built Dictionary(213907 unique tokens: ['000m', '000m²', '100e', '100mbit', '103word']...) from 842 documents (total 10431944 corpus positions)

Belgisch Tijdschrift voor Sociale Zekerheid
De respons van de sociale bescherming
op de COVID-19 -pandemie ISSN 0775-0234
Wettelijk depot: D/2020/11.857/5
Enkel de auteurs zijn verantwoordelijk voor de ondertekende teksten of voor 
de stukken die worden overgenomen met vermelding van de bron.De inhoud van de bijdragen in deze publicatie geeft niet noodzakelijk het standpunt of de mening weer van de Federale Overheidsdienst Sociale Zekerheid. IN MEMORIAM  
JOHAN VERSTRAETEN
Zondag 12 april 2020 – op paaszondag – is Johan Verstraeten van ons heengegaan, na 
een strijd van meerdere weken tegen het coronavirus.
Uit voorzorg – hij voelde zich wat koortsig – wenste hij het verzekeringscomité (Dienst 
voor Geneeskundige Verzorging–RIZIV) van 16 maart niet voor te zitten. Social distancing noemen wetenschappers dat. Sociale verbondenheid is een betere term.
Sociale verbondenheid was immers het leitmotiv van Johan in zijn loopbaan en in zijn 
gehele levensloop.
Hij was jurist van opleiding (RUG 1971) met een grote belangstelling voor 
management. In 1989 werd hij Maître en Management Public. Hij was een van de grondleggers van de invoering van de bestuursovereenkomsten  in de openbare instellingen van sociale zekerheid.
Gedurende 17 jaar tot zijn pensionering in 2011 was hij administrateur generaal van 
de Rijksdienst voor Kinderbijslag voor Werknemers.
T ussen 1998 en 2004 was hij voorzitter van ISSA (International Social Security 
Association) en nadien erevoorzitter. Hij was een promotor en ambassadeur van ons sociale model.
Sinds 2014 was hij voorzitter van het Comité van de verzekering voor geneeskundige 
verzorging van het RIZIV. Hij probeerde alle stakeholders te aligneren en sociaal te verbinden. Hij bracht partners bijeen en probeerde een meer strategische approach op het voorplan te stellen.
Hij bleef ondertussen studax en volgde nog lessen aan de universiteit. In dat kader 
maakte hij vorig jaar nog een lezenswaardig werkstuk over toegankelijkheid van de zorg.
Hij verbleef de jongste jaren meestal aan zee, samen met zijn lieve echtgenote Martine. 
Nu is hij aan de over-oever.
We zullen ons Johan herinneren als een innemende voorzitter, een sociaal gedreven 
man, een kritische intellectueel, een geëngageerde mens.
Vaarwel Johan.  INHOUD
DE RESPONS VAN DE SOCIALE BESCHERMING OP DE COVID-19-PANDEMIE
VOORWOORD
5
INLEIDING
7
DE RESPONS VAN DE SOCIALE BESCHERMING 
OP DE COVID-19-PANDEMIE IN BELGIE
MONITORING EN BEHEER VAN DE SOCIAALECONOMISCHE IMPACT VAN DE 
COVID-19-CRISIS IN BELGIE
13
KOEN VLEMINCKX
MACRO-ECONOMISCHE IMPACT VAN DE UITBRAAK VAN HET CORONAVIRUS: 
RECESSIE, HERSTEL EN BLIJVENDE SCHADE
21
ARTHUR JACOBS
THE END OF THE WORLD AS WE KNOW IT? DE IMPACT VAN DE COVID-19-UITBRAAK 
OP DE BELGISCHE ARBEIDSMARKT
41
TOM BEVERS, VALERIE BURNEL, ANN COENEN, VALERIE GILBERT EN ARTHUR JACOBS
DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE WERKLOOSHEID: EERSTE RESULTATEN 67
CHLOE LOYEN, NA
THALIE NUYTS EN MICHIEL SEGAERT
TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET 
VOOR ZELFSTANDIGEN DIE INKOMENSVERLIES ONDERVINDEN ALS GEVOLG VAN DE CORONACRISIS
111
MARINA GEERAERT EN VEERLE DE MAESSCHALK
COVID-19-CRISIS: SIMULATIE IMPACT VAN HET LOONVERLIES BIJ TIJDELIJKE WERKLOOSHEID 
IN GEVAL VAN OVERMACHT EN HET INKOMENSVERLIES IN GEVAL VAN EEN OVERBRUGGINGSRECHT
149
YANNICK THUY, GUY VAN CAMP EN DIETER VANDELANNOOTE
TIJDELIJKE WERKLOOSHEID TIJDENS COVID-19: EEN BUFFER TEGEN ONTSLAG MET 
TWEE GEZICHTEN
175
TINE VANDEKERKHOVE, LUDO STRUYVEN EN TIM GOESAERT
ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
193
JEROEN BARREZ EN RUDI VAN DAM DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN 
ZWARTWERK IN BELGIE 227
FREDERIC DE WISPELAERE EN DIRK GILLIS
ONTWIKKELINGEN VAN HET SOCIAAL EUROPA
CHRONOLOGIE: HET ANTWOORD VAN DE EUROPESE UNIE OP DE EERSTE GOLF VAN DE COVID-19-
PANDEMIE. JANUARI-AUGUSTUS 2020 277
BORIS FRONTEDDU EN DENIS BOUGET
ALGEMEEN BESLUIT
DE SOCIALE ZEKERHEID ALS SOCIAALECONOMISCHE STABILISATOR TIJDENS DE COVID-19-CRISIS: 
ALGEMEEN BESLUIT  295 DE RESPONS VAN DE SOCIALE 
BESCHERMING 
OP DE COVID-19-PANDEMIE  5
VOORWOORD
2020 zal voor altijd de geschiedenisboeken ingaan als het jaar van corona. Een jaar 
van ellende, van sociaal isolement, van lockdown en quarantaine; een jaar waarin ons 
gezondheidssysteem in golven zwaar onder druk kwam te staan; een jaar ook van grote 
solidariteit in de maatschappij en van grote waardering voor onze gezondheidswerkers 
en voor andere essentiële beroepen. Paradoxaal genoeg veroorzaakte het vermaledijde 
virus dus ook positieve neveneffecten in onze maatschappij zoals een verhoogd 
bewustzijn rond sociale zekerheid en sociale bescherming.
De sociale zekerheid heeft in 2020, nog meer dan bij eerdere economische crises, als 
belangrijke economische stabilisator gefungeerd. Meer mensen zijn zich ook bewust 
van de waarde van het sociaal vangnet. Wanneer de voorbije jaren iedereen meer 
gefocust was op de klimaat-uitdaging voor deze en de komende generaties, kwam dit 
jaar sociale zekerheid op de publieke agenda. De waaier aan economische en sociale 
steunmaatregelen was noodzakelijk om onze economie min of meer staande te houden 
en het welvaartsniveau voor de meeste burgers min of meer op peil te houden.
Dankzij tijdelijke maatregelen zoals werkloosheid, overbruggingsrecht en specifieke 
compensatiebijdrages werd vermeden dat meer mensen in armoede terecht zijn 
gekomen en dat reeds voorheen kwetsbare groepen nog harder werden getroffen. Er 
was een grote maatschappelijke bereidheid tot solidariteit, veel groter dan pakweg 
een jaar geleden kon worden vermoed. Het overbruggingsrecht dat door sommigen 
beschouwd werd als “de werkloosheidsvergoeding voor zelfstandigen” was 1 jaar 
geleden gewoonweg ondenkbaar.
Bij het uitrollen van dat ongezien sociaal vangnet was het vermijden van een sociaal 
en economisch bloedbad de voornaamste bekommernis, de financiering van de 
maatregelen zou later aan bod komen. Stilaan groeit weer het bewustzijn dat een 
duurzame financiering van de sociale zekerheid één van dé grote uitdagingen voor de 
toekomst wordt. Een duurzame sociale zekerheid is een structureel onderdeel van een 
duurzame oplossing voor het financieringsvraagstuk.
Het netwerk van organisaties dat onder de naam “Werkgroep Sociale Impact-COVID-
19-Crisis” in een korte tijdspanne een krachtig monitoringsysteem uitbouwde om 
politici tijdens de coronacrisis actuele beleidsinformatie te kunnen verschaffen, zal in 
de toekomst ook op structurele basis de beleidsmakers kunnen ondersteunen bij de 
verdere uitbouw van een duurzame sociale bescherming.
Waar de gezondheidscrisis en de dreigende socio-economische catastrofe de katalysator 
was voor een efficiënte ad hoc samenwerking tussen een groot aantal actoren in de sociale 
bescherming, hoop ik dat deze rijke ervaring inspirerend zal zijn voor toekomstige 
samenwerkingsverbanden. Beleid wordt effectiever en leidt tot duurzamere effecten 
als het wordt onderbouwd door kwaliteitsvolle data en wetenschappelijke inzichten. 
Het verzamelen van gegevens, het ontsluiten van databanken en het samenleggen 
van analyses en inzichten zijn hierbij onontbeerlijk. Een structurele samenwerking 
tussen het politieke niveau en sociale partners, tussen administraties en openbare 
instellingen, tussen terreinwerkers en studiediensten en tussen de academische wereld 
en het beleidsniveau zal al evenzeer een conditio sine qua non zijn. 6
BELGISCH TIJDSCHRIFT VOOR SOCIALE ZEKERHEID - 1-2020
Als voorzitter van de FOD Sociale Zekerheid en als sponsor van het eerste uur van 
de Werkgroep Sociale Impact COVID-19-Crisis hoop ik dat we in dit nummer van 
het Belgisch Tijdschrift voor Sociale Zekerheid naast de inhoudelijke inzichten ook 
de rijkdom en de kracht van de samenwerking kunnen belichten en zo een pleidooi 
ondersteunen voor een structurele samenwerking tussen de diverse actoren.
Peter Samyn
voorzitter a.i.
FOD Sociale Zekerheid 7
INLEIDING
Eind 2019 werd een nieuw coronavirus, door de Wereldgezondheidsorganisatie 
(WGO) als COVID-19 benoemd, geïdentificeerd als verwekker van een cluster van 
pneumoniegevallen in Wuhan, een stad in de provincie Huber in China. De eerste 
besmettingen waren gelinkt aan een vis- en dierenmarkt in Wuhan, doch ondertussen 
is duidelijk geworden dat het virus ook van mens tot mens wordt overgedragen. Op 
23 januari 2020 wordt Wuhan door de Chinese overheid in lockdown geplaatst. De 
meerderheid van de infecties werd gerapporteerd in Hubei, maar al snel worden er ook 
op andere plaatsen in China verschillende besmettingen vastgesteld. Ook buiten China 
werden al snel gevallen gediagnosticeerd, eerst bij reizigers vanuit Wuhan, vooral in 
nabijgelegen landen in Azië, maar ook in Australië, Europa, en Noord-Amerika.
Op Valentijnsdag 2020 zijn er wereldwijd 64.544 bevestigde patiënten, waarvan 
64.021 patiënten in China. Er zijn 35 patiënten in de Europese Unie, 9 in het 
Verenigd Koninkrijk, 479 in de andere continenten. Wereldwijd werden er toen 1.383 
overlijdens aan COVID-19 toegeschreven. In België is er dan één geconfirmeerd staal 
op 157 onderzochte stalen. De eerste Italiaanse patiënt kreeg de diagnose COVID-19 
pas op 21 februari te horen in het stadje Codogno in de regio Lombardije. Het stadje 
ging op die dag ook in complete lockdown. Al snel werden ook andere dorpen en 
gemeenten van de buitenwereld afgesloten en begin maart ging heel Italië in lockdown. 
De berichten en beelden uit Italië over de gezondheidsdiensten die daar worden 
overweldigd, maken indruk op zowel professionelen als burgers.
In ons land volgen sinds januari diverse instanties de gezondheidssituatie op. Op 
dinsdag 10 maart 2020 maakt COVID-19 het eerste dodelijke slachtoffer in ons 
land. Voor het eerst is er sprake van een afstandsregel. Op donderdag 12 maart 2020 
vallen er nog twee dodelijke slachtoffers en de Nationale Veiligheidsraad kondigt 
dezelfde dag de federale fase van crisisbeheersing aan. De lessen worden opgeschort, 
horecazaken worden onherroepelijk gesloten en winkels mogen enkel op weekdagen 
de deuren openen. Op woensdag 18 maart 2020 gaat ons land vanaf 12 uur ’s middags 
in lockdown. Op 20 maart om 15 uur worden de grenzen van ons land gedeeltelijk 
gesloten.
Op 18 april worden de eerste versoepelingen doorgevoerd: de tuincentra en doe-het-
zelfzaken mogen de deuren weer openen, zij het net als de supermarkten met respect 
voor de toepassing van bepaalde regels. Op 24 april kondigt de GEES-werkgroep, 
die de exitstrategie moet voorbereiden, onder voorbehoud aan dat vanaf 4 mei de 
maatregelen in verschillende fases zullen worden afgebouwd, weliswaar naargelang de 
omstandigheden het zullen toelaten. Fase 1.a van de exitstrategie gaat in op 4 mei, fase 
1.b op 11 mei, fase 2 op 18 mei, fase 3 op 8 juni, en op 1 juli fase 4.
Tijdens de Nationale Veiligheidsraad van 23 juli wordt beslist om niet over te gaan naar 
fase 5 van de exitstrategie en worden een aantal maatregelen opnieuw aangescherpt. 
In de provincie Antwerpen worden op 28 juli voor 4 weken bijkomende maatregelen 
afgekondigd. In de meest getroffen zone rond de stad Antwerpen worden nog 
bijkomende maatregelen genomen. Op 29 juli wordt de exitstrategie herzien, gezien 
het aantal nieuwe besmettingen stijgt. Er worden nationaal strengere maatregelen 
afgekondigd. 8
Op 1 september kunnen alle leerlingen terug naar school. Dit op basis van code 
geel, die bepaald is door gemeenschappen. Code geel zegt dat het virus zich nog 
verspreidt, maar dat het onder controle is. De herstart van het schooljaar gebeurt in 
een voltijdse vijfdagenweek. Voor leerkrachten en leerlingen ouder dan 12 jaar blijft 
een mondmaskerplicht gelden. Buitenschoolse activiteiten in het secundair onderwijs 
gaan niet door.
Begin oktober wordt het duidelijk dat we met een nieuwe golf van infecties worden 
geconfronteerd. Brussel kondigt op 8 oktober strengere maatregelen af en de nieuwe 
federale regering volgt op 9 oktober. Op 19 oktober wordt er verder verstrengd. Cafés 
en restaurants moeten voor minstens vier weken de deuren sluiten. Daarnaast geldt er 
een nachtklok, van middernacht tot 5 uur ‘s morgens. Vanaf 20 uur geldt eveneens een 
verbod op het verkopen van alcohol. Afhalen van maaltijden blijft mogelijk tot 22 uur. 
Sociale contacten worden verder beperkt: elk individu mag voortaan maximaal één 
‘knuffelcontact’ hebben. Eén gezin mag vier dezelfde bezoekers ontvangen per twee 
weken. Telewerken is opnieuw de regel.
De COVID-19-crisis is in de eerste plaats een gezondheidscrisis en vormt een 
uitdaging zonder voorgaande voor onze gezondheidszorg. Maar tot op heden kon 
voorkomen worden dat onze gezondheidszorg werd overbelast. De intensive care unit-
capaciteit, in ons land traditioneel hoger dan in de meeste EU-landen, werd tijdig 
vergroot om COVID-19-patienten op te vangen. De druk op het medisch personeel is 
echter groot, ook in de zorgsector. Naast de 15.000 dodelijke slachtoffers die ons land 
op dit moment telt, wordt ook gevreesd voor de gevolgen op middellange termijn, 
zowel voor diegenen die getroffen werden door het virus, maar ook voor wie, al of 
niet gedwongen, zorgen uitstelde. Ook wordt er gevreesd voor de psychosociale 
gevolgen, in het bijzonder voor het verzorgend personeel en voor de jongeren die in 
deze bijzondere omstandigheden moeten opgroeien.
Naast een gezondheidscrisis is de COVID-19-crisis echter ook een economische crisis. 
Toen het virus in maart ook de EU trof, werd er nog even van uitgegaan dat een 
tijdelijke inzinking kon worden opgevangen en dat later in 2020 en zeker in 2021 
weer met de hoogconjunctuur kon worden aangeknoopt. Die illusie heeft iedereen 
ondertussen laten varen. Ook in de meest optimistische scenario’s heeft de pandemie 
ons naar een onmiskenbare recessie geleid, die ook de komende jaren zal doorwerken.
De door de COVID-19-pandemie veroorzaakte economische en sociale crisis werd 
vanaf het begin tegengegaan met ondersteunende maatregelen. Daarbij was het de 
bedoeling om zowel de bedrijven als de werknemers in de getroffen economische 
sectoren te beschermen en er werden gerichte maatregelen genomen voor specifieke 
kwetsbare groepen. Ook de sociale zekerheid heeft dit jaar voor vele mensen zekerheid 
geboden. Samen met de bijzondere socialebeschermingsmaatregelen die in het kader 
van deze crisis werden genomen, heeft ons socialezekerheidssysteem zijn rol als 
economische stabilisator vervuld.
Dit bijzondere COVID-19-nummer van het Belgisch Tijdschrift voor Sociale 
Zekerheid geeft een verslag van de rol die ons systeem van sociale bescherming tijdens 
de eerste maanden van deze crisis – de periode van de “eerste golf” – heeft vervuld en  INLEIDING
9
nog steeds vervult, want op het moment van dit schrijven brengen we moeizaam de 
gevolgen van een tweede golf onder controle.
De meeste auteurs van dit nummer maken deel uit van de “Werkgroep Sociale Impact 
COVID-19-crisis” die werd opgericht om de gevolgen van deze crisis nauwgezet op te 
volgen. Dankzij de goede samenwerking tussen de FOD Sociale Zekerheid, de FOD 
Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD WASO), de POD Maatschappelijke 
Integratie (PODMI), het Belgische statistiekbureau STATBEL, de FOD Economie, de 
Openbare Instellingen van de Sociale Zekerheid (OISZ), het Federaal Planbureau, en de 
Nationale Bank van België publiceerde deze werkgroep sinds 7 april 2020 vrijwel wekelijks 
een analysenota “Monitoring van de gevolgen van COVID-19 op de werkgelegenheid 
en de sociale bescherming in België” en doet hij dit nog steeds. Dit bijzondere COVID-
19-nummer van het Belgisch Tijdschrift gaf de verschillende leden van de groep de 
mogelijkheid om één en ander uitgebreider te analyseren en toe te lichten.
In een eerste bijdrage tracht ik zelf het voor velen nogal onoverzichtelijke kluwen rond 
de federale besluitvorming tijdens de COVID-19-crisis te ontwarren. Daarbij leg ik de 
klemtoon op de monitoring en de besluitvorming over de sociale impact van de crisis. 
In de volgende twee bijdragen presenteren de collega’s van de FOD Werkgelegenheid, 
Arbeid en Sociaal Overleg (FOD WASO) de macro-economische impact en de impact 
op de arbeidsmarkt tijdens de eerste golf van de pandemie. Collega’s van de Rijksdienst 
voor Arbeidsvoorziening (RVA) beschrijven de impact op de werkloosheid.  Marina 
Geeraert en Veerle De Maesschalk van het Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen 
der Zelfstandigen (RSVZ) geven een overzicht van de maatregelen die werden genomen 
in het sociaal statuut van de zelfstandigen ter ondersteuning van zelfstandigen tijdens 
de crisis, in het bijzonder de tijdelijke uitbreiding van het overbruggingsrecht.
Yannick Thuy, Guy Van Camp en Dieter Vandelannoote van het Federaal Planbureau 
presenteren de resultaten van hun simulatie van het loonverlies bij tijdelijke 
werkloosheid in geval van overmacht en in het geval van het overbruggingsrecht. 
Academische experten van de onderzoeksgroep onderwijs en arbeidsmarkt van het 
Onderzoeksinstituut voor Arbeid en Samenleving (HIVA) presenteren, in het kader 
van het door de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ) gesponsorde Dynam-
project, de resultaten van hun analyse van de incidentie en de evolutie van de tijdelijke 
werkloosheid tijdens het tweede kwartaal 2020 en hun inschatting over de potentiële 
heropleving van sectoren die nu zijn getroffen door de COVID-19-crisis. Onze collega’s 
van de POD Maatschappelijke Integratie en de FOD Sociale Zekerheid tekenen de 
weerslag uit van de COVID-19-crisis op de armoede en in het bijzonder de impact op 
de kwetsbare groepen. Tot slot, beschrijven Frederic De Wispelaere en Dirk Gillis van 
het HIVA de impact van de COVID-19 pandemie op de evolutie en de strijd tegen 
zwartwerk in België. Hierna volgt een algemeen besluit.
In de traditionele rubriek ‘Ontwikkelingen van het sociaal Europa’ geven experten van 
het Onderzoekscentrum Sociaal Europa (OSE) een chronologisch overzicht van de 
respons van de Europese Unie op de COVID-19-pandemie.
Koen Vleminckx 
FOD Sociale Zekerheid  DE RESPONS VAN DE SOCIALE 
BESCHERMING OP DE COVID-19-
PANDEMIE IN BELGIE
MONITORING EN BEHEER VAN DE SOCIAALECONOMISCHE IMPACT VAN 
DE COVID-19-CRISIS IN BELGIE 13
RECESSIE, HERSTEL EN BLIJVENDE SCHADE 21
OP DE BELGISCHE ARBEIDSMARKT 41
VOOR ZELFSTANDIGEN DIE INKOMENSVERLIES ONDERVINDEN ALS GEVOLG 
VAN DE CORONACRISIS 111
COVID-19-CRISIS: SIMULATIE IMPACT VAN HET LOONVERLIES BIJ TIJDELIJKE 
WERKLOOSHEID IN GEVAL VAN OVERMACHT EN HET INKOMENSVERLIES 
IN GEVAL VAN EEN OVERBRUGGINGSRECHT 149
TIJDELIJKE WERKLOOSHEID TIJDENS COVID-19: EEN BUFFER TEGEN ONTSLAG 
MET TWEE GEZICHTEN 175
ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS 193
DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD 
TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE 227  13
MONITORING EN BEHEER VAN DE 
SOCIAALECONOMISCHE IMPACT VAN 
DE COVID-19-CRISIS IN BELGIE
DOOR KOEN VLEMINCKX
Adviseur-generaal, FOD Sociale Zekerheid
 INLEIDING
Om de gevolgen van de COVID-19-crisis effectief te beheersen, werden er op diverse 
beleidsniveaus diverse organen geactiveerd en werden er andere ‘ad hoc’-organen op 
maat van de crisis opgericht. In dit artikel bespreken we het federale beleidsnetwerk 
dat in het kader van de COVID-19-crisis werd opgericht om de sociale impact van de 
crisis te beheren.
Het koninklijk besluit van 31 januari 2003 legt het algemene noodplan op nationaal 
niveau vast en beschrijft de organisatie van de federale fase van het crisisbeheer. Op 
basis van deze reglementering is het mogelijk om een onmiddellijke coördinatie op het 
nationale niveau te activeren voor een situatie die dit zou vereisen.
Naar aanleiding van het ontstaan van de COVID-19-pandemie in China, komen 
sinds januari 2020 drie organen samen om de opvolging van de gezondheidssituatie 
te garanderen:
	de Risk Assessment Group (RAG) analyseert het risico voor de bevolking op basis 
van epidemiologische en wetenschappelijke gegevens. De groep wordt voorgezeten 
door Sciensano en bestaat uit experten van Sciensano en de gezondheidsautoriteiten;
	de Risk Management Group (RMG) neemt op basis van het advies van de 
RAG maatregelen om de volksgezondheid te beschermen. Deze groep wordt 
voorgezeten door de FOD Volksgezondheid en bestaat uit vertegenwoordigers van 
de gezondheidsautoriteiten, zowel van de federale staat als van de deelstaten;
	het Wetenschappelijk Comité voor het Coronavirus helpt de gezondheids-
autoriteiten om het coronavirus te bestrijden. Het comité geeft wetenschappelijk 
advies over de evolutie van het virus en draagt bij aan de optimale voorbereiding 
van ons land op de komst van het COVID-19-virus.
Wanneer het COVID-19-virus ons land bereikt, kondigt de Nationale Veiligheidsraad 
op donderdag 12 maart 2020 de federale fase van crisisbeheersing aan.
De  Nationale Veiligheidsraad (NVR) neemt op strategisch niveau beslissingen 
en wordt voorgezeten door de federale premier. Daarnaast maken ook de federale 
vicepremiers en de ministers bevoegd voor Justitie, Landsverdediging, Binnen- en 
Buitenlandse Zaken deel uit van de Nationale Veiligheidsraad. Indien de agenda dit 
vereist, kunnen andere mensen worden uitgenodigd en in het kader van de COVID-
19-crisis namen de regionale regeringsleiders deel aan de besprekingen. Binnen de 
nieuwe Regering-De Croo nam overigens het Overlegcomité vanaf 6 oktober 2020 het 
COVID-19-beleid over van de Nationale Veiligheidsraad. Het Overlegcomité is een  14
orgaan waarin vertegenwoordigers van de verschillende Belgische regeringen zetelen 
om overleg te plegen en conflicten te voorkomen of te beslechten.
De Nationale Veiligheidsraad en het Overlegcomité worden bijgestaan door experten 
binnen verschillende domeinen. Deze experten adviseren de overheid over de 
maatregelen. Deze experten zitten samen in een Evaluatiecel (CELEVAL). CELEVAL 
is een multidisciplinaire raad en wordt voorgezeten door de FOD Volksgezondheid. 
Tijdens de crisis werd de samenstelling van CELEVAL enkele malen herschikt.
Op  6 april 2020 werd bovendien de Expertengroep voor de exitstrategie (GEES) 
opgericht met als doel een strategische visie te ontwikkelen voor de periode waarin de 
maatregelen in de strijd tegen het coronavirus versoepeld zouden worden. De GEES 
was eveneens samengesteld uit deskundigen in diverse disciplines en had als opdracht 
op een technische manier te werken aan de graduele ‘ontsluiting’ van ons land door 
analyses en aanbevelingen, eventueel gestoffeerd door dialoog met andere academici, 
economen of aanverwante experts. De GEES was actief in de periode april-juni 2020.
De Nationale Veiligheidsraad heeft maatregelen genomen om de verspreiding van 
het COVID-19-virus tegen te gaan. Deze maatregelen hebben een wettelijke basis 
gekregen in een aantal ministeriële besluiten. De bijzondere regeringsmaatregelen 
werden doorgevoerd via ministeriële besluiten, uitgevaardigd door minister van 
Veiligheid en Binnenlandse Zaken.
Waar de Nationale Veiligheidsraad beleidsbeslissingen neemt op strategisch niveau, 
bereidt en coördineert het Federaal Coördinatiecomité (COFECO) de uitvoering 
van de beleidsbeslissingen van de Nationale Veiligheidsraad. COFECO coördineert 
verschillende interdepartementale en interregionale crisiscellen, die deze beslissingen 
concreet maken.
COFECO wordt voorgezeten door de directeur-generaal van het Nationaal 
Crisiscentrum en is verder samengesteld uit vertegenwoordigers van de minister-
president, federale ministers van Binnenlandse Zaken, Justitie, Financiën, Buitenlandse 
Zaken, Volksgezondheid, Begroting, Mobiliteit, Defensie, Werkgelegenheid en Arbeid, 
en evenals de ministers-presidenten van de gewesten en gemeenschappen. Daarnaast 
zijn de bevoegde Federale Overheidsdiensten (FOD) eveneens vertegenwoordigd: de 
FOD Volksgezondheid, FOD Mobiliteit, FOD Economie en FOD Defensie alsook 
de gewestelijke crisiscentra en de federale politie.
1. DE ECONOMIC RISK MANAGEMENT GROUP (ERMG)
Op 17 maart richt de kern de ‘Economic Risk Management Group’ (ERMG) op. 
De ERMG is verantwoordelijk voor het beheer van de economische en macro-
economische risico’s verbonden aan de verspreiding van het COVID-19-virus in 
België. De ERMG wordt voorgezeten door de gouverneur van de Nationale Bank van 
België. Formeel gezien bestaat de ERMG uit twee groepen:
	De cel economische monitoring, bestaande uit de hoofden van de beroepsfederaties 
en de vakbonden, het Federaal Planbureau en enkele professoren. MONITORING EN BEHEER VAN DE SOCIAALECONOMISCHE IMPACT VAN DE COVID-19-CRISIS IN BELGIE
15
	De kerncel, waarin vertegenwoordigers van het kabinet van de eerste minister, 
de vice-premiers en de minister-presidenten van de gemeenschappen en gewesten 
zitting hebben.
De ERMG krijgt de opdracht om de impact van de coronapandemie te meten op de 
bedrijven, de sectoren en de financiële markten, ervoor te zorgen dat de voor ons land 
zeer kritieke bedrijven en infrastructuren blijven draaien (‘bedrijfscontinuïteit’), en 
maatregelen voor te stellen aan de regering om deze crisis te bestrijden en daarbij een 
coördinerende rol spelen.
Om deze taken concreet uit te voeren, zijn op ad hoc-basis diverse thematische 
werkgroepen opgericht binnen de Cel economische monitoring. Zij brengen vooral 
deskundigen van de verschillende instellingen van het ERMG samen. Een van de 
groepen keek naar de behoeften van huishoudens, individuen en werknemers.
In het licht van de evolutie van de gezondheidscontext en rekening houdend met 
de prerogatieven van de politieke besluitvormers enerzijds en het sociaal overleg 
anderzijds, hebben de werkzaamheden zich vooral toegespitst op het toezicht op en de 
analyse van de economische gevolgen van de crisis. Wat de situatie van de huishoudens 
betreft, hebben zij met name bestaan uit een analyse van de inkomensvervangingsratio 
in de tijdelijke werkloosheidsregeling en uit enquêtes over het inkomensverlies 
van huishoudens (aanvullende vragen in de maandelijkse enquête naar het 
consumentenvertrouwen en specifieke online-enquêtes).
2. DE SOCIO-ECONOMISCHE CEL (ECOSOC)
Gezien de grote impact van deze pandemie op het hele sociaaleconomische leven, 
heeft COFECO verschillende tijdelijke cellen opgericht om haar crisisbeheersing te 
operationaliseren. Een van deze cellen is de Socio-economische cel (ECOSOC) onder 
voorzitterschap van de FOD Economie en is samengesteld uit vertegenwoordigers 
van de Ministers van Economie, Werkgelegenheid en Volksgezondheid en van kmo’s, 
evenals van de FOD Economie, FOD Werkgelegenheid en Arbeid, FOD Mobiliteit, 
FOD Sociale Zekerheid en POD Sociale integratie. ECOSOC laat analyses uitvoeren 
en adviseert over de sociaaleconomische impact van de genomen of te nemen 
maatregelen.
3. DE WERKGROEP SOCIALE IMPACT COVID-19-CRISIS (WG SIC)
Eind-maart 2020 heeft de ECOSOC-groep een interdepartementale werkgroep 
“Sociale impact COVID-19-crisis” (WG SIC) opgericht. De werkgroep kreeg de 
opdracht om zo snel mogelijk de nodige de capaciteit te ontwikkelen om de sociale 
gevolgen van de COVID-19-crisis en de invloed van de genomen maatregelen op de 
voet te kunnen volgen.
Deze WG SIC krijgt in de eerste plaats de opdracht om de sociaaleconomische 
impact van COVID-19-crisis  op te volgen, het effect op korte termijn van de reeds 
genomen maatregelen te beoordelen, waar mogelijk de te nemen maatregelen ‘ex 
ante’ te evalueren, en risicogroepen te identificeren. De WG SIC rapporteert aan de 
ECOSOC, via de voorzitter a.i. van de FOD Sociale Zekerheid, die in de ECOSOC 
zetelt en daarbij de rol van liaison met de WG SIC opneemt. 16
De opstart van de WG SIC wordt aanvankelijk gecoördineerd door een stuurgroep 
van de FOD Sociale Zekerheid, de FOD Werkgelegenheid en Arbeid, de POD 
Maatschappelijke Integratie; deze nodigen meteen alle betrokken federale 
administraties en het college van de administrateurs-generaal van de openbare 
instellingen van de sociale zekerheid uit om dit initiatief te ondersteunen en een 
contactpersoon aan te duiden om de samenwerking met de WG SIC te faciliteren. Dit 
om zo snel mogelijk gegevens te ontsluiten voor de monitoring van de sociale impact 
van de coronamaatregelen, aangezien de snelle beschikbaarheid en toegankelijkheid 
van actuele gegevens essentieel is om adequate beleidsbeslissingen te nemen.
Momenteel worden al deze administraties en instellingen in de WG SIC 
vertegenwoordigd. Naast de FOD Sociale Zekerheid, de FOD Werkgelegenheid en 
Arbeid en de POD Maatschappelijke Integratie, nemen ook vertegenwoordigers van de 
Belgische Openbare Instellingen voor Sociale Zekerheid (OISZ), Statbel, de Nationale 
Bank van België en het Federaal Planbureau deel aan de wekelijkse vergaderingen1.
De WG SIC verzamelt gegevens van de verschillende administraties en gebruikt deze 
om sinds 7 april 2020 wekelijks1 bijgewerkte rapporten te verstrekken aan ECOSOC 
en het beleidsnetwerk van de COVID-19-crisis. De verschillende administraties 
bezorgen WG SIC voorlopige gegevens en schattingen die onder normale 
omstandigheden niet worden gepubliceerd, maar die essentieel zijn voor het beheer 
van de sociaaleconomische impact van de COVID-19-crisis. Dit laatste was ook de 
reden waarom deze rapporten aanvankelijk niet publiek worden vrijgegeven, maar 
sinds oktober kwam daarin verandering.2
Verder levert WG SIC input op verzoek van ECOSOC en de Taskforce Kwetsbare 
Groepen3. In principe kan WG SIC ook op eigen initiatief adviseren, maar door 
tijdsgebrek is dit tot nu toe vrij beperkt. De WG SIC presenteerde ook haar bevindingen 
aan de Gemengde Commissie Armoedebestrijding van de Nationale Arbeidsraad en 
de Centrale Raad voor het Bedrijfsleven.
4. TASKFORCE KWETSBARE GROEPEN
Naast andere federale actoren werd sinds begin maart 2020 een beroep gedaan op de 
FOD Sociale Zekerheid en de POD Maatschappelijke Integratie, om via specifieke 
vragen, rekening houdend met hun bevoegdheden, informatie en antwoorden te 
verstrekken met betrekking tot specifieke thema’s en risicogroepen.
In maart 2020 vraagt de federale regering aan de FOD Sociale Zekerheid en de POD 
Maatschappelijke Integratie om na te denken over een Task Force ‘Urgence sociale’ 
COVID-19, omgedoopt tot Taskforce Kwetsbare Groepen COVID-19. Ook actoren 
op het terrein, zoals het “Belgian Anti-Poverty Network” (BAPN) pleiten voor een 
dergelijk initiatief. In maart wordt de Eerste Minister door BAPN geïnterpelleerd met 
het voorstel tot oprichting van een Taskforce “om de sociale maatregelen op korte en 
(1)  Tijdens de zomermaanden werd er tijdelijk overgeschakeld naar een tweewekelijks ritme.
(2)  De output van de WG SIC kan nu worden geconsulteerd op deze website: https://socialsecurity.belgium.
be/nl/sociaal-beleid-mee-vorm-geven/sociale-impact-covid-19.
(3)  Zie onder meer: https://www.mi-is.be/nl/tools-ocmw/notas-van-de-werkgroep-sociale-impact-covid-19. MONITORING EN BEHEER VAN DE SOCIAALECONOMISCHE IMPACT VAN DE COVID-19-CRISIS IN BELGIE
17
op lange termijn te coördineren”. BAPN stelt een reeks voorbeelden van maatregelen 
voor op het vlak van gezondheid, inkomen, schuldenlast, dakloosheid, justitie, 
gevangenissen, migratie. Alle voorstellen werden in de context van de COVID-19-
crisis geplaatst en veronderstellen de gecoördineerde tussenkomst van verschillende 
ministeriële departementen en bevoegdheden.
Ook het Steunpunt tot bestrijding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale 
uitsluiting heeft een brief gestuurd naar de Eerste Minister, de Minister bevoegd 
voor Armoedebestrijding en de Minister bevoegd voor Maatschappelijke Integratie, 
om hen vragen te stellen over de impact van de maatregelen die werden genomen in 
het kader van de COVID-19-crisis voor arme en kwetsbare personen. De Federaties 
van OCMW’s, bepaalde OCMW-voorzitters en de organisaties op het terrein hebben 
zich eveneens tot de POD Maatschappelijke Integratie gericht met de vraag om de 
steunmaatregelen te onderzoeken die werden genomen ten gunste van de meest 
kwetsbaren in het kader van de huidige crisis en vooral of deze de reeds moeilijke 
situatie van deze kwetsbare groepen niet dreigen te verergeren.
Eind maart 2020 wordt er dan ook een Taskforce “Kwetsbare Groepen COVID-19” 
opgericht. De taken van de Taskforce zijn:
	de impact identificeren op kwetsbare personen van de epidemie, van de 
afzonderingsmaatregelen en van de socio-economische maatregelen die de 
verschillende beleidsniveaus, regeringen op korte en op lange termijn nemen;
	de personen identificeren die niet onder de genomen socio-economische 
maatregelen vallen en hun problemen zichtbaar maken;
	overleggen over extra concrete voorstellen van maatregelen COVID-19 die 
gerechtvaardigd zijn op korte en op lange termijn;
	beleidsaanbevelingen en -voorstellen opstellen over de socio-economische 
maatregelen die moeten worden genomen;
	de coördinatie met de gefedereerde entiteiten bevorderen voor een betere 
verspreiding van de maatregelen.
De Taskforce wordt voorgezeten door het kabinet van de minister bevoegd voor 
Armoedebestrijding en het kabinet van de minister bevoegd voor Maatschappelijke 
Integratie. Verder is de Taskforce samengesteld uit vertegenwoordigers van de 
kabinetten van federale ministers bevoegd voor Armoedebestrijding, Maatschappelijke 
Integratie en Sociale Zaken, alsook de kabinetten van de regionale ministers 
voor armoedebestrijding, gezondheid en welzijn, de minister-president van de 
Fédération Wallonie-Bruxelles en, tenslotte, de Voorzitter en deskundigen van de 
POD Maatschappelijke Integratie, de FOD Sociale Zekerheid en eventueel andere 
wetenschappelijke deskundigen.
Deze Taskforce ontvangt, naast de technische en cijfermatige analyse van de WG SIC, 
ook vragen, signalen en voorstellen voor maatregelen van een consultatiegroep, 
opgericht en voorgezeten door de POD Maatschappelijke Integratie en bestaande uit:
	twee vertegenwoordigers van de FOD Sociale Zekerheid;
	twee vertegenwoordigers van de POD Maatschappelijke Integratie;
	een vertegenwoordiger per regionale overheidsdienst;
	een vertegenwoordiger van per Federatie van OCMW’s; 18
	een vertegenwoordiger van het BAPN;
	twee vertegenwoordigers van het Steunpunt tot bestrijding van armoede;
	een vertegenwoordiger van UNIA;
	een vertegenwoordiger van Myria;
	twee vertegenwoordigers van de Nationale Hoge Raad voor Personen met een 
Handicap;
	een vertegenwoordiger van het Instituut voor gelijkheid van vrouwen en mannen.
Deze groep geeft relevante input vanop het terrein en is complementair met de missie 
van de WG SIC.
Om vragen van deze consultatiegroep en de Taskforce “Kwetsbare groepen” inzake de 
impact van de COVID-19-crisis op korte termijn te beantwoorden stelde de WG SIC 
volgende nota’s op aan de hand van de op dat moment beschikbare informatie:
	17/06/2020: De socio-economische impact van COVID-19 op personen van 
niet-EU-origine;
	5/06/2020: Sekswerkers als kwetsbare groep + bijlagen;
	15/05/2020: Artiesten en kunstenaars als kwetsbare groep;
	6/05/2020: Kinderen als kwetsbare groep + bijlagen;
	17/04/2020: Monitoring en analyse prioritaire kwetsbare groepen: interim, 
jobstudenten, flexi-jobs, contracten van bepaalde duur en personen met een 
handicap;
	17/04/2020: Antwoord op bijkomende vraag: “Hoeveel mensen zijn er die 
in het eerste kwartaal als interimkracht werkten en sinds de ‘lockdown’ niet in 
werkloosheid, noch aan het werk zijn?
5. EEN HERNIEUWD MANDAAT
In november 2020 werd het mandaat van zowel de ECOSOC, de WG SIC, als de 
Taskforce “Kwetsbare Groepen” herbevestigd door de federale regering. Vanwege het 
zomerreces en de regeringsvorming had deze laatste, vanwege haar politieke karakter, 
niet meer vergaderd sinds juli 2020. De WG SIC bleef wel actief tijdens de zomer, al 
werd tijdens het zomerreces overgeschakeld naar een tweewekelijkse rapportering. Na 
de zomer werd weer overgeschakeld naar een wekelijks ritme. Het is ook de bedoeling 
dat WG SIC intensief de werkzaamheden van de nieuwe Taskforce “Kwetsbare 
Groepen” gaat ondersteunen. MONITORING EN BEHEER VAN DE SOCIAALECONOMISCHE IMPACT VAN DE COVID-19-CRISIS IN BELGIE
19
INHOUDSTAFEL
MONITORING EN BEHEER VAN DE SOCIAALECONOMISCHE IMPACT  
VAN DE COVID-19-CRISIS IN BELGIE
 INLEIDING 13
1. DE ECONOMIC RISK MANAGEMENT GROUP (ERMG) 14
2. DE SOCIO-ECONOMISCHE CEL (ECOSOC) 15
3. DE WERKGROEP SOCIALE IMPACT COVID-19-CRISIS (WG SIC) 15
4. TASKFORCE KWETSBARE GROEPEN 16
5. EEN HERNIEUWD MANDAAT 18  21
MACRO-ECONOMISCHE IMPACT  
VAN DE UITBRAAK VAN  
HET CORONAVIRUS: RECESSIE, 
HERSTEL EN BLIJVENDE SCHADE
DOOR ARTHUR JACOBS
Medewerker Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg; Masterstudent 
Economics UGent
1. INLEIDING
De mondiale gezondheidscrisis voortgebracht door de uitbraak van het SARS-
CoV-2-virus heeft, samen met de sanitaire beschermingsmaatregelen die overheden 
wereldwijd namen, erg aanzienlijke macro-economische effecten teweeggebracht. Er 
bestaat consensus omtrent het bestaan van een grote weerslag op nagenoeg alle macro-
economische variabelen, maar prognoses blijven erg onzeker en sterk afhankelijk 
van het aangenomen scenario, wat de toekomstige verspreiding van het virus en het 
ontwikkelen van een vaccin betreft. In dit artikel worden de economische impact 
van de COVID-19-crisis tot dusver en de verwachtingen omtrent toekomstig herstel 
uiteengezet. Ook de voornaamste arbeidsmarktevoluties worden in dit verband 
aangehaald. De Belgische ontwikkelingen worden sterk internationaal gekaderd, 
gezien het uitgesproken mondiale karakter van de crisis en de hoge mate van inbedding 
in de wereldeconomie die België kenmerkt. Tot slot kijken we naar de interactie 
van de macro-economische gevolgen van de coronacrisis met vraagstukken die ook 
reeds voorafgaand aan de recente crisis optraden, met name de overheidsfinanciën, 
de ongelijkheid tussen verschillende inkomensklassen en onderwijsniveaus, de 
vergrijzingskosten en de genderongelijkheid. Gezien de uitzonderlijk grote impact van 
de pandemie op erg diverse facetten van de economische ruimte, beoogt dit artikel 
allerminst een exhaustieve behandeling van de macro-economische gevolgen van de 
crisis. Slechts de hoofdlijnen worden uiteengezet in wat volgt.
2. HISTORISCH STERKE TERUGVAL IN ECONOMISCHE ACTIVITEIT
2.1. INTERNATIONALE OMGEVING
De uitbraak van het coronavirus en de drastische gezondheidsmaatregelen, 
noodzakelijk voor het vrijwaren van de volksgezondheid, veroorzaakten een ongeziene 
daling in economische activiteit vanaf maart 2020. Schattingen van Eurostat geven 
aan dat het seizoengezuiverde, reële bruto binnenlands product (bbp) in het eerste 
kwartaal van 2020 met 3,6% afnam in de Eurozone en met 3,2% in de Europese Unie 
(EU), telkens ten opzichte van het laatste kwartaal van 2019. Deze cijfers schetsen een 
enigszins positiever beeld dan de flash estimates1 die Eurostat op 15 mei publiceerde, 
maar het betreft nog steeds de scherpste dalingen sinds het begin van de tijdreeksen 
(1)  (Voorlopige) actuele schattingen. 22
in 1995. De terugval in economische activiteit was dus ook in het eerste kwartaal 
reeds scherp, hoewel de meeste EU-lidstaten pas vanaf half maart in lockdown gingen. 
De afname in economische bedrijvigheid vertoonde een sterke heterogeniteit over 
sectoren heen. Zo werd bijvoorbeeld de industrie ongemeen hard getroffen door de 
recessie. Data van Eurostat tonen dat seizoengezuiverde industriële productie in de 
Eurozone in april 2020 afnam met 17,1% ten opzichte van maart 2020 (afname van 
17,3% in de EU). Ter vergelijking: tijdens de financiële crisis van 2008-2009 was de 
hoogste maandelijkse afname in de industriële productie van een grootteorde van 3 
tot 4%.
De voornaamste negatieve effecten van contactbeperkende maatregelen op de 
economische activiteit in de EU volgden echter slechts in het tweede kwartaal van 
2020: flash estimates van Eurostat geven aan dat het bbp van de Eurozone in het tweede 
kwartaal met 12,1% kromp en het bbp van de EU met 11,9% (telkens ten opzichte van 
het eerste kwartaal van 2020). Deze schattingen zijn licht beter dan de economische 
krimp waarvan de Europese Commissie initieel uitging, zijnde een negatieve groei van 
13,5% ten opzichte van het eerste kwartaal van 2020.
De Commissie gaat uit van een heropleving van economische activiteit in de tweede 
helft van het jaar en er zijn indicaties dat de geleidelijke versoepeling van restrictieve 
gezondheidsmaatregelen in mei reeds een stimulans vormde voor een gedeeltelijk 
economisch herstel. Gegevens van Eurostat tonen dat de industriële productie – vaak 
beschouwd als een leading indicator voor het bbp – in mei toenam met 12,4% in de 
Eurozone en met 11,4% in de EU, telkens ten opzichte van april. Ook provisionele 
cijfers over de industriële productie in juni wijzen op een voorzichtig hernemen 
van activiteit. Voor het gehele jaar 2020 gaat de Commissie uit van een afname van 
8,7% in de Eurozone en 8,3% in de EU, wat een neerwaartse herziening is van de 
voorspellingen in de Spring Forecast van de Commissie. Ook de verwachtingen, wat 
economische groei in 2021 betreft, werden neerwaarts bijgesteld met een groei van 
6,1% in de Eurozone en 5,8% in de EU. In deze prognose wordt bovendien uitgegaan 
van een afwezigheid van een aanzienlijke tweede golf van infecties en een geloofwaardig, 
doelgericht fiscaal en monetair beleid dat een heropleving van economische activiteit 
faciliteert.
Op mondiaal vlak voorspelt het Internationaal Monetair Fonds (IMF) voor 2020 
in het geheel een negatieve economische groei van -4,9% en een meer geleidelijk 
economisch herstel dan in zijn initiële prognoses. De voorspellingen blijven bovendien 
onderhevig aan een neerwaarts risico zolang er geen vaccin is tegen COVID-19 en 
er verslechteringen in de gezondheidssituatie dreigen. Het IMF geeft eveneens aan 
dat consumptie sterker dan verwacht is teruggevallen, wat een scherpere daling in 
de economische bedrijvigheid induceert, in vergelijking met een scenario waarin 
enkel de productieketens verstoord zijn door de gezondheidsrestricties. Recessies 
kunnen getemperd worden wanneer consumenten ontsparen met het oog op het 
aanhouden van een zeker consumptiepeil, zogenaamd consumption smoothing. Het 
IMF vreest dus een afwezigheid van consumption smoothing en dit wordt bevestigd 
voor de Eurozone door Eurostat-data: de spaarquote – de fractie van het beschikbare 
inkomen die gespaard wordt – neemt toe tot haar hoogste peil sinds het begin van de 
tijdreeksen in 1999 met 16,9%. Eurostat-data voor de EU tonen dat deze toename  MACRO-ECONOMISCHE IMPACT VAN DE UITBRAAK VAN HET CORONAVIRUS: RECESSIE, HERSTEL EN BLIJVENDE SCHADE
23
het resultaat is van enerzijds een stijging van het beschikbare inkomen van gezinnen 
en anderzijds een daling in de consumptie. Een dergelijke exogene afname van de 
consumptie kan verschillende verklaringen hebben. Bénassy-Quéré et al. (2020) 
brengen social distancing en de lockdown bijvoorbeeld in verband met een daling van 
de sociale consumptie: de maatregelen tegen de verspreiding van het virus leiden er 
indirect toe dat producten die dikwijls in groepsverband worden geconsumeerd met 
een beperktere vraag worden geconfronteerd. Anderzijds ligt ook een daling van het 
consumentenvertrouwen allicht aan de bron: flash estimates van de Europese Commissie 
tonen een historisch sterke afname in de indicator voor het consumentenvertrouwen 
in de Eurozone voor de maand april. Ook de indicator van de Nationale Bank van 
Belgie (NBB) voor het Belgische consumentenvertrouwen daalde scherp in april. De 
daling in de consumptiemogelijkheden door de gezondheidsmaatregelen en de afname 
in het consumentenvertrouwen lijken dus een vraagschok teweeggebracht te hebben, 
die de effecten van de verstoring van de productieketen verergert. Het resultaat is dat 
de wereldeconomie in de eerste helft van 2020 getroffen werd door een recessie van 
ongeziene proportie.
2.2. BELGIE
Voor België gingen de NBB en het Federaal Planbureau initieel uit van een krimp 
van het reële bbp in 2020 met 8% en een groei in 2021 met 8,6%, wat een nagenoeg 
volledig economisch herstel impliceert. De Europese Commissie rekent in haar 
recentere Summer Forecast ondertussen op een afname in het Belgische reële bbp van 
8,75% en slechts een partieel herstel in 2021 met een positieve groei van 6,5%. Ook 
het Federaal Planbureau komt in recente ramingen uit op een sterkere terugval in 
2020 en een zwakker herstel in 2021 ten opzichte van haar initiële schatting. De 
economische activiteit wordt wel verwacht beter te presteren dan Eurozone- en EU-
gemiddelden in beide jaren. Ramingen voor België zijn – net als prognoses voor de 
internationale omgeving – uiteraard onderhevig aan een verhoogde onzekerheid: 
wanneer heropflakkeringen van het virus opnieuw beperkingen op de economische 
activiteit noodzakelijk maken, zal dat een sterke neerwaartse invloed hebben op het 
bbp.
Hoewel slechts een beperkt deel van het eerste kwartaal in België onderworpen was 
aan restrictieve gezondheidsmaatregelen, nam het bbp af met 3,5% ten opzichte van 
het laatste kwartaal van 2019. Deze afname is nagenoeg identiek aan het Eurozone-
gemiddelde. De NBB ging uit van een erg sterke krimp van 16% in het tweede 
kwartaal ten opzichte van het eerste kwartaal van 2020, maar het voor seizoen- en 
kalenderinvloeden gezuiverde bbp daalde in het tweede kwartaal uiteindelijk slechts 
met 12,1% (wederom erg in de lijn met het gemiddelde van de Eurozone). Ook 
voor België is er, naast verstoringen aan de aanbodzijde, sprake van een terugval in 
de consumptie: de seizoengezuiverde spaarquote van gezinnen nam heel sterk toe in 
het eerste kwartaal van 2020 en bereikte volgens Eurostat-data een historisch hoge 
19,1%. Enkel in het vierde kwartaal van 2008 en het eerste kwartaal van 2009 was 
deze indicator hoger (respectievelijk 19,9% en 20,1%). In het tweede kwartaal vielen 
belangrijke componenten van de binnenlandse vraag nog verder terug: de consumptieve 
bestedingen van huishoudens namen af met 12,7% en de bedrijfsinvesteringen liepen 
met 19,9% terug (telkens ten opzichte van het vorige kwartaal). Voor een land als  24
België, dat sterk ingebed is in internationale productie- en transportketens – de 
totale internationale handel als percentage van het bbp bedroeg volgens data van de 
Wereldbank in 2018 165,32% – betekende het sluiten van nationale grenzen een 
bijkomstige terugval in de totale vraag naar binnenlandse productie. Bovendien 
daalde de vraag bij de voornaamste handelspartners van België: de NBB rapporteerde 
in april 2020 een aanzienlijke afname in de PMI-index2 voor de nijverheid – die het 
vertrouwen van inkoopmanagers inschat op basis van enquêtedata – voor Duitsland, 
Frankijk en Nederland. Wegens de sterkere afname in de import was de bijdrage van 
de netto-export aan de bbp-groei in het eerste kwartaal desalniettemin positief en deze 
bijdrage wordt verwacht neutraal te zijn voor het tweede kwartaal.
De NBB verwacht dat de Belgische economie zich in de tweede jaarhelft van 2020 
zal herstellen, maar de heropleving blijft in haar prognoses ook in de volgende jaren 
gradueel en onvolledig. De trage toename in exportmogelijkheden voor België – die 
pas in 2022 verwacht worden terug te keren naar het niveau van eind 2019 – en 
de langzame versterking van de binnenlandse vraag dragen bij tot de geleidelijkheid 
van het herstel. Het onvolledige karakter van het herstel kan worden toegeschreven 
aan de permanente schade die de Belgische economie oploopt ten gevolge van de 
faillissementen van intrinsiek rendabele ondernemingen: de enquêtes van de Economic 
Risk Management Group (ERMG) tonen vooral in de horeca- en kunstensector zeer 
hoge faillissementsrisico’s. Saez en Zucman argumenteren dat een liquidationistische 
visie – die stelt dat faillissementen nu wenselijk zijn wegens hun heroriëntering van 
productiefactoren van minder naar meer productieve ondernemingen – onzinnig 
is aangezien de coronacrisis ook intrinsiek rendabele ondernemingen sterk treft. 
Ook Baert et al. (2020) stellen dat de faillissementen van wezenlijk productieve 
ondernemingen en de toename in de langdurige werkloosheid de voornaamste kanalen 
zijn die ervoor kunnen zorgen dat de tijdelijke economische recessie ook negatieve 
gevolgen heeft op lange termijn.
Voorlopig lijkt de ernstigste economische schok in België echter achter de rug en 
er is sprake van een zekere mate van herstel vanaf juni 2020. Het omzetverlies van 
ondernemingen, geaggregeerd over alle sectoren, lijkt haar dieptepunt bereikt te 
hebben in april 2020 en was eind juni reeds met de helft verminderd volgens data 
van de NBB. De Europese Commissie geeft aan dat elke vorm van economisch herstel 
in de tweede jaarhelft hoe dan ook vereist dat een tweede golf van infecties wordt 
vermeden. Hoewel het aantal geregistreerde coronabesmettingen vanaf eind juli weer 
toenam in België, koos de overheid voor gezondheidsmaatregelen die de economische 
bedrijvigheid grotendeels vrijwaren. Wanneer het aanhouden van versoepelde en minder 
restrictieve gezondheidsmaatregelen mogelijk blijft en ondernemingsactiviteiten verder 
normaliseren, is vooral de mate waarin de geaggregeerde vraag naar binnenlandse 
productie toeneemt, bepalend voor het tempo van macro-economisch herstel, zo stelt 
de NBB. Cijfers van Eurostat tonen dat de Belgische bouwsector zich in mei en juni 
alvast sterk herstelde en de productie in juni 2020 was slechts 1,6% lager dan in juni 
2019. De NBB geeft ook aan dat het consumentenvertrouwen zich sterk herstelde in 
mei en vooral in juni 2020, maar de afname in juli en augustus 2020 maakten het 
(2)  Purchasing Managers Index (de inkoopmanagersindex). MACRO-ECONOMISCHE IMPACT VAN DE UITBRAAK VAN HET CORONAVIRUS: RECESSIE, HERSTEL EN BLIJVENDE SCHADE
25
eerdere herstel ongedaan. Voorlopige cijfers van de NBB voor de Belgische in- en 
uitvoer in juni 2020 wijzen op een zekere heropleving. Het blijft nog erg vroeg om de 
snelheid van het macro-economische herstel van België te kunnen evalueren.
2.3. ECONOMISCHE IMPACT VAN VERSCHILLENDE CORONAMAATREGELEN
Omwille van  hun simultaneïteit is het moeilijk om de economische effecten van 
de gezondheidsmaatregelen te onderscheiden van de impact van de infectiegolf zelf. 
Angelini et al. (2020) simuleren in het kader van de Working Paper Series van de Europese 
Centrale Bank de effecten van verschillende sanitaire beschermingsmaatregelen op de 
evolutie van economische activiteit doorheen de tijd. Hun simulatie construeert een 
interessante counterfactual die aangeeft wat de economische gevolgen zouden geweest 
zijn van verschillende gezondheidsmaatregelen. Het dient te worden beklemtoond dat 
een louter economische analyse van gezondheidsbeleid noodzakelijkerwijs onvolledig 
is, het beschermen van de volksgezondheid is prioritair in een sanitaire crisissituatie. 
Wat volgt, moet dan ook slechts beschouwd worden als een theoretische afzondering 
van het macro-economische luik. Het is niet mogelijk om op basis hiervan te besluiten 
welk gezondheidsbeleid aangewezen is en het mag niet op die manier worden 
geïnterpreteerd.
In een laissez faire-scenario zonder gezondheidsmaatregelen zijn de economische 
kosten op korte termijn relatief beperkt: de afname in investeringen en tewerkstelling 
zijn zeven keer minder groot dan in een scenario van een initieel volledige lockdown. 
Het virus eist in het geval van afwezigheid van gezondheidsmaatregelen echter zes 
keer meer mensenlevens en dit impliceert – naast de onmeetbare kost van het verlies 
aan mensenlevens – bovendien een permanente afname in de arbeidspopulatie en het 
potentiële outputniveau. Economisch herstel is dan ook onvolledig op lange termijn. 
Uitgaande van een initiële volledige lockdown onderscheiden de auteurs verschillende 
mogelijke exitstrategieën. Een targeted lockdown lijkt een veelbelovende aanpak om 
de tijdelijkheid van de terugval in economische activiteit te waarborgen en leunt het 
dichtst aan bij het scenario van ‘V-vormig herstel’, waarin de economische bedrijvigheid 
na een tijdelijke schok haar originele groeipad nagenoeg integraal herneemt. Met 
een dergelijke aanpak beoogt de overheid geïnfecteerde burgers te identificeren en 
af te zonderen in quarantaine. Zelfs wanneer de testing en tracing op imperfecte wijze 
verloopt – slechts 30% van de geïnfecteerden wordt opgespoord –, blijft dit scenario 
optimaal vanuit macro-economisch perspectief. De auteurs waarschuwen voor het 
aanhouden van een algemene, ongedifferentieerde lockdown na het opvangen van 
de initiële besmettingsgolf: in een dergelijk scenario dreigt een L-vormig herstel van 
de economie waarbij ook op het einde van de driejarige simulatieperiode het reële 
bbp 10% lager is dan voor de pandemie. Een te plotsklapse versoepeling van de 
initiële lockdown eist dan weer meer mensenlevens. Een exitstrategie waarvan contact 
tracing en selectieve quarantaine de hoekstenen zijn, lijkt dus – althans op louter 
economisch vlak – te verkiezen boven alternatieven. Ook in dat simulatiescenario 
blijken relancemaatregelen vanwege de overheid echter cruciaal om een herstel van 
de investeringen en de consumptie te bespoedigen. Het activeren van de algemene 
ontsnappingsclausule in het stabiliteits- en groeipact, dat overheden in de Economische 
en Monetaire Unie (EMU) aan begrotingsregels onderwerpt, was in ieder geval 
een noodzakelijke stap om relance-initiatieven in de Eurozone mogelijk te maken.  26
Een effectieve bestrijding van het virus en meer klassieke vormen van economisch 
crisisbeleid moeten dus gecombineerd worden vanuit een economisch perspectief dat 
herstel beoogt te bespoedigen en permanente schade probeert te vermijden.
Chetty et al. (2020) benadrukken nog sterker de complementariteit van relancebeleid 
en bestrijding van het virus. De auteurs stellen op basis van een real time dataset, 
die economische activiteit in de VS op granulair niveau monitort, dat “traditionele 
macro-economische instrumenten ter bestrijding van een recessie – de stimulering van 
de geaggregeerde vraag en het verschaffen van liquiditeit aan ondernemingen – mogelijk 
een verminderd vermogen hebben om werkgelegenheid te herstellen zolang consumptie-
uitgaven beperkt zijn door gezondheidsrisico’s”. Hun analyse wijst bovendien uit dat 
consumptie vooral negatief beïnvloed wordt door de dreiging van het virus en niet 
door de gezondheidsrestricties van de overheid: het risico op besmetting doet het 
consumentenvertrouwen afnemen en confronteert ondernemingen in de zwaarst 
getroffen sectoren met afzetproblemen. De studie is consistent met het gebrekkige 
herstel van het Belgische consumentenvertrouwen en de bevinding van de NBB dat de 
omzet van ondernemingen op 18 augustus 2020 nog steeds 13% lager werd ingeschat 
dan in normale tijden, hoewel bestaande beschermingsmaatregelen allicht nauwelijks 
nog beperkend werkten op dat moment. Chetty et al. (2020) suggereren dan ook dat 
de bestrijding van het virus een onontbeerlijk element is van effectief relancebeleid.
3. IMPACT OP DE ARBEIDSMARKT
3.1. STAND VAN ZAKEN
De mondiale, macro-economische crisis heeft eveneens ernstige repercussies voor 
de werkgelegenheid. De Internationale Arbeidsorganisatie (IAO) stelt dat het aantal 
gepresteerde uren in het eerste kwartaal van 2020 wereldwijd met 5,4% afnam – het 
equivalent van 155 miljoen voltijdse jobs – en voorspelt een nog scherpere krimp in de 
werkzaamheid in het tweede kwartaal, waarin het equivalent van 400 miljoen voltijdse 
jobs verloren zou gaan. De afname in het aantal gepresteerde uren is een betere 
indicator op mondiaal vlak dan de evolutie van de werkloosheid of de inactiviteit, 
gezien het grote aantal landen dat via zogenaamde short-time work schemes een massale 
afname in de officiële werkzaamheid hebben vermeden. De IAO prijst dergelijke 
initiatieven aangezien ze de “connectie van werknemers met hun huidige jobs bewaren 
en op die manier het risico op een verstoring van hun arbeidsmarkttraject op middellange 
termijn reduceren”. Balleer et al. (2016) concluderen dat de Duitse Kurzarbeit tijdens 
de crisis van 2008 veel jobs wist te redden door te fungeren als sterke automatische 
stabilisator: het inkomensverlies van gezinnen wordt gecompenseerd en de terugval 
in de vraag wordt beperkter, wat de recessie tempert. Ook Hijzen en Martin (2013) 
concluderen op basis van de ervaringen van 23 landen van de Organisatie voor 
Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) die tijdens de financiële crisis 
gebruik maakten van short-time work schemes dat de bruto-impact op het aantal jobs 
dat gered wordt in ieder kwartaal sterk positief is. Volgens de Europese Commissie is 
dit de voornaamste reden waarom de toename in de werkloosheid in de EU zo beperkt 
was – een toename van 0,2 procentpunt in april in zowel de Eurozone als de EU in 
vergelijking met maart –, ondanks de sterke afname in economische activiteit. De EU  MACRO-ECONOMISCHE IMPACT VAN DE UITBRAAK VAN HET CORONAVIRUS: RECESSIE, HERSTEL EN BLIJVENDE SCHADE
27
steunt short-time work schemes in lidstaten ook financieel via het SURE-initiatief met 
100 miljard EUR in leningen (waarvan 7.766.380.000 EUR is toegezegd aan België).
Ook België wist een sterke instroom in de reguliere werkloosheid op korte termijn 
te vermijden door de toegang tot de tijdelijke werkloosheid te versoepelen vanaf de 
eerste maatregelen die beperkingen oplegden aan het economische leven. Uit Coenen 
et al. (2020) blijkt dat het aantal tijdelijke werklozen in België erg fors toenam vanaf 
het einde van maart en dat werkgevers bijgevolg uitgebreid gebruik maakten van het 
stelsel. Er zijn, naast het gebruik van de tijdelijke werkloosheid, ook andere factoren die 
verklaren waarom de enorme afname in economische activiteit niet gepaard ging met 
een evenredig sterke toename in de werkloosheid. Het crisisoverbruggingsrecht voor 
zelfstandigen, het flexibel inzetten van ouderschapsverlof en werkduurvermindering 
vingen de daling in het aantal gepresteerde uren op zonder dat de werkloosheid sterk 
toenam. Ook de massale opname van telewerk – volgens de Hoge Raad voor de 
Werkgelegenheid bedroeg het aandeel van telewerk in het totale personeelsbestand 
half april 37% – hielp om werkzaamheid te combineren met het naleven van de 
gezondheidsmaatregelen. Het resultaat is dat cijfers van de NBB tonen dat de 
werkgelegenheid in België in het eerste kwartaal afnam met 0,3% en het tweede 
kwartaal met 0,8% (telkens ten opzichte van het voorgaande kwartaal). Ook de 
Belgische werkloosheid evolueert voorlopig relatief gunstig, gezien de omstandigheden: 
volgens de Enquête naar de Arbeidskrachten (Statbel) daalde de Belgische werkloosheid 
zelfs in maart en april en – hoewel ze vervolgens toenam in mei en juni – bleef de 
werkloosheidsgraad steeds lager dan in dezelfde maand in 2019. Administratieve 
werkloosheidsindicatoren zoals het aantal niet-werkende werkzoekenden evolueerden 
iets minder gunstig in dezelfde periode. Een verdere toename lijkt waarschijnlijk 
wanneer niet alle tijdelijke werklozen opnieuw kunnen geabsorbeerd worden door de 
arbeidsmarkt.
3.2. TOEKOMSTIGE EVOLUTIE
Ook prognoses over arbeidsmarktprestaties blijven erg afhankelijk van de beleidsrespons 
en de ontwikkeling van het aantal besmettingen. De OESO voorspelde voor België 
een toename in de werkloosheid van 5,4% in 2019 tot 7,5% in 2020 en vervolgens een 
daling van de werkloosheidgraad in 2021 tot 6,5%, maar deze prognose ging uit van 
een scenario zonder tweede infectiegolf waarin het reproductiegetal van het virus onder 
1 zou blijven. De NBB is pessimistischer in haar prognose en voorziet dat naarmate 
de tijdelijke beschermingsmaatregelen ten einde lopen, de werkloosheidsgraad fors 
zal toenemen. Pas vanaf de tweede helft van 2021 zou de Belgische arbeidsmarkt zich 
herstellen. De NBB vreest bovendien dat levensvatbare ondernemingen failliet gegaan 
zijn tijdens de lockdown en de werkloosheid structureel zal verslechteren ten opzichte 
van het pre-crisisniveau.
Benassy-Quéré et al. (2020) stellen eveneens dat er een risico bestaat dat de 
werkgelegenheid zich onvolledig zal herstellen na het einde van de gezondheidscrisis. 
De tijdelijke werkloosheid is dan wel een uitstekend regime om werknemer-
werkgeverrelaties te vrijwaren en de werkzaamheid kan op die manier sneller herstellen 
na afloop van de besmettingsgolf, maar discretionaire relance-initiatieven die de vraag 
ondersteunen zijn allicht noodzakelijk om ervoor te zorgen dat de tijdelijk werklozen  28
voldoende snel geabsorbeerd worden door de arbeidsmarkt. Zonder dergelijke 
initiatieven dreigt er een hogere instroom van tijdelijk werklozen in de reguliere 
werkloosheid en een dergelijke toename kan structureel worden wanneer ze te lang 
aanhoudt. De natuurlijke werkloosheid volgt in dat geval het pad van de effectieve 
werkloosheid ten gevolge van hysteresis-effecten (Blanchard en Summer, 1986). Dit 
is geen louter theoretische problematiek voor België: Coenen et al. (2020) tonen 
dat voor bepaalde sectoren het gebruik van de tijdelijke werkloosheid in de zomer 
van 2020 persistent hoog blijft, hoewel de technische beperkingen en restrictieve 
gezondheidsmaatregelen erg beperkt zijn. Met name de industrie lijkt slechts traag te 
herstellen: in juni 2020 daalde de seizoensgezuiverde industriële productie-index van 
Statbel nog met 1,4% ten opzichte van voorgaande maand.
Coibion et al. (2020) stellen dat een krachtige beleidsrespons noodzakelijk zal zijn 
om een structurele toename in de werkloosheid te vermijden in de nasleep van de 
coronacrisis, waarbij fiscale stimulans en sterk expansief monetair beleid aangewezen 
zijn. Het Europese beleidsniveau lijkt zich bewust van deze risico’s en Charles Michel, 
voorzitter van de Europese Raad, stelt hysteresis-effecten – waarbij “individuen die 
langdurig werkloos zijn hun vaardigheden verliezen en ondernemingen tezamen met 
hun knowhow verdwijnen” – te willen vermijden. Het blijft onduidelijk of lidstaten 
met sterk heterogene voorkeuren op budgettair vlak in staat zullen zijn om een 
gecoördineerde en daadkrachtige beleidsreactie te formuleren. Hoewel de Europese 
Raad een akkoord wist te vinden over een aangepaste versie van het ambitieuze 
relanceplan van de Europese Commissie, blijft de allocatie van de fondsen onzeker 
gezien het governance-mechanisme dat lidstaten het recht geeft om bezwaren te uiten 
wanneer andere lidstaten onvoldoende hervormingen koppelen aan de EU-fondsen. 
De ECB heeft van haar kant alvast duidelijk gemaakt de monetaire stimulus te zullen 
bieden die nodig is voor de facilitering van een snelle economische heropleving door de 
aankondiging van haar pandemic emergency purchase programme en de uitbreiding 
van dat programma tot 1,35 biljoen EUR in juni.
4. INTERACTIE MET BESTAANDE PROBLEMATIEKEN
De mondiale recessie doet niet enkel nieuwe problemen ontstaan, maar interageert 
ook met spanningsvelden die reeds voor de crisis bestonden en die (relatief) eigen 
zijn aan de Belgische economische context. Meer concreet worden vele uitdagingen 
nog omvangrijker en urgenter. Anderzijds leidt de toegenomen zichtbaarheid van deze 
problematieken mogelijks tot meer publieke belangstelling, wat de kans op een gepaste 
beleidsrespons verhoogt. In dit onderdeel spitsen we ons toe op vier maatschappelijke 
problematieken die door de coronacrisis op fundamentele wijze beïnvloed worden.
4.1. OVERHEIDSFINANCIEN
Het IMF verwacht dat de mondiale publieke schuld sterk zal toenemen, enerzijds 
wegens de scherpe afname in economische activiteit en bijgevolg de fiscale ontvangsten, 
anderzijds vanwege de budgettaire kost van de initiatieven die overheden wereldwijd 
nemen om mensen, jobs en ondernemingen te beschermen tijdens de crisis. De 
brutoschuldgraad – de totale overheidsschuld uitgedrukt als percentage van het bbp 
– neemt bovendien bijkomstig toe door de daling van de noemer van de breuk en  MACRO-ECONOMISCHE IMPACT VAN DE UITBRAAK VAN HET CORONAVIRUS: RECESSIE, HERSTEL EN BLIJVENDE SCHADE
29
wordt op mondiaal vlak verwacht een historisch hoogtepunt van meer dan 101% van 
het wereld-bbp te bereiken in 2020-2021. De toename in de mondiale schuldgraad 
wordt geraamd op 18,7 procentpunten – sterker dan de hoogste jaarlijkse toename 
in de schuldgraad tijdens de financiële crisis die 10,5 procentpunten bedroeg – en 
overtreft het verwachte gemiddelde begrotingstekort van 14%. Het IMF verwacht een 
sterkere verslechtering in de overheidsfinanciën in de meest ontwikkelde economieën, 
onder meer wegens de krachtige fiscale respons in die landen, en de NBB voorspelt 
inderdaad een toename van de Belgische schuldgraad met 19,4 procentpunten in 
2020, gevolgd door een stagnatie op een hoog niveau in de volgende jaren. De NBB 
waarschuwt dat – zelfs wanneer men uitgaat van normale groeiniveaus vanaf 2022 
– een primair deficit van 4% van het bbp ervoor zorgt dat het pad van de publieke 
schuldgraad stijgend wordt.
Baert et al. (2020) stellen dat deze zeer scherpe toename van de schuldgraad niet 
noodzakelijkerwijs zorgwekkend is en geen verdere budgettaire ontsporing in de 
toekomst impliceert. Ze wijzen erop dat zolang de interestvoet die de overheid betaalt 
op haar schuld lager is dan de nominale economische groei, de schulddynamiek op 
lange termijn zorgt voor een afname van de schuldgraad naar zijn pre-crisisniveau. 
De verklaring hiervoor is dat de draagkracht van de economie – de noemer van de 
schuldgraad – onder die veronderstelling sneller toeneemt dan de overheidsschuld. 
Deze gunstige schulddynamiek is volledig afhankelijk van de assumptie dat de rente 
lager blijft dan de som van reële groei en de inflatie, maar een dergelijk scenario lijkt 
wel zeer realistisch in het licht van de reeds aangekondigde crisisrespons van de ECB: 
de nominale rente op tienjarige Belgische obligaties werd in juni 2020 zelfs negatief. 
Opdat de overheidsschuld gunstig zou evolueren op lange termijn moet volgens de 
auteurs in de eerste plaats een volledig economisch herstel beoogd worden, waarin 
hysteresis-effecten vermeden worden. Enkel op die manier kan het hoge primair deficit, 
waar de NBB voor waarschuwt, vermeden worden. Stimulering van de vraagzijde van 
de economie wordt door de auteurs dan ook als essentieel beschouwd om de dreiging 
van een structurele verslechtering van de overheidsfinanciën – die gepaard zou gaan 
met de afname van het potentiële outputniveau – tegen te gaan. Ook Decoster (2020) 
is van oordeel dat discretionair handelen van de overheid dat de vraag stimuleert 
en in liquiditeitsnood verkerende ondernemingen ondersteunt essentieel is om een 
ontsporing van de overheidsschuld op lange termijn af te wenden, zelfs wanneer dit op 
korte termijn bijkomstige begrotingstekorten impliceert.
4.2. MAATSCHAPPELIJKE ONGELIJKHEID EN DE IMPACT VAN DE CRISIS OP HET BESCHIKBARE 
INKOMEN
Het is duidelijk dat de welvaartseffecten van de pandemische verspreiding van 
COVID-19 erg omvangrijk zijn. Glover et al. (2020) stellen dat de coronacrisis 
en de restricties op economische activiteit niet enkel de geaggregeerde welvaart 
beïnvloeden, maar ook met erg aanzienlijke distributie-effecten gepaard gaan. Ook 
de IAO waarschuwde op 18 maart 2020 reeds voor een “disproportionele impact op 
bepaalde segmenten van de bevolking, wat kan leiden tot een toename in de ongelijkheid”. 
Glover et al. (2020) vestigen de aandacht op het feit dat vooral ouderen voordeel halen 
uit verstrekkende beperkingen zoals een totale lockdown, terwijl ze voor jongeren 
inkomens- en zelfs jobverlies betekenen. Dit is des te meer het geval omdat in recessies  30
jongeren vaak disproportioneel sterk getroffen worden door ontslagen en ook jongeren 
in België waren in april en mei oververtegenwoordigd bij de tijdelijk werklozen (Bell 
en Blanchflower, 2011 en WG SIC). Er bestaat dus een afweging tussen het vertragen 
van de verspreiding van het virus en het vrijwaren van economische activiteit. 
Individuen hebben verschillende voorkeuren wat die keuze betreft, afhankelijk van 
de sector waarin ze tewerkgesteld zijn, hun leeftijd en andere risicofactoren. Sinds 
de heropflakkering van het virus halverwege juli tracht de overheid echter om het 
bestrijden van het virus meer te verzoenen met de economische activiteit en de 
afweging wordt minder nadrukkelijk.
Toch is leeftijd allicht niet de belangrijkste breuklijn om een ongelijke impact van de 
coronacrisis op te merken: Blundell et al. (2020) spreken van een interactie tussen de 
coronarecessie en de reeds bestaande ongelijkheden langsheen verschillende dimensies, 
waarvan leeftijd er slechts één is. In het bijzonder dreigt de globale armoede fors toe 
te nemen ten gevolge van de coronacrisis, in grote mate door de afwezigheid van 
inkomenssteun in landen met lage tot middellage inkomens. Laborde et al. (2020) 
stellen dat de gezondheidscrisis en de wereldwijde recessie in 2020 meer dan 140 
miljoen mensen in extreme armoede kan doen belanden, vooral inwoners van de minst 
ontwikkelde landen die niet de financiële slagkracht hebben om de inkomensschok 
voor de burgers op te vangen. Dit onderstreept het belang van de inkomensvervangende 
maatregelen voor werknemers en zelfstandigen die de Belgische overheid nam. Sumner 
et al. (2020) stellen dat een decennium van afname van de wereldwijde armoede dreigt 
te worden teruggedraaid, hoewel precieze cijfers afhankelijk zijn van de uiteindelijke 
grootte van de recessie en de gehanteerde armoedegrens. Corak (2020) geeft aan dat 
de sociale mobiliteit in de toekomst bovendien gehypothekeerd wordt door toedoen 
van de pandemie, onder meer omdat kinderen uit armere gezinnen allicht minder 
eenvoudig de transitie naar online onderwijs kunnen maken dan kinderen uit een 
meer gegoed gezin.
Er zijn indicaties dat de impact van de coronacrisis op de arbeidsmarkt ook sterke 
distributie-effecten inhoudt. Irlacher en Koch (2020) vinden aan de hand van Duitse 
enquêtedata bewijs dat jobs waarin telewerk mogelijk is, ook geassocieerd worden met 
hogere lonen. De loonpremie bedraagt meer dan 10%. De bevinding suggereert dat 
maatregelen die inkomensverlies van tijdelijk werklozen beperken essentieel zijn om 
de sociale ongelijkheid niet te sterk te laten toenemen, aangezien diegenen die door 
gezondheidsmaatregelen als social distancing gehinderd worden in de uitoefening van 
hun professionele activiteiten reeds voor de coronacrisis een lager inkomen hadden. 
Ook in België blijkt, uit EAK-data van 2018, dat werknemers met hogere inkomens 
veel vaker beroep kunnen doen op telewerk. Dit is in overeenstemming met de 
observatie dat in België lage inkomens oververtegenwoordigd zijn in de categorie 
tijdelijk werklozen. Laaggeschoolde werknemers voeren activiteiten uit die zich minder 
lenen tot telewerk en ook zij zijn oververtegenwoordigd in de tijdelijke werkloosheid 
in België. Het versoepelen van de toegang tot de tijdelijke werkloosheid lijkt dus 
essentieel om de inkomensongelijkheid tussen werknemers niet al te sterk te laten 
toenemen. Anderzijds worden diegenen in de meest precaire arbeidsomstandigheden 
vaak onvoldoende bereikt door het regime van tijdelijke werkloosheid: werknemers 
met een contract van bepaalde duur kunnen allicht geen aanspraak maken op tijdelijke 
werkloosheid wanneer hun contract afloopt en ook zwartwerkers worden niet bereikt  MACRO-ECONOMISCHE IMPACT VAN DE UITBRAAK VAN HET CORONAVIRUS: RECESSIE, HERSTEL EN BLIJVENDE SCHADE
31
door de inkomensvervangende maatregelen. Het stelsel van tijdelijke werkloosheid 
biedt bovendien zelfs voor wie ervan geniet slechts soelaas op de korte termijn en ook 
zij dreigen bij reorganisaties of faillissementen alsnog in de werkloosheid te belanden. 
Marchal et al. (2020) tonen tot slot nog aan dat zelfs voor de hoge inkomens de 
tijdelijke werkloosheid eenverdienersgezinnen onvoldoende beschermt, gezien het 
relatief lage plafond van de uitkering.
De initiële gevolgen duiden dus mogelijk reeds aan dat de ongelijkheid toeneemt 
ten gevolge van deze recessie. De observaties liggen in de lijn van bevindingen 
van Furceri et al. (2020), die stellen dat pandemieën de inkomensongelijkheid in 
nettotermen doorgaans verhogen (in de vorm van een hogere Gini-coëfficiënt) en 
dat de tewerkstelling van laaggeschoolden ernstiger getroffen wordt. Toch blijven de 
cijfers omtrent de impact op sociale ongelijkheid erg divers. Campello et al. (2020) 
tonen bijvoorbeeld aan dat nieuwe vacatures in de eerste 18 weken van 2020 in de 
VS sterker afnamen voor hoogopgeleiden dan voor laagopgeleiden en een dergelijke 
“downskilling” houdt dus eerder minder opportuniteiten in voor meer geprivilegieerde 
werklozen. Anderzijds bestaan er ook argumenten om te veronderstellen dat de 
wereldwijde pandemie tot een snellere automatisering van productieprocessen 
zal leiden (Coombs, 2020). Er is wetenschappelijk onderzoek dat aangeeft dat dit 
ongelijkheden in werkgelegenheid en verloning tussen hoog- en laaggeschoolden 
verhoogt (Cords en Prettner, 2018), hoewel de creatie van nieuwe types taken op 
lange termijn een toename in ongelijkheid kan tegenwerken (Acemoglu en Restrepo, 
2018). Verder onderzoek is dus noodzakelijk om een eenduidige conclusie op het vlak 
van ongelijkheid te kunnen trekken.
4.3. VERGRIJZINGSKOSTEN
De Studiecommissie voor de Vergrijzing verwacht op middellange termijn een toename 
van de budgettaire kosten van de vergrijzing ten opzichte van eerdere vooruitzichten. 
T ussen 2019 en 2025 wordt deze kost geraamd met 1,7 procentpunt van het bbp te 
verhogen. De toename is voor het grootste deel te wijten aan de neerwaartse bijstelling 
van de verwachtingen omtrent het verloop van het bbp in die periode ten gevolge van 
de coronacrisis, waardoor het gewicht van de sociale uitgaven in het bbp toeneemt. De 
toename in de kost van de pensioenen en de gezondheidszorg is vrijwel volledig toe 
te schrijven aan dit ‘bbp-effect’, maar voor specifieke sociale kosten is er een toename 
in de uitgaven, bijvoorbeeld de opwaartse herziening van de uitgaven voor primaire 
ongeschiktheid. In de vooruitzichten van de Studiecommissie heeft de coronacrisis 
een veel beperktere impact op de vergrijzingskosten na 2025: meer dan drie vierde van 
de opwaartse herziening van 2,2 procentpunt voor de periode tussen 2019 en 2070 
vloeit voort uit de toename van de kosten tussen 2019 en 2025. De coronacrisis heeft 
de uitdagingen die de vergrijzing op budgettair vlak veroorzaakt dus op relatief korte 
termijn verhoogd en de nood aan structurele oplossingen is urgenter geworden. Het 
armoederisico bij gepensioneerden wordt wel verwacht op de middellange termijn 
terug te vallen. De armoededrempel – berekend als 60% van het nationaal mediaan 
equivalent beschikbare inkomen – neemt immers af door de verwachte terugval in 
arbeidsinkomens en de verwachte toename in de werkloosheid, terwijl bestaande 
pensioenen ongewijzigd blijven. 32
4.4. GENDERONGELIJKHEID
Vrouwen werden door de IAO geïdentificeerd als een groep die in het bijzonder 
kwetsbaar is voor de economische gevolgen van de gezondheidscrisis. Hoewel de 
mortaliteit van het virus bij vrouwen lager lijkt te zijn (Jin et al., 2020), zijn er indicaties 
dat vrouwen gemiddeld harder getroffen worden door de economische gevolgen van 
het coronavirus: dit is in eerste instantie het resultaat van hun oververtegenwoordiging 
in de sterkst getroffen sectoren en in de zorgsector. Het loonkloofrapport van 2019 
toont aan dat België reeds gekenmerkt werd door een ongelijke arbeidssituatie, althans 
op het vlak van verloning: de brutolonen waren in 2017 gemiddeld 9,6% hoger voor 
mannen dan voor vrouwen, wanneer er gecorrigeerd werd voor arbeidsduur. Zonder 
een dergelijke correctie was de loonkloof groter, namelijk 23,7%, wegens het gemiddeld 
lagere aantal gepresteerde uren van vrouwen. Voor België zou de coronacrisis dus een 
toename in de genderongelijkheid kunnen impliceren.
Meer genuanceerd stellen Alon et al. (2020) dat de economische ongelijkheid tussen 
mannen en vrouwen op korte termijn toeneemt ten gevolge van de pandemie, maar 
dat de effecten op lange termijn minder eenduidig zijn. De cyclische volatiliteit 
van tewerkstelling van vrouwen is normaliter lager dan die van mannen, door hun 
beperktere tewerkstelling in sterk conjunctuurgevoelige sectoren, zoals de bouwsector 
en hun oververtegenwoordiging in de minder cyclische dienstensector (Doepke en 
Tertilt, 2016). Alon et al. (2020) stellen dat er redenen zijn om aan te nemen dat 
de tewerkstellingseffecten van de coronacrisis hiervan zullen afwijken aangezien 
vrouwen niet vaker dan mannen in sectoren werken die geschikt zijn voor telewerk 
of in sectoren die als ‘kritiek’ worden beschouwd en die dus een beperktere terugval 
van activiteit ervaren. In België blijkt ook effectief dat telewerk minder courant is 
voor vrouwen, wegens de eigenschappen van de sectoren waarin ze tewerkgesteld 
zijn (Hoge Raad voor de Werkgelegenheid, 2020). In augustus 2020 vonden Alon 
et al. (2020) bovendien hun eerdere hypothese bevestigd: in de VS is vrouwelijke 
tewerkstelling meer teruggevallen dan mannelijke ten gevolgde van de coronacrisis. De 
oververtegenwoordiging van vrouwen in diensten die nauw contact impliceren (zoals 
de horecasector) wordt eveneens als verklarende factor geduid.
Op korte termijn leidt het sluiten van de scholen en de onmogelijkheid van opvang 
door de grootouders wegens gezondheidsoverwegingen bovendien tot de noodzaak 
om kinderen thuis op te vangen. Deze toegenomen behoefte aan kinderopvang 
zorgt er mogelijks voor dat vrouwen meer moeten thuisblijven wegens de bestaande 
genderverdeling van huishoudelijke arbeid (Alon et al., 2020). Deze veronderstelde 
effecten op korte termijn lijken bevestigd te worden, althans voor de EU: Eurostat-
data tonen aan dat de daling van het aantal gewerkte uren in het eerste kwartaal van 
2020 ten opzichte van het laatste kwartaal van 2019 sterker was bij vrouwen (5,2% 
ten opzichte van 4,9% bij mannen), ondanks sterke heterogeniteit tussen lidstaten. 
Voor België was het verschil nog markanter: het aantal gewerkte uren nam voor 
mannen af met 1,5% (ten opzichte van het 4de kwartaal van 2019), voor vrouwen 
met 4,4%. In het eerste kwartaal van 2020 was ook absenteïsme op het werk hoger 
bij vrouwen dan bij mannen. Anderzijds merken Coenen et al. (2020) dan weer een 
oververtegenwoordiging van mannen op onder de tijdelijk werklozen in België in 
april, mei en juni van 2020. MACRO-ECONOMISCHE IMPACT VAN DE UITBRAAK VAN HET CORONAVIRUS: RECESSIE, HERSTEL EN BLIJVENDE SCHADE
33
Op lange termijn zien Alon et al. (2020) redenen om een afname in de 
genderongelijkheid te veronderstellen. Sociale normen omtrent de taakverdeling 
tussen de genders binnen het huishouden zouden kunnen wijzigen ten gevolge van de 
grotere verantwoordelijkheid die mannen kunnen opnemen in het grootbrengen van 
de kinderen ten gevolge van de lockdown of de mogelijkheid van telewerk. Anderzijds 
lijkt de kans reëel dat werkgevers die geïnvesteerd hebben in technologie die telewerk 
mogelijk maakt, na de gezondheidscrisis niet opnieuw volledig overschakelen 
naar klassieke vormen van werkgelegenheid. Een dergelijke flexibilisering van de 
werkomgeving maakt werkzaamheid meer compatibel met het opvoeden van de 
kroost en zou betekenen dat vrouwen – die nu het merendeel van het huishoudelijke 
werk verrichten – eenvoudiger professioneel actief kunnen worden. Het gebrek aan 
flexibiliteit in arbeidsregelingen werd door Goldin (2010) immers geïdentificeerd als 
een belangrijke oorzaak van de gender pay gap. Ook Blaskó et al. (2020) stellen dat 
de combinatie van grotere mannelijke verantwoordelijkheid in het huishouden en 
flexibilisering van de arbeidsregeling mogelijk op lange termijn gendernormen kan 
doen vervagen en tot een meer gelijke verdeling van betaalde en onbetaalde arbeid 
kan leiden. De auteurs zien een essentiële rol weggelegd voor het beleidsniveau om dit 
potentieel te benutten.
5. CONCLUSIE EN AANDACHTSPUNTEN VOOR HET BELEID
De uitbraak van het SARS-CoV-2-virus heeft overheden wereldwijd aangezet om erg 
verregaande maatregelen te nemen met het oog op het vrijwaren van de volksgezondheid. 
Ook in België werden grote delen van het maatschappelijke functioneren opgeschort 
en ook de impact op de economie was navenant. Hoewel de precieze schade nog 
onduidelijk blijft, bestaat er grote consensus omtrent de omvang van de initiële schok. 
Enkel door het inschakelen van erg verstrekkende maatregelen, zoals de versoepelde 
toegang tot de tijdelijke werkloosheid, wist België te vermijden dat de scherpe afname 
van activiteit tot een proportionele – en dus massale – ontslaggolf leidde. Er was 
ook financiële steun voor getroffen ondernemers om faillissementen van intrinsiek 
rendabele ondernemingen te vermijden.
Zolang er geen vaccin bestaat tegen het virus kan er allicht ook geen sprake zijn van 
een volledige terugkeer naar de pre-crisissituatie. Toch zijn er redenen tot optimisme: 
de overheid nam in de zomer van 2020 haar toevlucht tot gezondheidsmaatregelen 
die de economische activiteit minder belemmeren en op die wijze werd de historisch 
sterke terugval van het voorjaar afgewend. Om een V-vormig economisch herstel 
zoveel mogelijk kans op slagen te geven is een doortastend relancebeleid onontbeerlijk; 
het louter ontdekken van een vaccin op zich is hiertoe onvoldoende. Een vaccin zou de 
restricties in de productie opheffen en het potentiële outputniveau zou zich herstellen, 
maar vervolgens lijkt het daadkrachtig stimuleren van de geaggregeerde vraag van 
overheidswege noodzakelijk om de laagconjunctuur te bestrijden. Wanneer deze 
budgettaire stimulans onvoldoende snel zou zijn of onvoldoende groot in omvang, 
dreigt bovendien permanente schade aan het productiepotentieel van onze economie, 
in de vorm van hysteresis-effecten. Ook bij krachtig budgettair optreden is het niet 
uitgesloten dat het herstel op lange termijn onvolledig is: ondanks de overheidssteun is 
het waarschijnlijk dat bepaalde levensvatbare ondernemingen hun activiteiten moeten 
terugschroeven, met name in zwaar getroffen sectoren zoals de industrie, de horeca en  34
de cultuursector. Vandaar is het van belang een krachtig relancebeleid te voeren dat 
zich richt op de sectoren met het grootste groeipotentieel, niet alleen in termen van 
productie maar ook van werkgelegenheid, met name ook voor de groepen die zich nu 
meer in de marge van de arbeidsmarkt situeren.  Met het oog op het minimaliseren 
van die schade is het beperken van de duur van de recessie echter primordiaal: naast 
het relancebeleid van de overheid zal ook de evolutie van de internationale omgeving 
hierbij een belangrijke determinant zijn, gezien de openheid van de Belgische 
economie. Tot slot dienen we ons ook bewust te zijn van de reële distributie-effecten 
die de crisis teweegbrengt tussen generaties, inkomensklassen en genders, en moeten 
we streven naar het verminderen van ongelijkheden op deze vlakken. Vooraleerst is 
op dat vlak echter verder onderzoek nodig dat toestaat om eenduidige conclusies te 
trekken omtrent de omvang en de richting van de herverdeling die de coronacrisis 
teweegbracht. MACRO-ECONOMISCHE IMPACT VAN DE UITBRAAK VAN HET CORONAVIRUS: RECESSIE, HERSTEL EN BLIJVENDE SCHADE
35
BIBLIOGRAFIE
Acemoglu, D. en Restrepo, P ., The race between man and machine: Implications of 
technology for growth, factor shares, and employment, American Economic Review, nr. 
108, pp. 1.488-1.542, 2020.
Alon, T., Doepke, M., Olmstead-Rumsey, J. en Tertilt, M., The impact of COVID-19 
on gender equality, National Bureau of Economic Research, 2020.
Alon, T., Doepke, M., Olmstead-Rumsey, J. en Tertilt, M., This Time It’s Different: The 
Role of Women’s Employment in a Pandemic Recession, National Bureau of Economic 
Research, 2020.
Angelini, E., Damjanović, M., Darracq Pariès, M. en Zimic, S., A primer on the 
macroeconomic implications of the Covid-19 pandemic, ECB Working Paper Series, 
2020.
Balleer, A., Gehrke, B., Lechthaler, W. en Merkl, C., Does short-time work save jobs? 
A business cycle analysis, European Economic Review, nr. 84, pp. 99-122, 2016.
Baert, S., Cockx, B., Heylen, F . en Peersman G., Economisch beleid in tijden van 
Corona: een kwestie van de juiste uitgaven te doen, Gentse Economische Inzichten, 
Gent, 2020.
Bell, D. N. en Blanchflower, D. G., Young people and the Great Recession, Oxford 
Review of Economic Policy, pp. 241-267, 2020.
Bénassy-Quéré, A., Marimon R., Pisani-Ferry, J., Reichlin, L., Schoenmaker, D. en 
Weder di Mauro, B., COVID-19: Europe needs a catastrophe relief plan, 2020.
Bevers, T., Burnel, V., Coenen, A., Gilbert, V. en Jacobs, A., The end of the world as 
we know it? De impact van de COVID-19 uitbraak op de Belgische arbeidsmarkt, 
Belgisch Tijdschrift voor Sociale Zekerheid, 2020.
Blanchard, O. J. en Summers, L. H., Hysteresis and the European unemployment 
problem, NBER macroeconomics annual, pp. 15-78, 2020.
Blaskó, Z., Papadimitriou, E. en Manca, A. R., How will the COVID-19 crisis affect 
existing gender divides in Europe, Science for Policy reports by the Joint Research 
Centre, 2020.
Blundell, R., Costa Dias, M., Joyce, R. en Xu, X., COVID‐19 and Inequalities, Fiscal 
Studies, nr. 41, pp. 291-319, 2020.
Campello, M., Kankanhalli, G. en Muthukrishnan, P ., Corporate hiring under covid-19: 
Labor market concentration, downskilling, and income inequality, National Bureau of 
Economic Research, 2020. 36
Charles, M., Climate transition, transformation and convergence: Europe’s path towards 
robust resilience, 2020.
Chetty, R., Friedman, J. N., Hendren, N. en Stepner, M., How did covid-19 and 
stabilization policies affect spending and employment? A new real-time economic tracker 
based on private sector, National Bureau of Economic Research, 2020.
Coombs, C., Will COVID-19 be the tipping point for the intelligent automation of 
work? A review of the debate and implications for research, International Journal of 
Information Management, 2020.
Corak, M., The COVID-19 pandemic is a threat to social mobility, as children in 
disadvantaged families will face more challenges in adulthood, 2020.
Decoster, A., Hoe fel besmet COVID-19 onze overheidsfinanciën?, Leuvense 
Economische Standpunten, Leuven, 2020.
Doepke, M. en Tertilt, M., Families in Macroeconomics, Chapter 23 van Handbook of 
Macroeconomics, Noord-Holland, 2016.
Eurofound, Can short-time working save jobs during the COVID-19 crisis?, Dublin, 
2020.
Europese Commissie, Coronavirus: the Commission mobilises all of its resources to protect 
lives and livelihoods, Brussel, 2020.
Europese Commissie, EU long-term budget 2021-2027: Commission Proposal May 
2020, Brussel, 2020.
Europese Commissie, European Economic Forecast Summer 2020, European Economy 
Institutional Papers, 2020.
Europese Raad, Final Conclusions of the Special meeting of the European Council (17-21 
July 2020), Brussel, 2020.
Furceri, D., Loungani, P . en Ostry, J. D., How Pandemics Leave the Poor Even Farther 
Behind, IMF Blog, 2020.
Glover, A., Heathcote, J., Krueger, D. en Ríos-Rull, J. V., Health versus wealth: On the 
distributional effects of controlling a pandemic, National Bureau of Economic Research, 
2020.
Goldin, C., How to achieve gender equality, The Milken Institute Review, pp. 24-33, 
2015.
Hoge Raad voor de Werkgelegenheid, Stand van Zaken op de Arbeidsmarkt in België en 
in de Gewesten in de Context van COVID-19, Brussel, 2020. MACRO-ECONOMISCHE IMPACT VAN DE UITBRAAK VAN HET CORONAVIRUS: RECESSIE, HERSTEL EN BLIJVENDE SCHADE
37
Hijzen, A. en Martin, S., The role of short-time work schemes during the global 
financial crisis and early recovery: a cross-country analysis, IZA Journal of Labor Policy, 
2013.
Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen, De loonkloof tussen vrouwen en 
mannen, Anderlecht, 2020.
Instituut voor de Nationale rekeningen en Federaal Planbureau, De Belgische economie 
zou in 2020 krimpen met 10,6 % en zich in 2021 gedeeltelijk herstellen met een groei van 
8,2%, Brussel, 2020.
Internationale Arbeidsorganisatie, ILO Monitor 1st Edition COVID-19 and the world 
of work: Impact and policy responses, Genève, 2020.
Internationale Arbeidsorganisatie, ILO Monitor: COVID-19 and the world of work. 
Fifth edition, Genève, 2020.
Internationaal Monetair Fonds, World Economic Outlook Update June 2020, 
Washington D.C., 2020.
Irlacher, M. en Koch, M., Working from home, wages, and regional inequality in the 
light of Covid-19, CESifo Working Paper Series, 2020.
Jin, J. M. et al., Gender differences in patients with COVID-19: Focus on severity and 
mortality, Frontiers in Public Health, nr. 8, artikel 152, 2020.
Laborde, D., Martin, W. en Vos, R., Poverty and food insecurity could grow dramatically 
as COVID-19 spreads, 2020.
Marchal, S., Penne, T. en Storms, B., De doeltreffendheid van ons sociaal vangnet in 
coronatijden, Corona Onderzoeksconsortium voor Inkomensverdeling en Sociale 
Effecten, 2020.
Nationale Bank van België, Business Cycle Monitor June 2020, Brussel, 2020.
Nationale Bank van België, Economic Review June 2020, Brussel, 2020.
Nationale Bank van België, Economic projections for Belgium – Spring 2020, Brussel, 
2020.
Nationale Bank van België, Economische impact van de gezondheidscrisis ‘Covid-19’: een 
scenario, Brussel, 2020.
Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling, OECD Employment 
Outlook 2020: Worker Security and the COVID-19 Crisis, Parijs, 2020.
Raad van de Europese Unie, Verklaring van de EU-ministers van Financiën over het 
stabiliteits- en groeipact in het licht van de COVID-19-crisis, Brussel, 2020. 38
Saez, E. en Zucman, G., Jobs Aren’t Being Destroyed This Fast Elsewhere. Why Is That?, 
2020.
Studiecommissie voor de vergrijzing, Jaarlijks verslag, Brussel, 2020.
Sumner, A., Hoy, C. en Ortiz-Juarez, E., Estimates of the Impact of COVID-19 on 
Global Poverty. UNU-WIDER Working Papers, 2020. MACRO-ECONOMISCHE IMPACT VAN DE UITBRAAK VAN HET CORONAVIRUS: RECESSIE, HERSTEL EN BLIJVENDE SCHADE
39
MACRO-ECONOMISCHE IMPACT VAN DE UITBRAAK VAN HET CORONAVIRUS:  
1. INLEIDING 21
2. HISTORISCH STERKE TERUGVAL IN ECONOMISCHE ACTIVITEIT 21
2.1. INTERNATIONALE OMGEVING . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21
2.2. BELGIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
2.3. ECONOMISCHE IMPACT VAN VERSCHILLENDE CORONAMAATREGELEN  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
3. IMPACT OP DE ARBEIDSMARKT 26
3.1. STAND VAN ZAKEN  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
3.2. TOEKOMSTIGE EVOLUTIE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
4. INTERACTIE MET BESTAANDE PROBLEMATIEKEN 28
4.1. OVERHEIDSFINANCIEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
4.2. MAATSCHAPPELIJKE ONGELIJKHEID EN DE IMPACT VAN DE CRISIS OP HET BESCHIKBARE INKOMEN . . . . 29
4.3. VERGRIJZINGSKOSTEN  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
4.4. GENDERONGELIJKHEID . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
5. CONCLUSIE EN AANDACHTSPUNTEN VOOR HET BELEID 33
 BIBLIOGRAFIE 35  41
THE END OF THE WORLD AS 
WE KNOW IT? DE IMPACT VAN 
DE COVID-19-UITBRAAK OP DE 
BELGISCHE ARBEIDSMARKT
DOOR TOM BEVERS, VALERIE BURNEL, ANN COENEN, VALERIE GILBERT en ARTHUR 
JACOBS
Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (FOD WASO)
 INLEIDING
Wie begin dit jaar de staat van de Belgische arbeidsmarkt zou hebben moeten 
beschrijven, zou terecht een rooskleurig beeld hebben geschetst. Zowat alle evoluties 
op het vlak van werkgelegenheid, activiteit en werkloosheid waren op dat moment 
positief. Sommige indicatoren bevonden zich zelfs op recordniveau. En hoewel onze 
arbeidsmarkt traditioneel gekenmerkt wordt door een grote heterogeniteit, deed die 
positieve trend zich voor in de drie gewesten, bij alle leeftijdsgroepen en geslachten, 
en zowel voor personen die in België zijn geboren, als daarbuiten. Er bleven 
uiteraard kanttekeningen te maken (we bleven achter op het EU-gemiddelde wat de 
activiteitsgraad betreft en kortgeschoolden zagen hun arbeidsmarktachterstand verder 
groeien) en er rezen bezorgdheden omtrent krapte van het arbeidsaanbod, maar al bij 
al waren analisten het erover eens dat de Belgische arbeidsmarkt in uitstekende doen 
was.
In maart wijzigde deze situatie op een ongezien plotse en ingrijpende manier. Het 
aantal besmettingen met het coronavirus was in grote delen van de wereld sterk in 
opmars en dat gold ook voor België. Om te zorgen dat de gezondheidssector deze 
toename aan zou kunnen, moest de verspreiding van het virus ingedijkt worden. Op 
18 maart ging België daarom, net als veel andere Europese landen in de loop van 
maart, in lockdown. Waar mogelijk gingen mensen thuiswerken, maar velen moesten 
noodgedwongen stoppen met werken.
Dit artikel beschrijft de evoluties op de Belgische arbeidsmarkt in de periode maart-
augustus 2020, de impact van de arbeidsmarktmaatregelen die de lockdown en de 
geleidelijke heropstart moesten mogelijk maken, en de effecten op verschillende 
sectoren en groepen.1 Hiervoor kunnen we gebruikmaken van bronnen van diverse 
federale instellingen (en de sociale secretariaten), die vanaf het begin van de crisis werk 
hebben gemaakt van een snellere en gedetailleerdere monitoring, in het kader van 
de Werkgroep “Social Impact” die binnen de federale crisisstructuur werd opgezet. 
Daarvoor moest vaak een nieuwe methodologie worden uitgedacht en gebruik worden 
(1) De impact op zelfstandigen wordt hier niet onderzocht, maar is te vinden in ditzelfde nummer: De 
Maesschalk, V. en Geeraert, M., Tijdelijke uitbreiding van het overbruggingsrecht als financieel vangnet voor 
zelfstandigen die inkomensverlies ondervinden als gevolg van de coronacrisis. 42
gemaakt van niet-gevalideerde en/of niet-gepubliceerde gegevens. Waar mogelijk zal er 
ook een internationale vergelijking worden gemaakt.
1. MAART EN APRIL: NADRUK OP BESCHERMING
Al op 4 februari 2020 werd de eerste Belgische COVID-19-besmetting vastgesteld, 
maar aanvankelijk werd gehoopt dat de impact van het virus hier beperkt zou blijven. 
Weliswaar werd er rekening mee gehouden dat de opmars van het virus in Azië, nog 
boven op de Brexit, tot een economische dip zou kunnen leiden voor een kleine, open 
economie als België. Al snel bleek echter dat de pandemie ook bij ons fors dreigde 
toe te slaan, dus besloot de overheid in de loop van maart om publieke ruimtes (10 
maart), scholen en werkplekken (14 maart) en tot slot alle niet-essentiële activiteiten 
stil te leggen (18 maart). Om die verregaande beschermingsmaatregelen mogelijk te 
maken en de socio-economische impact zoveel mogelijk te verlichten, werden meteen 
ook een aantal maatregelen gelanceerd die de werkgelegenheid en de koopkracht van 
werknemers moesten waarborgen.
Dat die maatregelen inderdaad een ongeziene impact hadden op de arbeidsmarktactiviteit 
kunnen we in kaart brengen dankzij data die beschikbaar werden gesteld door drie 
sociale secretariaten (Acerta, SD Worx en Securex).2 De reële activiteit in de Belgische 
economie viel in belangrijke mate terug in de loop van de maand maart, en de invloed 
op de arbeidsmarkt was onmiddellijk merkbaar. Op basis van de gegevens van de 
sociale secretariaten kan een inschatting gemaakt worden van de evolutie van het 
reële werkvolume. Dit levert het overzichtsbeeld in Grafieken 1 en 2 op.3 Het volume 
gepresteerde arbeidsuren zakte in de privésector in de loop van de maand maart tot 
beneden de helft, om in de Paasvakantie (waarin paasmaandag een vrije dag is) verder 
te dalen tot 43,5%. De gegevens die Statbel berekende op basis van de Enquête naar 
de Arbeidskrachten (EAK)4 bevestigen het algemene beeld van verminderde activiteit. 
Voor de maand maart gaf 23,7% van de werkenden aan dat ze minder uren dan 
gewoonlijk hadden gepresteerd. In april ging het zelfs om 44,2% van de werkenden.
(2) Met dank aan Luc De Pauw (Securex), Jozef Spillebeen (Acerta) en Piet Vandenbussche (SD Worx) voor 
het verstrekken van de data.
(3) De gegevens van de drie secretariaten worden hiertoe ongewogen opgeteld, en de zo bekomen resultaten 
toegepast op het geheel van de privésector. Er is dus geen rekening gehouden met de representativiteit van de 
secretariaten binnen de privésector, bijvoorbeeld wat sectoren of ondernemingsgrootte betreft.
(4) Het gaat om gegevens die buiten de normale publicaties vallen en uitsluitend in functie van de 
coronacrisis worden berekend; ze dienen met voorzichtigheid te worden gehanteerd. Zie https://statbel.fgov.
be/sites/default/files/files/documents/DataLab/LFS_maandelijkse%20indicatoren_03-2020_nl.xlsx. THE END OF THE WORLD AS WE KNOW IT? DE IMPACT VAN DE COVID-19-UITBRAAK OP DE BELGISCHE ARBEIDSMARKT 
43
GRAFIEK 1: WEEKOVERZICHT AAN- EN AFWEZIGHEDEN ARBEIDERS
Bron: FOD WASO op basis van gegevens van Acerta, SD Worx en Securex.
GRAFIEK 2: WEEKOVERZICHT AAN- EN AFWEZIGHEDEN BEDIENDEN
Bovenstaande grafieken maken duidelijk dat het vooral de meest besproken maatregel, 
de tijdelijke werkloosheid, was die in de tweede helft van maart een enorme toename 
kende, en die doorheen de hele maand april op dat niveau bleef. Het systeem van de 
tijdelijke werkloosheid bestond al veel langer (in zijn huidige vorm gaat het terug 
op de Wet van 3 juli 19785, maar de theorie erachter dook al op in 1935, en in de 
(5) Wet betreffende de arbeidsovereenkomsten, 3 juli 1978, Hoofdstuk III. http://www.ejustice.just.fgov.be/
eli/wet/1978/07/03/1978070303/justel.0.0%10.0%20.0%30.0%40.0%50.0%60.0%70.0%80.0%90.0%
2- 8/03
9-15/ 03
16-22/03
23-29/03
30/ 03-5/ 04
6-12/ 04
13-19/04
20-26/04
27/ 04-3/ 05
4-10/ 05
11-17/05
18-24/05
25-31/05
1- 7/06
8-14/ 06
15-21/06
22-28/06
29/ 06-5/ 07
6-12/ 07
13-19/07
20-26/07
27/ 07-2/ 08Arbeiders
Prestaties Tijdelijk werkloos Ziek Andere afw.
0.0%10.0%20.0%30.0%40.0%50.0%60.0%70.0%80.0%90.0%
2- 8/03
9-15/ 03
16-22/03
23-29/03
6-12/ 04
13-19/04
20-26/04
27/04- 3/05
4-10/ 05
11-17/05
18-24/05
25-31/05
1- 7/06
8-14/ 06
15-21/06
22-28/06
6-12/ 07
13-19/07
20-26/07
27/ 07-2/ 08
Prestaties Tijdelijk werkloos Ziek Andere afw. 44
praktijk was er een stelsel vanaf 19446), maar de procedure, toelatingsvoorwaarden 
en vervangingsratio van de uitkering werden vanaf 13 maart aangepast.7 Er werd 
een flexibele toepassing van het begrip overmacht geaccepteerd en alle situaties van 
tijdelijke werkloosheid als gevolg van het coronavirus werden automatisch beschouwd 
als tijdelijke werkloosheid als gevolg van overmacht, zelfs als het bijvoorbeeld nog 
mogelijk was om een paar dagen te werken. Werkgevers konden er beroep op doen in 
alle gevallen waarbij het werk tijdelijk moest stilgelegd worden door problemen met 
toelevering, door opgelegde sluiting (bijvoorbeeld bij restaurants), wanneer het bedrijf 
geen telewerkbare activiteit uitvoert of de maatregelen rond ‘social distancing’ niet kon 
respecteren. Waar een werknemer in tijdelijke werkloosheid voordien 65% van zijn 
geplafonneerde gemiddelde loon (plafond van 2.754,76 EUR per maand) ontving, 
werd de uitkering verhoogd tot 70%. Daarbovenop werd nog een bedrag van 5,63 
EUR per dag werkloosheid toegekend. De tijdelijke werkloosheid poogt het aantal 
ontslagen en de toename van de werkloosheid beperkt te houden; het alternatief – een 
ontslag, eventueel gevolgd door een heraanwerving – zou veel hogere transactiekosten 
met zich meebrengen voor zowel de werkgevers als de werknemers. Het maakt de 
terugkeer naar de werkvloer bovendien eenvoudiger.
Dankzij de hierboven vermelde gegevens van de sociale secretariaten, aangevuld met 
gedetailleerde administratieve data van de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA) 
en van Sigedis8, kon het gebruik van de tijdelijke werkloosheid nauwgezet worden 
opgevolgd. De versoepelde toegang leidde vanaf 16 maart 2020 tot een snelle stijging 
van de aanvragen9 tijdelijke werkloosheid (bron: RVA) tot 743.704 gevallen op 
21 maart. Op 24 maart stegen de aanvragen verder tot 908.153, om tot 31 maart 
geleidelijk toe te nemen tot 936.708. Begin april verhoogde het stijgingsritme opnieuw 
om rond 7 april te stabiliseren. Op 28 april bedroeg het aantal werknemers voor wie 
tijdelijke werkloosheid werd aangevraagd 1.415.628, waarmee dit statuut op dit 
ogenblik ongeveer 40% van de werknemers (zonder de statutaire ambtenaren) betrof.10 
Wanneer we enkel naar de aangiften kijken (bron: RVA), de facto goedgekeurd in 
het kader van de vereenvoudigde aanvraagprocedure dan gaat het om 1.040.448 met 
betrekking tot maart en 1.246.605 met betrekking tot april. Een aanvraag, indien 
goedgekeurd, houdt de toelating in om een werknemer in tijdelijke werkloosheid te 
zetten. Dat betekent uiteraard niet dat de werknemer ook effectief elke dag op non-
actief zal worden gezet. Zo kan er een aanvraag voor tijdelijke werkloosheid worden 
(6) RVA , Evolutie sinds 1945 van de tijdelijke werkloosheid in perspectief geplaatst, 2016. https://www.rva.be/
sites/default/files/assets/publications/Etudes/2016/20160624_Studie_TW.pdf.
(7) Voor een overzicht, zie: https://www.rva.be/nl/documentatie/infoblad/t2. Ook tijdens de financiële crisis 
van 2008-2009 zijn er al grote aanpassingen aan het stelsel gebeurd en werd er een stelsel voor bedienden 
ingevoerd. Zie voor meer details over de wijzigingen in de regelgeving in dit nummer: Loÿen, C., Nuyts, N. 
en Segaert, M. (2020).
(8) Sigedis is een publieke vereniging zonder winstoogmerk die in 2006 is opgericht door instellingen van 
sociale zekerheid.
(9) Met inbegrip van de notificaties die voorafgingen aan de vereenvoudigde aanvraagprocedure door middel 
van aangiften. Zie voor de beschrijving van de RVA-methodologie: Loÿen, C., Nuyts, N. en Segaert, M. 
(2020).
(10) Wanneer we enkel de werknemers in de privésector meenemen, zoals de ERMG doet, komen we aan 
43% (bron: INR). THE END OF THE WORLD AS WE KNOW IT? DE IMPACT VAN DE COVID-19-UITBRAAK OP DE BELGISCHE ARBEIDSMARKT 
45
ingediend voor iemand die nadien arbeidsongeschikt blijkt te zijn, die van werkgever 
verandert of die niet aan de voorwaarden voldoet.
Alleen de uiteindelijke afrekening laat toe om in te schatten hoeveel personen, of 
voltijdse equivalenten, er uiteindelijk op een gemiddelde werkdag tijdelijk werkloos 
waren. Voor maart werden uiteindelijk 967.438 werknemers voor minstens één 
dag tijdelijke werkloosheid vergoed, voor april 1.170.461. Om dit in voltijdse 
equivalenten (VTE) om te zetten dienen we schattingen uit te voeren. Gegevens 
van de RSZ voor het eerste kwartaal komen uit op een verlies van 58.000 VTE over 
het volledige kwartaal (niet noodzakelijk alleen wegens de tijdelijke werkloosheid). 
Aangezien het corona-effect zich zo goed als uitsluitend in de laatste twee weken van 
maart situeert, kan de totale impact in VTE voor deze periode op ongeveer 348.000 
personen worden ingeschat. In april steeg dat cijfer vermoedelijk tot ongeveer 700.000 
VTE (zie Grafiek 3).
GRAFIEK 3: SCHATTING AANTAL VOLTIJDSE EQUIVALENTEN TIJDELIJKE WERKLOOSHEID
Bron: FOD WASO op basis van gegevens van Acerta, SD Worx en Securex, en van de RSZ.
De Belgische situatie in maart en april was zeker niet uniek. Hoewel de cijfers niet 
zomaar vergelijkbaar zijn, aangezien het om stelsels gaat met uiteenlopende procedures 
en toelatingsvoorwaarden, zien we duidelijk dat ook onze buurlanden in sterke mate 
terugvielen op een vorm van tijdelijke werkloosheid (in de internationale terminologie 
vaak “short time working arrangement” genoemd) om de effecten van de lockdown 
te milderen. Van onze buurlanden lieten Duitsland (16,8%) en Nederland (22,3%) 
lagere aandelen optekenen, maar in Frankrijk (37,9%) en Luxemburg (69,2%) lag het 
aandeel beduidend hoger. Behalve door de verschillen tussen de stelsels, worden deze 
aandelen ook beïnvloed door de genomen maatregelen tegen het coronavirus, de mate 
waarin de inrichting van de arbeidsinfrastructuur zich leent tot social distancing, de 
mate van inburgering van telewerk naargelang de sector in elk land en de verschillen 
qua structuur van de arbeidsmarkt, bijvoorbeeld op het vlak van het deeltijds werk. Zo 0100.000200.000300.000400.000500.000600.000700.000800.000
2-8/03
9-15/03
16-22/03
23-29/03
30/03-5/04
6-12/04
13-19/04
20-26/04
27/04-3/05
4-10/05
11-17/05
18-24/05
25-31/05
1-7/06
8-14/06
15-21/06
22-28/06
29/06-5/07
6-12/07
13-19/07
20-26/07
27/07-2/08 46
doen Frankrijk en Luxemburg, als landen met een relatief lager aandeel van deeltijds 
werkenden, het meest beroep op een stelsel van “tijdelijke werkloosheid”.
TABEL 1: AANDEEL TIJDELIJKE WERKLOOSHEID (OF EQUIVALENT) IN DE BUURLANDEN (SITUATIE APRIL 2020)
Geraamd aantal 
betrokken 
werknemers in 
april 2020Aantal 
loontrekkenden 
20-64 jaar11Ratio
Duitsland: Kurzarbeit12 6.100.000 36.377.500 16,77%
Frankrijk: chômage partiel138.800.000 23.216.900 37,90%
Luxemburg: chômage partiel 
pour cas de force majeure 
COVID-1914180.000 260.000 69,23%
Nederland: Noodmaatregel 
Overbrugging Werkgelegenheid 
(NOW) (tijdelijke maatregel 
ter vervanging van 
werktijdverkorting)151.500.000 6.730.400 22,29%
België: tijdelijke werkloosheid 
corona161.178.186 4.064.600 28,99%
Sigedis-gegevens, die op permanente basis RSZ-kwartaalgegevens en RVA-
maandgegevens over (tijdelijke) werkloosheid koppelen, werpen licht op het aantal 
dagen tijdelijke werkloosheid. De overgrote meerderheid van de tijdelijke werklozen 
was voor minder dan 15 dagen per maand werkloos (zie Grafiek 4). In april bedroeg 
het aandeel tijdelijke werklozen dat voltijds het werk moest neerleggen echter 22,3% 
en het aandeel dat tussen 50% en 75% van de werkdagen tijdelijk werkloos was 
37,3%. Voor die personen was het inkomensverlies dus groter dan voor wie die minder 
dan de helft van de dagen werkloos was. Vrouwen waren minder vaak voltijds tijdelijk 
werkloos dan mannen: in april bedroeg hun aandeel 18,7% tegenover 24,9% voor 
mannen.
(11) Vierde trimester 2019, bron: Eurostat, Enquête naar de Arbeidskrachten.
(12) Bron: Bundesagentur für Arbeit. https://statistik.arbeitsagentur.de/Statistikdaten/Detail/202007/
arbeitsmarktberichte/monatsbericht-monatsbericht/monatsbericht-d-0-202007-pdf.pdf?__
blob=publicationFile&v=1.
(13) Bron: DARES. https://dares.travail-emploi.gouv.fr/dares-etudes-et-statistiques/tableaux-de-bord/le-
marche-du-travail-pendant-le-covid-19/tableaux-de-bord-hebdomadaires/.
(14) Geraamd aantal op 15 april: https://lequotidien.lu/economie/luxembourg-le-chomage-partiel-une-
bouee-de-sauvetage/.
(15) Toestand op 18 april, bron: UWV. https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/coronavirus-financiele-
regelingen/nieuws/2020/06/05/noodmaatregelen-bereiken-25-miljoen-werkenden.
(16) Aantal vergoede werknemers (voor minstens één dag tijdelijke werkloosheid, april), bron: RVA. THE END OF THE WORLD AS WE KNOW IT? DE IMPACT VAN DE COVID-19-UITBRAAK OP DE BELGISCHE ARBEIDSMARKT 
47
GRAFIEK 4: AANDEEL VAN DE TEWERKGESTELDE PERSONEN IN HET VIERDE KWARTAAL VAN 2019 DIE 
TIJDELIJK WERKLOOS ZIJN IN EEN VAN DE MAANDEN VAN 2020 (JANUARI TOT JULI) VOLGENS HET AANTAL 
DAGEN TIJDELIJKE WERKLOOSHEID
Bron: FOD WASO op basis van gegevens van Sigedis.
Door de tijdelijke werkloosheid te bekijken per activiteitensector kunnen we nog 
duidelijker in kaart brengen welke sectoren het sterkst getroffen werden door de 
lockdown. In absolute cijfers (aantal werknemers waarvoor een aanvraag voor tijdelijke 
werkloosheid werd ingediend) waren de sectoren die in maart en april het zwaarst 
werden getroffen de handel, gevolgd door de administratieve en ondersteunende 
diensten, de industrie, de bouw en de horeca. Het percentage werknemers betrokken 
bij een aanvraag van tijdelijke werkloosheid op het totale aantal werknemers was in 
maart en april het hoogst in de horeca (respectievelijk 78,9 en 78,7%), de bouw (67,0 
en 66,5%) en de kunstensector (47,3 en 56,8%). De aandelen personen voor wie 
effectief een betaling werd geregistreerd liggen iets lager, maar bevestigen voornoemde 
sectoren (in april ging het om 72,0% van de werknemers in de horeca, 51,0% bij 
kunst, amusement en recreatie, en 63,8% in de bouw). In de horeca werd zo 20% 
van de loonmassa “aangevuld” met tijdelijke werkloosheidsuitkeringen, in de bouw 
14,2%. Voor de gehele privésector ging het om 4,6%.
De gegevens over het aantal aangevraagde dagen tijdelijke werkloosheid per sector 
bevestigden de sectoren waar de activiteit het sterkst moest worden stilgelegd (zie 
Grafiek 5). Hoewel we grotere aandelen tijdelijk werklozen vinden bij personen die 
werken in een onderneming met meer dan 500 werknemers dan in de kleine en 
vooral heel kleine ondernemingen, is gebleken dat de tijdelijke werklozen uit kleine 
ondernemingen gemiddeld meer dagen werkloos zijn.82.3%
40.4%67.4%74.0%79.4%17.3%
37.3%21.9%17.7%14.3%0.4%
22.3%10.7% 8.3% 6.2%
0.0%10.0%20.0%30.0%40.0%50.0%60.0%70.0%80.0%90.0%100.0%
Maart April Mei Juni Juli
<50% van de m aand 50-75% van de maand Volledige maand 48
GRAFIEK 5: EVOLUTIE VAN HET VOLUME TIJDELIJKE WERKLOOSHEID (TOTAAL AANGEGEVEN DAGEN EN 
GEMIDDELD AANTAL AANGEVRAAGDE DAGEN PER PERSOON) PER SECTOR
Bron: FOD WASO op basis van gegevens van de RVA.
De versoepeling van de tijdelijke werkloosheid was niet de enige reactie op het 
coronavirus. Er werd ook massaal overgeschakeld op telewerk (46,4% van wie nog 
werkte deed dat via voltijds telewerk).17 In sommige gevallen werd er gekozen voor 
arbeidsduurvermindering18 of het coronatijdskrediet19. Al deze maatregelen hadden 
als doel om het aantal ontslagen ten gevolge van de impact van de coronacrisis op de 
economische activiteit te beperken. Voor wie toch werkloos was of werd in deze periode 
werden ook maatregelen genomen om het behoud van inkomen te garanderen, zoals 
bijvoorbeeld de tijdelijke bevriezing van de degressiviteit van de uitkeringen en het 
verlengen van het recht op inschakelingsuitkeringen met drie maanden.20
Dankzij de diverse maatregelen lijkt de impact van de lockdown effectief te zijn 
verzacht. De Enquête naar de Arbeidskrachten geeft aan dat de werkzaamheidsgraad 
(20-64-jarigen) in maart nog licht steeg, ook in april bleef de daling beperkter dan 
internationale prognoses hadden voorspeld (van 70,6 naar 69,6%).21 Let wel, tijdelijke 
werklozen worden in deze indicator ook tot de werkenden gerekend. In maart en 
april gaf de terugval van de (reële) werkgelegenheid ook nog geen aanleiding tot een 
belangrijke stijging van de werkloosheid. Het aantal uitkeringsgerechtigde volledig 
werkzoekenden steeg licht in april (tot 337.910), na een kleine daling in de maand 
maart (327.499) tegenover februari (334.722).22 Ook volgens de Enquête naar de 
(17) Baert, S. e.a., Wat denken de Vlaamse werknemers over de gevolgen van de coronacrisis voor hun carrière, 
UGent, april 2020.
(18) https://werk.belgie.be/nl/themas/arbeidsreglementering/arbeidsduur-en-rusttijden/tijdelijke-
vermindering-van-de-arbeidsduur.
(19) https://werk.belgie.be/nl/themas/feestdagen-en-verloven/het-corona-tijdskrediet.
(20) https://www.rva.be/sites/default/files/assets/chomage/FAQ/Faq_Corona_NL_20200729.pdf.
(21) Bron: Enquête naar de Arbeidskrachten, Statbel,. https://statbel.fgov.be/sites/default/files/files/
documents/DataLab/LFS_maandelijkse%20indicatoren_03-2020_nl.xlsx.
(22) Bron: RVA.02468101214161820
0500.0001.000.0001.500.0002.000.0002.500.0003.000.0003.500.0004.000.000
Maart April Mei Maart April Mei Maart April Mei Maart April Mei Maart April Mei Maart April Mei
Administratieve en
onde rste une nde
dienstenBouwnijverheid Groot- en
detailhandel;
reparatie van
auto's e n
motorfietsenIndustrie Kunst, amusement
en recrea tieVerschaffen van
accommodatie en
maaltijden
Totaal volume tijdelijke werkloosheid (aangegeven dagen) Gemiddeld aantal aangevraagde dagen per persoon THE END OF THE WORLD AS WE KNOW IT? DE IMPACT VAN DE COVID-19-UITBRAAK OP DE BELGISCHE ARBEIDSMARKT 
49
Arbeidskrachten daalde de werkloosheidsgraad in maart en april.23 Het banenverlies 
als gevolg van faillissementen nam tijdens de eerste fase van de crisis niet toe: in het 
eerste kwartaal van 2020 gingen 6.200 (bron: RVA) of 5.394 banen (bron: Statbel) 
verloren als gevolg van faillissementen, wat minder is dan in het eerste kwartaal van 
2019. Uit de gegevens over het banenverlies als gevolg van collectief ontslag (bron: 
FOD WASO) blijkt dat er in maart en april slechts drie dossiers “collectief ontslag” 
werden ingediend (met 201 betrokken werknemers).24
Het is wel duidelijk dat de sluiting van heel wat sectoren medio maart een directe 
impact had op de inzet van uitzendkrachten – een groep die meestal geen toegang 
heeft tot de tijdelijke werkloosheid. De uitzendarbeid viel na 18 maart met 25-30% 
terug, volgens de Dimona-aangiften bij de RSZ. Ook de tewerkstelling van “extra’s” 
en “flexi-jobbers”25 in de horeca viel volledig stil, en in de uitzendsector wordt met 
name voor de flexi’s – die vaak ook in de horeca aan de slag zijn – een belangrijke 
terugval opgetekend. De terugval van de studentenarbeid is moeilijker in te schatten, 
aangezien de Dimona-aangifte voor studenten vaak voorafgaand aan de tewerkstelling 
gebeurt (zo zullen bijvoorbeeld voor een student die elke zaterdag in een winkel werkt 
alle zaterdagen van 2020 aangegeven zijn), en heel wat werkgevers, hoewel ze gesloten 
waren, de tewerkstellingen in Dimona niet hebben geschrapt. De eerste week van de 
paasvakantie, klassiek een periode van verhoogde inzet van studenten, gaf echter een 
terugval van ongeveer 1/3de aan van de aangegeven studentenarbeid, en deze werd 
later niet meer goedgemaakt. Niet iedereen bleef dus buiten schot, en de impact op 
sommige groepen was veel zwaarder dan op andere. Het volgende deel gaat dieper in 
op het profiel van de (tijdelijk) werklozen en het inkomensverlies tijdens de periode 
van tijdelijke werkloosheid.
2. MEI EN JUNI: VOORZICHTIGE HEROPSTART
Vanaf 4 mei werden er gradueel versoepelingen van de lockdown ingevoerd. Waar 
mogelijk bleef thuiswerk de regel; winkels, scholen, musea en horeca konden 
stapsgewijs weer openen in de loop van mei en juni, mits het in acht nemen van de 
richtlijnen rond preventie (zoals afstand houden, mondmaskers, handhygiëne). Dat 
had duidelijk een effect op de aantallen tijdelijk werklozen. In mei bedroeg het aantal 
aanvragen nog 995.095, om in juni verder te dalen naar 618.032 en in juli 405.241 
(ongeveer 10% van de werknemers). Voor mei ontvingen 933.224 werknemers een 
uitkering voor ten minste één dag tijdelijke werkloosheid, en voor juni nog 575.388 
(14,3% van de werknemers).26 Uit de Sigedis-data (zie supra, Grafiek 4) blijkt 
bovendien dat naarmate de maanden vorderden, de aandelen personen die voltijds of 
50 tot 75% werkloos waren afnamen tot respectievelijk 6,2% en 14,3% in juli. Toch 
(23) Bron: Enquête naar de Arbeidskrachten, Statbel, https://statbel.fgov.be/sites/default/files/files/
(24) Zie: https://werk.belgie.be/nl/statistieken-betreffende-herstructureringen-0.
(25) Met de zogenaamde ‘flexi-jobs’ doelen we op het nieuwe statuut dat op 1 december 2015 werd gecreëerd 
en aan werknemers en gepensioneerden een voordelige manier biedt om bij te verdienen.
(26) Bron: RVA. 50
bleef ook in juni de tijdelijke werkloosheid substantieel, met naar schatting 100.000 
voltijdse equivalenten.27
Gezien de lange duur van de tijdelijke werkloosheid voor velen, is het belangrijk om 
naast de impact op diverse sectoren ook het profiel van de tijdelijke werklozen zelf te 
analyseren. Wat betreft de sectoren waren alle cijfers lager in mei en juni. De sectoren 
met verhoudingsgewijs de meeste tijdelijke werkloosheid bleven in mei de horeca 
(voor 74,0% van de werknemers gebeurde een aanvraag, voor 67,5% een betaling), 
gevolgd door ‘kunst, amusement en recreatie’ (54,8% aangevraagd, 47,9% betaald), 
administratieve en ondersteunende diensten (waaronder reisbureaus, verhuurdiensten, 
schoonmaak; 44,7% aangevraagd, 40,2% betaald) en de handel (39,4% aangevraagd 
en 37,5% betaald). In juni werd er in de horeca en de recreatiesector (waar de 
versoepelingen pas doorgevoerd werden vanaf 8 juni) nog steeds voor zowat de helft 
van de werknemers een aanvraag tijdelijke werkloosheid ingediend (respectievelijk 
66,8% voor de horeca en 42,8% voor de recreatiesector; 55,8% en 36,3% ontving 
een uitkering). Ook de administratieve en ondersteunende diensten (aanvragen voor 
27,2% van de werknemers en 20,3% betalingen) en de industrie (respectievelijk 
26,6% en 24,6%) bleven terugvallen op de tijdelijke werkloosheid.
In de data valt op dat mannen doorheen de hele periode een grotere kans hadden dan 
vrouwen om tijdelijk werkloos te zijn (in april was 57,7% van de tijdelijk werklozen 
mannen, tegenover 51,2% van de totale werknemers, en ook in de betalingen voor 
april is hun aandeel 5,6 procentpunten hoger dan het totaal onder de werkenden). In 
mei is de oververtegenwoordiging van mannen in de aanvragen met 3,5 procentpunten 
iets beperkter (logisch gezien het hernemen van de activiteit in sectoren waar mannen 
sterk vertegenwoordigd zijn, zoals de bouw en de industrie), maar in de beschikbare 
gegevens voor juni is de oververtegenwoordiging van mannen opnieuw groter (56,0% 
van de aanvragen, of 5,5 procentpunten hoger dan het aandeel van de werknemers). 
De Sigedis-gegevens bevestigen dat vrouwen minder vaak tijdelijk werkloos waren (zie 
Grafiek 6). Hun aandeel in de volledige werkloosheid (dat later in de tekst aan bod 
komt) is echter iets hoger dan dat van mannen.
(27) Berekening FOD WASO op basis van gegevens van Acerta, SD Worx, Securex en van de RSZ. Zie 
Grafiek 3. THE END OF THE WORLD AS WE KNOW IT? DE IMPACT VAN DE COVID-19-UITBRAAK OP DE BELGISCHE ARBEIDSMARKT 
51
GRAFIEK 6: AANDEEL VAN DE TEWERKGESTELDE PERSONEN IN HET VIERDE KWARTAAL VAN 2019 DIE IN 
EEN VAN DE MAANDEN VAN 2020 (JANUARI TOT JULI) TIJDELIJK OF VOLLEDIG WERKLOOS ZIJN, PER GESLACHT
Als we naar de leeftijdsverdeling kijken, stellen we een oververtegenwoordiging 
van de jongeren (vooral 20-25-jarigen) vast t.o.v. hun gewicht in het totaal van de 
werkenden, in zowel april, mei als juni. Ook in de reeds gedane betalingen houdt die 
oververtegenwoordiging van mannen en jongeren bij de tijdelijk werklozen stand. Het 
meest opvallende is echter de oververtegenwoordiging van kortgeschoolden – in april 
was hun aandeel 22,8 procentpunten hoger dan verwacht op basis van de verhouding 
in de totale populatie van loontrekkenden – en in mindere mate middengeschoolden 
(+5,2 procentpunten), en de sterke ondervertegenwoordiging van hooggeschoolden 
(-28,0 procentpunten). In mei geldt de oververtegenwoordiging van kortgeschoolden 
nog steeds, zij het wat minder uitgesproken (16 procentpunten meer dan hun aandeel 
op het totaal loontrekkenden).00,050,10,150,20,250,30,350,4
Januari Februari Maart April Mei Juni Juli
Tijdelijke werkloosheid vrouwen Tijdelijke werkloosheid mannen  
Volledige werklooshe id mannen Volledige werkloosheid vrouwen 52
Tot slot had in maart 75% van de tijdelijk werklozen een referteloon tussen 1.500 en 
3.000 EUR. 91% situeert zich onder 3.500 EUR. Beide percentages dalen enigszins in 
april en mei, terwijl het aandeel van refertelonen boven 3.500 EUR wat stijgt (13,6% 
in mei en 14,6% in juni). Ter vergelijking: volgens de loonstructuurenquête (Statbel) 
heeft slechts 62,9% van de Belgische werknemers een maandloon van minder dan 
3.500 EUR.28 De tijdelijke werkloosheid treft bijgevolg in overgrote meerderheid 
werknemers met laaggemiddelde en lage lonen (een oververtegenwoordiging van 
23 procentpunten in juni). De Sigedis-gegevens bevestigen dat, hoewel de tijdelijke 
werkloosheid (wegens overmacht, voor economische redenen en wegens corona 
samen) gespreid is over alle loonklassen, de toename sinds januari 2020 veel sterker 
was in de laagste loonklassen (zie Grafiek 7). Bovendien tonen deze gegevens dat, 
vooral in april, de lage loonklassen meer dagen in tijdelijke werkloosheid zaten dan de 
wat hogere loonklassen.
GRAFIEK 7: AANDEEL VAN DE TEWERKGESTELDE PERSONEN IN HET VIERDE KWARTAAL VAN 2019 DIE 
TIJDELIJK WERKLOOS ZIJN IN EEN VAN DE MAANDEN VAN 2020 (JANUARI TOT JULI), PER LOONKLASSE 
(MAANDELIJKS BRUTOLOON)
In mei worden de kortere periodes van tijdelijke werkloosheid opnieuw dominant, 
ook bij lagere loonklassen. De Sigedis-data tonen aan dat voltijds werkenden 
oververtegenwoordigd waren bij de tijdelijke werklozen, met een aandeel tijdelijke 
werklozen (minstens één dag tijdelijke werkloosheid) van 22% in april, tegenover 13% 
bij wie ongeveer halftijds werkte en 15,4% bij wie tussen 0,56 en 0,95 VTE presteerde.
Gezien de versoepelingen het in theorie voor veel mensen mogelijk maakten om terug 
aan het werk te gaan, is het nuttig om in groter detail te kijken naar de bewegingen in en 
uit de tijdelijke werkloosheid (t.t.z. de nieuwe instromers, de personen die in tijdelijke 
(28) https://statbel.fgov.be/nl/themas/werk-opleiding/lonen-en-arbeidskosten/gemiddelde-bruto-
maandlonen#documents.
 THE END OF THE WORLD AS WE KNOW IT? DE IMPACT VAN DE COVID-19-UITBRAAK OP DE BELGISCHE ARBEIDSMARKT 
53
werkloosheid blijven, en de uitstroom naar werk of naar gewone werkloosheid). In de 
maand mei wijst de waargenomen dynamiek (bron: RVA) op een lichte hervatting van 
de activiteit: de uitstroom vertegenwoordigt 21,0% van de bewegingen, de instroom 
4,5% en de personen die nog steeds tijdelijk werkloos zijn 74,5% van de bewegingen 
(waarvan 12,0% voor wie het aantal dagen tijdelijke werkloosheid is gestegen en 
62,6% voor wie het aantal dagen stabiel is gebleven of gedaald). De gegevens voor 
juni geven nog een iets positiever beeld met 38,8% niet-vernieuwde aanvragen, 
2,3% nieuwe instromers, en 58,9% die in tijdelijke werkloosheid bleven (15,5% 
met groter aantal dagen, 43,5% met een gelijk of kleiner aantal dagen). De sectoren 
met de grootste uitstroom (naar tewerkstelling en werkloosheid) in mei zijn ‘bouw’, 
‘openbaar bestuur’, ‘landbouw, bosbouw en visserij’, ‘waterdistributie’ en ‘winning van 
delfstoffen’; in juni ‘vastgoed’, ‘elektriciteits-, gas- en stoomproductie’ en ‘kleinhandel’.
Hoewel er graduele versoepelingen plaatsvonden in mei en juni, bleef ‘zoveel mogelijk 
telewerken’ de aanbeveling. Onderzoek heeft weliswaar inmiddels aangetoond dat 
voltijds thuiswerken niet noodzakelijk een verbetering van het evenwicht tussen werk 
en privé betekent.29 Bovendien openden vele scholen slechts enkele dagen, of slechts 
voor een deel van de leerlingen, dus ouders moesten vaak werk en zorg voor kinderen 
combineren. Daarom werd het in mei mogelijk om deeltijds Corona-ouderschapsverlof 
op te nemen.30 Vooral vrouwen maakten gebruik van die mogelijkheid.
TABEL 2: BETALINGEN CORONA-OUDERSCHAPSVERLOF (MEI 2020)
 Vermindering met 1/2de Vermindering met 1/5de T otaal
Mannen 2.424 9.648 12.072
Vrouwen 7.478 17.339 24.817
Totaal 9.902 26.987 36.889
Bron: RVA.
Niettegenstaande de arbeidsmarktactiviteit zeker in juni stilaan weer het niveau van 
begin maart naderde (zie Grafieken 1 en 2) en er een voorzichtig herstel van de uitzend- 
en studentenarbeid plaatsvond31, zien we in mei een duidelijkere impact op de klassieke 
arbeidsmarktindicatoren. De IAB-werkloosheidsgraad steeg van 4,3% in april naar 
5,0% in mei en 5,3% in juni32. Die stijging was het sterkst bij mannen en jongeren, 
en in juni vooral bij kortgeschoolden. Gezien het al hoge niveau van werkloosheid 
waarop die laatsten zaten, is de kloof tussen de opleidingsniveaus dus nog gegroeid. 
De werkzaamheidsgraad daalde van 69,6% in april naar 69,1% in mei (in mei 2019 
bedroeg de werkzaamheidsgraad nog 71,5%), maar in juni is de werkzaamheidsgraad 
(29) DeFilippis, E., Impink, S. M., Singell, M., Polzer, J. T. en Sadun, R., Collaborating During Coronavirus: 
The Impact of COVID-19 on the Nature of Work, NBER Working Paper, nr. 27612, juli 2020.
(30) Zie: https://werk.belgie.be/nl/nieuws/corona-ouderschapsverlof.
(31) Bron: Dimona, RSZ.
(32) Bron: Statbel, EAK. Gelet op de relatief beperkte steekproefgrootte en experimentele methodologie 
mogen hier vooralsnog geen te zware conclusies aan worden verbonden; IAB: Internationaal Arbeidsbureau. 54
opnieuw iets hoger (69,9%). Ook het aantal collectieve ontslagen steeg licht, maar al 
bij al blijven deze effecten klein.
In mei 2020 was 1,7% van de personen die tijdelijk werkloos waren, 1 maand later 
volledig werkloos (16.927 van de 985.733 personen), en in juni 2,1% (13.220 van de 
615.007 personen). De gegevens van 2019 tonen aan dat in mei 1,4% van de personen 
die tijdelijk werkloos waren, 1 maand later volledig werkloos was (dit is 1.202 op 
85.865 personen), en in juni 2,0% (dit is 1.579 van 78.665 personen). In absolute 
waarde stegen de tijdelijke werkloosheid en de overgang naar volledige werkloosheid 
tussen mei-juni 2019 en mei-juni 2020, maar in verhouding bleef de stijging van 
de overgang naar volledige werkloosheid veel beperkter. Ter vergelijking: tijdens de 
crisis van 2008 lag het aantal personen in tijdelijke werkloosheid (alle stelsels samen) 
veel lager dan wat in deze crisis wordt waargenomen. In juli 2008 bedroeg het aantal 
personen in tijdelijke werkloosheid (alle stelsels samen) 99.112 personen om in januari 
2009 te stijgen tot 281.091 personen (hoogste cijfer van de verschillende maanden van 
2009). Bij het begin van de crisis van 2008 lag het aandeel van de tijdelijke werklozen 
die 1 maand later overschakelden op volledige werkloosheid tussen 2,0% en 2,4%. 
Voor 2009 varieerde dit aandeel tussen 1,4% en 1,8%.33
Hoewel de impact op de arbeidsmarktindicatoren beperkt lijkt, mogen we echter 
niet uit het oog verliezen dat het de eerste keer sinds 2013 is dat de werkgelegenheid 
in België daalt. Ook voor de Eurozone in haar geheel is het de eerste daling in de 
tijdreeks, sinds het tweede kwartaal van 2013 en voor de EU sinds het eerste kwartaal 
van 2013. Anderzijds blijft de werkloosheidsgraad voorlopig nog een eind onder de 
voorspellingen van de OESO en ILO.34
De ingevoerde crisismaatregelen op het vlak van werk waren niet enkel bedoeld om 
de invoering van de sanitaire maatregelen mogelijk te maken, maar ook om ervoor 
te zorgen dat de economie zich sneller zou herstellen. Uitkeringen in het bijzonder 
werken als automatische stabilisatoren.35 Ze compenseren het inkomensverlies 
ten gevolge van het tijdelijk stopzetten van bepaalde activiteiten. Ook de tijdelijke 
werkloosheidsuitkering zorgt voor een beperkter verlies van inkomens en van 
consumentenvertrouwen waardoor de vraag minder terugvalt.
Wanneer naar het onmiddellijk effect op het maandinkomen wordt gekeken bedraagt 
de netto vervangingsratio rond 45% voor hoge en rond 65% voor gemiddelde lonen, 
voor een alleenstaande die voltijds werkte (de ratio is iets lager voor een persoon die 
deel uitmaakt van een koppel met twee afhankelijke kinderen). Voor lage en zeer lage 
lonen bedraagt de vervangingsratio tot rond 75% (FOD WASO).36 In Vlaanderen 
(33) Voor een uitgebreidere vergelijking tussen de huidige crisis en die van 2008-2009, zie: Loÿen, C., 
Nuyts, N. en Segaert, M. (2020).
(34) Zie Jacobs, A. (2020).
(35) Die functie was van bij aanvang een argument om systemen van sociale bescherming op te zetten. Voor 
een overzicht van het onderzoek ernaar, zie: McKay, A. en Reis, R., The Automatic Stabilizer Property of 
Social Insurance Programs, Stanford Economics working papers, 2016.
(36) Ook de Nationale Bank van België en het Federaal Planbureau kwamen tot soortgelijke resultaten (hun 
berekening betreft enkel de situatie in geval van een persoon die volledig tijdelijk werkloos wordt) op basis 
van een licht verschillende methodologie. THE END OF THE WORLD AS WE KNOW IT? DE IMPACT VAN DE COVID-19-UITBRAAK OP DE BELGISCHE ARBEIDSMARKT 
55
kwam daar ook de water- en energiepremie bij, die voor de lage lonen 10% van 
het loon vertegenwoordigde, maar aangezien deze eenmalig was, hebben we hem 
niet weerhouden in de recentste berekening. Wanneer rekening wordt gehouden 
met de daling van de bedrijfsvoorheffing tot 15% vanaf mei37 stijgen uiteraard deze 
vervangingsratio’s, met ongeveer 10 procentpunten voor de lagere tot gemiddelde 
lonen, en 5 procentpunten voor de hogere lonen. Wanneer ook rekening wordt 
gehouden met de bijkomende premies die in sommige sectoren worden toegekend (of 
met premies vanuit het bedrijf zelf), dan stijgt de vervangingsratio in een aantal gevallen 
tot boven 100%. Dat geldt zeker voor wie deeltijds aan de slag blijft en deeltijds op de 
tijdelijke werkloosheid terugvalt; in sommige sectoren kan de vervangingsratio dan in 
sommige gevallen tot boven 115% oplopen.
(37) https://www.rva.be/nl/documentatie/infoblad/t2, voor de uitkeringen voor de maanden mei 2020 tot 
en met december 2020 werd deze inhouding verlaagd tot 15%. 56
TABEL 3: VERVANGINGSRATIO VAN DE UITKERING VOOR TIJDELIJKE WERKLOOSHEID CORONA
57
Bron: FOD WASO.
 58
Uit de bovenstaande samenvatting kunnen we afleiden dat de sociale zekerheid, en dan 
met name de tijdelijke werkloosheid, globaal de belangrijkste onmiddellijke gevolgen 
voor voltijdse werknemers opving. Toch moeten hier twee belangrijke kanttekeningen 
bij worden gemaakt. Ten eerste, voor de lagere lonen kan de onmiddellijke daling van 
het maandelijkse inkomen, ook al wordt die later via de fiscaliteit uitgevlakt, toch een 
significante negatieve impact hebben op de mate waarin deze huishoudens konden 
rondkomen in de betreffende maanden, zeker bij het ontbreken van een financiële 
buffer.38 We zagen hierboven al dat tijdelijke werkloosheid vaker voorkwam in de lagere 
looncategorieën, dus de mogelijkheid dat de daling van het maandelijkse inkomen 
vaker personen met weinig vermogen betreft is niet verwaarloosbaar. Dat blijkt ook 
uit het feit dat de OCMW’s meer vragen hebben ontvangen voor een voorschot op de 
uitkering vanwege tijdelijk werklozen.39 Ten tweede tonen de berekeningen ook het 
belang aan van de duurtijd van de tijdelijke werkloosheid op het inkomen.
Voor deeltijds werkenden is de situatie anders. Ook voor hen vangt de tijdelijke 
werkloosheid een belangrijk deel van het inkomensverlies op, maar uiteraard vertrekken 
zij van een lager inkomen. De vervangingsratio voor een halftijdse werknemer aan 
het minimumloon bedraagt op maandbasis (met een bedrijfsvoorheffing van 26,75% 
en zonder extra vergoedingen) 70%, maar valt voor wie een brutoloon van ongeveer 
2.000 EUR heeft terug tot 50% – de terugval verloopt met andere woorden sneller 
voor een deeltijdse baan dan voor een voltijdse met hetzelfde uurloon. Voor een 4/5de 
tewerkstelling gaat het om 66% aan het minimumloon en 56% bij een brutoloon van 
ongeveer 2.000 EUR.40 Dat zou met name problematisch kunnen zijn wanneer dit 
inkomen uit deeltijdse arbeid het enige gezinsinkomen is. In 2019 bleek dat 8,7% 
van alle werkenden uit een eenoudergezin komt (en dus logischerwijs in veruit de 
meeste gevallen de ouder zal zijn) en dat 29,9%41 van die groep deeltijds aan de slag 
is (met een groter percentage voor vrouwen dan voor mannen). Het gaat hier dus om 
groep van ongeveer 3% van de werkenden waaraan extra aandacht zou moeten worden 
besteed. De vermindering van de bedrijfsvoorheffing tot 15% zorgt ook hier evenwel 
voor een verhoging van de vervangingsratio met 10 procentpunten.
3. VANAF JULI: EEN HOBBELIGE WEG RICHTING RELANCE? 
In juli en augustus blijven de meeste indicatoren (verrassend) stabiel. Hoewel de 
recentste cijfers nog grotendeels voorlopig en onzeker zijn, lijkt enig voorzichtig 
optimisme op het eerste gezicht dus gepast. Anderzijds zien we ten eerste dat de 
tijdelijke werkloosheid hardnekkig blijkt. Niet enkel in de voor de hand liggende 
sectoren die blijven lijden onder de maatregelen genomen in het kader van de 
heropflakkering van het aantal besmettingen (denk aan de kunst- en recreatiesector, 
en de horeca), maar ook elders. In juli nam het aantal aanvragen weliswaar overal 
af, ook in de vijf zwaarst getroffen sectoren (afnames in de orde van 50 tot 70%, 
waaronder -51,3% in de horecasector). De horeca blijft het grootste aandeel tijdelijke 
(38) Zie ook COVIVAT, Huishoudbudgetten en sociale minima in lockdown, 2020.
(39) COVIVAT, Meer vragen om hulp bij OCMW’s en voedselbanken: eerste resultaten van een grootschalige 
bevraging, 2020.
(40) Simulaties FOD WASO.
(41) Statbel, EAK, 2019. THE END OF THE WORLD AS WE KNOW IT? DE IMPACT VAN DE COVID-19-UITBRAAK OP DE BELGISCHE ARBEIDSMARKT 
59
werklozen tellen (aanvragen voor 32,5% van de werknemers), gevolgd door kunst 
en recreatie (18,3%), de ondersteunende diensten (21,0%), de bouw (23,8%) en 
de industrie (17,1%). Voorlopige dynamische gegevens voor juli wijzen ook op een 
stabilisatie van de situatie ten opzichte van juni. Het aandeel nieuwe instroom in de 
tijdelijke werkloosheid bedraagt 2,8%. Dat van de uitstroom bedraagt 41,8% en het 
aandeel van de personen die tijdelijk werkloos blijven bedraagt 55,4% (waarvan slechts 
16,5% zijn dagen tijdelijke werkloosheid heeft verhoogd tegenover 38,9% die ze heeft 
verminderd of waarvoor ze stabiel zijn gebleven). Het aantal voltijdse equivalenten in 
tijdelijke werkloosheid blijft daardoor dus historisch hoog (tegen de 100.000 VTE, 
zie Grafiek 3) en bovendien zagen we dat sommige groepen er sterker door getroffen 
werden. Ook die ongelijke verdeling hield stand in juli en augustus. Bovendien kan 
verwacht worden dat sectoren die nog altijd grote aandelen werknemers niet (voltijds) 
aan het werk kunnen zetten, in de komende maanden toch personeel zullen ontslaan.
Minstens zo zorgwekkend is dat de uitstroom naar volledige werkloosheid eveneens 
ongelijk verdeeld is. Hoewel het nog zeer vroeg is om het volledige effect van de 
coronacrisis op de verschillende arbeidsmarktgroepen te beoordelen, blijkt uit 
internationale gegevens dat kwetsbare werknemers de zwaarste last hebben gedragen 
op vlak van jobverlies.42 Slecht betaalde, vaak kortgeschoolde werknemers en 
jongeren werden het zwaarst getroffen. De Sigedis-gegevens over de uitstroom naar 
werkloosheid bevestigen dat dat ook in België het geval is.43 In maart en april werden 
vooral de lonen tussen 1.560 EUR en 2.860 EUR bruto getroffen door een overgang 
naar volledige werkloosheid. Bij het herstel zijn het vooral de lonen tussen 1.560 EUR 
en 2.340 EUR die nog steeds worden beïnvloed door een overgang naar volledige 
werkloosheid. Werknemers in de lagere loonklassen werden dus vaker werkloos, en 
de kloof ten opzichte van de hoogste klasse was in de hele periode maart-juli groter 
dan in januari en februari (zie Grafiek 8). In maart ging het bij alle categorieën vaak 
slechts om deeltijdse werkloosheid (men was niet de volledige maand werkloos), maar 
daarna was het grootste deel van de uitstromers naar werkloosheid vrijwel de volledig 
maand werkloos.
(42) OESO, OECD Employment Outlook 2020: Worker Security and the COVID-19 Crisis, 2020; Jacobs, A., 
Macro-economische impact van de uitbraak van het coronavirus: recessie, herstel en blijvende schade, Belgisch 
Tijdschrift voor Sociale Zekerheid, 2020.
(43) De SIGEDIS-methodologie betreffende de gewone werkloosheid is nog volop in ontwikkeling, dus 
deze cijfers kunnen de komende maanden nog wijzigen. 60
GRAFIEK 8: AANDEEL VAN DE TEWERKGESTELDE PERSONEN IN HET VIERDE KWARTAAL VAN 2019 DIE 
WERKLOOS ZIJN IN EEN VAN DE MAANDEN VAN 2020 (JANUARI TOT JULI), PER LOONKLASSE (MAANDELIJKS 
BRUTOLOON)
Internationaal onderzoek geeft aan dat ook jongeren zwaarder getroffen worden door 
deze crisis.44 En opnieuw blijkt België geen uitzondering. In maart tot en met juni 
werden werknemers in de jongere leeftijdsgroepen vaker werkloos (zie Grafiek 9). In 
juli is de kloof opnieuw veel kleiner, maar dat betekent niet dat deze personen opnieuw 
aan het werk zijn gegaan. Er is een ernstig risico dat deze werkloosheid hardnekkig zal 
blijken, gezien de blijvend onzekere economische context. Onder meer de Organisatie 
voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) roept bijgevolg op om 
een pakket van maatregelen specifiek gericht op jongeren te lanceren.45
(44) OESO, OECD Employment Outlook 2020: Worker Security and the COVID-19 Crisis, 2020; Glover, 
A., Heathcote, J., Krueger, D. en Ríos-Rull, J. V., Health versus wealth: On the distributional effects of 
controlling a pandemic, NBER Working Paper, nr. 27046, National Bureau of Economic Research, 2020.
(45) OESO, p. 88, 2020.
61
GRAFIEK 9: AANDEEL VAN DE TEWERKGESTELDE PERSONEN IN HET VIERDE KWARTAAL VAN 2019 DIE 
WERKLOOS ZIJN TIJDENS EEN VAN DE MAANDEN VAN 2020 (JANUARI TOT JULI), PER LEEFTIJDSKLASSE
De toename van het aantal jongeren in beroepsinschakelingstijd, al sinds maart 2020, 
is alleszins verontrustend, gezien de neerwaartse trend in de voorafgaande jaren. 
Onderzoek toont aan dat jongeren die toetreden op de arbeidsmarkt in tijden van 
recessie hiervan langdurige littekeneffecten ondervinden. Cockx en Ghirelli (2016)46 
tonen voor Vlaanderen aan dat een toename van de werkloosheid met 1 procentpunt 
op het tijdstip van intrede tot de arbeidsmarkt leidt tot een significante afname in het 
aantal gewerkte uren voor laaggeschoolden: dit effect is het sterkste in het eerste jaar 
na toetreding (afname van 4,4 procent), maar dit effect blijft significant tot twaalf 
jaar na toetreding (afnames tussen 2,5 tot 3 procent) en is vooral te wijten aan een 
toename in werkloosheid, niet aan een toename in deeltijds werk. Lockwood (1991)47 
verklaart deze persistentie in de werkloosheid door te stellen dat werkgevers potentiële 
kandidaten voor een job afrekenen op eerdere periodes van werkloosheid door deze als 
een negatief signaal te interpreteren voor wat de productiviteit van de werkzoekende 
betreft. Voor hooggeschoolde afgestudeerden neemt het aantal gewerkte uren enkel 
significant af gedurende de eerste twee jaren na toetreding, maar hun verloning wordt 
ernstig getroffen: het brutoloon per uur blijft tien jaar na toetreding 4,4 procent 
lager dan in het scenario zonder toename van 1 procentpunt in de werkloosheid 
op het tijdstip van toetreding. De afwezigheid van effecten voor hooggeschoolde 
werkgelegenheid en het neerwaartse effect op lonen worden allicht verklaard doordat 
hooggeschoolden in dergelijke context jobs aanvaarden waarvoor ze overgekwalificeerd 
(46) Cockx, B. en Ghirelli, C.,. Scars of recessions in a rigid labor market, Labour Economics, 41, pp. 162-
176, 2016.
(47) Lockwood, B., Information externalities in the labour market and the duration of unemployment, The 
Review of Economic Studies, 58 (4), pp. 733-753, 1991.0,0%2,0%4,0%6,0%8,0%10,0%12,0%14,0%16,0%18,0%
JanuariFebruari MaartAprilMeiJuniJuli
18-29 30-49 50+Totaal 62
zijn. Gangl (2006)48 stelt dat een adequaat stelsel van werkloosheidsuitkeringen 
werkloze jongeren kan aansporen om geen jobs te aanvaarden onder hun niveau, wat 
littekeneffecten op lange termijn gevoelig vermindert.49 Op deze manier wordt ook 
het ‘laddereffect’ tegengegaan, waarbij hooggeschoolden laaggeschoolden verdringen 
bij gebrek aan geschikte hooggeschoolde tewerkstelling. Een verdere toename van de 
tewerkstellingskloof tussen de opleidingsniveaus in België – die, zoals eerder gezegd, 
nu reeds aangroeit volgens de IAB-werkloosheidsgraad – dreigt wanneer dergelijke 
littekeneffecten niet succesvol vermeden worden.
CONCLUSIE
Het verloop van de COVID-19-pandemie op de Belgische arbeidsmarkt kan 
tot nu toe grofweg in drie fasen worden samengevat. De eerste weken (min of 
meer de tweede helft van maart tot eind april) werden getekend door verregaande 
beschermingsmaatregelen, die tot gevolg hadden dat bijna alle werkenden hun 
arbeidssituatie sterk zagen veranderen. Weinig mensen verloren hun job, maar velen 
werkten tijdelijk niet of minder, of moesten hun werk van thuis uit doen. Personen 
die al werkzoekend waren, hadden veel minder mogelijkheden om hun zoektocht naar 
werk voort te zetten. De steunmaatregelen en met name de tijdelijke werkloosheid 
speelden de rol waarvoor ze werden opgezet; desalniettemin bracht dit voor een niet 
verwaarloosbare groep professionele en financiële onzekerheid met zich mee.
In de tweede fase (mei en juni) werden de beschermingsmaatregelen versoepeld, 
maar daarbij bleek dat een snelle terugkeer naar de situatie van voordien allesbehalve 
vanzelfsprekend was. Tijdelijke werkloosheid bleef noodzakelijk in een aantal sectoren 
waarvan de activiteiten verder werden ingeperkt en ook elders zorgde de onzekerheid 
ervoor dat deze zeer hardnekkig bleef. Tegelijk bleef de impact op de werkzaamheids- 
en werkloosheidsgraad opmerkelijk gering. De ongelijke effecten van de crisis werden 
wel stilaan duidelijker, ondanks het feit dat de vervangingsratio van de tijdelijke 
werkloosheidsuitkering het hoogst is voor de laagste lonen, en deze dus in haar opzet 
herverdelend is.
Sinds juli was de tijdelijke werkloosheid in bijna alle sectoren veel beperkter, maar 
situeert zich nog steeds ver boven het niveau van vorige jaren, ook in sectoren waar 
de nog bestaande beschermingsmaatregelen wellicht nauwelijks nog beperkend 
werken, zodat moet worden aangenomen dat de verminderde vraag en de 
terugval van de economische activiteit zelf daaraan ten grondslag ligt. Ook andere 
arbeidsmarktindicatoren bleven vrij stabiel, maar verborgen vaak onderliggende 
ongelijkheden. Die ongelijkheden (tussen opleidingsniveaus, leeftijdsklassen en goed- 
en slechtbetaalde jobs) bestonden al veel langer, maar werden uitvergroot door de 
crisis. Dat geeft weinig vertrouwen voor de verdere evolutie vanaf september, waarin 
het risico op opflakkeringen groot blijft, veel schoolverlaters op zoek moeten naar een 
(48) Gangl, M., Scar effects of unemployment: An assessment of institutional complementarities, American 
Sociological Review, 71 (6), pp. 986-1013, 2006.
(49) Al zit er ook een afruil tussen beide effecten: wie een slechte job niet aanvaardt, verlengt de 
werkloosheidsperiode en verergert dus het negatieve signaal. THE END OF THE WORLD AS WE KNOW IT? DE IMPACT VAN DE COVID-19-UITBRAAK OP DE BELGISCHE ARBEIDSMARKT 
63
eerste job, en bedrijven mogelijk pas echt de volledige impact van de verminderde 
activiteit zullen gaan voelen.
Wat nu dan? In elk geval moet de combinatie “zoveel mogelijk werken” plus “steunen 
waar dat niet kan” wellicht worden aangehouden zolang er beperkende maatregelen van 
kracht blijven. Tegelijk is proactieve begeleiding en vorming van mogelijk toekomstige 
werklozen cruciaal; wie in een baan zit die een grote kans maakt om uiteindelijk te 
verdwijnen, wordt best zo snel mogelijk in de richting van een nieuwe job geleid. Een 
aantal structurele fenomenen (zoals de al jaren aan de gang zijnde desindustrialisering) 
lijken immers voorlopig “verborgen” in tijdelijke werkloosheid, maar zullen mogelijk 
versneld worden door de coronacrisis. Ook de heropleving van sectoren die door 
de maatregelen ingeperkt worden (evenementen, horeca) ná de maatregelen is niet 
zonder meer gegarandeerd, al kan worden aangenomen dat op termijn de vraag wel 
opnieuw op hetzelfde niveau zal komen te liggen. De sterke groei van e-commerce en 
andere vormen van thuislevering zal wellicht minstens gedeeltelijk structureel blijken 
en een stempel drukken op de kleinhandel De impact van de crisis op andere “mega-
evoluties” (digitalisering, vergroening, globalisering, …) zal ongetwijfeld eveneens 
groot zijn, maar daar is het al helemaal koffiedik kijken of het om opportuniteiten 
of risico’s gaat. Alleszins kondigt zich een belangrijke periode van “transitie” voor de 
arbeidsmarkt aan, een fenomeen waar de Belgische arbeidsmarktstructuren in het 
verleden niet optimaal op bleken te zijn afgesteld.
Tot slot is er in dit artikel nog een belangrijk verhaal onverteld gebleven, met name dat 
over de impact op arbeidsomstandigheden en welzijn op het werk. Dat is het gevolg 
van het ontbreken van administratieve gegevens, maar dit neemt niet weg dat het 
een noodzakelijk aandachtspunt is. Te meer daar ook gunstige arbeidsomstandigheden 
meestal ongelijk verdeeld zijn op de Belgische arbeidsmarkt.
Dit laatste punt onderstreept dat de nood aan snelle en accurate gegevens erg groot 
blijft. Dankzij vele partners was het nu reeds mogelijk om innovatief de arbeidsmarkt 
te monitoren, maar die nood zal alleen maar groeien in de volgende fase van deze 
vreemde tijd. 64
 BIBLIOGRAFIE
We danken alle partners van de Werkgroep “Social Impact”, en in het bijzonder 
Sigedis, de sociale secretariaten (Acerta, SD Worx en Securex), de RVA, Statbel en de 
RSZ voor de gegevens die zij ter beschikking stelden.
Baert, S., Lippens, L., Moens, E., Sterkens, Ph. en Weytjens, J., Wat denken de Vlaamse 
werknemers over de gevolgen van de coronacrisis voor hun carrière, UGent, 2020.
Cantillon, B., Marchal, S., Peeters, N., Penne, T. en Storms, B., Huishoudbudgetten 
en sociale minima in lockdown, COVIVAT-beleidsnota, 2, 2020.
Cockx, B. en Ghirelli, C., Scars of recessions in a rigid labor market, Labour Economics, 
41, pp. 162-176, 2016.
De Wilde, M., Hermans, K. en Cantillon, B., Meer vragen om hulp bij OCMW’s 
en voedselbanken: eerste resultaten van een grootschalige bevraging, COVIVAT-
beleidsnota, 1, 2020.
DeFilippis, E., Impink, S., Singell, M., Polzer, J. en Sadun, R., Collaborating During 
Coronavirus: The Impact of COVID-19 on the Nature of Work, NBER Working 
Paper, nr. 27612, 2020.
Gangl, M., Scar effects of unemployment: An assessment of institutional 
complementarities, American Sociological Review, 71 (6), pp. 986-1013, 2006.
Glover, A., Heathcote, J., Krueger, D. en Ríos-Rull, J. V., Health versus wealth: On 
the distributional effects of controlling a pandemic, NBER Working Paper, nr. 27046, 
2020.
Jacobs, A., Macro-economische impact van de uitbraak van het coronavirus: recessie, 
herstel en blijvende schade, Belgisch Tijdschrift voor Sociale Zekerheid, 2020.
Lockwood, B., Information externalities in the labour market and the duration of 
unemployment, The Review of Economic Studies, 58 (4), pp. 733-753, 1991.
Loÿen, C, Nuyts, N en Segaert, M., De impact van de COVID-19-pandemie op de 
werkloosheid: eerste resultaten, Belgisch Tijdschrift voor Sociale Zekerheid, 2020.
McKay, A. en Reis, R., The Automatic Stabilizer Property of Social Insurance Programs, 
Stanford Economics working papers, 2016.
OESO, OECD Employment Outlook 2020: Worker Security and the COVID-19 Crisis, 
OECD Publishing, Parijs, 2020.
RVA, Evolutie sinds 1945 van de tijdelijke werkloosheid in perspectief geplaatst, 2016. THE END OF THE WORLD AS WE KNOW IT? DE IMPACT VAN DE COVID-19-UITBRAAK OP DE BELGISCHE ARBEIDSMARKT 
65
THE END OF THE WORLD AS WE KNOW IT?  
DE IMPACT VAN DE COVID-19-UITBRAAK OP DE BELGISCHE ARBEIDSMARKT
 INLEIDING 41
1. MAART EN APRIL: NADRUK OP BESCHERMING 42
2. MEI EN JUNI: VOORZICHTIGE HEROPSTART 49
3. VANAF JULI: EEN HOBBELIGE WEG RICHTING RELANCE?  58
 CONCLUSIE 62
 BIBLIOGRAFIE 64  67
DE IMPACT VAN DE COVID-19-
PANDEMIE OP DE WERKLOOSHEID: 
EERSTE RESULTATEN
DOOR CHLOE LOYEN*, NATHALIE NUYTS* en MICHIEL SEGAERT**
*Stafmedewerker, Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening
**Adjunct van de directeur, Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening
De COVID-19-pandemie heeft de Belgische samenleving en economie sterk getroffen. 
De zogenaamde lockdown-light – ingevoerd vanaf 14 maart 2020 – zorgde ervoor 
dat alle niet-essentiële bedrijven die noch thuiswerk noch social distancing konden 
toepassen, verplicht het werk moesten neerleggen. Enkel bedrijven uit essentiële 
sectoren konden open blijven, ook als het houden van voldoende afstand tussen de 
werknemers niet altijd kon worden gegarandeerd. Werknemers die omwille van die 
maatregelen niet langer hun werk konden uitoefenen, konden beroep doen op de 
tijdelijke werkloosheid. Zeven weken na het ingaan van de ‘lockdown-light’ zijn in 
België de eerste versoepelingsmaatregelen van start gegaan. Stapsgewijs konden zo 
binnen België de economische activiteiten terug opstarten. Door de lockdown-light 
en vergelijkbare maatregelen in andere landen in Europa en de wereld werd in België 
de economische activiteit echter sterk verstoord, waardoor ook de gevolgen voor de 
tijdelijke en de volledige werkloosheid nog een langere tijd zichtbaar kunnen blijven.
Hoewel de gezondheidscrisis op het moment van redactie van deze studie nog 
niet voorbij is en er nog steeds maatregelen gelden ter preventie van de ‘tweede 
golf’, kunnen toch al een aantal eerste resultaten van de gevolgen van de COVID-
19-pandemie op de werkloosheid in België worden voorgelegd. Tijdens de eerste 
maanden van de economische crisis door de COVID-19-pandemie (verder in de tekst 
aangeduid als coronacrisis) tekende er zich in april 2020 een piek af van meer dan 
één miljoen tijdelijk werklozen. De tijdelijke werkloosheid is algemeen gevoeliger 
voor economische schommelingen en schokken dan de volledige werkloosheid, 
waartegenover ze een bufferfunctie vervult. Tijdens deze eerste maanden van de 
COVID-19-pandemie fungeerde het stelsel van de tijdelijke werkloosheid echter 
ook als instrument om de economische impact voor ondernemingen te verzachten 
en de koopkracht van de werknemers op peil te houden. In deze bijdrage bekijken 
we in detail de cijfers voor tijdelijke en volledige werkloosheid en brengen daarbij in 
kaart in hoeverre de tijdelijke werkloosheid stand houdt als buffer voor de volledige 
werkloosheid. Daarna wordt de impact van de huidige coronacrisis vergeleken met die 
van de vorige grote economische crisis in België – de bankencrisis van 2008. Alvorens 
over te gaan naar de cijfers wordt er in de eerst volgende twee paragrafen respectievelijk 
een overzicht gegeven van de tijdens de coronacrisis genomen beleidsmaatregelen die 
betrekking hebben op de tijdelijke en volledige werkloosheid en wordt de werkwijze 
van deze bijdrage beschreven. 68
1. TIJDELIJKE REGLEMENTAIRE WIJZIGINGEN OMWILLE VAN DE COVID-19-PANDEMIE
Toen in februari 2020 het COVID-19-virus zich had verspreid van China naar 
andere Aziatische landen maar ook naar enkele Europese landen en de VS, had dit al 
zekere gevolgen voor Belgische bedrijven: vluchten werden geschrapt, internationale 
bedrijven en winkels sloten en bepaalde gebieden werden in quarantaine geplaatst. 
Hierdoor ontstonden problemen met het toeleveren en leveren van goederen en 
diensten, alsook met het uitvallen van werknemers door ziekte of quarantaine. Om de 
Belgische ondernemingen te helpen werd er op 6 februari 2020 reeds beslist om het 
coronavirus te aanvaarden als grond voor tijdelijke werkloosheid. Meer dan een maand 
later, toen het coronavirus zich sterk had verspreid in België en de lockdown-light 
werd ingevoerd, werd het echter voor vele werknemers onmogelijk om nog aan het 
werk te blijven. Om het hoofd te bieden aan deze uitzonderlijke en urgente situatie, 
die een nooit eerder geziene instroom van tijdelijk werklozen met zich meebracht, 
volgden er een aantal tijdelijke aanpassingen aan de reglementering voor tijdelijke en 
volledige werkloosheid. Voor een goed begrip van de komende analyse, worden de 
belangrijkste aanpassingen hieronder beknopt beschreven.
1.1. MAATREGELEN BETREFFENDE DE TIJDELIJKE WERKLOOSHEID GENOMEN IN HET KADER VAN 
DE CORONACRISIS
Sinds 13 maart 2020 is er in het stelsel van de tijdelijke werkloosheid een soepelere 
toepassing van het begrip “overmacht” ingevoerd: alle situaties van tijdelijke 
werkloosheid die te wijten zijn aan het coronavirus, worden beschouwd als tijdelijke 
werkloosheid wegens overmacht, ook indien er bijvoorbeeld toch nog op bepaalde 
dagen kan worden gewerkt of nog een deel van het personeel thuis kan werken.
Algemeen staat het systeem van tijdelijke werkloosheid open voor arbeiders en 
bedienden die verbonden zijn door een arbeidsovereenkomst in de privé-, de openbare 
en de non-profitsector en contractuele medewerkers binnen een onderwijsinstelling. 
Tijdelijke werknemers zoals uitzendkrachten hebben enkel recht op een uitkering 
voor tijdelijke werkloosheid tijdens de duur van hun uitzendarbeidsovereenkomst. 
Vrije beroepen, zelfstandigen, studenten, statutaire ambtenaren, gelegenheidswerkers, 
flexi-jobwerknemers zonder schriftelijk arbeidscontract en seizoensarbeiders kunnen 
geen aanspraak maken op het systeem van tijdelijke werkloosheid. Het systeem van 
tijdelijke werkloosheid omwille van overmacht door het coronavirus werd tijdelijk 
toegankelijk gemaakt voor mensen die tewerkgesteld worden met dienstencheques. 
Ook artiesten en andere tijdelijke werknemers die tewerkgesteld zouden worden 
op een geannuleerd evenement en die over een schriftelijke formele belofte van een 
arbeidsovereenkomst beschikken, kunnen in principe tijdelijk werkloos worden voor 
de duur van de arbeidsovereenkomst.
Daarnaast is er een vereenvoudigde procedure voor de aanvraag en de betaling van de 
uitkering voor tijdelijke werkloosheid omwille van de coronacrisis ingevoerd, om de 
grote aantallen tijdelijk werklozen tijdig een werkloosheidsuitkering uit te betalen. De 
uitkeringen zelf zijn verhoogd tot 70% van het gemiddelde (tot 2.754,76 EUR per 
maand begrensde) brutodagloon van de betrokken werknemer en een supplement van 
5,63 EUR per dag tijdelijke werkloosheid. De tijdelijk werklozen zijn ook tijdelijk 
vrijgesteld van het invullen van controlekaarten. DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE WERKLOOSHEID: EERSTE RESULTATEN
69
Ten slotte zijn er afwijkende regels ingevoerd inzake het uitoefenen van activiteiten 
tijdens de periode van tijdelijke werkloosheid, zoals vrijwilligerswerk en tewerkstelling. 
De belangrijkste aanpassing daarbij is dat inkomsten uit tewerkstelling in een vitale 
sector (dit is de land-, tuin-, en bosbouw) deels gecumuleerd mogen worden met een 
uitkering voor tijdelijke werkloosheid (75%).
1.2. MAATREGELEN BETREFFENDE DE VOLLEDIGE WERKLOOSHEID GENOMEN IN HET KADER VAN 
In het stelsel van de volledige werkloosheid werd de degressiviteit van de uitkeringen 
tijdelijk opgeschort: het bedrag van de uitkering werd voor vijf maanden gefixeerd 
en de vergoedingsperiode met eenzelfde termijn verlengd. Voor werknemers die 
instromen in de werkloosheid wordt er, indien van toepassing, geen rekening gehouden 
met de tijdelijke werkloosheid omwille van de coronacrisis tot en met juni. Met andere 
woorden, de tijdelijke werkloosheid omwille van de coronacrisis wordt aanzien als 
een aan tewerkstelling gelijkgestelde periode. De indieningstermijn voor de verplichte 
inschrijving als werkzoekende bij een uitkeringsaanvraag als volledig werkloze of als 
deeltijds werknemer die aanspraak maakt op de inkomensgarantie-uitkering, loopt 
niet gedurende de periode van 1 maart 2020 tot en met 30 juni 2020.
Betreffende de beroepsinschakelingstijd werd de periode voor het ontvangen van een 
inschakelingsuitkering verlengd met vijf maanden en werden bepaalde voorwaarden 
en termijnen tijdelijk aangepast.
Ten slotte werden er ook aanpassingen uitgevoerd voor de personen met 
een artiestenstatuut. Het betreft voornamelijk versoepelingen van de 
toelaatbaarheidsvoorwaarden, waarbij de periode tussen 13 maart 2020 en 31 
december 2020 niet als referentieperiode in rekening wordt gebracht om het aantal 
geleverde prestaties te bepalen die als voorwaarde dienen om het recht op een 
werkloosheidsuitkering te openen.
2. WERKWIJZE
Deze bijdrage maakt gebruik van de gegevens uit de administratieve database van 
de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA) betreffende de betalingen van 
werkloosheidsuitkeringen. Alle betalingen die de uitbetalingsinstellingen hebben 
verricht tot en met 10 juli 2020 maken deel uit van de dataset, beschikbaar op het 
moment van het opstellen van deze bijdrage. Als gevolg van de vereenvoudigde 
procedures bij de tijdelijke werkloosheid, ingevoerd om zo snel mogelijk de betalingen 
te kunnen uitvoeren in deze context van ongeziene aantallen nieuwe dossiers, beschikt 
de RVA voor een groot aantal dossiers met betrekking tot dit stelsel tijdelijk nog niet 
over alle statistisch relevante informatie. Zo zijn de gegevens voor de periode van de 
coronacrisis beperkt tot de reden overmacht omwille van corona (gegevens over de 
overige redenen tijdelijke werkloosheid zijn voorlopig niet beschikbaar) en bevatten 
ook niet de postcode van de werknemer (enkel de postcode van de maatschappelijke 
zetel van de organisatie waar men werkt). Er is dus gedurende de coronacrisis een 
voorlopige reeksbreuk tussen de gegevens tijdelijke werkloosheid t.o.v. de voorafgaande 
gegevens. 70
De cijfers worden opgesplitst per refertemaand. Uitkeringen voor een bepaalde 
refertemaand zijn niet altijd in de maand in kwestie uitbetaald, maar kunnen ook 
in latere (indienings)maanden uitgekeerd worden. Statistisch gezien wordt een 
indieningsmaand (dit is de maand waarin een betaling wordt uitgevoerd) afgesloten op 
de 10de kalenderdag van de volgende maand. Alle betalingen die na die dag worden 
gemaakt, behoren tot de volgende indieningsmaand. De recentste refertemaanden 
zijn op dat moment nog niet volledig, omdat er ook na die eerste indieningsmaand 
nog betalingen gebeuren voor de refertemaand in kwestie. Op basis van de jongste 
informatie die we ter beschikking hebben zijn, wat betreft de tijdelijke werkloosheid 
omwille van de coronacrisis, alleen de gegevens voor maart reeds volledig, terwijl die 
van april en mei worden verwacht slechts met nog enkele percenten te stijgen. Voor de 
refertemaand juni valt zeker nog een stijging van rond de 9% te verwachten eens de 
gegevens worden vervolledigd met de betalingen verricht in de periode van juli t.e.m. 
september. Voor de volledige werkloosheid is er geen projectie van verwachte cijfers. 
Als we echter kijken naar de laatste 12 refertemaanden die statistisch zijn afgesloten 
(m.a.w. na vier indieningsmaanden), dan zien we voor de periode van april 2019 tot en 
met maart 2020 dat gemiddeld 85% van de betalingen in de eerste indieningsmaand 
is uitgevoerd en 96% in de eerste twee indienmaanden. Indien die verhoudingen 
ook voor de komende maanden als representatief kunnen worden beschouwd, valt te 
verwachten dat het aantal betalingen voor volledige werkloosheid voor de refertemaand 
juni 2020 nog zal stijgen met ongeveer 12 tot 17%.
De cijfers voor de werkzoekende uitkeringsgerechtigde volledige werklozen (UVW-
WZ) worden uitgedrukt in fysieke eenheden (dit is het aantal verrichte betalingen, 
wat enigszins afwijkt van het aantal verschillende personen die een betaling 
ontvingen), de standaardeenheid voor de RVA-betaalstatistieken. Voor de tijdelijke 
werkloosheid wijken we hiervan af voor de periode van de coronacrisis omwille van 
de bovengenoemde databeperkingen. Hierdoor zullen alle cijfers betreffende tijdelijke 
werkloosheid in verschillende personen worden uitgedrukt. Personen die in meerdere 
refertemaanden aanwezig zijn, worden in elk van die refertemaanden geteld. Om de 
totale stock van getroffen werknemers te onderzoeken, bevat deze bijdrage daarentegen 
ook een aantal analyses op unieke personen, waarbij elk persoon slechts één keer wordt 
geteld, ongeacht het aantal refertemaanden waarin hij in de tijdelijke werkloosheid 
verbleef.
De in- en uitstroom voor zowel de tijdelijke als de volledige werkloosheid wordt in 
personen uitgedrukt. De in- en uitstroom wordt op maandelijkse basis berekend. 
Iemand stroomt in als deze in de refertemaand X een betaling kreeg maar er geen 
betaling werd uitgevoerd voor de maand X-1. Analoog stroomt iemand uit in 
refertemaand X als deze persoon in refertemaand X-1 een betaling kreeg maar er geen 
betaling volgt in X.
3. TIJDELIJKE WERKLOOSHEID OMWILLE VAN OVERMACHT DOOR DE CORONAPANDEMIE
Dit deel geeft de cijfers over de tijdelijke werkloosheid in de periode van de corona-
pandemie. In februari 2020 – de eerste maand waarin er tijdelijke werkloosheid kan 
worden opgenomen met corona als reden – is de impact van de pandemie op de 
Belgische economie nog beperkt. De tijdelijke werkloosheid daalt in die maand met  DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE WERKLOOSHEID: EERSTE RESULTATEN
71
3% op jaarbasis, wat geheel te wijten is aan het relatief zachte weer in februari 2020 
t.o.v. die maand in het voorgaande jaar. Er is slechts een relatief kleine stijging in het 
aantal vergoede dagen voor tijdelijke werkloosheid omwille van economische redenen 
en overmacht (respectievelijk +3% en +9% op jaarbasis). Deze stijging is naar alle 
waarschijnlijkheid reeds deels te verklaren door de coronacrisis. Voor deze maand 
hebben we echter geen nader gedetailleerde data die de tijdelijke werkloosheid omwille 
van het coronavirus kan onderscheiden. Die data zijn wel beschikbaar vanaf maart 
2020.
In maart, de maand waarin de lockdown-light van start gaat en die het begin inluidt 
van de coronacrisis, zijn er 967.438 personen in de tijdelijke werkloosheid omwille 
van overmacht door het coronavirus, waarvan slechts een kleine fractie (5%) reeds 
in februari tijdelijk werkloos1 was (Grafiek 1). Het aantal personen piekt in april 
met 1.167.464 personen. In deze maand stromen er 266.046 personen in, terwijl er 
slechts een kleine uitstroom merkbaar is (66.020 personen). In mei keert de tendens: 
de uitstroom neemt toe tot 301.307 personen terwijl de instroom naar 57.512 
personen zakt. In deze maand krijgen nog 923.669 personen een uitkering voor 
tijdelijke werkloosheid omwille van overmacht door het coronavirus.2 In juni daalt het 
aantal personen in tijdelijke werkloosheid aanzienlijk, maar ligt het aantal nog altijd 
historisch hoog met 529.469. De daling is te danken aan een hoge uitstroom (436.111 
personen) en een lage instroom (41.911 personen). Over de vier maanden zijn er in 
totaal 1.294.960 unieke personen vergoed voor tijdelijke werkloosheid omwille van 
overmacht door het coronavirus.
GRAFIEK 1: TIJDELIJKE WERKLOOSHEID OMWILLE VAN OVERMACHT DOOR HET CORONAVIRUS
Gemiddeld kregen de tijdelijk werklozen in maart 8,9 dagen uitgekeerd. In april stijgt 
dit tot 15,8 dagen. Daarna daalt het aantal dagen tot 10,9 voor mei en 9,4 voor juni. 
Grafiek 2 verdeelt het aantal personen met een uitkering naar het aantal vergoede 
dagen per refertemaand. In maart worden de meeste personen vergoed voor 7 tot 
12 dagen (47%) en minder dan 7 dagen (33%). De lagere proportie 13-26 dagen 
(1) In andere stelsels van de tijdelijke werkloosheid dan ‘overmacht wegens Covid-19’.
(2) Volgens de laatste informatie verwachten we dat de betalingen voor de refertemaand mei nog verder 
zullen toenemen tot 930.000 personen en voor juni tot 579.000 personen.
 72
(20%) is deels te verklaren doordat de lockdown pas in het midden van de maand 
werd ingevoerd. In april krijgt een meerderheid 13 tot 26 dagen vergoed (61%). In 
mei, wanneer de lockdown-maatregelen worden versoepeld zien we een grote terugval 
van het aantal personen met 13 tot 26 vergoede dagen (34%). Veertig procent van de 
personen krijgt in mei minder dan 7 dagen vergoed en 26% 7 tot 12 dagen. Ten slotte 
krijgt in juni 52% van de tijdelijk werklozen minder dan 7 dagen uitgekeerd. 21% 
van de personen ontvangt 7 tot en met 12 dagen uitkering en 28% van de tijdelijk 
werklozen krijgt 13 tot 26 dagen uitgekeerd.
Het feit dat diverse bedrijven werden geconfronteerd met een verplichte sluiting, 
zorgt ervoor dat er veel personen waren die gedurende de weken van de lockdown-
light (bijna) voltijds in de tijdelijke werkloosheid zaten. Dit verschilt sterk van de 
gebruikelijke aard van de tijdelijke werkloosheid, waar personen met een volledige 
maand tijdelijke werkloosheid veel zeldzamer zijn. In mei, met het versoepelen van de 
maatregelen, merken we niet enkel een verhoogde uitstroom maar ook een daling van 
het aantal vergoede dagen tijdelijke werkloosheid per persoon. Behalve dat er algemeen 
meer openingen werden toegestaan, waren er ook steeds meer bedrijven die de nodige 
aanpassingen konden voorzien om de hygiënische voorschriften te respecteren. Er 
blijven echter bedrijven die onder de versoepelde maatregelen nog steeds niet konden 
of mochten opengaan, waardoor het aandeel personen met 13 of meer dagen tijdelijke 
werkloosheid alsook het algemeen gemiddeld aantal dagen per maand hoog blijft in 
mei en juni.
GRAFIEK 2: TIJDELIJKE WERKLOOSHEID OMWILLE VAN OVERMACHT DOOR HET CORONAVIRUS NAAR 
AANTAL VERGOEDE DAGEN PER REFERTEMAAND
In de volgende secties bekijken we deze evolutie meer in detail door de sectorale 
verdeling van de tijdelijk werklozen in beschouwing te nemen en analyseren we enkele 
profielkenmerken van de tijdelijk werklozen.
3.1. TIJDELIJKE WERKLOOSHEID PER SECTOR
Grafiek 3 toont de tien sectoren met het grootste aantal personen in tijdelijke 
werkloosheid. De sector ‘Dienstverlening aan ondernemingen en verhuur van 
goederen’ is wat aantal personen in tijdelijke werkloosheid betreft, de grootste sector, 
gevolgd door ‘Groothandel, recuperatie, tussenpersonen in de handel en kleinhandel’ 
en de ‘Bouwnijverheid’. ‘Maaltijden-, dranken- en logiesverstrekkende bedrijven’ staan 
 DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE WERKLOOSHEID: EERSTE RESULTATEN
73
op de vierde plaats. De grootste tien sectoren samen omvatten 83% van de personen in 
tijdelijke werkloosheid omwille van corona, in de periode van maart tot en met juni. 
De andere 17% is verdeeld over 33 andere sectoren. Gedetailleerde informatie over alle 
43 sectoren is terug te vinden in Bijlage.
Opvallend is dat voor de bouwnijverheid het aantal personen al sinds april daalt, 
terwijl het algemene aantal tijdelijk werklozen net piekt in april. Slechts enkele andere 
kleinere sectoren volgen ditzelfde patroon: ‘Landbouw en jacht’ (2.138 tijdelijk 
werklozen in maart), ‘Diamantbedrijf’ (410 tijdelijk werklozen in maart), en ‘Bosbouw 
en bosontginning’ (228 tijdelijk werklozen in maart). ‘Voedingsmiddelenindustrie/
Drankbereiding’ daarentegen piekt in mei (25.980 tijdelijk werklozen in mei), net 
zoals de ‘Papier- en papierwarenindustrie’ (4.146 tijdelijk werklozen in mei). Alle 
andere sectoren hebben het hoogste aantal tijdelijk werklozen in april.
De sectoren worden dus niet gelijk getroffen door de coronacrisis. In sommige sectoren 
– zoals de bouwsector, de landbouw en de diamant – is het makkelijker om aan de 
hygiënische voorschriften te voldoen, doordat ze bijvoorbeeld veel in de buitenlucht 
werken of omdat werknemers al mondmaskers dragen door de aard van hun werk. Deze 
sectoren hebben sneller kunnen heropstarten, hoewel er ook in deze sectoren nog altijd 
werknemers in tijdelijke werkloosheid blijven. Voor de sectoren die later piekten, lijkt 
het vooral te gaan om sectoren die leveren aan de in eerste lijn zwaar getroffen sectoren.
GRAFIEK 3: TIEN SECTOREN MET GROOTSTE AANTAL TIJDELIJK WERKLOZEN OMWILLE VAN OVERMACHT 
DOOR HET CORONAVIRUS, PER REFERTEMAAND
1 Dienstverlening aan ondernemingen/Verhuur van goederen
2 Groothandel/Recuperatie/T ussenpersonen in de handel/Kleinhandel
3 Bouwnijverheid
4 Maaltijden-, dranken- en logiesverstrekkende bedrijven
5 Vervoer en verkeer
6 Overige maatschappelijke dienstverlenende instellingen
7 Overige diensten
8 Vervaardiging van producten uit metaal
9 Automobielbouw/Fabricage van auto-onderdelen/T ransportmiddelenfabrieken
10 Voedingsmiddelenindustrie/Drankbereiding
 74
In wat volgt worden de sectoren niet meer individueel geanalyseerd, maar worden 
ze gehergroepeerd naar vijf grotere clusters: ‘Bouwnijverheid’, ‘Diensten’, ‘Handel, 
banken en verzekeringen’, ‘Industrie’ en ‘Andere’. Daarnaast is er nog de mogelijkheid 
dat er voorlopig geen gegevens beschikbaar zijn betreffende de sector waartoe een 
tijdelijk werkloze behoort, waardoor er ook een kleine groep bij ‘onbekend’ werd 
ingedeeld. Grafiek 4 toont de verdeling van het aantal personen in de tijdelijke 
werkloosheid omwille van overmacht door het coronavirus per sector, waarbij de 
sectoren gehergroepeerd zijn naar de beschreven vijf groepen. De dienstensector is 
veruit de grootste groep in elk van de maanden. De daling van het aantal tijdelijk 
werklozen in juni, die in alle sectoren merkbaar is, is minder groot voor de industriële 
sectoren waar het in bepaalde gevallen vaak moeilijk blijft om aan de hygiënische 
voorwaarden te voldoen.
De subsectoren binnen de dienstensector met het grootste aantal tijdelijk werklozen 
zijn: ‘Dienstverlening aan ondernemingen en verhuur van goederen’ (52% van het 
totale aantal tijdelijk werklozen in de dienstensector) en ‘Maaltijden-, dranken- en 
logiesverstrekkende bedrijven’ (20%). De sector ‘Handel, banken en verzekeringen’ 
bestaat voor 90% uit tijdelijk werklozen van de subsector ‘Groothandel, recuperatie, 
tussenpersonen in de handel en kleinhandel’. De sector ‘Industrie’ omvat vele 
kleinere subsectoren waarvan ‘Automobielbouw/Fabricage van auto-onderdelen/
T ransportmiddelenfabrieken’, ‘Vervaardiging van producten uit metaal’ en 
‘Voedingsmiddelenindustrie/Drankbereiding’ het grootste aantal tijdelijk werklozen 
tellen met respectievelijk 15%, 15% en 13% van het totale aantal tijdelijk werklozen 
binnen de industrie. De sector ‘Andere’ ten slotte bestaat voor 94% uit tijdelijk 
werklozen uit de subsector ‘Vervoer en verkeer’. In Bijlage kan verdere informatie 
gevonden worden over welke subsectoren tot welke sectoren behoren.
GRAFIEK 4: AANTAL PERSONEN IN TIJDELIJKE WERKLOOSHEID OMWILLE VAN OVERMACHT DOOR HET 
CORONAVIRUS, PER SECTOR NAAR REFERTEMAAND
De sectoreigen dynamieken komen verder tot uiting in de in-en uitstroom. Grafiek 
5 toont de instroom als proportie van de tijdelijk werklozen in die maand en Grafiek 
6 de uitstroom als proportie van de tijdelijk werklozen in de maand waarin de laatste 
betaling plaatsvond.
75
De bouwsector kent zijn hoogste instroom in maart, met 85% van het totale aantal 
tijdelijk werklozen in die sector. Dit betekent dat 15% van de tijdelijk werklozen door 
corona ook in februari al een uitkering voor tijdelijke werkloosheid kregen. In april 
is de proportie instroom het laagst en de uitstroom het hoogst voor de bouwsector 
in vergelijking met de andere sectoren. Doordat de uitstroom net groter is dan de 
instroom tekent zich in deze maand al een lichte daling af voor de bouwsector. De 
twee volgende maanden bedraagt de uitstroom respectievelijk 50% en 56%, wat 
betekent dat het aantal tijdelijk werklozen is gehalveerd tegenover de maand voordien. 
Aan de instroomzijde zien we een beperkte instroom in mei voor de bouwsector, maar 
terug een opvallend hogere instroom voor juni. Die terug toenemende instroom, die 
zich mogelijks laat verklaren door een daling aan nieuwe opdrachten geplaatst door 
bedrijven of particulieren die zelf zijn getroffen door de crisis, wordt in de komende 
maanden verder opgevolgd. Doordat ze nog steeds lager ligt dan de uitstroom, 
veroorzaakt deze gestegen instroom echter nog geen nieuwe stijging van het aantal 
tijdelijk werklozen in deze sector.
De andere sectoren volgen veel meer eenzelfde patroon. De instroom in maart is het 
hoogst met waarden van 90% voor de ‘Industrie’ tot 99% voor ‘Handel, banken en 
verzekeringen’. In de maanden daarop daalt de instroom telkens. We merken echter nog 
een grote instroom voor de groep onbekend in april. De uitstroom in april is beperkt 
voor alle sectoren en ligt ver onder de instroom. De aantallen tijdelijk werklozen pieken 
in deze maand (zie ook Grafiek 4). Voor de maanden mei en juni heeft de industrie 
de grootste instroom (11%). De laagste instroom is er voor de handel, banken en 
verzekeringen (4%). Betreffende de uitstroom in mei en juni zijn er grotere sectorale 
verschillen. Voor mei is de kleinste uitstroom voor de dienstensector (19%) terwijl 
er bij de industrie proportioneel de meeste tijdelijk werklozen uitstromen (29%). 
De grootste uitstroom is er voor deze sectoren in juni. Terwijl de uitstroom voor de 
industrie in mei hoog ligt in vergelijking met de andere sectoren, is de uitstroom 
in juni voor deze sector voorlopig de laagste in vergelijking met de andere sectoren 
(39%).
De uitstroom van de subsector ‘Maaltijden-, dranken- en logiesverstrekkende 
bedrijven’ blijft laag, zowel in mei (7%) als in juni (18%) en ligt ver onder de 
gemiddelde proportionele uitstroom van de dienstensector. Deze subsector groeit in 
juni qua aandeel aan tot 26% van de tijdelijk werklozen binnen de dienstensector.
Bij de industrie merken we dat, met uitzondering van enkele subsectoren die slechts 
een klein aantal tijdelijk werklozen hebben3, de meeste subsectoren een verhoogde 
instroom kennen. Van de subsectoren met vele tijdelijk werklozen, hebben 
‘Automobielbouw/Fabricage van auto-onderdelen/T ransportmiddelenfabrieken’ 
en ‘Winning en voorbewerking van ertsen/Vervaardiging en eerste verwerking van 
metalen’ daarenboven in juni ook nog een lage uitstroom, met respectievelijk een 
proportie van 29% en 18%.
(3) Zoals de diamantsector, de ledernijverheid, de rubberindustrie en de schoennijverheid. 76
Terwijl de dienstensector en vooral de handelssector goede tekenen van herstel tonen 
in juni, met een lage instroom en een hogere uitstroom, merken we, zoals vermeld, 
dat voor de bouwnijverheid het herstel lijkt te kantelen door een verhoogde instroom 
in juni en dat voor de industrie het herstel veel trager verloopt met een verhoogde 
instroom en een verlaagde uitstroom.
GRAFIEK 5: INSTROOM VAN TIJDELIJK WERKLOZEN OMWILLE VAN OVERMACHT DOOR HET CORONAVIRUS, 
PER SECTOR EN PER REFERTEMAAND (ALS PERCENTAGE T.O.V. HET TOTAAL AANTAL PERSONEN IN DE MAAND 
VAN INSTROOM)
GRAFIEK 6: UITSTROOM VAN TIJDELIJK WERKLOZEN OMWILLE VAN OVERMACHT DOOR HET CORONAVIRUS, 
VAN LAATSTE BETALING)
Het gemiddelde aantal vergoede dagen tijdelijke werkloosheid (Grafiek 7) volgt de 
eerste twee maanden een gelijklopende tendens. In maart ligt het gemiddelde aantal 
vergoede dagen voor alle sectoren laag (10 dagen of minder), wat in lijn ligt met de 
verwachtingen aangezien de lockdown-light pas in het midden van de maand van 
start ging. In april stijgt het gemiddelde aantal dagen tot minimaal 13 (onbekend en 
‘Industrie’) en maximaal 17 (‘Diensten’ en ‘Handel, banken en verzekeringen’).
77
In mei daalt het aantal dagen of blijft het gelijk voor alle sectoren. In juni daalt het 
gemiddelde aantal dagen voor de bouwnijverheid, de dienstensector en de industrie en 
blijft het voor de overige sectoren eerder stabiel.
GRAFIEK 7: GEMIDDELDE AANTAL VERGOEDE DAGEN TIJDELIJKE WERKLOOSHEID, PER SECTOR EN 
REFERTEMAAND
Grafiek 8 toont de verdeling van het aantal tijdelijk werklozen per sector naar het 
aantal vergoede dagen. Algemeen kunnen we zeggen dat alle sectoren in april het 
hoogste aantal tijdelijk werklozen hebben met 13 of meer dagen uitkering. Voor de 
groep onbekenden is dit echter slechts 47% van het totale aantal werklozen in april, 
terwijl de handel de grootste proportie heeft (70%). In maart heeft de meerderheid 
van de tijdelijk werklozen 7 tot 12 dagen uitkeringen, uitgezonderd voor de sectoren 
die onder ‘Andere’ of ‘Onbekend’ vallen. Voor deze laatste is er een meerderheid met 
minder dan 7 dagen. 
In mei en juni heeft een meerderheid van de tijdelijk werklozen (41 tot 60%) een 
uitkering voor minder dan 7 dagen, met uitzondering van de maand mei voor de 
dienstensector, waar een meerderheid (42%) 13 tot 26 dagen uitkering krijgt. De 
subsectoren waar voornamelijk 13 tot 26 dagen worden uitgekeerd aan de tijdelijk 
werklozen zijn ‘Maaltijden-, dranken- en logiesverstrekkende bedrijven’, ‘Overige 
diensten’ en ‘Vervoer en verkeer’.
 78
GRAFIEK 8: VERDELING VAN DE TIJDELIJK WERKLOZEN OMWILLE VAN OVERMACHT DOOR HET 
CORONAVIRUS, PER SECTOR EN REFERTEMAAND NAAR HET AANTAL VERGOEDE DAGEN
3.2. PROFIELKENMERKEN TIJDELIJK WERKLOZEN OMWILLE VAN OVERMACHT DOOR HET 
CORONAVIRUS
In deze sectie worden enkele profielkenmerken van de tijdelijk werklozen, die in het 
systeem van tijdelijke werkloosheid omwille van overmacht door het coronavirus 
zitten, beschreven. Door de beschreven beperkingen omwille van de uitzonderlijke 
omstandigheden van de coronacrisis, zijn voorlopig nog niet alle profielkenmerken 
beschikbaar. Dit deel presenteert de volgende profielkenmerken: leeftijd, geslacht, 
refertemaandloon, voorgeschiedenis tijdelijke werkloosheid en de duur van de 
tijdelijke werkloosheidsperiode omwille van overmacht door het coronavirus.
3.2.1. Leeftijd
De meest voorkomende leeftijdscategorie is die van de 25- tot 30-jarigen (Grafiek 9). 
9% van de tijdelijk werklozen is jonger dan 25 jaar en 14% is 55 jaar of ouder. De 
overgrote meerderheid (77%) van de tijdelijk werklozen is dus tussen de 25 en 54 jaar.
GRAFIEK 9: VERDELING VAN TIJDELIJK WERKLOZEN VOLGENS LEEFTIJDSCATEGORIE (IN UNIEKE PERSONEN)
De proportie tijdelijk werklozen jonger dan 25 jaar daalt van 9% in maart naar 7% in 
juni. De jongere tijdelijk werklozen stromen dus sneller uit de tijdelijke werkloosheid 
dan de andere leeftijdscategorieën. De bouwsector, de dienstensector en de handel 
79
hebben elk een bovengemiddeld aantal jongere tijdelijk werklozen, terwijl de industrie, 
de andere sectoren en onbekend er een ondergemiddelde aantal hebben (Grafiek 10).
GRAFIEK 10: PROPORTIE JONGERE TIJDELIJK WERKLOZEN (JONGER DAN 25 JAAR), PER SECTOR EN 
Tegenover een daling van het aantal jongere werklozen staat een stijging van de 
proportie van oudere werklozen (55 jaar en ouder) van 15% in maart naar 16% in 
juni. De oudere tijdelijk werklozen stromen minder dan de andere leeftijdscategorieën 
uit uit de tijdelijke werkloosheid. Ze zijn voornamelijk terug te vinden in de industrie, 
de andere sectoren en onbekend en minder aanwezig in de bouwnijverheid, de 
dienstensector en de handel.
GRAFIEK 11: PROPORTIE OUDEREN (55 JAAR EN OUDER) TIJDELIJK WERKLOZEN, PER SECTOR EN 
Voor de in- en uitstroom merken we een daling van de proportie jongeren die 
instromen en een stijging van de proportie jongeren die uitstromen. Bij de ouderen is 
er een omgekeerde tendens, met een stijgende proportionele instroom en een dalende 
proportionele uitstroom. De daling bij de jongeren komt er dus door een combinatie 
van kleiner wordende instroom en relatief sterkere uitstroom in vergelijking met de 
andere leeftijdscategorieën. Bij de ouderen daarentegen merken we dat hun proportie 
 80
stijgt omdat er niet enkel meer ouderen bijkomen, maar ook omdat ze relatief minder 
uitstromen dan de andere leeftijdscategorieën.
3.2.2. Geslacht
Van alle werklozen die in de maanden maart tot en met juni een uitkering tijdelijke 
werkloosheid omwille van overmacht door het coronavirus kregen, is 41% vrouw (in 
unieke personen). De proportie vrouwen in de tijdelijke werkloosheid stijgt algemeen 
van 35% in maart naar 39% in juni. In de bouwnijverheid, de industrie en de andere 
sectoren zijn de vrouwen weinig vertegenwoordigd als tijdelijk werklozen (Grafiek 12). 
Bekijken we de instroom dan daalt de proportie vrouwen van 43% in maart naar 28% 
in juni. Dit wijst erop dat de relatieve stijging van de vrouwen niet zozeer te wijten is 
aan een stijging van het absolute aantal maar eerder dat vrouwen meer blijven ‘steken’ 
in de tijdelijke werkloosheid en minder snel uitstromen dan mannen.
GRAFIEK 12: PROPORTIE VROUWELIJKE TIJDELIJK WERKLOZEN, PER SECTOR EN REFERTEMAAND
3.2.3. Refertemaandloon
De meest voorkomende refertemaandloonscategorieën voor de tijdelijk werklozen zijn 
2.000 tot 2.500 EUR per maand, 2.500 tot 3.000 EUR per maand en 1.500 tot 2.000 
EUR per maand. De loonscategorieën onder de 2.000 EUR tonen een dalende trend 
van maart tot juni. De hogere loonscategorieën met uitzondering van 2.500 tot 3.000 
EUR, stijgen in juni tot boven de proportie van maart. De proportie werklozen met 
een refertemaandloon van 2.500 tot 3.000 EUR was in dalende lijn in de eerste drie 
maanden, maar stijgt terug in juni.
81
GRAFIEK 13: VERDELING VAN DE TIJDELIJK WERKLOZEN OVER REFERTEMAANDLOONCATEGORIEEN PER 
SECTOR EN REFERTEMAAND
3.2.4. Voorgeschiedenis tijdelijke werkloosheid
In Grafiek 14 bekijken we of de personen die nu een uitkering voor tijdelijke 
werkloosheid omwille van overmacht door het coronavirus ontvangen ook in de 
laatste drie jaren voor de periode van tijdelijke werkloosheid omwille van overmacht 
door het coronavirus een uitkering tijdelijke werkloosheid hebben ontvangen (en 
dit dus ongeacht de maand waarin ze zijn ingestroomd in de tijdelijke werkloosheid 
omwille van overmacht door het coronavirus). 76% van de tijdelijk werklozen tijdens 
de coronacrisis heeft in de laatste drie jaar geen uitkering ontvangen in het kader van 
tijdelijke werkloosheid. Dit percentage ligt hoog voor de dienstensector (82%) en de 
handel (94%). Dit betekent dat het voor veel mensen en/of bedrijven in deze sectoren 
een eerste confrontatie met het stelsel van de tijdelijke werkloosheid betrof. Voor de 
sectoren waar tijdelijke werkloosheid vaker voorkomt ligt het percentage lager: voor de 
bouwnijverheid is het 43% en de industrie 61%. In deze laatstgenoemde twee sectoren 
ligt het percentage werklozen dat in de laatste 6 maanden al tijdelijk werkloos was 
hoog, met respectievelijk 39% en 24%.
GRAFIEK 14: TIJDELIJK WERKLOZEN NAAR HUN VOORGESCHIEDENIS IN DE TIJDELIJKE WERKLOOSHEID (IN 
UNIEKE PERSONEN)
 82
3.2.5. Duur van de periode van tijdelijke werkloosheid
Er zijn ook sectorale verschillen in de duur van de periode van tijdelijke werkloosheid 
omwille van overmacht door het coronavirus (Grafiek 15). De bouwnijverheid heeft 
in vergelijking met de andere sectoren een klein percentage werknemers die reeds 4 
maanden4 met tijdelijke werkloosheid kenden. De meerderheid van de werklozen in de 
bouwnijverheid had 2 maanden met tijdelijke werkloosheid. De dienstensector heeft 
een grote proportie werklozen die drie en vier maanden met tijdelijke werkloosheid 
hadden. 70% van de tijdelijk werklozen binnen de subsector ‘Maaltijden-, dranken- en 
logiesverstrekkende bedrijven’ had reeds 4 maanden met tijdelijke werkloosheid terwijl 
39% van de tijdelijk werklozen van ‘Dienstverlening aan ondernemingen en verhuur 
van goederen’ (de subsector met de meeste werklozen binnen de dienstensector) 
voornamelijk 3 maanden met tijdelijke werkloosheid had. Voor de handel, banken en 
verzekeringen is de grootste proportie 3 maanden met tijdelijke werkloosheid en voor 
de industrie zijn de proporties met 2, 3 en 4 maanden tijdelijke werkloosheid min of 
meer evenredig verdeeld.
GRAFIEK 15: TIJDELIJK WERKLOZEN OMWILLE VAN OVERMACHT DOOR HET CORONAVIRUS NAAR AANTAL 
MAANDEN MET DEZE TIJDELIJKE WERKLOOSHEID PER SECTOR
3.3. TUSSENTIJDSE CONCLUSIE
Door het instellen van een anderhalve maand durende volledige lockdown zorgde 
de COVID-19-pandemie voor een nooit eerder geziene instroom in de tijdelijke 
werkloosheid. In de maanden mei en juni, wanneer de maatregelen zijn versoepeld, 
is er een daling van het aantal tijdelijk werklozen vast te stellen maar blijft het aantal 
nog altijd boven de 500.000 personen. Dit is nog altijd uitzonderlijk hoog. Het 
gemiddelde aantal vergoede dagen daalt na de piek in april.
Er doen zich duidelijke sectorale verschillen voor, die veelal samenhangen met de 
geldende toelatingen en hygiënische voorschriften betreffende werkzaamheden binnen 
een (sub)sector. De bouwnijverheid maakte een relatief vroege heropstart, die werd 
mogelijk gemaakt door het feit dat er buitenwerk werd toegelaten mits voldoende 
afstand. Bovendien waren in deze sector voor sommige taken al mondmaskers verplicht, 
(4) Gezien de beschikbaarheid van de gegevens op het moment van redactie, is 4 maanden met tijdelijke 
werkloosheid de voorlopige maximumduur. Het is uiteraard mogelijk dat personen die in juni reeds 4 
maanden tijdelijke werkloosheid kenden, ook in de daaropvolgende maanden nog in het stelsel zullen blijven.
83
waardoor die tot op zekere hoogte voorradig waren en konden worden gebruikt om 
te voldoen aan de hygiënische voorschriften. Hierdoor daalt het aantal werknemers in 
tijdelijke werkloosheid voor de bouwnijverheid al sinds april. Het gemiddelde aantal 
vergoede dagen ligt hoog in april, met ongeveer 15 dagen per maand. In mei en juni 
dalen de cijfers naar respectievelijk 9 en 8 dagen. Opvallend is de verhoogde instroom 
in juni, die niet te verklaren valt door veranderingen in de hygiënische voorschriften.
De dienstensector heeft het hoogste aantal tijdelijk werklozen omwille van overmacht 
door het coronavirus en kent zijn piek in april. De uitstroom in mei en juni wordt 
voor de dienstensector vooral afgeremd door de subsector ‘Maaltijden-, dranken- en 
logiesverstrekkende bedrijven’. Deze subsector heeft in juni zijn activiteiten terug 
mogen opnemen, zij het nog steeds met restricties. Voor de andere subsectoren ligt de 
uitstroom veel hoger. Het gemiddelde aantal vergoede dagen piekt rond de 17 dagen 
in april.
‘Handel, banken en verzekeringen’ is de tweede grootste sector betreffende het 
aantal tijdelijk werklozen. In juni kent deze sector een sterke uitstroom en valt het 
aantal tijdelijk werklozen sterk terug. Het gemiddelde aantal vergoede dagen ligt, in 
vergelijking tot de andere sectoren, het hoogst voor deze sector, maar daalt sterk in mei 
(van 17 dagen in april naar 10 dagen in mei).
De industrie bevat vele kleinere subsectoren. Deze sector blijft kampen met een 
verhoogde instroom en lagere uitstroom in de periode van april tot en met juni. 
‘Automobielbouw/Fabricage van auto-onderdelen/T ransportmiddelenfabrieken’ en 
‘Voedingsmiddelenindustrie/Drankbereiding’ zijn subsectoren met vele tijdelijk 
werklozen en met een lage uitstroom. De subsector ‘Voedingsmiddelenindustrie/
Drankbereiding’ bereikt het hoogste aantal tijdelijk werklozen pas in mei, wat later is 
dan bij de meeste andere subsectoren.
Op het vlak van de individuele tijdelijk werklozen merken we dat door de coronacrisis 
3/4de van de tijdelijk werklozen voor het eerst sinds 3 jaar wordt blootgesteld aan 
de financiële gevolgen van tijdelijke werkloosheid. Naast de sectorale verschillen in 
de duur van de tijdelijke werkloosheidsperiodes is het belangrijk om op te merken 
dat niet alle tijdelijk werklozen even gemakkelijk weer uit dat stelsel stromen. Terwijl 
jongeren proportioneel sneller uitstromen dan de andere leeftijdscategorieën, stromen 
de ouderen later in en relatief minder uit. Vrouwen blijken minder dan mannen uit te 
stromen en lijken meer te blijven ‘hangen’ in de tijdelijke werkloosheid. Het aantal in 
de hogere loonscategorieën stijgt in juni.
4. EVOLUTIE VOLLEDIGE WERKLOOSHEID
In dit deel bekijken we de volledige werkloosheid en de instroom van tijdelijk werklozen 
in de volledige werkloosheid. Algemeen gezien is de volledige werkloosheid minder 
gevoelig voor economische schommelingen dan de tijdelijke werkloosheid. Grafiek 
16 presenteert cijfers van de werkzoekende uitkeringsgerechtigde volledig werklozen 
(UVW-WZ) per refertemaand. Aangezien april, mei en juni 2020 nog niet statistisch 
zijn afgesloten, is er ter vergelijking een tweede reeks ingevoegd per refertemaand met 
alleen die betalingen die in de eerste indienmaand zijn geregistreerd. Deze reeks laat  84
een betere vergelijking toe met voornamelijk de laatste refertemaand (juni 2020), 
waarvoor er op het moment van redactie nog maar één indieningsmaand beschikbaar 
is. Uit deze cijfers blijkt dat de impact van de coronacrisis op de volledige werkloosheid 
voorlopig beperkt blijft. Voor de reeks met enkel de eerste indieningsmaand, zien we 
dat de cijfers voor mei en juni 2020 de hoogste zijn voor de hele periode, maar dat 
het verschil voorlopig nog beperkt blijft. In maart 2019 waren er 294.706 fysieke 
eenheden en in juni 2020 303.116.
GRAFIEK 16: AANTAL UVW-WZ, PER REFERTEMAAND (IN FYSIEKE EENHEDEN
Bekijken we het gemiddelde aantal dagen per UVW-WZ waarvoor er een uitkering 
volledige werkloosheid betaald wordt (Grafiek 17), dan zien we dat het gemiddelde 
aantal dagen sinds april 2020 hoger ligt dan daarvoor en slechts minimaal afneemt 
tegen juni 2020. Hier is dus duidelijk een effect van de lockdown-light te zien, 
waardoor werklozen vaker een volledige maand werkloos waren zonder die periode 
te onderbreken met kortstondige periodes van werk (gelegenheidswerk, dag- of 
weekcontracten, interim, etc.).
GRAFIEK 17: GEMIDDELDE AANTAL DAGEN VOLLEDIGE WERKLOOSHEID, PER UVW-WZ EN PER 
REFERTEMAAN
Om de evolutie van de volledige werklozen in de laatste maanden beter te begrijpen, 
bekijken we ook de in- en uitstroom van de UVW-WZ (Grafiek 18). De lockdown-
light heeft als effect gehad dat de uitstroom laag was in de maanden maart, april en 
85
mei, gezien de daling van de economische activiteit die een werkhervatting zou kunnen 
teweegbrengen. In juni is er – mede dankzij de versoepelingen die in mei hebben 
plaatsgevonden – een plotse stijging van de uitstroom. De instroom daarentegen is in 
dalende lijn sinds maart. Dit laat zich misschien deels verklaren door de versoepeling 
van de tijdelijke werkloosheid. Daarnaast is er slechts een beperkte instroom door het 
lagere aantal jobs die verloren gingen door faillissementen in deze periode.5
GRAFIEK 18: IN- EN UITSTROOM UVW-WZ, PER REFERTEMAAND
Het aantal werklozen dat doorstroomt van tijdelijke naar volledige werkloosheid 
is in april, mei en juni nog zeer beperkt. Slecht 1,3% van de personen die tijdelijk 
werkloos zijn geweest omwille van de coronacrisis zijn in de daaropvolgende periode 
in de volledige werkloosheid terechtgekomen. Dit percentage ligt in lijn met de 
uitstroom van tijdelijke naar volledige werkloosheid in de periode voorafgaand aan de 
coronacrisis. Dit lijkt erop te wijzen dat een stopzetting van de tijdelijke werkloosheid 
in de meeste gevallen ook een herneming van de job inhoudt.
Ook hier moeten we echter weer rekening houden met sectorale verschillen. Grafiek 
19 toont het aantal tijdelijk werklozen die zijn doorgestroomd naar de volledige 
werkloosheid per sector. Voornamelijk in de dienstensector is er uitstroom uit de 
tijdelijke werkloosheid naar volledige werkloosheid. Relatief gezien stroomt 7% van de 
unieke personen van de ‘Dienstensector’ uit naar volledige werkloosheid, terwijl dit voor 
de ‘Bouwnijverheid’ slechts 2% bedraagt en voor de ‘Handel, banken en verzekeringen’ 
en ‘Industrie’ minder dan 1%. Binnen de sector ‘Diensten’ zijn de grootste subsectoren 
met uitstromers naar volledige werkloosheid de ‘Diensterlening aan ondernemingen 
en verhuur van goederen’, ‘Maaltijden-, dranken- en logiesverstrekkende bedrijven’ en 
‘Overige diensten’, met respectievelijk 63%, 17% en 9% van het aandeel.
(5) In totaal gingen in het tweede trimester van 2020 4.728 jobs verloren, wat een daling is met 27,8%. 
Daarnaast zijn er 3.608 aangekondigde collectieve ontslagen in het tweede trimester. Het aantal effectieve 
ontslagen personen die zullen intreden in de volledige werkloosheid is nog niet gekend.
 86
GRAFIEK 19: UITSTROOM VAN TIJDELIJK WERKLOZEN OMWILLE VAN OVERMACHT DOOR HET 
CORONAVIRUS NAAR VOLLEDIGE WERKLOOSHEID (UVW-WZ), PER SECTOR EN REFERTEMAAN
Ten slotte zijn er nog de werklozen die zijn ingeschreven als werkzoekende bij de 
gewestelijke diensten, maar die geen werkloosheidsuitkering ontvangen. Een bijzondere 
categorie hierbij zijn de jongeren in de beroepsinschakelingstijd. Als deze jongeren er 
niet in slagen werk te vinden, komen ze na verloop van tijd in de inschakelingsuitkering 
terecht. Grafiek 206 toont cijfers voor de jongeren in de beroepsinschakelingstijd vanaf 
januari 2017. Algemeen is er een cyclisch patroon waarbij er een grote groep jongeren 
instroomt na het einde van elke schooljaar (of academiejaar). Op jaarbasis is er een 
dalende trend sinds augustus 2018 (Grafiek 21). Sinds maart 2020 is er echter terug 
een aanzienlijke stijging.
GRAFIEK 20: AANTAL PERSONEN IN DE BEROEPSINSCHAKELINGSTIJD
(6) Deze statistieken maken geen deel uit van de RVA-betaalstatistieken. Ze behoren tot de bevoegdheid van 
de 4 gewestelijke diensten voor arbeidsbemiddeling (ADG, Actiris, FOREM en VDAB). De rol van de RVA 
beperkt zich hier tot het verzamelen van de data van de regionale diensten en de verspreiding van de data op 
nationaal niveau.
87
GRAFIEK 21: VERSCHIL OP JAARBASIS VAN HET AANTAL PERSONEN IN DE BEROEPSINSCHAKELINGSTIJD
Voorlopig is de impact van de coronacrisis op de volledige werkloosheid nog beperkt, 
met slechts een beperkte toename van het aantal UVW-WZ en een beperkte instroom 
uit de tijdelijke werkloosheid in de volledige werkloosheid. Hoewel de uitstroom in 
juni is verhoogd, merken we toch nog een hoog gemiddelde aantal vergoede dagen, 
wat erop kan wijzen dat het opnemen van gelegenheidswerk en interimwerk door 
werklozen nog niet terug in volle capaciteit is opgestart. Daarnaast is er het groeiende 
aantal jongeren in de beroepsinschakelingstijd. Niettegenstaande kunnen we voorlopig 
concluderen dat de tijdelijke werkloosheid zijn functie als buffer nog steeds naar 
behoren vervult.
5. VERGELIJKING VAN DE FINANCIELE CRISIS VAN 2008 MET DE CORONACRISIS
Vervolgens vergelijken we de financiële cris van 2008 met de huidige economische 
cirisis ten gevolge van COVID-19. De bankencrisis van 2008 veroorzaakte de grootste 
schok binnen het tijdelijke-werkloosheidsstelsel in de recente geschiedenis. Daarom 
dringen observaties uit die periode zich op als logisch vergelijkingsmiddel om ook 
de gevolgen van de huidige coronacrisis beter te kunnen inschatten en kaderen. 
Als vertrekpunt voor de crisis van 2008 hebben we het faillissement van Lehman 
Brothers genomen, omdat die gebeurtenis een domino-effect teweegbracht binnen 
de wereldeconomie dat ook meteen zichtbaar was in de gegevens over de tijdelijke 
werkloosheid. We gebruiken cijfers vanaf 12 maanden vóór deze datum (september 
2007). Als startpunt voor de coronacrisis hanteren we de maand maart, waarin de 
eerste grote maatregelen van tijdelijke werkloosheid werden genomen, en gebruiken 
dus cijfers vanaf maart 2019. Er moet op worden gewezen dat de economische crisis 
van 2020 nog te recent is om over alle cijfers te beschikken, waardoor sommige 
gegevens dus nog niet volledig zijn. En anderzijds waren 10 jaar geleden, tijdens de 
crisis van 2008, bepaalde variabelen in de werkloosheidsdatabanken minder volledig 
dan nu, met name wat de nauwkeurigheid van de NACE-code betreft.
Een andere verduidelijking die vóór de vergelijking moet worden gemaakt, is dat de 
twee crisissen door hun verschillende aard tot uiteenlopende specifieke maatregelen 
hebben geleid. Beide crisissen vonden plaats tijdens één van de grote politieke crisissen 
in België. Gedurende een groot deel van de crisis van 2008 is er in België geen 
regering met volheid van bevoegdheid op het federale niveau, waardoor er relatief 
weinig maatregelen zullen genomen worden om de crisis te voorkomen. Naar het 
 88
einde toe zien we drie maatregelen: crisisschorsing voor bedienden, crisistijdskrediet 
en crisispremies. Maar deze werden echter niet snel genomen, ze kwamen er na de 
piek. In 2020 bevinden we ons opnieuw in een periode van politieke crisis waarin we 
enkel een regering in lopende zaken hebben. Maar deze keer komen de politici tot een 
akkoord en wordt er een federale ‘coronaregering’ met volmachten gevormd en dus 
worden er snel maatregelen genomen. Deze economische en gezondheidscrisis heeft 
deze keer tot een snelle reactie geleid. In 2020 zijn er dus verschillende maatregelen 
genomen bij het begin van de crisis, waaronder tijdelijke aanpassingen aan de systemen 
van tijdelijke en volledige werkloosheid die hierboven zijn beschreven.
5.1. TIJDLIJN VAN DE TWEE CRISISSEN
In het geval van de financiële crisis van 2008 zien we dat de stijging van het aantal 
personen met tijdelijke werkloosheid geleidelijk toeneemt tot een piek in januari 2009 
(Grafiek 22). Terwijl in het kader van COVID-19 de stijging duidelijk en bruusk 
is. Bij de tijdelijke werkloosheid voor het coronavirus is er echt een enorme piek 
die loopt van de maand maart 2020 tot de maand mei 2020, waarin de lockdown 
wordt afgebouwd en waarin veel bedrijven die moesten sluiten, heropend kunnen 
worden. De crisis van 2008 verliep eerder “in golven”, er was geen duidelijke piek, 
het waren eerder kleine geleidelijke verhogingen. Deze verschillen zijn het gevolg van 
het tijdsverschil om doeltreffende maatregelen te nemen voor degenen die het hardst 
door de crisis zijn getroffen. Als we de twee crisissen met elkaar vergelijken wat betreft 
personen met tijdelijke werkloosheid, zien we dat de financiële crisis minder mensen 
tegelijkertijd heeft getroffen, maar potentieel (aangezien de COVID-19-crisis nog niet 
is afgelopen) langer heeft geduurd.
GRAFIEK 22: EVOLUTIE VAN HET AANTAL PERSONEN EN DAGEN TIJDENS DE FINANCIELE CRISIS VAN 2008
89
GRAFIEK 23: EVOLUTIE VAN HET AANTAL PERSONEN EN DAGEN TIJDENS DE GEZONDHEIDSCRISIS VAN 
2020
Als we kijken naar de in- en uitstroom is het verschil in tijdlijn nog groter. De stromen 
tijdens de financiële crisis verlopen echt “in golven”, er is geen grote piek van massale 
instroom of uitstroom (Grafiek 24). Tijdens de COVID-19-crisis zien we echter een 
duidelijke instroompiek in de maand maart 2020 en dat sinds april 2020 de trend van 
een stijgende uitstroom zich voortzet (Grafiek 25).
 90
GRAFIEK 24: INSTROOM, UITSTROOM EN BLIJVERS TIJDENS DE FINANCIELE CRISIS VAN 2008
GRAFIEK 25: INSTROOM, UITSTROOM EN BLIJVERS TIJDENS DE GEZONDHEIDSCRISIS VAN 2020
Hier tonen zich duidelijk de verschillen in aard wat beide crisissen heeft veroorzaakt: 
bij de bankencrisis van 2008 was de onderliggende problematiek primair van 
financieel-economische aard. Naarmate bedrijven in moeilijkheden raakten en/of 
konden (her)starten binnen die economische context, fluctueerde ook het beroep op 
tijdelijke werkloosheid. De meer afgelijnde evolutie bij de coronacrisis kent primair 
zijn oorsprong in de bezorgdheid voor de volksgezondheid – een externe factor die 
het beroep op tijdelijke werkloosheid voor een groot deel vastklinkt aan de opgelegde 
preventiemaatregelen. Het valt af te wachten of de secundaire effecten (het domino-
effect op financieel-economisch vlak dat naar alle waarschijnlijkheid volgt op deze 
gezondheidscrisis) gelijkaardige evoluties zal teweegbrengen als die die zichtbaar waren 
gedurende de crisis van 2008.
5.2. VERGELIJKING VAN DE VERSCHILLENDE SECTOREN
Tijdens de financiële crisis van 2008 werden twee sectoren voornamelijk getroffen 
door werkloosheid: de verwerkende industrie en de bouw (Grafiek 26). Terwijl 
tijdens de COVID-19-crisis vier sectoren zwaar worden getroffen: de dienstensector, 
de verwerkende industrie, de handelszaken, banken en verzekeringen en de bouw 
(Grafiek 27).
91
GRAFIEK 26: PERCENTAGE VAN HET AANTAL TIJDELIJK WERKLOZEN TIJDENS DE FINANCIELE CRISIS VAN 
2008 (IN %
GRAFIEK 27: PERCENTAGE VAN HET AANTAL TIJDELIJK WERKLOZEN TIJDENS DE GEZONDHEIDSCRISIS VAN 
2020 (IN %)
Als we focussen op de sectoren die bijzonder getroffen werden tijdens een van beide 
crisissen zien we dat de twee hoogst getroffen sectoren in 2008 (de bouw en de 
verwerkende industrie) niet op dezelfde manier reageerden (Grafiek 28). De bouw kent 
een zeer onregelmatig verloop met grote pieken en dalen. Deze grote schommelingen 
verdwijnen echter als de reden “slecht weer” niet meer in aanmerking wordt genomen 
(Grafiek 29), aangezien het hier immers ook de sector betreft die het gevoeligst is aan 
de veranderende weersomstandigheden. De industrie van haar kant bereikt haar piek 
enkele maanden na die van de crisis, in maart 2009, maar daalt voortdurend tijdens 
 92
de daaropvolgende 18 maanden. Het zal bijna twee jaar duren voor de verwerkende 
industrie opnieuw een niveau van tijdelijke werkloosheid haalt dat te vergelijken is met 
dat van vóór de crisis.
GRAFIEK 28: EVOLUTIE VAN HET AANTAL TIJDELIJK WERKLOZEN PER SECTOR TIJDENS DE FINANCIELE CRISIS 
VAN 2008
De volgende grafiek houdt rekening met het feit dat de wintermaanden in de bouw 
vaak bevorderlijk zijn voor tijdelijke werkloosheid wegens slecht weer. We hebben dit 
gegeven dus geschrapt omdat het niet rechtstreeks een gevolg is van de financiële crisis. 
We merken hierdoor dat de curve van tijdelijke werkloosheid in de bouw sterk daalt 
tot bijna hetzelfde niveau als in de dienstensector. Al onze volgende opmerkingen over 
de instroom van tijdelijke werklozen zullen gebaseerd zijn op de gegevens die de reden 
‘slecht weer’ uitsluiten.
GRAFIEK 29: EVOLUTIE VAN HET AANTAL TIJDELIJK WERKLOZEN PER SECTOR TIJDENS DE FINANCIELE CRISIS 
VAN 2008 (MIN DE REDEN SLECHT WEER)
Momenteel zien we dat het aantal werklozen als gevolg van het coronavirus in elke 
sector daalt, maar niet in dezelfde verhouding (Grafiek 30). Voornamelijk de industrie 
daalt trager dan de andere sectoren en in de bouwnijverheid zien we een vertraagde 
daling in juni (cf. 3.1.). Algemeen ligt het aantal personen in tijdelijke werkloosheid in 
juni 2020 voor alle sectoren nog steeds gevoelig hoger dan voor de start van de crisis.
93
GRAFIEK 30: EVOLUTIE VAN HET AANTAL TIJDELIJK WERKLOZEN PER SECTOR TIJDENS DE GEZONDHEIDSCRISIS 
VAN 2020
Vervolgens richten we ons op de instroom en in het bijzonder op de nieuwe instroom. 
We definiëren nieuwe instroom als degenen die op het moment van de crisis voor het 
eerst in drie jaar tijdelijk werkloos waren. We stellen vast dat tijdens de financiële crisis 
van 2008 het aantal nieuwe en niet-nieuwe instroom niet zo verschillend is en dat er 
minder nieuwe instroom is dan de instroom die voorheen al eens een beroep deed op 
tijdelijke werkloosheid (Grafiek 31). De instroom is groter in de verwerkende industrie 
en de dienstensector. De evolutie van de instroom volgt ongeveer dezelfde trend als die 
van de totale instroom. De situatie is totaal anders voor de crisis van 2020, aangezien 
we merken dat voor de eerste drie maanden van de crisis de grootste instroom van de 
nieuwe instroom komt (Grafiek 32). Wat de gezondheidscrisis betreft, zien we dat er 
veel instroom is in maart, ongeacht de sector, en dat het aantal sterk daalt na de piek 
van de crisis.
GRAFIEK 31: EVOLUTIE VAN DE NIEUWE INSTROOM VAN TIJDELIJK WERKLOZEN IN VERHOUDING TOT DE 
TOTALE INSTROOM EN PERSONEN TIJDENS DE FINANCIELE CRISIS VAN 2008
 94
GRAFIEK 32: EVOLUTIE VAN DE NIEUWE INSTROOM VAN TIJDELIJK WERKLOZEN IN VERHOUDING TOT DE 
TOTALE INSTROOM EN PERSONEN TIJDENS DE GEZONDHEIDSCRISIS VAN 2020
De volgende grafieken tonen ons meer in detail de sectoren van deze nieuwe instroom. 
We merken dat voor de financiële crisis van 2008 de sector van de verwerkende 
industrie en de dienstensector de twee sectoren met de grootste instroom zijn. Alleen 
de bouwsector heeft een kleiner percentage instroom dan het percentage tijdelijk 
werklozen. Tijdens de Covid-19-crisis is de trend helemaal anders: slechts drie sectoren 
hebben een groter percentage nieuwe instroom dan het totale aantal personen: de 
handelszaken, banken en verzekeringen, de dienstensector en het vervoer en de 
communicatie.
GRAFIEK 33: PERCENTAGE NIEUWE INSTROOM PER SECTOR TIJDENS DE FINANCIELE CRISIS VAN 2008 
(IN %)
95
GRAFIEK 34: PERCENTAGE NIEUWE INSTROOM PER SECTOR TIJDENS DE GEZONDHEIDSCRISIS VAN 2020 
(IN %)
Als we nu de nieuwe instroom en de niet-nieuwe instroom vergelijken, stellen we 
vast dat er tijdens de crisis van 2008 in bijna alle sectoren nieuwe instroom is, maar 
minder talrijk dan de instromers die al gebruikmaakten van tijdelijke werkloosheid. 
Terwijl tijdens de crisis van 2020, behalve in de bouwsector, de nieuwe instroom in de 
meerderheid is voor alle sectoren.
GRAFIEK 35: NIEUWE INSTROOM EN NIET-NIEUWE INSTROOM PER SECTOR TIJDENS DE FINANCIELE 
CRISIS VAN 2008
 96
GRAFIEK 36: NIEUWE INSTROOM EN NIET-NIEUWE INSTROOM PER SECTOR TIJDENS DE GEZONDHEIDS-
CRISIS VAN 2020
We hebben de meest vertegenwoordigde sectoren genomen en de reden ‘slecht weer’ 
geschrapt om een representatiever beeld te krijgen van de gevolgen van de financiële 
crisis. De instroom is groter in de verwerkende industrie en de dienstensector. De 
grafiek van de nieuwe instroom volgt ongeveer dezelfde trend als die van de totale 
instroom. Wat de gezondheidscrisis betreft, merken we dat er veel instroom is in 
maart, ongeacht de sector, en dat het aantal sterk daalt na de piek van de crisis. Tijdens 
de coronacrisis werden dus veel meer mensen en/of bedrijven, die gewoonlijk gespaard 
blijven van de nood beroep te doen op tijdelijke werkloosheid, toch getroffen door 
een werkloosheidsperiode. Onder invloed van de versoepelingen nam deze groep 
wel meteen weer veel sneller af dan relatief gezien het geval was bij de voorgaande 
historische crisis.
GRAFIEK 37: EVOLUTIE VAN DE INSTROOM VAN TIJDELIJK WERKLOZEN PER SECTOR TIJDENS DE FINANCIELE 
97
GRAFIEK 38: EVOLUTIE VAN DE NIEUWE INSTROOM VAN TIJDELIJK WERKLOZEN PER SECTOR TIJDENS DE 
FINANCIELE CRISIS VAN 2008
GRAFIEK 39: EVOLUTIE VAN DE INSTROOM VAN TIJDELIJK WERKLOZEN PER SECTOR TIJDENS DE 
GEZONDHEIDSCRISIS VAN 2020
GRAFIEK 40: EVOLUTIE VAN DE NIEUWE INSTROOM VAN TIJDELIJK WERKLOZEN PER SECTOR TIJDENS DE 
5.3. VERGELIJKING VAN DE VERSCHILLENDE PROFIELEN
Tijdens de financiële crisis van 2008 waren de sectoren die het zwaarst werden 
getroffen “mannelijke” sectoren (industrie en bouw). Het is dus niet verwonderlijk 
dat er meer mannen dan vrouwen door deze crisis werden getroffen. We merken 
echter geen significant verschil tussen de leeftijden. Tijdens de coronacrisis merken 
we iets minder verschil tussen het aantal mannen en vrouwen omdat deze crisis meer 
‘gemengde’ sectoren betrof.
 98
GRAFIEK 41: VERDELING VAN HET AANTAL PERSONEN VOLGENS GESLACHT EN LEEFTIJD TIJDENS DE 
GRAFIEK 42: VERDELING VAN HET AANTAL PERSONEN VOLGENS GESLACHT EN LEEFTIJD TIJDENS DE 
Tijdens de crisis van 2008 verliep het aantal mannen met tijdelijke werkloosheid 
eerder “in golven”, terwijl het aantal vrouwen relatief stabiel lijkt over de hele periode. 
Tijdens de crisis van 2020 zien we min of meer dezelfde trend voor de twee geslachten, 
er is geen duidelijk verschil.
GRAFIEK 43: EVOLUTIE VAN HET AANTAL MANNEN EN VROUWEN MET TIJDELIJKE WERKLOOSHEID PER 
MAAND TIJDENS DE FINANCIELE CRISIS VAN 2008
99
GRAFIEK 44: EVOLUTIE VAN HET AANTAL MANNEN EN VROUWEN MET TIJDELIJKE WERKLOOSHEID PER 
MAAND TIJDENS DE GEZONDHEIDSCRISIS VAN 2020
Wat de instroom van tijdelijk werklozen betreft, lijken de twee volgende grafieken 
sterk op de grafieken voor het totale aantal personen.
GRAFIEK 45: EVOLUTIE VAN DE INSTROOM VAN MANNEN EN VROUWEN MET TIJDELIJKE WERKLOOSHEID 
PER MAAND TIJDENS DE FINANCIELE CRISIS VAN 2008
 100
GRAFIEK 46: EVOLUTIE VAN DE INSTROOM VAN MANNEN EN VROUWEN MET TIJDELIJKE WERKLOOSHEID 
PER MAAND TIJDENS DE GEZONDHEIDSCRISIS VAN 2020
Wat de uitstroom betreft, zien we een piek bij de mannen in maart 2010 en een iets 
lagere piek in mei 2010 bij de vrouwen. Voor de COVID-19-crisis zien we een eerste 
uitstroompiek bij de mannen in mei 2020, die verder stijgt in juni. Bij de vrouwen 
stijgt de uitstroompiek minder snel, maar hij is er ook. Dit bevestigt de resultaten van 
hierboven die aantoonden dat vrouwen langer blijven steken in de werkloosheid dan 
mannen tijdens de coronacrisis (c.f. 3.2.2.).
GRAFIEK 47: EVOLUTIE VAN DE UITSTROOM VAN MANNEN EN VROUWEN MET TIJDELIJKE WERKLOOSHEID 
101
GRAFIEK 48: EVOLUTIE VAN DE UITSTROOM VAN MANNEN EN VROUWEN MET TIJDELIJKE WERKLOOSHEID 
5.4. VERGELIJKING OP HET NIVEAU VAN DE INSTROOM VAN VOLLEDIG WERKLOZEN
Tijdelijke werkloosheid is per definitie een statuut dat de betrokkenen uiteindelijk 
moeten verlaten. Het verlaten van de tijdelijke werkloosheid betekent niet noodzakelijk 
terugkeren naar het werk: sommige personen zijn uit de tijdelijke werkloosheid gestapt 
en zijn volledig werkloos. We gaan nu kijken naar de personen die binnen drie jaar 
na hun situatie van tijdelijke werkloosheid volledig werkloos zijn geworden. Deze 
vergelijking zal vooral een indicatief doel hebben en de aandacht vestigen op mogelijk 
gevoelige situaties in het geval van de crisis van 2020.
GRAFIEK 49: VERGELIJKING VAN HET AANTAL PERSONEN PER SECTOR DIE AL DAN NIET VOLLEDIG 
WERKLOOS WAREN IN DE DRIE JAREN DIE VOLGDEN OP DE CRISIS VAN 2008
Grafiek 49 toont gelukkig aan dat het merendeel van de personen die gebruikmaakten 
van tijdelijke werkloosheid tijdens de crisis van 2008, geen periode van volledige 
werkloosheid kenden in de drie jaren na deze crisis. Deze grafiek omvat echter 
verschillende contexten, aangezien de sectoren niet op dezelfde manier werden 
getroffen door deze crisis. Het is dus interessant om ze te vergelijken in termen van 
percentage van de personen die tijdelijk werkloos waren. Grafiek 50 toont de sectoren 
in stijgende volgorde van het percentage personen met volledige werkloosheid in de 
drie jaren. Uit deze grafiek blijkt dat, hoewel de dienstensector niet het meest te lijden 
 102
heeft onder situaties van tijdelijke werkloosheid, dit de sector is met het grootste 
percentage personen die daarna volledig werkloos zijn.
GRAFIEK 50: PERCENTAGE PER SECTOR VAN HET AANTAL PERSONEN PER SECTOR DIE AL DAN NIET 
VOLLEDIG WERKLOOS WAREN IN DE DRIE JAREN DIE VOLGDEN OP DE CRISIS 2008 (IN %)
De terugval is nog niet groot genoeg voor de crisis van 2020, de grafiek is nog niet 
veelzeggend genoeg om echt over de feiten te kunnen spreken. Maar we vestigen de 
aandacht op het feit dat de dienstensector, die de meest vertegenwoordigde sector was 
tijdens de crisis van 2008, opnieuw de grootste percentages uitstroom naar volledige 
werkloosheid kent voor de crisis van 2020 (zie deel 4). Bovendien ligt het aandeel en 
aantal tijdelijk werklozen uit de dienstensector in de huidige coronacrisis veel hoger 
dan het geval was ten tijde van de bankencrisis.
We zien dat tijdens de financiële crisis van 2008, met uitzondering van de personen 
jonger dan 20 jaar, het aantal en het aandeel personen die zich in de drie jaren na de 
crisis in een situatie van volledige werkloosheid bevinden, daalt met de leeftijd: 29% 
van de jongeren (< 25 jaar) wordt in de drie jaren na de crisis volledig werkloos. Bij de 
25-54 jarigen is dit slechts 18% en voor de 55-plussers slechts 8%.
GRAFIEK 51: AANTAL PERSONEN PER LEEFTIJD DIE AL DAN NIET VOLLEDIG WERKLOOS WAREN IN DE DRIE 
JAREN DIE VOLGDEN OP DE CRISIS VAN 2008
103
Vervolgens vestigen we de aandacht op het feit dat tijdens de crisis van 2008 het 
percentage vrouwen die in de drie jaren na hun tijdelijke werkloosheid volledig 
werkloos werden, hoger is dan het percentage mannen, respectievelijk 22,1% en 
18,0%.
GRAFIEK 52: PERCENTAGE MANNEN EN VROUWEN DIE AL DAN NIET VOLLEDIG WERKLOOS WAREN IN 
DE DRIE JAREN DIE VOLGDEN OP DE CRISIS VAN 2008
De proportie nieuwe instroom (zie Grafiek 53) die volledige werkloosheid kende na 
een eerste situatie van tijdelijke werkloosheid is groter dan het percentage personen die 
al gebruik hadden gemaakt van tijdelijke werkloosheid. Dit is een indicatieve situatie, 
want tijdens de crisis van 2020 is het percentage nieuwe instroom groter dan tijdens 
de crisis van 2008. Bovendien moet de aandacht worden gevestigd op het feit dat de 
vrouwelijke nieuwe instromers in de tijdelijk werkloosheid na de crisis van 2008 de 
bevolkingsgroep is die het meest getroffen wordt door volledige werkloosheid.
GRAFIEK 53: PERCENTAGE NIET-NIEUWE INSTROOM EN NIEUWE INSTROOM DIE AL DAN NIET VOLLEDIG 
WERKLOOS WAS IN DE DRIE JAREN NA DE CRISIS VAN 2008
 104
GRAFIEK 54:  PERCENTAGE NIET-NIEUWE INSTROOM EN NIEUWE INSTROOM PER GESLACHT DIE AL DAN 
NIET VOLLEDIG WERKLOOS WAS IN DE DRIE JAREN NA DE CRISIS VAN 2008
Het lijkt er bijgevolg op dat bepaalde groepen die werden geïdentificeerd als zwaarder 
getroffen door de crisis van 2020 dan die van 2008, tijdens de bankencrisis gevoeliger 
waren voor een uitstroom van tijdelijke naar volledige werkloosheid. Uiteraard is 
omwille van de verschillende aard van de twee crisissen enige voorzichtigheid geboden 
om op basis van deze bevindingen conclusies te trekken betreffende de coronacrisis.
Ten slotte wijzen wij er graag nog op dat de piek van de volledige werkloosheid naar 
aanleiding van de bankencrisis pas bereikt werd in januari 2010. Voor deze refertemaand 
telden we 475.353 betalingen aan uitkeringsgerechtigde volledig werklozen. Het feit 
dat deze piek een jaar na de piek van de tijdelijke werkloosheid lag, laat zich uiteraard 
verklaren vanuit de verhouding tussen beide stelsels. Zoals gezien vervult ook tijdens 
deze coronacrisis de tijdelijke werkloosheid haar bufferrol. Ook al lijkt de historische 
piek van de tijdelijke werkloosheid op dit moment achter de rug, kunnen we er van 
uitgaan dat de reële impact van de coronacrisis op de volledige werkloosheid zich 
slechts in een latere fase duidelijker zal laten observeren.
6. CONCLUSIE
In deze studie hebben we de eerste resultaten voorgelegd betreffende de impact van 
de COVID-19-pandemie op de werkloosheid in België. In de eerste maanden zien we 
voornamelijk de directe gevolgen van de maatregelen die werden opgelegd in verband 
met de volksgezondheid. Door de verplichte sluiting van bedrijven worden er een 
nooit eerder gezien aantal werknemers in de tijdelijke werkloosheid geplaatst. In de 
maanden maart tot en met juni wordt er aan bijna 1,23 miljoen werknemers een 
uitkering tijdelijke werkloosheid uitbetaald. Met het opheffen van de maatregelen en 
het heropstarten van de activiteiten – wat niet voor elke sector op hetzelfde moment 
plaatsvond – wordt echter zichtbaar dat de gevolgen verder zullen doorwerken, ook 
nadat de maatregelen zijn versoepeld. In juni is het aantal tijdelijk werklozen meer dan 
gehalveerd ten opzichte van de piek van april, maar toch blijven er nog altijd 529.469 
personen in de tijdelijke werkloosheid. Verder is er ook een dalende trend betreffende 
het aantal personen die 13 of meer dagen tijdelijk werkloos zijn. Voornamelijk binnen 
de dienstensector zijn er zwaar getroffen sectoren zoals de ‘Horeca’ en ‘vervoer en 
105
verkeer’ (waartoe o.a. de luchtvaartsector behoort) waar personen langer in (bijna) 
volledige tijdelijke werkloosheid blijven. Algemeen merken we dat de terugkeer van 
de economische activiteit naar de volle capaciteit geleidelijk verloopt, zowel door de 
beperkingen als gevolg van de maatregelen die nog altijd actief zijn als door de schok 
die de economie heeft ontregeld.
Dit blijkt ook uit de sectorale verschillen. De bouwnijverheid – die vaker in aanraking 
komt met tijdelijke werkloosheid – was de eerste sector om herop te starten. In juni is 
er echter wel weer een verhoogde instroom in de tijdelijke werkloosheid.
De handel- en dienstensector in het algemeen laten de laatste maanden een lage 
instroom en een hogere uitstroom optekenen. Daarbij moeten we wel opmerken dat 
er voor de dienstensector een verhoogde doorstroom is naar volledige werkloosheid 
van werknemers die na de onderbreking niet kunnen terugkeren naar hun job.
Bij de industrie, die ook zwaar was getroffen tijdens de bankencrisis, stromen er 
minder tijdelijk werklozen uit en blijft de instroom ook hoger liggen dan bij de andere 
sectoren. Voornamelijk de auto- en metaalindustrie hebben een lage uitstroom. Dit 
zijn subsectoren die een internationale waardeketen hebben en waarvan de productie 
vraagafhankelijk is. Hier tonen zich dan ook reeds deels de gevolgen van de ruimere 
internationale context waarbinnen ook deze crisis zich afspeelt.
In de eerste maanden van de coronacrisis zijn de gevolgen voor de volledige 
werkloosheid nog beperkt. De tijdelijke werkloosheid vormt een buffer die voorlopig 
nog goed stand houdt. De doorstroom van tijdelijke naar volledige werkloosheid 
blijft relatief gezien stabiel ten opzichte van de maanden voorafgaand aan de crisis. 
Het aantal jongeren in de beroepsinschakelingstijd stijgt echter. Als de economische 
crisis blijft aanhouden en deze groep jongeren geen job vindt, zullen ze op termijn in 
principe hun recht op een inschakelingsuitkering opnemen en zodoende instromen 
in de vergoede volledige werkloosheid. Wanneer we vergelijken met de interactie 
tussen tijdelijke en volledige werkloosheid in de bankencrisis, zien we dat een aantal 
groepen die sterker vertenwoordigd waren in de tijdelijke werkloosheid ten tijde van 
de coronacrisis (personen uit de dienstensector, vrouwen en personen die niet eerder 
met tijdelijke werkloosheid in aanraking kwamen) ten tijde van de bankencrisis relatief 
gezien vaker doorstroomden van tijdelijke naar volledige werkloosheid. Die groepen 
lopen mogelijks het risico ook in de coronacrisis sterker geraakt te worden. De crisissen 
zijn echter van een verschillende aard en een veralgemening van deze bevindingen 
is voorbarig. Hoewel er geen economische problemen aan de grond van deze crisis 
liggen, heeft het economische weefsel toch beschadiging opgelopen door de lockdown. 
Het economische herstel zal blijken in de maanden die volgen. In september zal het 
worden aangepast. De vraag is naar waar de werknemers die nog steeds beroep doen op 
dit tijdelijke stelsel zullen uitstromen: kunnen ze terug aan het werk, doen ze beroep 
op een andere vorm van de tijdelijke werkloosheid of stromen ze toch door naar de 
volledige werkloosheid? Gaan er meer bedrijven de deuren moeten sluiten? Of kan de 
tijdelijke werkloosheid door zijn bufferfunctie de bedrijven voldoende ademruimte 
geven voor het herstel van hun activiteiten? 106
Het verdere verloop van deze crisis zal niet alleen afhangen van de mate waarin de 
verhoopte economische heropleving in de laatste maanden van 2020 plaatsvindt, maar 
ook van de verdere evolutie van de pandemie die aan de grondslag van alle sanitaire 
maatregelen ligt. Het politieke discours laat uitschijnen dat een tweede lockdown 
economisch onwenselijk is en in het licht van de ondertussen aan het licht gekomen 
informatie over de ziekte hoogstwaarschijnlijk kan worden vermeden, ondanks 
eventuele opflakkeringen. Niettegenstaande kunnen bedrijven toch nog getroffen 
worden door besmettingen en/of quarantaine, waardoor hun activiteiten moeten 
worden gestaakt. Met deze onzekerheden in het vooruitzicht, blijft de monitoring van 
de impact van de pandemie op de werkloosheidcijfers noodzakelijk. DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE WERKLOOSHEID: EERSTE RESULTATEN
107
 BIJLAGE
 Bouw-
nijverheidDiensten Handel, 
banken en 
verzekeringenIndustrie Andere Onbekend T otaal aantal 
personen
Dienstverlening aan ondernemingen/
Verhuur van goederen3.264 816.230 819.494 
Groothandel/Recuperatie/
T ussenpersonen in de handel/
Kleinhandel 5.231 662.584    667.815 
Bouwnijverheid 369.883 369.883 
Maaltijden-, dranken- en 
logiesverstrekkende bedrijven 312.517     312.517 
Vervoer en verkeer 23.189 189.201 212.390 
Overige maatschappelijke 
dienstverlenende instellingen 180.891     180.891 
Overige diensten 139.287 139.287 
Vervaardiging van producten uit 
metaal   99.412   99.412 
Automobielbouw/Fabricage 
van auto-onderdelen/
T ransportmiddelenfabrieken96.332 96.332 
Voedingsmiddelenindustrie/
Drankbereiding   86.648   86.648 
Machinebouw 56.276 56.276 
Volksgezondheid en diergeneeskunde  54.371     54.371  108
BELGISCH TIJDSCHRIFT VOOR SOCIALE ZEKERHEID - 1-2020Winning en voorbewerking van 
ertsen/Vervaardiging en eerste 
verwerking van metalen50.408 44 50.452 
Textielnijverheid    45.429   45.429 
Reparatie van gebruiksgoederen en 
voertuigen3.167 33.274 4.520 40.961 
Onderwijs  37.867     37.867 
Bank- en kredietwezen/
Verzekeringswezen (excl. soc. 
verzekering)37.863 37.863 
Onbekend      37.201 37.201 
Houtindustrie/Fabrieken van houten 
meubelen34.091 34.091 
Bureaumachinefabrieken/
Fabrieken van machines 
voor informatieverwerking/
Elektrotechnische industrie   28.182   28.182 
Grafische nijverheid en uitgeverijen 8.767 19.081 27.848 
niet-metaalhoudende delfstoffen (excl. 
glas)   27.000   27.000 
Plasticverwerkende industrie 26.529 26.529 
Chemische industrie/Kunstmatige en 
synthetische garen- en vezelfabrieken   21.075   21.075 
Fijnmechanische en optische industrie 18.218 18.218 
Glasindustrie    14.897   14.897 
Papier- en papierwarenindustrie 12.801 12.801  DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE WERKLOOSHEID: EERSTE RESULTATEN
109
Kledingnijverheid    6.983   6.983 
Landbouw en jacht 6.068 6.068 
Rubberindustrie    3.450   3.450 
Ledernijverheid 3.356 3.356 
Winning van niet-metaalhoudende 
en niet-energetische delfstoffen; 
veenderijen    3.114  3.114 
Overige be- en verwerkende industrie 3.106 3.106 
Diamantbedrijf    1.492   1.492 
Algemeen overheidsbestuur, defensie, 
wettelijke sociale verzekering1.306 1.306 
Havenarbeiders     794  794 
Winning en vervaardiging van splijt- 
en kweekstoffen/Prod. en distributie 
van elektriciteit, gas, stoom en warm 
water107 565 672 
Bosbouw en bosontginning     637  637 
Schoolverlaters/Onvoldoende 
omschreven activiteiten497 497 
Tabaksnijverheid    373   373 
Schoennijverheid 310 310 
Visserij     113  113 
Cokesovenbedrijven/Aardolie- en 
aardgaswinning/Aardolieraffinaderijen   35 4  39  110
DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE WERKLOOSHEID: EERSTE RESULTATEN
1. TIJDELIJKE REGLEMENTAIRE WIJZIGINGEN OMWILLE VAN DE COVID-19-PANDEMIE 68
1.1. MAATREGELEN BETREFFENDE DE TIJDELIJKE WERKLOOSHEID GENOMEN IN HET KADER VAN DE 
CORONACRISIS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
1.2. MAATREGELEN BETREFFENDE DE VOLLEDIGE WERKLOOSHEID GENOMEN IN HET KADER VAN DE 
CORONACRISIS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
2. WERKWIJZE 69
3. TIJDELIJKE WERKLOOSHEID OMWILLE VAN OVERMACHT DOOR DE CORONAPANDEMIE 70
3.1. TIJDELIJKE WERKLOOSHEID PER SECTOR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
3.2. PROFIELKENMERKEN TIJDELIJK WERKLOZEN OMWILLE VAN OVERMACHT DOOR HET CORONAVIRUS . . . . 78
3.3. TUSSENTIJDSE CONCLUSIE  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 82
4. EVOLUTIE VOLLEDIGE WERKLOOSHEID 83
5. VERGELIJKING VAN DE FINANCIELE CRISIS VAN 2008 MET DE CORONACRISIS 87
5.1. TIJDLIJN VAN DE TWEE CRISISSEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88
5.2. VERGELIJKING VAN DE VERSCHILLENDE SECTOREN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90
5.3. VERGELIJKING VAN DE VERSCHILLENDE PROFIELEN  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97
5.4. VERGELIJKING OP HET NIVEAU VAN DE INSTROOM VAN VOLLEDIG WERKLOZEN  . . . . . . . . . . . . . . . . 101
6. CONCLUSIE 104
 BIJLAGE 107 111
TIJDELIJKE UITBREIDING VAN 
HET OVERBRUGGINGSRECHT 
ALS FINANCIEEL VANGNET 
VOOR ZELFSTANDIGEN DIE 
INKOMENSVERLIES ONDERVINDEN 
ALS GEVOLG VAN DE 
CORONACRISIS1
DOOR MARINA GEERAERT en VEERLE DE MAESSCHALK
Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen (RSVZ)
Sedert het begin van de crisis werden een aantal wijzigingen doorgevoerd in het sociaal 
statuut van zelfstandigen ter ondersteuning van hen die als gevolg van de coronacrisis 
werden getroffen door inkomensverlies. De ingrepen waren van tweeërlei aard.
Een eerste set maatregelen verlicht de bijdragedruk voor zelfstandigen door een 
tijdelijke versoepeling van de betalingsfaciliteiten. Mogelijkheden tot uitstel van 
bijdragebetaling2, de niet-toepassing van verhogingen3 en de opschorting van de 
praktijk inzake aanmaningen bij laattijdige bijdragebetaling, moeten de getroffen 
zelfstandigen in deze uitzonderlijke periode meer financiële ademruimte geven. De 
maatregelen vormen een aanvulling op de bestaande mogelijkheden tot vermindering 
van voorlopige bijdragen en vrijstelling van bijdragen.
Een tweede set maatregelen is gericht op de compensatie van inkomensverlies. Naast 
de tijdelijke ouderschapsuitkering voor zelfstandigen4 gaat het hierbij vooral om de 
tijdelijke uitbreiding van het overbruggingsrecht. Via deze tijdelijke uitbreiding wordt 
sinds maart een financieel vangnet geboden aan zelfstandigen die als gevolg van de 
coronacrisis worden geconfronteerd met een verminderde professionele activiteit en/
of rendement, en bijgevolg met verlies aan arbeidsinkomen.
(1) Deze bijdrage vormt een herwerkte versie van het evaluatierapport dat het Algemeen Beheerscomité voor 
het Sociaal Statuut der Zelfstandigen (ABC) uitbracht op 24 september 2020. De inhoud van dit artikel is 
bijgevolg het resultaat van de intellectuele bijdrage die alle deelnemers aan deze evaluatiewerkzaamheden in 
de schoot van het ABC geleverd hebben. Het redactiewerk gebeurde door het ABC-secretariaat. Voor meer 
info zie https://www.rsvz.be/nl/algemeen-beheerscomite-abc.
(2) In casu, de voorlopige bijdragen van het eerste, tweede, derde en vierde kwartaal van 2020 en voor de 
regularisatiebijdragen van kwartalen van 2018 die vervallen op 31 maart 2020, 30 juni 2020, 30 september 
2020 en 31 december 2020.
(3) Zelfstandigen die hun voorlopige sociale bijdragen van het eerste, tweede en derde kwartaal van 2020 
niet voor 30 september 2020 betalen, zullen omwille van die laattijdige betaling geen verhogingen moeten 
betalen. Hetzelfde geldt voor de laattijdige betaling van regularisatiebijdragen die tussen 1 januari en 30 
september 2020 moesten betaald zijn. Die verhogingen vallen automatisch weg.
(4) Het equivalent van het corona-ouderschapsverlof voor werknemers. 112
In deze bijdrage worden de filosofie en modaliteiten van de tijdelijke uitbreiding van het 
klassieke overbruggingsrecht beschreven. Daarnaast zal dieper worden ingaan op het 
gebruik van de maatregelen. Op basis van de gegevens van socialeverzekeringsfondsen 
is het mogelijk om een zicht te krijgen op het profiel van de zelfstandigen, die een 
beroep doen op de tijdelijke uitbreiding van het overbruggingsrecht, alsook op de 
duur van de steunverlening. Verder zal in deze bijdrage kort worden stilgestaan bij de 
budgettaire inspanning die via de tijdelijke uitbreiding van het overbruggingsrecht 
wordt geleverd om voor de zelfstandigen de financiële impact te ondervangen van een 
tijdelijke onderbreking ten gevolge van COVID-19. Tot slot wordt in deze bijdrage een 
voorstel tot bijsturing van de tijdelijke crisissteun via het overbruggingsrecht toegelicht, 
dat het Algemeen Beheerscomité voor het Sociaal Statuut van de Zelfstandige (ABC) 
formuleerde in een recent evaluatierapport.5
2. TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT IN HET KADER VAN DE CORONA-
CRISIS
De verregaande inperking van het economische en openbare leven maakte in maart 
2020 meteen de noodzaak duidelijk van een inkomensvervangende ondersteuning 
voor zelfstandigen die als gevolg van de coronacrisis werden geconfronteerd met een 
verlies aan arbeidsinkomen. Reeds midden maart werd beslist om in het sociaal statuut 
van de zelfstandige een regeling van tijdelijke, inkomensvervangende crisissteun uit te 
werken en die in te passen in het bestaande systeem van het overbruggingsrecht.
Dit overbruggingsrecht is de opvolger van de vroegere faillissementsverzekering6 en 
is bedoeld om aan zelfstandigen in moeilijkheden sociale bescherming7 te bieden in 
een aantal situaties van stopzetting of onderbreking. De derde pijler van dit ‘klassieke’ 
overbruggingsrecht8, die bestemd is voor gevallen van overmacht, kent in het kader 
van de coronacrisis een tijdelijke uitbreiding van het toepassingsgebied.
Een eerste uitbreiding van de derde pijler van het klassieke overbruggingsrecht 
gebeurde met de invoering van de tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht9 (cf. 
2.1.). De maatregel moest zorgen voor een financieel vangnet voor zelfstandigen die 
als gevolg van de coronacrisis genoodzaakt werden om hun zelfstandige activiteit te 
onderbreken.
(5) Waarvan deze bijdrage een herwerkte versie is.
(6) Voor een uitgebreide beschrijving van de evolutie van de faillissementsverzekering en de omvorming 
ervan naar het overbruggingsrecht, zie verslag ABC 2015/04 en advies ABC 2016/12.
(7) Het gaat om een uitkering die op maandbasis overeenstemt met het bedrag van het minimumpensioen 
en het behoud van de rechten in de ziekte- en invaliditeitsverzekering.
(8) Andere situaties van onderbreking of stopzetting waarvoor het systeem bedoeld is, zijn faillissement 
(pijler 1), collectieve schuldenregeling (pijler 2) en economische moeilijkheden (pijler 4).
(9) Wet van 23 maart 2020 tot wijziging van de wet van 22 december 2016 houdende invoering van een 
overbruggingsrecht ten gunste van zelfstandigen en tot invoering van tijdelijke maatregelen in het kader van 
COVID-19 ten gunste van zelfstandigen. TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR ZELFSTANDIGEN
113
Een tweede uitbreiding kwam er met de introductie van het overbruggingsrecht 
ter ondersteuning van de heropstart10 (cf. 2.2.). Met deze maatregel wilde men 
zelfstandigen die in het kader van de coronacrisis verplicht werden om hun zelfstandige 
activiteit tijdelijk te onderbreken, ondersteunen bij de herneming van hun activiteit.
Omdat men met de tijdelijke uitbreiding van het klassieke overbruggingsrecht de grote 
groep getroffen zelfstandigen op een snelle en laagdrempelige manier heeft willen helpen, 
gelden voor deze twee crisismaatregelen minder strikte toekenningsvoorwaarden dan 
diegene die gebruikelijk van toepassing zijn in de derde pijler. In essentie wordt van de 
zelfstandige die van de regeling gebruik wenst te maken enkel verlangd dat hij sociale 
bijdragen verschuldigd is in België. De andere voorwaarden die van toepassing zijn 
voor de toekenning van het klassieke overbruggingsrecht wegens overmacht, gelden 
hier dus niet.11
2.1. TIJDELIJKE CRISISMAATREGEL OVERBRUGGINGSRECHT (TCO)
2.1.1. Aard van de ondersteuning en beoogde bijdragecategorieën
De bescherming die de zelfstandige ontvangt in het kader van de tijdelijke 
crisismaatregel overbruggingsrecht (TCO) is beperkter dan diegene geboden via het 
klassieke overbruggingsrecht. In tegenstelling tot die laatste, is er aan de tijdelijke 
crisismaatregel overbruggingsrecht geen bijdragevrijstelling met behoud van sommige 
sociale rechten verbonden maar wordt enkel een uitkering voorzien. Het volledige 
maandbedrag ervan bedraagt:
	1.291,69 EUR voor de zelfstandige zonder gezinslast;
	1.614,10 EUR voor de zelfstandige met gezinslast.
Dit volledige maandbedrag wordt toegekend aan:
	zelfstandigen in hoofdberoep, helpers, meewerkende echtgenoten in het maxi-
statuut;
	zelfstandigen in bijberoep12, student-zelfstandigen en zelfstandigen na de 
pensioenleeftijd zonder pensioen of enkel met het onvoorwaardelijke pensioen die 
wettelijke voorlopige bijdragen verschuldigd13 zijn die minstens gelijk zijn aan de 
minimumbijdragen voor zelfstandigen in hoofdberoep.
(10) Koninklijk besluit nr. 41 van 26 juni 2020 tot wijziging van de wet van 23 maart 2020 tot wijziging van 
de wet van 22 december 2016 houdende invoering van een overbruggingsrecht ten gunste van zelfstandigen 
en tot invoering van tijdelijke maatregelen in het kader van COVID-19 ten gunste van zelfstandigen.
(11) Verzekeringsplichtig in het sociaal statuut gedurende de 4 voorafgaande kwartalen, effectieve 
bijdragebetaling gedurende 4 kwartalen, geen beroepsactiviteit uitoefenen, geen recht kunnen laten gelden 
op een vervangingsinkomen, de indiening van de aanvraag per aangetekende brief en het hebben van een 
hoofdverblijfplaats in België.
(12) Inclusief zelfstandigen in hoofdberoep die zijn gelijkgesteld met bijberoep op basis van artikel 37 ARS.
(13) Anders dan in het klassieke overbruggingsrecht geldt dus geen voorwaarde van effectieve bijdragebetaling. 114
De helft van het maandbedrag14 is voorzien voor:
	zelfstandigen in bijberoep15 en student-zelfstandigen die wettelijke voorlopige 
bijdragen verschuldigd zijn op een referte-inkomen van N-3 dat zich situeert 
tussen 6.996,89 EUR en 13.993,77 EUR;
	actief gepensioneerde zelfstandigen die niet in aanmerking komen voor de 
volledige uitkering en die wettelijke voorlopige bijdragen verschuldigd zijn op een 
referte-inkomen van N-3 dat hoger is dan 6.996,89 EUR.
In het klassieke overbruggingsrecht komen deze laatste bijdragecategorieën enkel in 
aanmerking voor zover ze sociale bijdragen verschuldigd zijn zoals een zelfstandige in 
hoofdberoep.
2.1.2. Mogelijkheid tot cumulatie
Het klassieke overbruggingsrecht is residuair van aard. Het feit dat er een potentieel 
recht op een vervangingsinkomen bestaat, staat het genot van het overbruggingsrecht 
per definitie in de weg. Of er al dan niet sprake is van een daadwerkelijke toekenning 
van dit inkomen, dan wel hoe hoog dit zou zijn, is daarbij niet van belang. Een uitkering 
in het kader van de tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht mag daarentegen 
onder bepaalde voorwaarden wel gecombineerd worden met één of meerdere andere 
vervangingsinkomens.16 Ze kan evenwel niet worden toegekend voor het onderbreken 
van een zelfstandige bezigheid die kaderde in de regeling van toegelaten activiteit voor 
gerechtigden op een primaire arbeidsongeschiktheids- of een invaliditeitsuitkering.
Verder staat de toekenning van de tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht 
los van het genot van het klassieke overbruggingsrecht. De rechten in het klassieke 
overbruggingsrecht zijn beperkt in duur. Per gebeurtenis, d.w.z. per feit dat leidt tot 
de toekenning van het overbruggingsrecht, is de bescherming beperkt tot 12 maanden 
voor de financiële uitkering en 4 kwartalen voor het behoud van rechten. Over zijn 
hele loopbaan kan de zelfstandige weliswaar meerdere keren het overbruggingsrecht 
aanvragen, met inachtneming van een totale maximumduur van 12 maanden/4 
kwartalen in geval van een loopbaan van minder dan 15 jaar en 24 maanden/8 
kwartalen in geval van een langere loopbaan.17
Voor de toekenning van de tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht wordt 
echter geen rekening gehouden met eerder opgenomen tijdvakken van het klassieke 
overbruggingsrecht. D.w.z. dat de zelfstandige er gebruik van kan maken, ook 
al heeft hij reeds het maximum aantal maandelijkse uitkeringen in het klassieke 
(14) Voor zelfstandigen in bijberoep, student-zelfstandigen, zelfstandigen die de toepassing genieten van 
artikel 37 en de gepensioneerden die nog actief zijn als zelfstandige die in aanmerking komen voor een 
gedeeltelijke uitkering, mag de som van de halve financiële uitkering en het andere vervangingsinkomen 
per maand het bedrag van maximum 1.614,10 EUR niet overschrijden. In geval van overschrijding zal het 
maandelijkse bedrag van het overbruggingsrecht verminderd worden ten belope van deze overschrijding.
(15) Inclusief zelfstandigen in hoofdberoep die zijn gelijkgesteld met bijberoep op basis van artikel 37 ARS.
(16) Voor gerechtigden op slechts de helft van de overbruggingsuitkering geldt dat de som van de halve 
financiële uitkering en het andere vervangingsinkomen per maand het bedrag van maximum 1.614,10 EUR 
niet mag overschrijden. In geval van overschrijding zal het maandelijks bedrag van het overbruggingsrecht 
verminderd worden ten belope van deze overschrijding.
(17) Voor het berekenen van die loopbaan komen de kwartalen in aanmerking die recht geven op pensioen. TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR ZELFSTANDIGEN
115
overbruggingsrecht genoten. Omgekeerd worden de periodes toegekend onder de 
tijdelijke crisismaatregel niet in aanmerking genomen voor het maximale aantal 
toekomstige toekenningen in het klassieke overbruggingsrecht.
2.1.3. Beoogde situaties
De geviseerde bijdragecategorieën en de regels op het vlak van de uitkering en 
cumulatie ervan, zijn sinds de invoering van de tijdelijke crisismaatregel in maart 2020 
ongewijzigd gebleven. Het toepassingsgebied van de TCO is in de loop van de crisis 
daarentegen wel meermaals aangepast.
a. Periode maart-juni 2020
Aanvankelijk werd de tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht voorzien voor 
de maanden maart en april 2020. In een tweede en derde fase werd de maatregel 
verlengd voor respectievelijk de maanden mei18 en juni19 2020. De beslissingen tot 
continuering werden ingegeven door i) het aanhouden van de sanitaire maatregelen 
en ii) door de vaststelling dat de exitstrategie niet anders dan gefaseerd zou kunnen 
verlopen en heel wat zelfstandigen dus nog langer gehinderd zouden blijven in de 
(normale) uitoefening van hun professionele activiteit.
In de periode maart-juni werden met de TCO twee situaties gevat:
	verplichte sluitingen: zelfstandige activiteiten waarvoor de overheid via MB20 
beslist had dat die tijdelijk niet langer meer mochten worden uitgeoefend als 
gevolg van de coronacrisis. Er was voor deze zelfstandigen geen minimumduur 
van onderbreking vereist;
	niet-verplichte sluitingen: zelfstandigen die zichzelf genoodzaakt zagen om hun 
activiteit gedurende een minimumduur van 7 opeenvolgende kalenderdagen 
volledig te onderbreken omwille van de gevolgen van de coronacrisis. Het betrof 
met andere woorden zelfstandigen die niet onmiddellijk zelf het voorwerp vormden 
van de sluitingsmaatregelen, maar wel (onrechtstreeks) ernstige moeilijkheden 
ervaarden door het coronavirus en zich als gevolg hiervan genoodzaakt zagen (bv. 
wegens onderbroken leveringen, daling reservaties, afname bezetting, toename 
annuleringen) om hun zelfstandige activiteit tijdelijk volledig te onderbreken 
(bijvoorbeeld omdat het verderzetten ervan verlieslatend werd).21
(18) Koninklijk besluit van 6 mei 2020 tot wijziging van de wet van 23 maart 2020 tot wijziging van de wet 
van 22 december 2016 houdende invoering van een overbruggingsrecht ten gunste van zelfstandigen en tot 
invoering van tijdelijke maatregelen in het kader van COVID-19 ten gunste van zelfstandigen.
(19) Koninklijk besluit van 28 mei 2020 tot wijziging van wet van 23 maart 2020 tot wijziging van de wet 
(20) Ministerieel besluit van 18 maart 2020 houdende dringende maatregelen om de verspreiding van het 
coronavirus COVID-19 te beperken (BS 18 maart 2020) en elk volgend besluit dat de bepalingen van dit 
besluit verruimt, aanpast of vervangt.
(21) Nota P9-20-9 aan de sociale verzekeringsfondsen voor zelfstandigen van 18 maart 2020. 116
b. Periode juli-augustus 2020
In juni werd de TCO opnieuw verlengd, nl. voor de maanden juli en augustus 2020.22 
Omdat veel zelfstandigen sinds 4 mei 2020 opnieuw hun zelfstandige activiteit 
mochten uitoefenen, werd tezelfdertijd de beoogde doelgroep strikter afgebakend. 
De tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht werd van dan af voorbehouden 
aan zelfstandigen die hun zelfstandige activiteit tijdelijk niet of slechts gedeeltelijk 
uitoefenden:
	als gevolg van de COVID-19-besluiten23 24of,
	omdat zij voor de uitoefening van hun activiteit afhankelijk waren van de 
activiteiten bedoeld in het voorgaande punt. De zelfstandige moest in zijn aanvraag 
die band aantonen;
	omdat zij zich genoodzaakt zagen om hun zelfstandige activiteit gedurende ten 
minste 7 opeenvolgende kalenderdagen volledig te onderbreken als gevolg van 
COVID-19. In dat geval moest de zelfstandige voortaan een gemotiveerde 
aanvraag indienen, d.w.z. een aanvraag doen waaruit op basis van objectieve 
elementen bleek dat er sprake is van een gedwongen onderbreking naar aanleiding 
van COVID-19.25 Hiermee werden onder andere de zelfstandigen beoogd die hun 
rentabiliteit tijdens de eerste maanden van de crisis zagen kelderen en waarvan 
verwacht werd dat zij hun activiteit in juli en/of augustus niet zouden kunnen 
hernemen op een manier die het mogelijk zou maken om een leefbaar inkomen 
te genereren.26
c. Periode september-december 2020
In augustus werd de TCO voor een voorlopig laatste keer verlengd en dit tot 31 
december 2020. Opnieuw werd het toepassingsgebied verengd waardoor de maatregel 
sinds 1 september 2020 nog uitsluitend bestemd is voor zelfstandigen die hun activiteit 
verplicht moeten onderbreken, dan wel voor de uitoefening ervan afhankelijk zijn 
van een activiteit waarvoor nog een verplichte sluiting geldt. Het gaat met andere 
woorden om activiteiten in de sectoren die nog gesloten moeten blijven na de vierde 
fase van de heropstart of om zelfstandigen wier activiteit hoofdzakelijk afhangt van 
dergelijke activiteit of sector. Dit betreft hoofdzakelijk nog de zelfstandigen actief in de 
evenementensector in ruime zin en degenen die hiervan afhankelijk zijn.
2.2. OVERBRUGGINGSRECHT TER ONDERSTEUNING VAN DE HEROPSTART
2.2.1. Beoogde situaties
Sinds juni kunnen zelfstandigen die hun activiteit heropstarten na deze tijdelijk 
te hebben onderbroken als gevolg van het verbod op of de beperking van hun 
activiteit in het kader van COVID-19, een beroep doen op inkomenssteun via het 
(22) Koninklijk besluit nr. 41 van 26 juni 2020 tot wijziging van de wet van 23 maart 2020 tot wijziging van 
(23) Het ministerieel besluit van 23 maart 2020 en elk ander later ministerieel besluit houdende dringende 
maatregelen om de verspreiding van het coronavirus COVID-19 te beperken.
(24) Het ging dus over de sectoren die nog gesloten bleven na de derde fase van de heropstart (verslag aan de 
Koning bij het KB van 26 juni 2020).
(25) Tot dan toe werd aan de zelfstandige geen motivering van de aanvraag verlangd aan de hand van 
objectieve elementen.
(26) Verslag aan de Koning bij het KB van 26 juni 2020. TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR ZELFSTANDIGEN
117
overbruggingsrecht ter ondersteuning van de heropstart. De onderliggende idee bij 
de introductie van de maatregel was dat het bij een heropstart van de activiteit lang 
niet zeker was dat de zelfstandige een rendement zou halen dat vergelijkbaar was 
met dat van voor de crisis. De tijdelijke ondersteuning bij de heropstart moest de 
zelfstandige aanmoedigen tot de herneming van zijn activiteit27 door hem tijdelijk 
inkomenszekerheid te geven.
Aanvankelijk was de maatregel bedoeld voor de periode juni-augustus. Begin augustus 
werd beslist tot de verlenging ervan tot 31 oktober 2020 en dit onder dezelfde 
voorwaarden en modaliteiten.28 Bij de verlenging werd expliciet de mogelijkheid 
gelaten om de maatregel ook na 31 oktober 2020 nog te continueren, al dan niet in 
aangepaste vorm en rekening houdend met de resultaten van een evaluatie van het 
systeem door het ABC.29 30
2.2.2. Voorwaarden
Voor de zelfstandigen die gebruik willen maken van deze maatregel, gelden de volgende 
vier cumulatieve voorwaarden:
	de activiteit van de zelfstandige was op 3 mei nog beperkt of verboden door 
het ministerieel besluit van 23 maart 2020 in de versie zoals gewijzigd door het 
ministerieel besluit van 17 april 202031;
	de activiteit van de zelfstandige mag opnieuw uitgeoefend worden, zonder andere 
beperkingen dan de regels inzake sociale distancing32;
	in het kwartaal voorafgaand aan de maand waarop de aanvraag betrekking heeft, 
is er minstens 10% omzetverlies of vermindering van bestellingen in vergelijking 
met hetzelfde kwartaal 2019;
	de zelfstandige mag voor de maand waarvoor de aanvraag geldt geen tijdelijke 
crisismaatregel overbruggingsrecht genieten.
Met het geheel van deze voorwaarden wilde men de steun toespitsen op die sectoren 
die i) tot dan toe zwaar getroffen waren door de beperkende maatregelen, ii) als 
gevolg hiervan geconfronteerd werden met een belangrijk verlies aan koopkracht 
en iii) waarvoor verwacht werd dat de omstandigheden van een heropstart niet 
zouden toelaten om een inkomen te genereren van het niveau van voor de crisis. Het 
toekennen van een financiële ondersteuning zonder onderbrekingsvoorwaarde moest 
de betrokkenen de nodige incentive bieden om, ondanks het vooruitzicht op een 
(27) En in veel gevallen dus ook het verlaten van de TCO.
(28) Koninklijk besluit van 22 augustus 2020 tot wijziging van wet van 23 maart 2020 tot wijziging van de 
wet van 22 december 2016 houdende invoering van een overbruggingsrecht ten gunste van zelfstandigen en 
tot invoering van tijdelijke maatregelen in het kader van COVID-19 ten gunste van zelfstandigen.
(29) Die op dat moment van de verlenging nog in uitvoering was.
(30) Verslag aan de koning bij het KB van 22 augustus 2020.
(31) Artikel 1, §§ 1, 5 en 6, van het ministerieel besluit van 23 maart 2020 houdende dringende maatregelen 
om de verspreiding van het coronavirus COVID-19 te beperken, in de versie zoals gewijzigd door het 
ministerieel besluit van 17 april 2020 houdende wijziging van het ministerieel besluit van 23 maart 2020 
houdende dringende maatregelen om de verspreiding van het coronavirus COVID-19 te beperken.
(32) Het ging daarbij o.m. om de horeca, de non-food detailhandel (met uitzondering van doe-het-zelf-
zaken, tuincentra en dagbladwinkels), de markten, de kappers en schoonheidsspecialisten. 118
verminderde omzet, te opteren voor de herneming van de activiteit eerder dan voor 
een tijdelijke sluiting in combinatie met een vervangingsuitkering.
2.2.3. Aard van de ondersteuning en beoogde bijdragecategorieën
Het overbruggingsrecht ter ondersteuning van de heropstart is bestemd voor:
	zelfstandigen in hoofdberoep, helpers, meewerkende echtgenoten in het 
maxistatuut;
	zelfstandigen in bijberoep, student-zelfstandigen en zelfstandigen na de 
pensioenleeftijd zonder pensioen of enkel met het onvoorwaardelijk pensioen voor 
zover die wettelijke voorlopige bijdragen verschuldigd zijn die minstens gelijk zijn 
aan de minimumbijdragen voor zelfstandigen in hoofdberoep. Anders dan bij de 
TCO komen deze bijdragecategorieën dus niet in aanmerking (voor een halve 
uitkering) als zij minder dan de minimumbijdrage in hoofdberoep verschuldigd 
zijn.
Net als bij het klassieke overbruggingsrecht en de TCO bedraagt het volledige 
maandbedrag van het overbruggingsrecht ter ondersteuning van de heropstart:
	1.291,69 EUR voor de zelfstandige met gezinslast;
	1.614,10 EUR voor de zelfstandige zonder gezinslast.
Net als bij de TCO kan het overbruggingsrecht ter ondersteuning van de heropstart 
worden toegekend wanneer de zelfstandige reeds van het maximale aantal maandelijkse 
uitkeringen in het klassieke overbruggingsrecht heeft genoten. Omgekeerd worden de 
periodes toegekend onder het overbruggingsrecht ter ondersteuning van de heropstart 
niet in aanmerking genomen voor het maximale aantal toekomstige toekenningen in 
het klassieke overbruggingsrecht.
Evenzo als bij de TCO kan het overbruggingsrecht ter ondersteuning van de heropstart 
niet worden toegekend voor het onderbreken van een zelfstandige bezigheid die 
kaderde in de regeling van toegelaten activiteit voor gerechtigden op een primaire 
arbeidsongeschiktheids- of invaliditeitsuitkering.
3. GEBRUIK TIJDELIJKE UITBREIDING OVERBRUGGINGSRECHT33
De betalingsgegevens van de socialeverzekeringsfondsen hebben de voorbije maanden 
toegelaten om de evolutie van het aantal aanvragen tot tussenkomst in het kader van 
de tijdelijke uitbreiding van het overbruggingsrecht nauwgezet op te volgen. Op basis 
van deze gegevens is het dus mogelijk om een zicht te krijgen op het gebruik van het 
(33) Dit deel van het rapport is gebaseerd op een databestand dat ter beschikking werd gesteld door de 
Dienst Informatiebeheer (GIB) van het Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen 
(RSVZ) en dat werd opgemaakt op basis van de gegevens die in de applicatie Sequoia (voordien Microfocus) 
ingevoerd werden door de socialeverzekeringsfondsen. Het dient opgemerkt dat deze gegevens steeds de 
situatie weergeven zoals die op het moment van extractie door de fondsen reeds is geregistreerd. Het is 
mogelijk dat een nieuwe extractie van gegevens op een later tijdstip nog voor een lichte wijziging van de 
resultaten zorgt. De uitbetalingsgegevens kunnen immers nog geruime tijd onderhevig zijn aan wijzigingen 
bv. als gevolg van aanvragen met retroactief karakter, het bijkomende onderzoek dat in bepaalde dossiers 
nodig is, etc. De gegevens die de basis vormden voor deze analyse, zijn de gegevens waarover de dienst GIB 
beschikte op 29 augustus 2020. TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR ZELFSTANDIGEN
119
systeem en op het profiel van de zelfstandigen die er de afgelopen periode gebruik van 
maakten.
3.1. UITBETALINGEN UITKERINGEN TIJDELIJKE UITBREIDING OVERBRUGGINGSRECHT
In de periode maart-juli 2020 werd 1.355.963 keer inkomenssteun toegekend in het 
kader van de tijdelijke uitbreiding van het overbruggingsrecht.
Het aantal toekenningen lag vooral hoog tijdens de eerste fase van de crisis (periode 
maart-mei), met een piek van 401.614 uitbetalingen in de maand april. In de 
maanden maart en mei lagen de aantallen iets lager maar ook toen werd aan meer 
dan 360.000 zelfstandigen een uitkering ‘tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht’ 
uitbetaald. In deze eerste periode van de crisis gebeurde de toekenning van de tijdelijke 
inkomenssteun in ongeveer 40% van de gevallen aan zelfstandigen wier activiteit 
onder het toepassingsgebied van het MB inzake de verplichte tijdelijke sluitingen viel.
Sinds de geleidelijke heropstart van de economie is het aantal toekenningen van 
inkomenssteun in het kader van de tijdelijke uitbreiding overbruggingsrecht sterk 
teruggelopen. In de maanden juni en juli was er nog slechts sprake van respectievelijk 
138.101 en 64.55734 uitbetalingen. Deze terugval is bovendien gepaard gegaan met 
een verschuiving in de aard van de toegekende uitkeringen. Het aandeel toekenningen 
op basis van een tijdelijke onderbreking is fors afgenomen (het meest uitgesproken 
bij de verplichte sluitingen) ten voordele van de toekenningen ter ondersteuning 
van de heropstart (aandeel van 50% in juli). De crisissteun via de tijdelijke 
crisismaatregel overbruggingsrecht vervult op die manier in toenemende mate een 
inkomensondersteunende in plaats van een louter inkomensvervangende functie.
(34) Wat overeenstemt met respectievelijk 12% en 5% van de aangesloten zelfstandigen. 120
GRAFIEK 1: AANTAL UITBETAALDE UITKERINGEN TIJDELIJKE CRISISMAATREGEL OVERBRUGGINGSRECHT, 
MAART-JULI 202035
Bron: Dienst Informatiebeheer (GIB), Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen 
(RSVZ).
3.2. PROFIEL VAN DE BEGUNSTIGDEN VAN DE TIJDELIJKE CRISISMAATREGEL OVERBRUGGINGSRECHT 
(TCO)
In de periode maart-juli 2020 ontvingen 415.985 zelfstandigen gedurende 1 of meerdere 
maanden inkomenssteun via de tijdelijke uitbreiding van het overbruggingsrecht. Dit 
stemt overeen met 36% van de totale populatie aangesloten zelfstandigen.36
Iets meer dan de helft van deze zelfstandigen (53,6%) ontving die steun gedurende een 
tijdspanne van 3 maanden. Ongeveer 12% van de begunstigden werd in de periode 
maart tot juli 2020 ononderbroken – d.w.z. gedurende 5 maanden – ondersteund via 
de tijdelijke uitbreiding van het overbruggingsrecht.
(35) Zie ook tabel 26 in bijlage.
(36) Situatie op 31 december 2019. Zie ook tabel 25 (verdeling populatie) in bijlage.Maart April Mei Juni Juli
Heropstart 0 0 0 24,481 32,521
Niet-verplicht 224,328 239,987 212,281 71,100 23,604
Verplicht 159,833 161,627 155,249 42,520 8,432384.161401.614
367.530
138.101
64.557
050.000100.000150.000200.000250.000300.000350.000400.000450.000 TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR ZELFSTANDIGEN
121
TABEL 1: AANTAL BEGUNSTIGEN VAN DE TIJDELIJKE CRISISMAATREGEL OVERBRUGGINGSRECHT NAAR 
UITKERINGSDUUR, PERIODE MAART - JULI 2020 (SITUATIE OP 29.08.2020)
Aantal %
1 maand 12.772 3,1%
2 maanden 49.402 11,9%
3 maanden 223.070 53,6%
4 maanden 78.528 18,9%
5 maanden 52.213 12,5%
T otaal 415.985 100%
Bron: Dienst GIB, RSVZ.
Tabel 2 toont de profielkenmerken van de zelfstandigen die de voorbije maanden steun 
ontvingen in het kader van de tijdelijke uitbreiding. Daaruit blijkt dat bijna 60% van 
de begunstigden in het Vlaams Gewest woont en 2/3de van het mannelijke geslacht is.
Het overgrote deel van de ontvangers is actief als zelfstandige in hoofdberoep 
(95,4%37), wat meteen een verklaring biedt voor het grote aandeel zelfstandigen dat 
een volledige uitkering ontving.
Verder zijn de begunstigden voornamelijk actief in sectoren van de handel (31,9%)38 
of de industrie (26,1%)39, of oefenen ze een vrij beroep uit (27,9%40).
Zie tabel 26 in bijlage voor een verdeling van de volledige populatie zelfstandigen naar 
achtergrondkenmerken.
Een uitsplitsing van de begunstigden naar uitkeringstype41 leert dat deze 
profielkenmerken ietwat kunnen verschillen naargelang van de toekenningsgrond 
(Tabel 3). Zo blijkt het profiel van de begunstigden van het overbruggingsrecht ter 
ondersteuning van de heropstart vrouwelijker en gaat het vaker dan bij de andere 
uitkeringstypes om zelfstandigen uit het Waalse Gewest. Ook is er tussen de verschillende 
uitkeringstypes een variatie in de vertegenwoordiging van de verschillende sectoren.
(37) In de groep zelfstandigen die gedurende 5 maanden een uitkering in het kader van de tijdelijke 
crisismaatregel overbruggingsrecht ontvingen is, is het aandeel hoofdberoepers zelfs 98% (zie Tabel 6).
(38) Omvat o.m. ook de horeca, de evenementensector, de foor- en marktkramers.
(39) Omvat o.m. ook de bouw.
(40) Omvat o.m. ook de kunstensector.
(41) Verplichte sluiting, niet-verplichte sluiting, heropstart. 122
TABEL 2: AANTAL BEGUNSTIGEN VAN DE TIJDELIJKE CRISISMAATREGEL OVERBRUGGINGSRECHT NAAR 
ACHTERGRONDKENMERKEN, PERIODE MAART-JULI 2020 (SITUATIE OP 29.08.2020)
Aantal %
Mannen 274.228 65,9%
Vrouwen 141.757 34,1%
Vlaams Gewest 239.855 57,7%
Waals Gewest 116.238 27,9%
Brussels Hoofdst. Gewest 52.027 12,5%
Buitenland/onvolledig adres 7.865 1,9%
Hoofdberoep 397.127 95,5%
Bijberoep 10.436 2,5%
Actief na pensioen 8.422 2,0%
Volledig 405.550 97,5%
Gedeeltelijk 9.539 2,3%
Wisselende cat. 896 0,2%
Landbouw 17.095 4,1%
Visserij 125 0,03%
Industrie 108.570 26,1%
Handel 132.609 31,9%
Vrije beroepen 116.363 28,0%
Diensten 37.925 9,1%
Allerlei 3.299 0,8%
Bron: Dienst GIB, RSVZ. TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR ZELFSTANDIGEN
123
TABEL 3: AANTAL BEGUNSTIGDEN VAN DE TIJDELIJKE CRISISMAATREGEL OVERBRUGGINGSRECHT NAAR TYPE TCO, SITUATIE OP 29.08.2020
Mei Juni Juli
Niet-verplicht Verplicht Niet-verplicht Verplicht Relance Niet-verplicht Verplicht Relance
Mannen 147.040 69,3% 94.874 61,1% 49.574 69,7% 27.219 64,01% 13.187 53,9% 16.565 70,2% 5.676 67,3% 17.997 55,3%
Vrouwen 65.241 30,7% 60.375 38,9% 21.526 30,3% 15.301 35,99% 11.294 46,1% 7.039 29,8% 2.756 32,7% 14.524 44,7%
Diensten 11.055 5,2% 23.832 15,4% 4.015 5,65% 2.683 6,31% 4.260 17,40% 1.320 5,6% 790 9,4% 4.964 15,3%
Allerlei 1.839 0,9% 1.095 0,7% 694 0,98% 335 0,79% 170 0,69% 266 1,1% 68 0,8% 227 0,7%
Handel 41.009 19,3% 80.839 52,1% 1.6922 23,80% 25.447 59,85% 14.998 61,26% 6.317 26,8% 3.870 45,9% 20.510 63,1%
Landbouw 11.099 5,2% 3.861 2,5% 2.996 4,21% 1.156 2,72% 639 2,61% 882 3,7% 234 2,8% 818 2,5%
Industrie 67.090 31,6% 27.437 17,7% 22.483 31,62% 6.703 15,76% 2.422 9,89% 6.811 28,9% 1.465 17,4% 3.260 10,0%
Visserij 72 0,0% 38 0,0% 22 0,03% 13 0,03% 5 0,02% 6 0,0% 2 0,0% 5 0,0%
Vrije beroepen 80.117 37,7% 18.147 11,7% 23.968 33,71% 6.183 14,54% 1.987 8,12% 8.002 33,9% 2.003 23,8% 2.737 8,4%
Vlaanderen 111.869 52,7% 97.888 63,1% 36.375 51,16% 24.940 58,65% 13.537 55.3% 12.451 52,7% 4.880 57,9% 16.647 51,2%
Wallonië 66.232 31,2% 37.640 24,2% 18.393 25,87% 10.072 23,7% 8.351 34,11% 5.929 25,1% 2.132 25,3% 12.270 37,7%
Brussel 30.170 14,2% 16.705 10,8% 14.511 20,41% 6.424 15,1% 2.358 9,63% 4.788 20,3% 1.329 15,8% 3.265 10,0%
Buitenland424.010 1,9% 3.016 1,9% 1.821 2,56% 1.084 2,56% 235 0,96% 435 1,9% 91 1,0% 339 0,1%
Volledig 207.723 97,9% 152.093 98,0% 69.724 98,06% 41.664 97,9% 24.471 99,9% 23.248 98,5% 8.303 98,5% 32.502 99,9%
Gedeeltelijk 4.558 2,1% 3.156 2,0% 1.376 1,94% 856 2,01% 10 0,1% 356 1,5% 129 1,5% 19 0,1%
T otaal 212.281 155.249 71.100 100% 42.520 100% 24.481 100% 23.604 100% 8.432 100% 32.521 100%
(42) Inclusief onvolledig adres. 124
3.3. GEBRUIK
Het gebruik van de tijdelijke uitbreiding van het overbruggingsrecht kent variatie naar 
bepaalde achtergrondkenmerken van de zelfstandigen.
3.3.1.  Regionale verschillen
Globaal genomen ontving 36% van de aangesloten zelfstandigen in de periode maart-
juli 2020 gedurende één of meerdere maanden een uitkering TCO. Er zijn echter 
regionale verschillen. Zo lag het aandeel begunstigden de voorbije maanden beduidend 
hoger in Brussel (45,4%) dan in de andere twee gewesten.
TABEL 4: AANTAL ZELFSTANDIGEN PER GEWEST DAT EEN UITKERING TCO ONTVING
Vlaams 
GewestWaals Gewest Brussels 
GewestT otaal43
OR 239.855 116.238 52.027 408.120
Totale populatie44703.409 313.516 114.482 1.131.407
% aandeel 34,1% 37,1% 45,4% 36,1%
Zelfstandigen uit het Brussels Hoofdstedelijk Gewest blijken de voorbije maanden 
niet alleen vaker gebruik te hebben gemaakt van de tijdelijke crisismaatregel 
overbruggingsrecht, het aandeel dat voor een langere periode een uitkering heeft 
ontvangen, is in deze groep ook groter. Iets meer dan 40% van de begunstigden 
uit Brussel ontving gedurende 4 of 5 maanden inkomenssteun in het kader van de 
tijdelijke crisismaatregel, tegenover 29% van de begunstigden uit het Vlaamse Gewest 
en 31% van de Waalse begunstigden.
(43) Dit cijfer maakt abstractie van het aantal zelfstandigen voor wie het gewest niet gekend was of die in 
het buitenland verbleven. Dit is het geval voor 5.321 begunstigden TCO (1,3%) en voor 13.202 van de 
aangesloten zelfstandigen (1,19%) – zie ook tabellen 2 en bijlage.
(44) Cijfers op 31 december 2019. TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR ZELFSTANDIGEN
125
TABEL 5: AANTAL BEGUNSTIGDEN VAN EEN UITKERING TCO PER GEWEST, NAAR UITKERINGSDUUR
Vlaams Gewest Waals Gewest Brussels Gewest T otaal45
1 maand 7.548 3,15% 3.182 2,74% 1.713 3,29% 12.443 3,05%
2 maanden 30.275 12,62% 13.247 11,40% 5.190 9,98% 48.712 11,94%
3 maanden 132.209 55,12% 63.428 54,57% 23.533 45,23% 219.170 53,70%
4 maanden 41.511 17,31% 20.957 18,03% 13.810 26,54% 76.278 18,69%
5 maanden 28.312 11,80% 15.424 13,27% 7.781 14,96% 51.517 12,62%
T otaal46239.855 100% 116.238 100% 52.027 100% 408.120 100%
Er zijn verder ook regionale verschillen in de situatie waarvoor gebruik wordt gemaakt 
van de tijdelijke uitbreiding van het overbruggingsrecht. In mei ontving globaal 
genomen bijna 60% van de begunstigden de uitkering TCO voor een tijdelijke 
onderbreking van de activiteit die niet wettelijk verplicht was door het MB. Het 
aandeel niet-verplichte sluitingen lag echter aanzienlijke lager bij de Vlaamse (56%) 
dan bij de Waalse en Brusselse zelfstandigen (ca. 64%).
TABEL 6: AANTAL BEGUNSTIGDEN VAN EEN UITKERING TCO PER GEWEST, NAAR AARD VAN DE 
ONDERBREKING, MEI
Vlaams Gewest Waals Gewest Brussels Gewest T otaal47
Verplicht 97.888 46,7% 37.640 36,2% 37.640 35,6% 152.233 42,2%
Niet-
verplicht111.869 53,3% 66.232 63,8% 66.232 64,4% 208.271 57,8%
T otaal 209.757 100% 103.872 100% 46.875 100% 360.504 100%
De verschuiving naar het overbruggingsrecht ter ondersteuning van de heropstart die 
zich sinds juni voordoet, heeft zich voltrokken in alle gewesten maar de vergelijking 
tussen de regio’s (cf. 2.1.) leert weliswaar dat:
	de verschuiving veruit het meest uitgesproken was bij de begunstigden uit het 
Waalse Gewest. In juli maakte het aantal toekenningen van het overbruggingsrecht 
ter ondersteuning van de heropstart in deze groep 60% uit van alle uitbetalingen 
crisisoverbruggingsrecht. Bij de Vlaamse en de Brusselse begunstigden bedroeg dit 
aandeel respectievelijk 49% en 35%;
(45) Dit cijfer maakt abstractie van het aantal zelfstandigen voor wie het gewest niet gekend was of die in 
het buitenland verbleven.
(46) Dit cijfer maakt abstractie van de begunstigden voor wie het bestand voor geen enkele maand 
uitkeringsgegevens bevat.
(47) Dit cijfer maakt abstractie van het aantal zelfstandigen voor wie het gewest niet gekend was of die in 
het buitenland verbleven. 126
	het gebruik van de tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht voor 
onderbrekingen die niet verplicht zijn door het MB, relatief hoog is gebleven bij 
de Brusselse begunstigden. In juli ontving ongeveer de helft van de betrokkenen 
inkomenssteun voor een tijdelijke onderbreking waartoe geen wettelijke 
verplichting (meer) geldt.
TABEL 7: AANTAL BEGUNSTIGDEN VAN EEN UITKERING TCO PER GEWEST, NAAR AARD VAN DE 
ONDERBREKING, JUNI
Vlaams Gewest Waals Gewest Brussels Gewest T otaal48
Verplicht 24.940 33,32% 10.072 27,36% 6.424 27,58% 41.436 30,70%
Niet-
verplicht36.375 48,60% 18.393 49,96% 14.511 62,30% 69.279 51,33%
Relance 13.537 18,09% 8.351 22,68% 2.358 10,12% 24.246 17,79%
T otaal 74.852 100% 36.816 100% 23.293 100% 134.961 100%
TABEL 8: AANTAL BEGUNSTIGDEN VAN EEN UITKERING TCO PER GEWEST, NAAR AARD VAN DE 
ONDERBREKING, JULI
Vlaams Gewest Waals Gewest Brussels Gewest T otaal
Verplicht 4.880 14,4% 2.132 10,5% 1.329 14,2% 8.341 13,1%
Niet-
verplicht12.451 36.6% 5.929 29,2% 4.788 51,0% 23.168 36,4%
Relance 16.647 49,0% 12.270 60,3% 3.265 34,8% 32.182 50,5%
T otaal 33.978 100% 20.331 100% 9.382 100% 66.691 100%
3.3.2. Aard van de activiteit
Naast regionale variatie in het gebruik van de tijdelijke uitbreiding van het 
overbruggingsrecht, zijn er ook verschillen naargelang van de aard van de door de 
zelfstandigen uitgeoefende activiteit. In de periode maart-juli 2020 deed iets meer dan 
de helft van de zelfstandigen in hoofdberoep (53,1%) beroep op de maatregel. Het 
gebruik door zelfstandigen in bijberoep of zelfstandigen die nog actief zijn na hun 
pensioen, bleef de voorbije maanden daarentegen eerder beperkt.
Bovendien deden zelfstandigen in hoofdberoep ook vaker voor een langere periode een 
beroep op de tijdelijke crisismaatregel. Ca. 85% van hen ontving gedurende 3 of meer 
(48) Dit totaal maakt abstractie van de zelfstandigen die in het buitenland wonen of voor wie de verblijfplaats 
onbekend is. TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR ZELFSTANDIGEN
127
maanden een uitkering, tegenover 80% van de zelfstandigen in bijberoep en 70% van 
diegenen actief na pensioen. Omgekeerd is het gebruik van de maatregel gedurende 
slechts 1 of 2 maanden groter bij de begunstigden uit deze laatste 2 categorieën.
TABEL 9: AANTAL ZELFSTANDIGEN PER CATEGORIE VAN BEZIGHEID49 DAT EEN UITKERING TCO ONTVING
Hoofdberoep Bijberoep50Actief na pensioen T otaal
OR 397.127 10.436 8.422 415.984
Totale populatie51747.589 281.210 116.216 1.145.015
% aandeel 53,1% 3,7% 7,2% 36,3%
TABEL 10: AANTAL ZELFSTANDIGEN PER CATEGORIE VAN BEZIGHEID52 DAT EEN UITKERING TCO ONTVING, 
NAAR UITKERINGSDUUR
Hoofdberoep Bijberoep Actief na pensioen T otaal
1 maand 11.501 2,90% 666 6,38% 605 7,18% 12.772 3,07%
2 maanden 46.065 11,60% 1.435 13,75% 1.902 22,58% 49.402 11,88%
3 maanden 212.935 53,62% 5.719 54,80% 4.416 52,43% 223.070 53,62%
4 maanden 75.319 18,97% 1.937 18,56% 1.272 15,10% 78.528 18,88%
5 maanden 51.307 12,92% 679 6,51% 227 2,70% 52.213 12,55%
T otaal 397.127 100% 10.436 100% 8.422 100% 415.984 100%
In mei ontvingen zelfstandigen in bijberoep vaker dan de andere categorieën een 
uitkering TCO voor een onderbreking waartoe geen wettelijke verplichting was op 
basis van het MB.
(49) Cijfers abstractie makend van de gevallen i) die in de loop van de periode van categorie zijn veranderd 
(1.709) of ii) waarvoor voor 1 of meerdere maanden geen gegevens bekend zijn (466). De cijfers hebben dus 
betrekking op de zelfstandigen die zich gedurende de volledige uitkeringsperiode in hetzelfde categorie van 
bezigheid bevonden.
(50) Er dient te worden opgemerkt dat enkel de bijberoepers die voldoende bijdragen in aanmerking komen 
voor de maatregel. Dit is een beperktere groep dan de 281.210 zelfstandigen aangesloten in bijberoep.
(51) Cijfers op 31 december 2019.
(52) Cijfers abstractie makend van de gevallen i) die in de loop van de periode van categorie zijn veranderd 
bezigheid bevonden. 128
TABEL 11: AANTAL ZELFSTANDIGEN PER CATEGORIE VAN BEZIGHEID DAT EEN UITKERING TCO ONTVING, 
NAAR AARD VAN DE ONDERBREKING, MEI
Verplicht 149.673 42,4% 2.986 33,8% 2.590 43,4% 155.249 40,5%
Niet-
verplicht203.045 57,6% 5.857 66,2% 3.379 56,6%% 212.281 59,5%
T otaal 252.718 100% 8.843 100% 5.969 100% 367.530 100%
De verschuiving sinds juni naar het overbruggingsrecht ter ondersteuning van de 
heropstart is het meest zichtbaar bij de hoofdberoepers. In juli ontving de helft van 
de begunstigden in deze categorie een uitkering ter ondersteuning van de heropstart. 
Bij de zelfstandigen in bijberoep of actief na pensioenleeftijd is dit aandeel veel 
beperkter. Dit wordt mogelijk verklaard door het feit dat het overbruggingsrecht voor 
de ondersteuning van de heropstart voorbehouden is aan zelfstandigen die bijdragen 
verschuldigd zijn zoals een hoofdberoeper. Bovendien bleef een meerderheid van de 
begunstigden uit deze categorieën een beroep doen op de tijdelijke crisismaatregel 
voor een onderbreking die niet verplicht was op basis van het MB.
TABEL 12: AANTAL ZELFSTANDIGEN PER CATEGORIE VAN BEZIGHEID DAT EEN UITKERING TCO ONTVANGT, 
NAAR AARD VAN DE ONDERBREKING, JUNI
Verplicht 40.984 30,71% 848 30,26% 688 37,64% 42.520 30,79%
Niet-
verplicht68.210 51,10% 1.804 64,38% 1.086 59,41% 71.100 51,48%
Relance 24.277 18,19% 150 5,35% 54 2,95% 34.481 17,73%
T otaal 133.471 100% 2.802 100% 1.828 100% 138.101 100%
129
TABEL 13: AANTAL ZELFSTANDIGEN PER CATEGORIE VAN BEZIGHEID DAT EEN UITKERING TCO ONTVING, 
NAAR AARD VAN DE ONDERBREKING, JULI (VAN DIEGENE DIE IN JULI UITKERING ONTVANGEN)
Verplicht 8.203 12,95% 164 18,3% 65 21,1%% 8.432 13,06%
Niet-
verplicht22.900 36,1% 496 55,3% 208 67,5%% 23.604 36,6%
Relance 32.249 50,9% 237 26,4% 38 11,4% 32.521 50,4%
T otaal 63.352 100% 897 100% 308 100% 64.557 100%
3.3.3. Sectoriële verschillen
Het gebruik van de TCO was in de periode maart-juli het grootst in de sectoren van 
de diensten (45%)53, de industrie (41%)54 en de handel (40,2%)55.
In de sectoren van de diensten en de handel gebeurde de toekenning voor de maand mei 
het vaakst naar aanleiding van een verplichte tijdelijke onderbreking (in respectievelijk 
68% en 66% van de gevallen). Vrije beroepers ontvingen het vaakst een uitkering 
TCO voor een onderbreking die niet verplicht was (81,5%).
Cijfers voor de maanden juni en juli geven aan dat begunstigen uit de handel en de 
dienstensector in deze periode meer dan diegenen uit de andere sectoren een beroep 
doen op het overbruggingsrecht ter ondersteuning van de heropstart. In juli ging 
het om meer dan 2/3de van deze begunstigden, tegenover bijvoorbeeld 28% van 
de begunstigden uit de industrie en 21% van de begunstigden die een vrij beroep 
uitoefenen.
Begunstigden met een activiteit in de handel doen vaker gedurende een langere periode 
een beroep op inkomenssteun via de tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht. 41% 
van deze zelfstandigen ontving gedurende 4 of 5 maanden een uitkering, tegenover 
25% tot 30% van de begunstigden uit de andere sectoren. Met 20% is het aandeel 
van de zelfstandigen dat slechts gedurende 1 of 2 maanden gebruikmaakten van de 
tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht het omvangrijkst bij de vrije beroepers.
(53) Omvat o.m. de sector van de schoonheidsverzorging (kappers, manicure, pedicure, sauna, enz.)
(54) Omvat o.m. ook de bouw.
(55) Omvat o.m. ook de horeca, de evenementensector, de foor- en marktkramers. 130
TABEL 14: AANTAL BEGUNSTIGDEN VAN EEN UITKERING TCO PER SECTOR
Landbouw Visserij Industrie Handel Vrije beroepen Diensten Allerlei T otaal56
OR 17.095 125 108.570 132.609 116.363 37.924 3.299 415985
Totale 
populatie5798.404 553 264.190 329.866 359.458 83.818 8.726 1.145.015
% aandeel 17,4% 22,6% 41,09% 40,2% 32,37% 45,24% 37,8% 35,8%
TABEL 15: AANTAL BEGUNSTIGDEN VAN EEN UITKERING TCO PER SECTOR, NAAR AARD VAN DE SLUITING, MEI
Landbouw Visserij Industrie Handel Vrije beroepen Diensten Allerlei
Verplicht 3.861 25,8% 38 34,6% 27.437 29,0% 80839 66,3% 18.147 18,5% 23.832 68,3% 1.095 37,3%
Niet-
verplicht11.099 74,2% 72 65,4% 67.090 71,0% 41.009 33,7% 80.117 81,5% 11.055 31,7% 1.839 62,7%
T otaal 14.960 100% 110 100% 94.527 100% 121.848 100% 98.264 100% 34.887 100% 2.934 100%
(56) Abstractie makend van de gevallen waarvoor de sector niet gekend is (10.338).
(57) Cijfers op 31 december 2019. TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR ZELFSTANDIGEN
131
TABEL 16: AANTAL BEGUNSTIGDEN VAN EEN UITKERING TCO PER SECTOR, NAAR AARD VAN DE SLUITING, JUNI
Landbouw Visserij Industrie Handel Vrije beroepen Diensten Allerlei T otaal
Verplicht 1.156 24,2% 13 32,5% 6.703 21,2% 25.447 44,4% 6.183 19,2% 2.683 24,5% 335 27,9% 42.520 30,8%
Niet-
verplicht2.996 62,5% 22 55,0% 22.483 71,1% 19.922 29,5% 23.968 74,6% 4.015 36,6% 694 57,9% 71.100 51,5%
Relance 639 13,3% 5 12,5% 2.422 7,7% 14.998 26,1% 1.987 6,2% 4.260 38,9% 170 14,2% 24.481 17,7%
T otaal 4.791 100% 40 100% 31.608 100% 57.367 100% 32.138 100% 10.958 100% 1.119 100% 138.101 100%
TABEL 17: AANTAL BEGUNSTIGDEN VAN EEN UITKERING TCO PER SECTOR, NAAR AARD VAN DE SLUITING, JULI
Verplicht 234 12,1% 2 13,4% 1.465 12,7% 3.870 12,6% 2.003 15,7% 790 12,1% 68 12,1% 8.432 13,1%
Niet-
verplicht882 45,6% 6 46,1% 6.811 59,0% 6.317 20,6% 8.002 62,8% 1.320 18,7% 166 47,4% 23.604 36,6%
Relance 818 42,3% 5 38,5% 3.260 28,3% 20.510 66,8% 2.737 21,5% 4.964 70,2% 227 40,4% 32.521 50,4%
T otaal 1.934 100% 13 100% 11.536 100% 30.697 100% 12.742 100% 7.074 100% 561 100% 64.557 100%
Bron: Dienst GIB, RSVZ. 132
TABEL 18: AANTAL BEGUNSTIGDEN VAN EEN UITKERING TCO PER SECTOR, NAAR UITKERINGSDUUR
1 maand 622 3,6% 7 5,6% 3.832 3,5% 2.928 2,2% 4.497 3,9% 792 2,1% 94 2,9% 12.772 3,07%
2 maanden 2.267 13,3% 12 9,6% 14.728 13,6% 9.616 7,2% 19.523 16,8% 2.861 7,5% 395 12,0% 49.402 11,9%
3 maanden 9.746 57,0% 66 52,8% 60.728 55,9% 64.061 48,3% 62.853 54,0% 23.934 63,1% 1.682 51,0% 223.070 53,6%
4 maanden 2.880 16,9% 32 25,6% 19.738 18,2% 31.038 23,4% 19.283 16,6% 4.892 12,9% 665 20,2% 78.528 18,9%
5 maanden 1.580 9,2% 8 6,4% 9.544 8,8% 24.966 18,8% 10.207 8,8% 5.445 14,4% 463 14,0% 52.213 12,5%
T otaal5817.095 100% 125 100% 108.570 100% 132.609 100% 116.363 100% 37.924 100% 3.299 100% 415.985 100%
(58) Abstractie makend van de gevallen waarvoor voor geen enkele maand een uitkeringsbedrag werd geregistreerd. TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR ZELFSTANDIGEN
133
3.4. ONEIGENLIJK GEBRUIK
Omwille van het brede opzet en het laagdrempelige karakter van de crisissteun via het 
overbruggingsrecht, is van bij aanvang veel aandacht besteed aan de opsporing van 
mogelijk oneigenlijk gebruik. Voor de legitimiteit en de budgettaire beheersbaarheid 
van het systeem was het immers noodzakelijk om te waken over het rechtmatige 
gebruik van de regeling.
3.4.1. Opsporing en controle
De verschillende actoren binnen het sociaal statuut van de zelfstandige hebben relatief 
snel een aantal initiatieven genomen om potentiële gevallen van misbruik op te 
sporen. In een eerste fase ging het bijvoorbeeld om het signaleren van vermoedelijke 
fraudegevallen door de fondsen aan de dienst Eerlijke Concurrentie van het RSVZ 
(ECL), de samenwerking tussen de dienst ECL en het meldpunt sociale fraude of het 
opzetten van een datamatchingsysteem binnen het RSVZ om mogelijke gevallen van 
fraude op te sporen.
Om het opsporingswerk nog te verfijnen nam de dienst ECL van het RSVZ in een 
volgende fase ook nog een aantal meer gerichte initiatieven:
	de ontwikkeling van scenario’s om potentiële frauduleuze gevallen op te sporen;
	analyse om na te gaan welke gegevens er gebruikt kunnen worden om potentiële 
frauduleuze gevallen op te sporen via artificiële intelligentie;
	samenwerking met de deelstaten.
3.4.2. Drempels
De opsporing van mogelijk misbruik werd echter bemoeilijkt door de aard van 
de coronacrisis. De omvang van de crisis en het acute karakter ervan maakte de 
uitvoeringsorganisatie, met inbegrip van de controle, bijzonder zwaar.
a. Groot aantal te verwerken dossiers
De socialeverzekeringsfondsen (controle in de eerste lijn) werden nooit eerder 
geconfronteerd met een piek aan te verwerken en te verifiëren aanvraagdossiers, 
zoals ze die in de voorbije maanden hebben gekend. Mede op vraag van minister 
Ducarme stelden zij bij de verwerking van de dossiers alles prioritair in het werk om 
een snelle uitbetaling van de uitkering in het kader van de tijdelijke crisismaatregel 
overbruggingsrecht te kunnen realiseren. Enkel de dossiers die administratief niet in 
orde bleken of die op manifeste wijze misbruik deden vermoeden, werden voor de 
uitbetaling ‘on hold’ geplaatst en van zodra de situatie het toeliet verder geverifieerd.
Eenzelfde piek aan te verwerken en te verifiëren dossiers was er ook bij de cel ExperTIZ 
van DG BeSoc (FOD Sociale Zekerheid) en de dienst Externe Audit van het RSVZ 
(samen controle in de tweede lijn).59
(59) De cel ExperTIZ staat in voor o.a. het beheer en de opvolging van het online platform PIRAMID 
waartoe alle actoren van het sociaal statuut toegang hebben (publicatie van Important Messages, Q&A, 
verspreiden van instructienota’s en aanvraagformulieren aan de SVF , enz.) en het opvolgen en beantwoorden 
van vragen in individuele dossiers. De dienst Externe Audit is belast met de externe audit van de 
socialeverzekeringsfondsen. 134
Tot slot was er ook een acute stijging van de werklast bij de dienst ECL (controle in 
de derde lijn) door een plotse en substantiële stijging van het aantal dossiers dat voor 
verder onderzoek en post factum screening werd overgemaakt. Bij de verwerking van 
deze dossiers botste de dienst op problemen, zowel in de fase van de opsporing als in 
die van de controle.
b. Opsporing
Het grote aantal dossiers60 verhinderde dat de dienst ECL elk dossier individueel kon 
controleren op mogelijk misbruik. Men zette daarom in op de doelgerichte opsporing 
van eventuele fraudedossiers. De voornaamste knelpunten situeren zich op het vlak 
van de (tijdige) beschikbaarheid van gegevens en de informatie-uitwisseling tussen de 
socialeverzekeringsfondsen en het RSVZ:
	de doelgerichte opsporing van mogelijk misbruik gebeurt onder meer via de 
kruising van gegevens uit verschillende databanken. Het is hiervoor van essentieel 
belang dat de gegevens betrouwbaar en snel beschikbaar zijn in het Algemeen 
Repertorium van de Zelfstandige Arbeiders (ARZA). In deze uitzonderlijke 
periode evolueren de gegevens van de fondsen voortdurend. Het is bijgevolg dus 
niet evident om over een databank te beschikken waarin de gegevens stabiel en 
voldoende betrouwbaar zijn voor de kruising;
	de aard van de situatie heeft tot gevolg dat de snelheid van de informatiedoorstroming 
en -uitwisseling niet beantwoordt aan de noden. Het gebeurt bijvoorbeeld dat 
sommige aanvragen voor een tweede maal worden overgemaakt, hoewel een 
beslissing van de directie ECL reeds aan het fonds werd bezorgd of dat laattijdige 
aansluitingen met vertraging gekend zijn bij de dienst ECL, waardoor de termijn 
voor het opleggen van administratieve geldboetes verstreken is.
c. Controle
Ook op het vlak van controle ervaarde de dienst ECL enkele specifieke problemen. De 
dienst moet de controles doorgaans post factum uitvoeren, wat de controlemiddelen 
beperkt.
Voor zover controles betrekking hebben op het naleven van de algemene voorwaarden 
voor de onderwerping aan het sociaal statuut – wat kan worden onderzocht op 
basis van gegevens die de zelfstandige bij de aanvraag aangaf – stellen er zich weinig 
controleproblemen.61 Voor elementen die niet af te leiden zijn uit het aanvraagdossier 
en specifiek verband houden met de tijdelijke crisismaatregel, ligt de situatie vaak 
moelijker en ervaart de dienst de volgende knelpunten:
	controles ter plaatse: de aard van de coronacrisis maakt(e) het moeilijk om 
onderzoeken ter plaatse uit te voeren;
	de effectieve sluitingen zijn moeilijk te controleren;
	oorzakelijk verband tussen onderbreking of de omzetdaling en COVID-19: het 
is zeer moeilijk om het oorzakelijke verband te verifiëren tussen de coronacrisis 
(60) Het gaat voor de dienst ECL om een groot aantal te verwerken dossiers. In verhouding tot de totale 
populatie zelfstandigen die een aanvraag TCO doet, blijft dit beperkt.
(61) Dit is vooral zo bij de opsporing van niet-aangegeven arbeid, fictieve aansluitingen en de schijnstatuten. 
Bij detectie van dergelijke fraudevormingen gebeurt de afhandeling van de dossiers overigens op de klassieke 
wijze. TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR ZELFSTANDIGEN
135
en de noodzaak tot onderbreking of een omzetdaling. De aanvragen voor de 
tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht bevatten geen bewijsstukken maar 
zijn uitsluitend gebaseerd op verklaringen op eer.
3.4.3. Vormen van oneigenlijk gebruik
De klassieke vormen van oneigenlijk gebruik in het sociaal statuut stelt de dienst 
Eerlijke Concurrentie van het RSVZ ook vast bij de tijdelijke crisismaatregel 
overbruggingsrecht.62 Tabel 19 biedt een overzicht van de diverse fraudetypes.
TABEL 19: VORMEN VAN ONEIGENLIJK GEBRUIK VAN DE TIJDELIJKE CRISISMAATREGEL OVERBRUGGINGSRECHT 
(TCO)
1. Niet-aangegeven arbeid: er is een activiteit 
zonder aansluiting als zelfstandige of zonder 
aansluiting voor de correcte tijdvakken.6. Valse verklaringen, de valse gegevens ter 
ondersteuning van een aanvraag (bv. aanvragen 
op naam van een andere persoon)
2. Fictieve activiteit: er is een aansluiting 
maar geen uitoefening van een activiteit als 
zelfstandige. De aansluiting gebeurt met het 
oog op het genot van sociale voordelen, in dit 
geval de TCO7. Detacheringen (zelfstandige die zijn 
onderwerping in het buitenland stopzet (A1-
attest), om zich in België aan te sluiten en hier 
sociale voordelen te genieten (in dit geval de 
TCO)
3. Retroactieve aansluitingen: men sluit aan 
als zelfstandige voor een vroeger tijdvak in de 
hoop om op basis daarvan sociale rechten te 
laten gelden (in dit geval de TCO). Er is voor 
het betreffende tijdvak geen sprake geweest 
van een activiteit of er is een activiteit voor een 
andere periode. 8. Beroepsverbod (aanvraag TCO terwijl 
de persoon onderworpen is aan een 
beroepsverbod)
4. Schijnstatuten (schijnzelfstandige, 
-werknemer): de betrokkene wijzigt van statuut 
(bv. in de schoot van een vennootschap) om 
aanspraak te kunnen maken op sociale rechten 
(in dit geval de TCO)9. Overgang van bijberoep naar hoofdberoep 
met de bedoeling om op basis daarvan 
aanspraak te kunnen maken op bepaalde 
sociale rechten (in dit geval de TCO)
5. Voortzetting van de activiteit tijdens een 
periode die werd opgegeven als onderbreking 
(bv. tijdens de 7 dagen onderbreking bij de 
TCO)10. De beroepskaart: aansluiting als 
zelfstandige zonder voor de beoogde activiteit 
in het bezit te zijn van de vereiste beroepskaart. 
Op basis van de aansluiting wordt vervolgens 
een sociaal voordeel (in dit geval de TCO) 
aangevraagd. 
Bron: dienst ECL, RSVZ.
3.4.4. Cijfers
Het RSVZ heeft sinds het begin van de coronacrisis 1.341 onderzoeken geopend met 
een vermoeden van fraude gelinkt aan de coronamaatregelen.
(62) Ze zijn dus niet zozeer eigen aan de tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht. 136
TABEL 20: AANTAL OPGESTARTE ONDERZOEKEN, SITUATIE OP 31 AUGUSTUS 2020
Maand Aantal
Maart 4
April 244
Mei 211
Juni 564
Juli 282
Augustus 36
T otaal 1.341
Bron: Dienst ECL, RSVZ.
TABEL 21: OPGESTARTE ONDERZOEKEN NAAR BRON, SITUATIE OP 31 AUGUSTUS 2020
Bron Aantal
Meldpunt 2.123
RSVZ 356
Andere instellingen 39
SVF 318
Datamining 405
Van de 1.341 opgestarte onderzoeken heeft het RSVZ er ondertussen 801 afgesloten, 
waarvan:
	625 met een negatief gevolg (bijvoorbeeld omdat er geen fraude is vastgesteld) of die 
geen bevoegdheid zijn van de dienst ECL (opzegging van tijdelijke werkloosheid. 
De directeur van de onderneming heeft de tijdelijke maatregel niet aangevraagd);
	176 met een positief gevolg. TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR ZELFSTANDIGEN
137
TABEL 22: TYPE FRAUDE, SITUATIE OP 31 AUGUSTUS 202063
Aantal geopende 
dossiersAantal positieve 
resultaten
Aanvraag overbruggingsrecht met valse verklaringen/
gegevens47 10
Verderzetting van activiteit 372 15
Fictieve activiteit 112 16
Niet-aangegeven arbeid 61 26
Retroactieve aansluiting 101 50
Schijnstatuut 23 20
Andere* 202 39
(Nog) Niet gekend** 420
T otaal 1.341 176
Nota: voor de lopende onderzoeken kan het type fraude nog wijzigen tijdens de behandeling van het 
onderzoek.
* Bijvoorbeeld: de betrokkene heeft per vergissing zijn activiteit stopgezet (i.p.v. onderbreking) omdat 
hij verkeerdelijk had begrepen dat dit een voorwaarde was om het overbruggingsrecht te krijgen.
** Het type fraude kan nog gekend worden tijdens de behandeling van het onderzoek.
4. BUDGETTAIRE IMPACT
De budgettaire impact van de crisismaatregelen wordt sedert april 2020 nauwgezet 
opgevolgd door het ABC. Op basis van een laatste inschatting van de uitgaven64 
voor de tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht wordt de totale kostprijs van de 
maatregelen voor de periode maart-augustus 2020 geraamd op ca. 2,1 miljard EUR.
(63) Het dient opgemerkt dat deze gegevens steeds de situatie weergeven zoals die op het moment van 
extractie. De gegevens hebben echter een evolutief karakter en het is dus mogelijk dat een nieuwe extractie 
van gegevens op een later tijdstip nog voor een wijziging van de resultaten zorgt. De gegevens die de basis 
vormden voor deze tabel, geven de toestand weer op 31 augustus 2020.
(64) Dit is op datum van 14 september 2020. 138
TABEL 23: BUDGETTAIRE IMPACT VAN DE TIJDELIJKE CRISISMAATREGEL OVERBRUGGINGSRECHT, PERIODE 
MAART-AUGUSTUS 2020, INSCHATTING OP 14 SEPTEMBER 2020
Bedrag in EUR
TCO (maart-augustus 2020) 1.984.477.590
Overbruggingsrecht ‘relance’ (juni-augustus 2020) 144.486.118
T otaal 2.128.963.708
Bron: Dienst Financiën, RSVZ.
De budgettaire impact voor de maanden september-december 2020 wordt geraamd 
op 346,7 miljoen, d.w.z. voor de toepassing van:
	de tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht tot 31 december 2020;
	het overbruggingsrecht voor de ondersteuning van de heropstart tot 31 oktober 
2020.
TABEL 24: BUDGETTAIRE IMPACT VAN DE VOORGESTELDE MAATREGELEN, SEPTEMBER-DECEMBER 2020, IN 
MILJOENEN EUR
September 98.354.546
Oktober 98.354.546
November 75.000.000
December 75.000.000
T otaal 346.709.092
De geraamde kost van de tijdelijke crisismaatregelen overbruggingsrecht voor 2020, 
zou hiermee op bijna 2,5 miljard EUR komen.
De uitgaven in het kader van de tijdelijke uitbreiding van het overbruggingsrecht 
betekenen een enorme budgettaire impact voor het Globaal Financieel Beheer 
van de Zelfstandigen. Dit effect komt bovendien boven op de i) uitgaven voor de 
ouderschapsuitkering en ii) de aanzienlijke minderontvangsten waarmee het stelsel 
geconfronteerd wordt als gevolg van de inkomensdalingen bij zelfstandigen en hun 
gebruik van de (versoepelde) betalingsfaciliteiten. TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR ZELFSTANDIGEN
139
TABEL 25: VOORLOPIGE FINANCIELE REALISATIES VAN ENKELE ANDERE MAATREGELEN IN HET 
ZELFSTANDIGENSTELSEL, SITUATIE OP 24 SEPTEMBER 2020
Aantal aanvragen Bedrag in EUR
Uitstel van bijdragebetaling 215.806 269.295.524
Vrijstelling van bijdragebetaling 49.133 98.205.175
Ouderschapsuitkering 32.033 11.311.554
Op dit moment is het onduidelijk op welke manier men de budgettaire impact van 
de crisis op het Globaal Financieel Beheer Zelfstandigen zal (moeten) ondervangen. 
Vanuit het zelfstandigenstelsel wordt in afwachting van meer duidelijkheid hierover 
alvast aangegeven dat men dit op eenzelfde wijze zal moeten doen in het zelfstandigen- 
als in het werknemersstelsel.65
5. VOORSTEL TOT BIJSTURING VAN HET SYSTEEM
Het systeem van de tijdelijke uitbreiding van het overbruggingsrecht werd ondertussen 
geëvalueerd door het ABC, op basis van de hogergenoemde cijfers omtrent het gebruik 
ervan en ook op basis van de ervaringen uit de praktijk. Vertrekkende van enkele 
vaststellingen omtrent de finaliteit, de implementatie en de doeltreffendheid van het 
systeem, formuleerde het Comité een voorstel tot bijsturing van het systeem.
5.1. VASTSTELLINGEN
5.1.1. Finaliteit van het systeem
De tijdelijke uitbreiding van het overbruggingsrecht moest ondersteuning bieden aan 
de vele zelfstandigen die in deze uitzonderlijke periode geconfronteerd werden met 
– vaak aanzienlijke – inkomensverliezen.
	In de eerste fase van de crisis heeft men met de tijdelijke crisismaatregel 
overbruggingsrecht op een snelle en laagdrempelige manier toegang willen geven 
tot een vervangingsinkomen aan zelfstandigen die hun zelfstandige activiteit 
gedwongen66 moesten onderbreken als gevolg van de beperkende maatregelen 
rond COVID-19.
	In een tweede fase van de crisis is men met het overbruggingsrecht ter ondersteuning 
van de heropstart bijkomend overgegaan tot het ondersteunen van zelfstandigen 
die na een onderbreking als gevolg van COVID-19, hun activiteit – in soms 
moeilijke omstandigheden – hebben hervat.
(65) Advies ABC 2020/11 van 2 juli 2020 ‘Impact van de tijdelijke crisismaatregelen voor zelfstandigen op 
het Globaal Financieel Beheer Zelfstandigen’.
(66) De opeenvolgende MB’s houdende dringende maatregelen om de verspreiding van het coronavirus 
COVID-19 te beperken. 140
Beide maatregelen hebben tijdens de voorbije maanden van ongeziene, economische 
onzekerheid en grote onduidelijkheid over het verdere verloop van de pandemie67, 
aan vele zelfstandigen de noodzakelijke inkomensgarantie of -aanvulling geboden (zie 
deel 2).
Na zes maanden van crisis is het acute karakter ervan enigszins afgenomen. Tezelfdertijd 
is ook duidelijk geworden dat de pandemie een factor is die in de nabije toekomst 
een zekere mate van economische onzekerheid zal blijven genereren.68 Daarom is 
het noodzakelijk om de crisissteun zoals die nu via de tijdelijke uitbreiding van het 
klassieke overbruggingsrecht wordt geboden, bij te sturen zodat het systeem:
	zonder fundamentele aanpassingen ook toepasbaar kan blijven tijdens de 
eerstvolgende periode, die zal worden gekenmerkt door verdere economische 
onzekerheid en mogelijk ook door nieuwe periodes van tijdelijke beperkende 
maatregelen (al dan niet lokaal) als gevolg van heropflakkeringen van het virus;
	meer dan vandaag:
	‒vooral de zelfstandigen ondersteunt die het zwaarst getroffen zijn/worden en
	‒transparant en gemakkelijk uitvoerbaar is.
5.1.2. Transparantie van het systeem
Sinds het begin van de crisis is de ondersteuning via de tijdelijke uitbreiding 
van het overbruggingsrecht meermaals aangepast in functie van de veranderende 
omstandigheden (cf. punt 2). De bijsturingen waren het resultaat van een complexe 
afweging tussen het streven naar doeltreffendheid, het risico op oneigenlijk gebruik, 
budgettaire beheersbaarheid en de haalbaarheid van de uitvoeringsmodaliteiten. Door 
de opeenvolgende aanpassingen is de ondersteuning via de tijdelijke uitbreiding van 
het overbruggingsrecht een weinig transparant systeem geworden: het is complex en 
nog weinig eenduidig.
Bij aanvang werd de tijdelijke crisismaatregel immers zo vormgegeven dat 
zelfstandigen er op een zeer laagdrempelige manier beroep op konden doen. Het 
systeem kreeg immers een ruim toepassingsgebied en een administratief eenvoudige 
aanvraagprocedure, met zeer beperkte bewijslast. Dit maakte het voor de zelfstandigen 
een relatief eenvoudig te begrijpen systeem en liet de sociale verzekeringsfondsen toe 
om de aanvraagdossiers snel te verwerken en korte uitbetalingstermijnen te hanteren. 
In de eerste fase van de crisis is men op die manier snel kunnen tegemoetkomen aan de 
nood van een grote groep zelfstandigen die door overmacht in een situatie van acuut 
inkomensverlies terechtkwam.
De bijsturing van het systeem en de aanvulling ervan met het overbruggingsrecht ter 
ondersteuning voor de heropstart hebben de complexiteit ervan vergroot. Sindsdien 
is het zowel voor de zelfstandigen als voor de fondsen minder evident geworden 
om na te gaan of aan de voorwaarden voldaan is om in aanmerking te komen voor 
ondersteuning. Ten eerste zijn de toekenningscriteria voor het overbruggingsrecht ter 
ondersteuning van de heropstart en de tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht 
(67) En haar consequenties.
(68) Inzonderheid bij heropflakkeringen van het virus. TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR ZELFSTANDIGEN
141
verschillend.69 Ten tweede is het in bepaalde concrete situaties soms moeilijk in te 
schatten (in het bijzonder voor de zelfstandige zelf) of een activiteit het voorwerp is 
(geweest) van verplichte tijdelijke sluiting of afhankelijk is van een activiteit waarvoor 
verplichte sluiting van toepassing is (geweest).
Verder mist het systeem een zekere eenduidigheid. Ten eerste hebben de voorbije 
maanden geleerd dat de implementatie ervan het nodige interpretatiewerk70 vraagt, 
m.n. voor wat betreft het criterium van de verplichte sluiting. Omwille van de 
duidelijkheid werd er bij aanvang voor geopteerd om het MB als basis te nemen voor 
de beoordeling van de verplichte sluitingen. De link met het MB paste ook binnen de 
initiële idee om de toegang tot de tijdelijke crisismaatregel laagdrempelig te houden. 
Door de latere evoluties van het MB, is het niet altijd eenvoudig om uit te maken 
voor welke activiteiten de verplichte sluiting van toepassing is (geweest), noch om een 
exhaustieve en vaststaande lijst van activiteiten op te stellen die onder de verplichte 
sluiting vallen/vielen.
Ten tweede veronderstelt de implementatie van het systeem in heel wat situaties 
een beoordeling op basis van het individuele dossier. De noodzaak tot interpretatie 
en de beoordeling op basis van individuele dossiers scheppen voor de zelfstandige 
onduidelijkheid maar ook onzekerheid over zijn rechten in het kader van de tijdelijke 
uitbreiding van het overbruggingsrecht.
Het complexe karakter en het gebrek aan eenduidigheid bemoeilijkt voor de zelfstandige 
het begrip en het gebruik van het systeem. Voor de socialeverzekeringsfondsen 
maakt de complexiteit van het systeem en de afwezigheid van eenduidige criteria 
de administratieve praktijk omslachtig en arbeidsintensief. De verificatie van 
elementen zoals de sector van activiteit of de afhankelijkheid van een sector waarvoor 
verplichte sluiting geldt is – net omwille van moeilijkheden inzake interpretatie en/of 
beschikbaarheid van gegevens – in de praktijk ofwel uiterst moeilijk uit te voeren ofwel 
erg tijdsintensief om na te gaan. Dit alles bemoeilijkt de automatische afhandeling 
van dossiers, wat een impact heeft op de doorloop- en uitbetalingstermijnen. Dit alles 
vormt in een reeks gevallen een vertragend element in de dossierafhandeling en dus 
bij de uitbetaling.
5.1.3. Doeltreffendheid van het systeem
De tijdelijke crisismaatregelen hebben de voorbije maanden een noodzakelijke 
ondersteuning gevormd voor de vele zelfstandigen die in deze uitzonderlijke periode 
geconfronteerd zijn geworden met inkomensverliezen (zie deel 2).
Met invoering van de TCO is aan het begin van de crisis, in maart, geopteerd voor 
een steunregeling die snel te operationaliseren was en op een laagdrempelige manier 
toegankelijk zou zijn voor de ruime groep zelfstandigen die professioneel getroffen 
werd door de COVID-19-epidemie. Dit is in een eerste fase een voor de hand liggende 
(69) Tot 31 augustus 2020 golden binnen de TCO bovendien al naargelang de uitgeoefende activiteit andere 
onderbrekingsvoorwaarden.
(70) Van de fondsen maar m.n. ook van de cel ExpertIZ (DG BeSoc, FOD Sociale Zekerheid) die o.m. 
instaat voor de instructies aan de fondsen. 142
beleidskeuze geweest, gezien het acute karakter van de situatie en van de omvang en 
ernst van de socio-economische impact die daaruit voortvloeide.
Ook de beslissing om van bij de start van de exit in te zetten op de ondersteuning van 
zelfstandigen die hun activiteit heropstarten na een verplichte tijdelijke onderbreking, 
is een voor de hand liggende beleidskeuze geweest. In heel wat gevallen verhinderde een 
heropstart immers niet dat zelfstandigen ook dan nog een aanzienlijke economische 
impact bleven ondervinden van de coronacrisis en slaagden ze er niet in om een 
rendement en dus een inkomensniveau te bereiken dat vergelijkbaar is met voorheen.
Na de eerste zes maanden van brede crisissteun zijn er redenen71 om de steun meer 
toe te spitsen op de zelfstandigen die professioneel (nog) het zwaarst getroffen worden 
door de crisis. Het is daarbij van belang dat de steun die men voor de komende periode 
voorziet via de tijdelijke uitbreiding van het overbruggingsrecht, gericht is op alle 
zelfstandigen die als gevolg van de beperkende maatregelen rond COVID-19 nood 
hebben aan financiële ondersteuning omwille van een ernstige inkomensdaling. De 
sector waarin deze zelfstandigen actief zijn en of die al dan niet het voorwerp van 
verplichte sluiting is geweest, zou daarbij van ondergeschikt belang moeten zijn.
De voorbije maanden was er in dit verband een zekere bekommernis72 over de vaak 
precaire situatie van zelfstandigen voor wie in het kader van de bestrijding van 
COVID-19 nooit een verplichting tot tijdelijke onderbreking heeft gegolden, maar 
die als gevolg van de coronacrisis wel geconfronteerd zijn (geweest) met een aanzienlijk 
inkomsten- of omzetverlies.73
Bepaalde zelfstandigen komen niet in aanmerking voor het overbruggingsrecht 
ter ondersteuning van de heropstart en kunnen sinds 1 september ook niet meer 
terugvallen op de tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht, tenzij zij voor hun 
activiteit afhankelijk zijn van een sector die wel onderworpen is (geweest) aan 
(gedeeltelijke) sluiting. Voor de toekenning van een uitkering zijn deze zelfstandigen 
echter afhankelijk van hoe men in de praktijk invulling (cf. supra interpretatie) geeft 
aan de notie ‘afhankelijk zijn van’. Hetzelfde zal zonder bijkomende maatregelen 
vanaf 1 november 2020 gelden voor zelfstandigen die momenteel gebruik maken van 
het overbruggingsrecht ter ondersteuning van de heropstart. Heel wat zelfstandigen 
in de handel, de reissector, etc. zullen als gevolg van de crisis verder geconfronteerd 
worden met een substantiële vermindering van de activiteit (en dus inkomen) op het 
moment dat de maatregel op 31 oktober 2020 ophoudt te bestaan. Zij zullen op dat 
moment niet meer kunnen terugvallen op steun via de tijdelijke uitbreiding van het 
overbruggingsrecht.
Via een bijsturing van het bestaande systeem zou kunnen gekomen worden tot een 
meer gelijkwaardige behandeling van alle zelfstandigen die getroffen worden door 
substantieel inkomensverlies als gevolg van de coronacrisis, ongeacht of hun activiteit 
(71) Zowel vanuit budgettaire overwegingen als vanuit het oogpunt van legitimiteit.
(72) Adviezen ABC 2020/04, 2020/06, 2020/14.
(73) Voor voorbeelden zie voorgaande adviezen ABC over de verlenging van de tijdelijke crisismaatregel 
overbruggingsrecht. TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR ZELFSTANDIGEN
143
al dan niet direct geviseerd is door de beperkende maatregelen. Het is immers niet 
omdat men niet verplicht is geweest tot sluiting, dat de financiële gevolgen van de 
crisis minder zwaar zijn (geweest).
Idealiter wordt het bestaande systeem zo bijgestuurd dat i) het zich vooral toespitst 
op de zelfstandigen die er het meest nood aan hebben maar ii) tezelfdertijd alle 
zelfstandigen in dergelijke precaire omstandigheden vat.
5.2. VOORSTEL TOT BIJSTURING VAN HET SYSTEEM
In het licht van het voorgaande deed het ABC in zijn recent evaluatierapport een 
voorstel tot bijsturing van de tijdelijke uitbreiding van overbruggingsrecht zoals die 
eind september van toepassing was. Met de voorgestelde aanpassingen zou kunnen 
gekomen worden tot een meer eenvoudig, transparant systeem dat gemakkelijk 
toepasbaar is en zo min mogelijk ruimte laat voor interpretatie.
Het hervormde systeem – dat idealiter zonder verdere fundamentele aanpassingen 
toepasbaar zou kunnen blijven tot ten minste 30 juni 2021 – moet volgens het Comité 
beantwoorden aan onderstaande principes en modaliteiten.
5.2.1. Finaliteit
Het voorgestelde systeem moet net als vandaag bedoeld zijn ter ondersteuning van 
zelfstandigen74 die inkomensverlies lijden als gevolg van de COVID-19-crisis, hetzij 
als gevolg van een tijdelijke onderbreking van de activiteit, hetzij als gevolg van een 
verminderde omzet die toe te schrijven is aan de crisis. Het zou twee pijlers omvatten:
	pijler 1: verplichte sluiting;
	pijler 2: aanzienlijke omzetdaling.
Het voorgestelde systeem moet echter meer dan vandaag gericht zijn op alle 
zelfstandigen die getroffen worden door aanzienlijk inkomensverlies en dus ook op 
diegene die sinds september 2020 – ondanks een aanzienlijke inkomensdaling – niet 
meer in aanmerking komen voor de tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht. Dat 
de activiteit van de zelfstandige in de loop van de voorbije maanden het voorwerp is 
geweest van een verplichte tijdelijke onderbreking op basis van het MB, zal in het 
voorgestelde systeem dan ook geen voorwaarde zijn om gebruik te kunnen maken van 
pijler 2 ‘aanzienlijke omzetdaling’.
Tezelfdertijd is het noodzakelijk dat de steun via de tijdelijke crisismaatregel sterker 
toegespitst wordt op de zwaarst getroffen zelfstandigen. Dit is belangrijk omwille van 
de legitimiteit maar ook omdat het systeem een budgettaire kost vertegenwoordigt 
die beheersbaar moet blijven, wil men de verderzetting ervan toelaten zolang de 
coronacrisis duurt en een impact heeft op het inkomen van de zelfstandigen.
(74) Het biedt een tegemoetkoming aan de zelfstandige als individu en dus niet als ondernemer. Het gaat dus 
nog steeds om een sociale uitkering en niet om bedrijfssteun. 144
5.2.2. Doelgroep
Het hervormde systeem zou nog uitsluitend bedoeld moeten zijn voor zelfstandigen 
in hoofdberoep en voor zelfstandigen in andere bijdragecategorieën die minstens de 
minimumbijdrage hoofdberoep verschuldigd zijn.
Zelfstandigen in bijberoep of actief na pensioen, student-zelfstandigen en zelfstandigen 
in hoofdberoep maar onder toepassing van het artikel 37 van het ARS, die voorlopige 
bijdragen verschuldigd zijn op een bedrag dat lager is dan de minimumbijdrage 
hoofdberoep, zouden dus niet langer in aanmerking komen voor de tijdelijke 
crisisondersteuning via het overbruggingsrecht.
5.2.3. Toekenningsvoorwaarden en aanvraagmodaliteiten
a. Pijler 1: verplichte onderbreking
De eerste pijler van het hervormde systeem zou voorbehouden zijn aan zelfstandigen die 
door de overheid (nog) verplicht worden om hun activiteit tijdelijk te onderbreken. De 
verplichting tot tijdelijke onderbreking zou dus niet langer meer moeten voortvloeien 
uit een MB houdende dringende maatregelen om de verspreiding van het coronavirus 
COVID-19 te beperken.
b. Pijler 2: aanzienlijke omzetdaling
De tweede pijler van het hervormde systeem zou bedoeld zijn voor zelfstandigen die 
als gevolg van de crisis geconfronteerd worden met een verminderde economische 
rendabiliteit en daardoor een aanzienlijk inkomensverlies ondervinden.
De toegang tot deze tweede pijler is voorbehouden aan zelfstandigen die voldoen aan 
een dubbele voorwaarde:
	Omzetdaling
Er moet in de maand waarvoor de tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht 
wordt aangevraagd, sprake zijn van een ‘aanzienlijke omzetdaling’. Het gebruik 
van dit criterium75 laat toe om de steun toe te spitsen op de zelfstandigen die het 
zwaarst worden getroffen door de crisis. Om een beroep te doen op de maatregel 
moet er in de maand waarvoor de aanvraag geldt sprake zijn van ten minste 40% 
omzetdaling ten opzichte van dezelfde maand tijdens het kalenderjaar 2019.76 77
(75) En de verstrenging ervan door het optrekken van het vereiste dalingspercentage van 10% naar 40%.
(76) D.w.z. een omzetdaling van 40% in november 2020 ten opzichte van november 2019, maar ook een 
omzetdaling van 40% in maart 2021 ten opzichte van maart 2019.
(77) Het is aangewezen om te bekijken hoe dit omzetcriterium voor bepaalde situaties (seizoensgebonden 
activiteit, starters of zelfstandigen die in de refertemaand een arbeidsongeschiktheidsuitkering ontvingen) 
verder kan worden verfijnd zodat voldoende rekening wordt gehouden met het specifieke karakter van deze 
activiteiten en van het daaraan verbonden inkomensverloop. TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR ZELFSTANDIGEN
145
	Bijdragebetaling
Tot dusver gold voor de tijdelijke crisismaatregel overbruggingsrecht geen 
voorwaarde tot bijdragebetaling. In het voorgestelde systeem zouden daarentegen 
wel bijdragevoorwaarden gelden:
	‒voor gevestigde zelfstandigen: minstens vier kwartalen effectieve bijdragebetaling 
tijdens een tijdvak van zestien kwartalen. Dit is de bijdragevoorwaarde die ook 
geldt voor de toegang tot het klassieke overbruggingsrecht;
	‒voor starters (minder dan 12 kwartalen actief): minimum 2 kwartalen van 
effectieve bijdragebetaling.
5.2.4. Uitkering
In het voorgestelde systeem wordt enkel nog gewerkt met volledige uitkeringen78. De 
hoogte ervan blijft onveranderd en stemt overeen met de hoogte van het klassieke 
Een cumulatie met andere vervangingsinkomens zou onder bepaalde voorwaarden 
mogelijk blijven. In dat geval zal de uitkering, verstrekt in het kader van de tijdelijke 
uitbreiding overbruggingsrecht, verminderd worden met het bedrag van de andere 
uitkering.
5.3. VOORSTEL TOT TIJDELIJKE VERSOEPELING VAN HET KLASSIEKE OVERBRUGGINGSRECHT
Tot slot zullen er zelfstandigen zijn wier activiteit ondanks de crisissteun van de 
voorbije maanden financieel niet meer leefbaar zal blijken en voor wie faillissement of 
definitieve stopzetting als gevolg van de huidige crisis onontkoombaar is. Omdat de 
financiële ondersteuning van deze groep niet past binnen de filosofie van de tijdelijke 
crisismaatregel overbruggingsrecht, is het belangrijk dat deze zelfstandigen hun weg 
vinden naar het klassieke overbruggingsrecht. In bepaalde situaties kan er echter 
een drempel zijn om de overstap te maken van de tijdelijke crisismaatregel naar het 
klassieke overbruggingsrecht en dit omwille van striktere toekenningsvoorwaarden 
en -modaliteiten bij die laatste. De bijsturing van de tijdelijke uitbreiding van het 
overbruggingsrecht zou daarom best gepaard gaan met een tijdelijke versoepeling van 
bepaalde modaliteiten van het klassieke overbruggingsrecht79 zodat die drempel wordt 
weggewerkt.80
(78) Aangezien zelfstandigen in bijberoep of actief na pensioen, student-zelfstandigen en hoofdberoepers 
die onder het toepassingsgebied van art. 37 van het ARS vallen, niet langer gebruik kunnen maken van de 
maatregel als zij niet de minimumbijdrage hoofdberoep verschuldigd zijn, vervalt ook het systeem van de 
‘halve uitkeringen’.
(79) Waarvoor strengere toekenningscriteria gelden.
(80) In zijn advies 2020/15 van 24 september 2020 buigt het ABC zich over enkele voorstellen in die 
richting van minister Ducarme en doet het enkele bijkomende voorstellen. 146
BIJLAGE
TABEL 26: POPULATIE AANGESLOTEN ZELFSTANDIGEN NAAR ACHTERGRONDKENMERKEN, SITUATIE OP 
31 DECEMBER 2019
Aantal %
Mannen 743.903 65,0%
Vrouwen 401.112 35,0%
Vlaams Gewest 703.409 61,4%
Waals Gewest 313.516 27,4%
Brussels Hoofdstedelijk Gewest 114.482 10,0%
Buitenland 13.608 1,2%
Landbouw 98.404 8,6%
Visserij 553 0,0%
Industrie 264.190 23,1%
Handel 329.866 28,8%
Vrije beroepen 359.458 31,4%
Diensten 83.818 7,3%
Allerlei 8.726 0,8%
Hoofdberoep 747.589 65,3%
Bijberoep 281.210 24,6%
Actief na pensioen 116.216 10,1%
T otaal 1.145.015 100% TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR ZELFSTANDIGEN
147
TABEL 27: AANTAL UITBETAALDE UITKERINGEN TIJDELIJKE CRISISMAATREGEL OVERBRUGGINGSRECHT, SITUATIE OP 29 AUGUSTUS 2020
Mannen 252.877 65,8% 265.024 66,0% 241.914 65,8% 89.980 65,2% 40.238 62,3%
Vrouwen 131.284 34,2% 136.590 34,0% 125.616 34,2% 48.121 34,8% 24.319 37,7%
Hoofdberoep 366.832 95,5% 383.874 95,6% 352.718 96,0% 133.471 96,6% 63.352 98,1%
Bijberoep 9.483 2,5% 9.811 2,4% 8.843 2,4% 2.802 2,0% 897 1,4%
Actief na pensioen 7.846 2,0% 7.929 2,0% 5.969 1,6% 1.828 1,3% 308 0,5%
Landbouw 15.678 4,1% 16.451 4,1% 14.960 4,1% 4.791 3,5% 1.934 3,0%
Visserij 116 0,0% 118 0,0% 110 0,0% 40 0,0% 13 0,0%
Industrie 99.455 25,9% 105.018 26,1% 94.527 25,7% 31.608 22,9% 11.536 17,9%
Handel 125.599 32,7% 127.814 31,8% 121.848 33,2% 57.367 41,5% 30.697 47,6%
Vrije beroepen 104.497 27,2% 112.628 28,0% 98.264 26,7% 32.138 23,3% 12.742 19,7%
Diensten 35.789 9,3% 36.401 9,1% 34.887 9,5% 10.958 7,9% 7.074 11,0%
Allerlei 3.027 0,8% 3.184 0,8% 2.934 0,8% 1.199 0,9% 561 0,9%
Vlaams Gewest 221.965 57,8% 231.777 57,7% 209.757 57,1% 74.852 54,2% 33.978 52,6%
Waals Gewest 107.477 28,0% 112.412 28,0% 103.872 28,3% 36.816 26,7% 20.331 31,5%
Brussels Hoofdst. Gewest 47.353 12,3% 49.934 12,4% 46.875 12,8% 23.293 16,9% 9.382 14,5%
Buitenland 2.915 0,8% 2.970 0,7% 2.801 0,8% 1.237 0,9% 420 0,7%
Niet gekend 4.451 1,2% 4.521 1,1% 4.225 1,1% 1.903 1,4% 446 0,7%
Verplichte sluiting 159.833 41,6% 161.627 40,2% 155.249 42,2% 42.520 30,8% 8.432 13,1%
Niet-verplichte sluiting 224.328 58,4% 239.987 59,8% 212.281 57,8% 71.100 51,5% 23.604 36,6%
Relance - - - - - - 24.481 17,7% 32.521 50,4%
Volledige uitkering 375.273 97,7% 391.786 97,6% 359.816 97,9% 135.859 98,4% 64.053 99,2%
Gedeeltelijke uitkering 8.888 2,3% 9.828 2,4% 7.714 2,1% 2.242 1,6% 504 0,8%
T otaal 384.161 100% 401.614 100% 367.530 100% 138.101 100% 64.557 100%
Bron: Dienst GIB, RSVZ. 148
TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT ALS FINANCIEEL VANGNET VOOR 
ZELFSTANDIGEN DIE INKOMENSVERLIES ONDERVINDEN ALS GEVOLG VAN DE CORONACRISIS
1. INLEIDING 111
2. TIJDELIJKE UITBREIDING VAN HET OVERBRUGGINGSRECHT IN HET KADER VAN DE 
 CORONA CRISIS 112
2.1. TIJDELIJKE CRISISMAATREGEL OVERBRUGGINGSRECHT (TCO)  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
2.2. OVERBRUGGINGSRECHT TER ONDERSTEUNING VAN DE HEROPSTART . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116
3. GEBRUIK TIJDELIJKE UITBREIDING OVERBRUGGINGSRECHT 118
3.1. UITBETALINGEN UITKERINGEN TIJDELIJKE UITBREIDING OVERBRUGGINGSRECHT  . . . . . . . . . . . . . . . . . 119
3.2. PROFIEL VAN DE BEGUNSTIGDEN VAN DE TIJDELIJKE CRISISMAATREGEL OVERBRUGGINGSRECHT (TCO) . 120
3.3. GEBRUIK  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 124
3.4. ONEIGENLIJK GEBRUIK  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 133
4. BUDGETTAIRE IMPACT 137
5. VOORSTEL TOT BIJSTURING VAN HET SYSTEEM 139
5.1. VASTSTELLINGEN  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139
5.2. VOORSTEL TOT BIJSTURING VAN HET SYSTEEM  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143
5.3. VOORSTEL TOT TIJDELIJKE VERSOEPELING VAN HET KLASSIEKE OVERBRUGGINGSRECHT . . . . . . . . . . . . 145
 BIJLAGE 146 149
COVID-19-CRISIS: SIMULATIE 
IMPACT VAN HET LOONVERLIES 
BIJ TIJDELIJKE WERKLOOSHEID IN 
GEVAL VAN OVERMACHT EN HET 
INKOMENSVERLIES IN GEVAL VAN 
EEN OVERBRUGGINGSRECHT
DOOR YANNICK THUY, GUY VAN CAMP en DIETER VANDELANNOOTE
Federaal Planbureau
Als gevolg van de COVID-19-crisis kunnen werkgevers gebruikmaken van een 
regeling tijdelijke werkloosheid wanneer ze de arbeidsduur van werknemers tijdelijk 
moeten verminderen.
Zelfstandigen die verplicht zijn hun activiteit te onderbreken of die hun activiteit 
vrijwillig onderbreken kunnen onder bepaalde voorwaarden een beroep doen op een 
Deze nota tracht inzicht te verschaffen in de mate waarin het beschikbare inkomen 
wijzigt als gevolg van een terugval op een systeem van tijdelijke werkloosheid of een 
overbruggingsrecht. We voeren deze analyse uit op basis van typegevallen. Verder 
situeren we deze inkomensveranderingen binnen de totale bevolking, op basis van een 
aantal socioeconomische karakteristieken zoals de positie van de nieuwe gerechtigden 
binnen een inkomensverdeling. Deze oefening wordt uitgevoerd met behulp van een 
microsimulatiemodel.
We focussen op maatregelen die het verlies aan inkomen compenseren. Aanvullende 
maatregelen die bepaalde kosten als werknemer of zelfstandige compenseren nemen 
we dus niet in beschouwing. Zo houden we geen rekening met de door de Vlaamse 
regering geboden mogelijkheid om de water- en energiefactuur van tijdelijke werklozen 
gedurende 1 maand te dragen.1 Ook zelfstandigen kunnen, naast de compensatie 
voor het verlies aan inkomen via het overbruggingsrecht, een beroep doen op een 
aantal andere steunmaatregelen, zoals de hinderpremie, de sluitingspremie of de 
compensatiepremie. Deze steunmaatregelen voor bedrijven werden in het leven 
geroepen omdat bedrijven als gevolg van de Coronacrisis hinder ondervinden om hun 
activiteiten op een normale manier uit te oefenen en zijn eerder bedoeld om vaste 
kosten te vergoeden. Ook deze premies vallen dus buiten het bestek van deze studie.
(1) Zie https://www.vlaanderen.be/water-en-energievergoeding-bij-tijdelijke-werkloosheid-door-covid-19. 150
We maken voor deze bijdrage gebruik van extern aangeleverde cijfers over het aantal 
werknemers dat een vergoeding voor tijdelijke werkloosheid opneemt of zelfstandigen 
die een aanvraag indienen voor een overbruggingsrecht. De cijfers die we hier hanteren 
vatten de toestand gedurende de maanden maart, april en mei van 2020.
In sectie 2 geven we een beknopte beschrijving van de maatregelen die we 
trachten te modelleren. Sectie 3 beschrijft de data waarover we beschikken en de 
implementatiekeuzes die gemaakt werden. Resultaten worden opgenomen in sectie 4. 
De belangrijkste conclusies van deze studie worden tot slot samengevat in sectie 5.
2. BESCHRIJVING MAATREGELEN
2.1. TIJDELIJKE WERKLOOSHEID IN GEVAL VAN OVERMACHT ALS GEVOLG VAN DE COVID-19-
CRISIS
2.1.1. Wie komt wel en niet in aanmerking voor de maatregel?2
Deze maatregel kan worden ingevoerd voor:
	zowel arbeiders als bedienden (van de privésector, de publieke sector en de non-
profitsector);
	uitzendkrachten tijdens de duur van hun uitzendarbeidsovereenkomst (eventueel 
hernieuwbaar);
	leerlingen die een alternerende opleiding volgen (met name de leerlingen met een 
alternerende overeenkomst in de Franse Gemeenschap en met een overeenkomst 
van alternerende opleiding in de Vlaamse Gemeenschap).
Komen niet in aanmerking:
	ambtenaren;
	studenten;
	zelfstandigen in hoofdberoep. Zij hebben geen recht op tijdelijke werkloosheid 
wegens overmacht, ook niet bij een tijdelijke onderbreking van hun activiteit. 
Dat is ook het geval voor titularissen van vrije beroepen (advocaten, architecten, 
notarissen, enz.).
Momenteel is voorzien dat deze maatregelen van kracht blijven tot 31 augustus 2020, 
maar deze maatregelen kunnen uiteraard nog verlengd worden.
2.1.2. Wat is de omvang van de steun?3
De werknemer die tijdelijk werkloos wordt gesteld op grond van economische 
oorzaken heeft normaal gezien recht op een uitkering die 65% bedraagt van het 
begrensde gemiddelde loon, met een maximumloon van 2.754,76 EUR per maand. 
Voor de periode vanaf 1 februari 2020 tot 31 augustus 2020 wordt dat percentage 
verhoogd naar 70%.4 De basisuitkering tijdelijke werkloosheid in geval van overmacht 
‘Coronavirus’ bedraagt ook 70% van het begrensde gemiddelde loon. De wegens 
(2) Bron: https://www.rva.be/nl/documentatie/infoblad/t2.
(3) Bron: https://www.rva.be/nl/documentatie/infoblad/t2.
(4) Deze verhoging tot 70% geldt overigens voor alle motieven tijdelijke werkloosheid, ook dus voor bv. 
diegenen die tijdelijk werkloos zouden worden als gevolg van slecht weer. COVID-19-CRISIS: SIMULATIE IMPACT VAN HET LOONVERLIES EN HET INKOMENSVERLIES
151
overmacht tijdelijk werkloos gestelde werknemers zijn vrijgesteld van wachttijd. 
Dit betekent dat deze onmiddellijk recht hebben op uitkeringen en geen bewijs van 
het aantal arbeids- of gelijkgestelde dagen moeten leveren. De dagen van tijdelijke 
werkloosheid omwille van overmacht worden ook meegenomen in de berekening 
van het vakantiegeld van de betrokken werknemer. Naast een verhoging van het 
percentage en een bijhorende verhoging van de maximale uitkering, werd ook beslist 
om de minimale uitkering voor alle gezinssituaties te brengen op 70/65ste van het 
minimum van de werknemer met gezinslast.5
Boven op deze werkloosheidsuitkering heeft de werknemer ook recht op een aanvullende 
vergoeding (supplement) van minstens 2 EUR per dag, in geval van tijdelijke 
werkloosheid op grond van economische oorzaken.6 Dat supplement wordt betaald door 
de werkgever of door een Fonds voor Bestaanszekerheid. De werknemer die tijdelijk 
werkloos wordt gesteld wegens overmacht (reden “coronavirus”) ontvangt boven op de 
werkloosheidsuitkering een supplement van 5,63 EUR per dag, ten laste van de RVA.
Daarnaast kan de werkgever, net zoals voorheen, op vrijwillige basis ook nog een 
supplement betalen boven op de tijdelijke werkloosheid en de wettelijk voorziene 
supplementen die hierboven reeds vermeld worden. Op dit eventuele supplement van 
de werkgever zijn geen bijdragen verschuldigd (noch de gewone sociale bijdragen, 
noch de bijdragen in het kader van de zogenaamde Decava-regeling). De RSZ stelt als 
enige voorwaarde aangaande de hoogte van de aanvulling, dat deze niet tot gevolg mag 
hebben dat de werknemer na aftrek van persoonlijke bijdragen en personenbelastingen 
meer zou ontvangen dan wanneer hij gewerkt had.7
2.2. OVERBRUGGINGSRECHT VOOR ZELFSTANDIGEN DIE VERPLICHT OF VRIJWILLIG HUN 
ACTIVITEIT ONDERBREKEN8
2.2.1. Wie komt in aanmerking voor de maatregel?9
Zelfstandigen die sociale bijdragen verschuldigd zijn in België kunnen in aanmerking 
komen voor een tijdelijk Corona-overbruggingsrecht als het gaat om:
	een verplichte sluiting om de activiteit volledig of gedeeltelijk te onderbreken; 
	een vrijwillige onderbreking van ten minste 7 opeenvolgende kalenderdagen.
(5) Zie artikel 6 van het “Koninklijk besluit tot aanpassing van de procedures in het kader van tijdelijke 
werkloosheid omwille van het COVID-19-virus en tot wijziging van artikel 10 van het koninklijk besluit van 
6 mei 2019 tot wijziging van de artikelen 27, 51, 52bis, 58, 58/3 en 63 van het koninklijk besluit van 25 
november 1991 houdende de werkloosheidsreglementering en tot invoeging van de artikelen 36sexies, 63bis 
en 124bis in hetzelfde besluit”.
(6) Dit supplement bestond ook al voor de coronacrisis (zie FAQ Tijdelijke werkloosheid, p. 188, Rio Doc 
(https://diensten.rva.be/)).
(7) Zie https://www.rsz.fgov.be/nl/werkgevers-en-de-rsz/coronavirus-maatregelen-voor-werkgevers/
aanvulling-bij-de-rva-uitkering-voor-ti.
(8) We beperken ons hier tot de bespreking van de voorwaarden die van toepassing zijn bij een sluiting 
(periode maart – juni 2020). Daarnaast werd ook voorzien in de mogelijkheid om een beroep te doen 
op een overbruggingsrecht wanneer er niet heropgestart kan worden (periode juli – december 2020). De 
voorwaarden die gelden bij een heropstart behandelen we hier niet. Zie https://www.rsvz.be/nl/news/
moeilijkheden-door-het-coronavirus.
(9) Bron: https://www.rsvz.be/nl/news/moeilijkheden-door-het-coronavirus. 152
Er kunnen twee groepen onderscheiden worden:
Groep A:
	zelfstandigen in hoofdberoep, inclusief helpers, meewerkende echtgenoten 
maxistatuut en (primo)starters;
	zelfstandigen in bijberoep of een student zelfstandige met voorlopige bijdragen die 
minstens gelijk zijn aan de minimumbijdragen voor zelfstandigen in hoofdberoep;
	zelfstandigen in hoofdberoep gelijkgesteld met bijberoep (artikel 37 ARS) 
die voorlopige bijdragen verschuldigd zijn die minstens gelijk zijn aan de 
minimumbijdragen voor zelfstandigen in hoofdberoep.10
Groep B:
	zelfstandigen in bijberoep of een student-zelfstandige met voorlopige bijdragen op 
een referte-inkomen van het jaar N-3 dat zich situeert tussen 6.996,89 EUR en 
13.993,77 EUR;
	zelfstandige in hoofdberoep gelijkgesteld met bijberoep (artikel 37 ARS) die 
voorlopige bijdragen verschuldigd is op een referte-inkomen van het jaar N-3 dat 
zich situeert tussen 6.996,89 EUR en 7.330,52 EUR;
	gepensioneerde maar nog actieve zelfstandige met voorlopige bijdragen op een 
referte-inkomen van het jaar N-3 dat hoger is dan 6.996,89 EUR.
2.2.2. Wat is de omvang van de steun?11
Het corona-overbruggingsrecht bij een verplichte of vrijwillige sluiting voorziet de 
betaling van het volledige maandbedrag voor de maanden maart tot december 2020 
voor zelfstandigen die tot groep A behoren, namelijk:
	1.291,69 EUR, indien geen gezinslast;
	1.614,10 EUR, indien wel gezinslast.
Zelfstandigen die tot groep B behoren hebben recht op maximaal de helft van het 
volledige maandbedrag. Voor deze groep wordt het principiële cumulverbod met een 
ander vervangingsinkomen opgeheven en geldt dat de som van de halve financiële 
uitkering en het andere vervangingsinkomen per maand het bedrag van maximum 
1.614,10 EUR niet overschrijdt. In geval van overschrijding zal het maandelijkse bedrag 
van het overbruggingsrecht verminderd worden ten belope van deze overschrijding.
Voor het corona-overbruggingsrecht is ook geen attest van de RVA vereist om te 
bewijzen dat de zelfstandige niet in aanmerking komt voor een werkloosheidsuitkering.
3. DATA EN MODELLERING
De typegevalsimulaties worden uitgevoerd met het model TYPECAST, de 
verdelingsanalyses met het model EXPEDITON.12
(10) Er geldt hier dus een vermoeden van verzaking aan artikel 37 ARS.
(11) Bron: https://www.rsvz.be/nl/news/moeilijkheden-door-het-coronavirus.
(12) Zie voor een beschrijving van deze modellen: https://www.plan.be/publications/publication-1849-nl-
beschrijving+en+gebruik+van+het+model+expedition. COVID-19-CRISIS: SIMULATIE IMPACT VAN HET LOONVERLIES EN HET INKOMENSVERLIES
153
3.1. HET BASISMODEL
De steekproef waarmee EXPEDITION gevoed wordt omvat gepseudonimiseerde13 
administratieve persoonsgegevens voor een representatief staal van de Belgische 
bevolking. Deze steekproef wordt getrokken uit een populatiebestand dat de toestand 
van de bevolking weergeeft op één moment in de tijd, op dit moment 1 januari 2012. 
Voor de geselecteerde individuen worden vervolgens gegevens opgevraagd uit diverse 
administratieve bronnen. Het gaat hier zowel om gegevens voor 2012 maar ook voor 
vroegere jaren. Het basisbestand bevat categorische en intervalvariabelen, die een aantal 
karakteristieken van het individu of het huishouden weerspiegelen, variabelen met 
nominale waarden die uitgedrukt zijn in marktprijzen en een wegingsfactor waarmee 
de individuele records worden opgehoogd tot op het niveau van de totale populatie.
De variabelen met nominale waarden in het basisbestand zijn uitgedrukt in prijzen 
van voornamelijk 2012. De karakteristieken in het basisbestand weerspiegelen de 
sociaaleconomische toestand van 2012. T ussen het basisjaar en het baselinejaar 2020, het 
jaar waarvoor simulatieresultaten gerapporteerd worden, hebben zich naast evoluties 
in het algemene welvaartsniveau ook wijzigingen in de populatiestructuur voorgedaan. 
Eén manier om met deze wijzigingen rekening te houden, zou erin kunnen bestaan om 
de onderliggende trends, die zich tussen 2012 en 2020 ontwikkeld hebben, expliciet te 
modelleren. Deze optie volgen we niet voor dit model. Wel trachten we, op basis van 
geobserveerde trends, deze ontwikkelingen zoveel mogelijk te vatten in een aanpassing 
van de wegingsfactor.
Nominale bedragen van uitkeringen, bijdragen en belastingen worden doorgaans 
gesimuleerd met parameterwaarden die uitgedrukt zijn in het prijsniveau van het 
baselinejaar. De nominale bedragen uit het basisbestand die niet gesimuleerd worden, 
worden aangepast aan het prijsniveau van het baselinejaar door toepassing van 
zogenaamde upratingfactoren.
3.2. IMPUTATIE VAN DE OPNAMES TIJDELIJKE WERKLOOSHEID EN HET OVERBRUGGINGSRECHT
Op basis van de gegevens in het basisbestand kunnen we werknemers en zelfstandigen 
identificeren. Zo kennen we voor werknemers onder andere het geslacht, het statuut 
(arbeider, bediende), de hoogte van het dagloon en het paritair comité waartoe ze 
behoren.
Op basis van externe bronnen weten we hoeveel werknemers gebruikmaken van de 
regeling tijdelijke werkloosheid. Deze informatie is beschikbaar op het niveau van onder 
(13) ‘Pseudonimisering’ wordt in de Algemene verordening gegevensbescherming (AVG/GDPR, (EU) 
2016/679) gedefinieerd als “het verwerken van persoonsgegevens op zodanige wijze dat de persoonsgegevens niet 
meer aan een specifieke betrokkene kunnen worden gekoppeld zonder dat er aanvullende gegevens worden gebruikt, 
mits deze aanvullende gegevens apart worden bewaard en technische en organisatorische maatregelen worden 
genomen om ervoor te zorgen dat de persoonsgegevens niet aan een geïdentificeerde of identificeerbare natuurlijke 
persoon worden gekoppeld”. 154
andere het geslacht, het statuut, de hoogte van het dagloon en het paritair comité.14 
Van diezelfde combinatie van karakteristieken kennen we ook een actuele raming van 
het aantal actieve werknemers. De verhouding tussen het aantal gevallen met tijdelijke 
werkloosheid en het aantal actieve werknemers, die van buitenaf wordt aangeleverd, 
wordt vervolgens gebruikt om in de EXPEDITION-steekproef een selectie te maken 
van de werknemers die in aanmerking komen voor een vergoeding wegens tijdelijke 
werkloosheid. De selectie van deze werknemers gebeurt op een toevallige wijze en 
zodanig dat het percentage opnames per combinatie in de steekproef en in de externe 
bron elkaar zo dicht mogelijk benaderen.15
De werknemersstatuten die we in EXPEDITION gebruiken zijn statuten op jaarbasis 
en niet op kwartaal- of maandbasis. Alle individuen voor wie gedurende een gegeven 
jaar een arbeidsmarktactiviteit geobserveerd werd, komen dus voor selectie in 
aanmerking. Individuen die op basis van hun geobserveerde gegevens reeds voor een 
bepaalde periode van het jaar gekend zijn als tijdelijk werklozen, worden dus niet 
uitgesloten uit de groep van potentieel gerechtigden. Indien ze geselecteerd worden 
voor een uitkering tijdelijke werkloosheid in het kader van de coronamaatregelen, is het 
hun geobserveerde arbeidstijd die overeenkomstig verminderd wordt. Zelfstandigen 
worden niet uitgesloten uit de groep van individuen die potentieel gerechtigd zijn op 
een uitkering tijdelijke werkloosheid, ondanks de voorwaarden die gestipuleerd worden 
in sectie 2.1.1. Om te vermijden dat er een cumul is tussen het overbruggingsrecht en 
de uitkering tijdelijke werkloosheid, doen we wel het omgekeerde. Individuen die op 
jaarbasis gelijktijdig voorkomen in een statuut van werknemer en zelfstandige worden 
bij de selectie van de potentieel gerechtigden voor een overbruggingsrecht uitgesloten.
Bij het toepassen van de selectiekansen maken we geen onderscheid naar opnamemotief. 
Individuen die tijdelijk werkloos worden als gevolg van overmacht door het 
‘Coronavirus’ en diegene die initieel in het systeem terechtkomen met het motief 
economische werkloosheid, worden dus niet onderscheiden. Er zijn aanwijzingen 
om aan te nemen dat deze aanvragen finaal toch op een uniforme manier behandeld 
zullen worden.16 Het optrekken van het vergoedingspercentage van 65% naar 70% 
is al voorzien voor een beperkte periode in de tijd. De eventuele gelijkschakeling van 
beide aanvraagmotieven is dus vooral van belang voor de eventuele toekenning van het 
supplement van 5,63 EUR per dag.
(14) Concreet is deze informatie afkomstig van een koppeling tussen de RVA-uitbetalingsgegevens aan 
tijdelijke werklozen voor de uitbetalingsmaanden maart, april en mei en de RSZ-werknemersgegevens van 
het eerste kwartaal van 2020. De koppeling werd begin juli 2020 uitgevoerd. Er kan daarom verondersteld 
worden dat de uitbetalingsinformatie voor de betreffende maanden redelijk volledig is. De RSZ-gegevens 
worden geteld op basis van het aantal arbeidsplaatsen per kwartaal. Er wordt verder verondersteld dat de 
verdeling van de tijdelijke werkloosheid naar de verschillende karakteristieken geslacht, statuut, enz. gelijk is 
op het niveau van de arbeidsplaatsen en op het niveau van de werknemers.
(15) Het was onmogelijk om de volledige analyse kort na het invoeren van de maatregelen uit te voeren met 
meer recente en exact gekoppelde gegevens. Als gevolg van de coronacrisis werden verschillende voorstellen 
geformuleerd om administratieve gegevens sneller te ontsluiten voor onderzoek. Zie onder andere het 
advies van de SERV (https://www.serv.be/sites/default/files/documenten/SERV_20200622_databeleid_
corona_ADV.pdf) en het Expertenadvies relancebeleid Vlaamse Arbeidsmarkt (https://www.vlaanderen.be/
publicaties/expertenadvies-relancebeleid-vlaamse-arbeidsmarkt), p. 62 e.v..
(16) Zie https://www.rva.be/nl/nieuws/hoe-vraagt-u-als-werkgever-tijdelijke-werkloosheid-voor-uw-werknemers-
aan. COVID-19-CRISIS: SIMULATIE IMPACT VAN HET LOONVERLIES EN HET INKOMENSVERLIES
155
Naast het percentage werknemers met een uitkering tijdelijke werkloosheid gedurende 
de maanden maart, april en mei, beschikken we per combinatie ook over het aantal 
dagen gedurende dewelke deze uitkering werd uitbetaald. Er wordt daarom gewerkt 
met een variabel aantal dagen tijdelijke werkloosheid, waarbij het aantal dagen varieert 
in functie van de karakteristieken van de werknemer.
Van de in totaal ongeveer 4,5 miljoen jobs wordt geraamd dat er voor respectievelijk 
maart, april en mei 21,3%, 25,5% en 18,4% een uitkering tijdelijke werkloosheid 
werd aangevraagd. Voor wat volgt, werken we verder met het gemiddelde aantal 
tijdelijke werklozen over deze drie maanden samen, zijnde 21,7%.
Het percentage tijdelijke werklozen varieert onder andere naar geslacht, statuut en 
hoogte van het dagloon. Voor wat het aantal dagen tijdelijke werkloosheid betreft, is 
deze variatie veel minder uitgesproken (zie respectievelijk Tabel 1, Tabel 2 en Tabel 3). 
Het aantal dagen tijdelijke werkloosheid varieert bijvoorbeeld veel meer over de 
verschillende paritaire comités. Wegens de omvang van het aantal paritaire comités 
rapporteren we deze informatie hier niet.
TABEL 1: PERCENTAGE JOBS MET TIJDELIJKE WERKLOOSHEID EN GEMIDDELD AANTAL DAGEN TIJDELIJKE 
WERKLOOSHEID PER GESLACHT 
Geslacht % jobs met tijdelijke 
werkloosheidGemiddeld aantal dagen 
tijdelijke werkloosheid
Mannen 24,5 36,6
Vrouwen 18,9 36,6
T otaal 21,7 36,6
TABEL 2: PERCENTAGE JOBS MET TIJDELIJKE WERKLOOSHEID EN GEMIDDELD AANTAL DAGEN TIJDELIJKE 
WERKLOOSHEID PER STATUUT17
Statuut % jobs met tijdelijke 
Arbeiders 34,8 37,6
Bedienden 17,8 35,2
(17) Hoewel ambtenaren strikt genomen uitgesloten zijn van de regeling tijdelijke werkloosheid komen in 
de gegevens een zeer beperkt aantal gevallen (minder dan 0,002%) met dit statuut voor. We nemen deze 
gegevens niet mee op in deze tabel. 156
TABEL 3: PERCENTAGE JOBS MET TIJDELIJKE WERKLOOSHEID EN GEMIDDELD AANTAL DAGEN TIJDELIJKE 
WERKLOOSHEID PER HOOGTE VAN HET DAGLOON
Hoogte van het dagloon % jobs met tijdelijke 
0 of meer en minder dan 25 12,5 44,6
25 of meer en minder dan 50 20,4 46,4
50 of meer en minder dan 75 33,2 45,1
75 of meer en minder dan 100 33,0 38,5
100 of meer en minder dan 125 26,0 35,7
125 of meer en minder dan 150 18,1 32,2
150 of meer en minder dan 175 13,0 30,0
175 of meer en minder dan 200 10,2 27,6
200 of meer en minder dan 225 7,6 26,7
225 of meer en minder dan 250 6,3 25,7
250 of meer en minder dan 275 5,3 25,7
275 of meer en minder dan 300 4,4 26,2
300 of meer en minder dan 325 3,7 25,5
325 of meer en minder dan 350 2,9 25,8
350 of meer en minder dan 375 2,8 25,2
375 of meer en minder dan 400 3,4 28,1
400 of meer en minder dan 425 3,1 27,3
425 of meer en minder dan 450 3,8 32,5
450 of meer en minder dan 475 3,4 29,7
475 of meer 2,9 32,3
Naast de uitbetalingsgegevens van de uitkering tijdelijke werkloosheid beschikken we 
ook over informatie over de eventuele supplementen die door bepaalde werkgevers 
worden uitgekeerd bovenop de werkloosheidsuitkering.18 De informatie over deze 
supplementen is enkel beschikbaar per statuut en paritair comité waaronder de 
werknemer valt. De betreffende informatie laat niet alleen toe om een gemiddeld 
dagbedrag maar ook om het aantal dagen met een supplement te bepalen, per 
combinatie van het statuut en het paritair comité.
Anders dan bij de basisuitkering zelf, zijn er meer bedienden dan arbeiders die recht 
hebben op een supplement van de werkgever (zie Tabel 4). Ook het gemiddeld 
dagbedrag en het gemiddelde aantal dagen met een supplement, ligt bij de bedienden 
(18) Deze informatie werd aangeleverd door de Unie van Sociale Secretariaten. COVID-19-CRISIS: SIMULATIE IMPACT VAN HET LOONVERLIES EN HET INKOMENSVERLIES
157
hoger dan bij arbeiders (zie Tabel 4). Het totale aantal tijdelijk werklozen met een 
supplement is wel beperkt (16% volgens de gegevens die gebruikt worden in Tabel 4). 
Ook het gemiddelde aantal dagen met een supplement is veel beperkter dan het aantal 
dagen tijdelijke werkloosheid (ongeveer 5 dagen volgens de gegevens die gebruikt 
worden in Tabel 4 in vergelijking met 37 dagen tijdelijke werkloosheid (zie Tabel 1).19
TABEL 4: PERCENTAGE TIJDELIJK WERKLOZEN MET EEN WERKGEVERSCOMPLEMENT, GEMIDDELD 
DAGBEDRAG VAN HET COMPLEMENT EN HET GEMIDDELDE AANTAL DAGEN MET EEN COMPLEMENT, PER 
STATUUT
Statuut % tijdelijk 
werklozen met een 
werkgeverscomplementGemiddelde dagbedrag 
van het complementGemiddelde aantal 
dagen met een 
complement
Arbeiders 11,2 10,4 3,8
Bedienden 17,9 22,6 5,8
T otaal 15,9 19,8 5,3
Ook wat deze supplementen betreft, is de variatie in de percentages en bedragen over 
de verschillende paritaire comités groter, dan tussen de statuten arbeider en bediende. 
Omwille van de omvang rapporteren we deze gegevens hier niet.
Voor wat de externe informatie met betrekking tot de basisuitkering en de 
supplementen betreft, vormen het statuut en het paritair comité overlappende 
informatie in beide bronnen. We gebruiken deze overlappende variabelen om een 
gezamenlijk bestand met gegevens over de basisuitkering en de supplementen te 
maken. Voor de toevoeging van deze informatie aan het EXPEDITION-bestand, 
zou gekoppeld kunnen worden op basis van de combinatie van vier variabelen met 
name het geslacht, het statuut, de hoogte van het dagloon en het paritair comité. 
Omdat de combinatie tussen deze vier variabelen tot een detail leidt dat geen verdere 
selectie meer toelaat, werd het aantal combinaties beperkt tot de combinatie van de 
waarden uit Tabel 1, Tabel 2 en Tabel 3, i.e. 2*2*20. Het is op het niveau van deze 80 
combinaties dat een toevallige selectie gebeurt van telkens x% van de werkenden. Het 
zijn deze toevallig geselecteerde individuen die vervolgens verondersteld worden om 
het recht op de tijdelijke werkloosheidsuitkering te openen.20
Om het recht op een overbruggingsrecht toe te kennen en uit te sluiten dat zelfstandigen 
in hoofdberoep dit recht ook cumuleren met een uitkering tijdelijke werkloosheid, wordt 
(19) Het gaat hier om gemiddelden over groepen. Onze cijfers laten niet toe om na te gaan of de tijdelijk 
werklozen met een supplement deze uitkering ontvangen gedurende gans de periode van tijdelijke 
werkloosheid, dan wel of ze maar een beperkt aantal dagen recht hebben op dit supplement. Per combinatie 
van paritair comité en statuut ontvangen ook nooit alle tijdelijk werklozen een supplement. Maximaal ging 
het om 94 % van alle tijdelijk werklozen, minimaal om 0,1 %.
(20) We hebben dezelfde analyses ook uitgevoerd met een alternatieve procedure waarbij de combinaties van 
geslacht, statuut en paritair comité gebruikt werden om de tijdelijk werklozen te selecteren. De resultaten op 
basis van deze tweede aanpak zijn zeer gelijklopend met de hier gerapporteerde resultaten. 158
de groep met potentieel gerechtigden voor een overbruggingsrecht eerst ingeperkt. Het 
geëxtrapoleerde aantal zelfstandigen wordt op basis van onze steekproef geraamd op 
1.038.099 individuen voor 1 januari 2020.21 Op basis van de bijkomende conditie – 
met name geen cumul met een werknemersstatuut voor zelfstandigen in hoofberoep – 
houden we een totaal van 894.435 potentieel gerechtigden over. Binnen deze groep 
identificeren we 664.930 individuen die in aanmerking komen voor een volledige 
uitkering overbruggingsrecht, dit is de hierboven geciteerde groep A. Concreet nemen 
we in deze groep de werkelijke hoofdberoepers, de meewerkende echtgenoten met 
een maxistatuut en de bijberoepers die meer dan 3 jaar actief zijn, mee op.22 Uit deze 
laatste groep selecteren we 51,28%, 53,36% en 48,86%.23 Deze subgroepen worden 
verondersteld om gedurende de maanden maart, april en mei een overbruggingsrecht 
op te nemen. De selectie van deze percentages verloopt niet volledig willekeurig in 
de zin dat 48,86% verondersteld wordt gedurende 3 opeenvolgende maanden een 
overbruggingsrecht te ontvangen. Deze opnamekansen worden enkel toegepast op 
individuen die tot groep A behoren, omdat we niet beschikken over externe gegevens 
die een indicatie geven van de opnamekans in de alternatieve groep B.
3.3. MODELLERING VAN DE BELEIDSMAATREGELEN
3.3.1. Parameterkeuzes
Zowel de typegevalsimulaties als de verdelingsanalyses worden uitgevoerd 
met parameters en prijsniveaus van 1 januari 2020. De beleidsmakers hebben 
ervoor gekozen om in dit geval bestaande instrumenten te gebruiken om het 
verlies aan inkomen te compenseren, zoals de vergoeding in geval van tijdelijke 
werkloosheid en het overbruggingsrecht. De parameters en de modellering van deze 
compensatiemechanismen waren reeds opgenomen in de bestaande versie van het 
model en diende dus enkel uitgebreid te worden naar een bijkomend doelpubliek. 
Voor de modellering van deze regels bestaan er voor 1 januari 2020 al gepubliceerde 
referentiewaarden, mits toepassing van de verhouding 70/65 op het minimumbedrag 
van de werknemer met gezinslast. De enige uitzondering op deze regel is het RVA-
supplement van 5,63 EUR. Aangezien dit element niet bestond op 1 januari 2020 
moeten we hiervoor een omzettingsregel volgen om de waardes die nu gepubliceerd 
worden voor maart/april/mei 2020 om te zetten naar 1 januari 2020. Het basisbedrag 
voor deze uitkering bedraagt 5 EUR per dag en is gekoppeld aan de spilindex geldend 
(21) Dit gewogen steekproefaantal is een aanzienlijke onderschatting van het werkelijk aantal. Het RSVZ 
rapporteert voor 31 december 2018 een totaal aantal van 1.112.646 aangeslotenen (zie https://websta.rsvz-
inasti.fgov.be/nl/evolution/insured).
(22) Het onderscheid tussen deze hoofdberoepers, of ermee gelijkgestelde zelfstandigen, gebeurt dus zuiver 
op basis van hun statuut en niet op basis van een bijkomende controle van de opgelegde voorwaarden inzake 
de door hen verschuldigde bijdragen.
(23) Deze selectiekansen zijn gebaseerd op het overzicht van de betalingen van het overbruggingsrecht voor 
de maanden maart, april en mei (toestand op 24 juni 2020). Bepaalde uitbetalingsgegevens worden ook 
gerapporteerd naar andere karakteristieken zoals geslacht, regio en sector maar voor deze meer gedifferentieerde 
cijfers beschikken we niet over de omvang van de referentiepopulatie (i.e. de hoofberoepers). Deze absolute 
aantallen kunnen bijgevolg niet vertaald worden naar percentages. COVID-19-CRISIS: SIMULATIE IMPACT VAN HET LOONVERLIES EN HET INKOMENSVERLIES
159
op 1 januari 2012.24 T ussen september 2018 en maart 2020 was er één indexaanpassing, 
met name in maart 2020. Het bedrag van 5,63 EUR wordt daarom enkel gedeeld door 
1,02 om het om te zetten naar een waarde voor 1 januari 2020.
Het is niet duidelijk of de werkgeverssupplementen specifiek gekoppeld zijn aan 
een bepaalde index. Om dezelfde verhouding te behouden passen we hier dezelfde 
redenering toe als voor het RVA-supplement en delen we het bedrag door 1,02.
In Tabel 5 vatten we de voor deze oefening meest relevante parameters voor 
1 januari 2020 samen.
TABEL 5: PARAMETERS TIJDELIJKE WERKLOOSHEID EN OVERBRUGGINGSRECHT (MAANDBEDRAGEN IN EUR)
01/01/2020
Tijdelijke werkloosheid
Loongrens252.700,75
Minimumbedrag bij uitkering aan 65% voor de werknemer met gezinslast261.315,60
Maximumbedrag bij uitkering aan 65% 1.755,52
Minimumbedrag bij uitkering aan 70% ongeacht de gezinssituatie 1.416,80
Maximumbedrag bij uitkering aan 70% 1.890,53
RVA-supplement/maand* 143,51
Overbruggingsrecht27
Bedrag zonder gezinslast 1.266,37
Bedrag met gezinslast 1.582,46
*Teruggerekend bedrag voor dit tijdstip op basis van een dagvergoeding van 5,63 EUR op 1 maart 2020.
3.3.2. Implementatiekeuzes
De in deze tekst gepresenteerde analyse beperkt zich enkel tot de aanpassing van de 
uitkeringen tijdelijke werkloosheid en het overbruggingsrecht. Alle andere maatregelen 
die in het kader van de COVID-19-crisis of daarbuiten genomen worden, worden 
dus niet meegenomen in deze analyse. Zo wordt er dus bijvoorbeeld geen rekening 
gehouden met het opschorten van de degressiviteitsregels voor uitkeringsgerechtigde 
werklozen. Deze regels worden tijdelijk opgeschort omdat de uitkeringsgerechtigde 
(24) Zie artikel 5 van het “Koninklijk besluit tot aanpassing van de procedures in het kader van tijdelijke 
(25) Grensbedrag C in artikel 111 van het Koninklijk besluit houdende de werkloosheidsreglementering.
(26) Artikel 115, §1, 1° van het Koninklijk besluit houdende de werkloosheidsreglementering.
(27) Het maandbedrag is gelijk aan het maandelijkse minimumpensioen voor een volledige loopbaan (zie 
Art. 10 van de Wet houdende invoering van een overbruggingsrecht ten gunste van zelfstandigen). 160
volledig werkloze niet in de mogelijkheid verkeert om een passende betrekking te 
zoeken gedurende de semi-lockdown-periode.28
Het beschikbare inkomen wordt berekend door toepassing van de regels voor de 
eindafrekening inzake personenbelasting en niet door inhouding van 26,75% 
bedrijfsvoorheffing. De nieuwe gerechtigden openen net zoals de vroegere tijdelijke 
werklozen een recht op het bestaande belastingkrediet voor vervangingsinkomens. Wat 
de toe te passen tarieven inzake personenbelastingen betreft, kan opgemerkt worden 
dat voor tijdelijke werklozen de regels inzake eindbelasting niet gewijzigd worden.29 
Voor wat het overbruggingsrecht betreft, is de zaak complexer. Voor bedrijfsleiders 
wordt het overbruggingsrecht belast aan het progressieve tarief. Bij verkrijgers van 
winsten en baten wordt het overbruggingsrecht belast aan een afzonderlijk tarief van 
16,5%.30 Aangezien we met onze gegevens geen onderscheid kunnen maken tussen 
bedrijfsleiders en verkrijgers van winsten en baten, en deze laatste groep zelfstandigen 
de grootste is en ook het meest het overbruggingsrecht aanvraagt31, zal in wat volgt het 
overbruggingsrecht belast worden aan het afzonderlijke tarief van 16,5%.
Zoals eerder gezegd maken we bij de tijdelijke werklozen geen onderscheid tussen 
de opnamemotieven. Alle nieuwe gerechtigden openen dus het recht op een 
dagsupplement van 5,52 EUR (= 5,63/1,02).
Er dienen verder veronderstellingen gemaakt te worden over de tijdsperiode gedurende 
dewelke deze nieuwe voordelen worden opgenomen. De maatregelen zijn immers 
beperkt in tijd. De opname wordt enerzijds gestuurd door harde richtlijnen van de 
overheid, maar anderzijds ook door keuzes van de individuele werkgevers van zodra er 
een versoepeling zou zijn.
Voor de tijdelijke werkloosheid werken we op basis van het aantal dagen tijdelijke 
werkloosheid. Voor het overbruggingsrecht wordt een opname gesimuleerd 
van respectievelijk 1, 2 en 3 maanden. Voor de groepen die omwille van het 
COVID-19 motief een beroep doen op een uitkering tijdelijke werkloosheid 
of een overbruggingsrecht, wordt de geobserveerde arbeidstijd overeenkomstig 
deze veronderstellingen gereduceerd. Buiten de arbeidstijd worden er verder geen 
aanpassingen aan de geobserveerde gegevens aangebracht. Er wordt dus verondersteld 
dat het arbeidsregime voor en na de COVID-19-crisis hetzelfde is.
In eerste instantie simuleren we een scenario zonder bijkomend supplement van de 
werkgever. In varianten waarin dit supplement eventueel wel wordt toegekend, zal 
het toegekend worden op basis van de hoger beschreven informatie van de Unie van 
Sociale Secretariaten.
(28) Zie https://www.standaard.be/cnt/dmf20200411_04920632.
(29) Zie https://www.groups.be/1_100710.htm?rdeLocaleAttr=nl.
(30) Zie https://eservices.minfin.fgov.be/myminfin-web/pages/fisconet#!/document/02e76075-feb3-4d9d-
ab3d-9f827b8e5750.
(31) De gegevens die dit punt onderbouwen worden niet mee opgenomen in de tekst. COVID-19-CRISIS: SIMULATIE IMPACT VAN HET LOONVERLIES EN HET INKOMENSVERLIES
161
Bij de toekenning van het overbruggingsrecht maken we wel een onderscheid tussen 
zelfstandigen met en zonder gezinslast om een gedifferentieerd maandbedrag toe te 
kennen. De twee groepen worden onderscheiden door na te gaan of er binnen het 
private huishouden kinderen fiscaal ten laste zijn.
Er kan tot slot onderstreept worden dat we in deze bijdrage enkel kijken naar het 
inkomensverlies bij de tijdelijke werklozen die een beroep kunnen doen op een uitkering 
en naar zelfstandigen die een beroep kunnen doen op het overbruggingsrecht. In de 
simulatie wordt dus verondersteld dat alle andere individuen geen direct inkomensverlies 
ondervinden als gevolg van de COVID-19-crisis. Voor bepaalde individuen kan er wel 
een indirect inkomenseffect zijn. Door het feit dat een gezinslid zijn inkomen uit arbeid 
verliest, kan het zijn dat de uitkering van een ander gezinslid wijzigt. Deze indirecte 
effecten worden voor bepaalde uitkeringen wel meegenomen in de analyse.
3.4. TYPEGEVALSIMULATIES
Het model kan niet alleen gevoed worden door gegevens op basis van een representatieve 
steekproef maar ook door zelfgekozen typegevallen. Het spreekt voor zich dat de 
resultaten van dit soort analyses niet representatief zijn voor de gehele bevolking, maar 
ze kunnen wel nuttige inzichten opleveren. Bij de invulling van deze typegevallen zijn 
drie elementen in het bijzonder van belang:
	de samenstelling en woonplaats van het gezin;
	het statuut bij niet-werken;
	het statuut bij voltijds werken.
3.4.1. De samenstelling en woonplaats van het gezin
Inzake samenstelling worden vier gezinstypes onderscheiden:
	een alleenstaande persoon, 35 jaar oud en zonder kinderen;
	een alleenstaande persoon, 35 jaar oud, met twee kinderen ten laste, van 10 en 14 
jaar oud;
	een getrouwd koppel, 37 en 35 jaar oud, zonder kinderen;
	een getrouwd koppel, 37 en 35 jaar oud, met twee kinderen ten laste, van 10 en 
14 jaar oud.
Behalve het bruto inkomen berekenen we per gezinstype ook het beschikbare inkomen. 
De regels die we toepassen inzake personenbelasting zijn deze van de eindafrekening 
en niet de regels inzake bedrijfsvoorheffing. De specificiteiten inzake fiscaliteit en 
kinderbijslag vereisen verder dat we de simulaties opsplitsen naar regio. Er werd in deze 
toepassing gekozen om alle gezinstypes in Brussel te situeren. De keuze voor Brussel 
stoelt niet op inhoudelijke argumenten. We kiezen voor één regio om de output van 
de simulatie te beperken en in de inschatting dat de elementen die verschillen tussen 
de regio’s geen grote invloed hebben op de hier gepresenteerde resultaten.
3.4.2. Het statuut bij niet-werken
Bij niet-werk wordt verondersteld dat de werknemer terugvalt op een uitkering 
tijdelijke werkloosheid die gelijk is aan 70% van het gelimiteerde loon en een forfaitair 
supplement van 5,52 EUR per dag wordt toegekend. We onderscheiden drie scenario’s 
inzake bijkomende supplementen van de werkgever, met name a) geen supplement, b)  162
een supplement van 2,45 EUR per dag en c) een supplement van 12,45 EUR per dag. 
Inzake niet-werk als werknemer onderscheiden we 4 scenario’s, met name 1, 2, 3 en 12 
maanden tijdelijke werkloosheid.
Bij een zelfstandige wordt verondersteld dat deze terugvalt op een overbruggingsrecht 
gedurende de volledige maand. Ook hier worden 4 scenario’s gesimuleerd, met name 
1, 2, 3 en 12 maanden overbruggingsrecht.
3.4.3. Het statuut bij voltijds werken
Een voltijdse baan in geval van een werknemer stemt overeen met 38 uren werk 
per week onder de vakantieregeling voor bedienden. Ook de keuze voor het statuut 
bediende is niet ingegeven door inhoudelijke argumenten. We kiezen voor één statuut 
om de output van deze oefening te beperken en in de inschatting dat de elementen 
die verschillen tussen de statuten geen grote invloed hebben op de hier gepresenteerde 
resultaten.
We bekijken de resultaten voor vier loonniveaus. Het eerste niveau stemt overeen 
met een minimumloon.32 Daarnaast bekijken we drie scenario’s die gebruik maken 
van een gemiddeld brutoloon, met name 67%, 100% en 167% van dit brutoloon.33 
We veronderstellen verder dat het loon en het type tewerkstelling voorafgaand aan 
de periode van tijdelijke werkloosheid steeds overeenstemt met het loon en het type 
tewerkstelling na de periode van tijdelijke werkloosheid.
In geval van een zelfstandige werken we met een vooropgesteld jaarinkomen, met 
name 24.892 EUR. Het bedrag waarmee we werken wordt verondersteld om het 
gemiddelde inkomen van een zelfstandige in 2020 te reflecteren.34 Verder kijken 
we naar 2 bijkomende scenario’s, met name 67% en 167% van dit gemiddelde 
jaarinkomen (respectievelijk 16.678 EUR en 41.570 EUR). Ook hier veronderstellen 
we dat het inkomen en het statuut als zelfstandige, voorafgaand aan de periode van 
overbruggingsrecht, overeenstemt met het inkomen en het statuut als zelfstandige 
(32) We vertrekken hiervoor van het gemiddeld gewaarborgd minimum maandinkomen (GGMMI) 
van iemand van 21 jaar dat gold op 1 maart 2020 (zie http://www.cnt-nar.be/CAO-CCT-BEDRAGEN/
CAO-BEDRAGEN-MONTANTS-CCT.pdf). Dit bedrag wordt eerst omgezet naar een jaarbedrag door 
bijkomend rekening te houden met een enkel en dubbel vakantiegeld. Het eindresultaat wordt omgezet naar 
een maandbedrag door te delen door 12 en door 1,02 om het uit te drukken in een prijsniveau van 1 januari 
2020. Het aldus bekomen bedrag is gelijk aan 1.751,6 EUR.
(33) Voor het gemiddeld brutoloon vertrekken we van een maandbedrag van 3.793 EUR en volgen we 
verder dezelfde omzettingsregels als bij het GGMMI. Het aldus bekomen bedrag is gelijk aan 4.086,53 EUR. 
Het gemiddeld brutoloon van 3.793 EUR nemen we over uit een nota van de NBB waarin ze in het kader van 
de COVID-19-crisis ook een aantal typegevallen met tijdelijke werkloosheid analyseerden. Het berekende 
bedrag van 3.793 EUR zou volgens die bron gebaseerd zijn op gegevens uit de Structure of Earnings Survey.
(34) In afwezigheid van een beschikbare observatie wordt dit bedrag geraamd door te vertrekken van een 
gemiddeld belastbaar netto inkomen dat gerapporteerd wordt voor 2018 (zie https://websta.rsvz-inasti.
fgov.be/nl). Het oorspronkelijk gerapporteerde gemiddelde bedraagt 22.416 EUR. Dit bedrag weerspiegelt 
belastbare netto inkomsten die voornamelijk gegenereerd werden in 2015. Om rekening te houden met de 
prijs- en inkomensevolutie tussen 2015 en 2020 wordt dit bedrag opgehoogd. We gebruiken hiervoor ten 
eerste de factor die gebruikt wordt om de 2015 inkomens om te zetten naar het inkomensniveau voor de 
sociale bijdragen van 2018 (zie https://www.incozina.be/wp-content/uploads/2018/01/Tarieven-2018-NL.
pdf) en ten tweede een geraamde evolutie van het nominaal inkomen van zelfstandigen tussen 2018 en 2020. COVID-19-CRISIS: SIMULATIE IMPACT VAN HET LOONVERLIES EN HET INKOMENSVERLIES
163
na de periode van overbruggingsrecht. We veronderstellen verder dat het inkomen 
als zelfstandige verkregen wordt van winsten en baten waardoor het verkregen 
overbruggingsrecht afzonderlijk belast wordt aan 16,5%.
Bij het koppel (al dan niet met kinderen) veronderstellen we dat het statuut van slechts 
1 partner wijzigt. De andere partner werkt voltijds (38 uur per week) als bediende aan 
het gemiddelde loon; dit statuut wordt vastgehouden voor en na de hervorming. De 
geobserveerde verandering in het beschikbare inkomen is met andere woorden het 
gevolg van een statuutwijziging bij één gezinslid.
4. SIMULATIERESULTATEN
4.1. TYPEGEVALSIMULATIES
Voor alle typegevallen berekenen we zowel bruto- als netto-vervangingsratio’s. De 
term netto slaat hier op het bruto-inkomen verminderd met persoonlijke bijdragen en 
personenbelastingen, en eventueel vermeerderd met kinderbijslag. De onderliggende 
bedragen zijn gemiddelde bedragen op maandbasis. Concreet zit in een scenario met 
1 maand tijdelijke werkloosheid of overbruggingsrecht dus 11/12de inkomen uit arbeid 
en 1/12de inkomen uit tijdelijke werkloosheid of overbruggingsrecht. Met deze aanpak 
focussen we dus minder op het directe inkomensverlies en het liquiditeitsprobleem 
dat zich in realiteit stelt. De vervangingsratio’s in het scenario met 12 maanden 
tijdelijke werkloosheid of overbruggingsrecht kunnen het best gelezen worden als een 
benadering van de vervangingsratio’s gedurende deze werkelijke inactiviteitsperiode.35 
We spreken hier van een benadering omdat we werken met de eindafrekening inzake 
personenbelasting en niet met de bedrijfsvoorheffingsregels. Bovendien is het scenario 
met 12 maanden tijdelijke werkloosheid of overbruggingsrecht een theoretisch 
scenario waarin verondersteld wordt dat de COVID-19-regels van toepassing zouden 
zijn gedurende een volledig jaar en dus verlengd worden tot februari 2021.
In Tabel 6 en Tabel 7 geven we de netto vervangingsratio’s voor de verschillende 
gesimuleerde scenario’s en typegevallen.36
(35) Van de hier gepresenteerde scenario’s is het scenario met 12 maanden tijdelijke werkloosheid het enige 
waarbij een periode van volledige activiteit vergeleken wordt met een periode van volledige inactiviteit. Het 
zijn de resultaten uit het hier voorgestelde scenario met 12 maanden tijdelijke werkloosheid, die het best 
kunnen vergeleken worden met de cijfers uit de nota van de NBB, waar ook de status van volledige activiteit 
vergeleken wordt met de status van volledige inactiviteit, maar dan op maandbasis.
(36) Omwille van de omvang van de tabellen nemen we hier geen gegevens op over de brutovervangingsratio’s 
of andere meer gedetailleerde resultaten. Deze resultaten zijn wel verkrijgbaar op verzoek. 164
TABEL 6: NETTOVERVANGINGSRATIO VOLGENS GEZINSTYPE EN HOOGTE VAN HET LOON BIJ TIJDELIJKE WERKLOOSHEID VAN WERKNEMERS (% VERGELIJKING T.O.V. BASELINE, BEREKEND MET 
PARAMETERS GELDIG OP 1 JANUARI 2020)
GezinstypeaAlleenstaande zonder kinderen Alleenstaande, 2 kinderen Koppel, geen kinderen Koppel, 2 kinderen
Hoogte van het loonbMin.L. 67% 
G.Br.L.G. Br.L 167%                                            
G. Br.L.Min.L. 67%  
G. Br.LG. Br.L 167%   
G. Br.LMin.L. 67%  
G. Br.L
1 maand TW, geen top up 99,2% 98,5% 97,4% 95,8% 99,2 98,8 97,9 96,3 99,8 99,3 98,7 97,5 99,8 99,4 98,8 97,7
1 maand TW, min top up 99,4% 98,6% 97,5% 95,8% 99,4 99,0 98,0 96,4 99,9 99,4 98,7 97,6 99,9 99,4 98,8 97,7
1 maand TW, max top up 100,1% 99,2% 98,0% 96,1% 100,4 99,4 98,3 96,6 100,2 99,7 99,0 97,7 100,2 99,7 99,1 97,9
2 maand TW, geen top up 98,3% 96,1% 94,9% 91,6% 98,4 97,1 95,7 92,6 99,6 98,3 97,4 95,0 99,6 98,4 97,6 95,4
2 maand TW, min top up 98,7% 96,4% 95,1% 91,7% 98,9 97,3 95,9 92,7 99,8 98,4 97,5 95,1 99,8 98,5 97,7 95,4
2 maand TW, max top up 100,3% 97,7% 96,0% 92,3% 100,7 98,3 96,7 93,2 100,4 99,0 97,9 95,5 100,3 99,1 98,1 95,8
3 maand TW, geen top up 97,0% 93,6% 92,3% 87,5% 97,6 95,2 93,6 89,0 99,2 97,2 96,1 92,6 99,3 97,4 96,4 93,1
3 maand TW, min top up 97,5% 94,1% 92,6% 87,7% 98,3 95,6 93,9 89,2 99,4 97,4 96,2 92,7 99,5 97,6 96,5 93,2
3 maand TW, max top up 99,9% 96,0% 94,0% 88,5% 97,4 97,0 95,0 89,9 100,3 98,2 96,9 93,2 100,3 98,4 97,2 93,6
12 maand TW, geen top up 90,9% 75,7% 61,2% 42,4% 82,9 81,7 71,8 52,7 92,3 89,4 80,4 65,5 93,0 90,4 82,0 67,8
12 maand TW, min top up 90,3% 77,5% 62,5% 43,3% 83,2 83,0 72,9 53,5 93,1 90,1 81,0 66,1 93,7 91,0 82,6 68,3
12 maand TW, max top up 89,6% 84,4% 67,8% 47,0% 89,1 88,2 77,3 56,7 96,3 93,2 83,8 68,3 96,7 93,8 85,1 70,4
a  We onderscheiden volgende vier gesimuleerde gezinstypes: een alleenstaande persoon, 35 jaar oud en zonder kinderen; een alleenstaande persoon, 35 jaar oud, met twee kinderen 
ten laste, van 10 en 14 jaar oud; een getrouwd koppel, 37 en 35 jaar oud, zonder kinderen en een getrouwd koppel, 37 en 35 jaar oud, met twee kinderen ten laste, van 10 en 14 
jaar oud.
b  Er worden vier loontypes gesimuleerd: het nationale minimumloon (Min.L.); 67% van het gemiddelde brutoloon (67% G.Br.L), het gemiddelde brutoloon (G.Br.L) en 167% 
van het gemiddelde brutoloon (167% G.Br.L). COVID-19-CRISIS: SIMULATIE IMPACT VAN HET LOONVERLIES EN HET INKOMENSVERLIES
165
TABEL 7: NETTO-VERVANGINGSRATIO VOLGENS GEZINSTYPE EN HOOGTE VAN HET INKOMEN BIJ OVERBRUGGINGSRECHT VOOR EEN ZELFSTANDIGE (% VERGELIJKING T.O.V. BASELINE, 
BEREKEND MET PARAMETERS GELDIG OP 1 JANUARI 2020)
Hoogte van het inkomenb67% 
G.Ink.G.Ink 167% 
G.Ink67% 
G.Ink67% 
G.Ink67% 
G.Ink
1 maand overbruggingsrecht 99,5 98,0 95,8 99,1 103,8 97,0 99,1 99,1 97,6 100,4 99,6 98,2
2 maand overbruggingsrecht 99,0 96,5 91,5 98,1 103,5 93,9 99,9 98,5 95,2 100,9 99,5 96,3
3 maand overbruggingsrecht 97,8 95,1 87,2 97,2 103,7 91,2 99,8 97,8 92,8 101,3 99,4 94,4
12 maand overbruggingsrecht 73,7 56,1 37,1 88,2 76,3 54,2 97,0 86,6 70,1 103,2 93,1 76,6
jaar oud.
b  Er worden drie inkomenstypes gesimuleerd: 67% van het gemiddelde bruto-inkomen (67% G.Ink), het gemiddelde bruto-inkomen (G.Ink) en 167% van het gemiddelde bruto-
inkomen (167% G.Ink). 166
Deze resultaten lenen zich tot een aantal conclusies.
Voor werknemers die terechtkomen in een situatie van tijdelijke werkloosheid:
	Voor alle gezinstypes en alle loonniveau’s is de netto-vervangingsratio bij 1, 2 of 3 
maanden tijdelijke werkloosheid doorgaans groter dan 90%, zelfs in het scenario 
waarbij er geen top-up van de werkgever zou zijn.
	Voor alle gezinstypes stijgt de netto-vervangingsratio naarmate de top-up van de 
werkgever groter wordt. De impact van deze top-up op de vervangingsratio blijft 
echter beperkt.
	De invloed van het al dan niet in rekening brengen van kinderen ten laste op de 
bestudeerde vervangingsratio’s is beperkt.
	De grootste verschillen in vervangingsratio’s doen zich voor in het scenario met 
12 maanden tijdelijke werkloosheid, voornamelijk bij het gemiddelde en hoge 
loonniveau. Zo daalt de netto-vervangingsratio naar 42,4% voor een alleenstaande 
vrouw zonder kinderen die terechtkomt in een situatie van 12 maanden tijdelijke 
werkloosheid zonder top-up van de werkgever, waar ze voorheen tewerkgesteld was 
aan 167% van het gemiddelde brutoloon.
	Vervangingsratio’s van meer dan 100% komen voor, maar dit fenomeen wordt 
hier enkel geobserveerd voor individuen die werken aan het veronderstelde 
minimumloon, in het scenario met de maximale top-up.
Voor zelfstandigen die terechtkomen in een situatie van overbruggingsrecht:
	Voor alle gezinstypes en alle inkomensniveaus is de netto-vervangingsratio bij 1,2 
of 3 maanden overbruggingsrecht doorgaans groter dan 90%. Enkel bij het hoge 
inkomensniveau zakt de netto-vervangingsratio tot minimaal 87,2%.
	De invloed van het al dan niet in rekening brengen van kinderen ten laste op 
de bestudeerde vervangingsratio’s is beperkt in het geval van 1,2 of 3 maanden 
12 maanden overbruggingsrecht, voornamelijk bij het gemiddelde en hoge-
inkomensniveau. Zo daalt de netto-vervangingsratio naar 37,1% voor een 
alleenstaande vrouw zonder kinderen die terechtkomt in een situatie van 12 
maanden overbruggingsrecht, waar ze voorheen aan het werk was als zelfstandige 
aan 167% van het gemiddelde inkomen.
	T ussen de bestudeerde typegevallen zitten een aantal voorbeelden met een netto-
vervangingsratio van meer dan 100%:
	‒een alleenstaande met 2 kinderen, voorheen aan het werk aan een gemiddeld 
inkomen, gedurende 1, 2 of 3 maanden overbruggingsrecht.
Dit omdat het bedrag van het overbruggingsrecht afzonderlijk belast wordt 
aan 16,5%. Het netto bedrag van het inkomen uit tewerkstelling (belast aan 
een hoger marginaal tarief dan 16,5%) ligt lager dan het netto bedrag van het 
overbruggingsrecht (afzonderlijk belast aan 16,5%);
	‒een koppel met 2 kinderen, voorheen aan het werk aan 67% van het gemiddeld 
inkomen, gedurende 1, 2, 3 en 12 maanden overbruggingsrecht.
Bij dit typegezin zien we een daling van de belastingdruk wanneer 1 partner 
zijn zelfstandige activiteit tijdelijk moet onderbreken en een recht uitoefent 
op een overbruggingsrecht (de andere partner blijft voltijds aan het werk aan 
een gemiddeld inkomen). Gegeven het lage bruto inkomen en het forfaitaire  COVID-19-CRISIS: SIMULATIE IMPACT VAN HET LOONVERLIES EN HET INKOMENSVERLIES
167
karakter van het overbruggingsrecht daalt het bruto inkomen in dit geval niet. 
In combinatie met de lagere belastingdruk zal het netto gezinsinkomen in een 
situatie van overbruggingsrecht dus toenemen.
In deze sectie bekeken we een aantal zelfgekozen typegevallen. Wat het effect is van de 
maatregelen op populatieniveau bestuderen we in het volgende deel.
4.2. VERDELINGSEFFECTEN
In wat volgt analyseren we de genomen maatregelen op huishoudniveau. We kijken 
hierbij enkel naar private of sociologische huishoudens.37 Collectieve huishoudens 
worden dus niet meegenomen in deze analyse. Private huishoudens waarvoor we 
voor geen enkel huishoudlid een inkomen uit arbeid, een vervangingsinkomen of een 
socialebijstandsuitkering observeren, worden ook verwijderd uit de steekproef die voor 
verdere analyses wordt gebruikt.38
We analyseren de impact van de maatregelen naar inkomensdeciel. Om deze decielen 
aan te maken worden alle huishoudens geordend van arm naar rijk op basis van het 
equivalente beschikbare inkomen in het baselinescenario (dus voor hervorming). Het 
equivalente beschikbare inkomen van een huishouden wordt bepaald door over alle 
huishoudleden de bruto-inkomens op te tellen en dit resultaat te verminderen met alle 
persoonlijke bijdragen en personenbelastingen die verschuldigd zijn op deze bruto-
inkomens, en door te vermeerderen met ontvangen kinderbijslagen. De som van de 
verkregen inkomens wordt vervolgens gedeeld door de equivalente omvang van het 
huishouden, om rekening te houden met de schaalvoordelen van huishoudvorming.39 
Huishoudens worden op basis van dit criterium ingedeeld in tien groepen van gelijke 
omvang. In deciel 1 zitten de 10% armste huishoudens, in deciel 10 de 10% rijkste 
huishoudens. Per deciel wordt vervolgens het gemiddelde berekend van het beschikbare 
inkomen in het baselinescenario en de verandering in dit gemiddelde inkomen in een 
hervormingsscenario. Merk op dat hoewel decielen worden bepaald op basis van het 
equivalente beschikbare inkomen, het gemiddelde inkomen binnen een deciel wordt 
berekend op basis van het beschikbare inkomen in nominale termen. De bedragen 
die in de tabellen die volgen gerapporteerd worden, zijn dus niet gecorrigeerd voor 
schaalvoordelen van huishoudvorming. Het gerapporteerde inkomen betreft een 
inkomen op maandbasis. Het inkomen op maandbasis wordt berekend door alle 
berekende inkomenscomponenten op jaarbasis op te tellen en deze som te delen door 
twaalf. De verandering in het beschikbare inkomen kan zowel in absolute termen, dit 
(37) Een privaat huishouden, zoals gedefinieerd in het Rijksregister, vormt een benadering van wat 
omschreven kan worden als een sociologisch huishouden. Sociologische huishoudens worden doorgaans 
omschreven als individuen die een verblijfsplaats delen en die gezamenlijk beslissen over het overgrote deel 
van hun uitgaven. Zie Atkinson e.a. (1995), p. 16 voor meer info omtrent mogelijke omschrijvingen van het 
begrip huishouden.
(38) Door toepassing van deze regel werden uit het oorspronkelijke bestand 15.141 private huishoudens en 
22.160 individuen verwijderd.
(39) Concreet wordt hier gebruik gemaakt van de aangepaste OESO equivalentieschaal. Bij de berekening 
van deze equivalentiefactor krijgt het eerste huishoudlid een gewicht van 1, alle andere huishoudleden krijgen 
een gewicht van 0,5, tenzij ze jonger zijn dan 14 jaar. Personen jonger dan 14 jaar krijgen een gewicht van 
0,3. Met de keuze voor deze equivalentieschaal volgen we de EUROSTAT-praktijk (zie EUROSTAT (2018)). 168
is in EUR, als in procent van het beschikbare inkomen voor hervorming uitgedrukt 
worden. Deze twee voorstellingswijzen zullen een verschillend beeld van de impact 
van de hervorming opleveren. Welke van de twee concepten de voorkeur geniet, is 
gebaseerd op een waardeoordeel van de lezer. Daarom rapporteren we telkens beide 
concepten.
In deze sectie bekijken we het scenario waarbij het geleden inkomensverlies van 
werknemers gecompenseerd wordt met een uitkering tijdelijke werkloosheid en het 
inkomensverlies bij zelfstandigen gecompenseerd wordt met een overbruggingsrecht. 
De verandering in het beschikbare inkomen in absolute en procentuele termen, op 
basis van het volledige scenario, geven we respectievelijk weer in Tabel 8 en Tabel 9. 
Dezelfde informatie geven we ook grafisch weer in Figuur 1 en Figuur 2. In Tabel 10 
rapporteren we het percentage winnaars en verliezers.40 De resultaten die we hier per 
deciel rapporteren zijn gebaseerd op de gegevens van alle private huishoudens samen, 
dus zowel deze die geïmpacteerd worden door de maatregelen als diegene die er niet 
door geïmpacteerd worden.
TABEL 8: VERANDERING IN HET BESCHIKBARE INKOMEN VAN HUISHOUDENS IN ABSOLUTE TERMEN, 
PRIVATE HUISHOUDENS INGEDEELD NAAR DECIEL
Inkomensdeciel Aandeel in de totale 
populatie
in %Baseline
Beschikbare inkomen  
in EURHervorming
Verandering in 
beschikbare  
inkomen in EUR
1 10 1.148 4
2 10 1.748 -1
3 10 1.990 -3
4 10 2.404 -6
5 10 2.791 -10
6 10 3.268 -15
7 10 3.793 -22
8 10 4.351 -29
9 10 5.010 -40
10 10 7.223 -99
T otaal 100 3.373 -22
Totaal aantal private huishoudens: 4.906.884. Decielen berekend op basis van het equivalente 
beschikbare inkomen. Bedragen in EUR per maand in prijzen van 2020. Verandering is het verschil 
tussen het gemiddelde beschikbare inkomen in het hervormingsscenario en het baselinescenario.
(40) Spreken van winnaars en verliezers in de context van de COVID19 crisis lijkt aanvechtbaar. Deze 
classificatie is hier mogelijk omdat we ons enkel focussen op wijzigingen in het beschikbaar inkomen. Andere 
gevolgen van de COVID-19 crisis worden dus niet in rekening gebracht in deze analyse. COVID-19-CRISIS: SIMULATIE IMPACT VAN HET LOONVERLIES EN HET INKOMENSVERLIES
169
TABEL 9: VERANDERING IN HET BESCHIKBARE INKOMEN VAN HUISHOUDENS IN PROCENT, PRIVATE 
HUISHOUDENS INGEDEELD NAAR DECIEL
populatie
Verandering in % van  
beschikbare inkomen
1 10 1.148 0,3
2 10 1.748 -0,1
3 10 1.990 -0,1
4 10 2.404 -0,2
5 10 2.791 -0,4
6 10 3.268 -0,5
7 10 3.793 -0,6
8 10 4.351 -0,7
9 10 5.010 -0,8
10 10 7.223 -1,4
T otaal 100 3.373 -0,7
beschikbare inkomen. Bedragen in EUR per maand in prijzen van 2020. Verandering in % is het 
verschil tussen het gemiddelde beschikbare inkomen in het hervormingsscenario en het baselinescenario 
als % van het baselinescenario. 170
TABEL 10: HUISHOUDENS DIE WINNEN EN VERLIEZEN IN TERMEN VAN BESCHIKBARE INKOMEN - PRIVATE 
Inkomensdeciel Aandeel in de 
totale populatie% winnaars en verliezers per deciel 
in % Verliezers Geen impact Winnaars
1 10 5,2 90,7 4,2
2 10 6,6 91,1 2,3
3 10 9,1 88,6 2,2
4 10 13,6 83,9 2,5
5 10 17,8 80,3 2,0
6 10 22,6 75,5 1,9
7 10 27,2 70,9 2,0
8 10 28,7 69,8 1,6
9 10 28,5 70,1 1,4
10 10 28,1 70,6 1,4
T otaal 100 18,7 79,1 2,1
beschikbare inkomen. Winnaars (verliezers) gedefinieerd als huishoudens met een beschikbaar inkomen 
in het hervormingsscenario dat meer dan 5 EUR boven (onder) dat in het baselinescenario ligt.
FIGUUR 1: VERANDERING IN HET BESCHIKBARE INKOMEN VAN HUISHOUDENS IN ABSOLUTE TERMEN, 
Decielen berekend op basis van het equivalente beschikbare inkomen. Bedragen in EUR per maand in 
prijzen van 2020. Verandering in EUR is het verschil tussen het gemiddelde beschikbare inkomen in 
het hervormingsscenario en het baselinescenario.-100-90-80-70-60-50-40-30-20-10010Verandering - euro / maand
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Deciel
Gemiddelde impact per deciel Totale gemiddelde impactVerandering - EUR / maand COVID-19-CRISIS: SIMULATIE IMPACT VAN HET LOONVERLIES EN HET INKOMENSVERLIES
171
FIGUUR 2: VERANDERING IN HET BESCHIKBARE INKOMEN VAN HUISHOUDENS IN PROCENT, PRIVATE 
prijzen van 2020. Verandering in % is het verschil tussen het gemiddelde beschikbare inkomen in het 
hervormingsscenario en het baselinescenario als % van het baselinescenario.
In het scenario waarbij alle bestudeerde maatregelen gecombineerd worden, zou 
ongeveer 1/5de van alle private huishoudens geïmpacteerd zijn (zie Tabel 10). Dit 
aandeel lijkt op het eerste gezicht vrij laag. Of de hier gekozen imputatieprocedure 
leidt tot een overdreven concentratie van geïmpacteerde individuen binnen één gezin 
dient dan ook verder bestudeerd te worden.
In de veronderstelling dat de selectie van de geïmpacteerde individuen wel realistisch 
is, zou er een gemiddeld verlies zijn van 22 EUR of 0,7% van het beschikbare inkomen 
per maand. Het verlies loopt zowel in absolute als relatieve termen op over de decielen 
(zie Tabel 8 en Tabel 9; Figuur 1 en Figuur 2). Globaal genomen is het effect per deciel 
en over alle decielen samen eerder klein te noemen. Gegeven de eerdere resultaten 
voor de typegevallen, ligt dit ook in de lijn der verwachtingen. Met betrekking tot 
deze resultaten kan ook nog eens herhaald worden dat er hier verondersteld wordt dat 
iedereen na de periode van tijdelijke werkloosheid of overbruggingsrecht terugkeert 
naar dezelfde arbeidsmarktpositie van voor de crisis.
Gemiddeld genomen zou het eerste deciel er als gevolg van de compenserende 
maatregelen er licht op vooruit gaan. Op basis van de hier geanalyseerde cijfers zou 
het vooral gaan om zelfstandigen met een bruto-inkomen dat op maandbasis lager ligt 
dan het overbruggingsrecht. Of we de omvang van dit fenomeen correct vatten, dient 
verder bekeken te worden. Ook over de andere decielen komen er (een beperkt aantal) 
winnaars voor als gevolg van de gesimuleerde hervorming (zie Tabel 10). Deze effecten 
zijn zowel afkomstig van werknemers als zelfstandigen die na hervorming een hoger 
inkomen zouden hebben.-1.4-1.2-1-.8-.6-.4-.20.2.4Verandering - % beschikbaar inkomen
Deciel
Gemiddelde impact per deciel Totale gemiddelde impactVerandering - % beschikbare inkomen 172
Specifiek voor wat de zelfstandigen betreft, kan hier opgemerkt worden dat de classificatie 
van winst of verlies in belangrijke mate gedreven wordt door een veronderstelling over 
wat hun bruto belastbaar inkomen is. Het vertrekpunt voor dit concept zijn de door 
de zelfstandige in het kader van de inkomstenbelasting gerapporteerde netto winsten 
en baten.41 Maar om in afwezigheid van observaties over de bedrijfsuitgaven, -lasten 
en -verliezen toch een bruto belastbaar inkomen te hebben dat vergelijkbaar is met 
dat van een werknemer, i.e. inclusief deze beroepskosten, wordt de eerder arbitraire 
100/80-regel toegepast.42 Deze regel is zeker voor discussie vatbaar en maakt ook dat 
de classificatie van winnaars en verliezers in deze context veel arbitrairder is dan voor 
werknemers, waar er wel een directe link is tussen het inkomen in geval van werk en 
het vervangingsinkomen.43
Er kan hierbij nogmaals herhaald worden dat de informatie die gebruikt wordt 
bij het imputeren van de opnames tijdelijke werkloosheid aan de ene kant en het 
overbruggingsrecht aan de andere kant, een verschillend niveau van detail kent. Voor 
tijdelijke werkloosheid worden verschillen in opnames over sectoren wel in rekening 
gebracht. Voor het overbruggingsrecht is dit niet het geval. Het is niet mogelijk om 
zonder bijkomende informatie te zeggen wat de invloed van dit verschil in aanpak is 
op de hiervoor gerapporteerde resultaten.
5. CONCLUSIES
Met behulp van een simulatiemodel bestuderen we de mogelijke impact van twee 
inkomensondersteunende maatregelen die genomen werden als gevolg van de COVID-
19-crisis. We bekijken de impact van de maatregelen voor tijdelijke werkloosheid 
van werknemers en het overbruggingsrecht van zelfstandigen zowel voor specifieke 
typegevallen als voor de inkomensverdeling in zijn geheel.
Om de oefening uit te voeren worden een aantal veronderstellingen gemaakt die 
van belang zijn om de resultaten verder te duiden. Zo wordt er gefocust op het 
gemiddelde inkomensverlies op jaarbasis en dus niet specifiek op het inkomensverlies 
gedurende de inactiviteitsperiode als gevolg van de COVID-19-crisis. Er wordt 
verder verondersteld dat werknemers en zelfstandigen na respectievelijk de periode 
van tijdelijke werkloosheid of de periode met een overbruggingsrecht, terugkeren naar 
(41) Netto slaat hier op het feit dat de bruto beroepsinkomsten uit winsten en baten (zie art. 23, § 1, 1° 
en 2° van het Wetboek van de InkomstenBelasting) verminderd werden met de bedrijfsuitgaven, -lasten en 
-verliezen. De sociale bijdragen, werkingsgelden van de socialeverzekeringsfondsen en regularisaties van de 
sociale bijdragen van starters worden gezien als bedrijfslasten en zijn dus ook afgehouden van deze bruto 
beroepsinkomsten (zie https://www.ksz-bcss.fgov.be/nl/dwh/variabledetail/rijksinstituut-voor-de-sociale-
verzekeringen-der-zelfstandigen/Variables/jaarinkomen.html?filter=institution&institution=50133&sources
=&themes=).
(42) Deze regel wordt op verschillende plaatsen in de sociaaleconomische regelgeving toegepast. Zie onder 
andere artikel 124 van het Koninklijk besluit tot uitvoering van de wet betreffende de verplichte verzekering 
voor geneeskundige verzorging en uitkeringen, gecoördineerd op 14 juli 1994.
(43) Er kan in dit verband op gewezen worden dat in het pre-coronatijdperk het overbruggingsrecht slechts 
in zeer beperkte mate gebruikt werd (zie Tabel 1 van https://www.rsvz.be/sites/rsvz.be/files/publication/
algemeen_beheerscomite_advies_201903.pdf). Het beperkte gebruik had zeker te maken met de strenge 
toegangsvoorwaarden maar wijst er allicht ook op dat een beroep op dit overbruggingsrecht in de realiteit niet 
leidt tot een verbetering van de inkomenspositie. COVID-19-CRISIS: SIMULATIE IMPACT VAN HET LOONVERLIES EN HET INKOMENSVERLIES
173
de situatie van voor de crisis. We focussen in deze bijdrage ook enkel op de impact 
van deze twee maatregelen. Het mogelijke inkomensverlies van kwetsbare groepen 
die niet kunnen terugvallen op deze steunmaatregelen of die om één of andere reden 
een inkomensverlies ondervinden als gevolg van de COVID-19-crisis, wordt dus 
niet in rekening gebracht. Deze studie mag dus niet gelezen worden als een studie 
van de volledige inkomensimpact van deze crisis of ruimer van de sociale impact van 
deze crisis. Tot slot kan onderlijnd worden dat de verdelingsanalyse van de tijdelijke 
werklozen en zelfstandigen met een overbruggingsrecht berust op een statistische 
imputatie van het aantal opnames van deze rechten en niet op een exacte koppeling.
Voor de bestudeerde typegevallen is de netto vervangingsratio bij 1, 2 of 3 maanden 
onderbreking van de activiteit doorgaans groter dan 90%. Voor werknemers is dit zelfs 
het geval in scenario’s waarbij er geen top-up van de werkgever zou zijn. De invloed 
van het al dan niet in rekening brengen van kinderen ten laste op de bestudeerde 
vervangingsratio’s is beperkt. De grootste verschillen in vervangingsratio’s doen zich 
voor in het scenario met 12 maanden tijdelijke werkloosheid of overbruggingsrecht, 
voornamelijk bij het gemiddelde en hoge loon- of inkomensniveau. Vervangingsratio’s 
van meer dan 100% komen voor de bestudeerde typegevallen enkel voor bij 
werknemers in het scenario met een maximale top-up van de werkgever.
De verdelingsanalyses laten een gemiddeld verlies zien van 22 EUR of 0,7% van het 
beschikbare inkomen per maand. Het verlies loopt zowel in absolute als relatieve 
termen op over de decielen. Globaal genomen is het effect per deciel en over alle 
decielen samen eerder klein te noemen. Gegeven dat we enkel naar de impact van 
de maatregelen gedurende de maanden maart, april en mei kijken, en de eerdere 
resultaten voor de typegevallen, ligt dit ook in de lijn der verwachtingen.
In alle decielen observeren we individuen voor wie het beschikbare inkomen toeneemt 
als gevolg van de genomen maatregelen. We observeren dit zowel voor werknemers als 
voor zelfstandigen. Globaal genomen is de omvang van dit fenomeen beperkt en het 
situeert zich voornamelijk in de laagste decielen. Bij werknemers wordt deze vaststelling 
onder andere verklaard door de supplementen die boven op de procentueel berekende 
uitkering gegeven worden. Bij zelfstandigen is dit fenomeen een gevolg van het feit 
dat de uitkering een vast bedrag is, dat niet bepaald wordt als een percentage van het 
verloren inkomen. Deze classificatie van winst of verlies wordt ook in belangrijke mate 
gedreven door een veronderstelling over wat het bruto belastbaar inkomen is van de 
individuen die onderworpen zijn aan de bestudeerde maatregelen. Voor zelfstandigen 
vormen de in het kader van de inkomstenbelasting gerapporteerde netto winsten en 
baten het vertrekpunt. Deze worden vervolgens voor alle zelfstandigen gebruteerd op 
basis van een uniforme regel. Of deze conclusies ook overeind blijven in het licht van 
meer genuanceerde informatie over de bedrijfsuitgaven, -lasten en -verliezen kan met 
de gegevens waarover we beschikken niet bestudeerd worden.
  174
COVID-19-CRISIS: SIMULATIE IMPACT VAN HET LOONVERLIES BIJ TIJDELIJKE WERKLOOSHEID IN 
GEVAL VAN OVERMACHT EN HET INKOMENSVERLIES IN GEVAL VAN EEN OVERBRUGGINGSRECHT
1. INLEIDING 149
2. BESCHRIJVING MAATREGELEN 150
2.1. TIJDELIJKE WERKLOOSHEID IN GEVAL VAN OVERMACHT ALS GEVOLG VAN DE COVID-19-CRISIS  . . . . . . 150
2.2. OVERBRUGGINGSRECHT VOOR ZELFSTANDIGEN DIE VERPLICHT OF VRIJWILLIG HUN ACTIVITEIT 
ONDERBREKEN  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151
3. DATA EN MODELLERING 152
3.1. HET BASISMODEL  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
3.2. IMPUTATIE VAN DE OPNAMES TIJDELIJKE WERKLOOSHEID EN HET OVERBRUGGINGSRECHT  . . . . . . . . . 153
3.3. MODELLERING VAN DE BELEIDSMAATREGELEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158
3.4. TYPEGEVALSIMULATIES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161
4. SIMULATIERESULTATEN 163
4.1. TYPEGEVALSIMULATIES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163
4.2. VERDELINGSEFFECTEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167
5. CONCLUSIES 172 175
TIJDELIJKE WERKLOOSHEID TIJDENS 
COVID-19: EEN BUFFER TEGEN 
ONTSLAG MET TWEE GEZICHTEN
DOOR TINE VANDEKERKHOVE*, LUDO STRUYVEN** en TIM GOESAERT***
* Onderzoeker in de onderzoeksgroep onderwijs en arbeidsmarkt, HIVA-KU Leuven
** Hoofd onderzoeksgroep onderwijs en arbeidsmarkt en deeltijds professor sociologie van arbeid en beleid, 
HIVA-KU Leuven
*** Senior onderzoeker in de onderzoeksgroep onderwijs en arbeidsmarkt, HIVA-KU Leuven
INLEIDING
De crisismaatregel bij uitstek gedurende de eerste fase van de COVID-19-crisis is de 
tijdelijke werkloosheid ten gevolge van het uitbreken van het coronavirus COVID-19. 
Deze bijdrage focust op de beginmaanden van de crisis: de maand maart, waarin we 
allen wakker werden met de nieuwe realiteit van het virus, en de maand april, waarin 
het een (voorlopig?) hoogtepunt bereikte. Hele sectoren werden gesloten, andere 
sectoren gingen op eigen initiatief dicht, terwijl de vitale sectoren op volle toeren 
bleven draaien.
De intensiteit van de COVID-19-crisis verschilt sterk naargelang van de sector. Dat 
is het uitgangspunt voor deze bijdrage. We ontleden de toepassing vanuit de dubbele 
gelaagdheid van de coronacrisis, en de dubbele functie van het stelsel van tijdelijke 
werkloosheid voor de bescherming van de band tussen de werkgever en de werknemer, 
en de bijdrage aan het economisch herstel1 (cf. Cahuc, 2019 voor een recent overzicht).
Deze bijdrage analyseert de incidentie en de evolutie van tijdelijke werkloosheid 
tijdens het tweede kwartaal 2020. Vervolgens focust het artikel op een methode vanuit 
de vorige recessieperiode om de mate van heropleving van de verschillende sectoren op 
de arbeidsmarkt te identificeren, om aldus een inschatting te maken over de potentiële 
heropleving van sectoren die nu zijn getroffen door de COVID-19-crisis. Deze 
methode steunt op de dynamiek in de tewerkstelling zoals we deze kunnen ontleden 
op basis van Dynam-gecorrigeerde data over werkgevers en werknemers in België 
en in de gewesten (Vandekerkhove, Struyven, Goesaert en Vets, 2020). De analyse 
is gebaseerd op 927.670 werknemers in tijdelijke werkloosheid, of naar schatting 
minstens 80% van de te verwachten volledige populatie tijdelijk werklozen voor de 
maand april 2020. Dit komt neer op 23% van de volledige loontrekkende populatie. 
De bijdrage sluit af met een beschouwing over de verdere richting waarin het stelsel 
van tijdelijke werkloosheid kan evolueren.
(1) Voor meer achtergrond bij het wetenschappelijk debat over de inzet van tijdelijke werkloosheid, en de 
stand van kennis in de literatuur, verwijzen we naar de bronnen op het einde van deze bijdrage. 176
1. DE COVID-19-CRISIS OP DE ARBEIDSMARKT: MAATREGELEN OP DE KORTE TERMIJN
Maatregelen aan de kant van de arbeidsvraag om het COVID-19-virus op de korte 
termijn het hoofd te bieden, zijn toegespitst op het behoud van tewerkstelling en het 
voorkomen van werkloosheid. De belangrijkste buffer is ‘tijdelijke werkloosheid door de 
coronacrisis COVID-19’ en een equivalent voor zelfstandigen, het ‘overbruggingsrecht 
voor zelfstandigen’. Beide maatregelen zijn federale materie, maar bieden ook voor 
het regionale beleidsniveau mogelijkheden voor een activerende beleidscomponent. 
Daarnaast komen nog de maatregelen die de regionale regeringen nemen voor 
zelfstandigen, ondernemers en particulieren, zoals de COVID-19-hinderpremie voor 
ondernemingen die verplicht moeten sluiten of de COVID-19-compensatiepremie 
voor ondernemingen die open blijven maar een omzetdaling hebben van minstens 
60%.
De Belgische regering reageerde vroegtijdig op het omzetverlies bij bedrijven en 
kwam al op 6 maart 2020 met een breed toegankelijk, royaal en eenvoudig stelsel 
van tijdelijke werkloosheid wegens COVID-19-overmacht. De crisis was ongezien, 
zo ook de tijdelijke werkloosheid als eerste buffer tegen ontslag. Het systeem komt 
tegemoet aan alle ondernemingen en sectoren, ongeacht het statuut (arbeider-
bediende) en ongeacht of het gaat om een onderneming in moeilijkheden. Bovendien 
geldt de soepele toepassing van het begrip ‘overmacht’. Hierbij worden alle situaties 
van tijdelijke werkloosheid die te wijten zijn aan het COVID-19-virus beschouwd als 
tijdelijke werkloosheid wegens overmacht, ook indien er toch nog op bepaalde dagen 
kan worden gewerkt (RVA, 2020). De werknemer ontvangt hiervoor een uitkering 
gelijk aan 70% van het gemiddelde maandloon.
In eerste instantie liep het uitzonderlijke stelsel tot eind juni 2020. De looptijd werd 
een eerste maal verlengd tot eind augustus, met het vooruitzicht op een inperking 
tot de zwaarst getroffen sectoren tot eind december. Maar die verstrenging kwam er 
uiteindelijk niet. De werkgeversorganisaties, waaronder het VBO, hadden daar sterk 
op aangedrongen. De enige beperking betreft de 20%-drempel. Werkgevers die in de 
maanden april tot en met juni een beroep hebben gedaan op de tijdelijke werkloosheid 
wegens overmacht en dit voor een totaal aantal werkloosheidsdagen van 20% 
ten opzichte van alle andere aan de RSZ aangegeven dagen (met uitzondering van 
bepaalde aan de werknemer te wijten afwezigheden zoals ziekte), kunnen de procedure 
verder blijven toepassen tot 31 december 2020.2 Het geldt dus niet enkel voor de 
zwaar getroffen sectoren zoals eerder werd aangekondigd, maar voor alle werkgevers 
die een beroep hebben moeten doen op tijdelijke werkloosheid in de periode van de 
lockdown.
2. DATA EN METHODE
Het systeem van tijdelijke werkloosheid vormt een goede graadmeter om de impact op 
de tewerkstelling in de verschillende sectoren van onze arbeidsmarkt te meten. Voor 
deze analyse maken we gebruik van maandelijkse data over tijdelijke werkloosheid, 
die werden ontwikkeld door een koppeling van RVA-RSZ-data, uitgevoerd door de 
(2) Zonder rekening te houden met de verruiming van de maatregel ten gevolge van de tweede golf van het 
coronavirus. TIJDELIJKE WERKLOOSHEID TIJDENS COVID-19: EEN BUFFER TEGEN ONTSLAG MET TWEE GEZICHTEN
177
Kruispuntbank Sociale Zekerheid (Data COVID-19)3 en ter beschikking gesteld 
in het kader van de Dynam-samenwerking. De gegevens die begin augustus 2020 
beschikbaar zijn, zijn al zeer volledig voor de maanden maart tot juni 2020 en worden 
maandelijks geüpdatet.
Globaal zijn er twee manieren om de gegevens over tijdelijke werkloosheid te bekijken. 
Een eerste maatstaf betreft een focus op het aantal tijdelijk werklozen gedurende een 
maand. Meer specifiek is hier vooral de relatieve kijk, met name de omvang van het 
aantal tijdelijk werklozen (in arbeidsplaatsen) in verhouding tot het totale aantal 
werknemers, een goede maatstaf om de impact tijdens de beginmaanden van de crisis 
op te meten. Om daarnaast ook de dynamiek in het gebruik van het stelsel over een 
langere periode heen te monitoren, is deze maatstaf minder interessant. Een telling van 
personen op tijdelijke werkloosheid geldt immers direct voor de volledige maand. Een 
persoon wordt hierbij geteld als tijdelijk werkloos voor de hele maand, ook al was die 
persoon enkel gedurende één dag van de maand tijdelijk werkloos. Op basis van deze 
maatstaf wordt in de telling de heropleving tijdens de maand gemist.
Een tweede manier om tijdelijke werkloosheid te monitoren, betreft een focus op het 
volume van het aantal dagen tijdelijke werkloosheid gedurende een maand. Een telling 
in volume houdt namelijk wel rekening met de mate waarin een werknemer nog 
(deels) op tijdelijke werkloosheid zit, dan weer (deels) aan de slag is. Dit is essentieel 
omdat ondernemingen die hun activiteiten nog niet voor 100% terug hebben kunnen 
opstarten vaak een roterend systeem van werkhervatting toepassen. Hierbij worden de 
aanwezige werknemers in de onderneming afwisselend gedurende een beperkt aantal 
dagen op tijdelijke werkloosheid gezet.
Tijdelijke werkloosheid mag dan al een grote ecologische validiteit4 hebben als indicator 
voor de impact op tewerkstelling, niet alle effecten van de crisis worden erdoor gevat. 
Uitzendkrachten bijvoorbeeld komen slechts in beperkte mate in aanmerking voor 
tijdelijke werkloosheid. Verder gaan ondernemingen die vaak gebruikmaken van 
tijdelijke of uitzendcontracten in recessie- of crisisperioden net eerst de inzet van deze 
tijdelijke krachten verminderen, vooraleer in het eigen personeelsbestand te knippen 
of tijdelijke werkloosheid aan te vragen. Hierdoor kan de impact van de crisis in 
sectoren met een groot aandeel tijdelijke of uitzendarbeiders licht onderschat worden. 
Dit is ook meteen de reden waarom in voorliggende analyse van de sectorale impact de 
uitzendsector erg laag scoort, terwijl gegevens van Federgon aangeven dat de sector wel 
degelijk een aanzienlijke impact kent in de beginmaanden van de COVID-19-crisis.
(3) Voor verdere informatie zie: https://www.ksz-bcss.fgov.be/nl/dwh/dwh_page/content/websites/datawarehouse/
data/covid-19.html.
(4) Ecologische validiteit geeft een idee over de mate waarin onderzoeksresultaten overeenkomen met de 
alledaagse praktijk. In dit geval geven de cijfers over het gebruik van tijdelijke werkloosheid een mooi beeld 
van de werkelijkheid en laten ze toe iets te zeggen over de korte termijn impact van de huidige coronacrisis 
op de arbeidsmarkt. De ecologische validiteit is met andere woorden hoog. 178
3. DE INCIDENTIE VAN TIJDELIJKE WERKLOOSHEID
Op basis van volledige cijfers tellen we voor juni 2020 522.010 personen op tijdelijke 
werkloosheid voor een totaal van 4.926.326 dagen. Ten opzichte van de piekmaand 
april 2020 is het aantal personen per maand zowat gehalveerd, en het aantal dagen 
met drie kwart geslonken (Tabel 1). De daling van mei zet zich versneld door. In 
verhouding tot alle loontrekkenden op de Belgische arbeidsmarkt was in april nog 
28% voor minstens 1 dag tijdelijk werkloos. In juni is dat aandeel gedaald tot 13% 
en in augustus tot 6,5%. In vergelijking met de financiële crisis van 2008-2009, 
met gemiddeld 210.900 of 5,6% van alle loontrekkenden, blijft het aantal tijdelijk 
werklozen vandaag nog altijd historisch hoog.
TABEL 1: EVOLUTIE VAN HET AANTAL TIJDELIJK WERKLOZEN (IN ARBEIDSPLAATSEN) EN HET AANTAL DAGEN 
TIJDELIJKE WERKLOOSHEID OVER DE MAANDEN MAART TOT EN MET AUGUSTUS 2020
Maart April Mei Juni Juli Augustus
Aantal 
personen949.242 1.139.272 911.958 
(-20%)556.731 
(-39%)357.242
(-36%)263.540
(-26%)
Aantal 
dagen8.553.848,4 18.110.413,8 9.956.869,6 
(-45%)5.239.047,6 
(-47%)2.873.463,2
(-45%)2.228.273,5
(-22%)
Gem. 
aantal 
dagen9,0 15,9 10,9 9,4 8,0 8,5
* T ussen haakjes daling ten opzichte van maand voordien.
Bron: RVA-RSZ-KSZ dataset; bewerking HIVA-KU Leuven.
Werknemers blijven steeds vaker voor een minder aantal dagen in het stelsel van 
tijdelijke werkloosheid. Dat het aantal dagen tijdelijke werkloosheid sterker daalt dan 
het aantal werknemers dat er gebruik van maakt, schuilt deels in het feit dat werkgevers 
in heel wat gevallen gebruikmaken van een roterend systeem van werkhervatting. 
Dat blijkt uit het gemiddelde aantal dagen waarop werknemers per maand in het 
systeem zitten. In april was dat 15,9 dagen, in mei daalde het naar 10,9 dagen en vanaf 
juni dook het met 9,4 dagen voor het eerst onder de grens van 10 dagen. Tijdelijke 
werkloosheid verschuift dus naar een feitelijke vorm van tijdelijke werktijdverkorting.
Vanaf juni zien we voor het eerst ook een drastische daling van het aantal werkgevers 
dat tijdelijke werkloosheid aanvraagt. In april waren het nog 134.355 werkgevers, in 
juni 76.770 (RVA). Dat is een daling met 43%, terwijl in mei de daling nog amper 
13% bedroeg. Als we het aantal betrokken werkgevers afzetten tegen het totale aantal 
actieve werkgevers onderworpen aan de sociale zekerheid (voor vierde kwartaal 2019), 
dan blijkt dat nog 33% van het totale aantal werkgevers in juni tijdelijke werkloosheid 
heeft aangevraagd, ten opzichte van 58% in april 2020. TIJDELIJKE WERKLOOSHEID TIJDENS COVID-19: EEN BUFFER TEGEN ONTSLAG MET TWEE GEZICHTEN
179
4. DE IMPACT OP SECTOREN IN DE EERSTE MAANDEN VAN DE CRISIS
De intensiteit van de schok veroorzaakt door de COVID-19-crisis verschilt sterk  
naargelang van de sector. In deze analyse focussen we op het niveau van de subsector 
(nace 2), een niveau dat meer inzichten biedt in de sectorale verscheidenheid van 
tijdelijke werkloosheid dan het niveau van hoofdsectoren. Dit neemt niet weg dat ook 
binnen nace 2-sectoren nog grote verschillen tussen bedrijven kunnen optreden.
4.1. EEN CRISIS MET TWEE GEZICHTEN
Op de piek van het gebruik, in april, maakten zoals aangegeven 1.139.272 werknemers 
gebruik van het systeem van tijdelijke werkloosheid. Het aanvankelijke sectorale 
beeld op basis van de eerste, voorlopige gegevens over de impact van de crisis, werd 
gedomineerd door cijfers op het niveau van hoofdsectoren op onze arbeidsmarkt, 
zoals de horeca of de bouw. Deze sectoren komen inderdaad ook naar voor bij een 
absolute kijk op de gegevens over tijdelijke werkloosheid. Zo kenden de sectoren 
van de beveiliging en reiniging (nace 80-82; 104.431 TW), de bouw (nace 41-43; 
102.430 TW) en de detailhandel (nace 47; 93.114 TW) op het hoogtepunt van de 
crisis het grootste absolute gebruik van het systeem. De top 5 wordt vervolledigd door 
de groothandel (nace 46; 72.143 TW) en de horeca (nace 55-56; 68.338 TW). Deze 
eerste vijf sectoren waren in april goed voor ruim 47% van het totale aantal tijdelijk 
werklozen. Dat wil zeggen dat ongeveer de helft van de tijdelijk werkloze werknemers 
in april geconcentreerd zat in amper vijf sectoren.
Dit absolute beeld geeft slechts een partiele kijk op de sectorale impact van de crisis. 
Wanneer de relatieve maatstaf wordt gehanteerd, met name het aantal tijdelijk 
werklozen ten opzichte van de totale tewerkstelling in de sector, duikt een meer 
volledig en fijnmazig beeld op van de impact per sector (zie Tabel 2). 180
TABEL 2: DE MEEST EN MINST GETROFFEN SECTOREN (VOORAFGEGAAN DOOR NACE-CODE): RELATIEVE 
VERGELIJKING VOLGENS AANDEEL TIJDELIJKE WERKLOOSHEID (APRIL 2020) T.O.V. TOTALE LOONTREKKENDE 
TEWERKSTELLING (MAART 2020) VOOR ELKE SUBSECTOR OP DE BELGISCHE ARBEIDSMARKT
T op 20 meest getroffen sectoren  
(TW in april)
(bovenaan = meest getroffen)T op 20 minst getroffen sectoren  
(bovenaan = minst getroffen)
29. Autoassemblage (72,6%) 36. Winning, behandeling en distr. van water* 
(0%)
51. Luchtvaart* (70,9%) 84. Openbaar bestuur en defensie (0,1%)
13-15. Vervaardiging van textiel, kleding, leer 
(69%)19. Cokes en raffinage* (0,2%)
79. Reisbureaus en -organisatoren* (67,7%) 35. Prod. en distr. elektriciteit (0,7%)
45. Handel, onderhoud en reparatie van 
motorvoertuigen (67,5%)65. Verzekeringen/fondsen (0,8%)
30. Overige transportindustrie* (66,7%) 21. Farma-industrie (1,3%)
31-32. Meubelfabricatie, overige industrie 
(61%)85. Onderwijs (2,5%)
55-56. Horeca (60,5%) 99. Extraterritoriale organisaties en lichamen* 
(3,5%)
16. Houtindustrie* (54,5%) 53/61. Posterijen, koeriers, telecomm. (3,7%)
96. Overige persoonlijke diensten (53,9%) 97-98. Huishoudens als werkgever* (4,6%)
18. Drukkerijen* (53,2%) 72. Wet. speur- en ontwikkelingswerk (4,8%)
73. Reclame en marktonderzoek (51,7%) 86. Menselijke gezondheidszorg (6,1%)
28. Machinebouw (50,2%) 1. Landbouw (6,6%)
41-43. Bouw (49,4%) 64. Financiële dienstverlening (6,9%)
77. Verhuur en lease (48,8%) 50. Vervoer over water* (10,1%)
95. Reparatie van computers en 
consumentenartikelen* (47,7%)94. Verenigingen (10,4%)
80-82. Beveiliging, reiniging en andere onderst. 
act. (46,8%)87-88. Maatschappelijke dienstverlening 
(11,9%)
93. Sport, ontspanning en recreatie (45,9%) 20. Chemie (12,2%)
25. Metaalbewerking (45,5%) 37-39. Afvalbeheer (15,4%)
23. Vervaardiging glas, steen, beton, … 
(42,8%)49. Vervoer te land en via pijpleidingen 
(17,2%)
*Sectoren met minder dan 10.000 werknemers (niet in verdere analyse betrokken).
Bron: Dynam-dataset, Rijksdienst voor Sociale Zekerheid, HIVA-KU Leuven en RVA. TIJDELIJKE WERKLOOSHEID TIJDENS COVID-19: EEN BUFFER TEGEN ONTSLAG MET TWEE GEZICHTEN
181
In het begin van de crisis lag de focus vooral bij enkele van de grootste sectoren die als 
gevolg van de gezondheidscrisis verplicht moesten sluiten, zoals de horeca en de handel, 
naast de luchtvaart. Als we de blik verder verschuiven van hoofdsectoren (nace 1-digit) 
naar subsectoren (nace 2-digit), dan blijkt dat achter deze eerste, meest zichtbare 
laag van sectoren, een minder zichtbare laag van sectoren schuilt die een nog sterkere 
impact ervaren. Dat blijkt ook uit Tabel 2: in relatieve termen komen niet de horeca 
of de bouw maar wel de autoassemblage en de luchtvaart naar voor als sectoren met 
het grootste aandeel tijdelijke werkloosheid. In april 2020 maakte meer dan 70% van 
het personeel in deze sectoren gebruik van het systeem. In de autoassemblage betreft 
het vaak grote ondernemingen, die gedurende de duurtijd van de strenge maatregelen 
de activiteiten tijdelijk moesten stopzetten. De luchtvaart werd hard geraakt doordat, 
ten gevolge van het sluiten van de grenzen, de Belgische luchthavens gesloten bleven 
voor het publiek. Alle activiteiten rond persoonsvervoer vanuit de luchthaven werden 
stopgezet. Vandaar het beeld van een crisis met twee gezichten.
Verder betreft het sectoren die we klassiek opmerken in tijden van economische crises, 
met als exponent enkele typische industriesectoren waaronder de autoassemblage 
(zwaarst getroffen sector) en de textielindustrie.5 Deze sectoren scoren hoog inzake 
tijdelijke werkloosheid in de beginmaanden van de COVID-19-crisis (april), en dit 
om verschillende redenen. Initieel werden zij getroffen door het probleem van de 
veilige werkvloer, waarbij social distancing te allen tijde gewaarborgd moest worden. 
Dit zorgde (in de meeste gevallen) voor een sterke productiviteitsdaling. Daarnaast 
kenden heel wat ondernemingen een terugval van de export en/of toeleveringen, 
door (internationaal) haperende productieketens. Gezien de genoemde sectoren sterk 
afhankelijk zijn van de buitenlandse vraag naar intermediaire en investeringsgoederen, 
zullen ze mogelijk ook op langere termijn verder lijden onder de crisis. Deze 
exportgevoelige industriesectoren, die intussen het productieproces COVID-19-proof 
hebben gemaakt, dreigen immers, mogelijk door een gedaalde vraag naar producten, 
ook slachtoffer te worden van de economische crisis volgend op de gezondheidscrisis.
De situatie op de regionale arbeidsmarkten wijkt enigszins af van het globale nationale 
beeld, zeker in het Brusselse Gewest dat een afwijkende sectorale samenstelling kent. 
Qua tijdelijke werkloosheid (absoluut) neemt de bouwsector een minder prominente 
plaats in, terwijl enkele kleinere sectoren zwaarder worden geraakt (onder andere 
de sectoren van de film/televisie/radio en de post, koeriers en telecommunicatie). 
In het Waalse Gewest valt opnieuw de bouwsector op, maar dan vooral omdat deze 
proportioneel zwaar wordt geraakt. In april zijn hier 35% van alle tijdelijk werklozen 
gesitueerd, terwijl slechts 29% van de werknemers in de bouw actief is binnen het 
Waals Gewest. De sectorale impact voor het Vlaamse Gewest is het meest vergelijkbaar 
met de Belgische arbeidsmarkt. Meest opvallend is de beveiliging en reiniging, waar 
60% van alle tijdelijk werklozen is gesitueerd (terwijl 57% van alle tewerkstelling in 
het Vlaamse Gewest is gesitueerd).
(5) Deze sectoren verdwijnen uit beeld bij een focus op hoofdsectoren, gezien er ook enkele grotere 
industriesectoren zijn waar de impact van de crisis beperkt blijft (farmasector, chemie, raffinage). 182
Tot slot merken we op dat ook in de minder getroffen sectoren, zoals de gezondheidszorg, 
een tewerkstellingsimpact van de crisis optreedt. Deze is niet volledig zichtbaar in 
de cijfers van tijdelijke werkloosheid: de gezondheidszorg draaide immers op volle 
toeren verder. Toch zien we hier een sterke daling van het aantal ontvangen vacatures 
(VDAB). Tegelijk, en enigszins contrasterend, valt op dat vanuit alle sectoren, ook 
de zwaarst getroffen, nog steeds vacatures worden ontvangen. De vacaturemarkt is 
dus niet volledig stilgevallen, ook niet in die sectoren die te maken kregen met een 
verplichte sluiting.
4.2. HERSTEL MET VERSCHILLENDE SNELHEDEN
De cijfers over tijdelijke werkloosheid kennen een grote dynamiek, met grote verschillen 
tussen de sectoren. Het volledige spectrum van economische activiteiten vatten we 
samen in 63 sectoren (nace-2 niveau). We vergelijken het percentage loontrekkenden 
dat per sector nog op tijdelijke werkloosheid zit in de begin- en eindmaand van het 
tweede kwartaal 2020. Figuur 1 geeft dit percentage weer voor april op de x-as en voor 
juni op de y-as. We geven alle subsectoren op de arbeidsmarkt weer die in april voor 
meer dan één op vijf van de werknemers gebruikmaakten van tijdelijke werkloosheid. 
De sectoren in het geel kennen de grootste afname tussen april en juni, de sectoren in 
het paars de kleinste.
FIGUUR 1: EVOLUTIE VAN HET AANDEEL TIJDELIJK WERKLOZEN T.O.V. DE TOTALE TEWERKSTELLING PER 
SECTOR TUSSEN APRIL EN JUNI 2020 EN GROOTTE VAN DE TERUGVAL IN JUNI T.O.V. APRIL (KLEURCODE 
VOOR DE GROOTTE VAN HET VERSCHIL)
Bron: RSZ-RVA-KSZ dataset, bewerking HIVA-KU Leuven.
De eerste aanblik van Figuur 1 oogt positief: àlle subsectoren op de Belgische 
arbeidsmarkt bevinden zich onder de diagonaal. Voor alle sectoren was april de 
 TIJDELIJKE WERKLOOSHEID TIJDENS COVID-19: EEN BUFFER TEGEN ONTSLAG MET TWEE GEZICHTEN
183
piekmaand, en juni de herstelmaand, zonder enige uitzondering. En dit zonder dat 
de regels voor het stelsel van tijdelijke werkloosheid zijn gewijzigd. De COVID-19-
beperkingen blijven hun schaduw werpen: de daling in het aandeel tijdelijk werklozen 
is het kleinst in de sectoren die ook vanaf juni weinig perspectief kregen, zoals kunst 
en amusement (nace 90-92) of de luchtvaart (nace 51). Ook de kleinere branches zoals 
de reisbureaus (nace 79) en de metaalproductie (nace 24) maken in juni nog voor meer 
dan de helft van het personeel gebruik van tijdelijke werkloosheid, een lichte daling 
ten opzichte van april.
Hoe meer naar rechtsonder in de figuur, hoe sterker de verbetering (kleurcode geel). Het 
belangrijkste voorbeeld hier is de handel, onderhoud en reparatie van motorvoertuigen 
(nace 45). In april maakte deze sector nog voor 75% van het personeel gebruik van 
tijdelijke werkloosheid, in juni is dit aandeel gedaald tot 15%. Andere grote branches 
in de groep van sterke dalers zijn de bouw (nace 41-43), de beveiliging en reiniging 
(nace 80-82) en de autoassemblage (nace 29), waar het aandeel tijdelijk werklozen een 
terugval kende van 82% naar 41%.
Tot slot is er de horeca (nace 55-56). Ook al ging vanaf 8 juni de sector weer open, 
toch blijft de daling van het aandeel werknemers op tijdelijke werkloosheid relatief 
beperkt. In juni wordt nog steeds voor 57% van het horecapersoneel een beroep 
gedaan op tijdelijke werkloosheid, een daling met 15% in relatie tot april (gemiddeld 
in België zien we een daling met 54%). De meeste horecazaken zijn dan wel geopend, 
maar draaien op een lagere capaciteit. Dat blijkt uit het gemiddelde aantal dagen dat 
horecapersoneel nog in tijdelijke werkloosheid vertoeft. In april was dit 21 dagen, 
in juni 13 dagen. Het betreft één van de grootste dalingen in het gemiddelde aantal 
dagen over alle sectoren heen.
5. DYNAMIEK VAN EEN SECTOR ALS FACTOR BIJ ECONOMISCH HERSTEL 
Wat zijn de kansen dat een sector heropleeft, eens van de beperkende maatregelen 
verlost? Een antwoord op die vraag is in de eerste plaats afhankelijk van het 
internationale economische klimaat. Sommige zwaar getroffen sectoren zijn daarvan 
sterk afhankelijk, terwijl voor andere sectoren vooral de binnenlandse vraag bepalend 
is. Daarnaast speelt ook de factor van de dynamiek van een sector. Eén criterium voor 
dynamiek is de netto-evolutie van de totale personeelsomvang. Maar een nog adequater 
criterium vormt de jaarlijkse jobcreatie en -destructie of de in- en uitstroom in en uit 
ondernemingen en organisaties. In dit deel hebben we het criterium toegepast op de 
20 zwaarst getroffen subsectoren van de hele Belgische arbeidsmarkt voor de periode 
2017.4-2018.4 en hebben we vervolgens de dynamiek op vlak van jobs geanalyseerd. 
Het percentage van jobcreatie wordt berekend door het aantal bijkomende jobs in 
ondernemingen op één jaar te delen door het totale aantal jobs.
Een bron van dynamiek bij werknemers ligt in de dynamiek van jobs. Als er jobs 
bijkomen, komt er noodzakelijk beweging bij werknemers. Dynamiek op het niveau 
van de jobs kunnen we nog het best vergelijken met de stoelen op een arbeidsmarkt, 
die ter beschikking staan voor een ruimere groep van werknemers en die ook 
onderling of met nieuwe kandidaten op de arbeidsmarkt gewisseld kunnen worden. 
Deze jobdynamiek wordt weergegeven in Figuur 2, zowel in absolute (jobcreatie en  184
jobdestructie) als relatieve termen (jobcreatie- en jobdestructiegraad, berekend door 
de respectieve jobcreatie en -destructie te delen door het totale aantal arbeidsplaatsen 
per sector). Deze graden, weergegeven met behulp van de blauwe balken, maken een 
vergelijking van de dynamiek tussen verschillende sectoren mogelijk en laten ons toe 
een sector als al dan niet dynamisch te bestempelen.
FIGUUR 2: JOBDYNAMIEK IN DE 20 MEEST GETROFFEN SUBSECTOREN (SECTOREN MET >10.000 
WERKNEMERS) OP DE BELGISCHE ARBEIDSMARKT (# & %, 2017.4-2018.4)
* De bruingestreepte verticale lijn geeft de gemiddelde jobcreatie- en destructiegraad op de volledige 
Belgische arbeidsmarkt weer.
Bron: Dynam-dataset, Rijksdienst voor Sociale Zekerheid en HIVA-KU Leuven.
Figuur 2 laat zien dat heel wat van de sterk getroffen sectoren een vrij hoge relatieve 
jaarlijkse dynamiek kennen (zie vergelijking met de bruingestreepte verticale lijn 
die de gemiddelde jobcreatie- en jobdestructiegraad weergeeft voor de Belgische 
arbeidsmarkt). Meest opvallend is de horeca, die zowel absoluut als relatief de hoogste 
jobdynamiek laat optekenen. Deze sector staat voor een jobcreatiegraad van 18,3% en 
een jobdestructiegraad van 14,3%.
Over het algemeen vertonen de sectoren die tot eenzelfde sectorgroep behoren, een 
gelijkaardige dynamiek. De eerste groep zijn de industriële sectoren, onder nace-
groep C.6 In elk van deze sectoren wordt een lage jobcreatie- en jobdestructiegraad 
(6) Het betreft de sectoren met nace-codes 10-39. TIJDELIJKE WERKLOOSHEID TIJDENS COVID-19: EEN BUFFER TEGEN ONTSLAG MET TWEE GEZICHTEN
185
opgemeten, die vaak onder (en in sommige gevallen net boven) het Belgische 
gemiddelde blijft. De zwaarst getroffen sector, die van de autoassemblage (nace 29), 
laat zo een jobcreatiegraad van slechts 3,8% optekenen, de jobdestructiegraad ligt op 
2%. Er worden hier met andere woorden per 1.000 jobs slechts 38 jobs gecreëerd. 
Heel anders gedraagt zich de bouw, onder nace-groep F . Deze sector kent met een 
jobcreatiegraad van 9,8% en een jobdestructiegraad van 8,5% een beduidend hogere 
dynamiek, wat vrij atypisch is voor de groep van de secundaire sector die naast de 
bouw ook de industrie omvat.
De tertiaire sectoren daarentegen worden over het algemeen gekenmerkt door een 
hoge relatieve dynamiek. Belangrijkste uitschieter is zoals gezegd de horeca, waar per 
1.000 jobs 183 jobs worden gecreëerd. Ook het reclamewezen en marktonderzoek 
(nace 73) en de overige persoonlijke diensten (nace 96) scoren hier hoog.
Tot slot zijn er de quartaire sectoren, vertegenwoordigd door de sectoren van de sport, 
ontspanning en recreatie (nace 93) en de creatieve activiteiten, kunst en amusement 
(nace 90-92). Beide sectoren laten een erg hoge jobcreatie- en destructiegraad 
optekenen, en ook de netto-evolutie ligt er beduidend hoog. Deze sectoren kunnen 
met andere woorden gezien worden als sterke groeisectoren in pre-COVID-19-tijden. 
Ze groeperen tal van culturele, sportieve en recreatieve organisaties, waar de volatiliteit 
van de werkgelegenheid zeer groot is. Merk op dat deze sectoren zich verder vrij 
atypisch gedragen in de groep van de quartaire sectoren. De grootste sectoren in deze 
groep (denk aan openbaar bestuur/defensie, onderwijs) worden gekenmerkt door een 
grote mate van jobstabiliteit, en tekenen lage dynamieken op.
Om de kansen op snelle heropleving in te schatten eens de crisis van het virus is 
genormaliseerd, is het relevant om de evolutie te bekijken die elk van de verschillende 
sectoren kende gedurende de twee crisisdips in het vorige decennium (2008-2009 
en 2012-2013), in relatie tot de mate van dynamiek. Deze dips zijn in elk van de 
20 subsectoren zichtbaar, resulterend in een sterk gedaalde jobcreatiegraad. Figuur 
3 toont de evolutie in de jobcreatiegraad voor de 20 zwaarst getroffen sectoren in de 
huidige crisis. 186
FIGUUR 3: EVOLUTIE VAN DE JOBCREATIEGRAAD IN DE 20 MEEST GETROFFEN SECTOREN (SECTOREN MET 
>10.000 WERKNEMERS) (%, 2006.2-2018.2)
       
Bron: Dynam-dataset, RSZ en HIVA-KU Leuven.
Algemeen wordt in Figuur 3 opnieuw duidelijk wat al in Figuur 2 werd aangetoond: 
de meest getroffen tertiaire en quartaire sectoren kennen een beduidend hogere 
dynamiek dan de secundaire sectoren (met uitzondering van de bouw). De volatiliteit 
is verder het grootst in sectoren met een hoge dynamiek, zoals de horeca, reclame en 
marktonderzoek of ook de weergegeven quartaire sectoren. Zo worden hier in normale 
tijden aan een hoog tempo jobs gecreëerd, maar gaan er evenzeer veel jobs verloren. 
Ook het aantal bedrijven dat wordt opgestart of stopgezet ligt hier hoog. Een verklaring 
voor dit dynamische karakter is dat de investeringskost voor de oprichting van nieuwe 
ondernemingen hier laag ligt en dat de bestaande ondernemingen doorgaans jonger en 
kleiner zijn (Geurts, 2010). Daartegenover staan de zwaar getroffen industriesectoren 
zoals de vervaardiging van glas, steen, beton of de kunststofindustrie, waar de 
dynamieken van jobs, werkgevers en werknemers typisch gezien laag blijven. Dit is 
te verklaren door de hoge investeringskosten die hier spelen voor het oprichten van 
nieuwe ondernemingen of voor het aanpassen van de productiecapaciteit. In deze 
sectoren is de netto-evolutie pre-COVID-19 erg beperkt of zelfs negatief.
Bovendien is het relevant om de evolutie te bekijken die elk van de verschillende 
20 subsectoren zichtbaar, resulterend in een sterk gedaalde jobcreatiegraad. In de 
weergegeven tertiaire sectoren zien we meteen na de eerste dip (2008-2009) over Secundair
2006-20072007-20082008-20092009-20102010-20112011-20122012-20132013-20142014-20152015-20162016-20172017-20180.0%5.0%10.0%15.0%Tertiair
2006-20072007-20082008-20092009-20102010-20112011-20122012-20132013-20142014-20152015-20162016-20172017-20180.0%5.0%10.0%15.0%Quartair
2006-20072007-20082008-20092009-20102010-20112011-20122012-20132013-20142014-20152015-20162016-20172017-20180.0%5.0%10.0%15.0%
Secundair
13-15. Vervaardiging van textiel, kleding, leer
22. Kunststofindustrie
23. Vervaardiging van glas, steen, beton...
25. Metaalbewerking
26. Vervaardiging van elektronica
27. Vervaardiging van elektrische apparaten
28. Machinebouw
29. Autoassemblage
31-32. Meubelfabricatie, overige industrie
41-43. BouwTertiair
45. Handel, onderhoud en reparatie van motorvoertuigen
46. Groothandel en handelsbem. (excl. motorvoertuigen)
47. Detailhandel (excl. motorvoertuigen)
55-56. Horeca
73. Reclame en marktonderzoek
77. Verhuur en lease
80-82. Beveiliging, reiniging en andere ondersteunende act.
96. Overige pers. dienstenQuartair
90-92. Creatieve act., kunst, amusement
93. Sport, ontsp., recreatieSecundair
93. Sport, ontsp., recreatie TIJDELIJKE WERKLOOSHEID TIJDENS COVID-19: EEN BUFFER TEGEN ONTSLAG MET TWEE GEZICHTEN
187
het algemeen een sterk stijgende jobcreatiegraad. Deze jobcreatiegraad bereikt in de 
meeste sectoren zelfs het niveau van voor de crisis. Dit beeld is zeker in de horeca 
en de beveiliging en reiniging zichtbaar, twee sectoren met een hoge dynamiek. 
In de industriële sectoren en de bouw blijft deze crisis langer voelbaar, en heeft de 
jobcreatiegraad twee jaar nodig om terug te herstellen. De jobcreatiegraad van voor 
de crisis wordt niet opnieuw bereikt. Binnen de quartaire sectoren wordt de eerste 
crisisdip sterk gevoeld in de sport- en recreatiesector, in de sector van de creatieve 
activiteiten daalt de jobcreatiegraad amper.
De tweede dip sneed economisch minder diep, maar was des te meer en langer 
voelbaar in de tewerkstellingscijfers. Zo kennen de tertiaire sectoren met de laagste 
jobcreatiegraad een erg traag evoluerend herstel, waarbij de jobcreatiegraad in 
bijvoorbeeld de groothandel of de handel in motorvoertuigen pas in 2016-2017 
opnieuw een hoogtepunt bereikt. In de sector met de hoogste dynamiek, de horeca, 
verloopt dit herstel sneller. Ook in de weergegeven quartaire sectoren, die een relatief 
hoge dynamiek kennen, bereikt de jobcreatiegraad na 2 jaar opnieuw een hoog niveau. 
De evolutie in de sectoren van de industrie is anders. De verschillende subsectoren zijn 
in de figuur moeilijk van elkaar te onderscheiden, gezien ze elk een vrij gelijkaardig 
verloop kennen. Dit verloop kenmerkt zich door een gestaag stijgende evolutie van 
de jobcreatiegraad na de tweede crisisdip. Dit herstel sleept meerdere jaren aan. In de 
bouw, die een hogere dynamiek kent, zien we een sneller herstel.
Grosso modo blijkt uit Figuur 3 dat de sectoren met een hogere dynamiek over het 
algemeen beter bestand zijn tegen en vooral sneller heropleven na crisisperiodes. Veel 
bewegingen van in- en uitstroom, startende en stoppende ondernemingen, jobcreatie 
en -destructie blijken alvast één belangrijk element in het beginnende herstel na een 
crisis- of recessieperiode. Al betekent herstel niet noodzakelijk dat dezelfde mensen 
aan de slag blijven en dezelfde ondernemingen blijven bestaan. Dat kan betekenen dat 
onder de vele bedrijven ook gezonde bedrijven in een zeer precaire situatie dreigen te 
komen en tegen een dreigend faillissement aankijken. Voor een snel herstel zal verder 
veel afhangen van enkele dwingende randvoorwaarden, zoals het op gang komen 
van het culturele en verenigingsleven, het toerisme, de koopkracht en binnenlandse 
consumptie, de normalisering van de internationale economie en de hardnekkigheid 
van het COVID-19-virus, waarmee het allemaal begon.
 CONCLUSIE
Tijdelijke werkloosheid helpt bedrijven en werknemers om de huidige crisis te 
overleven. De federale regering heeft in de huidige crisis vroegtijdig het belang ervan 
ingezien om een versie van het systeem te ontwerpen dat toepassing op massale schaal 
mogelijk maakte. Dat leidde in de eerste fase van de COVID-19-crisis tot ongeziene 
aantallen, zo leert de analyse van gekoppelde RSZ-RVA-data waarop we een beroep 
konden doen voor deze bijdrage. De eerste fase laat ook zien dat zodra de beperkingen 
minder strikt worden, het beroep op tijdelijke werkloosheid gevoelig terugvalt. De 
persistentie in het beroep op tijdelijke werkloosheid verschilt sterk naargelang van de 
sector. Deze crisis heeft niet één, maar twee gezichten, een gelaagdheid die ook aan de 
basis ligt van het uiteenlopende gebruik van tijdelijke werkloosheid. 188
Een belangrijk verschil met tijdelijke, i.e. economische werkloosheid tijdens de vorige 
financiële crisis is dat in de huidige crisis een zeer brede waaier van sectoren ermee 
in aanraking komt. In de voorgaande crisis waren het vooral de klassieke industriële 
sectoren die er een beroep op deden. In de huidige crisis zijn er ook heel wat tertiaire 
en quartaire sectoren bij betrokken die door overmacht te kampen hebben met een 
plotse daling in het arbeidsvolume en daardoor hun werknemers tijdelijk niet aan het 
werk kunnen houden.
Vanuit de beschermende functie heeft de maatregel er ongetwijfeld toe bijgedragen 
om het inkomensverlies grotendeels te garanderen. Naast de beschermende functie is 
er ook de herstelfunctie, doordat het tijdelijke beroep op tijdelijke werkloosheid moet 
mogelijk maken dat het bedrijf snel klaarstaat om weer omzet te maken zonder extra 
arbeidskrachten te moeten aanwerven en te laten inwerken (Cahuc, 2019). Dat is 
ook de essentie ervan, maken dat de band tussen werkgever en werknemer behouden 
blijft. Het feit dat in een korte tijd van enkele maanden, binnen de tijdsspanne van het 
tweede kwartaal 2020, het gebruik van tijdelijke werkloosheid in zowat alle sectoren is 
teruggevallen, zonder evenredige toename van collectief ontslag of bedrijfssluitingen, 
toont aan dat het systeem heeft gewerkt als tijdelijke buffer – althans in de eerste 
maanden.
De vraag is hoe het nu verder moet met de rol van tijdelijke werkloosheid bij het 
economische herstel (dat natuurlijk mee afhankelijk is van de controle over het virus). 
Deze bijdrage focust op een methode om de mate van heropleving van de verschillende 
sectoren op de arbeidsmarkt te identificeren, vanuit de vorige recessieperiode, om 
aldus een inschatting te maken over de potentiële heropleving van sectoren die nu 
zijn getroffen door de COVID-19-crisis. Deze methode steunt op de dynamiek in de 
tewerkstelling zoals we deze kunnen ontleden op basis van Dynam-gecorrigeerde data 
over werkgevers en werknemers in België en in de gewesten (Vandekerkhove, Struyven, 
Goesaert en Vets, 2020). De heropleving hangt ook samen met de vraag welke 
sectoren vermoedelijk tijdelijk worden getroffen door de COVID-19-crisis en welke 
permanent. Sectoren die vermoedelijk slechts tijdelijk worden geraakt zijn de horeca, 
de cultuur en evenementensector, de beveiliging en reiniging, de detailhandel, …, met 
name sectoren die aanvankelijk hoog piekten in de cijfers over tijdelijke werkloosheid, 
terwijl de band tussen werkgever en werknemer meer inwisselbaar is. Van oudsher 
kennen deze sectoren meer jaar-op-jaar-dynamiek en een groter verloop. Anderzijds 
zijn er de klassieke industriesectoren waarvoor het behoud van de band tussen 
werkgever en werknemer een grotere rol speelt (Vermandere et al., 2012), wat – niet 
toevallig – mee ondersteund wordt door de ‘klassieke’ economische werkloosheid. Het 
zijn sectoren die minder dynamiek en dus ook minder personeelsverloop kennen, zo 
leert deze bijdrage. Het is vooral voor die groep van sectoren dat de federale overheid, 
in samenwerking met de regionale overheden, zal moeten inzetten op een juiste mix 
van bescherming en herstel, niet in het minst via extra stimuli voor omscholing en 
reallocatie in of buiten het bedrijf. TIJDELIJKE WERKLOOSHEID TIJDENS COVID-19: EEN BUFFER TEGEN ONTSLAG MET TWEE GEZICHTEN
189
BRONNEN
Boeri, T. en Bruecker, H., Short-time work benefits revisited: Some lessons from the 
Great Recession, Economic Policy, 26(68), pp. 697-765, 2011.
Boulin, J.Y. en Cette, G., Labour market adjustments during the crisis: the role of 
working time arrangements, Transfer: European Review of Labour and Research, 19(4), 
pp. 475-487, 2013.
Cahuc, P ., Short-time work compensation schemes and employment, IZA World of 
Labor 2019: 11v2, pp. 1-11, 2019. Doi: 10.15185/izawol.11.v2.
Cahuc, P . en Carcillo, S., Is short-time work a good method to keep unemployment 
down?, Nordic Economic Policy Review, 1(1), pp. 133-169, 2011.
Calavrezo, O. en Lodin, F ., Short-Time Working Arrangements in France During the 
Crisis: An Empirical Analysis of Firms and Employees, Comparative Economic Studies, 
54(2), pp. 299-320, 2012.
Geurts, K., Jobcreatie en -destructie tijdens de crisis. Een beschrijving op basis van 
innovatieve data, Leuven, HIVA-KU Leuven, 2010.
Hijzen, A., en Venn, D., The Role of Short-Time Work Schemes during the 2008-09 
Recession, Parijs, OECD, Hoge Raad voor de Werkgelegenheid, 2011.
RVA, Tijdelijke werkloosheid – Covid-19 (coronavirus), 2020, Geraadpleegd via https://
www.rva.be/nl/documentatie/infoblad/t2.
Sels, L. en Herremans, W., Economische werkloosheid: enkele scenario’s voor de toekomst, 
Leuven, Katholieke Universiteit Leuven, Steunpunt Werk en Sociale Economie, 2009.
SERV, SERV-advies - Iedereen terug aan boord. Krachtig relancebeleid voor een vitale en 
inclusieve arbeidsmarkt, Brussel, SERV, 2020.
Struyven, L. en Vandekerckhove, S., Het effect van economische werkloosheid tijdens 
de crisis op lange termijn, Over.werk. Tijdschrift van het Steunpunt WSE, 27(1), pp. 
93-98, 2017.
Van Der Heijde, C. M. en Van Der Heijden, B. I., A competence-based and 
multidimensional operationalization and measurement of employability, Human 
Resource Management, published in cooperation with the School of Business 
Administration, The University of Michigan and in alliance with the Society of 
Human Resources Management, 45(3), pp. 449-476, 2006.
Vandekerkhove, T., Struyven, L., Goesaert, T. en Vets, P ., Hotspots van tijdelijke 
werkloosheid, hotspots van arbeidsmarktdynamiek?, Dynam Working Paper, 2020. 190
Vandekerckhove, S., Heylen, V. en Struyven, L., Inter- en intrasectorale jobmobiliteit 
in België. Een analyse van de grootte van werknemersstromen in relatie tot de sector 
voor de periode 2006-2011, Dynam Working Paper, 2013.
Vermandere, C., Geurts, K. en Struyven, L., De regionale jobdynamiek in tijden van 
crisis en heropleving. Een vergelijkende analyse van Brussel, Vlaanderen en Wallonië, 
Dynam Working Paper, 2012.
Wood, J. en Neels, K., Wegwijs naar werk. Longitudinale analyse en evaluatie van 
inburgerings- en activeringstrajecten in Vlaanderen, 2005-2016. Eindrapport van de 
VIONA Leerstoel ‘Migratie, Integratie & Arbeidsmarkt’, Antwerpen, Universiteit 
Antwerpen, 2020. TIJDELIJKE WERKLOOSHEID TIJDENS COVID-19: EEN BUFFER TEGEN ONTSLAG MET TWEE GEZICHTEN
191
TIJDELIJKE WERKLOOSHEID TIJDENS COVID-19: EEN BUFFER TEGEN ONTSLAG MET TWEE GEZICHTEN
 INLEIDING 175
1. DE COVID-19-CRISIS OP DE ARBEIDSMARKT: MAATREGELEN OP DE KORTE TERMIJN 176
2. DATA EN METHODE 176
3. DE INCIDENTIE VAN TIJDELIJKE WERKLOOSHEID 178
4. DE IMPACT OP SECTOREN IN DE EERSTE MAANDEN VAN DE CRISIS 179
4.1. EEN CRISIS MET TWEE GEZICHTEN  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179
4.2. HERSTEL MET VERSCHILLENDE SNELHEDEN  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182
5. DYNAMIEK VAN EEN SECTOR ALS FACTOR BIJ ECONOMISCH HERSTEL  183
 CONCLUSIE 187
 BRONNEN 189  193
ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN 
TIJDENS DE CORONACRISIS1
DOOR JEROEN BARREZ* en RUDI VAN DAM**
* Programmatorische federale Overheidsdienst Maatschappelijke Integratie (POD MI)
** Federale Overheidsdienst Sociale Zekerheid (FOD SZ)
1. INLEIDING: HOE EEN VIRUS DE MAATSCHAPPIJ TOT STILSTAND BRENGT
Half februari werd duidelijk dat Europa niet zou ontsnappen aan het COVID-19-
virus (SARS-CoV-2). Het kende een snelle wereldwijde verspreiding en vanaf begin 
maart begon ook in België het aantal besmettingen exponentieel te stijgen. Om de 
verspreiding van het virus in te dijken en een ineenstorting van het gezondheidssysteem 
te vermijden, werden op 13 maart 2020 de eerste ingrijpende maatregelen genomen. 
Op 18 maart ging België in lockdown en kwam de maatschappij zowaar tot stilstand. 
De impact op de economie en de maatschappij was ongezien en immens. Dit was de 
start van wat we zullen omschrijven als de coronacrisis.
De directe sociale gevolgen van de coronacrisis werden in België evenwel in grote mate 
verzacht door het bestaande en het, in het kader van de crisis uitgebreide, systeem 
van sociale bescherming. Zo ving de tijdelijke werkloosheid voor werknemers en 
het crisisoverbruggingsrecht voor zelfstandigen een groot deel van de impact voor 
de werkenden op. Toch kan het netto loonverlies voor personen met een laag loon 
een significant negatieve impact hebben op de leefomstandigheden op korte termijn, 
in het bijzonder indien er geen financiële buffer aanwezig is. Bovendien zijn bij de 
tijdelijk werklozen personen met een minder gunstig sociaaleconomisch profiel 
oververtegenwoordigd, met name personen met een lager opleidingsniveau en een 
laaggemiddeld tot laag loon.
Ondanks dat de sociale zekerheid als schokdemper fungeerde, zijn met name de 
zwakste groepen zwaar getroffen door de crisis. Zo kenden ze een combinatie van een 
(tijdelijke) verlaging van hun inkomen, een verhoging van de prijzen en afgenomen 
beschikbaarheid van bepaalde basisproducten, een gebrek aan financiële reserves 
om de gevolgen van de crisis op te vangen, maar ook een moeilijke toegang tot 
maatschappelijke hulp- en dienstverlening. De meest kwetsbare groepen zijn daarbij 
wellicht deze die niet of onvoldoende geholpen worden door het bestaande, en in 
kader van deze crisis uitgebreide, sociale beschermingsnet. Daarnaast laten ook de 
bestaande ongelijkheden onder meer op het vlak van werk, inkomen, maatschappelijke 
participatie, digitalisering en huisvestiging zich voor mensen in armoede sterker voelen 
tijdens de coronacrisis.
Het artikel is als volgt opgebouwd. Na deze inleiding kijken we in deel twee naar de 
globale sociale gevolgen van de coronacrisis, met name de impact op het inkomen, 
(1) Deze bijdrage steunt in belangrijke mate op de rapportering van de Werkgroep Social Impact COVID-19 
(https://socialsecurity.belgium.be/nl/sociaal-beleid-mee-vorm-geven/sociale-impact-covid-19). 194
de levensstandaard en armoede. Vervolgens wordt de rol van de sociale zekerheid als 
schokdemper besproken. In het vierde, en meest uitgebreide, hoofdstuk komen de 
kwetsbare groepen tijdens de coronacrisis aan bod. We maken een onderscheid tussen 
de personen die wel en niet op de arbeidsmarkt actief zijn, maar er is ook aandacht 
voor specifiek kwetsbare groepen, waaronder kwetsbare gezinnen met kinderen. In 
een vijfde deel wordt de rol van de OCMW’s als laatste vangnet tijdens de coronacrisis 
besproken en tot slot volgt een besluit.
2. DE SOCIALE IMPACT VAN DE CORONACRISIS
Het verzamelen van gegevens over inkomen, levensstandaard en armoede is een 
intensief en tijdrovend proces. Gegevens over de sociale impact van de coronacrisis 
zijn dus vooralsnog schaars. Aan de hand van indicaties en vooruitzichten over de 
globale impact op het inkomen en de levensstandaard wordt een eerste poging gedaan 
om vanuit vogelvluchtperspectief de sociale impact van de coronacrisis te bekijken. 
Vervolgens bieden de eerste studies en inzichten over armoede een globaal overzicht 
in welke mate de meest kwetsbare groepen getroffen worden tijdens de coronacrisis.
2.1. GLOBALE IMPACT OP INKOMEN EN LEVENSSTANDAARD
De economische vooruitzichten en ramingen van de Nationale Bank van België 
(NBB)2 en het Federaal Planbureau (FPB)3 geven een zicht over de impact van de 
coronacrisis op het (macro-economisch) reëel beschikbaar gezinsinkomen. Beide 
instellingen ramen de impact, in verhouding tot de omvang van de economische 
schok, als relatief beperkt in 2020. Volgens de Nationale Bank blijft de groei zelfs net 
positief, terwijl het Federaal Planbureau een beperkte krimp verwacht van 1,9%. Het 
Federaal Planbureau wijst er bovendien op dat de gedaalde inflatie lager blijft dan 
de indexering van lonen en uitkeringen. Beide instellingen wijzen op de rol van de 
sociale overdrachten in de stabilisatie van het beschikbaar gezinsinkomen. Voor 2021 
wordt verwacht dat de bijdrage van inkomens en overdrachten in de groei van het 
huishoudinkomen omgekeerd is. Het Federaal Planbureau verwacht wel dat de sociale 
uitgaven dan nog ruimschoots boven het niveau van 2019 blijven, hoofdzakelijk door 
een toename van de uitgaven voor de reguliere werkloosheid en de bijstand (met name 
het leefloon).
Uit de simulaties van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal 
Overleg (FOD WASO) blijkt dat de financiële impact van tijdelijke werkloosheid voor 
lagere lonen relatief beperkt blijft, al kan voor lage inkomens ook een beperkte daling 
van het inkomen reeds problematisch zijn. Voor hoge lonen is er wel een substantiële 
impact. De impact vergroot wel met de duur van de tijdelijke werkloosheid. Ook 
voor deeltijds werkenden vangt de tijdelijke werkloosheid een groot deel van het 
inkomensverlies op, maar het resterende inkomensverlies kan wel problematisch zijn 
indien het deeltijds inkomen het enige inkomen is. Deze resultaten liggen in de lijn van 
de simulaties van het Federaal Planbureau. Hieruit blijkt dat de gemiddelde impact 
(2) NBB, Economic Impact of COVID-19 on the Belgian Economy, mei 2020.
(3) Federaal Planbureau, Economische vooruitzichten 2020-2025, juni 2020. ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
195
op het beschikbaar inkomen van vijf weken tijdelijke werkloosheid (op basis van de 
aanvragen die begin april werden ingediend) op jaarbasis, en rekening houdend met 
een volledige terugkeer naar de situatie van voor de crisis, geraamd wordt op 0,4%, 
waarbij het effect kleiner zou zijn voor de laagste inkomenscategorieën.4 De duurtijd 
in tijdelijke werkloosheid is dus van groot belang voor de uiteindelijke financiële 
impact. In dit kader is het een belangrijke vaststelling dat, behalve in april, minstens 
twee derde van de tijdelijk werklozen minder dan de helft van de maand in tijdelijke 
werkloosheid vertoefde.
Het Joint Research Centre van de Europese Commissie heeft een aantal simulaties 
opgemaakt van de impact van de crisis op de huishoudinkomens, ongelijkheid en 
het armoederisico en het effect van de overheidsmaatregelen daarop. Op basis van 
deze simulaties is de impact van de coronacrisis op het beschikbaar gezinsinkomen, 
ongelijkheid en het armoederisico in België relatief beperkt zowel in het geval van 
de (gesimuleerde) afwezigheid van noodmaatregelen en ook na het in rekening 
brengen van de maatregelen. Zo zou het (equivalent) beschikbaar gezinsinkomen 
ongeveer 4% dalen zonder maatregelen. De maatregelen halveren ongeveer het verlies 
(zie Grafiek 1).5 De stijging van het armoederisico daalt van ongeveer 3% (zonder 
maatregelen) naar minder dan 1% (met maatregelen). Voor de EU als geheel temperen 
de maatregelen in belangrijke mate de sterk regressieve impact van de coronacrisis 
indien er geen maatregelen zouden zijn.6
(4) Voor een gedetailleerdere analyse, zie Thuy, Y., Van Camp, G. en Vandelannoote, D., COVID-19-crisis: 
simulatie impact van het loonverlies bij tijdelijke werkloosheid in geval van overmacht en het inkomensverlies 
in geval van een overbruggingsrecht, in dit nummer.
(5) Joint Research Centre, Households´ income and the cushioning effect of fiscal policy measures in 
the Great Lockdown, Presentation for the Social Protection Committee Indicator Subgroup, 2020. Enige 
voorzichtigheid in het gebruik van deze resultaten is vereist omdat vooralsnog slechts in beperkte mate 
rekening werd gehouden met differentiële impacts op lonen (bv. op basis van specifieke groepen zoals naar 
opleidingsniveau).
(6) Joint Research Centre, Households´ income and the cushioning effect of fiscal policy measures in the 
Great Lockdown, Science for Policy Briefs, 2020. 196
GRAFIEK 1: DE IMPACT VAN COVID-19 OP HET (EQUIVALENT) BESCHIKBAAR HUISHOUDINKOMEN
Bron: Joint Research Centre, Europese Commissie.
Een andere belangrijke bron van informatie is de consumentenenquête van de NBB, 
die onderzoekt of het huishoudinkomen van de respondenten een negatieve impact 
van de crisis heeft ondergaan.7 Over alle huishoudens heen wijst de enquête op een vrij 
stabiel aandeel huishoudens dat geen of beperkt (<10%) inkomensverlies lijdt. In april 
en mei bedroeg dit respectievelijk 73% en 74%. Dit percentage steeg licht in juni en 
bleef dan in de volgende maanden stabiel rond de 80%. Het aandeel huishoudens met 
een beperkte spaarbuffer (<3 maanden) blijft voor de geobserveerde periode vrij stabiel, 
al zien we wel een lichte toename van het aandeel huishoudens met een spaarbuffer 
van minder dan 1 maand: 14% in september ten opzichte van 11% in april. Het 
aandeel huishoudens dat als kwetsbaar wordt aangemerkt (inkomensverlies>10% en 
spaarbuffer<3 maand) lijkt daarentegen licht te dalen: 12% in april en 9% in augustus.
Sinds mei laten de gegevens ook toe een uitsplitsing te maken naar activiteitsstatus. 
Uit de resultaten voor mei blijkt dat onder werknemers 69% geen negatieve impact 
of een impact van minder dan 10% op het huishoudinkomen ondervindt. Onder 
zelfstandigen is de negatieve impact veel groter: slechts 36% geeft aan dat er geen 
impact is of een impact onder 10%, terwijl 45% een impact van meer dan 30% 
aangeeft. Onder gepensioneerden geeft 90% aan dat er geen of een impact lager dan 
10% is. Onder inactieven, andere dan gepensioneerden, geeft 75% aan dat er geen 
of een geringe impact is op het huishoudinkomen. Dat er voor deze laatste groep 
toch 25% aangeeft een negatieve impact op het huishoudinkomen te ondervinden 
kan enige verwondering wekken. Mogelijk speelt dit effect via het inkomen van een 
(7) NBB, Consumentenenquête, 2020, geraadpleegd op 20 oktober 2020 via https://stat.nbb.be/Index.aspx?
DataSetCode=CONSN&lang=nl#.
 ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
197
partner of via mogelijke andere inkomensbronnen, zoals de combinatie van werk 
en een uitkering. In augustus vertonen werknemers de meest positieve evolutie: het 
percentage huishoudens met een inkomensverlies kleiner dan 10% stijgt van 69% naar 
89%. Ook onder zelfstandigen is er een positieve tendens van 36% naar 44%. Onder 
gepensioneerden en andere actieven blijft dit aandeel quasi constant.
TABEL 1: NEGATIEVE IMPACT OP HET HUISHOUDINKOMEN NAAR ACTIVITEITSSTATUS
Werknemer Zelfstandige Gepensioneerde Inactieve, andere 
dan gepensioneerd
mei aug. mei aug. mei aug. mei aug.
Geen 
impact63 70 31 34 84 84 67 68
<10% 6 11 5 10 6 7 8 7
10-30% 19 13 19 30 7 5 10 16
30-50% 8 4 20 12 2 2 9 7
>50% 3 2 25 13 1 1 5 2
Bron: NBB, Consumentenenquête, 2020.
De online survey bij huishoudens van de NBB wijst eveneens op belangrijk 
inkomensverlies bij zelfstandigen (gemiddeld -38%) evenals bij werkende studenten 
(gemiddeld -38%) en tijdelijk werklozen (gemiddeld -36%).8 Ook wijzen de resultaten 
er op dat lagere inkomens zwaarder getroffen werden, deels omdat zij meer in de meest 
getroffen sectoren werken.
2.2. ARMOEDE
Groepen met een armoederisico blijven in grote mate afhankelijk van sociale 
uitkeringen. In de meeste gevallen zullen deze uitkeringen zich, op maandbasis, rond 
of onder de armoedegrens situeren. Specifieke groepen die ook voor de coronacrisis 
al een hoog armoederisico hadden, zijn onder meer éénoudergezinnen, personen met 
een niet-EU migratieachtergrond, personen met een handicap, personen met een 
laag opleidingsniveau of huishoudens waar (bijna) niemand aan het werk is. Door de 
coronacrisis stijgt het aandeel personen die afhankelijk zijn van sociale uitkeringen om 
in hun levensonderhoud te voorzien. Dit zal onvermijdelijk leiden tot een toename 
van de armoede indien de verhoogde uitkeringsafhankelijkheid aanhoudt. De duurtijd 
(8) NBB, NBB Online Household Survey: Final results, in samenwerking met Microsoft Innovation Centre. 198
van de uitkeringsafhankelijkheid is daarom cruciaal vanuit het perspectief van de 
financiële toereikendheid van de crisismaatregelen.
Het Covivat-onderzoek9 wijst er op dat de minimumlonen en de minimumuitkeringen 
in geval van tijdelijke werkloosheid net voldoende zijn voor de uitgaven die mogelijk zijn 
tijdens de lockdownperiode (noodzakelijke uitgaven en uitgaven die eventueel enkele 
weken kunnen uitgesteld worden). Alleenstaande ouders in de tijdelijke werkloosheid 
hebben echter geen ruimte om later noodzakelijke maar ‘lockdowngevoelige 
uitgaven’ (uitgaven die niet mogelijk zijn tijdens de lockdown, bv. herstellingen in 
huis) in te halen, voor zover ze niet kunnen terugvallen op vermogens. De laagste 
werkloosheidsuitkeringen en de leeflonen voor eenoudergezinnen volstaan enkel om 
de ‘niet uit te stellen uitgaven’ te dekken. Voor alleenstaanden is het leefloon zelfs 
ontoereikend voor ‘niet uit te stellen uitgaven’ voor voeding, wonen en persoonlijke 
verzorging.
Om een moeilijke periode te overbruggen, kunnen niet altijd financiële reserves 
worden aangesproken. In de consumentenenquête van april van de NBB geeft 31% 
van de Belgische huishoudens aan over een spaarbuffer te beschikken voor 1 tot 3 
maanden, 11% beschikt over een spaarbuffer van 1 maand om ‘in het levensonderhoud 
te voorzien’10. In september heeft 30% een spaarbuffer van 1 tot 3 maanden, maar 
het percentage dat over een spaarbuffer van minder dan 1 maand beschikt, loopt op 
tot 14%. Het aandeel personen met een spaarbuffer langer dan 3 maanden blijft wel 
stabiel rond de 70%. In de EU-SILC-enquête 2019 geeft 26% van de huishoudens 
aan niet in staat te zijn een onverwachte uitgave te doen van ongeveer 1.100 EUR.11
Naast de impact op de inkomens, kunnen bestaande sociale kwetsbaarheden echter 
nog via andere kanalen worden versterkt. Ten eerste worden kwetsbare groepen via 
hun uitgaven geconfronteerd met een stijging van bepaalde prijzen en een verminderde 
beschikbaarheid van basisproducten. Zo waren er tijdens de lockdown geen promoties 
meer in de supermarkten en daalde het aanbod van voedsel en essentiële goederen (ten 
gevolge van hamstergedrag). Veel van de goedkoopste merken (witte producten) waren 
niet meer beschikbaar. Ook de beschikbaarheid van privé-initiatieven zoals bedeling 
van voedselpakketten kwam in het gedrang.12 Tijdens de lockdownmaatregelen heeft 
ongeveer 25% van de voedselbanken hun activiteiten moeten stopzetten, omdat 
de doorgaans oudere vrijwilligers – en dus behorend tot de risicogroep – niet meer 
konden of mochten helpen. Een gedetailleerde analyse van Statbel, het Belgische 
statistiekbureau, wijst er evenwel op dat kwetsbare groepen (personen onder de 
EU-SILC-armoedegrens en personen met een handicap) geen significant andere 
prijsevolutie hebben gekend in de afgelopen periode dan andere groepen. De inflatie 
(9) Cantillon, B., Marchal, S., Peeters, N., Penne, T. en Storms, B., COVIVAT Beleidsnota 2: Huishoudbudgetten 
en sociale minima in lockdown, Leuven/Antwerpen, 2020.
(10) NBB, Consumentenenquête, 2020 (april en september).
(11) Cantillon, B., Marchal, S., Peeters, N., Penne, T. en Storms, B., COVIVAT Beleidsnota 2: 
Huishoudbudgetten en sociale minima in lockdown, Leuven/Antwerpen, 2020.
(12) In dit kader werd een bedrag van 3 miljoen EUR bij Koninklijk Besluit van 31 maart 2020 ter 
beschikking gesteld van de OCMW’s voor de bedeling van voedselpakketten, de bedeling van kant-en-klare 
maaltijden of voor de uitreiking van voedselbonnen voor de meest kwetsbaren. ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
199
op jaarbasis voor de kwetsbare gezinnen is zelfs lager dan voor de andere types van 
huishoudens. Dit komt voornamelijk door een daling van de energieprijzen gerelateerd 
aan huisvesting (stookolie, aardgas en elektriciteit).13 Niettemin stelt de online survey 
van de NBB vast dat veel respondenten, niet enkel in de laagste inkomensgroepen, op 
basis van eigen inschatting aangeven dat de prijzen gestegen zijn. Dit kan mogelijks 
verklaard worden door een verminderde beschikbaarheid van bepaalde basisproducten 
en huismerken, waardoor duurdere alternatieven dienen aangekocht te worden.
Ook bestaat het risico dat mensen, ten gevolge van inkomstenverlies en hogere 
uitgaven, de betaling van facturen zullen uitstellen. Dit betekent ook een grotere kans 
op een opeenstapeling van achterstallige facturen en toename van schulden op langere 
termijn, gezien mensen vaak eerst eigen financiële reserves aanspreken. Zo stellen we 
een geleidelijke toename vast van schuldbemiddeling door OCMW’s sinds het begin 
van de coronacrisis.14
Daarnaast kunnen sociale ongelijkheden versterkt worden door een verschil in de 
sociale participatie en de toegang tot allerlei rechten, goederen en diensten. Zo is de 
maatschappij tijdens de coronacrisis in een versneld tempo gedigitaliseerd, denk maar 
aan telewerk en thuis les volgen. De ICT-enquêtes van Statbel tonen evenwel aan dat de 
toegang tot internet ongelijk is naar sociaaleconomische status. Onder laaggeschoolden 
geeft 78% aan dat hij of zij gedurende de afgelopen 3 maanden internet heeft gebruikt. 
Onder gemiddeld opgeleiden is dat 92%, en onder hoogopgeleiden 99%. De meest 
kwetsbare groepen raken dus sterker geïsoleerd in deze tijden van digitalisering. In 
huishoudens met een inkomen lager dan 1.900 EUR, loopt het aandeel kinderen 
zonder toegang tot internet op tot 10%, met alle gevolgen van dien voor wat betreft 
scholing. Ook het feit dat culturele evenementen niet of nauwelijks kunnen doorgaan, 
betekent in het bijzonder voor de zwaksten in de samenleving dat de toegang tot socio-
culturele participatie zeer lastig wordt.
Verder speelt de huisvesting en woonomgeving een nog belangrijker rol in de 
levensomstandigheden van kwetsbare groepen tijdens de coronacrisis. Zo winnen 
ruimte, woonkwaliteit en omgeving – waaronder bijvoorbeeld de toegang tot publieke 
ruimte zoals parken – aan belang doordat velen een groter deel van hun tijd thuis 
doorbrengen. Ook gezondheid en de toegang tot gezondheidszorg hangen samen met 
de socio-economische positie. In de huidige crisis moet wellicht onderscheid gemaakt 
worden tussen de onmiddellijke blootstelling aan COVID-19 en gezondheidsrisico’s 
op lange termijn die samenhangen met de maatregelen om het virus in te dijken en de 
ruimere sociaaleconomische impact. Op het vlak van de onmiddellijke blootstelling 
aan het virus wijst een studie van de KU Leuven op de inkomensongelijkheid wat 
betreft de sterfte tijdens de coronacrisis. In het bijzonder onder de bevolking ouder 
dan 65 jaar werden de laagste inkomens harder getroffen door oversterfte. Toch moet 
hierbij genuanceerd worden dat ook andere doodsoorzaken voor de coronacrisis 
(13) Statbel (Algemene Directie Statistiek – Statistics Belgium), prijsevolutie, specifiek voor kwetsbare 
groepen.
(14) Zie deel 5. Het OCMW als laatste vangnet tijdens de coronacrisis. 200
lagere inkomens harder treffen, in die zin is dat wat betreft COVID-19 niet anders.15 
Ook een studie van de socialistische mutualiteiten bij haar leden wijst er op dat de 
oversterfte door het COVID-19-virus zich vooral situeert bij de kwetsbare groepen: 
rechthebbenden op een verhoogde tegemoetkoming in de gezondheidszorg en dus 
veelal lagere inkomensgroepen, personen met niet-westerse nationaliteit en bewoners 
van grote steden.16 Bovendien zijn er indicaties dat het virus, in tegenstelling tot de 
eerste golf, vanaf de zomermaanden zich sterker in armere wijken ontwikkelde.17 Gelet 
op de specifieke leefomstandigheden van zwakkere groepen – waaronder kleinere 
ruimtes en een hogere dichtheid – is dit zeker een aandachtspunt voor het beleid.
Tot slot vormt de ongelijke impact van de coronacrisis op het vlak van onderwijs en 
scholing potentieel één van de belangrijkste gevolgen en uitdagingen op lange termijn. 
Het is zeer aannemelijk dat er zich voor veel leerlingen in kwetsbare situaties enerzijds 
grote praktische drempels (toegang ICT, ruimte) stellen en anderzijds de begeleiding en 
de nodige motivatie ontbreekt om schoolwerk verder op te volgen. De leerachterstand 
loopt in het bijzonder voor de meest kwetsbare leerlingen op.18 Dit moet gezien worden 
tegen de achtergrond van een onderwijssysteem dat globaal goed scoort, maar tevens 
reeds gekenmerkt werd door, in internationale context, relatief grote ongelijkheden in 
PISA-scores naar sociaaleconomische en vooral migratieachtergrond.19
3. DE SOCIALE ZEKERHEID ALS SCHOKDEMPER VOOR DE CORONACRISIS
De sociale zekerheid vervulde een cruciale rol om de economische schok op korte 
termijn op te vangen. In het bijzonder kon het systeem van tijdelijke werkloosheid 
en overbruggingsrecht voor zelfstandigen vermijden dat de economische schok zich 
vertaalde in een globale inkomensschok en een verdere neerwaartse spiraal. Naast 
het beperken van het inkomensverlies fungeren de bestaande en bijkomende sociale 
uitkeringen ook als automatische stabilisatoren. Zo zorgen ze onrechtstreeks voor het 
beperken van de economische schok door de daling van de consumptie te beperken.
Op het hoogtepunt van de coronacrisis, in het voorjaar, werden meer dan 1,5 miljoen 
aanvragen voor tijdelijke werkloosheid geregistreerd. Wanneer we enkel naar de 
goedgekeurde aanvragen kijken, dan gaat het om 1.030.813 met betrekking tot maart 
en 1.223.892 met betrekking tot april. Omgerekend naar voltijdse betrekkingen komt 
dit midden april overeen met meer dan 700.000 voltijdse equivalenten; dit aantal was 
eind mei gedaald tot iets meer dan 300.000 voltijdse equivalenten. Voor wat betreft 
het crisisoverbruggingsrecht voor zelfstandigen werden in maart 392.972 dossiers en 
in april 409.120 dossiers uitbetaald. In mei bleef dit aantal in dezelfde grootteorde, 
(15) Decoster, A., Minten, T., Spinnewijn, J. en Van Houtven, S., The Income Gradient in Mortality during 
the Covid 19 Crisis: Evidence from Belgium, Discussion Paper Series Department of Economics KU Leuven 
DPS 20.18, 2020.
(16) Willaert, D., Oversterfte door COVID-19 bij leden Socmut, Brussel, 2020.
(17) Zie onder andere: Bervoet, D. en Roelens, T., Van Gent en Antwerpen tot Beringen: corona sluipt door 
armste wijken, De Tijd, 7 augustus 2020, geraadpleegd op 8 september 2020 via https://www.tijd.be/dossiers/
coronavirus/van-gent-en-antwerpen-tot-beringen-corona-sluipt-door-armste-wijken/10243799.html.
(18) Zie deel 4.3. Kwetsbare gezinnen met kinderen.
(19) OESO, PISA 2018 Results (Volume V): Effective Policies, Successful Schools, Parijs, OECD Publishing, 
2020. ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
201
waarna een daling zich inzette. In de periode maart tot en met mei ontving 50% tot 
54% van de zelfstandigen in hoofdberoep een crisisoverbruggingsuitkering.
De sociale zekerheid kon de economische schok dus in grote mate opvangen. Zo toont 
de FOD WASO aan de hand van simulaties aan dat de uitkeringen voor tijdelijke 
werkloosheid het verlies van het arbeidsinkomen in belangrijke mate compenseert. 
Hiervoor dient wel onderscheid gemaakt te worden tussen de onmiddellijke impact 
op het maandinkomen en de impact op het jaarinkomen.20 Kijken we naar het 
onmiddellijke effect op het maandinkomen voor een alleenstaande die voltijds werkte, 
dan bedraagt de netto vervangingsratio rond 45% voor hoge en rond 65% voor 
gemiddelde lonen. Voor lage en zeer lage lonen bedraagt de vervangingsratio rond 
75%.21 Indien we rekening houden met de daling van de bedrijfsvoorheffing tot 15% 
vanaf mei, stijgen de vervangingsratio’s met ongeveer 10 procentpunten voor de lagere 
tot gemiddelde lonen, en 5 procentpunten voor de hogere lonen.22 Wanneer ook 
rekening wordt gehouden met de bijkomende premies die in sommige sectoren worden 
toegekend (of met premies vanuit het bedrijf zelf), dan stijgt de vervangingsratio in 
sommige gevallen zelfs tot boven 100%.23
Hoewel ook een beperkte verlaging van het netto-inkomen een grote impact heeft 
voor de laagste en lage lonen, blijft de impact op het netto-jaarinkomen over het 
algemeen relatief beperkt. De sociale zekerheid slaagt er dus in de gevolgen van de 
coronacrisis op het inkomen in grote mate op te vangen. Toch zijn er ook groepen 
die onvoldoende geholpen worden door het bestaande sociale beschermingsnet en de 
bijkomende crisismaatregelen. Deze vormen de meest kwetsbare groepen tijdens de 
coronacrisis en komen in het volgende deel uitgebreid aan bod.
4. KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
De sociale zekerheid heeft zonder twijfel haar beschermende rol gespeeld tijdens de 
coronacrisis, maar toch worden de meest kwetsbare groepen zwaar getroffen. Dit 
kwam onder meer door een (tijdelijke) verlaging van hun inkomen; een gebrek aan 
financiële reserves om de gevolgen van de crisis op te vangen en verhoogde prijzen 
en gedaalde beschikbaarheid van bepaalde (basis)producten. De personen die het 
sterkst getroffen worden, zijn in belangrijke mate personen die door de mazen van 
het socialezekerheidsnet vallen en niet kunnen steunen op (tijdelijke) werkloosheid 
of overbruggingsrecht voor zelfstandigen. Daarenboven leefden deze meest kwetsbare 
groepen ook voor de coronacrisis uitbrak al in armoede, inkomensonzekerheid of 
hadden ze een precaire werksituatie. Bij de aanvang van de coronacrisis waren het de 
eersten die de gevolgen ervan voelden. In dit deel worden eerst de kwetsbare groepen 
(20) Voor het jaarinkomen dient ook rekening gehouden te worden met het inhouden van de bedrijfsvoorheffing 
op de uitkering en de berekening van de personenbelasting (gezinssituatie, belastingvermindering voor 
vervangingsinkomens, …).
(21) Ook de Nationale Bank van België en het Federaal Planbureau kwamen tot soortgelijke resultaten.
(22) RVA, Infoblad Tijdelijke werkloosheid – Covid-19 (coronavirus), geraadpleegd op 20 oktober 2020 via 
https://www.rva.be/nl/documentatie/infoblad/t2.Voor de uitkeringen voor de maanden mei 2020 tot en met 
december 2020 werd deze inhouding verlaagd tot 15%.
(23) Voor meer details zie Bevers, T., Burnel, V., Coenen, A., Gilbert, V. en Jacobs, A., The end of the world 
as we know it? De impact van de COVID-19 uitbraak op de Belgische arbeidsmarkt, in dit nummer. 202
op de arbeidsmarkt besproken. Vervolgens komen de groepen die inactief zijn aan 
bod. Tot slot ligt de focus op kwetsbare gezinnen met kinderen.
4.1. KWETSBARE GROEPEN OP DE ARBEIDSMARKT
Dit onderdeel neemt de sociale impact van de coronacrisis onder de loep. Zoals 
gezegd heeft de sociale zekerheid, en dan met name de tijdelijke werkloosheid 
en het overbruggingsrecht voor zelfstandigen, globaal genomen de belangrijkste 
onmiddellijke gevolgen van de economische crisis opgevangen. Toch zijn er groepen 
op de arbeidsmarkt die ondanks deze crisismaatregelen onvoldoende geholpen werden. 
De meest kwetsbare groepen zijn hoogstwaarschijnlijk diegenen die niet hebben 
kunnen terugvallen op een van beide crisismaatregelen, of meer algemeen waarvoor 
het sociale beschermingsnet tekortschiet.
We bespreken eerst kort de situatie voor personen die kunnen terugvallen op tijdelijke 
werkloosheid.24 Ten eerste zijn er zelfs onder de voltijdse werknemers, die een beroep 
konden doen op tijdelijke werkloosheid, groepen die toch getroffen worden door de 
coronacrisis. Eerst en vooral kan een plotse daling van het maandelijkse inkomen bij 
personen met een laag loon het voor hen zwaar maken om rond te komen en in hun 
levensonderhoud te voorzien, in het bijzonder wanneer financiële buffers ontbreken. 
Zo ontvangen OCMW’s meer aanvragen voor een voorschot op de uitkering van 
tijdelijke werkloosheid. Daarnaast wordt de impact op het inkomen sterk bepaald 
door hoelang iemand tijdelijk werkloos is.
Ook voor deeltijds werkenden compenseert de tijdelijke werkloosheid het 
inkomensverlies voor een belangrijk deel. Ze hebben evenwel een lager inkomen, wat 
hun kwetsbaarheid verhoogt. Zo is de vervangingsratio voor een halftijdse werknemer 
met het minimumloon 70%, maar kennen ze evenwel een snellere terugval dan bij 
voltijds werk. In het bijzonder wanneer het inkomen uit deeltijds werk het enige 
gezinsinkomen is, zal het inkomen in veel gevallen niet volstaan. Zo moet bijzondere 
aandacht gaan naar de eenoudergezinnen waar bijna 1 op 3 deeltijds aan het werk 
is; maar ook bij koppels waarbij de partner inactief is volstaat vaak de tijdelijke 
werkloosheid niet.25 Tot slot moet ook aandacht gaan naar de deeltijds werkenden 
die een tweede job hadden en dus mogelijk een sterk inkomensverlies kennen. Ook 
bijkomende inkomsten zoals overuren en variabele inkomsten (bv. fooi in de horeca) 
zijn in het bijzonder voor kwetsbare groepen vaak noodzakelijk om de eindjes aan 
elkaar te knopen.26
Niet alle werkenden worden dus in dezelfde mate getroffen door de inkomensschok 
die de coronacrisis teweeg heeft gebracht. Bovendien verschilt de impact van de 
(24) Voor meer details verwijzen we naar Bevers, T., Burnel, V., Coenen, A., Gilbert, V. en Jacobs, A., The 
end of the world as we know it? De impact van de COVID-19 uitbraak op de Belgische arbeidsmarkt, in dit 
nummer. De sociale impact voor de zelfstandigen komt later aan bod.
(25) Statbel (Algemene Directie Statistiek – Statistics Belgium), Enquête naar arbeidskrachten, 2019.
(26) Horemans, J., Kuypers, S., Marchal, S. en Marx, I., COVIVAT Beleidsnota 4: De kwetsbare werkende. 
Een profielschets van armoede en financiële bestaanszekerheid bij werkende Belgen, Leuven/Antwerpen, 2020. ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
203
coronacrisis ook sterk naargelang de sector. Het Covivat-onderzoek27 geeft een eerste 
inzicht in welke sectoren het zwaarst getroffen werden in het begin van de coronacrisis. 
Het gaat in hoofdzaak om de horeca; kunst, amusement en recreatie en in minder mate 
de non-food detailhandel. Wanneer naar de sociaaleconomische kenmerken wordt 
gekeken van de mensen die in deze sectoren actief zijn, dan zien we dat in deze zwaarst 
getroffen sectoren relatief meer mensen werken met een kwetsbaar sociaaleconomisch 
profiel. Proportioneel werken er meer jongeren, laaggeschoolden, alleenstaanden (met 
en zonder kinderen), huurders, zelfstandigen en werknemers die deeltijds werken (vaak 
met tijdelijke contracten). Bovendien liggen de lonen in deze zwaar getroffen sectoren 
gemiddeld lager. Zo behoort 44% van de mensen die werken in deze zwaarst getroffen 
sectoren tot het laagste inkomenskwintiel. Ook leven de mensen die werken in deze 
sterk getroffen sectoren in huishoudens met een hoger armoederisico en hebben ze 
minder financiële reserves om periodes met minder inkomsten te overbruggen. Tot 
slot blijven personen met een lager loon ook langer werkloos en dient het beleid dus 
extra aandacht te hebben voor deze groep.
De sociale impact van de coronacrisis op langere termijn voor de werkenden is 
vanzelfsprekend afhankelijk van de economische evolutie. Het is aannemelijk dat 
na een eerste fase, waarin de tijdelijke werkloosheid en het overbrugginsrecht de 
voornaamste economische schok hebben opgevangen, ontslagen en faillissementen 
zullen volgen. Uit navraag bleek dat veel werknemers vrezen voor een negatieve impact 
op hun carrière. 1 op 5 van alle werknemers, en 1 op 4 van de tijdelijk werklozen, 
vreest om uiteindelijk haar of zijn baan te verliezen als gevolg van de coronacrisis.28 
De totale impact van de coronacrisis op de kwetsbare groepen op de arbeidsmarkt zal 
evenwel pas later volledig in kaart kunnen gebracht worden.
De meest problematische groepen zijn, zoals reeds gezegd, diegene die geen of 
onvoldoende beroep kunnen doen op het bestaande en in het kader van deze crisis 
uitgebreide sociale beschermingsnet. Naast werknemers en zelfstandigen met een 
minder beschermende en stabiele werksituatie of een laag loon, bespreken we twee 
specifieke groepen die bijzonder hard getroffen worden door de coronacrisis om de 
impact op de werkenden in meer detail te illustreren: artiesten en medewerkers in de 
cultuur- en evenementensector en sekswerkers. Tot slot komen ook de personen die in 
de informele economie werken aan bod.
4.1.1. Werknemers zonder vast contract
Een eerste groep zijn de werknemers met een contract van bepaalde duur. In 2019 betrof 
het gemiddeld 188.103 personen (op een totaal van 446.713 tijdelijk werkenden, een 
groep waar ook bijvoorbeeld studenten en interim-arbeiders onder vallen). Voor de 
volledige groep van tijdelijk werkenden gaf in 2019 74% van de loontrekkenden met 
een contract van bepaalde duur aan dat ze ‘geen passend werk konden vinden’. 29 Het 
(27) Decoster, A., Van Lancker, W., Vanderkelen, J. en Vanheukelom, T., COVIVAT Beleidsnota 3: Sociaal-
economische kenmerken van werknemers en zelfstandigen in sectoren getroffen door de lockdown, Leuven/
Antwerpen, 2020.
(28) Baert, S., Lippens, L., Moens, E., Sterkens, P . en Weytjens, J., Wat denken de Vlaamse werknemers over 
de gevolgen van de coronacrisis voor hun carrière, Gent, 2020.
(29) In casu: met een contract van onbepaalde duur. 204
is bovendien een relatief jonge groep van werkenden, en er zijn verhoudingsgewijs 
meer laaggeschoolden en meer personen met een niet-EU-nationaliteit die tijdelijk 
werk doen, dan bij de andere opleidingsniveaus.30 Wanneer hun contract van bepaalde 
duur onderbroken wordt omwille van de coronacrisis, kunnen ook deze personen 
terugvallen op de tijdelijke werkloosheid, weliswaar voor de duur van hun contract. 
Wanneer hun contract in deze periode afloopt, komen ze in de ‘normale’ werkloosheid 
terecht in een tijd waarin werk zoeken veel minder vanzelfsprekend is.
De impact op de uitzendkrachten en flexi-jobs was zeer sterk vanaf het ingaan van 
de lockdownmaatregelen in maart. Zo viel de uitzendarbeid, waarvan het aantal 
wordt geschat op 110.000 werknemers, met 25 tot 30% terug.31 In de horeca viel de 
tewerkstelling van zogenaamde extra’s en flexi-jobbers volledig stil en ook de uitzend- 
en interimsector kende een sterke terugval.32 Interimwerkers hebben recht op tijdelijke 
werkloosheid indien aangenomen kan worden dat dit werk verlengd ging worden of 
ingeval van seizoensopdrachten die voor de coronacrisis werden vastgelegd, maar 
in de praktijk blijkt dit niet altijd het geval. In het bijzonder wanneer geen beroep 
kan gedaan worden op tijdelijke werkloosheid valt de impact op het inkomen niet te 
onderschatten. Bovendien gaat het vaak om meer precaire arbeidscontracten en over 
het algemeen lagere lonen. Personen met een flexi-job33 vormen daarentegen niet de 
meest kwetsbare groep werkenden, aangezien deze al over een ander contract dienen 
te beschikken (minstens 4/5de) of gepensioneerd dienen te zijn om van het systeem 
gebruik te kunnen maken. Daar het om een aanvullend inkomen gaat, is er dus een 
zekere dekking voorzien door het hoofdberoep of pensioen. Niettemin resulteert het 
wegvallen van de flexi-job in bepaalde gevallen tot een belangrijk inkomensverlies en 
is het dus niet duidelijk of de ondersteuning vanuit de hoofdactiviteit in alle gevallen 
volstaat.
4.1.2. Twee specifieke gevallen
De coronacrisis stelde ook een aantal werkende in (zeer) specifieke situaties voor 
problemen. Een eerste zeer specifieke groep zijn de werknemers in maatwerkbedrijven 
die tijdelijk werkloos waren, maar voor wie er geen recht op werkloosheidsuitkeringen 
was (en andere daarmee verbonden voordelen). Dat komt omdat zij reeds ziekte-
uitkeringen ontvangen, die ze kunnen aanvullen met hun loon voor de dagen 
waarop ze werken. Het gevolg was dat deze mensen de eerste vier of vijf weken 
van de coronacrisis volledig terugvielen op hun ziekte-uitkering, die vaak onder de 
armoedegrens ligt. Een wetsvoorstel werd evenwel goedgekeurd dat werknemers nu 
ook een werkloosheidsuitkering toekent voor de dagen waarop ze tijdelijk werkloos 
zijn.
(30) Statbel (Algemene Directie Statistiek – Statistics Belgium), Enquête naar arbeidskrachten, 2019.
(31) Statbel (Algemene Directie Statistiek – Statistics Belgium), Enquête naar arbeidskrachten, 2019. De 
terugval is gebaseerd op de Dimona-aangiften bij de RSZ.
(32) Met de zogenaamde ‘flexi-jobs’ verwijzen we naar het nieuwe statuut dat op 1 december 2015 werd 
gecreëerd en aan werknemers en gepensioneerden een voordelig manier biedt om bij te verdienen.
(33) We doelen hiermee op het nieuwe statuut vanaf 1 december 2015 dat werknemers en gepensioneerden 
toelaat om op een voordelig manier bij te verdienen. ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
205
Een andere specifieke groep zijn de personen die werkzaam zijn in de grensstreek 
tussen België en een buurland en noch in België, noch in het buurland voldoen aan 
de voorwaarden voor inkomenssteun naar aanleiding van de coronacrisis. Mogelijk 
vallen ook personen die via detachering in ons land werkten tussen de mazen van het 
net: indien hun activiteit is weggevallen en zij niet zijn teruggekeerd naar het land van 
waaruit ze werden gedetacheerd, horen ze in principe toch tot de sociale zekerheid van 
dat land, maar het lijkt niet in elk geval gegarandeerd dat deze hen ook daadwerkelijk 
opvangt. Indien deze personen niet kunnen beschikken over een vervangingsinkomen 
en ze voldoen aan de wettelijke voorwaarden, dan kunnen ze aanspraak maken bij het 
OCMW op een (aanvullend) leefloon of maatschappelijke dienstverlening.
4.1.3. Studenten
Verder bevinden de studenten die voor hun inkomen afhankelijk zijn van 
studentenarbeid zich in een moeilijke situatie. In 2018 hadden 544.752 personen 
gedurende het jaar een studentenjob, waarvan 122.721 het hele jaar door werkten.34 
Wellicht wordt de volledige daling van studentenarbeid nog niet in kaart gebracht 
doordat de aangifte vaak voor de eigenlijke tewerkstelling gebeurt, maar toch werd er 
al een sterke terugval vastgesteld.35 Dit blijft niet zonder gevolgen. Zo geeft de enquête 
van de POD Maatschappelijke Integratie bij de OCMW’s aan dat het percentage 
jobstudenten die aankloppen bij het OCMW stijgt, met een voorlopig hoogtepunt 
in mei en juli 2020.36 Dit illustreert dat ook jobstudenten een kwetsbare groep op de 
arbeidsmarkt vormen, in het bijzonder wanneer deze inkomsten nodig zijn om hun 
studies te financieren. Bovendien is de toegang tot het sociale beschermingsnet voor 
studenten beperkt. Zo kunnen ze geen aanspraak maken op tijdelijke werkloosheid.
4.1.4. Zelfstandigen
De coronacrisis heeft een ongeziene impact gehad voor veel zelfstandigen. In sommige 
sectoren moesten de activiteiten worden opgeschort, andere sectoren werden al dan 
niet indirect zwaar getroffen. Het inkomensverlies was dan ook over het algemeen 
veel groter voor zelfstandigen dan voor werknemers. Een groot deel van de impact 
werd enerzijds opgevangen door het crisisoverbruggingsrecht en het uitstel van 
sociale bijdragen. Anderzijds situeert de hoogte van het crisisoverbruggingsrecht voor 
zelfstandigen (1.292 EUR zonder en 1.614 EUR met gezinslast) zich maar licht boven 
de meest recente armoedegrens voor een alleenstaande (1.184 EUR per maand) en zelfs 
onder de grens voor de meeste huishoudens, bestaande uit meerdere personen. Het is 
echter niet eenvoudig om de gevolgen zomaar te beoordelen, aangezien zelfstandigen 
soms andere kosten door hun bedrijf laten dragen (woning, auto, …). Ook moet 
rekening gehouden worden met de regionale en eventuele lokale maatregelen op 
dit vlak. Verondersteld kan worden dat de tijdelijke stopzetting van de activiteit 
sterk uiteenlopende gevolgen heeft voor verschillende types van zelfstandigen. Ook 
zelfstandigen die geen crisisoverbruggingsrecht hebben aangevraagd kunnen een daling 
van hun inkomen ondervinden. In elk geval mogen ook hier gaten in het systeem niet 
(34) Studenten die het hele jaar door werken presteren gedurende de vier kwartalen. De gegevens zijn 
afkomstig van de RSZ.
(35) Bevers, T., Burnel, V., Coenen, A., Gilbert, V. en Jacobs, A., The end of the world as we know it? De 
impact van de COVID-19 uitbraak op de Belgische arbeidsmarkt, in dit nummer.
(36) POD Maatschappelijke Integratie, Enquête OCMW’s, 2020. 206
worden uitgesloten, over de non-take-up van sociale rechten tijdens de coronacrisis 
is evenwel nog niet veel gekend.37 Uit de enquête van de POD Maatschappelijke 
Integratie blijkt dat meer zelfstandigen met name in april beroep doen op de OCMW’s, 
al is dit nog beperkt.38 Ook uit een andere bevraging bij de Vlaamse OCMW’s blijkt 
dat nieuwe groepen zich tot het OCMW wenden, waaronder meer zelfstandigen en 
kunstenaars.39
4.1.5. Artiesten en medewerkers van de cultuur- en evenementensector
Een groep die bijzonder hard getroffen wordt door de coronacrisis is de groep van 
artiesten en medewerkers van de cultuur- en evenementensector. Zo goed als alle 
geplande activiteiten en evenementen tijdens de eerste maanden van de coronacrisis 
werden geannuleerd en ook daarna waren er sterke beperkingen die evenementen 
moeilijk of onmogelijk maakten. Zo waren massa-evenementen ook tijdens de 
zomermaanden verboden. Duizenden artiesten en tijdelijke medewerkers uit de 
cultuur- en evenementensector konden niet of nauwelijks werken en vielen zonder 
beroepsinkomen. Voor vele van de artiesten en medewerkers werden hun opdrachten 
stopgezet en zijn de vooruitzichten nog steeds beperkt.
In deze sector werken veel mensen met een contract van bepaalde duur of als 
zelfstandige. Op basis van informatie verschaft door de Nationale Rekeningen blijkt 
dat er in ons land 18.500 artiesten actief zijn, waarvan ongeveer 7.400 als zelfstandige 
en ongeveer 11.200 als loontrekkende. Aanvankelijk dreigde een belangrijke groep 
artiesten door de mazen van het net te vallen en geen beroep te kunnen doen op 
de bijzondere maatregelen die aan het begin van de coronacrisis werden genomen. 
Het versoepelen van de toegang tot tijdelijke werkloosheid voor tijdelijke contracten 
en uitzendkrachten, en de toegang tot het overbruggingsrecht voor zelfstandigen 
in bijberoep, losten een deel van het probleem op. Volgens de Rijksdienst voor 
Arbeidsvoorziening (RVA) werden er in maart 2020 8.294 betalingen van een volledige 
werkloosheidsuitkering verricht aan werknemers die als artiest zijn geregistreerd. Deze 
groep heeft ook veel aanvragen voor tijdelijke werkloosheid omwille van overmacht 
door de coronacrisis ingediend, in maart en april waren dat er respectievelijk 1.250 
en 1.304. Artiesten die als zelfstandige in hoofdberoep of in bijberoep actief zijn en 
die evenementen geannuleerd zien door de maatregelen, kunnen zich wenden tot hun 
sociaal verzekeringsfonds en hebben in de regel recht op het overbruggingsrecht.
Ondanks enkele versoepelingen blijven artiesten en medewerkers van de cultuur- 
en evenementensector bijzonder kwetsbaar doordat vele van hun activiteiten sterk 
ingeperkt worden of niet kunnen doorgaan. Daarboven blijft er een significant 
inkomensverlies voor artiesten en medewerkers uit de cultuur- en evenementensector 
en blijft het perspectief voor deze sector onzeker.
(37) Er gebeurden wel veel communicatiecampagnes (gratis call center binnen het RSVZ, media, sociale 
media (meer dan 500.000 zelfstandigen bereikt), websites …) om een maximum aan zelfstandigen te 
bereiken en in te lichten over de voorziene/genomen maatregelen tijdens deze crisis.
(38) POD Maatschappelijke Integratie, Enquête OCMW’s, 2020.
(39) De Wilde, M., Van Lancker, W., Hermans, K. en Roose, R., Resultaten 4de Covid-19-bevraging, 2020. ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
207
4.1.6. Sekswerkers
Een groep die eveneens bijzonder hard getroffen werd door de coronacrisis zijn 
sekswerkers. Bij het ingaan van de lockdown hadden duizenden mensen van de ene 
op de andere dag geen bestaansmiddelen meer en een groot deel van hen had geen 
vervangingsinkomen (overbruggingsrecht, tijdelijke werkloosheid of leefloon).
In België zouden naar schatting tussen de 25.000 en 30.000 sekswerkers werkzaam 
zijn.40 Daarvan zou ongeveer de helft voltijds in het ‘zwart’ actief zijn, wat wellicht 
de meest kwetsbare groep is onder de sekswerkers. Verder is naar schatting 80% van 
deze groep vrouw. Er zijn geen cijfers over de verhouding hoofd- of bijberoep en er is 
ook geen betrouwbare informatie over de door sekswerkers gegenereerde inkomens. 
Volgens UTSOPI, het collectief van sekswerkers in België, zijn de 300 sekswerkers 
waarmee zij in direct contact staan voor het overgrote deel volledig afhankelijk van de 
activiteit als sekswerker om in hun levensonderhoud te voorzien.
Hoewel het geen strafrechtelijke activiteit betreft, bestaat er geen officieel sociaal 
statuut voor sekswerkers. In de praktijk zijn er drie typische situaties: freelance met 
statuut van zelfstandige, werknemer of zwartwerk. In de eerste twee gevallen staat de 
zelfstandige of werknemer dan geregistreerd als ‘hostess’, ‘masseur’ of ‘ober’; in geval 
van zwartwerk wordt de activiteit niet aangeven en valt de persoon onder geen van de 
voorziene stelsels.
Tot aan de versoepeling van begin juni werd sekswerk als contactberoep de facto 
verboden vanwege de geldende afstandsmaatregelen. Hierdoor konden sekswerkers 
hun beroep dus niet langer uitoefenen en verworven ze niet langer inkomsten uit 
deze activiteit.41 Sekswerkers die onderworpen zijn aan het sociaal statuut van 
zelfstandigen kunnen genieten van de tijdelijke crisismaatregelen, genomen in het 
kader van de coronacrisis, zoals bijvoorbeeld het overbruggingsrecht. UTSOPI stelt 
echter dat de ontvangen vergoeding doorgaans niet de huur van de etalage dekt, die 
sekswerkers tijdens de crisis moeten blijven doorbetalen.42 De werknemers onder de 
sekswerkers hebben toegang tot het systeem van tijdelijke werkloosheid als gevolg 
van overmacht of tot een ziekte- en arbeidsongeschiktheidsverzekering. De doorgaans 
precaire contracten en het ontbreken van een officieel statuut als sekswerker kunnen 
de toegang tot die regelingen evenwel in gevaar brengen. In veel gevallen wordt de 
activiteit niet aangeven, vaak omwille van een precair verblijfsstatuut, en in het zwart 
uitgevoerd. Wanneer in deze situatie het inkomen uit sekswerk wegvalt en onder meer 
hun verblijfstatuut en hun woonsituatie het toelaten, kunnen deze sekswerkers in de 
praktijk een beroep trachten te doen op sociale bijstand. De vermelding van sekswerk 
als eerdere bron van inkomsten werd door sommige OCMW ’s echter geïnterpreteerd 
als een bevestiging van het vermoeden van zwartwerk, waardoor een leefloon aan deze 
sekswerkers geweigerd werd. Vele sekswerkers beschikken niet over een buffer om het 
(40) De federale politie schatte in 2015 nog dat er 26.000 sekswerkers in België werkzaam zijn. UTSOPI, 
het collectief van sekswerkers in België, hanteert een schatting van 25.000 tot 30.000.
(41) Een uitzondering zijn sekswerkers die via webcam actief zijn en die volgens de organisaties op het terrein 
de vraag tijdens de lockdown veeleer zagen toenemen.
(42) Het betreft meestal een particulier huurcontract. 208
wegvallen van inkomen op te vangen en de schulden lopen, volgens de organisaties op 
het terrein, snel op.
4.1.7. Informele economie en personen met een zeer precaire werksituatie
Tot slot behoren personen met een zeer precaire werksituatie en personen die in de 
informele economie werken tot zeer kwetsbare groepen op de arbeidsmarkt. Ten 
eerste is de afhankelijkheidspositie van kwetsbare werknemers nog sterk vergroot 
zodat de kans tot en de mate van uitbuiting hierdoor nog groter dreigt te worden. 
Door de coronacrisis zijn kwetsbare werknemers nog meer geïsoleerd dan vroeger: 
de mogelijkheden om een andere job aan te nemen zijn zeer beperkt geworden en zij 
hebben nog minder makkelijk toegang tot instanties die hen kunnen helpen. Hierdoor 
zijn ze nog meer afhankelijk geworden van hun werkgever. Ook zijn er de personen 
die, al dan niet volledig, in de informele economie actief zijn. Personen die deeltijds 
zwartwerken zien hun inkomen dalen, maar personen die volledig in de informele 
economie aan de slag zijn, kunnen bovendien geen aanspraak maken op een sociale 
uitkering. In het bijzonder diegenen die zwartwerk niet met een uitkering combineren, 
vallen volledig uit de boot.
4.2. KWETSBARE GROEPEN ONDER DE NIET-ACTIEVEN
Voor wat betreft de kwetsbare groepen onder de niet-actieven maken we een 
onderscheid tussen de groep die beroep doet op de socialeminimumuitkeringen en 
de bijzonder kwetsbare groepen die bijna volledig door de mazen van het sociale 
beschermingsnet vallen.43
4.2.1. Kwetsbare groepen met sociale minima
Zoals reeds aangehaald, zijn het merendeel van de mensen in armoede niet of in zeer 
beperkte mate actief op de arbeidsmarkt. In de meeste gevallen zijn ze dus afhankelijk 
van een sociale uitkering om in hun levensonderhoud te voorzien. In tegenstelling tot 
de kwetsbare groepen op de arbeidsmarkt kenden ze in mindere mate een daling van 
hun inkomen, voor zover ze geen aanvullend professioneel inkomen hadden.
Niettemin hebben personen die een beroep doen op een minimum 
socialezekerheidsuitkering of sociale bijstand ook, los van de coronacrisis, een 
laag inkomen. Zo volstaan zowel voor als tijdens de coronacrisis de laagste 
werkloosheidsuitkeringen en de leeflonen niet om aan armoede te ontsnappen. 
Bovendien werden ze geconfronteerd met verhoogde uitgaven – onder meer door 
de aankoop beschermingsmateriaal en hogere prijzen en lagere beschikbaarheid 
van basisproducten – en een beperktere toegang tot maatschappelijke hulp- en 
dienstverlening, waaronder de toegang tot voedselhulp. Ook de beperkingen van hun 
huisvestingssituatie (kleinere woonoppervlakte, weinig of geen groen en openbare 
ruimte in de buurt, …) leiden tot een bijzonder zware impact van de coronacrisis op 
de sociale situatie van deze groepen.44
(43) Voor de volledigheid: hier vallen ook de personen onder die in het zwart werken en geen beroep doen 
op een sociale bijstandsuitkering.
(44) Zie ook: 2.2. Armoede. ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
209
Een eerste categorie zijn personen die voor hun inkomen afhankelijk zijn van de 
minimale socialezekerheidsuitkeringen. We bespreken hier de situatie voor personen 
met een werkloosheidsuitkering of een ziekte- en invaliditeitsuitkering.
Voor de werklozen die een (reguliere) werkloosheidsuitkering ontvangen is het, naast 
de hierboven aangehaalde problemen, in deze economisch moeilijke tijden allesbehalve 
evident om aan een job te geraken. Bovendien blijkt uit verkennend internationaal 
onderzoek dat voornamelijk kwetsbare werknemers (lage lonen, jongeren, 
laaggeschoolden) hun job verliezen tijdens de coronacrisis.45 Om de impact hiervan 
te verzachten werd evenwel de degressiviteit van de uitkeringen tijdelijk stopgezet en 
werd recht op inschakelingsuitkeringen met drie maanden verlengd.46 Voor tijdelijk 
werklozen en werklozen met bedrijfstoeslag werd een cumulatie toegestaan van de 
uitkering met het loon in de zogenaamde vitale sectoren.47
De ziekte- en invaliditeitsuitkering voor een werknemer die arbeidsongeschikt wordt 
bedraagt de eerste zes maanden 60% van het brutoloon per dag, wat overeenkomt 
met de periode van primaire ongeschiktheid. Voor personen met een laag inkomen, 
kan een dergelijke terugval een grote invloed hebben. Zo bedroeg het armoederisico 
van personen die inactief zijn en een ziekte- of invaliditeitsuitkering ontvangen 
25,9% in 2018.48 Tijdens de coronacrisis is in maart een sterke stijging van het aantal 
arbeidsongeschikten vastgesteld bij zowel werknemers als zelfstandigen, weliswaar met 
een terugval in april en mei. Voor deze groepen zal het cruciaal zijn om werk te maken 
van een duurzame herintegratie op de arbeidsmarkt. In deze context kunnen ook de 
gevolgen voor de geestelijke gezondheid niet onderschat worden. Bij de crisis van 
2008 nam de erkende arbeidsongeschiktheid om psychische redenen (voornamelijk 
depressie en andere angststoornissen zoals burn-out) bijna exponentieel toe en ook 
nu zijn er indicaties dat de mentale gezondheid achteruitgaat. Ook hiervoor zal 
het beleid de nodige aandacht moeten hebben, in het bijzonder omdat het om een 
gezondheidscrisis gaat die sterk ingrijpt op ieders persoonlijke en sociale leven en 
daarom wellicht minstens even belastend is voor de mentale gezondheid. Uit ervaring 
van vorige crisissen, met name die van 2008, weten we dat het risico groot is dat de 
weerslag op de arbeidsmarkt in de eerste plaats de (voormalig) arbeidsongeschikten 
zal treffen, voornamelijk door een toename van de instroom in de langdurige 
arbeidsongeschiktheid (met name in de geestelijke gezondheidszorg) en door de 
knelpunten bij herintrede op de arbeidsmarkt.
(45) OESO, OECD Employment Outlook 2020: Worker Security and the COVID-19 Crisis, Parijs, OECD 
Publishing, 2020; Jacobs, A., Macro-economische impact van de uitbraak van het coronavirus: recessie, 
herstel en blijvende schade, in dit nummer.
(46) RVA, FAQ Corona, geraadpleegd op 20 oktober 2020 via https://www.rva.be/sites/default/files/assets/
chomage/FAQ/Faq_Corona_NL_20200729.pdf.
(47) Dit kon tot 31 augustus 2020. Koninklijk besluit van 23 april 2020 tot het tijdelijk versoepelen van de 
voorwaarden waaronder werklozen, al dan niet met bedrijfstoeslag, kunnen worden tewerkgesteld in vitale 
sectoren en tot het tijdelijk bevriezen van de degressiviteit van de volledige werkloosheidsuitkeringen.
(48) Statbel (Algemene Directie Statistiek – Statistics Belgium), EU-SILC-enquête, 2018. Meer bepaald gaat 
het over personen die inactief zijn en meer dan 6 maanden ziekte- of invaliditeitsuitkering ontvangen. 210
Een tweede categorie betreft de personen die een beroep doen op sociale bijstand om 
in hun levensonderhoud te voorzien. Het gaat onder meer om leefloonbegunstigden, 
personen met een handicap en personen met een inkomensgarantie voor ouderen.
Eerst en vooral zijn er de personen met een leefloon die ook voor de coronacrisis dienden 
rond te komen met een inkomen dat in de meeste gevallen onder de armoedegrens lag. 
Zo bedraagt het leefloon voor een alleenstaande 959 EUR vanaf maart 2020 terwijl 
de meest recente armoedegrens op 1.184 EUR per maand werd bepaald. Tijdens de 
coronacrisis kwamen daar nog factoren bij die de druk op de financiële situatie nog 
verhoogde, zoals bijkomende kosten voor hygiëne (o.a. mondmaskers en handgels), 
het verhogen van de prijzen en de verminderde beschikbaarheid van (basis)producten 
en voor een deel onder hen (bijna 1 op 10) het wegvallen van het professioneel 
inkomen. Daarnaast was er wellicht ook een verhoogde nood aan maatschappelijke 
hulp- en dienstverlening, zoals psychologische en administratieve hulp, maar juist 
deze kwam in het gedrang doordat het OCMW moeilijker bereikbaar werd tijdens de 
lockdownperiode. We komen hier op terug in het laatste hoofdstuk over de rol van het 
OCMW als laatste vangnet van de sociale bescherming.
Daarnaast vormen ook personen met een handicap een kwetsbare groep, waarvan 
een belangrijk deel afhankelijk is van een socialebijstandsuitkering. Reeds voor de 
coronacrisis liepen personen met een handicap in België een groot risico op armoede 
en sociale uitsluiting (30,5% voor personen met een handicap t.o.v. 20,0% voor 
de gehele bevolking). Personen met een handicap hebben ook een hoger monetair 
armoederisico (23,1% t.o.v. 16,4%) en moeten bovendien vaak bijkomende kosten 
dragen die volgen uit de aard van hun beperking.49 Naast een financiële impact heeft 
de coronacrisis ook een grote psychische impact op personen met een handicap 
en hun gezin, die in ‘normale’ tijden reeds kwetsbaar zijn. Zo waren vele dag- en 
residentiële centra genoodzaakt te sluiten of vele activiteiten te schrappen omwille 
van de lockdownmaatregelen, waardoor vaak de ouders zelf moeten instaan voor de 
opvang van hun gehandicapt kind naast de overige zorgen.
De lockdown had ook een directe impact op het aantal aanvragen voor een 
inkomensvervangende tegemoetkoming of integratietegemoetkoming. Zo was er 
een snelle terugval vanaf maart tot in mei die wellicht kan verklaard worden door 
het uitstellen van medische controles die deel uitmaken van de aanvraagprocedure. 
Verder kunnen personen met een inkomensvervangende tegemoetkoming en of een 
integratietegemoetkoming die tijdelijk werkloos zijn, geconfronteerd worden met een 
negatief effect op hun tegemoetkoming omwille van de verschillende vrijstellingen 
tussen arbeidsinkomen en het vervangingsinkomen.50
Tot slot vormen ouderen een kwetsbare groep tijdens de coronacrisis. Eerst en vooral 
is er voor deze groep een hoger risico om ernstig ziek te worden of te overlijden aan 
(49) Statbel (Algemene Directie Statistiek – Statistics Belgium), EU-SILC-enquête, 2018.
(50) Artikel 9ter van het koninklijk besluit van 6 juli 1987 betreffende de inkomensvervangende 
tegemoetkoming en de integratietegemoetkoming. Ter informatie: in het vierde kwartaal van 2017 waren er 
25.213 rechthebbenden op een inkomensvervangende tegemoetkoming of integratietegemoetkoming met 
één of andere vorm van arbeidsinkomsten op een totaal aantal van 182.895 rechthebbenden. ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
211
COVID-19, waardoor het in het bijzonder voor ouderen uitermate belangrijk is de 
contacten te beperken en de afstandsregels te respecteren. De keerzijde hiervan is 
echter een toename van het sociale isolement van ouderen tijdens de coronacrisis. 
Daarnaast zorgen de bijkomende kosten ervoor dat ouderen met een laag inkomen het 
financieel moeilijker krijgen. Het gaat dan voornamelijk over de personen met een laag 
pensioen en diegenen die een inkomensgarantie voor ouderen of leefloon ontvangen.
Voor deze groepen werden in het kader van de Task Force Kwetsbare Groepen51 wel 
verschillende maatregelen genomen. Zo ontvangen leefloonbegunstigden, personen 
met een beperking en mensen die recht hebben op een inkomensgarantie voor ouderen 
gedurende zes maanden automatisch 50 EUR extra per maand. Ook OCMW’s krijgen 
extra middelen voor materiële, sociale, medische en psychologische ondersteuning.
4.2.2. Bijzonder kwetsbare groepen
De meest kwetsbare groepen zijn diegenen die niet of onvoldoende beroep (kunnen) 
doen op het sociale beschermingsnet, of meer algemeen nauwelijks of geen aansluiting 
vinden met de gangbare levensstandaard in België. Het gaat onder meer om dak- en 
thuislozen, mensen zonder wettelijk verblijf en asielzoekers.
Een eerste bijzonder kwetsbare groep zijn dak- en thuislozen. Binnen deze groep zijn 
de meest kwetsbare diegenen die niet de middelen hebben om zelf in hun onderdak te 
voorzien. Een eerste categorie zijn de daklozen die op straat wonen en diegenen die in 
nood-, crisis- of nachtopvang verblijven. Daarnaast zijn er de thuislozen die verblijven 
in huisvestingsstructuren voor mensen zonder vaste verblijfplaats, voor vrouwen in 
opvangsituaties, voor asielzoekers en migranten, voor mensen die uit een instelling 
komen of voor begunstigden van een begeleiding bij de huisvesting op lange termijn.52 
Eerst en vooral was het voor deze groep zo goed als onmogelijk om de maatregelen 
tijdens de lockdown na te leven. Daarnaast kwam de toepassing van de administratieve 
procedures, die nochtans essentieel zijn bij de sociale begeleiding van daklozen, in 
het gedrang tijdens de eerste maanden van de crisis. Naast de situatie van de dakloze 
die aanspraak kan maken op het recht op maatschappelijke integratie zonder een 
geregistreerde woonplaats te hebben, is de inschrijving in het bevolkingsregister 
een essentiële voorwaarde om aanspraak te kunnen maken op rechten op 
socialezekerheidsuitkeringen en om de continuïteit van deze uitkeringen te waarborgen. 
Bovendien kan tijdelijke huisvesting die door een derde partij aan een dakloze wordt 
aangeboden, leiden tot vragen over de situatie van feitelijk samenwonen.
Een andere bijzonder kwetsbare groep zijn vreemdelingen zonder verblijfsvergunning 
en (uitgeprocedeerde) asielzoekers. Het recht op bijstand is voor deze groepen zeer 
beperkt. De hulpverlening aan personen zonder wettig verblijfsrecht is in principe 
(51) De Task Force Kwetsbare Groepen werd opgericht om een antwoord te bieden op de sociale impact 
van de coronacrisis. Ze bestaat uit: de federale kabinetten Armoedebestrijding, Maatschappelijke Integratie 
en Sociale Zaken; de kabinetten van de bevoegde gewestelijke ministers voor armoedebestrijding, sociale 
zaken en welzijn; de POD Maatschappelijke Integratie; de FOD Sociale Zekerheid en uit wetenschappelijke 
deskundigen.
(52) Dit komt overeen met categorie 1 en 2 van de ETHOS-typologie (Europese Typologie van dakloosheid 
en sociale uitsluiting), zijnde ‘mensen zonder vaste verblijfplaats’ en ‘mensen in noodopvang’. 212
beperkt tot de dringende medische hulpverlening en dit was allesbehalve evident in 
de lockdownperiode, al is er slechts een zeer geringe terugval op basis van de enquête 
bij OCMW’s. Vreemdelingen met verblijfsrecht zijn dan weer vaak gebonden door 
de voorwaarde geen onredelijke belasting te vormen voor het bijstandssysteem van 
het land van verblijf. Op basis van signalen uit het werkveld blijkt dat vreemdelingen 
die hun werk verloren daarom vaak geen beroep durven te doen op het OCMW, 
uit vrees hun verblijfsrecht te verliezen. Uitgeprocedeerde asielzoekers kunnen wel 
een verlenging van de materiele hulp in de opvang aanvragen, maar de procedure 
en de beperkte beschikbaarheid van maatschappelijk werkers en advocaten maakt dit 
niet evident. Ook de niet-uitgeprocedeerde asielzoekers ondervinden nadelen van de 
huidige crisis. Zo worden asielzoekers geacht na twee maanden door te stromen naar 
reguliere huisvesting, maar het vinden van een woning was tijdens de coronacrisis 
allesbehalve evident.
Het ontbreekt vreemdelingen in de eerste plaats vaak aan een stabiel inkomen en 
middelen om in hun levensonderhoud te voorzien. Bovendien worden ze, zoals andere 
kwetsbare groepen, geconfronteerd met moeilijkere toegang tot maatschappelijke hulp- 
en dienstverlening, verhoging van de prijzen en verminderde beschikbaarheid van 
basisproducten, evenals bijkomende uitgaven om de essentiële voorzorgsmaatregelen 
te nemen om zich te beschermen tegen COVID-19. Sommigen trekken zich 
daarom terug in overdreven isolatie, anderen doen dit vanwege de onzekerheid 
over hun rechten en gebrek aan informatie hierover. Het gevolg is onder meer dat 
velen gezondheidsdiensten vermijden en daardoor een gevaar kunnen vormen voor 
zichzelf en de samenleving. Tot slot was en is voor personen zonder verblijfsrecht, 
vreemdelingen die hun werk verliezen en uitgeprocedeerde asielzoekers terugkeren 
naar het land van herkomst veelal niet mogelijk omwille van de reisbeperkingen. 
Daarboven komt dat het indienen van verblijfsaanvragen moeilijk was tijdens de eerste 
maanden van de coronacrisis omdat de diensten die de nodige bewijsstukken kunnen 
afleveren niet of niet volledig operationeel waren.
Met het hernemen van de economische activiteiten en het openbare leven, inclusief de 
toegankelijkheid van medische en sociale diensten, kan verondersteld worden dat de 
meest scherpe gevolgen van de crisis ook voor deze groepen gemilderd zijn. Toch kan, 
met de blijvende beperkingen van de economische activiteiten en het sociale leven, 
verondersteld worden dat de situatie van deze zeer kwetsbare groepen nog moeilijker 
blijft dan voor de coronacrisis. Bij een nieuwe toename van de COVID-19-epidemie 
is het daarom cruciaal om de toegankelijkheid en continuïteit van zowel medische als 
maatschappelijke hulp- en dienstverlening te waarborgen.
4.3. KWETSBARE GEZINNEN MET KINDEREN
De coronacrisis stelt alle gezinnen met kinderen voor ongeziene uitdagingen. Zo 
betekende de sluiting van de scholen bijvoorbeeld dat lessen van thuis uit moesten 
gevolgd worden. Voor kinderen, jongeren en gezinnen in armoede laten de gevolgen 
van de coronacrisis zich evenwel nog scherper voelen. Dit komt onder meer door het 
gebrek aan financiële en (im)materiële mogelijkheden op het vlak van werk, inkomen, 
huisvesting, sociaal netwerk en digitale mogelijkheden. Op basis van de meest recente 
cijfers weten we dat meer dan 1 op 5 van de kinderen jonger dan 18 jaar met een risico  ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
213
op armoede of sociale uitsluiting leven. Het is met name deze groep die bijzonder 
kwetsbaar is voor de impact van de coronacrisis.53 Hoewel exacte cijfers over armoede 
en de levensomstandigheden van tijdens de coronacrisis vooralsnog ontbreken, kunnen 
we op basis van praktijkervaringen en de gekende armoede en sociale ongelijkheden 
voor de coronacrisis toch enkele belangrijke vaststellingen doen.
Eerst en vooral heeft de sluiting van de scholen de bestaande ongelijkheden 
hoogstwaarschijnlijk versterkt. Kinderen uit gezinnen die in armoede leven, wonen 
vaker in omstandigheden die thuisonderwijs moeilijk maken. Zo beschikken 
bijvoorbeeld de ouders over het algemeen over minder vaardigheden en kennis om 
de juiste begeleiding en ondersteuning te bieden aan hun kinderen en is het sociale 
netwerk vaak beperkter om dergelijke problemen op te vangen. Daarnaast vereisen 
online leeromgevingen meestal computers, een betrouwbare internetverbinding en 
een geschikte plaats om huiswerk te maken en online les te volgen. In 2014 woonde 
11% van de kinderen tussen 1 en 15 jaar in een huis waar ze, omwille van financiële 
redenen, geen geschikte plaats hebben om huiswerk te maken. Voor gezinnen in 
armoede was dit maar liefst voor 68% van de kinderen het geval.54
Internettoegang is dus een belangrijke voorwaarde om thuis onderwijs te volgen 
en geen leerachterstand op te lopen. In 2019 beschikte 2% van de schoolgaande 
kinderen niet over internet thuis. Terwijl dit in Vlaanderen om 1% en in Wallonië 
om 2% gaat, loopt het in Brussel op tot 6%. Er zijn ook belangrijke verschillen naar 
inkomensniveau. Waar de internettoegang voor huishoudens met een inkomen boven 
1.900 EUR quasi universeel is, loopt het percentage kinderen dat geen toegang heeft 
bij de groep met een inkomen lager dan 1.900 EUR, op van 7 tot 10%. Hierbij is het 
belangrijk om aan te stippen dat toegang tot internet zeer ruim gedefinieerd is. Het 
gaat om toegang in huis via ‘een’ toestel. Dit maakt dat voor meer intensief gebruik 
van internet het aantal kinderen dat geen effectieve toegang heeft wellicht significant 
hoger is.
(53) In 2018 bedroeg het risico op armoede of sociale uitsluiting voor kinderen 23%. Statbel (Algemene 
Directie Statistiek – Statistics Belgium), EU-SILC-enquête, 2018.
(54) Een geschikte plaats dient voldoende ruim en rustig te zijn. Statbel (Algemene Directie Statistiek – 
Statistics Belgium), EU-SILC-enquête, 2014. 214
TABEL 2: PERCENTAGE SCHOOLGAANDE KINDEREN DIE THUIS GEEN INTERNET HEBBEN NAAR LEEFTIJD 
EN INKOMENSNIVEAU
België Gezinsinkomen % Aantal in 
steekproef
T otaal Totaal 2,1% 2.036
6-11 jaar Totaal 1,6% 1069
12-17 jaar Totaal 2,7% 967
T otaal < 1.900 EUR 8,6% 454
6-11 jaar < 1.900 EUR 7,0% 231
12-17 jaar < 1.900 EUR 10,3% 223
T otaal ≥ 1.900 EUR 0,1% 1.582
6-11 jaar ≥ 1.900 EUR 0,0% 838
12-17 jaar ≥ 1.900 EUR 0,1% 744
Bron: Statbel (Algemene Directie Statistiek – Statistics Belgium), Enquête naar het 
ICT-gebruik bij huishoudens en individuen, 2019.
Het effect van de coronacrisis op de scholing kan voor kinderen die in armoede leven 
zeer nefast zijn. Zo weten we dat tijdens vakantieperiodes de onderwijskloof tussen 
kinderen die in armoede opgroeien en andere vergroot. Tijdens de lockdownperiode 
en bijbehorende sluiting van de scholen was dit niet beter. Een eerste studie voor 
Vlaanderen wijst erop dat de sluiting van de scholen resulteert in een leerachterstand 
die equivalent is met een half jaar. Ook worden er in scholen met meer kwetsbare 
leerlingen grotere leerverliezen en toename van de ongelijkheid vastgesteld.55 Op 
termijn zal de impact van de coronacrisis op scholing ook belangrijke gevolgen hebben 
op andere domeinen zoals arbeidsmarkt, sociale bescherming, gezondheid, sociale 
inclusie en armoede. Zo kunnen dergelijke leerachterstanden leiden tot een lager loon 
en een hogere kans op werkloosheid. Het is cruciaal voor de diverse overheden om op 
dit vlak, zowel qua monitoring als remediëring, een bijkomende inspanning te leveren.
Voor kinderen en jongeren leidde naast de sluiting van de scholen, ook de stopzetting 
van kinderopvang en de vrijetijdsactiviteiten tot sterk verminderde contacten met 
andere kinderen en volwassenen. De mogelijkheden om samen te spelen en anderen 
te ontmoeten en zo sociale en andere vaardigheden op te bouwen, kwamen hierdoor 
in het gedrang. Dit kan belangrijke gevolgen hebben voor de ontwikkelingskansen 
van kinderen en jongeren in kwetsbare gezinnen. Vandaar dat initiatieven zoals 
zomerscholen en georganiseerd vrijetijdsaanbod tijdens de zomermaanden voor 
kinderen en jongeren meer dan welkom waren. Het gaat hierbij onder meer om lokale, 
buurtgerichte initiatieven zoals speelpleinwerking, buitenschoolse activiteiten, maar 
ook allerlei themakampen (sport, cultuur, avontuur, ...). Niettemin nemen kinderen, 
(55) Maldonado, J. en De Witte, K., The effect of School Closures on Standardised Student T est Outcomes, 
Working paper, Department of Economics KU Leuven, 2020. ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
215
jongeren en gezinnen in armoede minder vaak deel aan dit georganiseerde aanbod en 
beschikken ze meestal over een beperkter sociaal netwerk. Om hun ontwikkelingskansen 
te vergroten is het nochtans belangrijk hen hierbij zo veel mogelijk te betrekken. 
Hiervoor dienen lokale besturen zo inclusief mogelijk te werk te gaan (onder meer 
bij de inschrijvingen) en in te zetten op een maximale toegankelijkheid van het 
aanbod voor kinderen en jongeren, met bijzondere aandacht voor hen die in armoede 
opgroeien of een specifieke ondersteuningsbehoefte of handicap hebben. Een heldere 
en begrijpbare communicatie over het aanbod en de genomen veiligheidsmaatregelen 
om ouders en kinderen gerust te stellen, is daarbij cruciaal.
Daarnaast manifesteert de impact van de coronacrisis zich voor kinderen in 
kwetsbare gezinnen ook op andere domeinen. Zo laat de ongelijke huisvestings- en 
woonomgeving zich bij kwetsbare gezinnen scherp voelen in deze periode waarin een 
groot deel van de tijd thuis wordt doorgebracht. Zo weten we uit cijfers dat gezinnen 
in armoede vaak wonen in minder goede of zelfs slechte huisvesting. Ze wonen ook 
vaker in buurten met minder publieke en groene ruimte.56
Het risico bestaat dat de coronacrisis de meest kwetsbare gezinnen nog verder 
isoleert, terwijl net voor hen maatschappelijke participatie hoogst noodzakelijk 
is. In het bijzonder is voor kinderen en jongeren deelname aan sociale activiteiten 
belangrijk omdat deze een positieve invloed hebben op hun ontwikkelingskansen en 
eveneens het welbevinden en functioneren van het gezin en de gezinsleden ten goede 
komen. Anderzijds kwam, met name in de eerste maanden van de coronacrisis, de 
toegang tot maatschappelijke hulp- en dienstverlening, administratieve diensten en 
andere ondersteuning in het gedrang. De druk op kwetsbare gezinnen nam hierdoor 
verder toe. Om de gevolgen op lange termijn voor kinderen – in het bijzonder in 
kwetsbare gezinnen – te beperken, dienen de toegang en continuïteit van onderwijs, 
vrijetijdsactiviteiten en maatschappelijke hulp- en dienstverlening zo veel mogelijk 
gewaarborgd blijven.
4.3.1. Eenoudergezinnen en gezinnen met zorgbehoevende kinderen
T wee groepen van kwetsbare gezinnen die hard getroffen werden door de coronacrisis 
waren enerzijds eenoudergezinnen en anderzijds gezinnen met kinderen met extra 
ondersteuningsbehoefte of een handicap. Om te beginnen kende ongeveer de 
helft van de eenoudergezinnen reeds voor de coronacrisis een verhoogd risico op 
armoede en sociale uitsluiting; in 80% van de gevallen zijn de alleenstaande ouders 
vrouwen. Hun situatie is er sinds de coronacrisis niet op verbeterd en wellicht nog 
zichtbaarder geworden. Zo laten een inkomensdaling, de afzonderingsmaatregelen of 
de (bijkomende) zorgen voor de kinderen zich sterker voelen in eenoudergezinnen 
doordat niet op een partner kan gerekend worden.
Een tweede kwetsbare groep zijn gezinnen met kinderen die een specifieke 
ondersteuningsbehoefte of handicap hebben. Al vanaf het begin van de coronacrisis, 
doken er ook signalen op dat het heel zwaar is voor ouders om de zorg van een kind te 
combineren met (thuis)werk. De begeleiding valt weg, de school is dicht, vaste patronen 
(56) Kind en Gezin, Kind in Vlaanderen, p. 95, 2019. 216
en ritmen zijn doorbroken en opvang is niet altijd mogelijk voor wie thuiswerkt. Ook 
voor hen vallen de afzonderingsmaatregelen zeer zwaar doordat de hulp van vrienden 
of familie, en het netwerk rondom de ouders wegvalt. Daarnaast komt een eventuele 
inkomensdaling harder aan doordat de bijkomende zorg en behoeften voor het kind 
meer financiële middelen vereisen. Er zijn ouders, veelal vrouwen, die tijdens de 
lockdownperiode de zorg opnemen voor hun gehandicapt kind omdat anders een 
wekenlange afzondering dreigt, en daarvoor loopbaanonderbreking opnamen. Zij 
vallen terug op de daarvoor voorziene uitkering die in sommige gezinnen onvoldoende 
blijkt omdat er geen of slechts een ontoereikend tweede inkomen aanwezig is. Ook 
zij dreigen in een (tijdelijke) moeilijke financiële situatie terecht te komen.57 In het 
bijzonder alleenstaande ouders die instaan voor de zorg van hun kind hebben het 
uiterst moeilijk.
De voornaamste maatregel om aan deze kwetsbare gezinnen tegemoet te komen 
is het corona-ouderschapsverlof waarvoor de aanvraagprocedure sneller verloopt, 
dat hogere uitkeringen biedt en soepelere toegangsvoorwaarden kent tegenover het 
‘gewone ouderschapsverlof’.58 Zo is de leeftijdsvoorwaarde van 21 jaar voor het 
gehandicapt kind in bepaalde specifieke gevallen niet van toepassing.59 Daarnaast had 
ook de sluiting van voorzieningen en centra grote gevolgen gehad voor de gezinnen 
van personen met een handicap. Zo moesten de ouders vaak plots zelf instaan voor 
alle zorgen. Mensen die hun werk moeten opgeven om familieleden of anderen te 
ondersteunen, kunnen gedurende deze periode zelf worden ondersteund, inclusief 
het blijven ontvangen van een inkomen via het mantelzorgverlof.60 Niettemin blijft 
ondanks de genomen maatregelen de druk op deze kwetsbare gezinnen groot. Niet 
alleen de financiële situatie en de organisatie van het gezin moeten herbekeken 
worden, maar ook op mentaal en menselijk vlak zijn ze zowel voor ouders als voor 
kinderen grote uitdagingen. In het bijzonder voor mensen in armoede is bijkomende 
ondersteuning meestal noodzakelijk.
5. HET OCMW ALS LAATSTE VANGNET TIJDENS DE CORONACRISIS
Naast de maatregelen specifiek voor bepaalde doelgroepen, kunnen kwetsbare 
groepen zich in principe tot het OCMW wenden voor elke vorm van (bijkomende) 
maatschappelijke hulp- en dienstverlening. De maatregelen om de verspreiding van 
het COVID-19-virus tegen te gaan hadden in de eerste plaats een sterke impact op 
de toegang tot het OCMW. Toch leidde dit ook tot creativiteit en versoepeling met 
(57) Zie voor getuigenissen: Torbeyns, A., Steeds meer gezinnen in financiële moeilijkheden, De Standaard, 
28 april 2020.
(58) De uitkering is gelijk aan de uitkering in geval van gewone halftijds of 1/5 ouderschapsverlof, verhoogd 
met 25%. Voor alleenwonende ouders of een ouders van een kind met een handicap, wordt het bedrag van de 
uitkering voor gewoon voltijds, halftijds of 1/5 ouderschapsverlof verhoogd met 50%.
(59) Je kan ook corona-ouderschapsverlof aanvragen voor een gehandicapt kind dat ouder is dan 21 jaar, maar 
alleen als het geniet van een intramurale of extramurale dienstverlening, of een behandeling georganiseerd of 
erkend door de Gemeenschappen. RVA, Corona-ouderschapsverlof – FAQ, geraadpleegd op 20 oktober 2020 
via https://www.rva.be/sites/default/files/assets/IC-LO/FAQ-Corona/FAQ_CPC_NL_public_20200814.
pdf.
(60) RVA, Verlof voor mantelzorg, geraadpleegd op 20 oktober 2020 via https://www.rva.be/nl/documentatie/
infoblad/t164. ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
217
betrekking tot de maatschappelijke hulp- en dienstverlening. Zo was een huisbezoek 
niet langer vereist, kon het sociaal onderzoek via telefoon of videobellen, en mocht de 
eis tot werkbereidheid op een soepele manier worden onderzocht.
In dit laatste deel wordt een eerst inschatting gemaakt van de rol die de OCMW’s 
speelden als laatste vangnet tijdens de coronacrisis. De focus ligt hierbij op de 
toegang tot en het gebruik van maatschappelijke hulp- en dienstverlening tijdens de 
coronacrisis.61 De eerste resultaten van de enquête tonen aan dat er sinds het begin 
van de crisis in maart een toename is van het aantal leefloonbegunstigden, wat we ook 
bevestigd zien in de administratieve gegevens. Deze stijging wijkt bovendien sterk af 
van het gemiddelde op lange termijn. Zo bedroeg de groei tussen februari en april 
3,1%, tegenover een gemiddelde groei van 0,6% over deze periode de voorbije 10 jaar. 
Meer bepaald merken we een stijging van het aantal personen met een leefloon ten 
opzichte van de vorige maand ten belope van 2,2% in maart en 1,1% in april, waarna 
een stabilisatie zich voordoet op een hoger niveau.62 Niettemin stellen we, ondanks 
de waargenomen stijgende trend, tot nu toe (nog) geen duidelijke breuk vast met de 
periode van een geleidelijke toename in 2015 en 2016.63
GRAFIEK 2: LEEFLOON EN ANDERE MAATSCHAPPELIJKE HULP- EN DIENSTVERLENING
Bron: Enquête OCMW’s, POD Maatschappelijke Integratie, 2020.
(61) Een tweede bevraging liep af in september en bevat gegevens over het aantal steunaanvragen bij de 
OCMW’s vanaf januari tot en met augustus (al zijn de resultaten voor juli nog onvolledig). De POD MI zet 
deze bevraging maandelijks verder, minstens tot eind 2020. Voor meer informatie, zie: POD Maatschappelijke 
Integratie, Tweede rapport van het monitoringssysteem van de sociale impact voor de OCMW’s, geraadpleegd 
op 20 oktober 2020 via https://www.mi-is.be/nl/studies-publicaties-statistieken/tweede-rapport-van-het-
monitoringssysteem-van-de-sociale-impact.
(62) De stijging tussen februari en april is 3,2% op basis van administratieve gegevens.
(63) POD Maatschappelijke Integratie, Bulletin – Februari 2020, geraadpleegd op 20 oktober 2020 via 
https://www.mi-is.be/nl/studies-publicaties-statistieken/bulletin-februari-2020.120.000130.000140.000150.000160.000170.000180.000
leefloon andere maatschappelijke hulp- en dienstverlening 218
De meeste vormen van andere maatschappelijke hulp- en dienstverlening door het 
OCMW64 kennen in het begin van de coronacrisis eerst een daling, met name in 
maart en april, wat overeenkomt met de lockdownperiode. Vervolgens doet er zich een 
stijging voor in juni en juli, wat samengaat met de versoepelingen. Meer gedetailleerde 
gegevens laten evenwel belangrijke onderliggende trends zien. Zo nam de niet-
dringende medische hulp, die in april daalde, vanaf juni sterk toe. Dit is in lijn met de 
vaststelling dat tijdens de crisis de niet COVID-19-gerelateerde medische zorg werd 
uitgesteld, en we wellicht nu een inhaalbeweging beginnen waar te nemen. Ook de 
financiële hulp, die van maart tot en met mei daalde, steeg in juni tot op het niveau 
van voor de crisis, maar kende in juli opnieuw een terugval. Tot slot valt op dat de hulp 
voor schuldbemiddeling over de hele periode toenam, met een sterke groei in juni en 
juli. De voedselhulp, die in mei een hoogtepunt bereikte en ook in juni hoog bleef, 
vertoont sinds juli een neerwaartse trend. Ook de psychologische hulp nam geleidelijk 
af vanaf mei. Hierbij dient wel opgemerkt te worden dat cijfers over het aantal vragen 
naar psychologische hulp voor het eerst beschikbaar zijn, en we niet weten of mensen 
zich er reeds voldoende bewust van zijn dat ze ook voor dit soort hulpverlening terecht 
kunnen bij het OCMW. Over het algemeen kunnen we concluderen dat de trend 
van het aantal begunstigden die maatschappelijke hulp- en dienstverlening vanuit 
het OCMW ontvangen sinds maart redelijk stabiel is. Niettemin zien we recent een 
toename, na een terugval in de eerste maanden van de coronacrisis.
GRAFIEK 3: MAATSCHAPPELIJKE HULP- EN DIENSTVERLENING
(64) Hieronder vallen de volgende vormen van maatschappelijke hulp- en dienstverlening: niet-dringende 
medische hulp, hulp betreffende kinderarmoede, psychologische hulp, schuldbemiddeling, administratieve 
hulp, financiële hulp en voedselhulp.010.00020.00030.00040.00050.00060.00070.000
dringende medische hulp niet-dringende medische hulp psychologische hulp
sc huldbemiddeling financiële hulp voedselhulp ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
219
Vervolgens kijken we naar de instroom en uitstroom om een beeld te krijgen op de 
dynamiek van de personen die een beroep doen op het OCMW. In absolute termen is 
in de periode januari tot en met mei het aantal nieuwe aanvragen voor sociale bijstand 
gedaald. Het aantal begunstigden dat uitstroomt is echter ook gedaald in dezelfde 
periode, wat de opwaartse trend voor sommige vormen van maatschappelijke dienst- 
en hulpverlening verklaart. We kunnen dus een afname vaststellen in de mobiliteit van 
de OCMW-begunstigden tijdens de eerste maanden van de crisis. Dit zou kunnen 
verklaard worden door de beperkingen van de lockdown, die de contacten tussen de 
begunstigden en de OCMW’s beperken (moeilijkheden bij verplaatsingen, kortere 
dienstperiodes, internettoegang voor gesprekken op afstand, ...). Sinds juni is het 
aantal nieuwe aanvragen wel weer gestegen.
Voor wat betreft het profiel van de nieuwe hulpaanvragen, kunnen we stellen dat de 
meeste personen die zich wenden tot het OCMW in april geen inkomen (14,4%) 
hadden, een werkloosheidsuitkering (11,7%) of een andere sociale uitkering (9,2%) 
ontvingen, of een arbeidsovereenkomst (17,1%) hadden. In juli stellen we een lichte 
verschuiving vast: van de personen die bij het OCMW aankloppen hadden de meeste 
geen inkomen (21,1%), een werkloosheidsuitkering (14,4%), een andere sociale 
uitkering (9,4%) of een arbeidsovereenkomst (10,9%). Het aandeel nieuwe aanvragen 
van personen met een arbeidsovereenkomst en werklozen lag in de eerste maanden 
van de crisis duidelijk hoger dan voordien. Hoewel nog steeds een groter aandeel van 
de personen met een arbeidscontract een steunaanvraag doet bij het OCMW dan 
voor de crisis, zien we dat dit aandeel geleidelijk afneemt terwijl dit voor werklozen 
hoog blijft. Bij de werklozen gaat het wellicht vooral om tijdelijk werklozen, gezien 
het feit dat de volledige werkloosheid niet significant steeg tijdens de crisis, en dat 
een aantal maatregelen werd genomen in de werkloosheid, zoals het bevriezen van de 
degressiviteit en de verlenging van de inschakelingsuitkeringen. Belangrijk om op te 
merken is dat de situatie voor de hulpaanvraag van bijna ongeveer 1 op 4 begunstigden 
niet gekend of gespecifieerd is.
Daarnaast stellen we ook een geleidelijke daling vast vanaf maart van de 
tewerkstellingsmaatregelen door het OCMW. In overeenstemming hiermee zien 
we een sterke afname van het aantal begunstigden met een vrijgesteld (-50,1%) of 
niet vrijgesteld beroepsinkomen (-45,3%). Dit wordt deels gecompenseerd door een 
verhoging met 90,5% van het aantal personen met een werkloosheiduitkering die een 
aanvullend leefloon ontvangen. Een deel van de begunstigden die hun beroepsinkomen 
hebben verloren is overgegaan van een gedeeltelijk naar een volledig leefloon.65
Ervaringen uit het verleden, in het bijzonder de crisis van 2008, leren dat een deel 
van de impact van coronacrisis zich pas later zal laten voelen in de sociale bijstand en 
de gezondheidszorg. Zo vertalen veranderingen op de arbeidsmarkt zich met enige 
vertraging in een stijging van het aantal leefloonbegunstigden. Ten eerste beperkt het 
systeem van tijdelijke werkloosheid en het crisisoverbruggingsrecht wellicht nog de 
doorstroom naar de sociale bijstand. Wanneer deze systemen zullen afgebouwd worden, 
(65) Toch kan de stijging van het aantal begunstigden met een volledig leefloon niet enkel hierdoor verklaard 
worden, aangezien de daling van het aantal begunstigden met een gedeeltelijk leefloon de toename van de 
begunstigden met een volledig leefloon maar voor een deel compenseert. 220
zal niet iedereen terug aan de slag kunnen maar ook terechtkomen in de reguliere 
werkloosheid of de bijstand. Ten tweede zijn de financiële reserves van mensen, in 
het bijzonder diegene die actief zijn in de zwaar getroffen sectoren66, beperkt en zal, 
indien deze zijn opgebruikt, in grotere mate beroep worden gedaan op de OCMW’s. 
Een eerste signaal is dat het aantal aanvragen voor schuldbemiddeling bij het OCMW 
geleidelijk is blijven stijgen sinds het begin van de coronacrisis. Daarnaast toont ook 
de enquête van de NBB dat de groep personen met een spaarbuffer van minder dan 
1 maand toeneemt.67 Ten derde zal een betere toegankelijkheid van de OCMW’s 
mogelijk tot een toename van het aantal leefloonaanvragen leiden, wat we nu al 
vaststellen voor de andere vormen van maatschappelijke hulp- en dienstverlening.68 
Een eerste inschatting van POD Maatschappelijke Integratie over de evolutie van het 
aantal leefloonbegunstigden voorspelt een toename met 7,3% voor het jaar 2020.69
Ten gevolge van de coronacrisis hebben personen een deel van hun inkomen of 
koopkracht verloren of bevinden ze zich in een moeilijke sociale situatie. Om aan 
de toenemende vraag om hulp te kunnen beantwoorden, hebben de OCMW’s extra 
financiële middelen ontvangen. Deze toelage kan worden aangewend voor het verlenen 
van hulp voor huisvesting, energieverbruik, digitale ondersteuning, psychologische 
hulp, gezondheid, onbetaalde facturen, andere primaire behoeften en steun in het 
kader van de strijd tegen kinderarmoede.70 Niettemin zijn daarmee nog niet alle 
noden geledigd. Er zullen structurele middelen en maatregelen nodig zijn om de meest 
kwetsbare groepen te ondersteunen en de sociale impact van de coronacrisis zoveel  
mogelijk te verzachten. Ook de toegang en continuïteit van maatschappelijke hulp- en 
dienstverlening is daarbij cruciaal. De OCMW’s hebben hierbij als laatste vangnet van 
het socialebeschermingssysteem een essentiële rol.
6. BESLUIT: HOE DE CORONACRISIS ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN HARD(ER) TREFT
Hoewel tot nog toe exacte cijfers in welke mate de coronacrisis mensen in armoede en 
kwetsbare groepen treft veelal ontbreken, kunnen we wel stellen dat deze personen in 
verhouding tot de hele bevolking harder getroffen worden. De coronacrisis laat zich 
op alle vlakken scherper voelen voor mensen in armoede, door de ongelijkheid die 
zich voordoet op de verschillende levensdomeinen. Zo hebben ze over het algemeen 
een lager inkomen; geen werk of werk met minder sociale bescherming en in zwaarder 
getroffen sectoren; een slechtere huisvestingssituatie en woonomgeving; minder 
digitale mogelijkheden en vaardigheden; een lagere maatschappelijke participatie 
en een beperkter sociaal netwerk om op terug te vallen, waardoor, bijvoorbeeld het 
(66) Hierbij kan verwezen worden naar het deel 4.1. Kwetsbare groepen op de arbeidsmarkt.
(67) Het aandeel met een spaarbuffer van minder dan 1 maand stijgt van 11% in april naar 14% in september 
2020. NBB, Consumentenenquête, 2020 (april en september).
(68) De Wilde, M., Van Lancker, W., Hermans, K. en Roose, R., Resultaten 4de Covid-19-bevraging, 2020.
(69) Deze inschatting is gebaseerd op de gemiddelde groei per maand van de laatste 10 jaar en de bijkomende 
groei die van maart tot juni werd waargenomen.
(70) De extra financiële middelen bedragen 115 miljoen EUR. Daarenboven worden ook extra middelen 
voor de werkingskosten (10 miljoen EUR) verleend en verhoogt de terugbetaling door de federale staat 
aan de OCMW’s van nieuwe leefloonaanvragen tijdelijk met 15%. Voor een vollediger overzicht kan alvast 
verwezen worden naar: https://www.mi-is.be/nl/tools-ocmw/synthese-van-de-werzaamheden-van-de-tf-
kwetsbare-groepen. ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
221
thuisonderwijs veel moeilijker kinderen in kwetsbare gezinnen betrekt doordat ze 
dikwijls minder toegang tot internet hebben en de ondersteuning van thuis uit vaak 
ontbreekt.
In het kader van de crisis werden bijkomende maatregelen genomen om de grootste 
lacunes op te vangen van het socialebeschermingssysteem, met name de uitbreiding van 
de tijdelijke werkloosheid en het crisisoverbruggingsrecht voor zelfstandigen. Toch was 
dit antwoord onvolledig. Ten eerste zijn er de kwetsbare groepen op de arbeidsmarkt. 
Deze hebben meestal een minder beschermde werksituatie of een minder stabiel 
arbeidscontract. Het gaat onder meer om uitzendkrachten, freelancers en sekswerkers, 
maar ook om personen die in de informele economie actief zijn. Daarnaast zijn er de 
personen die met een sociale minimum- of bijstandsuitkering in hun levensonderhoud 
voorzien. Zij leefden reeds voor de coronacrisis met een inkomen rond of onder de 
armoedegrens, en de crisis stelde hun problemen op verschillende levensdomeinen 
op scherp. Ten derde zijn er de meest kwetsbare groepen die niet of onvoldoende 
terugvallen op de sociale bijstand. Deze categorie bestaat onder meer uit dak- en 
thuislozen, mensen zonder wettelijk verblijf en asielzoekers. Tot slot ondervonden 
kwetsbare gezinnen met kinderen veel moeilijkheden tijdens deze crisis, in het bijzonder 
eenoudergezinnen en gezinnen met zorgbehoevende kinderen. Een belangrijke 
vaststelling is dat de coronacrisis toont wie door de mazen van het sociale vangnet 
valt of er onvoldoende beroep op kan doen. De geïdentificeerde kwetsbare groepen 
kunnen daarom de focus vormen voor maatregelen om het socialebeschermingsnet 
op punt te stellen.
Hoewel er nog geen cijfers over de toegenomen armoede beschikbaar zijn, stellen we 
sinds het begin van de crisis wel al een toename van het aantal leefloonbegunstigden 
vast. Ook de maatschappelijke hulp- en dienstverlening neemt terug toe, nadat deze in 
de eerste maanden van de coronacrisis onder druk kwam te staan. Op basis van vorige 
economische crisissen leren we dat een deel van de impact zich pas later zal laten voelen, 
met name in de gezondheidszorg en in de sociale bijstand. Zo is het aannemelijk dat 
na een eerste fase waarin de tijdelijke werkloosheid en het overbrugginsrecht voor 
zelfstandigen de voornaamste economische schok hebben opgevangen, ontslagen 
en faillissementen zullen volgen. Ook de stijging van het aantal aanvragen voor 
schuldbemiddeling bij OCMW’s en van het aandeel personen met beperkte financiële 
reserves doet vermoeden dat de sociale gevolgen zich de komende maanden steeds 
meer zullen laten voelen. Dit artikel was een eerste poging om een totaalbeeld te geven 
van de sociale impact van de coronacrisis, op basis van de gegevens waarover we tot 
nu toe beschikken. De volledige impact op armoede en de gevolgen voor de meest 
kwetsbare groepen zal pas later ingeschat kunnen worden.
Het verdere verloop van de pandemie is onzeker, maar we kunnen wel al stellen dat de 
gevolgen van de coronacrisis in het bijzonder voor de meest kwetsbaren nog gedurende 
een lange periode maatschappelijk zullen doorwerken. In de wetenschap dat de 
zwakste groepen harder getroffen worden, zullen maatregelen op alle beleidsniveaus 
nodig zijn. Eerst en vooral is een verdere monitoring van de impact op armoede en de 
meest kwetsbare groepen noodzakelijk om beleidsmakers in staat te stellen de sociale 
gevolgen van de coronacrisis zo veel mogelijk te beperken. Daarnaast dienen ook lessen 
getrokken te worden uit de aanpak tijdens de eerste maanden van de coronacrisis.  222
Op korte termijn dienen we te vermijden dat de maatschappelijke hulp- en 
dienstverlening bij een toename van de COVID-19-epidemie opnieuw in het gedrang 
komt. Op lange termijn is het belangrijk om de meest kwetsbare groepen structureel 
te ondersteunen, de blijvende sociale gevolgen tot een minimum te beperken en hen 
een toekomstperspectief te bieden. ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
223
Baert, S., Lippens, L., Moens, E., Sterkens, P . en Weytjens, J., Wat denken de Vlaamse 
werknemers over de gevolgen van de coronacrisis voor hun carrière, Gent, 2020.
Bervoet, D. en Roelens, T., Van Gent en Antwerpen tot Beringen: corona sluipt door 
armste wijken, De Tijd, 7 augustus 2020.
Cantillon, B., Marchal, S., Peeters, N., Penne, T. en Storms, B., COVIVAT Beleidsnota 2: 
Decoster, A., Minten, T., Spinnewijn, J. en Van Houtven, S., The Income Gradient in 
Mortality during the Covid-19 Crisis: Evidence from Belgium, Discussion Paper Series, 
DPS20.18, KU Leuven, Faculty of Economics and Business, 2020.
Decoster, A., Van Lancker, W., Vanderkelen, J. en Vanheukelom, T., COVIVAT 
Beleidsnota 3: Sociaal-economische kenmerken van werknemers en zelfstandigen in 
sectoren getroffen door de lockdown, Leuven/Antwerpen, 2020.
De Wilde, M., Van Lancker, W., Hermans, K. en Roose, R., Resultaten 4de Covid-19-
Federaal Planbureau, Economische vooruitzichten 2020-2025, juni 2020.
Horemans, J., Kuypers, S., Marchal, S. en Marx, I., COVIVAT Beleidsnota 4: De 
kwetsbare werkende. Een profielschets van armoede en financiële bestaanszekerheid bij 
werkende Belgen, Leuven/Antwerpen, 2020.
herstel en blijvende schade, Belgisch Tijdschrift voor Sociale Zekerheid, jrg. 62, 1, 2020.
Joint Research Centre, Households´ income and the cushioning effect of fiscal policy 
measures in the Great Lockdown, Presentation for the Social Protection Committee 
Indicator Subgroup, 2020.
measures in the Great Lockdown, Science for Policy Briefs, 2020.
Kind en Gezin, Kind in Vlaanderen, 2019.
Maldonado, J. en De Witte, K., The effect of School Closures on Standardised Student 
Test Outcomes, Discussion Paper Series, DPS20.17, KU Leuven, Faculty of Economics 
and Business, 2020.
NBB, Consumentenenquête, 2020.
NBB, Economic Impact of COVID-19 on the Belgian Economy, May 2020.
NBB, NBB Online Household Survey, 2020. 224
Parijs, OECD Publishing, 2020.
OESO, PISA 2018 Results (Volume V): Effective Policies, Successful Schools, Paris, 
OECD Publishing, 2020.
POD Maatschappelijke Integratie, Enquête OCMW’s, 2020.
POD Maatschappelijke Integratie, Tweede rapport van het monitoringssysteem van de 
sociale impact voor de OCMW’s, geraadpleegd op 20 oktober 2020 via https://www.mi-
is.be/nl/studies-publicaties-statistieken/tweede-rapport-van-het-monitoringssysteem-
van-de-sociale-impact.
POD Maatschappelijke Integratie, Bulletin – Februari 2020, geraadpleegd op 20 
oktober 2020 via https://www.mi-is.be/nl/studies-publicaties-statistieken/bulletin-
februari-2020.
RVA, Corona-ouderschapsverlof – FAQ, geraadpleegd op 20 oktober 2020 via 
https://www.rva.be/sites/default/files/assets/IC-LO/FAQ-Corona/FAQ_CPC_NL_
public_20200814.pdf.
RVA, FAQ Corona, geraadpleegd op 20 oktober 2020 via https://www.rva.be/sites/
default/files/assets/chomage/FAQ/Faq_Corona_NL_20200729.pdf.
RVA, Infoblad Tijdelijke werkloosheid – Covid-19 (coronavirus), geraadpleegd op 20 
oktober 2020 via https://www.rva.be/nl/documentatie/infoblad/t2.
RVA, Verlof voor mantelzorg, geraadpleegd op 20 oktober 2020 via https://www.rva.be/
nl/documentatie/infoblad/t164.
Statbel (Algemene Directie Statistiek – Statistics Belgium), Enquête naar 
arbeidskrachten, 2019.
Statbel (Algemene Directie Statistiek – Statistics Belgium), EU-SILC-enquête, 2014.
Statbel (Algemene Directie Statistiek – Statistics Belgium), EU-SILC-enquête, 2018.
Statbel (Algemene Directie Statistiek – Statistics Belgium), Prijsevolutie, specifiek voor 
kwetsbare groepen.
Torbeyns, A., Steeds meer gezinnen in financiële moeilijkheden, De Standaard, 28 
april 2020.
Willaert, D., Oversterfte door COVID-19 bij leden Socmut, Brussel, 2020. ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS
225
1. INLEIDING: HOE EEN VIRUS DE MAATSCHAPPIJ TOT STILSTAND BRENGT 193
2. DE SOCIALE IMPACT VAN DE CORONACRISIS 194
2.1. GLOBALE IMPACT OP INKOMEN EN LEVENSSTANDAARD  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194
2.2. ARMOEDE  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197
3. DE SOCIALE ZEKERHEID ALS SCHOKDEMPER VOOR DE CORONACRISIS 200
4. KWETSBARE GROEPEN TIJDENS DE CORONACRISIS 201
4.1. KWETSBARE GROEPEN OP DE ARBEIDSMARKT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 202
4.2. KWETSBARE GROEPEN ONDER DE NIET-ACTIEVEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 208
4.3. KWETSBARE GEZINNEN MET KINDEREN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212
5. HET OCMW ALS LAATSTE VANGNET TIJDENS DE CORONACRISIS 216
6. BESLUIT: HOE DE CORONACRISIS ARMOEDE EN KWETSBARE GROEPEN HARD(ER) TREFT 220
 BIBLIOGRAFIE 223  227
PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN 
DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK  
IN BELGIE1
DOOR FREDERIC DE WISPELAERE* en DIRK GILLIS**
* Onderzoeksexpert HIVA-KU Leuven
** Onafhankelijk onderzoeker
“En droit social, le virus n’est pas un objet non identifié.”
— Neven, p. 404, 2020.
Begin maart 2020 hadden we de intentie om een bijdrage te schrijven over de strijd 
tegen zwartwerk2 in de Belgische bouwsector. Het fenomeen is er immers nog steeds 
een dagelijkse realiteit. Bovendien heeft zwartwerk in de Belgische bouwsector een 
sterk transnationale dimensie gekregen omwille van de grote omvang van inkomende 
gedetacheerde werknemers en zelfstandigen uit andere lidstaten, in het bijzonder 
Nederland en Polen (De Wispelaere et al., 2020; De Wispelaere en Pacolet, 2017). 
Door de enorme aandacht voor ‘sociale dumping’ via het vrije verkeer van diensten 
krijgt men soms de indruk dat ‘nationaal’ zwartwerk in de Belgische bouwsector niet 
langer een probleem is. De beschikbare cijfers weerleggen dit echter formeel (SIOD, 
2017 – 2020). Dit was de boodschap die we oorspronkelijk wilden brengen (zie 
ook De Wispelaere, 2020). Toen brak COVID-19 in alle hevigheid uit. Alle, zo niet 
vele, academici zijn tegenwoordig geneigd om hun onderzoeksdomein te linken aan 
COVID-19. Het lijkt ons zinvol om dit ook te doen voor de strijd tegen zwartwerk, 
wat slechts een onderdeel is van de veel bredere strijd tegen fiscale en sociale fraude 
(Gosseries en Morsa, 2018) en ontwijking (Pacolet en Strengs, 2011). Vooreerst 
omdat dit het mogelijk maakt om de definitie van zwartwerk bij, zo niet scherper, 
te stellen. We zullen immers kort onderzoeken of gezondheid en veiligheid op het 
werk (GVW), en het niet respecteren ervan, al dan niet een wezenlijk onderdeel 
van het fenomeen vormt. Een vraag die, volgens ons, vóór COVID-19 al te vaak 
over het hoofd werd gezien door de betrokken stakeholders: beleidsmakers, sociale 
(1) Tekst bijgewerkt tot 15 november 2020.
(2) Gemakshalve bedoelen wij hiermee ook sluikwerk. Dit is het uitvoeren van een zelfstandige activiteit 
zonder te voldoen aan de wettelijke voorschriften die van toepassing zijn. Bij zwartwerk wordt onder het 
gezag van een werkgever gewerkt. Bij sluikwerk daarentegen zal er voor eigen rekening gewerkt worden. 228
partners, academici, etc. (Gillis, 2017).3 Daarnaast stelt zich de vraag of, en zo ja, 
hoe het zwartwerk, alsook de strijd ertegen,4 in België geëvolueerd is tijdens de 
COVID-19-pandemie.5 Wat betreft handhaving stellen we ons ten slotte de vraag 
hoe inspectiediensten, tijdens en na de COVID-19-pandemie,6 de strijd tegen 
zwartwerk het best aanbinden, dit o.a. in relatie tot onze bevindingen m.b.t. het 
verband tussen zwartwerk en schendingen van de regels m.b.t. gezondheid en 
veiligheid op het werk.
Om een eerste inschatting te maken van (de evolutie van) het zwartwerk tijdens de 
COVID-19-pandemie hebben we onder meer gebruik gemaakt van controlecijfers van 
de Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (SIOD)7 en deze aangevuld met recente 
literatuur en berichtgeving. Zo bespreken we bondig enkele gevallen waar de precariteit 
van de tewerkstelling van dien aard was dat ze de gezondheid van de betrokken 
werknemers of (schijn)zelfstandigen in het bijzonder en de volksgezondheid in het 
algemeen in gevaar hebben gebracht. Daarenboven kunnen voor het beantwoorden van 
een aantal van bovenstaande onderzoeksvragen belangrijke lessen getrokken worden 
uit de financiële en economische crisis van 2008 en de nasleep ervan. Zowel omtrent 
de evolutie van zwartwerk als de strijd ertegen (zie o.a. Brondolo, 2009; Colombo 
et al., 2016; Kalantaryan et al., 2020; Pacolet en De Wispelaere, 2013).8 Zo is er in 
de literatuur sprake van conjuncturele of cyclische handhaving (Durán-Cabré et al., 
(3) Zie bv. binnen de context van intra-EU detachering: “Occupational health and safety (OSH) received 
limited attention in the text of the Posting of Workers Directive and the Enforcement Directive. They 
guarantee minimum standards according to host country’s (i.e. national) criteria. At the same time, there 
are international mechanisms such as the International Labor Organization’s OSH instruments, which cover 
a wide range of general OSH provisions to the protection against specific risks, toward specific branches 
of activity, and EU OSH regulations and guidelines, which include an OSH Framework Directive and a 
number of specific guidelines on various OSH risks and sectors. Prevention, training, and protection are at 
the core of all these mechanisms and should be applicable to all workers employed within the territory of any 
EU Member State. However, when it comes to enforcement, despite advancements, much more remains to 
be done” (Danaj et al., 2020, p. 120).
(4) Een aantal observaties en bevindingen voor België zijn zeker extrapoleerbaar naar andere landen. Al 
kan het economisch belang van en de arbeidssituatie in sectoren, vanuit een comparatief oogpunt, sterke 
verschillen vertonen.
(5) Voor de periode maart t.e.m. juni 2020. Het valt immers niet uit te sluiten dat het virus terug opflakkert 
waardoor nog één of meerdere ‘golven’ volgen in 2020 en 2021. Wat begin november 2020, bij het finaliseren 
van deze bijdrage, reeds het geval was.
(6) Volgens de meest recente vooruitzichten van het Planbureau (2020b) (oktober 2020) zou de Belgische 
economie in 2020 met 7,4% krimpen en vervolgens hernemen met 6,5% in 2021.
(7) De SIOD is een strategisch orgaan dat op basis van de kennis en inzichten van de betrokken 
inspectiediensten, en met wetenschappelijke ondersteuning, een visie ontwikkelt op de bestrijding van sociale 
fraude en die omzet in concrete strategieën (Art. 3 Sociaal Strafwetboek, zie ook de wettelijke opdrachten van 
de SIOD aldaar). We danken hierbij in het bijzonder de heer Bart Stalpaert, mevrouw Dominique Boels en 
mevrouw Lise-Ange T raufler.
(8) Al dient gesteld dat de economische crisis die voortkomt uit de COVID-19-crisis atypisch is omwille 
van de lockdown-maatregelen die zowel een effect hebben gehad op het aanbod en de vraag. Zo stelt het 
Planbureau in haar ‘Economische vooruitzichten 2021 – 2025’ (2020a, p. 1) dat “de huidige recessie 
uitzonderlijk is in vredestijd, zowel vanwege haar niet-economische oorsprong als vanwege haar omvang. 
Bovendien is deze recessie het resultaat van zowel een negatieve aanbodschok als een negatieve vraagschok.” DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
229
2020).9 Vraag is of deze pro- of anticyclisch van aard is (cf. infra). In beleidskringen 
zou de redenering immers kunnen zijn dat gedurende de COVID-19-pandemie, 
en de economische herstelperiode nadien, de strijd tegen zwartwerk,10 inclusief 
inbreuken op gezondheid en veiligheid op het werk, geen prioriteit hoeft te zijn dan 
wel dat het handhavingsbeleid even minder streng mag. We zullen argumenteren dat 
dergelijke keuzes nefaste gevolgen zouden hebben, mede gelet op het feit dat er sterke 
aanwijzingen zijn dat de evolutie van de zwarte economie ook tijdens de COVID-
19-crisis anticyclisch is. Bovendien kan en dient fraudebestrijding hand in hand te 
gaan met de ondersteuningsmaatregelen (en vice versa) die overheden op nationaal en 
regionaal niveau genomen hebben teneinde de negatieve financiële gevolgen van de 
COVID-19-crisis voor de bevolking en ondernemingen toch enigszins te beperken en 
dienen de mogelijkheden tot misbruik van deze maatregelen van bij aanvang maximaal 
beperkt te worden.
2. DEFINITIE EN ASPECTEN VAN ZWARTWERK: ARBEIDSVEILIGHEID ALS WEZENLIJK ONDERDEEL
Er circuleren heel wat definities van het begrip ‘zwartwerk’. Deze zijn vaak afhankelijk 
van de situatie die men theoretisch en/of operationeel wil vatten alsook vanuit welke 
invalshoek of academische discipline men het fenomeen benadert. Daarom is het ons 
inziens zinvol om eerst tot een min of meer duidelijke afbakening van het begrip te 
komen.11 De Europese Commissie (1998, 2007) definieert zwartwerk als “alle betaalde 
werkzaamheden die op zichzelf wettig zijn, maar niet aan de overheid worden gemeld, 
waarbij evenwel rekening moet worden gehouden met verschillen in de wetgeving 
van de lidstaten”12 (zwartwerk sensu stricto). Deze afbakening betekent dat illegale 
activiteiten, alsook werk dat niet hoeft te worden gemeld, uitgesloten worden. Op zich 
een relatief enge omschrijving van het begrip ‘zwartwerk’, maar ze ligt grotendeels13 in 
lijn met de definities die de Nationale Bank (NBB) moet volgen bij het streven naar 
‘exhaustiviteit’ in de nationale rekeningen14 en meer specifiek bij het berekenen van 
(9) De redenering hierbij is dat handhaving wordt beïnvloed door de economische cycli. Men zou bv. minder 
streng kunnen optreden in tijden van economische krimp. De handhaving is in dat geval procyclisch van 
aard.
(10) Alsook ruimer, namelijk de strijd tegen fiscale en sociale fraude.
(11) Eerder dan om een volledig overzicht te geven van de beschikbare definities en omschrijvingen van 
het fenomeen en de deelfenomenen ervan. Het cross-disciplinair lexicon van fraude in het algemeen en 
van de sociale fraude in het bijzonder leest immers als een Babylonisch labyrint, om over de vertalende 
woordenboeken nog maar te zwijgen. Wie fraude binnen het sociaalrechtelijk domein onderzoekt, is al te 
vaak lost in translation. Wie bv. het Sociaal Strafwetboek erop naleest zal snel merken dat de term ‘fraude’ 
in Boek I veelvuldig voorkomt en, in Boek II blinkt in afwezigheid. (Sociale) fraude is dan ook veeleer een 
beleidsterm dan een uitgepuurd juridisch concept. Of zoals men het in het Engels graag noemt: ‘an umbrella 
concept’.
(12) Dit is een enge – en volgens sommigen een veel té enge – omschrijving van het fenomeen. Men mag 
daarbij niet uit het oog verliezen op welk moment in de geschiedenis van de EU (1998!) deze definitie 
aanvankelijk tot stand kwam. Voor een goed begrip van de totstandkoming van deze omschrijving, mag men 
het belang van o.m. de toenmalige bevoegdheden van de Europese Commissie en het toenmalige politiek-
economische klimaat niet onderschatten.
(13) Merk op dat hier wel reeds sprake is van ‘arbeidsveiligheid’.
(14) Men kan stellen dat de nationale rekeningen een soort van macro-economisch boekhoudsysteem 
vormen. Het maakt het mogelijk om een zeer grote hoeveelheid statistische informatie in een coherent kader 
samen te brengen en er macro-economische aggregaten uit af te leiden waarmee een stand van zaken van de 
Belgische economie kan worden geschetst. 230
het bruto binnenlands product (bbp) (INR, 2006). Hierbij wordt o.a. een onderscheid 
gemaakt tussen de zwarte economie en de illegale economie15.
Zo wordt onder de ‘zwarte economie’16, waarvan zwartwerk de belangrijkste component 
is,17 volgende activiteiten verstaan (OESO, 2012):18
	activiteiten om betaling van inkomsten, btw of andere taksen te vermijden;
	activiteiten om betaling van socialezekerheidsbijdragen te vermijden;
	activiteiten om andere wettelijke regels te ontwijken onder meer m.b.t. 
minimumloon, arbeidstijden, arbeidsveiligheid;
	activiteiten om andere administratieve verplichtingen te vermijden.
De kans bestaat dat zich samen met zwartwerk nog andere vormen van (transnationale) 
sociale en fiscale fraude voordoen, tot zelfs criminele en illegale activiteiten (denk 
maar aan mensenhandel, drugshandel, witwaspraktijken, etc.). Daarnaast bestaat er 
een flinterdunne lijn tussen wat ‘ontduiking’ en ‘ontwijking’ is (Pacolet en Strengs, 
2011). We willen ons in deze sectie echter vooral concentreren op de afbakening 
van het begrip ‘zwartwerk’ zelf.19 Een veelkoppig monster dat zich in verschillende 
vormen voordoet en steeds evolueert. In een recente mededeling van de Cel voor 
Financiële Informatieverwerking (CFI) (2020a, p. 1) wordt bijvoorbeeld gesteld dat 
“de economische crisis waarin we ons bevinden en de sociale veranderingen als gevolg 
ervan flexibele criminele organisaties de kans bieden om in te spelen op de extreme 
omstandigheden door hun bestaande modi operandi aan te passen of door nieuwe 
criminele activiteiten te ontwikkelen.” Voor sommige aspecten van zwartwerk, zowel 
in het politieke debat als in de wetenschappelijke literatuur, lijkt er evenwel minder 
aandacht te zijn, in het bijzonder voor wat betreft gezondheid en veiligheid op het 
(15) Het is pas sinds 2014 dat de NBB rekening houdt met de ‘illegale economie’ in de nationale rekeningen 
(Adriaenssens et al., 2015; INR, 2017). De betrokken activiteiten houden verband met drugshandel, 
prostitutie en smokkel (Eurostat, 2018).
(16) De notie ‘zwarte economie’ mag volgens de NBB niet verward worden met de notie ‘fiscale fraude’. 
Hierbij stelt de NBB (2010, p. 1) dat “de zwarte economie toegerekend in de nationale rekeningen bestaat 
uit verborgen of deels verborgen activiteiten en ondernemingen die tot het bbp dienen gerekend te worden 
(bv. onderfacturatie). Fiscale fraude daarentegen omvat ook activiteiten die zelf geen impact hebben op het 
bbp maar wel leiden tot fiscale minderontvangsten in hoofde van de overheid (bv. btw-carrousel).” Al kan dit 
onderscheid bezwaarlijk gemaakt worden indien gestreefd wordt naar een exhaustieve raming van fiscale en 
parafiscale ontduiking en ontwijking in België (zie o.a. Pacolet en De Wispelaere, 2009; Pacolet en Strengs, 
2011).
(17) De ‘zwarte economie’ bestaat uit verborgen ondernemingen plus verborgen activiteiten. “De ophoging 
voor de zwarte economie geraamd in het kader van de nationale rekeningen behelst in de praktijk de raming 
van niet-gefactureerde omzet voor geleverde goederen en diensten en de hiermee samenhangende in het 
zwart aangekochte inputs. Omdat een deel van de zwarte activiteit wordt gerealiseerd via de inzet van niet-
aangegeven arbeid wordt er ook een schatting gemaakt van zwarte lonen en zwarte werkgelegenheid” (NBB, 
2010, p. 4). In deze bijdrage wordt daarom het begrip ‘zwarte economie’ als synoniem voor het begrip 
‘zwartwerk’ gehanteerd.
(18) De procedures voor het opstellen van nationale rekeningen zijn gestandaardiseerd door het ‘System of 
National Accounts’ (SNA). Op Europees niveau zijn deze verder uitgewerkt via het ‘Europees systeem van 
nationale en regionale rekeningen - ESR 2010’.
(19) De lezer zal merken dat deze strikte focus niet wordt gevolgd bij de bespreking van de evolutie en de 
strijd tegen zwartwerk. DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
231
werk.20 De focus ligt immers vooral op het correct ‘aanmelden’ van werknemers en 
op het betalen van belastingen en socialezekerheidsbijdragen. Desalniettemin blijkt 
zwartwerk vaak gepaard te gaan met slechte arbeidsomstandigheden en daaruit 
voortvloeiende gevaren voor de gezondheid en veiligheid, niet alleen van de werknemers 
(microniveau), maar ook van het cliënteel (mesoniveau) en de volksgezondheid 
(macroniveau).21
Het is evenwel evident dat zwartwerk niet steeds hoeft samen te gaan met het niet 
respecteren van regelgeving m.b.t. gezondheid en veiligheid op het werk (cf. infra). 
Zo zijn niet-gemelde occasionele overuren, gepresteerd in een bedrijf dat verder alle 
regelgeving nauwgezet volgt, op dat vlak niet te vergelijken met de situatie van een 
illegaal verblijvende derdelander die geheel ‘in het zwart’ wordt ingeschakeld op de 
bouwwerf van een particuliere bouwheer. Ook bij inbreuken op ‘welzijn op het werk’ 
is er sprake van gradaties. Het is daarbij echter evident dat hoe meer er sprake is 
van precariteit (of regelrechte uitbuiting), hoe groter de kans is dat de regels m.b.t. 
gezondheid en veiligheid op het werk geschonden zullen zijn. Zoals hierboven 
beschreven, kan dit bij zwartwerk sensu stricto minder noodzakelijk het geval zijn. 
Hoewel in sommige gevallen de lijn tussen zwartwerk, precariteit, sociale dumping en 
mensenhandel flinterdun is. In dat opzicht worden bij zwartwerk niet enkel regelgeving 
m.b.t. het betalen van belastingen en socialezekerheidsbijdragen ontdoken en sociale 
rechten (minimumloon, recht op vakantiedagen, opbouwen van en toegang tot sociale 
uitkeringen) niet gerespecteerd maar worden vaak ook de kosten22 verbonden aan de 
naleving van regelgeving m.b.t. gezondheid en veiligheid op het werk (registratie- en/
of aanmeldverplichtingen, gezondheids- en veiligheidsregelgeving)  vermeden (zie ook 
EC, 2007; EC, 2017). Daarom pleiten we voor een ruime(re) benadering van het 
concept ‘zwartwerk’ en de strijd ertegen.
(20) Al lijkt er op dat vlak zeer recent terug een zekere kentering zichtbaar te worden (zie o.m. Mattila-Wiro 
et al., 2020, p. 47). In een recent advies verwijst ook de NAR naar het fenomeen (NAR, 2020; cf. infra).
(21) Tijdens de COVID-19-pandemie lazen we in de Belgische maar ook buitenlandse berichtgeving dat 
de gezondheid en veiligheid op het werk in bepaalde sectoren en beroepen soms (nog meer dan anders) 
onder druk kwam te staan door het niet naleven van (bijkomende) gezondheids- en veiligheidsregelgeving 
– vaak net vanwege de meerkost van maatregelen ter bestrijding van de COVID-19-pandemie. Dergelijke 
berichtgeving was vooral van toepassing op de vleesverwerkende sector (EFFAT, 2020; Middleton et al., 
2020) en in mindere mate op de bouwsector (EFBWW, 2020) en de transportsector (ETF , 2020; Rasnača, 
2020). We zullen in deze bijdrage hier dieper op in gaan.
(22) Deze kosten zijn aanzienlijk: niet alleen zijn er de directe kosten (investeringen in uitrusting en 
apparatuur) maar ook en niet het minst de indirecte kosten (veiligheidsprocedures zullen in vele gevallen 
de productiviteit sterk doen dalen). Cf.  infra m.b.t. de naleving van de maatregelen ter bestrijding van de 
COVID-19-pandemie. 232
3. EVOLUTIE EN STRIJD TEGEN ZWARTWERK TIJDENS DE COVID-19-PANDEMIE: (EINDELIJK) 
ADEQUATE AANDACHT VOOR HET BELANG VAN GEZONDHEID EN VEILIGHEID OP HET WERK!?
3.1. ENKELE TENTATIEVE BEVINDINGEN OVER DE EVOLUTIE VAN ZWARTWERK
In het tweede kwartaal van 2020 kromp de economische bedrijvigheid23 in België 
ten gevolge van COVID-19 met 14% ten opzichte van hetzelfde kwartaal een jaar 
terug (NBB, 2020).24 25 De sterkste krimp, met bijna een derde, deed zich voor in 
de cultuur- en recreatiesector. Slechts een aantal sectoren bleef stabiel of kende een 
(kleine) toename.26 We stellen ons de vraag hoe de zwarte economie in België, gezien 
deze sterke krimp, zal evolueren. Onder meer de mate dat zwartwerk complementair 
is met de reguliere economie, dan wel de mate waarin het er een substituut voor is, zal 
de impact van de COVID-19-pandemie op de zwarte economie mee bepalen. Toch 
is deze vraag moeilijk te beantwoorden, niet het minst omdat deze economische crisis 
ook voor de zwarte economie een aantal atypische eigenschappen en gevolgen blijkt 
te hebben (cf. infra).
Tot vóór de financiële en economische crisis van 2008 was de beschikbare 
wetenschappelijke evidentie omtrent de impact van de evolutie van de reguliere 
economie op de zwarte economie heel schaars. Daar is nadien gelukkig verandering 
in gekomen (zie o.a. Colombo et al., 2016; Granda-Carvajal, 2010; Kalantaryan et 
al., 2020; Krumplyte en Samulevicus, 2010; Kuokštis, 2017; Lesnik et al., 2014; 
Schneider, 2013). Een eerste hypothese is dat de zwarte economie de businesscyclus 
van de reguliere economie volgt en dus een cyclisch verloop kent. Zo zou een recessie 
een daling van de consumptie bevorderen, zowel in de reguliere als in de zwarte 
economie. De andere hypothese is dat de zwarte economie een anticyclisch patroon 
volgt waardoor een krimp van de reguliere economie een stijging van de zwarte 
economie tot gevolg zal hebben. Bij een bloeiende economie zijn er immers voldoende 
en verschillende mogelijkheden om een ‘deftig’ inkomen te verwerven binnen de 
reguliere economie; iets wat minder het geval is in een economie die met een recessie 
wordt geconfronteerd: meer mensen zullen proberen of zich genoodzaakt zien hun 
inkomensverlies uit de reguliere economie te compenseren met extra activiteiten 
(23) Gemeten op basis van de evolutie van het volume voor het seizoen- en kalenderinvloeden gezuiverde 
bbp.
(24) Wat t.o.v. de Eurozone (-15%) en de EU-27 (-14,1%) een vergelijkbare daling is (Eurostat (https://
appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=namq_10_gdp&lang=en)). De Belgische economie 
groeide in het derde kwartaal van 2020 dan weer met 10,7 % t.o.v. het tweede kwartaal.
(25) De Nationale Bank publiceert sinds oktober 2020 samen met de partners van de Economic Risk 
Management Group (ERMG) maandelijks een complete set van indicatoren over de impact van COVID-19 
op de Belgische en internationale economie in de vorm van een maandelijks ‘COVID-19 Dashboard’ 
(https://www.nbb.be/nl/covid-19/covid-19-dashboard-van-economische-indicatoren). Daarnaast is er 
ook een Werkgroep sociale impact COVID-19-crisis (WG SIC) opgericht. Deze werkgroep monitort de 
sociaaleconomische impact van COVID-19 (https://socialsecurity.belgium.be/nl/sociaal-beleid-mee-vorm-
geven/sociale-impact-covid-19).
(26) De resultaten naar sector zijn nog niet in detail beschikbaar (opdeling naar 11 sectoren i.p.v. naar 
38 of 64). Daardoor kan bv. nog geen onderscheid gemaakt worden tussen horeca, handel en vervoer. 
Samengenomen daalde deze sector (i.e. ‘Handel en vervoer en horeca’) met 25% t.o.v. een jaar terug. 
Maandcijfers omtrent de productie, gepubliceerd door Eurostat (https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/
nui/show.do?dataset=sts_inpr_m&lang=en), maken deze opdeling wel maar zijn niet altijd voor België 
beschikbaar. DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
233
binnen de zwarte economie.27 De (huidige) consensus in de literatuur is dat de zwarte 
economie eerder anticyclisch van aard is, waardoor zij in tijden van economische crisis 
zal toenemen. Blijft de vraag of dit bij een ‘atypische’ economische crisis zoals we er nu 
één kennen, ook het geval zal zijn. In dat opzicht is meten weten.28
Bij het ramen van de omvang van het zwartwerk binnen een economie worden 
verschillende methoden gehanteerd (OESO, 2002), waarbij meestal een onderscheid 
wordt gemaakt tussen zogenaamde macro- en micromethoden (of tussen indirecte en 
directe methoden).29 Macromethoden vertrekken vanuit een ‘top-down’ benadering 
waarbij er een globale raming wordt gemaakt. Deze macro-methoden worden in 
de literatuur vaak bekritiseerd omwille van het ontbreken van een detailoverzicht 
van sectoren of socio-economische categorieën, het ontbreken van een eenduidige 
definitie, het maken van (te) simplistische veronderstellingen, ... (zie o.a. Andrews et 
al., 2011; Feige, 2016). Micromethoden vertrekken dan weer vanuit een ‘bottom-up’ 
benadering. Daarbij wordt o.a. gebruikgemaakt van bevragingen bij de bevolking, maar 
ook bij werkgevers en bij inspectiediensten. De resultaten die dergelijke bevragingen 
opleveren, worden veelal als een onderschatting van de omvang van het zwartwerk 
beschouwd. Dit omdat de antwoorden gevoelig zijn voor wat sociaal wenselijk is, 
waardoor respondenten minder geneigd zijn zwartwerk toe te geven.30
Zowel in 2007, 2013 als in 2019 werd een bevolkingsenquête over zwartwerk 
georganiseerd in alle EU-lidstaten (de zogenaamde ‘Eurobarometerenquête over 
zwartwerk’). Op basis van de resultaten van de meest recente Eurobarometerenquête 
over zwartwerk (EC, 2020a), blijkt dat 16% van de Belgische respondenten toegaf 
gedurende de voorbije 12 maanden goederen of diensten in het zwart aangekocht 
te hebben. Van deze groep had 34% deze goederen of diensten aangekocht of laten 
leveren in het kader van herstellingen of renovatiewerken in de woning. Het maakt dat 
deze dienst ook het meest ‘zwartwerkgevoelig’ is in vergelijking met andere diensten 
of goederen. Daarenboven ligt het cijfer voor België (16%) boven dit van het EU-
gemiddelde (10%). De cijfers voor 2019 wijken bijna in niets af van deze van 2013, wat 
mogelijks indicatief is voor de resultaten die men boekt in de strijd tegen zwartwerk. 
Het organiseren van dergelijke bevraging bij de Belgische bevolking of werkgevers zou 
zonder de minste twijfel nuttig zijn om na te gaan wat nu juist de impact is geweest 
van de COVID-19-pandemie. Binnen het tijdsbestek van deze bijdrage was dit echter 
niet mogelijk. Evenmin was het mogelijk om de betrokken inspectiediensten, in het 
(27) Zo zag Schneider (2013) het herstel van de economie als belangrijkste reden voor de daling van de 
zwarte economie in 2011.
(28) Waarbij het algemeen geweten is dat het meten van een fenomeen dat zich per definitie aan elke vorm 
van detectie tracht te onttrekken, voor problemen zorgt (cf. infra).
(29) Weinig methoden zijn niet omstreden, het is immers niet makkelijk een ‘dark number’ te kwantificeren. 
De ene methode is hierbij al voor meer kritiek vatbaar dan wel blootgesteld dan een andere (zie bv. Feige, 
2016 voor een kritische bespreking van de macro-economische methodologie (MIMIC)). Het meten van 
de zwarte economie op basis van at random audits lijkt de meest betrouwbare resultaten op te leveren. Laat 
deze voetnoot dan ook een pleidooi zijn voor het gebruik van meer wetenschappelijke methoden zoals deze 
in andere disciplines worden aangewend.
(30) Zo bleek uit de meest recente Eurobarometerenquête over zwartwerk (EC, 2020a) dat 41% van de 
Belgische respondenten één of meerdere personen kent die (gedeeltelijk) in het zwart werken. Dit terwijl 
slechts 6% zelf toegeeft (gedeeltelijk) in het zwart te werken.  234
bijzonder de inspectiedienst bevoegd voor het toezicht op het welzijn op het werk 
(Algemene Directie Toezicht op het Welzijn op het Werk - TWW), te bevragen.31 Om 
een eerste, weliswaar tentatieve, inschatting te maken van de evolutie van het zwartwerk 
in België tijdens de COVID-19-pandemie hebben we gebruikgemaakt van door de 
SIOD gepubliceerde controlecijfers.32 Cijfers over het aantal controles en de resultaten 
ervan worden veelal met vertraging gepubliceerd door inspectiediensten. Het recente 
initiatief van de SIOD om kwartaalresultaten te publiceren voor 2020 kan daarom 
enkel maar toegejuicht worden (SIOD, 2020a; 2020b).33 Dergelijke data laten ons toe 
om een eerste inschatting te maken omtrent de evolutie van het zwartwerk tijdens de 
COVID-19-pandemie (zie 3.1.1.). Deze data hebben we vervolgens aangevuld met 
een rijkdom aan recente literatuur en berichtgeving om zo dieper in te zoomen op de 
evolutie van het zwartwerk naar sector (zie 3.1.2.) en naar type (zie 3.1.3.).
3.1.1. Controleresultaten SIOD voor het 1ste semester 2020: enkele vaststellingen
De cijfers die in onderstaande figuren weergegeven worden, beperken zich tot 
de acties die gezamenlijk werden uitgevoerd in het kader van de werking van de 
arrondissementscellen (AC’s).34 Ze vormen natuurlijk slechts een fractie van het totale 
aantal controles die door de verschillende sociale inspectiediensten worden verricht. 
Desalniettemin kunnen we een aantal interessante (tentatieve) vaststellingen doen 
omtrent de resultaten ervan tijdens de COVID-19-pandemie. Dit door de resultaten 
voor het 1ste semester 2020 te vergelijken met deze voor de volledige jaren 2018 
en 2019. Een vergelijking op basis van dezelfde referentieperiode, idealiter op basis 
van het 2de kwartaal, had beter geweest. Dergelijke data zijn echter niet publiek 
beschikbaar.
We bespreken eerst de controleresultaten. De evolutie van het aantal controles alsook 
de sanctionering bij een vastgestelde inbreuk brengen we in kaart bij de bespreking 
van de strijd tegen zwartwerk tijdens COVID-19 (zie 3.2.). Het percentage positieve 
controles tijdens het 1ste semester van 2020 blijkt enkele procentpunten hoger te 
liggen t.o.v. 2018 en 2019 (Figuur 1). Hierbij toont vooral de detailhandel een hoger 
inbreukpercentage. Wanneer we kijken naar welke inbreuken zich het vaakst voordoen 
bij zwartwerk, lijkt zich weinig verandering voor te doen t.o.v. 2018 en 2019. Veruit 
(31) Al werden de gerapporteerde data van SIOD wel afgetoetst bij de dienst zelf.
(32) Dat zwartwerk een realiteit is in België blijkt immers ook uit de beschikbare controlecijfers (zie bv. 
Pacolet et al., 2009 voor cijfers t.e.m. 2007).
(33) Begin november 2020 werden ook cijfers door de FOD WASO vrijgegeven omtrent het naleven van de 
geldende COVID-19-veiligheidsmaatregelen door bedrijven. Gezien er geen één-op-één relatie bestaat tussen 
GVW en zwartwerk worden deze cijfers niet gezamenlijk besproken met de cijfers van SIOD.
(34) De arrondissementscel is een orgaan dat per gerechtelijk arrondissement of per provincie werd opgericht 
en wordt voorgezeten door een arbeidsauditeur. Eén van de opdrachten van de SIOD is het aansturen van 
de acties die de arrondissementscellen voeren in het kader van hun strijd tegen illegale tewerkstelling en 
sociale fraude. In elke cel zetelen vertegenwoordigers van de inspectiediensten van de Rijksdienst voor 
Arbeidsvoorziening (RVA), het Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen (RSVZ), de 
Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ), het Rijksinstituut voor ziekte- en invaliditeitsverzekering (RIZIV) 
en het Toezicht op de Sociale Wetten (TSW) van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en 
Sociaal Overleg (FOD WASO). Verder zijn ook de Federale Overheidsdienst Financiën, het Parket van de 
Procureur des Konings en de federale politie vertegenwoordigd en kunnen vertegenwoordigers van andere 
openbare instellingen van sociale zekerheid uitgenodigd worden. Wat opvalt is dat er geen vertegenwoordiger 
van TWW in de cellen zetelt (zie o.m. Hoofdstuk 3 Sociaal Strafwetboek). DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
235
de meeste inbreuken doen zich nog steeds voor bij de niet-aangifte van tewerkgestelde 
personen alsook bij deeltijdse arbeid (Figuur 2).35 Beide figuren geven de indruk dat 
zowel de evolutie alsook het type van zwartwerk weinig tot niet gewijzigd is tijdens de 
COVID-19-pandemie. Het lijkt ons evenwel zinvol om de evolutie van het zwartwerk 
op basis van bijkomende evidentie meer in detail te bespreken naar sector en naar type 
zwartwerk. Niet het minst omdat de SIOD-data slechts een partieel beeld geven. Zo 
zijn er geen gegevens beschikbaar voor wat betreft inbreuken op regelgeving m.b.t. 
gezondheid en veiligheid op het werk.36
FIGUUR 1: PERCENTAGE POSITIEVE CONTROLES PER SECTOR, 2018 – 1STE SEMESTER 2020
Bron: berekeningen op basis van data SIOD.
(35) DIMONA (Déclaration Immédiate/Onmiddellijke Aangifte) is het elektronische bericht waarmee de 
werkgever elke in- en uitdiensttreding van een werknemer aangeeft bij de RSZ.
(36) In dat opzicht kunnen deze data aangevuld worden met de resultaten van de ‘flitscontroles COVID-19’ 
die de AC’s in bepaalde risicosectoren (bouw, schoonmaak, vlees en land- en tuinbouw) uitgevoerd hebben. 
Hieruit bleek dat de geldende COVID-19-veiligheidsmaatregelen relatief goed werden gerespecteerd (wat 
niet in lijn ligt met de cijfers van de FOD WASO, cf. infra) maar dat dit veel minder het geval was voor de 
verplichting om een register van de ‘buitenlandse werknemers’ bij te houden (zie https://www.sirs.belgique.
be/nl/flitscontroles-covid-19-update).
 236
FIGUUR 2: PROCENTUELE VERDELING INBREUKEN ‘ZWARTWERK’ NAAR MATERIE, 2018 – 1STE SEMESTER 
2020
3.1.2. Evolutie volgens sector
Om een eerste inschatting te maken van de evolutie van het zwartwerk tijdens de 
COVID-19-pandemie lijkt het ons nuttig om een sectorale benadering te hanteren. 
De impact van de COVID-19-pandemie op zowel de reguliere economie als de zwarte 
economie is immers niet noodzakelijk in elke sector dezelfde. Zo werden een aantal 
‘zwartwerkgevoelige’ sectoren zoals bouw, horeca en kleinhandel zwaar getroffen 
door de uitzonderlijke maatregelen die de overheid uitvaardigde in de strijd tegen 
de COVID-19-pandemie.37 38 Gezien de huidige consensus in de literatuur dat de 
naleving van regels tijdens een economische crisis zal afnemen (zie o.a. Kalantaryan et 
al., 2020), wellicht nog meer in de zwaarst getroffen sectoren (Brondolo, 2009), zal 
een (significante) groep van personen en bedrijven actief in deze sectoren proberen 
om het verlies aan inkomsten39 te compenseren door (meer) activiteiten te verrichten 
binnen de zwarte economie. Zo stelde de CFI (2020a: 5) dat “ondernemingen actief 
in sectoren die traditioneel kwetsbaar zijn op het vlak van sociale of ernstige fiscale 
fraude in de verleiding kunnen komen om over te stappen op criminele activiteiten of 
om hun aandeel aan illegale omzet te verhogen.”40
(37) Bv. de bouwsector kende officieel een krimp van 16% in het 2de kwartaal 2020 t.o.v. hetzelfde kwartaal 
2019 (NBB, 2020).
(38) Zo dienden niet-essentiële winkels en handelszaken gesloten te blijven alsook waren bedrijven verplicht 
om telewerk te organiseren voor elke functie waar dit mogelijk was. Voor bedrijven voor wie dergelijke 
organisatie niet mogelijk was, diende de social distancing strikt gerespecteerd te worden. Deze regel gold zowel 
voor de uitoefening van het werk als voor het door de werkgever georganiseerde vervoer.
(39) Het toont het belang aan van compensatie- en ondersteuningsmaatregelen om deze groep zo klein 
mogelijk te houden. We komen hier later in deze bijdrage op terug.
(40) Zo stelt de Cel voor Financiële Informatieverwerking (CFI) (2020b, p. 2) dat “in verschillende dossiers 
en analyses met betrekking tot witwassen van geld uit drugshandel de CFI vaststelde dat het cash-intensieve 
karakter van zowel de horeca als de kleinhandel deze sectoren kwetsbaar maakt voor criminele investeringen 
en overnames. Dit geldt des te meer in een periode van economische crisis waarin talrijke ondernemingen 
ten onder dreigen te gaan.”
 DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
237
De conclusie dat de zwarte economie tijdens de COVID-19-pandemie sterk is 
toegenomen in zwartwerkgevoelige sectoren zoals bouw, horeca en kleinhandel is 
evenwel te kort door de bocht.41 De ‘ lockdown-maatregelen’ zullen immers niet enkel 
de reguliere activiteiten maar zeker ook de zwarte activiteiten in deze sectoren getroffen 
hebben.42 Zo kon er in de horeca gedurende een bepaalde periode nog nauwelijks in 
het zwart gewerkt worden aangezien alle reguliere activiteiten in beginsel stopgezet 
waren. In dat opzicht is de totale omvang van het zwartwerk in sectoren zoals horeca 
waarschijnlijk zelfs gedaald tijdens de eerste maanden van de COVID-19-pandemie. 
Wat echter niet noodzakelijk zo is voor de verhouding tussen het aantal activiteiten in 
de zwarte economie versus deze in de reguliere economie in deze sectoren.43 Bovendien 
is maar de vraag hoe de zwarte economie in deze sectoren in komende maanden zal 
evolueren.
De wijziging van de verhoudingen tussen de reguliere en zwarte economie die 
door toedoen van de COVID-19-pandemie ontstaan is, is ook belangrijk voor 
de ophogingen voor zwartwerk die gebeuren voor de berekening van het bbp. De 
correcties voor de omvang van de zwarte economie worden in de nationale rekeningen 
weinig tot niet aangepast (INR, 2006; 2014; 2017). Deze zullen echter mogelijks 
(drastisch) aangepast moeten worden daar de verhouding reguliere-zwarte economie 
aanzienlijk gewijzigd kan zijn (zie ook CEPAL, 2020). In de Belgische nationale 
rekeningen beloopt de ophoging van de toegevoegde waarde voor de zwarte economie 
zoals berekend door de NBB bijna 4% van het bbp. Daarbij liggen de correcties voor 
zwartwerk in de bouwsector steeds hoger dan in andere sectoren. Zo worden de omzet 
alsook de bruto toegevoegde waarde met meer dan 20% verhoogd (Pacolet et al., 
2009; INR, 2017). Het valt af te wachten of men voor de berekening van het bbp in 
2020 zal (kunnen) vasthouden aan deze percentages.
Een aantal arbeidsintensieve sectoren, zoals de transport- en distributiesector, hielden 
hun activiteiten tijdens de eerste COVID-19-uitbraak stabiel of kenden zelfs een 
stijging.44 Het toonde alvast het belang aan van deze sectoren en de personen die er 
actief in zijn (Fasani en Mazza, 2020a; 2020b). Toch leek de toestand in sectoren zoals 
de vleesverwerkende sector en de transportsector, onder meer door de problematische 
werk- maar ook leefomstandigheden van werknemers, nog meer precair te zijn tijdens 
(41) Deze tentatieve conclusie wordt bevestigd door de gerapporteerde cijfers van SIOD. 
(42)  Zo staat het volgende te lezen in de analytische nota van de Werkgroep sociale impact COVID-19-crisis 
(2020, p. 20): “We moeten ervan uitgaan dat tijdens de lockdown een groot deel van het zwartwerk stilviel, 
met de sociale en economische gevolgen van dien. Uit de aard ervan kan de omvang van zwartwerk niet 
eenvoudig worden ingeschat. Op basis van gegevens van de NBB en de RVA, ervan uitgaand dat in elke sector 
zwartwerkers een even grote kans hebben om tijdelijk zonder werk te zitten als de aangegeven werknemers, 
schat de FOD WASO dat er 14.400 zwartwerkers geen werk meer hadden (in geval van verschuivende 
verhoudingen tussen de reguliere en zwarte economie door toedoen van de COVID-19-pandemie kan dit 
cijfer uiteraard sterk afwijken). Ze situeerden zich vooral in de bouw, de kleinhandel en de horeca.”
(43) De daling van activiteiten in de zwarte economie kan immers minder sterk zijn in vergelijking met deze 
voor de reguliere economie. Hierdoor neemt het aandeel van de zwarte economie in het totaal toe.
(44) Op basis van een analyse van de FOD Economie (zie https://economie.fgov.be/nl/themas/
ondernemingen/coronavirus/economische-impact-van-het). 238
de COVID-19-pandemie dan voorheen (EFFAT, 2020; Middleton et al., 2020; ETF , 
2020; Rasnača, 2020) (cf. infra).45
Ten slotte stelde de CFI (2020a: 3) dat ook sectoren die op het eerste gezicht niet 
lijden onder de crisis, kwetsbaar zijn voor economische uitbuiting. Men geeft hierbij 
de koerierdiensten als voorbeeld. Door het sluiten van veel winkels bloeide de 
onlinehandel immers sterk tijdens de COVID-19-crisis, met een sterke stijging van de 
levering van pakjes aan huis tot gevolg. Wanneer de grote spelers zelf niet meer kunnen 
voldoen aan de vraag doen zij vaak een beroep op onderaanneming. Hierbij ontstaat 
vaak een keten van onderaannemers waarin – veelal ‘onderaan de ladder’ – kleine 
leveranciers van koerierdiensten in het zwart opereren.46
3.1.3. Evolutie naar type zwartwerk
De vraag dient ook gesteld of bepaalde vormen van zwartwerk zich tijdens de COVID-
19-pandemie meer hebben gemanifesteerd. Op basis van de cijfers van SIOD (zie 
Figuur 2) leek dit niet onmiddellijk het geval te zijn. Toch denken we, op basis van de 
beschikbare literatuur en berichtgeving, enkele vormen van zwartwerk te observeren 
die meer prominent aanwezig waren tijdens de COVID-19-pandemie. Net zoals er 
zich specifieke vormen van illegale en criminele activiteiten hebben gemanifesteerd 
(o.a. de (online)verkoop van namaakmedicijnen en -mondmaskers) (Bracci et al., 
2020; CFI, 2020a; 2020b).47
(45) Een kleine greep uit de vele berichten in diverse media: MSN, 17 april 2020; Time, 20 april 2020; 
Reuters, 22 mei 2020; DW, 19 mei 2020; DW, 26 juni 2020; IPS, 2 juli 2020; DW, 03 juli 2020; DL, 23 
september 2020.
(46) Zie o.m. The Guardian, 25 juni 2020; DL, 23 september 2020, news. Belgium, 23 september 2020. 
De boost die de e-commerce kreeg tijdens de lockdown deed echter niet evenredig afbreuk aan de sinds jaren 
bestaande controverses m.b.t. de arbeidsvoorwaarden en -omstandigheden in o.m. de distributiecentra van 
de grote verkoopplatformen: “A l’occasion de la pandémie, la cour d’appel de Versailles a ainsi ordonné à la 
société Amazon France de procéder, en y associant les repr ésentants du personnel, à l’évaluation des risques 
professionnels inhérents à l’épidémie de COVID-19 sur l’ensemble de ses entrepôts ainsi qu’à la mise en 
œuvre des mesures [qui] en découlent. Dans l’attente, Amazon a été contrainte de r éduire ses activités, sous 
peine d’astreintes conséquentes” (Neven, 2020, pp. 404-405). Los daarvan dient men ook de vaststelling te 
herhalen dat een groot deel van de platformeconomie aan het oog van de overheid ontsnapt (zie o.m. Gillis 
2018, p. 106 e.v.; Het Parool, 9 februari 2019, Het Parool, 2 mei 2019, Nieuwsblad, 30 oktober 2018, 
RTLNieuws, 15 juli 2016), wat uiteraard gevolgen heeft wat betreft de controles op en de handhaving van het 
respecteren van de maatregelen ter bestrijding van de COVID-19-pandemie in de praktijk.
(47) De Standaard, 10 juni 2020. DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
239
We wezen er reeds op dat ‘zwartwerk’ vaak samengaat met het niet respecteren van 
regelgeving omtrent arbeidsveiligheid en gezondheid en vice versa.48 Het is hierbij 
evident dat de bijkomende regels opgelegd n.a.v. de COVID-19-pandemie in vele 
sectoren een enorme impact hebben op de productiviteit(skosten) en het niet naleven 
ervan een concurrentieel voordeel kan opleveren en dit met gevaar voor in eerste 
instantie de betrokken werknemers maar potentieel ook voor de klanten en dus voor de 
volksgezondheid in het algemeen. We focussen daarom eerst op inbreuken die hieraan 
gelieerd kunnen worden. Uit recente cijfers van de FOD WASO blijkt dat er sinds 
maart 8.170 inbreuken werden vastgesteld tijdens de 17.633 controles die werden 
uitgevoerd in bedrijven op de naleving van de COVID-19-preventiemaatregelen.49 50 
Indien de autoriteiten vaststelden dat de maatregelen niet werden nageleefd, werd 
veelal een waarschuwing gegeven. Ongeveer 3.500 bedrijven kregen een waarschuwing, 
terwijl slecht 31 processen-verbaal werden opgesteld en 92 sluitingen plaatsvonden.51 52
(48) Uit een bevraging van Eurofound (2020b) over de impact van COVID-19 op arbeid blijkt dat ongeveer 
44% van de werknemers die deelnamen aan deze bevraging een risico op besmetting van COVID-19 meent 
te hebben vanwege hun werk. Ook in eigen land is het risico op besmetting op de werkplek voer voor 
controverse, De Tijd, 28 oktober 2020; HLN, 29 oktober 2020. Zie ook Neven (2020, pp. 403-404): “En 
Belgique, le nombre de contaminations sur le lieu de travail n’est pas officiellement recensé. Sur la base d’une 
étude de l’Université d’Anvers, il a été suggéré qu’une personne sur deux a été contaminée au travail. Mais 
l’échantillon ayant servi à cette étude ne concernait qu’un nombre restreint de contaminations. En France, 
des chiffres ont été émis sur base d’échantillons plus larges: on estime ainsi que 24% des clusters (des « foyers 
de contamination ») sont des lieux de travail. Difficile donc de se faire une idée précise, même si la réalité 
d’une exposition au risque liée à l’activité professionnelle paraît évidente. Lorsque la majeure partie de la 
population est confinée chez elle pour des raisons sanitaires, aller au travail où sont présents des collègues, des 
clients, des fournisseurs, des sous-traitants..., constitue un risque manifeste de contracter le virus.” Zie ten 
slotte ook de recente studie van Geneeskunde voor het Volk (2020).
(49) Zie ook HLN, 9 november 2020; L ’Avenir, 9 november 2020.
(50) Arbeidsongevallenverzekeraars meldden bovendien dat maatregelen ter bestrijding van de COVID-
19-pandemie soms tot gevolg hadden dat andere regels m.b.t. GVW verwaarloosd werden terwijl ze op zich 
vaak nieuwe gevaren en uitdagingen met zich meebrachten (bv. de ontvlambaarheid van alcoholgel alsook de 
risico’s bij telewerk), De Tijd, 14 juli 2020.
(51) In de voorbije maanden werden ook reeds een aantal parlementaire vragen over deze kwestie gesteld, 
waarbij het opvalt dat de inbreukpercentages nog hoger liggen. Uit cijfers opgevraagd door Kamerlid Evita 
Willaert bleek dat TWW in de periode 23 maart t.e.m. 3 april 2020 ongeveer 700 ‘coronagerelateerde’ 
klachten heeft geregistreerd. De dienst voerde ook 750 controles op afstand uit waarbij telefonisch een 
checklist werd overlopen. Bovendien bleek bij 280 van de 328 fysiek gecontroleerde bedrijven dat het 
personeel zich niet aan de regels hield en werd er onvoldoende afstand van elkaar gehouden. Bij 20 bedrijven 
was de situatie zo ernstig dat zij tijdelijk hun activiteiten dienden stop te zetten, De Standaard, 13 april 
2020; RTBF , 13 april 2020. Uit recente cijfers opgevraagd door Kamerlid Nadia Moscufo blijkt dat TWW 
tussen 18 maart tot 28 augustus 4.700 fysieke controles en 1.630 controles op afstand heeft uitgevoerd. Op 
3.223 werkplaatsen, of bij ongeveer 70% van de gecontroleerde bedrijven, werd een inbreuk vastgesteld. 
Veelal werden ‘waarschuwingen’ uitgedeeld. In 15 gevallen werd een ‘pro-justitia’ opgesteld en 84 bedrijven 
werden op bevel gesloten, De Tijd, 28 oktober 2020; L ’Echo, 28 oktober 2020. Jammer genoeg liggen deze 
vaststellingen volledig in lijn met wat Neven (2020, p. 404) tijdens zijn openingsrede voor het Arbeidshof van 
Brussel eerder dit jaar naar voor bracht (of beter: druist het in tegen de boodschap die hij daarmee dringend 
wou overbrengen): “Ceci étant le droit du bien-être souffre d’un manque cruel de visibilité et d’effectivité. Un 
indice de cette carence est sa très faible judiciarisation. Peu de poursuites pénales et, en-dehors de la question 
des risques psychosociaux (harcèlement), les questions de bien-être ne sont quasiment jamais portées devant 
les juridictions du travail.”
(52) Het zou interessant zijn om meer gedetailleerde data te bekomen, bv. naar type controle, naar type 
inbreuk en naar type sanctionering, om vervolgens deze indicatoren met elkaar te combineren. 240
Los van de regelgeving sensu stricto kwamen bovendien de soms problematische 
werk- en leefomstandigheden van werknemers die, al dan niet via officiële weg, 
tijdelijk diensten in een ander land verrichtten nog meer tot uiting.53 Dergelijke 
omstandigheden, in het bijzonder vastgesteld in de vleesverwerkende sector, 
hebben regelmatig geleid tot nieuwe uitbraken en brandhaarden van COVID-19.54 
Wantoestanden zoals krappe en onhygiënische werk- en/of leefomstandigheden,55 het 
delen van slaapkamers of -plaatsen, etc. werden evenwel vóór de COVID-19-crisis 
reeds veelvuldig beschreven,56 dit in het kader van de strijd tegen ‘sociale dumping’ (zie 
o.a. Jorens et al., 2017; Campanella en Dazzi, 2020).57 Pas nu lijkt deze problematiek 
eindelijk de volledige aandacht van beleidsmakers te hebben58, in Duitsland is er zelfs 
sprake van een verbod op onderaanneming in deze sector (cf. infra).59
Uit administratieve data blijkt wel dat zich tijdens de eerste maanden van de COVID-
19-pandemie een daling heeft voorgedaan van het aantal tijdelijke buitenlandse 
(53) Het gaat hier om een groep van arbeidsmigranten, die ondanks of omwille van het tijdelijk sluiten 
van de binnengrenzen, in hun land van (tijdelijke) tewerkstelling gebleven zijn. Dit soms in bedenkelijke zo 
niet erbarmelijke levensomstandigheden (zie naast elders aangehaalde referenties o.m. ook De Standaard, 4 
november 2020).
(54) Reuters, 22 mei 2020; De Tijd, 8 juli 2020.
(55) Cf. supra. Een korte beschrijving van de situatie in Duitsland die evenwel - en jammer genoeg - opgaat 
voor landen en sectoren over de hele wereld: “Housing conditions are also extremely poor. Workers employed 
by subcontractors frequently live in overcrowded flats with shared bathrooms and with even up to five or six 
people in one dormitory” (Effat, 2020).
(56) Zie o.m. Die Zeit, 10 december 2014. Opvallend ook volgende citaat (bekentenis) van het ministerie 
voor Arbeid en Sociale Zaken in Duitsland: “In dem Wirtschaftszweig der Fleischwirtschaft, aber auch 
anderen Bereichen, spielen ausländische Arbeitnehmerinnen und -arbeitnehmer eine wichtige, teilweise 
existenzsichernde Rolle. In der Fleischwirtschaft beispielsweise werden vollständige Produktionsprozesse 
von ihnen betrieben. Gerade für Arbeitnehmerinnen und Arbeitnehmer, die sich in verschiedenen 
Bereichen nur temporär in Deutschland aufhalten, über eingeschränkte Sprachkenntnisse verfügen und 
keine M öglichkeit haben, auf dem Wohnungsmarkt eine Wohnung zu finden, besteht ein besonderes 
Schutzbedürfnis. [...] Dabei werden Teile der Fleischwirtschaft bereits seit vielen Jahren wegen ihrer 
Arbeits- und Unterkunftsbedingungen massiv kritisiert. Konkret werden u.a. Überbelegungen und 
Wuchermieten, Verstöße gegen Hygiene-, Abstands- und Arbeitsschutzbestimmungen (insbesondere 
fehlende Schutzausr üstung, zu geringer Sicherheitsabstand, keine arbeitsmedizinische Versorgung) sowie 
Verstöße gegen das Mindestlohn- und Arbeitszeitgesetz angeführt" (Bundesministerium für Arbeit und 
Sociales, Eckpunkte “Arbeitsschutzprogramm für die Fleischwirtschaft”, 20 mei 2020). Pro memorie een 
uittreksel uit art. 433 quinquies van het Belgisch Strafwetboek: “Levert het misdrijf mensenhandel op, 
de werving, het vervoer, de overbrenging, de huisvesting, de opvang van een persoon, het nemen of de 
overdracht van de controle over hem met als doel [...] 3° het verrichten van werk of het verlenen van diensten, 
in omstandigheden die in strijd zijn met de menselijke waardigheid”.
(57) In het verleden werd regelmatig melding gemaakt van ‘sociale dumping’ in vlees(verwerkende) 
bedrijven, met verscheidene procedures tot gevolg. 
(58) Zo merkt de NAR (2020, p. 6) bij de evaluatie van het Actieplan Sociale Fraudebestrijding 2021 op 
dat de gebrekkige naleving van de reglementering inzake welzijn op het werk vaak vervlochten is met sociale 
fraude (bv. in het kader van detachering).
(59) Zie o.m. ZDF , 29 juli 2020; Euractiv.de, 29 juli 2020; alsook “Ab dem 1. Januar 2021 soll das 
Schlachten und die Verarbeitung von Fleisch in Betrieben der Fleischwirtschaft im Sinne des § 6 Absatz 10 
Arbeitnehmer-Entsendegesetzes nur noch von Arbeitnehmerinnen und Arbeitnehmern des eigenen Betriebes 
zulässig sein. Damit wären Werkvertragsgestaltungen und Arbeitnehmer überlassungen nicht mehr möglich.” 
(Bundesministerium für Arbeit und Sociales, Eckpunkte “Arbeitsschutzprogramm für die Fleischwirtschaft”, 
20 mei 2020, pp. 2-3). Vraag blijft natuurlijk hoe de Europese Commissie en betrokken ondernemingen 
hierop zullen reageren. Het is dan ook uitkijken naar een eventuele procedure voor en de (motivering van de) 
reactie van het Hof van Justitie.  DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
241
arbeidskrachten, via seizoensarbeid en detachering richting België (Baert et al., 2020; 
Werkgroep sociale impact COVID-19-crisis, 2020), twee vormen van tijdelijke 
transnationale arbeidsmobiliteit die zeer gevoelig zijn voor zwartwerk (zie o.a. Boels, 
2014; De Wispelaere en Pacolet, 2017; EC, 2020). Aangezien de Belgische land- 
en tuinbouwsector in grote mate op buitenlandse seizoenarbeiders beroep doet kan 
de hypothese geformuleerd worden dat de transnationale dimensie van zwartwerk 
afgenomen is in deze sector.60 De vraag stelt zich of dit voor de Belgische bouwsector 
eveneens het geval is. Deze vraag zal tijdens de economische herstelperiode nog meer 
aan de orde zijn. De CFI (2020b, p. 2) waarschuwt alvast voor het gebruik van een te 
goedkope onderaanneming (via Braziliaanse of Portugese filières) door te stellen dat 
“het duidelijk is dat in de huidige context van een economische crisis, waarin sectoren 
als de bouw het hard te verduren krijgen, de verleiding groot is om een beroep te doen 
op een (te) goedkope onderaannemer. Door de hogere werkloosheid is bovendien het 
aanbod van arbeiders die bereid zijn in het zwart te werken mee toegenomen.”
Een andere vorm van fraude die meer tot uiting kwam, is het onterecht gebruikmaken 
van tijdelijke werkloosheid (werknemers)61 en/of van premies (voor zelfstandigen en 
werkgevers) (CFI, 2020a; NAR, 2020)62. Deze vorm van fraude behelst niet enkel het 
onterecht verkrijgen van een vergoeding, tegemoetkoming, uitkering of premie, maar 
ook het ontsnappen aan het betalen van sociale bijdragen en belastingen. Deze vorm 
van fraude houdt immers meestal in dat ingevolge buitengewone omstandigheden 
bedrijven hun activiteiten dienen te staken of drastisch dienen te verminderen en 
werkgevers, zelfstandigen en werknemers een bijzondere vorm van premie/uitkering 
kunnen genieten, doch in werkelijkheid de activiteiten niet gestaakt of slechts 
verminderd worden.63 64 Zo is er tussen maart en mei 2020 massaal beroep gedaan op 
tijdelijke werkloosheid wegens COVID-19, met een piek  in april: 134.355 werkgevers 
vroegen voor 1,17 miljoen werknemers tijdelijke werkloosheid aan, goed voor een 
uitgekeerd bedrag door de RVA van 1,3 miljard EUR (zie ook Vandekerkhove et al., 
2020).65 Op de omvang van misbruiken is momenteel nog geen zicht.66 De focus 
van de overheid lag immers in de eerste plaats op het gunnen van de premies aan 
(60) Ook in deze sector zijn veelvuldig uitbraken van het coronavirus gerapporteerd en dit over heel de 
wereld, zie o.m. Nieuwe Oogst, 2 juni 2020.
(61) Onder meer in de bouwsector zijn misbruiken met vormen van tijdelijke/technische werkloosheid 
gecombineerd met zwartwerk sinds mensenheugenis een probleem... laat nu net de lockdown een nieuw 
systeem van tijdelijke werkloosheid installeren.
(62) Zo zijn er blijkbaar drie grote categorieën van inbreuken die aanleiding geven tot een terugvordering 
van de coronahinderpremie: 1) de onderneming beschikt niet over een fysieke, publiek toegankelijke locatie 
in Vlaanderen die verplicht moest sluiten wegens de coronavirusmaatregelen; 2) voor de uitbating van 
dezelfde handelszaak op dezelfde locatie werd reeds een premie uitgekeerd; 3) de onderneming heeft de 
coronavirusmaatregelen geschonden (Schriftelijke vraag nr. 600, Vlaams Parlement, 3 juni 2020).
(63) Cf. supra. De voorbeelden uit het verleden zijn – denk maar aan het weerverlet in de bouwsector – legio.
(64) Bv. handelszaken die het openingsverbod of het verbod op activiteiten omzeilden door de voordeur 
gesloten te houden doch klanten langs de achterdeur te ontvangen.
(65) Op basis van cijfers RVA, (https://www.rva.be/nl/documentatie/statistieken/tijdelijke-werkloosheid-
wegens-coronavirus-covid-19/cijfers).
(66) Vraag is of de reële omvang van de misbruiken ooit aan het licht zal komen aangezien dit in vele gevallen 
enkel kan d.m.v. een ‘betrapping op heterdaad’ door de bevoegde diensten. Vele gevallen, mogelijks zelfs 
het merendeel, valt immers niet eenvoudigweg via het gebruik van data en/of post factum te detecteren of 
genoegzaam aan te tonen. 242
bedrijven67 en minder op de bestrijding van het oneigenlijke gebruik ervan.68 Toch zou 
dit, volgens sommige berichtgeving,69 70 wel eens hoog kunnen oplopen.
Daarnaast stelt zich, door de enorme toename van het telewerk tijdens de COVID-
19-pandemie, de vraag naar de evolutie van de door werknemers gepresteerde uren 
tijdens deze periode. Wie telewerkt, kan zijn werkdag grotendeels zelf indelen, 
zolang het werk maar gedaan wordt. Daardoor bestaat de kans dat tijdens telewerken 
minder of meer uren worden gepresteerd in vergelijking met wat contractueel is 
vastgelegd (DeFilippis et al., 2020; Timmers et al., 2020). Bovendien ontstaat soms 
het gevoel dat men ‘permanent’ beschikbaar moet zijn of gewoonweg ook is (zie ook 
de toegenomen discussie omtrent het recht op ‘deconnectie’)71. De kans is reëel dat 
de uren die gepresteerd worden boven op wat contractueel bepaald is niet vergoed 
en/of niet aangegeven zullen worden.72 Het gaat om prestaties die vaak niet aan de 
overheid worden gemeld, en evenmin betaald worden.73 Het is een schemerzone 
tussen betaald werk en zwartwerk, maar vanuit het standpunt van de inkomsten van 
de overheid vormen ook overuren waarvoor niet het verschuldigde loon betaald werd 
underdeclared work.
Ten slotte kan gesteld worden dat de COVID-19-pandemie onmiskenbaar een 
grote financieel-economische weerslag heeft gehad, niet enkel op ondernemingen 
en werknemers die tijdens de eerste COVID-19-pandemie hun activiteiten tijdelijk 
dienden stop te zetten of sterk hebben moeten afbouwen, maar evenzeer op hen die 
(gedeeltelijk) in de zwarte economie actief zijn.74 Vaak kwam hierdoor de precaire 
situatie van zwartwerkers nog sterker tot uiting (Williams en Kayaoglu, 2020).75 
Doordat de economische activiteit in verschillende sectoren volledig stilviel of doordat 
niet-essentiële winkels en handelszaken gesloten moesten blijven of op een andere 
manier dienden georganiseerd te worden, verloren vele zwartwerkers hun ‘job’76 terwijl 
zij geen beroep kunnen doen op de financiële steunmaatregelen van de overheid. 
(67) Voor een kritische reflectie omtrent de impact van deze premies zie o.a. De Standaard, 13 november 
2020; De Tijd, 11 november 2020.
(68) Zo waren er in het begin amper onderzoeken naar fraude bij tijdelijke werkloosheid, De Standaard, 
29 juni 2020.
(69) Zie o.a. De Tijd, 9 mei 2020; De Morgen, 12 juni 2020; Le Soir, 12 juni 2020.
(70) De CFI (2020b) stelde ook vast dat vennootschappen uit mogelijke frauduleuze netwerken van 
onderaanneming compensatie- of hinderpremies ontvangen hebben omwille van omzetverlies of verplichte 
sluiting als gevolg van de COVID-19 maatregelen.
(71) Op 26 maart 2018 werd een nieuwe wet ingevoerd die de werkgevers verplicht om het thema 
‘deconnectie van het werk’ en het gebruik van digitale communicatiemiddelen op de agenda te plaatsen van 
het Comité voor Preventie en Bescherming op het Werk.
(72) Art. 25 van de wet van 16 maart 1971 stelt dat men overuren kan presteren om het hoofd te bieden 
aan een buitengewone vermeerdering van werk of een geval van overmacht. Artikel 25bis laat wel toe om 
‘vrijwillige overuren’ te presteren, mits een geschreven overeenkomst tussen werkgever en werknemer.
(73) Op basis van data uit de enquête naar de arbeidskrachten (EAK) bleek dat 7% van de werknemers 
overuren had gepresteerd in 2013, waarvan 5% onbezoldigd (Hoge Raad voor de Werkgelegenheid, 2015).
(74) Bovendien kan men verwachten dat door de stijging van de werkloosheid minder nood zal zijn aan 
zwartwerkers.
(75) Zie ook: Myria, 20 maart 2020; De Standaard, 3 oktober 2020.
(76) Zie ook de cijfers over het aantal zwartwerkers gerapporteerd in de analytische nota van de Werkgroep 
sociale impact COVID-19-crisis (2020). DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
243
Hierdoor zien zij zich vaak, als overlevingsstrategie, ofwel gedwongen om zich bloot te 
stellen aan nog meer precaire arbeidsomstandigheden dan voorheen ofwel af te glijden 
richting activiteiten binnen de criminele sfeer.77 Het valt dus niet uit te sluiten dat een 
deel van de zwarte economie in 2020 nog meer verschuift richting illegale productie. Dit 
alles bovendien tegen nog lagere lonen, zowel binnen de zwarte als illegale economie. 
Het enige alternatief voor lonen onder het minimumloon – vaak in combinatie met 
slechte tot ronduit barre arbeidsomstandigheden – is voor vele zwartwerkers immers: 
geen loon. En voor wie zwartwerk niet combineert met een uitkering betekent dit 
dan ook: geen enkel inkomen. Voor wie kon blijven werken werden bovendien niet 
altijd de nodige beschermingsmaatregelen nageleefd, waardoor zij ook nog eens een 
verhoogd risico hadden op besmetting. En dit terwijl een aantal onder hen bovendien 
geen rechten heeft (opgebouwd) binnen de ziekteverzekering.78 Bovendien is/zal er 
niet alleen een toegenomen (prijs)competitiviteit in de reguliere economie ontstaan 
maar zeker ook in de zwarte economie. De vergoeding die bv. een ‘gedetacheerde’ 
zwartwerker als billijk beschouwt zal wellicht nog lager liggen dan deze waarmee een 
‘Belgische’ zwartwerker tevreden is.
3.2. ENKELE TENTATIEVE BEVINDINGEN OVER DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK
In dit deel gaan we in op het gevoerde beleid van de Belgische administraties 
en hun inspectiediensten, o.a. op basis van het aantal controles uitgevoerd door 
de Arrondissementscellen tijdens het 1ste semester van 2020 (zie 3.2.1.). Deze 
data hebben we aangevuld met recente literatuur en berichtgeving. Het leek ons 
daarenboven interessant om ook naar het buitenland te verwijzen (zie 3.2.2.). De 
algemene vaststelling, niet alleen in België maar ook in andere landen, is dat overheden 
sterk ingezet hebben op compensatie- en ondersteuningsmaatregelen om de financiële 
impact van de COVID-19-pandemie voor de bevolking en ondernemingen tot een 
minimum te beperken. Dergelijk beleid zal (mogelijks) een invloed hebben op de kans 
dat toevlucht wordt gezocht tot zwartwerk. Daarnaast lijkt het beleid meer nadruk 
gelegd te hebben op de preventieve en adviserende rol van inspectiediensten tijdens de 
lockdown dan op hun repressieve rol. We bekijken later in deze bijdrage of dit soort 
beleid, of deze combinatie, al dan niet opportuun is.
3.2.1. In België
a. Maatregelen in de strijd tegen zwartwerk sensu lato
We starten ons overzicht van maatregelen in de strijd tegen zwartwerk met te wijzen op 
het belang van de compensatie- en ondersteuningsmaatregelen die de federale alsook 
de regionale overheden genomen hebben ter ondersteuning van (specifieke groepen 
(77) “From undeclared work via the shadow economy to work-life criminality, there is an accelerating 
exploitation of people and other problems like tax fraud and bogus self-employment. To combat all of this, 
prevent OSH hazards, safeguard our joint welfare and protect the workers, the work must be undertaken by 
different authorities and organisations with different sets of tools” (Mattila-Wiro et al., 2020, p. 47).
(78) Zie in dat verband: “Whether it is a hospital worker or a grocery store clerk, the risk of contracting the 
virus may be more perilous where workers have access to neither health plans provided through employers 
nor universal health care. Compounding the problem, many workers do not have ‘sick pay’ which would 
permit workers who have symptoms to stay home (as medical advice has directed). Without ‘sick pay’, 
individuals must choose between earning an income in order to maintain what they have or lose that pay (at 
least)” (Mangan et al., 2020, p. 261). 244
van) de bevolking en ondernemingen die door de COVID-19-pandemie economisch 
en financieel getroffen zijn. Het gaat hier om o.a. tijdelijke werkloosheid wegens 
COVID-19, ondersteuning van ondernemingen voor wat betreft betalingsuitstel/
terugbetaling van schulden79, premies aan ondernemingen en zelfstandigen80 etc. 
Dergelijke ondersteuningsmaatregelen temperen (gedeeltelijk) de financiële gevolgen 
en op die manier ook (enigszins) de nood om ter compensatie (meer) fiscaal- en 
sociaalrechtelijke inbreuken, waaronder zwartwerk, te plegen.81 Al scheppen deze 
maatregelen evenzeer, zoals we hier boven reeds stelden, nieuwe mogelijkheden om 
fraude te plegen.82 De vraag kan dan ook meteen gesteld worden of het gehanteerde 
devies om eerst de economische brand te blussen en daarna pas te controleren niet 
naïef was en het niet beter was geweest om het repressieve aan het preventieve te 
koppelen.83
Op het vlak van de bescherming van de gezondheid en veiligheid op het werk werden 
een aantal preventieve maatregelen genomen. Zo werd door de sociale partners en de 
FOD WASO een generieke gids uitgewerkt om de ondernemingen bij te staan bij de 
stapsgewijze heropbouw van de economische activiteiten.84 Deze gids reikt een kader 
aan met maatregelen die op maat kunnen worden ingekleurd door de sectoren in het 
algemeen en door elke werkgever afzonderlijk, om ervoor te zorgen dat activiteiten 
opnieuw kunnen worden opgestart in zo veilig en gezond mogelijke omstandigheden. 
Daarnaast werden verschillende sectorgidsen of protocollen opgesteld in de paritaire 
(79)  https://financien.belgium.be/nl/ondernemingen/steunmaatregelen-betreffende-het-coronavirus-
covid-19;  https://economie.fgov.be/nl/themas/ondernemingen/coronavirus/informatie-voor-ondernemingen/
coronavirus-de-economische; https://www.socialsecurity.be/site_nl/general/coronavirus/index.htm. 
(80) Voor Vlaanderen: https://www.vlaio.be/nl/begeleiding-advies/heropstart-na-corona/nood-aan-financiele-
ademruimte/premies-en-andere-inkomsten; Voor Brussel: https://1819.brussels/nl/blog/het-coronavirus-welke-
impact-op-bedrijven-welke-steunmaatregelen;  Voor Wallonië: https://indemnitecovid.wallonie.be/#/. 
(81) Al stelt de Hoge Raad voor Financiën (2020, p. 128) terecht dat “op budgettair vlak elke noodmaatregel 
die werd genomen om de crisis, veroorzaakt door de uitbraak van de COVID-19-pandemie, het hoofd te 
bieden strikt proportioneel, noodzakelijk en beperkt in de tijd moet zijn”.
(82) Zie ook De Standaard, 5 augustus 2020; De Tijd, 29 oktober 2020.
(83) Bij wijze van reductio ad absurdum kan men immers stellen: afwezigheid van maatregelen impliceert 
onmiddellijk afwezigheid van misbruik ervan, of: waar geen melk is, dient men de kat in deze niet te vrezen. 
Omgekeerd: hoe meer werkgevers gebruik kunnen maken van een stelsel van tijdelijke werkloosheid, hoe 
hoger de potentiële prevalentie van vormen van misbruik van dit stelsel (de melk en waar men de kat zet ...).
(84) https://werk.belgie.be/sites/default/files/content/news/Generiekegids_light.pdf. Over de juridische 
waarde van deze generieke gids, niet onbelangrijk wat de handhaving betreft, zijn de meningen verdeeld: 
“It is clear that the obligations, including the application of the Government’s ‘guide’, must be seen in light 
of the employer’s obligations regarding well-being at work, as provided in the Wellbeing Act” (Hendrickx 
et al., 2020, p. 120) en vergelijk met: “...que lorsque le Covid-19 nous a saisis, les autorités belges, relayant 
une crainte des employeurs, ont eu le sentiment que les entreprises essentielles qui devaient continuer à 
travailler et, par la suite, celles qui reprendraient leurs activités ne seraient pas en mesure de faire fonctionner 
la « machine du droit du bien-être au travail » dans toute sa complétude et qu’il fallait leur apporter une 
aide. Voilà pourquoi, une sorte d’outil juridique parallèle a été mis en place et que le « Guide générique en 
vue de lutter contre la propagation du Covid-19 au travail » a été r édigé (...) Ce guide contient une série de 
recommandations et des conseils pratiques concernant les gestes barrières et la distanciation sociale... On 
est, au départ du moins, clairement dans le soft law, puisque ni le Conseil supérieur, ni le Economic Risk 
Management Group, ni le SPF n’ont de compétences r églementaires” (Neven, 2020, p. 405). DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
245
comités.85 Ten slotte werd door TWW een checklist opgemaakt die wordt gebruikt bij 
controles in het kader van COVID-19.86
Dit laatste brengt ons tot de maatregelen die recentelijk zijn genomen in de strijd 
tegen sociale fraude, waaronder zwartwerk. Zo werd via het ‘Meldpunt voor Eerlijke 
Concurrentie’ een formulier beschikbaar gesteld voor het indienen van meldingen 
omtrent inbreuken rond de genomen maatregelen ter bestrijding van het coronavirus 
(inbreuken rond welzijn op het werk – zoals inzake beschermingsmaatregelen, telewerk, 
voldoende afstand, enz. –; inbreuken rond tijdelijke werkloosheid; inbreuken rond 
niet-essentiële diensten die nog geopend zijn).87 Ook hier is het duidelijk dat het niet 
respecteren van regels m.b.t. gezondheid en veiligheid of welzijn op het werk, net zoals 
bij zwartwerk, een oneigenlijk concurrentieel voordeel88 oplevert aangezien dit soort 
regels de productiviteit alsook de ‘kosten’ verbonden aan de productie aardig opdrijft 
(cf. supra). Een gedegen tot zelfs doorgedreven controle hierop is dan ook aangewezen 
en dit niet alleen in het belang van de betrokken werknemers en (schijn)zelfstandigen, 
maar eveneens en niet het minst in het belang van de spelers op de markt die wel 
netjes de regels respecteren, en last but not least, gelet op de verstrekkende gevolgen 
(cf. de supra aangehaalde voorbeelden) voor de volksgezondheid en de economie in 
het algemeen.
In dat opzicht is het positief om vast te stellen dat zich alvast op operationeel niveau 
een sterkere verwevenheid tussen de strijd tegen sociale fraude, waaronder zwartwerk, 
en controles op gezondheid en veiligheid op het werk lijkt voor te doen.89 Zo werd 
beslist dat niet enkel sociaal inspecteurs van TWW bevoegd zijn voor het toezicht 
op de naleving van de COVID-19-preventiemaatregelen in ondernemingen maar 
evenzeer de inspecteurs van de andere sociale-inspectiediensten.90 Deze bijkomende 
controlebevoegdheid betekende niet dat zij daarvoor extra of specifieke controles 
dienden uit te voeren. Bovendien konden zij enkel waarschuwingen opstellen.91 
Ernstige inbreuken dienden gemeld te worden bij TWW die dan, indien nodig, 
sanctionerend kon optreden.92 In november 2020 werd echter het geweer van schouder 
(85) Voor een overzicht zie  https://werk.belgie.be/nl/themas/coronavirus/veilig-aan-het-werk-tijdens-de-
coronacrisis-generieke-gids-versie-2-en.
(86) https://werk.belgie.be/sites/default/files/content/documents/Coronavirus/Checklist-generiekegids.docx.
(87) https://www.meldpuntsocialefraude.belgie.be.
(88) Kwestie van de term ‘comparative advantage’ niet in de mond te nemen, het voorbeeld van de 
vleesindustrie in o.m. Duitsland indachtig.
(89) Al staat dit nog in zijn kinderschoenen. Zo merkt de NAR (2020, p. 6) bij de evaluatie van het Actieplan 
Sociale Fraudebestrijding 2021 op “dat in het ontwerp van actieplan 2021 weinig aandacht wordt besteed 
aan de naleving van de reglementering inzake welzijn op het werk, terwijl de gebrekkige naleving ervan vaak 
vervlochten is met sociale fraude (bv. in het kader van detachering). Ook door de COVID-19-crisis wint dit 
aspect meer en meer aan belang.”
(90) Art. 14 KB nr. 37 van 24 juni 2020 tot uitvoering van artikelen 2 en 5 van de wet van 27 maart 2020 
die machtiging verleent aan de Koning om maatregelen te nemen in de strijd tegen de verspreiding van het 
coronavirus COVID-19 (II) tot ondersteuning van de werknemers.
(91) Hierbij werd een ‘SIOD Checklist COVID-19’ opgesteld alsook een ‘SIOD waarschuwing COVID-
19’-formulier (https://www.siod.belgie.be/sites/default/files/content/download/files/vaststellingsformulier_
waarschuwing_covid-19_nl_-_v_10_2020_-_model_b.pdf).
(92) Maar dus in vele gevallen pas after the fact. 246
veranderd richting een meer repressief beleid.93 Ook werden specifieke ‘flitscontroles 
COVID-19’ georganiseerd in de bouw, schoonmaak, vleessector, land- en tuinbouw. 
Het hoofddoel van deze flitscontroles was om te controleren op het respecteren van de 
regels inzake ‘social distancing’ en het toepassen van passende preventiemaatregelen, 
het bijhouden van een register van de ‘buitenlandse werknemers’,94 en ten slotte op 
de verplichting van het invullen van het Passenger Locator Form (PHPLF) voor de 
buitenlandse werknemer.
Eén van de administratieve bijwerkingen van COVID-19 is mogelijks de wijze waarop 
inspecties, nu en in de toekomst, worden georganiseerd. Al is deze (r)evolutie reeds 
een tijdje ingezet. Sinds meerdere jaren is er immers een toegenomen gebruik van 
datamining en datamatching te merken om sociale fraude waaronder zwartwerk op 
te sporen. België is misschien zelfs koploper op dit vlak en dit o.a. sinds en mede 
dankzij de oprichting van de Kruispuntbank voor Sociale Zekerheid.95 Het kruisen 
van databanken alsook het benoemen van risico-indicatoren en alarmen (zie ook De 
Wispelaere et al., 2018; Jorens et al., 2015) zijn dan ook technieken die de voorbije 
jaren ingeburgerd zijn geraakt bij de sociale-inspectiediensten en die ook tijdens 
de COVID-19-pandemie hun nut bewezen hebben om sociale fraude waaronder 
zwartwerk op te sporen. Al zullen, en we willen dit benadrukken, fysieke controles 
(93) Zie ook de berichtgeving op de website van SIOD (13 november 2020): “Na een eerste periode waarbij 
de sociale-inspectiediensten een eerder preventief en coachend handhavingsbeleid hebben gevoerd t.a.v. de 
naleving van de COVID-19 maatregelen wordt het controlebeleid geheroriënteerd naar een meer repressief 
beleid, waarbij de sociaal inspecteurs ook over zullen gaan tot het opstellen van een Pro Justitia bij vaststelling 
van zware inbreuken of manifeste onwil van de werkgever om de opgelegde verplichtingen inzake de COVID-
19-maatregelen na te leven.” Ook de ‘COVID-19-Controlelijst’ zelf werd daartoe blijkbaar aangepast. Zie 
o.m. het verschil in benaming en de afwezigheid in de recentere versie van de opvallende voetnoot in de 
eerdere; vergelijk daartoe de ‘Covid-19-Controlelijst’ (https://www.siod.belgie.be/sites/default/files/content/
download/files/checklist_siod_covid19_nl.pdf; datum laatste consultatie 19 november 2020) en de versie 
met als titel ‘Covid-19-Controlelijst/Waarschuwing' https://www.siod.belgie.be/sites/default/files/content/
download/files/checklist_siod_covid19_nl.pdf; datum laatste consultatie 10 november 2020).
(94) Art. 3 Ministerieel besluit van 28 oktober 2020 houdende dringende maatregelen om de verspreiding 
van het coronavirus COVID-19 te beperken. Deze verplichting geldt voor werkgevers die vanaf 1 augustus 
2020 tijdelijk beroep doen op een in het buitenland wonende of verblijvende werknemer of zelfstandige voor 
het uitvoeren van werken in de bouw, schoonmaak, land- en tuinbouw en de vleessector. Deze verplichting 
geldt niet voor de tewerkstelling van grensarbeiders en wanneer het verblijf van de buitenlandse werknemer 
of zelfstandige in België minder dan 48 uur bedraagt.
(95) De expertise m.b.t. het inwinnen en gebruik van data speelde naar verluidt ook een – verdoken – 
hoofdrol in de strijd rond de hervorming van het inspectiewezen (zie o.a. Jorens et al., 2017 en Jorens en 
Gillis, 2018). On a side note: de organisatie van databanken, indicatoren en systemen van datamining en 
-matching vormen uiterst belangrijke strategische informatie die, voor potentiële fraudeurs en hun adviseurs, 
van grote operationele waarde (kunnen) zijn. Opmerkelijk is dan ook dat wereldwijd meerdere enforcement 
agencies, waaronder ook sociaalrechtelijke inspectiediensten, vaak gebruik maken van externe (IT-)consultants 
die vaak zowel voor overheden als voor particuliere ondernemingen opdrachten vervullen. Vraag daarbij is 
wie bij dit alles de zogenaamde Chinese muren tussen tegenstrijdige belangen bewaakt. En dit terwijl eind 
vorige eeuw een Amerikaanse president te pas en te onpas Lenins uitspraak “vertrouwen is goed, controle is 
beter” rondstrooide. DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
247
steeds noodzakelijk blijven.96 Om de controles tijdens de COVID-19-pandemie uit 
te voeren dien(d)en wellicht wel andere risico-indicatoren gedefinieerd te worden. Zo 
stelt de CFI (2020) dat “sterk door de crisis getroffen ondernemingen die desondanks 
grote financiële stromen genereren zonder dat er een economische verantwoording 
voor is, met de nodige waakzaamheid opgevolgd dienen te worden”.97
b. Controleresultaten SIOD voor het 1ste semester 2020: enkele vaststellingen
Laat er ons vervolgens de gerapporteerde cijfers door SIOD bijnemen om een zicht 
te krijgen op de uitgevoerde controles. Lag het aantal maandelijkse AC-controles in 
januari en februari voor 2020 nog hoger t.o.v. de jaren voordien, dan heeft zich vanaf 
maart 2020 een significante daling voorgedaan (Figuur 3).98 99 Deze cijfers geven de 
indruk dat zich gedurende de COVID-19-pandemie een verschuiving heeft voorgedaan 
van de taken die inspectiediensten opnemen.100 Deze waren blijkbaar vooral gericht 
op dienstverlening: bv. via call centra werden vragen beantwoord van werkgevers, 
zelfstandigen en werknemers.101 Bovendien werden zij ingezet bij de verwerking van 
de aanvragen voor tijdelijke werkloosheid en andere premies. Tegelijkertijd vielen de 
(formele) activiteiten in een aantal ‘zwartwerkgevoelige’ sectoren in grote mate stil.102 
Laat ons bovendien niet uit het oog verliezen dat de COVID-19-crisis zonder de minste 
twijfel een aanpassing van de organisatie van de controles door inspectiediensten vergde. 
Ook voor leden van de sociale-inspectiediensten was er een tekort aan het nodige 
beschermingsmateriaal (bv. mondmaskers). Ondanks dat zij samen met mensen uit de 
(96) Cf. supra (o.a. voetnoot 34) . Ook al zijn digitale tools in de strijd tegen zwartwerk handig, sommige 
vormen van zwartwerk kunnen moeilijk louter d.m.v. data gedetecteerd worden. Veldwerk is m.a.w. een 
onontbeerlijk onderdeel van de processen die kwaliteit van de data verzekeren. Dit is eens te meer zo in 
uitzonderlijke omstandigheden (waar bv. algoritmes vaak niet voor ‘getraind’ of ontwikkeld zijn) zoals de 
huidige COVID-19-pandemie. Red flags o.g.v. algoritmen losgelaten op (big) data en indicatoren laten toe 
gerichter controles te doen, maar al te vaak wordt vergeten dat om deze data te verzamelen, om algoritmen 
op te stellen en om de indicatoren te verfijnen op verschillende niveaus menselijke interventies én menselijke 
inschattingen noodzakelijk zijn. Artificial Intelligence en Machine learning zijn immers geen synoniemen 
voor ‘volledig van de mens onafhankelijke manieren om data te verwerken’, wel integendeel (De Wispelaere 
et al., 2018). Deze pandemie heeft dit jammer genoeg geïllustreerd met een case om u tegen te zeggen: 
het is onmogelijk om met de huidige datamining technieken en gegevensuitwisseling te achterhalen of een 
onderneming of handelszaak die op een gegeven moment volgens de op dat moment geldende regels gesloten 
moest zijn, dat ook effectief was.
(97) Let op het belang van het onderscheid tussen handhaving gericht op ‘betrapping op heterdaad’ en post-
factum handhaving. Het laatste is, in het geval van handhaving van dringende maatregelen ter bestrijding 
van een pandemie met desastreuse impact op de volksgezondheid en de economie, eveneens much too little 
and way too late.
(98) Recente cijfers voor het 3de kwartaal tonen dat het aantal controles in augustus en september terug het 
niveau van vorige jaren haalden (SIOD, 2020b).
(99) Op de evolutie van het aantal controles van de sociale-inspectiediensten elk apart hebben we geen zicht.
(100) Alsook op basis van bijkomende informatie uit gesprekken en literatuur.
(101) Het verlenen van advies is één van de essentiële functies van inspectiediensten binnen de 
sociaalrechtelijke sfeer, zoals tevens verankerd in artikel 3, 1., (b) van ILO-conventie nr. 81 omtrent 
Arbeidsinspectie. De desbetreffende passage blijft interessante lectuur: "to supply technical information and 
advice to employers and workers concerning the most effective means of complying with the legal provisions 
(ILO, C081, Labour Inspection Convention, 1947 – onze cursivering –; artikel 6, 1., (b) van ILO conventie 
129 omtrent Arbeidsinspectie in de landbouw is nagenoeg identiek aan de hier geciteerde tekst, cf. ILO 
C129, Labour Inspection (Agriculture) Convention, 1969).
(102) We gaan verder in deze bijdrage in op de vraag of het aantal inspecties zo sterk afhankelijk moet zijn 
van de evolutie van de formele activiteiten in sectoren. 248
zorg, de distributie en kleinhandel, politie- en hulpdiensten ‘in de vuurlinie’ stonden, 
werden leden van inspectiediensten en de problemen die zich daar vaak voordeden, 
zelden tot nooit in de pers vermeld. Ook de vraag wie de politieke en bestuurlijke 
verantwoordelijkheid draagt voor het voorzien van het nodige beschermingsmateriaal 
voor leden van inspectiediensten die zich op het terrein dienen te begeven en 
risico-sectoren of -bedrijven dienen te controleren (bv. controles in slachthuizen en 
vleesverwerkingsbedrijven) is bij ons weten nooit een item geweest in de media.
FIGUUR 3: AANTAL UITGEVOERDE CONTROLES IN HET EERSTE SEMESTER, PER MAAND, 2018 – 2020
FIGUUR 4: PROCENTUELE VERDELING UITGEVOERDE CONTROLES NAAR SECTOR, 2018 – 1STE SEMESTER 2020
249
Ten slotte stellen we de vraag of COVID-19 een impact heeft (gehad) op het 
sanctioneringsbeleid binnen het sociaalrechtelijke veld. Wordt er, al dan niet bewust, 
minder streng opgetreden in tijden van economische crisis? Bijvoorbeeld door vaker 
inbreuken te regulariseren i.p.v. een Pro Justitia op te stellen?103 Kijken we naar de 
beschikbare cijfers m.b.t. inbreuken vastgesteld tijdens de AC-controles in het eerste 
semester 2020 (op DIMONA-aangifte en op deeltijdse arbeid), dan lijkt zich niet 
onmiddellijk een significant verschil voor te doen t.o.v. 2018 en 2019 (Figuren 5 
en 6).
FIGUUR 5: PROCENTUELE VERDELING GEVOLG INBREUKEN OP DIMONA, 2018 – 1STE SEMESTER 2020
(103) In dat verband kan een analyse van o.a. volgende bronnen nuttig zijn: ministerieel besluit van 30 juni 
2020 houdende dringende maatregelen om de verspreiding van het coronavirus COVID-19 te beperken; 
ministerieel besluit van 22 augustus 2020 houdende wijzigingen van het ministerieel besluit van 30 juni 
ministerieel besluit van 28 oktober 2020 houdende dringende maatregelen om de verspreiding van het 
coronavirus COVID-19 te beperken; Omzendbrief nr. 06/2020 van het College van Procureurs-General 
bij de Hoven van Beroep; SIOD Handhaving Coronamaatregelen van 29 juni 2020; statistieken TWW; De 
Tijd, 28 oktober 2020, etc.
 250
FIGUUR 6: PROCENTUELE VERDELING GEVOLG INBREUKEN OP DEELTIJDSE ARBEID, 2018 – 1STE SEMESTER 
2020
3.2.2. In het buitenland
Veel landen hebben de voorbije maanden, net zoals België, (financiële) maatregelen 
ingevoerd ter ondersteuning van (specifieke groepen van) de bevolking en 
ondernemingen die door de COVID-19-pandemie getroffen zijn.104 Het tijdelijk 
stopzetten van controles of het sterk afbouwen ervan stelt men daarenboven ook in 
andere landen vast, veelal afhankelijk of de inspectiediensten in kwestie bevoegd waren 
voor de controle op gezondheid en veiligheid op het werk (Williams, 2020). Toch zijn 
er ook een aantal maatregelen door landen ingevoerd die (nog) niet in lijn liggen met 
het Belgische beleid.
Zo heeft de Duitse overheid de massale uitbraken van het coronavirus in de slachthuizen 
aangegrepen om strengere arbeidsomstandigheden in deze sector op te leggen.105 Too 
little, too late? Immers, al langer wordt aangeklaagd, ook door landen zoals België, dat 
de Duitse vleesverwerkende sector vooral goedkope Oost-Europese arbeidskrachten, 
vaak via detachering, inzet tegen te lage lonen en slechte arbeidsomstandigheden en 
huisvesting (Wagner en Hassel, 2016; Danaj et al., 2020).106 107 Nieuwe wetgeving 
bepaalt nu dat onderaanneming vanaf januari 2021 verboden wordt in deze sector en 
dat vanaf april 2021 ook tijdelijke arbeidscontracten niet meer toegelaten zijn. Dit zijn 
(104) Voor een overzicht van maatregelen genomen door de belastingadministraties verwijzen we naar een 
recent OESO-rapport (CIAT/IOTA/OECD, 2020). Voor een algemeen overzicht van steunmaatregelen die 
overheden geïmplementeerd hebben, alsook de impact ervan, zie Eurofound, 2020a; 2020b.
(105) Cf. supra.
(106) Cf. supra. En ook in andere sectoren vallen beschuldigingen van oneerlijke concurrentie vaak samen 
te lezen met verwijzingen naar ‘sociale dumping’ en gevallen waarbij werknemers behandeld worden op een 
manier die neigt naar uitbuiting of ronduit neerkomt op mensenhandel.
(107) De Belgische vleesverwerkende sector was de eerste sector om in 2012 met de overheid een 
samenwerkingsprotocol af te spreken over de aanpak van sociale fraude. Dit protocol ambieert o.a. om 
mistoestanden door het gebruik van onderaanneming tegen te gaan via preventieve en repressieve acties.
251
verregaande maatregelen, waarbij men zich kan afvragen of dit de toets met Europese 
wetgeving wel zal doorstaan.
Daarnaast wordt er in een aantal recente publicaties (Narula, 2020; Williams en 
Kayaoglu, 2020) geopperd om ondernemingen en werknemers actief in de zwarte 
economie eveneens recht te geven op financiële steunmaatregelen van overheden 
tijdens deze crisis. De COVID-19-crisis herinnert er ons immers aan dat voor 
bepaalde groepen geen sprake is van een sociaal vangnet of dat dit onvoldoende 
ontwikkeld is (Narula, 2020).  Vele zwartwerkers kunnen geen aanspraak maken op 
de vangnetten die de overheid tijdens deze COVID-19-crisis biedt. Eén optie is het 
voeren van een inclusief beleid en dit om o.a. te vermijden dat er een toename zou 
zijn van illegale activiteiten maar ook van het aantal besmettingen. Zonder financiële 
ondersteuning komen veel zwartwerkers immers zonder inkomen te zitten of zullen 
velen er alles aan (moeten) doen om een inkomen te verwerven, ook als dit ten koste 
gaat of dreigt te gaan van de eigen gezondheid of die van klanten, collega’s of naasten. 
Binnen deze context werd zowel in Italië als in Portugal een regularisatiestelstel 
voor illegale migranten geïntroduceerd.108 Deze regelingen voorzien in tijdelijke 
verblijfsrechten en vergunningen, arbeidscontracten, huisvestingszekerheid en toegang 
tot gezondheidszorg en sociale diensten tijdens de pandemie. Vooral voor werknemers 
zonder papieren kan de situatie immers zeer precair worden (zie ook Bretones en 
Santos, 2020).109 Sommigen pleiten er daarom voor om naar voorbeeld van Italië 
en Portugal ook in België gelijkaardige maatregelen te nemen (Ciré, 2020). Kan de 
financiële ondersteuning van zwartwerkers op meerdere vlakken dan zinnig zijn, 
toch is het, mede gelet op het – o.a. politieke – discours in België m.b.t. migratie en 
uitkeringen,110 weinig waarschijnlijk dat deze weg in België bewandeld zal worden.111
Ten slotte willen we kort de aandacht vestigen op het gevoerde beleid van de recent 
opgerichte Europese Arbeidsautoriteit (ELA) in de strijd tegen transnationale sociale 
fraude tijdens de COVID-19-pandemie, alsook op de opportuniteiten (die er al dan 
niet zijn) op het vlak van gezondheid en veiligheid op het werk.112 Ondanks het feit dat 
het Agentschap zijn start niet heeft gemist en al enkele mooie resultaten heeft weten 
te boeken113, hadden sommige stakeholders op een meer actieve rol van ELA gehoopt 
(108)  https://ec.europa.eu/migrant-integration/news/italian-government-adopts-targeted-regularisation-
for-migrant-workers.
(109) Opnieuw is de grenslijn met uitbuiting vaak dun. Komt daarbij dat wie illegaal in een land verblijft 
vaak weinig geneigd is een beroep te doen op officiële instanties o.m. vanuit de vrees uitgewezen te worden. 
Los daarvan blijken slachtoffers van mensenhandel vaak om uiteenlopende redenen uitermate weinig geneigd 
te zijn zich als dusdanig te melden, zelfs indien de procedure o.a. voor illegaal verblijvende derdelanders extra 
bescherming biedt.
(110) Voor een recente evaluatie van de economische impact van immigratie in België zie NBB, 2020.
(111) Waarbij we over de opportuniteit hiervan geen uitspraken doen.
(112) ELA heeft als voornaamste taken: 1) het vereenvoudigen van de toegang voor particulieren en 
werkgevers tot informatie over hun rechten en plichten en tot relevante diensten; 2) de ondersteuning van de 
samenwerking tussen de EU-landen bij de grensoverschrijdende handhaving van de relevante EU-wetgeving, 
met inbegrip van het faciliteren van gezamenlijke controles; 3) het bemiddelen en vergemakkelijken van een 
oplossing in geval van grensoverschrijdende geschillen tussen nationale autoriteiten of verstoringen van de 
arbeidsmarkt. Voor een gedetailleerde bespreking en analyse van ELA verwijzen we naar Borelli et al., 2020.
(113) Zo bv. de organisatie van gemeenschappelijke transnationale controles (https://www.siod.belgie.be/nl/
concerted-inspection-21-september-2020). 252
(EFFAT, 2020; Rasnača, 2020), zeker gezien de gerapporteerde mistoestanden met 
buitenlandse arbeidskrachten in onder meer de vleesverwerkende industrie.114 Toch 
zijn er o.i. een aantal verzachtende omstandigheden. De Autoriteit is immers op 
31 juli 2019 opgericht waarbij de activiteiten pas begin dit jaar echt van start zijn 
gegaan, evenwel nog met een beperkte capaciteit aan mankracht. Bovendien is er o.i. 
onduidelijkheid omtrent de bevoegdheid/rol van ELA op het vlak van het handhaven 
van de regels m.b.t. gezondheid en veiligheid op het werk.115 Verwacht wordt dat ELA 
tegen 2024 volledig operationeel zal zijn. Gezien de economische gevolgen van de 
COVID-19-pandemie, en daardoor ook het toegenomen risico op (transnationale) 
(114) “There is a crying need to accelerate the empowerment of the European Labour Authority (ELA), in 
particular with respect to joint and concerted inspections and the fight against undeclared work. The ELA 
could have played a crucial role during this pandemic in monitoring the compliance of EU laws on labour 
mobility, social security coordination and provision of services. It is now long time past to make sure the 
ELA runs at full speed and capacity.” (EFFAT, 2020, p. 19 (https://effat.org/wp-content/uploads/2020/06/
EFFAT-Report-Covid-19-outbreaks-in-slaughterhouses-and-meat-packing-plants-State-of-affairs-and-
proposals-for-policy-action-at-EU-level-30.06.2020.pdf).
(115) Tot nu toe is het eerder onduidelijk in welke mate ELA inbreuken op regelgeving m.b.t. gezondheid 
en veiligheid op het werk, bv. in combinatie met vormen van zwartwerk, al dan niet als een prioriteit zal 
beschouwen. Een duidelijke stellingname ter zake vanwege ELA zou hier dan ook welkom zijn. O.i. liggen 
hier naast een belangrijke taak ook kansen te rapen voor deze jonge autoriteit. Evenwel lijkt ELA het vlak 
van GVW vooralsnog grotendeels links te laten liggen. Bovendien is niet iedereen het eens wat de vraag 
naar ELA’s bevoegdheden op dit domein betreft. Vergelijk bv.: “OSH is not within the scope of European 
Labour Authority but it is well known that undeclared work usually is performed under very poor OSH 
standards” (Mattila-Wiro et al., 2020, p. 47) met: “ETUC supports a new EU OSH strategy that relates 
to the new European Labour Authority (ELA). ELA could play a part in securing a level playing field; 
combatting social dumping based on the lowering of health and safety protections for workers of different 
EU member states; and developing training programmes for labour inspectorates. ELA should also protect 
mobile, migrant and seasonal workers, as due to language and other barriers they are more likely to have 
an accident at work. Many of them, particularly irregular migrants, are not adequately covered by social 
systems and data reporting" (ETUC, 2019). Een oplossing is gelegen in een (intensieve) samenwerking 
tussen ELA en het European Agency for Safety and Health at work (EU-OSHA) – o.m. via en omwille 
van de link tussen zwartwerk en GVW.  Zo zetelt EU-OSHA als ‘observer’ in de ‘Management Board’ van 
ELA. Daarnaast staat in artikel 14 van Verordening (EU) 2019/1149 van 20 juni 2019 tot oprichting van 
een Europese Arbeidsautoriteit ook dat “De Autoriteit bij al haar activiteiten streeft naar samenwerking, 
het voorkomen van dubbel werk en het bevorderen van synergieën en complementariteit met andere 
gedecentraliseerde agentschappen en gespecialiseerde organen van de Unie), zoals de Administratieve 
Commissie. Daartoe kan de Autoriteit samenwerkingsovereenkomsten sluiten met relevante agentschappen 
van de Unie, zoals het Cedefop, Eurofound, het EU-OSHA, de ETF , Europol en Eurojust.” Wanneer we 
dit koppelen aan de tekst van Overweging 8 van voornoemde Verordening ("Wanneer de Autoriteit bij 
de uitvoering van haar activiteiten onregelmatigheden op gebieden van het Unierecht vermoedt, zoals 
schendingen van de arbeidsvoorwaarden of gezondheids- en veiligheidsvoorschriften, of arbeidsuitbuiting, 
moet zij hierover verslag kunnen uitbrengen aan, en rond die aangelegenheden kunnen samenwerken met, 
de nationale autoriteiten van de betrokken lidstaten en waar passend de Commissie en andere bevoegde 
organen van de Unie”), dan lijkt het ons duidelijk dat er voor ELA ook op het vlak van OSH in combinatie 
met zwartwerk, uitbuiting en andere vormen van sociale fraude belangrijke taken zijn weggelegd. Of de 
samenwerking zich op dat vlak tot EU-OSHA dient te beperken is weer een andere vraag. Dit Agentschap, 
dat zich op de eigen website profileert als een ‘information agency’ geeft op het vlak van zwartwerk, sociale 
dumping of regelrechte uitbuiting niet dadelijk blijk van veel animo of expertise. Misschien ligt hier ook 
een taak weggelegd voor het minder gekende Senior Labour Inspectors’ Committee (SLIC) – dat o.m. op 
het vlak van grensoverschrijdende uitwisseling van informatie reeds in tempero non suspecto een trendsetter 
was – en goede contacten onderhoudt met nationale inspectiediensten. In alle geval lijkt ons het finetunen 
van de bevoegdheden van zowel nationale als supranationale administraties en (enforcement) agencies een 
mooie oefening, op grond waarvan indien nodig samenwerkingsverbanden (liefst op supra- zo niet toch 
multinationaal niveau) en gezamenlijke beleidslijnen kunnen uitgewerkt worden. DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
253
sociale fraude, waaronder inbreuken op het vlak van gezondheid en veiligheid op het 
werk, lijkt het evenwel raadzaam om dat proces te versnellen.116 Anders lijkt ELA haar 
‘momentum’, zowel op het vlak van informeren als op het vlak van controleren, gemist 
te hebben vooraleer het goed of wel operationeel is.
4. ANTICYCLISCHE HANDHAVING ALS ONDERDEEL VAN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK TIJDENS 
EN NA COVID-19
Heel wat ondernemingen werden de voorbije maanden of zullen de komende maanden 
geconfronteerd worden met financiële problemen als gevolg van de uitbraak van 
COVID-19. Het verleden leert dat men in zulke omstandigheden ingrepen als ‘creatief 
boekhouden’ en zwartwerk vaak beschouwt als ‘een tijdelijke overgangsmaatregel’ of 
zelfs als ‘een laatste reddingsboei’. Het doet o.a. de Europese Commissie (2020b) 
besluiten dat “op de langere termijn de vrees bestaat dat de pandemie een verschuiving 
zal veroorzaken van declared work richting undeclared work aangezien een toenemend 
aantal bedrijven in de nasleep van de pandemie zich in een overlevingsmodus 
bevinden”.117
Om te vermijden dat zo een verschuiving zich voordoet kunnen allerlei maatregelen 
overwogen en in stelling gebracht worden. Echter: het standaard individu dat 
voorspelbaar en betrouwbaar reageert op beleidsbeslissingen, bestaat nu eenmaal 
niet. Menselijk gedrag wordt beïnvloed door een groot en uiteenlopend aantal 
factoren.118 O.a. om deze reden reageren verschillende individuen (als ze al reageren) 
op verschillende en zeer uiteenlopende manieren. Zo is ook zwartwerk een complex 
probleem dat volgens Williams (2017) met een holistische benadering moet worden 
aangepakt. Dit o.a. op basis van stimulansen (‘de wortel’) en ontmoedigingen (‘de 
stok’). Het conceptueel kader dat hiervoor gebruikt kan worden is de zogenaamde 
‘fraudedriehoek’ (zie Cressey (1953) en verder uitgewerkt in Wells (1997)). Het gaat 
om drie factoren die mee aan de basis liggen van de beslissing van een individu of 
een onderneming om fraude te plegen (druk, mogelijkheid en rationalisering of 
moraliteit). Het beleid dient op deze drie factoren in te spelen.
(116) Men zou zich daarbij kunnen laten inspireren door de wijze waarop België de aanwezigheidsregistratie 
in de bouwsector, een instrument dat er mede op gericht is o.m. zwartwerk en detacheringsfraude beter in 
kaart te brengen en te bestrijden, wist te gronden op de regelgeving m.b.t. welzijn op het werk (cf. Parl. St. 
Kamer, 2013-2014 nr. 3053/001; alvast één procedure werd daardoor niet voor het HvJ gevoerd aangezien de 
motivering op grond van de welzijnswet – ons inziens correct – als te solide werd ingeschat).
(117) “Looking at the longer term, there is concern that the pandemic will spark a trend towards declared 
work shifting into the undeclared economy, as an increased number of businesses operate in survival mode 
during the aftermath.”
(118) Veelal wordt geredeneerd vanuit het theoretische model van Allingham en Sandmo (1972). Hierbij 
wordt verondersteld dat een individu zeer rationeel denkt en de voordelen van ontduiking afweegt tegen het 
risicovolle vooruitzicht van opsporing en bestraffing. Het centrale idee van deze theorie is dat een individu 
belastingen betaalt vanwege – en alleen vanwege – deze angst voor opsporing en bestraffing. In tussentijd is 
op basis van de beschikbare literatuur echter duidelijk dat naleving niet alleen kan worden verklaard door 
een kosten-batenafweging. 254
4.1. HET VERLAGEN VAN DE DRUK OM ZWARTWERK TE PLEGEN
Zoals reeds aangegeven hebben de bevoegde overheden in België – zowel op nationaal 
als regionaal vlak – de voorbije maanden maatregelen ingevoerd ter ondersteuning 
van (specifieke groepen van) de bevolking en ondernemingen die door de COVID-
19-pandemie getroffen zijn. Aangezien de druk om te frauderen, minstens in theorie 
tijdens en ingevolge de pandemie voor sommige ondernemingen en individuen 
toegenomen zal zijn, hebben deze maatregelen naast een ondersteunend hopelijk op 
dat vlak ook een ontradend effect. De maatregelen die in België maar ook in andere 
landen genomen zijn, zijn natuurlijk zeer divers.119 Zij zullen daarom niet noodzakelijk 
allemaal een invloed hebben op de kans dat toevlucht wordt gezocht tot fiscale en 
sociale fraude, waaronder zwartwerk.
Daarom verwijzen we graag naar een recent OESO-rapport (CIAT/IOTA/OESO, 
2020) dat de overheidsmaatregelen gelinkt aan ‘(para)fiscaliteit’ opdeelt naar volgende 
types aan maatregelen:
	extra tijd nemen voor de behandeling van fiscale zaken, inclusief het in overweging 
nemen van: verlenging van de termijnen voor indiening en belastingbetaling 
(o.a. door het kwijtschelden van boetes en rente; uitstel van belastingbetaling; 
gemakkelijker toegang tot schuldaflossingsplannen en verlenging van de looptijd 
van het plan; schorsing van de invordering van schulden);
	snellere terugbetaling aan de belastingbetaler;
	tijdelijke wijzigingen in het inspectiebeleid en manieren om snellere fiscale 
zekerheid te bieden,
	verbeterde dienstverlening aan de belastingbetaler en communicatiestrategieën.
Het rapport gaat ervan uit dat bevolking en bedrijven ingevolge deze maatregelen 
minder geneigd zullen zijn het verlies aan inkomsten te compenseren door activiteiten 
te verrichten in de zwarte economie. Echter, gelet op het feit dat financiële 
tegemoetkomingen vaak slechts een fractie van de verliezen opvangen of slechts tijdelijk 
van aard zijn, kan dit effect niet te zeer veralgemeend worden of als zaligmakend 
aanzien worden. De druk om zwartwerk te plegen wegens verlies aan inkomsten 
moet daarom ook afgezwakt of bewaakt worden via andere maatregelen. Zo kunnen 
verschillende maatregelen genomen worden om de lasten draaglijker te maken voor 
belastingplichtigen en bedrijven die moeite hebben om aan betalingsverplichtingen te 
voldoen of die anders met moeilijkheden te kampen zouden hebben (OESO, 2020).120 
Ook een sterkere focus op dienstverlening kan hierbij nuttig zijn.
We mogen bij dit alles bovendien niet vergeten dat ‘deloyale concurrentie door 
zwartwerk’ reeds voor een stuk geregulariseerd is door de invoering en erkenning van 
allerlei atypische tewerkstellingsstatuten (o.a. via ‘platformwerk’ (Gillis, 2018; Hauben 
(119) Bijvoorbeeld de Internationale Arbeidsorganisatie (ILO, 2020a; 2020b) riep op tot een reactie 
op de COVID-19-pandemie op basis van drie pijlers: 1) bescherming van werknemers op de werkplek; 
2) stimulering van de economie en de werkgelegenheid en 3) ondersteuning van banen en inkomens. De 
aanbevolen maatregelen omvatten de uitbreiding van de sociale bescherming, de ondersteuning van het 
behoud van de werkgelegenheid (d.w.z. arbeidsduurvermindering, betaald verlof, andere subsidies) en 
financiële en belastingvrijstelling/uitstel, ook voor kleine en middelgrote ondernemingen.
(120) Zie ook De Tijd, 11 november 2020. DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
255
et al., 2020)).121 Deze statuten werden deels als alternatief voor zwartwerk door de 
toenmalige regering naar voor geschoven (Gillis, 2018, p. 105).122 Het toenemende 
gebruik van al deze statuten, o.a. in zwartwerkgevoelige sectoren zoals bouw en horeca, 
leidt dan misschien wel tot een (beperkte) daling van het zwartwerk maar evenzeer tot 
minder inkomsten voor de Staat en misschien zelfs ook tot een verdringing van ‘gewone’ 
jobs. Deze alternatieve statuten zijn immers goedkoper dan de standaardvormen van 
tewerkstelling en ze komen zelfs in de buurt van de prijs die men voor zwartwerk zal 
betalen.123 Hierbij denken we dan in de eerste plaats aan het gebruik van detachering 
van zelfstandigen en daarnaast aan de ‘flexi-jobbers’124, ‘bijklussers’125, studenten 
of personen die actief zijn via deelplatformen. Het aandeel flexibele statuten zal de 
komende maanden mogelijks nog verder toenemen ten koste van vaste jobs. Dit is 
immers een eerste weg om, op een wettelijke manier, te besparen. Het gebruik van 
zwartwerk is dus niet noodzakelijk een eerste optie.
4.2. DE MORALITEIT OMTRENT HET BELANG VAN BELASTINGEN EN EEN GOEDE SOCIALE ZEKERHEID 
VERHOGEN
Moraliteit wordt gezien als een belangrijke factor bij het nemen van de beslissing 
te frauderen (Heinemann, 2011; OESO, 2019). In dat opzicht zou het bewustzijn 
omtrent het belang van het betalen van belastingen en sociale bijdragen een ‘boost’ 
moeten gekregen hebben tijdens de eerste maanden van de coronacrisis. De redenering 
zou nu immers moeten zijn: de overheid heeft u door deze periode geholpen, nu 
vragen wij u om uw belastingen op een correcte manier te betalen zodat we dat ook 
in de toekomst kunnen blijven doen. In alle geval zijn het belang van een goede en 
performante gezondheidszorg en de limieten van een besparingsbeleid – denk maar 
aan de besparing op beschermingsmateriaal – meer dan voor iedereen aanschouwelijk 
(121) Dit leidt veelal tot precaire situaties, o.a. op het vlak van loon- en arbeidsomstandigheden (zie ook 
Hauben et al., 2020). 
(122) Programmawet van 2 juni 2016 – Doc. 54 1875/001. Het arrest nr. 53/2020 van 23 april 2020 van 
het Grondwettelijk Hof vernietigde de ‘wet op het onbelast bijverdienen’ (maar laat de gevolgen van de wet 
voor de verleende diensten tot 31 december 2020 onverlet).
(123) Cf. het historische bijvoorbeeld van de seizoensarbeid. Echter, vaak is dit niet veel meer dan a very 
slippery slope die niets meer of minder dan een initiatie of verderzetting is van the race to the bottom.
(124) Via het systeem van flexi-jobs kunnen gepensioneerden en werknemers die minstens 4/5 werken voor 
één of meerdere andere werkgevers dan de flexi-jobwerkgever tegen gunstige voorwaarden bijverdienen, 
terwijl werkgevers op een flexibele en voordelige manier extra personeel kunnen inzetten op piekmomenten. 
Wie bijklust in een flexi-job, betaalt immers op de extra inkomsten geen belastingen of sociale bijdragen. De 
werkgever betaalt een verlaagd tarief van 25% werkgeversbijdragen boven op het loon van een flexi-jobber. 
De flexi-jobregeling bestaat sinds 2015 in de horecasector en sinds januari 2018 ook in de detailhandel (zie 
o.m. https://financien.belgium.be/nl/ondernemingen/personeel_en_loon/flexi-jobs-en-overuren).
(125) Sinds midden 2018 moeten klussen tegen betaling online aangegeven worden (www.bijklussen.be). 
Bijklussen kan als men tot één van de volgende groepen behoort: werknemer die minstens 4/5 werkt, 
zelfstandige in hoofdberoep, gepensioneerde. Zolang de inkomsten uit bijklussen minder dan 6.000 EUR per 
kalenderjaar bedragen, hoeven er geen sociale bijdragen of belastingen op betaald te worden. Alle bedragen 
worden jaarlijks geïndexeerd (6.340 EUR voor 2020 of 528,33 EUR per maand). Het Grondwettelijk Hof 
heeft echter recentelijk de regels op het bijklussen vernietigd (cf. supra). Daardoor is het vanaf 1 januari 2021 
niet meer mogelijk om volgens de huidige regels activiteiten te verrichten voor verenigingen of diensten van 
burger aan burger. 256
gemaakt.126 Bedrijven en personen worden immers niet enkel door individuele 
overwegingen gemotiveerd om hun belastingen correct te betalen maar ook door 
sociale overwegingen (Alm, 2019). Uit de literatuur blijkt bovendien dat het effect 
van een economische krimp op een lagere naleving en een grotere zwarte economie 
minder groot zal zijn in economieën met een hoger niveau van vertrouwen in de 
overheid (Kuokštis, 2017).
Toch kunnen sociale normen ook een negatieve impact hebben op de naleving. Zo 
betoogt Brondolo (2009) dat tijdens een economische crisis ‘economische’ factoren 
die een invloed hebben op belastingontduiking versterkt kunnen worden door sociale 
normen: in een recessie kunnen de belastingbetalers bv. de perceptie krijgen dat de 
inspectiedienst minder streng de belastingwetgeving handhaaft of dat andere mensen 
de belastingen meer ontduiken, waardoor het minder riskant of meer maatschappelijk 
aanvaardbaar wordt om zelf belastingen te ontduiken. Dergelijke percepties dreigen 
op zich een negatieve invloed te hebben op de bereidheid fiscaal- en sociaalrechtelijke 
regels na te leven. Daarom het belang van het laatste punt: het voeren van een 
anticyclische handhaving.
4.3. HET VOEREN VAN ANTICYCLISCHE HANDHAVING
Een derde en laatste factor die door de fraudedriehoek beschreven wordt, is de 
‘mogelijkheid’ om fraude te plegen.127 Zo zou in beleidskringen de redenering kunnen 
zijn dat in de komende economische herstelperiode de strijd tegen fiscale en sociale 
fraude geen prioriteit kan of mag zijn. Bedrijven bevinden zich immers in een zeer 
competitieve omgeving en hebben daarenboven moeilijkheden om te overleven. 
Hieronder argumenteren we waarom dit geen goede optie is.128
(126) Een Brits militair wist de perverse gevolgen van een doorgedreven besparingsbeleid met een typische 
flegmatiek in een uiteenzetting over de oorlog om de Falklands aldus te omschrijven: "Today we couldn’t do 
the Falklands again. We don’t have the tankers, the amphibious ships or the support infrastructure. Because 
in the words of our politicians: “We need to cut more of the tail.” Well, if you cut too much of the tail, 
eventually your teeth fall out because the gums get eroded. It’s as simple as that” (Rear Adm. Chris Parry, 
2016). De vraag wat de besparing op het niet vervangen van beschermingsmateriaal uiteindelijk gekost heeft 
zowel in centen, procenten en mensenlevens, laten we hier in het midden. Maar dat het resultaat op alle 
vlakken hoger ligt dan in het geval van de oorlog om de Falklands is enkel voor de deaf, dumb and blind 
(Tommy, The Who) niet overduidelijk.
(127) Bovendien hebben de maatregelen die de overheid tijdens COVID-19-crisis genomen heeft een 
positief effect gehad op het aantal elektronische betalingen en dus wellicht ook op de omvang van fiscale en 
sociale fraude. Dit omdat inkomsten van ondernemingen zichtbaar worden en dat minder cash in omloop is 
om zwartwerk te financieren (zie ook De Standaard, 19 oktober 2020).
(128) Deze conclusie ligt in lijn met wat door de CFI (2020b: 3) in een recent document wordt gesteld: 
“Het is voor economische actoren verleidelijk om weinig kritisch te zijn voor ondernemingen en ondernemers 
die ondanks de economische malaise in bepaalde sectoren opstarten of er in slagen het hoofd boven water 
te houden. Deze terechte economische bezorgdheden zouden moeten samengaan met een verhoogde 
waakzaamheid voor criminele inmenging, aangezien het risico op witwassen omwille van de huidige crisis 
zelden zo hoog was.” DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
257
Wordt handhaving (al dan niet door toedoen van beleidsmakers) beïnvloed door 
de economische cycli?129 Dergelijke vraag is uiterst relevant nu één van de gevolgen 
van de COVID-19-pandemie, en dan vooral van de lockdown tijdens de eerste 
maanden, is dat de economie een enorme krimp kent die wellicht gevolgd zal worden 
door een lange economische herstelperiode. Bij een economische krimp kan men het 
handhavingsbeleid immers op verschillende manieren invullen: 
	het versterken van de handhaving: dit betekent dat de handhaving anticyclisch is 
en wordt opgevoerd op het moment dat de economische bedrijvigheid afneemt 
en dit bv. teneinde de publieke minderinkomsten tot een minimum te beperken, 
misbruik van steunmaatregelen tegen te gaan en/of potentiële transities van de 
formele naar de zwarte economie tegen te gaan of in te dijken;
	het afzwakken van de handhaving: het handhavingsbeleid kan bv. prioriteit geven 
aan het individuele belang van de belastingbetaler boven de publieke inkomsten, 
of de rechtsonderhorige werknemers en ondernemingen, enige ‘marge’ verlenen 
om de financiële schok trachten te verzachten. De handhaving is in dat geval 
procyclisch van aard; of 
	het handhavingsbeleid wordt niet beïnvloed door de staat van de economie.
Om meerdere redenen lijkt ons het temperen van de handhaving geen goede 
beleidsoptie te zijn. Een procyclisch beleid laat immers het niveau van de handhaving 
verminderen in een periode waarin individuen en ondernemingen net (meer) onder 
druk staan om fraude waaronder zwartwerk te plegen (cf. supra).130 Hoewel een daling 
van de naleving van de regels eveneens – op korte termijn – anticyclische effecten 
op de economie kan hebben, kan het tolereren van niet-naleving bezwaarlijk als een 
passend antwoord gezien worden, zeker gelet op de nefaste gevolgen op lange termijn 
en dit op meerdere vlakken.131 Zo werkt het niet-handhaven van socio-economische 
misdrijven marktverstorend daar het oneerlijke concurrentie in de hand werkt. Een 
laks of falend (bv. wegens te willekeurig) handhavingsbeleid tast bovendien verder het 
draagvlak voor de regelgeving en de naleving ervan aan, alsook de motivatie van de 
bevoegde ambtenaars, wat op langere termijn de poort openzet voor allerlei lichte en 
zware vormen van corruptie, etc.
Indien de overheid de negatieve macro-economische effecten van de COVID-19-
crisis wenst tegen te gaan, is het handhavingsbeleid daarom bij voorkeur anticyclisch. 
(129) Brondolo (2009) stelt dat handhaving een aantal ‘aantrekkelijke’ kenmerken heeft met het oog op het 
stabiliseren van de economie. In het bijzonder omdat dit relatief snel kan gebeuren, omdat er geen bijkomende 
wetgevende maatregelen nodig zijn, en omdat handhaving gericht kan zijn op diegenen die er ‘meer behoefte’ 
aan hebben. Met andere woorden, volgens hem kunnen administraties en hun inspectiediensten eveneens een 
instrument zijn binnen een beleid gericht op het opvangen van economische schokken. Al is natuurlijk de 
vraag welke richting dit beleid moet uitgaan.
(130) Bijvoorbeeld voor ondernemingen omdat zij de risico’s van fraude (pakkans en sancties) veel kleiner 
inschatten dan de potentiële voordelen van bv. het vermijden van een faillissement. Bovendien betekenen de 
omstandigheden en in het geval van de COVID-19-pandemie de extra maatregelen bijkomende kosten en 
lasten zodat het niet naleven ervan een concurrentieel voordeel kan opleveren t.o.v. de ondernemingen die 
deze wel respecteren.
(131) Zoals eerder aangehaald situeren de nefaste gevolgen zich op het vlak van de rechten van de betrokken 
werknemers en (schijn)zelfstandigen, deloyale concurrentie waardoor ondernemingen in moeilijkheden die 
de regels respecteren het nog moeilijker krijgen, de volksgezondheid en de economie in het algemeen (de 
economische gevolgen van de lockdown bv. spreken hier boekdelen). 258
Enerzijds kan de verlaging aan publieke inkomsten dan deels gecompenseerd 
worden via meer controles en een strengere handhaving en inning.132 Anderzijds 
dient bovendien de ‘verleiding’ om misbruik te maken van de bijkomende financiële 
ondersteuningsmaatregelen ingeperkt te worden. Dit alles veronderstelt, net in een 
periode van budgettaire krapte en besparingen, dat de bevoegde inspectiediensten 
versterkt worden.133 Bovendien is er voldoende evidentie die aantoont dat meer 
inspecties de naleving van regelgeving verhoogt.134
5. CONCLUSIES EN BELEIDSAANBEVELINGEN
In deze bijdrage rapporteren we enkele tentatieve bevindingen omtrent de impact van 
de COVID-19-pandemie op de evolutie van en de strijd tegen zwartwerk in België. Zo 
opperen we dat de kans reëel is dat zich in bepaalde sectoren of voor bepaalde beroepen 
een (sterke) toename van de incidentie van sociale en fiscale fraude, waaronder 
zwartwerk, heeft voorgedaan, of wellicht nog zal voordoen tijdens de economische 
herstelperiode. Daarnaast lijkt soms ook de vorm van zwartwerk, en breder de vorm 
van sociale en fiscale fraude, minstens op een aantal vlakken wezenlijk gewijzigd 
te zijn.135 Deze vaststelling laat ons toe om de definitie van zwartwerk scherper te 
stellen, o.a. door te stellen dat men een onderscheid dient te maken tussen zwartwerk 
sensu stricto en zwartwerk sensu lato. Arbeidsveiligheid en gezondheid, en het niet 
respecteren ervan, dienen volgens ons een wezenlijk onderdeel uit te maken van het 
concept zwartwerk sensu lato.136 Of de definitie van zwartwerk met schendingen van 
de regels m.b.t. gezondheid en veiligheid op het werk dient te worden uitgebreid, is 
dan ook voer voor een debat, dat we met deze bijdrage mede wensen aan te zwengelen. 
In dat opzicht zijn een aantal vaststellingen o.i. van belang. Zowel het ontduiken van 
bijdragen en belastingen (zwartwerk sensu stricto) als het niet respecteren van regels 
m.b.t. welzijn op het werk, werken concurrentievervalsend en dus marktverstorend.137 
Daarnaast zijn schendingen van de regelgeving m.b.t. gezondheid en veiligheid op het 
werk in vele gevallen een sterke indicator voor schendingen van andere toepasselijke 
(132) Dit veronderstelt dat boetes wel degelijk geïnd worden en dat onterecht uitgekeerde uitkeringen 
effectief gerecupereerd worden. M.a.w. de invordering moet effectief uitgevoerd (kunnen) worden en daar 
wringt vaak het schoentje, zeker in een transnationale context.
(133) Zie in dat opzicht de beleidsverklaring van de minister van Sociale Zaken (Vandenbroucke, 2020) en 
van de minister van Economie en Werk (Dermagne, 2020).
(134) In voetnoot 29 in de bijdrage van Alm (2019) wordt een overzicht van de literatuur gegeven.
(135) Omdat deze bevindingen als tentatief beschouwd moeten worden, zou het nuttig zijn om bij de 
Belgische bevolking en/of werkgevers een bevraging te organiseren over de impact van de COVID-19-
pandemie op de omvang en het profiel van zwartwerk. Ook de organisatie van at random controles en 
van een bevraging bij de inspectiediensten zou een significante meerwaarde bieden. Ten slotte is ook meer 
gegevensverzameling en onderzoek wenselijk omtrent de relatie tussen zwartwerk (en breder ‘sociale fraude’) 
en GVW.
(136) Over het al dan niet bestaan van verschillen tussen de concepten zwartwerk sensu lato en sociale fraude 
kan dan uiteraard nog gedebatteerd worden.
(137) Cf. supra betreffende de kosten van het naleven van de regels m.b.t. GVW (hogere productiekosten 
o.a. wegens aanschaf materiaal, lagere productiviteit, etc.). DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
259
(sociale) regelgeving.138 Deze schendingen zijn dan ook een absolute red flag voor het 
plegen van zwartwerk.139 Zo stellen we vast dat ingevolge de COVID-19-pandemie 
gezondheid en veiligheid op het werk in bepaalde sectoren en beroepen (nog meer 
dan anders) onder druk kwamen te staan door het niet naleven van (bijkomende) 
gezondheids- en veiligheidsregelgeving. De afgelopen maanden hebben bovendien 
duidelijk gemaakt dat een deel van de werknemers en (schijn)zelfstandigen, en dan 
denken we in de eerste plaats aan ‘mensen zonder papieren’ in precaire omstandigheden 
leven en werken, omstandigheden die soms grenzen aan of dreigen te verzinken in 
vormen van uitbuiting. Dit toont eens te meer aan dat de controle op en de strijd tegen 
zulke omstandigheden en deze fenomenen, gelet op de verstrekkende gevolgen voor de 
volksgezondheid en de economie in het algemeen, zeker nu niet mag opgegeven noch 
verminderd worden.140
Dergelijke ruime benadering van het fenomeen zwartwerk impliceert niet alleen dat 
er aan awareness raising moet gedaan worden maar bovendien dat de kennis i.v.m. 
gezondheid en veiligheid op het werk alsook m.b.t. de detectie van schendingen 
opgevoerd moet worden. Deze kennis is al te vaak niet of in niet-toereikende mate 
aanwezig.141 Een lacune die enigszins begrijpelijk is gelet op de complexiteit van de 
materie. Anderzijds is dit een enorm gemiste kans aangezien dit manco werkelijk op 
alle niveaus – en vrij eenvoudig – te remediëren valt: bij administraties, inspectie- en 
politiediensten, magistratuur, academici, beleidsmakers, enz. Daarom onze aanbeveling 
om de relatie tussen diensten GVW en andere inspectiediensten te (her)bekijken, zowel 
op nationaal (bv. via SIOD) als op EU-vlak (bv. via ELA). De beslissing om niet enkel 
sociaal inspecteurs van TWW bevoegd te maken voor het toezicht op de naleving 
van de COVID-19-preventiemaatregelen in ondernemingen alsook de organisatie van 
specifieke ‘flitscontroles COVID-19’ zijn op dat vlak positieve initiatieven die het best 
uitgebreid en verankerd worden.
(138) Natuurlijk is dat niet steeds het geval. Elke inleiding tot de formele logica kent het voorbeeld van de 
verjaardagstaart: als ik zeg dat ik taart meebreng wanneer ik verjaar, betekent dat niet dat ik verjaar, elke keer 
ik taart meebreng. Of nog: ook als het niet geregend heeft, kunnen straten nat zijn, maar zelden zijn straten 
niet nat bij regenval.
(139) Bewijze daarvan o.m. de recente reactie van de Duitse federale regering op de mistoestanden in de 
vleessector die al jaren door zowel organisaties als lidstaten (!) werden aangeklaagd. Of het 'too little' is, zal 
moeten blijken, 'too late' was het alleszins (cf. supra).
(140) Sinds de hervorming van de inspectiediensten is dit een aandachtspunt. Waar de Sociale Inspectie (SI) 
van de FOD Sociale Zekerheid geroemd werd om zijn aanpak van mensenhandel en vergelijkbare fenomenen, 
heerste bij velen scepsis over de performantie van de inspectiediensten na de opheffing van de SI en de 
versplintering en overname van haar bevoegdheden door andere administraties en inspectiediensten. In 2016 
uitten het Federaal Migratiecentrum Myria en de gespecialiseerde slachtoffercentra Payoke, PAG-ASA en 
Sürya alsook de RSZ hun bezorgdheid over gevolgen van de hervorming van de inspectiediensten op de strijd 
tegen mensenhandel. In 2019 riep Myria de regering op “om voldoende menselijke en financiële middelen 
vrij te maken en toe te kennen aan de politie- en inspectiediensten om van de strijd tegen mensenhandel 
een echte prioriteit te maken.” Sarah De Hovre, directeur van PAG-ASA, sprak toen van een “gruwelijk 
gebrek aan middelen” voor de strijd tegen mensenhandel (Knack, 22 november 2019; Apache, 22 november 
2019). In een recent bericht herhaalt Myria enkele bezorgdheden ter zake in een oproep aan de net gevormde 
federale regering (Myria, 2 oktober 2020).
(141) Merk op dat ook op dit vlak datamining en -matching op meerdere vlakken handige tools kunnen zijn, 
doch ook hier niet alleenzaligmakend. 260
Ten slotte lijkt zich tijdens de COVID-19-pandemie een verschuiving van de opdracht 
van de sociale-inspectiediensten voorgedaan te hebben. De nadruk lag immers – 
tijdelijk(?) – op hun preventieve en adviserende rol.142 De coronacrisis kan en mag 
evenwel geen argument zijn om meer fraude te tolereren of er lakser tegen op te treden.143 
De evolutie van de zwarte economie blijkt immers anticyclisch van aard te zijn en zal 
dus toenemen in tijden van recessie. Daarom is het van belang dat handhaving dat ook 
is. De kans is echter reëel dat beleidsmakers op verschillende niveaus, om uiteenlopende 
redenen, juist de omgekeerde reactie hebben. Le bon sens leert echter dat het geen goed 
idee is om in moeilijke tijden halfslachtige maatregelen te nemen: zachte heelmeesters, 
zo hebben we al wel vaker kunnen leren, maken immers nog steeds stinkende wonden! 
Er is ook geen overtuigend bewijs dat zwartwerk, en het tolereren ervan, een passende 
of wenselijke strategie is om het hoofd te bieden aan individuele tegenslagen of macro-
economische crisissen.144 Bovendien mag men de marktverstorende effecten van het 
niet-naleven van sociaaleconomische regels – denken we maar aan de niet-naleving 
van de preventieve maatregelen die de verspreiding van COVID-19-op de werkvloer 
moeten tegengaan – op een moment dat de markt al meer dan voldoende verstoord 
is, absoluut niet uit het oog verliezen. In dat opzicht omvat het (handhavings)beleid 
best een combinatie van maatregelen. Zo stelt Brondolo (2009) voor om in tijden 
van economische crisis een handhavingsstrategie te ontwikkelen die rond twee 
doelstellingen is gestructureerd: de groei van de niet-naleving in de hand houden 
alsook individuen en bedrijven helpen om de crisis het hoofd te bieden. Om deze 
doelstellingen te bereiken, definieert hij vier vormen van maatregelen: 1) uitbreiding 
van de bijstand aan individuen en bedrijven, 2) heroriëntatie van de handhaving op 
de grootste inkomstenrisico’s, 3) administratieve vereenvoudiging en 4) het verbeteren 
van de communicatie met de ‘cliënt’. Een strategisch plan, uitgewerkt door bevoegde 
administraties en hun inspectiediensten, om een mogelijke toename van de niet-
naleving van sociale en fiscale wetgeving tijdens en na de COVID-19-crisis in te 
dammen alsook om individuen en bedrijven te helpen om de crisis het hoofd te bieden 
lijkt daarom een nuttig beleidsinstrument te zijn. Voorts wordt duidelijk dat de strijd 
tegen fiscale en sociale fraude, waaronder zwartwerk, niet louter mag gezien worden 
in termen van inkomsten op korte termijn. Een gevoel dat we sterk krijgen bij de 
(142) Cf. supra en ook: “‘De diensten hebben inderdaad vooral ingezet op waarschuwingen en het laten 
regulariseren van de situatie’, zegt Danny Meirsschaut, voorzitter van de Raad van arbeidsauditeurs in 
ons land. ‘Er zijn maar weinig zaken doorgespeeld aan het openbaar ministerie. Toen er in augustus een 
corona-uitbraak was bij het vleesverwerkend bedrijf Westvlees in Staden, stelden we vast dat bij dat bedrijf al 
controles hadden plaatsgevonden en alleen opmerkingen waren geformuleerd.’” (De Tijd, 28 oktober 2020).
(143) “The workplace requires attention to health and safety considerations which are inextricably linked to 
the economy. If insufficient steps are taken to limit the virus’ spread as individuals return to their workplaces, 
businesses may again be profoundly impacted and the economic implications extended, with even more 
far-reaching consequences than anticipated in relation to the lockdown in and around March to May 2020” 
(Mangan et al., 2020:248). 
(144) In tegendeel is het zich verder ingraven in een poging om uit de put te geraken veelal werkelijk het 
einde en leidt het plegen van socio-economische misdrijven in het algemeen en fraude in het bijzonder als 
overlevingsstrategie in het overgrote deel der gevallen voor alle betrokkenen tot een nog nefastere uitkomst. DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
261
lezing van het federale regeerakkoord alsook van de begroting.145 De regelgeving m.b.t. 
veiligheid en gezondheid op de werkvloer en de handhaving ervan zijn in dat opzicht 
fundamenteel anders dan de strijd tegen het ontduiken van sociale bijdragen pur sang: 
waar in het laatste geval dadelijk inkomsten gegenereerd worden en minderinkomsten 
vermeden, gaat het in het eerste geval om het vermijden, op middellange en langere 
termijn, van meeruitgaven.146 Laat zowel de burn-out epidemie van de laatste jaren als 
de COVID-19-pandemie daarvan een voorbeeld zijn.147 Wie het welzijn op het werk 
verwaarloost, al dan niet omwille van vals gepercipieerde noodzaak of lust naar gewin 
op korte termijn, zet het welzijn van de brede samenleving en economie op middellange 
en lange termijn op het spel en daarmee het voortbestaan van de welvaartstaat.148
(145) Zie ook De Tijd, 2 oktober 2020. Al mag het duidelijk zijn dat de bestrijding van fiscale en sociale 
fraude in tijden van economische krimp nog meer dan anders een belangrijke bron van inkomsten is voor 
de overheid.  Zo schreef de Nationale Bank in haar economisch verslag van 2009: “De ontvangsten zouden 
kunnen worden opgevoerd door een efficiëntere inning van de belastingen en de sociale bijdragen, alsook 
door een verruiming van de belastinggrondslag, terwijl de strijd tegen de fiscale en sociale fraude intensief 
moet worden voortgezet.” Anno 2020 zouden we net hetzelfde durven concluderen.
(146) “The economic advantages of occupational safety and health have never been more apparent. New 
estimates from an international project show that work-related accidents and illnesses cost the EU at least 
€ 476 billion every year” (Elsler et al., 2017). Maar ook de menselijke kost is immens: “Although many 
countries realise the importance of occupational safety and health, many workers still face unhealthy and 
unsafe working conditions. In 2013, there were approximately 3.1 million non-fatal accidents with at least 
four days of absence and 3,674 fatal accidents in the 28 Member States of the European Union. In the same 
year, the percentage of the EU-28 population suffering from one or more work-related health problems, 
caused or made worse by work, was on average 7.4%”(van den Heuvel et al., 2017).
(147) Misschien nog goed om op te merken is dat de Wet Welzijn op het Werk voorziet in hoofdelijke 
aansprakelijkheid. Volgens sommigen zelfs een vorm van ketenaansprakelijkheid. Ook al bestaat er discussie 
over de reikwijdte van de Welzijnswet en de toepasselijke strafbepalingen (Cf. m.b.t. art. 29 Welzijnswet 
voor een restrictieve interpretatie van het Wetsvoorstel tot invoering van een algemene hoofdelijke 
aansprakelijkheidsregeling in de wet van 4 augustus 1996 betreffende het welzijn van de werknemers 
bij de uitvoering van hun werk voor de tijdelijke en mobiele bouwplaatsen, of hoe men d.m.v. een – i.c. 
vervallen wegens nooit goedgekeurd – wetsvoorstel een juridische discussie kan trachten te beslechten dan 
wel torpederen; Parl.St., Kamer, 2014/2015, nr. 1223, p. 4) toch doet men er als opdrachtgever (en ook als 
opdrachtgever van opdrachtgevers, want de verantwoordelijkheid voor de naleving der regelgeving en de 
gebeurlijke aansprakelijkheid zijn verregaand, cf. dienaangaande o.m. artikel 9 e.v. en artikel 29 Welzijnswet 
al dan niet in combinatie met afdelingen 2 tot en met 3/1 Sociaal Strafwetboek) goed aan te waken over de 
naleving van de toepasselijke regelgeving. En niet alleen vanuit juridisch maar ook vanuit moreel-ethisch 
oogpunt. In zijn tekst over tijdelijke en mobiele werkplaatsen, citeert Demarche een passage uit de Memorie 
van Toelichting bij de Welzijnswet (Parl. St, Kamer, 1995-1996, nr 71/1, p. 21): “L ’énumération qui précède 
montre que l’entrepreneur est pénalement responsable dans les mêmes hypothèses que le maître d’œuvre 
chargé de l’exécution un peu comme si, à l’égard de tous les entrepreneurs, sous-traitants et indépendants qui 
interviennent directement ou indirectement de son chef sur le chantier, il assumait le rôle de maître d’œuvre. 
Visiblement, la philosophie du système mis en place est que chacun est responsable du respect des règles de 
sécurité par tous les intervenants situés en dessous de lui dans la chaîne de la sous traitance. La volonté du 
législateur est claire : « il doit également les faire respecter par les sous-traitants de son sous-traitant et de 
chaque sous-traitant plus éloigné, […] il doit en outre les faire respecter par les différents travailleurs […] il 
doit également les faire respecter par chaque personne qui met du personnel à sa disposition ». Ici encore, on le 
voit, la sécurité est l’affaire de tous, celui qui a sous-traité tout ou partie des travaux qui lui étaient confiés ne peut 
s’en désintéresser ” (Demarche, 2018, p. 157, onze cursivering).
(148) En daarmee ook van de, zoals we in deze bijdrage hopelijk genoegzaam hebben aangetoond, 
maatregelen die ondernemingen helpen in tijden van diepe economische crisis. 262
 REFERENTIES
Adriaenssens, S., Hendrickx, J., Heylen, W. en Machiels, T., A direct measure of output 
in prostitution in Belgium, Leuven, KU Leuven, 2015.
Allingham, M. en Sandmo, A., Income tax evasion: A theoretical analysis, Journal of 
Public Economics, vol. 1, nrs. 3-4, pp. 323-338, 1972.
Alm, J., What motivates tax compliance?, Journal of Economic Surveys, vol. 33, nr. 2, 
pp. 353-388, 2019.
Andrews, D., Caldera Sánchez, A. en Johansson, Å., Towards a Better Understanding 
of the Informal Economy, OECD Economics Department Working Papers, nr. 873, 
Parijs, OESO, 2011.
Apache, 22 november 2019, Meer middelen nodig voor strijd tegen mensenhandel, 
https://www.apache.be/2019/11/22/meer-middelen-nodig-voor-strijd-tegen-
mensenhandel/?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed
%3A+apache%2Ffeed+%28Apache%29.
Baert, S., De Vos, A., Marx, I., Struyven, L. en Vansteenkiste, S., Expertenadvies 
relancebeleid Vlaamse Arbeidsmarkt, Brussel, Vlaamse Overheid, 2020.
Boels, D., Regulating the Belgian informal economy?: a case study in three markets, Phd 
thesis, Gent, UGent, 2014.
Borelli, S., Morsa, M. en Allamprese, A., L ’autorité européenne du travail, Brussel, 
Bruylant, 2020.
Bracci, A., Nadini, M., Aliapoulios, M., McCoy, D., Gray, I., Teytelboym, A., Gallo, 
A. en Baronchelli, A., The COVID-19-online shadow economy, arXiv preprint, 2020.
Bretones, F .D. en Santos, A. (eds.), Health, Safety and Well-being of Migrant Workers: 
New Hazards, New Workers, Aligning Perspectives on Health, Safety and Well-Being, 
Springer Nature Switzerland.
Brondolo, J., Collecting taxes during an economic crisis: Challenges and policy 
options, IMF Staff Position Note, SPN/09/17, Washington, IMF , 2009.
Bundesministerium für Arbeit und Sociales, Eckpunkte, Arbeitsschutzprogramm für die 
Fleischwirtschaft, 2020.
Campanella, P . en Dazzi, D. (eds.), Meat-up Ffire: Fairness, freedom and industrial 
relations across Europe: up and down the meat value chain, Milan, FrancoAngeli, 2020.
CEPAL, Compiling national accounts, balance-of-payments and foreign trade statistics 
in the framework of the coronavirus disease (COVID-19) health emergency, Mexico, the 
Economic Commission for Latin America, 2020. DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
263
CFI, Update gevolgen van de Covid 19 crisis op het witwassen van geld, Brussel, CFI, 
2020a.
CFI, Update 2 gevolgen van de Covid 19 crisis op het witwassen van geld, Brussel, CFI, 
2020b.
CIAT/IOTA/OECD, T ax Administration Responses to COVID-19: Measures T aken to 
Support T axpayers, Parijs, OESO, 2020a.
Ciré, Coronavirus: permettre à tous de se confiner est la seule manière d’en sortir, Brussel, 
Ciré, 2020.
Colombo, E., Onnis, L., Tirelli, P ., Shadow economies at times of banking crises: 
Empirics and theory, Journal of Banking and Finance, vol. 62, nr. 1, pp. 34-51, 2016.
Danaj, S., Hollan, K. en Scoppetta, A., Labour Mobility and OSH Vulnerability of 
Posted Workers: The Cases of Austria and the Slovak Republic, in Bretones, F .D. 
en Santos, A. (eds.), Health, Safety and Well-being of Migrant Workers: New Hazards, 
New Workers, Aligning Perspectives on Health, Safety and Well-Being, Springer Nature 
Switzerland, pp. 115-136, 2020.
DeFilippis, E., Impink, S. M., Singell, M., Polzer, J. T., en Sadun, R., Collaborating 
During Coronavirus: The Impact of COVID-19-on the Nature of Work, Paper No. 
w27612, National Bureau of Economic Research, 2020.
Demarche, J.-M., Le chantier de construction en droit penal de la sécurité au travail, 
in P . Gosseries en M. Morsa, (eds.), Droit pénal social. Questions spéciales et d’actualité, 
Brussel, Larcier, 2018.
De Morgen, 12 juni 2020, Al bijna 1.700 onderzoeken naar misbruiken tijdelijke 
werkloosheid, https://www.demorgen.be/nieuws/al-bijna-1-700-onderzoeken-naar-
misbruiken-tijdelijke-werkloosheid~bbef5c33/.
Dermagne, P ., Beleidsverklaring van de minister van Economie en Werk, DOC 55 
1610/014, Brussel, De Kamer van volksvertegenwoordigers, 2020.
De Standaard, 13 april 2020, Niet alle bedrijven houden zich aan coronamaatregelen, 
https://www.standaard.be/cnt/dmf20200413_04921040.
De Standaard, 10 juni 2020, Meest harteloze vorm van namaak floreert, https://www.
standaard.be/cnt/dmf20200609_04986612.
De Standaard, 29 juni 2020, Amper 3.000 onderzoeken naar fraude bij tijdelijke 
werkloosheid, https://www.standaard.be/cnt/dmf20200629_93659488.
De Standaard, 5 augustus 2020, Gegeven is nog niet definitief gegeven, https://www.
standaard.be/cnt/dmf20200804_97717097. 264
De Standaard, 3 oktober, 2020, Ik kijk nooit verder dan een dag vooruit, https://www.
standaard.be/cnt/dmf20201002_95435340.
De Standaard, 19 oktober 2020, Corona helpt Rome bij bestrijding belastingontduiking, 
https://www.standaard.be/cnt/dmf20201018_97759973.
De Standaard, 4 november 2020, Onze essentiële werkslaven verdienen waardige rechten, 
https://www.standaard.be/cnt/dmf20201103_97942739.
De Standaard, 13 november 2020, Coronacrisis snijdt financieel minder diep dan 
gevreesd, https://www.standaard.be/cnt/dmf20201112_97852987.
De Tijd, 9 mei 2020, Experts luiden noodklok over misbruik coronasteun, https://
www.tijd.be/dossiers/coronavirus/experts-luiden-noodklok-over-misbruik-
coronasteun/10225984.html.
De Tijd, 8 juli 2020, Coronavirus legt ‘moderne slavernij’ pijnlijk bloot, https://www.tijd.
be/dossiers/coronavirus/coronavirus-legt-moderne-slavernij-pijnlijk-bloot/10238140.
html.
De Tijd, 14 juli 2020, Preventiemaatregelen covid-19 creëren nieuwe ongevallenrisico’s, 
https://www.tijd.be/connect/axa/bounce-back/preventiemaatregelen-covid-19-
creeren-nieuwe-ongevallenrisico-s/10239031.
De Tijd, 28 oktober 2020, Al duizenden werkgevers betrapt op corona-inbreuken, 
https://www.tijd.be/politiek-economie/belgie/algemeen/al-duizenden-werkgevers-
betrapt-op-corona-inbreuken/10261047.html.
De Tijd, 29 oktober 2020, Vlaamse overheid vordert coronasteun bij ruim 5.000 
ondernemers terug, https://www.tijd.be/netto/budget/vlaamse-overheid-vordert-
coronasteun-bij-ruim-5-000-ondernemers-terug/10261512.html.
De Tijd, 11 november 2020, Zombie-economie, https://www.tijd.be/opinie/
commentaar/zombie-economie/10264433.html.
De Wispelaere, F ., De strijd tegen zwartwerk in de Belgische bouwsector – een stand van 
zaken, Discussiepaper, Leuven, HIVA-KU Leuven, 2020.
De Wispelaere, F ., Chakkar, S. en Struyven, L., Inkomende en uitgaande detachering in 
de Belgische arbeidsmarktstatistieken, Leuven, HIVA-KU Leuven, 2020.
De Wispelaere, F . en Pacolet, J., De omvang en impact van intra-EU detachering op 
de Belgische economie. Met een specifieke focus op de bouwsector, Leuven, HIVA-KU 
Leuven, 2017.
De Wispelaere, F ., Pacolet, J., Rotaru, V., Naylor, S., Gillis, D. en Alogogianni, E., 
Data mining for more efficient enforcement: A practitioner toolkit, Brussel, European 
Commission, 2018. DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
265
DL, 23 september 2020, ‘IKEA-truckers’ wonen onder erbarmelijke omstandigheden 
in cabine: ‘Het zijn middeleeuwse toestanden’, https://www.limburger.nl/cnt/
dmf20200923_00177059/misstanden-op-geleense-parking-ikea-truckers-wonen-
twee-maanden-in-hun-cabine.
Durán-Cabré, J.M., Esteller-Moré, A. en Salvadori, L., Cyclical Tax Enforcement, 
Economic Inquiry, 2020.
DW, 19 mei 2020, Germany’s meat industry under fire after COVID-19 outbreaks, 
https://www.dw.com/en/germanys-meat-industry-under-fire-after-covid-19-
outbreaks/a-53502751.
DW, 26 juni 2020, Europe’s meat industry is a coronavirus hot spot, https://www.
dw.com/en/europes-meat-industry-is-a-coronavirus-hot-spot/a-53961438.
DW, 03 juli 2020, Germany: Romanian workers reveal dire conditions at slaughterhouses, 
https://www.dw.com/en/germany-meat-industry-conditions/a-54033187.
EFBWW, Strong EFBWW concerns regarding the enforcement of the Posting of Workers 
Directive 2018/957, Brussel, EFBWW, 2020.
EFFAT, Covid-19 outbreaks in slaughterhouses and meat processing plants. State of affairs 
and proposals for policy action at EU level, Brussel, EFFAT, 2020.
Elsler, D.,Takala, J. en Remes, J., An international comparison of the cost of work-related 
accidents and illnesses, EU-OSHA, 2017.
ETF , COVID-19: Belgian driver speaks out. European Transport Workers’ Federation, 
Brussel, ETF , 2020.
ETUC, ETUC position on a new EU strategy on Occupational Safety and Health, 
Adopted at the Executive Committee Meeting of 22-23 October 2019, Brussel, 
ETUC, 2019.
Euractiv.de, 29 juli 2020, „Aufräumen“ in der Fleischindustrie: Arbeitsminister verschärft 
Standards, https://www.euractiv.de/section/europakompakt/news/aufraeumen-in-der-
fleischindustrie-arbeitsminister-verschaerft-standards/.
Eurofound, COVID-19: Policy responses across Europe, Dubling, Eurofound, 2020a.
Eurofound, Living, working and COVID-19, COVID-19 series, Dubling, Eurofound, 
2020b.
European Commission, Undeclared work in the European Union. Special Eurobarometer 
498, Brussel, European Commission, 2020a.
European Commission, COVID-19: the impact on undeclared work and key challenges, 
Brussel, European Commission, 2020b. 266
Europese Commissie, Richtsnoeren betreffende seizoenarbeiders in de EU in het kader 
van de uitbraak van COVID-19, C(2020) 4813 final, Brussel, Europese Commissie, 
2020.
Europese Commissie, Thematische factsheet Europees Semester: zwartwerk, Brussel, 
Europese Commissie, 2017.
Europese Commissie, Intensievere bestrijding van zwartwerk, COM/2007/0628, 
Brussel, Europese Commissie, 2007.
Europese Commissie, Mededeling van de Commissie betreffende het zwartwerk, COM 
(98) 219, Brussel, Europese Commissie, 1998.
European Parliament, European protection of cross-border and seasonal workers in 
the context of the COVID-19 crisis, Resolution of 19 June 2020, Brussel, European 
Parliament, 2020.
Eurostat, Handbook on the compilation of statistics on illegal economic activities in 
national accounts and balance of payments, Luxemburg, Publications Office of the 
European Union, 2018.
Fasani, F . en Mazza, J., Immigrant Key Workers: Their Contribution to Europe’s 
COVID-19 Response, European Commission-Joint Research Centre, 2020a.
Fasani, F . en Mazza, J., A Vulnerable Workforce: Migrant Workers in the COVID-19 
Pandemic, European Commission-Joint Research Centre, 2020b.
Federaal Planbureau, Economische vooruitzichten 2020-2025, Brussel, Federaal 
Planbureau, 2020a.
Federaal Planbureau, Economische vooruitzichten 2020-2025 – Actualisering van 
september 2020, Brussel, Federaal Planbureau; 2020b.
Feige, E. L., Reflections on the Meaning and Measurement of Unobserved Economies: 
What Do We Really Know About the Shadow Economy, Journal of T ax Administration, 
vol. 2, 2016.
Geneeskunde voor het Volk, Een vijfde van besmettingen gebeurt op de werkvloer, 
Brussel, Geneeskunde voor het Volk, 2020.
Gillis, D., Some thoughts on the social law challenges in the sharing economy from 
a Belgian perspective, in Kahil-Wolff Hummer, B. en Johan, M. (eds.), Le droit social 
numérique et d’autres développements, Bern, Stämpfli Verlag AG, 2018.
Gillis, D., Fraud and error and the need for cross-border information exchange, 
presentatie op European Platform Tackling Undeclared Work – Thematic Review 
Workshop on Data Mining for More Efficient Enforcement, 1-2 juni 2017, Helsinki, 
2017. DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
267
Gosseries, P . en Morsa, M., Droit pénal social. Questions spéciales et d’actualité, Brussel, 
Larcier, 2018.
Granda-Carvajal, C, The unofficial economy and the business cycle: a test for theories, 
International Economic Journal, vol. 24, nr. 4, pp. 573-586, 2010.
Hauben, H. (ed.), Lenaerts, K. en Wayaert, W., The platform economy and precarious 
work, in opdracht van European Parliament, Empl. Committee, 2020.
Heinemann, F ., Economic crisis and morale, European Journal of Law and Economics, 
vol. 32, pp. 35-49, 2011.
Hendrickx, F ., Taes, S. en Wouters, M., Covid-19 and labour law in Belgium, ELLJ, 
vol. 11, nr. 3, pp. 276-285, 2020.
Het Nieuwsblad, 30 oktober 2018, Vlaanderen maakt jacht op Airbnb: helft 
verhuurders niet in orde met brandveiligheid, https://www.nieuwsblad.be/cnt/
dmf20181029_03891453.
Het Laatste Nieuws, 9 november 2020, Inspecteurs zien bij bijna helft van werkgevers 
overtredingen coronaregels op de werkvloer, https://www.hln.be/binnenland/
inspecteurs-zien-bij-bijna-helft-van-werkgevers-overtredingen-coronaregels-op-de-
werkvloer~a1cca077/.
Het Laatste Nieuws, 29 oktober 2020, Waar worden we besmet? Deze studie wijst vooral 
naar de werkvloer, https://www.hln.be/binnenland/waar-worden-we-besmet-deze-
studie-wijst-vooral-naar-de-werkvloer~a3f46c7d/.
Het Parool, 2 mei 2019, Wat klopt er van de cijfers over Airbnb?, https://www.parool.
nl/nieuws/wat-klopt-er-van-de-cijfers-over-airbnb~b8050ca4.
Het Parool, 9 febuari 2019, De opgestoken middelvinger van Airbnb naar de stad, 
https://www.parool.nl/nieuws/de-opgestoken-middelvinger-van-airbnb-naar-de-
stad~b013c1f0.
Hoge Raad voor Financiën, Advies ‘Analyse van de recente budgettaire evoluties’, Brussel, 
HRF , 2020.
Hoge Raad voor de Werkgelegenheid, Verslag 2015, Brussel, HRW, 2015.
ILO, COVID-19 and the world of work: Impact and policy responses, Genève, IAO, 
2020a.
ILO, COVID-19 crisis and the informal economy. Immediate responses and policy 
challenges, ILO Brief, Genève, IAO, 2020b.
INR, Gross National Income - Methodological inventory, Brussel, NBB, 2017. 268
INR, ESR 2010. Het nieuwe referentiekader voor de nationale rekeningen, Brussel, NBB, 
2014.
INR, De berekeningsmethode voor het bruto binnenlands product en het bruto nationaal 
inkomen volgens het ESR 1995, Brussel, NBB, 2006.
IPS, 2 juli 2020, A slaughterhouse for workers, https://www.ips-journal.eu/regions/
europe/a-slaughterhouse-for-workers-4477/.
ITF , Pandemic of exploitation in European trucking, VNB-ITF-IUF report,  https://
www.itfglobal.org/en/reports-publications/pandemic-exploitation-in-european-
trucking-vnb-itf-iuf-report.
Jorens, Y., Gillis, D., Plasschaert, I. en Valcke, L., Red Flags! Prevention, detection and 
cooperation in the fight against cross-border social fraud, Gent, UGent, 2015.
Jorens, Y., Gillis, D. en De Potter, T., De strijd tegen sociale fraude en sociale 
dumping: quo vadis?, in P . T raest, A. Verhage en G. Vermeulen (eds.), Strafrecht en 
strafprocesrecht: doel of middel in een veranderde samenleving?, 43ste Postuniversitaire 
cyclus Willy Delva, Mechelen, Wolters Kluwer, 2017.
Jorens, Y. en Gillis, D., La réforme des services d’inspection sociale : un fait mémorable 
ou une occasion manqué, in P . Gosseries en M. Morsa (eds.), Droit pénal social. 
Questions spéciales et d’actualité, Brussel, Larcier, 2018.
Kahyalar, N., Ouattara, B. en Fethi, S., The Impact of Financial Crises on the Informal 
Economy: The T urkish Case, Athens Journal of Business & Economics, vol. 6, nr. 2, pp. 
145-172, 2020.
Kalantaryan, S., Mazza, J. en Scipioni, M., Meeting labour demand in agriculture in 
times of COVID 19 pandemic, European Commission-Joint Research Centre, 2020.
Knack, 22 november 2019, Federaal migratiecentrum Myria: ‘Strijd tegen mensenhandel 
opvoeren’, https://www.knack.be/nieuws/belgie/federaal-migratiecentrum-myria-
strijd-tegen-mensenhandel-opvoeren/article-news-1535241.html?cookie_
check=1601713902.
Krumplyte, J. en Samulevicus, J., Complex research on undeclared work: theoretical 
aspects and empirical application in Lithuania, Inzinerine Ekonomika - Engineering 
Economics, vol. 21, nr. 3, pp. 283-294, 2010.
Kuokštis, V., Economic Conditions and tax compliance: the mediating effect of trust, 
Journal of Comparative Politics, 2017.
L ’Avenir, 9 november 2020, Normes sanitaires : 17633 contrôles, 8170 entreprises en 
infraction, https://www.lavenir.net/cnt/dmf20201109_01527676/normes-sanitaires-
17633-entreprises-controlees-la-moitie-en-infraction. DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
269
L ’Echo, 28 oktober 2020, Des milliers d’employeurs en défaut pour non-respect des règles 
sanitaires, https://www.lecho.be/entreprises/general/des-milliers-d-employeurs-en-
defaut-pour-non-respect-des-regles-sanitaires/10260953.html.
Lesnik, T., Kracun, D. en Jagric, T., Recession and tax compliance - the case of 
Slovenia, Engineering Economics, vol. 25, nr. 2, pp. 130-140, 2014.
Le Soir, 12 juni 2020, Coronavirus : la porte de la fraude au chômage temporaire est 
grande ouverte, https://www.lesoir.be/306689/article/2020-06-12/coronavirus-la-
porte-de-la-fraude-au-chomage-temporaire-est-grande-ouverte.
Mangan, D., Gramano, E. en Kullmann, M., An unprecedented social solidarity stress 
test, ELLJ, vol. 11, nr. 3, pp. 247-275, 2020.
Mattila-Wiro, P ., Samant, Y., Husberg, W., Falk, M., Knudsen, A. en Saemundsson, 
E., Work today and in the future Perspectives on Occupational Safety and Health challenges 
and opportunities for the Nordic labour inspectorates - Report authored by the Nordic 
Future of Work Group, Helslinki, Ministry of Social Affairs and Health, 2020.
Middleton, J., Reintjes, R. en Lopes, H., Meat plants - a new front line in the covid-19 
pandemic, BMJ, 2020.
MSN, 17 april 2020, How did migrant worker dormitories become Singapore’s biggest 
coronavirus cluster?, https://www.msn.com/en-sg/news/other/how-did-migrant-
worker-dormitories-become-singapores-biggest-coronavirus-cluster/ar-BB12MSlQ.
Myria, 2 oktober 2020, Myria roept nieuwe regering op beleid te baseren op feitenkennis 
en respect voor grondrechten, https://www.myria.be/nl/ontwikkelingen/myria-roept-
nieuwe-regering-op-beleid-te-baseren-op-feitenkennis-en-respect-voor-grondrechten-
persbericht.
Myria, 20 maart 2020, COVID-19: Beschermingsmaatregelen mét respect voor de 
grondrechten, https://www.myria.be/nl/publicaties/covid-19-beschermingsmaatregelen-
met-respect-voor-de-grondrechten.
NAR, Advies Nr. 2.182 - Ontwerp van actieplan Sociale Fraudebestrijding 2021, Brussel, 
NAR, 2020.
Narula, R., Policy opportunities and challenges from the COVID-19 pandemic for 
economies with large informal sectors, Journal of International Business Policy, pp. 1-9, 
2020.
NBB, The economic impact of immigration in Belgium, Brussel, NBB, 2020.
NBB, De zwarte economie in de Belgische nationale rekeningen. Cijfers 2007 en evaluatie 
van de hogere ramingen gesuggereerd, Brussel, NBB, 2010.
NBB, Verslag 2009. Economische en financiële ontwikkeling, Brussel, NBB, 2009. 270
Neven, J-F ., Covid et droit social : nouveaux chantiers ouverts par une crise, JT T,  nr. 
1375, pp. 401-409, 2020.
news.Belgium, 23 september 2020, Sociale inspectiediensten en politie samen ten strijde 
tegen economische uitbuiting, https://news.belgium.be/nl/sociale-inspectiediensten-en-
politie-samen-ten-strijde-tegen-economische-uitbuiting.
Nieuwe Oogst, 2 juni 2020, Veel Amerikaanse landarbeiders besmet tijdens oogstpiek, 
https://www.nieuweoogst.nl/nieuws/2020/06/02/veel-amerikaanse-landarbeiders-
besmet-tijdens-oogstpiek.
OESO, T ax Morale: What Drives People and Businesses to Pay T ax?, Parijs, OECD, 
2019.
OESO, Measuring the Non-Observed Economy: A Handbook, Parijs, OECD, 2002.
Pacolet, J. en De Wispelaere, F ., The Informal Economy and the Present Economic 
Crisis in Europe: Is There an Influence?, in P . Saitta, J. Shapland en A. Verhage (eds.), 
Getting By or Getting Rich? The Formal, Informal and Criminal Economy in a Globalized 
World, Eleven International Publishing, 2013.
Pacolet, J. en De Wispelaere, F ., Naar een observatorium ondergrondse economie, 
Leuven, Acco, 2009.
Pacolet, J., Perelman, S., Pestieau, P ., Baeyens, K. en De Wispelaere, F ., Zwartwerk in 
België – Travail au noir en Belgique, Leuven, Acco, 2009.
Pacolet, J. en Strengs, T., De kost van fiscale en parafiscale uitgaven en ontwijking in 
België, Leuven, HIVA-KU Leuven, 2011.
Parry, C., Rear Admiral, My Falklands War and the Importance of Naval Corporate 
Memory, Eight Bells Book Lecture, Naval War College Museum.
Rasnača, Z., Essential but unprotected: highly mobile workers in the EU during the 
Covid-19 pandemic, ETUI Policy Brief, nr. 9, 2020.
Reuters, 22 mei 2020, How migrant worker outbreaks supercharged coronavirus spread in 
Singapore, https://www.reuters.com/article/us-health-coronavirus-singapore-clusters-
idUSKBN22Y29U.
RTBF , 13 april 2020, Entreprises qui ne respectent pas la distanciation sociale: la ministre 
Muylle relativise les chiffres, https://www.rtbf.be/info/belgique/detail_coronavirus-85-
des-entreprises-controlees-ne-respectent-pas-la-distanciation-sociale?id=10481061.
RTLNieuws, 15 juli 2016, Airbnb wil best gegevens met Amsterdam delen, maar alleen 
anoniem, https://www.rtlnieuws.nl/economie/bedrijven/artikel/254811/airbnb-wil-
best-gegevens-met-amsterdam-delen-maar-alleen-anoniem. DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
271
SIOD, Arrondissementscellen-statistieken 2020 - 1ste en 2de kwartaal gecumuleerd, 
Brussel, SIOD, 2020a.
SIOD, Arrondissementscellen-statistieken 2020 - 1ste, 2de en 3de kwartaal gecumuleerd, 
Brussel, SIOD, 2020b.
SIOD, Actieplan Sociale Fraudebestrijding 2020, Brussel, SIOD, 2019.
SIOD, Arrondissementscellen statistieken 2014 - 2019, Brussel, SIOD, 2017 - 2020.
Schneider, F ., Size and Development of the Shadow Economy of 31 European and 5 other 
OECD Countries from 2003 to 2013: A Further Decline, Unpublished manuscript, 
2013.
The Guardian, 25 juni 2020, Lorry drivers from outside EU ‘exploited’ in lockdown 
delivery surge, https://www.theguardian.com/world/2020/jun/25/lorry-drivers-from-
outside-eu-exploited-in-lockdown-delivery-surge.
Time, 20 april 2020, Why Singapore, Once a Model for Coronavirus Response, Lost 
Control of Its Outbreak, https://time.com/5824039/singapore-outbreak-migrant-
workers/.
Timmers, M., Van Puyenbroeck, J. en Emmery, K., Thuiswerken ‘nieuwe stijl’. 
Hoe verandert de coronatijd onze kijk op thuiswerk?, Brussel, Kenniscentrum 
Gezinswetenschappen, 2020.
Vandenbroucke, F ., Beleidsverklaring van de minister van Sociale Zaken, DOC 55 
1610/003, Brussel, De Kamer van Volksvertegenwoordigers, 2020.
van den Heuvel, S., van der Zwaan, L., van Dam, L., Oude-Hengel, K., Eekhout, I., 
van Emmerik, M., Oldenburg, C., Br ück, C., Janowski, P . en Wilhelm, C., Estimating 
the costs of work-related accidents and ill-health: An analysis of European data sources, 
EU-OSHA, 2017.
werkloosheid, hotspots van arbeidsmarktdynamiek? Sectorale impact, omvang en 
profiel van tijdelijke werkloosheid in de eerste maanden van de coronacrisis, Dynam 
working paper, Leuven, HIVA-KU Leuven, 2020.
Wagner, B. en Hassel, A., Posting, subcontracting and low-wage employment in the 
German meat industry, Transfer: European Review of Labour and Research, vol. 22, nr. 
2, pp. 163-178, 2016.
Wells, J.T., Occupational Fraud and Abuse, Austin, Obsidian Publishing Company, 
1997. 272
Werkgroep sociale impact COVID-19-crisis (WG SIC), Monitoring van de impact van 
COVID-19 op werkgelegenheid en sociale bescherming in België: analytische nota, versie 
30 oktober 2020, Brussel, 2020.
Williams, C.C., COVID-19 and Undeclared Work: Impacts, Challenges and Policy 
Responses, Sarajevo, Regional Cooperation Council, 2020.
Williams, C.C., Developing a Holistic Approach for T ackling Undeclared Work: a learning 
resource, Brussels, European Commission, 2017.
Williams, C.C. en Kayaoglu, A., COVID-19 and undeclared work: impacts and 
policy responses in Europe, The Service Industries Journal, 2020.
ZDF , 29 juli 2020, Verbot von Werkverträgen - Fleischbranche: Kabinett für schärfere 
Regeln, https://www.zdf.de/nachrichten/politik/coronavirus-fleischbranche-heil-
gesetz-kabinett-100.html.
Zeit Online, 10. december 2014, Fleischindustrie beutet osteuropäische Arbeiter 
systematisch aus, https://www.zeit.de/wirtschaft/2014-12/schlachthof-fleischindustrie-
arbeiter-osteuropa-ausbeutung. DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK IN BELGIE
273
DE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE OP DE EVOLUTIE VAN EN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK  
IN BELGIE
1. INLEIDING 227
2. DEFINITIE EN ASPECTEN VAN ZWARTWERK: ARBEIDSVEILIGHEID ALS WEZENLIJK 
 ONDERDEEL 229
3. EVOLUTIE EN STRIJD TEGEN ZWARTWERK TIJDENS DE COVID-19-PANDEMIE: 
 (EINDELIJK) ADEQUATE AANDACHT VOOR HET BELANG VAN GEZONDHEID EN VEILIGHEID 
 OP HET WERK!? 232
3.1. ENKELE TENTATIEVE BEVINDINGEN OVER DE EVOLUTIE VAN ZWARTWERK  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232
3.2. ENKELE TENTATIEVE BEVINDINGEN OVER DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243
4. ANTICYCLISCHE HANDHAVING ALS ONDERDEEL VAN DE STRIJD TEGEN ZWARTWERK 
 TIJDENS EN NA COVID-19 253
4.1. HET VERLAGEN VAN DE DRUK OM ZWARTWERK TE PLEGEN  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 254
VERHOGEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255
4.3. HET VOEREN VAN ANTICYCLISCHE HANDHAVING  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 256
5. CONCLUSIES EN BELEIDSAANBEVELINGEN 258
 REFERENTIES 262  ONTWIKKELINGEN VAN  
HET SOCIAAL EUROPA
CHRONOLOGIE: HET ANTWOORD VAN DE EUROPESE UNIE OP DE EERSTE GOLF
VAN DE COVID-19-PANDEMIE. JANUARI-AUGUSTUS 2020 277  277
CHRONOLOGIE: HET ANTWOORD 
VAN DE EUROPESE UNIE OP DE 
EERSTE GOLF VAN DE COVID-19-
PANDEMIE*
JANUARI-AUGUSTUS 2020
DOOR BORIS FRONTEDDU en DENIS BOUGET
Onderzoekscentrum Sociaal Europa (OSE)
VOORWOORD**
Op 17 november 2019 verschijnt het nieuwe coronavirus (COVID-19) in Wuhan in de 
provincie Hubei in Centraal-China. Vanaf 22 januari 2020 brengt de Chinese regering 
een inperkingsplan ten uitvoer. Op 30 januari roept de Wereldgezondheidsorganisatie 
(WGO) de internationale gezondheidsnoodtoestand uit en op 11 maart verklaart ze 
dat het om een pandemie gaat.
Binnen de Europese Unie (EU) stellen de meeste lidstaten tussen 8 en 17 maart 
2020 protocollen op voor gezondheidsbescherming en trachten ze hun acties te 
coördineren via de Europese Raad en de Raad van de EU, alsook de opvolging van de 
aanbevelingen van de Europese Commissie en Europese en internationale organisaties 
die actief zijn op het gebied van gezondheid. In dit kader nemen de lidstaten almaar 
restrictievere maatregelen, met name door middel van een algemene lockdown, sluiting 
van de landsgrenzen, beperking van het luchtverkeer, verplichte mondmaskerdracht, 
campagnes ter bevordering van maatregelen omtrent gezondheidsveiligheid en sluiting 
van scholen en bedrijven. Deze maatregelen worden geleidelijk opgeheven tussen eind 
april en midden mei 2020.
Enkele lidstaten voeren een ander beleid. Duitsland heeft bijvoorbeeld geen strikte 
inperkingsmaatregelen opgelegd, maar opteert voor een grootschalige detectiecampagne 
en social distancing. Zweden en Nederland (en aanvankelijk het Verenigd Koninkrijk) 
hebben een beleid gevoerd dat erop gericht is het virus zich te laten verspreiden onder 
* De inhoud van deze Digest is gewijd aan de respons van de EU op de eerste golf van COVID-19 en wordt in 
het Engels en het Frans gepubliceerd (in de vorm van een web addendum) in het volgende boek: Vanhercke, 
B., Spasova, S. en Fronteddu, B. (eds.), Social policy in the European Union: state of play 2020, Brussel, 
Onderzoekscentrum Sociaal Europa (OSE) en Europees Vakbondsinstituut (ETUI) (verschijnt in januari 
2021). De auteurs danken ETUI voor de toestemming voor de publicatie van deze Digest in het Belgisch 
Tijdschrift voor Sociale Zekerheid.
** Deze chronologie is grotendeels gebaseerd op de tijdlijn die werd opgesteld door Christophe Degryse 
(ETUI) met als titel: “COVID Social Impact Timeline”, zie: https://www.etui.org/covid-social-impact (enkel 
in het Engels) en op de “nieuwsbrieven gezondheidszorg” nr. 53 en 54 van Rita Baeten en Boris Fronteddu 
(OSE), zie: http://ose.be/health_newsletter/newsletter_gezondheidszorg.htm [geraadpleegd op 19 oktober 
2020]. 278
de bevolking om een collectieve immuniteit te bereiken en tegelijkertijd de meest 
risicovolle personen te beschermen.
JANUARI
28 januari: het Kroatische voorzitterschap van de Raad van de Europese Unie 
activeert de geïntegreerde regeling voor een respons op politiek niveau in crisissituaties 
(Integrated Political Crisis Response, IPCR) in de modus “informatieuitwisseling”. 
Kroatisch voorzitterschap van de Raad, persbericht van 28 januari 2020.
28 januari: de Europese Unie activeert het mechanisme voor civiele bescherming om 
Europese burgers te repatriëren. Dit volgt op een verzoek van Frankrijk om consulaire 
bijstand te verlenen aan zijn onderdanen in Wuhan, China. IP/20/142.
30 januari: de Europese Commissie doet een dringende oproep tot het indienen van 
blijken van belangstelling voor onderzoeksprojecten rond de epidemie, het klinische 
beheer ervan, de paraatheid en respons op het gebied van volksgezondheid. Europese 
Commissie, Advancing knowledge for the clinical and public health response to the 2019-
nCoV epidemic (enkel in het Engels).1
FEBRUARI
4 februari: het Europees Geneesmiddelenbureau (European Medicines Agency, EMA) 
activeert zijn beheerplan voor nieuwe gezondheidsbedreigingen. Het Bureau analyseert 
de beschikbare informatie over geneesmiddelen die in ontwikkeling zijn. Het werkt 
samen met de volksgezondheidsautoriteiten van de EU. EMA/57041/2020
13 februari: op basis van een oriëntatienota van het Kroatische voorzitterschap neemt 
de Raad conclusies aan over de uitbraak van COVID-19 met het oog op de versterking 
van de Europese en internationale samenwerking op het gebied van volksgezondheid 
en verwelkomt hij de respons van de EU op de dreiging van een eventuele pandemie. 
Raad van de EU, conclusies van 13 februari 2020.
24 februari: de Europese Commissie deblokkeert een hulppakket van 232 miljoen 
EUR ter ondersteuning van de Wereldgezondheidsorganisatie (114 miljoen), 
onderzoek (100 miljoen), het Afrikaanse continent (15 miljoen) en de repatriëring 
van Europese onderdanen die zich in Wuhan bevinden (3 miljoen). IP 20/316.
(1) Voor de raadpleging van de door de Europese Commissie (mede)gefinancierde onderzoeksprojecten 
in verband met COVID-19, zie: European Commission research projects on Coronavirus (enkel in het 
Engels), https://ec.europa.eu/info/research-and-innovation/research-area/health-research-and-innovation/
coronavirus-research-and-innovation_en [geraadpleegd op 19 oktober 2020]. CHRONOLOGIE: HET ANTWOORD VAN DE EUROPESE UNIE OP DE EERSTE GOLF VAN DE COVID-19-PANDEMIE
279
28 februari: de Commissie richt een aanbesteding tot de lidstaten voor de aanschaf van 
handschoenen en beschermende kledij. IP 20/523.2
MAART
2 maart 2020: het Kroatische voorzitterschap van de Raad van de EU zet de IPCR 
in de modus “volledige activering”. Raad van de EU, Persbericht van 2 maart 2020.
2 maart: het Europees Parlement schorst al zijn niet-wetgevende activiteiten. EP , PC 
D(2020)9024.
9 maart: Italië is het eerste Europese land dat zijn hele bevolking in lockdown plaatst. 
Euronews, 10 maart 2020.
10 maart: eerste vergadering van de uitvoerende stuurgroep van de EU over het tekort 
aan geneesmiddelen als gevolg van grote gebeurtenissen.3 EMA, 10 maart 2020.
11 maart: de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) noemt de uitbraak van 
COVID-19 een ‘pandemie’. WGO, Toespraak van de directeur-generaal van de WGO.
12 maart: het Europees Centrum voor ziektepreventie en -bestrijding (European Centre 
for Disease Prevention and Control, ECDC) beveelt social distancing en telewerk aan. Het 
Centrum roept op om alle personeelsleden en infrastructuren voor gezondheidszorg 
en langdurige zorg voor te bereiden op de aanpak van de pandemie. ECDC, 12 maart 
2020.
12 maart: de Europese Centrale Bank (ECB) kondigt nieuwe herfinancieringsoperaties 
op lange termijn aan, steun voor bankleningen voor de zwaarst getroffen actoren en 
een nieuw budget voor aankopen van activa.4 ECB, Monetary policy decisions (enkel 
in het Engels).
13 maart: de Europese Commissie publiceert een mededeling waarin ze alle 
instrumenten en mechanismen definieert die ze kan gebruiken om het hoofd te bieden 
aan de talrijke gezondheids-, sociale en economische uitdagingen die de pandemie met 
zich meebrengt. COM (2020) 112.
13 maart: de Europese Commissie neemt een aanbeveling aan waarin de 
marktdeelnemers en de bevoegde organismen en instanties worden opgeroepen alle 
maatregelen te nemen die hun ter beschikking staan om ervoor te zorgen dat het 
(2) De Europese Commissie heeft ook aanbestedingen uitgeschreven op 17 maart (brillen, gelaatsschermen, 
mondmaskers en beademingsapparatuur), 19 maart (laboratoriummateriaal waaronder testkits) en 17 juni 
2020 (geneesmiddelen voor intensieve verzorgingseenheden). 26 lidstaten hebben deelgenomen aan deze 
aanbestedingen. Zie: Europese Commissie, respons op het coronavirus, Volksgezondheid, https://ec.europa.
eu/info/live-work-travel-eu/health/coronavirus-response/public-health_nl [geraadpleegd op 4 november 
2020].
(3) Deze groep bestaat uit het Europees Geneesmiddelenbureau (EMA), de Europese Commissie en 
vertegenwoordigers van de bevoegde nationale autoriteiten.
(4) Zie item van 24 maart i.v.m. Pandemic Emergency Purchase Programme. 280
aanbod van persoonlijke beschermingsmiddelen voldoet aan de steeds toenemende 
vraag in de EU. PB L 79I van 16 maart 2020, pp. 1-5.
15 maart: de Europese Commissie neemt een uitvoeringsverordening aan 
die een voorafgaande toestemming oplegt voor de export van persoonlijke 
beschermingsmiddelen buiten de Unie. PB L 77I van 15 maart 2020, pp. 1-7 en PB 
C 91I van 20 maart 2020, pp. 10-15).5
16 maart: de Europese Commissie publiceert richtsnoeren om de controle aan de 
buitengrenzen van de EU te vergemakkelijken en te coördineren in het kader van de 
tijdelijke beperking van niet-essentiële verplaatsingen naar Europa.6 PB C 102I van 30 
maart 2020, pp. 3-11.
16 maart: de Europese Commissie publiceert richtsnoeren over de mobiliteit 
tussen lidstaten binnen de EU: de mobiliteit van zieken om toegang te krijgen tot 
gezondheidszorg; doortocht van grensarbeiders, vooral uit de gezondheidssector; 
vrij verkeer van essentiële goederen.7 Tegelijkertijd geeft de Commissie richtsnoeren 
voor grenscontroles en bevestigt zij dat medische apparatuur en materiaal essentiële 
goederen en diensten zijn waarvoor het vrije verkeer van cruciaal belang is. PB C 86I 
van 16 maart 2020, pp. 1-4 en PB C 86I van 16 maart 2020, pp. 1-4.
17 maart: een Oostenrijks vliegtuig, medegefinancierd door de Europese Unie, 
repatrieert 290 Europese burgers uit Marrakech (Marokko) naar Wenen. Het gaat 
om de eerste repatriëring die georganiseerd werd in samenwerking met het Europees 
mechanisme voor civiele bescherming in het kader van de gezondheidscrisis.8
17 maart: de Europese Raad stelt vijf prioriteiten vast: beperking van de verspreiding 
van het virus, beschikbaarstelling van medisch materiaal binnen de EU, bevordering 
van onderzoek, bestrijding van de sociaal-economische gevolgen van de pandemie en 
repatriëring van Europese burgers die vastzitten in derde landen. Conclusies van de 
voorzitter van de Europese Raad, 17 maart 2020.
17 maart: de Europese Investeringsbank (EIB) mobiliseert 40 miljard EUR om kleine 
en middelgrote ondernemingen en intermediaire ondernemingen te financieren. De 
lidstaten worden verzocht aanvullende garanties te geven om deze steun doeltreffend 
te maken. EIB, 2020-086-FR.
(5) Dit kader voor exportbeperkingen wordt versoepeld op 23 april (PB L van 24 april 2020, pp. 7-15).
(6) Zie ook: 11 juni 2020, de Commissie publiceert een mededeling waarin de lidstaten worden opgeroepen 
om de controle aan de buitengrenzen van de EU te handhaven tot 30 juni 2020. (COM(2020) 399).
(7) Zie in dit verband de mededeling van de Commissie over de tenuitvoerlegging van de in de richtsnoeren 
voor grensbeheersmaatregelen vastgestelde wegen ter bescherming van de volksgezondheid en ter waarborging 
van de beschikbaarheid van essentiële goederen en diensten. PB C 96I van 24 maart 2020, pp. 1-7.
(8) Voor alle repatriëringsvluchten zie: Europese Commissie, Summary tables of repatriation flights, 29 juli 
(enkel in het Engels), https://ec.europa.eu/info/sites/info/files/summary_tables_of_repatriation_flights_29_
july_2020_002.pdf [geraadpleegd op 19 oktober 2020]. CHRONOLOGIE: HET ANTWOORD VAN DE EUROPESE UNIE OP DE EERSTE GOLF VAN DE COVID-19-PANDEMIE
281
17 maart: de Europese Commissie richt een adviesgroep rond COVID-19 op. Deze 
groep, bestaande uit epidemiologen en virologen, is belast met het opstellen van 
richtsnoeren voor het beheer van risico’s in verband met de pandemie. C(2020) 1799.
18 maart: de Europese Commissie beveelt maatregelen aan met betrekking tot de 
nationale testing-strategieën en specificeert criteria om social distancing en lockdown 
van de bevolking op te leggen. Europese Commissie, COVID-19: EU recommendations 
for community measures en EC, COVID-19: EU recommendations for testing strategies 
(enkel in het Engels).
19 maart: de Europese Commissie keurt een mededeling goed over de tijdelijke 
kaderregeling inzake staatssteun ter ondersteuning van de economie. Deze maatregel 
opent de weg naar een lange reeks uitzonderlijke toestemmingen voor staatssteun en 
betekent een echte paradigmaverschuiving in het licht van het politieke beleid dat 
volgde op de financiële crisis van 2008.9 PB C 91I van 20 maart 2020, pp. 1-9.
19 maart: de Europese Commissie creëert in het kader van het mechanisme voor 
civiele bescherming van de EU een strategische reserve “RescEU” voor essentieel 
medisch materiaal. Dit wordt volledig gefinancierd door de EU; twee RescEU-centra 
zijn gevestigd in Duitsland en Roemenië. De verdeling van het materiaal naar de 
lidstaten wordt verzorgd door het coördinatiecentrum voor respons in noodsituaties. 
PB L 82I van 19 maart 2020, pp. 1-5.
23 maart: de ministers van Financiën van de EU activeren de algemene afwijkingsclausule 
van het Groei- en Stabiliteitspact. Deze maatregel schorst de procedures van het pact 
niet, maar laat toe tijdelijk af te wijken van de begrotingsverplichtingen. Raad van de 
EU, persbericht van 23 maart 2019.
23 maart: het European Competition Network (ECN) publiceert een verklaring die 
bedrijven in staat stelt samen te werken om aan de vraag te voldoen en herinnert eraan 
dat buitensporige prijzen zullen worden bestraft. ECN joint statement (enkel in het 
Engels).
24 maart: de Europese Commissie lanceert het “COVID-19 Clinical Management 
Support System”. Doel hiervan is de snelle uitwisseling van informatie tussen de 
door de lidstaten aangewezen ziekenhuizen als referentiecentra voor COVID-19 te 
vergemakkelijken. European Reference Network, persbericht van 30 maart 2020 (enkel 
(9) Op 4 april en 13 juni keurt de Commissie mededelingen goed waarin deze tekst wordt verduidelijkt, 
teneinde een lijst op te stellen van de aanvullende steunmaatregelen die verenigbaar worden geacht met het 
Gemeenschapsrecht (PB C 112I van 4 april 2020, pp. 1-9 en PB C 164 van 13 mei 2020, pp. 3-15). Voor 
raadpleging, zie: Europese Commissie, Competition, State aid rules and coronavirus (enkel in het Engels), 
https://ec.europa.eu/competition/state_aid/what_is_new/covid_19.html [geraadpleegd op 19 oktober 
2020]. 282
24 maart: de Europese Centrale Bank lanceert een tijdelijk programma voor de 
aankoop van activa, het Pandemic Emergency Purchase Programme (PEPP), met een 
budget van 750 miljard EUR tot eind 2020. PB L 91 van 25 maart 2020, pp. 1-4.
25 maart: de Europese Commissie herziet het werkprogramma Horizon 2020 om 
prioriteit te geven aan onderzoeks- en innovatieprojecten in de strijd tegen COVID-19. 
Horizon 2020, mededeling van 25 maart 2020 (enkel in het Engels).
25 maart: de Europese Commissie publiceert richtsnoeren voor de selectie van 
buitenlandse directe investeringen (BDI). Dit is een antwoord op de risico’s van de 
buitenlandse verwerving van capaciteit voor de gezondheidszorg of aanverwante 
activiteiten. PB C 99I van 26 maart 2020, pp. 1-5.
26 maart: het ECDC publiceert aanbevelingen voor het gebruik van stoffen 
mondmaskers, de sterilisatie van beademingstoestellen en chirurgische maskers in 
zorginstellingen in geval van een tekort aan materiaal. ECDC, T echnical report (enkel 
27 maart: de Europese Commissie neemt een mededeling aan om de lidstaten te helpen 
bij het handhaven en vergemakkelijken van luchtvrachtoperaties, met name voor essentiële 
goederen zoals levensmiddelen en medische benodigdheden. PB C 100I van 27 maart 
2020, pp. 1-4.
30 maart: het Europees Parlement en de Raad ondertekenen een verordening die de 
toekenning van financiële steun aan de lidstaten en aan de landen waarvan momenteel 
de toetreding tot de EU wordt onderhandeld, vergemakkelijkt in geval van “ernstige 
volksgezondheidsproblemen”. PB L 99 van 31 maart 2020, pp. 9-12.
30 maart: de Europese Centrale Bank raadt de kredietinstellingen aan om de uitkering 
van dividenden aan de aandeelhouders op te schorten en geen onherroepelijke 
verbintenissen meer aan te gaan met betrekking tot de betaling ervan, minstens tot 1 
oktober 2020. PB C 102I van 30 maart 2020, pp. 1-2.
30 maart: de Europese Commissie publiceert een mededeling met het oog op het 
vrije verkeer van werknemers die essentiële beroepen uitoefenen (met inbegrip van 
grensarbeiders en gedetacheerde werknemers). PB C 102I van 30 maart 2020, pp. 
12-14.
30 maart: de Europese Commissie roept de lidstaten op om hun nationale strategieën 
in het licht van haar aanbevelingen in perspectief te plaatsen en verdere maatregelen 
te nemen om de druk op de nationale gezondheidsstelsels te verminderen. Europese 
Commissie, European Commission Recommendations on health systems resilience (enkel 
30 maart: de voorzitters van de Raad en het Parlement ondertekenen het 
“Investeringsinitiatief Coronavirusrespons” dat de lidstaten 37 miljard EUR ter 
beschikking stelt door de cohesiefondsen te heroriënteren naar met name de 
versterking van de gezondheidsstelsels, de ondersteuning van kleine en middelgrote  CHRONOLOGIE: HET ANTWOORD VAN DE EUROPESE UNIE OP DE EERSTE GOLF VAN DE COVID-19-PANDEMIE
283
ondernemingen (kmo’s) en regelingen voor gedeeltelijke werkloosheid. De Raad breidt 
ook het toepassingsgebied van het Solidariteitsfonds van de Europese Unie uit om 
Europese middelen vrij te maken voor de strijd tegen COVID-19. PB L 99 van 31 
maart 2020, pp. 5-8 en pp. 9-12.10
30 maart: de Raad van de EU stelt een verordening vast tot opschorting van de 
verplichting voor luchtvaartmaatschappijen om ten minste 80% van hun start- en 
landingsslots te gebruiken. PB L 99 van 31 maart 2020, pp. 1-4.
APRIL
1 april: de Europese Commissie publiceert richtsnoeren over de gunning van 
overheidsopdrachten in geval van hoogdringendheid om de aanbestedende diensten 
toe te laten medisch materiaal en medische uitrusting aan te kopen. PB C 108I van 
1 april 2020, pp. 1-5.
1 april: negentien lidstaten11 publiceren een gezamenlijke verklaring waarin de Europese 
Commissie wordt opgeroepen om de nationale noodmaatregelen te monitoren om 
ervoor te zorgen dat deze niet in strijd zijn met de fundamentele waarden van de EU. 
Regering van Nederland, Diplomatic statement 01-04-2020 (enkel in het Engels).
2 april: de Europese Commissie stelt een verordening voor betreffende een Europees 
instrument voor tijdelijke steun ter beperking van het werkloosheidsrisico in 
noodsituaties (Support to mitigate Unemployment Risks in an Emergency, SURE). De 
regeling zou een leningscapaciteit tot 100 miljard EUR hebben om het hoofd te 
bieden aan de plotselinge toename van de nationale overheidsuitgaven als gevolg van 
nationale regelingen voor gedeeltelijke werkloosheid. Met het oog op de financiering 
hiervan wil de Commissie leningen aangaan op de financiële markten. COM (2020) 
139.
3 april: de Europese Commissie publiceert een mededeling waarin de lidstaten worden 
opgeroepen de grensoverschrijdende samenwerking te versterken, met name door het 
aanbod en de vraag naar plaatsen op het gebied van intensieve zorgen te coördineren en 
door het vervoer van patiënten en medisch personeel in noodsituaties te cofinancieren 
wanneer een lidstaat hulp aanvraagt via het mechanisme voor civiele bescherming. PB 
C 111I van 3 april 2020, pp. 1-5.
3 april: de Europese Commissie heft tijdelijk de btw en douanerechten op voor 
medische hulpmiddelen en persoonlijke beschermingsmiddelen die vanuit derde 
landen worden ingevoerd naar de EU. PB L 103I van 3 april 2020, pp. 1-3.
(10) Op 23 april 2020 nemen het Europees Parlement en de Raad aanvullende maatregelen in het kader van 
het “Investeringsinitiatief Coronavirusrespons Plus” om het gebruik van de structuur- en investeringsfondsen 
flexibeler te maken (PB L 130 van 24 april 2020).
(11) België, Bulgarije, Cyprus, Denemarken, Duitsland, Estland, Finland, Frankrijk, Griekenland, Ierland, 
Italië, Letland, Litouwen, Luxemburg, Nederland, Portugal, Roemenië, Spanje en Zweden. 284
6 april: EMA kondigt de invoering van het i-SPOC systeem aan waarmee 
farmaceutische bedrijven het bureau rechtstreeks kunnen informeren over de risico’s 
van een tekort aan geneesmiddelen die nuttig zijn voor de strijd tegen COVID-19. 
EMA, Persbericht van 6 april 2020 (enkel in het Engels).
6 april: de Commissaris voor de mensenrechten van de Raad van Europa, Dunja 
Mijatović, roept de 47 lidstaten op om dringende maatregelen te nemen om de rechten 
van de gedetineerden te beschermen. COE, Commissaris voor de mensenrechten, 
verklaring van 6 april 2020.
7 april: de Europese Centrale Bank neemt een pakket maatregelen aan om de 
financiering door banken van leningen aan ondernemingen en huishoudens te 
vergemakkelijken. ECB, ECB announces package of temporary collateral easing measures 
8 april: de Europese Commissie, de lidstaten, de European Blood Alliance (EBA), 
het ECDC en andere gezondheidswerkers ontwikkelen een gemeenschappelijk 
programma voor donatie, inzameling, controle, behandeling, opslag, distributie en 
opvolging van plasma voor de behandeling van COVID-19. Europese Commissie, 
COVID-19 Convalescent Plasma Transfusion.
8 april: de Europese Commissie publiceert richtsnoeren om het risico op een tekort 
aan essentiële geneesmiddelen te verminderen. PB C 116I van 8 april 2020, pp. 1-6.
8 april: de Europese Commissie publiceert een tijdelijk kader dat bedrijven onder 
voorwaarden toelaat om de productie, het voorraadbeheer en de distributie te 
coördineren om tekorten aan essentiële medische apparatuur en producten te 
voorkomen. PB C 116I van 8 april 2020, pp. 7-10.
8 april: de Europese Commissie verzoekt de lidstaten en geassocieerde landen van 
het Schengengebied om de beperking van niet-essentiële verplaatsingen vanuit derde 
landen naar de EU+-zone te verlengen tot 15 mei 2020. COM (2020) 148.
8 april: het ECDC publiceert aanbevelingen om patiënten zo snel mogelijk uit 
ziekenhuizen te halen om de zorgcapaciteit voor ernstig zieke patiënten te vrijwaren. 
ECDC, T echnical report (enkel in het Engels).
8 april: het ECDC is van mening dat het risico groot is dat de capaciteit van de 
gezondheids- en socialezekerheidsstelsels in de EU/EER en het Verenigd Koninkrijk 
wordt overschreden. ECDC, Rapid risk assessment: Coronavirus disease 2019 - eighth 
update (enkel in het Engels).
14 april: de Europese Commissie publiceert richtsnoeren waarin de lidstaten worden 
opgeroepen de gezondheid van werknemers in het zeevervoer, zeelieden, passagiers en 
andere personen aan boord van schepen te beschermen. PB C 119, 14 april 2020, pp. 
1-8. CHRONOLOGIE: HET ANTWOORD VAN DE EUROPESE UNIE OP DE EERSTE GOLF VAN DE COVID-19-PANDEMIE
285
15 april: de Europese Commissie publiceert richtsnoeren voor de in vitro diagnostische 
testen voor COVID-19 en hun prestaties. PB C 122I van 15 april 2020, pp. 1-7.
15 april: het Europees Parlement neemt een resolutie aan waarin de lidstaten worden 
opgeroepen maatregelen te nemen om ervoor te zorgen dat werknemers, inclusief 
zelfstandigen, worden beschermd tegen inkomensverlies als gevolg van de pandemie. 
Het dringt aan op een snelle uitvoering van de tijdelijke steun ter beperking van het 
werkloosheidsrisico in noodsituaties (SURE). EP , 2020/2616(RSP).
17 april: de voorzitters van de Europese Raad en de Europese Commissie publiceren 
een gemeenschappelijke routekaart voor de opheffing van de inperkingsmaatregelen. 
Het instrument voor noodhulp is het financiële luik en de voorbereiding voor 
herlancering na COVID.12 PB C 126 van 17 april 2020, pp. 1-11.
17 april: de Europese Autoriteit voor verzekeringen en bedrijfspensioenen (European 
Insurance and Occupational Pensions Authority, EIOPA) publiceert een beginselverklaring 
om de impact van COVID-19 op de sector van de bedrijfspensioenen te verzachten. 
EIOPA statement to mitigate the impact of Coronavirus on pensions, (enkel in het Engels).
17 april: de Europese Commissie publiceert richtsnoeren om de continuïteit van de 
asielprocedures te waarborgen en tegelijkertijd de gezondheid en de fundamentele 
rechten van personen te beschermen. PB C 126 van 17 april 2020, pp. 12-27.
17 april: het Europees Parlement en de Raad wijzigen de EU-begroting voor 2020 
door “de marge voor onvoorziene uitgaven” te gebruiken om de lidstaten dringend 
hulp te bieden en de mechanismen voor civiele bescherming en RescEU te versterken. 
PB L 125 van 21 april 2020, pp. 5-6.
21 april: de voorzitters van de Europese Raad en de Commissie publiceren een 
routekaart voor een globaal herstelplan dat met name gericht is op het herstellen van de 
volledige functionaliteit van de interne markt en op het leveren van een “ongekende” 
investeringsinspanning. Europese Raad en Europese Commissie, een routekaart voor 
herstel.
22 april: de ECB versoepelt haar criteria voor de aankoop van financiële effecten om te 
vermijden dat ratingbureaus de notering van Europese activa massaal verlagen. ECB, 
ECB takes steps to mitigate impact of possible rating downgrades on collateral availability 
23 april: het Europees Parlement en de Raad van de EU ondertekenen een verordening 
om de synergieën tussen het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO), 
(12) Om de lijst van acties te raadplegen die werden ondernomen via het Instrument voor noodhulp 
(productie en bevoorrading van behandelingen, transport van essentiële goederen, medische teams en 
patiënten, opleiding van gezondheidswerkers in de intensieve zorgen), zie: Europese Commissie, reactie 
op het coronavirus, instrument voor noodhulp, https://ec.europa.eu/info/live-work-travel-eu/health/
coronavirus-response/emergency-support-instrument_nl [geraadpleegd op 19 oktober 2020]. 286
het Europees Sociaal Fonds (ESF) en het Cohesiefonds te versterken. PB L 130 van 
24 april 2020, pp. 1-6.
24 april: het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-
OSHA) publiceert richtsnoeren voor de terugkeer naar het werk, met name inzake 
risicobeoordeling, beheer van afwezigheden en telewerk. EU-OSHA, COVID-19: 
terug naar de werkplek – Aanpassing van Werkplekken en veiligheidsmaatregelen voor 
werknemers.
24 april: de voorzitster van de Europese Commissie lanceert in samenwerking met 
andere internationale actoren, waaronder de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO), 
een oproep tot giften om de toegankelijkheid van opsporings- en behandelingstesten 
en de ontwikkeling van vaccins te verbeteren. Europese Commissie, wereldwijde 
respons op het coronavirus.
24 april: het Europees Parlement en de Raad van de EU ondertekenen een verordening 
waarbij het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV) wordt 
gemachtigd om specifieke maatregelen in de visserij- en aquacultuursector te 
ondersteunen om de gevolgen van de pandemie te beperken. PB L 130 van 24 april 
2020, pp. 11-17.
29 april: de Europese Commissie neemt een pakket maatregelen aan ter ondersteuning 
van het lucht-, spoor-, zee-, wegvervoer en de binnenvaart. Voor al deze maatregelen 
zie: Europese Commissie, Coronavirus: package of measures to support transport sector 
MEI
4 mei: de Europese Commissie neemt elf uitvoeringsverordeningen aan ter 
ondersteuning van de agrovoedingssector en stelt de lidstaten voor om de fondsen 
voor plattelandsontwikkeling te gebruiken om landbouwers en voedingsbedrijven 
schadeloos te stellen. PB L 140 van 4 mei 2020.
6 mei: de Europese Commissie publiceert haar economische vooruitzichten voor het 
voorjaar van 2020 en stelt een “diepe en ongelijke” recessie en een onzeker herstel vast. 
Europese Commissie, European Economic Forecast, Spring 2020 (enkel in het Engels).
8 mei: de Europese Commissie publiceert een mededeling om het vrije verkeer 
van gezondheidswerkers te waarborgen en de erkenning van hun kwalificaties bij 
grensoverschrijdend verkeer te vergemakkelijken. PB C 156 van 8 mei 2020, pp. 1-4.
8 mei: de ministers van Financiën van de eurozone komen tot een akkoord over de 
modaliteiten van de ondersteuningsregeling voor de bestrijding van de pandemische 
crisis (Pandemic Crisis Support). Het betreft een kredietlijn van 540 miljard EUR. De 
leningen zullen worden toegekend via het Europees Stabiliteitsmechanisme (ESM) op 
voorwaarde dat de lidstaten van de eurozone die steun aanvragen, zich ertoe verbinden 
deze fondsen te gebruiken voor de financiering van directe en indirecte kosten in  CHRONOLOGIE: HET ANTWOORD VAN DE EUROPESE UNIE OP DE EERSTE GOLF VAN DE COVID-19-PANDEMIE
287
verband met gezondheidszorg, behandeling en preventie van COVID-19. Eurogroep, 
Eurogroup Statement on the Pandemic Crisis Support (enkel in het Engels).
13 mei: de Europese Commissie publiceert richtsnoeren en aanbevelingen om 
de beperkingen op recreatieve reizen geleidelijk af te schaffen en toeristische 
ondernemingen in staat te stellen hun activiteiten weer op gang te brengen. Om alle 
teksten van het “toerismepakket” te bekijken. IP 20/854.
18 mei: Duitsland en Frankrijk doen een voorstel voor een Europees herstelplan van 
500 miljard EUR. Het voorstel voorziet met name in de mogelijkheid voor de EU 
om op de financiële markten te lenen. France Diplomatie, Frans-Duits initiatief voor 
Europees herstel naar aanleiding van de coronacrisis.
19 mei: tijdens de 73e Wereldgezondheidsvergadering van de 
Wereldgezondheidsorganisatie nemen 130 landen een resolutie aan waarin ze zich 
ertoe verbinden een eerlijke toegang te verzekeren tot alle producten en technologieën 
die essentieel zijn voor de bestrijding van COVID-19. WGO, een historische 
gezondheidsvergadering die eindigt met een wereldwijd engagement voor de respons 
op COVID-19.
19 mei: het ECDC publiceert richtsnoeren voor de lidstaten, die voorzien in de 
invoering van monitoringsystemen bij instellingen voor langdurige zorg en die 
doelstellingen voor monitoringstrategieën vaststellen. ECDC, Surveillance of 
COVID-19 at long-term care facilities in the EU/EEA (enkel in het Engels).
19 mei: de Raad van de EU neemt het Europese instrument “SURE” aan voor tijdelijke 
steun ter beperking van het werkloosheidsrisico in noodsituaties. PB L 159 van 20 mei 
2020, pp. 1-7, zie item van 2 april.
20 mei: de Europese Commissie publiceert haar landenspecifieke aanbevelingen in het 
kader van het Europees semester. Voor het eerst worden gezondheidsaanbevelingen 
gericht aan alle lidstaten. Europese Commissie, 2020 European Semester: Country 
Specific Recommendations/Commission Recommendations.
26 mei: de EIB stemt in met de oprichting van een pan-Europees garantiefonds van 
25 miljard EUR voor de financiering van ondernemingen die “levensvatbaar zijn op 
lange termijn maar in moeilijkheden verkeren”. Om het fonds operationeel te maken, 
moeten de lidstaten een bijdrage leveren aan dit budget. EIB, 2020-126-FR.
27 mei: het Europees Parlement en de Raad van de EU ondertekenen een besluit 
om bepaalde derde landen, die door de pandemie en de gevolgen daarvan zijn 
gedestabiliseerd, 3 miljard financiële steun te bieden ter ondersteuning van hun 
economieën en structurele hervormingen. PB L 165 van 27 mei 2020, pp. 31-37.
27 mei: het Europees Ondersteuningsbureau voor asielzaken (European Asylum Support 
Office, EASO) herneemt geleidelijk zijn activiteiten in Griekenland, Cyprus, Malta en 
Italië, nadat deze in maart 2020 waren verminderd in het kader van de pandemie. 
EASO, EASO resuming full operational activities in Member States (enkel in het Engels). 288
27 mei: de Europese Commissie publiceert een mededeling die de basis legt voor een 
herstelplan. Ze stelt voor om een nieuw instrument te creëren, “Next Generation EU” 
met een budget van 750 miljard EUR en een doelgerichte versterking van de EU-
begroting voor 2021-2027, waardoor de totale capaciteit van het herstelplan 1.850 
miljard EUR bedraagt. COM (2020) 456.
28 mei: de Europese Commissie stelt voor om van 2020 tot 2022 de financiële 
middelen van het EFRO, het ESF en het FEAD te verhogen om de lidstaten het 
hoofd te helpen bieden aan de sociale en economische gevolgen van de pandemie. 
COM (2020) 223.
28 mei: de Europese Commissie stelt voor om het toepassingsgebied van het Europees 
Sociaal Fonds plus (ESF+), met name de maatregelen ter ondersteuning van regelingen 
voor gedeeltelijke werkloosheid, uit te breiden tot personen die niet onmiddellijk 
sociaal-economisch kwetsbaar zijn. COM (2020) 447.
28 mei: de Europese Commissie stelt een nieuw gezondheidsprogramma “EU4Health” 
voor. Dat voorziet in maatregelen om het medisch personeel te versterken, de productie 
van geneesmiddelen en de levering van apparatuur veilig te stellen en de toegang tot 
essentiële goederen en diensten te waarborgen. EU4Health zou een uitzonderlijk hoog 
budget van 9,4 miljard EUR krijgen. COM (2020) 405.
29 mei: de Europese Commissie stelt een nieuw instrument voor ter ondersteuning 
van de solvabiliteit. Het is gebaseerd op het Europees strategisch investeringsfonds 
en heeft tot doel particuliere middelen te mobiliseren om “levensvatbare” bedrijven 
in de sectoren, regio’s en landen die het hardst door de pandemie worden getroffen, 
dringend te ondersteunen. COM (2020) 404.
29 mei: de Europese Commissie stelt een ontwerpverordening voor die het 
toepassingsgebied van het InvestEU-programma uitbreidt om beter in te spelen op 
de behoeften van de Europese economie en om de strategische autonomie van de 
belangrijkste sectoren te verzekeren. COM (2020) 403.
JUNI
2 juni: de Europese Commissie publiceert een voorstel voor een besluit tot wijziging 
van de modaliteiten van het mechanisme voor civiele bescherming. Dit moet de 
interventiecapaciteit van de Commissie vergroten en de EU meer autonomie geven in 
geval van een crisis, met name op het gebied van volksgezondheid. COM (2020) 220.
3 juni: de Europese Commissie stelt voor om de algemene begroting van de EU voor 
2020 te wijzigen en 11,5 miljard EUR uit te trekken om de gevolgen van de pandemie 
te bestrijden en de Europese economie nieuw leven in te blazen. COM (2020) 423.
3 juni: de Europese Commissie classificeert COVID-19 als pathogeen van risicogroep 3 
in het licht van de richtlijn die werknemers beschermt tegen de risico’s van blootstelling 
aan biologische agentia op het werk. Deze beslissing wordt fel bekritiseerd door de  CHRONOLOGIE: HET ANTWOORD VAN DE EUROPESE UNIE OP DE EERSTE GOLF VAN DE COVID-19-PANDEMIE
289
vakbonden die vroegen om het virus op te nemen in risicogroep 4. PB L 175 van 4 
juni 2020, pp. 11-14 en ETUC, Persbericht van 14 mei 2020 (enkel in het Engels).
3 juni: de Europese Federatie van T ransportwerknemers staakt alle activiteiten met het 
directoraat-generaal voor mobiliteit en transport (MOVE) van de Europese Commissie 
op het gebied van het luchtverkeer. In verschillende verslagen wordt melding gemaakt 
van ambtenaren van het DG die werkgevers aanmoedigen om de lonen te verlagen in 
de context van de pandemische crisis. ETF , Verklaring van 3 juni 2020 (enkel in het 
Engels).
4 juni: de ECB verhoogt het budget van het programma voor de aankoop van 
noodlijdende activa in geval van een pandemie (PEPP) met 600 miljard EUR tot een 
totaal van 1.350 miljard EUR. PB L 248 van 31 juli 2020, pp. 24-25.
8 juni: de Raad van de EU neemt maatregelen aan met betrekking tot het “Team 
Europa”-pakket, dat bedoeld is om financiële steun te verlenen aan derde landen om 
de strijd tegen COVID-19 te ondersteunen. Council conclusions on T eam Europe Global 
Response to COVID-19 (enkel in het Engels).
11 juni: de EIB verleent een krediet aan het bedrijf BioNTech voor de ontwikkeling 
en productie van een vaccin tegen het coronavirus. IP 20/1034.
13 juni: Frankrijk, Duitsland, Italië en Nederland tekenen een contract met 
AstraZeneca voor de aankoop van een eventueel vaccin tegen COVID-19. Frans 
Ministerie van Europa en Buitenlandse Zaken, Inclusive Vaccines Alliance reaches 
agreement with AstraZeneca (enkel in het Engels).
17 juni: de Europese Commissie stelt de Europese strategie voor vaccins tegen 
COVID-19 voor. Doel hiervan is te zorgen voor een voldoende productie van vaccins 
in de EU door middel van vroegtijdige aankoopcontracten waarbij gebruik wordt 
gemaakt van het noodhulpinstrument en een “aanpassing” van het regelgevingskader 
om de ontwikkeling, goedkeuring en beschikbaarheid van vaccins te versnellen. COM 
(2020) 245.
17 juni: de Administratieve Commissie voor de coördinatie van de 
socialezekerheidsstelsels publiceert een beslissing die aangeeft dat de gezondheidscrisis 
de toepassing van de normale procedures voor de terugbetaling van bepaalde sociale 
uitkeringen tussen lidstaten onmogelijk kan maken. PB C 259 van 7 augustus 2020, 
pp. 9.
18 juni: de Europese Commissie kondigt aan dat de lidstaten aanvullende financiering 
kunnen aanvragen bij het instrument voor noodhulp om het vervoer van goederen 
voor de eerste levensbehoeften, medische teams en patiënten met een COVID-19-
infectie te financieren. IP 20/1118.
19 juni: de Europese Commissie stelt een verordening voor ter ondersteuning van de 
“spoorwegmarkt” in de context van de pandemie. COM (2020) 260. 290
24 juni: de Raad van de EU keurt in eerste lezing het standpunt van het Parlement 
goed met betrekking tot een verordening die de toekenning van leningen door 
kredietinstellingen aan gezinnen en ondernemingen moet vergemakkelijken. PB L 
204 van 26 juni 2020, pp. 4-17 en COM (2020) 169.
25 juni: het Europees Geneesmiddelenbureau verleent een eerste voorwaardelijke 
vergunning voor het in de handel brengen van COVID-19. EMA, First COVID-19 
treatment recommended for EU autorisation (enkel in het Engels).
26 juni: de Europese Commissie publiceert een verklaring over de gezondheid en 
veiligheid van werknemers die mogelijk zijn blootgesteld aan COVID-19. Die 
benadrukt de verplichting voor de werkgever om alle nodige informatie over de 
gezondheids- en veiligheidsrisico’s en alle beschermings- en preventiemaatregelen en 
-acties mee te delen. PB C 212 van 26 juni 2020, pp. 8-10.
JULI
1 juli: de Europese Commissie doet een voorstel voor een aanbeveling van de Raad 
om het onderwijs en de beroepsopleiding van jongeren te versterken in het licht van 
de economische recessie en er tegelijk voor te zorgen dat ze gelijke tred houden met 
de verschijnselen van automatisering en digitalisering van de economie. COM (2020) 
275.
1 juli: tegen de achtergrond van de recessie publiceert de Europese Commissie een 
mededeling die de lidstaten aanmoedigt om gebruik te maken van de middelen 
die worden ingezet in het kader van het programma Next Generation EU en van de 
toekomstige EU-begroting om de werkgelegenheidssteun voor jongeren te verhogen. 
COM (2020) 276.
8 juli: het Europees Parlement neemt een resolutie aan over de rechten van 
personen met een handicap tijdens de COVID-19-crisis, waarin het belang van de 
toegankelijkheid van sociale en gezondheidsdiensten wordt benadrukt. Europees 
Parlement, 2020/2680(RSP).
15 juli: de Europese Investeringsbank keurt 16,6 miljard EUR extra financiering goed, 
met name om de gezondheidsrespons op COVID-19 en het economische herstel te 
ondersteunen. EIB, 2020-197-FR.
15 juli: de Commissie stelt maatregelen voor om de gezondheidsstelsels in de EU beter 
voor te bereiden op toekomstige COVID-19-golven, met name op het vlak van testing, 
contacttracing en beschikbaarheid van medische apparatuur. COM (2020) 318.
17 juli: het Parlement en de Raad van de EU nemen een tijdelijke afwijking van 
bepaalde voorschriften inzake klinische proeven aan om de ontwikkeling en toelating 
van vaccins tegen COVID-19 te versnellen. PB L 231 van 17 juli 2020, pp. 12-16.
17 juli: op verzoek van het Europees Parlement publiceert de Europese Commissie 
richtsnoeren om ervoor te zorgen dat de rechten van seizoenarbeiders die door de  CHRONOLOGIE: HET ANTWOORD VAN DE EUROPESE UNIE OP DE EERSTE GOLF VAN DE COVID-19-PANDEMIE
291
gezondheidscrisis ernstig in gevaar zijn gebracht, worden gerespecteerd. PB C 235I 
van 17 juli 2020, pp. 1-7.
17-21 juli: de Europese Raad bereikt een akkoord over de begroting voor 2021-2027 
en het herstelplan voor een totaalbedrag van 1.824,3 miljard EUR. De ambities van 
de Europese Commissie worden aanzienlijk naar beneden bijgesteld, met name wat 
betreft het programma “EU4Health”, dat van een budget van 9,4 miljard EUR naar 
1,67 miljard EUR gaat (zie item van 28 mei). Het ‘kernstuk’ van het post-COVID- 
relanceplan, de ‘faciliteit voor herstel en veerkracht’ heeft een budget van 672,5 
miljard EUR en zou moeten dienen om groene en digitale transities te financieren. 
Voorbeelden van mogelijke middelen voor de bestrijding van de pandemie zijn het 
ESF+ (88 miljard, een daling van 9% ten opzichte van de vorige begroting), het 
onderzoeksprogramma Horizon Europe (5 miljard EUR), het EU-mechanisme 
voor civiele bescherming (1,9 miljard EUR) en het investeringsondersteuningsfonds 
InvestEU (5,6 miljard EUR). Buitengewone Europese Raad, 17-21 juli 2020.
21 juli: het Europees Geneesmiddelenbureau zet een infrastructuur op voor de 
controle van behandelingen en vaccins tegen COVID-19 die in de dagelijkse klinische 
praktijk worden gebruikt. EMA, COVID-19: EMA sets up infrastructure for real-world 
monitoring of treatments and vaccines (enkel in het Engels).
22 juli: de Europese Unie cofinanciert voor 100 miljoen EUR een oproep van de 
Coalitie voor innovatie en paraatheid voor epidemieën (Coalition for Epidemic 
Preparedness Innovations, CEPI) ter ondersteuning van de snelle ontwikkeling en 
wereldwijde productie van COVID-19-vaccins. Europese Commissie, Coronavirus: 
EU supports vaccine research with additional €100 million (enkel in het Engels).
30 juli: de Europese Investeringsbank verstrekt een lening van 2 miljard EUR om de 
Italiaanse gezondheidssector te ondersteunen. EIB, 2020-212-FR.
31 juli: in het kader van het instrument voor noodhulp nodigt de Europese Commissie 
meer dan 200 bloedinzamelingsdiensten uit om financiering aan te vragen voor de 
aankoop van apparatuur voor de afname van plasma van bloeddonoren. IP 20/1435.
AUGUSTUS
1 augustus: de Europese Commissie financiert 23 onderzoeksprojecten in verband 
met de bestrijding van de pandemie voor een bedrag van 128 miljoen EUR. Europese 
Commissie, New research projects on coronavirus (enkel in het Engels).
19 augustus: de Europese Commissie zet via het noodhulpinstrument een 
multidisciplinair opleidingsnetwerk van gezondheidswerkers op ter ondersteuning van 
de intensieve verzorgingseenheden. IP 20/1498 (enkel in het Engels).
20 augustus: de Europese Commissie rondt een reeks verkennende gesprekken met 
farmaceutische bedrijven af over de aankoop van een mogelijk vaccin tegen COVID-19 
om de EU-vaccinbevoorrading te verzekeren. IP 20/1494. 292
22 augustus-28 augustus: de Europese Commissie levert medisch materiaal en 
beschermingsmiddelen aan Ivoorkust en Venezuela in het kader van haar programma 
“Wereldwijde reactie op het coronavirus”. IP 20/1509 en IP 20/1532.
24 augustus: de Europese Commissie rondt verkennende onderhandelingen met het 
farmaceutische bedrijf Moderna af voor de mogelijke aankoop van vaccindosissen. Dit 
is het vijfde bedrijf waarmee de Commissie besprekingen over een afnamecontract is 
begonnen. IP 20/1513.
27 augustus: de Europese Commissie tekent een eerste overeenkomst met AstraZeneca. 
Dit zou de aankoop van 300 miljoen vaccindoses door de lidstaten mogelijk moeten 
maken en omvat een optie voor 100 miljoen extra doses die naar evenredigheid van 
de bevolking moeten worden verdeeld. Deze overeenkomst zou ook vaccingiften 
mogelijk maken aan derde landen met “lage of gemiddelde inkomens”. IP 20/1524.
31 augustus: de Europese Commissie bevestigt haar engagement om deel te nemen 
aan het COVAX-mechanisme en investeert er 400 miljoen EUR in. COVAX, dat 
wordt geleid door Gavi, de Vaccin Alliantie13, de Coalitie voor innovatie en paraatheid 
voor epidemieën (CEPI)14 en de WGO, is een structuur om de ontwikkeling van 
een vaccin tegen COVID-19 te versnellen en een brede en eerlijke verdeling ervan te 
verzekeren. IP 20/1540.
(13) https://www.gavi.org/fr [geraadpleegd op 19 oktober 2020].
(14) https://cepi.net/ [geraadpleegd op 19 oktober 2020]. ALGEMEEN BESLUIT
DE SOCIALE ZEKERHEID ALS SOCIAALECONOMISCHE STABILISATOR TIJDENS 
DE COVID-19-CRISIS: ALGEMEEN BESLUIT  295  295
DE SOCIALE ZEKERHEID  
ALS SOCIAALECONOMISCHE 
STABILISATOR TIJDENS DE COVID-19-
CRISIS: ALGEMEEN BESLUIT1
Ruim een half miljoen Belgen werd al door het virus besmet. Wellicht ligt het werkelijke 
aantal nog veel hoger en er worden nog dagelijks nieuwe besmettingen geregistreerd. 
Ruim 15.000 Belgen overleden inmiddels aan de gevolgen van die besmetting. Voor 
vele anderen veroorzaakte de besmetting chronische aandoeningen.
Onze bijzondere erkentelijkheid gaat uit naar de werknemers en zelfstandigen in de 
gezondheidssector en in andere cruciale sectoren en essentiële diensten die door het 
uitvoeren van hun taken het risico liepen om door het virus besmet te worden. T ragisch 
genoeg werd een belangrijk aantal onder hen ook daadwerkelijk door het virus besmet 
en zijn sommigen onder hen zelfs aan de gevolgen van deze besmetting overleden.
DE DIRECTE GEVOLGEN VAN DE COVID-19-PANDEMIE
Loontrekkenden die door het virus werden besmet en werkzaam zijn in de 
gezondheidszorg en daarbij een duidelijk verhoogd risico lopen om besmet te worden 
door het virus, komen in aanmerking voor schadeloosstelling wegens beroepsziekte als 
de infectie medisch in verband kan staan met de risicodragende beroepsactiviteit. Deze 
regeling geldt ook voor leerlingen en studenten die stage lopen.
Tot op 24 november 2020 werden er bij FEDRIS 9.844 aangiften van coronaslachtoffers 
in de zorgsector geregistreerd. Dat zijn mensen die volgens hun arbeidsarts het 
slachtoffer zijn geworden van een besmetting met het COVID-19-virus. 84% van 
de aangiften betreft vrouwen, het overige deel betreft mannen. Sinds oktober en 
november zien we helaas opnieuw een kleine piek in het aantal aangiften voor het 
personeel in de gezondheidszorg maar deze ligt veel lager dan in de periode april, mei 
en juni.
Tot op 24 november van dit jaar werden er bij FEDRIS 8.741 aanvragen voor 
vergoeding van COVID-19 in de zorgsector geregistreerd, waaronder tragisch genoeg 
ook zeven aanvragen wegens overlijden van het slachtoffer. Er werden al 2.580 
(1) In dit besluit wordt in belangrijke mate beroep gedaan op de bevindingen van de editie 27 november 
2020 van de “Monitoring van de gevolgen van COVID-19 op de werkgelegenheid en de sociale bescherming 
en België”, de analysenota die sinds 7 april 2020 vrijwel wekelijks wordt geactualiseerd door de Werkgroep 
Sociale Impact COVID-19-crisis (WG SIC), een samenwerkingsverband tussen de Federale Overheidsdienst 
(FOD) Economie (Statbel), de FOD Sociale Zekerheid, de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal 
Overleg (WASO), de Programmatorische federale Overheidsdienst (POD) Maatschappelijke Integratie, het 
Federaal Planbureau, de Nationale Bank van België, en de Openbare Instellingen van de Sociale Zekerheid. 296
beslissingen genomen, waaronder 689 beslissingen voor gezondheidszorgen en 1.645 
beslissingen waarbij een vergoeding werd toegekend voor tijdelijke ongeschiktheid.
Op 26 juni 2020 werd het Koninklijk besluit nr. 39 gewijzigd zodat loontrekkenden 
met COVID-19 die werkzaam zijn in cruciale sectoren en essentiële diensten en 
die daar in de periode van 18 maart tot en met 17 mei 2020 hebben gewerkt, een 
aanvraag voor vergoeding kunnen indienen. Tot op 24 november 2020 werden er voor 
deze categorie 130 aangiften door de arbeidsarts en 260 aanvragen voor vergoeding 
geregistreerd, waaronder twee aanvragen bij overlijden.
Wie niet in de gezondheidssector werkt en ook niet gedurende de periode van 18 
maart tot en met 17 mei werkzaam was in één van de cruciale sectoren en essentiële 
diensten, kan eventueel ook erkend worden via het ‘open systeem’. Deze personen 
moeten niet alleen blootgesteld zijn aan het beroepsrisico van de ziekte, zij moeten 
bovendien bewijzen dat zij de ziekte werkelijk door het werk hebben opgelopen. In 
dit kader werden er tot op 24 november 2020 11 aangiften door de arbeidsarts en 41 
aanvragen ingediend waaronder één aanvraag bij overlijden.
De inzet van de mensen in deze sectoren, vaak ondergewaardeerd, heeft beleidsmakers 
bewust gemaakt van de noodzaak van een structurele herwaardering van deze sectoren 
en beroepen, door betere arbeidsvoorwaarden en een betere verloning. Als we de 
kwaliteit van ons gezondheidssysteem overeind willen houden, moeten we er inderdaad 
voor zorgen dat voldoende mensen de uitdaging aannemen om in de zorgsector aan 
de slag te gaan. Ook de werkdruk, die ook al voor de pandemie erg hoog was in deze 
sectoren, kan hierdoor hopelijk worden verlaagd. Voor vele mensen in de zorgsector 
is hun beroep een roeping, maar ze verdienen daar niet alleen ons respect voor, maar 
ook de juiste waardering.
Ook andere werknemers en zelfstandigen werden uiteraard getroffen door het virus. 
Het virus heeft daarbij lak aan statuten en de evolutie van het aantal getuigschriften 
‘aanvang arbeidsongeschiktheid’ is dan ook zeer gelijkaardig voor loontrekkenden 
en zelfstandigen. Opgesplitst naar aandoening zien we een piek van COVID-19 in 
maart (ca. 21.000) en in mindere mate in april (ca. 6.000) en mei (ca. 1.800) en 
slechts beperkte cijfers in de volgende maanden (<1.000). Maar we verwachten dat we 
opnieuw een sterke stijging zullen vaststellen tijdens de herfstmaanden, aangezien ons 
land inmiddels door een tweede golf van besmettingen werd getroffen. Het aandeel 
afwezigheden wegens ziekte onder werknemers nam licht toe doorheen oktober, maar 
blijft onder het piekniveau in maart en april.
Momenteel zijn er veel aanwijzingen dat de COVID-19-epidemie vergelijkbare 
systemische effecten zal hebben als de financiële crisis van 2008. Als er over de globale 
impact van die crisis soms nog wordt gediscussieerd, zijn de meeste epidemiologische 
studies het over één punt eens: het is op de geestelijke gezondheid dat een impact van 
die crisis het meest meetbaar is geweest. Ook nu laten de eerste empirische onderzoeken 
naar geestelijke gezondheid al een algemene trend zien van verslechtering van de 
geestelijke gezondheid. Naast mentale gezondheid en problemen die rechtstreeks 
verband houden met de gezondheidstoestand van patiënten met COVID-19, is er 
ook het probleem van patiënten die lijden aan chronische aandoeningen en die hun  DE SOCIALE ZEKERHEID ALS SOCIAALECONOMISCHE STABILISATOR TIJDENS DE COVID-19-CRISIS: ALGEMEEN BESLUIT
297
zorg tijdens de epidemie hebben uitgesteld. Ook op het vlak van de gezondheidszorg 
zal deze crisis dus langdurige gevolgen hebben.
DE MACRO-ECONOMISCHE IMPACT VAN DE COVID-19-PANDEMIE
Ook de macro-economisch impact van de COVID-19-pandemie is aanzienlijk. In 
2020 werd het maatschappelijke functioneren herhaaldelijk opgeschort en, aangezien 
het een wereldwijde crisis betreft, werden ook de productie en de internationale handel 
grondig verstoord. Sommige economische sectoren, zoals cultuur en toerisme, werden 
daarbij harder getroffen dan andere, maar ook andere sectoren, zoals de detail- en 
kleinhandel, hadden te leiden onder de uitzonderlijke omstandigheden.
Het seizoengezuiverde, reële bbp nam in het eerste kwartaal van 2020, ten opzichte van 
het laatste kwartaal van 2019, met 3,6% af in de Eurozone en met 3,2% in de EU. Het 
betreft de sterkste dalingen op kwartaalbasis sinds het begin van de tijdreeksen in 1995. 
Provisionele cijfers van Eurostat geven echter aan dat het Europese bbp veel scherper 
daalde in het tweede kwartaal, toen de gezondheidsmaatregelen het economische leven 
omvangrijke beperkingen oplegde. Het bbp van de Eurozone kromp in het tweede 
kwartaal van 2020, ten opzichte van het eerste kwartaal, met 12,1 % en het bbp van de 
EU met 11,9 %. In België bedroegen de bbp-afnames in de eerste twee kwartalen van 
2020 respectievelijk -3,5% en -12,1%, eveneens volgens provisionele cijfers.
De voorzichtige herneming van de economische activiteit over de zomermaanden 
wordt bovendien door de vrijwel algemene nieuwe opstoot van de pandemie binnen 
de EU een halt toegeroepen. Specifiek voor de Belgische economie verwacht de 
Europese Commissie ontwikkelingen die sterk in de lijn liggen van het Eurozone-
gemiddelde: een afname van het bbp met 8,4% in 2020 en een gedeeltelijk herstel in 
2021 met een positieve groei van 4,1% (Europese Commissie, 2020). De Commissie 
wijst eveneens de voornaamste determinanten van de terugval in economische 
activiteit aan, die ook de snelheid en de volledigheid van het herstel zullen bepalen: 
de afgenomen binnenlandse vraag door de lockdownmaatregelen, verstoringen van 
de toeleveringsketen, een historische daling van het vertrouwen en ook de rem op de 
internationale handel, zowel in 2020 als in 2021.
DE IMPACT OP DE BELGISCHE ARBEIDSMARKT
Tom Bevers et al. beschrijven in hun bijdrage hoe de COVID-19-crisis in maart 
van dit jaar een schok op onze arbeidsmarkt veroorzaakte, die op dat moment in 
relatief goeden doen was. Alle evoluties op het vlak van werkgelegenheid, activiteit en 
werkloosheid waren op dat moment immers positief. Sommige indicatoren bevonden 
zich zelfs op recordniveau, al bleven er uiteraard belangrijke uitdagingen. Zo bleven we 
achter op het EU-gemiddelde wat de activiteitsgraad betreft, zagen kortgeschoolden 
hun arbeidsmarktachterstand verder groeien en was er bezorgdheid over de krapte op 
de arbeidsmarkt. Tot de situatie in maart op een ongezien plotse en ingrijpende manier 
wijzigde.
Voor België verwachtten de internationale instellingen in eerste instantie geen enorme 
impact op de werkloosheidscijfers, aangezien deze opgevangen werd door tijdelijke  298
werkloosheid, het overbruggingsrecht voor zelfstandigen, en de veralgemening – 
in de beroepen waar dat mogelijk is – van het telewerk, (ouderschaps)verlof en/of 
werkduurvermindering.
De Europese Commissie gaat uit van een relatief beperkte stijging van de Belgische 
werkloosheidsgraad van 5,9% in 2020 tot 7,0% in 2021 en daarna een herstel. Ook het 
Federaal Planbureau verwacht een stijging van de administratieve werkloosheid in dit 
en volgend jaar, maar tegen 2025 zou deze opnieuw evolueren tot het niveau van vóór 
de crisis, wat hoger is dan wat bereikt zou worden in een scenario zonder pandemie. 
Het is echter niet uitgesloten dat sommige bedrijven alsnog de boeken zullen moeten 
neerleggen, wat tot nieuwe ontslagen zou leiden. Voorlopig geven zowel de EAK-data2 
van Statbel als de voor seizoensinvloeden gezuiverde gegevens van Eurostat aan dat de 
werkloosheidsgraad toenam in de periode mei en juni-augustus van 2020.
De uitbraak van de COVID-19-pandemie heeft overheden wereldwijd aangezet 
om erg verregaande maatregelen te nemen met het oog op het vrijwaren van de 
volksgezondheid. Landen die dat konden hebben ook maatregelen genomen om de 
economische en sociale impact te beperken. Dat was ook het geval in ons land.
Door het inschakelen van erg verstrekkende maatregelen zoals de versoepelde toegang 
tot de tijdelijke werkloosheid wist België te vermijden dat de scherpe afname van 
activiteit tot een proportionele – en dus massale – ontslaggolf leidde. Er was ook 
financiële steun voor getroffen ondernemers om faillissementen van intrinsiek 
rendabele ondernemingen te vermijden. De getroffen zelfstandige ondernemers 
werden ondersteund via het overbruggingsrecht.
De grote schokdemper van de crisis was in ons land ongetwijfeld de versoepelde 
toegang tot het systeem van tijdelijke werkloosheid. Chloë Loÿen et al. beschrijven in 
hun bijdrage aan dit nummer zowel de tijdelijke reglementaire wijzigingen inzake de 
(tijdelijke) werkloosheid en presenteren de impact ervan aan de hand van de hiertoe 
ontsloten administratieve gegevens van de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA).
Het systeem van de tijdelijke werkloosheid gaat in zijn huidige vorm terug op de Wet 
van 3 juli 1978, maar in de praktijk was er al een soortgelijk stelsel vanaf 1944. De 
tijdelijke werkloosheid poogt het aantal ontslagen en de toename van de werkloosheid 
beperkt te houden, doordat het alternatief – een ontslag, eventueel gevolgd door een 
heraanwerving – veel hogere transactiekosten met zich zou meebrengen voor zowel de 
werkgevers als de werknemers. Het maakt de terugkeer naar de werkvloer bovendien 
eenvoudiger.
Maar het systeem werd vanaf 13 maart 2020 sterk versoepeld, zowel wat betreft de 
procedure, de toelatingsvoorwaarden als wat de vervangingsratio van de uitkering 
betreft, om de gevolgen van de COVID-19-crisis op te vangen. Er werd een flexibele 
toepassing van het begrip overmacht geaccepteerd en alle situaties van tijdelijke 
werkloosheid als gevolg van het COVID-19-virus werden automatisch beschouwd 
(2) De enquête naar de arbeidskrachten (EAK) is een sociaal-economische steekproefenquête bij huishoudens. DE SOCIALE ZEKERHEID ALS SOCIAALECONOMISCHE STABILISATOR TIJDENS DE COVID-19-CRISIS: ALGEMEEN BESLUIT
299
geen telewerkbare activiteit uitvoert of wanneer men de maatregelen rond het ‘sociaal 
afstand houden’ niet kon respecteren. En waar een werknemer in tijdelijke werkloosheid 
voordien 65% van zijn geplafonneerde gemiddelde loon (plafond van 2.754,76 EUR 
per maand) ontving, werd de uitkering verhoogd tot 70%. Daarbovenop werd nog een 
bedrag van 5,63 EUR per dag werkloosheid toegekend.
De versoepelde toegang leidde vanaf 16 maart 2020 tot een snelle stijging van de 
aanvragen tijdelijke werkloosheid. Wanneer we enkel naar de goedgekeurde aanvragen 
kijken, dan gaat het om 1.040.448 met betrekking tot maart en 1.246.605 met 
betrekking tot april.3 Een aanvraag, indien goedgekeurd, houdt de toelating in om 
een werknemer in tijdelijke werkloosheid te zetten. Dat betekent uiteraard niet dat 
de werknemer ook effectief elke dag op non-actief zal worden gezet. Zo kan er een 
aanvraag voor tijdelijke werkloosheid worden ingediend voor iemand die nadien 
arbeidsongeschikt blijkt te zijn, die van werkgever verandert of die niet aan de 
voorwaarden voldoet. Voor maart werden uiteindelijk 972.951 werknemers voor 
minstens één dag tijdelijke werkloosheid vergoed, voor april 1.178.186.
De versoepeling van de maatregelen had duidelijk een effect op de aantallen tijdelijk 
werklozen. Voor mei ontvingen 930.060 werknemers een uitkering voor ten minste 
één dag tijdelijke werkloosheid en voor juni nog 529.998 (13,2% van de werknemers). 
Doorheen juli, augustus en september bleef de tijdelijke werkloosheid echter 
hardnekkig. Er werden voor de maand juli 338.601werknemers voor minstens één 
dag tijdelijke werkloosheid vergoed (8,5% van de werknemers), in augustus waren dat 
er 304.178 (7,6%) en in september 183.935 (4,6%). Ook in de cijfers van de sociale 
secretariaten valt op dat in juni, juli, augustus en september de tijdelijke werkloosheid 
substantieel bleef en zich rond de 80.000 voltijdsequivalenten situeerde, en dat het 
aandeel tijdelijk werklozen dus onrustwekkend stabiel bleef. In de loop van oktober 
begon de tijdelijke werkloosheid naar aanleiding van de tweede golf opnieuw toe te 
nemen. Vanaf de derde week van oktober overstijgt hun aantal opnieuw 100.000 
voltijds equivalenten (VTE).
coronavirus. Er werd ook massaal overgeschakeld op telewerk. Maar liefst 46,4% van 
wie nog werkte deed dat via voltijds telewerk. In sommige gevallen werd er gekozen 
voor arbeidsduurvermindering of het coronatijdskrediet. Al deze maatregelen hadden 
als doel om het aantal ontslagen ten gevolge van de impact van de COVID-19-crisis 
op de economische activiteit te beperken. Voor wie toch werkloos was of werd in deze 
periode werden ook maatregelen genomen om het behoud van inkomen te garanderen, 
zoals bijvoorbeeld de tijdelijke bevriezing van de degressiviteit van de uitkeringen en 
het verlengen van het recht op inschakelingsuitkeringen met drie maanden.
(3) Bron: Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA). 300
De COVID-19-crisis had een zeer belangrijke weerslag op de inzet van atypische 
werknemers. Volgens de Dimona-aangiften bij de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid 
(RSZ), viel de uitzendarbeid na 18 maart 2020 met 25-30% terug. In augustus neemt 
het aantal uitzendkrachten in absolute termen weer toe en de terugval ten opzichte 
van 2019 bedraagt dan ongeveer 15%. In september komt er een lichte stijging en de 
terugval schommelt ten opzichte van 2019 rond -10%. Het blijft echter onduidelijk 
in welke mate uitzendkrachten die op tijdelijke werkloosheid zijn geplaatst, werden 
opgenomen in deze aantallen.
Ook de tewerkstelling van “extra’s” en “flexi-jobbers” in de horeca viel tijdens de eerste 
golf volledig stil. Met de heropening van de horecazaken vanaf 8 juni 2020 werden 
opnieuw extra’s en flexi’s ingezet in de horeca. In de zomermaanden is er doorgaans een 
daling van flexi/extra’s in horeca, o.a. door een groter aandeel studentenarbeid en meer 
flexiwerknemers die met vakantie zijn. Dat is nu minder het geval, zodat in juli het 
niveau van 2019 weer wordt bereikt omstreeks het midden van de maand juli. Eind 
juli en begin augustus vallen de aantallen weer wat terug, mogelijk onder invloed van 
de opnieuw verscherpte COVID-19-maatregelen. Vanaf het weekend van 15 augustus 
is er een lichte herneming van de activiteit, die zich doorzet in september. Die lichte 
herneming in de inzet van extra’s en flexi’s in de horeca zwakt opnieuw af vanaf begin 
oktober, door de tweede golf en de strengere maatregelen die in een aantal provincies 
al werden ingevoerd. De sluiting van de horeca vanaf 19 oktober heeft een duidelijke 
impact op de cijfers.
We stelden naar aanleiding van de COVID-19-crisis ook een forse afname van de 
detacheringsaanvragen in de LIMOSA-database vast. Tijdens de eerste inperkingsmaand 
in België (van 18 maart tot 17 april 2020) werden 38.809 meldingen geregistreerd, 
dat is minder dan de helft (49%) van de in dezelfde periode in 2019 geregistreerde 
meldingen (79.501). Grofweg gesteld is de klassieke arbeidsmigratie dus gehalveerd 
door de COVID-19-crisis.
De terugval van de studentenarbeid is moeilijker in te schatten, aangezien de Dimona-
aangifte voor studenten vaak voorafgaand aan de tewerkstelling gebeurt (zo zullen 
bijvoorbeeld voor een student die elke zaterdag in een winkel werkt, alle zaterdagen 
van 2020 aangegeven zijn), en heel wat werkgevers – hoewel ze gesloten zijn – de 
tewerkstellingen in Dimona niet hebben geschrapt. Voor de eerste week van de 
paasvakantie, klassiek een periode van verhoogde inzet van studenten, stelden we echter 
vast dat het aantal aangiftes van studentenarbeid met een derde was teruggelopen; 
deze daling werd later niet meer goedgemaakt. De hernieuwde sluiting van de horeca 
en daarna de detailhandel heeft uiteraard ook een impact op de tewerkstelling van 
studenten, vooral voor de weekendpieken. Het algehele niveau daalt maar zeer licht. 
Het blijft de vraag in welke mate deze Dimonacijfers een overschatting zijn van de 
werkelijk gepresteerde studentenarbeid.
Ook de zelfstandige ondernemers werden zwaar door de COVID-19-crisis getroffen. 
Marina Geeraert en Veerle De Maesschalk beschrijven in hun bijdrage aan dit nummer 
zowel de tijdelijke reglementaire wijzigingen inzake de (tijdelijke) werkloosheid en 
presenteren de impact ervan aan de hand van de hiertoe ontsloten administratieve  DE SOCIALE ZEKERHEID ALS SOCIAALECONOMISCHE STABILISATOR TIJDENS DE COVID-19-CRISIS: ALGEMEEN BESLUIT
301
gegevens van het Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen 
(RSVZ).
Een aantal categorieën moest verplicht de zelfstandige activiteit stoppen, anderen 
werden indirect getroffen bijvoorbeeld omdat zij voor hun zelfstandige activiteit sterk 
afhankelijk zijn van sectoren waarvoor een verplichte sluiting gold. Er werden snel 
maatregelen genomen om ook voor hen de gevolgen op te vangen, met name via een 
tijdelijke uitbreiding van het overbruggingsrecht. Ook werden maatregelen genomen 
met het oog op een versoepeling van betalingsfaciliteiten, zoals uitstel van sociale 
bijdragen, kwijtschelding van de verhogingen bij laattijdige betalingen, vrijstelling 
van de sociale bijdragen, mogelijke neerwaartse herziening van de sociale bijdragen, 
tijdelijke opschorting van de invorderingsprocedure. Aangezien statistische gegevens 
over zelfstandig werk beperkter zijn dan voor werknemers, vormt het beroep op 
deze ondersteuningsmaatregelen en het profiel van de begunstigden momenteel de 
belangrijkste bron van informatie over de sociaaleconomische impact van COVID-19 
voor zelfstandigen.
Er werd massaal beroep gedaan op het crisisoverbruggingsrecht voor zelfstandigen. In 
maart van dit jaar ontvingen al 378.045 zelfstandigen een volledig of partieel crisis-
overbruggingsrecht. In april waren dat er 396.845 en in mei 363.142. Voor die periode 
maart-mei ontving maar liefst 45% tot 50% van de zelfstandigen in hoofdberoep een 
crisisoverbruggingsrecht. Vanaf juni daalt dit aanzienlijk ten gevolge van de afbouw 
van de lockdownmaatregelen en de invoering van het relance-overbruggingsrecht 
vanaf juni 2020. In juni bedroeg het aantal betalingen nog 132.708, wat neerkomt op 
17% van het aantal zelfstandigen in hoofdberoep en in juli nog 47.414. In augustus 
en september ontvingen respectievelijk nog 44.503 en 36.860 zelfstandigen een crisis-
Sinds juni konden zelfstandigen een overbruggingsrecht ter ondersteuning van de 
heropstart aanvragen. Het gaat hierbij om zelfstandigen wier activiteit op 3 mei 
2020 nog beperkt of verboden was, en die hun zaak verplicht hebben moeten sluiten 
ten gevolge van de noodmaatregelen in het kader van de COVID-19-pandemie en 
daarbij een omzetverlies lijden van minstens 10% ten opzichte van hetzelfde kwartaal 
in 2018 of 2019. Deze uitkering, waarvan het bedrag gelijk is aan dat van het 
crisisoverbruggingsrecht, kan worden aangevraagd voor de maanden juni tot en met 
december 2020. Eind november werden 20.797 aanvragen geregistreerd voor juni, 
64.229 voor juli en 105.766 voor augustus. In september is dit gedaald tot 61.024 en 
17.520 in oktober.
Het totale aantal zelfstandigen dat uitstel van betaling van sociale bijdragen had 
aangevraagd bedroeg op 10 november 2020 154.466, terwijl in totaal 65.770 
zelfstandigen tot op die datum om vrijstelling van sociale bijdragen hadden gevraagd.
Cijfers over de impact van de tweede golf en de nieuwe lockdown-maatregelen 
voor zelfstandigen zijn bij het verschijnen van dit nummer nog niet beschikbaar. 
Het relanceoverbruggingsrecht werd verlengd tot eind december en wat het crisis-
overbruggingsrecht betreft, heeft de federale regering beslist het bedrag van de uitkering 
in de maanden oktober, november en, waarschijnlijk, december 2020 te verdubbelen  302
voor de zelfstandigen die rechtstreeks beoogd worden door de sluitingsmaatregelen 
opgelegd door de overheid (ministeriële besluiten van 18 en 28 oktober 2020 en 
elk ander daaropvolgend ministerieel besluit) en daardoor gedwongen worden hun 
zelfstandige activiteit volledig of gedeeltelijk te onderbreken. 
Ondanks deze maatregelen bestaat de vrees dat de COVID-19-crisis zal leiden tot een 
belangrijk aantal faillissementen. Hiervoor werd een zekere bescherming geboden door 
voor solvabele bedrijven geen faillissementen te laten uitspreken tot 17 juni 2020. De 
gegevens van Statbel over het aantal faillissementen van zelfstandigen vertonen tot 
dusver echter nog geen impact van de COVID-19-crisis. Voor de maanden januari 
tot maart bedroeg het aantal faillissementen gemiddeld 200. Voor de maanden april 
en mei liggen de cijfers aanzienlijk lager, gemiddeld 73, om in juni terug te stijgen tot 
145. Het cijfer voor juli bedraagt 115, waarmee het onder het cijfer voor juli 2019 
(147) blijft. Voor augustus werden 105 faillissementen geregistreerd bij zelfstandigen 
en voor september en oktober voorlopig respectievelijk 176 en 179, telkens onder het 
niveau van een jaar geleden.
DE IMPACT OP DE INKOMENSSITUATIE VAN DE BELGISCHE HUISHOUDENS
Dankzij de diverse maatregelen, waaraan ons socialezekerheidssysteem een belangrijke 
bijdrage leverde, lijkt de impact van de lockdown effectief te zijn verzacht. In het kader 
van ramingen over de economische vooruitzichten publiceerden zowel de Nationale 
Bank van België (NBB) als het Federaal Planbureau cijfers over de impact van de 
crisis op het (macro-economisch) reëel beschikbaar gezinsinkomen. Beide instellingen 
ramen de impact, in verhouding tot de omvang van de economische schok, als relatief 
beperkt in 2020. Volgens de NBB blijft de groei zelfs net positief, terwijl het Federaal 
Planbureau (FPB) een beperkte negatieve groei verwacht van 1,9%. Het FPB wijst 
erop dat bovendien de gedaalde inflatie lager blijft dan de indexering van lonen en 
uitkeringen. Beide instellingen wijzen op de rol van de sociale overdrachten in de 
stabilisatie van het beschikbaar gezinsinkomen.
Met behulp van een simulatiemodel bestuderen Yannick Thuy et al. van het 
Federaal Planbureau in hun bijdrage aan dit nummer de mogelijke impact van de 
maatregelen voor tijdelijke werkloosheid van werknemers en het overbruggingsrecht 
van zelfstandigen zowel voor specifieke typegevallen als voor de inkomensverdeling in 
zijn geheel. Deze studie mag dus niet gelezen worden als een studie van de volledige 
inkomensimpact van deze crisis of ruimer van de sociale impact van deze crisis, want 
om de oefening uit te voeren werden een aantal veronderstellingen gemaakt die van 
belang zijn om de resultaten verder te duiden.
Zo wordt er gefocust op het gemiddelde inkomensverlies op jaarbasis en dus niet 
specifiek op het inkomensverlies gedurende de inactiviteitsperiode als gevolg van de 
COVID-19-crisis en werd verder verondersteld dat werknemers en zelfstandigen, 
na respectievelijk de periode van tijdelijke werkloosheid of de periode met een 
overbruggingsrecht, terugkeren naar de situatie van voor de crisis. Ook het mogelijke 
inkomensverlies van kwetsbare groepen die niet kunnen terugvallen op de genoemde 
steunmaatregelen of die om één of andere reden een inkomensverlies ondervinden als 
gevolg van de COVID-19-crisis, werd niet in rekening gebracht. DE SOCIALE ZEKERHEID ALS SOCIAALECONOMISCHE STABILISATOR TIJDENS DE COVID-19-CRISIS: ALGEMEEN BESLUIT
303
Voor de bestudeerde typegevallen stelden Thuy et al. vast dat de netto vervangingsratio 
bij 1, 2 of 3 maanden onderbreking van de activiteit doorgaans meer dan 90% 
bedraagt. Voor werknemers is dit zelfs het geval in scenario’s waarbij er geen top-up 
van de werkgever zou zijn. De invloed van het al dan niet in rekening brengen van 
kinderen ten laste op de bestudeerde vervangingsratio’s is daarbij beperkt. De grootste 
verschillen in vervangingsratio’s doen zich voor in het scenario met 12 maanden 
tijdelijke werkloosheid of overbruggingsrecht, voornamelijk bij het gemiddelde en 
hoge loon- of inkomensniveau. Vervangingsratio’s van meer dan 100% komen voor de 
bestudeerde typegevallen enkel voor bij werknemers in het scenario met een maximale 
top-up van de werkgever.
Verder laten de verdelingsanalyses een gemiddelde verlies zien van 28 EUR of 0,8% 
van het beschikbaar inkomen per maand. Het verlies loopt zowel in absolute als 
relatieve termen op over de decielen. Globaal genomen is het effect per deciel en over 
alle decielen samen eerder klein te noemen. Gegeven dat Thuy et al. enkel naar de 
impact van de maatregelen gedurende de maanden maart, april en mei keken, en de 
eerdere resultaten voor de typegevallen, ligt dit ook in de lijn der verwachtingen.
Opmerkelijk is dat Thuy et al. in alle decielen individuen observeren voor wie het 
beschikbaar inkomen toeneemt als gevolg van de genomen maatregelen en dit 
zowel voor werknemers als voor zelfstandigen. Globaal genomen is de omvang van 
dit fenomeen beperkt en het situeert zich voornamelijk in de laagste decielen. Bij 
werknemers wordt deze vaststelling onder andere verklaard door de supplementen 
die boven op de procentueel berekende uitkering gegeven worden. Bij zelfstandigen 
is dit fenomeen een gevolg van het feit dat de uitkering een vast bedrag is, dat niet 
bepaald wordt als een percentage van het verloren inkomen. Deze classificatie van 
winst of verlies wordt ook in belangrijke mate gedreven door een veronderstelling 
over wat het bruto belastbaar inkomen is van de individuen die onderworpen zijn 
aan de bestudeerde maatregelen. Voor zelfstandigen vormen de in het kader van de 
inkomstenbelasting gerapporteerde netto winsten en baten het vertrekpunt. Deze 
worden vervolgens voor alle zelfstandigen gebruteerd op basis van een uniforme regel. 
Of deze conclusies ook overeind blijven in het licht van meer genuanceerde informatie 
over de bedrijfsuitgaven, -lasten en -verliezen kan met de gegevens waarover Thuy et 
al. beschikken niet bestudeerd worden.
Uit simulaties van de Federale Overheidsdienst Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal 
als het deeltijds inkomen het enige inkomen is. Deze resultaten liggen in de lijn van 
van 5 weken tijdelijke werkloosheid (op basis van de aanvragen die begin april werden 
ingediend) op het beschikbaar inkomen geraamd wordt op 0,4% op jaarbasis – 
rekening houdend met een volledige terugkeer naar de situatie van voor de crisis –, 
waarbij het effect kleiner zou zijn voor de laagste inkomenscategorieën. De duurtijd in  304
tijdelijke werkloosheid is dus van groot belang voor de uiteindelijke financiële impact. 
In september waren 326.899 werknemers, gecumuleerd, meer dan 51 dagen tijdelijk 
werkloos geweest.
Tine Vandekerkhove et al. van het HIVA stellen vast dat deze crisis niet één, maar twee 
gezichten heeft, een gelaagdheid die volgens de onderzoekers ook aan de basis ligt van 
het uiteenlopende gebruik van tijdelijke werkloosheid. Een belangrijk verschil met 
tijdelijke, i.e. economische werkloosheid tijdens de vorige financiële crisis is volgens 
hen dat in de huidige crisis een zeer brede waaier van sectoren ermee in aanraking 
komt. In de voorgaande crisis waren het vooral de klassieke industriële sectoren die 
er een beroep op deden. In de huidige crisis zijn er ook heel wat tertiaire en quartaire 
sectoren bij betrokken die door overmacht te kampen hebben met een plotse daling 
in het arbeidsvolume en daardoor hun werknemers tijdelijk niet aan het werk kunnen 
houden. De persistentie in het beroep op tijdelijke werkloosheid verschilt dan ook 
sterk naargelang van de sector.
De onderzoekers wijzen er ook op dat naast de beschermende functie het systeem ook 
een herstelfunctie heeft omdat het tijdelijke beroep op tijdelijke werkloosheid immers 
mogelijk moet maken dat het bedrijf snel klaarstaat om weer omzet te maken zonder 
extra arbeidskrachten te moeten aanwerven en te laten inwerken. In essentie dient de 
regeling immers om de band tussen werkgever en werknemer te behouden. Het feit dat 
in een korte tijd van enkele maanden, binnen de tijdsspanne van het tweede kwartaal 
2020, het gebruik van tijdelijke werkloosheid in zowat alle sectoren is teruggevallen, 
zonder evenredige toename van collectief ontslag of bedrijfssluitingen, toont aan dat 
het systeem heeft gewerkt als tijdelijke buffer – althans in de eerste maanden.
Volgens simulaties van het Joint Research Centre van de Europese Commissie is de 
impact van COVID-19 op het beschikbaar gezinsinkomen, de ongelijkheid en het 
armoederisico in België relatief beperkt, zowel in het geval van de (gesimuleerde) 
afwezigheid van noodmaatregelen en ook na het in rekening brengen van de 
maatregelen. Zo zou het (equivalent) beschikbaar gezinsinkomen ongeveer 4% dalen 
zonder maatregelen. De maatregelen halveren ongeveer het verlies. De stijging van het 
armoederisico daalt van ongeveer 3% (zonder maatregelen) naar minder dan 1% (met 
maatregelen).
De consumentenenquête van de NBB gaat na of het huishoudinkomen van 
de respondenten een negatieve impact heeft ondergaan van de crisis. Over alle 
huishoudens heen wijst de enquête op een vrij stabiel aandeel huishoudens die geen 
of beperkt (<10%) inkomensverlies lijden, In april en mei bedroeg dit resp. 73% en 
74%. Dit steeg licht in juni en bleef in de periode tot november stabiel op 79% 
tot 80%. Het aandeel huishoudens met een beperkte spaarbuffer (<3 maanden) blijft 
over de geobserveerde periode vrij stabiel: 28% in oktober ten opzichte van cijfers die 
fluctueren tussen 27% (juni) en 34% (juli) in de vorige maanden. In november ligt 
dit wat lager op 24%. Het aandeel huishoudens dat als kwetsbaar wordt aangemerkt 
(inkomensverlies>10% en spaarbuffer<3 maanden) lijkt licht te dalen: 12% in april 
tegenover 8% in augustus en 9% in september en 7% in oktober en november. DE SOCIALE ZEKERHEID ALS SOCIAALECONOMISCHE STABILISATOR TIJDENS DE COVID-19-CRISIS: ALGEMEEN BESLUIT
305
DE IMPACT OP ARMOEDE EN DE LEEFSITUATIE VAN KWETSBARE GROEPEN IN DE SAMENLEVING
Jeroen Barrez en Rudi Van Dam beschrijven in hun bijdrage ook de impact van de 
COVID-19-crisis op de armoede en in het bijzonder de kwetsbare groepen in onze 
samenleving, alhoewel zij gehinderd worden door de beperkte beschikbaarheid van 
accurate en actuele gegevens.
Ondanks de tijdens deze crisis genomen bijkomende maatregelen werden 
verschillende groepen in onze samenleving toch hard getroffen. Het gaat in de eerste 
plaats om kwetsbare groepen op de arbeidsmarkt. Deze hebben meestal een minder 
beschermde werksituatie of een minder stabiel arbeidscontract. Het gaat onder 
meer om uitzendkrachten, freelancers en sekswerkers, maar ook personen die in de 
informele economie actief zijn. Ook kwetsbare gezinnen met kinderen ondervinden 
talrijke moeilijkheden tijdens deze crisis, in het bijzonder de eenoudergezinnen en de 
gezinnen met zorgbehoevende kinderen. Daarnaast zijn er de personen die met een 
sociale minimum- of bijstandsuitkering in hun levensonderhoud voorzien. Zij leefden 
reeds voor de COVID-19-crisis met een inkomen rond of onder de armoedegrens, 
maar de crisis stelde hun problemen op verschillende levensdomeinen op scherp.
Zo vormt de ongelijke impact van de coronacrisis op het vlak van onderwijs en 
scholing potentieel één van de belangrijkste langetermijngevolgen. Maldonado en 
De Witte (2020) stellen op basis van eindtesten van leerlingen in het zesde leerjaar 
katholiek onderwijs substantiële leerverliezen vast.  Deze leerverliezen en de toename 
van de ongelijkheid zijn bovendien groter in scholen met kwetsbare leerlingen. 
Ongelijkheden zijn zowel binnen als tussen scholen gestegen. Voor Nederland worden 
gelijkaardige effecten vastgesteld (Engzell et al., 2020).
Naar aanleiding van de COVID-19-crisis heeft de Programmatorische federale 
Overheidsdienst Maatschappelijke Integratie (POD MI) een specifieke bevraging 
opgezet bij de OCMW’s, om de situatie sneller en meer gedetailleerd te kunnen 
opvolgen. Een vierde bevraging liep af in oktober en bevat gegevens over het aantal 
steunaanvragen bij de OCMW’s vanaf januari tot en met september (al zijn de 
resultaten voor september nog onvolledig). De resultaten tonen aan dat er in het begin 
van de crisis een stijging is van het aantal personen die beroep doen op een leefloon. Er 
wordt een stijging van het aantal personen met een leefloon ten opzichte van de vorige 
maand vastgesteld ten belope van 2,1% in maart en 1,2% in april van dit jaar. Daarop 
volgde een daling in mindere mate in mei (-0,4%) en juli (-0,4%), gevolgd door een 
dalende trend in juli (-2,7%). In de maanden augustus (0,8%) en september (-0,9%) 
stellen we globaal genomen een stabilisatie van het aantal leefloonbegunstigden vast 
(al gaat het voor de maand september nog om voorlopige gegevens). Van februari tot 
en met april nam het aantal leefloonbegunstigden toe met ongeveer 5.000 personen. 
Hun aantal daalde daarna evenwel in dezelfde mate van april tot juli. Niettemin is deze 
daling minder dan we doorgaans in deze periode van het jaar verwachten. Dit werd 
intussen ook bevestigd op basis van de administratieve gegevens, waarvan we over 
stabiele gegevens beschikken tot en met juni.
De evolutie van de andere maatschappelijke hulp- en dienstverlening is omgekeerd 
aan die van het leefloon. In het begin van de coronacrisis zien we eerst een daling, met 
name in maart en april, gevolgd door een stijging in juni en in mindere mate in juli.  306
In augustus zien we een lichte terugval, maar in september stijgt de vraag naar andere 
maatschappelijke hulp- en dienstverlening opnieuw.
De niet-dringende medische hulp nam af over de hele periode (met uitzondering van 
september), maar dit houdt wellicht verband met het uitstel van de niet-dringende 
medische zorg. De financiële hulp, die van maart tot en met mei daalde, steeg in juni 
tot op het niveau van voor de crisis, maar kende nadien een lichte terugval. Tot slot 
valt op dat de hulp voor schuldbemiddeling toenam tot in juli, vervolgens in augustus 
een gedeeltelijke terugval kende, maar in september opnieuw steeg. De voedselhulp, 
die in mei een hoogtepunt bereikte en ook in juni hoog bleef, vertoont sinds juli een 
neerwaartse trend. Maar sinds september stellen de POD MI, op basis van voorlopige 
gegevens, opnieuw een sterke toename van de voedselhulp vast.
meeste personen die zich wenden tot het OCMW in april geen inkomen (14,2%) 
ontvingen of een arbeidsovereenkomst (17,2%) hadden. In augustus stellen we een 
lichte verschuiving vast: van de personen die bij het OCMW aankloppen hadden de 
meeste geen inkomen (13,4%), een werkloosheidsuitkering (9,2%), een andere sociale 
uitkering (9,4%) of een arbeidsovereenkomst (9,8%). Het aandeel nieuwe aanvragen 
van personen met een arbeidsovereenkomst en werklozen lag in de eerste maanden van 
de crisis duidelijk hoger. Hoewel nog steeds een groter aandeel van de personen met een 
arbeidscontract of een werkloosheidsuitkering een steunaanvraag doet bij het OCMW 
dan voor de crisis, zien we dat dit aandeel geleidelijk afneemt. Bij de werklozen gaat 
het in de eerste maanden van de crisis wellicht vooral om tijdelijk werklozen, gezien 
het feit dat de volledige werkloosheid niet significant steeg in deze fase, en dat een 
aantal maatregelen werden genomen in de werkloosheid, zoals het bevriezen van de 
merken is dat de situatie voor de hulpaanvraag van 20% tot 30% van de begunstigden 
De meest kwetsbaren zijn echter diegenen die niet of onvoldoende (kunnen) terugvallen 
op de sociale bijstand. Deze groep bestaat onder meer uit dak- en thuislozen, mensen 
zonder wettelijk verblijf en asielzoekers.
Globaal genomen stelt de POD MI een stijging van het aantal geholpen daklozen door 
de OCMW’s vast, al wordt deze stijging reeds voor het uitbreken van de coronacrisis 
ingezet. Het aantal daklozen dat ten laste wordt genomen, ongeacht het soort hulp, 
wordt sinds de crisis geraamd tussen 9.000 en 11.000 personen.
De hulpverlening aan personen zonder wettig verblijfsrecht is in principe beperkt 
tot de dringende medische hulpverlening. Vreemdelingen met verblijfsrecht zijn dan 
weer vaak gebonden door de voorwaarde geen onredelijke belasting te vormen voor 
het bijstandssysteem van het land van verblijf. Uit signalen uit het werkveld blijkt 
dat vreemdelingen die hun werk verloren daarom vaak geen beroep durven doen op 
het OCMW, uit vrees hun verblijfsrecht te verliezen. Uitgeprocedeerde asielzoekers 
kunnen wel een verlenging van de materiele hulp in de opvang aanvragen maar de  DE SOCIALE ZEKERHEID ALS SOCIAALECONOMISCHE STABILISATOR TIJDENS DE COVID-19-CRISIS: ALGEMEEN BESLUIT
307
procedure en de beperkte beschikbaarheid van maatschappelijk werkers en advocaten 
maakt dit niet evident.
Ook de niet-uitgeprocedeerde asielzoekers ondervinden nadelen van huidige crisis. Zo 
worden asielzoekers geacht na 2 maanden door te stromen naar reguliere huisvesting, 
maar het vinden van een woning was zeker tijdens de lockdown niet evident.
Vele vreemdelingen ontbreekt het daarom niet alleen aan middelen om in hun 
levensonderhoud te voorzien, maar ook om de essentiële voorzorgsmaatregelen te 
nemen om zich te beschermen tegen COVID-19 (zoals de aankoop van handgels en 
mondmaskers). Sommigen trekken zich daarom terug in overdreven isolatie, anderen 
doen dit vanwege de onzekerheid over hun rechten en gebrek aan informatie hierover. 
Het gevolg is onder meer dat velen gezondheidsdiensten vermijden en daardoor een 
gevaar kunnen vormen voor zichzelf en de samenleving.
Frederic De Wispelaere en Dirk Gillis van het HIVA besteedden in hun bijdrage 
aandacht aan een bijzondere kwetsbare groep, namelijk zij die actief zijn in de 
schaduwzone van het zwartwerk. Om een eerste inschatting te maken van de evolutie 
van het zwartwerk tijdens de COVID-19-pandemie maakten zij onder meer gebruik 
gemaakt van controlecijfers van de Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst 
(SIOD). Volgens de onderzoekers is de kans reëel dat zich in bepaalde sectoren of 
voor bepaalde beroepen een (sterke) toename van de incidentie van sociale en fiscale 
fraude, waaronder zwartwerk, heeft voorgedaan of wellicht nog zal voordoen tijdens 
de economische herstelperiode.
Daarnaast lijkt de COVID-19-crisis soms ook de vorm van zwartwerk, en breder de 
vorm van sociale en fiscale fraude, wezenlijk te hebben gewijzigd. Deze vaststelling 
laat hen toe om de definitie van zwartwerk scherper te stellen, o.a. door te stellen dat 
de COVID-19-crisis heeft aangetoond dat de arbeidsveiligheid en gezondheid, en het 
niet respecteren ervan, een wezenlijk onderdeel van dit fenomeen uitmaakt.
Tijdens de COVID-19 pandemie lijkt zich volgens De Wispelaere et al. ook een 
verschuiving van de opdracht van de sociale-inspectiediensten voorgedaan te hebben. 
De nadruk lag immers op hun preventieve en adviserende rol, eerder dan op hun 
repressieve.
NAAR EEN RELANCE?
Tijdens de zomermaanden zagen we de eerste signalen van een mogelijk herstel, maar 
de tweede golf van de pandemie in het najaar brak deze beweging af. Alle prognoses 
in deze context zijn onderhevig aan een hoge mate van onzekerheid. De Europese 
Commissie (2020) merkt desalniettemin op dat er zich bepaalde patronen aftekenen: 
(1) de economische ontwikkeling zal in de eerste plaats worden bepaald door de evolutie 
van de pandemie; (2) de economische impact en het herstel zal sterk verschillen tussen 
landen, zowel omwille van de omvang van de pandemie als door de structuur van 
de nationale economie en de getroffen maatregelen; (3) de beleidsmaatregelen doen 
ertoe, voor bedrijven, voor de burgers, voor het vertrouwen op de financiële markten.  308
Verdere ondersteuningsmaatregelen bepalen de langetermijnschade aan de Europese 
economie.
Tine Vandekerkhove et al. vragen zich in hun bijdrage af hoe het nu verder moet 
met de rol van tijdelijke werkloosheid bij het economisch herstel. Hun bijdrage 
focust op een methode om de mate van heropleving van de verschillende sectoren 
op de arbeidsmarkt te identificeren vanuit de vorige recessieperiode, om aldus een 
inschatting te maken over de potentiële heropleving van sectoren die nu zijn getroffen 
door de coronacrisis. Deze methode steunt op de dynamiek in de tewerkstelling zoals 
we deze kunnen ontleden op basis van Dynam-gecorrigeerde data4 over werkgevers en 
werknemers in België en in de gewesten. De heropleving hangt ook samen met de vraag 
welke sectoren vermoedelijk tijdelijk worden getroffen door de coronacrisis en welke 
de cultuur en evenementensector, de beveiliging en reiniging, de detailhandel, …: 
sectoren die aanvankelijk hoog piekten in de cijfers over tijdelijke werkloosheid, terwijl 
de band tussen werkgever en werknemer meer inwisselbaar is. Van oudsher kennen 
deze sectoren meer jaar-op-jaar dynamiek en een groter verloop. Anderzijds zijn er 
de klassieke industriesectoren waarvoor het behoud van de band tussen werkgever en 
werknemer een grotere rol speelt, wat – niet toevallig – mee ondersteund wordt door 
de ‘klassieke’ economische werkloosheidsmaatregelen. Het zijn sectoren die minder 
dynamiek en dus ook minder personeelsverloop kennen, zo leert deze bijdrage. Het 
is vooral voor die groep van sectoren dat de federale overheid, in samenwerking met 
de regionale overheden, zal moeten inzetten op een juiste mix van bescherming en 
herstel, niet het minst via extra stimuli voor omscholing en reallocatie in of buiten 
het bedrijf.
Arthur Jacobs stelt terecht in zijn bijdrage dat zolang er geen vaccin bestaat tegen 
het virus, er allicht ook geen sprake kan zijn van een volledige terugkeer naar 
de pre-crisissituatie. Een vaccin zou de restricties in de productie opheffen en het 
potentitiële outputniveau zou zich herstellen, maar vervolgens lijkt het daadkrachtig 
stimuleren van de geaggregeerde vraag van overheidswege noodzakelijk om de 
laagconjunctuur te bestrijden. Wanneer deze budgettaire stimulans onvoldoende snel 
zou zijn of onvoldoende groot in omvang, dreigt bovendien permanente schade aan 
het productiepotentieel van onze economie, in de vorm van hysteresis-effecten. Ook 
bij krachtig budgettair optreden is het niet uitgesloten dat het herstel op de lange 
termijn onvolledig is. Ondanks de overheidssteun is het waarschijnlijk dat bepaalde 
levensvatbare ondernemingen hun activiteiten moeten terugschroeven, met name in 
zwaar getroffen sectoren zoals de industrie, de horeca en de cultuursector.
Vandaar het belang van een krachtig relancebeleid dat zich richt op de sectoren 
met het grootste groeipotentieel, niet alleen in termen van productie maar ook van 
werkgelegenheid, met name ook voor de groepen die zich nu meer in de marge van 
de arbeidsmarkt situeren. Met het oog op het minimaliseren van die schade is het 
beperken van de duur van de recessie echter primordiaal. Naast het relancebeleid 
(4) Met het Dynam-project genereren de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ) en HIVA–KU Leuven 
unieke cijfers over de trends in de dynamiek van de arbeidsmarkt. DE SOCIALE ZEKERHEID ALS SOCIAALECONOMISCHE STABILISATOR TIJDENS DE COVID-19-CRISIS: ALGEMEEN BESLUIT
309
van de overheid zal ook de evolutie van de internationale omgeving hiervoor een 
belangrijke determinant zijn, gezien de openheid van de Belgische economie.
IMPACT OP DE OVERHEIDSFINANCIEN
Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) verwacht een sterkere verslechtering in 
de overheidsfinanciën in de meest ontwikkelde economieën, onder meer wegens de 
krachtige fiscale respons in die landen, en de Nationale Bank van België voorspelt een 
toename van de Belgische schuldgraad met 19,4 procentpunten in 2020, gevolgd door 
een stagnatie op een hoog niveau in de volgende jaren. De NBB waarschuwt dat – zelfs 
wanneer men uitgaat van normale groeiniveaus vanaf 2022 – een primair deficit van 
4% van het bbp ervoor zorgt dat het pad van de publieke schuldgraad stijgend wordt.
Maar een zeer scherpe toename van de schuldgraad is niet noodzakelijkerwijs 
zorgwekkend en impliceert geen verdere budgettaire ontsporing in de toekomst. 
Baert et al. (2020) wijzen erop dat zolang de interestvoet die de overheid betaalt 
zeer realistisch in het licht van de reeds aangekondigde crisisrespons van de Europese 
Centrale Bank (ECB): de nominale rente op tienjarige Belgische obligaties werd in juni 
2020 zelfs negatief. Maar opdat de overheidsschuld gunstig zou evolueren op lange 
termijn moet volgens de auteurs in de eerste plaats een volledig economisch herstel 
beoogd worden, waarin hysteresis-effecten vermeden worden. Enkel op die manier 
kan het hoge primaire deficit, waar de NBB voor waarschuwt, vermeden worden. Ook 
Decoster (2020) is van oordeel dat discretionair handelen van de overheid dat de vraag 
stimuleert en in liquiditeitsnood verkerende ondernemingen ondersteunt essentieel 
is om een ontsporing van de overheidsschuld op lange termijn af te wenden, zelfs 
wanneer dit op korte termijn bijkomstige begrotingstekorten impliceert.
De COVID-19-crisis heeft ook belangrijke gevolgen gehad voor de financiering 
van de sociale zekerheid. Niet alleen zijn de uitgaven enorm gestegen door de 
toegenomen uitgaven voor tijdelijke werkloosheid en primaire ongeschiktheid, maar 
ook de inkomsten zijn fors gedaald. Ten gevolge van de COVID-19-crisis is immers de 
loonmassa gekrompen. De evenwichtsdotatie zal dit tekort opvangen, maar ook hier 
rijst de vraag naar de impact van de crisis op middellange termijn. De COVID-19-
crisis stelt de uitdaging van de financiering van onze sociale zekerheid verder scherp.
Deze toename is voor het grootste deel te wijten aan de neerwaartse bijstelling van 
de verwachtingen omtrent het verloop van het bbp in die periode ten gevolge van de 
coronacrisis, waardoor het gewicht van de sociale uitgaven in het bbp toeneemt. In 
de vooruitzichten van de Studiecommissie heeft de coronacrisis een veel beperktere 
impact op de vergrijzingskosten na 2025: meer dan drie vierde van de opwaartse  310
herziening van 2,2 procentpunt voor de periode tussen 2019 en 2070 vloeit voort uit 
de toename van de kosten tussen 2019 en 2025. De coronacrisis heeft de uitdagingen 
die de vergrijzing op budgettair vlak veroorzaakt dus op relatief korte termijn verhoogd 
en de nood aan structurele oplossingen is urgenter geworden.
BESLUIT
De sociale zekerheid heeft in ons land onmiskenbaar haar rol als economische stabilisator 
vervuld, zoals ze ook al eerder deed tijdens de financiële crisis van 2008. Dankzij de 
gemobiliseerde middelen is de koopkracht van de Belgen grotendeels gevrijwaard en 
is de sociale impact van de crisis minder dramatisch dan werd gevreesd. Toch heeft de 
crisis een aantal zwakheden aan het licht gebracht, voornamelijk wat betreft groepen 
in onze samenleving die niet of onvolledig beschermd zijn. De COVID-19-crisis heeft 
immers aangetoond wie door de mazen van het sociale vangnet valt of er onvoldoende 
beroep op kan doen. De geïdentificeerde kwetsbare groepen kunnen daarom een basis 
vormen om het sociale beschermingsnet op punt te stellen. Het verbeteren van de 
toegankelijkheid van onze sociale bescherming is dan ook een belangrijke uitdaging 
voor het beleid op korte en middellange termijn.
De data en inzichten die hier werden gepresenteerd, zijn het resultaat van ruim een half 
jaar samenwerking tussen de FOD Economie (Statbel), de FOD Sociale Zekerheid, 
de FOD WASO, de POD MI, het Federaal Planbureau, de Nationale Bank van 
België en de Openbare Instellingen van de Sociale Zekerheid. Daartoe verenigd in de 
Werkgroep Sociale Impact van de COVID-19-crisis (WGSIC), streven ze er sinds de 
tweede helft van maart naar om de sociale impact van deze crisis in kaart te brengen. 
Dankzij de inzet van alle gegevensleveranciers werden gegevens sneller ontsloten om 
een actuele monitoring mogelijk te maken. Maar de werkzaamheden houden hier niet 
op. Niet alleen is het einde van de crisis momenteel nog onzeker, maar er zijn nog tal 
van verbeteringen van onze monitoring mogelijk. Maar ik ben ervan overtuigd dat we 
dankzij deze doorgedreven samenwerking in de nabije toekomst belangrijke stappen 
vooruit zullen kunnen zetten.
Koen Vleminckx
FOD Sociale Zekerheid DE SOCIALE ZEKERHEID ALS SOCIAALECONOMISCHE STABILISATOR TIJDENS DE COVID-19-CRISIS: ALGEMEEN BESLUIT
311
Baert, Stijn, Cockx, Bart, Heylen, Freddy en Peersman, Gert, Economisch beleid in 
tijden van Corona: een kwestie van de juiste uitgaven te doen, Gentse Economische 
Inzichten, Gent, 2020.
Barrez, Jeroen en Van Dam, Rudi, Armoede en kwetsbare groepen tijdens de 
coronacrisis, Belgisch Tijdschrift voor Sociale Zekerheid, Brussel, 2020.
Bevers, Tom, Burnel, Valérie, Coenen, Ann, Gilbert, Valérie en Jacobs, Arthur, The end 
of the world as we know it? De impact van de COVID-19-uitbraak op de Belgische 
arbeidsmarkt, Belgisch Tijdschrift voor Sociale Zekerheid, Brussel, 2020.
Decoster, André, Hoe fel besmet COVID-19 onze overheidsfinanciën?, Leuvense 
De Witte, Kristof en Maldonado, Joana Elisa, De effecten van de COVID-19-crisis 
en het sluiten van scholen op leerlingprestaties en onderwijsongelijkheid, Leuvense 
Economische Standpunten, 181, Leuven, 2020.
De Wispelaere, Frederic en Gillis, Dirk, De impact van de COVID-19 pandemie op 
de evolutie van en de strijd tegen zwartwerk in België, Belgisch Tijdschrift voor Sociale 
Zekerheid, Brussel, 2020.
Engzell, Per, Frey, Arun en Verhagen, Mark, The collateral damage to children’s education 
during lockdown, https://voxeu.org/article/collateral-damage-children-s-education-
during-lockdown, 2020.
Europese Commissie, European Economic Forecast, Autumn, European Economy 
Institutional paper 136, Brussel, 2020.
Fronteddu, Boris en Bouget, Denis, Chronologie: het antwoord van de Europese 
Unie op de eerste golf van de COVID-19-pandemie. Januari-augustus 2020, Belgisch 
Tijdschrift voor Sociale Zekerheid, Brussel, 2020.
Geeraert, Marina en De Maesschalk, Veerle, Tijdelijke uitbreiding van het 
overbruggingsrecht als financieel vangnet voor zelfstandigen die inkomensverlies 
ondervinden als gevolg van de coronacrisis, Belgisch Tijdschrift voor Sociale Zekerheid, 
Brussel, 2020.
Jacobs, Arthur, Macro-economische impact van de uitbraak van het coronavirus: 
recessie, herstel en blijvende schade, Belgisch Tijdschrift voor Sociale Zekerheid, Brussel, 
2020.
Loÿen, Chloë, Nuyts, Nathalie en Segaert, Michiel, De impact van de COVID-
19-pandemie op de werkloosheid: eerste resultaten, Belgisch Tijdschrift voor Sociale 
Zekerheid, Brussel, 2020. 312
Thuy, Yannick, Van Camp, Guy, en Vandelannoote, Dieter, COVID-19 crisis: 
simulatie impact van het loonverlies bij tijdelijke werkloosheid in geval van overmacht 
en het inkomensverlies in geval van een overbruggingsrecht, Belgisch Tijdschrift voor 
Sociale Zekerheid, Brussel, 2020.
WG SIC, Monitoring van de gevolgen van COVID-19 op de werkgelegenheid en de sociale 
bescherming en België – editie 27 november 2020, FOD Sociale Zekerheid, Brussel, 
2020.
Vleminckx, Koen, Monitoring en beheer van de sociaaleconomische impact van de 
Covid-19-crisis in België, Belgisch Tijdschrift voor Sociale Zekerheid, Brussel, 2020.
Vandekerkhove, Tine, Struyven, Ludo en Goesaert, Tim, Tijdelijke werkloosheid 
tijdens Covid-19: Een buffer tegen ontslag met twee gezichten, Belgisch Tijdschrift 
voor Sociale Zekerheid, Brussel, 2020. PRIJS
Per nummer
Voor België  .................................................  27,50 EUR
Voor het buitenland ............................  37,50 EUR
Jaarabonnement (4 nummers)
Voor België  .................................................  110,00 EUR
Voor het buitenland ............................  150,00 EUR
ISSN 0775-0234
Rekeningnummer
IBAN: BE21 6792 0058 6603
BIC: PCHQBEBB
De ingezonden teksten worden voor advies 
aan deskundigen voorgelegd.
De integrale tekst van het Tijdschrift kan ook 
worden geraadpleegd op het internet:
http://www.btsz.belgium.be REDACTIERAAD
VOORZITTER
Yves STEVENS, professor, Katholieke Universiteit Leuven (KU Leuven).
VICE-VOORZITTER
Koen VLEMINCKX, directeur studies en publicaties, FOD Sociale Zekerheid.
REDACTIE
Roland VAN LAERE, FOD Sociale Zekerheid.
WETENSCHAPPELIJK ADVISEURS
Denis BOUGET, professor, Université de Nantes;
Bea CANTILLON, professor, Universiteit Antwerpen (UA);
Daniel DUMONT, professor, Université libre de Bruxelles (ULB);
Anton HEMERIJCK, professor, Vrije Universiteit Amsterdam (VU);
Alain JOUSTEN, professor, Université de Liège (Ulg);
Pierre VANDERVORST, professor, Université libre de Bruxelles (ULB);
Herwig VERSCHUEREN, professor, Universiteit Antwerpen (UA) en gastprofessor, Vrije Universiteit 
Brussel (VUB);
Pascale VIELLE, professor, Université Catholique de Louvain (UCL).
LEDEN VAN DE EUROPESE INSTELLINGEN
Isabelle MAQUET, Europese Commissie, DG Werkgelegenheid, sociale zaken en inclusie;
Muriel RABAU, Permanente Vertegenwoordiging van België bij de Europese Unie inzake sociale 
bescherming.
LEDEN VAN DE ADMINISTRATIE
Peter SAMYN, voorzitter a.i., FOD Sociale Zekerheid;
Jo DE COCK, administrateur-generaal, Rijksinstituut voor ziekte- en invaliditeitsverzekering 
(RIZIV);
Anne OTTEVAERE, adjunct-administrateur, Iriscare;
Frank ROBBEN, administrateur-generaal, Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid (KSZ).
VASTE MEDEWERKERS
Françoise GOSSIAU, FOD Sociale Zekerheid;
Guy RINGOOT, FOD Sociale Zekerheid.

FEDERAAL ACTIEPLAN 
HANDICAP  
2021-2024   
1 
 Federaal actieplan handicap 2021 -2024   
Inhoud  
 
Voorwoord  ................................ ................................ ................................ ................................ ..............  3 
Wat is een handicap?  ................................ ................................ ................................ ..............................  5 
Startpunt  ................................ ................................ ................................ ................................ .................  5 
Ambitie  ................................ ................................ ................................ ................................ ....................  6 
Basisprincipes  ................................ ................................ ................................ ................................ ..........  6 
Algemene benadering  ................................ ................................ ................................ .............................  6 
Opvolging implementatie  ................................ ................................ ................................ ........................  8 
Maatregelen  ................................ ................................ ................................ ................................ ............  9 
1. Een solidair land  ................................ ................................ ................................ ..........................  9 
1.1. Beheer van de gezondheidscrisis  ................................ ................................ ........................  9 
1.2. Gezondheidszorg  ................................ ................................ ................................ ...............  10 
1.3. Behoorlijke levensstandaard en sociale bescherming  ................................ ......................  12 
1.4. Overheid en ambtenarenzaken  ................................ ................................ .........................  17 
2. Een welvarend land  ................................ ................................ ................................ ...................  20 
2.1. Relance en transitie  ................................ ................................ ................................ ...........  20 
2.2. Werk en werkgelegenheid  ................................ ................................ ................................  21 
2.3. Ondernemerschap  ................................ ................................ ................................ .............  28 
2.4. Consumenten - en concurrentiebeleid  ................................ ................................ ..............  30 
2.5. Fiscaliteit en begroting  ................................ ................................ ................................ ...... 32 
3. Een duurzaam land  ................................ ................................ ................................ ....................  34 
3.1. Duurzame ontwikkeling  ................................ ................................ ................................ ..... 34 
3.2. Toegankelijkheid ................................ ................................ ................................ ................  35 
3.3. Mobiliteit  ................................ ................................ ................................ ...........................  39 
4. Een veilig land  ................................ ................................ ................................ ............................  43 
4.1. Justitie en veiligheid  ................................ ................................ ................................ ..........  43 
5. Een land van samenwerking en respect  ................................ ................................ ....................  46 
5.1. Institutionele hervormingen en Democratische vernieuwing  ................................ ..........  46 
5.2. Gelijkheid en non -discriminatie  ................................ ................................ ........................  48 
5.3. Deelname aan het culturele leven, vrijetijdsbesteding en sport  ................................ ...... 50 
5.4. Statistieken en het verzamelen van gegevens  ................................ ................................ .. 51 
5.5. Mainstreaming doorheen het beleid  ................................ ................................ ................  53   
2 
 6. België, een sterke stem in Europa en de wereld  ................................ ................................ .......  55 
6.1. Europese en internationale ambitie  ................................ ................................ ..................  55 
6.2. Asiel en m igratie  ................................ ................................ ................................ ................  56 
 
3 
 Voorwoor d 
 
Het federaal actieplan handicap 2021 – 2024 , dat hier voor u ligt , is een 
belangrijk moment voor personen met een handicap  en een sterk signaal 
van de federale regering . 
Dit plan moet ons ertoe aanzetten onze opvattingen  en aanpak op het vlak 
van het beleid  van personen met een handicap duurzaam te veranderen. 
Sterker nog, dit plan moet ons aan het denken zetten over de manier 
waarop wij naar onze samenleving kijken . 
Twaalf  jaar geleden, in 2009,  ratificeerde België het Verdrag van de Verenigde Naties inzake de 
Rechten van Personen met een Handicap . Sindsdien zijn er stappen in de goede richting gezet. De 
verankering in de grondwet van het recht van personen met een ha ndicap op een volwaardige inclusie 
in onze maatschappij en op redelijke aanpassingen , beschouw ik als het mooiste voorbeeld.   
Maar we moeten ook vaststellen dat ons land nog een hele weg heeft af te leggen . 
Personen met een handicap botsen vandaag in Belgi ë nog op te veel obstakels die hen verhinderen 
een zelfstandig leven te leiden  en hun talenten ten volle te ontwikkelen. Deze obstakels vind je overal . 
Soms zijn ze overduidelijk, soms zijn ze minder zichtbaar , maar voor personen met een handicap en 
hun na asten zijn ze helaas  een dagelijkse realiteit . 
Dit plan wil het paradigma veranderen en de bestaande logica , namelijk dat iedereen zich moet 
aanpassen en de nodige inspanningen moet leveren om zich te integreren in de maatschappij , 
omdraaien . 
Neen dus ! Het is niet aan de personen met een handicap om zich aan te p assen of inspanningen te 
leveren om deel te kunnen nemen aan onze maatschappij. Neen, het is niet aan d eze personen om 
vindingrijk te zijn en te bedenken hoe ze hun handicap kunnen overwinnen om hun meest elementaire, 
essentiële en fundamentele rechten uit te oefenen . Het is integendeel aan de samenleving in haar 
geheel en aan de overheid om met iedereen rekening te houd en en de nodige aanpassingen voor te 
stellen o pdat  alle burgers deel kunnen  nemen aan de maatschappij, daarin begrepen  personen met 
een handicap .  
Deze inclusie moet tot stand worden gebracht  in alle domeinen van het leven : privé, op het werk en 
in het openba re leven . Deze inclusie moet worden doorgetrokken naar werkgelegenheid, gezondheid 
en vrije tijd . Een handicap hebben is geen keuze !  
Met het federaal actieplan handicap erkent de regering haar verantwoordelijkheid op het vlak van de 
inclusie van personen met een ha ndicap . Met dit plan hebben de leden van de regering, met de steun 
van de vertegenwoordigers van personen met een handicap  en experten rond alle vormen van 
discriminatie , de Nationale Hoge Raad voor Personen met een Handicap  (NHRPH) en Unia, in kaart 
gebracht welke aspecten van de wetgeving en openbare diensten een belemmering zijn voor de 
inclusie van personen met een handicap . Met dit plan verbindt de regering zich ertoe deze obstakels 
geleidelijk en structureel weg te nemen . 
Dit plan is het  resultaat van vele maanden werk en overleg met alle ministers en staatssecretarissen , 
die vandaag beloven de nodige maatregelen te nemen om een inclusievere samenleving  op te bouwen .  
  
4 
 Het werk van de afgelopen maanden heeft een mooi resultaat opgeleverd: 145 maatregelen , waarvan 
46 als kernmaatregelen  naar voor geschoven zijn !  
Dit is geen lijst van goede intenties en losse ideeën. Neen, het gaat om concrete acties op korte, 
middellange en lange termijn. Het is een actieplan met duidelijk omlijnde doelstel lingen . 
Het plan is opgebouwd rond de 6 hoofdlijnen van het regeer akkoord, waarin de partners van de 
meerderheid zich hebben voorgenomen te bouwen aan een betere samenleving . Een duurzame, 
solidaire en welvarende samenleving, met samenwerking en respect .  
Alles is aanwezig om van dit plan een succes te maken, zodat dit een keerpunt wordt in ons beleid voor 
personen met een handicap . 
Ons plan is ambitieus , en de hele regering heeft haar engagement hiervoor uitgesproken. Een 
engagement ten aanzien v an iedereen, en meer nog voor de meest kwetsbaren van onze samenleving . 
Ik wil iedereen bedanken die betrokken was bij de uitwerking van dit plan . Deze samenwerking  toont 
aan dat we  samen heel wat in beweging kunnen zetten .  
 
Karine Lalieux  
Minist er belast met Personen met een handicap . 
    
5 
 Wat is een handicap?  
 
Het VN-Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap definieert personen met een 
handicap als “ personen met langdurige fysieke, mentale, verstandelijke of zintuiglijke beperkingen 
die hen in wisselwerking met diverse drempels kunnen beletten volledig, daadwerkelijk en op voet 
van gelijkheid met andere n te participeren in de samenleving ”.1 
Of een persoon een handicap heeft, en in welke mate, hangt niet alleen af van de fysieke en mentale 
karakteristieken van de persoon, maar evengoed van sociale  en omgevingsfactoren. Een samenleving 
die geen rekening houdt met de diversiteit  in d e functionele mogelijkheden van haar inwoners 
vergroot de handicap die personen die van de norm afwijken ondervinden. Dit eenvoudig maar 
fundamenteel inzicht, de verschuiving van een medische naar een maatschappelijke benadering van 
handicap , ligt aan de bas is van het VN -Verdrag inzake de rechten van personen met een handicap.  Het 
directe gevolg van deze verschuiving is dat handicap alle bevoegdheidsdomeinen raakt en dus een 
transversale benadering vereist.  
Startpunt  
 
We moeten vaststellen dat België, twaalf  jaar na ratificatie van dit verdrag, nog grote stappen te zetten 
heeft  om haar verplichtingen ten aanzien van haar inwoners met een handicap na te komen . Personen 
met een handicap worden in ons land geconfronteerd met bijzond ere uitdagingen  wat zich uit in de 
slechte cijfers inzake het armoederisico, sociale uitsluiting2 en participatie op de arbeidsmarkt.3 Om 
deze uitdagingen te overwinnen dienen we onze maatschappij inclusief te maken en diverse 
hindernissen, over een bree d scala van beleidsdomeinen weg te nemen.  Meervoudige discriminatie 
en de specifieke situatie van vrouwen en meisjes met een handicap verdienen  hierbij  bijzonder 
aandacht.  
Deze transversale benadering , met andere woorden een benadering die zich op alle dom einen van het 
leven van personen met een handicap richt,  sluit naadloos aan bij de duurzame 
ontwikkelingsdoelstellingen van Agenda 2030. Om deze duurzame ontwikkelingsdoelstellingen , 
waarvan de slogan “Leave no one behind”  is, voor de gehele maatschappij  te verwezenlijken , is een 
geïntegreerde en ondeelbare benadering van economische, sociale en milieudoelstellingen vereist, 
met aandacht voor specifieke noden  van personen met een handicap .4 
Dit actieplan richt zich op de bevoe gdheden van de federale overheid en staat naast de actieplannen 
en initiatieven die op het niveau van de gewesten en gemeenschappen bestaan.  
  
1 Artikel 1 van het Verdrag: https://www.un.org/disabilities/documents/convention/convoptprot -f.pdf  
2 Risico op armoede en sociale uitsluiting (AROPE) : 30,5% voor personen met een handicap versus 15,3% zonder.  
3 Effectieve arbeidsmarktparticipatie van personen met een handicap: 15% v ersus 61% totale bevolking  ; 
Werkloosheidsgraad bij personen met een handicap: 9% versus 6%.  
Bron: Statbel en Boek “Armoede en handicap in België 2019”.  
4 OHCHR, SDG – CRPD Resource Package, beschikbaar op  
https://www.ohchr.org/EN/Issues/Disability/Pages/SDG -CRPD -Resource.aspx : ontwikkeling van de inclusive 
Sustainable Development Goals: integr atie van handicapdimensie in de duurzame ontwikkelingsdoelstellingen.    
6 
 Ambitie  
 
Het is dus onze  maatschappelijke verantwoordelijkheid om progressief alle hindernissen weg te 
nemen die personen met een handicap ondervinden o pdat ze  hun leven volwaardig en autonoom 
vorm kunnen  geven  en zich ten volle kunnen ontwikkelen . 
Het federaal parlement heeft het recht “voor i edere persoon met een handicap […] op volledige 
inclusie in de s amenleving, met begrip van het recht op redelijke aanpassingen ” 5 in 2021 ook 
grondwettelijk verankerd .  
Basisprincipes  
 
Dit actieplan is gebaseerd op , en moet gelezen worden conform, de principes van het VN -Verdrag 
inzake de rechten van personen met een handicap:  
• Respect voor de inherente waardigheid, persoonlijke autonomie , met inbegrip van de vrijheid om 
zelf keuzes te maken en voor de onafhankelijkheid  van personen;  
• Non -discriminatie ; 
• Volledige en daadwerkelijke participatie in, en opname in de samenleving;  
• Respect voor verschillen en aanvaarding dat personen met een handicap deel uitmaken van de 
mensheid en menselijke diversiteit ; 
• Gelijke kansen ; 
• Toegankelijkheid ; 
• Gelijkheid van man en vrouw ; 
• Respect voor de zich ontwikkelende mogelijkheden van kinderen met een handicap en eerbiediging 
van het recht van kinderen met een handicap  op het behoud van hun eigen identiteit.  
Algemene benadering  
 
In de Bel gische beleidsvor ming is het regeerakkoord het centraal document voor de planning van 
initiatieven en activiteiten van de regering in de lopende legislatuur. Daarom werd gekozen om met 
dit actieplan de internationale verplichtingen en openstaande uitdaging en te vertalen naar de 6 
assen van het federaal regeerakkoord  van 30 september 2020:  
1. Een solidair land  
2. Een welvarend land  
3. Een duurzaam land  
4. Een veilig land  
5. Een land van samenwerking en respect  
6. België, een sterke stem in Europa en de wereld  
Na de beslissing van de  federale regering op 19 maart 2021  tot het opstellen van dit actieplan werden 
de Nationale Hoge Raad voor Personen met een Handicap (de federale adviesraad voor personen met 
een handicap) en Unia (het onafhankelijk mechanisme voor het VN -Verdrag inzake de rechten van 
personen met een handicap)  gevraagd om hun prioriteiten  voor deze legislatuur door te geven . 
 
5 Artikel 22ter Grondwet.    
7 
 Parrallel werd aan alle federale regeringsleden gevraagd om hun eigen voorstellen op te stellen. Op 
basis van deze twee bronnen werden vervolgens thematische ontmoetingen georganiseerd door de 
Minister bevoegd voor personen met een handicap met de betrokke n beleidscellen en administraties. 
Deze eerste versie van het actieplan werd vervolgens ter advies voorgelegd aan de Nationale Hoge 
Raad voor Personen met een Handicap  (NHRPH) .6 De finale versie van het actieplan werd aangenomen 
door de federale regering op 16 ju li 2021 . 
Zowel bij de uitwerking  van dit actieplan als in het algemeen beleid van de federale overheid staan de 
volgende  elementen centraal:  
1. Mensenrechtenbenadering van handicap  
Personen met een handicap worden niet gedefinieerd door een ‘gebrek’ waarvoor een 
medische of sociale bijstand soplossing gevonden moet worden. Personen met een handicap 
zijn personen met volle  bekwaamheid om  hun rechten uit te oefenen, om op gelijke voet met 
de rest van de bevolking  ten volle deel  te nemen  aan de  volledige  samenleving, en autonoom 
hun eigen leven vorm  te geven . 
 
2. Betrokkenheid van personen met een handicap  
Personen met een handicap , in hun hoedanigheid van ervaringsdeskundige , of organisaties die 
personen  met een handicap vertegenwoordigen, zijn het best geplaatst om verder te gaan dan 
particularismen en adviezen te geven waarin  de divers e behoeften en verwachtingen 
geïntegreerd  worden . Om ervoor te zorgen dat hun participatie effectief is,  is de Nationale 
Hoge Raad voor Personen met een Hand icap (NHRPH) bevoegd voor het onderzoeken van alle 
materies op federaal niveau die een invloed hebben op personen met een handicap. Ze  kan 
hierover op vraag of uit eigen initiatief advies geven.  
 
3. Handistreaming  
Naast specifieke maatregelen zou bij ieder nieuw beleidsinitiatief aandacht moeten zijn voor 
de rechtstreekse of onrechtstreekse impact op personen met een handicap. Het 
mainstreamen  van handicap, of ‘handistreaming’, doorheen de beleidslijnen voorkomt het  
opwerpen van onbedoelde nieuwe hindernissen  en helpt de aanpak van bestaande 
discriminaties . 
 
4. Samenwerking over de beleidsdomeinen  
De beperkingen voor personen met een handicap die volgen uit een maatschappij die is 
ontworpen voor personen zonder handicap  overstijgen het traditioneel bevoegdheidsdomein 
handicap in de zin van erkenning, tegemoetkomingen, ondersteuning, en hulpmiddelen. 
Bijgevolg is er een transversale aanpak nodig waarbinnen, met respect voor de 
bevoegdheidsverdeling, de minister belast met  personen met een handicap een 
coördinerende rol speelt. Deze samenwerking staat ook open naar de deelgebieden.  
  
6 Het formeel advies van de NHRPH is beschikbaar op: http://ph.belgium.be/nl/adviezen/adviezen -2021.html .   
8 
 Opvolging implementatie  
 
Elke minister is verantwoordelijk voor de uitvoering van de maatregelen waartoe is besloten en brengt 
hierover op een regelmatige manier verslag uit aan de minister die bevoegd is voor personen met een 
handicap  en aan de ganse Regering . De minister zal ero p toezien dat het maatschappelijk middenveld, 
en in het bijzonder de Nationale Hoge Raad voor Personen met een Handicap  (NHRPH) en Unia , zullen 
worden betrokken bij de opvolging van het actieplan.  
Het is fundamenteel  voor de regering dat de vooruitgang van  het actieplan goed gekaderd en 
opgevolgd  blijft.  Het federaal netwerk handicap  zal hiervoor een monitoringskader  uitwerken  
vertrekkend van de principes van samenwerking en co -creatie. Hiertoe wordt bij elke beleidscel een 
politiek aanspreekpunt handicap a angeduid. Op administratief niveau is er ook  een aanspreekpunt 
handicap bij elke Federale Overheidsdienst, Programmatorische federale Overheidsdienst, en 
Openbare Instellingen van de Sociale Zekerheid , en bij een selectie van federale overheidsbedrijven . 
Het Coördinatiemechanisme UNCRPD binnen de FOD Sociale Zekerheid staat in voor het secretariaat.  
Het coördinatiemechanisme zal ook de contactpunten handicap in hun werk  ondersteunen en 
voorstellen om thematische werkgroepen te organiseren over bepaalde tra nsversale kwesties.  
Het is een prioriteit voor de regering dat de vooruitgang in de uitvoering van het actieplan geëvalueerd 
wordt . Een eerste  rapportage aan de Ministerraad wordt  voorzien halverwege het traject (eind 
2022).  Dit verslag zal vooraf worden b esproken met het maatschappelijk middenveld en een stand van 
zaken van de verwezenlijking van de verschillende maatregelen van het plan  bevatten alsook  een vraag 
om advies van de NHRPH  en UNIA  over  de geboekte vooruitgang. De rapportage  zal ook gebeuren in  
de Commissie Sociale Zaken in het Parlement.  
Aan het eind van de legislatuur , begin 2024 , zal een eindrapport  van het federaal actieplan aan de 
Ministerraad worden voorgelegd. Dit rapport  zal een stand van zaken geven over de uitvoering van de 
verschillende maatregelen van het plan en zal ook worden voorafgegaan door een gesprek met het 
maatschappelijk middenveld en door een advies van de NHRPH  en UNIA .  Deze eindevaluatie  zal ook 
rekening  houden met de voor 2023 verwachte nieuwe  aanbevelingen van het VN-Comité voor de 
rechten van personen met een handicap aan België.     
9 
 Maatregelen  
 
1.1. Beheer van de gezondheidscrisis  
 
Context en de uitdagingen in België  
Het federaal regeerakk oord kreeg vorm aan de vooravond van  de tweede golf  van de pandemie en 
legt dan ook haar focus op het beheer van de covid -19 gezondheidscrisis. Dit actieplan trekt lessen uit 
de voorbije maanden en legt de focus op de toekomst, zodat de noden van de meest kwetsbare 
personen, waaronder personen met een handicap in het beheer van een  toekomstige (gezondheids -
)crisis  geïntegreerd zijn.  Het ondenkbare kan steeds gebeuren en overheden hebben de 
verantwoordelij kheid zorg te dragen voor het welzijn en de veiligheid van de volledige bevolking.  
Acties voor deze legislatuur  
Handicap inclusief crisisbeheer  
Het regeerakkoord voorziet dat e en interfederale  en multidisciplinaire werkgroep wordt belast met de 
evaluatie en actualisatie van bestaande noodplannen (energiebevoorrading, voedselbevoorrading, 
voedselrampen, ozon en hitte, rustoord, nucleair, etc.). De werkgroep gaat ook na welke bijkomende 
noodplann en opportuun zijn.  We trekken lessen uit de covid -19 gezondheidscrisis om ons crisisbeheer 
handicap -inclusief te maken . 
Hoofdmaatregel : 1. Noodplannen  bijwerken om rekening te houden met de behoeften van mensen 
met een handicap.  
 Annelies Verlinden  
Minister van Binnenlandse 
Zaken  
 
Zakia Khattabi,  
Minister van Leefmilieu  
 
Frank Vandenbroucke,  Minister 
van Volksgezondheid  FOD Binnenlandse Zaken  
 
FOD Volksgezondheid  
 
Bijkomende Maatregel  Regeringslid  Administratie  
2. Ervoor zorgen dat crisiscommunicatie  
steeds beschikbaa r is in een aangepast en 
toegankelijk formaat.  Annelies Verlinden,  
Minister van 
Binnenlandse Zaken  
 
Frank Vandenbroucke,  
Volksgezondheid  FOD Binnenlandse Zaken  
 
10 
  
1.2. Gezondheidszorg  
 
Personen met een handicap moeten toegang hebben tot de hoogst mogelijke standaard van 
gezondheidszorg zonder discriminatie op basis van handicap. Hiermee wordt zowel de toegang tot 
reguliere zorg als toegang tot zorg specifiek gericht op de handicap beoogd .  
Voor het Verdrag en het VN -Comité staat in de voorziening van gezondheidszorg aan personen met 
een handicap de vrije en geïnformeerde toestemming van de patiënt met de medische behandeling 
centraal. Om inbreuken op de integriteit van de patiënt te vermijden zouden  volgens het VN-Comité 
alle dwangpraktijken dienen te worden afgeschaft. 7 8 
Het risico van  stereotypen in de gezondheidszorg  kan leiden tot directe of indirecte discriminatie 
omwille van een visie op handicap die sterk gebaseerd is op ee n medische benadering  of op validisme  
(personen met een handicap  hebben  niet genoeg beslissingsvermogen ,  ze hebben een  verminderde 
kwaliteit van leven , …. ) 9 
We werken continu aan  een betere gezondheidszorg voor  personen met  een handicap  
 
Bijkomende m aatregel en Regeringslid  Administratie  
3. In overleg met de deelstaten 
worden de bijzondere drempels 
voor de toegang tot 
gezondheidszorg  voor personen 
met een handicap die zich situeren 
op de grens van de 
bevoegdheidsverdeling  inzake 
volksgezondheid en welzijn in kaart 
gebracht (Bv. de nomenclatuur voor 
logopedie en kine gelinkt aan 
revalidatiecentra).  Frank Vandenbroucke,  
Volksgezondheid   FOD Volksgezondheid  
4. Nagaan  hoe de rechten  op 
vertolking in gebarentaal  van 
personen met  een sensoriële 
handicap  binnen de 
gezondheidszorg kunnen 
gewaarborgd  worden . Frank Vandenbroucke,  
Volksgezondheid  FOD Volksgezondheid  
5. Het verzekeren van toegang van 
personen met een handicap tot 
ziekteverzekering en ziekenfondsen 
op gelijke voet met anderen: 
aanpak van de problematiek van 
voorafbestaande toestanden  Frank Vandenbroucke, 
Minister van Sociale 
Zaken en 
Volksgezondheid  RIZIV  
 
7 Vb.: Gedwongen sterilisatie van  meisjes en vro uwen me t een handicap in een instelling.  
8 Connectie met artikelen 15, 16 en 17 van het Verdrag, en de as van gelijkheid en discriminatie . Zie ook §15 -17 List of Issues  
van het VN Comité voor België (2019), doc. CRPD/C/BEL/QPR/2 -3 
9 Unia, Bevraging van personen met een handicap over de naleving van hun rechten, 2020, p. 55.    
11 
  
Autonomie van een patiënt met een handicap  
Hoofdmaatregel : 6. Hervorming van de wet  van 26 juni 1990 ‘betreffende de bescherming van de 
persoon van de geesteszie ke” met respect voor de rechten van de patiënt met een handicap.  
   
 Vincent Van Quickenborne,  
Minister van Justitie   
  FOD Justitie  
  
Hoofdmaatregel : 7. Verkenning van  initiatieven in de diensten geestelijke gezondheidszorg in de 
ziekenhuizen voor meer humane zorg en het  verminderen  van de toepassing van 
vrijheidsbeperkende maatregelen . 
 Frank Vandenbroucke,  
Minister van Volksgezondheid  FOD Volksgezondheid  
 
12 
 1.3. Behoorlijke levensstandaard en s ociale bescherming  
 
Volgens de verplichtingen van het Verdrag (artikel 28) is de doelstelling om personen met een handicap 
een behoorlijke levensstandaard voor henzelf en voor hun gezin te waarborgen, toe te zien op de 
voortdurende verbetering van hun levensomstandigheden en om de rechten van personen met een 
handicap op sociale bescherming en op het genot van dat recht zonder discriminatie op grond van de 
handicap te verdedigen.  
We maken in de Belgische sociale bescherming een onderscheid tussen sociale zekerheid, en sociale 
bijstand. Van belang hier is dat de groep personen met een handicap breder is dan deze die beroep 
doen op de sociale bijstandsregelingen voor personen met een handicap. Zo kan een persoon met een 
handicap gerechtigde zijn in de sociale zekerheidstakken  voor invaliditeit of beroeps risico’s. België 
beschikt over een doeltreffend systeem voor sociale bescherming . De verschillende sociale 
zekerheids takken en de bijstandsregelingen hebben een directe impact op de levensstandaard van 
personen  en zeker op die van personen  met een handicap. Inderdaad, het hebben van een handicap 
verhoogt nog steeds  in grote mate  het risico op armoede. Bijna een kwart van de personen met een 
handicap loopt het risico om in de armoede terecht te komen, hetzij twee keer zo hoog als het  risico 
voor de gehele  bevolking.  
Een handicap -inclusieve sociale zekerheid  en sociale bijstandsregeling  
De Belgische sociale zekerheid is gericht op de bescherming tegen verschillende sociale risico’s van de 
sociaal verzekerden en kent geen afzonderlijk systeem specifiek voor personen met een handicap, 
zoals dit bestaat binnen de sociale bijstand.  Niettemin spe elt de sociale zekerheid een centrale r ol in 
het garanderen van een behoorlijke levensstandaard voor veel personen met een handicap.  
De federale sociale bijstandsregelingen voor tegemoetkomingen aan personen met een handicap 
bestaan na de 6de staatshervorm ing uit de Inkomensvervangende tegemoetkoming (IVT)  en de 
Integratietegemoetkoming (IT) . 
De regering heeft zich in het regeerakkoord geëngageerd om de uitkeringen op te trekken richting de 
armoedegrens  en de prijs van de liefde af te schaffen. .  
 
Hoofdmaat regel : 8. Revalorisatie  van de Inkomensvervangende tegemoetkoming  door  het 
optrekken  richting de armoedegrens  
 Karine Lalieux, Minister belast 
met Personen met een 
Handicap    FOD Sociale Zekerheid  
 
Hoofdmaatregel : 9. Afschaff en van de “prijs van de liefde”   door het loskoppelen van de hoogte 
van het inkomen van de personen met een handicap en hun partners voor de 
Integratietegemoetkoming  
Hand icap    FOD Sociale Zekerheid  
   
13 
  
Hoofdmaatregel : 10. Evolueren naar de vrijstelling van de Integratietegemoetkoming bij de 
berekening van de middelen voor het recht op maatschappelijke integratie . 
 Karine  Lalieux,  
Minister  van Maatschappelijke 
integratie , belast met 
Personen met een Handicap  POD Maatschappelijke 
Integratie  
 
Hoofdmaatregel : 11.Bestuderen van de mogelijkheid van een forfaitair en variabel deel  voor de 
integratietegemoetkoming  
Personen met een Handicap  FOD Sociale Zekerheid  
 
Bijkomende maatregelen  Regeringslid  Administratie  
12. Evaluatie van de regeling van 
het ziektepensioen voor 
arbeidsongeschikte ambtenaren  Petra De Sutter,  
Ambtenarenzaken   
 
Karine  Lalieux,  
Pensioenen  
 
Frank Vandenbroucke, 
Volksgezondheid  FOD BOSA   
 
RIZIV  
 
Federale Pensioendienst  
13. Evalueren van de mogelijkheid 
om de vrijstellingen waarin de 
berekening van de IGO  voorziet, 
uit te breiden  tot steun die na de 
6e staatshervorming aan de 
deelstaten w erden  overgedragen  Karine  Lalieux, 
Pensioenen  Federale Pensioendienst  
 
14. Onderzoek van pistes  om het 
tarief van 28% vermindering op de 
Integratietegemoetkoming voor 
personen in een collectieve 
woonvoorzienin g te hervormen  Karine Lalieux, 
Minister belast met 
Personen met een 
15. Er zal onderzocht worden of de 
bestaande regelgeving  van de wet 
van 1987 betreffende de IVT en IT 
en de wet van 2001 voor de IGO, 
nog aangepast is aan de moderne  
samenlevingsvormen  (nieuwe 
vormen van cohousing en 
solidariteit zoals kangoeroewonen) 
en/of  Karine  Lalieux, 
Minister  van 
Pensioenen , belast 
Handicap   FOD Sociale Zekerheid    
 
Federale Pensioendienst    
14 
 zorgformules en aan de keuzes van 
eenieder.  
 
16. Mogelijkheid bestuderen om 
gebruik te maken van het actueel 
inkomensaspect bij de aanvraag  
van een erkennin g  
Minister  van Maatsch
appelijke Integratie , 
belast met  Personen 
met een Handicap    FOD Sociale Zekerheid  
 
POD Maatschappelijke Integratie    
17. Evolueren naar de 
automatische identificatie 
van potentieel  gerechtigden  van 
IT/IVT  tegemoetkomingen 
(BELMOD -onderzoek ). Karine  Lalieux,  
 
Modernisering van de erkenningsprocedure  voor personen met een handicap  
De tegemoetkomingen en erkenningsprocedure  zijn gebaseerd op de verouderde wet van 27 februari 
1987 betreffende de tegemoetkomingen aan personen met een handicap . De regering heeft zich in 
het regeerakkoord geëngageerd  om de toekenning van de uitkeringen te moderniser en, en het 
multidisciplinaire  karakt er van de beoordeling te versterken.  
Hoofdmaatregel : 18. Evaluatie van  de wet van 1987  en formuleren  van pistes ter hervorming  om 
deze in lijn met de moderne visie op handicap te brengen.  
 Karine  Lalieux, Minister belast 
 
Hoofdmaatregel : 19. Modernisering van de erkenningsprocedure  van handicap  door het  
a. Ontwikkelen en toepassen van multidisciplinaire evaluaties  binnen de DG Personen met een 
handicap teneinde met alle types handicap rekening te houden ;  
b. Ervoor  te zorgen dat de procedures voor mensen met een ongeneeslijke en onomkeerbare 
handicap worden vereenvoudigd in het kader van de verlenging van hun hulp . 
 
Hoofdmaatregel : 20. Opstellen van een nieuw  actieplan van DG HAN ter verbetering van de 
dienstverlening  voor de burgers .  
- Inclusieve communicatie met de rechthebbende wordt ontwikkeld . 
- De intake procedure bij aanvraag van erkenningen wordt hervormd.  
- Er wordt onderzoek gevoerd naar hoe de dienstverlening toegankelijk gemaakt kan worden 
voor diverse doelgroepen.  
- Informatiestromen  tussen de verschillende regionale antennes, OCMW ’s en gemeentes 
worden geoptimaliseerd opdat een harmonisatie van de beslissingen en een gelijkwaardige 
behandeling van de aanvragen gegarandeerd wordt.  
- Toezicht houden op de behandelingstermijnen van aanvragen, de duur ervan te verkorte n 
en de strategische doelstelling nastreven om het aantal geschillen te verminder en.   
15 
 - Zorgen voor voldoende  personeel  en budgettaire middelen voor de uitvoering van het TRIA -
programma  
 
21. Verbeteren van de 
samenwerking tussen DGHAN en 
de gemeentebesturen , teneinde 
drempels tot dienstverlening weg 
te werken . Karine  Lalieux, 
Minister belast met  
Handicap    FOD Sociale Zekerheid   
22. Versterken  van het project 
INTAKE om de indiening van de 
aanvragen tot erkenning te 
vergemakkelijken en alle informatie 
vereist in één dossier te 
centraliseren.  Karine  Lalieux,  
23. In kaart brengen van de  
specifieke hindernissen voor niet-
Belgische inwoners met een 
handicap . Karine  Lalieux, 
Handicap   
  
Sophie  Wilmès, 
Minister van  
Buitenlandse Zaken,  
Europese Zaken   
 
Sammy Mahdi,  
Staatssecretaris voor  
Asiel en Migratie  FOD Sociale Zekerheid   
 
FOD Buitenlandse zaken  
 
Fedasil  
 
Armoedebeleid via afgeleide rechten  
Er wordt deze legislatuur een  ambitieus Plan Armoedebestrijding  opgesteld in samenspraak met  de 
armoedeorganisaties, deelstaten, lokale besturen, lokale partners, en andere  stakeholders.  De strijd 
tegen non -take -up van sociale rechten , inclusief de afgeleide rechten, vormt een bijzond er 
aandachtspunt.  
 
16 
 Bijkomende m aatregel en Regeringslid  Administratie  
24. Verbeteren en actualiseren 
van de bestaande sociale tarieven : 
telefonie, internet en gas en 
elektriciteit  Karine Lalieux , 
Handicap    
 
Petra De Sutter,   
Minister van Tele -
communicatie   
 
Pierre -Yves  Dermagne,  
Economie   
 
Tinne Van der 
Straeten,  
Minister van Energie  
 
Eva De Bleeker,  
Staatssecretaris 
voor  Consumenten -
bescherming   POD Maatschappelijke Integratie  
25. Garan deren van de  retro -
activiteit bij automatische  
toekenning van het sociaal tarief 
voor energie  door te bestuderen  
hoe die kan opgevangen worden 
door een éénmalige premie o m de 
tijd tot erkenning op te vangen.  Pierre -Yves  Dermagne,  
Economie   
  
bescherming   
  
Karine  Lalieux, 
Minister belast 
met Personen met 
een handicap   
  
Tinne Van 
der Straeten, 
Minister  van Energie       
26. Onderzoek naar het t oepass en 
van het sociaal tarief voor 
personen met een handicap in 
zorginstellingen  Tinne Van 
Minister  van Energie      
 
27. Integratie van de  handicap 
dimensie in het Plan 
Armoedebestrijding . 
 Karine  Lalieux, 
een Handicap  en 
Armoedebestrijding  POD Maatschappelijke Integratie  
    
17 
 1.4. Overheid en ambtenarenzaken  
 
De overheid dient in te spelen op de ontwikkelingen in de maatschappij, waaronder de steeds grotere 
digitalisering van dienstverlening. Het is echter van belang dat de publieke dienstverlening, die steeds 
in evolutie is, geen doelgroep achter laat en beschi kbaar blijft voor iedereen. Dit vereist actieve inzet 
op het vlak van inclusieve publieke dienstverlening .  
Een bijzonder aspect in dit domein  is dat overheden de toegang tot de informatie  die zij aanbieden 
zoveel mogelijk vereenvoudigen. Dit kan met het oog op het bereiken van de doelgroep van personen 
met een handicap, specifieke instrumenten vereisen.  
De implementatie van universele toegankelijkheidsstandaarden, en de maatregelen in het kader van 
tewerkstelling van personen met een hand icap in de publieke sector, worden verder in dit plan 
besproken.  
De verplichting voor overheden om in hun beleid en dienstverlening rekening te houden met personen 
met een handicap als doelgroep, zit vervat in het VN -Verdrag (artikelen 4, 9, 19, 21).  
Het regeerakkoord voorziet in de opmaak van een omvattend plan om de kwaliteit van de 
dienstverlening van de overheid te verbeteren . 
Acties voor deze  legislatuur  
Handi cap inclusieve  publieke  dienstverlening  
De regering neemt zich als doelstelling om de administratieve lasten te doen dalen met 30% .  Dit 
gebeurt voornamelijk door  de digitalisering van diensten. Gezien de digitale kloof in ons land en de 
specifieke behoeften van personen met een handicap, is het echter essentieel dat openbare diensten 
ook fysiek toegankelijk blijven. Deze modernisering dient dus  inclusief zijn.    
Hoofdmaatregel : 28. Ervoor zorgen dat de specifieke noden van personen met een handicap 
geïntegreerd  worden in het  alomvattend moderniserings plan om de kwaliteit van de 
dienstverlening van de overheid te verbeteren :  
Garanderen en verbeteren  van een toegankelijk  onthaal  en toegankelijke  informatie voor personen 
met een handicap  
 
handicap   
 
Alle Regeringsleden  
   FOD Sociale Zekerheid  
 
Alle administraties  
 
29. Het opzetten van een pool van 
doventolken  die beschikbaar 
gesteld wordt voor het publiek 
voor het gebruik federale en 
administratieve diensten .  Petra De Sutter, 
  
Staatssecretaris  
voor  Begroting   FOD BOSA     
18 
 30. Bijzondere aandacht voor 
inclusieve dienstverlening bij de 
overheidsdiensten met 
rechtstreeks contact met de 
burger. Onder meer door aanvraag  
van redelijke aanpassingen  
mogel ijk te maken en daarvoor de 
nodige interne middelen voorzien .  Vincent Van 
Peteghem,  
Financiën   
 
Pensioenen  belast 
een Handicap   
 
Aan te vullen met 
andere 
Regeringsleden  FOD Financiën  
 
Aan te vullen met andere 
administraties  van diensten die in 
contact komen met de burger  
31. We zetten een netwerk van 
ervaring sdeskundigen handicap  op 
om de federale administraties te 
ondersteunen in het uitwerken van 
een meer inclusieve 
dienstverlening.  Karine Lalieux,  
Handicap   
 
Petra De Sutter, 
Ambtenarenzaken   FOD Sociale Zekerheid  
 
FOD BOSA  
 
Garanderen van het recht op toegang tot informatie  
Net zoals elke burger hebben personen met een handicap recht op het toegang tot informatie. Om dit 
fundamenteel recht te garanderen  voor personen met een handicap , dienen er specifieke 
aanpassingen te gebeu ren. 
Hoofdmaatregel : 32. Veralgemenen van  het gebruik van gebarentaal bij persconferenties van de 
federale regering . 
 
 Alle regeringsleden   Alle administraties   
 
33. Veralgemenen het  gebruik 
van easy -to-read  versies van 
belangrijke documenten voor de 
burger .  
34. Onderzoek  naar  de 
mogelijkheid van een “speech 
to text” dienst gebaseerd op 
artificiële intelligentie voor 
automatische transcripties.  
 Mathieu Michel,  
Digitalisering   FOD BOSA      
19 
 35. Publiceren en v ulgariseren  van 
informatie over het VN -Verdrag 
inzake de rechten van personen 
met een handicap , inclusief de 
algemene commentaren van het 
VN-Comité, zodat deze in de 3 
landstalen , in “easy-to read ” 
format en in gebarentaal  
toegankelijk  zijn. Karine Lalieux,  
Handicap   
 FOD Sociale Zekerheid  
 
20 
 2. Een welvarend land  
 
2.1. Relance en transitie  
 
Na de crisis dien en de relance - en transitieplan nen ons land een elektroschok te geven, onze economie 
te versterken,  ons land voor  te bereiden op de toekomst,  en het concurrentievermogen en onze  
strategische sectoren  te ondersteunen. We hebben immers een dynamische en  welvarende economie 
nodig. Dit biedt een basis voor welvaart. In de eerste  plaats via het creëren van tewerkstelling. Het 
federale relan ceplan  zal eveneens tot doel hebben om de transitie naar een duurzame en  
veerkrachtige economie te maken.  Het relance - en transitieplan heeft een aantal 
kortetermijndoelstellingen  maar biedt ook een kader voor de langere termijn. Ons land heeft nood aan  
een investeringsplan dat duidelijk en stabiel is doorheen de tijd.  Deze aanpak biedt een opportuniteit 
om een aantal lang lopende uitdagingen die voor al personen met een handicap treffen, structureel 
aan te pakken. We zien toe op de handistreaming in zowel h et Belgisch plan voor herstel en veerkracht, 
als het federaal relance - en transitieplan.  
Relanceplan : inclusie va n personen m et een handicap  
36. Integreren van de handicap -
dimensie  in projecten van het 
Belgisch plan voor herstel en 
veerkracht en het federaal relance - 
en transitieplan.  Thomas Dermine, 
Staatssecretaris voor 
Relance en 
Strategische 
Investeringen  FOD BOSA  
37. Ervoor zorgen dat d e 
vertegenwoordigende 
organisaties voor personen met 
een handicap  betrokken worden 
bij het opstellen van het federaal 
relance - en transitieplan.  Thomas Dermine, 
Staa tssecretaris voor 
Relance en 
Investering   
 
21 
 2.2. Werk en werkgelegenheid  
Zoals bepaald in het VN -Verdrag, moet h et recht op werk voor personen met een handicap 
gewaarborgd en bevorderd worden , met inbegrip van gelijke kansen en gelijke beloning voor werk van 
gelijke waarde.10  
In 2018 bedroeg de tewerkstellingsgraad van personen met een handicap (20 -64) amper 31,6%.11 Meer 
dan één niet -tewerkgestelde persoon met een handicap op vier (27 %)  gee ft aan dat hij in staat zou 
zijn om te werken, indien hij bepaalde ondersteunende maatregelen zou genieten  (vandaar het belang 
van het bekend  maken van redelijke aanpassingen met sancties bij niet -naleving ), en geeft met name 
aan dat aanpassingen van het s oort taken of van de werklast nog ontbreken.  
Verschillende drempels beletten personen met een handicap om te werken: de afwezigheid van 
redelijke aanpassingen op het werk, belemmeringen van de toegang tot werk zoals ontoegankelijk 
vervoer, gebouwen en soft ware , ... 
Als gevolg van de bevoegdheidsverdeling in ons land situeren een aantal van die maatregelen zich op 
het niveau van de deelstaten. Arbeidsbemiddeling en doelgroepenbeleid behoren immers tot de 
bevoegdheid van de Gewesten, terwijl vorming en opleid ing tot deze van de Gemeenschappen 
beho ren. 
Binnen de federale bevoegdheden zetten we in op een bevordering van de werkgelegenheid voor 
personen met een handicap. Hieronder valt ook de tewerkstelling bij de federale overheid zelf.  We 
vinden dat we een vera ntwoordelijkheid hebben, een voorbeeldfunctie.  De tewerkstellingsgraad van 
personen met een handicap  bij de federale overheid bedraagt  slechts 1,22% (1,25% in 2018). In totaal 
behalen of overschrijden 3 federale organisaties het quotum van 3% tewerkstellin g van personen met 
een handicap.12 Ook al stelt er zich  een uitdaging in de correcte meting van het aantal personen met 
een handicap, kunnen we niet tevreden zijn met de huidige  situatie. Zo zijn de bestaande 
aanwervingskanalen  en het beleid voor duurzame tewerkstelling  te rigide om op federaal niveau een 
inclusieve tewerkstelling te bekomen.  
De tewerkstelling van personen  met een handicap in de privés ector moet ook worden gewaardeerd 
en aangemoedigd.  
Acties voor deze legislatuu r 
Ondersteunen van tewerkstelling  voor personen met een handicap  
Werk moet steeds lonen, daarom zetten we verder in op het stimuleren en aanmoedigen van 
tewerkstelling . 
Hoofdmaatregel : 38. Prijs van de arbeid : Hervorm ing van de berekening van de integratie -
tegemoetkoming  door een  hogere vrijstelling voor arbeidsinkomen om deelname aan de 
arbeidsmarkt voor personen met een handicap te bevorderen  
Handicap  FOD Sociale Zekerheid  
 
10 Art. 26 -27 UNCRPD.  
11 Cijfers EU -SILC 
12 Jaarverslag BCAPH (2019).    
22 
 Hoofdmaatregel  : 39. Wegwerken van  de obstakels tot arbeidsmarktparticipatie  van IVT -
gerechtigde n.  
 
Handicap   FOD Sociale Zekerheid  
 
Hoofdmaatregel  : 40. Onderzoek naar mogelijkheid van ontwikkeling van een simulatietool  zodat 
personen met een inkomensvervangende  tegemoetkoming of integratietegemoetkoming op 
voorhand kunnen berekenen wat de gevolgen  zijn van de cumulatie van uitkering en 
arbeidsinkomen . 
 
Hoofdmaatregel  : 41.Toezien op de implementatie van het KB van 11/02/2019 tot bepaling van de 
voorwaarden inzake positieve acties  
 
 Pierre -Yves Dermagne, 
Minister van Werk   Federale Overheidsdienst 
Werkgelegenheid, Arbeid en 
Sociaal Overleg  
 
Re-integratie  op de arbeidsmarkt  van werknemers  in invaliditeit  
De re-integratie op de arbeidsmarkt van langdurig arbeidsongeschikten  is een prioriteit . Begeleiding 
en ondersteuning  vanuit de publieke autoriteiten  staan hierbij centraal.  
 
Bijkomende m aatregel  Regeringslid  Administratie  
43. Ontwikkeling van een 
simulatietool zodat personen met 
een invaliditeitsuitkering die 
deeltijds het werk hervatten op 
voorhand kunnen berekenen wat 
de fiscale gevolgen van de 
cumulatie van uitkering en 
arbeidsinkomen  zijn. Frank Vande nbroucke  
Zaken  
 
Vincent Van 
Peteghem , 
Minister van Financiën  FOD Sociale Zekerheid  
 
FOD Financiën  
 
Inclusieve werkomgeving  
Redelijke aanpassingen op de werkvloer zijn een recht voor personen met een handicap. Niettemin 
wordt dit in de praktijk niet steeds gerespecteerd.  Hoofdmaatregel : 42.  Verbeteren van het Terug -Naar -Werk -proces van uitkeringsgerechtigde 
personen in het werknemersstelsel van de ziekteverzekering via de uitwerking van de terug -Naar -
Werk -coördinatie  
 Frank Vandenbroucke , 
Minister van Sociale Zaken  RIZIV  
 
FOD Sociale Zekerheid    
23 
44. In overleg met de deelstaten, 
en met respect voor de 
bevoegdheidsverdeling,  promoten 
van het gebruik van de module E-
DIV van UNIA, ter sensibilisering 
over het recht op redelijke 
aanpassingen . Sarah Schlitz, 
Gendergelijkheid, 
Gelijke  Kansen en 
Diversiteit  
 
Pierre -Yves Dermagne, 
Minister van Werk   
45. Bijzondere aandacht voor de 
noden van personen met een 
handicap bij de implementatie van 
de Work -life balance richtlijn . Pierre -Yves Dermagne , 
46. Verlenging van het mantelzorg  
verlof . Pierre -Yves Dermagne, 
47. Bijzondere aandacht voor de 
handicap bij de uitwerking van  de 
aanpassing van de re -
integratieregeling  Pierre -Yves Dermagne, 
 Federale Overheidsdienst 
 
Publieke tewerkstelling  
De overheid dient een voorbeeldrol te spelen in de tewerkstelling van personen met een handicap. 
Daarom  engageren we ons  om acties te ondernemen om de tewerkstelling  van personen met een 
handicap binnen de federale overheid naar  3% te brengen . 
Hiervoor wordt er gewerkt op meerdere pistes. In de eerste plaats zoeken we  naar verbeteringen bij 
mogelijke rekrutering van personen met een handicap . Hieronder  valt de toepass ing van het huidige 
rechtskader, maar ook het bestuderen van mogelijke nieuwe tewerkstellingsvormen, die nog niet 
voorzien zijn in de huidige regelgeving. Ook  dienen we acties te ondernemen om de situatie voor 
personen met een handicap die in dienst zijn b ij de federale overheid  te verbeteren . Hieronder zetten 
we in op een verhoogd gebruik van redelijke aanpassingen, het onderzoek naar  een uitbreiding van de 
terugbetaling van woon -werkverkeer voor ambtenaren met een handicap, een versterkte rol voor het 
diversiteitsnetwerk en de Begeleidingscommissie voor de aanwerving van personen met een handicap 
in het federaal openbaar ambt (BACPH)  en de nodige aanpassingen aan het kader voor de monitoring 
van het aantal personen met een handicap in het federaal openbaar  ambt.  
Hoofdmaatregel : 48. Vanaf 2022, voorzien van een hoofdstuk over de uitvoering van de 
maatregelen in het kader van  handistreaming  in alle bestuursovereenkomsten  van de federale 
administraties  (eg toegankelijkheid van alle diensten voor iedereen, strijd tegen non -take -up, het 
gebruik van  FALC en redelijke aanpassingen, % tewerkstelling van personen met een handicap , 
enz.) . Een actieplan  dient hieromtrent uitgewerkt te worden. Dit wordt vervolgens ter advies 
voorgelegd aan de  BCAPH. 
  Petra De Sutter, Minister van 
 
Alle leden  van de Regering  
 FOD BOSA  
 
24 
  
Hoofdmaatregel:  49.De Begeleidingscommissie voor de aanwerving van personen met een 
handicap in het federaal openbaar ambt  (BCAPH) zal een meer  proactieve  en 
adviserende  rol opnemen  in het uitwerken van voorstellen om de  doelstelling van minimaal 3% 
tewerkstelling te halen.   
  
Karine  Lalieux, Minister belast 
handicap   
 FOD BOSA  
 
FOD Sociale Zekerheid  
 
Hoofdmaatregel : 50. Om de  mogelijkheden om personen met een handicap te rekruteren  in het 
federaal openbaar ambt te verbeteren : 
a. Analyse en hervorm ing van het koninklijk besluit  van 6 oktober 200 5 om b ijvoorbeeld  
nieuwe vorm en van tewerkstelling , waaronder stages,  mogelijk te maken ; 
b. Toezien op de correcte toepassing van de voorrangsregeling  voor de aanwerving van 
geslaagde kandidaten met een handicap ; 
c. Evaluatie v an de aanwervingsprocedures bij SELOR  voor personen met een handicap . 
 Petra De Sutter, Minister van 
Ambtenarenzaken  
 
Eva De Bleeker, 
Staatssecretaris voor Begroting    FOD BOSA  
 
Hoofdmaatregel : 51. Het gebruik van redelijke aanpassingen  in de werkomgeving van de federale 
overheid vergemakkelijken  
a. (Uitzonderlijke) financiering ter ondersteuning van werkgevers en federale werknemers 
met een handicap om telewerkstations in te richten.  
b. (Co-)financiering van diversiteitsprojecten  die traditionele aanpassingen van de werkplek 
of bewustmaking s- of coaching  initiatieven  in verband met het thema handicap mogelijk 
maken.  
 
25 
 Hoofdmaatregel : 52. Sensibiliseren  van de federale overheidsadministraties,  inclusief  
mandaathouders en HR-ambtenaren over het recht op redelijke aanpassingen  en het aanmoedigen 
van het nemen  van initiatieven  die een inclusieve werkomgeving bevorderen.    
a. De expertise bij FOD BOSA -diversiteit inzake redelijke aanpassingen op de werkvloer, re -
integratie, subsidies, externe ondersteuning , etc. zal actief ter beschikking  worden  gesteld 
voor de gehele federale administratie  
b. In samenspraak met het netwerk diversiteit en het middenveld van personen met een 
handicap worden  sensibiliseringsacties  opgezet voor een werkomgeving die inclusief is 
voor de verschillende s oorten van handicap  
c. Er wordt een gids inzake inclusieve (digitale) vergaderingen ter beschikking gesteld.  
handicap   
  
Sarah  Schlitz,   
Gendergelijkheid, Gelijke 
Kansen en Diversiteit   FOD BOSA  
 
Cel Gelijke Kansen  
 
Bijkomende m aatregel en  Regeringslid  Administratie  
53. Onderzoek naar  hoe het aantal 
personen met een 
handicap  tewerkgesteld bij de 
federale overheidsdiensten  beter in 
kaart kan gebracht  worden .   Petra De Sutter, 
 FOD BOSA   
54. Onderzoek naar hoe   de 
vergoeding woon -werk 
verkeer  aangepast kan worden  aan 
de specifieke noden van personen 
met een handicap.   Petra De Sutter, 
Minister 
van Ambtenarenzaken   FOD BOSA   
55. Promoten van de sociale 
economie , waaronder de 
tewerkstelling van personen met een 
handicap, binnen  het actieplan 
"federaal aankoopbeleid ”.  Petra De Sutter, 
  
Begroting  FOD BOSA   
56. Employer Branding , waarbij d e 
federale overheid zich profileert  als 
een inclusieve werkgever en 
personen met een handicap 
aangemoedigd worden om te 
solliciteren.  Petra De Sutter,  
 FOD BOSA  
 
57. Bevordering van de re-integratie  
van arbeidsongeschikte militairen . Ludivine  Dedonder ,  
Minister van  Defensie   Ministerie van Defensie     
26 
 58. Militairen  die definitief als 
ongeschikt voor dienst als militair 
verklaard worden , een functie binnen 
het civiel personeel van defensie 
toekennen.   Ludivine  Dedonder ,  
Minister van  Defensie   Ministerie van Defensie   
59. Sensibiliseren  rond beeldvorming 
bij de rekrutering van 
gemeenschapswachten . 
 
Bekijken met de opleidingscentra 
voor gemeenschapswachten  wat 
eventueel zou kunnen verbeterd 
worden  opdat alle functionaliteiten 
en voorzieningen aanwezig zijn zodat 
personen met  een handicap eveneens 
in staat zijn om een vormingsattest te 
behalen.  Annelies Verlinden, 
Binnenlandse Zaken  FOD Binnenlandse Zaken  
 
We stimuleren tewerkstelling van personen met een handicap bij overheidsbedrijven  
We onderzoeken en ondernemen de meest gepaste maatregelen om de tewerkstelling van personen 
met een handicap bij overheidsbedrijven te verbeteren. In het bijzonder  onderzoeken we of het 
quotum van 3% kan opgelegd worden aan overheidsbedrijven.  
 
Bijkomende  maatregel  Regeringslid  Administratie  
60. Ontwikkeling van een actieplan 
om de verhoging van de 
tewerkstelling van  personen met 
een handicap richting 3% na te 
streven in de beheerscontracten of 
strategische plannen van BPost en 
Proximis  en de  Nationale Loterij . 
 Petra De Sutter,   
Overheidsbedrijven, 
Telecommunicatie en 
Post  
 
Sammy Mahdi, 
Staatssecretaris Asiel 
en Migratie en van de 
Nationale Loterij  
   
27 
 61. Evaluatie  van de maatregelen  
die zijn genomen voor de 
tewerkstelling van personen met 
een handicap of personen  die hun 
normale functie binnen de 
Belgische spoorwegen niet meer 
kunnen uitoefenen  en onderzoek en 
hoe de tewerkstellingsgraad kan 
worden verbeterd om richting 3%  
te gaan.  
 
De specifieke veiligheidscontext 
binnen de Belgische spoorwegen en 
de gevolgen voor  de 
werkgelegenheid dienen in de 
beoordeling te worden betrokken  
 Georges  Gilkinet,   
Minister 
van Mobiliteit   
 
62. Opstellen van een actieplan  
binnen Skeyes, met maatregelen 
om de tewerkstelling van personen 
met een handicap te verbeteren 
om dichter bij 3% te gaan.  Georges  Gilkinet,   
Minister 
  
28 
 2.3. Ondernemerschap  
 
Zoals reeds omschreven in het deel werk en werkgelegenheid zijn er diverse hindernissen voor 
personen met een handicap om zich professioneel  te ontplooien. Dit geldt evenzeer voor potentiële 
zelfstandigen met een handicap.  
Het regeerakkoord erkent de drijv ende kracht  van ondernemers en ondernemingen in de 
waardecreatie  en voorziet een ondersteuning via zes pijlers: (1) Competitiviteit, fiscaliteit en strijd 
tegen sociale dumping , (2) Verbetering van het sociaal statuut en ondersteuning van  het 
ondernemersch ap, (3) Bescherming tegen betalingsachterstand , (4) Administratieve vereenvoudiging , 
(5) Internationalisering van kmo’s , en (6) Sectorale maatregelen . Het is in het bijzonder binnen de pijler 
sociaal statuut dat er zich bijkomende hindernissen bevinden voo r (toekomstige) ondernemers  met 
een handicap.  
Bevorderen van de toegang tot het statuut van zelfstandigen  
We bevorderen de toegang tot het  statuut van zelfstandigen voor personen met een handicap  en 
sensibiliseren de doelgroep hierover. We onderzoeken hiervoor de huidige wetgeving en bekijken ook 
hoe het statuut van zelfstandige in bijberoep voordeliger  gemaakt kan worden voor personen met e en 
handicap die een uitkering ontvangen.  
Hoofdmaatregel : 63. Nagaan  op welke manier het opstarten van een zelfstandige activiteit 
vereenvoudigd  kan worden, met name via een vermindering van de financiële voorwaarden voor 
toegang tot het sociaal statuut der zelfstandigen  voor personen met een handicap ; of via de 
combinatie van  een statuut van zelfstandige in bijberoep met tegemoetkoming en voor personen 
 David  Clarinval, Minister van 
Zelfstandigen  
 
Karine  Lalieux , Minister belast 
handicap  FOD Sociale Zekerheid  
 
Rijksinstituut voor de Sociale 
Verzekeringen der 
 
29 
64. Opzetten van een  
informatiecampagne over het 
sociaal statuut  van zelfstandigen 
met een handicap en de 
ondernemingsgeest  bij deze 
doelgroep.  David  Clarinval, 
 
Verzekeringen der Zelfstandigen  
65. Onderzoek naar de 
mogelijkheden tot een betere 
begeleiding  van personen met 
handicap bij het zoeken naar werk  
in het kader van  een versterkt re-
integratiebeleid op maat van de 
arbeidsongeschikte zelfstandige . David  Clarinval, 
Zelfstandigen  Rijksinstituut voor de Sociale 
    
30 
 2.4. Consumenten - en concurrentiebeleid  
 
De maatregelen binnen de Belgische consumentenbescherming zijn in principe  gericht op de 
bescherming van alle consumente n, en brengen geen  initiatieven die zich  specifiek richten op 
consumenten met een handicap . Een focus  wordt er  wel gelegd  op consumenten  met zwakkere 
digitale vaardigheden , hetgeen al in zekere mate inspeelt op de noden van personen met een 
handicap.   
Op het niveau van het VN -Verdrag zijn acties op dit domein terug te koppelen aan de materie onder 
toegankelijkheid (art. 9) en ze lfstandig wonen en deel uitmaken van de maatschappij (art. 19). 
Rekening houden met consumenten in al hun diversiteit, en hun corresponderende noden, is een 
essentiële stap in de totstandbrenging van een inclusieve maatschappij.  
Een bijzondere uitdaging i n dit domein is het verzekeren van toegang tot bankdiensten . Hierbij moet 
rekening gehouden worden met betrokkenheid van meerdere actoren (bankensector, 
beleidsdomeinen Economie en Financiën). Ten slotte moet er bemerkt worden dat een transversale  
beleidsvoering  ook in consumentenbescherming essentieel is: doorheen de domeinen moet er 
gekeken  worden  of de noden van consumenten (met alle hoedanigheden) gerespecteerd worden , en 
moet er aandacht zij n voor digitale inclusie .  
We bevorde ren de toegang tot producten en diensten voor personen  met een handicap  
Doorheen  het consumentenbeleid wordt rekening  gehouden  met de noden van alle burgers, ook de 
kwetsbare groepen . In het bijzonder zien we toe op de toegang tot basisdiensten zoals 
basisbankdiensten  en de digitale inclusie.  
Hoofdmaatregel : 66. Garanderen van de toegan kelijkheid  van bankdienst en voor personen met 
een handicap . 
 Vincent Van Peteghem,  
Minister van Financiën  
 
Pierre -Yves Dermagne,  
Minister van Economie  
 
Consumentenbescherming  FOD Financiën  
 
FOD Economie  
 
Hoofdmaatregel : 67.  Het maken van afspraken, i n overleg met de financiële sector (o.a. Febelfin) 
over de toegankelijkheid, waaronder de  nabijheid van het banken - en bankautomatennetwerk . 
 
 FOD Financiën  
 
FOD Economie    
31 
handicap  
 
Consumentenbescherming  
 
68. Ontwikkel en van een “uniek 
loket”  voor burgers voor vragen in 
verband met consumentenzaken, 
dat “hybride -digitaal” is.  Pierre -Yves Dermagne,  
Economie  
 
Eva De Bleeker , 
Consumentenbescher
ming  
 FOD Economie  
69. Onderzoeken  hoe de NHRPH 
betrokken kan worden bij 
consumentenzaken  en de 
bescherming van kwetsbare 
consumenten.  
 Eva De Bleeker , 
ming  
70. Evaluatie van de uitbreiding van 
het recht om vergeten  te worden  
voor personen met een handicap  in 
verzekeringsmaterie (bvb . bepaalde 
types van diabetes ,…) Pierre -Yves Dermagne,  
Economie  
 
ming  FOD Economie  
    
32 
 2.5. Fiscaliteit en begroting  
 
Binnen de fiscaliteit bestaan momenteel meerdere vrijstellingen  voor personen met een handicap. De 
gebruikte criteria komen echter niet steeds overeen met deze die op het niveau van de deelentiteiten 
of door andere federale overheidsdiensten gebruikt worden, wat tot onduidelijkheid kan leiden bij de 
gerechtigden.  
Fiscaliteit  
De regering zal een bredere fiscale hervorming voorbereiden om het  belastingstelsel te moderniseren, 
te vereenvoudigen, meer rechtvaardig  en meer neutraal te maken. In deze hervorming  zullen ook 
maatregelen  gericht op personen met een handicap meegenomen worden.  
Hoofdmaatregel : 71. Onderzoek naar d e mogelijk heid om de huidige leeftijdsgrens van 65 jaar 
voor de erkenning als persoon met een handicap op fiscaal vlak  te vervangen , door bijvoorbeeld  
een criterium “zorgbehoevendheid” . 
 Vincent Van Peteghem , 
Minister van Financiën  FOD Financiën  
 
Hoofdmaatregel : 72. Zoeken naar een  wettelijke oplossing voor het probleem van de dubbele 
aanrekening van kinderen met een handicap in zake  de belastingvrije som  (hanteren van een 
minder restrictieve definitie van “handicap” voor deze  belastingvermindering).  
 
73. De Nationale Hoge Raad voor 
Personen met een Handicap zal 
geraadpleegd worden in functie van 
de voorbereiding van de brede re 
fiscale hervorming  en het 
onderzoek naar de aanpassing van 
de fiscaliteit aan “moderne 
samenlevingsvormen ”. Vincent Van 
Peteghem , 
74. Er wordt onderzocht of de  
terugbetaling van 6% BTW bij de 
aankoo p van een auto  voor 
bepaalde personen met een 
handicap versneld, of direct bij de 
aankoop, mogelijk is.  Vincent 
Van Peteghem,   
Minister 
van Financiën   FOD Financiën  
 
33 
 Begroting  
75. Er wordt onderzocht of, zonder 
een verzwaring van de bestaande 
procedures, handicap kan 
toegevoegd worden aan de 
bestaande inclusieve opvolging van 
de begroting  (inclusive budget 
monitoring  eg Gender, etc.)  Eva De Bleeker, 
Staatssecr etaris voor 
Begroting  
 
Sarah Schlitz,  
Gelijke Kansen en 
Diversiteit   
 
34 
 3. Een duurzaam  land  
 
3.1. Duurzame ontwikkeling  
 
De klimaatcrisis vormt een fundamentele uitdaging voor onze samenleving die dringende actie vereist. 
Het is cruciaal dat in die actie de sociale dimensie niet uit het oog verloren wordt, inclusief de impact 
die al deze maatregelen kunnen hebben op personen  met een handicap.  
Agenda 2030 met de 17 Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen biedt een mondiaal kader waarin de 
sociale, economische en ecologische dimensies van ontwikkeling  worden samengebracht. In België 
bestaat er reeds een federale strategie voor duu rzame ontwikkeling sinds  1997. De federale strategie 
bevat een langetermijnvisie voor duurzame ontwikkeling. Hierin worden de doelstellingen beschreven 
die de door de wet aangestelde actoren tegen 2050 zouden moeten verwezenlijken.  Elke 5 jaar  dient 
de fed erale regering een Federaal Plan voor Duurzame Ontwikkeling  aan te nemen  op basis van de 
bijdragen van het maatschappelijke middenveld in de Federale Raad voor Duurzame Ontwikkeling, de 
wetenschappelijke expertise van het Federaal Planbureau  en de expertis e van de federale 
overheidsdiensten.  
De realisatie van de Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen op inclusieve wijze  
In de realisatie van Agenda 2030 zal rekening gehouden worden met de noden en belangen van 
personen met een hand icap. Hiervoor worden hun vertegenwoordigende organisaties actie f 
betrokken bij de federale strategie inzake duurzame ontwikkeling.  
Hoofdmaatregel : 76. Betrekken van de  NHRPH bij de uitwerking van klimaat - en milieubeleid , 
teneinde een rechtvaardige transitie  voor mensen met een handicap te waarborgen.  
 Zakia Khattabi,  
Minister van Duurzame 
Ontwikkeling  FIDO  
 
77. Integratie van handicap in het 
federaal plan voor duurzame 
ontwikkeling 2021 -2025 . Zakia Khattabi,  
Duurzame 
78. Sensibilisering over de 
gevolgen van klimaatverandering 
en de milieucrisis voor mensen met 
een handicap en ondersteuning van 
onderzoek en analyse in dit gebied . Zakia Khattabi,  
Duurzame 
79. Bevorderen van de toegang tot 
informatie over het klimaat -, 
milieu - en duurzame 
ontwikkelingsbeleid van de 
regering voor personen met een 
handicap.  Zakia Khattabi,  
Duurzame 
Ontwikkeling  FIDO    
35 
 3.2. Toegankelijkheid  
 
Context en  de uitdagingen in België  
Toegankelijkheid als concept  houdt in dat gebouwen, producten , diensten en digitale inhoud zo 
ontworpen worden dat ze rekening houden met de diversiteit in functionele karakteristieken onder  de 
bevolking zodat ze zonder assistentie bruikbaar zijn voor een zo groot mogelijk aandeel van de 
populatie. Onder de noemer universeel ontwerp (universal design ) wordt dit traditioneel vertaald naar 
7 principes : (1) bruikbaar voor iedereen, (2) flexibiliteit in het gebruik, (3) eenvoudig en intuïtief 
gebruik, (4) begrijpelijke informatie, (5) marge voor vergissingen, (6) beperkte inspanning, en (7) 
geschikte  afmetingen en gebruiksruimten. In de praktijk wordt het domein van toegankelijkheid 
gedomineerd door de ontwikkeling van internationale standaarden, waarvan een deel ook juridisch 
bindend is geworden.   
Het VN-Verdrag  legt ons het volgende op: “Teneinde pe rsonen met een handicap in staat te stellen 
zelfstandig te leven en volledig deel te nemen aan alle facetten van het leven, [neemt men] passende  
maatregelen om personen met een handicap op voet van gelijkheid met anderen de toegang te 
garanderen tot de fys ieke omgeving, tot vervoer, informatie en communicatie, met inbegrip van 
informatie - en communicatietechnologieën en -systemen, en tot andere voorzieningen en diensten 
die openstaan voor, of verleend worden aan het publiek, in zowel stedelijke als landelij ke gebieden.”13 
Het regeerakkoord  voorziet een actieplan universele toegankelijkheid  waarbij een structurele 
toegankelijkheid van de ruimte en de  publieke dienstverlening het einddoel is. Het is fundamenteel 
om minstens in  gestandaardiseerde richtlijnen, objectieve doelstellingen en een monitoring  daarvan  
te voorzien . De overheid engageert zich tegelijk om op de korte termijn de  fysieke en digitale 
toegankelijkheid van de rechtspraak, het openbaar vervoer  en de overheidsgebo uwen te verbeteren.  
Toegankelijkheid van de gebouwen van de federale administraties  
Een eerste prioriteit vormt het verbeteren  van de toegankelijkheid van de federale openbare 
gebouwen , met bijzondere aandacht voor de toegankel ijkheid van gerechtsgebouwen . Het VN -Comité 
van deskundigen pleit voor een plan met specifieke doelen en budgetten.   
De wettelijke vereisten inzake toegankelijkheid van gebouwen  is een gewestelijke bevoegdheid. Het 
louter toepassen van de regionale decrete n is echter onvoldoende om te kunnen spreken van een 
toegankelijk gebouw, waardoor  er een belangrijke beleidsruimte blijft voor de federale overheid in het 
beheer van haar eigen patrimonium.  De Regie der Gebouwen , de vastgoedpartner van de federale 
overheidsdiensten , heeft een gids  inzake toegankelijkheid  opgesteld  die rekening houdt met de 
regionale regelgeving en deze aanvult met striktere  normen.  
Inzake het beheer van federale overheidsgebouwen zijn d rie situati es te onderscheiden: 1. Gebouwen 
in eigendom en beheerd door de Regie de r Gebouwen (rol voor zowel  de Regie als de gebruiker), 2. 
gebouwen gehuurd door de Regie (bijkomende rol voor de private eigenaar -verhuurder en dus belang 
van de openbare aanbesteding) , 3. Gebouwen zonder tussenkomst van de Regie (enkel bevoegdheid 
van de gebruiker). Om een duurzame vooruitgang te boeken is voor elke situatie zowel de toegang tot 
de nodige expertise, als het engagement van alle bevoegde actoren vereist.  
 
13 Art. 9 UNCRPD    
36 
  
Hoofdmaatregel : 80. Opstellen van een  inventaris van de toega nkelijkheid van de federal e 
gebouwen met daaruit voortvloeiend  een plan van aanpak van de meest urgente noden . 
 Mathieu Michel, 
Staatssecretaris belast met de 
Regie der Gebouwen  Regie der Gebouwen  
 
Hoofdmaatregel : 81. Promoten van het gebruik van  de toegankelijkheidsgids die werd opgesteld 
door de Regie der Gebouwen  door alle federale administraties . 
 
In het kader van de renovatie van bestaande gebouwen : het integreren van  de meest relevante en 
actuele aanbevelingen voor de toegankelijkheid van de geb ouwen op basis van de aanbevelingen 
in de diagnose fiche , door zich in een eerste fase te richten op enkele proefgebouwen (vast te stellen 
prioriteit; identificatie van de aanbevelingen en uitvoering van de werkzaamheden)  
 
In het kader van de bouw van nieuw e gebouwen : het integreren van de aanbevelingen voor de 
toegankelijkheid van gebouwen op basis van de door de Regie der Gebouwen opgestelde gids . 
 
Regie der Gebouwen  
 
Alle regeringsleden  Regie der Gebouwen   
 
82. Formele aanduiding van 
referentiepersonen binnen de Regie , 
die dankzij een adequate opleiding  
kunnen functioneren als « adviseur s 
inzake  toegankelijkheid  »  Mathieu Michel , 
Staatssecretaris belast 
met de Regie der 
Gebouwen  Regie der Gebouwen  
83. Digitalisering van en diagnosefiche 
voor  de toegankelijkheid van 
gebouwen, en het sluiten van een 
overheidsopdracht voor de uitvoering 
van een diagnose op basis van deze 
fiche.  Mathieu Michel , 
84. Beroep doen op  
ervarings deskundigen  en 
gespecialiseerde organisaties in 
toegankelijkheid om de 
toegankelijkheid van de inrichting van 
federale overheidsgebouwen te 
evalueren.  Alle regeringsleden  Alle administraties  
85. De toegankelijkheid van de 
federale overh eidsdiensten wordt 
online  omschreven  zodat burgers niet 
met onverwachte hindernissen Alle regeringsleden  Alle administraties    
37 
 geconfronteerd worden  op het 
moment van hun bezoek . 
86. Actieplan ter verbetering van de 
toegankelijkheid van federale musea 
en culturele instellingen ( o.a. de 
Munt, Bozar).  Thomas Dermine,  
met 
Wetenschapsbeleid  
 
Sophie Wilmès,  
Minister van de 
Federale Culturele 
Instellingen   
87. Buitenlandse posten:  Evaluatie van 
de toegankelijkheid van de 
ambassades en de residenties.  Sophie Wilmès , 
Buitenlandse Zaken, 
Europese Zaken en 
Buitenlandse Handel  FOD Buitenlandse Zaken  
88. Verzekeren dat  de toekomstige 
kazernes  toegankelijk zijn  en 
aanpassingen voorzien  zijn in alle 
bestaande kazernes waar dit nodig is.  Ludivine Dedonder , 
Minister van Defensie  Ministerie van Defensie  
 
Diensten, producten en digitale inhoud  
Het belang van t oegankelijkheid is niet beperkt tot bebouwde omgeving,  maar speelt  ook voor  digitale 
inhoud  (websites en applicaties) , producten , en diensten . De federale overheid zal binnen haar  
bevoegdheden het gebruik van  bestaande toegankelijkheidsstandaarden  aanmoedigen, en waar nodig 
verplichten.  
Hoofdmaatregel : 89. Omzetting van de ‘European Accessibility Act’  naar Belgische wetgeving  en 
het betrekken van de vertegenwoordigende organisaties van personen met een handicap  bij dit 
proces . 
 Pierre -Yves Dermagne,  
 
Karine Lalieux,  
Minister belast met Personen 
 
Minister van Buitenlandse 
Zaken, Europese Zaken en 
Buitenlandse Handel  
 
Georges Gilkinet,  
Minister van Mobiliteit  
 
Vincent Van Peteghem,  
 
Petra De Sutter,  FOD Economie (Piloot + 
omzetting)  
 
FOD Sociale Zekerheid (Piloot)  
 
FOD Buiten landse Zaken  
(Eurocoördinatie)  
 
Belgisch Instituut voor 
Postdiensten en 
Telecommunicatie  
 
FOD Mobiliteit en Vervoer  
 
Autoriteit voor Financiële 
diensten en Markten    
38 
 Minister  van 
 
Annelies Verlinden,  
Zaken  
 
Mathieu Michel , 
Digitalisering   
 
FOD Binnenlandse Zaken  
 
FOD Kanselarij  
 
FOD BOSA  
 
Hoofdmaatregel : 90. Alle publieke websites  en applicaties  dienen toegankelijk  te zijn conform de  
meest recente  EN301549  standaarden.  Daartoe voorzien we:  
- Controle van mobiele toepassingen van federale overheidsinstanties, met als doel deze 
toegankelijker te maken .  
- Gunning van een overheidsopdracht voor ondersteuning in de materie van  digitale 
toegankelijkheid zodat  de web sites en mobiele applicaties van federale, regionale en lokale 
overheden toegankelijker gemaakt worden.  
- Sensibilisering van de federale actoren die betrokken zijn bij e -toegankelijkheid (bv. e -
toegankelijkheidsevenement).   
 Mathieu Michel , 
Digitalisering  FOD BOSA   
 
91. Zoeken naar een oplossing om de  
universele toegankelijkheid van  de 
draagbare betaalterminals die alleen 
een touchpad hebben  te verzekeren .  Vincent Van 
Peteghem,  
 
Pierre -Yves 
Dermagne,  
Economie  FOD Financiën  
 
Brandveiligheid van gebouwen  
Brandpreventie is een gedeelde bevoegdheid van de federale overheid, van de deelstaten en de lokale 
besturen. De federale overheid stelt de basisnormen op, maar is  niet bevoegd voor de specifieke 
normen.  
92. Nagaan  in welke mate de Belgische 
brandnormering en -wetgeving moet 
worden aangevuld om de evacuatie 
van personen met een handicap  te 
vergemakkelijken . Annelies Verlinden, 
   
39 
 3.3. Mobiliteit  
 
Een degelijke toegang tot (openbaar ) vervoer is essentieel voor veel personen met een handicap om 
ten volle deel te kunnen nemen aan de maatschappij, en voor de verwezenlijking van hun andere 
rechten (bijvoorbeeld: toegang tot werk, gezondheidszorg). Het VN -Verdrag behandelt het onderwerp 
onder de grote noemer van toegankelijk heid (art.9). Op het niveau van de VN ziet men 
toegankelijkheid  ook als een algemeen beginsel : toegankelijke gebouwen, openbaar vervoer, diensten, 
… hierzonder is de verwezenlijking van de andere rechten van het Verdrag niet mogelijk. Voor de 
federale overheid in België betekent dit acties  voor de toegang van personen met een handicap tot 
het spoorvervoer en het wegverkeer.  Op het niveau van de Europese Unie herbevestigt de  herziene 
verordening betreffende rechten van treinreizigers (Verordening 2021/782, inwerkingtreding voorzien 
in 2023) de r echten van reizigers met een handicap en met beperkte mobiliteit op toegang tot het 
treinvervoer.14  
Het regeerakkoord biedt alvast een sterk kader voor acties op het vlak van spoorvervoer. Zo bepaalt 
het dat het beheerscontract  met NMBS afspraken dient te  bevatten op het vlak van toegankelijkheid. 
Verder worden nieuwe investeringen  in het spoor  gebruikt voor de toegankelijkheid van de perrons 
en de treinen te verbeteren, waarbij een actie - en stappenplan op basis van een evaluatie van de 
huidige toegankeli jkheid  als voorwaarde wordt gesteld . Ook het middenveld is een sterke voorstander 
van een duidelijk actieplan , waar in het gebruik van de expertise van de organisaties gespecialiseerd in 
toegankelijkheid  gegarandeerd wordt . Dit is nodig zodat de inspanningen van NMBS  daadwerkelijk een 
toegankelijk en inclusief spoorvervoer creëren.  Tegelijkertijd mag men niet uit  het oog verliezen dat 
menselijke assistentie en dienstverlening v oor een aanzienlijke groep van personen met een handicap 
essentieel  zijn om toegang te krijgen tot het spoorvervoer.  
In het gebied van mobiliteit hebben we gebieden geïdentificeerd waarin samenwerking met de 
deelgebieden nodig is voor het optimaal realiseren van rechten van personen met een handicap. In de 
Interministerië le Conferentie  voor  Mobiliteit  zou er afstemming kunnen gebeuren van de federale  
toegankelijkheidsstandaarden  met de regelgeving voor regionaal openbaar vervoer . Ook in het domein 
van wegverkeer kan dit kanaal zeer waardevol zijn, bijvoorbeeld voor de bespreking van de 
problematiek van de Scancar s.  
Het toegankelijk maken van het Belgisch openbaar spoorvervoer  
Toegankelijk openbaar spoo rvervoer  betekent dat het gebruikt kan worden zonder assistentie door 
een zo groot mogelijke groep van mensen. Dit dient verwezenlijkt te worden door enerzijds  drempels 
voor de toegang tot bestaande infrastructuur en materieel te elimineren, en anderzijds ervoor te 
zorgen dat het nieuwe materieel en infrastructuur voldoet aan de nodige toegankelijkheidsvereisten.  
Wat betreft concrete acties vertaalt dit zich in het werken op twee parallelle “sporen”:  
- Stappen in de praktijk om  de huidige toegankelijkheid i n kaart te brengen en te verbeteren ; 
- Stappen om toegankelijkheidsvereisten vast te leggen in bindende instrumenten .    
 
14 Verordening 2021/782 ‘betreffende de rechten en  verplichtingen van treinreizigers’, Hoofdstuk V: Personen 
met een handicap en personen met een beperkte mobiliteit.    
40 
 Hoofdmaatregel : 93. Verbeteren  van de  huidige  situatie inzake  toegankelijkheid . 
a. Raadpleging van gespecialiseerde organisaties zoals de NHRPH  en CAWaB , Inter vzw, 
Vlaams Expertisecentrum Toegankelijkheid,  voorzien  in de dienst - en 
performantie contracten van NMBS en Infrabel.  
b. De toegankelijkheid van stations en haltes verbeteren en versnellen.  
c. Verho ging van  het aantal autonome stations die de volgende  5 criteria  respecteren:  
- toegang tot platforms op een autonome manier mogelijk  
- perron op 76 cm  
- podotactiele geleide lijnen  
- toegankelijke/bruikbare kaartjesautomaten voor p ersonen met beperkte 
mobiliteit  
- Gereserveerde parkeerplaatsen  
d. Ervoor zorgen dat nieuwe investeringen in rollend materieel en infrastructuur voldoen aan 
de relevante toegankelijkheidsnormen  
 Georges Gilkinet, Minister van 
Mobiliteit  FOD Mobiliteit  en Vervoer  
 
Bijkomende m aatrege l Regeringslid  Administratie  
94. Het opnemen van 
doelstellingen voor de realisatie 
van toegankelijkheid voor reizigers  
met beperkte mobiliteit  in het 
openbare dienstcontract met 
NMBS en het 
performantiecontract met Infrabel  Georges Gilkinet,  
 
Het verzekeren van menselijke dienstverlening  van goede kwaliteit  aan trein reizigers met een  handicap 
en/of een  beperkte mobiliteit  
Het verkennen van de steeds bredere mogelijkheden van technologie en automatisering is typisch voor 
de huidige samenleving. Hetzelfde geldt voor het spoorvervoer. De vorige sectie van toegankelijkheid 
beoogt al het zoveel mogelijk elimineren van de nood aan een menselijke tussenkomst. Tegelijk is het 
van groot belang voor de rechten van reizigers met een handicap dat deze menselijke tussenkomst 
niet volledig verdwijnt , omwille van verschillende redenen. Ten eerste is het verzekeren van optimale 
toegankelijkheid (dus het hebben van autonome toegang tot het vervoer) iets wat niet onmiddellijk 
gerealiseerd kan worden. Verder is het altijd mogelijk dat de gehanteerde toegan kelijkheidsvereisten 
geen rekening houden met bepaalde groepen van personen met een handicap . Ten slotte moeten we 
voor ogen houden dat sommige personen met een handicap altijd een vorm van assistentie nodig 
zullen hebben om toegang te hebben tot de dienst  op gelijke basis met andere reizigers.  
Hoofdmaatregel : 95. Verbeteren van het systeem van assistentie aan reizigers met beperkte 
mobiliteit , afhankelijk van de beschikbare middelen : 
a. Versoepeling van (reservatie)termijnen  
b. Uitbreiding va n het assistentieaanbod  
c. Voorzien van a ssistentie in het geval van werken en omleidingen  
d. Verbeteren van mogelijkheden en procedures om assistentie te reserveren  
   
41 
96. Aanbieden van een z orgvuldige 
opleiding aan  het personeel , 
inclusief treinbegeleiders , over de 
omgang met reizigers met beperkte 
mobiliteit  Georges Gilkinet,  
97. Versterking van de systemen die 
passagiers met een handicap in 
staat stellen een ticket te kopen : 
website, app, toegankelijke 
ticketautomaten, aanwezigheid van 
een steward.  Georges Gilkinet,  
98. Het gebruik van de European 
Disability Card  binnen het 
openbaar trein vervoer zal 
onderzocht worden.  Georges Gilkinet,  
Mobiliteit  
 
handicap  FOD Mobiliteit  en Vervoer  
 
99. Ervoor zorgen dat de aankoop 
van tickets  zoveel mogelijk kan 
gebeuren via een eventuele 
menselijke tussenkomst als dat 
nodig is voor reizigers met een 
handicap en dat zonder een toeslag  Georges Gilkinet,  
Minister van Mobiliteit  FOD Mobiliteit  en Vervoer  
 
Sensibilisering van de reizigers over  trein reizigers met een beperkte mobiliteit  
100.  Een enquête ontwikkelen en 
organiseren in samenwerking met 
betrokken belanghebbenden om 
statistieken en gegevens  te 
verkrijgen over problemen 
ondervonden tijdens het reizen, en 
de impact ervan op de keuze van 
vervoerswijze.  Georges Gilkinet,  
101.  De haalbaarheid en relevantie 
nagaan van een 
bewustmakingscampagne  voor 
spoorweggebruikers, zoals een 
campagne "Wat als je in de situatie 
was van...".  Georges Gilkinet,  
 
Diversiteit  FOD Mobiliteit  en Vervoer  
   
42 
 Deelname aan het wegverkeer  
Maatregelen betreffende wegverkeer kunnen ook raken aan de bevoegdheden van deelgebieden, 
waardoor het onderwerp idealiter eveneens  deel uitmaakt van besprekingen in de context van de 
Interministeriële Conferentie voor Mobiliteit, Infrastructuur en Teleco mmunicatie .  
Hoofdmaatregel : 102.  Hervorming van het systeem van parkeerkaarten   
a. Verbeteringen in de procedure van toekenning van parkeerkaarten  voor alle doelgroepen  
b. Systematisch nieuwe parkeerkaarten met een QR code  uitgeven   
c. Uitwerken van een  technische oplossing voor het ScanCars  probleem  in samenwerking met 
de gewesten, en lokale besturen.  
d. Betere dienstverlening aan leden van de internationale diplomatieke gemeensc hap met 
een handicap  
Handicap  
 
Buitenlandse Handel  FOD Sociale Zekerheid  
 
FOD Mobiliteit  en Vervoer  
 
FOD Buitenlandse Zaken  
 
103.  Wijziging van de wegcode  om 
het gebruik van busstroken en 
speciale oversteekplaatsen door 
voertuigen voor  het collectief 
vervoer van personen met een 
handicap  mogelijk te maken . Georges Gilkinet,  
104.  Beliris  : Afsluiten van een 
contract   voor  analyse van 
projecten vanuit het oogpunt van 
toegankelijkheid voor iedereen , en 
opstelling  van een interne 
auditstrategie voor deze projecten, 
alsook een systematische evaluatie 
van projecten voor de herinrichting 
van de openbare ruimte door de 
commissie voor actieve  modi  
opgericht binnen Brussel -Mobiliteit 
(Brussels Hoofdstedelijk Gewest) . Karine Lalieux, 
Handicap en Beliris  
 FOD Mobiliteit en Vervoer  
 
43 
 4. Een veilig land  
 
4.1. Justitie en veiligheid   
 
Elke Belg en elk Belgisch bedrijf moet kunnen rekenen op goed werkende  veiligheidsdiensten en  
justitieel apparaat .  
Een bijzonder aandachtspunt voor personen met een handicap  inzake justitie is het respect voor de 
autonomie van de pe rsoon . Het VN -Verdrag stelt dat de rechtsbekwaamheid van personen met een 
handicap , namelijk het in staat zijn om juridisch geldige beslissingen  te nemen , altijd gewaarborgd 
moet  worden (art. 12) .  
Om degelijk beschermd te worden tegen discriminatie, gewel d, uitbuiting, oneigenlijke 
vrijheidsberoving, misbruik, en andere inbreuken op de persoonlijke integritei t, moet er een  degelijke 
toegang zijn tot politie en just itie voor personen met een handicap.  Eveneens moeten er ook 
maatregelen genomen worden ter bescherming van de rechten van daders met een handicap  die zich 
in het justitieel  en penitentiair  systeem bevinden.  
Op het niveau van het VN -Verdrag zijn in dit domein heel wat verplichtingen voor de B elgische Staat 
betrokken: namelijk het verzekeren van de toegang tot de rechter (art. 13) en van de vrijheid en 
veiligheid van de persoon (art. 14) en het beschermen van de fysieke integriteit van personen, inclusief 
hen vrijwaren tegen  foltering en andere  wrede, onmenselijke of vernederende behandeling of 
bestraffing, uitbuiting, geweld en misbruik (art. 15 -17). 
Bescherming van de  autonomie van personen met een handicap  
We zetten in op een verbetering van het systeem van voorlo pige bewindvoering . We hebben hierbij  
oog voor  een zorgvuldigere behandeling van de dossiers, en een omslag naar maatregelen ter 
ondersteuning van de persoon met een handicap in het nemen van beslissingen in de plaats van 
maatregelen ter vertegenwoordiging. Zoals voorzien in het  regeerakkoord worden  de nodige 
hervormingen aan de wet van 26 juni 1990 ‘betreffende de bescherming van de geesteszieke persoon’ 
voortgezet . 
Hoofdmaatregel : 105.  Introduceren van een kader voor activiteiten van professionele 
bewindvoerders  
a. Met betrekking tot k waliteit van diensten: humaan beheer  
Opleggen van vereiste opleiding/ introductie van deontologie  
b. Met betrekking tot tarificatie van diensten: kosten zijn voorzienbaar en redelijk  
c. Oprichten van een orgaan dat controleert en bemiddelt bij professionele bewindvoering  
Minister van Justitie  FOD Justitie  
 
44 
 Hoofdmaatregel : 106.  Evaluatie van de wet inzake voorlopige bewindvoering : rekening houden 
met problematiek gesignaleerd door organisaties die personen met een handicap 
vertegenwoordigen  en hun vraag om vanuit  de griffies een ondersteuning te bieden aan familiale 
bewindvoerders . 
 
Verbeteren van de autonomie van personen met een handicap in  de geestelijke gezondheidszorg  
 
Hervorming van de wet  van 26 juni 1990 ‘betreffende de bescherming van de persoon van de 
geesteszieke ”. 
Zie supra, bij 1. 2. Gezondheidszorg  (zie hoofdmaatregel 6)   
 
Ervoor zorgen dat p ersonen met een handicap betere toegang  hebben tot (diensten verleend door)  
politie en justitie  
 
108.  Digitaal beschikbaar maken 
van het  register voor beëdigde 
vertalers en tolken  voor het publiek 
en werken  aan een stijging van het 
aantal tolken gebarentaal  Vincent Van 
Quickenborne, 
Minister van Justitie  
 FOD Justitie  
109.  “Fluistersets”  in de 
rechtbanken worden beschikbaar 
gemaakt . Vincent Van 
110.  Door digitale aangiftes te 
promoten ,  bevorderen we de  
toegang tot politiediensten  voor 
personen met beperkte mobiliteit  
 Annelies Verlinden, 
 
Quickenborne,  
Minister van Justitie  De Federale Politie (DGR/DGI) voor 
de Geïntegreerde Politie  
 Bijkomende m aatregel  Regeringslid  Administratie  
107.  Digitalisering  van de 
procedure van bewindvoering:  
- Alle informatie en 
communicatie op één  
plaats, toegang voor 
alle partijen  
- Verminderde 
werklast voor de 
vrederechter, zodat 
deze tijd heeft voor 
menselijke aspecten  Vincent Van 
Minister van Justitie  FOD Justitie    
45 
 111.  Bevorderen  van de 
bekendheid van de European 
Disability Card  bij alle 
hulpdiensten .  Annelies Verlinden, 
 
Federale Politie voor de 
Geïntegreerde Politie  
 
Situatie van personen met een handicap  in het penitentiair systeem  
 
112.  Investering  in de zorg équipes  
voor personen  met een handicap  in 
het p enitentiair systeem.  
 Vincent Van 
 
Er wordt rekening gehouden met p ersonen met een handic ap die slachtoffer zijn van familiaal , 
gendergerelateerd  en/ of seksueel geweld.  
 
113.  Bijzondere aandacht voor 
handicap binnen het  actieplan ter 
bestrijding van alle vormen van  
gender gerelateerd geweld   Sarah Schlitz , 
Diversiteit  Instituut gelijkheid vrouwen en 
mannen  
114.  Evaluatie  van de 
toegankelijkheid van de 
steunpunten voor seksueel geweld  
voor per sonen met een handicap  Sarah Schlitz , 
mannen  
 
46 
 5. Een land van samenwerking en respect  
 
5.1. Institutionele hervormingen  en Democratische vernieuwing  
 
Personen met een handicap  moeten het recht en de mogelijkheid hebben  om hun stem uit te brengen 
en zich kiesbaar te stellen , evenals te participeren in de uitoefening van openbare functies en in 
publieke aan gelegenheden (artikel 29  CRPD ). Zowel wettelijke, fysieke als andere obstakels dienen 
hiervoor weggewerkt te worden. Hierbij kan in het bijzonder verwezen worden naar de 
toegankelijkheid van het kiesproces.  
Het federaal regeerakkoord voorziet een  onderzoek naar een optimale staatsstructuur en 
bevoegdheidsverdeling , en een modernisering van  het democratisch  proces, de Grondwet, en de 
wetgeving  in zijn geheel . Er worden eveneens  burgerconsultaties voorzien in het kader van de 
institutionele hervormin gen, alsook wordt er een  verhoging van de participatiegraad aan verkiezingen  
beoogd  en in het algemeen  de deelname van burgers in (de vernieuwing van) het democratisch proces  
nagestreefd .  
Deelname aan v erkiezingen  
 Het garanderen  van de deelname van personen met een handicap aan de federale en Europese 
verkiezingen , alsook  de toegankelijkheid van het kiesproces  zijn essentiële elementen voor de 
regering.  
Hoofdmaatregel : 115.  Diagnose van de toegankelijkheid van de  kiesprocessen  teneinde 
verbeteringen  voor de verkiezingen van 2024 voor te stellen . 
 Annelies Verlinden, Minister 
van Binnenlandse Zaken  FOD Binnenlandse Zaken  
 
116.  Garan deren  van gratis vervoer  
van en naar het kieslokaal  als 
redelijke aanpassing voor personen 
met een handicap . Annelies Verlinden, 
117.  Wijziging van het  systeem van 
gerechtelijke vervolging ter 
versterking van de controle van 
volmachten  en ter bestrijding van 
misbruik.   Annelies Verlinden, 
118.  Sensibiliseren van burgers, 
politieke partijen en media  over de 
participatie van personen met een 
handicap aan het kiesproces en 
over het belang van het aanbieden 
van verkiezingsprogramma’s en 
berichtgeving in toegankelijke 
vormen.  Annelies Verlinden, 
 
 FOD Binnenlandse Zaken  
 
47 
 119.  Onderzoek  naar  hoe de 
schorsing van de uitoefening van 
het kiesrecht bij beschermde 
personen  tot het minimum beperkt 
kan worden.  Annelies Verlinden, 
 
Minister van Justitie  FOD Binnenlandse Zaken  
 
FOD Justitie  
 
Institutionele hervormingen en democratische vernieuwing  
Personen met een handicap zullen  betrokken worden bij de werkzaamheden voor institutionele 
hervormingen en democratische vernieuwing . 
120.  Garanderen  van de 
representatieve deelname van 
personen met een handicap  aan de 
voorziene burgerconsultatie.  
 
We zullen de mogelijkheden 
onderzoeken v oor het ontwikkelen 
van audioteksten v oor het platform 
om personen met een visuele 
handicap in staat te stellen de 
vragen en contextuele elementen 
te horen.  
 
Het zal mogelijk zijn om met de 
gewenste hulp op papier aan het 
online platform deel te nemen.  David Clarinval, 
Institutionel e 
Hervormingen en 
Democratische 
Vernieuwing  
 
Annelies Verlinden, 
Institutionele 
Vernieuwing  FOD BOSA   
121.  Het v erzekeren  van de 
betrokkenheid van de 
vertegenwoordigende organisaties 
van persone n met een handicap bij 
de voorbereiding van institutionele 
hervormingen .  
 
In het kader van de uitvoering van 
het door de federale regering 
ontwikkelde online  platform zullen 
we verenigingen die personen met 
een handicap vertegenwoordigen, 
uitnodigen om input en adviezen te 
geven over de modernisering van 
de staatsstructuur.  David Clarinval, 
 
48 
 5.2. Gelijkheid en non -discriminatie  
 
Personen met een handicap moeten beschermd worden tegen discriminatie, vrijheidsber oving, 
geweld, uitbuiting, misbruik en andere inbreuken op de persoonlijke integriteit. Dit vereist eveneens 
het herdenken van gelijkheid: er is een evolutie nodig  van formele gelijkheid naar  inclusieve gelijkheid, 
waar binnen  de verwezenlijking van redelijke aanpassingen essentieel is voor personen met een 
handicap,  ook de redelijke aanpassingen die praktisch  moeilijker te realiseren zijn.  In België bestaat er 
een regelgevend kader voor de bestrijding van discriminatie en de g elijke behandeling van alle 
personen.15 Het is echter duidelijk dat  het bestaande rechtskade r als ontoereikend wordt ervaren voor 
de afdwinging van de rechten van personen met een handicap.16 Naast de gebreken in het wettelijk 
kader, blijft er nog veel onb egrip bestaan in de maatschappij, en zeker op de arbeidsmarkt, voor de 
capaciteiten en noden van personen met een handicap.17  
Het Verdrag vereist een anti -discriminatiewetgeving die effectieve rechtsmiddelen biedt, en een 
brede(re) bescherming tegen discr iminatie, inclusief meervoudige discriminatie en kruisdiscriminatie18 
(waarbij de aanwezigheid van meerdere beschermde kenmerken de persoon met een handicap 
kwetsbaarder maakt, bijvoorbeeld vrouwen met een handicap/ kinderen met een handicap) en 
discrimina tie bij associatie.19 Discriminatie tegen een persoon omwille van zijn of haar band met een 
persoon met een handicap (bijvoorbeeld ouders van een kind met een handicap) is een fenomeen dat 
ook onder deze noemer dient aangepakt te worden. Eveneens dienen de  specifieke uitdaginge n voor 
meisjes en vrouwen met een handicap (kruising van de criteria gesl acht  en handicap) hier te worden 
aangekaart.   
Strijd tegen de discriminatie van personen met een handicap  
Het federaal instrumentarium voor de strijd tegen de discriminatie van personen met een handicap 
wordt geëvalueerd en waar nodig bijgesteld.  
Hoofdmaatregel : 122.  Evaluatie van federale antidiscriminatiewetten , met betrekking tot de 
specifieke aanbevelingen over de kwestie van handicap van uit de Commissie voor de evaluatie van 
deze wetten  
 Sarah Schlitz,  
Kansen en Diversiteit  
 
Karine Lalieux, Minister belast 
Handica p 
 
 Cel Gelijke Kansen  
 
VN-Coördinatiemechanisme, 
FOD Sociale Zekerh eid 
 
15 De wetten van 10 mei 2007 ‘ter bestrijding van bepaalde vormen van discriminatie’ en ‘ter bestrijding van discriminatie 
tussen vrouwen e n mannen’ en de wet van 30 juli 1981 ‘tot de bestraffing van bepaalde door racisme of xenofobie ingegeven 
daden’  
16 Evaluatiecommissie federale wetgeving ter bestrijding van discriminatie, Eerste evaluatieverslag , 2017.  
17 Unia, Bevraging van personen met een handicap over de naleving van hun rechten, 2020: thema dat aan bod komt doorheen 
de bevraging.  
18 Definities van “intersectional discrimination” en “multiple discrimination” in General Comment No. 6 van het Comité, 2018.  
19 Concluding Observations 2014 met betrekking tot artikelen 5 en 6; List of Issues 2019 met betrekking tot dezelfde artikelen.    
49 
 Hoofdmaatregel : 123.  Verbetering van de  discriminatietoetsen en het uitvoeren van een 
academische monitoring  van diversiteit en discriminatie op sectorniveau  
Minister van Werk  
 
Sarah Schlitz , 
Kansen en Diversiteit  FOD WASO  
 
Cel Gelijke K ansen  
 
124.  Aandacht  voor  de 
meervoudige discriminatie van 
vrouwen meisjes met een handicap , 
in de voorziene evaluatie van de 
gelijkheids - en 
mensenrechtenorganen .  Sarah Schlitz,  
 
50 
 5.3. Deelname aan het culturele leven, vrijetijdsbesteding en sport  
 
Onze samenleving is divers,  en alle personen moeten waardig en respectvol worden behandeld en vrij 
zijn om in alle domeinen deel te nemen. Volgens het Verdrag moeten personen met een handicap 
volop kunnen deelnemen aan het culturele leven, recreatie, vrijetijdsbesteding en sport (artikel 30).  
Cultuur, sport en vrijetijdsbesteding zijn  in de eerste plaats een bevoegdheid van de gemeenschappen. 
Niettemin zi jn er een aantal domeinen waarin de federale overheid ofwel een ondersteunende rol kan 
opnemen, ofwel een eigen bevoegdheid behoudt over specifieke culturele en wetenschappelijke 
inste llingen.  
Bevordering van de toegang tot culturele leven, recreatie, vrijetijdsbesteding en sport . 
De federale overheid zet zich in voor de toegankelijkheid van de eigen culturele en wetenschappelijke 
instellingen, en ondersteunt de toegang tot  het culturele leven, recreatie, vrijetijdsbesteding en sport  
waar mogelijk binnen haar eigen bevoegdheden.  
Hoofdmaatregel : 125.  Verder uitrol len van de  European Disability Card  als instrument voor de 
toegang tot cultuur en vrijetijdsbesteding in binnen - en buitenland  en promotie van  het maximaal 
gebruik ervan bij de federale culturele en wetenschappelijke instellingen.  
 Karine Lalieux,  
met een Handicap  
 
Minister van de Federale 
Culturele Instellingen  
 
Ludivine Dedonder , 
Minister van Defensie  
 
Thomas Dermine , 
Staatssecretaris belast met 
Wetenschapsbeleid  FOD Sociale Zekerheid  
 
126.  Uitwerken van  
sportinit iatieven voor militairen en 
veteranen met een handicap . Ludivine Dedonder , 
127.  Ontwikkeling en 
implementatie van e en 
inclusiviteits - en 
diversiteitsstrategie binnen BOZAR  Sophie Wilmès,  
128.  Bevorderen van de toegang  
voor personen met een handicap 
tot voorstellingen  van de Munt en 
het  Nationaal Orkest van België . Sophie Wilmès,  
    
51 
 5.4. Statistieken en het verzamelen van gegevens  
 
“Meten is weten”. De besluitvorming over de kwesties betreffende personen met een handicap moet 
worden gebaseerd op betrouwbare gegevens en statistieken. Zo verkrijgt men beter inzicht in de 
problematieken , welke tussenkomsten het best e werken, en het laat  toe om de resultaten te meten 
ten opzichte van de oorspronkelijke doelstellingen. Volgens artikel 31 van het Verdrag is het de 
doelstelling om het verzamelen, analyseren en verspreiden van gegevens uitgesplitst volgens 
geslacht, leeftijd en handicap te sy stematiseren, en om acties die de  versterking van de 
vaardigheden in dit domein beogen uit te breiden .20  
De afwezigheid van een uniforme definitie van het begrip handicap  in België bemoeilijkt 
gecoördineerde statistieken voor de domeinen die onder het VN -Verdrag vallen. In surveys wordt 
handicap meestal subjectief bevraagd. Administratieve data daarentegen vertrekken van wat er 
geregistreerd wordt, meestal in het kader van uitkeringen. Veel van de bestaande administratieve data 
zijn beschikbaar bij de Kruispuntbank Sociale Zekerheid (Datawarehouse Arbeidsmarkt en Sociale 
Bescherming). Ook Europese data, in het bijzonder de EU -SILC wordt vaak als gegevensbron geciteerd 
in de context van handicap. Een tweede uitdaging is het  ontbreken van een aantal relevante 
gegevensbronnen in het Datawarehouse (o.m. regionale gegevens). Tot slot moet de data ook 
beschikbaar zijn voor de diensten die de inhoudelijke expertise hebben om nuttig te zijn voor 
monitorin g en beleidsondersteunend onderzoek . 
 
Hoofdmaatregel : 129.  Verlengen van h et project  « Improving Equality Data Collection in Belgium  
» om het uit te breiden met andere criteria  van discriminatie, waa ronder handicap.  
 Sarah Schlitz , 
Kansen en Diversiteit  Cel Gelijke Kansen  
 
Hoofdmaatregel : 130.  Oprichten van een task force ter identificatie van de noden en 
mogelijkheden voor de  verzameling van gegevens en statistieken  met betrekking tot personen 
met een handicap  (met aandacht voor andere criteria zoals geslacht, leeftijd, etc.).  
Minister belast met Personen  
 
Minister van Sociale Zaken  
 
Minister van Economie en 
Werk  FOD Sociale Zekerheid  
 
Statbel  
 
Federale Overheidsdienst 
 
20 Niettemin kan het niet de bedoeling zijn dat personen met een handicap zich verplicht voelen  of verplicht 
worden  om zich individu eel bekend te maken  als “persoon met een handicap” en dient hier de persoonlijke 
vrijheid en het recht op privacy, in lijn met artikel 22 van het VN -Verdrag met betrekking tot het recht op 
bescherming van privéleven  nageleefd te worden.    
52 
  
131.  Ontwikkeling van statistieken 
over de omvang en aard van  in- en 
uitstroom van IVT - en IT -
gerechtigden . Karine Lalieux,  
132.  Bijzondere aandacht 
voor intersectionaliteit , in het 
bijzonder wat betreft leeftijd en 
geslacht, in de statistiekproductie  
inzake IVT en IT en cijfermatige 
analyses (vb. ‘Cijfers in de kijker’)  
van de FOD Soci ale Zekerheid.  Karine Lalieux,  
 
53 
 5.5. Mainstreaming doorheen het beleid  
 
Voor het verwezenlijken van de rechten van personen met een handicap is hiervoor aandacht nodig 
doorheen alle beleidsdomeinen. Beleidsmaatregelen die onvoldoende rekening houden met de 
specifieke noden van personen met een handicap riskeren een onbedoelde negatieve impact. De 
regelgevingsimpactanalyse (RIA) slaagt er vandaag onvoldoende in om deze effecten te voorzien. Ook 
is er ruimte om de samenwerking met de vertegenwoordigende organisaties van personen met een 
handicap, in het bijzonder de Nationale Hog e Raad voor Personen met een Handicap, te versterken.  
Het principe “Niets over ons, zonder ons” loopt als een rode draad door het VN -Verdrag en het verdrag 
vereist van ons land dat de vertegenwoordigende organisaties van personen met een handicap 
betrokken  worden bij alle beleidsprocessen die handicap in de brede zin raken. Om ongewenste 
neveneffecten van nieuwe maatregelen voor personen met een handicap te voorkomen dient de 
aandacht voor de sociale en omgevings dimensie  van handicap  ge-mainstreamed  te word en doorheen 
het beleid.  
‘Handistreaming’ doorheen het federaal beleid.  
Er zal ingezet worden op het verbeteren van de structurele aandacht voor de impact van 
beleidsmaatregelen op personen met een handicap doormiddel van de regelgevingsimpactanalyse , de 
betrokkenheid van de NHRPH, en de vorming en sensibilisering van beleidsmakers.  
Hoofdmaatregel : 133.  Opname van handicap binnen een hervorming van de RIA . 
administratieve 
vereenvoudiging  
 
met een handicap    
Dienst voor Administratieve 
Vereenvoudiging  
 
Hoofdmaatregel : 134.  Uitbreiden  van de betrokkenheid van de Nationale Hoge Raad voor 
Personen met een Handicap in het beleidsproces . 
 
54 
 Hoofdmaatregel  : 135.  Versterken van de National e Hoge Raad van Personen met een Handicap   
 
  FOD Sociale Zekerheid  
 
136.  Aanbieden van een k ant-en-
klare opleiding over validisme  voor  
de leden van de beleids cellen en de 
administratieve contactpunten 
voor handicap . Sarah Schlitz , 
 
137.  Creatie van een anti-validisme  
toolbox  met de artikelen van de 
CRPD die België moet volgen bij de 
implementatie van zijn beleid zodat 
het beleid inclusief is en de 
fundamentele rechten van 
eerbiedigt.  Sarah  Schlitz , 
 
Handicap  
  
55 
 6. België, een sterke stem in Europa en de wereld  
 
6.1. Europese en internationale ambitie  
 
Het regeerakkoord voorziet dat België e rover waakt dat het buitenlands beleid gebaseerd is op de 
verdediging en de bevordering van de rechtsstaat en de mensenrechten. België werkt ook mee aan de 
realisatie van de Duurzame Ontwikkeling sdoelen van de Verenigde Naties (SDG’s) en behoudt in het 
bijzonder de focus op armoedebestrijding en de bescherming van de meest kwetsbare groepen.   
In het kader van het VN -Verdrag ve rbinden de lidstaten zich ertoe om het belang van internationale 
samenw erking en de bevordering daarvan te erkennen, ter ondersteuning van nationale inspanningen 
voor de verwezenlijking van rechten van personen met een handicap. België dient dus in zijn 
buitenlands beleid rekening te houden met de dimensie van handicap, in het bijzonder in de 
activiteiten voor internationale en regionale organisaties, en moet hierbij het maatschappelijk 
middenveld betrekken, in het bijzonder de organisat ies voor personen met een handicap.  
Momenteel zorgt men ervoor dat men doorheen het buitenlands beleid en de acties op het vlak van 
ontwikkelingssamenwerking een transversale benadering op basis van mensenrechten en/of noden 
aan humanitaire hulp aanhoudt.  Deze intersectionele benadering laat België toe om met alle 
kwetsbaarheden rekening te houden, inclusief de specifieke noden verbonden aan rechten van 
personen met een handicap. De Belgische strategie voor humanitaire hulp specifieert eveneens dat 
“financ ieringen voor humanitaire hulp moeten opgemaakt worden op basis van de noden en de graad 
van kwetsbaarheid van de betrokken bevolkingen”. Gelet op het feit dat handicap een criterium is voor 
kwetsbaarheid, wordt er bijgevolg rekening gehouden met personen met een handicap in financiering 
voor ontwikkelingssamenwerking en humanitaire hulp.  
Internationale promotie van de rechten van personen met een handicap  
De bevordering van de rechten van personen met een handicap op h et inter nationale niveau, en de 
dimensie van handicap in de opvolging en realisatie van de Ontwikkelingsdoelen van de Verenigde 
Naties (SDG’s) zijn bijgevolg de krachtlijnen van de Belgische ambities op het internationale werkveld . 
138.  België ondersteunt de 
werking van het VN -Comité 
met een handicap  en verleent 
haar medewerking aan de 
periodieke  rapportage over de 
implementatie van het verdrag in 
België.  Karine Lalieux,  
Personen met een handicap  FOD Buitenlandse Zaken  
 
139.  Sensibilisering tot rekening 
houden met 
handicapvraagstukken  binnen 
de verschillende takken van de 
Raad van de EU.  Sophie Wilmès,  
140.  Bij acties ter promotie van 
het imago van België  in het Sophie Wilmès,  FOD Bui tenlandse Zaken    
56 
 buitenland zullen Belgische 
meer in de verf gezet worden . Minister van Buitenlandse 
141.  Er wordt rekening gehouden 
met de  handicap dimensie in de 
voorbereiding van de missies van 
defensie (Cf artikel 11 UNCRPD)  Ludivine Dedonder , 
142.  Er wordt rekening gehouden 
met rechten van personen met 
een handicap in de programma’s 
van de Belgische 
ontwikkelingssamenwerking.  Meryame  Kitir 
Ontwikkelingssamenwerking  FOD Buitenlandse Zaken , 
Directie -Generaal 
Ontwikk elingssamenwerking 
en Humanitaire Hulp  
 
6.2. Asiel en migratie  
 
Het domein “asiel en migratie ” krijgt in Europa veel belangste lling, en is een belangrijke uitdaging in 
het kader van een humaan en evenwicht beleid. In het regeerakkoord wordt het asiel - en 
migratiebeleid expliciet gestoeld op  de rechten van de mens, zoals verankerd in de verschillende 
internationale en Europese ver dragen. Eveneens  engageert men zich in het regeerakkoord 
tot bijzondere aandacht voor  kwetsbare groepen in de procedures en  opvang.   
Het Belgische systeem  voor asielaanvraag  is erop gericht om alle elementen in een dossier rond een 
individu, inclusief  een handicap, te  identificeren.  Dat deze identificatie gebeurt op een zorgvuldige 
manier is  voor asielzoekers met een handicap van groot belang,  zodat er kan  rekening gehouden 
worden met  de specifieke noden  van deze personen.  De aanpassingen die bijgevolg geno men worden 
op basis van deze noden, zorgen  ervoor dat asielzoekers met een handicap op gelijke basis met 
anderen toegang krijgen tot de asielprocedures, en tot een menswaardige opvang.  Dit zijn belangrijke 
garanties met het oog op de verwezenlijking van ar tikel 18 van het VN -Verdrag.    
Het is eveneens van belang om  naar de situatie van personen met een handicap  buiten het kader van 
de procedure tot asielaanvraag  te kijken.  Men kan hierbij denken aan  de toegang van  erkende 
vluchtelingen met een handicap tot  de administratieve erkenning van hun handicap, hun toegang tot 
tewerkstelling  en andere gebieden van de maatschappij,  maar ook aan  de eliminatie van zoveel 
mogelijk drempels in de  programma’s voor vrijwillige terugkeer  voor personen met een handicap.       
Een asiel - en migratiebeleid gebaseerd op de rechten van de mens  
De regering v erzekert  een asiel - en migratiebeleid geb aseerd op de rechten van de mensen, dat erop 
toeziet dat personen met een handicap op gelijke voet met ander en kunnen gebruik maken van de 
procedures, en dat zij worden opgevangen op een waardige manier . 
143.  Zorgen voor een aangepaste 
beoordeling om de specifieke 
behoeften van asielzoekers met 
een handicap  die in de 
opvangcentra en het 
aanmeldcentrum  verblijven, snel en Sammy Mahdi , 
Asiel en Migratie  
 Fedasil    
57 
 correct te kunnen vaststellen en 
opvolgen.  
144.  Bevordering van mobiliteit en 
aangepaste communicatie voor 
asielzoekers met een handicap  die 
in opvangcentra wonen.  Sammy Mahdi , 
 Fedasil  
145.  In het geval van vrijwillige 
terugkeer, voorzien van bijstand bij 
re-integratie in het land van 
herkomst (hulp bij het zoeken naar 
werk, enz.)  Sammy Mahdi , 
  
  © 2021
FOD Sociale Zekerheid
DG Beleidsondersteuning
Administratief Centrum Kruidtuin
Finance Tower
Kruidtuinlaan 50
1000 Brussel
dgBeSoC-contact@minsoc.fed.be
https://socialsecurity.belgium.be
Wettelijk depot elektronische versie:
D 2021/10.770/31

CHAMBRE -3E SESSION DE LA  55E LÉGISLATURE  2020  2021  KAMER -3E ZITTING VAN DE 55E ZITTINGSPERIODE  
 CRABV  55 COM  418 
CHAMBRE DES REPRÉSENT ANTS  
DE BELGIQUE  BELGISCHE KAMER VAN  
VOLKSVERTEGENWOORDIG ERS 
COMPTE RENDU ANALYTIQUE  BEKNOPT VERSLAG  
RÉUNION COMMUNE DE LA  COMMISSION 
JUSTICE ET DE LA COMM ISSION DE L 'INTÉRIEUR , 
DE LA SÉCURITÉ , DE LA MIGRATION ET DES 
MATIÈRES ADMINISTRATI VES  GEMEENSCHAPPELIJKE VE RGADERING VAN DE 
COMMISSIE VOOR JUSTITIE EN DE COMMIS SIE 
VOOR BINNENLANDSE ZAKEN , VEILIGHEID , 
MIGRATIE EN BESTUURSZAKEN  
Vendredi  Vrijdag  
19-03-2021  19-03-2021  
Après -midi Namiddag  
  
N-VA Nieuw -Vlaamse Alliantie  
Ecolo -Groen  Ecologistes Confédérés pour  l’organisation de luttes originales – Groen  
PS Parti Socialiste  
VB Vlaams Belang  
MR Mouvement réformateur  
CD&V  Christen -Democratisch en Vlaams  
PVDA-PTB Partij van de Arbeid – Parti du Travail de Belgique  
Open Vld  Open Vlaamse Liberalen en Democraten  
Vooruit  Vooruit  
cdH centre démocrate Humaniste  
DéFI  Démocrate Fédéraliste Indépendant  
INDEP -ONAFH  Indépendant - Onafhankelijk  
 
Abréviations dans  la numérotation des publications :  Afkortingen bij de nummering van de publicaties  : 
DOC 55 0000/000  Document parlementaire de la 55e législature, suivi du n° de 
base et du n° consécutif  DOC 55 0000/000  Parlementair  stuk van de 55e zittingsperiode + ba sisnummer en 
volgnummer  
QRVA  Questions  et Réponses écrites  QRVA  Schriftelijke  Vragen en Antwoorden  
CRIV  Version  provisoire du Compte Rendu Intégral  CRIV  Voorlopige versie van het Integraal Verslag  
CRABV  Compte  Rendu Analytique  CRABV  Beknopt Verslag  
CRIV Compte  Rendu Intégral, avec, à gauche, le compte rendu 
intégral définitif et, à droite, le compte rendu analytique traduit 
des interventions (avec les annexes)  CRIV  Integraal  Verslag, met links het definitieve integraal verslag en 
rechts het vertaalde be knopt verslag van de toespraken (met 
de bijlagen)  
PLEN  Séance  plénière  PLEN  Plenum  
COM  Réunion  de commission  COM  Commissievergadering  
MOT  Motions déposées en conclusion d’interpellations (papier beige)  MOT  Moties tot besluit van interpellaties (op beige kleurig papier)  
 
Publications officielles éditées par la Chambre des représentants  
Commandes : 
Place de la Nation 2  
1008 Bruxelles  
Tél. : 02/ 549 81 60  
Fax : 02/549 82 74  
www.lachambre.be  
e-mail :  publications@lachambre.be  Officiële publicaties, uitgegeve n door de Kamer van volksvertegenwoordigers  
Bestellingen :  
Natieplein 2  
1008 Brussel  
Tel. : 02/ 549 81 60  
www.dekamer.be  
e-mail : publicaties@dekamer.be   CRABV 55 COM 418  19/03/2021   
 
 i 
 
SOMMAIRE   INHOUD   
    
Suivi des recommandations de la commission 
d'enquête parlementaire "Attentats terroristes". 
Exposé de M.  Vincent V an Quickenborne, vice -
premier ministre et ministre de la Justice et de la 
Mer du Nord, et de Mme  Annelies Verlinden, 
ministre de l'Intérieur, des Réformes 
institutionnelles et du Renouveau démocratique. 
Questions et interpellations jointes de  1 Opvolging van de aanbevelingen van de 
parlementaire onderzoekscommissie 
"Terroristische aanslagen". Toelichting van de 
heer Vincent Van  Quickenborne, vice -
eersteminister en minister van Justitie en 
Noordzee, en van mevrouw  Annelies Verlinden, 
minister van Binnenlandse Zaken, Institutionele 
Hervormingen en Democratische Vernieuwing. 
Toegevoegde vragen en interpellaties van  1 
    
- Philippe Pi vin à Vincent Van  Quickenborne 
(VPM Justice et Mer du Nord) sur 
"L'accompagnement et l'indemnisation des 
victimes d’actes terroristes" (55015257C)  1 - Philippe Pivin aan Vincent Van  Quickenborne 
(VEM Justitie en Noordzee) over "De begeleiding 
van en schadevergoeding voor de slachtoffers 
van terreuraanslagen" (55015257C)  1 
    
- Marijke Dillen à Vincent Van  Quickenborne 
"L'indemnisation des victimes de s attentats du 
22 mars 2016" (55000110I)  1 - Marijke Dillen aan Vincent Van  Quickenborne 
(VEM Justitie en Noordzee) over "De 
schade loosstelling van de slachtoffers van de 
aanslagen van 22  maart 2016" (55000110I)  1 
    
- Nabil Boukili à Alexander De Croo (premier 
ministre) sur "Les victimes des attentats du 
22 mars 2016" (55000111I)  1 - Nabil Boukili aan Alexander De Croo (eerste 
minister) over "De slachtoffers van de aanslagen 
van 22  maart 2016" (55000111I)  1 
    
- Kristien Van Vaerenbergh à Vincent 
Van Quickenborne (VPM Justice et Mer du Nord) 
sur "Le soutien aux victimes d'attentats 
terroristes" (55015426C)  1 - Kristien Van Vaerenbergh aan Vincent 
Van Quicke nborne (VEM Justitie en Noordzee) 
over "De bijstand aan slachtoffers van 
terreuraanslagen" (55015426C)  1 
    
- Koen Geens à Vincent Van  Quickenborne (VPM 
Justice et Mer du Nord) sur "Les attaques 
terroristes et le soutien aux victimes" 
(55015448C)  1 - Koen Geens aan Vincent Van  Quickenborne 
terreuraanslagen en de ondersteuning van 
slachtoffers" (55015448C)  1 
    
- Georges Dallemagne à Annelies Verlinden 
(Intérieur et Réformes in stitutionnelles) sur "Les 
recommandations de la CEP Attentats terroristes 
concernant le commandement opérationnel" 
(55015490C)  2 - George s Dallemagne aan Annelies Verlinden 
(Binnenlandse Zaken en Institutionele 
Hervormingen) over "De aanbevelingen van de 
POC Terroristische aanslagen inzake het 
operationele commando" (55015490C)  2 
    
(Intérieur et Réformes institutionnelles) sur "Les 
recommandations de la CEP Attentats concernant 
les secours à l’aéroport et la fermeture du métro" 
(55015507C)  2 - Georges Dallemagne aan Annelies Verlinden 
(Binnenlandse Zaken  en Institutionele 
POC Aanslagen over hulpverlening in de 
luchthaven en sluiting van de metro" (55015507C)  2 
    
recommandations de la commission d’enquête 
Attentats terroristes concernant ASTRID" 
(5501 5511C)  2 - Georges Dallemagne aan Annelies Verlinden 
onderzoekscommissie Terroristische aanslagen 
inzake ASTRID" (55015511C)  2 
    
concernant les centres d’appel d’urgence" 
(55015519C)  2 - Georges Dallemagne aan Annelies Verlinden 
POC Terroristische aanslagen inzake d e 
noodcentrales" (55015519C)  2 
      19/03/2021  CRABV 55 COM 418  
 
 ii 
(Intérieur e t Réformes institutionnelles) sur "Les 
concernant les PGUI et PPUI" (55015520C)  2 - Georges Dallemagne aan Annelies Verlinden 
POC Terroristische aanslagen inzake de ANIP's 
en BNIP's" (55015520C)  2 
Orateurs: Vincent Van Quickenborne , vice -
premier ministre et ministre de la Justice et de 
la Mer du Nord , Annelies Verlinde n, ministre 
de l'Intérieur, des Réformes institutionnelles et 
du Renouveau démocratique , Georges 
Dallemagne, Philippe Pivin, Marijke Dillen, 
Nabil Boukili, Kristien Van Vaerenbergh   Sprekers: Vincent Van Quickenborne , vice -
eersteminister en minister van Ju stitie en 
Noordzee , Annelies Verlinden , minister van 
Binnenlandse Zaken, lnstitutionele 
Hervormingen en Democratische vernieuwing , 
Georges Dallemagne, Philippe Pivin, 
Marijke Dillen, Nabil Boukili, Kristien Van 
Vaerenbergh   
    
Motions  28 Moties  28  CRABV 55 COM 418  19/03/2021   
 
 1 
 
RÉUNION COMMUNE DE L A 
COMMISSION DE LA JUS TICE ET 
DE LA COMMISSION DE 
L'INTÉRIEUR, DE LA S ÉCURITÉ, 
DE LA MIGRATION ET D ES 
MATIÈRES ADMINISTRAT IVES  GEMEENSCHAPPELIJKE 
VERGADERING VAN DE 
COMMISSIE VOOR JUSTI TIE EN 
DE COMMISSIE VOOR 
BINNENLANDSE ZAKEN, 
VEILIGHEID, MIGRATIE  EN 
BESTUURSZAKEN  
 
du 
 
VENDREDI 19 MARS 2021  
 
Après -midi 
 
______  
  
van 
 
VRIJDAG 19 MAART 2021  
 
Namiddag  
 
______  
 
La réunion publique de commission est ouverte à 
12 h 03 et présidée par Mme  Kristien Van 
Vaerenbergh et M.  Ortwin Depoortere.  
 
Le texte en italique est un résumé de l'interpellation 
préalablement déposée.  
 De openbare commissievergadering wordt geopend 
om 12.03  uur en voorgezeten door 
mevrouw  Kristien Van V aerenbergh en de 
heer Ortwin Depoortere.  
 
De cursieve tekst is een samenvatting van de tekst 
die de vraagsteller vooraf heeft ingediend.  
 
01 Suivi des recommandations de la commission 
Questions et interpellations jointes de  
victimes d’actes terroristes" (55015257C)  
22 mars 2016" (55000110I)  
22 mars 2016" (55000111I)  
terroristes" (55015426C)  
terroristes et le soutien aux victimes" 01 Opvolging van de aanbevelingen van de 
Toegevoegde vragen en interpellaties van  
- Philippe Pivin aan Vincent Van  Quickenborne 
van terreuraanslagen" (55015257C)  
- Marijke Dillen aan Vincent Van  Quickenborne 
aanslagen van 22  maart 2016" (55000110I)  
- Nabil Boukili aan Alexander De Croo (eerste 
van 22  maart 2016" (55000111I)  
- Kristien Van Vaerenbergh aan Vincent 
terreuraanslagen" (55015426C)  
- Koen Geens aan Vincent Van  Quickenborne 
(VEM Justitie en Noordzee) over "De   19/03/2021  CRABV 55 COM 418  
 
 2 
(55015448C)  
(55015490C)  
recommandations de la CEP Attentats 
concernant les secours à l’aéroport et la 
fermeture du métro" (55015507C)  
(5501 5511C)  
(55015519C)  
concernant les PGUI et PPUI" (55015520C)  
 terreuraanslagen en de ondersteuning van 
slachtoffers" (55015448C)  
- George s Dallemagne aan Annelies Verlinden 
operationele commando" (55015490C)  
- Georges Dallemagne aan Annelies Verlinden 
luchthaven en sluiting van de metro" (55015507C)  
inzake ASTRID" (55015511C)  
noodcentrales" (55015519C)  
en BNIP's" (55015520C)  
 
Le président : Durant cette réu nion commune des 
commissions de l'Intérieur et de la Justice, nous 
entendrons d'abord les exposés respectifs des 
ministres Van Quickenborne et Verlinden. Nous 
développerons ensuite les questions à la ministre 
de l'Intérieur puis les interpellations et ques tions au 
ministre de la Justice. Une autre réunion est prévue 
la semaine prochaine, lors de laquelle les groupes 
auront l'occasion de réagir après avoir lu le rapport 
circonstancié de plus de 600  pages. Des réunions 
de suivi seront probablement encore orga nisées par 
la suite sur cette thématique.  
 De voorzitter : In deze gemeenschappelijke 
vergadering van de commissies Binnenlandse 
Zaken en Justitie zullen respectievelijk de ministers 
Van Quickenborne en Verlinden eerst een 
toelichting geven. Daarna behande len we de vragen 
aan de minister van Binnenlandse Zaken, gevolgd 
door de interpellaties en de vragen aan de minister 
van Justitie. Volgende week komt er een nieuwe 
vergadering waarbij de fracties kunnen reageren na 
lezing van het uitvoerige rapport van rui m 
600 pagina's. Wellicht zullen er daarna nog 
opvolgingsvergaderingen komen over deze 
thematiek.  
 
01.01   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : Le mardi 22  mars  2016, à 7  h 58 à 
Zaventem et à 9  h 11 à Maalbeek, 32  personnes 
ont été tuées et  340 autres blessées, avec pour 
conséquence des souffrances humaines si 
importantes qu'aujourd'hui encore, elles nous 
laissent sans voix. Près de cinq ans après les 
attentats, il est temps de se pencher sur le rapport 
et les recommandations de la commissio n 
d'enquête parlementaire "Attentats terroristes". À 
l'époque, ces recommandations ont été approuvées 
à l'unanimité par la Chambre.  
 
Il est important que nous continuions à surveiller de 
près et comme il se doit la menace terroriste, non 
seulement pour res ter vigilants mais également 01.01  Minister Vincen t Van Quickenborne 
(Nederlands) : Op dinsdag 22  maart 2016 vielen om 
7.58 uur in Zaventem en om 9.11  uur in Maelbeek 
in totaal 32  doden en 340 gewonden, met zoveel 
menselijk leed tot gevolg dat men er ook nu nog 
nederig en stil van wordt. Bijna vijf jaar na  deze 
aanslagen past het om stil te staan bij het rapport 
en de aanbevelingen van de parlementaire 
onderzoekscommissie 'Terroristische aanslagen'. 
Deze aanbevelingen werden destijds eendrachtig 
goedgekeurd in de Kamer.  
 
Het is belangrijk dat we de terror istische dreiging 
scherp en accuraat in het vizier blijven houden, niet 
alleen om alert te blijven, maar ook om de juiste  CRABV 55 COM 418  19/03/2021   
 
 3 
pour entreprendre les bonnes actions et prendre les 
mesures adéquates. Je souhaiterais également 
commenter la stratégie, les leçons tirées de cette 
expérience ainsi que l'application des 
recommandations.  
 dingen te doen en de juiste maatregelen te nemen. 
Ook wil ik het beleid, de lessons learned  en de 
uitvoering van de aanbevelingen toel ichten.  
 
(En français)  Notre pays a été durement frappé le 
22 mars 2016 mais aussi il fut le premier sur le 
continent a être touché par un attentat commis par 
un combattant syrien franco -algérien, Nemmouche. 
Son attaque contre le Musée juif en mai 2014 a  fait 
quatre victimes. Nemmouche était le signe avant -
coureur de la cellule envoyée par l'EI, qui allait 
semer la mort en France et dans notre pays.  
 
Plus de 420  Belges, essentiellement des jeunes, 
ont rejoint des groupes terroristes. Certains de ces 
comba ttants syriens belges constituaient le noyau 
d'une cellule responsable des attentats de Paris 
(13 novembre  2015) et de Zaventem et Maelbeek 
(22 mars  2016).  
 
Depuis, quatre attaques terroristes ont été 
commises dans notre pays: attaque à la machette 
de deux  policiers à Charleroi (2016); valise piégée à 
la Gare centrale, qui n'a fait aucun blessé (2017); 
tentative d'attaquer trois militaires à Bruxelles 
(2017); meurtre de deux policières et de deux civils 
à Liège (2018). À chaque fois, l'auteur est mort et 
l'EI a revendiqué l'attentat.  
 
Les services de sécurité ont empêché plusieurs 
attentats ou arrêté des individus suspects, comme 
par exemple lors de l'intervention réussie de nos 
unités spéciales à Verviers en janvier  2015.  
 (Frans)  Ons land werd hard getro ffen op 22  maart 
2016, maar het was ook het eerste Europese land 
dat het doelwit was van een aanslag gepleegd door 
een Frans -Algerijnse Syriëstrijder, Nemmouche. Bij 
zijn aanslag op het Joods Museum in mei 2014 
vielen er vier slachtoffers. Nemmouche was de  
voorbode van een door IS gestuurde cel, die dood 
zou zaaien in Frankrijk en in ons land.  
 
Meer dan 420  Belgen, voornamelijk jongeren, 
hebben zich aangesloten bij terreurgroepen. 
Sommigen van die Belgische Syriëstrijders vormden 
de kern van de cel die vera ntwoordelijk was voor de 
aanslagen in Parijs (13  november 2015), en 
Zaventem en Maalbeek (22  maart 2016).  
 
Sindsdien werden er in ons land vier terroristische 
aanslagen gepleegd: de macheteaanval op twee 
politieagenten in Charleroi (2016), een bomkoffer in  
het Centraal Station, waarbij niemand gewond 
raakte (2017), een poging tot aanslag op drie 
militairen in Brussel (2017), en de moord op twee 
politieagenten en twee burgers in Luik (2018). Bij 
elk van die aanslagen kwam de dader om het leven 
en eiste IS de  verantwoordelijkheid ervoor op.  
 
De veiligheidsdiensten hebben meerdere aanslagen 
verhinderd en hebben verdachte personen 
gearresteerd, bijvoorbeeld bij de geslaagde 
interventie van onze speciale eenheden in Verviers 
in januari 2015.  
 
(En néerlandais)  Après la crise des attentats 
terroristes de 2015, 2016 et 2017 durant laquelle le 
niveau de menace est resté à 3 de manière quasi -
ininterrompue, l'OCAM a ramené le niveau de 
menace à 2 à partir du 22  janvier 2018.  
 
Au cœur de cette crise, la principale mena ce 
provenait directement de commandos de l'EI ayant 
reçu un entraînement militaire et envoyés par les 
quartiers généraux de Raqqa et Mossoul. Leurs 
derniers attentats en Europe ont eu lieu à Zaventem 
et à Bruxelles. Les "loups solitaires" – souvent des 
individus vulnérables qui se laissent manipuler par 
des idéologies extrémistes – ont été en Belgique et 
en Europe à l'origine d'actions isolées tant en 
termes de préparation que d'exécution: des 
opérations peu coûteuses, peu sophistiquées mais 
malheureusement  souvent aux conséquences 
désastreuses. Ils ont créé une menace diffuse.  
 (Nederlands)  Na de terreurcrisis in 2015, 2016 en 
2017, waarbij quasi onafgebroken dreigingsniveau 3 
gold, werd het dreigingniveau door het OCAD vanaf 
22 januari 2018 opnieuw ingeschaald op niveau 2.  
 
In volle terreurcrisis kwam de dreiging vooral 
rechtstreeks van militair getrainde IS -commando's, 
uitgestuurd vanuit de hoofdkwartieren in Raqqa en 
Mosul. Hun laatste aanslagen in Europa gebeurden 
in Zaventem en Brussel. De zogenaamde lone 
actors  – vaak kw etsbare figuren die zich laten 
manipuleren door extremistische ideologieën – 
waren in België en Europa verantwoordelijk voor 
geïsoleerde acties, zowel qua voorbereiding als 
uitvoering: low cost  en low sophisticated , maar 
helaas vaak met high impact . Zij zo rgden voor een 
diffuus dreigingsbeeld.  
 
   19/03/2021  CRABV 55 COM 418  
 
 4 
Si la menace provenant de l'EI s'est estompée, le 
groupe terroriste exerce toujours son influence 
mobilisatrice. Il suffit de penser aux attentats qui ont 
eu lieu en Autriche et en France en 2020. Dans les 
années 2019 et 2020, une quinzaine d'attentats 
perpétrés par des loups solitaires, les homegrown 
terrorist fighters (HTF), ont été déjoués 
principalement en France et au Royaume -Uni. Dans 
notre pays aussi, nos services de sécurité et de 
police ont dû intervenir contre ces HTF. Leurs 
motivations sont plus floues et plus diverses et les 
raisons pour lesquelles ils passent à l'action varient 
selon les cas, l'idéologie, la propagande religieuse, 
la propagande de l'oppression et le mimét isme 
(effet copycat ) jouant un rôle plus ou moins 
important. Certains auteurs ne s'identifient pas à un 
groupe terroriste spécifique mais suivent avidement 
leur propagande. Des griefs personnels mais aussi 
des problèmes psychologiques ou des événements 
déclencheurs symboliques peuvent également 
intervenir.  
 De IS -dreiging is dan wel kleiner geworden, de 
terreurgroep heeft nog steeds een mobiliserende 
invloed. Ik denk dan aan de aanslagen in Oostenrijk 
en Frankrijk in 2020. In 2019 en 2020 werden 
voornamelijk in Frankr ijk en in het VK een vijftiental 
aanslagen door lone actors , zogenaamde 
homegrown terrorist fighters ( HTF's ), verijdeld. Ook 
in ons land waren er interventies door de 
veiligheids - en politiediensten ten aanzien van 
HTF's. De motieven zijn vager en diverser  
geworden en hun motivatie om tot de actie over te 
gaan, varieert geval per geval, waarbij ideologie, 
religieuze en oppressieve propaganda en het 
copycat -effect in wisselende mate een rol spelen. 
Sommige daders associëren zich niet met een 
specifieke terre urgroep, maar volgen wel gretig hun 
propaganda. Ook persoonlijke grieven kunnen 
spelen, net als psychische problemen of 
symbolische trigger events . 
 
(En français)  Nous nous référons à l'arrestation, en 
novembre  2020, de deux mineurs radicalisés dans 
la zo ne d’Eupen. L’enquête a confirmé leur intention 
de commettre un attentat. Souvent, les personnes 
impliquées dans des complots terroristes se 
radicalisent très tôt, dès l’adolescence.  
 
La plupart des attentats perpétrés par un individu 
isolé peuvent être rattachés à la mouvance 
djihadiste. La plupart des individus sur la liste 
OCAM sont considérés comme des adeptes de 
cette idéologie. Cependant, certaines conceptions 
d’extrême droite mènent également à perpétrer des 
attentats.  
 (Frans)  We verwijzen naar d e aanhouding in 
november 2020 van twee geradicaliseerde 
minderjarigen in de zone Eupen. Het onderzoek 
heeft bevestigd dat ze van plan waren een aanslag 
te plegen. Mensen die betrokken zijn bij 
terroristische complotten radicaliseren vaak al zeer 
vroeg, in hun tienerjaren.  
 
De meeste aanslagen die door een lone wolf 
gepleegd worden, kunnen met de jihadistische 
beweging in verband gebracht worden. De meeste 
personen op de OCAD -lijst worden als aanhangers 
van die ideologie beschouwd. Sommige 
extreemrechtse st andpunten kunnen echter ook 
mensen ertoe aanzetten aanslagen te plegen.  
 
(En néerlandais)  En Belgique, aucun grand incident 
terroriste n'a encore été déclenché par des milieux 
d'extrême droite. Nous observons toutefois une 
recrudescence du nombre de propo s animés par la 
haine et par une volonté de polarisation sur 
l'internet ainsi que d'interventions et poursuites 
judiciaires dans le cadre de menaces liées à 
l'extrême droite. Le réseau de l'extrême droite étant 
beaucoup plus actif sur l'internet que sont p endant 
islamiste, les jeunes rencontrent plus facilement la 
propagande d'extrême droite. Les réseaux sociaux 
attisent le feu, notamment en publiant de 
nombreuses informations qui confirment et 
renforcent certaines convictions personnelles.  
 (Nederlands) Uit extreemrechtse hoek zijn er in 
België nog geen grote terroristische incidenten 
geweest. Er is wel een toename van hate speech  
en polarisering op het internet evenals van 
gerechtelijke interventies en opvolgingen van 
extreemrechtse dreiging. Het rechts -extremistische 
netwerk is veel actiever op het internet dan zijn 
islamistische tegenhanger en jongeren lopen 
daardoor gemakkelijker tegen rechts -extremistische 
propaganda aan. De sociale media werken als 
brandversneller, vooral door het feit dat men veel 
informatie te zien krijgt die de persoonlijke 
overtuiging bevestigt en versterkt.  
 
(En français)  L'apparence trompeuse de la menace 
diffuse de l'acteur isolé n'a pas facilité le travail de 
nos services de sécurité même si la menace a 
diminué. Il faut reste r vigilant comme en témoigne 
l'analyse mondiale. Même si le califat n'existe plus, (Frans)  De bedriegl ijke schijn van de diffuse 
dreiging van lone wolves heeft het werk van onze 
veiligheidsdiensten er niet gemakkelijker op 
gemaakt, ook al is de dreiging afgenomen. Uit een 
analyse op wereldschaal blijkt dat men waakzaam  CRABV 55 COM 418  19/03/2021   
 
 5 
l'État islamique (EI) persiste comme une force 
rebelle. Des groupes terroristes djihadistes liés à 
l'EI et à Al Qaïda commettent des attentats et des 
enlèvements en Syrie et  en Irak. L'idéologie 
salafiste est toujours incarnée ces deux 
organisations terroristes transnationales actives 
comptant, pour la première, de nombreux relais 
dans le monde. Même s'il diminue, nous devons 
suivre de près ce phénomène.  
 moet blijven. Het kalifaat bestaat ni et meer, maar 
Islamitische Staat (IS) blijft wel bestaan als een 
rebellengroep. De jihadistische terreurgroeperingen 
met banden met IS en Al Qaida plegen aanslagen 
en ontvoeringen in Syrië en in Irak. De salafistische 
ideologie wordt nog steeds belichaamd door die 
twee transnationale terreurorganisaties en 
eerstgenoemde heeft talrijke vertakkingen over de 
hele wereld. Ondanks het feit dat de invloed van die 
ideologieën slinkt, moeten we dat fenomeen op de 
voet volgen.  
 
(En néerlandais)  La commission d'enqu ête 
parlementaire "Attentats terroristes" présidée par M. 
Dewael a formulé toute une série de 
recommandations utiles. Son rapport fait autorité 
non seulement parce qu'il a été adopté à l'unanimité 
mais aussi parce qu'il procédé à une analyse très 
minutieus e de l'aide urgente, de la question des 
victimes, de l'architecture de sécurité et du 
radicalisme.  De très nombreuses 
recommandations ont déjà été exécutées ou sont 
en cours d'exécution.  
 
La commission d'enquête s'est attardée longuement 
sur la question d es victimes, à juste titre, car ces 
victimes se sentent souvent abandonnées. Nous 
admettons bien volontiers que nous avions encore 
beaucoup à apprendre et que tel est encore 
toujours le cas. Les témoignages des victimes ne 
me laissent certainement pas indi fférent et nous 
nous devons d'y donner une suite.  
 (Nederlands)  De parlementaire 
onderzoekscommissie (POC) 'Terroristische 
aanslagen' heeft onder leiding van de heer Dewael 
heeft een hele reeks nuttige aanbevelingen 
afgeleverd. Het rapport heeft groot geza g, niet 
alleen omdat het unaniem werd goedgekeurd, maar 
ook omdat het met veel diepgang de noodhulp, de 
problematiek van slachtoffers, de 
veiligheidsarchitectuur en het radicalisme heeft 
ontleed. Heel wat van de aanbevelingen zijn al 
uitgevoerd of zijn in uitvoering.  
 
De POC heeft terecht lang stilgestaan bij de 
slachtoffers, want die voelen zich vaak in de steek 
gelaten. Niemand is te beroerd om toe te geven dat 
we nog veel moesten leren en dat we nog steeds 
veel te leren hebben. De getuigenissen van 
slachtoffers laten mij zeker niet onberoerd en we 
moeten ermee grondig aan de slag.  
 
(En français) Mes conversations avec les victimes, 
les associations de victimes et les secouristes m'ont 
beaucoup appris. Leurs problèmes se regroupent 
en trois catégories: le traitement financier et les 
indemnisations; le règlement pratique et l'aspect 
humain.  
 
Concernant l'aspect financier, on constate que les 
victimes n'ont pas toutes perçu la totalité des 
sommes dues par les assurances, par exemple 
parce que des examens médicaux sont en cours ou 
parce que certaines victimes n'ont pas accepté 
l'indemnisation proposée.  
 
Notre Parlement a opté pour un autre système que 
le Fonds de garantie français. La commission 
d'enquête recommande qu'à l'avenir, la Belgique se 
dote d'un  système qui, au lieu d'offrir une aide 
subsidiaire contraignant la victime à s'adresser aux 
organismes chargés de l'indemniser, prévoie la 
création d'un fonds qui lui allouera rapidement des 
indemnités, à charge de récupérer ce qui est dû par 
les assuranc es.  
 (Frans)  Ik heb veel gelee rd uit mijn gesprekken met 
de slachtoffers, de slachtofferverenigingen en de 
hulpverleners. Hun problemen zijn in drie 
categorieën onder te verdelen: de financiële 
afhandeling en de schadevergoedingen; de 
praktische regeling en de menselijke aspecten.  
 
Wat de financiële aspecten betreft, stellen we vast 
dat niet alle slachtoffers het volledige door de 
verzekeringen verschuldigde bedrag ontvangen 
hebben, bijvoorbeeld omdat er nog medische 
onderzoeken aan de gang zijn of omdat sommige 
slachtoffers de voorges telde schadevergoeding niet 
aanvaard hebben.  
 
Ons Parlement heeft gekozen voor een ander 
systeem dan het Franse garantiefonds. Volgens de 
aanbevelingen van de parlementaire 
onderzoekscommissie moet er in België in de 
toekomst een systeem worden ingevoerd waarbij 
men, in plaats van subsidiaire hulp te verlenen 
waarbij het slachtoffer zelf bij de instellingen belast 
met de schadeloosstelling moet gaan aankloppen, 
een fonds opricht, dat zo snel mogelijk 
vergoedingen toekent, die achteraf desgevallend bij   19/03/2021  CRABV 55 COM 418  
 
 6 
 
Le 20 décembre 2018, un projet de loi a été 
approuvé afin que les victimes puissent recevoir 
une avance allant jusqu'à 125  000 euros. La loi du 
15 janvier 2019 implémente un système de 
subrogation au bénéfice de l'État.  
 de v erzekeringsmaatschappijen teruggevorderd 
kunnen worden.  
 
Op 20 december 2018 werd er een wetsontwerp 
aangenomen dat ertoe strekt de slachtoffers een 
voorschot van maximaal 125.000 euro te verlenen. 
Krachtens de wet van 15 januari 2019 werd er een 
subrogat iesysteem ten gunste van de Staat 
ingevoerd.  
 
La Commission pour l'aide financière aux victimes 
peut immédiatement accorder des avances. La 
victime peut ainsi recevoir une aide quasi 
immédiate.  
 
Le rapport du 13  décembre  2018 de la commission 
de la Just ice énonce clairement que la demande 
d'une victime du terrorisme est automatiquement 
considérée comme urgente. À l'époque, les 
parlementaires de l'opposition francophone avaient 
présenté un amendement visant à insérer un article 
dans la loi du 1er août 1985 concernant la création 
du Fonds de garantie en faveur des victimes mais 
cet amendement avait été rejeté.  
 De commissie voor financiële hulp aan de 
slachtoffers kan onmiddellijk voorschotten uitkeren. 
Hierdoor kan het slachtoffer bijna onmiddellijk hulp 
krijgen.  
 
In het verslag van 13 december 2018 van de 
commissie voor Justitie staat duidelijk dat de 
aanvraag van een terreurslachtoffer automatisch als 
dringend beschouwd wordt. Destijds hebben de 
parlementsleden van de Franstalige oppositie een 
amendement  ingediend om in de wet van 
1 augustus 1985 een artikel in te lassen betreffende 
de oprichting van een garantiefonds voor de 
slachtoffers maar dat amendement werd 
verworpen.  
 
(En néerlandais)  Un fonds de garantie, basé sur le 
modèle français, n'a pas été retenu lors du débat et 
le Parlement a entamé ses travaux en tenant 
compte de cet élément. Entre -temps, la 
Commission pour l’aide financière aux victimes 
d'actes intentionnels de violence et aux sauveteurs 
occasionnels a reçu 1  572 demandes à la suite 
d'attentats terroristes survenus dans notre pays et à 
l'étranger. 694  décisions ont débouché sur l'octroi 
d'une aide financière, 33 sur un report de l'affaire, 
dans 143  cas, la demande a été déboutée et 
aucune décision n'a encore été prise dans 
862 dossiers. A u total, 5  957 907,22  euros ont été 
octroyés à titre d'aide financière, dont plus de 
2 millions d'euros sous la forme d'avances aux 
victimes. Les victimes recevront cette aide 
financière avant même que la compagnie 
d'assurances n'ait rendu sa décision. Une  
modification de la loi a également permis aux 
victimes d'obtenir une pension de dédommagement 
et un remboursement de leurs frais médicaux.  
 
Le gouvernement essaie de supprimer les lacunes 
dans la législation, qui font qu'à l'heure actuelle, les 
victimes n e sont pas toujours assurées pour tous 
les dommages subis. Être assuré ou non pour les 
dommages résultant d'un attentat ne peut plus 
dépendre de l'assurance personnelle de la victime. 
Le ministre Pierre -Yves Dermagne adaptera la loi 
de 2007 en ce sens.  
 
Dans l'intervalle, fin 2020, les assureurs ont octroyé (Nederlands) Een garantiefonds naar Frans 
voorbeeld heeft het niet gehaald in het debat en met 
dat gegeven is het Parlement aan de slag gegaan. 
Intussen heeft de Com missie voor financiële hulp 
aan slachtoffers van opzettelijke gewelddaden en 
aan de occasionele redders 1.572 aanvragen 
ontvangen naar aanleiding van terroristische 
aanslagen, in ons land en in het buitenland. In 
694 beslissingen werd er financiële hulp to egekend, 
in 33  beslissingen werd de zaak uitgesteld, 
143 keer werd de aanvraag afgewezen en in 
862 dossiers is nog geen beslissing genomen. In 
totaal werd 5.957.907,22  euro aan financiële hulp 
uitgekeerd, waarvan ruim 2  miljoen euro onder de 
vorm van voors chotten aan slachtoffers. Zij krijgen 
die financiële hulp nog voor de 
verzekeringsmaatschappij beslist heeft. Een 
wetswijziging heeft slachtoffers ook het recht 
geboden op een herstelpensioen en op een 
terugbetaling van medische kosten.  
 
De regering prob eert hiaten in de wetgeving weg te 
werken, die er nu toe leiden dat slachtoffers niet 
altijd voor alle schade verzekerd zijn. Verzekerd zijn 
tegen schade ten gevolge van een aanslag mag 
niet langer afhangen van de persoonlijke 
verzekering van het slachtoff er. In dat verband zal 
minister Dermagne de wet van 2007 aanpassen.  
 
Intussen hadden de verzekeraars eind 2020  CRABV 55 COM 418  19/03/2021   
 
 7 
50 millions d'euros et constitué une provision de 
70 millions d'euros pour les victimes. Mon 
prédécesseur a conclu un accord avec les 
compagnies d'assurances concernant une 
indemnisation majorée des dom mages moraux, soit 
200 %, ainsi qu'un dédommagement plus important 
des victimes directes.  
 50 miljoen euro uitgekeerd en een provisie 
aangelegd van 70  miljoen euro voor de slachtoffers. 
Mijn voorganger heeft een akkoord gesloten met d e 
verzekeringsmaatschappijen voor een hogere 
morele schadevergoeding van 200  % en een 
hogere schadeloosstelling van rechtstreekse 
slachtoffers.  
 
(En français)  les victimes se sentaient perdues 
dans le labyrinthe de services auxquelles elles 
étaient confro ntées. Les victimes ont dû répondre 
aux mêmes questions, encore et encore, et on les a 
renvoyées de gauche à droite.  
 
Sur la proposition de mon prédécesseur, on a créé 
un guichet unique au sein du parquet fédéral, 
désormais opérationnel et doté d’un perso nnel 
spécialisé. Il peut être activé en cas d’attaque 
terroriste ou de catastrophe. Le 22 avril 2019, un 
accord entre fédéral et entités fédérées a été 
conclu, ces dernières étant compétentes en matière 
d’accompagnement et de soutien des victimes. Un 
guide  précise la manière dont les autorités 
fédérales et régionales doivent collaborer et 
souligne l'importance de la pro -activité.  
 (Frans)  De slachtoffers verdwalen in het labyrint van 
diensten waarmee ze geconfronteerd worden. De 
slachtoffers moesten keer op  keer dezelfde vragen 
beantwoorden, en ze werden van het kastje naar de 
muur gestuurd.  
 
Op voorstel van mijn voorganger werd er bij het 
federaal parket een eenheidsloket opgericht dat 
thans operationeel is en over gespecialiseerd 
personeel beschikt. Het ka n geactiveerd worden in 
geval van een terroristische aanslag of een ramp. 
Op 22 april 2019 hebben de federale overheid en 
de deelgebieden een akkoord gesloten: de 
deelgebieden zijn bevoegd voor de begeleiding en 
ondersteuning van de slachtoffers. In een gi ds 
wordt de manier waarop de federale overheid en de 
gewestelijke overheden samenwerken gepreciseerd 
en wordt er gewezen op het belang van een 
proactieve aanpak.  
 
(En néerlandais)  Les victimes ont le sentiment de 
ne pas être reconnues, et ce, en dépit des  efforts 
remarquables déployés par des membres des 
services de secours et des professionnels aussi 
engagés qu'empathiques et nombreux. Nous 
devons retenir que, davantage encore que d'une 
question financière, c'est surtout d'humanité, de 
chaleur et d'empath ie qu'il s'agit. C'est pourquoi j'ai 
décidé de soutenir pleinement l'initiative de 
l'association pour les victimes V -Europe, qui est 
reconnue, de désigner des coaches pour les 
victimes. Il m'était apparu qu'il s'agissait en 
l'occurrence d'un maillon manqua nt. Ces coaches 
sont de préférence des experts de terrain qui vont à 
la rencontre des victimes et les aident non 
seulement dans le domaine administratif, mais 
aussi et surtout psychologique et humain. Ils sont 
soutenus par un back -office  regroupant tous le s 
points de contact officiels de l'État. Cette approche 
modifie fondamentalement la manière dont les 
victimes sont traitées.  
 
Nous mettrons tous les moyens possibles en œuvre 
pour que les victimes qui le souhaitent puissent 
assister au procès des auteurs des attentats, que 
ce soit ou non en streaming . Le procès de l'attentat 
commis au Bataclan à Paris aura lieu en septembre 
2021. Celui des attentats perpétrés sur le sol belge 
commencera probablement en septembre 2022.  
 (Nederlands)  Slachtoffers worstelen m et het gevoel 
dat ze niet erkend worden, ondanks de  
bewonderenswaardige inspanningen van veel 
geëngageerde en meelevende hulpverleners en 
professionals. We moeten hieruit onthouden dat 
het, nog eerder dan een financiële kwestie, vooral 
een zaak van mensel ijkheid, van warmte en van 
empathie is. Ik heb daarom besloten om het 
initiatief van de erkende slachtoffervereniging 
V-Europe om slachtoffercoaches aan te stellen, 
volledig te steunen. Dat leek me een ontbrekend 
puzzelstuk. Coaches zijn bij voorkeur 
ervar ingsdeskundigen die de slachtoffers opzoeken 
en hen bijstaan, niet alleen op administratief, maar 
vooral op psychologisch en menselijk vlak. Ze 
worden gesteund door een backoffice dat alle 
officiële aanspreekpunten van de overheid 
verzamelt. Dit verandert fundamenteel de omgang 
met slachtoffers.  
 
We zullen er alles aan doen om de slachtoffers die 
dat willen, het proces over de aanslagen te laten 
bijwonen, al dan niet via livestreaming. We wachten 
eerst het proces over de aanslag in de Bataclan in 
Parijs af in september 2021. Het proces over de 
aanslagen in ons land zal wellicht aanvangen in 
september 2022.  
 
 8 
Le fil conducteur du rapport de la CEP est sans 
aucun doute la nécessité d'une coopération entre 
tous les services concernés dans la lutte contre 
l'extrémisme, la radicalisation et le terrorisme. Les 
phénomènes de cloisonnement et de 
fonctionnement en silo par exemple ont été pointés 
du doigt. Pour y remédier, il faut une législation et 
des structures adaptées mais surtout une culture de 
la confiance.  Le changement de culture a eu lieu et 
les services de renseignements et de sécurité ainsi 
que les autorités judiciaires partagent pleinement 
leurs informations et travaillent plus que jamais en 
coopération. Les services visant à améliorer le bien -
être et les services de prévention sociale sont 
également associés à la lutte contre la 
radicalisation.  
 
Tous les pays confrontés à la menace de l'EI sont 
face au même défi majeur: l'évolution de la menace 
des commandos vers des loups solitaires et donc 
l'importa nce accrue de facteurs tels que la 
prévention et l'interception.  
 
Dans le cadre du Plan d'action Radicalisme – Plan 
R –, nous avons créé des organes de concertation 
qui sur la base d'une approche multidisciplinaire 
s'attachent à la prévention, la détectio n précoce, 
l'échange d'informations, l'assignation des tâches et 
aux priorisations adéquates. Les mesures peuvent 
être proactives, préventives ou répressives ou 
encore viser la réinsertion sociale. Le maître -mot 
est le travail sur mesure parce que 
malheure usement le programme ultime de 
déradicalisation n'existe pas.  
 De rode draad in het verslag van de POC is 
ongetwijfeld de opdracht om alle betrokken diensten 
te laten samenwerken in de strijd tegen 
extremisme, radicalisering en terrorisme. Er was 
sprake va n fenomenen als verkokering en 
eilandvorming. Dat oplossen vereist aangepaste 
structuren en wetgeving, maar vooral een cultuur 
van vertrouwen. De cultuuromslag is gebeurd en de 
inlichtingen - en veiligheidsdiensten en de 
gerechtelijke overheden delen volop informatie en 
werken meer dan ooit samen. Ook diensten met 
een welzijnslogica en sociaalpreventieve diensten 
worden bij de strijd tegen radicalisering betrokken.  
 
Alle landen die met IS -dreiging te maken hebben, 
staan voor dezelfde uitdaging. De dreigi ng komt 
vooral van de evolutie van commando's naar lone 
actors , waardoor factoren als preventie en 
onderschepping veel belangrijker zijn geworden.  
 
Via het Actieplan Radicalisme – het Plan  R – 
hebben we overlegorganen gecreëerd die via een 
multidisciplina ire aanpak aan preventie, 
vroegdetectie, informatie -uitwisseling en accurate 
prioritering en taaktoewijzing doen. De maatregelen 
kunnen proactief, preventief of repressief zijn of 
kunnen gericht zijn op de sociale re -integratie. 
Maatwerk is daarbij de bood schap want helaas 
bestaat het ultieme deradicaliseringsprogramma 
niet.  
 
Concrètement, des task forces  locales sont actives 
à l'échelon des arrondissements et des cellules de 
sécurité locale intégrale (CSLI) existent à l'échelon 
local. Le Parlement a adop té à cet effet la loi sur le 
secret professionnel partagé et la loi relative aux 
CSLI. Le responsable de l'information constitue le 
trait d'union entre ces deux plates -formes et, 
ensemble, ils tentent de réduire le niveau de 
menace que représentent certain s individus.  
 
À Bruxelles, un Joint Intelligence Center et un Joint 
Decision Center ont été créés. Dans le passé, les 
informations relatives au terrorisme faisaient de la 
part de chaque service l'objet d'un traitement 
distinct, diffus et sans concertation systématique. 
Aujourd'hui, ces informations sont rassemblées et 
éventuellement complétées par le premier centre, 
puis transférées au deuxième centre en vue d'une 
prise de décision sur mesure. Une telle approche 
était encore inimaginable voici dix ans.  
 Concreet zijn er op het niveau van de 
arrondissementen lokale taskforces actief en op 
lokaal niveau zijn er de lokale integrale 
veiligheidscellen (LIVC's). Daartoe keurde het 
Parlement het gedeelde beroepsgeheim en de wet 
op de LIVC's goed. De information off icer vormt de 
brug tussen de beide platformen en samen 
proberen ze het dreigingsniveau van individuen te 
verminderen.  
 
In Brussel werd een Joint Intelligence Center en 
een Joint Decision Center opgericht. Vroeger werd 
terroristische informatie apart, diff uus en zonder 
systematisch overleg door elke dienst apart 
behandeld. Nu wordt ze samengebracht, eventueel 
verrijkt in het eerst center en voor beslissing 
doorgestuurd naar het tweede. Dat laatste neemt 
dan een beslissing op maat. Tien jaar geleden was 
iets dergelijks nog ondenkbaar.  
 
(En français) Un autre outil de coopération est la 
banque de données commune (BDC), ancienne (Frans)  Een ander instrument om de samenwerking 
te optimaliseren is de gemeenschappelijke  CRABV 55 COM 418  19/03/2021   
 
 9 
liste "terroristes" de l'OCAM qui est l'épine dorsale 
du réseau TFL. Tous les partenaires y échangent 
des informations de manière dy namique et peuvent 
ainsi mieux cerner les personnes à suivre grâce à 
des évaluations pertinentes des menaces 
individuelles et prendre des mesures efficaces.  
 
Les bourgmestres ont accès aux personnes figurant 
sur la liste de l'OCAM, chose inconcevable il  y a dix 
ans. Nous appliquons la leçon "Pour vaincre ces 
réseaux, il faut former un réseau". Des 
organisations internationales ont salué nos 
structures et organes consultatifs mais il reste 
beaucoup à faire pour réagir de manière flexible 
aux nouvelles men aces.  
 gegevensbank (GGB), de vroegere zogenaamde 
terroristenlijst van OCAD, die de ruggengraat vormt 
van het LTF -netwerk. Alle partners wisselen er op 
dynamische wi jze informatie uit en zijn zo, dankzij 
relevante beoordelingen van individuele dreigingen, 
beter in staat doeltreffende maatregelen te nemen 
en de personen te identificeren die gevolgd moeten 
worden.  
 
De burgemeesters hebben toegang tot de gegevens 
van de personen die op de OCAD -lijst staan, iets 
wat tien jaar geleden ondenkbaar was. We hebben 
geleerd dat we om die netwerken te verslaan zelf 
een netwerk moeten vormen, en die les brengen we 
nu in praktijk. Internationale organisaties hebben 
onze structuren e n overlegorganen geprezen, maar 
er blijft nog veel werk aan de winkel om nieuwe 
dreigingen op flexibele wijze te kunnen pareren.  
 
(En néerlandais)  Une fois la loi modifiée, les 
services de renseignements auront davantage de 
latitude pour détecter les per sonnes qui sèment la 
haine sur les réseaux sociaux. Il sera en effet 
permis à ces services de commettre certains délits. 
Il ne s'agit toutefois pas d'une carte blanche, étant 
donné qu'ils devront obtenir à priori le feu vert de 
trois magistrats de la Commi ssion MRD. La ministre 
de la Défense et moi -même déposerons un projet 
de loi au Parlement avant l'été. Par ailleurs, nous 
allons continuer à développer et à moderniser la 
Sûreté de l' État. 
 
Il a été mis fin au projet OSINT/SOCMINT à ma 
demande car il ne pr oduisait pas le résultat 
escompté. Depuis lors, la Sûreté de l' État 
fonctionne avec une autre solution.  
 
Cette année, nous investissons de la réforme 
numérique de la Sûreté de l' État, par le biais d'une 
entreprise externe flexible et qui dispose de 
l'exper tise nécessaire. Au terme de ce projet, la 
Sûreté de l' État sera en mesure de gérer son 
informatique et sa plate -forme de manière 
autonome. Une prochaine étape consistera à 
renforcer substantiellement les effectifs du service à 
partir de 2022. La coopérati on avec le service du 
renseignement militaire SGRS sera également 
étendue. Il s'agit là également de la mise en œuvre 
d'une recommandation du COP.  
 
Une Sûreté de l' État moderne et forte, placée sous 
le contrôle du Comité permanent I, constitue une 
garanti e pour notre démocratie. Ce modèle 
démocratique ne va pas de soi car notre démocratie 
est menacée à différents égards, entre autres par 
des extrémistes et par certaines idéologies qui 
manipulent notre vision du monde et usent et 
abusent des réseaux sociaux  pour ce faire.  (Nederlands) Na een wetswijziging zullen de 
inlichtingendiensten meer armslag krijgen om 
haatzaaiers op te sporen op sociale media, door de 
diensten toe te laten om bepaalde misdrijven te 
plegen. Dat is geen carte blanche, want zij moeten 
op voorhand het fiat krijgen van drie magistraten 
van de BIM -commissie. Samen met de minister van 
Defensie leg ik nog voor de zomer een wetsontwerp 
voor aan het Parlement. Wij gaan daarnaast de 
Veiligheid van de Staat verder uitbouwen en 
moderniseren.  
 
Op mijn aandringen werd de stekker gehaald uit het 
project OSINT/SOCMINT. Het leverde niet het 
verhoopte resultaat op. De Veiligheid van de Staat 
werkt intussen al met een alternatief.  
 
Dit jaar zetten wij in op de digitale hervorming van 
de Veiligheid van d e Staat, via een extern bedrijf dat 
beschikt over expertise en flexibiliteit. Na dit project 
zal Veiligheid van de Staat haar IT en platform 
autonoom kunnen beheren. Een volgende stap is 
om vanaf 2022 de dienst qua personeel 
substantieel te versterken. Ook  de samenwerking 
met de militaire inlichtingendienst ADIV wordt 
verder uitgebouwd. Ook dit is de uitvoering van een 
POC -aanbeveling.  
 
Een moderne en sterke Veiligheid van de Staat, 
onder controle van het Vast Comité I, is een 
garantie voor onze democrat ie. Dat democratisch 
model is niet vanzelfsprekend, want onze 
democratie staat langs verschillende kanten onder 
druk, onder meer van extremisten en bepaalde 
ideologieën, die manipulatief inwerken op ons 
wereldbeeld en daarbij handig gebruikmaken van   19/03/2021  CRABV 55 COM 418  
 
 10 
 de soc iale media.  
 
Nous ne viderons certainement pas de leur 
substance les acquis démocratiques. La nouvelle 
législation adoptée ces dernières années, 
notamment l'extension des incriminations de délits 
terroristes, portait sur des interventions nécessaires 
pour que le parquet fédéral puisse intervenir 
comme il se doit. Nous n'allons pas brider 
davantage la liberté d'expression. Ma proposition de 
modification de l'article  150 de la Constitution ne 
contient pas d'incriminations supplémentaires. 
Cependant, pour évi ter l'impunité, il faut que les 
faits punissables puissent être poursuivis.  
 
La ministre Verlinden exposera tout à l'heure la note 
stratégique sur le terrorisme, l'extrémisme et la 
radicalisation. Cette note constituera un instrument 
important dans le cadr e de notre approche intégrale 
de la radicalisation dangereuse, ennemie de notre 
structure étatique complexe.  
 
La commission d'enquête parlementaire s'est 
prononcée sans équivoque contre certaines 
influences étrangères. La concession entre la Régie 
des Bâti ments et la Grande Mosquée gérée par la 
Ligue islamique mondiale et l'Arabie saoudite, a été 
résiliée. La gestion de la Grande Mosquée a entre -
temps été confiée à l'Exécutif des Musulmans mais 
j'ai suspendu la procédure de reconnaissance après 
l'avis négat if formulé par nos services de sécurité. 
Nous n'acceptons pas le pouvoir de désagrégation 
d'un certain islamisme. Nous voulons écrire un récit 
positif conjointement avec la communauté 
musulmane.  
 
Nous devons avoir des yeux et des oreilles dans les 
prisons afin de savoir comment les détenus pour 
terrorisme se comportent mais aussi pour être 
avertis de la radicalisation éventuelle de détenus de 
droit commun. C'est la raison pour laquelle les ailes 
Deradex ont été créées. Contrairement à la France, 
par exemple , nous n'avons pas opté pour la 
création d'un service de renseignement distinct 
agissant en prison. La Sûreté de l'état travaille 
conjointement avec les prisons à cet égard.  
 We hollen onze democratische verworvenheden 
zeker niet uit. De nieuwe wetgeving v an de voorbije 
jaren, waaronder de verruimde strafbaarstelling van 
terroristische misdrijven, betreft noodzakelijke 
ingrepen, opdat het federaal parket zou kunnen 
doen wat moet. We gaan de vrijheid van 
meningsuiting niet verder aan banden leggen. Mijn 
voorstel tot wijziging van artikel  150 van de 
Grondwet behelst geen bijkomende 
strafbaarstelling. Wat vandaag al strafbaar is, moet 
ook vervolgd kunnen worden, anders riskeren we 
straffeloosheid.  
 
Minister Verlinden zal straks de strategische 
notarond terrori sme, extremisme en radicalisering 
toelichten. De nota zal een belangrijk instrument zijn 
bij onze integrale aanpak van problematische 
radicalisering, wars van onze complexe 
staatsstructuur.  
 
De POC heeft zich duidelijk uitgesproken tegen 
bepaalde buitenlan dse invloeden. De concessie 
tussen de Regie der Gebouwen en de Grote 
Moskee, beheerd door de Wereld Moslim Liga en 
Saoedi -Arabië, werd opgezegd. De Grote Moskee 
werd intussen toevertrouwd aan de 
Moslimexecutieve, maar ik heb de 
erkenningsprocedure opgescho rt na een negatief 
advies van onze veiligheidsdiensten. We 
aanvaarden de segregerende kracht van een 
bepaalde islamisme niet. Samen met de 
moslimgemeenschap willen we werk maken van 
een positief verhaal.  
 
In de gevangenissen moeten we oren en ogen 
hebben, zodat we weten hoe 
terrorismegedetineerden zich gedragen, maar ook 
om te achterhalen of gedetineerden van gemeen 
recht niet op hun beurt radicaliseren. Daarom 
werden de Deradex -vleugels gecreëerd. In 
tegenstelling tot bijvoorbeeld Frankrijk hebben wij 
niet voor een aparte inlichtingendienst binnen de 
gevangenis gekozen. De Veiligheid van de Staat 
werkt hiervoor samen met de gevangenissen.  
 
Un coordinateur de sécurité sera nommé pour 
chaque prison. Il sera le point de contact de la 
Sûreté de l'État et assur era spécifiquement le suivi 
de la radicalisation et de la collecte d'informations. 
Les détenus radicalisés qui représentent une 
menace extrémiste potentielle sont inscrits sur la 
liste de l'OCAM.  
 
Outre la détection et la collecte de renseignements, 
le sui vi est également important. À cet effet, des 
cellules de sécurité intégrale locale (CSIL) seront Voor elke gevangenis wordt we een 
veiligheidscoördinator aangesteld, die het 
aanspreekpunt is voor de Veiligheid van de Staat en 
die specifiek de radicaliserin g en de 
inlichtingeninwinning zal opvolgen. Geradicaliseerde 
gevangenen waarvan een potentieel extremistisch 
gevaar uitgaat, worden op de OCAD -lijst geplaatst.  
 
Naast detectie en inlichtingeninwinning is ook 
opvolging belangrijk. Daarvoor komen er 
penitent iaire lokale integrale veiligheidscellen  CRABV 55 COM 418  19/03/2021   
 
 11 
mises en place dans les établissements 
pénitentiaires. Elles seront présidées par le 
coordinateur de sécurité. Elles seront en outre 
constituées du service psy chosocial de la prison et 
de représentants des Communautés chargés de 
l'accompagnement des détenus. Si nécessaire, 
elles pourront également comprendre l 'information 
officer  du lieu de résidence officielle du détenu ainsi 
que d'autres services locaux de pré vention sociale. 
Outre la détection précoce, le trajet 
d'accompagnement sur mesure sera l'objectif 
principal des CSIL. Au sein de ces CSIL, les 
services fédéraux et communautaires pourront 
développer dans un cadre confidentiel ce trajet 
visant à réinsérer la personne dans la société.  
 
À l'issue de la peine, la personne reste sur la liste 
de l'OCAM de sorte qu'elle fait l'objet d'un suivi 
prioritaire de la part des services de sécurité et de 
la task force  locale. Si la réinsertion se passe bien, 
son nom pour ra être supprimé de la liste après un 
certain temps. Plusieurs propositions sont 
actuellement à l'étude pour les personnes qui 
continuent à représenter une menace.  
 
Lorsqu'il s'agit de la sécurité de nos concitoyens, 
nous ne laissons rien au hasard. Le go uvernement 
dégage des budgets importants afin de renforcer 
les services de sécurité. Toutefois, le risque zéro 
n'existe pas. Nous ne pouvons pas uniquement 
miser sur la sécurité, la justice et la police. La 
prévention est à tout le moins aussi importante. Le 
terrorisme a des causes sociales. C'est là que nous 
devons également concentrer nos efforts.  
 (LIVC), die worden voorgezeten door de 
veiligheidscoördinator. Ze bestaan verder uit de 
psychosociale dienst van de gevangenis en 
vertegenwoordigers van de Gemeenschappen die 
instaan voor de begeleiding van de gedet ineerden. 
Eventueel kan dit uitgebreid worden met de 
information officer  van de officiële woonplaats van 
de gedetineerde en andere lokale, 
sociaalpreventieve diensten. Naast vroegdetectie is 
een begeleidingstraject op maat de belangrijkste 
doelstelling van  de LIVC. Daar kunnen de federale 
en de gemeenschapsdiensten in een vertrouwelijke 
setting een traject uitwerken, met als doelstelling de 
re-integratie in de samenleving.  
 
Na het strafeinde blijft de persoon op de OCAD -lijst, 
waardoor hij of zij prioritai r wordt opgevolgd door de 
veiligheidsdiensten en de lokale taskforce. Als de 
persoon opnieuw re -integreert, kan hij of zij na 
verloop van tijd geschrapt worden uit die lijst. Voor 
wie toch een gevaar blijft vormen, worden er 
momenteel meerdere voorstellen overwogen.  
 
Inzake de veiligheid van onze burgers zullen we 
niets aan het toeval overlaten. De regering trekt 
significante budgetten uit voor de versterking van de 
veiligheidsdiensten. Nulrisico bestaat echter niet. 
We mogen niet alleen inzetten op veili gheid, justitie 
en politie. Preventie is minstens even belangrijk. 
Terrorisme heeft maatschappelijke oorzaken. Ook 
daarop moeten wij inzetten.  
 
01.02   Annelies Verlinden , ministre (en 
néerlandais) : Chacun de nous se souvient 
malheureusement de l'endroit précis où il se trouvait 
le 22  mars 2016 et de ce qu'il faisait. Ce jour -là, 
nous avons été durement confrontés à notre propre 
vulnérabilité. C'est pourquoi mes pensées vont tout 
d'abord, aujourd'hui, aux nombreuses familles qui 
ont perdu un être cher. Je compatis aussi à la 
douleur des nombreuses victimes qui ont été 
gravement blessées physiquement et 
psychiquement. Je tiens également à exprimer 
notre immense reconnaissance à l'égard de tous 
les intervenants des services de secours. Nos 
remerciements vont aussi, par ailleurs, à tous ceux 
qui ont livré un travail en profondeur au 
département de la Justice et en particulier à l'ancien 
ministre de la Justice, M.  Koen Geens.  
 
Nous sommes vulnérables et la société l'est tout 
autant. Les terroristes ne cherchent pas seulement 
à faire des victimes, ils veulent déstabiliser notre 
société et notre démocratie. Ils veulent semer la 
peur et la division, mais jamais nous ne les 01.02  Minister Annelies Verlinden (Nederlands) : 
22 maart 2016 is helaas een  van die dagen 
waarvan iedereen nog weet waar hij of zij was. Wij 
werden rauw geconfronteerd met onze eigen 
kwetsbaarheid. Daarom gaan mijn gedachten 
vandaag in de eerste plaats uit naar de vele families 
die een dierbare verloren. Ik voel ook mee met de 
vele mensen die ernstig fysiek of psychisch 
verwond raakten. Ik wil hier ook onze grote 
dankbaarheid betuigen aan alle hulpverleners. 
Voorts past een woord van dank voor het grondige 
werk van justitie en in het bijzonder van voormalig 
minister van Justitie K oen Geens.  
 
Wij zijn kwetsbare mensen, maar ook de 
samenleving is kwetsbaar. De terroristen wilden niet 
alleen slachtoffers maken, maar ook onze 
samenleving en democratie ontwrichten. Terroristen 
willen angst en verdeeldheid zaaien, maar daaraan   19/03/2021  CRABV 55 COM 418  
 
 12 
laisserons faire.  
 zullen  wij nooit toegeven.  
 
Nous ne devons pas nous laisser paralyser par la 
peur et la haine ne doit pas être la nouvelle 
normalité. Nous devons nous inspirer de la 
persévérance des victimes et ne pas céder à une 
polarisation qui nous affaiblira. La diversité et la 
solidarité sont un atout. Chacun trouvera sa place 
dans la société s'il y règne un respect réciproque 
des droits et libertés de chacun sans violence ni 
haine.  
 
Les événements du 22  mars 2016 ont finalement 
aussi dévoilé la vulnérabilité de nos servi ces 
publics. Nous devons continuer à aspirer à une 
amélioration continue de ces services. Les 
recommandations formulées par la commission 
d'enquête parlementaire doivent nous guider. Des 
efforts importants ont été consentis ces dernières 
années pour amélio rer l'architecture de la sécurité, 
que ce soit par une meilleure collecte et un meilleur 
partage des informations ou par une collaboration 
renforcée entre les services de sécurité.  
 
Nous poursuivrons résolument notre engagement 
en faveur d'une protection m aximale de la société, 
tout en respectant bien entendu les droits 
fondamentaux universels ainsi que notre 
Constitution.  
 Angst mag ons niet verlammen en haat mag niet 
het nieuwe normaal worden. Wij kunnen ons 
spiegelen aan het doorzettingsvermogen van de 
slachtoffers. We mogen niet toegeven aan een 
ondermijnende polarisering. Diversiteit en 
verbondenheid zijn een troef. Waar men zonder 
geweld en haat elkaars rechten en vrijheden 
respecteert, is ruimte voor iedereen.  
 
22 maart 2016 legde ten slotte ook de 
kwetsbaarheid van onze overheidsdiensten bloot. 
We moeten ernaar blijven streven die diensten 
voortdurend te verbeteren. De aanbevelingen van 
de parlementaire onderzoekscommissie vormen de 
leidraad. Er werden de voorbije jaren grote 
inspanningen gedaan om de veiligheidsarchitectuur 
te verbeteren, door een betere informatiegaring en -
deling en een betere samenwerking tussen de 
veiligheidsdiensten.  
 
Wij zullen ons vastberaden blijven inzetten om de 
samenleving maximaal te beschermen, uiteraard 
met respect vo or alle universele grondrechten en 
voor onze Grondwet.  
 
(En français) Un rapport détaillé, que vous avez 
reçu, montre qu'un travail considérable a déjà été 
accompli pour répondre à une série de 
recommandations. Mais le travail ne sera jamais 
fini.  
 
Je m' engage à poursuivre la réalisation des 
chantiers en cours en collaboration avec le ministre 
de la Justice.  
 (Frans)  Het gedetailleerde verslag dat u ontvangen 
hebt, toont aan dat er al heel wat inspanningen 
geleverd werden om aan een reeks van 
aanbeveling en tegemoet te komen. Het werk zal 
echter nooit af zijn.  
 
Ik engageer me om in samenwerking met de 
minister van Justitie de lopende projecten te 
voltooien.  
 
(En néerlandais)  Le changement de culture au sein 
des services de sécurité et de renseignement a 
amené, entre autres, un meilleur partage et une 
meilleure collecte d'informations. À cette fin, de 
nouvelles structures, de nouveaux outils et de 
nouveaux organes ont été créés pour nous armer 
contre d'éventuels autres attentats et actes de 
violence gratuit e. 
 (Nederlands)  De cultuuromslag bij de veiligheids - 
en inlichtingendiensten leidde onder meer tot een 
betere informatiedeling en informatiegaring. 
Daarvoor zijn nieuwe structuren, instrumenten en 
organen gecreëerd die ons moeten wapenen tegen 
mogelijke n ieuwe aanslagen en zinloos geweld.  
 
(En français)  Les avancées les plus remarquables 
ont été réalisées dans l'architecture de la sécurité et 
la gestion des informations policières. En outre, 
l'échange international de ces dernières et la 
coopération au se in des différents services de 
sécurité ont été renforcés.  
 (Frans)  De opmerkelijkste vooruitgang werd 
geboekt op het stuk van de veiligheidsarchitectuur 
en de informatieverwerking bij de politie. Bovendien 
werden de internationale informatie -uitwisseling e n 
de samenwerking tussen de verschillende 
veiligheidsdiensten versterkt.  
 
(En néerlandais)  En ce qui concerne la gestion de 
l'information par les services de police, on a créé le (Nederlands) Inzake het informatiebeheer door de 
politiediensten werd het Comité I opgericht, dat  CRABV 55 COM 418  19/03/2021   
 
 13 
Comité I qui formule des avis sur les priorités 
stratégiques dans le domain e de l'information et des 
TIC. 
 adviezen geeft over de strategische prioriteiten op 
het gebied van informatie en ICT.  
 
(En français)  Ces cinq  dernières année s, la gestion 
des informations nationales au sein de la police 
s'est améliorée grâce au développement d'outils 
techniques (ANPR, registre central des 
signalements, PACOS, etc.).  
 (Frans)  De jongste vijf jaar is het beheer van de 
binnenlandse inlichtingen d oor de politie verbeterd 
dankzij de ontwikkeling van technische tools 
(ANPR, het Register Opvolgingen en Seiningen, 
PACOS, enz.).  
 
(En néerlandais)  Le projet iPolice, qui prévoit 
l'implémentation de l'intelligence artificielle, sera 
déployé au cours des cinq prochaines années. 
L'objectif est d'attribuer le marché public cette 
année et ensuite de démarrer le projet. Celui -ci 
marquera le début de la transition numérique de la 
police intégrée vers des processus de traitement et 
de collecte des informations e ntièrement numérisés 
et des informations accessibles à ceux qui en ont 
besoin.  
 (Nederlands) Het project iPolice, dat in de integratie 
van artificiële intelligentie voorziet, zal over de 
volgende vijf jaar worden uitgerold. Het is de 
bedoeling de overheid sopdracht dit jaar te gunnen 
en dan van start te gaan. Met dat project wordt de 
digitale transformatie van de geïntegreerde politie 
ingezet, waarbij de processen van 
informatieverwerking en -verzameling volledig 
worden gedigitaliseerd en de informatie toeg ankelijk 
zal zijn voor wie ze nodig heeft.  
 
(En français)  L'application Focus rend les 
informations accessibles aux collaborateurs sur le 
terrain. Focus est le front end  et les données sont 
transmises au back end iPolice, qui les analyse et 
les renvoie a ux utilisateurs sur le terrain. Ces deux 
projets sont complémentaires. Le flux sera l'une des 
principales armes dans la gestion policière et dans 
la lutte contre le terrorisme.  
 (Frans)  Via de Focus -app hebben de medewerkers 
in het veld toegang tot de info rmatie. Focus is de 
frontend en de gegevens worden doorgestuurd naar 
de backend iPolice, die ze analyseert en terugstuurt 
naar de gebruikers in het veld. Die twee projecten 
vullen elkaar aan. De informatiestroom zal een van 
de belangrijkste wapens zijn in het politiebeheer en 
in de strijd tegen het terrorisme.  
 
(En néerlandais)  Nous renforcerons encore la 
police judiciaire et des investissements seront 
déployés dans cinq domaines clés: la stratégie, la 
coordination, le renseignement, l'enquête 
spécialisée et les techniques spécialisées. Le 
recrutement pour la PJF de 450  profils spécialisés, 
comme des experts en informatique et des 
analystes de données, est en cours. Une campagne 
a été lancée simultanément pour susciter des 
vocations à l'égard d'une passionn ante carrière à la 
police. En 2021 et au cours des années suivantes, 
1 600 inspecteurs seront engagés.  
 
Par ailleurs, l'apport de candidats issus d'autres 
secteurs est rendu possible pour attirer des profils 
spécialisés. Nous misons pleinement sur la 
coopé ration policière internationale. Ces dernières 
années, le nouveau traité Benelux a été conclu à 
cet égard en matière de coopération transfrontalière 
entre les Pays -Bas et le Luxembourg.  
 (Nederlands) We zullen de gerechtelijke politie 
verder versterken en er zal worden geïnvesteerd in 
vijf kerndomeinen: de strategie, de coördinatie, de 
intelligence , het gespecialiseerde onderzoek en de 
gespecialiseerde technieken. De rekrutering van 
450 gespecialiseerde profielen zoals IT -experten en 
data-analisten voor de FGP is aan de gang. Tegelijk 
loopt er een campagne om mensen warm te maken 
voor een uitdagende carrière bij de politie. In 2021 
en de volgende jaren zullen 1.600  inspecteurs 
worden gerekruteerd.  
 
Daarnaast wordt de zijinstroom mogelijk gemaakt 
om gespeci aliseerde profielen aan te trekken. Wij 
zetten blijvend in op internationale 
politiesamenwerking. De voorbije jaren werd in dat 
verband het nieuwe Benelux -verdrag afgesloten, 
voor grensoverschrijdende samenwerking met 
Nederland en Luxemburg.  
 
(En français ) Pour la coopération internationale, on 
a créé ou renforcé des organes de concertation 
stratégique et opérationnelle et des forums de 
concertation entre voisins. On a intensifié la 
coopération avec d’autres pays comme les États -
Unis mais aussi avec Europo l.  
 (Frans)  Voor de internationale samenwerking 
werden  er strategische en operationele 
overlegorganen en fora voor overleg met de 
buurlanden opgericht of versterkt. De 
samenwerking met andere landen, zoals de 
Verenigde Staten, maar ook met Europol werd 
geïntensiveerd.    19/03/2021  CRABV 55 COM 418  
 
 14 
 
Un poste supplémentaire d’officier de liaison a été 
déclaré ouvert à Londres et on a maintenu celui 
d’Istanbul. La police belge a élaboré avec la police 
turque un plan d’action bilatéral 2019 –2020.  
  
Er werd bijkomend een verbindingsofficie rspost 
vacant verklaard in Londen en die in Istanbul bleef 
behouden. Samen met de Turkse politie heeft de 
Belgische politie een bilateraal actieplan 2019 -2020 
opgesteld.  
 
(En néerlandais)  Dans le cadre de la coopération 
policière internationale, le résea u des officiers de 
liaison sera évalué. L'automatisation des 
signalements internationaux a été mise au point et 
l'échange d'informations à l'échelon international a 
été optimisé. Des mesures de sécurité 
supplémentaires ont été prises à l'aéroport, entre 
autres par le recours aux patrouilles mobiles et la 
surveillance par caméras des voies d'accès et des 
parkings. Un contrôle dynamique des accès à la 
zone de sécurité a été prévu, ainsi que des 
screenings et des contrôles supplémentaires des 
documents de voya ge. Le personnel des sociétés 
de gardiennage est également davantage 
sensibilisé aux problèmes liés à la sécurité.  
 (Nederlands) In het kader van de internationale 
politiesamenwerking zal het netwerk van 
verbindingsofficieren geëvalueerd worden. Er werd 
gewerkt aan de automatisering van de 
internationale seiningen en de internationale 
informatie -uitwisseling werd geoptimaliseerd. Op de 
luchthaven werden extra veiligheidsmaatregelen 
genomen, onder meer door het inzetten van 
mobiele patrouilles en door camera bewaking op de 
toegangswegen en de parkings. Er werd gezorgd 
voor een dynamische controle van de toegangen tot 
de veiligheidszone, voor extra controles van 
reisdocumenten en voor screenings. Het personeel 
van de bewakingsfirma's wordt bijkomend 
gesensibili seerd voor veiligheidsvraagstukken.  
 
(En français)  Ces contrôles sont soutenus par le 
Behaviour Detection Officer  (BDO), chargé de 
reconnaître tout comportement inhabituel ou 
déviant. Le personnel de la police judiciaire 
fédérale, de la police aéronautiqu e et de la direction 
de la sécurisation a suivi cette formation. Depuis le 
1er décembre 2018, 66 effectifs de la DAB sont 
présents, assurant une sécurité armée permanente.  
 
De nombreux défis nous attendent en matière de 
contrôle des frontières, dont la mi se en œuvre du 
système européen d’entrée et de sortie (EES).  
 (Frans)  Die controles worden ondersteund door de 
Behaviour Detection Officer  (BDO), wiens taak erin 
bestaat elk ongewoon of afwijkend gedrag te 
herkennen. Het personeel van de federale 
gerechtel ijke politie, van de Luchtvaartpolitie en van 
de Directie beveiliging heeft die opleiding gevolgd. 
Sinds 1  december 2018 zijn er 66  agenten van de 
DAB op Brussels Airport actief. De permanente 
gewapende beveiliging is er dus verzekerd.  
 
Op het vlak van de  grenscontrole staan we voor 
vele uitdagingen, zoals de invoering van het 
Europese Entry Exit System (EES).  
 
(En néerlandais)  Plusieurs recommandations 
formulées par la commission d'enquête concernent 
le recrutement et la sélection, en particulier la 
diversité et l'intégrité. En ce qui concerne la GRH au 
sein de la police, un nouveau concept de sélection 
et de recrutement sera déployé cette année 
permettant à chaque corps de police d'organiser sa 
propre sélection selon une procédure générale. 
Nous comptons  ainsi accélérer le recrutement de 
1 600 membres du personnel.  
 
En matière de radicalisation et de terrorisme, 
l'accent est mis sur l'échange d'informations entre 
les divers services de sécurité. Nous travaillerons à 
la poursuite de la création de la banqu e-carrefour 
Sécurité.  
 (Nederlands)  Een aantal aanbevelingen van de 
onderzoekscommissie betreffen rekrutering en 
selectie, in het bijzonder diversiteit en integriteit. 
Wat het hrm bij de politie betreft, zal dit jaar een 
nieuw selectie - en rekruteringsconc ept ten uitvoer 
worden gelegd, waardoor elk korps volgens een 
algemene procedure zijn eigen selectie kan 
organiseren. Zo willen we versneld 
1.600  personeelsleden rekruteren.  
 
Inzake radicalisering en terrorisme ligt de nadruk op 
de informatie -uitwisseling  tussen de diverse 
veiligheidsdiensten. We zullen werk maken van de 
verdere creatie van de kruispuntbank veiligheid.  
 
(En français) La coopération entre services s'est 
améliorée. En témoignent le succès des 
Joint  Intelligence  Centers et Joint  Decision  Centers 
de l'arrondissement de Bruxelles et des autres (Frans)  De samenwerking tussen de diensten is 
verbeterd. Dat bli jkt uit het succes van de Joint 
Intelligence Centers en de Joint Decision Centers 
van het arrondissement Brussel en van de andere  CRABV 55 COM 418  19/03/2021   
 
 15 
arrondissements de la cour d'appel ou le 
mémorandum d'entente entre les arrondissements 
de Liège, Charleroi, Anvers et Gand, sur la base 
des expériences de l'arrondissement de Bruxelles. 
Les informations  sur la radicalisation et le 
terrorisme sont mieux partagées. Des structures et 
des procédures clarifient le rôle de chacun.  
 
Seule une coopération poussée permettra de 
vaincre la radicalisation violente. Cette approche 
multi -agency  basée sur le partage d'informations et 
la subsidiarité a été concrétisée dans le Plan  R qui 
articule les approches judiciaire, administrative et 
sociopréventive ainsi que les niveaux fédéral, 
régional et local.  
 arrondissementen van het Hof van Beroep en uit 
het memorandum of understanding  tussen de 
arrondissementen van Luik, Charleroi,  Antwerpen 
en Gent, op basis van de ervaringen in het 
arrondissement Brussel. De inlichtingen over de 
radicalisering en het terrorisme worden beter 
gedeeld. De rol van elkeen wordt door structuren en 
procedures afgebakend.  
 
Enkel door middel van nauwe same nwerking zal 
men een einde kunnen maken aan de 
gewelddadige radicalisering. Die multi -agency -
aanpak, die op het delen van informatie en op het 
subsidiariteitsbeginsel berust, werd concreet 
verwezenlijkt in het Plan R, waarin de gerechtelijke, 
administratie ve en socio -preventieve benaderingen, 
alsook het federale, het gewestelijke en het lokale 
niveau op elkaar afgestemd worden.  
 
(En néerlandais)  Les Local Task Forces (LTF) se 
réunissent une fois par mois au moins. Elles se 
concentrent sur une approche réa ctive et répressive 
passant par des poursuites policières et judiciaires. 
On y retrouve les services de police, les services de 
sécurité et de renseignement, ainsi que le parquet. 
Les mesures d'ordre sociopréventif et/ou axées sur 
le suivi sont prises par les cellules de sécurité 
intégrale locale (CSIL). Un responsable de 
l'information assure la liaison entre ces deux 
entités. Cette politique doit nous mener plus loin 
que la répression pure et dure et nous permet de 
coopérer avec les Régions, les Communauté s, les 
villes et communes et la société civile.  
 (Nederlands)  Minstens één keer per maand komen 
de Local Task Forces (LTF's) samen. Zij focussen 
op een reactieve en repressieve aanpak via 
politionele en gerechtelijke opvolging. In de LTF's 
zijn de politie -, veiligheids - en informatiediensten en 
het parket vertegenwoordigd. Maatregelen die 
eerder sociaalpreventief zijn en/of gericht op 
nazorg, worden genomen door de lokale integrale 
veiligheidscellen (LIVC's). Een information officer  
zorgt voor de verbindin g tussen beide. Met dit beleid 
gaan we dus verder dan de pure repressie en willen 
we samenwerken met Gewesten, 
Gemeenschappen, steden en gemeenten, en het 
maatschappelijk middenveld.  
 
(En français)  Dans la lutte contre la radicalisation, 
l'extrémisme et le terrorisme, des initiatives ont été 
prises concernant la lutte contre le phénomène lui -
même: des adaptations réglementaires; l'extension 
du Plan  R à une note stratégique sur l'extrémisme 
et le terrorisme; l'élargissement de la base de 
données commune; l e déploiement d'un Conseil de 
police pour l'échange d'informations entre les cinq 
PJF Terro et la DJSOC Terro.  
 
On a créé la Internet Referral Unit, chargée de 
supprimer toute incitation au terrorisme et à la haine 
sur Internet. Les efforts déployés dans ce cadre 
reçoivent toute l'attention de nos policiers, des 
services de renseignement, de l'OCAM, du NCCN 
et du parquet. La crise sanitaire n'affecte pas leur 
vigilance.  
 (Frans)  In de strijd tegen radicalisering, extremisme 
en terrorisme werden er initiat ieven genomen om 
het verschijnsel zelf te bestrijden: aanpassingen van 
de regelgeving, de uitbreiding van het Plan R tot 
een strategische nota over extremisme en 
terrorisme, de uitbreiding van de 
gemeenschappelijke gegevensbank, de inzet van 
een politieraa d voor de uitwisseling van informatie 
tussen de vijf FGP's Terro en DJSOC/Terro.  
 
Er werd een Internet Referral Unit opgericht die het 
aanzetten tot terrorisme en haat op het internet in 
de kiem moet smoren. De inspanningen die er in 
dat kader geleverd wo rden, krijgen de volle 
aandacht van onze politie, de inlichtingendiensten, 
OCAD, het NCCN en het parket. De 
gezondheidscrisis heeft geen invloed op hun 
waakzaamheid.  
 
(En néerlandais)  Le Plan d'action Radicalisme 
évoluera et deviendra une note stratégique . La 
détection précoce, l'évaluation correcte des risques 
et la coopération entre les différents services à tous 
les niveaux en seront les éléments centraux. Les (Nederlands)  Het actieplan Radicalisme zal 
evolueren naar een strategische nota. Centraal 
staan vroege detectie , goede risico -inschatting en 
samenwerking tussen de verschillende diensten op 
alle niveaus. Ook de werkzaamheden rond het   19/03/2021  CRABV 55 COM 418  
 
 16 
travaux sur l'accord de coopération CSLI -R seront 
également redémarrés.  
 
La situation dans les  camps de réfugiés en Syrie se 
détériore de jour en jour. Notre pays tentera de 
rapatrier les enfants belges des combattants de l'EI 
jusqu'à 12 ans. Leurs mères pourraient être 
rapatriées après un contrôle de sécurité approfondi 
et dans des conditions stri ctes. À cet égard, la 
coopération entre les différents niveaux politiques 
est essentielle.  
 
La banque de données commune (BDC) est un outil 
important pour l'échange d'informations sur le 
terrorisme et le radicalisme. Y seront répertoriées 
les personnes qu i répondent aux critères fixés par 
la loi, à savoir notamment l'extrémisme, l'intention 
de recourir à la violence et un lien avec la Belgique.  
 samenwerkingsakkoord LIVC -R worden hervat.  
 
De toestand in de vluchtelingenkampen in Syrië 
verslechtert van dag tot dag. Ons land wi l de 
Belgische kinderen tot 12  jaar van IS -strijders 
proberen terug te halen. Hun moeders zouden na 
een uitgebreid veiligheidsonderzoek en onder strikte 
voorwaarden kunnen terugkomen. Daartoe is de 
samenwerking tussen de verschillende 
beleidsniveaus van te l.  
 
De gemeenschappelijke gegevensbank (GGB) is 
een belangrijke tool voor de uitwisseling van 
informatie over terrorisme en radicalisme. Personen 
worden daarin opgenomen wanneer ze 
beantwoorden aan wettelijk vastgelegde criteria, 
waaronder extremisme, de intentie tot geweld en 
een band met België.  
 
(En français)  La police de proximité est essentielle. 
Afin de détecter les signes de radicalisation à un 
stade précoce, nous devons rendre le métier 
d'inspecteur de quartier plus attrayant et renforcer la 
relation entre la police et le citoyen.  
 
Diverses actions ont été entreprises pour 
promouvoir la diversité au sein de la police et 
améliorer les chances de réussite des minorités 
socioculturelles aux épreuves de sélection. La 
police veille à la non -discrimina tion tout au long de 
la carrière, elle applique une politique du personnel 
inclusive et veut être le reflet de la société qu'elle 
sert. 
 (Frans)  De wijkpolitie speelt een essentiële rol. Om 
signalen van radicalisering in een vroeg stadium op 
te sporen moet en we het beroep van wijkinspecteur 
aantrekkelijker maken en de relatie tussen de politie 
en de burgers versterken.  
 
Er werden verschillende acties ondernomen om de 
diversiteit bij de politie te bevorderen en de 
slaagkansen van sociaal -culturele minderhed en bij 
de selectieproeven te vergroten. De politie 
waarborgt de non -discriminatie gedurende de 
gehele loopbaan. Ze voert een inclusief 
personeelsbeleid en streeft ernaar een afspiegeling 
te zijn van de samenleving die ze dient.  
 
(En néerlandais)  Depuis ju in 2017, le Centre de 
crise national a déployé l'application BE -Alert à 
l'attention des citoyens. À l'heure actuelle, 85  % des 
communes y ont déjà adhéré et plus de 
946 000 adresses ont été enregistrées. Les 
développements de cet outil se poursuivent.  
 
En situation de crise, les centrales de secours sont 
souvent saturées. Nous travaillerons à la mise en 
place d'une architecture supraprovinciale afin de 
pouvoir transférer les appels à d'autres dispatchings 
de la même région linguistique en cas de 
surcharge.  Des recommandations ont également 
été formulées concernant une meilleure 
communication en cas d'urgence. Le système de 
communication ASTRID a été équipé d'une 
trentaine d'antennes supplémentaires et la capacité 
du réseau a été renforcée structurellement. ASTRID 
développera également un réseau radio à large 
bande destiné aux services de secours et de 
sécurité et a l'intention de déployer son propre 
réseau central national.  
 (Nederlands)  Ten behoeve van de burgers heeft het 
Nationaal Crisiscentrum sinds juni  2017 BE -Alert 
uitgerold. Vandaag is al 85  % van alle gemeenten 
toegetreden en werden ruim 946.000  adressen 
geregistreerd. De tool wordt verder ontwikkeld.  
 
In crisissituaties worden de noodcentrales vaak 
overbelast. Er zal werk worden gemaakt van een 
bovenprovinciale architectuur om bij grote drukte 
oproepen door te schakelen naar andere 
meldkamers binnen dezelfde taalregio. Er waren 
ook aanbevelingen voor een betere communicatie 
in noodgevallen. Het communicatiesysteem 
ASTRID installeerde ongeveer 30  extra zendmasten 
en de capaciteit van het netwerk werd structureel 
versterkt. ASTRID zal voorts een breedband 
radionetwerk voor nood - en veiligheidsdiensten 
ontwikkelen en is van plan om een eigen nationaal 
kernnetwerk uit te rollen.  
  CRABV 55 COM 418  19/03/2021   
 
 17 
(En français)  Les cent rales d'urgence et ASTRID 
ont aussi beaucoup évolué. Un protocole d'accord 
de 2018 prévoit que les centrales d'urgence 112  et 
101 soient hébergées sur un même site. Dans 
plusieurs provinces, elles sont déjà dans le même 
bâtiment.  
 
La base légale de la pla nification d'urgence étant 
trop fragmentée, une codification a été lancée en 
2019 au centre de crise en tenant compte des 
enseignements, notamment du 22  mars 2016. 
Chaque plan d'urgence doit contenir les mêmes 
structures et missions de base, indépendamment  
du risque. Elles sont ensuite traduites en 
procédures, formations et exercices. En raison de la 
pandémie, les travaux ont été retardés.  
 (Frans)  De noodcentrales en ASTRID zijn ook erg 
geëvolueerd. In een protocolakkoord van 2018 is er 
bepaald dat de nood centrales 112 en 101 op 
dezelfde locatie moeten worden ondergebracht. In 
verschillende provincies bevinden ze zich al in 
hetzelfde gebouw.  
 
Aangezien de wettelijke basis voor rampenplannen 
te versplinterd was, is men in 2019 in het 
crisiscentrum van start gegaan met een codificatie, 
waarbij er rekening gehouden werd met de lessen 
die er getrokken waren, meer bepaald uit de 
gebeurtenissen van 22  maart 2016. Elk noodplan 
moet dezelfde basisstructuren en -taken bevatten, 
ongeacht het risico. Vervolgens worden die vertaald 
in procedures, opleidingen en oefeningen. Als 
gevolg van de pandemie hebben de werken 
vertraging opgelopen.  
 
(En néerlandais)  Le Centre de crise national évolue 
dans le sens d'un centre multidisciplinaire, 
interdépartemental et interrégional entretenant, sur 
le plan international, des liens étroits avec des 
structures bilatérales et multilatérales de gestion 
des risques et de la sécurité. Le Centre de crise 
s'est transformé en une organisation transversale. 
Ses effectifs ont été renforcés et l a capacité 
nécessaire sera atteinte dans le courant de cette 
année. Les instruments technologiques actuels 
seront intégrés au sein de la nouvelle plateforme 
Paragon. Nous optons actuellement pour une 
approche proactive du cycle des risques.  
 
Après les atte ntats du 22  mars, le Centre fédéral de 
Connaissances pour la sécurité civile a mis au point 
la formation pour les Casualty Extraction Teams. 
Par ailleurs, les formations Terror awareness et 
Tactical emergency casualty care  ont été mises sur 
pied pour les p ompiers.  
 
À l'exception de quelques cibles qui demeurent au 
niveau  3, notre pays reste confronté aujourd'hui à 
une menace moyenne de niveau  2. Nos services 
sont en tout état de cause mieux armés à l'heure 
actuelle contre le terrorisme.  
 (Nederlands)  Het Na tionaal Crisiscentrum evolueert 
naar een multidisciplinair, interdepartementaal en 
interregionaal centrum, met sterke links naar 
bilateraal en multilateraal internationaal risico - en 
veiligheidsbeheer. De organisatie werd omgevormd 
tot een transversaal wer kende organisatie. De 
personeelscapaciteit werd uitgebreid en zal in 2021 
op punt staan. De bestaande technologische 
instrumenten zullen geïntegreerd worden in het 
nieuwe Paragon -platform. Er wordt nu voor een 
proactieve aanpak van de risicocyclus geopteer d.  
 
Na 22  maart heeft het Kenniscentrum Civiele 
Veiligheid de opleiding voor de Casualty Extraction 
Teams uitgewerkt. Voor de brandweer werden de 
opleidingen Terror awareness en Tactical 
emergency casualty care uitgewerkt.   
 
Met uitzondering van een aa ntal targets  in ons land, 
die vooralsnog op niveau  3 blijven, zitten wij 
vandaag nog steeds op het gemiddelde 
dreigingsniveau  2. Onze diensten zijn nu alleszins 
beter gewapend tegen terrorisme.  
 
(En français) Nous avons tiré des leçons du 
22 mars  2016 nou s continuons à travailler à une 
chaîne de sécurité plus efficace et plus solide.  
 (Frans)  We hebben uit de gebeurtenissen van 
22 maart 2016 lessen getrokken, maar zetten onze 
inspanningen voor een efficiëntere en sterkere 
veiligheidsketen onverminderd voo rt.  
 
(En néerlandais)  Nous nous devons de poursuivre 
ces efforts et c'est la meilleure manière de rendre 
hommage à toutes les victimes et à leurs familles et 
amis.  
 (Nederlands)  We zijn dat aan onszelf verplicht en 
het is het beste eerbetoon aan alle sl achtoffers en 
hun families en vrienden.  
 
01.03  Georges Dallemagne (cdH): Des menaces 
pèsent toujours sur notre pays qu’il faut prendre au 01.03   Georges Dallemagne (cdH): Ons land wordt 
nog steeds bedreigd en we moeten die dreiging   19/03/2021  CRABV 55 COM 418  
 
 18 
sérieux. C’est la première fois en quinze mois que 
nous nous penchons sur les recommandations de 
la commission d’enqu ête. J’avais demandé une 
commission de suivi et je regrette que la majorité ne 
l’ait pas instaurée. J’espère que la réunion 
d’aujourd’hui ne sera pas purement cosmétique 
mais qu’elle sera le début d’un travail de longue 
haleine. Nous devons veiller à ce qu e les 
recommandations soient suivies et trouver donc un 
format qui nous permette de travailler utilement.  
 
J’ai perçu votre empathie. Il faut rappeler en effet 
que les victimes sont toujours dans un état de 
grande fragilité et de détresse cinq ans après.  
 ernstig nemen. Voor het eerst sinds 15 maanden 
buigen we ons over de aanbevelingen van de 
onderzoekscommissie. Ik had om een 
opvolgingscommissie verzocht en bet reur dat de 
meerderheid die niet opgericht heeft. Ik hoop dat we 
vandaag niet louter pro forma vergaderen, maar dat 
deze vergadering het begin van een werk van lange 
adem inluidt. We moeten erover waken dat de 
aanbevelingen opgevolgd worden en dat we een 
formule vinden om nuttig werk te kunnen leveren.  
 
Ik heb uw woorden van empathie gehoord. Het is 
inderdaad belangrijk om eraan te herinneren dat de 
slachtoffers zich vijf jaar na de feiten nog steeds in 
een zeer kwetsbare situatie bevinden en zeer veel 
problemen hebben.  
 
Vous dites, monsieur le ministre, que le Parlement 
n'a pas retenu l'idée d'un fonds de garantie, tel que 
proposé par Mme  Onkelinx et moi. Je le regrette. Le 
mécanisme actuel permet l'indemnisation au cas 
par cas, mais ne rencontre pas la d emande des 
victimes, d'abord en raison de sa lenteur. Un arrêté 
royal doit reconnaître la situation d'attentat, ce qui 
prend entre deux et six mois.  
 
Ensuite, il s'agit d'une avance et non d'un 
dédommagement. Suite aux attentats de Nice, la 
France avai t débloqué en quelques jours 
12 000 euros par victime, sans aucun justificatif. 
Bref, les victimes demandent une aide automatique, 
pour toutes les victimes et très rapidement. Le 
Parlement et le gouvernement doivent plancher sur 
cette idée, d'autant que le  fonds prévu, plafonné à 
125 000 euros, peut s'avérer insuffisant.  
 Mijnheer de minister, u hebt gezegd dat het 
Parlement het idee van een garantiefonds, zoals 
mevrouw  Onkelinx en ikzelf dat voorgesteld 
hadden, niet overgenomen heeft. Ik betreur dat. Het 
huidige mechanisme maakt de betaling van een 
schadevergoeding per geval mogelijk maar 
beantwoordt niet aan de eisen van de slachtoffers, 
in de eerste plaats omdat het traag werkt. Een 
aanslag moet als dusdanig bij koninklijk besluit 
erkend worden, wat tuss en de twee en zes 
maanden duurt.  
 
Vervolgens gaat het over een voorschot en niet 
over een schadeloosstelling. Na de aanslagen in 
Nice heeft Frankrijk in enkele dagen tijd 
12.000  euro per slachtoffer gedeblokkeerd, zonder 
dat er enig bewijs gevraagd werd. Kortom, de 
slachtoffers vragen om automatische hulp, voor alle 
slachtoffers en zeer snel. Het Parlement en de 
regering moeten van dat voorstel werk maken, 
temeer daar het geplande fonds, met een plafond 
van 125.000  euro, misschien niet zal volstaan.  
 
01.04  Georges Dallemagne (cdH): Les 
postes  112 ont toujours des difficultés pour 
communiquer entre eux. Les postes du Brabant 
flamand et ceux de Bruxelles continuent à avoir des 
logiciels différents qui ne peuvent pas communiquer 
la situation des victimes et celle des transferts. 
Quand ce problème sera -t-il enfin réglé?  
 
Les utilisateurs potentiels d'ASTRID sont -ils enfin 
formés à l'utilisation de ce système?  
 
La coopération entre forces de police et services de 
renseignement est essentielle. M.  Bruggeman no us 
a dit que les services étaient à nouveau réticents à 
échanger spontanément des informations.  
 01.04   Georges Dallemagne (cdH): De 112 -posten 
ondervinden nog steeds moeilijkheden op het stuk 
van de onderlinge communicatie. De posten van 
Vlaams-Brabant en Brussel gebruiken nog steeds 
verschillende softwaretoepassingen, waardoor het 
niet mogelijk is om de toestand van de slachtoffers 
en de overbrengingen te communiceren. Wanneer 
zal dat probleem eindelijk geregeld worden?  
 
Krijgen de mogelijke  gebruikers van ASTRID 
eindelijk een opleiding om het systeem te 
gebruiken?  
 
De samenwerking tussen de politie en de 
inlichtingendiensten is essentieel. De 
heer Bruggeman heeft ons meegedeeld dat de 
diensten zich opnieuw terughoudend opstellen in 
verband m et de spontane informatie -uitwisseling.   CRABV 55 COM 418  19/03/2021   
 
 19 
 
Les Joint Decision Centers et  les Joint Information 
Centers , prévus par notre commission d'enquête, 
n'existent à ce jour que sur Bruxelles mais pas 
encore da ns les autres arrondissements judiciaires.  
 
La Banque -Carrefour de sécurité n'existe toujours 
pas non plus.  
  
Tegenwoordig bestaan de door onze 
onderzoekscommissie gewenste Joint Decision 
Centers en Joint Information Centers enkel nog 
maar in Brussel en nog niet in de andere 
gerechtelijke arrondissementen.  
 
Een kruispuntban k voor de veiligheidsdiensten 
bestaat ook nog steeds niet.  
 
Selon vous, on dédie des moyens substantiels à la 
sécurité mais le budget de la police a été réduit de 
135 millions d’euros, celui des services de 
renseignements n’a pas bougé en  euros constants 
sur six ans. Or la commission d’enquête avait 
recommandé de le doubler pour se remettre à 
niveau avec nos voisins.  
 
Nous n’avons toujours pas de solution pour la 
Grande Mosquée. Je sais que le ministre de la 
Justice y travaille mais, cinq ans après, nous  
n’avons toujours pas un islam de Belgique géré par 
des musulmans belges.  
 
Pour ce qui est du radicalisme en prison, il y a de 
nets progrès mais il n’y a pas d’effort de réinsertion 
ou de déradicalisation des 60  condamnés pour 
terrorisme qui ont été libér és.  
 U stelt dat er fors geïnvesteerd wordt in veiligheid, 
maar het politiebudget werd met 135  miljoen  euro 
gekort en het budget van de inlichtingendiensten is 
de jongste zes jaar uitgedrukt in constante  euro 
ongewijzigd gebleven. De onderzoekscommissie 
had nochtans geadviseerd om dat te verdubbelen, 
zodat het op hetzelfde niveau zou komen als in 
onze buurlanden.  
 
We hebben nog steeds geen oplossing voor de 
Grote Moskee. Ik weet dat de minister van Justitie 
eraan werkt, maar na vijf jaar hebben we in Belgi ë 
nog steeds geen islam die door Belgische moslims 
beheerd wordt.  
 
Wat het radicalisme in de gevangenissen betreft, is 
er duidelijk vooruitgang geboekt, maar er wordt 
geen inspanning geleverd voor de re -integratie of 
deradicalisering van de 60  wegens terro risme 
veroordeelde personen die vrijgelaten werden.  
 
01.05   Annelies Verlinden , ministre (en français) : 
Le guichet électronique  1722  est presque au point. 
En février 2021, a eu lieu un premier test avec les 
zones de secours de Flandre orientale. Début av ril 
2021, un test utilisateur sera organisé pour vérifier 
si le guichet est assez convivial et intuitif. Des tests 
de connectivité permettront de contrôler si chaque 
demande arrive bien dans la zone de secours 
concernée. Ce guichet sera opérationnel au plu s 
tard fin juin.  
 
Le développement d'une structure supraprovinciale 
a connu quelques difficultés car les applications de 
traitement des appels d'urgence sont très 
complexes. Cependant, aura lieu bientôt la 
première migration d'une centrale 112 vers cette  
nouvelle structure. La migration complète est 
prévue mi -2022. Depuis 2020, des procédures de 
recrutements d'opérateurs sont en cours.  
 01.05  Minister Annelies Verlinden (Frans) : Het 
elektronisch loket  1722 is bijna klaar. In februari 
2021 werd er een eer ste test uitgevoerd met de 
hulpverleningszones in Oost -Vlaanderen. Begin 
april 2021 zal er een gebruikerstest georganiseerd 
worden om na te gaan of het loket 
gebruiksvriendelijk en intuïtief genoeg is. Er zullen 
connectiviteitstests uitgevoerd worden om na  te 
gaan of elke vraag de betrokken 
hulpverleningszone bereikt. Het loket zal uiterlijk 
eind juni operationeel zijn.  
 
De ontwikkeling van een supraprovinciale structuur 
is niet van een leien dakje gelopen omdat de 
toepassingen voor de behandeling van 
nood oproepen zeer complex zijn. De eerste 
migratie van een 112 -centrale naar die nieuwe 
structuur zal echter binnenkort plaatsvinden. De 
volledige migratie is voor medio 2022 gepland. 
Sinds 2020 lopen er aanwervingsprocedures voor 
operators.  
 
Mon administrati on explore d'autres pistes de 
recrutement. Les procédures de sélection ne sont 
plus régionales mais provinciales, et peut -être ainsi 
plus attractives. On l'évaluera après les sélections 
de 2021.  Mijn administratie onderzoekt andere  manieren om 
personeel aan te werven. De selectieprocedures 
worden niet langer op gewestelijk niveau 
georganiseerd, maar op provinciaal niveau, en zijn 
daardoor wellicht aantrekkelijker. Dat zal   19/03/2021  CRABV 55 COM 418  
 
 20 
 
J'ai demandé de donner la priorité au manque de 
personnel d ans les centrales d'urgence  112 et 101. 
Les discussions sur l'uniformisation des structures 
hiérarchiques ne sont donc pas prioritaires, sans 
être abandonnées.  
 
Concernant le réseau ASTRID, les 
recommandations de la commission Attentats ont 
été réalisées . La couverture du réseau radio a été 
améliorée par une trentaine de mâts radio 
supplémentaires. Depuis mai  2018, un outil de 
monitoring permet de suivre de près la situation sur 
le réseau et d'activer la capacité additionnelle. À 
cette fin, ASTRID utilise  des fréquences radio 
supplémentaires de la Défense. Par ailleurs, un 
deuxième véhicule compact à technologie 
satellitaire a été mis en service. ASTRID dispose de 
deux véhicules qui peuvent être déployés 
simultanément.  
 geëvalueerd worden na de selecties van 2021.  
 
Ik heb gevraagd  dat er voorrang zou gegeven 
worden aan het personeelstekort in de 
noodcentrales 112 en 101. De besprekingen over 
de uniformisering van de hiërarchische structuren 
zijn dus geen prioriteit, wat niet wil zeggen dat ze 
niet zullen plaatsvinden.  
 
Wat het ASTR ID-netwerk betreft, werden de 
aanbevelingen van de commissie Terroristische 
aanslagen uitgevoerd. Het bereik van het 
radionetwerk werd verbeterd dankzij een dertigtal 
extra zendmasten. Sinds mei 2018 is er een 
monitoringinstrument waarmee de situatie op he t 
netwerk van nabij gevolgd kan worden en de 
capaciteit verhoogd kan worden. Daartoe maakt 
ASTRID gebruik van extra radiofrequenties van 
Defensie. Er werd voorts een tweede, compacte 
mobiele zendmast met satelliettechnologie in 
gebruik genomen. ASTRID besc hikt over twee 
mobiele zendmasten die gelijktijdig ingezet kunnen 
worden.  
 
TETRAsim, une formation en e -learning, est 
disponible pour les services de secours et de 
sécurité. Il est entralisé chez ASTRID et l es 
organisations sont responsables de 
l'implémen tation de l'outil au sein de leur 
organisation.  
 
À la suite des attentats, une nouvelle version du 
service data Blue Light Mobile (BLM) a été 
déployée, intégrant le service voix et les accès 
prioritaires sur le réseau Proximus. Fin  2020, 
7 355 cartes SIM BLM étaient en service. Cette 
solution est réservée aux services traditionnels 
d'urgence et de sécurité.  
 
ASTRID nous a présenté un projet de réseau radio 
à larges bandes pour les services de secours et de 
sécurité basés sur les normes LT5G. ASTRID 
prévoi t le déploiement de son propre réseau 
national, qui activera toutes les fonctionnalités 
nécessaires pour les applications critiques de 
demain. Ce nouveau plan propose d'utiliser les 
mâts, antennes, spectres et fréquence des 
opérateurs commerciaux. Outre so n avantage 
économique, ce modèle hybride permettra à 
l'autorité publique de conserver le contrôle et la 
confidentialité des communications critiques.  
 
En cas d'interruption du réseau, ASTRID envoie un 
mail au centre de crise et confirme ce mail par 
téléphone. Le centre de crise vérifie que tous les 
correspondants ont bien été informés. Si pour des TETRAsim, een opleiding via e -learning, is 
beschikbaar voor de hulp - en veiligheidsdiensten. 
Die opleiding wordt centraal beheerd bij ASTRID en 
de organisaties zijn verantwoordelijk voor de 
implementatie van die tool in hun organisatie.  
 
Na de aanslagen werd er een nieuwe versie van de  
datadienst Blue Light Mobile (BLM) uitgerold, met 
de integratie van de vocale functie en prioritaire 
toegang tot het Proximusnetwerk. Eind 2020 waren 
er 7.355  SIM BLM -kaarten in gebruik. Die oplossing 
wordt voorbehouden voor de traditionele urgentie - 
en veiligheidsdiensten.  
 
ASTRID heeft ons een ontwerp van een 
breedbandradionetwerk voor de hulp - en 
veiligheidsdiensten voorgesteld, dat gebaseerd is 
op de LT5G -normen. ASTRID is van plan om zijn 
eigen nationale netwerk uit te rollen, waardoor alle 
noodzakeli jke functionaliteiten voor de kritieke 
toepassingen van morgen geactiveerd kunnen 
worden. In dat nieuwe plan wordt voorgesteld om 
masten, antennes, spectrums en frequenties van de 
commerciële operatoren te gebruiken. Naast het 
economische voordeel ervan za l de overheid 
dankzij dat hybride model in staat zijn om de 
controle en vertrouwelijkheid van de kritieke 
communicatie te behouden.  
 
In geval van onderbreking van het netwerk stuurt 
ASTRID een mail naar het crisiscentrum en 
bevestigt het de mail telefonis ch. Het crisiscentrum 
gaat na of alle correspondenten goed geïnformeerd  CRABV 55 COM 418  19/03/2021   
 
 21 
raisons techniques le message téléphonique n'a 
pas été diffusé, le centre de crise informe la 
protection civile par téléphone.  
 werden. Als het telefoonbericht wegens technische 
redenen niet uitgezonden kon worden, brengt het 
crisiscentrum de Civiele Bescherming daarvan 
telefonisch op de hoogte.  
 
En cas de pha se fédérale ou autre situation 
nécessitant une coordination avec ASTRID, ce 
dernier fournira des rapports concernant la 
disponibilité du réseau.  
 Wanneer er een federale noodfase wordt 
afgekondigd of in geval van een andere situatie die 
een coördinatie me t ASTRID vereist, zal ASTRID 
verslag uitbrengen over de beschikbaarheid van het 
netwerk.  
 
01.06   Philippe Pivin (MR): L’accord de 
gouvernement prévoit la mise en œuvre de toutes 
les recommandations de la commission d’enquête 
Attentats. Celles -ci datent du  26 octobre 2017 et 
sont le fruit de multiples réflexions et témoignages. 
J’aimerais que les 620  pages d’éléments précis et 
de données techniques soient disponibles dans les 
deux langues, ce qui est encore loin d’être le cas.  
 
Parmi tout ce qui reste à f aire, on peut mentionner 
la liste de signaux faibles, le prosélytisme dans les 
prisons, l’évaluation des sections Deradex et des 
programmes de déradicalisation. Avec M.  Ducarme, 
nous avons déposé des propositions de loi sur 
l’apologie du terrorisme ou sur la dissolution de 
groupes et associations liberticides, qui répondent 
aussi à des recommandations de la commission 
Attentats. Côté surveillance et information, il y a le 
renfort des services de la PJ, de la Sûreté de l’État, 
de l’OCAM, du SGRS, l’assainiss ement de la 
gestion de la Grande Mosquée, la coopération 
policière internationale ou le renforcement du PNR.  
 01.06   Philippe Pivin (MR): Het regeerakkoord 
voorziet in de tenuitvoerlegging van alle 
aanbevelingen van de onderzoekscommissie 
Terroristische a anslagen. Die dateren van 
26 oktober 2017 en zijn het resultaat van talrijke 
reflecties en getuigenissen. Ik zou graag hebben 
dat de 620  bladzijden met specifieke elementen en 
technische gegevens in beide talen beschikbaar 
zouden zijn, wat nog lang niet he t geval is.  
 
Tot de vele zaken die er nog gedaan moeten 
worden, behoren de lijst van zwakke signalen, het 
proselitisme in de gevangenissen, de evaluatie van 
de Deradex -afdelingen en de 
deradicaliseringsprogramma's. Samen met de 
heer Ducarme hebben wetsvoo rstellen ingediend 
over de verheerlijking van terrorisme en de 
ontbinding van groepen en verenigingen die de 
vrijheid vijandig gezind zijn. Op het gebied van 
toezicht en informatie is er de versterking van de 
diensten van de GP, de Veiligheid van de Staat,  
OCAD, ADIV, de reorganisatie van het beheer van 
de Grote Moskee, de internationale 
politiesamenwerking en de versterking van het 
PNR.  
 
Cette surveillance des risques terroristes passe par 
la surveillance des futurs ex -détenus. Nous avons 
déposé une propo sition de loi sur l'extension de la 
mise à disposition en bout de peine pour le TAP. Il 
reste beaucoup à faire, notamment intégrer les 
compétences de la santé, les services d'urgence et 
de soins médicaux.  
 
Si le présent fonctionnement en commission réun ie 
se révélait insatisfaisant, il faudrait lancer une 
commission de suivi. Nous devons continuer à nous 
préoccuper de toutes les victimes, qui doivent 
regretter que cinq  ans après les faits, le procès n'a 
pas encore démarré. Le guichet unique, le statut 
spécifique de victime, les délais de première prise 
en charge financière sont des mesures du 
précédent gouvernement mais il reste du travail. Le 
ministre de la Justice n'a pas répondu à certaines 
questions.  Die surveillance van terroristische dreigingen 
verloopt via het toezicht op toekomstige ex -
gedetineerden. We hebben een wetsvoorstel 
ingediend om de terbeschikkingstelling van de 
stafuitvoeringsrechtbank op het e inde van de straf 
te verlengen. Er moet nog veel gedaan worden, 
onder meer de integratie van de competenties 
inzake gezondheids, hulpdiensten en 
geneeskundige verzorging.  
 
Als de werking in de huidige verenigde commissie 
onbevredigend zou blijken, zou er e en 
opvolgingscommissie opgericht moeten worden. 
We moeten ons blijven bekommeren om alle 
slachtoffers, die het betreurenswaardig vinden dat 
het proces vijf jaar na de feiten nog niet van start is 
gegaan. De vorige regering heeft maatregelen 
genomen - het u nieke loket, het speciaal statuut 
voor terreurslachtoffers, de termijnen voor de eerste 
financiële tegemoetkoming -, maar er blijft werk aan 
de winkel. De minister van Justitie heeft niet   19/03/2021  CRABV 55 COM 418  
 
 22 
 
Des victimes belges ou étrangères attendent -elles 
toujours des indemnisations ou la reconnaissance 
de certains statuts pour obtenir une aide publique? 
Qu'en est -il du mécanisme de subrogation de l'État 
vis-à-vis des assurances? Le relèvement des 
plafonds d'aides se base sur des avances, qu'en 
est-il du système en cascade proposé par 
M. Peeters?  
 geantwoord op bepaalde vragen.  
 
Zijn er Belgische of buitenlandse sl achtoffers die 
nog steeds wachten op een schadevergoeding of 
op de erkenning van een bepaald statuut om 
overheidssteun te kunnen krijgen? Hoe staat het 
met het mechanisme van subrogatie van de Staat 
ten opzichte van de verzekeringsmaatschappijen? 
De verhog ing van de maximumbedragen voor steun 
is gebaseerd op voorschotten. Hoe staat het met 
het door toenmalig minister Peeters voorgestelde 
cascadesysteem?  
 
Le système d'expertise unique de la procédure 
d'indemnisation est -il à présent effectif et encadré 
légalement?  
 
Les associations demandaient une liste des 
coordonnées des victimes d'un même attentat. 
Cette liste est -elle effective? Est -ce bien le parquet 
fédéral qui en a la gestion et la responsabilité?  
 
Quelles mesures ont -elles été prises avec les 
entités fédérées par rapport à la variété de 
systèmes relatifs aux droits de succession?  
 Wordt het systeem van de een enkele expertise in 
de context van de schadeloosstellingsprocedure 
tegenwoordig toegepast en wettelijk omkaderd?  
 
De verenigingen hebben gev raagd om een lijst met 
de contactgegevens van de slachtoffers van 
eenzelfde aanslag op te stellen. Bestaat die lijst 
momenteel? Wordt deze nu daadwerkelijk door het 
federaal parket beheerd en is die instantie er ook 
verantwoordelijk voor?  
 
Welke maatregele n worden er in samenwerking 
met de deelgebieden genomen in verband met de 
verschillende regelingen op het stuk van de 
successierechten?  
 
01.07  Marijke Dillen (VB): Lundi, nous 
commémorons malheureusement en mode mineur 
les attentats terroristes qui ont e u lieu il y a cinq 
ans. Selon les médias, les autorités ont abandonné 
à leur sort les survivants des attaques ainsi que les 
professionnels concernés. Les personnes ayant 
prêté assistance aux victimes n'ont même pas été 
remerciées.  
 
De nombreuses victimes s ont extrêmement déçues 
par la manière dont elles ont été traitées par la 
justice ou l'administration après les faits. Les 
autorités ne les ont pas informées correctement 
après les attentats. Aucune brochure spéciale avec 
toutes les informations nécessaires  et utiles n'a été 
mise à leur disposition. Il n'y a eu aucun point 
d'information central pour les problèmes médicaux, 
juridiques et administratifs. Aucune formation n'a 
été dispensée aux généralistes qui ont dû assurer le 
suivi des victimes. Bon nombre d' entre elles ne 
comprennent absolument pas pourquoi les dossiers 
traînent depuis si longtemps.  
 01.07   Marijke Dillen (VB): Maandag herdenken 
we, helaas in mineur, de terroristische aanslagen 
van vijf jaar geleden. Volgens mediaberichten heeft 
de overheid d e overlevenden van de aanslagen en 
de getroffen personeelsleden aan hun lot 
overgelaten. Hulpverleners kregen zelfs geen 
schouderklopje.  
 
Heel veel slachtoffers zijn bijzonder ontgoocheld 
door de manier waarop zij na de feiten door het 
gerecht of de admin istratie zijn behandeld. De 
overheid heeft na de aanslagen nagelaten om de 
slachtoffers correct te informeren. Er waren geen 
speciale brochures met alle noodzakelijke en 
nuttige informatie. Er was geen centraal infopunt 
voor medische, juridische en adminis tratieve 
problemen. Er was geen opleiding voor huisartsen 
die slachtoffers moesten opvolgen. Het is voor 
velen absoluut onbegrijpelijk dat dossiers zo lang 
aanslepen.  
 
La procédure juridique ne sera lancée qu'au 
deuxième semestre ou au troisième trimestre  de 
l'année prochaine étant donné que nous devons 
encore attendre les jugements qui seront rendus 
dans le cadre de l'affaire du Bataclan.  
 De gerechtelijke procedure zal pas in de tweede 
helft of het derde trimester van volgend jaar starten, 
omdat men eerst moet wachten op de uitspraken in 
de procedure ro nd de Bataclan.  
 
 23 
Cinq ans après les attentats, de nombreuses 
victimes se battent toujours pour obtenir la 
compensation financière à la quelle elles ont droit. 
Sur ce plan également, l'État est en défaut. Selon 
Assuralia, 50  millions d'euros ont été versés à 
1 412 victimes et 70  millions d'euros sont encore 
réservés à de tels règlements. D'après une 
estimation réalisée en 2016, les verseme nts 
devaient atteindre 118  millions d'euros. Les 
assureurs minimisent les problèmes pour limiter au 
maximum les indemnisations et retarder les 
procédures. Certaines victimes ont reçu des 
pourcentages d'invalidité ridicules.  
 
La commission d'enquête a formu lé plusieurs 
recommandations importantes, dont deux n'ont 
hélas pas été mises en œuvre.  
 Vijf jaar na de aanslagen voeren veel slachtoffers 
nog steeds een gevecht voor hun rechtmatige 
financiële compensatie. Ook hier bleef de overheid 
in gebreke. Volgens Assuralia werd 50  miljoen  euro 
uitbetaald aan 1.412  slachtoffers en sta at er nog 
70 miljoen  euro opzij. Volgens een schatting uit 
2016 moet 118  miljoen  euro worden uitgekeerd. De 
verzekeraars minimaliseren de problemen om de 
uitkeringen zo laag mogelijk te houden en de 
procedures te rekken. De percentages invaliditeit 
die som mige slachtoffers kregen, zijn bespottelijk.  
 
De onderzoekscommissie heeft een aantal 
belangrijke aanbevelingen geformuleerd, waarvan 
er twee belangrijke helaas niet gerealiseerd werden.  
 
La demande des associations de victimes 
d'instaurer un fonds de garantie a été 
catégoriquement rejetée par le secteur des 
assurances. Il a été opté pour la Commission pour 
l'aide financière aux victimes d'actes intentionnels 
de violence. En 2019, le plafond de 30  000 euros a 
été porté à 125  000 euros, mais cette augmen tation 
ne répond pas aux recommandations. 
L'indemnisation totale n'est pas garantie.  
 
De même, le guichet unique, auquel toutes les 
victimes peuvent adresser leurs questions 
médicales, financières et juridiques, n'a toujours 
pas été mis en place.  
 
Deux i nterlocuteurs uniques seront désignés, ce qui 
est totalement insuffisant pour traiter tant de 
dossiers et assister toutes ces personnes.  
 De vraag van de slachtofferverenigingen om via een 
garantiefonds te werken, stootte op het njet van de 
verzekeringswe reld. Er werd geopteerd voor de 
Commissie voor financiële hulp aan slachtoffers van 
opzettelijke gewelddaden. In 2019 werd het plafond 
van 30.000 naar 125.000  euro opgetrokken, maar 
daarmee wordt niet aan de aanbeveling 
tegemoetgekomen. Er wordt geen volle dige 
schadeloosstelling gegarandeerd.  
 
Ook het uniek loket, waar alle slachtoffers met 
medische, financiële en juridische vragen 
terechtkunnen, is er nog steeds niet.  
 
Er zullen twee unieke begeleidingspersonen worden 
aangesteld, maar dat is volstrekt on voldoende om 
zoveel dossiers te verwerken en al die mensen bij 
te staan.  
 
Pour quelles raisons le fonds de garantie n'a -t-il pas 
été mis en place? La majorité de la population ne 
connaît pas la Commission pour l’aide financière 
aux victimes d’actes inten tionnels de violence. En 
outre, les demandes doivent y être introduites dans 
un certain délai. Le ministre veillera -t-il à ce qu'il n'y 
ait pas de risque de prescription pour ces victimes? 
Qu'en sera -t-il si le préjudice réel se monte à plus 
de 125  000 euros? Les victimes seront -elles 
indemnisées à hauteur du préjudice réel? Quand le 
guichet unique sera -t-il opérationnel dans la 
pratique?  
 
Je souhaite un aperçu détaillé de la manière dont 
les autorités ont accompagné les victimes et/ou 
leurs proches. Quels acteurs ont été associés à cet 
accompagnement? Pourquoi aucune initiative n'a -t-
elle été prise afin de créer un point d'information 
central ainsi qu'une brochure d'information 
spécifique? Le ministre a -t-il pris des mesures afin Om welke redenen komt het garantiefonds er niet? 
De mees te mensen kennen de Commissie voor 
financiële hulp aan slachtoffers van opzettelijke 
gewelddaden niet. Bovendien gelden voor die 
commissie aanvraagtermijnen. Zal de minister 
ervoor zorgen dat er voor de slachtoffers geen 
verjaring dreigt? Wat als de werkel ijke schade veel 
hoger ligt dan 125.000  euro? Zullen de slachtoffers 
voor de werkelijke schade worden vergoed? 
Wanneer zal het uniek loket ook in de praktijk 
operationeel zijn?  
 
Ik wil een gedetailleerd overzicht van de wijze 
waarop de overheid de slachto ffers en/of hun 
nabestaanden heeft begeleid. Wie werd hierbij 
betrokken? Waarom werden er geen initiatieven 
genomen voor een centraal informatiepunt en een 
specifieke informatiebrochure? Nam de minister 
initiatieven om prioriteit te geven aan het dossier   19/03/2021  CRABV 55 COM 418  
 
 24 
d'accorder la priorité au d ossier des 
indemnisations? Combien de victimes et/ou de 
proches attendent toujours un dédommagement? 
Combien ont -ils fait appel à la commission 
susmentionnée? Où en est le traitement de ces 
dossiers? Le ministre est -il disposé à prendre des 
initiatives en vue de prolonger le délai d'introduction 
des demandes? Le ministre est -il prêt à prendre des 
mesures afin que les victimes soient indemnisées et 
que la commission exerce ensuite l'action 
récursoire?  
 van de vergoedingen? Hoeveel slachtoffers en/of 
hun nabestaanden wachten nog steeds op een 
schadeloosstelling? Hoeveel hebben een beroep 
gedaan op de voormelde commissie? Hoever staat 
de afhandeling van deze dossiers? Is de minister 
bereid initiatieven te n emen om de indieningstermijn 
te verlengen? Is de minister bereid initiatieven te 
nemen opdat de slachtoffers worden vergoed en de 
commissie vervolgens de regresvordering 
uitoefent?  
 
01.08  Nabil Boukili (PVDA -PTB): Je ne suis pas 
d’accord avec vous sur les  leçons tirées et 
l’application des recommandations de la 
commission d’enquête. Peu de groupes de travail 
constitués ont réellement abouti et cela n’a pas 
changé grand chose à la vie des victimes. La 
Belgique ne remplit même pas ses obligations 
minimales e n informant les victimes de leurs droits 
et en leur apportant l’aide adéquate, conformément 
à la directive européenne sur le sujet.  
 
Le guichet unique instauré au sein du parquet dont 
vous faites état n’est qu’un guichet d’information et 
il ne concerne p as les victimes des attentats de 
2016 mais les futures victimes. Or les 
recommandations de la commission portaient sur 
un guichet sur le modèle français, un fonds de 
garantie afin de limiter la multiplication des 
démarches et d’éviter de contraindre la vic time à 
s’adresser elle -même aux organisations publiques 
ou privées chargées de l’indemniser.  
 01.08   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Ik ben het niet 
met u eens over de lessen die er getrokken werden 
noch over de uitvoering van de aanbevelingen van 
de onderzoeks commissie. Slechts enkele van de 
opgerichte werkgroepen hebben daadwerkelijk 
resultaten geboekt en dat heeft geen grote impact 
gehad op het leven van de slachtoffers. België komt 
zelfs zijn minimumverplichtingen niet na inzake het 
informeren van de slachto ffers over hun rechten en 
het verlenen van adequate bijstand, 
overeenkomstig de Europese richtlijn ter zake.  
 
Het ene loket bij het parket waar u naar verwijst, is 
slechts een informatieloket en is er niet voor de 
slachtoffers van de aanslagen van 2016 ma ar voor 
toekomstige slachtoffers. De aanbevelingen van de 
commissie hadden betrekking op een loket naar 
Frans model, een garantiefonds om het aantal 
procedures te beperken en te voorkomen dat het 
slachtoffer verplicht wordt zich zelf te wenden tot de 
overh eids- of particuliere organisaties die het 
schadeloos moeten stellen.  
 
Les victimes des attentats du 22  mars  2016 ont été 
laissées aux mains des assurances qui ne pensent 
qu'à leur profit. Elles bataillent pour faire valoir leurs 
droits depuis cinq ans. M algré votre réponse à ma 
question, vous pensiez déjà à l'époque ne pas créer 
un Fonds de garantie pour les victimes. Vous dites 
que ce point a été rejeté en commission. Or votre 
groupe faisait alors partie de la majorité suédoise 
qui a voté contre cette re commandation. Vous 
récidivez aujourd'hui. Pour les familles, cette 
décision est catastrophique.  
 
Le 10  février, vous me répondiez également qu'une 
solution pragmatique serait recherchée pour qu'en 
cas d'attentats terroristes, toutes les victimes soient 
indemnisées selon une procédure efficiente et 
respectueuse. Vous sous -entendez donc que la 
procédure actuelle ne l'est pas. De plus, il semble 
que ces mesures visent davantage les futures 
victimes que celles du 22  mars  2016.  
 
 De slachtoffers van de aanslagen van 22  maart 
2016 werden overgeleverd aan de verzekeraars, die 
enkel hun eigen winst voor ogen houden. Al vijf jaar 
vechten ze om hun rechten af te dwingen. Ondanks 
uw antwoord op mijn vraag, was u indertijd al niet 
van plan om een garantiefonds voor de slachtoffers 
op te richten. U zegt dat dat punt in de commissie 
verworpen werd. Uw fractie behoorde toen echter 
tot de Zweedse meerderheid, die tegen die 
aanbeveling gestemd heeft. Vandaag vervalt u in 
dezelfde fout. Voor de gezinnen is die beslissing 
rampzalig.  
 
Op 10  februari hebt u me eveneens geantwoord dat 
er een pragmatische oplossing gezocht zou worde n 
om ervoor te zorgen dat in geval van een 
terreuraanslag alle slachtoffers via een efficiënte en 
respectvolle procedure een schadevergoeding 
zouden krijgen. U impliceert dus dat de huidige 
procedure dat niet is. Bovendien lijkt het erop dat 
die maatregele n eerder voor de toekomstige 
slachtoffers bedoeld zijn dan voor de slachtoffers 
van 22  maart 2016.   CRABV 55 COM 418  19/03/2021   
 
 25 
 
Vous refusez en outre d'appli quer les 
recommandations de la commission d'enquête sur 
le Fonds de garantie qui figure dans l'accord de 
gouvernement.  
  
Bovendien weigert u om de aanbevelingen van de 
onderzoekscommissie met betrekking tot het 
garantiefonds, dat in het regeerakkoord opgenomen 
werd, toe te pa ssen.  
 
Vous appliquez une triple peine aux victimes. 
D'abord, ils ont vécu l'horreur des attentats du 
22 mars. Puis, un suivi catastrophique et une 
parcours du combattant qui dure depuis 5 ans. 
Enfin, vous les abandonnez en ne mettant pas en 
place le fond s de garantie, ce que vous justifiez par 
une autre solution choisie sous la législature 
précédente.  
 
Vous dites avoir relevé le plafond d'aide d'urgence 
alloué par la commission de 30  000 à 
125 000 euros. Vous travaillez à une modification 
de la loi pour  que toutes les victimes soient 
indemnisées. Mais les victimes devront toujours 
courir derrière les assurances, la commission pour 
l'aide financière aux victimes ou le SFP pour être 
dédommagées. Le nombre d'expertises et 
d'interlocuteurs n'est pas limité. Au-delà des 
dommages physique et moral, il y a aussi le 
dommage ménager, économique, le préjudice 
esthétique, la perte de scolarité. Et vous limitez vos 
choix! Je me demande si vous comprenez vraiment 
les enjeux de ce dossier.  
 
Je suis en colère, et les familles et les associations, 
notamment Life for Brussels, le sont également. 
Elles attendent que vous compreniez l'urgence de 
leur situation. Revenez sur cette décision de ne pas 
créer de fonds de garantie! Engagez -vous avec des 
deadlines  précises! Ce dos sier doit être clôturé d'ici 
le 22  mars 2022. Cela fait cinq ans que cela dure et 
c'est déjà trop!  
 
Vous devez remettre sur pied une task force  
interfédérale, instituée par votre prédécesseur, vu 
l'ampleur du travail.  
 U straft de slachtoffers drie keer. Ten eerste 
hebben ze de verschrikkingen van de aanslagen 
van 22  maart meegemaakt. Vervolgens zijn er de 
catastrofale opvolging en een hindernissenparcours 
dat al vijf jaar duurt. Ten slotte laat u hen in de 
steek door geen garantiefonds op te richten, 
hetgeen u rechtvaardigt met een andere oplossing 
die tijdens de vorige legislatuur naar voren 
geschoven werd.  
 
U zegt dat u het maximumbedrag van de noodhulp 
dat door de commissie toegekend wordt, 
opgetrokken hebt van 30.000 tot 125.000  euro. U 
werkt aan een wetswijziging om alle slachtoffers 
een schadevergoeding toe te kennen. De 
slachtoffers zullen zich echter nog steeds tot de 
verzekeringsmaatschappijen, de commissie voor 
financiële hulp aan de slachtoffers of de FOD 
moeten wenden om een schadevergoeding te  
verkrijgen. Het aantal expertises en 
gesprekspartners wordt niet beperkt. Naast de 
lichamelijke en morele schade is er ook de 
huishoudelijke schade, de economische schade, de 
esthetische schade, de verloren schooljaren. U 
beperkt uw keuzes! Ik vraag me af  of u echt begrijpt 
waar het in dit dossier om gaat.  
 
Ik ben boos, net zoals de gezinnen en de 
verenigingen, met name Life for Brussels. Ze 
verwachten dat u de urgentie van hun situatie inziet. 
Ik vraag u terug te komen op uw beslissing om 
geen garantiefon ds op te richten! U moet zich tot 
precieze deadlines verbinden! Dit dossier moet 
uiterlijk op 22  maart 2022 afgerond zijn. Dit duurt nu 
al vijf jaar en dat is al te lang!  
 
In het licht van het vele werk dat er nog verricht 
moet worden, moet u de interfeder ale taskforce, die 
door uw voorganger ingesteld werd, opnieuw 
oprichten.  
 
01.09   Kristien Van Vaerenbergh (N-VA): Un 
avocat a cité en justice l'État belge, qu'il estime 
coupable de négligences à l'égard des victimes des 
attentats terroristes du 22  mars. Ces victimes ont 
été abandonnées à leur sort, les médecins n'ont 
pas reçu de formation, aucune brochure ni point 
d'information central n'ont été prévus. Des 
informations ont également été retenues. La 
procédure était un labyrinthe et il a souvent semblé 
aux victimes qu'il valait mieux abandonner. Ces 
négligences ont permis aux compagnies 01.09   Kristien Van Vaerenbergh (N-VA): Een 
advocaat dagvaardt de Belgische Staat voor 
nalatigheid tegenover slacht offers van de 
terroristische aanslagen van 22  maart. Slachtoffers 
moesten alles zelf uitzoeken, artsen kregen geen 
opleiding, er was geen brochure en geen centraal 
infopunt. Er werd ook informatie achtergehouden. 
De procedure was een labyrint en opgeven le ek 
slachtoffers vaak het beste. Verzekeraars en 
overheid konden schadevergoedingen daardoor 
lager houden.    19/03/2021  CRABV 55 COM 418  
 
 26 
d'assurance et au gouvernement de minimiser le 
montant des indemnisations.  
 
L'une des recommandations formulées par la 
commission d'enquête visait la création d'un guichet  
unique et bien que celui -ci soit effectivement en 
place, les victimes sont toujours confrontées à une 
énorme quantité de paperasserie. Ce n'est qu'en 
réalisant la recommandation visant à désigner pour 
chaque victime une personne de référence unique, 
que c e problème pourra être résolu. Une autre 
recommandation concernait l'accès des victimes à 
une aide et à une indemnisation immédiates, que le 
gouvernement pourrait récupérer plus tard auprès 
des compagnies d'assurance.  
 
Ce guichet unique existe -t-il réelle ment? Une 
personne de référence a -t-elle été désignée pour 
chaque victime? Où en est le ministre dans la mise 
en œuvre de la recommandation portant sur les 
avances de dédommagements? Combien de 
procédures sont -elles toujours en cours? Les 
victimes existant es pourront -elles déjà bénéficier 
des nouvelles initiatives?  
 
Le président : M.  Geens posera la question 
n° 55015448C la semaine prochaine.  
  
Een van de aanbevelingen van de 
onderzoekscommissie was de oprichting van een 
uniek loket en hoewel dat er is, blijven slachtoffers 
geconfronteerd  worden met een enorme 
administratieve rompslomp. Alleen de uitvoering 
van de aanbeveling om elk slachtoffer een unieke 
referentiepersoon te geven, kan dit oplossen. Een 
andere aanbeveling was om slachtoffers meteen 
hulp en schadevergoedingen te geven, die  dan door 
de overheid bij verzekeringsmaatschappijen worden 
gerecupereerd.  
 
Is dat unieke loket er? Beschikt elk slachtoffer over 
een referentiepersoon? Hoever staat de minister 
met de uitvoering van de aanbeveling om 
schadevergoedingen voor te schieten?  Hoeveel 
procedures zijn nog hangende? Zullen de huidige 
slachtoffers al gebruik kunnen maken van de 
nieuwe initiatieven?  
 
De voorzitter : De heer  Geens zal vraag 
nr. 55015448C volgende week stellen.  
 
01.10   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerla ndais) : C'est un choix délibéré de la Justice 
belge d'organiser le procès proprement dit après la 
tenue du procès relatif à l'attentat au Bataclan à 
Paris, car ces dossiers sont intimement liés. 
Certains suspects apparaissent dans les deux 
dossiers. Cela e xplique le timing du procès 
d'assises en Belgique.  
 01.10  Minister Vincent Van Quickenborne 
(Nederlands) : Het is een bewuste keuze van de 
Belgische justitie om het eigenlijke proces te voeren 
na de afhandeling van de zaak in Parijs over de 
aanslag in de Ba taclan, omdat de dossiers erg 
verweven zijn. Sommige verdachten duiken in beide 
dossiers op. Dat verklaart de timing van het 
assisenproces bij ons.  
 
(En français)  Plusieurs d'entre vous, dont 
M. Boukili, ont posé des questions sur le fond. Je 
vous ai écou tés et j'ai lu les recommandations de la 
commission d'enquête.  
 (Frans)  Verschillende parlementsleden, onder wie 
de heer  Boukili, hebben vragen ten gronde gesteld. 
Ik heb naar u geluisterd en ik heb de aanbevelingen 
van de onderzoekscommissie gelezen.  
 
(En néerlandais)  Aucune recommandation ne porte 
sur la création d'un fond de garantie basé sur le 
modèle français. Le choix de la subrogation a été 
fait sciemment. Si nous avions créé un fonds, son 
activation aurait pris bien trop de temps. Le système 
exista nt permet de déterminer des avances sans 
devoir attendre la décision des compagnies 
d'assurance.  
 
La mise en place d'un fonds n'est pas inscrite dans 
l'accord de gouvernement. Mon collègue 
Pierre -Yves Dermagne modifiera la loi de 2007 et 
comblera ainsi l es lacunes. Grâce à la subrogation, 
la Commission pour l’aide financière aux victimes 
d'actes intentionnels de violence fournit un excellent (Nederlands)  In de aanbevelingen staat geen 
pleidooi voor een garantiefonds naar Frans 
voorbeeld. De keuze voor subrogatie is heel bewust 
gemaakt. Mocht men een fonds gecreëerd hebben, 
dan zou het veel te lang geduurd hebben om het te 
activeren. In de huidige regeling kunnen 
voorschotten worden bepaald en hoeft er niet op de 
beslissing van de verzekeringsmaatschappijen 
gewacht te word en.  
 
De installatie van een fonds staat niet in het 
regeerakkoord. Collega Dermagne zal de wet van 
2007 aanpassen en de hiaten dichten. Via de 
subrogatie verricht de Commissie voor financiële 
hulp aan slachtoffers van opzettelijke gewelddaden 
excellent we rk.   CRABV 55 COM 418  19/03/2021   
 
 27 
travail.  
 
Le guichet unique est devenu une réalité et 
intervient lorsqu'un attentat a eu lieu. Ce guichet a 
été re nforcé et il serait souhaitable que le magistrat 
en charge de ce guichet vienne le présenter aux 
membres de la commission.  
  
Het uniek loket bestaat en treedt in werking als er 
een aanslag heeft plaatsgevonden. Het werd 
versterkt en het zou goed zijn mocht de magistraat 
die het loket beheert, toelichting komen geven in de 
commissie.  
 
(En français)  Je pense avoir répondu  aux questions 
de M.  Boukili à propos du guichet unique et des 
victimes.  
 (Frans)  Ik denk dat ik op de vragen van de 
heer Boukili over het uniek loket en de slachtoffers 
geantwoord heb.  
 
(En néerlandais)  En ce qui concerne les victimes, 
du bon travail a é té accompli par le précédent 
ministre Geens, mais il s'agit aussi d'un long 
apprentissage. À la demande d'associations de 
victimes reconnues, une personne pour l'appui 
administratif et deux accompagnateurs de victimes 
seront engagés. La première sera charg ée des 
contacts avec le guichet central. Les 
accompagnateurs pourront indubitablement 
apporter leur aide en cas de problèmes avec 
l'assurance et pour d'autres problèmes similaires, 
mais c'est avant tout la reconnaissance que les 
victimes implorent.  
 (Nede rlands)  Met betrekking tot de slachtoffers 
werd er goed werk geleverd door voormalig minister 
Geens, maar dit is ook een leerproces. Op vraag 
van een erkende slachtoffervereniging komen er 
twee slachtoffercoaches en één persoon in de 
backoffice. Die laatst e staat in voor de contacten 
met het centrale loket. De coaches zullen 
ongetwijfeld kunnen helpen bij problemen met de 
verzekering en dergelijke, maar bovenal smeken de 
slachtoffers om erkenning.  
 
01.11  Marijke Dillen (VB): J'observe deux 
problèmes en ce  qui concerne le fonctionnement de 
la commission. Le plafond de 125  000 euros 
sera-t-il reconsidéré et une mesure spécifique 
sera-t-elle prise concernant le délai, qui est en 
principe de trois ans? Dès lors qu'on veut attendre 
les jugements qui seront pron oncés dans le dossier 
du Bataclan, le procès ne débutera qu'en 
septembre 2022 dans notre pays. Vu la durée du 
procès, on risque dès lors de se limiter à une 
déclaration de culpabilité sans condamnation. En la 
matière, je vous renvoie à la jurisprudence et à la 
réglementation européenne.  
 01.11   Marijke Dillen (VB): Met betrekking tot de 
werking van de commissie, zie ik twee problemen. 
Zal het plafond van 125.000  euro worden 
herbekeken en komt er een aparte regeling wat de 
termijn betreft? In principe is die  drie jaar. Omdat 
men de uitspraken in het dossier -Bataclan wil 
afwachten, gaat het proces in ons land pas in 
september 2022 van start. Dat houdt het risico in 
dat men zich wegens de lange duur van het proces 
tot een schuldigverklaring beperkt en dat er ge en 
bestraffing komt. Ik verwijs in dat verband naar de 
rechtspraak en naar de Europese regelgeving.  
 
01.12   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Les 
recommandations de la commission d'enquête et 
les revendications de la lettre des victimes méritent 
d'être prises au sérieux. Les dysfonctionnements 
vécus par les victimes pendant ces cinq années 
sont inacceptables. Il faut agir maintenant. Votre 
groupe avait voté contre ce fonds, et vous prévoyez 
de retirer ce projet.  
 
Je vais déposer une motion de recommandation 
pour qu'on institue une nouvelle task force chargée 
de rendre effectives la création d'un fonds de 
garantie, une expertise unique et l'ensemble des 
recommandations de la commission d'enquête, que 
l'on désigne dans l'intervalle un interlocuteur unique 
chargé de  faire le relais entre les victimes et les 
compagnies d'assurance, et que l'on clôture ce 01.12   Nabil Boukili (PVDA -PTB) : De 
aanbevelingen van de onderzoekscommissie en de 
verzuchtingen uit de brief van de slachtoffers 
moeten au sérieux genomen worden. De disfuncties 
waaraan de slachtoffers vijf jaar lang het hoofd 
hebben moeten bieden, zijn onaanvaardbaar. Er 
moet nu gehan deld worden. Uw fractie heeft tegen 
dat fonds gestemd en u bent van plan om dat 
project in te trekken.  
 
Ik zal een motie van aanbeveling indienen, opdat er 
een nieuwe taskforce opgericht wordt, die moet 
zorgen voor de effectieve oprichting van een 
garantie fonds, een enkele expertise en de 
uitvoering van alle andere aanbevelingen van de 
onderzoekscommissie, opdat er in de tussentijd een 
uniek aanspreekpunt aangeduid wordt als 
tussenschakel tussen de slachtoffers en de   19/03/2021  CRABV 55 COM 418  
 
 28 
dossier d'ici le 22  mars prochain. J'espère que vous 
userez de votre influence pour que la majorité, cette 
fois, fasse le bon choix.  
 verzekeraars en opdat dit dossier tegen 22 maart 
volgend jaar afgerond wordt. Ik hoop dat u uw 
invloed zult aanwenden om ervoor te zorgen dat de 
meerderheid deze keer wel de juiste keuze maakt.  
 
Motions  
 Moties  
 
Le président : En conclusion de cette discussion les 
motions suivantes ont été dép osées.  
 De voorzitter : Tot besluit van deze bespreking 
werden volgende moties ingediend.  
 
Une première motion de recommandation a été 
déposée par Mme  Marijke Dillen et est libellée 
comme suit:  
 
"La Chambre,  
ayant entendu les interpellations de Mme  Marijke  
Dillen et M.  Nabil Boukili  
et la réponse du gouvernement,  
- considérant qu'une commission d'enquête 
parlementaire "Attentats terroristes" a été créée 
après les attentats du 22  mars  2016;  
 
- considérant que cette commission d'enquête a 
débouché sur la form ulation de nombreuses 
recommandations;  
- considérant qu'une des principales 
recommandations avait trait à l'indemnisation des 
victimes des attentats et à la création d'un fonds de 
garantie;  
 
- considérant qu'il a ainsi été proposé d'élaborer un 
système per mettant à l'État d'octroyer 
immédiatement l'aide et les indemnisations 
requises aux victimes des attentats puis de 
récupérer ensuite ces montants auprès des 
assureurs;  
- considérant que le gouvernement a cependant 
décidé qu'aucun fonds de garantie ne sera it créé 
pour les victimes des actes terroristes du 
22 mars  2016  ; 
- considérant que rien n'empêche le gouvernement 
de revenir sur sa décision ou d'élaborer et de mettre 
en œuvre une mesure similaire visant à atteindre le 
même résultat;  
- considérant qu'une  des recommandations vise à la 
création d'un guichet unique auquel l'ensemble des 
victimes et de leurs familles pourraient adresser 
leurs questions ayant trait à des aspects médicaux, 
juridiques et financiers et que ce guichet, prévu par 
un document de 201 8, n'est, en pratique, toujours 
pas fonctionnel;  
 
demande au gouvernement  
de mettre en œuvre toutes les recommandations 
formulées par la commission d'enquête 
parlementaire "Attentats terroristes", en particulier 
par la création d'un fonds de garantie ou pa r la mise 
en place d'un système comparable permettant Een eerste motie van aanbeveling werd ingediend 
door mevrouw Marijke D illen en luidt als volgt:  
 
"De Kamer,  
gehoord de interpellaties van mevrouw Marijke 
Dillen en de heer Nabil Boukili  
en het antwoord van de regering,  
- overwegende dat er na de aanslagen dd. 
22.03.2016 een parlementaire 
onderzoekscommissie "Terroristische  aanslagen" 
werd opgericht;  
- overwegende dat in de schoot van deze 
voormelde onderzoekscommissie tal van 
aanbevelingen werden geformuleerd;  
- overwegende dat één van de belangrijkste 
aanbevelingen betrekking had op de 
schadeloosstelling van de slachtoffer s van de 
aanslagen, waarbij de oprichting van een 
garantiefonds werd aanbevolen;  
- overwegende dat aldus werd voorgesteld om een 
systeem uit te werken waarbij de overheid de 
slachtoffers van de aanslagen meteen de vereiste 
hulp en schadevergoedingen kon to ekennen, 
waarna deze bedragen konden worden 
gerecupereerd bij de verzekeringsmaatschappijen;  
- overwegende dat er in de schoot van de regering 
evenwel werd beslist dat er geen garantiefonds zou 
komen voor de slachtoffers van de terreurdaden 
van 22.03.2016;  
- overwegende dat niets de regering belet op haar 
beslissing terug te komen, dan wel een 
gelijkaardige maatregel, die hetzelfde resultaat 
beoogt, uit te werken en -vaardigen;  
- overwegende dat de oprichting van een uniek 
loket waar alle slachtoffers en hu n nabestaanden 
terecht kunnen met medische, juridische en 
financiële vragen eveneens een aanbeveling is, wat 
in 2018 wel op papier werd uitgewerkt maar in de 
praktijk nog steeds niet functioneert;  
 
vraagt de regering  
uitvoering te geven aan alle aanbevel ingen van de 
parlementaire onderzoekscommissie "Terroristische 
aanslagen", in het bijzonder de oprichting van een 
garantiefonds, dan wel een gelijkaardige regeling uit 
te werken waardoor de slachtoffers van de  CRABV 55 COM 418  19/03/2021   
 
 29 
d'éviter que les victimes des attentats soient à 
nouveau abandonnées à leur triste sort, et par 
l'organisation du guichet unique."  
 aanslagen niet nogmaals in de kou blijven staa n, en 
het organiseren van het uniek loket."  
 
Une deuxième motion de recommandation a été 
déposée par M.  Nabil Boukili et est libellée comme 
suit: 
 
ayant entendu les interpellations de Mme  Marijke 
et la réponse du go uvernement,  
- considérant que le 22  mars  2016, 32  personnes 
ont été tuées dans les attentats de Bruxelles et plus 
de trois cents personnes ont été blessées à 
Bruxelles. De nombreuses autres personnes ont été 
profondément touchées par les attentats, y compr is 
les premiers intervenants, les membres de la 
famille des personnes tuées et blessées et les 
personnes prises dans les attentats mais non 
blessées physiquement;  
- considérant que les victimes et leurs familles sont, 
encore à ce jour, confrontées à des si tuations 
inextricables qui retardent leur reconstruction, que 
rien n’a été mis en place pour une prise en charge 
de premiers intervenants, que des lacunes énormes 
persistent dans la mise en place de garanties pour 
une protection optimale de leur droit à la  santé, leur 
droit à un accès à la justice, leur droit à la vérité et 
leur droit à une indemnisation efficace et rapide;  
 
- considérant qu’à ce jour, 5  ans après les faits, rien 
n’a été fait pour permettre un seul interlocuteur, une 
seule expertise, une se ule procédure de recours;  
 
- considérant qu’en vertu des instruments 
internationaux, les victimes d’actes terroristes ont 
droit à une aide matérielle, sociale, juridique et 
psychologique et que, suite à sa visite en Belgique 
en 2018, la rapporteuse spécia le des Nations Unies 
sur les droits de l'homme s’est dite profondément 
préoccupée par les expériences quotidiennes des 
victimes du 22  mars;  
- considérant que ces constats sont 
symptomatiques de mesures inachevées, et plus 
généralement, de l’insuffisance de s mesures prises 
par le gouvernement et que ce retard à aider les 
victimes entraîne un phénomène de victimisation 
secondaire, nouvelle source de troubles et de 
stress;  
 
- considérant que le rapport de la commission 
d’enquête parlementaire qui pose le const at de 
l’importance des difficultés que rencontrent les 
victimes des attentats du 22  mars  2016 due à la 
pluralité des débiteurs d’indemnités comme "l’aide 
financière aux victimes d’actes intentionnels de Een tweede motie van aanbeveling werd ingediend 
door de heer Nabil Boukili en luidt als volgt:  
 
"De Kamer,  
gehoord de int erpellaties van mevrouw Marijke 
- overwegende dat er op 22  maart  2016 32 doden 
en meer dan 300 gewonden gevallen zijn bij de 
aanslagen in Brussel. Vele andere personen 
werden zwaar getroffen  door de aanslagen, zoals 
de eerste hulpverleners, de families van de doden 
en gewonden en de personen die op de plaatsen 
van de aanslagen aanwezig waren, maar niet fysiek 
gewond werden;  
 
- overwegende dat de slachtoffers en hun families 
tot op de dag van vandaag geconfronteerd worden 
met zeer ingewikkelde situaties, die hun herstel 
vertragen, dat er niets gedaan werd om de eerste 
hulpverleners te begeleiden, dat er enorme lacunes 
blijven bestaan in de waarborging van een optimale 
bescherming van hun recht op gezondheid, hun 
recht op toegang tot de justitie, hun recht op de 
waarheid en hun recht op een doeltreffende en 
snelle schadevergoeding;  
- overwegende dat er tot op de dag van vandaag, 
vijf jaar na de feiten, niets werd ondernomen om 
een enkel aanspree kpunt op te richten of één 
enkele expertise of beroepsprocedure mogelijk te 
maken;  
- overwegende dat de slachtoffers van terroristische 
daden krachtens internationale instrumenten recht 
hebben op materiële, sociale, juridische en 
psychologische steun en da t de bijzondere VN -
rapporteur voor de mensenrechten naar aanleiding 
van haar bezoek aan België in 2018 aangaf dat ze 
uitermate bezorgd was over hetgeen de slachtoffers 
van 22  maart dagelijks moesten meemaken;  
- overwegende dat die vaststellingen erop wijze n 
dat de maatregelen onvolledig zijn en meer in het 
algemeen dat de door de regering genomen 
maatregelen ontoereikend zijn, en dat die vertraging 
in de hulpverlening aan de slachtoffers ertoe leidt 
dat er een fenomeen van secundaire victimisatie 
ontstaat, dat op zijn beurt een bijkomende bron van 
stoornissen en stress is;  
- overwegende dat de parlementaire 
onderzoekscommissie, die tot de vaststelling komt 
dat de slachtoffers van de aanslagen van 
22 maart  2016 grote moeilijkheden ondervinden 
doordat er een veelheid aan tegemoetkomende 
instanties is, daarover in haar verslag verwijst naar   19/03/2021  CRABV 55 COM 418  
 
 30 
violence, DGWar, assurances, mutuelles, etc." 
(p. 10 DOC  54 1752/007 - 4 mai 2017);  
 
- considérant que la commission d’enquête 
parlementaire recommande que "la Belgique se 
dote d’un système qui, au lieu d’offrir une aide 
subsidiaire qui contraint la victime à s’adresser elle -
même aux organismes publics ou p rivés chargés 
de l’indemniser, prévoit la création d’un fonds qui 
pourra lui allouer, dans les délais les plus brefs, des 
aides et indemnités, à charge de récupérer ce qui 
est dû par les compagnies d’assurance" (p.  24 
DOC  54 1752/007 - 4 mai 2017);  
 
- cons idérant que tous les systèmes étrangers 
étudiés dans les annexes du rapport français de 
février  2017 insistent sur la nécessité d’une 
structure centralisée (France), d’un office fédéral 
(Allemagne), d’une caisse d’assurance nationale 
(Israël), d’une direct ion générale (Espagne), d’un 
office pour l’indemnisation des victimes (Norvège);  
 
- considérant que le "guichet unique" qui existe 
actuellement n’est, en définitive, qu’un guichet 
d’informations et que celui -ci ne règle en rien 
l’obligation qui pèse sur le s victimes de courir, 
derrière les assurances, la commission pour l’aide 
financière aux victimes d’actes intentionnels de 
violence et le Service fédéral des Pensions pour 
l’octroi d’une pension de dédommagement;  
 
parlementaire recommande la mise en place d’une 
expertise unique opposable à l’ensemble des 
interlocuteurs (doc  1752/007 p.  24 - 4 mai 2017);  
 
- considérant l’urgence et l’importance de la 
dimension humaine dans ce dossier;  
 
- d’inst ituer une nouvelle task force interfédérale qui 
sera chargée de rendre effectives la création d’un 
fonds de garantie et la mise en place d’une 
expertise unique ainsi que l’ensemble des 
parlementaire;  
- de désigner , dans l’intervalle de la création d’un 
fonds de garantie qui fasse office de "guichet 
unique", immédiatement un interlocuteur unique qui 
sera chargé de faire le relais entre les victimes et 
les compagnies assurances et organismes privés;  
 
- de prévoir des  deadlines contraignantes et de 
s’engager formellement à ce que ce dossier soit 
entièrement clôturé d’ici le prochain 22  mars  2022."  
 de "Commissie voor financiële hulp aan slachtoffers 
van opzettelijke gewelddaden, 'DG War', 
verzekeringsmaatschappijen, ziekenfondsen, 
enzovoort" (blz.  10 DOC  54 1752/007 - 4 mei 2017);  
onderzoekscommissie adviseert dat "België voor de 
toekomst een systeem uitwerkt dat – in plaats van 
subsidiaire hulp te bieden, waardoor het slachtoffer 
zich zelf moet wenden tot de openbare of private 
instel lingen die ermee zijn belast hem/haar te 
vergoeden – zorgt voor de oprichting van een fonds 
dat het slachtoffer binnen de kortst mogelijke tijd 
hulp en schadevergoeding kan toekennen, en 
waarbij achteraf bij de verzekeringsmaatschappijen 
wordt gerecupereer d wat zij verschuldigd zijn" 
(blz. 24 DOC  54 1752/007 - 4 mei 2017);  
- overwegende dat er in alle buitenlandse systemen, 
die in de bijlagen van het Franse rapport van 
februari  2017 bestudeerd werden, aangedrongen 
wordt op de noodzaak van een gecentraliseerd e 
structuur (Frankrijk), een federale dienst 
(Duitsland), een nationale verzekeringskas (Israël), 
een algemene directie (Spanje), een dienst voor de 
vergoeding van slachtoffers (Noorwegen);  
- overwegende dat het huidige 'eenheidsloket' 
uiteindelijk niet m eer dan een informatieloket is en 
dat dit loket geenszins een oplossing biedt voor het 
feit dat de slachtoffers gedwongen zijn om 
voortdurend te gaan aankloppen bij de 
verzekeringen, de Commissie voor financiële hulp 
aan slachtoffers van opzettelijke gewel ddaden en 
de Federale Pensioendienst voor de toekenning van 
een herstelpensioen;  
onderzoekscommissie adviseert om één enkele 
expertise in te stellen die tegenstelbaar is ten 
aanzien van alle betrokken partijen 
(DOC  54 1752/007 blz.  24 - 4 mei 2017);  
- gelet op de urgentie en het belang van de 
menselijke dimensie van dit dossier;  
 
- een nieuwe interfederale taskforce op te richten, 
die ermee belast zal worden de oprichting van een 
garantiefonds en de ins telling van één enkele 
expertise, evenals de uitvoering van alle 
onderzoekscommissie te realiseren;  
- in afwachting van de oprichting van een 
garantiefonds dat dienstdoet als 'eenheidsloket', 
onmiddellijk een enkel aanspr eekpunt op te richten, 
dat als tussenschakel tussen de slachtoffers en de 
verzekeringsmaatschappijen en de private 
instellingen zal fungeren;  
- bindende deadlines vast te stellen en zich er 
formeel toe te verbinden dat dit dossier tegen 
22 maart  2022 voll edig afgerond zal zijn".  
 
 31 
Une motion pure et simple a été déposée par 
Mmes  Katja Gabriëls et Laurence Zanchetta et 
MM. Tim Vandenput et Koen Geens.  
 Een eenvoudige motie werd ingediend door de 
dames Katja Gabriëls en Laurence Zanchetta en de 
heren Tim Van denput en Koen Geens.  
 
Le vote sur les motions aura lieu ultérieurement. La 
discussion est close.  
 Over de moties zal later worden gestemd. De 
bespreking is gesloten.  
 
La réunion publique de commission est levée à 
14 h 27. 
 De openbare commissievergaderi ng wordt gesloten 
om 14.27 uur.  
 
Clearview AI|Autorité de sûreté nucléaire|Law enforcement in Belgium

CHAMBRE -3E SESSION DE LA  55E LEGISLATURE  2020  2021  KAMER -3E ZITTING VAN DE 55E ZITTINGSPERIODE  
 CRABV  55 COM  597 
COMMISSION DE L 'INTÉRIEUR , DE LA SÉCURITÉ , 
DE LA MIGRATION ET DES MATIÈRES 
ADMINISTRATIVES  COMMISSIE VOOR BINNENLANDSE ZAKEN , 
VEILIGHEID , MIGRATIE EN BESTUURSZAKEN  
Mercredi  Woensdag  
06-10-2021  06-10-2021  
  
CHAMBRE -3E SESSION DE LA  55E LEGI SLATURE  2020  2021  KAMER -3E ZITTING VAN DE 55E ZITTINGSPERIODE  
  
Ecolo -Groen  Ecologistes Con fédérés pour  l’organisation de luttes originales – Groen  
PVDA -PTB Partij van de Arbeid – Parti du Travail de Belgique  
 
Abréviations dans la numérotation des publications :  Afkortingen bij de nummering van de publicaties  : 
DOC 5 5 0000/000  Document parlementaire de la 55e législature, suivi du n° de 
base et du n° consécutif  DOC 55 0000/000  Parlementair  stuk van de 55e zittingsperiode + basisnummer en 
QRVA  Questions  et Réponses écrites  QRVA  Schriftelijke  Vragen en Ant woorden  
CRIV  Compte  Rendu Intégral, avec, à gauche, le compte rendu 
intégral définitif et, à droite, le  compte rendu analytique traduit 
rechts het vertaalde beknopt verslag van de toespraken (met 
COM  Réunion de commission  COM  Commissievergadering  
MOT  Motions déposées en conclusion d’interpellations (papier beige)  MOT  Moties tot besluit van interpellaties (op beigekleurig papier)  
 
Commande s : 
e-mail :  publications@lachambre.be  Officiële publicaties, uitgegeven door de Kamer van volksvertegenwoordigers  
e-mail : publicaties@dekamer.be   CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 i 
 
Débat d'actualité: Logiciel Clearview. Questions 
jointes de  1 Actualiteitsdebat: Software Clearview. 
Toegevoegde vragen van  1 
    
- Kris Verduyckt à Annelies Verlinden (Intérieur et 
Réformes institu tionnelles) sur "Le logiciel de 
reconnaissance faciale de Clearview" 
(55020213C)  1 - Kris Verduyckt aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De 
gezichtsherkenningssoftware van Clearview" 
(55020213C)  1 
    
- Franky Demon à Annelies Verlinden (Intérieur et 
Réformes institutionnelles) sur "L'application de 
(55020327C)  1 - Franky Demon aan Annelies Verl inden 
Hervormingen) over "De gezichtsherkenningsapp 
van Clearview" (55020327C)  1 
    
- Nabil Boukili à Annelies  Verlinden (Intérieur et 
Réformes institutionnelles) sur "L'usage du 
logiciel de Clearview AI par la police belge" 
(55020329C)  1 - Nabil Boukili aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "Het gebruik van software 
van Clearview AI door de Belgische politie" 
(55020329C)  1 
    
- Julie Chanson à Annelies Verlinden (Intérieur et 
Réformes institutionnelles) sur "L'utilisation du 
logiciel de Clearview par la  police fédérale" 
(55020392C)  1 - Julie Chanson aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "Het gebruik van de 
Clearviewsoftware door de federale politie" 
(55020392C)  1 
    
- Eva Platteau à Annelies Verlinden (Intérieur et 
Réformes institutionnelles) sur "L'utilisation d'un 
logiciel de reconnaissance faciale par la police" 
(55020587C)  1 - Eva Platteau aan Annelies Verlinden 
(Binnen landse Zaken en Institutionele 
Hervormingen) over "Het gebruik van een 
gezichtsherkenningssoftware door de politie" 
(55020587C)  1 
    
- Ortwin Depoortere à Annelies Verlinden 
(Intérieur et Réforme s institutionnelles) sur 
"L'utilisation d'un logiciel de reconnaissance 
faciale par la police" (55021014C)  1 - Ortwin Depoortere aan Annelies Verlinden 
gezicht sherkenningssoftware door de politie" 
(55021014C)  1 
    
- Hervé Rigot à Annelies Verlinden (Intérieur et 
logiciel de Clearview AI par la police" 
(55021538C ) 1 - Hervé Rigot aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "Het gebruik van de software 
van Clearview AI door de politie" (55021538C)  2 
Orateurs: Kris Verduyckt, Franky Demon, 
Nabil Boukili, Julie Chanson, Eva Platteau, 
Ortwin Depoortere, Hervé Rigot, Annelies 
Verlinden , ministre de l'Intérieur, des 
Réformes institutionnelles et  du Renouveau 
démocratique   Sprekers: Kris Verduyckt, Franky Demon, 
Verlinden , minister van Binnenlandse Zaken, 
lnstitutionele Hervormingen en Democratische 
vernieuwing   
    
Débat d'actualité: Violence sur le rail. Questions 
jointes de  7 Actualiteitsdeba t: Geweld op het spoor. 
Toegevoegde vragen van  7 
    
- Mélissa Hanus à Annelies Verlinden (Intérieur et 
Réformes institutionnelles) sur "Les besoins des 
zones de police pour couvrir la réorga nisation de 
la SPC" (55019685C)  7 - Mélissa Hanus aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De noden van de 
politiezones in het licht van de reorganisatie van 
de SPC" (55019685C)  7 
      06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 ii 
- Josy Arens à Annelies Verlinden (Intérieur et 
Réformes institutionnelles) sur "La sécurité des 
chemins de fer en province de Luxembourg" 
(55020223C)  7 - Josy Arens aan Annelies  Verlinden 
Hervormingen) over "De veiligheid van de 
spoorwegen in de provincie Luxemburg" 
(55020223C)  7 
    
- Kim Buyst à Annelies Verlinden (Intérieur et 
Réformes institutionnelles ) sur "Les agressions 
contre des collaborateurs de la SNCB" 
(55020562C)  7 - Kim Buyst aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "Agressie tegen 
spoormed ewerkers" (55020562C)  7 
    
- Frank Troosters à Annelies Verlinden (Intérieur 
et Réformes institutionnelles) sur "Les agressions 
visant des collaborateurs de la SNCB" 
(55020664C)  7 - Frank Troosters aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De agressie tegen 
spoormedewerkers" (55020664C)  7 
    
- Nabil Boukili à Annelies Verlin den (Intérieur et 
chemins de fer" (55021398C)  7 - Nabil Boukili aan Annelies Verlinden 
Hervorming en) over "De veiligheid op het 
spoorwegnet" (55021398C)  7 
    
Réformes institutionnelles) sur "La sécurité sur le 
réseau ferroviaire belge" (55021551C)  7 - Julie Chanson aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De veiligheid op het 
Belgische spoornet" (55021551C)  7 
Orateurs: Josy Arens, Kim Buyst, Frank 
Troosters, Nabil Boukili, Julie Chanson, 
Sigrid Goethals, Kris Verduyckt, Annelies 
Réformes institutionnelles et du Renouveau 
démocratique   Sprekers: Josy Arens, Kim Buyst, Frank 
    
Débat d'actualité: Le recrutement de policiers. 
Questions jointes de  12 Actualiteitsdebat: Rekrutering Politie 
Toegevoegde vragen van  12 
    
- Philippe Pivin à Annelies Verlinden (Intérieur et 
Réformes institutionnelles) sur "Le manque de 
personnel dans les zones de police et le 
recrutement en 2021" (55021017C)  12 - Philippe Pivin aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "Het personeelstekort  in de 
politiezones en de aanwervingen in 2021" 
(55021017C)  12 
    
- Tim Vandenput à Annelies Verlinden (Intérieur et 
Réformes institutionnelles) sur "Le nouveau 
concept de recrutement" (55021132C)  12 - Tim Vandenput aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "Het nieuwe 
rekruteringsconcept" (55021132C)  12 
    
- Julie Chanso n à Annelies Verlinden (Intérieur et 
Réformes institutionnelles) sur "Les nouvelles 
procédures de sélection et de recrutement" 
(55021211C)  12 - Julie Chanson aan Annelies Verlinden 
(Binnenlandse Za ken en Institutionele 
Hervormingen) over "De nieuwe selectie - en 
aanwervingsprocedures" (55021211C)  12 
    
- Bert Moyaers à Annelies Verlinden (Intérieur et 
Réformes institutionnelles) sur "Le recrutement 
d'aspirants à la po lice" (55021359C)  12 - Bert Moyaers aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De rekrutering van 
aspiranten bij de politie" (55021359C)  12 
    
Réformes institutionnelles) sur "Le problème de la 
diversité à la police" (55021360C)  12 - Bert Moyaers aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "Het diversiteitsprobleem bij 
de politie" (55021360C)  12 
    
- Bert Moyaers à Annelies Verlinden (Intérieur et 12 - Bert Moyaers aan Annelies Verlinden 12  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 iii 
Réformes institutionnelles) sur "Des problèmes de 
harcèlement présumé lors de la formation des 
policiers" (55021361C)  (Binnenlandse Zaken en Institutionele 
Hervormingen) over "Mogelijke pes terijen tijdens 
de politieopleiding" (55021361C)  
    
- Sigrid Goethals à Annelies Verlinden (Intérieur 
et Réformes institutionnelles) sur "La campagne 
de recrutement de la police" (55021540C)  12 - Sigrid Goethals aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De aanwervingscampagne 
van de politie" (55021540C)  12 
    
et Réformes institutionnelles) sur "Le 
renforcement du DPRS" (55021541C)  12 - Sigrid Goethals aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De versterking van de 
DPRS" (55021541C)  13 
Orateurs: Philippe Pivin, Tim Vandenput, 
Julie Chanson, Bert Moyaers, Sigrid 
Goethals, Franky Demon, Josy Arens, 
Annelies Verlinden , ministre de l'Intérieur, 
des Ré formes institutionnelles et du 
Renouveau démocratique   Sprekers: Philippe Pivin, Tim Vandenput, 
Annelies Verlinden , minister van 
Hervormingen en Demo cratische vernieuwing   
    
Questions jointes de  20 Samengevoegde vragen van  20 
    
- Nabil Boukili à Annelies Verlinden (Intérieur et 
Réformes institutionnelles) sur "Le préavis de 
grève des pompiers" (55019577C)  20 - Nabil Boukili aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De stakingsaanzegging van 
de brandweerlieden" (55019577C)  20 
    
- Caroline Taquin à Annelies Verlinden (Intérieur 
et Réformes institut ionnelles) sur "La suppression 
des gardes de 24 heures des pompiers" 
(55019923C)  20 - Caroline Taquin aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De afschaffing van de 
24 uurswachtdiensten bij de brandweer" 
(55019923C)  20 
    
Réformes institutionnelles) sur "La suppression 
(55020023C)  20 - Julie Chanson aan Annelies Verlinden 
Hervorminge n) over "De afschaffing van de 
wachtdiensten van 24  uur bij de brandweer" 
(55020023C)  20 
    
- Julie Chanson à Annelies  Verlinden (Intérieur et 
Réformes institutionnelles) sur "Les agressions 
contre les pompiers et le préavis de grève" 
(55021298C)  20 - Julie Chanson aan Annelies Verlinden 
brandweerlieden en de stakingsaanzegging" 
(55021298C)  20 
    
grève déposé par le syndicat l ibéral de la zone 
d'intervention incendie Rivierenland" (55021358C)  20 - Bert Moyaers aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De aangekondigde staking 
van de liberale vakbond van de brandweerzone 
Rivierenland" (55021358C)  20 
Orateurs: Caroline Taquin, Julie Chanson, 
Bert Moyaers, Annelies Verlinden , ministre 
du Renouveau démocratique   Sprekers: Caroline Taquin, Julie Chanson, 
Bert Moyaers, Annelies Verlinden , minister 
van Binnenlandse Zaken, lnstitutionele 
Hervormingen en Democratische vernieuwing   
    
Question de Servais Verherstraeten à Annelies 
Verlinden (Int érieur et Réformes institutionnelles) 
sur "La recrudescence de la menace provenant 
de l'extrême droite" (55020009C)  23 Vraag van Servais Verherstraeten aan Annelies 
Verlinden (Binnenlandse Zaken en Institutionele 
Hervormingen) over "De toename van de rech ts-
extremistische dreiging" (55020009C)  23 
Orateurs: Servais Verherstraeten , président 
du groupe CD&V , Annelies Verlind en, 
ministre de l'Intérieur, des Réformes  Sprekers: Servais Verherstraeten , voorzitter 
van de CD&V -fractie , Annelies Verlinden , 
minister van Binnenlandse Zaken,    06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 iv 
institutionnelles et du Renouveau 
démocratique  lnstitutionele Hervormingen en Democratische 
vernieuwing  
    
Question de Cécile Cornet à Annelies Verlinden 
(Intérieur et Réformes institutionnelles) sur "L e 
redémarrage du réacteur de Chooz 2 après 
l’incident de la corrosion des crayons" 
(55020168C)  25 Vraag van Cécile Cornet aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De heropstart van de 
kernreactor Chooz 2 na het inci dent i.v.m. de 
corrosie van de splijtstofstiften" (55020168C)  25 
Orate urs: Cécile Cornet, Annelies Verlinden , 
démocratique   Sprekers: Cécile Cornet, Annelies 
vernieu wing  
    
Question de Koen Metsu à Annelies Verlinden 
(Intérieur et Réformes institutionnelles) sur "La 
continuation du projet i -Police" (55020173C)  26 Vraag van Koen Metsu aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De verderzetti ng van het i -
Policeproject" (55020173C)  26 
Orateurs: Koen Metsu, Annelies Verlinden , 
démocratiq ue  Sprekers: Koen Metsu, Annelies Verlinden , 
minister van Binnenlandse Zaken, 
    
Questions jointes de  28 Samengevoegde vragen van  28 
    
Réformes institutionnelles) sur "La durée de 
validité des cartes d’identité sans empreinte 
digitale pour cause de handicap" (55020178C)  28 - Julie Chanson aan Annelies Verlinden 
(Binnenlandse Zaken en Insti tutionele 
Hervormingen) over "De geldigheidsduur van 
identiteitskaarten die wegens een handicap geen 
vingerafdrukken bevatten" (55020178C)  28 
    
Réformes institutionne lles) sur "Les problèmes 
liés à la lecture des nouvelles cartes d'identité" 
(55021296C)  28 - Franky Demon aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De problemen bij het 
uitlezen van de nieuwe identiteitskaarten" 
(55021296C)  28 
    
- Koen Metsu à Annelies Verlinden (Intérieur et 
Réformes institutionnelles) sur "Les problèmes 
rencontrés avec la nouvelle puce à contact de 
l'eID" (55021547C)  28 - Koen Metsu aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "Problemen met de 
vernieuwde contactchip op de eID" (55021547C)  28 
    
liés aux nouvelles cartes d’identité électroniques 
(eID)" (55021556C)  28 - Julie Chanson aan Annelies Verlinden 
(Binn enlandse Zaken en Institutionele 
Hervormingen) over "De problemen met de 
nieuwe elektronische identiteitskaarten (eID's)" 
(55021556C)  28 
Orateurs: Julie Chanson, Franky Demon, 
Koen Me tsu, Annelies Verlinden , ministre de 
l'Intérieur, des Réformes institutionnelles et du 
Renouveau démocratique   Sprekers: Julie Chanson, Franky Demon, 
Koen Metsu, Annelies Verlinden , minister 
Hervormingen en Democratis che vernieuwing   
    
Questions jointes de  30 Samengevoegde vragen van  30 
    
- Samuel Cogolati à Annelies Verlinden (Intérieur 
et Réformes institutionnelles) sur "L' utilisation de 
l’uranium hautement enrichi en Belgique" 
(55020294C)  30 - Samuel Cogolati aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "Het gebruik van hoogverrijkt 
uranium in België" (55020294C)  30 
    
fonctionnement de Tihange 1" (55020310C)  30 - Samuel Cogolati aan Annelies Verl inden 
Hervormingen) over "De werking van Tihange 1" 
(55020310C)  30  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 v 
    
et Réfor mes institutionnelles) sur "La surveillance 
des fuites radioactives des crayons de 
combustible après l'incident de Taishan" 
(55020309C)  30 - Samuel Cogolati aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "Het toezicht op radioactieve 
lekken in splijtstofstifte n na het incident in 
Taishan" (55020309C)  30 
    
et Réformes institutionnelles) sur "L’arrêt du 
réacteur de Doel 2" (55 020311C)  31 - Samuel Cogolati aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De stillegging van de 
kernreactor Doel 2" (55020311C)  31 
    
et Réformes institutionnelles) sur "La distribution 
et la validité des comprimés d'iode" (55020312C)  31 - Samuel Cogolati aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De verdeling en de 
houdbaarheid van de jodiumtabletten" 
(55020312C)  31 
    
et Réformes institutionnelles) sur "Les rejets  
radioactifs en mer" (55021433C)  31 - Samuel Cogolati aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De radioactieve lozingen in 
zee" (55021433C)  31 
Orateurs: Samuel Cogolati, Annelies 
Verlinden , mi nistre de l'Intérieur, des 
démocratique   Sprekers: Samuel Cogolati, Annelies 
    
Questions jointes de  34 Samengevoegde vragen van  34 
    
- Wouter Vermeersch à Annelies Verlinden 
(Intérieur et Réfo rmes institutionnelles) sur "La 
traversée illégale et le bouclier de caméras" 
(55020324C)  35 - Wouter Vermeersch aan A nnelies Verlinden 
Hervormingen) over "Illegale oversteek en 
cameraschild" (55020324C)  35 
    
- Theo Francken à Sammy Mahdi (Asile, Migration 
et Loterie Nationale) sur "La migration de transit" 
(55020912C)  35 - Theo Francken aan Sammy Mahdi (Asiel, 
Migratie en Nationale Loterij) over 
"Transitmigratie" (55020912C)  35 
Orateurs: Wouter Vermeersch, Annelies 
démocratique   Sprekers: Wouter Vermeersch, Annelies 
lnstitutionele Hervo rmingen en Democratische 
    
Questions jointes de  36 Samengevoegde vragen van  36 
    
- Michael Freilich à Annelies Verlinden (Intérieur 
et Réformes institutionnelles) sur "La fin de 
l'OVG" (55020331C)  36 - Michael Freilich aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "Het beëindigen van OVG" 
(55020331C)  36 
    
Réformes institutionnelles) sur "La fin de la 
mission OVG  depuis le 1er  septembre" 
(55020404C)  36 - Julie Chanson aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De stopzetting van de 
operatie Vigilant Guardian op 1  september" 
(55020404C)  36 
Orateurs: Michael Freilich, Julie Chanson, 
des Réformes institut ionnelles et du 
Renouveau démocratique   Sprekers: Michael Freilich, Julie Chanson, 
    
Question de Karin Jiroflée à Annelies Verlinden 
(Intérieur et Réformes institutionnelles) sur "Le 
non-respect des interdictions temporaires de 38 Vraag van Karin Jiroflée aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De niet -naleving van 38   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 vi 
résidence" (55020334C)  tijdelijke huisverboden" (55020334C)  
Orateurs: Karin Jiroflée, Annelies Verlinden , 
démocratique   Sprekers: Karin Jiroflée,  Annelies 
    
Question de Caroline Taquin à Annelies Verlinden  
présence de groupements dits médicaux lors de 
manifestations et les contrôles policiers" 
(55020410C)  39 Vraag van Caroline Taquin aan Annelies 
Hervormingen)  over "De aanwezigheid van 
'medische' teams op betogingen en de 
politiecontroles" (55020410C)  39 
Orateurs: Caroline Taquin, Annelies 
démocratique   Sprekers: Caroline Taquin, Annelies 
Verlin den, minister van Binnenlandse Zaken, 
    
Questions jointes de  40 Samengevoegde vragen van  40 
    
- Karin Jiroflée à Vincent Van Q uickenborne (VPM 
Justice et Mer du Nord) sur "L'arrêté royal 
concernant la modification de l'état civil de divorcé 
en célibataire" (55020466C)  41 - Karin Jiroflée aan Vincent Van Quickenborne 
(VEM Justitie en Noordzee) over "Het KB over de 
aanpassing van de burgerlijke staat van 
gescheiden naa r ongehuwd" (55020466C)  41 
    
- Karin Jiroflée à Vincent Van Quickenborne (VPM 
Justice et Mer du Nord) sur "L'arrêté royal sur la 
modification de la mention de l'état civil comme 
"divorcé(e)" en "célibataire"" (55021347C)  41 - Karin Jiroflée aan Vincent Van Quickenborne 
(VEM Justitie en Noordzee) over "Het KB 
betreffende de aanpassing van de burgerlijke 
staat van 'gescheiden' naar 'ongehuwd'" 
(55021347C)  41 
    
Questions jointes de  42 Samengevoegde vragen van  42 
    
- Dominiek Sneppe à Frank Vandenb roucke (VPM 
Affaires sociales et Santé publique) sur "La fin de 
la phase fédérale de la crise du coronavirus" 
(55020567C)  42 - Dominiek Sneppe aan Frank Vandenbroucke 
(VEM Sociale Zaken en Volksgezondheid) over 
"Het einde van de federale fase van de 
coronacrisis" (55020567C)  42 
    
- François De Smet à Annelies Verlinden 
(Intérieur et Réformes institutionnelles) sur 
"L’entrée en vigueur de la loi pandémie" 
(550208 74C)  42 - François De Smet aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De inwerkingtreding van de 
pandemiewet" (55020874C)  42 
    
- Yngvild Ingels à Annelies Verlinden (Intérieur et 
Réformes institutionnelles) sur "La phase fédérale 
de la crise du coronavirus et la loi pandémie" 
(55021588C)  42 - Yngvild Ingels aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De federa le fase van de 
coronacrisis en de pandemiewet" (55021588C)  42 
    
Réformes institutionnelles) sur "La p hase fédérale 
(55021595C)  42 - Yngvild Ingels aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De federale fase van de 
coronacrisis en de pandemiewet" (55021595C)  42 
Orateurs: Dominiek Sneppe, François De 
Smet, Yngvild Ingels, Annelies Verlinden , 
démocratique   Sprekers: Dominiek Sneppe, François De 
    
Question de Valerie Van Peel à Annelies 
Verlinden (Intérieur et Réformes institutionnelles) 46 Vraag van Valerie Van Pee l aan Annelies 
Verlinden (Binnenlandse Zaken en Institutionele 46  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 vii 
sur "Le travail sur rendez -vous dans les zones de 
police" (55020580C)  Hervormingen) over "Het werken op afspraak in 
de politiezones" (55020580C)  
Orateurs: Valerie Van Peel, Annelies 
démocratique   Sprekers: Valerie Van Peel, Annelies 
lnstitut ionele Hervormingen en Democratische 
    
Questions jointes de  47 Samengevoegde vragen van  47 
    
- Melissa Depraetere à Anne lies Verlinden 
situation des coordonnateurs de sécurisation de 
police" (55020640C)  47 - Melissa Depraetere aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De situatie van de 
beveiligingscoördinatoren van politie" 
(55020640C)  47 
    
problèmes relatifs au personnel  de la DAB" 
(55021015C)  48 - Ortwin Depoortere aan Annelie s Verlinden 
Hervormingen) over "De problematiek met 
betrekking tot het personeel van de DAB" 
(55021015C)  48 
Orateurs: Ortwin  Depoortere, Annelies 
démocratique   Sprekers: Ortwin Depoortere, Annelies 
vernieuwin g  
    
Questions jointes de  49 Samengevoegde vragen van  49 
    
- Eric Thiébaut à Annelies Verlinden (Intérieur  et 
personnel et la volonté d'anciens agents de 
réintégrer la Protection civile" (55020705C)  49 - Eric Thiébaut aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "Het personeelstekort en de 
wens van ex -personeelsleden om naar de Civiele 
Bescherming terug te kere n" (55020705C)  49 
    
Réformes institutionnelles) sur "La Protection 
civile et les inond ations de  juillet" (55021521C)  49 - Julie Chanson aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De Civiele Bescherming en 
de overstromingen in juli" (55021521C)  49 
Orateurs:  Julie Chanson, Annelies 
démocratique   Sprekers: Julie Chanson, Annelies 
    
Questions jointes de  51 Samengevoegde vragen van  51 
    
et Réformes insti tutionnelles) sur "Le relèvement 
du niveau de la menace terroriste visant des sites 
juifs" (55020744C)  51 - Michael Freilich aan Annelies Verlinden 
Hervorm ingen) over "Het verhoogde terreurniveau 
op Joodse sites" (55020744C)  51 
    
Réformes institutionnelles) sur "L'arrestation de 
plusieurs hommes radicalisés" (55021288C)  51 - Koen Metsu aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De aanhouding van enkele 
geradicaliseerde mannen" (55021288C)  51 
    
- Michael Fre ilich à Annelies Verlinden (Intérieur 
et Réformes institutionnelles) sur "La bombe 
artisanale découverte chez des Palestiniens" 
(55021384C)  51 - Michael Freilich aan Annelie s Verlinden 
Hervormingen) over "De pijpbom gevonden bij 
Palestijnen" (55021384C)  51 
Orateurs: Michael Freilich, Koen Metsu, 
des Réformes institutionnelles et du 
Renouveau démocratique   Sprekers: Michael Freilich, Koen Metsu, 
Annelies Verlinden , minister va n 
Hervormingen en Democratische vernieuwing     06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 viii 
    
Question de Daniel Senesael à Annelies 
Verlinden (Intérieur et Réformes institutionnelles) 
sur "La  coopération policière transfrontalière" 
(55020877C)  53 Vraag van Daniel Senesael aan Annelies 
Hervormingen) over "Grensoverschrijdende 
politiesamenwerking" (55020877C)  53 
Orateurs: Daniel Senesael, Anneli es 
démocratique   Sprekers: Daniel Senesael, Annelies 
    
Question de Kim Buyst à Annelies Verlinden 
"L'évaluation de la campagne BOB de l'été 2021" 
(55020976C)  54 Vraag van Kim Buyst aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De evaluatie van de 
bobcampagne in de zomer van 2021" 
(55020976C)  54 
Orateurs: Kim Buyst, Annelies Verlinden , 
démocratique   Sprekers: Kim Buyst, Annelies Verlinden , 
    
Questions jointes de  55 Samengevoegde vragen van  55 
    
- Samuel Cogolati à Annelies Verlinden (Intér ieur 
et Réformes institutionnelles) sur "Les risques 
d'inondations à Tihange en général" (55021007C)  55 - Samuel Cogolati aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "Het gevaar voor 
overstromingen in Tihange in het algemeen" 
(55021007C)  55 
    
et Réformes institutionnelles) sur "La robustesse 
de Tihange face aux inondations de  juillet 2021" 
(55021 023C)  55 - Samuel Cogolati aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De soliditeit van Tihange in 
het licht van de overstromingen in  juli 2021" 
(55021023C)  55 
    
et Réformes institutionnelles) sur "L’influence des 
dérèglements climatiques sur le risque 
d’inondations à Tihange" (55021024C)  55 - Samuel Cogolati aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De gevolgen van de 
klimaatontregeling voor het overstromingsgevaar 
in Tihange" (55021024C)  56 
lnstitutionele Hervorming en en Democratische 
    
Questions jointes de  57 Samengevoegde vragen van:  57 
    
- Benoît Piedboeuf à Annelies Verlinden (Intérieur 
et Réformes institutionnelles) sur  "Les critères 
d'attribution des dotations aux zones de police" 
(55021064C)  57 - Benoît Piedboeuf aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De criteria voor de toewijzing 
van de dotaties aan de politiezones" (5502 1064C)  57 
    
- Julie Chanson à Annelie s Verlinden (Intérieur et 
Réformes institutionnelles) sur "Le financement 
de l'aide aux victimes assurée par les zones de 
police" (55021343C)  57 - Julie Chanson aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De financiering van de door 
de politiezones geboden slachtofferhulp" 
(55021343C)  57 
    
de l'assistanc e aux victimes dans les zones de 
police" (55021392C)  57 - Nabil Boukili aan Annelies Verlinden 
(Binnenlandse Zaken en Instituti onele 
Hervormingen) over "De financiering van de 
slachtofferbejegening in de politiezones" 
(55021392C)  57  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 ix 
Orateurs: Benoît Piedboeuf , président du 
groupe MR , Annelies Verlinden , ministre de 
Renouveau démocratique   Sprekers: Benoît Piedboeuf , voorzitter van de 
MR-fractie , Annelies Verlinden , minister van 
Hervormingen en Democratische vernieuwing     CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 1 
 
COMMISSIO N DE L'INTERIEUR, 
DE LA SECURITE, DE L A 
MIGRATION ET DES MAT IERES 
ADMINISTRATIVES  COMMISSIE VOOR 
 
du 
 
MERCREDI 06 OCTOBRE 2021  
 
______  
  
van 
 
WOENSDAG 06 OKTOBER 2021  
 
Namiddag  
 
______  
 
14 h 21 par M.  Ortwin Depoortere, président.  
 
Le texte en italiques est un résumé de la question 
om 14.21  uur en voorgezeten door d e heer  Ortwin 
Depoortere.  
 
01 Débat d'actualité: Logiciel Clearview. 
Questions jointes de  
(55020213C)  
(55020327C)  
(55020329C)  
(55020392C)  
(55020587C)  
faciale par la police" (55021014C)  
(55021538C ) 01 Actualiteitsdebat: Software Clearview. 
Toegevoegde vragen van  
- Kris Verduyckt aan Annelies Verlinden 
- Franky Demon aan Annelies Verl inden 
van Clearview" (55020327C)  
- Nabil Boukili aan Annelies Verlinden 
- Julie Chanson aan Annelies Verlinden 
- Eva Platteau aan Annelies Verlinden 
- Ortwin Depoortere aan Annelies Verlinden 
gezicht sherkenningssoftware door de politie"   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 2 
 (55021014C)  
- Hervé Rigot aan Annelies Verlinden 
van Clearview AI door de politie" (55021538C)  
 
01.01   Kris Verduyckt (Vooruit): L' entreprise 
Clearview  AI a annoncé fièrement dans la presse 
qu'elle avait déjà rassemblé 10  milliards de photos 
sur les réseaux sociaux. À l'avenir, il serait même 
possible de rendre nettes des photos floutées. Le 
logiciel en question est mis à la dispositi on des 
services d'enquête.  
 
Qu'adviendrait -il cependant si ce logiciel était 
téléchargeable sur nos téléphones et que nous 
puissions identifier toutes les personnes autour de 
nous? L'Europe s'est déjà clairement opposée à 
ces applications, mais le précéden t ministre de 
l'Intérieur, M.  De Crem, s'était en revanche montré 
enthousiaste à ce sujet. Il avait affirmé qu'un groupe 
de travail avait été constitué au sein de la police 
pour procéder à une analyse juridique et qu'il était 
nécessaire de prévoir une base  légale.  
 
Une enquête a été lancée par l'Organe de contrôle 
de l'information policière (COC) à la suite de 
rumeurs selon lesquelles la police utiliserait déjà ce 
logiciel. Quels en sont les résultats? Quelle est la 
position de la ministre quant au principe  de 
l'utilisation de logiciels de reconnaissance faciale 
par nos services de sécurité?  
 01.01   Kris Verduyckt (Vooruit): In de pers meldde 
het bedrijf Clearview  AI trots dat het ondertussen al 
10 miljard foto's op sociale media heeft verzameld. 
In de toek omst zou het zelfs mogelijk zijn om 
geblurde foto's opnieuw scherp te krijgen. De 
software in kwestie wordt ter beschikking gesteld 
van opsporingsdiensten.  
 
Wat gebeurt er echter als die software op onze 
telefoons terechtkomt, waardoor de houder ervan 
iedereen in zijn buurt kan herkennen? Europa heeft 
zich reeds duidelijk gekant tegen dit soort apps, 
maar de vorige minister van Binnenlandse Zaken 
De Crem was hierover wél enthousiast. Volgens 
hem was een werkgroep bij de politie bezig met een 
juridische anal yse en was er nood aan een 
wettelijke basis.  
 
Naar aanleiding van geruchten dat de politie de 
software reeds zou gebruiken, is er een onderzoek 
opgestart door het Controleorgaan op de politionele 
informatie (COC). Wat zijn daarvan de resultaten? 
Hoe staat  de minister tegenover het gebruik van 
gezichtsherkenningssoftware door onze 
veiligheidsdiensten?  
 
01.02   Franky Demon (CD&V): L'application 
américaine Clearview  AI permet d'identifier un 
suspect en une seconde sur la base d'une photo. 
Pour ce faire, elle  consulte une base de données de 
milliards de photos récoltées sur les réseaux 
sociaux. Une étude a déjà montré que la méthode 
utilisée pour collecter ces données était contraire 
aux dispositions du règlement général sur la 
protection des données (RGPD).  
 01.02   Franky Demon (CD&V): Met de 
Amerikaanse applicatie Clearview  AI kan een 
verdacht persoon binnen de seconde worden 
geïdentificeerd op basis van een foto. Daarvoor 
doorzoekt de app een databank van miljarden foto's 
verzameld via socialemediakanalen. U it onderzoek 
is reeds gebleken dat de wijze waarop de data 
worden verzameld in strijd is met de algemene 
verordening gegevensbescherming (AVG).  
 
Il ressort d'une publication récente sur le site 
d'informations BuzzFeed  que 88  forces de police 
dans 24 pays utilisent ce logiciel. Selon ces 
données, la police fédérale belge aurait également 
utilisé le logiciel Clearview AI. Cependant, au début 
de l'année 2020, la police fédérale et le COC ont 
démenti cette information. Après de nouvelles 
révélations, le COC a annoncé son intention de 
lancer une nouvelle enquête. La question sera 
également reposée au commissaire général de la 
police fédérale. La police fédérale mènerait 
également une enquête sur ses propres services.  
 
Comment la ministre explique -t-elle que la police Uit een recente publicatie op de nieuwswebsite 
BuzzFeed  blijkt dat 88  politiediensten in 24  landen 
de software gebruiken. Volgens die gegevens zou 
ook de Belgische federale politie de software 
hebben gebruikt. Begin 2020 hebben de federale 
politie en het COC echter ontkend dat onze 
politiediensten de software zouden gebruiken. Na 
de nieuwe onthullingen heeft het COC een nieuw 
onderzo ek aangekondigd. De vraag zal ook 
opnieuw gesteld worden aan de commissaris -
generaal van de federale politie. De federale politie 
zou zelf ook bezig zijn met een bevraging van haar 
diensten.  
 
Hoe kan de minister verklaren dat de politie de  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 3 
aurait effectivement utilisé le logiciel Clearview AI 
alors qu'une telle utilisation a pourtant été démentie 
précédemment? La nouvelle enquête du COC a -t-
elle donné des résultats? Nos services de police 
disposent -ils de pouvoirs légaux suffisants po ur 
utiliser les logiciels de reconnaissance faciale? Cet 
élément est -il également envisagé dans le cadre du 
projet i -Police?  
 software, ondan ks eerdere ontkenningen, toch zou 
hebben gebruikt? Heeft het nieuwe onderzoek van 
het COC al iets opgeleverd? Beschikken onze 
politiediensten over voldoende legale technieken 
om gebruik te maken van 
gezichtsherkenningssoftware? Is daarvoor ook 
aandacht bin nen het project i -Police?  
 
01.03   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Clearview utilise 
l'intelligence artificielle pour créer une application de 
reconnaissance faciale qui utilise des milliards de 
données présentes sur les réseaux sociaux au 
mépris des droits des personnes. Il revend ensuite 
l'accès à sa base de données. En 2020, une fuite a 
révélé l'identité de ses clients. La police fédérale 
belge aurait utilisé le logiciel entre 100 et 500  fois. 
L'entreprise ayant confirmé l'authenticité de la liste, 
je suis sur pris que la police fédérale ait récemment 
nié utiliser le logiciel.  
 
Confirmez -vous que Clearview est ou a été utilisé 
par la police fédérale? Allez -vous mettre fin à cette 
situation qui viole le RGPD? Comment le justifiez -
vous? À combien de reprises et  selon quels critères 
a-t-il été utilisé? Comment expliquez -vous les 
démentis de la police fédérale?  
 01.03   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Met behulp van 
artificiële intelligentie ontwikkelt Clearview een 
applicatie op basis van gezichtsherkenning die 
miljarde n gegevens van sociale netwerken gebruikt, 
waarbij de rechten van de personen in kwestie 
geschonden worden. Het bedrijf verkoopt 
vervolgens de toegang tot zijn databank. Bij een lek 
in 2020 kwam de identiteit van de klanten aan het 
licht. De Belgische fede rale politie zou de software 
tussen 100 en 500  keer gebruikt hebben. Het bedrijf 
bevestigde dat de lijst met klanten authentiek is. Het 
verbaast me dan ook dat de federale politie onlangs 
ontkende dat ze gebruik maakt van de software.  
 
Kunt u bevestigen d at Clearview gebruikt wordt of 
werd door de federale politie? Zult u een einde 
maken aan die situatie, die een schending van de 
AVG uitmaakt? Hoe rechtvaardigt u die situatie? 
Hoe vaak en op basis van welke criteria werd die 
software gebruikt? Hoe verklaar t u de ontkenning 
van de federale politie?  
 
01.04   Julie Chanson (Ecolo -Groen): Comment 
expliquez -vous le nombre d'utilisations rapportées 
par BuzzFeed  alors que la police fédérale a nié 
avoir utilisé ce logiciel? Connaissez -vous les 
résultats de l'analy se du COC? La police fédérale a -
t-elle les moyens juridiques d'utiliser Clearview? 
Qu'en est -il du RGPD? Dans le projet i -Police, 
quelle attention est -elle portée à de tels logiciels?  
 01.04   Julie Chanson (Ecolo -Groen): Hoe verklaart 
u dat de software vol gens BuzzFeed  een aantal 
keer gebruikt werd, terwijl de federale politie ontkent 
dat ze een beroep gedaan heeft op die software? 
Bent u op de hoogte van de resultaten van de 
analyse van het Controleorgaan op de politionele 
informatie? Heeft de federale pol itie juridisch gezien 
het recht om gebruik te maken van Clearview? Hoe 
zit het met de AVG? Welke aandacht gaat er in het 
i-Police -project naar dergelijke software?  
 
01.05   Eva Platteau (Ecolo -Groen): Que pense la 
ministre de l'utilisation du logiciel de reconnaissance 
faciale par notre police? Notre législation le permet -
elle? La ministre connaît -elle déjà les résultats de la 
nouvelle étude réalisée par le COC?  
 01.05   Eva Platteau (Ecolo -Groen): Wat is de 
mening van de minister over het gebruik van 
gezic htsherkenningssoftware door onze politie? 
Staat onze wetgeving dat wel toe? Is de minister 
reeds op de hoogte van de resultaten van het 
nieuwe onderzoek door het COC?  
 
01.06   Ortwin Depoortere (VB): Les résultats de la 
nouvelle étude du COC sont -ils déjà connus? Selon 
la ministre, est -il recommandé que notre police 
utilise le logiciel de reconnaissance faciale? Existe -
t-il un cadre légal en la matière? Si pas, un tel cadre 
sera-t-il créé? Les services de police d'autres pays 
européens utilisent -ils ce type  de logiciels?  
 01.06   Ortwin Depoortere (VB): Zijn de resultaten 
van het nieuwe onderzoek van het COC al bekend? 
Is het gebruik van gezichtsherkenningssoftware 
door de politie volgens de minister aangewezen? 
Bestaat daarvoor een wettelijk kader? Indien da t 
niet het geval is, zal zo'n kader dan worden 
gecreëerd? Gebruiken politiediensten in andere 
Europese landen dergelijke software?  
   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 4 
01.07   Hervé Rigot (PS): Début  2020, une fuite de 
données a révélé que l'application Clearview aurait 
été utilisée par la police belge – ce que celle -ci a 
démenti.  
 
Confirmez -vous qu'elle a été utilisée? La police 
utilise -t-elle des programmes de reconnaissance 
faciale? Quelles sont les directives et les garde -fous 
pour garantir le respect des règles de protection de 
la vie p rivée?  
 
En mai 2020, votre prédécesseur indiquait qu'un 
groupe de travail était chargé de se pencher sur 
l'usage de la reconnaissance faciale. Où en sont 
ses travaux et les débats européens?  
 01.07   Hervé Rigot (PS): Begin 2020 bleek uit een 
datalek dat d e Belgische politie de software van 
Clearview gebruikt zou hebben, wat ze ontkend 
heeft.  
 
Bevestigt u het gebruik van die software? Maakt de 
politie gebruik van gezichtsherkenningssoftware? 
Welke richtsnoeren en beschermingsmechanismen 
worden er gehanteerd  om de eerbiediging van de 
regels inzake privacybescherming te garanderen?  
 
In mei 2020 gaf uw voorganger aan dat een 
werkgroep zich moest buigen over de toepassing 
van gezichtsherkenning. Hoe staat het met de 
werkzaamheden van die werkgroep en wat is de 
stand van zaken van het debat over deze kwestie 
op Europees niveau?  
 
01.08   Annelies Verlinden , ministre (en 
néerlandais) : Comme je l'ai déjà indiqué 
précédemment, la police fédérale n'utilise pas l'outil 
Clearview  AI de manière structurelle. Sur la base d u 
nouveau communiqué paru dans BuzzFeed , le 
COC a demandé à la police fédérale de procéder à 
une nouvelle vérification, à la suite de quoi la police 
a initié une enquête interne. Il en est ressorti qu'en 
2019, deux agents de la police judiciaire ont eu 
accès à une licence de test dans le cadre d'une 
coopération internationale durant laquelle cet outil a 
été présenté par le FBI.  
 
Vu que le cadre légal belge n'autorise pas 
l'exploitation de ce logiciel, la police fédérale ne 
l'utilisera pas. La reconnaissanc e faciale constitue 
une application intéressante qui pourrait être utilisée 
à terme mais elle devra être assortie d'une base 
légale correcte, afin que les informations récoltées 
puissent être juridiquement utilisables.  
 
La police améliore son expertise tec hnique afin de 
mieux comprendre le fonctionnement de 
l'intelligence artificielle, de mieux en évaluer l'impact 
et de mettre en place des garanties permettant 
d'éviter son utilisation abusive. Ces préparatifs ont 
lieu dans les limites du cadre juridique act uel. À ce 
titre, il n'est donc pas possible d'avoir recours à des 
données biométriques.  
 01.08  Minister Annelies Verlinden (Nederlands) : 
Zoals al eerder gezegd gebruikt de federale politie 
de tool Clearview  AI niet structureel. Op basis van 
het nieuwe beri cht in BuzzFeed heeft het COC aan 
de federale politie gevraagd om dat opnieuw te 
verifiëren, waarop de politie een intern onderzoek 
heeft opgestart. Daaruit bleek dat twee 
rechercheurs in 2019 toegang hadden tot een 
proeflicentie in het kader van een inter nationale 
samenwerking waarbij de tool gepresenteerd werd 
door de FBI.  
 
Aangezien het Belgisch wettelijk kader de 
exploitatie van deze software niet toelaat, zal ze niet 
door de federale politie gebruikt worden. 
Gezichtsherkenning is een interessante app licatie 
om op termijn te gebruiken, maar dat kan enkel met 
een correcte wettelijke basis zodat de verkregen 
informatie rechtsgeldig gebruikt kan worden.  
 
De politie bouwt technische expertise op om de 
werking van artificiële intelligentie beter te 
doorgron den, de impact beter te kunnen inschatten 
en garanties in te bouwen om verkeerd gebruik te 
vermijden. Deze voorbereidingen worden getroffen 
binnen de grenzen van het huidig juridisch kader. 
Het gebruik van biometrische gegevens is daarbij 
dus niet mogelijk . 
 
Nous suivons de près les travaux relatifs à la 
réglementation européenne et entretenons une 
consultation étroite avec le monde universitaire.  
 
Le programme i -Police apporte une réponse aux 
questions soulevées par le RGPD. La police est 
soumise à la Di rective en matière de protection des 
données dans le domaine répressif, une directive 
RGPD adaptée aux services de police et de 
renseignement. Au sein de la police intégrée, le We volgen de wer kzaamheden rond de Europese 
regelgeving op de voet en er is tevens nauw overleg 
met de academische wereld.  
 
Het programma i -Police biedt een antwoord op de 
vragen die worden gesteld over de GDPR. Voor de 
politie geldt de Europese Law Enforcement -richtlijn , 
die een GDPR -richtlijn is op maat van de politie en 
de inlichtingendiensten. Binnen de geïntegreerde 
politie werd het Strategisch Comité Informatie  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 5 
Comité stratégique I ou Comité Information et ICT a 
été créé pour contrôler l'a pplication de cette 
directive.  
 
L’Organe de contrôle (COC) de la police a été créé 
pour surveiller l'application des principes du 
traitement des données à caractère personnel. Les 
parties concernant le traitement des données sans 
finalités policières relèv ent de la directive RGPD et 
sont soumises au contrôle de l'Autorité de 
protection des données. Des adaptations seront 
apportées à l'article  44 de la Loi sur la fonction de 
police afin de fournir une base légale aux nouvelles 
possibilités.  
 opgericht, dat moet waken over de toepassing 
hiervan.  
 
Het COC werd opgericht als toezichtorgaan van de 
politie, dat moet waken over de principes van het 
verwerken van persoonsgegevens. De onderdelen 
van gegevensverwerking die geen politionele 
doeleinden hebben, vallen onder de GDPR -richtlijn 
en staan onder toezicht van de 
Gegevensbeschermingsautoriteit. Er k omen 
aanpassingen aan artikel  44 van de wet op het 
politieambt om de nieuwe mogelijkheden wettelijk te 
verankeren.  
 
(En français)  La plate -forme i -Police permettra 
d’intégrer ces principes de protection des données 
personnelles à la structure de base des applications 
gérées de manière centralisée. L’UE effectue un 
suivi de la manière dont les États membres mettent 
en œuvre la directive. Ce projet permettra à la 
Belgique de montrer qu’elle s’y conforme. Le 
programme rendra possible le recours à de 
nouvelles  sources comme les réseaux sociaux ou la 
saisie des médias, mais seulement si celui -ci est 
déjà ancré dans la réglementation. La finalité de 
chaque type d’utilisation devra être explicitée et 
validée au préalable.  
 
Outre la limitation des finalités, des interventions 
supplémentaires permettront d’anonymiser ou 
pseudonymiser les données. Un agent ne pourra 
pas activer individuellement un nouveau traitement 
au sein de l’environnement i -Police: les validations 
sont centralisées et soumises au ministre en sa 
qualité de responsable du traitement de données.  
 (Frans)  Via het platform i -Police zullen die principes 
inzake de bescherming van persoonsgegevens 
geïntegreerd kunnen worden in de basisstructuur 
van de toepassingen die op gecentraliseerde wijze 
worden be heerd. De EU volgt op hoe de EU -
lidstaten de richtlijn implementeren. Dankzij dit 
project zal België kunnen laten zien dat het zich 
ernaar voegt. Het programma zal het mogelijk 
maken om gebruik te maken van nieuwe bronnen, 
zoals socialenetwerksites, of inf ormatiedragers uit 
te lezen, maar enkel als die mogelijkheid al in de 
wetgeving verankerd is. Het einddoel van elk type 
van gebruik zal duidelijk vermeld moeten worden en 
voorafgaandelijk gevalideerd.  
 
Het principe van de doelbinding zal worden 
gehanteerd en daarnaast zullen de gegevens 
middels bijkomende bewerkingen geanonimiseerd 
of gepseudonimiseerd kunnen worden. Een agent 
zal niet op zichzelf een nieuwe verwerking in de i -
Police -omgeving kunnen activeren: de validaties 
zijn gecentraliseerd en worden vo orgelegd aan de 
minister in zijn hoedanigheid van verantwoordelijke 
voor de gegevensverwerking.  
 
01.09   Kris Verduyckt (Vooruit): La technologie 
offre de nombreuses possibilités à l'heure actuelle, 
mais j'espère qu'il reviendra finalement aux 
responsables  politiques de décider, notamment de 
la restauration de photos floutées. La semaine 
dernière, j'ai lu que l'armée israélienne avait 
perpétré une attaque contre un scientifique iranien à 
plus de 1  000 kilomètres avec l'aide de la 
technologie. J'ai introduit  une proposition de 
résolution visant la création d'un comité consultatif 
d’éthique des données.  
 01.09   Kris Verduyckt (Vooruit): De technologie 
laat vandaag heel veel toe, maar ik hoop dat 
uiteindelijk de politiek zal beslissen over zaken als 
het weer sc herp stellen van geblurde foto's. Vorige 
week las ik nog over een aanslag door het 
Israëlische leger op een Iraanse wetenschapper 
van op meer dan 1.000  kilometer, allemaal met de 
hulp van technologie. Ik heb een voorstel van 
resolutie ingediend om een Belg isch raadgevend 
comité voor data -ethiek op te richten.  
 
01.10   Franky Demon (CD&V): Il est important que 
nous puissions utiliser tous les moyens à disposition 
pour lutter contre la criminalité et la violence, tout en 
protégeant les citoyens et les données  en vertu 
du RGPD. Il est tout à fait possible d'utiliser la 
technologie, mais nous devons nous assurer que 01.10   Franky Demon (CD&V): Het is voor ons 
belangrijk dat wij binnen de bescherming van de 
burgers en de gegevens door de GDPR alle 
middelen inzetten om criminaliteit en geweld tegen 
te houden. Technologie is daarbij welkom, maar wij 
moeten wel zeker zijn dat die correct, humaan en   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 6 
cette utilisation reste correcte, humaine et éthique.  
 ethisch wordt gebruikt.  
 
01.11   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Votre  réponse 
est inquiétante: si le logiciel a été utilisé de manière 
informelle, sous forme de test, la police a menti par 
deux fois à ce sujet et je comprends qu’elle l’ait fait, 
vu l’absence de base légale pour mettre en place ce 
système.  
 01.11   Nabil Bou kili (PVDA -PTB): Uw antwoord is 
zorgwekkend: als men die software bij wijze van 
test op een informele manier gebruikt heeft, heeft 
de politie daar tot twee keer toe over gelogen, en ik 
begrijp dat ze dat gedaan heeft, want er bestaat 
geen wettelijke gronds lag om dat systeem te 
implementeren.  
 
01.12   Eva Platteau (Ecolo -Groen): L'intelligence 
artificielle nous confronte à des questions éthiques. 
Le problème de l'intelligence artificielle sous -jacente 
de Clearview est qu'il s'agit d'un logiciel illégal et 
que la police ne dispose d'aucun cadre pour utiliser 
ce logiciel de reconnaissance faciale. Le groupe 
Ecolo -Groen a déjà plaidé, dans une résolution, 
pour un moratoire sur l'utilisation de ce type de 
logiciels pour les caméras de sécurité dans des 
lieux publ ics et privés, afin de donner le temps au 
Parlement de débattre du sujet. Concernant le  COC 
et l'enquête interne, nous sommes satisfaits que 
cela en soit resté aux faits cités.  
 01.12   Eva Platteau (Ecolo -Groen): Artificiële 
intelligentie stelt ons voor et hische vragen. Het 
probleem bij Clearview AI is dat het om illegale 
software gaat en dat de politie geen kader heeft om 
te werken met gezichtsherkenningssoftware. De 
Ecolo -Groenfractie heeft al eerder in een resolutie 
gepleit voor een moratorium op het geb ruik van 
dergelijke software voor veiligheidscamera's op 
openbare en private plaatsen, om zo het Parlement 
tijd te geven om hierover te debatteren. Wat het 
COC en het intern onderzoek betreft, zijn we blij dat 
het is gebleven bij de vernoemde feiten.  
 
01.13  Ortwin Depoortere (VB): Le European Data 
Protection Board, dont fait partie l'Autorité de 
protection des données, s'est clairement exprimé 
contre l'utilisation du logiciel de reconnaissance 
faciale. Je suis ravi qu'il n'y ait absolument aucun 
cadre lég al en Belgique. Un tel cadre doit d'abord 
être préparé de manière approfondie. Il faut 
toutefois permettre d'utiliser des moyens modernes, 
par exemple pour lutter contre les attaques ou 
menaces terroristes, sans pour autant évoluer vers 
une société Big Bro ther. 
 01.13   Ortwin Depoortere (VB): Het European 
Data Protection Board, waartoe ook de 
Gegevensbeschermingsautoriteit behoort, heeft zich 
manifest uitgesproken tegen het gebruik van de 
gezichtsherkenningssoftware. Ik ben blij dat dit in 
België absoluut g een wettelijk kader heeft. 
Allereerst moet zo een kader grondig worden 
voorbereid. Het moet wel mogelijk zijn om moderne 
middelen te gebruiken om bijvoorbeeld 
terroristische aanslagen of terreurdreigingen tegen 
te gaan, maar we mogen niet evolueren naar ee n 
bigbrothermaatschappij.  
 
01.14   Hervé Rigot (PS): Le groupe de travail 
annoncé par votre prédécesseur ne semble pas se 
concrétiser. En outre, la réponse des services de 
police ne correspond pas davantage à la réalité: 
formellement ou non, la police a b ien utilisé ce 
système. Il faut absolument éviter le recours à ce 
genre de logiciel par la police, de quelque manière 
que ce soit. S’il peut s’avérer utile à la protection de 
nos concitoyens, il faut définir un cadre d’utilisation. 
À cet égard, votre répon se me rassure.  
 
Nous devrons définir dans quel genre de société 
nous voulons vivre et trouver un savant équilibre 
entre les libertés individuelles et les impératifs de 
sécurité. Cette mission devra être confiée au 
Parlement.  
 01.14   Hervé Rigot (PS): De door uw voorganger 
aangekondigde werkgroep lijkt niet van de grond te 
komen. Het antwoord van de politiediensten stemt 
bovendien niet beter overeen met de realiteit: de 
politie heeft wel degelijk van dit systeem 
gebruikgemaakt, of het nu formeel geregel d was of 
niet. Men moet absoluut vermijden dat de politie 
dergelijke software aanwendt, op welke manier dan 
ook. Als dergelijke software toch nuttig zou blijken 
voor de bescherming van onze burgers, moet er 
een kader voor het gebruik ervan vastgelegd 
worde n. In dat verband stelt uw antwoord me 
gerust.  
 
We moeten bepalen in wat voor een samenleving 
we willen leven en een weldoordacht evenwicht 
vinden tussen individuele vrijheden en 
veiligheidsvereisten. Deze taak moet aan het 
Parlement toevertrouwd worden.  
 
L'incident est clos.  Het incident is gesloten.   CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 7 
  
02  Débat d'actualité: Violence sur le rail. 
la SPC" (55019685C)  
(55020223C)  
(55020562C)  
et Réformes institutionnelles) sur "Les 
agressions visant des collaborateurs de la 
SNCB" (55020664C)  
chemins de fer" (55021398C)  
réseau ferroviaire belge" (55021551C)  
 02 Actualiteitsdeba t: Geweld op het spoor. 
- Mélissa Hanus aan Annelies Verlinden 
de SPC" (55019685C)  
- Josy Arens aan Annelies  Verlinden 
- Kim Buyst aan Annelies Verlinden 
spoormed ewerkers" (55020562C)  
- Frank Troosters aan Annelies Verlinden 
spoormedewerkers" (55020664C)  
spoorwegnet" (55021398C)  
Belgische spoornet" (55021551C)  
 
02.01   Josy Arens (cdH): Je suis interpellé par les 
commissaires divisionnaires de la province de 
Luxembourg concernant leur rôle plus important 
dans des problèmes du ressort de la Police des 
chemins de fer (SPC), qui ne compte plus que deux 
membres. Vu le défaut de personnel, le centre de 
communication  111 fait appel aux zones de police 
en cas de problème sur le rail. La police locale n'est 
pas assez nombreuse ou formée pour intervenir sur 
les voies, dont le risque implique la nécessité d'une 
formation et de brevets. Ils interviennent à leurs 
risques et  périls lors de certains faits graves au 
détriment de leurs autres missions.  
 
Confirmez -vous que la province de Luxembourg 
n'aura bientôt plus de Police des chemins de fer? 
Les zones de police demandent que la SPC  Liège 
envoie des renforts et un renfor cement en effectifs 
formés pour assumer ces nouvelles responsabilités.  
 
Que répondez -vous à cette demande importante et 
urgente? Travaillez -vous avec le ministre de la 
Mobilité? Hier, je lui ai demandé de verser des 02.01   Josy Arens (cdH): De hoofdcommissarissen 
van de provincie Luxemburg hebben zich tot mij 
gewend in verband met de grotere rol die hun 
toebedeeld wordt bij problemen die onder de 
bevoegdheid van de Spoorwegpolitie (SPC) valle n. 
In de genoemde provincie telt de SPC nog slechts 
twee personeelsleden. Gelet op het 
personeelstekort doet het 
communicatiecentrum  111 bij problemen op het 
spoor een beroep op de politiezones. De lokale 
politie telt niet genoeg manschappen en is niet 
voldoende opgeleid voor interventies op het spoor, 
waarvoor er gezien het risico een opleiding en 
brevetten vereist zijn. In geval van bepaalde 
ernstige feiten komen de agenten van de lokale 
politie op eigen risico in actie, ten koste van hun 
andere opdrachte n.  
 
Bevestigt u dat er in de provincie Luxemburg weldra 
geen Spoorwegpolitie meer zal zijn? De politiezones 
vragen dat de SPC Luik versterking stuurt en dat er 
meer manschappen opgeleid worden opdat ze deze 
nieuwe verantwoordelijkheid zouden kunnen 
opneme n.  
 
Wat is uw antwoord op deze belangrijke en 
dringende vraag? Werkt u samen met de minister 
van Mobiliteit? Ik heb hem gisteren gevraagd om   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 8 
dotations aux zones de police pour ces missions 
sur les rails.  
 voor deze opdrachten op het spoor dotaties uit te 
keren aan de politiezones.  
 
02.02   Kim Buyst (Ecolo -Groen): Ce t été, les 
syndicats des cheminots ont à nouveau signalé des 
cas d'agressions contre des collaborateurs de 
Securail. Si nous voulons accroître l'attractivité du 
train, chacun doit s'y sentir en sécurité.  
 
Quelles mesures le gouvernement va -t-il prendre 
pour protéger le personnel de nos sociétés de 
transports en commun? Les éléments de la 
circulaire du ministre Duquesne de 2002 sont -ils 
toujours d'actualité? Pourquoi n'y a -t-il plus de 
permanence de la Police des chemins de fer dans 
les dix gares à risque? C omment la ministre va -t-
elle remédier à ce problème? Quels principes vont 
sous -tendre la réforme de la Police des chemins de 
fer qui est envisagée? Comment la SNCB sera -t-
elle impliquée dans cette démarche?  
 02.02   Kim Buyst (Ecolo -Groen): Afgelopen zomer 
hebben de spoorbonden opnieuw agressiegevallen 
tegen Securailmedewerkers gemeld. Als we de trein 
aantrekkelijker willen maken, moeten de mensen 
zich veilig voelen.  
 
Welke stappen zal de regering nemen om het 
personeel van onze 
openbaarvervoersmaatschappije n te beschermen? 
Gelden de afspraken uit de rondzendbrief van 2002 
van minister Duquesne nog steeds? Waarom is er 
niet langer een permanentie van de Spoorwegpolitie 
in de tien risicostations? Hoe zal de minister dat 
verhelpen? Welke principes zullen centra al staan bij 
de voorgenomen hervorming van de 
Spoorwegpolitie? Hoe wordt de NMBS daarbij 
betrokken?  
 
02.03   Frank Troosters (VB): Le Vlaams Belang a 
toujours été un précurseur de la lutte contre la 
criminalité et la violence. Je me félicite dès lors que 
nous puissions mener ce débat avec plusieurs 
partis.  
 02.03   Frank Troosters (VB): In de aanpak van 
criminaliteit en geweld is Vlaams Belang altijd een 
voortrekker geweest. Ik ben dan ook blij dat wij dit 
debat met verschillende partijen kunnen voeren.  
 
Étant donné que la Police des chemins de fer relève 
des compétences de la ministre, celle -ci a 
également un rôle majeur à jouer dans cette 
problématique. Par exemple, on ne parvient pas à 
pourvoir les places vacantes des cadres proposés. 
Comment l'expliquer?  Quelles mesures le ministre 
prendra -t-il? Dans quel délai? Disposez -vous des 
moyens nécessaires? Disposer d'un effectif complet 
suffira -t-il à maîtriser la violence dans les trains?  
 Aangezien de minister bevoegd is voor de 
Spoorwegpolitie, heeft zij in d eze problematiek ook 
een belangrijke rol te spelen. Zo raken de 
vooropgestelde personeelsformaties maar niet 
ingevuld. Hoe komt dat? Welke maatregelen zal de 
minister nemen? Tegen wanneer? Zijn de nodige 
middelen voorhanden? Zal een volledige 
personeelsbez etting volstaan om het geweld op het 
spoor onder controle te krijgen?  
 
02.04   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Le personnel de 
la SNCB est régulièrement confronté à des 
agressions et des comportements inappropriés. Il 
faut assurer sa sécurité et celle des navett eurs, 
mais les moyens accordés aux services ne suffisent 
pas. Securail et la Police des chemins de fer 
manquent de personnel. Dans la province du 
Luxembourg, ce service compte trois agents, qui ne 
seront pas remplacés à leur retraite! Les moyens 
sont struc turellement insuffisants. Les recrutements 
sont réservés aux postes -mère au détriment des 
autres gares.  
 
Le ministre Jambon envisageait de limiter les 
missions de la Police des chemins de fer à 
l'intervention sur les quais et dans les trains et de 
laisse r les gares aux zones de police locale, ce qui 
n'a pas de sens.  
 
Que prévoyez -vous pour améliorer la sécurité sur le 02.04   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Het personeel 
van de NMBS wordt regelmatig met agressie en 
ongepast gedrag geconfronteerd. De veiligheid van 
het perso neel en van de pendelaars moet 
gewaarborgd worden, maar de middelen die voor 
de bevoegde diensten uitgetrokken worden, 
volstaan niet. Securail en de Spoorwegpolitie 
kampen met een personeelstekort. In de provincie 
Luxemburg telt die dienst drie agenten, di e niet 
vervangen zullen worden wanneer ze met pensioen 
gaan! De middelen zijn structureel ontoereikend. 
Enkel voor de grote posten wordt er personeel 
aangeworven, ten koste van de andere stations.  
 
Voormalig minister Jambon was van plan om de 
opdrachten va n de Spoorwegpolitie te beperken tot 
interventies op de perrons en in de treinen en de 
lokale politiezones voor de stations te laten instaan, 
wat onzinnig is.  
 
Wat zult u doen om de veiligheid op het spoor te  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 9 
rail? Vous concertez -vous avec M.  Gilkinet? Des 
engagements sont -ils prévus dans la Police des 
chemins de fer? Combien et dans quels postes ? 
Poursuivrez -vous le projet de M.  Jambon? 
Comment voyez -vous l'avenir de la Police des 
chemins de fer?  
 verbeteren? Pleegt u daarover overleg met minis ter 
Gilkinet? Staan er bij de Spoorwegpolitie 
aanwervingen op stapel? Hoeveel en op welke 
posten? Zult u de plannen van de heer  Jambon 
verder uitvoeren? Hoe ziet u de toekomst van de 
Spoorwegpolitie?  
 
02.05   Julie Chanson (Ecolo -Groen): Le personnel 
de la SNCB subit régulièrement des agressions. Il 
faut assurer la sécurité du personnel et des 
navetteurs, mais les moyens des services 
compétents sont insuffisants, à cause d’un manque 
structurel criant de personnel chez Securail et à la 
Police des chemins de  fer. Le ministre Jambon 
envisageait de réduire les missions de la police des 
chemins de fer et de laisser la surveillance des 
gares à la police locale.  
 
Des recrutements sont -ils prévus pour renforcer les 
équipes Sécurail? Des discussions sont -elles en 
cours pour améliorer la sécurité dans les gares et 
les trains? Collaborez -vous avec le ministre de la 
Mobilité? Quelles sont vos intentions concernant les 
missions de la Police des chemins de fer? Quelles 
suites comptez -vous donner à la politique de votre 
prédécesseur?  
 02.05   Julie Chanson (Ecolo -Groen): Het 
personeel van de NMBS wordt regelmatig het 
slachtoffer van agressie. De veiligheid van het 
personeel en van de reizigers moet gewaarborgd 
worden, maar de middelen van de bevoegde 
diensten zijn ontoerei kend door een nijpend 
structureel personeelstekort bij Securail en bij de 
Spoorwegpolitie. Voormalig minister Jambon was 
van plan om het takenpakket van de 
Spoorwegpolitie te beperken en de lokale 
politiezones voor het toezicht in de stations te laten 
instaan.  
 
Staan er aanwervingen op stapel om de 
Securailteams te versterken? Zijn er besprekingen 
aan de gang om de veiligheid in de stations en in de 
treinen te verbeteren? Werkt u samen met de 
minister van Mobiliteit? Wat zijn uw plannen in 
verband met de o pdrachten van de 
Spoorwegpolitie? Op welke manier zult u het beleid 
van uw voorganger al dan niet voortzetten?  
 
02.06   Sigrid Goethals (N-VA): Comment la 
ministre se positionne -t-elle face aux matraques 
télescopiques, point soulevé par les syndicats?  
 02.06  Sigrid Goethals (N-VA): Hoe staat de 
minister tegenover telescopische wapenstokken, 
een punt dat is aangehaald door de vakbonden?  
 
02.07   Kris Verduyckt (Vooruit): Les syndicats ont 
souligné que la présence trop limitée de la Police 
des chemins de fe r posait réellement problème. Ils 
demandent, à raison, que cette présence soit à 
nouveau renforcée. D'autre part, ils indiquent 
également qu'il y a peu de personnel visible.  
 
Comment la ministre se positionne -t-elle face à tout 
cela? Quelle est son expéri ence de la collaboration 
avec la police locale, qui ne serait pas optimale?  
 02.07   Kris Verduyckt (Vooruit): De vakbonden 
hebben erop gewezen dat de te beperkte 
aanwezigheid van de Spoorwegpolitie een echt 
probleem is. Terecht wordt gevraagd om die 
aanwez igheid weer te versterken. Anderzijds wordt 
ook gewezen op het feit dat er weinig zichtbaar 
personeel is.  
 
Hoe staat de minister tegenover dit alles? Hoe 
ervaart zij de samenwerking met de lokale politie, 
die niet optimaal zou verlopen?  
 
02.08   Annelies V erlinden , ministre (en français) : 
La spécialisation de la Police des chemins de fer 
vise à augmenter la présence et la visibilité policière 
dans les trains et sur les infrastructures ferroviaires 
pour les phénomènes supralocaux. Elle collabore 
avec la poli ce fédérale et la Commission 
permanente de la police locale depuis  décembre 
2018.  
 02.08  Minister Annelies Verlinden (Frans) : De 
specialisatie van de Spoorwegpolitie is erop gericht 
de aanwezigheid en zichtbaarheid van de politie in 
de trein en de spoorinf rastructuur bij bovenlokale 
incidenten te verhogen. Ze werkt sinds  december 
2018 samen met de federale politie en de Vaste 
Commissie van de Lokale Politie.  
 
(En néerlandais)  Un accord sur une répartition plus 
claire des tâches entre la police fédérale et la police 
locale est en cours d'élaboration. La SNCB reste 
évidemment un partenaire privilégié, tout comme (Nederlands)  Momenteel werkt men aan een 
akkoord over een duidelijker taakverdeling tussen 
de federale en de lokale  politie. De NMBS blijft 
uiteraard een bevoorrechte partner, net als Infrabel   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 10 
Infrabel et la STIB à Bruxelles.  
 en de Brusselse MIVB.  
 
(En français)  La SPC Région Est (provinces de 
Liège, Luxembourg et Namur) continue d'assurer la 
fonction de police de base là où elle y est tenue. 
Dans la  province du Luxembourg, elle intervient sur 
les faits et répond par des actions ciblées. Ses 
équipes couvrent l'ensemble du territoire provincial 
en adaptant leurs horaires, et se centrent sur les 
points sensibles du réseau ferroviaire en 
concertation ave c les chefs de zones. L'objectif à 
terme est d'accroître leur flexibilité d'action.  
 
Les actions ciblées sont en phase de préparation 
sous l'égide du directeur -coordinateur du 
Luxembourg. La SPC participera à l'effort général 
de sécurité. Elle vient de s 'engager dans un 
protocole de collaboration entre police fédérale et 
locale pour la sécurisation des passages à niveau.  
 (Frans)  De SPC Région Est (provincies Luik, 
Luxemburg en Namen) blijft de basispolitiedienst 
verzekeren waar dat moet. In de provincie 
Luxemburg grijpt ze in als er zich feiten voordoen 
en reageert ze daarop met doelgerichte acties. De 
ploegen van die SPC bestrijken de volledige 
provincie door een aanpassing van hun 
werkroosters en concentreren zich, in samenspraak 
met de zonechefs, op de  gevoelige punten van het 
spoorwegnet. Op termijn is het de bedoeling dat ze 
flexibeler kunnen optreden.  
 
Die doelgerichte acties worden momenteel 
voorbereid onder leiding van de directeur -
coördinator van Luxemburg. De SPC zal bijdragen 
tot de algemene ve iligheidsinspanning en heeft zich 
net aangesloten bij een samenwerkingsprotocol 
tussen de federale en lokale politie voor het 
beveiligen van de overwegen  
 
(En néerlandais)  La circulaire de 2002 est toujours 
applicable et la Police des chemins de fer conti nue 
à apporter son appui dans dix gares comme la 
circulaire le prévoit. Ce soutien est concrétisé par la 
présence d'équipes sur place pour réagir à des 
appels urgents ou pour garantir la sécurité des 
voyageurs durant des événements spéciaux.  
 
La Police d es chemins de fer est tout autant 
confrontée à des problèmes de recrutement que 
d'autres unités. Globalement, la situation s'est 
améliorée puisque nous sommes passés d'un taux 
de pénurie, en matière de personnel, de 21  % 
en septembre 2018 à 16  % en  septemb re 2021. De 
nombreux efforts sont mis en œuvre pour 
promouvoir les carrières. Ainsi, en 2020 et 2021, 
l'unité s'est particulièrement concentrée sur les 
recrutements par mobilité et sur les engagements 
par le biais de la circulaire GPI  73. Depuis 2019, la 
direction organise des sessions de sensibilisation 
dans les écoles provinciales. Ces événements 
entraînent un intérêt accru pour cette filière. Mais il 
est certain qu'il faudra du temps pour disposer à 
nouveau d'effectifs suffisants.  
 (Nederlands)  De rondze ndbrief van 2002 geldt nog 
steeds en de Spoorwegpolitie blijft versterkte steun 
verlenen in tien stations, zoals dat ook staat 
omschreven in de brief. Die steun wordt verleend 
door ploegen ter plaatse om te reageren op 
dringende oproepen of om de veilighei d van 
reizigers te garanderen tijdens speciale 
evenementen.  
 
De aanwervingen bij de Spoorwegpolitie verlopen 
even moeilijk als elders. Het totale tekort is wel 
gedaald van 21  % in  september 2018 tot 16  % 
in september 2021. Er wordt veel gedaan om 
loopbanen  te promoten. Zo had de eenheid in de 
loop van 2020 en 2021 extra aandacht voor 
aanwervingen via mobiliteit en via de rondzendbrief 
GPI 73. De directie organiseert sinds 2019 
sensibiliseringssessies in de provinciale scholen, 
wat meer interesse oplevert. M aar uiteraard vergt 
de inhaalbeweging tijd.  
 
(En français)  Assurer la sécurité sur le domaine 
ferroviaire est une mission principale mais non 
exclusive de la Police des chemins de fer. Le 
service de sécurité de la SNCB y participe. Ces 
deux services colla borent en permanence.  
 (Frans)  De veiligheid op het spoorwegdomein 
verzekeren is een van de belangrijkste taken van de 
Spoorwegpolitie, maar zij staat daar niet alleen voor 
in. De veiligheidsdienst van de NMBS werkt daar 
ook aan mee. Deze twee diensten wer ken 
voortdurend samen.  
 
(En néerlandais)  Le recrutement de personnel 
supplémentaire pour Securail ne relève pas de ma 
compétence.  (Nederlands)  De aanwerving van bijkomend 
personeel voor Securail valt niet onder mijn 
bevoegdheid.   CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 11 
 
La matraque télescopique fait partie de 
l'équipement de base, également de celle de la 
Police des chemins de fer. Les entrep rises privées 
comme Securail n'en ont pas. Je propose de 
discuter ce point plus tard  
  
De telescopische wapenstok is een onderdeel van 
de basisuitrusting, oo k van de Spoorwegpolitie. 
Privéfirma's als Securail hebben die niet. Ik stel 
voor om dit punt later te bespreken.  
 
02.09   Josy Arens (cdH): La Police des chemins 
de fer dans la province de Luxembourg ne compte 
plus que deux agents. Vu l'immensité du terri toire, 
nos polices locales sont régulièrement contactées 
pour agir sur les rails. Or, elles manquent déjà 
d'effectifs. Dans la zone à laquelle je participe au 
collège de police, nous payons des policiers sur 
budgets communaux. Pour la sécurité, il faut 
renforcer la police fédérale afin que des missions 
des polices locales lui reviennent. Je souhaiterais 
vous rencontrer avec des commissaires 
divisionnaires de ma province pour que vous vous 
rendiez compte de ce que nous vivons sur le 
terrain.  
 02.09   Josy Are ns (cdH): De Spoorwegpolitie in de 
provincie Luxemburg telt nog maar twee agenten. 
Gezien de uitgestrektheid van het grondgebied 
wordt onze lokale politie geregeld opgeroepen voor 
interventies op het spoor. Zij komt echter zelf al 
manschappen te kort. In d e zone waarvoor ik deel 
uitmaak van het politiecollege, betalen we de 
politieagenten met middelen uit de 
gemeentebegroting. Voor de veiligheid moet de 
federale politie versterkt worden, opdat er 
opdrachten van de lokale politie naar de federale 
politie doo rgeschoven zouden kunnen worden. Ik 
zou graag samen met de hoofdcommissarissen van 
mijn provincie een ontmoeting met u organiseren 
opdat u zelf zou kunnen vaststellen wat wij in de 
praktijk meemaken.  
 
02.10   Kim Buyst (Ecolo -Groen): Ces derniers 
temps, l e personnel en uniforme subit de 
nombreuses agressions et la ministre doit donc 
chercher des solutions. Je trouve frappant de 
constater qu'il y a toujours du renfort dans les dix 
gares à risques. Je pensais que la ministre avait un 
jour déclaré que la Poli ce des chemins de fer ne 
serait pas réformée, mais j'ai dû mal comprendre. Il 
est important de travailler au niveau de tous les 
maillons du processus, en collaboration avec les 
autres ministres compétents et en concertation 
avec les délégués du personnel.  
 02.10   Kim Buyst (Ecolo -Groen): De laatste tijd is 
er veel agressie tegenover mensen in uniform en de 
minister moet dus op zoek gaan naar oplossingen. 
Ik vind het opmerkelijk dat in die tien risicostations 
nog steeds versterking aanwezig is. Ik dacht dat de 
minister ooit had gezegd dat de Spoorwegpolitie 
niet zou worden hervormd, maar dat heb ik dus 
verkeerd begrepen. Het is belangrijk om met de 
andere bevoegde ministers werk te maken van alle 
schakels in het proces, in overleg met de 
personeelsvertegenwoo rdigers.  
 
02.11   Frank Troosters (VB): Viser une meilleure 
visibilité et consentir tous les efforts possibles, c'est 
déjà le discours tenu par les ministres précédents. Il 
faut également pouvoir réagir plus rapidement. Il y 
a, en outre, d'importantes diff érences nationales en 
termes d'occupation de la Police des chemins de 
fer. Le nombre d'actes criminels augmente 
indéniablement, avec également des agressions 
verbales et non verbales à l'encontre des 
accompagnateurs de train, du personnel de 
Securail, du p ersonnel sur les quais et des 
employés aux guichets. Sans parler des 
déplacements effectués sans titre de transport, du 
vandalisme, etc. Tous les chiffres évoluent 
négativement. Mon parti redemande à la ministre 
de procéder à de nouveaux engagements et de 
mettre en place des formations correctes.  
 02.11   Frank Troosters (VB): Een verhoogde 
zichtbaarheid nastreven en alle mogelijke 
inspanningen leveren, dat hoorden we van vorige 
ministers ook al. Er moet nog korter op de bal 
worden gespeeld. Qua bezetting va n de 
Spoorwegpolitie zijn er ook grote regionale 
verschillen. Het aantal criminele feiten stijgt 
onmiskenbaar, met ook meer verbale en non -
verbale agressie jegens treinbegeleiders, personeel 
van Securail, ander perronpersoneel en 
loketbedienden. Er is ook meer zwartrijden, 
vandalisme enzovoort. Alle cijfers gaan de 
verkeerde kant uit. Mijn partij vraagt de minister 
nogmaals om een tandje bij te steken met nieuwe 
aanwervingen en degelijke opleidingen.  
 
02.12   Nabil Boukili (PVDA -PTB): La Police des 
chemins de fer de la province de Luxembourg ne 
compte que trois agents qui ne seront pas 02.12   Nabil Boukili (PVDA -PTB): De 
Spoorwegpolitie van de provincie Luxemburg telt 
niet meer dan drie agenten, die niet vervangen   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 12 
remplacés à leur retraite. Il faut un changement de 
politique. Que la police soit locale ou fédérale, les 
gens veulent être en sécurité. Vous devez mettre en 
place un plan eff icace, contrairement à votre 
prédécesseur qui a réalisé des économies 
structurelles. Il faut un investissement public pour 
garantir la sécurité des usagers.  
 zullen worden, wanneer ze met pensioen gaan. Er 
is een koerswijziging van het beleid nodig. 
Ongeacht of de politie onder het lokale of het 
federale gezag staat, de burgers willen veilig zijn. In 
tegenstelling tot uw voorgan ger, die structureel 
bespaard heeft, moet u een doelgericht plan 
uitrollen. Er zijn overheidsinvesteringen nodig om de 
veiligheid van de reizigers te garanderen.  
 
02.13   Julie Chanson (Ecolo -Groen): Vous devez 
entamer une concertation avec le ministre  Gilkinet 
et les acteurs de terrain pour dresser l'état des lieux 
des besoins.  
 
Le chiffre de 126  % de capacité pour Liège 
m'interpelle. La semaine dernière, en revenant 
d'une séance tardive, j'ai assisté à une agression 
dans le train et je n'ai pas trouvé d' aide. Aucun 
contrôleur ne s'est manifesté entre Bruxelles -
Central et Pepinster. À l'arrivée, il n'y avait pas de 
policier ou d'agent Securail car il était 22  h 00. La 
pleine capacité n'est peut -être pas bien répartie. 
Nous payons les conséquences d'une pol itique 
menée avant votre arrivée. Je sais que vous êtes 
consciente du problème. J'espère que vous ferez le 
nécessaire.  
 02.13   Julie Chanson (Ecolo -Groen): U moet 
besprekingen opstarten met minister Gilkinet en de 
actoren van het terrein om de behoeften in  kaart te 
brengen.  
 
Het cijfer van een capaciteit van 126  % in Luik vind 
ik opmerkelijk. Vorige week kwam ik terug van een 
late vergadering en was ik getuige van een geval 
van agressie in de trein. Ik heb geen hulp kunnen 
vinden. Geen spoor van een treinb egeleider tussen 
Brussel -Centraal en Pepinster. Bij aankomst was er 
geen politie - of Securailagent, want het was 
22.00  uur. De volledige capaciteit is misschien niet 
goed verdeeld. We betalen het gelag van een beleid 
van vóór uw aantreden. Ik weet dat u op  de hoogte 
bent van het probleem. Ik hoop dat u het nodige zult 
doen.  
 
L'incident est clos.  
 Het incident is gesloten.  
 
03 Débat d'actualité: Le recrutement de policiers. 
recrutement en 2021" (55021017C)  
- Tim Vandenput à Annelies Verlinden (Intérieur 
et Réformes institutionnelles) sur "Le nouveau 
concept de recrutement" (55021132C)  
(55021211C)  
d'aspirants à la po lice" (55021359C)  
Réformes institutionnelles) sur "Le problème de 
la diversité à la police" (55021360C)  
Réformes institutionnelles) sur "Des problèmes 
de ha rcèlement présumé lors de la formation des 
policiers" (55021361C)  
de recrutement de la police" (55021540C)  
renforcement du DPRS" (55021541C)  03 Actualiteitsdebat: Rekrutering Politie 
- Philippe Pivin aan Annelies Verlinden 
(55021017C)  
- Tim Vandenput aan Annelies Verlinden 
rekruteringsconcept" (55021132C)  
aanwervingsprocedures" (55021211C)  
- Bert Moyaers aan Annelies Verlinden 
aspiranten bij de politie" (55021359C)  
de politie" (55021360C)  
- Sigrid Goethals aan Annelies Verlinden 
(Binnenlandse Zaken en Institutionele  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 13 
 Hervormingen) over "De aanwervingscampagne 
van de politie" (55021540C)  
DPRS" (55021541C)  
 
03.01   Philippe Pivin (MR): Je vous ai déjà 
interpellée sur le manque d'effectif policier et votre 
détermination d'accompagner la police bruxelloise à 
la lumière du rôle in ternational et de capitale 
nationale de Bruxelles. Ceci requiert un soutien 
fédéral.  
 
Vous m'aviez dit qu'une attention était portée sur 
des agressions ciblées sur nos policiers, dans la 
zone de Bruxelles  Midi. Le 12  juillet, le service 
d'intervention de l a zone Bruxelles  Midi avait 
entamé une grève suite au manque de personnel et 
aux phénomènes connexes, comme le déséquilibre 
entre périodes de repos et de travail, la limitation 
des patrouilles d'intervention la nuit, etc.  
 
Les procédures de recrutement ont  été révisées et 
les chefs de corps pourront les intégrer avant le 
démarrage des formations. Mais il manque 
4 700 policiers dans le pays et il y a les départs à la 
retraite. Vous venez de lancer une campagne pour 
embaucher 3  000 policiers et CALog.  
 
Pouv ez-vous faire le point sur la situation à la fin 
d'une première année de législature?  
 
Confirmez -vous l'augmentation de burn -out dans 
certaines zones notamment en Région  bruxelloise?  
 03.01   Philippe Pivin (MR): Ik heb u al vragen 
gesteld over het personee lstekort bij de politie en 
uw vastberadenheid om de Brusselse politie te 
begeleiden gelet op de rol van Brussel als zetel van 
internationale instellingen en als hoofdstad van 
België. Daarvoor is federale steun nodig.  
 
U hebt me gezegd dat er aandacht beste ed werd 
aan de doelgerichte aanvallen tegen onze 
politieagenten in de Brusselse politiezone Zuid. Op 
12 juli is de interventiedienst van de zone Zuid in 
staking gegaan om te protesteren tegen het 
personeelstekort en de neveneffecten daarvan, 
zoals het vers toorde evenwicht tussen werk - en 
rusttijden, de beperkte patrouilles 's nachts enz.  
 
De aanwervingsprocedures werden herzien en de 
korpschefs zullen die kunnen integreren voor de 
opleidingen van start gaan. Er is in heel het land 
echter nog een tekort van 4.700  politieagenten en 
er zijn agenten die met pensioen gaan. U hebt 
onlangs een campagne gelanceerd om 
3.000  politieagenten en CALog -personeelsleden 
aan te werven.  
 
Wat is de stand van zaken aan het einde van het 
eerste jaar van deze zittingsperiode?  
 
Bevestigt u dat er in bepaalde zones, meer bepaald 
in het Brusselse Gewest, een toenemend aantal 
agenten uitvalt door burn -out?  
 
Quelle est l'évolution des demandes d'appui des 
zones locales, à Bruxelles et ailleurs, à la police 
fédérale?  
 
La révision du r ecrutement permet -elle un apport 
spécifique par la police fédérale aux zones locales? 
Quelle est son ampleur?  
 
Où en est le recrutement des premiers 
1 600 nouveaux policiers annoncés?  
 Welke evolutie is er merkbaar als het gaat over de 
aanvragen die de fed erale politie krijgt voor steun 
aan de lokale zones, in Brussel en elders?  
 
Kan de federale politie dankzij de herziene 
rekrutering specifieke ondersteuning bieden aan de 
lokale zones? Van welke omvang?  
 
Hoe staat het met de aangekondigde rekrutering 
van de eerste 1.600 nieuwe politieagenten?  
 
03.02   Tim Vandenput (Open Vld):  Dans son 
exposé d'orientation politique, la ministre 
ambitionnait le recrutement de 1  600 nouveaux 
collaborateurs. Ce nombre a quasiment doublé pour 
atteindre environ 3  000 membres d u personnel 
recrutés, tant civils qu'opérationnels. Ces 
recrutements sont nécessaires étant donné que 
plusieurs zones de police locales sont confrontées à 03.02   Tim Vandenput (Open Vld):  In haar 
beleidsverklaring had de minister de ambitie om 
1.600  nieuwe personeelsleden te werven. Dat wordt 
zo goed als verdubbeld tot bijna 3.000  wervingen 
van zowel burger - als operationeel personeel. Dat is 
noodzakelijk, want verschillende loka le politiezones 
kampen met zware tekorten. Hopelijk heeft de 
vernieuwde selectieprocedure hier een positieve   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 14 
une grave pénurie de personnel. J'espère que la 
nouvelle procédure de sélection aura un impact 
positi f sur ces recrutements.  
 
Quels sont les principaux changements dans la 
nouvelle procédure de sélection? Quelles épreuves 
sont-elles accessibles par voie électronique?  
 
Au terme de la première épreuve, les candidats 
doivent être informés de leur résultat da ns un délai 
de dix -huit semaines. Quel a été le délai moyen 
jusqu'à présent? Ce délai de dix -huit semaines 
pourrait -il encore être raccourci? Comment la 
collaboration entre les zones de police locales et les 
services fédéraux en matière de recrutement et d e 
sélection se déroulera -t-elle concrètement? Les 
zones locales seront -elles davantage associées à 
ce processus? Quelle forme concrète prendra la 
grande campagne de recrutement pour la police 
intégrée? Une estimation des coûts de cette 
campagne est -elle di sponible? Quand et comment 
l'évaluation se déroulera -t-elle?  
 
Pour 2021, l'ambition était de recruter 
1 600 inspecteurs. Jusqu'à présent, combien de 
candidats ont -ils entamé la formation de base et 
combien ont -ils déjà été recrutés?  
 invloed op.  
 
Wat zijn de belangrijkste veranderingen in de 
vernieuwde selectieprocedure? Welke tests kan 
men digitaal afleggen?  
 
Na de eerste tes t moet de kandidaat binnen de 
achttien weken zijn resultaat kennen. Wat was de 
gemiddelde tijd tot nu? Kunnen de achttien weken 
verder worden ingekort? Hoe zal de samenwerking 
tussen lokale politiezones en de federale diensten 
bij de werving en selectie co ncreet verlopen?  
Wordt de betrokkenheid van de lokale zones 
verhoogd? Hoe zal de grote rekruteringscampagne 
van de geïntegreerde politie concreet vorm krijgen? 
Is er een kostenraming van de campagne? 
Wanneer en hoe zal er geëvalueerd worden?  
 
De ambiti e voor 2021 was 1.600  inspecteurs 
werven. Hoeveel kandidaten hebben tot op heden 
de basisopleiding aangevat en hoeveel werden er 
reeds geworven?  
 
03.03   Julie Chanson (Ecolo -Groen): Il y a un an, 
vous annonciez votre ambition de recruter 
1 600 policiers.  
 
Peut-on passer certains tests de façon numérique? 
Avons -nous une évaluation de ceux -ci? Quelles 
modifications avez -vous apportées dans cette 
procédure de sélection? Comment les niveaux 
fédéral et local collaborent -ils lors de la sélection 
des candidats?  
 
Comment se matérialise la grande campagne de 
recrutement? Quels en sont l'agenda, les 
différentes phases et le coût?  
 
Où en est le recrutement et la sélection, ce qui nous 
permettrait de nous situer par rapport aux objectifs 
fixés?  
 03.03   Julie Chanson (Ecolo-Groen): Een jaar 
geleden verkondigde u dat u 1.600  politieagenten 
wilde rekruteren.  
 
Kunnen sommige tests digitaal afgelegd worden? Is 
er daarvan een evaluatie beschikbaar? Welke 
aanpassingen hebt u in die selectieprocedure 
doorgevoerd? Op welke manie r werken de federale 
en lokale politie samen bij de selectie van de 
kandidaten?  
 
Hoe krijgt de grote rekruteringscampagne concreet 
vorm? Wat is het tijdpad, welke verschillende fases 
zijn er hoeveel kost die campagne?  
 
Kunt u een stand van zaken geven van  de 
rekrutering en de selectie, zodat we een idee 
hebben van de weg die nog afgelegd moet worden 
om de vooropgestelde doelen te bereiken?  
 
03.04   Bert Moyaers (Vooruit): En avril dernier, le 
ministre a confirmé qu'il était prévu de mettre en 
œuvre le nouv eau modèle de recrutement, qui 
devrait permettre d'engager 1  600 inspecteurs. La 
nouvelle procédure de sélection n'ayant pas encore 
été activée, c'est toutefois l'ancienne procédure qui 
a été suivie. Dans le cadre du nouveau modèle de 
sélection, certaines épreuves sont supprimées et 
les zones de police ou la police fédérale peuvent 
sélectionner des candidats à partir d'un pool de 03.04   Bert Moyaers (Vooruit): In  april bevestigde 
de minister dat het nieuwe rekruteringsconcept, dat 
moest toelaten om 1.600  inspecteurs aan te 
werven, op schema zat. Dat gebeurde evenwel 
onder de oude procedure aangezien de nieuwe 
selectieprocedure nog moest worden geactiveerd. 
In het nieuwe selectieconcept worden sommige 
proeven afgeschaft en kunnen de pol itiezones of de 
federale politie geslaagde kandidaten selecteren uit 
een pool van aspiranten met de vereiste  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 15 
candidats possédant les compétences requises. 
Quand le modèle de recrutement fédéral a -t-il 
vraiment débuté? Cette année -ci, comb ien de 
candidats relèvent -ils encore de l'ancien modèle et 
combien relèvent -ils du nouveau modèle? 
Comment le ministre évalue -t-il le nouveau modèle?  
 
En outre, un groupe de travail examine des 
propositions visant à renforcer la diversité des 
personnes rec rutées ainsi que la façon d'intégrer ce 
principe dans le nouveau modèle de recrutement. 
Ces travaux ont -ils déjà été réalisés? A -t-on une 
idée précise du degré de diversité au sein des 
forces de police? Un candidat d'origine marocaine 
m'a informé du fait q u'il avait souvent été soumis à 
un traitement inéquitable lors de sa formation. Il 
aurait en outre été victime de petites brimades 
teintées de discrimination, voire de racisme. 
J'ignore si ces faits sont exacts, mais il est clair qu'il 
y a encore beaucoup à faire pour trouver davantage 
de soutien en faveur d'une diversité accrue au sein 
des forces de police. Comment le ministre compte -
t-il s'attaquer?  
 competenties. Wanneer ging het federale 
rekruteringsconcept werkelijk van start? Hoeveel 
aspiranten vallen dit jaar nog onder het oude en 
hoeveel o nder het nieuwe concept? Hoe evalueert 
de minister het nieuwe concept?  
 
Daarnaast buigt een werkgroep zich over 
voorstellen met het oog op meer diversiteit bij 
rekruten en hoe dit kan worden ingepast in het 
nieuwe rekruteringsconcept. Is dat al gebeurd? I s er 
een goed zicht op de diversiteit binnen het 
politiekorps? Ik heb ook een getuigenis ontvangen 
van een aspirant van Marokkaanse origine die vindt 
dat hij tijdens zijn opleiding vaak ongelijk werd 
behandeld en het slachtoffer was van kleine 
pesterijen m et een geurtje van discriminatie of zelfs 
racisme. Ik weet niet of de feiten kloppen, maar er 
is duidelijk nog werk aan de winkel om een 
draagvlak voor meer diversiteit binnen het korps te 
vinden. Hoe wil de minister dit aanpakken?  
 
03.05  Sigrid Goethals (N-VA): Les zones de police 
situées dans la périphérie flamande sont 
confrontées depuis longtemps à un manque 
structurel de personnel. Il arrive même qu'elles ne 
puissent exercer leurs fonctions correctement. Les 
campagnes en cours sont donc extrêmement 
importantes. Quels efforts la ministre peut -elle 
encore fournir? Est -il opportun que le service 
Recrutement et Sélection soutienne également les 
campagnes régionales des zones de police?  
 
Le manque de personnel au sein du service 
Recrutement et Sélection ral longe 
considérablement les délais de traitement à l'heure 
actuelle. La pénurie de psychologues, en particulier, 
constitue un obstacle majeur. Comment se déroule 
la recherche de ces profils? Comment réduire 
davantage le délai de traitement? La pandémie de 
coronavirus a -t-elle encore des répercussions? La 
numérisation des services a -t-elle suffisamment 
progressé?  
 03.05   Sigrid Goethals (N-VA): De politiezones in 
de Vlaamse Rand hebben al lang te maken met 
structurele personeelstekorten. Soms kunnen ze 
hun ta ken zelfs niet naar behoren uitvoeren. De 
lopende campagnes zijn dan ook ontzettend 
belangrijk. Welke inspanningen kan de minister nog 
doen? Is het opportuun dat de dienst Rekrutering en 
Selectie ook regionale campagnes van politiezones 
zelf ondersteunt?  
 
Wegens een personeelstekort bij de dienst 
Rekrutering en Selectie zijn de doorlooptijden 
tegenwoordig ontzettend lang. Vooral het tekort aan 
psychologen is een knelpunt. Hoe staat het met de 
zoektocht naar die profielen? Hoe kan de 
doorlooptijd nog verkor t worden? Heeft de 
coronapandemie nog een impact? Staat de 
digitalisering al voldoende ver?  
 
03.06   Franky Demon (CD&V): Je fais miennes les 
questions de mes collègues. Il s'agit d'un des défis 
les plus importants du gouvernement. Nous nous 
félicitons dès  lors que la ministre s'implique dans ce 
dossier.  
 
La ministre peut -elle expliquer pourquoi la sélection 
est devenue plus efficace? Les délais peuvent -ils 
encore être réduits? Quelles épreuves se déroulent 
désormais sur support numérique? L'objectif de 
1 600 inspecteurs sera -t-il atteint? Observe -t-on 
déjà les effets de la récente campagne de 03.06   Franky Demon (CD&V): Ik sluit me aan bij 
de vragen. Dit is een van de belangrijkste 
uitdagingen van de regering. We zijn dan ook blij 
dat de minis ter hier haar schouders onder zet.  
 
Kan de minister verduidelijken waarom de selectie 
efficiënter is geworden? Kan de doorlooptijd nog 
verkort worden? Welke proeven werden 
gedigitaliseerd? Zal het streefcijfer van 
1.600  inspecteurs gehaald worden? Zijn er  al 
effecten merkbaar van de recente   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 16 
recrutement?  
 rekruteringscampagne?  
 
03.07   Josy Arens (cdH): Une des difficultés pour 
recruter des jeunes dans la zone frontalière avec le 
Grand -Duché de Luxembourg est le coût du 
logement dans la région.  
 
À la manière des caserne s de gendarmerie dans le 
passé, ne faudrait -il pas recréer des logements de 
service pour les policiers afin de les attirer vers les 
zones où le logement est coûteux?  
 03.07   Josy Arens (cdH): Een van de 
moeilijkheden om jongeren te rekruteren in de zone 
die grenst aan het Groothertogdom Luxemburg, 
houdt verband met de kosten voor huisvesting in de 
regio.  
 
Moeten we niet opnieuw dienstwoningen inrichten 
voor politieagenten, zoals men dat vroeger deed in 
rijkswachtkazernes, zodat ze bereid zijn om aan de 
slag te gaan in zones waar de huisvesting duur is?  
 
03.08   Annelies Verlinden , ministre (en français) : 
Monsieur  Pivin, le mouvement du service 
intervention du 12  juillet dernier faisait suite à un 
changement d'horaire adopté le 1er avril 2021. Ce 
mouvement s' est traduit par la remise de certificats 
médicaux.  
 
Au sein de la zone de police Bruxelles -Midi, les 
absences pour raisons médicales sont en moyenne 
de 18,49  jours par membre du personnel en 2021.  
 
Les demandes d'appui sont introduites auprès de la 
police fédérale pour des événements spécifiques. 
De plus, les renforts demandés par la voie des 
directeurs -coordinateurs peuvent être composés de 
policiers issus de différentes zones de police et pas 
uniquement de la police fédérale.  
 
En termes de recrutement, la  police fédérale a 
organisé une journée d'information et de simulation 
de l'épreuve sportive. La zone de police Bruxelles -
Midi participera également à l'événement Young 
Talent in Action  qui se déroulera à Bruxelles au 
mois d'octobre. Un groupe de travail i ncluant un 
représentant de chaque zone de police bruxelloise 
et un représentant des services fédéraux sera créé 
afin de trouver des solutions pour augmenter le 
nombre de recrutements dans la Région de 
Bruxelles -Capitale.  
 
La police fédérale propose égalem ent un soutien à 
toutes les zones et services qui en font la demande, 
pour organiser des journées portes ouvertes ou tout 
autre événement. La police fédérale forme 
également des personnes de contact dans chaque 
zone de police afin de favoriser le recruteme nt. 
 03.08  Minister Annelies Verlinden (Frans) : 
Mijnheer  Pivin, de protestactie van de 
interventiedienst op 12  juli jongstleden was een 
reactie op een aanpassing van de dienstregeling, 
die op 1  april 2021 goedgekeurd werd. De actie 
hield in dat agenten zic h ziek meldden.  
 
In de politiezone Brussel Zuid bedragen de 
afwezigheden om medische redenen in 2021 
gemiddeld 18,49  dagen per personeelslid.  
 
De aanvragen om ondersteuning worden bij de 
federale politie ingediend voor specifieke 
evenementen. Voorts kunnen  de via de directeurs -
coördinatoren aangevraagde versterkingen bestaan 
uit politieagenten van verschillende politiezones en 
niet enkel van de federale politie.  
 
Wat de aanwerving betreft, heeft de federale politie 
een informatiedag georganiseerd met een s imulatie 
van de sporttest. De politiezone Brussel Zuid zal 
eveneens deelnemen aan het evenement Young 
Talent in Action , dat in  oktober in Brussel zal 
worden gehouden. Er zal een werkgroep opgericht 
worden met daarin een vertegenwoordiger van elke 
Brusselse  politiezone en een vertegenwoordiger 
van de federale diensten om oplossingen te vinden 
om het aantal aanwervingen in het Brusselse 
Gewest te verhogen.  
 
De federale politie biedt tevens steun aan alle zones 
en diensten die daarom vragen, voor het 
organiser en van opendeurdagen of om het even 
welk ander evenement. De federale politie leidt ook 
aanspreekpersonen in elke politiezone op om de 
aanwerving te stimuleren.  
 
(En néerlandais)  Pour les chiffres relatifs à l'appui 
structurel de la police fédérale, il e st recommandé 
d'introduire une question écrite.  
 
Le nouveau concept de recrutement est entré en 
vigueur le 14  septembre 2021. Avant cette date, 
5 805 candidats avaient déjà entamé la sélection 
cette année. Le nouveau concept a entre -temps été (Nederlands)  Voor de cijfers inzake de structurele 
steun voor de federale politie is een schriftelijke 
vraag aangewezen.  
 
Het nieuwe rekruteringsconcept ging in op 
14 september 2021. Voordien hadden dit jaar al 
5.805 kandidaten de sele ctie aangevat. Voor 
70 kandidaten werd intussen het nieuwe concept  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 17 
lancé pour 7 0 candidats.  
 
Je vous résume les principaux changements dans 
la nouvelle procédure de sélection. Il s'agit d'une 
procédure raccourcie. La procédure de sélection 
générale est clôturée dans les 18  semaines suivant 
le jour du premier test. Le service Recrutem ent et 
sélection de la police fédérale dresse une liste des 
candidats qui ont réussi et la remet à la zone de 
police ou au service fédéral.  
 
La responsabilité finale incombe au chef de corps 
ou au responsable.  
 
La zone ou l'unité choisit elle -même les cand idats 
qui conviennent au profil recherché par la zone de 
police ou le service fédéral.  
 
Le candidat entame sa formation sitôt qu'il est 
engagé par sa future zone ou son futur service. Il 
effectue également son stage.  
 
Une commission de moralité est mise su r pied, de 
même qu'un contrôle qualité. D'autres changements 
sont apportés en vue d'accroître la diversité et de 
permettre des adaptations pour les candidats 
présentant un trouble de l'apprentissage.  
 
Toutes les nouvelles épreuves pour les candidats 
se dér oulent en ligne, mais le test de personnalité, 
l'inventaire des schémas comportementaux, 
l'épreuve de jugement situationnel et le 
questionnaire de motivation sont réalisés à 
domicile, tandis que le test d'aptitudes cognitives se 
fait sur place.  
 
Jusqu'à l' entrée en vigueur du nouveau processus 
de sélection, la durée moyenne oscillait entre 11  et 
13 mois. Le nouveau concept permet de clôturer la 
procédure dans les 18  semaines suivant la 
première épreuve, à condition notamment que le 
dossier rentré par le can didat soit complet.  
 opgestart.  
 
Ik geef de belangrijkste veranderingen in de nieuwe 
selectieprocedure. Het gaat om een verkorte 
procedure. De algemene selectieprocedure wordt 
afgesloten binnen de 18  weken die volgen op de 
dag van de eerste test. De dienst Rekrutering en 
Selectie van de federale politie stelt een lijst op van 
de geslaagde kandidaten en bezorgt deze aan de 
de politiezone of de federale dienst.  
 
De korpschef of leidinggevende heeft de 
eindverantwo ordelijkheid.  
 
De zone of eenheid kiest zelf de kandidaten die 
passen bij het profiel dat de politiezone of de 
federale dienst zoekt.  
 
De kandidaat start zijn opleiding zodra hij door zijn 
toekomstige zone of dienst wordt geworven. 
Daarenboven vindt de st age daar ook plaats.  
 
Er wordt een moraliteitscommissie ingevoerd en er 
komt een kwaliteitscontrole. Daarnaast zijn er nog 
aanpassingen om de diversiteit te vergroten en 
aanpassingen voor kandidaten met een 
leerstoornis.  
 
Alle nieuwe proeven voor kandidate n verlopen 
online, maar de persoonlijkheidsproef, de inventaris 
van gedragsmatige patronen, de situationele 
beoordelingsproef en het invullen van de vragenlijst 
inzake motivatie worden thuis afgelegd en de 
cognitieve vaardigheidsproef ter plaatse.  
 
Tot v oor het nieuwe selectieproces lag de 
gemiddelde doorlooptijd tussen 11 en 13 maanden. 
Met het nieuwe concept kan dit worden afgesloten 
binnen de 18  weken die volgen op de eerste proef, 
op voorwaarde onder meer dat het dossier dat de 
kandidaat indiende voll edig is.  
 
Des campagnes de recrutement ont été lancées par 
le biais de nos propres canaux de communication et 
par celui de canaux externes. Pour les fonctions 
spécialisées, entre autres celles de commissaire et 
d'inspecteur principal avec une spécialisati on 
particulière, des campagnes seront lancées 
 
Actuellement, 1  261 candidats aspirants 
inspecteurs ont été invités à suivre la formation de 
base en 2021. Ce nombre comprend les aspirants 
en formation, les embrigadements d'octobre et 
de déce mbre, ainsi que les candidats recrutés qui 
ont déjà indiqué vouloir entamer leur formation cette 
année encore. Ces chiffres sont encore Er zijn rekruteringscampagnes opgestart via eigen 
mediakanalen en externe kanalen. Voor de 
gespecialiseerde functies van onder meer 
commissaris en hoofdinspecteur met bijzondere 
specialisatie worden simultane campagn es 
gelanceerd.  
 
Momenteel ligt het aantal kandidaat -aspirant -
inspecteurs dat werd uitgenodigd voor de 
basisopleiding in 2021, op 1.261. Dit aantal omvat 
de aspiranten in opleiding, de inlijvingen 
van oktober en  december en de gerekruteerde 
kandidaten die reeds aangaven nog dit jaar hun 
opleiding te willen aanvatten. De cijfers kunnen nog   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 18 
susceptibles d'évoluer, étant donné que certains 
candidats doivent encore indiquer où et quand ils 
souhaitent entamer la  formation de base et que 
certaines sélections sont toujours en cours. À 
l'heure actuelle, les prévisions de recrutement de 
1 600 nouveaux agents cette année devraient donc 
se voir confirmées.  
 
En ce qui concerne spécifiquement le Brabant 
flamand, une camp agne régionale a été lancée. La 
police fédérale y est activement associée par le 
biais de divers(e)s plateformes, évènements et 
journées d'information. Le Brabant flamand 
organise également un trajet de préparation destiné 
aux candidats externes. Une journ ée d'information 
sera organisée en  décembre 2021, en collaboration 
avec l'école de police PIVO. Les campagnes 
ciblées précédentes ont conduit à des améliorations 
notables.  
 
Les effets du nouveau concept ne pourront faire 
l'objet d'une première évaluation qu'au cours du 
premier trimestre 2022.  
 evolueren. Een aantal kandidaten moet nog 
aangeven waar en wanneer ze de basisopleiding 
willen aanvatten. Bovendien loopt nog een aantal 
selecties. De signalen vandaag om de gewenste 
1.600 nieuwe wervingen voor dit jaar te realiseren, 
zijn positief.  
 
Specifiek voor Vlaams -Brabant werd een regionale 
campagne opgestart. De federale politie is er bij 
verschillende platformen, evenementen en 
infodagen actief betrokken. Vanuit Vlaams -Brabant 
wordt ook een voorbereidingstraject voor externe 
kandidaten georganiseerd. Samen met politieschool 
PIVO zal een infodag georganiseerd worden 
in december 2021. De voorbije gerichte campagnes 
hebben zichtbare verbeteringen gebracht.  
 
De eff ecten van het nieuwe concept kunnen pas in 
het eerste trimester van 2022 voor het eerst 
geëvalueerd worden.  
 
2022 sera en tout cas une année de transition, 
notamment parce qu'il y a encore un flux sortant de 
candidats issus de l'ancien concept de sélectio n. La 
durée de traitement optimale ne pourra être 
entièrement évaluée qu'en  2023.  
 
La diversité reste également un point d'attention 
dans le cadre du nouveau concept. Le racisme ou 
la discrimination n'ont pas leur place au sein des 
services de police, lesq uels ont participé à 
l'élaboration du plan d'action interfédéral contre le 
racisme qui prévoit également des actions de 
prévention et de gestion du racisme sur le lieu de 
travail.  
 
Nous misons aussi proactivement sur la gestion de 
la diversité, thème repri s dans les formations aussi 
bien de base qu'avancées. Nous visons, en outre, à 
la promouvoir par le biais de campagnes de 
communication.  
 
Différentes zones ont lancé des campagnes. Ce 
n'est pas propre au nouveau concept. Auparavant, 
nous travaillions déjà avec différents gadgets et 
diverses méthodes de communication. Le fait que la 
spécificité des zones joue un rôle est positif. Nous 
devons examiner comment cette spécificité peut 
être conciliée au mieux avec l'harmonisation.  
 In elk geval zal 2022 een overg angsjaar zijn, onder 
meer omdat er nog een uitstroom is van kandidaten 
uit het oude concept. De optimale doorlooptijd zal 
pas in 2023 volledig kunnen worden geëvalueerd.  
 
Diversiteit is ook een aandachtspunt binnen het 
nieuwe selectieconcept. Er is binne n de 
politiediensten geen plaats voor racisme of 
discriminatie. De politiediensten hebben 
meegewerkt aan de opmaak van het interfederaal 
actieplan tegen racisme dat ook voorziet in acties 
om racisme op de werkvloer te voorkomen en aan 
te pakken.  
 
Er wordt  ook proactief ingezet op het omgaan met 
diversiteit. Het thema zit zowel in de basis - als de 
voortgezette opleidingen. Bovendien wordt via 
communicatiecampagnes gewerkt aan een groter 
draagvlak.  
 
Verschillende zones hebben campagnes gevoerd. 
Dat is niet eigen aan het nieuwe concept. Voordien 
werkte men ook al met verschillende gadgets en 
communicatiemethoden. Het is goed dat de 
eigenheid van de zones een rol kan spelen. We 
moeten bekijken hoe die eigenheid optimaal kan 
worden verzoend met harmonisatie.  
 
(En français)  Monsieur  Arens, j'ai bien noté votre 
demande concernant le recrutement dans la zone 
transfrontalière. Il faudrait peut -être réfléchir à une 
campagne spécifique.  
 (Frans)  Mijnheer Arens, ik heb uw verzoek met 
betrekking tot de rekrutering in h et grensgebied 
goed genoteerd. Misschien moet er nagedacht 
worden over een specifieke campagne.  
  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 19 
03.09   Philippe Pivin (MR): Le recrutement et la 
formation sont les nœuds du problème du mal -être 
policier. Il faut y être très attentif.  
 
Parmi les 4  700 policiers manquants à l'appel, il en 
manquerait environ 300 au niveau de la Direction 
de la sécurisation (DAB). Pour rappel, la DAB a été 
créée après les attentats pour soulager les 
militaires et sécuriser différents lieux du pays. 
L'absence de 300 membres de la DAB est donc 
préoccupante.  
 
J'espère sincèrement que les campagnes de 
communication et les journées portes ouvertes 
s'avèreront payantes.  
 03.09   Philippe Pivin (MR): De rekrutering en de 
opleiding vormen de hoofdoorzaak van het 
ongenoegen bij de pol itie. Men moet daar zeer goed 
over waken.  
 
Er is een tekort van 4.700  politieagenten, van wie 
ongeveer 300 bij de directie Beveiliging (DAB). Ter 
herinnering, de DAB werd opgericht na de 
aanslagen om de militairen te helpen bij de 
beveiliging van verschil lende plaatsen in ons land. 
Een tekort van 300 agenten bij de DAB is dus 
zorgwekkend.  
 
Ik hoop oprecht dat de communicatiecampagnes en 
de opendeurdagen vruchten zullen afwerpen.  
 
03.10   Tim Vandenput (Open Vld): Je crois 
fondamentalement à la nouvelle p rocédure de 
recrutement qui implique les zones de police locales 
et ne dure que quatre mois au lieu de onze à treize 
actuellement. Les zones de police locales, et tout 
particulièrement celles du Brabant flamand, sont 
confrontées à des pénuries de personnel  
considérables qui ne pourront pas être résorbées à 
court terme. Des campagnes locales seront mises 
sur pied dans le Brabant flamand. La ministre 
veillera -t-elle à ce que les zones connaissant les 
pénuries les plus fortes aient la priorité lors de 
l'affect ation des recrues ayant achevé leur 
formation? Notre province est en effet confrontée 
au problème de la mobilité. Les personnes 
préfèrent en effet travailler dans leur propre région. 
Les zones locales de la périphérie bruxelloise 
appliquent souvent des pla ns de désengagement, 
en ce sens que les missions de quartier sont 
délaissées pour donner la priorité aux interventions 
et à la circulation.  
 
Enfin, nous devons nous demander comment 
soutenir efficacement les zones locales dans 
l'attente de nouvelles recrue s. 
 03.10   Tim Vandenput (Open Vld): Ik geloof sterk 
in de nieuwe rekruteringsprocedure, waarbij de 
lokale politiezones worden betrokken en die slechts 
vier maanden duurt in plaats van elf tot dertien 
maanden nu. De lokale politiezones, met Vlaams -
Brabant op kop, kampen met enorme 
personeelstekorten, die niet zo snel zullen kunnen 
worden weggewerkt. In Vlaams -Brabant zullen 
lokale campagnes worden uitgerold. Zal de minister 
ervoor zorgen dat de zones met de grootste 
tekorten voorrang krijgen bij de toewijzi ng van de 
afgestudeerde rekruten? Onze provincie heeft 
immers te leiden onder het mobiliteitsaspect. 
Personen werken immers liever in hun eigen regio. 
In de lokale zones in de rand rond Brussel wordt er 
vaak gewerkt met afschakelplannen. Er wordt 
minder in gezet op wijkwerking: interventie en 
verkeer krijgen voorrang.  
 
Tot slot moeten we nagaan hoe we tot de komst 
van de nieuwe rekruten de lokale zones efficiënt 
kunnen ondersteunen.  
 
03.11   Julie Chanson (Ecolo -Groen): Madame la 
ministre, je vous soutie ns pleinement. Il fallait 
trouver des solutions pour rendre le métier de 
policier plus attractif. Nous avons encore du travail, 
mais j'ai le sentiment que nous atteindrons les 
objectifs fixés. Les signaux sont au vert et c'est 
réjouissant.  
 03.11   Julie C hanson (Ecolo -Groen): Minister, u 
hebt mijn gehele steun. We moesten oplossingen 
vinden om het politieberoep aantrekkelijker te 
maken. We hebben nog werk te doen maar ik heb 
het gevoel dat we de gestelde doelen zullen 
bereiken. De seinen staan op groen en dat is goed 
nieuws.  
 
03.12   Bert Moyaers (Vooruit): Il y a actuellement 
1 261 aspirants et nous espérons que ce nombre 
augmentera encore. Parmi les personnes 
participant à une procédure de sélection, à peine 
une sur cinq entame la formation. Le recrutemen t 
efficace et la motivation sont donc des facteurs 
essentiels.  03.12   Bert Moyaers (Vooruit): Er zijn vandaag 
1.261  aspiranten en hopelijk neemt dat aantal nog 
wat toe. Van wie deelneemt aan de 
selectieprocedure start slechts een op vijf met de 
opleiding . Goede rekrutering en motivering zijn dus 
belangrijk.  
 
 20 
 
03.13   Sigrid Goethals (N-VA): Il est positif que 
l'on dénombre 1  261 aspirants et je me réjouis 
également des efforts déployés par le Provinciaal 
Instituut voor Vorming en Opleiding (PIVO). 
Cependa nt, il faudra encore attendre un an et demi 
avant que ces aspirants soient opérationnels. Je 
suis d'accord avec la proposition d'accorder la 
priorité aux zones confrontées à un gros manque 
de personnel et de les désigner obligatoirement 
comme lieu d'affect ation des candidats qui doivent 
effectuer un stage.  
 03.13   Sigrid Goethals (N-VA): Het is positief dat 
er intussen 1.261  aspiranten zijn en ik ben ook blij 
met de extra inspanningen in het Provinciaal 
Instituut voor Vorming en Opleiding (PIVO). Het zal 
echter nog anderhalf jaar duren voor die mensen 
operationeel zijn. Ik ben het eens met het voorstel 
om zones met een groot tekort voorrang te geven 
en er kandidaten verplicht hun stage te laten lopen.  
 
03.14   Franky Demon (CD&V): Les candidats 
pourront re cevoir leur affectation dans un an et 
demi. Toutefois, il convient de considérer avec 
prudence l'idée d'affecter les candidats en priorité 
dans les zones déficitaires. Cela pourrait refroidir 
des personnes compétentes souhaitant travailler 
dans leur propre  région.  
 03.14   Franky Demon (CD&V): Binnen anderhalf 
jaar zullen de mensen kunnen worden ingezet. 
Enige voorzichtigheid is wel geboden bij het idee 
om mensen prioritair in te zetten in deficitaire zones. 
Bekwame mensen die in de eigen regio willen 
werken , kunnen daardoor worden afgeschrikt.  
 
Le président : La question n°  55019530C de 
Mme  de Laveleye est transformée en question 
écrite.  
 
De voorzitter : Vraag nr.  55019530C van 
mevrouw  de Laveleye wordt omgeze t in een 
schriftelijke vraag.  
 
04 Questions jointes de  
grève des pompiers" (55019577C)  
et Réformes institut ionnelles) sur "La 
suppression des gardes de 24 heures des 
pompiers" (55019923C)  
(55020023C)  
(55021298C)  
d'intervention incendie Rivierenland" 
(55021358C)  
 04 Samengevoegde vragen van  
de brandweerlieden" (55019577C)  
- Caroline Taquin aan Annelies Verlinden 
(55019923C)  
Rivierenland" (55021358C)  
 
04.01   Caroline Taquin (MR): Vous disiez vouloir 
supprimer les gardes de 24  heures des pompiers. 
Face à la grogne du terrain, ce projet est suspendu. 
Les représentants des pompiers disent que ces 
gardes permettent de mieux gérer les périodes de 04.01   Caroline Taquin (MR): U hebt gezegd dat u 
de 24  uurswachtdiensten bij de brandweer wilt 
afschaffen. Naar aanleiding van protest o p het 
terrein werd dat plan opgeschort. De 
vertegenwoordigers van de brandweerlieden  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 21 
repos, rendent les interventions plus performantes 
et offrent des moments pour les formations et 
l'instruction.  
 
Sur quoi vous êtes -vous basée pour supprimer ces 
gardes? Quels organismes ont -ils étudié la gestion 
de ces périodes et auprès de quelles zones de 
secours? Les résultats sont -ils disponibles? Quelles 
ont été les conce rtations avec les commandants de 
zone et les représentants des pompiers? Que 
communiquerez -vous aux zones de secours?  
 verklaren dat die wachtdiensten ervoor zorgen dat 
de rusttijden beter geregeld kunnen worden, 
waardoor de interventies efficiënter verlopen, en er 
tijd vrijkomt voor oplei dingen en trainingen.  
 
Op grond waarvan wilde u die wachtdiensten 
afschaffen? Welke instanties hebben de organisatie 
van die wachtdiensten onderzocht en in welke 
hulpverleningszones is dat gebeurd? Zijn de 
resultaten van die onderzoeken beschikbaar? In 
welke mate werd er overleg gepleegd met de 
zonecommandanten en de vertegenwoordigers van 
de brandweerlieden en hoe is dat verlopen? Wat 
zult u aan de hulpverleningszones meedelen?  
 
04.02   Julie Chanson (Ecolo -Groen): Où en est la 
suppression des gardes de 24 heures chez les 
pompiers? Avez -vous consulté les syndicats et les 
commandants de zone? Un horaire type 12 -
24 et 12-48 est -il étudié? Comment renforcerez -
vous les poursuites judiciaires lors d'agressions de 
pompiers? Quel est leur nombre en 2019, 2020 et  
2021? Comment aboutir à une tolérance zéro? En 
2019, 20  véhicules du SIAMU ont été attaqués. 
Comment réduire ces chiffres?  
 04.02   Julie Chanson (Ecolo -Groen): Hoe staat het 
met de afschaffing van de 24  urenshift bij de 
brandweer? Hebt u met de vakbonden  en de 
zonecommandanten overlegd? Wordt er 
een uurregeling van 12 -24 of 12 -48 overwogen? 
Hoe zult u ervoor zorgen dat agressie tegen 
brandweerlieden sneller gerechtelijk vervolgd 
wordt? Hoeveel gevallen van agressie tegen 
brandweerlieden waren er in 2019, 2020 en 2021? 
Hoe wilt u tot een zero tolerance komen? In 2019 
werden er twintig voertuigen van de DBDMH 
aangevallen. Hoe kunnen die cijfers naar beneden 
gebracht worden?  
 
04.03   Bert Moyaers (Vooruit): Lorsque des 
pompiers volontaires sont difficilement joignables, 
cela empêche parfois des postes d'intervenir. C'est 
pourquoi la zone de pompiers Rivierenland souhaite 
travailler avec des postes assurés à Malines, Heist -
op-den-Berg, Lier, Puurs et Boom. Un tel poste 
devrait pouvoir démarrer deux à cinq minut es après 
un appel urgent. Cela nécessiterait quelques 
adaptations, notamment une permanence plus 
réduite à la caserne de Malines.  
 
Les syndiqués ont profité du championnat de 
cyclisme pour exprimer leur mécontentement: ils 
avaient écrit "mauvaise gestion" en lettres rouges 
au moyen de lances à incendie sur la caserne de 
Nekkerhal. Le syndicat libéral SLPF a également 
remis un préavis de grève de 72  heures à partir du 
mercredi 29  septembre.  
 
Y a-t-il un manque criant de personnel opérationnel 
dans plusieurs zones? La sécurité des membres 
opérationnels et de la population est -elle, de ce fait, 
mise à mal? La ministre dispose -t-elle d'un plan 
d'approche pour veiller à ce que chaque zone de 
secours dispose de suffisamment de membres 
opérationnels? Comment la séc urité des citoyens 
est-elle garantie durant une période de grève?  
 04.03   Bert Moyaers (Vooruit): Wanneer 
brandweervrijwilligers moeilijk beschikbaar zijn, 
kunnen posten soms niet uitrukken. Daarom wil de 
brandweerzone Rivierenland met verzekerde 
posten we rken in Mechelen, Heist -op-den-Berg, 
Lier, Puurs en Boom. Na een dringende oproep zou 
zo'n post binnen de twee tot vijf minuten moeten 
kunnen uitrukken. Daarvoor zijn wel verschuivingen 
nodig, met onder meer een kleinere permanentie in 
de Mechelse kazerne.  
 
Vakbondsleden maakten van de doortocht van het 
WK wielrennen gebruik om hun onvrede kenbaar te 
maken: met brandweerslangen hadden ze in rode 
letters het woord 'wanbeleid' aangebracht op de 
kazerne aan de Nekkerhal. Ook heeft de liberale 
vakbond VSOA een stakingsaanzegging ingediend 
om vanaf woensdag 29  september 72  uur te staken.  
 
Is er in meerdere zones een dreigend tekort aan 
operationeel personeel? Komt de veiligheid van de 
operationele leden en de bevolking hierdoor in het 
gedrang? Heeft de minister e en plan van aanpak 
om ervoor te zorgen dat elke hulpverleningszone 
over voldoende operationele leden beschikt? Hoe 
wordt de veiligheid van de burgers gegarandeerd 
tijdens een stakingsperiode?  
 
04.04   Annelies Verlinden , ministre (en français) : 04.04  Minister Annelies Verlinden (Frans) : Er is   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 22 
Aucun proje t modifiant la loi sur le temps de travail 
n'est en préparation. Les postes de secours qui 
fonctionnent avec un régime de 24  h d'affilée 
peuvent poursuivre ainsi.  
 
J'avais annoncé vouloir une consultation. Le 7  juillet 
2021, je me suis entretenue avec les  syndicats des 
pompiers. Un communiqué de presse conjoint a 
annoncé la création d'un groupe de travail composé 
de représentants des syndicats, du SFP Stratégie et 
Appui, du SPF Santé publique, du SPF Emploi, 
Travail et Concertation sociale et du SPF Intéri eur. 
Sa mission est d'assurer le fonctionnement 
opérationnel des zones de secours, de garantir la 
sécurité et le bien -être du personnel et de veiller à 
la qualité des services. Également chargé de 
préparer l'avenir, il examinera si un régime de 
travail par  24 h est possible pour les services 
d'incendie et dans quelles conditions. Une première 
réunion s'est tenue le 22  septembre sous la 
présidence du directeur -général de la Sécurité 
civile. Les partenaires ont convenu de collecter des 
données pour la prochai ne, le 27  octobre.  
 
J'apporte mon soutien aux équipiers du SIAMU 
victimes d'agression. Je condamne fermement ces 
faits scandaleux. La politique criminelle relève du 
ministre de la Justice. J'encourage les zones de 
secours à se porter partie civile. Début  janvier, j'ai 
demandé au ministre de la Justice qu'un suivi 
rapide soit accordé aux poursuites judiciaires lors 
d'agressions de pompiers.  
 geen ontwerp tot wijziging van de wet op de 
arbeidstijd in de maak. De hulpposten die werken 
met een ononderbroken  uurregeling van 24  uur 
kunnen dat blijven doen.  
 
Ik had aangekondigd dat ik hierover wilde 
overleggen. Op 7  juli 2021 heb ik een onderhoud 
gehad met de vakbonden van de brandweer. In een 
gezamenlijk pers communiqué werd er 
aangekondigd dat er een werkgroep met 
vertegenwoordigers van de vakbonden, de FOD 
Beleid en Ondersteuning, de FOD 
Volksgezondheid, de FOD Werkgelegenheid, 
Arbeid en Sociaal Overleg en de FOD Binnenlandse 
Zaken opgericht zou worden. Deze werkgroep heeft 
als taak de operationele werking van de 
hulpverleningszones te verzekeren, de veiligheid en 
het welzijn van het personeel te waarborgen en toe 
te zien op de kwaliteit van de dienstverlening. De 
werkgroep moet eveneens de toekomst 
voorbereid en en zal in dat verband onderzoeken of 
en in welke omstandigheden een 
24 uurswerkregeling voor de brandweerdiensten 
mogelijk is. Op 22  september vond er een eerste 
vergadering plaats, die werd voorgezeten door de 
directeur -generaal van de Civiele Veilighe id. De 
partners zijn overeengekomen om tegen de 
volgende vergadering, die op 27  oktober gepland is, 
gegevens te verzamelen.  
 
Ik steun de leden van het DBDMH -team die het 
slachtoffer werden van agressie. Ik veroordeel die 
schandelijke feiten met klem. Het s trafbeleid valt 
onder de bevoegdheid van de minister van Justitie. 
Ik moedig de hulpverleningszones ertoe aan zich 
burgerlijke partij te stellen. Begin  januari heb ik de 
minister van Justitie gevraagd ervoor te zorgen dat 
er snel werk gemaakt wordt van ger echtelijke 
vervolging in geval van agressie tegen 
brandweerlieden.  
 
J’ai lancé la campagne "Respect mutuel" visant à 
renforcer les liens de confiance entre les citoyens et 
les professionnels de la sécurité, dont les pompiers. 
Nous tentons par des initiati ves de participation 
citoyenne de créer un dialogue et de renforcer la 
confiance. Une campagne interne à l’attention des 
agents opérationnels des zones de secours 
encourage les pompiers et les zones de secours à 
porter plainte après chaque incident. 
L’enre gistrement systématique des agressions 
permet d’obtenir une image claire du problème et 
d’élaborer des mesures préventives.  
 
J’ai invité les zones de secours à mettre en place Ik heb de campagne 'Wederzijds Respect' 
gelanceerd. Die campagne strekt ertoe de 
vertrouwensrelatie tussen burgers en beoefenaars 
van veiligheidsberoepen, onder meer 
brandweerlieden, te versterken . We proberen aan 
de hand van initiatieven voor burgerparticipatie een 
dialoog op gang te brengen en het vertrouwen te 
versterken. Via een interne campagne die gericht is 
op de operationele personeelsleden van de 
hulpverleningszones worden de brandweerlied en en 
de hulpverleningszones aangemoedigd om aangifte 
te doen van elk incident. Door de systematische 
registratie van de gevallen van agressie kan men 
het probleem duidelijk in kaart brengen en 
preventiemaatregelen uitwerken.  
 
Ik heb de hulpverleningszones  gevraagd werk te  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 23 
une politique de gestion des agressions. Mes 
services proposent des formation s aux pompiers 
pour leur apprendre à gérer une agression.  
 maken van een beleid voor de aanpak van 
agressie. Mijn diensten bieden opleidingen aan voor 
brandweerlieden om hun te leren omgaan met 
agressie.  
 
(En néerlandais)  La sécurité des habitants n'est pas 
compromise pour le moment si le perso nnel ne 
pouvait pas répondre aux appels de secours. 
J'attends les discussions entre le syndicat et la 
direction de la zone de secours qui auront lieu lors 
de la grève organisée par la zone de secours 
Rivierenland. Je suis convaincu que les mesures 
nécessai res sont prises dans la zone de secours 
pour garantir la sécurité des citoyens.  
 
L'un des principaux avantages de la réforme des 
services d'incendie réside précisément dans la 
possibilité d'effectuer également des interventions à 
partir du réseau de postes  grâce à l'augmentation 
d'échelle.  
 (Nederlands) De veiligheid van de inwoners komt 
vooralsnog niet in het gedrang doordat het 
personeel geen gevolg zou kunnen geven aan de 
hulpoproepen. Bij de staking in Rivierenland wacht 
ik de gesprekken af tussen de v akbond en het 
bestuur van de hulpverleningszone. Ik ben ervan 
overtuigd dat in de hulpverleningszone de nodige 
maatregelen worden getroffen om de veiligheid van 
de burgers te garanderen.  
 
Een van de belangrijkste voordelen van de 
brandweerhervorming is net  dat dankzij de 
schaalvergroting ook interventies mogelijk zijn 
vanuit het netwerk van posten.  
 
04.05   Caroline Taquin (MR): Je salue le travail 
accompli. J’aurais voulu connaître le calendrier de 
travail du groupe de concertation et la date pour 
laquelle  vous attendez des propositions sur les 
conditions de travail des zones.  
 04.05   Caroline Taquin (MR): Ik heb veel 
waardering voor het werk dat werd verricht. Kunt u 
mij het tijdpad voor de werkzaamheden van de 
overleggroep meedelen, alsook de datum tegen  
welke u voorstellen over de arbeidsomstandigheden 
in de zones verwacht?  
 
04.06   Julie Chanson (Ecolo -Groen): Je me réjouis 
de savoir que vous ne comptez pas supprimer les 
gardes de 24  heures et aussi de la concertation et 
du groupe de travail.  
 04.06   Julie Chanson (Ecolo -Groen): Ik ben blij dat 
u de 24  urenshifts niet wil afschaffen en ben ook 
tevreden met het overleg en met de werkgroep.  
 
05 Question de Servais Verherstraeten à Annelies 
de l'extrême droite" (55020009C)  
 05 Vraag van Servais Verherstraeten aan 
Annelies Verlinden (Binnenlandse Zaken en 
Institutionele Hervormingen) over "De toename 
van de rech ts-extremistische dreiging" 
(55020009C)  
 
05.01   Servais Verherstraeten (CD&V): Le rapport 
d'activités de l'OCAM met en garde contre une 
recrudescence de l'extrémisme de droite sur 
l'internet. Le Comité  R va dans le même sens dans 
son rapport puisqu'il y s uggère que le 
gouvernement et le Conseil national de sécurité 
indiquent plus clairement les accents prioritaires 
dans ce cadre et que l'extrémisme de droite soit 
défini.  
 
Quand la ministre pense -t-elle que le Plan  R 
actualisé sera achevé? Y mettra -t-on dav antage 
l'accent sur la lutte contre l'extrémisme de droite? 
Comment le gouvernement va -t-il s'attaquer à cette 
menace sur l'internet? Va -t-il miser sur une 
prévention accrue auprès des jeunes? Comment la 
ministre va -t-elle améliorer la collaboration entre la 05.01   Servais Verherstraeten (CD&V): Het 
activiteitenverslag van het OCAD waarschuwt voor 
de toename van rechts -extremisme op het internet. 
Ook het jaarrapport van het Comité  I wijst in die 
richting. Het Comité  I suggereert dat de regering en 
de Nationale Veiligheidsraad duidelijker moeten 
aangeven wat in dit kader prioritaire 
aandachtsvelden zijn en dat rechts -extremisme 
moet worden gedefinieer d. 
 
Wanneer denkt de minister het geactualiseerde  
Plan R te kunnen afronden? Krijgt de aanpak van 
rechts -extremisme daarin extra aandacht? Hoe zal 
de regering die dreiging op het internet aanpakken? 
Zet men in op extra preventie bij jongeren? Hoe zal 
de mi nister de samenwerking tussen politie, 
inlichtingendiensten en parketten verbeteren? Krijgt   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 24 
police, les services de renseignements et les 
parquets? L'extrémisme de droite sera -t-il défini 
dans la loi?  
 rechts -extremisme een wettelijke definitie?  
 
05.02   Annelies Verlinden , ministre (en 
néerlandais) : La note stratégique "Extrémisme et 
terrorisme", adoptée le 8  septembre dernier par le 
Comité de concertation, a mis à jour le Plan  R. 
Lorsque le plan a été adopté en 2015, la menace 
provenait principalement de l'extrémisme islamique. 
Désormais, la note stratégique couvre toutes les 
formes d'extrémisme et met l'accent s ur la 
prévention. Elle prévoit le suivi prioritaire de 
l'extrême droite, sous quelque forme que ce soit, 
ainsi qu'une coopération multidisciplinaire et 
transversale visant à minimiser les risques et à 
combattre les plus grandes dérives en la matière. 
C'est  l'axe le plus important de la lutte contre 
l'extrême droite en Belgique.  
 
Le caractère multidisciplinaire de cette approche 
implique que les mesures peuvent être proactives, 
préventives ou répressives ou viser la réinsertion 
sociale. La note stratégique prend en considération 
le problème des activités ou discours en ligne. À cet 
égard, nous pouvons toutefois coopérer avec les 
entreprises de réseaux sociaux en matière de 
gestion des algorithmes qui sont à la base du 
fonctionnement de ces réseaux. Nous pouv ons 
également recourir à la prévention primaire, 
éventuellement par l'intermédiaire de l'éducation 
aux médias et de la réflexion critique. Cette 
compétence relève des Communautés.  
 05.02  Minister Annelies Verlinden (Nederlands) : 
Het Plan  R is bijgewerkt do or de strategische nota 
Extremisme en Terrorisme die het Overlegcomité 
op 8 september heeft goedgekeurd. Toen het plan 
in 2015 werd aangenomen, ging de dreiging 
voornamelijk uit van islamitisch extremisme. De 
strategische nota dekt nu alle vormen van 
extre misme en ook wordt er meer ingezet op 
preventie. De prioritaire opvolging het rechts -
extremisme zit vervat in de strategische nota die, 
ongeacht het fenomeen, bepaalt hoe de diensten 
multidisciplinair en transversaal moeten 
samenwerken om de grootste uitwa ssen ter zake 
op te volgen en de risico's zo klein mogelijk te 
houden. Dit is de belangrijkste as in de bestrijding 
van het rechts -extremisme in België.  
 
De multidisciplinaire aanpak houdt in dat 
maatregelen zowel proactief, preventief als 
repressief kunne n zijn, of ook gericht op sociale re -
integratie. De strategische nota houdt rekening met 
de onlineproblematiek, maar hier kunnen we 
samenwerken met socialemediabedrijven in het 
kader van het beheer van de algoritmen die dit 
aansturen. We kunnen ook werken aan primaire 
preventie, eventueel via media -educatie, en kritisch 
denken. De bevoegdheid daarvoor ligt bij de 
Gemeenschappen.  
 
Le gouvernement fédéral mène aujourd'hui une 
politique plus stricte en matière de retrait de 
certains contenus sur internet. Grâ ce à la cellule i2 -
IRU, la police fédérale dispose d'un instrument pour 
détecter sur internet les contenus illégaux liés à de 
la propagande, au terrorisme, au radicalisme et à 
l'extrémisme violent, et pour en demander le retrait 
sur les différentes platefo rmes. La cellule effectue 
également des recherches sur les informations 
disponibles sur internet pour la police intégrée et 
des partenaires tels que les services de 
renseignement et la magistrature. L'OCAM utilise le 
statut de "propagandiste de haine" pour  désigner 
des personnes diffusant de la propagande 
extrémiste et terroriste sur les réseaux sociaux 
et/ou dans le monde physique. Les contacts 
sociaux et la dynamique de groupe continuent de 
jouer un rôle crucial dans la radicalisation.  
 
Via le suivi multi disciplinaire, tous les services 
impliqués tentent de donner la priorité à 
l'extrémisme de droite, et ce avant tout par le biais 
de l'approche d'entités désignées comme vecteurs De federale regering voert vand aag een strenger 
beleid inzake het verwijderen van bepaalde inhoud 
op het internet. Via de cel i2 -IRU beschikt de 
federale politie over een instrument om op het 
internet illegale inhoud met betrekking tot 
propaganda, terrorisme, radicalisme en 
gewelddadig extremisme op te sporen en de 
verwijdering te vragen op de verschillende 
platformen. De cel verricht ook opzoekingen naar 
beschikbare informatie op het internet voor de 
geïntegreerde politie en partners als de 
inlichtingendiensten en de magistratuur. Het O CAD 
gebruikt de status van 'haatpropagandist' om 
personen aan te duiden die extremistische en 
terroristische propaganda verspreiden op sociale 
media en/of in de fysieke wereld. Sociaal contact en 
groepsdynamiek spelen nog steeds een cruciale rol 
in radical isering.  
 
Via de multidisciplinaire opvolging zijn alle 
betrokken diensten erop gericht om het rechts -
extremisme de nodige prioriteit te geven en dan 
vooreerst via de aanpak van entiteiten die worden  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 25 
de radicalisation ou de violence. Cela se fait via la 
banque de données commun e et le suivi au sein 
des task forces locales, au sein desquelles les 
informations sont échangées et les mesures 
discutées. Ces entités peuvent être considérées 
comme le sommet de la pyramide. 
Indépendamment de cela, il n'est pas simple de se 
faire une idé e réaliste de la taille du groupe 
d'extrémistes. Il existe tout au plus des chiffres sur 
les individus ayant montré une certaine propension 
à l'action, mais il faut les utiliser avec prudence.  
 
Actuellement, il y a en tout cas une bonne 
collaboration entr e les services de renseignement et 
la police. La loi sur les services de renseignement 
de 1998 contient, en outre, déjà une définition de 
l'extrémisme, qui est également utilisée dans la lutte 
contre l'extrémisme de droite.  
 geduid als vectoren van radicalisering of 
geweldpleging.  Dat gebeurt via de 
gemeenschappelijke gegevensbank en de 
opvolging in de respectievelijke lokale taskforces, 
waar volop informatie wordt uitgewisseld en 
maatregelen worden besproken. Die entiteiten 
kunnen worden beschouwd als de top van de 
piramide. Los d aarvan is het niet makkelijk om een 
goed zicht te krijgen op de grootte van de groep van 
extremisten. Hooguit zijn er cijfers over individuen 
die een zekere actiebereidheid hebben getoond, 
maar daar moet men voorzichtig mee omgaan.  
 
Er is vandaag alleszin s een goede samenwerking 
tussen de inlichtingendiensten en de politie en er is 
al een definitie van extremisme in de wet op de 
inlichtingendiensten van 1998. Die definitie wordt 
ook gehanteerd in het kader van de aanpak van 
rechts -extremisme.  
 
05.03   Servais Verherstraeten (CD&V): La 
définition légale est un point de départ important en 
tant que base légale. La Banque Carrefour pour la 
Sécurité, telle que recommandée par la commission 
d'enquête à la suite des attentats terroristes, 
constituerait un outil supplémentaire d'échange de 
données et de coopération entre tous les services. 
En outre, la responsabilisation des entreprises de 
médias sociaux doit être abordée au niveau 
international.  
 05.03   Servais Verherstraeten (CD&V): De 
wettelijke definitie is ee n belangrijk uitgangspunt als 
rechtsgrond. De Kruispuntbank Veiligheid, zoals 
aanbevolen door de onderzoekscommissie naar 
aanleiding van de terroristische aanslagen, zou een 
extra instrument kunnen zijn voor 
gegevensuitwisseling en samenwerking over alle 
diensten heen. En de responsabilisering van de 
socialemediabedrijven moet internationaal worden 
aangepakt.  
 
06 Question de Cécile Cornet à Annelies 
sur "L e redémarrage du réacteur de Chooz 2 
après l’incident de la corrosion des crayons" 
(55020168C)  
 06 Vraag van Cécile Cornet aan Annelies 
corrosie van de splijtstofstiften" (55020168C)  
 
06.01   Cécile Cornet (Ecolo -Groen): Depuis six 
mois, le réacteur Chooz  2 est arrêté car du 
zirconium, le métal des gaines du combustible, 
s’effrite et tombe dans la cuve. La porte -parole de 
l'Autorité française de sûreté nucléaire (ASN) 
expliquait que le risque était la fuite des crayons de 
combustible. Deux de ces crayons se sont d'ailleurs 
ensuite rompus. L'arrêt du réacteur pour 
rechargement a été prolongé jusqu'au 31  août. 
Nous pouvons espé rer que la situation est sous 
contrôle d’autant que l’ASN a indiqué qu’il n’y avait 
pas eu de fuite malgré la corrosion. Cependant, le 
redémarrage ne pourra se faire qu’à 90  % de la 
capacité et moyennant l’avis de l’Institut de 
radioprotection et de sûreté  nucléaire, et de l’AFCN 
en août.  
 
 06.01   Cécile Cornet (Ecolo -Groen): De 
kernreactor Chooz  2 ligt al zes m aanden stil omdat 
zirkonium, het metaal dat gebruikt wordt als 
splijtstofomhulsel, afbrokkelt en in het reactorvat 
valt. De woordvoerster van de Franse Autorité de 
sûreté nucléaire  (ASN) heeft verklaard dat er een 
risico bestond dat de splijtstofstiften zo uden gaan 
lekken. Twee van die stiften zijn daarop overigens 
gebroken. De stopzetting van de reactor voor 
herlading werd tot 31  augustus verlengd. We 
kunnen maar hopen dat de situatie onder controle is 
aangezien de ANS aangegeven heeft dat er 
ondanks de co rrosie geen lek is geweest. De 
reactor zal evenwel maar op 90  % van zijn 
capaciteit heropgestart kunnen worden en nadat het 
Institut de Radioprotection et de Sûreté Nucléaire  
en het FANC in  augustus een gunstig advies 
uitbrachten.  
 
 26 
Quelles sont les conclusions de ces deux rapports 
sur le nouveau protocole d’exploitation de Chooz  2? 
Garantissent -ils la sécurité des riverains?  
 Wat zijn de conclusies v an die twee rapporten over 
het nieuwe exploitatieprotocol voor de reactor 
Chooz  2? Waarborgen ze de veiligheid van de 
omwonenden?  
 
06.02   Annelies Verlinden , ministre (en français) : 
La sûreté nucléaire est une compétence nationale; 
pour la France, c'est l 'ASN. Elle a donné son accord 
au redémarrage du réacteur  2 de la centrale 
nucléaire de Chooz le 13  août après examen par 
sondage des résultats des contrôles et des travaux 
effectués pendant l'arrêt. L'AFCN, autorité 
compétente en Belgique, maintient sa con fiance en 
son homologue française et estime que la sûreté 
des installations et la sécurité des riverains est 
garantie.  
 06.02  Minister Annelies Verlinden (Frans) : De 
nucleaire veiligheid is een nationale bevoegdheid; 
voor Frankrijk ligt die bij de ASN. Op  13 augustus 
heeft de ASN het groene licht gegeven voor de 
heropstart van reactor  2 van de kerncentrale van 
Chooz, nadat ze de resultaten van de tijdens de 
stopzetting verrichte controles en werkzaamheden 
steekproefsgewijs had onderzocht. Het FANC, het 
agentschap dat in ons land bevoegd is, behoudt zijn 
vertrouwen in zijn Franse tegenhanger en is van 
mening dat de veiligheid van de installaties en van 
de omwonenden gewaarborgd is.  
 
06.03   Cécile Cornet (Ecolo -Groen): C'est une 
bonne nouvelle pour les rive rains de la province de 
Namur. Vous comprendrez leurs craintes quand on 
parle de corrosion atypique et de tubes qui se 
brisent. L'AFCN maintient sa confiance mais les 
rapports de l'ASN ne sont pas contrôlés. Les deux 
autorités nationales devraient dialogue r pour un tel 
incident.  
 06.03   Cécile Cornet (Ecolo -Groen): Dat is goed 
nieuws voor de inwoners van de provincie Namen. 
U begrijpt wellicht hun bezorgdheid, wanneer er 
gewaagd wordt van atypische corrosie en brekende 
splijtstofstiften. Het FANC behoudt z ijn vertrouwen 
in de ASN, maar in de verslagen van 
laatstgenoemde staat er niets over controles. De 
twee nationale nucleaire autoriteiten zouden over zo 
een incident met elkaar moeten communiceren.  
 
07 Question de Koen Metsu à Annelies Verlinden 
continuation du projet i -Police" (55020173C)  
 07 Vraag van Koen Metsu aan Annelies Verlinden 
Policeproject" (55020173C)  
 
07.01   Koen Metsu (N-VA): À ma question n°  731 
relative au projet i -Police, la ministre a répondu qu'il 
fallait prévoir des moyens supplémentaires.  
 
La ministre peut -elle commenter ce financement? 
Pour intégrer Foc us dans i -Police, on aura recours 
à des acteurs au sein de la GPI et à des acteurs 
externes. De quels acteurs externes s'agit -il? Quels 
budgets seront -ils dégagés à cet effet?  
 07.01   Koen Metsu (N-VA): De minister 
antwoordde op mijn vraag nr.  731 over i -Police dat 
in bijkomende kredieten moet worden voorzien.  
 
Kan de minister die financiering toelichten? Voor de 
integratie van Focus in i -Police wordt een beroep 
gedaan op actoren binnen de GPI en op externe 
actoren. Over welke externe actoren gaat het? 
Welk e budgetten worden hiervoor uitgetrokken?  
 
07.02   Annelies Verlinden , ministre (en 
néerlandais) : I-Police est le plus important trajet de 
mise en œuvre d'outils informatiques à la police au 
cours des prochaines années. Son financement est 
actuellement sou mis au conclave budgétaire.  
 
Les coûts ont été calculés en 2016, sur la base du 
remplacement de la BNG et des banques de 
données de base ISLP et FEDIS, et ont été estimés 
à 90 millions d'euros. La portée limitée de ce projet 
s'inscrivait dans un contrat -cadre plus large. En plus 
des remplacements de base, des fonctionnalités 
supplémentaires pourraient être acquises par la 07.02  Minister Annelies Verlinden (Nederlands) : I-
Police is het grootste IT -implementatietraject van de 
politie voor de komende jaren. De financiering ligt 
momenteel op de tafel van het begrotingsconclaaf.  
 
De kosten werden in 2016 berekend op basis van 
de vervanging van de ANG en van de 
basisgegevensbanken ISLP en FEDIS en werden 
geraamd op 90  miljoen euro. Deze beperkte scope 
paste in een breder raamcontract. Later zouden 
naast de basisvervangingen bijkomende 
functionaliteiten worden gekocht. Er werd gekozen  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 27 
suite. Le choix d'un devis modulaire a été fait.  
 
Au vu  des constatations de la commission 
d'enquête sur les attentats terroristes concer nant la 
cybercriminalité, l'augmentation des échanges 
d'information par voie électronique et le 
cloisonnement de l'information au sein de la police, 
la portée du projet i -Police a été étendue. Il s'agit 
d'outils performants permettant de rassembler des 
données cachées et d'une extension des 
applications d'analyse de données, afin de fournir 
aux enquêteurs des données sous une forme 
utilisable. La portée a également été étendue sur la 
base de la Law Enforcement Directive  de 2016, 
c'est-à-dire la directive UE  sur la protection des 
données dans le contexte policier.  
 
Des adaptations structurelles importantes sont donc 
nécessaires au niveau de la gestion centralisée des 
données. Étant donné que ces adaptations ne 
peuvent être intégrées efficacement qu'au sein 
d'une plateforme moderne, un design 
complémentaire par les fournisseurs est requis. La 
portée du projet tient également compte d'un certain 
nombre de projets de rénovation dans le cadre de la 
police intégrée. Afin d'éviter un double travail, il 
avait été déc idé d'attendre la mise en place d'i -
Police. Ces fonctionnalités figurent également dans 
le contrat -cadre et tiennent compte de l'évolution de 
l'adjudication.  
 voor een modulair bestek.  
 
Na de vaststellingen van de onderzoekscommissie 
naar de terrorist ische aanslagen over cybercrime, 
de groei van digitale informatie -uitwisseling en over 
de verzuiling van de informatie bij de politie, werd 
de scope van i -Police uitgebreid. Het gaat over 
performante tools om verborgen data te verzamelen 
en een uitbreiding  van de data -analyseapplicaties, 
om de data in een werkbare vorm aan de 
onderzoekers aan te kunnen bieden. Daarnaast 
werd de scope ook uitgebreid op basis van de Law 
Enforcement Directive uit 2016, de EU -richtlijn 
inzake de gegevensbescherming binnen de 
politionele context.  
 
Er is dus nood aan grote structurele aanpassingen 
in het centraal gegevensbeheer. Omdat die enkel 
efficiënt kunnen worden geïntegreerd in een 
modern platform, is er bijkomend design nodig van 
de leveranciers. De scope houdt ook rekenin g met 
een aantal vernieuwingsprojecten binnen de 
geïntegreerde politie. Om dubbel werk te vermijden, 
had men beslist i -Police af te wachten. Ook deze 
functionaliteiten zijn in de evolutie van de gunning 
opgenomen in het raamcontract.  
 
Les coûts budgétisés  dépassent l'estimation initiale. 
Ce constat n'est pas imputable à une mauvaise 
estimation ou au déroulement de la procédure, mais 
bien aux extensions nécessaires pour faire du 
système i -Police un concept moderne et qui résiste 
à l'épreuve du temps.  
 
Les m ontants consacrés à l'intégration de 
l'application Focus dans i -Police ont été budgétisés 
pour une période complète de huit ans. L'intégration 
sera réalisée par des acteurs Internet, c'est -à-dire 
l'organisation en charge du développement de l'outil 
– la po lice d'Anvers –, et le service TIC de la police 
intégrée. L'organisation mettra à disposition un 
espace de développement dans lequel d'autres 
corps de police pourront contribuer au 
développement de l'application Focus. 
L'environnement pourra également être  utilisé pour 
le développement d'applications par des tiers.  
 De gebudgetteerde kosten overstijgen de initiële 
raming. Dat komt niet door een slechte raming of 
door het verloop van de procedure, maar door de 
noodzakelijke uitbreidingen om van i -Police een 
modern en future -proof  concept te maken.  
 
De budgetten voor de integratie van Focus in 
i-Police zijn mee begroot over de hele periode van 
acht jaar. De integratie zal gebeuren door 
internetactoren, met name de huidige 
maakorganisatie Politie Antwerpen en de ICT -dienst 
van de geïntegreerde politie. De maakorganisatie 
zal een ontwikkelingsomgeving ter beschikking 
stellen waarin andere korpsen in Focus applicaties 
kunnen realiseren. De omgeving kan ook worden 
gebruikt voor de ontwikkeling van applicaties door  
derden.  
 
07.03   Koen Metsu (N-VA): Je crains un peu que 
les zones de police locales doivent assumer une 
partie des coûts. J'ai donc hâte de voir ce que la 
ministre parviendra à obtenir lors des négociations 
budgétaires.  
 07.03   Koen Metsu (N-VA): Ik ben een beetje bang 
dat een deel van de kosten bij de lokale zones zal 
terechtkomen. Ik kijk dus uit naar wat de minister uit 
de brand kan slepen bij de 
begrotingsonderhandelingen.  
 
L'incident est clos.  Het incident is gesloten.    06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 28 
  
08 Questions jointes de  
digitale pour cause de handicap" (55020178C)  
(55021296C)  
l'eID" (55021547C)  
(eID)" (55021556C)  
 08 Samengevoegde vragen van  
vingerafdrukken bevatten" (55020178C)  
- Franky Demon aan Annelies Verlinden 
- Koen Metsu aan Annelies Verlinden 
vernieuwde contactchip op de eID" (55021547C)  
(55021556C)  
 
08.01   Julie Chanson (Ecolo -Groen): La circulaire 
du 26  avril 2021 précise qu'en cas d'impossibilité de 
fournir une empr einte digitale en raison d’un 
handicap ou d’une maladie, les communes peuvent 
délivrer une carte d’identité sans empreinte, avec 
une validité limitée à douze mois. Il est curieux 
qu’une personne atteinte d’un handicap doive 
renouveler sa carte annuellement  alors qu'une 
personne valide ne doit le faire que tous les dix  ans. 
 
L’employé communal est -il compétent pour dire si 
l’impossibilité de fournir des empreintes digitales est 
temporaire ou permanente? En cas d’impossibilité 
permanente, est -il possible de ne pas renouveler sa 
carte d’identité chaque année?  
 
Les cartes d'identité électroniques sont dotées 
d'une nouvelle puce de contact plus sûre, mais leur 
lecture semble poser problème dans différents 
secteurs. Le fabricant, Zetes, n'est pas au courant 
et renvoie au SPF Intérieur, lequel indique que les 
problèmes peuvent être résolus en mettant à jour 
les logiciels.  
 
Comment l’information sur la mise à jour a -t-elle été 
diffusée? Des citoyens sont aussi concernés. Une 
large campagne d’information est -elle e nvisagée? 
Quel est l’agenda de la mise à jour?  
 08.01   Julie Chanson (Ecolo -Groen): In de 
omzendbrief van 26  april 2021 staat dat wanneer 
een persoon vanwege een handicap of ziekte niet in 
staat is om een vingerafdruk te laten afnemen, de 
gemeente een iden titeitskaart zonder vingerafdruk 
kan afleveren met een beperkte geldigheid van 
12 maanden. Het is vreemd dat personen met een 
handicap hun kaart jaarlijks moeten vernieuwen, 
terwijl valide personen dat slechts om de tien jaar 
moeten doen.  
 
Is de gemeenteb eambte bevoegd om te oordelen of 
de persoon in kwestie tijdelijk dan wel permanent 
niet in staat is om een vingerafdruk te laten 
afnemen? Als deze daar permanent niet toe in staat 
is, is het dan mogelijk om ervoor te zorgen dat de 
kaart niet elk jaar verni euwd moet worden?  
 
De elektronische identiteitskaarten hebben een 
nieuwe en veiligere contactchip, die in verschillende 
sectoren echter moeilijk leesbaar lijkt te zijn. De 
fabrikant Zetes is daar niet van op de hoogte en 
verwijst naar de FOD Binnenlandse Zaken, die stelt 
dat de problemen opgelost kunnen worden door de 
software te updaten.  
 
Op welke manier werd de informatie over de update 
verspreid? Ook burgers hebben hier problemen 
mee. Wordt er een grootschalige 
informatiecampagne overwogen? Wat is het tijdpad 
voor de update?  
 
08.02   Franky Demon (CD&V): La ministre 
partage -t-elle l'avis du Vlaamse Vereniging van 
Ambtenaren en Beambten van de Burgerlijke Stand 
(Vlavabbs) selon lequel il appartient au 08.02   Franky Demon (CD&V): Deelt de minister 
de mening van de Vlaamse Vereniging van 
(Vlavabbs) dat het aan de federale overheid is om  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 29 
gouvernement fédéral d'informer les citoyens de 
façon  approfondie à propos des nouvelles cartes 
d'identité? Une campagne d'information sera -t-elle 
organisée ou d'autres démarches seront -elles 
entreprises pour répondre aux préoccupations? 
Comment évitera -t-elle les problèmes à l'avenir, 
étant donné que l'intr oduction de ces cartes 
s'échelonnera sur dix  ans?  
 de burgers grondig te  informeren over de nieuwe 
identiteitskaarten? Komt er alsnog een 
informatiecampagne of zullen er andere stappen 
worden gezet om tegemoet te komen aan de 
bekommernissen? Hoe zal ze problemen in de 
toekomst – de uitrol neemt tien jaar in beslag – 
vermijden?  
 
08.03   Koen Metsu (N-VA): Les puces des 
nouvelles cartes d'identité électroniques ne peuvent 
être lues correctement dans de nombreux secteurs. 
Selon le SPF Intérieur, une mise à jour du logiciel 
peut résoudre ce problème. Le SPF Intérieur affirme 
avoir communiqué très tôt à ce sujet.  
 
Pourquoi les organisations n'ont -elles pas été 
informées directement? Comment les citoyens 
seront -ils mis au courant de la mise à jour requise? 
Est-il judicieux de fournir ces informations lors de la 
délivrance des nouvelle s cartes d'identité 
électroniques?  
 08.03   Koen Metsu (N-VA): De chips van de 
nieuwe eID's kunnen in tal van sectoren niet goed 
uitgelezen worden. Volgens de FOD Binnenlandse 
Zaken kan dit worden opgelost door de software te 
updaten. De FOD heeft hier naa r eigen zeggen ook 
al vroeg over gecommuniceerd.  
 
Waarom werden de organisaties niet rechtstreeks 
op de hoogte gebracht? Hoe zullen de burgers 
geïnformeerd worden over de nodige update? Is het 
een goed idee om deze informatie te geven bij de 
afgifte van de  nieuwe eID's?  
 
08.04   Annelies Verlinden , ministre (en français) : 
Les empreintes digitales sont numérisées par 
l'autorité communale. Le caractère manifeste de 
l'impossibilité de fournir des empreintes est laissé à 
son appréciation. En cas de doute, un ce rtificat 
médical de moins d'un mois doit être produit.  
 
En cas d'impossibilité physique permanente, une 
carte d'identité sans empreinte digitale est délivrée 
pour dix ans. La validité est de trente ans pour une 
personne de plus de 75 ans. Si aucun doigt d u 
demandeur ne peut temporairement faire l'objet 
d'un relevé, la carte a une validité de douze mois.  
 08.04  Minister Annelies Verlinden (Frans) : De 
vingerafdrukken worden door de gemeentediensten 
gedigitaliseerd. Die moeten oordelen over de 
klaarblijkelij ke onmogelijkheid om vingerafdrukken 
te geven. In geval van twijfel moet er een medisch 
attest van minder dan een maand oud overgelegd 
worden.  
 
In geval van blijvende fysieke onmogelijkheid wordt 
er een identiteitskaart zonder vingerafdruk voor tien 
jaar uitgereikt. De geldigheidsduur bedraagt dertig 
jaar voor een persoon van 75 jaar en ouder. Indien 
de aanvrager tijdelijk geen enkele vingerafdruk kan 
geven, is de kaart twaalf maanden geldig.  
 
(En néerlandais)  Les difficultés de lecture de la 
puce nécessi tent que le citoyen mette à jour le 
middleware et les développeurs des applications 
eID doivent en être informés. Les pouvoirs publics 
communiquent à ce sujet depuis longtemps. Il y a 
quelques années, un site internet spécifique 
reprenant toutes les inform ations techniques a été 
développé.  
 (Nederlands)  De moeilijkheden om de chip uit te 
lezen leiden ertoe dat de burger de middleware  
moet updaten en de ontwikkelaars van eID -
toepassingen hiervan op de hoogte moeten worden 
gebracht. De federale overheid heeft  hier al lang 
over gecommuniceerd. Enkele jaren geleden werd 
er ook een specifieke website met alle technische 
informatie ontwikkeld.  
 
(En français)  Les associations professionnelles 
Febelfin et Fednot ainsi que les communes et leurs 
fournisseurs ont été informés de la mise à jour. 
Nous avons envoyé une communication à près de 
110 développeurs d'applications. Ces campagnes 
ont eu lieu pendant l'été de 2020, avant le 
lancement des nouvelles cartes en  avril 2021. Le 
SPF Stratégie et Appui diffusé la communic ation à 
ses contacts.  
 (Frans)  De beroepsorganisaties Febelfin en Fednot, 
alsook de gemeenten en hun leveranciers werden 
over de update geïnformeerd. We hebben naar 
ongeveer 110  ontwikkelaars van eID -
softwaretoepassingen een bericht gestuurd. Die 
campagnes  hebben tijdens de zomer van 2020 
plaatsgevonden, vóór de lancering van de nieuwe 
kaarten in  april 2021. De FOD Beleid en 
Ondersteuning heeft het bericht naar zijn contacten 
gecommuniceerd.  
 
 30 
(En néerlandais)  Apparemment, toutes les 
organisations n'ont pas  reçu la communication sur 
la nouvelle puce de contact. Les services 
continueront à informer les communes et les 
développeurs.  
 (Nederlands)  Kennelijk heeft de communicatie over 
de nieuwe contactchip niet alle organisaties bereikt. 
De diensten zullen de ge meenten en de 
ontwikkelaars blijven informeren.  
 
(En français)  Les cartes étant progressivement 
remplacées, il n'y pas de campagne adressée aux 
citoyens pour l'instant. Pour les informer, nous 
prévoyons une communication permanente dans 
les mois et les an nées à venir.  
 (Frans)  Aangezien de kaarten geleidelijk vervangen 
worden, loopt er momenteel geen campagne meer 
ter attentie van de burgers. Om hen te informeren 
zal er in de komende maanden en jaren permanent 
worden gecommuniceerd.  
 
(En néerlandais)  Les autorités fédérales ont déjà 
placé un lien vers la mise à jour du middleware  sur 
différents sites web. Nous comptons également sur 
la coopération des communes, qui, tout comme les 
fournisseurs informatiques, ont obtenu des 
informations avant le lancement d e la nouvelle 
carte.  
 (Nederlands)  De federale overheid plaatste ook al 
op diverse websites een link naar de update van de 
middleware . We rekenen ook op medewerking van 
de gemeenten, die net als de IT -leveranciers voor 
de lancering geïnformeerd werden.  
 
(En français)  Le but est d'accompagner des 
communes dans leur communication vers le citoyen 
en mettant à leur disposition des informations à 
diffuser par leurs canaux.  
 
Le citoyen doit faire la mise à jour disponible. Nos 
services travaillent à l'élaboratio n d'une éventuelle 
mise à jour automatique du middleware.  
 (Frans)  Het is de bedoeling de gemeenten te 
begeleiden bij hun communicatie naar de burger 
door informatie ter beschikking te stellen die zij via 
hun kanalen kunnen verspreiden.  
 
De burger moet z elf de middleware  updaten als er 
een update beschikbaar is. Onze diensten zijn bezig 
met de uitwerking van een eventuele automatische 
update van de middleware .  
 
08.05   Julie Chanson (Ecolo -Groen): Je 
transmettrai les informations sur le renouvellement 
des cartes d'identité sans empreinte digitale.  
 
Je suis ravie que le SPF assure la gestion de la 
communication. Nous sommes dans la première 
phase. Il faudra nous adapter collectivement. Je 
compte sur les services compétents pour que 
chacun reçoive l'infor mation.  
 08.05   Julie Chanson (Ecolo -Groen): Ik zal de 
informatie over de vernieuwing van de 
identiteitskaarten zonder digitale vingerafdruk 
doorgeven.  
 
Ik ben blij dat de FOD instaat voor het 
communicatiemanagement. We zitten in de eerste 
fase. We moeten  ons allemaal samen aanpassen. 
Ik reken op de bevoegde diensten opdat iedereen 
de nodige informatie krijgt.  
 
08.06   Franky Demon (CD&V): Il s'agit clairement 
d'une approche combinée, du SPF, des services et 
des villes et communes.  
 08.06   Franky Demon (CD&V): Het is duidelijk een 
en-enverhaal, van de FOD, de diensten en de 
steden en gemeenten.  
 
09 Questions jointes de  
(55020294C)  
fonctionnement de Tihange 1" (55020310C)  
et Réfor mes institutionnelles) sur "La 
surveillance des fuites radioactives des crayons 09 Samengevoegde vragen van  
- Samuel Cogolati aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "Het gebruik van 
hoogverrijkt uranium in België" (55020294C)  
- Samuel Cogolati aan Annelies Verl inden 
(55020310C)  
 
 31 
de combustible après l'incident de Taishan" 
(55020309C)  
réacteur de Doel 2" (55 020311C)  
et la validité des comprimés d'iode" (55020312C)  
radioactifs en mer" (55021433C)  
 Hervormingen) over "Het toezicht op radioactieve 
Taishan" (55020309C)  
kernreactor Doel 2" (55020311C)  
(55020312C)  
zee" (55021433C)  
 
09.01  Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): Le BR2 est 
l'installation nucléaire la plus importante du SCK -
CEN. Depuis 1963, on l’a exploitée dans le cadre de 
nombreux programmes internationaux de 
développement de matériaux structurels et de 
combustibles nucléaires.  
 
Le BR2 utilise de l'uranium fortement enrichi (HEU) 
de qualité militaire, en dépit de 40  ans d'efforts 
internationaux pour convertir ces installations à 
l'uranium faiblement enrichi (LEU). En effet, le LEU 
ne peut être utilisé comme arme s'il tombait entr e 
de mauvaises mains.  
 
A-t-on évalué le risque de voir cet uranium détourné 
à des fins terroristes? Pourquoi n’y a -t-il pas eu de 
conversion? Qu'en est -il de l'utilisation de HEU sur 
le site de l'INR Fleurus? Combien de réacteurs 
dans le monde utilisent encore ce type d'uranium?  
 
Entre le 23 et le 25  juillet, la tour de refroidissement 
de l'unité de Tihange 1 n'a plus émis de vapeur. Le 
réacteur, lui, a continué à fonctionner.  
 
Quelles sont les règles en vigueur? Est -il possible 
de contourner la tour d e refroidissement avant le 
rejet de l'eau en Meuse? Quelles sont les 
conséquences en matière de rejets thermiques 
dans la Meuse? Quel a été l’effet de l’opération sur 
la température des eaux rejetées? Procède -t-on de 
même pour les autres réacteurs de Tihan ge et de 
Doel? Ces "suspensions" ont -elles lieu 
régulièrement?  
 
Quels réacteurs belges présentent -ils encore des 
assemblages de combustible en suspicion de 
défaut? Y a -t-il eu de nouvelles fuites détectées 
depuis 2020? Si les crayons d'assemblage sont 09.01   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen):  De BR2 is 
de belangrijkste nucleaire installatie van SCK -CEN. 
Sinds 1963 wordt die onderzoeksreactor gebruikt in 
het kader van tal van i nternationale programma's 
voor de ontwikkeling van structuurmaterialen en 
kernsplijtstoffen.  
 
De BR2 draait op hoogverrijkt uranium (HEU) van 
militaire kwaliteit, ondanks de internationale 
inspanningen die 40  jaar lang geleverd werden om 
ervoor te zorgen d at die installaties op laagverrijkt 
uranium (LEU) zouden draaien. LEU kan immers 
niet als wapen gebruikt worden als het in verkeerde 
handen zou vallen.  
 
Heeft men een inschatting gemaakt van het risico 
dat dat uranium voor terroristische doeleinden 
gebrui kt zou worden? Waarom is het SCK -CEN niet 
overgestapt op LEU? Hoe zit het met het gebruik 
van HEU op de site van het IRE in Fleurus? 
Hoeveel reactoren in de wereld draaien er nog op 
dit type uranium?  
 
Tussen 23 en 25  juli is er geen stoom meer uit de 
koelt oren van Tihange  1 gekomen. De reactor, 
daarentegen, draaide wel.  
 
Welke regels gelden er? Is het mogelijk om de 
koeltoren te omzeilen voordat het water in de Maas 
geloosd wordt? Wat zijn de consequenties voor de 
thermische lozingen in de Maas? Welk effect  heeft 
de operatie op de temperatuur van het geloosde 
water gehad? Wordt dezelfde werkwijze toegepast 
voor de andere reactoren in de kerncentrale van 
Tihange en van Doel? Gebeurt het regelmatig dat 
de koeltoren uit de koelkringloop gehaald wordt?  
 
In welke  Belgische reactoren bevinden zich nog 
splijtstofbundels die vermoedelijk gebreken 
vertonen? Werden er nieuwe lekken vastgesteld 
sinds 2020? Als de splijtstofbundels beschadigd   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 32 
endo mmagés, peuvent -ils encore être entreposés 
en milieu humide ou à sec, en dehors des piscines 
de désactivation? L'exploitant peut -il garantir que 
toutes ces fuites seront traitées et réparées avant 
l'arrêt de la production nucléaire d'électricité en 
2025? A u cours des dernières décennies, combien 
de fuites ont -elles été considérées comme 
inquiétantes? Le seuil de 150  GBq de gaz rares 
radioactifs par tonne dans le circuit primaire de la 
centrale a -t-il déjà été dépassé? Ces défaillances 
ont-elles déjà engagé la responsabilité du 
fabriquant? Les réacteurs nucléaires de Doel et de 
Tihange recourent -ils aux gaines issues de l'usine 
de Framatome à Romans -sur-Isère? L'AFCN a -t-
elle déployé un contrôle particulier suite à l'incident 
de Taishan?  
 
Pourquoi le réacteur  de Doel 2 a -t-il dû être arrêté 
manuellement la nuit du 14 au 15  juillet? Quelle est 
la cause de la fuite? Que se passerait -il si 
l’alternateur ne pouvait être refroidi correctement 
suite à une telle fuite? Une telle fuite s’est -elle déjà 
produite à Doel 2 ou sur d’autres réacteurs belges?  
 
Quelle est la part de comprimés d'iode retirés en 
pharmacie et que reste -t-il à distribuer à la 
population belge? Les comprimés d'iode ont -ils 
mieux été distribués à Doel ou à Tihange?  
 
En ce qui concerne la durabili té du stock de 
comprimés d'iode de la campagne de 2010 à 
Crisnée/Brasschaat à la Protection civile, Sciensano 
a-t-il déjà rendu son rapport? Combien de 
collectivités sont -elles couvertes par ces 
comprimés? Va -t-on leur en distribuer de 
nouveaux?  
 
Avec son  usine de retraitement à La Hague, la 
France a les plus forts rejets radioactifs en mer 
d’Europe. Pouvons -nous en voir les effets sur le 
littoral belge? La France respecte -t-elle ses 
engagements internationaux? Les rejets radioactifs 
belges ont -ils un effe t en mer? La Belgique doit -elle 
répondre à des critiques de la convention OSPAR?  
 zijn, is natte of droge opslag dan nog mogelijk, 
buiten het splijtstofdok? Kan de exploitant 
garanderen dat al die lekken behandeld en hersteld 
zullen worden voordat de nucleaire 
elektriciteitsproductie stopgezet wordt in 2025? 
Hoeveel lekken werden er in de voorbije decennia 
beschouwd als zorgwekkend? Werd de limiet van 
150 GBq radi oactieve edelgassen per ton in het 
primaire circuit van de centrale al overschreden? 
Werd de fabrikant al aansprakelijk gesteld voor die 
defecten? Wordt er in de kernreactoren van Doel en 
Tihange splijtstofhulzen gebruikt die afkomstig zijn 
uit de fabriek van Framatome in Romans -sur-Isère? 
Heeft het FANC een specifieke controle uitgevoerd 
na het incident in de kerncentrale van Taishan?  
 
Waarom moest de reactor Doel  2 handmatig 
stilgelegd worden in de nacht van 14 op 15  juli? Wat 
was de oorzaak van het lek?  Wat zou er gebeuren 
als de alternator niet goed gekoeld kan worden als 
gevolg van zo een lek? Is er al eens zo een lek 
geweest in Doel  2 of in andere Belgische 
reactoren?  
 
Hoeveel  procent van de jodiumtabletten werd er in 
de apotheken afgehaald en hoeveel  tabletten 
moeten er nog onder de Belgische bevolking 
verdeeld worden? Werden er meer jodiumtabletten 
verdeeld in Doel of in Tihange?  
 
Heeft Sciensano al een rapport uitgebracht over de 
houdbaarheid van de voorraad jodiumtabletten van 
de campagne van 2010  waarover de eenheden van 
de Civiele Bescherming in Crisnée en Brasschaat 
beschikken? Hoeveel collectieve voorzieningen 
beschikken over een voorraad van die tabletten? 
Zullen ze nieuwe tabletten ontvangen?  
 
Frankrijk doet, met de opwerkingsfabriek in La 
Hague, de zwaarste lozingen van radioactieve 
stoffen in zee in Europa. Zijn de effecten daarvan op 
de Belgische kust waarneembaar? Houdt Frankrijk 
zich aan zijn internationale verplichtingen? Hebben 
de Belgische lozingen van radioactieve stoffen een 
effect o p de zee? Moet België antwoorden op kritiek 
in het kader van het OSPAR -verdrag?  
 
09.02   Annelies Verlinden , ministre (en français) : 
Selon les arrêtés royaux de 2011 sur la sécurité 
nucléaire, une approche graduée est exigée: plus le 
risque est élevé pour  une installation, plus la 
sécurité est renforcée. Le processus de conversion 
à l’uranium faiblement enrichi est géré par le SCK -
CEN. On peut lui demander des informations sur 
cette procédure, le calendrier et la gestion des 
déchets.  
 09.02 Minister Annelies Verlinden (Frans) : 
Volgens de koninklijke besluiten van 2011 inzake 
nucleaire veiligheid is er een graduele aanpak 
vereist: hoe hoger het risico voor een installatie, hoe 
meer de beveiliging versterkt moet worden. De 
omzetting naar l aagverrijkt uranium wordt door het 
SCK-CEN beheerd. Men kan bij het SCK -CEN 
informatie vragen over die procedure, het 
tijdschema en het afvalbeheer.  
 
 33 
Depuis fin  avril 2020 , des radio -isotopes médicaux 
sont produits à partir d’uranium faiblement enrichi à 
l’INR de Fleurus. Cette transition par étapes se 
poursuivra jusqu’à l’utilisation exclusive de LEU.  
 
On retrouve des crayons de combustible inétanches 
dans beaucoup de cœ urs de réacteurs nucléaires 
partout dans le monde: cela n’a rien d’inhabituel ou 
d’inquiétant. Les crayons sont retirés du cœur dès 
la fin du cycle pendant lequel l’inétanchéité est 
apparue. Ces derniers temps, le nombre de crayons 
inétanches a été réduit grâce aux améliorations 
apportées à la conception des éléments 
combustibles. ENGIE Electrabel a lancé un 
programme de réparation des crayons pour leur 
rendre leur inétanchéité dans une optique 
d’évacuation des piscines, en préparation du 
démantèlement.  
 Sinds eind  april 2020 worden in het IRE in Fleurus 
medische radio -isotopen uit laagverrijkt uranium 
gepro duceerd. Deze stapsgewijze overgang zal 
doorgaan tot er uitsluitend nog LEU gebruikt zal 
worden.  
 
Overal ter wereld zitten er in de kern van veel 
kernreactors splijtstofstiften die niet hermetisch 
gesloten zijn. Dat is niet ongebruikelijk of 
verontrustend . De staven worden uit de kern 
verwijderd aan het eind van de cyclus tijdens welke 
de lekkage opgetreden is. De jongste tijd is het 
aantal niet hermetisch gesloten staven verminderd 
dankzij verbeteringen in het ontwerp van de 
splijtstofelementen. ENGIE Ele ctrabel heeft een 
programma opgestart om de lekkende staven te 
herstellen met het oog op het ledigen van de 
bekkens ter voorbereiding van de ontmanteling.  
 
Electrabel n’a plus découvert de nouveau crayon 
inétanche depuis 2013. À notre connaissance, 
l’évén ement de Taishan n’a pas eu de conséquence 
en dehors de la centrale. La conception de nos 
installations et les procédures mises en place 
neutralisent les possibles effets des crayons 
inétanches sur la sûreté, l’environnement ou la 
santé.  
 
L’échauffement de  l’eau de la Meuse et la 
température de l’eau rejetée à Tihange sont fixées 
par la Région wallonne. L’utilisation de la grande 
tour de refroidissement est un choix opérationnel 
sans incidence sur la sûreté du réacteur nucléaire. 
Les installations nucléaire s sont conçues pour 
fonctionner sans le recours au réfrigérant 
atmosphérique ou avec un régime mixte. Les effets 
éventuels sur la température des eaux rejetées ne 
sont pas suivis par l’AFCN.  
 
La nuit du 14 au 15  juillet 2021, le réacteur de Doel 
2 a été m is à l’arrêt préventivement suite à une fuite 
d’hydrogène dans l’alternateur. Celui -ci est toujours 
situé dans la partie non nucléaire d’une centrale. Le 
mouvement rotatif de la turbine à vapeur lui permet 
de transformer l’énergie en électricité. On utilis e 
l’hydrogène pour refroidir l’alternateur.  
 ENGIE Electrabel heeft sinds 2013 geen lekkende 
splijtstofstiften meer ontdekt. Voor zover wij weten, 
heeft het incident in Taishan geen impact gehad 
buiten de kerncentrale. Het ontwerp van onze 
installaties en  de geïmplementeerde procedures 
neutraliseren de mogelijke impact van lekkende 
splijtstofstiften op de veiligheid, het milieu en de 
gezondheid.  
 
De grenswaarden voor de opwarming van het water 
van de Maas en de temperatuur van het in Tihange 
geloosde wate r worden door het Waals Gewest 
vastgelegd. Het gebruik van de grote koeltoren is 
een operationele keuze, die geen invloed heeft op 
de veiligheid van de kernreactor. De nucleaire 
installaties worden ontworpen om te functioneren 
zonder gebruik te maken van a tmosferische 
koelmiddelen of met een gemengd regime. Het 
FANC volgt de eventuele effecten daarvan op de 
temperatuur van het geloosde water niet op.  
 
In de nacht van 14 op 15  juli 2021 werd de reactor 
van Doel 2 uit voorzorg stilgelegd naar aanleiding 
van e en waterstoflek in de alternator. Deze bevindt 
zich altijd in het niet -nucleaire deel van een 
kerncentrale. De roterende beweging van de 
stoomturbine zorgt voor de transformatie van 
energie in elektriciteit. Men gebruikt waterstof om 
de alternator te koele n.  
 
Une fuite d’hydrogène peut se produire dans 
n’importe quel type de centrale électrique.  
 
Pendant la nuit, l’exploitant de Doel 2 a remarqué 
une augmentation rapide de la consommation 
d’hydrogène indiquant une fuite. Conformément aux 
procédures, il a  décidé d’arrêter manuellement le 
réacteur de manière préventive. Les paramètres Een waterstoflek kan zich in eender welk type van 
elektriciteitscentrale voordoen.  
 
De exploitant van Doel  2 heeft 's nachts opgemerkt 
dat het waterstofverbruik plots steeg, wat op een lek 
kon wijzen. Overeenkomstig de procedures heeft hij 
uit voorzorg beslist de reactor handmatig stil te 
leggen. De gemonitorde parameters haalden nooit   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 34 
suivis n’ont pas atteint les valeurs nécessaires pour 
déclencher un arrêt automatique. L’exploitant a 
identifié la fuite et l’a réparée. De telles fuites ont 
déjà eu lieu dans  d’autres réacteurs et l’exploitant 
est donc bien préparé à de tels incidents.  
 
Il n’est pas possible dans le cadre d’une question 
orale de vous fournir tous les chiffres demandés.  
 
La collecte des comprimés d’iode est gratuite et 
volontaire. Nous recom mandons la possession de 
comprimés pour les personnes vivant dans les 
zones de planification d’urgence et hors de celles -
ci, pour les enfants, adolescents ou femmes 
enceintes. Au -delà de 40 ans, il vaut mieux 
demander un avis médical préalable. Les autorit és 
fédérales mettent tout en œuvre pour protéger les 
citoyens en leur offrant la possibilité de bénéficier 
gratuitement et facilement de comprimés.  
 de waarden die nodig zij n om een automatische 
uitschakeling te activeren. De exploitant heeft het 
lek opgespoord en hersteld. In andere reactoren 
hebben er zich ook al zulke lekken voorgedaan en 
de exploitant is dan ook goed voorbereid op 
dergelijke incidenten.  
 
Het is in het kad er van een mondelinge vraag niet 
mogelijk u alle gevraagde cijfers te bezorgen.  
 
Jodiumtabletten kunnen gratis en op vrijwillige basis 
afgehaald worden. We raden mensen die in een 
noodplanningszone wonen en buiten die zones ook 
kinderen, adolescenten en zw angere vrouwen aan 
om ervoor te zorgen dat ze dergelijke tabletten in 
huis hebben. Wie ouder is dan 40 wint best vooraf 
medisch advies in. De federale overheid stelt alles 
in het werk om de burgers te beschermen door hun 
de mogelijkheid te bieden zich grat is en vlot 
jodiumtabletten te verschaffen.  
 
Il relève de la responsabilité des collectivités de 
disposer d’un stock suffisant de comprimés et de le 
mettre à jour afin de garantir leur distribution.  
 
Un test de Sciensano a permis de prolonger la 
validit é des comprimés d’iode de la campagne de 
2010 de la Protection civile de Crisnée jusqu’en  mai 
2022.  
 
Conformément au traité OSPAR, la plupart des 
pays de l’Atlantique Nord surveillent en permanence 
la qualité de leurs eaux territoriales. La Belgique en 
assure une surveillance radiologique continue. 
Chaque année, en collaboration avec le Belgica, 
l’AFCN effectue des contrôles et mesure la 
radioactivité des échantillons prélevés en mer. Les 
résultats confirment l’absence d’effet des rejets des 
installations ou des déchets immergés sur l’état 
radiologique de l’environnement marin.  
 Het is de verantwoordelijkheid van de collectieve 
voorzieningen om over een voldoende grote 
voorraad tabletten te beschikken en om die 
voorraad aan te vullen teneinde de verdeling t e 
kunnen garanderen.  
 
Na een test van Sciensano kon de houdbaarheid 
van de jodiumtabletten van de campagne die de 
Civiele Bescherming Crisnée in 2010 georganiseerd 
heeft, verlengd worden tot  mei 2022.  
 
Conform het OSPAR -verdrag, houden de meeste 
landen v an het noordoostelijke deel van de 
Atlantische Oceaan de kwaliteit van hun territoriale 
wateren permanent in het oog. België staat in voor 
een permanent radiologisch toezicht van zijn 
territoriale wateren. Elk jaar voert het FANC in 
samenwerking met de Bel gica controles uit en meet 
het de radioactiviteit van op zee genomen stalen. 
De resultaten bevestigen dat de lozingen van de 
kerninstallaties of de in het zeewater geborgen 
vaten met kernafval geen impact hebben op de 
radiologische toestand van het mariene  milieu.  
 
09.03   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): Après 
2022, l’AFCN ou les services du ministère de 
l’Intérieur vont -ils distribuer de nouveaux 
comprimés d’iode pour remplacer ceux qui seront 
périmés?  
 09.03   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): Zullen het 
FANC  of de diensten van de FOD Binnenlandse 
Zaken na 2022 nieuwe jodiumtabletten verdelen ter 
vervanging van de tabletten waarvan de 
houdbaarheidsdatum verstreken is?  
 
09.04   Annelies Verlinden , ministre (en français) : Il 
faudra me poser une nouvelle question  pour le 
savoir.  
 09.04  Minister Annelies Verlinden (Frans) : Om dat 
te vernemen zult u een nieuwe vraag moeten 
indienen.  
 
10 Questions jointes de  10 Samengevoegde vragen van   CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 35 
(55020324C)  
(55020912C)  
 - Wouter Vermeersch aan A nnelies Verlinden 
cameraschild" (55020324C)  
- Theo Francken aan Sammy Mahdi (Asiel, 
"Transitmigratie" (55020912C)  
 
10.01   Wouter Vermeersch  (VB): En  juillet, les 
ministres de l'Intérieur français et britannique ont 
convenu de nouvelles mesures de lutte contre 
l'immigration clandestine. La ministre a -t-elle eu des 
entretiens de ce type avec son homologue 
britannique? Des moyens ont -ils été all oués pour 
contrôler les plages flamandes?  
 
Le ministre de l'Intérieur britannique souhaite 
alourdir les peines de prison à l'encontre des 
passeurs et des migrants clandestins. Notre 
ministre fera -t-il de même?  
 
En août, un nombre record de migrants a ten té de 
traverser la Manche depuis la France. En 2021, le 
nombre de migrants qui ont effectué la traversée a 
augmenté de plus de la moitié par rapport à 2020. 
Le gouverneur de Flandre occidentale demande 
que des investissements soient réalisés dans 
l'install ation de caméras thermiques le long de la 
côte flamande. A -t-il déjà eu des contacts avec le 
gouvernement fédéral à ce sujet? Quel est l'avis du 
ministre sur ce bouclier de caméras thermiques?  
 10.01   Wouter Vermeersch (VB): De Franse en 
Britse ministers v an Binnenlandse Zaken maakten 
in juli afspraken over nieuwe maatregelen tegen de 
illegale migratie. Heeft de minister soortgelijke 
gesprekken met haar Britse collega? Werden er 
ook middelen toegekend om de Vlaamse stranden 
te controleren?  
 
De Britse minis ter van Binnenlandse Zaken wil 
hogere celstraffen invoeren voor 
mensensmokkelaars en illegale migranten. Zal onze 
minister hetzelfde doen?  
 
Een recordaantal migranten heeft in  augustus 
geprobeerd vanuit Frankrijk het kanaal over te 
steken. Het aantal migr anten dat de oversteek 
maakte in 2021, steeg met meer dan de helft ten 
opzichte van 2020. De gouverneur van West -
Vlaanderen vraagt investeringen in thermische 
camera's langs de Vlaamse kust. Heeft hij hierover 
al contact gehad met de federale regering? Wat  is 
de visie van de minister over dit thermisch 
cameraschild?  
 
10.02   Annelies Verlinden , ministre (en 
néerlandais) : La Belgique entretient des contacts 
permanents avec le Royaume -Uni et la France en 
ce qui concerne la transmigration et les réseaux de 
passeurs illégaux. La dernière réunion entre mon 
administration et les représentants du ministère de 
l'Intérieur britannique a eu lieu le 12  juillet.  
 10.02  Minister Annelies Verlinden (Nederlands) : 
België onderhoudt permanent contact met het 
Verenigd Konink rijk en Frankrijk over transmigratie 
en illegale smokkelnetwerken. Op 12  juli was de 
meest recente ontmoeting tussen mijn administratie 
en vertegenwoordigers van het Britse Home Office.  
 
Des accords ont été conclus concernant la 
poursuite de la collaborat ion opérationnelle et le 
soutien que le Royaume -Uni peut fournir à notre 
pays. Les représentants britanniques ont indiqué 
qu'un budget supplémentaire était disponible à cet 
égard. Il a également été convenu que le Home 
Office et la police de la navigation allaient évaluer 
où un soutien matériel supplémentaire serait 
souhaitable. En ce qui concerne la sécurité du port 
de Zeebrugge, le gouverneur de Flandre 
occidentale et les autorités portuaires locales sont 
associés à la discussion. Le gouverneur et mes 
services entretiennent des contacts avec le Home 
Office et la UK Border Force afin de tester une 
caméra thermique à large spectre à La Panne, à la 
suite d'une expérience analogue menée dans la 
zone de police Weskust en 2020. Le Royaume -Uni 
est prêt à financer  ce test. De telles caméras Er werden afspraken gemaakt over de verdere 
operationele samenwerking en de ondersteuning 
die het Verenigd Koninkrijk ons land kan bieden. De 
Britse vertegenwoordigers gaven aan dat er 
hiervoor een bijkomend budget beschikbaar is. Er 
werd ook afgesproken da t het Home Office met de 
scheepvaartpolitie zal nagaan waar er bijkomende 
materiële steun wenselijk is. Inzake de veiligheid 
van de haven van Zeebrugge worden de 
gouverneur van West -Vlaanderen en de lokale 
havenautoriteiten bij de discussie betrokken. 
Same n met de gouverneur staan mijn diensten in 
contact met het Home Office en de UK Border 
Force over het uittesten van een thermische 
camera met een grote reikwijdte in De Panne, in 
navolging van een gelijkaardig experiment aan onze 
Westkust in 2020. Het Vere nigd Koninkrijk is bereid 
dit te financieren. Dergelijke camera's kunnen een   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 36 
pourraient être intégrées dans notre politique de 
lutte contre les réseaux de trafiquants mais cette 
opération devra se faire conformément aux règles 
juridiques en vigueur telles que le RGPD. Certains 
aspects opérationnels, comm e la gestion et le 
maniement, doivent encore être examinés. C'est la 
raison pour laquelle les services du gouverneur ont 
été chargés de constituer un dossier.  
 
C'est le ministre de la Justice qui est compétent 
pour le durcissement des peines de prison.  
 onderdeel zijn van ons beleid om 
smokkelnetwerken te bestrijden, maar het moet 
gebeuren conform de geldende rechtregels, zoals 
de GDPR -regelgeving. Er moeten ook nog 
operationele aspecten onderzocht worden, zoals het 
beheer en de bediening. Daarom werd aan de 
diensten van de gouverneur gevraagd om een 
dossier samen te stellen.  
 
De minister van Justitie is bevoegd voor het 
verhogen van de celstraffen.  
 
10.03   Wouter Vermeersch (VB): J'entends peu de 
nouveaux éléments ou de montants concrets. Alors 
que le Royaume -Uni et la France commencent à 
prendre au sérieux les migrations illégales, notre 
pays reste désespérément à la traîne. Cela aura 
pour effet de déplacer la migration illégal e de la 
côte française vers la côte flamande.  
 10.03   Wouter Vermeersch (VB): Ik hoor weinig 
nieuwe elementen of concrete bedragen. Terwijl het 
VK en Frankrijk de illegale migratie ernstig beginnen 
te nemen, blijft ons land hopeloos achterop. 
Daardoor zal de illegale migratie zich verplaatsen 
van de Franse naar de Vlaamse kust.  
 
Le Vlaams Belang souhaite que l'on traque les 
personnes en séjour illégal qui errent en Flandre. 
Un pays qui tolère l'illégalité ne peut se qualifier 
d'État de droit. L'illégalité est une forme de 
criminalité qui nécessite une approche ferme. Les 
bourgmestres demandent la création d'un centre 
fermé en Flandre occidentale depuis lequel les 
personnes en séjour illégal pourront effectivement 
être expulsées. Les rapatriements forcés son t 
nécessaires pour stopper l'appel d'air que cela 
engendre sur notre côte flamande. Nous devons 
exploiter tous les moyens possibles pour ne pas 
recréer un Calais à la mer du Nord.  
 Het Vlaams Belang wil dat illegalen die ergens in 
Vlaanderen rondzwerven, o pgespoord worden. Een 
land dat illegaliteit tolereert, kan zich geen 
rechtstaat noemen. Illegaliteit is een vorm van 
criminaliteit die een kordate aanpak vereist. De 
burgemeesters vragen een gesloten centrum in 
West -Vlaanderen van waaruit de illegalen effe ctief 
kunnen worden uitgewezen. Gedwongen 
repatriëringen zijn noodzakelijk om het 
aanzuigeffect naar onze Vlaamse kust te stoppen. 
We moeten alle middelen inzetten om hier geen 
Calais aan de Noordzee te creëren.  
 
 Het incident is gesl oten.  
 
11 Questions jointes de  
l'OVG" (55020331C)  
(55020404C)  
 11 Samengevoegde vragen van  
- Michael Freilich aan Annelies Verlinden 
(55020331C)  
 
11.01   Michael Freilich (N-VA): L'opération Vigilant 
Guardian (OVG) a été arrêtée.  
 
Comment se fait -il que les pouvoirs publics ne 
puissent pas débloquer de budget minimal pour la 
sécurité à la demande de la police anversoise? A -t-
on promis une nouvelle concertation en  octobre à la 
communauté juive? Quels sujets ont été abordés 
lors de précédentes réunions? Quelles sont les 
possibilités  en termes de sécurité? La lutte contre le 
terrorisme relève -t-elle, selon la ministre, d'une 11.01   Michael Freilich (N-VA): Operatie Vigilant 
Guardian (OVG) werd beëindigd.  
 
Hoe komt het dat de federale overheid nog geen 
minimaal budget voor beveiliging kan vrijmaken op 
vraag van de Antwerpse politie? Werden er beloftes 
gedaan aan de Joodse ge meenschap om in  oktober 
terug samen te zitten? Wat werd er bij eerdere 
vergaderingen besproken? Wat is er qua beveiliging 
nog mogelijk? Is de strijd tegen terreur volgens de 
minister een louter lokale taak of zijn er ook federale  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 37 
tâche purement locale ou des mesures fédérales 
sont-elles encore nécessaires? Se sentirait -elle 
responsable si une attaque terroriste était tout de 
même perpétrée ? 
 maatregelen nodig? Voelt z ij zich verantwoordelijk 
indien er toch een terroristische aanslag zou 
plaatsvinden?  
 
11.02   Julie Chanson (Ecolo -Groen): L’armée a 
récemment mis fin à la mission Operation Vigilant 
Guardian (OVG). Depuis sa création 
en janvier  2015, cette opération a mo bilisé des 
milliers d’hommes et de femmes afin de sécuriser 
des lieux jugés sensibles. La mission OVG ayant 
pris fin, la police a repris les missions de 
surveillance jusqu'ici dévolues aux militaires.  
 
La fin de la mission OVG est une bonne nouvelle. 
Néanmoins, il faut être attentif à certains cas 
particuliers et tenir compte des capacités de la 
police fédérale en termes de personnel, du rôle de 
la police locale et du développement de la nouvelle 
Direction de la sécurisation (DAB) de la police 
fédérale.  
 
Pouvez -vous confirmer que la fin de la mission 
OVG a été décrétée en concertation avec la police, 
et ce, en fonction de l’analyse de la menace et des 
exigences du terrain? Des mesures particulières 
ont-elles été prises pour assurer la sécurité de 
certains sites jugés sensibles? Des moyens 
fédéraux sont -ils prévus à court terme pour assurer 
la sécurité de la communauté juive de la ville 
d’Anvers? Avez -vous pris contact avec les autorités 
locales afin de vous assurer que les polices locales 
disposent des moye ns adéquats?  
 11.02   Julie Chanson (Ecolo -Groen): Onlangs 
heeft het leger operatie Vigilant Guardian (OVG) 
stopgezet. Sinds de opstart van de operatie in  2015 
zijn er duizenden mannen en vrouwen ingezet ter 
beveiliging van plaatsen die als gevoelig 
aangeme rkt waren. Nu die missie ten einde loopt, 
heeft de politie de surveillanceopdrachten 
overgenomen die tot dusver aan militairen 
toevertrouwd werden.   
 
Het is een goede zaak dat de OVG -opdracht 
beëindigd wordt. Niettemin moeten we aandacht 
hebben voor bepaal de specifieke gevallen en 
rekening houden met het beschikbare personeel 
van de federale politie, de rol van de lokale politie 
en de uitbouw van de nieuwe directie Beveiliging 
(DAB) van de federale politie.  
 
Kunt u bevestigen dat de OVG -opdracht stopgezet 
werd in overleg met de politie en rekening houdend 
met de analyse van de dreiging en de vereisten op 
het terrein? Werden er specifieke maatregelen 
genomen om de veiligheid van bepaalde als 
gevoelig aangemerkte locaties te waarborgen? Zijn 
er op korte termi jn middelen voorhanden om de 
veiligheid van de Joodse gemeenschap in 
Antwerpen te verzekeren? Hebt u contact 
opgenomen met de lokale overheid om er zeker van 
te zijn dat de lokale politie over de nodige middelen 
beschikt?  
 
11.03   Annelies Verlinden , mini stre (en français) : 
La reprise des missions de sécurisation par la 
police s'est déroulée en plusieurs phases. Tous les 
services de police concernés ont été impliqués 
dans ce processus et ont été informés 
préalablement du calendrier de retrait définitif de la 
Défense. Ce calendrier a par ailleurs été fixé en 
tenant compte des impératifs policiers.  
 
Les zones de police ont été priées de rédiger une 
analyse des risques opérationnels pour tous les 
lieux à surveiller, en tenant compte du niveau de la 
menace, de s caractéristiques environnementales et 
de toutes les mesures de sécurité complémentaires 
mises en place depuis 2015.  
 
Les mesures de sécurisation sont revues 
mensuellement par le Centre de crise, sur la base 
de l'analyse de la menace réalisée par l'OCAM.  
 11.03  Minister Annelies Verlinden (Frans) : De 
overname van de beveiligingstaken door de politie 
is in verschillende fasen verlopen. Alle 
desbetreffende politiediensten waren bij dit proces 
betrokken en werden vooraf in kennis gesteld van 
het tijdschema v oor de definitieve terugtrekking van 
Defensie. Bij het vastleggen van dat tijdschema 
werd er overigens rekening gehouden met de eisen 
van de politie.  
 
De politiezones werd verzocht een analyse van de 
operationele risico's uit te voeren voor alle te 
bewaken  locaties, rekening houdend met het 
dreigingsniveau, de omgevingskenmerken en alle 
bijkomende veiligheidsmaatregelen die sinds 2015 
ingevoerd zijn.  
 
De beveiligingsmaatregelen worden maandelijks 
door het Crisiscentrum geëvalueerd op basis van de 
dreigingsa nalyse die het OCAD uitvoert.  
 
(En néerlandais)  Dans le cadre de la réforme des (Nederlands)  Bij de politi ehervorming werd een   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 38 
polices, une grande partie de la capacité de la 
police fédérale a été transférée vers la police locale. 
Chaque zone de police reçoit donc des subventions 
substantielles, qui c ouvrent également l'exécution 
des missions de sécurisation. Dans le cadre légal 
actuel, le subventionnement de la zone de police 
d'Anvers créerait un précédent.  
 
Le 23  août, je me suis entretenue ouvertement avec 
les représentants de la communauté juive. N ous 
avons convenu de nous revoir ce mois -ci pour 
examiner comment se passe actuellement la 
sécurisation. Je ne peux pas prédire le résultat de la 
concertation, mais je reste disponible pour répondre 
aux questions additionnelles.  
 belangrijk deel van de federale politiecapaciteit naar 
de lokale politie overgeheveld. Elke politiezone 
ontvangt daarvoor een substantiële federale 
toelage, die ook de uitvoering van 
beveiligingsopdrachten bekostigt. Binnen het 
huidige  wettige kader zou het subsidiëren van de 
politiezone Antwerpen een precedent scheppen.  
 
Ik had op 23  augustus een open gesprek met 
vertegenwoordigers van de Joodse gemeenschap. 
Wij hebben afgesproken om elkaar nog deze 
maand terug te zien om te bekijken hoe de 
beveiliging momenteel verloopt. Ik kan niet 
vooruitlopen op het resultaat van het overleg, maar 
ik blijf steeds ter beschikking voor het 
beantwoorden van bijkomende vragen.  
 
11.04   Michael Freilich (N-VA): Je continue de 
déplorer que les autorités fédérales n'aient pas 
répondu à la demande de la communauté juive de 
faire intervenir la police fédérale ou de prévoir un 
budget. Nous pouvons tout de même créer un 
précédent pour une communauté pour laquelle le 
niveau de menace terroriste est estimé à  3. 
L'attaque du musée juif à Bruxelles n'est pas si 
ancienne. La lutte contre le terrorisme ne relève 
jamais d'une affaire purement régionale ou locale.  
 
Hier, la Commission européenne a dévoilé un plan 
européen visant à lutter contre l'antisémitisme. Un 
élém ent crucial est le déblocage d'un budget pour 
sécuriser les sites susceptibles de courir un danger. 
L'OCAM a déclaré que c'était bel et bien le cas pour 
les communautés juives d'Anvers et de Bruxelles.  
 
Des attaques ont déjà été perpétrées dans les pays 
voisins et notre police a déjà retrouvé des explosifs 
dans certains domiciles. C'est pour le moins 
inquiétant! J'espère que la ministre répondra bientôt 
positivement aux demandes de la communauté 
juive.  
 11.04   Michael Freilich (N-VA): Ik blijf betreuren 
dat de federale overheid niet inging op de vraag van 
de Joodse gemeenschap om te zorgen voor het 
inzetten van de federale politie of voor een budget. 
Men mag toch een precedent scheppen voor een 
gemeenschap die onder terreurniveau  3 staat. De 
aanslag op het  Joods Museum in Brussel is nog 
altijd niet zo lang geleden. De strijd tegen terreur is 
nooit een louter regionale of lokale zaak.  
 
Gisteren heeft de Europese Commissie een 
Europees plan bekendgemaakt om het 
antisemitisme te bestrijden. Een van de crucia le 
onderdelen is het uittrekken van een budget voor de 
beveiliging van sites die mogelijk gevaar lopen. Het 
OCAD heeft gezegd dat dit voor de Joodse 
gemeenschappen in Antwerpen en in Brussel wel 
degelijk het geval is.  
 
Er waren al aanslagen in onze buurla nden en onze 
politie heeft al explosieven bij mensen thuis 
gevonden. Dat zijn toch onrustwekkende zaken! Ik 
hoop dat de minister binnenkort positief op de 
vragen van de Joodse gemeenschap zal willen 
antwoorden.  
 
 Het incident is geslo ten. 
 
12 Question de Karin Jiroflée à Annelies 
sur "Le non -respect des interdictions 
temporaires de résidence" (55020334C)  
 12 Vraag van Karin Jiroflée aan Annelies 
Verlinden (Binnenlandse Zaken en Insti tutionele 
Hervormingen) over "De niet -naleving van 
tijdelijke huisverboden" (55020334C)  
 
12.01   Karin Jiroflée (Vooruit): Les interdictions 
temporaires de résidence ne sont très souvent pas 
respectées. Le parquet du Limbourg ordonne 60  % 
des interdictions  temporaires de résidence, contre 
30 % pour le parquet d'Anvers. On constate 
cependant que le non -respect de ces interdictions 
survient bien plus fréquemment à Anvers que dans 12.01   Karin Jiroflée (Vooruit): Een tijdelijk 
huisverbod wo rdt heel vaak niet nageleefd. Het 
parket van Limburg spreekt 60  % van de tijdelijke 
huisverboden uit en dat van Antwerpen 30  %. In 
Antwerpen worden die verboden echter veel vaker 
geschonden dan in Limburg. Kan de minister dat 
verschil verklaren?   CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 39 
le Limbourg. La ministre peut -elle expliquer cette 
différence?  
 
Le fait que les  provinces d'Anvers et du Limbourg 
ordonnent, à elles seules, la quasi -totalité des 
interdictions de résidence a -t-il une incidence sur 
les chiffres des violences intrafamiliales en ce qui 
concerne les signalements et les condamnations? 
Cela a -t-il une inf luence sur d'autres 
condamnations? Pourquoi les autres provinces ont -
elles si peu recours à cette mesure? Que prévoit la 
police lorsqu'une personne ne respecte pas une 
interdiction de résidence?  
  
Heeft het feit dat Antwerpen en Limburg samen 
bijna alle huisverboden opleggen een invloed op de 
cijfers van intrafamiliaal geweld, voor wat de 
meldingen en de veroordelingen betreft? Is er 
invloed op andere veroordelingen? Waarom wordt 
deze maatregel in andere provincies zo weinig 
toegepast? Wat doet de politie met iemand die een 
huisverbod schendt?  
 
12.02   Annelies Verlinden , ministre (en 
néerlandais) : La police fédérale ne peut expliquer 
des chiffres basés sur des informations fournies par 
la Banque de donné es nationale générale (BNG). Il 
faut réaliser des études beaucoup plus 
approfondies pour pouvoir évaluer les mesures. 
Tous les maillons de la chaîne de sécurité et les 
partenaires extérieurs doivent y être associés. Le 
ministre de la Justice connaît probab lement les 
raisons pour lesquelles cette mesure est davantage 
appliquée dans une région que dans une autre ainsi 
que les conséquences encourues en cas de 
violation d'une interdiction.  
 12.02  Minister Annelies Verlinden (Nederlands) : 
De federale politie kan  geen cijfers uitleggen op 
basis van informatie uit de Algemene Nationale 
Gegevensbank (ANG). Om de maatregelen te 
kunnen evalueren moeten er veel uitgebreidere 
studies worden gedaan. Alle schakels van de 
veiligheidsketen moeten daarbij betrokken worden, 
net als externe partners. De minister van Justitie 
weet wellicht waarom de maatregel in de ene regio 
veel meer wordt toegepast dan in de andere en wat 
het gevolg is als iemand een verbod schendt.  
 
12.03   Karin Jiroflée (Vooruit): Des études doivent 
être me nées en vue d'améliorer les politiques. 
J'espère que le ministre y travaillera.  
 12.03   Karin Jiroflée (Vooruit): Er is studiewerk 
nodig om een beter beleid te kunnen voeren. Ik 
hoop dat de minister daar werk van maakt.  
 
Le présiden t: La question n° 55020380C de 
Mme  Chanson est transformée en question écrite.  
 
De voorzitter : Vraag nr.  55020380C van 
mevrouw  Chanson wordt omgezet in een 
 
13 Question de Caroline Taquin à Annelies 
Verlinden  (Intérieur et Réformes institutionnelles) 
sur "La présence de groupements dits médicaux 
lors de manifestations et les contrôles policiers" 
(55020410C)  
 13 Vraag van Caroline Taquin aan Annelies 
politiecontroles" (55020410C)  
 
13.01   Caroline Taquin (MR): En  juillet, le SPF 
Santé publique a informé les autorités locales 
d'agissements suspects de groupes "médicaux" 
comme les Street Med ic of Belgium lors 
d'événements et manifestations.  
 
Quelles communications ont -elles été échangées 
entre les SPF Santé publique et Intérieur? La 
réglementation sur l'exercice de l'art infirmier et des 
professions de santé est -elle respectée par ces 
équipes ? Leurs actes ont -ils été analysés et 
contrôlés par la police et par quels services? La 
Federal Computer Crime Unit surveille -t-elle ces 
activités sur Internet? Ces personnes ont -elles été 13.01   Caroline Taquin (MR): In  juli heeft de FOD 
Volksgezondheid de lokale overheden geïnformeerd 
over dubieuze praktijken van 'medische' teams, 
zoals de vereniging Street Medic of Belgium, tijdens 
evenementen en betogingen.  
 
Welke informatie werd er tussen de FOD's 
Volksgezondh eid en Binnenlandse Zaken 
uitgewisseld? Leven die teams de regelgeving 
inzake de uitoefening van de verpleegkunde en de 
gezondheidszorgberoepen na? Werden hun 
handelingen door de politie gecontroleerd en in 
samenwerking met de politie geanalyseerd, en door  
welke dienst? Houdt de Federal Computer Crime   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 40 
interpellées ou entendues par la police?  
 Unit de online activiteiten van die groepen in het 
oog? Werden die personen door de politie 
aangehouden of verhoord?  
 
13.02   Annelies Verlinden , ministre (en français) : Il 
n'y a eu aucun contact entre les SP F Santé 
publique et Intérieur à ce sujet. La commission de 
l'aide médicale urgente du SPF Santé publique a dû 
donner une alerte locale car elle ne reconnaît pas 
ce groupe. Vous devez vous adresser au ministre 
de la Santé publique. Aucune infraction n'a été  
signalée à ce jour. Le fait que leur uniforme 
ressemble à celui des services reconnus pourrait 
constituer une infraction et donner lieu à une 
plainte. La police pourra alors agir car elle n'a pas 
pour mission de contrôler les activités des ASBL. 
L'enquête  policière relèverait du ministre de la 
Justice.  
 13.02  Minister Annelies Verlinden (Frans) : Er is 
daarover geen contact geweest tussen de FOD's 
Volksgezondheid en Binnenlandse Zaken. De 
Commissie Dringende Geneeskundige 
Hulpverlening van de FOD Volksgezon dheid heeft 
dat wellicht lokaal gemeld, omdat ze die groep niet 
erkent. U moet zich tot de minister van 
Volksgezondheid wenden. Er werden tot op heden 
geen inbreuken op de wetgeving gemeld. Het feit 
dat hun uniform op dat van de erkende hulpdiensten 
lijkt, kan een inbreuk vormen en aanleiding geven 
tot een klacht. In dat geval kan de politie optreden, 
want het controleren van de activiteiten van vzw's 
behoort niet tot haar opdrachten. Het 
politieonderzoek zou onder de minister van Justitie 
ressorteren.  
 
Nous n'avons pas connaissance de contrôles 
physiques par la police des membres de 
Street  Medic  of Belgium. Cette ASBL légalement 
constituée organise et assure les premiers secours 
lors de manifestations sportives ou non, obligatoires 
pour certains événement s. Sur Internet, 
Street  Medic signale sa présence lors des 
manifestations au Bois de la  Cambre mais il diffère 
de l'ASBL Street  Medic  of Belgium.  
 
Le mouvement de Street  Medic est né aux États -
Unis dans les années 1960, essentiellement à 
l'extrême gauche.  Certains travaillent dans le 
secteur médical mais la plupart privilégient 
l'autoformation et le partage des connaissances. 
Les street  medics choisissent généralement d'être 
peu visibles notamment pour éviter la répression 
policière et la professionnalisat ion des premiers 
secours.  
 
La DG SOC, service de la police fédérale en charge 
des blocages de noms de domaine, n'a jamais reçu 
de réquisitoire pour bloquer les sites concernés. Ne 
diffusant pas de messages de haine, ces sites ne 
sont pas référencés comme  plates -formes pour un 
retrait volontaire.  
 Wij dragen geen kennis van fysieke politiecontroles 
bij leden van Street  Medic  of Belgium. Die wettelijk 
samengestelde vzw staat in voor het organiseren en 
verstrekken van eerste hulp bij al dan niet 
sportgerelat eerde evenementen, wat voor bepaalde 
evenementen verplicht is. Op het internet geeft 
Street Medic aan dat het aanwezig was op de 
betogingen in het Ter Kamerenbos, maar dat is een 
andere organisatie dan de vzw Street 
Medic  of Belgium.  
 
De Street  Medic -bewe ging is in de jaren 1960 in de 
Verenigde Staten ontstaan, voornamelijk vanuit 
extreemlinkse kringen. Sommige leden werken in 
de medische sector, maar de meesten geven de 
voorkeur aan zelfstudie en kennisdeling. De 
street  medics  kiezen er in het algemeen vo or om 
niet al te zichtbaar te zijn, met name om te 
voorkomen dat ze repressie ondervinden door de 
politie en dat de eerste hulp geprofessionaliseerd 
wordt.  
 
De dienst DGSOC van de federale politie, die belast 
is met het blokkeren van domeinnamen, heeft noo it 
een vordering ontvangen om die sites te blokkeren. 
Aangezien er via die websites geen 
haatboodschappen verspreid worden, komen ze 
niet in aanmerking om door de platformen zelf 
verwijderd te worden.  
 
13.03   Caroline Taquin (MR): Je questionnerai 
donc l es ministres de la Santé et de la Justice.  
 13.03   Caroline Taquin (MR): Ik zal de ministers 
van Volksgezondheid en Justitie hierover 
ondervragen.  
 
14 Questions jointes de  14 Samengevoegde vragen van   CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 41 
concernant la modification de l'état civil de 
divorcé en célibataire" (55020466C)  
"divorcé(e)" en "célibataire"" (55021347C)  
 - Karin Jiroflée aan Vincent Van Quickenborne 
gescheiden naa r ongehuwd" (55020466C)  
- Karin Jiroflée aan Vincent Van Quickenborne 
(55021347C)  
 
14.01   Karin Jiroflée (Vooruit): Depuis  juin 20 19, il 
est légalement possible de faire remplacer l'état civil 
"divorcé(e)" ou "veuf/veuve" par "célibataire". La 
règle générale est d'ailleurs que l'état civil n'est plus 
mentionné sur les documents. Les exceptions à 
cette règle devaient être définies par  arrêté royal. 
Deux ans après l'entrée en vigueur, l'arrêté 
d'exécution n'a toujours pas été adopté. L'ancien 
ministre de l'Intérieur a parlé de plusieurs 
problèmes au niveau de la mise en œuvre et a 
promis de demander un avis juridique.  
 
Cet avis a -t-il entre -temps été rendu? Où en est ce 
dossier?  
 14.01   Karin Jiroflée (Vooruit): Sinds  juni 2019 is 
het wettelijk mogelijk om de burgerlijke staat van 'uit 
de echt gescheiden' of 'weduwe/weduwnaar' te 
laten vervangen door 'ongehuwd'. De algemene 
regel is ove rigens dat de burgerlijke staat niet meer 
vermeld wordt op documenten. De uitzonderingen 
op die regel zouden door een KB worden bepaald. 
Twee jaar na de inwerkingtreding is dit 
uitvoeringsbesluit er nog steeds niet. De vorige 
minister van Binnenlandse Zake n sprak over een 
aantal problemen bij de implementatie en beloofde 
juridisch advies in te winnen.  
 
Is dat advies er ondertussen? Wat is de stand van 
zaken?  
 
14.02  Annelies Verlinden , ministre (en 
néerlandais) : Mes services sont arrivés à la 
conclusion que  la loi était inexécutable. Il est 
impossible de dresser une liste des attestations, car 
il n'existe presque pas d'attestations standardisées. 
Une attestation n'est rien de plus qu'un extrait du 
registre de la population et peut contenir toutes les 
informa tions demandées par le citoyen. Les 
modèles d'attestations, tels qu'une composition de 
ménage, varient d'une commune à l'autre.  
 
Nous élaborons actuellement un nouveau projet de 
loi, qui inverse le mécanisme. L'état civil ne sera 
pas indiqué, sauf s'il s'a git d'une attestation pour 
laquelle cette indication est légalement requise ou 
que le citoyen demande de la mentionner. L'état 
civil indiqué est celui qui figure dans le registre de la 
population. Une nouvelle description de l'état civil 
n'est possible que  par le biais d'une modification du 
Code civil.  
 14.02  Minister Annelies Verlinden (Nederlands) : 
Mijn diensten zijn tot de conclusie gekomen dat de 
wet onuitvoerbaar is. Het is niet mogelijk om een 
lijst van attesten op te stellen, omdat er bijna geen 
gestandaardiseerde attesten bestaan. Een attest is 
niet meer dan een uittreksel uit het 
bevolkingsregister en kan alle informatie bevatten 
waar de burger om vraagt. Ook modelattesten, 
zoals een attest van gezinssamenstelling, 
verschillen van gemeente tot gemee nte. 
 
Wij werken aan een nieuw wetsontwerp waarin het 
mechanisme wordt omgekeerd. De burgerlijke staat 
wordt niet vermeld, tenzij het een attest betreft 
waarvoor dit bij wet is opgelegd of op verzoek van 
de burger zelf. De burgerlijke staat die wordt 
verme ld, is die welke in het bevolkingsregister staat. 
Enkel een wijziging van het Burgerlijk Wetboek kan 
ervoor zorgen dat de burgerlijke staat 
herbeschreven wordt.  
 
14.03   Karin Jiroflée (Vooruit): Certaines 
personnes attendent toutefois impatiemment cette 
adaptation. La ministre peut -elle fournir un 
calendrier?  
 14.03   Karin Jiroflée (Vooruit): Er zijn nochtans 
mensen die hier echt op zitten te wachten. Kan de 
minister een timing geven?  
 
14.04   Annelies Verlinden , ministre (en 
néerlandais) : C'est encore tr op tôt, mais nous y 
travaillons.  
 14.04  Minister Annelies Verlinden (Nederlands) : 
Daar is het nog te vroeg voor, maar wij maken er 
zeker werk van.  
 
 42 
15 Questions jointes de  
(55020567C)  
(550208 74C)  
Réformes institutionnelles) sur "La phase 
fédérale de la crise du coronavirus et la loi 
pandémie" (55021588C)  
Réformes institutionnelles) sur "La p hase 
pandémie" (55021595C)  
 15 Samengevoegde vragen van  
- Dominiek Sneppe aan Frank Vandenbroucke 
coronacrisis" (55020567C)  
- François De Smet aan Annelies Verlinden 
pandemiewet" (55020874C)  
- Yngvild Ingels aan Annelies Verlinden 
coronacrisis en de pandemiewet" (55021588C)  
coronacrisis en de pandemiewet" (55021595C)  
 
15.01   Dominiek Sneppe (VB): De plus en plus de 
compétences cédées dans le cadre de la lutte 
contre la pandémie de coronavirus sont de nouveau 
transférées aux entités fédérées. Tant que la phase 
fédérale est en cours, les compétences ne sont pas 
très clairement délimitées.  
 
Quand la p hase fédérale prendra -elle fin?  
 15.01   Dominiek Sneppe (VB): Steeds meer 
bevoegdheden rond de coronapandemie gaan terug 
naar de deelstaten. Zolang de federale fase loopt, 
zijn de bevoegdheden niet heel duidelijk afgelijnd.  
 
Wanneer eindigt de federale f ase?  
 
15.02   François De Smet (DéFI): La loi pandémie 
votée à la fin de  juillet a été promulguée à la mi -août 
et publiée le 20  août. Elle fixe son entrée en vigueur 
à une date déterminée par le Roi par arrêté délibéré 
en Conseil des ministres et au plus tard le 31e jour 
ouvrable suivant sa publication. L’entrée en vigueur 
est fixée au 24  septembre 2021, fort tard donc!  
 
Ses articles 9 et 10 prévoient qu'une communication 
à la Chambre est subordonnée à la déclaration de 
l’urgence épidémique (article 3) et des mesures de 
police administrative (article 4 et 5); l’article 3 
nécessite un arrêté délibéré en Conseil des 
ministres, l’article 4 est conditionné à l’urgence 
épidémique.  
 
Dans l’état actuel de la crise sanitaire, la loi apparaît 
comme inopérante et  le Parlement captif de 
l’exécutif.  
 
Ce faisant, soit la situation est grave et oblige à 
décréter l’urgence épidémique, soit elle ne l’est pas 
et vous n’êtes plus habilitée à prendre des mesures 
restrictives aux libertés individuelles par arrêtés 
ministéri els. 
 
 15.02   François De Smet (DéFI): De pandemiewet, 
die eind  juli goedgekeurd werd, werd 
midden  augustus afgekondigd en op 20  augustus 
gepubliceerd. Krachtens de wet vindt de 
inwerkingtreding plaats op een datum di e bij een 
besluit vastgesteld na overleg in de ministerraad 
door de Koning bepaald wordt en ten laatste op de 
31ste werkdag volgend op de dag van de publicatie. 
De inwerkingtreding vindt op 24  september 2021 
plaats, wat dus erg laat is!  
 
In de artikelen 9 en 10 van de wet wordt er bepaald 
dat een mededeling aan de Kamer ondergeschikt is 
aan de afkondiging van de epidemische 
noodtoestand (artikel 3) en van de maatregelen van 
bestuurlijke politie (artikelen 4 en 5); voor artikel 3 is 
een na overleg in de mini sterraad vastgesteld 
besluit noodzakelijk; artikel 4 hangt af van de 
epidemische noodtoestand.  
 
Met de huidige stand van de gezondheidscrisis blijkt 
de wet ondoeltreffend te zijn en wordt het Parlement 
aan de uitvoerende macht overgeleverd.  
 
Dit wettelij ke kader biedt voor de toekomst twee 
mogelijkheden. Ofwel is de situatie ernstig en noopt 
ze tot de afkondiging van de epidemische 
noodtoestand, ofwel is ze niet ernstig en bent u niet 
langer gemachtigd om bij ministerieel besluit 
maatregelen tot inperking  van de individuele 
vrijheden te nemen.   CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 43 
 
Qu'est -ce qui justifie l'entrée en vigueur tardive de 
la loi?  
 
Comment veillerez -vous au contrôle parlementaire 
à l'avenir et à la communication avec la Chambre?  
 
Comment édicterez -vous les mesures de police 
administrative en cas de situation sani taire de veille 
et non d’urgence épidémique?  
  
Wat rechtvaardigt de laattijdige inwerkingtreding 
van de wet?  
 
Hoe zult u toezien op de parlementaire controle 
tijdens de komende maanden en op de 
communicatie met de Kamer?   
 
Hoe zult u de maatregelen van bestuu rlijke politie 
uitvaardigen indien de gezondheidssituatie enkel tot 
waakzaamheid noopt en er dus geen sprake is van 
een epidemische noodtoestand?  
 
15.03   Yngvild Ingels (N-VA): La loi pandémie est 
entrée en vigueur le 4  octobre, mais son activation 
n'est pas nécessaire, selon le ministre 
Vandenbroucke. Est -il vrai que le gouvernement ne 
déclarera pas la situation d'urgence épidémique? 
Sur quelle analyse cette décision se fonde -t-elle? 
Quelles mesures la ministre considère -t-elle encore 
nécessaires afin de lutter contre le Covid -19? 
Quelle est la base légale de ces mesures? Que 
pense la ministre du fait que des mesures soient 
encore prises par arrêtés ministériels (AM)? Va -t-
elle prolonger ou modifier l'AM du 27  septembre?  
 
Si nous ne sommes plus en situati on d'urgence 
épidémique, pourquoi la phase fédérale de la 
gestion de la crise est -elle maintenue? S'achèvera -
t-elle à la fin de ce mois, comme cela est suggéré 
depuis des mois?  
 15.03   Yngvild Ingels (N-VA): Op 4  oktober trad de 
pandemiewet in werking, maa r een activatie ervan 
is volgens minister Vandenbroucke onnodig. Klopt 
het dat de regering de epidemische noodsituatie 
niet zal afkondigen? Op welke analyse is dat 
gebaseerd? Welke maatregelen acht de minister 
nog noodzakelijk tegen COVID -19? Op welke 
rechtsgrond berusten deze maatregelen? Wat vindt 
de minister ervan dat er blijvend met ministeriële 
besluiten (MB's) wordt gewerkt? Zal ze het MB van 
27 september nog verlengen of wijzigen?  
 
Als we ons niet langer in een epidemische 
noodsituatie bevinden, wa arom blijft de federale 
fase van crisisbeheer dan nog behouden? Zal die 
fase eind deze maand ophouden, zoals al maanden 
wordt vooropgesteld?  
 
15.04   Annelies Verlinden , ministre (en 
néerlandais) : Le 20  août, le Comité de concertation 
a entamé le processu s de levée de la phase 
fédérale et la préparation minutieuse des modalités 
de la phase postfédérale. La phase fédérale sera 
levée dès lors que plus aucune coordination de la 
stratégie au niveau fédéral ne sera encore 
nécessaire et pour autant que la phase postfédérale 
soit suffisamment préparée.  
 
Le Conseil d' État a fait remarquer à plusieurs 
reprises que chaque autorité était responsable de la 
lutte contre une crise sanitaire dans les limites de 
ses propres compétences matérielles. Il n'est donc 
pas quest ion de rétrocéder des compétences. Les 
autorités fédérales sont compétentes pour la 
coordination stratégique face à une situation 
d'urgence et, en cela, elles ne reprennent en rien 
des compétences aux Communautés et aux 
Régions, pas plus qu'elles ne peuven t leur imposer 
d'exercer leurs compétences propres d'une certaine 
manière.  
 
Les compétences fédérales de coordination se 
limitent à la coordination des activités des 
différentes autorités chargées de la gestion de 15.04  Minister Annelies Verlinden (Nederlands) : 
Het Overlegcomité van 20  augustus startte het 
proces op om de federale fase op te h effen en om 
de modaliteiten van de postfederale fase grondig 
voor te bereiden. De federale fase zal worden 
opgeheven als er geen beleidscoördinatie op 
federaal niveau meer nodig is en als de 
postfederale fase voldoende is voorbereid.  
 
De Raad van State h eeft er meermaals op gewezen 
dat elke overheid verantwoordelijk is voor de 
bestrijding van een volksgezondheidscrisis binnen 
de grenzen van haar eigen materiële 
bevoegdheden. Er is dus geen sprake van het 
teruggeven van bevoegdheden. De federale 
overheid i s bevoegd voor de beleidscoördinatie van 
een noodsituatie en ze neemt daarmee geen 
bevoegdheden van de Gemeenschappen en 
Gewesten over en ze kan ze ook niet verplichten 
hun eigen bevoegdheden op een bepaalde manier 
uit te oefenen.  
 
De federale coördinatieb evoegdheden beperken 
zich tot het coördineren van de activiteiten van de 
verschillende overheden die aan crisisbeheer   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 44 
crise. C'est la raison pour laquelle une c oncertation 
permanente a eu lieu entre les autorités fédérales et 
les entités fédérées au sein du Comité de 
concertation.   
 moeten doen. Daarom was er permanent overleg 
tussen de federale overheid en de deelstaten in het 
Overlegcomité.  
 
(En français) La loi pa ndémie devait entrer en 
vigueur au plus tard le 31e jour ouvrable après sa 
publication, soit le 4  octobre 2021.  
 
Le Roi pouvait avancer cette date. À la suite de la 
promulgation, les partenaires se sont accordés sur 
la nécessité d'analyser les chiffres de la pandémie 
jusqu'à la rentrée scolaire et de disposer de temps 
pour préparer le nouveau cadre réglementaire en 
cas d'urgence épidémique.  
 
Le gouvernement a fait analyser la situation 
sanitaire pour déterminer si on était en situation 
d'urgence épidémique . 
 
Selon les avis du RAG et du commissariat Covid -
19, ce n'était pas le cas. On n'a donc pas avancé 
l'entrée en vigueur de la loi. Les avis ultérieurs du 
RAG et du commissariat Covid -19 du 1er octobre 
ont corroboré la situation, la loi pandémie ne peut 
donc s'appliquer.  
 
On réévalue souvent l'évolution sanitaire et la 
question de déclarer ou non la situation d'urgence 
 
Les mécanismes de la loi pandémie s'appliqueront 
après déclaration de la réunion des conditions d'une 
situation d'urgence épidé mique. Sinon, le contrôle 
habituel de l'exécutif par le Parlement s'applique.  
 
Le Comité de concertation du 17  septembre a invité 
les ministres à recenser d'ici fin  octobre toutes les 
dispositions à maintenir après l'abrogation de la 
phase fédérale.  
 
Les mesures à maintenir seront adoptées par les 
entités en fonction de leurs compétences.  
 (Frans)  De pandemiewet moest uiterlijk op de 
31e werkdag na de bekendmaking ervan, dat is op 
4 oktober 2021, in werking treden.  
 
De Koning kon die datum vervroegen. Na  de 
afkondiging waren de partners het erover eens dat 
de pandemiecijfers tot het begin van het schooljaar 
geanalyseerd moesten worden en dat men over de 
nodige tijd moest beschikken om het nieuwe 
regelgevende kader in geval van een epidemische 
noodsituatie  voor te bereiden.  
 
De regering heeft de gezondheidssituatie laten 
analyseren om na te gaan of we ons in een 
epidemische noodsituatie bevonden.  
 
Op grond van de adviezen van de RAG en het 
Coronacommissariaat was dat niet het geval. De 
inwerkingtreding van de wet werd derhalve niet 
vervroegd. De latere adviezen van de RAG en het 
Coronacommissariaat van 1  oktober hebben de 
situatie bevestigd, zodat de pandemiewet niet van 
toepassing kan zijn.  
 
De gezondheidssituatie en de vraag of er al dan niet 
een epidemisc he noodtoestand uitgeroepen moet 
worden, worden regelmatig opnieuw geëvalueerd.  
 
De mechanismen van de pandemiewet zullen van 
toepassing zijn nadat er afgekondigd is dat de 
gezamenlijke voorwaarden voor een epidemische 
noodsituatie vervuld zijn. Zo niet, i s de gebruikelijke 
controle van de uitvoerende macht door het 
Parlement van toepassing.  
 
Tijdens het Overlegcomité van 17  september 
werden de ministers verzocht om tegen 
eind oktober alle maatregelen die na het opheffen 
van de federale fase behouden moeten  blijven, te 
inventariseren.  
 
De te behouden maatregelen zullen door de 
deelgebieden goedgekeurd worden in functie van 
hun bevoegdheden.  
 
Si les conditions d'une situation d'urgence 
épidémique étaient réunies et des mesures de 
police nécessaires, elles se ront adoptées selon la 
loi pandémie.  
 Als de voorwaarden voor een epidemische 
noodsituatie vervuld zijn en er politiemaatregelen 
nodig zijn, zullen die conform de pandemiewet 
genomen worden.  
 
(En néerlandais) Le Comité de concertation a, 
comme toujours, décidé des mesures de lutte 
contre le coronavirus qui demeurent d'application. (Nederlands) De maatregelen die nog van 
toepassing zijn tegen het coronavirus, werden zoals 
steeds beslist in het Overlegcomité. Het vorige  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 45 
Le dernier Comité a décidé d'assouplir et de 
maintenir certaines mesures. Le prochain Comité 
décidera des prochaines étapes.  
 
Comme l'a confirmé le Conseil d'État dans son avis  
du 23 juin, même après l'entrée en vigueur de la loi 
relative à la pandémie, les lois relatives à la 
protection et à la sécurité civiles peuvent encore 
être invoquées, notamment lorsque les conditions 
pour constituer une situation d'urgence épidémique 
au sens de la loi relative à la pandémie ne sont pas 
réunies. La nécessité d'une coordination des 
politiques nationales est une des conditions pour 
déclarer l'urgence épidémique. Une fois cette 
situation déclarée, la phase fédérale entre en 
vigueur. Cette pha se peut également être déclarée 
sans qu'il soit question de situation d'urgence 
 
La fin de la phase fédérale est minutieusement 
préparée sur le plan administratif et juridique. Ce 
point fera l'objet d'une discussion plus approfondie 
au sein du  Comité de concertation qui se réunira 
dans le courant du mois.  
 Overlegcomité besliste tot versoepelingen en tot he t 
aanhouden van bepaalde maatregelen, het 
volgende zal beslissen over de volgende stappen.  
 
Zoals de Raad van State bevestigt in zijn advies van 
23 juni, kan ook na de inwerkingtreding van de 
pandemiewet nog een beroep worden gedaan op 
de wetten over civi ele bescherming en veiligheid, 
met name wanneer de voorwaarden niet vervuld 
zijn om van een epidemische noodsituatie in de zin 
van de pandemiewet te kunnen spreken. De nood 
aan nationale beleidscoördinatie is een van de 
voorwaarden om een epidemische noods ituatie te 
kunnen afkondigen. Zodra die afgekondigd is, treedt 
de federale fase in werking. De federale fase kan 
ook worden afgekondigd zonder dat er sprake is 
van een epidemische noodsituatie.  
 
Het einde van de federale fase wordt bestuurlijk en 
juridis ch grondig voorbereid. Dit wordt verder 
besproken in het Overlegcomité dat in de loop van 
deze maand zal plaatsvinden.  
 
15.05   Dominiek Sneppe (VB): La situation 
d'urgence est terminée et, bien entendu, le retour à 
la normale doit être bien préparé. Je co nstate 
toutefois que les mesures de restriction des libertés 
sont abandonnées dans la plupart des pays. Si 
nous écoutons d'autres experts que les virologues 
attitrés, nous entendons dire que nous devrons 
apprendre à vivre avec le virus. Une étape 
important e consiste à nous débarrasser de la peur.  
 15.05   Dominiek Sneppe (VB): De noodsituatie is 
voorbij en uiteraard moet de terugkeer naar 
normaal goed worden voorbereid. Ik stel wel vast 
dat de vrijheidsbeperkende maatregelen in de 
meeste landen nu wel op de schop gaan. Als we 
naar andere experts dan de huisvirologen luisteren, 
dan horen we dat we met het virus zullen moeten 
leren leven. Een belangrijke stap is om van onze 
angst af te komen.  
 
Il est possible qu'il n'y ait pas eu de dépassements 
de compétence s, mais la répartition des 
compétences n'a jamais été tout à fait claire, même 
pour les responsables politiques autour de la table 
des négociations. Je pense que le moment est venu 
de mettre un terme à la phase fédérale pour que les 
entités fédérées puisse nt mener des politiques sur 
mesure.  
 Het kan best dat er geen 
bevoegdheidsoverschrijdingen zijn geweest, maar 
de bevoegdheidsverdeling was nooit helemaal 
duidelijk, zelfs niet voor de politici rond de 
onderhandelingstafel. Ik denk dat de tijd rijp is om 
de federale fase op te heffen en de gefedereerde 
entiteiten een beleid op maat te laten voeren.  
 
15.06   François De Smet (DéFI): Dès lors, en cas 
d'aggravation épidémique, la réponse passera par 
l'application de la loi pandémie, et l'activation d'une 
phas e d'urgence.  
 15.06   François De Smet (DéFI): Als de 
epidemische situatie verslechtert, zal de 
pandemiewet dus toegepast worden en de 
noodfase geactiveerd worden.  
 
15.07   Yngvild Ingels (N-VA): Je me réjouis que 
nous n'ayons pas à déclarer la situation d 'urgence 
fédérale pour le moment, mais, dans le même 
temps, la phase fédérale est toujours d'application, 
avec une gestion de crise multidisciplinaire. Cela n'a 
pas de sens. La gestion de la crise ne pourrait -elle 
pas redevenir monodisciplinaire, le SPF Sa nté 
publique étant responsable du volet curatif et les 
entités fédérées, du volet préventif?  15.07   Yngvild Ingels (N-VA): Ik ben blij dat we 
momenteel geen federale noodsituatie moeten 
uitroepen, maar tegelijkertijd zitten we wel nog altijd 
in de federal e fase, met een multidisciplinair 
crisisbeheer. Dat is eigenlijk niet logisch. Kan het 
beheer van de crisis niet opnieuw monodisciplinair 
worden gemaakt, waarbij de FOD  Volksgezondheid 
verantwoordelijk is voor het curatieve luik en de 
deelstaten voor de pr eventie?    06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 46 
  
16 Question de Valerie Van Peel à Annelies 
police" (55020580C)  
 16 Vraag van Valerie Van Pee l aan Annelies 
Hervormingen) over "Het werken op afspraak in 
 
16.01   Valerie Van Peel (N-VA): Le travail sur 
rendez -vous des services de police constituait l'une 
des mesures pris es dans le cadre de la lutte contre 
le coronavirus. Il m'est revenu que des personnes 
qui se trouvaient en danger immédiat, notamment 
dans le cadre de violences intrafamiliales, ont été 
priées de prendre rendez -vous pour faire une 
déclaration ou déposer un e plainte. De telles 
situations posent évidemment problème.  
 
Combien de zones travaillent uniquement sur 
rendez -vous et lesquelles? Comment 
l'élargissement des possibilités de déclaration est -il 
évalué, comme cela fut le cas pendant la 
pandémie? Cela reste -t-il une option? Pendant 
combien de temps ces mesures resteront -elles en 
vigueur?  
 16.01   Valerie Van Peel (N-VA): Een van de 
coronamaatregelen betrof het werken op afspraak 
bij de politiediensten. Ik heb verhalen gehoord van 
mensen die eigenlijk direct g evaar liepen, zoals in 
het geval van intrafamiliaal geweld, aan wie werd 
verteld dat ze een afspraak moesten maken om 
aangifte te doen of een klacht in te dienen. Zoiets is 
natuurlijk wel een probleem.  
 
Hoeveel en welke zones werken alleen op 
afspraak? Ho e wordt de uitbreiding van 
aangiftemogelijkheden geëvalueerd, zoals is 
gebeurd tijdens de coronaperiode? Blijft dat een 
optie? Hoelang gaan deze maatregelen nog blijven 
bestaan?  
 
16.02   Annelies Verlinden , ministre (en 
néerlandais) : Il est compliqué de fo urnir le relevé 
des zones qui travaillent sur rendez -vous, dès lors 
que chaque zone de police peut prendre cette 
décision en toute autonomie. Cependant, il 
s'agissait toujours d'un service et non d'une 
obligation pour la victime ou le déclarant. Une aide 
urgente peut toujours être demandée par le biais du 
numéro d'appel  101 et chaque zone de police doit 
mettre en place un certain nombre de postes de 
police offrant un accueil physique 24h/24 et 7j/7. 
Dans certaines zones de police, ce sera le cas dans 
chaque  commissariat, tandis que dans d'autres 
zones, cet accueil pourra être centralisé ou 
organisé par district. La majorité des zones de 
police proposent un accueil physique en journée 
dans la plupart des postes.  
 
Bon nombre de zones ont mis en place cette 
possibilité de rendez -vous pour mieux orienter les 
victimes ou les déclarants vers les services 
spécialisés tels que les services de police pour la 
jeunesse et la famille ou l'aide aux victimes.  
 16.02  Minister Annelies Verlinden (Nederlands) : 
Het is moeilijk  om een overzicht te geven van het 
aantal zones dat aanbiedt om met een afspraak te 
werken, aangezien elke politiezone daarover 
autonoom kan beslissen. Dit is echter altijd een 
dienstverlening geweest en nooit een verplichting 
voor het slachtoffer of de me lder. Dringende hulp 
kan altijd worden gevraagd via het 
oproepnummer  101 en elke politiezone moet een 
aantal politieposten inrichten die 24/7 een fysiek 
onthaal aanbieden. In sommige politiezones zal dat 
in elk kantoor kunnen, terwijl andere zones dat 
misschien centraliseren of aanpakken per district. 
De meeste politiezones zullen in de meeste posten 
overdag een fysiek onthaal aanbieden.  
 
Veel zones hebben die afspraakmogelijkheid ook 
ingevoerd om de slachtoffers of melders beter te 
oriënteren naar de ge specialiseerde diensten, zoals 
politiediensten voor jeugd en familie of 
slachtofferhulp.  
 
En réalité, le fait de proposer des rendez -vous ne 
dépend pas de la possibilité de déclaration en ligne, 
qui devait permettre à l'origine d'enregistrer tout de 
même  des délits qui, souvent, ne pouvaient être 
poursuivis pour mieux les appréhender ou parce 
que le citoyen avait besoin d'une preuve de 
déclaration. Dans la pratique, ce sont 
principalement des vols de vélos et de vélomoteurs In feite staat het aanbieden van afspraken los van 
de online aangiftemogelijkheid, waarmee men in 
oorsprong de mogelijkheid wou bieden om 
misdrijven die vaak niet kunnen worden vervolgd, 
toch te laten registreren om er een beter beeld van 
te krijgen of omda t de burger een bewijs van 
aangifte nodig had. In de praktijk werden vooral 
fiets- en bromfietsdiefstallen online aangegeven en  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 47 
et, dans une moindre mesure, de s dégradations et 
des graffitis qui ont fait l'objet d'une déclaration en 
ligne. Des projets d'extension de la possibilité de 
déclaration en ligne étaient sur la table depuis 
longtemps, mais la situation sanitaire a accéléré le 
processus. Le covid a contra int la police à trouver 
une solution rapide pour préserver la sécurité des 
citoyens et des policiers en évitant tout contact non 
strictement nécessaire. Toutefois, un citoyen 
pouvait alors toujours également déposer une 
déclaration physiquement. Les collab orateurs 
d'accueil sont invités, en application des directives 
en matière d'assistance aux victimes, d'accorder 
une attention particulière aux personnes ayant une 
demande spécifique d'aide et de protection.  
 
Entre -temps, l'on continue à œuvrer à un portail  
internet Police -On-Web permanent, dont fera partie 
la liste actuelle de délits que l'on peut indiquer dans 
le guichet contexte Covid -19. Les délits sont passés 
en revue un par un par le groupe de travail de la 
police intégrée. Un formulaire en ligne est d onc 
prévu pour chaque type de délit. Le Collège des 
procureurs généraux a indiqué lors du lancement 
du guichet contexte Covid -19 que les zones de 
police devaient traiter les déclarations dans les 
72 heures. Dans la pratique, ce traitement peut se 
dérouler beaucoup plus rapidement. S'agissant des 
nouveaux délits, l'on s'efforce non seulement 
d'accroître la convivialité, mais principalement 
d'abaisser le "chiffre noir". C'est pourquoi les délits 
de haine figureront également dans la liste à partir 
de 2022. La  première priorité consiste donc à 
proposer la liste des délits qui peuvent être déclarés 
maintenant au travers du guichet contexte Covid -
19, afin que ce guichet temporaire puisse 
disparaître temporairement, tout en conservant ce 
service supplémentaire.  
 in mindere mate ook beschadigingen en graffiti. Er 
lagen al geruime tijd plannen op tafel om de online 
aangiftemogelijkheid uit te breiden en de 
coronasituatie heeft dat in een stroomversnelling 
gebracht. Covid dwong de politie tot een snelle 
oplossing om de veiligheid van burgers en 
politiemensen te vrijwaren door niet strikt 
noodzakelijke contacten te vermijden. Maar ook 
toen kon  een burger altijd fysiek een aangifte doen. 
De onthaalmedewerkers wordt met toepassing van 
de richtlijnen inzake slachtofferbejegening gevraagd 
om speciale aandacht te besteden aan mensen met 
een bijzondere vraag om hulp en bescherming.  
 
Ondertussen wo rdt voortgewerkt aan een 
permanente Police -On-Web, waar de huidige lijst 
van misdrijven die men in het covidloket kan 
aangeven structureel deel zal van uitmaken. De 
misdrijven worden een voor een doorgelicht door de 
werkgroep van de geïntegreerde politie. Er komt 
dus een webformulier per type misdrijf. Het College 
van procureurs -generaal heeft bij het lanceren van 
het covidloket gesteld dat de politiezones de 
aangiften binnen de 72  uur moeten behandelen. In 
de praktijk blijkt dit veel sneller te kunnen. Voo r de 
nieuwe misdrijven probeert men niet alleen het 
gebruiksgemak te verhogen, maar vooral het 
dark number  te verlagen. Daarom zullen ook 
haatmisdrijven vanaf 2022 in de lijst komen. De 
eerste prioriteit gaat dus naar het permanent 
aanbieden van de lijst v an de misdrijven die nu via 
het covidloket kunnen worden aangegeven, zodat 
dit tijdelijke loket inderdaad kan uitdoven, maar met 
behoud van deze extra dienstverlening.  
 
16.03   Valerie Van Peel (N-VA): Tant qu'il s'agit 
d'un service supplémentaire, je suis  tout à fait 
d'accord avec la ministre que cela pourrait 
contribuer à réduire le chiffre noir. Cependant, les 
zones de police doivent éviter de pousser le 
bouchon trop loin. Il ressort des témoignages qui 
me reviennent qu'il y a bel et bien des abus du 
système de rendez -vous. La ministre doit veiller à 
ce que le fossé entre la police et les citoyens 
disparaisse.  
 16.03   Valerie Van Peel (N-VA): Zolang het over 
een extra dienstverlening gaat, volg ik de minister 
volledig dat zoiets zou kunnen helpen om het 
dark number  te verlagen. Maar de politiezones 
mogen de slinger niet te ver laten doorslaan. De 
verhalen die ik hoor, gaan echt wel over het 
misbruiken van de afspraakregeling. De minister 
moet erop toezien dat de afstand tussen de politie 
en de burger niet blijft bestaan.  
 
Le président : La question n°  55020613 de 
M. Demon est reportée.  
 
De voorzitter : Vraag nr.  55020613 van de 
heer Demon wordt uitgesteld.  
 
17 Questions jointes de  
(Intérieur et Réformes institutionnelles) sur "La 17 Samengevoegde vragen van  
- Melissa Depraetere aan Annelies Verlinden 
(Binnenlandse Zaken en Institutionele   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 48 
police" (55020640C)  
(55021015C)  
 Hervormingen) over "De situatie van de 
(55020640C)  
- Ortwin Depoortere aan Annelie s Verlinden 
 
17.01   Ortwin Depoortere (VB): Le ministre de 
l'époque, Jan Jambon, a créé la Direction de la 
sécurisation (DAB ) dans le but d'alléger quelque 
peu la charge de travail de nos services de police 
en les déchargeant de certaines missions de 
surveillance.  
 
Les militaires ont quitté nos rues. On nous a fait 
croire que des centaines d'entre eux choisiraient 
d'être transf érés à la DAB. Or il s'est avéré l'an 
dernier que seuls 37 militaires avaient commencé à 
travailler pour cette direction.  
 
Depuis la Flandre occidentale, des collaborateurs 
du corps de sécurité du SPF Justice sont passés à 
la DAB mais ils n'ont qu'une com pétence de police 
minimale. La ministre répondra -t-elle favorablement 
à la demande formulée par la police de prévoir 
davantage de possibilités de formation? Quels sont 
les effectifs actuels de la DAB? Combien de 
militaires ont -ils été transférés à la DAB d ans 
l'intervalle? Comment la ministre compte -t-elle 
résoudre ce problème?  
 17.01   Ortwin Depoortere (VB): Toenmalig 
minister Jambon heeft de directie Beveiliging (DAB) 
opgericht om met bewakingsopdrachten de 
werkdruk op onze politiediensten wat te verlicht en. 
 
De militairen zijn van straat gehaald. Men hield ons 
voor dat zij zeker met honderden de overstap 
zouden maken naar de DAB. Vorig jaar bleek dat 
daar slechts 37 militairen aan de slag gingen.  
 
Vanuit West -Vlaanderen hebben medewerkers van 
het veil igheidskorps van de FOD Justitie de 
overstap gemaakt, maar ze hebben minimale 
politionele bevoegdheid. Zal de minister ingaan op 
de vraag van de politie om in meer 
opleidingsmogelijkheden te voorzien? Wat is de 
actuele personeelsformatie bij de DAB? Hoevee l 
militairen hebben intussen de overstap gemaakt? 
Hoe gaat de minister dit aanpakken?  
 
17.02   Annelies Verlinden , ministre (en 
néerlandais) : À l'heure actuelle, la DAB compte déjà 
1 269 membres du personnel, dont 41  militaires. Il 
faut donc encore recrute r 331  collaborateurs.  
 
Il a été convenu dans le statut que les inspecteurs 
de police et les inspecteurs de police principaux 
seraient admis à la sélection d'accession 
respectivement au cadre moyen et au cadre 
d'officiers pour autant qu'ils aient au moins six 
années d'ancienneté de cadre. Les coordinateurs 
de sécurité ne satisfont pas à ce critère, parce qu'ils 
font partie d'un cadre très spécifique en extinction. 
D'un point de vue purement hiérarchique, ce cadre 
se situe entre le cadre moyen et le cadre de  base. 
Par conséquent, les compétences dévolues à ces 
collaborateurs sont limitées.  
 17.02  Minister Annelies Verlinden (Nederlands) :  
Vandaag telt de DAB reeds 1.269  personeelsleden, 
van wie 41  militairen. Er moeten dus nog 
331 personeelsleden worden gewor ven.  
 
Er is statutair vastgelegd dat een inspecteur van 
politie en een hoofdinspecteur van politie worden 
toegelaten tot een selectie voor overgang naar 
respectievelijk het midden - en officierskader in 
geval van ten minste zes jaar kaderanciënniteit. De 
beveiligingscoördinatoren voldoen niet aan deze 
voorwaarde, omdat ze tot een zeer specifiek en 
uitdovend kader behoren. Vanuit een louter 
hiërarchisch standpunt is dat kader gesitueerd 
tussen het middenkader en het basiskader. Hun 
bevoegdheden zijn bijgevol g beperkt.  
 
Les dispositions de la loi sur la fonction de police 
relatives aux compétences des agents et des 
assistants de sécurisation s'appliquent également 
aux coordonnateurs de sécurisation. Aucune 
promotion interne spécifique n'a été prévue pour ce 
cadre sui generis et il n'a pas été prévu par la voie 
interne d'accès à une formation qui pourrait leur De bepalingen over de bevoegdheden van de 
beveiligingsagenten en -assistenten van politie uit 
de wet op het politieambt zijn ook van toepassing 
op de beveiligingscoördinatoren. Er werd niet in een 
specifieke interne promotie voorzien voor dit kader 
sui generis en evenmin via interne weg in een 
toegang voor een opleiding die hun de algemene  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 49 
conférer les compétences générales des 
fonctionnaires de police. Rien ne les empêche de 
postuler par la voie externe pour une fonction avec 
les pleines c ompétences.  
 politiebevoegdheden van politieambtenaren zou 
kunnen toekennen. Niets belet via externe weg te 
solliciteren voor een ambt met volledige 
bevoegdheid.  
 
17.03   Ortwin Depoortere (VB): Il est regrettable et 
dangereux qu'une solution plus élégante n'ait pas 
été trouvée. Le vaste procès contre le terrorisme va 
bientôt débuter. Il est important que les endroits 
cruciaux puissent être sécurisés de manière 
adéquate, s urtout à ce moment -là. En outre, cela 
laisserait aux policiers une certaine latitude pour 
effectuer d'autres tâches policières.  
 17.03   Ortwin Depoortere (VB): Het is spijtig en 
gevaarlijk dat men geen elegantere oplossing heeft 
gevonden. Binnenkort start het grote terreurproces. 
Het is belangrijk dat zeker dan de cruciale plaatsen 
voldoende beveiligd kunnen worden. Bovendien 
geeft dit de politiemensen ademruimte om andere 
politionele taken uit te voeren.  
 
Le président : La question n°  55020643C de 
Mme  Jadin est transformée en question écrite.  
 
De voorzitter : Vraag nr.  55020643C van 
mevrouw  Jadin wordt omgezet in een schriftelijke 
vraag.  
 
18 Questions jointes de  
réintégrer la Protection civile" (55020705C)  
civile et les inond ations de  juillet" (55021521C)  
 18 Samengevoegde vragen van  
- Eric Thiébaut aan Annelies Verlinden 
Bescherming terug te kere n" (55020705C)  
de overstromingen in juli" (55021521C)  
 
18.01   Julie Chanson (Ecolo -Groen): La réforme 
de la Protection civile suscit e le mécontentement du 
personnel. Certains ont été contraints d’abandonner 
leur emploi. Très critiques sur la manière dont les 
inondations ont été gérées, certains seraient 
favorables à une révision complète de son 
fonctionnement. D’anciens agents de caser nes 
fermées ont dû faire des choix qu'ils regrettent. Ils 
ont introduit des recours au Conseil d’État pour 
pouvoir réintégrer la Protection civile avec leur 
grade et leurs années d’ancienneté.  
 
Quel est votre avis? L'arrêté du Conseil d’État 
estime que le nombre d’agents est insuffisant et 
impose la reprise du personnel. Quelles suites 
allez-vous donner aux demandes des agents?  
 18.01   Julie Chanson (Ecolo -Groen): De 
hervorming van de Civiele Bescherming wekt 
wrevel bij het personeel. Sommige personeelsl eden 
moesten hun job opgeven. Sommigen staan zeer 
kritisch tegenover de manier waarop de 
overstromingen aangepakt werden en zijn dan ook 
voorstander van een volledige herziening van de 
werking. Enkele voormalige agenten van gesloten 
kazernes moesten spijti ge keuzes maken. Ze 
hebben beroep aangetekend bij de Raad van State 
om opnieuw aan de slag te kunnen bij de Civiele 
Bescherming met behoud van hun graad en de 
jaren anciënniteit die ze opgebouwd hadden.  
 
Wat is uw standpunt hierover? In zijn arrest zegt d e 
Raad van State dat de Civiele Bescherming te 
weinig agenten telt en dat ze het personeel opnieuw 
moet aannemen. Welk gevolg zult u geven aan de 
vragen van de agenten?  
 
18.02   Annelies Verlinden , ministre (en français) : 
L'article  4, § 10 de l'arrêté roya l du 3  juillet  2018 
comprenant diverses mesures relatives aux 
membres du personnel opérationnel de la 
Protection civile stipule qu'un membre du personnel 
sélectionné peut renoncer à sa sélection avant le 
1er janvier  2019. Dans ce cas, il est remplacé par l e 18.02  Minister Annelies Verlinden (Frans) : 
Artikel  4, § 10 van het koninklijk besluit van 3  juli 
2018 houdende div erse maatregelen betreffende de 
leden van het operationeel personeel van de Civiele 
Bescherming bepaalt dat een personeelslid dat 
geselecteerd is afstand kan doen van zijn selectie 
vóór 1  januari 2019. In dat geval wordt hij   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 50 
candidat qui le suit au classement visé au §  7. Dès 
lors qu'un membre du personnel a renoncé à sa 
sélection, sa nomination d'office au sein de la 
Protection civile n'est plus envisageable.  
 
Si certains anciens agents de la Protection civile qui 
n'ont pa s souhaité participer à l'examen organisé en 
2018 ou qui y ont participé mais ont ensuite 
renoncé à entrer en service souhaitent réintégrer la 
Protection civile, je les invite à participer à un futur 
recrutement organisé conformément au Livre  IV de 
l'arrêt é royal du 29  juin 2018.  
 
Madame  Chanson, l'arrêt du Conseil d'État auquel 
vous faites référence ne se prononce pas sur 
l'opportunité de l'effectif tel que fixé dans l'arrêté 
royal du 3  juillet  2018 comprenant diverses mesures 
relatives aux membres du pe rsonnel opérationnel 
de la Protection civile.  
 
Le Conseil d'État a annulé la disposition relative au 
nombre maximal d'emplois disponibles dans le 
cadre de la réforme de la Protection civile en raison 
d'une motivation insuffisante. Il résulte de cet arrêt 
d'annulation que tous les lauréats auraient dû avoir 
la possibilité de choisir un emploi dans la nouvelle 
Protection civile.  
 
Le Conseil d'État juge qu'une personne qui a 
renoncé à un emploi après qu'on lui ait annoncé 
qu'elle n'était pas classée en ordr e utile n'a pas 
valablement renoncé à cet emploi. Puisque son 
choix de l'époque est jugé invalide par le Conseil 
d'État, cette personne doit être appelée à effectuer 
un choix valide.  
 
L'arrêt du Conseil d'État ne remet pas en cause la 
situation de ceux qu i ont décidé de ne pas 
présenter l'examen, qui ont raté l'examen ou qui ont 
renoncé valablement à un emploi en toute 
connaissance de cause.  
 vervangen door de volgende kand idaat uit de 
rangschikking vermeld in §  7. Bijgevolg kan een 
personeelslid dat afstand gedaan heeft van zijn 
selectie niet meer ambtshalve bij de Civiele 
Bescherming benoemd worden.  
 
Als bepaalde voormalige ambtenaren van de Civiele 
Bescherming die in 2018  niet aan het examen 
hebben deelgenomen of die eraan deelgenomen 
hebben maar daarna van een indiensttreding 
afgezien hebben, naar de Civiele Bescherming 
willen terugkeren, nodig ik hen uit deel te nemen 
aan een toekomstige rekruteringsprocedure, die 
overee nkomstig Boek IV van het koninklijk besluit 
van 29  juni 2018 georganiseerd wordt.  
 
Mevrouw Chanson, in het arrest van de Raad van 
State waarnaar u verwijst wordt er geen uitspraak 
gedaan over de opportuniteit van de 
personeelsformatie zoals vastgelegd in h et 
koninklijk besluit van 3  juli 2018 houdende diverse 
maatregelen betreffende de leden van het 
operationeel personeel van de Civiele Bescherming.  
 
De Raad van State heeft de bepaling met 
betrekking tot het maximale aantal beschikbare 
banen in het kader va n de hervorming van de 
Civiele Bescherming vernietigd, omdat deze 
onvoldoende gemotiveerd werd. Uit het 
vernietigingsarrest volgt dat alle geslaagde 
kandidaten de kans hadden moeten hebben om 
voor een baan bij de hervormde Civiele 
Bescherming te kiezen.  
 
De Raad van State is van oordeel dat een persoon 
die een baan geweigerd heeft nadat men hem 
meegedeeld had dat hij niet gunstig gerangschikt 
was, niet op een geldige manier van die aanstelling 
afgezien heeft. Aangezien de keuze die hij toen 
gemaakt heeft v olgens de Raad van State ongeldig 
is, moet die persoon opgeroepen worden om een 
geldige keuze te maken.  
 
Het arrest van de Raad van State verandert niets 
aan de situatie van de personen die niet opgedaagd 
zijn voor het examen, er niet voor geslaagd zijn o f 
op een geldige manier en met kennis van zaken van 
een indiensttreding afgezien hebben.  
 
En d'autres termes, le Conseil d'État ne juge pas 
que l'on a le droit de changer d'avis, mais que 
chacun doit avoir la possibilité d'effectuer son choix 
en toute co nnaissance de cause. Quatre  personnes 
sont directement concernées par cet arrêt du 
Conseil d'État.  
 Met andere woorden, de Raad van State stelt niet 
dat men het recht heeft om van mening te 
veranderen, maar wel dat elkeen de mogelijkheid 
moet hebben om me t kennis van zaken te kiezen. 
Dit arrest van de Raad van State heeft rechtstreeks 
betrekking op vier personen.  
 
 51 
19 Questions jointes de  
juifs" (55020744C)  
plusieurs hommes radicalisés" (55021288C)  
(55021384C)  
 19 Samengevoegde vragen van  
Hervorm ingen) over "Het verhoogde 
terreurniveau op Joodse sites" (55020744C)  
geradicaliseerde mannen" (55021288C)  
- Michael Freilich aan Annelie s Verlinden 
Palestijnen" (55021384C)  
 
19.01   Michael Freilich (N-VA): En Allemagne, la 
police a pu déjouer un attentat terroriste contre une 
synagogue dans la ville de Hagen . En France, le 
ministre de l'Intérieur parle d'une augmentation de 
la menace terroriste vis -à-vis des institutions juives. 
La ministre peut -elle commenter la situation dans 
notre pays? Ne fait -on pas preuve d'imprudence en 
supprimant la protection fédéral e des institutions 
juives?  
 
À Roulers, une bombe tuyau a été trouvée lors 
d'une perquisition au domicile d'un Palestinien 
radicalisé. Aux Pays -Bas, de telles bombes ont déjà 
été utilisées pour perpétrer des attentats. La 
communauté juive ou autre ont -elles été exposées 
à un réel danger? La ministre peut -elle donner 
davantage d'explications sur les deux frères 
radicalisés impliqués dans cette affaire? Seront -ils 
expulsés?  
 19.01   Michael Freilich (N-VA): In Duistland wist 
de politie een terroristische aansla g op een 
synagoge in de stad Hagen te verijdelen. In 
Frankrijk spreekt de minister van Binnenlandse 
Zaken over een verhoogde terreurdreiging tegen 
Joodse instellingen. Kan de minister de situatie in 
ons land toelichten? Is het niet roekeloos om de 
federale  bescherming aan Joodse instellingen terug 
te trekken?  
 
In Roeselare werd tijdens een huiszoeking bij een 
geradicaliseerde Palestijn een pijpbom gevonden. In 
Nederland zijn al aanslagen gepleegd met zo'n 
bom. Was er bij ons een reëel gevaar voor de 
Joodse of een andere gemeenschap? Kan de 
minister meer uitleg geven over de twee 
geradicaliseerde broers in deze zaak? Worden zij 
uitgewezen?  
 
19.02   Koen Metsu (N-VA): À la suite de la 
découverte d'explosifs à son domicile, un 
Palestinien a été arrêté pour susp icion de 
terrorisme. Auparavant, lui et son frère avaient 
attaqué sa sœur et son beau -frère à Anvers parce 
qu'ils avaient un comportement jugé trop occidental.  
 
Ces hommes ont -ils été suivis par les services de 
sécurité? Figuraient -ils sur la liste de l'OC AM? Les 
policiers sont de plus en plus confrontés à des 
explosifs et du matériel de guerre. Comment sont -ils 
protégés? La ministre défend -elle toujours la 
décision de terminer les missions de surveillance au 
sein du quartier juif d'Anvers? Existe -t-il des 
menaces concrètes contre la communauté juive?  
 19.02   Koen Metsu (N-VA): Na de vondst van 
explosieven in zijn woning, werd een Palestijnse 
man aangehouden op verdenking van terrorisme. 
Eerder had hij met zijn broer zijn zus en 
schoonbroer aangevallen in An twerpen omdat ze te 
westers waren.  
 
Werden deze mannen opgevolgd door de 
veiligheidsdiensten? Stonden ze op de OCAD -lijst? 
De politie wordt steeds vaker geconfronteerd met 
explosieven en oorlogsmateriaal. Hoe worden zij 
beschermd? Staat de minister nog ste eds achter de 
beslissing om de bewakingsopdrachten in het Joods 
kwartier in Antwerpen stop te zetten? Zijn er 
concrete dreigingen tegen de Joodse 
gemeenschap?  
 
19.03   Annelies Verlinden , ministre (en 
néerlandais) : Le 8  septembre, l'ambassade de 
France a i nformé le commissaire général de la 
police fédérale des instructions données par le 
ministre français de l'Intérieur aux services de 
maintien de l'ordre français. Depuis un certain 
temps, la menace générale en Belgique est de 19.03  Minister Annelies Verlinden (Nederlands) : 
Op 8  september heeft de Franse ambassade de 
commissaris -generaal van de federale politie op de 
hoogte gebracht van de instructies van de Franse 
minister van Binnenlandse Zaken aan Franse 
ordehandhavingsdiensten. Het algemene 
dreigingsniveau in België ligt al een hele tijd op   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 52 
niveau  2. L'OCAM assure en per manence l'analyse 
de la menace contre des cibles juives. Le 19  août, 
la zone de police d'Anvers a demandé à l'OCAM 
une analyse de la menace pour la période des fêtes 
juives du 28  août au 29  septembre. L'OCAM a fixé 
le niveau de la menace pour cette période  et pour 
tous les intérêts juifs pour l'ensemble du pays au 
niveau  3, le même niveau qu'après l'évaluation du 
12 mai. 
 
La DJSOC/Terro a été en contact avec ses 
homologues allemands. Aucune information 
n'indique l'existence d'une menace similaire venant 
de l'Allemagne vers la Belgique ou d'un incident 
similaire à proximité d'une synagogue belge.  
 
L'opération Vigilant Guardian a été arrêtée le 
1er septembre. La protection de la population est 
une mission de la police locale. La police a su 
s'adapter à la nouv elle donne et a investi dans de 
nouvelles techniques, de nouveaux équipements et 
de nouveaux armements. Le même niveau de 
protection reste garanti.  
 niveau  2. Het OCAD monitort de dreiging  tegenover 
Joodse doelwitten continu. Op 19  augustus vroeg 
de politiezone Antwerpen aan het OCAD een 
dreigingsanalyse voor de Joodse feestperiode van 
28 augustus tot 29  september. Het OCAD raamde 
het dreigingsniveau voor die periode en voor alle 
Joodse bel angen voor het hele land op niveau  3, 
hetzelfde niveau als na de evaluatie van 12  mei. 
 
De DJSOC/Terro heeft contact gehad met de 
Duitse collega's. Er zijn geen aanwijzingen voor een 
dergelijke dreiging vanuit Duitsland naar België of 
voor een soortgelijk  incident aan een Belgische 
synagoge.  
 
De operatie Vigilant Guardian werd op 1  september 
beëindigd. De bescherming van de bevolking is een 
taak van de lokale politie. De politie kon zich 
aanpassen aan de nieuwe realiteit en heeft 
geïnvesteerd in nieuwe tec hnieken, uitrusting en 
bewapening. Hetzelfde beschermingsniveau blijft 
gegarandeerd.  
 
Le Centre de crise national prévoit différentes 
mesures pour la communauté juive. En cas 
d'événements particuliers, l'OCAM procède à une 
analyse de la menace. La lutte c ontre le terrorisme 
ne se limite pas à la protection par la police locale, 
mais se manifeste par une coopération entre 
l'ensemble des services. La note stratégique 
Extrémisme et Terrorisme prévoit expressément un 
échange d'informations et le suivi actif de  certaines 
personnes.  
 Het Nationaal Crisiscentrum voorziet in 
verschillende maatregelen voor de Joodse 
gemeenschap. Bij bijzondere evenementen maakt 
het OCAD een dreigingsanalyse. De strijd tegen 
terreur is niet beperkt tot bescherming door de 
lokale poli tie, maar uit zich in een samenwerking 
van alle diensten. De strategische nota extremisme 
en terrorisme voorziet uitdrukkelijk in informatie -
uitwisseling en de actieve opvolging van bepaalde 
personen.  
 
19.04   Michael Freilich (N-VA): Je continue de 
penser  qu'il est imprudent de ne pas prévoir de 
soutien fédéral supplémentaire pour une 
communauté vivant sous le niveau 3 de la menace. 
Le niveau  3 signifie qu'un attentat est possible et 
probable. Si la police anversoise doit assumer des 
missions de sécurisati on, cela sera en outre au 
détriment d'autres missions.  
 
Les patrouilles de la police sont beaucoup moins 
visibles. Le week -end dernier, j'étais présent 
lorsqu'un homme coiffé d'un keffieh est entré dans 
la synagogue. Il s'est révélé inoffensif, mais un tel  
scénario n'aurait jamais été possible durant la 
mission de surveillance militaire. J'espère que la 
ministre pourra renforcer la sécurité et la rendre 
plus visible, conjointement avec la police locale ou 
fédérale.  
 19.04   Michael Freilich (N-VA): Ik blijf het 
roekeloos vinden dat niet in extra federale steun 
wordt voorzien voor een gemeenschap die onder 
terreurniveau  3 leeft. Niveau 3 betekent dat een 
aanslag mogelijk en waarschijnlijk is. Als de 
Antwerpse politie beveiligingstaken moet opnemen, 
gaat dat bo vendien ten koste van andere taken.  
 
De patrouilles van de politie zijn veel minder 
zichtbaar. Vorig weekend was ik aanwezig toen een 
man met een Palestijnse sjaal de synagoge kwam 
binnengewandeld. Hij bleek onschuldig, maar zoiets 
zou tijdens de militair e bewakingsopdracht nooit 
mogelijk zijn geweest. Ik hoop dat de minister de 
beveiliging samen met de lokale of federale politie 
sterker en zichtbaarder kan maken.  
 
19.05   Koen Metsu (N-VA): Je crains que mes 
questions n'aient échappé à l'attention, car je  n'ai 
pas obtenu de réponse.  
 19.05   Koen Metsu (N-VA): Ik vrees dat mijn 
vragen door de mazen van het net zijn gevallen, 
want ik heb er geen antwoord op gekregen.  
 
 53 
 
Le président : La question n°  55020875C de 
Mme  Platteau est transform ée en question écrite.  
 
De voorzitter : Vraag nummer  55020875C van 
mevrouw  Platteau wordt in een schriftelijke vraag 
omgezet.  
 
20 Question de Daniel Senesael à Annelies 
(55020877C)  
 20 Vraag van Daniel Senesael aan Annelies 
politiesamenwerking" (55020877C)  
 
20.01   Daniel Senesael (PS): La coop ération 
européenne entre polices nationales est essentielle 
dans la lutte contre la criminalité, dont les formes 
font souvent fi des frontières. Le 17  juillet, la 
Chambre des représentants a adopté une 
résolution visant l'amélioration structurelle de la 
coopération policière avec la France.  
 
Quelles démarches comptez -vous entreprendre? 
Des initiatives sont -elles à l'ordre du jour pour 
améliorer la coopération avec nos pays limitrophes 
et la circulation d'informations à l'échelle 
européenne?  
 20.01   Daniel  Senesael (PS): De Europese 
samenwerking tussen nationale politiediensten is 
van cruciaal belang in de strijd tegen criminaliteit, 
omdat veel vormen van criminaliteit zich niets aan 
grenzen gelegen laten liggen. Op 17  juli heeft de 
Kamer van volksvertegenw oordigers een resolutie 
aangenomen die ertoe strekt de 
politiesamenwerking met Frankrijk structureel te 
verbeteren.  
 
Welke stappen wil u hieromtrent ondernemen? 
Staan er initiatieven op de agenda om de 
samenwerking met onze buurlanden en de 
informatiedoors troming op Europees niveau te 
verbeteren?  
 
20.02   Annelies Verlinden , ministre (en français) : 
Le gouvernement a pris note des demandes 
formulées dans la résolution. J'entends prendre des 
mesures sans délai. Des démarches sont 
envisagées à plusieurs niveau x. 
 
La résolution de la Chambre est inspirée des 
recommandations émises du Comité  P, à la suite 
de l'enquête de contrôle relative à la coopération 
transfrontalière entre la Belgique et la France pour 
les zones de police des provinces du Hainaut et de 
Fland re occidentale, menée en 2018. Un plan 
d'action détaillé a été élaboré à ma demande, en 
concertation avec la police fédérale et locale. 
Approuvé le 18  mai par le Comité de coordination 
de la police intégrée, il décrit les actions que la 
police belge entrep rendra jusqu'en 2022.  
 20.02  Minister Annelies Verlinden (Frans) : De 
regering heeft nota genomen van de in de resolutie 
geformuleerde verzoeken. Ik ben van plan 
onverwijld maatregelen te nemen. Er worden op 
verschillende niveaus stappen overwogen.  
 
De reso lutie van de Kamer is geïnspireerd op de 
aanbevelingen van het Comité P naar aanleiding 
van het in 2018 gevoerde toezichtsonderzoek naar 
de grensoverschrijdende samenwerking tussen 
België en Frankrijk voor de politiezones van de 
provincies Henegouwen en We st-Vlaanderen. Op 
mijn vraag werd er in overleg met de federale en de 
lokale politie een gedetailleerd actieplan uitgewerkt. 
Dat werd op 18  mei goedgekeurd door het 
Coördinatiecomité van de Geïntegreerde Politie en 
het bevat de acties die de Belgische poli tie tot 2022 
zal ondernemen.  
 
Il existe des initiatives pour améliorer 
structurellement la coopération. Les services de 
police du SPF  Intérieur ont conclu un nouvel accord 
de coopération policière pour le Benelux. Des 
négociations sont en cours depuis que lques années 
pour réviser l'accord belgo -allemand de coopération 
entre les autorités de police et les administrations 
douanières dans les régions frontalières. Nous 
voulons renforcer et étendre la coopération avec les 
pays voisins.  
 
La Commission européenn e finalisera sa Er bestaan initiatieven om de samenwerking 
structureel te verbeteren. De politiediensten van de 
FOD Binnenlandse Zaken hebben een nieuwe 
politiesamenwerkingsovereenkomst voor de 
Benelux gesloten. Er wordt al enkele jaren 
onderhandeld over een herziening van de Belgisch -
Duitse overeenkomst inzake de samenwerking 
tussen de politieautoriteiten en de dou anediensten 
in de grensregio's. We willen de samenwerking met 
onze buurlanden versterken en uitbreiden.  
 
De Europese Commissie zal de laatste hand leggen   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 54 
proposition législative EU Police Cooperation Code  
pour améliorer la coopération policière 
internationale. La Belgique soutient ces ambitions.  
 aan haar wetgevingsvoorstel EU Police Cooperation 
Code ter verbetering van de internationale 
politiesa menwerking. België steunt deze ambities.  
 
20.03   Daniel Senesael (PS): Je vous remercie 
pour les actions prises afin de répondre aux 
recommandations de la résolution et pour les 
améliorations structurelles. En tant que membre du 
Parlement Benelux, je me r éjouis de ce qui a déjà 
pu être concrétisé avec le Grand -Duché de 
Luxembourg et les Pays -Bas. C'est un laboratoire 
pour l'Europe. J'insiste, au nom de toutes les zones 
de police frontalières avec la France, pour que vous 
amélioriez la coopérations entre le s services de 
police des deux pays.  
 20.03   Daniel Senesael (PS): Ik dank u voor de 
acties die u ondernomen hebt om gevolg te geven 
aan de aanbevelingen uit de resolutie en voor de 
structurele verbeteringen. Als lid van het 
Beneluxparlement ben ik verheugd  over wat er 
reeds met het Groothertogdom Luxemburg en 
Nederland bereikt werd. Dit is een laboratorium voor 
Europa. Namens alle politiezones die aan Frankrijk 
grenzen verzoek ik u de samenwerking tussen de 
politiediensten van beide landen te verbeteren.  
 
Le président : La question n°  55020894C de M.  Van 
Langenhove est reportée. La question 
n° 55020961C de Mme  De Wit est supprimée.  
 
De voorzitter : Vraag nr.  55020894C van de 
heer Van Langenhove wordt uitgesteld . Vraag 
nr. 55020961C van mevrouw  De Wit vervalt.  
 
21 Question de Kim Buyst à Annelies Verlinden 
(55020976C)  
 21 Vraag van Kim Buyst aan Annelies Verlinden 
 
21.01   Kim Buyst (Ecolo -Groen): Une nouvelle 
campagne BOB a démarré juste avant l'été. Le 
nombre de contrôles de police est resté 
singu lièrement limité. Nous sommes loin de 
l'objectif de contrôle d'un conducteur sur trois. Les 
mesures corona expliquent, en partie, ce manque 
de contrôles, mais il importe cependant d'étudier 
comment restaurer le lien avec cette ambition, 
cruciale pour rédui re le nombre de victimes de la 
route.  
 
Que pense la ministre de la campagne? Combien 
de contrôles ont -ils été effectués respectivement 
par la police fédérale et la police locale? Quelles 
leçons en tire la ministre pour la prochaine 
campagne? La police fédé rale de la route sera -t-elle 
davantage impliquée? Quelle a été, ces cinq 
dernières années, l'évolution du nombre de 
contrôles d'alcoolémie effectués par la police 
fédérale de la route? Comment accroître de 
nouveau, à court terme, le nombre de contrôles 
d'alcoolémie?    
 
La Commission permanente de la police locale 
(CPPL) demande une simplification de 
l'enregistrement. Quelles dispositions prendra la 
ministre?  
 21.01   Kim Buyst (Ecolo -Groen): Net voor de 
zomer ging een nieuwe bobcampagne van start. 
Het aanta l politiecontroles bleef erg beperkt. De 
doelstelling om een op drie bestuurders te 
controleren, is veraf. Voor een deel is dat te 
verklaren door de coronamaatregelen, maar wij 
moeten toch eens bekijken hoe we terug aansluiting 
kunnen vinden bij deze ambit ie, die cruciaal is om 
het aantal verkeersongevallen te doen dalen.  
 
Hoe evalueert de minister de campagne? Hoeveel 
controles werden er gehouden door respectievelijk 
de federale en de lokale politie? Welke lessen trekt 
ze voor de volgende campagne? Zal d e federale 
wegpolitie daarbij een grotere rol spelen? Hoe 
evolueerde het aantal alcoholcontroles door de 
federale wegpolitie de laatste vijf jaar? Hoe kunnen 
we op korte termijn opnieuw meer alcoholcontroles 
uitvoeren?  
 
De Vaste Commissie van de Lokale Politie (VCLP) 
vraagt een vereenvoudigde registratie. Wat zal de 
minister ondernemen?  
 
21.02   Annelies Verlinden , ministre (en 
néerlandais) : Compte tenu notamment de la 21.02  Minister Annelies Verlinden (Nederlands) : 
De doelstelling werd o ndertussen wel gehalveerd,  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 55 
réduction des moyens et des effectifs mobilisables, 
l'objectif a été divisé par deux. Des opérations de 
contrôle ciblées restent nécessaires. Les mesures 
corona n'ont apparemment eu aucune incidence sur 
le nombre de conducteurs interceptés pour conduite 
sous influence.  
 omdat we ook minder middelen en manschappen 
kunnen inzetten. Gerichte controleacties blijven een 
noodzaak. De coronamaatregelen hadden blijkbaar 
geen invloed op het aantal bestuurders dat betrapt 
werd op het rijden onder invloed.   
 
Nous espérons que lors de la campagne de fin 
d'année, le nombre de contrôles réalisés pourra 
égaler celui d'avant la pandémie.  
 
La police fédérale de la route effectue des contrôles 
d'alcoolémie tout au long de l'année. Durant les 
campagnes BOB et d'au tres actions, elle déploie 
des moyens supplémentaires. Sans tenir compte de 
l'année de pandémie 2020, qui a été exceptionnelle, 
la police fédérale de la route a contrôlé 
243 000 conducteurs par an en moyenne entre 
2016 et 2019.  
 
Les contrôles d'alcoolémie s'intègrent dans 
l'approche qui est menée par rapport à d'autres 
priorités, comme la vitesse, l'utilisation du GSM et 
l'utilisation des équipements de sécurité. Les 
différentes autorités compétentes organisent 
régulièrement des campagnes de sensibilisation . 
 
Afin de s'attaquer plus efficacement aux infractions 
routières, nous misons sur l'automatisation du 
traitement des amendes. Nous examinerons plus 
en détail la demande de la  CPPL.  
 We hopen dat er tijdens de eindejaarscampagne 
weer een gelijkaardig aanta l controles uitgevoerd 
kan worden als voor de pandemie.  
 
De federale wegpolitie voert het hele jaar door 
alcoholcontroles uit. Tijdens de bobcampagnes en 
andere acties zet ze extra middelen in. Afgezien van 
het uitzonderlijke coronajaar 2020 controleerde de 
federale wegpolitie tussen 2016 en 2019 gemiddeld 
243.000 bestuurders per jaar.  
 
De alcoholcontroles sluiten aan bij de aanpak van 
andere prioriteiten, zoals snelheid, gebruik van gsm 
en het gebruiken van de veiligheidsuitrusting. De 
verschillende be voegde overheden organiseren 
regelmatig sensibiliseringscampagnes.  
 
Om verkeersinbreuken efficiënter aan te pakken, 
wordt ingezet op de automatisering van de 
verwerking van de boetes. We zullen de vraag van 
de VCLP verder bekijken.  
 
21.03   Kim Buyst (Ecolo-Groen): Le risque de se 
faire prendre doit être suffisamment important. 
Espérons que la pandémie sera suffisamment sous 
contrôle pour que nous puissions de nouveau 
atteindre les chiffres habituels lors de la campagne 
de fin d'année.  
 21.03   Kim Buyst (Ecolo -Groen): De pakkans moet 
groot genoeg zijn. Laat ons hopen dat de pandemie 
zodanig onder controle is dat we tijdens de 
eindejaarscampagne weer normale aantallen 
kunnen bereiken.  
 
Le Parlement européen plaide en faveur d'une 
tolérance zéro pour l'alc ool et les drogues au volant. 
Nous devrons remettre ce dossier à l'ordre du jour.  
 Het Europees Parlement pleit voor nultolerantie 
voor alcohol en drugs in het verkeer. Wij moeten 
daarvan opnieuw werk maken.  
 
Le président : La questio n n°  5020998C de 
 
De voorzitter : Vraag nr.  5020998C van 
vraag.  
 
22 Questions jointes de  
d'inondations à Tihange en général" (55021007C)  
(55021 023C)  
- Samuel Cogolati à Annelies Verlinden (Intérieur 22 Samengevoegde vragen van  
(55021007C)  
Hervormingen) over "De soliditeit van Tihange in   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 56 
et Réformes institutionnelles) sur "L’influence 
des dérèglements climatiques sur le risque 
d’inondations à Tihange" (55021024C)  
 het licht van de overstromingen in  juli 2021" 
(55021023C)  
in Tihange" (55021024C)  
 
22.01   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen):  Quels sont 
les standards internationaux de référence en 
matière de résistance aux inondations pour les 
centrales nucléaires? En quoi Tihange n'y 
répondait -elle pas?  
 
Pourquoi la crue "de conception" de Tihange a -t-elle 
été re vue après Fukushima, mais pas la crue "de 
référence"? Quelle est la "crue de référence" 
inscrite dans l'autorisation d'exploitation? Le site de 
Tihange est -il aujourd’hui protégé par les trois lignes 
de défense successives contre une crue 
décamilléniale?  
 
Les bâtiments de Tihange sont -ils étanches? À 
partir de quel débit et niveau d’altitude de la Meuse 
les protections périphériques ne suffisent -elles plus, 
les fonctions classées deviennent -elles inopérantes 
et le refroidissement du cœur du réacteur de la 
piscine peut -il être mis en péril (scénario de 
Fukushima)?  
 22.01   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): Wat zijn de 
internationale referentienormen inzake 
overstromingsbestendigheid van kerncentrales? Op 
welke punten beantwoordde Tihange er niet aan?  
 
Waarom w erd de ontwerpvloed voor Tihange na 
Fukushima herzien, maar de referentievloed niet? 
Welke referentievloed wordt er in de 
exploitatievergunning vermeld? Wordt de site in 
Tihange nu beschermd door de drie opeenvolgende 
verdedigingslinies tegen een vloed die  zich eens om 
de tienduizend jaar voordoet?  
 
Zijn de gebouwen in Tihange waterdicht? Bij welk 
debiet en waterstand van de Maas volstaan de 
perifere beschermingen niet meer, worden de 
ingeschaalde functies onbruikbaar en kan de 
koeling van de reactorkern i n het bekken in gevaar 
komen (Fukushimascenario)?  
 
22.02   Annelies Verlinden , ministre  (en français) : 
Je vous ai fourni, le 4  octobre, une réponse écrite 
détaillée au sujet du risque d'inondation à Tihange.  
 
Il y est mentionné que les risques naturels 
d'inondations ou de pluies torrentielles sont pris en 
compte dans la sûreté de la centrale. Pour plus de 
détails, je vous recommande de consulter les 
rapports de stress tests  nucléaires sur le site de 
l'AFCN.  
 22.02  Minister Annelies Verlinden (Frans) : Op 
4 oktober heb ik u een omstandig schriftelijk 
antwoord bezorgd over het overstromingsrisico in 
Tihange.  
 
Daarin staat er vermeld dat er in het raam van de 
veiligheid van de kerncentrale rekening gehouden 
wordt met de natuurlijke risico's op overstromingen 
en stortregens. Voor meer details raad ik u aan om 
de rapporten van het FANC over de nucleaire 
stresstests op de site te raadplegen.  
 
22.03   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): J'ai 
effectivement reçu le 4  octobre votre réponse à ma 
question écrite sommaire, d éposée dans l'urgence 
cet été. Mes trois questions orales sont beaucoup 
plus détaillées et soulèvent des questions 
essentielles que se posent les riverains. Les 
réponses ne peuvent être trouvées dans les 
stress  tests , que j'ai analysés de bout en bout. Par  
exemple, on sait que, lors de sa construction, la 
centrale nucléaire de Tihange pouvait résister à une 
crue jusqu'à 2  200 m3/seconde. Or, c'est justement 
le débit qui a été atteint lors des inondations du 
15 juillet. Il est légitime de demander quelle est , 
aujourd'hui, la crue de référence dans la 
réglementation.  
 22.03   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): Op 
4 oktober heb ik inderdaad uw antwoord op mijn 
beknopte schriftelijke vraag, die ik in de zom er in 
allerijl ingediend had, ontvangen. In mijn drie 
mondelinge vragen treed ik veel meer in detail en 
ga ik dieper in op de essentiële vragen die de 
omwonenden zich stellen. De antwoorden op die 
vragen zijn niet te vinden in de stresstests, die ik 
van a tot z uitgeplozen heb. Zo weten we 
bijvoorbeeld dat, toen de kerncentrale van Tihange 
gebouwd werd, de gebouwen konden weerstaan 
aan een overstroming met een debiet tot 
2.200  m³/seconde. Dat is nu net het debiet dat 
tijdens de overstromingen van 15  juli be reikt werd. 
Het is dus legitiem om zich de vraag te stellen wat 
vandaag het referentiedebiet in de reglementering  CRABV 55 COM 597  06/10/2021   
 
 57 
 
J'espère vivement obtenir des réponses à ces 
questions.  
 is.  
 
Ik hoop van harte dat ik antwoorden op die vragen 
zal krijgen.  
 
Le président : La question n°  55021016C  de 
M. Senesael est retirée. Les questions 
nos 55021042C de Mme  Platteau et 55021282C de 
Mme  Chanson sont reportées.  
 
De voorzitter : Vraag nr.  55021016C van de 
heer Senesael vervalt. De vragen nrs.  55021042C 
van mevrouw  Platteau en 5502128 2C van 
mevrouw  Chanson worden uitgesteld.  
 
23 Questions jointes de  
(55021064C)  
police" (55021343C)  
police" (55021392C)  
 23 Samengevoegde vragen van:  
- Benoît Piedboeuf aan Annelies Verlinden 
Hervormingen) over "De criteria voor de 
toewijzing van de dotaties aan de politiezones" 
(5502 1064C)  
(55021343C)  
(55021392C)  
 
23.01   Benoît Piedboeuf (MR): La zone de police 
des Arches conteste la légalité de l'arrêté royal du 
2 avril 2021 portant attribution d'une dotation 
fédérale pour encourager des initiatives dans les 
zones de police. Il ne contient pas d'éléments 
objectifs permettant d'identifier les zones 
bénéficiaires, ni les conditions et missions pour fixer 
la dotation. Le montant est fixé sans que les 
surcoûts n'aien t été identifiés. Le Conseil d'État a 
informé les zones de la possibilité d'intervenir dans 
la procédure en tant que personne intéressée.  
 
Serait -il possible d'éviter ces procédures en 
communiquant les critères d'attribution ayant 
présidé à la répartiti on? 
 23.01   Benoît Piedboeuf (MR): De politiezone Les 
Arches betwist de wettelijkheid van het koninklijk 
besluit van 2  april 2021 houdende de toekenning 
van een federale dotatie voor het jaar 2021 om 
bepaalde initiatieven in politiezones te stimuleren. 
Het KB bevat geen objectieve elementen op grond 
waarvan de begunstigde zones geïdentificeerd 
kunnen worden en evenmin de voorwaarden en 
opdrachten op grond waarvan de dotatie bepaald 
werd. Het bedrag is vastgesteld zonder dat de 
meerkosten bepaald werden. De Raad van State 
heeft de zones op de hoogte gebracht van de 
mogelijkheid om zich partij te stellen als 
belanghebbende.  
 
Zou het mogelijk zijn om die procedures te 
vermijden door de toekenningscriteria die voor de 
verdeling gehanteerd werden, mee te delen?  
 
23.02   Annelies Verlinden , ministre (en français) : 
Mon cabinet étudie les options dans ce dossier.  
 
Les critères suivants ont été pris en compte pour le 
calcul de la dotation: une partie de la dotation est 
répartie sur les zones proportionnellement à leu r 
part dans la dotation de base. Un incitant financier a 
été octroyé à celles ayant finalisé une fusion. Pour 
faire face à la surcharge de travail, une partie est 
attribuée à celles ayant accueilli des centres 23.02  Minister Annelies Verlinden (Frans) : Mijn 
kabinet buigt zich over de opties in dit dossier.  
 
Er werd bij de berekening van de dotatie rekening 
gehouden met de volgende criteria: een deel van de 
dotatie wordt over de zones v erdeeld naar rato van 
hun deel in de basisdotatie. Een financiële 
stimulans werd toegekend aan de zones die een 
fusie achter de rug hebben. Om de zeer hoge 
werklast op te vangen, wordt een deel toegekend   06/10/2021  CRABV 55 COM 597  
 
 58 
pénitentiaires ou de détention de mineurs aprè s la 
réforme des polices.  
 aan de zones waar er een penitentiair centrum of 
een jeugdgevangenis geopend werd na de 
politiehervorming.  
 
Une partie est attribuée aux zones de la Région de 
Bruxelles -Capitale pour compenser l'augmentation 
des missions de gestion négociée de l'espace 
public, vu l'augmentation des événements à 
caractère international. Pour lutter contre le trafic de 
drogue transfrontalier, une dotation est octroyée 
aux zones ayant un port et ayant développé un plan 
d'action. Une partie est enfin utilisée pour corriger 
des erreurs dans le versement du Fonds de 
sécurité rou tière et du subside de non -activité 
préalable à la pension.  
 Een deel van de dotatie wordt toegekend aan de 
zones van het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest ter 
compensatie van de toename van het aantal 
opdrachten in het kader van het genegotieerde 
beheer v an de openbare ruimte, gezien de stijging 
van het aantal evenementen met een internationale 
dimensie in de hoofdstad. De zones waarin zich een 
haven bevindt en die een actieplan hebben 
uitgewerkt krijgen een dotatie voor de bestrijding 
van de grensoverschr ijdende drugshandel. Ten 
slotte wordt een deel van de dotatie gebruikt om 
materiële fouten bij de doorstorting van het geld uit 
het verkeersveiligheidsfonds en de subsidie voor de 
non-activiteit voorafgaand aan de pensionering 
recht te zetten  
 
18 h 10. 
 De openbare commissievergadering wordt gesloten 
om 18.10  uur. 
 
CHAMBRE -2E SESSION DE LA  55E LÉGISLATURE  2019  2020  KAMER -2E ZITTING VAN DE 55E ZITTINGSPERIODE  
 CRABV  55 COM  171 
COMMISSION DE L 'ÉCONOMIE , DE LA 
PROTECTION DES CONSOM MATEURS ET DE 
L'AGENDA NUMÉRIQUE  COMMISS IE VOOR ECONOMIE , 
CONSUMENTENBESCHERMIN G EN DIGITALE 
AGENDA  
06-05-2020  06-05-2020  
  
Ecolo -Groen  Ecologistes Confédérés pour  l’organisation de luttes  originales – Groen  
sp.a  socialistische pa rtij anders  
 
DOC 55 0000/000  Document  parlementaire de la 55e législature, suivi du n° de 
CRIV  Versio n provisoire du Compte Rendu Intégral  CRIV  Voorlopige versie van het Integraal Verslag  
intégral définitif et, à droite, le compte rendu analyt ique traduit 
COM  Réunion  de commission  COM Commissievergadering  
 
Place de la Nati on 2 
e-mail : publicaties@dekamer.be   CRABV 55 COM 171  06/05/2020   
 
 i 
 
Contact tracing dans le cadre de la lutte contre le 
coronavirus: débat d'actualité. Interpellation et 
questions jointes de  1 Contact tracing in het kader van de strijd tegen 
het coronavirus: actualiteitsdebat. Toegevoegde 
interpellatie en vragen van  1 
    
- Emir Kir à Philippe De Backer (Agenda 
numérique, Télécommunications et Poste) sur "Le 
traçage des personnes infectées par le COVID -
19" (55005089C)  1 - Emir Kir aan Philippe De Backer (Digitale 
Agenda, Telecommunicatie en Post) over " Het 
tracen van personen die met COVID -19 besmet 
zijn" (55005089C)  1 
    
- Khalil Aouas ti à Philippe De Backer (Agenda 
développement d’une application dans le cadre 
du COVID -19" (55000008I)  1 - Khalil Aouasti aan Philippe De Backer (Digitale 
Agenda, Telecommunicatie en Post) over "De 
ontwikkeling van een app in het kader van 
COVID -19" (55000008I)  1 
    
- Sammy Mahdi à Philippe De Backer (Agenda 
numérique, Télécommunications et Poste) sur 
"L'efficacité d'un e application coronavirus" 
(55005244C)  1 - Sammy Mahdi aan Philippe De Bac ker (Digitale 
doeltreffendheid van een corona -app" 
(55005244C)  1 
    
numérique, Télécommunications et Poste) sur "La 
transparence dans le choix d'un développeur pour 
l'application coronavirus" (55005245C)  1 - Sammy Mahdi aan Philippe De Backer (Digitale 
transparantie bij de keuze van een ontwikkelaar 
van de coron a-app" (55005245C)  1 
    
- Sammy Mahdi à Philippe De Backer (Ag enda 
"L'application coronavirus et ses répercussions 
sur le respect de la vie privée" (55005246C)  1 - Sammy Mahdi aan Philippe De Backer (Digitale 
corona -app en de impact op de privacy" 
(55005246C)  1 
    
"Les enquêteurs pour la lut te contre le 
coronavirus" (55005275C)  1 - Sammy Mahdi aan Philippe De Backer (Digitale 
corona speurders" (55005275C)  1 
    
- Robby De Caluwé à Philippe De Backer 
(Agenda numérique, Télécommunications et 
Poste) sur "L'application mobile de traçage pour 
lutter contre le COVID -19" (55005327C)  1 - Robby De Caluwé aan Philippe De Backer 
(Digitale Agenda, Telecommunicatie en Post) over 
"De contacttraceringsapp" (55005327C)  1 
    
- Jessika Soors à Philippe De Backer (Agenda 
numér ique, Télécommunications et Poste) sur "Le 
cadre de protection de la vie privée et le traçage 
des contacts" (55005540C)  1 - Jessika Soors aan Philippe De Backer (Digitale 
Agenda, Telecommunicatie en Post) over "Het 
privacykader  en de contacttracering" 
(55005540C)  1 
    
- Karin Jiroflée à Philippe De Backer (Agenda 
traçage des contacts" (55005622C)  2 - Karin Jiroflée aan Philippe De Backer (Digitale 
Agenda, Telecommunicatie en Post) over 
"Contact tracing" (55005622C)  2 
    
- Gilles  Vanden Burre à Philippe De Backer 
Poste) sur "La mise en place d’un cadre légal 
pour une éventuelle app de traçage numérique" 
(55005675C)  2 - Gilles Vanden Burre aan Philippe De Backer 
"De in voering van een wettelijk kader voor een 
eventuele contacttraceringsapp" (55005675C)  2 
    
- Frieda Gijbels à Philippe De Backer (Agenda 
plate -forme de contact tracing" (55005710C)  2 - Frieda Gijbels aan Philippe De Backer (Digitale 
contacttracingplatform" (55005710C)  2 
      06/05/2020  CRABV 55 COM 171  
 
 ii 
- Kris Verduyckt à Philippe De Backer (Agenda 
travail législatif relatif à l'application dédiée au 
coronavirus" (55005725C)  2 - Kris Verduyckt aan Philippe De Backer ( Digitale 
wetgevend werk inzake de corona -app" 
(55005725C)  2 
    
- Nabil Boukili à Phil ippe De Backer (Agenda 
composition de la Data Against Corona 
Taskforce" (55005771C)  2 - Nabil Boukili aan Philippe De Backer (Digitale 
samenstelling van de Data Against Corona 
Taskforce" (55005771C ) 2 
    
- Catherine Fonck à Philippe De Backer (Agenda 
contact tracing dans le cadre  de la lutte contre le 
COVID -19" (55005787C)  2 - Catherine Fonck aan Philippe De Backer 
"Contacttracering in de strijd tegen COVID -19" 
(55005787C)  2 
    
- Nathalie Gilson à Philippe De Backer (Agenda 
tracing" (55005806C)  2 - Nathalie Gilson aan Philippe De Backer (Digitale 
"Tracing" (5500 5806C)  2 
    
- Nabil Boukili à Philippe De Backer (Agenda 
tracing et l'application corona" (55005809C)  2 - Nabil Boukili aan Philippe De Backer (Digitale 
"Tracing en de corona -app" (55005809C)  2 
Orateurs: Khalil Aouasti, Sammy Mahdi, 
Robby De Caluwé, Jessika Soors, Karin 
Jiroflée, Gilles Vanden Burre, Frieda 
Gijbels, Nabil Boukili, Catherine Fonck , 
présidente du gro upe cdH , Nathalie Gilson, 
Sophie Rohonyi, Philippe De Backer , 
ministre de l'Agenda numérique - 
Télécommunications - Poste - Simplification 
administrative - Lutte contre la fraude sociale - 
Protection de la vie privée - Mer du Nord   Sprekers: Khalil Aouasti , Sammy Mahdi, 
voorzitter van de cdH -fractie , Nathalie Gilson, 
minister van Digitale Agenda - 
Telecommu nicatie - Post - Administratieve 
Vereenvoudiging - Bestrijding van de sociale 
fraude - Privacy - Noordzee   
    
Motions  16 Moties  16 
Orateurs: Sammy Mahdi, Robby De Caluwé, 
Jessika S oors, Gilles Vanden Burre, Frieda 
Gijbels, Kris Verduyckt, Nabil Boukili, 
Catherine Fonck , présidente du groupe cdH , 
Nathalie Gilson, Philippe De Backer , 
administrative - Lutte co ntre la fraude sociale - 
Protection de la vie privée - Mer du Nord   Sprekers: Sammy Mahdi, Robby De Caluwé, 
Jessika Soors, Gilles Vanden Burre, Frieda 
Catherine Fonck , voorzitter van de cdH -
fractie , Nathalie Gilson, Philippe De Backer , 
Telecommunicatie - Post - Administratieve 
    
Questions jointes de  21 Samengevoegde vragen van  21 
    
- Josy Arens à Philippe De Backer (Agenda 
numérique, Télécommunications et Poste)  sur 
"L’annonce par Proximus du déploiement de la 
5G dans des communes belges" (55004501C)  21 - Josy Arens aan Philippe De Backer (Digitale 
door Proximus aangekondigde uitrol van 5G in 
een aantal Belgische gemeenten" (55004501C)  21 
    
- Gilles Vanden Burre à Philippe De Backer 
Poste) sur "Le lancement de la 5G par Proximus 
dans certaines communes sans aucun e 
concertation ni dialogue" (55004572C)  21 - Gilles Vanden Burre aan Philippe De Backer 
"De uitrol  van 5G door Proximus in een aantal 
gemeenten zonder overleg of dialoog" 
(55004572C)  21 
    
- Michael Freilich à Philippe De Backer (Agenda 
déploiement par Proximus de ce que l'on nomme 
la 5G" (55005640C)  21 - Michael Freilich aan Philippe De Backer (Digitale 
uitrol door Proximus van de zogenaamde 5G" 
(55005640C)  21 
Orateurs: Josy Arens, Gilles Vanden Burre,  Sprekers: Josy Arens, Gilles Vanden Burre,   CRABV 55 COM 171  06/05/2020   
 
 iii 
Michael Freilich, Philippe De Backer , 
administrative - Lutte contre  la fraude sociale - 
Protection de la vie privée - Mer du Nord  Michael Freilich, Philippe De Backer , 
Vereenvoudiging - Bestrijding van de s ociale 
fraude - Privacy - Noordzee  
    
Question de Sammy Mahdi à Philippe De B acker 
Poste) sur "La reconnaissance faciale" 
(55005717C)  23 Vraag van Sammy Mahdi aan Philippe De Backer 
"Gezichtsherkenning" (55005717C)  23 
Orateurs: Sammy Mahdi, Philippe De 
Backer , ministre de l'Agenda numérique - 
adminis trative - Lutte contre la fraude sociale - 
Protection de la vie privée - Mer du Nord   Sprekers: Sammy Mahdi, Philippe De 
Backer , minister van Digitale Agenda - 
fraude - Privacy - Noordzee     CRABV 55 COM 171  06/05/2020   
 
 1 
 
COMMISSION DE L'ÉCON OMIE, 
DE LA PROTECTION DES  
CONSOMMATEURS ET DE 
L'AGENDA NUMÉRIQUE  COMMISSIE VOOR ECONO MIE, 
CONSUMENTENBESCHERMI NG 
EN DIGITALE AGENDA  
 
du 
 
MERCREDI 06 MAI 2020  
 
______  
  
van 
 
WOENSDAG 06 MEI 2020  
 
Namiddag  
 
______  
 
14 h 06 par M.  Stefaan Van Hecke, président.  
om 14.06  uur en voorgezeten door de heer Stefaan 
Van Hecke.  
 
01 Contact tracing dans le cadre de la lutte 
contre le coronavirus: débat d'actualité. 
Interpellation et questions jointes de  
"Le traçage des personnes infectées par le 
COVID -19" (55005089C)  
"Le développement d’une application dans le 
cadre du COVID -19" (55000008I)  
(55005244C)  
"La transparence dans le choix d'un développeur 
pour l'application coronavirus" (55005245C)  
sur le respect de la vie privée" (55005246C)  
coronavirus" (55005275C)  
- Robby De Caluwé à Philippe De Backer (Agenda 
"L'application mobile de traçage pour lutter 
contre le COVID -19" (55005327C)  
numér ique, Télécommunications et Poste) sur 01 Contact tracing in het kader van de strijd 
tegen het coronavirus: actualiteitsdebat. 
Toegevoegde interpellatie en vragen van  
- Emir Kir aan Philippe De Backer (Digitale 
zijn" (55005089C)  
- Khalil Aouasti aan Philippe De Backer (Digitale 
COVID -19" (55000008I)  
- Sammy Mahdi aan Philippe De Bac ker (Digitale 
- Sammy Mahdi aan Philippe De Backer (Digitale 
van de coron a-app" (55005245C)  
(55005246C)  
corona speurders" (55005275C)  
- Robby De Caluwé aan Philippe De Backer 
(Digitale Agenda, Telecommunicatie en Post) 
over "De contacttraceringsapp" (55005327C)  
- Jessika Soors aan Philippe De Backer (Digitale 
(55005540C)    06/05/2020  CRABV 55 COM 171  
 
 2 
"Le cadre de protection de la vie privée et le 
traçage des contacts" (55005540C)  
"Le traçage des contacts" (55005622C)  
(55005675C)  
"La plate -forme de contact tracing" (55005710C)  
"Le travail législatif relatif à l'application dédiée 
au coronavirus" (55005725C)  
"La composition de la Data Against Corona 
Taskforce" (55005771C)  
"Le contact tracing dans le cadre  de la lutte 
contre le COVID -19" (55005787C)  
"Le tracing" (55005806C)  
"Le tr acing et l'application corona" (55005809C)  
 - Karin Jiroflée aan Philippe De Backer (Digitale 
"Contact tracing" (55005622C)  
- Gilles Vanden Burre aan Philippe De Backer 
over "De in voering van een wettelijk kader voor 
een eventuele contacttraceringsapp" (55005675C)  
- Frieda Gijbels aan Philippe De Backer (Digitale 
contacttracingplatform" (55005710C)  
- Kris Verduyckt aan Philippe De Backer ( Digitale 
(55005725C)  
- Nabil Boukili aan Philippe De Backer (Digitale 
Taskforce" (55005771C ) 
- Catherine Fonck aan Philippe De Backer 
over "Contacttracering in de strijd tegen COVID -
19" (55005787C)  
- Nathalie Gilson aan Philippe De Backer (Digitale 
"Tracing" (5500 5806C)  
"Tracing en de corona -app" (55005809C)  
 
01.01   Khalil Aouasti (PS): Le développement 
d'une application pour smartphone est de plus en 
plus discuté en Europe. Po ur mon groupe, trois 
principes doivent permettre d'évaluer les solutions 
proposées: la nécessité, la protection de la vie 
privée et la confiance du citoyen.  
 
Pourquoi a -t-on besoin d'une application, et au 
regard de quels objectifs? Tout traitement des 
données privées est risqué. On ne peut prendre ce 
risque qu'à défaut d'alternative.  
 01.01   Khalil Aouasti (PS): In Europa ligt de 
ontwikkeling van een smartphone -app op aller 
lippen. Voor mijn fractie moeten de voorgestelde 
oplossingen aan drie principes wo rden afgetoetst: 
de noodzaak, de bescherming van de privacy en 
het vertrouwen van de burger.  
 
Waarom hebben we een app nodig en welke 
doelstellingen willen we ermee bereiken? Elke 
verwerking van privégegevens bergt risico's in zich. 
We mogen dat risico en kel nemen indien er geen 
alternatief voorhanden is.  
 
En aucun cas une application ne doit permettre 
l'identification de son utilisateur, même de façon 
indirecte: la technologie choisie doit anticiper ce 
risque. La communauté scientifique doit pouvoir 
confirmer ou critiquer la sûreté de la technologie 
retenue.  
 
L'application doit recueillir la confiance des citoyens. 
L'adhésion doit être volontaire et en aucun cas 
obligatoire.  
 
L'application devra être encadrée par une loi née 
d'un débat public au Parlemen t. L'application ne In geen geval mag een app het mogelijk maken de 
gebruiker ervan te identificeren, zelfs niet 
onrechtstreeks. De gekozen technologie moet op 
dat risico anticiperen. De wetenschappers moeten 
kunnen bevestigen dat de gekozen technologie al 
dan niet veilig is.  
 
De burgers moeten de app vertrouwen. Ze moeten 
zich vrijwillig bij het systeem kunnen aansluiten. Er 
mag in geen enkel geval een verplichting ontstaan.  
 
De app moet worden geregeld bij een wet die na 
een openbaar debat in het Parlemen t tot stand  CRABV 55 COM 171  06/05/2020   
 
 3 
devra servir que les objectifs définis: un employeur, 
un policier, un transporteur ou un organisateur 
d'événements ne pourront en exiger l'usage.  
 
Reconnaissez -vous la nécessité de définir au 
préalable les objectifs de l'application et de s'y 
tenir?  
 komt. De app mag enkel dienen voor de 
omschreven doeleinden. Een werkgever, een 
politieagent, een transporteur of een organisator 
van een evenement mag het gebruik ervan niet 
opleggen.  
 
Erkent u dat de doelstellingen van de app vooraf 
gedefini eerd moeten worden en dat men zich daar 
vervolgens aan moet houden?  
 
Reconnaissez -vous qu'une application n'a d'intérêt 
que si rien d'autre ne permet d'atteindre le même 
objectif? Vous engagez -vous à garantir un 
développement transparent de l'application,  son 
usage strictement volontaire, son encadrement par 
une loi débattue au Parlement et après avis des 
experts, du Conseil d'État et de l'Autorité de 
protection des données (APD)?  
 Erkent u dat een app slechts nuttig is als er geen 
andere middelen zijn om  hetzelfde doel te 
bereiken? Zult u erop toezien dat de app op een 
transparante manier ontwikkeld wordt, dat iedereen 
vrij is om de app al dan niet te gebruiken, en dat het 
kader vastgelegd wordt in een aan het Parlement 
voorgelegde wet, na advies van expe rts, de Raad 
van State en de Gegevensbeschermingsautoriteit 
(GBA)?  
 
01.02   Sammy Mahdi (CD&V): Avant de réfléchir 
au déploiement d'une application mobile COVID -19, 
il serait opportun de connaître l'opinion du ministre 
sur son utilité dans la lutte contre le virus. Il risque, 
en effet, d'y avoir énormément de faux positifs 
parmi les données. Le bluetooth  est incapable de 
voir, par exemple, si deux personnes sont séparées 
par un écran en plexiglas. Le ministre demeure -t-il 
convaincu de la nécessité de cette application 
mobile?  
 
Quelle en serait la configuration? Pour le stockage 
des données, le ministre privilégie -t-il le système 
DP3T? Le gouvernement fédéral définira -t-il un 
cadre pour que les régions sachent à quelles règles 
elles doivent se conformer?  
 
La population adhérera -t-elle à une telle 
application? En Autriche, elle n'est utilisée que par 
3 % de la population, le taux d'utilisation atteint 
16 % à Singapour. Aucun pays n'atteint 60  %. De 
plus, les citoyens veulent savoir ce qu'il adviendra 
de leurs données. Combien de temps seront -elles 
conservées?  
 01.02   Sammy Mahdi (CD&V): Voor we nadenken 
over de uitrol van een COVID -19-app, moeten we 
weten of de minister gelooft dat zo'n app 
noodzakelijk in de strijd tegen het virus. Er is 
immers het risico dat  er heel wat valse positieven 
tussen de gegevens zullen zitten. Bluetooth ziet 
bijvoorbeeld niet of er plexiglas tussen twee 
personen zit. Is de minister nog steeds overtuigd 
van de noodzaak van zo een app?  
 
Hoe zou zo'n app eruit zien? Verkiest de minist er 
het DP3T -systeem voor de gegevensopslag? Zal er 
op federaal niveau een kader worden gemaakt 
zodat de regio's weten aan welke regels ze zich 
moeten houden?  
 
Het is maar de vraag of er een draagvlak is voor 
een app. In Oostenrijk gebruikt maar 3  % van de 
bevolking een app, in Singapore is dat 16  %. 
Nergens geraakt men aan 60  %. Mensen willen ook 
weten wat er met hun gegevens gebeurt. Hoelang 
worden de data bijgehouden?  
 
L'application ne sera pas obligatoire mais une 
pression sociale pourrait bien être ex ercée pour 
qu'on l'utilise néanmoins. Comment éviter que les 
utilisateurs de l'application soient favorisés et que 
les soins, le travail et les déplacements soient 
refusés aux personnes qui choisissent de ne pas 
utiliser l'application?  
 
Aux Pays -Bas, l'app el d'offres pour l'application 
s'est effectué par le biais d'une procédure publique. 
La population a pu suivre les débats par le biais de 
YouTube . Le ministre est -il favorable à une 
procédure publique?  Hoewel  de app niet verplicht zal worden, kan er wel 
sociale druk zijn om er toch gebruik van te maken. 
Hoe kunnen we voorkomen dat gebruikers van de 
app bevoordeeld worden, terwijl zorg, werk en 
verplaatsingen ontzegd worden aan mensen die 
ervoor kiezen om de ap p niet te gebruiken?  
 
In Nederland gebeurde de aanbesteding voor de 
app via een openbare procedure. De bevolking kon 
de debatten volgen via YouTube . Is de minister 
voorstander van een openbare procedure?  
   06/05/2020  CRABV 55 COM 171  
 
 4 
 
Les procédures relatives au traçage de contacts 
conce rnant les régions, mais le cadre juridique est 
de la compétence du niveau fédéral. En cas de fuite 
de données, c'est le Parlement fédéral qui en sera 
responsable. Quelles conditions le ministre prévoit -il 
afin d'assurer le respect de la vie privée?  
  
De procedures rond tracing zijn voor de regio's, 
maar het juridische kader is federaal. Als er een 
datalek is, zal het federale Parlement daarvoor 
verantwoordelijk zijn. In welke voorwaarden voorziet 
de minister om de privacy te garanderen?  
 
01.03   Robby De Caluwé (Open Vld): Une audition 
a été organisé e la semaine dernière concernant 
l'application de traçage des contacts. Nous avons 
alors appris qu'une telle application ne pourra 
jamais être imposée. Un cadre fédéral doit être 
développé pour assurer le respect de la vie privée. 
Une telle application ne peut fournir de résultats que 
si 60  % de la population au moins l'utilise.  
 
Est-il possible de faire en sorte qu'un nombre 
suffisant de personnes utilisent l'application? 
L'objectif chiffré de 60  % est -il bien réaliste? Le 
traitement de données personnelle s est -il 
nécessaire et proportionnel? De quelle manière les 
données personnelles seront -elles éliminées après 
la crise?  
 01.03   Robby De Caluwé (Open Vld): Vorige week 
was er een hoorzitting over de app voor 
contactonderzoek. Wij vernamen er dat een 
dergel ijke app nooit verplicht kan worden. Er moet 
een federaal kader ontwikkeld worden om het recht 
op privacy te garanderen. Een dergelijke app is 
maar succesvol als minstens 60  % van de 
bevolking hem gebruikt.  
 
Hoe kan ervoor gezorgd worden dat voldoende 
mensen de app vrijwillig gebruiken? Is het 
streefcijfer van 60  % wel realistisch? Is de 
verwerking van persoonsgegevens noodzakelijk en 
proportioneel? Hoe zullen de persoonsgegevens na 
de crisis verwijderd worden?  
 
01.04   Jessika Soors (Ecolo -Groen): Entre -temps, 
l'arrêté royal sur le tracing  manuel a été publié et a 
déjà donné lieu à des discussions, tant en ce qui 
concerne la méthode que le contenu.  
 
Le traçage manuel, avec des visites à domicile et 
des questions détaillées sur les contacts qu'une 
personne  a eus dans le passé, offre -t-il plus ou 
moins de garanties en matière de protection de la 
vie privée qu'une appli? Les informations collectées 
seraient également utilisées à des fins d'appui à la 
politique. Qu'entend -on exactement par -là? Ces 
informations  seront -elles combinées avec des 
données télécom? Dans ce cas, comment le 
respect de la vie privée sera -t-il garanti? Est -il 
encore possible de prévoir une appli en 
complément?  
 01.04   Jessika Soors (Ecolo -Groen): Het KB over 
de manuele tracing werd intus sen gepubliceerd en 
leidde al tot discussies, zowel wat de werkwijze als 
wat de inhoud betreft.  
 
Biedt de manuele opsporing, met huisbezoeken en 
gedetailleerde vragen over de voorbije contacten, 
meer of minder privacywaarborgen dan een app? 
Wat bedoelt me n precies met de 
beleidsondersteunende maatregelen waarvoor de 
verzamelde informatie eveneens zou worden 
aangewend? Zal die info worden gecombineerd met 
telecomdata? Hoe zal in dat geval de privacy 
worden verzekerd? Is er aanvullend nog plaats voor 
een app ?  
 
01.05   Karin Jiroflée (sp.a): Le traçage des 
contacts, les tests et la distanciation sociale sont les 
trois piliers de la stratégie de sortie. Le traçage 
relève en grande partie des entités fédérées. À la 
suite d'un premier essai de marché public manq ué, 
la Flandre s'est associée aux mutuelles qui, à leur 
tour, collaborent avec des centres d'appel. Le 
traçage ne démarrerait que le 11  mai au lieu du 
3 mai, comme prévu précédemment. Il n'est plus 
question de formation sérieuse: une petite semaine 
d'essai  suffit désormais semble -t-il. Les 
téléphonistes n'ont en outre pas de connaissance 
médicale préalable. Les normes ont -elles été 
revues à la baisse afin de pouvoir aller plus vite? Le 
GEES voulait au départ plus de 2  000 traceurs. 01.05   Karin Jiroflée (sp.a): Contactopsporing, 
tests en social distancing zi jn de drie pijlers van de 
exitstrategie. De tracing is grotendeels een 
bevoegdheid van de deelgebieden. Na een mislukte 
aanbesteding ging Vlaanderen in zee met de 
ziekenfondsen, die op hun beurt samenwerken met 
callcenters. De tracing zou pas op 11  mei van  start 
gaan, in plaats van 3  mei zoals eerder 
vooropgesteld. Van een gedegen opleiding is niet 
langer sprake, een weekje proefdraaien volstaat nu 
blijkbaar. Bovendien hebben de telefonisten geen 
medische voorkennis. Werden de normen verlaagd 
om sneller te kunnen gaan? De GEES was initieel 
voorstander van meer dan 2.000  tracers. Ik wil 
graag weten hoeveel het er in de praktijk zijn, zowel  CRABV 55 COM 171  06/05/2020   
 
 5 
J'aimerais savoir quel se ra concrètement leur 
nombre, tant en Flandre que dans les autres 
régions. Le ministre peut -il également donner un 
état de l'avancement du dossier de la plate -forme 
informatique?  
 in Vlaanderen als in de andere regio's. En kan de 
minister ook een stand van zaken geven over het 
softwareplatform?  
 
01.06  Gilles Vanden Burre (Ecolo -Groen): Allez -
vous déposer un projet de loi encadrant une 
potentielle application numérique? Les balises de la 
résolution que nous avons cosignée seront -elles 
bien respectées?  
 
Où en sont les discussions avec les Régions? Ête s-
vous favorable à la technologie DP3T? Qui fait 
partie de la task force  Data Against Corona? N'est -il 
pas problématique que le président de l'APD en soit 
membre? Quel cadre légal encadrera -t-il les 
applications mises en place au sein des 
entreprises?  
 01.06  Gilles Vanden Burre (Ecolo -Groen): Zult u 
een wetsontwerp indienen ter omkadering van een 
potentiële digitale app? Zal men zich houden aan de 
krijtlijnen die in de door ons medeondertekende 
resolutie zijn vastgelegd?  
 
Hoever staan de gesprekken met de Gewesten? 
Bent u voorstander van de DP3T -technologie? Wie 
maakt er deel uit van de taskforce Data Against 
Corona? Is het geen probleem dat de voorzitter van 
de GBA daar ook deel van uitmaakt? Welk wettelijk 
kader zal er uitgewerkt worden voor de apps in de  
bedrijven?  
 
01.07  Frieda Gijbels (N-VA): Quelles données 
seront -elles précisément encodées dans la plate -
forme centrale pour le dépistage des contacts? 
Pendant combien de temps seront -elles 
conservées? Qui y aura accès? À quelles données 
les "enquêteurs " auront -ils spécifiquement accès? 
Sciensano aura -t-il accès aux données? Les 
données seront -elles uniquement utilisées pour 
l'identification des contacts ou également pour les 
statistiques? Quand l'instruction de mettre en place 
la plate -forme a -t-elle ét é donnée? À partir de quelle 
date sera -t-elle opérationnelle? Jusqu'à combien de 
jours avant les symptômes les contacts seront -ils 
dépistés? Cette date sera -t-elle indiquée par le 
médecin ou sera -t-elle déterminée sur une autre 
base?  
 
On examinera apparemm ent la période de 
48 heures ayant précédé l'apparition des 
symptômes, alors que l'OMS recommande une 
période de quatre jours.  
 
Dans quel délai les "enquêteurs" vont -ils entrer en 
action? Une durée maximale a -t-elle été prévue?  
 01.07   Frieda Gijbels (N-VA): Welke data worden 
er precies opgeslagen in het centraal platform voor 
contactopsporing? Hoe lang worden ze bewaard? 
Wie heeft toegang? Tot welke data hebben de 
'opspoorders' specifiek toegang? Heeft Sciensano 
toegang tot de data? Zullen de data enkel wor den 
gebruikt voor contactopsporing of ook voor 
statistieken? Wanneer is de opdracht gegeven om 
het platform op te zetten? Vanaf welke datum wordt 
het operationeel? Tot hoeveel dagen voor de 
symptomen zullen de contacten worden 
opgespoord? Wordt deze datum aangegeven door 
de arts of wordt hij op een andere basis bepaald?  
 
Men kijkt blijkbaar terug tot 48  uur voor het ontstaan 
van de symptomen, maar de WHO beveelt een 
periode van vier dagen aan.  
 
Hoe snel zullen de 'opspoorders' in gang schieten? 
Is daar  een maximale tijd op gekleefd?  
 
01.08   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Le 23  avril, vous 
déclariez qu'une application de recherche des 
contacts n'était pas nécessaire et que très peu de 
gens l'utiliseraient. Vous avez aussi dit qu'il n'y 
aurait pas d'arrêté de  pouvoirs spéciaux sur une 
telle application. Depuis, il est apparu que l'avis de 
l'APD avait été sollicité sur un projet existant.  
 
Le président de l’APD fait partie de votre groupe de 
travail mais il est aussi chargé de donner des 
conseils critiques su r vos initiatives législatives.  
 01.08   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Op 23  april zei u 
dat een contactopsporingsapp niet nodig was en dat 
erg weinig mensen die zouden gebruiken. U gaf ook 
te kennen dat een dergelijke app niet het voorwerp 
zou uitmaken van een koninklijk besluit tot 
toekenning van bijzondere machten. Sindsdien is 
gebleken dat de GBA werd gevraagd een advies 
over een bestaand project uit te brengen.  
 
De voorzitter van de GBA  maakt deel uit van uw 
werkgroep, maar is er tevens mee belast uw 
wetgevende initiatieven van kritische raadgevingen 
te voorzien.    06/05/2020  CRABV 55 COM 171  
 
 6 
 
Le professeur Preneel assure que le protocole 
DP3T est totalement sûr mais un document critique 
estime que la décentralisation crée plus de 
problèmes pour la vie privée qu'elle n'en résout.  
 
Pensez -vous toujours qu'une  application corona est 
inutile? Serait -elle efficace si moins de 60  % de la 
population l'utilise? Qu'en pense la task force  Data 
Against Corona? Quel est votre avis sur le protocole 
DP3T? Confirmez -vous qu'il n'y aura pas de 
décision par procuration sur u ne application 
corona? La position du président de l'APD ne 
présente -t-elle pas un conflit d'intérêts?  
  
Professor Preneel maakt zich sterk dat het DP3T -
protocol volkomen waterdicht is, maar in een 
kritisch document staat te leze n dat de 
decentralisatie vanuit het oogpunt van de privacy 
meer problemen oplevert dan dat het oplossingen 
aandraagt.  
 
Bent u nog steeds van mening dat een corona -app 
geen zoden aan de dijk brengt? Zou een app 
doeltreffend zijn indien minder dan 60  % van de 
bevolking ze zou gebruiken? Wat denkt de 
taskforce Data Against Corona hierover? Wat is uw 
mening over het DP3T -protocol? Bevestigt u dat er 
niet bij volmachten -KB over een corona -app beslist 
zal worden? Rijst er in hoofde van de voorzitter van 
de GBA g een belangenconflict?  
 
Qui compose la task force ? Qui a décidé de ces 
désignations et comment ont -elles eu lieu?  
 Wie maakt er deel uit van de taskforce? Wie 
besliste er over die aanstellingen en hoe zijn die 
verlopen?  
 
01.09   Catherine Fonck (cdH): Po ur être efficace, 
le tracing  doit être associé au dépistage et à 
l'isolement des personnes positives, en plus des 
mesures barrières. Nous devons trouver un 
équilibre entre le volet sanitaire et le respect de la 
vie privée.  
 
Les grandes balises du projet d e loi sur le tracing  
digital seront -elles bien la décentralisation (DP3T), 
l'adhésion volontaire, le caractère anonyme et 
transitoire, comme l'ont recommandé les différents 
interlocuteurs?  
 01.09   Catherine Fonck (cdH): Om doeltreffend te 
zijn moet tracing  gekoppeld worden aan de 
screening, de quarantaine van personen die positief 
testen én de voorzorgsmaatregelen. We moeten 
een evenwicht vinden tussen de volksgezondheid 
en het respect voor de privacy.  
 
Zullen de decentralisatie (via het DP3T -protocol), de 
vrijwillige toetreding en het anonieme en tijdelijke 
karakter de hoofdlijnen vormen van het 
wetsontwerp inzake digitale tracing, zoals de 
verschillende gesprekspartners aanbevolen 
hebben?  
 
La task force  Data Against Corona a -t-elle déjà 
mené un travail op érationnel? A -t-elle participé au 
projet de loi?  
 
Sur quelle base scientifique vous êtes -vous appuyé 
pour affirmer qu'il fallait l'adhésion de 60  % de la 
population pour que l'application soit efficace?  
 Heeft de taskforce Data Against Corona reeds 
operati oneel werk geleverd? Heeft die taskforce 
aan het wetsontwerp meegewerkt?  
 
Op welke wetenschappelijke basis berust uw 
uitspraak dat 60  % van de bevolking moet meedoen 
opdat de app doeltreffend zou zijn?  
 
01.10   Nathalie Gilson (MR): Le Conseil des 
ministre s restreint a adopté un arrêté royal de 
pouvoirs spéciaux. Les données des personnes 
testées positives au COVID -19 et de leurs contacts 
seront conservées dans une base de données 
créée par Sciensano. Le président de l'APD a 
insisté pour que la protection d es données soit 
maximale. Le traçage manuel doit respecter la vie 
privée et être complémentaire au testing  et aux 
mesures barrière. Les Régions seraient prêtes à se 
lancer. On n'a pas encore de solution concernant 
les porteurs sains asymptomatiques.  
 
 01.10   Nathalie Gilson (MR): Het kernkabinet heeft 
een bijzonderemachtenbesluit goedgekeurd. De 
gegevens van de personen die positief getest 
werden op COVID -19 en die van hun contacten 
zullen in een door Sciensano opgerichte databank 
opgeslagen worden. De  voorzitter van de GBA heeft 
erop aangedrongen dat die gegevens maximaal 
beschermd worden. Bij de handmatige contact 
tracing moet de privacy gerespecteerd worden. Het 
moet ook complementair zijn met de screening en 
de beschermingsmaatregelen. De Gewesten 
zouden klaar zijn om het startschot te geven. Er is 
nog geen oplossing voor de gezonde dragers van 
het virus die nog geen symptomen vertonen.   CRABV 55 COM 171  06/05/2020   
 
 7 
 
Mme  Soors s'inquiète de l'encadrement du traçage 
manuel. Mes amendements répondent en partie au 
problème.  
 
L'importance du respect de la vie privée et du 
recours à un serveur décentralisé a été affirmée 
lors d'un récent échange avec vos homologues 
européens.  
  
Mevrouw  Soors is bezorgd over de omkadering van 
de handmatige contact tracing. Mijn amendementen 
vormen deels een oplossing voor dat probleem.  
 
Tijdens een recente gedachtewisseling met uw 
Europese ambtgenoten werd er gewezen op het 
belang van het respecteren van de privacy en van 
het gebruik van een gedecentraliseerde server.  
 
Quelles données seront -elles collectées  et 
conservées dans la base de données et par qui 
sera-t-elle alimentée? Comment la sécurité 
maximale sera -t-elle assurée? Où en sont les 
discussions avec les Régions? Quelles décisions 
ont-elles été prises au niveau européen?  
 Welke gegevens zullen er ver zameld worden en 
bewaard worden in de databank en wie zal die 
gegevens aanleveren? Hoe zal er een maximale 
veiligheid gegarandeerd worden? Hoe staat het met 
het overleg met de Gewesten? Welke beslissingen 
werden er op Europees niveau genomen?  
 
01.11   Soph ie Rohonyi (DéFI): Le contact tracing  
constitue l'un des éléments -clefs du déconfinement 
mais la première phase n'est pas encore prête: les 
collaborateurs des centres de contact sont en train 
d'être recrutés ou formés.  
 
Les balises pour préserver la vie p rivée pourront -
elles être garanties? Comment se déroulera 
l'échange d'informations si un patient contaminé est 
domicilié dans une Région alors que la plupart de 
ses contacts vivent dans une autre? L'essentiel 
transitera -t-il par la banque de données de 
Sciensano? Pouvez -vous garantir que le fondement 
juridique prendra place dans un projet  de loi, 
envoyé pour avis au Conseil d'État?  
 
L'application mobile est -elle toujours à l'étude? 
Comptez -vous rédiger un avant -projet de loi si 
aucune demande n'émane des Régions?  
 
Certains experts estiment que le contact tracing  
idéal consisterait en une combinaison des call 
centers  et de l'application mobile. Qu'en pensez -
vous?  
 01.11   Sophie Rohonyi (DéFI): Contact tracing is 
een van de voornaamste elementen van de 
exitstrategie, maar de eerste fase is nog niet rond. 
De medewerkers van de contactcentra worden 
momenteel aangeworven of opgeleid.  
 
Zal men zich aan de criteria ter bescherming van de 
privacy kunnen houden? Hoe zal de 
informatieuitwisseling verlopen als een besmette 
patiënt zijn domicilie heeft in één Gewest, terwijl de 
meeste van zijn contacten in een ander Gewest 
wonen? Zullen de essentiële gegevens via de 
databank van Sciensano passeren? Kunt u 
garanderen dat er een rechtsgrond zal komen in de 
vorm van een  wetsontwerp, dat voor advies 
overgezonden wordt aan de Raad van State?  
 
Bevindt de mobiele app zich nog steeds in de 
studiefase? Zult u geen voorontwerp van wet 
opstellen zolang de Gewesten daar niet om vragen?  
 
Volgens sommige experts bestaat de ideale  contact 
tracing uit een combinatie van de callcenters en de 
mobiele app. Wat is uw standpunt daarover?  
 
Quel est le seuil d'adhésion volontaire requis pour 
justifier l'application mobile? Quelle est la 
composition de la task force  Data Against Corona?  
 Hoeveel personen moeten er vrijwillig 
gebruikmaken van de mobiele app opdat die echt 
operationeel zou zijn? Wie maakt er deel uit van de 
taskforce Data Against Corona?  
 
01.12   Philippe De Backer , ministre (en 
néerlandais) : La task force  a été installée le 
13 mars à la demande de la ministre De Block et de 
moi-même. Elle réunit des membres des différents 
cabinets, parmi lesquels Joseph Fattouch de mon 
cabinet et Etienne Mariën, issu de celui de Mme  De 
Block. Frank Robben représente la plateforme 
eHealth e t les représentants de Sciensano varient 
en fonction des besoins spécifiques. Le SPF Santé 
publique y participe également, ainsi que – à notre 01.12  Minister Philippe De Backer (Nederlands) : 
De taskforce is opgericht op 13  maart op vraag van 
minister De Block en mezelf. Hij bestaat uit mensen 
van de verschillende kabinetten, waaronder Josep h 
Fattouch van mijn kabinet en Etienne Mariën van 
het kabinet -De Block. Frank Robben 
vertegenwoordigt het eHealth -platform en 
Sciensano heeft vertegenwoordigers volgens de 
specifieke noden. De FOD Volksgezondheid is ook 
aanwezig, samen met – op ons verzoek  – de   06/05/2020  CRABV 55 COM 171  
 
 8 
requête – l'Autorité de protection des données en la 
personne de son président David Stevens. Le 
centre d'experti se de l'APD formule les avis sur les 
propositions ou projets de loi. Lors des discussions 
de ces textes, les membres de la task force n'ont 
jamais participé aux délibérations. Soucieux d'éviter 
les problèmes afférents à la protection de la vie 
privée, nous  y avons associé l'Autorité de protection 
des données.  
 Gegevensbeschermingsautoriteit, vertegenwoordigd 
door diens voorzitter, David Stevens. Het 
kenniscentrum in de 
Gegevensbeschermingsautoriteit geeft de adviezen 
over wetsvoorstellen of wetsontwerpen. Telkens als 
die werden besproken, hebben de leden v an de 
taskforce niet deelgenomen aan de beraadslaging. 
Omdat we daarbij privacyproblemen wilden 
vermijden, hebben we de 
Gegevensbeschermingsautoriteit erbij betrokken.  
 
Les tâches suivantes ont été attribuées à la task 
force : étudier comment exploiter les  données pour 
dresser la carte de la propagation de la pandémie, 
comment utiliser ces mêmes données pour 
préparer et évaluer les mesures prises dans le 
cadre du confinement et comment endiguer la 
propagation du virus grâce à la technologie.  
 
Le chantier r elatif aux télécommunications a débuté 
le 13  mars et une première réunion sur le thème du 
dépistage des contacts a été organisée avec les 
régions le 28  mars. Il leur appartient de définir les 
modalités de ce dépistage et de préciser les 
mesures de soutien qu'elles attendent du 
gouvernement fédéral.  
 
Un projet de modélisation a été ajouté le 30  mars et 
la consolidation des chantiers respectifs en un 
modèle prédictif unique a commencé. Comprendre 
l'évolution de la pandémie et détecter rapidement 
les signes d 'une deuxième vague sont les objectifs 
ultimes de cette task force .  
 De taken van de taskforce zijn: nagaan hoe data de 
verspreiding van de epidemie in kaart kunnen 
brengen, hoe data kunnen helpen om de 
maatregelen tijdens de lockdown voor te bereiden 
en te evalueren en hoe we via technologie de 
verspreiding van het virus kunnen tegenhouden.  
 
Op 13  maart ging de workstream rond telecom van 
start, op 28  maart was er een eerste meeting met 
de regio's over contactopsporing. Het is aan hen om 
te bepalen hoe z e dat willen organiseren en welke 
ondersteunende maatregelen federaal moeten 
worden genomen.  
 
Op 30  maart werd er een opzet rond modelleren 
toegevoegd en werd er gestart met de consolidatie 
van de respectieve workstreams tot een enkel 
predicatief model. H et uiteindelijke doel van de 
taskforce is inzicht verwerven in hoe de epidemie 
evolueert en signalen van een tweede golf snel 
kunnen detecteren.  
 
La task force  opère selon plusieurs flux de travail. 
Le premier flux concerne l'analyse de données 
relatives  à la propagation du virus, le deuxième 
regroupe les modèles relatifs à l'évolution et aux 
scénarios potentiels pour la phase suivante de la 
crise, le troisième analyse les applications 
susceptibles de soutenir la lutte contre le virus.  
 
Une équipe compos ée de collaborateurs 
d'opérateurs de télécoms ainsi que de Dalberg Data 
Insights s'occupe du premier flux. Un comité 
éthique y est associé et, si nécessaire plusieurs 
épidémiologistes et virologues peuvent la rejpindre.  
 
Le deuxième flux est confié à une équipe faisant 
également partie du GEES. Il s'agit d'une équipe de 
Sciensano qui s'occupe également de l'analyse des 
données, ainsi que de membres du monde 
académique. Il a pour objectif de regrouper 
différents modèles et d'élaborer sur cette base un 
modèl e affiné. Un premier pas dans ce sens a déjà 
été réalisé au cours des dernières semaines.  
 De taskforce heeft meerdere werkstromen. De 
eerste stroom behelst de data -analyse over de 
verspreiding van het virus, de tweede stroom brengt 
de modellen over de evolutie en potentiële 
scenario's voor de volgende fase van  de crisis 
samen, de derde stroom bestudeert de applicaties 
die de strijd tegen het virus kunnen ondersteunen.  
 
Aan de eerste stroom wordt gewerkt door een team 
van telecomoperatoren en mensen van Dalberg 
Data Insights. Er is ook een ethisch comité aan 
toegevoegd en, indien nodig, een aantal 
epidemiologen en virologen.  
 
De tweede stroom wordt uitgewerkt door een team 
dat ook in de GEES zit. Het gaat om het team van 
Sciensano dat ook bezig is met de data -analyse en 
de academici. Het doel is om verschillende  
modellen samen te brengen en daarmee een fijner 
model op te bouwen. Dat werd in de afgelopen 
weken al gestroomijnd.  
 
  CRABV 55 COM 171  06/05/2020   
 
 9 
Le troisième flux concerne la priorisation des outils. 
Le noyau de la task force s'en est chargé.  
 
Le quatrième flux porte sur le traçage des contacts 
et sur les s tratégies à adopter après le pic.  
 De derde stroom is de prioritering van tools. 
Daarmee is het kernteam van de taskforce doende 
geweest.  
 
De vierde stroom gaat over het c ontactonderzoek 
en de strategieën na de piek.  
 
(En français)  Le but du Workstream  1 est de 
déterminer les effets de la mobilité sur la 
transmission du virus. On y trouve les représentants 
de la task force , les trois opérateurs télécom et 
Sciensano. Ils tr availlent sous mandat du 
 
Nous avons créé un Data Protection Impact 
Assessment  (DPIA) pour que tout se déroule 
conformément au RGPD. Nous avons signé des 
accords de non -divulgation avec les opérateurs et 
un code de conduite a été mis au poin t avec le 
comité Éthique. Dans ce comité, on retrouve des 
experts en sciences des données, en épidémiologie 
et en virologie ou dans les matières juridiques.  
 (Frans)  Met Workstream  1 wil men de effecten van 
de mobiliteit op de overdracht van het virus 
bepalen. Er maken vertegenwoordigers van de 
taskforce, de drie telecomoperators en Sciensano 
deel van uit. Ze werken in opdracht van de regering.  
 
We hebben een Data Protection Impact 
Assessment  (DPIA) opgesteld om ervoor te zorgen 
dat alles in overeenstemm ing met de AVG verloopt. 
We hebben niet -openbaarmakingsovereenkomsten 
afgesloten met de operators en samen met het 
Ethisch Comité werd er een gedragscode 
ontwikkeld. Dit comité bestaat uit deskundigen op 
het gebied van de datawetenschappen, 
epidemiologie e n virologie en juridische materies.  
 
(En néerlandais)  Le comité Éthique se compose 
d'experts choisis par les ministres de la Santé et 
des Télécommunications. Ils doivent examiner le 
flux de données de télécommunications et analyser 
d'éventuels conflits su r le plan éthique. Nous avons 
renoncé à lancer certains flux de données sur la 
base de l'avis du comité étant donné qu'ils 
soulevaient des objections en matière d'éthique. 
Les conclusions des réunions du comité seront 
transmises par écrit à la ministre de la Santé 
publique ainsi qu'à moi -même.  
 
L'évolution générale de la mobilité a été étudiée sur 
la base des flux de données. Les données de 
télécommunications sont également utilisées pour 
la mise en place de modèles épidémiologiques à 
court et à long terme.  Les modèles de diffusion ont 
également exploité ces données de 
télécommunications. Par ailleurs, certaines zones à 
surveiller plus attentivement ont été identifiées. Le 
RMG, le GEES et le cabinet restreint ont ainsi pu 
être informés de la croissance de la  mobilité des 
citoyens durant le week -end de Pâques.  
 
Nous allons à présent mettre fin à chacun de ces 
projets, un par un, tout en continuant à utiliser les 
données concernées en vue de poursuivre nos 
travaux en matière de modélisation prédictive.  
 (Nederl ands)  Het Ethisch Comité is samengesteld 
uit experts die gekozen werden door de ministers 
van Volksgezondheid en van Telecommunicatie. Zij 
moeten de stroom telecomdata bekijken en 
mogelijke ethische conflicten belichten. Op advies 
van het Ethisch Comité he bben wij bepaalde 
datastromen niet opgestart, omdat daartegen 
ethische bezwaren waren. De conclusies van de 
vergaderingen van het comité worden schriftelijk 
aan de minister van Volksgezondheid en aan mij 
bezorgd.  
 
Op basis van de datastromen werd de algeme ne 
evolutie van de mobiliteit onderzocht. De 
telecomdata zijn ook gebruikt voor 
epidemiologische modellen, zowel op korte als op 
lange termijn. Ook de spreidingsmodellen hebben 
gebruik gemaakt van de telecomdata. Er werden 
verder bepaalde aandachtszones ge ïdentificeerd. 
Zo konden de RMG, de GEES en de kern ingelicht 
worden over de stijging aan mobiliteit in het 
paasweekend.  
 
Wij gaan deze projecten nu een voor een 
stopzetten, maar de data wel blijven gebruiken om 
verder aan predictive modelling te doen.  
 
(En français) Les trois opérateurs télécom ont un 
système anonymisant les données depuis des 
années, qui est validé par l'APD. Les données 
anonymisées et agrégées sont envoyées à la 
task force . Après analyse, les résultats sont diffusés (Frans ) De drie telecomoperators maken sinds 
jaren gebruik van een door de GBA gevalideerd 
systeem om gegevens te anonimiseren. De 
geanonimiseerde en gebundelde gegevens worden 
naar de taskforce gestuurd. Na analyse worden de   06/05/2020  CRABV 55 COM 171  
 
 10 
au public.  
 resultaten openbaar gemaakt.  
 
(En n éerlandais)  Ces types de données sont 
toujours anonymes. Des règles strictes ont été 
rédigées par l'Autorité de protection des données.  
 
Les experts ont été désignés sur la base d'une 
procédure négociée sans publicité préalable, étant 
donné l'urgence. Êtr e en mesure d'effectuer ces 
analyses techniques demande en effet une grande 
spécialisation. Les rémunérations ont été fixées sur 
la base du nombre de jours effectués. La durée de 
la mission a été limitée au strict nécessaire. C'est la 
raison pour laquelle nous sommes actuellement en 
phase d'achèvement du projet. Nous collaborons 
avec ces experts car ils ont déjà développé des 
programmes similaires et ils disposent de la 
technologie nécessaire.  
 (Nederlands) Bij deze data gaat het steeds over 
anonieme gegeve ns. Er werden strenge regels 
opgesteld door de 
Gegevensbeschermingsautoriteit.  
 
De experts werden aangesteld via een 
onderhandelingsprocedure zonder voorafgaande 
bekendmaking, gelet op de hoogdringendheid. Het 
vereist uiteraard een grote specialisatie om d ie 
technische analyses te kunnen uitvoeren. De 
vergoedingen werden afgesproken op basis van het 
aantal gepresteerde dagen. De looptijd van de 
opdracht werd beperkt tot het strikt noodzakelijke. 
Daarom zijn we het project nu aan het afronden. 
We werken met deze experts samen omdat ze al 
gelijkaardige zaken ontwikkeld hadden en zij over 
de nodige technologie beschikken.  
 
Les flux de données ont révélé qu'une forte 
diminution de la mobilité s'est produite. Depuis le 
week -end de Pâques, on observe à nouveau u ne 
légère augmentation du nombre de déplacements. 
La reprise de l'économie étant à présent engagée, 
cette augmentation va se poursuivre. Nous avons, à 
cet égard, communiqué en toute transparence 
envers la population.  
 Uit de datastromen is gebleken dat er een heel 
sterke daling is geweest van de mobiliteit. Sinds het 
paasweekend is er weer een lichte stijging van het 
aantal verplaatsingen. Nu de economie begint te 
hernemen, zal dit verder blijven stijgen. We hebben 
hierover transparant naar de bevolking 
 
(En français) Les différents modèles ont été affinés 
quand la pandémie a commencé. Ceux utilisés en 
début de crise sont: un modèle de référence pour le 
court terme et un pour le long terme; un modèle 
PwC, créé par des chercheurs indépendant s et 
utilisé par plusieurs gouvernements en l'intégrant à 
d'autres modèles; des modèles de propagation de 
la pandémie; et encore des modèles spécifiques 
comme l'analyse des besoins en matériel de 
protection ou en médicaments, ou encore le modèle 
de la mobi lité en Belgique.  
 
Les protagonistes ont examiné l'utilité de chaque 
modèle, ceux à améliorer et les combinaisons de 
modèles possibles. Pour l'instant, l'important est 
d'avoir un modèle de court terme en vue d'une 
seconde vague éventuelle, pour la détec ter 
rapidement et identifier les foyers d'infection.  
 (Frans)  De verschillende modellen werden 
gefinetuned toen de pandemie uitbrak. De volgende 
modellen worden sinds het begin van de crisis 
gebruikt: een referentiemodel voor de korte termijn, 
een referen tiemodel voor de lange termijn, een 
model van PwC dat werd uitgewerkt door 
onafhankelijke onderzoekers en door verschillende 
regeringen werd geïntegreerd in andere modellen, 
modellen inzake de verspreiding van de pandemie, 
specifieke modellen zoals de anal yse van de 
behoeften aan beschermingsmateriaal of 
geneesmiddelen, en tot slot het mobiliteitsmodel 
voor België.  
 
De hoofdrolspelers hebben het nut van elk model 
bestudeerd en hebben bekeken welke modellen er 
moeten verbeterd worden en welke combinaties er 
mogelijk zijn. Voorlopig is het belangrijk om te 
beschikken over een kortetermijnmodel om een 
eventuele tweede golf snel vast te stellen en 
infectiehaarden in kaart te brengen.  
 
(En néerlandais)  Les modélisations ont également 
joué un rôle dans le tableau  de bord, afin d'étudier 
comment les différentes phases du déconfinement 
peuvent se dérouler. Ainsi, des modélisations du 
nombre d'hospitalisations, de la capacité ICU et de 
la disponibilité des tests ou du matériel de 
protection sont utilisées pour vérifi er si les (Nederlands)  De modelleringen hebben ook een rol 
gespeeld in het dashboard om te bekijken hoe de 
verschillende fases van ontsluiting kunnen verlop en. 
Zo worden modelleringen als het aantal 
hospitalisaties, de ICU -capaciteit en de 
beschikbaarheid van tests of 
beschermingsmateriaal gebruikt om te zien of de  CRABV 55 COM 171  06/05/2020   
 
 11 
paramètres sont au vert pour pouvoir passer à une 
phase suivante de la stratégie de déconfinement.  
 parameters op groen staan om te kunnen overgaan 
naar een volgende fase van de exitstrategie.  
 
(En français)  Il fallait prioriser les projets de la task 
force . Nous avons été transparents. Nous avons 
soutenu certaines help apps  (consultation en ligne, 
application de triage etc.). Nous avons appliqué des 
critères tels qu'une base scientifique solide,  la 
conformité à la privacy  ou la diminution de la charge 
de travail pour les soins de santé. Nous avons aussi 
retenu des applications intégrables dans des 
systèmes existants.  
 
Des projets plus larges permettent d'identifier la 
maladie le plus vite pos sible. Des chercheurs 
développent un protocole d'intelligence artificielle 
pour automatiser ce type de diagnostic. Nous les 
avons mis en contact avec d'autres chercheurs en 
Europe. Nous avons aidé les différents outils à 
trouver leur place et à être validé s par rapport à la 
protection de la vie privée. Mais ce n'est pas nous 
qui avons décidé, ni poussé certains outils sur le 
marché.  
 (Frans)  Het was nodig de projecten van de 
taskforce te prioriteren. We hebben daar nooit 
doekjes om gewonden. We hebben bepaa lde help -
apps ondersteund (platformen voor onlineconsulten, 
de triage -app, enz.). Bij de afweging hebben we 
onder meer de volgende criteria gehanteerd: is er 
voor het project een solide wetenschappelijke basis, 
is het conform de privacyregels, leidt het to t een 
vermindering van de workload van de 
gezondheidswerkers? Ook apps die in bestaande 
systemen kunnen worden geïntegreerd, werden in 
de lijst opgenomen.  
 
Er zijn ook projecten die breder gaan en het 
mogelijk maken de ziekte sneller te diagnosticeren. 
Onderzoekers zijn momenteel bezig met de 
ontwikkeling van een artificiële -intelligentieprotocol 
om dit soort diagnoses te automatiseren. We 
hebben hen in contact gebracht met andere 
onderzoekers in Europa. We hebben ertoe 
bijgedragen dat die verschillende to ols in het 
grotere plaatje konden worden ingepast en dat ze 
konden worden gevalideerd op het vlak van de 
bescherming van de privacy. De beslissing om deze 
of gene tool te lanceren was echter niet de onze, en 
we hebben evenmin bepaalde tools een duwtje in 
de rug gegeven.  
 
(En néerlandais)  Lorsque la crise du coronavirus a 
éclaté, on a commencé à tracer les contacts mais la 
mission s'est révélée impossible parce que la 
courbe des contaminations s'est emballée. Peu 
après sa création, la task force  Data Agains t 
Corona a entamé des concertations avec les 
Régions. Il a été clairement établi dès le départ que 
le traçage manuel jouerait également un rôle clé 
lors de la stratégie de sortie. La technologie peut 
apporter un soutien mais elle a aussi ses limites et 
la question de la vie privée entre également en ligne 
de compte. Parmi les propositions technologiques, 
certaines sont basées sur le bluetooth , d'autres sur 
le bluetooth  et le GPS et d'autres encore sur le GPS 
uniquement.  
 
Des concertations ont eu lieu avec les Régions le 
10 avril et un accord a été conclu le 17  avril. Un 
groupe de travail intercabinets interfédéral s'est 
réuni le 19  avril pour discuter de la répartition des 
tâches. Les Régions sont compétentes en matière 
de traçage et le fédéral joue un rôle  de soutien. 
C'est dans ce contexte que la base de données de 
Sciensano a été lancée. Nous offrons également un 
cadre légal au traçage par le biais des applications.  
 (Nederlands) Toen de coronacrisis uitbrak, werd in 
een eerste fase contactonderzoek uitge voerd, maar 
dat bleek niet houdbaar omdat de curve te fel de 
hoogte inging. De Data Against Corona Taskforce 
ging kort na haar oprichting in overleg met de 
regio's. Er werd van meet af aan duidelijk gemaakt 
dat het manuele contactonderzoek ook tijdens de 
exitstrategie een hoofdrol zou spelen. Technologie 
kan een ondersteunende rol spelen, maar ze heeft 
ook haar beperkingen en bovendien speelt het 
privacyvraagstuk. Van de technologische 
voorstellen zijn sommige op bluetooth, andere op 
bluetooth en gps en nog  andere enkel op gps 
gebaseerd.  
 
Op 10  april vond overleg plaats met de regio's en op 
17 april werd er een akkoord gesloten. Op 19  april 
vergaderde een interfederale 
interkabinettenwerkgroep over de taakverdeling. De 
regio's zijn bevoegd voor contactonde rzoek en het 
federale niveau speelt een ondersteunende rol. In 
die context werd de Sciensano -database opgestart. 
Ook bieden we een wettelijk kader voor het 
contactonderzoek via applicaties.  
 
(En français)  Nous avons créé un comité (Frans)  We hebben een interfederaal comité   06/05/2020  CRABV 55 COM 171  
 
 12 
interfédéral pour optima liser la recherche de 
contacts. Les chefs de cabinets des ministres 
concernés et des experts du e -Health Platform et 
de Sciensano y sont représentés. Un groupe 
d'experts y  collabore également.  
 opgericht om het co ntactonderzoek te 
optimaliseren. De kabinetchefs van de betrokken 
ministers en experten van het e -Health -platform en 
van Sciensano zijn erin vertegenwoordigd. Een 
groep van experten werkt eveneens mee.  
 
(En néerlandais)  La mission du groupe de travail est  
claire et transparente. Le site web offre beaucoup 
d'informations, notamment une FAQ dans laquelle 
les entités fédérées évaluent la collaboration: les 
procédures et les processus, le central d'appel et 
ses collaborateurs, le suivi des indicateurs, la phas e 
de démarrage et la stratégie de communication 
commune.  
 
La recherche des contacts occupe une place clé 
dans la stratégie de sortie du confinement. Les 
entités fédérées sont responsables des centraux 
d'appel, mais nous leur apportons notamment un 
soutien technologique. Ainsi, nous avons lancé un 
marché public fédéral et une banque de données 
auprès de Sciensano afin de pouvoir lancer la 
recherche de contacts. En raison de l'urgence, cela 
s'est fait par le biais d'un AR de pouvoirs spéciaux 
avalisé par le c abinet restreint et les dix présidents 
de parti. Mais une proposition de loi censée 
permettre au Parlement de mener une discussion 
transparente au sujet des mesures 
d'accompagnement de la banque de données est 
en préparation.  
 
En ce qui concerne les applis , une résolution est en 
attente au Parlement depuis plusieurs semaines. 
Une fois que cette résolution aura été adoptée, une 
proposition de loi sera rédigée. Nous avions 
préparé un AR de pouvoirs spéciaux, mais nous n'y 
avons finalement pas recouru. Les rég ions 
effectueront d'abord une recherche des contacts et 
ne pourront utiliser une appli qu'ensuite. Ce qui 
importe avant tout, c'est que la recherche des 
contacts puisse débuter dès lundi. C'est la raison 
pour laquelle nous passons maintenant à la vitesse 
supérieure sur tous les fronts.  
 (Nederlands)  De opdracht van de werkgroep is 
duidelijk en transparant. De website biedt veel 
informatie, waaronder een FAQ waarin de 
deelstaten de samenwerking evalueren: de 
procedures en processen, het callcenterplatform en  
zijn medewerkers, de monitoring van indicatoren, de 
opstartfase en de gemeenschappelijke 
communicatiestrategie.  
 
Het contactonderzoek is heel belangrijk in de 
exitstrategie. Voor de callcenters zijn de deelstaten 
bevoegd, maar wij ondersteunen ze onder an dere 
met technologie. Zo zorgden we voor een federale 
openbare aanbesteding en een databank bij 
Sciensano om het contactonderzoek te kunnen 
starten. Wegens de hoogdringendheid gebeurde 
dat met een volmachten -KB dat werd afgetoetst 
door het kernkabinet en d e tien partijvoorzitters. Er 
komt wel een wetsvoorstel zodat er in het 
Parlement een transparante discussie kan worden 
gevoerd over de omkadering van de databank.  
 
Over de applicaties is al een aantal weken een 
resolutie hangende in het Parlement. Nadat  ze is 
goedgekeurd, zal er een wetsvoorstel komen. We 
hadden een volmachten -KB voorbereid, maar 
uiteindelijk is dat niet gebruikt. De regio's zullen 
eerst contactonderzoek uitvoeren, pas daarna kan 
er eventueel een applicatie worden gebruikt. Het is 
vooral  belangrijk dat het contactonderzoek vanaf 
maandag kan starten. Daarom wordt alles nu 
opgeschaald.  
 
Le cadre légal de la base de données de Sciensano 
en vue de la gestion manuelle des enquêtes de 
contact a été publié le 4  mai sans avis du Conseil 
d'État. Je suis parfaitement conscient qu'il s'agit 
d'un point particulièrement sensible, mais il fallait 
agir en urgence. Je plaide, dès lors, en faveur d'un 
débat ouvert sur une proposition de loi, sur la base 
également d'avis, de sorte à permettre au 
Parlement de prendre ses responsabilités.  
 
L'arrêté royal organise un flux d'informations optimal 
entre médecins, hôpitaux, laboratoires et centres de 
contact. Il précise clairement les objectifs, les 
catégories et les sources de données, l'identité des De wettelijke basis van de databank van Sciensano 
in het kader van manueel contactonderzoek werd 
op 4 mei gepubliceerd zonder advies van de Raad 
van St ate. Ik besef dat dit heel gevoelig is, maar het 
was dringend. Ik pleit er dan ook voor om een open 
debat te voeren over een wetsvoorstel inclusief 
adviezen, zodat het Parlement zijn 
verantwoordelijkheid kan opnemen.  
 
Het KB zorgt ervoor dat de informatie stromen 
tussen artsen, ziekenhuizen, labo's en 
contactcentra optimaal kunnen verlopen. Het bevat 
duidelijke doeleinden, gegevenscategorieën en  CRABV 55 COM 171  06/05/2020   
 
 13 
responsables  du traitement des données, les délais 
de conservation des données et les catégories de 
destinataires.  
 -bronnen, de identiteit van de 
verwerkingsverantwoordelijken, bewaartermijnen en 
de categorieën van bestemmelinge n.  
 
Certains aspects doivent encore être clarifiés par le 
biais du comité de sécurité de l'information, qui 
dispose des compétences requises.  
 
Nous avons sollicité l'avis de l'Autorité de protection 
des données (APD) et avons adapté l'arrêté royal 
en fon ction de celui -ci. 
 
En ce qui concerne le deuxième flux, à savoir les 
applications, la méthode optimale consistera à 
déposer une proposition de loi dès que la résolution 
sera prête. Il s'agit d'une demande émanant des 
autorités régionales. De nombreux part is 
s'emploient actuellement à élaborer cette résolution. 
Nous devons partir des recommandations de 
l'Europe. Nous nous sommes déjà beaucoup 
concertés avec des experts ainsi qu'avec les 
Régions. Nous avons également demandé que le 
GEES fasse part de sa posi tion. 
 
Il est essentiel que la démarche soit volontaire. 
L'appli ne doit pas entraîner le moindre inconvénient 
ni être discriminatoire. Le système devra également 
être provisoire. Les données devront être effacées 
lorsque la crise sera finie. Idéalement, l e dispositif 
devra reposer sur la technologie bluetooth  et sur le 
protocole DP3T. Le logiciel devra être open source 
et transparent. L'identification des personnes de 
contact et le stockage des données de localisation 
devront être impossibles. Le traitemen t des 
données à caractère personnel devra être réduit au 
maximum. Les experts devront déterminer les 
données personnelles nécessaires à la réalisation 
d'une enquête de contact dans le cadre de la lutte 
contre la propagation du virus, mais l'utilisation du 
système devra se limiter strictement à ce cadre.  
 
Cette approche est conforme à la résolution du 
Parlement. Dans son avis, l'APD indique très 
clairement qu'il conviendra de justifier dûment 
l'efficacité, la nécessité et la proportionnalité de 
l'appli pour pouvoir l'utiliser. J'insiste donc pour que 
cet aspect soit intégré dans la résolution et 
ultérieurement, dans la proposition de loi.  
 
Étant donné le taux d'utilisation assez faible, nous 
mettons actuellement tout en œuvre pour lancer le 
système des enquêt es de contacts 
classiques.Toutefois, la technologie pourrait jouer 
un rôle d'appui. Je ne suis donc pas opposé à ces 
techniques, mais nous devrons d'abord disposer 
d'un centre d'appels et mettre en place d'autres 
enquêtes de contacts car ces méthodes vont 
constituer la véritable colonne vertébrale du Een aantal zaken moet nog worden uitgeklaard. Dat 
gebeurt via het bevoegde 
Informatieveiligheidscomité.  
 
Wij hebben een advies gevraagd aan de 
Gegevensbeschermingsautoriteit (GBA). Het KB 
werd nog aan gepast aan dat advies.  
 
Bij de tweede stroom, de applicaties, is de beste 
werkwijze een wetsvoorstel, zodra de resolutie is 
afgerond. Dat is een vraag van de regionale 
overheden. Heel wat partijen werken nu aan die 
resolutie. Wij moeten starten vanuit de Europese 
aanbevelingen. We overlegden al veel met experts 
en de regio’s. We hebben ook de input van de 
GEES gevraagd.  
 
Vrijwilligheid is essentieel en de app mag geen 
aanleiding geven tot enig nadeel of discriminatie. 
Het moet ook een tijdelijk systeem  zijn. De data 
moeten worden verwijderd wanneer de crisis voorbij 
is. Het is het beste om het op bluetooth te baseren 
en te werken met DP3T. De software moet open 
source en transparant zijn. Identificatie van 
contactpersonen en bewaren van locatiegegevens 
mag niet mogelijk zijn. De verwerking van 
persoonsgegevens moet tot een minimum worden 
beperkt. De experts moeten vastleggen welke 
persoonsgegevens nodig zijn in het kader van het 
contactonderzoek om de verspreiding van het virus 
tegen te gaan, maar meer d an dat mag en kan het 
niet zijn.  
 
Dit ligt ook in lijn met de resolutie van het 
Parlement. Het GBA -advies wijst er heel duidelijk op 
dat men de effectiviteit, de noodzakelijkheid en de 
proportionaliteit voldoende zal moeten 
onderbouwen. Ik pleit er dus vo or om dat mee te 
nemen in de resolutie en nadien in het wetsvoorstel.  
 
Wij doen er momenteel alles aan om het klassieke 
contactonderzoek op gang te krijgen, omdat er een 
relatief lage take-up is, maar tegelijk zou 
technologie een ondersteunende functie ku nnen 
hebben. Ik ben er dus niet tegen, maar eerst 
moeten we een callcenter en ander 
contactonderzoek opzetten, omdat dat echt de 
ruggengraat zal zijn.  
 
 14 
système.  
 
La task force  a contribué efficacement au rôle très 
important des données dans la cartographie de la 
propagation du virus. Les données ont également 
joué un rôle dans la communication à l'égard du 
public, l'explication des mesures et la demande faite 
à la population d'appliquer ces mesures.  
 
Les données pourront encore jouer un rôle dans le 
futur pour la m odélisation de la suite de la 
pandémie. Une détection rapide est importante pour 
le cas où une deuxième vague s'enclencherait.  
 
Les données continueront aussi d'être à la base de 
plusieurs décisions stratégiques, comme la 
définition d'un certain nombre de critères pendant la 
stratégie de déconfinement pour pouvoir passer à 
une phase suivante.  
 
Eu égard au caractère sensible du dossier et à la 
confiance qu'implique l'utilisation de certaines 
données, il est indispensable de mener au 
Parlement un débat en tou te transparence, par le 
biais de propositions de loi relatives à la base de 
données et à l'application.  
 
La priorité donnée au respect de la vie privée dans 
le cadre de l'utilisation de données constitue la 
constante qui m'a toujours guidé. Nous avons 
réussi à travailler dans le cadre du RGPD avec des 
experts qui nous ont conseillés dans les domaines 
juridique et éthique ainsi que sur le plan des 
données. Nous sommes restés parfaitement dans 
le cadre de la réglementation relative au respect de 
la vie privé e. 
 Met de taskforce hebben wij op een goede manier 
bijgedragen aan de heel grote rol van data bij het in 
kaart brengen van de verspreiding van het virus. 
Data hebben ook een rol gespeeld in het 
communiceren naar het brede publiek, het uitleggen 
van de maa tregelen en de vraag aan mensen om 
de maatregelen op te volgen.  
 
Data kunnen in de toekomst nog een rol spelen bij 
het modelleren van het verdere verloop van de 
pandemie. Snel kunnen detecteren is belangrijk, 
indien een tweede golf zich op gang trekt.  
 
De data zullen ook een aantal beleidsbeslissingen 
blijven ondersteunen, bijvoorbeeld een aantal 
criteria die tijdens de exitstrategie zijn vastgelegd, 
om naar een volgende fase te kunnen overgaan.  
 
Gezien de gevoeligheid en het nodige vertrouwen 
om bepaalde  gegevens te gebruiken, is er absoluut 
nood aan een transparant debat in het Parlement 
via wetsvoorstellen over de databank en over de 
applicatie.  
 
De constante is voor mij altijd geweest dat er een 
privacy -first-datagebruik moet zijn. Op alle vlakken 
zijn wij erin geslaagd om binnen het GDPR -kader te 
werken met experts die ons juridisch, ethisch en op 
datavlak hebben geadviseerd. Wij zijn perfect 
binnen de lijnen gebleven van wat de 
privacywetgeving van ons verwacht.  
 
(En français) L'utilisation des donn ées est 
nécessaire. Concernant l'application, nous avons 
besoin d'une stratégie sur le contact tracing  manuel 
avec les Régions. C'est le choix que nous avons 
fait. La technologie pourrait ajouter un mode de 
travail plus efficace.  
 (Frans)  Het gebruik van d ata is noodzakelijk. Wat 
de app betreft, hebben we op het stuk van de 
handmatige contacttracering nood aan een 
gezamenlijke strategie met de Gewesten. Dat is 
een keuze die we gemaakt hebben. De technologie 
kan een bijkomende efficiëntere werkwijze bieden.  
 
(En néerlandais)  Le lien entre les données d'une 
personne testée positivement et celles d'une 
personne suivie par le bais d'un examen des 
contacts est rompu après vingt jours. À ce moment -
là, les deux périodes d'auto -isolement sont 
écoulées. Les données  sont ensuite uniquement 
conservées sous une forme anonyme – ou pseudo -
anonyme – aux fins de l'étude épidémiologique de 
Sciensano. Il s'agit de la méthode habituelle pour 
les études scientifiques.  
 
Les personnes qui n'utilisent pas l'app ne peuvent 
en subi r aucun inconvénient. L'app requiert un (Nederlands) De link tussen de gegevens va n 
iemand die positief test en iemand die via 
contactonderzoek wordt gevolgd, wordt na twintig 
dagen verbroken. Op dat moment zijn beide 
periodes van zelfisolatie afgelopen. De data worden 
daarna enkel in geanonimiseerde – of 
pseudogeanonimiseerde – vorm be waard voor het 
epidemiologisch onderzoek van Sciensano. Dat is 
de gangbare werkwijze voor wetenschappelijk 
onderzoek.  
 
Mensen die de app niet gebruiken, mogen daar 
geen nadeel van ondervinden. De app vereist een  CRABV 55 COM 171  06/05/2020   
 
 15 
encadrement légal très solide, tout comme la base 
de données centrale si celle -ci s'avère nécessaire à 
long terme. Le traçage, qu'il se fasse manuellement 
ou par le biais d'une app, est invasif et sensible sur 
le pla n du respect de la vie privée. Je suis tout à fait 
disposé à en débattre dans le cadre des deux 
propositions de loi. La résolution constitue un 
premier pas dans la bonne direction en vue d'un 
encadrement correct.  
 zeer sterke wettelijke omkadering, net als d e 
centrale databank als die op langere termijn nodig 
blijkt. De opsporing, zowel manueel als via een app, 
is invasief en privacygevoelig. Ik ben zeker bereid 
om hierover in het kader van de twee 
wetsvoorstellen uitgebreid te debatteren. De 
resolutie is een  eerste stap in de goede richting van 
een correcte omkadering.  
 
Les régions se chargent du choix du personnel des 
centraux téléphoniques. J'ai insisté pour 
commencer le 4  mai et entre -temps des personnes 
ont déjà été formées et les recrutements ont été 
lancés. Le 11  mai, il faudra passer à la vitesse 
supérieure.  
 
Le gouvernement fédéral a fourni une plateforme 
technologique, un script, un arrêté royal définissant 
la base juridique et a réglé différents aspects 
techniques. Les médecins généralistes pourront  
consulter les résultats des tests dans le dossier 
médical. Il reste quelques réglages à opérer, mais 
le système est en place.  
 De regio's staan in voor de keuze van de 
callcentermedewerkers. Ik heb erop aangedrongen 
dat op 4  mei werd gestart, ondertussen  zijn er al 
mensen opgeleid en zijn de aanwervingen voor de 
callcenters op gang gekomen. Op 11  mei moet er 
worden opgeschaald.  
 
Op federaal niveau is er een technologisch 
platform, een script, een KB met de juridische basis 
en een antwoord op een aantal te chnische 
aspecten. De huisartsen krijgen toegang tot de 
resultaten van de testen in het medische dossier. 
Dat moet nog even gefinetuned worden, maar het 
systeem is er.  
 
(En français) Nous avons obtenu l'accord des 
Régions en comité interministériel: il es t désormais 
entre les mains du comité interfédéral. Le président 
de l'APD est dans la task force  mais c'est le centre 
de connaissances qui donne un avis sur les projets 
de loi. Si certains ont travaillé avec nous, ils ne 
participent pas aux délibérations d e l'APD.  
 
Pour ce qui est des applications, le fédéral a 
encouragé les initiatives mais n'a jamais fait le choix 
de l'une d'entre elles.  
 (Frans)  Wij hebben in het interministerieel comité 
het akkoord van de Gewesten verkregen. Nu ligt het 
in de handen van het interfederaal comité. De 
voorzitter van de GBA zit in de taskforce, maar het 
is het kenniscentrum dat een advies geeft over de 
wetsontwerpen. Sommigen hebben wel met ons 
samengewerkt, maar zij nemen niet deel aan de 
beraadslagingen van de GBA.  
 
Wat de apps betreft, heeft het federale niveau 
initiatieven aangemoedigd, maar nooit een keuze 
tussen de apps gemaakt.  
 
(En néerlandais)  J'ai répondu aux questions de 
Mme  Gijbels de même qu'à celle qui avait trait à la 
chronologie du début des différentes mi ssions.  
 
Le call center  remontera au maximum jusqu'à deux 
semaines avant un test positif car nous savons qu'il 
y a des porteurs asymptomatiques du virus. La 
question de savoir jusqu'où il faudra remonter dans 
le passé fluctuera d'une personne à l'autre. C 'est 
stipulé tel quel dans les scripts.  
 (Nederlands)  De vragen van mevrouw  Gijbels heb 
ik beantwoord, evenals die over de timeline van de 
aanvang van de verschillende opdrachten.  
 
Het callcenter zal maximum twee weken vóór een 
positieve test teruggaan, w ant we weten dat er 
asymptomatische dragers zijn van het virus. Hoever 
men moet teruggaan, zal variëren van persoon tot 
persoon. Dat staat ook zo vermeld in de scripts.  
 
(En français)  Des pays ont opté pour un système 
centralisé, avec une seule banque de données, 
comme la France. D'autres ont changé d'avis et 
travaillent avec un système décentralisé. C'est ce 
qui me semble le mieux mais il faut veiller dans tous 
les cas à la protection des données personnelles.  
 
Concernant l'application, il faut une util isation de (Frans)  Sommige landen, zoals Frankrijk, hebben 
voor een gecentraliseerd systeem met één 
databank gekozen. Andere landen zijn van mening 
veranderd en werken nu met een gedecentraliseerd 
systeem. Dat lijkt me het beste, maar in beide 
gevallen moet er toe gezien worden op de 
bescherming van de persoonsgegevens.  
 
Wat de app betreft, moet 60  % die gebruiken. In   06/05/2020  CRABV 55 COM 171  
 
 16 
60 %, ce qu'on n'atteint pas dans certains pays 
quand elle est installée sur base volontaire – ce qui 
est essentiel pour moi. C'est la raison pour laquelle 
il faut donner priorité à la mise en place du contact 
tracing  manuel via les call centers . 
 sommige landen wordt dat percentage niet bereikt 
als de app op vrijwillige basis geïnstalleerd wordt, 
wat ik essentieel vind. Daarom moeten we voorra ng 
geven aan de handmatige contact tracing via de 
callcenters.  
 
01.13   Khalil Aouasti (PS): Nous avons enfin eu 
des réponses sur la composition des groupes, des 
task forces , les questions de traitement de données 
et les processus de coopération avec les 
opérateurs.  
 
Notre position ne varie pas: il faut s'assurer de la 
nécessité de l'application; il faut que cela passe par 
une loi; il faut offrir des garanties de transparence et 
de volontariat. Nous avons donc déposé une motion 
de recommandation.  
 01.13   Khalil Aouasti (PS): We hebben eindelijk 
antwoorden gekregen over de samenstelling van de 
groepen, de taskforces, de vragen over de 
verwerking van de gegevens en de 
samenwerkingsprocessen met de operatoren.  
 
Ons standpunt is onveranderd: men moet zich 
vergewissen van de noodzaak van de app, daarvoor 
moet er een wet worden uitgevaardigd, men moet 
garanties bieden inzake transparantie en het 
vrijwillige karakter. Wij hebben dan ook een motie 
van aanbeveling ingediend.  
 
Motions  
 Moties  
 
Le président : En con clusion de cette discussion les 
motions suivantes ont été déposées.  
 
Une motion de recommandation a été déposée par 
M. Khalil Aouasti et est libellée comme suit:  
"La Chambre , 
ayant entendu l'interpellation de M.  Khalil Aouasti  
et la réponse du ministre de l'Agenda numérique, 
des Télécommunications et de la Poste, chargé de 
la Simplification administrative, de la Lutte contre la 
fraude sociale, de la Protection de la vie privé e et 
de la Mer du Nord,  
- considérant que la protection de la vie privée est 
un droit fondamental;  
- considérant qu'il ne peut y avoir d'ingérence dans 
l'exercice de ce droit par les autorités publiques 
qu'en cas de nécessité et d'absence d'alternative 
pour atteindre les objectifs légitimes d'une société 
démocratique, notamment la préservation de la 
santé publique;  
- considérant que cette ingérence ne peut se 
justifier que si elle est prévue par la loi;  
- considérant que les données de localisation et de 
santé sont des données particulièrement sensibles 
qui nécessitent une prudence considérable 
lorsqu'elles sont traitées;  
- considérant que tout traitement de données à 
caractère personnel automatisé présente un risque 
réel, intentionnel ou non -intentionnel, d e violation de 
la vie privée;  
- considérant les initiatives développées au niveau 
des Régions pour circonscrire la propagation;  
 
- considérant que le développement d'une 
application mobile pour lutter contre la pandémie du 
COVID -19 ne peut s'envisager que si une 
transparence totale régit son processus de Een motie van aanbeveling werd ingediend door de 
heer Khalil Aouasti en luidt als volgt:  
"De Kamer,  
gehoord de interpellatie van de heer Khalil Aouasti  
en het antwoord van de minister van Digitale 
agenda, Telecommunicatie en Post, belast met 
Administratieve ve reenvoudiging, Bestrijding van de 
sociale fraude, Privacy en Noordzee,  
 
- overwegende dat de bescherming van de privacy 
een grondrecht is;  
- overwegende dat de overheid zich enkel mag 
mengen in de uitoefening van dat recht wanneer dat 
noodzakelijk is en er  geen alternatief bestaat om de 
legitieme doelstellingen van een democratische 
samenleving, meer bepaald de bescherming van de 
volksgezondheid, te bereiken;  
- overwegende dat die inmenging enkel 
gerechtvaardigd is als ze wettelijk is vastgelegd;  
- overwege nde dat tracking -, tracing - en 
gezondheidsgegevens bijzonder gevoelige 
gegevens zijn waarmee er zeer voorzichtig moet 
worden omgesprongen;  
- overwegende dat elke vorm van geautomatiseerde 
gegevensverwerking een, al dan niet intentioneel, 
reëel risico inhou dt op schending van de privacy;  
 
- gelet op de initiatieven die op het niveau van de 
Gewesten worden genomen om de verspreiding 
van het virus te beperken;  
- overwegende dat de ontwikkeling van een mobiele 
app om de COVID -19-pandemie te bestrijden enkel 
kan worden overwogen als er sprake is van totale 
transparantie bij het ontwikkelingsproces, de  CRABV 55 COM 171  06/05/2020   
 
 17 
développement, la composition des groupes 
techniques qui l'implémentent, la définition du code 
source, l'usage des données, les processus de 
conservation et de destruction des données;  
- considérant que la  transparence la plus totale 
dans la mise en œuvre de l'application est une 
condition nécessaire pour obtenir la confiance 
nécessaire à l'adhésion de la population;  
- considérant que l'usage d'une application mobile 
pour lutter contre la pandémie du COVID -19 ne 
pourra se faire que sur une base strictement 
volontaire, que la confiance constitue donc un 
préalable nécessaire;  
 
- s'il estime nécessaire l'usage d'une application 
mobile de suivi pour lutter contre la pandémie 
COVID -19, de  justifier cet usage au regard 
d'objectifs clairs et définis pensés dans une 
politique globale de santé publique visant à lutter 
contre la propagation du coronavirus COVID -19 
parmi la population;  
 
- dans un tel cas, de soumettre à la Chambre un 
projet de l oi qui encadrerait cette mise en œuvre 
notamment en garantissant que l'usage de 
l'application soit volontaire, soit temporaire et ne 
puisse être utilisé à d'autres fins que la lutte contre 
la pandémie du COVID -19, que l'application, 
développée sur base de standards ouverts et 
publics, réponde au principe de minimisation des 
données notamment au regard du type de données 
traitées et leur durée de conservation;  
 
- d'assurer une protection des données qui soit à la 
hauteur du risque d'intrusion posé par une entité 
privée ou étatique disposant de moyens humains et 
financier conséquents;  
- de faire preuve de la plus grande transparence 
dans les initiatives qui traitent des données 
numériques générées par les citoyens, même 
lorsqu'elles sont agglomérées ou anony misées;  
 
- de mettre en place un comité de suivi indépendant 
chargé de l'évaluation permanente de l'application 
de la législation;  
- de respecter l'indépendance des organes de 
contrôle et de leurs membres, notamment ceux qui 
dépendent de la Chambre."  
 samenstelling van de technische groepen die de 
implementatie van de app verzorgen, de definitie 
van de broncode, het gebruik, de opslag en de 
vernietiging van de ge gevens;  
- overwegende dat volledige transparantie bij de 
invoering van de app een conditio sine qua non is 
om het nodige vertrouwen van de bevolking te 
krijgen voor het gebruik ervan;  
- overwegende dat het gebruik van een mobiele app 
om de COVID -19-pandemi e te bestrijden enkel 
mogelijk is op strikt vrijwillige basis en dat het 
vertrouwen dus een noodzakelijke voorwaarde is;  
 
- of ze het noodzakelijk acht een mobiele tracking - 
en tracingapp te gebruiken om de COVID -19-
pandemie te bestrij den, het gebruik ervan te 
rechtvaardigen in het licht van duidelijke en 
vastomlijnde doelstellingen die kaderen in een 
globaal volksgezondheidsbeleid dat ertoe strekt de 
verspreiding van COVID -19 onder de bevolking 
tegen te gaan;  
- in dat geval een wetsont werp bij de Kamer in te 
dienen waarin de invoering van die app omkaderd 
wordt, met name door de garantie te bieden dat het 
gebruik van de app op vrijwillige basis gebeurt, 
tijdelijk is en niet voor andere doeleinden mag 
dienen dan de bestrijding van de COV ID-19-
pandemie, dat de met open en openbare 
standaarden ontwikkelde app beantwoordt aan het 
principe dat de verzamelde gegevens tot een 
minimum beperkt worden, met name wat het type 
van verwerkte gegevens en de bewaringsduur 
betreft;  
- een gegevensbescherm ing te verzekeren die 
afgestemd is op het risico op hacking door een 
private of publieke entiteit met aanzienlijke 
personele en financiële middelen;  
- de grootst mogelijke transparantie aan de dag te 
leggen bij de initiatieven in het kader waarvan er 
door de burgers gegenereerde digitale gegevens 
worden verwerkt, zelfs als ze geaggregeerd of 
geanonimiseerd zijn;  
- een onafhankelijk opvolgingscomité op te richten 
dat belast is met de permanente evaluatie van de 
toepassing van de wetgeving;  
- de onafhankelijk heid van de controleorganen en 
de leden ervan, met name degenen die van de 
Kamer afhangen, te eerbiedigen."  
 
Mme  Kathleen Verhelst.  
 Een eenvoudige motie werd ingediend door 
mevrouw Kathleen Verhelst.  
 
01.14   Sammy Mahdi (CD&V): C'est une bonne 01.14   Sammy Mahdi (CD&V): Het is goed dat we   06/05/2020  CRABV 55 COM 171  
 
 18 
chose que nous sachions désormais qui siégera au 
sein de la task force . Il est clair qu'il s'agit d'autres 
personnes que celles qui formulent un avis. 
J'espère que la population en sera également 
informée autant que possible, parce que de 
nombreuses questions sont manifestement posées 
à ce sujet. L'accès aux données de 
télécommun ication, sans atteinte à la vie privée, 
constitue aussi un aspect positif.  
 
En ce qui concerne l'arrêté royal de pouvoirs 
spéciaux "Sciensano", je comprends qu'il faille 
avancer rapidement. Mais le ministre estime -t-il 
qu'un cadre légal supplémentaire est nécessaire 
afin de garantir la protection des données 
personnelles des citoyens? Par ailleurs, sa vision 
relative à l'application – utilisation sur une base 
volontaire et par le biais du protocole DP3T – me 
paraît claire et en harmonie avec le point de vue  de 
nombreux partis au Parlement.  
 nu weten wie er in de taskforce zit. Het is duidelijk 
dat de mensen die advies geven, niet dezelfde zijn 
als die in de taskforce. Hopelijk wordt dit ook zo 
veel mogelijk gecom municeerd aan de bevolking, 
want daar blijken hierover veel vragen te bestaan. 
De toegang tot telecomdata, zonder dat dit raakt 
aan de privacy, is ook een goede zaak.  
 
Wat het volmachten -KB van Sciensano betreft, 
begrijp ik dat alles snel moet gaan. Maar  vindt de 
minister dat er daarnaast nog een bijkomend 
wettelijk kader noodzakelijk is om de bescherming 
van de privacygegevens van de burgers te 
garanderen? Voorts vind ik zijn visie op de 
toepassing – vrijwillig en met het DP3T -systeem – 
duidelijk en cohe rent met de visie van heel wat 
partijen in het Parlement.  
 
01.15   Robby De Caluwé (Open Vld): Le traçage 
des contacts aidera à contrer autant que possible la 
propagation du virus. Je me réjouis de l'importance 
que le ministre accorde à la confidentialité des 
données et du fait qu'un comité d'éthique se penche 
sur la question. Les personnes qui utiliseront 
l'application ne seront pas pénalisées du point de 
vue de leur vie privée. Il est positif également que 
toutes les données seront effacées après la 
pandé mie. Le traçage manuel des contacts sera le 
plus important. J'espère aussi que des actions 
seront entreprises afin d'atteindre l'objectif de 60  % 
de participation, nécessaire pour que l'application 
soit efficace. Nous soutiendrons la résolution.  
 01.15   Robby De Caluwé (Open Vld): De 
contactopsporing zal helpen om de verspreiding van 
het virus zo veel mogelijk tegen te gaan. Ik ben blij 
met het belang dat de minister hecht aan de 
vertrouwelijkheid van de gegevens en dat een 
ethisch comité zich daar mee over  buigt. De 
mensen die de app zullen gebruiken, zullen geen 
nadelen inzake hun privacy ondervinden. Het is ook 
goed dat na de pandemie alle gegevens zullen 
worden verwijderd. De manuele contactopsporing 
zal het belangrijkste zijn. Ik hoop ook op acties om 
de doelstelling van 60  % deelname die nodig is om 
de app bruikbaar te maken, te behalen. Wij zullen 
de resolutie steunen.  
 
01.16  Jessika Soors (Ecolo -Groen): J'apprécie, 
moi aussi, les explications détaillées du ministre. Je 
n'ai toutefois pas obtenu de ré ponse à ma question 
relative à l'étude de soutien stratégique. J'ai en 
revanche entendu des déclarations fondamentales 
quant à la nécessité de fixer un cadre légal et 
d'accorder une place prioritaire au respect de la vie 
privée. Le ministre a confirmé que le Parlement doit 
prendre les rênes en la matière. Nous donnerons le 
bon exemple, tout à l'heure, en examinant la 
résolution soumise.  
 01.16   Jessika Soors (Ecolo -Groen): Ook ik 
waardeer de gedetailleerde uitleg van de minister. 
Op mijn vraag over het bele idsondersteunend 
onderzoek heb ik wel geen antwoord gekregen. 
Over de nood aan een wettelijk kader en 'privacy 
first' heb ik dan weer wezenlijke zaken gehoord. De 
minister bevestigde dat het Parlement daarin de 
leiding moet nemen. Wij zullen straks het goe de 
voorbeeld geven met de bespreking van de 
ingediende resolutie.  
 
01.17   Gilles Vanden Burre (Ecolo -Groen): On 
aurait dû recevoir ces explications il y a plusieurs 
semaines. Les balises auxquelles vous faites 
référence sont fondamentales.  
 
Selon moi, on  ne peut être à la fois président d'une 
autorité d'analyse comme l'APD et membre de la 
task force  qui développe les mesures.  
 01.17   Gilles Vanden Burre (Ecolo -Groen): We 
hadden die uitleg enkele weken geleden moeten 
krijgen. De waarborgen waarnaar u verw ijst zijn 
essentieel.  
 
Volgens mij kan men niet tegelijkertijd voorzitter van 
een analyseautoriteit als de GBA zijn én lid van de 
taskforce die de maatregelen uitwerkt.  
 
01.18   Frieda Gijbels (N-VA): La base de données 01.18   Frieda Gijbels (N-VA): De centr ale  CRABV 55 COM 171  06/05/2020   
 
 19 
centrale doit faire l'objet de toute  l'attention 
nécessaire au sein du Parlement afin que la 
quantité et le type de données puissent être 
correctement délimités. Nous devons également 
prêter attention au fait que d'autres laboratoires que 
les laboratoires cliniques interviennent dans le 
testing.  
 
Les médecins généralistes ont été pris de court 
parce qu'ils ont dû reprendre leurs activités 
normales tout en procédant à des dépistages 
massifs, même s'ils n'étaient pas en possession de 
suffisamment de kits de test pour ce faire. Les 
formulaires électroniques n'étaient pas toujours 
disponibles et le flux des données vers Sciensano 
et les laboratoires n'était pas toujours clair pour eux. 
Il faut, en tout cas, leur fournir des informations 
claires et précises.  
 databank moet de nodige aandacht krijgen in het 
Parlement zodat hoeveelheid en soort van data 
goed afgebakend kunnen worden. We moeten ook 
de nodige aandacht besteden aan het feit dat het 
niet enkel klinische labo's zijn die voor de testing 
worden inge schakeld, maar ook andere.  
 
De huisartsen waren overdonderd, want ze moeten 
hun normale werking herstarten en tegelijk massaal 
gaan testen, al hadden ze daarvoor niet genoeg 
testskits. De e -forms waren nog niet altijd 
beschikbaar en de gegevensstroom naa r Sciensano 
en de labo's was ze niet altijd duidelijk. Er moet 
alleszins klaar en duidelijk naar hen 
gecommuniceerd worden.  
 
01.19   Kris Verduyckt (sp.a): Les données télécom 
permettent de dégager quelques tendances mais 
elles sont trop générales pour se rvir de base à des 
mesures concrètes. Je ne plaide toutefois pas en 
faveur d'un travail plus individuel. Je me demande 
surtout si le jeu en vaut la chandelle. Cela 
s'applique également à l'appli. Je pense que le 
ministre fait les bons choix bien que je me demande 
si la technologie est totalement au point et si nous 
pourrons réellement engranger des résultats.  
 01.19   Kris Verduyckt (sp.a): De telecomdata 
geven wel wat tendensen, maar ze zijn te algemeen 
om er concrete maatregelen uit te halen. Toch wil ik 
geen pleidooi houden om individueler te gaan 
werken. Ik stel me vooral de vraag of het sop de 
kool wel waard is. Dat geldt ook voor de app. Ik 
denk dat de minister de juiste keuzes maakt, al 
vraag ik me wel af of de technologie er helemaal 
klaar voor is en of we echt resultaten zullen kunnen 
boeken.  
 
Initialement, le choix semblait clairement se porter 
sur une application mobile, mais du jour au 
lendemain la balance a penché en faveur du 
dépistage manuel. Aucune explication n'a jamais 
été fournie à propos de ce revirement soudain.  
 
L'application mobile, les données télécom et 
l'enquête manuelle constituent d'excellentes 
tentatives destinées à maîtriser la crise du 
COVID -19. La population demeure l'élément clé. 
L'un des premiers conseils prodigués par 
Mme  De Block a été "Restez chez vous!" et si tous 
les Belges l'avaient suivi, la situation serait 
aujourd'hui meilleure. Il est bon que notre 
Parlement définisse un cadre.  
 
Plus tard, nous devrons ouvrir le débat sur 
l'utilisation des caméras ANPR, des drones et 
d'autres technologies qui risquent d'empiéter sur 
notre vie privée.  
 Aanvankelijk leek het duidelijk dat er een app zou 
komen, maar dan ging het van de ene op de andere 
dag over manuele opsporing. Die bocht werd nooit 
toegelicht.  
 
De app, de telecomd ata en manueel onderzoek zijn 
allemaal goede pogingen om het coronacrisis onder 
controle te krijgen. Het meest essentiële blijft de 
bevolking zelf. Een van de eerste adviezen van 
mevrouw  De Block was "Blijf in uw kot!" en als we 
dat massaal hadden gedaan, waren we nu beter af 
geweest. Het is goed dat ons Parlement voor een 
kader zorgt.  
 
In de toekomst zal nog gesproken moeten worden 
over ANPR -camera's, drones en dergelijke, die ook 
alle een impact op onze privacy hebben.  
 
01.20   Nabil Boukili (PVDA -PTB):  Je n'ai pas bien 
compris si cette application est nécessaire, selon 
vous, dans la lutte contre le coronavirus, malgré 
tous les risques pour la vie privée, ni ce que vous 
pensez de la critique du protocole DP3T. Votre 
réponse sur le conflit d'intérêts ne m e convainc pas.  
 01.20   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Ik heb niet goed 
begrepen of die app volgens u ondanks alle risico's 
voor de privacy nodig is in de strijd tegen het 
coronavirus. Het is me ook niet duidelijk wat u denkt 
van de kritiek op het DP3T -protoco l. Uw antwoord 
over het belangenconflict vind ik niet overtuigend.  
 
 20 
01.21  Catherine Fonck (cdH): S'agissant des 
grandes balises, nous sommes d'accord. Mais le 
modèle prédictif relatif aux données télécom a été 
réalisé sans le consentement des intéressés. De 
plus, certaines utilisations ne permettent pas de 
détecter les contacts du porteur.  
 
Le tracing  manuel n'est pas nécessairement moins 
intrusif que sa version numérique. Pour atteindre un 
taux significatif, il nécessite au moins cinq 
enquêteurs par pers onne positive.  
 
La banque de données, qui n'est pas totalement 
anonyme, est intrusive. Nous ne pourrons pas nous 
passer du volet numérique pour compléter la 
panoplie de mesures.  
 01.21   Catherine Fonck (cdH): We zijn het eens 
wat de hoofdlijnen betreft. Het voorspellend model 
op basis van telecomgegevens werd echter 
uitgewerkt zonder de instemming van de 
betrokkenen. Bovendien kunnen bij bepaalde 
toepassingen de contacten van dragers van het 
virus niet worden achterhaald.  
 
Met manueel contactonderzoek wor dt de privacy 
niet noodzakelijkerwijs minder geschonden dan met 
digitaal contactonderzoek. Om een significant 
percentage te bereiken, zijn er minstens vijf 
coronaspeurders per positief geteste persoon 
nodig.  
 
De databank, die niet volledig anoniem is, sch endt 
de privacy. We kunnen niet zonder digitaal 
contactonderzoek om het pakket maatregelen te 
vervolledigen.  
 
01.22   Nathalie Gilson (MR): Vous avez accompli 
un travail important pour lutter contre le COVID -19. 
La liste des applications comprend deux outi ls qui 
se limitent au bluetooth , tandis que les autres 
intègrent le GPS. Or la Commission européenne 
déconseille la géolocalisation.  
 
Je soutiens le dépôt d'une proposition de loi relative 
à l'application, de sorte que le Parlement s'implique 
dans ce dossi er. C'est d'autant plus important que 
nous ne pourrons pas empêcher l'apparition 
d'applications privées. Si les Régions ne demandent 
pas d'application, d'autres instruments seront 
proposés, d'où la nécessité d'un cadre légal.  
 01.22   Nathalie Gilson (MR): U hebt veel werk 
verricht in de strijd tegen COVID -19. Op de lijst 
apps staan twee toepassingen die zich tot bluetooth 
beperken; de andere gebruiken ook gps -signalen. 
De Europese Commissie raadt geolocatie evenwel 
af. 
 
Ik steun de indiening van een wetsvoo rstel inzake 
een app, opdat het Parlement zich mee over dit 
dossier kan buigen. Dat is des te belangrijker omdat 
we op privé -initiatief ontwikkelde apps niet kunnen 
tegenhouden. Als de Gewesten geen vragende 
partij zijn voor een app, zullen er andere tools  
worden voorgesteld. Een wettelijk kader is dus 
nodig.  
 
Les auditions ont confirmé que la base de données 
est plus invasive que le traçage numérique, si 
l'application respecte les balises. Il faut modifier et 
transformer l'arrêté royal pris en urgence en 
proposition de loi.  
 
On m'a rapporté un problème concernant l'accès au 
logiciel de la banque de données Sciensano.  
 Tijdens de hoorzittingen werd bevestigd dat als de 
app bepaalde grenzen respecteert, de databank 
invasiever is dan de digitale contacttrace ring. Het bij 
hoogdringendheid uitgevaardigde koninklijk besluit 
moet aangepast worden en tot een wetsvoorstel 
omgevormd worden.  
 
Ik heb vernomen dat er een probleem is met de 
software van de databank van Sciensano.  
 
01.23   Philippe De Backer , ministre (en français) : 
Toutes les applications utilisant itsme ont été 
surchargées aujourd'hui car le SPF  Finances a 
envoyé les déclarations d'impôt. Ce n'est pas lié au 
système  COVID.  
 01.23  Minister Philippe De Backer (Frans) : Alle 
apps met een toegang via itsme w aren vandaag 
overbelast, want de FOD Financiën heeft de 
belastingaangiften verstuurd. Dat houdt geen 
verband met de COVID -19-databank.  
 
(En néerlandais)  Je n'ai pas bien compris la 
question de M.  Mahdi concernant l'encadrement 
légal supplémentaire. Par le  biais de deux 
propositions de loi, je souhaite prévoir un 
encadrement adéquat pour la base de données 
centrale et pour l'application, après un débat (Nederlands)  De vraag van de heer  Mahdi over de 
extra wettelijke omkadering heb ik niet goed 
begrepen. Via twee wetsvoorstellen wil ik in een 
degelijke omkadering voorzien voor de centrale 
databank en voor de applicatie, na parlementair 
debat en na advi es van de Raad van State en van  CRABV 55 COM 171  06/05/2020   
 
 21 
parlementaire et les avis du Conseil d'État et de 
l'APD. Ces deux propositions de loi devraient 
suffire.  
 
Lorsqu'il est question du soutien stratégique, il s'agit 
toujours de données "pseudo -anonymes". Sur base 
de ces données, des analyses de soutien 
stratégiques sont réalisées par les épidémiologistes 
du Risk Assessment Group, qui conseillent le Risk 
Manageme nt Group. Le kern +10 a demandé 
d'informer également d'autres épidémiologistes, de 
telle sorte que d'autres analyses puissent être 
réalisées. Une autorisation du comité de sécurité de 
l'information est nécessaire à cet effet, de manière 
à prévenir les abus . 
 de GBA. Dat moet volstaan.  
 
Als het aankomt op het beleidsondersteunende gaat 
het altijd over 'gepseudonimiseerde' gegevens. Op 
basis daarvan worden beleidsondersteunende 
analyses gemaakt voor de epidemiologen van de 
Risk Assessment Group, die de Risk Management 
Group adviseren. De kern +10 heeft gevraagd om 
ook andere epidemiologen te informeren, zodat er 
andere analyses kunnen gebeuren. Daarvoor is een 
machtiging van het informatieveiligheidscomité 
nodig om misbruik te v oorkomen.  
 
(En français) Monsieur  Vanden  Burre, il n'y a pas de 
double casquette. Le président de l'APD fait partie 
de la task force  mais ne prend pas part à la 
délibération du centre de connaissances si l'Autorité 
est impliquée dans le projet ou la propo sition de loi. 
Il faudra voir lors du déconfinement comment 
réorganiser la coopération entre la task force  et 
l'Autorité.  
 (Frans)  Mijnheer Vanden Burre, niemand heeft hier 
twee petten op. De voorzitter van de GBA maakt 
deel uit van de taskforce maar neemt  niet deel aan 
de beraadslagingen van het kenniscentrum als de 
Autoriteit bij het wetsontwerp of het wetsvoorstel 
betrokken is. Tijdens de afbouw van de 
lockdownmaatregelen zal men moeten nagaan op 
welke manier de samenwerking tussen de taskforce 
en de Aut oriteiten kan worden gereorganiseerd.  
 
(En néerlandais)  Que ce soit la base de données 
centrale ou l'application mobile, les deux options ont 
des implications en termes de protection de la vie 
privée. Une option est -elle pire que l'autre? J'affirme 
que l es deux doivent être encadrées. Toutes deux 
me semblent néanmoins nécessaires.  
 (Nederlands)  Zowel bij de centrale databank als de 
applicatie is er een privacy -impact. Is het ene erger 
dan het andere? Mijn punt is dat beide goed moeten 
omkaderd zijn. Ze l ijken mij allebei wel noodzakelijk.  
 
(En français) Si on peut utiliser la technologie, 
pourquoi pas? Il faut traiter le plus vite possible ces 
deux propositions de loi au Parlement.  
 (Frans)  Waarom zouden we de mogelijkheden die 
de technologie ons biedt  niet gebruiken? We 
moeten die twee wetsvoorstellen zo snel mogelijk in 
het Parlement behandelen.  
 
02 Questions jointes de  
5G dans des communes belges" (55004501C)  
concertation ni dialogue" (55004572C)  
"Le déploiement par Proximus de ce que l'on 
nomme la 5G" (55005640C)  
 02 Samengevoegde vragen van  
- Josy Arens aan Philippe De Backer (Digitale 
een aantal Belgische gemeenten" (55004501C)  
over "De uitrol  van 5G door Proximus in een 
aantal gemeenten zonder overleg of dialoog" 
(55004572C)  
- Michael Freilich aan Philippe De Backer (Digitale 
(55005640C)  
 
02.01   Josy Arens (cdH): Proximus a annoncé 
l'arrivée de la 5G sans concertation avec les 
communes concernées.  02.01   Josy Arens (cdH): Proximus heeft de komst 
van 5G aangekondigd zonder de betrokken 
gemeenten te raadplegen.    06/05/2020  CRABV 55 COM 171  
 
 22 
 
Demanderez -vous à Proximus une consultation 
publique? Allez -vous consulter des scientifiques au 
sujet des conséquences de la 5G sur la santé 
publique et la vie pri vée? Exigerez -vous que 
Proximus couvre par la fibre optique les zones 
blanches qui rendent le télétravail quasiment 
impossible? Acceptez -vous de remettre en question 
la politique de Proximus sur la 5G dans certaines 
communes où cette technologie n'est pas souhaitée 
par les citoyens?  
  
Zult u Proximus vragen een openbare raadpleging 
te organiseren? Zult u wetenschappers raadplegen 
over de gevolg en van 5G voor de volksgezondheid 
en de privacy? Zult u eisen dat Proximus 
glasvezelkabels aanlegt in de witte zones waar 
telewerk bijna onmogelijk is? Bent u bereid het 
beleid van Proximus inzake 5G ter discussie te 
stellen in bepaalde gemeenten waar de b urgers de 
komst van die technologie afwijzen?  
 
02.02   Gilles Vanden Burre (Ecolo -Groen): 
Proximus a annoncé le déploiement de la 5G dans 
certaines communes, sans concertation. Nos 
concitoyens s'interrogent sur l'impact sanitaire 
potentiel. Un débat public  est nécessaire. Louvain -
la-Neuve, Namur, Waterloo, Arlon et Tournai se 
sont plaints officiellement.  
 02.02   Gilles Vanden Burre (Ecolo -Groen): 
Proximus heeft de invoering van 5G in bepaalde 
gemeenten aangekondigd, zonder dat er daarover 
overleg gepleegd w erd. De burgers vragen zich af 
wat de mogelijke gevolgen voor de gezondheid zijn. 
Er moet daarover een openbaar debat gevoerd 
worden. Louvain -la-Neuve, Namen, Waterloo, 
Aarlen en Doornik hebben een officiële klacht 
ingediend.  
 
À la suite de ces plaintes, Proximus a fait marche 
arrière, ce qui est positif pour ouvrir un dialogue. 
Proximus compte -t-elle réunir l'ensemble des 
bourgmestres belges, comme l'ex -CEO en avait 
l'habitude?  
 
L'enquête publique de l'IBPT, menée en plein 
confinement, ne peut être prise en compte et doit, 
selon nous, être relancée. Qu'en pensez -vous?  
 Na die klachten is Proximus op zijn stappen 
teruggekeerd, wat positief is om een dialoog aan te 
vatten. Zal Proximus met alle Belgische 
burgemeesters om de tafel gaan zitten, zoals de 
voorma lige CEO placht te doen?  
 
Er mag geen rekening gehouden worden met de 
openbare raadpleging van het BIPT, die midden in 
de lockdown viel. Wij vinden dat die raadpleging 
later opnieuw gehouden moet worden. Wat is uw 
standpunt daarover?  
 
02.03   Michael Frei lich (N-VA): Nombreux sont 
ceux qui s'interrogent sur le danger que représente 
ou non le rayonnement  5G. J'espère que le ministre 
confirmera une fois encore qu'aucune étude ne 
démontre l'existence d'un tel danger. Par ailleurs, la 
différence de rayonnement  entre 4G et 5G n'est pas 
si grande. L'opposition à la 5G, qui est pourtant la 
technologie du futur, provient surtout de la partie 
francophone du pays. Aux Pays -Bas, la 5G a déjà 
été déployée sur la moitié du territoire. Ne ratons 
pas le train de la techno logie. Le ministre va -t-il 
lancer une campagne d'information destinée à 
rassurer les habitants de l'autre côté de la frontière 
linguistique?  
 02.03   Michael Freilich (N-VA): Veel mensen 
vragen zich af of de 5G -straling nu al dan niet 
gevaarlijk is. Ik hoop  dat de minister hier andermaal 
bevestigt dat geen enkele studie bewijs vindt van 
een dergelijk gevaar. Er is ook helemaal niet zoveel 
verschil in straling tussen 4G en 5G. Vooral aan 
Franstalige zijde is er tegenkanting tegen 5G, wat 
toch de technologie v an de toekomst is. In 
Nederland is 5G al in de helft van het land uitgerold. 
Wij mogen de technologische trein niet missen. Zal 
de minister een informatiecampagne opstarten om 
de mensen aan de andere kant van de taalgrens 
gerust te stellen?  
 
02.04   Phili ppe De Backer , ministre (en français) : 
La décision de déployer la 5G date du 31  mars. 
Proximus a utilisé des antennes et le spectre 
existants. Proximus a sélectionné les villes en 
fonction de la demande en données mobiles.  
 
En ce qui concerne l'impact su r la santé et 
l'environnement, Proximus n'a pas modifié la 02.04  Minister Philippe De Backer (Frans) : De 
beslissing om een begin te maken met de uitrol van 
het 5G -netwerk dateert van 31  maart. Proximus 
heeft bestaande antennes en de bestaande 
frequentieband gebruikt. De steden werden 
geselecteerd op grond van het mobieledataverbruik.  
 
Wat de impact op de gezondhe id en het milieu 
betreft, heeft Proximus het zendvermogen niet  CRABV 55 COM 171  06/05/2020   
 
 23 
puissance d'émission, et respecte les normes en 
vigueur. Aucun lien n'a été scientifiquement 
démontré entre l'émission d'ondes et un danger 
pour la santé, à condition que ces ondes restent 
dans les  limites recommandées. Les normes de 
l'OMS sont moins strictes que celles des Régions 
belges. Ces informations ainsi que des liens vers 
les études scientifiques sont disponibles sur le site 
de Proximus.  
 aangepast, en de telecomoperator respecteert de 
geldende normen. Er is geen wetenschappelijk 
bewijs voor een verband tussen de straling en een 
gezondheidsgevaar, voor zover de straling binnen 
de aanbevolen limieten blijft. De normen van de 
WHO zijn minder streng dan die van de Belgische 
Gewesten. Die gegevens alsook de links naar de 
wetenschappelijke studies staan op website van 
Proximus.  
 
Pour répondre aux questions légitimes des 
bourgmestres et des citoyens, Proximus a mis des 
réponses sur son site internet et fourni aux 
communes des informations complémentaires. 
Proximus a accepté la demande de certaines 
communes wallonnes de suspendre la 5G afin de 
prévoir une période d'information de la pop ulation. 
Une carte de couverture actualisée sera bientôt 
publiée. Tout cela permettra d'expliquer ce que peut 
apporter la  5G et de partager des informations 
rassurantes sur la santé et l'environnement. La 5G 
est une solution pour les zones blanches.  
 
L'évolution technologique doit se poursuivre au 
bénéfice des citoyens et des entreprises. Avec 
l'intention de disposer du meilleur réseau 5G, 
Proximus poursuit le déploiement dans le respect 
des normes en vigueur. Des discussions 
approfondies auront lieu avec les autorités.  
 Om op de legitieme vragen van de burgemeesters 
en van de burgers te antwoorden heeft Proximus op 
zijn website antwoorden geplaatst en de gemeenten 
bijkomende informatie verschaft. Proximus is 
ingegaan op de vraag van bepaalde Waalse 
gemeent en om de uitrol van 5G op te schorten 
zodat de bevolking eerst grondig geïnformeerd kan 
worden. Binnenkort zal er een geüpdatete kaart met 
de netwerkdekking gepubliceerd worden. Zo zal 
men de voordelen van 5G kunnen toelichten en zal 
men de bevolking kunne n geruststellen over de 
impact op de gezondheid en het milieu. 5G biedt 
een oplossing voor de witte zones.  
 
We moeten de technologische evolutie volgen ten 
voordele van de burgers en de bedrijven. Met de 
intentie om over het beste 5G -netwerk te 
beschikken  zet Proximus de uitrol van dat netwerk 
verder met inachtneming van de geldende normen. 
Er zal nog uitgebreid overleg met de overheden 
plaatsvinden.  
 
(En néerlandais)  Nous devons veiller à ce que 
l'importante technologie 5G puisse également être 
déployée  en Belgique au profit à la fois des citoyens 
et des entreprises. Il importe à cet égard de 
respecter les accords conclus et les normes 
internationales.  
 (Nederlands) We moeten ervoor zorgen dat de 
belangrijke 5G -technologie ook in ons land kan 
worden uit gerold, ten dienste van burgers én 
bedrijven. Daarbij moeten de gemaakte afspraken 
en de internationale normen worden nageleefd.  
 
02.05   Josy Arens (cdH): Je suis heureux 
d'entendre qu'il y a cette suspension, 
malheureusement temporaire, pour permettre à  
Proximus d'informer les communes et les citoyens. 
J'insiste pour qu'on tienne compte de l'avis des 
citoyens et des autorités locales.   
 02.05   Josy Arens (cdH): Ik ben blij dat de uitrol 
wordt opgeschort, ook al is het helaas maar tijdelijk. 
Dit geeft Pr oximus de kans de gemeenten en de 
burgers op de hoogte te brengen. Ik dring erop aan 
dat er met de mening van de burgers en de lokale 
overheden rekening zou worden gehouden.  
 
02.06   Gilles Vanden Burre (Ecolo -Groen): Le 
dialogue est fondamental dans ce d ossier.  
 02.06   Gilles Vanden Burre (Ecolo -Groen): In dit 
dossier staat of valt alles met een goede dialoog.  
 
Le président : Les questions nos 55005064C de 
Mme  Depraetere et 5505635C, 5505639C et 
55005644C de M.  Freilich sont transfor mées en 
questions écrites.  
 
De voorzitter : Vragen nrs.  55005064C van 
mevrouw  Depraetere en 5505635C, 5505639C en 
55005644C van de heer  Freilich worden omgezet in 
schriftelijke vragen.  
 
03 Question de Sammy Mahdi à Philippe De 
Backer (Agenda numérique, Télécommunications 03 Vraag van Sammy Mahdi aan Philippe De 
Backer (Digitale Agenda, Telecommunicatie en   06/05/2020  CRABV 55 COM 171  
 
 24 
et Poste) sur "La reconnaissance faciale" 
(55005717C)  
 Post) over "Gezichtsherkenning" (55005717C)  
 
03.01   Sammy Mahdi (CD&V) : Aux États -Unis, il 
est envisagé de recourir à la reconnaissance faciale 
dans le cadre de la lutte contre le COVID -19. Un 
cadre législatif est élaboré à l'échelon européen 
pour bannir temporairement l'intelligence artificielle 
et la reconnaissance faciale .  
 
Quelle sera la position de la Belgique à l'échelon 
européen? Que pense le ministre d'une telle 
technologie?  
 03.01   Sammy Mahdi (CD&V): In de VS is er 
sprake van het inzetten van gezichtsherkenning in 
de strijd tegen COVID -19. Op Europees niveau 
wordt er aan een wetgevend kader gewerkt om 
artificiële intelligentie en gezichtsherkenning tijdelijk 
te bannen.  
 
Welk standpunt zal België op Europees niveau 
innemen? Wat is de visie van de minister over 
dergelijke technologie?  
 
03.02   Philippe De Backer , mi nistre (en 
néerlandais) : J'ai déjà indiqué que je voulais manier 
cette technologie avec circonspection. La 
reconnaissance faciale peut susciter de très 
nombreux problèmes.  
 
L'Europe a, en effet, préconisé un moratoire de cinq 
ans à l'égard de la reconnaiss ance faciale. J'étais 
favorable à cette proposition qui nous donnait le 
temps de peser les avantages et les inconvénients 
de la technologie et de rechercher l'encadrement 
adéquat pour son utilisation. Elle n'a toutefois pas 
été retenue. Il n'est donc plus question de 
moratoire.  
 
En Belgique, la législation ne permet pas d'utiliser 
les caméras aux fins de reconnaissance faciale. 
Elle ne pourra être modifiée qu'à l'issue d'un débat 
de société mené en profondeur et en concertation 
avec l'Autorité de protection  des données. Il s'agit 
d'une question complexe, qu'il convient d'analyser 
rigoureusement.  
 03.02  Minister Philippe De Backer (Nederlands) : Ik 
heb reeds aangegeven heel omzichtig te willen 
omgaan met deze technologie. Met 
gezichtsherkenning kunnen heel wat  problemen 
gepaard gaan.  
 
Op Europees niveau is er inderdaad gepleit voor 
een moratorium van vijf jaar op gezichtsherkenning. 
Ik was dat voorstel genegen, zodat we tijd konden 
kopen om de voor - en nadelen te kunnen afwegen 
en te zoeken naar gepaste omkade ring teneinde de 
technologie te gebruiken. Het voorstel is echter niet 
weerhouden. Er is dus geen sprake meer van een 
moratorium.  
 
In ons land staat de wetgeving het niet toe om deze 
camera's te gebruiken. Dat kan alleen gewijzigd 
worden na een grondig maa tschappelijk debat en in 
overleg met de Gegevensbeschermingsautoriteit. 
Het gaat om een complexe problematiek, die heel 
goed moet worden onderzocht.  
 
Le développement des questions et interpellations 
se termine à 16  h 39. 
 De behandeling van de vragen en interpellaties 
eindigt om 16.39  uur. 
 
Islam in Belgium|Ministère public (France)|Muslim Executive of Belgium

 CRABV  55 COM  324 
COMMISSION DE LA JUSTICE  COMMISSIE VOOR JUSTITIE  
06-01-2021  06-01-2021  
  
CD&V  Christen -Demo cratisch en Vlaams  
sp.a  socialistische partij anders  
INDEP -ONAFH  Indépen dant - Onafhankelijk  
 
base et du n° consécutif  DOC 55 0000/000  Parlement air stuk van de 55e zittingsperiode + basisnummer en 
des interventions (avec les annexes)  CRIV  Integraal  Verslag, met links het definitieve inte graal verslag en 
 
e-mail :  publications@lacha mbre.be  Officiële publicaties, uitgegeven door de Kamer van volksvertegenwoordigers  
e-mail : publicaties@dekamer.be   CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 i 
 
Interpellation et questions jointes de  1 Samengevoegde interpellatie en vragen van  1 
    
- Dries Van Langenhove à Vincent 
sur "L’avis négatif de la Justice concernant la 
reprise des act ivités à la Grande Mosquée de 
Bruxelles" (55000058I)  1 - Dries Van  Langenhove aan Vincent 
Van Quickenborne (VEM Justitie en Noordzee) 
over "Het negatieve advies van Justitie over de 
doorstart van de Grote Moskee te Brussel" 
(55000058I)  1 
    
- Koen Metsu à Vincent Van  Quickenborne (VPM 
Justice et Mer du Nord) sur "L'avis négatif rendu à 
la suite de la demande de reconnaissance de la 
Grande Mosquée" (55011916C)  1 - Koen Metsu aan Vincent Van  Quickenborne 
(VEM Justitie en Noordzee) over "Het negatieve 
advies over de aanvraag tot erkenning van de 
Grote Moskee" (55011916C)  1 
    
- Philippe Pivin à Vincent Van  Quickenborne 
(VPM Justice et Mer du Nord) sur "La Grande 
Mosquée de Bruxelles" (55012037C)  1 - Philippe Pivin aan Vincent Van  Quickenborne 
(VEM Justitie en Noordzee) over "De Grote 
Moskee van Brussel" (55012037C)  1 
Orateurs: Dries Van Langenhove, Koen 
Metsu, Philippe Pivin, Vincent Van 
Quickenborne , vice -premier ministre et 
ministre de la Justice, chargé de la Mer du 
Nord   Sprekers: Dries Van Langenhove, Koen 
Metsu, P hilippe Pivin, Vincent Van 
Quickenborne , vice -eersteminister en 
minister van Justitie, belast met Noordzee   
    
Motio ns 6 Moties  6 
    
Question de Nabil Boukili à Vincent 
sur "Le manque d’effectifs chez les magistrats" 
(55011542C)  7 Vraag van Nabil Boukili aan Vincent 
over "Het personeelstekort bij de magistratuur" 
(55011542C)  7 
Orateurs: Nabil Boukili, Vincent Van 
Nord   Sprekers: Nabil Boukili, Vincent Van 
    
Question de Katja Gabriëls à Vincent 
sur "L'interruption de peine et la libération 
anticipée" (55011607C)  9 Vraag van Katja Gabriëls aan Vincent 
Van Quickenborne (VEM Justitie en Noordz ee) 
over "De strafonderbreking en de vervroegde 
invrijheidstelling" (55011607C)  9 
Orateurs: Katja Gabriëls, Vincent Van 
Nord   Sprekers: Katja Gabriëls, Vincent Van 
    
Question de Nicolas Parent à Vincent 
Van Quickenborne (VPM Just ice et Mer du Nord) 
sur "Le suivi juridique de plaintes contre les 
violences dont les employés de la SNCB font 
l’objet" (55011608C)  9 Vraag van Nicolas Parent aan Vincent 
over "De gerechtelijke opvolging van kl achten 
inzake geweld tegen NMBS -werknemers" 
(55011608C)  9 
Orateurs: Nicolas Parent, Vincent Van 
Nord   Sprekers: Nicolas Paren t, Vincent Van 
    
Question de Michael Freilich à Vincent 
sur "Le danger des applications telles que TikTok" 
(55011643C)  11 Vraag van Michael Freilich aan Vincent 
Van Quickenbor ne (VEM Justitie en Noordzee) 
over "Het gevaar van apps zoals TikTok" 
(55011643C)  11 
Orateurs: Michael Freilich, Vincent Van 
Quickenbor ne, vice -premier ministre et  Sprekers: Michael Freilich, Vincent Van 
Quickenborne , vice -eersteminister en    06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 ii 
Nord  minister van Justitie, belast met Noordzee  
    
Question de Koen Metsu à Vincent 
sur "Les inscriptions, le budget et les stages dans 
le cadre de la formation d'imam" (55011712C)  11 Vraag van Koen Metsu aan Vincent 
over "De inschrijvingen, het budget en de stages 
in het kader van de imamopleiding" (55011712C)  11 
Orateurs: Koen Metsu, Vincent Van 
Nord   Sprekers: Koen Metsu, Vincent Van 
    
Question de Claire Hugon à Vincent 
sur "Le suicide d'un jeune détenu à Turnhout" 
(55011814C)  12 Vraag van Claire Hugon aan Vincent 
over "De zelfmoord van een jonge gedetineerde in 
Turnhout" (55011814C)  12 
Orateurs: Claire Hugon, Vincent Va n 
Nord   Sprekers: Claire Hugon, Vincent Van 
    
Question de Christophe Lacroix à Vincent 
sur "La résolution du Conseil de l'Europ e sur 
l'intelligence artificielle et la justice" (55011824C)  14 Vraag van Christophe Lacroix aan Vincent 
over "De resolutie van de Raad van Europa 
inzake artificiële intelligentie en justitie" 
(55011824C)  14 
Orateurs: Christophe Lacroix, Vincent Van 
ministre de la Justic e, chargé de la Mer du 
Nord   Sprekers: Christophe Lacroix, Vincent Van 
    
Question de Stefaan Van  Hecke à Vincent 
sur "La stratégie vaccinale en ce qui concerne le s 
détenus et le personnel des prisons" (55011859C)  16 Vraag van Stefaan Van  Hecke aan Vincent 
over "De vaccinatiestrategie m.b.t. de 
gedetineerden en het personeel in de 
gevangenissen" (55011859C)  16 
Orateurs: Stefaan Van Hecke, Vincent Van 
Nord   Sprekers: Stefaan Van Hecke,  Vincent Van 
    
sur "Le retrait de la national ité belge aux 
terroristes condamnés" (55011860C)  17 Vraag van Koen Metsu aan Vincent 
over "Het ontnemen van de Belgische nationaliteit 
van terreurveroordeelden" (55011860C)  17 
    
sur "Les sanctions à l’égard de travailleurs dans 
le cadre de la lutte contre le coronavirus" 
(55011872C)  18 Vraag van Nabil Boukili aan Vincent 
over "De sancties ten aanzien van werkneme rs in 
het kader van de strijd tegen het coronavirus" 
(55011872C)  18 
    
Question de Wouter Raskin à Vincent 
sur "L'attitude des parquets en matière de 20 Vraag van Wouter Raskin aan Vincent 
over "De houding van de parketten inzake 20  CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 iii 
criminalité routière" (55011912C)  verkeerscrimina liteit" (55011912C)  
Orateurs: Wouter Raskin, Vincent Van 
Nord   Sprekers: Wouter Raskin, Vincent Van 
    
Van Quickenbor ne (VPM Justice et Mer du Nord) 
sur "Le traitement judiciaire de l'affaire du 'cycliste 
des Fagnes'" (55011918C)  21 Vraag van Claire Hugon aan Vincent 
over "De gerechtelijke afwikkeling van de zaak 
van de 'fiets er op de Hoge Venen'" (55011918C)  21 
Orateurs: Claire Hugon, Vincent Van 
Quickenborne , vi ce-premier ministre et 
    
sur "Le suivi judiciaire du régime des pensions 
octroyées aux anciens collaborateurs militaires" 
(55011921C)  23 Vraag van Christophe Lacroix aan Vincent 
over "De gerechtelijke follow -up van de re geling 
inzake pensioenen voor gewezen militaire 
collaborateurs" (55011921C)  23 
ministre de l a Justice, chargé de la Mer du 
    
Question de Theo Francken à Vincent 
sur "L'arrêté de subvention pour l'Exéc utif des 
musulmans" (55011948C)  24 Vraag van Theo Francken aan Vincent 
over "Het subsidiebesluit voor de 
Moslimexecutieve" (55011948C)  24 
Orateurs: Theo Francken, Vincent Van 
Nord   Sprekers: Theo Francken, Vincent Van 
minister van Justitie, bel ast met Noordzee   
    
sur "L'enquête pour corruption dans le cadre de 
l'adjudication des masques buccaux à Avrox" 
(5501195 3C) 26 Vraag van Michael Freilich aan Vincent 
over "Het corruptieonderzoek in het kader van de 
mondmaskergunning aan Avrox" (55011953C)  26 
Quicken borne , vice -premier ministre et 
Nord   Sprekers: Michael Freilich, Vincent Van 
    
Question de Ben Segers à Vincent 
sur "Les leçons tirées de l'affaire Essex" 
(55011958C)  26 Vraag van Ben Segers aan Vincent 
over "De lessen die getrokken werden uit de 
Essex -zaak" (55011958C)  26 
Orateurs: Ben Segers, Vincent Van 
Nord   Sprekers: Ben Segers, Vincent Van 
ministe r van Justitie, belast met Noordzee   
    
Question de Ben Sege rs à Vincent 
sur "Le rapport annuel 2020 de Myria" 
(55011974C)  27 Vraag van Ben Segers aan Vincent 
over "Het Myria -jaarverslag 2020" (55011974C)  27 
Nord   Sprekers: Ben S egers, Vincent Van 
      06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 iv 
sur "L'exploitation sexuelle en période de 
coronavirus" (55011979C)  29 Vraag  van Ben Segers aan Vincent 
over "Seksuele uitbuiting in tijden van corona" 
(55011979C)  29 
Quickenbo rne, vice -premier ministre et 
    
Question de Sophie De Wit à Vincent Van 
Quickenborne (VPM Justice et Mer du Nord) sur 
"L'état d'avancement du Stroomplan" 
(55011982C)  30 Vraag van Sophie De Wit aan Vincent Van 
Quickenborne (VEM Justitie en No ordzee) over 
"De stand van zaken van het Stroomplan" 
(55011982C)  30 
Orateurs: Sophie De Wit, Vincent Van 
Nord   Sprekers: Sophie De Wit, Vincent Van 
minister van Just itie, belast met Noordzee   
    
Question de Sophie De Wit à Vinc ent 
sur "Les libérations anticipées dans le cadre de la 
crise du coronavirus" (55011983C)  31 Vraag van Sophie De Wit aan Vincent 
over "De vervroegde vrijlatingen in het kader van 
de coronacrisis" (55011983C)  31 
    
Question de Sophie De  Wit à Vincent 
sur "La vente et l'utilisation de caméras pour 
animaux domestiques" (55011984C)  32 Vraag van Sophi e De  Wit aan Vincent 
over "De verkoop en het gebruik van camera's 
voor huisdieren" (55011984C)  32 
Quickenborne , vice -eersteminister  en 
    
Question de Sophie Rohonyi à Vincen t 
sur "La publication de l’annuaire du personnel du 
SPF Justice" (55011996C)  33 Vraag van Sophie Rohonyi aan Vincent 
over "De publicatie van het personeelsjaarboek 
van de FOD Justitie" (55011996C)  33 
Orateurs: Sophie Rohonyi, Vincent Van 
Nord   Sprekers: Sophie Rohonyi, Vincent Van 
    
sur "Les mesures prises à la suite du meurtre de 
Samuel Paty" (55012025C)  33 Vraag van Koen Metsu aan Vincent 
Van Quicken borne (VEM Justitie en Noordzee) 
over "De maatregelen n.a.v. de moord op Samuel 
Paty" (55012025C)  33 
minister  van Justitie, belast met Noordzee    CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 1 
 
COMMISSION DE LA JUS TICE  COMMISSIE VOOR JUSTI TIE 
 
du 
 
MERCREDI 06 JANVIER 2021  
 
______  
  
van 
 
WOENSDAG 06 JANUARI 2021  
 
Namiddag  
 
______  
 
14 h 15 par M me Kristien Van  Vaerenbergh, 
présidente.  
 
Le texte en italique est le résumé de la question 
om 14.15  uur en voorgezeten door 
mevrouw  Kristien Van  Vaerenbergh.  
 
01 Interpellation et questions jointes de  
Bruxelles" (55000058I)  
Justice et Mer du Nord) sur "L'avis négatif rendu 
à la suite de la demande de reconnaissance de la 
Grande Mosquée" (55011916C)  
Mosquée de Bruxelles" (55012037C)  
 01 Samengevoegde interpellatie en vragen van  
- Dries Van  Langenhove aan Vincent 
(55000058I)  
- Koen Metsu aan Vincent Van  Quickenborne 
Grote Moskee" (55011916C)  
Moskee van Brussel" (55012037C)  
 
01.01  Dries Van Langenhove (VB): Sur la base 
des observations de la Sûreté de l'État, la Justice a 
émis un avis négatif quant à la reconnaissance de 
la Grande Mosquée d e Bruxelles. Selon les 
services de renseignements, l'emprise de l'Arabie 
saoudite sur la Grande Mosquée aurait laissé la 
place à une trop grande influence marocaine. Selon 
eux, il serait même question d'espionnage: trois 
collaborateurs sont désignés comme agents des 
services de renseignements marocains. L'un d'entre 
eux siège au sein de la direction de l'Exécutif des 
musulmans et de l'ASBL créée en vue de mettre 
sur pied un parcours de formation pour les imams 
et qui a reçu une subvention de 192  000 euros à  cet 
effet. Avec entre -temps sept étudiants sur onze qui 
ont décroché, il est clair que cette subvention n'est 
pas rentable. Alors que la formation des imams 
devrait être un gage d'indépendance, on constate à 
présent non seulement l'influence avérée du Mar oc, 
mais également une ingérence turque.  
 01.01   Dries Van Langenhove (VB): Justitie 
bracht , op basis van bevindingen van de 
Staatsveiligheid, een negatief advies uit over de 
erkenning van de Brusselse Grote Moskee. De 
greep van Saudi -Arabië op de Grote Moskee zou 
volgens de veiligheidsdiensten plaatsgemaakt 
hebben voor een te grote Marokkaanse invloed. 
Volgens de veiligheidsdiensten is er zelfs sprake 
van spionage: drie medewerkers worden 
aangewezen als agenten van de Marokkaanse 
inlichtingendiensten. Een van hen zetelt in het 
bestuur van de Moslimexecutieve en in de vzw die 
werd opgericht om ee n opleidingstraject voor 
imams op poten te zetten en hiervoor een subsidie 
ontving van 192.000  euro. Met ondertussen zeven 
afgehaakte studenten op elf is het duidelijk dat die 
subsidie niet rendeert. Terwijl de opleiding van 
imams voor onafhankelijkheid zo u moeten zorgen, 
wordt er naast de vastgestelde beïnvloeding vanuit 
Marokko nu ook Turkse inmenging vastgesteld.  
   06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 2 
Le Vlaams Belang affirme depuis plus de 40  ans 
que le fait de subsidier et de faciliter l'islam ne s'est 
pas traduit par une influence accrue de la Belgique 
sur l'islam, mais par une plus grande influence des 
pays islamiques en Belgique. Même l'Exécutif des 
musulmans, le représentant officiel des musulmans 
en Belgique, compte à présent des espions dans 
ses rangs.  
 
Comment le ministre va -t-il combattre l'ingérence et 
l'espionnage étrangers? Va -t-on mettre un terme à 
l'approche défaillante consistant à faciliter et à 
subsidier l'islam? Va -t-on soumettre toutes les 
organisations islamiques à un screening plus large? 
Le bâtiment va -t-il recevoir une nouvelle 
affectation?  
 Vlaams Belang zegt al meer dan 40  jaar dat het 
subsidiëren en faciliteren van de islam niet heeft 
gezorgd voor meer invloed van België in de i slam, 
maar wel meer invloed van islamitische landen in 
België. Nu telt zelfs de Moslimexecutieve, de 
officiële vertegenwoordiger van de moslims in 
België, spionnen in haar rangen.  
 
Hoe zal de minister de buitenlandse inmenging en 
spionage wegwerken? Komt er een einde aan de 
falende aanpak van faciliteren en subsidiëren van 
de islam? Zullen alle islamitische organisaties 
breder gescreend worden? Komt er een nieuwe 
invulling voor het gebouw?  
 
01.02   Koen Metsu (N-VA): Le ministre estime -t-il, 
dans l'optique  de la sécurité de nos concitoyens, 
qu'il est raisonnable d'avoir laissé s'écouler près de 
douze mois entre la demande formulée par la 
Grande Mosquée et son avis négatif relatif à sa 
reconnaissance? Pourquoi les services de sécurité 
ont-ils pu prendre troi s fois plus de temps que le 
délai normal pour rendre leur avis? Ces 
tergiversations ont -elles entraîné des risques 
supplémentaires en matière de sécurité?  
 
Dans une interview, le ministre a déclaré que le 
Maroc tentait ainsi, selon nos services de sécurité , 
d'instiller ses propres conceptions dans l'esprit des 
musulmans belges. Des contacts ont -ils déjà eu lieu 
à ce sujet avec la ministre des Affaires étrangères? 
Quelles mesures ont déjà été prises et avec quel 
résultat?  
 01.02   Koen Metsu (N-VA): Vindt de minister, met 
het oog op de veiligheid van onze burgers, het 
redelijk dat er bijna twaalf maanden verliepen 
tussen de aanvraag van de Grote Moskee en zijn 
negatieve erkenningsadvies? Waarom kregen de 
veiligheidsdiensten driemaal zoveel tijd om advies 
te ve rstrekken? Bracht dat getalm extra 
veiligheidsrisico's mee?  
 
De minister zei in een interview dat Marokko 
volgens onze inlichtingendiensten langs die weg 
probeert Belgische moslims naar zijn hand te 
zetten. Waren er daarover al contacten met de 
minister  van Buitenlandse Zaken? Welke acties 
werden er al ondernomen en met welk resultaat?  
 
Comment les activités de la Grande Mosquée sont -
elles contrôlées? Quelles ont été les initiatives 
prises par les représentants de la Grande Mosquée 
et le ministre après l'avis négatif? Le ministre a -t-il 
déjà entamé la procédure de renouvellement de 
tous les organes de l'Exécutif des Musulmans de 
Belgique? Qu'implique précisément cette 
procédure? Comment le ministre empêchera -t-il 
des partis extrémistes de jeter de l'huil e sur le feu 
dans ce dossier? Il doit être clair qu'en Belgique, de 
nombreux musulmans pratiquent une religion 
compatible avec nos valeurs et nos normes.  
 Hoe worden de activiteiten van de Grote Moskee 
gecontroleerd? Welke stappen hebben de Grote 
Moskee en  de minister ondernomen na het 
negatieve advies? Heeft de minister de procedure 
voor de vernieuwing van alle organen van de 
Moslimexecutieve al opgestart? Wat houdt ze 
precies in? Hoe zal de minister voorkomen dat 
extremistische partijen hier garen bij spi nnen? Het 
moet duidelijk zijn dat veel moslims in ons land een 
geloof belijden dat wel degelijk kan stroken met 
onze waarden en normen.  
 
01.03  Philippe Pivin (MR): La gestion de la 
Grande Mosquée a fait scandale lors des travaux 
de la commission Attentats . Cette dernière avait 
formulé des recommandations précises, et des 
mesures avaient été décidées par le gouvernement 
de l'époque, avec des exigences claires et un délai 
précis.  
 
 01.03   Philippe Pivin (MR): Tijdens de 
werkzaamheden van de onderzoekscommissie 
Terroristische aanslagen kwam het beheer van  de 
Grote Moskee in opspraak. De commissie had 
concrete aanbevelingen geformuleerd en de 
toenmalige regering heeft maatregelen genomen, 
met duidelijke eisen en een welomschreven 
tijdschema.  
  CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 3 
Une note de la Sûreté de l'État avait déjà, en 2015, 
mis en évidence des prêc hes et des cours qui 
faisaient la promotion du salafisme et de la 
radicalisation, même violente. En  mars 2018, le 
gouvernement a rompu la convention conclue avec 
la Ligue islamique mondiale, qui organisait la 
concession de la Grande Mosquée. Une nouvelle 
structure associant l'Exécutif des Musulmans de 
Belgique (EMB) et un organisme local devait être 
constituée. Une demande de reconnaissance devait 
être introduite. La procédure a été lancée voici un 
an et demi. Selon les médias, le constat de la 
Sûreté est a larmant. L'islam mis en avant par ce 
lieu de culte ne serait toujours pas en phase avec la 
société belge.  
 
Vous avez déclaré récemment qu'il fallait 
renouveler les organes directeurs, ce qui devrait 
être fait depuis  avril 2020. Suite à vos déclarations, 
le président de l'EMB vous a reproché de violer la 
liberté de culte, la neutralité et la séparation de 
l'Église et de l'État.  
 
Je me demande quelles mesures nous avons 
prises depuis 2016 et ce que nous avons fait depuis 
2018, à l'issue de l'audition du rep résentant de la 
Grande Mosquée au sein de la commission 
Attentats. Trois membres directeurs s'étaient 
désolidarisés de ses propos.  
 In 2015 al heeft de Veiligheid van de Staat in een 
nota gewezen o p preken en opleidingen die het 
salafisme en de radicalisering, zelfs in 
gewelddadige vorm, in de hand konden werken. 
In maart 2018 verbrak de regering de overeenkomst 
met de Wereldmoslimliga, die een concessie 
gekregen had voor de Grote Moskee. Er zou een  
nieuwe structuur worden opgezet waarin het 
Executief van de Moslims in België (EMB) en een 
plaatselijke instantie zouden zetelen. Er moest een 
aanvraag tot erkenning worden ingediend. De 
procedure werd anderhalf jaar geleden opgestart. 
Volgens de media zi jn de bevindingen van de 
Veiligheid van de Staat alarmerend. De islam die in 
deze gebedsplaats wordt beleden zou nog steeds 
niet in overeenstemming zijn met de Belgische 
samenleving.  
 
U hebt onlangs verklaard dat de bestuursorganen 
moeten worden vernieuwd;  dat moest al gebeuren 
in april 2020. Naar aanleiding van uw uitspraken 
heeft de voorzitter van de EMB u verweten dat u de 
vrijheid van godsdienst, de neutraliteit en de 
scheiding van Kerk en Staat schendt.  
 
Ik vraag me af welke maatregelen we sinds 2016 
hebben genomen en wat we sinds 2018 hebben 
gedaan, na de hoorzitting met de vertegenwoordiger 
van de Grote Moskee in de commissie 
Terroristische aanslagen. Drie vooraanstaande 
leden hebben zich van zijn uitspraken 
gedistantieerd.  
 
Et le vice -président a dé missionné, ayant subi des 
pressions alors qu'il travaillait sur des projets contre 
la radicalisation et collaborait à une formation des 
imams.  
 
Vous parlez de désordre, monsieur le ministre; je 
parlerais plutôt de honte, pour notre pays et pour les 
musulma ns de Belgique!  
 
Qu'en est -il de la nouvelle ASBL gestionnaire, de sa 
composition et de l'analyse faite par les services 
fédéraux? Qui est titulaire de la demande de 
reconnaissance introduite et quels sont les 
manquements dans cette demande? Le Parlement 
doit connaître les nouvelles ingérences étrangères 
constatées; quelles sont -elles? Qu'en est -il du 
Maroc et de la Turquie? Les autorités régionales 
ont-elles émis un rapport pour ce qui concerne leurs 
compétences?  
 De ondervoorzitter heeft ontslag genomen. Hij stond 
onder druk terwijl hij deradicaliseringsprojecten op 
touw zette en meewerkte aan een imamopleiding.  
 
U spreekt over chaos, mijnheer de minister; ik 
spreek veeleer over een schande, voor ons land en 
voor de Belgische moslims!  
 
Hoever staat het me t de nieuwe beheersvereniging, 
de samenstelling ervan en de analyse door de 
federale diensten? Wie heeft de 
erkenningsaanvraag ingediend en op welke vlakken 
schiet die aanvraag tekort? Het Parlement moet op 
de hoogte zijn van de nieuwe buitenlandse 
inmengi ng. Waarover gaat het? Hoe zit het met 
Marokko en Turkije? Hebben de Gewesten een 
rapport uitgebracht voor wat hun bevoegdheden 
betreft?  
 
01.04  Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : Une grande partie de la question de 
M. Van Langenhove a ét é reprise presque 
littéralement d'un article récent publié dans Het 
Laatste Nieuws . J'y répondrai néanmoins.  01.04  Minister Vincent Van Quickenborne  
(Nederlands) : Een groot deel van de vraag van de 
heer Van Langenhove is zo goed als letterlijk 
overgenomen van een recent artikel in Het Laatste 
Nieuws.  Toch zal ik zijn vragen beantwoorden.    06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 4 
 
Ces ingérences et espionnages sont inadmissibles. 
Je ne permettrai pas non plus que ce dossier soit 
utilisé à mauvais escient par certains groupes  ou 
personnes, comme M.  Van Langenhove, afin de 
stigmatiser l'ensemble de la communauté 
musulmane. Le renforcement envisagé des 
services de renseignements permettra d'améliorer 
le fonctionnement de la Sûreté de l'État en matière 
d'ingérences et d'espionnag e. 
 
Les règles de reconnaissance et de subvention des 
mosquées sont claires. Les services de sécurité 
doivent chacun formuler un avis reposant sur une 
enquête et une analyse. Il ressort clairement du 
dossier de la Grande Mosquée que la nature des 
influence s étrangères va à l'encontre des règles de 
reconnaissance et de subvention édictées par les 
autorités belges. C'est pourquoi j'ai émis un avis 
négatif. L'Exécutif des musulmans est l'organe 
représentatif du culte islamique reconnu et 
subventionné par la Be lgique. Je ne tolérerai bien 
entendu pas non plus d'ingérence étrangère dans 
ce domaine.  
 
M. Van Langenhove demande que toutes les 
organisations islamiques soient contrôlées mais la 
Sûreté de l'État a pour mission de surveiller les 
activités d'espionnage e t des services de 
renseignements étrangers. Ces activités s'étendent 
parfois à des organisations religieuses. Lorsque des 
informations nous parviennent sur une organisation 
en particulier, elles sont examinées.  
 
Afin de pouvoir reconnaître la Grande Mosqué e, il 
faut que les services de sécurité n'aient plus 
aucune raison d'émettre un avis négatif. La 
personne qui était en partie à l'origine du refus a 
démissionné. Une confirmation officielle à ce sujet a 
été demandée. Conformément aux 
recommandations de la commission d'enquête 
parlementaire "22  mars 2016", nous allons 
collaborer avec la communauté musulmane pour 
faire en sorte que, dans un avenir proche, la 
Grande Mosquée puisse être un lieu de culte pour 
tous les citoyens musulmans qui le souhaitent.  
  
Een dergelijke inmenging en s pionage zijn niet 
toelaatbaar. Evenmin zal ik toelaten dat dit dossier 
wordt misbruikt door bepaalde groepen of 
personen, zoals de heer  Van Langenhove, om de 
hele moslimgemeenschap te stigmatiseren. Met de 
vooropgestelde versterking van de 
inlichtingendien sten kan de werking van de 
Veiligheid van de Staat op het vlak van inmenging 
en spionage worden verbeterd.  
 
De regels voor de erkenning en subsidiëring van 
moskeeën zijn duidelijk. De veiligheidsdiensten 
moeten elk een advies formuleren op basis van een 
onderzoek en analyse. Uit het dossier van de Grote 
Moskee blijkt duidelijk dat de aard van de 
buitenlandse invloeden niet overeenstemt met de 
regels voor de erkenning en de subsidiëring door de 
Belgische overheid. Daarom heb ik een negatief 
advies gegeven. D e Moslimexecutieve is het door 
België erkende en gesubsidieerde representatieve 
orgaan voor de islamitische eredienst. Ook daarin 
duld ik uiteraard geen buitenlandse inmenging.  
 
De heer Van Langenhove vraagt dat alle 
islamorganisaties zouden worden gescre end, maar 
de Veiligheid van de Staat heeft als opdracht de 
activiteiten van buitenlandse inlichtingendiensten en 
spionage op te volgen. Die reiken soms tot in 
religieuze organisaties. Wanneer er informatie is 
over een bepaalde organisatie, wordt die wel 
onderzocht.  
 
Om de Grote Moskee een erkenning te kunnen 
geven, moeten de redenen voor het negatieve 
advies van de veiligheidsdiensten worden 
weggewerkt. De persoon die deels ten grondslag 
lag aan het negatieve advies heeft zijn ontslag 
ingediend. Daarvan wer d een officiële bevestiging 
gevraagd. Conform de aanbevelingen van de 
parlementaire onderzoekscommissie van 22  maart 
2016 zullen we samen met de moslimgemeenschap 
ervoor zorgen dat de Grote Moskee in de nabije 
toekomst een gebedsplaats kan zijn voor alle 
moslimburgers die dat wensen.  
 
En ce qui concerne le délai pour l'avis, le SPF 
Justice a reçu une demande d'avis émanant de la 
Région de Bruxelles -Capitale le 21  février. Le SPF 
a ensuite demandé des informations 
supplémentaires. Le 19  mars, un projet d'av is de 
sécurité a été demandé aux services de sécurité. 
Le 12  juin, la Sûreté de l'État a demandé une 
prolongation du délai pour l'avis en raison de la 
crise sanitaire. Cette demande était raisonnable, 
compte tenu de la fermeture initiale de la mosquée, 
suivie de mesures strictes contre le coronavirus qui Wat de adviestermijn betreft, ontving de FOD 
Justitie de adviesaanvraag van het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest op 21  februari. De FOD 
vroeg vervolgens om bijkomende informatie. Op 
19 maart werd de veiligheidsdiensten om een 
ontwerp van veiligh eidsadvies gevraagd. Op 12  juni 
vroeg de Veiligheid van de Staat om een verlenging 
van de adviestermijn, rekening houdend met de 
coronacrisis. Dat was verantwoord, gelet op de 
aanvankelijke sluiting van de moskee, die werd 
gevolgd door strikte coronamaatre gelen, waardoor  CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 5 
ont rendu les visites des services de sécurité plus 
difficiles. Le délai a d'ailleurs été doublé, mais pas 
triplé. Le projet d'avis de sécurité date du 
14 octobre 2020 et j'ai remis un avis négatif le 
3 décembre 2020.  
 bezoeken van de veiligheidsdiensten werden 
bemoeilijkt. De termijn werd overigens verdubbeld, 
niet verdrievoudigd. Het ontwerp van 
veiligheidsadvies dateert van 14  oktober 2020 en ik 
heb een negatief advies afgeleverd op 3  december 
2020.  
 
(En français) L'ASBL  Association de gestion de la 
Grande Mosquée (AGMB) de Bruxelles gère le 
bâtiment. Elle est partiellement constituée de la 
même manière que l'ASBL EMB. Les services de 
sécurité ont détecté des problèmes d'ingérence et 
d'espionnage et on t remis un avis négatif.  
 
La Région bruxelloise est compétente pour 
reconnaître les mosquées sur son territoire. 
L'accord de coopération du 2  juillet 2008 sur les 
cultes prévoit que, lors d'une demande de 
reconnaissance comme communauté locale, la 
Région d emande l'avis de l'autorité fédérale. À cette 
fin, j'ai reçu une copie du dossier de candidature de 
la Grande Mosquée par le ministre -président 
bruxellois.  
 
L'ingérence détectée est celle du gouvernement 
marocain dans la manière dont la communauté 
maroca ine fait vivre l'islam en Belgique. Je ne peux 
citer l'avis secret de la Sûreté de l'État. J'ai 
demandé à l'ASBL AGMB de retirer l'administrateur 
concerné. J'attends confirmation. Je ne mettrai pas 
fin à la convention de concession mais je 
n'accepterai pas  d'autres ingérences.  
 (Frans)  De vzw Association de gestion de la Grande 
Mosquée de Bruxelles (AGMB) beheert het 
gebouw. Ze heeft deels dezelfde structuur als de 
vzw EMB. De veiligheidsdiensten hebben 
problemen in verband met inmenging en spionage 
gedete cteerd en een negatief advies gegeven.  
 
De erkenning van de moskeeën op het Brussels 
grondgebied ressorteert onder de bevoegdheid van 
het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Het 
samenwerkingsakkoord van 2  juli 2008 betreffende 
de erkenning van de erediensten b epaalt dat het 
Gewest tijdens de behandeling van een aanvraag 
tot erkenning als lokale gemeenschap de federale 
overheid om een advies vraagt. Daartoe heb ik van 
de Brusselse minister -president een kopie van het 
kandidaatstellingsdossier van de Grote Moskee  
ontvangen.  
 
Er werd aan het licht gebracht dat de inmenging van 
de Marokkaanse regering uitgaat en verband houdt 
met de manier waarop de Marokkaanse 
gemeenschap in België de islam beleeft. Ik mag het 
geheime advies van de Veiligheid van de Staat niet 
beke ndmaken. Ik heb de vzw AGMB verzocht om 
de betrokken bestuurder uit zijn functie te ontheffen. 
Ik wacht op bevestiging. Ik zal de 
concessieovereenkomst niet stopzetten maar ik zal 
geen verdere inmenging dulden.  
 
(En néerlandais)  Préalablement à la public ation de 
l'avis, des contacts ont eu lieu avec le ministère des 
Affaires étrangères du Maroc.  
 (Nederlands)  Voorafgaand aan de publieke 
bekendmaking van het advies vonden contacten 
plaats met het ministerie van Buitenlandse Zaken 
van Marokko.  
 
(En françai s) J'ai aussi fait des démarches envers 
l'EMB. Cette personne en était membre et je lui ai 
demandé de renoncer à tous ses mandats au sein 
de la Grande Mosquée et de l'Exécutif.  
 (Frans)  Ik heb eveneens stappen ondernomen ten 
aanzien van het EMB. Deze perso on maakte daar 
deel van uit en ik heb hem verzocht al zijn 
mandaten bij de Grote Moskee en het Executief 
neer te leggen.  
 
(En néerlandais)  Les organes de l'Exécutif des 
musulmans doivent être renouvelés tous les six 
ans. 
 
Bon nombre de musulmans veulent c ontribuer à 
cette opération de modernisation. Nous 
examinerons avec eux et les experts comment 
nous pouvons organiser l'Exécutif.  
 
Dans les limites du possible, nos services de (Nederlands)  De organen van de Moslimexecutieve 
moeten om de zes jaar vernieuwd worden.  
 
Heel wat moslims willen meeschrijven aan een 
nieuw verhaal. Samen met hen en met de experts 
zullen we bekijken hoe we de Moslimexecutieve 
zullen orga niseren.  
 
Onze veiligheidsdiensten screenen op extremisme   06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 6 
sécurité passent au crible les organes concernés en 
vue de débusquer d'éventue ls extrémistes.  
 binnen de grenzen van wat mogelijk is.  
 
01.05   Dries Van Langenhove (VB): La réponse 
du ministre et la réaction de M.  Metsu sont 
déconcertantes. Au lieu de chercher une solution 
aux problèmes, ils  cherchent des moyens de 
s'assurer que les partis d'extrême droite ne puissent 
pas s'attirer des électeurs. En France, ils passent 
maintenant au crible toutes ces organisations. 
Conséquence: il y a maintenant des organisations 
qui sont interdites en France  et qui bénéficient de 
subventions en Belgique. De nombreuses 
organisations sont manifestement soumises à des 
influences étrangères, mais conservent pourtant 
leur reconnaissance.  
 
J'ai déposé une motion de recommandation dans 
laquelle je résume tout cela.  J'espère que des 
mesures seront prises contre l'espionnage, contre 
l'usage abusif de l'argent du contribuable et contre 
l'usage abusif de l'Islam pour donner aux 
puissances étrangères de l'influence et du pouvoir 
en Belgique.  
 01.05   Dries Van Langenhove (VB): Het antwoord 
van de minister en de reactie van de heer  Metsu 
zijn onthutsend. In plaats van te zoeken naar een 
oplossing voor de problemen, zoeken ze naar 
manieren om ervoor te zorgen dat extreemrechtse 
partijen er geen kiezers mee kunnen winnen. In 
Frankrijk screenen ze nu wel al deze organisaties. 
Hierdoor zijn er nu organisaties die in Frankrijk 
verboden zijn en die in België subsidies krijgen. 
Voor heel wat organisaties is het duidelijk dat ze 
onderhevig zijn aan buitenlandse invloeden en toch 
blijven zij hun erkenning behouden.  
 
Ik heb een motie van aanbeveling ingediend waarin 
ik dit allemaal nog eens samenvat. Ik hoop dat actie 
zal worden ondernomen tegen de spionage, tegen 
het misbruik van belastinggeld en tegen het 
misbruik van de islam om b uitenlandse 
mogendheden invloed en macht te geven in ons 
land.  
 
01.06   Koen Metsu (N-VA): Nous disons 
exactement la même chose en ce qui concerne 
l'espionnage et la sécurité, mais nous attendons de 
voir comment cette histoire se terminera et si la 
Grande Mosquée de Bruxelles sera reconnue ou 
pas. Je m'inquiète du délai, qui a plus que doublé. 
Ma réaction reste la consternation lorsque j'entends 
le ministre dire que la Sécurité de l' État ne peut plus 
pénétrer dans la mosquée en raison des mesures 
de lutte c ontre le coronavirus. Nous ne lâcherons 
pas le morceau.  
 01.06   Koen Metsu (N-VA): Wij zeggen exact 
hetzelfde over spionage en veiligheid, maar 
wachten wel eerst af hoe dit verhaal afloopt en of de 
erkenning er al dan niet komt. Ik maak mij zorgen 
over de termijn. Die is meer dan verdubbeld. 
Overigens valt mijn mond open van verbazing als ik 
hoor dat de Staatsveiligheid omwille van corona de 
moskee niet meer in kan. Wij laten dit dossier niet 
los. 
 
01.07  Philippe Pivin (MR): Merci pour votre 
détermination dans ce dossier malsain qui dessert 
les intérêts de la communauté musulmane. Des 
règles existent et vous en êtes le garant. Seule la 
fermeté préservera les intérêts de la Belgique et de 
la communauté musulmane.  
 01.07   Philippe Pivin (MR): Ik dank u voor u w 
vastberaden houding in dit kwalijke dossier, dat de 
belangen van de moslimgemeenschap schaadt. Er 
bestaan regels en u bent daarvan de hoeder. Enkel 
door kordaat op te treden kunnen we de belangen 
van België en van de moslimgemeenschap 
beschermen.  
 
Motio ns 
 Moties  
 
La présidente : En conclusion de cette discussion 
les motions suivantes ont été déposées.  
 De voorzitster : Tot besluit van deze bespreking 
 
M. Dries Van Langenhov e et est libellée comme 
suit: 
ayant entendu l'interpellation de M.  Dries Van 
Langenhove  
et la réponse du vice -premier ministre et ministre de 
la Justice, chargé de la Mer du Nord,  Een motie van aanbeveling werd ingediend door de 
heer Dries Van Langenhove en luidt als volgt:  
 
"De Kamer,  
gehoord de interpellatie van de heer  Dries Van 
en het antwoord van de vice -eersteminister en 
minister van Justitie, belast met de Noordzee,   CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 7 
- vu l'avis négatif rendu par le département de la 
Justice conc ernant le dossier de reconnaissance de 
la Grande Mosquée de Bruxelles;  
- compte tenu du fait que cet avis négatif de la 
justice repose sur des conclusions rendues par la 
Sûreté de l'État et approuvées à l'unanimité par les 
autres services de sécurité;  
- vu que la Grande Mosquée a été financée durant 
plusieurs décennies par l'Arabie saoudite et que la 
commission d'enquête sur les attentats du 22  mars 
2016 a décidé à l'unanimité qu'il convenait de 
modifier le mode de gestion de la Grande Mosquée;  
 
- considéra nt que selon les services de sécurité, la 
mainmise de l'Arabie saoudite sur la gestion de la 
mosquée aurait laissé la place à une mainmise des 
autorités marocaines;  
- considérant que l'Exécutif des musulmans, la 
représentation officielle des musulmans en 
Belgique, dispose également d'espions dans ses 
rangs;  
 
- d'éloigner du fonctionnement et de la gestion de la 
Grande Mosquée et de l'Exécutif des musulmans 
les espions actuellement connus au sein de ces 
organes et de prévoir des garan ties en vue d'éviter 
tout nouvel acte d'ingérence ou d'espionnage 
étranger;  
- de mettre définitivement fin à tout appui et toute 
subvention au bénéfice d'organisations qui 
apparaissent comme servant les intérêts de 
puissances islamiques étrangères, en part iculier la 
Grande Mosquée, l'Exécutif des musulmans et le 
réseau de mosquées de la Diyanet;  
- de contrôler plus largement l'ensemble des 
organisations islamiques présentes dans notre pays 
pour vérifier si des faits d'ingérence étrangère ou 
même d'espionnag e y sont liés;  
- de réfléchir à une nouvelle affectation pour ce 
bâtiment de 1879 qui a été transformé en mosquée 
en 1978 et a conservé cette fonction jusqu'en 
2020."  
 - gelet op het negatieve advies dat werd verleend 
door Justitie voor het erkenningsdos sier rond de 
Grote Moskee in Brussel;  
- rekening houdende met het feit dat het negatieve 
advies van Justitie steunt op de bevindingen van de 
Staatsveiligheid die eensgezind onderschreven 
werden door de andere veiligheidsdiensten;  
- gelet op het feit dat de  Grote Moskee 
decennialang gefinancierd werd door Saudi -Arabië 
en de onderzoekscommissie naar de aanslagen 
van 22  maart 2016 unaniem besloot dat er iets 
moest veranderen aan het beheer van de Grote 
Moskee;  
- overwegende dat de Saudische greep volgens de 
veiligheidsdiensten plaatsgemaakt zou hebben voor 
een Marokkaanse greep op het bestuur;  
 
- in beschouwing nemende dat ook de 
Moslimexecutieve, de officiële vertegenwoordiging 
van de moslims in België, spionnen in zijn rangen 
heeft;  
 
- de op vandaag gekende spionnen in het bestuur 
van de Grote Moskee en de Moslimexecutieve uit 
de werking en het beheer te zetten, en garanties in 
te bouwen opdat er geen nieuwe buitenlandse 
inmenging of spionage meer zal zijn;  
 
- een definitief einde te maken a an het faciliteren en 
subsidiëren van organisaties die de belangen van 
buitenlandse islamitische mogendheden blijken te 
dienen, in het bijzonder de Grote Moskee, de 
Moslimexecutieve en het netwerk van Diyanet -
moskeeën;  
- een bredere screening door te voere n van alle 
islamitische organisaties in ons land om na te gaan 
of er ook bij deze organisaties buitenlandse 
inmenging en zelfs spionage plaatsvindt;  
- na te denken over een nieuwe invulling voor het 
gebouw dat in 1879 werd gebouwd, in 1978 werd 
omgebouwd t ot Moskee en tot 2020 in gebruik werd 
genomen als Moskee."  
 
Mme  Katja Gabriëls.  
mevrouw  Katja Gabriëls.  
 
discussion  est close.  
 
02 Question de Nabil Boukili à Vincent 
(55011542C)  
 02 Vraag van Nabil Boukili aan Vincent 
 
02.01   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Le monde 
judiciaire dénonce le manque de magistrats, les 
cadres n'étant remplis qu’à hauteur de 90  % en 02.01   Nabil Boukili (PVDA -PTB): De gerechtelijke 
wereld ste lt het tekort aan magistraten aan de kaak, 
omdat de personeelsformaties gemiddeld slechts   06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 8 
moyenne et la situation de certaines juridictions 
étant bien pire. Les magistrats en activité sont 
passés de 2  469 en 2015 à 2  378 en 2019. Plus de 
10 000 affaires pénales ouvertes en 2009 ou 
auparavant ne sont pas clôturées dont 2  650 
remontant aux années  1990! En  mars 2020, le 
tribunal de Bruxelles a condamné l’État belge à 
publier dans les 3  mois la vacance des postes de 
magistrats, sous peine d’astreinte. Le personnel ne 
suffit pas à assurer le droit de chacun à voir sa 
cause traitée dans un délai raison nable. La 
Belgique viole ainsi ses obligations internationales.  
 
En attendant le nouveau système d’allocation, 
prévoyez -vous l’engagement de magistrats 
supplémentaires pour respecter le cadre légal en 
vigueur? Le nouveau système d’allocation 
maintiendra -t-il les effectifs de la magistrature à 
hauteur du cadre légal actuel? Quel budget 
prévoyez -vous pour respecter votre promesse 
d’engager des juristes de parquet, criminologues et 
référendaires?  
 voor 90  % vervuld zijn en de situatie in sommige 
jurisdicties nog belabberder is. Het aantal 
magistraten in actieve dienst is van 2.469 in 2015 
gedaald naar 2.378 in 2019. Meer dan 
10.000  strafzaken die in of vóór 2009 geopend 
werden, zijn nog altijd niet afgesloten, waaronder 
2.650 die dateren uit de jaren  90! In  maart 2020 
heeft de rechtbank van Brussel de Belgische Staat 
ertoe veroordeeld vacante magistratenbetrekki ngen 
binnen de 3  maanden te publiceren op straffe van 
een dwangsom. Er is niet genoeg personeel om het 
recht van eenieder op de behandeling van zijn zaak 
binnen een redelijke termijn te kunnen waarborgen. 
België verzaakt daardoor aan zijn internationale 
verplichtingen.  
 
Zult u in afwachting van het nieuwe allocatiemodel 
bijkomende magistraten aanwerven om het 
vigerende wettelijke kader te eerbiedigen? Zal de 
personeelssterkte van de magistratuur in het 
nieuwe allocatiemodel op hetzelfde niveau blijven 
als in het huidige wettelijke kader? Welk budget zult 
u uittrekken om uw belofte om parketjuristen, 
criminologen en referendarissen aan te werven 
gestand te doen?  
 
02.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
français) : Mes services vérifient chaque mois le 
taux de remplissage du cadre des magistrats. Pour 
garantir la continuité, on établit des plans de 
vacance. En 2020, on a publié 202  vacances de 
postes. Le 8  décembre 2020, une concertation 
entre mes services et les collèges a mené à un 
nouveau plan de vacan ce pour 5  millions d'euros. 
J'attends une proposition de répartition de ces 
places pour la mi -janvier.  
 02.02  Minister Vincent Van Quickenborne 
(Frans) : Mijn diensten verifiëren elke maand de 
bezettingsgraad van de personeelsformatie van de 
magistraten. Om  de continuïteit te verzekeren, 
worden er vacatureplannen opgesteld. In 2020 
werden er 202  vacatures gepubliceerd. Op 
8 december 2020 heeft overleg tussen mijn 
diensten en de colleges geleid tot een nieuw 
vacatureplan ten belope van 5  miljoen euro. Ik 
wach t een voorstel voor de verdeling van die 
betrekkingen in tegen medio  januari.  
 
Les cadres légaux pour les magistrats et le 
personnel judiciaire seront remplacés par un 
modèle d'allocations légales permettant une 
répartition objective et dynamique des moye ns 
entre les tribunaux et parquets en fonction de la 
charge de travail. Les résultats de la mesure de la 
charge de travail seront pris en compte. Le 
processus de réflexion est entamé avec l'ordre 
judiciaire, dans le respect de l'indépendance de la 
magistra ture. 
 
Il n'y a pas de budget séparé pour le recrutement 
des juristes de parquets, référendaires et 
criminologues. Le choix de ces profils est donc une 
considération récurrente à chaque fois que des 
plans de vacance sont élaborés. Les collèges 
prennent pro gressivement cette option.  
 
Dans le cadre du budget de 125  millions d'euros 
alloué cette année à la Justice, il est prévu de De we ttelijke kaders voor de magistraten en het 
gerechtspersoneel worden vervangen door een 
allocatiemodel. Zo kunnen de middelen op een 
objectieve en dynamische manier op basis van de 
werklast verdeeld worden tussen de rechtbanken en 
de parketten. Daarbij zal rekening gehouden 
worden met de resultaten van de werklastmeting. 
De gedachteoefening met de rechterlijke orde is 
opgestart, met inachtneming van de 
onafhankelijkheid van de magistratuur.  
 
Er is geen apart budget voor de aanwerving van 
parketjuristen, refe rendarissen en criminologen. De 
keuze voor die profielen is dan ook een overweging 
die telkens opnieuw gemaakt moet worden bij het 
opstellen van de vacatureplannen. De colleges 
kiezen steeds vaker voor die optie.  
 
Een deel van het budget van 125  miljoen e uro dat 
dit jaar aan Justitie toegekend werd, zal besteed  CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 9 
consacrer une partie pour, notamment, les juristes, 
référendaires et criminologues, en accord avec les 
acteurs de terrain.  
 worden aan het gerechtelijk personeel, en onder 
meer ook aan juristen, referendarissen en 
criminologen, in samenspraak met de actoren op 
het terrein.  
 
02.03   Nabil Boukili (PVDA -PTB): La situation  est 
grave. Je regrette qu'on n'ait pas prévu un budget 
spécifique. On ne fournit jamais un budget par 
départements, qui permettrait de mieux voir si les 
initiatives répondent aux besoins du secteur.  
 02.03   Nabil Boukili (PVDA -PTB): De toestand is 
ernstig . Ik betreur het dat er geen specifiek budget 
voor werd uitgetrokken. Er wordt nooit een budget 
per departement opgemaakt. Zo zouden we 
nochtans beter kunnen nagaan of de initiatieven 
aansluiten bij de noden van de sector.  
 
 Het inci dent is gesloten.  
 
03 Question de Katja Gabriëls à Vincent 
anticipée" (55011607C)  
 03 Vraag van Katja Gabriëls aan Vincent 
invrijheidstelling" (55011607C)  
 
03.01  Katja Gabriëls (Open Vld): Des mesures 
exceptionnelles ont été prises dans les prisons en 
raison de la crise sanitaire: interruption de peine et 
libération anticipée.  
 
Combien de détenus ont -ils bénéficié de ces 
mesures? Certains d'entre eux ne sont -ils pas 
retournés en prison? Faut -il adapter les critères ou 
ceux -ci sont -ils satisfaisants?  
 03.01   Katja Gabriëls (Open Vld): In de 
gevangenissen werden door de gezondheids crisis 
uitzonderlijke maatregelen genomen: 
strafonderbreking en vervroegde invrijheidstelling.  
 
Hoeveel gedetineerden vielen onder deze 
maatregelen? Zijn er onder hen die niet 
teruggekeerd zijn naar de gevangenis? Moeten de 
criteria worden aangepast of vol doen ze?  
 
03.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : Lors de la première vague, 
508 détenus ont bénéficié d'une interruption de 
peine, et 22 d'entre eux ne sont pas revenus. Le 
parquet et le TAP ont été avertis. Entre -temps, 
douze détenus  sont à nouveau derrière les 
barreaux et dix ont été signalés. Par ailleurs, 
221 détenus ont alors été libérés anticipativement. 
Aucun incident grave n'a été signalé pour ces deux 
catégories.  
 
Lors de la seconde vague, des critères plus sévères 
ont été ret enus. Cinq catégories de détenus ont été 
exclues au lieu de trois précédemment et il fallait 
avoir bénéficié de trois congés pénitentiaires dans 
le passé au lieu d'un seul pour pouvoir bénéficier 
des mesures.  
 
Ces mesures ne sont pas structurelles, elles v isent 
seulement à remédier à la surpopulation carcérale 
pendant la pandémie de coronavirus.  
 03.02  Minister Vincent Van Quickenborne  
(Nederlands) : In de eerste golf hebben 
508 gedetineerden een strafonderbreking genoten, 
van wie er 22 niet teruggekeerd zij n. Het parket en 
de SURB werden op de hoogte gebracht. Twaalf 
gedetineerden zitten ondertussen terug in de cel en 
tien zijn gesignaleerd. Er werden toen ook 
221 gedetineerden vervroegd vrijgelaten. Er zijn 
voor beide categorieën geen ernstige incidenten 
gemeld.  
 
Voor de tweede golf werden de criteria strenger 
gemaakt. In plaats van drie werden er vijf 
categorieën gedetineerden uitgesloten en om in 
aanmerking te komen moesten er voortaan drie 
penitentiaire verloven zijn geweest in plaats van 
één.  
 
Deze maat regelen zijn niet structureel, ze zijn alleen 
bedoeld om de overbevolking in de gevangenissen 
te verlichten tijdens de COVID -19-pandemie.  
 
04 Question de Nicolas Parent à Vincent 
l’objet" (55011608C)  04 Vraag van Nicolas Parent aan Vincent 
(55011608C)    06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 10 
  
04.01   Nicolas Parent (Ecolo -Groen): Chaque 
année, des centaines d'agressions sont commises 
à l'égard de membres du personnel de la SNCB. La 
loi du 20  décembre 2006 introduisait un 
article  410bis dans le Code pénal pour 
explicitement mentionner ces travailleurs. Le 
Collège des procureurs généraux a, dans sa 
circulaire n°3/2008 révisée en 2014, mis en exergue 
les personnes qui exercent une mission d’intérêt 
public comme les conducteurs de train ou de bus.  
 
Cependant, la plainte d'un travailleur de contact 
n'est souvent pas bien suivie s'il n'y a pas eu arrêt 
de travail pour incapacité. De plus, l’accès au 
dossier pénal peut être compliqué, le devoir 
d’enquête non respecté voire aucune poursuite 
engagé e par le ministère public.  
 
Combien de poursuites de ce type ont -elles été 
engagées? Prévoyez -vous de nouvelles mesures?  
 04.01   Nicolas Parent (Ecolo -Groen): Elk jaar 
worden er honderden feiten van agressie gepleegd 
tegen personeelsleden van de NMBS. Bij de wet 
van 20  december 2006 werd artikel  410bis in het 
Strafwetboek ingevoegd, teneinde die werknemers 
expliciet te vermelden. Het College van procureurs -
generaal heeft in zijn in 2014 herziene omzendbrief 
nr. 3/2008 de aandacht gevestigd op de persone n 
die een opdracht van openbaar belang uitoefenen, 
zoals trein - of busbestuurders.  
 
Niettemin wordt de klacht van een werknemer die 
met het publiek in aanraking komt vaak niet goed 
opgevolgd indien het voorval niet tot een 
werkonderbreking wegens arbeidso ngeschiktheid 
geleid heeft. Bovendien is het soms moeilijk om 
inzage te krijgen van het strafdossier, en in vele 
gevallen verricht het openbaar ministerie geen 
onderzoeksdaden en stelt het zelfs helemaal geen 
vervolging in.  
 
Hoe vaak wordt er in dergelijke  gevallen vervolging 
ingesteld? Zult u nieuwe maatregelen treffen?  
 
04.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
français) : Les personnes qui travaillent dans ces 
secteurs doivent pouvoir travailler en toute sécurité. 
Cela vaut pour la SNCB, les TEC, De  Lijn mais 
aussi pour les infirmiers, les ambulanciers, les 
agents pénitentiaires et les enseignants.  
 
Les banques de données du ministère public ne 
permettent pas de détailler les chiffres pour la 
SNCB, le TEC et De  Lijn. 
 
Nous nous sommes d'abord concen trés sur le 
problème des violences commises à l'égard de la 
police.  
 04.02  Minister Vincent Van Quickenborne 
(Frans) : De werknemers in die sectoren moeten 
hun opdracht in alle veiligheid kunnen uitoefenen. 
Dat geldt voor de NMBS, de TEC, De  Lijn, maar 
ook voor de verpleegkundigen, de ambulanciers, de 
penitentiair beambten en de leerkrachten.  
 
Het is niet mogelijk om gedetailleerde cijfers voor 
de NMBS, de TEC en De Lijn uit de databanken van 
het openbaar ministerie te halen.  
 
We hebben in eerste instantie  gefocust op het 
probleem van het geweld tegen de politie.  
 
Les autres catégories professionnelles protégées, 
notamment les employés des sociétés de transport, 
les gardiens de prison, etc, avec qui j'ai eu des 
contacts, font l'objet de la COL 3/2008, don t j'ai 
demandé l'évaluation au Collège des procureurs 
généraux.  
 
Le ministère public doit réagir rapidement et 
adéquatement aux violences envers les employés 
de sociétés de transport public. Des alternatives 
aux peines de prison sont souvent indiquées.  
 De andere beschermde beroepsgroepen, 
waaronder de personeelsleden van de 
openbaarvervoermaatschappijen en de cipiers, 
waarmee ik contact gehad heb, maken het 
voorwerp van de omzendbrief COL 03/2008 uit. Ik 
heb het College van procureurs -generaal verzocht 
om deze te evalueren.  
 
Het openbaar ministerie moet snel en adequaat op 
geweldplegingen tegen personeelsleden van 
openbaarvervoermaatschappijen reageren. Vaak 
zijn in plaats van gevangenisstraffen alternatieve 
straffen aangewezen.  
 
04.03   Nicolas Parent (Ecolo -Groen): Je me 
réjouis qu'une demande ait été adressée au Collège 
des procureurs généraux concernant ce cas. Il faut 
effectivement une réponse rapide par rapport aux 04.03   Nicolas Parent (Ecolo -Groen): Ik ben 
tevreden dat er over dat voorval een vraag gesteld 
werd aan het College van procureurs -generaal. Een 
snelle reactie ten aanzien van de daders, maar ook  CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 11 
agresseurs, mais aussi vis -à-vis des victimes. Les 
accompagnateurs et les contrôleur s manquent 
souvent d'écoute et la crise du covid a donné lieu à 
de nouveaux comportements problématiques.  
 ten aanzien van de slachtoffers is echt noodzakelijk. 
Vaak ontbreekt er een luisterend oor voor de 
treinbegeleiders en de controleurs en de 
coronacrisis heeft tot nieuwe vormen van 
probleemgedrag geleid.  
 
05 Question de Michael Freilich à Vincent 
sur "Le danger des applications telles que 
TikTok" (55011643C)  
 05 Vraag van Michael Freilich aan Vincent 
(55011643C)  
 
05.01  Michael Freilich (N-VA): J'ai déjà obtenu 
une réponse à ma question écrite il y a trois 
semaines. Le ministre a -t-il déjà de nouvelles 
informations sur les applicatio ns telles que TikTok 
et autres?  
 05.01   Michael Freilich (N-VA): Ik kreeg drie 
weken geleden al een antwoord op mijn schriftelijke 
vraag. Heeft de minister al nieuwe informatie over 
apps als TikTok en dergelijke?  
 
05.02   Vincent Van Quickenborne , ministre  (en 
néerlandais) : Je suis conscient des risques que 
représentent de telles applications. La Sûreté de 
l'État a déjà insisté à plusieurs reprises sur 
l'importance d'une configuration stricte des 
paramètres de confidentialité. Selon moi, il est 
disproportio nné d'interdire l'utilisation de ces 
applications. Je plaide toutefois en faveur d'une 
collaboration étroite entre les autorités et le secteur 
privé en vue d'une meilleure sécurisation des 
informations. Tous les citoyens doivent être 
conscients de l'import ance de la protection des 
données à caractère privé. C'est la raison pour 
laquelle le RGPD a été élaboré. Malheureusement, 
la protection est moins évidente en dehors de 
l'Union européenne. Il est préférable de poser les 
questions sur la campagne et sur un label de qualité 
à la ministre chargée des Télécommunications.  
 05.02  Minister Vincent Van Quickenborne  
(Nederlands) : Ik ben mij bewust van de risico's van 
zulke apps. De Staatsveiligheid heeft al meermaals 
gewezen op het belang van strenge 
privacyinstelli ngen. Een verbod op het gebruik van 
dergelijke apps is mijns inziens disproportioneel. Ik 
pleit wel voor een goede samenwerking tussen de 
overheid en de private sector met het oog op een 
betere informatiebeveiliging. Alle burgers moeten 
zich bewust zijn va n het belang van bescherming 
van privédata. Daarom werd de GDPR -wetgeving 
ontwikkeld. Helaas is de bescherming buiten de EU 
minder vanzelfsprekend. Vragen over de campagne 
en een kwaliteitslabel kunnen beter gesteld worden 
aan de minister bevoegd voor Tele communicatie.  
 
06 Question de Koen Metsu à Vincent 
sur "Les inscriptions, le budget et les stages 
dans le cadre de la formation d'imam" 
(55011712C)  
 06 Vraag van Koen Metsu aan Vincent 
in het kader van de imamopleiding" (55011712C)  
 
06.01   Koen Metsu (N-VA): Combien d'inscriptions 
a-t-on enregistrées pour la formation d'imam pour 
l'année académique 2020 -2021? Les étudiants ont -
ils effectivement entamé la formation? 
Apparemment, le programme de la formation 
théologique n'était toujours pas finalisé onze mois 
après le début de la formation. Que fait -on pour 
pallier cette lacune? Celle -ci nuit -elle d'une 
quelconque manière aux étudiants actuels? Qu'en 
est-il des budgets?  
 
Dans le cadre de la formation dispensée par 06.01   Koen Metsu (N-VA): Hoeveel inschrijvingen 
waren er voor de imamopleiding voor het 
academiejaar  2020 -2021? Zijn de studenten 
effectief gestart met de opleiding? Naar verluidt was 
het curriculum van de theologische opleiding elf 
maanden na de opstart van de opleiding nog steeds 
niet afgewerkt. Wat wordt daaraan gedaan? Hindert 
dat de huidi ge studenten op enigerlei wijze? Hoe 
staat het met de budgetten?  
 
In het raam van de opleiding door de AFOR, de   06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 12 
l'AFOR, l'Académie de formation et de recherches 
en études islamiques, aucun stage n'est paraît -il 
prévu à l'h eure actuelle. Cela concerne -t-il 
uniquement les stages étrangers ou l'ensemble des 
stages, qui ne seraient organisés que dans une 
phase ultérieure de la formation?  
 academie voor opleiding en onderzoek in 
islamstudies, zijn er naar verluidt momenteel geen 
stages gepland. Gaat dit dan enkel over 
buitenlands e stages of zijn er helemaal geen stages 
gepland en komen die er pas in een latere fase van 
de opleiding?  
 
06.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : L'AFOR a initialement inscrit onze 
étudiants pour l'année académique 2020 -2021, dont 
cinq seulement ont pu conserver leur inscription à la 
KU Leuven pour la partie civile de la formation, 
tandis que les autres ont dû l'annuler. Selon le 
président de l'Exécutif des Musulmans de Belgique, 
l'élaboration du programme pour la partie 
théologique es t entrée dans sa phase finale. 
Apparemment, le retard était dû au temps que 
l'AFOR a consacré à la recherche d'universités, aux 
négociations et à la signature des protocoles 
d'accord. Un tel projet est très complexe et 
ambitieux et les administrateurs de l 'AFOR s'y 
consacrent en dehors de leurs heures de travail 
normales. Il y a également eu l'incidence de la crise 
du coronavirus. Je continue d'insister pour qu'une 
date concrète soit fixée pour l'approbation du 
programme théologique par le conseil académiqu e 
de l'Exécutif des Musulmans de Belgique.  
 06.02  Minister Vincent Van Quickenborne  
(Nederlands) : AFOR heeft initieel elf studenten 
ingeschreven voor het academiejaar  2020 -2021, 
waarvan slechts vijf hun inschrijving aan de 
KU Leuven voor het burgerlijk dee l van de opleiding 
konden behouden, de anderen moesten die 
annuleren. Volgens de voorzitter van het Executief 
van de Moslims van België zit het opstellen van het 
programma voor het theologische gedeelte in de 
laatste fase. De vertraging had naar verluidt t e 
maken met de tijd die AFOR gestoken heeft in het 
zoeken van universiteiten, de onderhandelingen en 
de ondertekening van protocolakkoorden. Een 
dergelijk project is zeer complex en ambitieus en de 
bestuurders van AFOR doen dit na hun normale 
werkuren. Ook  was er een impact van de 
coronacrisis. Ik blijf aandringen op een concrete 
datum voor de goedkeuring van het theologische 
programma door de academische raad van het 
Executief van de Moslims van België.  
 
En 2020, mon prédécesseur a octroyé un budget de 
192 000 euros à l'ASBL AFOR pour la composante 
civile de la formation. Nous prévoyons le même 
montant au budget 2021 pour la composante 
théologique. Ces deux montants pourront être 
utilisés pour deux années académiques. Ils seront 
évalués en  juin 2022. S'il s ne peuvent être justifiés, 
ils devront être reversés entièrement ou 
partiellement.  
 
Je pourrai en dire plus quant à d'éventuels stages 
après une première validation par le conseil 
académique.  
 Mijn voorganger heeft in 2020 een budget van 
192.000  euro to egekend aan AFOR voor het 
burgerlijk deel van de opleiding. Voor het 
theologische deel van de opleiding schrijven we in 
de begroting 2021 hetzelfde bedrag in. Beide 
bedragen kunnen worden gebruikt voor twee 
academiejaren. In  juni 2022 zullen deze subsidies  
worden geëvalueerd. Indien ze niet kunnen worden 
verantwoord, moet er een terugstorting gebeuren, 
geheel of ten dele.  
 
Over eventuele stages kan ik pas meer kwijt na een 
eerste validatie door de academische raad.  
 
06.03   Koen Metsu (N-VA): Il est regrett able que la 
crise du coronavirus continue d'être utilisée comme 
prétexte, même si l'on aura effectivement consacré 
beaucoup de temps à la composante civile et si les 
administrateurs sont effectivement des volontaires. 
Les budgets sont néanmoins considérabl es et, si 
l'on en reste à cinq inscriptions, la question du 
remboursement devra faire l'objet d'un suivi attentif. 
Je continue de déplorer la lenteur du processus.  
 06.03   Koen Metsu (N-VA): Ik vind het jammer dat 
men de coronacrisis als excuus blijft gebr uiken, al 
zal in het burgerlijke deel inderdaad veel tijd 
gestoken zijn en zijn de bestuurders inderdaad 
vrijwilligers. De budgetten zijn toch aanzienlijk en 
als het bij vijf inschrijvingen blijft, moet men de 
kwestie van de terugstorting goed opvolgen. Ik  blijf 
het spijtig vinden dat een en ander zoveel tijd vergt.  
 
07 Question de Claire Hugon à Vincent 
sur "Le suicide d'un jeune détenu à Turnhout" 07 Vraag van Claire Hugon aan Vincent 
over "De zelfmoord van een jonge gedetineerde  CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 13 
(55011814C)  
 in Turnhout" (55011814C)  
 
07.01   Claire Hugon (Ecolo -Groen): Un détenu de 
la prison de Turnhout a été retrouvé pendu dans sa 
cellule le 11  décembre dernier. Depuis, un autre se 
serait jeté de sa fenêtre à la prison de Saint -Gilles. 
Le taux de sursuicide dans les prisons belges est 
très inquiétant. D'après une étude de l'UGent, entre 
2000 et 2016, 262  détenus se sont suicidés, soi t un 
taux huit fois supérieur à ce qui est observé dans la 
société libre, et ce chiffre est probablement sous -
estimé. Les premiers mois de détention sont les 
plus critiques.  
 
L'Observatoire international des prisons indique que 
les détenus se suicident davantage dans des 
conditions disciplinaires plus strictes, et souligne la 
prise en charge souvent inadéquate des tentatives 
de suicide.  
 
Dans des cas comme celui de Turnhout, qu'est -il 
prévu pour les codétenus, les agents et la famille du 
détenu? Combien y a-t-il eu de suicides dans nos 
prisons entre 2017 et 2020?  
 
En 2007, l'OMS a fait de la réduction du nombre de 
suicides en prison une priorité internationale. 
Quelles mesures de prévention sont -elles prises en 
Belgique, notamment lors des premières 
semaines? Quel est le suivi en cas d'automutilation 
ou de tentative de suicide? Disposons -nous de 
statistiques sur les suicides post -carcéraux?  
 07.01   Claire Hugon (Ecolo -Groen): Op 
11 december jongstleden werd een gedetineerde in 
de gevangenis van Turnhout dood aangetroffen in 
zijn cel; hij had zichzelf opgehangen. Later die 
maand zou een gedetineerde in de gevangenis van 
Sint-Gillis uit een raam gesprongen zijn. De 
oversterfte door zelfdoding in de Belgische 
gevangenissen is zorgwekkend hoog. Volgens een 
studie van de UGent hebben 262  gedetineerden 
tussen 2000 en 2016 zelfmoord gepleegd, d.i. acht 
keer zoveel als in de vrije samenleving, en dat 
percentage is waarschijnlijk een onderschatting. Het 
risico is het hoogst gedurende de eerste maanden 
van de detent ie. 
 
Volgens het Observatoire international des prisons 
(OIP) benemen meer gedetineerden zich van het 
leven wanneer het gevangenisregime erg strikt is, 
en het OIP onderstreept dat de begeleiding na een 
zelfmoordpoging vaak ontoereikend is.  
 
In welke begele iding wordt er in gevallen als dat in 
Turnhout voorzien voor de medegedetineerden, de 
penitentiair beambten en de familie van de 
gedetineerde? Hoeveel gevallen van zelfdoding 
werden er in onze gevangenissen geregistreerd 
tussen 2017 en 2020?  
 
In 2007 heeft  de WHO de terugdringing van het 
aantal zelfdodingen in de gevangenissen tot een 
internationale prioriteit verheven. Welke 
preventiemaatregelen worden er in België 
genomen, met name tijdens de eerste weken van 
de detentie? Hoe worden gevallen van automutil atie 
of zelfmoordpogingen opgevolgd? Zijn er 
statistieken beschikbaar over het aantal suïcides na 
de vrijlating uit de gevangenis?  
 
07.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
français) : Malheureusement, un détenu s'est 
récemment donné la mort à Turnhou t. Il avait 
apparemment peu de contacts avec sa famille. Les 
numéros de téléphone de proches ont été 
communiqués aux services de police, qui ont 
garanti que la famille serait informée. La mère 
d'accueil de l'intéressé a été contactée par la 
prison. Les age nts du personnel ayant découvert la 
personne décédée ont pu rencontrer des membres 
de l'équipe de soutien interne.  
 
Les détenus qui travaillaient avec le défunt au 
vestiaire ont pu rencontrer des membres du 
personnel de soins et du service psychosocial de la 
prison. Plusieurs autres détenus qui connaissaient 
bien le défunt ont également été entendus. Une 
cérémonie de commémoration en présence de 07.02  Minister Vincent Van Quickenborne 
(Frans) : Onlangs heeft een gedetineerde in 
Turnhout zich helaas van het leven beroofd. Hij had 
blijkbaar weinig contact met zijn familie. De 
telefoonnummers van naasten werden meegedeeld 
aan de politiediensten, die hebben verzekerd dat de 
familie ingelicht zou worden. De pleegmoeder van 
de betrokkene w erd door de gevangenis 
gecontacteerd. De cipiers die de overledene 
gevonden hebben, hebben hun verhaal kunnen 
doen bij leden van het interne ondersteuningsteam.  
 
De gedetineerden die met de overledene in de 
kleedkamer werkten, zijn ontvangen door leden van  
het zorgteam en van de psychosociale dienst van 
de gevangenis. Verscheidene andere 
gedetineerden die de overledene goed kenden, 
hebben er ook over kunnen praten. Men heeft een   06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 14 
détenus a été organisée.  
 herdenkingsplechtigheid georganiseerd in 
aanwezigheid van de gedetineerden.  
 
En 2017, il y a eu treize suicides en prison, seize en 
2018, douze en 2019 et quatorze en 2020.  
 
Le suicide est une question compliquée, surtout en 
prison, lieu confiné. L'administration centrale 
comme les prisons tentent de lutter au mieux contre 
ce risque . En plus de la politique journalière des 
établissements, il y a des actions concrètes comme 
une vigilance accrue des services médicaux et 
psychosociaux, des contrôles visuels accrus en cas 
de risque, des cours de prévention du suicide lors 
de la formation  de base et des formations continues 
des agents. Les services d'aide aux détenus des 
Communautés sont des partenaires importants 
dans la prévention mise en place. Presque tous les 
détenus ont un téléphone en cellule, leur permettant 
d'appeler des numéros v erts gratuitement.  
 
Les auto -mutilations et les tentatives de suicide ne 
sont pas répertoriées dans les statistiques globales, 
étant difficile de distinguer ces deux actions, mais 
ils sont repris individuellement et suivis par les 
services.  
 
L'administr ation pénitentiaire n'a pas de statistiques 
sur les suicides post -carcéraux.  
 In 2017 waren er dertien suïcides in de gevangenis, 
in 2018 zestien, in 2019 twaalf en in 2020 veertien.  
 
Suïcide is een ingewikkelde kwestie, vooral in de 
gevangenis, waarin men sen per definitie 
afgezonderd zijn van de buitenwereld. Zowel de 
centrale administratie als de gevangenissen 
trachten dit risico zo goed mogelijk tegen te gaan. 
Naast het dagelijkse beleid van de instellingen zijn 
er concrete maatregelen zoals een verhoogd e 
waakzaamheid van de medische en psychosociale 
diensten, meer visuele controles wanneer er een 
risico wordt vermoed, een vak 'suïcidepreventie' in 
de basisopleiding en bijscholing van de penitentiair 
beambten. De Gemeenschapsdiensten voor 
hulpverlening aa n gedetineerden zijn belangrijke 
partners bij de genomen preventiemaatregelen. 
Bijna alle gedetineerden beschikken over een 
telefoon in hun cel, waarmee ze gratis de 0800 -
hulplijnen kunnen bellen.  
 
Automutilatie en suïcidepogingen worden niet 
opgenomen in de globale statistieken, omdat het 
moeilijk is een onderscheid te maken tussen deze 
twee daden, maar ze worden wel individueel 
geregistreerd en opgevolgd door de diensten.  
 
De penitentiaire administratie heeft geen 
statistieken over suïcide na vrijlating u it de 
gevangenis.  
 
07.03   Claire Hugon (Ecolo -Groen): La prévention 
en amont est essentielle pour éviter un passage à 
l'acte et une réponse disciplinaire.  
 
La formation des agents est importante aussi.  
 
Les suicides post -carcéraux peuvent traduire un 
échec des politiques de réintégration. Un bon suivi 
au sein de la prison peut faire baisser le risque 
après la sortie. On pourrait envisager une 
collaboration avec l'administration chargée de cela. 
Le suicide post -carcéral n'arrive pas ex nihilo . 
 07.03   Claire Hugon (Ecolo -Groen): Preventie in 
een vroeg stadium is essentieel om te voorkomen 
dat er wordt overgegaan tot een suïcidepoging 
waarop dan weer een disciplinaire reactie volgt.  
 
Een degelijke opleiding van de penitentiair 
beambten is ook belangrijk.  
 
Suïcides na vrijlating uit de gevangenis kunnen ook 
getriggerd worden door een mislukt re -
integratiebeleid. Een goede opvolging binnen de 
gevangenismuren kan het risico na vrijlating 
verminderen. Men zou een samenwerking met de 
daarvoor bevoegde administrat ie kunnen 
overwegen. Suïcide na vrijlating uit de gevangenis 
gebeurt niet uit het niets.  
 
J'aurais dû vous demander la collaboration précise 
avec le SPF  Santé publique, en termes de 
prévention.  
 Ik had u moeten vragen op welke manier er precies 
met de FOD  Volksgezondheid samengewerkt wordt 
op het stuk van het preventiebeleid.  
 
08 Question de Christophe Lacroix à Vincent 08 Vraag van Christophe Lacroix aan Vincent  CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 15 
l'intelligence artificielle et la justice" (55011824C)  
 Van Quickenborne (VEM Justitie en Noordzee) 
(55011824C)  
 
08.01  Christophe Lacroix (PS): L'Assemblée 
parlementaire du Conseil de l'Europe a adopté 
plusieurs résolutions sur l’intelligence artificielle (IA) 
dont une sur la justice pénale avec treize 
recommandations. Le texte précise que l’utilisation 
de l’IA dans les  systèmes de police et de justice 
pénale risque d’être incompatible avec les principes 
éthiques fondamentaux. En effet, les systèmes 
peuvent être fournis par des sociétés privées qui 
refusent la transparence au nom de la propriété 
intellectuelle, la consti tution des données peut être 
entachée de discriminations, et les contraintes de 
ressources ou de temps rendent les fonctionnaires 
de police et les juges dépendants des systèmes 
automatisés.  
 
Avez -vous lu cette résolution? La Belgique suit -elle 
les recomma ndations? Si non, quelles mesures 
prendrez -vous? Existe -t-il un registre des 
applications d’IA dans le secteur public? Y a -t-il des 
évaluations ou des contrôles indépendants?  
 08.01   Christophe Lacroix (PS): De Parlementaire 
Vergadering van de Raad van Eur opa heeft 
verschillende resoluties aangenomen over artificiële 
intelligentie (AI), waaronder één over het strafrecht, 
die dertien aanbevelingen bevat. In de tekst staat 
dat het gebruik van AI in politionele en 
strafrechtelijke systemen mogelijk niet in 
overeenstemming is met de ethische 
grondbeginselen. De systemen kunnen immers 
geleverd worden door privébedrijven die 
transparantie weigeren om hun intellectuele 
eigendom te beschermen, de gegevens kunnen 
discriminatoir samengesteld zijn, en er is zoveel 
nood  aan tijd en middelen dat de politieambtenaren 
en de rechters afhankelijk worden van de 
geautomatiseerde systemen.  
 
Hebt u die resolutie gelezen? Volgt ons land de 
aanbevelingen? Zo niet, welke maatregelen zult u 
nemen? Is er een register van de AI -toepass ingen 
die in de overheidssector gebruikt worden? Worden 
er evaluaties of onafhankelijke controles 
uitgevoerd?  
 
08.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
français) : J'ai bien pris connaissance des travaux 
du Conseil de l'Europe sur l'IA et particulière ment, 
les recommandations sur la justice pénale. 
Différentes institutions européennes ont déjà pris 
des initiatives ces dernières années. Le Comité 
européen de la protection des données a émis des 
lignes directrices pour la reconnaissance faciale.  
 08.02  Minister Vincent Van Quickenborne 
(Frans) : Ik heb wel degelijk kennisgenomen van de 
werkzaamheden van de Raad van Europa op het 
stuk van de AI en in het bijzonder de aanbevelingen 
voor het strafrecht. Verschillende Europese 
instellingen hebben de voorbije jaren al initiatieven 
genomen. Het Europees Comité voor 
gegevenbescherming heeft richtlijnen inzake 
gezichtsherkenning uitgevaardigd.  
 
Le Comité consultatif de la convention n°  108 du 
Conseil de l'Europe a également élaboré des lignes 
directrices pour la reconnaissance faciale. L'étude, 
"Intelligence artificielle et application de la loi", 
commandée par le PE et réalisée par la VUB, 
énumère les dangers de ces technologies et plaide 
pour un cadre juridique clair. De son côté, l'Agence 
européenne des droits fondamentaux vient de 
publier un rapport sur l'IA et les droits 
fondamentaux qui pointe les risques liés à cette 
technologie. La Commission européenne, dont le 
Livre Blanc va dans le même sens, prendra une 
initiative législative au printemps 2021. Enfin, l e 
Conseil de l'UE a adopté des conclusions qui 
plaident pour l'encadrement de ce type de 
technologie.  
 
 Het door het Verdrag nr.  108 van de Raad van 
Europa ingestelde adviescomité heeft ook 
richtsnoeren met betrekking tot gezichtsherkenning 
uitgewerkt. In een studie van de VUB in opdracht 
van het E uropees Parlement over kunstmatige 
intelligentie en de toepassing van de wet worden de 
gevaren van die technologie opgesomd en pleiten 
de auteurs voor een helder juridisch kader. Het 
Europees Bureau voor de Grondrechten heeft 
onlangs eveneens een verslag o ver AI en de 
grondrechten gepubliceerd, waarin er op de risico's 
in verband met die technologie gewezen wordt. De 
Europese Commissie, waarvan het witboek van 
gelijke strekking is, zal in de lente van 2021 een 
wetgevend initiatief nemen. Ten slotte heeft de  
Raad van de Europese Unie conclusies 
aangenomen waarin er voor een omkadering van 
dat soort technologie gepleit wordt.  
 
 16 
Concernant vos autres questions, je suis 
attentivement les développements internationaux. 
Opportunité pour la justice pénale, cette 
transformation digi tale doit être centrée sur l'humain 
et respecter les droits fondamentaux et l'État de 
droit. Elle doit permettre des décisions judiciaires 
qualitatives et transparentes et assurer un égal 
accès à la Justice.  
 
Les principes garantissant la protection des 
données personnelles devront être 
scrupuleusement respectés.  
 Wat uw andere vragen betreft, volg ik de 
internationale ontwikkelingen op de voet. Die 
digitale transformatie is een opportuniteit voo r het 
strafrecht, maar de mens moet centraal blijven en 
de grondrechten en de rechtsstaat moeten 
gevrijwaard blijven. Ze moet kwaliteitsvolle en 
transparante rechtspraak mogelijk maken en een 
gelijke toegang tot Justitie waarborgen.  
 
De principes ter besch erming van de 
persoonsgegevens moeten scrupuleus nageleefd 
worden.  
 
J'insiste régulièrement sur l'importance de la 
transparence et de la qualité des données. 
L'indépendance judiciaire doit être préservée; toute 
décision par une cour doit faire l'objet d' un contrôle 
humain. Il faudra surmonter les différents obstacles 
avant d'envisager la généralisation des technologies 
d'intelligence artificielle dans le cadre de la justice 
pénale.  
 Ik onderstreep regelmatig het belang van 
transparantie en van kwaliteitsv olle gegevens. De 
gerechtelijke onafhankelijkheid moet gevrijwaard 
worden. Elke uitspraak van een hof moet aan een 
menselijk toezicht onderworpen worden. We 
moeten de verschillende hinderpalen uit de weg 
ruimen vooraleer we overwegen om het gebruik van 
artificial -intelligencetechnologieën in het kader van 
het strafrecht te veralgemenen.  
 
08.03   Christophe Lacroix (PS): Un cadre 
réglementaire devrait être élaboré pour servir de 
base au niveau de l'Union européenne. Je partage 
votre constat par rapport à l'o pportunité et au 
danger que représente l'intelligence artificielle en 
matière de justice pénale. On a vu les dérives en 
Angleterre, aux États -Unis et aux Pays -Bas.  
 
S'il faut travailler dans le cadre du progrès 
technologique, il faut travailler aussi dan s le cadre 
du progrès humain.  
 08.03   Christophe Lacroix (PS): Er zou een 
reglementair kader uitgewerkt moeten worden dat in 
de Europese Unie als basis zou moeten dienen. Ik 
sluit me aan bij uw vaststelling met betrekking tot de 
opportuniteit en het gevaar  van artificial intelligence 
op het gebied van het strafrecht. We hebben 
kunnen zien tot wat voor uitwassen dat in Engeland, 
de Verenigde Staten en Nederland geleid heeft.  
 
We moeten weliswaar inspanningen leveren voor 
de technologische vooruitgang, maar die moet ook 
gepaard gaan met een vooruitgang op menselijk 
vlak.  
 
09 Question de Stefaan Van  Hecke à Vincent 
détenus et le personnel des prisons" (55011859C)  
 09 Vraag van Stefaan Van  Hecke aan Vincent 
gevangenissen" (55011859C)  
 
09.01  Stefaa n Van Hecke (Ecolo -Groen): Selon un 
avis du Comité Consultatif de Bioéthique de 
Belgique, les détenus doivent aussi se voir accorder 
la priorité dans le cadre de la stratégie vaccinale en 
raison de leurs conditions de vie difficiles et de leur 
état de sant é souvent fragile. Une infection par le 
coronavirus n'a pas seulement une forte incidence 
sur les détenus, mais aussi sur les gardiens, les 
visiteurs et les collaborateurs. Qu'en pense le 
ministre?  
 09.01   Stefaan Van Hecke (Ecolo -Groen): Volgens 
een advie s van het Belgisch Raadgevend Comité 
voor Bio -ethiek moeten ook gedetineerden voorrang 
krijgen in de vaccinatiestrategie wegens hun 
moeilijke leefomstandigheden en hun vaak 
kwetsbare gezondheidstoestand. Een 
coronabesmetting heeft niet alleen een heel grot e 
invloed op de gedetineerden, maar ook op de 
cipiers, de bezoekers en de medewerkers. Wat 
vindt de minister hiervan?  
 
09.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : Je partage le point de vue selon lequel 09.02  Minister Vincen t Van Quickenborne  
(Nederlands) : Ik deel het standpunt dat  CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 17 
les détenus et les membres du person nel 
pénitentiaire doivent être vaccinés en priorité. Les 
membres des collectivités ne doivent pas 
seulement être protégés en raison du risque de 
foyers d'infection, mais aussi parce que la vie au 
sein de ces collectivités est fortement influencée 
par les m esures sanitaires et devrait revenir aussi 
vite que possible à la normale. Le groupe de travail 
vaccination, auquel l'administration pénitentiaire 
participe, débattra notamment des détails pratiques 
pour son organisation. Le service de médecine du 
travail Empreva est également représenté dans ce 
groupe de travail et assure un suivi de cette 
question pour nous.  
 
La priorité est donnée actuellement aux maisons de 
repos. Aucune décision n'a encore été prise au 
sujet de la phase suivante.  
 gedetineerden en personeelsleden van 
gevangenissen prioritair zouden moeten worden 
gevaccineerd. Personen in collectiviteiten moeten 
niet alleen vanwege het risico van 
besmettingshaarden worden bes chermd, maar ook 
omdat het leven binnen die collectiviteiten sterk 
beïnvloed wordt door de coronamaatregelen en zo 
snel mogelijk opnieuw normaal zou moeten worden. 
Hoe dit precies zal gebeuren, maakt deel uit van het 
debat binnen de taskforce vaccinatie, w aaraan ook 
de penitentiaire administratie deelneemt. De 
arbeidsgeneeskundige dienst Empreva is eveneens 
vertegenwoordigd in de taskforce en volgt de 
kwestie voor ons op.  
 
Momenteel gaat de prioriteit naar de 
woonzorgcentra. Er werden nog geen beslissingen 
genomen over de volgende fase.  
 
09.03   Stefaan Van Hecke (Ecolo -Groen): Je me 
réjouis que le ministre partage l'avis de ce comité 
consultatif. J'espère qu'une décision claire sera 
prise très bientôt prise et que les personnes vivant 
dans des collectivité s, notamment dans les prisons, 
bénéficieront également d'un traitement prioritaire.  
 09.03   Stefaan Van Hecke (Ecolo -Groen): Ik ben 
blij dat de minister het standpunt van het 
Raadgevend Comité deelt. Hopelijk komt er nu snel 
een duidelijke beslissing en kr ijgen ook de mensen 
in collectiviteiten, zoals gevangenissen, een 
prioritaire behandeling.  
 
10 Question de Koen Metsu à Vincent 
terroristes condamnés" (55011860C)  
 10 Vraag van Koen Metsu aan Vincent 
over "Het ontnemen van de Belgische 
nationaliteit van terreurveroordeelden" 
(55011860C)  
 
10.01   Koen Metsu (N-VA): Toute pers onne 
condamnée à une peine de plus de cinq ans pour 
terrorisme peut se voir déchue de la nationalité 
belge. La N -VA a tenté de renforcer la loi en la 
matière en déposant une proposition de loi visant à 
pouvoir déchoir de la nationalité belge tout 
ressortis sant belge condamné qui possède 
plusieurs nationalités, indépendamment du fait qu'il 
ait ou non obtenu la nationalité belge par la 
naissance. Cette proposition a hélas été rejetée et 
ni l'accord de gouvernement ni l'exposé 
d'orientation politique ne consac rent d'attention à 
cette problématique.  
 
Le ministre est -il disposé à déchoir plus rapidement 
certaines personnes de la nationalité belge en cas 
de crimes graves tels que des activités terroristes?  
 10.01   Koen Metsu (N-VA): Wie een straf van 
meer dan vij f jaar krijgt voor terrorisme, kan de 
Belgische nationaliteit verliezen. N -VA heeft 
geprobeerd om de wet strenger te maken en heeft 
een wetsvoorstel ingediend om àlle Belgische 
veroordeelden die meerdere nationaliteiten hebben, 
de Belgische nationaliteit t e kunnen afnemen, los 
van het feit of ze die nationaliteit al dan niet bij 
geboorte verworven hebben. Dat voorstel werd 
helaas weggestemd en het regeerakkoord noch de 
beleidsverklaring besteedt aandacht aan deze 
problematiek.  
 
Is de minister bereid om de  Belgische nationaliteit 
sneller af te nemen in geval van ernstige misdaden 
zoals terroristische activiteiten?  
 
10.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : Le gouvernement n'a pas l'intention 
de légiférer dans ce dossier. Je suis d'avis q ue 
l'arsenal législatif existant est suffisant. L'idée 
défendue dans cette proposition de loi a été 
examinée en détail en son temps et presque tous 10.02  Minister Vincent Van Quickenborne  
(Nederlands) : De regering heeft niet de intentie om 
wetgevend op te treden in dit dossier. Het 
bestaande wettelijke arsenaal volstaat voor mij. Het 
idee uit dat wetsvoorstel is destijds grondig 
onderzocht en zo  goed als alle adviezen waren   06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 18 
les avis étaient négatifs. La majorité, qui n'était pas 
atteinte à l'époque, ne le sera pas davantage à 
présent. 
 negatief. De meerderheid, die er toen niet was, zal 
er nu ook niet zijn.  
 
La proposition de loi en question prévoit la 
possibilité pour une personne ayant écopé d'une 
condamnation pour terrorisme suivie d'une 
suspension de pe ine de ne pas avoir de casier 
judiciaire mais bien de perdre sa nationalité. La 
plupart d'entre nous ne trouvent -ils pas cette 
mesure exagérée? Il faut également ajouter qu'un 
traitement distinct des condamnés pour terrorisme 
peut impliquer une violation d es principes d'égalité 
et de non -discrimination.  
 Het betrokken wetsvoorstel impliceert de 
mogelijkheid dat een persoon enerzijds geen 
strafblad oploopt na een veroordeling voor 
terrorisme waarop opschorting van straf volgt, maar 
anderzijds wel zijn nation aliteit kan verliezen. Dat 
vindt toch bijna iedereen overdreven? Daar komt 
nog bij dat een aparte behandeling van 
veroordeelden voor terrorisme een schending van 
het gelijkheidsbeginsel en van het beginsel van 
non-discriminatie kan inhouden.  
 
10.03   Koen Metsu (N-VA): À l'époque, l'Open  Vld 
était pourtant disposé à retirer la nationalité à toute 
personne effectivement condamnée pour 
terrorisme, même si la peine était inférieure à cinq 
ans. La retirer à des Belges de naissance, c'était 
aller trop loin. Sans  cet élément, la proposition de 
loi serait vidée de sa substance et cela, nous ne le 
voulons pas.  
 
La question est de savoir si l'Open  Vld est disposé à 
abaisser le taux des peines pouvant donner lieu au 
retrait de la nationalité belge. Je suppose que ce 
point n'est plus discutable au sein d'une majorité 
dominée par la gauche.  
 10.03   Koen Metsu (N-VA): Nochtans was 
Open  Vld destijds wel degelijk bereid om iedereen 
die effectief veroordeeld werd voor terrorisme, de 
nationaliteit af te nemen, ook als de stra f minder 
dan vijf jaar was. Dat doen voor Belgen door 
geboorte vond men te ver gaan. Als we dat er 
moeten uithalen, is het wetsvoorstel uitgehold en 
dat willen we niet.  
 
De vraag is of Open  Vld bereid is om de strafmaat 
te verlagen die aanleiding kan geven  tot het 
afnemen van de Belgische nationaliteit. Ik vermoed 
dat zoiets in een door links gedomineerde 
meerderheid niet langer bespreekbaar is.  
 
11 Question de Nabil Boukili à Vincent 
(55011872C)  
 11 Vraag van Nabil Boukili aan Vincent 
 
11.01   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Une circulaire 
du Collège des procureurs généraux prévoit qu'en 
cas de non -respect des mesures covid en 
entreprise, on pourra poursuivre celle -ci mais aussi  
les travailleurs. Basée sur l'article  238 du Code 
pénal social, cette instruction est contraire aux 
principes du droit pénal social, qui s’adresse à 
l’employeur et ne vise pas à sanctionner les 
travailleurs. Elle ne tient pas compte du lien de 
subordinati on des travailleurs vis -à-vis de leur 
direction. Selon des témoignages de travailleurs, 
alors qu'ils souhaitent respecter les mesures, leur 
direction leur interdit de télétravailler alors que la 
fonction le permet, on leur interdit de porter les 
masques ou  ils sont indisponibles, le gel 
hydroalcoolique est absent, la distanciation sociale 
est impossible à respecter.  
 
Pouvez -vous clarifier les critères pour poursuivre le 11.01   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Krachtens een 
omzendbrief van het College van procureurs -
generaal kunnen bij de niet -naleving van de 
coronamaatregelen in een bedrijf niet alleen het 
bedrijf maar ook de werknemers vervolgd worden. 
Die richtlijn, die gebaseerd is op artikel  238 van het 
Sociaal Strafwetboek, is in strijd met de beginselen 
van het sociaal strafrecht, dat de werkgevers viseert 
en niet bedoeld is om de werknemers te bestraffen. 
Ze houdt geen rekening met de ondergeschikte 
positie van de werknemers ten aanzien van hun 
directi e. Volgens getuigenissen van werknemers 
willen die zich wel aan de maatregelen houden 
maar verbiedt hun directie hun te telewerken, ook al 
laat hun functie dat toe, mogen ze geen 
mondmaskers dragen of zijn die niet beschikbaar, is 
er geen handgel beschikba ar en is het onmogelijk 
om zich aan de social distancing te houden.  
 
Kunt u de criteria verduidelijken op grond waarvan  CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 19 
travailleur, l’employeur ou les deux, en cas de non -
respect des mesures sanitaires en e ntreprise? 
Cette instruction de poursuivre les travailleurs sur 
base du droit pénal social n'est -elle pas contraire 
aux principes de droit? Envisagez -vous modifier 
l'article  238 dudit code en concertation avec les 
syndicats?  
 de werknemer, de werkgever of beide vervolgd 
kunnen worden wanneer de 
gezondheidsmaatregelen in een bedrijf niet 
nageleefd worden? Is di e richtlijn om de 
werknemers op basis van het sociaal strafrecht te 
vervolgen niet in strijd met de rechtsbeginselen? 
Bent u van plan artikel  238 van dat wetboek in 
overleg met de vakbonden te wijzigen?  
 
11.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
franç ais): L'arrêté de pouvoirs spéciaux  coronavirus 
n° 37 a introduit un article  238 dans le Code pénal 
social qui punit d'une sanction de niveau  2, 
l'employeur, son préposé ou mandataire, ou 
quiconque qui, dans les entreprises, ne respecte 
pas les obligations  prévues. L'amende est multipliée 
par le nombre de travailleurs concernés.  
 
Si l'employeur, son préposé ou mandataire donne 
des ordres contraires aux règles sanitaires, il est 
seul responsable de l'infraction, tout comme s'il ne 
fournit pas les protecti ons ou ne permet pas la 
distanciation des travailleurs. Si l'employeur, son 
préposé ou mandataire a mis en place toutes les 
mesures sanitaires et que le travailleur refuse de s'y 
soumettre, notamment en ne portant pas de 
masque, c'est ce dernier qui est sa nctionné.  
 
L'employeur et le travailleur peuvent être 
sanctionnés si, de façon concertée, ils ont enfreint 
les dispositions réglementaires. Il en est de même 
si l'employeur ne réagit pas lorsque son travailleur 
refuse de respecter les règles sanitaires . 
 
Les inspections et les auditorats du travail veillent à 
sanctionner le responsable. Chaque procès -verbal 
fait l'objet d'une appréciation par un magistrat. 
Aucun recouvrement immédiat n'est utilisé.  
 11.02  Minister Vincent Van Quickenborne 
(Frans) : Bij het bijzonderemachtenbesluit nr.  37 dat 
in de strijd tegen de verspreiding van het 
coronavirus uitgevaardigd werd, werd er een 
artikel  238 ingevoegd in het Sociaal Strafwetboek 
dat in een sanctie van niveau  2 voorziet voor de 
werkgever, zijn aangestelde of  zijn lasthebber, of 
eenieder die in de ondernemingen de opgelegde 
verplichtingen niet naleeft. De boete wordt 
vermenigvuldigd met het aantal betrokken 
werknemers.  
 
Indien de werkgever, zijn aangestelde of zijn 
lasthebber instructies geeft die indruisen te gen de 
gezondheidsregels, is hij als enige verantwoordelijk 
voor de inbreuk, en dat is eveneens het geval 
wanneer hij niet de nodige beschermingsmiddelen 
ter beschikking stelt of het niet mogelijk maakt voor 
zijn personeel om voldoende afstand te bewaren. 
lasthebber het nodige gedaan heeft om al de 
gezondheidsmaatregelen na te leven en de 
werknemer weigert zich ernaar te voegen, met 
name door het mondmasker niet te dragen, wordt 
de werknemer bestraft.  
 
De werkge ver én de werknemer kunnen bestraft 
worden als ze in samenspraak de reglementaire 
bepalingen met voeten getreden hebben. Hetzelfde 
geldt als de werkgever niets onderneemt wanneer 
zijn werknemer de gezondheidsregels weigert na te 
leven.  
 
De arbeidsinspectie s en -auditoraten zien erop toe 
dat de verantwoordelijke wordt bestraft. Elk proces -
verbaal wordt beoordeeld door een magistraat. Er 
wordt niet overgegaan tot onmiddellijke inningen.  
 
Même si de nombreuses sanctions pénales 
frappant les salariés ont été a bolies, le Code pénal 
social prévoit encore dans certains cas des 
sanctions contre les travailleurs. Dès lors que la 
sanction prévue par l'article  238 n'est pas contraire 
aux principes du code pénal social, il n'y a pas lieu 
de le modifier.  
 Ondanks het f eit dat er talrijke strafrechtelijke 
sancties jegens werknemers afgeschaft werden, 
voorziet het Sociaal Strafwetboek nog steeds in 
bepaalde gevallen in dergelijke sancties. Aangezien 
de in artikel  238 bepaalde sanctie niet in strijd is 
met de beginselen va n het Sociaal Strafwetboek, is 
er geen reden om dat artikel  te wijzigen.   
 
11.03   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Les travailleurs 
sont demandeurs de mesures de sécurité sanitaire 
et ont fait grève dans ce but. En faire des "réticents" 11.03   Nabil Boukili (PVDA -PTB): De werknemers 
eisen gezondheidsmaatregelen en hebben gestaakt 
om die eis kracht bij te zetten. Hen brandmerken als   06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 20 
à ces mesures est un con tre-sens. Mettre les 
travailleurs au même niveau de responsabilité que 
les employeurs concernant les mesures sanitaires 
crée un danger pour le droit du travail. L'article  238 
n'a en tout cas jamais été utilisé pour condamner 
des travailleurs. Si des situat ions de terrain se 
réitéraient, je reviendrais sur ce dossier.  
 'onwillig' om de maatregelen in het bedrijf  na te 
leven is een verdraaiing van de werkelijkheid. 
Wanneer men de werknemers in verband met de 
gezondheidsmaatregelen evenveel 
verantwoordelijkheid toedicht als de werkgevers, 
dan zet men het arbeidsrecht op losse schroeven. 
Artikel  238 werd in elk geva l nog nooit gebruikt om 
werknemers te veroordelen. Als dergelijke 
toestanden zich op het terrein nogmaals zouden 
voordoen, zal ik op dit dossier terugkomen.  
 
12 Question de Wouter Raskin à Vincent 
sur "L'attitude des parquets en matière de 
criminalité routière" (55011912C)  
 12 Vraag van Wouter Raskin aan Vincent 
over "De houding van de parketten inzake 
verkeerscrimina liteit" (55011912C)  
 
12.01   Wouter Raskin (N-VA): Le procureur de 
Namur a refusé l'été dernier de signer un protocole 
d'accord en vue de la mise en service de sept 
radars -tronçons, et ce, en raison de la surcharge de 
travail à laquelle les parquets sont s oumis. Le 
précédent ministre de la Justice avait indiqué que la 
loi sur les caméras requiert une coopération 
efficace entre les parquets, la police et les régions.  
 
Des initiatives ont -elles déjà été prises pour 
répondre aux préoccupations des parquets? 
Comment le ministre compte -t-il optimiser la 
coopération entre les parties concernées? Des 
statistiques sont -elles disponibles concernant la 
charge de travail liée à la criminalité routière?  
 12.01   Wouter Raskin (N-VA): De procureur van 
Namen weigerde afgel open zomer een 
protocolakkoord te ondertekenen om zeven 
trajectcontroles in werking te laten treden, wegens 
de verhoogde werklast van de parketten. De vorige 
minister van Justitie wees erop dat de camerawet 
vraagt om een goede samenwerking tussen de 
parket ten, de politie en de Gewesten.  
 
Zijn er al stappen gezet om tegemoet te komen aan 
de bezorgdheden van de parketten? Hoe denkt de 
minister de samenwerking te optimaliseren? Is er 
cijfermateriaal over de werklast inzake 
verkeerscriminaliteit beschikbaar?  
 
12.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : Une sécurité routière accrue passe 
nécessairement par l'augmentation du risque d'être 
intercepté. Mon prédécesseur a consenti des 
investissements significatifs à cet effet et le 
gouvernement en fo nction veut poursuivre dans ce 
sens.  
 12.02  Minister Vincent Van Quickenborne  
(Nederlands) : Het verhogen van de pakkans is een 
noodzakelijk onderdeel van een betere 
verkeersveiligheid. Mijn voorganger heeft significant 
geïnvesteerd in het verhogen van de pakkans. Deze 
regering wil die pakkans nog verder verhogen.  
 
La multiplication du nombre de radars automatiques 
et de contrôles par radars -tronçons entraîne un 
alourdissement de la charge de travail des 
parquets, des cours et tribunaux, mais également 
des services de police. J'entends examiner, en 
concertation avec le Collège des procureurs 
généraux, comment améliorer les procédures de 
travail. Je songe concrètement à la numérisation 
des dossiers et à la centralisation d'un certain 
nombre de tâches adminis tratives.  
 
Il convient d'établir une distinction entre les 
infractions pouvant donner lieu à une perception 
immédiate et les autres infractions. Les infractions 
du premier type sont traitées par le flux informatique 
transfrontalier. Les dossiers sont encod és Door de uitbreiding van het aantal flitspalen e n 
trajectcontroles verhoogt de werklast bij de 
parketten, de hoven en de rechtbanken, maar ook 
bij de politiediensten. In overleg met het College van 
procureurs -generaal wil ik bekijken hoe de 
werkprocessen kunnen verbeteren. Concreet denk 
ik aan het digit aliseren van de dossiers en het 
centraliseren van een aantal administratieve taken.  
 
Er moet een onderscheid gemaakt worden tussen 
overtredingen vatbaar voor onmiddellijke inning en 
de andere overtredingen. De eerste soort worden 
door de IT -stroom cross -border  verwerkt. De 
dossiers worden automatisch ingevoerd en het  CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 21 
automatiquement et l'ordre de paiement est envoyé 
automatiquement. Eu égard au nombre important 
de contestations, la charge de travail pour les 
parquets demeure néanmoins très lourde.  
 
Lors de l'installation d'un nouveau système de 
contrôle de la vitess e, il convient de prêter attention 
à l'augmentation du nombre d'infractions graves qui 
sont poursuivies par le tribunal de police. Ces 
dossiers requièrent l'envoi d'une citation à 
comparaître à une audience.  
 bevel tot betaling wordt automatisch verstuurd. 
Gezien de talrijke betwistingen blijft de werklast 
voor de parketten echter groot.  
 
Bij de installatie van een nieuw 
snelheidscontrolesysteem moet aandacht besteed 
worden aan de toename van het aantal ernstiger 
overtredingen die vervolgd worden voor de 
politierechtbank. Deze dossiers vereisen het 
verzenden van een dagvaarding voor een 
rechtzitting.  
 
La relation entre le ministère public et les autorités 
locales est bonne. Dans chaque région existe un 
sous -réseau d'expertise dans le domaine de la 
circulation routière composé de magistrats et de 
représentants des autorités locales. Les différents 
partenaires de la chaîne sont représentés dans le 
comité de pilotage de Crossborder Traffic , lequel 
souhaite poursuivre l'harmonisation de la gestion 
des infractions routières.  
 
Environ 90  % des infractions sont traitées 
automatiquement par le système cross -border . Il 
faut néanmoins dresser un PV pour chaq ue 
infraction. Les 10  % environ qui ne sont pas 
numérisés représentent un grand nombre de 
dossiers qui doivent encore être traités d'une autre 
façon.  
 De relatie tussen het openbaar ministerie en de 
lokale overheden is goed. In elke regio is er een 
subnetw erk van expertise op het gebied van het 
wegverkeer met magistraten en vertegenwoordigers 
van regionale overheden. De verschillende 
ketenpartners worden vertegenwoordigd in de 
stuurgroep van Crossborder Traffic, die de aanpak 
van de verkeersinbreuken verder  wil stroomlijnen.  
 
Ongeveer 90  % van inbreuken wordt automatisch 
verwerkt door het cross -border  systeem. Voor elke 
overtreding moet er echter steeds een pv worden 
opgesteld. Aangezien zowat 10  % niet 
gedigitaliseerd is, betekent dit nog steeds dat veel 
dossiers op een andere manier afgehandeld 
moeten worden.  
 
12.03   Wouter Raskin (N-VA): Il ne s'agit pas 
seulement ici de revenus qui sont souvent réinvestis 
dans la sécurité routière, mais aussi de vies 
humaines. Les parquets aussi doivent être au 
service de la communauté. Je me réjouis que le 
ministre souhaite concocter un plan d'action. Quel 
calendrier est -il prévu?  
 12.03   Wouter Raskin (N-VA): Het gaat hier niet 
alleen over inkomsten die vaak opnieuw 
geïnvesteerd worden in verkeersveiligheid, maar 
over mensenlevens. Ook de parketten moeten ten 
dienste van de samenleving staan. Ik ben blij dat de 
minister een actieplan wil opstellen. Wat is de 
timing?  
 
13 Question de Claire Hugon à Vincent 
sur "Le traitement judiciaire de l'affaire du 
'cycliste des Fagnes'" (55011918C)  
 13 Vraag van Claire Hugon aan Vincent 
van de 'fiets er op de Hoge Venen'" (55011918C)  
 
13.01   Claire Hugon (Ecolo -Groen): L'affaire du 
cycliste ayant donné un coup de genou à une petite 
fille dans les Fagnes a pris une ampleur étonnante. 
On peut s'interroger sur la proportionnalité de la 
réponse judiciaire . Dès le lendemain de l'incident, la 
police fédérale a diffusé un avis de recherche sur 
les réseaux et à la RTBF.  
 
Est-ce une procédure habituelle? Combien d'appels 
à témoin diffuse -t-on sur la chaîne nationale et pour 
quel type de faits? Le parquet aurai t voulu montrer 13.01   Claire Hugon (Ecolo -Groen): Het voorval 
met de fietser die een kniestoot gaf aan een klein 
meisje in de Hoge Venen heeft verbazingwekkend e 
proporties aangenomen. Men kan zich afvragen of 
het gerechtelijk antwoord wel proportioneel was. 
Daags na het incident heeft de federale politie een 
opsporingsbericht verspreid op de sociale media en 
de RTBF.  
 
Is dat een normale procedure? Hoeveel oproep en 
aan getuigen om zich te melden worden er 
verspreid via de nationale televisie en voor wat voor   06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 22 
qu'il avait la main sur ce dossier, en réponse à 
l'emballement médiatique. Faut -il en déduire que 
les affaires plus retentissantes font l'objet d'un 
traitement différent de la part de la justice?  
 
L'intéressé s'est présenté de lui -même à l a police et 
a été privé de liberté jusqu'au lendemain matin: 
c'est une procédure courante, dit -on, donnant le 
temps d'établir les documents nécessaires à la 
citation directe. Sur quelle base s'appuie le parquet 
pour priver quelqu'un de liberté pour des rai sons 
techniques? Est -ce fréquent? La privation de liberté 
ne doit -elle pas demeurer une mesure 
exceptionnelle?  
 feiten? Het lijkt erop dat het parket heeft willen 
tonen dat het de zaak in de hand had, als reactie op 
de mediahype. Moeten we daaruit afleiden dat 
spraakmak ende zaken anders worden behandeld 
door de justitie?  
 
De fietser heeft zichzelf aangemeld bij de politie en 
werd van zijn vrijheid beroofd tot de volgende 
ochtend: dat is een gangbare procedure, zo wordt 
gezegd, om het parket de nodige tijd te geven om 
de documenten op te stellen die nodig waren voor 
een rechtstreekse dagvaarding. Waarop baseert 
het parket zijn beslissing om iemand om technische 
redenen van zijn of haar vrijheid te beroven? Wordt 
dit vaak gedaan? Moet de vrijheidsberoving geen 
uitzonderlijk e maatregel blijven?  
 
13.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
français) : Le parquet de Liège, division Verviers, a 
procédé à un appel à témoins via la presse écrite et 
télévisée en raison de l'emballement observé sur 
les réseaux sociaux et des comme ntaires parfois 
virulents à l'encontre du cycliste.  
 
Outre l'identification de l'auteur, le parquet 
souhaitait éviter des débordements et actes de 
violence gratuite à l'égard du cycliste ou de toute 
autre personne identifiée à tort comme étant ce 
cycliste , comme cela avait été le cas dans un autre 
dossier dont a eu à traiter le parquet de Liège, où 
des représailles violentes ont été perpétrées sur 
une personne étrangère à des faits diffusés sur les 
réseaux sociaux.  
 
Ceci repose la question de la diffusion  d'image sur 
les réseaux sociaux ainsi que des implications sur 
la vie privée des personnes et le fonctionnement de 
la justice.  
 
La période d'arrestation de 48  heures sert à mener 
une enquête complémentaire  afin de réclamer ou 
non l'arrestation en connais sance de cause. Des 
alternatives sont possibles.  
 
La privation de liberté est strictement réglementée 
par la loi sur la détention préventive. La 
responsabilité en incombe au substitut, au 
procureur puis au procureur général, et il existe des 
organes et mé canismes de contrôle.  
 13.02  Minister Vincent Van Quickenborne 
(Frans) : De afdeling Verviers van het parket te Luik 
heeft via de geschreven pers en de televisie een 
oproep tot getuigen verspreid in het licht van de 
grote weerklank van de zaak op de sociale  media 
en de soms hevige reacties ten aanzien van de 
fietser.  
 
Naast de identificatie van de dader wilde het parket 
buitensporig en gratuit geweld tegen die fietser of 
tegen elke andere persoon die ten onrechte als de 
fietser geïdentificeerd zou worden, v oorkomen. Dat 
was immers in een ander dossier van het parket te 
Luik voorgevallen. In dat geval werden er 
gewelddadige wraakacties ondernomen ten aanzien 
van een persoon die niets te maken had met feiten 
die via de sociale media verspreid werden.  
 
Daardoo r rijzen er opnieuw vragen in verband met 
de verspreiding van beelden op de sociale media, 
alsook in verband met de impact op het privéleven 
van personen en op de werking van het gerecht.  
 
De periode van hechtenis van 48  uur dient voor het 
stellen van bij komende onderzoeksdaden, zodat 
men met kennis van zaken al dan niet om de 
aanhouding kan verzoeken. Er zijn alternatieven 
mogelijk.  
 
De vrijheidsberoving wordt strikt bij de wet 
betreffende de voorlopige hechtenis geregeld. De 
verantwoordelijkheid wordt g edragen door de 
substituut, de procureur en voorts door de 
procureur -generaal en er bestaan controle -
instanties en –mechanismen.  
 
13.03   Claire Hugon (Ecolo -Groen): La justice, par 
la voix de la procureure, dit elle -même que cette 
affaire a été menée à ca use de l'emballement 
médiatique. C'est cela que je trouve interpellant. 
Vous indiquez que cette mise en cellule du cycliste 13.03   Claire Hugon (Ecolo -Groen) : Het gerecht 
heeft zelf bij monde van de procureur verklaard dat 
deze zaak gevoerd werd ten gevolge van de 
weerklank in de media. Dat vind ik problematisch. U 
verklaart dat men die fietser ook voor een nacht in  CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 23 
pour une nuit serait également liée à sa protection. 
Pourtant la procureure écarte cet argument.  
 de cel opgesloten heeft om hem te beschermen . De 
procureur verwerpt dat argument echter.  
 
Elle indique que l'arrestation judiciaire est décidée 
pour permettre des démarches administratives qui 
ne sont pas faisables de nuit. Cela ne semble pas 
être lié à des démarches d'enquête 
complémentaires. Je garde toutes mes 
préoccupations par rapport au traitement de cette 
affaire.  
 Ze stelde dat er beslist werd om tot de gerechtelijke 
aanhouding over te gaan om administratieve 
procedures die 's nachts niet verricht konden 
worden mogelijk te maken. Er blijkt  geen verband te 
bestaan met bijkomende onderzoeksdaden. Ik blijf 
zeer bezorgd over de manier waarop deze zaak 
behandeld wordt.   
 
14 Question de Christophe Lacroix à Vincent 
(55011921C)  
 14 Vraag van Christophe Lacroix aan Vincent 
collaborateurs" (55011921C)  
 
14.01   Christophe Lacroix (PS): En 2019, la 
Chambre a adopté une résolution visant à abroger 
le régime des pensions octroyées aux 
collaborateurs militaires belges du régime nazi 
durant la Seconde Guerre mondiale.  
 
En 2017, l'État allemand versait une pension à 
2 800 personnes en Belgique. En 2020, dix 
collaborateurs la percevaient encore. L'argent les 
dédommageait de dommages corporels encourus 
pour avoir pris les armes pour Hit ler. 
 
Pour ne pas toucher une indemnité de l'État 
allemand, il faut être un criminel de guerre. Or, 
malgré les efforts de l'Allemagne, seule une partie 
des milliers de potentiels criminels de guerre a été 
poursuivie. En principe, ces gens, parfois 
condamné s en Belgique, devraient verser ces 
indemnités à l'État belge; ça ne semble pas être le 
cas. 
 
Me confirmez -vous ces informations?  
 
A-t-on communiqué au gouvernement fédéral 
allemand les données des Belges et des étrangers 
résidant en Belgique durant la Sec onde Guerre 
mondiale, condamnés en Belgique pour 
collaboration avec l'occupant nazi, tel que la 
résolution de 2019 le prévoit?  
 14.01   Christophe Lacroix (PS): In 2019 heeft de 
Kamer een resolutie aangenomen over de 
stopzetting van de regeling inzake pensi oenen die 
toegekend worden aan Belgische voormalige 
militaire collaborateurs van het Duitse 
nationaalsocialistische regime tijdens de Tweede 
Wereldoorlog.  
 
In 2017 ontvingen 2.800  personen in België zo een 
pensioen van de Duitse Staat. In 2020 waren dat e r 
nog tien. Het geld was een vergoeding voor 
lichamelijke schade die ze hadden opgelopen, 
omdat ze aan de zijde van Hitler meevochten.  
 
De Duitse Staat kent die schadevergoeding niet toe 
aan oorlogsmisdadigers. Ondanks de inspanningen 
van Duitsland werd sl echts een deel van de 
duizenden potentiële oorlogsmisdadigers vervolgd. 
In principe zouden die personen, die soms in België 
veroordeeld werden, die vergoedingen moeten 
doorstorten aan de Belgische Staat; kennelijk 
gebeurt dat niet.  
 
Kunt u deze informatie bevestigen?  
 
Werden de gegevens van de Belgische 
collaborateurs en de collaborateurs met een 
buitenlandse nationaliteit die in België verbleven 
tijdens de Tweede Wereldoorlog en in België 
veroordeeld werden wegens collaboratie met de 
nazibezetter overgemaa kt aan de Duitse 
bondsregering, zoals bepaald in de resolutie van 
2019?  
 
14.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
français) : La résolution compte quatre demandes et 
la décision de constituer une commission 
scientifique pour déterminer les bénéficiair es de ces 
pensions. Mon prédécesseur vous a répondu qu'à 14.02  Minister Vincent Van Quickenborne 
(Frans) : De resolutie bevat vier verz oeken en de 
beslissing om een wetenschappelijke commissie op 
te richten, die de lijst van de gerechtigden op die 
pensioenen zou opstellen. Mijn voorganger heeft u   06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 24 
la suite de la mission diplomatique à Berlin, le 
Parlement allemand n'avait pas obtenu de majorité 
pour créer une commission indépendante.  
 
Les données des Belges et résidents en Belgique 
durant la Seconde Guerre mondiale condamnés 
pour collaboration avec l'occupant nazi n'ont pas 
encore été transmises aux autorités de Rhénanie -
du-Nord -Westphalie. Ce sera fait rapidement.  
 geantwoord dat er na de diplomatieke missie in 
Berlijn in het Duitse Parlement geen meerderhe id 
was voor de oprichting van een onafhankelijke 
 
De gegevens van de Belgische collaborateurs en de 
collaborateurs met een buitenlandse nationaliteit die 
in België verbleven tijdens de Tweede Wereldoorlog 
en in België veroordeeld werden wegens 
collaboratie met de nazibezetter werden nog niet 
overgezonden aan de autoriteiten van Noordrijn -
Westfalen. Dat zal snel gebeuren.  
 
14.03   Christophe Lacroix (PS): S'il n'y a pas de 
suivi au niveau allemand, la résolution prévoit que la 
Belgique peut créer  cette commission scientifique.  
 
Je vous remercie de votre franchise. Je note avec 
stupéfaction que le gouvernement précédent n'a 
pas transmis la liste des personnes condamnées en 
Belgique pour collaboration. C'est scandaleux pour 
tous les résistants et m ilitaires, ceux qui ont souffert 
ou ont perdu la vie pour nos libertés pendant la 
Seconde Guerre mondiale! Mais je sais que vous 
poursuivrez ce travail de vérité, de justice et 
d'équité.  
 14.03   Christophe Lacroix (PS): Als er aan Duitse 
kant geen werk wo rdt gemaakt van de oprichting 
van die wetenschappelijke commissie, kan België 
zelf het initiatief daartoe nemen.  
 
Ik dank u voor uw eerlijkheid. Ik stel met 
verbijstering vast dat de vorige regering de lijst van 
de in België wegens collaboratie veroordeel de 
personen niet heeft overgezonden. Dat is een slag 
in het gezicht van alle verzetsstrijders en militairen, 
van al degenen die tijdens de Tweede Wereldoorlog 
geleden hebben of hun leven gegeven hebben voor 
onze vrijheden! Ik weet echter dat u dat werk ter  
wille van de waarheid, de rechtvaardigheid en de 
billijkheid zult voortzetten.  
 
15 Question de Theo Francken à Vincent 
musulmans" (55011948C)  
 15 Vraag van Theo Francken aan Vincent 
Moslimexecutieve" (55011948C)  
 
15.01  Theo Francken (N-VA): Le 30  décembre, il a 
été publié au Moniteur be lge un arrêté d'octroi de 
subventions à l'Exécutif des Musulmans de 
Belgique. La subvention serait plus élevée, alors 
que le ministre a critiqué à plusieurs reprises le 
fonctionnement de l'Exécutif.  
 
Pouvez -vous faire le point sur la nouvelle approche 
à l'égard et au sein de l'Exécutif des Musulmans de 
Belgique? L'Exécutif est -il un organe représentatif? 
Quel a été le montant de sa subvention au cours 
des cinq dernières années, et comment cette 
augmentation s'explique -t-elle? Quelles missions le 
ministre en visage -t-il pour l'Exécutif des Musulmans 
de Belgique et quels sont les projets du 
gouvernement au sujet de l'Exécutif?  
 15.01   Theo Francken (N-VA): Op 30  december 
publiceerde het Belgisch Staatsblad  een 
subsidiebesluit voor de Moslimexecutieve. Er zou 
sprake zijn van een hogere subsidie, terwijl de 
minister zich al meermaals kritisch uitliet over de 
werking van de Moslimexecutieve.  
 
Wat is de stand van zaken met betrekking tot de 
vernieuwde aanpak van en binnen de 
Moslimexecutieve? Is de Moslimexecutieve een 
representatief orgaan? Hoeveel bedroeg de 
subsidie de afgelopen vijf  jaar en vanwaar deze 
stijging? Welke taken ziet de minister voor de 
Moslimexecutieve en welke plannen heeft de 
regering voor dit orgaan?  
 
15.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : L'Exécutif des musulmans a évalué 
son propre fonctionnement. J'en discuterai avec lui 
dans les prochaines semaines et à cette occasion 
j'aborderai aussi les propositions de renouvellement 15.02  Minister Vincent Van Quickenborne  
(Nederlands) : De Moslimexecutieve heeft haar 
werking geëvalueerd en die bespreek ik in de 
komende weken, samen met haar eigen voorstellen 
tot vernieuwing. Daarnaast zal ik een beroep doen  CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 25 
qu'il a formulées. Par ailleurs, je ferai appel aux 
experts de terrain pour qu'ils me conseillent quant 
aux améliorations possibles mais je reste 
évidemment tenu de respecter la séparation entre 
l'Église et l' État. Il semble que tous les musulmans 
ne se sentent pas représentés par l'Exécutif des 
Musulmans d e Belgique et c'est pourquoi je 
souhaite entamer un dialogue avec la communauté 
musulmane. Je continue également d'appeler les 
musulmans de notre pays à contribuer à 
l'établissement d'un Exécutif des musulmans 
moderne, en phase avec son temps.  
 
En 2015, le s subsides de fonctionnement octroyés 
à l'Exécutif des Musulmans de Belgique étaient de 
339 000 euros, auxquels s'ajoutaient 120  000 euros 
pour le développement d'un site internet 
professionnel bilingue et 96  000 euros pour la 
formation des imams et des co nseillers islamiques 
dans les prisons. En 2016, les subsides de 
fonctionnement s'élevaient à 343  000 euros et les 
deux subsides supplémentaires accordés en 2015 
ont été reconduits. En 2017, les subsides étaient de 
336 000 euros, plus 179  000 euros destinés  à des 
mesures de lutte contre le radicalisme et le 
terrorisme, reprises sous l'appellation de provision 
interdépartementale Terro. La date de fin 
d'utilisation de ces moyens a été plusieurs fois 
reportée, pour finalement atteindre le 30  juin 2019. 
En 2018 , les subsides étaient de 478  000 euros, en 
2019, de 468  000 euros et en 2020, de 
647 000 euros. Les subsides liés à la provision 
interdépartementale Terro de 179  000 euros étaient 
dès lors inclus dans les subsides de 
fonctionnement. Par ailleurs, en 2020,  92 000 euros 
ont également été consacrés à la formation civile 
des ministres du culte islamique. La loi budgétaire 
de 2021 prévoit un maximum de 839  000 euros, qui 
comprend également les subsides pour la formation 
théologique.  
 op experts uit het veld om mij te adviseren over 
mogeli jke verbeteringen, maar ik blijf natuurlijk 
gehouden aan de scheiding tussen Kerk en Staat. 
Niet alle moslims zouden zich vertegenwoordigd 
voelen door de Moslimexecutieve en daarover wil ik 
in dialoog gaan met de moslimgemeenschap. Ik blijf 
de moslims in o ns land ook oproepen om mee te 
werken aan een moderne en eigentijdse 
Moslimexecutieve.  
 
In 2015 bedroeg de werkingssubsidie aan de 
Moslimexecutieve 339.000  euro plus 120.000  euro 
voor de ontwikkeling van een professionele 
tweetalige website en 96.000  euro voor de opleiding 
van imams en islamitische consulenten in de 
gevangenissen. In 2016 bedroeg de 
werkingssubsidie 343.000  euro en werden de twee 
extra subsidies uit 2015 verlengd. In 2017 bedroeg 
de subsidie 336.000  euro plus 179.000  euro voor 
maatregele n in de strijd tegen het radicalisme en 
het terrorisme, de zogeheten interdepartementale 
portefeuille Terro. De einddatum voor de besteding 
van die middelen werd meermaals verlengd tot 
30 juni 2019. In 2018 bedroeg de subsidie 
478.000  euro, in 2019 468.000  euro en in 2020 
647.000  euro. De subsidie voor de 
interdepartementale portefeuille Terro van 
179.000  euro zat dan wel in de werkingssubsidie. 
Daarnaast was er in 2020 ook 92.000  euro voor de 
burgerlijke opleiding van bedienaars van de 
islamitische eredien st. De begrotingswet van 2021 
trekt maximaal 839.000  euro uit, met inbegrip van 
de subsidie voor de theologische opleiding.  
 
Les subsides pour la formation civile et théologique 
des imams seront évalués en  juin 2022. S'ils ne 
peuvent être justifiés, il f audra en reverser une 
partie.  
 
Les missions de l'Exécutif des Musulmans de 
Belgique sont fixées par arrêté royal et concernent: 
la supervision de la gestion du temporel du culte 
islamique, la désignation des ministres du culte 
ainsi que la supervision des communautés 
islamiques qui relèvent de l'Exécutif des Musulmans 
de Belgique, l'organisation de formations et de 
séminaires pour les ministres du culte, la formation 
pour les enseignants de religion islamique ainsi que 
leur désignation; la supervision et la  formation des 
conseillers islamiques ainsi que leur désignation 
auprès des forces armées, des établissements De subsidies voor de burgerlijke en de theologische 
opleiding van imams worden geëvalueerd in  juni 
2022. Kunnen die niet worden verantwoord,  dan 
dient een deel te worden teruggestort.  
 
De opdrachten van het Executief zijn bij KB 
vastgelegd en betreffen: het toezicht op het beheer 
van de temporaliën van de islamitische eredienst, 
de aanstelling van imams en het toezicht op de 
islamitische geme enschappen die deel uitmaken 
van het Executief van de Moslims van België, de 
organisatie van opleidingen en seminaries voor de 
imams, de opleiding voor de islamleerkrachten 
evenals hun aanwijzing, het toezicht en de vorming 
van de islamconsulenten en hun a anstelling bij de 
strijdkrachten, de strafinrichtingen, de ziekenhuizen 
en de rust - en verzorgingstehuizen, de organisatie   06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 26 
pénitentiaires, des hôpitaux, des maisons de repos 
et de soins, l'organisation des émissions religieuses 
à la radio et à la télévision et les parc elles 
islamiques dans les cimetières publics. Les avis 
que je demanderai aux experts porteront sur ces 
aspects -là. 
 van de religieuze uitzendingen op radio en TV en de 
islamitische percelen op de openbare 
begraafplaatsen. De adviezen die ik zal vrag en aan 
de experts, zullen daarover gaan.  
 
15.03   Theo Francken (N-VA): Je réexaminerai les 
chiffres plus en détail. En tant que libéral, le ministre 
n'est sans doute pas le plus grand partisan de tels 
subsides et il s'est déjà exprimé de façon très 
critiq ue antérieurement à l'égard de membres de 
l'Exécutif des musulmans et d'ASBL apparentées, 
de l'influence du Maroc et des obstacles au 
développement et à la propagation d'un islam 
progressiste. Le ministre déclare qu'il faut que la 
situation s'améliore et q u'un suivi du dossier sera 
assuré, ce dont je m'assurerai avec lui.  
 
Je voudrais enfin m'excuser, car le ministre n'a en 
effet pas cosigné l'attribution des subsides en 
question, ce que j'ai d'ailleurs corrigé. Je continue 
évidemment à me demander pourquoi  le 
gouvernement finance l'islamisme. J'aborderai ce 
point avec le secrétaire d'État.  
 15.03   Theo Francken (N-VA): Ik zal de cijfers nog 
nader bekijken. Als liberaal is de minister 
waarschijnlijk niet de grootste voorstander van 
dergelijke subsidies en o ok heeft hij zich eerder al 
heel kritisch uitgelaten over leden van de 
Moslimexecutieve en aanverwante vzw's, de invloed 
van Marokko en de obstakels om een progressieve 
islam te ontwikkelen en uit te dragen. De minister 
zegt hier dat het beter moet en dat het verder zal 
worden opgevolgd, iets wat ik samen met hem zal 
doen.  
 
Ten slotte wil ik me ook nog excuseren, want de 
minister heeft inderdaad de betrokken subsidies 
niet mee ondertekend en dat heb ik ook aangepast. 
Het punt blijft natuurlijk dat ik mij a fvraag waarom 
de regering islamisme financiert. Ik zal dat 
opnemen met de staatssecretaris.  
 
15.04  Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : J'apprécie vraiment ces excuses.  
 15.04  Minister Vincent Van Quickenborne  
(Nederlands) : Ik waardeer di e excuses zeer.  
 
16 Question de Michael Freilich à Vincent 
(5501195 3C) 
 16 Vraag van Michael Freilich aan Vincent 
mondmaskergunning aan Avrox" (55011953C)  
 
16.01   Michael Freilich (N-VA): Où en est 
l'enquête de l'Office central p our la répression de la 
corruption (OCRC) concernant le marché de 
15 millions de masques buccaux attribué à la 
société luxembourgeois Avrox? Des devoirs 
d'enquête ont -ils été accomplis? Dans la négative, 
pourquoi? Combien de personnes ont -elles été 
interro gées?  
 
Pourquoi les parties lésées qui ont pris contact avec 
l'OCRC n'ont -elles pas été entendues? Quelles 
informations le ministre peut -il nous communiquer?  
 16.01   Michael Freilich (N-VA): Wat is de stand 
van zaken van het onderzoek van de Centrale 
Dienst voor de Bestrijding van Corruptie (CDBC) 
over de gunning van 15  miljoen mondmaskers aan 
het Luxemburgse bedrijf Avrox? Werden er 
onderzoeksdaden gesteld? Zo niet, waarom niet? 
Hoeveel mensen werden ondervraagd?  
 
Waarom vonden de benadeelde partijen di e contact 
opnamen met de CDBC geen gehoor? Welke 
gegevens kan de minister publiek maken?  
 
16.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : L'enquête étant en cours, je ne peux 
fournir aucune autre information pour le moment.  
 16.02  Minister Vincent Van Quickenborne  
(Nederlands) : Aangezien het onderzoek loopt, kan 
ik momenteel geen nadere informatie verschaffen.  
 
17 Question de Ben Segers à Vincent 
Van Quickenborne (VPM Justice et Mer du Nord) 17 Vraag van Ben Segers aan Vincent 
Van Quickenborne (VEM Justitie en Noordzee)  CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 27 
(55011958C)  
 over "De lessen die getrokken werden uit de 
Essex -zaak" (55011958C)  
 
17.01   Ben Segers (sp.a): Le 23  octobre 2019, 
39 Vietnamiens étaient retrouvés morts dans un 
camion frigorifique dans l'Essex, en Angleterre. 
Deux des victimes avaient disparu d'un centre 
d'accueil néerlandais et avaient été prises en 
filature par la police néerlandaise jusqu'à une 
planque à Anderlecht. Pl usieurs 
dysfonctionnements ont entravé la remise de ces 
deux jeunes aux autorités belges. Quelles leçons en 
ont-elles été tirées?  
 17.01   Ben Segers (sp.a): Op 23  oktober 2019 
werden 39  Vietnamese migranten dood 
aangetroffen in een koelwagen in Essex. Twee  van 
de slachtoffers verdwenen uit een Nederlandse 
opvang en werden gevolgd door de Nederlandse 
politie tot een safehouse in Anderlecht. Bij de 
overdracht aan de Belgische instanties zijn er een 
aantal zaken misgelopen. Wat werd er daaruit 
geleerd?  
 
17.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : M. Segers a déclaré dans la presse 
que le parquet bruxellois aurait dû intervenir. Le 
parquet bruxellois n'est pas du même avis. Il a 
lancé une enquête interne pour retracer les faits et 
a jugé que le magistrat en question n'avait pas agi à 
la légère. En tant que ministre, je n'ai ni la capacité, 
ni l'autorisation de porter un jugement à ce sujet 
actuellement, l'enquête judiciaire au sujet du décès 
des victimes étant encore en cours.  
 
Le dossier doit êt re pris au sérieux, avant tout parce 
qu'il doit servir de référence pour l'évaluation de la 
circulaire relative au trafic des être humains…  
 17.02  Minister Vincent Van Quickenborne  
(Nederlands) : De heer  Segers heeft in de pers 
verklaard dat het Brussels pa rket had moeten 
ingrijpen. Het Brussels parket is een andere mening 
toegedaan. Het heeft de feiten intern onderzocht en 
heeft geoordeeld dat de betrokken magistraat niet 
lichtzinnig heeft gehandeld. Als minister kan en mag 
ik daarover momenteel niet oordel en. Het 
gerechtelijk onderzoek naar het overlijden van de 
slachtoffers is nog bezig.  
 
Het dossier moet ernstig genomen worden, zeker 
aangezien het een leidraad moet zijn bij de 
evaluatie van de rondzendbrief over 
mensensmokkel.  
 
La traite et le trafic de s êtres humains se verront 
accorder la priorité nécessaire comme prévu dans 
l'accord de gouvernement. J'ai déjà pris des 
initiatives en vue de reconstituer la Cellule 
interdépartementale de coordination de la lutte 
contre la traite et le trafic des êtres h umains.  
 Mensenhandel en mensensmokkel zullen conform 
het regeerakkoord de nodige prioriteit krijgen. Ik 
heb reeds initiatieven genomen om de 
interdepartementale coördinatiecel Mensenhandel 
en Mensensmokkel opnieuw in te richten.  
 
17.03   Ben Segers (sp.a) : J'attends impatiemment 
l'évaluation de la circulaire. Je m'étonne que le 
parquet de Bruxelles affirme qu'aucune erreur n'a 
été commise. Dans le passé, le parquet a 
cependant reconnu que le service des Tutelles et le 
magistrat de référence n'avaient pas é té informés. 
Je crains que cela empêche le parquet de tirer des 
enseignements de ses erreurs. Je me réjouis 
néanmoins de l'engagement d'évaluer la circulaire 
et je suis prêt à collaborer au scénario parfait pour 
le faire.  
 17.03   Ben Segers (sp.a): Ik kijk  uit naar de 
evaluatie van de rondzendbrief. Het verbaast mij dat 
het Brussels parket zegt dat er geen fouten zijn 
gemaakt. Eerder erkende het wel dat de dienst 
Voogdij en de referentiemagistraat niet op de 
hoogte werden gebracht. Ik ben bezorgd dat het 
parket op die manier niet zal leren uit zijn fouten. Ik 
ben wel blij met het engagement om de 
rondzendbrief te evalueren en wil meewerken om 
daarvoor het perfecte draaiboek te maken.  
 
18 Question de Ben Sege rs à Vincent 
(55011974C)  
 18 Vraag van Ben Segers aan Vincent 
over "Het Myria -jaarverslag 2020" (55011974C)  
 
18.01   Ben Segers (sp.a): La traite des êtres 
humains est un délit grave qui est considéré comme 18.01   Ben Segers (sp.a): Mensenhandel is een 
zwaar misdrijf dat in het regeerakkoord een   06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 28 
une priorité politique absolue dans l'accord de 
gouvernement. Celui -ci souhaite intensifier la lutte 
contre ce phénomène et investir dans l'identification 
des victimes. Le nombr e de dossiers classés sans 
suite est élevé et augmente chaque année depuis 
2017.  
 
Comment le ministre explique -t-il cette 
augmentation significative? Comment compte -t-il 
inverser la tendance? Quelles mesures prendra -t-il 
afin de donner à la police judiciai re davantage de 
moyens pour qu'elle puisse réaliser plus rapidement 
des devoirs d'enquête et récolter des preuves, 
augmentant ainsi les chances de condamnation? 
Comment les nouvelles victimes pourront -elles être 
prises en charge dans un environnement sûr e t sain 
en cette période de crise sanitaire?  
 absolute beleidsprioriteit genoemd wordt. De 
regering wil de strijd ertegen opvoeren en 
investeren in slachtofferdetectie . Het aantal 
geseponeerde dossiers is hoog en dat aantal stijgt 
sinds 2017 elk jaar.  
 
Hoe verklaart de minister de significante stijging? 
Hoe wil hij die trend keren? Welke maatregelen zal 
hij nemen om de gerechtelijke politie meer middelen 
te geven om sn eller onderzoeksdaden te kunnen 
stellen en bewijsmateriaal te verzamelen, waardoor 
de kans op een veroordeling groter wordt? Hoe 
zullen nieuwe slachtoffers veilig en gezond worden 
opgevangen in deze coronacrisis?  
 
18.02   Vincent Van Quickenborne , ministre  (en 
néerlandais) : Mon administration étudie 
actuellement les recommandations de Myria. Le 
ministère public ne dispose pas aujourd'hui d'un 
outil informatique permettant de fournir rapidement 
des chiffres sur ce sujet. Je peux les intégrer dans 
une réponse  à une question écrite mais il n'est pas 
possible de communiquer le nombre de dossiers 
classés sans suite par rapport au nombre de 
signalements, ni d'indiquer les raisons précises d'un 
classement sans suite pour motifs techniques.  
 
Les campagnes de sensib ilisation menées dans les 
écoles, les hôpitaux, les services financiers et 
auprès du grand public ont entraîné une 
augmentation des classements sans suite. La 
circulaire sur la politique criminelle datant de 2015 
prévoit un cadre d'enquête et recommande d' utiliser 
toutes les techniques d'enquête. Il est demandé aux 
magistrats de référence de procéder dès que 
possible à l'identification des victimes. La traite des 
êtres humains est un phénomène caché et les 
déclarations des victimes constituent des éléments 
clés importants pour la constatation des infractions. 
Le problème n'est pas tant le manque de moyens 
mais la nécessité de disposer d'un personnel 
spécialisé qui prenne rapidement les dispositions 
nécessaires.  
 
La traite des êtres humains est très souvent l iée à 
d'autres délits tels que l'exploitation sexuelle, le 
non-paiement de salaires ou l'emploi illégal de 
travailleurs étrangers, qui peuvent être constatés 
par un magistrat en vue de la condamnation des 
auteurs.  
 
Trois centres d'accueil spécialisés ont c ontinué à 
fonctionner en permanence mais ont été adaptés. 
Ils sont restés accessibles 24 heures sur 24 tout en 
réduisant la présence physique de leur personnel 18.02  Minister Vincent Van Quickenborne  
(Nederlands) : Mijn administratie bestud eert 
momenteel de aanbevelingen van Myria. Het 
openbaar ministerie beschikt momenteel niet over 
een informaticatool waarmee cijfers over dit 
onderwerp snel kunnen worden verstrekt. Als 
antwoord op een schriftelijke vraag kan dat wel, al is 
het niet mogelij k om het aantal seponeringen in 
verhouding tot het aantal meldingen te geven of om 
de precieze redenen voor technische seponering 
aan te geven.  
 
De bewustmakingscampagnes in scholen, 
ziekenhuizen, financiële diensten en het grote 
publiek hebben geleid tot  meer seponeringen. In de 
rondzendbrief strafrechtelijk beleid uit 2015 staat 
een onderzoekskader en de aanbeveling om alle 
onderzoeksmethodes te gebruiken. 
Referentiemagistraten wordt gevraagd om zo snel 
mogelijk de slachtoffers te identificeren. 
Mensenha ndel is immers een verborgen fenomeen 
en de verklaringen van de slachtoffers zijn een 
belangrijke sleutel om de inbreuken vast te stellen. 
Het probleem is niet zozeer dat er niet genoeg 
middelen zijn, maar dat er nood is aan 
gespecialiseerd personeel dat s nel het juiste doet.  
 
Mensenhandel hangt heel vaak samen met andere 
delicten zoals seksuele uitbuiting, niet -betaling van 
loon of illegale tewerkstelling van buitenlandse 
werknemers, die door een magistraat kunnen 
worden vastgesteld om de daders te laten  
veroordelen.  
 
Drie gespecialiseerde opvangcentra zijn continu 
blijven werken, maar aangepast. Ze bleven 24  uur 
op 24 bereikbaar, maar ze hebben de fysieke 
aanwezigheid van hun medewerkers op het terrein  CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 29 
sur le terrain.  
 verminderd.  
 
Chaque centre a déterminé lui -même pou r quelle 
durée les modifications étaient maintenues. Les 
signalements de nouvelles victimes potentielles ont 
été traités de préférence par téléphone et par 
vidéoconférence.  
 
L'accueil a été adapté à cette nouvelle réalité. Les 
victimes potentielles n'ont p as été orientées 
directement vers un centre d'accueil et des 
solutions d'hébergement alternatives ont été mises 
en place. Les centres ont continué à recevoir des 
signalements de victimes potentielles durant le 
confinement. Ils n'ont donc refusé aucune 
inscription ou admission.  
 Elk centrum bepaalde zelf hoe lang de 
aanpassingen werden aangehouden. Meldingen 
van potentiële nieuwe slachtoffers werden bij 
voorkeur behandeld per telefoon of met een 
videogesprek.  
 
De opvang werd afgestemd op deze nieuwe 
realite it. Potentiële slachtoffers gingen niet 
rechtstreeks naar een opvangcentrum en 
alternatieve huisvestingsoplossingen werden 
opgezet. Tijdens de lockdowns bleven de centra 
meldingen van potentiële slachtoffers ontvangen. 
Ze hebben dus geen enkele aanmelding of opname 
geweigerd.  
 
18.03   Ben Segers (sp.a): Je dépose une question 
écrite, vu que les signalements ne représentent que 
la partie émergée de l'iceberg. Nous devons 
connaître les motifs de classement sans suite, car 
nous ne pouvons manquer aucune opport unité de 
mettre un terme à cette forme d'exploitation.  
 18.03   Ben Segers (sp.a): Ik dien een schriftelijke 
vraag in, omdat de meldingen maar het topje van 
de ijsberg zijn. We moeten zicht krijgen op de 
seponeringsredenen, omdat we geen kansen 
mogen laten liggen om uitbuiting een halt toe te 
roepen.  
 
19 Question de Ben Segers à Vincent 
coronavirus" (55011979C)  
 19 Vraag  van Ben Segers aan Vincent 
(55011979C)  
 
19.01   Ben Segers (sp.a): Dans l'accord de 
gouvernement, la lutte contre la traite des êtres 
humains est considérée comme une priorité 
politique absolue. Le procureur du Roi de Bruxelles 
recommande qu'en cas de prostitution, un dossier 
ne soit ouvert pour la traite des êtres humains que 
s'il concerne des mineurs ou après des plaintes ou 
des constatations.  
 
D'autres procureurs  ont-ils émis des avis? Que 
pense le ministre de cette méthodologie qui fait que 
beaucoup de victimes d'exploitation sexuelle ne 
sont jamais repérées? Comment faire de la lutte 
contre la traite des êtres humains une priorité, 
notamment de la lutte contre l 'exploitation sexuelle? 
Comment ce combat sera -t-il mené pendant la crise 
du covid -19? 
 19.01   Ben Segers (sp.a): Het regeerakkoord 
noemt de strijd tegen mensenhandel een absolute 
beleidsprioriteit. De procureur des Konings van 
Brussel adviseert om in het geval van prostitutie 
enkel een dossier te openen voor mensenhandel 
als het om minderjarigen gaat of na klachten of 
vaststellingen.  
 
Zijn er ook adviezen van de andere procureurs? 
Hoe beoordeelt de minister deze werkwijze, waarbij 
vele slachtoffers van se ksuele uitbuiting onder de 
radar blijven? Hoe zal van de strijd tegen 
mensenhandel een prioriteit gemaakt worden, met 
in het bijzonder de strijd tegen seksuele uitbuiting? 
Hoe wordt deze strijd gevoerd tijdens de 
coronacrisis?  
 
19.02   Vincent Van Quickenb orne , ministre (en 
néerlandais) : La recommandation du procureur du 
Roi de Bruxelles s'inscrit dans les priorités de la 
politique pénale définies dans la circulaire 01/2015 
du Collège des procureurs généraux.  
 
La suspension de la prostitution en vitrine pe ndant 
la crise du coronavirus a eu deux effets: réduction 19.02  Minister Vincent Van Quickenborne  
(Nederlands) : De aanbeveling van de procureur des 
Konings van Brussel stemt overeen met de 
prioriteiten van het strafrechtelijk beleid die zijn 
vastgelegd in de rondzendbrief uit 2015 van het 
College van procureurs -generaal.  
 
De sluiting van de raamprostitutie tijdens de 
coronacrisis heeft geleid tot een vermindering van   06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 30 
du nombre de travailleurs du sexe sous surveillance 
et attention accrue aux travailleurs du sexe qui 
reçoivent leurs clients à domicile ou fournissent des 
services d'escorting. La police locale d'An vers 
organise des contrôles périodiques à ce sujet. 
Pendant les premiers mois du confinement, ces 
contrôles ont été suspendus, puis ont été repris 
comme auparavant.  
 
Pendant les périodes de confinement, il y a 
effectivement moins de signalements de victim es 
potentielles. En raison du confinement, les activités 
de prostitution sont devenues plus souvent 
clandestines et se sont déplacées en plus grande 
partie sur la Toile. La capacité des services de 
police en la matière dépend des contrôles dans le 
cadre de s mesures contre le covid -19. À long 
terme, il faut investir dans la capacité de la police 
de mener des enquêtes sur la Toile.  
 het aantal sekswerke rs dat onder toezicht staat, 
maar ook tot meer aandacht voor sekswerkers die 
hun klanten thuis ontvangen of escortdiensten 
verlenen. De lokale politie van Antwerpen 
organiseert periodieke controles daarop. Tijdens de 
eerst maanden van de lockdown werden de ze 
controles opgeschort, daarna werden ze zoals 
voorheen hervat.  
 
Tijdens de lockdowns zijn er inderdaad minder 
meldingen van potentiële slachtoffers. Als gevolg 
van de lockdowns zijn prostitutieactiviteiten vaker 
clandestien geworden en wordt er meer geb ruik 
gemaakt van het internet. De capaciteit van de 
politiediensten hiervoor is afhankelijk van de 
controles in het kader van corona. Op lange termijn 
moet er geïnvesteerd worden in de capaciteit voor 
politieonderzoek op het internet.  
 
La Cellule interdé partementale de coordination 
prépare un nouveau plan d'action national contre la 
traite des êtres humains. Les travaux au niveau des 
Communautés relatifs à l'exploitation de mineurs se 
poursuivent également. Enfin, nous allons réformer 
le droit pénal sexue l, en mettant l'accent sur la lutte 
contre l'exploitation sexuelle de mineurs et sur un 
durcissement des peines.  
 De Interdepartementale Coördinatiecel werkt aan 
een nieuw nationaal actieplan Mensenhandel. De 
werkzaamheden op het niveau van de 
Gemeenschapp en met betrekking tot de uitbuiting 
van minderjarigen worden ook voortgezet. Tot slot 
zullen we het seksueel strafrecht hervormen, 
waarbij de klemtoon gelegd wordt op de bestrijding 
van seksuele uitbuiting van minderjarigen en 
strengere straffen.  
 
L'incid ent est clos.  
 
20 Question de Sophie De Wit à Vincent Van 
(55011982C)  
 20 Vraag van Sophie De Wit aan Vincent Van 
 
20.01   Sophie De Wit (N-VA): Il reste beaucoup à 
faire pour déployer le volet "Justice" du Stroomplan,  
conçu en 2018 pour lutter contre le trafic de 
stupéfiants dans le port d'Anvers. Dans une 
interview au quotidien De Tijd,  le ministre a indiqué 
que des procureurs chargés du port seront à pied 
d'œuvre à partir de 2021. Or, d'après son 
prédécesseur, ces procureurs avaient pourtant déjà 
été désignés. De plus, le ministre  Geens estimait 
qu'une  révision de la Constitution était nécessaire 
pour faire de la criminalité portuaire une 
compétence du tribunal d'Anvers. Le ministre peut -il 
nous éclairer?  
 20.01   Sophie De Wit (N-VA): Er is nog veel werk 
om het Stroomplan van 2018, dat de strijd aangaat  
met drugssmokkel in de Antwerpse haven, op het 
vlak van Justitie uit te rollen. In een interview met 
De Tijd verklaarde de minister dat er vanaf 2021 
met havenprocureurs zal worden gewerkt. Volgens 
zijn voorganger waren die nochtans al aangesteld. 
Bovendi en vergde het volgens minister  Geens een 
grondwetswijziging om de havencriminaliteit onder 
de bevoegdheid van de rechtbank van Antwerpen te 
brengen. Kan de minister dit toelichten?  
 
20.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : Nous allons d éployer d'importants 
moyens financiers et humains pour la police 
judiciaire fédérale (PJF), surtout à Anvers, sur la 
base de l'évaluation du Stroomplan.  Fin 2020, 
325 places ont été déclarées vacantes dont 277 
pour du personnel opérationnel, en ce compris 20.02  Minister Vincent Van Quickenborne  
(Nederlands) : Op basis van de evaluatie van het 
Stroomplan zullen we fors extra mensen en 
middelen inzetten voor de Federale Gerechtelijke 
Politie (FGP), vooral de FGP Antwerpen. Eind vorig 
jaar werden 325  plaatsen vacant verklaard, 
waarvan 277  operationele mensen, inclusief  CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 31 
35 inspecteurs principaux spécialisés et 
48 membres du CALog. Vendredi, le nouveau 
directeur général, M.  Snoeck, prêtera serment. Le 
procureur portuaire assumera aussi, et davantage 
que dans le passé, un rôle de gestionnaire. C'était, 
en effet, l'un des pr oblèmes constatés dans le 
cadre du plan de départ.  
 35 gespecialiseerde hoofdinspecteurs en 
48 CALog -mensen. Vrijdag zal de nieuwe directeur -
generaal, de heer  Snoeck, de eed afleggen. De 
havenproc ureur zal ook, meer dan vroeger het 
geval was, de regie in handen nemen. Dat was 
immers een van de pijnpunten uit het 
oorspronkelijke Stroomplan.  
 
Dans l'attente de la modification de la Constitution, 
d'autres possibilités existent pour assurer une 
meille ure coordination entre la rive gauche – c'est-
à-dire le parquet de Termonde – et la rive droite – le 
parquet d'Anvers. Le parquet fédéral ne jouera 
aucun rôle dans ce cadre. La répartition des 
budgets complémentaires est à l'étude.  
 
Comme je l'ai déjà indi qué en réponse à une 
précédente question de Mme  Dillen, le juge du fond 
doit pouvoir prononcer une interdiction d'accès au 
port à titre de peine autonome.  
 In afwachting van de grondwetswijziging zijn er 
andere mogelijkheden om de regie tussen 
Linkeroever – dus parket Dendermonde – en 
Rechteroever – parket Antwerpen – beter te 
regelen. Het federaal parket zal hierin geen rol 
spelen. Er wordt bekeken hoe de bijkomende 
budgetten verdeeld kunnen worden.  
 
Zoals eerder geantwoord op een vraag van 
mevrouw  Dillen moet een havenverbod mogelijk 
worden als autonome straf door de bodemrechter.  
 
20.03   Sophie De Wit (N-VA): L'année dernière a 
effectivement été une année record en matière de 
la lutte contre le trafic de cocaïne dans le port 
d'Anvers, mais cela ne représ ente toujours que la 
partie émergée de l'iceberg. Je me réjouis du coup 
d'accélérateur donné à la mise en œuvre du 
Stroomplan . Les acteurs de terrain doivent voir 
leurs moyens d'action renforcés. Il est cependant 
très difficile de pourvoir les emplois vaca nts. Je 
croise les doigts avec vous.  
 20.03   Sophie De Wit (N-VA): Het voorbije jaar zijn 
er inderdaad records verbroken in de strijd tegen de 
cocaïnesmokkel in de Antwerpse haven, maar het 
blijft het topje van de ijsberg. Ik juich alleen maar 
toe dat het Stroomplan in een stroomversnelling 
komt. De mensen op het terrein verdienen meer 
slagkracht. Het is echter heel moeilijk om vacatures 
in te vullen. Ik duim alvast mee.  
 
21 Question de Sophie De Wit à Vinc ent 
sur "Les libérations anticipées dans le cadre de 
la crise du coronavirus" (55011983C)  
 21 Vraag van Sophie De Wit aan Vincent 
de coronacrisis" (55011983C)  
 
21.01   Sophie De Wit (N-VA): Je suis préoccupée 
par les libérations anticipées et les interruptions de 
peine en raison de la pandémie du covid -19. Parmi 
les personnes mises en liberté se trouvent des 
individus q ui ont un sacré pédigrée.  
 
Combien de détenus ayant bénéficié d'une 
libération anticipée ont -ils commis de nouveaux 
délits? Le ministre entend -il rendre plus difficile 
l'octroi d'une libération anticipée? Ne vaudrait -il pas 
mieux que le ministre exclue les  récidivistes?  
 21.01   Sophie De Wit (N-VA): Ik ben bezorgd over 
vrijlatingen of strafonderbrekingen wegens corona. 
Bij de mensen die op vrije voeten worden gesteld, 
zitten er die een stevig palmares hebben.  
 
Hoeveel vervroegd vrijgelaten gedetineerden 
hebben opnieuw misdrijven gepleegd? Heeft de 
minister plannen om de vervroegde vrijlatingen 
minder gemakkelijk toe te kennen? Kan de minister 
de recidivisten niet beter uitsluiten?  
 
21.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : Des 221  déten us ayant bénéficié 
d'une libération anticipée durant la première vague, 
dix ont commis de nouveaux faits. Des 135  détenus 
mis en liberté durant la deuxième vague, personne 
n'a été arrêté pour de nouveaux faits.  
 21.02  Minister Vincent Van Quickenborne  
(Nederlands) : Van de 221  gedetineerden die in de 
eerste golf vervroegd zijn vrijgelaten, zijn er 10 die 
nieuwe feiten hebben gepleegd. Van de 
135 gedetineerden die in de tweede gol f vervroegd 
zijn vrijgelaten, werd niemand wegens nieuwe feiten 
opnieuw opgesloten.    06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 32 
 
Durant la deuxième vague, la sélection s'es t opérée 
de manière plus stricte.  
  
In de tweede golf werd strenger geselecteerd.  
 
Il y a trois semaines, nous avons débattu du 
durcissement des conditions. Aucun amendement 
n'a été déposé à l'époque. Je n e peux pas encore 
une fois durcir les conditions aujourd'hui. Il ne s'agit 
que de dix dossiers.  
 Drie weken geleden hebben we over de 
verstrengde voorwaarden gedebatteerd en er is 
toen geen enkel amendement ingediend. Ik kan de 
voorwaarden nu niet meteen o pnieuw verstrengen. 
Het gaat ook maar om tien dossiers.  
 
21.03   Sophie De Wit (N-VA): Nous n'avons pas 
déposé d'amendements parce que nous nous 
opposons au principe. Nous nous inquiétons de ce 
qui s'est passé. Pour nous, dix dossiers, ce n'est 
pas anodin.  Les professionnels impliqués dans les 
poursuites et les condamnations n'apprécient guère 
que des criminels bénéficient de mesures de faveur 
en raison d'une crise sanitaire. Si d'autres incidents 
se produisent, il faudra que le ministre réexamine 
les mesur es. Notre groupe prendra lui -même une 
initiative si nécessaire.  
 21.03   Sophie De Wit (N-VA): Wij hebben geen 
amendementen ingediend omdat we tegen het 
principe zijn. We maken ons zorgen over wat er is 
gebeurd en wij vinden tien dossiers niet niks. Alle 
mensen die meewerken aan vervolging en 
veroordeling vinden het niet prettig dat een 
gezondheidscrisis gunstmaatregelen oplevert voor 
criminelen. Als er nog incidenten volgen, moet de 
minister de maatregelen herbekijken. Als het nodig 
is, zullen wij zelf een  initiatief nemen.  
 
22 Question de Sophie De  Wit à Vincent 
animaux domestiques" (55011984C)  
 22 Vraag van Sophi e De  Wit aan Vincent 
voor huisdieren" (55011984C)  
 
22.01   Sophie De Wit (N-VA): Il semble que des 
caméras conçues pour être attachées au cou des 
animaux domestiques s ont en vente sur Internet. Si 
ces animaux vont dans le jardin des voisins, leur vie 
privée est violée.  
 
La vente de telles caméras est -elle autorisée? 
Existe -t-il une législation à cet égard? La législation 
sur les drones est -elle applicable en l'espèce?  
 22.01   Sophie De Wit (N-VA): Er zouden online 
camera's verkocht worden om aan huisdieren te 
hangen. Als het dier vervolgens in de tuin van de 
buren loopt, wordt natuurlijk de privacy van de 
buren geschonden.  
 
Is de verkoop van zulke camera's toegelaten? 
Bestaat er hierover wetgeving? Is de wetgeving op 
drones hier van toepassing?  
 
22.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : Ce n'est pas parce les caméras 
peuvent être proposées à la vente qu'elles ne sont 
soumises à aucune législation. Tant  que le chat qui 
a une caméra autour du cou se trouve sur le terrain 
de son maître ou de sa maîtresse, cela est permis, 
mais dès l'instant où ce chat sort dans la rue, la 
caméra qu'il porte est soumise à la loi "caméra" qui 
est de la compétence de la minis tre de l'Intérieur.  
 
Évidemment, un chat n'est pas un aéronef, donc je 
ne pense pas que la législation sur les drones soit 
applicable. Ceci relève du ministre de la Mobilité.  
 22.02  Minister Vincent Van Quickenborne  
(Nederlands) : De verkoop van camera's i s 
toegelaten, maar dat betekent nog niet dat ze niet 
onderworpen zijn aan wetgeving. Zolang de kat 
thuis met een camera rond haar nek rondloopt, mag 
dat, maar als de kat op stap gaat, dan is de camera 
onderworpen aan de camerawet. Daarvoor is de 
minister v an Binnenlandse Zaken bevoegd.  
 
Een kat is natuurlijk geen luchtvaartuig, dus ik denk 
niet dat de wetgeving op drones van toepassing is. 
Dit is echter een bevoegdheid van de minister van 
Mobiliteit.  
 
22.03   Sophie De Wit (N-VA): Il est évident que 
l'utilisation de caméras est soumise à des règles. 
Néanmoins, je ne vais pas poser la question à la 
ministre de l'Intérieur. Imaginez qu'elle considère 22.03   Sophie De Wit (N-VA): Uiteraard zijn er aan 
het gebruik van camera's ook regels verbonden. Ik 
zal de vraag echter niet stellen aan de minister van 
Binnenlandse Zaken. Stel u voor dat ze het maar  CRABV 55 COM 324  06/01/2021   
 
 33 
ma question comme du verbiage juridique.  
 juridisch geneuzel zou vinden.  
 
23 Question de Sophie Rohonyi à Vincen t 
SPF Justice" (55011996C)  
 23 Vraag van Sophie Rohonyi aan Vincent 
van de FOD Justitie" (55011996C)  
 
23.01  Sophie Rohonyi (DéFI): Jusqu’il y a peu, les 
SPF publiaient un annuaire complet de leur 
personnel reprenant les données administratives de 
l’agent, et donc leur place dans la hiérarchie et leurs 
droits à la carrière.  Plusieurs SPF ont arrêté 
d'initiative. Le SPF Justice ne réaliserait plus cet 
annuaire en raison de son inopportunité et malgré 
l'instruction donnée le 19  juin 2020 par le ministre 
de la Fonction Publique aux présidents des Comités 
de direction des SPF de  le faire.  
 
Demanderez -vous à votre administration qu’elle se 
conforme à cette obligation légale et à l’instruction 
du ministre de la Fonction publique? Si non, 
pourquoi?  
 23.01   Sophie Rohonyi (DéFI): Tot voor kort 
publiceerden de FOD's een volledig 
personeelsjaarboek met de administratieve 
gegevens van de ambtenaren, meer bepaald hun 
plaats in de hiërarchie en hun 
loopbaanperspectieven. Meerdere FOD's hebben 
op eigen initiatief die publicatie stopgezet. De FOD 
Justitie zou dit jaarboek niet meer samenst ellen 
omdat dat niet opportuun zou zijn en ondanks het 
feit dat de minister van Ambtenarenzaken de 
voorzitters van de directiecomités van de FOD's op 
19 juni 2020 de instructie daartoe gegeven heeft.  
 
Zult u uw administratie gelasten die verplichting en 
de instructie van de minister van Ambtenarenzaken 
in acht te nemen? Zo niet, waarom niet?  
 
23.02   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
français) : Le SPF Justice ne réalise plus cet 
annuaire depuis quelques années car il ne répond 
plus à la demande. La pr ogression dans la carrière 
n'est plus liée à l'ancienneté ni à des quotas mais 
au cycle d'évaluations et à l'ouverture de postes via 
la promotion au niveau ou à la classe supérieure. 
Pour respecter l'obligation légale, il a été demandé 
à PersoPoint d'établ ir un rapport reprenant les 
données de l'annuaire. Il est en cours de traitement. 
Le SPF Justice présentera son annuaire cette 
année.  
 23.02  Minister Vincent Van Quickenborne 
(Frans) : De FOD Justitie stelt dat 
personeelsjaarboek al enkele jaren niet meer o p 
omdat het niet meer aan de vraag beantwoordt. De 
loopbaanontwikkeling is niet meer afhankelijk van 
de anciënniteit van het personeelslid of van quota, 
maar van de beoordelingscyclus en van de 
openstelling van functies via bevorderingen naar 
een hoger niv eau of een hogere klasse. Teneinde 
de wettelijke verplichting na te komen werd 
PersoPoint verzocht een verslag op te stellen en 
daarin de gegevens van het jaarboek op te nemen. 
Die procedure is bezig. De FOD Justitie zal zijn 
jaarboek dit jaar voorstellen.  
 
23.03   Sophie Rohonyi (DéFI): Il y a donc une 
obligation d'établir certaines données.  
 23.03   Sophie Rohonyi (DéFI): Er is dus een 
verplichting om bepaalde gegevens te verzamelen.  
 
Mais endéans quel terme? Il est important que les 
agents de l'État di sposent d'un annuaire leur 
permettant de connaître leurs droits, même si les 
carrières dépendent aujourd'hui davantage de leur 
évaluation. Cela augmenterait aussi la transparence 
et, partant, la confiance dans l'administration.  
 Maar binnen welke termijn?  De leden van het 
rijkspersoneel moeten een jaarboek hebben waarin 
hun rechten staan, ook al hangt hun loopbaan 
tegenwoordig meer van hun beoordeling af. 
Bovendien zou dat de transparantie, en bijgevolg 
het vertrouwen in de administratie, ten goede 
komen.  
 
24 Question de Koen Metsu à Vincent 
sur "Les mesures prises à la suite du meurtre de 24 Vraag van Koen Metsu aan Vincent 
over "De maatregelen n.a.v. de moord op Samuel   06/01/2021  CRABV  55 COM 324  
 
 34 
Samuel Paty" (55012025C)  
 Paty" (55012025C)  
 
24.01   Koen Metsu (N-VA): Après le meurtre brutal 
de l'enseignant Samuel Paty, la France a interdit 
une cinquantaine d'organisations.  
 
Une concertation a -t-elle eu lieu à ce sujet avec 
notre pays? Quels liens ces organisations 
entretiennent -elles avec la Belgique? Le 
gouvernement mènera -t-il une opération similaire 
contre l'islamisme et les Frères musulmans?  
 24.01   Koen Metsu (N-VA): Na de drieste moord 
op d e leraar Samuel Paty verbood Frankrijk een 
vijftigtal organisaties.  
 
Was er hierover overleg met ons land? Welke 
linken hebben deze organisaties met België? Zal de 
regering een soortgelijke operatie uitvoeren tegen 
islamisme en het Moslimbroederschap?  
 
24.02  Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : Il va de soi que nos services 
coopèrent étroitement avec les services de 
renseignement et de sécurité français. Après 
l'attentat, je me suis également concerté avec 
l'ambassadrice de France et avec mon homologue 
français.  
 
La presse a évoqué 50 organisations, mais la 
Sûreté de l'État belge n'a, au final, connaissance 
que de 5  organisations démantelées ou fermées: le 
Collectif Cheikh Yassine, BarakaCity, les Loups 
gris, le Collectif contre l'islamopho bie en France 
(CCIF) et la grande mosquée de Pantin. Aucune 
menace concrète n'émane par exemple des Loups 
gris en Belgique. Nous ne disposons pas par 
ailleurs d'une tradition constitutionnelle ou d'une 
législation pour mettre des groupes hors -la-loi car 
cela implique une limitation trop extrême du droit 
constitutionnel à la liberté d'association et de 
rassemblement. Les services de sécurité 
interviennent bien entendu à l'encontre de membres 
qui commettent des infractions.  
 24.02  Minister Vincent Van Quicke nborne  
(Nederlands) : Uiteraard werken onze diensten nauw 
samen met de Franse inlichtingen - en 
veiligheidsdiensten. Na de aanslag had ik ook 
overleg met de Franse ambassadrice en mijn 
Franse collega van Justitie.  
 
In de pers werd er gesproken over 50 organ isaties, 
maar uiteindelijk heeft onze Staatsveiligheid slechts 
weet van 5 organisaties die werden ontbonden of 
gesloten: het Collectif Cheikh Yassine, BarakaCity, 
de Grijze Wolven, het Collectif contre l'islamophobie 
en France (CCIF) en de Grote Moskee van  Pantin. 
Van bijvoorbeeld de Grijze Wolven in België gaat er 
geen concrete dreiging uit. We hebben ook geen 
grondwettelijke traditie of wetgeving om 
groeperingen buiten de wet te stellen omdat dit een 
te verregaande inperking van het grondwettelijk 
recht o p vrijheid van vereniging en vergadering 
inhoudt. Uiteraard treden de veiligheidsdiensten wel 
op tegen leden die misdrijven begaan.  
 
24.03   Koen Metsu (N-VA): En Belgique, il faut 
qu'un accident se produise pour qu'on se décide à 
faire bouger les choses.  Le CCIF est 
indissociablement lié au CCIB. La liberté 
d'expression me tient particulièrement à cœur, mais 
s'il pleut en France, il bruine à Bruxelles. Nous 
approfondirons encore cet aspect un peu plus tard.  
 24.03   Koen Metsu (N-VA): Het is typisch Belgis ch 
om te denken dat er eerst iets moet gebeuren 
alvorens we ingrijpen. Het CCIF is onlosmakelijk 
verbonden met het CCIB. Ik draag de vrijheid van 
meningsuiting heel hoog in het vaandel, maar als 
het regent in Frankrijk, druppelt het in Brussel. We 
zullen h ier nog dieper op ingaan.  
 
La présidente : Les questions jointes 
nos 55012029C de M.  Boukili et 55012034C de 
Mme  De Wit sont transformées en questions 
écrites.  
 De voorzitster : De samengevoegde vragen 
nrs. 55012029C van de heer  Boukili en 55012034C 
van mevrouw  De Wit worden omgezet in 
 
17 h 02. 
om 17.02  uur. 
 
 CRABV  55 PLEN  102 
SÉANCE PLÉNIÈRE  PLENUMVERGADERING  
Jeudi  Donderdag  
06-05-2021  06-05-2021  
Soir Avond  
  
Abréviations dans l a numérotation des publications :  Afkortingen bij de nummering van de publicaties  : 
base et du n° consécutif  DOC 55 0000/000  Parlementair  stuk van de 55e zittingsperiode + basi snummer en 
rechts het vertaalde bekn opt verslag van de toespraken (met 
MOT  Motions déposées en conclusion d’interpellations (papier beige)  MOT  Moties tot besluit van interpellaties (op beigekl eurig papier)  
 
e-mail : publicaties@dekamer.be   CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 i 
 
Communication en application de l'article  67, n°  5, 
du Règlement  1 Mededeling met toepassing van artikel  67, nr.  5, 
van het Reglement  1 
    
PROJETS DE LOI ET PRO POSITIONS 
(CONTINUATION ) 2 WETSONTWERPEN EN VOORST ELLEN 
(VOORTZETTING ) 2 
    
Proposition de résolution visant à renforcer la 
transparence et la responsabilité des plateformes 
et médias sociaux quant aux contenus et aux 
informations en ligne (1947/1 -3) 2 Voorstel van resolutie over de nood aan meer 
transparantie en verantwoordelijkheidszin van de 
sociale media en platformen met betrekking tot 
online -inhoud en -informatie (1947/1 -3) 2 
    
Discussion  2 Bespreking  2 
Orateurs: Christophe Lacroix , rapporteur , 
Peter De Roover , président du groupe N -VA, 
Gilles Vanden Burre , président du groupe 
Ecolo -Groen , Wouter De Vriendt, Kris 
Verd uyckt, Robby De Caluwé, Erik Gilissen, 
Steven Matheï, Steven De Vuyst, Peter 
Buysrogge, Steven Creyelman, Sophie 
Rohonyi, Mathieu Michel , secrétaire d'État à 
la Digitalisation, chargé de la Simplification 
administrative, de la Protection de la vie privée 
et de la Régie des Bâtiments, adjoint au 
premier ministre   Sprekers: Christophe Lacroix , rapporteur , 
Peter De Roover , voorzitter van de N -VA-
fractie , Gilles Vanden Burre , voorzitter van 
de Ecolo -Groen -fractie , Wouter De Vriendt, 
Kris Verduyckt, Robby De Cal uwé, Erik 
Gilissen, Steven Matheï, Steven De Vuyst, 
Peter Buysrogge, Steven Creyelman, 
Sophie Rohonyi, Mathieu Michel , 
staatssecretaris voor Digitalisering, belast met 
Administratieve Vereenvoudiging, Privacy en 
de Regie der Gebouwen, toegevoegd aan de 
eerste minister   
    
Proposition de résolution relative à la protection 
des civils contre l'utilisation des armes ex plosives 
à large rayon d'impact en zones peuplées 
(1222/1 -6) 22 Voorstel van resolutie voor de bescherming van 
burgers tegen het gebruik van explosieve wapens 
met een groot bereik in bevolkte gebieden 
(1222/1 -6) 22 
    
Discussion  22 Bespreking  22 
Orateur s: Kris Verduyckt , rapporteur , Peter 
Buysrogge, Samuel Cogolati, Theo 
Francken, Steven De Vuyst, Steven 
Creyelman, Maggie De Block , présidente du 
groupe Open Vld , Barbara Pas , présidente du 
groupe VB , Sophie Rohonyi, André Flahaut   Sprekers: Kris Verduyckt , rapporteur , Peter 
Creyelman, Maggie De Block , voorzitster van 
de Open Vld -fractie , Barbara Pas , voorzitster 
van de VB -fractie , Sophie Rohonyi, André 
Flahaut   
    
Proposition de résolution visant à renforcer le 
partenariat entre la Coopération au 
développement et la Défense dans le cadre d'une 
approche globale (985/1 -4) 37 Voorstel van re solutie over de versterking van het 
partnerschap tussen Ontwikkelingssamenwerking 
en Defensie, in het raam van een alomvattende 
benadering (985/1 -4) 37 
    
Discussion  37 Bespreking  37 
Orateurs: Peter Buysrogge, Anni ck 
Ponthier, Steven De Vuyst, Kris Verduyckt, 
André Flahaut   Sprekers: Peter Buysrogge, Annick 
André Flahaut   
    
Projet de loi visant à optimaliser les dispositions 
relatives au travail maritime (1769/1 -7) 41 Wetsontwerp tot optimalisatie van de maritieme 
arbeidsbepalingen (1769/1 -7) 41 
    
Discussion générale  41 Algemene bespreking  41 
Orateurs: Pieter De Spiegeleer, Vincent Van 
ministre de la Justice et de la Mer du Nord   Sprekers: Pieter De Spiegeleer, Vincent Van 
minister van Justitie en Noord zee  
      06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 ii 
Discussion des articles  42 Bespreking van de ar tikelen  42 
    
Projet de loi portant confirmation de l'arrêté royal 
du 28  janvier  2021 relatif à la contribution aux 
frais de fonctionnement, de pe rsonnel et 
d'installation de la Commission des jeux de 
hasard due par les titulaires de licence de classe 
A, A+, B, B+, C, E, F1, F1+, F2, G1 et G2 pour 
l'année civile 2021 (1876/1 -3) 42 Wetsontwerp tot bekrachtiging van het koninklijk 
besluit van 28  januari 2021 betreffende de 
bijdrage in de werkings -, personeels - en 
oprichtingskosten van de Kansspelcommissie 
verschuldigd door de houders van de 
vergunningen klasse A, A+, B, B+, C, E, F1, F1+, 
F2, G1 en G2 voor het burgerlijk jaar 2021 
(1876/1 -3) 42 
    
Discussion générale  42 Algemene bespreking  42 
    
Discussion des articles  42 Bespreking van de artikelen  42 
    
Projet de loi portant confirmation de trois arrêtés 
royaux en matière de jeux de hasard (1877/1 -3) 43 Wetsontwerp tot bekrachtiging van drie koninklijke 
besluiten inzake kansspelen (1877/1 -3) 43 
    
Discussion générale  43 Algemene bespreking  43 
    
Discussion des ar ticles  43 Bespreking van de artikelen  43 
    
Projet de loi portant des dispositions urgentes 
modifiant le Code judiciaire et réglant l'indemnité 
accordée au personnel judiciaire pour le 
télétravail effectué lors de la crise sanitaire liée au 
coronavirus COVID -19 (1922/1 -3) 43 Wetsontwerp houdende dringe nde bepalingen tot 
wijziging van het Gerechtelijk Wetboek en tot 
regeling van de telewerkvergoeding van het 
gerechtspersoneel in het kader van de 
gezondheidscrisis ten gevolge van het 
coronavirus COVID -19 (1922/1 -3) 43 
    
Discussion générale  43 Algemene bespreki ng 43 
Orateurs: Cécile Thibaut , rapporteur , Nadia 
Moscufo   Sprekers: Cécile Thibaut , rapporteur , Nadia 
Moscufo   
    
Discussion des articles  44 Bespreking van de artikelen  44 
    
Cour des comptes – Décès  44 Rekenhof – Overlijden  44 
    
Unia/Myria – Désignation d’un membre suppléant 
féminin néerlandophone – Candidatures 
introduites  44 Unia/Myria – Aanduiding van een 
Nederlandstalige vrouwelijke plaatsvervanger – 
Ingedie nde kandidaturen  44 
    
Prise en considération de propositions  44 Inoverwegingneming van voorstellen  44 
    
Demande d'urgence  45 Urgentieverzoek  45 
Orateurs: Nadia Moscufo   Sprekers: Nadia Moscufo   
    
VOTES NOMINATIFS  45 NAAMSTEMMINGEN  45 
    
Motions dép osées en conclusion de l'interpellation 
de Mme  Ellen Samyn sur "Les assassinats de 
Kurdes en Europe à l'instigation du régime 
turc" (n° 113) 45 Moties ingediend tot besluit van de interpellatie 
van mevrouw  Ellen Samyn over "Moorden op 
Koerden in Europa op  aanstichten van het Turkse 
regime"  (nr. 113) 45 
Orateurs: Ellen Samyn   Sprekers: Ellen Samyn   
    
Motions déposées en conclusion de l'interpellation 
de Mme  Katleen Bury sur "L'interprétation de la 
législation fédérale sur les armes par les 
gouverneurs de province"  (n° 117) 46 Moties ingediend tot besluit van de interpellatie 
van mevrouw  Katleen Bury over "De interpretatie 
van de federale wapenwetgeving door de 
provinciegouverneurs"  (nr. 117) 46 
Orateurs: Katleen Bury   Sprekers: Katleen Bury   
     CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 iii 
Projet de loi modifiant la loi du 22  décembre 2020 
relatif aux dispositifs médicaux (1948/1)  47 Wetsontwerp tot wijzigin g van de wet van 
22 december 2020 betreffende de medische 
hulpmiddelen (1948/1)  47 
    
Amendements et articles réservés de la  
proposition de loi visant à modifier la loi du 
9 décembre 2019 portant création d'un Fonds 
blouses blanches, afin d'en affecter les moyens à 
partir de l'année 2020 (1911/8)  47 Aangehouden amendementen en artikelen van 
het wetsvoorstel tot wijziging van d e wet van 
9 december 2019 tot oprichting van een 
Zorgpersoneelfonds, teneinde de middelen ervan 
toe te wijzen met ingang van 2020 (1911/8)  47 
    
Ensemble de la proposition de loi visant à 
modifier la loi du 9  décembre 2019 portant 
création d'un Fonds blouses blanches, afin d'en 
affecter les moyens à partir de l'année 2020 
(1911/7)  48 Geheel van het wetsvoorstel tot wijziging van de 
wet van 9  december 2019 tot oprichting van een 
Zorgpersoneelfonds, teneinde de  middelen ervan 
toe te wijzen met ingang van 2020 (1911/7)  48 
    
Amendements et articles réservés de la 
proposition de résolution relative à la 
reconnaissance et à un suivi et un soutien de 
qualité des patients souffrant de symptômes du 
COVID -19 de longue durée (1861/6)  48 Aangehouden amendementen en artikelen van 
het voorstel van resolutie b etreffende de 
erkenning en de goede opvolging en 
ondersteuning van patiënten die geconfronteerd 
worden met langetermijneffecten van COVID -19 
(1861/6)  48 
    
Ensemble de la proposition de résolution relative 
à la reconnaissance et à un suivi et un soutien de 
COVID -19 de longue durée (1861/5)  51 Geheel van het voorstel van resolutie betreffende 
de erkenning en de goede opvolging en 
(1861/5)  51 
    
Amendements réservés sur la proposition de 
résolution visant à renforcer la transparence et la 
responsabilité d es plateformes et médias sociaux 
quant aux contenus et aux informations en ligne 
(1947/1 -3) 52 Aangehouden amendementen op het voorstel van 
resolutie over de nood aan meer transparantie en 
verantwoordelijkheidszin van de sociale media en 
platformen met be trekking tot online -inhoud en -
informatie (1947/1 -3) 52 
    
Ensemble de la proposition de résolution visant à 
renforcer la transparence et la responsabilité des 
plateformes et médias sociaux quant aux 
contenus et aux informations  en ligne (1947/2)  53 Geheel van het voorstel van resolutie over de 
nood aan meer transparantie en 
platformen met betrekking tot online -inhoud en -
informatie (1947/2)  53 
    
Amendement réservé sur la proposition de 
résolution relative à la protection des civils contre 
l'utilisation des armes explosives à larg e rayon 
d'impact en zones peuplées (1222/1 -6) 53 Aangehouden amendement op het voorstel van 
resolutie voor de bescherming van burgers tegen 
het gebruik van explosieve wapens met een groot 
bereik in bevolkte gebieden (1222/1 -6) 53 
    
à la protection des civils contre l'utilisation des 
armes explosives à large rayon d'impact en zones 
peuplées (1222/5)  53 Geheel van het voorstel van resolutie voor de 
bescherming van burgers tegen het gebruik van 
explosieve wapens met een groot bereik in 
bevolkte gebieden ( 1222/5)  53 
    
dével oppement et la Défense dans le cadre d'une 
approche globale (985/4)  54 Voorstel van resolutie over de versterking van het 
benadering (985/4)  54 
    
Amendements et articles réservés du projet de loi 
visant à optimaliser les dispositions relatives au 
travail maritime (17 69/8)  54 Aangehouden amendementen en artikelen van 
het wetsontwerp tot optimalisatie van de 
maritieme arbeidsbepalingen (1769/8)  54 
    
Ensemble du projet de loi visant à optimaliser les 
dispositions relatives au travail maritime (1769/7)  54 Geheel van het wetsontwerp tot optimalisatie van 
de maritieme arbeidsbep alingen (1769/7)  54   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 iv 
    
du 28  janvier 2021 relatif à la contribution aux 
frais de fonctionnement, de personnel et 
l'année civile 2021 (1876/3)  55 Wetsontwerp tot bekrachtiging van het koninkli jk 
F2, G1 en G2 voor het burgerlijk jaar 202 1 
(1876/3)  55 
    
royaux en matière de jeux de hasard (1877/3)  55 Wetsontwerp tot bekrachtiging van drie koninklijke 
besluiten inzake kansspelen (1877/3)  55 
    
coronavirus COVID -19 (1922/3)  55 Wetsontwerp houdende dringende bepalingen tot 
wijziging van het Gerechteli jk Wetboek en tot 
coronavirus COVID -19 (1922/3)  55 
    
Adoption de l’ordre du jour  56 Goedkeuring van de agenda  56  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 1 
 
SEANCE PLENIERE  PLENUMVERGADERING  
 
du 
 
JEUDI 06 MAI 2021  
 
Soir 
 
______  
  
van 
 
DONDERDAG 06 MEI 2021  
 
Avond  
 
______  
 
La séance est ouverte à 20  h 30 par Mme  Eliane 
Tillieux, présidente.  
 De vergadering wordt geopend om 20.30  uur en 
voorgezeten door mevrouw  Eliane Tillieux.  
 
Ministre du gouvernement fédéral présent lors de 
l'ouverture de la séance: M.  Mathieu Michel.  
 Aanwezig bij de opening van de vergadering is de 
minister van de federal e regering:  de heer  Mathieu 
Michel.  
 
01 Communication en application de l'article  67, 
n° 5, du Règlement  
 01 Mededeling met toepassing van artikel  67, 
nr. 5, van het Reglement  
 
La présidente : Par lettre du 25  mars 2021, j'ai été 
informée par la président e de la commission 
spéciale chargée du Suivi des missions à l'étranger 
de la lettre du 23  mars 2021 dans laquelle la 
ministre de la Défense signale que M.  Theo 
Francken, membre de la commission, a diffusé au 
moyen d'un tweet des éléments confidentiels 
comm uniqués au cours de la réunion de la 
commission spéciale du 17  mars 2021.  
 De voorzitster : Bij brief van 25  maart 2021 werd ik 
door de voorzitster van de bijzondere commissie 
belast met de Opvolging van de Buitenlandse 
zendingen in kennis gesteld van een b rief van 
23 maart 2021 waarin de minister van Defensie stelt 
dat de heer  Theo Francken, lid van de commissie, 
vertrouwelijke elementen die in de bijzondere 
commissie van 17  maart 2021 werden meegedeeld, 
via een tweet heeft verspreid.  
 
Par lettre du 26  mars 2021, j'ai demandé l'avis de la 
commission spéciale sur la violation éventuelle de 
l'obligation de secret qui s'y serait produite.  
 Bij brief van 26  maart 2021 heb ik over deze 
mogelijke schending van de geheimhoudingsplicht 
het advies gevraagd van de bi jzondere commissie 
waarin ze zou hebben plaatsgevonden.  
 
La commission spéciale a, après avoir entendu 
M. Francken, émis le 28  avril 2021 l'avis suivant: 
"La majorité des membres de la commission estime 
que l'obligation de secret a été violée."  
 De bijzo ndere commissie heeft, na de 
heer Francken te hebben gehoord, op 28  april 2021 
het volgende advies uitgebracht: "Het merendeel 
van de leden van de commissie is van oordeel dat 
de geheimhoudingsplicht werd geschonden."  
 
Après avoir entendu M.  Francken le 5  mai 2021, j'ai 
constaté, en application de l'article  67, n°  3, du 
Règlement que l'obligation de secret avait été violée 
dans un organe de la Chambre dans lequel 
l'obligation de secret est, en vertu de la décision de 
la séance plénière du 18  juillet 2019, applicable aux 
informations obtenues dans le cadre des réunions à 
huis clos.  
 Na de heer  Francken te hebben gehoord op 5  mei 
2021, heb ik, met toepassing van artikel  67, nr.  3, 
van het Reglement, vastgesteld dat de 
geheimhoudingsplicht werd geschonden in e en 
orgaan van de Kamer waarin krachtens de 
beslissing van de plenaire vergadering van 18  juli 
2019 een geheimhoudingsplicht geldt met 
betrekking tot de informatie verkregen naar 
aanleiding van de niet -openbare vergaderingen.  
 
En application de l'article  67, n°  2, du Règlement et Met toepassing van artikel  67, nr.  2, van het   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 2 
dans le respect du principe de proportionnalité, j'ai 
décidé:  
- que M.  Francken perd, jusqu'à la fin de la session 
ordinaire 2020 -2021, le droit d’être membre et 
d’assister aux réunions de tout organe de la 
Chambre auquel l’obligat ion de secret est 
applicable;  
- que le membre ne peut pendant cette période pas 
être remplacé au sein de la commission spéciale 
chargée du Suivi des missions à l'étranger;  
 
- que le membre se voit appliquer une retenue de 
20 % sur son indemnité parlementai re pendant une 
période de trois mois.  
 Reglement en met inachtneming van het 
evenredigheidsbeginsel heb ik besloten dat:  
- de heer  Francken tot het einde van de gewone 
zitting 2020 -2021 het recht verliest om l id te zijn van 
en de vergaderingen bij te wonen van ieder orgaan 
van de Kamer waarop de geheimhoudingsplicht van 
toepassing is;  
- het lid gedurende diezelfde periode niet mag 
worden vervangen in de bijzondere commissie 
belast met de Opvolging van de Buiten landse 
zendingen;  
- gedurende drie maanden 20  % wordt ingehouden 
van zijn parlementaire vergoeding.  
 
Bien que le Règlement ne le permette pas en 
théorie, j'ai tenu compte du principe de 
proportionnalité pour prendre ma décision, 
conformément à la jurispr udence de la CEDH et de 
notre Cour constitutionnelle. Toutefois, il est clair 
que les règles énoncées dans le Règlement sont 
trop strictes et je déposerai donc une proposition 
visant à inscrire le principe de proportionnalité dans 
l'article  67 du Règlement  de la Chambre.  
 Hoewel het Kamerreglement daar theoretisch niet 
de ruimte toe biedt, heb ik bij het nemen van mijn 
beslissing – conform de rechtspraak van het EHRM 
en van ons Grondwettelijk Hof – rekening gehouden 
met het evenredigheidsbeginsel. Het is ec hter 
duidelijk dat de in het Reglement vervatte regeling 
te streng is en ik zal bijgevolg een voorstel indienen 
om het evenredigheidsbeginsel in te schrijven in 
artikel  67 van het Reglement van de Kamer.  
 
Projets de loi et propositions 
(continuation)  
 Wetsontwerpen en voorstellen 
(voortzetting)  
 
02 Proposition de résolution visant à renforcer la 
informations en ligne (1947/1 -3) 
 02 Voorstel van resolutie over de nood aan meer 
online -inhoud en -informatie (1947/1 -3) 
 
Cette proposition a été adoptée par le comité d’avis 
des questions scientifiques et technologiques en 
application de l'art.  76 du Règlement.  
 Dit voorstel is aangenomen door het adviescomité 
voor wetenschappelijke en technologische 
vraagstukken met toepassing van art.  76 van het 
Reglement.  
 
Discussion  
 Bespreking  
 
Le texte adopté par la commission sert de  base à la 
discussion. (Rgt 85, 4) (1947/2)  
 De door de commissie aangenomen tekst geldt als 
basis voor de bespreking (Rgt  85, 4) (1947/2)  
 
02.01   Christophe Lacroix , rapporteur: Je renvoie 
au rapport écrit.  
 02.01   Christophe Lacroix , rapporteur: Ik verw ijs 
naar het schriftelijk verslag.  
 
02.02   Peter De Roover (N-VA): Je souhaite dédier 
mon argumentaire à M.  Bart Van Reeth, héraut de 
la liberté d'expression, qui a aujourd'hui perdu la 
lutte contre la covid -19. 
 
Dans notre hémicycle, les résolutions sont  
généralement discutées jusque dans les moindres 
détails, sans pour autant avoir une grande portée. 
L'intitulé de la proposition de résolution à l'examen 
suscite d'importantes attentes: l'intelligence 
artificielle, les algorithmes et l'impact des réseaux 02.02   Peter De Roover (N-VA): Ik wil mijn betoog 
opdragen aan de heer  Bart Van Reeth, een heraut 
van de vrije meningsuiting, die vandaag  de strijd 
tegen COVID -19 verloren heeft.  
 
Doorgaans worden resoluties hier breedvoerig 
besproken, maar breken ze niet veel potten. De titel 
van deze resolutie schept grote verwachtingen: 
artificiële intelligentie en algoritmes en de impact op 
de sociale m edia in het democratisch proces. Deze 
resolutie lijkt te gaan over sociale media en is dan  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 3 
sociaux sur le processus démocratique. Il apparaît 
que la proposition de résolution porte sur les 
réseaux sociaux et elle se révèle, dès lors, 
particulièrement pertinente. En effet, les médias 
sociaux permettent d'exercer une influence sur un 
grand nombre d e personnes. C'est néanmoins 
aussi de la démocratie et de la liberté d'expression 
qu'il est question en l'occurrence.  
 ook bijzonder relevant. Via de sociale media wordt 
er immers invloed uitgeoefend op veel mensen. Het 
gaat echter ook over democratie en vrije 
meningsuiting.  
 
Le ter me "infox" est utilisé dès l'introduction, ce qui 
m'inspire d'emblée de la méfiance. La liberté 
d'expression est un droit absolu. Il est toujours 
facile de prôner la liberté d'expression lorsqu'il s'agit 
d'opinions que l'on peut approuver. L'essence de la 
liberté d'expression réside cependant dans le droit 
de blesser, de choquer et de troubler. Je lis dans le 
rapport que, selon un membre, la liberté 
d'expression doit s'arrêter là où elle commence à 
nuire à l'autre. S'il s'agit d'une conception 
séduisante, e lle devient toutefois dangereuse 
lorsque le principe du préjudice est étendu au fait 
de se sentir offensé.  
 Reeds in de inleiding valt het woord 'fakenieuws', 
wat onmiddellijk mijn achterdocht wekt. De vrije 
meningsuiting is een absoluut recht. Het is alti jd 
gemakkelijk om de vrije meningsuiting te bejubelen 
als het gaat over meningen waar men zich achter 
kan scharen. De kern van de vrije meningsuiting is 
echter het recht om te kwetsen, om te choqueren 
en om te verontrusten. In het verslag lees ik dat een 
lid opmerkt dat de vrijheid van meningsuiting moet 
ophouden waar zij de ander begint te schaden. Dat 
klinkt mooi, maar het wordt wel gevaarlijk wanneer 
het schadebeginsel wordt uitgebreid naar het zich 
beledigd voelen.  
 
Lorsque j'ai demandé en 2016 – à la suite des 
attentats terroristes – dans quelle mesure nous 
pouvions et nous devions intervenir contre la 
glorification du terrorisme, il m'a été reproché de 
restreindre la liberté d'expression. J'étais alors 
d'avis qu'un travail législatif supplémentaire n 'était 
pas nécessaire, car nous mettrions ainsi en danger 
la liberté d'expression, même si j'estimais que la 
glorification du terrorisme était répréhensible. Il 
vaudrait donc mieux s'atteler à faire respecter la 
législation.  
 Toen ik in 2016 – in de naslee p van de 
terroristische aanslagen – de vraag stelde in welke 
mate wij kunnen en moeten optreden tegen het 
verheerlijken van terrorisme, kreeg ik het verwijt dat 
ik de vrije meningsuiting aan het inperken was. Ik 
was toen van mening dat bijkomend wetgevend 
werk niet nodig was, omdat we daarmee de vrije 
meningsuiting in gevaar zouden brengen, ook al 
vond ik het verheerlijken van terrorisme een 
laakbaar fenomeen. Er kan dus beter gewerkt 
worden aan de naleving van de wetgeving.  
 
Gardons -nous, nonobstant d'ind éniables bonnes 
intentions, de prendre des dispositions qui se 
traduiraient par une limitation de ce droit sacré. La 
liberté d'expression est, en effet, menacée. 
L'expression "fake news"  apparaît à 214  reprises 
dans le texte de la proposition de résolution  et dans 
le rapport, soit environ 100  fois dans chacune de 
nos langues nationales. Personne ne défend les 
infox, mais aucune définition de ce concept n'est 
proposée. Le terme n'est pas défini davantage dans 
l'accord de gouvernement, lequel évoque des 
"mesu res à prendre dans la lutte contre la 
désinformation et la propagation des infox ( fake 
news ), qui constituent une réelle menace pour la 
démocratie". Cela me rend particulièrement 
suspicieux. J'ignore quelle est la source 
d'inspiration d'une telle affirmati on. Peut -être faut -il 
la chercher du côté de Robespierre, lorsqu'une loi 
avait stipulé que toute personne ayant diffusé de 
fausses nouvelles pour diviser ou troubler le peuple 
serait considérée comme un ennemi du peuple et 
pouvait s'attendre à être guillot iné? 
 We moeten opletten om, ondanks de ongetwijfeld 
goede intenties, dingen te doen die neerkomen op 
de beperking van dat heilig goed. De vrije 
meningsuiting is immers in gevaar. In de tekst van 
de resolutie en het verslag komt de uitdrukking 
'fakenieuws'  214 keer voor, dus ruim 100  keer per 
landstaal. Iedereen is tegen nepnieuws, maar de 
definitie daarvan is niet terug te vinden. De term 
werd ook al niet gedefinieerd in het regeerakkoord, 
dat sprak over "maatregelen ter bestrijding van 
desinformatie en va n de verspreiding van 
fakenieuws die een echte bedreiging vormen voor 
de democratie." Dat maakt me uiterst achterdochtig. 
Ik weet niet waar de inspiratie hiervoor werd 
gehaald. Misschien was het wel bij Robespierre, 
toen een wet bepaalde dat wie vals nieuw s 
verspreidde om het volk te verdelen of te verstoren, 
werd gezien als een vijand van het volk die zich aan 
de guillotine kon verwachten.  
   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 4 
Je partage l'opinion de M.  De Caluwé, qui a qualifié 
les infox de terme fourre -tout sous lequel on peut 
inclure tout es sortes de choses, qui, au demeurant, 
ne sont pas nécessairement punissables. Dans ce 
Parlement, la réalité est souvent appréhendée avec 
une certaine créativité, ne serait -ce que pour faire 
valoir un argument politique. Ainsi, Napoléon était 
un spécialis te de l'infox car après chaque bataille, il 
chargeait ses journaux parisiens de relater ses 
victoires parfois inexistantes. Galilée a pour sa part 
été condamné par l'ensemble de la société pour 
avoir diffusé des infox, alors que le contraire était 
vrai. No us ne pouvons dès lors pas donner 
l'impression que l'une ou l'autre instance, et encore 
moins l'autorité publique, serait en mesure d'établir 
cette distinction.  
 Ik ben het eens met de heer  De Caluwé die 
fakenieuws een containerbegrip noemde waarin 
alles k an worden ondergebracht dat bovendien niet 
strafbaar is. In dit Huis wordt vaak creatief 
omgesprongen met de waarheid, al was het maar 
om een politiek punt te maken. Zo was Napoleon 
een specialist in fakenieuws, want na elke veldslag 
liet hij in zijn Parij se kranten verslag doen van soms 
onbestaande zeges. Galileo Galileï werd dan weer 
door de hele goegemeente veroordeeld omdat hij 
fakenieuws verspreidde, terwijl net het omgekeerde 
waar was. We kunnen dan ook niet de indruk 
wekken dat een of andere instanti e dat onderscheid 
wél kan maken, laat staan de overheid.  
 
Il y a par ailleurs les messages haineux. La haine 
est une notion très subjective et vague qui doit, en 
pratique, être appréciée par une juridiction de 
jugement. L'article  19 de la Déclaration univ erselle 
des droits de l'homme ne parle pas de la haine. En 
1966, nous avons reçu le pacte international relatif 
aux droits civils et politiques. Le terme "appel à la 
haine" y est mentionné pour la première fois comme 
étant un phénomène à réprimer par voie de 
conventions et de législation. Les pays 
communistes avaient principalement plaidé en ce 
sens, alors que l'Occident s'y était opposé au nom 
de la liberté d'expression.  
 
Pourtant, le droit d'offenser ne doit pas être 
confondu avec le droit de ne pas être offensé. 
M. Marc Van Ranst, par exemple, a parfaitement 
raison d'entreprendre des démarches juridiques à 
l'encontre des nombreux messages haineux, voire 
des incitations à la violence, dont il est 
régulièrement victime. Il y a toutefois des exemples 
dans le squels il est mis en relation avec Hitler, alors 
qu'il en fait régulièrement de même à l'égard 
d'autrui en faisant allusion au nazisme, au 
néonazisme ou à la Seconde Guerre mondiale.  
 Daarnaast zijn er ook de haatberichten. Haat is een 
zeer subjectief en v aag begrip dat in de praktijk 
moet worden beoordeeld door een vonnisrechter. 
Artikel  19 van de Universele Verklaring van de 
Rechten van de Mens spreekt niet over haat. In 
1966 hebben wij het internationaal verdrag 
gekregen inzake de burgerrechten en politi eke 
rechten. Daarin valt het woord 'haatgevoelens' voor 
de eerste keer als zijnde iets wat moet worden 
beteugeld via verdragen en wetgeving. Het waren 
vooral de communistische landen die hiervoor 
ijverden, terwijl het Westen dat wilde tegenhouden 
in naam v an de vrije meningsuiting.  
 
Nochtans is het recht op beledigen niet gelijk aan 
het recht om niet te worden beledigd. De heer  Marc 
Van Ranst bijvoorbeeld heeft overschot van gelijk 
om juridische actie te ondernemen tegen de vele 
haatberichten of zelfs de aa nzetten tot geweld 
waarvan hij geregeld het slachtoffer is. Er zijn 
echter ook voorbeelden waarin hij met Hitler in 
verband wordt gebracht, terwijl hij geregeld 
hetzelfde doet met anderen door het te hebben over 
nazisme of neonazisme of de Tweede 
Wereldoor log. 
 
Il est noble de plaider contre la violence dans les 
médias sociaux, mais dans ce monde chaotique, 
l'incitation à la haine avec de mauvaises intentions 
peut, si elle est interprétée strictement sur le plan 
juridique, dégénérer rapidement en une indus trie 
des reproches.  
 
Qui de nos illustres ancêtres courrait aujourd'hui le 
risque d'être rayé des médias sociaux? Je songe à 
Cicéron, qui décrit Pison le Syrien comme une "bête 
féroce à la couleur de peau servile".  
 Pleiten tegen geweld in de sociale media  is nobel, 
maar het juridisch strikt geïnterpreteerde aanzetten 
tot haat met kwalijke bedoelingen kan in de 
rommelige wereld van de sociale media al gauw 
ontaarden in een verwijtenindustrie.  
 
Wie van onze beroemde voorvaders zou vandaag 
het risico lopen o m geschrapt te worden van de 
sociale media? Ik denk aan Cicero, die de Syriër 
Piso beschrijft als een "Syrisch beest met de 
huidskleur van slaven".  
 
02.03   Gilles Vanden Burre (Ecolo -Groen): Vous 
citez Galilée, Cicéron, etc., qui seraient aujourd'hui, 02.03   Gilles Vanden Burre (Ecolo -Groen): U hebt 
naar Galilei, Cicero en no g anderen verwezen, die  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 5 
peut-être, retirés de Facebook ou de Twitter, mais 
c'est le cœur de l'enjeu. Aujourd'hui, qui décide de 
retirer quelqu'un de Facebook ou Twitter? Ce sont 
ces multinationales privées, ces géants du 
numérique.  
 
C'est justement ce que nous voulons éviter! Nous 
ne voulons pas laisser ces géants du numérique 
décider qui peut s'exprimer sur les réseaux sociaux 
mais, au contraire, que ce soit du ressort d'une 
entité publique et démocratique.  
 vandaag misschien van Facebook of Twitter 
geschrapt zouden worden, maar dat is nu net het 
punt. Wie beslist vandaag om iemand van 
Facebook of Twitter te verwijderen? Die private 
multinationals, die internetreuzen zelf.  
 
Dat is nu ne t wat we willen vermijden! We willen niet 
dat die internetreuzen beslissen wie zijn mening 
mag verkondigen op de socialenetwerksites, maar 
dat die bevoegdheid zou rusten bij een publieke en 
democratische entiteit.  
 
02.04   Peter De Roover (N-VA): J'ai l'i mpression 
que je suis en train de me faire un allié. Qui sait, 
cette résolution pourrait bien être soudainement 
rejetée!  
 
Ce que disait Schopenhauer au sujet de son 
collègue Hegel ne serait peut -être pas toléré non 
plus à l'heure actuelle sur les médias so ciaux. Il 
qualifiait notamment son confrère de "charlatan 
analphabète écœurant", tout en l'accusant de 
vendre des inepties.  
 
Je pourrais toutefois aussi avancer des exemples 
contemporains. Tom Lanoye a, par exemple, 
récemment tenu des propos très acerbes d ans le 
journal sur d'anciens écrivains flamands, qu'il a 
notamment qualifiés de "charnières grinçantes 
heureusement oubliées aujourd'hui" ou encore de 
"bigots essoufflés". Imaginez une seconde qu'il se 
soit épanché dans un tweet! Lanoye a également 
attaqué  le journaliste Joël De Ceulaer au moyen de 
phrases splendides, mais cinglantes. Mais qu'en 
est-il alors d'un écrivain moins talentueux exprimant 
la même opinion en usant d'une prose banale? Cela 
en devient -il pour autant des messages de haine? 
Les message s haineux joliment rédigés méritent -ils 
des prix littéraires, tandis que celui qui sème la 
haine en langage commun serait banni des réseaux 
sociaux?  
 02.04   Peter De Roover (N-VA): Ik voel dat ik een 
bondgenoot aan het krijgen ben. Wie weet wordt 
deze reso lutie nog onverwacht verworpen!  
 
Ook wat de filosoof Schopenhauer zei over zijn 
collega Hegel zou vandaag wellicht niet getolereerd 
worden op de sociale media. Hij noemde zijn 
confrater onder andere een "misselijkmakende 
analfabete charlatan" en beschuldi gde hem ervan 
onzin te verkopen.  
 
Ik kan echter ook hedendaagse voorbeelden 
aanhalen. Zo haalde Tom Lanoye onlangs in de 
krant heel pittig uit naar oude Vlaamse schrijvers 
die hij onder andere bestempelde als "goddank 
allemaal vergeten schurende scharniere n" en 
"amechtige kwezels". Stel dat hij dat in een tweet 
had gedaan! Lanoye viel ook de journalist Joël De 
Ceulaer aan in prachtige doch messcherpe zinnen, 
maar wat doen we dan met een minder begenadigd 
schrijver die dezelfde mening uit, maar dan in 
banaal  scheldproza? Zijn dat plots haatberichten? 
Verdienen kwaliteitsvolle haatberichten literaire 
prijzen, terwijl wie 'in een werkmansbroek' haat 
zaait wordt geschrapt van de sociale media?  
 
02.05   Wouter De Vriendt (Ecolo -Groen): Je suis 
moi-même un grand p artisan de la liberté 
d'expression et j'ai encore récemment défendu, 
dans De Standaard , le droit d'injurier mais la 
proposition de résolution à l'examen traite d'autre 
chose en réalité. Elle entend rendre toutes les 
choses illégales qui se lisent dans les publications 
écrites hors ligne, également illégales en ligne. Le 
problème, à cet égard, est néanmoins que les 
géants d'internet interviennent sans autorisation 
claire. Il serait donc beaucoup mieux de prévoir un 
cadre législatif. Il s'agit de faits déjà p unissables 
aujourd'hui, mais qui ne sont actuellement pas 
traités en ligne, ou très arbitrairement, à savoir la 
discrimination, la pédopornographie, la propagande 
terroriste et les messages haineux. Il faut, en outre, 02.05   Wouter De Vriendt (Ecolo -Groen): Ik ben 
zelf een groot voorstander van de vrije 
meningsuiting en ik heb onlangs in De Standaard 
nog het recht om te beledigen verdedigd, maar 
eigenlijk gaat deze resolutie over i ets anders. Deze 
resolutie wil alles wat offline in geschreven 
publicaties onwettig is, ook online onwettig maken. 
Het probleem daarbij is echter dat de grote 
internetgiganten ingrijpen zonder duidelijke 
machtiging. Daarom zou het veel beter zijn in een 
wetgevend kader te voorzien. Het gaat om zaken 
die vandaag al strafbaar zijn, maar die op de sociale 
media of niet of heel willekeurig worden aangepakt: 
discriminatie, kinderpornografie, terroristische 
propaganda en haatboodschappen. Bovendien 
moet telkens w orden nagegaan of het gaat om   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 6 
vérifier à chaque fois s'il s'agit de publications 
manifestement illégales.  
 kennelijk onwettige publicaties.  
 
Les messages haineux seront toujours soumis à 
une appréciation. Je constate que M.  De Roover lit 
des éléments dans la résolution qui n'y figurent 
même pas. Son argumentaire est hors sujet.  
 Bij een haatboodschap zal er altijd een appreciatie 
moeten gebeuren. Ik stel vast dat de heer  De 
Roover zaken leest in de resolutie die er zelfs niet in 
staan. Zijn betoog is eigenlijk naast de kwestie.  
 
02.06   Kris Verduyckt (Vooruit): Si une citation 
d'Astérix est retirée des réseaux sociaux, nous 
devons effectivement nous demander comment 
c'est possible. C'est peut -être lié aux algorithmes, 
une bien fâcheuse évolution. C'est pourquoi nous 
devons au minimum contraindre Facebook et les 
autres géants d'Inte rnet à fournir des informations 
claires quant aux règles qu'ils ont définies, afin que 
nous comprenions pour quelles raisons un 
message est supprimé.  
 
M. De Roover s'agace également de l'utilisation de 
la notion fourre -tout fakenews . Nous en avons 
souvent parlé lors des auditions, mais c'est 
précisément parce que les experts jugent qu'il s'agit 
d'une notion fourre -tout peu utilisable que ce terme 
ne figure pas dans le dispositif de la résolution. Si 
M. De Roover prétend le contraire, il propage lui -
même une  fakenieuws . 
 02.06   Kris Verduyckt (Vooruit): Als een citaat uit 
Asterix wordt verwijderd van de sociale media, 
moeten we ons inderdaad afvragen hoe zoiets 
mogelijk is. Wellicht heeft het met algoritmes te 
maken, wat een zeer kwalijke evolutie is. Om die 
reden moeten wij Facebook en andere 
internetgiganten op zijn minst verplichten om 
duidelijke informatie te verschaffen over de 
spelregels die zij hebben opgesteld, zodat we 
begrijpen waarom een bericht wordt verwijderd.  
 
De heer De Roover windt zich ook op  over het 
gebruik van het containerbegrip fakenieuws . We 
hebben daarover tijdens de hoorzittingen vaak 
gesproken, maar net omdat het volgens de experts 
om een weinig bruikbaar containerbegrip gaat, 
ontbreekt die term in het verzoekend gedeelte van 
de resol utie. Als de heer  De Roover anders 
beweert, verspreidt hij zelf fakenieuws.  
 
02.07   Peter De Roover (N-VA): La lutte contre les 
infox est mentionnée explicitement dans l'accord de 
gouvernement, mais je serais particulièrement 
heureux si j'avais réussi à c onvaincre la majorité de 
se garder de toute ingérence dans cette question.  
 
Les algorithmes peuvent incontestablement s'avérer 
utiles, mais ils sont totalement dépourvus du sens 
de l'humour. C'est pourquoi, évitons par pitié de 
laisser aux algorithmes le soin de décider ce qui est 
ou non autorisé.  
 
La proposition de résolution demande au 
gouvernement de présenter les requêtes les plus 
diverses auprès de l'Union européenne, une 
véritable cascade de requêtes. Il est notamment 
demandé dans le texte de contrai ndre les grandes 
plateformes à mettre en place un système de 
modération des contenus, ce qui équivaut 
concrètement à la suppression de messages. Les 
plateformes deviendraient de la sorte responsables 
du traitement de contenus manifestement illégaux 
et puni ssables.  
 02.07   Peter De Roover (N-VA): In het 
regeerakkoord staat het bestrijden van fakenieuws  
expliciet vermeld, maar als ik de meerderheid heb 
kunnen overtuigen dat de overheid zich daarmee 
best niet bemoeit, verheugt mij dat ten zeerste.  
 
Algoritmes  kunnen ongetwijfeld nuttig zijn, maar ze 
hebben geen gevoel voor humor. Daarom moeten 
we er ons heel erg voor hoeden als algoritmes gaan 
bepalen wat mag en niet mag.  
 
De resolutie verzoekt aan de federale regering om 
van alles te verzoeken van de Europes e Unie, het is 
als het ware een cascade aan verzoeken. Ze 
verzoekt onder andere dat onlineplatformen worden 
verplicht om een systeem voor het modereren van 
online -inhoud in te stellen, maar dat betekent in de 
feiten dat berichten worden geschrapt. Op die 
manier zouden onlineplatformen verantwoordelijk 
worden gemaakt voor het behandelen van kennelijk 
onwettige en strafbare inhoud.  
 
À qui faut -il, selon cette résolution, confier la tâche 
de déterminer ce qui est punissable et illégal? Non 
pas à une juridicti on de jugement, qui sait à quel 
point la mise en balance qu'elle doit effectuer est 
délicate, mais à une entreprise de médias sociaux. 
Si une telle entreprise ne s'en acquitte pas, elle sera Wie moet volgens deze resolutie worden ingezet 
om te bepalen wat strafbaar en onwettig is? Geen 
vonnisrec hter die weet hoe delicaat de afweging is 
die hij moet maken, maar een socialemediabedrijf. 
Doet zo'n bedrijf dat niet, dan wordt het gestraft. Ze 
kunnen dus maar het beste heel streng zijn, anders  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 7 
sanctionnée. Elles ont donc tout intérêt à se montrer 
très sévère s, sans quoi elles risquent une amende. 
De toute évidence, les entreprises de médias 
sociaux n'embaucheront pas de personnel pour 
effectuer cette sélection délicate. Elles 
développeront des algorithmes capables d'exécuter 
automatiquement cette tâche. Je vo is les bonnes 
intentions des auteurs de la proposition – dont je ne 
doute pas – se transformer en chemin de l'enfer de 
la restriction de la liberté d'expression. Des 
principes normaux d'un État de droit sont remplacés 
par une police de la vérité sous la fo rme 
d'entreprises privées – jouissant d'un monopole – 
chargées d'exécuter la tâche que l'autorité publique 
n'est apparemment pas en mesure d'assumer.  
 riskeren ze een boete. Socialemediabedrijven zullen 
wel ge en mensen in dienst nemen om deze delicate 
selectie te maken, maar wel algoritmes ontwikkelen 
om het automatisch te doen. Ik zie de goede 
bedoelingen van de indieners – en daaraan twijfel ik 
niet – veranderen in de weg naar de hel van de 
inperking van de v rije meningsuiting. Normale 
rechtsstatelijke principes worden vervangen door 
een waarheidspolitie in de vorm van privébedrijven 
– met een monopolie – die de taak moeten 
uitvoeren die de overheid schijnbaar niet aankan.  
 
02.08   Gilles Vanden Burre (Ecolo -Groen):  Votre 
critique est déjà bien différente de celle que vous 
avez émise en Comité d'avis.  
 
On demande ici que quand des citoyens ou 
organisations "connus" signalent un message sur 
les réseaux sociaux, il y ait une réponse de la part 
des plateformes, disant que le message peut ou 
non rester, et pour quelles raisons. S'ils ne le font 
pas, elles devront justifier le maintien des 
messages incriminés. Si la justification contient des 
éléments illégaux (appel à la haine ou à la violence 
physique, par exempl e), c'est transféré à la justice.  
 
Mais dans le débat public, il y a des choses qui, 
sans être illégales, nécessitent une modération. 
Cela se passe offline  aussi, d'ailleurs: si vous 
donnez une interview ou si vous placez une 
publicité, vous devez respect er certaines règles de 
déontologie, par exemple. Or pour l'instant, online , 
aucune régulation n'est prévue, ou seulement celle 
des géants numériques, ce qui ne va pas non plus, 
évidemment.  
 02.08   Gilles Vanden Burre (Ecolo -Groen): Uw 
kritiek wijkt al ster k af van de kritiek die u uitte in het 
adviescomité.  
 
Men vraagt hier dat wanneer zogenaamde trusted 
flaggers , d.z. 'bekende' burgers of organisaties, 
bepaalde content melden op de sociale media, de 
platformen daarop reageren en meedelen of de 
post al dan niet kan blijven staan, en waarom. Als 
ze dat niet doen, moeten ze verantwoorden waarom 
de gelaakte content niet verwijderd wordt. Als de 
verantwoording verwijst naar illegale feiten 
(aanzetten tot haat of fysiek geweld bv.), wordt het 
dossier overgemaakt aan het gerecht.  
 
In het publieke debat zijn er echter zaken die 
daarom niet illegaal zijn, maar toch gemodereerd 
moeten worden. Offline gebeurt dat trouwens ook: 
als u een interview geeft of een reclameboodschap 
verspreidt, moet u ook bepaalde deontologis che 
regels respecteren. Online is er momenteel echter 
geen enkele vorm van regulering, tenzij misschien 
de filter van de internetgiganten, maar dat kan 
natuurlijk ook niet.  
 
Le mécanisme souhaité ici, à l'image du Digital 
Services Act  européen, n'est nul lement un 
mécanisme de censure. C'est un mécanisme de 
modération, comme cela existe hors ligne.  
 Het mechanisme dat we hier willen invoeren naar 
analogie van de Europese Digital Services Act is 
geenszins een censuurmechanisme maar een 
mechanisme dat modere ert zoals dat nu al offline 
bestaat.  
 
02.09   Robby De Caluwé (Open Vld): Entre -temps, 
M. De Roover a proféré tellement de contrevérités 
que je me sens obligé de réagir. Dès lors qu'il n'a 
pas participé aux auditions, je ne lui en veux pas de 
procéder à un e lecture erronée de la proposition de 
résolution.  
 
La liberté d'expression n'est pas illimitée et la liberté 
des uns s'arrête là où commence celle des autres. 
Proférer des insultes n'a rien à voir avec la limitation 
des libertés et nous ne basculons pas dans ce 02.09   Robby De Caluwé (Open Vld): Ondertussen 
heeft de heer  De Roover zoveel gezegd wat niet 
klopt, d at ik me verplicht voel te reageren. Ik neem 
hem niet kwalijk dat hij de resolutie verkeerd leest, 
want hij heeft niet aan de hoorzittingen 
deelgenomen.  
 
De vrije meningsuiting is niet onbegrensd en de 
eigen vrijheid eindigt waar die van iemand anders 
begint. Beledigen heeft niets met vrijheid afnemen 
te maken en daar glijden we dus niet naar af. Het   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 8 
travers. La proposition de résolution a vocation à 
accroître la transparence. Il n'est tout de même pas 
normal qu'un opposant aux vaccins ne puisse 
consulter que des messages correspondant à ses 
convictions. Nous souhaitons extraire les personnes 
de leur bulle algorithmique dans le plus grand 
respect de la liberté d'expression.  
 
Il est vrai que les fake news  ont très souvent été 
évoquées lors des auditions, mais elles n'ont rien à 
voir avec la présente proposition de résolution. Elles 
s'apparentent en réalité à une notion fourre -tout et 
les nombreuses auditions nous ont permis 
d'accumuler énormément de connaissances et de 
points de vues à ce sujet.  
 doel van de resolutie is om meer transparantie te 
creëren. Het is toch niet normaal dat een antivaxer 
alleen maar antivaxberichten te zien krijgt? We 
willen m ensen uit hun filterbubbel halen en dat met 
het grootste respect voor de vrije meningsuiting.  
 
Fakenieuws is heel vaak aan bod gekomen in de 
hoorzittingen, maar heeft niets met deze resolutie te 
maken. Het blijkt uiteindelijk een containerbegrip en 
de ve le hoorzittingen hebben ons daar heel veel 
kennis en inzicht over opgeleverd.  
 
02.10   Peter De Roover (N-VA): Je n'ai jamais dit 
qu'aucune partie de cette proposition de résolution 
n'était intéressante. Si les travaux s'étaient limités 
au fonctionnement des algorithmes, nous aurions 
été vos alliés. Sur les réseaux sociaux, on se voit 
effectivement proposer des messages qui 
confirment nos opinions personnelles. Il en va de 
même dans un cercle d'amis, qui rassemble bien 
souvent des gens qui se ressemblent. C'est là -
dessus qu'il aurait fallu travailler. Je ne lis pas la 
résolution dans un autre sens que celui qu'on a 
voulu lui donner. Je lis ce qui y figure et c'est ce qui 
conditionne le fait que je puisse ou non la soutenir.  
 02.10   Peter De Roover (N-VA): I k heb nooit 
gezegd dat geen enkel onderdeel van de resolutie 
deugt. Waren de werkzaamheden tot de werking 
van de algoritmes beperkt gebleven, waren we een 
bondgenoot geweest. Op sociale media krijg je 
inderdaad berichten te zien die je eigen meningen 
beves tigen, maar dat is niet anders dan in een 
vriendenkring, waarin vaak ook mensen zitten die 
op elkaar lijken. Daarop had men moeten werken. 
Ik lees de resolutie niet anders dan ze is bedoeld, ik 
lees wat er staat en het is wat er staat dat bepaalt of 
ik ze kan steunen of niet.  
 
Un aspect déplaisant du régime proposé est que 
des personnes doivent accuser d'autres personnes, 
non pas auprès d'un tribunal, mais auprès d'une 
entreprise. Si cette entreprise ne réagit pas de 
façon suffisamment répressive, il peut être fait 
appel au tribunal. Cette façon de procéder me 
paraît correcte, car c'est à cela que servent les 
tribunaux. Pour ne pas submerger les tribunaux, il 
incombe aux entreprises de médias sociaux de se 
prononcer en premier lieu. Si elles excluent une 
personne déterminée, cette affaire n'aboutira jamais 
devant un juge et tel est précisément le problème 
que je tiens à dénoncer.  
 
Si la résolution s'était limitée au fonctionnement des 
algorithmes, elle aurait été précieuse. Ce qui mérite 
la désapprobation n 'est pas nécessairement 
punissable et je préfère ne pas confier le soin 
d'établir cette distinction à des entreprises. Une 
tâche essentielle de l'autorité publique, qui consiste 
à sanctionner les auteurs d'infractions aux lois, ne 
peut pas être confiée à T witter, Facebook ou 
Instagram.  
 
Je constate également une contradiction manifeste. 
L'article  25 de la Constitution dispose que le juge ne 
peut jamais s'en prendre à un éditeur ou un 
imprimeur lorsque l'auteur est connu.  Een onprettig aspect van de voorges telde regeling 
is dat mensen andere mensen moeten aanklagen, 
niet bij een rechtbank, maar bij een bedrijf. Als dat 
bedrijf niet repressief genoeg reageert, kan men de 
rechtbank inschakelen. Dat is correct, want daar 
dienen rechtbanken voor. Om de rechtbank en niet 
te overspoelen, moeten eerst de 
socialemediabedrijven oordelen. Als die iemand 
weren, dan komt die zaak nooit voor een rechter en 
dat is net het probleem dat ik wil aankaarten.  
 
Was de resolutie beperkt gebleven tot de werking 
van algoritmes, d an was ze waardevol geweest. 
Wat laakbaar is, is daarom nog niet strafbaar en ik 
vertrouw dat onderscheid liever niet aan bedrijven 
toe. Een kerntaak van de overheid, namelijk 
mensen sanctioneren die wetten overtreden, kan 
niet worden uitbesteed aan Twitte r, Facebook of 
 
Ik merk ook een manifeste tegenspraak. In 
artikel  25 van onze Grondwet staat dat de rechter 
een uitgever of een drukker nooit in het vizier mag 
nemen als de schrijver bekend is. Ook Facebook en  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 9 
 Twitter zijn slechts drukkers.  
 
Nous arrivons dans une zone grise où ce que 
réprime la loi, les délits de haine et les insultes ne 
sont plus clairement définis. J'attire l'attention sur le 
fait que la législation antihaine de la république de 
Weimar n'a pas aidé. On risque d'inciter à 
l'émergence d'un phénomène souterrain.  
 We komen in een grijze zone terecht waarin het 
onderscheid tussen wat door de wet wordt 
beteugeld en wat haatmisdrijven en beledigingen 
zijn, vervaagt. Ik wijs erop dat de antihaatwetgeving 
in de Weimarrepubliek niet h eeft geholpen. Men 
dreigt een fenomeen ondergronds te jagen.  
 
02.11   Gilles Vanden Burre (Ecolo -Groen): 
Contrairement à ce que vous dites, nous 
n'envisageons pas un mécanisme où les plates -
formes décident ce qui reste en ligne mais bien un 
système de sig nalement où la plate -forme doit se 
justifier. Dans la réalité, c'est la même chose: si 
vous envoyez une carte blanche intitulée "Tous les 
Ecolos sont des mangeurs d'enfants" à un journal, 
ce n'est pas illégal même si c'est faux. Le 
Standaard  ne la publiera  pas mais il devra se 
justifier. Nous voulons instaurer le même type de 
mécanisme pour le débat public offline  et online .  
 02.11   Gilles Vanden Burre (Ecolo -Groen): In 
tegenstelling tot wat u zegt, beogen wij geen 
mechanisme waarbij de platformen beslisse n wat er 
online blijft, maar wel een meldingssysteem waarbij 
het platform verantwoording moet afleggen. Offline 
bestaat dat ook. Stel dat u een opiniestuk met de 
titel Alle groenen zijn kannibalen die kindjes opeten  
naar een krant stuurt, dan mag u dat wet telijk, ook 
al klopt het niet. De Standaard  zal het stuk niet 
publiceren, maar zal wel moeten uitleggen waarom 
niet. Wij willen hetzelfde soort van mechanisme 
invoeren voor het openbare debat dat online wordt 
gevoerd.  
 
02.12   Christophe Lacroix (PS): M.  De Roover 
compare les réseaux sociaux à de simples médias 
alors qu'il n'en est rien. Les réseaux sociaux sont 
des instruments fondés sur des algorithmes conçus 
sur le principe de l'économie de l'attention. Pour 
requérir l'attention de l'utilisateur, ils sé lectionnent 
les informations qui créent le buzz – les discours les 
plus émotionnels, haineux ou discriminatoires – et 
ciblent les personnes qu'ils souhaitent atteindre. 
Avec les médias, lorsque vous souhaitez vous 
informer, vous êtes volontaire pour récolt er 
l'information.  
 02.12   Christophe Lacroix (PS): De heer  De 
Roover vergelijkt de sociale netwerken met gewone 
media, maar die vergelijking loopt natuurlijk mank. 
De sociale netwerken zijn instrumenten die 
gedreven worden door algoritmes die ontwikkeld 
zijn vanuit de principes van de aandachtseconomie. 
Om de aandacht van de gebruiker te kapen 
selecteren ze de informatie die nieuwsgierigheid 
wekt, zoals emotionele taal, hatespeech of 
discriminerende uitlatingen, en richten ze die op de 
mensen die ze willen  bereiken. Dat is niet te 
vergelijken met de traditionele media, die men uit 
vrije wil raadpleegt als men zich over iets wil 
informeren.  
 
Quand vous achetez un journal, vous choisissez de 
vous adresser aux médias et vous exercez votre 
liberté de vous rens eigner. Les réseaux sociaux ne 
sont pas des médias mais parfois des instruments 
de propagande à des fins particulières.  
 
Un des objectifs de la résolution est de faire 
coïncider le droit avec la liberté d'expression, qui est 
conditionnée à la liberté de n on discriminer. Elle 
prévoit la possibilité de contraindre les plates -
formes à mettre en place un système de 
modération relevant d'un traitement des plaintes 
efficace afin d'insister sur leur responsabilité de 
traitement des contenus illégaux et punissable s tout 
en respectant la liberté d'expression.  
 
Elle prévoit également de les obliger à attester de 
leurs bonnes pratiques de modération en publiant Als men een krant koopt, maakt men zelf de keuze 
om de media te raadplegen en ma akt men gebruik 
van zijn vrijheid om zich te informeren. De sociale 
media zijn geen media maar soms propaganda -
instrumenten die zeer specifieke doelen nastreven.  
 
Een van de doelstellingen van de resolutie is om het 
recht te laten samenvallen met de vrijhe id van 
meningsuiting, die niet kan bestaan zonder de plicht 
om niet te discrimineren. De resolutie voorziet in de 
mogelijkheid om de platformen te dwingen een 
moderatiesysteem in te voeren dat deel uitmaakt 
van een efficiënte klachtenbehandeling om zo te 
benadrukken dat ze verantwoordelijk zijn voor de 
behandeling van illegale en strafbare content, 
waarbij ze de vrijheid van meningsuiting moeten 
respecteren.  
 
In de resolutie worden ze eveneens ertoe verplicht 
te bewijzen dat ze op het vlak van moderatie bes t   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 10 
semestriellement des rapports de transparence 
mentionnant la manière dont est opérée la 
modération ainsi que les réponses adressées aux 
plaintes et leurs retombées. Elle ne se substitue pas 
au juge et ne confère pas aux plates -formes le droit 
de faire ce qu'elles veulent: elles devront répondre à 
la loi et faire rapport des instruments de 
modération.  
 
Si l'usager estime qu'il a été modéré de manière 
abusive, il aura la possibilité d'un recours qui 
n'existe pas aujourd'hui. Les réseaux sociaux 
modèrent ou censurent qui et comme ils veulent. 
Personne n'a le pouvoir de contrecarrer leur toute 
puissance de censu re. La résolution vise à assurer 
une transparence. C'est un instrument pour garantir 
la liberté d'expression et les droits de recours de 
ceux dont elle pourrait être bafouée.  
 practices nastreven door zesmaandelijks 
transparante rapporten te publiceren waarin wordt 
uitgelegd hoe de moderatie verloopt, hoe de 
klachten worden afgehandeld en wat de impact van 
het moderatiebeleid is. Met de resolutie zorgt men 
er niet voor dat men  in de plaats van de rechter 
treedt, en ze geeft de platformen niet het recht om 
te doen wat ze willen: ze moeten de wet 
respecteren en rapporteren over de moderatie -
instrumenten.  
 
Als de gebruiker vindt dat hij op onrechtmatige wijze 
gemodereerd werd, zal  hij beroep kunnen 
aantekenen, wat vandaag niet mogelijk is omdat de 
sociale netwerken modereren of censureren wie en 
hoe ze willen. Niemand heeft de macht om in te 
gaan tegen hun almacht op het vlak van censuur. 
De resolutie beoogt een zekere transparanti e te 
verzekeren. Het is een instrument om de vrijheid 
van meningsuiting te garanderen, alsmede het recht 
om beroep aan te tekenen door diegenen waarvan 
het recht op vrije meningsuiting met voeten is 
getreden.  
 
02.13   Peter De Roover (N-VA): Le verbe 
"mod érer" me dérange, car il implique que les 
médias sociaux doivent diffuser des messages 
complaisants.  
 
La comparaison avec la presse écrite ne tient pas la 
route, car contrairement à Facebook qui dispose 
d'un monopole, les quotidiens sont soumis à la 
concur rence.  
 
Le gouvernement ne peut pas et ne doit jamais 
s'ériger en gardien de la vérité. L'enseignement de 
techniques de débat adéquates incombe aux 
parents, aux enseignants, aux journalistes et aux 
scientifiques. Dès que l'État se mêle de modérer le 
débat , nous basculons dans un régime totalitaire.  
 
Nous devons interdire aux médias sociaux de 
supprimer des messages avant qu'une décision 
judiciaire soit intervenue. Compte tenu de leur 
monopole de fait, les médias sociaux doivent être 
contraints de fournir un service universel.  
 02.13   Peter De Roover (N-VA): Het woord 
'modereren' stoort mij, want het impliceert dat 
sociale media sociaal wenselijke berichten moeten 
verspreiden.  
 
De vergelijking met de kranten gaat niet op, want 
tussen kranten bestaat er co ncurrentie, maar 
Facebook heeft een monopoliepositie.  
 
De overheid kan en mag nooit optreden als 
behoeder van de waarheid. Ouders, leraren, 
journalisten en wetenschappers moeten opvoeden 
tot correcte debattechnieken. Zodra via de overheid 
aan moderatie v an het debat wordt gedaan, begint 
een totalitair regime.  
 
Wij moeten sociale media verbieden om 
boodschappen te verwijderen wanneer daar geen 
rechterlijke uitspraak over bestaat. Wij moeten 
sociale media, gezien hun feitelijke 
monopoliepositie, verplichte n om een universele 
dienstverlening te verzekeren.  
 
L'Anversois Franciscus van den Enden a rédigé ses 
Vrije Politijke Stellingen en 1665. Il était un héraut 
de la parole. En novembre 1674, il est pendu pour 
crime de lèse -majesté. Heureusement, son élève 
Spinoza a pu diffuser l'idée de la liberté 
d'expression.  
 
Dans cet esprit, je voudrais mettre en garde contre 
une législation européenne qui inciterait les géants In 1665 schreef de Antwerpenaar Franciscus van 
den Enden zijn Vrije Politijke Stellingen . Hij was een 
heraut van de meningsuiting. In november  1674 
werd hij aan de strop gehangen wegens 
majesteitsschennis. Gelukkig heeft zijn leerling 
Spinoza wel de ge dachte van de vrije meningsuiting 
kunnen verspreiden.  
 
In die geest waarschuw ik ervoor Europese 
wetgeving niet in de richting te duwen dat men  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 11 
des médias sociaux à rayer de Facebook des 
personnalités comme Cicéron, Socrate ou 
Schopenha uer. 
 
Ce siècle est devenu un siècle des susceptibilités. 
L'autorité publique se mue progressivement en 
église. Par des voies détournées, elle incite les 
géants des médias sociaux à s'ériger en gardiens 
de la croyance du politiquement et socialement 
correc t. 
 socialemediagiganten ertoe aanzet Cicero, 
Socrates of Schopenhauer van Facebook te 
schrappen.  
 
Deze eeuw is een eeuw van de lange tenen 
geworden. De overheid is aan het evolueren tot een 
kerk. Via een omweg zet zij de 
socialemediagiganten aan om binnen het geloof van 
de sociale en politieke correctheid op te treden als 
gardist.  
 
Ne nous laissons pas emporter dans c ette dérive 
qui menace d'étouffer la liberté d'expression. Nous 
sommes face à un choix crucial entre Voltaire et 
Robespierre. Fidèle à l'esprit du premier, je tiens à 
rendre hommage à l'indomptable liberté de parole 
de Bart Van Reeth, aujourd'hui réduit au  silence en 
raison de problèmes techniques, mais qui 
continuera, je l'espère, à inspirer les adeptes de la 
liberté d'expression.  
 Laten we niet meegaan in die onzin die het ware 
vrije woord dreigt te verstikken. Dit is een cruciale 
keuze, tussen Voltaire of Robespierre. In de geest 
van die eerste wil ik hulde brengen aan de niet te 
censureren tong van Bart Van Reeth, die nu 
technisch is stilgevallen, maar die hopelijk zal 
blijven inspireren om vrijuit te spreken.  
 
02.14   Gilles Vanden Burre (Ecolo -Groen):  Je 
salue la qualité du travail effectué pendant plus 
d'un an. L'impact des algorithmes et des réseaux 
sociaux sur le futur de la démocratie est un enjeu 
énorme et actuel.  
 
Nous avons auditionné une vingtaine d'experts 
européens et des élus des pays voisi ns. Ce débat 
est au cœur des préoccupations sur la liberté 
d'expression, la lutte contre la haine et les 
discriminations, l'éducation aux médias, les enjeux 
en termes de potentielle manipulation d'élections.  
 02.14   Gilles Vanden Burre (Ecolo -Groen): Ik pr ijs 
de kwaliteit van het werk dat meer dan een jaar in 
beslag genomen heeft. De impact van de 
algoritmes en de socialenetwerksites op de 
toekomst van de democratie is een enorme en 
actuele uitdaging.  
 
We hebben hoorzittingen georganiseerd met een 
twintigta l Europese experts en verkozenen uit de 
buurlanden. Dit debat vormt de kern van de 
bekommernissen inzake de vrijheid van 
meningsuiting, de bestrijding van haat en 
discriminatie, media -educatie, de uitdagingen in 
termen van mogelijke manipulatie van verkiez ingen.  
 
Je vais me focaliser sur les personnes auditionnées 
en reprenant des passages révélateurs.  
 
Responsable de Facebook (FB) pour l'Europe du 
Nord et le Benelux, Martin Ruby a fait une 
chronologie depuis les élections américaines de 
2016. Il dit que , depuis 2016, FB a été associé à 
200 élections dans le monde. En Belgique, FB a été 
actif lors des élections communales de 2018. Il 
confirme que quinze profils ont été supprimés 
durant ces élections pour comportements 
inauthentiques coordonnés. J'ai deman dé des 
précisions sur les circonstances de ces 
suppressions. FB n'a pas répondu car cela va à 
l'encontre de sa politique en matière de vie privée. 
Ceci va à l'encontre de la transparence 
démocratique que nous défendons. Nous 
souhaitons éviter ce type de co mportements qui ont 
eu lieu lors d'élections en Belgique en 2018.  
 Ik ga nu nader in op de personen die we gehoord 
hebben, aan de hand van een aantal veelzeggende 
fragmenten.  
 
De verantwoordelijke van Facebook (FB) voor 
Noord -Europa en de Benelux, Martin  Ruby, heeft 
een chronologisch overzicht gegeven sinds de 
Amerikaanse verkiezingen van 2016. Hij zei dat FB 
sinds 2016 betrokken is geweest bij 
200 verkiezingen over de hele wereld. In België was 
FB actief tijdens de gemeenteraadsverkiezingen 
van 2018. Hij  bevestigde dat er tijdens die 
verkiezingen vijftien profielen verwijderd werden 
wegens coordinated inauthentic behaviors . Ik heb 
nadere informatie gevraagd over de 
omstandigheden waarin die profielen verwijderd 
werden. FB heeft daar niet op geantwoord, om dat 
dat indruist tegen zijn privacybeleid. En dat druist in 
tegen de democratische transparantie die wij 
verdedigen. We willen net vermijden dat er te werk 
gegaan wordt zoals tijdens de verkiezingen van 
2018 in België.    06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 12 
 
C'est selon les règles de FB (tell es qu'elles étaient 
en 2018) que cela se passe. La transparence 
démocratique est confisquée par un géant 
numérique, une multinationale monopolistique. Les 
termes utilisés ("comportements non authentiques 
coordonnés") sont incompréhensibles et empêchent 
toute transparence. Même dans le cas de Donald 
Trump, rejeté par FB, il n'est pas normal que ce soit 
un acteur privé qui prenne cette décision.  
 
Un autre élément fondamental est la lutte contre les 
discours de haine et les discriminations. Selon Unia, 
les me ssages et délits de haine ont augmenté de 
13 % entre 2018 et 2019, et cela a continué à la 
suite des différents confinements.  
 
Lors des auditions, M.  Schröder, de Microsoft, a 
rappelé que dans l'histoire, chaque fois que de 
nouveaux médias (imprimerie, r adio, télévision) ont 
été utilisés pour émettre des nouvelles, le 
phénomène est allé de pair avec une appropriation 
des codes de production de la vérité. Pour lui, il ne 
s'agit pas d'un problème technologique mais 
d'éducation aux médias, car les codes de c e 
nouveau canal n'ont pas été intégrés dans la 
société. Sur les réseaux sociaux, on peut avoir 
l'impression d'être dans une vérité qui ne concerne 
pas l'ensemble de la population. Pourtant, via les 
algorithmes, nous sommes plongés là -dedans.  
 Alles gebeur t volgens de regels van Facebook 
(zoals ze waren in 2018). De democratische 
transparantie wordt gekaapt door een 
internetgigant, een multinational met een 
monopolie. De gebruikte bewoordingen 
(coordinated inauthentic behaviors ) zijn 
onbegrijpelijk en maken  transparantie onmogelijk. 
Zelfs in het geval van Donald Trump, die door 
Facebook in de ban gedaan werd, is het niet 
normaal dat een privéoperator die beslissing neemt.  
 
Een ander fundamenteel gegeven is de strijd tegen 
hatespeech en discriminatie. Volgens  Unia is het 
aantal haatmisdrijven en –berichten met 13  % 
toegenomen tussen 2018 en 2019, en die trend 
heeft zich door de opeenvolgende lockdowns nog 
doorgezet.  
 
Tijdens de hoorzittingen wees de heer  Schröder van 
Microsoft erop dat de introductie van nieu we media 
(drukkunst, radio, televisie) om nieuws te 
verspreiden in de loop van de geschiedenis telkens 
gepaard ging met de appropriatie van de regels 
voor het fabriceren van de waarheid. Volgens hem 
is het geen technologisch probleem, maar een 
kwestie van mediawijsheid, omdat de regels van dit 
nieuwe kanaal niet in de samenleving ingeburgerd 
zijn. Op de sociale media kan men de indruk krijgen 
dat men in zijn eigen waarheidsbubbel leeft, los van 
de rest van de bevolking. Via de algoritmes worden 
we daarin on dergedompeld.  
 
La résolution insiste sur la nécessité de recherches 
pour mieux comprendre les algorithmes et 
permettre plus de transparence.  
 
Il y a aussi la question de la protection des mineurs, 
surtout de ceux de moins de 16  ans, qui est 
fondamentale . On peut avoir un compte FB dès 
13 ans et y recevoir des publications non désirées 
louables ou non. En dessous de 16 ans, on n'est 
pas éduqué à recevoir ces messages. Il faut donc 
protéger contre le microciblage.  
 
Le professeur  Picone de la VUB nous a e xpliqué 
que les algorithmes sont développés par des 
entreprises commerciales pour nous faire 
consommer plus. D'ailleurs, les partis politiques 
comme les marques paient pour y diffuser des 
messages. Ces algorithmes font que telle publicité 
sera davantage pr ojetée parce que l'émetteur aura 
payé plus. Le professeur  Picone nous a rappelé que 
la diversité dans les algorithmes avait fait l'objet de 
recherches et qu'il était membre d'un groupe In de resolutie wordt de noodzaak beklemtoond van 
het verri chten van onderzoek om een beter inzicht 
te krijgen in de algoritmes en meer transparantie 
mogelijk te maken.  
 
Er is ook de kwestie van de bescherming van de 
minderjarigen, vooral de min  16-jarigen, die van 
fundamenteel belang is. Men kan al vanaf de leeft ijd 
van 13 jaar een FB -account aanmaken en er al dan 
niet lovenswaardige ongewenste publicaties 
ontvangen. Beneden de 16 jaar heeft men nog 
onvoldoende mediawijsheid om die boodschappen 
te ontvangen. Men moet de jongeren dan ook 
beschermen tegen microtarge ting. 
 
Professor Picone van de VUB heeft ons uitgelegd 
dat de algoritmen ontwikkeld worden door 
commerciële bedrijven om ons meer te doen 
consumeren. Zowel politieke partijen als merken 
betalen trouwens om er hun boodschappen te 
kunnen verspreiden. Die alg oritmen zorgen ervoor 
dat een bepaalde reclameboodschap vaker zal pop -
uppen omdat de adverteerder meer zal betaald 
hebben. Professor Picone herinnerde ons eraan dat 
er onderzoek werd verricht naar de diversiteit op het  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 13 
d'experts.  
 stuk van de algoritmen en dat hij lid  was van een 
expertengroep.  
 
Le commissaire Alain Luypaert dirige l'Internet 
Referral Unit  qui traque les contenus illégaux et 
problématiques en ligne. Son équipe affronte 
souvent deux problèmes relatifs aux fake news . 
 
Il y a d'abord, les théories du c omplot; faute de 
définion légale d'une fake news , il est difficile d'agir. 
Ensuite, les fake news  de type commercial se 
servent de la rumeur à des fins mercantiles. Il avait 
mentionné l'exemple de sites vendant des articles 
censés guérir le coronavirus. De s gens se laissaient 
malheureusement duper. Au 31  janvier dernier, 
575 contenus avaient été signalés aux plates -
formes et 297 en furent retirés. Mais le problème 
est l'absence de base légale pour agir. La police a 
donc dû contacter FB pour savoir, cas par cas, s'il 
fallait retirer tel contenu. Ce fut réglé de manière 
discrétionnaire. Traiter ainsi avec des géants du 
numérique ne correspond pas à notre manière de 
voir les choses.  
 Commissaris Alain Luypaert staat aan het hoofd 
van de Internet Referral Unit, die illegale en 
problematische inhoud opspoort op het internet. Zijn 
team pakt vaak twee problemen aan die verband 
houden met fakenieuws.  
 
Allereerst zijn er de complottheorieën. Aangezien 
fakenieuws niet in de wetgeving omschreven wordt, 
is het moeilijk om daartegen op te treden. Bij 
fakenieuws uit commerciële hoek worden er 
daarnaast geruchten verspreid om winst te maken. 
De commissaris noemde als voorbeeld de websites 
waarop producten verkocht worden waarmee je zou 
kunnen genezen van het coronavirus. He laas laten 
sommige mensen zich om de tuin leiden. Tot 
31 januari 2021 werden er 575  gevallen van 
dergelijke inhoud aan de platformen gemeld. Er 
werden er 297  verwijderd. Het probleem is dat er 
geen wettelijke grondslag is om op te treden. De 
politie moest dus contact opnemen met Facebook 
om geval per geval na te gaan of een bepaald 
bericht verwijderd moest worden. Dat gebeurde op 
discretionaire wijze. Het is niet onze visie om op die 
manier met internetgiganten om te moeten gaan.  
 
Il s’agit de plaider au niveau européen pour 
renforcer la transparence, saisir le fonctionnement 
des algorithmes, lutter contre les contenus illégaux 
et punissables et contraindre les plates -formes à 
assumer leurs responsabilités.  
 
À l’échelon national, il y a aussi des choses à  faire. 
Pour lutter contre les discours de haine, il faudra 
modifier la Constitution, en particulier l’article  150. 
On peut aussi renforcer les moyens de la Justice et 
les formations en lien avec la cybercriminalité et le 
harcèlement en ligne.  
 
Pour nous,  des règles sont nécessaires pour 
encourager la liberté d’expression et le débat 
démocratique. Elles existent hors ligne, il en faut 
aussi en ligne. La résolution renforce la liberté 
d’expression et le débat, c’est pour cela que nous 
allons la soutenir.  
 Het is zaak op het Europese niveau te pleiten voor 
meer transparantie en ook voor transparantere 
algoritmes, om illegale en strafbare content te 
bestrijden en de platforms te dwingen hun 
verantwoordelijkheid op te nemen.  
 
Ook op nationaal niveau kunnen we  ageren. Om 
hatespeech tegen te gaan moet de Grondwet, en 
meer in het bijzonder artikel  150 van de Grondwet, 
gewijzigd worden. Voorts kunnen we justitie meer 
middelen geven en meer opleidingen organiseren in 
verband met cybercriminaliteit en cyberpesten.  
 
Wij zijn van oordeel dat er regels nodig zijn om de 
vrijheid van meningsuiting en het democratische 
debat aan te moedigen. Die bestaan offline, en 
moeten ook online ingevoerd worden. Deze 
resolutie versterkt de vrijheid van meningsuiting en 
het debat, en d aarom zullen we voorstemmen.  
 
02.15   Christophe Lacroix (PS): Les réseaux 
sociaux sont un incroyable espace de liberté 
d’expression permettant de se faire entendre, de 
défendre collectivement des convictions. Si la Chine 
cadenasse Internet, c’est qu’elle  a perçu son 
potentiel libertaire. En revanche, le modèle 
économique des réseaux n’est pas fondé sur la 
raison ou sur le principe d’émancipation mais sur 
l’émotion, l’immédiateté, la réaction. Les 
publications les plus partagées sont celles qui nous 02.15   Christophe Lacroix (PS): De sociale media 
zijn een ongelofelijke plek van vrijheid van 
meningsuiting waar men zijn stem kan laten horen 
en collectief opvattingen kan verdedigen. China sluit 
het internet af precies omdat het het libertaire 
potentieel ervan heeft ingezien. Het economische 
model van die media is dan weer niet gestoeld op 
de rede of op het emancipatieprincipe maar op 
emotie, het instantkarakter ervan, reactie. De meest 
gedeelde p ublicaties zijn die welke ons sterken in   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 14 
confor tent dans nos convictions et polarisent le 
débat public.  
 onze opvattingen en het openbare debat 
polariseren.  
 
C’est d’autant plus problématique quand les 
réseaux sociaux sont la source d’information unique 
ou principale. Les algorithmes qui ne proposent que 
ce qu’on aim e déjà ne font que renforcer les 
croyances: c’est le parfait contraire du cercle 
vertueux de la liberté d’expression. C’est le débat, 
la confrontation des idées et des arguments et la 
réflexion qui font apparaître les nuances. En 
revanche, l’intelligence a rtificielle développe le 
principe de l’information par silo. Quand tout ce que 
vous voyez vous conforte dans vos opinions, celles 
des autres sont inaudibles, paraissent illégitimes.  
 
Le modèle des réseaux sociaux renforce les 
extrêmes, les justifie, les cautionne. Mais avec cette 
résolution, pas question de censurer les opinions. 
Nous ne voulons pas d’un monde tiède, 
politiquement correct, pas plus que d’un monde où 
la haine devient un modèle économique. La 
résolution rappelle les réseaux à leurs 
responsa bilités: ils doivent signaler des contenus 
manifestement illégaux, offrir un service de plaintes 
efficace, cesser de se cacher derrière des 
algorithmes qui favorisent des contenus illégaux. 
Nous appelons à créer de nouveaux droits, 
notamment le droit de re cours face à une censure 
fautive ou abusive de la part des réseaux sociaux.  
 Dat is des te problematischer wanneer de sociale 
media de enige of belangrijkste bron van informatie 
zijn. De algoritmen die enkel de eigen voorkeuren 
weergeven sterken mensen al leen maar in hun 
opvattingen: dat is het perfecte tegendeel van de 
positieve spiraal van de vrijheid van meningsuiting. 
De nuances komen pas aan de oppervlakte dankzij 
het debat, de confrontatie van ideeën en van 
argumenten en de reflectie. De artificiële 
intelligentie ontwikkelt het principe van de 
verkokerde informatie. Wanneer alles wat u ziet u 
sterkt in uw opinies, hoort u niet meer wat de 
anderen zeggen en lijken die meningen illegitiem.  
 
Het model van de sociale media versterkt de 
extremen, rechtvaar digt en legitimeert ze. In deze 
resolutie is er echter geen sprake van censuur van 
meningen. Wij willen geen zoutloze en politiek 
correcte wereld, en evenmin een wereld waar haat 
een economisch model wordt. In de resolutie 
worden de sociale media op hun 
verantwoordelijkheid gewezen: zij moeten manifest 
illegale content melden, een efficiënte 
klachtenbehandeling aanbieden, ermee ophouden 
om zich te verschuilen achter algoritmen die illegale 
content bevorderen. Wij roepen ertoe op om nieuwe 
rechten in het lev en te roepen, met name het recht 
om beroep in te stellen tegen foutieve of 
onrechtmatige censuur door de sociale media.  
 
Ce droit n’existe pas puisqu’il n’y a pas de 
transparence et parce que rien n’encadre les 
réseaux sociaux qui jouent eux -mêmes au cen seur. 
C’est ce que nous voulons éviter.  
 
La transparence est une condition essentielle du 
débat démocratique. Les arguments et les contre -
arguments doivent se rencontrer pour que le citoyen 
puisse se faire une opinion en connaissance de 
cause. Les dégâts du micro -ciblage organisé par 
Cambridge Analytica sont encore dans nos 
mémoires. Les campagnes politiques en ligne 
doivent être identifiées comme telles et s’inscrire 
dans le débat public.  
 
Garantir le droit à la liberté d’expression et de 
pensée tout en  protégeant de la discrimination, de 
la ségrégation, de haines ou de violences générées 
par le fonctionnement des réseaux sociaux 
nécessite une recherche d’équilibre délicate.  
 
Les réseaux sociaux et les informations en ligne ont 
développé la capacité d’o rienter notre 
comportement électoral et de façonner la société de Dat recht bestaat niet, aangezien er geen 
transparantie is en er geen regels zijn voor de 
sociale media, die zelf voor censor spelen. Dat 
willen wij voorkomen.  
 
Transparantie is een essentiële voorwaarde voor 
een democratisch debat. Argumenten en 
tegenargumenten moeten tegenover elkaar 
geplaatst worden, zodat de burgers zich met kennis 
van zaken een mening kunnen vormen. We 
herinneren ons nog we lke schade er aangericht 
werd door de microtargeting van Cambridge 
Analytica. Politieke campagnes op het internet 
moeten als zodanig herkenbaar zijn en moeten 
kaderen in het publieke debat.  
 
We moeten de vrijheid van mening en van 
meningsuiting waarborgen , en tegelijk de burgers 
beschermen tegen discriminatie, segregatie, haat 
en geweld waartoe sociale media kunnen leiden. 
Dat is een moeilijke evenwichtsoefening.  
 
Tegenwoordig kunnen sociale media en online 
informatiebronnen ons kiesgedrag sturen en onze 
samenleving vormgeven zonder transparantie en  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 15 
manière opaque et sans le moindre cadre légal.  
 zonder enig wettelijk kader.  
 
L’intelligence artificielle, utilisée à mauvais escient, 
sans garde -fou et sans contrôle, peut constituer une 
menace sérieuse pour la démocratie. La vigilance 
face à la manipulati on des masses par les réseaux 
sociaux doit nous guider dans nos réflexions et nos 
actions. Pour qu’elle nous apporte aide et progrès, 
l’intelligence artificielle nécessite un cadre légal 
rigoureux, clair et transparent.  
 Wanneer artificiële intelligentie ondoordacht, zonder 
regulering en zonder enige controle aangewend 
wordt, kan deze een ernstige bedreiging voor de 
democratie vormen. We moeten in ons denken en 
doen alert blijven op manipulatie van de massa door 
de sociale media. AI brengt ons vooruitgang en 
helpt ons, maar vereist een strikt, helder en 
transparant wettelijk kader.  
 
02.16   Erik Gilissen (VB): Il y a 19  ans jour pour 
jour, l'homme politique néerlandais Pim Fortuyn a 
été assassiné en raison de ses opinions. 
Aujourd'hui, nous débattons d'une  proposition de 
résolution qui donne le droit aux réseaux sociaux de 
faire taire les gens qui expriment "de mauvaises 
opinions". Jadis, on brûlait des livres. Aujourd'hui, 
on brûle les mauvaises idées.  
 
Les géants internationaux tels que Facebook et 
Twitte r constituent une menace pour la démocratie 
s'ils n'autorisent que les messages qui 
correspondent à leur vision politique ou s'ils 
appliquent une censure sous la pression de leurs 
annonceurs publicitaires. Ces entreprises n'ont pas 
le droit de nous imposer  leur vision idéale du 
monde. Elles doivent se conformer aux lois et à la 
culture des pays dans lesquels elles opèrent. Nous 
trouvons qu'il ne faut pas donner la possibilité à ces 
monopolistes d'imposer leur vision à la population. 
En revanche, nous devons  pouvoir infliger des 
sanctions s'ils censurent des éléments qui ne sont 
pas en contradiction avec notre législation. La 
liberté d'expression est inscrite dans la Constitution 
et doit être respectée.  
 02.16   Erik Gilissen (VB): Dag op dag 19  jaar 
geleden w erd de Nederlandse politicus Pim Fortuyn 
vermoord wegens een foute mening. Vandaag 
wordt hier een resolutie besproken die sociale 
media het recht geeft mensen met foute meningen 
het zwijgen op te leggen. Vroeger werden boeken 
verbrand. Vandaag moeten ook f oute meningen op 
de brandstapel.  
 
Internationale giganten als Facebook en Twitter 
vormen een gevaar voor de democratie als zij enkel 
die berichten toelaten die in hun eigen politieke visie 
passen, of als ze onder druk van hun adverteerders 
censuur toepass en. Deze bedrijven hebben niet het 
recht om ons hun ideale wereldbeeld op te dringen. 
Zij moeten zich schikken naar de wetten en de 
cultuur van de landen waar ze actief zijn. Wij vinden 
het fout om deze monopolisten de mogelijkheid te 
geven om hun visie aa n de bevolking op te leggen. 
Wel moeten we sancties kunnen opleggen als ze 
zaken censureren die niet in strijd zijn met onze 
wetgeving. De vrijheid van meningsuiting staat in de 
Grondwet en moet gerespecteerd worden.  
 
Le contrôle des contenus serait conf ié à des 
vérificateurs de faits indépendants, des signaleurs 
de confiance. Il s'agit d'institutions et d'ONG dans 
lesquelles des personnes plutôt étiquetées à 
gauche donnent le ton. Il s'agira donc d'une sorte 
de ministère de la Vérité. Difficile d'associe r le 
qualificatif 'neutre' à de tels contrôles. Qui 
contrôlera les vérificateurs de faits?  
 
Le contrôle du contenu des messages doit reposer 
sur des critères objectifs et transparents, sans 
aucun sous -entendu ou objectif politique. Le 
blocage de comptes d 'utilisateurs d'autorité par les 
plateformes elles -mêmes, constitue une atteinte 
directe au droit d'un homme ou d'une femme 
politique d'exprimer son point de vue. Si un 
responsable politique est élu, c'est précisément en 
raison des points de vue qu'il expr ime. Ou pour 
reprendre les propos d'un ministre libéral: "Liberté 
d'expression, partout et toujours".  
 Men wil de inhoud laten controleren door 
onafhankelijke factcheckers, zogenaamde trusted 
flaggers . Dat zijn instellingen en ngo's waar mensen 
van veelee r linkse signatuur de plak zwaaien. Dat 
wordt dus een soort ministerie van Waarheid. 
Neutraal kan men zo'n controle moeilijk noemen. 
Wie checkt de factcheckers?  
 
Het controleren van berichten moet aan de hand 
van objectieve en transparante criteria gebeur en en 
mag geen politieke achtergrond of politiek doel 
hebben. Als mediaplatformen zelf accounts 
blokkeren, is dat een rechtstreeks ingrijpen op het 
recht van een politicus om zijn standpunt te uiten. 
Een politicus is net verkozen vanwege zijn 
standpunten. Of om het met de woorden van een 
liberale minister te zeggen: "Freedom of speech, 
altijd en overal."  
 
 16 
Cette résolution crée un cadre visant à censurer les 
messages politiquement incorrects. Elle n'appelle 
nullement au respect de notre culture et de nos 
traditions locales et n'accorde que très peu 
d'importance au principe de liberté d'expression – 
cette notion ne figurant qu'à une reprise dans le 
texte – et aux droits de l'utilisateur.  
 
Nos amendements visant à obliger les plateformes 
de médias à respecter la législation et la culture de 
ce pays n'ont pas été soutenus. Même la N -VA s'est 
abstenue. Nous présentons à nouveau ces 
amendements aujourd'hui. Je rappelle que le roman 
1984  de George Orwell constituait un avertissement 
et non un manuel pratique. Le Vl aams Belang ne 
contribuera pas à mettre en place des mesures de 
restriction de la liberté d'expression.  
 Deze resolutie schept een kader om politiek 
incorrecte boodschappen te censureren. Nergens 
wordt opgeroepen om onze lokale cultuur en 
tradities te eer biedigen, er wordt nauwelijks 
aandacht besteed aan de vrije meningsuiting – het 
begrip komt maar één keer voor in de tekst – noch 
aan de rechten van de gebruiker.  
 
Onze amendementen om de mediaplatformen te 
verplichten de wetgeving en cultuur van dit land te 
respecteren, werden niet gesteund. Zelfs N -VA 
heeft zich onthouden. Wij dienen ze vandaag 
opnieuw in. Ik herinner eraan dat 1984  van George 
Orwell een waarschuwing was, geen handleiding. 
Vlaams Belang zal niet meedoen aan het inperken 
van de vrije menin gsuiting.  
 
02.17   Steven Matheï (CD&V): Des milliards de 
personnes dans le monde utilisent les plates -formes 
et médias sociaux. Les entreprises à l'origine de 
ces plates -formes sont devenues des géants de la 
Big Tech. En décembre, la Commission 
européenne  a proposé deux initiatives législatives 
visant à restreindre la position dominante des Big 
Tech afin de redonner du souffle aux petites 
entreprises et de protéger les particuliers.  
 
Si nous voulons lutter contre les contenus illicites, 
nous devons veille r à ce que le Net soit un 
environnement sûr.  
 02.17   Steven Matheï (CD&V): Miljarden mensen 
ter wereld gebruiken sociale media en platformen. 
De bedrijven die achter die platformen zitten, zijn 
uitgegroeid tot bigtechgiganten. De Europese 
Commissie heeft i n december een voorstel gedaan 
voor twee wetgevende initiatieven om de 
machtspositie van de big tech in te perken, om 
meer zuurstof te geven aan kleinere bedrijven en 
om particulieren te beschermen.  
 
Als we de strijd tegen illegale content willen 
aangaan,  moeten we ervoor zorgen dat online een 
veilige omgeving ontstaat.  
 
Si l'on veut faire d'internet un environnement sûr, il 
faut pouvoir intervenir rapidement contre les 
contenus illégaux.  
 
Dans cet environnement, il convient de préserver la 
liberté d'ex pression. En effet, en l'absence de 
réglementation, les géants technologiques décident 
eux-mêmes de ce qui est publié ou non, sans 
aucune transparence.  
 
Sur la base de ces trois principes, cette résolution 
pourrait constituer le point de départ d'une 
législation européenne. Un système de modération 
clair par les big tech sera mis en place, assorti 
d'une obligation de transparence et de procéder à 
des analyses de risques. Des possibilités de 
recours et un système d'application de la 
réglementation seront éga lement prévus. Ces 
éléments nous permettront de faire figure de 
pionniers à l'échelon européen, pour arriver à 
mettre en place une bonne réglementation à ce 
niveau -là également.  
 Als het internet een veilige omgeving moet zijn, dan 
moet men snel tegen ille gale content kunnen 
optreden.  
 
In die omgeving moeten we de vrije meningsuiting 
beschermen. Zonder regelgeving beslissen de 
techgiganten zelf wat er wel of niet gepubliceerd 
wordt, zonder enige transparantie.  
 
Met deze drie uitgangspunten kan deze resol utie 
het uitgangspunt zijn voor Europese wetgeving. Er 
komt een duidelijk systeem van moderatie door de 
big tech, met de verplichting om ook transparant te 
zijn en risicoanalyses te maken. Daarnaast komen 
er beroepsmogelijkheden en een 
handhavingssysteem. Met deze elementen kunnen 
we op Europees niveau een voortrekker worden, 
om daar tot goede wetgeving te komen.  
 
02.18   Steven De Vuyst (PVDA -PTB): Nous 
considérons certains aspects de la proposition de 
résolution comme problématiques. En lisant le 02.18   Steven De Vuyst (PVDA -PTB): Wij zien 
enkele problematische aspecten aan het voorstel 
van resolutie. Als we de tekst lezen, krijg ik de  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 17 
texte, j 'ai l'impression que les discours de haine, les 
infox et le harcèlement se limitent aux plateformes 
numériques et aux réseaux sociaux, mais 
malheureusement, le problème se manifeste dans 
tous les domaines de la société. Je déplore le 
manque d'autocritique des hommes et des femmes 
politiques. Si les gens croient aux théories du 
complot ou aux infox, c'est également dû à un 
manque de confiance dans la politique. La façon 
dont la crise du coronavirus a été gérée, avec une 
communication contradictoire et la pro longation 
tacite des mesures, n'a pas aidé à rétablir cette 
confiance. Cette réalité, combinée à la perte 
d'implication démocratique d'un nombre croissant 
de personnes, incite les citoyens à recourir à 
d'autres flux d'informations où circulent la 
désinform ation et les théories du complot.  
 indruk dat haat zaaien, fakenieuws en pesterijen 
zich beperken tot de digitale platforms en sociale 
media, maar het probleem manifesteert zich 
jammer genoeg in alle geledingen van de 
samenleving. Ik betreur het gebrek aan zelfkritiek 
van de politiek. Als mensen in 
samenzweringstheorieën of nepnieuws geloven, 
dan komt dat evenzeer doo r een gebrek aan 
vertrouwen in de politiek. De manier waarop de 
coronacrisis werd beheerd, met tegenstrijdige 
communicatie en de stilzwijgende verlenging van 
maatregelen, heeft niet bijgedragen tot vertrouwen. 
Dat in combinatie met het feit dat alsmaar mee r 
mensen zich niet langer democratisch betrokken 
voelen, maakt dat zij hun toevlucht zoeken tot 
andere informatiestromen, waar desinformatie en 
complottheorieën de ronde doen.  
 
Nous avons le sentiment que cette proposition de 
résolution combat quelques s ymptômes sans 
s'attaquer aux causes. Nous nous interrogeons 
également sur le mode de fonctionnement. Le 
contrôle démocratique exercé sur les plates -formes 
numériques risque de créer une sorte de monopole 
de la pensée. Selon quels critères les plates -formes  
doivent -elles opérer cette modération? Quelles 
seront les conditions de travail des modérateurs?  
 
Nous pensons que cette proposition de résolution 
est une manœuvre de diversion en ce sens qu'elle 
esquive les causes des symptômes qu'elle entend 
combattre.  C'est pourquoi nous nous abstiendrons 
lors du vote.  
 Wij hebben het gevoel dat deze resolutie enkele 
symptomen bestrijdt zonder de oorzaken aan te 
pakken. Wij stellen ons ook vragen bij de manier 
waarop er gewerkt zal worden. Democratische 
controle op dig itale platformen dreigt een soort 
gedachtemonopolie in te stellen. Volgens welke 
criteria moeten de platformen modereren? Wat 
zullen de arbeidsomstandigheden van de 
moderatoren zijn?  
 
Wij hebben het gevoel dat deze resolutie een 
afleidingsmanoeuvre is, wa ardoor voorbijgegaan 
wordt aan de oorzaken van de symptomen die ze 
wil bestrijden. Daarom zullen wij ons bij de 
stemming onthouden.  
 
02.19   Robby De Caluwé (Open Vld): C'est un 
débat riche. Cependant, de nombreux contre -
arguments sont incorrects. Je parta ge les 
préoccupations concernant la liberté d'expression, 
mais le caractère absolu de ce principe nous incite 
précisément à demander dans cette résolution plus 
de transparence de la part des plateformes des 
réseaux sociaux, également en ce qui concerne 
leurs algorithmes. La consigne de vote du président 
de groupe de M.  Buysrogge et de Mme  Gijbels est 
donc en réalité erronée, car nous sommes tous en 
faveur de la liberté d'expression.  
 02.19   Robby De Caluwé (Open Vld): Dit is een rijk 
debat. Veel tegenargume nten kloppen echter niet. 
Ik deel de bezorgdheid over de vrije meningsuiting, 
maar net omdat ze heilig is, vragen wij in deze 
resolutie meer transparantie van de 
socialemediaplatformen, ook over hun algoritmes. 
Het stemadvies van de fractievoorzitter van d e 
heer Buysrogge en mevrouw  Gijbels is dus eigenlijk 
fout, want we zijn allen voorstander van de vrije 
 
02.20   Peter Buysrogge (N-VA): Dans le cadre de 
la liberté d'expression, je suivrai tout de même la 
consigne de vote de mon président de  groupe.  
 02.20   Peter Buysrogge (N-VA): In het kader van 
de vrije meningsuiting zal ik toch het stemadvies 
van mijn fractievoorzitter volgen.  
 
02.21   Kris Verduyckt (Vooruit): Ce débat montre 
clairement que les réseaux sociaux occupent une 
place importa nte dans nos vies. Notre activité en 
ligne représente une partie de notre identité. Les 
entrepreneurs ont besoin des réseaux sociaux, les 
influenceurs gagnent même leur vie grâce à ceux -
ci. Cependant, ces plateformes sont gérées par des 02.21   Kris Verduyckt (Vooruit): Dit debat maakt 
duidelijk dat sociale medi a een groot deel van ons 
leven uitmaken. Online is een stuk van wie we zijn. 
Ondernemers hebben sociale media nodig, 
influencers verdienen er zelfs hun geld mee. Die 
platformen worden echter beheerd door 
commerciële private ondernemingen die hun eigen   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 18 
entreprises commerc iales privées qui décident de 
leurs propres règles du jeu. C'est leur bon droit, 
mais il faut également de la transparence. Or telle 
est précisément l'essence de cette résolution.  
 spelregels bepalen. Dat is hun goed recht, maar 
daar hoort transparantie bij. Dat is net de essentie 
van deze resolutie.  
 
Les algorithmes peuvent avoir des effets positifs 
mais ils ont également pour conséquence que nous 
ne voyons plus tous les contenus. De n ombreuses 
personnes naviguant sur les médias sociaux se 
retrouvent dans une bulle qui ne fait que renforcer 
leurs propres opinions. Par exemple, je ne savais 
pas qu'une amie d'enfance était décédée parce que 
Facebook avait décidé que je ne devais pas voir les 
messages concernant sa maladie. Il faut redonner 
aux utilisateurs le pouvoir de décider des 
informations qu'ils souhaitent voir.  
 
Il existe également des algorithmes qui sont 
intrusifs et font disparaître des messages. Nous en 
savons bien trop peu sur les règles du jeu. Cette 
semaine, Facebook a dû défendre contre des 
instances américaines le fait qu'il ait supprimé 
Donald Trump de sa plate -forme. Est -ce de la folie 
de demander un observatoire européen?  
 Algoritmes kunnen positieve effecten hebben, maar  
ze hebben er ook voor gezorgd dat we niet meer 
alles zien. Veel mensen op sociale media zitten in 
een bubbel waarin alleen de eigen meningen 
worden versterkt. Ik heb bijvoorbeeld het overlijden 
gemist van een jeugdvriendin omdat Facebook 
besliste dat ik d e berichten over haar ziekte niet 
moest zien. Gebruikers moeten opnieuw de macht 
krijgen om zelf te bepalen welke informatie ze te 
zien krijgen.  
 
Daarnaast zijn er ook algoritmes die ingrijpen en 
posts laten verwijderen. De spelregels daarvan 
kennen we ve el te weinig. Deze week heeft 
Facebook de verwijdering van Donald Trump van 
zijn platform moeten verdedigen tegenover een 
Amerikaanse instantie. Is een Europees 
observatorium dan een gekke vraag?  
 
Nous ne demandons pas un système de 
modération pour limite r la liberté d'expression mais 
pour faire passer le message que les médias 
sociaux doivent s'organiser afin que les opinions 
puissent s'exprimer correctement. Nous 
recherchons des moyens permettant d'appréhender 
Facebook, par exemple, qui d'un catalogue d' amis 
en ligne a évolué progressivement pour devenir un 
canal d'information. Je comprends que l'on ait le 
droit d'offenser mais ce droit doit être exercé avec 
fair-play. Donner aux propriétaires d'hôtels la 
possibilité de répondre aux critiques est un acte fair-
play. C'est par ailleurs aussi une forme de 
modération. Il est regrettable que la N -VA et le 
Vlaams Belang continuent de voir les choses 
différemment. Du reste, le Vlaams Belang tient 
devant cette assemblée un discours musclé mais 
lorsque des représen tants de Facebook se 
présentent en commission, le groupe politique s'en 
tient à des propos de courtoisie.  
 Moderatie vragen doen we niet om meningen te 
beperken, maar om de boodschap te geven dat 
sociale media zich moeten organiseren zodat de 
vrije menings uiting correct kan verlopen. We zijn op 
zoek naar manieren om om te gaan met 
bijvoorbeeld Facebook dat gaandeweg is 
geëvolueerd van een online vriendenboek naar een 
nieuwsmedium. Ik begrijp het recht om te kwetsen, 
maar dat moet eerlijk kunnen gebeuren. 
Hoteleigenaars de kans geven om te reageren op 
reviews, dat is eerlijk. Ook dat is een vorm van 
moderatie. Het is jammer dat N -VA en Vlaams 
Belang dat anders blijven zien. Overigens komt 
Vlaams Belang hier stoere praatjes verkopen, maar 
als vertegenwoordiger s van Facebook in de 
commissie verschijnen, geraakt de fractie niet 
verder dan koffieklets.  
 
02.22   Peter De Roover (N-VA): Je ne suis pas en 
faveur de l'insulte. Il est important de faire une 
distinction entre le droit d'insulter et le fait d'y avoir 
recours. Il aurait été préférable que la nuance 
apportée par M.  Verduyckt au concept de la 
modération soit inscrite dans le texte. Sans 
définition, nous nous basons évidemment sur la pire 
interprétation possible.  
 02.22   Peter De Roover (N-VA): Ik ben geen 
voorstander van beledigen. We moeten een 
onderscheid maken tussen het recht om te 
beledigen en gebruikmaken van dat recht. De 
nuance die de heer  Verduyckt maakt bij de 
moderatie had beter ook zo in de tekst gestaan. 
Zonder definitie gaan wij uiteraard uit v an de ergst 
mogelijke interpretatie.  
 
02.23   Kris Verduyckt (Vooruit): Cela doit se faire 
de façon organisée. Il faut que les gens aient une 
chance équitable de réagir.  02.23   Kris Verduyckt (Vooruit): Het moet 
georganiseerd gebeuren. Mensen moeten eerl ijk de 
kans krijgen om te reageren.   CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 19 
  
02.24   Steven Creyelman (VB): L'orateur estime 
que les réseaux sociaux doivent assumer leur 
responsabilité de modérateur et que nous devons 
les sanctionner s'ils refusent de le faire. Mais quelle 
en sera la conséquence ? Pour éviter de devoir 
payer des amendes, ils censureront toute opinion 
un tant soit peu suspecte ou qui provoque quelques 
remous.  
 
Je suis d'accord que les algorithmes font toujours 
ressortir les mêmes opinions, ce qui rend tout débat 
contradictoire imp ossible. Mais en imposant un 
système de modération, nous risquons précisément 
d'organiser la censure et de limiter la liberté 
d'expression de chacun. C'est justement ce que 
nous voulons éviter, non?  
 02.24   Steven Creyelman (VB): De sociale media 
moeten vo lgens de spreker hun 
verantwoordelijkheid als moderator opnemen en als 
ze dat weigeren, moeten wij hen straffen. Wat zal 
daarvan echter het gevolg zijn? Omdat ze niet 
graag beboet worden, zullen ze elke mening 
censureren die een beetje verdacht is of wat d eining 
veroorzaakt.  
 
Ik ga ermee akkoord dat men door algoritmes 
steeds dezelfde meningen te horen krijgt, waardoor 
een tegensprekelijk debat onmogelijk wordt. Maar 
met een verplicht moderatiesysteem gaat men net 
de censuur organiseren en ieders vrije men ing 
inperken. Dat kan toch niet de bedoeling zijn?  
 
02.25   Kris Verduyckt (Vooruit): Les canaux des 
médias sociaux retirent aujourd'hui déjà des 
messages, mais souvent, nous ignorons totalement 
pourquoi. C'est pourquoi nous demandons qu'ils 
fassent preuv e de transparence à propos de leur 
politique, afin que nous puissions évaluer leurs 
choix.  
 
La proposition plaide également pour l'allocation de 
moyens supplémentaires à la recherche sur 
l'intelligence artificielle qui, selon certains, peut avoir 
une incid ence sur nos droits fondamentaux.  
 
De nombreux parents s'inquiètent de l'impact des 
médias sociaux sur les enfants et les jeunes. Cette 
proposition de résolution se focalise sur le problème 
du microtargeting et de la publicité, mais d'autres 
aspects devron t encore être abordés plus tard.  
 02.25   Kris Verduyckt (Vooruit): De 
socialemediakanalen verwijderen vandaag al 
berichten, maar vaak weten wij helemaal niet 
waarom. Daarom vragen wij dat ze transparant 
zouden zijn over hun beleid, zodat wij hun keuzes 
kunnen beoordelen.  
 
De resolutie vraagt ook dat extra middelen worden 
vrijgemaakt voor het onderzoek naar artificiële 
intelligentie, die volgens sommige wetenschappers 
een impact kan hebben op onze grondrechten.  
 
Vele ouders maken zich zorgen om de impact v an 
sociale media op kinderen en jongeren. Deze 
resolutie focust op het probleem van microtargeting  
en reclame, maar ook andere aspecten zullen later 
nog aan bod moeten komen.  
 
02.26   Sophie Rohonyi (DéFI): Les plates -formes 
numériques et médias sociaux so nt omniprésents 
dans nos vies. Ils nous permettent de garder le 
contact avec nos proches, de nous informer, de 
porter des causes à la connaissance des médias et 
des autorités, comme ont pu le faire les patients 
covid long grâce à leur groupe Facebook, ou 
Handicap international pour sa pétition contre les 
armes explosives en zone peuplée, dont nous 
parlerons tantôt.  
 
Mais ces médias sont aussi utilisés pour le pire: 
pour influencer nos choix et nos envies, nous 
enfermer dans certains courants de pensées e t 
nous faire haïr ceux qui pensent autrement, pour 
nous insulter ou nous harceler, avec des 
conséquences parfois dramatiques. Les personnes 
qui agissent dans cet espace virtuel pensent agir en 
toute impunité, les algorithmes légitimant certains 02.26   Sophie Rohonyi (DéFI): De digitale 
platformen en sociale media zijn alomtegenwoordig 
in ons leven. Dankzij die middelen kunnen we 
contact houden met onze familie en vrienden, 
informatie  opzoeken, zaken onder de aandacht van 
de media en de autoriteiten brengen, zoals de 
patiënten met het postcovidsyndroom hebben 
kunnen doen dankzij hun Facebookgroep, of de 
organisatie Handicap International voor haar petitie 
tegen het gebruik van zware ex plosieven in 
dichtbevolkte gebieden, waarover we het straks nog 
zullen hebben.  
 
Die media worden echter ook gebruikt voor veel 
minder nobele doeleinden: om onze keuzes en 
behoeften te beïnvloeden, om ons op te sluiten in 
een bepaald gedachtegoed en ons te  vervullen met 
haat ten aanzien van andersdenkenden, om ons te 
beledigen of ons te pesten, soms met dramatische 
gevolgen. De personen die in die virtuele ruimte 
handelen, denken dat ze overal ongestraft mee   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 20 
messages et  formant autour de l'utilisateur un 
univers qui le radicalise.  
 kunnen wegkomen, omdat de algoritmen bepaalde 
boodschappen legitimeren en een universum rond 
de gebruiker creëren waardoor hij radicaliseert.  
 
Les plates -formes numériques et les réseaux 
sociaux influencent nos comportements, en 
particulier ceux des plus jeunes, en quête de 
repères. Nombre d'entre eux s 'inscrivent sur 
Facebook ou Instagram bien avant d'avoir 13  ans. 
Le Comité d'avis des Questions scientifiques et 
technologiques s'est penché sur ce problème en 
menant douze auditions sur le thème de 
l'intelligence artificielle et sur l'impact des réseaux 
sociaux dans notre société. Je remercie les 
membres de ce comité pour leur travail, qui a 
conduit à cette proposition de résolution.  
 
Ce texte pose des balises essentielles et 
contraignantes de modération du contenu, 
d'évaluation des risques, de transparen ce 
algorithmique et de collaboration avec les 
"signaleurs de confiance" pour lutter contre les 
discriminations, la pédopornographie, la 
propagande terroriste et les discours de haine.  
 
Ce texte créera de nouveaux droits, notamment le 
recours en justice lo rsqu'une plate -forme n'aurait 
pas modéré ou retiré un contenu litigieux, ou 
lorsqu'elle aurait supprimé un contenu qui n'aurait 
pas dû l'être. Il ne s'agit donc nullement de 
"censure", mais de disposer d'instruments 
juridiques adaptés pour peser sur ces gé ants du 
numérique et parvenir au retrait des contenus 
illégaux. Ce retrait devra être opéré au plus vite, car 
les contenus se dispersent comme une traînée de 
poudre sur la toile, au fil de clics maladroits ou 
malintentionnés.  
 Digitale platforms en social e media beïnvloeden ons 
gedrag, vooral dat van de jongsten, die op zoek zijn 
naar een houvast. Veel jongeren abonneren zich op 
Facebook of Instagram lang voor hun dertiende 
verjaardag. Het adviescomité voor 
wetenschappelijke en technologische vraagstukken 
heeft zich over deze kwestie gebogen en heeft 
twaalf hoorzittingen gehouden over kunstmatige 
intelligentie en de impact van sociale netwerken in 
onze samenleving. Ik wil de leden van het 
adviescomité bedanken voor hun werk, dat tot dit 
voorstel van resolut ie geleid heeft.  
 
Deze tekst bevat essentiële en bindende 
richtsnoeren voor het modereren van de inhoud, 
risicobeoordeling, algoritmische transparantie en 
samenwerking met trusted flaggers  om de strijd aan 
te binden met discriminatie, kinderpornografie, 
terroristische propaganda en haatboodschappen.  
 
De tekst roept nieuwe rechten in het leven, zoals de 
mogelijkheid om een rechtsgeding in te stellen als 
een platform nalaat betwiste inhoud te modereren 
of te verwijderen, of als het onterecht inhoud 
verwijde rt. Het is geen kwestie van censuur, maar 
van het beschikken over de juiste juridische 
instrumenten om deze internetgiganten onder druk 
te zetten en illegale inhoud te verwijderen. Dat 
verwijderen moet zo snel mogelijk gebeuren, want 
de inhoud verspreidt z ich als een lopend vuurtje 
over het web, naarmate steeds meer mensen het 
bericht domweg of te kwader trouw aanklikken.  
 
Un retrait qui, s'il a lieu dans un cadre légal, 
s'impose en raison de la liberté d'expression. Si elle 
fondamentale, celle -ci n'est pa s absolue. Comme le 
reconnaît la Cour européenne des droits de 
l'homme, cette liberté vaut non seulement pour les 
idées ou informations consensuelles, mais aussi 
celles qui choquent ou inquiètent.  
 
Mais cette liberté implique aussi des devoirs. Elle 
peut être soumise à certaines formalités, 
restrictions ou sanctions, nécessaires à la sécurité 
nationale, à la défense de l'ordre et à la prévention 
du crime ou à la protection de la réputation. C'est 
sur la base de la Convention européenne des droits 
de l'ho mme que cette Assemblée a adopté les lois 
réprimant le sexisme, le racisme ou le 
négationnisme.  
 Indien de verwijdering van een bericht gebeurt 
binnen de wettelijke krijtlijnen, is ze zelfs 
noodzakelijk met het oog op de vrijheid van 
meningsuiting.  Die vrijheid van meningsuiting is dan 
wel een fundamentele vrijheid, ze is niet absoluut. 
Zoals door het Europees Hof voor de Rechten van 
de Mens erkend wordt, geldt die vrijheid niet enkel 
voor consensuele, maar ook voor aanstootgevende 
of storende ideeë n en informatie.  
 
De uitoefening van die vrijheid brengt echter ook 
plichten met zich. Ze kan onderworpen worden aan 
bepaalde formaliteiten, beperkingen of sancties, die 
noodzakelijk zijn voor de nationale veiligheid, de 
bescherming van de openbare orde, de 
misdaadpreventie of de bescherming van de goede 
naam. Deze assemblee heeft op grond van het 
Europees Verdrag tot bescherming van de rechten 
van de mens wetten aangenomen tot beteugeling 
van het seksisme, het racisme en het negationisme.   CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 21 
 
Cette seule résolution ne changera pas tout, car 
l'enjeu est surtout au niveau européen. Mais elle 
peut inciter le gouvernement à mieux prendre en 
compte ces  enjeux. La création de l'Observatoire 
numérique européen, porté par la résolution, mérite 
mention. Cet organe pourra éclairer les futures 
réglementations en la matière.  
 
La toile doit devenir non un espace de haine, 
d'ignorance et de vulnérabilité, m ais de partage, 
d'ouverture et de sécurité. Mon groupe soutiendra 
cette proposition avec enthousiasme.  
   
Deze resolutie  alleen zal niet alles veranderen, want 
voor de grote ommezwaai zullen er vooral op 
Europees niveau stappen gezet moeten worden. 
Toch kan deze resolutie de regering ertoe 
aanzetten om beter met deze uitdagingen rekening 
te houden. De oprichting van een Eur opees 
observatorium voor digitale technologie, die in deze 
resolutie ingeschreven staat, is het vermelden 
waard. Dat orgaan zal zijn licht kunnen laten 
schijnen over de toekomstige reglementeringen ter 
zake.  
 
Het world wide web moet geen plaats worden waa r 
haat, onwetendheid en kwetsbaarheid hoogtij 
vieren, maar wel een plaats om informatie en 
ervaringen te delen, in een open en veilige 
omgeving. Mijn fractie zal deze resolutie met 
enthousiasme steunen.  
 
02.27   Mathieu Michel , secrétaire d'État (en 
franç ais): Cette résolution charge le gouvernement 
d'une mission importante et délicate. Je vous 
remercie pour ce travail riche et inspirant pour la 
rédaction du Digital Services Act . Le digital 
influence profondément nos démocraties et la 
transparence pose que stion. Les solutions ne sont 
pas simples. Je salue l'initiative de la commission 
d'avoir osé porter ce débat. L'ambition est de 
considérer que ce qui est interdit hors ligne doit 
l'être également en ligne.  
 02.27  Staatssecretaris Mathieu Michel (Frans) : 
Door deze resolutie krijgt de regering een 
belangrijke en delicate taak toegewezen. Ik dank u 
voor dit kostbare werk waaruit inspiratie geput zal 
kunnen worden bij het opstellen van de Digital 
Services Act . Digitale technologieën beïnvloeden 
onze democratieë n diepgaand en er is een 
probleem met de transparantie. Er zijn geen 
eenvoudige oplossingen. Ik juich het initiatief van de 
commissie toe en ben blij dat ze dit debat is durven 
aangaan. Het is de ambitie om ervan uit te gaan dat 
wat offline verboden is ook  online verboden moet 
zijn. 
 
Le Digital Services Act  (DSA) met en évidence trois 
concepts fondamentaux. Tout d'abord la liberté 
d'expression, essentielle, et à laquelle nous 
sommes tous attachés. Celle -ci est liée à la 
responsabilité des diffuseurs, de l' émetteur mais 
aussi du récepteur. Enfin, la transparence est 
indispensable. C'est -à-dire la lisibilité des choses, la 
compréhension de ce qui gouverne l'exposition à un 
contenu.  
 
Je mesure pleinement la responsabilité qui est la 
nôtre dans ce débat écla irant et inspirant, pour la 
démocratie. Nous l'aborderons avec détermination 
et prudence.  
 Met de Digital Services Act  (DSA) worden er drie 
fundamentele begrippen voor het voetlicht 
geplaatst. Ten eerste de vrijheid van meningsuiting, 
die essentieel is en  waaraan we allen gehecht zijn. 
Die houdt verband met het tweede aspect, met 
name de verantwoordelijkheid van de verspreider, 
van de zender, maar ook van de ontvanger. Ten 
slotte is transparantie onontbeerlijk, met andere 
woorden de inzichtelijkheid van de  processen en 
het begrip van wat er achter de blootstelling aan 
een bepaalde content voorafgaat.  
 
Ik ben me ten volle bewust van onze 
verantwoordelijkheid in dit verhelderende en 
inspirerende debat ten aanzien van de democratie. 
We zullen dit debat vastber aden en bedachtzaam 
voeren.  
 
02.28   Steven Creyelman (VB): Ce qui est interdit 
hors ligne doit l'être également en ligne. Là, je suis 
d'accord, mais cela signifie -t-il aussi que ce qui est 
autorisé hors ligne doit également l'être en ligne?  
 
Aux alentou rs du 6  décembre, j'ai été 02.28   Steven Creyelman (VB): Wat offline 
verboden is, moet ook online verboden worden. 
Daarover ben ik het eens, maar moet wat offline is 
toegelaten dan ook online worden toegelaten?  
 
Ik ben rond 6  december met vele  anderen tijdelijk   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 22 
temporairement banni de Facebook, comme 
beaucoup d'autres, pour avoir publié un message 
concernant le Père Fouettard. Le secrétaire d'État 
plaidera -t-il auprès de Facebook en ma faveur pour 
que je puisse continuer à exprimer mon opinion 
concernant le Père Fouettard?  
 van Facebook gegooid omdat ik iets over Zwarte 
Piet had gepost. Zal de staatssecretaris bij 
Facebook bepleiten dat ik mijn mening over Zwarte 
Piet mag blijven uiten?  
 
02.29   Mathieu Michel , secrétaire d'État (en 
français) : La résolution  vise plus de transparence 
dans la modération de Facebook et plus de lisibilité 
dans les algorithmes.  
 02.29  Staatssecretaris Mathieu Michel (Frans) : De 
resolutie beoogt meer transparantie met betrekking 
tot de wijze waarop Facebook -moderatoren te werk 
gaan en een beter inzicht in de algoritmes.  
 
La présidente : La discussion est close.  
 De voorzitster : De bespreking is gesloten.  
 
Amendements déposés:  
 Ingediende amendementen:  
 
Considérant/Considerans L (n)  
 • 1 – Erik Gilissen (1947/3)  
Considérant/Consi derans M (n)  
 • 2 – Erik Gilissen 1947/3)  
Demande/Verzoek 5 (n)  
 • 3 – Erik Gilissen 1947/3)  
Demande/Verzoek 6(n)  
 • 4 – Erik Gilissen 1947/3)  
 Considérant/Considerans L (n)  
Considérant/Considerans M (n)  
 
Le vote sur les amendements est réservé.  
 De stemming over de amendementen wordt 
aangehouden.  
 
Le vote sur les amendements réservés et sur 
l’ensemble de la proposition aura lieu 
ultérieurement.  
 De stemming over de aangehouden 
amendementen en over het geheel van het voorstel 
zal later plaatsvinden.  
 
03 Proposition de résolution relative à la 
protection des civils contre l'utilisation des 
armes ex plosives à large rayon d'impact en 
zones peuplées (1222/1 -6) 
 03 Voorstel van resolutie voor de bescherming 
van burgers tegen het gebruik van explosieve 
wapens met een groot bereik in bevolkte 
gebieden (1222/1 -6) 
 
Proposition déposée par:  
 Voorstel ingedi end door:  
 
Samuel Cogolati, Wouter De Vriendt, Georges 
Dallemagne, Nabil Boukili, Sophie Rohonyi, 
Guillaume Defossé.  
 Samuel Cogolati, Wouter De Vriendt, Georges 
 
Le texte adopté par la commission sert de base à la 
discussion. (Rgt 85, 4) (1222/5)  
basis voor de bespreking (Rgt  85, 4) (1222/5)  
 
03.01   Kris Verduyckt , rapporteur: Je renvoie au 
rapport écrit.  
 03.01   Kris Verduyckt , rapporteur: Ik verwijs naar 
het schriftelijke verslag.  
 
03.02   Peter Buysrogge (N-VA): Avec cette 
résolution, la Belgique veut continuer à jouer un rôle 
de pionnier en matière de droit humanitaire 
international. Le Parlement a déjà prouvé qu'il  
pouvait assumer ce rôle dans le domaine des 
armes inhumaines. Je ne doute donc pas une 
seconde des nobles intentions des auteurs de la 03.02   Peter Buysrogge (N-VA): Met deze 
resolutie wil België verder een voortrekkersrol 
spelen in het i nternationaal humanitair recht. Het 
Parlement heeft al eerder bewezen die rol te 
kunnen opnemen op het vlak van mensonterende 
wapens. Ik twijfel daarom geen seconde aan de 
nobele bedoelingen van de indieners van de  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 23 
 
Qui pourrait être contre l'interdiction mondiale de 
l'utilisation d'armes explosives dans les zones 
densém ent peuplées? Nous y sommes bien sûr 
favorables, mais nous estimons que cette résolution 
ne constitue pas la meilleure manière d'y parvenir 
réellement.  
 resolutie.  
 
Wie kan er tegen zijn dat ex plosief wapengebruik in 
dichtbevolkt gebied wereldwijd verboden wordt? 
Natuurlijk zijn we daar ook voor, maar toch vinden 
we deze resolutie niet de beste poging om dat ook 
daadwerkelijk te bereiken.  
 
La majorité adoptera aujourd'hui une résolution qui 
porte également la signature du PTB. Je ne saisis 
pas bien comment les partis de la majorité 
parviennent à ne pas être embarrassés face à cette 
résolution que nous imposent à la fois la gauche et 
l'extrême -gauche.  
 
La première objection fondamentale contre cette 
résolution découle de la profonde méfiance qui s'en 
dégage à l'égard de la Défense. L'engagement 
professionnel de nos militaires et de nos F -16 au 
sein de la coalition internationale nous a permis de 
démanteler le califat de l'EI en Syrie et en Iraq.  
Pourtant, le colonel qui a mené les troupes 
françaises en Iraq et au Proche -Orient, le colonel 
Legrier, affirme que nous avons détruit 
massivement des infrastructures et que nous avons 
donné à la population une image désastreuse de 
l'Occident.  
 De meerde rheid keurt hier vandaag een resolutie 
goed die ook de handtekening draagt van de PVDA. 
Links en extreemlinks duwen hier samen een 
resolutie door onze strot en ik begrijp niet goed dat 
de meerderheidspartijen geen schroom voelen.  
 
Een eerste fundamenteel  bezwaar tegen deze 
resolutie is dat ze een fundamenteel wantrouwen 
ademt tegenover Defensie. Dankzij de 
professionele inzet van onze militairen en onze 
F-16's in de internationale coalitie hebben we het 
IS-kalifaat in Syrië en Irak gebroken. Toch meent de  
kolonel die de Franse troepen in Irak en de Levant 
heeft geleid, kolonel Legrier, dat we massaal 
infrastructuur hebben vernield en de bevolking een 
afschuwelijk beeld van het Westen hebben 
gegeven.  
 
Selon lui, nous aurions laissé derrière nous les 
germe s d’une résurgence prochaine d’un nouvel 
adversaire. La déclaration du colonel figure dans la 
résolution et concerne nos pilotes de F -16, qui 
restent cependant au sol au moindre risque de 
victimes civiles.  
 
Était-il vraiment nécessaire de maintenir cette 
citation provocante dans le texte? Même si les 
auteurs affirment que la citation ne reflète pas leur 
position, ils ne l'ont pas supprimée.  
 Volgens hem hebben we het zaad achtergelaten 
waaruit zich nieuwe vijanden zullen ontwikkelen. De 
uitspraak van de ko lonel staat in de resolutie en 
betreft onze F -16-piloten, die nochtans bij het 
minste risico van burgerslachtoffers aan de grond 
blijven.  
 
Was het nu echt nodig om dit provocerende citaat in 
de tekst te behouden? Ook al beweren de indieners 
dat het citaat  hun standpunt niet weergeeft, ze 
hebben het er toch niet uit gehaald.  
 
Nous avons une deuxième objection fondamentale 
qui est encore plus sérieuse. Nous pouvons certes 
montrer aujourd'hui à toutes les personnes de 
bonne volonté dans le monde que nous so mmes 
opposés à l'utilisation d'armes explosives en zones 
peuplées. Ce message est noble, certes, mais sera -
t-il entendu par les méchants? Daech ne risque pas 
d'être impressionné.  
 
Ne sera -ce pas une motivation supplémentaire, 
pour ses partisans, à se cach er dans les villes, 
dans les écoles, dans les hôpitaux et dans les 
zones peuplées? Ne sommes -nous pas en train de 
saboter notre propre politique, qui tend à privilégier 
les opérations aériennes plutôt que les interventions 
militaires au sol? Les partisans de la proposition de 
résolution sont -ils vraiment prêts à envoyer nos Een tweede fundamenteel bezwaar is nog ernstiger. 
We kunnen vandaag aan alle goede mensen op de 
wereld to nen dat we tegen het gebruik van 
explosieve wapens zijn in dichtbevolkte gebieden. 
Dat is nobel, maar dat betekent niet dat de slechte 
mensen ernaar gaan luisteren. IS zal vast niet 
onder de indruk zijn.  
 
Motiveren we IS dan niet extra om zich te verberg en 
in steden, in scholen, in ziekenhuizen en in 
dichtbevolkte gebieden? Ondergraven we dan niet 
onze eigen politiek om steeds meer te kiezen voor 
air operations  in plaats van voor boots on the 
ground ? Zijn de voorstanders van de resolutie wel 
bereid onze m ilitairen naar dergelijke 
conflictgebieden te sturen, niet in de lucht, maar op   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 24 
militaires vers de telles zones de conflit, non pas 
dans les airs, mais au sol?  
 de grond?  
 
En raison de sa désinvolture et de son manque de 
stratégie militaire, nous ne voterons pas en faveur 
de cette résolution. Enfin, je souhaiterais insister 
encore un e fois pour que la disposition provocatrice 
envers nos militaires soit supprimée du texte.  
 Wegens de lichtzinnigheid ervan en wegens het 
gebrek aan militaire strategie, zullen wij deze 
resolutie niet goedkeuren. Ik wil ten slotte nog 
eenmaal aandringen om  de provocerende bepaling 
ten aanzien van onze militairen uit de tekst te halen.  
 
03.03   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): C'est un 
moment historique. Notre Parlement pourrait être le 
premier à voter une résolution en faveur de la 
déclaration internationale  pour protéger les civils 
contre les armes explosives en zones peuplées, 
après des mois d'auditions avec la Défense 
nationale, le CICR et Handicap  International, que je 
remercie pour sa mobilisation.  
 
Début  2020, Handicap  International a rencontré des 
groupes parlementaires et nous a montré des 
images. Il y a Ali, un an, bombardé à Mossoul en 
Irak, ses jambes sont explosées et il perd ses deux 
parents et son frère. Il y a Aidi, 8 ans, paralysée à 
vie à cause du traumatisme des bombardements au 
Yémen. Les personnes de Handicap  International 
parlent de leur expérience de kinés et médecins et 
du quotidien durant un conflit armé.  
 03.03   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): Dit is een 
historisch moment. Ons Parlement zou het eerste 
kunnen zijn dat een resolutie goed keurt waarmee 
de internationale verklaring ter bescherming van 
burgers tegen het gebruik van explosieve wapens in 
bevolkte gebieden wordt onderschreven, en dit na 
maanden van hoorzittingen met Defensie, het ICRC 
en Handicap International, dat ik wens te be danken 
voor zijn inzet.  
 
Begin 2020 heeft Handicap International een aantal 
parlementaire fracties ontmoet, waarbij het ons 
foto's heeft laten zien. Er was de foto van Ali, één 
jaar oud, die zijn benen verloor tijdens een 
bombardement in Mosul in Irak, waa rbij zijn beide 
ouders en zijn broer om het leven kwamen. Er was 
de foto van Aidi, 8 jaar oud, voor het leven verlamd 
als gevolg van het trauma dat ze overhield aan de 
bombardementen in Jemen. De mensen van 
Handicap International spreken uit eigen ervaring : 
als kinesitherapeuten en artsen ondervonden ze 
wat het is dagelijks te midden van een gewapend 
conflict te moeten leven en werken.  
 
Sur cette photo, Amina est blessée par une roquette 
à dix ans en Afghanistan. Elle a perdu une jambe 
et, victime de discr imination, n'a pas pu continuer à 
aller à l'école.  
 Op deze foto zien we Amina die op tienjarige leeftijd 
in Afghanistan door een raket verwond werd. Ze 
verloor een been en kon, omdat ze gediscrimineerd 
werd, niet naar school blijven gaan.  
 
03.04  Theo Fra ncken (N-VA): Les écologistes et la 
coalition trouvent les droits de l'homme 
particulièrement importants. Il s'agit de l'une des 
pierres angulaires de leur accord de gouvernement. 
Ce que je ne comprends pas, c'est leur 
aveuglement sur les livraisons d'arme s du 
gouvernement wallon, dont fait partie Ecolo, par 
l'entreprise publique FN Herstal. La FN Herstal 
fournit des armes qui alimentent la guerre civile au 
Yémen par l'intermédiaire de l'Arabie saoudite. Que 
M. Cogolati montre les photos de victimes d'une 
guerre civile alors que les armes de son 
gouvernement équipent des belligérants au Moyen -
Orient, relève d'une incroyable hypocrisie.  
 
Je voudrais tout de même demander qu'on 
envisage au moins d'arrêter les livraisons d'armes 
au Yémen. J'ai déjà abordé ce su jet avec Mme  Kitir, 
dès lors qu'elle fournit d'importantes aides 
humanitaires au Yémen.  03.04   Theo Francken (N-VA): Groen en de coalitie 
vinden mensenrechten bijzonder belangrijk. Het is 
een hoeksteen van hu n regeerakkoord. Wat ik niet 
begrijp, is de blindheid voor de wapenleveringen 
van de Waalse regering, met daarin Ecolo, door het 
staatsbedrijf FN Herstal. FN Herstal levert wapens 
via Saudi -Arabië aan de Jemenitische burgeroorlog. 
Het getuigt van een ongel ofelijke hypocrisie dat de 
heer Cogolati foto's toont van slachtoffers van een 
burgeroorlog, terwijl de wapens van zijn regering 
een oorlog creëren in het Midden -Oosten.  
 
Ik zou toch willen vragen om op zijn minst te 
overwegen om te stoppen met de wapen leveringen 
in Jemen. Ik heb dat ook al bij mevrouw  Kitir 
aangekaart, want zij geeft veel humanitaire steun 
aan Jemen.   CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 25 
 
M. Cogolati nous donne des leçons de morale. Son 
attitude me dérange au plus haut point. On entend 
généralement comme réplique que la Flandre 
fournit également des arm es mais la Flandre ne le 
fait pas. Elle ne fournit pas d'armes à l'Arabie 
saoudite ou à d'autres régimes au Moyen -Orient, ni 
au Yémen.  
  
De heer  Cogolati geeft ons morele lesjes. Dat stoort 
me mateloos. Er wordt doorgaans gerepliceerd dat 
Vlaanderen ook wapens levert. Vlaan deren doet dat 
niet. Vlaanderen levert geen wapens aan Saudi -
Arabië, noch aan andere regimes in het Midden -
Oosten, ook niet aan Jemen.  
 
Le PVDA -PTB n'ose rien dire non plus des ouvriers 
de la FN Herstal. Pour un monde meilleur, charité 
bien ordonnée comm ence par soi -même. Je crois 
vraiment à l'engagement de M.  Cogolati en faveur 
des droits de l'homme. Il figure sur la liste noire de 
la Chine pour les actions qu'il mène et je respecte 
cela. Les Ouïghours ont eux aussi des droits.  
 
Je ne comprends toutefois  pas cet aveuglement. 
M. Cogolati devrait aborder le sujet au sein de son 
parti.  
 PVDA durft trouwens ook niks zeggen over les 
ouvriers  de FN Herstal. Een betere wereld begint bij 
jezelf. Ik geloof echt in het engagement van de 
heer Cogolati voor de mensen rechten. Hij staat op 
de zwarte lijst van China door zijn acties. Ik heb 
daar respect voor. Ook de Oeigoeren hebben 
rechten.  
 
Ik snap die blindheid echter niet. Dat moet hij toch 
eens aankaarten binnen zijn partij.  
 
03.05   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen) (en 
néerlandais) : La remarque de M.  Francken n'est 
malheureusement pas pertinente. La FN  Herstal ne 
fournit pas d'armes explosives au Yémen. La 
proposition de résolution à l'examen porte sur les 
armes explosives.  
 
Ne comparons pas des pommes et des poires. 
Pour la population du Yémen, peu importe que les 
armes soient livrées par la Flandre, la Wallonie, la 
Chine ou les États -Unis. Nous sommes 
coresponsables de la protection des victimes 
civiles. C'est l'objectif de la proposition de résolution 
et j'en suis f ier. 
 03.05   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen) 
(Nederlands) : De opmerking van de heer  Francken 
is jammer genoeg irrelevant. FN  Herstal levert geen 
explosieve wapens aan Jemen. Deze resolutie gaat 
over explosieve wapens.  
 
Men mag geen appels met peren vergelij ken. Voor 
de mensen in Jemen maakt het niet veel uit of de 
wapens worden geleverd door Vlaanderen, 
Wallonië, China of de VS. Wij hebben de gedeelde 
verantwoordelijkheid om die burgerslachtoffers te 
beschermen. Dat is de doelstelling van deze 
resolutie en i k ben daar trots op.  
 
03.06   Theo Francken (N-VA): J'ai déjà entendu 
cet argument plusieurs fois. Elio Di  Rupo est 
également un véritable adepte de la réalpolitique. 
Selon lui, peu importe que ce soit nous qui 
fabriquions ces armes ou les Chinois ou les 
Russes, c'est 3  500 emplois créés chez nous. On 
ne peut pas prôner les droits de l'homme tout en 
continuant en même temps à produire et à fournir 
massivement des armes.  
 
Il est exact que nous ne vendons pas d'armes au 
Yémen mais nous en fournissons à la ga rde royale 
d'Arabie saoudite qui finance, paie et approvisionne 
les rebelles au Yémen. Je ne peux pas croire qu'un 
défenseur des droits de l'homme se plaise à 
soutenir ce point de vue devant notre assemblée. 
Le gouvernement wallon fournit indirectement aux  
rebelles du Yémen des armes explosives, du moins 
des armes à feu. Certes, ces armes seraient de 
toute façon fabriquées mais je m'attendais à ce que 
cet argument provienne du MR et non d'Ecolo. Que 
dirait M.  Cogolati si la Flandre fournissait des armes 03.06   Theo Francken (N-VA): Dit riedeltje heb ik 
al een paar keer gehoord. Elio Di  Rupo is ook een 
echte realpolitiker. Hij zegt: of wij ze nu maken, of 
de Chinezen, of de Russen, peu importe , bij ons 
zorgt dat voor 3.500  jobs. Men kan echter niet 
pleiten voor mens enrechten en tegelijkertijd 
massaal wapens blijven produceren en leveren.  
 
Het is juist dat men geen wapens levert aan Jemen, 
maar men levert wapens aan de koninklijke garde 
van Saudi -Arabië die de rebellen in Jemen 
financiert, betaalt en bevoorraadt. I k kan niet 
geloven dat een mensenrechtenverdediger het leuk 
vindt om dit hier allemaal te verdedigen. De Waalse 
regering levert indirect explosieve wapens, op zijn 
minst vuurwapens, aan de rebellen in Jemen. Het 
argument dat iemand ze toch moet maken, 
verw acht ik van de MR, maar niet van Ecolo. Wat 
zou de heer  Cogolati zeggen indien Vlaanderen 
wapens zou leveren aan de burgeroorlog in Jemen?   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 26 
pour alimenter la guerre civile au Yémen? 
M. De Vriendt me ferait en tout état de cause la 
leçon.  
 
C'est la crédibilité d'Ecolo qui est en jeu. La vérité 
est qu'en continuant à fournir ces armes, on tente 
de sortir du rouge vif le budget wallon.  
 In elk geval zou de heer  De Vriendt mij dan de les 
lezen.  
 
De geloofwaardigheid van Ecolo staat hier op de 
helling.  De waarheid is dat men probeert de Waalse 
begroting uit de diepe put te krijgen door die 
wapens te blijven leveren.  
 
03.07   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): Ici, on 
parle d'usage d'armes explosives en zone peuplée. 
Neuf victimes sur dix des bombardements dans les 
villes sont des civils.  
 
Je rejoins l'interdiction d'exportation vers des zones 
en conflit. Nous avons signé le Arms Trade Treaty  
mais, ici, nous allons plus loin en parlant d'usage 
d'armes en zone peuplée. Il est hypocrite de relever 
le premier point pour s'empêcher de débattre de la 
question de ce soir. Neuf victimes sur dix étant des 
civils, cela mérite une résolution. C'est un blessé 
toutes les 24  minutes à cause d'une bombe en ville. 
C'est la réalité des guerres du XXIe siècle par 
rapport à c elles du XXe siècle. En votant cette 
résolution, nous enverrons un message fort à la 
communauté internationale.  
 
Notre Défense est une des plus précautionneuse au 
monde en matière de protection des civils. C'est ce 
que nous voulons exporter.  
 03.07   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): We 
hebben het hier over het gebruik van explosieve 
wapens in bevolkte gebieden. Tijdens een 
bombardement op een stad vallen negen op de tien 
slachtoffers onder de burgerbevolking.  
 
Ik deel het idee dat wapenuitvoer naar confl ictzones 
verboden moet worden. We gaan nog een stap 
verder dan het Wapenhandelsverdrag dat we 
ondertekend hebben, en hebben het nu over het 
gebruik van wapens in bevolkte gebieden. Het is 
hypocriet dat sommigen het eerste punt aanhalen 
om vanavond niet ove r dat thema te moeten 
debatteren. Als we merken dat negen op de tien 
slachtoffers burgers zijn en dat er dus om de 
24 minuten iemand in een stad gewond raakt door 
een ontploffende bom, vinden we dat een resolutie 
geen overbodige luxe is. Dit is de realitei t van de 
oorlogen van de 21ste eeuw ten opzichte van de 
conflicten van de 20ste eeuw. Door deze resolutie 
goed te keuren geven we straks een sterk signaal 
af aan de internationale gemeenschap.  
 
Ons leger is een van 's werelds meest omzichtige 
inzake de bes cherming van burgers. Die houding 
willen we nu in het buitenland ingang doen vinden.  
 
Nous refusons que ces morts restent une fatalité: 
bombarder dans un champ de bataille ouvert ou en 
ville, c'est très différent.  
 
Ici, nous répondons à l'appel du secr étaire général 
de l'ONU, au CICR et à Handicap  International. Je 
suis fier que ce Parlement soit le premier à y 
répondre.  
 We kunnen er ons niet bij neerleggen dat die doden 
een uitgemaakte zaak zijn: een open slagveld 
bombarderen is iets heel anders dan e en stad 
bombarderen.  
 
We gaan hier in op de oproep van de secretaris -
generaal van de VN, het ICRC en Handicap 
International. Ik ben er trots op dat dit Parlement als 
eerste hierop reageert.  
 
03.08   Peter Buysrogge (N-VA): M.  Cogolati parle 
en termes élog ieux de la Défense mais pourquoi 
faut-il absolument mentionner sur un ton 
provocateur, dans la proposition de résolution, que 
le déploiement de l'Occident contre l'EI a donné lieu 
à des atrocités? M.  Cogolati ne peut -il pas 
simplement signaler que cette di sposition sera 
supprimée?  
 03.08   Peter Buysrogge (N-VA): De heer  Cogolati 
spreekt mooie woorden over de mensen van 
Defensie, maar waarom moet er in deze resolutie 
per se provocerend gezegd worden dat de inzet van 
het Westen tegen IS tot afschuwelijke dad en heeft 
geleid? Kan hij niet gewoon melden dat die bepaling 
wordt geschrapt?  
 
03.09   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen) (en 
néerlandais) : C'est une question de crédibilité 
politique et intellectuelle, dès lors qu'un général 03.09   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen) 
(Nederlands) : Het is een kwestie van politieke en 
intellectuele geloofwaardigheid, want dat is gewoon  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 27 
français est tout simplement cité.  
 een citaat van een Franse generaal.  
 
(En français) C'est une observation du terrain: 
quand nous visons des zones c iviles et tuons 90  % 
de population civile, c'est désastreux. Il faut 
maîtriser mieux l'usage d'armes explosives dans les 
zones peuplées.  
 
Cette déclaration n'est pas un geste isolé en 
Belgique, elle est portée aussi par l'Irlande.  
 (Frans)  Het is een vasts telling uit de praktijk: als we 
burgerzones bestoken en 90  % van de 
burgerbevolking doden, is dat een ramp. We 
moeten het gebruik van explosieve wapens in 
bevolkte gebieden beter in de hand kunnen houden.  
 
Deze verklaring is geen geïsoleerd gebaar van 
België. Ook Ierland staat daar achter.  
 
03.10   Theo Francken (N-VA): M.  Cogolati affirme 
qu'il s'agit simplement d'une citation, mais il l'inclut 
dans sa proposition de résolution. Approuve -t-il les 
propos tenus dans cette citation? Estime -t-il que par 
leur i ntervention, les troupes belges ont laissé 
derrière elles les germes d’une aggravation du 
malaise au Proche -Orient?  
 
Je pose la question au MR, à l'OpenVld, au PTB, au 
PS et à Vooruit. Voter pour cette proposition de 
résolution revient à considérer que nou s avons 
contribué à envenimer la situation. Autrement, il faut 
biffer cette citation. Je voudrais réellement savoir si 
vous partagez ce point de vue. D'ailleurs, les 
hommes et les femmes qui se sont battus dans la 
région pendant des années et ont remporté la 
victoire seront tout aussi intéressés par votre 
réponse.  
 03.10   Theo Francken (N-VA): De heer  Cogolati 
zegt dat het gewoon een citaat is, maar hij neemt 
het wel op in zijn voorstel van resolutie. Is hij het 
eens met dat citaat? Vindt hij dat onder meer  de 
operatie van de Belgische troepen mee de kiemen 
heeft gelegd voor een verdere malaise in het 
Midden -Oosten?  
 
Ik stel de vraag aan MR, Open Vld, PVDA, PS en 
Vooruit. Als men het voorstel van resolutie 
goedkeurt, vindt men dat, anders moet men dat 
citaat  weglaten. Ik zou dat heel graag weten, en 
onze jongens en meisjes die daar jaren hebben 
gevochten en die strijd hebben gewonnen, ook.  
 
03.11   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): Non, ce 
n’est pas un point de vue politique d’Ecolo -Groen ou 
de Vooruit mais une observation faite sur le terrain 
par la société civile, le CICR, des fonctionnaires 
internationaux qui expliquent que la technologie de 
cet armement le rend très dangereux pour la 
population. Quand vous visez des zones aussi 
densément peuplées, les drames sont inévitables.  
 
Il s’agit simplement d’éviter les armes explosives, 
de soutenir une déclaration internationale qui ne 
sera même pas contraignante mais qui vise à 
protéger les civils, en particulier dans ce contexte 
urbain. C’est notre devoir d’y contri buer. Ces 
frappes provoquent des effets domino sur les 
infrastructures civiles, les écoles ou les hôpitaux. 
Voilà encore une bonne raison d’agir.  
 03.11   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): Neen, dit is 
geen politiek standpunt van Ecolo -Groen of Vooruit 
maar e en vaststelling die ter plaatse gemaakt werd 
door de civiele maatschappij, het ICRC en 
internationale ambtenaren die uitleggen dat die 
wapens door hun technologie zeer gevaarlijk voor 
de bevolking zijn. Als men zulke dichtbevolkte 
zones bestookt, zijn trag edies onvermijdelijk.  
 
We willen gewoon de inzet van explosieve wapens 
voorkomen en onze steun verlenen aan een 
internationale verklaring die niet eens bindend zal 
zijn, maar tot doel heeft de burgers te beschermen, 
vooral in deze stedelijke context. Het is onze plicht 
daaraan bij te dragen. Die aanvallen hebben een 
domino -effect op de civiele infrastructuur, de 
scholen en de ziekenhuizen. Dat is nog een goede 
reden om actie te ondernemen.  
 
03.12   Peter Buysrogge (N-VA): Les partis qui ont 
soutenu la prop osition de résolution s'accordent -ils 
pour dire que nous avons laissé derrière nous "les 
germes d’une résurgence prochaine d’un nouvel 
adversaire"? J'appelle cela de la provocation, 
surtout à l'égard de nos militaires.  
 03.12   Peter Buysrogge (N-VA): Zijn de partijen 
die de resolutie hebben gesteund het ermee eens 
dat het zaad is gelegd voor de volgende 
tegenstanders? Ik vind dat een provocatie, zeker 
ten aanzien van onze mensen bij Defensie.  
 
03.13   Steven De Vuyst (PVDA -PTB): Il ne 
convient pas de lier l a citation en question à la 03.13   Steven De Vuyst (PVDA -PTB): Het citaat 
hoeft niet geassocieerd te worden met de Belgische   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 28 
participation belge à la coalition contre Daech. Il 
s'agit de savoir comment Daech a pu aller aussi 
loin. Je pense à l'intervention militaire illégale et 
disproportionnée menée en Irak en 2003, qui a 
enrichi le terreau de recrut ement de l'extrémisme et 
du fondamentalisme religieux. La même situation 
s'est produite en Libye. Une zone d'exclusion 
aérienne a été établie à la suite d'une résolution des 
Nations Unies mais les alliés de l'OTAN ont ensuite 
bombardé l'ensemble du pays et  chassé les 
représentants du régime. Depuis lors, c'est toute la 
région du Sahel qui est déstabilisée et les 
groupuscules terroristes ont proliféré.  
 
C'est de cela qu'il s'agit dans les propos qui ont été 
cités: si l'Occident continue à agir de la sorte, i l 
renforcera le terrorisme au lieu de le combattre.  
 deelname aan de coalitie tegen IS. Het gaat over de 
vraag hoe IS zover is kunnen komen. Dan denk ik 
aan de  illegale en buitenproportionele militaire 
interventie in Irak in 2003, die de rekruteringsbasis 
voor extremisme en religieus fundamentalisme 
heeft vergroot. Hetzelfde is gebeurd in Libië. Na een 
VN-resolutie kwam er een no -flyzone, maar de 
NAVO -bondgenote n hebben toen heel het land 
gebombardeerd en het regime verdreven. Sindsdien 
is heel de Sahelregio gedestabiliseerd en hebben 
de terroristische groeperingen zich 
vermenigvuldigd.  
 
Daarover gaat het citaat: als het Westen zo blijft 
opereren, versterken wij  het terrorisme in plaats van 
het te bestrijden.  
 
Nous estimons également que la FN  Herstal ne 
peut pas obtenir de licence d'exportation pour 
fournir des armes à l'Arabie saoudite. Cette 
compétence devrait revenir à l'échelon fédéral. Un 
embargo européen sur les armes destinées à 
l'Arabie saoudite devrait également être décrété et 
l'Europe devrait prendre des mesures 
compensatoires pour garantir l'emploi à la 
FN Herstal.  
 
Je ne crois pas que l'entreprise flamande Barco 
sache toujours où vont les armes dont  elle a 
fabriqué des composants. Selon M.  Francken, ces 
armes sont livrées aux États -Unis mais, de là, elles 
peuvent très bien se retrouver en Arabie saoudite. 
Le président Trump en a d'ailleurs fourni des 
quantités très importantes à ce pays.  
 Wij vinden ook dat FN  Herstal geen 
exportvergunning mag krijgen om wapens te 
leveren aan Saudi -Arabië. Die bevoegdheid zou 
moeten terugkeren naar het federale niveau. Ook 
moet er een Europees wapenembargo komen voor 
Saudi -Arabië en moet Europa compenserende 
maatregel en nemen om de werkgelegenheid bij 
FN Herstal te waarborgen.  
 
Ik geloof niet dat het Vlaamse Barco altijd weet 
waar de wapens terechtkomen waarvan ze de 
onderdelen heeft geproduceerd. Volgens de 
heer Francken worden ze aan de Verenigde Staten 
geleverd, ma ar van daaruit kunnen ze evengoed in 
Saudi -Arabië belanden. President Trump heeft 
gigantisch veel wapens aan dat land geleverd.  
 
03.14   Kris Verduyckt (Vooruit): Par sa 
déclaration, un militaire exprime sa préoccupation 
quant à la sécurité. Selon lui, no s actions ne sont 
pas sans conséquences. Les attaques armées 
marquent profondément ceux qui ont perdu des 
proches.  
 03.14   Kris Verduyckt (Vooruit): Met dat citaat uit 
een militair zijn bezorgdheid over de veiligheid. 
Onze acties kunnen volgens hem gevolg en hebben. 
Het wapengeweld laat littekens na op de ziel van 
mensen die hun dierbaren hebben verloren.  
 
03.15   Theo Francken (N-VA): Tout parti qui 
dépose une proposition de résolution avec le 
PVDA -PTB est entraîné dans un discours d'extrême 
gauche.  
 
La citation n'a rien à voir avec l'invasion de l'Irak en 
2003; elle concerne l'opération contre l'EI, quinze 
ans plus tard. L'extrême gauche ne cesse de 
prétendre que nous avons organisé nous -mêmes 
les flux de réfugiés parce que nous en sommes à 
l'origine. Ça n'a aucun sens.  
 
Ceux qui soutiennent la citation considèrent que 
nos militaires ont semé les germes d'une nouvelle 
guerre entre les sunnites et les chiites au Moyen -03.15   Theo Francken (N-VA): Wie een resolutie 
met de PVDA indient, wordt meegesleept in een 
extreemlinks discours.  
 
Het citaat heef t niets te maken met de inval in Irak 
in 2003; het gaat over de operatie tegen IS, vijftien 
jaar later. Extreemlinks beweert steeds dat we de 
vluchtelingenstromen zelf hebben georganiseerd 
omdat wij begonnen zijn. Dat slaat nergens op.  
 
Wie het citaat st eunt, vindt dat onze militairen de 
kiem hebben gelegd voor een nieuwe oorlog tussen 
soennieten en sjiieten in het Midden -Oosten. Het  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 29 
Orient. Je suis très surpris que l'Open Vld, le MR et 
le CD&V souscrivent à cette idée. I ls font offense 
aux personnes qui nous ont défendus après les 
attentats perpétrés à Zaventem et à la station de 
métro Maelbeek.  
 
Je n'ai pas prétendu qu'aucune arme n'était 
produite en Flandre. J'ai dit qu'aucune arme n'était 
exportée. M.  De Vuyst pense qu e des armes 
aboutissent au Moyen -Orient en passant par les 
États -Unis ou le Canada, mais peut -il étayer ses 
allégations?  
 verbaast mij enorm dat Open Vld, MR en CD&V 
daarmee instemmen. Dat is een kaakslag voor de 
mensen die ons hebben verdedigd na de aanslagen 
in Zaventem en Maalbeek.  
 
Ik heb niet beweerd dat in Vlaanderen geen wapens 
worden geproduceerd, ik heb gezegd dat er geen 
wapentuig wordt geëxporteerd. De heer  De Vuyst 
denkt dat wapens via de Verenigde Staten of 
Canada uiteindelijk toch in het Midden -Oosten 
belanden, maar kan hij zijn bewering staven?  
 
En affirmant cela, l'orateur diffuse des infox. Le 
gouvernement flamand ne délivre pas de licences 
dès lors que la destination finale est située au 
Moyen -Orient.  
 
Je comprends l'objectif v isé par la résolution mais 
certains de ses passages sont vraiment 
inacceptables pour nous. Ainsi, le considérant  I est 
beaucoup trop provocateur, surtout à l'égard de nos 
militaires.  
 
M. De Vuyst prétend ne pas être un grand fan de la 
FN Herstal mais le sy ndicat le plus important dans 
cette entreprise est la FGTB, une organisation 
dominée par son parti. J'attends également avec 
impatience la proposition de loi par laquelle il 
entend refédéraliser les livraisons d'armes. Cette 
compétence a été régionalisée à  la demande des 
socialistes, des communistes et des écologistes 
francophones parce que la FN Herstal n'était pas 
soutenue par la Flandre. Ces mêmes partis 
souhaiteraient à présent la refédéraliser. Si cela se 
fait, les règles du gouvernement flamand seront  
d'application et la fabrique d'armes n'aura plus qu'à 
fermer ses portes. C'est pourquoi je ne m'attends 
absolument pas à ce que M.  De Vuyst dépose une 
 De spreker verspreidt fakenieuws  door zoiets te 
beweren. De Vlaamse regering levert  geen 
vergunningen als de eindbestemming in het 
Midden -Oosten ligt.  
 
Ik begrijp de bedoeling van deze resolutie, maar 
bepaalde passages kunnen wij echt niet 
aanvaarden. Zo is considerans  I veel te provocatief, 
zeker ten aanzien van onze militairen.  
 
De he er De Vuyst beweert geen fan te zijn van 
FN Herstal, maar de grootste vakbond daar is de 
FGTB, die door zijn partij wordt gedomineerd. Ik 
wacht ook met spanning het wetsvoorstel af 
waarmee hij van wapenleveringen opnieuw een 
federale bevoegdheid wil maken.  De bevoegdheid 
werd op vraag van de Franstalige socialisten, 
communisten en ecologisten geregionaliseerd, 
omdat er in Vlaanderen geen steun was voor 
FN Herstal. Nu zouden diezelfde partijen ze 
opnieuw willen federaliseren. Als dat gebeurt, zullen 
de regel s van de Vlaamse regering gelden en dan 
kan de wapenfabriek sluiten. Daarom verwacht ik 
helemaal geen wetsvoorstel van de heer  De Vuyst.  
 
03.16   Steven De Vuyst (PVDA -PTB): Je viens à 
l'instant d'expliquer et de démonter l'ensemble des 
éléments abordés pa r M. Francken dans sa diatribe 
à mon adresse. Peu importe l'armée et l'intervention 
prises en considération. Cette résolution porte sur le 
mode opératoire. Nous renforçons le terrorisme en 
utilisant des armes de guerre et des explosifs dans 
des zones urbai nes. Dans ce cas, autant utiliser à 
nouveau des armes à sous -munitions et des mines 
antipersonnel.  
 
Il est positif que le Vredesinstituut effectue un 
monitorage de la situation. J'estime d'ailleurs que ce 
suivi pourrait également avoir lieu sur le plan 
fédéral. Toutefois, je ne crois pas que nous 
puissions être toujours certains de la façon dont ces 
armes seront utilisées en définitive.  03.16   Steven De Vuyst (PVDA -PTB): Alle 
elementen van de uitval van de heer  Francken 
tegen  mij, heb ik daarnet al uitgelegd en 
doorgeprikt. Het gaat niet over welk leger precies 
welke interventie doet. De modus operandi is de 
inzet van deze resolutie. Door oorlogswapens en 
explosieven te gebruiken in verstedelijkte gebieden 
versterken we het te rrorisme. Dan kunnen we net 
zo goed opnieuw clustermunitie en landmijnen 
invoeren.  
 
Monitoring door het Vredesinstituut is goed en voor 
mijn part komt daar ook federale opvolging bij. Ik 
geloof echter niet dat we altijd zeker kunnen zijn 
van het eindgebrui k van die wapens.  
 
 30 
 
M. Francken a du mal à comprendre les pays qui 
produisent et exportent ces armes. En bon 
atlantiste, il choisit cependant  résolument 
d'alimenter la spirale de l'armement dans un 
contexte où les États -Unis nous entraînent dans 
une nouvelle guerre froide. Cette position est 
incohérente.  
  
De heer  Francken heeft problemen met landen die 
wapens en explosieven produceren en exporteren. 
Als atlantist kiest de heer  Francken echter resoluut 
voor een verdere spiraal van bewapening, waarbij 
de VS ons meesleurt in een nieuwe ko ude oorlog. 
Dat is niet consequent.  
 
03.17   Theo Francken (N-VA): Nous ne sommes 
pas opposés au principe de la résolution mais nous 
ne pouvons pas adopter la proposition, parce qu'elle 
sera contre -productive, à notre estime. Il est 
complètement faux que n ous plaiderions pour la 
réintroduction des munitions à fragmentation ou de 
l'utilisation d'armes nucléaires. Par surcroît, aucune 
course aux armements ne s'observe au sein de 
l'OTAN, au contraire. Le président Biden veut 
donner une nouvelle chance à l'OTAN . 
L'Organisation est précisément l'acteur international 
par excellence qui se démène en faveur de la 
conclusion d'accords stratégiques et tactiques 
concernant les armes nucléaires ou 
conventionnelles. Le manque de connaissances de 
M. De Vuyst est particuli èrement embarrassant.  
 03.17   Theo Francken (N-VA): We zijn niet tegen 
het principe in deze resolutie, maar we kunnen het 
voorstel niet goedkeuren omdat het volgens ons 
een averechts effect zal hebben. Het slaat nergens 
op dat wij zouden pleiten voor de he rinvoering van 
clustermunitie of de inzet van kernwapens. Er is ook 
geen wapenwedloop aan de gang binnen de NAVO, 
integendeel. President Biden wil de NAVO net een 
nieuwe kans geven. De NAVO is toch bij uitstek de 
internationale speler die strijdt voor nucl eaire, 
strategisch, tactische en conventionele 
wapenakkoorden. Het gebrek aan kennis van de 
heer De Vuyst is bijzonder pijnlijk.  
 
03.18   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): Je ne 
m’attendais pas à être interrompu si souvent sur un 
texte qui ne vise qu’à souten ir un effort international 
demandé par l’ONU, le CICR et une grande part de 
la société civile, pour tenter de protéger au mieux 
des bombardements les civils dans les zones 
densément peuplées.  
 
Je suis fier de porter ce texte avec une grande 
majorité par lementaire de plus des deux tiers et je 
continuerai à défendre ce genre d’initiatives, en 
particulier quand elles viennent d’associations aussi 
méritantes que Handicap International. Je suis fier 
aussi que notre Parlement soit le premier à se 
prononcer et que la Belgique montre ainsi la voie 
vers la paix et le droit international humanitaire.  
 03.18   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): Ik had niet 
verwacht dat ik zo dikwijls onderbroken zou worden 
met betrekking tot een tekst die enkel strekt tot de 
ondersteuni ng van een internationale inspanning 
waartoe er door de VN, het ICRC en een groot deel 
van het maatschappelijke middenveld opgeroepen 
wordt teneinde de burgers in de dichtbevolkte 
gebieden zo goed mogelijk tegen bombardementen 
te beschermen.  
 
Ik ben er fi er op dat ik aan deze tekst met een grote 
parlementaire meerderheid van meer dan twee 
derden meegewerkt heb en ik zal dit soort van 
initiatieven blijven steunen, in het bijzonder wanneer 
ze van dermate verdienstelijke verenigingen als 
Handicap Internationa l komen. Ik ben er ook trots 
op dat ons Parlement zich hierover als eerste 
uitspreekt en dat België op die manier een 
voorloper is op het vlak van de vrede en van het 
internationaal humanitair recht.  
 
03.19   Steven Creyelman (VB): Le Vlaams Belang 
trouve l'intention de cette résolution louable. Le 
recours aux armes doit toujours être mûrement 
réfléchi. Cependant, il faut se demander si ces 
bonnes intentions sont réalisables. Un premier 
problème se pose déjà quant à la définition. Nous 
ne trouvons nulle par t une définition concluante des 
armes explosives à large rayon. Dans un 
amendement, il est demandé au gouvernement de 
proposer une telle définition. Les auteurs de la 
proposition de résolution demandent donc d'agir 03.19   Steven Creyelman (VB): Het Vlaams 
Belang vindt de intentie van deze resolutie 
lovenswaardig. De inzet van wapens moet altijd 
doordacht gebeuren. De vraag is wel of de mooie  
intenties haalbaar zijn. Het begint al met de definitie. 
Nergens lezen wij een sluitende definitie van 
explosieve wapens met groot bereik. In een 
amendement wordt aan de regering gevraagd om 
een definitie te bepalen. De resolutie vraagt dus om 
iets aan ba nden te leggen dat ze zelf niet kan 
definiëren.   CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 31 
contre quelque chose qu'ils ne sont pas e n mesure 
de définir.  
 
Le Vlaams Belang a confiance en nos militaires et 
notre état -major, qui sont suffisamment 
responsables et respectueux de l'humain pour ne 
pas utiliser les armes de manière irréfléchie. Les 
auteurs de la proposition de résolution ont 
apparemment des doutes quant au sens des 
responsabilités de nos militaires.  
  
Het Vlaams Belang heeft vertrouwen in onze 
militairen en de militaire staf, die verantwoordelijk 
en menselijk genoeg zijn om wapens niet 
ondoordacht in zetten. De indieners van deze 
resolutie twijfelen bl ijkbaar wel aan de 
verantwoordelijkheidszin van onze militairen.  
 
La réalité du terrain contraste violemment avec les 
idéaux de la proposition de résolution. Les 
groupuscules terroristes n'hésitent pas à utiliser la 
population civile comme bouclier. Y a -t-il un signe 
qui suggère qu'ils cesseront d'agir de la sorte si 
nous adoptons cette proposition de résolution? 
Celle -ci constitue en quelque sorte un mode 
d'emploi pour les terroristes: comment se protéger 
contre les démocraties occidentales.  
 
Comment fau t-il faire face aux organisations 
terroristes qui se replient parmi la population civile? 
Faut-il plus d'unités d'infanterie et donc plus de 
victimes parmi nos militaires? Je suis également 
favorable à l'idée d'éviter les pertes civiles mais 
quelle autre s olution s'offre à nous?  
 De realiteit op het terrein staat in schril contrast met 
de idealen in deze resolutie. Terroristische 
groeperingen schrikken er niet voor terug om de 
burgerbevolking als schild te gebruiken. Is er iets 
dat erop wijst dat zij daarme e zullen stoppen 
wanneer wij deze resolutie goedkeuren? Met deze 
resolutie geven wij eigenlijk een soort handleiding 
aan de terroristen over hoe zij zich moeten 
beschermen tegen westerse democratieën.  
 
Hoe moeten wij terroristische organisaties 
aanpakken die zich tussen de burgerbevolking 
terugtrekken? Met meer infanterie en dus meer 
slachtoffers onder onze militairen? Ik ben ook voor 
het vermijden van burgerslachtoffers, maar wat is 
dan het alternatief?  
 
Les exemples cités dans cette résolution me posen t 
problème tout comme aux collègues de la N -VA. Il 
s'agit de faits pour lesquels nos troupes ne portaient 
pas de responsabilité.  
 
Les partenaires de la coalition ont érodé le texte 
initial de la résolution à coups d'amendements. 
Ceux -ci affaiblissent la t eneur de la résolution à tel 
point que seul subsiste l'appel à user de tous les 
moyens pour éviter l'utilisation d'armes explosives à 
large rayon d'impact en zones peuplées. Ce 
postulat est à ce point évident que tout le monde 
doit bien y adhérer, mais on peut douter qu'il 
contribue à un monde meilleur. D'ailleurs, ce 
principe est déjà réglé par le droit international et il 
est déjà appliqué dans la pratique.  
 Net als de collega's van de N -VA heb ik moeite met 
de voorbeelden die in deze resolutie worden 
gegeven. Het gaat over feiten waarvoor onze 
troepen niet verantwoordelijk waren.  
 
De oorspronkelijke tekst werd door de 
coalitiepartners kapot geamendeerd. Die 
amendementen zwakken de resolutie zo af dat 
alleen de vraag rest om alles in het werk te stellen 
om het gebruik van explosieve wapens met groot 
bereik in dichtbevolkte gebieden te vermijden. Dat is 
zo vanzelfsprekend dat iedereen het daarmee eens 
moet zijn, maar dat zal niet veel bijdragen aan deze 
wereld. Dit is bovendien al internationaalrechtelijk 
geregeld en wordt ook al toegepast in de praktijk.  
 
Bien que la proposition de résolution ait été vidée 
de son contenu et qu'une pléthore d'amendements 
l'aient rendue superflue, nous soutenons son 
intention. C'est la raison pour laquelle nous nous 
abstien drons lors du vote.  
 Hoewel de resolutie inhoudsloos is geworden en 
zichzelf door overamendering overbodig heeft 
gemaakt, blijven wij achter de intentie staan. 
Daarom zullen wij ons onthouden.  
 
03.20   Steven De Vuyst (PVDA -PTB): Ce que 
M. Francken qualif ie de manque de connaissances 
est simplement une vision différente de la question. 
Il s'agit d'un débat idéologique. M.  Francken, en tant 
qu'atlantiste, a une vision différente de l'ordre 
mondial. Il pense que c'est naïf, mais nous croyons 
au désarmement e t à la coopération internationale. 03.20   Steven De Vuyst (PVDA -PTB): Wat de 
heer Francken een gebrek aan kennis noemt, is niet 
meer dan een andere visie op de zaak. Dit is een 
ideologisch debat. De heer  Francken kijkt als 
atlantist op een andere manier naar de wereldorde. 
Hij vindt dat naïef, maar wij gelo ven in ontwapening 
en internationale samenwerking. Volgens de   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 32 
Selon M.  Francken, l'OTAN ne lance pas une 
nouvelle course aux armements. Aujourd'hui, nous 
consacrons un peu moins de 1  % de notre PIB à la 
Défense, mais si nous dépensions 2% comme 
demandé par l'Alliance, cela ferait cr oître l'arsenal.  
 
À cause de l'OTAN, nous restons liés à la stratégie 
dépassée de la dissuasion nucléaire. Les 
Américains investissent 12  millions d'euros dans la 
modernisation de leurs armes nucléaires. 
L'entreposage d'armes à Kleine Brogel constitue 
une violation du traité de non -prolifération. En 
achetant les avions F -35, nous nous inscrivons 
dans la politique étrangère des États -Unis. Nous 
sommes poussés à la dépense. Ce débat est 
idéologique. En quoi la Belgique en a -t-elle besoin?  
 heer Francken leidt de NAVO niet tot een verdere 
wapenwedloop. Vandaag besteden wij iets minder 
dan 1  % van ons bbp aan Defensie, maar als we 
zouden doen wat de NAVO vraagt en 2  % 
besteden, dan zou dat tot meer wapentuig leiden.  
 
De NAVO zorgt ervoor dat wij blijven vasthangen 
aan de achterhaalde strategie van nucleair  
deterrence . De Amerikanen investeren 
12 miljoen  euro in de modernisering van hun 
kernwapens. Met de exemplaren op Kleine -Brogel 
overtreden wij het non -proliferatieverdrag. Door de 
F-35-toestellen te kopen, schrijven wij ons in het 
buitenlands beleid van de VS in. Dat jaagt ons op 
kosten. Dit is een ideologisch debat. Waarom heeft 
België dat nodig?  
 
Certaines personnes font comme si la proposition 
de résolution rompait le cordon sanitaire. Celui -ci a 
été instauré après le Dimanche noir, lorsque les 
partis politiques flamands ont décidé que le 
programme de 70  points du Vlaams Blok de 
l'époque était contraire à la Convention européen ne 
des droits de l'homme. Je trouve absurde que le 
concept de cordon sanitaire soit appliqué au PVDA -
PTB, un parti profondément antiraciste et 
antifasciste.  
 Sommigen doen alsof met deze resolutie het 
cordon sanitaire wordt doorbroken. Het cordon 
sanitaire  is er gekomen na Zwarte Zondag, toen de 
Vlaamse politieke partijen beslisten dat het 70 -
puntenplan van het toenmalige Vlaams Blok strijdig 
was met het Europees Verdrag voor de Rechten 
van de Mens. Ik vind het absurd dat het concept 
van het cordon sanitair e wordt toegepast op de 
PVDA, een partij die antiracisme en antifascisme in 
haar DNA heeft zitten.  
 
03.21   Theo Francken (N-VA): Je suis opposé au 
cordon sanitaire. Si un accord peut être trouvé sur 
le fond avec n'importe quel parti et dans le cadre de 
la CEDH, il faut pouvoir le conclure. C'est la 
démocratie.  
 
Le problème n'est pas la coopération avec le 
PVDA -PTB mais le fait que le MR, l'Open Vld et le 
CD&V ne cessent de répéter qu'ils ne coopéreront 
pas avec l'extrême droite ou l'extrême gauche. Or, 
aujourd'hui, ils ne respectent pas ce principe. Cette 
attitude est évidemment le résultat de l'imbroglio de 
la formation du gouvernement. Les partis de 
gauche du gouvernement n'ont aucun problème à 
coopérer avec le PVDA -PTB et ils ont entraîné les 
autres dans  leur sillage afin de présenter des 
amendements et de coopérer activement à cette 
proposition de résolution déposée par le PVDA -
PTB.  
 03.21   Theo Francken (N-VA): Ik ben een 
tegenstander van het cordon sanitaire. Als men 
inhoudelijk een akkoord kan bereike n, met eender 
welke partij en binnen het kader van het EVRM, dan 
moet dat kunnen. Dat is democratie.  
 
Het probleem is niet dat er wordt samengewerkt 
met PVDA, wel dat de MR, Open Vld en CD&V altijd 
zeggen dat ze met extreemrechts noch met 
extreemlinks zull en samenwerken. Vandaag 
houden ze zich daar niet aan. Dat is natuurlijk het 
gevolg van het imbroglio van de regeringsvorming. 
De linkse regeringspartijen hebben er helemaal 
geen probleem mee om samen te werken met 
PVDA. Zij hebben de andere partijen op sle eptouw 
genomen om amendementen in te dienen en actief 
mee te werken aan deze door PVDA ingediende 
resolutie.  
 
03.22   Maggie De Block (Open Vld): Quel 
problème cela pose -t-il à M.  Francken?  
 03.22   Maggie De Block (Open Vld): Welk 
probleem heeft de heer  Francken daarmee?  
 
03.23   Theo Francken (N-VA): Cela ne me pose 
aucun problème. Je ne fais qu'observer 
l'inconséquence de votre position.  
 03.23   Theo Francken (N-VA): Ik heb daar geen 
probleem mee. Ik merk enkel de inconsequentie op.  
 
03.24  Barbara Pas (VB): M.  De Vuyst tient des 
propos très étranges. Le cordon sanitaire a été créé 
uniquement parce que mon parti souhaitait une 03.24   Barbara Pas (VB): Ik hoor heel vreemde 
dingen van collega De  Vuyst. Het cordon sanitaire 
werd enkel in het leven geroepen omdat mijn partij  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 33 
partition ordonnée de ce pays et n'a rien à voir avec 
une question de racisme. Mon parti avait renoncé 
au programme en 70  points d ès avant ma première 
communion. Mieux encore: dans un arrêt de la Cour 
d'appel de Bruxelles concernant le refus de 
l'hebdomadaire Bruzz  de publier des annonces de 
mon parti, il est indiqué noir sur blanc que nous 
sommes un parti démocratique qui n'est 
abso lument pas raciste. En 2018, un arrêt 
intéressant a été rendu par la Cour d'appel d'Anvers 
au sujet d'un de mes livres qui avait été refusé à la 
Foire du livre, où la maison d'édition Egmont n'avait 
pas non plus été autorisée à ouvrir un stand. Cet 
arrêt c ontient les mêmes conclusions. Le cordon 
sanitaire est donc clairement obsolète.  
 een ordelijke opdeling van dit land wil, met racisme 
heeft dit niks te maken. Het 70 -puntenplan heeft 
mijn partij al afgezworen voor mijn eerste 
communie. Beter nog: in een arrest van het hof van 
beroep van Brussel over de weigering van het 
weekblad Bruzz  om advertenties van mijn pa rtij te 
publiceren, staat zwart op wit dat wij een 
democratische partij zijn en absoluut niet racistisch. 
In 2018 was er een interessant vonnis van het hof 
van beroep in Antwerpen over een boek van mij dat 
geweigerd werd op de Boekenbeurs en waar ook 
uitge verij Egmont geen stand mocht openhouden. 
Ook in dat vonnis staat hetzelfde. Het cordon 
sanitaire is dus duidelijk achterhaald.  
 
03.25   Steven De Vuyst (PVDA -PTB): Je ne peux 
que constater que le cordon sanitaire a été instauré 
à l'époque et que les motif s ne s'appliquent 
certainement pas à nous.  
 
Nous avons cosigné la proposition de résolution et 
nous la soutiendrons dès lors de tout cœur. Nous 
connaissons les conséquences des 
bombardements dans tant de villes, entraînant de 
terribles souffrances, d'énorm es dégâts et souvent 
une pollution et des perturbations supplémentaires 
permanentes. Lorsque les États utilisent, dans des 
zones urbanisées, des armes et des explosifs à 
longue portée, aussi précis ou imprécis soient -ils, 
on sait d'avance qu'ils sèmeront m ort et destruction 
et que 90  % des victimes seront des civils.  
 
Le droit humanitaire international ne réussit 
malheureusement pas à empêcher ces drames. 
C'est pourquoi la proposition de résolution à 
l'examen constitue un appel au gouvernement pour 
qu'il jo ue un rôle pionnier sur le plan diplomatique, 
afin d'arriver à une déclaration soutenue par le plus 
grand nombre de pays possible et interdisant 
l'usage des armes à large rayon d'impact dans les 
zones urbanisées.  
 03.25   Steven De Vuyst (PVDA -PTB): Ik kan alleen 
maar vaststellen dat het cordon sanitaire indertijd is 
ingesteld en de redenen daarvoor zijn zeker en vast 
niet van toepassing op ons.  
 
Wij hebben deze resolutie mee ondertekend en 
zullen die dus van harte steunen. Wij kennen de 
gevolgen van de bomb ardementen in zoveel 
steden, met onnoemlijk leed, een enorme ravage en 
vaak bijkomende permanente vervuiling en 
ontwrichting tot gevolg. Wanneer staten, hoe 
nauwkeurig of onnauwkeurig ook, 
langeafstandswapens en -explosieven gebruiken in 
verstedelijkte geb ieden, weet men op voorhand dat 
zij dood en vernieling zullen zaaien, waarbij 90  % 
van de slachtoffers burgers zijn.  
 
Het internationaal humanitair recht slaagt er helaas 
niet in om die drama's te voorkomen. Daarom is 
deze resolutie een oproep aan de reger ing om op 
diplomatiek vlak een voortrekkersrol te spelen om 
te komen tot een verklaring van zoveel mogelijk 
landen om het gebruik van wapens met een grote 
impact in verstedelijkt gebied te bannen.  
 
Nous sommes presque toutes et tous d'accord pour 
dire que  cette proposition de résolution est une 
initiative louable, même si la N -VA en particulier 
formule des réserves. Ce parti craint que la 
résolution ne prive notre Défense de sa force de 
frappe dans une situation de guerre. Toutefois, il ne 
s'agit pas d'un texte juridique contraignant qui 
enserre la Défense dans un carcan. L'objectif est 
simplement de limiter autant que possible les 
dommages humanitaires, économiques et sociaux.  
 
La Belgique agit déjà de manière très responsable 
et éthique. Il semble que no s militaires n'ont pas 
encore fait de victimes civiles. Cette proposition vise 
également à promouvoir le rôle de pionnier de la Nagenoeg iedereen hier vindt deze resolutie een 
lovenswaardig initiatief, al heeft vooral de N-VA 
bedenkingen. De partij vreest dat deze resolutie 
onze defensie zal beroven van haar slagkracht in 
een oorlogssituatie. Dit is echter geen bindende 
wettekst die defensie een keurslijf aanmeet. Het 
doel is enkel om zo weinig mogelijk humanitaire, 
econom ische en sociale schade aan te richten.  
 
België handelt overigens al op een heel 
verantwoorde en ethische manier. Naar verluidt 
hebben onze militairen nog geen burgerslachtoffers 
gemaakt. Dit voorstel is ook bedoeld om de   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 34 
Belgique dans d'autres dossiers.  
 voortrekkersrol van België in a ndere dossiers uit te 
dragen.  
 
Si la Défense belge n'a pas besoin de ce texte, la 
résolution peut peut -être servir de signal à nos alliés 
autoproclamés, à moins que nous ne soyons 
satisfaits du bilan des opérations en Libye, en Irak 
et en Syrie où nous v oyons à quoi mène 
l'intervention des membres de l'OTAN.  
 
Nous ne pouvons pas verser dans les pratiques de 
groupes terroristes et fondamentalistes tels que l'EI. 
En agissant de la sorte, nous ferions le jeu des 
terroristes puisque nous enrichirions leur te rreau de 
recrutement. Luttons contre ce mal en nous 
abstenant désormais de toute ingérence irréfléchie 
et illégale. C'est ainsi que nous sortirons d'une 
spirale négative. C'est pourquoi nous considérons la 
proposition de résolution comme un pas nécessaire 
dans la bonne direction.  
 Als de Belgische Defensie deze tekst niet nodig 
heeft, dan kan de resolutie misschien dienen als 
een signaal aan onze zelfverklaarde bondgenoten, 
tenzij wij tevreden zijn met het bilan in Libië, Irak en 
Syrië, waar we zien wat het  werk van NAVO -leden 
aanricht.  
 
Wij mogen niet vervallen in de praktijken van 
terroristische en fundamentalistische groeperingen 
als IS. Dan spelen we hen net in de kaart, want zo 
vergroten we enkel hun rekruteringsbasis. Laat ons 
die kwaal bestrijden doo r niet langer ondoordachte 
en onwettige inmenging te organiseren. Zo 
doorbreken we een negatieve spiraal. Daarom zien 
wij de resolutie als een noodzakelijke stap in de 
goede richting.  
 
03.26   Steven Creyelman (VB): Quelle est 
exactement la valeur ajoutée  de cette proposition 
de résolution? Ce n'est pas un texte juridique 
contraignant, c'est une question creuse au 
gouvernement, dont l'intention précise échappe 
même à ses auteurs.  
 
Quel élément permet à M.  De Vuyst de penser que 
cette résolution a plus de poids que le droit 
international, qui interdit déjà des choses 
analogues?  
 03.26   Steven Creyelman (VB): Wat is precies de 
meerwaarde van deze resolutie? Het is geen 
bindende wettekst, het is een holle vraag aan de 
regering, waarvan men zelf niet goed weet  wat de 
bedoeling ervan is.  
 
Wat doet de heer  De Vuyst denken dat deze 
resolutie meer gewicht heeft dan internationaal 
recht, waarin al gelijkaardige dingen worden 
verboden?  
 
03.27   Steven De Vuyst (PVDA -PTB): La 
proposition de résolution dispose simple ment que 
nous devons, par des moyens diplomatiques, 
obtenir l'adhésion du plus grand nombre de pays 
possible afin de garantir que les armes explosives 
frappant sans discrimination ne soient pas utilisées 
dans les zones urbaines. L'objectif est de tendre 
vers une norme qui soit appliquée par tous les pays. 
Cela mettra la pression sur les pays qui n'y 
adhèrent pas. Comme pour les armes à 
fragmentation et les mines antipersonnel, nous 
devons continuer à jouer notre rôle de pionnier. Ce 
texte n'est pas un proje t de loi qui va lier la Défense. 
La Défense s'efforce déjà d'éviter les victimes 
civiles. Je ne vois pas pourquoi cette résolution 
serait en contradiction avec le mode de 
fonctionnement de notre armée.  
 03.27   Steven De Vuyst (PVDA -PTB): In de 
resolutie st aat gewoon omschreven dat we via 
diplomatieke weg zoveel mogelijk landen moeten 
meekrijgen om ervoor te zorgen dat er geen 
ongedifferentieerde explosieve wapens worden 
gebruikt in verstedelijkt gebied. Het doel is te 
evolueren naar een norm die door alle l anden wordt 
toegepast. Dit zal druk zetten op landen die niet 
toetreden. Net als met de clustermunitie en de 
antipersoonsmijnen moeten wij onze pioniersrol 
blijven spelen. Dit is geen wetsvoorstel dat Defensie 
aan handen en voeten bindt. Defensie probeert nu 
ook al om burgerslachtoffers te vermijden. Ik zie 
niet in waarom deze resolutie in tegenspraak zou 
zijn met de manier waarop ons leger functioneert.  
 
03.28   Steven Creyelman (VB): C'est précisément 
ce à quoi je me réfère. M.  De Vuyst affirme que les 
armes frappant sans discrimination sont déjà visées 
par le droit international et que nous évitons autant 
que possible de faire des victimes civiles.  
 03.28   Steven Creyelman (VB): Dat is het net. De 
heer De Vuyst zegt dat we al 
internationaalrechtelijke ins trumenten tegen niet -
onderscheidende munitie hebben en dat wij zoveel 
mogelijk burgerslachtoffers vermijden.  
 
Je ne vois pas quelle est la valeur ajoutée de Ik begrijp de meerwaarde niet om in een resolutie  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 35 
demander dans une proposition de résolution ce 
que nous appliquons déjà. Si nous ne respectons 
déjà pas le droit international, cette résolution 
influencera -t-elle alors tellement le reste du monde? 
J'en doute.  
 iets te vragen wat we al toepassen. Als we ons al 
niet houden aan het internationaal recht, zal deze 
resolutie dan zo zwaar wegen op de rest van de 
wereld? Dat betwijfel ik.  
 
03.29   Steven De Vuyst (PVDA -PTB): Le droit 
humanitaire international n'a pas pu empêcher les 
bombardements visés. Nous devons essayer de 
convaincre nos alliés d'appliquer eux aussi les 
règles de conduite. C'est un pas dans la bonne 
direction. Tel est le sens de la proposition de 
 03.29   Steven De Vuyst (PVDA -PTB): Het 
internationaal humanitair recht heeft die 
bombardementen niet kunnen verhinderen. We 
moeten on ze bondgenoten trachten te overtuigen 
om ook de gedragsregels toe te passen. Dat is een 
stap in de goede richting. Dat is de bedoeling van 
deze resolutie.  
 
03.30   Kris Verduyckt (Vooruit): Nous sommes 
tous d'accord pour dire qu'il ne faut plus jamais de 
guerre et plus jamais d'horreur, mais le sujet fait 
pourtant débat dès qu'il est abordé. S'il est difficile 
d'ancrer cette interdiction dans une loi, la 
proposition de résolution est un pas dans cette 
direction.  
 
L'objectif est de parvenir à une déclaration  politique 
internationale engageant les signataires à ne plus 
utiliser d'armes explosives à large rayon d'impact en 
zones peuplées. Si l'ennemi se cache dans des 
zones peuplées, nous n'appuierons pas sur le 
bouton rouge, tout comme nous ne le faisons pas 
aujourd'hui. Nos ennemis savent que telle est déjà 
notre attitude aujourd'hui.  
 03.30   Kris Verduyckt (Vooruit): Nooit meer oorlog, 
nooit meer gruwel. Daar zijn wij het allemaal mee 
eens, maar zodra het thema wordt aangekaart, is 
het toch voer voor debat. H et is moeilijk om dit 
verbod bij wet vast te leggen, maar met dit voorstel 
van resolutie zetten we een stap in die richting.  
 
Het doel is te komen tot een internationale politieke 
verklaring waarbij de ondertekenaar zich ertoe 
verbindt geen explosieve wap ens met een grote 
impact meer in dichtbevolkte gebieden te zullen 
inzetten. Als de vijand zich dan in dichtbevolkte 
gebieden verstopt, dan zullen we niet op de rode 
knop duwen, net zoals we dat vandaag ook al niet 
doen. Het is niet dat onze vijand niet wee t dat we 
dat vandaag ook al niet meer doen.  
 
Nous ne faisons rien d'autre, par la proposition de 
résolution, que dire que telle n'est pas la manière 
adéquate de gérer des conflits. Le texte à l'examen 
ne permettra effectivement pas d'empêcher que 
des guer res éclatent, mais espérons qu'en 
accomplissant ce pas vers une déclaration 
internationale, des souffrances inutiles puissent être 
évitées.  
 Wij zeggen in deze resolutie enkel dat dit niet de 
manier is om conflicten aan te pakken. Het zal 
inderdaad geen oo rlogen voorkomen, maar hopelijk 
kunnen we toch wat onnodig leed vermijden door 
deze stap richting een internationale verklaring.  
 
03.31   Peter Buysrogge (N-VA): Pour préciser 
mon propos, je cite, à la page 25 du rapport: "Il est 
fort à craindre que dès qu 'ils auront été informés de 
l'interdiction d'utiliser des armes explosives dans 
des zones urbaines, certains acteurs non étatiques 
soient tentés de concentrer encore davantage leurs 
moyens dans ces zones".  
 03.31   Peter Buysrogge (N-VA): Ik citeer ter 
verduidelijking pagina 25 van het verslag: "Wanneer 
non-state actors weten dat er niet langer explosieve 
wapens in stedelijke gebieden kunnen worden 
gebruikt, wordt er een groot risico gecreëerd dat 
deze non -state actors nog meer hun middelen in 
stedelijke geb ieden zullen concentreren ".  
 
03.32   Sophie Rohonyi (DéFI): Je remercie 
Handicap International de sa présence et de son 
travail de sensibilisation contre l'utilisation d'armes 
explosives à large rayon en zones peuplées, qui 
mettront des décennies à se rec onstruire. Je 
remercie M.  Cogolati d'avoir mis ce point à 
l'agenda, ce qui m'a permis de défendre ce texte 
avec les collègues signataires.  
 03.32   Sophie R ohonyi (DéFI): Ik dank Handicap 
International voor hun aanwezigheid in dit halfrond 
en voor hun sensibiliseringscampagnes tegen het 
gebruik van explosieve wapens met een groot 
bereik in bevolkte gebieden. Het zal decennia duren 
vooraleer de door deze wapen s vernietigde 
gebieden weer heropgebouwd zijn. Ik dank de 
heer Cogolati omdat hij dit punt op de agenda gezet 
heeft, wat mij de kans biedt om deze tekst samen   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 36 
 
Durant la Première Guerre mondiale, il y a eu 15  % 
de victimes civiles. Aujourd'hui, 9  victimes sur 10 
des armes  explosives sont des civils.  
 
En 2019, près de 30  000 personnes ont été 
blessées ou tuées. Derrière ces chiffres, il y a des 
familles qui perdent un proche, des orphelins, des 
personnes amputées aux rêves brisés, des familles 
qui voient leurs villes conta minées par des restes 
d'explosifs et aboutissent dans des camps de 
réfugiés.  
 
Je suis fière que notre Parlement soit le premier à 
lancer le signal qu'il faut éviter l'utilisation des 
armes à large rayon d'impact dans les zones 
peuplées.  
 met de collega's -medeondertekenaars te 
verdedigen.  
 
Tijdens de Eerste Wereldoorlog vielen er 15  % 
burgerslachtoffers. Vandaag zijn negen op de tien 
slachtoffers van explosieve wapens burgers.  
 
In 2019 werden er bijna 30.000  personen gewond of 
gedood. Achter die cijfers gaan drama's schuil: 
gezinnen die een geliefde verliezen, wezen, 
mensen met geamp uteerde ledematen die hun 
dromen in rook zien opgaan, gezinnen die moeten 
toekijken hoe hun steden bezaaid liggen met 
ontplofbare oorlogsresten en die in 
vluchtelingenkampen belanden.  
 
Ik ben er trots op dat ons Parlement als eerste het 
signaal afgeeft da t het gebruik van wapens met een 
groot bereik in bevolkte gebieden voorkomen moet 
worden.  
 
Lors des conflits armés, le risque zéro de 
dommages collatéraux n’existe pas mais les 
principes de droit international de distinction, de 
précaution et de proporti onnalité nous imposent de 
protéger les civils, de veiller à ne pas les 
transformer sciemment en chair à canon. Les civils 
sont désormais les victimes principales des conflits 
et le droit international humanitaire est la victime du 
dommage collatéral.  
 
L'enjeu est d'appeler la Belgique à porter haut et 
fort la voix du droit international humanitaire et à 
faire évoluer les règles en matière d’utilisation 
d’armes explosives, qui ne protègent pas 
expressément et concrètement les civils en zones 
peuplées. Il ne  s’agit pas de pénaliser ou de 
stigmatiser la Défense mais d’inviter les États à 
insérer ces solutions dans leurs déclarations 
politiques.  
 Tijdens gewapende conflicten bestaat er geen 
nulrisico op nevenschade maar overeenkomstig de 
internationale rechtsb eginselen van onderscheid, 
voorzorg en evenredigheid moeten we de 
burgerbevolking beschermen en erover waken dat 
we hen niet welbewust tot kanonnenvlees maken. 
De burgers zijn thans de voornaamste slachtoffers 
van conflicten en het internationaal humanitai r recht 
moet het afleggen tegen de nevenschade.  
 
We willen België ertoe oproepen het internationaal 
humanitair recht luidkeels uit te dragen en de regels 
inzake het gebruik van explosieve wapens, die de 
burgers in de bevolkte gebieden niet uitdrukkelijk e n 
concreet beschermen, te doen evolueren. Het is 
niet de bedoeling Defensie te bestraffen of te 
stigmatiseren maar de andere landen ertoe uit te 
nodigen om die oplossingen in hun 
beleidsverklaringen op te nemen.  
 
Il s’agit de demander à notre gouvernemen t de 
prendre ses responsabilités et d’honorer ses 
engagements en défendant ces solutions lors de 
l’adoption de la déclaration de politique 
internationale contre l’utilisation des armes 
explosives à grand rayon en zones peuplées. Notre 
pays sera ainsi le pr emier au monde à s'engager 
clairement à éviter l’emploi de ces armes, à 
reconnaître les effets de la destruction 
d’infrastructures vitales pour les civils, à assister les 
victimes de ces armes et à garantir un accès 
inconditionnel aux zones bombardées aux acteurs 
de l’aide humanitaire. Nous sommes fiers de 
soutenir cette proposition de résolution.  
 
La défense des civils et de leurs droits lors des We vragen onze regering haar verantwoordelijkheid 
op te nemen en haar verbintenissen na te komen 
door deze oplossingen te verdedigen wanneer de 
internationale politieke verklaring tegen het gebruik 
van explosieve wapens met een groot bereik in 
bevolkte gebieden wordt goedgekeurd. België zal zo 
het eerste land ter wereld zijn dat zich er duidelijk 
toe ver bindt het gebruik van dergelijke wapens te 
voorkomen, de gevolgen van de vernietiging van 
vitale civiele infrastructuur te erkennen, de 
slachtoffers van die wapens bij te staan en 
humanitaire hulpverleners onvoorwaardelijke 
toegang te garanderen tot gebied en die 
gebombardeerd werden. We zijn er trots op dat we 
dit voorstel van resolutie steunen.  
 
De verdediging van burgers en hun rechten bij  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 37 
conflits armés devrait dépasser les divergences 
politiques. Je m’attriste donc de l’abstention du 
Vlaams Bela ng et de l’opposition de la N -VA. 
Adopter cette résolution à l’unanimité aurait été un 
très beau signal à l’égard de ceux qui nous 
regardent aujourd’hui.  
 gewapende conflicten zou de politieke verschillen 
moeten overstijgen. Ik ben dan ook bedroefd over 
de onthouding van het Vlaams Belang en de 
tegenkanting van de N -VA. De unanieme 
goedkeuring van deze resolutie zou een heel mooi 
signaal geweest zijn aan hen die vandaag naar ons 
kijken.  
 
Vos arguments n’en sont pas, vous y mêler des 
considérations qui n’ont rien à voir e t qui ne 
concernent même pas le niveau fédéral. Nous 
ferons de cette résolution le début d’un nouveau 
chapitre, celui d’un État résolument engagé dans la 
protection des civils.  
 Uw argumenten houden geen steek, u vermengt ze 
met beschouwingen die er niets  mee te maken 
hebben en zelfs niet het federale niveau 
aanbelangen. Wij zullen ervoor zorgen dat met deze 
resolutie een nieuwe weg ingeslagen wordt, die van 
een Staat die resoluut inzet op de bescherming van 
de burgers.  
 
03.33   André Flahaut (PS): En ado ptant cette 
résolution, nous nous inscrivons dans une longue 
tradition qui a vu notamment M.  Mahoux mener le 
combat contre les mines antipersonnel ou qui nous 
a fait lutter contre les armes à fragmentation et qui 
fait notre fierté.  
 03.33   André Flahaut (PS): Door deze resolutie 
aan te nemen sluiten we aan bij een lange traditie, 
waarin met name de heer  Mahoux het voortouw 
genomen heeft in de strijd tegen 
antipersoonsmijnen, en waarin we ons tegen het 
gebruik van clusterwapens uitgesproken hebben, 
iets waa r we trots op zijn.  
 
Considérant/Considerans I  
 • 15 – Peter Buysrogge cs (1222/6)  
 Considérant/Considerans I  
 
04 Proposition de résolution visant à renforcer le 
approche globale (985/1 -4) 
 04 Voorstel van re solutie over de versterking van 
het partnerschap tussen 
Ontwikkelingssamenwerking en Defensie, in het 
raam van een alomvattende benadering (985/1 -4) 
 
 Voorstel ingediend door:  
 
André Flahaut, Christophe Lacroix, Hugues Bayet, 
Malik Ben Achour.  
 André Flahaut, Christophe Lacroix, Hugues Bayet, 
 
discussion. (Rgt 85, 4) (985/4)  
basis voor d e bespreking (Rgt  85, 4) (985/4)  
 
04.01   Peter Buysrogge (N-VA): Cette proposition 
de résolution a fait l'objet d'un débat fructueux. Je 
tiens à remercier les groupes PS et Vooruit d'avoir 
mis cette question à l'ordre du jour politique. La 
Défense s'inscr it toujours dans un contexte plus 04.01   Peter Buysrogge (N-VA): Over dit voorstel 
van resolutie werd een goed debat gevoerd. Ik wil 
de fracties van PS en Vooruit bedanken omdat ze 
dit op de politieke agenda hebben geplaatst. 
Defensie staat nooit alleen. Militaire inze t moet   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 38 
large. L'engagement militaire doit faire partie d'une 
approche globale 3D: defence, diplomacy  et 
development . Ce n'est qu'à cette condition que les 
actions militaires peuvent être couronnées de 
succès et aboutir à des résu ltats à long terme.  
 kaderen in een alomvattende 3D -benadering: 
defence , diplomacy  en development . Pas dan 
kunnen militaire acties leiden tot succes en 
resultaten op lange termijn.  
 
Même si nous souscrivons à l'idée fondamentale de 
cette résolution, nous nous abstiendr ons lors du 
vote. Cette abstention n'est nullement motivée par 
la nouvelle vague faussement spontanée de 
nationalisme belge, ni par les budgets énormes 
consacrés à la communication – Team Belgium – 
dont ce gouvernement aime tellement se targuer. 
La résolut ion semble une fois de plus se concentrer 
sur la région des Grands Lacs, alors que nous 
sommes précisément favorables à une réorientation 
de la Défense, loin de cette région. En effet, nous 
ne voulons pas d'une politique de la Défense qui 
soit subordonnée à la coopération au 
développement ou à d'autres intérêts économiques 
dans cette région.  
 Wij zijn het eens met de basisgedachte van deze 
resolutie, maar zullen ons toch bij de stemming 
onthouden. Dat heeft niets te maken met de 
geforceerde nieuwlichterij van Belgisch 
nationalisme en massieve communicatiebudgetten 
– Team Belgium – waarmee deze regering zo graag 
uitpakt. Deze resolutie lijkt echter opnieuw te 
focussen op de Grote Meren, terwijl wij de 
heroriëntatie van Defensie weg van die regio net 
toejuich en. Wij passen immers voor een 
defensiebeleid dat ondergeschikt is aan 
ontwikkelingssamenwerking of andere 
economische belangen in dat gebied.  
 
Nous nous inquiétons également des budgets 
nécessaires pour les missions de base de la 
Défense. Le budget Vival di atteint des sommets. La 
ministre promet d'investir dans la cyberdéfense, 
dans des capacités supplémentaires, dans de 
nouvelles casernes et dans des suppléments de 
salaires et d'effectifs alors que le cœur de métier 
des militaires est sous pression en ra ison du 
coronavirus. La façon dont tous ces 
investissements seront financés nous échappe.  
 Een andere bezorgdheid betreft de budgetten voor 
de kerntaken van Defensie. De budgettaire 
Vivaldiboom groeit tot in de hemel. De minister 
belooft te investeren in c yberdefensie, extra 
capaciteit, nieuwe kazernes en in extra loon en 
militairen, terwijl de kerntaken van Defensie onder 
druk staan door corona. Het is ons niet duidelijk hoe 
al deze investeringen gefinancierd zullen worden.  
 
Nous ne comprenons pas commen t la coopération 
entre la Défense et la Coopération au 
développement peut être renforcée sans que des 
moyens supplémentaires y soient alloués. Aucun 
montant supplémentaire n'a été dégagé, que ce soit 
dans le cadre budgétaire général ou ailleurs. La 
proposi tion de résolution prévoit bien qu'aucun 
budget de la Coopération au développement puisse 
être utilisé, mais l'inverse n'est pas exclu.  
 
Notre groupe est favorable à une étroite 
collaboration entre la Défense et la Coopération au 
développement. Eu égard à  nos réserves, nous 
nous abstiendrons cependant lors du vote.  
 Hoe de samenwerking tussen Defensie en 
Ontwikkelingssamenwerking versterkt kan worden 
zonder dat daar extra middelen voor uitgetrokken 
worden, is voor ons een raadsel. Noch in het 
algemeen budg ettair kader, noch elders worden er 
bijkomende middelen uitgetrokken. In de resolutie 
staat wel dat er geen budget van 
Ontwikkelingssamenwerking mag aangesproken 
worden, maar het omgekeerde wordt niet 
uitgesloten.  
 
Onze fractie is een sterke samenwerking tussen 
Defensie en Ontwikkelingssamenwerking genegen. 
Gelet op onze bedenkingen zullen wij ons echter bij 
de stemming onthouden.  
 
04.02   Annick Ponthier (VB): La proposition vise à 
renforcer la coopération entre la Défense, la 
Coopération au développement  par le biais 
d'Enabel et les Affaires Étrangères. L'objectif est de 
garantir l'efficacité de l'action extérieure belge par 
une approche intégrée.  
 
Cette coopération renforcée et cette consultation 
permanente méritent nos encouragements. Cette 04.02   Annick Ponthier (VB): Het voorstel ijvert 
voor een sterkere samenwerking tussen Defensie, 
Ontwikkelingssamenwerking via Enabel, en 
Buitenlandse Zaken. Men wil de effectiviteit van het 
Belgische buitenlandse optreden realiseren via een 
geïntegreerde benadering.  
 
Die versterkte samenwerking en dit permanente 
overleg verdienen onze aanmoediging. Deze  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 39 
approche coo rdonnée, et surtout la communication 
entre les services publics qui interviennent 
conjointement dans le domaine des affaires 
étrangères, ne peut qu'augmenter l'efficacité. On 
sait que l'engagement militaire seul, aussi solide et 
fiable soit -il, n'apporte g uère de solution dans 
certaines régions.  
 gecoördineerde aanpak en vooral de communicatie 
tussen de overheidsdiensten die samen actief zijn 
op het buitenl andse terrein, kunnen alleen maar de 
efficiëntie ten goede komen. Het is bekend dat 
enkel militaire inzet, hoe degelijk en betrouwbaar 
ook, weinig of geen soelaas brengt in bepaalde 
gebieden.  
 
Dans ce débat, nous ne pouvons pas perdre de vue 
les missions  essentielles de la Défense, à savoir: la 
protection de notre espace aérien, de notre territoire 
et de nos eaux territoriales, la défense des intérêts 
de nos citoyens à l'étranger et la prise en charge de 
nos engagements internationaux. Cette proposition 
donne très nettement le sentiment que la Défense 
et la Coopération au développement doivent 
fusionner. Il va sans dire que nos militaires doivent 
parfois fournir une aide humanitaire mais la priorité 
doit rester attachée à leur cœur de métier. Or, ces 
missi ons essentielles risquent d'être reléguées au 
second plan à présent que la Vivaldi semble vouloir 
faire de l'armée un service de protection civile 
amélioré.  
 
Conformément à la requête n°  6 du texte, il faut 
tenir compte de la réalisation des objectifs de l a 
Coopération belge au développement. Nous ne 
souscrivons absolument pas à ces objectifs. La 
proposition les évoque de nouveau dans le cadre 
d'une coopération coordonnée. Nous ne soutenons 
pas cette partie de la proposition de résolution.  
 We mogen in dit debat de kerntaken van Defensie 
niet uit het oog verliezen, met name de 
bescherming van ons luchtruim, grondgebied en 
wateren; het verdedigen van de belangen van onze 
burgers in het buitenland en het opnemen van onze 
internationale verplichtingen. In dit v oorstel wekt 
men erg hard de indruk dat Defensie en 
Ontwikkelingssamenwerking moeten versmelten. 
Uiteraard moeten onze militairen soms humanitaire 
hulp verlenen, maar de prioriteit moet bij de 
kerntaken blijven. Die taken dreigen op de 
achtergrond te verdw ijnen nu Vivaldi het leger in de 
richting lijkt te duwen van een veredelde 
civielebeschermingsdienst.  
 
In verzoek 6 van de tekst staat dat rekening moet 
worden houden met de verwezenlijking van de 
doelstellingen van de Belgische 
Ontwikkelingssamenwerking.  Wij onderschrijven die 
doelstellingen helemaal niet. In dit voorstel worden 
die doelstellingen opnieuw aangehaald in het kader 
van de gecoördineerde samenwerking. Wij staan 
niet achter dit onderdeel van de resolutie.  
 
Les auteurs ne clarifient pas l'impa ct budgétaire de 
cette approche. Nous accordons difficilement notre 
confiance à une proposition de résolution qui ne 
s'inscrit ni dans un cadre budgétaire ni dans une 
approche coordonnée.  
 
Le Vlaams Belang estime que la politique de 
développement doit êtr e complètement réorientée. 
Cette résolution correspond évidemment très peu à 
ce critère. Il est positif que l'on s'efforce d'établir 
une liste de pays partenaires prioritaires mais il 
faudra voir s'il sera tenu compte à cet égard de nos 
intérêts en matière  de sécurité et des flux 
migratoires.  
 De indieners geven geen duidelijkheid over de 
budgettaire impact van deze aanpak. Wij hebben 
maar weinig vertrouwen in een resolutie waar geen 
budgettair kader of gecoördineerde aanpak 
tegenover staat.  
 
Het Vlaams Be lang vindt dat het 
ontwikkelingsbeleid drastisch geheroriënteerd moet 
worden. Daar zien we in deze resolutie uiteraard 
weinig van. Het is positief dat er wordt gestreefd 
naar de samenstelling van een lijst met prioritaire 
partnerlanden, maar het is maar de  vraag of daarbij 
rekening zal gehouden worden met onze 
veiligheidsbelangen en de migratiestromen.  
 
Nous soutenons une approche intégrale, en 
collaboration avec la Défense. Nous émettons 
surtout des réserves quant à l'approche budgétaire, 
l'accent qui est  mis sur la région des Grands Lacs 
et le risque que la Défense manque d'espace pour 
s'acquitter de ses missions essentielles. C'est 
pourquoi nous nous abstiendrons lors du vote.  
 Wij steunen een integrale aanpak samen met 
Defensie. Wij hebben vooral bezwa ren tegen de 
budgettaire aanpak, de focus op het gebied van de 
Grote Meren en het gevaar dat er te weinig ruimte 
zal overblijven voor Defensie om zich met haar 
kerntaken bezig te houden. Daarom zullen wij ons 
bij de stemming onthouden.  
 
04.03   Steven De V uyst (PVDA -PTB): Une 
politique étrangère ample et cohérente est 04.03   Steven De Vuyst (PVDA -PTB): Een 
coherent en omvattend buitenlands beleid is   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 40 
nécessaire mais nous nous interrogeons sur la 
proposition de résolution et sur la réutilisation de la 
note stratégique sur une approche globale. 
L'attention est attirée sur le fait que les dif férents 
domaines stratégiques doivent être alignés les uns 
sur les autres et que chaque domaine stratégique 
doit conserver sa spécificité. Par ailleurs, il est 
indiqué que la collaboration entre la Défense et la 
Coopération au développement doit être axée sur 
les domaines présentant un intérêt pour la Défense 
et ses partenaires. Nous sommes donc sur un 
terrain glissant qui subordonne la Coopération au 
développement à la Défense. Pour nous, l'objectif 
principal est de subvenir aux besoins humains. 
Dans le ca s contraire, les valeurs intrinsèques de la 
Coopération au développement seraient mises à 
mal. Puisque notre amendement explicite visant à 
garantir l'intégrité de la Coopération au 
développement et à asseoir cette coopération sur 
l'Aide publique au dévelop pement (APD) de l'OCDE 
a été rejeté, nous nous abstiendrons lors du vote.  
 noodzakelijk, maar we hebben vragen bij de 
resolutie en bij het hernemen van de strategienota 
Comp rehensive Approach. Er wordt op gewezen 
dat de verschillende beleidsdomeinen op elkaar 
moeten worden afgestemd en dat elk 
beleidsdomein zijn eigenheid moet bewaren. 
Anderzijds wordt gesteld dat de samenwerking 
tussen Defensie en Ontwikkelingssamenwerking 
moet gericht zijn op die gebieden waar Defensie en 
haar partners belangen hebben. We bevinden ons 
dus op een hellend vlak, waarbij 
Ontwikkelingssamenwerking wordt ondergeschikt 
aan Defensie. De hoofddoelstelling is voor ons het 
lenigen van de menselijke nod en, zo niet komen de 
intrinsieke waarden van 
Ontwikkelingssamenwerking op de helling te staan. 
Omdat ons expliciete amendement dat ertoe strekt 
de integriteit van Ontwikkelingssamenwerking te 
waarborgen en de samenwerking te stoelen op de 
official developm ent assistance  van de OESO niet 
werd aangenomen, zullen we ons bij de stemming 
onthouden.  
 
04.04   Kris Verduyckt (Vooruit): La subdivision en 
domaines politiques ne reflète pas toujours la 
réalité. Une coopération est donc nécessaire. Les 
conflits milita ires sont très complexes et touchent 
de nombreux domaines communs. Sous les 
auspices d'Enabel a été créée la Team Belgium qui 
tend à ce que les ambassades opèrent dans les 
pays partenaires comme une seule équipe. La 
politique de développement fait partie i ntégrante de 
nos interventions à l'étranger au sens large, 
évidemment dans le respect de l'autonomie de 
gestion. La Défense a un rôle à jouer dans ce cadre 
puisqu'elle est active sur des scènes internationales 
où la Belgique coopère avec des partenaires 
étrangers sur les plans de la diplomatie et de la 
coopération au développement. L'approche globale 
doit permettre une vision à long terme tournée vers 
l'avenir et vers la reconstruction du pays en 
question. Nous comptons sur la bonne coopération 
entre les me mbres compétents du gouvernement et 
soutenons cette tentative de coopération 
structurelle.  
 04.04   Kris Verduyckt (Vooruit): De onderverdeling 
in politieke beleidsdomeinen is niet steeds een 
weerspiegeling van de realiteit en samenwerking is 
dan ook gebod en. Militaire conflicten zijn zeer 
complex en hebben vele raakvlakken. Onder 
auspiciën van Enabel kwam Team Belgium tot 
stand, dat tot doel heeft de ambassades in de 
partnerlanden als één team te doen opereren. Het 
ontwikkelingsbeleid is onderdeel van een ruimer 
buitenlands optreden, uiteraard met respect voor de 
beheersautonomie. Voor Defensie is hier een rol 
weggelegd, want ze is actief in buitenlandse 
theaters waar op diplomatiek vlak en op het vlak 
van ontwikkelingssamenwerking met internationale 
partne rs wordt samengewerkt. De Comprehensive 
Approach moet een langetermijnvisie mogelijk 
maken, waarbij vooruitgekeken wordt naar de 
toekomst en de heropbouw van het land. We 
rekenen op de goede samenwerking tussen de 
bevoegde regeringsleden en steunen deze po ging 
tot structurele samenwerking.  
 
04.05   André Flahaut (PS): Cette résolution se 
situe dans le prolongement de l'accord de 
gouvernement et dans celui des déclarations des 
responsables de la politique internationale. Elle se 
base sur le constat que mili taires et humanitaires 
appartiennent à des mondes parfois opposés, alors 
qu'ils viennent tous deux en aide à des populations 
en difficulté, en vue du maintien de la paix.  
 
Une bonne coopération est indispensable pour une 04.05   André Flahaut (PS): Deze resolutie is een 
uitvloeisel van het regeerakkoord en ligt in het 
verlengde van de beleidsverklaringen van alle 
ministers die bevoegd zijn voor het een of andere 
aspect van het internationale be leid. Ze is gestoeld 
op de vaststelling dat het militaire en het 
humanitaire soms lijnrecht tegenover elkaar staan, 
ook al komen ze allebei te hulp aan 
bevolkingsgroepen in moeilijkheden met het doel de 
vrede te handhaven.  
 
Een goede samenwerking is absolu ut noodzakelijk  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 41 
approche cohérente et une utilis ation efficace des 
moyens budgétaires. Quand l'Allemagne envoie des 
troupes en Afghanistan, un représentant à la 
Coopération au développement est présent aux 
côtés des militaires, par cohérence et pour une 
utilisation rationnelle des moyens.  
 
B-FAST, grou pe regroupant les moyens de la 
Coopération, des Affaires étrangères, de la Défense 
et de l'Intérieur, en est un exemple. Créé à mon 
initiative et à celle de Louis  Michel, cet instrument 
actif sur des terrains internationaux sensibles a 
identifié la Belgiqu e comme un acteur important.  
 voor een coherente aanpak en een efficiënte 
aanwending van de begrotingsmiddelen. Als 
Duitsland troepen stuurt naar Afghanistan, is er 
naast de militairen ook een vertegenwoordiger van 
Ontwikkelingssamenwerking aanwezig om te 
zorgen voor co herentie en een rationeel gebruik van 
de middelen.  
 
B-FAST, een structuur die middelen krijgt van 
Ontwikkelingssamenwerking, Buitenlandse Zaken, 
Defensie en Binnenlandse Zaken, is daar een 
voorbeeld van. Dit instrument, dat op mijn initiatief 
en dat van Lo uis Michel opgericht werd en dat actief 
is in precaire, internationale gebieden, heeft België 
als een belangrijke speler op de kaart gezet.  
 
Je remercie le président de la commission pour la 
façon dont il a mené les travaux, le rapporteur et 
tous les memb res qui ont participé à ce travail. 
Celui -ci résulte d'une synthèse. Les votes tout à 
l'heure seront favorables ou seront des abstentions 
pour des raisons opposées, attestant de l'équilibre 
parfait du texte.  
 Ik dank de commissievoorzitter voor de wijze 
waarop hij de werkzaamheden geleid heeft, en ik 
dank de rapporteur en alle leden die aan deze 
werkzaamheden deelgenomen hebben. Dit is het 
resultaat van een synthese. Bij de stemming straks 
zal men de tekst goedkeuren of zal men zich 
onthouden om tegengestel de redenen, wat het 
perfecte evenwicht van de tekst aantoont.  
 
Aucun amendement n'a été déposé.  
 Er werden geen amendementen ingediend.  
 
Le vote sur la proposition aura  lieu ultérieurement.  
 De stemming over het voorstel zal later 
 
05 Projet de loi visant à optimaliser les 
dispositions relatives au travail maritime (1769/1 -
7) 
 05 Wetsontwerp tot optimalisatie van de 
maritieme arbeidsbepalingen (1769/1 -7) 
 
Discussion générale  
 Algemene bespreking  
 
05.01  Pieter De Spiegeleer (VB): Je souhaiterais à 
nouveau commenter l'amendement présenté. Pour 
le Vlaams Belang, il est essentiel d'ajouter aux 
articles 3 et 4 que le terme "zeevarenden" englobe 
également les é quipages des dragues et des 
plates -formes de forage. Nous voulons ainsi 
souligner l'importance de ces sous -secteurs et de 
leur personnel et nous pensons que le projet de loi 
doit s'appliquer à tous les travailleurs du secteur 
nautique dans un champ d'appli cation plus large.  
 
Nous soutenons le contrôle plus strict des 
conditions de travail et le renforcement du bien -être 
des marins ainsi que la simplification administrative 
que le projet implique.  
 
Nous profitons de l'occasion pour rappeler que les 
ports fl amands de renommée mondiale sont le 
moteur de l'économie flamande et qu'ils drainent 
des transferts financiers vers les Régions wallonne 05.01   Pieter De Spiegeleer (VB): Ik wil het 
ingediende amendement nogmaals toelichten. Voor 
het Vlaams Belang is het wenselijk in de artikelen 3 
en 4 toe te voegen dat in het begrip 'zeevarenden' 
ook de bemanning van baggerschepen en 
boorplatformen  begrepen is. We willen zodoende 
het belang van die subsectoren en hun personeel 
onderstrepen en menen dat het wetsontwerp moet 
gelden voor alle nautische werknemers in het 
ruimere toepassingsgebied.  
 
We steunen de scherpere controle op de 
arbeidsvoorwaar den en de versterking van het 
welzijn van zeevarenden, alsook de administratieve 
vereenvoudiging die het ontwerp meebrengt.  
 
We grijpen de gelegenheid aan om erop te wijzen 
dat de Vlaamse wereldhavens de motor zijn van de 
Vlaamse economie en een van de dri jvende 
krachten zijn van de financiële transfers naar het   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 42 
et bruxelloise. Cette assemblée n'est donc pas le 
niveau de pouvoir approprié, cette matière relevant 
de la Région flam ande.  
 Waals en het Brussels Gewest. Dit is dan ook niet 
het geëigende beleidsniveau, want deze materie 
hoort thuis in het Vlaams Gewest.  
 
Seule la Région flamande a rendu un avis à ce sujet 
et au sein de  la commission, l'enthousiasme des 
partis francophones était extrêmement ténu. Dès 
lors, nous espérons qu'à l'avenir cette matière 
relèvera exclusivement du Parlement flamand, qui 
est la seule assemblée appropriée pour en débattre.  
 Enkel het Vlaams Gewest  bezorgde hierover een 
advies en bij de Franstalige partijen in de 
commissie was er bijzonder weinig animo. We 
hopen dan ook dat deze aangelegenheid in de 
toekomst uitsluitend in het Vlaams Parlement zal 
worden behandeld, waar ze thuishoort.  
 
05.02   Vince nt Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : En ce qui concerne l'amendement, je 
renvoie aux explications que j'ai données à ce sujet 
en commission et qui figurent dans le rapport.  
 05.02  Minister Vincent Van Quickenborne 
(Nederlands) : Voor het amendem ent verwijs ik naar 
mijn verklaringen daarover in de commissie, die 
terug te vinden zijn in het verslag.  
 
La présidente : La discussion générale est close.  
 De voorzitster : De algemene bespreking is 
gesloten.  
 
Discussion des articles  
 Bespreking van de ar tikelen  
 
Nous passons à la discussion des articles. Le texte 
adopté par la commission sert de base à la 
discussion. (Rgt 85, 4) (1769/7)  
 Wij vatten de bespreking van de artikelen aan. De 
door de commissie aangenomen tekst geldt als 
basis voor de bespreki ng. (Rgt 85, 4) (1769/7)  
 
Le projet de loi compte 39  articles.  
 Het wetsontwerp telt 39  artikelen.  
 
Art. 3  
 • 4 – Pieter De Spiegeleer (1769/8)  
Art. 4  
 • 5 – Pieter De Spiegeleer (1769/8)  
 Art. 3  
Art. 4  
 
La discussion des articles est close. Le vote sur les 
amendements et les articles réservés ainsi que sur 
l'ensemble aura lieu ultérieurement.  
 De bespreking van de artikelen is geslo ten. De 
stemming over de aangehouden amendementen, 
de aangehouden artikelen en over het geheel zal 
later plaatsvinden.  
 
06 Projet de loi portant confirmation de l'arrêté 
royal du 28  janvier  2021 relatif à la contribution 
aux frais de fonctionnement, de pe rsonnel et 
l'année civile 2021 (1876/1 -3) 
 06 Wetsontwerp tot bekrachtiging van het 
koninklijk besluit van 28  januari 2021 betreffende 
de bijdrage in de werkings -, personeels - en 
(1876/1 -3) 
 
Sans ra pport  
 Zonder verslag  
 
La discussion générale est close.  
 De algemene bespreking is gesloten.  
 
 Bespreking van de artikelen  
 
adopté pa r la commission sert de base à la Wij vatten de bespreking van de artikelen aan. De 
door de commissie aangenomen tekst geldt als  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 43 
discussion. (Rgt 85, 4) (1876/3)  
 basis voor de bespreking. (Rgt 85, 4) (1876/3)  
 
Le projet de loi compte 2  articles.  
 Het wet sontwerp telt 2  artikelen.  
 
Les articles 1 et 2 sont adoptés article  par article.  
 De artikelen 1 en 2 worden artikel  per 
artikel  aangenomen.  
 
La discussion des articles est close . Le vote sur 
 De bespreking van de artikelen is gesloten. De 
stemming over het geheel zal later plaatsvinden.  
 
07 Projet de loi portant confirmation de trois 
arrêtés royaux en matière de jeux de hasard 
(1877/1 -3) 
 07 Wetsontwerp tot bekrachtiging van drie 
koninklijke besluiten inzake kansspelen (1877/1 -
3) 
 
Sans rapport  
 
Discussion des ar ticles  
 
discussion. (Rgt 85, 4) (1877/3)  
door de commissie aangenomen tekst geld t als 
basis voor de bespreking. (Rgt 85, 4) (1877/3)  
 
Le projet de loi compte 6  articles.  
 Het wetsontwerp telt 6  artikelen.  
 
Les articles 1 à 6 sont adoptés article  par article.  
 De artikelen 1 tot 6 worden artikel  per 
 
La discussion des articles est close. Le vote sur 
 
08 Projet de loi portant des dispositions urgentes 
télétravail effectué lors de la crise sanitaire liée 
au coronavirus COVID -19 (1922/1 -3) 
 08 Wetsontwerp houdende dringe nde bepalingen 
tot wijziging van het Gerechtelijk Wetboek en tot 
coronavirus COVID -19 (1922/1 -3) 
 
 Algemene bespreki ng 
 
08.01   Cécile Thibaut , rapporteur: Je m'en réfère 
 08.01   Cécile Thibaut , rapporteur: Ik verwijs naar 
het schriftelijk verslag.  
 
08.02   Nadia Moscufo (PVDA -PTB): Nous 
soutenons cette indemnité pour tous ceux qui 
télétravaillent, mai s nous nous joignons aux 
critiques de l’Association syndicale des magistrats 
sur la prolongation de la carrière des juges de 73 à 
75 ans.  
 
Depuis des années, on n’engage pas le nombre de 08.02   Nadia Moscufo (PVDA -PTB): We steunen 
die vergoeding voor alle telewerkers maar we 
sluiten ons aan bij de kritiek van de Association 
syndicale des magistrats in verband met de 
verlenging van de loopbaan van de rechters van 73 
naar 75 jaar.  
 
Al jaren werft men het bij wet bepaalde aantal   06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 44 
magistrats prévus par la loi. Cette proposition 
d’allonger leur carr ière n’est pas la solution: il 
faudrait refinancer la Justice et engager. C’est 
pourquoi nous nous abstiendrons.  
 magistraten niet meer aan. Dit voorstel om hun 
loopbaan te verlengen is niet de oplossing. Men zal 
Justitie moeten herfinancieren en magistraten 
aanwerven. Daarom zullen we ons onthouden.  
 
gesloten.  
 
Nous pass ons à la discussion des articles. Le texte 
discussion. (Rgt 85, 4) (1922/3)  
basis voor de bespreking. (Rgt 85, 4) (19 22/3)  
 
Le projet de loi compte 9  articles.  
 Het wetsontwerp telt 9  artikelen.  
 
Les articles 1 à 9 sont adoptés article  par article.  
 De artikelen 1 tot 9 worden artikel  per 
artike l aangenomen.  
 
09 Cour des comptes – Décès  
 09 Rekenhof – Overlijden  
 
Par lettre du 5  mai 2021, la Cour des comptes fait 
connaître le décès de M.  Richard Leclercq, 
président honoraire de la Cour des comptes, 
survenu ce 21  avril 2021.  
 Bij brief van 5  mei 2021 brengt het Rekenhof ons 
ter kennis dat de heer  Richard Leclercq,  
erevoorzitter bij het Rekenhof, overleden is op 
21 april 2021.  
 
10 Unia/Myria – Désignation d’un membre 
suppléant féminin néerlandophone – 
Candidatures introduites  
 10 Unia/Myria – Aanduiding van een 
Ingedie nde kandidaturen  
 
Les candidatures suivantes ont été introduites dans 
le délai prescrit:  
- Mme  Tine Claus;  
- Mme  Charlotte De  Mondt;  
- Mme  Saloua El Massaoui.  
 De volgende kandidaturen werden ingediend:  
 
- mevrouw  Tine Claus,  
- mevrouw  Charlotte De Mondt,  
- mevrouw  Saloua El Massaoui.  
 
Conformément à l'avis de la Conférence des 
présidents du 5  mai 2021, je vous propose de 
déclarer la candidature tardive de Mme  Saloua El 
Massaoui irrecevable et de transmettre les deux 
autres candidatures aux groupes politi ques.  
 Overeenkomstig het advies van de Conferentie van 
voorzitters van 5  mei 2021, stel ik u voor de 
laattijdige kandidatuur van mevrouw  Saloua El 
Massaoui onontvankelijk te verklaren en de twee 
andere kandidaturen aan de politieke fracties te 
bezorgen.  
 
Pas d'observation? (Non)  
 
Il en sera ainsi.  
 Geen bezwaar? (Neen)  
 
Aldus zal geschieden.  
 
11 Prise en considération de propositions  
 11 Inoverwegingneming van voorstellen  
 
Vous avez pris connaissance dans l'ordre du jour 
qui vous a été distribué de la l iste des propositions 
dont la prise en considération est demandée.  
 In de laatst rondgedeelde agenda komt een lijst van 
voorstellen voor waarvan de inoverwegingneming is 
gevraagd.  
  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 45 
S'il n'y a pas d'observations à ce sujet, je considère 
la prise en considé ration de ces propositions 
comme acquise. Je renvoie les propositions aux 
commissions compétentes conformément au 
Règlement.  
 Indien er geen bezwaar is, beschouw ik de 
inoverwegingneming van deze voorstellen als 
aangenomen. Overeenkomstig het Reglement 
worden die voorstellen naar de bevoegde 
commissies verzonden.  
 
 Geen bezwaar? (Nee)  
Aldus wordt besloten.  
 
Demande d'urgence  
 Urgentieverzoek  
 
La présidente : L'urgence est demandée pour la 
proposition de résolutio n n° 1967/1 de Mme  Merckx 
et consorts visant à garantir la disponibilité et 
l'accessibilité du vaccin contre le covid -19 par une 
levée des brevets sur ce vaccin.  
 De voorzitster : De urgentie wordt gevraagd voor 
het voorstel van resolutie nr.  1967/1 van 
mevrouw  Merckx c.s. om de beschikbaarheid en 
toegankelijkheid van het COVID -19-vaccin te 
garanderen door de patenten op dit vaccin op te 
heffen.  
 
11.01   Nadia Moscufo (PVDA -PTB): Nous 
demandons l’urgence pour cette résolution visant à 
demander au gouverneme nt de prendre position au 
sein de l’OMC en faveur de la levée des brevets 
des vaccins contre le covid -19.  
 
Les États -Unis soutiennent cette proposition: 
pourquoi ne pas en faire autant? Les pays d’Europe 
changent peu à peu d’avis, suite à l‘initiative 
citoyenne "Pas de profit sur la pandémie" qui a 
rassemblé 185  000 signatures. La situation en Inde 
et au Brésil montre l’urgence à lever les brevets. 
Nous aimerions donc aborder la question en 
commission dès la semaine prochaine.  
 
La présidente : L'urgence est rejetée.  
 11.01   Nadia Moscufo (PVDA -PTB): Wij vragen de 
urgentie voor deze resolutie, die ertoe strekt de 
regering te verzoeken in de WHO een standpunt in 
te nemen ten voordele van de opheffing van de 
patenten op de vaccins tegen COVID -19. 
 
De Vereni gde Staten steunen dit voorstel. Waarom 
doen wij niet hetzelfde? Dankzij het burgerinitiatief 
'Geen winst op de pandemie', waarbij er 
185.000  handtekeningen verzameld werden, 
veranderen de Europese landen langzaamaan het 
geweer van schouder. De toestand in  India en 
Brazilië toont aan dat de patenten dringend 
opgeheven moeten worden. We zouden dit issue 
dus vanaf volgende week in de commissie willen 
behandelen.  
 
De voorzitster : De urgentie wordt verworpen.  
 
Votes nominatifs  
 Naamstemmingen  
 
12 Motions dép osées en conclusion de 
l'interpellation de Mme  Ellen Samyn sur "Les 
assassinats de Kurdes en Europe à l'instigation 
du régime turc"  (n° 113) 
 12 Moties ingediend tot besluit van de 
interpellatie van mevrouw  Ellen Samyn over 
"Moorden op Koerden in Europa op  aanstichten 
van het Turkse regime"  (nr. 113) 
 
Cette interpellation a été développée en réunion 
publique de la commission des Relations 
extérieures du 27  avril 2021.  
 Deze interpellatie werd gehouden in de openbare 
vergadering van de commissie voor Buiten landse 
Betrekkingen van 27  april 2021.  
 
Deux motions ont été déposées (MOT  n° 113/1):  
- une motion de recommandation a été déposée par 
Mme  Ellen Samyn;  
- une motion pure et simple a été déposée par 
Mme  Kattrin Jadin.  
 Twee moties werden ingediend (MOT  nr. 113/1):  
- een motie van aanbeveling werd ingediend door 
mevrouw  Ellen Samyn;  
- een eenvoudige motie werd ingediend door 
mevrouw  Kattrin Jadin.  
 
La motion pure et simple ayant la priorité de droit, je 
mets cette motion aux voix.  
 Daar de eenvoudige motie van rechtswege 
voorrang heeft, breng ik deze motie in stemming.  
 
 46 
12.01   Ellen Samyn (VB): Il ressort des 
déclarations de l'ancien chef du service de 
renseignement militaire turc MIT que des Kurdes 
figurant sur une liste noire ont été arrêtés ou 
assassinés  en Europe sur instruction du régime 
turc. L'assassinat de trois personnalités politiques 
kurdes à Paris en 2013 était également une telle 
mission. Des chasseurs de primes en ont été 
récompensés. Il s'agit d'une violation flagrante de la 
souveraineté europ éenne. La liste des violations 
des droits de l'homme commises par le régime turc 
ne cesse de s'allonger. Nous demandons dès lors 
une condamnation par l'Europe et l'arrêt définitif des 
négociations d'adhésion avec la Turquie.  
 12.01   Ellen Samyn (VB): Uit v erklaringen van het 
voormalige hoofd van de Turkse militaire 
inlichtingendienst MIT blijkt dat Koerden die op een 
zwarte lijst staan in opdracht van het Turkse regime 
opgepakt of vermoord worden op het Europese 
grondgebied. Ook de moord op drie Koerdische 
politica's in Parijs in 2013 was zo een opdracht. 
Premiejagers worden daarvoor beloond. Dat is een 
grove schending van de Europese soevereiniteit. 
De lijst van mensenrechtenschendingen door het 
Turkse regime wordt steeds langer. We vragen dan 
ook dat er ee n Europese veroordeling zou komen 
en dat de toetredingsonderhandelingen met Turkije 
eens en voor altijd zouden worden stopgezet.  
 
La présidente :  
 
(Stemming/vote 1)  
Ja 79 Oui 
Nee 47 Non 
Onthoudingen  0 Abstentions  
Totaal  126 Total  
 
 De voorzitster :  
 
Ja 79 Oui 
Nee 47 Non 
 
La motion pure et simple est adoptée. Par 
conséquent, la motion de recommandation est 
caduque.  
 De eenvoudige motie is aangenomen. Bijgevolg 
vervalt de motie van aan beveling.  
 
13 Motions déposées en conclusion de 
l'interpellation de Mme  Katleen Bury sur 
"L'interprétation de la législation fédérale sur les 
armes par les gouverneurs de province"  (n° 117) 
 13 Moties ingediend tot besluit van de 
interpellatie van mevrouw  Katleen Bury over "De 
interpretatie van de federale wapenwetgeving 
door de provinciegouverneurs"  (nr. 117) 
 
publique de la commission de la Justice du 
28 avril 2021.  
 Deze interpellatie werd gehouden in de  openbare 
vergadering van de commissie voor Justitie van 
28 april 2021.  
 
Deux motions ont été déposées (MOT  n° 117/1):  
Mme  Katleen Bury;  
Mme  Marianne Verhaert.  
 Twee moties werden ingediend (MOT  nr. 117/1):  
mevrouw  Katleen Bury;  
mevrouw  Marianne Verhaert.  
 
13.01   Katleen Bury (VB): La législation sur les 
armes relève du fédéral et, en leur qualité de 
fonctionnaires fédéraux, les gouverneurs de 
provinc e sont tenus de faire appliquer la loi et ses 
arrêtés d'exécution de manière cohérente, 
conformément aux directives du ministre. Toutefois, 
l'interprétation faite par certains gouverneurs crée 
une insécurité juridique pour les tireurs sportifs et 
récréatif s. Des armes dont la crosse a été bloquée 
ont ainsi déjà été confisquées, et ce, sans 
fondement légal. Des limitations de la capacité du 
chargeur ont aussi été indûment imposées. C'est la 13.01   Katleen Bury (VB): De wapenwetgeving is 
federaal en als federale ambtenaren moeten de 
provinciegouverneurs o vereenkomstig de richtlijnen 
van de minister consequent uitvoering geven aan 
de wet en de uitvoeringsbesluiten. Door de 
interpretatie van bepaalde gouverneurs ontstaat 
echter rechtsonzekerheid voor sport - en 
recreatieschutters. Zo werden zonder wettelijke 
basis al wapens in beslag genomen waarvan de kolf 
is vastgezet. Ook worden er onterecht beperkingen 
van de ladercapaciteit opgelegd. Daarom vragen we 
de regering de provinciegouverneurs erop te wijzen  CRABV 55 PLEN 102  06/05/2021   
 
 47 
raison pour laquelle nous demandons au 
gouvernement d'attirer l'atte ntion des gouverneurs 
de province sur le fait qu'ils ne disposent d'aucune 
liberté d'interprétation en la matière; de rédiger une 
circulaire concernant la possession d'armes qui ont 
été équipées d’une crosse pliante par le passé et 
d’armes dont le chargeur  a une capacité supérieure 
à cinq cartouches  et de faire le nécessaire pour 
restituer à leurs propriétaires les armes indûment 
confisquées . 
 dat ze in dezen niet over enige interpretatievrijheid 
beschikken, een circulaire op te stellen over het 
bezit van wapens met een voorheen inklapbare kolf 
en van wapens met een ladercapaciteit van meer 
dan vijf patronen en onrechtmatig in beslag 
genomen wapens terug te laten bezorgen aan de 
eigenaars.  
 
La prés idente :  
 
(Stemming/vote 2)  
Ja 103 Oui 
Nee 29 Non 
Totaal  132 Total  
 
Ja 103 Oui 
Nee 29 Non 
 
caduque.  
vervalt de motie van aanbeveling.  
 
14 Projet de loi modifiant la loi du 22  décembre 
2020 relatif aux dispositifs médicaux (1948/1)  
 14 Wetsontwerp tot wijzigin g van de wet van 
hulpmiddelen (1948/1)  
 
(Stemming/vote 3)  
Ja 108 Oui 
Nee   0 Non 
Onthoudingen   25 Abstentions  
Totaal  133 Total  
 
 (Stemming/vote 3)  
Ja 108 Oui 
Nee   0 Non 
Totaal 133 Total  
 
En conséquence, la Chambre adopte le projet de 
loi. Il sera soumis à la sanction royale.  
 Bijgevolg neemt de Kamer het wetsontwerp aan. 
Het zal aan de Koning ter bekrachtiging worden 
voorgelegd.  
 
15 Amendements et articles réservés de la  
partir de l'année 2020 (1911/8)  
 15 Aangehouden amendementen en artikelen van 
toe te wijzen met ingang van 2020 (1911/8)  
 
Vote sur l'amendement n°  10 de Catherine Fonck 
tendant à insérer un article  2/1 (n).(1911/8)  
 
(Stemming/vote 4)  
Ja 56 Oui 
Nee 79 Non 
Totaal  135 Total  
 
 Stemming over amendement nr.  10 van Catherine 
Fonck tot invoeging van een artikel  2/1 (n).(1911/8)  
 
Ja 56 Oui 
Nee 79 Non 
 
En conséquence, l'amendement est rejeté.  
 Bijgevolg is het amendement verworpen.  
 
 48 
Vote sur l'amendement n°  12 de Sofie Merckx à 
l'article 7. (1911/8)  
 
(Stemming/vote 5)  
Ja 51 Oui 
Nee 79 Non 
Onthoudingen  5 Abstentions  
 
 Stemming o ver amendement nr.  12 van Sofie 
Merckx op artikel  7. (1911/8)  
 
Ja 51 Oui 
Nee 79 Non 
 
Vote sur l'amendeme nt n°  11 de Catherine Fonck à 
 
(Stemming/vote 6)  
Ja 56 Oui 
Nee 79 Non 
 
 Stemming over amendement nr.  11 van Catherine 
Fonck op artikel  7. (1911/8)  
 
Ja 56 Oui 
Nee 79 Non 
 
En conséquence, l'amendement est rejeté et 
l'article 7 est adopté.  
 Bijgevolg is het amendement verworpen en is 
artikel  7 aangenomen.  
 
16 Ensemble de la proposition de loi visant à 
(1911/7)  
 16 Geheel van het wetsvoorstel tot wijziging van 
de wet van 9  december 2019 tot oprichting van 
een Zorgpersoneelfonds, teneinde de  middelen 
ervan toe te wijzen met ingang van 2020 (1911/7)  
 
(Stemming/vote 7)  
Ja 136 Oui 
Nee  0 Non 
Onthoudingen   0 Abstentions  
Totaal  136 Total  
 
Ja 136 Oui 
Nee  0 Non 
 
En consé quence, la Chambre adopte la proposition 
de loi. Elle sera soumise en tant que projet à la 
sanction royale.  
 Bijgevolg neemt de Kamer het wetsvoorstel aan. 
Het zal als ontwerp aan de Koning ter bekrachtiging 
worden voorgelegd.  
 
17 Amendements et articles réservés de la 
COVID -19 de longue durée (1861/6)  
 17 Aangehouden amendementen en artikelen van 
(1861/6)  
 
Vote sur l'amendement n°  27 de Dominiek Sneppe 
cs tendant à insérer un considérant A/1(n).(1861/6)  
 
 Stemming over amendement nr.  27 van Dominiek 
Sneppe cs tot invoeging van een considerans 
A/1(n).(1861/6)  
 
 49 
(Stemming/vote 8)  
Ja 37 Oui 
Nee 97 Non 
Onthoudingen  2 Abstentions  
 
 (Stemming/vote 8)  
Ja 37 Oui 
Nee 97 Non 
Onthoudingen  2 Absten tions  
 
Vote sur l'amendement n°  37 de Sophie Rohonyi cs 
tendant à insérer un considérant A/1(n).(1861/6)  
 
(Stemming/vote 9)  
Ja 35 Oui 
Nee 81 Non 
Onthoudingen  21 Abstentions  
Totaal  137 Total  
 
 Stemming over amendement nr.  37 van Sophie 
Rohonyi cs tot invoeging van een considerans 
 
Ja 35 Oui 
Nee 81 Non 
 
En conséquenc e, l'amendement est rejeté.  
 
Vote sur l'amendement n°  38 de Sophie Rohonyi cs 
tendant à insérer un considérant A/2(n).(1861/6)  
 
(Stemming/vote 10)  
Ja 35 Oui 
Nee 81 Non 
Totaal  137 Total 
 
 Stemming over amendement nr.  38 van Sophie 
A/2(n).(1861/6)  
 
Ja 35 Oui 
Nee 81 Non 
 
Vote sur l'amendement n°  28 de Sophie Rohonyi cs 
à la demande 1. (1861/6)  
 
(Stemming/vote 11)  
Ja 17 Oui 
Nee 81 Non 
Onthoudingen  39 Abstentions  
 
 Stemming over amendement nr.  28 van Sophie 
Rohonyi cs op v erzoek 1. (1861/6)  
 
Ja 17 Oui 
Nee 81 Non 
 
Vote sur l'amendement n°  29 de Sophie Rohonyi cs 
à la demand e 2. (1861/6)  
 
(Stemming/vote 12)  
Ja 17 Oui 
Nee 81 Non 
 
 Stemming over amendement nr.  29 van Sophie 
Rohonyi cs op verzoek 2. (1861/6)  
 
Ja 17 Oui 
Nee 81 Non 
 
En conséquence, l'amendement est rejeté.  Bijgevolg is het amendement verworpen.    06/05/2021  CRABV 55 PLEN 102  
 
 50 
  
Vote sur l'amendement n°  30 de Sophie Rohonyi cs 
à la demande 3. (1861/6)  
 
(Stemming/vote 13)  
Ja 35 Oui 
Nee 81 Non 
Totaal 137 Total  
 
 Stemming over amendement nr.  30 van Sophie 
Rohonyi cs op verzoek 3. (1861/6)  
 
Ja 35 Oui 
Nee 81 Non 
 
 Bijgevolg is het amendement  verworpen.  
 
Vote sur l'amendement n°  31 de Sophie Rohonyi cs 
tendant à insérer une demande 3/1(n).(1861/6)  
 
(Stemming/vote 14)  
Ja 18 Oui 
Nee 80 Non 
 
 Stemming over amendement nr.  31 van Sophie 
Rohonyi cs  tot invoeging van een verzoek 
3/1(n).(1861/6)  
 
Ja 18 Oui 
Nee 80 Non 
 
Vote sur l'amendement n°  32 de C atherine Fonck 
cs tendant à insérer une demande 3/2(n).(1861/6)  
 
(Stemming/vote 15)  
Ja 18 Oui 
Nee 80 Non 
 
 Stemming over amendement nr.  32 van Catherine 
Fonck cs tot invoeging van een verzoek 
3/2(n).(1861/ 6) 
 
Ja 18 Oui 
Nee 80 Non 
 
Vote sur l'amendement n°  33 de Catherine Fonck 
cs tendant à insérer une dema nde 3/3(n).(1861/6)  
 
(Stemming/vote 16)  
Ja 36 Oui 
Nee 80 Non 
 
 Stemming over amendement nr.  33 van Catherine 
3/3(n).(1861/6)  
 
Ja 36 Oui 
Nee 80 Non 
 
Vote sur l'amendement n°  39 de Catherine Fonck 
cs à la demande 4. (1861/6)  
 
 Stemming over amendement nr.  39 van Catherine 
Fonck cs op verzoek 4. (1861/6)  
 
 51 
(Stemming/vote 17)  
Ja 36 Oui 
Nee 80 Non 
 
 (Stemming/vote 17)  
Ja 36 Oui 
Nee 80 Non 
 
En conséquence, l'amendement est rej eté. 
 
Vote sur l'amendement n°  34 de Catherine Fonck 
cs tendant à insérer une demande 6/1(n).(1861/6)  
 
(Stemming/vote 18)  
Ja 36 Oui 
Nee 80 Non 
 
 Stemming over amend ement nr.  34 van Catherine 
6/1(n).(1861/6)  
 
Ja 36 Oui 
Nee 80 Non 
 
Vote sur l'amendement n°  35 de Catherine Fonck 
cs à la demande 8. (1861/6)  
 
(Stemming/vote 19)  
Ja 55 Oui 
Nee 79 Non 
 
 Stemming over amendement nr.  35 van Catherine 
Fonck cs op verzoek 8. (1861/6)  
 
(Stemmi ng/vote 19)  
Ja 55 Oui 
Nee 79 Non 
 
Vote sur l'amendement n°  36 de Sophie Rohonyi cs 
tendant à insérer une demande 15(n).(18 61/6)  
 
(Stemming/vote 20)  
Ja 37 Oui 
Nee 97 Non 
 
 Stemming over amendement nr.  36 van Sophie 
Rohonyi cs tot invoeging van een verzoek 
15(n).(1861/6)  
 
Ja 37 Oui 
Nee 97 Non 
 
18 Ensemble de la proposition de résolution 
relative à la reconnaissance et à un suivi et un 
soutien de qualité des patients souffrant de 
symptômes du COVID -19 de longue durée 
(1861/5)  
 18 Geheel van het voorstel van resolutie 
betreffende de erkenning en de goede opvolging 
en ondersteuning van patiënten die 
geconfronteerd worden met langetermijneffecten 
van COVID -19 (1861/5)  
 
 52 
(Stemming/vot e 21)  
Ja 139 Oui 
Nee  0 Non 
Totaal  139 Total  
 
 (Stemming/vote 21)  
Ja 139 Oui 
Nee  0 Non 
 
En conséquence, la Chambre adopte la proposition 
de résolution. Il en sera donné connaissance au 
 Bijgevolg neemt de Kamer het voorstel van resolutie 
aan. Het zal ter kennis van de regering worden 
gebracht.  
 
19 Amendements réservés sur la proposition de 
(1947/1 -3) 
 19 Aangehouden amendementen op het voorstel 
van resolutie over de nood aan meer 
sociale media en platformen met be trekking tot 
 
Vote sur l'amendement n°  1 de Erik Gilissen 
tendant à insérer le considérant L (n).(1947/3)  
 
(Stemming/vote  22) 
Ja 38 Oui 
Nee 100 Non 
Totaal  138 Total  
 
 Stemming over am endement nr.  1 van Erik Gilissen 
tot invoeging van considerans L (n).(1947/3)  
 
Ja 38 Oui 
Nee 100 Non 
 
Vote sur l'amendement n°  2 de Erik Gilissen 
tendant à insérer le considérant M (n).(1947/3)  
 
(Stemming/vote 23)  
Ja 37 Oui 
Nee 100 Non 
Onthoudingen  1 Abstentions  
 
 Stemming over amendement nr.  2 van Erik Gilissen 
tot invoeging van cons iderans M (n).(1947/3)  
 
Ja 37 Oui 
Nee 100 Non 
 
Vote sur l'amendement n°  3 de Erik Gilissen 
tendant à in sérer une demande 5 (n).(1947/3)  
 
(Stemming/vote 24)  
Ja 38 Oui 
Nee 99 Non 
 
 Stemming over amendement nr.  3 van Erik Gilissen 
tot invoeging van een verzoek 5 (n).(1947/3)  
 
Ja 38 Oui 
Nee 99 Non 
 
tendant à insérer une demande 6 (n).(1947/3)  
 
 Stemming over amendement nr.  4 van Erik Gilissen 
tot invoeging van een verzoek 6 (n).(1947/3)  
 
 53 
(Stemming/vote 25)  
Ja 18 Oui 
Nee 100 Non 
Onthoudingen  19 Abstentions  
 
 (Stemming/vote 25)  
Ja 18 Oui 
Nee 100 Non 
 
20 Ensemble de la proposition de résolution 
visant à renforcer la transparence et la 
responsabilité des plateformes et médias sociaux 
quant aux contenus et aux informations  en ligne 
(1947/2)  
 20 Geheel van het voorstel van resolutie over de 
verantwoordelijkheidszin van de sociale media 
en platformen met betrekking tot online -inhoud 
en -informatie (1947/2)  
 
(Stemming/vote 26)  
Ja 88 Oui 
Nee 39 Non 
Onthoudingen  11 Abstentions  
 
Ja 88 Oui 
Nee 39 Non 
 
gouvernem ent. 
gebracht.  
 
21 Amendement réservé sur la proposition de 
résolution relative à la protection des civils 
contre l'utilisation des armes explosives à larg e 
rayon d'impact en zones peuplées (1222/1 -6) 
 21 Aangehouden amendement op het voorstel 
van resolutie voor de bescherming van burgers 
tegen het gebruik van explosieve wapens met 
een groot bereik in bevolkte gebieden (1222/1 -6) 
 
Vote sur l'amendement n°  15 de Peter Buysrogge 
cs tendant à supprimer le considérant I. (1222/6)  
 
(Stemming/vote 27)  
Ja 36 Oui 
Nee 94 Non 
 
 Stemming over amendement nr.  15 van Peter 
Buysrogge cs tot schrapping van considerans I. 
(1222/6)  
 
Ja 36 Oui 
Nee 94 Non 
 
22 Ensemble de la proposition de résolution 
relative à la protection des civils contre 
l'utilisation des armes explosives à large rayon 
d'impact en zones peuplées (1222/5)  
 22 Geheel van het voorstel van resolutie voor de 
bevolkte gebieden ( 1222/5)  
 
(Stemming/vote 28)  
Ja 98 Oui 
Nee 20 Non 
Onthoudingen  17 Abstentions  
 
Ja 98 Oui 
Nee 20 Non 
 
 54 
de résolut ion. Il en sera donné connaissance au 
gebracht.  
 
23 Proposition de résolution visant à renforcer le 
approche globale (985/4)  
 23 Voorstel van resolutie over de versterking van 
raam van een alomvattende benadering (985/4)  
 
(Stemming/vote 29)  
Ja 88 Oui 
Nee 0 Non 
Onthoudingen  49 Abstentions  
 
Ja 88 Oui 
Nee 0 Non 
 
de résolution. Il en sera donné connaissan ce au 
gebracht.  
 
24 Amendements et articles réservés du projet de 
loi visant à optimaliser les dispositions relatives 
au travail maritime (17 69/8)  
 24 Aangehouden amendementen en artikelen van 
maritieme arbeidsbepalingen (1769/8)  
 
Vote sur l'amendement n°  4 de Pieter De 
Spiegeleer cs à l'article 3. (1769/8)  
 
(Stemming/vote 30)  
Ja 18 Oui 
Nee 120 Non 
 
 Stemming over amendement nr.  4 van Pieter De 
Spiegeleer cs op artikel  3. (1769/8)  
 
Ja 18 Oui 
Nee 120 Non 
 
l'article 3 est adopté.  
artikel  3 aangenomen.  
 
Vote sur l'amendement n°  5 de Pieter De 
Spiegeleer cs à l'article 4. (1769/8)  
 
(Stemming/vote 31)  
Ja 18 Oui 
Nee 120 Non 
Totaal 138 Total  
 
 Stemming over amendement nr.  5 van Pieter De 
Spiegeleer cs op artikel  4. (1769/8)  
 
Ja 18 Oui 
Nee 120 Non 
 
l'article 4 est ado pté. 
artikel  4 aangenomen.  
 
25 Ensemble du projet de loi visant à optimaliser 
les dispositions relatives au travail maritime 
(1769/7)  
 25 Geheel van het wetsontwerp tot optimalisatie 
van de maritieme arbeidsbep alingen (1769/7)  
 
 55 
(Stemming/vote 32)  
Ja 138 Oui 
Nee 0 Non 
 
 (Stemming/vote 32)  
Ja 138 Oui 
Nee 0 Non 
 
26 Projet de loi portant confirmation de l'arrêté 
royal du 28  janvier 2021 relatif à la contribution 
aux frais de fonctionnement, de personnel et 
l'année civile 2021 (1876/3)  
 26 Wetsontwerp tot bekrachtiging van het 
koninkli jk besluit van 28  januari 2021 betreffende 
(1876/3)  
 
(Stemming/vote 33)  
Ja 138 Oui 
Nee 0 Non 
 
Ja 138 Oui 
Nee 0 Non 
 
loi. Il ser a soumis à la sanction royale.  
 
27 Projet de loi portant confirmation de trois 
(1877/3)  
 27 Wetsontwerp tot bekrachtiging van drie 
koninklijke besluiten inzake kansspelen (1877/3)  
 
(Stemming/vote 34)  
Ja 138 Oui 
Nee 0 Non 
 
Ja 138 Oui 
Nee 0 Non 
Totaal  138 Total 
 
28 Projet de loi portant des dispositions urgentes 
au coronavirus COVID -19 (1922/3)  
 28 Wetsontwerp houdende dringende bepalingen 
tot wijziging van het Gerechteli jk Wetboek en tot 
coronavirus COVID -19 (1922/3)  
 
 56 
(Stemming/vote 35)  
Ja 127 Oui 
Nee 0 Non 
 
 (Stemming/vote 35)  
Ja 127 Oui 
Nee 0 Non 
 
Het zal aan de Konin g ter bekrachtiging worden 
 
29 Adoption de l’ordre du jour  
 29 Goedkeuring van de agenda  
 
Nous devons procéder à l’approbation de l'ordre du 
jour de la séance de la semaine prochaine.  
 Wij moeten overgaan tot de goedkeuring van de 
agenda voor  de vergadering van volgende week.  
 
Pas d’observation?  (Non)  L’ordre du jour est 
approuvé.  
 Geen bezwaar?  (Nee)  De agenda is goedgekeurd.  
 
La séance est levée à 01  h 57. Prochaine séance le 
mercredi 12  mai 2021 à 10  h 00. 
 De vergadering wordt gesloten o m 01.57u. 
Volgende vergadering woensdag 12  mei 2021 om 
10.00 u.  
 
CHAMBRE -4E SESSION DE LA  55E LEGISLATURE  2021  2022  KAMER -4E ZITTING VAN DE 55E ZITTINGSPERIODE  
 CRABV  55 PLEN  204 
06-10-2022  06-10-2022  
  
MR Mouvement Réformateur  
cd&v  Christen -Democratisch en Vlaams  
PVDA -PTB Partij van de Arbeid van België – Parti du Travail de Belgique  
Les Engagés  Les Engagés  
INDEP -ONAFH  Indépenda nt - Onafhankelijk  
 
base et du n° consécutif  DOC 55 0000/000  Parlementai r stuk van de 55e zittingsperiode + basisnummer en 
CRABV  Compte  Rendu  Analytique  CRABV  Beknopt Verslag  
des interventions (avec les annexes)  CRIV  Integraal  Verslag, met links het definitieve integr aal verslag en 
MOT  Motions déposées en conclusion d’interpellations (papier beige)  MOT  Moties to t besluit van interpellaties (op beigekleurig papier)  
 
e-mail :  publications@lachamb re.be  Officiële publicaties, uitgegeven door de Kamer van volksvertegenwoordigers  
e-mail : publicaties@dekamer.be   CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 i 
 
Désignation président de groupe  1 Aanstelling fractievoorzitter  1 
    
Ordre du jour  1 Agenda  1 
    
Renvoi d'amendements en commission  1 Verzending van amendementen naar een 
commissie  1 
Orateurs: Peter De Roover , président du 
groupe N -VA, Sophie Rohonyi   Sprekers: Peter De Roover , voorzitter van de 
N-VA-fractie , Sophie Rohonyi   
    
QUESTIONS  2 VRAGEN  2 
    
Questions jointes de  2 Samengevoegde vragen van  2 
    
- Cécile Cornet à Pierre -Yves Dermagne (VPM 
Économie et Travail) sur "Le conclave budgétaire 
et le bouclier social, en ce compris l'indexation" 
(55002853P)  2 - Cécile Cornet aan Pierre -Yves Dermagne (VEM 
Economie en Werk) over "Het begrotingsconclaaf 
en het sociaal vangnet met inbegrip van de 
indexering" (55002853P)  2 
    
- Hans Verreyt à Pierre -Yves Dermagne (VPM 
Économie et Travail) sur "L'indexation nette des 
salaires" (55002855P)  2 - Hans Verreyt aan Pierre -Yves Dermagne (VEM 
Economie en Werk) over "De  netto -indexering van 
de lonen" (55002855P)  2 
    
- Melissa Depraetere à Pierre -Yves Dermagne 
(VPM Économie et Travail) sur "L'attaque de la 
FEB et d'Unizo contre l'indexation automatique 
des salaires et des allocations" (55002856P)  2 - Melissa Depraetere aan Pierre -Yves Dermagne 
(VEM Economie en Werk) over "De aanval van 
het VBO en Unizo op de automatische indexering 
van lonen en uitkeringen" (55002856P)  2 
    
- Jean -Marie Dedecker à Pierre -Yves Dermagne 
(VPM Économie et Travail) sur "L'indexation des 
salaires e t les conséquences sur l'emploi" 
(55002861P)  2 - Jean -Marie Dedecker aan Pierre -Yves 
Dermagne (VEM Economie en Werk) over "De 
indexering van de lonen en de gevolgen voor de 
tewerkstelling" (55002861P)  2 
    
- Raoul Hedebouw à Pierre -Yves Dermagne (VPM 
Économie et Travail) sur "L'indexation des 
salaires" (55002866P)  2 - Raoul Hedebouw aan Pierre -Yves Dermagne 
(VEM Economie en Werk) over "De 
loonindexering" (55002866P)  2 
    
- Servais Verherstraeten à Pierre -Yves Dermagne 
salaires" (55002867P)  2 - Servais Verherstraeten aan Pierre -Yves 
loonindexering" (55002867P)  2 
    
- Christophe Lacroix à Pierre -Yves Dermagne 
(VPM Économie et Travail) sur "La protection de 
l'indexation des salaires" (55002871P)  2 - Christophe Lacroix aan Pierre -Yves Dermagne 
(VEM Economie en Werk) over "De bescherming 
van de loonindexering" (55002871P)  2 
    
- Björn Anseeuw à Pierre -Yves Dermagne (VPM 
Économie et Travail) sur "Le handicap salarial" 
(55002876P)  2 - Björn Anseeuw aan Pierre -Yves Dermagne 
(VEM Economie en W erk) over "De 
loonkostenhandicap" (55002876P)  2 
Orateurs: Cécile Cornet, Hans Verreyt, 
Melissa Depraetere , présidente du grou pe 
Vooruit , Jean -Marie Dedecker, Raoul 
Hedebouw, Servais Verherstraeten , 
président du groupe cd&v , Christophe 
Lacroix, Björn Anseeuw, Pierre -Yves 
Dermagne , vice -premier ministre et ministre 
de l'Économie et du Travail   Sprekers: Cécile Cornet, Hans Verreyt , 
Melissa Depraetere , voorzitster van de 
Vooruit -fractie , Jean -Marie Dedecker, Raoul 
voorzitter van de cd&v -fractie , Christophe 
Dermagne , vice -eersteminister en minister 
van Economie en Werk   
      06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 ii 
Question de Georges Dallemagne à Vincent Van 
"L'indemnisation des victimes des attentats" 
(55002854P)  9 Vraag van Georges Dallemagne aan V incent Van 
Quickenborne (VEM Justitie en Noordzee) over 
"De schadevergoeding voor de slachtoffers van 
de aanslagen" (55002854P)  9 
Orateurs: Georges Dallemagne, Pierre -Yves 
de l'Économie et du Travail   Sprekers: Georges Dallemagne, Pierre -Yves 
    
Question de Marianne Verhaert à Georges 
Gilkinet (VPM Mobilité) sur "Le fonctionnement du 
service garanti à la SNCB" (55002860P)  10 Vraag van Marianne Verhaert aan Georges 
Gilkinet (VEM Mobiliteit) over "De werking van de  
gegarandeerde dienstverlening bij de NMBS" 
(55002860P)  10 
Orateurs: Marianne Verhaert, Georges 
Gilkinet , vice -premier ministre et ministre de 
la Mobilité   Sprekers: Marianne Verhaert, Georges 
Gilkinet , vice -eersteminister en minister van 
Mobiliteit   
    
Question de Mathieu Bihet à Vincent Van 
Peteghem (VPM Finances, Coordination lutte 
contre la fraude et Loterie Nationale) sur "NewB 
et la garantie d'État pour les dépôts" (5 5002862P)  11 Vraag van Mathieu Bihet aan Vincent Van 
Peteghem (VEM Financiën, Coördinatie 
fraudebestrijding en Nationale Loterij) over "NewB 
en de staatswaarborg voor de deposito's" 
(55002862P)  11 
Orateurs: Mathieu Bihet, Vincent Van 
Peteghem , vice -premier ministre et ministre 
des Finances, chargé de la Coordination de la 
lutte contre la fraude et de la Loterie natio nale  Sprekers: Mathieu Bihet, Vincent Van 
Peteghem , vice -eersteminister en minister 
van Financiën, belast met de Coördinatie van 
de fraudebestrijding en de Nationale Loterij   
    
Questions jointes de  13 Samengevoegde vragen van  13 
    
- François De Smet à Frank Vandenbroucke 
(VPM Affaires sociales et Santé publique) sur "La 
fermeture des services de secours à Libramont et 
Ampsin faute de rentabilité" (55002851P)  13 - François De Smet aan Frank Vandenbroucke 
"De sluiting van de hulpdiensten in Libramont en 
Ampsin omdat ze onrendabel zijn" (55002851P)  13 
    
- Caroline Taquin à Frank Vandenbro ucke (VPM 
Affaires sociales et Santé publique) sur "La 
fermeture de services d'aide médicale urgente" 
(55002864P)  13 - Caroline Taquin aan Frank Van denbroucke 
"De sluiting van diensten voor dringende 
geneeskundige hulpverlening" (55002864P)  13 
    
- Mélissa Hanus à Frank Vandenbroucke (VPM 
fermeture des services d'urgence de Libramont et 
Ampsi n" (55002870P)  13 - Mélissa Hanus aan Frank Vandenbroucke (VEM 
Sociale Zaken en Volksgezondheid) over "De 
sluiting van de diensten voor d ringende 
geneeskundige hulpverlening te Libramont en 
Ampsin" (55002870P)  13 
Orateurs: François De Smet, Caroline 
Taquin, Mélissa Hanus, Frank 
Vandenbroucke , vice -premier ministre et 
ministre des Affaires sociales et de la Santé 
publique   Sprekers: François De Smet, Caroline 
Taqu in, Mélissa Hanus, Frank 
Vandenbroucke , vice -eersteminister en 
minister van Sociale Zaken en 
Volksgezondheid   
    
Questions jointes de  15 Samengevoegde vragen van  15 
    
- Peter Mertens à Tinne Van der Straeten 
(Énergie) sur  "La taxation des surprofits des 
producteurs d'énergie" (55002850P)  15 - Peter Mertens aan Tinne Van der Straeten 
(Energie) over "De belasting op de overwinsten 
van de energieproducenten" (55002850P)  15 
    
- Kris Verduyckt à Tinne Van der Straeten 
(Énergie) sur "La taxation des surprofits des 
producteurs d'énergie" (55002865P)  15 - Kris Verduyckt aan Tinne Van der Straeten 
(Energie ) over "De belasting op de overwinsten 
van de energieproducenten" (55002865P)  15 
    
- Leen Dierick à Tinne Van der Straeten (Énergie) 
sur "Les surpro fits et le plafonnement des prix" 
(55002869P)  15 - Leen Dierick aan Tinne Van der Straeten 
(Energie) over "De overwinsten en het 
prijsplafond" (55002869P)  15  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 iii 
Orateurs: Peter Mertens, Kris Verduyckt, 
Leen Dierick, Tin ne Van der Straeten , 
ministre de l'Énergie   Sprekers: Peter Mertens, Kris Verduyckt, 
Leen Dierick, Tinne Van der Straeten , 
minister van Energie   
    
Question de Josy Arens à Hadja Lahbib (Affaires 
étrangères, Aff. eur., Commerce ext. et 
Institutions cult. fédérales) sur "L'assentiment à 
l'avenant à la convention belgo -luxembourgeoise 
préventive de la double imposition" (55002863P)  18 Vraag van Josy Arens aan Hadja Lahbib 
(Buitenlandse Zaken, Eur. Zaken, Buitenlands e 
Handel en Fed. Cult. Instellingen) over "De 
goedkeuring van het avenant bij het Belgisch -
Luxemburgse dubbelbelastingverdrag" 
(55002863P)  18 
Orateurs: Josy Arens, Hadja Lahbib , ministre 
des Affaires étrangères, des Affair es 
européennes et du Commerce extérieur, et 
des institutions culturelles fédérales   Sprekers: Josy Arens, Hadja Lahbib , 
minister van Buitenlandse Zaken, Europese 
Zaken en Buitenlandse Handel, en de 
Federale Culturele instellingen   
    
Questions jointes de  19 Samen gevoegde vragen van  19 
    
- Darya Safai à Alexander De Croo (premier 
ministre) sur "L'Iran" (55002859P)  19 - Darya Safai aan Alexander De Croo (eerste 
minister) over "Iran" (55002859P)  19 
    
- Goedele Liekens à Hadja Lahbib (Affaires 
Institutions cult. fédérales) sur "L'Iran" 
(55002868P)  19 - Goedele Liekens aan Hadja Lahbib 
(Buitenlandse Zaken, Eur. Zaken, Buitenlandse 
Handel en Fed. Cult. Instellingen) over "Iran" 
(55002868P)  19 
    
- Samuel Cogolati à Hadja Lahbib (Affaires 
Institutions cult. fédérales) sur "La répression en 
Iran" (55002874P)  20 - Samuel Cogolati aan Hadja Lahbib 
repressie in Iran" (55002874P)  20 
    
- Sophie Rohonyi à Hadja Lahbib (Affaires 
étrangères , Aff. eur., Commerce ext. et 
Institutions cult. fédérales) sur "La vague de 
manifestations réprimées en Iran à la suite du 
décès de Mahsa Amini" (55002872P)  20 - Sophie Rohonyi aan Hadja Lahbib (Buitenlandse 
Zaken, Eur. Zaken, Buitenlandse Handel en Fed. 
Cult. Instellingen) ove r "De golf van onderdrukte 
demonstraties naar aanleiding van de dood van 
Mahsa Amini in Iran" (55002872P)  20 
    
- Ellen Samyn à Hadja Lahbib (Affaires 
Institutions cult. fédérales) sur "La persécution de 
la minorité baha'ie en Iran" (55002873P)  20 - Ellen Samyn aan Hadja Lahbib (Buitenlandse 
Cult. Instellingen) over "De vervolging van de 
bahaiminder heid in Iran" (55002873P)  20 
    
- Michel De Maegd à Hadja Lahbib (Affaires 
Institutions cult. fédérales) sur "La répression des 
manifestations en Iran" (55002875P)  20 - Michel De Maegd aan Hadja Lahbib 
repressie van de demonstraties in Iran" 
(55002875P)  20 
Orateurs: Darya Safai, Goedele Liekens, 
Samuel Cogolati, Soph ie Rohonyi, Ellen 
Samyn, Michel De Maegd, Hadja Lahbib , 
ministre des Affaires étrangères, des Affaires 
des institutions culturelles fédérales   Sprekers: Darya Safai, Goedele Liekens, 
Samuel Cogolati, Sophie Rohonyi,  Ellen 
    
Questions jointes de  24 Samengevoegde vragen van  24 
    
- Kristo f Calvo à Alexander De Croo (premier 
ministre) sur "La proposition du premier ministre 
de réduire le coût du système politique" 
(55002852P)  24 - Kristof Calvo aan Alexander De Croo (eerste 
minister) over "Het voorstel van de eerste minister 
om op het politieke bestel te besparen" 
(55002852P)  24 
    
- Tom Van Grieken à Alexander De Croo (premier 
ministre) sur "La réduction du coût du système 24 - Tom Van Grieken aan Alexander De Croo 
(eerste minister) over "De besparing  op het 24   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 iv 
politique" (55002857P)  politiek bestel" (55002857P)  
Orateurs: Kristof Calvo, Tom Van Gr ieken, 
Eva De Bleeker , secrétaire d'État au Budget 
et à la Protection des consommateurs, 
adjointe au ministre de la Justice et de la Mer 
du Nord   Sprekers: Kristof Calvo, Tom Van Grieken, 
Eva De Bleeker , staatssecretaris voor 
Begroting en Consumentenbesche rming, 
toegevoegd aan de minister van Justitie en 
Noordzee   
    
Question de Tomas Roggeman à Alexander De 
Croo (premier ministre) sur "Les réparations pour 
le passé colonial" (55002858P)  26 Vraag van Tomas Roggeman aan Alexander De 
Croo (eerste minister) over "De herstelbetalingen 
voor het koloniale verleden" (55002858P)  26 
Orateurs: Tomas Roggeman, Eva De 
Bleeker , secrétaire d'État au Budget et à la 
Protection des consommateurs, a djointe au 
ministre de la Justice et de la Mer du Nord   Sprekers: Tomas Roggeman, Eva De 
Bleeker , staatssecretaris voor Begroting en 
Consumentenbescherming, toegevoegd aan 
de minister van Justitie en Noordzee   
    
PROJETS ET PROPOSITIO N DE LOI  27 WETSONTWERPEN EN -VOORSTEL  27 
    
Projet de loi modifiant la loi du 29  avril 1999 
relative à l'organisation du marché de l'électricité 
et portant transposition de la directive (UE) 
2019/944 du Parlement européen et du Conseil 
du 5  juin 2019 concernant des règles communes 
pour le marché intérieur de l'électricité et 
modifiant la directive 2012/27/UE (2831/1 -4) 27 Wetsontwerp tot wijziging van de wet van 
29 april 1999 betreffende de organisatie van de 
elektriciteitsmarkt en tot omzetting van de Richtlijn 
(EU) 2019/944 van het Europees Parlement en de 
Raad van 5  juni 2019 betreffende 
gemeenschappelijke regels voor de interne markt 
voor elektriciteit en tot wijziging  van Richtlijn 
2012/27/EU (2831/1 -4) 27 
    
Discussion générale  27 Algemene bespreking  27 
Orateurs: Bert Wollants, Kim Buyst, Kurt 
Ravyts, Thierry Warmoes, Christian Leysen, 
Sander Loones, Tinne Van der Straeten , 
ministre de l'Énergie   Sprekers: Bert Wollants, Kim Buyst, Kurt 
    
Discussion des articles  37 Bespreking van de artikelen  37 
    
Ordre du jour  37 Agenda  37 
la Mer du Nord , Sander Loones   Sprekers: Vincent Van Quickenborne , vice -
Noordzee , Sander Loones   
    
Projet de loi modifiant la loi du 31  janvier  2003 sur 
la sortie progressive de l'énergie nucléaire à des 
fins de production industrielle d'électricité (2846/1 -
4) 38 Wetsontwerp tot wijziging van de wet van 
31 januari  2003 houdend e de geleidelijke uitstap 
uit kernenergie voor industriële 
elektriciteitsproductie (2846/1 -4) 38 
    
Discussion générale  38 Algemene bespreking  38 
Orateurs: Bert Wollants , Kim Buyst, 
Reccino Van Lommel, Malik Ben Achour, 
Marie -Christine Marghem   Sprekers: Bert Wollants, Kim Buyst, 
Marie -Christine Marghem   
    
Projet de loi visant la création du Registre central 
pour les décisions de l'ord re judiciaire et relative à 
la publication des jugements et arrêts (2754/1 -11) 44 Wetsontwerp tot oprichting van het Centraal 
register voor de beslissingen van de rechterlijke 
orde en betreffende de bekendmaking van de 
vonnissen en arresten (2754/1 -11) 44 
    
Discussion générale  44 Algemene bespreking  44 
Orateurs: Marijke Dillen , rapporteur , Kristien 
Van Vaerenbergh, Vanessa Matz, Sophie 
Rohonyi, Nabil Boukili, Vincent Van 
ministre de la Justice et de la Mer du Nord   Sprekers: Marijke Dillen , rapporteur , Kristien 
Rohonyi, Nabil B oukili, Vincent Van 
minister van Justitie en Noordzee   
     CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 v 
Discussion des articles  51 Bespreking van de artikelen  51 
    
4) 52 Wetsontwerp tot wijziging van de wet van 
31 januari  2003 houdende de geleidelijke uitstap 
elektriciteitsproductie (2846/1 -4) 52 
    
Reprise de la discussion générale  52 Hervatting van de algemene bespr eking  52 
Orateurs: Leen Dierick, Thierry Warmoes, 
Christian Leysen, Reccino Van Lommel, 
Catherine Fonck , présidente du groupe Les 
Engagés , François De Smet, Kris 
Verduyckt, Bert Wollants, Tinne Van der 
Straeten , ministre de l'Énergie , Sam uel 
Cogolati, Marie -Christine Marghem   Sprekers: Leen Dierick, Thierry Warmoes, 
Catherine Fonck , voorzitster van de Les 
Engagés -fractie , François De Smet, Kris 
Straeten , minister  van Energie , Samuel 
Cogolati, Marie -Christine Marghem   
    
Discussion des articles  62 Bespreking van de artikelen  62 
    
Projet de loi portant des dispositions diverses en 
matière de taxe sur la valeur ajoutée (2833/1 -5) 62 Wetsontwerp houdende diverse bepalingen 
inzake belasting over de toegevoegde w aarde 
(2833/1 -5) 62 
    
Discussion générale  63 Algemene bespreking  63 
groupe N -VA, Wouter Vermeersch, Joris 
Vandenbroucke, Marco Van Hees, Vincent 
Van Peteghem , vice -premier ministre et 
ministre d es Finances, chargé de la 
Coordination de la lutte contre la fraude et de 
la Loterie nationale   Sprekers: Peter De Roover , voorzitter van de 
N-VA-fractie , Wouter Vermeersch, Joris 
Van Peteghem , vice -eersteminister en 
minister van Financiën, belast met de 
Coördinatie van de fraudebestrijding en de 
Nationale Loterij   
    
Discussion des articles  68 Bespreking van de artikelen  68 
    
Projet de loi modifiant la loi du 22  décembre  2009 
relative au régime gén éral d'accise (2862/1 -4) 68 Wetsontwerp tot wijziging van de wet van 
22 december  2009 betreffende de algemene 
regeling inzake accijnzen (2862/1 -4) 68 
    
Discussion générale  68 Algemene bespreking  68 
Orateurs: Wouter Vermeersch , rapporteur , 
Vincent Van Pete ghem , vice -premier ministre 
et ministre des Finances, chargé de la 
la Loterie nationale   Sprekers: Wouter Vermeersch , rapporteur , 
fractie , Vincent Van Peteghem , vice -
eersteminister en minister van Financiën, 
belast met de Coördinatie van de 
fraudebestrijding en de Nationale Loterij   
    
Discussion des articles  70 Bespreking van de artikelen  70 
    
Proposition de loi modifiant la loi -programme  (I) 
du 24  décembre  2002 en ce qui concerne la 
tutelle des mineurs étrangers non accompagnés 
(2781/1 -2) 70 Wetsvoorstel tot wijziging van de 
programmawet  (I) van  24 december  2002 wat de 
voogdij over niet -begeleide minderjarige 
vreemdelingen betreft (2781/1 -2) 70 
Orateurs: Dries Van Langenhove   Sprekers: Dries Van Langenhove   
    
INTERPELLATIONS  72 INTERPELLATIES  72 
    
Interpellations jointes de  72 Samengevoegde interpellaties van  72 
    
- Maxime Prévot à Annelies Verlinden (Intérieur, 
Réformes instit. et Renouveau démocratique) sur 
"La situation financière catastrophique à venir des 
pouvoirs locaux" (55000327 I) 72 - Maxime Prévot aan Annelies Verlinden 
(Binnenlandse Zaken en Institut ionele 
Hervormingen en Democratische Vernieuwing) 
over "De rampzalige financiële situatie die de 72   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 vi 
lokale besturen te wachten staat" (55000327I)  
    
(Intérieur, Réformes instit. et Renouveau 
démocratique) sur "La situation catastrophique 
des finances des administrations locales en  2022" 
(55000329I)  72 - Ortwin Depoortere aan Annelies Verlinden 
Hervormingen en Democratische Ve rnieuwing) 
over "De catastrofale situatie van de financiën van 
de lokale besturen in  2022" (55000329I)  72 
    
- François De  Smet à Annelies Verlinden 
démocratique) sur "Les mesures permettant aux 
pouvoirs locaux de faire face à l’augmentation des 
prix de l’énergie" (55000330I)  72 - François De  Smet aan Annelies Verlinden 
over "De maatregelen voor de l okale besturen om 
de stijging van de energieprijzen te ondervangen" 
(55000330I)  72 
Orateurs: Maxime Prévot, Ortwin 
Depoortere, François De Smet, Annelies 
Verlinden , ministr e de l'Intérieur, des 
démocratique   Sprekers: Maxime Prévot, Ortwin 
    
Motions  78 Moties  78 
du groupe cd&v   Sprekers: Servais Verherstraeten , voorzitter 
van de cd&v -fractie   
    
Demande d'urgence émanant du gouvernement  82 Urgentieverzoek van de regering  82 
Orateurs: Annelies Verlinden , ministre de 
Renouveau démocratique   Sprekers: Annelies Verlinden , minister van 
    
Prise en considération de propositions  83 Inoverwegingneming van voorstellen  83 
    
Demandes d'urgence  83 Urgentieverzoeken  83 
Orateurs: Maggie De Block , présidente du 
groupe Open Vld , Peter De Roover , président 
du groupe N -VA  Sprekers: Maggie De Block , voorzitster van 
de Open Vld -fractie , Peter De Roover , 
voorzitter van de N -VA-fractie   
    
VOTES NOMINATIF S 84 NAAMSTEMMINGEN  84 
    
Motions déposées en conclusion des 
interpellations de  84 Moties ingediend tot besluit van de interpellaties 
van 84 
    
- M. Maxime Prévot sur "La situation financière 
catastrophique à venir des pouvoirs locaux" 
(n° 327) 84 - de heer  Maxime Prévot ove r "De rampzalige 
financiële situatie die de lokale besturen te 
wachten staat" (nr.  327) 84 
    
- M. Ortwin Depoortere sur "La situation 
catastrophique des finances des admin istrations 
locales en  2022" (n°  329) 84 - de heer  Ortwin Depoortere over "De catastrofale 
situatie van de financiën van de lokale besturen 
in 2022" (nr.  329) 84 
    
- M. François De  Smet sur "Les mesures 
permettant aux pouvoirs locaux de faire face à 
l’augmentation des prix de l’énergie" (n°  330) 84 - de heer  François De  Smet over "De maatregelen 
voor de lokale besturen om de stijging van de 
energieprijzen te ondervangen" (nr.  330) 84 
    
Amendements et articles réservés du projet de loi  
visant la création du Registre central pour les 
décisions de l'ordre judiciaire et relative à la 
publication des jugements et modifiant la 
procédure d’assises relative à la récusation des 
jurés (nouvel intitulé) (2754/1 -12) 85 Aangehouden amendementen en  artikelen van 
het wetsontwerp tot oprichting van het Centraal 
vonnissen en tot wijziging van de 
assisenprocedure betreffende de wraking van de 
gezworenen (nieuw o pschrift) (2754/1 -12) 85 
 
 vii 
Ensemble du projet de loi visant la création du 
Registre central pour les décisions de l'ordre 
judiciaire et relative à la publication des 
jugements et modifiant la procédure d’assises 
relative à la récusation des jurés (nouvel intitulé) 
(2754/11)  85 Geheel van het wetsontwerp tot oprichting van het 
Centraal register voor de beslissingen van de 
rechterlijke orde en betreffende de bekendmaking 
van de vonn issen en tot wijziging van de 
gezworenen (nieuw opschrift) (2754/11)  85 
    
Projet de  loi modifiant la loi du 29  avril 1999 
du 5 juin 2019 concernant des règles communes 
pour le marché intérieur de  l'électricité et 
modifiant la directive 2012/27/UE (2831/4)  86 Wetsontwerp tot wijziging van de wet van 29  april 
1999 betreffende de organisatie van de 
voor elektriciteit en tot wijziging van Richtlijn 
2012/27/EU (2831/4)  86 
    
modifiant la loi du 31  janvier 2003 sur la sortie 
progressive de l'énergie nucléaire à des fins de 
production industrielle d'électricité (2846/1 -5) 86 Aangehouden amendementen en a rtikelen van 
het wetsontwerp tot wijziging van de wet van 
31 januari 2003 houdende de geleidelijke uitstap 
elektriciteitsproductie (2846/1 -5) 86 
    
Ensemble du projet de loi modifiant la loi du 
31 janvier 2003 sur la sortie progressive de 
l'énergie nucléaire à des fins de production 
industrielle d'électricité (2846/4)  88 Geheel van het wetsontwerp tot wijzigin g van de 
wet van 31  januari 2003 houdende de geleidelijke 
uitstap uit kernenergie voor industriële 
elektriciteitsproductie (2846/4)  88 
    
Amendement réservé du projet de loi portant des 
dispositions diverses en matière de taxe sur la 
valeur ajoutée (2833/1 -5) 89 Aangehouden amendement van het wetsontwerp 
houdende diverse bepalingen inzake belasting 
over de toegevoegde waard e (2833/1 -5) 89 
    
Ensemble du projet de loi portant des  dispositions 
diverses en matière de taxe sur la valeur ajoutée 
(2833/4)  89 Geheel van het wetsontwerp houdende diverse 
bepalingen inzake belasting over de toegevoegde 
waarde (2833/4)  89 
    
Projet de loi modifiant la loi du 22  décembre 2009 
relative au régime général d'accise (2862/4)  89 Wetsontwerp tot wijziging van de wet van 
22 december 2009 betreffende de algemene 
regeling inz ake accijnzen (2862/4)  89 
    
Proposition de rejet par la commission de 
l'Intérieur, de la Sécurité, de la Migration et des 
Matièr es administratives de la proposition de loi 
modifiant la loi -programme  (I) du 
24 décembre  2002 en ce qui concerne la tutelle 
des mineurs étrangers non accompagnés 
(2781/1 -2) 90 Voorstel tot verwerping door de commissie voor 
Binnenlandse Zaken, Veiligheid,  Migratie en 
Bestuurszaken van het wetsvoorstel tot wijziging 
van de programmawet  (I) van 24  december  2002 
wat de voogdij over niet -begeleide minderjarige 
vreemdelingen betreft (2781/1 -2) 90 
    
Adoption de l’ordre du jour  90 Goedkeuring van de agenda  90   CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 1 
 
du 
 
JEUDI 06 OCTOBRE 2022  
 
______  
  
van 
 
DONDERDAG 06 OKTOBER 2022 
 
Namiddag  
 
______  
 
La séance est ouverte à 14  h 25 par Mme  Eliane 
 De vergadering wordt geopend om 14.25  uur en 
voorgezeten door mevrouw  Eliane Tillieux, 
voorzitster.  
 
l'ouvert ure de la séance: M.  Pierre -Yves Dermagne.  
minister van de federale regering: de heer  Pierre -
Yves Dermagne.  
 
01 Désignation président de groupe  
 01 Aanstelling fractievoorzitter  
 
La présidente : Par courri el du 29  septembre  2022, 
le groupe  Ecolo -Groen m'a informé de la 
désignation de M.  Gilles Vanden  Burre en qualité de 
président de groupe à partir du 6  octobre  2022. 
(Applaudissements)  
 De voorzitster : Bij e -mail van 29  september  2022 
heeft de Ecolo -Groenfr actie mij de aanstelling van 
de heer  Gilles Vanden  Burre als fractievoorzitter 
medegedeeld vanaf 6  oktober  2022. (Applaus)  
 
02 Ordre du jour  
 02 Agenda  
 
Conformément à l’avis de la Conférence des 
présidents du 5  octobre  2022, vous avez reçu un 
ordre du j our modifié pour la séance d'aujourd'hui.  
voorzitters van 5  oktober  2022 heeft u een 
gewijzigde agenda voor de vergadering van 
vandaag ontvangen.  
 
Y a-t-il une observation à ce sujet? (Non)  
 Zijn er dienaa ngaande opmerkingen? (Nee)  
 
En conséquence, l'ordre du jour est adopté.  
 Bijgevolg is de agenda aangenomen.  
 
03 Renvoi d'amendements en commission  
 03 Verzending van amendementen naar een 
commissie  
 
J'ai reçu des amendements au projet de loi 
n° 2754/1 v isant la création du Registre central pour 
les décisions de l'ordre judiciaire et relatif à la 
publication des jugements et arrêts.  
 Ik heb amendementen ontvangen op het 
wetsontwerp nr.  2754/1 tot oprichting van het 
van de vonnissen en arresten.  
 
présidents du 28  septembre  2022 je vous propose 
de renvoyer les amendements du gouvernement 
nos 25 et 26 en commission de la Justice (art.  93, 
n° 1, du Règlement).  Overeenkomstig het advies van de Conferentie van 
voorzitters van 28  september  2022, stel ik u voor de 
amendementen van de regering nrs.  25 en 26 te 
verzenden naar de commissie voor de Justitie 
(art. 93, nr.  1, van het Reglement).    06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 2 
 
Défi, le PVDA -PTB, Les Engagés et le Vlaams 
Belang demandent également de renvoyer leurs 
amendements nos 27 à 37 en commission de la 
Justice.  
  
DéFI, PVDA -PTB, Les Engagés, en het Vlaams 
Belang vragen hun amendementen nrs.  27 tot 37 
eveneen s naar de commissie te verzenden.  
 
La discussion du projet de loi sera poursuivie en 
séance plénière, après examen des amendements 
en commission.  
 Het wetsontwerp zal, na bespreking van de 
amendementen in commissie, vandaag in plenaire 
vergadering worden behandeld.  
 
Pas d'observations? (Non)  
 
03.01   Peter De Roover (N-VA): Nous n'émettons 
aucune objection dès lors qu'il s'agit d'une 
modification nécessaire. Toutefois, le fait que cet 
élément ne soit découvert que maintenant, à la 
dernière minute, n'est pas digne d'un travail 
législatif de qualité. Je suggère que la commission 
se réunisse après l'heure des questions, dans la 
mesure où il est possible que certains membres de 
la commission souhai tent poser une question.  
 03.01   Peter De Roover (N-VA): Wij hebben geen 
bezwaar, want de aanpassing is noodzakelijk. Het 
getuigt echter niet van degelijk wetgevend werk dat 
dit nu pas, te elfder ure, wordt ontdekt. Ik stel voor 
dat de commissie na het vra genuurtje samenkomt, 
aangezien het mogelijk is dat er commissieleden 
zijn die een vraag stellen.  
 
03.02   Sophie Rohonyi (DéFI): Je propose de 
réunir la commission de la Justice à l'issue des 
 
La présidente : Pas d'objections? (Non)  
 03.02   Soph ie Rohonyi (DéFI): Ik stel voor na 
afloop van het vragenuurtje een vergadering van de 
commissie voor Justitie bijeen te roepen.  
 
De voorzitster : Geen bezwaar? (Neen)  
 
Questions  
 Vragen  
 
(55002853P)  
salaires" (55002855P)  
des salaires et des allocations" (55002856P)  
(55002861P)  
salaires" (55002866P)  
salai res" (55002867P)  
l'indexation des salaires" (55002871P)  
Économie et Travail) sur "Le handicap salarial" 04 Samengevoegde vragen van  
- Cécile Cornet aan Pierre -Yves Dermagne (VEM 
indexering" (55002853P)  
- Hans Verreyt aan Pierre -Yves Dermagne (VEM 
Economie en Werk) over "De  netto -indexering 
van de lonen" (55002855P)  
- Melissa Depraetere aan Pierre -Yves Dermagne 
van lonen en uitkeringen" (55002856P)  
- Jean -Marie Dedecker aan Pierre -Yves Dermagne 
(VEM Economie en Werk) over "De indexering 
van de lonen en de gevolgen voor de 
tewerkstelling" (55002861P)  
- Raoul Hedebouw aan Pierre -Yves Dermagne 
loonindexering" (55002866P)  
- Servais Verherstraeten aan Pierre -Yves 
loonindexering" (55002867P)  
- Christophe Lacroix aan Pierre -Yves Dermagne 
van de loonindexering" (55002871P)  
- Björn Anseeuw aan Pierre -Yves Dermagne (VEM 
Economie en W erk) over "De  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 3 
(55002876P)  
 loonkostenhandicap" (55002876P)  
 
04.01   Cécile Cornet (Ecolo -Groen): Nous 
demandons au gouvernement de protéger les plus 
fragiles, qui ne doivent en aucun cas payer cette 
crise. Les écologistes veulent un bouclier social. 
Celui -ci peut inclu re l'indexation automatique des 
salaires – aujourd'hui attaquée de toutes parts –, 
mais aussi la réduction de la fiscalité sur les petits 
salaires en augmentant la contribution des épaules 
les plus larges, ou encore un congé parental qui 
soutienne les fami lles et contribue à l'égalité entre 
les hommes et les femmes.  
 
Nous comptons sur vous et soutiendrons ce qui 
protégera les citoyens.  
 04.01   Cécile Cornet (Ecolo -Groen): Wij vragen de 
regering om de meest kwetsbaren te beschermen, 
want zij mogen in geen  geval opdraaien voor deze 
crisis. De groenen willen een sociale bescherming. 
Die kan de automatische loonindexering – die 
vandaag van alle kanten onder vuur ligt – omvatten 
maar ook een verlaging van de belastingen op de 
lage lonen door de bijdrage van de  breedste 
schouders te verhogen. Tevens willen wij het 
ouderschapsverlof, dat een grote steun betekent 
voor de gezinnen en bijdraagt tot de gelijkheid van 
mannen en vrouwen, bevorderen.  
 
Wij rekenen op u en zullen maatregelen steunen die 
de burgers besche rmen.  
 
04.02  Hans Verreyt (VB): Nous ne pouvons pas 
tout simplement répercuter le coût de l'indexation 
automatique sur les employeurs. Les faillites et les 
fermetures d'entreprises sont en hausse. Le 
gouvernement est -il prêt à verser l'index net aux 
travailleurs et, par exemple, à supprimer les 
cotisations patronales? Quelles initiatives le 
gouvernement prend -il pour préserver la 
compétitivité des entreprises?  
 04.02   Hans Verreyt (VB): De kosten van de 
automatische indexering mogen we niet zomaar 
doorsch uiven naar de werkgevers. Het aantal 
faillissementen en sluitingen van bedrijven zit in 
stijgende lijn. Is de regering bereid om de index 
netto uit te betalen aan de werknemers en 
bijvoorbeeld de patronale bijdragen te laten vallen? 
Wat doet de regering om  de concurrentiekracht van 
de bedrijven te beschermen?  
 
04.03   Melissa Depraetere (Vooruit): Voici 
quelques semaines, lors du débat du Voka, le 
président du Vlaams Belang s'est prononcé contre 
cette proposition.  
 
La FEB et UNIZO plaident de nouveau pour u n saut 
d'index. Or l'indexation automatique constitue le 
meilleur outil pour protéger le pouvoir d'achat des 
citoyens. Avec Vooruit au gouvernement, il n'y aura 
pas de saut d'index. Dès lors que la vie devient plus 
chère, les salaires et les pensions doive nt 
augmenter.  
 04.03   Melissa Depraetere (Vooruit): Enkele 
weken geleden verklaarde de voorzitter van het 
Vlaams Belang op het Voka -debat dat hij daartegen 
is.  
 
Het VBO en UNIZO pleiten opnieuw voor een 
indexsprong. Nochtans is de automatische 
indexering de beste bescherming van de 
koopkracht van de mensen. Met Vooruit in de 
regering komt er geen indexsprong. Op het moment 
dat het leven duurder wordt, moeten de lonen en de 
pensioenen omhoog.  
 
Il y a des entreprises qui sont dans une situation 
difficile. Une fermeture d'entreprise n'est pas non 
plus une bonne chose pour les travailleurs. Il y a 
quelque temps, le ministre Vandenbroucke a 
présenté une proposition permettant de pouvoir 
faire face aux coûts, précisément pour que 
l'indexation puisse être garant ie. 
 
Le ministre confirme -t-il qu'on ne touchera pas à 
l'indexation? Est -il disposé à prendre des mesures 
supplémentaires afin de soutenir les entreprises en 
difficulté?  
 Er zijn bedrijven die het moeilijk hebben. Een bedrijf 
dat zijn deuren moet sluiten, is ook niet goed voor 
de werknemers. Minister Vandenbroucke heeft een 
tijd geleden een voorstel op tafel gelegd om ervoor 
te zorgen dat de kosten worden opgevangen, 
precies om ervoor te zorgen dat de indexering kan 
worden gegarandeerd.  
 
Bevestigt de minist er dat er niet gemorreld zal 
worden aan de indexering? Is hij bereid om extra 
maatregelen te nemen om bedrijven in nood te 
ondersteunen?  
 
04.04   Jean -Marie Dedecker (INDEP): À cause de 
la politique énergétique défaillante, les citoyens 
mais aussi les vill es et communes se trouvent en 
mauvaise posture. En raison de l'indexation 04.04   Jean -Marie Dedecker (ONAFH): Door het 
falende energiebeleid komen niet a lleen de burgers, 
maar ook de steden en gemeenten in de 
problemen. Door de automatische indexering   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 4 
automatique, les agents de la fonction publique ont 
déjà bénéficié de quatre augmentations de salaire. 
Les salaires des travailleurs vont également 
augmenter de 10  %. Le handicap sal arial de la 
Belgique par rapport aux pays étrangers se 
creusera encore, passant de 9 à 11  %. En outre, 
nous sommes le pays où les charges sur le travail 
sont les plus élevées.  
 stegen de lonen van de ambtenaren immers al vier 
keer. Nu zullen ook de lonen van de werknemers 
stijgen met 10  %. De Belgische loonhandicap ten 
opzichte van het buitenland zal verder stijgen van 9 
naar 11  %. De lasten op arbeid zijn bovendien 
nergens hoger dan bij ons.  
 
La non -indexation des tranches d'imposition a un 
effet pervers. Ceux qui gagnent davantage se 
retrouvent dans une tranche d'imposition supéri eure 
et doivent payer davantage d'impôts à l'État.  
 
Le ministre est -il ouvert à l'idée d'une indexation 
nette des salaires, afin de permettre à nos 
entreprises de respirer et à nos concitoyens de 
conserver un revenu net plus élevé? Fera -t-il en 
sorte que l es tranches d'imposition soient 
également indexées?  
 Dat de belastingschalen niet worden geïndexeerd, 
heeft een pervers effect. Wie meer verdient, komt in 
een hogere belastingschaal terecht en moet nog 
meer afdragen aan de Staat.  
 
Staat de minister open v oor een netto -indexering 
van de lonen, zodat de bedrijven kunnen 
ademhalen en de burger meer geld overhoudt? Zal 
hij ervoor zorgen dat er ook een indexering van de 
belastingschalen komt?  
 
04.05   Raoul Hedebouw (PVDA -PTB): Alors que la 
crise fait rage et que le pouvoir d'achat s'effondre, le 
patronat demande un saut d'index. Il n'y en aura 
pas, vous êtes tous d'accord là -dessus, mais va -t-
on défiscaliser une partie de l'index? Voilà le vrai 
débat.  
 
On reconnaît là les libéraux: il n'y a pas d'argent 
pour les pensions, pour le chômage, pour les 
malades de longue durée mais on n'hésite pas à 
casser la sécurité sociale et à réduire les cotisations 
sociales.  
 04.05   Raoul Hedebouw (PVDA -PTB): Terwijl de 
crisis volop woedt en de koopkracht afbrokkelt, 
vragen d e werkgevers een indexsprong. Die zal er 
niet komen, daarover bent u het allen eens, maar 
zult u een deel van de index uit de fiscaliteit lichten? 
Dat is het echte debat.  
 
Dat zijn de liberalen ten voeten uit: er is geen geld 
voor de pensioenen, voor de we rklozen, voor de 
langdurig zieken, maar men aarzelt niet om de 
sociale zekerheid af te breken en de sociale 
bijdragen te verminderen.  
 
(En néerlandais)  La spirale de l'inflation des salaires 
évoquée par le Vlaams Belang n'existe absolument 
pas. Aux Pays -Bas et en Allemagne, les salaires ne 
sont pas indexés et l'inflation est tout de même au 
plus haut.  
 (Nederlands) De looninflatiespiraal waarover het 
Vlaams Belang het heeft, bestaat helemaal niet. In 
Nederland en Duitsland worden de lonen niet 
geïndexeerd  en toch is de inflatie daar het hoogst.  
 
(En français)  Le vrai problème, c'est le prix de 
l'énergie: c'est ce qui met en danger les PME.  
 
Allez -vous bloquer les prix de l'énergie? Pouvez -
vous garantir qu'on ne réduira pas les cotisations 
sociales sur le  salaire des travailleurs?  
 (Frans)  Het echte probleem is de energieprijs. Dat 
is wat de kmo's bedreigt.  
 
Zult u de energieprijzen bevriezen? Kunt u 
garanderen dat de sociale bijdragen op de lonen 
van de werknemers niet verlaagd zullen worden?  
 
04.06   Servais Verherstraeten (cd&v): L'indexation 
automatique des salaires constitue la meilleure 
protection du pouvoir d'achat de nos ménages. 
Pour le cd&v, pas de saut d'index et pas 
d'adaptation du panier de l'indice. L'indexation est 
nécessaire non seulement  pour les bas revenus, 
mais également pour la classe moyenne. Même les 
plus hauts revenus y ont droit, bien que l'indexation 
puisse être plafonnée.  
 
Les salariés se demandent pourquoi ils doivent 04.06   Servais Verherstraeten (cd&v): De 
automatische indexering van de lonen is de beste 
bescherming van de koopkracht van onze gezinnen. 
Voor cd&v geen indexsprong en geen aanpassing 
van de indexkorf. De indexering is niet alleen 
noodzakelijk voor de lagere inkomens, maar ook 
voor de middenklasse. Zelfs de allerhoogste 
inkomens hebben er recht op, hoewel die 
indexering dan wel wat kan worden afgetopt.  
 
De werknemers vragen zich af waarom de lonen  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 5 
attendre le 1er janvier alors que le salaire des 
fonctionnai res a déjà été indexé quatre fois cette 
année. L'indexation doit intervenir le plus vite 
possible et pour le plus grand nombre de personnes 
possible. Dans ce contexte d'hyperinflation, les 
moments d'indexation doivent être mieux alignés, et 
ce dans le resp ect de la compétitivité des 
entreprises.  
 
Le ministre est -il prêt à consulter les partenaires 
sociaux au sujet d'un plafonnement de l'indexation 
pour les plus hauts revenus, d'un moment 
d'indexation identique, et d'un report du paiement 
des contributions O NSS?  
 van de ambtenaren dit jaar al vier keer werden 
aange past en zij moeten wachten tot 1  januari. De 
aanpassing moet zo snel mogelijk gebeuren voor 
zoveel mogelijk mensen. In tijden van hyperinflatie 
moeten de tijdstippen van aanpassing beter op 
elkaar worden afgestemd. Dat moet gebeuren met 
respect voor de com petitiviteit van de 
ondernemingen.  
 
Is de minister bereid te overleggen met de sociale 
partners over een aftopping van de indexering voor 
de allerhoogste inkomens, een gelijk tijdstip van 
aanpassing en een uitstel van de betaling van RSZ -
bijdragen?  
 
04.07  Christophe Lacroix (PS): Nouvelle brillante 
idée d'UNIZO: la défiscalisation de l'indexation 
automatique des salaires afin d'amortir le choc pour 
les entreprises. Certes, les petites entreprises 
subissent de plein fouet la hausse des prix et il faut 
les aider, mais pas en pénalisant les travailleurs qui 
doivent faire face aux mêmes difficultés!  
 
Baisser l'indexation des salaires sur les plus hauts 
revenus, limiter les cotisations sociales sur l'index, 
c'est se priver des moyens d'assurer la solidarité et 
les services publics, c'est mettre à mal le bouclier 
social. Et pour les socialistes, ce sera non! 
Récupérons plutôt l'argent là où il se trouve: taxons 
les plus hauts revenus, taxons le patrimoine pour 
soutenir ceux qui en ont besoin comme les PME, 
les allocataires sociaux, les retraités, les 
travailleurs.  
 
Confirmez -vous qu'on ne touchera pas à 
l'indexation des salaires?  
 04.07   Christophe Lacroix (PS): UNIZO is weer 
met een lumineus idee voor de dag gekomen: de 
automatische loonindexering vrijstel len van 
belasting om de pijn voor de bedrijven te 
verzachten. Kleine bedrijven worden hard getroffen 
door de prijsstijgingen en moeten geholpen worden, 
maar niet over de ruggen van de werknemers die in 
hetzelfde schuitje zitten!  
 
Door de loonindexering va n de hoogste inkomens te 
verlagen of de sociale bijdragen op de indexering te 
verminderen, vloeien er minder middelen in de 
staatskas om de solidariteit te waarborgen en de 
openbare diensten te verzekeren, en wordt het 
sociale vangnet op losse schroeven ge zet. Dat zal 
op een njet stuiten bij de socialisten! Laten we 
eerder het geld gaan halen waar het zit: laten we de 
hoogste inkomens belasten, laten we de vermogens 
belasten ten behoeve van degenen die het nodig 
hebben, zoals de kmo's, de uitkeringstrekkers , de 
gepensioneerden, de werknemers.  
 
Bevestigt u dat er niet aan de loonindexering 
geraakt zal worden?  
 
04.08   Björn Anseeuw (N-VA): Les partenaires de 
la coalition se battent les uns contre les autres alors 
que la situation est extrêmement préoccupante . Le 
Conseil Central de l'Économie a calculé que les 
coûts salariaux dans notre pays augmenteront 
beaucoup plus fortement entre 2020 et 2024 que 
dans les pays voisins. Des entreprises saines se 
retrouvent en difficulté en raison des prix élevés de 
l'énergi e et de la hausse rapide des salaires. Si 
elles sont contraintes de réduire leurs effectifs, ce 
sont les familles qui en paieront le prix en premier 
lieu, alors qu'elles sont déjà aux prises avec des 
frais faramineux. L'Open Vld se joint à notre 
propositio n pour un paiement net de l'index, mais si 
j'entends le PS, il n'en sera rien. Comment les 
travailleurs pourront -ils avoir plus d'argent à la fin du 
mois sans que cela n'entraîne une hausse des 
dépenses pour les entreprises?  04.08   Björn Anseeuw (N-VA): D e coalitiepartners 
rollen vechtend over straat terwijl de toestand 
bijzonder zorgwekkend is. De Centrale Raad voor 
het Bedrijfsleven heeft becijferd dat de loonkosten 
in dit land tussen 2020 en 2024 veel forser zullen 
stijgen dan in onze buurlanden. Kernge zonde 
bedrijven komen in de problemen door de hoge 
energieprijzen en de snel stijgende lonen. Als zij 
noodgedwongen hun personeelsbestand afbouwen, 
zullen in de eerste plaats de gezinnen het gelag 
betalen, terwijl ze al kampen met torenhoge kosten. 
Open Vl d treedt ons voorstel voor een nettobetaling 
van de index bij, maar als ik de PS hoor, zal het 
vederlicht blijven. Hoe zullen werkenden aan het 
einde van de maand meer overhouden zonder de 
bedrijven op kosten te jagen?  
   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 6 
 
04.09   Pierre -Yves Dermagne , minist re (en 
néerlandais) : Tous les travailleurs ont droit à 
l'indexation complète de leurs salaires.  
 04.09  Minister Pierre -Yves Dermagne 
(Nederlands) : Alle werknemers hebben recht op de 
volledige indexering van hun loon.  
 
(En français) Certains remettent en q uestion cet 
outil de protection du pouvoir d'achat des 
travailleurs qu'est l'indexation automatique des 
salaires et des allocations. Il n'en est pas question! 
Elle sera attribuée intégralement.  
 (Frans)  Sommigen stellen dit instrument dat de 
koopkracht van  de werknemers moet beschermen, 
namelijk de automatische indexering van de lonen 
en uitkeringen, ter discussie. Daar kan geen sprake 
van zijn! Die indexering wordt volledig toegekend.  
 
(En néerlandais)  Les États membres disposent de 
deux ans pour transpos er la directive européenne 
sur les salaires minimaux adéquats. Les systèmes 
d'indexation automatique sont également reconnus 
au niveau européen. Le principal syndicat 
néerlandais plaide même pour une mise en place 
du mécanisme dérivé du modèle belge. L'inf lation 
élevée n'est pas due au marché du travail ou aux 
salaires réels, mais surtout aux prix élevés de 
l'énergie et en partie à la hausse des prix 
alimentaires. Le gouvernement concentrera donc 
ses efforts sur les prix de l'énergie.  
 (Nederlands) De lidst aten hebben twee jaar om de 
Europese richtlijn inzake adequate minimumlonen 
om te zetten. Ook systemen van automatische 
indexering worden op Europees niveau erkend. De 
grootste Nederlandse vakbond pleit zelfs voor een 
invoering van het mechanisme naar Belg isch 
model. De hoge inflatie is niet te wijten aan de 
arbeidsmarkt of de reële lonen, maar vooral aan de 
hoge energieprijzen en deels aan de stijgende 
voedselprijzen. De regering zal haar inspanningen 
dus richten op de energieprijzen.  
 
(En français)  Nous continuerons, notamment en 
recherchant les surprofits chez les producteurs 
d'énergie. Nous nous sommes battus pour un cadre 
légal européen et nous allons l'utiliser. Ces 
surprofits seront redistribués de manière ciblée aux 
ménages et aux entreprises qui so uffrent de la crise 
énergétique, comme le prévoit le cadre européen. 
Je ne plaide pas pour une mesure générale sans 
condition. Nous devons aider au maximum les 
entreprises qui en ont le plus besoin. J'appelle aussi 
les Régions à prendre leur part dans ce d omaine.  
 (Frans)  We zullen inspanningen blijven doen, onder 
meer door de superwinsten van de 
energieproducenten af te romen. We hebben 
gevochten voor een Europees wettelijk kader en we 
zullen dat toepassen. Die superwinsten zullen 
overeenkomstig het Europ ese kader op een 
doelgerichte manier herverdeeld worden onder de 
gezinnen en de bedrijven die onder de energiecrisis 
lijden. Ik pleit niet voor een onvoorwaardelijke 
algemene maatregel. We moeten de bedrijven die 
de steun het hardst nodig hebben maximaal h elpen. 
Ik roep de gewesten er ook toe op om hun 
verantwoordelijkheid op dat vlak op te nemen.  
 
(En néerlandais)  Je soutiens la proposition de 
M. Verherstraeten visant à reporter le paiement des 
cotisations sociales, pour autant que cette mesure 
soit cibl ée et subordonnée à certaines conditions.  
 (Nederlands)  Ik steun het voorstel van de 
heer Verherstraeten om de betaling van 
socialezekerheidsbijdragen uit te stellen, maar dat 
moet doelgericht en onder voorwaarden gebeuren.  
 
(En français) La Belgique disp ose d'un magnifique 
bouclier social: l'État social incarné par la sécurité 
sociale qui comprend des mécanismes tels que 
l'indexation automatique des salaires, la liaison des 
allocations sociales au bien -être et différents filets 
de sécurité activés notamme nt durant la crise du 
coronavirus pour les salariés, les indépendants et 
les entreprises. Les services publics sont les piliers 
fondamentaux de cet État social. Ils doivent être 
correctement financés. Il ne faut pas affaiblir ces 
mécanismes, mais les renfo rcer et les faire évoluer 
en fonction des nouveaux défis. Je terminerai en 
citant Jean Jaurès: "L'État social favorise et 
augmente la liberté."  
 (Frans)  België beschikt over een fantastische 
sociale bescherming: de welvaartsstaat, 
belichaamd door de socia le zekerheid, die 
mechanismen omvat zoals de automatische 
loonindexering, de welvaartsvastheid van de sociale 
uitkeringen en verschillende vangnetten die met 
name tijdens de coronacrisis voor de werknemers, 
zelfstandigen en bedrijven in werking gesteld 
werden. De overheidsdiensten zijn de fundamentele 
pijlers van die welvaartsstaat. Ze moeten naar 
behoren gefinancierd worden. We mogen die 
mechanismen niet verzwakken maar moeten ze 
versterken en laten evolueren in functie van de 
nieuwe uitdagingen. Ik sluit af met een citaat van 
Jean Jaurès: de welvaartsstaat bevordert en  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 7 
vergroot de vrijheid.  
 
04.10   Cécile Cornet (Ecolo -Groen): Vous nous 
rassurez à propos de l'indexation et du 
renforcement de la sécurité sociale car les 
écologistes veulent augmenter la pro tection et la 
solidarité. En pleine crise, certains pensent à aider, 
d'autres proposent, par exemple, d'accroître la 
dégressivité des allocations de chômage. Affamer 
les gens n'a jamais permis de sortir d'une crise! 
Allons plus loin, Monsieur  le ministre! Pourquoi un 
allocataire social cohabitant reçoit -il moins alors 
qu'il est sensé, dans le contexte actuel, de ne 
chauffer qu'un seul foyer? L'individualisation des 
droits est une réelle solution durable. Levons les 
tabous et débattons -en! 
 04.10   Cécile Cor net (Ecolo -Groen): U spreekt 
geruststellende taal met betrekking tot de 
indexering en de versterking van de sociale 
zekerheid. De groenen willen de bescherming en de 
solidariteit versterken. In volle crisis denken 
sommigen aan ondersteuning, terwijl andere n 
bijvoorbeeld voorstellen om de degressiviteit van de 
werkloosheidsuitkeringen te verhogen. Mensen 
uithongeren heeft ons nog nooit uit een crisis 
geholpen! We moeten verder gaan, mijnheer de 
minister! Waarom ontvangt een samenwonende 
uitkeringstrekker min der hoewel het in de huidige 
context een goed idee is maar één woonst te 
verwarmen? De individualisering van de rechten is 
een echte duurzame oplossing. We moeten de 
taboes opheffen en erover debatteren!  
 
04.11   Hans Verreyt (VB): Le seul gagnant en cas 
de dépassement de l'indice pivot est le Trésor 
public, car les employeurs versent alors à chaque 
fois un montant supplémentaire de 1,5  milliard 
d'euros dans les puits sans fond de nos finances 
publiques. Mon groupe est un partisan de 
l'indexation automatiqu e des salaires, mais un 
opposant à l'augmentation des charges. Payons 
l'indexation nette aux travailleurs, mais bloquons et 
réduisons les charges sur le travail.  
 04.11   Hans Verreyt (VB): De enige winnaar bij de 
overschrijding van de spilindex is de staat skas, 
want werkgevers storten dan telkens 
1,5 miljard  euro extra in de bodemloze putten van 
onze staatsfinanciën. Mijn fractie is een voorstander 
van de automatische loonindexering, maar een 
tegenstander van meer lasten. Betaal de netto -
indexering aan de w erknemers, maar blokkeer en 
verlaag de lasten op arbeid.  
 
04.12   Melissa Depraetere (Vooruit): Je constate 
que le président du Vlaams Belang a trouvé la 
proposition de M.  Verreyt stupide. Je me réjouis que 
le ministre ait clarifié la situation, car les ap pels à un 
saut d'index peuvent tout doucement cesser. Le 
précédent saut d'index, décidé par la coalition 
suédoise en 2015, coûte encore à nos concitoyens, 
à ce jour et pour l'avenir, des milliers d'euros dont 
ils ont bien besoin à l'heure actuelle. J'espèr e 
qu'outre le cd&v, d'autres partis indiqueront 
clairement qu'on ne touchera pas à l'indexation des 
salaires.  
 04.12   Melissa Depraetere (Vooruit): Ik stel vast 
dat de voorzitter van het Vlaams Belang het voorstel 
van de heer  Verreyt dom vond. Ik ben blij dat de 
minister duidelijkheid schept, want de oproepen om 
een indexsprong mogen wel eens stoppen. De 
vorige indexsprong van de Zweedse regering in 
2015 kost de mensen tot op vandaag en in de 
toekomst duizenden euro's die ze vandaag goed 
zouden kunnen gebru iken. Ik hoop dat naast cd&v 
ook andere partijen duidelijk maken dat aan de 
index niet wordt gemorreld.  
 
04.13   Jean -Marie Dedecker (INDEP): Le ballon 
d'essai de M.  Lachaert s'est déjà dégonflé, car il est 
clair que l'indexation nette ne verra pas le jour . Je 
me demande pourquoi l'État doit s'enrichir sur la 
misère des travailleurs et des entreprises. L'État est 
déjà un voleur notoire et, de surcroît, il n'ajuste pas 
les barèmes fiscaux de sorte que toute personne 
recevant un peu plus va, dans de nombreux cas, 
gagner moins. C'est à tomber à la renverse! 
Personne n'est opposé à une indexation, mais un 
peu de bon sens ne ferait aucun tort.  
 04.13   Jean -Marie Dedecker (ONAFH): Het 
proefballonnetje van de heer  Lachaert is al 
doorprikt, want de netto indexering zal er duidelijk 
niet komen. Ik vraag me af waarom de overheid 
geld moet verdienen aan de miserie van de 
werknemers en de bedrijven. De overheid is al een 
grote dief en past dan nog eens de 
belastingschalen niet aan zodat al wie iets meer 
krijgt in veel ge vallen minder gaat verdienen. Leg 
me dat verdorie eens uit. Niemand is tegen een 
indexering, maar een beetje gezond verstand zou 
absoluut welkom zijn.  
 
04.14   Raoul Hedebouw (PVDA -PTB): Vous dites 
que l'indexation serait respectée intégralement. On 04.14  Raoul Hedebouw (PVDA -PTB): U zegt dat 
het indexeringsmechanisme integraal toegepast zal   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 8 
ne tou chera donc pas aux cotisations sociales. Je 
vous crois sur parole et vous remercie. Cependant, 
beaucoup d'entreprises font beaucoup de 
bénéfices. La loi de 1996 cadenasse les salaires. Il 
faut autoriser l'augmentation des salaires dans ces 
 worden. Men zal dus niet aan de sociale bijdragen 
morrelen. Ik geloof u op uw woord en bedank u 
daarvoor. Niettemin zijn er veel bedrijven die veel 
winst maken. D oor de wet van 1996 worden de 
lonen vergrendeld. Men moet toestaan dat de lonen 
in die bedrijven opgetrokken worden.  
 
(En néerlandais)  Les mêmes partis de droite qui 
répètent depuis des mois que la sécurité sociale n'a 
pas d'argent pour augmenter les all ocations des 
retraités et des malades de longue durée disent à 
présent qu'on pourrait dépenser moins pour la 
sécurité sociale.  
 (Nederlands)  Dezelfde rechtse partijen die al 
maanden zeggen dat er geen extra geld is in de 
sociale zekerheid voor gepensioneer den en 
langdurig zieken, zeggen nu dat er minder geld naar 
de sociale zekerheid mag.  
 
Les partis de droite ne se préoccupent pas des 
impôts, mais des cotisations sociales. Le Vlaams 
Belang prône une diminution des cotisations 
sociales et c'est écœurant!  
 Het gaat de rechtse partijen niet om de belastingen, 
maar om de sociale bijdragen. Het Vlaams Belang 
pleit voor minder sociale bijdragen en dat is 
degoutant!  
 
04.15   Servais Verherstraeten (cd&v): L'indexation 
automatique des salaires et la loi de  1996 s ur la 
norme salariale sont interconnectées et 
nécessaires, y compris pour la compétitivité de nos 
entreprises. Le ministre doit discuter du calendrier 
du paiement avec les partenaires sociaux afin que 
certaines personnes ne doivent pas attendre une 
année e ntière en période d'hyperinflation. Il est 
positif que le ministre s'attaque aux prix de 
l'énergie, mais il ne doit pas oublier les prix 
alimentaires, qui augmentent plus rapidement que 
chez nos voisins. Enfin, je tiens à souligner qu'une 
indexation nette implique aussi une diminution de 
l'impôt des personnes physiques et des cotisations 
ONSS. L'argent ne pousse pas sur les arbres: nous 
devons également penser aux générations futures.  
 04.15   Servais Verherstraeten (cd&v): De 
automatische loonindexering en de loonnormwet 
van 1996 zijn aan elkaar gekoppeld en 
noodzakelijk, ook voor de concurrentiekracht van 
onze ondernemingen. De minister moet met de 
sociale partners de timing van de uitbetaling 
bespreken, zodat sommigen niet een vol jaar 
moeten wachten in pe riodes van hyperinflatie. Het is 
goed dat de minister de energieprijzen aanpakt, 
maar hij moet ook werk maken van de 
voedingsprijzen, die sneller stijgen dan in onze 
buurlanden. Ik wil er ten slotte op wijzen dat een 
netto -indexering ook minder personenbel asting en 
RSZ-bijdragen betekent. De bomen groeien niet tot 
in de hemel, we moeten ook aan de komende 
generaties denken.  
 
04.16  Christophe Lacroix (PS): Les socialistes 
refusent de bloquer, détricoter ou défiscaliser 
l'indexation des salaires. Cette obses sion des 
grands patrons est étrange. À croire qu'ils sont nés 
avec des œillères qui les empêchent de voir les 
marges bénéficiaires, les dividendes, les surprofits 
et les gros patrimoines, toute cette manne 
financière qui peut soutenir les PME en difficulté . 
(Brouhaha sur les bancs de la N -VA) 
 
Nous refusons de punir les travailleurs et d'enrichir 
les nantis. Mettre la main à leurs poches pleines, ça 
leur brûle les doigts, au patronat, et nous ferons en 
sorte qu'ils se les brûlent bien fort!  
 04.16   Christo phe Lacroix (PS): De socialisten 
weigeren de loonindexering te blokkeren, uit te 
hollen of aan de belasting te onttrekken. Dat is een 
vreemde obsessie van de grote werkgevers. Je zou 
haast geloven dat ze ter wereld zijn gekomen met 
oogkleppen, die de winst marges, dividenden, 
overwinsten en grote vermogens aan hun zicht 
onttrekken: hopen geld waarmee we kmo's in 
moeilijkheden kunnen ondersteunen. (Rumoer bij 
de N -VA) 
 
We weigeren de werknemers te straffen en de 
welgestelden nog rijker te maken. De werkgevers  
branden hun vingers aan hun goedgevulde zakken, 
en wij zullen ervoor zorgen dat ze het goed voelen!  
 
04.17   Björn Anseeuw (N-VA): Le maintien de 
l'emploi demeure l'instrument de protection sociale 
le plus efficace. Et pour préserver les emplois, nous 
devons garder les dépenses sociales sous contrôle. 
Les entreprises et les travailleurs ne sont pas 
opposés les uns aux autres, ils ont besoin les uns 04.17   Björn Anseeuw (N-VA): Jobbehoud is en 
blijft de beste vorm van sociale bescherming. En 
om jobs te behouden, moeten we de sociale 
uitgaven onder controle h ouden. Bedrijven en 
werknemers staan niet tegenover elkaar, ze hebben 
elkaar nodig. De minister laat hen echter allebei in  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 9 
des autres. Cependant, le ministre les laisse tomber 
tous les deux.  
 
Si l'Open Vld aime employer des grands m ots dans 
les journaux, il préfère se cacher ici, au Parlement. 
C'est une abstention coupable.  
 de steek.  
 
Open Vld gebruikt wel graag grote woorden in de 
kranten, maar hier in het Parlement steekt de partij 
zich weg. Dat is sch uldig verzuim.  
 
05 Question de Georges Dallemagne à Vincent 
sur "L'indemnisation des victimes des attentats" 
(55002854P)  
 05 Vraag van Georges Dallemagne aan V incent 
over "De schadevergoeding voor de slachtoffers 
van de aanslagen" (55002854P)  
 
05.01   Georges Dallemagne (Les Engagés): Le 
report du procès des attentats a blessé les victimes. 
Par ailleurs, celles -ci n'on t toujours pas accès à un 
système d'indemnisation décent. La commission 
d'enquête parlementaire avait plaidé pour un fonds 
qui les indemnise équitablement et rapidement. Six 
ans plus tard, le système reste lent et complexe, 
laissant les victimes seules fac e aux assurances. 
Dans Investigation , des personnes ont témoigné 
des blessures causées par le manque d'empathie, 
du contact pénible avec les assurances et de leur 
perte de confiance dans les institutions.  
 
Votre projet de loi en chantier ne répond pa s aux 
attentes des victimes. Entendrez -vous enfin les 
recommandations de la commission d'enquête pour 
implémenter un fonds d'indemnisation équitable, 
pris en charge par l'État?  
 05.01   Georges Dallemagne (Les Engagés): Het 
uitstel van het proces over de a anslagen was een 
slag in het gezicht van de slachtoffers. Bovendien 
hebben zij nog steeds geen toegang tot een 
degelijke schaderegeling. De parlementaire 
onderzoekscommissie had gepleit voor de 
oprichting van een fonds dat hun snel een billijke 
schadevergo eding kan toekennen. We zijn zes jaar 
verder en het systeem blijft log en complex, 
waardoor slachtoffers aan hun lot overgelaten 
worden tegenover de verzekeringsmaatschappijen. 
In het nieuwsprogramma Investigation  hebben 
slachtoffers getuigd over de wonden  die geslagen 
werden door het gebrek aan empathie, over het 
moeizame contact met de verzekeraars en over het 
feit dat ze het vertrouwen in de instellingen verloren 
hebben.  
 
Uw op stapel staande wetsontwerp beantwoordt niet 
aan de verwachtingen van de slach toffers. Zult u 
eindelijk rekening houden met de aanbevelingen 
van de onderzoekscommissie en een fonds 
oprichten dat een billijke schadevergoeding kan 
toekennen, die ten laste genomen wordt door de 
Staat?  
 
05.02   Pierre -Yves Dermagne , ministre (en 
frança is): Je comprends les difficultés rencontrées 
par les victimes face aux institutions. Nous leur 
devons une réponse à la hauteur des souffrances 
subies. C'est pourquoi, avec le premier ministre, le 
ministre de la Justice et la secrétaire d'État à la 
Protect ion des consommateurs, nous avons élaboré 
un texte répondant à leurs attentes et rencontrant 
les recommandations de la commission d'enquête.  
 
Ce projet de loi vise d'abord à ce que les victimes 
non assurées puissent être indemnisées comme les 
victimes as surées. Nous instaurons le principe 
d'une indemnisation complète et sans délais des 
dommages corporels causés par un acte terroriste, 
comme le demandaient des associations de 
victimes. Nous améliorons la procédure d'expertise 05.02  Minister Pierre -Yves Dermagne (Frans) : Ik 
begrijp dat de contacten van de slachtoffers met de 
instellingen niet van een leien dakje liepen. We zijn 
hun een antwoord vers chuldigd dat in verhouding 
staat tot het lijden dat ze ondergaan hebben. 
Daarom hebben we samen met de eerste minister, 
de minister van Justitie en de staatssecretaris voor 
Consumentenbescherming een tekst opgesteld om 
aan hun verwachtingen en de aanbeveli ngen van de 
onderzoekscommissie tegemoet te komen.  
 
Met dit wetsontwerp willen we in de eerste plaats 
ervoor zorgen dat onverzekerde slachtoffers op 
dezelfde wijze vergoed kunnen worden als 
verzekerde slachtoffers. We voeren het beginsel in 
van een volled ige en onmiddellijke 
schadeloosstelling voor lichamelijk letsel 
veroorzaakt door een terroristische daad, zoals de   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 10 
médicale. Je sais d'expérience  que c'est une 
épreuve très difficile à surmonter. Nous 
prolongeons aussi le délai d'introduction d'une 
demande d'indemnisation de trois à cinq ans, 
rencontrant le vœu des associations. Enfin, nous 
implémenterons un point de contact unique.  
 
Après examen  approfondi, nous avons hélas conclu 
que la mise en place d'un Fonds d'État était trop 
complexe. Nous continuerons à travailler avec les 
assureurs, en simplifiant la procédure, en 
garantissant l'indemnisation des victimes non 
assurées, en rendant les exper tises médicales plus 
humaines et l'échange d'information plus fluide et 
rapide.  
 slachtofferverenigingen gevraagd hadden. We 
zullen de procedure inzake de medische expertise 
verbeteren. Ik weet uit ervaring dat het een 
beproeving is die zeer moeilijk verwerkt kan 
worden. We verlengen ook de termijn voor het 
indienen van een schadeclaim van drie tot vijf jaar, 
zoals de verenigingen gevraagd hadden. Ten slotte 
zullen we één enkel contactpunt invoeren.  
 
Na grondig onderzoek zi jn we helaas tot de 
conclusie gekomen dat de oprichting van een 
overheidsfonds te ingewikkeld is. We zullen blijven 
samenwerken met de verzekeraars, de procedure 
vereenvoudigen, de schadeloosstelling van 
onverzekerde slachtoffers garanderen, de medische 
expertises humaner maken en de informatie -
uitwisseling vlotter en sneller laten verlopen.  
 
Avec ces éléments, nous répondons à une série de 
demandes légitimes des victimes et des 
associations de proches de victimes.  
 Met die initiatieven komen we tegemoet a an een 
reeks legitieme verzuchtingen van slachtoffers en 
organisaties van nabestaanden van slachtoffers.  
 
05.03   Georges Dallemagne (Les Engagés): Je 
suis affligé par votre réponse. Vous savez que vous 
ne répondez pas à la demande des victimes et 
persist ez à créer un système subsidiaire où elles 
seront à nouveau confrontées aux assurances. 
Celles -ci s'enferment dans une sorte d'arrogance. 
Elles jugent les propositions, dont la mienne, 
complexes. C'est pourtant une proposition très 
simple, adoptée en Franc e et en Espagne. Vous 
devriez entendre les plaintes des victimes et leur 
défiance à l'égard des institutions et du 
 05.03   Georges Dallemagne (Les Engagés): Uw 
antwoord stelt me teleur. U weet dat u niet op de 
verzuchtingen van de slachtoffer s inspeelt en u 
volhardt in de oprichting van een subsidiair 
systeem, waarbij de slachtoffers opnieuw met de 
verzekeringsinstellingen geconfronteerd zullen 
worden. Laatstgenoemde stellen zich betrekkelijk 
arrogant op. Ze vinden de voorstellen, waaronder 
het mijne, complex. Het is nochtans een zeer 
eenvoudig voorstel, dat in Frankrijk en in Spanje 
ingevoerd werd. U moet luisteren naar de klachten 
van de slachtoffers en naar hun wantrouwen ten 
aanzien van de instellingen en de regering.  
 
L'incident est clos . 
 
06 Question de Marianne Verhaert à Georges 
Gilkinet (VPM Mobilité) sur "Le fonctionnement 
du service garanti à la SNCB" (55002860P)  
 06 Vraag van Marianne Verhaert aan Georges 
(55002860P)  
 
06.01   Marianne Verhaert (Open Vld): Si nous 
respectons le droit de grève, nous défendons 
également le droit de travailler. Ceux qui veulent 
travailler doivent pouvoir se rendre sur leur lieu de 
travail. C'est pourquoi nous avons longtemps œuvré 
en faveur du service garanti lors de grèves.  
 
Ce service garanti existe depuis cinq ans déjà. 
Pourtant, la journée d'hier a été très difficile pour les 
courageux navetteurs qui ont osé prendre le train. 
Des t rains annoncés sur l'application n'ont 
finalement pas circulé. D'autres ont accusé un 
retard énorme ou ont circulé avec une capacité 
réduite de moitié. Bref, le service garanti n'a pas 
apporté aux voyageurs suffisamment de garanties 06.01   Marianne Verhaert (Open Vld): Wij 
respecteren het stakingsrecht, maar we verdedigen 
ook het recht om te werken. Mensen die willen 
werken, moeten op hun werk kunnen geraken. 
Daarom hebben wij lang geijverd voor een 
gegarandeerde d ienstverlening bij stakingen.  
 
Ondertussen bestaat die gegarandeerde 
dienstverlening al vijf jaar, maar toch was het 
gisteren een zeer moeilijke dag voor de dappere 
pendelaars die de trein durfden te nemen. Treinen 
die via de app waren aangekondigd, bleken  dan 
toch niet te rijden. Andere treinen hadden dan weer 
een enorme vertraging of reden met halve 
capaciteit. Kortom, de gegarandeerde  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 11 
d'atteindre leur destin ation. Contrairement aux 
déclarations du ministre et du porte -parole de la 
SNCB, le service ne s'est pas du tout déroulé 
comme prévu.  
 
Pourquoi le service garanti n'a -t-il pas fonctionné 
correctement? Comment le ministre s'assurera -t-il 
que tel soit bien le cas à l'avenir?  
 dienstverlening bood reizigers te weinig garanties 
dat ze op hun bestemming zouden geraken. In 
tegenstelling tot de verkl aringen van de minister en 
van de woordvoerder van de NMBS, verliep de 
dienstverlening helemaal niet zoals gepland.  
 
Waarom functioneerde de gegarandeerde 
dienstverlening gisteren niet naar behoren? Hoe zal 
de minister ervoor zorgen dat ze in de toekomst w él 
werkt?  
 
06.02   Georges Gilkinet , ministre (en néerlandais) : 
Tout d'abord, je tiens à préciser que la loi ne prévoit 
pas de service minimum, mais un plan de transport 
alternatif en cas de grève. Les membres essentiels 
du personnel doivent faire savoir a u plus tard 
72 heures avant le début de la grève s'ils participent 
ou non à cette grève. C'est sur la base de ces 
informations que le plan de transport alternatif est 
mis en place.  
 
Je déplore qu'hier, le voyage de certains navetteurs 
ne se soit pas déroul é comme prévu. C'est pourquoi 
j'ai demandé à la SNCB d'évaluer le plan de 
transport alternatif afin qu'il soit encore mieux 
organisé lors d'une prochaine grève.  
 
Toutefois, le plus important est que, conformément 
à l'accord de gouvernement, nous développio ns 
une vision d'avenir ambitieuse pour les chemins de 
fer, tant pour les voyageurs que pour le personnel 
des chemins de fer. D'ici la fin de l'année, nous 
conclurons avec les entreprises ferroviaires un 
nouveau contrat de gestion prévoyant des objectifs 
ambitieux. Or, un meilleur service requiert 
également des moyens financiers suffisants. À cet 
effet, je compte sur le soutien de l'ensemble des 
partis de la majorité.  
 06.02  Minister Georges Gilkinet (Nederlands) : 
Vooreerst dit: de wet voorziet niet in een m inimale 
dienstverlening, wel in een alternatief vervoersplan 
in geval van staking. Essentiële personeelsleden 
moeten uiterlijk 72  uur voor het begin van de 
stakingsactie meedelen of ze al dan niet zullen 
deelnemen aan de staking. Op basis van die 
informati e wordt het alternatieve vervoersplan 
uitgewerkt.  
 
Ik betreur dat de reis voor sommige pendelaars 
gisteren niet zoals gepland is verlopen. Daarom heb 
ik de NMBS gevraagd het alternatieve vervoersplan 
te evalueren, zodat een en ander bij een volgende 
stakin g nog beter is georganiseerd.  
 
Het belangrijkste is echter dat wij overeenkomstig 
het regeerakkoord een ambitieuze toekomstvisie 
uitbouwen voor het spoor, zowel voor de reizigers 
als voor het spoorwegpersoneel. Tegen het einde 
van het jaar zullen wij een n ieuw beheerscontract 
sluiten met de spoorondernemingen, met 
ambitieuze doelstellingen. Een betere 
dienstverlening vraagt echter ook voldoende 
financiële middelen. Daarvoor reken ik op de steun 
van alle meerderheidspartijen.  
 
06.03   Marianne Verhaert (Ope n Vld): Avant de 
demander des fonds supplémentaires, il faudrait 
faire en sorte que le service actuel fonctionne 
correctement.  
 06.03   Marianne Verhaert (Open Vld): Vooraleer 
geld bij te vragen, moet men ervoor zorgen dat 
alvast de huidige dienstverlening naar behoren 
functioneert.  
 
07 Question de Mathieu Bihet à Vincent Van 
et la garantie d'État pour les dépôts" (5 5002862P)  
 07 Vraag van Mathieu Bihet aan Vincent Van 
fraudebestrijding en Nationale Loterij) over 
"NewB en de staatswaarborg voor de deposito's" 
(55002862P)  
 
07.01   Mathieu Bihet (MR): Selon les créateurs de 
la banque  NewB, une nouvelle banque était 
nécessaire pour orienter l'épargne des ménages 
vers des projets durables et l'économie locale. En 
2013, un premier appel public à l'épargne a eu lieu 
et en 2019, un second a été hyper médiatisé et 07.01   Mathieu Bihet (MR): Volgens de oprichters 
van de bank NewB was een nieuwe bank 
noodzakelijk om het spaargeld van de gezinnen te 
beleggen in duurzame  projecten en de lokale 
economie. In 2013 was er een eerste openbaar 
beroep op het spaarwezen en in 2019 een tweede,   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 12 
soutenu par des responsabl es politiques. La 
troisième souscription n'a pas convaincu. KPMG a 
rentré un rapport négatif et les coopérateurs 
institutionnels ont rejeté le budget 2022. La banque 
n'a pas réussi à rassembler les 40  millions exigés 
par la BNB, ce qui traduit la défiance des 
investisseurs. Si l'agrément bancaire lui était retiré, 
le Fonds de garantie fédéral serait activé pour 
garantir les dépôts bancaires des ménages. 
L'argent du contribuable, qui a déjà largement servi 
à la financer, servirait à renflouer une dernière fo is 
NewB. Des mandataires politiques ont eu une 
attitude irresponsable en encourageant les citoyens 
à investir dans cette banque.  
 
L'État fédéral a -t-il investi dans la banque? À 
combien chiffrez -vous le montant probable de 
l'intervention du Fonds de gar antie? Pensez -vous 
qu'il faille clarifier le message au public lors de 
l'appel à l'épargne privée?  
 dat veel ruchtbaarheid kreeg in de media en de 
steun genoot van politici. De derde intekening was 
niet overtuigend. KPMG heeft een negatief  verslag 
uitgebracht en de institutionele coöperanten hebben 
de begroting voor 2022 verworpen. De bank is er 
niet in geslaagd de 40  miljoen  euro bijeen te 
brengen die geëist werd door de Nationale Bank, 
wat het wantrouwen van de investeerders 
weerspiegelt.  Als de bankvergunning ingetrokken 
wordt, wordt het federale Garantiefonds geactiveerd 
om de tegoeden van de gezinnen bij die bank te 
waarborgen. NewB zou er dan andermaal bovenop 
geholpen worden met belastinggeld, dat al 
ruimschoots aangewend werd om de b ank te 
financieren. Politieke mandatarissen hebben zich 
onverantwoordelijk gedragen door de burgers ertoe 
aan te moedigen in de bank te investeren.  
 
Heeft de federale overheid in de bank 
geïnvesteerd? Welk bedrag zal het Garantiefonds 
naar schatting moeten  ophoesten? Vindt u dat de 
boodschap naar het publiek verduidelijkt moet 
worden als er een beroep gedaan wordt op 
privéspaargeld?  
 
07.02   Vincent Van Peteghem , ministre (en 
français) : J'ai appris par la presse les discussions 
entre la BNB et NewB. La BNB étant indépendante, 
il ne m'appartient pas d'intervenir dans ses tâches 
de supervision prudentielle. Elle est soumise à un 
secret professionnel strict.  
 
Actuellement, il n'y a pas de raison que le Fonds de 
garantie intervienne. Il ne le fera que s'il s'a vère que 
l'établissement de crédit n'est pas en mesure de 
restituer les dépôts. L'intervention est limitée au 
remboursement de maximum 100  000 euros par 
déposant. Si NewB n'arrivait pas à lever les fonds 
nécessaires, il lui incomberait de considérer 
différ entes options. La discussion sur le Fonds de 
garantie ou la responsabilité des administrateurs est 
prématurée.  
 
L'État n'a pas investi dans NewB.  
 07.02  Minister Vincent Van Peteghem (Frans) : Ik 
heb via de pers kennisgenomen van de discussie 
tussen de N BB en NewB. Aangezien de NBB 
onafhankelijk is, heb ik niet de bevoegdheid om 
tussenbeide te komen in haar opdracht inzake 
prudentieel toezicht. De NBB is overigens aan een 
streng beroepsgeheim onderworpen.  
 
Momenteel bestaat er geen reden voor een 
tegemoet koming door het Garantiefonds. Dat zal 
pas gebeuren als blijkt dat de kredietinstelling niet in 
staat is om de deposito's terug te betalen. Een en 
ander wordt beperkt tot de terugbetaling van 
maximaal 100.000  euro per deposant. Als NewB er 
niet in zou slag en de noodzakelijke middelen op te 
halen, moet die bank verschillende opties 
overwegen. Discussies over het Garantiefonds of 
over de aansprakelijkheid van de bestuurders zijn 
voorbarig.  
 
De Staat heeft niet in NewB geïnvesteerd.  
 
07.03   Mathieu Bihet (MR) : Je suivrai le dossier de 
près. Les coopérateurs privés ne reverront sans 
doute jamais les 36  millions qu'ils ont investis! Les 
responsables politiques doivent faire preuve de 
réserve et ne pas inciter les citoyens à investir dans 
une banque qui n'était f inalement pas si durable. 
NewB or not NewB? Nous avons désormais la 
réponse!  
 07.03   Mathieu Bihet (MR): Ik zal dit dossier van 
nabij opvolgen. De privécoöperanten zullen 
ongetwijfeld de 36 miljoen die ze hebben 
geïnvesteerd nooit terugzien! Politici moete n meer 
terughoudendheid aan de dag leggen en de burgers 
er niet toe aansporen om te investeren in een bank 
die uiteindelijk niet zo duurzaam bleek te zijn. NewB 
or not NewB? We weten intussen wat het antwoord 
hierop is!  
 
L'incident est clos.  Het incident  is gesloten.   CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 13 
  
- François De Smet à Frank Vandenbroucke (VPM 
Ampsin faute de rentabilité" (55002851P)  
(55002864P)  
fermeture des services d'urgence de Libramont 
et Ampsi n" (55002870P)  
- François De Smet aan Frank Vandenbroucke 
Ampsin omdat ze onrendabel zijn" (55002851P)  
- Caroline Taquin aan Frank Van denbroucke 
geneeskundige hulpverlening" (55002864P)  
- Mélissa Hanus aan Frank Vandenbroucke (VEM 
Ampsin" (55002870P)  
 
08.01   François De Smet (DéFI): Mardi, la Croix -
Rouge de Belgique a décidé de fermer les 
départs  112 de Libramont et d'Ampsin, faute de 
rentabilité. Elle se dit contrainte de réduir e les coûts 
à cause du sous -financement de l'aide médicale 
urgente. Elle travaillerait en total déficit, sans 
parvenir à couvrir les coûts. Outre des pertes 
d'emploi, cette décision provoquera l'allongement 
du délai d'attente d'une ambulance à Libramont de  
5 à 30  minutes, ce qui pourrait coûter des vies. Que 
signifie le concept de rentabilité pour des 
ambulances? Ce calcul insensé inquiète la 
population locale.  
 
Comment comptez -vous empêcher ces 
fermetures? Quels moyens pouvez -vous dégager 
pour qu'aucun a utre départ  112 ne doive fermer?  
 08.01   François De Smet (DéFI): Het Croix -Rouge 
de Belgique heeft dinsdag beslist de uitrukposten 
van de 112 -hulpdiensten in Libramont en Ampsin te 
sluiten omdat ze niet rendabel zijn. Het verklaart dat 
het zich gedwongen ziet te bezuinigen omdat de 
dringende geneeskundige hulpverlening 
ondergefinancierd wordt. Het zou volledig deficitair 
werken en er niet in slagen de kosten te dekken. 
Naast het banenverlies zal er als gevolg van die 
beslissing in Libramont voortaan 5 tot 30 minuten 
langer op een ziekenwagen gewacht moeten 
worden, wat levens kan kosten. Wat betekent het 
begrip rendabiliteit voor ziekenwagens? Die 
onzinnige berekening baart de lokale bevolking 
zorgen.  
 
Hoe zult u die sluitingen voorkomen? Welke 
middelen kunt  u uittrekken om de sluiting van 
andere uitrukposten van de 112 -hulpdiensten te 
voorkomen?  
 
08.02   Caroline Taquin (MR): Des départs  112 
rapides sont nécessaires pour secourir, soigner et 
sauver des vies. Pour combler un déficit de 
250 000 euros, le plan de la Croix -Rouge 
francophone annonce pourtant la diminution des 
départs à La  Calamine, Libramont, Amay et Mons 
ainsi que l'allongement du délai d'intervention qui 
passera de 5 à 20  minutes. Certains avancent des 
problèmes de gestion, tandis que d'autres 
dénoncent un manque de subventions du 
SPF Santé publique. Dans les zones de secours, 
l'aide médicale urgente est organisée en départs 
décentralisés et concertés depuis 2019.  
 
Vos services sont -ils informés des fermetures? Les 
ont-ils analysées avec les z ones de secours? 
Comment évoluent les subventions à la Croix -
Rouge? Des mesures sont -elles envisagées?  
 08.02   Caroline Taquin (MR): De 112 -diensten 
moeten snel kunnen uitrukken om hulp te bieden, 
zorg te verstrekken en levens te redden. Teneinde 
een tekor t van 250.000  euro aan te zuiveren, wordt 
er in het plan van het Franstalige Rode Kruis 
evenwel aangekondigd dat er minder voertuigen 
zullen uitrukken vanuit Kelmis, Libramont, Amay en 
Bergen en dat de aanrijtijd verlengd wordt van 
5 minuten tot 20  minuten . Sommigen schuiven het 
op beheersproblemen, terwijl anderen een gebrek 
aan subsidiëring door de FOD  Volksgezondheid 
laken. In de hulpverleningszones wordt de 
dringende geneeskundige hulpverlening sinds 2019 
georganiseerd via gedecentraliseerde uitrukken 
waartoe er in overleg wordt beslist.  
 
Zijn uw diensten op de hoogte van die sluitingen? 
Hebben ze zich samen met de hulpverleningszones 
daarover gebogen? Hoe evolueren de subsidies 
voor het Rode Kruis? Zullen er maatregelen 
genomen worden?    06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 14 
 
08.03   Mélissa Hanus (PS): L'émoi et 
l'incompréhension règnent dans les centres de 
secours de Libramont et d'Ampsin, qui viennent 
d'apprendre la décision de fermeture de la Croix -
Rouge à partir de décembre, faute de rentabilité. 
S'agissant de la santé des citoyens, cette  
expression est difficile à entendre. Les citoyens, le 
personnel et les volontaires redoutent les 
conséquences sur l'aide médicale urgente.  
 
Des discussions ont -elles eu lieu avec la Croix -
Rouge? D'autres fermetures sont -elles prévues? 
Avez -vous évalué leur impact? Les zones de 
secours devront -elles prévoir davantage de 
moyens? La Croix -Rouge pointe le sous -
financement de l'aide médicale urgente. Qu'en est -
il? Des concertations sont -elles organisées pour 
évaluer les besoins? Des moyens sont -ils 
envisagés ? 
 08.03   Mélissa Hanus (PS): Ontreddering en 
onbegrip troef in de medische hulpverleningscentra 
te Libramont en Ampsin, die onlangs 
kennisgenomen hebben van de beslissing van het 
Rode Kruis om die centra in december te sluiten, 
omdat ze niet rendabel geno eg zijn. Aangezien het 
om de gezondheid van de burgers gaat, is die 
boodschap moeilijk te begrijpen. De burgers, het 
personeel en de vrijwilligers vrezen dat die 
beslissing de dringende geneeskundige 
hulpverlening zal impacten.  
 
Hebben er gesprekken met he t Rode Kruis 
plaatsgevonden? Zullen er andere posten gesloten 
worden? Hebt u de impact daarvan geëvalueerd? 
Moeten de hulpverleningszones meer middelen ter 
beschikking stellen? Het Rode Kruis wijst erop dat 
de dringende geneeskundige hulpverlening 
onvoldoe nde gefinancierd wordt. Klopt dat? Wordt 
er overleg georganiseerd om de behoeften te 
evalueren? Wordt er overwogen om bijkomende 
middelen uit te trekken?  
 
08.04  Frank Vandenbroucke , ministre (en 
français) : La situation est très préoccupante, j'en ai 
été informé. Le montant actuel des subsides est 
absolument insuffisant, certainement au regard de 
l'explosion actuelle des prix. Il faut un 
refinancement significatif. Avec l'aide du Conseil 
national des secours médicaux d'urgence, j'ai donc 
déposé une demande  motivée qui sera examinée 
lors du conclave budgétaire. J'espère que tous les 
partis de la coalition m'apporteront leur soutien.  
 
Cela permettra aussi de travailler sur la qualité des 
soins, y compris en termes de conditions de travail. 
Un nouvel arrêté royal est en cours de préparation.  
 
Il est essentiel de renforcer l'aide médicale urgente 
au niveau du financement, mais aussi au niveau 
des normes de qualité. Il s'agit d'un devoir 
primordial du gouvernement fédéral.  
 08.04  Minister  Frank Vandenbroucke  (Frans) : De 
situatie is zeer zorgwekkend, ik ben op de hoogte. 
Het huidige subsidiebedrag is totaal ontoereikend, 
zeker gelet op de sterke prijsstijgingen die thans 
opgetekend worden. Een forse herfinanciering is 
dan ook noodzakelijk. Met de hulp van de Na tionale 
Raad voor dringende geneeskundige hulpverlening 
heb ik dan ook een met redenen omklede aanvraag 
ingediend die tijdens het begrotingsconclaaf onder 
de loep zal worden genomen. Ik hoop dat alle 
regeringspartijen mij hierin zullen steunen.  
 
Dat zal on s ook de kans bieden om te werken aan 
de kwaliteit van de hulpverlening, met inbegrip van 
de arbeidsvoorwaarden. Hiertoe wordt er een nieuw 
koninklijk besluit voorbereid.  
 
Het is van cruciaal belang dat de dringende 
geneeskundige hulpverlening wordt verste rkt, niet 
alleen op het stuk van de financiering maar ook van 
de kwaliteitsnormen. Voor de federale regering is dit 
een taak met de hoogste prioriteit.  
 
08.05   François De Smet (DéFI): Dans ce dossier, 
il y a l'apparente absurdité de la décision et la 
brutalité de la méthode au détriment des 
travailleurs. Mais surtout, il n'est pas concevable 
que certains citoyens doivent attendre jusqu'à 
30 minutes une ambulance. L'aide médicale 
urgente est une obligation commune. Nous vous 
soutiendrons dans votre volonté  d'atteindre cet 
objectif.  
 08.05   François De Smet (DéFI): In dit dossier 
springt de absurditeit van de beslissing in het oog 
maar ook de brutale manier waarop werknemers 
van de ene dag op de andere elk perspectief wordt 
ontnomen. Het is echter vooral nie t te vatten dat 
sommige burgers tot 30  minuten moeten wachten 
op een ambulance. Dringende geneeskundige 
hulpverlening is een gemeenschappelijke plicht. We 
steunen uw inspanningen om deze doelstelling te 
bereiken.  
  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 15 
08.06   Caroline Taquin (MR): Je vous lais se 
négocier avec le gouvernement. L'émoi est grand 
dans les régions concernées. Les pompiers ont la 
certitude qu'en cas d'urgence, la vie des citoyens 
peut être gravement compromise. Il faut rapidement 
renforcer l'aide médicale urgente et réfléchir à la 
tarification.  
 08.06   Caroline Taquin (MR): Ik laat u met de 
regering onderhandelen. Er is grote beroering 
ontstaan in de betrokken regio's. De brandweer is 
ervan overtuigd dat het leven van burgers in een 
noodsituatie ernstig in gevaar kan komen. De 
dringe nde geneeskundige hulp moet snel verbeterd 
worden en er moet nagedacht worden over de prijs 
van de diensten.  
 
08.07   Mélissa Hanus (PS): Votre réponse est 
rassurante. La ruralité ne doit pas constituer un frein 
à l'accessibilité aux soins. Le secteur de l a santé, 
qui n'a pas vocation à être rentable, est à nouveau 
sous pression à cause de l'inflation. Nos institutions 
de soins sont au bord du gouffre. Il faut rapidement 
intervenir pour éviter la dégradation de la qualité 
des soins.  
 08.07   Mélissa Hanus (PS): Uw antwoord is 
geruststellend. Het feit dat men landelijk woont, 
mag geen rem vormen op de toegang tot zorg. De 
gezondheidssector, die niet bedoeld is om 
winstgevend te zijn, staat opnieuw onder druk door 
de inflatie. Onze gezondheidszorginstellingen s taan 
aan de rand van de afgrond. Er moet snel 
ingegrepen worden om te voorkomen dat de 
kwaliteit van de zorg aangetast wordt.  
 
producteurs d'énergie" (55002850P)  
producteurs d'énergie" (55002865P)  
(55002869P)  
 09 Samengevoegde vragen van  
- Peter Mertens aan Tinne Van der Straeten 
van de energieproducenten" (55002850P)  
- Kris Verduyckt aan Tinne Van der Straeten 
van de energieproducenten" (55002865P)  
- Leen Dierick aan Tinne Van der Straeten 
prijsplafond" (55002869P)  
 
09.01   Peter Mertens (PVDA -PTB): Lors de la crise 
bancaire, on nous di sait encore qu'il fallait mettre un 
frein à la spéculation. Lors de la crise sanitaire, 
nous avons applaudi tous ceux qui travaillent dur 
pour permettre au pays de tenir. Or ce sont eux qui 
éprouvent aujourd'hui des difficultés à cause de la 
crise énergéti que, alors que les grands 
spéculateurs et les grands monopolistes profitent 
une nouvelle fois de la misère des autres.  
 
Depuis dix mois déjà, nous demandons une taxe 
sur les surprofits, qui rapporterait 5,3  milliards 
d'euros selon notre proposition de loi la plus 
récente. La ministre a formulé une proposition 
visant à récupérer 4,7  milliards d'euros, mais le 
secrétaire d'État libéral, M.  Michel, pense plutôt à 
1 milliard d'euros. C'est à peine davantage, 
toutefois, que la rente nucléaire de 700  millions 
d'euros.  
 
La ministre s'en tiendra -t-elle à cet ordre de 
grandeur de 5  milliards d'euros ou glissera -t-elle 
vers le tarif plancher? Cet argent servira -t-il à 
financer de nouvelles mesures pour alléger les 
factures ou à combler les déficits budgétaires?  
 09.01   Peter Mertens (PVDA -PTB): Bij de 
bankencrisis klonk het nog dat de speculanten aan 
banden moesten worden gelegd. Bij de coronacrisis 
hebben we geapplaudisseerd voor al de 
hardwerkende mensen die het land recht houden. 
Net zij verkeren vandaag in de moeil ijkheden door 
de energiecrisis, terwijl de grote speculanten en de 
grote monopolisten opnieuw profiteren van de 
miserie van anderen.  
 
Wij vragen al tien maanden een overwinstbelasting, 
die in ons recentste wetsvoorstel 5,3 miljard  euro 
opbrengt. De ministe r heeft een voorstel om 
4,7 miljard  euro binnen te halen, maar liberaal 
staatssecretaris Michel denkt eerder aan 
1 miljard  euro. Dat is echter nauwelijks meer dan de 
nucleaire rente van 700  miljoen  euro.  
 
Houdt de minister vast aan de grootteorde van 
5 miljard  euro of zakt ze naar het bodemtarief? Zal 
het geld naar nieuwe maatregelen gaan om de 
facturen te verlichten of wordt het gebruikt om 
putten in de begroting te vullen?  
 
 16 
09.02   Kris Verduyckt (Vooruit): Le pouvoir d'achat 
des ménages étant soumis à  une pression 
croissante, la population attend des mesures de 
soutien de la part des responsables politiques. En 
tout cas, la déclaration de septembre au Parlement 
flamand ne permettra pas de réduire leur facture 
finale.  
 
L'Europe est parvenue à un accord sur la taxation 
des surprofits. Il est possible de se tourner vers les 
entreprises qui tirent profit des prix élevés. Il s'agit 
d'une occasion unique! Vooruit réclame une telle 
taxe depuis des mois. Le premier ministre estime, 
lui aussi, que cette taxe doi t être instaurée et que 
les recettes ainsi générées doivent revenir aux 
ménages. Je ne puis imaginer, en réalité, que les 
partis de la majorité ne s'accorderaient pas sur le 
sujet. Cependant, même avec une lourde taxe sur 
les surprofits, les bénéfices des entreprises 
concernées seront toujours nettement plus élevés 
que prévu. La limite proposée par la ministre – et 
qui est supérieure à celle figurant dans la 
proposition de la CREG – est juste, selon nous.  
 
Quand pouvons -nous espérer une décision finale 
de la part du gouvernement?  
 09.02   Kris Verduyckt (Vooruit): Nu de koopkracht 
van de gezinnen steeds meer onder druk komt, 
kijken de mensen naar de politici voor 
steunmaatregelen. De Septemberverklaring in het 
Vlaams Parlement zal hun eindfacturen alvast nie t 
doen dalen.  
 
Binnen Europa is er nu een akkoord over de 
overwinstbelasting. Bedrijven die profiteren van de 
hoge energieprijzen, mogen worden aangesproken. 
Dit is een unieke kans! Vooruit pleit al maanden 
voor een dergelijke overwinstbelasting. Ook de 
premier vindt dat die belasting er moet komen en 
dat de opbrengst terug naar de gezinnen moet 
vloeien. Ik kan me eigenlijk niet voorstellen dat de 
regeringspartijen hierover geen akkoord zouden 
sluiten. Maar zelfs bij een stevige 
overwinstbelasting zullen d e winsten van die 
bedrijven nog steeds een heel stuk hoger liggen 
dan verwacht. De grens die de minister voorstelt – 
en die hoger ligt dan in het voorstel van de CREG – 
is in onze ogen rechtvaardig.  
 
Wanneer mogen we de definitieve beslissing van de 
reger ing verwachten?  
 
09.03   Leen Dierick (cd&v): En mai 2022, j'ai déjà 
demandé à la ministre quand et comment les 
surprofits seraient écrémés, mais près de six mois 
plus tard, ce dossier n'a que peu progressé. Il faut 
davantage que la contribution de réparti tion. 
L'écrémage des surprofits doit cependant être 
organisé de manière juridiquement correcte et 
étanche.  
 
Le règlement européen trace en tout cas un cadre 
clair. La ministre doit à présent formuler une 
proposition que nous pourrons appliquer en 
Belgique.  Elle souhaite aller plus loin que le 
règlement européen, tant en termes de calendrier 
que de montant. Toutefois, les experts mettent 
d'ores et déjà en garde contre un potentiel impact 
négatif sur le climat d'investissement dans notre 
pays et se posent éga lement de nombreuses 
questions sur le caractère juridiquement correct et 
contraignant d'une telle mesure.  
 
Nous attendons également un plafonnement 
européen du prix du gaz. Début septembre, la 
ministre a annoncé – prématurément – que ce 
plafonnement avait été approuvé en Europe. 
L'espoir renaît actuellement, car de plus en plus de 
pays suivent l'appel de la ministre. Hier, la 
présidente de la Commission a même indiqué qu'un 
plafonnement temporaire du prix du gaz pouvait 
constituer une solution possible.  
 09.03   Leen Dierick (cd&v): In mei 2022 vroeg ik 
de minister al wanneer en hoe de overwinsten 
afgeroomd zouden worden, maar bijna een half jaar 
later is er nog n iet veel veranderd. Er is meer nodig 
dan de repartitiebijdrage. De afroming van de 
overwinsten moet echter wel juridisch correct en 
waterdicht gebeuren.  
 
De Europese verordening schetst alvast een 
duidelijk kader. De minister moet nu met een 
voorstel kome n dat we in België kunnen toepassen. 
Zij wil verder gaan dan de Europese verordening, 
zowel qua timing als qua bedrag. Experts 
waarschuwen echter nu al voor een mogelijk 
negatieve impact op het investeringsklimaat in ons 
land en stellen zich ook heel wat v ragen bij de 
juridische correctheid en de afdwingbaarheid.  
 
Wij wachten ook op een Europees prijsplafond voor 
gas. Begin september kondigde de minister – 
voorbarig – aan dat dit prijsplafond in Europa was 
goedgekeurd. Momenteel is er weer meer hoop, 
want steeds meer landen volgen het pleidooi van de 
minister. De voorzitster van de Europese 
Commissie zei gisteren zelfs dat een tijdelijk 
prijsplafond voor gas een mogelijke oplossing kon 
zijn.  
 
 17 
À quand une proposition pour l'écrémage des 
surprofits? À quand un plafonnement du prix du 
gaz?  
 Wanneer komt er een voorstel om de overwinsten 
af te romen? Wa nneer komt er een prijsplafond 
voor gas?  
 
09.04  Tinne Van der Straeten , ministre (en 
néerlandais) : Mardi, la commission de l'Énergie de 
la Chambre a discuté des aspects techniques de la 
proposition que j'avais soumise dimanche au 
cabinet restreint. La co ntribution de crise permet 
d'écrémer les gigantesques surprofits, maintes fois 
enregistrés par la CREG, et de les reverser aux 
ménages et aux entreprises qui doivent 
actuellement payer des factures exorbitantes.  
 
Si jamais une telle mesure n'a été prise dans une 
crise d'une telle ampleur dans le passé, elle est bel 
et bien réalisable. Le cadre juridique obligatoire de 
l'Europe est validé depuis vendredi. Il définit les 
actions minimales que les États membres doivent 
mettre en place: un plafonnement des re cettes de 
maximum 180  euros par MWh, une taxation à 
100 % au -delà du plafond maximum de 180 euros, 
une contribution du secteur pétrolier. Les fonds 
doivent être consacrés aux familles et aux 
entreprises qui souffrent le plus des factures 
élevées.  
 
Dans ma  proposition, le plafond est fixé à 130  euros 
par MWh, tout ce qui est au -dessus est taxé à 
100 %, une contribution est introduite pour le 
secteur pétrolier et les années pendant lesquelles 
des surprofits sont effectivement réalisés sont 
prises en compte, à savoir 2022 et 2023. La CREG 
avait effectivement proposé de partir de 80 euros.  
 09.04  Minister Tinne Van der Straeten 
(Nederlands) : Dinsdag heeft de Kamercommissie 
voor Energie de technische aspecten besproken 
van het voorstel dat ik zondag had voorgele gd aan 
het kernkabinet. De crisisbijdrage zorgt ervoor dat 
de gigantische overwinsten, herhaaldelijk in kaart 
gebracht door de CREG, kunnen worden 
afgeroomd en teruggegeven aan de gezinnen en 
bedrijven die momenteel heel hoge facturen moeten 
betalen.  
 
Een maatregel van deze orde in een crisis van deze 
orde is nooit eerder tot stand gekomen, maar is 
haalbaar. Het verplichte juridische kader van 
Europa is sinds vrijdag goedgekeurd. Het legt het 
minimum vast aan acties die de lidstaten moeten 
implementeren: e en inkomstenplafond van 
maximum 180  euro per MWh, 100  % belasting 
boven het maximumplafond van 180 euro, een 
bijdrage van de petroleumsector en de middelen 
moeten besteed worden aan de gezinnen en 
bedrijven die het hardst lijden onder de hoge 
facturen.  
 
In mijn voorstel ligt het plafond op 130  euro per 
MWh, wordt alles daarboven voor 100  % belast, 
wordt een bijdrage ingevoerd voor de 
petroleumsector en wordt er rekening gehouden 
met de jaren waarin er effectief overwinsten worden 
gerealiseerd, namelijk 202 2 en 2023. De CREG had 
inderdaad gesuggereerd om te vertrekken van 
80 euro.  
 
Il faut maintenir un signal d'investissement, car la 
transition énergétique nécessitera encore de 
nombreux milliards d'investissements. La 
proposition n'écrème pas tous les béné fices; elle 
écrème les surprofits.  
 
Faire le constat qu'il y a de grands gagnants et de 
grands perdants dans ce pays aujourd'hui est une 
question de volonté politique. Les bénéfices, qui 
n'étaient pas prévus, doivent effectivement servir à 
payer les factu res, dont l'ampleur du montant n'était 
pas non plus prévue. En bref, il faut remédier à une 
situation qui n'est pas équitable. Pas plus tard que 
cette semaine, le premier ministre a parlé d'une 
lourde taxe pour cette année.  
 
Je déposerai un projet de loi au Parlement avant la 
fin de l'année. Il s'agira d'une avancée importante, 
mais qui ne résoudra pas le problème à la source. 
Nous devons avant tout nous attaquer à la cause, à 
savoir la hausse des prix. Et pour ce faire, l'Europe Een investeringssigna al moet behouden blijven, 
want de energietransitie zal nog vele miljarden aan 
investeringen vergen. Het voorstel roomt niet alle 
winsten af, doch wel de overwinsten.  
 
Het is een kwestie van politieke wil om vast te 
stellen dat er vandaag in dit land grot e winnaars en 
grote verliezers zijn. De winsten die nooit verwacht 
waren, moeten effectief terugvloeien, om de 
facturen, die evenmin in die mate verwacht waren, 
te kunnen betalen. Kortom, een onrechtvaardige 
situatie moet worden aangepakt. De eerste minist er 
zei deze week nog dat het voor dit jaar een stevige 
belasting zal worden.  
 
Ik zal het Parlement nog voor het einde van het jaar 
een ontwerp voorleggen. Dit wordt een belangrijke 
stap vooruit, maar het lost het probleem bij de bron 
niet op. Wij moeten i n de eerste plaats iets doen 
aan de oorzaak, namelijk de stijgende prijzen.   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 18 
est le meilleur niveau pol itique. Hier, la présidente 
de la Commission européenne a proposé des 
mesures ainsi qu'un certain nombre d'options, dont 
une intervention sur les prix de gros. La balle est 
maintenant dans le camp des chefs d'État et de 
 Europa is daarvoor het beste beleidsniveau. 
Gisteren heeft de voorzitster van de Europese 
Commissie maatregelen voorgesteld, evenals een 
aantal opties, inclusief het ingrijpen op d e 
groothandelsprijzen. Dat is nu een zaak voor de 
staats - en regeringsleiders.  
 
09.05   Peter Mertens (PVDA -PTB): Je me réjouis 
de la perspicacité progressive de la ministre. La 
CREG parle de 80  euros, la ministre de 130  euros. 
Nous soutiendrons sa propos ition si elle reste dans 
ce dernier ordre de grandeur, mais pas si elle ne 
rapporte pas plus que la rente nucléaire actuelle. 
De nombreuses personnes qui se situent juste au -
dessus du seuil d'accès au tarif social rencontrent 
de gros problèmes aujourd'hui.  Le produit de la taxe 
sur les surprofits doit revenir à ces personnes et ne 
doit surtout pas servir à permettre des folies 
libérales dans le budget.  
 09.05   Peter Mertens (PVDA -PTB): Ik ben blij met 
het voortschrijdend inzicht vanwege de minister. De 
CRE G spreekt over 80  euro, de minister over 
130 euro. Wij zullen haar voorstel steunen als het 
bij die laatste grootteorde blijft, maar niet als het niet 
eens meer opbrengt dan de nucleaire rente 
vandaag. Heel wat mensen die net geen sociaal 
tarief hebben, zi tten vandaag echt in de penarie. De 
opbrengst van de overwinstbelasting moet naar die 
mensen vloeien en mag zeker niet dienen voor 
liberale folietjes in de begroting.  
 
09.06   Kris Verduyckt (Vooruit): Il est positif que 
des projets concrets aient vu le j our. Bien sûr, ils 
doivent être de qualité, parce que les propositions 
qui sont balayées, comme celle du PVDA, ne nous 
sont absolument d'aucune utilité.  
 
Mme  Dierick souligne à juste titre qu'elle demande 
une taxe sur les surprofits depuis des mois, mais ce 
n'est pas le moment de freiner. Le gouvernement a 
décidé de ne pas tirer profit de cette crise 
énergétique sur le dos des ménages. Nous 
restituons cet argent à travers de nombreuses 
mesures. En effet, il est pour nous vraiment 
inacceptable que certaines  entreprises puissent tirer 
profit de cette crise.  
 09.06   Kris Verduyckt (Vooruit): Het is goed dat er 
nu concrete plannen zijn. Ze moeten uiteraard goed 
zijn, want we hebben helemaal niets aan voorstellen 
die afgeschoten worden, zoals dat van de PVDA.  
 
Mevrouw  Dierick stelt terecht dat zij al maanden om 
een overwinstbelasting vraagt, maar het is nu niet 
het moment om op de rem te gaan staan. De 
regering heeft beslist om niets te verdienen aan 
deze energiecrisis op de rug van de gezinnen. Wij 
geven dat g eld terug via tal van maatregelen. Het 
kan immers voor ons echt niet door de beugel dat 
bepaalde bedrijven aan deze crisis zouden 
verdienen.  
 
09.07   Leen Dierick (cd&v): Le cd&v a également 
la volonté politique d'écrémer les surprofits, mais le 
dispositif  doit être juridiquement correct et étanche. 
Cependant, des experts ont immédiatement 
exprimé des doutes sur la proposition lancée dans 
la presse. Nous suivons ce dossier de près, car 
nous ne voulons pas approuver un système caduc, 
qui mettrait en péril no tre sécurité d'investissement. 
Le cd&v est et restera un allié des propositions qui 
sont juridiquement correctes et également 
contraignantes.  
 09.07   Leen Dierick (cd&v): Ook cd&v heeft wel 
degelijk de politieke wil om de overwinsten af te 
romen, maar de r egeling moet juridisch correct en 
waterdicht zijn. Experts hebben echter meteen 
twijfels geuit bij het voorstel dat gelanceerd is in de 
pers. Wij willen dat verder goed opvolgen, want wij 
willen geen regeling goedkeuren die kaduuk is en 
die onze investerin gszekerheid in het gedrang zou 
brengen. Cd&v is en blijft een bondgenoot van 
voorstellen die juridisch correct en ook afdwingbaar 
zijn. 
 
10 Question de Josy Arens à Hadja Lahbib 
(Affaires étrangères, Aff. eur., Commerce ext. et 
préventive de la double imposition" (55002863P)  
 10 Vraag van Josy Arens aan Hadja Lahbib 
(55002863P)  
 
10.01   Josy Arens (Les Engagés): Des Belges 10.01   Josy Arens (Les Engagés): Be lgen die  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 19 
travaillant au Luxembourg m'interrogent sur le 
télétravail et le deuxiè me avenant signé par nos 
pays au printemps. Le premier avait autorisé 
24 jours.  
 
J'espère que vous avez une date précise de dépôt 
du document au Parlement. En effet, malgré 
l'annonce de 48  jours, les travailleurs frontaliers 
n'osent dépasser les 24  jours actuels. Si on veut en 
bénéficier cette année encore, il faut aller vite car il 
faut les étaler sur plusieurs semaines de travail.  
 
Quand déposerez -vous ce document pour 
l'examiner ici, le voter et le rendre effectif?  
 werken in Luxemburg stellen me vragen over het 
telewerk en het tweede avenant dat onze landen in 
het voorjaar ondertekend hebben. Krachtens het 
eerste waren er 24 telewerkdagen toegestaan.  
 
Ik hoop dat u een exacte datum voor ogen hebt 
voor de ind iening van het document in het 
Parlement. Ondanks de aangekondigde 48 dagen 
durven de grenswerkers de 24 dagen die 
momenteel gelden niet overschrijden. Als we nog 
willen dat de regel dit jaar ingaat, moet er snel 
gehandeld worden, want die telewerkdagen mo eten 
over verschillende werkweken gespreid worden.  
 
Wanneer zult u dat document indienen zodat het 
hier besproken en ter stemming voorgelegd kan 
worden, en uiteindelijk in voege kan treden?  
 
10.02   Hadja Lahbib , ministre (en français) : Près 
de 48  000 Bel ges travaillent au Grand -Duché et y 
paient leurs impôts. Le régime de double imposition 
autorise 24  jours de télétravail pour ne pas 
appliquer le régime fiscal du domicile. Lors de la 
pandémie, une exception a permis aux frontaliers 
de rester sous les syst èmes fiscal et social grand -
ducaux en cas de télétravail obligatoire. En août 
2021, les deux pays ont porté ce seuil à 34  jours – 
ceci est déjà applicable.  
 
L'accord fut simultané à l'augmentation de la 
contribution luxembourgeoise de 36 à 48  millions 
d'euros aux communes frontalières compensant 
leur perte d'impôts.  
 
L'accord sur le télétravail sera à l'agenda d'un 
prochain Conseil des ministres pour être ratifié par 
le Parlement au plus vite, j'espère avant la fin de 
l'année.  
 10.02  Minister Hadja Lahbib  (Frans) : Rond de 
48.000  Belgen werken in het Groothertogdom en 
betalen er belastingen. De dubbelbelastingregeling 
staat 24 dagen telewerken toe om te voorkomen dat 
het belastingstelsel van de woonplaats toegepast 
wordt. Tijdens de pandemie konden grensarb eiders 
in geval van verplicht telewerk bij wijze van 
uitzondering onder het belasting - en 
socialezekerheidsstelsel van het Groothertogdom 
blijven werken. In augustus 2021 hebben beide 
landen die drempel tot 34 dagen opgetrokken, wat 
al toegepast wordt.  
 
Het akkoord viel samen met de verhoging van de 
Luxemburgse bijdrage aan de grensgemeenten van 
36 naar 48 miljoen  euro ter compensatie van hun 
belastingderving.  
 
De overeenkomst inzake telewerk zal op de agenda 
van een komende ministerraad geplaatst worden en  
zal zo spoedig mogelijk, naar ik hoop vóór het eind 
van het jaar, door het Parlement bekrachtigd 
worden.  
 
10.03   Josy Arens (Les Engagés): La Constitution 
dispose que le Roi conclut les traités qui n'ont 
d'effet qu'après l'assentiment de la Chambre. Et 
vous dites que c'est déjà d'application! On se 
moque du Parlement. Je demande au 
gouvernement de déposer l'avenant au plus vite 
pour pouvoir le voter encore en octobre.  
 10.03   Josy Arens (Les Engagés): De Grondwet 
bepaalt dat de Koning de verdragen sluit e n dat 
deze pas in werking treden nadat de Kamer ermee 
ingestemd heeft, en u zegt dat dat verdrag al van 
kracht is! Men neemt het Parlement niet ernstig. Ik 
verzoek de regering om het avenant zo snel 
mogelijk in te dienen, zodat het nog in oktober 
aangenome n kan worden.  
 
ministre) sur "L'Iran" (55002859P)  
étrangères, Aff. eur., Commerce ext. et 11 Samen gevoegde vragen van  
- Darya Safai aan Alexander De Croo (eerste 
minister) over "Iran" (55002859P)  
- Goedele Liekens aan Hadja Lahbib 
(Buitenlandse Zaken, Eur. Zaken, Buitenlandse   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 20 
(55002868P)  
Iran" (55002874P)  
décès de Mahsa Amini" (55002872P)  
Institutions cult. fédérales) sur "La persécution 
de la minorité baha'ie en Iran" (55002873P)  
Institutions cult. fédérales) sur "La répression 
des manifestations en Iran" (55002875P)  
 Handel en Fed. Cult. Instellingen) over "Iran" 
- Samuel Cogolati aan Hadja Lahbib 
repressie in Iran" (55002874P)  
- Sophie Rohonyi aan Hadja Lahbib 
Handel en Fed. Cult. Instellingen) ove r "De golf 
van onderdrukte demonstraties naar aanleiding 
van de dood van Mahsa Amini in Iran" 
(55002872P)  
- Ellen Samyn aan Hadja Lahbib (Buitenlandse 
bahaiminder heid in Iran" (55002873P)  
- Michel De Maegd aan Hadja Lahbib 
(55002875P)  
 
11.01   Darya Safai (N-VA): Depuis déjà trois mois, 
des Iraniennes et des Iraniens manifestent pour leur 
liberté et leurs droits démocratiques fondamentaux 
à la suite du meurtre de Mahsa Amini, arrêtée parce 
qu'une mèche de cheveux dépassait de son foulard. 
Des femmes brûlent leur voile et se coupent les 
cheveux en signe de solidarité. De même que de 
nombreux hommes, des femmes sont tuées de 
sang -froid par les troupes du régime. Des 
mouvements de protestation émergent partout dans 
le monde mais notre gouvernement n'a toujours pas 
condamné ouvertement les vio lences brutales 
commises contre les manifestants. Faut -il y voir une 
conséquence de l'accord concernant M.  Assadi? 
Quand ce signal arrivera -t-il? Nous avons déposé 
une proposition de résolution dans ce sens. Nous 
invitons chacun à la soutenir. (Sous les 
applaudissements, Mme  Safai se coupe une mèche 
de cheveux et présente les ciseaux à la ministre. La 
ministre se coupe également une mèche de 
cheveux. Mme  Safai étreint la ministre. 
Mme  Liekens s'approche de la tribune, une mèche 
de cheveux à la main)  
 11.01   Darya Safai (N-VA): Al drie weken 
protesteren Iraanse vrouwen en mannen voor hun 
vrijheid en hun democratische basisrechten naar 
aanleiding van de moord op Mahsa Amini, omdat er 
een lokje van haar haar zichtbaar was onder de 
hoofddoek. Vrouwen verbranden hun hoofddoeken 
en knippen hun haar af uit solidariteit. Samen met 
heel wat mannen worden ze echter koelbloedig 
vermoord door de troepen van het regime. Er komt 
protest uit heel de wereld en toch heeft onze 
regering het brutale geweld tegen de manifestante n 
nog steeds niet openlijk veroordeeld. Is dat 
misschien een gevolg van de Assadi -deal? 
Wanneer komt dat signaal er? Ons voorstel van 
resolutie in die zin ligt op tafel. Wij nodigen iedereen 
uit om het te steunen. (Mevrouw  Safai knipt onder 
applaus een haa rlok af en biedt de schaar aan de 
minster aan. Ook de minister knipt een haarlok af. 
Mevrouw  Safai omhelst de minister. 
Mevrouw  Liekens nadert het spreekgestoelte met 
een haarlok in de hand)  
 
11.02   Goedele Liekens (Open Vld): Dans notre 
pays, heureuseme nt, les femmes peuvent faire part 
de leur avis en toute liberté et en toute franchise. En 
Iran, des filles et des femmes descendent dans la 
rue pour lutter pour des libertés qui nous semblent 
évidentes. Elles se battent pour avoir la liberté de 
choisir san s devoir courir le risque de mourir en 
raison de ces choix. Mahsa Amini, 22  ans, a dû 
mourir parce qu'une mèche de cheveux dépassait 
de son voile. C'est comme si nos filles devaient 
mourir parce qu'elles portent des débardeurs à 
bretelles fines ou des t -shirts laissant apparaître le 11.02   Goedele Liekens (Open Vld): In ons land 
kunnen vrouwen gelukkig vriju it hun ongezouten 
mening geven. In Iran komen meisjes en vrouwen 
op straat om te strijden voor vrijheden die voor ons 
heel vanzelfsprekend lijken. Zij vechten voor 
keuzevrijheid zonder het risico te moeten lopen om 
te sterven wegens de keuzes die zij maken . De 22 -
jarige Mahsa Amini moest sterven omdat er een 
haarlok onder haar hoofddoek uitkwam. Dat is alsof 
onze dochters zouden moeten sterven omdat ze 
topjes met spaghettibandjes of naveltruitjes dragen. 
Dit gaat over zelfbeschikkingsrecht en daar moeten  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 21 
nombril. C'est une question de droit à 
l'autodétermination, que nous devons tous défendre 
avec ardeur. Condamnons par conséquent les 
violences dont le régime iranien fait usage à 
l'encontre des manifestants et qui ont déjà coûté  la 
vie à 133 personnes. Nous pouvons couper 
symboliquement une mèche de nos cheveux, 
comme nous venons de le faire, mais que compte 
entreprendre la Belgique au niveau politique?  
 wij allemaal voor ijveren. Laten we daarom het 
geweld veroordelen van het Iraanse regime tegen 
het protest dat nu al 133 mensenlevens heeft 
gekost. We kunnen symbolisch een lok haar 
afknippen, zoals we daarnet hebben gedaan, maar 
wat zal België op politiek v lak ondernemen?  
 
11.03   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): Mahsa, 
22 ans, a été tuée par la police des mœurs 
iranienne parce qu'on voyait une mèche de ses 
cheveux.  
 
Depuis, les Iraniennes forcent notre respect en 
affrontant la brutalité du régime des mollahs  et en 
retirant leurs voiles. Malgré le risque d'en mourir, 
elles mènent la bataille de toutes les femmes contre 
le modèle patriarcal qui tue partout dans le monde. 
Plus que nos propos de solidarité, ces femmes 
attendent notre soutien concret.  
 
Soutiendr ez-vous financièrement les défenseurs 
des droits des femmes en Iran? Imposerez -vous 
des sanctions aux responsables de la répression? 
Accorderez vous l'asile aux Iraniennes fuyant le 
régime des mollahs? On vient d'expulser Aisha qui 
fuyait un mariage forcé en Iran, c'est une honte 
absolue! Montrons -nous dignes du courage de ces 
femmes! (Applaudissements sur tous les bancs)  
 11.03   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): De 22 -
jarige Mahsa werd door de Iraanse zedenpolitie 
gedood omdat een stukje van haar haar zichtba ar 
was. 
 
Sinds haar dood dwingen Iraanse vrouwen ons 
respect af door de hardhandigheid van het regime 
van de moellahs te trotseren en hun hoofddoeken 
af te werpen. Ook al kan dat hun dood betekenen, 
toch voeren zij de strijd van alle vrouwen tegen het 
patriarchale model dat overal ter wereld dodelijke 
slachtoffers eist. Meer dan onze woorden van 
solidariteit hebben deze vrouwen onze concrete 
steun nodig.  
 
Zult u de verdedigers van vrouwenrechten in Iran 
financieel steunen? Zult u sancties opleggen aan 
degen en die voor de repressie verantwoordelijk 
zijn? Zult u asiel verlenen aan Iraanse vrouwen die 
het regime van de moellahs ontvluchten? Aisha die 
uit Iran gevlucht was voor een gedwongen huwelijk 
werd onlangs nog het land uitgezet. Dat is een 
volstrekte scha nde! Laten we ons de moed van 
deze vrouwen waardig tonen! (Applaus op alle 
banken)  
 
11.04   Sophie Rohonyi (DéFI): Ce qui se passe 
depuis trois  semaines en Iran témoigne des 
ravages de l'islamisme radical, dont les femmes 
sont toujours les premières victim es. La police 
iranienne a tué Mahsa  Amini, 22  ans, pour un 
foulard mal porté.  
 
Contrairement à ce que vous avez affirmé sur les 
antennes de la RTBF, en Iran, on ne porte pas le 
foulard par respect d'une culture. On le porte parce 
qu'on a peur d'être tuée  par un régime tyrannique 
qui a fait du voile un instrument de domination des 
femmes. Les Iraniennes manifestent, aux côtés 
d'hommes qui les soutiennent. Nous assistons sans 
doute à un tournant historique, mais ce tournant est 
sanglant, puisqu'il a déjà fa it 92  morts, et 
1 200 personnes ont été arrêtées.  
 
Allez -vous exiger la libération des personnes 
arrêtées? Allez -vous exiger une enquête 11.04   Sophie Rohonyi (DéFI): Wat er sinds drie 
weken in Iran gebeurt, getuigt van de ravage die het 
radicale islamisme aanricht en waarvan de vrouwen 
altijd de eerste slachto ffers zijn. De Iraanse politie 
heeft de 22 -jarige Mahsa Amini gedood, omdat ze 
haar hoofddoek niet correct droeg.  
 
In tegenstelling tot wat u op de RTBF beweert, 
draagt men in Iran geen hoofddoek uit respect voor 
een cultuur, maar uit angst vermoord te wo rden 
door een tiranniek regime, dat van de hoofddoek 
een middel gemaakt heeft om de vrouwen te 
onderdrukken. De Iraanse vrouwen trekken de 
straat op, zij aan zij met mannen die hen steunen. 
We zijn wellicht getuige van een historisch 
keerpunt, maar dat kee rpunt is bloedig, aangezien 
er al 92 doden gevallen zijn en 1.200 personen 
aangehouden werden.  
 
Zult u eisen dat de personen die gearresteerd 
werden, vrijgelaten worden? Zult u eisen dat er een   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 22 
internationale indépendante? Allez -vous exiger 
l'abrogation de la loi qui impose le port du voile aux 
Iraniennes? Que lles sanctions allez -vous exiger 
auprès de l'Union européenne contre ce régime?  
 onafhankelijk internationaal onderzoek uitgevoerd 
wordt? Zult  u eisen dat de wet die bepaalt dat de 
Iraanse vrouwen een hoofddoek moeten dragen, 
afgeschaft wordt? Welke sancties tegen dat regime 
zult u bij de Europese Unie bepleiten?  
 
11.05  Ellen Samyn (VB): Après des années de 
politique de terreur, la population iranienne en a 
assez du régime totalitaire islamique. Les 
protestations consécutives à la mort de Mahsa 
Amini ont été réprimées dans le sang. Ces 
violations des droits de l'homme sont fréquentes en 
Iran, où des prisonniers sont torturés, des 
homosexuels et  bisexuels sont poursuivis, les 
mariages d'enfants sont possibles et les femmes 
sont traitées comme des citoyens de seconde zone. 
Les chrétiens sont poursuivis en Iran. Le président 
en fonction a été impliqué dans l'exécution de 
masse de 4  500 personnes en  1988. La politique de 
terreur se poursuit même en dehors des frontières 
nationales, avec l'organisation d'attentats en 
Europe. Comment peut -on justifier que la Belgique 
conclue des traités avec ce régime de terreur?  
 11.05   Ellen Samyn (VB): Na jaren van 
terreurbeleid heeft de Iraanse bevolking genoeg van 
het islamitische totalitaire regime. De protesten na 
de dood van Mahsa Amini worden bloedig 
onderdrukt. Deze mensenrechtenschendingen zijn 
geen uitzonderingen in Iran, waar gevangenen 
gemarteld worden, ho lebi's worden vervolgd, 
kindhuwelijken mogelijk zijn en vrouwen als 
tweederangsburgers worden behandeld. Christenen 
worden in Iran vervolgd. De huidige president was 
in 1988 betrokken bij de massa -executie van 
4.500  mensen. Zelfs buiten de landsgrenzen wor dt 
het terreurbeleid voortgezet, met het beramen van 
aanslagen in Europa. Hoe is het te verantwoorden 
dat België verdragen afsluit met dit terreurregime?  
 
11.06   Michel De Maegd (MR): Nous soutenons 
les femmes iraniennes qui ont le courage de 
s'opposer à un régime théocratique autoritaire qui 
les opprime depuis qu'il a été instauré. Nous 
demandons fermement avec d'autres membres de 
la communauté internationale une enquête 
indépendante sur l'assassinat de Mahsa Amini. 
Depuis, d'autres femmes comme Hadis Naj afi ont 
été abattues, tuées par balle dans une répression 
sanglante. Ceux qui l'ont permis ou commandité 
doivent rendre des comptes. Nous devons 
maintenir un dialogue ferme et exigeant et le mettre 
face à ses contradictions.  
 
Comment voyez -vous l'enquêt e indépendante pour 
laquelle vous plaidez? Qui va la mener? Quel 
message envoyez -vous aux autorités iraniennes? 
Êtes-vous prête à plaider en faveur de sanctions? 
L'Accord de Vienne sur le nucléaire iranien est -il un 
levier d'action?  
 11.06   Michel De Maeg d (MR): Wij steunen de 
Iraanse vrouwen die de moed hebben om te 
protesteren tegen een autoritair theocratisch regime 
dat vrouwen onderdrukt sinds het werd 
geïnstalleerd. We dringen samen met andere leden 
van de internationale gemeenschap met klem aan 
op ee n onafhankelijk onderzoek naar de moord op 
Mahsa Amini. Sindsdien werden andere vrouwen, 
zoals Hadis Najafi, gedood, doodgeschoten in een 
bloedige repressie. Degenen die dat toegestaan 
hebben of daartoe opdracht gegeven hebben, 
moeten verantwoording aflegg en. We moeten een 
kordate en veeleisende dialoog blijven voeren en 
het Iraanse regime confronteren met zijn 
tegenstrijdigheden.  
 
Hoe ziet u het onafhankelijke onderzoek waarvoor u 
pleit? Wie zal het uitvoeren? Welk signaal geeft u af 
aan de Iraanse autori teiten? Bent u bereid voor 
sancties te pleiten? Vormt het akkoord van Wenen 
over het Iraanse nucleaire programma een hefboom 
voor actie?  
 
11.07   Hadja Lahbib , ministre (en français) : 
Comme vous, j'ai été bouleversée par l'arrestation 
et la mort de Mahsa Amini, j'ai condamné les faits 
et demandé une enquête crédible et indépendante.  
 11.07  Minister Hadja Lahbib (Frans) : Net als u was 
ik aangegrepen door de arrestatie en de dood van 
Mahsa Amini. Ik heb de feiten veroordeeld en een 
geloofwaardig en onafhanke lijk onderzoek geëist.  
 
(En néerlandais)  Le 23  septembre, j'ai souligné 
auprès de mon homologue iranien l'importance 
d'une enquête crédible sur la mort de Mahsa Amini. 
Il a fait état de l'enquête commandée par le 
président iranien et a promis que les coup ables 
seraient punis.  (Nederlands) Op 23  september heb ik tegenover 
mijn Iraanse ambtgenoot het belang van een 
geloofwaardig onderzoek naar de dood van Mahsa 
Amini benadrukt. Hij verwees naar het onderzoek in 
opdracht van de Iraanse president en beloofde dat 
de schuldigen gestraft zouden worden.   CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 23 
  
(En français)  Depuis lors, des femmes et des 
hommes exercent en Iran leur droit fondamental à 
manifester, malgré une répression qui aurait déjà 
fait 150 morts. La suspension de l'accès à Internet 
et aux réseaux s ociaux est une atteinte de plus à la 
liberté d'expression des Iraniens. Les autorités du 
pays se doivent pourtant de respecter les principes 
consacrés par le Pacte international relatif aux 
droits civils et politiques – auquel l'Iran est partie.  
 
Nous avons demandé à l'ambassadeur d'Iran de 
relayer notre message: la Belgique appelle à la fin 
des violences envers les manifestants. Avec mes 
collègues européennes, nous avons lancé un appel 
en faveur du droit des femmes. La Belgique 
plaidera avec d'autres p ays membres pour 
l'application de sanctions aux responsables des 
services de sécurité qui ont réprimé ces 
manifestations.  
 (Frans)  Sindsdien maken mannen en vrouwen in 
Iran gebruik van hun fundamentele recht om te 
betogen, niettegenstaande de repressie di e al tot 
150 dodelijke slachtoffers geleid zou hebben. De 
tijdelijke afsluiting van de toegang tot het internet en 
tot de sociale netwerken is de zoveelste schending 
van het recht op vrije meningsuiting van de Iraniërs. 
De overheden van het land zijn nocht ans verplicht 
om de door het Internationaal Verdrag inzake 
burgerrechten en politieke rechten bekrachtigde 
principes te eerbiedigen. Iran is immers een van de 
verdragsluitende landen.  
 
Wij hebben de ambassadeur van Iran verzocht 
onze boodschap over te bre ngen: België roept op 
tot een stopzetting van het geweld tegen de 
manifestanten. Samen met mijn Europese collega's 
hebben wij een lans gebroken voor de 
vrouwenrechten. België zal er samen met andere 
EU-lidstaten voor pleiten dat de verantwoordelijken 
van d e veiligheidsdiensten die deze betogingen 
onderdrukt hebben sancties opgelegd krijgen.   
 
(En néerlandais)  Notre pays soutient bien les 
sanctions contre l'Iran. Le 17  octobre, nous 
déposerons une proposition de sanction sur la table 
du Conseil des Affaire s étrangères.  
 (Nederlands) Ons land steunt wel degelijk sancties 
tegen Iran. Op 17  oktober zullen wij een 
sanctievoorstel op tafel leggen bij de Raad 
Buitenlandse Zaken.  
 
(En français)  Voilà ce que nous pouvons faire, vu 
les très faibles relations avec l 'Iran et les pouvoirs 
qui sont les nôtres à son égard.  
 (Frans)  Dat is wat wij kunnen doen, in de 
wetenschap dat we amper betrekkingen 
onderhouden met Iran en er weinig zeggenschap 
hebben.  
 
11.08   Darya Safai (N-VA): Je me réjouis 
d'entendre que la minis tre veut des mesures de 
sanction. Le rapatriement du terroriste Assadi est 
inacceptable. La ministre peut -elle confirmer qu'il 
n'aura jamais lieu?  
 11.08   Darya Safai (N-VA): Ik ben blij te horen dat 
de minister sanctiemaatregelen wil. De repatriëring 
van de terrorist Assadi is onaanvaardbaar. Kan de 
minister bevestigen dat dat nooit zal gebeuren?  
 
11.09   Goedele Liekens (Open Vld): Je me réjouis 
d'entendre que la ministre a engagé les premières 
démarches afin de participer à la lutte internationale 
pour l a liberté. J'invite chacun à élever la voix pour 
condamner les événements en question et pas 
seulement pour se livrer à de petits jeux politiques: 
l'accord avec l'Iran n'a rien à voir avec la question 
qui nous occupe. (Tumulte)  
 11.09   Goedele Liekens (Ope n Vld): Ik ben blij dat 
de minister de eerste stappen heeft gezet om 
internationaal mee te strijden voor vrijheid. Ik nodig 
iedereen uit om de stem eens te verheffen om deze 
zaak te veroordelen en niet alleen om politieke 
spelletjes te spelen: de Irandeal heeft hier niets mee 
te maken. (Rumoer)  
 
11.10   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): Je suis 
gêné d'entendre nos donneurs de leçons d'extrême 
droite, pourtant les premiers à exclure les femmes 
parce qu'elles sont musulmanes, s'élever contre les 
quotas et discri miner. Si nous voulons nous battre 
pour les droits des femmes en Iran, nous pouvons 
aussi nous battre ici pour tous les droits humains, 
peu importe le sexe, l'orientation ou l'origine.  
 11.10   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): Ik ben 
beschaamd dat ik extreem rechts hier de les hoor 
spellen, terwijl zij nochtans de eersten zijn om 
vrouwen op grond van hun islamitische geloof uit te 
sluiten, zich tegen de quota te verzetten en te 
discrimineren. Als we voor vrouwenrechten in Iran 
willen opkomen, moeten we ook in ons land voor 
alle mensenrechten opkomen, ongeacht geslacht, 
geaardheid of herkomst.    06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 24 
 
11.11   Sophie Rohonyi (DéFI): Vous avez sollicité 
auprès de votre homologue iranien une enquête sur 
les répressions, alors que c'est son gouvernement 
qui a ordonné aux forces de l'ordre d'agir contre les 
manifestants! Il faut une enquête internationale et 
aussi des sanctions. Ne pas agir, c'est être 
complices!  
 11.11   Sophie Rohonyi (DéFI): U hebt er bij uw 
Iraanse ambtgenoot op aangedrongen dat er een 
onderzoek naar di e repressie ingesteld wordt, terwijl 
zijn regering de ordediensten juist had opgedragen 
om tegen de betogers op te treden! Er is nood aan 
een internationaal onderzoek en aan sancties. Wie 
vandaag geen actie onderneemt, is medeplichtig!  
 
11.12   Ellen Samy n (VB): De courageuses 
manifestantes ont brisé la barrière de la terreur en 
Iran. Soutenons -les dans leur quête de liberté. Nous 
ne le ferons pas en concluant des traités avec un 
pays qui ne respecte en rien les droits humains. 
Mon groupe a déposé aujourd' hui une proposition 
de résolution visant à condamner les violations 
incessantes des droits humains en Iran. J'espère le 
soutien de tous.  
 11.12   Ellen Samyn (VB): De terreurbarrière is 
doorbroken door moedige manifestanten. Laten wij 
hen steunen in hun vri jheidsstreven. Dat doen we 
niet door verdragen af te sluiten met een land dat 
geen enkel respect heeft voor de mensenrechten. 
Mijn fractie diende vandaag een voorstel van 
resolutie in om de aanhoudende 
mensenrechtenschendingen in Iran te veroordelen. 
Ik ho op op eenieders steun.  
 
11.13   Michel De Maegd (MR): J'espère que nous 
obtiendrons un siège au Conseil des droits de 
l'homme de l'ONU en 2023 où nous pourrons 
plaider sans relâche pour la protection des valeurs 
fondamentales intangibles et universelles. Je me 
réjouis qu'on envisage des sanctions. Le droit des 
femmes ne peut pas être à géométrie variable. 
Toute femme doit bénéficier de ses droits et 
libertés, y compris celle de ne pas porter le voile. 
Notre message sur les atrocités commises contre 
les Ira niennes doit être sans ambiguïté ni calcul. 
Mon groupe a déposé une résolution en ce sens.  
 11.13   Michel De Maegd (MR): Ik hoop dat we in 
2023 een zitje kunnen hebben in de VN -
Mensenrechtenraad, waar we onverminderd zullen 
kunnen pleiten voor de bescherm ing van de 
immateriële en universele kernwaarden. Ik ben blij 
dat er sancties overwogen worden. Vrouwenrechten 
mogen niet afhankelijk zijn van de omstandigheden. 
Elke vrouw moet haar rechten en vrijheden 
genieten, ook het recht om geen hoofddoek te 
dragen.  Onze boodschap over de wreedheden die 
tegen Iraanse vrouwen worden begaan, moet 
ondubbelzinnig en onberekend zijn. Mijn fractie 
heeft een resolutie in die zin ingediend.  
 
12 Questions jointes de  
(55002852P)  
ministre) sur "La réduction du coût du système 
politique" (55002857P)  
 12 Samengevoegde vragen van  
- Kristof Calvo aan Alexander De Croo (eerste 
minister) over "Het voorstel van de eerste 
minister om op het politieke bestel te besparen" 
- Tom Van Grieken aan Alexander De Croo (eerste 
minister) over "De besparing  op het politiek 
bestel" (55002857P)  
 
12.01  Kristof Calvo (Ecolo -Groen): En ces temps 
difficiles, il est normal que les acteurs et partis 
politiques apportent leur contribution. Il n'est pas 
normal que des partis deviennent des gestionnaires 
immobiliers e t effectuent des placements, qu'ils 
soient les champions de la dépense d'argent pour la 
publicité et les médias sociaux et que des gros 
revenus voient leur salaire augmenter 
automatiquement. C'est pourquoi je me réjouis que 
le premier ministre souhaite for muler des 
propositions en faveur d'une plus grande sobriété 
en politique. Il s'agit d'une économie minime, mais 
aussi d'un signal très important. Dans le même 
temps, il est important d'œuvrer également, sur le 12.01   Kristof Calvo (Ecolo -Groen): In deze 
moeilijke tijden is het normaal dat politici en partijen 
hun steentje bijdragen. Het is niet normaal dat 
partijen vastgoedbehe erders worden en beleggen, 
dat ze kampioen zijn in het spenderen van geld aan 
reclame en sociale media en dat topverdieners hun 
loon zomaar zien toenemen. Daarom ben ik blij dat 
de eerste minister voorstellen wil doen voor meer 
soberheid in de politiek. He t gaat over een kleine 
besparing, maar ook over een belangrijk signaal. 
Tegelijk is het belangrijk om ook op lange termijn te 
werken aan de hervorming van de partijfinanciering 
en het statuut, zoals opgenomen werd in het 
regeerakkoord.   CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 25 
long terme, à la réforme du système de 
finance ment des partis et du statut, comme le 
prévoit l'accord de gouvernement.  
 
La secrétaire d'État confirme -t-elle que le premier 
ministre entend présenter un paquet de mesures 
d'économie en politique? Partage -t-elle mon avis 
selon lequel des réformes structur elles du système 
de financement des partis et du statut sont tout 
aussi importantes?  
  
Bevestigt de sta atssecretaris dat de eerste minister 
een pakket aan besparingen in de politiek wil 
indienen? Is ze het met mij eens dat structurele 
hervormingen in de partijfinanciering en het statuut 
even belangrijk zijn?  
 
12.02   Tom Van Grieken (VB): La secrétaire d'Ét at 
s'est érigée précédemment en dame de fer, mais 
elle n'est en réalité qu'une petite  dame de fer. La 
réduction du salaire des membres du 
gouvernement n'est pas qu'une proposition 
symbolique; elle est surtout très hypocrite. Ce 
gouvernement a en effet augm enté le nombre de 
ses membres ainsi que le budget des cabinets.  
 
Le gouvernement est -il également prêt à réduire les 
cabinets de moitié, à supprimer le poussiéreux 
Sénat et à réduire de moitié le financement des 
partis? De plus en plus de Flamands scandent  les 
mots de Mme  Thatcher: we want our money back!  
 12.02   Tom Van Grieken (VB): De staatssecretaris 
wierp zich eerder op als een iron lady, maar ze is 
slechts een iron lady'tje. De vermindering van de 
lonen van de regeringsleden is niet enkel louter een 
symbolisch voorstel, het is vooral heel hypocriet. 
Deze regering heeft het aantal regeringsleden 
immers opgetrokken en het budget voor de 
kabinetten laten stijgen.  
 
Is de regering ook bereid om de kabinetten te 
halveren, de muffe Senaat af te schaffen en d e 
partijfinanciering te halveren? Steeds meer 
Vlamingen herhalen de woorden van 
mevrouw  Thatcher: we want our money back!  
 
12.03   Eva De Bleeker , secrétaire d'État (en 
néerlandais) : Je réponds au nom du premier 
ministre, qui participe actuellement à un so mmet 
européen à Prague.  
 12.03  Staatssecretaris Eva De Bleeker 
(Nederlands) : Ik antwoord namens de eerste 
minister, die momenteel aanwezig is op een 
Europese top in Praag.  
 
Dans le cadre des discussions budgétaires, l'on 
examine l'incidence de l'indexati on sur différents 
aspects des pouvoirs publics. L'indexation entraîne 
une augmentation sensible des salaires des 
responsables politiques et des dotations des partis. 
Les salaires des responsables politiques sont déjà 
assez élevés, et correspondent aux resp onsabilités 
importantes qui leur incombent. L'incidence de 
l'augmentation des prix de l'énergie se fait toutefois 
nettement moins ressentir au sein de cette 
catégorie. La forte hausse des salaires donne 
l'impression que l'on poursuit des finalités 
lucrativ es, ce qui nuit à la confiance dans le 
système politique. En période de conjoncture 
économique difficile, le monde politique doit faire 
preuve de sobriété. Il est possible de se contenter 
de moins.  
 
Le premier ministre a soumis au cabinet restreint 
une sér ie de mesures, dont une réduction de 8  % 
des salaires des ministres. Il espère que cette 
mesure pourra amorcer de plus vastes réformes. La 
Chambre participera également à ce processus.  
 In het kader van de begrotingsbesprekingen wordt 
de impact van de inde xering op diverse aspecten 
van de overheid onder de loep genomen. De 
indexering zorgt ervoor dat de lonen van de politici 
en de partijdotaties gevoelig stijgen. De lonen van 
politici zijn al redelijk hoog, wat overeenstemt met 
hun grote verantwoordelijkhei d. De impact van de 
gestegen energieprijzen laat zich bij deze categorie 
echter minder sterk voelen. Sterk stijgende lonen 
wekken de indruk dat er lucratieve doeleinden zijn, 
wat het vertrouwen in het politieke systeem 
schaadt. In economisch moeilijke tijd en moet de 
politiek sober zijn. Het kan met minder.  
 
De eerste minister heeft een aantal maatregelen 
voorgesteld aan het kernkabinet, waaronder een 
inlevering van 8  % op de lonen van de ministers. Hij 
hoopt dat dit de aanzet kan worden tot bredere 
hervormingen. Ook de Kamer zal hierbij worden 
betrokken.  
 
12.04   Kristof Calvo (Ecolo -Groen): La balle est 
non seulement dans le camp du gouvernement, 12.04   Kristof Calvo (Ecolo -Groen): De bal ligt niet 
alleen in het kamp van de regering, maar ook in het   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 26 
mais également dans celui du Parlement. L'accord 
de gouvernement prévoit que le financement des 
partis et l e statut doivent être réformés par la 
Chambre. Tout le monde n'est pas aussi 
enthousiaste à ce sujet, mais il faudra s'y plier. Au 
sein de cette Assemblée, certaines fonctions qui se 
réunissent entre une et trois  heures par semaine 
gagnent jusqu'à 2  000 euros net en plus. De telles 
situations doivent prendre fin.  
 kamp van dit Parlement. In het regeerakkoord staat 
dat de partijfinanciering en het statuut  door de 
Kamer moeten worden hervormd. Niet iedereen 
heeft daar evenveel zin in, maar het zal toch 
moeten gebeuren. In dit Huis zijn er een aantal 
functies die voor 1 tot 3  uur vergaderen per week tot 
2.000  euro netto extra opleveren. Dat zijn dingen 
die m oeten verdwijnen.  
 
12.05   Tom Van Grieken (VB): Il est décevant que 
les libéraux refusent d'économiser 50  millions en 
supprimant le Sénat, de faire des coupes dans les 
cabinets et de réduire de moitié le financement des 
partis. Cet hémicycle est rempli d' hypocrites. Le 
PVDA -PTB, Ecolo -Groen et les socialistes ont voté 
contre notre proposition visant à réduire de moitié le 
financement des partis. Il fut un temps où le parti 
libéral scandait que ce n'étaient pas les citoyens 
mais les politiques qui vivaient au-dessus de leurs 
moyens. Il est temps que ce parti agisse en 
conséquence.  
 12.05   Tom Van Grieken (VB): Ik ben teleurgesteld 
dat de liberalen geen 50  miljoen  euro willen 
besparen door de Senaat af te schaffen, niet willen 
snoeien in de kabinetten en de p artijfinanciering niet 
willen halveren. Het zit hier vol met hypocrieten. De 
PVDA, Groen en de socialisten hebben tegen ons 
voorstel gestemd om de partijfinanciering te 
halveren. Ooit was de slogan van de liberale partij 
dat niet de burger, maar de politie k boven zijn stand 
leeft. Het wordt tijd dat ze daar naar gaan handelen.  
 
13 Question de Tomas Roggeman à Alexander 
De Croo (premier ministre) sur "Les réparations 
pour le passé colonial" (55002858P)  
 13 Vraag van Tomas Roggeman aan Alexander 
De Croo (eerste minister) over "De 
herstelbetalingen voor het koloniale verleden" 
(55002858P)  
 
13.01   Tomas Roggeman (N-VA): En marge de la 
commission Congo, une proposition concernant les 
réparations par rapport au p assé colonial a été mise 
sur la table. Elle prévoit de dégager un budget 
annuel de 100  millions d'euros pendant 20 à 30  ans. 
En ces temps économiquement difficiles, certains 
politiques estiment judicieux de verser chaque 
année 100  millions d'euros en Afriq ue centrale pour 
se défaire d'un sentiment de culpabilité exagéré et 
erroné. C'est hallucinant!  
 
Le premier ministre a précédemment déclaré qu'il 
ne trouvait pas cela une bonne idée, mais je 
m'inquiète tout de même à présent. Quelle est la 
position du gouv ernement? Est -il prêt à dégager un 
budget pour payer des réparations?  
 13.01   Tomas Roggeman (N-VA): In de marge van 
de Congocommissie ligt een voorstel op tafel over 
herstelbetalingen voor het koloniale verleden. Er 
zou daarvoor een budget van jaarlijks 
100 miljoen  euro worden uitgetrokken gedurende 
20 tot 30 jaar. Temidden van deze economisch 
moeilijke tijden zijn er politici die het blijkbaar een 
goed idee vinden om jaarlijks 100  miljoen  euro naar 
Centraal -Afrika te dragen om opgeklopte, valse 
schuldgevo elens af te kopen. Dat is hallucinant!  
 
De eerste minister verklaarde eerder dat hij dat 
geen goed idee vindt, maar nu maak ik mij toch 
zorgen. Wat is het standpunt van de regering? Is ze 
bereid om een budget uit te trekken voor 
herstelbetalingen?  
 
13.02   Eva De Bleeker , secrétaire d'État (en 
ministre.  
 
Il renvoie à ses réponses précédentes. Il y a un an, 
il a déclaré que le débat ne devait pas être réduit à 
une discussion financière. Une somme d'argent 
n'amélior erait pas considérablement la situation de 
la population. Lors de sa visite au Congo, le Roi a 
exprimé ses plus profonds regrets. Le premier 
ministre a noté qu'il n'y avait pas de demande 13.02  Staatssecretaris Eva De Bleeker 
minister.  
 
Hij verwijst naar zijn eerdere antwoorden. Een jaar 
geleden zei hij dat het debat niet mag worden 
verengd tot een financiële discussie. Een geldsom 
zou de situa tie van de bevolking niet grondig 
verbeteren. Tijdens het bezoek aan Congo heeft de 
Koning zijn diepste spijt uitgedrukt. De eerste 
minister heeft vastgesteld dat er vanwege de  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 27 
d'excuses de la part du peuple congolais. Ce débat 
n'est pas d'actua lité en RDC. Les Congolais sont 
principalement demandeurs d'une coopération en 
vue de la poursuite de la démocratisation et de la 
stabilisation de la RDC. Le gouvernement ne veut 
pas intervenir dans le processus parlementaire en 
cours au sein de la Chambre . 
 Congolese bevolking geen vraag om excuses is. Dit 
debat leeft niet in de DRC. D e Congolezen zijn 
vooral vragende partij voor samenwerking met het 
oog op de verdere democratisering en stabilisering 
van de DRC. De regering wil niet tussenbeide 
komen in het parlementaire proces dat in de Kamer 
aan de gang is.  
 
13.03   Tomas Roggeman (N-VA): Le 
gouvernement s'immisce pourtant dans le 
processus parlementaire. C'est le gouvernement qui 
a présenté un projet de loi pour la restitution 
d'œuvres d'art, c'est le gouvernement qui s'est 
rendu au Congo avec le Roi, et ce sont des 
personnes apparten ant, entre autres, au parti libéral 
qui discutent actuellement en coulisses des 
réparations. Mais arrêtez donc de jouer au guignol. 
Le Flamand n'est pas responsable du passé. Nous 
n'avons pas le luxe de dépenser de l'argent pour 
des problèmes datant d'il y  a 100  ans. 
 13.03   Tomas Roggeman (N-VA): De regering 
bemoeit zich wel met het parlementaire proces. Het 
is de regering die met een wetsontwerp is gekomen 
voor de restitutie van kunst, het is de regering die 
samen met de Koning naar Congo is gegaan en het  
zijn mensen van, onder meer, de liberale partij die 
nu achter de schermen overleggen over 
herstelbetalingen. Stop die poppenkast toch. De 
Vlaming is niet verantwoordelijk voor het verleden. 
We hebben niet de luxe om geld te spenderen aan 
problemen van 100  jaar geleden.  
 
Projets et proposition de loi  
 Wetsontwerpen en -voorstel  
 
14 Projet de loi modifiant la loi du 29  avril 1999 
2019/944 du Parlement européen et du Conseil du 
5 juin 2019 concernant des règles communes 
modifiant la directive 2012/27/UE (2831/1 -4) 
 14 Wetsontwerp tot wijziging van de wet van 
elektriciteitsmarkt en tot omzetting van de 
Richtlijn (EU) 2019/944 van het Europees 
Parlement en de Raad van 5  juni 2019 betreffende 
2012/27/EU (2831/1 -4) 
 
La présidente : M. Cogolati, rapporteur, renvoie au 
 
De voorzitster : De heer  Cogolati, rapporteur, 
verwijst naar het schriftelijk verslag.  
 
14.01   Bert Wollant s (N-VA): Il est rare qu'un laps 
de temps aussi long s'écoule entre l'avis du Conseil 
d'État – en novembre 2021 – et la soumission 
effective au Parlement. Les observations du Conseil 
d'État étaient à ce point nombreuses – le projet de 
loi était par exemple  truffé de dépassements de 
compétence – qu'une procédure a été organisée au 
sein du Comité de concertation. Il est dès lors 
étrange que la ministre ait déposé le projet de loi à 
l'examen sans approbation finale des régions.  
 14.01   Bert Wollants (N-VA): He t gebeurt zelden 
dat er tussen het advies van de Raad van State – in 
november 2021 – en de effectieve voorlegging aan 
het Parlement zoveel tijd zit. De Raad van State had 
zoveel opmerkingen – het wetsontwerp stond 
bijvoorbeeld vol bevoegdheidsoverschrijdin gen – 
dat er een procedure is geweest in het 
Overlegcomité. Het is dan ook vreemd dat de 
minister dit wetsontwerp heeft ingediend zonder een 
finaal fiat van de gewesten.  
 
Présidente: Valerie Van Pee  
 Voorzitster: Valerie Van Peel  
 
La ministre affirme avo ir tenu compte de l'avis du 
Conseil d'État, mais nous constatons que de 
nombreux problèmes subsistent. La ministre 
outrepasse toujours ses compétences en ce qui 
concerne la flexibilité (article  22, §  3), les tarifs de 
réseau dans les réseaux de distributio n ou De minister zegt dat ze aan de slag is gegaan met 
het advies van de Raad van State, maar we stellen 
vast dat er nog veel problemen blijven. De minister 
overschrijd t nog steeds haar bevoegdheden op het 
vlak van flexibiliteit (artikel 22 § 3), de nettarieven 
op distributienetniveau of de impact op   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 28 
l'incidence sur les clients résidentiels disposant 
d'une batterie domestique qui sont connectés au 
réseau de distribution (articles  11 et 21), les 
indemnités de préavis dans le cadre des contrats 
de fourniture, le droit de valoriser la flexibilité 
(article 18) ou tout ce qui a trait à l'autorisation de 
production et de stockage (article  3). 
 huishoudelijke afnemers met een thuisbatterij die 
zijn aangesloten op het distributienet (artikelen 11 
en 21), de opzegver goedingen bij 
leveringscontracten, het recht om flexibiliteit te 
valoriseren (artikel 18) of alles wat te maken heeft 
met de productie - en opslagvergunning (artikel 3).  
 
Il semble que la ministre sait parfaitement qu'elle 
outrepasse ses compétences, mais qu'elle tente 
quand même le coup, dans le but de pouvoir 
englober ces éléments. Ce faisant, elle sera à la 
base de la prochaine procédure de recours. 
Personne n'est opposé à la transposition de la 
directive, mais cette transposition doit rester dans 
les cl ous. 
 
Les groupes de la majorité ont par ailleurs présenté 
un amendement sans aucun lien avec la 
transposition de la directive. Nous avons adopté cet 
amendement, qui entre dans le cadre de l'énergie 
éolienne offshore . Nous espérons que l'ensemble 
du dossie r de l'énergie éolienne offshore  passera à 
la vitesse supérieure, car les premières éoliennes 
ne seront opérationnelles qu'à la fin de la prochaine 
législature.  
 
En fonction des réponses de la ministre et des 
amendements qu'elle présentera afin de ne plus 
outrepasser ses compétences, nous soutiendrons 
sans réserve ou non le projet de loi à l'examen.  
 Het lijkt er sterk op dat de minister zeer goed weet 
dat dit bevoegdheidsoverschrijdingen zijn, maar dat 
ze toch maar probeert, met de bedoeling om ook 
die ele menten te kunnen behandelen. Daarmee ligt 
ze aan de basis van de volgende 
beroepsprocedure. Niemand is tegen de omzetting 
van de richtlijn, maar er moet binnen de lijntjes 
gekleurd worden.  
 
De meerderheidsfracties dienden ook een 
amendement in dat niets te  maken heeft met de 
omzetting van de richtlijn. Wij hebben dat 
amendement, dat kadert in de offshore 
windenergie, ook goedgekeurd. We hopen wel dat 
er vaart wordt gemaakt met het volledige 
offshorewindenergieverhaal, want ondertussen 
zullen de eerste molen s pas operationeel worden 
op het einde van de volgende regeerperiode.  
 
Afhankelijk van de antwoorden van de minister en 
de amendementen die ze zal indienen om de 
bevoegdheidsoverschrijdingen uit het ontwerp te 
weren, zullen we dit wetsontwerp al dan niet 
volmondig kunnen steunen.  
 
14.02   Kim Buyst (Ecolo -Groen): L'énergie 
constitue un levier important pour la réalisation de 
nos objectifs climatiques. Nous avons besoin pour 
cela d'un système plus flexible intégrant le soleil et 
le vent, ainsi que le stocka ge et la gestion de la 
demande. Le projet de loi à l'examen transpose une 
directive européenne visant à rendre le système 
énergétique plus flexible, tout en veillant aux droits 
et à la protection des consommateurs. Il prévoit des 
informations claires et pr écises pour les 
consommateurs, établit le droit légal de changer de 
fournisseur, instaure un système plus démocratique 
permettant à des communautés d'énergie et des 
coopératives de participer à la production d'énergie 
éolienne en mer et prévoit une nouvell e stratégie de 
tarification basée sur des prix dynamiques et 
pouvant entraîner un changement de comportement 
en matière de consommation. Nous devons donc 
faire en sorte que les consommateurs individuels 
puissent suivre leur consommation de près.  
 14.02   Kim Buyst (Ecolo -Groen): Energie is een 
belangrijke hefboom voor het bereiken van onze 
klimaatdoelstellingen. We hebben daarvoor een 
flexibeler systeem nodig dat zon en wind integreert, 
alsook opslag en vraagsturing. Dit wetsontwerp zet 
een Europese richtlij n om die het energiesysteem 
flexibeler wil maken, met oog voor de rechten en 
bescherming van de consument. Het zorgt voor 
duidelijke en precieze informatie voor de 
consument, legt het wettelijke recht vast om van 
leverancier te veranderen, zorgt voor een 
democratischer systeem door de productie van 
windenergie op zee mee in handen te geven van 
energiegemeenschappen en coöperatieven en zorgt 
ook voor een nieuwe prijsstrategie op basis van 
dynamische prijzen die tot een veranderend 
verbruiksgedrag kan leiden.  We moeten er dus voor 
zorgen dat de individuele gebruiker zijn verbruik van 
nabij kan opvolgen.  
 
Le projet de loi à l'examen offre une plus grande 
sécurité juridique à ceux qui veulent contribuer à un 
modèle énergétique capable de relever les défis du 
futur et de devenir ainsi un levier pour un avenir Dit wetsontwerp biedt meer rechtszekerheid aan 
wie wil bijdragen aan een energiesysteem dat de 
uitdagingen van de toekomst aankan en zo mee 
een hefboom kan worden voor de klimaatneutrale  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 29 
neutre sur le plan climatique. Mon groupe 
soutiendra donc ce projet de loi.  
 toekomst. Mijn fractie zal dit wetsontwerp dus 
steunen.  
 
14.03   Kurt Ravyts (VB): Il y a un an et demi, la 
ministre avait déclaré que la transposition de la 
directive européenne était presque termi née, mais 
finalement, cela a encore pris pas mal de temps.  
 
Il est vrai que la transition vers davantage 
d'énergies renouvelables nécessite un marché de 
l'électricité flexible et il est vrai également que la 
production d'énergie par les éoliennes et les 
panneaux solaires fluctue. La production 
décentralisée d'électricité connaît également une 
forte croissance, ce qui crée une opportunité pour 
notre pays de réduire sa dépendance aux 
importations d'énergie. Toutefois, pour mon parti, 
cette production décentra lisée doit aller de pair avec 
la prolongation de la plupart des centrales 
nucléaires et le développement de nouvelles 
capacités de production nucléaire.  
 14.03   Kurt Ravyts (VB): Anderhalf jaar geleden 
zei de minister dat de omzetting van de Europese 
richtlijn bijna rond was, maar uiteindelijk heeft het 
toch nog een hele tijd geduurd.  
 
De transitie naar meer hernieuwbare energie vergt 
inderdaad een flexibele elektriciteitsmarkt. De 
energieproductie van windturbines en zonnepanelen 
fluctueert immers. Ook de decentrale 
elektriciteitsproductie kent een sterke groei, wat 
voor ons land een kans creëert om minder 
afhankelijk te worden van energie -import. Voor mijn 
partij moet die decentrale productie echter 
samengaan met het verlengen van de meeste 
kerncentrales e n de ontwikkeling van nieuwe 
nucleaire productiecapaciteit.  
 
Contrairement au PTB, nous ne sommes pas 
opposés à l'idée d'offrir aux citoyens des possibilités 
qui leur permettent de jouer un rôle actif sur le 
marché de l'énergie, mais nous sommes conscient s 
que cela requiert une certaine aisance financière.  
 
L'article 11 de la directive impose aux autorités 
fédérales d'inclure un prix dynamique dans leur 
ordre juridique. Les grands fournisseurs seront 
tenus de proposer un tarif dynamique à leurs 
clients, qu i devront évidemment disposer d'un 
compteur numérique pour ce faire.  
 
Pour la plupart des citoyens, ce tarif dynamique 
n'est pas évident aujourd'hui. Les clients ayant 
conclu un contrat dynamique devront surveiller les 
prix horaires et programmer leurs app areils 
énergivores pour qu'ils fonctionnent aux heures où 
les prix sont bas. Un tel contrat ne sera dès lors 
intéressant que si l'on dispose de toute la panoplie: 
panneaux solaires, compteur numérique, pompe à 
chaleur et capacité de stockage.  
 In tegenstel ling tot de PVDA kanten wij ons niet 
tegen het creëren van mogelijkheden voor burgers 
om een actieve rol te spelen op de energiemarkt, 
maar we zijn er ons wel van bewust dat zoiets enige 
financiële slagkracht vereist.  
 
Artikel  11 van de richtlijn verplicht  de federale 
overheid een dynamische prijs in haar rechtsorde 
op te nemen. Grote leveranciers zullen verplicht 
worden om een dynamisch tarief aan te bieden aan 
de afnemers, die daarvoor uiteraard over een 
digitale meter moeten beschikken.  
 
Voor de meeste m ensen ligt zo'n dynamisch tarief 
vandaag niet voor de hand. Wie een dynamisch 
contract heeft, zal de prijzen per uur moeten volgen 
en de werking van energieverslindende toestellen 
moeten inplannen tijdens uren met lage prijzen. 
Daarom is zo'n contract alle en interessant wanneer 
men alle instrumenten heeft: zonnepanelen, een 
digitale meter, een warmtepomp en 
opslagcapaciteit.  
 
Mes collègues de parti au Parlement flamand 
s'opposent à un tarif basé sur la capacité imposé de 
manière générale, mais cela ne sign ifie pas que 
nous voulons refuser à tous les consommateurs les 
possibilités d'un contrat dynamique. Les utilisateurs 
finaux qui souhaitent devenir des acteurs du 
marché en produisant, stockant ou partageant eux -
mêmes leur énergie doivent pouvoir le faire.  
 
Les communautés d'énergie des citoyens ont 
également un rôle important à jouer dans ce 
contexte. J'espère que la ministre s'est 
suffisamment concertée avec les régions à ce sujet, Mijn partijgenoten in het Vlaams Parlement 
verzetten zich tegen een algemeen opgelegd 
capaciteitstarief, maar dat betekent niet dat wij alle 
consumenten de mogelijkheden van een dynamisch 
contract willen ontzeggen. Eindgebruikers die 
actieve spelers op de markt willen worden door zelf 
energie te produceren, op te slaan of te delen, 
moeten da t kunnen.  
 
In dat kader spelen ook de 
energiegemeenschappen van burgers een 
belangrijke rol. Ik hoop wel dat de minister hierover 
voldoende overleg heeft gepleegd met de   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 30 
car elles sont compétentes pour divers aspects de 
la directive. Les dépasse ments de compétences 
doivent être évités.  
 
En commission, nous avons adopté ce projet de loi. 
Pour notre vote en plénière, nous attendons les 
réponses de la ministre.  
 gewesten, want zij zijn bevoegd voor verschillende 
aspecten uit de richtlijn. 
Bevoegdh eidsoverschrijdingen moeten vermeden 
worden.  
 
In de commissie hebben we dit wetsontwerp 
goedgekeurd. Voor ons stemgedrag in de plenaire 
vergadering wachten we de antwoorden van de 
minister af.  
 
Enfin, je constate que le PVDA -PTB s'oppose à 
toute forme de créativité ou d'initiative personnelle 
des citoyens, qui, pour sa part, ne peuvent même 
pas devenir des clients actifs. C'est là que réside la 
différence entre les communistes orthodoxes et les 
démocrates: la liberté de choix.  
 Ten slotte stel ik vast dat de PVDA zich verzet 
tegen elke vorm van creativiteit of persoonlijk 
initiatief vanwege de burgers, die van haar zelfs 
geen actieve afnemers mogen worden. Dat is het 
verschil tussen orthodoxe communisten en 
democraten: keuzevrijheid.  
 
14.04   Thierry Warmoe s (PVDA -PTB) (en 
néerlandais) : J'entends dans ce Parlement des 
affirmations de tous bords selon lesquelles le 
marché ne fonctionne pas. Même notre premier 
ministre libéral l'a déclaré. La crise énergétique 
actuelle est la conséquence des mécanismes de 
l'offre et de la demande sur le marché. En bref, 
notre marché de l'énergie est en faillite et la 
libéralisation du marché de l'électricité a été une 
erreur.  
 
Et malgré tout cela, on vient aujourd'hui nous 
présenter une nouvelle directive sur la libéralisation.  
 14.04   Thierry Warmoes (PVDA -PTB) 
(Nederlands) : Tegenwoordig hoor ik hier van alle 
kanten beweren dat de markt niet werkt. Zelfs onze 
liberale premier heeft dat gezegd. De huidige 
energiecrisis is het gevolg van de vraag - en 
aanbodmechanismen op de markt . Kortom, de 
energiemarkt is failliet en de liberalisering van de 
elektriciteitsmarkt was een vergissing.  
 
En toch komt men hier vandaag aanzetten met een 
nieuwe liberaliseringsrichtlijn.  
 
On prétend souhaiter que le citoyen soit au centre 
de la produc tion d'énergie, mais ça me fait bien 
rigoler. Le citoyen n'a absolument pas voix au 
chapitre dans notre politique énergétique. Ce sont 
les multinationales de l'énergie telles qu'ENGIE qui 
tirent les ficelles.  
 
Pour réduire la facture énergétique et réalis er la 
transition écologique, il faut un secteur public de 
l'énergie et des investissements publics sous 
contrôle démocratique. Nous n'avons aucunement 
besoin d'incitants tarifaires visant à orienter le 
comportement des consommateurs. Ces incitants 
n'ont fa it qu'accroître notre dépendance aux 
combustibles fossiles.  
 Zogenaamd wil men de burger een centrale plaats 
geven in de energieproductie, maar daarmee moet 
ik lachen. Die burger heeft immers helemaal niets te 
zeggen over ons energiebeleid. Het zijn 
energi emultinationals zoals ENGIE die aan de 
touwtjes trekken.  
 
Om de energiefactuur te verlagen en de 
ecologische transitie te realiseren, hebben we 
daarentegen een publieke energiesector en 
publieke investeringen nodig onder democratische 
controle. Wat we zek er niet nodig hebben, zijn 
prijsprikkels om het gedrag van consumenten te 
sturen. Die hebben onze afhankelijkheid van 
fossiele brandstoffen alleen maar vergroot.  
 
Selon la CREG, les contrats d'énergie dynamiques 
entraîneraient une hausse de 15  % des prix de 
l'énergie, alors que ces prix sont déjà tellement 
élevés à l'heure actuelle. Nous nous opposons à la 
rémunération de la rareté ( scarcity pricing ), qui 
permet d'augmenter les prix de l'électricité en cas 
de pénurie aux heures de pointe et de les diminuer  
en cas d'offre excédentaire. En effet, un tel système 
est l’application, jusqu’au consommateur, de la 
logique de marché basée sur l’offre et la demande. 
Il ignore la réalité concrète des familles, des Volgens de CREG zouden dynamische 
energiecontracten de energieprijzen met 15  % doen 
stijgen, terwijl die prijzen vandaag al zo hoog zijn. 
Wij verzetten ons tegen scarcity pricing , waarbij de 
elektriciteitsprijzen stijgen tijdens schaarste in de 
piekuren en af nemen bij een overaanbod. Zo'n 
systeem impliceert immers dat de logica van vraag 
en aanbod volledig wordt doorgetrokken tot in de 
huiskamer. Dat botst met de concrete realiteit 
waarin gezinnen, zelfstandigen en kmo's leven. Wij 
vinden dat elektriciteit een  publiek goed is, een  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 31 
indépendants et des PME. Pour nous, l’électricité 
est un bien public, un besoin de base qui devrait 
être abordable pour tous et à tout moment, y 
compris pendant les heures de pointe.  
 
Malheureusement, l'Europe et le 
gouvernement  Vivaldi continuent de croire au 
fonctionnement du marché, même durant cette 
crise  énergétique. Mon parti n'y croit pas: une 
approche axée sur le marché ne permettra jamais 
de réaliser une transition énergétique socialement 
équitable. Par conséquent, le PTB ne peut soutenir 
le projet de loi à l’examen, même s’il contient 
certains élémen ts positifs, tels qu’une meilleure 
protection des données à caractère personnel des 
consommateurs ou les critères de précarité 
énergétique. Nous avons adopté en commission les 
articles spécifiques y afférents, mais nous ne 
pouvons soutenir l'ensemble.  
 basisbehoefte die altijd voor iedereen betaalbaar 
moet zijn, ook tijdens de piekuren.  
 
Jammer genoeg blijven Europa en Vivaldi, zelfs in 
deze energiecrisis, nog altijd geloven in de 
marktwerking. Mijn partij gelooft daar niet in: ee n 
sociaal rechtvaardige energietransitie zal nooit via 
de markt kunnen worden waargemaakt. Daarom 
kan de PVDA dit wetsontwerp onmogelijk steunen, 
ook al zitten er een aantal positieve elementen in, 
zoals de betere bescherming van 
persoonsgegevens van consu menten of de criteria 
voor energiearmoede. De specifieke artikels die 
daarover gaan, hebben we in de commissie 
goedgekeurd. Het geheel kunnen we echter niet 
goedkeuren.  
 
14.05   Christian Leysen (Open Vld): Tout le 
monde s'accorde à dire que la problématiq ue de 
l'énergie est cruciale pour nos citoyens et notre 
économie. En continuant à débattre de la répartition 
des compétences, nous n'agissons pas vraiment 
dans l'intérêt de la population. Nous devons régler 
un problème particulièrement complexe dans un 
monde complexe dans lequel les marchés sont 
perturbés par des chocs géopolitiques. L'État doit, 
si nécessaire, intervenir sur ces marchés perturbés.  
 
Je n'ai jamais entendu la N -VA se plaindre des 
nombreuses mesures prises par l'autorité fédérale 
dans le cadr e des compétences usurpées. La 
structure de notre État est très complexe et, à un 
moment donné, nous devrons mettre de l'ordre, 
mais un dossier important comme celui -ci requiert 
une coopération et non des mesquineries à propos 
de la répartition des compéte nces. Il s'agit d'un 
projet important destiné à transposer une directive 
européenne. Nous le soutiendrons.  
 14.05   Christian Leysen (Open Vld): Iedereen is 
het erover eens dat het energievraagstuk cruciaal is 
voor onze burgers en onze economie. Als we blij ven 
doorgaan over de bevoegdheidsverdeling, dan zijn 
we niet echt bezig met het belang van de bevolking. 
We moeten iets heel complexs regelen in een 
complexe wereld waarin de markten verstoord zijn 
door geopolitieke schokken. De overheid moet zo 
nodig op d ie verstoorde markten ingrijpen.  
 
Ik heb de N -VA nooit horen klagen over de talrijke 
maatregelen van de federale overheid in de 
usurperende bevoegdheden. Onze staatsstructuur 
is heel complex en we zullen een keer orde op 
zaken moeten stellen, maar in een  belangrijk 
dossier als dit moeten we samenwerken en niet 
vitten over wie wat mag doen. Dit ontwerp is 
belangrijk en dient om een Europese richtlijn om te 
zetten. Wij zullen het steunen.  
 
14.06   Bert Wollants (N-VA): Ces dernières 
années, M.  Leysen nous a écoutés d'une oreille 
distraite. Nous avons très souvent réagi parce que 
les autorités fédérales enfreignaient les règles. Or 
les règles qui régissent le fonctionnement de notre 
pays sont importantes et il est surprenant de 
constater que M  Leysen n'est p as d'accord avec ça. 
Il enterre ainsi le projet de loi de la ministre. 
J'aimerais demander le respect des règles du jeu. 
Autrement, nous risquons l'impasse. Je retiendrai 
qu'aux yeux de M.  Leysen la répartition des 
compétences n'est pas essentielle, mais j e crois 
que la Cour constitutionnelle n'abondera pas dans 
son sens.  
 14.06   Bert Wollants (N-VA): De heer  Leysen heeft 
de afgelopen jaren echt niet goed geluisterd. Wij 
hebben heel vaak gereageerd omdat de federale 
overheid buiten de lijntjes kleurde. De s pelregels 
waarmee dit land werkt, zijn wel belangrijk en het is 
nogal merkwaardig dat hij dat niet vindt. Op die 
manier ondergraaft de heer  Leysen het 
wetsontwerp van de minister. Ik zou toch willen 
vragen om volgens de regels te spelen, want 
anders dreigt  de impasse. Ik zal onthouden dat de 
heer Leysen de bevoegdheidsverdeling niet zo 
belangrijk vindt, maar ik maak me sterk dat het 
Grondwettelijk Hof het niet met hem eens zal zijn.  
 
14.07   Christian Leysen (Open Vld): Les 14.07   Christian Leysen (Open Vld): De   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 32 
structures de compétences sont d' une telle 
complexité qu'elles donnent du fil à retordre aux 
avocats depuis des décennies. Nous devons 
nettoyer les écuries d'Augias. Il y a pléthore de 
matières qui sont financées par le gouvernement 
fédéral alors qu'elles devraient l'être par les 
Régions.  Nous ne réglerons pas cette question ici ni 
aujourd'hui. Nous devons trouver une solution dans 
ce dossier capital car c'est ce que la population 
attend de nous.  
 bevoegdheidsstructuren zijn zo complex dat 
advocaten e r voor tientallen jaren een vette kluif 
aan hebben. We moeten dat uitzuiveren. De zaken 
die de federale regering financiert, maar die 
eigenlijk door de regio's gefinancierd zouden 
moeten worden, vormen een lange lijst. We gaan 
dat hier en nu niet oplossen.  We moeten nu in dit 
belangrijke dossier voor een oplossing gaan, want 
het is dat wat de bevolking van ons verwacht.  
 
14.08   Sander Loones (N-VA): J'apprécie que 
M. Leysen admette que le travail institutionnel qui a 
été effectué, notamment par son parti,  a conduit à 
un nœud gordien. Nous n'avons jamais approuvé la 
répartition des compétences.  
 
Le gouvernement fédéral est confronté à un déficit 
de 23  milliards d'euros. Cette situation résulte 
notamment du fait qu'il finance des compétences 
qui ne lui appar tiennent pas. Il pourrait cesser de le 
faire. Cela ne nécessite pas de réforme de l'État. Le 
budget fédéral se porterait beaucoup mieux si le 
gouvernement laissait la politique des grandes 
villes, les institutions culturelles fédérales, le 
commerce extérie ur et la coopération au 
développement aux régions, le niveau auquel ces 
domaines politiques ont été transférés depuis 
longtemps. Le seul ingrédient nécessaire à cet 
effet, c'est une once de courage politique.  
 14.08   Sander Loones (N-VA): Ik vind het mooi dat 
de heer  Leysen toegeeft dat het institutionele werk 
van onder meer zijn partij, tot een gordiaanse knoop 
heeft geleid. Wij hebben de bevoegdheidsverdeling 
nooit goedgekeurd.  
 
De federale regering zit met een tekort van 
23 miljard  euro. Dat komt onder meer omdat ze 
bevoegdheden financiert die haar niet toekomen. Ze 
zou daar kunnen mee ophouden. Een 
staatshervorming is daar niet voor nodig. Het zou 
de federale begroting veel deugd doen als de 
regering het grootstedenbeleid, de federale 
culturele instelli ngen, buitenlandse handel en 
ontwikkelingssamenwerking zou overlaten aan de 
regio's, het niveau waarnaar deze beleidsdomeinen 
al lang zijn doorgeschoven. Het enige wat daarvoor 
nodig is, is wat politieke moed.  
 
14.09   Tinne Van der Straeten , ministre (en 
néerlandais) : Nous avons longuement discuté sur 
les compétences en commission. Il s'agit d'une 
question complexe. Chaque niveau doit agir et 
coopérer à partir de ses propres compétences. La 
question principale est de savoir comment chaque 
niveau doit cont ribuer aux solutions à la crise. Nous 
pouvons continuer à voir des problèmes, ou nous 
pouvons voir des solutions.  
 
Ce projet a fait l'objet d'une large concertation au 
sein du CONCERE et du Comité de concertation. 
Dans la demande d'avis, nous avons explic itement 
demandé au Conseil d'État d'examiner certaines 
dispositions en particulier. Cela a conduit à de 
nombreux ajustements de l'avant -projet. Il serait 
dommage que la clé de voûte fédérale soit absente 
de la politique menée dans les régions. Je pense en 
particulier à tout ce qui concerne les communautés 
d'énergie renouvelable et la flexibilité.  
 14.09  Minister Tinne Van der Straeten 
(Nederlands) : Op de bevoegdheidsdiscussie zijn we 
in de commissie uitvoerig ingegaan. Het is een 
complexe zaak. Elk niveau m oet vanuit zijn eigen 
bevoegdheden ageren en samenwerken. De 
voornaamste vraag is hoe elk niveau moet 
bijdragen aan de oplossingen voor de crisis. Men 
kan blijven problemen zien, of men kan oplossingen 
zien.  
 
Over dit ontwerp is uitgebreid overlegd in ENO VER 
en het Overlegcomité. We hebben in de 
adviesaanvraag uitdrukkelijk aan de Raad van State 
gevraagd om een aantal bepalingen in het bijzonder 
onder de loep te nemen. Dat heeft tot flink wat 
aanpassingen aan het voorontwerp geleid. Het zou 
zonde zijn moch t het federale sluitstuk ontbreken 
aan het beleid dat in de gewesten wordt gevoerd. Ik 
denk met name aan alles wat te maken heeft met 
hernieuwbare -energiegemeenschappen en met 
flexibiliteit.  
 
Voilà le lien avec les solutions dont nous avons 
besoin. Le règ lement approuvé vendredi dernier au 
niveau européen se compose de dispositions 
relatives aux surprofits et à une réduction 
obligatoire de la consommation d'électricité de 5  % Dat is de link naar de oplossingen die wij nodig 
hebben. De verordening die vorige vrijdag op 
Europees niveau werd goedgekeurd, bestaat uit 
bepalingen over de overwinsten en over een 
verplichte reductie van het elektriciteitsgebruik met  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 33 
durant les heures de pointe.  
 
Ce projet, qui transpose la directive européenne su r 
la conception du marché de l'électricité, a 
principalement trait à la flexibilité. Une étude 
réalisée sur ce sujet par E -CUBE, à la demande 
d'Elia, indique que 1  600 mégawatts sont présents 
sur le réseau en tant que market response . 
Aujourd'hui, environ 400 mégawatts participent déjà 
activement au marché pour les services d'appui. La 
réduction de 5  % équivaut à 650  mégawatts. Outre 
la sécurité d'approvisionnement, cette loi concerne 
donc également la préparation de notre marché à la 
transition énergétique . 
 5 % tijdens piek uren.  
 
Dit ontwerp, dat de Europese richtlijn over het 
marktdesign van elektriciteit omzet, heeft het vooral 
over flexibiliteit. Daarover werd op vraag van Elia 
een studie uitgevoerd door E -CUBE en die heeft 
aangetoond dat er 1.600 megawatt aanwezig is op  
het net als market response . Vandaag doet al ruim 
400 megawatt actief mee op de markt voor de 
ondersteunende diensten. De reductie van 5  % 
komt overeen met 650 megawatt. Deze wet gaat 
naast de bevoorradingszekerheid dus ook over het 
voorbereiden van onze markt op de energietransitie.  
 
14.10   Bert Wollants (N-VA): La ministre a 
effectivement demandé qu'une attention particulière 
soit consacrée à la répartition des compétences 
lorsqu'elle a sollicité l'avis du Conseil d'État. 
Comme les dépassements de compé tence étaient 
manifestes, il était logique que la ministre apporte 
certains ajustements. En commission et dans cet 
hémicycle, la ministre refuse toutefois d'aborder les 
cinq dépassements de compétence que j'ai 
dénoncés et auxquels ces ajustements n'ont pas  
permis de remédier. Si la ministre ne souhaite pas 
les aborder, c'est parce qu'elle sait que j'ai raison et 
elle fragilise ainsi son propre projet.  
 
Je ne comprends pas que le projet de loi EMD soit 
resté pendant une année sur le bureau de la 
ministre ava nt qu'elle ne le soumette au Parlement, 
mais qu'elle n'ait pas trouvé le temps, au cours de 
cette année, pour se concerter avec les régions. La 
ministre ignore les cinq dépassements de 
compétence, mais si le projet de loi est adopté, une 
procédure sera imm édiatement engagée. Ce n'est 
pas la première fois que la ministre tombe dans ce 
piège. Une concertation appropriée peut éviter de 
 14.10   Bert Wollants (N-VA): De minister heeft 
inderdaad speciale aandacht gevraagd voor de 
bevoegdheids verdeling bij de adviesvraag aan de 
Raad van State. De bevoegdheidsoverschrijdingen 
waren manifest en het is dus logisch dat de minister 
een en ander heeft aangepast. In de commissie en 
hier wil de minister echter niet ingaan op de vijf 
bevoegdheidsoversch rijdingen die ik heb 
aangekaart en die na de aanpassingen niet 
weggewerkt zijn. De minister wil er niet op ingaan 
omdat ze weet dat ik gelijk heb en op die manier 
ondergraaft ze haar eigen ontwerp.  
 
Ik begrijp niet dat de EMD -wet een jaar bij de 
minister  heeft gelegen voor ze ermee naar het 
Parlement komt, maar dat ze in dat jaar geen tijd 
heeft gevonden om met de gewesten te overleggen. 
De minister negeert de vijf 
bevoegdheidsoverschrijdingen, maar als de wet 
wordt goedgekeurd, zal er meteen een procedur e 
beginnen. Het is niet de eerste keer dat de minister 
in die val trapt. Gepast overleg kan veel problemen 
voorkomen.  
 
La ministre veut évidemment brosser un tableau 
général pour éviter d'avoir à aborder les erreurs que 
contient le projet de loi à l'exam en et pour éviter de 
donner des éléments qui seront utilisés durant la 
procédure. Je ne sais pas si cela permettra à la 
ministre de gagner beaucoup de temps ou d'obtenir 
des résultats. Pour ces raisons, nous ne 
soutiendrons pas le projet de loi.  
  De minis ter wil natuurlijk het grotere plaatje 
schetsen om te vermijden dat zij moet ingaan op de 
fouten in het ontwerp en om te vermijden dat zij hier 
dingen zegt die tijdens de procedure zullen worden 
aangegrepen. Ik weet niet of de minister hiermee 
veel tijd of  resultaat koopt. Wij zullen dit ontwerp 
dan ook niet steunen.  
 
14.11   Kurt Ravyts (VB): Moi aussi, je reste sur ma 
faim. M.  Wollants a mis en avant cinq domaines où 
un problème subsiste. La ministre a reconnu en 
commission qu'elle n'avait pas procédé à u n 
nouveau renvoi aux Régions du texte actuel. En ce 
qui concerne la question du choix entre une 
capacité de stockage à grande échelle et une 
capacité à petite échelle, il a également fallu un 14.11   Kurt Ravyts (VB): Ook ik blijf op mijn 
honger zitten. De heer  Wollants heeft vijf domeinen 
naar voren gebracht waar er een probleem blijft 
bestaan. De minister heeft in de commissie erkend 
dat zij de huidige tekst niet opnieuw heeft 
teruggekoppeld naar de gewesten. Bij de kwestie 
van de grootschalige versus de kleinschalige 
opslagcapaciteit heeft het ook wel even geduurd eer   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 34 
certain temps avant qu'on dispose d'une solution.  
 
Le projet de  loi contient un certain nombre 
d'éléments dignes d'intérêt, mais nous allons 
modifier notre vote et nous abstenir.  
 er een opl ossing beschikbaar was.  
 
Er staan een aantal behartenswaardige zaken in het 
wetsontwerp, maar wij zullen ons stemgedrag 
wijzigen in een onthouding.  
 
14.12   Thierry Warmoes (PVDA -PTB) (en 
néerlandais) : C'est fou le temps et l'énergie qu'on 
gaspille dans c e pays à des discussions sur les 
compétences, y compris dans le débat sur la 
réduction des prix de l'énergie. Cela n'aide pas la 
population. La Belgique est un pays 
économiquement intégré. Nous avons donc besoin 
d'une politique énergétique unique pour le p ays 
entier. Cela nous permettra de réellement œuvrer 
pour le bien des gens et de travailler à la transition 
écologique.  
 14.12   Thierry Warmoes (PVDA -PTB) 
(Nederlands) : Het is ongelooflijk hoeveel tijd en 
energie in dit land verloren gaat aan discussies ov er 
bevoegdheden, ook in het debat over de prijsdaling 
van energie. De mensen hebben daar niets aan. 
België is één economisch geïntegreerd land. We 
hebben dus één nationaal energiebeleid nodig. Dan 
kunnen we echt voor de mensen en de ecologische 
transitie w erken.  
 
14.13   Christian Leysen (Open Vld): Je suis 
M. Warmoes sur ce point. Que nous soyons 
compétents ou non, nous sommes tous 
responsables dans la recherche de solutions aux 
grands défis.  
 14.13   Christian Leysen (Open Vld): Ik volg de 
heer Warmoes op  dat punt. Of we nu bevoegd zijn 
of niet, we zijn allemaal verantwoordelijk voor het 
vinden van oplossingen voor de grote uitdagingen.  
 
14.14   Sander Loones (N-VA): M.  Leysen se range 
du côté de M.  Warmoes et plaide de facto  en faveur 
d'une refédéralisati on des compétences en matière 
d'énergie.  
 14.14   Sander Loones (N-VA): De heer  Leysen 
schaart zich achter de heer  Warmoes en pleit de 
facto voor een herfederalisering van de 
energiebevoegdheid.  
 
Je ne comprends pas pourquoi la ministre n'aborde 
pas en dé tail les questions concrètes. Cette attitude 
contraste fortement avec le style que la ministre et 
le gouvernement prétendent vouloir adopter. Dans 
tous les dossiers possibles, le gouvernement dit 
qu'il juge important d'écouter les experts et 
d'intégrer leu rs avis. Le Conseil d'État dispose des 
meilleurs juristes du pays, qui posent un certain 
nombre de questions critiques à l'égard de ce projet 
de loi. J'attends d'un gouvernement qui demande 
de respecter les experts qu'il réplique.  
 
La ministre et le gouver nement répètent 
constamment qu'ils optent pour la coopération, 
mais cela n'a pas été le cas ici. Sur ce point 
également, j'aurais espéré une réponse.  
 Ik begrijp niet waarom de minister niet in detail 
ingaat op de concrete vragen. Dit contrasteert 
volledig  met de stijl die de minister en de regering 
pretenderen te willen neerzetten. In alle mogelijke 
dossiers zegt de regering het belangrijk te vinden 
om te luisteren naar experts en hun mening te 
integreren. De Raad van State heeft de beste 
juristen van het land, die een aantal zeer kritische 
vragen stellen bij dit wetsontwerp. Ik zou dan ook 
verwachten van een regering die respect vraagt 
voor experts dat zij daarop repliceert.  
 
De minister en de regering zeggen constant dat zij 
kiezen voor samenwerking, maa r dat is hier niet 
gebeurd. Ook daar had ik gehoopt op een antwoord 
waarom dat zo is.  
 
14.15   Tinne Van der Straeten , ministre (en 
néerlandais) : Je répète ce que j'ai dit en 
commission. Nous avons adressé un courrier au 
Conseil d'État, dans lequel nous a vons demandé 
une attention particulière pour les agences de 
l'énergie telles que définies à l'article  21, et pour 
tout ce qui a trait aux clients actifs, articles  10 et 20, 
pour les contrats assortis de prix dynamiques de 
l'énergie, ainsi que pour la gesti on des données.  
 
Lors de la discussion, ce point n'a pas été repris sur 
la liste. Est -ce dû au fait qu'il émanait d'une autre 14.15  Minister Tinne Van der Straeten 
(Nederla nds): Ik herhaal wat ik in de commissie heb 
gezegd. Wij hebben een brief gericht aan de Raad 
van State, waarin we in het bijzonder aandacht 
hebben gevraagd voor de energieagentschappen 
zoals bepaald in artikel  21, en voor alles wat te 
maken heeft met de ac tieve afnemers, artikelen 10 
en 20, voor de contracten met de dynamische 
energieprijs en ook voor het gegevensbeheer.  
 
In de discussie werd dit niet in het lijstje 
opgenomen. Kwam dit doordat dit van een ander  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 35 
Région? M.  Wollants se concentre -t-il uniquement 
sur les questions de la Région flamande?  
 
Les dispositions des clients actifs se limitent dans 
l'article  21 à ceux qui sont raccordés au réseau de 
transport. Pour ceux raccordés au réseau de 
distribution, il est question d'une limitation à la 
compétence fédérale, à savoir le déséquilibre.  
 gewest kwam? Focust de heer  Wollants zich enk el 
op vragen van het Vlaams Gewest?  
 
De bepalingen van de actieve afnemers zijn in 
artikel  21 beperkt tot degenen die zijn aangesloten 
op het transmissienet. Voor aangeslotenen op het 
distributienet gaat het over een beperking tot de 
federale bevoegdheid, met name onevenwicht.  
 
Elle prévoit également que les clients actifs ne 
seront pas soumis à des exigences techniques ou 
administratives, des procédures et des 
prélèvements disproportionnés ou discriminatoires 
qui ne reflètent pas les coûts. Les communaut és 
d'énergie des citoyens sont également limitées à la 
compétence fédérale.  
 
Pour les communautés d'énergie renouvelable, une 
adaptation de la définition a été établie à la suite de 
l'avis du Conseil d'État concernant la zone 
d'exercice des activités. Dor énavant, déjà dans la 
définition, il est clairement indiqué qu'aucune 
communauté mixte d'énergie renouvelable ne peut 
exister, ce qui signifie également qu'aucun accord 
de coopération n'est nécessaire pour cette 
application particulière de l'énergie en mer . 
 
La disposition de l'avant -projet sur le partage de 
l'énergie a été supprimée.  
 
Nous avons laissé la disposition sur les prix 
dynamiques de l'énergie telle qu'elle est, après 
l'avis du Conseil d'État, car le décompte du nombre 
de clients que le fournisse ur doit avoir avant d'avoir 
un tel type de contrat dans son dossier doit se faire 
au niveau de l'État membre. En effet, nous 
transposons une directive. Elle n'est pas non plus 
contraire aux dispositions du décret actuel.  
 Er is ook bepaald dat de actieve a fnemers niet 
onderworpen worden aan onevenredige of 
discriminerende technische of administratieve 
vereisten, procedures en heffingen die geen kosten 
weerspiegelen. Ook bij de energiegemeenschappen 
van burgers wordt het beperkt tot de federale 
 
Voor de hernieuwbare -energiegemeenschappen is 
in de definitie een aanpassing gebeurd na het 
advies van de Raad van State wat betreft de zone 
voor de uitvoering van de activiteiten. Reeds in de 
definitie wordt nu duidelijk dat er geen gemengde 
hernieuwbar e-energiegemeenschappen kunnen 
bestaan, waardoor er ook geen 
samenwerkingsovereenkomst nodig is voor die 
specifieke toepassing van energie op zee.  
 
De bepaling uit het voorontwerp over het delen van 
energie is geschrapt.  
 
De bepaling over de dynamische ene rgieprijzen 
hebben we zo gelaten na het advies van de Raad 
van State, omdat de telling van het aantal klanten 
dat de leverancier dient te hebben voor hij een 
dergelijk contracttype in zijn bestand moet hebben 
dient te gebeuren op lidstaatniveau. We zijn im mers 
bezig met de omzetting van een richtlijn. Het is ook 
niet strijdig met de huidige decreetbepalingen.  
 
La protection des consommateurs se limite à la 
compétence fédérale. La protection des 
consommateurs et l'information aux clients finaux 
en cas de tr ansfert sont uniquement réglées et 
explicitées pour les clients finaux qui sont raccordés 
au réseau de transmission. En ce qui concerne les 
clients finaux qui sont des ménages ou des PME et 
qui sont raccordés au réseau de distribution, la 
période de transi tion ne passe que de quatre à trois 
semaines, comme l'exige la directive.  
 
L'information des clients par les fournisseurs est 
déjà actuellement réglée à l'échelon fédéral.  
 
Sur certains points, nous nous sommes écartés de 
l'avis du Conseil d' État. M.  Wollants a fait allusion 
au fait que la Cour constitutionnelle s'en occuperait. De consumentenbescherming wordt beperkt tot de 
federale bevoegdheid. De 
consumentenbes cherming en de 
informatieverstrekking aan de eindafnemers in 
geval van overstap zijn enkel geregeld en 
verduidelijkt voor de eindafnemers die zijn 
aangesloten op het transmissienet. Voor de 
huishoudelijke en de kmo -eindafnemers 
aangesloten op het distribut ienet wordt enkel de 
overstapperiode gewijzigd van vier naar drie weken, 
zoals vereist door de richtlijn.  
 
De informatieverschaffing van leveranciers aan 
klanten wordt vandaag al geregeld op federaal 
niveau.  
 
Op een aantal punten hebben wij het advies van  de 
Raad van State niet gevolgd. De heer  Wollants 
heeft erop gealludeerd dat het Grondwettelijk Hof dit   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 36 
Dans le cas présent, la Cour constitutionnelle finira 
par donner son avis sur la question.  
 zou behandelen. In dat geval zal het Grondwettelijk 
Hof daar in fine zijn zegje wel over doen.  
 
14.16   Bert Wollants (N-VA): Dans cette 
Assemblée, j'ai  également soulevé des points qui 
n'ont pas été discutés en commission. Aujourd'hui, 
je n'ai quasiment pas évoqué les points abordés par 
la ministre, parce que ces points sont résolus. La 
ministre a entrepris des démarches pour supprimer 
du texte certains dépassements de compétences. 
Les points que j'ai soulevés sont ceux qui ne sont 
pas encore résolus.  
 
Par exemple, en ce qui concerne les communautés 
énergétiques de citoyens, la ministre n'a pas prévu 
de limitation au paragraphe  3 de 
l'article  19quinquies . 
 14.16   Bert Wollants (N-VA): Ik heb hier ook zaken 
aangehaald die niet in de commissie werden 
besproken. Ik heb het vandaag voor het grootste 
deel niet gehad over de zaken die de minister 
aanhaalt, want die zaken zijn opgelost. De minister 
heeft stappen gezet om een aantal 
bevoegdheidsoverschrijdingen eruit te halen. De 
zaken die ik heb opgeworpen, zijn diegene die niet 
zijn opgelost.  
 
Zo heeft de minister inzake de 
energiegemeenschap van burgers geen beperking 
ingesteld in paragraaf 3 van artikel  19quinq uies. 
 
En ce qui concerne les clients actifs, ma 
préoccupation réside dans le lien avec les tarifs du 
réseau de distribution. Ceux -ci sont toujours 
compris dans la formulation utilisée par la ministre. 
En effet, elle n'exclut pas que cela concerne 
égaleme nt les tarifs du réseau de distribution, ce qui 
donne lieu à une violation de la répartition des 
compétences.  
 
Cela vaut également pour le droit des 
consommateurs. Lors de l'élaboration de la loi 
spéciale de réformes institutionnelles, il a été 
indiqué cla irement qu'il devait exister un lien avec 
les normes minimales en matière de protection des 
consommateurs. En l'espèce, la ministre va plus 
loin. Le Conseil d'État y a déjà fait référence dans 
son avis du 19  novembre, mais la ministre n'a pas 
voulu en teni r compte ni adapter son texte.  
 
Il s'agit de points sur lesquels la ministre n'a pas 
répondu en détail. La solution serait peut -être que la 
Cour constitutionnelle tranche. C'est en effet ce 
qu'elle sera appelée à faire et nous verrons alors où 
nous en ser ons. 
 Bij de actieve afnemers gaat het mij over de link 
met de distributienettarieven. Deze zitten nog wel 
altijd in de formulering die de minister gebruikt. Zij 
sluit immers niet uit dat het ook gaat over 
distributienettarieven en daardoor ontstaat er een  
schending van de bevoegdheidsverdeling.  
 
Hetzelfde geldt voor het consumentenrecht. Bij de 
totstandkoming van de bijzondere wet tot 
hervorming van de instellingen werd heel duidelijk 
gemaakt dat het gelinkt moest zijn aan de 
minimumnormen op het vlak v an 
consumentenbescherming. De minister gaat hier 
verder. De Raad van State heeft daar in zijn advies 
van 19  november al naar verwezen, maar de 
minister heeft dat niet willen opnemen of 
aanpassen.  
 
Dit zijn zaken waarop de minister niet in detail heeft 
gean twoord. De oplossing kan zijn dat het 
Grondwettelijk Hof zal oordelen. Dat zal het 
inderdaad wel doen en dan zullen we zien waar we 
uitkomen.  
 
14.17   Tinne Van der Straeten , ministre (en 
néerlandais) : Les régulateurs sont compétents pour 
les tarifs, tant pour les tarifs fédéraux de transport 
que pour les tarifs régionaux de distribution. À cet 
égard, les niveaux de pouvoir peuvent toutefois 
définir des lignes politiques. L'État fédéral ne doit 
pas intervenir dans des matières qui relèvent de la 
compétence d'autrui. Il n'y a aucun malentendu en 
ce qui concerne les tarifs du réseau de distribution. 
Le texte a été modifié là où il contenait des 
imprécisions. Nous n'allons pas ajouter des 
centaines de pages de texte sur des choses 
évidentes chaque fois que nous  élaborons une loi.  
 14.17  Minister Tinne Van der Straeten 
(Nederlands) : De regulatoren hebben 
tariefbevoegdheid, zowel voor de federale 
transmissietarieven als voor de gewestelijke 
distributietarieven. In dezen kunnen de 
beleidsniveaus wel beleidsrichtsno eren geven. De 
federale overheid moet niet tussenkomen in zaken 
die andermans bevoegdheden zijn. Over de 
distributienettarieven is er geen enkel misverstand. 
De tekst is aangepast waar er onduidelijkheden 
waren. Wij gaan niet telkens als we een wet maken, 
honderden pagina's tekst toevoegen over evidente 
zaken.  
 
 37 
14.18   Bert Wollants (N-VA): Le débat de tout à 
l'heure a clairement montré que les autorités 
fédérales n'avaient pas toujours respecté les 
compétences lors des discussions antérieures. Il ne 
faut d ès lors pas que la ministre s'étonne de 
rencontrer une certaine méfiance lorsqu'elle écrit 
des choses qui peuvent être lues ou appliquées 
différemment. Il faut absolument clarifier qui est 
compétent pour quelle matière. Lors d'un précédent 
projet, la minis tre s'est querellée avec les Régions 
et a conclu que celles -ci n'avaient qu'à prendre 
connaissance des décisions en lisant le Moniteur 
belge . Ce n'est pas une bonne façon de travailler.  
 14.18   Bert Wollants (N-VA): Het debat daarstraks 
heeft verduidelijkt  dat de federale overheid zich bij 
besprekingen in het verleden niet altijd heeft 
gehouden aan die lijn van de bevoegdheden. De 
minister moet dan niet verbaasd zijn dat er enig 
wantrouwen is als zij zaken schrijft die anders 
kunnen worden gelezen of toegep ast. Het moet 
absoluut helder zijn wie waarvoor bevoegd is. Bij 
een vorig ontwerp botste de minister op dat vlak 
met de gewesten en vond zij dat die een en ander 
maar nadien moesten lezen in het Belgisch 
Staatsblad . Dat is geen manier van werken.  
 
La prés idente : La discussion générale est close.  
gesloten.  
 
discussio n. (Rgt 85, 4) (2831/4)  
basis voor de bespreking. (Rgt 85, 4) (2831/4)  
 
Le projet de loi compte 31  articles.  
 Het wetsontwerp telt 31  artikelen.  
 
Aucun amende ment n'a été déposé.  
 
Les articles 1 à 31 sont adoptés article  par article.  
 De artikelen 1 tot 31 worden artikel  per artikel 
aangenomen.  
 
l'ensemble aura lieu ulté rieurement.  
 
15 Ordre du jour  
 15 Agenda  
 
Une discussion a eu lieu pour savoir si nous 
devions traiter dès à présent le point de l'ordre du 
jour relatif à la  justice. Toutefois, étant donné que 
nous devons attendre les nouveaux textes avec les 
amendements adoptés, nous pouvons peut -être 
traiter en premier lieu le sujet suivant, qui concerne 
la ministre Van der Straeten.  
 Er was een discussie of wij het agendap unt inzake 
Justitie nu zouden behandelen, maar aangezien we 
op de nieuwe teksten met de goedgekeurde 
amendementen moeten wachten, kunnen we 
misschien eerst het volgende ontwerp van 
minister  Van der Straeten behandelen.  
 
15.01   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : J'ai des obligations à l'étranger ce soir 
et je devrais quitter l'hémicycle au plus tard vers 
19 h 00. Serait -il possible de suspendre la séance 
pendant cinq minutes, jusqu'à ce que le texte ait été 
déposé? Les modifications apport ées sont très 
limitées.  
 
La présidente : On me signale qu'il faudra plus que 
cinq minutes.  
 15.01  Minister Vincent Van Quickenborne 
(Nederlands) : Ik heb vanavond verplichtingen in het 
buitenland en zou hier tegen 19.00  uur moeten 
vertrekken. Kunnen we event ueel vijf minuten 
schorsen, tot de tekst is ingediend? Het gaat om 
heel beperkte aanpassingen.  
 
De voorzitster : Naar verluidt zouden vijf minuten 
niet volstaan.  
 
15.02   Sander Loones (N-VA): Peut -être 
pourrions -nous entamer le point suivant de l'ordre 
du jour et convenir d'interrompre le débat vers 
18 h 15 pour la discussion du projet de loi de 15.02   Sander Loones (N-VA): Misschien kunnen 
we het volgende agendapunt aanvatten en 
afspreken dat we rond 18.15  uur het debat 
onderbreken voor het ontwerp van minister Van   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 38 
M. Van Quickenborne?  
 
La présidente : Je propose d'entamer le point 
suivant de l'ordre du jour et d'interrompre le débat. 
(Assentiment)  
 Quickenborne?  
 
De voorzitster : Ik stel voor om het volgende 
agendapunt aan te vatten en het debat te 
onder breken. (Instemming)  
 
16 Projet de loi modifiant la loi du 31  janvier  2003 
sur la sortie progressive de l'énergie nucléaire à 
des fins de production industrielle d'électricité 
(2846/1 -4) 
 16 Wetsontwerp tot wijziging van de wet van 
elektriciteitsproductie (2846/1 -4) 
 
Le rapporteur, M.  Senesael, renvoie au rapport 
écrit.  
 
De rapporteur, de heer  Senesael, verwijst naar het 
schriftelijk  verslag.  
 
16.01   Bert Wollants (N-VA): Le projet porte sur 
les dispositions visant à maintenir Doel  1 et Doel  2 
en activité au -delà de 2022. Alors que nous avons 
déjà prolongé précédemment la durée de vie de 
Tihange  1, la question de savoir s'il était so uhaitable 
de réaliser un rapport d'incidences sur 
l'environnement a tout de même été posée. Cette 
question n'a pourtant pas été évoquée dans le 
cadre de plusieurs décisions relatives aux centrales 
nucléaires que nous avons soumises avant le projet 
sur Doel  1 et 2. En définitive, le tribunal a décidé 
qu'il était absolument nécessaire d'établir un rapport 
d'incidences sur l'environnement (RIE) pour Doel  1 
et 2. Ce rapport a entre -temps été rédigé, même si 
son élaboration avait déjà commencé sous la 
précédente  ministre. De nombreuses études ont été 
réalisées et une consultation internationale a 
finalement eu lieu dans un rayon de 
1 000 kilomètres.  
 16.01   Bert Wollants (N-VA): Het ontwerp betreft 
de bepalingen om Doel  1 en 2 ook na eind 2022 
open te houden. Ond anks het feit dat wij al eerder 
de levensduur van Tihange  1 hadden verlengd, 
werd er toch gevraagd naar de wenselijkheid van 
een milieueffectenrapport (MER). Die vraag is 
nochtans niet gesteld voor verschillende 
beslissingen over de kerncentrales voor het ontwerp 
over Doel  1 en 2 werd voorgelegd. Uiteindelijk heeft 
de rechtbank beslist dat het absoluut noodzakelijk 
was om alsnog een MER op te stellen voor Doel  1 
en 2, wat ook gebeurd is. Die opmaak is eigenlijk al 
gestart door de vorige minister. Heel wat s tudies 
zijn uitgevoerd en er is uiteindelijk ook een 
grensoverschrijdende consultatie geweest in een 
straal van 1.000  kilometer.  
 
La conclusion de ce rapport est que la prolongation 
de la durée de vie de Doel  1 et 2 n'a pas d'effets 
significatifs sur l'e nvironnement et qu'elle ne porte 
pas atteinte à des espèces et habitats protégés par 
la directive Habitats. Selon moi, ces constats 
peuvent être extrapolés aux autres centrales, 
comme Doel  4 et Tihange  3. 
 
S'agissant de la base du projet, à savoir le fait que 
Doel 1 et 2 ne peuvent fermer, il n'y a pas matière à 
discussion, selon moi. Si je ne me trompe, seul le 
PTB s'oppose au maintien de Doel  4 et Tihange  3. 
La question est alors de savoir si nous ne devons 
pas nous prononcer également sur une série 
d'aut res unités. Dans le passé, des partis politiques 
comme Vooruit et Ecolo -Groen affirmaient qu'en 
réalité, le projet de loi relatif à la prolongation de 
Doel 1 et 2 confirmait la date de la sortie du 
nucléaire. Or, je constate que la ministre n'a pas 
confirm é cette affirmation.  
 De conclusie is dat de levensduurverlenging van 
Doel 1 en 2 geen aanzienlijke effecten heeft op het 
milieu en dat dit geen aantasting veroorzaakt van 
de in de habitatrichtlijn beschermde soorten en 
habitats. Dergelijke vaststellingen  kunnen volgens 
mij ook worden doorgetrokken voor de andere 
centrales, zoals Doel  4 en Tihange  3.  
 
Over de basis van het ontwerp – dat Doel  1 en 2 
niet mogen sluiten – is er volgens mij geen 
discussie. Als ik mij niet vergis, is alleen de PVDA 
tegen het o penhouden van Doel  4 en Tihange  3. En 
dus is de vraag of wij ons ook niet moeten 
uitspreken over een aantal andere eenheden. In het 
verleden zeiden politieke partijen als Vooruit en 
Ecolo -Groen dat het wetsontwerp voor de 
verlenging van Doel  1 en 2 eigenli jk een bevestiging 
was van de datum van de kernuitstap. Ik stel echter 
vast dat de minister dat niet met zoveel woorden 
heeft bevestigd.  
 
 39 
Pour elle, il s'agit d'une exécution technique de ce 
qui devait se faire selon le tribunal. La question est 
alors de savoir si la liste doit être reparcourue dans 
son ensemble et s'il faut la soumettre au vote, de 
sorte que les dates soient également fixées pour les 
autres centrales nucléaires. Ce gouvernement a 
déjà approuvé une prolongation de Doel  4 et 
Tihange  3 dans un avant -projet. La N -VA a alors 
proposé de ne s'exprimer que sur la prolongation de 
Doel 1 et 2, et de ne pas fixer le reste du calendrier, 
mais la majorité n'a pas suivi. Cela soulève la 
question de savoir si nous ne devrions pas nous 
prononcer d'urgence  sur une prolongation 
éventuelle de Doel  3 et Tihange  2. Ne devrions -
nous pas pouvoir mener un débat sur l'ensemble, 
dans un souci de cohérence? Ainsi, tous les partis 
pourraient s'exprimer sur la direction qu'ils 
souhaitent prendre pour les autres central es 
nucléaires, compte tenu principalement d'une crise 
énergétique sans précédent. Nous pourrions alors 
également discuter de la prolongation d'autres 
centrales. Un débat sérieux est nécessaire à ce 
sujet, et c'est pour cette raison que le groupe N -VA 
s'abs tiendra sur ce projet de loi.  
 Voor haar is het een technische uitvoering van wat 
er volgens de rechtbank moest gebeuren. De vraag 
is dan of het hele lijstje opnieuw aan bod moet 
komen en of erover moet worden gestemd, zodat 
ook de data voor de andere kern centrales worden 
vastgelegd. Deze regering heeft in voorontwerp al 
een verlenging van Doel 4 en Tihange 3 
goedgekeurd. De N -VA heeft dan voorgesteld om 
zich enkel uit te spreken over de verlenging van 
Doel 1 en 2 en de rest van de kalender niet vast te 
leggen. Daar was de meerderheid niet voor te 
vinden. Dat werpt natuurlijk de vraag op of we niet 
zeer dringend een uitspraak moeten doen over een 
mogelijke verlenging van Doel 3 en Tihange 2. 
Moeten we geen debat kunnen voeren over het 
geheel, ter wille van d e coherentie? Zo kunnen alle 
partijen zich uitspreken over de richting die ze 
eigenlijk uit willen met de andere kerncentrales, 
zeker in het licht van een ongeziene energiecrisis. 
Dan kunnen we ook spreken over de verlenging van 
andere centrales. Hier is e en ernstig debat nodig en 
daarom zal de N -VA-fractie zich onthouden bij de 
stemming over dit wetsontwerp.  
 
16.02   Kim Buyst (Ecolo -Groen): Avec ce projet, 
nous restaurons une situation du passé. En 2015, le 
précédent gouvernement a décidé de maintenir en  
activité les deux plus anciennes centrales 
nucléaires, Doel 1 et 2, pendant 10 ans de plus que 
prévu. La loi a été adoptée sans RIE, un problème 
juridique signalé par l'AFCN à l'époque. En 2020, la 
Cour constitutionnelle a déclaré la loi nulle et non 
aven ue. La Cour constitutionnelle et la Cour de 
justice de l'Union européenne ont jugé que la 
prolongation d'une centrale nucléaire équivalait à la 
mise en service d'une centrale nucléaire et qu'elle 
nécessitait à la fois un RIE et une consultation 
transfronta lière. La prolongation d'une centrale 
nucléaire requiert les préparatifs nécessaires et doit 
être réalisée avec la plus grande sécurité juridique 
possible.  
 
Avec ce projet, nous assurons la sécurité juridique 
et rétablissons la loi de 2015. Dans le cas con traire, 
Doel 1 et 2 devraient cesser leur production le 
1er janvier 2023. Dans le cadre de la sécurité 
juridique et de la sécurité d'approvisionnement, 
notre groupe soutient le texte à l'examen.  
 16.02   Kim Buyst (Ecolo -Groen): Met dit ontwerp 
herstellen w e het verleden. In 2015 besliste de 
vorige regering om de twee oudste kerncentrales, 
Doel 1 en 2, tien jaar langer te laten draaien dan 
voorzien. De wet werd goedgekeurd zonder dat er 
een MER was uitgevoerd, een juridisch probleem 
waarop het FANC toen al w ees. In 2020 verklaarde 
het Grondwettelijk Hof de wet nietig. Het 
Grondwettelijk Hof en het Hof van Justitie van de 
Europese Unie oordeelden dat een verlenging van 
een kerncentrale eenzelfde project is als de opstart 
van een kerncentrale en dat er zowel ee n MER als 
een grensoverschrijdende raadpleging vereist was. 
Een kerncentrale verlengen vergt de nodige 
voorbereiding en moet met de hoogst mogelijke 
rechtszekerheid worden uitgevoerd.  
 
Met dit ontwerp verzekeren we de rechtszekerheid 
en herstellen we de w et van 2015. Zoniet zouden 
Doel 1 en 2 de productie moeten staken op 
1 januari 2023. In het kader van de rechtszekerheid 
en de bevoorradingszekerheid steunt onze fractie 
deze wet.  
 
16.03   Reccino Van Lommel (VB): La situation 
dans laquelle nous nous trouv ons est le résultat 
d'une impulsion donnée par les militants écologistes 
et les organisations environnementales. Il est donc 
amusant de voir que c'est une ministre Ecolo qui 
doit remettre les choses d'équerre.  
 
Selon la Cour constitutionnelle, il faut un R IE dans 16.03   Reccino Van Lommel (VB): Onder impuls 
van groene activisten en milieuorganisaties zijn we 
in deze  situatie terechtgekomen. Het is dus leuk dat 
het een groene minister is die de zaken moet 
rechttrekken.  
 
Volgens het Grondwettelijk Hof is er een MER nodig   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 40 
un rayon d'au moins 1  000 km. C'est ridicule, sans 
parler du prix que cela va coûter! On répète 
d'ailleurs le même refrain à présent avec Doel 4 et 
Tihange 3. Selon les résultats des études, tout va 
bien, mais il faut quand même recommencer à 
chaqu e fois ces études d'incidence sur 
l'environnnement. Tout est dès lors toujours retardé. 
En 2025, nous serons de toute façon confrontés à 
un black -out. 
 in een straal van liefst 1.000 km. Dat klinkt als een 
Belgenmop, om nog niet te spreken over de 
kostprijs. Het riedeltje begint trouwens opnieuw nu 
er wordt gesproken over Doel 4 en Tihange 3. 
Volgens de resultaten van die onderzoeken is alles 
in orde, maar toch moeten ze elke keer opnieuw 
worden uitgevoerd. Zo wordt alles steeds maar 
vertraagd. In 202 5 zitten we sowieso met een 
onderbreking.  
 
Nous ne sommes pas contre la loi de redressement 
en tant que telle, mais contre le fait que tout le 
calendrier de sortie y ait été repris. Pour nous, c'est 
lié à l'actualité. Dans la commission, les membres 
de la  majorité se sont honteusement décarcassés 
pour faire oublier leurs déclarations matamoresques 
dans la presse. Ils veulent limiter le débat à Doel 1 
et 2, mais la majorité elle -même commence à parler 
de toutes les autres centrales.  
 
À entendre les propos d es présidents de l'Open Vld, 
du MR et du cd&v dans les médias, il est clair que 
les verts sont toujours plus isolés. Mais ce n'est pas 
avec des déclarations matamoresques que nous y 
arriverons. Il faut faire preuve de volontarisme. On 
ne peut pas continuer  à se dédouaner de sa 
responsabilité sur l'exploitant. Il est grotesque que 
les responsables politiques prennent soudain 
conscience de leur erreur quatre jours avant la 
fermeture de Doel  3. L'AFNC rappelle évidemment 
que ce n'est pas si simple. Les verts a busent du 
rapport de l'AFCN pour postuler l'impossibilité d'une 
prolongation. Mais ce n'est pas ce que dit l'AFNC, 
pour elle tout est une question de procédure.  
 Wij zijn niet tegen de herstelwet op zich, maar wel 
tegen het feit dat de volledige uitstapkal ender erin 
wordt hernomen. We kunnen dit niet los zien van de 
actualiteit. Het was beschamend hoe in de 
commissie meerderheidsleden spartelden om hun 
stoere uitspraken in de media onder de mat te 
vegen. Men wil dat het debat enkel over Doel 1 en 2 
gaat, ma ar de meerderheid begint zelf over alle 
andere centrales.  
 
Als ik de uitspraken van de voorzitters van Open 
Vld, de MR en cd&v hoor in de media, wordt 
duidelijk dat de groenen steeds geïsoleerder staan. 
Maar met stoere uitspraken alleen komen we er 
niet. E r is ook daadkracht nodig. Men kan niet alles 
op de exploitant blijven steken. Het is potsierlijk hoe 
de politiek vier dagen voor de sluiting van Doel 3 
plots wakker schiet. Natuurlijk zegt het FANC dan 
dat het zo niet werkt. De groenen misbruiken dat 
rapport om te zeggen dat een verlenging niet 
mogelijk is. Dat is echter niet wat het FANC zegt, 
het gaat over de manier waarop.  
 
Je comprends la frustration de certains présidents. 
Tant que Groen fera partie du gouvernement, 
aucun débat sérieux ne sera possib le concernant 
les centrales nucléaires et l'indépendance 
énergétique, que la ministre Van der Straeten 
considère comme un vilain mot, une rengaine.  
 
Nous entendons sans cesse dire qu'ENGIE n'est 
pas intéressée par une prolongation. Évidemment, 
après tant d 'années de palabres. Il restait toujours 
suffisamment de temps, disait -on, pour prolonger 
les centrales. Toutefois, comme l'a fait remarquer 
Mme  Buyst, il ne suffit pas de pousser sur un 
bouton pour prolonger une centrale nucléaire. Il est 
temps de retirer  nos œillères et de négocier de 
manière unanime avec ENGIE. Faites donc cela 
plutôt que vous perdre en déclarations fracassantes 
dans les médias.  
 Ik begrijp de frustratie van sommige voorzitters. 
Zolang Groen in de regering zit, is er geen deftig 
debat mo gelijk over de kerncentrales en over 
energiezelfstandigheid, voor minister Van der 
Straeten een vies woord, een riedeltje.  
 
Steeds horen wij het verhaal dat ENGIE niet 
geïnteresseerd is in een verlenging. Natuurlijk is dat 
zo na het jarenlange gepalaver. Er was altijd nog tijd 
genoeg, werd beweerd, om de centrales te 
verlengen. Maar zoals mevrouw  Buyst zegt, is een 
kerncentrale verlengen meer dan een knopje 
indrukken. Het is tijd om de oogkleppen af te zetten 
en eensgezind met ENGIE aan tafel te gaan zitte n. 
Doe dat in plaats van stoere verklaringen af te 
leggen in de media.  
 
La ministre a confirmé que pour Doel 4 et Tihange 
3, une notification a été envoyée le 1er juin en vue 
d'organiser une nouvelle consultation dans un rayon 
de 1 000 km. C'est étrange, vu qu'elle a signé une De minister heeft bevestigd dat er voor Doel 4 en 
Tihange 3 op 1 juni een notificatie is verstuurd om 
opnieuw een bevraging te doen in een straal van 
1.000 km. Dat is vreemd, aangezien zij in juli een  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 41 
déclaration d'intention sans engagement en juillet. 
Elle a certes déclaré que la durée de vie des 
centrales nucléaires serait prolongée de dix ans, 
mais l'exploitant a immédiatement réagi en 
indiquant qu'il n'y avait pas d'accord.  
 
Il est temps que chacun, au Parlement comme 
parmi les membres du gouvernement, examine de 
près la durée de vie de toutes nos centrales 
nucléaires. Pour la ministre, l'indépendance 
énergétique est un vilain mot, mais si cette crise 
sans précédent ne lui ouvr e pas les yeux, ils ne 
s'ouvriront jamais. Je ne suis pas opposé à 
l'interconnectivité. Je trouve néanmoins que nous 
devons garder autant que possible notre production 
d'énergie entre nos mains.  
 vrijblijvende intentieverklaring aflegde. Zij zei wel 
dat de kerncentrales met tien jaar verlengd zouden 
worden, ma ar de exploitant reageerde meteen door 
te zeggen dat er geen akkoord was.  
 
Het is tijd dat iedereen, het Parlement en de 
regeringsleden, de levensduur van al onze 
kerncentrales tegen het licht houdt. Voor de 
minister is energiezelfstandigheid een vies woo rd, 
maar als deze ongeziene crisis haar ogen niet 
opent, dan zal het nooit gebeuren. Ik ben niet tegen 
interconnectiviteit. Ik vind dat we onze 
energieproductie zoveel mogelijk in eigen handen 
moeten houden.  
 
J'en ai marre de constater la mauvaise gestion  du 
dossier des centrales nucléaires depuis vingt  ans. 
D'abord, les centrales nucléaires ont été offertes 
aux Français; ensuite, rien n'a été prévu pour 
remplacer la capacité nucléaire. J'en ai marre du 
détournement systématique du débat sur les 
déchets nu cléaires. J'en ai marre que nous 
devenions dépendants de l'étranger pour notre 
approvisionnement énergétique. Si ENGIE refuse 
une prolongation, nous serons dépendants de 
l'étranger pour un tiers de nos besoins 
énergétiques.  
 Ik ben het beu om te zien hoe h et dossier van de 
kerncentrales al twintig jaar wordt mismeesterd. 
Eerst werden de kerncentrales in Franse handen 
gegeven, daarna gebeurde er niets om de nucleaire 
capaciteit te vervangen. Ik ben het beu dat het 
debat over het kernafval steeds opnieuw word t 
misbruikt. Ik ben het beu dat wij voor onze 
energievoorziening afhankelijk worden van het 
buitenland. Als ENGIE niet akkoord gaat met een 
verlenging, worden wij voor een derde van onze 
energiebehoefte afhankelijk van het buitenland.  
 
J'en ai assez d'ent endre sans cesse que l'énergie 
produite à l'étranger est par définition bon marché. 
Alors même que l'État peut construire des centrales 
au gaz supplémentaires, les ménages sont 
encouragés à abandonner leur chaudière au gaz. 
Le fait que certains décrivent l 'autonomie 
énergétique comme une chimère m'irrite tout 
autant. Même en pleine crise énergétique, certains 
sont incapables de mettre de côté leurs dogmes sur 
l'énergie nucléaire.  
 
Initialement, ENGIE était demandeuse d'une 
prolongation de la durée de vie de s centrales 
nucléaires. Mais le gouvernement a trop tardé. À 
présent, le refus catégorique de l'exploitant est 
abusivement utilisé dans le débat et le 
gouvernement, au pied du mur, est contraint d'aller 
négocier une prolongation à Paris.  
 Ik ben het beu da t er altijd wordt gedaan alsof 
energie uit het buitenland per definitie goedkoop is. 
Gezinnen worden aangespoord om hun gasketel 
buiten te gooien, terwijl de overheid bijkomende 
gascentrales mag bouwen. Ik ben het ook beu dat 
energiezelfstandigheid wordt w eggezet als iets 
wereldvreemds. Zelfs in volle energiecrisis wordt 
het dogmatische denken rond kernenergie niet opzij 
gezet.  
 
Oorspronkelijk was ENGIE vragende partij om de 
kerncentrales open te houden, maar de overheid 
heeft te lang getalmd. Nu wordt het  njet van de 
exploitant misbruikt in het debat en moet de 
regering met de rug tegen de muur in Parijs gaan 
onderhandelen over de verlenging.  
 
J'en appelle à la raison. Cette loi de redressement 
est évidemment nécessaire, mais nous restons 
avec un calendr ier de sortie que mon groupe ne 
peut pas cautionner. Nous nous abstiendrons pour 
cette raison. Nous avons nous -mêmes déposé un 
amendement prévoyant un calendrier de sortie 
réaliste, dans lequel nous demandons une 
prolongation de dix voire vingt ans de tout es les 
centrales. J'espère que les grandes déclarations de Ik doe een oproep tot redelijkheid. Uiteraard is deze 
herstelwet noodzakelijk, maar we blijven zitten met 
een uitstapkalender die mijn fractie niet kan 
steunen. Daarom zullen wij ons bij de stemming 
onthouden. Wij hebben zelf een amendement met 
een realistische uitstapkalender ingediend, waarin 
we voor álle kerncentrales de verlenging met tien of 
twintig j aar vragen. Ik hoop dat al die stoere 
verklaringen van sommige partijvoorzitters in de   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 42 
certains présidents de parti dans les médias se 
traduiront par un soutien à notre amendement.  
 media vandaag worden omgezet in steun voor ons 
amendement.  
 
16.04   Malik Ben Achour (PS): Une évaluation des 
incidences environnementales, une participation du 
public et une consultation transfrontalière sur la 
prolongation de dix ans de Doel 1 et 2 auraient dû 
être réalisées en 2015. Or, depuis le jugement de la 
Cour constitutionnelle de 2020, nous savions que 
celle-ci serait annulée, si ces conditions n'étaient 
pas re mplies à la fin 2022.  
 
Le présent texte remplit ces conditions et répare les 
manquements de 2015, et l'on peut espérer son 
adoption en plénière.  
 16.04   Malik Ben Achour (PS): In 2015 had er met 
betrekking tot de levensduurverlenging van Doel  1 
en 2 me t tien jaar een milieueffectenstudie 
uitgevoerd moeten worden. Ook had er een 
publieksraadpleging en een grensoverschrijdende 
raadpleging moeten plaatsvinden. Sinds de 
uitspraak van het Grondwettelijk Hof van 2020 
wisten we echter dat die levensduurverleng ing 
tenietgedaan zou worden indien er eind 2022 niet 
aan de genoemde voorwaarden voldaan zou zijn.  
  
De onderhavige tekst strekt ertoe die voorwaarden 
te vervullen en de tekortkomingen van 2015 weg te 
werken. We hopen dat het wetsontwerp staande 
deze plen aire vergadering goedgekeurd zal worden.  
 
Sans cette loi, Doel  1 et Doel  2 devraient fermer 
dans trois mois, alors que leur électricité est 
nécessaire pendant trois ans. D'autant qu'en 
France, la moitié du parc nucléaire est à l'arrêt et 
que l'Allemagne a nnonce un arrêt temporaire de 
ses exportations. Le calendrier prévu pour ces 
centrales doit être respecté.  
 
La sécurité d'approvisionnement exige sérieux, 
responsabilité et pragmatisme. Pour prolonger 
d'autres réacteurs que Doel  4 et Tihange  3, il faut 
que l'exploitant y soit disposé, ce qui n'est pas le 
cas. Nous devons tenir face à une entreprise qui 
génère des profits exorbitants et distribue de 
plantureux dividendes à sa maison mère. Aucun 
dogmatisme ne doit nous éloigner de la sécurité 
d'approvisionnem ent et de la baisse des factures.  
 
Dès lors, Madame la ministre, nous vous pressons 
de faire aboutir les négociations avec ENGIE sur la 
prolongation de Doel  4 et de Tihange  3, au profit du 
contribuable et des générations futures, et de 
parvenir au plaf onnement des prix, que nous 
appelons de nos vœux de longtemps.  
 
Ce projet de loi répare les manquements du passé 
et permet de prolonger deux réacteurs pendant trois 
ans, selon le scénario prévu pour garantir la 
sécurité d'approvisionnement. Il doit dès lo rs être 
adopté.  
 Zonder deze wet zouden Doel 1 en Doel 2 over drie 
maanden moeten sluiten, terwijl de elektriciteit die 
ze opwekken nog drie jaar noodzakelijk zal zijn, te 
meer daar de helft van de kerncentrales in Frankrijk 
stilligt en Duitsland aankondi gt dat het zijn uitvoer 
tijdelijk zal onderbreken. Het vooropgestelde tijdpad 
voor die kerncentrales moet aangehouden worden.  
 
Het waarborgen van de continuïteit van de 
stroomvoorziening vereist ernst, 
verantwoordelijkheid en een pragmatische aanpak. 
Om d e levensduur van andere reactoren dan Doel 4 
en Tihange 3 te verlengen moet de exploitant 
daartoe bereid zijn, wat niet het geval is. We 
moeten optornen tegen een bedrijf dat 
buitensporige winsten opstrijkt en rijkelijk 
dividenden uitkeert aan zijn moederb edrijf. We 
mogen geenszins door star aan dogma's vast te 
houden de continuïteit van de stroomvoorziening of 
het temperen van de rekeningen uit het oog 
verliezen.  
 
Daarom, mevrouw  de minister, vragen we u met 
aandrang om de onderhandelingen met ENGIE 
Electr abel over de verlenging van de levensduur 
van Doel 4 en Tihange 3 te doen slagen ten bate 
van de belastingplichtigen en de toekomstige 
generaties, alsook om de prijzen te plafonneren, 
waartoe we al lang oproepen.  
 
Met dit wetsontwerp worden de tekortkoming en uit 
het verleden bijgestuurd en kan de levensduur van 
twee reactoren met drie jaar verlengd worden, 
overeenkomstig het scenario waarbij de continuïteit 
van de stroomvoorziening gewaarborgd wordt. Het 
moet dus aangenomen worden.  
 
16.05   Marie -Christine  Marghem (MR): Il s'agit ici 
d'un projet technique qui répare une loi annulée, 16.05   Marie -Christine Marghem (MR): Het betreft 
hier een technisch  ontwerp ter reparatie van een  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 43 
bien que ses effets aient été maintenus – sinon 
Doel 1 et 2 auraient dû fermer. La Cour 
constitutionnelle a en effet estimé en 2020 que les 
enquêtes environnementales auraient d û précéder 
la prolongation de ces centrales, et non l'inverse.  
 
Normalement, on aurait dû les faire aussi avant la 
prolongation de Tihange  1. En outre, les 
conventions internationales d'Aarhus et Espoo 
avaient été conclues avant la loi de 2003, qui 
prévoy ait un cadre d'extinction de nos centrales, 
mélangeant les durées de vie et d'exploitation. Nos 
centrales ont en effet une durée de vie qui dépasse 
de loin la durée d'exploitation que la loi limite à 
40 ans ou, au plus, jusqu'en 2025.  
 
Suite à cet arrêt de 2020, plusieurs réunions entre 
l'administration, ENGIE et mon cabinet ont établi le 
cadre de ces enquêtes, qui se sont achevées sous 
cette législature. Ce projet de loi corrige donc ce 
dispositif – comme le demande la Cour 
constitutionnelle  – avant la f in 2022 et permet à 
Doel 1 et 2 de contribuer à notre sécurité 
d'approvisionnement. Nul ne pourrait s'opposer à la 
prolongation de ces centrales au moins jusqu'en 
2025, si pas plus tard.  
 vernietigde wet, die wel uitwerking bleef hebben – 
anders hadden  Doel 1 en 2 moeten sluiten. In 2020 
was het Grondwettelijk Hof immers van oordeel dat 
de milieueffectenstudies moesten voorafgaan aan 
de verlenging van de leven sduur van die 
kerncentrales en niet omgekeerd.  
 
Normaal gezien hadden die studies ook uitgevoerd 
moeten worden vóór de levensduurverlenging van 
Tihange 1. Bovendien werden de internationale 
verdragen van Aarhus en Espoo gesloten vóór de 
wet van 2003, die e en kader bevatte voor de 
uitdoving van onze centrales, waarin de levensduur 
en de exploitatieduur door elkaar gehaald werden. 
Onze centrales hebben immers een levensduur die 
de exploitatieduur, die bij wet beperkt is tot 40 jaar 
of uiterlijk tot 2025, ruim schoots overschrijdt.  
 
Naar aanleiding van dat arrest van 2020 werd het 
raamwerk van de milieueffectenstudies vastgelegd 
tijdens verschillende vergaderingen tussen mijn 
administratie, mijn kabinet en ENGIE. Die studies 
werden tijdens deze legislatuur afge rond. Het 
voorliggende wetsontwerp strekt er dus toe dat 
systeem tegen eind 2022 te corrigeren – zoals het 
Grondwettelijk Hof vraagt  – en maakt het mogelijk 
om Doel 1 en 2 in te zetten voor de continuïteit van 
onze energievoorziening. Niemand kan ertegen z ijn 
dat de levensduur van die centrales minstens tot 
2025 verlengd wordt, misschien zelfs langer.  
 
Ces enquêtes environnementales doivent être faites 
avant tout démantèlement. Les conventions 
internationales Aarhus -Espoo s'imposent aussi 
dans ce cas. Sui te à une action en référé d'une 
ASBL néerlandophone, le tribunal a dit que ces 
enquêtes environnementales devaient être 
réalisées avant le plus petit acte de démantèlement 
ou préparatoires au démantèlement de Doel  3, ce 
qui n'est pas le cas actuellement.  
 
Une autre action introduite par une ASBL 
francophone se fonde sur la sécurité 
d'approvisionnement et la garantie à fournir aux 
citoyens. Elle demande qu'on ne commette pas 
d'acte irréversible sur les centrales qui, d'après la loi 
de 2003, devraient arrê ter de produire et être 
démantelées, selon certains, d'ici quelques 
semaines ou mois.  
 
Or, pour l'instant, des actes préparatoires au 
démantèlement se font sans que les études 
environnementales et les consultations 
transfrontalières dans le rayon de 1  000 km n'aient Deze milieueffectenstudies moeten uitgevoerd 
worden vooraleer er met de ontmanteling gestart 
wordt. De internationale verdragen van Aarhus en 
Espoo  zijn ook in dit geval bindend. Naar aanleiding 
van een door een Nederlandstalige vzw 
aangespannen kortgeding stelde de rechtbank dat 
deze milieueffectenstudies uitgevoerd moesten 
worden voordat men ook maar met de geringste 
ontmantelingswerken of voorbere idingen voor de 
ontmanteling van Doel 3 start, wat momenteel niet 
het geval is.  
 
In een andere procedure die door een Franstalige 
vzw ingeleid werd, baseert men zich op de 
continuïteit van de energievoorziening en de 
garantie die de burgers ter zake moete n krijgen. De 
procederende partij eist dat er geen onomkeerbare 
handelingen gesteld worden met betrekking tot 
deze centrales, die conform de wet van 2003 geen 
elektriciteit meer zouden mogen produceren en 
volgens sommigen over enkele weken of maanden 
ontma nteld moeten worden.  
 
Op dit moment vinden er evenwel werkzaamheden 
ter voorbereiding van de ontmanteling plaats zonder 
dat de milieueffectenstudies en de 
grensoverschrijdende raadplegingen in een straal   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 44 
été accomplies. On se retrouve donc dans une 
situation identique à celle de Doel  1 et Doel  2.  
 van 1.000  km uitgevoerd zijn. We bevinden ons dus 
in een identieke situatie als die van Doel 1 en 
Doel 2. 
 
Nous attendons que la ministre dise clairement que 
la loi réparatrice s'applique uniquement à Doel  1 et 
Doel 2, que le calendrier est accolé à cette 
réparation pour des raisons purement techniques et  
qu'il ne s'agit pas d'entériner un calendrier de sortie 
du nucléaire désormais dépassé.  
 
Le gouvernement a décidé de prolonger Doel  4 et 
Tihange  3, mais nous ne savons pas où en sont les 
négociations avec ENGIE. Le projet de loi déposé 
par la ministre s tipule que Doel  4 et Tihange  3 
devront produire jusqu'en  2035. Si elle confirme 
qu'il convient de remettre le calendrier de la loi de 
2003 aux côtés de celui de Doel  1 et Doel  2 dûment 
corrigé, nous pourrons éventuellement soutenir son 
projet. Dans le cas contraire, notre groupe se 
concertera pour arrêter son vote.  
 We verwachten dat de minister duidelijk verklaart 
dat de herstelwet alleen voor Doel 1 en Doel 2 
geldt, dat er om louter technische redenen een 
tijdpad voor deze herstelwet opgesteld werd en dat  
het niet de bedoeling is om een tijdpad voor een 
kernuitstap goed te keuren, want dat is thans 
achterhaald.  
 
De regering heeft beslist om de levensduur van 
Doel 4 en Tihange 3 te verlengen, maar we weten 
niet hoe de onderhandelingen met ENGIE 
Electrabel v erlopen. Het door de minister 
ingediende wetsontwerp bepaalt dat Doel 4 en 
Tihange 3 tot 2035 elektriciteit zullen moeten 
produceren. Als ze bevestigt dat het tijdpad van de 
wet van 2003 naast het naar behoren bijgestuurde 
tijdpad van Doel 1 en Doel 2 gele gd moet worden, 
zullen we haar wetsontwerp eventueel kunnen 
steunen. Anders zal onze fractie overleggen om 
haar stemgedrag te bepalen.  
 
La présidente : Nous interrompons comme 
convenu la discussion du projet de loi n°  2846 pour 
entamer la discussion du pro jet de loi n°  2754.  
 De voorzitster : Wij onderbreken nu zoals 
afgesproken de bespreking van wetsontwerp 
nr. 2846 om de bespreking aan te vatten van 
wetsontwerp nr.  2754.  
 
17 Projet de loi visant la création du Registre 
central pour les décisions de l'ord re judiciaire et 
relative à la publication des jugements et arrêts 
(2754/1 -11) 
 17 Wetsontwerp tot oprichting van het Centraal 
vonnissen en arresten (2754/1 -11) 
 
17.01   Marijke Dillen , rapporteur: Pour la 
discussion en première et deuxième lecture en 
commission, je vous renvoie aux deux rapports 
écrits très détaillés.  
 
Trois amendements ont été adoptés lors de la 
réunion de commission d'aujourd'hui. Le premier 
amendement de la majorité à l'article 5 rectifie un 
oubli en ajoutant également le nombre de membres 
du jury qui peuvent être récusés. Le deuxième 
amendement de Mme  Rohonyi ajoute que les arrêts 
pseudonymisés doivent  être publiés dans le registre 
central dans un délai raisonnable. Le troisième 
amendement émane également de la majorité et 
concerne l'entrée en vigueur. Les autres 
amendements ont déjà été traités lors de la 
deuxième lecture.  
 
Le projet de loi a été ad opté par 15 voix pour et 17.01   Marijke Dillen , rapporteur: Voor de 
bespreking van de eerste en tweede lezing in de 
commissie verwijs ik naar de twee zeer uitvoerige 
schriftelijke verslagen.  
 
Tijdens de commissievergadering van vandaag 
werd en drie amendementen aangenomen. Het 
eerste amendement van de meerderheid op 
artikel  5 is een rechtzetting van een vergetelheid 
door ook het aantal juryleden dat gewraakt kan 
worden, toe te voegen. Met het tweede 
amendement van mevrouw  Rohonyi wordt 
toegev oegd dat de gepseudonimiseerde arresten 
binnen een redelijke termijn gepubliceerd moeten 
worden in het centraal register. Het derde 
amendement komt ook van de meerderheid en 
heeft betrekking op de inwerkingtreding. De overige 
amendementen werden al behande ld tijdens de 
tweede lezing.  
 
Het wetsontwerp werd aangenomen met  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 45 
1 abstention.  
 15 stemmen voor en 1 onthouding.  
 
17.02   Kristien Van Vaerenbergh (N-VA): Nous 
soutenons le projet de loi à l'examen – qui bénéficie 
d'une large adhésion – car il représente une étape 
impo rtante pour la modernisation de la justice. 
L'idée avait déjà été acceptée par la Chambre dans 
une proposition de loi en 2009, mais il s'est avéré 
difficile de la mettre en œuvre. Il avait déjà été 
répondu aux doléances relatives à cette pratique 
obsolète qui consistait à lire dans leur intégralité 
des arrêts interminables. Au 21e siècle, il est 
logique qu'un jugement puisse également être 
consulté en ligne. À terme, il sera également 
pratique pour les acteurs de la justice de disposer 
d'une banque de donné es synoptique. Cela ne peut 
que renforcer la prévisibilité, la transparence et la 
sécurité juridique. Il est toutefois étrange que le 
projet de loi ait été traité en urgence mais que son 
entrée en vigueur soit finalement reportée à 2023.  
 17.02   Kristien V an Vaerenbergh (N-VA): Wij 
steunen dit – breed gedragen – wetsontwerp omdat 
het een belangrijke stap betekent voor de 
modernisering van justitie. Het idee werd al in 2009 
in een wetsvoorstel aanvaard door de Kamer, maar 
een en ander bleek moeilijk uitvoerb aar. Er was al 
tegemoetgekomen aan de grieven inzake de 
verouderde praktijk van ellenlange uitspraken die 
volledig moesten worden voorgelezen. In onze 
21ste eeuw is het natuurlijk logisch dat rechtspraak 
ook online kan worden geraadpleegd. Ook voor de 
actoren binnen justitie zal het na verloop van tijd 
handig zijn om een overzichtelijke databank te 
hebben. Dat kan de voorspelbaarheid, transparantie 
en rechtszekerheid alleen maar verhogen. Het is 
wel bizar dat het wetsontwerp wel met 
hoogdringendheid werd be handeld, maar dat de 
inwerkingtreding uiteindelijk wordt uitgesteld tot 
2023.  
 
Un amendement prévoyant une légère rectification 
dans le cadre du procès des attentats a également 
été déposé. Nous regrettons qu'il intervienne si tard 
et, de surcroît, par le  biais d'un projet de loi qui n'a 
absolument rien à voir. Le procédé n'est pas très 
correct, mais nous l'adopterons néanmoins.  
 Er werd ook een amendement ingediend met een 
kleine rechtzetting in het kader van het proces rond 
de aanslagen. Wij betreuren da t dit zo laat gebeurt 
en dat dit op de koop toe via een wetsontwerp 
gebeurt dat er helemaal niets mee te maken heeft. 
Dat is niet netjes, maar we zullen het wel 
 
17.03   Marijke Dillen (VB): Mon groupe est 
demandeur depuis longtemps déjà de ce  registre 
central pour la publication des jugements et des 
arrêts. Cependant, toutes nos questions et 
remarques n'ont pas reçu de réponse. D'après la 
Cour de cassation, le registre central va se heurter 
à toutes sortes d'obstacles pratiques, comme les 
différents systèmes TIC en usage dans le monde 
judiciaire. Il aurait également peut -être été 
préférable de répondre à l'ensemble de la 
conditionnalité avant l'entrée en vigueur. Le dossier 
électronique en est encore au stade embryonnaire, 
par exemple. Peu d'in formations sont également 
disponibles sur les possibilités techniques en 
matière de pseudonymisation et nous nous 
demandons dès lors si le projet de loi était mûr.  
 17.03   Marijke Dillen (VB): Mijn fractie is al lang 
vragende partij voor een dergelijk cent raal register 
voor de bekendmaking van vonnissen en arresten. 
We kregen echter niet op al onze vragen en 
bedenkingen een antwoord. Volgens het Hof van 
Cassatie zal het centraal register op allerlei 
praktische bezwaren stuiten, zoals de verschillende 
ICT-systemen binnen de gerechtswereld. Het was 
wellicht ook beter geweest om eerst alle 
randvoorwaarden voor de inwerkingtreding te 
vervullen. Het elektronisch dossier staat 
bijvoorbeeld nog in de kinderschoenen. Er is ook 
weinig informatie over de technische mo gelijkheden 
voor pseudonimisering, waardoor de vraag rijst of 
dit wetsontwerp wel voldoende rijp was.  
 
Par ailleurs, l'Orde van Vlaamse Balies (OVB) et 
AVOCATS.BE ont fait remarquer que ce projet de 
loi ne portait que sur des techniques de traitement 
du 20ème siècle et qu'il ne prévoyait pas le recours à 
l'intelligence artificielle. Cette dernière permettrait 
pourtant d'améliorer les recherches juridiques. La 
définition d'un degré de probabilité correct pour le 
résultat d'un litige permettrait par exemple de 
réduire la charge de travail. Il pourrait également 
s'agir d'un outil efficace pour les magistrats. 
L'utilisation de la banque de données est hélas Daarnaast wezen de Orde van Vlaamse Balies 
(OVB) en AVOCATS.BE erop dat dit wetsontwerp 
alleen verwerkings technieken uit de 20ste eeuw 
bevat en geen gebruik maakt van artificiële 
intelligentie. Dat zou nochtans betere juridische 
opzoekingen mogelijk maken. Een correcte 
waarschijnlijkheidsgraad van de uitkomst in een 
geschil kan bijvoorbeeld tot een kleinere we rklast 
leiden. Het kan ook een efficiënt hulpmiddel zijn 
voor magistraten. Helaas is het gebruik van de 
databank beperkt tot historische en   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 46 
limitée à des fins historiques et scientifiques.  
 
Le coût de la pseudonymisation et la charge de 
travail supplémentaire qu'elle représente n'ont pas 
été estimés. De plus, le logiciel n'est pas encore 
disponible. Selon le Conseil d'État, le contrôle – ou 
en tout cas la surveillance – de la pseudonymisation 
automatique doit être effectué par le pouvoir 
judiciai re. Le législateur est seul compétent pour 
définir les règles. Une délégation au Roi n'est pas 
acceptable pour ce faire. Étant donné que le 
contrôle doit être effectué par des personnes qui 
exercent une fonction judiciaire, cette disposition 
entraînera en pratique une charge de travail non 
négligeable pour les juridictions. Il convient 
cependant de veiller à ne pas hypothéquer leur 
mission principale.  
 wetenschappelijke doeleinden.  
 
Er is ook geen zicht op de kostprijs van en de extra 
werklast door de pseudonimiserin g. De software is 
voorlopig nog niet voorhanden. Volgens de Raad 
van State moet de controle – of in elk geval het 
toezicht – op de geautomatiseerde 
pseudonimisering gebeuren door de rechterlijke 
macht. De wetgever – en niet een machtiging door 
de Koning – is alleen bevoegd om de regels te 
bepalen. Aangezien de controle moet gebeuren 
door personen die een gerechtelijk ambt uitoefenen, 
zal dit in de praktijk een aanzienlijke werklast 
betekenen voor de rechtscolleges. Er moet wel over 
worden gewaakt dat hun ho ofdopdracht niet in het 
gedrang komt.  
 
La composition du comité de gestion reste une 
grande pierre d'achoppement pour notre groupe. En 
effet, au départ, aucune représentation des avocats 
ni des justiciables n'y était prévue, alors que le 
comité de gestion  assume des compétences 
importantes, étant donné que c'est lui qui décide qui 
a accès à la base de données. L'argument selon 
lequel la participation des avocats "empêcherait une 
gestion fonctionnelle du comité de gestion" 
témoigne à tout le moins d'un manq ue de respect 
envers les avocats.  
 
Heureusement, les discussions ont fait évoluer les 
mentalités dans le bon sens, même si la 
représentation reste très limitée: le barreau aura 
trois représentants avec voix consultative. Ils seront 
entendus mais ne pourron t pas prendre part aux 
votes. Cela n'est pas conforme à l'avis du Conseil 
d'État, qui estime que les avocats devraient occuper 
une place à part entière dans le comité de gestion. 
En tant qu'acteurs du procès, ils contribuent de 
manière essentielle à l'avèn ement des sentences et 
des arrêts. N'oublions pas non plus qu'ils ne 
représentent pas qu'eux -mêmes mais également 
les justiciables. Nous espérons que les avocats 
finiront par se voir attribuer un rôle à part entière au 
sein du comité de gestion. Heureuseme nt, le 
ministre a laissé une ouverture à ce sujet en 
seconde lecture.  
 De samenstelling van het beheerscomité blijft voor 
ons een groot pijnpunt. De advocatuur en de 
rechtzoekenden zouden er immers aanvankelijk niet 
in vertegenwoordigd worden. Het beheers comité 
heeft nochtans belangrijke bevoegdheden, want het 
beslist wie toegang krijgt tot de databank. Het 
argument dat de deelname van de advocatuur "een 
werkbaar beheer van het beheerscomité zal 
verhinderen" getuigt alleszins niet van veel respect 
voor de advocatuur.  
 
Gelukkig hebben de besprekingen tot 
voortschrijdend inzicht geleid, al blijft de 
vertegenwoordiging bijzonder beperkt: de balie krijgt 
drie vertegenwoordigers met raadgevende stem. Zij 
zullen gehoord worden, maar mogen niet 
meestemmen. Dat st rookt niet met het advies van 
de Raad van State, die van oordeel is dat 
advocaten een volwaardige plaats verdienen in het 
beheerscomité. Als procesactoren leveren zij 
immers een wezenlijke bijdrage aan de 
totstandkoming van vonnissen en arresten. 
Vergeten we ook niet dat zij niet alleen zichzelf 
maar ook de rechtzoekende burger 
vertegenwoordigen. Wij hopen dat de advocatuur 
alsnog een gelijkwaardige rol in het beheerscomité 
zal krijgen. Gelukkig heeft de minister daartoe in de 
tweede lezing een opening gela ten. 
 
Présidente: Eliane Tillieux  
 Voorzitster: Eliane Tillieux  
 
Enfin, un amendement qui n'a rien à voir avec ce 
projet de loi et qui comble une lacune dans la 
législation dans le cadre du procès sur les attentats, 
a encore été déposé aujourd'hui. Nous avons 
soutenu cet amendement, mais cette méthode n'est 
pas digne d'un travail législatif sérieux. Imaginez ce 
qui se serait produit si le ministre n'avait pas 
remarqué le problème à temps!  Ten slotte is er vandaag nog een amendement 
ingediend dat helemaal niets met dit wetsontwerp te 
maken heef t en dat een lacune in de wetgeving 
opvult in het kader van het proces over de 
aanslagen. Wij hebben dat amendement gesteund, 
maar het getuigt alleszins niet van ernstig 
wetgevend werk. Stel je voor dat de minister het 
probleem niet tijdig had opgemerkt!   CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 47 
 
Nous demanderons tout à l'heure un vote distinct 
sur l'article  8, qui contient l'ensemble des 
dispositions relatives au barreau. Nous voterons 
contre cet article, mais nous soutiendrons 
l'ensemble du projet de loi.  
  
We vragen straks een aparte stemming over 
artikel  8, dat de hele regeling over de advocatuur 
bevat. We zullen tegen dat artikel  stemmen, maar 
het geheel van het wetsontwerp zullen wij steunen.  
 
17.04   Vanessa Matz (Les Engagés): L'importance 
de ce texte e st évidente. Il est fondamental de 
rendre les données publiques et d'entrer à pieds 
joints dans les moyens technologiques de notre 
siècle.  
 
Ce registre des jugements et arrêts est un dispositif 
essentiel pour aider la justice à devenir plus 
efficace, plus  rapide, en permettant l'accès à des 
bases de données de jurisprudence. L'accès à une 
banque de données des décisions judiciaires 
devrait pouvoir aider à accélérer le traitement des 
dossiers. Je pense ici bien sûr aux magistrats pour 
éclairer leur jurispru dence. Pour les autres, cela 
permettrait de connaître les chances et risques 
d'une action judiciaire, ce qui pourrait aider les 
justiciables à décider s'ils se lancent ou non dans 
une procédure qui ne serait pas d'office vouée à 
l'échec. Le conseil juridiq ue pourrait, lui, être 
valablement orienté avant toute démarche vers un 
avocat.  
 
Cependant, le rendez -vous de ce projet de sauter 
dans le 21ème siècle est malheureusement manqué, 
car ce projet crée un déséquilibre inacceptable 
entre magistrats et avocats .  
 17.04   Vanessa Matz (Les Engagés): Het belang 
van deze tekst is duidelijk. Het is essentieel dat de 
gegevens openbaar gemaakt worden en dat men 
resoluut kiest voor de technologische middelen van 
de 21ste eeuw.  
 
Dit register van vonnissen en arresten is  een 
onontbeerlijk middel om de justitie te helpen 
efficiënter en sneller te werken dankzij de toegang 
tot databanken met jurisprudentie. De toegang tot 
een databank met de beslissingen van de 
rechterlijke orde zou een snellere behandeling van 
de dossiers in de hand moeten werken. Ik denk in 
dit verband natuurlijk aan de magistraten, voor de 
verduidelijking van hun jurisprudentie. Voor de 
anderen zou het moeten helpen om de slaagkansen 
en de risico's van een rechtsvordering in te 
schatten, wat de rechtzoeke nden zou kunnen 
helpen bij de beslissing om al dan niet een 
procedure starten die niet sowieso gedoemd is te 
mislukken. Er zou een goed onderbouwd juridisch 
advies kunnen worden verstrekt voordat men beslist 
om een advocaat in de arm te nemen.  
 
Niettemin is dit ontwerp spijtig genoeg een gemiste 
kans om de stap naar de 21ste eeuw te zetten, 
want het creëert een onaanvaardbaar onevenwicht 
tussen magistraten en advocaten.  
 
Le risque est réel de voir émerger la possibilité d'un 
casier judiciaire civil où les  magistrats pourraient 
piocher des informations sur les parties au procès 
alors que les autres parties n'y auraient pas accès, 
ce qui risque d'orienter, même sans mauvaise 
intention, le magistrat dans le procès en cours.  
 
Pour reprendre l'avis commun d'A VOCATS.be et de 
l'Orde van Vlaamse Balies, "il est indispensable que 
les justiciables et leurs avocats bénéficient de la 
possibilité d'exploiter le Registre central par le biais 
de l'intelligence artificielle, ce que le projet de loi ne 
prévoit pas."  
 
Le projet ne prévoit cette possibilité que pour les 
magistrats. Or, le traitement des données par 
l'intelligence artificielle permettrait aux avocats de 
mieux défendre les intérêts de leur client. Sans 
justification, ce traitement différencié est Er bestaat een reëel risico dat er een situatie 
ontstaat waarbij de magistraten uit een strafblad 
informatie kunnen garen over d e partijen die bij het 
proces betrokken zijn, terwijl de andere partijen 
daar geen toegang toe zouden hebben, waardoor 
de magistraat mogelijk, zelfs zonder kwade 
bedoelingen, beïnvloed kan worden in het aan de 
gang zijnde proces.  
 
AVOCATS.BE en de Orde va n Vlaamse Balies 
stellen in een gemeenschappelijk advies dat het 
essentieel is dat de rechtzoekenden en hun 
advocaten over de mogelijkheid beschikken het 
centraal register middels artificiële intelligentie te 
doorzoeken, maar dat het wetsontwerp daar niet in 
voorziet.  
 
Het wetsontwerp voorziet alleen voor de 
magistraten in die mogelijkheid. De 
gegevensverwerking middels artificiële intelligentie 
zou de advocaten in staat stellen de belangen van 
hun cliënten beter te behartigen. Zonder   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 48 
difficileme nt acceptable. Rappelons que l'égalité de 
traitement dans les moyens de défense est 
essentielle pour une justice démocratique.  
 rechtvaardiging is dat  verschil in behandeling 
moeilijk te aanvaarden. We herinneren eraan dat de 
gelijkheid van behandeling op het stuk van de 
verdedigingsmiddelen van fundamenteel belang is 
voor een democratische rechtspraak.  
 
Vous avez déclaré en commission que vous n'y 
étiez pas opposé et qu'un groupe de travail allait 
être constitué, entre autres avec les avocats. Ceux -
ci nous disent que cela fait longtemps que cette 
promesse a été faite et qu'ils n'ont rien vu venir. Vu 
le délai d'ici à l'entrée en vigueur de la loi, il n'est 
pas trop tard pour définir ces modalités d'accès. 
Nous re -déposons un amendement en ce sens.  
 
En ne prévoyant pas la possibilité pour les 
justiciables et les avocats d'exploiter les données 
que constituent les jugements, ce projet va à 
contre -sens des normes européennes sur l'accès 
aux documents officiels.  
 
Vous avez justifié cet état de fait en disant qu'il 
fallait que cet accès soit balisé, notamment en 
raison d'un possible usage abusif des algorithmes. 
Nous sommes d'accord pour que cet accès soit  
balisé et l'on ne comprend pas la raison de cette 
précipitation, alors que l'entrée en vigueur du texte 
ne se fera pas avant un an.  
 In de commissie zei u dat u er niet tegen gekant 
was en er een werkgroep zou worden opgericht, 
onder meer met de advocaten . Die zeggen ons nu 
echter dat het intussen al een hele tijd geleden is 
dat die belofte werd gedaan en ze hierover niets 
meer hebben vernomen. Gelet op de termijn tot de 
inwerkingtreding van de wet is het niet te laat om 
deze toegangsvoorwaarden te bepalen . We zullen 
opnieuw een amendement van die strekking 
indienen.  
 
Door de justitiabelen en advocaten niet de kans te 
geven de gegevens in de vonnissen te gebruiken, 
druist dit ontwerp in tegen de Europese normen 
betreffende de toegang tot officiële documente n. 
 
U hebt dat verdedigd door te stellen dat deze 
toegang afgebakend moet zijn, met name om te 
voorkomen dat de algoritmes zouden worden 
misbruikt. We zijn het er volkomen mee eens dat 
deze toegang afgebakend moet zijn. Toch begrijpen 
we deze overhaasting  niet want dit ontwerp treedt 
pas ten vroegste over een jaar in werking.  
 
Il était possible, selon nous, d'offrir aux avocats la 
même accessibilité qu'aux magistrats, tout en 
balisant l'accès à ces données pour éviter les abus. 
La majorité s'est obstinée de manière 
incompréhensible. Nous re -déposons notre 
amendement dans un ultime espoir. Sans cela, 
nous serons contraints de nous abstenir, tout en 
reconnaissant la plus -value que propose ce projet.  
 Volgens ons was het mogelijk om advocaten 
dezelfde toegan g te geven als magistraten en 
tegelijkertijd de toegang tot die gegevens af te 
bakenen om misbruik te voorkomen. Het valt niet te 
begrijpen waarom de meerderheid zich halsstarrig 
bleef opstellen. We dienen ons amendement 
opnieuw in, in de ultieme hoop dat het goedgekeurd 
wordt. Anders zullen we ons genoopt zien om ons 
bij de stemming te onthouden, hoewel we de 
toegevoegde waarde van dit wetsontwerp erkennen.  
 
17.05   Sophie Rohonyi (DéFI): Mon parti soutient 
le registre mis en œuvre par ce projet de loi, p arce 
qu'il concrétise enfin le principe fondamental de la 
publicité des décisions rendues par nos cours et 
tribunaux, véritable nécessité dans une société 
démocratique. Cette obligation de publicité des 
jugements est non seulement un principe général 
du dr oit, mais aussi une garantie de l'effectivité du 
droit fondamental à un procès équitable.  
 
Nous notons cependant que les modalités, telles 
que contenues actuellement dans votre projet de 
loi, font obstacle à une application large du principe 
de publicité des décisions judiciaires. Les avocats, 
qui représentent pourtant les justiciables, ont ainsi 17.05   Sophie Rohonyi (DéFI): Mijn partij steunt 
het register dat met dit wetsontwerp ingevoerd 
wordt, aangezien zo het fundamentele principe van 
de openbaarheid van de uitspraken van onze hoven 
en rechtbanken zijn bes lag krijgt, wat onmisbaar is 
in een democratische samenleving. Die verplichte 
openbaarheid van de vonnissen is niet alleen een 
algemeen rechtsbeginsel, maar leidt er ook toe dat 
het grondrecht op een eerlijk proces daadwerkelijk 
gewaarborgd is.  
 
We stellen  echter vast dat de modaliteiten in het 
voorliggende wetsontwerp een brede toepassing 
van het principe van de openbaarheid van 
rechterlijke beslissingen in de weg staan. De 
advocaten, die nochtans de rechtzoekenden  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 49 
non seulement été exclus du comité de gestion de 
ce registre, mais ont également été privés 
d'exploiter le Registre central par le biais de 
l'intelligence artific ielle, contrairement aux 
magistrats.  
 vertegenwoordigen, werden zo niet alleen 
uitgesloten van het beheerscomité van dat register, 
maar mogen het register ook niet raadplegen met 
behulp van kunstmatige intelligentie, in tegenstelling 
tot de magistraten.  
 
Certes, en deuxième lecture, les Ordres 
communautaires ont été associés au com ité de 
gestion. Mais les représentants des avocats n'y ont 
pas de voix délibérative.  
 
En outre, les Ordres des avocats ne pourront 
exploiter le registre par la voie digitale; c'est 
insultant, comme ils l'ont fait savoir dans une carte 
blanche dans la press e. 
 
En commission, vous avez justifié cela en vertu d'un 
principe de précaution à l'égard des algorithmes qui 
permettraient de scanner la manière dont nos 
magistrats disent le droit. Mais pourquoi ce principe 
ne vaut -il pas pour les magistrats? Nous 
mainti endrons donc notre amendement.  
 
Les éditeurs juridiques doivent pouvoir exploiter ce 
registre pour contribuer au développement du droit. 
Grâce à notre amendement que vous avez soutenu, 
l'accès aux décisions pseudonymisées sera garanti 
aussi vite que possi ble. C'est capital pour ces 
éditeurs et les journalistes.  
 Het klopt dat in tweede lezing de communautaire 
ordes bij het beheerscomité betrokken werden. De 
vertegenwoordigers van de advocaten hebben er 
echter geen stemrecht.  
 
Bovendien zullen de ordes van advocaten het 
register niet digitaal kunnen gebruiken. Dat is een 
schande, zoals ze in een open brief in de pers 
geschreven hebben.  
 
In de commissie hebt u ter rechtvaardiging 
verwezen naar een voorzorgsbeginsel met 
betrekking tot algoritmen die het mogeli jk zouden 
maken de manier waarop onze magistraten recht 
spreken te 'scannen'. Waarom geldt dat beginsel 
echter niet voor de magistraten? We zullen ons 
amendement derhalve handhaven.  
 
De juridische uitgevers moeten dit register kunnen 
gebruiken om aan de on twikkeling van het recht bij 
te dragen. Dankzij ons amendement, dat u 
gesteund hebt, zal de toegang tot 
gepseudonimiseerde beslissingen zo snel mogelijk 
gewaarborgd worden. Dit is zeer belangrijk voor die 
uitgevers en voor de journalisten.  
 
Mais feront -ils bien partie du groupe de travail de 
mise en place du registre? Ils assurent en effet le 
traitement des données à des fins scientifiques.  
 
Me confirmez -vous que les maisons d'édition 
juridique bénéficieront d'une exception et 
obtiendront une dérogation d u gestionnaire du 
registre pour le téléchargement massif de données?  
 
Comparé à nos voisins français ou néerlandais, 
l'accès à notre registre n'est pas libre. Les acteurs 
de la justice en Belgique n'auront donc pas les 
mêmes moyens que leurs homologues ét rangers 
pour faire évoluer le droit.  
 
Ce projet est une occasion manquée de mettre 
cette base de données à la disposition du public, 
alors que les décisions judiciaires sont un bien 
public à utiliser pour le bien commun.  
 
Nous nous abstiendrons donc lors du vote.  
 Zullen zij echter wel degelijk deel uitmaken van de 
werkgroep die het register zal opstellen? Zij 
verwerken immers gegevens voor 
wetenschappelijke doeleinden.  
 
Kunt u bevestigen dat er voor uitgeverijen van 
juridische werken een uitzondering gema akt wordt 
en dat zij een vrijstelling van de registerbeheerder 
zullen krijgen voor het op grote schaal downloaden 
van gegevens?  
 
In vergelijking met onze Franse en Nederlandse 
buren is de toegang tot ons register niet gratis. De 
actoren van justitie in Bel gië zullen dus niet over 
dezelfde middelen beschikken als hun buitenlandse 
tegenhangers om het recht te doen evolueren.  
 
Dit ontwerp is een gemiste kans om deze databank 
ter beschikking van het publiek te stellen, terwijl 
rechterlijke beslissingen een publ iek goed zijn dat 
voor het algemeen belang aangewend moet 
worden.  
 
We zullen ons daarom bij de stemming onthouden.  
 
17.06   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Ce projet fait 17.06   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Dit wetsontwerp   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 50 
avancer le fonctionnement de la justice mais reste 
lacunaire.  
 
Malgré leurs demandes auprès  du cabinet, les 
avocats n'ont pas été impliqués dans son 
élaboration. La commission les a entendus et ils ont 
proposé des amendements, mais la majorité n'en a 
pas tenu compte. Nous soutenons la digitalisation 
de la justice quand elle améliore celle -ci et respecte 
les droits des citoyens. Or, les avocats avaient une 
plus-value à apporter.  
 
Ce projet a été élaboré par des groupes de travail 
de magistrats. Après bien des démarches, les 
avocats sont impliqués dans le comité de gestion 
du registre mais à titr e consultatif. Nous déposons 
donc un amendement pour qu'ils participent au 
comité de gestion du registre.  
 verbetert de werking van de justitie, maar bevat nog 
steeds lacunes.  
 
Bij de uitwerking ervan werden  de advocaten niet 
betrokken, ook al hadden ze een vraag in die zin 
aan het kabinet gericht. De commissie heeft hen 
wel gehoord en ze hebben amendementen 
voorgesteld, maar de meerderheid heeft daar geen 
rekening mee gehouden. Wij steunen de 
digitalisering van de justitie wanneer men daarmee 
de werking van het gerecht verbetert en de rechten 
van de burgers eerbiedigt. De advocaten hadden 
evenwel een meerwaarde te bieden.  
 
Dit wetsontwerp werd uitgewerkt door werkgroepen 
van magistraten. Na heel wat pogingen  te hebben 
ondernomen, worden de advocaten dan toch 
betrokken bij het beheerscomité van het centraal 
register, maar dan enkel in een adviserende rol. Wij 
dienen dus een amendement in dat ertoe strekt hen 
te laten deelnemen aan het beheerscomité van het 
centraal register.  
 
Cela ne déséquilibrera pas le comité de gestion où 
ils sont très minoritaires. La demande est conforme 
à la mission des Ordres des avocats et à l'avis du 
Conseil d'État rappelant la jurisprudence de la Cour 
européenne des droits de l'hom me. On ne nous a 
donné aucune raison de les exclure de cette 
gestion!  
 
Ce projet ne respecte pas non plus le principe 
d'égalité des armes. Les magistrats utiliseront des 
outils de recherche modernes pour exploiter le 
registre; ces raisons devraient valoi r pour les 
avocats. Ils doivent pourtant fournir un travail de 
qualité pour permettre aux magistrats de statuer sur 
base d'arguments complets.  
 
Nous déposons un amendement pour donner aux 
avocats cette possibilité, dans l'intérêt de tous. Les 
décisions de  justice appartiennent à l'État et sont un 
bien commun à la disposition des justiciables.  
 Dat zal het evenwicht in het beheerscomité, waar ze 
sterk in de minderheid zijn, niet verstoren. Het 
verzoek strookt met de opdracht van de Orde van 
Advocaten en het  advies van de Raad van State, 
waarin er naar de rechtspraak van het Europees 
Hof voor de Rechten van de Mens verwezen wordt. 
Men heeft ons geen enkele reden opgegeven 
waarom ze van het beheerscomité uitgesloten 
zouden moeten worden!  
 
In dit wetsontwerp wo rdt ook het beginsel van het 
strijden met gelijke wapens niet geëerbiedigd. De 
magistraten zullen moderne zoekrobots gebruiken 
om het register te doorzoeken; dat moet evenzeer 
voor de advocaten gelden. Laatstgenoemden 
moeten nochtans kwaliteitsvol werk ver richten, 
zodat de magistraten op grond van volledige 
argumenten uitspraak kunnen doen.  
 
We dienen een amendement in om de advocaten 
die mogelijkheid te geven en dat is in het belang 
van iedereen. De rechterlijke beslissingen behoren 
de Staat toe en vormen een gemeenschappelijk 
goed, dat de rechtzoekenden ter beschikking 
gesteld moet worden.  
 
17.07   Vincent Van Quickenborne , ministre (en 
néerlandais) : Je considère ce projet comme une 
importante avancée. Cela fait longtemps déjà que 
nous aurions dû avoir un e base de données des 
jugements et arrêts. Ce projet exécute l'article  149/2 
de la Constitution en vue de la création d'une telle 
base de données. Deux phases sont prévues: fin 
septembre 2023, tous les magistrats devront tout 
publier par voie numérique. Fi n décembre  2023, la 17.07  Minister Vincent Van Quickenborne 
(Nederlands) : Ik zie dit ontwerp als een belangrijke 
stap voorui t. We hadden al veel langer een 
databank van vonnissen en arresten moeten 
hebben. Dit ontwerp geeft uitvoering aan 
artikel  149/2 van de Grondwet om een dergelijke 
databank in te voeren. Er komen twee fasen: eind 
september 2023 moeten alle magistraten alles  
digitaal publiceren. Eind december 2023 moet de  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 51 
base de données devra aussi être consultable par 
le public. Cet intervalle de temps permettra de 
corriger les éventuelles erreurs.  
 databank ook publiek consulteerbaar zijn. Die 
tussentijd geeft de gelegenheid om eventuele 
fouten te corrigeren.  
 
(En français) Deuxièmement, il faut que la 
technologie fonctionne. Il a donc fallu trouver des 
applications pseudonymisant ces arrêts et 
jugements. Dès lors, la loi entrera en vigueur en 
septembre 2023.  
 (Frans)  Ten tweede moet de technologie nog 
werken. Daarom moesten er apps gevonden 
worden die deze vonnissen en arresten 
pseudonimiseren. Daaro m zal de wet in september 
2023 in werking treden.  
 
(En néerlandais)  Mme  Dillen demande pourquoi je 
propose maintenant de mettre en place cette 
banque de données alors que le dossier numérique 
et les systèmes de gestion des dossiers ne sont 
pas encore fina lisés. C'est une question pertinente, 
mais tous ces projets progressent pas à pas, 
indépendamment les uns des autres. Si nous 
attendons que tout soit complètement terminé, nous 
ne parviendrons plus à réaliser cette banque de 
données avant la fin de la légi slature, ce que je 
trouverais dommage.  
 (Nederlands) Mevrouw  Dillen vraagt waarom ik nu 
met die databank kom als het digitaal dossier en de 
dossierbeheersystemen nog niet rond zijn. Dat is 
een terechte vraag, maar al die projecten gaan, 
afzonderlijk van el kaar, stap voor stap vooruit. Als 
we wachten tot alles volledig rond is, krijgen we die 
databank niet meer gerealiseerd voor het einde van 
de zittingperiode en dat zou ik geen goede zaak 
vinden.  
 
(En français) Lors de la deuxième lecture, j'ai pu 
convain cre les magistrats d'accepter des avocats 
dans le comité de gestion. Je vous ai expliqué aussi 
les raisons pour lesquelles ils n'y ont pas voix 
délibérative.  
 
Quant à l'utilisation des données par les magistrats 
et les avocats, je vous ai promis la constit ution du 
groupe de travail la semaine prochaine et des 
solutions raisonnables pour tous avant l'entrée en 
vigueur de la loi.  
 (Frans)  Bij de tweede lezing heb ik de magistraten 
ervan kunnen overtuigen om vertegenwoordigers 
van de advocaten in het beheersco mité te 
aanvaarden. Ik heb u ook uitgelegd waarom zij 
geen stemrecht hebben.  
 
Wat het gebruik van de gegevens door de 
magistraten en de advocaten betreft, heb ik u 
beloofd dat de werkgroep volgende week zou 
worden opgericht en dat er voor iedereen redelijk e 
oplossingen gevonden zouden worden voordat de 
wet in werking zou treden.  
 
17.08   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Nous ne 
répliquons pas parce que le débat a déjà eu lieu en 
commission.  
 17.08   Nabil Boukili (PVDA -PTB): Wij zullen niet 
repliceren, want het deb at werd al gevoerd in de 
 
gesloten.  
 
discussion. (Rgt 85, 4)  (2754/11)  
basis voor de bespreking. (Rgt 85, 4)  (2754/11)  
 
L’intitulé a été modifié par la commissi on en "projet 
de loi visant la création du Registre central pour les 
publication des jugements et modifiant la procédure 
d'assises relative à la récusation des jurés".  
 Het opschrift werd door de commissie g ewijzigd in 
"wetsontwerp tot oprichting van het Centraal 
assissenprocedure betreffende de wraking van de 
gezworenen".  
 
Le projet  de loi compte 22  articles.  
 Het wetsontwerp telt 22  artikelen.  
 
 52 
 
Art. 8  
 • 38 – Sophie Rohonyi (2754/12)  
 • 40 – Vanessa Matz (2754/12)  
 • 41 – Nabil Boukili (2754/12)  
 • 39 – Sophie Rohonyi (2754/12)  
 • 42 – Nabil Boukili (2754/12)  
 Art. 8  
 
Conclusion de la discussion des articles:  
Réservés: les am endements et l’article  8. 
Adoptés article  par article: les articles 1 à 7 et 9 à 
22. 
 Besluit van de artikelsgewijze bespreking:  
Aangehouden: de amendementen en artikel  8. 
Artikel per artikel  aangenomen: de artikelen 1 tot 7 
en 9 tot 22.  
 
Auront lieu ulté rieurement:  
- le vote sur les amendements et l’article réservés  
 
- à la demande du groupe Vlaams Belang le vote 
divisé sur l'article 8 et sur l'ensemble.  
 Zullen later plaatsvinden:  
- de stemming over de aangehouden 
amendementen en het aangehouden artike l.  
- op verzoek van de Vlaams Belang -fractie komt er 
een gesplitste stemming over artikel  8 en over het 
geheel.  
 
18 Projet de loi modifiant la loi du 31  janvier  2003 
 18 Wetsontwerp tot wijziging van de wet van 
 
Reprise de la discussion générale  
 Hervatting van de algemene bespr eking  
 
18.01   Leen Dierick (cd&v): Un arrêt de la Cour 
constitutionnelle impose d'adopter une nouvelle loi 
de redressement avant fin  2022 pour garder Doel  1 
et Doel  2 en activité jusqu'en  2025. C'est 
nécessaire, surtout à l'heure où nous sommes 
confrontés  à des factures d'énergie très élevées et 
que notre sécurité d'approvisionnement est mise 
sous pression. Le présent projet de loi est cette loi 
de redressement. Il s'agit d'un dossier juridico -
technique, pas politique.  
 
Le présent projet de loi ne porte pa s préjudice aux 
engagements antérieurs à l'égard des autres 
centrales nucléaires. En mars  2022, le 
gouvernement a décidé de négocier avec 
l'exploitant pour prolonger Doel  4 et Tihange  3. Le 
22 juillet 2022, un accord de principe a été conclu 
avec ENGIE. No us espérons qu'un accord définitif 
sera rapidement trouvé.  
 
La prolongation des centrales nucléaires nécessite 
un débat sérieux et ne peut se faire par le biais 
d'une proposition de loi ou d'un amendement 
comme le proposent certains collègues. La 
prolongat ion des centrales passe par des 
négociations avec l'exploitant.  
 18.01   Leen Dierick (cd&v): Door een arrest van 
het Grondwettelijk Hof moet er voor eind 2022 een 
nieuwe herstelwet worden goedgekeurd om Doel  1 
en Doel 2 tot 2025 open te houden. Dat is nodi g, 
zeker nu we geconfronteerd worden met zeer hoge 
energiefacturen en onze bevoorradingszekerheid 
onder druk staat. Dit wetsontwerp is die herstelwet. 
Dit dossier is juridisch -technisch, niet politiek.  
 
Dit wetsontwerp doet geen enkele afbreuk aan de 
eerdere engagementen met betrekking tot de 
andere kerncentrales. In maart 2022 besliste de 
regering dat er onderhandeld wordt met de 
exploitant om Doel 4 en Tihange 3 te verlengen. Op 
22 juli 2022 werd er een beginselakkoord gesloten 
met ENGIE. Wij hopen dat er snel een definitief 
akkoord uit de bus komt.  
 
Kerncentrales verlengen vereist een ernstig debat. 
Het kan niet zomaar via een wetsvoorstel of een 
amendement, zoals sommige collega's voorstellen. 
Kerncentrales verlengen gebeurt via 
onderhandelingen met d e exploitant.  
 
Nous traversons une crise énergétique imprévisible 
et sans précédent. Nous devons donc chercher 
ensemble des solutions. Pour le cd&v, toutes les Wij zitten in een ongeziene en onv oorspelbare 
energiecrisis. Wij moeten dus samen zoeken naar 
oplossingen. Voor cd&v zijn alle mogelijke opties,  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 53 
options possibles, telles qu'une prolongation de la 
durée de vie de plusieurs centrales et pour  un délai 
revu à la hausse, peuvent être discutées. Nous 
aimerions engager le débat sur la prolongation des 
autres centrales, mais ce n'est pas à l'ordre du jour.  
 
Ce projet de loi aura tout notre soutien.  
 
Les défis sur le plan de l'énergie sont cependan t 
très grands. Nous comptons sur chacun pour 
chercher, avec beaucoup de courage politique, une 
réponse aux défis pour garantir notre sécurité 
d'approvisionnement, notre indépendance 
énergétique, et une énergie abordable.  
 zoals een levensduurverlenging van meerdere 
centrales en voor een langere termijn, 
bespreekbaar. We willen het debat over de 
levensduurverlenging  van de andere centrales 
graag aangaan, maar vandaag is dat niet het 
onderwerp.  
 
Dit wetsontwerp krijgt onze volledige steun.  
 
De uitdagingen op het vlak van energie zijn echter 
zeer groot. Wij rekenen erop dat iedereen met veel 
politieke moed een antwoor d zoekt op de 
uitdagingen om onze bevoorradingszekerheid, onze 
energieonafhankelijkheid en de betaalbaarheid van 
energie te verzekeren.  
 
18.02   Thierry Warmoes (PVDA -PTB) (en 
néerlandais) : Le PVDA -PTB a un gros problème 
avec les dispositions excessivement  contraignantes 
convenues entre le précédent gouvernement et 
ENGIE Electrabel et qui figurent également dans le 
projet de loi à l'examen, plus spécifiquement à 
l'article  3 § 2. Ces dispositions rendent très difficile 
toute tentative de toucher aux surprofi ts du secteur 
nucléaire.  
 18.02   Thierry Warmoes (PVDA -PTB) 
(Nederlands) : PVDA -PTB heeft een groot probleem 
met de wurgbepalingen die de vorige regering heeft 
afgesloten met ENGIE Electrabel en die ook vervat 
zitten in dit wetsontwerp, meer bepaald in 
artikel 3 § 2. Die wurgbepalingen maken het heel 
moeilijk om aan de overwinsten van de nucleaire 
sector te raken.  
 
La Cour constitutionnelle a annulé la loi portée par 
le gouvernement précédent, mais le gouvernement 
actuel a rétabli cette loi, y compris cett e fameuse 
disposition. Nous sommes en présence ici d'une 
situation incroyable car tout le monde ne cesse 
d'affirmer que la crise actuelle de l'énergie ne peut 
enrichir personne. Or en introduisant cette 
disposition, le gouvernement se complique 
beaucoup la  tâche et aura encore plus de mal à 
écrémer les surprofits.  
 
Dans notre proposition de loi, nous avons quant à 
nous trouvé une réponse pertinente. Entre -temps, le 
ministre a également élaboré une proposition qui 
comble cette lacune, mais il n'en reste pas moins 
que l'on introduit ainsi un obstacle qui complique 
l'écrémage des surprofits.  
 
Nous n'acceptons pas non plus que la taxe 
nucléaire pour Doel  1 et Doel  2 soit fixée à un forfait 
de 20  millions d'euros, un montant dérisoire si on le 
compare aux milliar ds d'euros de bénéfices 
engrangés.  
 
Nous voterons contre pour les raisons précitées.  
 Het Grondwettelijk Hof heeft de wet van de vorige 
regering vernietigd, maar de huidige regering 
herstelt deze wet, inclusief die bepaling. Dat is 
ongelooflijk, want ieder een zegt altijd dat niemand 
zich in deze crisis mag verrijken. Door het invoeren 
van die bepaling maakt de regering het zichzelf in 
elk geval een stuk moeilijker om de overwinsten af 
te romen.  
 
In ons wetsvoorstel hebben we ter zake een 
antwoord gevonden . De minister heeft intussen ook 
een voorstel uitgewerkt dat dit opvangt, maar dat 
neemt niet weg dat men op die manier een obstakel 
invoert dat het moeilijker maakt om de overwinsten 
af te romen.  
 
Wij aanvaarden ook niet dat de nucleaire taks voor 
Doel 1 en Doel 2 vastgelegd wordt op een vast 
bedrag van 20 miljoen  euro. Dat is belachelijk ten 
opzichte van de miljardenwinst.  
 
Om de voormelde redenen zullen wij 
tegenstemmen.  
 
18.03   Christian Leysen (Open Vld): Le projet de 
loi de réparation à l'examen ré pare ce qui doit l'être, 
rien de plus. Les autres discussions ont leur place 
dans d'autres forums, sur la base de dossiers bien 
préparés. Nous approuverons le projet de loi.  18.03   Christian Leysen (Open Vld): Deze 
reparatiewet repareert wat moet worden 
gerepareerd, niet meer dan dat. Andere discussies 
horen thuis op andere fora op basis van goed 
voorbereide dossiers. Wij zullen het ontwerp   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 54 
 goedkeuren.  
 
18.04   Reccino Van Lommel (VB): Quels sont ces 
autres forums? Songez -vous peut -être à Twitter, ou 
à la presse?  
 18.04   Reccino Van Lommel (VB): Wat zijn die 
andere fora? Zijn dat misschien Twitter, of de pers?  
 
18.05   Catherine Fonck (Les Engagés): Tout 
d'abord, nous sommes favorables à la réparation, 
vu que Doel  1 et 2 doivent pouvoir continuer à 
produir e au-delà du 31  décembre 2022: il en va de 
notre sécurité d'approvisionnement. Seulement, 
pour des raisons incompréhensibles, la ministre fait 
voter tout le calendrier de sortie de tous les 
réacteurs, de 2022 à 2025. Si c'était un projet de loi 
technique e t juridique, comme le prétendent 
certains, il suffisait de modifier le délai pour Doel  1 
et 2, pour réparer les conséquences de l'arrêt de la 
Cour constitutionnelle. Mais la ministre a choisi de 
faire confirmer l'arrêt de tous les réacteurs. C'est 
manifest ement voulu, pour faire confirmer par les 
votes du MR, de l'Open  Vld, du cd&v.  
 18.05   Catherine Fonck (Les Engagés): Vooreerst 
zijn wij voorstander van een herstelwet, aangezien 
Doel 1 en 2 ook na 31  december 2022 moeten 
kunnen blijven produceren: de con tinuïteit van onze 
stroomvoorziening hangt ervan af. Om 
onbegrijpelijke redenen wil de minister echter het 
hele tijdschema voor de kernuitstap en het sluiten 
van alle reactoren – van 2022 tot 2025 – laten 
goedkeuren. Als dit – zoals sommigen beweren – 
een technisch en juridisch wetsontwerp was, had 
men ermee kunnen volstaan om de termijn voor 
Doel 1 en 2 te wijzigen om de gevolgen van de 
uitspraak van het Grondwettelijk Hof te 
ondervangen. De minister koos er echter voor om 
de sluiting van alle reactoren te  laten bevestigen. 
Dat is overduidelijk een doelbewuste strategie, om 
die beslissing door de stemmen van de MR, 
Open  Vld en cd&v te laten bevestigen.  
 
On peut s'étonner que les partis qui se prononcent 
quotidiennement pour une prolongation du nucléaire 
soutiennent une sortie échelonnée de 2022 à 2025. 
Comme nous ne voulons pas de cette confirmation, 
nous avons déposé des amendements afin de 
permettre de prolonger l'ensemble du parc 
nucléaire à la condition que les avis soient 
favorables et que toutes les consultations 
obligatoires soient effectuées.  
 Het is verbazingwekkend dat de partijen die zich 
elke dag voor een verlenging van de levensduur van 
de kerncentrales uitspreken, een gefaseerde 
kernuitstap van 2022 tot 2025 steunen. Omdat we 
niet willen dat die bekrachtigd wordt, hebben we 
amendementen ingediend om de levensduur van 
alle kerncentrales te verlengen, op voorwaarde dat 
de adviezen gunstig zijn en alle verplichte 
raadplegingen plaatsvinden.  
 
Nous avons le devoir de garantir 
l'approvisionnement, de préserver le climat et de 
maîtriser les prix, dans la mesure du possible. Or la 
confirmation de la sortie du nucléaire ne va pas 
dans ce sens. Pour 2050, on prévoit une demande 
finale d'électricité 2,7 à 3,6 fois plus élevée. Même 
en améliorant l'effica cité énergétique et avec une 
consommation plus sobre, la hausse de nos 
besoins en électricité restera considérable. Le 
retard que vous avez pris dans la mise en place de 
nouvelles centrales au gaz, combiné à des 
importations d'électricité qui pourraient s' avérer plus 
difficiles que prévu, tout cela pourrait mettre à mal 
notre sécurité d'approvisionnement.  
 Het is onze plicht om de energievoorziening te 
garanderen, het klimaat te beschermen en de 
prijzen in de mate van het mogelijke binnen de 
perken te houd en. De bevestiging van de 
kernuitstap kan echter niet als een stap in die 
richting beschouwd worden. Naar alle verwachting 
zal de finale elektriciteitsvraag tegen 2050 2,7 à 
3,6 keer hoger liggen. Zelfs indien we de energie -
efficiëntie verbeteren en minder  energie verbruiken, 
zal onze elektriciteitsbehoefte nog steeds 
aanzienlijk stijgen. Door de vertraging die u hebt 
opgelopen bij de bouw van nieuwe gascentrales, in 
combinatie met de invoer van elektriciteit die wel 
eens moeilijker zou kunnen verlopen dan 
aanvankelijk gedacht, zou de continuïteit van onze 
energievoorziening in het gedrang kunnen komen.  
 
C'est aussi un échec pour préserver le climat. Nous 
devons privilégier l'énergie la plus décarbonée 
possible, mais construire des centrales au gaz, 
fermer  des réacteurs ou limiter juridiquement les 
prolongations techniques, c'est choisir de produire 
des millions de tonnes de CO 2 supplémentaires.  Het is ook een ramp voor de strijd tegen de 
klimaatopwarming. We moeten voorrang geven aan 
de meest koolstofarme energie, maar door 
gascentrales te bouwen, kerncentrales te sluit en of 
technische verlengingen van de levensduur wettelijk 
te beperken kiest men ervoor miljoenen ton  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 55 
 
Malgré votre engagement dans l'accord de 
gouvernement, vous n'avez pu empêcher 
l'augmentation des coûts énergét iques. Vous 
clamiez encore en juillet que les citoyens et les 
entreprises ne devaient pas se tracasser!  
 
Ce calendrier de fermeture du nucléaire n'est donc 
pas une décision technique et juridique mais un 
choix politique. C'est une erreur. Les propos de 
plusieurs partis de la majorité dans les médias 
doivent se traduire en actes.  
 bijkomende CO 2 te produceren.  
 
Ondanks uw engagement in het regeerakkoord hebt 
u de stijging van de energieprijzen niet kunnen 
verhinderen. In juli verkond igde u nog luidkeels dat 
de burgers en de bedrijven zich geen zorgen 
hoefden te maken!  
 
Het tijdpad voor de sluiting van de kerncentrales is 
dus geen beslissing op technische of juridische 
gronden, maar een politieke keuze. Het is een foute 
keuze. De woord en van meerdere partijen van de 
meerderheid in de media moeten zich in daden 
vertalen.  
 
Votez de manière cohérente et soutenez nos 
amendements!  
 U moet bij de stemming blijk geven van coherentie 
en onze amendementen steunen!  
 
18.06   François De Smet (DéFI): Mme  Fonck a 
bien résumé ma pensée. Ce projet de loi n'est pas 
purement technique. La réparation, par rapport à 
Doel 1 et 2, ne pose pas de problème. Comme à 
chaque fois, le débat sur le nucléaire est une 
occasion manquée. Il faut se demander si l'on ne va 
pas dans le mur, tant pour l'extinction des 
anciennes infrastructures nucléaires – qu'il faudra 
bien arrêter un jour mais peut -être pas maintenant 
en pleine crise climatique, géopolitique et 
énergétique – que pour le nucléaire de nouvelle 
génération.  Car cette loi, qui se veut technique, 
entérine en réalité un calendrier qui va cadenasser 
les partenaires. Nous avons déposé des 
amendements pour rendre possible juridiquement la 
prolongation des réacteurs qui peuvent l'être. Le 
calendrier proposé ne perm et pas de garantir 
l'approvisionnement et les prix, ni de préserver le 
climat.  
 18.06   François De Smet (DéFI): Mevrouw  Fonck 
heeft mijn gedachten goed samengevat. Dit 
wetsontwerp is niet zuiver technisch. De reparatie 
van de wet, met betrekking tot Doel  1 en 2, vormt 
geen probleem. Zoals steeds is het debat over 
kernenergie een gemiste kans. We moeten ons 
afvragen of we niet op een mislukking afstevenen, 
zowel inzake de afbouw van de oude nucleaire 
infrastructuur – die ooit zal moeten worden 
stilgelegd, m aar misschien niet nu, midden in de 
klimaat -, geopolitieke en energiecrisis – als wat de 
nieuwe generatie kernenergie betreft. Met die wet, 
waarvan men beweert dat die louter technisch is, 
wordt er in werkelijkheid een tijdschema 
bekrachtigd dat de bewegin gsruimte van de 
partners zal beperken. We hebben amendementen 
ingediend om de levensduurverlenging van de 
reactors die daartoe geschikt zijn juridisch mogelijk 
te maken. Het voorgestelde tijdschema maakt het 
niet mogelijk de bevoorradingszekerheid en de 
prijzen te garanderen, noch het klimaat te 
 
L'attentisme du gouvernement sur la durée de vie 
des réacteurs et envers ENGIE n'est plus tolérable. 
Le vote positif des partenaires du gouvernement, 
dont le MR, symbolisera la renonciation du 
gouverne ment et la dissonance entre ses paroles et 
ses actes.  
 
Notre groupe s'abstiendra car ce projet n'offre 
aucune perspective pour maintenir les centrales qui 
peuvent l'être.  
 De afwachtende houding van de regering in 
verband met de levensduur van de react oren en ten 
aanzien van ENGIE kunnen we niet langer 
aanvaarden. De goedkeuring door de 
regeringspartners, waaronder de MR, staat symbool 
voor het feit dat de regering van haar voornemen 
afstapt en voor de discrepantie tussen haar 
woorden en haar daden.  
 
Onze fractie zal zich onthouden, want dit 
wetsontwerp biedt geen enkel perspectief voor het 
behoud van de centrales die behouden kunnen 
worden.  
 
18.07   Kris Verduyckt (Vooruit): Il s'agit d'une loi 
réparatrice destinée à rectifier le travail législatif 
inadéquat effectué dans le passé. Il est 18.07   Kris Verduyckt (Vooruit): Dit is een 
herstelwet om slecht wetgevend werk uit het 
verleden recht te zetten. Het blijft onbegrijpelijk dat   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 56 
incompréhensible qu'à l'époque, on ait tenté de 
prolonger la durée de vie des centrales nucléaires 
sans un RIE. L'amendement présenté par M.  Vande 
Lanotte visant à imposer un RIE n'avait pas été pris 
au sérieux à l'ép oque. Aujourd'hui, nous corrigeons 
cette erreur et empêchons que le tribunal ne ferme 
Doel 1 et Doel  2 à la fin de cette année. Les partis 
de l'opposition tels que la N -VA et le Vlaams 
Belang, ainsi que Mme  Fonck, se servent de cette 
législation réparatric e pour lancer un débat sur 
d'autres centrales qui n'ont, en fait, rien à voir avec 
le sujet, et ce le jour même où une deuxième 
centrale nucléaire a été mise à l'arrêt, mais M.  Van 
Lommel ne souffle pas mot à ce sujet. Nous 
adopterons le projet de loi à l' examen, afin de 
clôturer le dossier.  
 
En matière de centrales nucléaires, il s'agit souvent 
de politique à long terme et les décisions les 
concernant auraient dû être prises bien plus tôt.  
 men destijds de levensduur van kerncentrales 
probeerde te verlengen zonder een MER. Het 
amendement van de heer  Vande Lanotte om een 
MER te verplichten, werd destijds weggelachen . 
Vandaag zetten wij die fout recht en voorkomen wij 
dat de rechtbank Doel  1 en Doel  2 eind dit jaar sluit. 
Oppositiepartijen als de N -VA, het Vlaams Belang 
en ook collega Fonck grijpen deze 
reparatiewetgeving aan om een debat te beginnen 
over andere centr ales die hier eigenlijk niets mee te 
maken hebben, uitgerekend op een dag waarop 
een tweede kerncentrale werd stilgelegd, maar over 
die actualiteit heeft de heer  Van Lommel het niet. 
Wij zullen dit ontwerp goedkeuren, om dit dossier af 
te sluiten.  
 
Bij k erncentrales gaat het vaak over 
langetermijnpolitiek en de beslissingen over de 
kerncentrales hadden veel eerder moeten worden 
genomen.  
 
18.08   Bert Wollants (N-VA): À l'époque de la 
prolongation de la durée de vie de Tihange  1, 
M. Vande  Lanotte était vic e-premier ministre et avait 
estimé qu'aucun RIE n'était nécessaire.  
 18.08   Bert Wollants (N-VA): Ten tijde van de 
verlenging van Tihange  1 was de heer  Vande 
Lanotte vicepremier en meende hij dat er geen 
MER nodig was.  
 
18.09   Reccino Van Lommel (VB): En  
commission, lors de l'exposé du projet de loi à 
l'examen, la ministre a elle -même expliqué le 
calendrier de sortie des autres réacteurs et sa 
partenaire de coalition, Mme  Marghem, a indiqué 
que ces débats ne pouvaient pas être considérés 
indépendamment l' un de l'autre.  
 
Par ailleurs, l'éventualité d'une panne constitue un 
faible argument dans ce débat. Devons -nous dès 
lors parler également des problèmes que posent les 
autres formes d'énergie?  
 18.09   Reccino Van Lommel (VB): De minister zelf 
heeft in de co mmissie bij de toelichting van dit 
wetsontwerp de uitstapkalender voor de andere 
reactoren toegelicht en coalitiepartner  Marghem zei 
dat we deze debatten niet los van elkaar kunnen 
zien.  
 
Een panne is overigens maar een flauw argument in 
dit debat. Moete n we het dan ook hebben over de 
problemen die andere energievormen 
meebrengen?  
 
18.10   Tinne Van der Straeten , ministre (en 
néerlandais) : En effet, ce projet rétablit la loi du 
28 juin 2015, qui permettait aux centrales Doel 1 et 
Doel 2 de produire de l'é lectricité pendant 
10 années supplémentaires. La question centrale 
de ces débats était de savoir si la loi pouvait être 
adoptée sans un RIE préalable et sans consultation 
préalable des pays voisins. Au final, la loi a été 
adoptée sans RIE. Par la suite, un  certain nombre 
d'organisations et d'associations environnementales 
ont demandé à la Cour constitutionnelle d'annuler la 
loi. En fin de compte, cela a conduit à la décision 
qu'un RIE était nécessaire, y compris une 
consultation transfrontalière, et par con séquent, à 
l'annulation de la loi.  
 18.10  Minister Tinne Van der Straeten 
(Nederlands) : Met dit ontwerp herstellen we 
inderdaad de wet van 28  juni 2015, waardoor de 
centrales van Doel  1 en Doel  2 tien jaar langer 
elektriciteit mochten produceren. Centraal in die 
debatten stond de vraag of de wet kon worden 
goedgekeurd zonder voorafgaand MER en zonder 
voorafgaande consultatie van de buurlanden. 
Uiteindelijk werd de wet zonder MER goedgekeurd. 
Vervolgens hebben een aantal organisaties en 
milieuverenigingen he t Grondwettelijk Hof om de 
vernietiging van de wet gevraagd. Uiteindelijk leidde 
dit tot het oordeel dat er een MER nodig was, met 
inbegrip van een grensoverschrijdende consultatie, 
en bijgevolg tot de vernietiging van de wet.  
 
Entre avril 2020 et le 20  septembre 2022, l'État 
belge a parcouru les étapes prescrites: la décision De Belgische overheid heeft tussen april 2020 en 
20 september 2022 de voorgeschreven stappen  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 57 
de faire établir un RIE par des experts agréés, la 
notification du projet de prolongation aux autorités 
compétentes, la consultation publique nationale et 
la consultation des autori tés compétentes, et la 
consultation transfrontalière dans un rayon de 
 
Tout cela a conduit à l'analyse du RIE, aux 
conclusions motivées, à la modification de l'avant -
projet et à l'avis du Conseil d'État. L'examen 
parlementaire a été enta mé en juillet 2022 et le 
projet est soumis aujourd'hui.  
 doorlopen: de beslissing om een MER te laten 
opstellen door erkende deskundigen, de notificatie 
van het ve rlengingsproject aan de bevoegde 
overheden, de nationale publieke consultatie en de 
raadpleging van de bevoegde overheden, en de 
grensoverschrijdende raadpleging binnen een straal 
van 1.000 kilometer.  
 
Dat alles heeft geleid tot de analyse van het MER, 
de gemotiveerde conclusie, het aanpassen van het 
voorontwerp en het advies van de Raad van State. 
In juli 2022 werd de parlementaire behandeling 
gestart en het ontwerp ligt vandaag voor.  
 
La loi de réparation est bien sûr basée sur la loi 
annulée. Si nous ne réparons pas cette loi, Doel 1 
et Doel 2 devront cesser leur production.  
 
Nous avons également appris que nous ne 
pouvions pas prolonger la durée de vie des 
centrales nucléaires sans suivre la procédure dans 
sa totalité. Nous avons lancé la trajectoire dans la 
foulée de la décision prise le 18  mars 2022 par le 
gouvernement de maintenir Doel 4 et Tihange 3 en 
activité pendant dix années supplémentaires. Dans 
l'intervalle, nous avons déjà pris diverses mesures. 
L'ensemble de la procédure prendra environ un  an. 
La Chambre sera en mesure de voter le projet de 
loi l'année prochaine, à cette même époque.  
 De herstelwet is uiteraard gebaseerd op de wet die 
vernietigd is. Als we die wet niet herstellen, kunnen 
Doel 1 en 2 niet verder produceren.  
 
We hebben ook g eleerd dat we de levensduur van 
kerncentrales niet kunnen verlengen zonder de hele 
procedure te doorlopen. Toen de regering op 
18 maart 2022 besliste om Doel 4 en Tihange 3 tien 
jaar langer te laten draaien, hebben wij het traject 
alvast opgestart en intus sen werden verscheidene 
stappen gezet. De hele procedure zal ongeveer een 
jaar duren. Volgend jaar rond deze tijd zal de Kamer 
over het wetsontwerp kunnen stemmen.  
 
La loi de réparation porte sur Doel 1 et Doel 2. En 
ce qui concerne la prolongation de la durée de vie 
de Doel 4 et Tihange 3, un nouveau projet de loi 
sera rédigé. Le RIE ne constitue qu'un aspect de ce 
projet, les négociations avec l'exploitant en sont un 
autre. Ces discussions ont déjà débouché sur un 
accord de principe. Il est évident que n ous ne 
voulons pas attendre qu'un accord soit conclu d'ici 
la fin de l'année pour entamer toute la procédure. 
Nous ne voulons pas perdre de temps. C'est ce qui 
caractérise l'engagement du gouvernement à 
mener à bien la prolongation de la durée de vie.  
 De herstelwet gaat over Doel 1 en Doel 2. Voor de 
levensduurverlenging van Doel 4 en Tihange 3 
wordt een nieuw wetsontwerp opgesteld. Het MER 
is daarvan één aspect, de onderhandelingen met de 
exploitant een ander. Die gesprekken hebben al 
geleid tot een princ ipeovereenkomst. Het is evident 
dat wij niet wachten om de hele procedure op te 
starten tot het akkoord er, eind dit jaar, zal zijn. Wij 
willen geen tijd verliezen. Dat is tekenend voor het 
engagement van de regering om de 
levensduurverlenging tot een goed  einde te 
brengen.  
 
18.11   Bert Wollants (N-VA): Ces derniers mois et 
ces dernières années, nous avons toujours entendu 
que la prolongation de la durée de vie de Doel  1 et 
2 constituait la réaffirmation de la sortie du 
nucléaire. C'est ce que tweetait Gro en. À présent, la 
ministre estime que c'est absurde. Je suis du même 
avis, mais, pour la ministre, il s'agit d'un sérieux 
revirement.  
 
Il faut également s'occuper des autres centrales 
nucléaires. Jetons aussi un coup d'œil à l'étranger. 
La prolongation de la durée de vie de Borssele n'a 
pas nécessité de RIE, de même que l'ouverture 
prolongée, à titre de sources d'approvisionnement 
d'appoint, de deux centrales nucléaires en 18.11   Bert Wollants (N-VA): De afg elopen 
maanden en jaren hebben wij steeds gehoord dat 
de levensduurverlenging van Doel  1 en 2 de 
herbevestiging was van de kernuitstap. Dat is wat 
Groen twitterde. Nu vindt de minister dat onzin. Dat 
vind ik ook, maar voor de minister is dat een 
serieuze b ocht.  
 
Er moet ook werk worden gemaakt van de andere 
kerncentrales. Laten we ook eens naar het 
buitenland kijken. De levensduurverlenging van 
Borssele is zonder MER gebeurd, het langer 
openhouden – als back -up – van twee 
kerncentrales in Duitsland evenee ns. Het is dus niet   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 58 
Allemagne. Le débat doit donc être nuancé. Je 
suppose que les autres centrales, pas u niquement 
Doel 4 et Tihange  3, feront également l'objet d'un 
RIE. Les centrales étant toutes situées sur les 
mêmes sites, le RIE peut être réalisé en une fois 
pour l'ensemble des centrales. J'espère qu'il en 
sera ainsi.  
 zo zwart -wit. Ik veronderstel dat ook voor de overige 
centrales, niet enkel Doel 4 en Tihange 3, een MER 
wordt opgesteld. Aangezien de centrales allemaal 
op dezelfde sites staan, kan het MER in één keer 
voor alle centrales worden gemaak t. Ik reken erop 
dat dat zal gebeuren.  
 
18.12   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): Je 
remercie la ministre d'avoir rectifié les erreurs du 
passé. Si on vote contre cette loi, l'arrêt de la Cour 
constitutionnelle prendra effet le 31  décembre et 
Doel 1 et 2 devr ont s'arrêter. Si on vote pour, on 
garantit le peu de sécurité d'approvisionnement en 
plus que l'on peut.  
 
Ce qui est seul en jeu ici, c'est la réparation de la loi 
de 2015 sur Doel  1 et 2. Nous devons tirer la leçon 
juridique, que les autres pays europé ens ont tirée, 
des arrêts de la CJUE et de la Cour 
constitutionnelle, à savoir que l'on ne peut prolonger 
d'autres réacteurs sans consultations 
transfrontalières jusqu'à 1  000 km et sans étude 
d'incidence environnementale.  
 
On ne prolonge pas un réacteur comme on allume 
une lampe de chevet et il faut tenir compte des 
populations. Ceux qui doutent du bien -fondé 
juridique de ce projet devraient consulter l'avis du 
Conseil d'État de juillet 2022 rappelant que l'article 2 
remplaçant l'article 4, § 1er de la lo i de janvier 2003 
prévoit un nouveau calendrier de sortie du 
nucléaire, correspondant sur le fond à celui du 
régime annulé.  
 18.12   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): Ik dank de 
minister voor het rechtzetten van de fouten uit het 
verleden. Als deze wet wegges temd wordt, zal de 
uitspraak van het Grondwettelijk Hof op 
31 december van kracht worden en moeten Doel  1 
en 2 gesloten worden. Als de wet aangenomen 
wordt, wordt het beetje extra voorzieningszekerheid 
waarvoor we kunnen zorgen, veiliggesteld.  
 
Het gaat hi er alleen over de reparatie van de wet 
van 2015 over Doel 1 en 2. Zoals andere Europese 
landen moeten we een juridische les trekken uit de 
arresten van het HvJ -EU en het Grondwettelijk Hof, 
namelijk dat de levensduur van reactoren niet 
verlengd kan worden zonder grensoverschrijdende 
consultatie in een straal van 1.000  km rond de 
reactor en zonder milieueffectbeoordeling.  
 
Men kan niet beslissen om een reactor langer open 
te houden alsof het een bedlampje is dat wordt 
aangeknipt, en er moet met de bevolking  rekening 
gehouden worden. Wie twijfelt aan de 
rechtsgeldigheid van dit ontwerp zou het advies van 
de Raad van State van juli 2022 moeten 
raadplegen, waarin eraan herinnerd wordt dat 
artikel  2 strekt tot vervanging van artikel  4, § 1, van 
de wet van januar i 2003 en een nieuw tijdschema 
voor de kernuitstap bevat, dat inhoudelijk 
overeenstemt met dat in de vernietigde regeling.  
 
18.13   Catherine Fonck (Les Engagés): On nous 
explique sans rire que lorsqu'on corrige un morceau 
de loi, on doit prendre tous les alinéas qui 
précèdent et qui suivent. En annulant la loi de 2015, 
l'arrêt de la Cour rétablit la loi de 2003 qui prévoyait 
exactement la même chose que le présent projet, 
sauf concernant Doel  1 et 2, que la loi de 2015 
prolongeait de 10 ans.  
 
Si c'est u n projet juridique et technique, pourquoi, 
Monsieur Cogolati, évoquez -vous un nouveau 
calendrier? En fait, vous présentez ici, validé par les 
partis qui s'expriment autrement dans les médias, 
un calendrier de fermeture, alors que le triple 
impératif climat ique, de sécurité 
d'approvisionnement et de maîtrise des prix 
exigerait le contraire.  
 18.13   Catherine Fonck (Les Engagés): Zonder 
blikken of blozen wordt ons hier verteld dat bij de 
rechtzetting van een passage uit een wet alle 
paragrafen ervoor en erna  meegenomen moeten 
worden. Door de wet van 2015 nietig te verklaren 
herstelt het Hof in zijn arrest de wet van 2003, die 
exact hetzelfde bepaalde als het voorliggende 
ontwerp, behalve wat Doel 1 en 2 betreft, waarvan 
de levensduur bij de wet van 2015 met 1 0 jaar 
verlengd werd.  
 
Als het een juridisch -technisch ontwerp betreft, 
mijnheer Cogolati, waarom hebt u het dan over een 
nieuw tijdschema? Eigenlijk stelt u hier een 
sluitingskalender voor, die goedgekeurd werd door 
de partijen, ook al verklaren ze iets a nders in de 
media, terwijl het tegenovergestelde geboden is. 
We hebben immers te maken met een drievoudige 
urgentie: het klimaat, de continuïteit van de 
stroomvoorziening en het onder controle houden  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 59 
van de prijzen.  
 
On vous entend beaucoup dans les média s, mais 
travailler sur le moyen et le long terme, sans faire 
vos choix politiques, permettrait de mieux répondre 
à ce triple devoir, même s'il n'y a pas de scénario 
idéal. Il ne s'agit effectivement pas d'appuyer sur un 
bouton on/off! La loi permet d'ouvri r techniquement 
des possibilités, après les contrôles et la récolte des 
avis. Nous avons dépassé la date butoir d'une 
centrale et vos choix rendent toute perspective 
impossible. Sans la loi, il est techniquement 
impossible d'envisager quoi que ce soit et d 'envoyer 
un message clair aux gestionnaires des réacteurs.  
 We horen u voortdurend in de media, maar indien u 
in uw beleid meer op de middellange en de lange 
termijn zou focussen en de moed zou hebben om 
van uw politieke keuzes af te stappen, zouden we 
deze drievoudige plicht al beter kunnen vervullen, 
ook al bestaat er geen ideaal scenario. Het is 
inderdaad geen kwestie van op een  
aan-uitknop te drukken! De wet biedt voldoende 
ruimte om na de controles en de inzameling van 
adviezen op technisch vlak een e n ander mogelijk 
te maken. Voor één centrale hebben we de 
deadline al overschreden en met uw keuzes fnuikt u 
elk toekomstperspectief. Zonder de wet is het 
technisch onmogelijk om eender wat te overwegen 
en een duidelijk signaal af te geven aan de 
beheerder s van de kerncentrales.  
 
18.14   Marie -Christine Marghem (MR): Les 
études d'incidence sont valables pour une 
prolongation, mais aussi pour la limitation de la 
durée d'exploitation des centrales ou leur 
démantèlement. Toutes les erreurs du passé n'ont 
pas é té corrigées. Ni la loi de 2003 ni le cadre de 
prolongation de Tihange  1 ou du démantèlement de 
Doel 3 n'avaient fait l'objet d'études d'incidence et 
de consultations transfrontalières préalables. Une 
erreur a été corrigée mais d'autres ne l'ont pas été 
et une autre est en train d'être commise.  
 
Vous dites attacher beaucoup d'importance à 
l'environnement et à l'appropriation de cette 
question par les populations. J'y ai moi -même été 
attentive. J'ai discuté des déchets avec votre 
groupe. J'ai relancé une co nsultation publique, 
contre laquelle vous aviez déposé une résolution 
qui ne fut finalement pas soutenue. Il ne faut 
pourtant pas omettre certains faits passés et 
certaines exigences actuelles, qui devraient vous 
faire considérer que les populations doiven t 
s'approprier le processus de démantèlement dans 
une consultation transfrontalière.  
 18.14   Marie -Christine Marghem (MR): Er moet 
een effectenstudie uitgevoerd worden voor de 
verlenging, maar ook voor de beperking van de 
exploitatieduur van een centrale o f de ontmanteling 
ervan. Niet alle fouten uit het verleden worden 
rechtgezet. Noch voor de wet van 2003, noch voor 
het kader om Tihange 1 langer open te houden of 
Doel 3 te ontmantelen werden er vooraf 
effectenstudies uitgevoerd of grensoverschrijdende 
raadplegingen gehouden. Eén fout werd rechtgezet, 
maar andere niet, en men staat op het punt een 
nieuwe te maken.  
 
U zegt dat u veel belang hecht aan het milieu en 
aan de betrokkenheid van de bevolking bij deze 
kwestie. Ik heb daar zelf aandacht voor gehad. I k 
heb over het afval met uw fractie gesproken. Ik heb 
opnieuw een openbare raadpleging gehouden, 
waartegen u een resolutie indiende die uiteindelijk 
niet gesteund werd. Men mag echter niet 
voorbijgaan aan bepaalde feiten uit het verleden en 
aan bepaalde hu idige voorschriften, die u zouden 
moeten doen inzien dat de bevolking bij het 
ontmantelingsproces betrokken moet worden 
middels een grensoverschrijdende raadpleging.  
 
Notre législation prévoit des études d'incidence et 
des consultations transfrontalières,  inspirées des 
conventions internationales d'Aarhus et d'Espoo et 
traduites dans le droit communautaire et belge. Les 
pays voisins n'ont pas de loi de limitation dans le 
temps de l'exploitation de leurs centrales. Ils 
fonctionnent avec un régime d'arrêtés d'exploitation 
à durée illimitée, la plupart du temps par réacteur. 
Ils ne sont donc pas soumis à l'obligation de réaliser 
des consultations transfrontalières.  
 
Il n'aurait pas fallu voter la loi de 2003, qui était 
d'ailleurs inopérante, M.  Cogolati l'a r econnu dans Onze we tgeving voorziet in effectenstudies en 
grensoverschrijdende raadplegingen, naar de geest 
van de internationale verdragen van Aarhus en 
Espoo, die in het communautaire en Belgische 
recht zijn omgezet. De buurlanden hebben geen wet 
die de exploitatie van hun  centrales beperkt in de 
tijd. Ze werken via exploitatiebesluiten van 
onbepaalde duur, meestal per reactor. Ze zijn dus 
niet verplicht om grensoverschrijdende 
raadplegingen uit te voeren.  
 
Zoals de heer  Cogolati op televisie heeft 
toegegeven, had men de we t van 2003, die   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 60 
une émission télévisée. Les réacteurs étant 
supervisés tous les 10  ans sous le contrôle de 
l'AFCN, la révision se fait automatiquement. J'ai 
donc déposé une proposition de loi visant 
l'abrogation de la loi de 2003.  
 
La ministre a lancé les tr avaux pour les études 
environnementales et les consultations publiques 
devant précéder la prolongation de Doel  4 et de 
Tihange  3. Elle a indiqué que le projet de loi 
s'attachait uniquement à réparer la loi sur le point 
de Doel  1 et de Doel  2. Nous ne savon s pas où en 
sont les négociations. La ministre a beau préparer 
administrativement tout un dispositif, sans accord 
avec l'exploitant sur le véhicule juridique et le 
traitement des déchets, il n'y aura pas de 
prolongation de Doel  3 et de Tihange  4.  
 overigens onwerkzaam was, niet mogen 
aannemen. Daar de reactoren om de 10 jaar onder 
toezicht van het FANC worden gesuperviseerd, 
gebeurt de revisie automatisch. Daarom heb ik een 
wetsvoorstel ingediend tot opheffing van de wet van 
2003.  
 
De minister is gestart met de voorbereiding van de 
milieueffectenstudies en de openbare 
raadplegingen die moeten plaatsvinden vóór de 
verlenging van Doel 4 en Tihange 3. Ze wees erop 
dat het wetsontwerp alleen tot doel had de wet te 
repareren voor Doel 1 en  Doel 2. We weten niet hoe 
de onderhandelingen verlopen. De minister mag 
dan wel administratief een hele regeling 
voorbereiden, de levensduur van Doel 3 en 
Tihange  4 zal niet worden verlengd als er met de 
exploitant geen akkoord wordt bereikt over de 
juridische constructie en de verwerking van het 
afval.  
 
Qu'on le veuille ou non, la taxation des surprofits 
aura un impact sur ENGIE. Nous ne pourrons alors 
espérer profiter de leurs capacités de production 
dans notre mix énergétique à l'horizon 2026. Il y a l à 
un bémol. Nous verrons lors des votes comment les 
choses se présenteront.  
 Of men het wil of niet, de belasting van de 
superwinsten zal een impact hebben op ENGIE 
Electrabel. We zullen dan niet meer mogen 
verwachten dat we in 2026 nog zullen kunnen 
gebru ikmaken van hun productiecapaciteit in onze 
energiemix. Dat is een punt van kritiek. We zullen 
tijdens de stemming zien hoe een en ander 
uitdraait.  
 
18.15   Bert Wollants (N-VA): En effet, dans les 
États voisins, il existe des licences illimitées. Cela 
montre à quel point la loi de 2003 complique les 
choses. Avant cette loi, nos centrales nucléaires 
avaient également des licences à durée 
indéterminée. Avec cette loi, le 
gouvernement  Verhofstadt a limité notre capacité à 
réagir de manière adéquate à cette cr ise 
énergétique.  
 18.15   Bert Wollants (N-VA): In onze buurlanden 
zijn er inderdaad onbeperkte vergunningen. Dat 
maakt duidelijk hoezeer de wet van 2003 de zaken 
bemoeilijkt. Vóór die wet hadden onze 
kerncentrales ook vergunningen van onbepaalde 
duur. De r egering -Verhofstadt heeft met die wet 
onze mogelijkheden beperkt om in deze 
energiecrisis adequaat te reageren.  
 
18.16   Reccino Van Lommel (VB): Les écologistes 
semblent être de plus en plus isolés. En fait, une 
majorité souhaite parler d'autres dossiers  que de la 
simple prolongation de 10 ans de Doel 4 et 
Tihange  3. Pourtant, ce n'est que ce dernier dossier 
qui est négocié. Tout ce travail devra -t-il être refait 
prochainement?  
 18.16   Reccino Van Lommel (VB): De groenen 
lijken hoe langer hoe meer geïsole erd te raken. In 
feite is er een meerderheid om te praten over meer 
dan enkel de verlenging van Doel 4 en Tihange 3 
voor 10  jaar. Toch wordt er alleen maar daarover 
onderhandeld. Zal al dit werk dan binnenkort nog 
eens moeten worden overgedaan?  
 
Dès son e ntrée en fonction, la ministre de l'Énergie 
a tout mis en œuvre pour retarder et saboter 
habilement ce dossier. Elle affirmait en effet qu'il 
restait encore des années pour prolonger la durée 
de vie des centrales nucléaires. Aujourd'hui, nous 
entendons qu' il n'est pas si facile du tout de 
prolonger la durée de vie d'une centrale nucléaire. 
Groen tente à présent de parachever ce que les 
collègues d'Agalev ont fait en 2003 avec la loi sur la 
sortie du nucléaire. Si cette loi n'avait pas été De minister van Energie heeft er van bij haar 
aantreden alles aan gedaan om dit dossier 
vakkundig te vertragen en saboteren. Ze beweerde 
namelijk dat er nog jaren tijd was om de 
kerncentrales te verlengen. Vandaag hore n we dat 
een kerncentrale verlengen helemaal niet zo 
eenvoudig is. Groen probeert nu af te maken wat de 
Agalev -collega's in 2003 hebben uitgespookt met 
de wet op de kernuitstap. Als die wet er niet zou 
zijn, dan zou het vandaag allemaal veel  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 61 
adoptée, tout sera it beaucoup plus simple 
aujourd'hui.  
 eenvoudiger zi jn.  
 
18.17   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): J'entends 
que la durée de vie des centrales nucléaires ne 
serait pas réglée par la loi chez nos voisins. C'est 
absolument faux et je ne veux plus l'entendre! En 
Allemagne, il existe une "Loi atomique" qui régit à la 
fois la durée de vie et la durée d'exploitation des 
centrales nucléaires. En France, tout est 
réglementé à travers le système de 
programmations pluriannuelles de l'énergie (PPE). 
D'ailleurs, une polémique a vu le jour quand 
l'Agence de sûreté nucléair e française a prévenu le 
gestionnaire de réseau qu'il ne pouvait pas aller au -
delà de 50 ans pour la prolongation de réacteurs 
nucléaires.  
 
Deuxième élément: la loi de prolongation doit être 
précédée, avant son adoption, d'une évaluation 
appropriée des i ncidences environnementales, 
principe consacré dans un arrêt de la Cour 
constitutionnelle.  
 
En bref, il n'est techniquement et juridiquement pas 
possible d'adopter une loi de prolongation.  
 18.17   Samuel Cogolati (Ecolo -Groen): Ik hoor 
sommigen hier bewer en dat de levensduur van 
kerncentrales in onze buurlanden niet wettelijk 
gereglementeerd zou zijn. Dat is absoluut onwaar 
en ik wil het niet meer horen! In Duitsland bestaat er 
een Atomgesetz  (atoomwet), dat ertoe strekt zowel 
de levensduur als de exploita tieduur van de 
kerncentrales te regelen. In Frankrijk wordt alles 
geregeld via het systeem van de 
meerjarenplanningen inzake energie 
(programmations pluriannuelles de l'énergie  of 
PPE's). Recent ontstond er trouwens een polemiek 
toen de Franse Autorité de sûreté nucléaire de 
netwerkbeheerder waarschuwde dat een 
levensduurverlenging van kerncentrales met meer 
dan 50 jaar niet toegestaan was.  
 
Een tweede gegeven is dat er, vooraleer de wet tot 
verlenging van de levensduur van de kerncentrales 
aangenomen word t, een passende 
milieueffectenstudie uitgevoerd moet worden. Dat 
principe wordt in het arrest van het Grondwettelijk 
Hof bekrachtigd.  
 
Kortom, het is technisch en juridisch gezien niet 
mogelijk om een wet tot verlenging van de 
levensduur van de kernreacto ren aan te nemen.  
 
18.18   Catherine Fonck (Les Engagés): Dans mes 
amendements, il est expressément prévu un 
processus conditionnel à la prolongation des 
réacteurs. Il y est expressément prévu que, 
préalablement à la poursuite ou la reprise de 
production d'électricité pour chacun des réacteurs, 
soit publiée la conclusion motivée concernant toutes 
ces questions techniques de faisabilité, d'études, de 
consultations et autres.  
 
Cela répond aux arguments que vous mettez en 
avant en disant que techniquement e t juridiquement 
ce n'est pas possible. C'est au contraire tout à fait 
possible! Vous faites le choix politique de 
poursuivre le calendrier de sortie alors que rien ne 
le justifie!  
 18.18   Catherine Fonck (Les Engagés): In mijn 
amendementen heb ik uitdrukke lijk een procedure 
opgenomen die een voorwaarde vormt voor de 
levensduurverlenging van de reactoren. Er staat 
uitdrukkelijk in dat, voorafgaand aan de voortzetting 
of heropstart van de elektriciteitsproductie, voor alle 
reactoren het gemotiveerde besluit o ver alle 
technische kwesties inzake haalbaarheid, studies, 
raadplegingen en wat dies meer zij gepubliceerd 
moet worden.  
 
De tekst biedt dus een antwoord op uw argumenten 
volgens welke het technisch en juridisch onmogelijk 
zou zijn. Het is juist perfect mog elijk! U maakt de 
politieke keuze om de uitstapkalender te 
bestendigen, terwijl dat nergens door 
gerechtvaardigd wordt!  
 
18.19   Marie -Christine Marghem (MR): 
Monsieur  Cogolati, nous ne manquerons pas de 
vérifier vos dires. Ceci étant, je ne comprends alor s 
pas pourquoi vous ne demandez pas à la France 
qu'elle réalise les enquêtes environnementales et 
les consultations transfrontalières qui concernent la 
Belgique, puisque certaines centrales françaises 
sont très proches de la frontière. Même chose vis -à-
vis des Pays -Bas. 18.19   Marie -Christine Marghem (MR): 
Mijnheer  Cogolati, we zullen zeker verifiëren wat u 
zegt. Ik b egrijp evenwel niet waarom u Frankrijk dan 
niet vraagt om de milieustudies en 
grensoverschrijdende raadplegingen uit te voeren 
die België aangaan, aangezien sommige Franse 
centrales zeer dicht bij onze grens liggen. Hetzelfde 
geldt voor Nederland.  
 
 62 
 
En outre, je trouve inadmissible que vous vous 
arrogiez ainsi le droit d'être le censeur de ce qui 
peut être dit ou pas dans ce Parlement!  
  
Bovend ien vind ik het onaanvaardbaar dat u zich 
het recht toe -eigent om te censureren wat er in dit 
Parlement wel en niet gezegd mag worden!  
 
18.20   Reccino Van Lommel (VB): M.  Cogolati 
caricature tout depuis l'heure des questions. Il 
reproche à l'opposition ( et apparemment aussi à 
l'un des groupes politiques de sa majorité) de 
mener un débat émotionnel, mais les seuls à le 
faire, ce sont les verts. Munis d'œillères 
dogmatiques, ils veulent absolument fermer les 
centrales nucléaires, même s'il faut ouvrir des 
centrales au gaz émettrices de CO 2. Dans d'autres 
pays, un débat digne de ce nom peut être mené, 
mais ici, cela fait des années que nous palabrons 
sans fin à propos de la prolongation de la durée de 
vie des centrales. Les verts commencent à se 
couvrir de ri dicule, car ils commencent à être les 
vilains petits canards dans ce dossier.  
 18.20   Reccino Van Lommel (VB): De 
heer Cogolati is al vanaf het vragenuurtje van alles 
een karikatuur aan het maken. Hij verwijt de 
oppositie – en blijkbaar ook een van zijn 
meerderheidspartijen – hier een emotioneel debat 
te voeren, maar de enige die dat doen, zijn de 
groenen. Met dogmatische oogkleppen op hebben 
ze alles over voor de sluiting van de kerncentrales, 
zelfs de opening van CO 2-spuwende gascentrales. 
In andere lande n kan wel een deftig debat worden 
gevoerd, maar hier palaveren we al jaren over de 
levensduurverlenging. De groenen beginnen zich 
belachelijk te maken, want stilaan staan ze volledig 
alleen in dit dossier.  
 
gesloten.  
 
discussion. (Rgt 85, 4)  (2846/4)  
 Wij vatten de be spreking van de artikelen aan. De 
basis voor de bespreking. (Rgt 85, 4)  (2846/4)  
 
Le projet de loi compte 5  articles.  
 Het wetsontwerp telt 5  artikelen.  
 
Art. 2  
 • 8 – Reccino Van Lommel (2846/5)  
 • 16 – François De Smet (2846/5)  
Art. 2/1(n)  
 • 9 – Catherine Fonck cs (2846/5)  
Art. 2/2(n)  
 • 10 – Catherine Fonck cs (2846/5)  
Art. 3  
 • 11 – Catherine Fonck cs (2846/5)  
Art.3/1(n)  
 • 12 – Catherine Fonck cs (2846/5)  
Art.3/2(n)  
 • 13 – Catherine Fonck cs (2846/5)  
Art.4/1(n)  
 • 14 – Catherine Fonck cs (2846/5)  
Art. 5  
 • 15 – Catherine Fonck cs (2846/5)  
 Art. 2  
 • 9 – Catherine Fonck cs (2846 /5) 
Art. 3  
Art. 5  
 • 15 – Cathe rine Fonck cs (2846/5)  
 
stemming over de aangehouden amendementen , 
later plaatsvinden  
 
19 Projet de loi portant des dispositions diverses 19 Wetsontwerp houdende diverse bepalingen  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 63 
en matière de taxe sur la valeur ajoutée (2833/1 -5) 
 inzake belasting over de toegevoegde w aarde 
(2833/1 -5) 
 
Le rapporteur, M.  Van Hees, s’en réfère au rapport 
écrit.  
 
De heer  Van Hees, rapporteur, verwijst naar het 
schriftelijk verslag.  
 
19.01   Peter De Roover (N-VA): Nous estimons, 
au même titre que tous les experts, que la stratégie 
qui consiste à alléger la facture d'énergie des 
citoyens par le biais du régime de TVA revient à 
poursuivre un objectif noble par des moyens 
inadéquats. Nous préférerions une approche basée 
sur la fiscalité étant donné qu e cet avantage ne 
serait pas lié à la consommation d'électricité. Le 
citoyen pourrait ainsi décider en toute autonomie de 
la manière dont il utilise ces moyens. En l'absence 
d'alternative, de nombreuses personnes seraient 
confrontées à des problèmes consid érables si nous 
votions contre ce texte. C'est pourquoi nous nous 
abstiendrons. Nous soutenons cependant le reste 
du projet de loi.  
 19.01   Peter De Roover (N-VA): De keuze om via 
de btw -regeling soelaas te bieden betreffende de 
energierekening van de burg ers is voor ons, net als 
voor alle experts, de verkeerde aanpak voor een 
goed doel. Wij verkiezen de benadering via de 
fiscaliteit omdat het voordeel dan niet gekoppeld is 
aan het elektriciteitsverbruik. De burger kan zelf 
autonoom beslissen wat hij met de  middelen doet. 
Zonder alternatief is er natuurlijk een groot 
probleem voor veel mensen. Daarom zullen wij ons 
bij de stemming onthouden. De rest van het 
wetsontwerp draagt wel onze goedkeuring weg.  
 
19.02   Wouter Vermeersch (VB): Ce projet de loi 
contien t un certain nombre d'ajustements et de 
clarifications nécessaires, comme le taux de TVA 
réduit pour les panneaux solaires photovoltaïques, 
les panneaux solaires thermiques, les chauffe -eau 
solaires, les pompes à chaleur et les travaux de 
rénovation. Le Vl aams Belang a déjà présenté il y a 
deux ans une proposition de loi visant à abaisser de 
manière permanente la TVA sur l'électricité et le 
gaz à 6  %. On s'est moqué de nous, mais entre -
temps, notre proposition a bien été adoptée par le 
gouvernement. Il est trop tard et ce n'est que 
temporaire, mais nous soutenons toute réduction 
des charges. L'énergie, l'électricité et le gaz sont 
également des besoins fondamentaux pour nous. 
Toutefois, les libéraux flamands continuent de 
s'opposer à la réduction permanente de la TVA. La 
flamme libérale n'est plus qu'une flammèche qui 
s'éteint progressivement.  
 19.02   Wouter Vermeersch (VB): Dit wetsontwerp 
bevat een aantal noodzakelijke aanpassingen en 
verduidelijkingen, zoals het verlaagde btw -tarief 
voor fotovoltaïsche zon nepanelen, thermische 
zonnepanelen, zonneboilers, warmtepompen en 
renovatiewerken. Vlaams Belang diende twee jaar 
geleden al een wetsvoorstel in om de btw op 
elektriciteit en gas permanent te verlagen naar 6  %. 
We werden weggelachen, maar ondertussen werd 
ons voorstel wel overgenomen door de regering. 
Het is te laat en slechts tijdelijk, maar wij steunen 
elke lastenverlaging. Energie, elektriciteit en gas 
zijn voor ons ook basisbehoeften. De Vlaamse 
liberalen blijven zich echter tegen de permanente 
btw-verlaging kanten. Het liberale vuur is nog 
slechts een klein vlammetje dat stilaan uitdooft.  
 
Les libéraux sont opposés à une réduction 
permanente de la TVA sur la facture d'énergie et ils 
ont supprimé la baisse de la TVA sur les vélos, 
mais ils voudraient di minuer la TVA sur les chevaux 
de luxe. Bref, le groupe Open Vld a complètement 
perdu le sens des réalités.  
 
Le gouvernement fédéral a décidé de prolonger la 
réduction de  TVA sur le gaz et l'électricité de 21 à 
6 % jusque fin mars  2023. Nous soutenons cette  
décision, mais nous demandons quels sont les 
véritables desseins de ce gouvernement. D'après le 
vice-premier ministre Vandenbroucke, le cabinet 
restreint a décidé de ne plus jamais réaugmenter De liberalen zijn tegen een permanente btw -
verlaging op de energiefactuur en ze hebben d e 
btw-verlaging op fietsen geschrapt, maar ze zijn wel 
gewonnen voor een btw -verlaging op luxepaarden. 
Kortom, die partij is compleet wereldvreemd 
geworden.  
 
De federale regering heeft beslist de btw -verlaging 
op gas en elektriciteit van 21 naar 6  % te ver lengen 
tot eind maart  2023. Wij steunen die beslissing, 
maar wij vragen ons wel af wat de echte plannen 
van deze regering zijn. Volgens vice -eersteminister 
Vandenbroucke heeft het kernkabinet reeds beslist 
om de btw op gas en elektriciteit nooit meer te   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 64 
la TVA sur le gaz et l'électricité à 21  %, mais le 
ministre de s Finances n'est pas de cet avis. Il a 
déclaré ici, au Parlement, qu'une baisse 
permanente de la TVA ne serait possible qu'en cas 
d'accord sur la réforme des accises.  
 verhogen naar 21  %, maar de minister van 
Financiën heeft daar toch een andere mening over. 
Hij heeft hier in het Parlement verklaard dat er pas 
een permanente btw -verlaging mogelijk is als er 
een akkoord is over de hervorming van de 
accijnzen.  
 
Nous avons l u dans la presse que le gouvernement 
instaurerait un système de cliquet applicable à la 
facture d'énergie. Ce système existe déjà à la 
pompe: lorsque les prix des carburants baissent, la 
majeure partie de cette baisse disparaît dans les 
caisses de l'État. À présent, l'on entend 
apparemment appliquer également ce système 
néfaste à la facture d'énergie. Lorsque les prix de 
l'énergie diminueront finalement, les accises 
augmenteront. La réduction de la TVA sera ainsi 
annulée en tout ou en partie. Il s'agit de d onner 
d'une main et de reprendre de l'autre.  
 In de pers lazen we dat de regering een 
cliquetsysteem zou invoeren op de energiefactuur. 
Dat bestaat al aan de pomp: wanneer de 
brandstofprijzen dalen, verdwijnt het overgrote deel 
van die daling in de staatsk as. Nu wil men dat 
nefaste systeem blijkbaar ook toepassen op de 
energiefactuur. Wanneer de energieprijzen eindelijk 
zullen dalen, zullen de accijnzen stijgen. Daarmee 
wordt de btw -verlaging geheel of gedeeltelijk 
tenietgedaan. Dat is een vestzak -broekzako peratie.  
 
19.03   Joris Vandenbroucke (Vooruit): Personne 
au sein du gouvernement n'a suggéré qu'il fallait à 
nouveau relever la TVA sur l'énergie à 21  %. Le 
ministre des Finances a lui aussi confirmé que 
l'objectif était d'ancrer la TVA à 6  %, moyennant 
une réforme des accises. Il serait intéressant de 
savoir contre quelle proposition de réforme l'orateur 
fulmine; sinon, nous perdons notre temps.  
 19.03   Joris Vandenbroucke (Vooruit): Niemand in 
de regering heeft geopperd dat de btw op energie 
opnieuw moe t worden opgetrokken naar 21  %. Ook 
de minister van Financiën heeft bevestigd dat het 
de bedoeling is de btw op 6  % te verankeren, in 
combinatie met een accijnshervorming. Het zou 
interessant zijn te weten tegen welk 
hervormingsvoorstel de spreker fulminee rt, anders 
verdoen we hier onze tijd.  
 
19.04   Wouter Vermeersch (VB): Je me base sur 
les arrêtés royaux publiés et sur les décisions prises 
par le cabinet restreint.  
 19.04   Wouter Vermeersch (VB): Ik baseer mij op 
de gepubliceerde KB's en op de beslissin gen van 
het kernkabinet.  
 
Le cabinet restreint a décidé de prolonger la 
réduction de la TVA jusqu'à la fin mars 2023, mais 
nous savons également qu'il a été convenu au sein 
du gouvernement que les ministres de l'Énergie et 
des Finances élaboreraient une r éforme intelligente 
de la TVA, le but de l'opération étant d'augmenter 
les prélèvements d'accises.  
 
Le ministre des Finances l'a d'ailleurs lui -même 
expliqué sur le site web de la VRT: dès que les prix 
de l'énergie baisseront, les accises seront 
augmentées . Je réalise que cette problématique est 
délicate pour Vooruit.  
 
J'ai une seule question à poser au ministre. La 
réduction de la TVA est -elle définitive et le 
gouvernement a -t-il déjà conclu un accord sur la 
réforme des accises? Si oui, pouvons -nous voir l e 
texte de l'accord?  
 Het kernkabinet heeft besloten om de btw -verlaging 
te verlengen tot eind maart  2023, maar daarnaast 
weten we ook dat binnen de regering werd 
afgesproken dat de ministers van Energie en 
Financiën een slimme btw -hervorming zouden 
uitwer ken. Daarbij is het de bedoeling om meer 
accijns te gaan heffen.  
 
De minister van Financiën heeft dat trouwens zelf 
op de website van de VRT toegelicht: zodra de 
energieprijzen dalen, zullen de accijnzen worden 
verhoogd. Ik besef dat dit voor Vooruit een p ijnlijke 
kwestie is.  
 
Ik heb maar één vraag voor de minister. Is de btw -
verlaging definitief en heeft de regering reeds een 
akkoord gesloten over de accijnshervorming? Zo ja, 
kunnen wij de tekst van het akkoord inzien?  
 
19.05   Peter De Roover (N-VA): 
M. Vandenbroucke prétend que le système de 
cliquet n'a jamais été mentionné ici. Pourtant, le 
ministre l'a annoncé à plusieurs reprises.  19.05   Peter De Roover (N-VA): De 
heer Vandenbroucke doet alsof het woord 
cliquetsysteem hier nog nooit gev allen zou zijn. De 
minister heeft dat nochtans al vaak aangekondigd.   CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 65 
 
Soit la réduction de la TVA est définitive, comme 
l'affirme le ministre Vandenbroucke. Soit elle est 
liée à un système de cliquet, comme l'a annoncé le 
ministre Van Peteghem. L'un ou l'autre ministre 
s'est-il trop avancé ou un accord a -t-il déjà été 
conclu en coulisses?  
 
Le ministre des Finances ne cache -t-il pas qu'il veut 
compenser la baisse des prix de l'énergie à travers 
les accises? Cela signifie que l'aide fournie 
aujourd'hui par la réduction de la TVA est en fait un 
prêt que les gens devront rembourser plus tard.  
  
Ofwel is de btw -verlaging definitief, zoals minister 
Vandenbroucke stelt. Ofwel is ze gekoppeld aan 
een cliquetsysteem, zoals minister Van Peteghem 
heeft aangekondigd. Spreekt een van be ide 
ministers voor zijn beurt of is er achter de schermen 
al een akkoord gesloten?  
 
De minister van Financiën maakt er toch geen 
geheim van dat hij een daling van de energieprijzen 
wil compenseren via de accijnzen? Dat betekent dat 
de steun die vandaag wor dt verleend via de btw -
verlaging, eigenlijk een lening is die de mensen 
later zullen moeten terugbetalen.  
 
Le ministre Vandenbroucke n'a d'ailleurs jamais 
avancé qu'un système de cliquet ne serait pas mis 
en place. Il a juste dit que la baisse de  TVA ser ait 
définitive.  
 
Si le député de Vooruit donne ici l'impression que le 
système de cliquet est une invention de l'opposition, 
ce n'est pas le Vlaams Belang qu'il met en position 
délicate, mais le ministre des Finances. Le courant 
passe -t-il toujours avec le  ministre des Finances ou 
pas?  
 Minister Vandenbroucke heeft trouwens nooit 
gezegd dat er geen cliquetsysteem komt, hij heeft 
alleen gezegd dat de btw -verlaging definitief is.  
 
Als het Kamerlid van Vooruit hier de indruk wekt dat 
het cliquetsysteem een ui tvinding van de oppositie 
is, dan brengt hij daarmee niet het Vlaams Belang 
maar de minister van Financiën in een moeilijk 
parket. Klikt het nog met de minister van Financiën 
of klikt het niet?  
 
19.06   Joris Vandenbroucke (Vooruit): On s'attelle 
constamme nt à émettre des suppositions par 
rapport à des opérations fallacieuses et des prêts, 
mais on oublie que les ménages paieront 
effectivement 1  000 euros de moins pour leur 
énergie grâce à la réduction de  TVA, baisse à 
laquelle la N -VA s'est toujours opposée . 
 
Pour le reste, aucune décision n'a encore été prise.  
 19.06   Joris Vandenbroucke (Vooruit): Men maakt 
hier voortdurend veronderstellingen over vestzak -
broekzakoperaties en leningen, maar daarbij 
vergeet men dat gezinnen dankzij de btw -verlaging 
effectie f 1.000  euro minder betalen voor hun 
energie. Een verlaging waar de N -VA altijd tegen is 
geweest.  
 
Verder is er nog geen beslissing genomen.  
 
19.07   Marco Van Hees (PVDA -PTB): Ce texte 
contient notamment des dispositions confirmant les 
arrêtés royaux dimi nuant le taux de TVA sur le gaz 
et l'électricité de 21 à 6  %. Nous soutenons cette 
confirmation qui est une de nos très anciennes 
revendications. Il est évident qu'il faut un taux réduit 
de TVA pour un produit de première nécessité, car 
cette taxe touche l es revenus les plus faibles. Ce 
n'était pas évident pour Monsieur le ministre l'an 
dernier, ni pour le président du PS.  
 19.07   Marco Van Hees (PVDA -PTB): Deze tekst 
bevat onder meer bepalingen waarbij de koninklijke 
besluiten tot vermindering van het btw -tarief op gas 
en elektriciteit van 21  % tot 6  % bekrachtigd 
worden. We steunen die bekrachtiging, want 
daarvoor zijn we al zeer lang vragende partij. Het is 
evident dat er voor een basisproduct een verlaagd 
btw-tarief geldt, want die belasting treft de laa gste 
inkomens. Vorig jaar was dat noch voor mijnheer de 
minister, noch voor de voorzitter van de PS 
vanzelfsprekend.  
 
Le PTB a relayé cette revendication de la 
population. La pression de la rue a forcé le 
changement d'avis du gouvernement, comme 
toutes l es autres conquêtes sociales dans l'histoire.  
 
Au vu de l'évolution actuelle des prix de l'énergie, 
cette baisse de la TVA est insuffisante, comme l'est 
l'accord énergie du gouvernement. En effet, selon la De PVDA heeft die verzuchting van de bevolk ing 
vertolkt. Onder druk van de man in de straat heeft 
de regering haar standpunt moeten bijstellen, zoals 
bij alle andere sociale verworvenheden in de 
geschiedenis.  
 
In het licht van de huidige evolutie van de 
energieprijzen is deze btw -verlaging ontoerei kend, 
evenals het energieakkoord van de regering.   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 66 
RTBF, les acomptes d'énergie explosent en octobre  
jusqu'à 1  600 euros pour un particulier! Comment 
faire? La réduction de 392  euros sur deux mois 
octroyée par le gouvernement ne compensera pas 
cela.  
 
Le texte confirme l'arrêté royal mais pour un temps 
limité.  
 Volgens de RTBF lopen de energievoorschotten in 
oktober op tot 1.600  euro voor particulieren! Wat 
kan men dan doen? Dat zal niet gecompenseerd 
worden door de door de regering toegekende 
korting van 392  euro voor twee maanden.  
 
Het koninklijk besluit wordt door de tekst 
bekrachtigd, maar voor een beperkte tijd.  
 
Nous allons juste confirmer pour une durée limitée 
la baisse de la TVA à 6  %. Cette réduction sera -t-
elle permanente? Cela dépend du ministre: c'es t oui 
pour M.  Vandenbroucke, c'est moins clair pour le 
premier ministre, qui veut "éviter de charger de 
mesures structurelles le budget en préparation". 
Pour le ministre des Finances, enfin, ce serait 
conditionné à un accord sur une réforme des 
accises. Or , pour les citoyens, payer les accises ou 
la TVA revient finalement au même.  
 We zullen de btw -verlaging naar 6  % enkel voor een 
beperkte duur bevestigen. Zal die verlaging een 
permanent karakter krijgen? Het antwoord hangt 
van de minister af: als het aan  de 
heer Vandenbroucke ligt wel, maar voor de eerste 
minister is dat minder duidelijk, want hij wil 
vermijden dat de begroting die nu voorbereid wordt, 
bezwaard wordt met structurele maatregelen. Voor 
de minister van Financiën, tot slot, hangt dat af van 
het feit of er een akkoord over een hervorming van 
de accijnzen bereikt wordt. Voor de burgers komt 
het uiteindelijk op hetzelfde neer, of ze nu accijnzen 
of btw betalen.  
 
En résumé, le gouvernement n'a pas encore 
tranché et, s'il le fait, on aura une TVA réduite mais 
des accises en plus. En outre, le projet de réforme 
fiscale parle d'un taux de TVA de 9  %.  
 
Nous déposons donc un amendement visant à 
pérenniser cette TVA à 6  % et à élargir ce taux au 
mazout de chauffage, passant outre l'interdiction 
europ éenne, tout en lançant le débat sur la révision 
de la directive. Les règles européennes peuvent vite 
tomber en temps de crise et c'est bien de cela qu'il 
s'agit.  
 
Je vous appelle donc à soutenir notre amendement.  
 Kortom, de regering heeft de knoop nog n iet 
doorgehakt, en indien zij dat doet, zal de btw 
verlaagd worden maar zullen de accijnzen stijgen. 
Bovendien wordt er in het ontwerp van fiscale 
hervorming gewag gemaakt van een btw -tarief van 
9 %. 
 
Wij dienen dus een amendement in dat ertoe strekt 
dat b tw-tarief van 6  % te bestendigen en uit te 
breiden tot stookolie, waarbij we het Europese 
verbod naast ons neerleggen en tegelijkertijd het 
debat over de herziening van de richtlijn op gang 
brengen. De Europese regels kan men in tijden van 
crisis snel late n vallen en het is wel degelijk 
daarover dat het gaat;  
 
Ik roep u er dan ook toe op om ons amendement te 
steunen.  
 
19.08  Wouter Vermeersch (VB): 
M. Vandenbroucke met en doute nos déclarations, 
mais il était clair sur la VRT que le ministre Van 
Peteghem a  annoncé une petite augmentation des 
accises en cas de baisse des prix. Le ministre peut -
il également le confirmer au Parlement? Peut -il 
également partager ses textes avec le Parlement 
afin que les députés puissent constater que nous ne 
nous basons pas sur  des fadaises?  
 19.08   Wouter Vermeersch (VB): De 
heer Vandenbroucke trekt onze uitspraken in twijfel, 
maar op de VRT was duidelijk te zien dat 
minister  Van Peteghem een kleine accijnsverhoging 
aankondigt als de prijzen dalen. Kan de minister dat 
ook in he t Parlement bevestigen? Kan hij zijn 
teksten ook delen met het Parlement zodat de 
Kamerleden kunnen zien dat we ons niet op 
nonsens baseren?  
 
19.09   Vincent Van Peteghem , ministre (en 
néerlandais) : Je n'ai entendu que deux questions.  
 
Sur la base des te xtes réglementaires, la réduction 
de la TVA à 6  % pour le gaz et l'électricité court 
jusqu'à fin de décembre  2022. Elle figurait déjà 19.09  Minister Vincent Van Peteghem 
(Nederlands) : Ik heb maar twee vragen gehoord.  
 
Op basis van de reglement aire teksten loopt de btw -
verlaging naar 6  % voor gas en elektriciteit tot eind 
december 2022. Dat stond al in het Belgisch  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 67 
dans le Moniteur belge . Sur la base des décisions 
prises au sein du cabinet restreint et du Conseil des 
ministres, la rédu ction de la TVA a été prolongée 
jusqu'au 31  mars  2023. Nous avons toujours 
considéré une réduction intelligente de la TVA 
comme une orientation.  
 Staatsblad . Op basis van beslissingen binnen het 
kernkabinet en de ministerraad werd de btw -
verlaging verlengd tot 31  maart 2023. Ee n slimme 
btw-verlaging zagen wij altijd al als een sturend 
element.  
 
Une telle réduction fait l'objet de nos négociations 
actuelles. La proposition est sur la table du 
gouvernement et dans une discussion budgétaire, il 
n'y a d'accord sur rien tant qu'il n'y a pas d'accord 
sur tout. La réduction intelligente de la TVA vise une 
réforme des accises liée à une réduction 
permanente de la TVA sur le gaz et l'électricité.  
 Daarover onderhandelen we momenteel. Het 
voorstel ligt op de regeringstafel en in een 
begrotingsbespreking geldt dat er alleen een 
akkoord is als er een akkoord is over alles. De 
bedoeling van de slimme btw -verlaging is een 
accijnshervorming die gekoppeld is aan een 
permanente btw -verlaging op gas en elektriciteit.  
 
19.10   Peter De Roover (N-VA): Nous l'avons déjà 
appris en commission, mais M.  Vandenbroucke, lui, 
vient de l'apprendre. Le ministre communique 
intelligemment lorsqu'il évoque une réduction 
intelligente de la TVA. En réalité, il s'agit d'une 
réduction retorse de la TVA, car une augm entation 
artificielle ultérieure des prix est ancrée dans le 
système. Les citoyens devront rembourser plus tard 
ce qu'ils reçoivent maintenant.  
 
Le ministre  Vandenbroucke a répondu par une 
demi -vérité en qualifiant la réduction de la TVA de 
"définitive". C ette demi -vérité s'apparente à un 
mensonge quand on comprend la condition ajoutée 
par le ministre  Van Peteghem. Nous attendons 
avec impatience les textes, qui, je suppose, ne sont 
pas encore disponibles.  
 19.10   Peter De Roover (N-VA): Wij hebben dit al 
in de commissie vernomen, maar hier krijgt ook de 
heer Vandenbroucke het te horen. De minister 
communiceert slim als hij het over een slimme btw -
verlaging heeft. Eigenlijk is het een sluwe btw -
verlaging, want een volgende kunstmatige 
prijsverhoging zit in he t systeem ingebakken. De 
burgers zullen later moeten terugbetalen wat ze nu 
krijgen.  
 
Minister Vandenbroucke antwoordde met een halve 
waarheid en noemde de btw -verlaging 'definitief'. 
Die halve waarheid leunt aan bij een leugen voor 
wie de voorwaarde die minister Van Peteghem 
toevoegt, begrijpt. Wij wachten vol spanning op de 
teksten, die, naar ik aanneem, nog niet beschikbaar 
zijn.  
 
19.11   Wouter Vermeersch (VB): Il ne peut y avoir 
un accord que si nous nous accordons sur les 
différents éléments. Le min istre Van Peteghem 
confirme ainsi que le ministre Vandenbroucke s'est 
trop avancé. Il n'y aura pas de réduction de la  TVA 
définitive ni intelligente. Il y aura une augmentation 
des accises, ce qui revient à augmenter la taxation. 
Nous avons vu un tour de p asse -passe similaire 
pour le carburant et aujourd'hui le gouvernement 
interviendra à nouveau pour augmenter les accises 
sur la facture d'énergie en cas de diminution des 
prix. La facture d'énergie reste donc une seconde 
déclaration d'impôts. Nous attendons  depuis 
longtemps les textes, que le gouvernement a 
promis au Parlement à peu près au moment du 
contrôle budgétaire, mais qui ne sont toujours pas 
là. Le ministre a très clairement déclaré sur la  VRT 
que dès que les prix baisseront, les accises 
augmenteron t; nous continuons et continuerons de 
nous y opposer.  
 19.11   Wouter Vermeersch (VB): Er kan alleen 
een akkoord zijn als er over alles een akkoord is. 
Daarmee bevestigt minister Van Peteghem dat 
minister Vandenbroucke voor zijn beurt gesproken 
heeft. Er ko mt geen definitieve of slimme btw -
verlaging. Er komt een accijnsverhoging, een 
belastingverhoging dus. Die kunstgreep hebben we 
bij brandstof gezien en nu grijpt de regering er 
opnieuw naar om de accijnzen op de 
energierekening te verhogen als de prijzen d alen. 
De energiefactuur blijft dus een tweede 
belastingbrief. We wachten al lang op de teksten, 
die de regering rond de begrotingscontrole aan het 
Parlement heeft beloofd, maar die uitblijven. De 
minister heeft op de VRT heel duidelijk verklaard 
dat zodra de prijzen dalen, de accijnzen zullen 
stijgen en daar verzetten wij ons tegen en dat zullen 
we blijven doen.  
 
Aujourd'hui, celui qui n'a pas la possibilité d'aller 
faire le plein à la frontière, paie le prix de la politique 
gouvernementale. Ce scénario r isque de se répéter 
pour la facture d'énergie et nous y ferons obstacle.  Wie vandaag niet kan tanken in het buitenland, 
betaalt de prijs van het regeringsbeleid. Dat dreigt 
zich te herhalen voor de energiefactuur en dat 
zullen wij niet laten gebeuren.    06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 68 
  
19.12   Marco Van Hees (PVDA -PTB): Je le répète, 
vous avez dit en commission que le gouvernement 
comptait maintenir ce taux réduit de TVA à 
condition de le coupler à une réforme des accises. Il 
faut comprendre par là que vous voudriez les 
 
Ce qu 'il faut, c'est une TVA réduite sur les produits 
de première nécessité, a fortiori  sur l'énergie qui 
pèse si lourd dans le budget des ménages!  
 19.12   Marco Van Hees (PVDA -PTB): Ik herhaal: u 
hebt in de commissie gezegd dat de regering het 
verlaagde btw -tarief wilde handhaven op 
voorwaarde dat het gekoppeld zou worden aan een 
hervorming van de accijnzen. Lees: u zou de 
accijnzen willen verhogen.  
 
De btw op alle primaire levensbehoeften moet 
verlaagd worden, a fortiori de btw op energie, want 
die kosten we gen zeer zwaar door in het budget van 
de gezinnen!  
 
gesloten.  
 
Nous passons à la discussion des articles. L e texte 
discussion. (Rgt 85, 4)  (2833/4)  
basis voor de bespreking. (Rgt 85, 4)  (2833/4)  
 
Le projet de loi compte 27  articles.  
 Het wetsontwerp telt 27  artikelen.  
 
Amendement déposé:  
 Ingediend amendement:  
 
Art. 28(n)  
 • 3 – Marco Van Hees (2833/5)  
 Art. 28(n)  
 
l'amendement réservé ains i que sur l'ensemble 
aura lieu ultérieurement.  
stemming over het aangehouden amendement en 
over het geheel zal later plaatsvinden  
 
20 Projet de loi modifiant la loi du 
22 décembre  2009 relative au régime gén éral 
d'accise (2862/1 -4) 
 20 Wetsontwerp tot wijziging van de wet van 
regeling inzake accijnzen (2862/1 -4) 
 
20.01  Wouter Vermeersch , rapporteur: La 
commission a discuté de  ce projet de loi le 
21 septembre  2022. Il s'agit de la transposition 
d'une directive européenne. En raison des 
modifications répétées et profondes de la directive 
de 2008 et de la nécessité d'y apporter de nouvelles 
modifications, il a été opté pour un ré aménagement.  
 
Une première série d'adaptations vise à aligner les 
références et la terminologie sur le code des 
douanes. En outre, certains termes et articles ont 
été modernisés.  
 
M. De Roover a déclaré qu'une observation du 
Conseil d'État visant à demande r un avis à l'APD a 
dû être limitée à un avis général vide de sens pour 
des raisons de charge de travail. Il a douté que les 
recommandations du Conseil d’État concernant cet 
article  aient été suivies. Il a également déposé un 20.01   Wouter Vermeersch , rapporteur: De 
commissie heeft dit w etsontwerp op 21  september 
2022 besproken. Het gaat om de omzetting van een 
Europese richtlijn. Gezien de richtlijn van 2008 al 
herhaaldelijk ingrijpend werd gewijzigd en 
aangezien nieuwe wijzigingen nodig waren, is er 
gekozen voor een herschikking.  
 
Een e erste reeks aanpassingen heeft tot doel om 
verwijzingen en terminologie in lijn te brengen met 
het douanewetboek. Ook werden verschillende 
begrippen en artikelen gemoderniseerd.  
 
De heer  De Roover zei dat een opmerking van de 
Raad van State om advies in te  winnen bij de GBA 
door de werkdruk daar moest worden beperkt tot 
een weinigzeggend algemeen advies. Hij betwijfelde 
of de aanbevelingen van de Raad van State bij 
bepaalde artikelen werden opgevolgd. Hij diende  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 69 
 
M. Vermeersch a i ndiqué qu'il soutenait 
l'amendement déposé par le Vlaams Belang.  
 
M. Verherstraeten a salué la suppression de la 
responsabilité du destinataire final, conformément 
aux pratiques actuellement en vigueur, et le fait 
qu’elle soit transférée vers l’expéditeur.  Il a 
demandé au ministre si le projet de loi à l’examen 
avait également été discuté au sein du Forum 
national.  
 
Le ministre a répondu aux questions posées par 
MM. De Roover et Verherstraeten.  
 ook een amendement in.  
 
De heer  Vermeersch ga f aan dat hij het 
amendement van het Vlaams Belang steunt.  
 
De heer  Verherstraeten vond het goed dat de 
verantwoordelijkheid van de uiteindelijke 
geadresseerde wordt opgeheven in lijn met de 
reeds geldende praktijk en wordt verschoven naar 
de afzender. Hij  wenste van de minister te 
vernemen of dit wetsontwerp ook werd besproken 
op het nationale forum.  
 
De minister antwoordde op de vragen van de 
heer De Roover en van de heer  Verherstraeten.  
 
M. De Roover a répondu qu'il voulait encore savoir 
comment le part iculier belge pouvait savoir si un 
fournisseur étranger était certifié. Le ministre a 
répondu qu'il allait se renseigner à nouveau auprès 
de son administration. Il répondra à la question 
 De heer  De Roover repliceerde dat hij nog wil 
vernemen hoe de Belgische particulier kan weten of 
een buitenlandse leverancier gecertificeerd is. De 
minister antwoordde dat hij nog eens navraag zou 
doen bij zijn administratie. Hij zal de vraag vandaag 
beantwoorden.  
 
20.02   Peter De Roover (N-VA): Nous avons 
tendance à voter pour, bien que l'APD soit 
techniquement impliquée, mais d'une manière qui 
ne lui permet pas de fonctionner comme elle le 
souhaiterait. Le ministre a dit qu'il n'y avait pas de 
problème, mais je lui demande tout de même 
d'impliquer l'APD de m anière appropriée à l'avenir.  
 
L'application de la législation est également 
interprétée sur la base des discussions en 
commission et en plénière. C'est pourquoi j'avais 
demandé avec insistance de clarifier la réponse 
 20.02   Peter De Roover (N-VA): Wij neigen naar 
een voorstem, hoewel de GBA technisch wel 
betrokken wordt, maar op een manier die het haar 
niet mogelijk maakt om daarmee te werken zoals zij 
dat wenst. De minister heeft gezegd dat er geen 
probleem was, maar ik vraag hem toch om de  GBA 
er in de toekomst passend bij te betrekken.  
 
De toepassing van de wetgeving wordt ook 
geïnterpreteerd op basis van zowel de bespreking 
in de commissie als de bespreking in de plenaire 
vergadering. Daarom had ik erop aangedrongen om 
het antwoord vanda ag te verduidelijken.  
 
Quelqu'un commande une caisse de vin à 
l'étranger. Lors de la livraison, la douane à la 
frontière constate que le vendeur étranger ne s'est 
pas enregistré. La douane va alors prendre cette 
caisse en dépôt. Par conséquent, le vin ne  sera pas 
livré à l'acheteur, qui l'a payé. Comment cet 
acheteur privé est -il censé s'assurer que ce 
vendeur étranger a certifié ou désigné un 
représentant belge? Ou l'acheteur a -t-il perdu sa 
caisse de vin?  
 Iemand bestelt in het buitenland een krat wijn.  Bij de 
levering stelt de douane aan de grens vast dat de 
buitenlandse verkoper zich niet heeft geregistreerd. 
Wellicht neemt de douane die krat dan in bewaring. 
De wijn zal bijgevolg niet worden geleverd aan de 
koper, die ervoor heeft betaald. Hoe moet di e 
particuliere koper zich ervan vergewissen dat die 
buitenlandse verkoper zich gecertificeerd heeft of 
een Belgische vertegenwoordiger heeft aangesteld? 
Of is de koper zijn krat wijn kwijt?  
 
20.03   Vincent Van Peteghem , ministre (en 
néerlandais) : Il est i mportant de faire la distinction 
entre le B2B et le B2C. Dans le cadre d'une 
procédure B2B entre deux opérateurs 
commerciaux, un document papier doit encore être 
utilisé lors d'une vente transfrontalière de produits 
soumis à accises. Cette procédure sera 
automatisée à partir du 13  février  2023.  
 20.03  Minister Vincent Van Peteghem 
(Nederlands) : Het is belangrijk een onderscheid te 
maken tussen de b2b en de b2c. Bij een b2b -
procedure tussen twee commerciële operatoren 
moet bij een grensoverschrijdende verkoo p van 
accijnsgoederen nog steeds een papieren 
document worden gebruikt. Deze procedure wordt 
vanaf 13  februari  2023 geautomatiseerd.  
 
En outre, une procédure différente s'applique aux Daarnaast is een ander e procedure van toepassing   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 70 
transactions B2C. La question porte sur l'achat par 
un particulier. Ce tte procédure ne sera pas 
automatisée et le présent projet de loi ne la change 
pas. La question soulevée ne se pose donc pas 
dans cet exemple. En effet, l'expéditeur étranger ne 
doit pas disposer d'une telle autorisation spécifique.  
 voor b2c. De vraag gaat over de aankoop door een 
particulier. Die procedure wordt niet 
geautomatiseerd. Dit wetsontwerp verandert ook 
niets aan die procedure. De gestelde vraag rijst dus 
niet in dat voorbeeld. De buitenlandse afz ender 
moet immers niet over zo'n specifieke vergunning 
beschikken.  
 
20.04   Peter De Roover (N-VA): La réponse est 
claire.  
 20.04   Peter De Roover (N-VA): Het antwoord is 
duidelijk.  
 
 De voorzitster : De alg emene bespreking is 
gesloten.  
 
discussion. (Rgt 85, 4) (2862/4)  
 Wij vatten de bespreking van de artikele n aan. De 
basis voor de bespreking. (Rgt 85, 4) (2862/4)  
 
Le projet de loi compte 38  articles.  
 Het wetsontwerp telt 38  artikelen.  
 
Les articles 1 à 38 sont adoptés article  par article.  
 De artikelen 1 tot 38 worden artikel  per artikel 
 
stemm ing over het geheel zal later plaatsvinden.  
 
21 Proposition de loi modifiant la loi -
programme  (I) du 24  décembre  2002 en ce qui 
concerne la tutelle des mineurs étrangers non 
accompagnés (2781/1 -2) 
 21 Wetsvoorstel tot wijziging van de 
vreemdelingen betreft (2781/1 -2) 
 
Dries Van  Langenhove, Ortwin Depoortere, Frank 
Troosters, Hans Verreyt et Tom Van  Grieken.  
 Dries Van  Langenhove, Ortwin Depoortere, Frank 
 
La commission de l'Intérieur, de la Sécurité, de la 
Migration et des Matières administratives propose 
de rejeter cette proposition de loi. (2781/2)  
 De commissie voor Binnen landse Zaken, Veiligheid, 
Migratie en Bestuurszaken stelt voor dit 
wetsvoorstel te verwerpen. (2781/2)  
 
Conformément à l'article  88 du Règlement, 
l'assemblée plénière se prononcera sur cette 
proposition de rejet après avoir entendu le 
rapporteur et, évent uellement, les auteurs.  
 
M. Roggeman , rapporteur, renvoie au rapport écrit.  
 Overeenkomstig artikel  88 van het Reglement 
spreekt de plenaire vergadering zich uit over dit 
voorstel tot verwerping, na de rapporteur en 
eventueel de indieners te hebben gehoord . 
 
De heer  Roggeman , rapporteur, verwijst naar het 
 
21.01   Dries Van Langenhove (VB): Cette 
proposition de loi ne fait ni plus ni moins que lutter 
contre la fraude à l'asile. Qui peut s'y opposer?  
 
La loi sur la tutelle précise comme nt nous devons 
agir avec les mineurs étrangers non accompagnés 21.01   Dries Van Langenhove (VB): Dit 
wetsvoorstel doet niet meer of niet minder dan 
asielfraude tegengaan. Wie kan daar nu tegen zijn?  
 
In de voogdijwet staat hoe we moeten omgaan met 
niet-begeleide minderjarige vreemdelingen  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 71 
(MENA). Si une autorité constate la présence d'un 
MENA ou si une personne se présente comme 
telle, le Service des Tutelles doit en être informé et 
une fiche d'identification doit être dressée.  
 
Il n'est pas toujours simple d'obtenir les véritables 
nom, âge et données personnelles des MENA, 
surtout parce que ces prétendus demandeurs 
d'asile mineurs ont tout intérêt à mentir et frauder. 
Les personnes enregistrées comme des 
demandeurs d'asile mineu rs reçoivent, en effet, 
plus facilement de l'argent et l'asile.  
 
Dans plus de la moitié des cas, les services d'asile 
voient dès le début qu'il y a un problème. Dans la 
majorité des cas, un test d'âge est réalisé, souvent 
au moyen de scanners des os onéreu x. Dans 70  % 
des cas, ces personnes ne sont absolument pas 
mineures, bien qu'une marge d'erreur très large soit 
appliquée à ces tests au profit des personnes qui se 
déclarent mineures. Ce sont donc des fraudeurs à 
l'asile qui souhaitent obtenir facilement,  par des 
mensonges, l'asile et de l'argent dans notre pays. 
On peut dès lors attendre que ces fraudeurs soient 
directement renvoyés dans leur pays d'origine.  
 (NBMV's). Indien een overheid de aanwezigheid 
van een NBMV vaststelt of als deze zich aanmeldt, 
moet de dienst Voogdij daarvan  worden ingelicht en 
komt er een identificatiefiche.  
 
Het is niet altijd gemakkelijk om de echte naam, 
leeftijd en persoonsgegevens van de NBMV's te 
krijgen, vooral omdat die zogezegd minderjarige 
asielzoekers er heel veel baat bij hebben om te 
liegen en t e frauderen. Wie als minderjarige 
asielzoeker wordt geregistreerd, krijgt immers 
gemakkelijker centen en asiel.  
 
In meer dan de helft van de gevallen zien de 
asieldiensten zelf al van bij het begin dat er iets niet 
klopt. In de meeste gevallen wordt er dan  een 
leeftijdstest uitgevoerd, vaak via dure botscans. In 
70 % daarvan blijken zij helemaal niet minderjarig, 
ondanks het feit dat er bij die tests een heel ruime 
foutenmarge wordt gehanteerd in het voordeel van 
de zelfverklaarde minderjarige. Het zijn dus  
asielfraudeurs die met leugens gemakkelijk asiel en 
centen willen krijgen in dit land. Men verwacht dan 
dat die fraudeurs meteen worden teruggestuurd 
naar hun land van herkomst.  
 
Mais non, ces demandeurs d'asile, qui auraient 
menti, peuvent tout simpleme nt continuer à obtenir 
l'asile.  
 
Le directeur de l'OÉ souligne à juste titre que cette 
fraude a des effets néfastes sur les procédures et 
entraîne une augmentation de la charge de travail 
déjà largement excessive. Le récent audit des 
services d'asile montr e également que les MENA et 
la fraude au niveau des tests d'âge sont un point 
sensible majeur.  
 
Tout ce qui précède est déjà gravissime mais 
aujourd'hui je voudrais aborder quelque chose 
d'encore plus scandaleux. En effet, les demandeurs 
d'asile mineurs au toproclamés refusent parfois 
simplement les tests d'âge, et ce refus n'a pas la 
moindre conséquence négative pour les 
réfractaires.  
 
Dans ce pays, si un homme refuse de se soumettre 
à un test de paternité alors que l'on soupçonne qu'il 
est le père qui se dérobe à ses responsabilités, le 
tribunal de la famille présume automatiquement et à 
juste titre qu'il est le père.  
 Maar neen, die asielzoekers, die gelogen blijken te 
hebben, kunnen gewoon alsnog asiel krijgen.  
 
De directeur van de DVZ geeft terecht aan  dat deze 
fraude nefaste gevolgen heeft voor de procedures 
en zorgt voor een stijging van de nu reeds veel te 
hoge werklast. Ook de recente audit van de 
asieldiensten toont aan dat de NBMV's en de fraude 
bij de leeftijdstests een groot pijnpunt zijn.  
 
Al het voorgaande is reeds heel erg, maar vandaag 
wil ik iets aanpakken dat nog schandaliger is. Het is 
immers zo dat de zelfverklaarde minderjarige 
asielzoekers de leeftijdstests soms gewoon 
weigeren, en deze weigering heeft geen negatieve 
gevolgen voor de w eigeraars.  
 
Als een man in dit land weigert om een 
vaderschapstest te ondergaan nadat er 
vermoedens zijn dat hij de vader is die zijn 
verantwoordelijkheid ontloopt, dan gaat de 
familierechtbank er automatisch en terecht vanuit 
dat hij de vader is.  
 
Il sera alors "statué sur la base des pièces 
disponibles dans le dossier". Or, le fait qu'un 
demandeur d'asile qui s'est déclaré mineur doit 
subir un test de détermination de l'âge signifie 
précisément qu'il existe un doute sur la minorité Er zal dan "een beslissing worden genomen op 
basis van de beschikbare dossierstukken". Maar 
dat een zelfverklaarde minderjarige asielzoeker een 
leeftijdstest moet ondergaan, wil toch net zeggen 
dat er twijfel bestaat over de effectieve   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 72 
effective du migrant  en question et que ces pièces 
disponibles n'ont donc pas pu fournir d'explications. 
Par conséquent, la réglementation actuelle favorise 
non seulement la fraude, mais elle sabote 
également le fonctionnement des services d'asile. 
Grâce à ma proposition de l oi, un demandeur 
d'asile s'étant déclaré mineur qui refuse de subir un 
test de détermination de l'âge sera traité comme un 
majeur, ce qu'il est évidemment. Il s'agit en tant que 
telle d'une parfaite exécution des recommandations 
de la commission  Bossuyt. C ette proposition de loi 
constitue donc une occasion de le prouver pour 
toute personne faisant grand cas de l'Office des 
étrangers et de la commission  Bossuyt.  
 minderjarigheid van de betrokken migrant en dat die 
beschikbare stukken dus geen uitsluitsel hebben 
kunnen geven. De  huidige regelgeving werkt 
bijgevolg niet alleen fraude in de hand, ze saboteert 
ook de werking van de asieldiensten. Mijn 
wetsvoorstel zorgt ervoor dat een zelfverklaarde 
minderjarige asielzoeker die weigert een 
leeftijdstest te ondergaan, zal worden beha ndeld als 
een meerderjarige, wat hij natuurlijk gewoon ook is. 
Als zodanig is dit een perfecte uitvoering van de 
aanbevelingen van de commissie -Bossuyt. Dit 
wetsvoorstel is dan ook voor eenieder die zo hoog 
oploopt met de Dienst Vreemdelingenzaken en de 
commissie -Bossuyt, een uitgelezen kans om dit te 
bewijzen.  
 
La présidente : Le vote sur la proposition de rejet 
de cette proposition de loi aura lieu ultérieurement.  
 De voorzitster : De stemming over het voorstel tot 
verwerping van dit wetsvoorstel zal later  
 
Interpellations  
 Interpellaties  
 
22 Interpellations jointes de  
"La situation financière catastrophique à venir 
des pouvoirs locaux" (55000327 I) 
des finances des administrations locales 
en 2022" (55000329I)  
pouvoirs locaux de faire face à l’augmentation 
des prix de l’énergie" (55000330I)  
 22 Samengevoegde interpellaties van  
- Maxime Prévot aan Annelies Verlinden 
over "De rampzalige financiële situatie die de 
over "De catastrofale situatie van de financiën 
van de lokale besturen in  2022" (55000329I)  
- François De  Smet aan Annelies Verlinden 
de stijging van de energieprijzen te 
ondervangen" (55000330I)  
 
22.01   Maxime Prévot (Les Engagés): Les travaux 
budgétaires actuels seront cruciaux pour les 
citoyens, les artisans, les PME, l'associatif, mais 
aussi pour les pouvoirs publi cs. Si la réponse est 
urgente pour ces catégories, je me fais aussi l'écho 
de l'indignation et de la colère d'une série de 
pouvoirs locaux, communaux ou zonaux, eu égard 
aux moyens qu'ils s'attendent à recevoir.  
 
La réforme de la zone de secours, que nou s avons 
votée en nombre, et qui ambitionnait de tendre vers 
une prise en charge à parts égales des moyens 
nécessaires pour nos pompiers, n'a pas atteint ses 
objectifs. Pire, pour ma zone de secours, il nous 
faudra rajouter 6  millions pour arriver à l'équil ibre 
quand la dotation fédérale augmentera de 
177 euros! Le ratio de contribution fédérale à la 22.01   Maxime Prévot (Les Engagés): De 
begrotingswerkzaamhe den zullen cruciaal zijn voor 
de burgers, de ambachtslieden, de kmo's, het 
verenigingsleven, maar ook voor de overheid. Voor 
die categorieën moet er een dringend antwoord 
worden aangereikt, maar ik vertolk hier ook de 
verontwaardiging en de woede van een a antal 
lokale besturen, zowel gemeenten als zones, in het 
licht van de middelen die ze verwachten te krijgen.  
 
De hervorming van de hulpverleningszones, die wij 
met velen hebben goedgekeurd, en die streefde 
naar een gelijke financiering van de middelen die 
nodig zijn voor onze brandweerlieden, heeft haar 
doelstellingen niet bereikt. Erger nog, voor mijn 
hulpverleningszone zullen we 6 miljoen moeten 
bijpassen om tot een evenwicht te komen als de 
federale dotatie met 177  euro zal stijgen! De  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 73 
dotation de cette réforme sera de 17  %, pour 83  % 
de contribution locale, provinciale et communale.  
 federale bijdrage tot de dotatie van die hervorming 
zal 17  % bedragen, tegen een bijdrage van 83  % 
voor de lokale, provinciale en gemeentelijke 
besturen.  
 
C'est pourquoi la zone NAGE (Namur, Andenne, 
Gembloux, Éghezée) a assigné l'État en justice et a 
obtenu gain de cause  en première instance. Vous 
avez dû prendre un arrêté royal assez retors, où le 
fédéral réinvente le calcul de sa contribution en y 
joignant ses interventions pour la Protection civile 
pour justifier le 50/50. Nous sommes en appel et 
j'espère que l'État se ra à nouveau condamné.  
 
Ce que je vise, ce n'est pas vous, mais les 
reniements des gouvernements successifs par 
rapport à leurs engagements vis -à-vis des pouvoirs 
locaux. Cette assemblée compte nombre de 
bourgmestres ou présidents de CPAS qui savent 
que les pouvoirs locaux sont les premiers refuges 
des citoyens vulnérabilisés.  
 
Certes, l'indexation des dotations des zones de 
secours n'a pas été initialement prévue dans la 
réforme. Mais vu le dérapage inflationniste, l'Union 
des villes et communes plaide  pour qu'il y ait enfin 
une adaptation suffisante des dotations fédérales.  
 Daarom heeft de zone NAGE (Namen, Andenne, 
Gembloux, Éghezée) de Belgische Staat voor de 
rechter gedaagd, en in eerste aanleg werd ze ook in 
het gelijk gesteld. U hebt daarop een nogal 
gewiekst koninklijk besluit moeten uitvaardigen, 
waarmee de federale overheid de berekening van 
haar bijdrage helemaal opnieuw uitvindt en haar 
bijdrage voor de Civiele Bescherming erbij telt om 
de 50/50 -verdeelsleutel te rechtvaardigen. Wij 
hebben h oger beroep aangetekend, en ik hoop dat 
de Staat ook in beroep veroordeeld zal worden.  
 
Ik richt mijn pijlen niet op u, maar laak de 
verloochening door de opeenvolgende regeringen 
van hun engagementen ten aanzien van de lokale 
besturen. In deze assemblee hebben tal van 
burgemeesters en OCMW -voorzitters zitting; zij 
weten dat de lokale besturen de eerste vluchthaven 
zijn voor burgers die in moeilijkheden verkeren.  
 
De indexering van de dotaties van de 
hulpverleningszones stond oorspronkelijk niet in de 
hervorming vervat. Gezien de ontsporende inflatie 
pleit de Union des Villes et Communes ervoor dat 
de federale dotaties eindelijk in voldoende mate 
aangepast worden.  
 
Répondant aux demandes des syndicats, vous 
revalorisez les policiers, mais en n'assumant q u'une 
partie du coût, le reste étant à charge des 
communes et des zones de police, sans 
concertation. Si l'on veut éviter que les pouvoirs 
locaux ne passent à la caisse, il faut 40  millions 
pour le premier accord sectoriel et 90  millions pour 
le second.  
 
Pour répondre aux seuls besoins découlant des 
décisions fédérales, il vous faudrait obtenir 
200 millions d'euros. Les moyens dégagés 
permettent au mieux de combler les cadres 
existants lors des départs à la pension et les 
quelques recrutements nécessaire s. Sous le 
gouvernement précédant celui de Mme  Wilmès, les 
académies de police ont subi des restrictions, de 
sorte qu'il devient compliqué pour les zones de 
police de recruter. On est déjà heureux quand 
quelqu'un postule.  
 
Il y a un vrai problème de sous -financement, connu 
de longue date, puisque la norme KUL est 
systématiquement évoquée quand il s'agit de la Door tegemoet te komen aan de eisen van de 
vakbonden herwaardeert u het beroep van 
politieagent, maar u neemt slechts een deel  van de 
kosten voor uw rekening en laat de gemeenten en 
politiezones opdraaien voor de rest van de factuur, 
en dat alles zonder enig overleg. Als we willen 
vermijden dat de lokale besturen opnieuw in de 
buidel moeten tasten, is er 40 miljoen  euro nodig 
voor het eerste akkoord en 90 miljoen voor het 
tweede.  
 
Alleen al om tegemoet te komen aan de behoeften 
die het gevolg zijn van federale beslissingen zult u 
200 miljoen  euro moeten vinden. In het beste geval 
zullen de uitgetrokken middelen volstaan om de 
bestaande personeelsformaties op te vullen bij 
pensioneringen en om een paar noodzakelijke 
aanwervingen te doen. Onder de regering vóór die 
van mevrouw  Wilmès werden aan de politiescholen 
beperkingen opgelegd, wat de rekrutering 
bemoeilijkte voor de politiezon es. Men is al blij 
wanneer er überhaupt eens iemand solliciteert.  
 
Er is echt een probleem van onderfinanciering, dat 
al heel lang bekend is, want systematisch wordt er 
verwezen naar de KUL -norm wanneer die weer   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 74 
fustiger, et à raison.  
 eens, terecht overigens, wordt gehekeld.  
 
La déclaration gouvernementale de début de 
législature contenait des promesses. Aujourd'hui, 
elles sont déçues. La sécurité des citoyens ne 
souffre ni de couleurs politiques ni de querelles de 
minorité ou de majorité. Simplement, les acteurs de 
terrain crai gnent de manquer d'effectifs pour 
assurer leurs missions.  
 
L'arrêté sur l'aide adéquate la plus rapide – qui va 
parfois à l'encontre de tout bon sens  – génère des 
coûts absurdes. Comment expliquer aux citoyens 
qu'ils n'auront plus d'ambulance ou devront a ttendre 
longtemps des pompes à eau car il manque de 
moyens et de capacités d'intervention? Je souhaite 
que vous confirmiez votre combat pour arracher ces 
moyens. C'est urgent pour la sécurité de tous.  
 De regeringsverklaring bij het begin van de 
legislatu ur bevatte een aantal beloftes. Vandaag zijn 
die niet waargemaakt. De veiligheid van de burgers 
mag niet afhangen van een politieke kleur noch van 
gekissebis tussen meerderheid en minderheid. De 
actoren in het veld vrezen gewoon dat ze niet 
genoeg personee l zullen hebben om hun 
opdrachten te vervullen.  
 
Het besluit over de snelste adequate hulp – dat 
soms tegen het gezond verstand ingaat – 
veroorzaakt absurd hoge kosten. Hoe kunnen we 
aan de burgers uitleggen dat er geen ambulances 
ter beschikking meer zul len zijn of dat ze langer 
zullen moeten wachten op pompen omdat er niet 
genoeg middelen meer zijn of omdat de 
interventiecapaciteit ontbreekt? Ik zou willen dat u 
bevestigt dat u zult vechten om die middelen te 
verkrijgen. Dat is dringend nodig om eenieder s 
veiligheid te kunnen verzekeren.  
 
22.02  Ortwin Depoortere (VB): Belfius s'attend à 
ce que les dépenses des communes flamandes 
engagées en 2022 ne soient pas moins de 
465 millions d'euros plus élevées que prévu, en 
raison notamment de l'augmentation imp révue des 
coûts salariaux, de l'augmentation des dotations et 
de la flambée des coûts énergétiques. Belfius 
estime que le taux d'inflation sera de 9,7  % pour les 
communes. Le financement des services de police 
se calcule toujours sur la base de la norme KU L, 
désormais obsolète. Il en résulte notamment un 
déséquilibre du financement des zones de police au 
détriment de la Flandre. La ministre envisage -t-elle 
de revoir le financement des zones de police? 
Procédera -t-on encore pendant cette législature à 
cette révision?  
 22.02   Ortwin Depoortere (VB): Belfius verwacht 
dat de uitgaven van de Vlaamse gemeenten in 2022 
maar liefst 465  miljoen  euro hoger zullen liggen dan 
verwacht en dit ten gevolge van onvoorziene 
loonkostenstijgingen, hogere dotaties en torenhoge  
energiekosten. Voor de gemeenten raamt Belfius 
de inflatie dit jaar op 9,7  %. De financiering van de 
politiediensten gebeurt nog steeds volgens een 
inmiddels achterhaalde KUL -norm. Het resultaat is 
onder meer een scheeftrekking in de financiering 
van de p olitiezones ten nadele van Vlaanderen. 
Overweegt de minister om de financiering van de 
politiezones te herbekijken? Zal dat nog in deze 
regeerperiode gebeuren?  
 
Je profite de l'interpellation de M.  Prévot pour attirer 
l'attention sur l'aspect communautai re. Les 
transferts entre la Flandre et la Wallonie s'élèvent à 
au moins 7,6 milliards d'euros par an. Si les partis 
francophones du gouvernement souhaitent 
augmenter de manière linéaire la dotation fédérale 
aux zones de police, ce financement doit égalemen t 
être revu. Selon quels critères objectifs la ministre 
compte -t-elle objectiver ce système de dotation?  
 Ik grijp de interpellatie van de heer  Prévot aan om 
de aandacht te vestigen op het communautaire 
aspect. De transfers tussen Vlaanderen en Wallonië 
bedragen jaarlijks minstens 7,6  miljard  euro. Als de 
Franstalige regeringspartijen de bijdrage van de 
federale dotatie aan de politiezones lineair willen 
verhogen, dient ook die financiering herbekeken te 
worden. Volgens welke objectieve criteria zal de 
minister dat dotatiesysteem objectiveren?  
 
22.03  François De Smet (DéFI): Le 28  septembre, 
les pouvoirs locaux ont lancé un énième appel au 
secours, déplorant l'absence du gouvernement pour 
les soutenir face à la crise énergétique, sanitaire et 
socio -économiq ue. Leurs factures énergétiques 
explosent. Le quadruplement des coûts d'ici 2023 
impliquera la recherche de nouvelles sources de 
financement ou d'économie. L'équilibre budgétaire 22.03   François De Smet (DéFI): Op 28  september 
hebben de lokale besturen voor de zoveelste keer 
de alarmbel geluid. Zij betreuren dat de regering ze 
niet steunt in het licht van de energie -, de corona - 
en de sociaal -economische crisis.  Hun 
energiefactuur is geëxplodeerd. De verviervoudiging 
van de kosten waarmee gerekend wordt tegen 2023 
heeft tot gevolg dat er nieuwe financieringsbronnen  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 75 
est également mis à mal par l'obligation légale qui 
leur incombe d'éponger le s déficits d'autres 
organismes, la hausse de l'allocation de fin d'année 
pour le personnel des zones de secours et de 
police, mais aussi les coûts liés à l'inflation.  
 
Il faut trouver rapidement des solutions. Les 
pouvoirs locaux vont être obligés d'aug menter les 
taxes communales alors que les ménages sont en 
difficulté, de reporter leurs investissements ou 
d'abandonner le financement de ce qui n'est pas 
régalien, la culture, le lien social, le sport ou le vivre 
ensemble.  
 
Quelles mesures entendez -vous prendre pour les 
soutenir? Où vont -ils trouver des ressources pour 
équilibrer leurs finances? Des solutions seront -elles 
envisagées lors du conclave budgétaire? Pourquoi 
ne leur répondez -vous pas? Estimez -vous que 
l'autorité fédérale est compétente pour le ur venir en 
aide?  
 of mogelijke besparingen gezocht moeten worden. 
Het begrotingsevenwicht komt op de helling te 
staan  door de wettelijke verplichting van de lokale 
overheden om de tekorten van andere instanties te 
delgen, door de stijging van de eindejaarstoelage 
van het personeel van de hulpverlenings - en 
politiezones, maar ook door de gestegen kosten als 
gevolg van de inflatie.  
 
Er moeten snel oplossingen gevonden worden. De 
lokale besturen zullen genoodzaakt zijn de 
gemeentebelasting te verhogen - terwijl de gezinnen 
in financiële moeilijkheden verkeren -, hun 
investeringen uit te stellen of de financiering van 
alles wat niet tot hun regalia behoort (cultuur, het 
sociale weefsel, sport of samenlevingsopbouw) stop 
te zetten.  
 
Welke maatregelen zult u nemen om de lokale 
besturen te ondersteunen? Waar zullen ze de 
nodige middelen vinden om hun financiën weer in 
evenwicht te brengen? Zullen er op het 
begrotingsconclaaf oplossingen ter tafel komen? 
Waarom geeft u geen antwoord? Is de federale 
overheid volgens u bevoegd om de lokale 
overheden steun te verlenen?  
 
22.04   Annelies Verlinden , ministre (en 
néerlandais) : Je ne sui s nullement insensible à la 
situation financière des pouvoirs locaux.  
 22.04  Minister Annelies Verlinden (Nederlands) : Ik 
ben geenszins ongevoelig voor de financiële situatie 
van de lokale besturen.  
 
(En français)  Les autorités locales ont fait des 
effort s considérables pendant la crise covid et pour 
accueillir les réfugiés ukrainiens. Elles ressentent 
fortement l'augmentation des prix de l'énergie. Nous 
entendons leur appel. Les soutenir est une priorité 
du conclave budgétaire.  
 (Frans)  De lokale overhed en hebben aanzienlijke 
inspanningen geleverd, zowel tijdens de 
coronacrisis als voor de opvang van de Oekraïense 
vluchtelingen. Ze gaan zwaar gebukt onder de 
stijging van de energieprijzen. Wij hebben hun 
oproep gehoord. De steun aan de lokale overheden 
is een prioriteit in het kader van het 
begrotingsconclaaf.  
 
(En néerlandais)  Ni l'autorité fédérale ni les autres 
pouvoirs publics ne disposent de moyens illimités. 
Par conséquent, nous devons travailler de concert 
pour soutenir les pouvoirs publics locaux . Il s'agit 
d'une responsabilité collective. Dans le cadre de 
mes compétences, je fais tout mon possible pour 
trouver des moyens supplémentaires.  
 (Nederlands) De federale overheid noch de andere 
overheden beschikken over onbeperkte middelen. 
Daarom moeten  wij samenwerken om de lokale 
overheden te ondersteunen. Dit is een collectieve 
verantwoordelijkheid. Binnen mijn bevoegdheid doe 
ik er alles aan om extra middelen te vinden.  
 
(En français)  Nous avons défini une nouvelle 
trajectoire de croissance pour la dotation des zones 
de secours. Avec 129  millions supplémentaires, la 
dotation passe de 152  millions en 2020 à près de 
190 millions en 2024.  
 
Cela ne couvre pas tous les besoins. Avec l'inflation 
galopante, des mesures supplémentaires doivent 
être prises. J'ai mis sur la table du gouvernement 
une proposition visant à indexer la dotation aux (Frans)  Wij hebben een nieuw groeitraject 
uitgestippeld voor de dotatie va n de 
hulpverleningszones. Dankzij een bijkomend bedrag 
van 129 miljoen, stijgt de dotatie van 152 miljoen in 
2020 naar bijna 190 miljoen in 2024.  
 
Dat dekt niet alle behoeften. In het licht van de 
galopperende inflatie moeten er bijkomende 
maatregelen word en genomen. Ik heb een voorstel 
op de regeringstafel gelegd dat ertoe strekt de   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 76 
zones de secours en  2023 et à rendre structurel le 
mécanisme d'indexation pour les années suivantes. 
Cette indexation paraît être une évidence, mais en 
ces temps diffici les, il faut se battre pour l'obtenir. 
Avec votre soutien, je défendrai cette position lors 
du conclave budgétaire. J'appelle les membres du 
gouvernement à soutenir ma proposition.  
 dotatie aan de hulpverleningszones in 2023 te 
indexeren en het indexeringsmechanisme voor de 
daaropvolgende jaren structureel te maken. Die 
indexering lijkt een evidentie, maar  in deze moeilijke 
tijden moet men vechten om ze te verkrijgen. Met 
uw steun zal ik dat standpunt tijdens het 
begrotingsconclaaf verdedigen. Ik roep de leden 
van de regering ertoe op mijn voorstel te steunen.  
 
(En néerlandais)  Les zones de police locales 
traversent aussi une période financièrement difficile, 
bien que leur dotation soit indexée annuellement, 
contrairement à celle des zones de secours.  
 (Nederlands) Ook de lokale politiezones beleven 
financieel moeilijke tijden, al wordt hun dotatie, in 
tegenstelling tot die voor de hulpverleningszones, 
wel elk jaar geïndexeerd.  
 
(En français) Un montant de 64  millions est prévu 
pour l'indexation dans les zones de police.  
 (Frans)  Er is 64  miljoen uitgetrokken voor de 
indexering bij de politiezones.  
 
(En né erlandais)  J'étudie comment nous pouvons 
inclure le plus rapidement possible l'indexation 
automatique pour les administrations locales dans 
les crédits disponibles et les décisions budgétaires. 
Je demande également des efforts budgétaires 
pour la police lo cale. À la fin de l'année dernière, un 
accord prévoyant une augmentation salariale de 
5 % en moyenne a déjà été conclu. Nous devons 
également procéder à des recrutements 
supplémentaires. Selon M.  Prévot, cette 
concertation ne s'est pas toujours déroulée 
harmonieusement, mais les administrations locales 
ont participé à chaque négociation et ont toujours 
été invitées. Dans le cadre des discussions 
budgétaires, je demande également la 
compensation intégrale des surcoûts engendrés par 
l'accord sectoriel et le r égime  NAPAP.  
 
Dès l'entrée en fonction du gouvernement, nous 
avons lancé les travaux visant à réviser la 
norme  KUL applicable aux zones de police. Mes 
prédécesseurs se sont également déjà penchés sur 
ce dossier, mais il ne s'agit pas d'un exercice facile.  
 (Nederlands) Ik onderzoek hoe we de automatische 
indexering voor de lokale besturen zo snel mogelijk 
kunnen opnemen in de beschikbare kredieten en de 
begrotingsbeslissingen. Ook voor de lokale politie 
vraag ik begrotingsinspanningen. Eind vorig jaar is 
er al een overeenkomst gesloten voor een 
loonsverhoging van gemiddeld 5  %. Wij moeten ook 
bijkomend rekruteren. Volgens de heer  Prévot is dat 
overleg niet altijd vlot verlopen, maar de lokale 
besturen hebben wel degelijk aan elke 
onderhandeling deelgenomen e n zij werden altijd 
uitgenodigd. Ik vraag bij de begrotingsbesprekingen 
ook de volledige compensatie van de meerkosten 
van het sectoraal akkoord en de NAVAP -regeling.  
 
Al bij de start van de regering hebben wij de 
werkzaamheden opgestart om de KUL -norm voor 
de politiezones te herzien. Ook mijn voorgangers 
waren daar al mee bezig. Het is echter geen 
gemakkelijke oefening.  
 
(En français)  Je suis informée des inquiétudes des 
bourgmestres sur les missions de police de base. 
Un paysage policier comportant 18 5 zones de 
police n'est plus tenable. Chaque citoyen mérite de 
bénéficier de services de qualité. Je réitère mon 
plaidoyer en faveur d'économies d'échelle. Cette 
approche ne doit pas nuire à la proximité. Au 
contraire, les économies d'échelle peuvent 
améli orer la valeur et l'efficacité des services. Leur 
mode de fonctionnement sera plus résilient et, à 
terme, leurs finances seront plus saines.  
 
Les polices ont beaucoup à faire. Les criminels et 
narcotrafiquants n'opèrent plus dans l'ombre. La 
violence extrê me devient monnaie courante. La loi 
sur l'approche administrative entend offrir aux 
bourgmestres un outil ciblé dans la lutte contre la (Frans)  Ik ben op de hoogte van de ongerustheid 
van de burgemeesters met betrekking tot de 
basispolitietaken. Een politielandschap met 
185 politiezones is niet langer houdbaar. Elke 
burger verdient een kwaliteitsvolle dien stverlening. 
Ik herhaal mijn pleidooi voor schaalvoordelen. Die 
benadering mag niet ten nadele gaan van de 
nabijheid. Integendeel, schaalvoordelen kunnen de 
waarde en de efficiëntie van de dienstverlening 
verbeteren. De diensten zullen weerbaarder worden 
en op termijn zullen hun financiën gezonder zijn.  
 
De politiediensten hebben de handen vol. De 
criminelen en de dealers opereren niet meer in de 
schaduw. Extreem geweld wordt dagelijkse kost. 
Met de wet inzake de bestuurlijke handhaving willen 
we de burgem eesters een gerichte tool geven in de  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 77 
criminalité déstabilisante. Ils le réclament depuis 
longtemps. Mi -septembre, lors de la consultation 
des bourgmestres or ganisée par le premier 
ministre, j'ai constaté un large soutien pour cette loi, 
même si les répercussions financières suscitent 
des inquiétudes. Je consulte de nombreux 
bourgmestres, en vue de l'approbation de ce projet 
de loi par le Conseil des ministres.  Les surcoûts 
seront objectivés.  
 strijd tegen de destabiliserende criminaliteit. Zij zijn 
daarvoor al lang vragende partij. Medio september, 
tijdens de door de eerste minister georganiseerde 
raadpleging van de burgemeesters, heb ik 
vastgesteld dat er brede steun is voor deze wet, ook 
al zorgen de financiële repercussies voor 
ongerustheid. Ik raadpleeg tal van burgemeesters 
met het oog gericht op de goedkeuring van het 
wetsontwerp door de ministerraad. De meerkosten 
zullen worden geobjectiveerd.  
 
(En néerlandais)  La loi relative à l'approche 
administrative apportera des avantages financiers 
et sociologiques. La fermeture rapide d'une 
entreprise malveillante permettra de réduire le suivi 
par la justice et la police. Les recettes issues des 
astreintes ad ministratives reviennent aux 
communes. La loi donne également la possibilité 
aux communes de conclure des partenariats entre 
elles, ce qui entraînera un gain d'efficacité.  
 
J'entends parfaitement le cri d'alarme des autorités 
locales. J'utilise ce forum po ur l'amplifier. J'appelle 
tout le monde à tenir le même plaidoyer lors des 
discussions budgétaires. Le département de 
l'Intérieur ne peut pas être leur seul allié.  
 (Nederlands)  De wet op de bestuurlijke handhaving 
zal financiële en sociologische voordelen  brengen. 
Een snelle sluiting van een malafide onderneming 
betekent minder opvolging voor justitie en politie. 
De inkomsten van bestuurlijke dwangsommen 
komen bij de gemeenten terecht. De wet geeft 
gemeenten ook de mogelijkheid om 
samenwerkingsverbanden me t andere gemeenten 
te sluiten, wat tot efficiëntiewinst zal leiden.  
 
Ik hoor alleszins de noodkreten van de lokale 
besturen. Ik gebruik dit forum om hun noodkreet te 
versterken. Ik roep iedereen op om hetzelfde 
pleidooi te houden tijdens de 
begrotingsbespr ekingen. Binnenlandse Zaken kan 
niet hun enige bondgenoot zijn.  
 
22.05   Maxime Prévot (Les Engagés): Vos 
réponses n'ayant pas été convaincantes, j'attends 
l'issue du conclave budgétaire pour être convaincu. 
Je regrette qu'à chaque fois qu'il s'agit d'obte nir des 
moyens de police, la réponse soit un appel à une 
fusion des zones. Je ne connais aucune fusion 
entre pouvoirs publics qui ait fait baisser les coûts. 
De plus, cela éloignerait une police de proximité. Je 
ne crois pas à cette recette miracle.  
 
Lors de la rencontre organisée avec les 
bourgmestres, le premier ministre a affirmé que 
l'amélioration du travail de terrain ne dépendait pas 
tant de moyens supplémentaires que d'une 
optimisation du travail et d'une collaboration. Cela 
n'est pourtant pas suff isant.  
 
J'ai entendu votre appel au soutien de vos 
partenaires. Nous soutenons toutes vos demandes, 
même si je ne suis pas certain qu'elles 
correspondent aux besoins.  
 22.05   Maxime Prévot (Les Engagés): Uw 
antwoorden waren niet overtuigend. Ik wacht de 
afloop van het begrotingsconclaaf af om mij te laten 
overtuigen. Ik betreur dat telkens wanneer er 
middelen voor de politie gevraagd worden, het 
antwoord een oproep is tot een fusie van de zones. 
Ik ken geen enkel voorbeeld van een fusie van 
overheden die t ot een kostenverlaging geleid heeft. 
Bovendien raken we zo weer een stuk verder 
verwijderd van gemeenschapsgerichte politiezorg. 
Ik geloof niet in die mirakeloplossing.  
 
Tijdens de vergadering met de burgemeesters 
stelde de premier dat een verbetering van het 
veldwerk niet zozeer afhing van bijkomende 
middelen als wel van een optimalisering van de 
werkprocessen en samenwerking. Dat volstaat 
nochtans niet.  
 
Ik heb uw oproep, de oproep tot steun van uw 
partners gehoord. Wij steunen al uw verzoeken, ook 
al be n ik er niet zeker van dat ze ook beantwoorden 
aan de behoeften.  
 
La motion que je dépose ne fait que plaider pour un 
juste refinancement des zones de secours et des 
zones de police. Il y a des bourgmestres au sein de 
votre majorité, ils sont également co ncernés! S'ils 
rejettent cette motion, il ne faudra pas se plaindre 
après qu'il n'y a pas de moyens suffisants.  Met de motie die ik indien, pleit ik enkel voor een 
correcte herfinanciering van de politie - en 
hulpverleningszones. Er maken ook burgemeesters 
deel uit van uw meerderheid, en dit belangt ook hen 
aan! A ls zij deze motie verwerpen, moeten ze 
achteraf niet komen klagen dat ze te weinig   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 78 
 
Je vois dans cette motion le meilleur soutien 
possible au combat que vous menez au sein du 
gouvernement. On verra qui vous soutient le plus 
dans votre combat pour la sécurité de nos 
concitoyens.  
 middelen hebben.  
 
Naar mijn mening biedt deze motie de best 
mogelijke steun voor uw inzet in de regering. We 
zullen zien uit welke hoek u de meeste steun krijgt 
in uw strij d voor de veiligheid van onze 
medeburgers.  
 
22.06  Ortwin Depoortere (VB): De plus en plus de 
zones de police locales doivent prêter main -forte à 
la police fédérale, alors que les zones de police 
locales se voient attribuer de plus en plus de 
tâches. Elles  doivent non seulement bénéficier de 
soutien pour faire face à la crise économique, mais 
il faut également revoir la norme KUL et le paysage 
policier, afin que les tâches de la police locale et 
fédérale soient mieux délimitées.  
 
Si l'objectif est une nouv elle fois de créer un flux 
d'argent supplémentaire vers la Wallonie, ce sera 
sans nous. Le soutien aux pouvoirs locaux et aux 
zones de police locales ne peut pas rimer avec le 
maintien de la "culture du hamac" des gauchistes 
wallons. Il faut urgemment mett re en place un 
nouveau système de financement et une nouvelle 
norme KUL avec des critères objectifs. Nous 
pourrons ensuite constater clairement qu'il y a deux 
cultures de la sécurité dans notre pays. Mettre un 
terme au plus vite aux transferts bénéficiera aussi 
bien à la Flandre qu'à la Wallonie. Les Régions 
doivent se voir confier la compétence en matière de 
politique de sécurité. Si ce n'est pas possible, 
l'indépendance de la Flandre sera la seule voie 
possible.  
 22.06   Ortwin Depoortere (VB): Steeds meer  
lokale politiezones moeten bijstand verlenen aan de 
federale politie, terwijl er toch steeds meer taken 
toegewezen worden aan de lokale politiezones. Zij 
moeten niet alleen steun krijgen om de 
economische crisis op te vangen, er moet ook een 
herziening va n de KUL -norm en van het 
politielandschap komen, zodat de taken van de 
lokale en federale politie duidelijk afgebakend 
worden.  
 
Als het opnieuw de bedoeling is om een extra 
geldstroom naar Wallonië te creëren, dan haken wij 
af. De steun aan lokale besture n en politiezones 
mag geen synoniem zijn voor het behoud van de 
linkse, Waalse 'hangmatcultuur'. Er moet dringend 
een nieuw systeem van financiering en een nieuwe 
KUL-norm komen met objectieve criteria. Dan 
zullen we duidelijk kunnen vaststellen dat er twe e 
verschillende veiligheidsculturen zijn in dit land. Het 
is in het belang van Vlaanderen en Wallonië dat de 
transfers zo snel mogelijk stoppen. De regio's 
moeten de bevoegdheid krijgen voor het 
veiligheidsbeleid. Als dat niet mogelijk is, dan is 
onafhanke lijkheid de enige mogelijke weg.  
 
22.07   François De Smet (DéFI): J'espère que 
vous serez entendue lors du conclave budgétaire. 
Nous vous soutenons dans vos demandes. 
Heureusement que l'opposition est là pour 
permettre que la Vivaldi parle à la Vivaldi.  
 
Les communes, c'est de plus en plus de missions et 
de moins en moins de moyens. Mais cela reste 
aussi le niveau de pouvoir qui a la confiance des 
citoyens. Pour qu'il puisse continuer à exercer ses 
responsabilités, il est important de continuer à le 
souten ir. C'est pour cela que nous espérons que 
vous obtiendrez les moyens nécessaires. Nous 
déposerons une motion en ce sens.  
 22.07   François De Smet (DéFI): Ik hoop dat u 
gehoor vindt op het begrotingsconclaaf. We 
steunen u in uw verzoeken. Gelukkig is de opp ositie 
er om ervoor te zorgen dat de vivaldipartners met 
elkaar praten.  
 
De gemeenten krijgen steeds meer taken 
toebedeeld en steeds minder middelen. Het is 
echter ook het beleidsniveau waar de burgers 
vertrouwen in stellen. Opdat de gemeenten hun 
verantw oordelijkheden zouden kunnen blijven 
vervullen, is het belangrijk dat men ze blijft 
ondersteunen. We hopen dan ook dat u de nodige 
middelen zult krijgen. We zullen een motie in die zin 
indienen.  
 
Motions  
 
 Moties  
 
De voorzitster : Tot besluit van deze bespreking 
 
Une première motion de recommandation a été Een ee rste motie van aanbeveling werd ingediend  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 79 
déposée par M.  Maxime Prévot et est libellée 
ayant ente ndu les interpellations de MM.  Maxime 
Prévot, Ortwin Depoortere et François De  Smet  
et la réponse de la ministre de l’Intérieur, des 
démocratique,  
- vu l’étude de Belfius du 10  juin 2022 sur les 
finances publiques  locales;  
- considérant le choc financier auquel les zones de 
secours et les zones de police doivent faire face 
cette année;  
- considérant le niveau élevé de l’inflation 
responsable de la forte augmentation des coûts 
salariaux induite par leur indexation a utomatique;  
- considérant que les dépenses de personnel 
constituent pour les zones de secours et les zones 
de police, respectivement plus de 80  % et 90  % de 
leurs dépenses ordinaires;  
- considérant le cri d’alarme des 3  unions des villes 
et communes du pay s qui ont relayé leurs 
préoccupations auprès du gouvernement afin 
d’obtenir un soutien financier supplémentaire dans 
le cadre du conclave budgétaire;  
 
- de prévoir une indexation de la dotation fédérale 
aux zones de secours comme l a ministre s’y est 
engagée en commission de l’intérieur du 
5 octobre  2022;  
 
- de prévoir une enveloppe budgétaire 
supplémentaire au profit des 34  zones de secours 
pour rapprocher la part du fédéral actuelle évaluée 
à 20 % dans les surcoûts liés à la mise e n œuvre 
de la réforme de la sécurité civile d’une part de 
50 % telle que prévue dans l’article  67 de la loi 
organique de 2007;  
- de verser sans délai le montant de l’indexation de 
8 % aux zones de police qui figure au troisième 
ajustement budgétaire après avoir si nécessaire 
levé les obstacles juridiques au versement de cette 
indexation;  
- d’examiner la possibilité d’institutionnaliser un 
organe de concertation regroupant le fédéral et les 
pouvoirs locaux en charge des matières liées à la 
sécurité."  
 door de heer  Maxime Prévot en luidt als volgt:  
 
"De Kamer,  
gehoord de interpellaties van de heren Maxime 
Prévot, Ortwin Depoortere en François De  Smet  
en het antwoord van de minister van Binnenlandse 
Zaken, Institu tionele Hervormingen en 
Democratische Vernieuwing,  
- gelet op de studie van Belfius van 10  juni 2022 
over de financiële situatie van de lokale besturen;  
- gelet op de financiële schok waaraan de 
hulpverleningszones en de politiezones dit jaar het 
hoofd moe ten bieden;  
- gelet op de hoge inflatie die tot een forse stijging 
van de loonkosten geleid heeft als gevolg van de 
automatische indexering van de lonen;  
- overwegende dat de personeelsuitgaven 
respectievelijk meer dan 80  % en 90  % uitmaken 
van de gewone u itgaven van de 
hulpverleningszones en van de politiezones;  
- gelet op de noodkreet van de drie verenigingen 
van steden en gemeenten in ons land, die hun 
bezorgdheden kenbaar gemaakt hebben aan de 
regering, teneinde extra financiële steun te 
verkrijgen in h et kader van het begrotingsconclaaf;  
 
- te voorzien in een indexering van de federale 
dotatie voor de hulpverleningszones, zoals de 
minister toegezegd heeft in de vergadering van de 
commissie voor Binnenlandse Zaken op 
5 oktober  2022;  
- te voorzien in bijkomende begrotingsmiddelen ten 
behoeve van de 34 hulpverleningszones, teneinde 
het huidige, op 20  % geraamde federale aandeel in 
de meerkosten verbonden aan de tenuitvoerlegging 
van de hervorming van de civiele veiligheid dichter 
te doen  aansluiten bij een aandeel van 50  %, zoals 
voorzien in artikel  67 van de wet van 2007;  
- onverwijld het bedrag van de indexering van 8  % 
aan de politiezones te storten dat in de derde 
begrotingsaanpassing opgenomen is, na zo nodig 
de juridische hinderpal en voor de storting van die 
indexering te hebben weggenomen;  
- de mogelijkheid te onderzoeken van de oprichting 
van een institutioneel overlegorgaan waarin het 
federale beleidsniveau en de lokale overheden die 
bevoegd zijn voor de veiligheidsgerelateerde 
materies zitting hebben ." 
 
déposée par M.  François De  Smet et est libellée 
ayant entendu les interpellations de MM.  Maxime 
et la réponse de l a ministre de l’Intérieur, des 
Réformes institutionnelles et du Renouveau Een tweede motie van aanbeveling werd ingediend 
door de heer  François De  Smet en luidt als volgt:  
 
"De Kamer,  
en het antwoo rd van de minister van Binnenlandse 
Zaken, Institutionele Hervormingen en   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 80 
- vu l’article  162, deuxième alinéa, 2° et 6° de la 
Constitution;  
- vu la loi du 15  mai 2007 relative à la sécurité civile, 
qui ne prévoit pas de mécanisme d’indexation  des 
dotations fédérales;  
 
- vu les articles  238 à 263 de la Nouvelle loi 
communale;  
- vu les articles  L1332 -1 à L1332 -26 du Code de la 
démocratie locale et de la décentralisation;  
 
- vu l’arrêté royal du 20  juin 2019 modifiant la 
position juridique pécuni aire du personnel des 
services de police;  
- vu l'ordonnance conjointe à la Région de 
Bruxelles -Capitale et à la Commission 
communautaire commune du 27  juillet  2017 fixant 
les règles de répartition de la dotation générale aux 
communes et aux CPAS de la Régi on de Bruxelles -
Capitale;  
 
- considérant que les villes et les communes du 
pays ont été confrontées, en moins de 3  ans, à une 
série de crises sanitaire, migratoire, climatique, 
énergétique, économique et sociale, durant 
lesquelles elles ont été particulièr ement sollicitées 
sur le plan humain et financier;  
 
- considérant que la charge financière pour les 
pouvoirs locaux n’a cessé de croître depuis de 
nombreuses années, nécessitant parfois le report 
des investissements ou encore l’augmentation des 
taxes et re devances communales;  
- considérant l’imprévisibilité actuelle croissante en 
matière de finances communales;  
 
- considérant la note Hausse des prix de l’énergie  
de l’UVCW (Union des Villes et Communes de 
Wallonie) adressée en mars  2022 au premier 
ministre A lexander De  Croo et au ministre wallon de 
l’énergie Philippe Henry, qui insistait sur la 
nécessaire amplification des politiques de soutien 
aux Pouvoirs locaux pour favoriser la transition 
énergétique et sur les mesures à prendre à très 
court terme pour di minuer l’impact de la hausse des 
prix de l’énergie sur les finances des pouvoirs 
locaux;  
 
- considérant la sonnette d’alarme tirée par les 
bourgmestres des communes de Wallonie Picarde 
du 24  septembre  2022 quant à la situation 
extrêmement difficile des fin ances communales;  
 
- considérant le nouvel appel à l’aide des pouvoirs 
locaux du 28  septembre  2022 déplorant notamment 
l’inaction du gouvernement pour les soutenir face à 
la crise énergétique, sanitaire et socioéconomique Democratische Vernieuwing,  
- gelet op artikel  162, tweede lid, 2° en 6°, van de 
Grondwet;  
- gelet op de wet van 15  mei 2007 betreffende de 
civiele veiligheid, die in geen 
indexerings mechanisme voor de federale dotaties 
voorziet;  
- gelet op de artikelen  238 tot 263 van de Nieuwe 
Gemeentewet;  
- gelet op de artikelen  L1332 -1 tot L1332 -26 van het 
Wetboek van de plaatselijke democratie en 
decentralisatie;  
- gelet op het koninklijk besluit van 20  juni 2019 tot 
wijziging van de geldelijke rechtspositie van het 
personeel van de politiediensten;  
- gelet op de ordonnantie van het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest en de Gemeenschappelijke 
Gemeenschapscommissie van 27  juli 2017 tot 
vaststelling van d e regels voor de verdeling van de 
algemene dotatie aan de gemeenten en de 
OCMW's van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 
vanaf het jaar  2017;  
- overwegende dat de Belgische steden en 
gemeenten in minder dan drie jaar tijd het hoofd 
hebben moeten bieden aan een reeks gezondheids -
, migratie -, klimaat -, energie - en ook economische 
en sociale crisissen, tijdens welke ze op menselijk 
en financieel vlak bijzonder zware inspanningen 
hebben moeten leveren;  
- overwegende dat de financiële lasten voor de 
lokale bestur en sinds vele jaren gestaag toenemen, 
waardoor ze soms investeringen moeten uitstellen 
of de gemeentelijke belastingen en retributies 
moeten verhogen;  
- gelet op de huidige toenemende 
onvoorspelbaarheid van de toestand van de 
gemeentefinanciën;  
- gelet op de nota Hausse des prix de l’énergie  die 
de UVCW (Union des Villes et Communes de 
Wallonie) in maart  2022 aan eerste minister 
Alexander De Croo en Waals minister van Energie 
Philippe Henry gericht heeft en waarin er 
aangedrongen wordt op de noodzakelijke 
versterking van het steunbeleid voor de lokale 
besturen om de energietransitie te bevorderen en 
op de maatregelen die op zeer korte termijn 
genomen moeten worden om de impact van de 
stijgende energieprijzen op de financiën van de 
lokale besturen te beperken ; 
- overwegende dat de burgemeesters van de 
gemeenten in Waals Picardië op 
24 september  2022 de alarmbel geluid hebben over 
de zeer hachelijke toestand van de 
- gelet op de nieuwe vraag om hulp van de lokale 
besturen op 28  september  2022 , waarin er met 
name betreurd wordt dat de regering niets 
onderneemt om ze te steunen teneinde de energie -,  CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 81 
qui les frappe;  
 
- considérant le courrier adressé fin 
septembre  2022 à la ministre de l’Intérieur et à 
l’ensemble du gouvernement fédéral dans lequel 
l’Union des Villes et des Communes de Wallonie 
mettait en garde quant à la catastrophe financière 
qui s’annonce pour les villes et les comm unes si 
rien n'est fait pour rééquilibrer radicalement les 
efforts fédéraux et locaux actuels;  
- considérant le courrier adressé le 4  octobre  2022 
à la Ministre de l’Intérieur dans lequel les 
bourgmestres des communes de la zone de 
secours NAGE font part d e leur indignation quant à 
l’absence de budget supplémentaire dégagé par le 
gouvernement fédéral pour faire face aux 
indexations et à l’inflation;  
- considérant que les pouvoirs locaux font 
actuellement face à un choc financier encore plus 
important que lo rs de l’épidémie de Covid -19 et que 
la hausse des coûts de l'énergie conduit à une 
explosion des factures énergétiques des pouvoirs 
locaux;  
- considérant toutefois que la hausse des prix de 
l’énergie n’est pas seule responsable du déficit 
budgétaire des po uvoirs locaux;  
- considérant que les autorités locales subissent 
également l’augmentation de la dette des CPAS, 
suite à l’augmentation de nouvelles demandes de 
prise en charge, mais aussi le financement de la 
hausse de l’allocation de fin d’année pour le 
personnel des zones de secours et de police, ainsi 
que l’ensemble des coûts liés à l’inflation et à 
l’indexation des salaires;  
- considérant l’insuffisance, voire l’absence, 
d’indexation des dotations fédérales pour faire face 
à l’inflation;  
- considérant q u’une proposition d’indexation des 
dotations fédérales sera posée sur la table du 
conclave budgétaire par la Ministre de l’Intérieur et 
qu’une modification de la loi du 15  mai 2007 est en 
cours de préparation en ce sens;  
- considérant qu’une augmentation d e la dotation 
fédérale affectée aux zones de secours de près de 
37 millions d’euros entre 2021 et 2024 a été 
adoptée;  
- considérant que 25  000 licenciements seraient à 
craindre dans la fonction publique communale en 
Wallonie d’ici à 2027 si la situation re ste inchangée;  
- considérant que les négociations pour le budget 
fédéral 2023 et 2024 sont en cours;  
 
- de dégager une enveloppe budgétaire pour aider 
financièrement les pouvoirs publics locaux face à la 
hausse des prix de l’énerg ie; 
- de supporter totalement la hausse de l’allocation gezondheids - en sociaal -economische crisis die ze 
treft het hoofd te bieden;  
- gelet op de brief die eind september  2022 naar de 
minister van Binnen landse Zaken en de gehele 
federale regering verzonden werd en waarin de 
Union des Villes et Communes de Wallonie 
waarschuwde voor de financiële ramp die voor de 
steden en gemeenten dreigt als er niets gedaan 
wordt om de huidige federale en lokale 
inspannin gen radicaal te herschikken;  
- gelet op de brief van 4  oktober  2022 aan de 
minister van Binnenlandse Zaken waarin de 
burgemeesters van de gemeenten van de 
hulpverleningszone NAGE hun verontwaardiging 
uiten over het niet toekennen van een extra budget 
door de federale regering om de indexeringen en de 
inflatie op te vangen;  
- overwegende dat de lokale besturen thans met 
een nog grotere financiële schok geconfronteerd 
worden dan tijdens de coronapandemie; dat de 
stijgende energiekosten tot een explosie van de  
energierekeningen van de lokale besturen leiden;  
 
- overwegende evenwel dat de stijgende 
energieprijzen niet de enige oorzaak zijn van het 
begrotingstekort van de lokale besturen;  
- overwegende dat de lokale besturen ook lijden 
onder de stijging van de s chuld van de OCMW's ten 
gevolge van de toename van de nieuwe aanvragen 
tot tenlasteneming, maar ook onder de financiering 
van de verhoging van de eindejaarstoelage voor het 
personeel van de hulpverlenings - en politiezones, 
alsmede onder alle kosten die ver band houden met 
de inflatie en de loonindexering;  
- overwegende dat de indexering van de federale 
dotaties ontoereikend is – of zelfs geheel ontbreekt 
– om de inflatie op te vangen;  
- overwegende dat de minister van Binnenlandse 
Zaken op het begrotingsconc laaf een voorstel tot 
indexering van de federale dotaties zal indienen en 
dat een wijziging van de wet van 15  mei 2007 in die 
zin voorbereid wordt;  
- overwegende dat een verhoging van de federale 
dotaties voor de hulpverleningszones met bijna 
37 miljoen  euro tussen 2021 en 2024 goedgekeurd 
werd;  
- overwegende dat er bij een ongewijzigde situatie 
in Wallonië tegen 2027 25.000  ontslagen bij het 
gemeentelijk openbaar ambt te vrezen vallen;  
- overwegende dat de onderhandelingen over de 
federale begroting voor 2023 en 2024 aan de gang 
zijn; 
 
- begrotingsmiddelen uit te trekken om de lokale 
besturen in het licht van de stijgende energieprijzen 
financieel te steunen;  
- de kosten van de verhoging van de   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 82 
de fin d’année pour le personnel des zones de 
secours et de police;  
 
- de prendre pleinement en charge l’augmentation 
de la dette des CPAS ainsi que l’intégralité du 
financement du revenu d’intégratio n sociale;  
- d'anticiper, en concertation avec les pouvoirs 
publics locaux, la hausse des taux et de la charge 
d’intérêt qui pèsera inévitablement sur les 
communes;  
- de proposer aux pouvoirs locaux une prise en 
charge de l’augmentation des coûts salariaux  qui 
s’élèvent à 9,2  % en Wallonie, soit 85  millions de 
dépenses supplémentaires, et de 10,6  % en Région 
bruxelloise, soit 45  millions de dépenses 
supplémentaires;  
- de respecter ses obligations en matière de 
financement des zones de secours, lesquelles 
doivent être financées de manière égale par les 
communes et le fédéral, sur base d’une répartition 
50-50; 
- de mettre en place un organe de concertation 
contraignant avec les pouvoirs locaux pour assurer 
un dialogue permanent et efficace avec les 
représentan ts des villes et des communes du pays."  
 eindejaarstoelage voor het personeel van de  
hulpverlenings - en politiezones volledig op zich te 
nemen;  
- de toename van de schuld van de OCMW's en de 
volledige financiering van het leefloon geheel ten 
laste te nemen;  
- in overleg met de lokale besturen te anticiperen op 
de stijging van de rente en de rentelast die 
onvermijdelijk op de gemeenten zal wegen;  
 
- de lokale besturen voor te stellen dat ze de stijging 
van de loonkosten, die in Wallonië 9,2  %, of 
85 miljoen  euro extra uitgaven, en in het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest 10,6  %, of 45  miljoen  euro 
extra uitgaven bedraagt, op zich zal nemen;  
 
- haar verplichtingen na te komen met betrekking tot 
de financiering van de hulpverleningszones, die in 
gelijke mate door de gemeenten en de federale 
overheid volgens een 50 -50-verdeelsleutel 
gefinancierd m oeten worden;  
- een bindend overlegorgaan met de lokale 
besturen op te richten om een permanente en 
efficiënte dialoog met de vertegenwoordigers van 
de Belgische steden en gemeenten van het land te 
waarborgen ." 
 
Une motion pure et simple a été déposée par  
Mmes  Maggie De  Block et Melissa Depraetere et 
MM. Servais Verherstraeten, Ahmed Laaouej, 
Benoît Piedboeuf et Gilles Vanden Burre.  
dames Maggie De  Block en Melissa Depraetere en 
de heren Servais Verherstraeten, Ahmed Laaouej, 
Benoît Piedboeuf en Gilles Vanden Burre.  
 
22.08   Servais Verherstraeten (cd&v): Je 
demande l'urgence pour le vote de la motion pure et 
simple . (Assentiment)  
 
La présidente : Le vote sur les motions aura lieu 
ultérieurement. La discussion est  close.  
 22.08   Servais Verherstraeten (cd&v): Ik vraag de 
urgentie voor de stemming over de eenvoudige 
motie. (Instemming)  
 
De voorzitster : Over de moties zal later worden 
gestemd. De bespreking is gesloten.  
 
23 Demande d'urgence émanant du 
gouvernement  
 23 Urgentieverzoek van de regering  
 
Le gouvernement a demandé l'urgence 
conformément à l'article  51 du Règlement lors du 
dépôt du projet de loi n°  2899/1 portant des 
dispositions fiscales et financières diverses.  
 De regering heeft de urgentieverklaring gevraagd 
met toepassing van artikel  51 van het Reglement, 
bij de indiening van het wetsontwerp nr.  2899/1 
houdende diverse fiscale en financiële bepalingen.  
 
23.01  Annelies Verlinden , ministre (en 
néerlandais) : Diverses dispositions contenues dans 
ce pro jet de loi doivent entrer en vigueur le 
1er janvier 2023 au plus tard. Il s'agit notamment de 
l'exonération du bonus emploi flamand, d'une 
prolongation du délai prévu pour l'attribution par les 
gouvernements régionaux d'indemnités exemptées 
d'impôt liées a ux conséquences de la pandémie du 
Covid -19, et du système d'indemnités kilométriques 
forfaitaires pour déplacements de service. C'est 
pourquoi nous demandons l'urgence pour ce projet 23.01  Minister Annelies Verlinden (Nederlands) : 
Diverse bepaling en in dit wetsontwerp moeten 
uiterlijk tegen 1  januari 2023 in werking treden. Het 
gaat onder meer om de vrijstelling van de Vlaamse 
jobbonus, een verlenging van de termijn 
waarbinnen de regionale regeringen belastingvrije 
vergoedingen kunnen toekennen voo r de gevolgen 
van de coronapandemie en de regeling van de 
forfaitaire kilometervergoedingen voor 
dienstverplaatsingen. Daarom vragen wij de 
urgentie voor dit wetsontwerp.   CRABV 55 PLEN 204  06/10/2022   
 
 83 
de loi.  
  
L'urgence est adoptée par assis et levé.  
 De urgentie wordt aangenomen bij zitten e n 
opstaan.  
 
24 Prise en considération de propositions  
 24 Inoverwegingneming van voorstellen  
 
La présidente : Vous avez pris connaissance dans 
l'ordre du jour qui vous a été distribué de la liste des 
propositions dont la prise en considération est 
demandé e.  
 De voorzitster : In de laatst rondgedeelde agenda 
komt een lijst van voorstellen voor waarvan de 
inoverwegingneming is gevraagd.  
 
la prise en considération de ces propositions 
comme acquise. Je r envoie les propositions aux 
Règlement. (art. 75, n°  5, Rgt)  
worden die voorstellen naar  de bevoegde 
commissies verzonden. (art. 75, nr.  5, Rgt)  
 
Demandes d'urgence  
 Urgentieverzoeken  
 
proposition de loi n°  2915/1 de Mme  Maggie De 
Block c.s. portant des mesures de soutien 
temporaires suite à la crise de l'énergie.  
het wetsvoorstel nr.  2915/1 van mevrouw  Maggie 
De Block c.s. houdende tijdelijke 
ondersteuningsmaa tregelen ten gevolge van de 
energiecrisis.  
 
24.01   Maggie De Block (Open Vld): Je demande 
l'urgence pour cette proposition de loi, déposée par 
les chefs de groupe de la majorité, qui prévoit des 
mesures de soutien temporaires pour les citoyens 
et les entr eprises face à la crise énergétique.  
 24.01   Maggie De Block (Open Vld): Ik vraag de 
urgentie voor dit wetsvoorstel, ingediend door de 
fractieleiders van de meerderheid, met tijdelijke 
ondersteuningsmaatregelen voor burgers en 
bedrijven in de huidige energ iecrisis.  
 
24.02   Peter De Roover (N-VA): Cette démarche 
nous surprend un peu. Il s'agit d'un document 
volumineux. Nous aurions préféré être informés 
plus tôt de cette demande d'urgence. Le texte a été 
déposé en tant que proposition de loi, sans doute 
pour éviter la procédure de demande d'avis du 
Conseil d'État. Aussi me paraît -il approprié que la 
présidente demande quand même l'avis du Conseil 
d'État, afin qu'aucune manœuvre inattendue 
n'entache la discussion de ce texte.  
 24.02   Peter De Roover (N-VA): We worden 
hierdoor wat verrast. Het gaat over een lijvig 
document. Bij voorkeur waren wij eerder op de 
hoogte gebracht van dit urgentieverzoek. De tekst is 
ingediend als wetsvoorstel, wellicht om de 
adviesprocedure bij de Raad van State te ontlopen. 
Daarom  lijkt het mij gepast dat de voorzitster alsnog 
een advies vraagt aan de Raad, zodat er tijdens de 
bespreking hiervan geen onverwachte manoeuvres 
opduiken.  
 
 De urgentie wordt aangenomen bij zitten en 
opstaan.  
 
proposition de loi n°  2916/1 de M.  Peter De Roover 
c.s. modifiant le Code des impôts sur les revenus 
1992 en ce qui concerne l'adaptation de l'indexation 
annuelle des montants de base dans le cadre de 
l'impôt des  personnes physiques et des barèmes du 
précompte professionnel.  
het wetsvoorstel nr.  2916/1 van de heer  Peter De 
Roover c.s. houdende wijziging van het Wetboek 
van de inkomstenbelastingen 1992 voor wat de 
aanpassing van de jaarlijkse indexering van de 
basisbedragen in de personenbelasting en de 
schalen van de bedrijfsvoorheffing betreft.  
 
24.03   Peter De Roover (N-VA): Le 24.03   Peter De Roover (N-VA):   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 84 
ministre  Dermagne a déclaré tantôt que l'indexation 
des salaires devait être payée int égralement afin de 
protéger le pouvoir d'achat de la population. Lors 
d'une audition la semaine dernière, il est toutefois 
apparu que pour une famille aux revenus modestes, 
cette indexation est écrémée d'au moins 
1 000 euros chaque année. Il s'agit donc de facto  
d'un saut d'index. C'est pourquoi nous demandons 
l'urgence pour cette proposition de loi qui vise 
réellement à s'attaquer aux surprofits des pouvoirs 
publics.  
 Minister  Dermagne zei daarstraks nog dat de 
indexering van  de lonen integraal moet worden 
uitbetaald om de koopkracht van de mensen te 
beschermen. Tijdens een hoorzitting vorige week 
bleek echter nog dat van die indexatie bij een gezin 
met een bescheiden inkomen elk jaar minstens 
1.000  euro wordt afgeroomd. Dat i s dus de facto 
een indexsprong. Daarom vragen wij de urgentie 
voor dit wetsvoorstel dat eigenlijk de overwinsten 
van de overheid wil aanpakken.  
 
L'urgence est rejetée par assis et levé.  
 De urgentie wordt verworpen bij zitten en opstaan.  
 
Votes nominatif s 
 
25 Motions déposées en conclusion des 
interpellations de  
(n° 327) 
locales en  2022" (n°  329) 
l’augmentation des prix de l’énergie" (n°  330) 
 25 Moties ingediend tot besluit van de 
interpellaties van  
- de heer  Maxime Prévot ove r "De rampzalige 
wachten staat" (nr.  327) 
- de heer  Ortwin Depoortere over "De catastrofale 
in 2022" (nr.  329) 
- de heer  François De  Smet over "De maatregelen 
energieprijzen te ondervangen" (nr.  330) 
 
La présidente : Ces interpellations ont été 
développées en séance plénière de ce jour.  
 De voorzitster : Deze interpellaties werden 
gehouden in de plenaire vergadering van  heden.  
 
Quatre motions ont été déposées (MOT  n° 327/1):  
- une première motion de recommandation a été 
déposée par M.  Maxime Prévot;  
- une deuxième motion de recommandation a été 
déposée par M.  Ortwin Depoortere;  
- une troisième motion de recommandation a  été 
déposée par M.  François De  Smet;  
Mmes  Maggie De Block et Melissa Depraetere et 
 Vier moties werden ingediend (MOT  nr. 327/1): 
- een eerste motie van aanbeveling werd ingediend 
door de heer  Maxime Prévot;  
- een tweede motie van aanbeveling werd ingediend 
door de heer  Ortwin Depoortere;  
- een derde motie van aanbeveling werd ingediend 
door de heer  François De  Smet;  
- een eenvo udige motie werd ingediend door de 
dames Maggie De Block en Melissa Depraetere en 
 
(Stemming/vote  1) 
Ja 81 Oui 
Nee 58 Non 
 
Ja 81 Oui 
Nee 58 Non 
 
conséquent, les motions de recommandation sont 
caduques.  De eenvoudige motie is aangenomen. Bijgevolg 
vervallen de moties van aanbeveling.  
 
 85 
 
26 Amendements et articles réservés du projet de 
loi visant la création du Registre central pour les 
jurés (nouvel intitulé) (2754/1 -12) 
 26 Aangehouden amendementen en  artikelen van 
gezworenen (nieuw o pschrift) (2754/1 -12) 
 
Vote sur les amendements n°  38 de Sophie 
Rohonyi, n°  40 de Vanessa Matz et n°  41 de Nabil 
Boukili à l'article 8. (2754/12)  
Rohonyi, nr.  40 van Vanessa Matz en nr.  41 van 
Nabil Boukili op a rtikel  8. (2754/12)  
 
Ja 34 Oui 
Nee 107 Non 
Totaal  141 Total  
 
Ja 34 Oui 
Nee 107 Non 
 
En conséquence, les amendements sont rejetés.  
 Bijgevolg zijn de amendementen verworpen.  
 
Vote sur les amendements n°  39 de Sophie 
Rohonyi et n°  42 de Nabil Boukili l'article 8. 
(2754/12)  
 Stemming over amendement nr.  39 van Sophie 
Rohonyi en nr.  42 van Nabil Boukili op artikel  8. 
(2754/12)  
 
(Stemming /vote 3)  
Ja 35 Oui 
Nee 80 Non 
Onthoudingen  25 Abstentions  
Totaal  140 Total  
 
Ja 35 Oui 
Nee 80 Non 
 
 Bijgevolg zijn de amendementen ver worpen.  
 
Vote sur l’article 8. (2754/11)  
 Stemming over artikel  8. (2754/11)  
 
Ja 108 Oui 
Nee 22 Non 
Onthoudingen  12 Abstentions  
Totaal  142 Total  
 
Ja 108 Oui 
Nee 22 Non 
 
En conséquence, la Chambre adopte l’article 8.  
 Bijgevolg neemt de Kamer artikel  8 aan.  
 
27 Ensemble du projet de loi visant la création du 
(2754/11)  
 27 Geheel van het wetsontwerp tot oprichting 
van het Centraal register voor de beslissingen 
van de rechterlijke orde en betreffende de 
bekendmaking van de vonn issen en tot wijziging 
van de assisenprocedure betreffende de wraking 
van de gezworenen (nieuw opschrift) (2754/11)  
 
 86 
Ja 136 Oui 
Nee 0 Non 
Onthoudingen  7 Abstentions  
Totaal  143 Total  
 
 (Stemming/vote 5)  
Ja 136 Oui 
Nee 0 Non 
 
28 Projet de  loi modifiant la loi du 29  avril 1999 
modifiant la directive 2012/27/UE (2831/4)  
 28 Wetsontwerp tot wijziging van de wet van 
Parlement en de R aad van 5  juni 2019 betreffende 
2012/27/EU (2831/4)  
 
Ja 91 Oui 
Nee 10 Non 
Onthoudingen  42 Abstentions  
 
(Stemming/v ote 6)  
Ja 91 Oui 
Nee 10 Non 
 
Het zal aan de Koning ter bekrachtiging  worden 
 
29 Amendements et articles réservés du projet de 
loi modifiant la loi du 31  janvier 2003 sur la sortie 
production industrielle d'électricité (2846/1 -5) 
 29 Aangehouden amendementen en a rtikelen van 
elektriciteitsproductie (2846/1 -5) 
 
Vote sur l'amendement n°  8 de Reccino Van 
Lommel à l'article 2. (2846/5)  
 Stemm ing over amendement nr.  8 van Reccino Van 
Lommel op artikel  2. (2846/5)  
 
Ja 42 Oui 
Nee 101 Non 
 
Ja 42 Oui 
Nee 101 Non 
 
Vote sur l'amendement n°  16 de François De Smet 
à l'article 2. (2846/5)  
 Stemming over amendement nr.  16 van François 
De Smet op artikel  2. (2846/5)  
 
 87 
(Stemming/vote 8) 
Ja 7 Oui 
Nee 111 Non 
 
Ja 7 Oui 
Nee 111 Non 
 
l'article 2 est adopté.  
 Bijgevolg is het  amendement verworpen en is 
artikel  2 aangenomen.  
 
Vote sur l'amendement n°  9 de Catherine Fonck cs 
visant à insérer un article  2/1(n).(2846/5)  
 Stemming over amendement nr.  9 van Catherine 
Fonck c.s. tot invoeging van een 
artikel  2/1(n).(2846/5)  
 
(Stem ming/vote 9)  
Ja 32 Oui 
Nee 94 Non 
 
Ja 32 Oui 
Nee 94 Non 
 
 Bijgevolg is het amendement verworp en. 
 
cs visant à insérer un article  2/2(n).(2846/5)  
artikel  2/2(n).(2846/5)  
 
Ja 24 Oui 
Nee 90 Non 
Onthou dingen  26 Abstentions  
 
Ja 24 Oui 
Nee 90 Non 
Onthoudingen  26 Abstentions  
 
Vote sur l'amendement n°  11 de Cathe rine Fonck 
cs à l'article 3.(2846/5)  
Fonck c.s. op artikel  3.(2846/5)  
 
Peut-on considérer que le résultat du vote 
précédent est valable pour celui -ci? (Oui)  
 Mag de uitslag van de vorige stemming ook gelden 
voor deze stemming? (Ja) 
 
(Vote 10)  
 (Stemming 10)  
 
Vote sur l'amendement n°  12 de Catherine Fonck 
cs visant à insérer un article  3/1(n).(2846/5)  
 Stemming over amendement nr.  12 van Catherine 
artikel  3/1(n).(2846/5)  
 
 88 
Ja 7 Oui 
Nee 94 Non 
 
 (Stemming/vote 11)  
Ja 7 Oui 
Nee 94 Non 
 
Vote sur l'amendement n°  13 de Catherine Fonck 
cs visant à insérer un article  3/2(n).(2846/5)  
 Stemming  over amendement nr.  13 van Catherine 
artikel  3/2(n).(2846/5)  
 
(Vote 11)  
 (Stemming 11)  
 
Vote sur l'amendement n°  14 de Catherine Fonck 
cs visant à insérer un article  4/1(n).(2846/5)  
 Stemming over amendement nr.  14 van Catherine 
artikel  4/1(n).(2846/5)  
 
Ja 24 Oui 
Nee 93 Non 
 
Ja 24 Oui 
Nee 93 Non 
 
En conséque nce, l'amendement est rejeté.  
 
Vote sur l'amendement n°  15 de Catherine Fonck 
cs à l'article 5. (2846/5)  
 Stemming over amendement nr.  15 van Catherine 
Fonck c.s. op artikel  5. (2846/5)  
 
Ja 7 Oui 
Nee 94 Non 
 
Ja 7 Oui 
Nee 94 Non 
 
l'article 5 est adopté.  
 Bijgevolg is het amendement ve rworpen en is 
artikel  5 aangenomen.  
 
30 Ensemble du projet de loi modifiant la loi du 
industrielle d'électricité (2846/4)  
 30 Geheel van het wetsontwerp tot wijzigin g van 
de wet van 31  januari 2003 houdende de 
geleidelijke uitstap uit kernenergie voor 
industriële elektriciteitsproductie (2846/4)  
 
 89 
Ja 82 Oui 
Nee 10 Non 
Onthoudingen  50 Abstentions  
 
 (Stemming/vote 14)  
Ja 82 Oui 
Nee 10 Non 
 
31 Amendement réservé du projet de loi portant 
des dispositions diverses en matière de taxe sur 
la valeur ajoutée (2833/1 -5) 
 31 Aangehouden amendement van het 
wetsontwerp houdende diverse bepalingen 
inzake belasting over de toegevoegde waard e 
 
Vote sur l'amendement n°  3 de Marco Van Hees 
tendant à insérer un article  28(n).(2833/5)  
 Stemming over amendement nr.  3 van Marco Van 
Hees tot invoeging van een artikel  28(n).(2833/5)  
 
Ja 29 Oui 
Nee 109 Non 
Onthoudin gen 5 Abstentions  
 
Ja 29 Oui 
Nee 109 Non 
 
32 Ensemble du projet de loi portant des  
valeur ajoutée (2833/4)  
 32 Geheel van het wetsontwerp houdende 
diverse bepalingen inzake belasting over de 
toegevoegde waarde (2833/4)  
 
Ja 113 Oui 
Nee 0 Non 
Onthoudingen  29 Abstentio ns 
 
Ja 113 Oui 
Nee 0 Non 
Onthoudingen  29 Abstentions  
 
33 Projet de loi modifiant la loi du 22  décembre 
2009 relative au régime général d'accise (2862/4)  
 33 Wetsontwerp tot wijziging van de wet van 
regeling inz ake accijnzen (2862/4)  
 
Ja 128 Oui 
Nee 0 Non 
Onthoudingen  15 Abstentions  
 
Ja 128 Oui 
Nee 0 Non 
 
En conséquence, la Chambre adopte le projet de Bijgevolg neemt de Kamer het wetsontwerp aan.   06/10/2022  CRABV 55 PLEN 204  
 
 90 
 Het zal aan de Koning ter bekrachtiging worden 
 
34 Proposition de rejet par la commission de 
(2781/1 -2) 
 34 Voorstel tot verwerping door de commissie 
voor Binnenlandse Zaken, Veiligheid,  Migratie en 
 
Ja 100 Oui 
Nee 42 Non  
 
Ja 100 Oui 
Nee 42 Non  
 
de rejet. La proposition de loi n°  2781/1 est donc 
rejetée.  
 Bijgevolg neemt de Kamer het voorstel tot 
verwerping aan. Het wetsvoorstel nr.  2781/1 is dus 
 
35 Adoption de l’ordre du jour  
 35 Goedkeuring van de agenda  
 
jour des séances de la semaine prochaine.  
 Wij moeten o vergaan tot de goedkeuring van de 
agenda voor de vergaderingen van volgende week.  
 
 Zijn er dienaangaande opmerkingen? (Nee)  
 
La séance est levée à 21  h 57. Prochaine séance le 
mardi 11  octobre à 14  h 15. 
 De vergadering wordt gesloten om 21.57  uur. 
Volgende vergadering dinsdag 11  oktober 2022 om 
14.15  uur. 
 
 CRABV  55 COM  337 
COMMISSION DE L 'INTERIEUR , DE LA SECURITE , 
DE LA MIGRATION ET DES MATIERES 
Matin Voormiddag  
19-01-2021  19-01-2021  
Soir Avond  
  
CHAMBRE -3E SESSION  DE LA  55E LÉGISLATURE  2020  2021  KAMER -3E ZITTING VAN DE 55E ZITTINGSPERIODE  
  
Ecolo -Groen  Ecologistes Confédérés pour  l’organisation de luttes o riginales – Groen  
sp.a  socialistische part ij anders  
 
DOC 55 0000/000  Document p arlementaire de la 55e législature, suivi du n° de 
intégral définitif et, à droite, le compte rendu analytiq ue traduit 
 
Place de la Nation  2 
Fax : 02 /549 82 74  
e-mail : publicaties@dekamer.be   CRABV 55 COM 337  19/01/2021   
 
 i 
 
Débat d'actualité sur l'affaire Kucam et questions 
jointes de  1 Actualiteitsdebat over de zaak -Kucam en 
toegevoegde vragen van  1 
    
- Ben Segers à Sammy Mahdi (Asile, Migration et 
Loterie Nationale) sur "L'affaire Kucam" 
(55012673C)  1 - Ben Segers aan Sammy Mahdi (Asiel, Migratie 
en Nationale Loterij) over "De zaak -Kucam" 
(55012673C)  1 
    
- Hervé Rigot à Sammy Mahdi (Asile , Migration et 
Loterie Nationale) sur "Les visas humanitaires" 
(55012674C)  1 - Hervé Rigot aan Sammy Mahdi (Asiel, Migratie 
en Nationale Loterij) over "De humanitaire visa" 
(55012674C)  1 
    
- Simon Moutquin à Sammy Mahdi (Asile, 
Migration et Loterie Nationale) sur "Le système de 
délivrance des visas humanitaires" (55012721C)  1 - Simon Moutquin aan Sammy Mahdi (Asiel, 
Migratie en Nationale Loterij) over "Het systeem 
van de uitreiking van humanitaire visa" 
(55012721 C) 1 
    
- Tim Vandenput à Sammy Mahdi (Asile, Migrat ion 
et Loterie Nationale) sur "Les visas humanitaires" 
(55012723C)  1 - Tim Vandenput aan Sammy Mahdi (Asiel, 
Migratie en Nationale Loterij) over "De 
humanitaire visa" (55012723C)  1 
    
Loterie Nationale) sur "La transparence dans le 
cadre des visas humanitaires" (55012735C)  1 - Ben Segers aan Sammy Mahdi (Asiel, Migratie 
en Nationale Loterij) over "De transparantie bij 
humanitaire visa" (55012735C)  1 
    
- Greet Daems à Sammy Mahdi (Asile, Migration 
et Lo terie Nationale) sur "L'affaire Kucam et la 
question de la responsabilité politique" 
(55012756C)  1 - Greet Daems aan Sammy Mahdi (Asiel, Migratie 
en Nationale Loterij) over "De affaire -Kucam en 
de kwestie van de politieke verantwoordelijkheid" 
(55012756C)  1 
Orateurs: Ben Segers, Hervé Rigot, Wouter 
De Vriend t, Tim Vandenput, Greet Daems, 
Sammy Mahdi , secrétaire d'État à l'Asile et la 
Migration, chargé de la Loterie Nationale, 
adjoint à la ministre de l'Intérieur, des 
démocratique   Sprekers: Ben Segers, Hervé Rigot, W outer 
De Vriendt, Tim Vandenput, Greet Daems, 
Sammy Mahdi , staatssecretaris voor Asiel en 
Migratie, belast met de Nationale Loterij, 
toegevoegd aan de minister van Binnenlandse 
Zaken, lnstitutionele Hervormingen en 
Democratische Vernieuwing   
    
Question de Kattrin Jadin à Sammy Mahdi (Asile, 
Migration et Loterie Nationale) sur "L'incendie 
dans un camp de réfugiés en Bosnie" 
(55012157C)  8 Vraag van Kattrin Jadin aan Sammy Mahdi (Asiel, 
Migratie en Nationale Loterij) over "De brand in 
een vluchtelingenkamp in Bosnië" (55012157C)  8 
Orateurs: Kattrin Jadin, Sammy Mahdi , 
secrétaire d'État à l'Asile et la Migration, 
chargé de la Loterie Nationale, adjoint à la 
ministre de l'Intérieur, des Ré formes 
démocratique   Sprekers: Kattrin Jadin, Sammy Mahdi , 
staatssecretaris voor Asiel en Migratie, belast 
met de Nationale Loterij, toegevoegd aan de 
lnstitutionele Hervormingen en Democra tische 
Vernieuwing   
    
Question de Wouter De Vriendt à Sammy Mahdi 
(Asile, Migrati on et Loterie Nationale) sur 
"L'impact de l'adaptation de la politique flamande 
d'intégration sur l'accueil des demandeurs d'asile" 
(55012068C)  9 Vraag van Wouter De Vriendt aan Sammy Mahdi 
(Asiel, Migratie en Nationale Loterij) over "De 
impact van de wi jzigingen in het Vlaamse 
inburgeringsbeleid op het onthaal van 
asielzoekers" (55012068C)  9 
Orateurs: Wouter De Vriendt, Sammy Mahdi , 
démocratique   Sprekers: Wouter De Vriendt, Sammy 
Mahdi , staatss ecretaris voor Asiel en Migratie, 
belast met de Nationale Loterij, toegevoegd 
aan de minister van Binnenlandse Zaken, 
Vernieuwing     19/01/2021  CRABV 55 COM 337  
 
 ii 
    
Question de Theo Francken à Sammy Mahdi 
(Asile, Migration et Loterie Nationale) sur "Le 
budget" (55012067C)  11 Vraag van Theo Francken aan Sammy Mahdi 
(Asiel, Migratie en Nationale Loterij) over "Het 
budget" (55012067C)  11 
Orateurs: Theo Francken, Sammy Mah di, 
démocratique   Sprekers: Theo Francken, Sammy Mahdi , 
staatssecretaris voor Asiel en Migrati e, belast 
    
Question de Theo Fr ancken à Sammy Mahdi 
renvoi des extrémistes" (55012073C)  12 Vraag van Theo Francken aan Sammy Mahdi 
terugsturen van extremisten" (55012073C)  12 
Orateurs: Theo Francken, Sam my Mahdi , 
staatssecretaris voor Asiel en M igratie, belast 
    
Questions jointes de  14 Samengevoegde vragen van  14 
    
- Christophe Lacroix à Sammy Mahdi (Asile, 
Migration et Loterie Nationale) sur "Le rapport 
d'EDRi sur l'intelligence artificielle et la migratio n 
(1)" (55012078C)  14 - Christophe Lacroix aan Sammy Mahdi (Asiel, 
Migratie en Nationale Loterij) over "Het rapport 
van EDRi over artificiële intelligentie en migratie 
(1)" (55012078C)  14 
    
d'EDRi sur l'intelligence artificielle et la migration 
(2)" (55012081C)  14 - Christophe Lacroix aan Sammy Mahdi (Asiel, 
van EDRi over artificiële intelligentie en m igratie 
(2)" (55012081C)  14 
Orateurs: Christophe Lacroix, Sammy 
Mahdi , secrétaire d'État à l'Asile et la 
Réformes institu tionnelles et du Renouveau 
démocratique   Sprekers: Christophe Lacroix, Sammy 
Mahdi , staatssecretaris voor Asiel en Migratie, 
    
- Hervé Rigot à Sammy Mahdi (Asile, Migration et 
Loterie Nationale) sur "Le futur plan de 
vaccination des demandeurs de protection 
internationale" (55012043C)  15 - Hervé Rigot aan Sammy Mahdi (Asiel, Migratie 
en Nationale Loterij) over "Het toekomstige 
vaccinatieplan voor de aanvragers van 
internationale bescherming" (55012043C)  15 
    
- Greet Da ems à Sammy Mahdi (Asile, Migration 
et Loterie Nationale) sur "Une stratégie covid 
incluant les résidents illégaux" (55012069C)  15 - Greet Daems aan Sammy Mahdi (Asiel, Migratie 
en Nationale Loterij) over "Een covidstrategie met 
inbegrip van onwettige verblijvers" (55012069C)  15 
    
Migration et Loterie Nationale) sur " La vaccination 
des sans -papiers et des demandeurs de  
protection internationale " (55012741C)  15 - Simon Moutquin aan Sammy Mahdi (Asiel, 
Migratie en Nationale Loterij) over "De vaccinatie 
van sans -papiers en verzoekers om in ternationale 
bescherming " (55012741C)  15 
Orateurs: Greet Daems, Simon Moutquin, 
Réformes institutionnell es et du Renouveau 
démocratique   Sprekers: Greet Daems, Simon Moutquin, 
Democratische V ernieuwing   
    
Question de Simon Moutquin à Sammy Mahdi 17 Vraag van  Simon Moutquin aan Sammy Mahdi 17  CRABV 55 COM 337  19/01/2021   
 
 iii 
(Asile, Migration et Loterie Nationale) sur "Les 
voies de migration sûres et légales vers l’Union 
européenne" (55012662C)  (Asiel, Migratie en Nationale Loterij) over "De 
veilige en wettelijke migratieroutes naar de 
Europese Unie" (55012662C)  
Orateurs: Simon Moutquin, Sammy Mahdi , 
démocratique   Sprekers: Simon Moutquin, Sammy Mahdi , 
    
Question de Simon Moutquin à Sammy Mahdi 
(Asile, Migrat ion et Loterie Nationale) sur 
"L'application de l'article  9ter" (55012665C)  18 Vraag van Simon Moutquin aan Sammy Mahdi 
toepassing van artikel  9ter" (55012665C)  18 
secrétaire d'État à l'Asile et la Mig ration, 
met de Nationale Loterij, toeg evoegd aan de 
    
Question de Tim Vandenput à Sammy Mahdi 
(Asile, Migration et Loterie Nationale ) sur 
"L'accélération des procédures d'asile" 
(55012724C)  20 Vraag van Tim Vandenput aan Sammy Mahdi 
(Asiel, Migratie en Nationale Loterij) over 
"Snellere asielprocedures" (55012724C)  20 
Orateurs: Tim Vandenput, Sammy Mahdi , 
secrétaire d'État à l'Asi le et la Migration, 
démocratique   Sprekers: Tim Vandenput, Sammy Mahdi , 
met de Nationale Lo terij, toegevoegd aan de 
    
Question de Peter Buysrogge à Sammy Mahdi 
projets pour le c entre d'asile temporaire situé sur 
l'ancien domaine militaire Westakkers" 
(55012737C)  22 Vraag van Peter Buysrogge aan Sammy Mahdi 
plannen met het tijdelijke asielcentrum op het 
voormalig militair domein Wes takkers" 
(55012737C)  22 
Orateurs: Peter Buysrogge, Sammy Mahdi , 
démocratique   Sprekers: Peter Buysrogge, Sammy Mahdi , 
    
Question de François De Smet à Sammy Mahdi 
(Asile, Migration et Loterie Nationale) sur "La 
transposition de l'article  13.4 de la directive 
européen ne 2009/52/CE concernant les 
sanctions" (55012739C)  23 Vraag van François De Smet aan Sammy Mahdi 
omzetting van artikel  13.4 van de Europese 
richtlijn 2009/52/EG inzake sancties" 
(55012739C)  23 
Orateurs: François De Smet, Sammy Mahdi , 
secrét aire d'État à l'Asile et la Migration, 
démocratique   Sprekers: François De Smet, Sammy Mahdi , 
staatssecretaris voor Asiel en Migratie, bela st 
    
Loterie Nationale) sur "Le centre pour migrants en 
transit de Zeebrugge" (55012754C)  24 - Ben Segers aan Sammy Mahdi (Asiel, Migratie 
en Nationale Loterij) over "Het centrum voor 
transitmigranten in Zeebrugge" (55012754C)  24 
    
- Tim Vandenput à Sammy Mahdi (Asile, Migration 
et Loterie Nationale) sur "Le problème de la 24 - Tim Vandenput aan Sammy Mahdi (Asiel, 
Migratie en Natio nale Loterij) over "De 24   19/01/2021  CRABV 55 COM 337  
 
 iv 
migration de transit à Zeebrugge" (55012789C)  transmigratieproblematiek in Zeebrugge" 
(55012789C)  
Orateurs: Ben Segers, Tim Vandenput, 
démocratique   Sprekers: Ben Segers, Tim Vandenput, 
Sammy Mahdi , staatssecretaris voor Asiel e n 
    
Question de Yoleen Van Camp  à Sammy Mahdi 
reprise des vols spéciaux pour les retours forcés 
par l'Office des étrangers" (55011901C)  26 Vraag van Yoleen Van Camp aan Sammy Mahdi 
herstart van de speciale vluchten voor gedwongen 
terugkeer door de DVZ" (55011901C)  26 
Orateurs: Yoleen Van Camp, Sammy Mahdi , 
institu tionnelles et du Renouveau 
démocratique   Sprekers: Yoleen Van Camp, Sammy Mahdi , 
Verni euwing   
    
Question de Yoleen Van Camp à Sammy Mahdi 
création d'une conférence interministérielle sur la  
Migration et l'Intégration" (55011902C)  27 Vraag van Yoleen Van Camp aan Sammy Mahdi 
oprichting van een interministeriële conferentie 
over Migratie en Integratie" (55011902C)  27 
secrétaire d'État  à l'Asile et la Migration, 
met de Na tionale Loterij, toegevoegd aan de 
    
(Asile, Migration et Loterie Nationale)  sur 
"L'augmentation du nombre de demandes d'asile" 
(55011934C)  28 Vraag van Yoleen Van Camp aan Sammy Mahdi 
stijgende aantal asielaanvragen" (55011934C)  28 
Orateurs: Yoleen Van  Camp, Sammy Mahdi , 
staatssecretaris voo r Asiel en Migratie, belast 
    
visites domiciliaires" (55011933C)  29 Vraag van Yoleen Van Camp aan Sammy Mahdi 
"Woonstbetredingen" (55011933C)  29 
    
Question de Hervé Rigot à Sammy Mahdi (Asile, 
Migration et Loterie Nationale) sur "Le nombre de 
morts sur les routes migratoires" (55012045C)  30 Vraag van Hervé Rigot aan Sammy Mahdi (Asiel, 
Migratie en Nationale Loterij) over "Het  dodental 
op de migratieroutes" (55012045C)  30 
Orateurs: Hervé Rigot, Sammy Mahdi , 
démocratique   Sprekers: Hervé Rigot, Sammy Mahdi , 
Vernieuwing    CRABV 55 COM 337  19/01/2021   
 
 1 
 
COMMISSION DE L'INTE RIEUR, 
 
du 
 
MARDI 19 JANVIER 2021  
 
Matin  
 
______  
  
van 
 
DINSDAG 19 JANUARI 2021  
 
Voormiddag  
 
______  
 
10 h 02 par M.  Ortwin Depoortere, président.  
 
Le texte en italique est un résumé de la question 
om 10.02  uur en voorgezeten door de heer  Ortwin 
 
De cursieve tekst is een samenvatting van  de tekst 
 
01 Débat d'actualité sur l'affaire Kucam et 
questions jointes de  
(55012673C)  
(55012674C)  
Migration et Loterie Nationale) sur "Le système 
de délivrance des visas humanitaires" 
(55012721C)  
- Tim Vandenput à Sammy Mahdi (Asile, 
Migrat ion et Loterie Nationale) sur "Les visas 
humanitaires" (55012723C)  
cadre des visas humanitaires" (55012735C)  
(55012756C)  
 01 Actualiteitsdebat over de zaak -Kucam en 
toegevoegde vragen van  
- Ben Segers aan Sammy Mahdi (Asiel, Migratie 
- Hervé Rigot aan Sammy Mahdi (Asiel, Migratie 
- Simon Moutquin aan Sammy Mahdi (Asiel, 
(55012721 C) 
- Tim Vandenput aan Sammy Mahdi (Asiel, 
humanitaire visa" (55012723C)  
humanitaire visa" (55012735C)  
- Greet Daems aan Sammy Mahdi (Asiel, Migratie 
 
01.01   Ben Segers (sp.a): Dans l'affaire Kucam 
ayant trait à la délivrance de visas humanitaires, le 
verdict du tri bunal correctionnel d'Anvers est en fait 
celui de trafic des êtres humains organisé au sein 
même de nos institutions publiques, dès lors que la 
délégation totale de la puissance publique accordée 
à M. Kucam a fait de lui un membre à part entière 
de l'État belge. La délégation par l'ancien secrétaire 01.01   Ben Segers (sp.a): In de affaire -Kucam rond 
de humanitaire visa kwam het verdict van de 
correctionele rechtbank van Antwerpen eigenlijk 
neer op mensensmokkel in onze eigen publieke 
instellingen, aangezien de delegatie van ope nbare 
macht aan Kucam zo totaal was dat hij als het ware 
deel uitmaakte van de Belgische Staat. De 
uitbesteding van alle regie en controle door   19/01/2021  CRABV 55 COM 337  
 
 2 
d'État Francken à M.  Kucam de l'ensemble de la 
régie et du contrôle de la procédure était 
saisissante. M.  Kucam décidait presque en toute 
autonomie de qui serait ou non autorisé à venir en 
Belgique, ce que M.  Francken a confirmé. 
Comment ces personnes étaient -elles suivies après 
leur arrivée dans notre pays? Il ressort, en effet, du 
jugement, que le cabinet négligeait ce suivi, laissant 
ainsi la voie libre aux abus. Cent Syriens ont ainsi 
pu s'évanouir dans la na ture. Que savons -nous 
entre -temps à propos de ces cent personnes? Le 
secrétaire d'État a -t-il pu mettre la main sur quelque 
chose qui ressemble à un dossier? Est -il en mesure 
de démontrer qu'aucune vérification claire de la 
situation de ces personnes n'a é té effectuée en 
amont?  
 gewezen staatssecretaris Francken aan de 
heer Kucam was frappant. Hij besliste nagenoeg 
autonoom wie er naar Bel gië kwam en wie niet, iets 
wat de heer  Francken heeft beaamd. Hoe stond het 
met de opvolging van de betrokkenen nadat ze in 
België waren aangekomen? Uit het vonnis blijkt 
immers dat het kabinet de opvolging onvoldoende 
verzekerde, waardoor dit misbruik kon  gebeuren. 
Daardoor konden ook 100  Syriërs van de radar 
verdwijnen. Wat weten we ondertussen over die 
100 personen? Heeft de staatssecretaris iets 
kunnen vinden wat op een dossier lijkt? Kan hij 
aantonen dat er op voorhand geen enkele duidelijke 
inhoudelij ke screening plaatsvond?  
 
À la suite de cette affaire, la loi sur le séjour a été 
adaptée il y a environ deux ans afin de garantir que 
le rapport d'activité du département de l'Office des 
étrangers contiendra dorénavant des données 
statistiques sur les vi sas. Quand pouvons -nous 
espérer obtenir ce rapport adapté et quelles 
données sur les visas humanitaires contiendra -t-il? 
Comment pourrons -nous utiliser ces données afin 
de détecter tout abus éventuel? Sera -t-il également 
précisé dans ce rapport qui sera ch argé du suivi 
ultérieur? Le secrétaire d'État peut -il fournir plus 
d'informations sur la "fuite"?  
 Naar aanleiding van deze affaire werd de 
verblijfswet zo'n twee jaar geleden aangepast om 
ervoor te zorgen dat het activiteitenrapport van de 
Dienst Vreemdel ingenzaken (DVZ) voortaan 
statistische gegevens over de visa zou bevatten. 
Wanneer mogen wij dat aangepaste rapport 
verwachten en welke gegevens over de humanitaire 
visa staan daarin? Hoe kunnen we die gebruiken 
om eventueel misbruik te detecteren? Wordt d aarin 
ook vermeld wie instaat voor de verdere opvolging? 
Kan de staatssecretaris meer kwijt over het 
zogenaamde lek?  
 
01.02   Hervé Rigot (PS): Le tribunal d'Anvers a 
récemment prononcé de lourdes peines dans le 
scandale des visas humanitaires. Huit ans po ur 
M. Kucam, assortis d'une amende de 
690 000 euros; quatre ans pour son fils, pour 
réseau de trafic d'êtres humains. Les visas 
humanitaires – passeport pour la sécurité pour des 
personnes en situation inextricable – ont certes 
besoin de souplesse. Mais le  système ne peut être 
basé sur le "fait du prince", et exige la mise en 
place de procédures garantissant la transparence et 
l'équité.  
 
Lors d'une interview, votre prédécesseur a reconnu 
sa responsabilité politique. La condamnation 
précitée est le résulta t d'une politique bâclée et 
d'une confiance aveugle n'ayant pas sa place en 
politique.  
 
Quelles mesures prendrez -vous pour garantir 
l'honnêteté des intermédiaires lors de leur 
sélection? Quels instruments de contrôle sont -ils 
développés quant à leurs activ ités pour éviter la 
répétition de tels faits?  
 01.02   Hervé Rigot (PS): De rechtbank te 
Antwerpen heeft onlangs zware straffen 
uitgesproken in het kader van het schandaal rond 
de humanitaire visa. Acht jaar gevangenisstraf en 
een boete van 690.000  euro vo or de heer  Kucam 
en vier jaar voor zijn zoon, wegens 
mensensmokkel. In het kader van de humanitaire 
visa – een paspoort om personen die zich in een 
uiterst ingewikkelde situatie bevinden in veiligheid te 
brengen – moet er nu eenmaal enige soepelheid 
aan de  dag worden gelegd. Maar het systeem mag 
niet stoelen op willekeur en er moeten dus 
procedures ingevoerd worden om transparantie en 
billijkheid te garanderen.  
 
In een interview heeft uw voorganger zijn politieke 
verantwoordelijkheid erkend. De voormelde 
veroordeling is het resultaat van slordig beleid en 
een blind vertrouwen, dat niet op zijn plaats is in de 
politiek.  
 
Welke maatregelen zult u nemen om te garanderen 
dat er bonafide tussenpersonen geselecteerd 
worden? Welke controle -instrumenten worden er 
ontwikkeld voor hun activiteiten om te voorkomen 
dat zulke feiten zich opnieuw voordoen?  
 
Le président : M. De Vriendt prendra la parole en De voorzitter : De heer  De Vriendt zal het woord  CRABV 55 COM 337  19/01/2021   
 
 3 
remplacement de M.  Moutquin.  
 nemen in de plaats van de heer  Moutquin.  
 
01.03   Wouter De Vriendt (Ecolo -Groen): Le 
verdict à l'encontre de M.  Melikan Kucam et 
quelques membres de sa famille est dur mais 
justifié. Ils se sont livrés à une fraude aux visas 
humanitaires, lesquels ont été vendus à prix d'or 
aux dépens de réfugi és. Nous savons que 
M. Melikan Kucam en porte la responsabilité, mais 
Theo Francken est également responsable puisqu'il 
a donné carte blanche à ce membre de son parti. Il 
a ignoré à plusieurs reprises les rumeurs 
concernant des abus.  
 
Le secrétaire d'État a déjà très clairement fait part 
de son indignation. À nos yeux, il est essentiel que 
toute la transparence soit faite vis -à-vis du 
Parlement et que nous ayons la garantie que les 
visas seront délivrés aux personnes les plus 
vulnérables. Nous ne devons plu s collaborer 
qu'avec l'ONU ou avec des ONG reconnues et nous 
devons assurer le suivi des réfugiés concernés. Le 
secrétaire d'État souscrit -il à ces principes? 
Comment entend -il les faire appliquer? Combien de 
visas de ce type a -t-il déjà délivrés? Comment 
procède -t-il? 
 01.03   Wouter De Vriendt (Ecolo -Groen): Het 
verdict tegen Melikan Kucam en enkele familieleden 
was zwaar, maar terecht. Ten koste van 
vluchtelingen hebben zij gefraudeerd met 
humanitaire visa die werden verkocht tegen grof 
geld. We weten dat  Melikan Kucam hiervoor 
verantwoordelijk is, maar ook Theo Francken, 
vermits die zijn partijlid carte blanche gaf. 
Geruchten over misbruik schoof hij meermaals 
terzijde.  
 
De staatssecretaris heeft al heel duidelijk zijn 
verontwaardiging laten blijken. Vo or ons telt de 
transparantie tegenover het Parlement en de 
garantie dat de visa terechtkomen bij de meest 
kwetsbaren, waarbij we enkel nog samenwerken 
met de VN of erkende ngo's en we de betrokken 
vluchtelingen opvolgen. Is de staatsecretaris het 
hiermee e ens? Hoe zal hij dit realiseren? Hoeveel 
van die visa heeft hij al afgeleverd? Hoe gaat hij te 
werk?  
 
01.04   Tim Vandenput (Open Vld): Le visa 
humanitaire est et demeure pour nous un outil 
précieux mais exceptionnel. Il est clairement apparu 
entre -temps q ue ce n'était pas Theo Francken mais 
Kucam qui exerçait un pouvoir discrétionnaire dans 
cette affaire. Dans son exposé d'orientation 
politique, le secrétaire d'État a déjà indiqué que sa 
politique en matière d'octroi de visas humanitaires 
serait plus trans parente et que ce point serait 
abordé chaque année au Parlement.  
 
Peut-il confirmer que ces visas seront toujours 
accordés à titre exceptionnel et qu'il n'y aura 
aucune liste de critères liés à leur octroi? Quand 
pouvons -nous espérer obtenir le premier rap port? 
Dans le cadre des opérations de sauvetage, le 
secrétaire d'État a déclaré qu'il coopérerait avec 
des organisations reconnues. Comment veillera -t-il 
à inclure dans le dispositif des garanties suffisantes 
en cas de coopération avec des organisations 
autres que les Nations Unies?  
 01.04   Tim Vandenput (Open Vld): Humanitaire 
visa zijn en blijven voor ons een waardevol, maar 
uitzonderlijk instrument. Inmiddels is duidelijk 
gebleken dat niet Theo Francken, maar wel Kucam 
ter zake een discretionaire bevoegd heid uitoefende. 
In zijn beleidsverklaring heeft de staatssecretaris al 
aangegeven dat hij een transparanter beleid zal 
voeren met betrekking tot de uitreiking van de 
humanitaire visa en dat dit jaarlijks zal worden 
besproken in het Parlement.  
 
Kan hij bev estigen dat die visa steeds uitzonderlijk 
zullen worden toegekend en dat er geen lijst komt 
met criteria voor de toekenning? Wanneer mogen 
we de eerste rapportering verwachten? In het raam 
van reddingsacties zal hij naar eigen zeggen 
samenwerken met erkend e organisaties. Hoe zal hij 
zorgen voor voldoende garanties wanneer er met 
andere organisaties dan de VN wordt 
samengewerkt?  
 
01.05   Greet Daems (PVDA -PTB): Le reportage de 
Pano  de janvier 2019 nous a plongés au cœur de la 
délivrance illicite de visas hum anitaires, du trafic 
d'êtres humains, de la corruption et des 
organisations criminelles. L'ancien secrétaire d'État, 
M. Francken lui -même, était indirectement impliqué 
dans ces pratiques, ce qui le met en porte -à-faux 
avec son discours sur la faiblesse de la politique 
menée à l'égard des trafiquants d'êtres humains et 01.05   Greet Daems (PVDA -PTB):  De Pano -
reportage van  januari 2019 confronteerde ons met 
misbruik van humanitaire visa, mensensmokkel, 
corruptie, omkoping en criminele organisaties. In dit 
geval was ex -staatssecretaris Francken zelf indirect 
betrokken partij, wat in schril contrast staa t met zijn 
discours over een zwakke aanpak van 
mensensmokkelaars en transmigranten. Nu Kucam 
werd veroordeeld en delen van het politieverhoor   19/01/2021  CRABV 55 COM 337  
 
 4 
des migrants en transit. À présent que M.  Kucam a 
été condamné et que des extraits de l'audition sous 
serment de M.  Francken par la police ont été 
publiés dans quelques quotidiens, nous savons  
aussi que M.  Francken a menti lors de son audition 
au Parlement.  
 
Le secrétaire d'État envisage -t-il la création d'une 
commission d'enquête destinée à tirer les 
enseignements des négligences avérées et des 
autres éventuels manquements de son 
prédécesseur?  Dès lors qu'un pouvoir 
discrétionnaire peut conduire à l'arbitraire, voire à la 
corruption, pense -t-il qu'il serait utile de fixer des 
conditions minimales dans le cadre de la procédure 
de délivrance des visas humanitaires?  
 onder ede van de heer  Francken in enkele kranten 
verschenen, weten wij ook dat hij tijdens de 
hoorzitting in het P arlement heeft gelogen.  
 
Zal de staatssecretaris een onderzoekscommissie 
oprichten om lessen te kunnen trekken uit deze en 
mogelijk andere nalatigheden of vergrijpen van zijn 
voorganger? Ziet hij heil in procedurele 
minimumvoorwaarden voor het uitreiken  van 
humanitaire visa, vermits een discretionaire 
bevoegdheid kan leiden tot willekeur en zelfs 
corruptie?  
 
01.06  Sammy Mahdi , secrétaire d'État (en 
néerlandais) : J'espère que le trafic des êtres 
humains facilité par un secrétaire d'État ne fera pas 
partie de la "nouvelle normalité". Il ne m'appartient 
pas de me substituer à la justice pénale. Mon 
cabinet n'a pas demandé à consulter le dossier. La 
justice doit faire son travail. Il ne m'appartient pas 
non plus de créer une commission d'enquête. En 
revanche , c'est à moi qu'il appartient de faire mieux 
et de veiller à ce que ma politique n'offre pas de 
sauf-conduits aux trafiquants d'êtres humains. Nous 
examinons comment nous pouvons intégrer encore 
davantage de garanties dans le dispositif de 
sauvetages huma nitaires. Il est clair que nous 
coopérerons uniquement avec des organisations 
connues et non avec des intermédiaires 
malhonnêtes ou des individus que nous 
connaissons par personne interposée.  
 
Je ne possède que peu d'informations sur les 
personnes qui sont  arrivées en Belgique munies 
d'un visa humanitaire obtenu contre paiement. Nous 
disposons seulement d'une liste de dossiers que le 
cabinet Francken a transmis à l'Office des 
étrangers en demandant que les services de 
sécurité soient consultés avant qu'une autorisation 
de délivrer un visa ne soit donnée au poste 
diplomatique. L'Office des étrangers n'a pas reçu 
les détails relatifs à la sélection des dossiers.  
 01.06  Staatssecretaris Sammy Mahdi 
(Nederlands) : Ik hoop dat mensensmokkel mogelijk 
gemaakt door e en staatssecretaris geen deel 
uitmaakt van het nieuwe normaal. Het is niet aan 
mij om in de plaats te treden van de strafrechter. 
Mijn kabinet heeft geen inzage in het dossier 
gevraagd. Justitie moet haar werk doen. Het is ook 
niet aan mij om een onderzoek scommissie op te 
richten. Het is wel mijn taak om het beter te doen en 
ervoor te zorgen dat mijn beleid geen vrijgeleide 
geeft aan mensensmokkel. Wij bekijken hoe we 
nog meer garanties kunnen inbouwen in het 
systeem van humanitaire reddingsacties. Duidelij k 
is in elk geval dat we niet zullen samenwerken met 
malafide tussenpersonen of mensen die we via via 
kennen, maar enkel met bekende organisaties.  
 
Over de mensen die met een humanitair visum 
tegen betaling naar België zijn gekomen, heb ik 
slechts beperk te informatie. Wij hebben enkel een 
lijst van de dossiers die door het kabinet -Francken 
aan de DVZ werd bezorgd, met de vraag de 
veiligheidsdiensten te consulteren voor aan de 
diplomatieke post toelating werd gegeven om een 
visum af te leveren. De gegevens  over de selectie 
van de dossiers werden niet aan de DVZ bezorgd.  
 
La banque de données de l'Office des étrangers ne 
permet pas de reconstituer les liens familiaux. C'est 
une leçon à tirer pour l'avenir. Il appartient à l'Office 
des étrangers et nul autre  de traiter chaque 
demande de visa individuellement. Il n'existe pas de 
liste de critères pour les visas humanitaires. Par 
définition, ils sont accordés à titre exceptionnel sur 
une base discrétionnaire. S'il existait des critères, il 
serait impossible d'o ffrir une protection à une 
personne vulnérable qui ne répondrait pas aux 
critères.  De databank van de DVZ laat niet toe om 
familiebanden te reconstrueren. Dat is een les voor 
de toekomst. Het is aan de DVZ, en niemand 
anders, om deze visumaanvragen individueel te 
behandelen. Er is geen lijst met criteria voor 
humanitaire visa. Ze worden per definitie 
uitzonderlijk toegekend via de discretionaire 
bevoegdheid.  Als er criteria zouden zijn, zou het 
onmogelijk zijn om een kwetsbaar iemand die er net 
buiten valt, bescherming te geven.  
  CRABV 55 COM 337  19/01/2021   
 
 5 
 
Un contrôle a posteriori par le Parlement et le 
respect du principe de la motivation rendront le 
système de visa humanitaire plus transparent. Une 
procédure obligatoire ave c des critères légaux 
entraverait la flexibilité et la rapidité que requièrent 
parfois ces dossiers.  
 
L'octroi de visas humanitaires dans le cadre d'une 
réinstallation est différent de l'octroi de visas 
humanitaires dans le cadre d'un dossier individuel 
ou d'une opération de sauvetage humanitaire. 
J'associerai autant que possible mes services aux 
opérations de sauvetage, je recueillerai des avis et 
je garantirai un suivi en Belgique.  
  
Een controle a posteriori door het Parlement en 
respect voor het motiveringsbeginsel zullen het 
systeem van humanitaire visa trans paranter maken. 
Een verplichte procedure met wettelijke criteria zou 
de soms noodzakelijke flexibliteit en snelheid in de 
weg staan.  
 
De afgifte van humanitaire visa in het kader van 
hervestiging is anders dan in het kader van een 
individueel dossier of e en humanitaire 
reddingsoperatie. Ik zal mijn diensten zoveel 
mogelijk betrekken bij reddingsoperaties, adviezen 
inwinnen en een opvolging in België garanderen.  
 
(En français)  Les visas humanitaires sont accordés, 
pour la plupart, pour la réinstallation de  réfugiés de 
pays tiers, en coopération avec des organismes 
fiables comme le HCR mais aussi pour des cas 
individuels, évalués par l'Office des étrangers et 
non mon cabinet, comme des membres de famille 
vulnérables venant d'une zone de guerre. La 
religion p eut être un critère mais n'est pas décisive. 
Enfin, des visas humanitaires sont accordés pour 
des opérations de sauvetage, qui restent 
exceptionnelles, et peuvent se faire en coopération 
avec des organisations de la société civile. Je 
contrôlerai leur fiab ilité et ne ferai jamais confiance 
à un seul intermédiaire, même connu. Aucune 
garantie n'est demandée aux personnes recevant 
un visa humanitaire.  
 (Frans)  Het merendeel van de humanitaire visa 
wordt toegekend voor de hervestiging van 
vluchtelingen in der de landen, in samenwerking met 
betrouwbare instanties zoals het UNHCR, maar 
soms worden ze ook in individuele gevallen 
uitgereikt, die dan door de Dienst 
Vreemdelingenzaken en niet door mijn kabinet 
beoordeeld worden. Dat kan bijvoorbeeld het geval 
zijn vo or kwetsbare familieleden die uit een 
oorlogsgebied komen. Religie kan daarbij een rol 
spelen, maar is niet de doorslaggevende factor. Tot 
slot worden humanitaire visa toegekend in het raam 
van reddingsoperaties, die weliswaar zelden 
voorkomen en in samenw erking met organisaties uit 
het maatschappelijke middenveld tot stand kunnen 
komen. Ik zal die organisaties op hun 
betrouwbaarheid screenen en nooit op één enkele 
tussenpersoon vertrouwen, zelfs al zou ik die 
persoon goed kennen. Aan de personen die een 
humanitair visa krijgen, wordt er geen enkele 
garantie gevraagd.  
 
(En néerlandais)  La requête de garanties 
additionnelles à propos des personnes autorisées à 
venir en Belgique dans le cadre d'une opération de 
sauvetage est pertinente, d'autant plus qu'une 
centaine de personnes est arrivée dans notre pays 
sans que nous sachions où elles se trouvent 
aujourd'hui. Elles n'ont pas introduit de demande 
d'asile. Sans vouloir porter atteinte au concept des 
opérations de sauvetage, je souhaite que mes 
services procèd ent à un maximum de contrôles. Je 
coopérerai exclusivement avec des organisations 
reconnues sur le terrain.  
 (Nederlands) De vraag naar bijkomende garanties 
over wie wij via een reddingsoperatie toelaten in ons 
land, is terecht, zeker aangezien een honder dtal 
mensen in België is toegekomen zonder dat we 
weten waar ze zijn. Zij hebben geen asielaanvraag 
ingediend. Zonder het concept van de 
reddingsoperaties uit te hollen, wil ik mijn diensten 
zoveel mogelijk controles laten uitvoeren. Ik zal 
enkel samenwerk en met organisaties die erkenning 
genieten op het terrein.  
 
(En français)  Je préfère le programme de 
réinstallation aux opérations de sauvetage ad  hoc. 
 
Une présélection y est faite par le HCR et le CGRA 
qui examine chaque cas. Cette année, 
1 445 personn es viendront en Belgique via ce (Frans)  Het hervestigingsprogramma heeft wat mij 
betreft de voorkeur boven het opzetten van ad -
hocreddingsoperaties.  
 
Daarbij wordt er een voorselectie gemaakt door 
UNHCR en het CGVS, dat elk geval apart 
onderzoekt. Dit jaar  zullen er in het raam van dit   19/01/2021  CRABV 55 COM 337  
 
 6 
programme. Mes prédécesseurs avaient déjà 
affirmé respecter ces engagements belges. Mon 
but est leur respect, y compris en actes.  
 
Il y aura un rapport annuel au Parlement dès 2021. 
On est occupé à adapter le système pour disposer 
de données correctes.  
 programma 1.445  personen naar België komen. 
Mijn voorgangers hadden al te kennen gegeven dat 
ze zich aan deze Belgische engagementen zouden 
houden. Ook ik wil het gegeven woord gestand 
doen en ernaar handelen.  
 
Vanaf 2021 za l er jaarlijks aan het Parlement 
verslag uitgebracht worden. We zijn het systeem 
aan het aanpassen om over juiste gegevens te 
kunnen beschikken.  
 
(En néerlandais)  Les données existantes ne 
permettent pas de répartition. Une distinction sera 
opérée dans le s rapports entre les réinstallations, 
les opérations de sauvetage et les dossiers 
individuels. L'âge, le sexe et la situation familiale 
seront également mentionnés. Dès que les 
nouvelles données seront disponibles, nous 
examinerons comment clarifier les ra pports. Les 
investissements réalisés ces dernières années 
dans le numérique ayant été insuffisants, nous ne 
sommes pas encore en mesure d'accélérer le 
reporting . Il est frustrant de constater que ce sous -
investissement nous empêche de mettre en place 
certa ines mesures politiques. Le suivi des 
personnes qui arrivent dans notre pays avec un visa 
humanitaire ne sera pas mentionné dans le rapport. 
Cet aspect dépend du motif de délivrance du visa 
humanitaire. En revanche, je répondrai bien sûr aux 
questions parl ementaires à ce sujet.  
 
La coopération avec des organisations connues, la 
confiance dans les services compétents et la 
transparence à l'égard du Parlement feront en sorte 
qu'il n'y aura plus de place pour le clientélisme et 
les organisations criminelles ac tives dans les trafics 
d'êtres humains.  
 (Nederlands) In de huidige gegevens is geen 
opsplitsing mogelijk. In de rapportering zal een 
onderscheid worden gemaakt tussen hervestiging, 
reddingsoperatie of individueel dossier. Ook leeftijd, 
geslacht en gezinss ituatie worden opgenomen. 
Zodra de nieuwe gegevens beschikbaar zijn, 
bekijken wij hoe we de rapportering kunnen 
verduidelijken. Als gevolg van onvoldoende 
investeringen in digitalisering de afgelopen jaren, 
kunnen wij de rapportage vandaag nog niet 
versnel len. Het is frustrerend dat die 
onderinvestering sommige beleidsmaatregelen 
onmogelijk maakt. De opvolging van personen die 
met een humanitair visum aankomen, zal niet in het 
rapport vermeld staan. Dat hangt af van de reden 
voor het humanitaire visum. Ik k an hier uiteraard 
wel parlementaire vragen beantwoorden.  
 
Samenwerking met bekende organisaties, 
vertrouwen in de diensten en transparantie 
tegenover het Parlement zullen ervoor zorgen dat er 
geen plaats meer is voor cliëntelisme en criminele 
mensensmokk elorganisaties.  
 
01.07   Ben Segers (sp.a): Le trafic d'êtres humains 
s'était immiscé jusqu'à l'intérieur de l'État belge. Il 
est hallucinant que la N -VA ne prenne même pas la 
parole sur le sujet.  
 
Il n'y a pas de dossiers et il n'a été procédé à 
aucune vé rification de fond. L'Office des étrangers a 
été court -circuité et le cabinet n'a rien contrôlé. Le 
tribunal correctionnel et les réponses du secrétaire 
d'État ont complètement dissipé le rideau de fumée 
mis en place par l'ancien secrétaire d'État.  
 01.07   Ben Segers (sp.a): Mensensmokkel drong 
door tot in de Belgische Staat. Het is hallucinant dat 
de N -VA hierover zelfs niet het woord neemt.  
 
Er bestaan geen dossiers en er gebeurde geen 
inhoudelijke screening. DVZ werd buitenspel gezet 
en er was geen cont role door het kabinet. Het 
mistgordijn dat door de ex -staatssecretaris werd 
opgehangen, is door de correctionele rechtbank en 
door deze antwoorden volledig weggeblazen.  
 
Une voie d'accès a été ouverte aux personnes 
ayant les relations adéquates ou le port efeuille le 
mieux garni. Nous n'avons aucune information sur 
les personnes qui se sont évanouies dans la nature 
ni sur les raisons de leur disparition. La politique 
laxiste du cabinet a encouragé la libre entreprise 
d'un trafiquant d'êtres humains.  
 Er ontstond een toegangspoort voor wie de juiste 
connecties of de grootste bankbiljetten had. Wij 
hebben geen  flauw idee wie er verdween of wat het 
motief voor de verdwijning was. Dat lakse 
kabinetsbeleid heeft het vrije ondernemerschap van 
een mensensmokkelaar gestimuleerd.  
 
 7 
Je me réjouis de la promesse d'une transparence 
accrue formulée par le secrétaire d'État. Je prône 
l'élaboration préalable d'un plan de réinstallation 
pour tout visa humanitaire délivré. Nous éviterons 
ainsi de perdre la trace des personnes, nous aurons 
l'assura nce qu'elles introduiront une demande 
d'asile et que les primo -arrivants apprendront, qui 
plus est, rapidement la langue et trouveront un 
emploi.  
 Ik ben blij met het engagement van de 
staatssecretaris voor meer transparantie. Ik plei t 
voor een voorafgaand hervestigingsplan voor elk 
uitgereikt humanitair visum. Zo wordt vermeden dat 
personen van de radar verdwijnen, weten we zeker 
dat er asiel wordt aangevraagd en zorgen we er 
bovendien voor dat nieuwkomers snel de taal leren 
en een jo b vinden.  
 
01.08   Hervé Rigot (PS): Le blanc -seing donné par 
votre prédécesseur à un tel intermédiaire, agissant 
au nom de l'État dans l'intérêt supérieur d'hommes 
et de femmes en situation de danger, est 
hallucinant. Le contrôle intermédiaire s'impose. I l 
importe de travailler avec des organismes agréés, 
d'avoir un contrôle et un suivi de l'ensemble du 
processus. La transparence, fondamentale, ne 
s'oppose pas à votre pouvoir discrétionnaire. Vous 
devez rétablir la confiance.  
 
Votre prédécesseur a, à nouv eau, défendu la 
politique qu'il avait menée. Je suis convaincu que 
vous donnerez une autre teneur à notre politique 
migratoire, comme annoncé dans votre note de 
politique générale. Merci pour ce changement.  
 01.08   Hervé Rigot (PS): De blanco cheque die uw  
voorganger aan een dergelijke tussenpersoon 
gegeven heeft, die namens de Staat optreedt in het 
hoger belang van mannen en vrouwen die in gevaar 
zijn, slaat ons met verbijstering. Een tussentijdse 
controle dringt zich op. Het is belangrijk dat er 
gewerkt w ordt met erkende organisaties zodat de 
gehele procedure gecontroleerd en opgevolgd kan 
worden. Transparantie, die van fundamenteel 
belang is, staat uw discretionaire bevoegdheid niet 
in de weg. U moet het vertrouwen herstellen.  
 
Uw voorganger heeft opnieu w het beleid dat hij 
gevoerd heeft verdedigd. Ik ben ervan overtuigd dat 
u een andere inhoud zult geven aan ons 
migratiebeleid. Dat hebt u in uw beleidsnota in elk 
geval in het vooruitzicht gesteld. Ik dank u voor die 
ommezwaai.  
 
01.09   Wouter De Vriendt (Ecolo -Groen): Ce débat 
devra être poursuivi lors du déploiement d'une 
nouvelle approche en matière de visas 
humanitaires. Le pouvoir discrétionnaire ne peut 
pas être synonyme d'arbitraire. Il sera important 
d'adopter une série de lignes de conduite pour 
l'évaluation des dossiers donnant lieu ou non à la 
délivrance de visas humanitaires. Le critère lié à la 
vulnérabilité, par exemple, sera -t-il réellement 
déterminant ou tiendra -t-on également compte de la 
religion des intéressés? Nous voulons avoir une 
idée du cadre que le secrétaire d'État utilisera pour 
l'évaluation des dossiers individuels.  
 01.09   Wouter De Vriendt (Ecolo -Groen): Wij 
zullen dit debat voortzetten bij het uitrollen van een 
nieuwe aanpak van de humanitaire visa. 
Discretionaire bevoegdheid m ag niet gelijkstaan 
met willekeur. Het zal belangrijk zijn een aantal 
guidelines  aan te nemen bij de afweging voor welke 
dossiers een humanitair visum wordt uitgereikt en 
voor welke niet. Zal bijvoorbeeld het criterium 
kwetsbaarheid werkelijk doorslaggeven d worden of 
zal men ook nog rekening houden met de religie 
van de betrokkene? Wij willen zicht op het kader dat 
de staatssecretaris zal hanteren bij de afweging van 
elk dossier.  
 
01.10   Tim Vandenput (Open Vld): Il est frappant 
de constater que la N -VA se  tient totalement à 
l'écart de ce débat. Il est parfois plus facile de 
détourner le regard que d'affronter la polémique. 
M. Francken est un homme engagé, qui connaît les 
questions de l'asile et de la migration, mais il a 
perdu toute autorité morale en la m atière depuis la 
semaine dernière.  
 01.10   Tim Vandenput (Open Vld): Het is zeer straf 
dat de N -VA in dit debat volledig afzijdig blijft. 
Wegkijken is soms gemakkelijker dan de 
confrontatie aangaan. De heer  Francken is een 
geëngageerd man, die de materie v an asiel en 
migratie zeer goed kent, maar sinds vorige week is 
hij zijn morele gezag in dezen voor altijd 
kwijtgeraakt.  
 
C'est également l'une des raisons pour lesquelles la 
N-VA a lâchement quitté le gouvernement Michel 
en décembre 2018.  
 
Je suis ravi q ue le secrétaire d'État s'efforce 
d'accroître la transparence, qu'il ait l'intention de Het is ook een van de redenen geweest waarom de  
N-VA in  december 2018 op een laffe manier uit de 
regering -Michel is gestapt.  
 
Ik ben blij dat de staatssecretaris werk zal maken 
van meer transparantie, dat hij aan het Parlement   19/01/2021  CRABV 55 COM 337  
 
 8 
faire rapport au Parlement et qu'il travaille avec des 
organisations reconnues. Cette nouvelle politique 
nous réjouit.  
 wil rapporteren en dat hij zal werken met erkende 
organisaties. Wij kijken uit naar dit nieuw beleid.  
 
01.11   Greet Daems (PVDA -PTB): Il est en tous 
points positif que le secrétaire d'État ne travaillera 
qu'avec des organisations reconnues et sûres pour 
l'octroi de visas humanitaires.  
 
Je regrette toutefois qu'une commission d 'enquête 
ne soit pas une option valable à ses yeux. Les 
contradictions et les propos douteux de l'ex -
secrétaire d'État mais surtout les faits choquants qui 
se sont produits justifient cette demande. L'ex -
secrétaire d'État avait et a peut -être encore quelqu e 
chose à cacher. On ne peut pas tolérer qu'un élu se 
dérobe à ses responsabilités politiques.  
 
Nous sommes partisans de solutions structurelles 
pour l'octroi des visas humanitaires. Des critères 
objectifs sont nécessaires pour éviter l'arbitraire et 
la corruption. Par ailleurs, il doit y avoir un moyen 
de prévoir des exceptions aux critères pour les 
dossiers sensibles et vulnérables mentionnés par le 
secrétaire d'État. Si ce dernier ne trouve pas de 
solution valable, il faut au moins envisager des 
condit ions procédurales minimales. Simples à 
mettre en place, elles auraient pu faire en sorte que 
Kucam ne puisse pas aussi facilement commettre 
les crimes dont il est responsable. Il est sans nul 
doute indispensable de faire rapport au Parlement 
mais cette opt ion n'est pas suffisante pour exclure 
tout abus.  
 01.11   Greet Daems (PVDA -PTB): Het is absoluut 
goed dat de staatssecretaris uitsluitend zal werken 
met erkende en vertrouwde organisaties voor het 
uitreiken van humanitaire visa.  
 
Ik betreur echter dat hij  een onderzoekscommissie 
geen valabele optie vindt. De contradicties en 
verdachte uitspraken van de gewezen 
staatssecretaris, maar vooral de stuitende feiten 
rechtvaardigen deze vraag. Hij had iets te 
verbergen en heeft mogelijk nog dingen te 
verbergen. Me n kan niet toelaten dat de politieke 
verantwoordelijkheid hier grotendeels wordt 
ontlopen.  
 
Voor het uitreiken van de humanitaire visa zijn we 
voorstander van structurele oplossingen. Om 
willekeur en corruptie te vermijden zijn objectieve 
criteria nodig. Daarnaast moet men ook een manier 
hebben om tegemoet te komen aan uitzonderingen 
op de criteria, voor de gevoelige en kwetsbare 
dossiers die de staatssecretaris noemde. Als de 
staatssecretaris dit geen valabele optie vindt, 
moeten er tenminste procedurele 
minimumvoorwaarden zijn. Het opstellen daarvan is 
geen huzarenstuk en het zou de misdaden van 
Kucam praktisch onmogelijk hebben gemaakt. 
Rapportering aan het Parlement is zeker nodig, 
maar niet adequaat genoeg om misbruik uit te 
sluiten.  
 
L'incident est c los. 
 
Le président : La question n°  55012049C de 
M. Pivin est reportée.  
 
De voorzitter : Vraag nr.  55012049C van de 
heer Pivin wordt uitgesteld.  
 
02 Question de Kattrin Jadin à Sammy Mahdi 
(Asile, Migration et Loterie Nationale) sur 
"L'incendie dans un camp de réfugiés en Bosnie" 
(55012157C)  
 02 Vraag van Kattrin Jadin aan Sammy Mahdi 
brand in een vluchtelingenkamp in Bosnië" 
 
02.01   Kattrin Jadin (MR): Fin 2020, un camp  
bosniaque abritant plusieurs milliers de réfugiés a 
été incendié, sans doute par les migrants eux -
mêmes, peu après que l'Organisation internationale 
pour les migrations ait quitté les lieux, les conditions 
n'étant pas réunies pour abriter des migrants dur ant 
l'hiver. L'UE a, elle aussi, jugé les conditions de vie 
sur place inacceptables et a annoncé 
l'augmentation de son assistance humanitaire de 
3,5 millions d'euros pour les réfugiés en Bosnie. 
Aux assauts de l'hiver s'ajoutent une hostilité de la 
populat ion locale et le comportement "réservé" des 
autorités bosniaques.  02.01   Kattrin Jadin (MR): Eind 2020 werd er in 
een vluchtelingenkamp in Bosnië, waar er meerdere 
duizenden vluchtelingen verbleven, brand gesticht, 
waarschijnlijk door de migranten zelf. Dat gebeurde 
nadat de Internationale Organisatie voor Migratie 
het kamp verlaten had, aangezien de 
omstandigheden ontoereikend waren om er de 
migranten tijdens de winter op te vangen. Ook de 
EU heeft geoordeeld dat de levensomstandigheden 
ter plaatse onaanvaardbaar waren  en 
aangekondigd dat er aan de vluchtelingen in Bosnië 
bijkomende Europese humanitaire hulp ten belope 
van 3,5  miljoen euro geboden zou worden. Boven  CRABV 55 COM 337  19/01/2021   
 
 9 
 
La Belgique s'est -elle penchée sur ces incidents 
survenus dans ce camp de réfugiés? Qu'en est -il 
des migrants touchés et de la protection qui doit 
leur être fournie? Quelles leçons en t irer afin de 
prévenir au mieux ce type d'incidents?  
 op de barre winterse omstandigheden worden de 
kampbewoners met de vijandigheid van de 
plaatselijke bevolki ng en de 'gereserveerde' 
houding van de Bosnische overheid geconfronteerd.  
 
Heeft België zich over die incidenten in dat 
vluchtelingenkamp gebogen? Wat zal er voor de 
getroffen migranten gedaan worden en hoe staat 
het met de internationale bescherming die ze 
moeten krijgen? Welke lessen kunnen er getrokken 
worden om dergelijke incidenten in de mate van het 
mogelijke te voorkomen?  
 
02.02   Sammy Mahdi , secrétaire d'État (en 
français) : La Belgique a toujours suivi l'UE dans sa 
critique sur la politique d'asil e et de migration 
bosniaque. La représentation belge en Bosnie suit 
de près les événements et a insisté auprès des 
autorités bosniaques pour qu'elles accueillent les 
migrants et améliorent leur procédure d'asile. Les 
Affaires étrangères m'ont informé qu'un  entretien 
avec l'ambassadeur bosniaque était prévu, mais je 
vous renvoie pour plus de détails à la ministre 
Wilmès, qui traitera la question en commission 
Affaires étrangères.  
 02.02  Staatssecretaris Sammy Mahdi (Frans) : 
België heeft zich steeds achter d e kritiek van de EU 
op het Bosnische asiel - en migratiebeleid 
geschaard. De Belgische vertegenwoordiging in 
Bosnië volgt de gebeurtenissen op de voet en heeft 
de Bosnische overheid nadrukkelijk gevraagd om 
de migranten op te vangen en hun asielprocedure 
te verbeteren. De FOD Buitenlandse Zaken heeft 
me gemeld dat er een gesprek met de Bosnische 
ambassadeur zal plaatsvinden, maar voor nadere 
toelichting verwijs ik u door naar minister Wilmès, 
die de vraag in de commissie Buitenlandse Zaken 
zal behandelen.  
 
Il y a une légère amélioration dans le camp de Lipa 
avec des tentes chauffées mais près de 
300 personnes ne sont pas relogées. Face à 
l'urgence, l'UE pense financer d'autres 
améliorations mais demande la réouverture du 
camp de Bira. Le problème n'est pas le financement 
mais la politique bosnienne. La solution à long 
terme est que les autorités centrales et locales 
améliorent le sort des migrants. J'espère que la 
Belgique et l'UE maintiendront leur pression pour le 
respect des conditions humanitaires, notam ment 
lors des négociations d'entrée de la Bosnie dans 
l'UE. La situation est inacceptable.  
 In het vluchtelingenkamp Lipa is de situatie lichtjes 
verbeterd nu er verwarmde tenten zijn, maar bijna 
300 personen werden nog niet elders 
ondergebracht. Gezien de  noodsituatie overweegt 
de EU om andere verbeteringen te financieren, 
maar ze vraagt ook om het kamp Bira te 
heropenen. Het probleem is niet de financiering, 
maar het Bosnische beleid. De 
langetermijnoplossing is dat de centrale en de 
lokale overheden zich  beter ontfermen over de 
migranten. Ik hoop dat België en de EU druk zullen 
blijven uitoefenen om ervoor te zorgen dat de 
humanitaire normen in acht genomen worden, meer 
bepaald in het kader van de onderhandelingen over 
de toetreding van Bosnië tot de Euro pese Unie. De 
situatie is onaanvaardbaar.  
 
02.03   Kattrin Jadin (MR): Je partage votre 
analyse sur notre poids diplomatique et sur le rôle 
des négociations de futurs accords entre l'UE et la 
Bosnie pour faire respecter le droit international. 
Cela vaut au ssi pour d'autres pays en Europe.  
 02.03   Kattrin Jadin (MR): Ik onderschrijf uw 
analyse in verband met het diplomatieke gewicht 
dat we in de schaal kunnen leggen en de druk die 
kan worden uitgeoefend in het kader van de 
onderhandelingen over toekomstige a kkoorden 
tussen de EU en Bosnië om de naleving van het 
internationale recht te bewerkstelligen. Hetzelfde 
geldt voor andere landen in Europa.  
 
03 Question de Wouter De Vriendt à Sammy 
Mahdi (Asile, Migrati on et Loterie Nationale) sur 
"L'impact de l'adaptation de la politique flamande 03 Vraag van Wouter De Vriendt aan Sammy 
Mahdi (Asiel, Migratie en Nationale Loterij) over 
"De impact van de wi jzigingen in het Vlaamse   19/01/2021  CRABV 55 COM 337  
 
 10 
d'intégration sur l'accueil des demandeurs 
d'asile" (55012068C)  
 inburgeringsbeleid op het onthaal van 
asielzoekers" (55012068C)  
 
03.01   Wouter De Vriendt (Ecolo -Groen): L'avant -
projet de décret modifiant la politique d'intégration 
de la Région flamande exclura les demandeurs 
d'asile du droit à  l'intégration.  
 
Le secrétaire d'État a -t-il été informé de la réforme 
projetée par la Flandre? Que pense -t-il de la 
stratégie d'intervention précoce destinée à impliquer 
les demandeurs d'asile dans la société par le biais 
d'un cours d'orientation sociale et de cours de 
langue? Quel est son avis sur la réforme flamande? 
En effet, ses projets politiques suivent un autre cap 
avec des projets d'intégration lancés en amont de la 
décision de reconnaissance. Il appartient à Fedasil 
d'orienter les demandeurs d'asi le vers des 
formations et l'enseignement. Compte tenu de la 
réforme flamande, comment continuer à organiser 
une offre accessible?  
 
Le secrétaire d'État entend raccourcir la procédure 
d'asile. Quelles initiatives a -t-il déjà prises dans ce 
sens? Quelle a é té l'évolution ces dernières 
années?  
 03.01   Wouter De Vriendt (Ecolo -Groen): Het 
voorontwerp van decreet tot wijziging van het 
Vlaamse integratiebeleid zal asielzoekers uitsluiten 
van het recht op inburgering.  
 
In welke mate werd de staatssecretaris 
geïnf ormeerd over de Vlaamse hervorming? Hoe 
staat de staatssecretaris tegenover de strategie van 
early intervention  om asielzoekers te activeren via 
een cursus maatschappelijke oriëntatie en 
taalverwerving? Wat vindt de staatssecretaris van 
de Vlaamse hervormi ng? Zijn beleidsplannen 
volgen immers een ander pad, met 
integratieprojecten die worden opgestart voor de 
erkenningsbeslissing. Het is de taak van Fedasil om 
asielzoekers naar opleiding en onderwijs te leiden. 
Hoe kunnen wij, met het oog op de Vlaamse 
hervorming, een toegankelijk aanbod blijven 
organiseren?  
 
De staatssecretaris wil de asielprocedure inkorten. 
Wat werd daartoe al ondernomen? Wat was de 
evolutie in de voorbije jaren?  
 
03.02   Sammy Mahdi , secrétaire d'État (en 
néerlandais) : L'avant -projet de décret inclut des 
matières qui relèvent de la compétence exclusive 
des entités fédérées. Je n'ai donc pas été associé à 
son élaboration.  
 03.02  Staatssecretaris Sammy Mahdi 
(Nederlands) : Het voorontwerp van decreet bevat 
materie die volledig onder de bevoe gdheden van de 
deelstaten valt. Ik was er dus niet bij betrokken.  
 
La proposition a obtenu le feu vert du Conseil des 
ministres et sera inscrite prochainement à l'ordre du 
jour du Comité de concertation. Compte tenu des 
convergences avec les compétences f édérales, je 
m'emploie à créer une conférence interministérielle 
sur la Migration et l'Intégration pour y discuter de 
tels dossiers.  
 
Il me paraît important que les primo -arrivants 
puissent rapidement trouver un emploi. Un trajet 
d'intégration civique ne c onstitue que l'une des 
voies pour faciliter l'intégration. Une intégration 
rapide dans le circuit de l'emploi en est une autre. 
L'acquisition de compétences est déterminante. Elle 
l'est tant pour ceux dont la demande a été 
approuvée que pour ceux qui doive nt retourner 
dans leur pays d'origine. Je ne pense pas que la 
décision de l'exécutif flamand entrave une bonne 
acquisition de compétences. Je souhaite 
notamment que les demandeurs d'asile puissent 
commencer à travailler quatre mois après 
l'introduction de leur demande d'asile. L'avant -projet 
de décret flamand prévoit aussi des exceptions: les 
mineurs non accompagnés ne seront pas exclus. Het voorstel is door de ministerraad aanvaard en  
komt binnenkort op de agenda van het 
Overlegcomité. Aangezien er raakvlakken zijn met 
de federale bevoegdheden, ben ik bezig met de 
Migratie en Integratie om dit soort dossiers te 
bespreken.  
 
Ik vind het be langrijk dat nieuwkomers snel aan de 
slag kunnen gaan. Een inburgeringstraject is maar 
één manier om aan integratie te werken. Een snelle 
arbeidstoeleiding is dat ook. Alles staat of valt met 
competentieverwerving. Competenties zijn zinvol 
voor diegenen wi er aanvraag wordt goedgekeurd, 
maar ook voor wie moet terugkeren naar het land 
van herkomst. Ik denk niet dat de Vlaamse 
beslissing een goede competentieverwerving 
onmogelijk maakt. Ik wil onder meer dat 
asielzoekers na vier maanden kunnen beginnen te 
werk en. Er zijn ook uitzonderingen: niet -begeleide 
minderjarigen worden niet uitgesloten. Integratie 
verloopt voor hen in de eerste plaats via het 
onderwijs.  
 
 11 
Dans leur cas, l'intégration passe prioritairement par 
l'enseignement.  
 
La majeure partie des demandeurs d'asile n'est pas 
reconnue. Le pourcentage de reconnaissance se 
situe aux environs de 30  %. Pour un groupe de 
personnes dont la majorité ne reste pas dans notre 
pays, l'impact budgétaire est considérable.  
 
La proposition flamande ne compromet pas le 
retour volontaire. Une politique proactive, encadrée 
par une information adéquate doit renforcer la 
politique de retour. La mise en œuvre d'une 
procédure d'asile rapide et de qualité est l'une de 
mes priorités. Le personnel recruté à cet effet est à 
présent parfaitement rodé.  
 
La crise sanitaire explique l'allongement de la dur ée 
de traitement des dossiers en 2020. En 2019, la 
durée moyenne atteignait 281  jours à dater de 
l'enregistrement auprès de l'Office des étrangers et 
164 jours à dater de la transmission du dossier au 
Commissariat général aux réfugiés et aux apatrides 
(CGR A). Pour les neuf premiers mois de 2020, 
cette durée a été respectivement de 429 et 
201 jours.  
 Het grootste deel van de asielzoekers wordt niet 
erkend. Het erkenningspercentage ligt rond 30  %. 
De budgettaire impact is groot voor een groep 
waarvan de meerd erheid niet in ons land blijft.  
 
Het Vlaamse voorstel brengt de vrijwillige terugkeer 
niet in gevaar. Een aanklampend beleid, met een 
goede informatieverstrekking, moet het 
terugkeerbeleid versterken. Een snelle en 
kwaliteitsvolle asielprocedure is een va n mijn 
prioriteiten. Het daartoe aangenomen personeel is 
nu goed ingewerkt.  
 
Dat de behandelingsduur in 2020 is toegenomen, 
heeft alles te maken met de covidcrisis. In 2019 
bedroeg de gemiddelde behandelingsduur 
281 dagen vanaf de registratie bij de DVZ en  
164 dagen vanaf het overzenden van het dossier 
aan het Commissariaat -generaal voor de 
Vluchtelingen en de Staatlozen (CGVS). In de 
eerste negen maanden van 2020 ging het om 
respectievelijk 429 en 201  dagen.  
 
03.03   Wouter De Vriendt (Ecolo -Groen): Eu éga rd 
à la convergence des compétences, une plus large 
concertation n'aurait pas été superflue. Il faudra de 
toute façon trouver un accord. Ma vision est en tout 
cas plus proche de celle du secrétaire d'État que de 
celle du gouvernement flamand. Les primo -arrivants 
doivent être pris en charge le plus rapidement 
possible. Les parcours d'intégration constituent un 
instrument important à cet égard. La conférence 
interministérielle contribuera à améliorer la 
cohérence de la politique.  
 03.03   Wouter De Vriendt (Ecolo-Groen): Gezien 
de raakvlakken van de bevoegdheden had er meer 
overleg mogen zijn. Er zal alleszins 
overeenstemming moeten worden gevonden. Mijn 
visie ligt in elk geval dichter bij die van de 
staatssecretaris dan bij die van de Vlaamse 
regering. We moet en zo snel mogelijk aan de slag 
met nieuwkomers. Inburgeringstrajecten zijn 
daartoe een belangrijk middel. De interministeriële 
conferentie zal een belangrijke rol spelen om de 
coherentie van het beleid te verbeteren.  
 
 Het incident i s gesloten.  
 
04 Question de Theo Francken à Sammy Mahdi 
budget" (55012067C)  
 04 Vraag van Theo Francken aan Sammy Mahdi 
 
04.01   Theo Fran cken (N-VA): Une décision a -t-
elle déjà été prise sur la répartition des 50  millions 
d'euros supplémentaires qu'a obtenus le secrétaire 
d'État pour 2021?  
 04.01   Theo Francken (N-VA): Is er al een 
beslissing genomen over de verdeling van de 
50 miljoen euro  extra die de staatssecretaris heeft 
gekregen voor 2021?  
 
04.02   Sammy Mahdi , secrétaire d'État (en 
néerlandais) : Les 50  millions d'euros 
supplémentaires alloués à l'asile et à la migration 
en 2021 et les 100  millions structurels 
supplémentaires d'ici  2024 constituent des 
investissements sans précédent. L'affectation de 
ces moyens fera l'objet d'une décision du Conseil 
des ministres. Nous mettons la dernière main à 04.02  Staatssecretaris Sammy Mahdi 
(Nederlands) : Dat er in 2021 50  miljoen euro extra 
naar Asiel en Migratie gaat en tegen 2024 
structureel 100  miljoen extra, is een ongeziene 
investering. De verdeling van dat geld maakt het  
voorwerp uit van een beslissing van de 
ministerraad. Wij leggen momenteel de laatste 
hand aan ons voorstel van verdeling. Ik zal hier heel   19/01/2021  CRABV 55 COM 337  
 
 12 
notre proposition de répartition. Je serai en mesure 
de fournir de plus amples informations à ce sujet 
très prochainement.  
 binnenkort meer uitleg over kunnen geven.  
 
05 Question de Theo Fr ancken à Sammy Mahdi 
renvoi des extrémistes" (55012073C)  
 05 Vraag van Theo Francken aan Sammy Mahdi 
terugsturen van extremisten" (55012073C)  
 
05.01   Theo Fra ncken (N-VA): Lorsque j'ai 
demandé combien d'extrémistes avaient été libérés 
des centres fermés ces deux dernières années, le 
secrétaire d'État a pris la décision de me fournir les 
chiffres des cinq dernières années. Il a été précisé 
que l'Office des étran gers ne savait pas combien 
d'extrémistes étaient libérés des centres fermés 
mais combien y étaient renvoyés. Cela me semble 
étrange puisque pour connaître le second chiffre, il 
faut par définition, connaître le premier. Il existe en 
outre un protocole stan dard selon lequel la police 
locale, l'Organe de coordination pour l’analyse de la 
menace (OCAM) et la Sûreté de l'État doivent être 
informés lorsque des extrémistes sont libérés sur le 
territoire belge.  
 
Comment peut -on renvoyer des extrémistes 
radicaux en  Algérie et au Maroc sans violer 
l'article  3, le principe de non -refoulement, de la 
Convention européenne des Droits de l'Homme 
(CEDH)?  
 05.01   Theo Francken (N-VA): Op mijn vraag 
hoeveel extremisten de voorbije twee jaar werden 
vrijgelaten uit de gesloten  centra besloot de 
staatssecretaris mij de cijfers voor de laatste 5  jaar 
te bezorgen. Daarbij werd gezegd dat de Dienst 
Vreemdelingenzaken niet weet hoeveel extremisten 
men vrijlaat, maar wel hoeveel men er terugstuurt. 
Dat lijkt me vreemd, want dat eerst e cijfer moet 
men per definitie toch kennen. Er is bovendien een 
standaardprotocol dat men de lokale politie, het 
Coördinatieorgaan voor de dreigingsanalyse 
(OCAD) en de Veiligheid van de Staat moet 
verwittigen als men extremisten in vrijheid stelt op 
het Belgische grondgebied.  
 
Hoe stuurt men radicale extremisten terug naar 
Algerije en Marokko zonder artikel  3, het non -
refoulementprincipe van het Europees Verdrag voor 
de Rechten van de Mens (EVRM), te schenden?  
 
05.02   Sammy Mahdi , secrétaire d'État (en 
néerlandais) : Le manque d'investissements dans la 
numérisation est l'élément le plus surprenant et 
nous oblige à extraire manuellement des chiffres 
d'anciens dossiers. Nous souhaitons, dès lors, 
poursuivre la numérisation afin de pouvoir disposer 
rapideme nt de ce genre de données.  
 
Parmi les personnes inscrites sur la liste tenue par 
la cellule Radicalisme depuis 2016, en 2017, 2018, 
2019 et 2020 respectivement onze, huit, dix -neuf et 
sept personnes ont été libérées des centres fermés. 
En 2017, dix -sept pe rsonnes figurant sur cette liste 
ont été éloignées depuis les centres fermées; elles 
étaient vingt en 2018, quatorze en 2019 et sept en 
2020. Cinq personnes ont également été expulsées 
à partir de la prison en 2019 et 2020.  
 
Les libérations ont été décidée s par un juge, dès 
lors que le délai de détention avait expiré, que 
l'identification était impossible ou en raison du refus 
de délivrance de documents de voyage par les 
autorités étrangères. Dans quelques cas, la 
libération a été décidée pour raisons médic ales ou 
parce que le Commissariat général avait inséré une 
reconnaissance ou une clause de non -refoulement. 05.02  Staatssecretaris Sammy Mahdi 
(Nederlands) : Vreemd is vooral het gebrek aan 
investeringen in digitalisering, waardoor cijfers 
manueel uit oude dossiers moeten worden gehaald. 
We willen de komende jaren dus verder inzetten op 
digitalisering om dergelijke gegevens snel 
beschikbaar te maken.  
 
Van de lijst die de cel Radicalisme sinds 2016 
bijhoudt, werden vanuit de gesloten centra in 2017 
elf personen in vrijheid gesteld, in 2018 acht, in 
2019 negentien en in 2020 zeven personen.  In 2017 
werden zeventien personen op deze lijst vanuit de 
gesloten centra verwijderd, in 2018 twintig, in 2019 
veertien en in 2020 zeven personen. In 2019 en 
2020 werden ook vijf mensen vanuit de gevangenis 
verwijderd.  
 
De invrijheidstellingen waren te wi jten aan een 
beslissing van een rechter, omdat de 
vasthoudingstermijn verlopen was, identificatie niet 
mogelijk was of omdat de buitenlandse autoriteiten 
geen reisdocumenten wilden afleveren. In enkele 
gevallen ging het om een invrijheidstelling om 
medisch e redenen of omdat het Commissariaat -
generaal een erkenning of clausule van niet - CRABV 55 COM 337  19/01/2021   
 
 13 
Toute libération est immédiatement signalée aux 
services partenaires et tant les services de sécurité 
que les services de police assurent le suivi u ltérieur 
de l'intéressé.  
 terugleiding had opgenomen. Bij invrijheidstelling 
worden de partnerdiensten onmiddellijk op de 
hoogte gebracht en zullen zowel de veiligheids - als 
de politiediensten de perso on verder opvolgen.  
 
Ces dossiers sont régulièrement examinés lors des 
concertations avec les partenaires et l'Office des 
étrangers prend des mesures supplémentaires si 
 
La coopération avec les pays d'origine et surtout le 
concours de ces dern iers peuvent être améliorés: 
une coopération étroite entre nos services et les 
pays concernés est importante pour intensifier les 
retours. Ce point est notre priorité. Il est difficile d'y 
parvenir avec certains pays mais je constate que 
plusieurs pays eur opéens ont conclu de meilleurs 
accords de coopération que la Belgique. Nous 
avons donc des efforts à réaliser dans ce domaine.  
 
L'article 3 de la CEDH est un droit absolu et doit, 
dès lors, être toujours respecté. Une éventuelle 
violation de cet article n 'est pas évaluée 
différemment pour les étrangers qui sont suivis par 
la cellule Radicalisme: l'évaluation se fait au cas par 
cas, sur la base du dossier individuel et en tenant 
compte du droit d'être entendu. La cellule spécifique 
mise en place par l'Offic e des étrangers à la mi -
2020, laquelle est chargée de l'application de 
l'article  3 dans le cadre des retours, suit la 
jurisprudence en la matière et aide les services 
concernés.  
 Die dossiers worden regelmatig besproken op het 
partneroverleg en indien nodi g zet de DVZ verdere 
stappen.  
 
De samenwerking met en vooral de medewerking 
van de herkomstlanden kan beter: een nauwe 
samenwerking tussen onze diensten en de 
betrokken landen is belangrijk om de terugkeer op 
te voeren. Dit is voor ons prioritair. Met bep aalde 
herkomstlanden is dat moeilijk te realiseren, maar ik 
zie wel dat sommige Europese landen betere 
samenwerkingsakkoorden hebben dan België. 
Daarin moeten we dus investeren.  
 
Artikel  3 van het EVRM is een absoluut recht en 
moet dus altijd worden nagel eefd. De beoordeling 
van een mogelijke schending ervan gebeurt niet 
anders voor vreemdelingen die worden opgevolgd 
door de cel Radicalisme: geval per geval, op basis 
van het individuele dossier en rekening houdend 
met het hoorrecht. De specifieke cel die d e DVZ 
medio  2020 oprichtte en die zich bezighoudt met de 
toepassing van artikel  3 in het raam van terugkeer, 
volgt de jurisprudentie rond dit thema en 
ondersteunt de betrokken diensten.  
 
05.03   Theo Francken (N-VA): Au total, nous 
parlons de moins de 100  personnes. Je suppose 
donc qu'il n'est pas impossible de récolter les 
données manuellement même si une numérisation 
plus poussée serait en effet la bienvenue. Il va 
également sans dire qu'une coopération accrue est 
nécessaire. Le contrôle du respect de l'a rticle  3 se 
faisait certes déjà avant la création de la cellule 
Radicalisme. Je me demande toutefois combien de 
personnes ont été expulsées depuis la création de 
cette cellule puisque, compte tenu de l'évolution de 
la jurisprudence, il est à présent presqu e impossible 
de faire expulser des extrémistes musulmans vers 
des pays non européens.  
 05.03   Theo Francken (N-VA): Alles bij elkaar 
spreken we niet eens over 100  mensen, zodat ik 
aanneem dat die manuele verzameling van 
gegevens wel meevalt, maar meer digi talisering is 
inderdaad geboden. Het spreekt ook voor zich dat 
er meer samenwerking nodig is. En de toetsing van 
artikel  3 gebeurde ook al voor de oprichting van die 
cel. Maar hoeveel mensen werden uitgewezen 
sinds de oprichting ervan, want gezien de evolu tie 
van de jurisprudentie wordt het quasi onmogelijk om 
moslimextremisten uitgewezen te krijgen naar niet -
Europese landen?  
 
Les chiffres donnés par le secrétaire d'État ne sont 
pas tout à fait clairs. Les éloignements 
comprennent -ils également les renvois  vers un 
autre État membre européen dans le cadre du 
règlement de Dublin ainsi que les extraditions? 
Combien de personnes précisément ont été 
éloignées depuis une prison en 2019 et 2020: cinq 
ou dix au total?  
 
Le grand nombre de libérations reste un point De cijfers zijn niet helemaal duidelijk. Omvatten de 
verwijderingen ook de verwijderingen naar een 
andere Europese lidstaat in het raam van de 
Dublinverordening en de uitleveringen? Hoeveel 
personen werden er precies uit de gevangenissen 
verwijderd in 2019 en 2020: vijf in totaal of tien?  
 
De vele invrijheidstellingen blijven voorts een heikel   19/01/2021  CRABV 55 COM 337  
 
 14 
délicat. La jurisprudence et le droit européens, tant 
loués par le gouvernement actuel, ont pour effet de 
rendre les éloignements toujours plus difficiles et 
anéantissent le droit et la souveraineté des États 
membres en matière de politique des étrangers. Le 
gouvernement belge propose actuellement trois 
juges dont la signature se situe plutôt à gauche à la 
Cour européenne des droits de l’homme. Ces 
propositions ne feront que complexifier encore 
davantage la question. Tel n'est pas le cap que 
nous devons sui vre.  
 punt. De door deze regering zo bejubelde Europese 
jurisprudentie en rechtsregels maken uitzettingen 
alleen maar moeilijker, waardoor het 
vreemdelingenrecht e n de soevereiniteit van 
lidstaten worden ondergraven. De Belgische 
regering stelt nu drie rechters van redelijk linkse 
signatuur voor in het Europees Hof voor de Rechten 
van de Mens, wat die kwestie slechts verder zal 
bemoeilijken. Dat is niet de richting die we volgens 
mij moeten uitgaan.  
 
06 Questions jointes de  
(1)" (55012078C)  
(2)" (55012081C)  
 06 Samengevoegde vragen van  
- Christophe Lacroix aan Sammy Mahdi (Asiel, 
 
06.01   Christophe Lacroix (PS): L'European 
Digital Rights (EDRi) a publié un rapport sur les 
nouvelles technologies dans les politiques 
migratoires. En effet, l'Europe accroît l'usage des 
Big Data  pour prédire les migrations, déc ider du sort 
de migrants, établir une échelle de risque, etc.  
 
La Commission européenne a proposé des 
programmes de reconnaissance de données 
biométriques et de santé pour screener  les 
migrants. Or, l'EDRi démontre l'incompatibilité de 
ces technologies d 'intelligence artificielle avec les 
droits des migrants. De plus, on peut les utiliser 
avec des biais discriminatoires et des préjugés 
xénophobes. L'assemblée parlementaire du Conseil 
de l'Europe a épinglé les risques pour les droits de 
l'homme et l'État d e droit.  
 
Connaissez -vous le rapport de l'association EDRi, 
ses recommandations et les résolutions de 
l'Assemblée parlementaire du Conseil de l'Europe 
sur l'intelligence artificielle? Pouvez -vous lister les 
usages faits par la Belgique et les instances 
européennes de l'intelligence artificielle dans les 
politiques migratoires? Évalue -t-on ces usages au 
vu des risques pour les droits de l'homme?  
 06.01   Christophe Lacroix (PS): European Digital 
Rights (EDRi) heeft een rapport gepubliceerd over 
het gebruik van nieuwe technologieën in het 
migratiebeleid. Europa maakt inderdaad in 
toenemende mate gebruik van big data om 
migratiebewegingen te voorspellen, over het lot van 
migranten te beslissen, een risicoschaal op te 
stellen, enz.  
 
De Europese Commissie heeft  voorgesteld om 
programma's voor de herkenning van biometrische 
en gezondheidsgegevens te ontwikkelen en die in te 
zetten voor de screening van migranten. EDRi toont 
echter aan dat het gebruik van deze artificiële -
intelligentietechnologieën niet met de rec hten van 
migranten te rijmen valt. Bovendien kan men zich 
bij het gebruik ervan laten leiden door 
discriminerende bijbedoelingen of xenofobe 
vooroordelen. De Parlementaire Assemblee van de 
Raad van Europa heeft gewezen op de risico's voor 
de mensenrechten en de rechtsstaat.  
 
Bent u op de hoogte van dit rapport van EDRi, van 
de erin opgesomde aanbevelingen en van de 
resoluties inzake artificiële intelligentie van de 
Parlementaire Assemblee van de Raad van 
Europa? Kunt u een overzicht geven van de 
manieren w aarop België en de Europese instanties 
bij de uitvoering van het migratiebeleid een beroep 
doen op artificiële intelligentie? Wordt dat gebruik 
geëvalueerd in het licht van de risico's voor de 
mensenrechten?  
 
06.02   Sammy Mahdi , secrétaire d'État (en 06.02  Staatssecretaris Sammy Mahdi (Frans) :  CRABV 55 COM 337  19/01/2021   
 
 15 
français) : Ni l'Office des étrangers ni le CGRA ne 
recourent aux techniques mentionnées. Il n'y a donc 
pas lieu d'en dresser une évaluation. Mes 
administrations ne se servent pas non plus de 
système automatisé de reconnaissance faciale.  
 
Personnellement, je pense qu'en matière d'asile et 
de migration, il est dangereux d'utiliser des 
techniques telles que la numérisation et 
l'intelligence artificielle, qui peuvent poser de 
sérieux problèmes. Il ne faut pas y recourir dans 
des rapports entre humains.  
 Noch de Dienst Vreemdelingenzaken noch het 
CGVS gebruiken de vermelde technieken. Het is 
dus ook niet nodig ze te evalueren. Mijn 
administraties maken evenmin gebruik van 
geautomatiseerde gezichtsherkenningssystemen.  
 
Het is mijn persoonlijke mening dat het gevaarlijk is 
om op het vlak van asiel en migratie technieken 
zoals digitalisering en kunstmatige intelligentie te 
gebruiken, omdat ze ernstige problemen kunnen 
veroorzaken. Wanneer het gaat over relaties tussen 
mensen  moet men zijn toevlucht daar niet toe 
nemen.  
 
06.03   Christophe Lacroix (PS): Les processus 
d'intelligence artificielle sont souvent enclenchés 
par commande d'État, sans débat parlementaire 
préalable, et par des organisations privées à des 
fins lucrative s. Ce dispositif occulte ce qui se trame 
derrière les algorithmes. Quant on parle 
d'immigration, on parle également de pouvoir de 
détention, de contrôle sur la population. Le risque 
est donc élevé. Les algorithmes vont se fonder sur 
des statistiques, en ou bliant les raisons humaines 
qui font que ces personnes arrivent chez nous.  
 06.03   Christophe Lacroix (PS): AI -processen 
worden vaak op gang gebracht in opdracht van de 
Staat, zonder voorafgaand parlementair debat, en 
door privéondernemingen voor lucratiev e 
doeleinden. Dergelijke systemen maskeren wat er 
achter de algoritmen schuilgaat. Wanneer men het 
over immigratie heeft, heeft men het ook over de 
macht van de detentie en de controle over de 
bevolking. Er is dus een groot risico. De algoritmen 
zijn gebas eerd op statistieken, en de menselijke 
motieven waarom die mensen naar ons land zijn 
gekomen worden uit het oog verloren.  
 
Le rapport d'EDRi m'avait fait frémir. Vous m'avez 
rassuré!  
 Het rapport van EDRi bezorgde me koude rillingen. 
U hebt me echter geru stgesteld!  
 
07 Questions jointes de  
internationale" (55012043C)  
incluant les résidents illégaux" (55012069C)  
Migration et Loterie Nationale) sur " La 
vaccination des sans -papiers et des demandeurs 
de protection internationale " (55012741C)  
 07 Samengevoegde vragen van  
internationale bescherming" (55012043C)  
en Nationale Loterij) over "Een covidstrategie 
met inbegrip van onwettige verblijvers" 
(55012069C)  
van sans -papiers en verzoekers om 
internationale bescherming " (55012741C)  
 
07.01   Greet Daems (PVDA -PTB): Le ministre 
flamand, M.  Beke, a déclaré que toute personne 
séjournant légalement en Belgique sera vaccinée 
gratuitement. Notre pays héberge toutefois de 
nombreuses personnes en séjour illégal. Une lutte 
efficace contre le coronavirus implique la 
vaccination de l'ensemble de la population.  
 
Qu'en pense le secrétaire d'État? A -t-il abordé la 
question avec le ministre de la Santé publique? La 
carte d'aide médicale urgente délivrée aux 
personnes en séjour illégal donnera -t-elle 07.01   Greet Daems (PVDA -PTB): Vlaams minister 
Beke heeft verklaard dat iedereen die leg aal in 
België verblijft, een gratis vaccin krijgt. Er wonen 
echter ook veel mensen in ons land zonder wettig 
verblijf. Om de covidcrisis daadkrachtig aan te 
pakken, moeten alle bewoners een vaccin krijgen.  
 
Wat is de mening van de staatssecretaris? Heeft hij 
hierover gesproken met de minister van 
Volksgezondheid? Zal de kaart voor dringende 
medische hulp voor mensen zonder wettig verblijf   19/01/2021  CRABV 55 COM 337  
 
 16 
également accès au vaccin contre le covid? La 
procédure d'obtention de cette carte est complexe. 
Pourrait -elle être simplifiée?  
 ook toegang geven tot een covidvaccin? Kan de 
complexe procedure om zo'n kaart te krijgen, 
worden vereenvoudigd?  
 
07.02  Simon Moutquin (Ecolo -Groen): Selon le 
ministre Vandenbroucke, c'est dans le cadre de 
l'aide médicale d'urgence que les sans -papiers 
peuvent accéder au vaccin. Mais les chiffres 
montrent que seuls 8  % de ces personnes ont 
connaissance de ce dispositif. À Bruxelles, où l'on 
compte près de 10  % des sans -papiers, il est 
primordial qu'ils soient pris en compte dans notre 
stratégie de vaccination, ainsi que dans le traçage 
et le dépistage.  
 
Le gouvernement fera -t-il savoir aux sans -papiers 
que la vaccination  leur est accessible et gratuite? 
Coopérerez -vous avec le ministre de la Santé pour 
renforcer cette accessibilité en allégeant les 
exigences administratives? Quel est le plan de 
vaccination pour les résidents Fedasil, qui 
représentent aussi un public à ris que? Quand les 
premières doses pourront -elles être administrées, 
tant aux résidents qu'aux travailleurs?  
 07.02   Simon Moutquin (Ecolo -Groen): Volgens 
minister Vandenbroucke hebben sans -papiers 
toegang tot het vaccin in het kader van de 
dringende medische  hulp. De cijfers tonen echter 
aan dat slechts 8  % van de sans -papiers daarvan 
op de hoogte is. In Brussel, dat bijna 10  % van de 
sans -papiers telt, is het van het grootste belang dat 
ze mee opgenomen worden in onze 
vaccinatiestrategie en dat er ook met he n rekening 
wordt gehouden bij de contactopsporing en de 
screening.  
 
Zal de regering de sans -papiers informeren over het 
feit dat zij toegang hebben tot de vaccinatie en dat 
die gratis is? Zult u met de minister van 
Volksgezondheid samenwerken om de vaccina tie 
laagdrempeliger te maken door de administratieve 
voorwaarden te versoepelen? Waarin bestaat het 
vaccinatieplan voor de bewoners van Fedasil -
opvangcentra, die ook een risicogroep vormen? 
Wanneer zullen de eerste dosissen toegediend 
kunnen worden, zowel aan de bewoners als aan het 
personeel van die centra?  
 
07.03   Sammy Mahdi , secrétaire d'État (en 
néerlandais) : Dans les prochaines semaines, la 
task force  sur la vaccination devra clarifier la 
stratégie pour cette cible de personnes vulnérables. 
Afin de parvenir le plus rapidement possible à une 
immunité collective, nous devons tenir compte de 
toutes les personnes qui se trouvent sur notre 
territoire. Mes services mettent leur expertise à la 
disposition de la task force . Des concertations sont 
en cours ac tuellement entre mon cabinet et celui du 
commissaire coronavirus. Je laisse aux experts le 
soin de déterminer la meilleure ligne de conduite à 
adopter pour venir à bout dans les meilleurs délais 
du covid -19. 
 07.03  Staatssecretaris Sammy Mahdi 
(Nederlands) : In de komende weken zal de 
taskforce vaccinatie duidelijkheid moeten geven 
over de strategie voor deze kwetsbare groep 
mensen. Om zo snel mogelijk groepsimmuniteit te 
bekomen, moeten we rekening houden met 
iedereen die zich op ons grondgebied bevindt. Mi jn 
diensten stellen hun expertise ter beschikking van 
de taskforce. Mijn kabinet overlegt momenteel met 
het kabinet van de coronacommissaris. Ik laat het 
aan de experts over om te bepalen wat de beste 
weg is om zo snel mogelijk van COVID -19 verlost te 
zijn. 
 
07.04   Greet Daems (PVDA -PTB): La santé est un 
droit fondamental. Si les personnes sans titre de 
séjour légal ne savent pas qu'elles peuvent être 
vaccinées, elles continueront peut -être à infecter 
d'autres personnes. J'exhorte le secrétaire d'État à 
en discuter avec le ministre Vandenbroucke afin 
que la stratégie de vaccination tienne compte de 
ces sans -papiers.  
 07.04   Greet Daems (PVDA -PTB): Gezondheid is 
een mensenrecht. Als mensen zonder wettig verblijf 
niet weten dat ze gevaccineerd kunnen worden, 
kunnen ze anderen blijven besmetten. Ik vraag met 
aandrang om hierover te overleggen met 
minister  Vandenbroucke, opdat deze mensen in de 
vaccinatiestrategie worden opgenomen.  
 
07.05  Simon Moutquin (Ecolo -Groen): Votre 
volonté de prendre en compte toute la  population 
est intéressante. Le virus touche les individus de 
manière aléatoire. Les sans -papiers sont 
particulièrement vulnérables car ils ont difficilement 
accès aux soins de santé et souffrent de 07.05   Simon Moutquin (Ecolo -Groen): Uw 
voornemen om met de hele bevolking rekening te 
houden is interessant. Het virus m aakt willekeurig 
slachtoffers. Sans -papiers zijn in het bijzonder 
kwetsbaar, omdat ze moeilijker toegang hebben tot 
medische zorg en al gezondheidsproblemen  CRABV 55 COM 337  19/01/2021   
 
 17 
pathologies mal soignées. La plupart ont perdu, en 
raiso n de la crise du covid, leur emploi au noir et 
n'ont plus de revenus. Je vous encourage à prendre 
en considération le travail de terrain, comme celui 
de la Plateforme citoyenne pour les réfugiés. Leur 
expertise serait utile pour mener une campagne de 
vacci nation. Qu'on soit d'accord ou pas, des 
centaines de personnes hébergent des migrants et 
peuvent aider à réaliser cette campagne de 
vaccination.  
 
Durant la crise, des bourgmestres se sont arrogé le 
droit de mettre en quarantaine des centres, privant 
ainsi des enfants d'école et de loisirs. Fedasil doit 
organiser rapidement la gestion cohérente de la 
crise covid et de la vaccination.  
 hebben waarvoor ze vaak amper behandeld 
worden. Door de coronacrisis hebben de meesten 
hun in het z wart betaalde baan verloren. Zij hebben 
geen inkomen meer. Ik moedig u ertoe aan het 
werk dat in het veld verricht wordt, bijvoorbeeld door 
het Plateforme Citoyenne de Soutien aux Réfugiés, 
in aanmerking te nemen. De expertise van die 
veldwerkers zou nutti g kunnen zijn voor het 
opzetten van een vaccinatiecampagne. Of men dat 
nu graag ziet gebeuren of niet, honderden mensen 
verlenen onderdak aan migranten en zouden 
kunnen helpen de vaccinatiecampagne op poten te 
zetten.  
 
Tijdens de crisis hebben burgemeester s zich het 
recht toege -eigend om centra in quarantaine te 
plaatsen, waardoor kinderen niet naar school 
konden en verstoken bleven van recreatieve 
activiteiten. Fedasil moet de covidcrisis snel op een 
coherente manier aanpakken. De vaccinatie moet 
zo snel m ogelijk van start gaan.  
 
08 Question de Simon Moutquin à Sammy Mahdi 
européenne" (55012662C)  
 08 Vraag van  Simon Moutquin aan Sammy Mahdi 
 
08.01   Simon Moutquin (Ecolo -Groen): Selon le 
Parlement européen, plus de 90  % des réfugiés 
dans l’Uni on européenne sont arrivés de manière 
irrégulière. Ce chiffre montre qu’il n’existe pas 
assez de voies de migration légales et sûres pour 
ces personnes en danger. Faute de solution 
migratoire, on permet aux trafiquants d’êtres 
humains de prospérer sur la s ouffrance humaine. 
Nous devons éviter cela.  
 
Existe -t-il des chiffres en Belgique sur le 
pourcentage de personnes arrivées chez nous 
irrégulièrement parmi ceux obtenant le statut de 
réfugié?  
 
Quelles seront vos actions pour développer des 
voies sûres et lé gales pour les personnes en 
danger?  
 
Plaiderez -vous au niveau européen pour des 
objectifs ambitieux et contraignants de visas 
humanitaires?  
 
Au niveau belge, accentuerez -vous la délivrance de 
visas humanitaires et de visas pour court séjour 
pour les candid ats réfugiés?  
 08.01   Simon Moutquin (Ecolo -Groen): Volgens 
het Europees Parlement is meer dan 90  % van de 
vluchtelingen op illegale wijze de Europese Unie 
binnengekomen. Dat cijfer toont aan dat er niet 
genoeg legale en veilige migratieroutes bestaan 
voor die in gevaar verkerende personen. Bij gebrek 
aan een oplossing voor het migratievraagstuk 
kunnen mensensmokkelaars geld verdienen aan 
menselijk lijden. Dat moeten we voorkomen.  
 
Beschikken we in België over cijfers waaruit blijkt 
hoeveel  procent van de p ersonen die ons land op 
illegale wijze binnenkomen de status van vluchteling 
krijgen?  
 
Welke initiatieven zult u nemen om veilige en legale 
migratieroutes te creëren voor personen die in 
gevaar verkeren?  
 
Zult u op het Europese niveau pleiten voor 
ambitie uze en bindende doelstellingen inzake 
humanitaire visa?  
 
Zult u op het Belgische niveau meer humanitaire 
visa en visa voor kort verblijf verlenen aan 
kandidaat -vluchtelingen?  
 
08.02   Sammy Mahdi , secrétaire d'État (en 
français) : Je n'ai pas de statistique s sur le nombre 08.02  Staatssecretaris Sammy Mahdi (Frans) : Ik 
beschik niet over statistieken inzake het aantal   19/01/2021  CRABV 55 COM 337  
 
 18 
de demandeurs de protection internationale arrivés 
irrégulièrement en Belgique.  
 
La Commission a demandé des voies juridiques 
supplémentaires pour les personnes à protéger. 
Des propositions de projets pour un appel AMIF 
sont en cours d'éval uation pour faire venir en 
Belgique des personnes à protéger.  
 
Je suis favorable à ces projets pilotes pour un 
nombre limité de candidats. Il est important de 
garder le contrôle sur ceux -ci et les modalités de 
leur venue.  
 
Le développement de voies légale s de migration ne 
réduira pas la migration clandestine.  
 personen die internationale bescherming aanvragen 
na op illegale wijze België binnengekomen te zijn.  
 
De Commissie heeft bijkomende juridische 
mogelijkheden gevraagd voor personen die nood 
aan bescherming hebben. Momenteel worden er 
voorstellen voor AMIF -projectoproepen om 
personen die nood hebben aan bescherming naar 
België te laten komen, geëvalueerd.  
 
Ik ben voorstander van zulke pilootprojecten met 
een beperkt aantal kandidaten. Het is belangrijk dat 
we de controle houden over die personen en de 
modaliteiten voor hun komst.  
 
Door het creëren van legale migratieroutes zal de 
illegale migratie niet afneme n. 
 
Le problème des voies légales supplémentaires est 
à envisager dans le cadre du Pacte européen, dont 
on discutera encore longuement dans les années à 
venir. Il est difficile de progresser sans accord sur 
ce Pacte. Les visas humanitaires de long séjour ne 
sont actuellement pas régis par le droit européen 
mais par le droit national. Je ne préconiserais pas 
leur inclusion dans le droit européen, parce qu'ainsi 
nous pouvons sortir plus facilement et rapidement 
les personnes de certaines situations précaires . 
 
Dans le cadre des projets de l'AMIF, les possibilités 
juridiques sont examinées via le séjour étudiant, le 
permis unique ou un visa humanitaire. Selon la 
jurisprudence de la Cour de justice, un visa de court 
séjour ne peut être délivré lorsqu'une pers onne a 
l'intention de séjourner sur le territoire belge 
pendant plus de trois mois. Il s'agit donc toujours de 
visas de séjour de longue durée quand on parle de 
réfugiés.  
 Men moet de problematiek van de bijkomende 
wettelijke migratiemogelijkheden in de co ntext van 
het Europese migratiepact aanpakken. Daarover zal 
er de komende jaren nog uitgebreid gedebatteerd 
worden. Het is moeilijk om zonder akkoord over het 
migratiepact vooruitgang te boeken. De humanitaire 
visa voor lang verblijf worden thans niet door  het 
Europese, maar door het Belgische recht geregeld. 
Ik zou niet pleiten voor de opname ervan in het 
Europese recht, want op deze manier kunnen we 
personen in bepaalde precaire situaties 
gemakkelijker en sneller helpen.  
 
In de context van de projecten va n het AMIF wordt 
er onderzocht wat er via de studentenvisa, de single 
permits  en de humanitaire visa juridisch mogelijk is. 
Volgens de rechtspraak van het Hof van Justitie van 
de Europese Unie mag er geen visum voor kort 
verblijf afgeleverd worden als een persoon de 
intentie heeft om langer dan drie maanden op het 
Belgische grondgebied te blijven. Voor vluchtelingen 
gaat het dus altijd over visa voor lang verblijf.  
 
08.03   Simon Moutquin (Ecolo -Groen): Les voies 
légales ont un impact sur le nombre de mort s ou sur 
le trafic d'êtres humains. Nous souhaitons que les 
personnes n'aient pas à risquer leur vie quand elles 
peuvent obtenir un statut ici.  
 08.03   Simon Moutquin (Ecolo -Groen): De 
wettelijke mogelijkheden hebben een impact op het 
aantal overlijdens en  op de mensensmokkel. We 
willen dat personen hun leven niet in de waagschaal 
hoeven te leggen als ze hier een 
beschermingsstatus kunnen krijgen.  
 
09 Question de Simon Moutquin à Sammy Mahdi 
"L'application de l'article  9ter" (55012665C)  
 09 Vraag van Simon Moutquin aan Sammy Mahdi 
toepassing van artikel  9ter" (55012665C)  
 
09.01   Simon Moutquin (Ecolo -Groen): Les deu x 
enfants d'une famille béninoise arrivée en Belgique 
en 2018 sont porteurs d'une maladie génétique 
grave, la dépranocytose, qui comprend un risque de 09.01   Simon Moutquin (Ecolo -Groen): De twee 
kinderen van een gezin uit Benin dat in 2018 in ons 
land aankwam, hebben een ernstige genetische 
aandoening, sikkelcelanemie, die gepaard gaat met  CRABV 55 COM 337  19/01/2021   
 
 19 
mort prématurée élevé. La famille a déposé une 
demande de séjour, refusée par l'Office des 
étrangers. Ce dernier est très strict quant à 
l'application de l'article  9ter relatif à l'autorisation de 
séjour en raison du manque de soins appropriés 
dans les pays d'origine. Son appréciation ne tient 
pas toujours compte des réalités sanitaires des 
pays concernés, no tamment le coût de soins, les 
infrastructures et les ressources humaines.  
 
Combien de droits de séjour sur base de 
l'article  9ter ont-ils été octroyés en 2019? Les 
chiffres sont -ils ventilés en fonction des différentes 
pathologies? Les avis de l’Office de s étrangers se 
réfèrent principalement à un examen de la 
disponibilité des soins dans le pays d’origine. Qu’en 
est-il de l’accessibilité réelle de ceux -ci? Sur quelles 
informations les médecins de l'OE se basent -ils 
pour rendre leurs avis? La Convention 
internationale relative aux droits de l’enfant contraint 
les États à faire primer l’intérêt supérieur de l’enfant. 
Ne faudrait -il pas garantir l’application de 
l'article  9ter à toutes les familles dont les enfants 
sont atteints d’une maladie grave?  
 een hoog risico op vroegtijdig overlijden. Het gezin 
heeft een verblijf svergunning aangevraagd, die door 
de Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ) geweigerd 
werd. De DVZ hanteert een strenge lezing van 
artikel  9ter met betrekking tot de verblijfsvergunning 
wegens een gebrek aan gepaste zorg in het land 
van herkomst. Daarbij houdt de  dienst niet altijd 
rekening met de gezondheidszorgsituatie in het 
betrokken land, met name de zorgkosten, de 
infrastructuur en het personeel.  
 
Hoeveel verblijfsmachtigingen werden er in 2019 
toegekend op grond van artikel  9ter? Zijn die cijfers 
opgesplits t voor de verschillende aandoeningen? 
De DVZ verwijst in zijn adviezen meestal naar een 
onderzoek van de beschikbaarheid van zorg in het 
land van herkomst. Hoe toegankelijk is die zorg 
echt? Op welke informatie baseren de artsen van 
de DVZ zich om hun advi ezen uit te brengen? Alle 
landen zijn op basis van het Internationaal Verdrag 
inzake de rechten van het kind verplicht om het 
belang van het kind voorop te stellen. Moeten we de 
toepassing van artikel  9ter niet waarborgen voor 
alle gezinnen met kinderen di e een ernstige 
aandoening hebben?  
 
09.02   Sammy Mahdi , secrétaire d'État (en 
français) : Je ne commente pas les dossiers 
individuels. En tant que membre de la commission, 
vous recevez probablement des demandes relatives 
à des cas individuels, tout comme mo i. Le CGRA, 
instance neutre, examine chaque dossier et nous 
permet de ne pas être dépendant du secrétaire 
d'État, notamment en ce qui concerne l'évaluation 
des dossiers. Si tel était le cas, nous ne serions pas 
toujours heureux.  
 09.02  Staatssecretaris Sam my Mahdi (Frans) : Ik 
geef geen commentaar bij individuele dossiers. Als 
lid van de commissie zult u wellicht, net zoals ik, 
verzoeken krijgen over individuele dossiers. Het 
CGVS is een neutrale instantie die elk dossier 
onderzoekt. Zo is men niet afhankeli jk van de 
staatssecretaris, zeker voor de beoordeling van 
dossiers. Als dat wel zo zou zijn, dan zouden we 
daar niet altijd blij mee zijn.  
 
Je vous demande d'introduire une question écrite 
pour recevoir les chiffres.  
 
Le site de l'Office des étrangers co ntient des 
informations sur les autorisations de séjour. En 
2019, un séjour a été accordé sur la base de 
l'article  9ter de la loi sur les étrangers à 
289 personnes.  
 
Les médecins de l'Office des étrangers vérifient la 
disponibilité et l'accessibilité des s oins médicaux 
dans le pays d'origine. Ils appliquent l'art.  9ter, pour 
les adultes et pour les enfants, en se prononçant 
sur ces risques dans leur avis. Accorder un droit de 
séjour à toutes les familles dont les enfants sont 
atteints d'une maladie grave sa ns vérification de 
l'accessibilité de traitement dans les pays d'origine 
n'est pas indiqué.  
 Ik verzoek u een schriftelijke vraag in te dienen om 
de cijfers te verkrijgen.  
 
De website van de Dienst Vreemdelingenzaken 
bevat informatie over de machtigingen t ot verblijf. In 
2109 werd er aan 289 personen een machtiging tot 
verblijf toegekend op grond van artikel  9ter van de 
vreemdelingenwet.  
 
De artsen van de Dienst Vreemdelingenzaken 
controleren de beschikbaarheid en de 
toegankelijkheid van de medische zorg in  de landen 
van herkomst. Ze passen art 9 ter toe, voor 
volwassenen en kinderen, door zich in hun advies 
over die risico's uit te spreken. Het is niet 
aangewezen om aan alle gezinnen met kinderen die 
aan een ernstige ziekte lijden een 
verblijfsmachtiging toe  te kennen zonder de 
toegankelijkheid van de behandeling in de landen 
van herkomst te controleren.  
   19/01/2021  CRABV 55 COM 337  
 
 20 
09.03   Simon Moutquin (Ecolo -Groen): En effet, 
nous n'avons pas à commenter des cas individuels 
mais, quand ils se répètent, cela nous donne 
l'occasion de poser des questions structurelles. Il 
s'agit ici d'une maladie grave dont l'accès aux soins 
est très compliqué au Bénin, même pour une famille 
ayant des revenus moyens. Si une maladie aussi 
grave touchant deux enfants hospitalisés en 
Belgique ne permet pas  d'obtenir un droit de séjour, 
qu'est -ce qui le permet en application de 
l'article  9ter?  
 09.03   Simon Moutquin (Ecolo -Groen): Wij mogen 
inderdaad geen commentaar geven over individuele 
gevallen, maar wanneer die situaties herhaaldelijk 
voorkomen, geeft d at ons de kans om structurele 
vragen te stellen. Het betreft hier een ernstige 
ziekte waarvoor de toegang tot de zorg in Benin 
zeer moeilijk is, zelfs voor een gezin met een 
middeninkomen. Als een dergelijke ernstige ziekte 
van twee kinderen die in ons lan d in het ziekenhuis 
zijn opgenomen geen mogelijkheid biedt om een 
machtiging tot verblijf te krijgen, wat is er dan wel 
mogelijk in het kader van artikel  9ter?  
 
Le président : Les questions nos 55012716C et 
55012717C de Mme  Safai son t transformées en 
 
De voorzitter : Vragen nrs.  55012716C en 
55012717C van mevrouw  Safai worden omgezet in 
 
10 Question de Tim Vandenput à Sammy Mahdi 
(55012724C)  
 10 Vraag van Tim Vandenput aan Sammy Mahdi 
"Snellere asielprocedures" (55012724C)  
 
10.01  Tim Vandenput (Open Vld): Le secrétaire 
d'État s'active à la mi se en place de procédures 
abrégées. Celles -ci permettront de mener une 
politique de l'asile humaine tout en réduisant les 
coûts. Des audits externes ont notamment pour 
objectif d'optimiser le fonctionnement des services 
de l'asile et de la migration.  
 
Quel le est actuellement la durée de la procédure 
auprès du CGRA? Quelle est l'étendue de l'arriéré? 
Les flux migratoires sont difficilement prévisibles, 
mais à quelle échéance le CGRA pourrait -il 
atteindre l'objectif d'une procédure d'asile de six 
mois maximum ? Quand les audits externes 
débuteront -ils précisément? Quelles ont été les 
autres mesures déjà prises pour accélérer les 
procédures et le traitement des dossiers?  
 10.01   Tim Vandenput (Open Vld): De 
staatsecretaris werkt aan kortere procedures. Met 
kortere procedures wordt er een humaan 
asielbeleid gevoerd en zijn de kosten lager. Externe 
audits moeten onder meer de werking van de asiel - 
en migratiediensten optimaliseren.  
 
Hoe lang is de asielprocedure bij het CGVS 
momenteel? Hoe groot is de achterstan d? 
Migratiestromen zijn moeilijk te voorspellen, maar 
wanneer zal het CGVS naar verwachting het 
streefdoel van een maximale asielprocedure van 
zes maanden halen? Wanneer zullen de externe 
audits precies starten? Welke andere maatregelen 
werden er reeds gen omen om te komen tot snellere 
procedures en een snellere dossierbehandeling?  
 
10.02   Sammy Mahdi , secrétaire d'État (en 
néerlandais) : Des procédures plus rapides 
permettraient d'éliminer partiellement de nombreux 
problèmes. Si les procédures sont longues,  il est, 
en effet, difficile d'œuvrer au retour ou à une 
politique d'intégration solide. De même, les retards 
et le manque d'effectif pour gérer ce type de 
dossiers compliquent le renforcement de l'effectif de 
nos services et l'allègement de leur charge de  
travail.  
 
En 2020, la durée moyenne de traitement des 
dossiers atteignait 213  jours calendrier à partir de la 
transmission du dossier par l'Office des étrangers et 
369 jours calendrier à dater de l'enregistrement de 
la requête, procédure auprès de l'OE c omprise, par 10.02  Staatssecretaris Sammy Mahdi 
(Nederlands) : Met snellere procedures kunnen we 
heel wat problemen deels wegwerken. Het is 
immers moeilijk om aan terugkeer of aan een st erk 
integratiebeleid te werken als de procedures lang 
lopen. Het is ook moeilijk om onze diensten te 
versterken en hun werklast te verlichten als er 
vertragingen zijn en er te weinig personeel is om dit 
soort dossiers te behandelen.  
 
De gemiddelde doorlo optijd van dossiers in 2020 
was 213  kalenderdagen vanaf het bezorgen van het 
dossier door de DVZ en 369  kalenderdagen vanaf 
de registratiedatum van het verzoek, dus inclusief 
de procedure bij de DVZ. We staan dus nog heel  CRABV 55 COM 337  19/01/2021   
 
 21 
conséquent. Nous sommes encore très loin, dès 
lors, de notre ambition et d'une durée de traitement 
normale. L'investissement en personnel est donc 
essentiel. Je suis frustré de constater que ces 
dernières années, les efforts ont été maigres da ns 
ce domaine et qu'à certains moments des mesures 
d'économie ont même été prises.  
 ver van onze ambitie en van een no rmale 
doorlooptijd. Vandaar het belang van investeren in 
personeel. Mijn frustratie is dat dit de laatste jaren 
te weinig is gebeurd en er op bepaalde momenten 
zelfs werd bespaard.  
 
Actuellement, le Commissariat général est en 
charge de 12  663 dossiers do nt 8 463 sont des 
dossiers déposés en retard.  
 
En 2019, il a été décidé de renforcer le 
Commissariat général. La sélection et la formation 
prennent du temps. Du personnel supplémentaire a 
été recruté au cours du second semestre 2019 et 
des premiers mois de  2020.  
 
En raison de la pandémie de covid, le plan d'action 
a pris du retard. Nous nous sommes fixé un délai 
de deux ans à deux ans et demi pour résorber ce 
retard sans compter les futures répercussions 
éventuelles de la pandémie de coronavirus et les 
nouv eaux dossiers entrants. Ces deux éléments 
échappent toutefois à mon contrôle.  
 
Je souhaite non seulement m'assurer que les 
procédures seront plus rapides mais aussi qu'elles 
seront de qualité. Il n'est ni possible ni opportun de 
se précipiter pour rattrape r le retard accumulé. 
Nous devons examiner chaque dossier 
individuellement et en profondeur.  
 
J'ai l'intention de commencer l'audit ce printemps. 
Les questions exactes de l'enquête n'ont pas 
encore été déterminées mais les différents 
processus de travail des services d'asile et de 
migration et l'échange d'informations entre les 
services seront examinés. Conformément à l'accord 
de gouvernement, certains services seront 
également étudiés sur le fond de manière plus 
approfondie.  
 
Entre -temps, des ressources s upplémentaires 
seront prévues pour le recrutement immédiat afin 
de pouvoir résorber le retard dans les plus brefs 
délais. À moyen terme, l'objectif sera de renforcer 
solidement les équipes.  
 De werkvoorraad van het Commissariaat -generaal 
bedraagt nu 12.663  dossiers: 8.463  dossiers 
beschouwen wij daarbij als achterstand.  
 
In 2019 werd beslist tot de versterking van het 
Commissariaat -generaal. De selectie en de vorming 
vergen wat tijd. Er werden extra medewerkers 
geworven in de tweede helft van 2019 en in de 
eerste maanden van 2020.  
 
Door de impact van de covidpandemie heeft het 
actieplan vertraging opgelopen. Er werd voor het 
wegwerken van de achterstand een timing van twee 
tot tweeënhalf jaar vooropgesteld, onder 
voorbehoud van een verdere impact van de 
covidpandemie en van de toekomstige instroom. Op 
die twee fenomenen heb ik echter geen invloed.  
 
Ik wil niet enkel zorgen voor snellere, maar ook voor 
kwaliteitsvolle procedures. Het is niet mogelijk en 
niet opportuun de achterstand overhaast weg te 
werken. He t is noodzakelijk dat wij elk dossier 
individueel en grondig onderzoeken.  
 
Het is mijn bedoeling de audit nog dit voorjaar op te 
starten. De exacte onderzoeksvragen liggen nog 
niet vast, maar de verschillende werkprocessen van 
de asiel - en migratiedienst en en de informatie -
uitwisseling tussen de diensten zullen worden 
bekeken. Er zal ook inhoudelijk dieper ingegaan 
worden op bepaalde diensten, conform het 
regeerakkoord.  
 
Intussen wordt er voorzien in extra middelen voor 
de komende versterking, opdat de a chterstand 
binnen de kortste tijd zeker wordt weggewerkt. Op 
middellange termijn is het in ieder geval de 
bedoeling werk te maken van een ernstige 
versterking.  
 
Si nécessaire, d'autres mesures seront prises.  
 Indien nodig zullen nog bijkomende maatregele n 
 
10.03   Tim Vandenput (Open Vld): Le gros arriéré 
me laisse quelque peu perplexe, mais la pandémie 
peut l'expliquer. Il y avait déjà un arriéré en 2017 et 
en 2018. Des économies ont alors été faites.  
 10.03   Tim Vandenput (Open Vld): Ik sta e en 
beetje perplex over de grote achterstand, maar door 
de pandemie is het wel te begrijpen. In 2017 en 
2018 was er ook al een achterstand. Er zijn toen 
besparingen gebeurd.    19/01/2021  CRABV 55 COM 337  
 
 22 
 
Nous ne devons pas seulement examin er la 
procédure au CGRA, mais d'un bout à l'autre de la 
chaîne. Dès que des individus doivent quitter le 
territoire, nous devons veiller à ce qu'ils regagnent 
plus vite leur pays d'origine. Nous devrons vérifier 
que la police aéronautique sera bien en mesu re de 
suivre la cadence plus élevée due au 
raccourcissement des séjours dans les centres 
fermés. Si nous écourtons ces procédures, nous 
pourrons mener une politique plus humaine en 
matière d'asile et de migration.  
  
We moeten niet alleen naar de procedure bij het 
CGVS kijken, maar naar de hele ke ten. Zodra 
mensen het grondgebied moeten verlaten, moeten 
we ervoor zorgen dat zij sneller naar hun land van 
herkomst terugkeren. We moeten er ook op toezien 
dat de luchtvaartpolitie kan volgen, terwijl de 
doorlooptijden in de gesloten centra korter worden . 
Als we die procedures korter maken, kunnen we 
een humaner asiel - en migratiebeleid voeren.  
 
11 Question de Peter Buysrogge à Sammy Mahdi 
(55012737C)  
 11 Vraag van Peter Buysrogge aan Sammy Mahdi 
 
11.01   Peter Buysrogge (N-VA): Le centre d'asile 
temporaire situé sur l'ancien domaine militaire 
Westakkers va -t-il disparaître? Pendant combien de 
temps pourra -t-il encore être maintenu? Combien 
de réfugiés y sont encore hébergés? Q uel est 
l'avenir de ce centre d'asile temporaire? Une 
concertation a -t-elle déjà eu lieu avec les 
responsables de Fedasil et de la Croix -Rouge ainsi 
qu'avec le département de l'Intérieur? Quelle sera la 
suite des événements?  
 11.01   Peter Buysrogge (N-VA): Zal het tijdelijke 
asielcentrum op het voormalig militair domein 
Westakkers verdwijnen? Hoe lang kan het nog 
behouden blijven? Hoeveel vluchtelingen zijn er nog 
gehuisvest? Wat zijn de plannen met het tijdelijke 
asielcentrum? Is er al een overleg geweest met de 
verantwoordelijken van Fedasil en het Rode Kruis, 
en met Binnenlandse Zaken? Hoe zal het 
vervolgtraject verlopen?  
 
11.02   Sammy Mahdi , secrétaire d'État (en 
néerlandais) : À l'heure actuelle, 440  places 
d'accueil sur une capacité de 450  places sont 
occupées dans le centre Westakkers.  
 
L'objectif est de laisser la police intégrée utiliser le 
terrain pour y organiser des entraînements. Le 
développement du site devrait ensuite se poursuivre 
au cours des prochaines années.  
 
La Rode Kruis Vlaanderen s'est  déjà concertée une 
fois avec la police. À cette occasion, il a été 
clairement indiqué que les intéressés disposeraient 
du temps nécessaire pour assurer la transition. Au 
cours des prochaines semaines, un calendrier 
précis sera établi au terme de consultat ions avec 
l'ensemble des acteurs concernés.  
 11.02  Staatssecretaris Sammy Mahdi 
(Nederlands) : Op dit ogenblik zijn in het 
opvangcentrum Westakkers 440  opvangplaatsen 
bezet op een capaciteit van 450  plaatsen.  
 
Het is de bedoeling het terrein in gebruik te l aten 
nemen door de geïntegreerde politie en er te starten 
met oefeningen, terwijl de site de komende jaren 
verder wordt ontwikkeld.  
 
Rode Kruis Vlaanderen en de politie hebben reeds 
een eerste overleg gehad, waarop duidelijk werd 
aangegeven dat voldoende t ijd zal worden 
uitgetrokken voor een overgang. Een precieze 
planning wordt de komende weken vastgelegd in 
consultatie met alle betrokken actoren.  
 
11.03   Peter Buysrogge (N-VA): J'en déduis que 
nous nous situons dans une période transitoire et 
donc provi soire et que le centre d'asile temporaire 
Westakkers disparaîtra dans un futur proche mais 
non encore déterminé. Il n'est absolument pas 
souhaitable qu'une école d'entraînement soit 
implantée à proximité immédiate d'un centre d'asile.  
 11.03   Peter Buysrog ge (N-VA): Ik leid hieruit af 
dat wij ons in een tijdelijke overgangssituatie 
bevinden, waarbij binnen een afzienbare maar nog 
nader te bepalen tijd het tijdelijke asielcentrum op 
Westakkers zal verdwijnen. Het is ook absoluut niet 
wenselijk dat pal naast een asielcentrum een 
trainingsschool wordt opgericht.  
 
 23 
 
12 Question de François De Smet à Sammy 
Mahdi (Asile, Migration et Loterie Nationale) sur 
"La transposition de l'article  13.4 de la directive 
sanctions" (55012739C)  
 12 Vraag van François De Smet aan Sammy 
"De omzetting van artikel  13.4 van de Europese 
richtlijn 2009/52/EG inzake sancties" (55012739C)  
 
12.01   Françoi s De Smet (DéFI): Votre note de 
politique générale s’engage à remédier aux 
procédures d'infraction belges en transposant les 
directives européennes.  
 
Il en va ainsi de la directive 2009/52 du Parlement 
européen et du Conseil, appelée directive 
sanctions, d ont son article  13.4.  
 
La note de gouvernement déclarant la lutte contre le 
dumping social comme une priorité, il est curieux 
que votre note de politique générale n'évoque pas 
la transposition de ladite directive permettant aux 
travailleurs en séjour ir régulier de porter plainte 
contre un patron abusif et de lutter contre le 
dumping social.  
 
Aujourd’hui, ces personnes ne portent pas plainte, 
de peur d’en subir les conséquences 
administratives et judiciaires. Cette transposition est 
donc primordiale.  
 
Considérez -vous que l'article  13.4 de cette directive 
lutte bien contre le dumping social? Pourquoi n’est -il 
toujours pas transposé, cette directive devant être 
opérationnelle dès 2011? Comment expliquez -vous 
ce retard considérable?  
 12.01   François De Smet (DéFI): In uw algemene 
beleidsnota verbindt u zich ertoe de vele 
inbreukprocedures tegen België te ondervangen 
door de Europese richtlijnen om te zetten.  
 
Dat geldt onder meer voor richtlijn 2009/52/EG van 
het Europees Parlement en de Raad tot vaststellin g 
van minimumnormen inzake sancties en 
maatregelen tegen werkgevers van illegaal 
verblijvende onderdanen van derde landen, en 
meer bepaald artikel  13.4 van die richtlijn.  
 
In het regeerakkoord wordt de strijd tegen sociale 
dumping als een prioriteit aangem erkt. In die zin is 
het merkwaardig dat u in uw algemene beleidsnota 
geen gewag maakt van de omzetting van richtlijn 
2009/52/EG, want die stelt illegaal verblijvende 
werknemers in staat een klacht in te dienen tegen 
een malafide werkgever en kan er op die manier toe 
bijdragen sociale dumping te bestrijden.  
 
Nu dienen die personen immers geen klacht in, 
omdat ze bang zijn voor de administratieve en 
gerechtelijke gevolgen voor zichzelf. De omzetting 
van die richtlijn is dus van primordiaal belang.  
 
Beschouwt u artikel  13.4 van richtlijn 2009/52/EG 
als een nuttig instrument om sociale dumping te 
bestrijden? Waarom is die tekst nog steeds niet 
omgezet, temeer daar die richtlijn al operationeel 
had moeten zijn sinds 2011? Hoe verklaart u die 
aanzienlijke vertragi ng? 
 
12.02   Sammy Mahdi , secrétaire d'État  (en 
français) : Il faut renforcer la lutte contre le dumping 
social. Un nouveau statut de séjour facilitant la 
plainte ne me semble pas une solution. La directive 
sanction laisse une marge d'appréciation au 
législ ateur national.  
 
Dans le cas présent, il faut mentionner la marge 
d'appréciation à l'échelle nationale pour une 
transposition. Les personnes en séjour irrégulier 
peuvent recourir à la procédure de séjour instaurée 
pour protéger les victimes d'exploitation  
économique.  
 12.02  Staatssecretaris Sammy Mahdi (Frans) : We 
moeten de strijd tegen sociale dumping opvoeren. 
Een nieuwe verblijfsstatus om het indienen van een 
klacht te vergemakkelijken, lijkt me geen goede 
oplossing. De richtlijn inzake sancties tegen 
werkgevers biedt de nationale wetgever de nodige 
beoordelingsmarge.  
 
De omzetting van de richtlijn is natuurlijk van 
cruciaal belang, maar in dit geval moeten we de 
beoordelingsmarge die we op het nationale niveau 
hebben vermelden. Personen die illegaal in België 
verblijven, kunnen een beroep doen op de 
verblijfsprocedure die ingevoerd werd ter 
bescherming van slachtoffers van economische 
uitbuiting.  
 
 24 
12.03   François De Smet (DéFI): En tant qu'ancien 
directeur de Myria, je peux vous dire que cela ne 
fonctio nne pas. Myria recevait un nombre ridicule 
de plaintes faute d'exécution de la directive.  
 12.03   François De Smet (DéFI): Als voormalig 
directeur van Myria kan ik u zeggen dat dat niet 
werkt. Het aantal klachten die Myria ontving, was 
belachelijk laag en dat komt doordat de richtlijn niet 
uitgevoerd wordt.  
 
Je me renseignerai auprès de la direction actuelle 
de cet organisme pour voir comment utiliser la 
marge de manœuvre dont dispose la Belgique pour 
rendre cette directive plus efficace. Pour l'instant, 
les bénéficiaires potentiels n'en font tout 
simplement pas usage. Je reviendrai également 
vers vous.  
 Ik zal inlichtingen inwinnen bij de huidige directie 
van die instelling om na te gaan op welke manier de 
speelruimte waarover België beschikt om die 
richtl ijn efficiënter te maken kan worden gebruikt. 
Momenteel maken de personen die mogelijk onder 
de toepassing ervan vallen er eenvoudigweg geen 
gebruik van. Ik zal u daarover later opnieuw 
 
13 Questions jointes de  
Loterie Nationale) sur "Le centre pour migrants 
en transit de Zeebrugge" (55012754C)  
Migration et Loterie Nationale) sur "Le problème 
de la migration de transit à Zeebrugge" 
 13 Samengevoegde vragen van  
transitmigranten in Zeebrugge" (55012754C)  
Migratie en Natio nale Loterij) over "De 
transmigratieproblematiek in Zeebrugge" 
 
13.01   Ben Segers (sp.a): Le problème des 
migrants en transit appelle une gestion 
multidisciplinaire, avec la création d'un centre pour 
migrants en transit.  
 
Le secrétaire d'État serait -il disposé à installer ses 
services dans un tel centre, où ceux -ci pourraient 
coopérer avec la police? Quels pourraient être les 
services concernés et leur encadrement?  
 13.01   Ben Segers (sp.a): Het probleem van de 
transmigratie vraagt om een mult idisciplinaire 
aanpak, met de oprichting van een centrum voor 
transmigratie.  
 
Is de staatssecretaris bereid om zijn diensten onder 
te brengen in een dergelijk centrum, waar ze 
kunnen samenwerken met de politie? Over welke 
omkadering en diensten zou het kun nen gaan?  
 
13.02   Tim Vandenput (Open Vld): Après la 
signature d'un accord entre la France et le 
Royaume -Uni sur le renforcement des patrouilles 
contre la migration illégale en mer du Nord, les 
trafiquants d'êtres humains risquent de recentrer 
leur trafic  sur  Zeebrugge. Le secrétaire d'État a 
donc décidé de réactiver le groupe de travail 
Coordination Retour (COTER) pour amorcer la 
concertation sur le thème de la migration de transit.  
 
Pourrait -il nous fournir des informations sur la 
fréquence et les objec tifs de cette concertation? 
Débouchera -t-elle sur un plan d'action? Les 
pourparlers avec la France et le Royaume -Uni se 
sont-ils poursuivis entre -temps? Le centre de 
traitement des migrants en transit de Zeebrugge 
rouvrira -t-il ses portes?   
 13.02   Tim Van denput (Open Vld): Nu Frankrijk en 
het VK een akkoord hebben gesloten over het 
opdrijven van patrouilles tegen illegale migratie over 
de Noordzee, zal de aandacht van de 
mensensmokkelaars zich verplaatsen naar 
Zeebrugge. De staatssecretaris start het overl eg 
over transmigratie in de werkgroep Coördinatie 
Terugkeer (COTER) daarom opnieuw op.  
 
Kan hij uitleg geven over de frequentie en de 
doelstellingen van dit overleg? Komt er een 
actieplan? Hebben er ondertussen nog gesprekken 
plaatsgevonden met Frankrijk en het VK? Wordt het 
afhandelingscentrum voor transmigranten in 
Zeebrugge opnieuw geopend?  
 
13.03   Sammy Mahdi , secrétaire d'État (en 
néerlandais) : L'expression "centre de traitement" 
est probablement l'expression la plus malheureuse 
que je connaisse. Ne parlons pas de "traitement de 13.03  Staatssecretaris Sammy Mahdi 
(Nederlands) : Het woord 'afhandelingscentrum' is 
zowat het lelijkste dat ik ken. Laten we niet spreken 
over het 'afha ndelen van mensen'. Words  matter .  CRABV 55 COM 337  19/01/2021   
 
 25 
personnes". Le choix des mots importe. La ministre 
Verlinden et moi -même sommes sur la même 
longueur d'onde sur cette question.  
 
Le groupe de travail COTER et la concertation avec 
le Royaume -Uni peuvent conduire à des avancée s 
sur la voie d'un règlement du problème de la 
migration de transit, mais je ne peux pas vous 
promettre de solution magique. Le problème est 
complexe. L'Office des étrangers et la police 
fédérale siègent dans le groupe de travail COTER 
Migration de transit . Je souhaite y associer Fedasil 
afin d'accroître la notoriété des équipes 'outreach'  et 
de pouvoir convenir de méthodes de travail avec la 
police et l'OE. Je réfléchis également à l'ajout d'un 
magistrat chargé des enquêtes sur la traite des 
êtres humains.  Nous devons chercher, par ailleurs, 
des connexions avec les structures de concertation 
provinciales.  
 Die mening delen we met minister Verlinden.  
 
De COTER -werkgroep en het overleg met het VK 
kunnen voor vooruitgang in de problematiek van de 
transmigratie zorgen, maar ik kan geen magische 
oplossing beloven. Dit is een co mplex probleem. De 
DVZ en de federale politie nemen deel aan de 
COTER -werkgroep Transmigratie. Ik wil Fedasil 
daarbij betrekken, opdat het werk van de outreach 
teams  bekender wordt en er werkafspraken met de 
politie en de DVZ kunnen worden gemaakt. Ik denk  
ook aan de aanwezigheid van een magistraat belast 
met het onderzoek naar mensenhandel. Ook 
moeten we aansluiting zoeken met de provinciale 
overlegstructuren.  
 
Des concertations sont organisées tous les 
trimestres mais pourraient s'intensifier si le 
problème l'exige.  
 
Un nouveau plan d'action n'est pas à l'ordre du jour 
étant donné le côté évolutif du phénomène qu'est la 
migration de transit. Il faut surtout agir sur le terrain 
à l'échelon national et international. La Belgique 
coopère avec les autorités britanniques à 
Zeebrugge. Nous remercions le Royaume -Uni pour 
les moyens qu'il a mis à notre disposition 
notamment les drones, les effectifs et les chiens 
renifleurs. Des concertations ont lieu régulièrement 
entre mon cabinet et mes services d'une part et les 
services de migration et les ambassades 
britanniques et françaises d'autre part. Nous 
examinons s'il est nécessaire d'étendre nos 
accords, éventuellement à d'autres États membres. 
Cela se fait en étroite coopération avec la ministre 
Verlinden.  
 
La créa tion d'un centre administratif à Zeebrugge 
relève de la compétence de la police. L'Office des 
étrangers peut apporter son soutien. L'expérience 
acquise au centre de Steenokkerzeel nous a appris 
que cette solution n'est pas la panacée. De même, 
l'ouverture d'un centre d'accueil pour les migrants 
en transit est une fausse bonne idée parce qu'un tel 
centre pourrait devenir un hotspot  pour les 
trafiquants d'êtres humains. Nous devons amener 
les migrants vers le circuit officiel. C'est pourquoi 
nous souhaitons r enforcer l'équipe outreach . 
 Er wordt driemaandelijks overlegd, maar dat kan 
worden opgedreven als de problematiek daarom 
vraagt.  
 
De vraag om een nieuw actieplan is niet aan de 
orde, gezien het wisselende karakter van dit 
fenomeen. Er is vooral nood aan a ctie op het 
terrein, nationaal en internationaal. België werkt 
samen met de Britse overheid in Zeebrugge. Wij 
zijn het VK erkentelijk voor zijn investering, onder 
meer in drones, mankracht en snuffelhonden. Mijn 
kabinet en diensten hebben regelmatig overle g met 
de Britse en Franse ambassades en 
migratiediensten. We bekijken in welke mate onze 
afspraken uitgebreid moeten worden, eventueel met 
andere lidstaten. Dit gebeurt in nauwe 
samenwerking met minister Verlinden.  
 
De oprichting van een administratief centrum in 
Zeebrugge behoort tot de bevoegdheden van de 
politie. De DVZ kan ondersteuning bieden. De 
ervaring met het centrum in Steenokkerzeel leert 
dat dit geen mirakeloplossing is. Het openen van 
een opvangcentrum voor transmigratie is ook geen 
goed ide e, omdat het een hotspot kan worden voor 
mensensmokkelaars. We moeten mensen naar het 
reguliere circuit leiden. Daarom willen we het 
outreach team  versterken.  
 
Les équipes d'assistance sont à même d'informer 
les migrants des procédures tout en leur rappel ant 
les risques d'un voyage vers le Royaume -Uni. De 
nombreux migrants en transit ne veulent pas d'aide 
de la part de l'État belge et refusent d'introduire une De outreach teams  kunnen mensen informeren 
over de procedures, maar oo k over de risico's van 
een reis naar het VK. Veel transmigranten willen 
geen steun van de overheid en weigeren een 
asielaanvraag in te dienen. Samenwerking is   19/01/2021  CRABV 55 COM 337  
 
 26 
demande d'asile. La collaboration revêt un 
caractère essentiel. L'Office des étrangers et 
Fedasil  devraient être impliqués dans les actions 
policières. Nous devons être en mesure de fournir 
des informations de visu, donc pas uniquement sur 
des sites internet et dans des brochures.  
 essentieel. De DVZ en Fedasil zouden betrokken 
moeten worden bij een politieactie. Wij moeten 
informatie kunnen verstrekken van mens tot mens, 
niet enkel via websites en brochures.  
 
13.04   Ben Segers (sp.a): Le type de centre que 
j'appelle de mes vœux serait un centre où une 
approche intégrée de la police et d'autres services 
serait suivie. Les migra nts en transit continueront 
encore d'affluer pendant un certain temps. Le 
Comité  P préconise dès lors également une 
politique intégrée et une approche uniforme du 
problème qui permettrait d'humaniser la prise en 
charge des migrants en transit et de rendre 
l'information judiciaire plus efficace. Nous devons 
en finir avec l'ancienne politique qui consiste à se 
renvoyer la balle et opter désormais pour une 
politique visant à lutter contre ce phénomène en 
vue de démanteler les réseaux.  
 13.04   Ben Segers (sp.a) : Het soort centrum 
waarvoor ik pleit, is een centrum voor een 
geïntegreerde aanpak door de politie en andere 
diensten. De toestroom van transmigranten zal nog 
een tijd blijven bestaan. Ook het Comité  P pleit 
daarom voor een geïntegreerd beleid en een 
uniforme aanpak van de problematiek. Dat zal 
zowel leiden tot een humanere bejegening van de 
transmigranten als voor een efficiënter 
opsporingsonderzoek. We moeten af van de oude 
doorschuifpolitiek en kiezen voor een politiek van 
aanpak om de netwerken op te r ollen.  
 
13.05   Tim Vandenput (Open Vld): Chaque mois, 
entre 200 et 300  migrants en transit sont 
interceptés. Il faut miser davantage sur une gestion 
intégrée du problème. Le secrétaire d'État a raison 
d'œuvrer intensément à une bonne coopération 
avec la F rance et le Royaume -Uni. Zeebrugge n'est, 
en effet, pas le seul port concerné: il y a aussi 
Dunkerque et Calais.  
 13.05   Tim Vandenput (Open Vld): Er worden per 
maand 200 tot 300  transmigranten onderschept. Er 
moet meer aandacht zijn voor een geïntegreerde  
aanpak. Terecht werkt de staatssecretaris hard aan 
een goede samenwerking met Frankrijk en het VK. 
Het gaat immers niet enkel om Zeebrugge, maar 
ook om Duinkerke en Calais.  
 
14 Question de Yoleen Van Camp  à Sammy 
"La reprise des vols spéciaux pour les retours 
forcés par l'Office des étrangers" (55011901C)  
 14 Vraag van Yoleen Van Camp aan Sammy 
"De herstart van de speciale vluchten voor 
gedwongen terugkeer door de DVZ" (55011901C)  
 
14.01   Yoleen Van Camp (N-VA): J'ai lu 
en décembre que deux demandeurs d'asile 
déboutés ont été renvoyés au Congo à bord d'un 
vol spécial, le premier depuis le début de la 
pandémi e. 
 
D'autres vols sont -ils prévus ce mois -ci? Quels sont 
les demandeurs d'asile et les pays concernés? 
Quelles seront les autres initiatives déployées par le 
secrétaire d'État afin d'augmenter encore le nombre 
de retours forcés au cours des prochains mois?  
 14.01   Yoleen Van Camp (N-VA): Ik las 
in december dat twee uitgeprocedeerde 
asielzoekers met een speciale vlucht zijn 
teruggestuurd naar Congo, de eerste sinds de 
uitbraak van corona.  
 
Zijn er deze maand nog vluchten gepland? Voor 
welke personen en naar welke landen? Welke 
initiatieven plant de staatssecretaris nog om de 
gedwongen terugkeer de komende maanden te 
verhogen?  
 
14.02   Sammy Mahdi , secrétaire d'État (en 
néerlandais) : Après le retour volontaire et un retour 
forcé par étapes, l'organisation de v ols spéciaux est 
notre ultime option en cas de refus de coopération 
d'un demandeur d'asile débouté. C'est aussi l'option 
la plus onéreuse, qu'il a malheureusement fallu 
mettre en œuvre pour les deux personnes 
précitées. Nous avons également annoncé cette 14.02  Staatssecretaris Sammy Mahdi 
(Nederlands) : Speciale vluchten zijn onze ultieme 
optie als iemand weigert mee te werken, na de 
vrijwillige terugkeer en een gefaseerde gedwongen 
terugkeer . Dit is ook de allerduurste optie, die we 
helaas hebben moeten inzetten voor de voormelde 
twee personen. We hebben dit ook 
gecommuniceerd als mogelijke  stok achter de deur.  CRABV 55 COM 337  19/01/2021   
 
 27 
opération en guise d'éventuelle dissuasion. Il est 
préférable d'organiser un retour forcé normal à bord 
d'un vol régulier, moins cher et cette solution 
fonctionne dans presque tous les cas. Aucun vol 
spécial n'est programmé en  janvier. Là où cela sera 
possi ble, la Belgique s'associera néanmoins à des 
vols transitant par d'autres pays. Dans la 
perspective d'une augmentation du nombre 
d'éloignements, nous souhaitons convaincre 
certains pays à différents niveaux d'autoriser de 
nouveau les retours forcés. J'espè re, en tout cas, 
devoir affréter un minimum de vols spéciaux au 
cours des mois qui viennent et pouvoir renvoyer les 
réfugiés par la voie du retour volontaire ou forcé.  
 De normale gedwongen terugkeer gebeurt best via 
gewone lijnvluchten, dat is minder duur en in bijna 
alle gevallen lukt het zo wel. Er is geen speciale 
vlucht gepland in  januari. België zal wel waar 
mogelijk deelnemen aan vluchten via andere 
landen. Met het oog op meer verwijderingen willen 
we bepaalde landen op verschillende niveaus 
overtuigen om opnieuw gedwongen terugkeer toe te 
laten. Ik hoop alleszins de komende maanden zo 
weinig mogelijk speciale vluchten te moeten 
inleggen en men sen terug te sturen via vrijwillige of 
gedwongen terugkeer.  
 
15 Question de Yoleen Van Camp à Sammy 
"La création d'une conférence interministérielle 
sur la  Migration et l'Intégration" (55011902C)  
 15 Vraag van Yoleen Van Camp aan Sammy 
"De oprichting van een interministeriële 
conferentie over Migratie en Integratie" 
(55011902C)  
 
15.01   Yoleen Van Camp (N-VA): Le secrétaire 
d'État envisage de discuter des compétences qu'il 
partage avec les entités fédérées dans le cadre de 
la Conférence interministérielle (CIM).  
 
Quand la première CIM est -elle prévue à ce sujet? 
Le secrétaire d'État y défendra -t-il notre prop osition 
qui vise à imposer l'intégration en cas de 
regroupement familial? Des projets d'intégration des 
demandeurs d'asile seront -ils également abordés? 
Quels autres points sont -ils encore inscrits à l'ordre 
du jour?  
 15.01   Yoleen Van Camp (N-VA): De 
staatssecretaris is van plan om via de 
interministeriële conferentie (IMC) te spreken over 
delen van zijn bevoegdheden die ook op het niveau 
van de deelstaten zitten.  
 
Wanneer is de eerste IMC daarover gepland? Zal 
hij daar ons voorstel om bij gezinshereniging  
inburgering op te leggen, bepleiten? Zullen ook 
plannen om asielzoekers te integreren worden 
besproken? Wat is daar verder precies 
geagendeerd?  
 
15.02   Sammy Mahdi , secrétaire d'État (en 
néerlandais) : Bien que le gouvernement actuel ne 
soit pas en foncti on depuis très longtemps, un 
accord a déjà été conclu à l'échelon fédéral pour la 
mise en œuvre de la CIM sur la migration et 
l'intégration. Je présume que tous les partis sont 
d'accord pour dire que nous devons soutenir autant 
que possible l'intégration e t qu'une CIM ne peut qu'y 
contribuer. Le Conseil des ministres a déjà 
approuvé ma proposition et la demande sera 
inscrite à l'ordre du jour du Comité de concertation 
qui décidera de la création officielle de la CIM mais 
ma demande doit encore y être traité e. J'espère 
que les choses avanceront rapidement. Pour 
l'instant, nous travaillons toujours selon la 
procédure normale sans accuser de retard. J'ai 
proposé de créer une CIM en raison de la 
fragmentation des pouvoirs. Cette CIM constituera 
une plate -forme d e discussion où seront abordés 
différents thèmes afin de coordonner nos politiques. 
Chaque niveau de pouvoir participera aux 15.02  Staatssecretaris Sammy Mahdi 
(Nederlands) : Hoewel de huidige regering nog niet 
zo lang is aangesteld, werd op federaal niveau al 
een akkoord bereikt over de oprichting van de IMC 
over migratie en integratie. Ik ga ervan uit dat 
iedereen vindt dat wij integratie zo goed mogelijk 
moeten ondersteunen en een IMC kan daartoe 
alleen maar bijdragen. De ministerraad ging al 
akkoord met mijn voorstel en het verzoek wordt 
geagendeerd op het Overlegcomité, da t de IMC 
officieel zal oprichten, maar daar moet het verzoek 
nog worden behandeld. Ik hoop alleszins op een 
snelle voortgang. Momenteel werken we nog 
volgens de normale procedure, overigens zonder 
vertraging. Ik heb de IMC opgericht wegens de 
versnippering  van de bevoegdheden. Via de IMC 
komt er een overlegplatform om verschillende 
thema's te bespreken en zo het beleid op elkaar af 
te stemmen. Elke overheid kan via de IMC 
deelnemen aan het overleg. Zelf heb ik als thema al 
de gecombineerde vergunningen en d e controle van   19/01/2021  CRABV 55 COM 337  
 
 28 
concertations par le biais de cette CIM.  Outre 
l'intégration évidemment, j'ai déjà proposé d'y 
aborder la question des permis uniqu es et du 
contrôle de certaines conditions de séjour.  
 sommige verblijfsvoorwaarden aangehaald, naast 
uiteraard integratie.  
 
En matière d'intégration, mes compétences de 
secrétaire d'État sont quasi inexistantes, mais grâce 
à une CIM, je peux néanmoins stimuler une 
meilleure politique d'intégra tion pour l'ensemble du 
territoire.  
 
L'acquisition de compétences est importante pour 
les demandeurs d'asile, car ceux qui sont 
finalement autorisés à rester en Belgique peuvent 
ainsi rapidement trouver un emploi. L'emploi est un 
accélérateur d'intégration . Des compétences 
supplémentaires sont également utiles pour ceux 
qui sont déboutés et rentrent dans leur pays 
d'origine, très certainement dans le cadre d'un 
retour volontaire. Je m'étonne du désaccord de 
Mme  Van Camp sur ce sujet, dès lors que ce projet 
"buddy"  a été approuvé sous le secrétaire d'État 
M. Francken et, à titre personnel, l'initiative me 
paraît positive. J'espère que nous réussirons à 
convaincre les sceptiques également.  
 Als federaal staatssecretaris ben ik nauwelijks 
bevoegd voor integrati e, maar dankzij een IMC kan 
ik wel een beter integratiebeleid stimuleren voor het 
hele grondgebied.  
 
Competentieverwerving bij asielzoekers is 
belangrijk omdat asielzoekers die hier uiteindelijk 
mogen blijven, aldus meteen aan de slag kunnen. 
En via tewe rkstelling verloopt de integratie nog 
sneller. Ook voor mensen die hier niet kunnen 
blijven, zijn extra competenties nuttig in hun land 
van herkomst, zeker bij vrijwillige terugkeer. Ik vind 
het vreemd dat mevrouw  Van Camp dit niet ziet 
zitten, omdat dit b uddyproject is goedgekeurd onder 
staatssecretaris Francken en ik vind dit persoonlijk 
een positief initiatief. Ik hoop dat we de sceptici ook 
zullen kunnen overtuigen.  
 
15.03   Yoleen Van Camp (N-VA): Cela me paraît 
totalement malsain. De plus, il y a une différence 
entre des projets "buddy"  développés dans le cadre 
des centres d'accueil pour demandeurs d'asile et 
une véritable intégration. Plus de 60  % des 
demandeurs d'asile qui se qualifient de réfugiés, ne 
le sont, en réalité, pas. Le secrétaire d'État l ui-
même admet qu'il ne réussit à en renvoyer que 
moins d'un sur cinq. Le difficile parcours 
d'intégration doit demeurer réservé à des 
personnes qui ont obtenu un droit de séjour en 
Belgique.  
 15.03   Yoleen Van Camp (N-VA): Ik vind dit 
absoluut niet gezond.  Er is ook een verschil tussen 
buddyprojecten in de omgeving van asielcentra en 
echte integratie. Meer dan 60  % van de 
asielzoekers die zich vluchteling noemen, zijn dat 
eigenlijk niet. De staatssecretaris geeft zelf toe dat 
hij er minder dan één op vijf t eruggestuurd krijgt. 
Het moeizame integratieproces moet voorbehouden 
blijven aan mensen die hier verblijfsrecht hebben.  
 
16 Question de Yoleen Van Camp à Sammy 
Mahdi (Asile, Migration et Loterie Nationale)  sur 
"L'augmentation du nombre de demandes 
d'asile" (55011934C)  
 16 Vraag van Yoleen Van Camp aan Sammy 
"Het stijgende aantal asielaanvragen" 
(55011934C)  
 
16.01   Yoleen Van Camp (N-VA): D'une façon 
général e, le nombre de demandes d'asile a baissé 
en 2020. Toutefois, eu égard à la pandémie et 
comparés à d'autres pays, j'estime que ces chiffres 
sont encore fort élevés. Il semble qu'à la demande 
du PS, le secrétaire d'État lance des campagnes 
visant à attirer des demandeurs d'asile depuis 
l'étranger. Ne serait -il pas plus avisé de suspendre 
les campagnes de ce type?  
 16.01   Yoleen Van Camp (N-VA): In het algemeen 
is het aantal asielaanvragen in 2020 gedaald, maar 
in coronatijden en in vergelijking met andere la nden 
vind ik de aantallen nog best hoog. De 
staatssecretaris zou op vraag van de PS 
campagnes opzetten om asielzoekers aan te 
trekken vanuit het buitenland. Zou hij dat niet beter 
on hold zetten?  
 
16.02   Sammy Mahdi , secrétaire d'État (en 
néerlandais) : C'est à dessein que je n'ai pas mis en 16.02  Staatssecretaris Sammy Mahdi 
(Nederlands) : Ik heb het historisch lage aantal  CRABV 55 COM 337  19/01/2021   
 
 29 
avant le nombre historiquement bas de demandes 
d'asile en 2020, étant donné que ces chiffres sont 
bien évidemment liés à la covid -19. 
 asielaanvragen in 2020 bewust niet onder de 
aandacht gebracht, want die cijfers hebben 
natuurlijk te maken met COVID -19. 
 
Il est faux que j'ai l'intention, à la demande du PS, 
d'attirer des demandeurs d'asile depuis l'étranger. 
En revanche, je respecterai l'engagement européen 
de re -localiser les demandeurs d'asile et de 
réinstaller les réfugiés. L'ex -secrétaire d'État 
Francken nourrissait d'ailleurs également cette 
ambition, mais il ne l'a pas réalisée. Il n'est pas 
question, en l'espèce, d'entrées illégal es. Mme  Van 
Camp peut continuer à me poser cette question, je 
fournirai toujours la même réponse.  
 Het is niet correct dat ik op vraag van de PS van 
plan ben om asielzoekers vanuit het buitenland aan 
te trekken. Ik zal wel het Europese engagement 
naleven o m asielzoekers te reloceren en 
vluchtelingen te hervestigen. Toenmalig 
staatssecretaris Francken had overigens ook die 
ambitie, maar heeft ze niet gerealiseerd. Het gaat 
hier niet om illegale binnenkomst. Mevrouw  Van 
Camp mag mij deze vraag blijven stellen , ik zal 
steeds hetzelfde antwoord geven.  
 
16.03   Yoleen Van Camp (N-VA): Au cours du 
débat budgétaire, le secrétaire d'État a bien 
confirmé qu'il allait mener une campagne à 
l'étranger afin d'informer les demandeurs d'asile de 
leurs droits. Visiblement, il n'est disposé à 
l'admettre qu'en présence du PS et il modifie sa 
réponse en l'absence, de membres de ce parti. Sa 
réponse figure dans le rapport écrit. Je ne trouve 
pas cette attitude correcte.  
 16.03   Yoleen Van Camp (N-VA): Tijdens het 
begrotingsdebat  heeft de staatssecretaris wel 
degelijk bevestigd dat hij in het buitenland 
campagne zou voeren om asielzoekers op hun 
rechten te wijzen. Blijkbaar geeft hij dat alleen toe in 
het bijzijn van de PS. Als ze weg zijn, verandert hij 
zijn antwoord. Zijn antwoo rd is opgenomen in het 
schriftelijk verslag. Ik vind dit niet correct.  
 
17 Question de Yoleen Van Camp à Sammy 
"Les visites domiciliaires" (55011933C)  
 17 Vraag van Yoleen Van Camp aan Sammy 
"Woonstbetredingen" (55011933C)  
 
17.01   Yoleen Van Camp (N-VA): Le secrétaire 
d'État travaille à la recherche d'une solution dans le 
dossier des visites domiciliaires.  
 
Quel plan par étapes a -t-il élaboré? Quelles étapes 
concrètes ont -elles déjà été franchies? Où en est le 
plan d'action? Quand peut -on attendre une 
solution?  
 17.01   Yoleen Van Camp (N-VA): De 
staatssecretaris werkt aan een oplossing voor het 
dossier van de  woonstbetredingen.  
 
Welk stappenplan heeft hij uitgewerkt? Welke 
concrete stappen zijn er al gedaan? Hoever staat 
het met het plan van aanpak? Wanneer mogen wij 
een oplossing verwachten?  
 
17.02   Sammy Mahdi , secrétaire d'État (en 
néerlandais) : L'accord d e gouvernement prévoit très 
explicitement que le gouvernement prendra des 
mesures pour éviter que l'éloignement soit rendu 
impossible par un manque manifeste de 
collaboration.  
 
Au sein du gouvernement, j'entends rechercher une 
proposition largement souten ue, basée sur la 
concertation avec les différentes parties prenantes 
et qui s'attache à garantir les droits fondamentaux. 
Ce sera un travail de longue haleine. En  novembre 
2020, le Conseil d' État a rendu un avis sur la 
proposition de loi en la matière. Les  préoccupations 
exprimées dans cet avis seront prises en 
considération.  
 
La possibilité d'appliquer une mesure d'éloignement 17.02  Staatssecretaris Sammy Mahdi 
(Nederlands) : Het regeerakkoord bepaalt heel 
expliciet dat de regering maatregelen zal treffen om 
te verhinderen dat de verwijdering door een 
manifest gebrek aan medewerking onmogelijk 
wordt gemaakt.  
 
Ik wil binnen de regering op zoek gaan naar een 
gedragen voorstel op basis van het overleg met de 
verschillende stakeholders en met aandacht voor 
het waarborgen van de grondrechten. Dat zal een 
werk van lange adem zijn. De Raad van State 
bracht in  november  2020 een advies uit over het 
wetsvoorstel in da t verband. De daarin aangehaalde 
bezorgdheden zullen in aanmerking worden 
genomen.  
 
De uitvoering van een verwijderingsmaatregel ook   19/01/2021  CRABV 55 COM 337  
 
 30 
également à des étrangers en séjour illégal qui 
refusent manifestement de collaborer, est un 
élément important de ma politique de retour. Je 
m'engage, au cours de la législature actuelle, à 
fournir une proposition au gouvernement visant à 
rechercher une solution alternative à cette 
problématique. Cela n'a pas été possible sous la 
législature précédente.  
 mogelijk maken voor vreemdelingen zonder wettig 
verblijf die manifest weigeren mee te werken, is een 
belangrijk element in mijn terugkeerbeleid. Ik 
engageer mij om tijdens de huidige beleidsperiode 
een voorstel te bezorgen aan de regering, waarin 
een alternatieve oplossing wordt gezocht voor de 
problematiek. Tijdens de vorige regeerperiode is dat 
niet gelukt.  
 
17.03   Yoleen V an Camp (N-VA): Je suis curieuse 
de voir. Je n'ai vent d'aucune démarche concrète ni 
d'aucun avancement réel.  
 17.03   Yoleen Van Camp (N-VA): Ik ben benieuwd. 
Ik hoor geen concrete stappen en verneem geen 
concrete voortgang.  
 
 Het inc ident is gesloten.  
 
18 Question de Hervé Rigot à Sammy Mahdi 
nombre de morts sur les routes migratoires" 
(55012045C)  
 18 Vraag van Hervé Rigot aan Sammy Mahdi 
(Asiel, Migratie en Nationale Loterij) over "Het  
dodental op de migratieroutes" (55012045C)  
 
18.01   Hervé Rigot (PS): L'Organisation des 
Nations Unies pour les migrations (OIM) a 
dénombré 3  174 décès dans le monde jusqu'au 
17 décembre 2020. Environ 1  800 personnes ont 
trouvé la mort en Europe ou sur le s routes y 
menant.  
 
Où en est -on en ce qui concerne les voies légales 
de migration? L'ONG Save the Children a appelé 
les gouvernements européens à coopérer pour offrir 
des routes sûres et légales aux familles fuyant 
conflits, persécutions et pauvreté. Quel s sont nos 
échanges de bonnes pratiques avec les autres pays 
européens? Y a -t-il un suivi d'enquête pour stopper 
les criminels qui exploitent ces migrants? Le 
ministre de l'Intérieur britannique souhaite créer une 
unité commune de police pour lutter contre  le trafic 
de migrants, la Belgique en fera -t-elle partie?  
 18.01   Hervé Rigot (PS):  De Internationale 
Organisatie voor Migratie (IOM), die aangesloten is 
bij de Verenigde Naties, telde tot 17  december 2020 
wereldwijd 3.174  sterfgevallen. Ongeveer 
1.800  personen stierven in of op weg naar Europa.  
 
Wat is de stand van zaken wat de legale 
migratieroutes betreft? De ngo Save the Children 
heeft de Europese regeringen ertoe opgeroepen 
samen te werken om families die vluchten voor 
conflicten, vervolging en armoe de een veilige en 
legale vluchtroute te bieden. Welke good practices 
worden er uitgewisseld met de andere Europese 
landen? Worden er onderzoeken ingesteld, en 
worden die ook opgevolgd, om de criminelen die 
deze migranten uitbuiten te stoppen? De Britse 
minister van Binnenlandse Zaken wil dat er een 
gemeenschappelijke politie -eenheid opgericht wordt 
om mensensmokkel tegen te gaan. Zal België van 
de partij zijn?  
 
18.02   Sammy Mahdi , secrétaire d'État (en 
français) : La question de la migration est complexe, 
et ne peut être résolue seulement par la création de 
voies légales de migration supplémentaires. Il faut 
élaborer une politique globale, portant aussi sur les 
facteurs qui poussent les gens à partir, et trouver 
des solutions aux niveaux européen et belge, p our 
que les gens aient un avenir dans leurs pays 
d'origine.  
 
Ensuite, il faut lutter contre le trafic d'être humains 
et ses filières et réseaux criminels. Cela figure dans 
ma note politique. Il faut aussi mener une politique 
envers les personnes ayant un réel besoin de 
protection, via le renforcement du concept de 18.02  Staatssecretaris Sammy Mahdi (Frans) : Het 
migratievraagstuk is complex en kan niet opgelost 
worden door simpelweg bijkomende wettelijke 
migratieroutes te creëren. We moeten een 
alomvattend beleid uitwerken, waarin er ook 
aandacht is voor de f actoren die de mensen ertoe 
aanzetten hun land te verlaten, en we moeten op 
Belgisch en Europees niveau oplossingen vinden, 
opdat de mensen in hun land van oorsprong een 
toekomst zouden hebben.  
 
Vervolgens moeten we de strijd aanbinden met de 
mensenhandel en de criminele circuits en 
netwerken die daarachter schuilgaan. In mijn 
beleidsnota wordt er daarnaar verwezen. We 
moeten ook een beleid voeren ten behoeve van de  CRABV 55 COM 337  19/01/2021   
 
 31 
protection dans la région et de réinstallation.  
 
Enfin, il convient de développer des voies légales 
supplémentaires dans un cadre plus large, 
notamment au niveau de l'UE, d'où l'importance du 
Pacte européen. Le Code de migration, dont la 
réforme s'achève, ne créera pas de nouveaux 
canaux de migration, mais les instances d'asile 
participent aux consultations européennes pour les 
personnes nécessitant une protection 
internationale, et les États m embres échangent les 
bonnes pratiques. Ce sera le cas lors du Contact 
Group on Legal Migration organisé par la 
Commission.  
 
Les instances d'asile examinent aussi les appels à 
projet au niveau européen, pour utiliser les voies 
existantes ou en créer d'au tres.  
 personen die daadwerkelijk nood aan bescherming 
hebben, door aan het begrip bescherming in d e 
regio en hervestiging een solidere invulling te 
geven.  
 
Tot slot is het wenselijk om in een bredere context, 
en meer bepaald op het niveau van de EU, 
bijkomende wettelijke migratieroutes te ontwikkelen. 
Vandaar dat het Europese migratie - en asielpact zo 
belangrijk is. Het Migratiewetboek, waarvan de 
herziening bijna afgerond is, zal geen aanleiding 
geven tot het ontstaan van nieuwe migratiekanalen, 
maar de asielinstanties nemen deel aan de 
Europese consultaties met betrekking tot personen 
die nood hebben aan internationale bescherming, 
en de EU -lidstaten wisselen onderling hun good 
practices uit. Dat zal bijvoorbeeld ook gebeuren op 
de vergadering van de Contact Group on Legal 
Migration, die door de Europese Commissie 
bijeengeroepen wordt.  
 
De asielinstant ies onderzoeken ook de 
projectoproepen op Europees niveau, om het 
gebruik van de bestaande of van nieuwe routes te 
ontwikkelen.  
 
Je ne suis pas informé des résultats des enquêtes 
judiciaires relatives à la traite des êtres humains. 
Nous collaborons avec les ministères de l'Intérieur 
et de la Justice. La Belgique suivra la direction 
européenne pour la collaboration avec le Royaume -
Uni. 
 Ik ben niet op de hoogte van de resultaten van de 
gerechtelijke onderzoeken naar mensenhandel 
en/of -smokkel. Wij werken samen met de 
departementen Binnenlandse Zaken en Justitie. 
België zal de richting volgen die Europa aangeeft 
wat de samenwerking met het Verenigd Koninkrijk 
betreft.  
 
18.03   Hervé Rigot (PS): Votre réponse est claire 
et va dans le bon sens: explorer plusi eurs pistes, en 
privilégiant la sécurité et la démocratie dans les 
pays d'émigration pour éviter que leurs populations 
ne viennent chez nous dans des conditions 
précaires.  
 18.03   Hervé Rigot (PS): Uw antwoord is duidelijk 
en positief: men moet verschille nde sporen volgen, 
en vooral trachten veiligheid en democratie te 
bewerkstelligen in de landen waaruit mensen 
emigreren om te voorkomen dat die personen in 
zeer moeilijke omstandigheden de reis naar onze 
contreien ondernemen.  
 
Le président : Les questions nos 55012230C  et 
55012560C de Mme  Van Camp et les questions 
nos 55012071C et 55012675C de M.  Rigot sont 
reportées.  
 
De voorzitter : Vragen nrs.  55012230C en 
55012560C van mevrouw  Van Camp en vragen 
nrs. 55012 071C en 55012675C van de heer  Rigot 
worden uitgesteld.  
 
12 h 32.  
om 12.32  uur. 
 
 CRABV  55 COM  385 
COMMISSION DES AFFAIRES SOCIALES , DE 
L'EMPLOI ET DES PENSIONS  COMMISSIE VOOR SOCIALE ZAKEN , WERK EN 
PENSIOENEN  
24-02-2021  24-02-2021  
Matin  Voormiddag  
  
CHAMBRE -3E SESSION DE LA  55E LEGISLATURE  2020  2021  KAMER -3E ZIT TING VAN DE 55E ZITTINGSPERIODE  
  
DOC 55 0000/000  Document parlementaire de la 55e législature, suivi d u n° de 
des interventions (avec les anne xes) CRIV  Integraal  Verslag, met links het definitieve integraal verslag en 
MOT  Motions déposées  en conclusion d’interpellations (papier beige)  MOT  Moties tot besluit van interpellaties (op beigekleurig papier)  
 
e-mail : publicat ies@dekamer.be   CRABV 55 COM 385  24/02/2021   
 
 i 
 
Débat d'actualité sur les mal ades de longue durée 
et questions jointes de  1 Actualiteitsdebat over langdurig zieken en 
toegevoegde vragen  van 1 
    
- Gaby Colebunders à Frank Vandenbroucke 
(VPM Affaires sociales et Santé publique) sur "Le 
nombre de malades de longue durée" 
(55013465C)  1 - Gaby Colebunders aan Frank Vandenbroucke 
"Het aantal langdurig zieken" (55013465C)  1 
    
- Peter Mertens à Frank Vandenbroucke (VPM 
Affaires sociales et Santé pu blique) sur "Le 
(55013467C)  1 - Peter Mertens aan Frank Vandenbroucke (VEM 
Sociale Zaken en Volksgezondheid) over "Het 
aantal langdurig zieken" (550134 67C)  1 
    
- Ellen Samyn à Frank Vandenbroucke (VPM 
décision du CMI de reconnaître des malades de 
longue durée jusqu'à l'âge de la pension" 
(55013514C)  1 - Ellen Samyn aan Frank Vandenbroucke (VEM 
beslissing van de GRI om langdurig zieken te 
erkennen tot aan de pensioenleeftijd" 
(55013514C)  1 
    
- Valer ie Van Peel à Frank Vandenbroucke (VPM 
Affaires sociales et Santé publique) sur "Le suivi 
des allocataires par l'INAMI et les médecins -
conseils" (55013524C)  1 - Valerie Van Peel aan Frank Vandenbroucke 
(VEM Sociale Zaken en Volks gezondheid) over 
"De opvolging van de uitkeringsgerechtigden door 
het RIZIV en de adviserend artsen" (55013524C)  1 
    
- Valerie Van Peel à Frank Vandenbroucke (VPM 
Affaires sociales et Santé publique) sur "Les 
solutio ns politiques au nombre croissant de 
malades de longue durée" (55013519C)  1 - Valerie Van Peel aan Frank Vandenbroucke 
"De beleidsoplossingen voor het stijgend aantal 
langduri g zieken" (55013519C)  1 
    
- Nathalie Muylle à Frank Vandenbroucke (VPM 
malades chroniques" (55013536C)  1 - Nathalie Muylle aan Frank Vandenbroucke (VEM 
Sociale Zaken en Volksgezondheid) over 
"Chronisch zieken" (55013536C)  1 
    
- Gitta Vanpeborgh à Frank Vandenbroucke (VPM 
Affaires soci ales et Santé publique) sur "La 
dispense du contrôle par les médecins -conseils 
de 3 catégories de malades de longue durée" 
(55013547C)  1 - Gitta Vanpeborgh aan Frank Vandenbroucke 
"De vrijstelling van controle door adviserend 
geneesheren van 3 categorieën langdurig zieken" 
(55013547C)  1 
    
- Tania De Jonge à Frank Vandenbroucke (VPM 
reprise progressive du travail p our les malades de 
longue durée" (55014477C)  1 - Tania De Jonge aan Frank Vandenbroucke 
"De progressieve werkhervatting voor langdurig 
zieken" (55014477C)  1 
    
- Evita Willaert à Frank Vandenbroucke (VPM 
Affaires sociales et Santé publique) sur "Le 
nombre croissant de malades de longue durée" 
(55014497C)  1 - Evita Willaert aan Frank V andenbroucke (VEM 
stijgende aantal langdurig zieken" (55014497C)  1 
Orateurs: Gaby Colebunders, Ellen Samyn, 
Valerie Van  Peel, Nathalie Muylle, Gitta 
Vanpeborgh, Tania De Jonge, Evita 
Willaert, Frank Vandenbroucke , vice -premier 
ministre et ministre des Affaires sociales et de 
la Santé publique   Sprekers: Gaby Colebunders, Ellen Samyn, 
Valerie Van Peel, Nathalie Muylle, Gitt a 
Willaert, Frank Vandenbroucke , vice -
eersteminister en minister van Sociale Zaken 
en Volksgezondheid   
    
Questions jointes de  11 Samengevoegde vragen van  11 
    
- Gaby Colebunders à Pierre -Yves Dermagne 11 - Gaby Colebunders aan Pierre -Yves Dermagne  11   24/02/2021  CRABV 55 COM 385  
 
 ii 
(VPM Économie et Travail) sur "Les travailleurs 
du secteur du nettoyage" (55012202C)  (VEM Economie en Werk) over "De werknemers 
uit de schoonmaaksector" (55012202C)  
    
- Gitta Vanpeborg h à Frank Vandenbroucke (VPM 
Affaires sociales et Santé publique) sur "La prime 
pour le personnel d'entretien travaillant par le 
biais de sous -traitants dans les hôpitaux" 
(55012798C)  11 - Gitta Vanpeborgh aan Frank Vandenbroucke 
"De aanmoedigingspremie voor het 
schoonmaakpersoneel dat via onderaanneming in 
ziekenhui zen werkt" (55012798C)  11 
Orateurs: Gaby Colebunders, Gitta 
Vanpeborgh, Frank Vandenbroucke , vice -
premier ministre et ministre des Affaires 
sociales et de la Santé publique   Sprekers: Gaby Colebunders, Gitta 
    
procédure de reconnaissance du covid comme 
maladie profe ssionnelle pour le personnel 
soignant" (55012614C)  13 - Evita Willaert aan Frank Vandenbroucke (VEM 
Sociale Zaken en Volksgezondheid) over  "De 
procedure voor de erkenning van COVID -19 als 
beroepsziekte voor zorgverleners" (55012614C)  13 
    
Affaires sociales et Santé publique) sur "Fedris et 
la garantie pour les métiers essentiels" 
(55012768C)  13 - Ellen Samyn aan Frank Vandenbroucke (VEM 
Sociale Zaken en Volksgezondheid) over "Fedris 
en de waarborg voor essentiële beroepen" 
(55012768C)  13 
    
Affaires soci ales et Santé publique) sur "Le 
traitement des dossiers de reconnaissance de la 
covid -19 comme maladie professionnelle par 
Fedris" (55012792C)  13 - Valerie Van Pee l aan Frank Vandenbroucke 
"De behandeling van dossiers m.b.t. de erkenning 
van COVID -19 als beroepsziekte bij Fedris" 
(55012792C)  13 
Orateurs: Evita Willaert, Ellen Samyn, 
Valerie Van Peel, Frank Vandenbroucke , 
vice-premier ministre et ministre des Affaires 
sociales et de la Santé publique   Sprekers: Evita Willaert, Ellen Samyn, 
vice-eersteminister en minister van Sociale 
Zaken en Volksgezondheid    CRABV 55 COM 385  24/02/2021   
 
 1 
 
COMMISSION DES AFFAI RES 
SOCIALES, DE L'EMPLO I ET DES 
PENSIONS  COMMISSIE VOOR SOCIA LE 
ZAKEN, WERK EN PENSI OENEN  
 
du 
 
MERCREDI 24 FEVRIER 2021  
 
Matin  
 
______  
  
van 
 
WOENSDAG 24 FEBRUARI 2021  
 
______  
 
La discussion des questions est ouverte à 11  h 11 
par Mme  Marie -Colline Leroy, présidente.  
 De behandeling van de vragen vangt aan om 
11.11  uur. De vergadering wordt voorgezeten door 
mevrouw  Marie -Colline Leroy.  
 
01 Débat d'actualité sur les mal ades de longue 
durée et questions jointes de  
(55013465C)  
(55013467C)  
(55013514C)  
conseils" (55013524C)  
malades de longue durée" (55013519C)  
malades chroniques" (55013536C)  
(55013547C)  
reprise progressive du travail p our les malades 
de longue durée" (55014477C)  
- Evita Willaert à Frank Vandenbroucke (VPM 01 Actualiteitsdebat over langdurig zieken en 
toegevoegde vragen  van  
- Gaby Colebunders aan Frank Vandenbroucke 
"Het aantal langdurig zieken" (55013465C)  
- Peter Mertens aan Frank Vandenbroucke (VEM 
aantal langdurig zieken" (550134 67C)  
- Ellen Samyn aan Frank Vandenbroucke (VEM 
- Valerie Van Peel aan Frank Vandenbroucke 
"De opvolging van de uitkeringsgerechtigden 
door het RIZIV en de adviserend artsen" 
(55013524C)  
langduri g zieken" (55013519C)  
- Nathalie Muylle aan Frank Vandenbroucke (VEM 
"Chronisch zieken" (55013536C)  
- Gitta Vanpeborgh aan Frank Vandenbroucke 
- Tania De Jonge aan Frank Vandenbroucke (VEM 
progressieve werkhervatting voor langdurig 
zieken" (55014477C)  
- Evita Willaert aan Frank V andenbroucke (VEM 
Sociale Zaken en Volksgezondheid) over "Het   24/02/2021  CRABV 55 COM 385  
 
 2 
(55014497C)  
 stijgende aantal langdurig zieken" (55014497C)  
 
01.01  Gaby Colebunders (PVDA -PTB) (en 
néerlandais) : La Belgique est en voie d'atteindre le 
cap du demi -million de malades de longue durée. 
Les pr oblèmes de santé mentale sont actuellement 
la cause principale des maladies de longue durée. 
Depuis le Pacte de solidarité entre les générations, 
les gouvernements ont rendu de plus en plus 
difficile le départ anticipé à la retraite et le contrôle 
du chôma ge n'a été que renforcé. Plutôt que 
d'examiner comment nous pouvons punir encore 
davantage ces malades, nous devrions nous 
attarder un instant sur la manière dont nous 
organisons le travail.  
 
Comment le ministre entend -il inciter les 
employeurs à soutenir l'idée d'un travail plus 
faisable? Les entreprises concernées bénéficient -
elles de davantage d'interventions financières à cet 
effet? À quelles solutions le gouvernement songe -t-
il pour les métiers lourds, le régime de chômage 
avec complément d'entreprise (RCC) et l'âge légal 
de la retraite?  
 01.01   Gaby Colebunders (PVDA -PTB) 
(Nederlands) : België is op weg naar een 
half miljoen langdurig zieken. Mentale 
gezondheidsproblemen zijn nu de belangrijkste 
oorzaak van langdurige ziekte. Sinds het 
Generatiepact heb ben de regeringen het steeds 
moeilijker gemaakt om vroeger op pensioen te gaan 
en is de controle op de werkloosheid alleen maar 
verscherpt. In plaats van te bekijken hoe we die 
zieken nog meer kunnen straffen, moeten we toch 
eens stilstaan bij de manier wa arop we de arbeid 
organiseren.  
 
Hoe zal de minister de werkgevers aanzetten tot 
ondersteuning bij meer werkbaar werk? Krijgen de 
betrokken bedrijven daartoe meer financiële 
tegemoetkomingen? Aan welke oplossingen denkt 
de regering voor de zware beroepen, het stelsel van 
werkloosheid met bedrijfstoeslag (SWT) en de 
wettelijke pensioenleeftijd?  
 
La présidente : La question n°  55013467C de 
M. Mertens est sans objet.  
 De voorzitster : Vraag nr.  55013467C van de 
heer Mertens vervalt.  
 
01.02   Ellen Samyn (VB): L 'année dernière, la 
Commission supérieure du conseil médical de 
l'invalidité (CS  CMI) a décidé d'octroyer, sans aucun 
contrôle, le statut d'invalide jusqu'à l'âge de leur 
retraite à un groupe de 29  000 malades de longue 
durée.  
 
Le ministre avait -il été pré alablement informé de 
cette décision? Quelles en sont les motivations? Le 
CMI est -il autorisé à le faire? Plutôt que les orienter 
vers une activité professionnelle plus faisable, ne se 
débarrasse -t-on pas trop facilement des personnes 
âgées d'au moins 50  ans et en incapacité de travail 
depuis au moins cinq ans?  
 01.02   Ellen Samyn (VB): De Hoge Commissie van 
de Geneeskundige Raad voor Invaliditeit (HC  GRI) 
besliste vorig jaar om een zeer grote groep van 
29.000  langdurig zieke personen te erkennen tot 
aan hu n pensioenleeftijd, zonder controle.  
 
Werd de minister daar op voorhand over 
geïnformeerd? Waarom werd hiertoe beslist? Is de 
GRI daartoe gemachtigd? Schrijft men met name 
de categorie van mensen die minstens 50  jaar oud 
zijn en al minstens 5  jaar arbeids ongeschikt zijn, 
niet al te makkelijk af, in plaats van in te zetten op 
meer werkbaar werk?  
 
01.03   Valerie Van Peel (N-VA): Une mission 
importante incombe dans le suivi des allocataires 
tant aux médecins des organismes assureurs qu'à 
l'INAMI, en l'occurr ence à la CMI et au Service des 
indemnités. Ces dernières années, le nombre de 
personnes en incapacité de travail et de malades de 
longue durée a fortement augmenté et cette 
évolution n'est pas sans effet sur le sérieux des 
contrôles et l'accompagnement ve rs une reprise de 
l'activité professionnelle. Ce phénomène est -il réel? 
Faut-il des moyens humains ou financiers 
supplémentaires? Les médecins -conseils 
contrôlent -ils également des personnes ayant déjà 01.03   Valerie Van Peel (N-VA): In de opvolging 
van de uitkeringsgerechtigde schuilt een belangrijke 
taak voor zowel de artsen van de 
verzekeringsinstellingen als voor  het RIZIV, met 
name de GRI en de Dienst voor uitkeringen. Het 
aantal arbeidsongeschikten en langdurig zieken is 
de laatste jaren sterk gestegen, wat toch een 
impact heeft op de grondigheid van de controles en 
de begeleiding naar werk. Speelt dit fenomeen 
inderdaad? Is er nood aan extra middelen of 
personeel? In welke mate controleren de 
adviserend artsen ook personen die al erkend 
invalide zijn? Zijn daar gegevens en trends over te  CRABV 55 COM 385  24/02/2021   
 
 3 
le statut d'invalide? Des données et des tendances 
sont-elles disponibles en la matière? Le ministre 
prendra -t-il des initiatives à ce sujet?  
 geven? Zal de minister daar initiatieven rond 
nemen?  
 
La loi -programme du 1er juillet 2016 permet au CMI 
d'évaluer une seconde fois les personnes en 
incapacité de travail après au moins sept mois. Il 
semble que 7  500 dossiers seraient ainsi réévalués 
chaque année. Est -ce exact? De combien de 
dossiers s'agit -il selon les derniers  chiffres? Dans 
combien de ces cas le médecin du Service des 
indemnités procède -t-il à un contrôle médical 
supplémentaire? Sur quels dossiers met -on 
l'accent? Y a -t-il un risque d'abus dans ce cadre? 
Comment s'y prend -on? 
 
La Flandre élabore déjà des solut ions afin de faire 
face au nombre croissant de malades de longue 
durée mais attend bien entendu également le plan 
fédéral. Le gouvernement suédois s'était déjà 
penché sur des trajets de réinsertion. Notre groupe 
politique a déposé une proposition de loi su r la 
fit note ou le certificat d'aptitude au travail qui 
inciterait davantage à la reprise du travail que le 
certificat de maladie actuel. Le ministre y est -il 
favorable? Comment mettra -t-il l'accent sur la 
prévention et sur une réorientation plus efficace  des 
malades de longue durée vers d'autres 
employeurs? Se penchera -t-il également sur les 
contrats de travail adaptés qu'offrent les emplois 
d'intégration professionnelle que nous avons 
proposés?  
 Dankzij de programmawet van 1  juli 2016 kan de 
GRI arbeidso ngeschikten een tweede keer 
beoordelen na minstens zeven maanden. Naar 
verluidt zouden hierdoor jaarlijks 7.500 dossiers een 
tweede keer worden beoordeeld. Klopt dat? Om 
hoeveel dossiers gaat het volgens de laatste 
cijfers? In hoeveel van die gevallen voer t de arts 
van de Dienst voor uitkeringen een bijkomende 
medische controle uit? Op welke dossiers wordt 
dan gefocust? Is er daarbij kans op misbruik? Hoe 
gaat men daarmee om?  
 
Vlaanderen heeft al gesleuteld aan oplossingen 
voor het stijgend aantal langdurig  zieken, maar 
wacht natuurlijk ook op het federale plan. De 
Zweedse regering had al werk gemaakt van re -
integratietrajecten. Onze fractie heeft een 
wetsvoorstel lopen over de fit note of het 
geschiktheidsattest om het huidige ziekteattest 
meer activerend t e maken. Is de minister daarvoor 
gewonnen? Hoe zal hij inzetten op preventie en op 
meer effectieve heroriëntering van langdurig zieken 
naar andere werkgevers? Zal hij ook werk maken 
van de aangepaste arbeidscontracten via de door 
ons voorgestelde arbeidsin tegratiejobs?  
 
La réglementation belge en matière de 
détachement est très rigide. Le ministre va -t-il 
évaluer avec nous la possibilité de travailler 
temporairement pour un autre employeur, avec 
maintien du contrat de travail?  
 
Le ministre estime -t-il qu'u n allongement de la 
période de salaire garanti pourrait inciter les 
employeurs à miser davantage sur la réintégration, 
en évitant ainsi les maladies de longue durée?  
 
L'allocation d'invalidité étant actuellement fondée 
sur la situation familiale, les inval ides percevant une 
allocation assez élevée ne sont guère enclins à 
reprendre le travail. Une allocation individualisée 
permettrait -elle de pallier le problème?  
 De Belgische regelgeving inzake 
terbeschikkingstelling is heel rigide. Zal de minister 
met ons kijken naar de mogelijkheid van tijdelijke 
tewerkstelling bij een andere werkgever met behoud 
van het arbeidscontract?  
 
Meent de minister dat een verlenging van het 
gewaarborgd loon werkgevers kan aansporen om 
sterker in te zetten op de re -integratie, waar door 
men langdurige ziekte kan vermijden?  
 
Vandaag is de invaliditeitsuitkering gebaseerd op de 
gezinssituatie, wat voor invaliden met een relatief 
hoge uitkering remmend kan zijn om weer te gaan 
werken. Kan een geïndividualiseerde uitkering 
soelaas biede n? 
 
01.04   Nathalie Muylle (CD&V): En réalité, ma 
question est centrée sur l'aspect "santé publique" et 
je l'avais d'ailleurs déposée dans la commission 
ad hoc mais elle a été transférée dans cette 
commission. À mes yeux, il est très important de 
comprend re pourquoi le nombre de malades 
chroniques augmente. Ces maladies sont souvent 
liées au style de vie ou au bien -être mental de la 01.04   Nathalie Muylle (CD&V): Ik heb mijn vraag 
eigenlijk helemaal opg ebouwd vanuit het oogpunt 
van de volksgezondheid en ik had ze ook ingediend 
in de desbetreffende commissie, maar ze werd naar 
deze commissie doorgeschoven. Voor mij is het 
heel belangrijk om te achterhalen wat de oorzaken 
zijn van de stijging van het aanta l chronisch zieken. 
Heel vaak hebben die te maken met de levensstijl   24/02/2021  CRABV 55 COM 385  
 
 4 
personne, mais un lien peut certainement aussi être 
établi avec le travail.  
 
Où en est le ministre dans l'élaboration du plan  
relatif aux malades chroniques et dans la mise en 
place des trajets de soins intégrés? Si nécessaire, 
je suis disposée à aborder à nouveau cette 
thématique en commission de la Santé.  
 of het mentale welzijn, al is er zeker ook een 
verband met arbeid.  
 
Waar staat de minister vandaag met het plan 
chronisch zieken en de geïntegreerde 
zorgtrajecten? Indien nodig wil ik dit  wel opnieuw 
aankaarten in de commissie Volksgezondheid.  
 
01.05   Gitta Vanpeborgh (sp.a): La CS CMI a 
décidé d'accorder une dispense de contrôle pour 
2021 à trois catégories de malades de longue 
durée.  
 
Quelles sont les raisons précises du choix de ces 
catégories? L'année prochaine, ces malades 
pourraient de nouveau faire l'objet d'un contrôle. 
Cette décision est -elle conforme au principe 
d'égalité? Les personnes concernées ont -elles été 
informées par écrit qu'elles peuvent renoncer à 
cette reconnaissance automatique et poursuivre 
leur trajet par l'entremise du médecin -conseil? Cette 
opération non récurrente suffira -t-elle à remédier au 
problème du contrôle des médecins -conseils?  
 01.05   Gitta Vanpeborgh (sp.a): De HC GRI heeft 
beslist om voor 2021 drie ca tegorieën voor 
langdurig zieken vrij te stellen.  
 
Waarom werd precies voor deze categorieën 
gekozen? Volgend jaar komen zij opnieuw in 
aanmerking voor controle. Strookt dat met het 
gelijkheidsbeginsel? Worden de betrokkenen 
schriftelijk op de hoogte gebra cht van het feit dat zij 
de automatische erkenning niet hoeven te 
aanvaarden en hun traject via de adviserend arts 
kunnen voortzetten? Volstaat deze eenmalige 
ingreep om het controleprobleem van de artsen aan 
te pakken?  
 
01.06   Tania De Jonge (Open Vld): La 
réintégration des malades de longue durée est 
inscrite dans l'accord de gouvernement. En 
attendant, la ministre flamande de l'Emploi a déjà 
rédigé une note de vision assortie d'un plan 
d'action. Elle a, en outre, déjà fait part de certains 
souhaits au m inistre fédéral.  
 01.06   Tania De Jonge (Open Vld): De re -integratie 
van langdurig zieken maakt deel uit van het federale 
regeerakkoord. De Vlaamse minister van Werk 
heeft ondertussen al een visienota opgesteld met 
een actieplan. Zij heeft ook al enkele we nsen aan 
de federale minister geuit.  
 
Comment le ministre entend -il parvenir à une 
meilleure cohérence des compétences fédérales et 
régionales afin de rationaliser le déroulement du 
processus d'intégration? Une concertation est -elle 
menée à ce sujet avec les entités fédérées? Le 
ministre accèdera -t-il à la demande de la Flandre 
d'associer plus rapidement le VDAB à l'activation 
par le biais d'une reprise progressive du travail? 
Quelles modifications de la législation le ministre 
juge-t-il nécessaires? Quel rôle les mutuelles ont -
elles à jouer? Comment le ministre entend -il 
responsabiliser les malades de longue durée? 
Comment entend -il responsabiliser les employeurs 
pour qu'ils évitent le licenciement des malades de 
longue durée et recherchent un travail appr oprié?  
 Hoe wil de minister tot een betere afstemming 
komen van de federale en regionale bevoegdheden 
om het re -integratieproces gestroomlijnder te laten 
verlopen? Wordt hierover overlegd met de 
deelstaten? Zal de minister ingaan op de vraag 
vanuit Vlaande ren om de VDAB sneller te betrekken 
bij de activering via een progressieve 
werkhervatting? Welke aanpassingen in de 
regelgeving acht de minister noodzakelijk? Welke 
rol wordt weggelegd voor de ziekenfondsen? Hoe 
wil de minister langdurig zieken responsabil iseren? 
Hoe wil hij de werkgevers responsabiliseren om het 
ontslag van langdurig zieken te vermijden en te 
zoeken naar aangepast werk?  
 
01.07   Evita Willaert (Ecolo -Groen): En 2021, nous 
passerons le cap du demi -million de malades de 
longue durée dans not re pays. Ils sont bien plus 
nombreux que les chômeurs de longue durée. Le 
ministre a indiqué vouloir créer des incitants positifs. 
Comment compte -t-il le faire?  
 
Le gouvernement investira davantage dans les 
parcours de réintégration actuels et dans une 01.07   Evita Willaert (Ecolo -Groen): In 2021 zullen 
wij de kaap van een half  miljoen langdurig zieken 
ronden in ons land. Ze zijn talrijker dan de langdurig 
werklozen. De minister gaf aan positieve prikkels te 
willen geven. Hoe wil hij dat doen?  
 
De regering zal sterker inzetten op de bestaande re -
integratietrajecten en op tijdige detectie en  CRABV 55 COM 385  24/02/2021   
 
 5 
prompte détection et prévention. Mais nous ne 
disposons que de très peu de temps pour les 
contrôles et donc d'encore moins de temps pour 
l'accompagnement. Comment de l'espace sera -t-il 
libéré pour les médecins, afin qu'ils puissent se 
concentrer sur la détect ion et la prévention?  
 
Hormis les médecins, les services régionaux de 
placement jouent un grand rôle dans la réintégration 
des malades de longue durée. Comment se déroule 
la collaboration entre l'INAMI et le VDAB? Quelle 
influence la crise sanitaire a -t-elle sur le nombre 
d'accompagnements? De quelle façon le ministre 
optimalisera -t-il la collaboration?  
 
Comment avance la campagne à l'intention des 
entreprises et des travailleurs pour mieux cerner le 
risque de burn -out et quelles échéances ont -elles 
été fix ées?  
 preventie. Er is echter amper tijd voor controle en 
dus nog minder voor begeleiding. Op welke manier 
zal ruimte worden vrijgemaakt voor de artsen, zodat 
zij ku nnen focussen op detectie en preventie?  
 
Behalve de artsen spelen ook de regionale 
arbeidsbemiddelingsdiensten een grote rol in de re -
integratie van langdurig zieken. Hoe verloopt de 
samenwerking tussen het RIZIV en de VDAB? Wat 
is de invloed van de coro nacrisis op het aantal 
begeleidingstrajecten? Op welke manier zal de 
minister de samenwerking optimaliseren?  
 
Wat is de stand van zaken en de timing van de 
campagne voor bedrijven en werknemers om het 
risico van burn -out beter in kaart te brengen?  
 
01.08   Frank Vandenbroucke , ministre (en 
néerlandais) : Nous élaborons une politique de 
retour au travail pour les personnes souffrant de 
problèmes de santé et nous définissons des 
objectifs stratégiques. Cinq objectifs stratégiques 
ont été définis à partir d'avi s du CNT et des 
partenaires sociaux et à l'issue d'une série de 
discussions entre mes collaborateurs et les parties 
prenantes majeures. Dès lors que leur 
concrétisation est encore en chantier, je ne peux 
que les exposer en théorie.  
 
Le premier objectif str atégique consiste à miser sur 
une politique de retour au travail qui propose aux 
personnes malades indemnisées un travail qu'elles 
sont prêtes à accepter et capables d'exécuter. Le 
deuxième objectif stratégique a pour but de ne pas 
uniquement encourager le s malades à reprendre 
une activité professionnelle, mais d'inciter 
également leurs employeurs à miser sur un retour 
au travail.   
 01.08  Minister Frank Vandenbroucke 
(Nederlands) : We tekenen een terug -naar-
werkbeleid uit voor mensen met 
gezondheidsprobleme n en werken strategische 
doelstellingen uit. Uit adviezen van de NAR en de 
sociale partners en een reeks gesprekken tussen 
mijn medewerkers en alle belangrijke stakeholders, 
hebben we vijf strategische doelstellingen gehaald. 
Ik kan ze alleen theoretisch g even omdat de 
concretisering nog volop aan de gang is.  
 
De eerste strategische doelstelling is dat wij inzetten 
op een terug -naar-werkbeleid dat mensen die 
uitkeringsgerechtigd ziek thuiszitten, activeert in een 
job die ze willen en aankunnen. De tweede 
strategische doelstelling is dat we niet alleen zieken 
aanmoedigen om terug te keren naar hun werk, 
maar ook hun werkgevers aanmoedigen om in te 
zetten op een terugkeer naar het werk.  
 
Le troisième objectif stratégique vise à parvenir à de 
nouveaux accord s de coopération entre l'INAMI et 
les services régionaux de l'emploi fixant les 
rapports, le suivi, le financement, les audits et 
l'évaluation des trajets de formation et 
d'accompagnement. Le quatrième objectif 
stratégique consiste à rendre le processus 
transparent, rapide et aussi clair que possible grâce 
à la communication électronique et à l'échange 
d'informations. Le cinquième objectif stratégique 
consiste à renforcer les acteurs de première ligne 
afin qu'ils puissent mener la meilleure politique de 
retour au travail possible.  
 
Ces cinq objectifs ont des liens avec tous les 
thèmes soulevés dans les questions. Les actions De derde strategische doelstelling is dat het RIZIV 
nieuwe samenwerkingsakkoorden sluit met de 
regionale tewerkstellingsdiensten en daarin 
afspraken maakt over rapportering, monitoring, 
financiering, auditing en evaluatie van de 
opleidings - en beg eleidingstrajecten. De vierde 
strategische doelstelling is het proces transparant, 
snel en zo eenduidig mogelijk maken door middel 
van elektronische communicatie en 
informatiedeling. De vijfde strategische doelstelling 
is om prioritaire belanghebbenden te versterken 
opdat ze een zo goed mogelijk terug -naar-
werkbeleid kunnen voeren.  
 
Die vijf strategische doelstellingen hebben 
kruisverbanden met alle thema's die in de vragen   24/02/2021  CRABV 55 COM 385  
 
 6 
concrètes font encore l'objet de discussions au sein 
du gouvernement et doivent également encore être 
abordées avec les Régions. Les co ncertations avec 
les Régions ont débuté mais je tiens déjà à dire que 
la ministre Crevits et moi -même sommes sur la 
même longueur d'onde. Je ne crois pas qu'il y aura 
de conflit idéologique, ce qui n'empêche pas qu'une 
harmonisation en profondeur sera néce ssaire.  
 zijn aangeraakt. De concrete acties liggen nog op 
de regeringstafel en moeten ook no g met de regio's 
worden overlegd. Dat overleg is opgestart, al wil ik 
wel al zeggen dat minister Crevits en ik heel erg op 
dezelfde lijn zitten. Zelf zie ik dus geen ideologische 
clash aankomen, wat niet wegneemt dat er 
grondige afstemming nodig zal zijn.  
 
Nous abordons la question sous un angle positif, ce 
qui signifie qu'à nos yeux personne ne choisit de 
vivre d'une allocation. Ceux qui en bénéficient se 
sentent souvent moins bien pour cette raison, ne 
fût-ce que parce que les inactifs sont stigmatisés.  
Nous devons donc premièrement essayer de 
prévenir les problèmes de santé et s'ils se 
manifestent malgré tout, les solutionner. La 
prévention est un mot -clé et une myriade de projets 
s'y attèlent déjà.  
 
Il est important et positif que les expériences de 
tous les partenaires qui sont régulièrement réunis 
par le SPF Sécurité sociale soient partagées sur le 
site www.stressburnout.belgique.be, où se trouvent 
déjà un grand nombre d'observations. L'évaluation 
des projets pilotes burn -out est encore à l'agenda 
de ce printemps. Cette évaluation doit nous 
permettre de comprendre ce que les employeurs 
peuvent faire pour améliorer la santé mentale de 
leurs travailleurs.  
 Ons uitgangspunt is positief, wat wil zeggen dat we 
ervan uitgaan dat mensen er niet voor kiezen o m 
van een uitkering te leven. Ze voelen zich er vaak 
slechter door, ook al omdat er een stigma aan de 
groep inactieven kleeft. Een eerste gegeven is dus 
dat we moeten proberen om 
gezondheidsproblemen te voorkomen en als ze er 
toch zijn, ze op te lossen. Pr eventie is een 
sleutelwoord en een heleboel projecten zetten daar 
al op in.  
 
Het is belangrijk en goed dat de inzichten van alle 
partners, die regelmatig worden samengebracht 
door de FOD Sociale Zekerheid, worden gedeeld op 
www.stressburnout.belgie.be, waa r men al heel wat 
inzichten vindt. De evaluatie van de burn -
outproefprojecten staat nog dit voorjaar op de 
agenda. Daar moeten we kunnen uithalen wat 
werkgevers kunnen doen om de mentale 
gezondheid van hun werknemers te bevorderen.  
 
Nous ne devons pas se ulement prendre en main 
l'épuisement professionnel, mais aussi tous les 
problèmes liés au stress.  
 
Lorsque la prévention n'a pas fonctionné et qu'une 
guérison n'est pas envisageable, nous devons 
accepter cette situation et rechercher conjointement 
avec l'i ntéressé une activité qui a du sens. Les 
personnes concernées doivent pouvoir 
entreprendre elles -mêmes ces démarches dans un 
contexte sûr, dans lequel de petits pas doivent 
également être possibles.  
 
Nous voulons miser autant que possible sur un 
processus informel commençant chez le médecin 
traitant, qui sera bien souvent le médecin 
généraliste. J'attends l'avis des experts et des 
partenaires sociaux en ce qui concerne le recours à 
une fit note . Nous voulons parvenir à ce qu'un 
certificat médical d'inaptitu de au travail constitue 
aussi d'emblée le signal pour un entretien, à la fois 
avec le patient et l'employeur, sur l'incidence des 
problèmes de santé sur le fonctionnement. Les 
entreprises ont besoin d'un soutien à cet égard.  
 Ik denk dat we niet alleen aa n burn -out moeten 
werken, maar aan alle stressgerelateerde 
problematieken.  
 
Als preventie niet gelukt is en genezing er niet in zit, 
dan moeten we dat accepteren en met de 
betrokkene zoeken naar een zinvolle activiteit. 
Mensen moeten dat zelf in handen kun nen nemen 
in een veilige context, waarin ook kleine stapjes 
mogelijk moeten zijn.  
 
Wij willen zoveel mogelijk inzetten op een informeel 
proces dat start bij de behandelende arts, die in 
veel gevallen de huisarts zal zijn. Ik wacht op het 
advies van exper ts en sociale partners om iets met 
een fit note  te doen. Wij willen ertoe komen dat een 
attest van een arts dat iemand arbeidsongeschikt 
verklaart, meteen ook een signaal is voor een 
gesprek met de patiënt èn met de werkgever over 
de impact van de gezondhe idsproblemen op het 
functioneren. Bedrijven hebben daar ondersteuning 
bij nodig.  
 
Ce soutien existe sous de nombreuses formes mais 
il est peut -être encore trop méconnu. Il permet Die ondersteuning bestaat in vele vormen, maar is 
misschien nog te onbekend. Nochtans krijgen  CRABV 55 COM 385  24/02/2021   
 
 7 
pourtant aux employeurs d'avoir accès à des talents 
qui, sans cela, restera ient inexploités et présente 
pour eux un intérêt économique. Une fois le 
système au point, nous pourrons nous demander 
comment convaincre adéquatement les sceptiques 
d'y adhérer.  
 
Il convient de remettre correctement en perspective 
la décision liée au cor onavirus de ne pas soumettre 
un certain groupe de personnes à une réévaluation. 
Le nombre de personnes rencontrant des 
problèmes de santé augmente chaque année. La 
pression exercée sur le dispositif de contrôle est de 
plus en plus forte. Le système a été m odifié en 
2016. Nous sommes passés aux flux de données 
numériques et l'INAMI a opté pour un système 
d'échantillonnage sur la base de critères tels que 
l'âge et la pathologie. Lorsque l'évaluation faite par 
le médecin -conseil de l'organisme assureur et cell e 
du médecin -inspecteur de l'INAMI diffèrent, une 
concertation est organisée entre ces deux 
médecins dans un premier temps. S'ils ne 
parviennent pas à un accord, une rencontre 
physique entre la personne concernée et le 
médecin de l'INAMI peut être organisé e. Dans ce 
cas, le médecin de l'INAMI a le dernier mot.  
 
Le nombre d'examens réalisés dans ce cadre 
augmente chaque année depuis 2016. Nous ne 
pourrons pas, avec les effectifs existants, absorber 
éternellement cette augmentation. C'est pourquoi 
l'INAMI in vestira également dans l'automatisation 
d'une partie des contrôles à l'avenir.  
 werkgevers hiermee toegang tot talent dat anders 
links blijft liggen. Ze hebben d aar ook economisch 
belang bij. Als dit qua systeem op punt staat, 
kunnen we bekijken hoe we de non -believers op 
een aangepaste manier kunnen betrekken.  
 
Men moet de coronagerelateerde beslissing om een 
groep van mensen niet op te nemen voor een 
herevalua tie, in het juiste perspectief plaatsen. Het 
aantal mensen met gezondheidsproblemen stijgt 
jaar na jaar. Er is een toenemende druk op het 
controleapparaat. Het systeem werd aangepast in 
2016. Er werd overgeschakeld naar digitale 
gegevensstromen en het RIZI V schakelde over op 
een systeem van steekproeven, via criteria zoals 
leeftijd en pathologie. Wanneer de adviserend arts 
van de verzekeringsinstelling en de arts -inspecteur 
van het RIZIV tot een verschillende evaluatie 
komen, volgt er eerst een overleg tuss en deze 
artsen. Als daaruit geen akkoord voortvloeit, kan er 
een fysiek contact volgen tussen de persoon in 
kwestie en de arts van het RIZIV. Die heeft dan het 
laatste woord.  
 
Het aantal onderzoeken in dit kader stijgt sinds 
2016 jaar na jaar. We kunnen  geen oneindige 
stijging blijven bolwerken met de huidige 
mankracht. Daarom zal het RIZIV in de toekomst 
ook inzetten op de automatisering van een deel van 
de controles.  
 
Dans cette perspective, des projets mobilisant des 
algorithmes intelligents et de l 'intelligence artificielle 
sont en cours. Le but n'est pas de réduire le nombre 
de contrôles, mais plutôt d'encore mieux les cibler. 
De plus, dans le contexte de la pandémie, il a été 
extrêmement difficile pour les médecins -conseils de 
rencontrer personnel lement les malades pour 
procéder à une réévaluation de l'incapacité de 
travail. Les organismes assureurs ont tout misé sur 
les téléconsultations, mais cela n'a toutefois pas 
empêché l'arriéré de s'accumuler.  
 
Si le CMI a choisi de se concentrer en priorité  sur 
les nouveaux invalides, c'est parce que les 
personnes reconnues en incapacité de travail 
depuis moins d'un an ont plus de chances de 
réussir leur réintégration, mais aussi parce qu'un 
examen médical approfondi et minutieux revêt une 
énorme importance lors du passage de l'incapacité 
de travail primaire vers l'invalidité.  
 
De plus, dans le contexte de la crise sanitaire 
actuelle, le CMI ne souhaitait pas infliger une 
réévaluation à des personnes en incapacité de Hiervoor lopen nu projecten met slimme algoritmes 
en artificiële intelligentie. Het is niet de bedoeling 
om het aantal controles te verminderen, maar wel 
om die nog gericht er te maken. Door de pandemie 
werd het bovendien voor adviserend artsen zeer 
moeilijk om mensen face to face te zien voor 
herevaluatie van de arbeidsongeschiktheid. De 
verzekeringinstellingen hebben voluit ingezet op 
teleconsultaties, maar desondanks is er  een 
achterstand opgebouwd.  
 
De GRI wilde eerst en vooral inzetten op de nieuwe 
intredes, omdat de mensen die nog geen jaar 
erkend zijn als arbeidsongeschikt nog een grotere 
kans hebben op re -integratie, maar ook omdat in de 
overgang van primaire arbeidso ngeschiktheid naar 
invaliditeit een grondig en zorgvuldig medisch 
onderzoek extra belangrijk is.  
 
Bovendien wilde men personen die al lang 
arbeidsongeschikt zijn en te maken hebben met 
een waarschijnlijk onomkeerbare problematiek, in   24/02/2021  CRABV 55 COM 385  
 
 8 
travail depuis longtemps et souffrant d'un  problème 
probablement irréversible. Ce groupe a été défini 
sur le critère de l'âge combiné à la durée de 
l'incapacité de travail. Il s'agit donc d'un choix 
pragmatique.  
 
Il n'est absolument pas question d'une 
reconnaissance jusqu'à l'âge de la retraite. Il a 
simplement été décidé de ne pas convoquer un 
groupe de personnes en vue d'une réévaluation. 
Cette décision exceptionnelle et unique a été dictée 
par des circonstances particulièrement 
extraordinaires. Il n'a jamais été dit aux personnes 
reconnues en i ncapacité de travail qu'elles 
recevraient une date de fin de cette 
reconnaissance.  
 de huidige coronacont ext niet onderwerpen aan een 
herevaluatie. De desbetreffende groep werd 
bepaald op basis van leeftijd, in combinatie met de 
duur van de arbeidsongeschiktheid. Het gaat dus 
om een pragmatische houding.  
 
Het gaat absoluut niet om een erkenning tot de 
pensioe nleeftijd. Het gaat om een beslissing om 
een groep van mensen niet uit te nodigen voor een 
herevaluatie. Zeer uitzonderlijke omstandigheden 
gaven aanleiding tot die uitzonderlijke en eenmalige 
ingreep. Er is aan mensen die erkend zijn als 
arbeidsongeschikt  nooit gezegd dat zij een 
einddatum van de erkenning zullen krijgen.  
 
Le message est donné qu'une réévaluation est 
toujours possible et que la reconnaissance de 
l'incapacité de travail peut donc être revue après 
chaque examen. Aucun groupe de personnes n' est 
exclu de la politique de retour au travail. Comme il 
n'a pas eu de contact avec ce groupe cible, il est 
vrai que le médecin -conseil ne peut pas le 
sensibiliser aux étapes qui permettent un retour au 
travail mais toute demande de retour partiel ou non 
au travail, de formation ou d'une autre forme 
d'accompagnement émanant de ces personnes 
sera également toujours traitée.  
 
Nous nous rendons compte que le goulot 
d'étranglement au niveau des médecins -conseils 
est en fait un problème structurel. Les médecins -
conseils ne doivent pas seulement prendre en 
charge un trop grand nombre de patients, ils doivent 
également accomplir un trop grand nombre de 
tâches à l'égard de ces patients. C'est pourquoi 
nous voulons renforcer les équipes de médecins -
conseils. La prem ière étape consiste à mettre sur 
pied des équipes pluridisciplinaires. Un cadre a été 
élaboré pour la composition de ces équipes et pour 
leurs missions. Nous pourrons passer 
prochainement au développement de cette 
pluridisciplinarité, dès lors que les mini stres 
régionaux souhaitent également avancer dans cette 
 Men krijgt de boodschap dat een herevaluatie altijd 
mogelijk is en dat de erkenning dus na ieder 
onderzoek kan worden herzien. Er wordt absoluut 
geen groep mensen afgeschreven voor een te rug-
naar-werkbeleid. De adviserend arts kan inderdaad, 
doordat hij of zij geen contact had met deze 
doelgroep, hen zelf niet sensibiliseren om stappen 
naar werk te zetten, maar elke vraag naar een al 
dan niet gedeeltelijke werkhervatting, een opleiding 
of een andere vorm van begeleiding naar werk, 
wordt ook voor deze mensen altijd behandeld.  
 
Wij beseffen dat de bottleneck bij de adviserend 
artsen eigenlijk een structureel probleem is. Een 
adviserend arts heeft niet alleen een te grote groep 
patiënten, ma ar hetgeen hij of zij moet doen voor 
die patiënten is ook veel te breed. Daarom willen wij 
de adviserend artsen versterken. De uitbouw van 
multidisciplinaire teams is de eerste stap. Er werd 
een kader uitgewerkt voor de samenstelling van de 
teams en hun op drachten. Wij kunnen op korte 
termijn overgaan tot de verdere uitrol van die 
multidisciplinariteit, want ook de gewestelijke 
ministers willen die richting uit.  
 
Nous voulons adjoindre la fonction de coordinateur 
de la réintégration aux équipes des mutual ités. Ces 
équipes prennent réellement en main le dossier 
d'intégration et font office d'intermédiaire entre tous 
les partenaires.  
 
J'ai donné une réponse générale, si bien que les 
membres de la commission restent sur leur faim sur 
certains points. Je veux,  avant d'adopter des 
positions très précises, donner de l'espace à la 
concertation avec les ministres fédéraux et surtout Aan de teams van de ziekenfondsen willen we nog 
de functie van re -integratiecoördinator toevoegen. 
Zij nemen het integratiedossier echt in handen en 
zijn de brugfiguur tussen alle partners.  
 
Ik heb een algemeen antwoord gegeven, waardoor 
de commissieleden op een aantal punten nog op 
hun honger blijven. Ik wil ruimte geven aan het 
overleg met de federale en vooral de gewestelijke 
ministers, vooraleer ik he el precieze standpunten  CRABV 55 COM 385  24/02/2021   
 
 9 
avec les ministres régionaux. Je nourris toutefois de 
hautes ambitions dans ce domaine. Il s'agit non 
seulement d'un problème extrêmem ent important 
sur le plan social, mais également d'un problème 
qui ne cesse de prendre de l'ampleur.  
 inneem. Mijn ambitie op dit vlak is echter hoog. Het 
is maatschappelijk een uitermate belangrijk 
probleem, en ook een groeiend probleem.  
 
01.09   Gaby Colebunders (PVDA -PTB) (en 
néerlandais) : Je suis d'accord avec le principe selon  
lequel la prévention est essentielle. Les entreprises 
doivent mettre en place un travail faisable et cette 
stratégie sera également intéressante pour elles sur 
le plan économique. Le stress, l'épuisement 
professionnel et la dépression doivent faire l'obje t 
de mesures préventives et les délégués syndicaux 
et les coaches du CPPT peuvent jouer un rôle 
constructif à cet égard. Lorsque de telles mesures 
ne sont pas possibles, il convient de chercher des 
alternatives. En Allemagne, les entreprises sont 
obligées de réserver une partie des emplois à des 
personnes lourdement handicapées. Il n'est donc 
pas nécessaire de réinventer l'eau chaude.  
 01.09   Gaby Colebunders (PVDA -PTB) 
(Nederlands) : Ik ben het ermee eens dat preventie 
essentieel is. Bedrijven moeten werk maken van 
werkbaar werk en dat kan ook economisch 
interessant zijn voor henzelf. Stress, burn -out en 
depressie moeten preventief worden bestreden en 
de vakbondsafgevaardigden en CPBW -coaches 
kunnen daar een constructieve rol in spelen. Waar 
dat niet kan, m oeten we alternatieven zoeken. In 
Duitsland worden bedrijven verplicht om een deel 
van hun jobs voor te behouden voor 
Schwerbehinderten . We hoeven het warm water 
dus niet uit te vinden.  
 
01.10   Ellen Samyn (VB): Nous pouvons faire 
preuve de compréhension  pour la pression 
croissante sur les instances de contrôle, surtout en 
temps de pandémie. Il est positif que des moyens 
supplémentaires soient prévus. Par sa décision, le 
CMI donne l'impression de renoncer au marché du 
travail pour les quinquagénaires. Bie n que 
l'activation soit très difficile dans certains cas, nous 
devons malgré tout continuer à essayer.  
 01.10   Ellen Samyn (VB): We kunnen begrip 
opbrengen voor de toenemende druk op het 
controleapparaat, zeker in covidtijden. Dat er extra 
middelen komen, is positief. De beslissing van de 
GRI wekt de indruk dat het vijftigers opgeeft voor de 
arbeidsmarkt en hoewel activering in sommige 
gevallen heel moeilijk is, moeten we het toch blijven 
proberen.  
 
01.11   Valerie Van Peel (N-VA): Il m'est difficile de 
reprocher au ministre de ne pas avoir été concret, 
alors qu'il a dit d'emblée qu'il ne le serait pas. 
L'expression "politique de retour au travail" est bien 
choisie. Il n'empêche que nous continuons à penser 
que cette politique devrait être définie par les 
Communautés.  
 
Les cinq objectifs énoncés par le ministre soulèvent 
surtout des questions, en particulier, en ce qui me 
concerne, celui ayant trait au renforcement des 
organismes assureurs. Même si la tâche semble 
toujours extrêmement difficile à l'échelon f édéral, il 
est grand temps de s'attaquer à quelques vaches 
sacrées. Les médecins -conseils sont employés par 
les organismes assureurs et les mutuelles. Dès lors 
que plus le nombre des allocataires est élevé, plus 
les recettes des mutuelles augmentent, ils s ont 
coincés entre le marteau et l'enclume. Les 
médecins -conseils dénoncent ce paradoxe depuis 
longtemps, mais le ministre souhaite même ajouter 
encore un acteur supplémentaire dans les 
organismes assureurs en la personne d'un 
manager chargé de la réintégra tion. 
 
Nous avons déposé depuis longtemps une 01.11   Valerie Van Peel (N-VA): Ik kan de minister 
niet verwijten dat hij niet concreet was als hij zelf 
begint met te zeggen dat hij niet concreet zal zijn.  
Terug -naar-werkbeleid is een goed gekozen term. 
Wij blijven vinden dat dit beleid bij de 
Gemeenschappen hoort.  
 
De vijf doelen van de minister roepen vooral vragen 
op. Vooral die over de versterking van de 
verzekeringsinstellingen blijft in mijn oren ha ngen. 
Het wordt heel hoog tijd dat we een aantal heilige 
huisjes afbreken, al blijkt dat op federaal niveau 
altijd heel moeilijk. De adviserend artsen bevinden 
zich in de verzekeringsinstellingen en de 
ziekenfondsen. Ze zitten in een moeilijke positie, 
want het brengt ziekenfondsen meer op als er meer 
mensen zijn met een uitkering. Adviserend artsen 
klagen dat al lang aan, maar de minister wil nu zelfs 
nog iemand toevoegen aan de 
verzekeringsinstellingen: een re -integratiemanager.  
 
Wij hebben al heel lan g een resolutie gelanceerd   24/02/2021  CRABV 55 COM 385  
 
 10 
proposition de résolution visant à sortir les 
médecins -conseils des mutualités pour les 
rassembler dans un service public. Le 
gouvernement n'insiste pas trop dans ce sens et 
laisse une grande latitude aux parte naires sociaux. 
Je ne pense pas que ce soit la bonne méthode pour 
gérer ce problème.  
 
Nous organiserons bientôt des auditions et j'espère 
que d'ici là, le ministre pourra être plus concret. Les 
différentes parties doivent être responsabilisées. 
Pour l'heu re, je n'ai eu que peu d'éléments concrets 
à me mettre sous la dent. Je me rattraperai plus 
tard. 
 om de adviserend artsen weg te halen bij de 
ziekenfondsen en ze in een overheidsdienst samen 
te brengen. De regering stuurt zelfs het liefste niet 
te veel aan en laat veel over aan de sociale 
partners. Ik denk niet dat dit in dez e problematiek 
de goede aanpak is.  
 
Binnenkort houden we hier hoorzittingen en ik hoop 
dat de minister tegen dan wat concreter kan 
worden. Alle partijen moeten worden 
geresponsabiliseerd. Momenteel was er nog niet 
veel concreets om op in te gaan. Dat haa l ik later in.  
 
01.12   Nathalie Muylle (CD&V): Le moment est 
venu de sortir de la phase des projets pilotes. 
Même s'il s'agit de contributions intéressantes au 
bien-être mental sur le lieu de travail, nous avons 
besoin de davantage. Les seuils trop élevés  doivent 
disparaître, tandis qu'il faut en même temps éviter 
des mesures trop peu contraignantes. Nous devons 
aussi oser sortir des sentiers battus et rendre nos 
systèmes plus flexibles. Le programme back to 
work , par exemple, qui prévoit une reprise 
progr essive du travail pour les patients atteints du 
cancer, démontre qu'une telle méthode fonctionne.  
 01.12   Nathalie Muylle (CD&V): Het moment is 
aangebroken waarop we de fase van de 
proefprojecten moeten ontgroeien. Het zijn 
interessante bijdragen aan het m entaal welzijn op 
de werkvloer, maar we hebben meer nodig. Te 
hoge drempels moeten weg, terwijl tegelijk te grote 
vrijblijvendheid vermeden moet worden. We moeten 
ook meer out of the box denken en onze systemen 
flexibeler maken. Back to work  bijvoorbeeld, het 
programma met progressieve werkhervatting voor 
kankerpatiënten, toont aan dat dit werkt.  
 
01.13  Gitta Vanpeborgh (sp.a): Cet exposé était 
clair. Les cinq objectifs stratégiques doivent être 
précisés avec les entités fédérées. Contrairement à 
d'autres  membres de la commission, je ne trouve 
pas cette collaboration négative Elle peut s'avérer 
au contraire très inspirante. La prévention est 
cruciale et les interlocuteurs sociaux ont un rôle 
essentiel à y jouer. Si la prévention ne suffit pas, le 
plus gran d défi réside dans les incitants et la 
responsabilisation, et surtout leur concrétisation. 
J'espère que ce débat au Parlement sera mené. Je 
fonde aussi beaucoup d'espoirs dans le CMI, pour 
lequel il faudra certainement envisager la 
désignation d'un gestion naire en réintégration.  
 01.13   Gitta Vanpeborgh (sp.a): Dit was een 
duidelijke uiteenzetting. De vijf strategische 
doelstellingen moeten nog verder uitgewerkt 
worden met de deelstaten. In tegenstelling tot 
andere commissieleden vind ik die samenwerking 
niet negatief. Het kan net heel inspirerend zijn. 
Preventie is essentieel en daarin hebben de sociale 
gesprekspartners een cruciale rol te spelen. Als 
preventie niet volstaat, worden incentives en 
responsabilisering, en vooral het concretiseren 
ervan de groo tste uitdaging. Ik hoop dat dit debat in 
het Parlement zal worden gevoerd. Ik ben ook 
hoopvol op het vlak van de GRI, waarbij de 
aanstelling van een re -integratiemanager zeker te 
overwegen valt.  
 
01.14   Tania De Jonge (Open Vld): J'attends 
impatiemment le  plan d'action. Au plus il faut de 
temps pour démarrer un parcours de réintégration, 
au plus il sera difficile de reprendre le travail. La 
concertation avec les partenaires, surtout les entités 
fédérées, est très positive. Nous devons positiver et 
mettre l 'accent sur ce que les travailleurs peuvent 
encore faire et non sur ce qu'ils ne peuvent plus 
faire. Un bon accompagnement permet souvent de 
découvrir des talents qui peuvent s'avérer 
intéressants pour un autre employeur. Il faut faciliter 
la tâche pour ce s employeurs. La prévention est 
importante. Une détection rapide sur le lieu de 
travail doit permettre d'éviter que des travailleurs se 01.14   Tania De Jonge (Open Vld): Ik kijk erg uit 
naar het actieplan. Hoe langer het duurt voordat 
een begeleidingstraject wordt opgestart, hoe 
moeilijker het wordt om het werk weer  aan te 
vatten. Het overleg met de partners, vooral dan de 
deelstaten, is heel positief. We moeten positief zijn 
en benadrukken wat mensen nog kunnen, niet wat 
ze niet meer kunnen. Door een goede begeleiding 
worden vaak ook talenten ontdekt die voor een 
andere werkgever interessant kunnen zijn. De 
drempels daarvoor moeten lager. Preventie is 
belangrijk. Een acute detectie op de werkvloer moet 
vermijden dat mensen in een langdurige ziekte 
terechtkomen. De re -integratie van langdurig zieken  CRABV 55 COM 385  24/02/2021   
 
 11 
retrouvent en maladie de longue durée. La 
réintégration de malades de longue durée 
représente un énorme défi, mais le mi nistre 
trouvera en tout cas en nous un partenaire fiable 
pour le relever.  
 is een enorme uitd aging, maar de minister vindt in 
ons alvast een partner om daaraan te werken.  
 
01.15   Evita Willaert (Ecolo -Groen): Le ministre 
nourrit de grandes ambitions et c'est du reste son 
devoir. Le défi n'est pas neuf. La prévention 
constitue l'élément essentiel.  Confier au médecin 
généraliste le rôle d'ouvrir la voie vers l'amélioration 
et la prévention est un choix pertinent. Mais il faut 
effectivement aussi imaginer des solutions sortant 
des sentiers battus. Nous proposons, par 
conséquent, de supprimer le certi ficat médical pour 
les maladies de courte durée et de soulager de la 
sorte le travail des médecins généralistes. Nous ne 
pouvons pas encore leur en demander plus, sans 
les décharger en échange de certaines tâches.  
 
Informer et sensibiliser d'abord et assoc ier ensuite 
les sceptiques est un choix intelligent. L'instauration 
d'un mécanisme de responsabilisation demeure la 
clé de voûte du système. La piste évoquée par la 
collègue Van Peel, qui s'inspire des Pays -Bas où 
les employeurs qui persistent à faire de l a 
résistance sont responsabilisés, est très 
intéressante. Je souhaite bon courage au ministre 
et surtout qu'il puisse déployer de nombreuses 
actions.  
 01.15   Evita Willaert (Ecolo -Groen): De ambitie 
van de minister ligt hoog, maar dat is ook zijn plicht. 
De uitdaging is niet nieuw. Preventie is het 
allerbelangrijkste. Het is terecht om van de huisarts 
de eerste toegangspoort naar verbetering en 
beginnende preventie te maken. Maar er moet 
inderdaad ook out of the box worden gedacht. Wij 
stellen daarom voor o m het ziektebriefje voor 
kortdurende ziekte af te schaffen zodat huisartsen 
meer ruimte krijgen. We kunnen niet nog meer 
vragen van de huisartsen zonder ook taken weg te 
halen.  
 
Het is slim om eerst te informeren en te 
sensibiliseren en daarna de non -believers te 
betrekken. Het sluitstuk blijft een 
responsabiliseringsmechanisme. Het denkspoor 
van collega Van Peel, die naar Nederland kijkt waar 
werkgevers die weerstand blijven bieden, 
geresponsabiliseerd worden, is heel interessant. Ik 
wens de minister veel  moed en vooral ook veel 
daden toe.  
 
- Gaby Colebunders à Pierre -Yves Dermagne 
du secteur du nettoyage" (55012202C)  
(55012798C)  
- Gaby Colebunders aan Pierre -Yves Dermagne  
(VEM Economie en Werk) over "De werknemers 
schoonmaakpersoneel dat via onderaanneming 
in ziekenhui zen werkt" (55012798C)  
 
02.01  Gaby Colebunders (PVDA -PTB) (en 
néerlandais) : La prime d'encouragement d'un 
montant brut de 985  euros est destinée à 
l'ensemble du personnel hospitalier, non seulement 
aux infirmiers mais aussi au personnel d'entretien, 
de la  logistique et au personnel administratif. 
Toutefois, les membres du personnel de nettoyage 
dans les hôpitaux sont souvent employés par des 
entreprises externes et ne bénéficient donc pas de 
cette mesure alors qu'ils travaillent dans un secteur 
essentiel.  
 
Le ministre va -t-il en discuter avec les syndicats et 
trouver une solution pour ces travailleurs?  
 02.01   Gaby Colebunders (PVDA -PTB) 
(Nederlands) : De aanmoedigingspremie van 
985 euro bruto is bedoeld voor het 
ziekenhuispersoneel, niet alleen voor de 
verpleegkundigen, maar ook voor de mensen van 
het onderhoud, de logistiek en de administratie. 
Schoonmakers in de ziekenhuizen zijn echter vaak 
in dienst van schoonmaakbedrijven en vallen zo uit 
de boot, terwijl zij toch werken in een essentiële 
sector.  
 
Zal de minister dit bespreken met de vakbonden en 
een oplossing zoeken voor deze mensen?  
   24/02/2021  CRABV 55 COM 385  
 
 12 
02.02   Gitta Vanpeborgh (sp.a): Dans de 
nombreux hôpitaux, le nettoyage est en effet 
entièrement ou partiellement sous -traité à des 
sociétés externes. Le personnel charg é du 
nettoyage ne peut dès lors pas prétendre à la prime 
d'encouragement.  
 
Quelle est la position du ministre à ce sujet? Quel 
message communiquera -t-il aux interlocuteurs 
sociaux afin qu'ils puissent apporter des 
éclaircissements à leurs membres, aux empl oyeurs 
et aux travailleurs concernés?  
 02.02   Gitta Vanpeborgh (sp.a): In veel 
ziekenhuizen wordt de schoonmaak inderdaad 
volledig of deels uitbesteed aan 
schoonmaakbedrijven. Zij kunnen dus geen 
aanspraak maken op die aanmoedigingspremie.  
 
Hoe staat de m inister daar tegenover? Welke 
boodschap zal hij meegeven aan de sociale 
gesprekspartners zodat zij duidelijkheid kunnen 
verschaffen aan hun leden, de betrokken 
werkgevers en werknemers?  
 
02.03   Frank Vandenbroucke , ministre (en 
néerlandais) : Nous avons ac cordé cette prime au 
personnel des hôpitaux pour les efforts 
considérables consentis durant les deux vagues de 
la pandémie de covid -19. La charge de travail est 
toujours très élevée, ce qui se traduit donc par un 
stress important. La prime était destinée à  tout 
travailleur repris sur le payroll de l'hôpital et 
travaillant dans l'hôpital sur un centre de frais 
comptable de l'activité hospitalière – compris entre 
020 et 899 du point de vue technique –, y compris 
les étudiants, les médecins, le personnel intér imaire 
et le personnel mis à disposition de l'hôpital par une 
autre entité.  
 
Les activités non hospitalières telles que le parking, 
la crèche et la cafétéria n'entrent pas en ligne de 
compte. Le personnel de nettoyage en sous -
traitance est hors de notre po rtée, même si nous 
reconnaissons pleinement ses efforts. J'estime 
néanmoins que le personnel doit faire l'objet d'une 
réévaluation structurelle. Nous continuerons donc 
de miser sur de meilleurs salaires et de meilleures 
conditions de travail pour l'ensembl e du personnel. 
Les hôpitaux devraient également consacrer une 
réflexion approfondie à l'externalisation.  
 02.03  Minister Frank Vandenbroucke 
(Nederlands) : We hebben die premie toegekend 
aan het personeel in de ziekenhuizen voor de 
enorme inspanningen tijd ens de twee golven van 
COVID -19. De werkdruk is er nog altijd hoog, met 
dus de nodige stress. De premie was bestemd voor 
elke werknemer op de payroll van het ziekenhuis en 
die in het ziekenhuis werkt op een 
boekhoudkundige kostenplaats van de 
ziekenhuisact iviteit – tussen 020 en 899 zoals dat 
technisch heet – met inbegrip van studenten, 
artsen, interim -personeel en het personeel dat door 
een andere entiteit aan het ziekenhuis ter 
beschikking wordt gesteld.  
 
Niet-ziekenhuisactiviteiten zoals de parking, de 
crèche, de cafetaria komen niet in aanmerking. 
Schoonmaakpersoneel in onderaanneming valt 
buiten ons bereik, al erkennen we ten volle hun 
inspanningen. Maar zo zitten ons sociaal overleg en 
onze ziekenhuisfinanciering nu eenmaal in elkaar. 
Wel vind ik dat h et personeel structureel moet 
worden geherwaardeerd. We zullen dus blijven 
inzetten op betere lonen en betere 
werkomstandigheden voor al het personeel. In de 
ziekenhuizen moet men ook eens goed nadenken 
over outsourcing.  
 
02.04   Gaby Colebunders (PVDA -PTB) (en 
néerlandais) : Les collaboratrices d'entreprises de 
nettoyage externes effectuent le même travail que 
les salariées de l'hôpital tout en gagnant moins. De 
plus, elles ont dû travailler beaucoup plus pendant 
la pandémie. Or les sociétés ont facturé ces  
prestations aux hôpitaux. Ces personnes ont parfois 
dû effectuer des tâches que certains hôpitaux ne 
voulaient pas confier à leur propre personnel. Le 
ministre comprendra ma colère. Je lui demande 
d'aborder ce point avec les partenaires sociaux.  
 02.04   Gaby Colebunders (PVDA -PTB) 
(Nederlands) : De poetsvrouwen van externe 
schoonmaakbedrijven doen hetzelfde werk als de 
poetsvrouwen die op de payroll van het ziekenhuis 
staan, alleen verdienen zij een stuk minder en 
moesten zij tijdens deze pandemie veel meer  werk 
doen. De firma's hebben dit dan ook nog eens 
doorgefactureerd aan de ziekenhuizen zelf. Deze 
mensen moesten het werk soms doen omdat 
bepaalde ziekenhuizen hun eigen personeel 
daarvoor niet wilden inzetten. De minister zal mij 
wel begrijpen als ik zeg  dat ik daar kwaad van word 
en ik vraag hem om dit te bespreken met de sociale 
partners.  
 
02.05   Gitta Vanpeborgh (sp.a): Je comprends le 
contexte dans lequel la décision a été prise, mais 02.05   Gitta Vanpeborgh (sp.a): Ik begrijp de 
context waarin de beslissing is genomen, maar het  CRABV 55 COM 385  24/02/2021   
 
 13 
elle reste difficile à admettre pour le personnel de 
nettoyage qui  a été davantage exposé que le 
personnel employé par les hôpitaux. Si l'on 
envisage encore une mesure d'encouragement à 
l'avenir, j'espère qu'elle sera prise depuis une 
perspective différente.  
 blijft een bittere pil voor het schoonmaakpersoneel 
dat meer in de vuurlinie heeft gestaan dan het eigen 
personeel van het ziekenhuis. Als men in de 
toekomst nog denkt aan een aanmoediging, dan 
hoop ik dat men de zaken oo k vanuit deze 
invalshoek bekijkt.  
 
03 Questions jointes de  
soignant" (55012614C)  
(55012768C)  
Fedris" (55012792C)  
 03 Samengevoegde vragen van  
- Evita Willaert aan Frank Vandenbroucke (VEM 
beroepsziekte voor zorgverleners" (55012614C)  
- Valerie Van Pee l aan Frank Vandenbroucke 
"De behandeling van dossiers m.b.t. de 
erkenning van COVID -19 als beroepsziekte bij 
 
03.01   Evita Willaert (Ecolo -Groen): La procédure 
de reconnaissance de la covid -19 comme maladie 
professionnelle pour les prestataires de soins 
salariés suscite beaucoup de questions. De 
nombreux patients atteints du coronavirus ne 
peuvent reprendre le travail qu'après plusieurs 
mois. La procédure de reconnaissance par Fedris 
prendrai t énormément de temps et les travailleurs 
ne toucheraient dès lors plus que 60  % de leur 
salaire. Ils ont pourtant droit à une indemnité pour 
incapacité de travail temporaire. Depuis mars 2020, 
seul un tiers des quelque 10  000 demandes 
soumises à Fedris a fait l'objet d'une décision.  
 
Comment est -ce possible? Quel est le délai 
d'attente moyen pour obtenir une reconnaissance? 
Pourquoi cette procédure est -elle si longue? Que 
fera le ministre afin que les quelque 
6 500 personnes qui n'ont pas encore reçu de 
réponse soient fixées le plus rapidement possible?  
 03.01   Evita Willaert (Ecolo -Groen): Er zijn veel 
vragen over de erkenningsprocedure van COVID -19 
als beroepsziekte voor zorgverleners in 
loonverband. Veel coronapatiënten kunnen pas na 
maanden terug aan he t werk. De dossiers bij Fedris 
zouden erg lang aanslepen, waardoor zij terugvallen 
op 60  % van het loon. Zij hebben nochtans recht op 
een vergoeding voor tijdelijke 
arbeidsongeschiktheid. Sinds maart 2020 werd 
slechts in een derde van de bijna 10.000  aanvr agen 
bij Fedris een beslissing genomen.  
 
Hoe komt dat? Wat is de gemiddelde wachttijd van 
een erkenningsprocedure? Waarom duurt die 
procedure zo lang? Wat doet de minister opdat de 
meer dan 6.500  personen die nog geen antwoord 
kregen zo snel mogelijk uit sluitsel krijgen?  
 
03.02   Ellen Samyn (VB): La reconnaissance de la 
covid -19 comme maladie professionnelle est régie 
par l'arrêté ministériel du 26  juin 2020 qui renvoie à 
une liste de secteurs essentiels. Depuis fin mai 
2020, seules les personnes actives  dans le secteur 
des soins sont encore couvertes. Cette date a été 
dictée par la levée du premier confinement mais 
entre -temps, nous connaissons depuis plusieurs 
mois un deuxième confinement.  
 
La couverture sera -t-elle prolongée et élargie à 
d'autres fonct ions essentielles?  03.02   Ellen Samyn (VB): De erkenning van 
COVID -19 als beroepsziekte werd geregeld bij MB 
van 26  juni 2020, dat verwijst naar een lijst van 
essentiële sectoren. Sinds eind mei 2020 is er 
echter alleen nog dekking voor mensen in de 
zorgs ector. Die datum werd toen ingegeven door de 
opheffing van de eerste lockdown, maar 
ondertussen zitten we al maanden in een tweede 
lockdown.  
 
Zal de dekking worden verlengd en uitgebreid tot 
een aantal andere essentiële functies?    24/02/2021  CRABV 55 COM 385  
 
 14 
  
03.03   Valerie Van Peel (N-VA): Conformément à 
la loi du 11  avril 1995, Fedris doit prendre une 
décision dans les quatre mois suivant l'introduction 
d'une demande et les premiers versements doivent 
également être effectués dans ce délai.  
 
Le contrat de gestion conclu entre Fedris  et le 
gouvernement prévoit que pour 50  % des 
demandes émanant du secteur privé, une décision 
sera prise dans les quatre mois et que dans 70  % 
des cas, le premier paiement doit être effectué 
après huit mois.  
 03.03   Valerie Van Peel (N-VA): Volgens de wet 
van 11  april 1995 moet Fedris binnen de vier 
maanden na de indiening van een aanvraag een 
beslissing nemen en moeten de eerste betalingen 
eveneens binnen de vier maanden plaatsvinden.  
 
De beheersovereenkomst tussen Fedris en de 
regering bepaalt dat bij 50  % van de aanvragen uit 
de privésector een beslissing wordt genomen 
binnen de vier maanden en dat bij 70  % de eerste 
betaling moet worden verricht na acht maanden.  
 
Par ailleurs, le nombre de dossiers ouverts depuis 
plus d'un an ne peut pas excéder 500.  
 
À partir de 2022, le ministre compte -t-il inclure dans 
le contrat de gestion de Fedris des objectifs visant à 
ramener les délais plus près de la limite légale de 
quatre mois? Quelle est d'ailleurs la durée de 
traitement des dossiers actuellement? Des mesur es 
supplémentaires sont -elles nécessaires pour alléger 
la charge de travail? Des recrutements 
supplémentaires sont -ils nécessaires? Quelle est la 
cause principale des longs délais de traitement?  
 Bovendien mag het aantal dossiers dat langer dan 
een jaar aa nsleept niet boven de 500 stijgen.  
 
Zal de minister in de beheersovereenkomst met 
Fedris vanaf 2022 doelstellingen opnemen om de 
termijnen meer in lijn te brengen met de wettelijk 
bepaalde termijn van vier maanden? Hoelang is de 
doorlooptijd thans? Zijn e r extra maatregelen nodig 
om de werkdruk te verminderen? Zijn er extra 
aanwervingen nodig? Wat is de belangrijkste 
oorzaak van de lange doorlooptijden?  
 
03.04   Frank Vandenbroucke , ministre (en 
néerlandais) : Le code maladie professionnelle 
1.404.03, qui e xistait déjà dans la liste des maladies 
professionnelles, a pu être utilisé dès le début de 
l'épidémie pour les collaborateurs des soins de 
santé. En effet, ces collaborateurs courent un plus 
grand risque de contagion. Vu le confinement 
complet et les comp étences attribuées au 
gouvernement à l'époque, entre le 18  mars et le 
17 mai 2020, les travailleurs des secteurs cruciaux 
et des services essentiels ont pu être reconnus 
dans le cadre du code temporaire maladie 
professionnelle 1.404.04. Cette possibilité e st 
prévue par l'arrêté royal n°  39 du 26  juin 2020. 
Durant le confinement généralisé, nous souhaitions 
protéger les travailleurs qui n'avaient pas d'autre 
choix que d'aller travailler et étaient par conséquent 
davantage exposés à la covid -19 que la populat ion 
dans son ensemble.  
 
Le 10  février  2021, pour la période susmentionnée, 
Fedris avait enregistré 11  417 demandes émanant 
du secteur des soins et 334 demandes émanant 
des secteurs cruciaux et des services essentiels. 
Par ailleurs, 2  112 demandes étaient encore en 
attente d'inscription.  
 03.04  Minister Frank Vandenbroucke 
(Nederlands): De beroepsziektecode 1.404.03, die 
al bestond in de lijst van beroepsziekten, kon vanaf 
het begin van de epidemie gebruikt worden voor 
medewerkers in de gezondheidszorg. Zij  lopen 
immers een groter besmettingsrisico. Gelet op de 
volledige lockdown en de bevoegdheden die de 
regering toen kreeg, konden ook werknemers in de 
cruciale sectoren en essentiële diensten van 
18 maart tot 17  mei 2020 erkend worden in het 
kader van de ti jdelijke beroepsziektecode 1.404.04. 
Dat is bepaald door het KB nr.  39 van 26  juni 2020. 
Tijdens de algemene lockdown wilden wij 
werknemers beschermen die geen andere keuze 
hadden dan te gaan werken en daardoor meer 
blootgesteld waren aan COVID -19 dan de b evolking 
in het algemeen.  
 
Op 10  februari 2021 waren er bij Fedris betreffende 
de voornoemde periode 11.417  aanvragen uit de 
zorgsector en 334 uit de cruciale sectoren en 
essentiële diensten. Bijkomend waren er nog 
2.112  aanvragen in afwachting van een inschrijving.  
 
Une décision a déjà été prise pour 37  % des 
dossiers de travailleurs de la santé. Pour les 
travailleurs des secteurs essentiels, une décision a 
déjà été prise pour 17  % des dossiers. Les In 37  % van de dossiers van de 
gezondheidswerkers werd al een beslissing 
genomen. Voor de werknemers in cruciale sectoren 
werd al in 17  % van de dossiers een beslissing  CRABV 55 COM 385  24/02/2021   
 
 15 
décisions négatives étaient dues dans leur majorité 
au fait que le demandeur n'entrait pas dans le 
champ d'application de la loi. Plusieurs demandes 
ont été transférées à l'organisme compétent.  
 
Dans 73  % des cas, la période d'incapacité de 
travail se situe entre deux et quatre semaines. Il 
s'agit d'une pér iode excédant neuf semaines dans 
seulement 5  % des dossiers. Les décisions déjà 
prises l'ont été en moyenne 152  jours après la 
réception de la demande. Beaucoup de temps a été 
perdu à cause de l'afflux imprévu de demandes qui 
se sont ajoutées au travail ha bituel.  
 genomen. De meerderheid van de negatieve 
beslissingen was het gevolg van het f eit dat de 
aanvrager niet onder het toepassingsgebied viel. 
Een aantal aanvragen werden doorgestuurd naar 
de bevoegde instelling.  
 
In 73  % van de gevallen ligt de periode van 
arbeidsongeschiktheid tussen twee en vier weken. 
Slechts in 5  % van de dossiers g aat het om een 
periode langer dan negen weken. De reeds 
genomen beslissingen werden gemiddeld 
152 dagen na ontvangst van de aanvraag 
genomen. Een groot deel van de tijd ging verloren 
door de onverwachte toestroom van aanvragen 
boven op het normale werk.  
 
Dès lors qu'il s'agissait d'une nouvelle maladie, des 
procédures et des critères de reconnaissance ont 
aussi dû être définis. Il a fallu attendre l'été 2020 
avant de pouvoir inscrire les demandes et envoyer 
un accusé de réception aux intéressés.  
 
Dix coll aborateurs supplémentaires ont été recrutés 
en juin et en  juillet. Deux autres ont rejoint l'équipe 
en novembre. Ces collaborateurs sont à présent 
pleinement opérationnels. Le délai entre la 
réception et l'inscription a ainsi pu être ramené à 
une durée nor male. Six recrutements 
supplémentaires sont également prévus en 2021. 
Les procédures internes ont été adaptées et 
quelques médecins coopératifs ont augmenté la 
durée de leurs prestations pour Fedris. Nous nous 
sommes accordés sur une augmentation ultérieur e 
du nombre de collaborateurs.  
 Aangezien het ging om een nieuwe ziekte moesten 
ook nog procedures en criteria voor erkenning 
bepaald worden. Het duurde tot de zomer van 2020 
voor de aanvragen ingeschreven konden worden en 
de betrokkenen een ontvangstmeldi ng kregen.  
 
In juni en  juli werden tien extra medewerkers 
aangeworven. In  november kwamen er nog twee 
bij. Deze medewerkers draaien nu volop mee. De 
tijd tussen de ontvangst en de inschrijving is 
daardoor teruggebracht naar het normale niveau. 
Ook in 2021  zijn er nog zes extra aanwervingen 
gepland. De interne procedures werden aangepast 
en enkele meewerkende artsen hebben hun 
arbeidstijd voor Fedris opgetrokken. Er is een 
akkoord om dat aantal nog verder op te trekken.  
 
Depuis le 2  novembre, nous sommes e ntrés dans 
une nouvelle période de confinement mais la 
situation n'est pas comparable à ce qu'elle était 
en mars 2020. Le principe de base des maladies 
professionnelles – que l'exposition doit être 
substantiellement plus importante que les risques 
d'exposi tion dans la vie de tous les jours – doit être 
maintenu. Fedris actualise la situation sur la base 
des avis de la commission Agents biologiques. 
Certaines professions, comme les services de 
police, la Protection civile, les services incendie, 
l'aide médica le, l'accueil d'enfants et les écoles, 
doivent introduire une demande pour la 
reconnaissance en tant que maladie 
professionnelle.  
 Sinds 2  november zitten we in een nieuwe 
lockdown, maar de situatie is niet vergelijkbaar 
met maart 2020. Het basisprincipe van de 
beroepsziekten – dat de blootstelling substantieel 
hoger moet zijn dan het blootstellingsrisico in het 
dagelijks leven – moet behouden blijven. Fedris 
actualiseert de situatie op basis van adviezen van 
de commissie Biologische Agentia. Bepaalde 
beroepen zoals politiediensten, Civiele 
Bescherming, brandweerdiensten, medische 
hulpverlening, kinderopvang en scholen, kunnen 
ook een aanvraag indienen voor de erkenning als 
arbeidsongeval.  
 
Je me concerte avec les autres ministres en vue de 
coordonner les  diverses mesures et de trouver la 
solution la plus adaptée à chaque situation dans les 
limites des possibilités qu'offre notre sécurité 
sociale. Nous collaborons quotidiennement avec 
Fedris et je suis à l'écoute des partenaires sociaux.  
 Ik overleg met de andere ministers om de 
maatregelen op elkaar af te stemmen en voor elke 
situatie de meest geschikte oplossing te vinden 
binnen de mogelijkheden die onze sociale 
zekerheid biedt. We werken dagelijks samen met 
Fedris en ik luister naar de sociale partners.  
 
 16 
Lors de l'élabora tion du nouveau contrat de gestion 
avec Fedris, qui commencera en 2022, j'essayerai 
de rapprocher davantage le délai de traitement du 
délai légal de quatre mois.  
 Bij de opmaak van de nieuwe 
beheersovereenkomst met Fedris, vanaf 2022, z al 
ik de behandelingstermijn meer in lijn proberen te 
brengen met de wettelijk bepaalde termijn van vier 
maanden.  
 
03.05   Evita Willaert (Ecolo -Groen): L'amélioration 
est réelle et les choses iront encore en s'améliorant. 
Je comprends que Fedris ait été confrontée à des 
difficultés compte tenu des circonstances données. 
Je comprends également que les nouvelles 
procédures prennent du temps. J'espère qu'il sera 
rapidement à nouveau question d'un délai 
raisonnable. Je me félicite de l'inscription dans le 
nouveau contrat de gestion d'un délai légal de 
quatre mois.  
 03.05   Evita Willaert (Ecolo -Groen): Er is al 
beterschap en er is nog meer beterschap op komst. 
Ik begrijp dat Fedris het in de gegeven 
omstandigheden moeilijk heeft gekregen. Ik begrijp 
ook dat nie uwe procedures tijd vergen. Ik hoop dat 
er gauw weer sprake zal zijn van een redelijke 
termijn. Het is goed dat een wettelijke termijn van 
vier maanden in een nieuw beheerscontract zal 
worden opgenomen.  
 
03.06   Ellen Samyn (VB): J'espère que la 
possibilit é d'introduire un dossier sera 
communiquée à suffisamment de secteurs.  
 03.06   Ellen Samyn (VB): Ik hoop dat de 
mogelijkheid om een dossier in te dienen voldoende 
aan de sectoren zal worden gecommuniceerd.  
 
03.07   Valerie Van Peel (N-VA): Il ne saurait être 
reproché au ministre qu'il s'agit surtout en 
l'occurrence d'appliquer un emplâtre sur une jambe 
de bois. Je me réjouis d'entendre que le ministre 
engrange de nombreuses avancées. La durée de la 
procédure chez Fedris constituait déjà un problème 
avant la crise. J'espère que le nouveau contrat 
pourra garantir que Fedris fonctionnera mieux 
également après la crise.  
 03.07   Valerie Van Peel (N-VA): Het valt de 
minister niet te verwijten dat het dweilen met de 
kraan open is. Ik ben blij te horen dat de mini ster 
stevige stappen vooruit zet. De doorlooptijd was bij 
Fedris ook al voor de crisis een probleem. Ik hoop 
dat in het nieuwe beheerscontract garanties worden 
ingebouwd zodat Fedris ook na de crisis beter 
werkt.  
 
 Het incident is ges loten.  
 
12 h 48. 
om 12.48  uur. 
 
BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP,
TECHNOLOGIE 
EN INNOVATIE 
2010
Federaal 
Wetenschapsbeleid
 REDACTIE
Ward Ziarko, Hoofd Dienst O&O-indicatoren, 
Federaal Wetenschapsbeleid
Alasdair Reid, Directeur, Technopolis Group
Nelly Bruno, Consultant, Technopolis Group
BIJDRAGEN
FEDERAAL WETENSCHAPSBELEIDJean Moulin, Directeur,  
Dienst voor Wetenschappelijke en Technische Informatie
Bernard Delhausse, Adviseur,  Dienst O&O-indicatoren 
Eric Laureys, Wetenschappelijk Adviseur,  
MINISTERIE VAN DEFENSIE
Jean-Paul Marcel, Directeur,  
Koninklijk Hoger Instituut voor Defensie
VLAAMSE OVERHEID, DEPARTEMENT 
ECONOMIE, WETENSCHAP EN INNOVATIE
Niko Geerts, Beleidsadviseur
INSTITUUT TER BEVORDERING  
VAN HET WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK  
EN DE INNOVATIE VAN BRUSSEL
Paul Van Snick, Expert
RESEARCH IN BRUSSELS
Nicolas Vanhove, Project Manager
MINISTERIE VAN DE FRANSE GEMEENSCHAP, 
DGENORS
Richard Martin, Directeur,  Dienst Wetenschappelijk Onderzoek
Marco Segers, Adviseur,  
Dienst Wetenschappelijk Onderzoek
OPENBARE DIENST VAN WALLONIE,DGO6
Paul Chapelle, Adviseur
Isabelle Pierre, Adviseur
Design door Coast : www.coastdesign.beWettelijk Depot: D/2010/1191/10
Uitgegeven in juni 2010. 
Noch het Federaal Wetenschapsbeleid, noch enige 
persoon die optreedt in naam van het Federaal Wetenschapsbeleid zijn verantwoordelijk voor het gebruik 
dat kan worden gemaakt van de hiernavolgende informatie. 
Dit werk is beschermd door het copyright. Het mag in zijn geheel of gedeeltelijk worden gereproduceerd voor zover 
de bron wordt vermeld en het niet wordt gebruikt voor 
commerciële doeleinden of verkoop.Aanbevolen citatie: Federaal Wetenschapsbeleid, 
Belgisch Rapport over Wetenschap, Technologie en  
Innovatie 2010, Brussel, BelgiëFederaal WetenschapsbeleidLouizalaan 231
B-1050 Brussel 
T +32 2 238 34 11F +32 2 230 59 12 
E burg@belspo.be
www.belspo.beJuni 2010
COMMISSIE F EDERALE S AMENWERKING , O VERLEGGROEP CFS/STAT
 BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 
20101.	 	Instellingen	 en	bevoegdheden	 voor	 WTI	
in	België,	 5
  1.1  België, een federale staat, 7
  1.2  Wie doet wat binnen het Belgisch 
WTI-beleid, 8
  1.3  Samenwerking en overleg tussen de Belgische entiteiten, 
12
  1.4  Hoe presteert België op het vlak van wetenschap en innovatie? Een kort overzicht, 
14
  1.5  Financiering van het WTI-beleid in België, 
18
2.	 	Federaal	beleid	inzake	wetenschap,	
technologie	en	innovatie,	 23
  2.1  Doelstellingen van het federale 
wetenschapsbeleid, 25
  2.2  Actoren en instrumenten van het federale WTI-beleid, 
27
  2.2.1  Federale Raad voor Wetenschapsbeleid (FRWB), 
28
  2.2.2  Belgisch Federaal Wetenschapsbeleid (BELSPO), 
29
  2.2.3   Andere federale overheidsdiensten, 31
  2.3  Implementatie van het federale wetenschapsbeleid, 
35
  2.3.1  Financiering Belgische medewerking aan internationaal onderzoek, 
36
  2.3.2  Federale onderzoeksprogramma’s, 43
  2.3.3  De federale wetenschappelijke instellingen, 
50
  2.3.4  Steun aan O&O-activiteiten en –beleid, 
54
  2.4  Vooruitzichten voor het federale  WTI-beleid, 
573.	 	Vlaams	beleid	inzake	wetenschap,	
technologie	en	innovatie,	 61
  3.1  Algemene oriëntering van  
het Vlaamse WTI-beleid, 63
  3.2  Actoren en instrumenten  
van het Vlaamse WTI-beleid, 67
  3.2.1  Beleidsadvies, 69
  3.2.2  Overheidsdepartementen, 69
  3.2.3  Andere diensten van openbaar belang 
op het gebied van wetenschap en innovatie, 
71
  3.2.4  Beleidsuitvoerende instanties, 72
  3.2.5  Intermediaire organisaties op het gebied van innovatie, 
83
  3.3  Belangrijkste performers op het vlak van onderzoek en innovatie, 
88
  3.3.1  Instellingen Hoger Onderwijs, 88
  3.3.2  Strategische Onderzoekscentra, 91
  3.3.3  Wetenschappelijke instituten, onderzoeksinfrastructuur en kenniscentra, 
99
  3.3.4  Internationalisering van Vlaams onderzoek en innovatie, 
104
  3.4  Vooruitzichten voor het Vlaamse WTI-beleid, 
109InhoudstafelV 
  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 20104.	 	WTI-beleid	in	Wallonië	en	in	de	Franse	
Gemeenschap,	 113
  4.1  Algemene oriëntering van het WTI-beleid in Wallonië en de Franse Gemeenschap, 
115
  4.2  Actoren en instrumenten van het WTI-beleid in Wallonië en de Franse Gemeenschap, 
118
  4.2.1  Beleidsadvies, 118
  4.2.2  Overheidsdepartementen, 120
  4.2.3  Andere beleidsuitvoerende instanties, 131
  4.2.4  Intermediaire organisaties op het gebied van innovatie, 
143
  4.2.5  Belangrijkste performers op het vlak van onderzoek en innovatie, 
145
  4.3  Vooruitzichten voor het WTI-beleid  
in Wallonië en de Franse Gemeenschap, 
155
5.	 	WTI-beleid	in	het	Brussels	
Hoofdstedelijk	Gewest,	 161
  5.1  Algemene oriëntering van het WTI-beleid in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 
163
  5.2  Actoren en instrumenten van het WTI-beleid in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 
166
  5.2.1  Raad voor het Wetenschapsbeleid van 
het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 167
  5.2.2  Overheidsdepartementen en –agentschappen, 
167
  5.2.3  Intermediaire organisaties op het gebied van innovatie, 
176
  5.2.4  Belangrijkste performers op het vlak van onderzoek en innovatie, 
179
  5.3  Vooruitzichten voor het WTI-beleid  in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 
180
6.	 	Conclusies	en	vooruitzichten,	 185Figuren
 1  België begrijpen: federale, gemeenschaps- 
en gewestoverheden, 8
 2  Gewestelijke aanwezigheid van collectieve onderzoekscentra, 
9
 3  Systeem van het Belgisch WTI-beleid, 12
 4  Hoe presteert België op het vlak van WTI? Een vergelijkend overzicht, 
16
 5  Overzicht van overheidsbudgetten voor O&O (duizend euro, huidige waarde), 
18
 6  Aandeel overheidsfinanciering voor O&O (GBAORD en belastingkredieten) door Belgische overheid, 2009, 
19
 7  Evolutie begrotingskredieten voor O&O-beleid van de Federale overheid, 1998-2008 in 
€m, 26
 8  Budgetuitsplitsing voor federaal wetenschapsbeleid in België, 2008, 
27
 9  Financiering van O&O via fiscale maatregelen (gederfde belastingsinkomsten in 
€), 31
 10  Deelname aan KP6 per thema en activiteit, 38
 11  Thematische specialisatie-index van België  in KP6 vs EU27, 
39
 12  Federale onderzoeksprogramma’s: indicatieve jaarlijkse financiering  (2005-2010, miljoen 
€), 45
 13  Financiering van federale wetenschappelijke instellingen binnen BELSPO (2003-2010), 
50
 14  Systeem van het Vlaamse WTI-beleid, 68
 15  VIS-projecten en programma’s, 76
 16  Steun aan innovatie in Vlaanderen per type, 76
 17  Soorten FWO-steun, 78
 18  PMV risicokapitaal- en investeringsinstrumenten, 
81
 19  Collectieve onderzoekscentra in Vlaanderen, 87
 20  Financiering van universiteiten in Vlaanderen, 
90VI 
2010 21  Vlaamse deelname aan EU KP - aandeel  
per type instelling, 104
 22  Vlaamse deelname aan KP6, 105
 23  Structuur van de Franse Gemeenschap en het Waals Gewest, 
119
 24  O&O-begrotingskredieten van de overheid (in duizend 
€), 121
 25  O&O-begrotingskredieten van DGO6 per financieringsbron (in duizend 
€), 122
 26  O&O-begrotingskredieten van het Waals Gewest per type programma, 2001-08,  (in duizend 
€), 122
 27  O&O-begrotingskredieten van het Waals Gewest per type begunstigde, 2001-08 (in duizend 
€), 123
 28  Bedragen toegekend voor Horizon Europe, per type instelling, in duizend 
€, 124
 29  Bijkomende financiering toegekend door  het Waals Gewest aan geaccrediteerde onderzoekscentra en bedrijven voor deelname aan KP6, 
124
 30  Aantal deelnames van Waalse organisaties aan gefinancierde projecten, 
125
 31  FIRST-programma’s – aantal mandaten toe -
gekend per jaar en budget (in duizend €), 127
 32  Excellentieprogramma’s in Wallonië  (in duizend 
€), 129
 33  O&O- en innovatiemaatregelen voor KMO’s in Wallonië (in duizend 
€), 130
 34  Budgetten voor O&O-beleid in de Franse Gemeenschap, 2008, 
131
 35  Lijst van door het Waals Gewest geaccredi -
teerde collectieve onderzoekscentra, 150
 36  Evolutie begrotingskredieten voor geaccredi -
teerde onderzoekscentra (in duizend €), 151
 37  Concurrentiepolen: Begrotingskredieten van het Waals Gewest per type begunstigde, 2001-2008, 
153 38  Initiële overheidsbudgetten voor O&O in Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 2004-2009 in miljoen 
€, 165
 39  PRFB, 2004-2008, 174
Kaders
 1  Collectieve onderzoekscentra -  een ‘Belgische instelling’, 
10
 2  Fiscale maatregelen ten gunste  van O&O-activiteiten, 
20
 3  Federaal beleid ter ondersteuning van intellectuele eigendom, 
33
 4  Back to Belgium, internationale mobiliteit  van onderzoekers, 
37
 5  Federaal beleid ruimteonderzoek, 42
 6  Interuniversitaire attractiepolen, 43
 7  Federaal Programma ‘Wetenschap voor  een duurzame ontwikkeling’, 
46
 8  Het Belgisch Poolplatform, 47
 9  Voorbeelden van onderzoeksactiviteiten  van andere federale overheidsdiensten, 
48
 10  Federale wetenschappelijke instellingen, 51
 11  Federale instituten op het vlak van menselijke en dierlijke gezondheid, 
52
 12  Kernonderzoek, 53
 13  BELNET: het netwerk van kennis, 54
 14  O&O bedrijfssteun (2 types: industriële O&O-projecten en O&O-haalbaarheidsstudies), 
74
 15  Postdoctorale Onderzoeksmandaten (OZM), 74
 16  Strategisch Basisonderzoek (SBO), 75
 17  VIS: Innovatiesamenwerkingsverbanden, 75
 18  Odysseus, een Vlaams ‘brain gain’-programma, 
79
 19  Een unieke kenniseconomie gebaseerd in drie landen: ELAt, 
108
 20  Deelname aan EU-programma’s stimuleren, 124
 21  FIRST-maatregelen, 126VII 
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010 22  Mobilisatieprogramma’s, 127
 23  Excellentieprogramma’s, 129
 24  O&O-steun voor KMO’s, 130
 25  FNRS-ontwikkelingsplan (2004-2009), 133
 26  Popularisering van wetenschap en de 
ontwikkeling van een wetenschapscultuur in Franstalig België, 
135
 27  Een partnerschap voor onderzoekers: actieplan van de Franse Gemeenschap 2010-2014, 
136
 28  www.innovons.be — een vernieuwende hulpbron voor Waalse vernieuwers, 
139
 29  Universiteiten van de Franse Gemeenschap, 147
 30  De Geconcerteerde Onderzoeksacties (ARC) & Het Fonds Spécial de Recherche (FSR), 
147
 31  WELBIO: Waals Instituut voor Biowetenschappen, 
148
 32  Regionale impulsprogramma’s, 170
 33  Brains Back to Brussels (BB2B), 171
 34  Spin-off in Brussels, 172
 35  Brussels Studies, 176
 36  Incubatoren in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 
177
 37  Prioriteiten van het Belgisch Voorzitterschap, 
192
 VIII 
2010Voorwoord
Er zijn ondertussen zo’n tien jaar verstreken sinds België voor het laatst Voorzitter 
van de Europese Unie (EU) was, maar net als in 2001 gaat het Belgisch EU Voorzitter -
schap van 2010 gepaard met enorme uitdagingen en de lancering van enkele initiatie -
ven voor de volgende 10 jaar. In 2001 werd met de Agenda van Lissabon en de daarop volgende doelstellingen van Barcelona inzake investeringen in O&O benadrukt dat de Europese Lidstaten samen moesten streven naar gemeenschappelijke doelen. 
De Europa 2020-strategie
1 die in april 2010 door de Europese Commissie werd ge -
lanceerd, roept op tot een nieuwe focus op slimme, duurzame en inclusieve groei. 
Slimme groei impliceert de ontwikkeling van een economie die gebaseerd is op kennis en innovatie, en die voortbouwt op de aanzienlijke inspanningen die sinds 2000 werden geleverd om de Europese investeringen in en de output van weten -
schap, technologie en innovatie (WTI) te stimuleren. Tegelijk wijst de strategie erop dat investeringen in wetenschap waarvan de resultaten beperkt blijven tot 
laboratoria, technologieën die geïmplementeerd worden zonder rekening te hou -
den met hun impact op het milieu of de maatschappij, en innoverende producten of 
diensten die niet bijdragen tot een betere levenskwaliteit, onze impact op klimaat -
veranderingen en de afname van de biodiversiteit, beperken. 
Met dit rapport willen we aantonen dat de Belgische overheden al op heel wat van 
de trends uit deze beleidsdoelstellingen hebben geanticipeerd en getracht hebben om de samenwerking binnen de gefederaliseerde institutionele bestuurstructuur te intensiveren met het oog op een coherente ‘beleidsmix’ ter bevordering van WTI. Verder hebben de Belgische overheden de voorbije tien jaar de overheidsinvesterin -
gen opgevoerd en actie ondernomen om de efficiëntie van agentschappen en orga -
nisaties die wetenschappelijke en zakelijke innovatie financieren en ondersteunen 
te verbeteren, om ‘waarde voor geld’ te garanderen. 
Dit Belgisch Rapport over Wetenschap, Technologie en Innovatie 2010 (BRISTI) 
beschrijft op een heldere en gestructureerde manier de belangrijkste inspanningen die de Belgische federale, gewest- en gemeenschapsoverheden hebben geleverd met het oog op de slimme, duurzame groei die de EU tegen 2020 wil bereiken.
1. http://ec.europa.eu/eu2020/index_en.htmIX 
  Ik kan dit rapport aanbevelen aan alle belanghebbenden die betrokken zijn bij het 
lopende debat over de prioriteiten voor Europees onderzoek en innovatie en hoop, ook namens alle medewerkers, dat de bevindingen uit dit rapport zullen bijdragen tot een sterke en eendrachtige Europese onderzoeks- en innovatieruimte.
Dr. Philippe METTENS
Voorzitter van de Raad van Bestuur, Federaal Wetenschapsbeleid (BELSPO)
X 
20101 
 
Inleiding
Het eerste Belgisch Rapport over Wetenschap, Technologie en Innovatie (BRISTI) 
verscheen in 2001, tijdens het vorige Belgisch Voorzitterschap van de Europese Unie (EU). Hoewel er in 2005 een online update verscheen
2, is dit de eerste vol -
ledige update in bijna tien jaar tijd, een publicatie die kadert in het Belgisch EU-Voorzitterschap van 2010
3. Net zoals het vorige rapport zal ook deze versie a) het 
institutionele kader schetsen waarbinnen wetenschappelijk onderzoek, technolo -
gische ontwikkeling en innovatie (WTI) in België plaatsvinden; b) de beleidsbe -
slissingen van de Belgische overheden die bevoegd zijn voor WTI belichten en ze binnen de context van de prioriteiten op Europees niveau kaderen. Dit rapport wil niet zozeer een ‘historisch’ overzicht geven van de veranderingen die het voorbije decennium hebben plaatsgevonden, maar wel een momentopname bieden van het 
WTI-beleid zoals dat er nu uitziet. Het rapport beschrijft verder de bijdrage van het 
Belgisch WTI-beleid aan de opbouw van de Europese Onderzoeksruimte (ERA) en de EU-2020 strategie.
Waarom zouden lezers uit andere Lidstaten zich moeten interesseren in de ont -
wikkeling en focus van het Belgisch WTI-beleid? Eerst en vooral omdat België een 
eeuwenlange expertise in Hoger Onderwijs en onderzoek heeft, die teruggaat tot de stichting van de Katholieke Universiteit van Leuven in 1425. Ook vandaag nog voeren heel wat Belgische academische onderzoekscentra en wetenschappelijke in -
stituten het veld aan in diverse onderzoeksgebieden. Ze werken samen met andere instellingen op Europees en wereldwijd niveau om wetenschappelijke ‘routekaar -
ten’ uit te werken en trachten buitenlandse wetenschappers aan te trekken om in 
België aan projecten te werken of zich permanent in ons land te vestigen.
Met zijn uiterst productieve industrie en sterke aanwezigheid in specifieke dien -
sten, mag de Belgische economie zich tot de meest open economieën ter wereld re -
kenen, zowel op het vlak van handel als wat betreft de hoge mate van inkomende 
investeringen in de nationale economie. De innovatie vanuit het Belgisch bedrijfs -
leven wordt aangedreven door een aantal essentiële sectoren waaronder de farma -
ceutische en de chemische industrie, biotechnologie, micro-elektronica, en ruim -
te- en satellietcommunicatie. Een aanzienlijk aandeel van O&O in bedrijven con -
centreert zich in een klein aantal multinationals die vestigingen voor onderzoek & ontwikkeling (O&O) hebben opgericht of overgenomen in België. Daarnaast levert ook een groot aantal kleinere ondernemingen aanzienlijke inspanningen op het 
vlak van O&O, vaak gebundeld in specifieke expertisegebieden.
2. http://www.belspo.be/belspo/home/publ/pub_ostc/BRISTI/BRISTI04_fr.pdf
3. http://eutrio.be BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010Institutioneel gezien is België een soort ‘mini-Europa’, waarbij elk van de deel -
staatoverheden (gewesten en taalgemeenschappen) individueel verantwoordelijk 
is voor de WTI-gebieden die haar bij wet werden toegewezen. Het lange decentra -
lisatieproces dat in de jaren 1970 op gang kwam, heeft geleid tot een fascinerende verscheidenheid aan instellingen en beleidsvisies die allemaal zijn aangepast aan de specifieke WTI-mogelijkheden en de sociale en economische behoeften van de verschillende delen van België en hun diverse entiteiten.
In een bijkomend volume
4 vindt u een grondige analyse van de gegevens en trends 
in de Belgische innovatie- en O&O-indicatoren. Dit volume van het BRISTI-rap -
port5 geeft een gedetailleerde beschrijving van het WTI-beleid en de verschillende 
instellingen die daarmee verbonden zijn6. Deze beleidsschets is een aanvulling bij 
de statistische gegevens en verschaft een context voor de keuzes die de Belgische 
overheden hebben gemaakt wat betreft hun doelstellingen en de instrumenten die werden ingezet om de uitdagingen, zowel regionaal als nationaal, te realiseren. 
Dit volume bestaat uit vier grote delen, één voor elk van de Belgische entiteiten:
 De Federale Overheid
 De Vlaamse Overheid
 De Franse Gemeenschap en Wallonië, en
 Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
Het rapport beschrijft voor elk van deze autoriteiten de huidige beleidsdoelstellin -
gen op het vlak van WTI, de belangrijkste spelers en maatregelen, en blikt vooruit 
op de toekomstige oriëntatie van het beleid, met name in het licht van de Europa 2020-strategie van de Europese Commissie en het toekomstige Europese Onder -
zoeks- & Innovatieplan.
Een laatste hoofdstuk bekijkt vanuit een kritisch standpunt welke toekomstmoge -
lijkheden het WTI-beleid in het gefederaliseerde Belgisch systeem heeft in de con -
text van de ERA.
4. Zie ‘Key Indicators on science, technology and innovation’  – België, 2010.
5. Dit volume werd geschreven door vertegenwoordigers van de Belgische Overheden en werd gesuperviseerd 
en bewerkt door een onafhankelijk expert. 
6. In maart 2010 werd de laatste hand gelegd aan dit rapport en waar mogelijk werd gebruik gemaakt van de 
meest recente informatie die beschikbaar was. Budgetgegevens en statistische indicatoren hebben hoofdza -
kelijk betrekking op het laatst beschikbare jaar (2008 in de meeste gevallen).2 
    1. 
INSTELLINGEN  
EN BEVOEGDHEDEN  
VOOR WTI IN BELGIË  7 
1. INSTELLINGEN EN BEVOEGDHEDEN VOOR WTI IN BELGIË
20101.1 
België, een federale staat
België is een federale staat7 die bestaat uit zeven autonome entiteiten: de Federale 
Staat, de drie gewesten en de drie gemeenschappen. Elke entiteit kiest haar eigen 
regering en parlement, en zorgt zelf voor alle regelgeving en instellingen die nodig zijn om een efficiënt bestuur binnen haar verantwoordelijkheidssfeer mogelijk te maken. Elke entiteit heeft exclusieve bevoegdheden op een aantal gebieden: 
 de Federale overheid is bevoegd voor domeinen van nationaal belang, zoals de -
fensie, justitie, het monetair en fiscaal beleid, sociale zekerheid en belangrijke delen van het gezondheidsbeleid en onderzoek.
 de gemeenschappen zijn bevoegd voor domeinen die betrekking hebben op de rechten en behoeften van individuele burgers; met name lager, secundair en hoger onderwijs, wetenschappelijk onderzoek en cultuur. Het concept ‘ge -
meenschap’ is dus gebaseerd op de personen die een gemeenschap uitmaken en op de band die hen verenigt, met name hun taal en cultuur. België heeft drie officiële landstalen: Nederlands, Frans en Duits, en bijgevolg ook drie gemeen -
schappen: de Vlaamse Gemeenschap, de Franse Gemeenschap en de Duitsta -
lige Gemeenschap.
 het land is opgedeeld in drie gewesten: het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, Vlaanderen en Wallonië. De gewesten ontstonden uit de behoefte om een soci -
aal-economisch beleid te ontwikkelen dat aangepast was aan de specifieke no -
den van elk van de drie gebieden. Economische ontwikkeling, innovatie, ruim -
telijke ordening, beheer van natuurlijke rijkdommen en milieu, en landbouw behoren tot de voornaamste bevoegdheden van de gewesten.
In de praktijk hebben het Vlaams Gewest en de Vlaamse Gemeenschap hun bestuur en instellingen samengevoegd in één enkele regering, parlement en administratie. De Franse Gemeenschap en het Waals Gewest streven hetzelfde doel na door hun samenwerking op overheidsniveau te intensiveren.
FIGuuR 1 geeft een grafisch overzicht van de institutionele structuur van België in 
2010.
7. Vijf belangrijke staatshervormingen, die plaatsvonden in 1970, 1980, 1988/89, 1993 en 2001, hebben 
geleidelijk aan het wettelijke kader en de instellingen gecreëerd die nodig waren voor het ontstaan van een federale staat. Bij de laatste hervorming in 2001 werden de bevoegdheden voor buitenlandse handel, landbouw en ontwikkeling overgedragen aan de gewesten. BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 20108 
1.1 BELGIË , EEN  FEDERALE  STAAT
1.2
Wie doet wat binnen  het Belgisch WTI-beleid
Zoals blijkt uit FIGuuR 3 beschikken alle Belgische overheden8 over adviesraden, mi -
nisterportefeuilles, administratieve diensten en beleidsuitvoerende instanties met 
diverse verantwoordelijkheden voor het uitwerken, implementeren en evalueren van het WTI-beleid binnen hun eigen bevoegdheidssfeer. Vanuit de ‘gemeenschap -
pelijke basis’ die er in de jaren 1980 bestond, zijn de institutionele structuren zich afzonderlijk verder gaan ontwikkelen naarmate elk van de overheden haar ‘eigen weg’ uitstippelde met specifieke ministeriële en departementale verantwoorde -
lijkheden, de oprichting van agentschappen, de oriëntatie van de beleidsmix op het 
8. Officieel is de Duitstalige Gemeenschap, net zoals de andere Gemeenschappen, bevoegd voor het weten -
schapsbeleid, maar aangezien er geen enkele wetenschappelijke instelling (universiteit, onderzoekscentrum, 
enz.) gevestigd is, heeft deze Gemeenschap nog geen beleid ter zake uitgewerkt. In de praktijk verloopt de ondersteuning van innovatie in bedrijven uit de Duitstalige Gemeenschap via het Waals Gewest.De 
Federale overheidDe Vlaamse Gemeenschap
De Franse Gemeenschap
De Duitstalige GemeenschapHet Vlaams Gewest
Het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest
Het Waals 
GewestBelgië Gemeenschappen GewestoverhedenFIGUUR 1 België begrijpen: federale, gemeenschaps- en gewestoverheden 9 
2010
vlak van WTI, enz. Bijgevolg gaan bepaalde organisaties die nog steeds een nati -
onaal mandaat hebben, zoals collectieve onderzoekscentra, in toenemende mate 
specifieke opdrachten vervullen die verband houden met beleidsdoelstellingen van de gemeenschappen/gewesten (zie 
KADER 1  en FIGuuR 2).
FIGUUR 2 Gewestelijke aanwezigheid van collectieve onderzoekscentra
COLLECTIE F 
ONDER zOEKSCENTRu MGEWESTELIJKE AANWE zIGHEID
BRUSSELS  HOOFD-
STEDELIJK  GEWESTVLAAMS 
GEWESTWAALS 
GEWEST
CENTEXBEL-Textiel x x x
OCCN-Cement x
BCRC-Keramiek x
SIRRIS-Technologie x x x
OCW-Wegenbouw x x x
WTCB-Bouw x x x
CTIB-TCHN-Hout x
WTOCD-Diamant x
CoRI-Coatings x
CRM-Metallurgie x x
BIL-Lastechniek x x x
BVI-Verpakkingen x x
Bron: Spithoven A., M. Knockaert & C. Vereertbrugghen, (2009) Collective Research Centres:  
A Study on R&D and Technology Transfer Involvement, BELSPO.
Alvorens dieper in te gaan op de instellingen en beleidslijnen van de Belgische fe -
derale en regionale entiteiten, is het interessant om even te kijken welke specifieke bevoegdheden elke entiteit heeft op het gebied van WTI.
De Federale overheid is bevoegd voor het wetenschappelijk onderzoek dat nodig is 
voor de uitoefening van de eigen algemene bevoegdheden; wetenschappelijk on -
derzoek (zoals ruimte-, klimaat- en Antarctisch onderzoek met inbegrip van het 
Prinses Elisabeth Station) in het kader van internationale of supranationale over -
eenkomsten; netwerken van gegevensuitwisseling op nationale of internationale 
basis (BELNET); de federale wetenschappelijke instituten en musea; programma’s en acties die een eenvormige uitvoering op nationaal of internationaal niveau verei -
sen (waaronder nationale netwerken voor basisonderzoek); het bijhouden van een permanente inventaris van het wetenschappelijk potentieel van het land; de Belgi -
sche medewerking aan activiteiten van internationale onderzoeksorganisaties.  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010KADER 1  Collectieve onderzoekscentra – een ‘Belgische instelling’  
De Federale overheid kan eveneens elke actie ondernemen in domeinen die tot de 
bevoegdheden van de deelstaten behoren, wanneer ze optreedt op basis van een advies van de Federale Raad voor Wetenschapsbeleid. Deze acties moeten verder kaderen binnen een internationale overeenkomst of verwijzen naar acties en pro -
gramma’s die de belangen van één gemeenschap of gewest overstijgen.
Daarnaast blijft de Federale overheid bevoegd voor een aantal andere essentiële be -
leidsdomeinen die een invloed hebben op de WTI-prestaties, met name een kracht -
Een essentieel element in het 
Belgisch ‘innovatiesysteem’ zijn de zogenaamde collectieve onder -
zoekscentra die in 1947 werden opgericht met de ‘De Groote’ wet. De wet had tot doel industriële O&O-centra op te richten die technische verbete  ringen in 
specifieke sectoren zouden 
ondersteunen en die zouden fungeren als onderzoeks   centra die 
activiteiten uitvoerden om kennis te 
genereren (via O&O-activiteiten) en te verwerven (via technologie -
transfer). Collectieve onderzoeks -
centra zijn bijgevolg private initiatieven waarbij bedrijven die er deel van uit maken thema’s voor O&O opstarten, vaak via technische comités. Het private karakter wordt weerspiegeld in het feit dat het grootste deel van de financiering afkomstig is van verplichte (in het geval van het Centrum ‘De Groote’) of vrijwillige lidgelden van bedrijven uit de betrokken sector. De collectieve onderzoekscentra worden echter ook door de openbare sector erkend als instrumenten die de concurrentie -
kracht kunnen verbeteren door O&O en techno  logieoverdracht te 
stimuleren. De overheidssteun is 
bijgevolg afkomstig van de verschillende overheden in België op basis van de regio waarin het centrum gevestigd is. Er bestaan drie types collectief onderzoekscentrum: (i) het centrum ‘De Groote’; (ii) de geassimileerde collectieve onderzoekscentra; en (iii) de ‘autonome’ collectieve onder -
zoekscentra. De eerste twee zijn actief in alle Belgische gewesten; het laatste type weerspiegelt het gewestelijke mandaat voor wetenschaps- en technologiebeleid dat werd ontwikkeld sinds de jaren 1990. Het institutionele en beleidskader waarbinnen ze actief zijn is van belang omdat het hun missie en hun werking beïnvloedt en zo dus ook de invloed die ze kunnen hebben op de industriële prestaties van de sector. Een eerdere financierings  formule die 
gebaseerd was op een afgesproken 
verdeling tussen de federale en gewestelijke overheden werd in het begin van de jaren 2000 afgevoerd. Op dit moment financiert de Federale overheid, die voor de jaren 1990 een aanzienlijk aandeel van de steun voor haar rekening nam, enkel nog een beperkt deel van hun activiteiten, terwijl de gewestelijke overheden geëvolueerd zijn van een financiering via ‘werkingsbeurzen’ naar een objectief mechanisme op project- of contractbasis.
In 2010 financiert de Federale 
overheid de centra voor drie hoofdtaken: prenormatieve onderzoeksprojecten, standaardi -
sering en octrooionder  steunende 
diensten.
Sinds 2002 steunt de Vlaamse 
Regering collectief onderzoek, met name via de Vlaamse Innovatie -
samen  werkingsverbanden of VIS-
programma. Alle De Groote en 
daaraan gelijkgestelde centra komen in aanmerking voor steun in het kader van het VIS-programma. In 2002 implementeerde het Waals Gewest een op criteria gebaseerd systeem voor het accrediteren van onderzoekscentra voor het collectieve karakter van hun technologische en O&O-diensten. Dergelijke geaccrediteerde collectieve onderzoekscentra kunnen aanvragen indienen voor de financiering van collectieve onderzoeksprojecten en voor steun voor technologische begeleiding. Van de 23 geaccrediteerde collectieve onderzoekscentra zijn er 10 De Groote of geassimileerde centra. Het Waals Gewest heeft een bovengrens ingesteld voor financiering van jaarbudgetten van de centra tot 50% van het totaalbudget. Tot slot financiert ook het Brussels Hoofdstedelijk Gewest de collectieve onderzoekscentra in het gewest via projectgebaseerde steun van diensten en specifieke financierings  programma’s voor O&O.
10 
1.2 WIE DOET  WAT  BINNEN  HET  BELGISCH  WTI- BELEID 11 
2010dadige steun via fiscale stimuli ter bevordering van de rekrutering van onderzoe -
kers (door universiteiten, onderzoekscentra en bedrijven), wetenschappelijke visa, 
intellectuele eigendomswetgeving, enz.
De gemeenschappen zijn bevoegd voor de volgende gebieden: onderzoek in ver -
band met onderwijs, cultuur en andere persoonsgebonden aangelegenheden, zoals 
gezondheidsbeleid en sociale bijstand. Dit dekt zowel onderzoek in deze domeinen 
als onderzoek dat uitgevoerd wordt door organisaties van de betrokken sectoren, 
namelijk universiteiten en andere instellingen voor hoger onderwijs. Men kan dus stellen dat de gemeenschappen de hoofdverantwoordelijkheid dragen voor funda -
menteel onderzoek aan universiteiten en toegepast onderzoek in instellingen voor hoger onderwijs, met inbegrip van de internationale activiteiten van deze instel -
lingen. Ze staan ook in voor de communicatie en de popularisatie van wetenschap.
De gewesten zijn bevoegd voor de volgende gebieden: toegepast industrieel onder -
zoek dat verband houdt met economie, energiebeleid, openbare werken, telecom -
municatie, milieu, transport, waterbeheer, natuurbehoud, ruimtelijke ordening, 
landbouw, handel, werkgelegenheid. De gewestelijke steun en subsidies voor in -
novatie dekken de ontwikkeling van nieuwe producten en processen in kleine en 
middelgrote ondernemingen (KMO’s), overdracht van technologieën, openbare 
onderzoeksorganisaties, risicokapitaal, en wetenschapsparken en incubatiecentra (die starters ondersteunen). Kortom, de gewesten dragen de hoofdverantwoorde -
lijkheid voor economisch gericht onderzoek, technologische ontwikkeling en be -
vordering van innovatie.
De verdeling van de WTI-bevoegdheden over de diverse overheden in België is dus 
eerder gebaseerd op bevoegdheidsdomeinen dan op de belanghebbenden. Dit wordt duidelijk geïllustreerd door het voorbeeld van de universiteiten, de hoofdrolspelers in het Belgisch onderzoekssysteem. Terwijl de Gemeenschappen bevoegd zijn voor het onderzoek aan alle instellingen voor hoger onderwijs (IHO), zowel universiteiten als hogescholen
9, en de financiering hiervan beheren, kunnen ook de federale overheid 
en de gewesten projecten van IHO’s financieren voor WTI-activiteiten die binnen het bereik van hun bevoegdheden vallen. Concreet betekent dit dat IHO’s fondsen kun -
nen ontvangen van zowel de Federale overheid, de gewesten als van de gemeenschap -
pen (volgens hun ligging en taalstelsel). De doeleinden en de voorwaarden die aan deze fondsen gekoppeld zijn, verschillen dan wel naargelang de overheid die ze heeft toegekend.
De kern van het WTI-beleid dat in dit rapport wordt beschreven, wordt in toe -
nemende mate gekoppeld aan andere beleidsdomeinen die een invloed hebben op 
9. ‘Hogeschool’ in het Vlaams systeem en ‘Haute Ecole’ in de Franse Gemeenschap. In de rest van het 
document wordt de term ‘hogeschool’ gebruikt. BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 201012 
1.2 WIE DOET  WAT  BINNEN  HET  BELGISCH  WTI- BELEID
innovatie in ruimere zin. Dit betreft het economisch 
beleid, een gewestelijke bevoegdheid (waaronder bij -
voorbeeld het stimuleren van starters en het verster -
ken van risicokapitaal vallen) en milieubeleid (met de nadrukkelijke promotie van groene of ‘eco-innova -
tie’) of federale bevoegdheden zoals het fiscaal beleid (bijv. belastingvoordelen voor O&O-activiteiten) 
of de sociale zekerheid (bijv. thema’s die betrekking 
hebben op het sociale statuut van onderzoekers), enz. In dergelijke domeinen worden beleidsinitiatieven en -instrumenten ontwikkeld die in sommige geval -
len een aanzienlijke invloed kunnen hebben op WTI, en dit vereist in toenemende mate overleg tussen de Belgische overheden om een optimaal resultaat op het vlak van onderzoeks- en innovatiemogelijkheden te waarborgen.
1.3 
Samenwerking en overleg tussen de Belgische entiteiten
Aangezien de bevoegdheden voor WTI-aangelegen -
heden verdeeld zijn over de verschillende Belgische 
overheden, is er zowel permanent als ad hoc nood aan coördinatie. De coördinatie en het overleg tussen de diverse overheden wordt georganiseerd door een com -
missie die ruimte biedt voor dialoog over alle aangele -
genheden die een op nationaal niveau overlegde actie 
vereisen. De Interministeriële Conferentie voor We -
tenschapsbeleid (IMCWB) staat in voor de coördina -
tie tussen de Federale overheid, de gemeenschappen 
en de gewesten. Ze is samengesteld uit de leden van de respectieve regeringen die bevoegd zijn voor het we -
tenschapsbeleid
10.
10. Er bestaat een gelijkaardige commissie voor economische aangele -
genheden: de Interministeriële Economische Commissie (IEC).
ADVIES- 
ORGANENREGERINGEN BELANGRIJKSTE ADMINISTRATIES 
EN AGENTSCHAPPENBELANGRIJKSTE INSTR uMENTEN 
EN MAATREGELENFIGUUR 3 Systeem van het Belgisch WTI-beleid
FOD 
Economie
Dienst voor  de Intellectuele EigendomFOD Weten -
schapsbeleid (BELSPO)Andere FOD’s FOD Financiën
Internationaal 
onderzoek  
(incl. infrastructuren)
Federale onderzoeks -
programma’s
Interuniversitaire 
attractiepolen
RuimteonderzoekKern -
onderzoek
Onderzoeksbeurzen
Klimaat- en Antarctisch onderzoek
Algemeen 
economisch 
kader (wet -
geving, IER, 
standaardi -
sering…)
Fiscale 
stimuli 
O&O
Federale wetenschap -
pelijke instellingen
O&O-indicatoren
BELNET
Dienst voor  Wetenschappelijke en  
Technische Informatie 
(DWTI)FEDERALE  
WETENSCHAPPELIJKE 
INSTELLINGEN
FEDERALE 
OVERHEIDINTERMINISTERIËLE  CONFERENTIE  VOOR  WETENSCHAPSBELEID  (IMCWB) 13 
2010SLEUTEL  TOT  MAATREGELEN
ASEBrussels 
Agentschap voor de Onderneming FRS-FNRS
IWT AO FWO HerculesSOWALFIN- Invests
SRIB - GIMB - BrustartSRIW- FIRDAST
Research in BrusselsIRSIB-IWOIBDGO6 DGENORS Wetenschap -
pelijke Insti -
tuten Vlaamse GemeenschapDepar -
tement EWIDepartement Onderwijs  en VormingWaalse  Overheidsdienst Ministerie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest Departementen Vlaamse Regering Ministerie van de Franse Gemeenschap
O&O-
bedrijfs­ steun­ ­
(toelagen/leningen)
O&O-bedrijfssteun  
(projecten & studies)
KMO-programma 
Strategisch  
Basisonderzoek (SBO)
6 Strategische Onderzoekscentra
8 Excellentie- of 
Competentiecentra
Steun thematisch onderzoek (media, biome -
disch, landbouw)
VIS – Collectieve 
onderzoeks­
projecten
VIS –  
Technologisch 
advies en VIS - 
Haalbaarheids -
studiesAndere kennis -
centra (VLIZ, ITM, 
NERF, MIP2…)
14 Centra voor 
Beleidsrelevant 
Onderzoek
Operationele 
steun aan 
universiteiten
Bijzonder Onder -
zoeksfonds (BOF)
FWO, Fonds 
Wetenschappelijk 
Onderzoek Vlaan -
deren: onder -
zoeksbeurzen, 
toelagen mobiliteit 
van onderzoekers
Odysseus Brain 
Gain Programma
Methusalem  Programma
Actieplan Wetenschaps -
communicatie
KMO-steun 
(haalbaar -
heidsstudies,  
pre-activiteit, innovatie, technologie -
vouchers…)
Cluster-
steun
FIRST 
Entreprise
Concurrentie -
polen
Horizon 
Europe
Expertise- programma’s
Mobilisatie -
programma’sOperationele steun aan 
O&O-bedrijfssteun 
Impulsprogramma Onderzoek
Directe financiële 
steun voor bedrijvenFinanciering &  
promotie van onderzoekBrains back  
to Brussels
Prospective research 
for BrusselsFNRS en geassoci -
eerde  fondsen
Geconcer -
teerde Onderzoeks -
acties
Fonds Spécial de 
RechercheBron: Reid A., Bruno N., 2010
WAALSE  
RAAD  VOOR 
WETENSCHAPSBELEIDRAAD VOOR  HET 
WETENSCHAPSBELEID 
VAN HET BRuSSELS 
HOOFDSTEDELIJK  GEWESTVLAAMSE  RAAD  
VOOR  WETENSCHAP 
EN INNOVATIE  (VRWI)
WAALSE 
REGERINGFRANSE 
GEMEENSCHAPS-
REGERINGBRuSSELSE 
GEWESTREGERINGVLAAMSE 
REGERING
Beurzen en toelagen 
voor industrieel onderzoek  
(SB, OZM, Baekeland)
Steun Technologie -
overdracht (interface -
diensten, TETRA, IOF 
(Industrieel Onder -
zoeksfonds))
Financiële  intermediairen voor 
leningen, waarborgen 
& participaties:  BioTech Fund,  GIMV, Vinnof,  
BAN Vlaanderen
Vlaams  
Innovatienetwerk, VINVIS – Samenwer -
kingsprojecten
VIS – Proeftuinen
VIS – Thematische Innovatie -
stimuleringOnderzoeks -
centra
Steun voor interfaces
Technolo -
gische  
begeleiding
FIRST 
(Doctoraat, Europa, 
Spin-off…)Steun voor interfaces 
en incubatoren
Technologische begeleiding
Spin-off in Brussels
Steun voor relaties industrie wetenschapINTERMINISTERIËLE  CONFERENTIE  VOOR  WETENSCHAPSBELEID  (IMCWB) BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 201014 
1.3 SAMENWERKING  EN OVERLEG  TUSSEN  DE BELGISCHE  ENTITEITEN
De IMWCB heeft twee permanente administratieve subcommissies opgericht, met 
vertegenwoordigers van elke overheid: de Commissie voor Internationale Samen -
werking (CIS) voor internationale aangelegenheden en de Commissie voor Fede -
rale Samenwerking (CFS) voor nationale aangelegenheden.
Voorbeelden van aangelegenheden die door deze commissies behandeld worden 
zijn de permanente inventaris van het wetenschappelijk potentieel in België, of 
de positionering van België in het Zevende Kaderprogramma voor Onderzoek en 
Technologische Ontwikkeling (KP7) van de EU.
1.4 
Hoe presteert België op het vlak van wetenschap en innovatie? Een kort overzicht
Het bijgaande volume bij dit rapport getiteld ‘Key Indicators on science, technolo -
gy and innovation’ België, 2010’ dat werd opgesteld door de Commissie Federale 
Samenwerking inzake Statistiek (CFS/STAT) geeft een diepgaand overzicht van de recente ontwikkelingen van de belangrijkste WTI-indicatoren. Bijgevolg biedt dit hoofdstuk slechts een kort overzicht van enkele belangrijke indicatoren als on -
dersteuning bij de beschrijving van het institutionele en beleidskader in België.
FIGuuR 3 is een vergelijking van de Belgische WTI-prestaties met die van Spanje en 
Hongarije (respectievelijk de vorige en volgende EU-Voorzitters), met die van de vier belangrijkste Europese handelspartners van België (Duitsland, Frankrijk, Ne -
derland en het Verenigd Koninkrijk), met het EU27-gemiddelde en met de presta -
ties van de VS en Japan. De gegevens hebben betrekking op het meest recente jaar dat beschikbaar is (algemeen genomen 2007).
België doet het relatief goed wat betreft inputindicatoren (met name uitgaven voor 
O&O van de bedrijfswereld (BERD of ‘Business Expenditure on R&D’) en O&O-personeel) alsook wat betreft de meeste outputindicatoren (met name publicaties). Zoals verschillende recente rapporten al signaleerden, heeft België zijn relatief sterke positie inzake BERD (vergeleken met het EU27-gemiddelde) te danken aan de aanzienlijke investeringen door (een beperkt aantal) buitenlandse filialen. De afhankelijkheid van buitenlandse betrokkenheid is enerzijds positief in tijden van ‘open innovatie’ en geglobaliseerde technologie-uitwisseling, maar ze vormt ook een bedreiging aangezien de Belgische WTI-prestaties afhankelijk zijn van beslis - 15 
2010singen van multinationals. Dit blijkt duidelijk uit het feit dat de begrotingskredie -
ten voor O&O (GBAORD) als % van het BBP onder het EU27-gemiddelde blijven 
ondanks de positieve evolutie van de voorbije jaren. 
Op het vlak van output resulteren de sterke prestaties inzake onderzoeksproduc -
tiviteit met patenten (met name in biotechnologie waar België een van de meest 
productieve landen in de EU27 is) en wetenschappelijke publicaties niet in een 
directe ‘innovatiebonus’. De innovatie-indicatoren liggen namelijk rond of onder 
het EU27-gemiddelde. Deze ‘mindere prestaties’ kunnen verklaard worden door de zwakke activiteit bij ondernemingen, een probleem dat de Belgische overheden al het hele voorbije decennium proberen aan te pakken. 
Deze algemene conclusies worden bevestigd door het European Innovation Sco -
reboard (EIS)
11 2009 waar België in de groep van de innovatievolgers zit (samen 
met Oostenrijk, Cyprus, Estland, Frankrijk, Ierland, Luxemburg, Nederland en 
Slovenië): de innovatieprestaties zijn minder goed dan die van de innovatieleiders (Denemarken, Finland, Duitsland, Zweden en het VK) maar schommelen rond het EU27-gemiddelde of liggen zelfs iets hoger. Voor de trends berekende het EIS de groei van innovatieprestaties aan de hand van gegevens voor een periode van vijf jaar (2004-2008) gebaseerd op absolute veranderingen in de indicatoren. De ver -
betercurve van België ligt lichtjes onder het EU27-gemiddelde en is lager dan die van innovatieleiders zoals Finland en Duitsland.
De relatieve sterke punten van België (in vergelijking met de gemiddelde prestaties 
van het land) zijn volgens EIS2009 samenwerkingen & ondernemerschap en inno -
vatoren en economische effecten, terwijl bedrijfsinvesteringen en –opleveringen de achilleshiel blijken te zijn. De voorbije vijf jaar vormden financiering en ondersteu -
ning, en opleveringen de grootste drijfveren achter de verbeterende innovatiepres -
taties, voornamelijk als resultaat van de sterke groei van risicokapitaal (17,8%). De prestaties op het vlak van bedrijfsinvesteringen en innovatoren kenden een negatieve evolutie, hoofdzakelijk door een afname van niet-O&O innovatie-uitgaven (-8,5%).
Gezien de invloed die de financiële crisis tussen eind 2008 en begin 2009 heeft 
gehad op innovatie in België, zijn de resultaten van de Innobarometer 2009 best be -
moedigend: als een direct gevolg van de crisis sneed 23% van de EU27-innovatoren in hun uitgaven voor innovatie. Met 15% lag het percentage bij de Belgische innova -
tieve bedrijven aanzienlijk lager, terwijl slechts 14% van de Belgische innovatieve bedrijven, het laagste nationale cijfer in de EU27, dacht dat hun innovatie-uitgaven in 2009 zouden dalen ten opzichte van 2008, vergeleken met 29% voor de EU27.
11. Alle vermelde EIS-rapporten kunnen worden gedownload op: 
http://www.proinno-europe.eu/projects/homepage/public/1435  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010
16 
1.4 HOE PRESTEERT  BELGIË  OP HET  VLAK  VAN  WETENSCHAP  EN INNOVATIE ? EEN KORT  OVERZICHT
FIGUUR 4 Hoe presteert België op het vlak van WTI? Een vergelijkend overzicht
BE ES Hu DE FR NL uK Eu-27 uS JP
A. INPUT INDICATOREN
GERD in % van BBP 1,90 1,27 0,97 2,53 2,04 1,71 1,82 1,77 2,66 3,44
BERD in % van BBP 1,37 0,54 0,35 1,72 1,41 0,97 1,16 1,11 1,83 2,36
Totaal O&O-personeel per  
duizend totaal tewerkgestelden 13,2 9,8 6,2 12,8 14,5 10,3 11,1 10,4 .. 14,6
Totaal onderzoeker (voltijds equivalent) per duizend totaal tewerkgestelden
8,3 5,9 4,2 7,3 8,4 5,8 8,1 6,49,7
(2006) 11,0
Afgestudeerden hoger  onderwijs in wetenschap  en technologie (per 1000 in populatie 20-29 jarigen)
14,0 11,2 6,4 11,4 20,7 8,9 17,5 .. 10,1 14,4
GBAORD in % van BBP ,68 1,00 ,43 ,79 ,75 ,70 ,64 ,72 ,99 ,70
B. O UTPUT INDICATOR EN
Technologische betalings–balans (inkomsten in % van GERD)
79,4 36,3 196,9 53,2 .. .. 68,1 .. 22,2 14,0
Technologische betalings–balans (betalingen in % van GERD)
91,3 50,6 276,0 47,2 .. .. 35,2 .. 13,1 4,0
Gemiddelde publicatie-output per 10.000 inwoners  (periode 2004-2008)
13,0 7,7 5,0 9,4 8,8 15,0 13,2 7,4 9,9 6,1
Aantal patentaanvragen  bij het EPO (prioriteitsjaar) per miljoen van populatie
142,3 32,9 16,8 297,0 131,3 213,6 87,5 117,0 112,7 169,3
Aantal patentaanvragen  bij het USPTO (prioriteitsjaar) per miljoen van populatie
166,3 21,5 19,2 287,0 126,2 241,0 150,3 122,4 799,9 616,7
C. INNOVATI E-INDICATOR EN
Aandeel omzet uit product -
innovatie (% totale omzet) - productie-industrie (2004)
17,8 16,7 9,8 26,1 17,1 13,9 18,5 18,9 .. 4,8
innovatie (% totale omzet) - diensten (2004)
10,4 12,4 5,4 11,8 7,5 5,2 12,8 10,4 .. 4,8
Bron: CFS/STAT, OECD MSTI 2009-2, Eurostat, Web of Science 17 
2010Kijken we naar het regionaal niveau, dan merken we dat het EIS Regional Innova -
tion Scoreboard 2009 van de Europese Commissie de drie Belgische gewesten alle -
maal in de groep van de ‘middelhoge innovatoren’ plaatst (Vlaanderen is gezakt van 
hoog naar middelhoog naar aanleiding van de gegevens tussen 2004 en 2006 die voor het rapport in aanmerking werden genomen). Maar hoewel de drie gewesten bij een benchmarking op Europees niveau min of meer hetzelfde presteren, zijn hun respectieve sterke en zwakke punten toch enigszins verschillend gezien hun soci -
aal-economische profiel, de sectorale specialisaties van hun economieën, de spe -
cialisatie van hun onderzoekers, de tewerkstelling-/werkloosheidspercentages, de activiteitsgraad van hun ondernemingen, hun bereidwilligheid om te innoveren, enz. Zo wordt het sterk verstedelijkte Brussels Hoofdstedelijk Gewest bijvoorbeeld gedomineerd door de dienstensector terwijl de economie van het Vlaams Gewest sterker geïndustrialiseerd blijkt dan die van de twee andere gewesten wanneer we kijken naar het aandeel van de industrie in de gewestelijke meerwaarde. Zo ligt het tewerkstellingspercentage in hoogtechnologische industrieën in Vlaanderen veel hoger dan in de twee andere gewesten. 
Het bijgaande ‘Key Indicators on science, technology and innovation’ rapport bena -
drukt een aantal van deze regionale verschillen. Zo is er bijvoorbeeld een relatieve 
concentratie van onderzoeksactiviteiten in Vlaanderen (61% van de intramurale 
O&O-uitgaven in 2007, 64% in 2002), ook al heeft Wallonië zijn aandeel de voor -
bije jaren weten op te drijven (26% vergeleken met 23%, en effectief het hoogste O&O/BBP-aandeel van de drie Belgische gewesten), met name dankzij een verbe -
terde positie op het vlak van BERD (totaal aandeel van België is tussen 2002-2007 gestegen van 24% naar 29%, wat zowel een absolute als een relatieve stijging is). De cijfers voor het aantal onderzoekers per gewest liggen, zoals kon worden verwacht, in de lijn van de respectieve aandelen in O&O-uigaven van de gewesten.  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 20101.5 
Financiering van het WTI-beleid in België
De afgelopen tien jaar hebben de Belgische overheden hun uiterste best gedaan 
om de EU-doelstelling te bereiken die een investering van 3% van het bruto bin -
nenlands product (BBP) in O&O12 vooropstelt (waarvan 2% van bedrijven en 1% 
van overheden). De begrotingskredieten voor O&O (GBAORD) van alle Belgische overheden zijn van 2000 tot 2008
13 nagenoeg elk jaar toegenomen. 
Dezelfde positieve trend kunnen we vaststellen bij de federale autoriteiten. De Fede -
rale overheid beheert ongeveer een kwart van de openbare O&O-kredieten en is de 
voorbije jaren steeds meer en intensiever gaan investeren in belastingkredieten. Sinds 
de invoering van de O&O-belastingkredieten geven de GBAORD-gegevens geen volledig beeld meer van de bijdrage die de Belgische autoriteiten – en in het bijzonder de Federale overheid – leveren aan de financiering van onderzoek en ontwikkeling. De FOD Financiën schat dat het toekennen van deze O&O-belastingkredieten de staat in 2009 €470m aan inkomsten heeft gekost. Dit betekent in feite een verdubbe -
ling van het aandeel van de Federale overheid in de overheidsfinanciering van O&O. 
12. De in dit rapport gebruikte officiële begrotingscijfers voor O&O zijn afkomstig van de CFS/STAT-groep en 
werden berekend door BELSPO. De samenstelling van deze cijfers steunt op de gemeenschappelijke OESO-
definities (Frascati-handleiding) en meetafspraken die door alle Belgische overheden werden goedgekeurd. De definitie wordt gebruikt voor alle delen van België en is internationaal vergelijkbaar. Wanneer er meer ge -
detailleerde gegevens nodig zijn voor een beschrijving van beleidsinstrumenten en deze niet beschikbaar zijn via de CFS/STAT-groep, kan bij uitzondering gebruik worden gemaakt van niet-geharmoniseerde gegevens die door de diverse overheden werden verzameld en gepubliceerd.
13. 2008 is het laatste jaar waarvoor definitieve begrotingscijfers beschikbaar zijn.FIGUUR 5  Overzicht van overheidsbudgetten voor O&O (duizend euro, huidige waarde)
OVERHEID 1998 2000 2002 2004 2006 2008 2009 i
FEDERALE  OVERHEID  (GBAORD  
& BELASTINGKREDIETEN ) 459 809      476 225      478 841      505 310    511 042 877 690 962 880
VLAAMSE  OVERHEID 518 260 595 684 706 188 820 666 967 954 1 121 429 1 146 966
FRANSE  GEMEENSCHAP 202 760 210 819 222 498 228 841 245 796 272 768 290 608
WAALS  GEWEST 103 957 132 597 184 259 139 713 200 019 332 113 330 982
BRUSSELS  HOOFDSTEDELIJK 
GEWEST 10 935 7 903 14 060 18 789 20 855 24 988 29 091
TOTAAL  GBAORD  
& BELASTINGKREDIETEN 1 295 720 1 423 228 1 605 845 1 713 320 1 945 666 2 628 988 2 760 527
Bron: CFS/STAT; gegevensberekening: BELSPO, 2010, a.h.v. Frascati-definitie, FOD Financiën18 
1.5 FINANCIERING  VAN  HET  WTI- BELEID  IN BELGIË 19 
2010Als we de totale overheidsfinanciering van O&O in België bekijken (GBAORD plus 
belastingkredieten), dan zien we dat de Vlaamse Regering daarvan in 2009 41% voor haar rekening nam. De Federale overheid was goed voor 35% en verwacht wordt dat dit aandeel in de komende jaren zal toenemen. Het Waals Gewest en de Franse Ge -
meenschap dragen iets meer dan een vijfde bij aan de overheidsbudgetten voor O&O, een percentage dat nagenoeg altijd constant is gebleven. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest neemt een veel kleiner aandeel van de overheidsfinanciering van onderzoek 
en ontwikkeling voor zijn rekening. Dit kan worden verklaard door het feit dat het 
industriële onderzoek van het gewest vaak in het hinterland gebeurt.
FIGUUR 6 Aandeel overheidsfinanciering voor O&O (GBAORD en belastingkredieten) 
per Belgische overheid, 2009
Bron: CFS/STAT; Gegevensberekening: BELSPO, 2010, a.h.v. Frascati definitie. FOD Financiën.
Het spreekt voor zich dat GBAORD-gegevens interessant zijn bij het evalueren van de ‘zuivere’ overheidsbudgetten voor O&O. Er zijn echter heel wat aspecten van het bredere innovatiebeleid (zoals financiering van incubatoren, diensten voor KMO’s ter bevordering van technologieoverdracht, enz.) die niet worden weerspie -
geld door deze cijfers. De Belgische beleidsmix voor innovatie in ruimere zin werd de voorbije jaren in diverse studies onder de loep genomen,
14 onder andere in het 
jaarverslag van het InnoPolicy Trendchart platform van de Europese Commissie. Uit het Trendchart-rapport 2009 voor België
15 bleek dat alle overheden samen in 
juni 2009 goed waren voor 78 aantoonbare beleidsmaatregelen ter bevordering van WTI in België, wat bij benadering overeenkwam met een budget van meer dan 
€1 miljard per jaar. Dit bedrag houdt geen rekening met de belastingvoordelen en 
de basisfinanciering van onderzoek aan universiteiten of strategische onderzoeks -
centra, enz. wat betekent dat het totaalbedrag dat in België wordt gespendeerd aan WTI in ruime zin in de orde van € 2 miljard per jaar zou kunnen liggen.
14.  Zie bijvoorbeeld: http://ec.europa.eu/invest-in-research/pdf/download_en/omc_be_review_report.pdf  
15.  Zie: http://www.proinno-europe.eu/page/innovation-and-innovation-policy-belgium Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Franse GemeenschapWaals Gewest 
Federale overheid
Vlaamse Overheid11%12%
41%35%1% BELGISCH RAPPORT
De belangrijkste maatregel die de 
Federale overheid de voorbije jaren genomen heeft ter bevordering van O&O, was de zogenaamde ‘gedeeltelijke recuperatie van de bedrijfsvoorheffing op het loon van onderzoekers’. De voorheffing die verschuldigd is door onderzoekers wordt als betaald beschouwd, maar het geld blijft in de instelling en is dus als het ware extra geld dat de instelling kan investeren in onderzoek.
De maatregel is een uitvloeisel van 
een aanbeveling van de Federale Raad voor Wetenschapsbeleid (FRWB) uit 2000 over de fiscale en sociale status van universitaire onderzoekers en assistenten.  
Deze aanbeveling stelde dat onder -
zoeksassistenten (werkzaam in instellingen voor hoger onderwijs en meer bepaald ter ondersteuning van onderwijsopdrachten of labo -
ratoriumverantwoordelijkheden) niet meer dan de helft van de tijd moch -
ten spenderen aan die opdrachten omdat er van hen verwacht wordt dat ze de andere helft van de tijd spenderen aan wetenschappelijk onderzoek of hun eigen opleiding.
Bijgevolg was de FRWB van 
oordeel dat het deel van de job dat betrekking had op de eigenlijke opleiding, vrijgesteld moest worden van belasting voor de universiteiten; dit resulteerde in aanzienlijke bijkomende onderzoeksmiddelen voor de universiteiten. Dezelfde aanbeveling stelde voor dat het extra geld (uit dit specifieke stelsel) gebruikt kon worden om bijkomende onderzoekers aan te werven of het loon van de onderzoekers te verhogen. De werkgevers zijn echter niet verplicht om dat te doen.
Deze aanbeveling werd vertaald in 
de wet als artikel 385 van de programmawet van 24 december 2002. Vanaf 1 oktober 2003 konden universiteiten, andere IHO’s, onderzoeksfondsen alsook de wetenschappelijke instituten (zoals de 10 federale weten  schappe  lijke 
instituten die onder de bevoegdheid 
van BELSPO vallen) 50% van de bedrijfs  voorheffing voor assistent-
onderzoekers of postdoctorale 
onderzoekers inhouden.
De oorspronkelijke aanbeveling van 
de FRWB werd uitgebreid naar andere instellingen zoals de (officieel erkende) wetenschappe -
lijke instituten en onderzoeks -
fondsen en naar andere categorieën van wetenschappelijk personeel. Naast de universitaire assistenten die een doctoraat voorbereiden, konden ook andere categorieën onderzoekspersoneel genieten van dit fiscale stelsel (doctorale assistenten, ‘eerste assistenten’, en gelijkaardige categorieën).
Op 1 oktober 2005 werd de 
maatregel ingevoerd in de privésector. Eerst voor onderzoekers in bedrijven die samenwerkten met universiteiten, andere IHO’s of erkende onderzoeksinstituten, die de voorheffing op 50% van de loonbelasting van de onderzoekers die in dergelijke partnerschappen werkten, konden inhouden. Later kwamen alle onderzoekers die in de bedrijfssector tewerkgesteld waren in aanmerking, op voorwaarde dat ze over een specifieke kwalificatie beschikten.
Geleidelijk aan werd de maatregel 
ook uitgebreid wat betreft het percentage belastingen dat in aanmerking kwam voor vrijstelling van de voorheffing. Vanaf 1 januari 2009 wordt 75% van de belastingen vrijgesteld en is de maatregel van toepassing op alle categorieën onderzoekers met een masterdiploma of hoger die werken in de publieke of in de privésector.
KADER 2   Fiscale maatregelen ten gunste van O&O-activiteiten 20 
1.5 FINANCIERING  VAN  HET  WTI- BELEID  IN BELGIË  BELGISCH RAPPORT
 23 
2010
2.
FEDERAAL BELEID  
INzAKE WETENSCHAP, 
TECHNOLOGIE EN INNOVATIE  25 
2. FEDERAAL BELEID INZAKE WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE
20102.1
Doelstellingen 
van het federale wetenschapsbeleid
De Federale overheid is gemachtigd om wetenschappelijke en onderzoeksactiviteiten 
te steunen en kan dus een specifieke strategie en instrumenten ontwikkelen voor een eigen wetenschapsbeleid binnen de bevoegdheidsdomeinen die haar bij wet werden toegekend. Het wetenschapsbeleid heeft op federaal niveau dan ook een aanzienlijk gewicht, zowel wat betreft de missies als het aantal personen die rechtstreeks of on -
rechtstreeks worden tewerkgesteld via de ondersteunde financieringsprogramma’s. Met een budget van meer dan een half miljard euro (in termen van GBAORD) en een 
tewerkstelling van meer dan 5000
16 mensen, ondersteunt de Federale overheid een 
aantal specifieke programma’s en instellingen. Een aanzienlijk deel van het federale 
O&O-budget gaat echter naar medewerking aan internationale wetenschappelijke en industriële onderzoeksinitiatieven (de Europese Ruimtevaartorganisatie ESA, Airbus, enz.) en verstevigt op die manier de positie van België binnen de ERA.
De voorbije tien jaar werd het federale wetenschapsbeleid gedreven door drie be -
langrijke krachtlijnen. Ten eerste is er de intrinsieke ontwikkeling van het federale 
wetenschapsbeleid, gebaseerd op de implementatie van de eigen onderzoekspro -
gramma’s (met name op het gebied van klimaat en duurzame ontwikkeling), de on -
dersteuning van onderzoeksinfrastructuren van nationaal belang, en via een klein aantal ‘flagship’ initiatieven waaronder het nastreven van een Belgisch ruimtebe -
leid, ‘duurzame’ kernenergie (het MYRRHA-project) en poolonderzoek met de bouw van het station op Antarctica.
Ten tweede streeft het federale wetenschapsbeleid naar een activering van alle instru -
menten die op federaal niveau aanwezig zijn ter ondersteuning van het WTI-beleid van 
alle Belgische overheden. Het gaat hier met name om fiscale instrumenten (belasting -
kredieten ten voordele van openbare en private O&O), wetenschappelijke visa, enz.
Ten derde steunt de Federale overheid de integratie van Belgische wetenschappers 
in de ERA en draagt op die manier bij tot de realisatie van het Ljubljana-proces en de Agenda van Lissabon (en in de toekomst ook de Europa 2020-strategie).
Voor al haar acties werkt de Federale overheid samen of ‘orkestreert haar beleid’, 
zoals een recent rapport het noemde
17, met de andere Belgische overheden om 
16. 2800 bij Belspo, ongeveer 650 bij SCK-CEN Mol, ongeveer 500 in het Wetenschappelijk Instituut voor 
Volksgezondheid, enz.
17. Zie OMC Policy Mix Review Report (2007). BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 201026 
2.1 DOELSTELLINGEN  VAN  HET  FEDERALE  WETENSCHAPSBELEID
ervoor te zorgen dat de belangen van alle spelers in het Belgisch onderzoeks- en in -
novatiesysteem worden behartigd (bijv. op het vlak van ruimteonderzoek of fiscale 
maatregelen) en dat de Belgische bijdrage aan de EU-doelstellingen op het vlak van WTI op een coherente manier wordt gerealiseerd. 
Het wetenschapsbeleid van de Federale overheid is erop gericht om het Belgisch on -
derzoekspotentieel op nationaal en internationaal vlak te verstevigen en bevorde -
ren, om wetenschappelijke samenwerking tussen de universiteiten en onderzoeks -
centra in het Noorden en het Zuiden van het land aan te moedigen, om de ontwik -
keling van het Belgisch luchtvaart- en ruimteonderzoek te ondersteunen, en om 
expertisecentra en België’s uitzonderlijke wetenschappelijke collecties en erfgoed op internationaal niveau te promoten
18.
In 2008 bedroeg het aandeel van de Federale overheid in de Belgische GBAORD iets meer dan 25% (zonder belastingvoordelen) en in absolute cijfers (in lopende prijzen) is de federale bijdrage aan O&O de voorbije 10 jaar aanzienlijk toegenomen, zie 
FIGuuR 7. 
Dit wordt nog versterkt door de bijdrage van de federale fiscale maatregelen. Zo werd het federale budget voor wetenschapsbeleid, ondanks de moeilijke economische om -
standigheden, in 2010 nog verder opgevoerd
19, wat de inspanningen weerspiegelt die 
in 2009 werden geleverd om de steun aan O&O te consolideren en handhaven. 
FIGUUR 7 Evolutie begrotingskredieten voor O&O-beleid van de Federale overheid, 1998-2008 in €m
Bron: CFS/STAT; Gegevensberekening: BELSPO, 2010, a.h.v. Frascati definitie.
18. Algemene Beleidsnota van de Minister van KMO’s, Zelfstandigen, Landbouw en Wetenschapsbeleid. Zoals 
op 17 november 2009 voorgesteld tijdens de 4e zitting van de 52e legislatuur van de Belgische Kamer van 
Volksvertegenwoordigers. 
19. Algemene Beleidsnota van 17 november 2009 (ibid.)600
445.5459.8 458.6476.2486.4 478.8498.7 505.3
462.5511537.6593.2
284.5500
300400
200
100
0
1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
GBAORD Tax credits 27 
2010FIGuuR 8 toont een budgetuitsplitsing van alle federale overheidskredieten voor 
O&O, voor programma’s die onder de verantwoordelijkheid van alle federale over -
heidsdiensten vallen (met uitzondering van belastingkredieten voor O&O). Onge -
veer 57% van het federale budget voor O&O gaat naar programma’s met een inter -
nationaal karakter (43% gaat naar het ruimtebeleid en 14% naar de medewerking 
aan internationale onderzoeksorganisaties en –programma’s).
FIGUUR 8 Budgetuitsplitsing voor federaal wetenschapsbeleid in België, 2008
ACTIELIJNENBuDGET  
2008AANDEEL 
TOTAALB uDGET
FINANCIERING  INTERNATIONALE  O&O
Ruimteonderzoek € 257,2m 43,4%
Ander internationaal onderzoek  
(waaronder onderzoeksinfrastructuren) € 82,8m 14,0%
NATIONALE O&O
Federale wetenschappelijke instellingen  en onderzoeksorganisaties
€ 117,6m 19,8%
Onderzoeksprogramma’s en onderzoeksbeurzen  (inclusief 
€31,6m voor de IUAP) € 100,1m 16,9%
Andere federale acties € 35,3m 5,9%
ALLE  ACTIE LIJNEN € 593m 100%
De doelstellingen en de verdere details van deze programma’s vindt u terug in 
hoofdstuk 2.3.
2.2 
Actoren en instrumenten  
van het federale WTI-beleid
De Ministerraad van de Federale overheid is het uitvoerende orgaan dat verantwoor -
delijk is voor de hoofdoriëntering van het WTI-beleid op federaal niveau. De Federale Raad voor Wetenschapsbeleid adviseert de Federale overheid en het beleid wordt ge -
coördineerd door de federale minister die bevoegd is voor wetenschapsbeleid. Ande -
re ministers van de federale regering houden zich bezig met onderzoeksaangelegen - BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 201028 
2.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  FEDERALE  WTI- BELEID
heden binnen hun eigen bevoegdheidsdomein. De Federale Interministeriële Com -
missie voor Wetenschapsbeleid (ICWB) coördineert de voorbereiding en uitvoering 
van regeringsbeslissingen op het vlak van federaal wetenschapsbeleid waarvoor het gezamenlijke optreden van meerdere ministeriële departementen is vereist.
Het Federaal Wetenschapsbeleid (BELSPO) beheert het federale wetenschapsbe -
leid in opdracht van de minister bevoegd voor wetenschapsbeleid. Het is een auto -
nome dienst die programma-acties voorbereidt en implementeert in het kader van 
samenwerkingsakkoorden met de gewesten of gemeenschappen, of in de context van een Europese en internationale samenwerking.
Andere federale overheidsdiensten (FOD) die beschikken over een onderzoeks -
budget zijn FOD Economie; FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en 
Ontwikkelingssamenwerking; het Ministerie van Defensie, FOD Volksgezond-heid en Leefmilieu, FOD Sociale Zekerheid, FOD Binnenlandse Zaken, de Federale Politie, FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, FOD Mobiliteit en Ver -
voer en FOD Justitie (met name via het Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie). De FOD Financiën is verantwoordelijk voor de belastingkredieten ter bevordering van wetenschappelijk onderzoek of innovatie, met een aanzienlijk 
en toenemend financieel belang in termen van overheidsbudgetten voor O&O.
2.2.1 
Federale	 Raad	 voor	 Wetenschapsbeleid	 (FRWB)
De FRWB20 geeft advies aan de Federale overheid bij het ontwerp en de oriëntering 
van het wetenschapsbeleid. De Raad bestaat uit 33 leden die de wetenschappelijke, 
economische en sociale actoren vertegenwoordigen. De federale minister voor We -
tenschapsbeleid stelt 16 leden aan, terwijl de anderen als volgt door de deelstaato -
verheden worden benoemd: zeven door de Vlaamse Regering; vier door de Franse Gemeenschapsregering; drie door de Waalse regering, twee door de regering van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en één door de regering van de Duitstalige Ge -
meenschap. Het secretariaat van de FRWB wordt beheerd door BELSPO. Zoals be -
paald bij koninklijk besluit (augustus 1997), bestaat de taak van de FRWB erin om advies te geven over:
 wetenschappelijk onderzoek binnen de federale bevoegdheden, of in uitvoe -
ring van internationale of supranationale akkoorden,
 het creëren van nationale of internationale netwerken voor gegevensuitwisseling,
 ruimteonderzoek in het kader van internationale of supranationale samenwer -
kingsakkoorden,
20. http://www.belspo.be/council 29 
2010 de federale wetenschappelijke en culturele instellingen, hun missies en onder -
zoeksactiviteiten.
De raad kan reageren op een specifieke vraag van de Federale overheid, maar even -
eens op een vraag van een van de deelstaatoverheden. De adviezen of aanbevelingen 
van de raad gaan altijd uit van de impact ervan op de wetenschap in het hele land.
In het volgende geval is de Federale overheid verplicht om vooraf het advies van 
de FRWB in te winnen: wanneer ze structuren of financieringsprogramma’s voor wetenschappelijk onderzoek wil ontwikkelen die van invloed zijn op de bevoegd-heden van de gemeenschappen of gewesten, maar verder gaan dan de respectieve belangen van die entiteiten. Hetzelfde geldt als deze structuren of financierings -
programma’s verband houden met internationale of supranationale akkoorden die bindend zijn voor alle Belgische overheden.
Sinds 2008, en het begin van de huidige federale legislatuur, heeft de Raad aan de 
Federale overheid een memorandum overgemaakt met daarin een aantal suggesties voor het federale wetenschapsbeleid; een advies betreffende het MYRRHA-project
21 
van het Belgisch Studiecentrum voor Kernenergie (SCK-CEN)22, een advies aangaan -
de de bescherming van laboratoriumdieren en een advies over de federale prioriteiten met betrekking tot het Europees Strategisch Forum voor Onderzoeksinfrastructuur (ESFRI); en een aanbeveling voor het Belgisch systeem van fiscale stimuli voor O&O.
2.2.2 
Federaal	 Wetenschapsbeleid	 (BELSPO)
BELSPO is de federale dienst die belast is met wetenschapsbeleid. Het is de belang -
rijkste actor op dit niveau. BELSPO heeft een jaarlijks budget van ongeveer €550m 
en telt zo’n 3000 personeelsleden. De activiteiten van BELSPO concentreren zich rond vier belangrijke actielijnen:
1. BELSPO financiert onderzoek dat wordt uitgevoerd in universiteiten, onder -
zoekscentra en federale wetenschappelijke instellingen.
2. BELSPO doet via zijn wetenschappelijke instellingen wetenschappelijk onder -
zoek op een aantal gebieden (ruimte, klimaat, biodiversiteit, kunstgeschiede -
nis, etnologie, geologie, archiefwetenschap, bibliotheekwetenschap).
3. BELSPO coördineert onderzoeksactiviteiten op internationaal en interfederaal niveau.
4. BELSPO beheert en bestudeert een uitzonderlijk wetenschappelijk en cultureel erfgoed met een geschatte waarde van 
€6,5 miljard.
21. http://myrrha.sckcen.be
22. http://sckcen.be BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 201030 
2.2 ACTORS  AND  INSTRUMENTS  OF THE  FEDERAL  STI POLIC y
Operationeel gezien bestaat BELSPO uit 12 directoraten-generaal (DG): 10 weten -
schappelijke instellingen, een DG voor coördinatie en wetenschappelijke informa -
tie en een DG dat instaat voor de programmering voor onderzoek en ruimtevaart. 
BELSPO beheert onderzoeksprogramma’s die gaan van nationale netwerken voor 
basisonderzoek (interuniversitaire attractiepolen) tot thematisch onderzoek op het gebied van klimaat (met name in de Antarctische onderzoeksbasis), biodiversiteit, 
duurzame ontwikkeling,en de sociale en humane wetenschappen.
BELSPO beheert eveneens een IT-netwerk (BELNET) met een zeer hoge band-
breedte dat aangepast is aan de Europese normen en dat internetdiensten levert aan alle Belgische IHO’s en onderzoeksinstellingen. 
De missie van BELSPO heeft betrekking op het beheer en de verspreiding van we -
tenschappelijke en technologische informatie via een sterk gespecialiseerde ser -
vice. BELSPO speelt verder een sleutelrol in de coördinatie van wetenschappelijke 
activiteiten tussen de verschillende deelstaten. Het gaat hier met name om het beheer van meerjarige onderzoeksprogramma’s waarvoor een samenwerkingsak -
koord tussen de federale en regionale overheden vereist is. Op internationaal ni -
veau staat BELSPO in voor een nauwe samenwerking met de Europese Commissie, UNESCO, de OESO, enz. 
Via zijn budgetten financiert BELSPO eveneens de Belgische deelname aan grote 
onderzoeksinfrastructuren op Europees of internationaal niveau. Belangrijker nog is dat BELSPO met een jaarlijks budget van zo’n €150m instaat voor de Belgische 
participatie in de ESA. Via deze aanzienlijke bijdrage kan BELSPO een door tech -
nologie aangestuurd industrieel beleid voeren aangezien de investering in de ESA een financieringsstroom genereert voor projecten van Belgische ondernemingen. Op vergelijkbare wijze financiert BELSPO via een systeem van terugbetaalbare le -
ningen O&O-activiteiten in de luchtvaartsector, meer bepaald in het kader van de Airbus-programma’s.
Op 1 april 2010 opende BELSPO een onderzoeksbasis op Antarctica (Prinses Eli -
sabeth Station) dat voor €25m werd gefinancierd door een publiek-private samen -
werking en dat Belgische onderzoekers die via een federaal onderzoeksprogramma 
een beurs ontvingen de kans biedt om hun onderzoek ter plaatse, in het poolgebied, uit te voeren.
Last, but not least, beschikt BELSPO over 10 wetenschappelijke instellingen die 
tegelijkertijd hoogkwalitatieve onderzoekscentra zijn in diverse kunst- en we -
tenschapsdomeinen, en onderdak bieden aan een uitzonderlijk wetenschappelijk erfgoed van internationaal niveau. Deze instellingen voeren onderzoek uit op hun  31 
2010collecties en stellen die via tentoonstellingen en andere activiteiten in hun musea 
ter beschikking van een breder publiek. Vooraanstaande federale wetenschappe -
lijke instellingen zijn onder andere het Koninklijk Meteorologisch Instituut, het Magritte Museum, de Koninklijke Bibliotheek en het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika.
2.2.3 
Andere	 federale	 overheidsdiensten
Na BELSPO vormen de federale fiscale maatregelen voor O&O die worden beheerd door de FOD Financiën de belangrijkste federale bijdrage aan het WTI-beleid. De voorbije tien jaar werden er steeds meer belastingvoordelen geïntroduceerd om be -
drijven en onderzoeksinstituten aan te moedigen om (meer) aan O&O en innovatie te doen (zie 
KADER 2 ). FIGuuR 9 geeft een raming van de door de Belgische Schatkist 
gederfde belastingsinkomsten (vandaar de negatieve bedragen) voor de periode van 2007 tot 2009. Deze bedragen worden beschouwd als inkomsten voor de onder -
zoeksinstituten of bedrijven en kunnen worden geïnvesteerd in O&O-projecten. Op die manier draagt de maatregel ertoe bij dat de Barcelona-doelstelling van 3% (O&O-intensiteit als % van BBP) kan worden bereikt.
FIGUUR 9  Financiering van O&O via fiscale maatregelen (gederfde belastingsinkomsten in €)
WIB DOELGROEP 2007 2008 2009 ( RAMINGEN )
ART . 275-3, §1 1 E ALINEA Universiteiten, hogescholen  
en onderzoeksfondsen - 84,553,649 -96 348 115 -140 749 832
ART . 275-3, §1 2E ALINEA Officieel erkende onderzoeksinstituten -24 856 856 -35 519 014 -59 798 285
ART . 257-3, §1 ALINEA  3,1 Samenwerking bedrijven/non-profit -16 076 904 -20 135 236 -27 579 757
ART . 275-3, §1 ALINEA  3,2 Young Innovative Company -5 379 178 -7 813 658 -13 176 757
ART . 275-3, §2, 1° Medewerkers privéondernemingen:  
PhD, ingenieurs, dokters in de geneeskunde, enz.-34 966 829 -75 768 261 -122 454 905
ART . 275-3, §2, 2° Onderzoeksmedewerkers in de openbare of privésector met een Master-diploma-11 560 426 -48 932 624 -105 400 765
TOTAAL -177 393 844 -284 516 906 -469 160 051
Bron: FOD Financiën
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010Zoals hierboven reeds vermeld, zijn er ook andere FOD’s23 die, vaak in samenwerking 
met BELSPO, specifieke onderzoeksactiviteiten financieren of maatregelen nemen 
met het oog op een beter wettelijk kader voor onderzoek en innovatie (bijv. voor intel -
lectuele eigendomsrechten of IER). Daarnaast zijn bepaalde FOD’s verantwoordelijk voor specifieke federale wetenschappelijke instellingen (zie 
FIGuuR 15). Hoewel de 
budgetten voor specifieke onderzoeksactiviteiten van andere individuele FOD’s niet erg groot zijn, kunnen deze activiteiten binnen het betrokken beleidsdomein toch van belang zijn voor het verstevigen van de wetenschappelijke bewijsbasis voor het federale beleid (zie ook hoofdstuk 
2.3.2). Het aandeel van BELSPO in de totale federale 
GBAORD steeg van 67,65% in 2005 tot 74,36% in 2008. Deze stijging kan worden verklaard door een aanzienlijke toename van de absolute uitgaven van BELSPO (van €313m naar €441m) terwijl de absolute O&O-uitgaven van andere FOD’s in essen -
tie ongewijzigd zijn gebleven. De grootste O&O-budgetten van overheidsdiensten na BELSPO zijn: FOD Economie (10,5 % van de federale GBAORD in 2008, ofwel €63m), FOD Buitenlandse Zaken (7,11%, €42m), Ministerie van Defensie (3,61%, 
€21,3m) en FOD Volksgezondheid (3%, €18m). Globaal genomen lagen de investe -
ringen van de Federale overheid in O&O (begrotingskredieten en belastingkredie -
ten) voor 2009 in de orde van €1 miljard.
De FOD Economie werkt actief mee aan de implementatie van de Strategie van Lis -
sabon ter bevordering van innovatie, en dit via drie specifieke acties:
 De ontwikkeling van een vraaggestuurd innovatiebeleid. Daar het innovatie -
beleid veel meer omvat dan de subsidies voor de openbare of privésector, draagt de FOD Economie binnen zijn bevoegdheidsdomein een steentje bij door de vraag naar innovatie aan te moedigen via acties op het gebied van standaardisa -
tie, intellectuele eigendom, een eenmalige innovatiebonus, reglementeringen en wetgeving, groene innovatie en informatieverspreiding. Dit gebeurt in sa -
menspraak met de belangrijkste bedrijfssectoren. 
 Het stimuleren van markten door een verbeterde en aangepaste wetgeving en reglementering, met name via het werk van een rondetafel over de evaluatie en modernisering van de economische wetgeving, die een reeks regelgevende be -
slissingen tegen het licht houdt met innovatie als voornaamste prioriteit. On -
derwerpen die aan bod komen, zijn onder andere een betere regelgeving, tech -
nologische neutraliteit, administratieve vereenvoudiging, verbeterde balans in IER-wetgeving, aanmoediging van e-commerce en e-procurement, enz.
 Het positioneren van de FOD als pionier binnen de nieuwe technologie- en kenniseconomie door intellectuele eigendomsrechten en de bescherming daarvan (zie 
KADER 3 ) alsook kwaliteitsnormen en een op kwaliteit gebaseerd 
beleid te ondersteunen en bevorderen.
23.  Links naar de specifieke websites van deze FOD’s zijn te vinden op: http://www.belgium.be/en/about_
belgium/government/federal_authorities/federal_and_planning_public_services32 
2.2 ACTORS  AND  INSTRUMENTS  OF THE  FEDERAL  STI POLIC y 33 
2010KADER  3  Federaal beleid ter ondersteuning van intellectuele eigendom 
Het Ministerie van Defensie (MvD) voert onderzoeksactiviteiten uit die noodzake -
lijk zijn om aan zijn verantwoordelijkheden te beantwoorden. Dit omvat onder an -
dere ook het implementeren van internationale en supranationale akkoorden. Het 
MvD streeft drie strategische doelstellingen na op het vlak van O&O:
 Optimalisering van de academische opleiding aan de Koninklijke Militaire School (de IHO van het MvD op federaal niveau) en het behoud van de accreditatie; 
 Ondersteuning van operationele gebieden:
  Beschikbaarheid van bestaande systemen
Ondersteuning ten behoeve van 
een beter beheer van intellectuele eigendomsrechten (IER) is een essentieel, niet-financieel, beleidsinstrument om de kenniseconomie in België te versterken. De Dienst voor de Intellectuele Eigendom (DIE) van de FOD Economie staat in voor het coördineren van de wetgeving en verspreiden van informatie over IER.
Tussen 2000 en 2010 werd het 
wettelijk kader voor IER bijgesteld en geüpdatet, en werden een aantal zaken grondig herzien.  
Een eerste prioriteit was de strijd tegen namaak; ten tweede nam het parlement op 28 april 2005 een wet aan waarmee de wet van 28 maart 1984 op de octrooien voor uitvindingen werd aangepast en waarmee EU-Richtlijn 98/44/EG betreffende de wettelijke bescherming voor biotechnolo -
gische uitvindingen werd omgezet in de nationale wetgeving. Verder ratificeerde België het Benelux-verdrag inzake de intellectuele eigendom (handelsmerken, ontwerpen en modellen) dat op 25 februari 2005 werd ondertekend in Den Haag.
De herziening van de octrooiwet 
wil het Belgisch octrooisysteem toegankelijker maken voor uitvinders en bedrijven, met name KMO’s, door de kosten voor een octrooi aan te passen. Zo werden er op 1 januari 2008 twee specifieke maatregelen van kracht: een verlaging van de belasting op octrooiaanvragen, die de kosten dekte voor het opzoeken van eerdere aanvragen en een advies, van 887 naar 300 euro. Om deze verlaging van de kosten in de aanvraagfase te financieren, werden de jaarlijkse instandhoudings  kosten voor 
octrooien verhoogd. Deze 
aanpassing van de kosten voor het opzoekwerk en de verhoging van de instandhoudingskosten zouden de kosten voor de financiering van het octrooisysteem moeten verschuiven naar de houders van commercieel geëxploiteerde octrooien en zo een groter aantal aanvragen moeten stimuleren.
Sinds 1998 beschikt de DIE over 
een unit voor octrooionderzoek die op vraag van uitvinders of bedrijven in octrooidatabanken of andere wetenschappelijke gegevens  banken 
van het Europees Octrooibureau 
(European Patent Office of EPO) of in andere databanken opzoekingen verricht om informatie te kunnen verstrekken over octrooieerbaar -
heid, gebruiksmogelijkheden, enz. In de periode 2000-2005 coördineerde de DIE de oprichting van het PATLIB-netwerk in België. PATLIB verschaft toegang tot een netwerk van centra voor octrooi-informatie over heel Europa en werd opgericht door de nationale octrooidiensten van de lidstaten van het EPO. De doelstelling bestaat erin om toegang tot octrooi-informatie te vereenvoudigen voor alle soorten gebruikers, in het bijzonder KMO’s en onderzoekers, door informatie te verspreiden via brochures, specifieke instrumenten, seminaries, enz. Het Belgisch PATLIB-netwerk bestaat uit acht centra: vijf in universiteiten en drie in collectieve onderzoekscentra. 
De DIE biedt sinds 2003 via het 
internet toegang tot heel wat octrooidatabanken (Espacenet-BE, het Belgisch octrooiregister en EPATRAS). Gebruikers kunnen bibliografische en technische informatie inwinnen en zo inbreuken op octrooirechten en onnodige investeringen in onderzoek naar reeds bestaande technologieën voorkomen. Ook de zoektocht naar details over mogelijke zaken -
partners en licentiehouders wordt vereenvoudigd. Meer informatie over de DIE en zijn missie is te vinden op: 
www.economie.fgov.be/nl/
ondernemingen/Intellectuele_
Eigendom/index.jsp BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 201034 
2.3 IMPLEMENTATION  OF FEDERAL  SCIENCE  POLIC y
  Beschikbaarheid van toekomstige systemen
  Bescherming tegen klassieke dreigingen
  Bescherming tegen nieuwe dreigingen
 Ondersteuning van besluitvorming;
  Ontwikkeling van een langetermijnvisie op veiligheid
  Onderzoek met betrekking tot kwesties en evoluties binnen het MvD
  Onderzoek met betrekking tot kwesties en evoluties buiten het MvD.
Deze strategische doelstellingen zijn gericht op de ontwikkeling van nieuwe natio -
nale en internationale defensieplannen. Bij de eerste pijler van de ontwikkeling ligt 
de nadruk op het vermogen om troepen in te zetten in veiligheids- en vredesmis -
sies waarbij risico’s tot een minimum worden beperkt en indien mogelijk volledig uitgesloten. De veiligheid van het personeel, zowel voor de militairen in het veld als 
hun gezinnen thuis, is een topprioriteit.
De ruggengraat van het onderzoek dat door het MvD wordt gevoerd, is het pro -
gramma op middellange termijn voor Wetenschappelijk en Technologisch Onder -
zoek van Defensie (WTOD), dat beschikt over een jaarlijks budget van €5,4 mil -
joen (zie ook KADER 9). Het omvat studies die worden uitgevoerd in het kader van 
het O&O Directoraat van het Europees Defensie Agentschap (EDA) en binnen de organisatie voor onderzoek en technologie van de NAVO. Het WTOD-programma heeft betrekking op ongeveer 100 studies en stelt een gelijkaardig aantal onderzoe -
kers tewerk. De projecten worden ingediend door de onderzoekspolen van het MvD en door de medewerkers van het MvD zelf. Sommige studies worden buiten de po -
len uitgevoerd en kunnen in samenwerking met Belgische universiteiten verlopen. 
Dit heeft vooral betrekking op ondersteuning van besluitvorming in domeinen die 
momenteel niet door het MvD worden gedekt. Het MvD heeft zich tot doel gesteld om deze onderzoeksexpertise in de nabije toekomst te internaliseren. 
Het Koninklijk Museum van het Leger en de Krijgsgeschiedenis heeft niet enkel als 
taak ons militaire erfgoed te bewaren, maar voert ook belangrijk historisch onder -
zoek uit. 35 
20102.3
Implementatie van het federale 
wetenschapsbeleid
Het federale wetenschapsbeleid wordt hoofdzakelijk via BELSPO geïmplementeerd 
door drie belangrijke soorten interventies: het financieren van internationale en nationale O&O-activiteiten die worden uitgevoerd door Belgische onderzoekers; het ondersteunen van acties in het kader van het wetenschapsbeleid; en het voeren van onderzoek dat wordt gedaan binnen federale wetenschappelijke instellingen
1. Financiering van O&O-activiteiten:
 Het federaal programma voor ruimteonderzoek, in het kader van internatio -
nale onderzoeksakkoorden (met name ESA);
 Deelname van het land aan andere internationale onderzoeksinfrastructuren, -programma’s en –akkoorden;
 Specifieke, beleidsgerichte onderzoeksprogramma’s van nationaal belang (duurzame ontwikkeling, biodiversiteit, digitalisering van wetenschappelijke collecties, enz.);
 De interuniversitaire attractiepolen die onderzoeksprogramma’s met onder -
linge samenwerking tussen Belgische universiteiten in nationale netwerken bevorderen
2. Ondersteuning van O&O-activiteiten en O&O-beleid:
 Statistische inventaris van het nationaal wetenschappelijk potentieel, de ont -
wikkeling van gegevensbanken en informatiesystemen
 De elektronische infrastructuur van onderzoeksinstellingen BELNET
 Coördinatie van acties op nationaal en internationaal niveau.
3.  Het voeren van onderzoek
 De specifieke onderzoeksactiviteiten van de federale onderzoeksinstellingen (ruimte, geologie, astronomie aëronomie, etnologie, biologie, enz.) en andere nationale wetenschappelijke instituten; inclusief het beheer van wetenschap -
pelijke en culturele collecties en erfgoed.
Naast het wetenschapsbeleid dat rechtstreeks wordt beheerd door BELSPO, zijn er andere bevoegdheidsdomeinen op federaal niveau die van belang zijn voor de rui -
mere ondersteuning van WTI-activiteiten in België. Het betreft het beleid inzake intellectuele eigendom, belastingvoordelen voor O&O, en internationale mobili -
teit van onderzoekers (bijv. wetenschappelijke visa). BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 201036 
2.3 IMPLEMENTATIE  VAN  HET  FEDERALE  WETENSCHAPSBELEID
2.3.1 
Financiering 	Belgische 	medewerking 	aan	internationaal 	onderzoek
Gezien zijn geringe omvang en het open karakter van zijn economie en onderzoeks -
systeem, heeft België een strategie ontwikkeld die gericht is op een intense mede -
werking aan internationale onderzoeksorganisaties en –programma’s. Dit gebeurt 
op twee manieren: directe betrokkenheid door de cofinanciering van O&O-acti -
viteiten enerzijds, en coördinatie van en medewerking aan diverse commissies an -
derzijds. De Federale overheid is sterk betrokken bij dergelijke internationale acti -
viteiten (ook de gewesten en gemeenschappen zijn gerechtigd om op internationaal 
niveau op te treden). 
De middelen die worden toegekend aan internationale O&O-activiteiten zijn goed 
voor bijna 60% van het budget voor wetenschapsbeleid van BELSPO. Deze midde -
len gaan in grote mate op aan de Belgische medewerking aan de programma’s van de ESA en aan de cofinanciering van andere grote internationale onderzoeksorgani -
saties. De wil om het nationale WTI-potentieel binnen een internationale context te promoten gaat veel verder dan deze specifieke acties. Het is de drijfveer achter alle activiteiten van BELSPO, met name de thematische beleidsondersteunende programma’s en de ondersteuning van netwerken voor basisonderzoek. De onder -
zoeksactiviteiten die verlopen via samenwerking binnen de EU, in het bijzonder de KP’s, spelen daarbij een doorslaggevende rol, zowel op het vlak van de aangewende 
middelen als wat betreft hun politieke, economische en culturele belang (zie ver -
der). Er wordt groot belang gehecht aan de coördinatie en de stimulering van de Bel -
gische deelname aan EUREKA (het federale niveau coördineert terwijl de gewesten 
projecten financieren) en aan het COST-programma (samen met de gewesten en de gemeenschappen).
Via bilaterale samenwerkingsprogramma’s met bepaalde landen (bijv. China) en 
multilaterale samenwerkingsprogramma’s (bijv. met UNESCO) promoot BELSPO mobiliteit van onderzoekers en stelt de dienst Belgische onderzoekers en bedrijven in staat om de omvang van hun onderzoek uit te breiden. De bilaterale samenwer -
king is erop gericht om onderzoeksexpertise wederzijds te versterken en om globale maatschappelijke uitdagingen aan te pakken. Er wordt voorrang gegeven aan mul -
tidisciplinaire projecten met een thematische focus die aansluiten bij de federale onderzoeksprogramma’s en stroken met de algemene doelstelling van ‘wetenschap voor duurzame groei’. Voor dergelijke samenwerking, die kan worden beschouwd als een bijdrage tot de internationale dimensie van de ERA, wordt een jaarlijks bud-get van €1,3m voorzien. Projecten die binnen dit kader worden geïmplementeerd, 
kunnen worden aangevuld met een post-doc beurs voor een Expert uit de partner -
landen. 37 
2010
Een van de vaste pijlers van het 
Federale beleid wordt al jarenlang gevormd door de speciale stimuli om bilaterale samenwerking en mobiliteit van onderzoekers te bevorderen. Sinds 1991 gebeurde dit in het kader van bilaterale akkoorden en via de postdoctorale beurzen (12 maanden) van BELSPO voor niet-EU onder -
zoekers. Oorspronkelijk stond het programma open voor onderzoekers uit landen van Centraal- en Oost-Europa, die nog kampten met de naweeën van de val van de Berlijnse Muur. Omdat de meeste van die landen nu deel uitmaken van de EU, werd de doelstelling verruimd en werd ze gekoppeld aan de internationalisering van Belgisch onderzoek. In de landenlijst vinden we nu ook landen uit Zuid-Amerika en het Caraïbisch gebied, Afrika en Azië terug, en in 2010 werden ook China en India aan de lijst toege -
voegd. Sinds 1991 werden er via deze maatregel 673 beurzen toegekend.
Recenter werd er een tweede 
programma van terugkeermandaten voor onderzoekers in het buitenland, ‘Back to Belgium’, gelanceerd. De toegekende mandaten zijn bestemd om de herintegratie te stimuleren van hooggekwalificeerde Belgische onderzoekers die ten minste twee jaar in het buitenland hebben gewerkt. Dergelijke onderzoekers met een doctoraat kunnen een beurs van 24 maanden krijgen om zich te integreren in een vermaard Belgisch onderzoeksteam (in een universiteit of in een onderzoeks -
instelling). De doelstelling is om de betrokken onderzoekers aan te moedigen om zich permanent in België te vestigen voor de rest van hun carrière. Tot op heden werden er 100 mandaten toegekend en zijn 98 onderzoekers teruggekeerd die nu onderzoek voeren in België. Velen onder hen zijn ondertussen vast benoemd.
Zie: 
http://www.belspo.be/belspo/
home/calls/retour10_nl.stm
Op Europees niveau fungeert BELSPO als het Nationaal Contact Punt voor het 7e Ka -
derprogramma (KP7)24 voor de federale overheden (elke Belgische overheid heeft een 
eigen NCP) en hecht groot belang aan de coördinatie en de stimulering van Belgische 
deelname aan de Europese onderzoeksprogramma’s. Met 2.857 deelnames en 452 coördinatoren (323 als de Marie Curie-acties buiten beschouwing worden gelaten) of 4,4%, respectievelijk 4,8% (6,3% als de Marie Curie-acties buiten beschouwing worden gelaten) van het EU27-totaal, staat België op de 7e plaats in de EU27 wat be -
treft deelname aan KP’s (zie 
FIGuuR 10). Bij ongeveer 19% van al de EU27-contracten 
is minstens één Belgische deelnemer betrokken. Enkel de ‘big five’ (DE, ES, FR, IT en UK) en Nederland doen beter. De Belgische deelnemers halen 4,6% van de fondsen binnen die worden toegekend voor de volledige EU27, wat een vrij positief rende -
mentsniveau is van 1,54
25, het 5e beste in de EU27. België heeft eveneens het hoogste 
coördinatiepercentage (12%) van de EU27-landen en bekleedt de rol van Coördinator in 20% van de consortia waarin ten minste één Belgische partner betrokken is.
Wanneer de indicatoren worden gewogen ten opzichte van de potentiële middelen 
van het land zoals bevolking en BBP, neemt België de 8e plaats in op het vlak van het aantal deelnames en staat het land helemaal bovenaan de EU27 wat betreft het aantal 
coördinatoren. Bij een weging ten opzichte van de cijfers aangaande O&O-middelen, 
24.  http://eurofed.stis.fgov.be 
25.  Verhouding van [BE financiering/EU27 financiering]/[BE bijdrage aan EU-budget/EU27 bijdrage aan EU-
budget]KADER 4   Back to Belgium, internationale mobiliteit van onderzoekers  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010namelijk GBAORD en onderzoekspersoneel, staat België binnen de EU27 respectie -
velijk 12e en 8e wat betreft deelnames, en derde (gewogen cijfers voor GBAORD) en 
tweede (gewogen cijfers voor O&O-personeel) wat betreft het aantal coördinatoren. 
FIGUUR 10  Deelname aan KP6 per thema en activiteit
THEMA , ACTIVITEITAANTAL 
DEELNAMESBE/
ΣEu27WAARVAN  AANT . 
COORDINATIESBE/
ΣEu27EC-FINANCIERING 
(DuIzEND  €)BE/
ΣEu27 ΣEU27 BE ΣEU27 BE ΣEU27 BE
Specifieke maatregelen ter  
onder  steuning van internationale 
samenwerking 1131 59 5,2% 271 17 6,3% 204358 58833 28,8%
Wetenschap en samenleving 929 67 7,2% 154 14 9,1% 72551 6409 8,8%
Euratom 1070 87 8,1% 77 1215,6% 172002 14826 8,6%
Burgers en bestuur in  
een kennismaatschappij 1712 104 6,1% 138 96,5% 217654 14788 6,8%
Onderzoek en innovatie 1688 88 5,2% 222 15 6,8% 209306 12807 6,1%
Ondersteuning voor coherente  ontwikkeling O&O-beleid
152 74,6% 19 15,3% 13253 780 5,9%
Nanotech. & nanowet.,  kennisgebaseerde materialen
5365 241 4,5% 419 21 5,0% 1433996 70045 4,9%
Beleidsondersteuning & anticipe -
ren op wet. & techn. behoeften 4094 202 4,9% 495 32 6,5% 546228 26557 4,9%
Technologieën voor de informatie -
maatschappij 12864 518 4,0% 1030 68 6,6% 3506778 170263 4,9%
Biowetenschappen, genomica  en biotech. voor de gezondheid
6140 278 4,5% 560 41 7,3% 2154785 98270 4,6%
Lucht- en ruimtevaart 3253 170 5,2% 235 23 9,8% 1019924 45941 4,5%
Voedselkwaliteit en -veiligheid 2711 139 5,1% 178 15 8,4% 680173 30478 4,5%
Duurzame ontwikkeling, verand. in het aardsysteem & ecosystemen
9002 402 4,5% 639 39 6,1% 2075090 71932 3,5%
Menselijk potentieel en mobiliteit 7452 252 3,4% 4238 129 3,0% 1571195 48608 3,1%
Horizontale onderzoeksactiviteiten waarbij KMO’s betrokken zijn
5122 138 2,7% 457 92,0% 450786 13359 3,0%
Onderzoeksinfrastructuren 1543 50 3,2% 140 53,6% 654967 17683 2,7%
Steun voor de coördinatie van de activiteiten
1086 55 5,1% 100 22,0% 272238 6321 2,3%
TOTAAL 65314 2857 4,4% 9372 452 4,8% 15255284 707898 4,6%
Uitsplitsing per domein van cijfers betreffende de deelname van België aan KP6 (uitgezonderd Euratom thermonucleaire 
fusieprojecten en zogenaamde ‘directe acties’ van het GCO). 
Bron: Gegevensbank KP6-contracten en –deelnemers (e-Corda) — Update 6 juni 200838 
2.3 IMPLEMENTATIE  VAN  HET  FEDERALE  WETENSCHAPSBELEID 39 
2010De waarde van de specialisatie-index voor elk domein van het 6e Kaderprogramma 
(KP6) geeft aan dat Belgische deelnemers veruit het meest actief zijn in Euratom-pro -
jecten (zie FIGuuR 11). Sociale en humane wetenschappen volgen dicht na elkaar. Vrij 
verrassend is dat Belgische wetenschappers blijkbaar relatief minder actief, maar toch nog gespecialiseerd, waren binnen de biowetenschappen, hoewel dit traditioneel ge -
zien toch een van de paradepaardjes van het Belgisch O&O-landschap is.
Federale actoren (O&O-centra, wetenschappelijke instellingen, openbare bestu -
ren, enz.) zijn goed voor een totaal van 148 deelnames (5,2% van alle Belgische 
deelnames) of een totaalbudget van €28,4m. De federale deelnemers waren hoofd-
zakelijk actief in de volgende domeinen van het 6e Kaderprogramma: Euratom (41 
deelnames), ‘Beleidsondersteuning en anticiperen op wetenschappelijke en tech -
nologische behoeften’ (21) en ‘lucht- en ruimtevaart’ (18). Ongeveer 60% van al het geld dat aan de federale actoren wordt toegekend, gaat naar drie domeinen: Euratom (34%), ‘lucht- en ruimtevaart’ (13%) en ‘duurzame ontwikkeling, veranderingen in het aardsysteem en ecosystemen’ (11%). Ongeveer 25% van de totale FP6-fondsen die voor de federale actoren waren bestemd, gingen naar ‘Biowetenschappen, geno -
mica en biotechnologie voor de gezondheid’. 
FIGUUR 11 Thematische specialisatie-index van België in KP6 vs. E u27
Bron: Gegevensbank KP6-contracten en –deelnemers (e-Corda) - Update 6 juni 2008 Specialisatie-
index van België in de 17 thema’s en acties van het KP6. Waarden > 1 verwijzen naar die thema’s of 
activiteiten van het KP6 waarvoor de Belgische deelname hoger ligt dan het gemiddelde in EU27 Duurzame ontwikkeling, verand. in het aardsysteem & ecosystemen
Menselijk potentieel en mobiliteit
Horizontale onderzoeksactiviteiten waarbij KMO’s betrokken zijnOnderzoeksinfrastructurenTechnologieën voor de informatiemaatschappijNanotech. & nanowet., kennisgebaseerde materialenSteun voor coherente ontw. van O&O- en innovatiebeleid
Biowetenschappen, genomica en biotech. voor de gezondheidBeleidsondersteuning & anticiperen op wet. & techn. behoeftenSteun voor de coördinatie van de activiteitenVoedselkwaliteit en -veiligheidOnderzoek en innovatieSpecifieke maatregelen ter ondersteuning van int. samenw.Lucht- en ruimtevaartBurgers & bestuur in een kennismaatschappijWetenschap en samenlevingEuratom
0.0 0.5 1.0 1.5 2.0 BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010Algemeen genomen behoren de Belgische onderzoeksteams tot de belangrijkste 
stakeholders van het 6e Kaderprogramma en doen ze het zowel wat betreft deelna -
me als coördinatie van O&O-consortia duidelijk beter dan de EU27-mediaan. De cijfers voor de Belgische deelname aan het 6e Kaderprogramma liggen beduidend hoger dan wat mag worden verwacht van een middelgroot land in EU27. Ze sluiten zelfs aan bij de prestaties van de Europese leiders op het vlak van O&O en innova -
tie. Een ‘juste retour’ analyse werpt echter geen licht op de reële impact/output en 
er is een grondigere evaluatie nodig van de impact van de deelname van Belgische 
onderzoekers aan het 6e/7e Kaderprogramma.
Meer informatie over de deelname van Vlaamse en Waalse onderzoekers is respec -
tievelijk te vinden in hoofdstuk 3.3.4.1 en hoofdstuk 4.2.2.1.
2.3.1.1 
Grootschalige Europese onderzoeksinfrastructuren
België is al meer dan 55 jaar actief betrokken bij samenwerkingen op Europees ni -
veau en in intergouvernementele wetenschappelijke en technologische organisa -
ties. Door te ijveren voor een ‘internationalisering van Belgisch onderzoek’ biedt 
BELSPO onderzoekers toegang tot de beste wetenschappelijke faciliteiten ter we -
reld, unieke grootschalige onderzoeksinfrastructuren, trainingcentra en gegevens -
banken. Op die manier kunnen Belgische bedrijven maximaal profiteren van de tal -
loze industriële, technologische en commerciële kansen die door deze activiteiten 
gegenereerd worden. Bovendien zetelen Belgische wetenschappers en wetenschap -
pelijke beleidsmakers in de wetenschappelijke, technische en beheerscomités van 
de internationale organisaties, waarmee ze belangrijke contacten leggen.
België is een van de oprichtende leden van het CERN (Europees Laboratorium voor 
Deeltjesfysica) in 1954 en van de ESA in de jaren 1964-1975. In 1962 stond Bel -
gië ook mee aan de wieg van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht ESO en in 1988 aan die van de ESRF (European Synchrotron Radiation Facility). Belgische weten -
schappers en hooggeplaatste beleidsmakers hebben een sleutelrol gespeeld bij de oprichting van al deze organisaties. België trad in 1989 toe tot het EMBL (European Molecular Biology Laboratory), werkte in 1999 mee aan de creatie van de EFDA (de European Fusion Development Agreement) en werd in 2006 lid van het ILL (Insti -
tut Laue-Langevin), een van de belangrijkste neutronenbronnen ter wereld. Op die manier is het land lid van alle zeven organisaties die deel uitmaken van het EIROfo -
rum (European Intergovernmental Research Organisations Forum).
In 2008 bedroeg de financiering van de Federale overheid voor deelname aan 
grootschalige Europese faciliteiten ongeveer €46m. De mate waarin België finan -
cieel bijdraagt tot deze organisaties is gewoonlijk gekoppeld aan het BBP en gaat van 2,8% (CERN) tot 3,5% (ESO) van de totale bijdrage van de leden. De bijdrage 40 
2.3 IMPLEMENTATIE  VAN  HET  FEDERALE  WETENSCHAPSBELEID 41 
2010verschilt naargelang de wettelijke basis en specifieke budgetregels van elke organi -
satie en is in sommige gevallen ook het resultaat van wetenschappelijke, industriële 
of politieke keuzes. Bijgevolg bedraagt ze bijvoorbeeld niet minder dan 7% voor de optionele programma’s van de ESA. De kosten voor het lidmaatschap van het EI -
ROforum worden gedragen door het budget van BELSPO, behalve wat betreft de kosten voor het CERN en de EFDA, die door de FOD Economie betaald worden. BELSPO financiert verder het Belgisch lidmaatschap van het Europees Centrum 
voor Weersverwachtingen op Middellange Termijn ECMWF, de Europese Orga -
nisatie voor de Exploitatie van Meteorologische Satellieten EUMETSAT en andere 
organisaties.
2.3.1.2
De ESFRI Roadmap
Het Europees Strategisch Forum voor Onderzoeksinfrastructuur ESFRI nam in 2006 de Europese Roadmap voor Onderzoeksinfrastructuur aan, waarin 44 pro -
jecten worden geïdentificeerd die de volgende 10 tot 20 jaar prioriteit zullen krijgen binnen de Europese Onderzoeksruimte ERA. In 2008 verscheen er een update van deze roadmap. De FRWB nam in december 2009 een reeks aanbevelingen aan over de deelname van de Federale overheid aan 10 projecten van de roadmap. Het gaat onder meer om projecten geleid door de EIROforum-leden en infrastructuren op 
het domein van sociale en humane wetenschappen, biologische en medische weten -
schappen, waaronder biobanken en bio-imaging, en milieuwetenschappen, waar -
onder biodiversiteit. Deze deelname zal gecoördineerd moeten worden in samen -
spraak met de deelstaten. Bij de projecten, die de financiële steun van BELSPO en 
mogelijk ook andere federale diensten vereisen, zijn diverse federale wetenschappe -
lijke instellingen betrokken. BELSPO steunt nu reeds de bijdrage van België aan de upgradeprogramma’s van de ESRF en het ILL, en heeft belangstelling getoond voor een beperkt aantal voorbereidende projecten gefinancierd door het EU KP7. Het Bel -
gisch Studiecentrum voor Kernenergie is mee actief in de Jules Horowitz Reactor.
2.3.1.3
Belgisch Ruimtebeleid
Het federale programma voor ruimteonderzoek is al lang een prioriteit van de op -
eenvolgende federale regeringen. De richting ervan wordt bepaald door de mede -
werking van België in de ESA, die Belgische onderzoekers van universiteiten en uit de industrie de mogelijkheid biedt om deel te nemen aan gemeenschappelijke on -
derzoeksactiviteiten op internationaal niveau. Dit beleid is er niet alleen op gericht om de kennisbasis in dit domein te versterken, maar wil ook industriële spill-over effecten promoten door de ruimtetechnologie in andere industriële sectoren toe 
te passen. België levert de zesde grootste bijdrage aan de ESA met een budget van 
ongeveer €150m per jaar. De totale investering van BELSPO in het ruimtebeleid 
bedraagt ongeveer €200m (inclusief ESA en bilaterale samenwerking). Dankzij de  BELGISCH RAPPORT
aanzienlijke federale investeringen in dit domein, heeft België al twee astronauten 
de ruimte in kunnen sturen: Dirk Frimout en Frank De Winne. Deze laatste was de eerste Europese bevelhebber van het internationale ruimtestation ISS.
KADER 5  Federaal beleid ruimteonderzoek 
België is al sinds de jaren 1960 
betrokken bij het ruimtebeleid en besliste van bij het begin om de inspanningen van onderzoekers en bedrijven die actief waren in ruimteonderzoek en ruimte -
toepassingen te ondersteunen door zich te integreren in een Europees kader en zo zijn financiële investeringen te optimaliseren.  
Het beheer van de Belgische medewerking aan Europese ruimte -
programma’s werd toevertrouwd aan de Federale overheid. Meer in het bijzonder heeft België:
	een belangrijke rol gespeeld bij de oprichting van de ESA door de Europese Ruimteconferentie in Brussel in 1973;
	bilaterale samenwerkingen rond ruimtevaart op touw gezet: met Frankrijk (voor het aardobservatieprogramma SPOT), met Rusland in MIRAS en SPICAM en met Argentinië.
Een van de grondgedachten achter de programma’s rond ruimteonderzoek is Belgische wetenschappers de kans bieden om observaties en experimenten in de ruimte uit te voeren om de omvang van hun onderzoek uit te breiden. Op die manier kunnen ze meewerken aan het ontwerpen van complexe instrumenten en kunnen bedrijven diversifiëren in ruimte -
markten, ten eerste door bij te dragen tot de ontwikkeling van ruimte-infrastructuren en middelen om toegang tot de ruimte te krijgen en recenter ook door het creëren van ruimtetoepassingen (zoals in telecommunicatie) en de diensten die aan deze toepassingen verbonden zijn.
Met haar steun aan ruimteonderzoek 
streeft de Federale overheid de volgende doelstellingen na:
	Wetenschappelijke doelstelling: de ruimte is een bevoorrechte plek om de aarde en het heelal te observeren, en dankzij de gewichtloosheid kunnen experimenten in diverse wetenschappelijke disciplines worden uitgevoerd. Het is dus een onderzoeksgebied dat de menselijke kennis aanzienlijk kan vergroten;
	Maatschappelijke doelstelling: vanuit de ruimte kan het milieu wereldwijd in de gaten worden gehouden en kunnen heel wat diensten van algemeen nut zoals meteorologie, tele -
communi  catie, preventie van 
natuurrisico’s, oogstvoorspelling 
en navigatiehulpmiddelen voor land-, zee- en luchttransport worden uitgebreid;
	Industriële doelstelling: de ruimte biedt industriële sectoren de kans om de meest geavanceerde technologieën te ontwikkelen in uiteenlopende domeinen (elektronica, computers, automatische systemen, materialen, aero -
dynamica, enz.) en om zichzelf in te wijden in geïntegreerd beheer van complexe systemen. De vaardigheden die ze op deze vlakken ontwikkelen, kunnen daarna vaak worden vertaald naar niet-ruimtegerelateerde toepassingen;
	Economische doelstelling: de ruimte is een markt geworden die een snelle ontwikkeling doormaakt. De aanverwante producten – draagraketten, satellieten, gronduitrusting, satellietbeelden, telecommuni -
catie, transmissie- en multi -
mediadiensten – zijn goed voor aanzienlijke verkoopscijfers.
Zo’n 95% van het federale budget voor ruimteonderzoek gaat naar ESA-programma’s. De andere 5% gaat naar het Belgisch aard -
observatie  programma en bilaterale 
programma’s. PRODEX is het 
grootste ESA-programma dat ruimteonderzoek in België ondersteunt. In 2008 waren 91 wetenschappers betrokken bij deze programma’s en ontvingen 74 projecten/onderwerpen in België steun, wat overeenstemt met ongeveer 60% van alle projecten van de zes deelnemende landen en 65% van het totale aantal betrokken wetenschappers.
De ruimtesector in België telt zo’n 
70 teams in federale of regionale wetenschappelijke instellingen of onderzoekscentra. Daarnaast zijn er ook een 40-tal ondernemingen bij betrokken wat resulteert in bijna 1.600 directe banen voor hooggekwalificeerd personeel. Sommige bedrijven halen heel hun omzet of een groot deel daarvan uit deze focus op de ruimte. Voor andere is het een kans om zich 42 
2.3 IMPLEMENTATIE  VAN  HET  FEDERALE  WETENSCHAPSBELEID 43 
2010
2.3.2 
Federale	 onderzoeksprogramma’s
Op nationaal niveau ondersteunt de Federale overheid WTI-activiteiten hoofdza -
kelijk via twee soorten inspanningen: steun aan federale wetenschappelijke instel -
lingen, en specifieke onderzoeksprogramma’s van nationaal belang. De belangrijk -
ste doelstelling van de BELSPO-onderzoeksprogramma’s is tweeledig:
 Ondersteuning van basisonderzoek: het interuniversitaire attractiepolen 
(IUAP) programma, een programma voor onderzoekssamenwerking tussen Belgische universiteiten van de twee gemeenschappen (zie 
KADER 6 ).
 Ondersteuning van strategisch onderzoek: thematische programma’s die ge -
richt zijn op de implementatie van onderzoeksprojecten in domeinen van nati -
onaal belang die in de lijn liggen van de prioriteiten van de Federale overheid.
KADER 6  Interuniversitaire attractiepolen vertrouwd te maken met 
geavanceerde generische technologieën die zowel in ruimtevaartsectoren als daarbuiten gebruikt worden. Verder voeren diverse Belgische centra testen, ijkingen of inspecties uit voor de ESA. Voorbeelden hiervan zijn het Centre Spatial de Liège (CSL) dat precisietesten in vacuümomstandig -
heden uitvoert, het Von Karman Instituut in Sint-Genesius-Rode (plasmatron) dat de terugkeer van ruimteschepen in de atmosfeer bestudeert, het Cyclotron Research Centre in Louvain-la-Neuve, dat de invloed van kosmische straling op elektronische componenten onderzoekt.
Bron: 
www.belspo.be
Al meer dan 20 jaar ondersteunt 
BELSPO basisonderzoek via de IUAP. Met dit programma wil BELSPO het hoogkwalitatieve wetenschappelijk potentieel van universiteiten versterken en een tijdelijke stimulans geven voor de oprichting van universitaire expertisenetwerken voor basis -
onderzoek. De IUAP staan open voor alle wetenschappelijke disciplines en dekken een ruime waaier onderzoeksgebieden waaronder levenswetenschappen, exacte en toegepaste weten -
schappen en humane weten -
schappen. 
De IUAP hebben een aanzienlijke 
impact op het basisonderzoek, wat blijkt uit het aantal ‘peer-reviewed’ wetenschappelijke publicaties in toptijdschriften. Het IUAP-programma biedt ook een kritieke massa van enkele duizenden onderzoekers die binnen het kader van het programma werken, waar -
onder zo’n 500 onderzoekers die met IUAP-middelen betaald worden.
Welke invloed de IUAP hebben, 
blijkt ook uit de internationale erkenning die deelnemende teams krijgen. Wetenschappelijke samenwerking, geïmplementeerd via de IUAP, plaatst Belgische onderzoekers in een gunstige positie in internationale wetenschappelijke netwerken en zorgt ervoor dat de beste nationale onderzoeksteams tot de avant-garde op wereldniveau behoren.
Het is niet enkel de omvang van de 
financiële steun die de IUAP tot een van de belangrijkste stimuli voor basisonderzoek in België maakt, maar ook de nadruk die wordt gelegd op interuniversitaire samenwerking. Het programma heeft diverse doelstellingen:
	teams die al erkend worden binnen de internationale wetenschappelijke gemeenschap bijkomende menselijke en materiële middelen bieden om een voldoende grote kritieke massa te genereren;
	langlopende, gestructureerde samenwerking tussen  BELGISCH RAPPORT
BELSPO financiert thematische onderzoeksprogramma’s rond onderwerpen die 
van algemeen maatschappelijk belang zijn. Precies daarom kunnen deze onderwer -
pen niet binnen precies afgebakende administratieve grenzen worden gedwongen. De grondgedachte achter de implementatie van dergelijke onderzoeksprogramma’s is het ondersteunen van de beleidsvorming: de geselecteerde onderwerpen zijn horizontale prioriteiten van de Federale overheid. De programma’s hebben een ge -
middelde duur van vier jaar. 
De benadering van de thematische onderzoeksprogramma’s wordt gekenmerkt 
door de volgende oriëntering:
 Onderzoeksthema’s worden bepaald in een internationaal kader. Dit stelt Bel -
gische onderzoeksteams in staat om deel te nemen aan internationale onder -
zoeksprogramma’s;
 Het onderzoek wordt georganiseerd in netwerken van onderzoekers uit ver -
schillende disciplines en instellingen, en omvat ook andere spelers (adminis -
traties, ondernemingen, enz.);
 Er wordt speciale aandacht besteed aan de creatie, de exploitatie en de versprei -
ding van geschikte gegevens ter ondersteuning van de beleidsvorming;universitaire onderzoeksteams 
uit de twee taalgemeen -
schappen en teams van de federale onderzoeksinstellingen stimuleren;
	complementair en interdisciplinair onderzoek tussen de teams bevorderen;
	jonge teams in staat stellen om voordeel te halen uit de hoogkwalitatieve omgeving van een netwerk en de internationale faam en invloed daarvan; 
	de integratie van Belgische onderzoeksteams in Europese en internationale netwerken vereenvoudigen.
Het IUAP-programma werd in 1987 gelanceerd door de Federale overheid en is zich in zes periodes van vijf jaar verder gaan ontwikkelen. Tegenwoordig zijn de IUAP-netwerken uitgegroeid tot een keurmerk van excellentie binnen het Belgisch onderzoeks -beleid. De zesde fase (2007-2011) telt 44 netwerken en 324 teams (waaronder 74 niet-Belgische Europese teams).
De IUAP vormen een unieke 
structuur waarbinnen Franstalige en Nederlandstalige weten -
schappers uit de verschillende Belgische gemeenschappen de gelegenheid hebben om samen te werken. Dit is ook de reden waarom deze netwerken uitgaan van de Federale overheid terwijl alle andere componenten van de steun voor basisonderzoek in ons land toevertrouwd worden aan de Gemeenschappen.
Voor de eerste vijf fases van het 
IUAP-programma investeerde BELSPO in de periode 1987-2006 zo’n €370m in basisonderzoek. De steun voor de zesde fase van het IUAP-programma, die loopt van 2007 tot 2011, zal in totaal ongeveer €143 bedragen. Bovendien werd 3% van het budget opzijgezet voor de deelname van teams uit buitenlandse universiteiten of publieke onderzoeksinstellingen binnen de EU. Het openstellen van het IUAP-programma voor instellingen uit andere Europese landen is een stap in de richting van de integratie van het Belgisch wetenschappelijk potentieel in de ERA.
Het IUAP-programma werd al 
herhaaldelijk geëvalueerd door internationale experts. Uit deze evaluaties bleek dat het programma de verwachte progressie met het oog op de te bereiken doelstellingen ruimschoots heeft gehaald en dat het een belangrijk instrument vormt binnen het wetenschapsbeleid. 
Zie: 
iap/index_en.stm 44 
2.3 IMPLEMENTATIE  VAN  HET  FEDERALE  WETENSCHAPSBELEID 45 
2010 De beleidsmakers en stakeholders worden betrokken bij de follow-up van het 
onderzoek zodat de resultaten gemakkelijker naar het politieke niveau getrans -
fereerd kunnen worden;
 De verspreiding en exploitatie van onderzoeksresultaten krijgt van bij de ont -
werpfase van het onderzoek speciale aandacht;
 De evaluatie, zowel op project- en programmaniveau, wint aan belang. Alle projecten worden geëvalueerd door internationale experts, zowel vooraf als na afloop, en zelfs nog vaker tijdens hun looptijd.
FIGUUR 12 Federale onderzoeksprogramma’s: indicatieve jaarlijkse financiering 
(2005-2010, miljoen euro).
Een trend die zich de voorbije 10 jaar heeft ontwikkeld, is de groepering van onder -
zoeksgelden in een beperkt aantal programma’s om sectoroverschrijdende analyse en interdisciplinair onderzoek aan te moedigen. De belangrijkste federale themati -
sche onderzoeksprogramma’s op dit ogenblijk zijn:
	Wetenschap voor een duurzame ontwikkeling (2006-2012, €61m): het doel 
van dit onderzoeksprogramma bestaat er in om het concept ‘duurzame ont -
wikkeling’ duidelijk te maken en de praktische implicaties ervan te bestuderen ter ondersteuning van de beleidsvorming. Onder andere het domein van de op -
warming van de aarde behoort hiertoe (zie 
KADER 7 ).
	Samenleving en Toekomst (2005-2010, €14,6m): dit programma bouwt voort 
op een lange traditie van onderzoeksprogramma’s in sociale wetenschappen (namelijk Prospectief sociaal-economisch onderzoek van 1995 tot 2000 en Sociale cohesie van 2000 tot 2005) en is erop gericht om het Belgisch weten -
schappelijk potentieel in de sociale wetenschappen te versterken en om weten -
schappelijk bewijs te leveren ter ondersteuning van de besluitvormingspro -
cessen van de Federale overheid. In vergelijking met voorgaande programma’s 30
25
1520
10
5
0
IUAP Thematische Programma’sSSD
Maatschappij en Toekomst
Agora
AndereBCCM BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010spitst Samenleving en Toekomst zich toe op nieuwe thema’s, biedt het de mo -
gelijkheid om buitenlandse onderzoekers te financieren, integreert het expli -
ciet het aspect geslacht binnen projecten, en probeert het internationalisering 
(bijv. internationale seminaries) te promoten.
	Het AGORA-programma (ongeveer €2m per jaar) dat gegevensbanken uit de 
administratie en sociale wetenschappen wil versterken en structureren, heeft de vorm van een ‘onderzoeksinfrastructuur’. Het programma financiert zowel onderzoeksteams als federale diensten met het oog op het uitbouwen, consoli -
deren en verspreiden van een kwalitatief hoogstaande sociaal-wetenschappe -
lijke infrastructuur. De projecten kunnen zowel worden ingediend door andere federale administraties (die zich er in dat geval toe verbinden om de gegevens -
banken open te stellen voor onderzoekers) als door onderzoeksteams uit de so -
ciale wetenschappen.
Een andere belangrijke actie die het vermelden zeker waard is, is de consolidatie van het Belgisch Biological Resource Centre (BRC) via een jaarlijks terugkerend budget van €5m voor twee initiatieven: het Belgian Biodiversity Platform
26 en de Belgian 
Coordinated Collections of Micro-organisms (BCCM)27. Het BCCM™-consortium 
bestaat uit vier onderzoeksgebaseerde, complementaire dienstverlenende cultuur -
verzamelingen en drie gespecialiseerde knooppunten die door een centraal team bij BELSPO gecoördineerd worden. BCCM heeft verzamelingen van biomedische schimmels & gisten, (agro-) industriële schimmels & gisten, plasmiden en DNA-banken, bacteriën, archaea, mycobacteriën, cyanobacteriën en diatomeeën. Ter on -
dersteuning van een kennisgebaseerde bio-economie beschikt BCCM™ over een 
ISO 9001 certificaat voor de toegang, controle, bewaring, opslag en levering van 
biologisch materiaal en aanverwante informatie in het kader van depots voor pu -
blieke, veilige en octrooidoeleinden.
KADER 7  Federaal programma ‘Wetenschap voor een duurzame ontwikkeling’ 
26. http://www.biodiversity.be 
27. http://bccm.belspo.be/index.php 
Het federaal programma 
‘Wetenschap voor een Duurzame Ontwikkeling’ is een reeks acties ter ondersteuning van de besluit -
vorming op federaal niveau, in het licht van nationale prioriteiten maar ook van internationale akkoorden en verplichtingen (EU-Richtlijnen, Noordzee- en Antarctisch Verdrag, VN-Conventies, enz.). Een samenwerkingsakkoord met de gewesten wil de uitwisseling van wederzijdse communicatie en exploitatie van resultaten tussen de Staat, die verantwoordelijk is voor het programma, en de Gewesten garanderen. 
Het programma ‘Wetenschap voor 
een Duurzame Ontwikkeling’ loopt tussen 2006 en 2012 en heeft een budget van €61m. Het is de voortzetting van het Plan voor wetenschappelijke Ondersteuning van een beleid gericht op Duurzame Ontwikkeling (PODO I, 1996-2001) en PODO II (2000-2005). In vergelijking met zijn voorgangers, integreert het huidige programma nieuwe thema’s, namelijk ‘Gezondheid en Milieu’ en ‘Standaardisering’. Het programma heeft drie doelstellingen: 46 
2.3 IMPLEMENTATIE  VAN  HET  FEDERALE  WETENSCHAPSBELEID 47 
2010Wat betreft de andere federale onderzoeksactiviteiten, ondersteunt BELSPO de co -
ordinatie en het netwerken onder de koepel van het Belgisch Poolplatform28 (zie 
KADER 8 ), financier de dienst poolonderzoek en het Prinses Elisabeth Station29 (dat 
het resultaat is van een publiek-private samenwerking: BELSPO, de Internationale 
Poolstichting30, en private sponsors). Deze maatregelen zijn bedoeld om de lange 
Belgische traditie in poolonderzoek te versterken en in stand te houden.
KADER 8  Het Belgisch Poolplatform 
28. http://www.belspo.be/belspo/BePoles/index_en.stm 
29. http://www.antarcticstation.org
30. http://www.polarfoundation.org
1. het concept duurzame groei 
verduidelijken zodat het kan worden geïntegreerd in de beleidsvorming; 
2. het gebruik van weten -
schappelijke gegevens over diverse aspecten van duurzame groei stimuleren en integreren in een beleidsgericht kader;
3. communicatie en informatie-uitwisseling tussen alle betrokken spelers bevorderen. Hiertoe worden thematische programma’s rond belangrijke dimensies van het concept duurzame groei geïmplementeerd. Ze hebben onder andere betrekking op globale veranderingen, Noordzee-beheer, Antarctisch onderzoek, duurzame mobiliteit en de agro-voeding sector. Een ander specifiek programma bestudeert de interactie tussen menselijk gedrag en natuurfenomenen. De programma’s zijn interdisciplinair en dus eerder opgebouwd rond een thema dan rond een specifieke discipline. De onderzoeks -
programma’s worden aangevuld met steun voor het gebruik van satellietgegevens en met een elektronische uitwisselings -
infrastructuur voor onderzoekers, BELNET.
Het Belgisch Poolplatform verenigt alle Belgische poolwetenschappers met het oog op een betere communicatie naar beleidsmakers en naar het grote publiek over: 
	activiteiten en resultaten van Belgisch polair wetenschappelijk onderzoek, 
	Belgische wetenschappelijke activiteiten op de polen,
	wetten en verdragen die de poolactiviteiten en de Belgische betrokkenheid regelen,
	publicaties, workshops en evenementen met betrekking tot poolactiviteiten.
In 1985 lanceerde BELSPO het Belgisch Onderzoeksprogramma met betrekking tot Antarctisch Onderzoek. De financiering, beheer, coördinatie en ontwikkeling van het programma liggen in handen van BELSPO. In het kader van het programma worden gemiddeld 20 onderzoeksteams van 10 verschillende Belgische universiteiten en onderzoeks -
instituten gefinancierd (alle onderzoekskosten: personeel, uitrusting, reizen, werking en overheads). Ook de weten -
schappelijke verbinding met het Antarctisch Verdrag valt onder de verantwoordelijkheid van BELSPO. De onderzoeks  onderwerpen en –
prioriteiten sluiten aan op de 
belangrijkste internationale projecten en programma’s. Sinds 2000 kunnen Belgische wetenschappers ervoor kiezen om voor hun project op basis van een cofinanciering samen te werken met een internationale universiteit of onderzoeksinstelling.
Tot voor kort had België geen eigen 
logistieke infrastructuur (basis, schip, vliegtuig) om zijn Antarctisch onderzoek te steunen. Onderzoeks -
werk in het veld verliep, en verloopt dan ook nog grotendeels via deelname van de Belgische onderzoekers aan campagnes die worden georganiseerd door andere landen, op basis van beschikbare ruimte in onderzoeksschepen en basissen, en dankzij de erkenning van de Belgische expertise. Jarenlang werden faciliteiten frequent gedeeld, zelfs tijdens dezelfde campagneperiodes, wat resulteerde in succesvolle  BELGISCH RAPPORT
Zoals hierboven reeds vermeld, beheren andere federale diensten ook kleinere 
O&O-budgetten binnen hun eigen bevoegdheidsdomeinen. In het volgende kader vindt u enkele voorbeelden.
KADER 9   Voorbeelden van onderzoeksactiviteiten van andere federale overheidsdiensten 
Onderzoeksacties van het 
Ministerie van Defensie (MvD)
Om een maximale efficiëntie van 
onderzoeksprojecten binnen het MvD te garanderen, volgt het beleid een gerichte benadering rond 10 onderzoeksniches:
	C4ISTAR (Command, Control, Communications and Computers for Intelligence, Surveillance, Target Acquisition and Reconnaissance)
	Hyperspectrale en tetrahertz -
detectie
	Intelligente autonome systemen (en platformen)
	Bescherming van personeel, systemen en faciliteiten
	Nieuwe energiebronnen
	Militaire geneeskunde
	Menselijke prestaties
	Veiligheidsomgeving
	Militaire geschiedenis.
Binnen dit kader wordt O&O uitgevoerd door ‘excellentiecentra’:Aan de Koninklijke Militaire School
	Het studiecentrum voor het dynamisch gedrag van materialen (DYnamic MAterials for SEcurity of DYMASEC). DYMASEC is een consortium van laboratoria (Explosie-effecten, Materiaaltechnieken, Energetische Materialen en Wapensystemen & Ballistiek) dat onderzoek voert naar het gedrag van materialen en structuren die blootstaan aan hoge dynamische belastingen, met nadruk op de veiligheid van de soldaat (en de burger), militaire systemen (zoals voertuigen) en militaire infrastructuren.
	Het studiecentrum voor de mobiliteit van systemen (MObile INtelligence Information Sensors for Security of MOBINISS) doet onderzoek naar onbemande voertuigen (land, lucht en maritiem) ingezet bij militaire crisis  beheer -operaties en bij burgerlijke 
veiligheidsdiensten (brand -
weerkorpsen en organisaties voor noodhulp bij rampen).
	Het Sigal and Image Processing Centre (SIC) doet onderzoek in het domein van de signaal -
verwerking, datafusie, verwerking van informatie & intelligentie verzameld door diverse sensoren (zoals radars, sonars en satellieten) en bronnen (zoals mededelingen, multimedia) ten gunste van de eindgebruikers in crisis  beheer -
centra maar ook voor het 
Nationaal Geografisch Instituut (NGI) en voor de burger -
beveiliging.
	Het Laboratorium voor Plasmafysica LPP werkt binnen het kader van EURATOM aan een bewijs van de technologische haalbaarheid van grootschalige fusie van warmte-energie om elektriciteit te produceren.
internationale onderzoeks -
samenwerkingen. 
In 2008-2009, bijna 40 jaar na de 
sluiting van de Belgische Koning Boudewijn basis, opende België een nieuw station voor Antarctisch onderzoek in de Sør Rondane regio: het onderzoeksstation Prinses Elisabeth. Het wordt gebouwd volgens de meest moderne normen op het vlak van isolatie en toepassing van hernieuwbare energie, en wordt op die manier het eerste nulemissie station op Antarctica. De Belgische basis staat open voor wetenschappers van alle andere partnerlanden van het Antarctisch Verdrag die onder -
zoek willen voeren in dit gebied. 
In hetzelfde jaar lanceerde 
BELSPO een Belgisch wetenschappelijk programma dat gerelateerd is aan het station. Er lopen momenteel zes onderzoeksprojecten waarbij de nadruk ligt op glaciologie, aardwetenschappen, terrestrische (micro)biologie, oppervlakteweer -
observaties, monitoring van aërosoldeeltjes en stralings -
componenten, absolute zwaarte -
kracht- en seismische metingen en continue GPS-metingen. 
Voor meer informatie:  
BePoles/index_en.stm48 
2.3 IMPLEMENTATIE  VAN  HET  FEDERALE  WETENSCHAPSBELEID 49 
2010
	European Security (SecEU)
 	Subpool Risico-, Crisis & 
Rampenbeheer ontwikkelt 
technieken en methodes voor risicobeheer voor openbare organisaties die geconfronteerd worden met een crisis. 
		Menselijke Factoren & 
Militaire Operaties doet onderzoek naar de sociologische, psycholo  gische, 
ethische en juridische aspecten 
die verbonden zijn aan de opkomst van postmoderne strijdkrachten (internationa -
lisering en diversificatie van crisibeheeroperaties en professionalisering).
In andere instellingen, namelijk:
	De Laboratoria van Defensie (DLD) voeren onderzoek in het domein van biologische detectie van agentia voor bioterrorisme en van de bescherming van mensen en uitrusting tegen chemische, bacteriologische, radiologische en nucleaire agentia. DLD biedt ook onderdak aan het Federale Oriëntatie Laboratorium (FOL): het federale crisiscentrum en de crisiscel van de FOD Volksgezondheid.
	In het Militair Hospitaalcentrum van de basis Koningin Astrid (HCB-KA) is het Brand -
wonden  centrum van het 
HCB-KA ondergebracht, een 
Europees excellentiecentrum op het gebied van de behandeling van brandwonden. HCB-KA doet ook onderzoek naar nood- en rampen -
geneeskunde, hyperbare en hypobare geneeskunde, crisispsychologie, fysiologische gezondheid en infectieziekten.
	Het Studiecentrum voor Veiligheid en Defensie (CSDS) van het Koninklijk Hoger Instituut voor Defensie (KHID) is de denktank van het MvD op het vlak van veiligheid en defensie. Het CSDS voert studies uit met een thematische en regionale benadering.
	Het Koninklijk Legermuseum (KLM) onderhoudt en organiseert het militaire erfgoed als deel van het nationaal historisch geheugen. Het museum stimuleert wetenschappelijk onderzoek om de archiefcollecties te verspreiden en organiseert activiteiten om een breder publiek te bereiken.
Onderzoek rond buitenlandse 
zaken
De FOD Buitenlandse Zaken, 
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking financiert onderzoek naar vier hoofdthema’s die relevant zijn in het licht van de prioriteiten van het Belgisch buitenlands beleid. 
Het Programma Centraal-Afrika 
van het EGMONT Instituut verricht onderzoek naar politieke, economische, sociale en veiligheidsaangelegenheden en ontwikkelingen die betrekking hebben op deze regio (Burundi, de Democratische Republiek Congo en Rwanda). Het onderzoek volgt ook de belangrijkste trends op het Afrikaanse continent (Afrikaanse Unie, regionale integratie, conflictanalyse en postconflict wederopbouw) en het onderzoekt de rol en positie van de EU in Sub-Sahara Afrika.  
Het Programma Europese Zaken 
ging van start in 1995. In het kader van dit Programma voert het Instituut studies, syntheses, voorstellen en amendementen uit, hetzij op eigen initiatief, hetzij op vraag van de FOD Buitenlandse zaken of andere FOD’s, in de context van diverse Europese onderhandelingen. De bestudeerde onderwerpen zijn zeer gevarieerd. Ze hebben zowel betrekking op institutionele kwesties als op de verschillende beleidsdomeinen van de Unie. Het programma zal bijdragen tot het Belgisch Voorzitterschap van de EU in 2010.
Het Programma Veiligheid & 
Global Governance draagt bij tot het debat over een nieuw veiligheidsconcept voor de multipolaire wereld van de 21e eeuw. In onze huidige maatschappij is veiligheid niet langer uitsluitend een militaire aangelegenheid. Er is een holistische benadering vereist waarin fysieke veiligheid, economische welvaart, politieke vrijheid en sociaal welzijn worden geïntegreerd. Het Midden-Oosten Project bestudeert de strategische implicaties van de Sunni-Shia verdeling in de Moslimwereld. Dit project wordt gefinancierd door BELSPO en verloopt in samenwerking met de universiteiten van Gent en Louvain-la-Neuve. BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 20102.3.3 
De	federale	 wetenschappelijke	 instellingen
België heeft 15 federale wetenschappelijke instellingen van diverse aard, die een va -
riëteit aan onderzoeksactiviteiten en collecties dekken: musea, bibliotheken, botani -
sche tuinen, observatoria voor meteorologie en ruimte en onderzoeksinstituten voor 
misdaad, Afrikaanse cultuur, geologie, gezondheidsinstituten, enz. In totaal gaat een vijfde van het federale wetenschapsbudget naar de federale wetenschappelijke instel -
lingen en andere onderzoeksorganisaties. De eerstgenoemde zijn verbonden aan ver -
schillende ministeries en zijn niet enkel verantwoordelijk om onderzoek te voeren 
in specifieke expertisegebieden, maar hebben eveneens een publiek gerichte weten -
schappelijke missie. 10 van de 15 wetenschappelijke instellingen die een deel zijn van 
BELSPO, ressorteren onder de federale minister voor Wetenschapsbeleid.
Deze wetenschappelijke instellingen hebben een tweeledige taak:
	Een ‘wetenschappelijke dienstverlenende taak’: ontwikkeling, onderhoud en 
verspreiding van wetenschappelijke, technische en culturele informatie en do -
cumentatie, collectiebehoud en opleiding in deze domeinen. Er wordt gewerkt aan een aantal initiatieven om deze instellingen te moderniseren en uit te rus -
ten met IT-materiaal en systemen met een hoog prestatievermogen om zo de verspreiding van de beschikbare informatie te waarborgen; 
	Een onderzoekstaak: deze instellingen verrichten fundamenteel en toegepast onderzoek, vaak in samenwerking met universiteiten. Ze werken mee aan inter -
nationale onderzoeksprojecten en uitwisselingsprogramma’s, die ze in sommige gevallen ook leiden.
Tussen 2003 en 2010 steeg het budget van deze instellingen met meer dan 30 procent.
FIGUUR 13 Financiering van Federale Wetenschappelijke Instellingen binnen BELSPO (2003-2010)
JAAR BEDRAG ( IN DuIzEND  €) INDEX , 100 = 2003
2003 93.695 100,0 
2004 96.858 103,4 
2005 100.190 106,9 
2009 123.549 131,9 
2010 122.304 130,5 
De meeste van deze instellingen hebben een geschiedenis die meer dan honderd jaar teruggaat en beheren een zeer rijk cultureel, wetenschappelijk, artistiek en na -
tuurlijk erfgoed. Om een breder publiek te bereiken, een optimaal gebruik van de informatie te waarborgen en toegang te bieden tot de collecties en onderzoeksgege -50 
2.3 IMPLEMENTATIE  VAN  HET  FEDERALE  WETENSCHAPSBELEID 51 
2010
vens, zijn alle instituten begonnen met de digitalisering van hun materiaal. Aange -
zien digitaliseringsprojecten voor wetenschappelijk en cultureel erfgoed zeer duur 
zijn, worden ze ontwikkeld met een langetermijnvisie en in samenwerking met de privésector. Er wordt gewerkt aan een publiek-private samenwerking waarin de Fe -
derale overheid via BELSPO €150m wil investeren over een periode van 10 jaar. 
Negen pilootprojecten die de voorbije jaren gelanceerd werden, met een budget van ongeveer € 15,1m, zullen binnenkort hun eerste resultaten opleveren.
Naast de digitaliseringsprojecten, promoten deze instellingen projecten rond maatschappelijke en milieuaangelegenheden. Zo zet het Koninklijk Belgisch Insti -
tuut voor Natuurwetenschappen in 2010 het jaar van de biodiversiteit in de kijker en worden er tentoonstellingen en colloquia rond dit thema gepland. Verder viert het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika zijn 100e verjaardag in België, en vin -
den er ook in Congo onderzoeksprojecten en -activiteiten plaats om dit te vieren (bijv. expeditie op de Congo-rivier). De instituten van de ‘ruimtegroep’ bestuderen en onderzoeken elk aspect van de aarde, de ruimte en de zon om de impact ervan op het menselijk leven in kaart te brengen. De instituten werken actief aan de ont -
wikkeling van instrumenten die door satellieten worden meegevoerd voor expe -
rimenten en observaties. Zo leidt een betere observatie van de aarde bijvoorbeeld 
tot nauwkeurigere weersvoorspellingen dankzij complexe wiskundige modellen. 
Federale wetenschappelijke 
instellingen van BELSPO
	Belgisch Instituut voor Ruimte-Aëronomie
	Algemeen Rijksarchief en Rijksarchief in de Provinciën, inclusief het Studie- en Documentatiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij
	Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen
	Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium
	Koninklijke Bibliotheek van België
	Koninklijk Meteorologisch Instituut
	Koninklijk Museum voor Midden-Afrika
	Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis
	Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België	Koninklijke Sterrenwacht van België, inclusief het Planetarium
Federale partnerinstellingen  
en andere door BELSPO gesubsidieerde organisaties
	de Academia Belgica in Rome
	de Belgian American Educational Foundation
	de Stichting Biermans-Lapôtre in Parijs
	de Fulbright Commission for Educational Exchange between the USA, Belgium and Luxembourg
	het Institut des Hautes Études Scientifiques
	de Koninklijke Academie voor Overzeese Wetenschappen
	de Cinematek
	de Internationale School van de Shape	de Universitaire Stichting
	het Von Karman Instituut
Andere federale wetenschappelijke instituten die onder andere FOD’s ressorteren
	Justitie
 Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie
	(ex-)Landbouw
 Nationale Plantentuin van België
	Defensie
 Koninklijk Museum van het Leger en de Krijgsgeschiedenis
	Volksgezondheid
 Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid
 Centrum voor Onderzoek in Diergeneeskunde en AgrochemieKADER 10  Federale wetenschappelijke instellingen  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010Een van de belangrijkste organisatorische doelstellingen van de wetenschappelijke 
instituten voor de komende jaren, is de concentratie van hun onderzoeksactivitei -
ten in excellentiecentra om beter het hoofd te kunnen bieden aan de internationale concurrentie en de uitdagingen van de 21
e eeuw. Sinds 2008 zijn er al verschillende 
excellentiecentra opgericht, onder andere voor onderzoek naar de zon, moleculaire taxonomie, cartografie, enz. Het verder uitbouwen van synergieën tussen de fede -
rale wetenschappelijke instituten en tussen deze instituten en de onderzoekspro -
gramma’s die door BELSPO worden uitgevoerd, wordt voor die instituten de grote uitdaging voor de nabije toekomst.
KADER 11   Federale instituten op het vlak van menselijke en dierlijke gezondheid 
De hoofdmissie van het 
Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid (WIV) is wetenschappelijk onderzoek uitvoeren met het oog op het onderbouwen van het gezond -
heidsbeleid. Het levert eveneens expertise en openbare dienst -
verlening op het gebied van de volksgezondheid. Het Instituut telt meer dan 500 medewerkers. Een derde daarvan is wetenschappelijk personeel. Het WIB speelt een belangrijke rol op EU-niveau en in sommige internationale organisaties zoals de Wereld Gezondheidsorganisatie (WGO), de OESO en de Raad van Europa, telkens wanneer het gaat over wetenschappelijke en/of technische aspecten van volksgezondheid. Het Instituut ondersteunt onderwijs in universiteiten binnen het kader van doctoraatsscholen, door doctoraatstudenten aan te trekken en hen een gespecialiseerde opleiding te geven.
De hoofdactiviteiten van het WIV 
hebben betrekking op de volgende domeinen: 
	Surveillance van overdraagbare ziekten 
	Surveillance van niet-overdraagbare ziekten 
	Controle van federale productnormen (bijv. eetwaren, geneesmiddelen, vaccins) 
	Risico-evaluatie (o.a. chemische producten, genetisch gemodificeerde organismen (GGO’s))  
	Leefmilieu en Gezondheid 
	Beheer van het biologisch patrimonium (verzamelingen van stammen van micro-organismen)
In het kader van duurzame en maatschappelijk aanvaarde landbouw bestaan de kerntaken van het Centrum voor Onderzoek in Diergeneeskunde en Agrochemie uit beleidsondersteunend wetenschappelijk onderzoek, expertadvies, en een efficiënte dienstverlening op het vlak van surveillance van overdraagbare ziekten bij dieren, de bescherming van de volksgezondheid, het waarborgen van de kwaliteit van de dierlijke en plantaardige voedselproductie vanuit het standpunt van zoönosen, residu’s en verontreinigende stoffen. Het centrum telt ongeveer 220 medewerkers (waaronder zeven wetenschappers).52 
De Federale overheid is eveneens verantwoordelijk voor twee andere onderzoeks -
organisaties, het Nationaal Instituut voor Radio-elementen, en het Centrum voor 
Kernenergie (O&O-budget van €26m in 2008). 53 
2010
Het Belgisch Studiecentrum voor 
Kernenergie (SCK-CEN) werd opgericht in 1952 en biedt de Belgische academische en industriële wereld toegang tot wereldwijde ontwikkelingen op het vlak van kernenergie. Het centrum is een private stichting van openbaar nut onder bevoegdheid van de federale minister van Energie. SCK-CEN is een van de grootste onderzoekscentra in België met laboratoria in Mol en zo’n 650 medewerkers, van wie één derde een universitair diploma heeft. De jaarlijkse omzet van 
€95m kan als volgt worden 
opgesplitst per bron: 45% uit directe overheidssubsidies, 12% uit het ontmantelen van vrij -
gegeven installaties en 43% uit contract  onderzoek en dienst-
verlening. 
Sinds 1991 heeft de belangrijkste 
taak van SCK-CEN betrekking op aangelegenheden van maatschappelijk belang in het ruimere kader van duurzame ontwikkeling: (i) veiligheid van kernreactoren en nucleaire installaties; (ii) bescherming van mens en omgeving tegen straling;  
(iii) veilige behandeling en berging van radioactief afval en (iv) beheer van splijtstoffen en andere strategische materialen. Het centrum stelt zijn knowhow en diensten ter beschikking van de nucleaire industrie, de medische sector en de overheid.
Een van de faciliteiten die ter 
beschikking staan van SCK-CEN, de Belgian Reactor 2 (BR2) is een van de krachtigste onderzoeks -
reactoren ter wereld. Hij wordt gebruikt voor het testen van brandstoffen en materialen voor verschillende reactortypes en voor het Europees kernfusieprogramma. Daarnaast is BR2 een belangrijk instrument voor de productie van radio-isotopen voor medische en industriële toepassingen (25% van de wereldproductie in 2010) en voor de bestraling (dopering) van silicium bestemd voor de elektronica-industrie. Het HADES-laboratorium bevindt zich op een diepte van 225m en dient voor de studie van diepe klei als potentiële bergingsplaats voor hoogradioactief en langlevend afval. De infra  structuur van dit 
laboratorium werd recent 
aanzienlijk uitgebreid om op grote schaal experimenten uit te voeren rond de haalbaarheid en de veiligheid van de berging van warmteafgevend radioactief afval.
Tussen 2010 en 2020 zullen de 
activiteiten van SCK-CEN zich concentreren rond drie hoofdthema’s: (i) wetenschappen nucleair materiaal; (ii) milieu, gezondheid en veiligheid en (iii) geavanceerde nucleaire systemen. Het Instituut voor Nucleaire Materiaalwetenschappen zal zijn onderzoeksactiviteiten toespitsen op het leven en de activiteit van materialen gebruikt in kern -
reactoren van de 2
e en 3e 
generatie. Verder zullen er nieuwe materialen en brandstoffen voor geavanceerde toekomstige reactorconcepten worden ontwikkeld en gevalideerd. Het Instituut voor Milieu, Gezondheid en Veiligheid zal onderzoek voeren naar de biologische effecten van lage dosissen ioniserende straling. Er worden oplossingen voor een veilige en duurzame berging van radioactief afval aan het oppervlak of onder de grond ontwikkeld en geëvalueerd met het oog op veiligheid, technische haalbaarheid en aanvaardbaarheid.Het komende decennium zal de ontwikkeling van het MYRRHA-project, een polyvalente onder -
zoeksreactor, de topprioriteit worden van SCK-CEN, en van het Instituut voor Geavanceerde Nucleaire Systemen in het bijzonder. MYRRHA is een deeltjesversneller-aangedreven systeem (ADS) dat protonen en neuronen moet verschaffen voor diverse O&O-toepassingen. Het bestaat uit een protonversneller gekoppeld aan een subkritische snelle kern uitgerust met een spallatiebron. Wanneer de spallatiebron wordt vervangen door brandstofelementen, kan het systeem werken als een kritische reactor. MYRRHA zal de eerste grote faciliteit ter wereld zijn die de demonstratie van het ADS-concept mogelijk maakt en die de trans -
mutatie van gebruikte nucleaire brandstof beoogt. Het onderzoek naar transmutatie ligt in het verlengde van de beslissing die geologische berging beoogt door het volume, de radioactiviteit en thermische belasting van het nucleaire afval te reduceren. MYRRHA zal de enige snelle spectrum bestralingsfaciliteit in de EU worden en zal een unieke omgeving bieden voor de ontwikkeling van GEN IV systemen (natriumgekoelde snelle reactor, gasgekoelde snelle reactor, loodgekoelde snelle reactor) en ITER (International Thermonuclear Experimental Reactor) en DEMO fusiefaciliteiten. Als een kritische reactor op basis van een lood -
legering, zal hij sterk bijdragen tot KADER 12   Kernonderzoek  BELGISCH RAPPORT
2.3.4 
Steun	 aan	O&O-activiteiten	 en	-beleid
Naast het uitvoeren van acties die O&O-activiteiten op een directe manier onder -
steunen, speelt BELSPO ook een belangrijke maar meer indirecte rol bij het imple -
menteren van ondersteunende activiteiten voor O&O. Hiertoe worden informa -
tiesystemen, gegevensbanken en statistieken aangaande O&O-activiteiten ont -
wikkeld en wordt er een elektronische snelweg voor onderzoeksactoren, BELNET, 
ontwikkeld en geïnstalleerd. Naast de hierboven genoemde activiteiten, vervult de Federale overheid een coördinerende taak binnen O&O door de leidende rol die ze 
speelt in diverse comités die daarvoor werden opgericht, en in het bijzonder in de 
FRWB, waar vertegenwoordigers van alle gewesten en gemeenschappen samen -
werken rond WTI-aangelegenheden van nationaal en internationaal belang.
KADER 13   BELNET: het netwerk van kennis 
In het begin van de jaren 1990 
zette BELSPO een operationele eenheid op die de naam BELNET meekreeg en die moest instaan voor het ontwerp en het beheer van het netwerk voor onderzoek en onderwijs in België. Tegenwoordig heeft BELNET een eigen infra -
structuur met meer dan 1.650 km vezel over het volledige land, waardoor BELNET zijn gebruikers aan hoge snelheid (100Mbit/s nx10Gbit/s) toegang tot het internet en het wereldwijde onderzoeksnetwerk biedt. Het netwerk staat ter beschikking van onderzoeks- en onderwijs -
instellingen, onderzoekscentra, regeringen en openbare diensten. Zo’n 200 instellingen of meer dan 650.000 gebruikers zijn verbonden met het BELNET-netwerk. Institutioneel gezien maakt BELNET deel uit van het DG ICT van BELSPO.54 
de demonstratie van de lood -
gekoelde snelle reactor technologie. Naast zijn rol in het transmutatie -
onderzoek, zal MYRRHA ook de toevoer van medische radio-isotopen waarborgen.
Door een nieuwe onderzoeks -
infrastructuur te bouwen ter 
vervanging van BR2, zal België zijn huidige sleutelpositie in het onderzoek naar en de productie van medische radio-isotopen consoli -
deren binnen de context van een wereldwijd groeiende vraag. In maart 2010 besliste de Federale overheid om 40% van het totaal -
budget (€960m) te dragen via de budgetten van BELSPO en het DG Energie van de FOD Economie. Voor de eerste vijf jaar (2010-2014) werd een bijdrage van €60m toegekend voor het uitwerken van wat het Front End Engineering Design wordt genoemd. Een internationaal consortium dat de resterende 60% van het budget financiert, zal tijdens deze periode worden opgericht en in 2014 zal er een evaluatie worden uitgevoerd ter voorbereiding van de beslissing omtrent de constructiefase. MYRRHA zou vanaf 2022-2023 volledig operationeel moeten zijn. Begin maart 2010 huldigde SCK-CEN GUINEVERE in, een testreactor met laag vermogen die gebruikt wordt voor de voor -bereiding van de operationele en controleprocedures voor subkritische reactoren.
De Koninklijke Militaire School, 
SCK-CEN en diverse universiteiten verrichten fusieonderzoek in België. SCK-CEN wil aan het fusieonderzoek bijdragen binnen de ITER-, DEMO- en IFMIF-projecten en bereidt zichzelf voor om een partner te worden voor de realisatie van grote componenten voor ITER.
Meer info op: 
www.sckcen.be  and 
http://myrrha.sckcen.be 55 
2010Brugge
GentAntwerpen Geel
Hasselt
Leuven
Vivoorde
Brussel  
CampusBrussel  
ScienceEvereKortrijk
Mons CharleroiLouvain-La -NeuveLiège
Namur
Arlon
Naast de verbinding geniet elke 
klant zonder extra kosten van standaard internetdiensten. Om aan meer specifieke behoeften te beantwoorden, biedt BELNET op aanvraag bijkomende diensten zoals een platform voor e-collaboration of video  conferencing. Door dit volle -
dige dienstenaanbod krijgt BELNET 
de voorkeur als provider voor onderwijs- en onderzoeksinstituten. 
Naast zijn hoofdactiviteit verzorgt 
BELNET ook een centraal platform voor internetverkeer BNIX (Belgian National Internet Exchange). BNIX is vooral gericht op leveranciers van internetdiensten en content providers (ISP’s). Tot slot ontwikkelt en beheert BELNET namens FedICT het netwerk van federale administraties FedMAN en van CERT.be, het Belgisch Nationaal Computer Emergency Response Team. Kort samengevat biedt BELNET een kerninfra  structuur die 
onderzoek en onderwijs de ideale 
kans biedt om beter samen te werken en op die manier bij te dragen tot wereldwijde innovatie.
Het meest recente BELNET-
netwerk is sinds 2008 operationeel in universiteiten, hogescholen, onderzoekscentra en openbare diensten. In samenwerking met de Waalse Regering, Vlaamse Regering en commerciële partners heeft BELNET een glasvezel -
netwerk van 1.650 km lang gelegd. Dit hybride netwerk combineert een traditioneel IP-netwerk met een optische laag. De basis voor deze optische laag is glasvezel.Op het glasvezelnetwerk is datacommunicatie via lichtpaden mogelijk. Lichtpaden zijn directe optische verbindingen tussen twee punten zonder tussenkomst van routers. Een hoge capaciteit, kwaliteit en betrouwbaarheid zijn hiervan de belangrijkste troeven. Lichtpaden vervoeren dus zonder probleem gigantische datastromen wat nieuwe mogelijkheden opent voor wetenschap en onderwijs. 
BELNET is bovendien met het 
commerciële internet verbonden en wordt daarnaast via GÉANT gelinkt aan Europese en wereldwijde onderzoeksnetwerken. Dit wereldwijde onderzoeksnetwerk verbindt onderwijs- en onderzoeks -
instellingen van over de hele wereld met elkaar. BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010BELSPO is verantwoordelijk voor het uitwerken en analyseren van O&O-indi -
catoren en voor de integratie ervan in internationale gegevensbanken. BELSPO 
stelt deze O&O-indicatoren aan de hand van gegevens van de gewest- en gemeen -
schapsoverheden samen via een speciale overleggroep van de Interministeriële Conferentie voor Wetenschapsbeleid. Een samenwerkingsakkoord voorziet in for -
mele afspraken rond de samenwerking met de partners van de gemeenschappen en gewesten. Het gaat daarbij om de permanente inventaris van het Belgisch weten -
schappelijk potentieel (informatieve documenten over projecten die momenteel worden uitgevoerd aan universiteiten en in onderzoekscentra) en om het jaarlijkse federale overzicht van de begrotingskredieten voor wetenschapsbeleid en O&O-uitgaven van de Belgische overheden. Ramingen van de inspanningen die de open -
bare en private sector leveren op het vlak van O&O, gebeuren op basis van enquê -
tes. De statistische gegevens worden overgemaakt aan internationale organisaties zoals EUROSTAT en de OESO. De dienst neemt ook deel aan de door de EU onder -
steunde Community Innovation Surveys (CIS).
Bovendien publiceert de Dienst Productie en Analyse van O&O-indicatoren gege -
vensanalyses als bijdrage aan het wetenschapsbeleid
31. 
De Dienst voor Wetenschappelijke en Technische Informatie (DWTI) is een open -
bare dienst van BELSPO. De typische gebruikers van deze dienst zijn de verschil -
lende spelers die actief zijn op het vlak van onderzoek en innovatie (de wetenschap -
pelijke gemeenschap, de profit- en non-profitsector en de overheden). De DWTI 
vervult ook specifieke taken voor BELSPO, in het bijzonder voor de federale we -
tenschappelijke en culturele instellingen. De hoofdactiviteiten van de DWTI zijn:
	Het opsporen van wetenschappelijke en technische informatie, het afleveren van documenten en promoten van informatiesystemen (support en opleiding).
	Gespecialiseerde informatie voor en over wetenschapsbeleid: Research.be (webportaal voor onderzoek en innovatie in België), bibliometrische studies, strategisch toezicht, enz.
	informatieverstrekking en hulp aan federale stakeholders met betrekking tot Europese activiteiten op het vlak van onderzoek, innovatie en cultuur: Euro -
fed-webportaal en elektronische nieuwsbrief, helpdesk, en individuele eer -
stelijnsondersteuning, NCP van de Federale overheid voor alle specifieke pro -
gramma’s van het 7e Kaderprogramma van de EU.
	Digitaal Cultureel Erfgoed: deelname aan Europese initiatieven voor het uit -
werken van de coördinatie van het digitaliseringsbeleid, Digipat-webportaal, bibliotheek- en museumstatistieken, technologische controle, bijdrage aan het digitaliseringsplan van de federale wetenschappelijke instellingen
31. http://www.belspo.be/belspo/BePoles/index_en.stm 56 
2.3 IMPLEMENTATIE  VAN  HET  FEDERALE  WETENSCHAPSBELEID 57 
20102.4
Vooruitzichten voor het Federale WTI-beleid
Uit de vorige hoofdstukken is duidelijk gebleken dat het federale wetenschapsbeleid 
ook na de decentralisering die sinds het begin van de jaren 1990 heeft plaatsgevon -
den nog steeds belangrijk is. Met zo’n 2800 medewerkers bij BELSPO en nog eens 2000 in andere diensten (economie, defensie, volksgezondheid, enz.) en aanver -
wante instituten, blijft de federale ondersteuning van het WTI-beleid essentieel.
Dit wordt nog duidelijker als we het bekijken vanuit het perspectief van een ‘natio -
naal innovatiesysteem’. In dit geval reikt de focus verder dan de O&O-activiteiten 
van de openbare en private sector en het beleid dat nodig is om daar rechtstreeks op in te werken. Er moeten namelijk ook zaken in aanmerking worden genomen die betrekking hebben op ‘bestuur’ (waaronder de wederzijdse verbindingen tussen het WTI-beleid en andere beleidsdomeinen), de intensiteit van de samenwerking tussen de actoren in het systeem en het algemene regelgevende kader (met daarbij het stimuleren van ondernemerschap en het nemen van risico’s).
Uiteraard valt een groot deel van het regelgevende kader voor WTI onder de be -
voegdheid van de gewest- en gemeenschapsoverheden, zoals met name de wetge -
ving en reglementering van universiteiten en universitair onderzoek. Toch blij -
ven grote delen van het wetgevende corpus die essentieel zijn voor een succesvol 
WTI-beleid de bevoegdheid van diverse federale diensten (belastingen, sociale 
zekerheid, en arbeid, binnenlandse en buitenlandse zaken, commercialisering en octrooiwetten, enz.). Dus wanneer het innovatiebeleid in een ruimer kader wordt besproken, moeten al deze kwesties in aanmerking worden genomen.
Deze aangelegenheden werden geëvalueerd in de Policy Mix Peer Review
32 die de 
nationale beleidsmix beschouwde als de som van alle WTI-beleidslijnen, ongeacht 
het bevoegdheidsniveau van de betrokken dienst. Een van de belangrijkste aanbeve -
lingen van dit rapport betreft het gebrek aan mogelijkheden voor (nationaal gesubsi -
dieerde) samenwerking tussen onderzoekers uit het Zuiden en het Noorden van het land. Een andere aanbeveling wees op de nood aan belastingkredieten die de voorbije vijf jaar zijn uitgegroeid tot een van de hoekstenen van de federale ondersteuning.
Ten tweede blijft de Federale overheid haar eigen, afzonderlijke wetenschapsbeleid 
voeren. Een aantal onderzoeksprogramma’s en -initiatieven werd gelanceerd of 
32. Zie OMC Policy Mix Review Report (2007), beschikbaar op: 
http://www.belspo.be/belspo/stat/papers/pdf/Rapport_PEER_REVIEW_EN.pdf BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 201058 
2.4 VOORUITZICHTEN  VOOR  HET  FEDERALE  WTI- BELEID
verlengd en instellingen en instituten werden gefinancierd. De toekomstige uitda -
gingen voor de onderzoeksprogramma’s van het Federaal Wetenschapsbeleid, zijn 
tweeledig:
	succesvolle onderzoeksprogramma’s blijven uitwerken. Heel wat program -
ma’s uit het verleden waren opgebouwd rond maatschappelijke uitdagingen (klimaatverandering, biodiversiteit, veranderingen in de samenleving, enz.) die uiteraard niet van de ene dag op de andere kunnen worden opgelost, maar eerder voortdurend van aard lijken te veranderen. Een eerste uitdaging bestaat er dan ook in om de succesvolle programma’s voort te zetten in het licht van nieuwe beleidskwesties maar uitgaande van het feit dat de beschikbare geld-
middelen in de nabije toekomst beperkt zullen zijn. 
	ten tweede moeten er synergieën tot stand worden gebracht tussen federale 
programma’s, federale onderzoeksinstituten en de activiteiten van de andere overheden. In het bijzonder adviseerde het Policy Mix Peer Review rapport om bruggen te slaan tussen private O&O die in de verschillende deelstaten werd uitgevoerd en om manieren te vinden om een dergelijke samenwerking te on -
dersteunen. Een concentratie van federale onderzoeksactiviteiten lijkt logisch. 
Bij de voorstelling aan het parlement van het werkprogramma van BELSPO voor 2009-2010, hechtte de federale minister voor Wetenschapsbeleid bijzonder belang aan twee specifieke activiteiten: 
	de interuniversitaire attractiepolen: dit is een van de weinige programma’s die samenwerking tussen onderzoekers van het Noorden en het Zuiden van België aanmoedigt. De gecreëerde onderzoeksnetwerken waren van uitzonderlijke kwaliteit. Dit programma zal worden geëvalueerd en voortgezet als dit oppor -
tuun wordt geacht.
	Het wetenschappelijke station op Antarctica werd gelanceerd in 2009; een op -
timaal gebruik van deze basis wordt een van de doelstellingen voor de volgende jaren.
Een tweede hoofdpijler van het federale beleid is het ruimteonderzoek. België heeft een zeer ambitieus ruimteprogramma ontwikkeld waardoor het land op het vlak van ruimteactiviteiten het ‘grootste van de kleine landen’ is. De Federale overheid is van 
plan om een aanzienlijk investeringsprogramma voor deze sector voort te zetten, 
met onder andere: diversificatie naar nieuwe toepassingen; naar nieuwe bedrijven (in het bijzonder KMO’s die niet actief genoeg zijn); de kennisbasis van huidige bedrij -
ven versterken en ze minder afhankelijk maken van overheidsfinanciering. Dit kan bijvoorbeeld worden gerealiseerd door de banden die er momenteel bestaan tussen onderzoeksinstituten, universiteiten en bedrijven in de ruimtesector te verstevigen. 
Het beheer van de Belgische ruimtesector moet zo flexibel mogelijk blijven om rela -
ties met de betrokken actoren (industrie, universiteiten, enz.) te bevorderen. Dit or - 59 
2010ganisatorische model, dat de voorbije 30 jaar door BELSPO werd geïmplementeerd, 
vindt heel wat bijval van de partners.
De federale wetenschappelijke instituten spelen een zeer belangrijke rol bij het be -
waren en verder uitbouwen van het gemeenschappelijke erfgoed van de verschil -
lende delen van het land. De instituten worden gemoderniseerd en de digitalise -
ring van hun collecties is een onderdeel van dat moderniseringsproces. De voorbije 
jaren werden er een aantal succesvolle projecten voltooid, waaronder: het nieuwe 
Magritte-museum; de renovatie van het Koninklijk Instituut voor Natuurweten -
schappen; de projecten voor de vernieuwing van het Koninklijk Museum voor Mid-den-Afrika enz. Impactstudies bij deze instituten hebben duidelijk gemaakt dat de ruimere maatschappelijke en economische (toeristische inkomsten, enz.) impact niet mag worden onderschat.
De Federale overheid is van plan om de modernisering van de wetenschappelijke 
instituten voort te zetten en de synergieën tussen deze instellingen te versterken. Bovendien ressorteren niet alle federale wetenschappelijke instituten onder de mi -
nister voor Wetenschapsbeleid. Als dusdanig spelen ze een belangrijke rol bij het ondersteunen van de taken van de FOD waartoe ze behoren; zo hebben de institu -
ten voor volksgezondheid, criminalistiek, enz. bijvoorbeeld een sterke reputatie in hun domein. Tot slot moet zeker ook het studiecentrum voor kernenergie hier ver -
meld worden. De kwaliteit en het strategische belang van het werk dat hier geleverd wordt, spreken voor zich gezien de intensieve deelname van België aan Euratom-onderzoek, die een ‘juste retour’ duidelijk overschrijdt.
België neemt actief deel aan de werkzaamheden van het ESFRI om nieuwe interna -
tionale onderzoeksinfrastructuren te identificeren die in de toekomst nodig zullen 
zijn. Er wordt een Belgische roadmap opgesteld met deelname van alle Belgische overheden. De Federale overheid wil haar rol blijven spelen in de voorgestelde toe -
komstige investeringen. BELNET is uiteraard een ander voorbeeld van een investe -
ring in infrastructuur. Alle universiteiten en heel wat onderzoeksinstituten maken 
gebruik van dit breedbandnetwerk. Als gevolg van de groeiende vraag naar deze soort 
diensten wordt verwacht dat BELNET in de nabije toekomst nog sneller zal groeien. 
Tot slot moet de Federale overheid bij het bepalen van haar toekomstige beleid de 
ruimere innovatiecontext in beschouwing nemen. Net zoals de buurlanden zal België alle relevante instrumenten en competenties van de kennisdriehoek – on -
derwijs, onderzoek en innovatie – moeten mobiliseren; ongeacht of het betrokken beleid op federaal niveau wordt beheerd of niet. De Federale overheid heeft geïn -
vesteerd in de hervorming van het octrooibeleid, fiscaal O&O-beleid, het ruimere regelgevende kader, enz. en zal ook in de nabije toekomst aan de optimalisering van het kader voor innovatie blijven werken.  3. 
VLAAMS BELEID IN zAKE  
WETENSCHAP , TECHNOLOGIE  
EN INNOVATIE  63 
3. VLAAMS BELEID INZAKE WETENSCHAP , TECHNOLOGIE  EN INNOVATIE
2010Zoals vermeld in hoofdstuk 1 heeft de Vlaamse overheid ten tijde van de tweede 
staatshervorming in 1980 beslist om de instellingen van de Vlaamse Gemeenschap en het Vlaams Gewest samen te voegen. Een enkel Vlaams Parlement, Vlaamse Re -
gering, officiële overlegorganen en een administratie, geruggensteund door spe -
cifieke agentschappen, beheren alle bevoegdheden van zowel de gemeenschap als het gewest. Het Vlaams Parlement bespreekt en bekrachtigt alle officiële wettelijke beslissingen voor zowel de gewest- als de gemeenschapsbevoegdheden, terwijl de 
Vlaamse Regering belast is met de uitvoering van het beleid. 
3.1
Algemene oriëntering van  
het Vlaamse WTI-beleid 
Sinds enkele jaren ondergaat de wereld een snelle evolutie en diepgaande trans -
formatie in de richting van een kennisgebaseerde economie en samenleving. De 
Vlaamse Regering is zich bewust van het belang van deze trends en ziet onderzoek en innovatie dan ook als een noodzakelijke voorwaarde voor het behoud van de wel -
stand en het welzijn in Vlaanderen. In de jaren 1990 startte de regering in overleg met de sociale partners met de ontwikkeling van een veelomvattende WTI-strate -
gie: er werd een efficiënte beleidsmix uitgewerkt, een set van uiteenlopende beleid-
instrumenten ingevoerd en bijhorende budgetten toegekend. Sinds het midden van 
de jaren 1990 is Vlaanderen, zowel in absolute als in relatieve termen, steeds meer begrotingskredieten gaan aanwenden voor O&O, waardoor Vlaanderen in 2008 goed was voor bijna de helft van de Belgische GBAORD.
Het WTI-beleid steunt op een aantal akkoorden, initiatieven en verklaringen, 
waaronder:
	het regeerakkoord waarin de politieke partijen die de regerende coalitie vormen hun prioriteiten voor de vijfjarige regeerperiode uiteenzetten; 
	de beleidsnota van de minister bevoegd voor wetenschappelijk onderzoek en innovatie voor de vijfjarige termijn;
	de jaarlijkse beleidsbrieven van de minister, waarin het in de beleidsnota voor -
gestelde algemene beleidskader grondiger en specifieker wordt uitgewerkt. 
Daarnaast werden er een aantal meerjarige strategische plannen en doelstellingen opgesteld door een brede groep van belanghebbenden van de overheid, het maat - BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 201064 
3.1 ALGEMENE  ORIËNTERING  VAN  HET  VLAAMSE  WTI- BELEID
schappelijk middenveld en de industrie. Deze plannen leggen diverse doelstellin -
gen vast voor verschillende beleidsdomeinen, waarbij WTI een duidelijke prioriteit 
krijgt. De belangrijkste plannen die sinds 2000 werden aangenomen, zijn:
	het ‘Pact van Vilvoorde: 21 doelstellingen voor de 21e eeuw’ (2001), een om -
zetting van de EU Lissabonstrategie van 2000 in Vlaams beleid (zie verder);
	het Innovatiepact (2003) waarin Vlaamse openbare en private belanghebben -
den zich engageren om de Europese Barcelona-doelstelling (GERD/GDP ver -
houding van 3% tegen 2010) te halen;
	het Vlaams Innovatiebeleidsplan (2005), gebaseerd op negen pijlers en gericht op een horizontale benadering van innovatie via de verschillende beleidsdo -
meinen en sectoren;
	De Vlaamse Hervormingsprogramma’s (2005-2008 en 2008-2010) voor de omzetting in Vlaams beleid van de heroriëntering van de Lissabonstrategie van 2005 naar de ‘EU-strategie voor Groei en Jobs’, op basis van nationale hervor -
mingsprogramma’s en jaarlijkse rapporten;
	Vlaanderen in Actie (ViA), dat Pact van Vilvoorde Pact actualiseert en ver -
vangt, en het Pact 2020 dat concrete doelstellingen voor ViA opstelt.
Met ViA wil Vlaanderen tegen 2020 tot de top-5 van de Europese regio’s beho -
ren. Het identificeert hiervoor een aantal strategische doorbraken die essentieel zijn voor de toekomstige welvaart en welzijn van iedereen in Vlaanderen: de Open ondernemer, de Lerende Vlaming, Innovatiecentrum Vlaanderen, Groen en dyna -
misch stedengewest, Slimme draaischijf van Europa, Warme samenleving; Slag -
krachtige overheid. WTI speelt een transversale rol doorheen al deze diverse the -
ma’s en beleidsinitiatieven die in deze domeinen worden genomen, moeten beant -
woorden aan de algemene doelstellingen van het ViA-kader. Het belang van WTI in ViA wordt vertaald in de doelstelling om tegen 2014 3% van het BBP te besteden aan O&O. Daarnaast worden de ‘doorbraken’ van ViA omgezet in 20 doelstellin -
gen in het Pact 2020 
33, dat onder andere stelt dat:
	Vlaanderen uitgroeit tot een competitieve, polyvalente kenniseconomie die op een duurzame manier welvaart creëert. Op het vlak van geproduceerde en ver -
diende welvaart, en van investeringen, behoort het in 2020 tot de top vijf van de kennisintensieve regio’s;
	Innovatie meer en beter verspreid zal worden over alle sectoren, bedrijfstypes en maatschappelijke geledingen. 
Concreet gezien omvatten deze doelstellingen onder andere: een jaar-op-jaar toe -
name van het aantal patentaanvragen, tot de top 5 van de Europese regio’s behoren op het vlak van overheidssteun voor eco-innovatie, een hogere omzet uit nieuwe of verbeterde producten en diensten, en een hogere vertegenwoordiging van speer -
33. www.vlaandereninactie.be  65 
2010puntdomeinen zoals ICT en gezondheidszorg, logistiek, en slim elektriciteitsnet -
werk (GRID).
Het Vlaamse regeerakkoord 2009-2014 herbevestigt uitdrukkelijk dat Vlaanderen 
de 3%-doelstelling, die in maart 2010 in de Europa 2020-strategie opnieuw werd bekrachtigd als EU-doelstelling, wil halen en vermeldt ook dat de regering de in -
tentie heeft om een nieuw Innovatiepact uit te werken (als opvolger van het pact 
uit 2003).
De strategische doelstellingen voor WTI die in de beleidsnota 2009-2010 van de 
Vlaamse minister voor Wetenschappelijk Onderzoek en Innovatie werden opge -
nomen, zijn:
	Van idee tot economische valorisatie, marktresultaat en maatschappelijke impact;
	Meer creatief en innoverend ondernemen; 
	Focussen op economische clusters, thematische speerpunten en grote projecten;
	Vlaanderen als internationale speler (d.w.z. volwaardige partner in de Europese onderzoeks- en innovatieruimte);
	Versterken van excellentie en dynamiek van grensverleggend, niet-gericht on -
derzoek als fundament voor innovatie;
	Meer kansen bieden aan onderzoekstalent; 
	Meer gestroomlijnd en outputgedreven onderzoeksbeleid; 
	Een top onderzoeksinfrastructuur. 
Elk van deze strategische doelstellingen bestaat uit een aantal operationele doel -
stellingen die de basis vormen voor beleidsinitiatieven, die in de jaarlijkse beleids -
brieven worden voorgesteld, en die gekoppeld zijn aan budgetlijnen. Zo bestaat de strategische doelstelling ‘meer creatief en innoverend ondernemen’ bijvoorbeeld uit de volgende operationele doelstellingen:
	Optimaliseren van het innovatie-instrumentarium ten behoeve van KMO’s;
	Verbreding en verlenging van het steunbare innovatietraject;
	Stimuleren van samenwerking tussen kennisinstellingen en de bedrijfswereld;
	Stimuleren van innovatie op de werkvloer: innovatieve arbeidsorganisatie;
	Optimalisatie van de werking van innovatiecentra;
	Sensibiliseren voor creatief en innoverend ondernemen. 
Tot slot stelde de Vlaamse Raad voor Wetenschap en Innovatie in een advies van 2006 een basis voor beleidsprioriteiten voor (gelinkt aan ViA en het Pact 2020). Dit advies beschreef zes strategische clusters op basis van een SWOT-analyse van Vlaanderen ten opzichte van de EU, in combinatie met een Europese verkennings -
studie van 15 sleuteldomeinen. Na overleg met experts werden de clusters omge -
werkt tot de volgende ‘speerpunten’ voor technologie en innovatie: BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 20101. Transport – Logistiek – Diensten – Supply chain management: 
 Overkoepelend Vlaams Logistiek Kenniscentrum en -Platform
2. ICT en Diensten voor de Gezondheidszorg (e-health): 
 A. Interoperabiliteit van ICT-systemen: test- en validatiebed 
 B. Telemonitoring in Vlaanderen
3. Gezondheidszorg: 
 A. Translationele Geneeskunde (Centrum voor Medische Innovatie, CMI)
 B.  Voeding, baanbrekend initiatief op het vlak van de verhouding Voedsel-
Gezondheid (Fevia Vlaanderen)
4. Nanotech: Nieuwe Materialen – Nanotechnologie – Verwerkende industrie:
 A. Nano-elektronica, COHESI – Complexe Heterogene Systeemintegratie (IMEC)
 B. Nieuwe materialen, SIM Strategisch Initiatief Materialen (Agoria Vlaanderen34)
 C. Maakindustrie (Complexe geïntegreerde systemen (Sirris – Agoria Vlaanderen))
 D.  Duurzame chemie, FISCH - Flanders strategic Initiative for Sustainable Chemistry (Essenscia Vlaanderen)
5. ICT voor sociaal-economische innovatie (Sociotech): Vlaams enabling ICT platform gericht op innovatieve diensten (e-health, e-government, e-learning)
6. Energie en Milieu: Vlaams Platform Intelligente Energienetwerken (grids) (Voka)
Deze initiatieven, die uitgaan van een interactie van onderzoek en innovatie met andere specifieke beleidsdomeinen en met algemene sociaal-economische doelstel -
lingen, tonen duidelijk het relatieve belang van WTI op de Vlaamse beleidsagenda. De volgende jaren zullen deze doelstellingen moeten worden uitgewerkt en geïm -
plementeerd via geschikte beleidsmaatregelen. Deze zullen rekening moeten hou -
den met de aanzienlijke maatschappelijke en economische uitdagingen, en moeten aansluiten bij een aantal belangrijke EU-initiatieven zoals de EU 2020 Strategie, het nieuwe Actieplan voor Onderzoek en Innovatie van de Commissie (verwacht in juli 2010) en de Europese Onderzoeksruimte. 
34. Agoria is de grootste werkgeversorganisatie en handelsfederatie in België. De bedrijven die door Agoria 
worden vertegenwoordigd, zijn actief in 13 takken van de technologische industrie: automobiel, bouwpro -
ducten, contracting & maintenance, elektrotechniek, industriële automatisering, ICT, kunststoffen, lucht- en 
ruimtevaart, mechatronica, metaalbewerking, metalen & materialen, montage & kranen, veiligheid & defensie66 
3.1 ALGEMENE  ORIËNTERING  VAN  HET  VLAAMSE  WTI- BELEID 67 
20103.2 
van het Vlaamse WTI-beleid
Bij het Vlaamse WTI-systeem zijn vele uiteenlopende actoren en belanghebbenden 
betrokken: openbare besturen en agentschappen, kennisinstellingen en –centra, universiteiten en hogescholen, wetenschappelijke instellingen, publieke onder -
zoeksorganisaties (PROs of Strategische Onderzoekscentra, SOCs), universitaire ziekenhuizen, diverse collectieve onderzoekscentra, incubatiecentra, privébedrij -
ven, (technologische en andere) beroepsorganisaties, enz. 
Wetenschap en fundamenteel onderzoek (gemeenschapsbevoegdheden) en inno -
vatie en toegepast onderzoek (gewestbevoegdheden) worden behandeld in één spe -
cifieke commissie in het Vlaams Parlement, door één enkele minister die bevoegd is 
voor wetenschappelijk onderzoek en innovatie, een adviesraad (VRWI) en één en -
kele administratie die alle betrokken beleidskwesties voorbereidt. Op uitvoerend niveau beheert het Agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie (IWT) de gewestbevoegdheden; wat betreft de gemeenschapsbevoegdheden zijn er specifieke financieringsorganen (met name het Fonds Wetenschappelijk Onder -
zoek Vlaanderen (FWO)), het financieringskanaal voor onderzoeksinfrastructuur Hercules en het Bijzonder Onderzoeksfonds (BOF) die instaan voor de ondersteu -
ning van universiteiten, hogescholen, wetenschappelijke instellingen, enz. van de Vlaamse Gemeenschap die gevestigd zijn in Vlaanderen en het tweetalige Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest.
Het volgende hoofdstuk geeft een overzicht van de taken en activiteiten van de be -
langrijkste (openbare) actoren en enkele van hun beleidsinstrumenten. 
FIGuuR 14 
geeft een overzicht van de belangrijkste actoren in het Vlaamse WTI-beleidssysteem. BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010FIGUUR 14 Systeem van het Vlaamse WTI-beleid (lees de tabel van links naar rechts; bovenaan staan diverse 
beleidsniveaus die zich rondom het Vlaamse niveau bevinden; onderaan staan uitvoerders van onderzoek die werken 
binnen de verschillende WTI-organisaties)
ANDERE 
BELEIDS  NIVEA uSFEDERALE 
OVERHEID 
(BELSPO, FOD 
ECONOMIE , 
ANDERE 
DEPARTEMENTEN, 
WETENSCHAP -
PELIJKE 
INSTELLINGEN, 
ENz.)Eu: BELEID ; 
PROGRAMMA ’S 
EN INITIATIEVEN : 
STE uN AAN 
ONDER zOEK  EN 
INNOVATIE  (KP, 
KCI, EFRO, GTI, 
EIT) MuLTILATERAAL 
BELEIDSNIVEA u 
(VN, OESO)  
(BV. uNIDO 
(BIOTECH  FONDS 
VLAANDEREN ), 
FLANDERS 
uNESCO S CIENCE 
TRuST FuND) INTER    GO uVER -
NEMENTELE  EN 
INTERNATIONALE 
SAMEN WERKING 
(EuREKA, COST, 
EMBL, ENz.)BILATERALE 
SAMEN  WERKING 
EN INTER -
REGIONALE 
NETWERKEN
VLAAMS 
BELEIDS NIVEAUVlaams  
Parlement (VP): DecretenVlaamse Regering (VR): Decreten, beslissingen,  regeer  akkoord, Vlaanderen in Actie 
(ViA), Pact 2020Vlaamse minister(s)
Beleidsnota, beleidsbrieven,  besluiten, (ad hoc) initiatieven, advies VRWB over 6 clusters
BELEIDSORGANEN :  
DEPARTEMENTEN , 
OPENBARE 
INSTELLINGEN , 
ADVIESRADENDepartement 
EWIDepartement Onderwijs en VormingAndere departementen van de Vlaamse RegeringVRWI adviesraad (aan VP en VR)IST adviesraad (aan VP)Publieke  academische instellingen(KVAB, KAGB, KANTL, STV)
UITVOERENDE 
INSTANTIESIWT
(innovatiesteun)FWO(fundamenteel onderzoek)Hercules(onderzoeksin -
frastructuur)PMV(garanties, lenin -
gen)AO & andere agentschappen
(SEMI )-OPENBARE 
ORGANISATIES  
ACTOREN  IN 
ONDERZOEK  
EN INNOVATIE4 strategische onderzoeks  centra 
(PRO’s) (IMEC, 
VIB, VITO, IBBT) 2 PRO’s in oprich -
ting  (CMI, SIM)4 wetenschappe -
lijke instellingen(INBO, ILVO,KMSKA, VIOE)Andere kennis -
instellingen: (ITG, VLIZ, NERF, MIP2, UAMS, Vlerick School, enz.)6 universiteiten22 Hogescholen[5 Associaties]14 steunpuntenBeleidsrelevant onderzoek
COLLECTIEF 
ONDERZOEK ,  
SAMENWERKINGS -
VERBANDEN  
EN INNOVATIE-
NETWERKEN8 competentiepo -
len (FMTC, VIL, Flanders Food, VIM, Flanders InShape, Flanders’ DRIVE, Flanders’ Synergy, Flanders’  
PlasticVision)VIS  Samenwerkings-projecten (VRI, VLI, VEI, Leuven  
DSP Valley,  VKC, Clusta, VIGC, enz.)Collectieve centra(incl. De Groote centra)Financiële  intermediairs (bijv. GIMV, BAN Vlaanderen,  Vinnof, Biotech Fonds)Adviesnetwerken : 
Vlaams Innovatie -
netwerk (VIN), sub-Regionale Technologische Centra, Europrogs,  
EEN Vlaanderen, Flanders DC
GEBRUIKERS EN 
UITVOERENDE ENTITEITENOnderzoeker 
(universiteit, hogeschool, PRO, wetenschappe -
lijke instelling, kenniscentrum, bedrijf, andere, enz.)Overheidsagent-schap (OVAM, VEA, enz.) Project met  diverse partners (als gebruiker of actor, financiële instelling, beleidsniveau, enz.)Bedrijf, non- profitorganisatie, enz.Sector,  federatie, beroeps  - 
     o  rganisatie68 
3.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  VLAAMSE  WTI- BELEID 69 
20103.2.1 
Beleidsadvies
3.2.1.1
Vlaamse Raad voor Wetenschap en Innovatie (VRWI)
De VRWI is het adviesorgaan van de Vlaamse Regering en het Vlaams Parlement 
wat betreft het wetenschaps- en innovatiebeleid. De VRWI, die op 30 april 2009 werd opgericht via een decreet van het Vlaams Parlement, is de opvolger van de VRWB, de Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid. De Vlaamse Regering moet het advies van de raad inwinnen over:
	de voorontwerpen van decreten die betrekking hebben op wetenschap en innovatie;
	de ontwerpen van beslissing van de Vlaamse Regering die betrekking hebben op wetenschap en innovatie en die van strategisch belang zijn.
Verder kan de VRWI op eigen initiatief of op aanvraag advies geven, aanbevelingen doen, onderzoeken voeren en bijdragen leveren aan aangelegenheden met betrekking tot het WTI-beleid. De Vlaamse Regering kan de VRWI de bevoegdheid verlenen om Vlaanderen te vertegenwoordigen in federale of internationale adviesorganen. 
3.2.1.2
Instituut Samenleving en Technologie (IST)
Het Instituut Samenleving en Technologie (IST) is een onafhankelijke en autono -
me instelling die verbonden is aan het Vlaams Parlement. Het instituut onderzoekt de maatschappelijke aspecten van wetenschappelijke en technologische evoluties. Dit gebeurt door middel van studies en analyses, door het maatschappelijk debat te structureren en stimuleren, door wetenschappelijke en technologische evoluties in binnen- en buitenland te observeren, door prospectief onderzoek uit te voeren naar deze ontwikkelingen, door zijn doelgroepen te informeren en door advies te 
verlenen aan het Vlaams Parlement op basis van deze activiteiten. 
3.2.2 
Overheidsdepartementen
3.2.2.1 
Het Departement Economie, Wetenschap en Innovatie (EWI)
Het Departement Economie, Wetenschap en Innovatie (EWI) van de Vlaamse 
Regering coördineert het beleid op het gebied van WTI. Het departement werd in 2006 opgericht in het kader van een grondige administratieve hervorming van de Vlaamse overheid, die de naam Beter Bestuurlijk Beleid (BBB) meekreeg. Voordien waren de bevoegdheden en activiteiten van het EWI verdeeld over twee afzon -
derlijke departementen. Met de fusie benadrukte de Vlaamse Regering de onlos - BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010makelijke band tussen economie en ondernemerschap enerzijds, en wetenschap -
pelijk onderzoek en innovatie anderzijds. Net zoals alle andere Vlaamse beleids -
domeinen, bestaat het EWI-beleidsdomein uit een beleidsvoorbereidend departe -
ment en diverse beleidsuitvoerende instanties. 
De rol van het departement EWI bestaat erin het overheidsbeleid op het vlak van 
economische ondersteuning (inclusief ondernemerschap), wetenschap en innova -
tie voor te bereiden, op te volgen en te evalueren om op die manier bij te dragen tot meer welvaart en welzijn in Vlaanderen. Het departement streeft daarvoor naar een stimulering van:
	excellent  wetenschappelijk onderzoek;
	een aantrekkelijk en duurzaam ondernemingsklimaat;
	een creatieve, innovatieve en ondernemende samenleving.
Meer in het bijzonder staat het departement EWI in voor:
	het voorbereiden van alle wetgevende initiatieven op het gebied van weten -
schap, onderzoek en innovatie;
	het bevorderen van nauwe samenwerking tussen onderzoeksinstellingen, in -
stellingen voor hoger onderwijs en ondernemingen;
	het creëren van een positief imago van WTI door middel van een jaarlijks actie -
plan;
	het voorbereiden van meerjarige beheersovereenkomsten met een aantal or -
ganisaties zoals de Vlaamse strategische onderzoekscentra, het FWO of het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ);
	het evalueren van beleidsinstrumenten en organisaties die overheidssteun ontvangen;
	het coördineren van alle WTI-aangelegenheden binnen en buiten de Vlaamse overheid;
	de verantwoordelijkheid van de directe uitvoering van enkele beleidsinstru -
menten, zoals de interfacediensten, het Industrieel Onderzoeksfonds (IOF), de Steunpunten (centra voor beleidsrelevant onderzoek) of het PWO (projectma -
tig wetenschappelijk onderzoek aan hogescholen).
Sinds de deelstaten hun eigen bevoegdheden ook op het internationale vlak kunnen uitoefenen na 1993, is er een aanzienlijke inspanning geleverd om het WTI-beleid 
te internationaliseren. Zo speelt het departement bijvoorbeeld een leidende rol in 
de voorbereiding en opvolging van beleidsinitiatieven op bilateraal (met regio’s of landen), Europees, interregionaal, of internationaal (OESO, VN) beleidsniveau. In het bijzonder gaat de aandacht uit naar een actieve betrokkenheid in het onder -
zoeks- en innovatiebeleid van de EU, via:
	de voorbereiding van beslissingen binnen de EU Raad Concurrentievermogen (subgroepen Industriebeleid en Onderzoek)70 
3.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  VLAAMSE  WTI- BELEID 71 
2010	het 7e Kaderprogramma voor Onderzoek en Technologische Ontwikkeling (KP 
voor OTO) van de EU: voorbereiding van de programmathema’s, lid van de 
programmacomités, betrokkenheid in de ERA-Netten, OCM-netwerken, en ondersteunende activiteiten;
	Het KCI van de EU: Coördinator voor Vlaanderen voor de drie thematische pijlers;
	de voorbereiding van ERAC- en EPG-vergaderingen waar het respectieve on -
derzoeks- en innovatiebeleid van de EU wordt voorbereid;
	bijdragen aan rapporten en raadplegingen op EU-niveau inzake economie, on -
dernemerschap, wetenschap en innovatie. Voorbeelden zijn de Vlaamse en Fe -
derale Hervormingsplannen en jaarlijkse opvolgverslagen met betrekking tot de Lissabonstrategie / EU 2020 Strategie, de EU Trendchart on Innovation, het EU Onderzoeks- en Innovatie Actieplan, en diverse thematische of specifieke vragenlijsten en peer reviews van universitair onderzoek of PRO’s;
	de deelname aan EFRO-netwerken met betrekking tot O&O en innovatie;
	de deelname van Vlaamse instellingen en bedrijven aan COST. 
Naast deze aanwezigheid op EU-niveau, oefent het departement ook verschillende vertegenwoordigingsfuncties uit in het kader van de voorbereiding en opvolging van de beleidsvorming en activiteiten van multilaterale organisaties. Binnen de OESO is dit het comité CSTP (Committee on Science and Technological Innova -
tion Policy), het TIP (Technology and Innovation Policy), de NESTI-groep (Natio -
nal Experts on Science and Technology Indicators), en de thematische subgroepen rond ICT, biotechnologie, mobiliteit van onderzoekers, enz.
Op VN-niveau beheert het departement EWI het Flanders UNESCO Science Trust 
Fund (FUST) en ondersteunt het specifieke initiatieven zoals UNIDO op het ge -
bied van biotechnologie, of de IODE op het gebied van zeewetenschappen.
3.2.3
Andere	 organisaties	 van	algemeen	 belang	 	
op	het	gebied	 van	wetenschap	 en	innovatie
Sedert geruime tijd bestaan er een aantal andere openbare instellingen, die gerela -
teerd zijn aan het wetenschapsbeleid, met name in een meer academische context. Deze instellingen spelen een bevorderende of adviserende rol en zijn niet recht -
streeks betrokken bij de beleidsvorming.
De Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten 
(KVAB) werd oorspronkelijk opgericht in 1772 door de Oostenrijkse keizerin Ma -
ria Theresia, en is een onafhankelijk wetenschappelijk genootschap dat ijvert voor de beoefening en bevordering van wetenschap en kunst in Vlaanderen. Om deze  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010doelstelling te bereiken, organiseert de Academie diverse wetenschappelijke en 
culturele activiteiten. Verder moedigt ze de samenwerking tussen de Vlaamse uni -
versiteiten aan, vaardigt ze vertegenwoordigers af naar internationale organisaties en overlegvergaderingen (contactfora) en trekt ze buitenlandse academici aan om onderzoeksactiviteiten uit te bouwen. De KVAB geeft advies over aangelegenhe -
den van maatschappelijk belang ten behoeve van de regering, industrie, onderwijs -
instellingen en onderzoekscentra en reikt tot slot prijzen uit aan getalenteerde en 
veelbelovende onderzoekers en artiesten. De Academie is gestructureerd rond vier 
wetenschappelijke domeinen: natuurwetenschappen, menswetenschappen, kun -
sten en technische wetenschappen.
Een gelijkaardig instituut van de Vlaamse Gemeenschap is de Koninklijke Acade -
mie voor Geneeskunde van België (KAGB) die actief is op het gebied van genees -
kunde, farmacie, dierengeneeskunde, en aanverwante wetenschappen. Ze heeft als 
opdracht het wetenschappelijk onderzoek te bevorderen door het uitreiken van we -
tenschapsprijzen, het organiseren van lezingen en vergaderingen, en wetenschap -
pelijke publicaties. Verder geeft ze advies aan de Vlaamse en Federale overheid in -
zake wetenschappelijke praktijk, opleiding en vorming, en de beroepspraktijk in de gezondheidszorg. 
De Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en letterkunde (KANTL) werd 
opgericht in 1886 en bevordert Vlaamse cultuur en literatuur enerzijds, en onder -
zoek naar de Nederlandse taal, cultuur en literatuur anderzijds. 
De Stichting Innovatie en Arbeid maakt deel uit van de SERV (Sociaal-Economi -
sche Raad van Vlaanderen) en is een kenniscentrum op het gebied van organisa -
torische en technologische veranderingen op het vlak van tewerkstelling. Ze voert 
beleidsgericht onderzoek voor de Vlaamse werkgevers- en werknemersorganisaties en geeft advies aan de Vlaamse Regering. 
De Vlaamse Academische Stem (VLAST) is een non-profitorganisatie die door de 
KVAB en de KANTL wordt gesteund en die wetenschap en cultuur in Vlaanderen 
promoot via lezingen, congressen, het toekennen van prijzen, enz.
3.2.4 
Beleidsuitvoerende	 instanties
Daar waar de departementen van de Vlaamse Regering het overheidsbeleid voorbe -
reiden, opvolgen en evalueren, zijn een aantal agentschappen belast met de uitvoe -
ring van beleidsbeslissingen. Op het gebied van WTI zijn er vier instellingen, elk 
gericht op andere doelgroepen: 72 
3.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  VLAAMSE  WTI- BELEID 73 
2010	IWT  steun aan O&O en innovatie in bedrijven
	FWO  Fonds Wetenschappelijk Onderzoek - Vlaanderen
	Hercules  Onderzoeksinfrastructuur
	PMV  Participatiemaatschappij Vlaanderen. 
3.2.4.1 
Agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie (IWT)
Het Agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie (IWT)35 is het 
enig loket of de ‘one-stop-shop’ voor alle steun aan O&O en innovatie bij bedrijven 
in Vlaanderen. Het agentschap werd in 1991 opgericht door de Vlaamse Regering en helpt ondernemingen, onderzoekscentra en kenniscentra bij het realiseren van hun onderzoeks- en ontwikkelingsprojecten. Het levert daartoe subsidies, advies en een netwerk van mogelijke partners in Vlaanderen en daarbuiten. Meer in het bijzonder moedigt het IWT innovatie aan door:
	Financiële steun: financiering van innoverende projecten van ondernemingen, onderzoekscentra, collectieve onderzoeksinitiatieven, organisaties en indivi -
duele personen aan de hand van door de Vlaamse Regering opgestelde criteria; 
	Advies en dienstverlening: steun aan alle Vlaamse ondernemingen en onder -
zoekscentra door hen te helpen bij hun aanvragen, of door technologisch advies te geven bij hun innoverende projecten;
	Coördinatie en netwerking: stimulering van samenwerking door innoverende bedrijven en onderzoekscentra in contact te brengen met Vlaamse intermedi -
airs die innovatie bevorderen. Het IWT heeft daartoe het Vlaams Innovatie -
netwerk (VIN
36) opgericht;
	Beleidsontwikkeling: ondersteuning van de Vlaamse Regering bij haar innova -
tiebeleid, bijv. door de doeltreffendheid van de Vlaamse innovatie-initiatieven te bestuderen. 
Het IWT ondersteunt alle soorten innovatoren in Vlaanderen:
	Bedrijven die actief innoveren, van kleine starters tot multinationals met een filiaal in Vlaanderen. Er gaat specifieke aandacht uit naar KMO’s, terwijl part -
nerschappen van bedrijven en kenniscentra (bijv. competentiepolen, innova -
tieve samenwerkingsnetwerken of clusters) eveneens in aanmerking komen voor innovatiesteun; 
	Individuele onderzoekers en onderzoekscentra: kunnen bij het IWT een aan -
vraag indienen voor de gepaste steun en subsidies of advies ontvangen alsook in contact worden gebracht met potentiële partners voor innovatief wetenschap -
pelijk onderzoek, toegepast onderzoek en technologieoverdracht; 
	Organisaties: financiële steun aan verschillende soorten organisaties (bijv. col -
lectieve onderzoekscentra) die innovatie in Vlaanderen stimuleren. Het IWT 
35. www.iwt.be 
36. www.innovatienetwerk.be BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010brengt al deze organisaties ook samen via het VIN om actieve ondersteuning 
van innovatie te vereenvoudigen.
Het IWT ontvangt jaarlijks een budget van de Vlaamse Regering om O&O door en voor bedrijven te financieren; in 2008 verdeelde het IWT €297 miljoen aan subsi -
dies voor innoverende projecten in Vlaanderen. 
KADER  14  O&O bedrijfssteun (2 types: industriële O&O-projecten en O&O-haalbaarheidsstudies) 
KADER  15  Postdoctorale Onderzoeksmandaten (O zM) 
Het agentschap past een bottom-up benadering toe: subsidies en advies worden ge -
geven aan initiatieven die door de actoren zelf worden voorgesteld en elk project waarin een component technologische innovatie zit, komt in aanmerking voor fi -
nanciering. Naast directe financiële steun via een ruim gamma van uiteenlopende steunmaatregelen, voorziet de beleidsmix van het IWT ook in diverse vormen van indirecte steun en diensten (advies, technologiescans, partner search, netwerking). Er bestaan relatief weinig Vlaamse thematische onderzoeksprogramma’s en de 
steun wordt in grote mate toegekend via generieke initiatieven. 
Zo’n 30% van de directe financiële 
steunmaatregelen van het IWT zijn O&O- en innovatietoelagen voor individuele ondernemingen. Deze steun wordt toegekend via het steunprogramma voor industriële O&O-projecten (O&O-bedrijfssteun). 
Dit verschaft directe steun aan 
bedrijven die O&O-projecten voorstellen om innovatieve oplossingen te ontwikkelen. Innovatie betekent dat de projecten moeten uitmonden in nieuwe kennis met praktische toepassingen die een economische meerwaarde en mogelijk andere voordelen voor de Vlaamse samenleving genereren. 
Alle soorten bedrijven, inbegrepen 
KMO’s, komen in aanmerking voor O&O-steun, inclusief voor niet-technologische innovatie. Het is ook mogelijk om een aanvraag in te dienen met andere bedrijven of onderzoeksinstituten. Type 1 zijn industriële O&O-projecten met een budget van 100.000 tot 5.000.000 euro per project en een looptijd tot drie jaar; type 2 zijn O&O-haalbaarheidsstudies met een maximum van 50.000 euro per project, voor een maximumperiode van één jaar. In beide gevallen is er, afhankelijk van bepaalde criteria, extra steun mogelijk.
Een onderzoeksmandaat (OZM) van het IWT is erop gericht toponderzoekers een belangrijke bijdrage te laten leveren tot de valorisatie van wetenschappelijke onderzoeksresultaten bij bedrijven. De onderzoeker wordt begeleid door een wetenschappelijke en een industriële promotor. Er zijn drie types onderzoeksmandaten: 
	TYPE 1:  gericht op de voor -
bereiding van een spin-off; 
	TYPE 2:  gericht op de transfer en implementatie van onder -
zoeks  resultaten van een 
onderzoeksinstelling naar een 
onderneming (incl. spin-offs). De OZM-activiteiten vinden hoofdzakelijk plaats binnen de onderneming van de industriële promotor; 
	TYPE 3:  gericht op de 
valorisatie of voorbereiding tot valorisatie (of implementatie) van onderzoeksresultaten van een onderzoeksinstelling. De eerste 2 types zijn georiënteerd op de economische valorisatie van onderzoeksresultaten. Ze beogen bovendien de mobiliteit van onderzoekers te vergroten, weg van hun universiteit of onderzoeks -
instelling. Bij type 3 ligt de nadruk vooral op de uitdieping van het basisonderzoek met een duidelijk valorisatiepotentieel in Vlaanderen.74 
3.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  VLAAMSE  WTI- BELEID 75 
2010Globaal genomen wordt de O&O- en innovatiesteun aan bedrijven en kenniscen -
tra in Vlaanderen verschaft via drie hoofdcategorieën: O&O-projecten (gericht op 
grote bedrijven en KMO’s); individuele onderzoekers en kenniscentra; innovatie -
samenwerkingsverbanden (bv. VIS). FIGuuR 16 geeft een overzicht van de verschil -
lende steunmaatregelen op basis van deze indeling in categorieën.
Het doel van het programma 
Strategisch BasisOnderzoek (SBO) is bij te dragen tot nieuwe ideeën en concepten, die de basis kunnen vormen voor een nieuwe generatie producten, processen of diensten. SBO voorziet in 100% financiering van onderzoek door een PRO (publieke onderzoeksinstelling). Ook bedrijven kunnen deelnemen aan de projectuitvoering. Deze projecten worden gesteund conform de criteria van de maatregel tot regeling van de O&O-bedrijfssteun (zie 
KADER  14). 
Het SBO-programma omvat enerzijds een economisch deel, waarbij het einddoel economische valorisatie is. De resultaten hiervan worden overgedragen aan bedrijven. Anderzijds omvat het ook een maatschappelijk deel, waarbij het einddoel maatschappelijk gebruik is. Hierbij is het mogelijk om maximaal 100.000 euro te verkrijgen voor de voortrajecten: om een consortium en gebruikersgroep uit te bouwen; om het project samen af te lijnen. Jaarlijks steunt het IWT 15 tot 20 projecten en ongeveer 10 voortrajecten van SBO. Ongeveer 2/3 van de gesteunde projecten heeft een economisch doel, het andere derde heeft een maatschappelijk einddoel.
Een belangrijke pijler van de IWT-steun voor (collectief) onderzoek en samenwerking in innovatie is het VIS (Vlaamse Innovatiesamenwerkings¬verbanden) programma. VIS werd in 2002 door de Vlaamse Regering goedgekeurd en omvat zowel directe financiering als diverse soorten advies of bege -
leiding. Het VIS-systeem omvat zes projecttypes en twee programma -
types (zie 
FIGuuR 15) die elk 
specifiek gericht zijn op steun voor advies/begeleiding of voor samen -
werking. De steun van het VIS-systeem dekt heel wat uiteen -
lopende mogelijkheden via financiering voor drie soorten activiteiten: 
	collectief onderzoek (VIS-samenwerkingsprojecten, competentiepolen, collectieve onderzoeksprojecten);
	technologische dienstverlening (TD);
	Technologische innovatie -
stimulering per thema (TIS) of (sub-)regionaal (RIS)
Zo heeft IWT via het VIS-RIS bijvoorbeeld innovatiecentra opgericht in elk van de Vlaamse provincies om bedrijven te informeren, stimuleren en begeleiden bij alles wat innovatie aangaat (www.innovatiecentrum.be). Voor onderzoeksprojecten in een collectief onderzoekscentrum kan er steun bekomen worden via de VIS-CO projecten. Bij de uitwerking van een dergelijk project wordt overheidssteun gecombineerd met een financiering uit private bronnen (bedrijven en hun associaties). Meer informatie over collectief onderzoek, en over de competentiepolen en VIS-samenwerkingsprojecten in verschillende sectoren is te vinden in 3.2.5.4.KADER  16  Strategisch Basisonderzoek (SBO)
KADER  17  VIS: Innovatiesamenwerkingsverbanden BELGISCH RAPPORT
FIGUUR 15 VIS-project- en -programmatypes 
PROJECT PROGRAMMA
CO: Collectief Onderzoek VIS Competentiepolen (Excellentiecentra)
TIS: Thematische InnovatieStimulering VIS Proeftuinen
TD: Technologische dienstverlening
RIS: (Sub-)Regionale InnovatieStimulering
VIS-haalbaarheidsstudies
VIS-samenwerkingsprojecten
FIGUUR 16 Steun aan innovatie in Vlaanderen per type
O&O- BEDRIJFSPROJECTEN KENNISCENTRA  
& INDIVID uELE 
ONDER zOEKERSCOLLECTIEF  ONDER zOEK  
& O&O EN INNOVATIE -
SAMENWER -KING ADVIES  EN BEGELEIDING 
VOOR  O&O EN INNOVATIE 
O&O-bedrijfssteun; 2 types: 
 Industriële O&O-
projecten
 O&O-haalbaarheids -
studies)Strategisch  Basisonderzoek (SBO)VIS-Collectieve  Onderzoeksprojecten (VIS-CO)Vlaams Innovatienetwerk  (VIN)
KMO Programma (2 types: 
 KMO-innovatie  projecten
 KMO-haalbaarheids -
studies)Strategische  
onderzoeksbeurzen (SB)VIS-Thematische  Innovatiestimulering  (VIS-TIS)VIS-Regionale  Innovatiecentra (VIS-RIS)
Onderzoeksmandaten (OZM)VIS-Samenwerkings- projecten VIS- Technologische dienst  verlening (VIS-TD)
Toegepast Biomedisch 
Onderzoek (TBM)VIS-Competentiepolen (Excellentiecentra) VIS- Haalbaarheidsstudies 
Programma Landbouw -
kundig Onderzoek (LO)VIS Proeftuinen Innovatief aanbesteden  (IA)
Programma Innovatieve Media (PIM)TETRA-Fonds NCP (Nationaal Contact Point voor EU KP voor OTO)
Baekeland-mandaten Andere (bijv. deelname aan Eureka, Innovatievouchers, grensoverschrijdende (bilaterale) samenwerking)E.E.N. (Enterprise Europe Network, omvat het  ex-IRC netwerk  Vlaanderen) 
IWT is als een ‘one-stop-shop’ (enig loket) voor ondernemingen en onderzoeks -
centra die toegang tot innovatiesteun wensen op Vlaams en op EU-niveau. Het 
geeft toegang tot Vlaamse steun- en financieringsprogramma’s en tot de uiteenlo -
pende Europese financieringsprogramma’s en initiatieven (KP7, KCI, EFRO). Het IWT is het NCP (Nationaal Contactpunt) voor Vlaanderen wat betreft de steun bij 76 
3.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  VLAAMSE  WTI- BELEID 77 
2010aanvragen voor thematische programma’s in het kader van KP7, ERA-netten, IN -
NO-netten, EUREKA, Gezamenlijke Technologie Initiatieven (GTI’s), of Ambient 
Assisted Living (AAL)37.
Verder stimuleert het IWT via het Enterprise Europe Network (EEN)38, interna -
tionale samenwerking door Vlaamse bedrijven en onderzoekscentra in contact te brengen met buitenlandse partners en hen te helpen door te dringen tot nieuwe markten voor hun projecten inzake technologieoverdracht. 
Het IWT deelt eveneens goede praktijken met andere Europese agentschappen en 
is betrokken bij diverse internationale netwerken en acties. Zo is het agentschap bij -
voorbeeld lid van de Vereniging voor de Invoering van Technologie in Europa (As -
sociation for Technology Implementation in Europe of TAFTIE)
39, die de uitwis -
seling van goede praktijken tussen 18 innovatieondersteunende overheidsagent -
schappen in Europa bevordert. 
3.2.4.2 
Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek – Vlaanderen (FWO)
De belangrijkste taak van het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek - Vlaande -
ren (FWO)40 bestaat erin de kennis over de mens en zijn omgeving uit te diepen 
door het financieren van aan universiteiten en geaffilieerde onderzoeks- en ken -
nisinstellingen uitgevoerd basisonderzoek dat de grenzen van onze kennis verlegt. Het FWO ondersteunt en stimuleert basisonderzoek via wetenschappelijke inter -
universitaire concurrentie om zo de bestaande kennisbasis te verbreden en voor -
uitstrevend onderzoek in alle disciplines op te voeren. Het is de basis voor nieuwe kennis die bijdraagt tot de ontwikkeling van doelgericht, toegepast, technologisch 
en strategisch onderzoek. Onderzoekers kunnen FWO-steun aanvragen via een 
ruime waaier aan financieringsinstrumenten (zie 
FIGuuR 17 ), op voorwaarde dat ze 
verbonden zijn aan een universiteit van de Vlaamse Gemeenschap. 
37. zie: www.europrogs.be
38. zie www.vlaanderen.be/enterprise-europe-network 
39. zie www.taftie.org
40. zie www.fwo.be BELGISCH RAPPORT
FIGUUR 17 Soorten FWO-steun
INDIVID uELE  
ONDER zOEKERSONDER zOEKSPROJECTEN  
(uITGEVOERD  BINNEN 
ONDER zOEKSTEAMS )WETENSCHAPPELIJKE  MOBILITEIT
(zOWEL  NATIONAAL  ALS  INTERNATIONAAL ) 
Doctoraatsthesis
- Doctoraatsbeurzen   (aspirantenbeurzen)- Bijzondere doctoraatsbeurzen- Klinische doctoraatsbeurzenjonge onderzoekers (aan het begin van hun academische carrière)creëren van netwerken voor wetenschappe -
lijk onderzoek (om coördinatie, nationale en internationale contacten op postdoctoraal niveau te promoten)
Postdoctorale onderzoeks -
mandaten (bedoeld om een niveau van internationale erkenning te bereiken)leveren van personeel,  uitrusting en operationele  uitgaven (voor het onder -
steunen van onderzoeksaan -
vragen met topprioriteit)aantrekken van junior en senior inkomende (bezoekende) postdoctorale onderzoeks -
mandaten (om een FWO-onderzoeksproject of –netwerk te vervoegen en extra  expertise bij te brengen)
Halftijdse onderzoeksmandaten voor senior klinische onderzoekers (om ervaren postdoctorale clinici te stimuleren)verschaffen van beurzen (voor het organise -
ren van internationale congressen in België, internationale congressen, en voor studie- en opleidingsperiodes in het buitenland)
Individuele kredieten (kredieten aan navorsers en andere kredieten)bilaterale akkoorden en deelname aan internationale collectieve projecten
toelagen voor sabbaticals en mobiliteit (voor 
postdoctorale FWO-onderzoeksmandaten)
De twee belangrijkste instrumenten van het FWO zijn steun aan individuele on -
derzoekers (via doctoraatsbeurzen, postdoctorale onderzoeksmandaten, enz.) en 
aan onderzoeksprojecten. Verder zijn er heel wat middelen beschikbaar voor inter -
nationale samenwerking en mobiliteit. Het FWO kent ook wetenschappelijke prij -
zen toe aan gerenommeerde onderzoekers, vaak in samenwerking met privébedrij -
ven. In 2008 had het FWO een budget van €183 miljoen. Ongeveer 80% daarvan 
kwam van de Vlaamse Regering, zo’n 14% werd gegenereerd door federale fiscale 
maatregelen en 6% was afkomstig van federale toelagen. De financiering van de 
twee belangrijkste soorten steun was als volgt verdeeld: ongeveer 1500 mandaten ontvingen samen €80,6 miljoen, terwijl de totale steun voor onderzoeksprojecten 
€82,5 miljoen bedroeg. 
Naast de FWO-subsidies kunnen onderzoekers ook gebruik maken van bijkomen -
de steun van het departement EWI, met name €11,2 miljoen via het Odysseus-
programma rond ‘brain gain’, dat wordt beheerd door het FWO (zie 
KADER 18 ). 
Er wordt gewerkt met een systeem van peer review door de wetenschappelijke ge -
meenschap om alle aanvragen en rapporten van wetenschappelijke activiteiten te evalueren. Het FWO stelt daarvoor wetenschappelijke commissies samen waarin toponderzoekers uit België en het buitenland zetelen. De wetenschappelijke com -78 
3.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  VLAAMSE  WTI- BELEID 79 
2010missies van het FWO, ook Expertpanels genoemd, zijn essentieel om de uitmun -
tendheid van door het FWO gefinancierde activiteiten te waarborgen. Het FWO 
heeft op dit ogenblik 29 gespecialiseerde commissies en één interdisciplinaire commissie, die alle Vlaamse wetenschappelijke onderzoeksdisciplines dekken.
Het FWO stimuleert actief internationale samenwerking en moedigt wetenschap -
pelijke mobiliteit aan. Vlaamse onderzoekers hebben diverse financieringsmo -
gelijkheden ter beschikking voor het betalen van korte of lange verblijven in het 
buitenland en onderzoeksteams kunnen gebruik maken van logistieke en institu -
tionele steun in hun samenwerking met buitenlandse collega’s. Dit laatste is vaak noodzakelijk bij deelname aan grote internationale projecten of voor de coördinatie van onderzoeksnetwerken of –platformen. Buitenlandse onderzoekers kunnen een inkomend postdoctoraal onderzoeksmandaat of ‘visiting postdoctoral fellowship’ aanvragen om onderzoek te voeren aan een universiteit van de Vlaamse Gemeen -
schap. In 2008 ging €7,4m naar verschillende initiatieven die betrekking hadden 
op de internationalisering van onderzoek: wetenschappelijke onderzoeksnetwer -
ken, visiting postdoctoral fellowships, sabbaticals, reiskredieten (bijwonen van congressen/korte verblijven in het buitenland/BHIR-beurzen), lange verblijven in het buitenland, organisatie van congressen in België, coördinatie van onderzoeks -
activiteiten, mobiliteitstoelagen voor FWO-postdoctorale onderzoeksmandaten, en internationale samenwerking (ESF, CECAM, ERCIM, enz.). 
Het FWO werkt via diverse netwerken ook samen met zijn Europese en internati -
onale zusterorganisaties en met Europese onderzoeksorganisaties of gelijkaardige 
instellingen, bijvoorbeeld de European Science Foundation, of vergelijkbare orga -
nisaties en EUROHORC’s, DUBBLE bij ESRF, CECAM, EUPRO, ECT, enz. Er wer -
den met meerdere landen akkoorden afgesloten voor bilaterale onderzoekssamen -
werking om de internationale samenwerking in specifieke domeinen te verbeteren. 
KADER  18  Odysseus, een Vlaams ‘brain gain’-programma 
In 2006 startte de Vlaamse 
Regering met ‘Odysseus’, een zogenaamd ‘brain-gain’ programma. Het heeft de bedoeling om Vlaamse en andere topwetenschappers (terug) naar universiteiten van de Vlaamse Gemeenschap te halen. Het initiatief biedt een beperkt aantal uitstekende onderzoekers die buiten Vlaanderen een carrière uitgebouwd hebben een startbudget om een onderzoeks -
groep op te starten aan een Vlaamse universiteit of om een onderzoekslijn op te zetten en zich progressief in het Vlaams onderzoeksbestel te integreren. 
Het beheer van het programma en 
de organisatie van de oproepen zijn in handen van het FWO, terwijl de selectie van kandidaten en promotie van het Odysseus-programma bij wetenschappers wereldwijd gebeurt door de zes Vlaamse universiteiten (K.U.Leuven, UGent, UA, UHasselt, VUB, KUBrussel) die aanvragen indienen bij het FWO voor financiering van de begunstigde onderzoekers. De selectie wordt gemaakt door een internationale, multidisciplinaire jury aangevuld met ‘peer researchers’ afhankelijk van de wetenschappelijke discipline. 
De steun loopt over een periode 
van vijf jaar en bedraagt:  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 20103.2.4.3 
Herculesstichting
De Herculesstichting41 werd in 2007 door de Vlaamse Regering opgericht voor het 
financieren van middelgrote en grote onderzoeksinfrastructuur. De infrastructuur 
is bedoeld voor grensverleggend en strategisch basisonderzoek in alle wetenschap -
pelijke disciplines, inclusief de humane en sociale wetenschappen.
De Herculesstichting organiseert oproepen voor subsidieaanvragen en evalueert de 
ingediende projecten. Er kunnen aanvragen worden ingediend voor:
	middelzware infrastructuur: aanvragen ingediend door instellingen van hoger onderwijs; 
	zware infrastructuur: aanvragen ingediend door instellingen van hoger onder -
wijs en een aantal andere kennisinstellingen: De Vlaamse strategische onder -
zoeksorganisaties (IMEC, VIB, VITO, IBBT), het ITG (tropische geneeskunde), de UAMS (Universiteit Antwerpen Management School) en de Vlerick Leuven Gent Management School.
De Vlaamse Regering financiert 70% tot 90% van de investeringskosten; als een 
derde partij deel uitmaakt van het consortium, kan 100% van de kosten worden 
gefinancierd. ‘Derden’ zijn private en publieke organen (zoals ondernemingen of andere organisaties), die niet noodzakelijk in Vlaanderen gevestigd moeten zijn.Naast de aankoop van de eigenlijke onderzoeksinfrastructuur, kan maximaal 15% van de subsidie worden gebruikt voor het betalen van de nodige aanpassingen aan gebouwen, interconnectie - en onderhoudskosten, en personeel dat instaat voor het permanente onderhoud en de bediening van de onderzoeksinfrastructuur.
Het Herculesmechanisme maakt een onderscheid tussen middelzware en zware 
onderzoeksinfrastructuren;
	Middelzware onderzoeksinfrastructuur wordt verder onderverdeeld in 2 soor -
ten investeringsinitiatieven:
 	Hercules 1: totale financieringskost tussen 150.000 euro en 600.000 euro;
41. Zie www.herculesstichting.be
1. van €2 miljoen tot €7,5 miljoen 
voor toponderzoekers die:
 internationale erkenning 
genieten en een aanstelling aan een buitenlandse universiteit hebben;
 een eigen onderzoeksgroep leiden met een vaste staf van meerdere postdoctorale onderzoekers en een aantal doctoraatsstudenten.
2. van €0,5 miljoen tot €1 miljoen 
voor onderzoekers die:
 het potentieel hebben om door te groeien tot een internationaal vooraanstaande positie; minimaal drie jaar postdoctorale ervaring hebben.
Er is geen vastomlijnde allocatie tussen de twee categorieën van het Odysseusprogramma.Zie: 
http://www.fwo.be/en/
FWOAppOdysseus.aspx80 
3.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  VLAAMSE  WTI- BELEID 81 
2010 	Hercules 2: initiatieven tussen 600.000 euro en 1,5 miljoen euro. 
	Hercules 3: zware infrastructuur voor projecten met een budget van meer dan 
1,5 miljoen euro. 
Tot op heden gaat tweederde van de subsidies van Hercules naar middelzware uit -
rusting en één derde naar zware infrastructuren. 
3.2.4.4 
PMV – Participatiemaatschappij Vlaanderen
PMV (Participatiemaatschappij Vlaanderen)42 geeft financiële steun aan projecten 
die belangrijk zijn voor de toekomst van Vlaanderen, en doet dat als ondernemer en facilitator. PMV ondersteunt investeringsprojecten die de structuur van de Vlaamse economie versterken en die passen bij de economische beleidskeuzes van de regering. 
De organisatie creëert, structureert en beheert samenwerkingsverbanden met private 
partners. Ze treedt op waar er aanwijzingen van marktfaling zijn en waar de Vlaamse 
overheid baat heeft bij een deelname van de private sector in een specifiek domein. De 
missie van PMV bestaat in het ondersteunen van innovatieve starters, het bevorderen van de groei van Vlaamse bedrijven, het stimuleren van speerpuntsectoren, het steu -
nen van specifieke sectoren en het oplossen van tijdelijke liquiditeitsproblemen van kredietwaardige bedrijven. Daartoe heeft ze een heel gamma instrumenten ontwik -
keld voor alle fases gaande van de pre-start tot de internationale groei.
PMV investeert in bedrijven, projecten en duurzame ontwikkeling. De activiteiten 
van PMV zijn hoofdzakelijk gestructureerd rond drie pijlers: risicokapitaal, lenin -
gen en mezzaninefinanciering. PMV heeft een breed gamma beleidsinstrumenten ontwikkeld voor diverse doeleinden en doelgroepen. Innoverende bedrijven ko -
men in aanmerking voor steun via deze instrumenten, terwijl aanvullende incuba -
tiesteun verloopt via het IWT.
FIGUUR 18 PMV risicokapitaal- en investeringsinstrumenten 
DOEL TYPE  STE uN INSTR uMENT
Steun aan  
innovatieve  starters Participaties en mezzanine
 Investering in fondsen
 Beheer en toekenning van fiscale stimuli Vinnof
 PMV- Innovatie Mezzanine
 ARKimedes
 Winwinlening
Stimuleren  van speerpunt -
sectoren  Participaties
 Investering in fondsen Directe participaties 
 Vinnof
 Cleantech-fonds, InVita, Aescap, Vesalius
42. zie www.pmv.be BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010Terwijl ARKimedes (ARK = Activering van RisicoKapitaal), Winwinlening en 
PMV-mezzanine financiering voorzien voor diverse soorten bedrijven, is het Vlaams Innovatiefonds (Vinnof) specifiek gericht op innovatieve starters. Het ver -
schaft risicokapitaal aan bedrijven in de beginfase, uitgaande van de idee dat on -
dernemers in latere fases gemakkelijker private investeerders zullen vinden. Het maximumbedrag per bedrijf bedraagt €1,5 miljoen, en alle startende bedrijven 
(zijnde bedrijven niet langer dan zes jaar ingeschreven bij de Kruispuntbank van 
Ondernemingen), kunnen een aanvraag indienen. Het fonds investeert gedurende 
een beperkte tijd in bedrijven en wil daar ook een financieel rendement op halen. Vinnof investeert zaaikapitaal gedurende drie fases: pre-start, bij de start en tijdens de initiële groei. Dit gebeurt via: 
	een kapitaalparticipatie, mogelijk aangevuld met een achtergestelde lening;
	een hybride tussenvorm (converteerbare lening, lening met waarborgen, enz.) 
PMV investeert ook in specifieke thematische fondsen na een marktstudie, en garandeert een actieve opvolging. De maatschappij heeft een Cleantech-investe -
ringsmedium gecreëerd dat mee investeert in Vlaamse bedrijven; verder heeft ze €15 miljoen geïnvesteerd in het Capricorn Cleantech Fonds, het grootste Europese 
risicokapitaalfonds voor schone technologie (+ €100 miljoen). Naast haar bestaan -
de investeringen in de levenswetenschappen, wendt PMV extra middelen aan om via haar dochter InVita op te treden als co-investeerder, samen met Vesalius Bio -
capital, Aescap Venture, of andere investeerders in levenswetenschappen. Tot slot volgt PMV drie sectoren die belangrijk zijn voor hernieuwbare energie, van dichtbij op: windenergie, bio-energie en zonne-energie. 
3.2.4.5 
Agentschap Vlaanderen – AO
Het Agentschap Ondernemen (AO)43 is een agentschap dat tot het beleidsdomein 
EWI behoort. Het voert het economisch beleid uit en is het algemene aanspreek -
punt voor ondernemers in Vlaanderen. Het agentschap zag het levenslicht op 1 april 
2009 na de samensmelting van het Vlaams Agentschap Ondernemen (VLAO) en het Agentschap Economie (AE). Sindsdien verzorgt het AO de adviserende taak die voordien door het VLAO werd uitgeoefend en beheert het de bedrijfsondersteu -
nende instrumenten waarvoor het AE tot dan toe verantwoordelijk was geweest. 
Het agentschap verleent steun via een aantal instrumenten zoals strategische in -
vesterings en opleidingssteun, de ecologiepremie, bedrijvencentra en doorgangs -
gebouwen, brownfields, mentoringprojecten, brugprojecten voor samenwerking 
tussen onderwijs en de bedrijfswereld, of de KMO-ondernemingsportefeuille. Deze laatste bundelt advies voor KMO’s over ondernemen, innovatie en internatio -
nalisering in één enkel beleidsinstrument. KMO’s die werkzaam zijn in het Vlaams 
43. zie www.agentschapondernemen.be82 
3.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  VLAAMSE  WTI- BELEID 83 
2010Gewest kunnen hiermee elektronisch steun inkopen voor opleiding, advies, tech -
nologieverkenning en internationaal ondernemen. Andere initiatieven zijn de op -
roep tot ondernemerschapsprojecten, die deel uitmaken van het Actieplan Onder -
nemerschap, en het Actieplan Ondernemend Onderwijs.
3.2.5 
Intermediaire	 organisaties	 op	het	vlak	 van	innovatie
Er bestaan een aantal intermediaire organisaties en samenwerkingsnetwerken die 
een brug slaan tussen de overheidsagentschappen die instrumenten en budgetten voor innovatie aanbieden enerzijds, en de bedrijven en sectoren die onderzoek uit -
voeren en innoveren anderzijds. 
3.2.5.1 
Infrastructuur: wetenschapsparken en incubators
In Vlaanderen bieden diverse wetenschapsparken, onderzoeksparken en incuba -
tors faciliteiten aan voor onderzoeksgedreven jonge bedrijven en innovatieve on -
dernemingen. Vaak gaat het hier om spin-off bedrijven van een universiteit of een PRO die zich dicht bij een kenniscentrum bevinden, en in sommige gevallen is een incubator specifiek gericht op een welbepaald onderzoeksgebied. Dit zijn ideale plaatsen voor hoogtechnologische, O&O-intensieve starters die vaak samenwer -
ken met universitaire laboratoria. Een voorbeeld is het wetenschapspark Ardoyen 
dat deel uitmaakt van het Zwijnaarde technologiepark (bij Gent). Hier zijn het 
incubatie- en innovatiecentrum van de Universiteit Gent (UGent) en de VIB bio-incubator (biotechnologie)
44 ondergebracht. De meerderheid van de 40 onderne -
mingen zijn dan ook spin-offs van de UGent en starters van VIB. In Leuven vinden we het wetenschapspark Arenberg
45, met diverse actoren die verbonden zijn aan de 
K.U.Leuven en IMEC, alsook het Haasrode Business & Research Park46. De Vlaam -
se Regering steunt deze wetenschapsparken en incubators zowel regelgevend als financieel, hoofdzakelijk via het IWT en het AO.
44. Zie www.bio-incubator.be en www.vib.be/TechTransfer/EN/VIB+bio-incubators/Locations 
45. z ie www.wetenschapspark-arenberg.be
46. Zie www.haasrode.com BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 20103.2.5.2 
Financiële intermediaire organisaties
BAN Vlaanderen47, het business angels netwerk in Vlaanderen, is een platform 
waar startende of groeiende ondernemers die op zoek zijn naar risicokapitaal in 
contact worden gebracht met informele private investeerders, zogenaamde ‘Busi -
ness Angels’. Deze laatste brengen niet alleen geld in, maar ook hun eigen know -
how, ervaring en contacten. BAN Vlaanderen is dus geen investeringsfonds, maar eerder een marktplaats waar vraag en aanbod elkaar vinden.
GIMV (Investeringsmaatschappij Vlaanderen)
48 is de grootste verstrekker van pri -
vate equity en durfkapitaal in België, en een belangrijke speler op de Europese en 
internationale markt. De onderneming heeft 30 jaar investeringservaring en is ge -
noteerd op Euronext Brussel. Zowel in België als in het buitenland investeert de GIMV durfkapitaal in veelbelovende, hoogtechnologische bedrijven. Ze richt zich eveneens op buyouts en groeifinanciering om ondernemingen te steunen in hun ontwikkeling en groei. Op dit moment beheert de GIMV een portefeuille van onge -
veer € 1,7 miljard aan activa (inclusief derdenfondsen).
Het Biotech Fonds Vlaanderen werd opgericht in 1994 en was toen gestructureerd als een durfkapitaalfonds dat samen met de GIMV investeerde in bedrijven die actief zijn in de levenswetenschappensector. Door de crisis op de financiële markten ken -
den vele biotechnologiebedrijven (starters, groeibedrijven en beursgenoteerde on -
dernemingen) grote problemen met het vinden van voldoende financiering, vooral omdat biotechnologie een kapitaalintensieve sector is met lange investeringscycli (10-15 jaar). Daarom werd beslist om de investerings- en realisatietermijnen te ver -
lengen met 6 jaar tot respectievelijk 2015 en 2020. Daardoor kan het Biotech Fonds nieuwe langetermijninvesteringen in de groeiende biotechnologiesector stimuleren.
3.2.5.3 
Innovatienetwerken
Samenwerking is een belangrijke pijler van het Vlaamse innovatiebeleid. Het stelt 
bedrijven en kenniscentra in staat om hun interne knowhow te ontwikkelen en om gemeenschappelijke technologische knelpunten op een doeltreffende manier aan te pakken via een gedeeld platform voor vraag en aanbod van O&O en innovatie. Zo heeft het IWT het Vlaams Innovatienetwerk, VIN, opgericht dat heel wat uiteen -
lopende intermediaire organisaties en kenniscentra verenigt die actief zijn op het vlak van innovatie. Zo’n 1000 mensen van 175 intermediaire organisaties bieden 
een ruime verscheidenheid aan van deskundigheid en informatie ten dienste van 
innovatie. Elke Vlaamse provincie huisvest een innovatiecentrum waar experts ge -
specialiseerd en op maat gemaakt advies verschaffen aan om het even welk bedrijf. 
47. Zie www.ban.be 
48. Zie www.gimv.com84 
3.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  VLAAMSE  WTI- BELEID 85 
2010Naast het advies verschaft het IWT ook informatie over openbare oproepen, net -
werken of initiatieven met betrekking tot innovatie. 
In 2004 richtte de Vlaamse Regering het Flanders District of Creativity (Flanders 
DC)49 op, een onafhankelijke non-profitorganisatie die creativiteit bij ondernemers 
in het hele gewest bevordert om van Vlaanderen een creatievere, welvarendere en ambitieuzere plaats om te wonen en te werken, te maken. Niet alleen stimuleert en promoot Flanders DC creativiteit en innovatie, de organisatie heeft ook een ken -
niscentrum opgericht dat studies uitvoert rond innovatie, ondernemerschap en internationalisering.
3.2.5.4 
Collectief onderzoek in Vlaanderen: Competentiepolen, samenwer -
kingsprojecten, collectieve onderzoeksprojecten en collectieve centra
Andere innovatienetwerken waarbij diverse kennisactoren en de industrie (vaak bedrijven uit een specifieke sector) betrokken zijn, worden gesteund via het VIS-systeem dat onder andere competentiepolen, VIS-samenwerkingsprojecten en col -
lectieve onderzoekscentra omvat. 
Sinds 2000 heeft de Vlaamse Regering een aantal competentiepolen gesteund. De 
voornaamste doelstelling van deze organisaties is de structurering van en samenwer -
king tussen actoren van een welbepaalde industriële sector met relevant onderzoeks- en innovatiepotentieel op Vlaams niveau. Binnen de competentiepolen werken in -
dustriële partners samen met PRO’s, universiteiten, beroepsorganisaties, enz. Com -
petentiepolen worden ondersteund via resultaatgedreven overeenkomsten (meestal voor een termijn van vier jaar) binnen het VIS-systeem. De belangrijkste activiteiten zijn de kenniscreatie en/of kennisdiffusie voor een zo ruim mogelijke groep van be -
drijven, waarbij de precieze focus van de activiteiten afhangt naargelang het geval. Het organisatiemodel is dynamisch, open en bottom-up en de activiteiten zijn ge -
richt op een grote groep bedrijven (collectief karakter). De meeste competentiepolen kenmerken zich de facto door een tweevoudige missie: een platform voor netwer -
king/overleg en een eigen, sectorspecifieke onderzoeksprogrammatie. 
De initiatieven
50, die voorbeelden zijn van het ‘Triple Helix’ model, zijn: 
	Flanders’ DRIVE (automobielindustrie);
	VIL (logistiek – Vlaams Instituut voor Logistiek);
	FMTC (mechatronica - Flanders’ Mechatronics Technology Centre);
	Flanders’ Food (voedingsindustrie);
	FLAMAC (materialen - Flanders Materials Centre);
	VIM (mobiliteit – Vlaams Instituut voor Mobiliteit);
49. Zie www.flandersdc.be
50. www.iwt.be/overzicht-van-competentiepolen BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010	Flanders InShape (productontwikkeling en industrieel design);
	Flanders’ Synergy (innovatieve arbeidsorganisatie);
	Flanders’ PlasticVision (kunststofverwerkende industrie). 
In 2010 werd in totaal ongeveer €16,6 miljoen van het budget toegerekend aan 
steun voor de centra. Deze zijn een programmatype van het VIS-systeem en wor -
den gekenmerkt door een ruimer gamma aan activiteiten, een diepere integratie en 
een grotere kritische massa dan de individuele VIS-samenwerkingsprojecten of de VIS collectieve onderzoeksprojecten (zie hieronder). 
Een ander systeem waarmee innovatieve samenwerking met actoren uit de indus -
trie wordt gestimuleerd, zijn de VIS-samenwerkingsprojecten. Deze beogen een 
samenwerking tussen innoverende actoren die al steun ontvangen. In de praktijk bestaan sommige van deze projecten of organisaties al sinds de jaren 1990, onder het concept van ‘clusters’. Na de lancering van het VIS-systeem in 2002 werden hun financieringsvoorwaarden aangepast. Voorbeelden zijn de kenniscentra Leu -
ven DSP Valley (digitale gegevensverwerking), VKC (kunststoffencentrum), VEI (innovatie voor elektrische installaties), Clusta (staalplaatverwerking), VRI (ruim -
tevaartindustrie), VLI (luchtvaartindustrie), VIGC (grafische communicatie), enz.
De hoofddoelstelling van de VIS-regeling voor collectieve onderzoeksprojecten is 
het creëren, verzamelen en vertalen van kennis die in een later stadium kan wor -
den aangewend door een grote groep bedrijven (collectief karakter). De doelgroep 
wordt gevormd door KMO’s/bedrijven uit alle sectoren. Het vraaggestuurde ka -
rakter, bijv. door een gemeenschappelijke opportuniteit, uitdaging of belang, is een belangrijk element in deze projecten. Naast de kennisopbouw ligt de focus ook op kennis- en technologieoverdracht met en door de beoogde ondernemingen. Het onderzoek in dit project wordt op een collectieve basis gevoerd door een onder -
zoeksorganisatie. Aanvragen voor dergelijke projecten kunnen gebeuren door een zogenaamd VIS: een consortium van hoofdzakelijk Vlaamse bedrijven; een orga -
nisatie die een groep ondernemingen kan vertegenwoordigen (bijv. een beroeps -
organisatie); een collectief centrum dat wordt erkend als een VIS; of combinaties hiervan. Alle activiteiten die bijdragen tot het doel van de groep bedrijven komen 
in aanmerking (bijv. ontwikkelen van prototypes, optimaliseren van producten/
processen/diensten, valideren van testresultaten, enz.) voor zover de projectresul -
taten kunnen worden toegepast door een ruime groep ondernemingen. 
Zoals reeds vermeld in hoofdstuk 1.2 heeft het IWT een aantal onderzoekscentra, 
waaronder enkele collectieve centra, geaccrediteerd binnen het VIS-systeem. Ze zijn actief op het vlak van: collectief onderzoek; diverse diensten van wetenschap -
pelijke of technische aard die op individuele basis worden geleverd aan hun leden; verspreiding van technische informatie, opleiding enz. De centra zijn: 86 
3.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  VLAAMSE  WTI- BELEID 87 
2010FIGUUR 19 Collectieve onderzoekscentra in Vlaanderen
NAAM LOCATIE
Belgisch Technisch Centrum voor Houtnijverheid  
en Opleidingscentrum Hout (TCHN)Brussel 
Belgisch Instituut voor Lastechniek (BIL) Brussel en Gent (onderzoekscentrum)
Belgisch Onderzoekscentrum  van de Cementnijverheid (OCCN)Brussel
Belgisch Opzoekingscentrum voor de Wegenbouw (OCW)Brussel, Sterrebeek  (onderzoekscentrum)
Technisch en Wetenschappelijk Centrum  voor de Belgische Textielnijverheid (Centexbel)Brussel en Zwijnaarde  (onderzoekscentrum)
Belgisch Wetenschappelijk en Technisch  Centrum voor het Bouwbedrijf (WTCB) Zaventem (Sint-Stevens Woluwe)  en Heusden-Zolder
Wetenschappelijk en Technologisch  Onderzoekscentrum voor DiamantLier
Collectief Centrum van de Belgische  Technologische Industrie (SIRRIS)Brussel en Heverlee
3.2.5.5 
Steunpunten voor Beleidsrelevant Onderzoek
In 2001 lanceerde de Vlaamse Regering het Programma Steunpunten voor beleids -
relevant onderzoek om een wetenschappelijke basis te creëren voor de beleids -
vorming. In 2006 zag een nieuwe generatie van 14 steunpunten (2007-2011) het 
levenslicht. Binnen deze steunpunten ligt de nadruk zowel op probleemgestuurd onderzoek op korte termijn als op fundamenteel basisonderzoek op lange termijn over thema’s die de Vlaamse Regering als beleidsrelevante prioriteiten beschouwt. Verder staan deze centra in voor het verspreiden van kennis, het verlenen van we -
tenschappelijke diensten, het uitbouwen van gegevenscollecties, het ontsluiten van gegevensbronnen en gegevensanalyse. De Vlaamse Regering selecteert de thema’s op basis van haar beleidsprioriteiten en evalueert kandiderende onderzoeksgroe -
pen aan de hand van wetenschappelijke, beleidsrelevante en managementcriteria. Op basis van deze beoordeling wordt voor elk thema één enkele kandidaat gese -
lecteerd als steunpunt. De beheersovereenkomst legt de basisregels en –procedures voor de exploitatie van het steunpunt vast, plus een langetermijnplan waarin de verplichtingen met betrekking tot de inhoud van het onderzoek worden gestipu -
leerd. Eén van de 14 centra heeft betrekking op O&O-indicatoren en berekent on -
der andere welke vooruitgang Vlaanderen boekt naar de 3%-Barcelonadoelstelling.  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 201088 
3.3 BELANGRIJKSTE  ORGANISATIES  DIE ONDERZOEK  EN INNOVATIE  VERRICHTEN
3.3 
Belangrijkste organisaties die onderzoek  en innovatie verrichten
Naast de bedrijven, wordt O&O hoofdzakelijk uitgevoerd door twee soorten actoren: 
	De zes universiteiten van de Vlaamse Gemeenschap: de Katholieke Universi -
teit Leuven (K.U.Leuven), Universiteit Gent (UGent), Universiteit Antwerpen 
(UA), Vrije Universiteit Brussel (VUB), Universiteit Hasselt (UHasselt), en de Hogeschool-Universiteit Brussel (HUB-KUBrussel);
	de zes PRO’s die actief zijn in specifieke domeinen (IMEC, VIB, VITO, IBBT, en het SIM en CMI in opstartfase). 
De andere actoren die aan onderzoek en innovatie doen of daarbij betrokken zijn, zijn enkele van de 22 hogescholen, de competentiepolen, VIS-samenwerkings -
projecten, de vier wetenschappelijke instellingen, de steunpunten voor beleidsre -
levant onderzoek, en organisaties zoals ITG, VLIZ, NERF, MIP2, Vlerick School, 
UAMS, enz.
3.3.1
Instellingen	 voor	 Hoger	 Onderwijs
De universiteiten vormen de eerste pijler in het systeem van het Hoger Onderwijs 
en nemen met nagenoeg 90% van alle niet-private wetenschappelijke output het leeuwendeel van de Vlaamse O&O voor hun rekening. In 2007 bedroegen de totale uitgaven voor O&O in het Hoger Onderwijs (HERD) in Vlaanderen €739 miljoen. 
15,6% daarvan was afkomstig van private financiering terwijl 84,4% door de over -
heid werd bekostigd. Alle universiteiten hebben een drievoudige missie: onder -
wijs, onderzoek en maatschappelijke dienstverlening.
De K.U.Leuven is de grootste universiteit van België. Ze werd opgericht in 1425 en 
is daarmee een van de oudste ter wereld. Ze telt ongeveer 35.000 studenten uit 120 landen, biedt meer dan 60 internationale studieprogramma’s aan en beschikt over een bibliotheek met vier miljoen werken. De K.U.Leuven heeft meer dan 4.800 vol -
tijds-equivalente (VTE) onderzoekers die werken aan meer dan 4.000 extern gefi -
nancierde onderzoeksprojecten. In totaal spendeerde de universiteit in 2008 bijna €300 miljoen aan O&O en beschikt ze over 74 actieve en zes nieuw opgerichte 
spin-offs. In termen van wetenschappelijke output staat de K.U.Leuven in de top 10 van Europese universiteiten (gegevens 2009). De Universiteit Gent (UGent) heeft meer dan 31.000 studenten, waaronder een groot aantal buitenlandse studenten  89 
2010uit de EU (1.500) en daarbuiten (1.200). De universiteit heeft een uitgebreid stu -
dieaanbod in alle domeinen, en diverse onderzoeksgroepen van de UGent genieten 
wereldfaam. In 2008 besteedde ze bijna €200 miljoen aan O&O (inclusief fondsen 
van VIB, IMEC en IBBT), terwijl de Brusselse VUB € 70 miljoen uitgaf aan O&O. 
Alle informatie over lopend onderzoek van de zes Vlaamse universiteiten is te vin -
den op www.researchportal.be. 
De andere pijler van het Vlaamse Hoger Onderwijssysteem zijn de 22 hogescholen. 
Deze instellingen bieden hoger onderwijs en een voortgezette beroepsopleiding aan. In toenemende mate omvat hun opdracht ook onderzoek, in sommige gevallen in samenwerking met een universiteit
51, en maatschappelijke dienstverlening. De 
meeste hogescholen hebben overeenkomsten gesloten met een Vlaamse universi -
teit waardoor ze deel uitmaken van één van de vijf zogenaamde ‘associaties’: een officiële samenwerkingsovereenkomst tussen een universiteit en één of meerdere hogescholen. Hogescholen die, in associatie met een universiteit, academisch ge -
richte opleidingen aanbieden, beginnen steeds meer onderzoek in hun curricula te integreren. 
Enkel statutair geregistreerde universiteiten en hogescholen mogen deze benaming 
dragen
52 en hebben recht op overheidssteun voor onderwijs- en onderzoeksactivi -
teiten. Naast de universiteiten en hogescholen zijn er nog enkele andere instituten en enkele officieel geregistreerde instellingen: Vlerick Leuven Gent Management School, het Instituut voor Tropische Geneeskunde (Antwerpen), enz. Binnen het Hoger Onderwijs bestaan er een aantal adviesorganen
53 en dan met name de VLIR 
(Vlaamse Interuniversitaire Raad), die de belangen van de universiteiten verdedigt, advies verleent aan de Vlaamse Regering inzake universitaire aangelegenheden, en het overleg tussen de universiteiten organiseert. 
Het Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming is verantwoordelijk voor het 
grootste deel van het wetenschappelijke onderzoek aan de instellingen van hoger on -
derwijs en staat ook in voor de financiering daarvan. De invoering van de Bolognaver -
klaring in Vlaanderen kreeg vorm via het decreet van 2003 betreffende de herstruc -
turering van het hoger onderwijs in Vlaanderen, het Participatiedecreet van 2004 (voluit: decreet betreffende de rechtspositieregeling van de student, de participatie in het hoger onderwijs, de integratie van bepaalde afdelingen van het hoger onderwijs 
51. Voor een volledig overzicht, zie: www.ond.vlaanderen.be/onderwijsaanbod/ho/hogescholen/alle.asp
52. In Vlaanderen is voor een accreditatie als instelling van hoger onderwijs een formele beslissing vereist van 
de Nederlands-Vlaamse Accreditatieorganisatie ( www.nvao.net ) waarin wordt gesteld dat een programma 
beantwoordt aan de vooropgestelde kwaliteitscriteria. De NVAO is een bij een internationaal verdrag opge -
richte, onafhankelijke accreditatie-instelling.
53. Andere instanties zijn de VLHORA (Vlaamse Hogescholenraad) en de VLOR (strategische adviesraad voor 
het beleidsdomein onderwijs en vorming in Vlaanderen). BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010voor sociale promotie in de hogescholen en de begeleiding van de herstructurering 
van het hoger onderwijs in Vlaanderen), het Flexibiliseringsdecreet van 2004 (vol -
uit: decreet betreffende de flexibilisering van het hoger onderwijs in Vlaanderen en houdende dringende hogeronderwijsmaatregelen) en tot slot het decreet betreffende de herstructurering van het Hoger Onderwijs in Vlaanderen dat in april 2008 door het Vlaams Parlement werd goedgekeurd. De overheidssteun voor universiteiten kan worden ingedeeld in drie budgetstromen, met name een basistoelage, steun die op 
concurrentiële basis wordt toegekend en diverse (projectspecifieke) middelen.
FIGUUR 20  Financiering van universiteiten in Vlaanderen
BASISFINANCIERING 
OP DIRECTE  EN NIET -
CONC uRRENTIËLE  BASISOP CONC uRRENTIËLE  
BASIS  TOEGEKENDE 
ONDER zOEKSFINANCIERINGFINANCIERING  VIA DIVERSE  
OPENBARE  EN PRIVATE  MIDDELEN 
Basistoelage van het Vlaams 
Ministerie van Onderwijs en VormingFWO-, BOF-, en IWT-beurzen Diverse Vlaamse, federale, Europese, internationale openbare en private middelen
(± 800 miljoen euro) (± 340 miljoen euro) ± 10-tallen miljoenen euro
Financiering personeel en  onderwijs- en onderzoeks -
infrastructuur aan universiteiten.
De totale werkingsmiddelen voor de 
universiteiten bestaan uit de basistoelage, enkele bijkomende werkingsmiddelen en andere subsidies (voor vastgoed, financiële lasten) en toelages voor andere, gelijkaardige instituten.
¾ van de steun gaat naar opleiding 
en vorming, O&O krijgt ¼ — FWO = financiering van universiteiten op basis van onderlinge concurrentie)
— BOF, Bijzonder Onderzoeksfonds (beheerd door het Vlaams Ministerie  
van Onderwijs en Vorming  
(= concurrentie binnen een universiteit))
— Strategische onderzoeksbeurzen (IWT)
— Onderzoeksmandaten (IWT)
— SBO (IWT)Voorbeelden hiervan zijn:— Vlaams: Steunpunten, thematische steun, bijv. voor aquacultuur of clinical trials, onderzoeks -
infrastructuur via Hercules, het Odysseus-programma, Baekeland-mandaten, gespecialiseerde IWT-programma’s rond landbouw of biomedisch onderzoek; 
— Federaal: IUAP; ruimteonderzoek;
— Privaat: contractonderzoek bij bedrijven of PRO’s, mogelijk via VIS of competentiepolen;
— EU-programma’s zoals KP7, KCI, EFRO, GTI’s, enz.
Het FWO en BOF steunen hoofdzakelijk academisch (basis)onderzoek: De FWO-
steun wordt verdeeld op basis van concurrentie tussen de verschillende universitei -
ten, terwijl de BOF-steun een gerichte subsidie voor basisonderzoek is, die wordt toegekend via vaste criteria en dan verdeeld op basis van intra-universitaire concur -
rentie. De steun van het IWT is gericht op industrieel en strategisch basisonder -
zoek en wordt eveneens verleend op concurrentiebasis, waarbij aanvragers worden geëvalueerd aan de hand van een aantal criteria. Naast financiering via het FWO en 
het BOF, voorziet het beleidsdomein EWI in extra steun die erop gericht is de aca -
demische werkomstandigheden en onderzoekskwaliteit verder te verbeteren, bijv. 
via het ‘tenure track’-systeem, extra ZAP-mandaten, het Methusalem-programma, toegang tot grote onderzoeksinfrastructuren, enz. 90 
3.3 BELANGRIJKSTE  ORGANISATIES  DIE ONDERZOEK  EN INNOVATIE  VERRICHTEN 91 
2010Kort samengevat, wordt wetenschappelijk onderzoek dus uitgevoerd door een uni -
versiteit, een hogeschool, een PRO, vaak samen of in samenwerking met een private 
onderneming of non-profit partner. Bij de financiering van dit onderzoek, kunnen Vlaamse, federale, supranationale en internationale instanties betrokken zijn. On -
derzoek op het gebied van energie is hiervan een mooi voorbeeld. Het is een do -
mein waarin onderzoek gevoerd wordt door diverse Vlaamse universiteiten, alsook enkele PRO’s: IMEC (photo-voltaïsche cellen), VITO (energie-efficiëntie, fossiele 
brandstoffen, bio-energie, geothermische energie, brandstofcellen, intelligente 
elektriciteitsnetwerken en energieopslag) en IBBT (groene ICT en interdisciplinair coöperatief onderzoek naar smart grids). Extra steun voor O&O-projecten rond energie wordt verschaft door het IWT. Daarnaast ontvangen enkele projecten op het gebied van energietechnologie steun van diverse bronnen:
	GENERATIES (drie subprojecten): 
	 	 Intelligente netwerken – smart grids; €41,9 miljoen voor 2009-2014;
	 	 Infrastructuur voor foto-voltaïsch onderzoek; €13,6 miljoen voor 2009-2012;
	 	 	Onderzoeksinfrastructuur offshore windenergie; €6,2 miljoen voor 2009-
2014.
	Photovoltaic: zonnepanelenprojectcs, een samenwerking tussen het Vlaamse IMEC en het Energie Onderzoekcentrum Nederland (ECN);
	Interreg IV A - project Waterstofregio Vlaanderen - Zuid-Nederland met ondersteu -
ning van technologische toepassingen van waterstof en een totaalbudget van €14,2 
miljoen van de EU, Vlaamse en Nederlandse private en overheidsfinanciering;
	Interreg IV A - project ‘BioBase Europe’ met de bouw van een polyvalente proef -
installatie voor industriële biotechnologie en bioraffinage te Gent (Ghent Bio-Energy Valley) en een opleidingscentrum voor procesoperators in Terneuzen (BioPark Terneuzen); 
€21,8 miljoen van de EU, Vlaamse en Nederlandse private 
en overheidsfinanciering. 
3.3.2 
Strategische	 Onderzoekscentra
Vlaanderen wil een koploper van de Europese kennismaatschappij en –economie worden door zijn bestaande kennisbasis verder uit te bouwen en gebruiken, en zijn innovatiepotentieel op te voeren. Naast de universiteiten, zijn de toonaangeven -
de Vlaamse onderzoeks- en innovatieactoren vier strategische onderzoekscentra (SOC) of PRO’s (‘publieke onderzoeksorganisaties’ (public research organisati -
ons)). Elk van deze centra is actief in een specifiek onderzoeksdomein: 
	het Interuniversitair Micro-Elektronica Centrum (IMEC): nano-elektronica en nanotechnologie;
	het Vlaams Instituut voor Biotechnologie (VIB): levenswetenschappen en bio -
technologie; BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010	de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO): energie, mate -
rialen, remote sensing (= gegevensverzameling door aardobservatie op afstand) 
en het milieu;
	het Interdisciplinair Instituut voor Breedbandtechnologie (IBBT): breedband-onderzoek en ICT. 
In 2010 werden er twee nieuwe onderzoeksorganisaties opgericht: het Centrum voor Medische Innovatie (CMI) en het Strategisch Initiatief Materialen (SIM). Voor elk van deze centra is een opstarttraject uitgetekend en een haalbaarheidsstudie, onderzoeks- en business plan opgesteld. Bij een positieve evaluatie kunnen deze 
uitgroeien tot strategische onderzoekscentra. 
De Vlaamse Regering sluit met elk van deze instituten een meerjarige beheersover -
eenkomst die een aantal resultaatgebaseerde te bereiken doelstellingen vastleggen, 
en die er in het algemeen op gericht zijn om de Vlaamse kennisbasis te versterken, met nadruk op de commercialisering / toepassing van hun onderzoek. Daartegen -
over staat een jaarlijkse dotatie of subsidie die varieert tussen €23 miljoen en €45 
miljoen per instelling, of ongeveer €150 miljoen in totaal (2009). De onderzoeks -
afdelingen van elk SOC stellen een strategisch plan op waarin ze hun missie, lange -
termijnfocus en belangrijkste onderzoeksvragen definiëren. Het doel bestaat erin om bedrijven, overheden, kenniscentra, en non-profitorganisaties samen te bren -
gen om hun krachten te bundelen in het kader van specifieke onderzoeksprojecten. 
Op het einde van elke meerjarige periode, worden de SOC’s onderworpen aan een 
grondige evaluatie en peer review door het departement EWI, bijgestaan door on -
afhankelijke internationale experts. Daarbij wordt geëvalueerd in welke mate de doelstellingen van hun strategisch plan werden bereikt, met speciale aandacht op hun activiteiten op het vlak van onderzoek en wetenschappelijke output (publica -
ties), technologieoverdracht (octrooien, licentieovereenkomsten, startende bedrij -
ven, enz.) en communicatie. Verder wordt de impact op het Vlaamse onderzoeks -
landschap geanalyseerd en wordt de economische meerwaarde gekwantificeerd.  
3.3.2.1 
IMEC: onderzoek van wereldklasse in nanotechnologie en nano-elektronica
Nanotechnologie heeft betrekking op componenten ter grootte van één nanometer 
(één miljardste van een meter), de omvang van atomen en moleculen. Met het toon -
aangevende onderzoekscentrum IMEC54 dat is opgebouwd uit de meest geavan -
ceerde technologie, beschikt Vlaanderen over een strategisch onderzoekscentrum in nano-elektronica en nanotechnologie van wereldformaat. IMEC is het grootste centrum van zijn soort in Europa. Het stelt 1.650 mensen te werk van overal ter 
54. www.imec.be92 
3.3 BELANGRIJKSTE  ORGANISATIES  DIE ONDERZOEK  EN INNOVATIE  VERRICHTEN 93 
2010wereld, goed voor meer dan 50 nationaliteiten. Naast de hoofdvestiging in Leuven, 
heeft IMEC andere filialen in België, Nederland, Taiwan, de VS, China en Japan. 
IMEC werd in 1984 opgericht als een non-profitorganisatie in het kader van de 
DIRV-actie (Derde Industriële Revolutie in Vlaanderen) van de Vlaamse Regering. Tegenwoordig beoefent IMEC in zijn cleanroom (= stofvrije ruimte) laboratoria O&O van wereldniveau op het vlak van nano-elektronica, nanotechnologie, ont -
werpmethodes en –technologieën voor ICT-systemen. Het onderzoek loopt drie tot tien jaar voor op de industriële behoeften. IMEC overbrugt daarbij de kloof tus -
sen basisonderzoek aan universiteiten en O&O in de industrie. Het uitgevoerde onderzoek heeft onder andere betrekking op digitale componenten, organische elektronica en schaalgedreven nano-elektronica en wordt toegepast in de gezond-heidszorg, slimme elektronica, duurzame energie, en transport. In 2008 bedroegen de werkingsmiddelen van IMEC €270 miljoen, waarvan €219 miljoen afkomstig 
was uit contractonderzoek.
Microchips en transistors, de basisbouwstenen voor logica en geheugen, worden 
beide ontworpen door IMEC. Het centrum ontwikkelt technieken om transistors te verkleinen, en concentreert zich nu op de 22nm- en 16nm-technologie. Door de 
voortdurende verkleining van transistors worden elektronische toepassingen zo -
als dvd-spelers, digitale camera’s, of mp3-spelers goedkoper, verbruiken ze minder 
energie en integreren ze meer functies. Naarmate de fysieke grenzen van de schaal -
verkleining steeds dichterbij komen, dringen nieuwe materialen, architecturen en technieken zich op. Daarbij richt IMEC zich op lithografie (nieuwe technieken om chips te modelleren), transistors (nieuwe materialen en architecturen voor de basisbouwstenen van chips), interconnecties, 3D-integratie, geheugentechno -
logieën, nieuwe materialen (germanium, III-V materialen, koolstofnanobuisjes, spintronica), en ondersteunende expertise (ultrazuivere processen, analyse, karak -
terisering). 
Met zijn unieke processen- en systeemknowhow, een ruime portefeuille aan intel -
lectuele eigendom, ultramoderne infrastructuur, en een sterk en wereldwijd net -
werk is IMEC een belangrijke partner voor al wie de technologie van de toekomst 
vorm wil geven. Het centrum beschikt over een hypermoderne onderzoeksinfra -
structuur die voortdurend uitbreidt en die beschikt over cleanroom laboratoria met de meest geavanceerde uitrusting, en multidisciplinaire programma’s. De campus beslaat 24.400m² aan kantoorruimte, kleine laboratoria, opleidingsfaciliteiten en ruimtes voor technische en IT-ondersteuning. De twee cleanrooms van IMEC zijn samen goed voor 8.400m² en kunnen terugvallen op meer dan 12.000m² on -
dersteunende infrastructuur. Verder is er 2.640m² opslagruimte. Een aanzienlijk deel van deze infrastructuur is bestemd voor diverse pilootlijnen: voor submicron CMOS processen, voor zonnecellen op basis van silicium en voor prototypes van  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010in-package systemen en heterogene systeemintegratie op chips. Een derde clean -
room (300 mm) is sinds 2009 in aanbouw. 
IMEC is sinds zijn ontstaan samenwerkingen aangegaan met de industrie, universi -
teiten, technische hogescholen, aanverwante laboratoria, en onderzoeksinstituten 
van overal ter wereld en werkt nu samen met meer dan 1.000 partners wereldwijd. Via innovatieve partnerschappen en overeenkomsten delen de partners van IMEC 
in de resultaten, deskundigheid en technologische innovaties. In Vlaanderen werkt 
IMEC samen met partners uit sectoren zoals ICT, textiel, metaal, grafische vormge -
ving en gezondheidszorg. IMEC ondersteunt voor deze partners de proces- en pro -
ductinnovatie door technologische gemeenschappen op te zetten, technologie over te dragen op de partners, gedeelde O&O te stimuleren, opleidingen en training te organiseren via het opleidingscentrum voor Micro-elektronica (MTC), spin-offs te creëren, samen te werken met netwerkorganisaties en kennispartners (zoals DSP Valley, Leuven Inc., IWT, Vlaams Innovatienetwerk, enz.). 
IMEC biedt zowel aan investeerders als ondernemers diverse kansen en ondersteunt 
op die manier actief de oprichting van spin-offs. Tot op heden hebben op deze ma -
nier al meer dan 20 spin-offs het levenslicht gezien in uiteenlopende sectoren zo -
als fotovoltaïsche energie (Photovoltech), EDA (CoWare), ontwerpen van analoge microchips (Ansem), satellietnavigatie (Septentrio) WSN/RTLS (Essensium) en infrarood detectoren (Xenics). In Vlaanderen, en in het bijzonder in de buurt van IMEC, ontwikkelt er zich een (gestaag groeiend) netwerk van hoogtechnologische bedrijven die koploper zijn op het vlak van ICT. Op die manier werkt IMEC mee aan de ontwikkeling van Vlaanderen tot een unieke kennisregio. 
3.3.2.2 
VIB: frontlijn onderzoek op het vlak van levenswetenschappen  
en biotechnologie
VIB55, het Vlaams Instituut voor Biotechnologie, is een non-profitinstituut voor 
strategisch onderzoek dat werd opgericht in 1995 en dat baanbrekend biomolecu -
lair onderzoek in de levenswetenschappen uitvoert ten gunste van de samenleving. 
Het instituut streeft naar excellentie en een internationale leiderspositie in drie complementaire kernactiviteiten: 
	Strategisch basisonderzoek;
	Een actieve technologietransferpolitiek  om nieuwe vindingen bij consumen -
ten en patienten te brengen;
	Wetenschappelijke informatie voor het brede publiek.
55. www.vib.be  94 
3.3 BELANGRIJKSTE  ORGANISATIES  DIE ONDERZOEK  EN INNOVATIE  VERRICHTEN 95 
2010Met behulp van vooruitstrevend moleculaire biologische technieken bestuderen de 
wetenschappers de werking van menselijke cellen, planten en micro-organismen. VIB verwerft vernieuwende basiskennis over de normale en abnormale of patholo -
gische levensprocessen. Hiertoe verricht VIB strategisch basisonderzoek in diverse domeinen van de levenswetenschappen zoals moleculaire en celbiologie, ontwik -
kelingsbiologie, structurele biologie, systeembiologie, genetica, biochemie, micro -
biologie, genomica en proteomica. VIB’s voornaamste doelstelling is te begrijpen 
welke mechanismen verantwoordelijk zijn voor normale groei en ontwikkeling 
(bijvoorbeeld bloedvatvorming (angiogenesis), celdood (apoptosis), plantengroei en –ontwikkeling, enz) en ziekten als kanker, ontstekingen, neuroafbraak, bloe -
derziekte (hemofilie), enz. 
VIB werd in 1995 op initiatief van de Vlaamse Regering opgericht als een au -
tonoom onderzoeksinstituut, en ontwikkeld in nauwe samenwerking met vier 
Vlaamse universiteiten: UGent, K.U.Leuven, UA en VUB. Via deze unieke vorm van samenwerking bundelt VIB de krachten van meer dan 1.150 wetenschappers en technici, afkomstig van overal ter wereld, in zo’n 65 onderzoeksgroepen met een ruime ervaring in de levenswetenschappen. In 2009 bedroegen de bedrijfsinkom -
sten van VIB €62,5 miljoen. De onderzoeksgroepen zijn ingebed in de vier part -
neruniversiteiten en georganiseerd in acht departementen. VIB beheert eveneens een biotechnologie incubator in Leuven en in Gent. VIB is kortom een internatio -
nale en interculturele gemeenschap die meer dan 45 nationaliteiten verenigt in één instituut.
In 2007 leidde het onderzoek van VIB tot belangrijke doorbraken op het vlak van 
kanker, immunologie en ontstekingen, neurobiologie en neurogenetica, angioge -
nese en cardiovasculaire aandoeningen, biologie van planten en plantsystemen. Deze resultaten dragen bij tot het verwerven van basisinzichten in fundamentele processen die betrokken zijn bij groei en ontwikkeling, gezondheid en ziekte, leven en dood. Naast het uitvoeren van hoogstaand onderzoek op het vlak van levenswe -
tenschappen, ondersteunt het ook de oprichting van nieuwe bedrijven gebaseerd 
op kennis die in het instituut wordt gegenereerd. Dit gebeurt door bijvoorbeeld 
business planning, het aantrekken van ervaren managers om startende bedrijven te leiden, en het aantrekken van internationale investeerders. Tot de bedrijven die vanuit het VIB zijn opgericht behoren: Devgen, CropDesign, Ablynx, Pronota, So -
lucel en ActoGeniX
56. 
56. Spin-offs: http://www.devgen.com ; http://www.cropdesign.com; www.ablynx.com ; www.pronota.com ; 
www.solucel.com; www.actogenix.com BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 20103.3.2.3 
De Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek, VITO
VITO57 werd opgericht in 1991 en is actief in O&O die relevant is voor de industrie 
en voor overheden op het vlak van milieu, energie, materialen en remote sensing 
(informatievergaring aan de hand van aardobservatie). De instelling stimuleert de ontwikkeling van technologische oplossingen en verschaft wetenschappelijk on -
derbouwd advies en steun voor duurzame ontwikkeling. De raakvlakken tussen milieu en gezondheidszorg zijn eveneens een prioriteit voor VITO aangezien de milieukwaliteit essentieel is voor de gezondheid en het welzijn. Verder heeft het 
instituut een solide staat van dienst in het verstrekken van economische en sociale 
informatie aan beleidsmakers op Vlaams, Belgisch en Europees niveau.
VITO verschilt van andere strategische onderzoekscentra in Vlaanderen omdat het 
niet alleen aan onderzoek doet, maar ook belast is met de uitvoering van taken na -
mens de Vlaamse Regering, waaronder het testen van de kwaliteit van milieu- en energiegerelateerde metingen en analyses die moeten worden uitgevoerd overeen -
komstig milieuregelgevingen (bekend als referentietaken). In 2008 bedroegen de jaarlijkse werkingsmiddelen van VITO €73,5 miljoen, waarvan €26,7 miljoen uit 
contractonderzoek afkomstig was. Met deze middelen wordt het werk van zo’n 480 medewerkers gefinancierd.
Duurzaamheid is een ruim begrip, vandaar dat VITO ook op heel wat uiteenlopende 
gebieden onderzoek uitvoert. Het wetenschappelijke onderzoek heeft betrekking op: energie; kwaliteit van de leefomgeving van de mens; industriële innovatie. Specifie -
kere domeinen omvatten energietechnologie (hernieuwbare energie, biobrandstof -
fen, intelligente elektriciteitsnetwerken of ‘smart grids’), milieu- en procestechno -
logie (hergebruik van afvalwater), onderzoek naar duurzame materialen en chemie, milieumetingen (water- en luchtkwaliteit), milieutoxicologie en aardobservatie als geïntegreerde milieustudies. VITO werkt nauw samen met bedrijven, overheden, universiteiten en andere onderzoeksinstellingen uit België en het buitenland. Dit re -
sulteert in diverse gemeenschappelijke internationale onderzoeksprogramma’s, pu -
blicaties en voordrachten op internationale conferenties en symposia. Op Europees niveau behoort VITO tot de top 10 binnen haar onderzoeksdomeinen.
3.3.2.4 
Het Interdisciplinair Instituut voor Breedbandtechnologie, IBBT
In onze huidige maatschappij zijn ICT-toepassingen en –infrastructuur, en ge -
gevensverwerking van essentieel belang. Om onderzoek en innovatie in ICT te 
stimuleren en te investeren in multidisciplinair breedbandonderzoek, richtte de Vlaamse Regering in 2004 IBBT
58 op als een onafhankelijk onderzoeksinstituut. 
57. www.vito.be 
58. www.ibbt.be 96 
3.3 BELANGRIJKSTE  ORGANISATIES  DIE ONDERZOEK  EN INNOVATIE  VERRICHTEN 97 
2010In 2007 bedroeg het budget van IBBT €26,4 miljoen. De doelstelling van het in -
stituut is Vlaanderen te laten uitgroeien tot een toonaangevende en internationaal 
erkende speler in de informatiemaatschappij van de toekomst. Via multidiscipli -
nair vraaggedreven onderzoek creëert IBBT uiterst bekwaam menselijk kapitaal in diverse deelgebieden van ICT. Dit onderzoek wordt uitgevoerd voor de Vlaamse bedrijfswereld en de Vlaamse Regering en heeft betrekking op alle technologische, wettelijke en sociale dimensies van de ontwikkeling en uitbating van breedband-
diensten. 
Het instituut is een ‘virtuele’ onderzoeksinstelling die toegang biedt tot de dien -
sten van andere bestaande onderzoeksgroepen. Terwijl de centrale staf van IBBT 
slechts bestaat uit ongeveer 20 voltijdse medewerkers, verenigt het instituut meer dan 600 onderzoekers van verschillende Vlaamse universiteiten en kenniscentra. Een onderzoeksgroep is gespecialiseerd in één of meerdere basiscompetenties van IBBT en kan een flexibele samenstelling hebben die afhangt van de evoluerende be -
hoeften van bedrijven en organisaties. Het instituut kan bogen op een uitgebreid netwerk van partners, waarvan er sommige mee de strategie van IBBT bepalen. 
Het werk van IBBT is gebaseerd op vraaggedreven programmering en het instituut 
voert contractonderzoek uit rond technische en niet-technische aangelegenheden 
ten behoeve van individuele ondernemingen, organisaties of overheidsdiensten. Het instituut is actief op alle niveaus van de innovatieketen, van het projectont -
werp tot grootschalige testen door gebruikers, en concentreert zich hoofdzakelijk op twee verschillende soorten onderzoeksactiviteiten:
	Interdisciplinair strategisch basisonderzoek (ISBO): langlopend onderzoek (gezamenlijke projectaanvragen met een horizon van drie tot vijf jaar) dat in -
terdisciplinair is van aard;
	Interdisciplinair coöperatief onderzoek (ICO): preconcurrentieel onderzoek dat gemeenschappelijke inspanningen van meerdere stakeholders bundelt. ICO-projecten zijn resultaatgericht en vereisen gewoonlijk een demonstrator als ‘proof of concept’.
IBBT stimuleert onderzoek dat zich richt op belangrijke sociale en economische kwesties: e-Health, nieuwe media, mobiliteit & logistiek, ontsluitende technolo -
gieën en e-Government. Door zicht te focussen op de sociale, ecologische en eco -
nomische aspecten van ICT-diensten en een groene ICT-strategie te ontwikkelen, werkt het instituut ook mee aan de ontwikkeling van een duurzame samenleving.
IBBT beschikt over ultramoderne laboratoriumfaciliteiten voor het testen van pro -
totypes waarbij gebruik wordt gemaakt van het volledige gamma breedbandplat -
formen. In wezen heeft IBBT toegang tot drie complementaire testcentra die wor -
den beheerd door zijn onderzoekspartners: BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010	iLab.o (open innovatie): laboratorium dat proefprojecten opzet;
	iLab.t (technologiecentrum): laboratorium met infrastructuur om de technische 
haalbaarheid, performantie en servicekwaliteit van een toepassing te evalueren;
	iLab.u (gebruikerservaring en design): laboratorium dat de gebruiksvriende -
lijkheid van de toepassing test en de reacties en ervaringen van toekomstige gebruikers meet. 
Het instituut heeft ook een incubatiecentrum voor ICT-startbedrijven opgericht: iCubes. IBBT werkt nauw samen met regionale ICT-bedrijven zoals Alcatel Lucent, Barco, Agfa en Televic, alsook met diverse andere actoren zoals de O&O-afdeling 
van de Vlaamse Radio- en Televisieomroep (VRT), belangrijke organisaties uit de 
culturele sector, en agentschappen van de Vlaamse Regering. 
3.3.2.5 
Centrum voor Medische Innovatie, CMI
Het CMI is een virtueel onderzoekscentrum dat gespecialiseerd is in translationeel 
biomedisch onderzoek, de overdracht van fundamentele uitvindingen met toepas -
singspotentieel in klinische toepassingen gebaseerd op hoogkwalitatieve bioban -
ken. Dit soort onderzoek streeft naar snellere en doeltreffendere strategieën voor de preventie, diagnose en behandeling van ziektes. Het is een onderzoeksplatform waarin universiteiten, (universitaire) ziekenhuizen, wetenschappelijke instellin -
gen, de industrie, Vlaamse werkgevers- en werknemersorganisaties vertegenwoor -
digd zijn. Een biobank is een verzameling van alle onderzoeksgegevens van onder -
zoekscentra van de deelnemende ziekenhuizen. Er zullen klinische onderzoeks -
centra (KOC’s) worden opgericht die elk verbonden zijn aan een Vlaams universi -
tair ziekenhuis (UZ Gent, Leuven, Brussel en Antwerpen). Een eerste doelstelling van het CMI bestaat erin de Vlaamse biobanken te harmoniseren en coördineren, en ze in lijn te brengen met federale en internationale initiatieven. 
Het CMI moet uitgroeien tot een autonome interuniversitaire structuur die een 
stimulerende omgeving creëert voor hoogkwalitatief translationeel en biomedisch onderzoek in Vlaanderen. Translationeel biomedisch onderzoek slaat een brug tus -
sen toepassingsgedreven biomedisch/klinisch onderzoek enerzijds en de patiënt anderzijds. Kennisverspreiding in beide richtingen is daarbij essentieel: van het on -
derzoekslaboratorium naar de patiënt en feedback van de patiënt voor het klinisch onderzoek. 
3.3.2.6 
Strategisch Initiatief Materialen, SIM
In 2009 richtte de Vlaamse Regering het virtuele centrum voor strategisch onder -
zoek SIM op, waarbinnen via universiteiten en bedrijven strategisch en industrieel 
onderzoek naar materiaaltechnologie gevoerd wordt op gebieden zoals:98 
3.3 BELANGRIJKSTE  ORGANISATIES  DIE ONDERZOEK  EN INNOVATIE  VERRICHTEN 99 
2010	materialen voor energie en licht; 
	stevige en duurzame structurele materialen; 
	specifieke nanomaterialen in hun omgeving (ondersteunende nanotechnologie). 
De voornaamste ambitie van SIM bestaat erin de economische positie van de mate -
riaalproducerende en –verwerkende industrie in Vlaanderen op de middellange tot 
lange termijn te verbeteren. Er zullen onderzoeksprogramma’s en –projecten wor -
den opgezet op basis van open oproepen. SIM verenigt 10 grote materiaalprodu -
cerende en –verwerkende bedrijven (waaronder Arcelor-Mittal, Bekaert, Recticel, 
Solvay, Umicore), de organisaties voor de technologische sector Agoria Vlaanderen 
en Sirris, en de Vlaamse universiteiten, en krijgt steun van de Vlaamse Regering via een speciale toelage en het industriële O&O-steunprogramma van IWT. FLA -
MAC, een bestaand onderzoeksplatform en één van de competentiepolen actief op het gebied high-throughput methodologieën, werd in SIM geïntegreerd. 
3.3.3 
Wetenschappelijke	 instituten,	 onderzoeksinfrastructuur	 	
en	kenniscentra
3.3.3.1 
Wetenschappelijke instituten
In de Vlaamse Gemeenschap zijn er vier wetenschappelijke instituten die elk wor -
den beheerd door een departement van de Vlaamse overheid en die wetenschappe -
lijk onderzoek uitvoeren binnen een specifiek beleidsdomein. Naast het opbouwen en verspreiden van kennis voortkomend uit wetenschappelijk onderzoek, verlenen deze instituten ook advies en bijstand aan beleidsmakers en diensten aan de samen -
leving in haar geheel. Verder streven ze ernaar hun kennis te ontwikkelen en uit te wisselen via internationale contacten of programma’s en samenwerking met andere 
(buitenlandse) instituten, bijv. via lidmaatschap van onderzoeksnetwerken in de EU. 
Het Instituut voor Landbouw en Visserijonderzoek (ILVO)
59 is een wetenschap -
pelijke instelling die rapporteert aan het departement Landbouw en Visserij van 
de Vlaamse overheid. Het ILVO heeft als missie het uitvoeren en coördineren van beleidsrelevant wetenschappelijk onderzoek en de daaraan verbonden dienstver -
lening (inclusief laboratoriumdiensten) aan beleidsmakers en vakmensen uit de landbouw, tuinbouw en visserij. Het instituut wil op die manier bijdragen aan een economisch, ecologisch en maatschappelijk duurzame landbouw en visserij. Steu -
nend op onderzoek in de diverse wetenschappelijke disciplines bouwt ILVO kennis op die noodzakelijk is voor de verbetering van producten en productiemethoden, 
59. www.ilvo.vlaanderen.be  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010voor de monitoring en de bewaking van de kwaliteit en de veiligheid van de eind-
producten, en voor de verbetering van beleidsinstrumenten als basis voor de ont -
wikkeling van de agrarische sector en het plattelandsbeleid. Het onderzoek van het instituut is onderverdeeld in vier eenheden:
	Plant (toegepaste genetica en veredeling, teelt en omgeving, gewasbescher -
ming, groei en ontwikkeling);
	Dier (functionele dierenvoeding, veehouderij en dierenwelzijn, visserij);
	Technologie & voeding (agrotechniek, voedselveiligheid, productkwaliteit en –innovatie);
	Landbouw en maatschappij (integratie, transitie, ruimte): coördinatie van het onderzoeksnetwerk voor biologische landbouw en voeding, verschaffen van landbouw-milieu-indicatoren, enz.
Het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek, (INBO
60) doet onderzoek rond thema’s 
zoals fauna, flora, biotopen, gebieden en regio’s, duurzaam land- en watergebruik. Verder is het instituut betrokken bij activiteiten op het vlak van beheer, ontwikke -
ling en monitoring. Zo is het wetenschappelijk onderzoek bijvoorbeeld gericht op de typering van de fysische en chemische omgeving van soorten en ecotopen, alsook op de studie van de impact die het veranderende milieu daarop heeft. INBO bestu -
deert aspecten zoals ecohydrologie, hydrologie, eutrofiëring, verzuring, vervuiling, 
fragmentering en klimaatverandering. Het instituut telt zo’n 250 personeelsleden, 
hoofdzakelijk onderzoekers en technici, en heeft naast het hoofdkantoor in Brussel vestigingen in Geraardsbergen, Hoeilaart (Groenendaal) en Linkebeek. 
Het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen (KMSKA)
61 staat in 
voor de zorg van een unieke verzameling beeldende kunst die voornamelijk bestaat 
uit Vlaamse kunststukken en wordt aangevuld met een aantal stukken van andere scholen. De collectie van het KMSKA omvat werken van de 13e tot de 20e eeuw en geeft een ruim overzicht van kunst uit Vlaanderen en het buitenland. Het museum heeft meer dan 7.600 kunstwerken in zijn bezit en gemiddeld worden er zo’n 650 tentoongesteld. De belangrijkste taak van het instituut bestaat erin om de collectie 
te beschermen, uit te breiden en tentoon te stellen, alsook wetenschappelijk on -
derzoek rond de betrokken werken te voeren. Bovendien stelt het zijn verzameling 
tentoon en werkt het museum een dienstverlening voor het publiek uit. Het vervult de rol van een cultuurmotor in het Vlaamse museumlandschap en kan dankzij zijn uitzonderlijke collectie een belangrijke rol spelen in de internationale kunstwereld. Meer in het bijzonder is de onderzoeksafdeling verantwoordelijk voor kunsthisto -
risch onderzoek en documentering van de verzameling van het KMSKA. In 2001 startte het museum met de aanleg van een digitale wetenschappelijke inventaris van zijn volledige collectie.
60. www.inbo.be 
61. www.kmska.be 100 
3.3 BELANGRIJKSTE  ORGANISATIES  DIE ONDERZOEK  EN INNOVATIE  VERRICHTEN 101 
2010De voornaamste taak van het Vlaams Insti  tuut voor het Onroerend Erfgoed, 
(VIOE62) is het voeren van beleidsgericht onderzoek naar onroerend erfgoed in 
Vlaanderen. De betrokken onderzoekers zijn gespecialiseerd in een ruime waaier 
aan thema’s, waaronder menselijke resten, herinrichting van historische tuinen, behoud van oude bomen, scheepswrakken, enz. Het VIOE beheert drie belangrijke inventarisprojecten, die overeenstemmen met de belangrijkste erfgoeddomeinen: archeologie, monumenten, en landschappen. Naast deze taken wijdt het instituut zich ook aan de opbouw en voltooiing van een aantal kleinere inventarissen: histo -
rische orgels, tuinen en parken, industrieel erfgoed en maritiem erfgoed. In 2007 startte het instituut met het ‘onderzoeksbalans’-project
63 dat een overzicht biedt 
van de kennis, hiaten en de actuele onderzoeksvragen met betrekking tot het on -
roerend erfgoed in Vlaanderen. VIOE ontwikkelt en beheert ook andere specifieke gegevensbanken, bijv. rond erfgoed van Wereldoorlog I of bouwkundig erfgoed. 
3.3.3.2 
Andere instituten: ITG, VLI z, MIP2, NERF
Het Instituut voor Tropische Geneeskunde (ITG64) is een van de meest toonaan -
gevende instituten ter wereld voor opleiding, onderzoek en dienstverlening op het vlak van tropische geneeskunde en gezondheidszorg in ontwikkelingslanden. Ver -
der biedt het klinische (referentie)diensten voor het beheer van tropische ziekten, geïmporteerde pathologieën en AIDS in België. De kerntaken van het instituut op dit gebied zijn:
	Klinische en preventieve dienstverlening voor tropische ziekten en aanver -
wante pathologieën;
	Voortgezette opleidingen in tropische (humane) geneeskunde en diergenees -
kunde en in het beheer van gezondheidszorg in ontwikkelingslanden;
	Onderzoek naar biomedische, klinische en operationele aspecten van tropi -
sche ziekten en de beheersing daarvan, en naar het beheer van gezondheidszorg in ontwikkelingslanden;
	Het ondersteunen en versterken van nationale en internationale organen die zich inzetten voor de gezondheid van mensen en dieren in ontwikkelingslanden.
Het instituut is actief op het vlak van alle gezondheidsproblemen die betrekking hebben op de specifieke ecologische of sociaal-economische omstandigheden van ontwikkelingslanden. Tegenwoordig werkt het ITG wereldwijd samen met zijn partners aan de gemeenschappelijke doelstelling ‘Gezondheidszorg voor Iedereen’. 
Het ITG is een interuniversitair maar autonoom postgraduaat-instituut, dat is on -
derverdeeld in vijf wetenschappelijke departementen: microbiologie, parasitologie, 
diergeneeskunde, klinische wetenschappen en volksgezondheid. In het instituut is 
62. www.vioe.be  
63. www.onderzoeksbalans.be 
64. www.itg.be  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010een gespecialiseerde kliniek voor tropische ziekten, reisgeneeskunde en HIV/AIDS 
ondergebracht met een ziekenhuisafdeling binnen het Universitair Ziekenhuis van Antwerpen (UZA). In totaal stelt het instituut zo’n 340 wetenschappers, technici en ondersteunende personeelsleden te werk, en beschikt het over een jaarbudget van ongeveer € 25m. 
Het Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming is verantwoordelijk voor de 
academische erkenning en basisfinanciering van het ITG. Het instituut voert fun -
damenteel, toegepast en operationeel onderzoek uit naar belangrijke en ‘verwaar -
loosde’ tropische ziekten bij mensen (AIDS, tuberculose, malaria, slaapziekte, 
tropische zweren (buruli ulcus), worminfecties, zoönoses) en van dieren (try -
panosomose, theileriose, worminfecties). Verder voert het ook omvangrijke on -
derzoeksprogramma’s uit rond epidemiologie, voeding, en de ontwikkeling van dienstverlening en gezondheidssystemen. De disciplines variëren van moleculaire biologie tot sociale wetenschappen, en het onderzoek wordt zowel in de laboratoria in Antwerpen als op het veld gevoerd. Het ITG werkt nauw samen met instituten en onderzoeksgroepen van overal ter wereld, vooral uit het Zuiden. Het onderzoek dat het ITG uitvoert is sterk verbonden met zijn opleidingen, medische en techni -
sche ondersteuningsactiviteiten. Namens de Directie-Generaal voor Ontwikke -
lingssamenwerking (DGOS) van de FOD Buitenlandse Zaken voert het ITG een verreikend internationaal programma uit rond capaciteitsversterking in het Zui -
den. Voor de FOD Volksgezondheid en Sociale Zaken heeft het de rol van nationaal referentiecentrum voor tropische ziekten en regionaal referentiecentrum voor de diagnose en behandeling van HIV/AIDS. Het instituut ontvangt steun van het de -
partement EWI ter ondersteuning van de Vlaamse medewerking aan het European and Developing Countries Clinical Trials Partnership (EDCTP), waarvoor het een Clinical Trials Unit (CTU, dit is een eenheid voor klinische studies) heeft opgericht. 
Het Vlaams Instituut voor de Zee, (VLIZ
65) is een autonoom non-profit instituut op 
het gebied van zeewetenschappelijk onderzoek en gesteund wordt door de Vlaamse 
overheid. Tot zijn strategische doelstellingen behoren het fungeren als internatio -
naal aanspreekpunt, het bevorderen van de internationale uitstraling van Vlaams onderzoek, en het bevorderen van de zichtbaarheid van Vlaams onderzoek naar het grote publiek toe door vulgarisering en sensibilisering. 
Om deze strategische doelstellingen te realiseren, richt VLIZ zich op deze activitei -
ten: het inzetten van het onderzoeksschip ‘Zeeleeuw’, het beheren en verder uitbou -
wen van het Vlaams Marien Data- en Informatiecentrum (VMDC), het beheren van 
een mediatheek met een uitgebreide collectie zeewetenschappelijk en kustgebonden materiaal, het bevorderen van een netwerk van mariene wetenschappers, en het be -
65. www.vliz.be  102 
3.3 BELANGRIJKSTE  ORGANISATIES  DIE ONDERZOEK  EN INNOVATIE  VERRICHTEN 103 
2010heren van een informatieloket. In 2008 werden er in totaal 238 dagen op zee doorge -
bracht voor wetenschappelijke doelstellingen. VLIZ werkt ook mee aan de (inter)na -
tionale planning, beheer en efficiënt gebruik van mariene onderzoeksinfrastructuur. 
Het VMDC maakt integraal deel uit van internationale netwerken (IOC van UNES -
CO, OBIS, ESF Marine Board, MarinERA, EurOcean en andere Europese netwerken) en zet zich op die manier in voor de ontwikkeling van internationale normen voor het beheren en uitwisselen van gegevens en informatie. Door samenwerkingsakkoorden 
af te sluiten, breidt VLIZ zijn samenwerking met Belgische en buitenlandse universi -
teiten, onderzoeksinstituten en individuele onderzoeksgroepen verder uit.  
VLIZ heeft een bijzondere verantwoordelijkheid binnen de internationale mariene 
onderzoeksgemeenschap omdat het optreedt als gastheer voor het UNESCO/IOC Project Office for IODE, gevestigd aan de Oostendse vismijn. Dit staat in voor 105 dynamische websites op 12 servers (inclusief virtuele machines). Daarnaast spen -
deert VLIZ elk jaar een half miljoen euro aan de ondersteuning van opleidingen voor buitenlandse studenten en experts in oceanografisch gegevensbeheer met bij -
zondere aandacht voor het ontwikkelen en exploiteren van systemen voor vroegtij -
dige waarschuwingen voor tsunami’s en andere oceaangerelateerde natuurrampen. 
VLIZ organiseert eveneens evenementen rond mariene wetenschappen. Een voor -
beeld is de EurOCEAN 2010 Conferentie (een van de evenementen in het kader van 
het Belgisch EU-Voorzitterschap), een unieke gelegenheid voor de Europese ma -
riene wetenschapswereld om nieuwe uitdagingen op het vlak van marien onder -
zoek voor de komende tien jaar voor te stellen en de beleidsevoluties sinds de vorige EurOCEAN conferentie in het Schotse Aberdeen van 2007 te bespreken.
Het Milieu- en Energietechnologie Innovatie Platform (MIP
66) werd in 2005 opge -
richt door de Vlaamse Regering met als focus de ontwikkeling van nieuwe energie- 
en milieutechnologieën. In 2009 werd de doelstelling van het platform gewijzigd en het omgedoopt tot MIP2 met als hoofdopdracht het ‘vergroenen’ van de econo -
mie. MIP2 moedigt bedrijven aan om te investeren in nieuwe producten, proces -
sen en diensten die de impact op het milieu verminderen. MIP2 mikt daarbij op het sluiten van materiaal- en proceskringlopen volgens de ‘Cradle-to-Cradle’ filosofie 
en op de ontwikkeling van nieuwe technologieën voor slimme energieopwekking. 
MIP2 ondersteunt de overgang naar een nieuwe economie waarin men consumptie en economie kan loskoppelen van de ecologische impact op onze aarde. Het plat -
form beschikt over twee financieringsprogramma’s: opzetten en uitvoeren van O&O-projecten, en opzetten van duurzame product- en procescycli.
66. www.mipvlaanderen.be BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010De recente ontwikkelingen in onderzoek en innovatie vereisen samenwerkings -
netwerken die bruggen slaan tussen verschillende wetenschappelijke domeinen, 
in het bijzonder levenswetenschappen of ICT-applicaties. Daarom besloot de Vlaamse Regering in 2009 om dergelijke strategische multidisciplinaire samen -
werkingsinitiatieven, hoofdzakelijk op het vlak van biotechnologie en nanotech -
nologie te steunen. Het NERF-initiatief (Neuro-Electronics Research Flanders)
67 
is een samenwerking op gelijkwaardige basis tussen IMEC, VIB en de K.U.Leuven. Onderzoekers zullen er in multidisciplinaire teams toponderzoek uitvoeren in een ultramoderne cleanroom (stofvrije ruimte) en een nieuw neurolab van 1.000m
2, 
gevestigd op de Arenberg Campus van IMEC in Leuven.
3.3.4 
Internationalisering	 van	Vlaams	 onderzoek	 en	innovatie
3.3.4.1 
Vlaamse deelname aan E u-programma’s
Het departement EWI heeft zowel op globaal niveau als op het niveau van de speci -
fieke programma’s een kwantitatieve analyse uitgevoerd om de Vlaamse prestaties 
in het 6e Kaderprogramma voor Onderzoek en Technologische Ontwikkeling (6KP voor OTO) van de EU, dat liep van 2002 tot 2006, te meten. Globaal genomen na -
men 422 Vlaamse instellingen 1.342 keer deel aan 1.051 6KP-projecten, goed voor een totaalbudget van €352,29 miljoen. Dit komt overeen met een financiële return 
van 2,12%, wat betekent dat Vlaanderen zijn uit 6KP voor OTO verwachte return 
(± 2,2%) bijna heeft behaald. Het ontvangen budget en de return voor Vlaamse 
deelnemers lagen allebei meer dan dubbel zo hoog als die van deelnemers uit andere delen van België. Hetzelfde geldt voor de deelname aan ERA-netten, waar Vlaamse partners betrokken zijn bij 24 netwerken. De onderstaande tabel toont de evolutie van de relatieve deelname in verschillende categorieën: 
FIGUUR 21 Vlaamse deelname aan E u KP – aandeel per type instelling
67. www.nerf.be  FP6FP5FP4
0% 20% 40% 60% 80% 100%
Universiteiten en hogescholen Bedrijven Onderzoekscentra Andere104 
3.3 BELANGRIJKSTE  ORGANISATIES  DIE ONDERZOEK  EN INNOVATIE  VERRICHTEN 105 
2010FIGUUR 22  Vlaamse deelname aan 6KP voor OTO
ACRONIEM AANTAL 
DEELNAMES% AANTAL 
PROJEC -TENFINANCIËLE 
BIJDRAGE 
(2)% RETuRN (3)
LIFESCIHEALTH 137 10% 107 53,86 15% 2,30%
IST 291 22% 213 106,04 30% 2,80%
NMP 123 9% 82 36,69 10% 2,39%
AEROSPACE 44 3% 39 10,47 3% 0,98%
FOOD 67 5% 49 15,85 4% 2,11%
SUSTDEV 140 10% 99 30,04 9% 1,31%
CITIZENS 40 3% 35 4,84 1% 1,98%
SME 60 4% 48 6,45 2% 1,33%
SSP 85 6% 72 10,63 3% 1,77%
INCO 35 3% 34 9,27 3% 3,05%
POLICIES 5 0% 4 0,47 0% 3,41%
COORDINATION 25 2% 25 3,59 1% 1,25%
MOBILIT y 165 12% 147 33,85 10% 2,01%
INNOVATION 27 2% 21 4,47 1% 1,98%
INFRASTRUCTURES 23 2% 19 12,63 4% 1,74%
SOCIET y 23 2% 18 1,81 1% 2,32%
EURATOM  
(ExCLUDING  FUSION )52 4% 39 11,34 3% 6,11%
TOTA AL 1.342 100% 1,051 352,29 100% 2,12%
(1) exclusief financiering van INTAS. (2) In miljoen euro. 
(3) Relatief aandeel van het Vlaamse budget in 6KP voor OTO vergeleken met het totale budget 
toegekend voor contractonderzoek binnen 6KP voor OTO (exclusief financiering van INTAS).
Eind 2008 keurde de Vlaamse Regering de deelname van het IWT in de Europese 
Gezamenlijke Technologie-initiatieven (GTI) ARTEMIS en ENIAC, en in de ge -
meenschappelijke programma’s EUROSTARS en Ambient Assisted Living (AAL) goed. Andere initiatieven zoals deze rond innovatieve geneesmiddelen (IMI) of brandstofcellen en waterstof (FCH) worden opgevolgd. 
In het kader van het ESFRI was Vlaanderen (via universiteiten IMEC, INBO, VLIZ, 
enz.) rechtstreeks betrokken bij de voorbereidende fase van zes projecten: PRINS 
(Pan-European Research Infrastructure for Nano-Structures), CLARIN (taal- en spraaktechnologie), LIFEWATCH (biodiversiteit), ICOS (Integrated Carbon Ob -
servation System), ESS (European Social Survey) en SHARE (Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe).  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010Het IWT heeft zijn steunprogramma’s voor bedrijven opengesteld voor (innova -
tieve) internationale samenwerking. Het aantal projecten waarin Vlaamse bedrij -
ven samenwerken met een buitenlandse onderzoeksgroep, of waarin Vlaamse 
onderzoeksgroepen een consortium gevormd hebben met buitenlandse groepen neemt toe en bedroeg eind 2007 al meer dan 50. Het totaalbudget voor deze pro -
jecten beliep €45 miljoen, waarvan €15 miljoen naar buitenlandse partners ging; 
de ene helft van het budget werd gedragen door de regering, de andere helft door de 
bedrijven in Vlaanderen. 
Vlaanderen is actief in de EUREKA-netwerken waarvoor het IWT via zijn program -
ma voor O&O-bedrijfsprojecten en zijn KMO-programma steun voorziet voor deel -
nemers uit Vlaanderen. Er werden in 2008 meer dan twaalf projecten gesteund.
3.3.4.2 
Bilaterale samenwerking tussen Vlaanderen en Nederland
Op het vlak van internationale samenwerking inzake onderzoek en innovatie be -
staat er tussen Vlaanderen en Nederland een speciale relatie. Ze delen de (politieke) 
visie en de ambitie om een van de meest concurrentiële en innovatieve regio’s ter wereld te worden (en blijven), en zijn zich er ook ten volle van bewust dat ze hun krachten moeten bundelen om dit doel te bereiken. De samenwerking verloopt op verschillende manieren: op officiële basis via verdragen of akkoorden, via weder -
zijdse beleidslerende initiatieven, door gemeenschappelijk uitgevoerde initiatie -
ven met een gezamenlijk Vlaams-Nederlands budget, of binnen het kader van EU-programma’s (bijv. KP of EFRO-financiering). 
In 2004 ondertekenden Vlaanderen en Nederland een gezamenlijke intentiever -
klaring om hun strategische samenwerking op het gebied van innovatie (verder) te 
versterken. Op 17 april 2008 werd deze intentieverklaring hernieuwd en werd de draagwijdte ervan uitgebreid met de beleidsdomeinen ‘economie’ en ‘wetenschap’. Deze intentieverklaringen bieden een ‘formeel kader’ om de krachten zo efficiënt mogelijk te bundelen en obstakels voor grensoverschrijdende samenwerking op het gebied van economie, wetenschap en innovatie zo elegant mogelijk weg te wer -
ken. Dit wordt onder andere gerealiseerd door de oprichting van een permanente Vlaams-Nederlandse task force, regelmatige bijeenkomsten van de betrokken mi -
nisters, bevordering van grensoverschrijdende netwerking en samenwerking tus -
sen alle betrokken stakeholders, akkoorden over gemeenschappelijke beleidspo -
sities in het kader van Europese en internationale forums en programma’s, of het stimuleren en ondersteunen van (gezamenlijke) deelname van Vlaamse en Neder -
landse stakeholders aan dergelijke programma’s (bijv. 7KP voor OTO, het ESFRI, de Kennis- en Innovatiegemeenschappen (KIG’s) van het EIT, enz.) Het bevorderen en uitwerken van ‘tastbare’ grensoverschrijdende initiatieven in een aantal speci -
fieke onderzoeks- en technologiedomeinen is eveneens een doelstelling. Vlaamse 106 
3.3 BELANGRIJKSTE  ORGANISATIES  DIE ONDERZOEK  EN INNOVATIE  VERRICHTEN 107 
2010bedrijven kunnen gebruik maken van Nederlandse kennisvouchers, en Vlaanderen 
werkt een systeem uit dat het gebruik van zijn vouchers door Nederlandse bedrij -
ven mogelijk maakt (wederkerigheidprincipe). 
Gezamenlijke initiatieven die worden gerealiseerd in het kader van de Vlaams-Ne -
derlandse task force zijn onder andere de verdere thematische uitbreiding en realisa -
tie van de ELAt (zie KADER 19 ), de uitwerking van een gemeenschappelijke deelname 
aan de bestaande KIG’s van het EIT, thematische samenwerking op het gebied van 
biogebaseerde economie (bijv. binnen het BioBase Europe initiatief), (groene) ener -
gietechnologie (gericht op fotovoltaïsche technologieën), voeding, natuurlijke-taal -
technologie (ook in het kader van het ‘Common Language Resources and Technology Infrastructure’ (CLARIN) van het ESFRI), zeewetenschappelijke technologie (met een focus op gezamenlijke initiatieven voor een geïntegreerd kustzonebeheer en 
ruimtelijke ordening op zee) en watertechnologie (gericht op hydro-energie). 
Andere succesvolle voorbeelden zijn het Holst Centre van IMEC en TNO of het 
STEVIN-programma rond taaltechnologie. Het Holst Centre
68 werd in 2005 op -
gericht als een gezamenlijk project van Vlaanderen (IMEC, Vlaamse Regering) en Nederland (TNO, Philips, Ministerie van Economische Zaken). Het fungeert als brug tussen de kenniscentra en de industrie, en wil uitgroeien tot een internatio -
naal erkend onderzoeksinstituut voor toekomstige generaties autonome draadloze sensornetwerken en thin foil elektronica. Diverse toonaangevende bedrijven zijn mee in het initiatief gestapt. IMEC draagt bij middels zijn onderzoeksafdeling, die 
werkt aan autonome draadloze microsystemen. Een van de doelstellingen van het 
project is het produceren van sensoren die lichaamsfuncties meten. Het onderzoek richt zich verder op ultra lage energie data transmissie, WATS (Wireless Autono -
mous Transducer Solutions) en SIF: Systems-in-Foil. Het centrum is betrokken bij meer dan 16 academische partnerschappen en is uitgegroeid tot een organisatie met nagenoeg 100 medewerkers uit 18 landen en zo’n 60 partners uit deelnemende be -
drijven en universiteiten. 
STEVIN
69, wat staat voor Spraak- en Taaltechnologische Essentiële Voorzieningen 
in het Nederlands, is een zesjarig gezamenlijk Vlaams-Nederlands onderzoekspro -
gramma dat in 2005 werd gelanceerd. Het wil de verdere ontwikkeling van natuur -
lijke-taaltechnologie voor Nederlands in Vlaanderen en Nederland alsook innova -
tie in deze sector stimuleren. Daarnaast verstevigt het programma de economische 
en culturele positie van het Nederlands in de moderne, ICT-gebaseerde samenle -
ving. Het is een gezamenlijk gefinancierd programma met een budget gebaseerd 
op een gezamenlijk fonds (een fonds gebaseerd op het zogenaamde ‘“common pot’ 
principe) à rato van 1/3 Vlaanderen en 2/3 Nederland): elke partij draagt een deel 
68. www.holstcentre.com
69. www.stevin-tst.org BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010bij aan het totaalbudget dat beschikbaar wordt gesteld via openbare oproepen, zon -
der een vooraf bepaalde verdeelsleutel. 
In 2009 werden twee grote projecten rond hernieuwbare energie opgestart die ge -
nieten van EU-financiering via het Interreg IVA programma Vlaanderen-Nederland 
2007-2013. Het ‘BioBase Europe’ project (met een totale waarde van €21 miljoen) 
is gericht op de uitbouw van een polyvalente faciliteit voor industriële biotechno -
logie en bioraffinaderij in Gent en een opleidingscentrum voor procesoperatoren in Terneuzen. Het BioBase Europe initiatief is het eerste in zijn soort in Europa en zal het eerste open innovatie- en opleidingscentrum rond biogebaseerde economie worden. Daarnaast is er de ‘Waterstofregio Vlaanderen – Zuid-Nederland’ die tot doel heeft een grensoverschrijdende regio voor waterstoftoepassingen te creëren; hiervoor is een totaalbudget van € 16 miljoen voor vier jaar beschikbaar. 
Uit de evaluatie van de deelname van Vlaanderen aan het 6
e Kaderprogramma van 
de EU bleek dat Nederlandse onderzoekers, hoofdzakelijk van universiteiten en hogescholen, belangrijke samenwerkingspartners waren voor Vlaamse instituten. Meer in het bijzonder nam Nederland 1.157 keer deel aan 6KP-projecten waaraan ook Vlaanderen deelnam (goed voor een totale financiering van €326 miljoen), wat 
Nederland tot de vijfde belangrijkste partner maakte, na de drie grote EU-landen en Italië. Anderzijds werkte Vlaanderen 777 keer mee aan 6KP-projecten waaraan 
ook Nederlandse partners deelnamen, goed voor een totale financiering van €202 
miljoen. Belangrijke Nederlandse partners waren TU Delft, Philips Electronics Ne -
derland BV (Eindhoven), RIVM (Bilthoven) en SN (Den Haag). Vlaanderen en Ne -
derland werken gezamenlijk mee aan een aantal EUREKA-projecten voor marktge -
richte industriële O&O; voorbeelden zijn de EUREKA-clusters ITEA, MEDEA+, 
EUROFOREST en CELTIC.
KADER  19  Een unieke kenniseconomie gebaseerd in drie landen: ELAt 
ELAt – de geografische driehoek 
gevormd door de regio Eindhoven (NL) – Leuven (BE) – Aken (DE) concentreert belangrijke onderzoeks- en innovatie-instituten en -activiteiten in een gebied van ongeveer 14.000 km². De ELAt-driehoek is geïntegreerd in het globale netwerk van meer geavanceerde kenniseconomieën dankzij zijn dichte netwerk van meer dan 20 kennisinstellingen, universiteiten, hogescholen en onderzoekscentra, alsook diverse wetenschapsparken en incubatoren. De regio scoort hoog in wereldwijde rangschikkingen voor ontwerp, productie, O&O, marketing en distributie, en beschikt over diverse financiële bronnen, gaande van zaaigelden tot risicokapitaal. Een combinatie van al deze troeven in één enkele regio is moeilijk te vinden. Tot de actoren in deze driehoek behoren per entiteit onder andere: 
 Vlaanderen: K.U.Leuven, UHasselt, IMEC, VITO, Flanders’ Drive, Leuven DSP Valley;
 Nederland: Technische Universiteit Eindhoven, Universiteit Maastricht, Universiteit Tilburg, Philips Laboratories, Holst Centrum; 
 Duitsland: RWTH Universiteit Aachen, AGIT, Jülich Onderzoekscentrum.
Zie: 
www.elat.org108 
3.3 BELANGRIJKSTE  ORGANISATIES  DIE ONDERZOEK  EN INNOVATIE  VERRICHTEN 109 
20103.4 
Vooruitzichten voor het Vlaamse WTI-beleid
In 2006 bepaalde de VRWI op basis van een SWOT-analyse een aantal essentiële do -
meinen voor Vlaanderen, gekoppeld aan toekomstige (maatschappelijke) evoluties, 
door middel van zes strategische clusters. Deze werden later vertaald in 10 speer -
punten voor technologie en innovatie en verder uitgewerkt in actieplannen. Een aan -
zienlijk aantal thema’s van deze clusters en speerpunten dienden als motor voor en worden gepromoot door de ViA en daaraan gerelateerde Pact 2020 initiatieven van de Vlaamse Regering. Hoewel deze initiatieven ontwikkeld werden voordat de Eu -
ropa 2020-strategie werd voorgesteld, komen ze in grote mate toch overeen met de globale doelstellingen ervan en worden ze beschouwd als essentieel voor het sociaal-economische beleid en welzijn van Vlaanderen in het tweede decennium van de 21
e 
eeuw. Voorbeelden van specifieke doelstellingen zijn de doelstelling om 3% van het BBP te besteden aan O&O (3%-doelstelling), de jaarlijkse stijging van het aantal oc -
trooiaanvragen en de doelstelling om tot de top 5 van EU-regio’s te behoren op het vlak van overheidsuitgaven voor eco-innovatie. Al deze doelstellingen maken deel uit van de strategische doelstelling om de transformatie van de economie te versnellen. 
Op Europees beleidsniveau komen deze aangelegenheden die van globaal belang 
zijn of specifiek onderzoek/innovatie gerelateerd zijn hoofdzakelijk terug in de nieuwe ‘EU 2020 Strategie’, het aangekondigde Actieplan voor Onderzoek en In -
novatie van de Commissie en de ontwikkeling van de Europese Onderzoeksruimte. Voor al deze onderwerpen heeft de Vlaamse Regering bijgedragen tot diverse EU-raadplegingen van verschillende Europese instellingen (Raad, Commissie, Comité van de Regio’s)
70. Het standpunt van de Vlaamse Regering met betrekking tot de 
Europa 2020-strategie (‘Vlaggenschip / Kerninitiatief Innovatie-Unie’) en het Ac -
tieplan voor Onderzoek en Innovatie van de Commissie is:
1. Het aanzienlijke belang dat de Europa 2020-strategie hecht aan innovatie rug -
gensteunen en een drievoudige rol voor innovatie onderstrepen:
 A.  Bijdragen tot een antwoord op de grote maatschappelijke veranderingen zoals de transformatie naar een meer kennisgedreven, koolstofarme eco -
nomie met gesloten kringloop, klimaatverandering, verlies van biodiversi -
teit, energietoevoer en vergrijzing; 
 
B. De internationale concurrentiepositie verder versterken;
 C.  Afstemmen in het kader van Europa 2020 strategie met de doelstelling van het creëren van een duurzaam maatschappelijk en economisch weefsel, en het on -
dersteunen van de doelstellingen inzake sociale insluiting en duurzaamheid. 
70. Zie http://www.vlaandereninactie.be/nlapps/docs/default.asp?id=571 BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010110 
3.4 VOORUITZICHTEN  VOOR  HET  VLAAMSE  WTI- BELEID
 De instrumenten voor innovatie en onderzoek moeten dan ook verder worden 
aangepast om beter aan te sluiten op al deze doelstellingen. Tegelijkertijd moet innovatie verder worden geïntegreerd in overheidsorganisaties en horizontaal worden uitgewerkt. Verder moet ‘open innovatie’ worden aangemoedigd bin -
nen de globale bestuursstructuren van de Europese Onderzoeksruimte (EOR). 
2. Er moet een beter verband worden gelegd tussen de innovatie- en de onder -
zoeksdoelstellingen dan tot nu toe het geval geweest is;
3. De algemeen toegepaste input-indicator van 3% (Barcelona-doelstelling) alleen is te algemeen om het volledige domein van O&O en innovatie af te dekken. Er is voor dit specifieke domein nood aan een realistische set input-, throughput- en output/outcome-indicatoren;
4. Vlaanderen merkt met tevredenheid de verschuiving van de Commissie op die ‘innovatie’ nu ook benadert vanuit het oogpunt van brede maatschappelijke trends en uitdagingen, en niet louter vanuit technologisch en onderzoeksmatig perspectief. Toch blijft de behoefte bestaan om verbanden te leggen met de an -
dere pijlers van de Europa 2020-strategie en meer in het bijzonder met innova -
tie in het algemeen. Anticiperen op sociale insluiting, opleiding, vergroening van de economie en duurzaamheid vereist niet enkel technologische innovatie, 
maar ook de ontwikkeling van innovatieve toepassingen in andere domeinen 
zoals de sociale economie, de creatieve en vrijetijdsindustrie, cultuur, media, enz. Er is dus behoefte aan een ondersteuning van procesgerichte transities naar duurzame productie- en consumptiepatronen;
5. Met het oog op een concurrentiële en groenere economie, moet de nadruk wor -
den gelegd op het belang van de band tussen innovatie en industrieel beleid voor de herstructurering van de industrie en de overgang naar een lage kool -
stof- en kringloopeconomie; 
6. Wat de meerwaarde van kennis als basis van groei betreft, moeten er gunstige omstandigheden worden gecreëerd om innovatie naar alle sectoren en beleids -
domeinen te verspreiden. Innovatie moet vanuit dit opzicht ook worden gedre -
ven vanuit maatschappelijke uitdagingen en behoeften (‘maatschappijgedre -
ven innovatie’). Dit impliceert een heroriëntatie van onderzoeksactiviteiten naar strategische domeinen;
7. Onderwijs is een van de drie hoeken van de kennisdriehoek. Het is belangrijk om de overgang naar innovatie via kennis aan te moedigen.
Ook de EOR blijft hoog op de agenda van het Vlaamse internationale beleid staan. De Vlaamse Gemeenschap zet zich ten volle in voor de realisatie van de EOR; ze speelt een actieve rol door zowel buitenlandse onderzoekers aan te trekken als ei -
gen onderzoeksmedewerkers naar het buitenland te sturen en werkt zo mee aan het 
ontwikkelen van een open internationale onderzoeksgemeenschap waarbinnen 
onderzoekers zich vrij kunnen bewegen, wat op zijn beurt een efficiënte uitwisse -
ling van kennis bevordert.  111 
2010Begin maart 2010 werd het Vlaamse actieplan voor onderzoekers gepubliceerd als 
antwoord op het Europees Partnerschap voor Onderzoekers dat door de Europese Commissie was voorgesteld. Er wordt al actief gewerkt aan de voorbereiding van sommige acties: zo worden onderzoeksorganisaties aangezet om een HR-strategie aan te nemen als een manier om het Handvest en de Gedragscode in te voeren, en is er een interuniversitaire werkgroep die werkt aan een voorstel voor een accurate en objectieve evaluatie van kandidaten uit Vlaanderen en het buitenland.
Tegelijkertijd is de hoge kwaliteit van Vlaamse universiteiten en onderzoeksin -
stellingen een duidelijke troef voor Vlaanderen op het internationale toneel. Als 
aanvulling op de gebruikelijke bottom-up benadering van onderzoek en innovatie, werd er een cluster-benadering ontwikkeld. Tegelijk wordt er meer nadruk gelegd op strategische innovatie. Initiatieven zoals gezamenlijke programmering en het EIT met zijn KIG’s (kennis- en innovatiegemeenschappen) worden beschouwd als een geschikt antwoord op nieuwe uitdagingen die enkel aangepakt kunnen worden met vereende krachten en met respect voor de bijdrage die elke hoek van de Kennis -
driehoek levert. Internationale samenwerking moet dus worden versterkt door sec -
toroverschrijdende samenwerking. Hoewel Vlaanderen al betrokken is bij het EIT, met name via de KIG InnoEnergy (over duurzame energie), is een meer structurele 
aanpak nodig die Vlaamse onderzoeksorganisaties en bedrijven de nodige financie -
ring biedt voluit mee te werken aan deze initiatieven. De Vlaamse Regering werkt 
op dit moment aan strategieën om deelname aan gezamenlijke programmering en KIG’s te bevorderen. 
Om een onderzoeksinfrastructuur van wereldniveau te ontwikkelen, werkt Vlaan -
deren actief mee binnen het ESFRI. Er werd een adviescomité opgericht dat een 
prioriteitslijst heeft opgesteld van projecten waaraan Vlaanderen moet deelnemen. Op dit moment worden er stappen ondernomen om die deelname te waarborgen, met name via intra-Belgische raadplegingen, het bepalen van standpunten inzake inhoud en wettelijke aangelegenheden en het verkrijgen van de nodige financiering.  4. 
WTI- BELEID  IN WALLONIË  
EN DE  
FRANSE  
GEMEENSCHAP  115 
4. WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP
2010Grondwettelijk gezien zijn het Waals Gewest en de Franse Gemeenschap aparte en -
titeiten. Ze hebben dan ook elk hun eigen regering en administraties, maar bij elke 
grondwetsherziening wordt hun samenwerking intensiever. Sinds 2009 worden de twee regeringen geleid door één enkele minister-president en hebben diverse andere ministers een portefeuille met zowel gewest- als gemeenschapsbevoegdhe -
den. De doelstelling is om de coherentie van regeringsacties in diverse beleidsdo -
meinen te verbeteren. Dit is bijvoorbeeld zo bij wetenschappelijk onderzoek, waar 
één minister verantwoordelijk is voor zowel de gewestelijke als de gemeenschapsa -
specten. Zo ook is de minister die belast is met Hoger Onderwijs op gemeenschaps -
niveau, bevoegd voor bedrijfsondersteuning en ICT-beleid op gewestniveau. An -
dere individuele ministers van de twee regeringen zijn autonoom bevoegd voor 
het financieren van onderzoek in hun specifieke beleidsdomeinen zoals landbouw, milieu, energie en gezondheidszorg. In de praktijk is er binnen de regering en tus -
sen de verschillende departementen op administratief niveau een hoge mate van coördinatie van het WTI-beleid om een coherent gebruik van overheidsmiddelen te waarborgen.
4.1 
Algemene oriëntering van het WTI-beleid in 
Wallonië en de Franse Gemeenschap
Na de regionale verkiezingen van juni 2009 werd de vorming van de Waalse re -
gering en de Franse Gemeenschapsregering gebaseerd op een gemeenschappelijke beleidsstrategie. De sociaal-economische prioriteiten van deze strategie werden vertaald in een werkingsplan dat de naam Plan Marshall_2.Vert
71 (Marshall Plan_2.
Groen) meekreeg. Dit plan is een voortzetting en uitbreiding van het vorige plan dat in 2005 was aangenomen en in de periode 2006-2009 werd uitgevoerd. De toevoeging van het woord ‘Groen’ verwijst naar de doelstelling om ‘duurzame ont -
wikkeling’ beter te integreren als een transversale prioriteit.
Het eerste Waalse ‘Marshallplan’ verdeelde een extra begrotingskrediet van 1 mil -
jard euro over vijf prioriteiten: het ontwikkelen van vijf concurrentieclusters, het 
stimuleren van de creatie van activiteiten, het verlagen van de bedrijfsbelasting, het 
71. De Waalse autoriteiten kozen voor de term ‘Marshallplan’ (een directe verwijzing naar het economische 
herstelplan na de Tweede Wereldoorlog) om de behoefte aan een grondige herstructurering en herlancering 
van de Waalse economie te onderstrepen. BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010116 
4.1 ALGEMENE  ORIËNTERING  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP
uitbouwen van steun aan onderzoek en innovatie, beroepsvorming en mobiliteit 
van werknemers.
Met Plan Marshall_2.Vert zal over een periode van vijf jaar (2009-2014) nog eens 
1,6 miljard euro worden geïnvesteerd in de volgende zes prioriteiten:
	Prioriteitsdomein 1: Ontwikkelen van menselijk kapitaal
	Prioriteitsdomein 2: Voortzetten van het beleid rond concurrentiepolen en be -
drijfsnetwerken 
	Prioriteitsdomein 3: Verduurzamen van wetenschappelijk onderzoek als drij -
vende kracht voor de toekomst
	Prioriteitsdomein 4: Scheppen van een gunstig kader voor het genereren van bedrijfsactiviteit en kwalitatieve banen 
	Prioriteitsdomein 5: Ontwikkelen van allianties ‘Werk – Milieu’
	Prioriteitsdomein 6: Uitbouwen van de tewerkstelling en infrastructuur in de sector van de persoonlijke dienstverlening 
In het derde prioriteitsdomein van het nieuwe plan zijn de belangrijkste acties op -
genomen die in de periode 2009-2014 moeten worden nagestreefd op het vlak van WTI-beleid. De overheden van het Waals Gewest en de Franse Gemeenschap willen de trend om te (her)investeren in onderzoek en innovatie, die in 2005 werd gestart, 
doorzetten. Deze inspanning is gericht op het halen van de doelstelling om ten min -
ste 3% van het BBP te investeren in O&O, zoals bepaald op de Europese Raad van Lis -
sabon en daarna herhaald in de Europa 2020-strategie van de Europese Commissie. 
Beide overheden zullen middelen investeren in de implementatie van een geza -
menlijke onderzoeksstrategie waarbij ook het Brussels Hoofdstedelijk Gewest be -
trokken is en die gericht is op strategische, transversale thema’s. Daarnaast hebben 
beide overheden de intentie om de inspanningen voort te zetten die sinds 2005 werden gedaan, met name:
	 het uitbouwen van de investeringen van de Franse Gemeenschap in basison -
derzoek door de implementatie van het tweede ontwikkelingsplan van het Fonds de la Recherche Scientifique (FRS-FNRS).
	 het voortzetten van de WTI-programma’s die werden opgestart in het kader 
van het eerste Waalse Marshallplan: excellentieprogramma’s, mobilisatiepro -
gramma’s, ondersteuning van onderzoeksprojecten van concurrentiepolen, commercialisering van onderzoek door de oprichting van spin-offs.
	 het blijven steunen van partnerschappen tussen universiteiten en tussen on -
derzoeksactoren en de industrie.
Beide overheden plannen ook een samenwerking met het oog op het: 
	aanbieden van een aantrekkelijke carrière voor onderzoekers;
	verbeteren van de integratie van Franstalige onderzoekers in internationale netwerken; 117 
2010	uitwerken van activiteiten om wetenschappelijk bewustzijn te creëren en jongeren 
aan te moedigen om een wetenschappelijke en technische carrière uit te bouwen
	implementeren van een technologisch evaluatieproces voor de beleidsvorming in diverse domeinen waar de overheid actief is.
De integratie van onderzoek in de innovatiestrategie van bedrijven stimuleren is een Waalse prioriteit die eveneens wordt voortgezet in het nieuwe Marshallplan, hoofdzakelijk aan de hand van: 
	 maatregelen om de steun voor spin-offs te verbeteren, 
	 oproepen voor specifieke projecten die gericht zijn op het opzetten van part -
nerschappen voor technologische innovatie; met het oog op het aanmoedigen van samenwerking tussen bedrijven en tussen onderzoeksinstellingen en de industrie, zowel binnen als buiten het kader van concurrentiepolen.
	 het ondersteunen van ‘proof of concept’ strategieën via specifieke valorisatie -
teams binnen universiteiten die de commercialisering van onderzoek onder -
steunen via technologische incubatoren. 
	 het uitwerken van een geïntegreerd strategisch plan om innovatie in bedrijven, 
in het bijzonder innovatie ten voordele van het milieu, te stimuleren.
Andere maatregelen, die binnen de prioriteitsdomeinen 2 en 6 van het Plan Mars -
hall_2.Vert vallen, zijn specifiek bedoeld om onderzoek en innovatie op het gebied van milieu te ondersteunen via de creatie van een 6e concurrentiecluster gericht op ‘groene’ technologieën, de oprichting van een excellentiecentrum op het vlak 
van duurzame ontwikkeling en het financieren van onderzoeksprogramma’s op ge -
bieden zoals hernieuwbare energie, duurzame bouw en slimme technologieën voor 
het beheer van het elektriciteitsnet. BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 20104.2
Actoren en instrumenten van het WTI-beleid  in Wallonië en de Franse Gemeenschap
4.2.1 
4.2.1.1 
CWPS – Waalse Raad voor het Wetenschapsbeleid
De CWPS (Conseil Wallon de la Politique Scientifique72) geeft advies aan de Waal -
se Regering over aangelegenheden die betrekking hebben op het WTI-beleid. De 
raad is samengesteld uit vertegenwoordigers van de sociale partners (bedrijfs- en vakbondsleiders), van universiteiten en IHO’s, van geaccrediteerde collectieve on -
derzoekscentra en van de Waalse Regering. De Raad geeft zowel op aanvraag als op eigen initiatief advies. De CWPS is een commissie van de Sociaal-Economische Raad van het Waals Gewest (Conseil Economique et Social de la Région Wallonne 
of CESRW) en zijn missie sluit dus aan bij de globale missie van dit centrale advies -
orgaan. 
De CESRW, die vaak het ‘Sociale Parlement’ van het Waals Gewest wordt ge -
noemd, heeft als taak adviezen te geven en aanbevelingen te doen over alle aange -
legenheden die binnen de bevoegdheidssfeer van het gewest vallen en elke materie 
die van invloed is op de economische en sociale sectoren in Wallonië, om zo een sociale dialoog op gang te brengen en overleg tussen de Waalse sociale partners en de Regering te organiseren.
Vanuit wettelijk oogpunt hebben zowel de Franse Gemeenschap als het Waals Ge -
west een raad voor wetenschapsbeleid. In de praktijk geeft het CWPS advies over 
elke materie die verband houdt met het WTI-beleid, ongeacht welk van beide auto -
riteiten ervoor bevoegd is. De CWPS houdt zich zowel bezig met budgettaire aan -
gelegenheden als met het zoeken naar synergieën tussen de acties van de gewest- en 
gemeenschapsinstanties, en tussen basis- en toegepast onderzoek en innovatie. Het ruime lidmaatschap van de CWPS, met vertegenwoordigers uit diverse domei -
nen van het regionale innovatiesysteem, bevordert de focus op een doeltreffende beleidsmix voor WTI die dergelijke synergieën in de hand werkt.
Tot de belangrijkste activiteiten van de CWPS behoren:
1. het verlenen van advies en doen van aanbevelingen over het onderzoeks- en 
innovatiebeleid, en alle daaraan verwante aangelegenheden; 
72. http://www.cesrw.be/index.php?page=detail&alias=Conseil-de-la-Politique-scientifique-CPS 118 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 119 
20102. het uitvoeren van onderzoeken en meewerken aan analyses rond onderzoeks -
aangelegenheden in Wallonië ter ondersteuning van zijn werk;
3. het organiseren van overleg tussen vertegenwoordigers van universiteiten, 
actoren die actief zijn op het gebied van onderzoek en innovatie, de bedrijfs -
sector en de Regering om dossiers die van essentieel belang zijn voor de ont -
wikkeling van Wallonië als kenniseconomie verder te laten evolueren.
FIGUUR  23 Structuur van de Franse Gemeenschap en het Waals Gewest
FRANSE  GEMEENSCHAP VERBINDINGSELEMENTEN WAALS  GEWEST
PARLEMENT Parlement van de Franse 
GemeenschapDe 75 afgevaardigden van  het Waals Parlement en  19 afgevaardigden van het  Parlement van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest75 Waalse afgevaardigden maken deel uit van  het Parlement van  de Franse GemeenschapWaals Parlement:  75 afgevaardigden
REGERING Regering van de Franse  Gemeenschap:1 Minister-president3 vice-Minister-Presidenten3 MinistersGemeenschappelijke  Minister-president 3 gemeenschappelijke vice-Minister-Presidenten voor overheidsdiensten, begroting en financiën en onderzoekWaalse Regering:1 Minister-president3 vice-Minister-Presidenten4 Ministers
ADMINISTRATIE Ministerie van de Franse  Gemeenschap Waalse Overheidsdienst
Secretaris-generaal Secretaris-generaal
5 Algemene Besturen (AB)AB InfrastructuurAB Jeugd & SportAB OnderwijspersoneelAB CultuurAB Onderwijs en  Wetenschappelijk Onderzoek 
	DGENORS2 Overkoepelende  Directoraten-GeneraalDGT1: Personeel  & Algemene ZakenDGT2: Begroting, Logistiek & ICT7 Operationele DG’sDGO1: Wegen & gebouwenDGO2: Mobiliteit en waterwegenDGO3: Landbouw, natuurlijke hulpbronnen & leefmilieuDGO4: Ruimtelijke ordening, wonen, erfgoed en energieDGO5: Plaatselijke besturen,  sociale actie en gezondheid DGO6: Economie, werk & onderzoekDGO7: Fiscaliteit BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 20104.2.1.2 
Raad van Rectoren van de Franse Gemeenschap – CReF
De CRef (Conseil des Recteurs de la Communauté Française) is een orgaan dat ad-
vies verleent over alle aangelegenheden die verband houden met basisonderzoek en voortgezet onderwijs aan de Franstalige universiteiten in België. De Raad geeft advies over het onderzoeksbeleid van de EU (Bologna-proces, mededelingen van de Europese Commissie, enz.) en van de Franse Gemeenschap. Hij kan ook werk -
groepen samenstellen voor bepaalde kwesties (zoals de implementatie van de aan -
beveling over het Europees Handvest voor Onderzoekers). De CRef heeft een sleu -
telfunctie binnen het onderzoeks- en onderwijsbeleid en als dusdanig verzorgt de Secretaris-Generaal van het FRS-FNRS een secretariaat voor de CRef.
De CRef beheert ook een centrale gegevensbank over onderzoekseenheden en 
daarmee geassocieerde onderzoeksprojecten, die geraadpleegd kan worden. De gegevensbank wordt jaarlijks geüpdatet en bevat statistieken over cijfermatige stu -
denten, wetenschappelijke, onderwijs-, administratieve, technische en beheersge -
gevens voor de universiteiten van de Franse Gemeenschap.
4.2.1.3 
De Interuniversitaire Raad van de Franse Gemeenschap (CI uF)
De CIUF (Conseil Interuniversitaire de la Communauté Française)73 is een orga -
nisatie van openbaar belang die alle universiteiten van de Franse Gemeenschap samenbrengt. Zijn belangrijkste taken zijn het verstrekken van advies over aangele -
genheden met betrekking tot universitair onderwijs, het organiseren van overleg -
momenten hiervoor, het aanmoedigen van samenwerkingen tussen universiteiten en het vertegenwoordigen van academische instellingen in diverse nationale en in -
ternationale organisaties.
4.2.2 
In Wallonië en de Franse Gemeenschap zijn de overheidsdepartementen die in -
staan voor het uitstippelen en implementeren van het WTI-beleid respectievelijk:
	het DG voor Economie, Werk en Onderzoek (DGO6) van de Waalse Over -
heidsdienst (WOD), dat alle maatregelen en initiatieven ter bevordering van industrieel onderzoek, en experimentele ontwikkeling van innovatieve pro -
ducten, processen en diensten beheert; het DG is ook verantwoordelijk voor het selecteren, financieren en opvolgen van projecten. DGO6 leidt ook beleids -
initiatieven ten gunste van bedrijfsnetwerken, niet-technologische innovatie 
73. www.ciuf.be/cms120 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 121 
2010en de follow-up van internationale, hoofdzakelijk EU, beleidsdoelstellingen 
voor onderzoek en ontwikkeling. 
	het Directoraat-Generaal voor niet-verplicht onderwijs en wetenschappelijk on -
derzoek (DGENORS) van de Franse Gemeenschap is verantwoordelijk voor de financiering van universiteiten en andere IHO’s en voor niet-gericht wetenschap -
pelijk onderzoek (via het FRS-FNRS en de daarmee geassocieerde fondsen).
4.2.2.1 
Directoraat-Generaal voor Economie, Werk en Onderzoek  
(WOD) (DGO6)
Sinds 1 augustus 2008 verenigt de WOD de twee departementen die vroeger de Waalse administratie vormen, met name het Ministerie van het Waals Gewest (MRW) en het Ministerie van Uitrusting en Transport (MET), in één enkele en -
titeit. Naast de secretaris-generaal en twee horizontale directoraten die aangele -
genheden behandelen die op alle diensten betrekking hebben (juridische kwesties, begroting, HR, vertaling, logistiek of IT) werden er zeven operationele directoraten (DGO) in het leven geroepen. In het bijzonder werden het vroegere Directoraat-
Generaal voor Technologie, Onderzoek en Energie (DGTRE) en het Directoraat-
Generaal voor Economie en Werk (DGEE) samengevoegd in DGO6 (Direction Générale Opérationnelle de l’Economie, de l’Emploi et de la Recherche). DGO6 is op gewestniveau het belangrijkste orgaan voor het opzetten en uitvoeren van het beleid inzake onderzoek en innovatie. Wat betreft het innovatiebeleid stond het DGTRE in voor industriële O&O-ondersteuning, en het DGEE voor industrieel beleid (concurrentiepolen en clusters) en ondersteuning van niet-technologische innovatie. De samensmelting zou moeten resulteren in een coherenter systeem en een beter gecoördineerd onderzoeks- en innovatiebeleid. 
FIGUUR  24 O&O-begrotingskredieten van de overheid (in duizend €)
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009i
172.152 139.713 169.709 200.019 257.162 332.113 330.982
Bron: WOD DG06
In Wallonië bedroegen de begrotingskredieten voor O&O in 2009 net iets meer dan 4% van de totale overheidsuitgaven. Het budget van DGO6 voor O&O-steun vertegenwoordigt meer dan 80% van de totale GBAORD van het gewest; de rest wordt toegekend aan specifieke acties in domeinen zoals energie, landbouw, mi -
lieu en natuurlijke hulpbronnen, tewerkstelling en opleiding, ruimtelijke ordening en stadsplanning. Tussen 2005 en 2008 zijn de Waalse begrotingskredieten voor O&O aanzienlijk gestegen (met bijna 95%). In 2009 bleven de begrotingskredieten 
voor O&O, op basis van de initiële kredieten, stabiel in vergelijking met 2008. BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010FIGUUR 25 O&O-begrotingskredieten van DGO6 per financieringsbron (in duizend €)
AANGEPASTE  BEGROTING , DuIzEND  € 2005 2006 2007 2008
Gewone kredieten 120.515 130.452 138.344 149.208
Cofinanciering structuurfondsen 13.170 1.106 2.909 93.811
Actieplan Prioriteiten (Marshallplan) 33.267 72.153 51.344
TOTAAL  BEGROTINGSKREDIETEN 133.684 164.825 213.407 294.363
FIGUUR 26  O&O-begrotingskredieten van het Waals Gewest per type programma, 2001-08, 
(in duizend €)
In juli 2008 keurde de Waalse Regering een nieuw wettelijk kader voor O&O-steun 
goed, waarin de regels van het Europees kader voor Overheidssteun aan O&O en innovatie worden geïmplementeerd. Via dit decreet kan het Waals Gewest fondsen toekennen aan vier grote categorieën actoren: 1) universiteiten en andere Instellin -
gen voor Hoger Onderwijs, voor industriële onderzoeksprojecten die bijdragen tot de sociaal-economische ontwikkeling van regio; 2) geaccrediteerde onderzoeks -
centra, voor activiteiten op het vlak van toegepast onderzoek en technologiever -
spreiding voor regionale bedrijven; 3) innoverende bedrijven, voor O&O en inno -
vatieprojecten; 4) technologische innovatiepartnerschappen (PIT, een consortium van bedrijven en onderzoeksinstellingen). De fondsen worden toegekend via een reeks programma’s die gericht zijn op deze actoren. Algemeen geldt dat industriële onderzoeksprojecten worden gefinancierd met toelages, terwijl experimentele ont -
wikkelingsprojecten gefinancierd worden met terugbetaalbare leningen. Universi -
teiten en aanverwante instellingen genieten van 100% financiering, geaccrediteer -350.000
300.000
200.000250.000
150.000
50.000100.000
0
2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008Andere acties
Acties voor verspreiding van W&T en promotie van innovatie
Allocatie aan andere implementerende organen
Exploitatie van onderzoekSteun voor deelname aan EU O&O-Kaderprogramma’s  
(steun voor indiening en bijkomende subsidie)
Subsidies voor KMO’s (incl. technologievouchers)Collectief OnderzoekSteun voor O&O-projecten van onderzoeksinstellingen binnen 
het kader van andere programma’s (Eureka, Eranet, enz.)
Steun aan O&O-projecten van onderzoeksinstellingen binnen 
het kader van EU Structuurfondsen
FIRST-programma’sOnderzoek in publiek-private samenwerking
Excellentieprogramma’s
Mobilisatieprogramma’s
Steun voor O&O-projecten van bedrijven (buiten netwerken)
Steun voor O&O-projecten van bedrijfsnetwerken 
(concurrentiepolen en clusters)122 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 123 
2010de onderzoekscentra van 75%. Voor bedrijven varieert de tussenkomst naargelang 
de grootte van het bedrijf: van 50 tot 80% voor een toelage en van 40 tot 60% voor een terugbetaalbare lening. Jonge innoverende bedrijven en partnerschapprojecten (consortia van bedrijven of in een PIT-context) krijgen een grotere tussenkomst en kunnen kiezen tussen een toelage en een lening.
Er zijn ook speciaal op KMO’s gerichte hulpinstrumenten die ondernemingen hel -
pen bij het uitstippelen van hun innovatiestrategie, het bestuderen van de haalbaar -
heid van hun project op technisch en/of commercieel gebied of voor het registreren 
van een octrooi.
FIGUUR 27 O&O-begrotingskredieten van het Waals Gewest per type begunstigde, 2001-2008 
Op het vlak van industrieel beleid verleent DGO6 steun aan clusters en coördineert het de steunmaatregel voor concurrentiepolen (zie punt 4.2.5.4). Het ondersteunt de ontwikkeling van KMO’s door ze toegang te bieden tot geaccrediteerde consul -
tantdiensten, kwaliteitsbeheer te implementeren of ze te helpen om een e-business op te zetten. Het DGO werkt samen met het Agentschap voor Economische Stimu -
latie (ASE) en het Waalse Agentschap voor Financiering van KMO’s (Sowalfin) om bedrijven een coherent geheel van ondersteunende diensten te kunnen aanbieden.350.000
300.000
150.000
0
2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008Dienstverleners
Andere
Geaccrediteerde onderzoekscentra
BedrijvenUniversiteiten & andere IHO’s BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010KADER 20   Deelname aan E u-programma’s stimuleren 
FIGUUR 28 Bedragen toegekend voor Horizon Europe, per type instelling, in duizend €. 
BEGuNSTIGDE 2005 2006 2007 2008
Centra 80 446 90 154
Bedrijven 424 379 200 324
Universiteiten/IHO 539 583 82 350
TOTAAL 1.044 1.408 372 828
DGO6 vertegenwoordigt het gewest in de comités die toezicht houden op diverse 
Europese initiatieven beheerd door het DG Bedrijven en het DG Onderzoek van de Commissie en staat in voor de opvolging van deze programma’s.
FIGUUR 29 Bijkomende financiering toegekend door het Waals Gewest aan geaccrediteerde 
onderzoekscentra en bedrijven voor deelname aan KP6
BEGuNSTIGDE2005 2006 2007 2008
# BUDGET # BUDGET # BUDGET # BUDGET
Centra 15 1.836 13 1.187 14 1.703 5 468
Bedrijven 13 1.247 21 1.887 20 2.200 5 446
TOTAAL 28 3.083 34 3.074 34 3.903 10 913
Het Waals Gewest heeft diverse 
tools ontwikkeld om de deelname van onderzoeksactoren aan Europese onderzoeksprogramma’s te maximaliseren. Het NCP-Wallonië wordt geleid door de UWE (Union Wallonne des Entreprises) en heeft als taak regionale actoren te stimuleren om aan EU-programma’s (KP7, CIP, ERA-netten, EUREKA, enz.) deel te nemen. Het contactpunt verschaft informatie en bijstand voor het vinden van onderzoeks -
partners en voor de planning en het administratieve beheer van onderzoeksprojecten. 
De regionale steunmaatregel 
‘Horizon Europe’ verleent toelagen om de kosten te dekken voor de voorbereiding, indiening en onderhandeling van een onderzoeks  project voor KP7-
oproepen en voor EUREKA. Voor 
KP6 konden geaccrediteerde onderzoekscentra en bedrijven extra financiering krijgen van het Waals Gewest wanneer hun projecten werden geselecteerd. Die bijkomende steun bedroeg 25% van het door de EU aanvaarde budget. 
Het Waals Gewest neemt ook deel 
aan het EEN (Enterprise Europe Network) dat via CIP2007-2013 werd geïmplementeerd en dat bedrijven helpt om voordeel te halen uit transnationale partnerschappen. Het Waalse deel van het netwerk bestaat uit  
10 lokale ontwikkelings -
agentschappen, waarvan er één optreedt als coördinator.
124 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 125 
2010Een evaluatie van de Waalse deelname aan KP6 door NCP Wallonië74 heeft aange -
toond dat het gewest zijn medewerking aan het programma, zowel kwantitatief als 
kwalitaitief, sterk heeft opgevoerd. Waalse actoren namen deel aan 1236 project -
aanvragen waaruit 324 projecten werden geselecteerd voor financiering, waaron -
der 39 geleid door een Waalse organisatie. Een aantal Waalse actoren was betrok -
ken bij meerdere projecten zodanig dat Wallonië steun kreeg voor in totaal 429 projecten, net iets meer dan een kwart van alle Belgische deelnames. Eén aanvraag 
op vier ontving financiering (25%), een globaal percentage dat vergelijkbaar is met 
het nationale gemiddelde en hoger ligt dan het Europese gemiddelde (22%). Naast de projecten die steun ontvingen, kregen sommige projecten een positieve beoor -
deling maar geen financiële steun bij gebrek aan financieringsmogelijkheden. In to -
taal beantwoordde 45% van de Waalse deelnames aan ingediende aanvragen aan de EU-kwaliteitsnormen. Waalse bedrijven waren bijzonder actief: in totaal namen er 92 deel aan lopende projecten (tegenover 35 bij KP5), een kwart van alle Belgische betrokken ondernemingen, en waren ze goed voor een totaal van 155 succesvolle deelnames aan projectaanvragen. Bovendien zijn 13 van deze ondernemingen pro -
jectcoördinatoren. Twee op vier bedrijven die ten minste eenmaal deelnamen aan een projectaanvraag, zijn betrokken bij een gefinancierd project.
FIGUUR 30 Aantal deelnames van Waalse organisaties aan gefinancierde projecten
Bron: NCP-Wallonie, ‘Les Wallons dans le 6e PCRD’
74. http://www.ncpwallonie.beAndere 
KMO acties
Energie, Milieu & transport
Voedselkwaliteit & -veiligheid 
Lucht- & ruimtevaart
Nanotechnologie, 
nanowetenschappen, 
materialen en processen
Nieuwe informatie- 
technologieën
Levenswetenschappen, 
genomica en 
biotechnologie voor gezondheid 116
41
55
25
76
70
93
6322
22
36
15
18
25
1915
29
25
43
23
20
28
25TOTAAL 429Slaagpercentage (EU) (%)
Slaagpercentage Waalse deelnemers (%) BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010KADER 21   FIRST-maatregelen 
Het FIRST-programma omvat een 
brede waaier aan maatregelen die erop gericht zijn om de samenwerking tussen universiteiten en de industrie op te voeren en de overdracht en het commerciële gebruik van onderzoeksresultaten in de Waalse economie te bevorderen. Sinds de lancering in 1989 als een maatregel voor universiteiten en bedrijven, zijn er een aantal submaatregelen met specifieke doelstellingen en doelgroepen ontwikkeld. 
Via FIRST krijgen universitaire 
onderzoekers de kans om kennis te maken met de industriële realiteit terwijl ze toch hun academische verankering behouden. Elk project krijgt financiering waarmee voor een periode van twee jaar of meer het loon wordt betaald van een jonge onderzoeker die binnen een academische instelling een gericht onderzoeksproject uitvoert dat waarschijnlijk een mogelijke impact kan hebben op de regionale economische en maatschappelijke ontwikkeling.
Er worden drie essentiële 
doelstellingen nagestreefd:
 een toename van het wetenschappelijke en technologische potentieel van academische onderzoeks -
eenheden en geaccrediteerde onderzoekscentra;
 de economische exploitatie en de overdracht van dit potentieel naar Waalse bedrijven toe;
 de opleiding van onderzoekers als toekomstige leidinggevende bedrijfsmedewerkers met een kennis van opkomende technologieën, om verspreiding aan te moedigen in Waalse bedrijven waar ze hopelijk hun professionele carrière verder zullen uitbouwen.
Drie versies van de FIRST-programma’s zijn gericht op academische onderzoekers: 
 De FIRST Post Doc mandaten worden toegekend aan universitaire onderzoekers voor postdoctoraal onderzoek dat aansluit bij de belangen van een industriële partner of een geaccrediteerd onderzoeks -
centrum dat het project mee financiert.
 De First Hautes Ecoles worden toegekend aan onderzoekers uit onderzoekscentra die verbonden zijn aan een hoge -
school. Ze voeren onder  zoek 
dat van belang is voor een 
industriële partner die het project sponsort. 
 Het FIRST Spin-Off programma stelt academische onderzoekers in staat om te onderzoeken of het mogelijk is om op basis van de resultaten van hun onderzoek een bedrijf op te starten. Sinds de lancering van het eerste FIRST spin-off programma in 1999, werden er in het kader van dat programma 49 spin-offs opgericht, waarvan er in 2008 nog steeds 46 actief waren.
Geaccrediteerde onderzoekscentra kunnen een aanvraag voor FIRST DO.CA mandaten indienen voor onderzoek dat de centra in staat moet stellen om wetenschappelijke expertise te ontwikkelen of versterken die nuttig is voor bedrijven in het Waals Gewest. Het project moet als ondersteuning fungeren voor een doctoraatsthesis van een jonge onderzoeker in een geaccrediteerd onderzoekscentrum in samenwerking met een Franstalige academische onderzoekseenheid in Wallonië. 
Het FIRST Enterprise programma 
verstevigt het wetenschappelijk en technologisch potentieel van een bedrijf via een subsidie voor het aanwerven en opleiden van een jonge onderzoeker via een stage in een universiteit of hogeschool, onderzoeksunit, of PRO.126 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 127 
2010FIGUUR 31  FIRST-programma’s – aantal mandaten toegekend per jaar en budget (in duizend €)
EERSTE  MANDAAT 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
POST DOC19
2.77021
3.42114
2.248
SPIN-OFF11 
1.3137 
1.12414
1.89414 
1.90215 
2.19817 
3.33813 
2.9081875 
3.843
INSTELLING  VOOR  HOGER 
ONDERWIJS8
8119 
1.05410
1.13410 
1.1078 
99410
1.4479
1.25411
1.651
DOCA4
4864
531
BEDRIJF28
2.42017
1.41926
2.21019
1.68417
1.57429
2.43815
1.44630
2.879
De mobilisatieprogramma’s76 zijn 
een van de belangrijkste onder -
steunende instrumenten voor 
industrieel onderzoek in onder -
zoeks  eenheden van IHO’s in 
Wallonië. Met deze programma’s wil 
Wallonië onderzoek stimuleren in domeinen die van essentieel belang zijn voor de ontwikkeling van de regio, en dit via de concentratie van O&O-inspanningen in nieuwe technologieën. De mobilisatie -
programma’s streven twee doelen na: het verstevigen van het wetenschappelijk potentieel van IHO’s en de onderzoeksresultaten nuttig aanwenden in de Waalse economie. Deze dubbele doel -
stelling wordt bereikt door projecten te financieren die gericht zijn op toegepast onderzoek dat kan resulteren in commercieel inzetbare technologieën voor bestaande of nieuwe ondernemingen. De voorbije 10 jaar hebben deze programma’s onder andere aandacht gehad voor ICT-toepassingen, menselijke geneeskunde, engineering en nieuwe materialen, digitale geluid- en beeldtechnologieën, biotech -
nologie en nanotechnologie. Een specifiek kenmerk van de programma’s is dat er tijdens de selectieprocedure een project -
evaluatie van twee onafhankelijke buitenlandse experts vereist is. Bovendien concentreren ze zich op interdisciplinaire samenwerking tussen onderzoeksteams en schrijven ze zelfs voor dat er meerdere onderzoeksinstellingen betrokken zijn bij de projecten. De evaluatie van de aanvragen gebeurt aan de hand van meerdere criteria zoals de wetenschappelijke kwaliteit van het project, de relevantie ervan voor de technologische behoeften van de Waalse economie en de bijdrage die het onderzoek kan leveren aan de technologische vooruitgang. 
De financiering van het programma 
verloopt via projectoproepen. De geselecteerde projecten worden gefinancierd via toelagen die 100% van de in aanmerking komende kosten voor universiteiten en IHO’s dekken en 75% daarvan voor geaccrediteerde onderzoeks -
centra die als projectpartner kunnen optreden. Het budget varieert jaarlijks naargelang het aantal projecten en het type programma dat loopt. Gemiddeld beschikt een programma over een budget van 
€20m en loopt het 
gedurende 2-3 jaar. In het kader van het Marshallplan voor Wallonië wordt jaarlijks 
€25m gereserveerd 
voor mobilisatieprogramma’s.
75. Een van deze projecten werd gefinancierd via de ‘energiebegroting’ voor een totaalbedrag van  €172.785.
76. http://recherche-technologie.wallonie.be/fr/menu/ressources/programmes/les-programmes-mobilisateurs.
htmlKADER  22  Mobilisatieprogramma’s  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010KADER 23   Excellentieprogramma’s 
De excellentieprogramma’s 
bestaan sinds 2005 en zijn erop gericht om financiële middelen te concentreren op de activiteiten van universitaire laboratoria die bekend staan om hun uitmuntendheid en hun vermogen om onderzoeks -
resultaten te exploiteren. Projecten ontvangen een vaste toelage voor vijf jaar waarmee ze aanzienlijke middelen kunnen mobiliseren voor een specifiek thema. De middelen moeten de verschillende fases van het innovatieproces, gaande van het basisonderzoek tot de industriële toepassing van de resultaten, dekken.
De doelstelling bestaat erin om een 
hefboomeffect te creëren dat de oprichting mogelijk maakt van onderzoeksinstituten die over de nodige reputatie en kritische massa beschikken om deel te nemen aan grote Europese projecten. De thema’s werden vastgelegd door de Waalse Regering die hiervoor de excellentiedomeinen van het Waals Gewest in kaart liet brengen door het FNRS en deze aftoetste tegen het regionale industriële beleid. Voor elk thematisch programma wordt een jaarlijkse subsidie van 
€5m over een periode van vijf jaar gecofinancierd door het Waals Gewest en de universiteiten. De excellentieprogramma’s richten zich in de eerste plaats op projecten waarvoor een industriële ontwikkeling tijdens of op het einde van het programma gewaarborgd kan worden. De hoofduniversiteit werkt met ‘satellietteams’ die elk geavanceerde specifieke vaardig -
heden aanbrengen die noodzakelijk zijn voor het programma. De excellentie  programma’s worden 
geïmplementeerd in drie fases 
(2-2-1 jaar) en worden op het einde van elke fase geëvalueerd via ‘peer review’.
Eind 2008 ontvingen de volgende 
excellentieprogramma’s steun, waarvan drie binnen het kader van het Marshallplan: 
 2005: NANOTIC (nanotechnologieën en ICT) toegewezen aan de Université Catholique de Louvain (UCL).
 2006: NANOTOXICO (toxiciteitstest voor drie types nanopartikels) toegewezen aan de Facultés Notre Dame de la Paix (FUNDP, in Namen).
 2006: NEOANGIO dat zich toespitst op angiogenese voor de behandeling van kanker, toegewezen aan de Université de Liège (ULG) in samen -
werking met de Université Libre de Bruxelles (ULB) en de UCL.
 2007: NUMEDIART (digitale multimediakunsten) toegewezen aan de Engineering Faculteit van Mons (FUCAM) en de UCL
 2007: CIBLES dat betrekking heeft op door functionele genomica geïdentificeerde diagnostische en therapeutische doelen, toegewezen aan de ULB in samenwerking met de ULG en de UCL.
 2008: DIANE (inflammatoire stoornissen in neurologische aandoeningen), geleid door de UCL in samenwerking met de ULB, ULG en FUNDP.
De excellentieprogramma’s moeten beantwoorden aan objectieve criteria die niet enkel de wetenschappelijke onderbouwing van het project waarborgen, maar ook wetenschappelijke en economische voordelen garanderen, met name door samenwerking met de private sector, de registratie van octrooien en de oprichting van spin-offs.128 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 129 
2010
FIGUUR 32 Excellentieprogramma’s in Wallonië ( in duizend €)
2005 2006 2007 2008 TOTAAL
CIBLES (M ARSHALL PLAN ) 7.496 7.496
DIANE (M ARSHALL PLAN ) 5.000 5.000
NEOANGIO (M ARSHALL PLAN ) 2.500 7.500 10.000
NANOTIC 2.223 2.607 2.610 2.531 9.971
NANOTO xICO 1.048 952 1.243 919 4.162
NUMEDIART 978 1.023 2.000
TECHNOSE 1.000 1.000 2.000
TOTAAL 3.271 6.059 20.827 10.472 40.629
KADER 24   O&O-steun voor KMO’s 
Sommige maatregelen, die speci -
fiek bestemd zijn voor KMO’s, dra -
gen bij tot het uitwissen van finan -
ciële en technische onzekerheden 
van een industrieel project. Ze dek -
ken alle aspecten van de haalbaar -
heid van een project, inclusief IER.
 Het Research Project Manager (Responsable de Projet de Recherche – RPR) programma financiert het loon van een persoon die wordt aange -
trokken om een industrieel project binnen een bedrijf te leiden, inclusief het ontwerp van nieuwe producten, de studie van een nieuw productieproces of een technologische analyse. De persoon mag geen personeels -
lid van het bedrijf zijn op het moment dat de steun wordt toegekend. Deze steun heeft de vorm van een toelage die een deel van het loon van de betrokken persoon dekt voor een periode van zes maanden tot twee jaar en waarmee ook de werkgeversbijdrage, kosten voor opdrachten in het buitenland, deelname aan seminaries en kosten voor gespecialiseerde documentatie betaald worden. Het bedrijf wordt eerst volledig technologisch doorgelicht op kosten van het gewest.
 KMO’s kunnen ook steun krijgen om externe expertise aan te wenden in het kader van innovatieve projecten. Deze steun kan worden toegekend voor een technische haalbaarheidsstudie van een project waarmee nieuwe producten of diensten (technische ondersteuning) worden ontwikkeld, voor de haalbaarheid van nieuwe, industrieel relevante software (innovatieve software), de haalbaarheid van een technologieoverdracht of voor de evaluatie van de kans op commercieel succes van een nieuw product of dienst.
 Een derde maatregel biedt KMO’s financiële steun voor het indienen of verlengen van octrooien ter bescherming van hun O&O-resultaten. Het subsidiepercentage varieert van 35 tot 70% afhankelijk van de aard van het project en de onderneming, en is van toepassing op twee gevallen:
 
  De eerste indiening van een octrooi bij een nationaal of internationaal octrooibureau, vergezeld van een opzoekaanvraag en de analyse van het opzoekingsrapport.
 
  De verlenging van de territoriale bescherming met een aanvraag voor prioriteitsrechten en de toekenning ervan in de aangegeven landen. BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010FIGUUR 33 O&O- en innovatiemaatregelen voor KMO’s in Wallonië (in duizend €)
TYPE  STE uN2005 2006 2007 2008
Verantw. voor onderzoeksprojecten (voordien RIT) 23 2.303 10 1.107 11 1.125 20 2.456
Technische bijstand 23 1.054 26 1.818 30 2.313 38 2.637
Haalbaarheidsstudie vr. innovatieve software 11 584 17 1.082 12 784 18 1.222
Sectorale studie 0 0 0 1 38
Technische marketingstudie 1 10 4 227 2 40 4 106
Octrooiregistratie 0 16 64 18 98 21 113
Octrooiverlenging 0 8 274 13 798 20 1.121
TOTAAL 59 4.028 81 4.572 86 5.157 122 7.692
4.2.2.2 
Directoraat-Generaal voor Niet Verplicht Onderwijs en  
Wetenschappelijk Onderzoek – DGENORS
Van de vijf AB’s die samen het Ministerie van de Franse Gemeenschap vormen, 
houdt het AB Onderwijs en Wetenschappelijk Onderzoek77 en meer in het bijzon -
der het DGENORS (Direction Générale de l’Enseignement non obligatoire et de la Recherche scientifique,) zich veruit het meest bezig met WTI-aangelegenheden. Andere departementen van het Ministerie zijn verantwoordelijk voor sectorale  
onderzoeksprogramma’s over zaken binnen hun eigen bevoegdheidsdomeinen:  
gezondheidszorg, cultuur en sport.
Binnen DGENORS heeft de Algemene Dienst voor Regulering en Wetenschappe -
lijk Onderzoek de opdracht om universiteiten, het FRS-FNRS en de daarmee geas -
socieerde fondsen te financieren en om deel te nemen aan een aantal federale pro -
gramma’s. Verder implementeert de dienst Europese initiatieven op het gebied van 
onderzoek (partnerschappen voor onderzoekers, beheer van intellectuele eigen -
domsrechten, gezamenlijke programmering, enz.) en onderwijs (Bologna-proces) voor Franstalig België. Hij houdt ook toezicht op de deelname van openbare onder -
zoeksorganisaties aan KP7. Tot slot werkt hij samen met andere autoriteiten om de Belgische positie in het onderzoeksveld binnen de EU Concurrentieraad te bepalen. 
Het onderzoeksbudget van de Franse Gemeenschap is onderverdeeld in vijf lijnen, 
zoals getoond in 
FIGuuR 34.
77. www.enseignement.be130 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 131 
2010FIGUUR 34  Budgetten voor O&O-beleid in de Franse Gemeenschap, 200878
ACTIELIJNEN BuDGET  2008 ( €M) AANDEEL  TOTAALB uDGET
FRS-FNRS en geassocieerde fondsen 89,439 32,79 %
Basisfinanciering universiteiten78 147,461 54,06 %
Geconcerteerde Onderzoeksacties 
(ARC)13,942 5,11 %
Fonds Spécial de Recherche (FSR) 13,756 5,04 %
Diverse subsidies 8,170 3,00 %
ALLE  ACTIE LIJNEN 272,768 100 %
Bron: WOD DGO6
De missie van de Franse Gemeenschap bestaat erin niet-gericht onderzoek te fi -
nancieren. Het beleid heeft dus geen thematische focus, op enkele uitzonderingen 
na die slechts een heel klein aandeel van het budget voor de ondersteunde acties vertegenwoordigen en die betrekking hebben op de uitoefening van haar eigen be -
voegdheden, meer in het bijzonder onderwijs. Bijna alle oproepen en toelagen wor -
den dan ook behandeld volgens het bottom-up principe, d.w.z. op initiatief van de onderzoekers zelf.
De keuzevrijheid van de onderzoeker wordt wel beperkt door een begrijpelijke kwa -
liteitseis. Bijgevolg wordt de financiering van onderzoeksprojecten hoofdzakelijk 
gebaseerd op het criterium ‘excellentie’. Dit speelt initieel echter geen rol aangezien de Franse Gemeenschap aan de universiteiten een institutionele financiering ver -
schaft via haar agentschappen (FRS-FNRS en daarmee geassocieerde fondsen), op basis van een vooraf bepaald aandeel van het beschikbare budget. Bijgevolg wordt het concurrentieprincipe pas van belang op het niveau van de agentschappen, aca -
demies of universiteiten.
4.2.3 
Andere	 beleidsuitvoerende	 instanties
4.2.3.1 
Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek – FRS-FNRS
Het FRS-FNRS79 (Fonds de la Recherche Scientifique) werd in 1928 opgericht als 
een non-profitorganisatie om wetenschappelijk onderzoek in België te bevorderen. Aanvankelijk werd de organisatie met private middelen gefinancierd, maar na 1945 werd ze gedeeltelijk gesubsidieerd door de Regering. In de jaren 1950 en 1960  
78. De aangegeven bedragen zijn het aandeel van O&O geraamd op 25% van de totale subsidie.
79. www.frs-fnrs.be   BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010werden er diverse aanvullende (sub-)fondsen opgericht. In 1994 zag een fonds voor 
onderzoek binnen de industrie en de landbouw (Fonds pour la Formation à la Re -
cherche dans l’Industrie et dans l’Agriculture of FRIA) het levenslicht. Na de fede -
ralisering van België werd het FNRS het agentschap dat instaat voor de financiering van wetenschappelijk onderzoek in de Franse Gemeenschap 
De missie van het FNRS bestaat in het uitbouwen van niet-gericht wetenschappe -
lijk onderzoek op basis van door onderzoekers voorgedragen initiatieven. De orga -
nisatie promoot de productie en ontwikkeling van kennis via steun aan individuele 
onderzoekers alsook via onderzoeksprogramma’s die worden uitgevoerd in labora -
toria en eenheden van de universiteiten van de Franse Gemeenschap. De werking van het FNRS is bijgevolg hoofdzakelijk gericht op opleiding van onderzoekers en ontwikkeling van onderzoek. Toekenning van financiële steun van het FNRS wordt uitsluitend gebaseerd op basis van wetenschappelijke excellentie.
Met een budget van €89,5m in 2008 vormde het FNRS, samen met de daarmee 
geassocieerde fondsen, een van de twee belangrijkste financieringsbronnen voor 
onderzoek in de Franse Gemeenschap, goed voor bijna 33% van het O&O-budget. Bovendien ontvangen de fondsen ook bijdragen van de Federale overheid (voorna -
melijk via fiscale maatregelen), het Waals Gewest (bijdrage aan de FRIA-beurzen) en de private sector en liefdadige bronnen (Télévie Operation donaties en legaten van personen, giften van bedrijven).
In 2008 steunde het FNRS meer dan 1300 PhD-onderzoekers en 900 postdocto -
rale onderzoekers. De organisatie voorziet middelen voor tijdelijke of permanente 
individuele onderzoekers, financiering voor onderzoeksteams en beurzen ter be -
vordering van wetenschappelijke uitwisselingen. Verder reikt ze wetenschappe -
lijke prijzen uit.
Het FNRS en de daarmee geassocieerde fondsen dekken alle wetenschappelijke 
domeinen. De organisatie werd via een kleine administratie en een grotere groep 
experts van Belgische en buitenlandse universiteiten. Het FNRS hanteert een ‘bot -
tom-up’ benadering bij zijn financiering; onderzoekers en laboratoria stellen dus op 
eigen initiatief onderzoeksprojecten voor aan het FRS-FNRS. Er kunnen perma -
nent financieringsaanvragen worden ingediend, maar er zijn wel richtinggevende deadlines, die gewoonlijk overeenkomen met het academiejaar. De wetenschappe -
lijke comités, waarin experts uit het betrokken domein zetelen, evalueren de aan -
vragen en stellen een rangschikking van de aanvragen voor aan de directie die de uiteindelijke beslissing neemt om een project al dan niet te financieren.132 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 133 
2010KADER 25   FNRS-ontwikkelingsplan (2004-2009) 
Het FRS-FNRS steunt individuele onderzoekers via een aantal maatregelen:
	De belangrijkste maatregel heeft betrekking op beurzen waarmee het loon van 
onderzoekers wordt betaald en waarmee ze de vijf stadia van een onderzoeks -
carrière kunnen doorlopen:
Hoewel het ontwikkelingsplan reeds 
in 1996 werd opgesteld, duurde het tot 2005 alvorens het FRS-FNRS middelen ter beschikking kreeg om het ook daadwerkelijk te implemen -
teren, in de context van de ERA en de Barcelona-doelstelling. Nadat de Franse Gemeenschap en het Waals Gewest zich in de gezamenlijke regeringsverklaring beiden hadden verbonden tot de uitvoering van het FNRS-ontwikkelingsplan, werden de begrotingskredieten van de Gemeenschap tussen 2004 en 2009 aanzienlijk verhoogd (van 
€66,5m in 2004 tot €89,2m in 
2008, een stijging van 34% inclusief loonindexering en afstemming op loonschalen). Het FRS-FNRS kreeg ook bijkomende middelen via het Waalse Marshallplan, alsook uit twee federale initiatieven: de belasting -
vrijstelling voor post  doctorale 
studenten en een maatregel ter 
bevordering van tewerkstelling in basisonderzoek. In 2009 realiseerde het ontwikkeling  plan zijn 
doelstellingen, met name:
 Op het vlak van human resources
   Doctoraatsstudenten:
Het aantal nieuwe kandidaten verhogen van 80 tot 100 per jaar; op 1 oktober 2008 waren er in totaal 493 FNRS-doctoraatskandidaten; Het aantal FRIA-beurzen opvoeren van 400 tot 600; in 2004 werden er 480 beurzen toegekend, met de financiering via het Marshallplan werd het doel van 600 in 2009 overtroffen. Een toename van het aantal artsen dat onderzoek doet, stimuleren; als gevolg hiervan werd in 2008 een beurs voor klinisch doctoraats -
onderzoek geïntroduceerd.
 
  Postdoctorale onderzoekers:Het aantal nieuwe onderzoeks  assistenten 
opdrijven van 35 naar 60 en 
de duur van hun financiering uitbreiden van drie naar vier jaar; tussen 2006 en 2008 steeg het aantal onderzoeks  assistenten van 
240 naar 354. Het aantal 
permanente onderzoekers verhogen van 370 naar 400, een doelstelling die in 2007-2008 werd bereikt.
 Op het vlak van mobiliteit: Belgische postdoctorale onderzoekers in staat stellen om minstens twee jaar onderzoek te doen in buiten -
landse laboratoria en wederzijds onderzoek door buitenlandse postdoctorale onderzoekers in België mogelijk maken. 
 
  De kans vergroten dat Belgische onderzoekers die in het buitenland wonen, met name in de VS, terug in Belgische laboratoria komen werken. Deze doelstelling werd deels gerealiseerd met de ‘Mobilité Ulysse’ mandaten die het FRS-FNRS in 2008 lanceerde.
 Op het vlak van de verbetering van de werkomstandigheden van onderzoekers
 
  Beurzen toekennen voor werkingskosten voor alle onderzoekers van het FRS-FNRS en daarmee geassocieerde fondsen; sinds 2005 werden meer dan 2000 eenmalige vaste beurzen toegekend aan nieuwe onderzoekers. Ook de ‘Mobilité Ulysse’ beurzen en de ‘Mandats d’Impulsion Scientifique’, die in 2004 het levenslicht zagen, dragen bij tot deze doel -
stelling aangezien ze heel wat middelen verschaffen voor apparatuur en werkingskosten.
 Op het vlak van programma- en projectfinanciering: de middelen van de geassocieerde fondsen gedurende vier jaar met ten minste 5% per jaar verhogen, daarbij geen rekening houdend met de indexatie. Deze doelstelling werd niet helemaal bereikt, maar de beschikbare middelen zijn wel aanzienlijk toegenomen. BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010 		Doctoraatsstudent (‘Aspirant’) – vierjarige financiering voor het schrijven 
van een doctoraat;
 		Postdoctorale onderzoekers (‘Chargé de recherches’) – vier bijkomende ja -
ren met extra opleiding in een laboratorium of aan een buitenlandse onder -
zoeksinstelling;
 		Voor wie kiest voor een wetenschappelijke carrière, zijn er nog drie opeen -
volgende stappen, beginnend met gekwalificeerd onderzoeker (‘Chercheur qualifié’), senior onderzoeker (‘Maître de recherches’) en tot slot onder -
zoeksdirecteur (‘Directeur de recherches’). Een aantal onderzoekers die een financiering ontvangen, krijgen daarna een positie binnen het weten -
schappelijke establishment of worden ze academisch benoemd.
	Het FRS-FNRS financiert nog een aantal andere, meer specifieke posities: een halftijdse positie, voor maximum vier jaar, als doctorerend onderzoeker/clinicus (‘Clinicien-chercheur doctorant’) en een andere halftijdse toelage als gespecialiseerd onderzoeker/clinicus (‘Clinicien-chercheur spécialiste’) voor maximum 10 jaar.
	Onderzoekers kunnen een onderzoeksbeurs (‘Crédit aux chercheurs’) van maximum 
€40.000 krijgen voor de financiering van onderzoek op een speci -
fiek project. Deze beurs kan niet worden gebruikt om personeel aan te werven, behalve wanneer het gaat om een tijdelijk postdoctoraal onderzoeker met het oog op het bevorderen van internationale mobiliteit (‘Chercheur temporaire postdoctoral’);
	Het Wetenschappelijk aanmoedigingsmandaat (‘Mandat d’impulsion scien -
tifique’) voorziet een maximumfinanciering van €150.000 per jaar over een 
periode van drie jaar en is gericht op jonge wetenschappers met een innovatief project die de ambitie hebben om een autonome wetenschappelijke eenheid op te richten binnen hun instelling.
	Financiering voor een wetenschappelijke missie (‘Mission scientifique’) in de vorm van een sabbatical die wordt toegekend aan een universitair professor om hem/haar in staat te stellen om onderzoek te voeren in België of het buitenland. Een dergelijke financiering kan ook worden toegekend aan een professor van een buitenlandse universiteit, maar in dat geval moet het onderzoek worden uitgevoerd in de Franse Gemeenschap van België.
	Een recentere maatregel die in 2008 werd gelanceerd en voor het eerst werd gebruikt in 2009, is de Ulysse Mobiliteit (‘Mandat Mobilité Ulysse’). Een beurs tot 
€200.000 per jaar over een periode van drie jaar die kan worden toegekend 
aan een hooggekwalificeerd onderzoeker van gelijk welke nationaliteit, die ten minste vijf jaar in het buitenland woont en die verhuist om zijn/haar carrière verder uit te bouwen in de Franse Gemeenschap.
	Het FRS-FNRS voorziet middelen voor het organiseren van seminaries, con -
gressen en andere soorten wetenschappelijke bijeenkomsten in België. Zo ook worden er beurzen toegekend voor korte studieverblijven in het buitenland 134 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 135 
2010(summer schools, enz.) en voor actieve deelname aan congressen buiten België. 
Bovendien financiert het fonds gedeeltelijk de publicatie van wetenschappe -
lijke tijdschriften of boeken.
	Dankzij schenkingen of via nalatenschappen kan het FNRS wetenschappelijke prijzen in de sociale wetenschappen, biomedische wetenschappen en techno -
logische wetenschappen uitreiken.
	Tot slot wordt er steun voorzien om het tot stand brengen van netwerken van wetenschappers of zogenoemde ‘contactgroepen’ aan te moedigen.
Naast het financieren van individuele onderzoekers, vervult het FRS-FNRS nog een aantal andere missies:
	Aangezien voor het behalen van een doctoraat een doctoraatsopleiding nodig is, heeft het Parlement het FRS-FNRS belast met de taak om ‘doctoraatscolleges’ te organiseren. Momenteel bestaan er 21 dergelijke colleges die een specifiek we -
tenschappelijk gebied of een volledige studieopleiding bestrijken. Elk van deze colleges heeft een aantal (thematische) doctoraatsscholen, die worden opgericht bij beslissing van de Commissie voor Doctoraatsscholen van het FRS-FNRS. Doctoraatsscholen worden opgericht voor een duur van vijf jaar waarna ze ge -
evalueerd worden. De eerste evaluaties waren gepland voor mei 2010.
	Sinds 2005 fungeert het FRS-FNRS, binnen de context van de internationa -
lisering van onderzoek, als NCP voor de KP’s van de EU en vult op die manier de werking aan van het NCP-Wallonië dat wordt geleid door de UWE (Union Wallonne des Entreprises) voor regionale actoren (bedrijven, onderzoekscen -
tra, enz.). Het fonds beoogt daarbij de ontwikkeling van projecten op Europese schaal te bevorderen en het slaagpercentage van aanvragen van universiteiten uit de Franse Gemeenschap op te voeren.
De voorbije tien jaar hebben de 
gewest- en gemeenschaps -
ministers die bevoegd waren voor onderwijs en wetenschappelijk onderzoek jaarlijks enkele honderdduizenden euro tot 2-3 miljoen euro geïnvesteerd in het opzetten van acties en onderzoeksprojecten op het gebied van wetenschapsonderwijs, onderwijsonderzoek en de verspreiding en popularisatie van wetenschappelijke kennis. Meer in het bijzonder tracht de Franse Gemeenschap via de jaarlijkse ‘Printemps des Sciences’
80 
te tonen, vooral dan aan jongeren, dat weten  schappelijke studies ook 
aantrekkelijk kunnen zijn, en 
probeert ze de inspanningen die op dit gebied geleverd worden, te bundelen. De eerste Printemps des Sciences werd georganiseerd in 2001 en was het resultaat van het werk van een informele groep die bestond uit vertegenwoordigers van academische en toegepaste disciplines. Dit evenement wil het imago van wetenschappen opkrikken, informatie verschaffen over wetenschappelijke carrière -
mogelijkheden, de basis- en vervolgopleiding van onderwijzers bestuderen en de wetenschappe -
lijke cultuur verspreiden.
Andere begrotingskredieten gaan 
naar wetenschappelijke genoot -
schappen, weten  schaps  prijzen, 
80. http://www.printempsdessciences.beKADER 26   Popularisering van wetenschap en de ontwikkeling van een wetenschapscultuur in Franstalig België  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010KADER 27  Een partnerschap voor onderzoekers: actieplan van de Franse Gemeenschap 2010-2014 
reisbeurzen voor doctoraats -
studenten of post  doctorale 
onderzoekers, en worden gebruikt 
om het personeel en de activiteiten van de Académie Royale des Sciences, des Lettres et des Beaux-arts de Belgique
81, enz. te 
financieren.
In Wallonië staat een dienst van 
DGO6 in voor het beheer en de coördinatie van een reeks initiatieven die de verspreiding van wetenschap en technologie moeten bevorderen. Naast de steun die het gewest verleent aan projecten die worden ingediend door externe promotoren (beurzen, conferenties, wetenschappelijke animaties, enz.) organiseert DGO6 ook eigen bewustmakingsacties:
 een website82 waar op een 
interactieve manier de verschillende actoren die betrokken zijn bij de promotie van wetenschappen en de activiteiten die ze organiseren in Wallonië en Brussel, worden voorgesteld;
 het maandblad ‘Athena’ dat begrijpelijke, kwalitatieve en gediversifieerde weten -
schappelijke en technologische informatie verspreidt;
 de wedstrijd ‘L’odysée de l’objet’ die de zichtbaarheid van wetenschappelijke carrières wil verbeteren en de onder -
nemings  geest bij jongeren wil 
stimuleren;
 thematische evenementen om 
sensibiliseringsactoren, studenten, onderzoekers, bedrijven en het grote publiek dichter bij elkaar te brengen. Ook wil het gewest hiermee op een aangename manier aantonen hoe belangrijk en alomtegenwoordig wetenschap en technologie zijn in ons dagelijkse leven.
Tot de belangrijkste acties die worden gefinancierd, behoren: permanente centra voor de promotie van wetenschap (PASS
83, 
het museum voor wetenschap en technologie in Parentville, Wetenschappelijke Avonturen -
parken); tijdelijke tentoonstellingen of evenementen ter bevordering van wetenschap en technologie; en mediagebaseerde promotie (tv-programma’s, maandblad voor wetenschap, onderzoek en 
innovatie).
Het actieplan van de Franse 
Gemeenschap ter ondersteuning van het Europees Partnerschap voor Onderzoekers omvat in de eerste plaats acties die door het FRS-FNRS en door universiteiten ondernomen worden in naleving van de principes van het Europees Handvest voor Onderzoekers en de Gedragscode voor de Rekrutering van Onderzoekers; vervolgens omvat het een aantal onder -
steunende acties alsook een evaluatie, analyse en administra -
tieve vereenvoudiging. 
De implementatie van een 
HR-strategie in universiteiten zou het eenvoudiger moeten maken om bestaande problemen met de carrière van onderzoekers of met de aantrekkelijkheid van instellingen in de Franse Gemeenschap in kaart te brengen. Als gevolg kunnen er een aantal wetsvoorstellen worden gedaan om de situatie van onderzoekers te verbeteren. 
1. Rekruteringsprocedures en meeneembaarheid van financieringen opener maken. 
 ACTIE 1 – Hervorming van het 
beoordelingssysteem van aanvragen voor onderzoeks -
beurzen van het FRS-FNRS om ze opener, transparanter en concurrentiëler te maken en om ze beter af te stemmen op de principes van de code voor de rekrutering van onder  zoekers: de leeftijdslimiet afschaffen; 
aanvragers die niet geselecteerd werden, schriftelijk informeren; selectie  procedures 
waarbij meer experts van buiten 
de Franse Gemeenschap betrokken zijn; verbeterde communicatie rond de oproepen voor kandidaten en de procedures om een financiering te krijgen; een nieuwe website met een betere kwaliteit en inhoud voor wie op zoek is naar informatie over de procedures.
 ACTIE 2 – Vereenvoudiging van 
de aanvraagprocedures voor FRIA-beurzen voor houders van een buitenlands diploma. De Regering zal de verplichting afschaffen die eist dat kandi -
81. http://www.academieroyale.be
82. http://difst.wallonie.be
83. http://www.pass.be136 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 137 
20104.2.3.2
Geassocieerde fondsen van het FRS-FNRS: IISN, FRSM, FRFC, FRIA
De met het FRS-FNRS geassocieerde fondsen die gespecialiseerd zijn in bepaalde 
onderzoeksdomeinen en waarover het FRS-FNRS controle uitoefent, zijn: 
	Het ‘Interuniversitair Instituut voor Kernwetenschappen’ (Institut interuni -
versitaire des sciences nucléaires, IISN)
	Het ‘Fonds voor Geneeskundig Wetenschappelijk Onderzoek’ (Fonds de la re -
cherche scientifique médicale, FRSM)
	Het ‘Fonds voor collectief basisonderzoek op initiatief van onderzoekers’ (Fonds de la recherche fondamentale collective à l’initiative des chercheurs, FRFC)
	Het ‘Fonds voor opleiding tot onderzoek in de Industrie en Landbouw’ (Fonds pour la formation à la recherche dans l’industrie et dans l’agriculture, FRIA)
daten met een niet-Belgisch 
tweede cyclus diploma bij hun aanvraag bewijzen dat hun diploma equivalent is aan het Belgische. 
 ACTIE 3 – Oprichting van een 
werkgroep ‘EURAXESS Jobs’ die als taak heeft een beleid uit te werken voor de publicatie van vacatures wanneer die gesubsidieerd zijn; op EURAXESS oproepen publiceren voor FRIA- of FRS-FNRS-beurzen; universiteiten aanmoedigen om vacatures te publiceren op hun eigen websites alsook op EURAXESS; een lijst maken van types contracten die openstaan voor universitaire onderzoekers (en deze informatie beschikbaar maken op EURAXESS).
 ACTIE 4 – Verbetering van de 
kwaliteit van informatie die beschikbaar is op de Belgische EURAXESS services pagina’s
84: publicatie van een 
vademecum van Belgische mobiliteitsprogramma’s; updaten van links en identi -
ficatie van belangrijke actoren; beschikbaar maken van een gids voor mobiele onder -
zoekers; publicatie van de lijst met contracttypes; FAQ; enz.
2. Werkgelegenheid en werkomstandigheden verbeteren
 ACTIE 5 – Oprichting van een 
werkgroep ‘EURAXESS Rights’ met vertegenwoordigers van de universiteiten, het FRS-FNRS en de administratie van de Franse Gemeenschap, met als doel: een Gemeenschaps -
strategie uitwerken voor de implementatie van het Handvest en de Gedragscode; in elke universiteit een HR-strategie in drie fases ontwikkelen:
 
   een knelpuntanalyse van 
de procedures van elke instelling uitvoeren met betrekking tot de 40 principes van het handvest en de gedragscode
 
   een prioriteitenlijst maken 
voor de HR-strategie voor elke instelling
 
   de Commissie informeren 
over de strategie. ACTIE 6 – Creëren van een 
toelage om universiteiten te ondersteunen bij het ontwikkelen van een HR-strategie.
 ACTIE 7 – Verbetering van de 
positie van houders van een doctoraat in openbare besturen.
 ACTIE 8 – Uitwerking van een 
nieuwe graad voor onderzoeks -
managers en hoofden van technologie  platformen
 ACTIE 9 – Oprichting van een 
werkgroep ‘Vrouwen en 
Wetenschap’ met vertegen -
woordigers van de universi -
teiten, het FRS-FNRS en de administratie van de Franse Gemeenschap, met als doel: problemen identificeren die vrouwelijke onderzoekers ervaren, best practices uitwisselen en een oplossing voor de vastgestelde problemen bieden.
3. Opleiding
 ACTIE 10 – Evaluatie van het 
systeem van doctoraatsscholen (eerste evaluatie in mei 2010)
84. http://www.euraxess.be BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010De eerste drie fondsen (IISN, FRSM, FRFC) financieren teams voor het uitvoe -
ren van onderzoeksprogramma’s. Samenwerkingsprojecten worden eveneens ge -
steund dankzij de Televie liefdadigheidswerking en deze projecten zijn gericht op 
de strijd tegen kanker en leukemie: in 2008 ontvingen 80 teams op deze manier een financiering voor in totaal ongeveer €8,1m. Met deze subsidies kan weten -
schappelijk en technisch personeel worden aangeworven (doctoraatsstudenten en postdoctorale mandaten), kan apparatuur worden gekocht en kunnen de werkings -
kosten van de laboratoria worden gefinancierd.
Het FRIA geeft doctoraatsbeurzen (vier jaar) aan onderzoekers die in de industrie 
of landbouw willen werken. De duidelijke economische dimensie van het FRIA rechtvaardigt het feit dat dit fonds ook wordt gesubsidieerd door het Waals Gewest.
4.2.3.3 
Agentschap voor Technologische Stimulatie – AST
Het AST85 (Agence de Stimulation Technologique), dat operationeel is sinds 2006, 
werd opgericht door de Waalse Regering na een evaluatie van het netwerk van in -
termediairen in 2005. De evaluatie concludeerde dat de overdracht en verspreiding van kennis en technologieën niet voldoende beantwoordde aan de behoefte van regionale bedrijven. Gezien de nood om de verspreiding van technologie te verbe -
teren, bestaat de missie van het AST erin om een succesvol systeem voor technolo -
gieoverdracht te leiden in de vorm van een door de overheid gefinancierd netwerk 
met als doel:
	technologische innovatie in Waalse ondernemingen opdrijven, met bijzondere 
aandacht voor niet-innoverende bedrijven.
	op die manier bijdragen tot de ontwikkeling van een concurrentiële, kennis -
gestuurde markt.
De activiteiten en methodes van het AST kunnen in twee hoofdcategorieën worden ingedeeld:
1. de werking van het netwerk verbeteren 
	De rol van elk orgaan binnen het netwerk definiëren.
	Het ‘doel’ van elk orgaan in het netwerk alsook het profiel van zijn medewer -
kers definiëren.
	Opleidingen organiseren voor deze medewerkers, in het bijzonder via over -
plaatsing naar andere organisaties binnen het netwerk. 
	Informatie uitwisselen zodat er een doeltreffende circulatie van rapporten over bedrijven ontstaat.
	Gedeelde communicatie-instrumenten en media creëren.
	De individuele prestaties van elk orgaan en de bijdrage tot de globale prestaties 
85. http://ast.wallonie.be 138 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 139 
2010van het netwerk evalueren aan de hand van een voortdurend bijgewerkt sys -
teem van indicatoren.
2. de algemene stimulatie en ondersteuning van technologische innovatie
	 Overlegmomenten organiseren tussen het netwerk en groepen bedrijven uit 
een specifiek domein (biotechnologie, micro-engineering, materialen, agro-
voeding, informatietechnologie, enz.) om te bepalen hoe de technologische behoeften precies kunnen worden beantwoord door het netwerk.
	Pilootvergaderingen organiseren tussen diverse personen uit het netwerk en bedrijfsleiders, zodat ze samen kunnen bepalen hoe de technologische innova -
tieprojecten van de betrokken bedrijven kunnen worden versneld.
	Een classificatiesysteem opstellen voor het technologisch innovatiepotentieel van bedrijven.
	Het systeem van de technologische vouchers (‘Chèques Technologiques’) be -
heren (de enige financiële steun die rechtstreeks wordt beheerd door AST): een subsidie van 75% die binnen de drie werkdagen wordt toegekend en beschik -
baar is voor alle KMO’s in Wallonië die gebruik willen maken van de diensten van een onderzoekscentrum
86.
	Een community-based webportaal ontwikkelen en modereren; een soort ‘Fa -
cebook of innovation’ voor Wallonië (zie KADER 28 ). 
86. www.ct.innovons.be 
Waalse ondernemingen die willen 
innoveren, worden geconfronteerd met steeds meer en steeds complexere informatie over financiering, tewerkstelling en toegang tot kennis. Om bedrijven te helpen zich door deze overvloed aan informatie te werken, heeft het webportaal 
www.innovons.be  twee 
hoofddoelstellingen. 
Ten eerste, BEGELEIDING! Dat wil 
zeggen, bedrijven leiden naar de geschikte informatie wat zal resulteren in grotere en meer succesvolle innovaties. Hoe? Door te garanderen dat ze toegang krijgen tot de beschikbare vaardigheden en technologieën (kennis en uitrusting) van universiteiten en de industrie.
Ten tweede, NETWERKING! 
Bedrijven kunnen terugvallen op heel wat providers die hen kunnen helpen en bijstaan bij hun innovatie  strategie. Via het web -
portaal 
www.innovons.be  kunnen 
ze met elkaar communiceren en 
kan de globale dienstverlening naar de bedrijven toe verbeterd worden. Net zoals bij een moderne verzendingsdienst, kunnen bedrijven en dienst  verleners informatie uitwisselen op 
www.
innovons.be , verbeteringen 
voorstellen en de voortgang van 
hun gezamenlijke innovatie -
projecten volgen. En dit allemaal gegarandeerd veilig en vertrouwelijk.
Het community-based webportaal 
www.innovons.be  is ook de plek bij 
uitstek voor bedrijven die 
technologievouchers willen aanvragen, een eenvoudige en snelle manier om hulp te krijgen bij innovatieprojecten.KADER 28   www.innovons.be – een vernieuwende hulpbron voor Waalse vernieuwers  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010Het door het AST beheerde netwerk telt acht organisaties die allemaal reeds bestonden 
voor de oprichting van het agentschap en waarvan er vier zelf netwerken zijn. In het netwerk zijn in totaal ongeveer 300 mensen actief. Die acht instanties zijn de volgende:
1. Het LIEU-netwerk (www.reseaulieu.be)
	Leden: de diensten voor technologieoverdracht van universiteiten en voortge -
zette technische opleidingen 
	Doelstellingen: het ontwikkelen van de kennis en technologieën die voort -
vloeien uit onderzoekslaboratoria (partnerschappen, nieuwe spin-offs, oc -
trooiregistraties)
	Uitdagingen: de efficiëntie van ontwikkelingen verbeteren en een beter zicht krijgen op de behoeften van bedrijven 
2. Accord Wallonie netwerk (www.accord-wallonie.be)
	Leden: de technische adviseurs in de 22 geaccrediteerde onderzoekscentra
	Doelstellingen: bedrijven in staat stellen om maximaal de vruchten te plukken van de vaardigheden, expertise en faciliteiten van deze centra (700 onderzoe -
kers en adviseurs in totaal)
	Uitdagingen: multidisciplinaire platforms tussen de centra ontwikkelen en een groter publiek in de bedrijfswereld bereiken
3. SPoW-netwerk – Wetenschapsparken van Wallonië (www.spow.be)
	Leden: de zes Waalse wetenschapsparken (482 bedrijven en 11.500 mensen)
	Doelstellingen: het opstarten en ontwikkelen van hoogtechnologische bedrij -
ven vereenvoudigen en de communicatie tussen bedrijven, universiteiten en onderzoekscentra ondersteunen
	Uitdagingen: de meerwaarde die gekoppeld is aan een vestiging in een weten -
schapspark verhogen en bevorderen
4. Enterprise Europe Network Wallonië (www.wallonieeurope.be)
	Leden: 10 lokale ontwikkelingsagentschappen
	Doelstellingen: 7.500 ‘commerciële en technische opportuniteiten’ creëren uit de EEN-gegevensbank die beschikbaar is voor Waalse bedrijven. 
	Uitdagingen: het aantal technologie- en partneruitwisselingen die via de gege -
vensbank tot stand zijn gekomen, vergroten
5. InnovaTech (www.innovatech.be)
	Doelstellingen: bedrijven helpen bij het structureren van hun technologische innovatieprojecten en ze gedurende hun volledige levenscyclus bijstaan; me -
thodologische instrumenten ontwikkelen
	Uitdagingen: het aantal bedrijven dat technologisch innovatief is en deze troef kan gebruiken om te groeien en zich te ontwikkelen, sterk verhogen
6. Pi² Wallonie – Propriété intellectuelle et Innovation en Wallonie (Intellectu -
ele eigendom en Innovatie in Wallonië) (www.picarre.be)
	Doelstellingen: bedrijven bewuster maken van aangelegenheden inzake intel -
lectuele eigendom en hen bijstaan in dit domein (vrijheid om te werken beves -
tigen, ‘patent alerts’, enz.)140 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 141 
2010	Uitdagingen: ervoor zorgen dat bedrijven het concept ‘intellectuele eigendom’ 
beter begrijpen en de nodige instrumenten ontwikkelen om te waarborgen dat intellectuele eigendom een belangrijke plaats krijgt in de innovatiestrategie van elk bedrijf
7. NCP Wallonie (www.ncpwallonie.be)
	Doelstellingen: bedrijven aanmoedigen om deel te nemen aan de O&O-program -
ma’s van de EU (KP7) en hen bijstaan bij het uitbouwen van partnerschappen
	Uitdagingen: deelname aan EU-projecten verder stimuleren en het aantal ge -
slaagde partnerschappen vergroten
8. Cequal (www.cequal.be)
	Doelstellingen: bedrijven helpen bij het ontwikkelen van een ‘kwaliteitsstra -
tegie’ voor al hun activiteiten
	Uitdagingen: bedrijven bewuster maken van het belang van een ‘kwaliteits -
strategie’ bij innovatieprojecten
4.2.3.4 
Agentschap voor Economische Stimulatie (ASE)
Het ASE87 (Agence de Stimulation Economique) werd in 2007 opgericht door de 
Waalse Regering in het kader van het Marshallplan als de regionale koepelorgani -
satie voor dienstverlening met het oog op bedrijfsontwikkeling (diensten verschaft door bedrijfs- en innovatiecentra, kamers van koophandel en lokale ontwikke -
lingsagentschappen). De economische stimulatie bestaat erin projecthouders en ondernemers een aantal instrumenten en diensten aan te bieden die hen bewust maken van het belang om economische activiteiten te creëren in Wallonië en die 
hen de nodige ondersteuning bieden tijdens de ontwikkelingsfase van een bedrijf. 
De belangrijkste activiteiten van ASE zijn:
	Ondernemerschap bevorderen via een strategisch plan dat initiatieven gericht 
op jongeren, onderwijzers en andere transversale acties combineert
	Globale coördinatie van overheidssteun voor het opstarten en ontwikkelen van bedrijven via een netwerk van zes lokale coördinatoren die de activiteiten van 22 overheidsoperatoren in goede banen leiden
	Directe ondersteuning: steun voor aanvang van de activiteiten om mensen te helpen een innovatief idee om te zetten in een bedrijfsproject en innovatietoe -
lagen waarmee KMO’s innovatie in niet-technologische domeinen (marketing en/of organisatie) kunnen implementeren
	Pilootacties op het gebied van strategische intelligentie om het gebruik van dergelijke instrumenten door bedrijven te bevorderen en het oprichten van een resource-centrum
	Bedrijfsbuy-outs ondersteunen via stimulerende acties en bijstand
87. http://www.as-e.be  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 20104.2.3.5 
Waals Telecommunicatieagentschap – AWT
Het AWT88 (Agence Wallonne des Télécommunications) dat in 1999 werd opge -
richt bij beslissing van het Waals Parlement, op initiatief van de Regering, heeft als 
doel de productie, verspreiding en gebruik van ICT in Wallonië te promoten. Op basis van een beheerscontract met de Waalse Regering werd de missie van AWT omschreven als het promoten van universele toegang tot ICT en de bevordering van het algemeen verspreide gebruik ervan. Deze missie omvat drie fundamentele pij -
lers, namelijk:
	Controle: De missie van het agentschap steunt hoofdzakelijk op zijn vermogen om een hoogwaardige technologische, juridische, maatschappelijke en econo -
mische controle op ICT te garanderen.
	Advies: op basis van zijn controleactiviteiten verleent het agentschap advies aan de regering, de Waalse openbare diensten en andere regionale organisaties en openbare bedrijven. 
	Promotie: het agentschap tracht een maximale zichtbaarheid van zijn activitei -
ten te garanderen en de resultaten van zijn controleactiviteiten te verspreiden onder zijn belangrijkste doelgroepen.
In het bijzonder heeft de regering AWT belast met de taak om voor bedrijven, voor -
al KMO’s, diensten te ontwikkelen die het professionele gebruik van ICT aanmoe -
digen. AWT ontvangt jaarlijks werkingsmiddelen uit het regionale onderzoeks -
budget voor deze taak, die er met name in bestaat om enquêtes en studies rond het gebruik van ICT uit te voeren, gegevensbanken aan te maken, technologische con -
troleactiviteiten te organiseren, een portaal te ontwikkelen en beheren, en promo -
tiecampagnes te voeren.Momenteel is zijn activiteit gericht op: 
	E-business: AWT moedigt het gebruik van ICT in KMO’s aan als aanvulling op de steun die hiervoor door DGO6 wordt verleend. Daartoe publiceerde het agentschap een e-business gids en legde het een permanent bestand van Waal -
se bedrijven uit de ICT-sector aan. Verder organiseert AWT een professioneel netwerk om de uitwisseling van ervaring tussen KMO’s te stimuleren.
	E-learning: AWT heeft van de regering de opdracht gekregen om een e-lear -
ningplatform te creëren waar alle Waalse actoren en initiatieven op dit gebied worden samengebracht. Om deze taak uit te voeren, werden een ‘Learn-on-line’ portaal en een e-learninggids ontwikkeld.
88. http://www.awt.be 142 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 143 
20104.2.3.6 
Sowalfin (Agentschap voor de Financiering van Waalse KMO’s)
Sowalfin werd in 2002 in het leven geroepen om alle publieke financieringsinstru -
menten die gericht zijn op KMO’s te coördineren. Momenteel is het agentschap op 
dit gebied een one-stop shop die bedrijven achtergestelde leningen en waarborgen voor commerciële bankleningen aanbiedt.
Er zijn specifieke instrumenten voor de financiering van innoverende projecten, in 
het bijzonder spin-offs en spin-outprojecten. In 2009 werd onder de naam Novalia 
een nieuw filiaal opgericht voor het beheer van oproepen voor innovatieve projec -
ten die worden gefinancierd door achtergestelde leningen.
4.2.4 
Intermediaire	 organisaties	 op	het	gebied	 van	innovatie
4.2.4.1 
universitaire interfaces
Sinds 1998 financiert de Waalse Regering bijkomend gespecialiseerd personeel 
dat verantwoordelijk is voor de overdracht en commercialisering van onderzoeks -
resultaten om de interfaces tussen universiteiten en de industrie te versterken. De belangrijkste doelstelling van deze maatregel bestaat erin universiteiten en IHO’s aan te moedigen om hun rol binnen O&O uit te bouwen door hun wetenschappe -
lijke en technologische kennis te commercialiseren. De maatregel valt onder het be -
heer van DGO6, dat financieringsaanvragen van interfacepersoneel behandelt. Een 
aanvraag die wordt goedgekeurd, resulteert in een contract tussen het gewest en 
de IHO, waarin missies, taken en verplichte rapporteringen worden gedefinieerd. 
Sinds 1998 heeft het gewest 12 mensen gefinancierd die instaan voor de commerci -
alisering van onderzoeksresultaten binnen universiteiten. Het ging hier om een to -
taalbudget van € 1.060.000 tussen 2000-2003, dat in 2004 werd hernieuwd voor 
een periode van 3 jaar. In 2007 werd er een budget van € 1.735.000 vrijgemaakt 
om de financiering te verlengen tot eind juni 2010.DGO6 betaalt twee personen die verantwoordelijk zijn voor commercialisering in 
elk van de drie volwaardige universiteiten, één persoon in elk van de andere univer -
siteiten die industrieel onderzoek uitvoeren, en één persoon voor de IHO buiten 
de universiteit. Deze mensen werken gewoonlijk binnen het departement onder -
zoeksbeheer (dat instaat voor de behandeling van contractonderzoek met bedrij -
ven, enz.) van hun instelling. Zij moeten nagaan welke mogelijkheden er bestaan 
om onderzoeksresultaten commercieel te exploiteren en zijn ook verantwoordelijk voor de strategie inzake intellectuele eigendom. BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010In het kader van het Marshallplan en na een evaluatie van het systeem voor weten -
schappelijke en technologische intermediatie in Wallonië in 2004, wordt de inter -
facesteun sinds 2006 gecoördineerd door het AST (zie hoger).
4.2.4.2 
Pi2
PiCARRE Wallonië89 is een informatie- en expertisecentrum voor intellectuele ei -
gendom (IE, zoals octrooien, handelsmerken, ontwerpen en copyrights). PiCAR -
RE Wallonië, dat wordt gefinancierd door het Waals Gewest en met Europese mid-
delen, werkt voor alle innovatoren en al wie economische activiteit genereert (indi -
viduele personen, bedrijven en onderzoekscentra) door advies te verlenen over IE.
PiCARRE Wallonië wordt erkend door het EPO en door de Belgische Dienst voor 
het Intellectuele Eigendom (DIE) en is eveneens een PATLIB-centrum (Patent LI -
Brary – een informatiecentrum rond octrooien, handelsmerken en industriële ont -
werpen) dat deel uitmaakt van een Europees netwerk met meer dan 300 connecties.
4.2.4.3 
LIEu
Het LIEU-netwerk90 werd in 2003 opgericht en verenigt universitaire en andere 
IHO-interfaces met organisaties uit de Franse Gemeenschap die onderzoek com -
mercialiseren. De belangrijkste activiteiten van deze eenheden zijn informatiever -
zameling, evaluatie en overdracht van technologie, de oprichting van spin-offs en 
het bevorderen van uitwisseling tussen laboratoria en bedrijven.
De doelstellingen van het LIEU-netwerk zijn:
	Het versterken en bevorderen van de activiteiten van universiteiten in partner -
schap met de sociaal-economische actoren, in het bijzonder om regionale ont -
wikkeling te stimuleren;
	Het bevorderen van de professionalisering van interface- en commercialise -
ringsactiviteiten, met name door opleiding te voorzien, best practices te ver -
spreiden en gemeenschappelijke instrumenten te ontwikkelen;
	Het bevorderen van samenwerking tussen de interfacestructuren van de ver -
schillende universiteiten; 
	Het meewerken in Europese en internationale netwerken die betrekking heb -
ben op de relaties universiteit-industrie en op technologieoverdracht.
Het LIEU-netwerk is niet zozeer een afzonderlijke juridische entiteit, maar eerder een 
operationele werkgroep van de CReF. Het netwerk wordt geleid door een stuurcomité enerzijds en een managementcomité bijgestaan door een coördinatie-unit anderzijds.
89. http://www.picarre.be
90. http://www.reseaulieu.be144 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 145 
20104.2.4.4 
Innovatech
InnovaTech is een non-profitorganisatie (VZW) met als missie het innovatieniveau in 
Waalse ondernemingen te verhogen en zo hun concurrentiekracht te verbeteren door:
	bedrijven te informeren en bewust te maken over innovatie
	innovatieprocessen te ondersteunen
	bruggen te slaan tussen actoren in het innovatiesysteem
Tussen 2001-2008, werkte Innovatech91 in Henegouwen met financiële steun van 
het Waals Gewest en het EFRO (Uitfasering van Doelstelling 1 programma). Op basis van de resultaten die in Henegouwen werden behaald, werd de steun (een co -
financiering door het Waals Gewest en het ESF) verlengd voor de periode 2008-2013 en werden de activiteiten van Innovatech uitgebreid tot het volledige gewest.
In de eerste zeven jaar contacteerden de technologische adviseurs van InnovaTech 
985, of ongeveer 50%, van de productieondernemingen in Henegouwen; 80% 
daarvan waren KMO’s. Iets meer dan 2/3 van de gecontacteerde bedrijven (684) stemden in met een bezoek van een innovatieadviseur; op basis hiervan werd vast -
gesteld dat 415 bedrijven behoefte hadden aan ondersteuning. 
De behoeften die op deze manier werden geïdentificeerd, mondden uit in 654 O&O-
projecten (waarvan er sommige nog lopen), goed voor een totale private en overheids -
investering van €19,3m. Bovendien creëerden deze projecten ten minste 39 banen.
InnovaTech ondersteunt KMO’s bij het beheren van hun innovatie- en technologie -
projecten. De doelstelling daarbij is KMO’s de juiste methodes aan te reiken om de competenties te ontwikkelen die nodig zijn om dergelijke projecten te beheren. Dit 
verloopt via een gepersonaliseerde coaching die ingaat op aspecten zoals: planning, 
zoektocht naar partners (technologisch, wetenschappelijk en industrieel), inschat -
ting van risico’s, informatie over de stand van zaken en advies over IE, enz.
4.2.5
Belangrijkste	 performers	 op	het	vlak	 van	onderzoek	 en	innovatie
4.2.5.1 
Aangezien het FRS-FNRS geen eigen infrastructuren heeft (in tegenstelling tot bijvoorbeeld het CNRS in Frankrijk) en de Franse Gemeenschap geen enkel we -
tenschappelijk of onderzoekscentrum heeft (met uitzondering van het Museum 
91. De organisatie was toen bekend onder de naam CeRDT (Centre de Promotion de la Recherche et 
Développement et de Valorisation des Technologies en Hainaut) BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010van Mariemont), wordt basisonderzoek nagenoeg uitsluitend aan universiteiten 
uitgevoerd. Andere IHO buiten de universiteit (hoofdzakelijk de ‘Hautes Ecoles’) richten zich eerder op toegepast onderzoek. Bijgevolg gaat ten minste 98% van de begrotingskredieten die de Franse Gemeenschap rechtstreeks of onrechtstreeks toekent aan onderzoek, naar laboratoria en onderzoekers in universiteiten.
Zoals blijkt uit 
KADER 29 , verloopt de financiering van universitair onderzoek in de 
Franse Gemeenschap en door de Franse Gemeenschap in hoofdzaak via de basisfi -
nanciering van de universiteiten. De basistoelagen worden verdeeld onder de aca -
demische instellingen op basis van het ‘gewogen aantal financierbare studenten’.Het aandeel van onderzoeksactiviteiten in de basismiddelen van universiteiten 
wordt geraamd op 25%, een cijfer dat gebaseerd is op een overeengekomen norm 
voor academische instellingen die hun onderwijsmissie baseren op onderzoek. 
Volgens ramingen besteedden universiteiten in 2008 €147,5m van de werkings -
middelen aan onderzoek, wat overeenkomt met 54% van de begrotingskredieten voor onderzoek in de Franse Gemeenschap. Daarbij is geen rekening gehouden met middelen van andere Belgische overheden (Federaal, Gewest), de EU of pri -
vate bronnen. 
In 2008 ontvingen negen universiteiten middelen van de Franse Gemeenschap, 
hoewel de universiteiten sinds 2004 zijn ondergebracht in drie academies (Lou -
vain, Wallonie-Bruxelles, Wallonie-Europe). Na enkele recente fusies blijven er nog zeven universiteiten over en dit aantal zal in de toekomst nog verder worden teruggebracht tot vier, waarin ook andere IHO’s (bijv. hogere instituten voor archi -
tectuur) zullen worden opgenomen. 
De lijst in het onderstaande kader geeft een overzicht van het universitaire land-
schap in de Franse Gemeenschap zoals dat eruit zag in het academiejaar 2008-9, het laatste jaar waarvoor definitieve cijfers over studentenpopulaties beschikbaar zijn
92 (deze staan tussen haakjes, net zoals de fusies die sindsdien hebben plaats -
gevonden). In totaal waren er in 2008-2009 73.249 universiteitsstudenten in de Franse Gemeenschap.
92. www.enseignement.be/infosup 146 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 147 
2010KADER 29  universiteiten van de Franse Gemeenschap 
KADER 30  De Geconcerteerde Onderzoeksacties (ARC) & het Fonds Spécial de Recherche (FSR) 
Académie Universitaire Louvain:
 Université catholique de 
Louvain (21.990 studenten)  
– www.uclouvain.be
 Facultés universitaires Notre-Dame de la Paix in Namen (5.083) – 
www.fundp.ac.be
 Facultés universitaires catholiques de Mons (1.283)  
– www.fucam.ac.be
 Facultés universitaires Saint-Louis (2.368) – 
www.fusl.ac.beAcadémie Universitaire  
Wallonie-Bruxelles:
 Université Libre de Bruxelles (21.042) – 
www.ulb.ac.be
 Université de Mons-Hainaut (3.550)
 Faculté Polytechnique de Mons (886; in 2009 samengegaan met de Université de Mons-Hainaut. De gefuseerde entiteit heet nu Université de Mons  
– 
www.umons.ac.be )Académie Universitaire  
Wallonie-Europe:
 Université de Liège (16.050) – 
www.ulg.ac.be
 Faculté universitaire des Sciences agronomiques de Gembloux (997; in 2009 samengegaan met de Université de Liège (ULG), maar met behoud van een zekere autonomie onder de naam Gembloux Agro-Bio Tech – 
www.fsagx.ac.be )
Met een jaarbudget van €14m, 
ongeveer 5% van de totale onderzoeksfinanciering van de Franse Gemeenschap, bieden de Actions de Recherche Concertées (Geconcerteerde Onderzoeks -
acties of ARC) universiteiten een specifiek instrument om excellentiecentra op te zetten of te versterken in domeinen die zij zelf als prioritair beschouwen. 
De subsidies worden eerst 
verdeeld tussen de drie universitaire academies op basis van een speciale verdeelsleutel voor de jaren 2007 tot 2015 (om de stabiliteit te garanderen). Deze verdeelsleutel is gebaseerd op het aantal studenten ingeschreven in het laatste jaar van de tweede cyclus en in de derde cyclus, alsook het aantal onderzoekers binnen de instelling.Na overleg binnen de betrokken academie en na een evaluatie door externe experts op basis van welomlijnde criteria kunnen de universiteiten aanzienlijke middelen voorbestemmen voor meerjarige onderzoeksprogramma’s, waarin idealiter meerdere teams betrokken zijn die elk aanvullende vaardigheden bijbrengen en zo het multidisciplinaire karakter van het project bekrachtigen. De ARC-projecten worden gewoonlijk gespreid over vijf jaar en kunnen worden hernieuwd. Jaarlijks lopen er ongeveer 85 tot 90 projecten die erop gericht zijn universitaire of interuniversitaire excellentiecentra in basisonderzoek te ontwikkelen. De middelen kunnen ook worden gebruikt voor ‘excellentiecentra die op een geïntegreerde manier basis- en toegepast onderzoek voeren met het oog op het economisch en maatschappelijk gebruik van de onderzoeks  resultaten’.
Volgens dezelfde 
verdeelvoorwaarden als voor de ARC, wordt nog eens 
€14m, 
ongeveer 5% van de totale middelen die de Franse Gemeenschap ter beschikking stelt voor onderzoek, toegekend via het FSR. Dit fonds vervolledigt het aandeel (momenteel 17,5% van de subsidie) dat academische instellingen met eigen middelen (inclusief de basistoelage) moeten betalen. Met dit fonds kunnen universiteiten voorzien in de financiële behoeften voor onderzoek dat gestart wordt op eigen initiatief. Het mag echter niet voor andere doeleinden worden gebruikt. BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 20104.2.5.2 
Hogescholen
Er zijn 21 hogescholen (‘Hautes Ecoles’, of IHO’s buiten de universiteit) in de Fran -
se Gemeenschap93. De meeste van deze instellingen die technische opleidingen 
aanbieden, beschikken over een onderzoekscentrum als non-profitdochter. De 12 
onderzoekscentra die verbonden zijn aan de hogescholen voeren industrieel on -
derzoek uit en komen als dusdanig in aanmerking voor de meeste Waalse finan -
cieringsprogramma’s: mobilisatieprogramma’s, FIRST-programma’s, concurren -
tiepolen, enz.
Voor de hogescholen is er ook een specifiek programma: FIRST Hogescholen 
(FIRST Hautes Ecoles) stelt onderzoekers uit onderzoekscentra van IHO’s in staat om onderzoek te voeren dat zich richt op de belangen van een industriële partner die het project mee sponsort. In 2008 ontvingen de IHO’s buiten de universiteit ongeveer € 3m aan financiering voor hun O&O-activiteiten.
De regionale overheden ondersteunen eveneens de commercialisering van door IHO’s geproduceerde onderzoeksresultaten via Adisif
94, een structuur die een in -
terface vormt tussen onderzoekscentra van IHO’s en KMO’s, en waarin het salaris wordt betaald van een persoon die verantwoordelijk is voor de commercialisering van onderzoeksresultaten.
KADER 31   WELBIO: Waals Expertise-Instituut voor Levenswetenschappen 
93. Dit aantal zal door enkele nieuwe fusies vanaf 2011 herleid worden tot 19
94. http://www.adisif.be
Eind 2008 richtte de Waalse 
Regering een nieuw instituut op voor vooruitstrevend onderzoek in levenswetenschappen en biotechnologie, dat de naam WELBIO meekreeg (Waals Expertise-Instituut voor Levens -
wetenschappen). Met een budget van 
€30m over vijf jaar, beoogt dit 
instituut de ontwikkeling en commercialisering van geavanceerd, niet-gericht onderzoek in domeinen die toepassingen kunnen genereren op alle gebieden van de medische, farmaceutische en veterinaire biotechnologie. Resultaten die intellectuele eigendom kunnen genereren, zullen worden beschermd via octrooien of geëxploiteerd via de oprichting van spin-offs en/of partnerschappen met Waalse bedrijven, waaronder ondernemingen die betrokken zijn bij de twee concurrentiepolen BIOWIN (Cluster Gezondheidszorg van Wallonië) en WAGRALIM (Cluster Agro-industrie van Wallonië). Het instituut, dat gebaseerd is op het model van het Vlaamse VIB, is een instituut ‘zonder muren’. Wettelijk gezien is het een autonome vzw die fungeert onder een contract met het Waals Gewest en die werkt in partnerschap met de universitaire academies. De onderzoeksteams coördineren hun werk over de verschillende universiteits -
campussen. Het programma bestaat uit twee elementen: 
 Expertisegroepen: elke groep ontvangt een budget tussen 
€400-800.000 per jaar.
 Technologische platformen: het instituut heeft als taak de commercialisering van de onderzoeksresultaten te waarborgen.148 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 149 
20104.2.5.3 
Het Waals Gewest erkent 22 onderzoekscentra omwille van hun collectieve onder -
zoeksactiviteiten. Het gewest voorziet een aanzienlijke financiering om de werking 
van deze centra te ondersteunen (meer dan €13m op jaarbasis in begrotingstermen).
In 2008 werd een nieuwe aanpak voor de structurering en coördinatie van de activi -
teiten van de geaccrediteerde onderzoekscentra voorgesteld. De aanvragen omvatten:
	De oprichting van thematische intercentra-platformen om onderzoeksactivitei -
ten te coördineren en het beheer van gespecialiseerde apparatuur te optimaliseren
	Een proces van progressieve samensmelting van de activiteiten van bepaalde centra
	De oprichting van een coördinatie-eenheid om zowel regionaal als internati -
onaal het bewustzijn rond het potentieel van de centra te vergroten. De coör -
dinatie-eenheid zou ook verantwoordelijk zijn voor de intensivering van de samenwerking tussen centra.
	De creatie van een enkele ‘corporate identity’ voor de centra als een soort handels -
merk waarmee ze, met name op internationaal niveau, snel te herkennen zijn.
Om aanspraak te kunnen maken op financiering door het Waals Gewest moeten onderzoekscentra voldoen aan een aantal criteria die het collectieve karakter van het onderzoek en het naleven van gepaste managementnormen garanderen. Om een accreditatie te behalen, moet een centrum:
	 Een afzonderlijke juridische entiteit vormen
	 Het uitvoeren van industrieel onderzoek als missie hebben, en meer in het bijzonder: 
 		hoofdzakelijk industriële O&O die beantwoordt aan de behoeften van be -
drijven op het niveau van een sector of technologisch domein
 		in aanzienlijke mate uitgevoerd in partnerschap met universiteiten, hogescho -
len of in het kader van het KP van de EU of andere internationale programma’s
 	bedrijven beogen waarvoor het centrum een echte meerwaarde kan bieden
 	met als effect dat de knowhow en competentiebasis van het centrum verder 
wordt ontwikkeld of up-to-date wordt gehouden.
	Voortdurend op de hoogte blijven van de wetenschappelijke en technische voor -
uitgang in België en het buitenland, voor wat betreft de domeinen waarin het centrum gespecialiseerd is en die een grote kans op industriële innovatie bieden; en gebruik maken van deze expertise om regelmatig bedrijven te contacteren en raadplegen om na te gaan welke diensten ze nodig hebben
	Een bestuur hebben dat ten minste voor de helft uit mensen uit de bedrijfswereld bestaat, met een evenwichtige verdeling tussen KMO’s en grotere ondernemingen
	Analytische verslagen bijhouden van de activiteiten en voldoen aan de vereiste Belgische accountingnormen zodat het gebruik van de overheidsmiddelen die het centrum krijgt, kan worden nagegaan; en of de prijs die aan bedrijven wordt gevraagd de markt volgt BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010	Ten minste één operationele faciliteit hebben in Wallonië
	Een voldoende groot zelfbedruipend vermogen hebben om de diensten en 
onderzoeksactiviteiten mee te kunnen financieren; en bijdragen tot het on -
derhoud en de herinvestering in apparatuur en materiaal dat nodig is voor de activiteiten
FIGUUR 35 Lijst van door het Waals Gewest geaccrediteerde collectieve onderzoekscentra
OFFICIEEL ACRONIEM NAAM IN HET NEDERLANDS LOCATIE
BRRC-OCW Belgisch Opzoekingscentrum voor de Wegenbouw Brussel
BCRC Belgisch Centrum voor Keramiekonderzoek Mons
BIL-IBS Belgisch Instituut voor Lastechniek Brussel
CEBEDEAU Expertisecentrum voor Waterbehandeling en -Beheer Luik 
CELABOR Centrum voor Onderzoek en Controle van Hout en Chemicaliën Herve
CENAERO Excellentiecentrum voor Ruimtevaartonderzoek Gosselies
CENTE xBEL Technisch en Wetenschappelijk Centrum voor de Belgische Textielnijverheid Brussel
CER Centrum voor Rurale Economie Marloie
CERTECH Centrum Technologische Hulpbronnen voor de Chemie Seneffe
CETIC Excellentiecentrum voor Informatie- en Communicatietechnologieën Gosselies
CEWAC Waals Onderzoekscentrum voor Assemblage en Materiaaltesten Ougree
CORI Instituut voor Coatingonderzoek Limelette
CRIC-OCCN Belgische Onderzoekscentrum van de Cementnijverheid Brussel
CRM Centrum voor Metallurgisch Onderzoek Luik
WTCB Belgisch Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf Limelette
CTIB-TCHN Belgisch Technisch Centrum voor Houtnijverheid Brussel
CTP Internationaal Technologiecentrum voor Aarde en Steen Doornik
IMMUNEHEALTH IMMUNEHEALTH Charleroi 
INISMA Interuniversitair onderzoeksinstituut voor silicaten, bodems en materialen Mons
MATERIA NOVA Excellentiecentrum voor materialen Mons
MULTITEL Onderzoekscentrum voor telecommunicatie, signaal- en beeldverwerking Mons
SIRRIS Collectief Centrum van de Belgische Technologische Industrie Luik
Naast de ‘geaccrediteerde centra’ heeft het gewest ook twee openbare onderzoeks -
centra:
	 Het Waals Centrum voor Landbouwkundig Onderzoek (Centre wallon de Re -
cherches agronomiques, CRAW)
	Het Wetenschappelijk Instituut voor Overheidsdiensten (Institut Scientifique de Service Public, ISSEP) 150 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 151 
2010FIGUUR 36 Evolutie begrotingskredieten voor geaccrediteerde onderzoekscentra (in duizend €).
FIGuuR 36 toont dat de begrotingskredieten voor het financieren van de geaccredi -
teerde onderzoekscentra sterk afhangen van de structuurfondsen, zelfs al is ook het 
regionale budget de voorbije jaren gestegen.
De Waalse programma’s voor collectief onderzoek zijn exclusief gericht op de geac -
crediteerde onderzoekscentra, met als doel deze centra te helpen bij het uitbouwen 
van hun expertise en knowhow tot een technologische sleutel voor een groep be -
drijven of een bedrijfssector in Wallonië. Een basisvereiste voor de selectie van een project is dat er ten minste twee centra bij betrokken zijn.
Een tweede regionale maatregel voor de geaccrediteerde centra is de financiering 
van technologische begeleidingsdiensten (technologische audits voor nieuwe pro -
cessen of producten en advies over vereiste technologische knowhow) voor bedrij -
ven die wetenschappelijke of technische expertise nastreven. In 2008 kregen 21 technologische begeleidingsdiensten een cofinanciering (80% van de kosten) in 17 centra. Hiervoor werd een totaalbudget van iets meer dan € 6,5m voorzien.
De centra werken gewoonlijk onafhankelijk van elkaar, zowel voor O&O-projec -
ten als voor de investering in apparatuur, maar er beginnen zich wel enkele syner -
gieën te ontwikkelen, zoals: 
	De oprichting van een wetenschappelijke groep waarin centra (CRM, Materia Nova en Cori) die actief zijn op het gebied van oppervlakte-engineering zich verenigen;80.000
60.00070.000
40.00050.000
30.000
10.00020.000
0
2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008Collectief Onderzoek
ConcurrentiepolenFIRSTAanvulling op KPHorizon Europe
Structuurfondsen
Andere BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010	Er werden sinds 2006 zeven centrumoverschrijdende technologische begelei -
dingsdiensten opgericht;
	Sinds 2005 moeten alle onderzoeksprojecten die door het Waals Gewest wor -
den gefinancierd, uitgaan van een partnerschap waarbij ten minste twee on -
derzoekscentra betrokken zijn.
4.2.5.4 
Clusters en Concurrentiepolen
De voorbije tien jaar hebben de Waalse autoriteiten geïnvesteerd in twee bijkomen -
de acties die essentieel zijn om samenwerking binnen het regionale innovatiesys -
teem te verbeteren: bedrijfsclusters die de ontwikkeling van industriële, commer -
ciële of technologische netwerken en innovatieve partnerschappen subsidiëren; en 
concurrentiepolen die de implementatie ondersteunen van een strategie op basis van een ruim partnerschap in de vorm van investeringen, O&O- of opleidingspro -
jecten in samenhang met de strategie inzake concurrentiepositie die door alle leden 
samen werd bepaald. 
Sinds 2005 vormen de concurrentiepolen een belangrijke pijler van het Waalse WTI-
beleid, met een budget van €280m voor 2006-2010. De maatregel is een van de vijf 
prioriteiten van het Marshallplan en een belangrijke evolutie in het regionale beleid, zowel op het vlak van ingezette financiële middelen als wat betreft de ontwerp- en implementatieprocedure. Concurrentiepolen worden gedefinieerd als een combina -
tie van bedrijven, opleidingscentra en openbare en private onderzoekseenheden die in partnerschap samenwerken om synergieën tot stand te brengen voor gezamenlijke innovatieprojecten. Het partnerschap is georganiseerd rond een markt en een daar -
aan verbonden technologie, en is gericht op het creëren van een kritieke massa om voldoende concurrentiekracht en internationale zichtbaarheid te ontwikkelen. 
Er werden vijf sectoren en overeenkomstige polen geïdentificeerd en officieel er -
kend door de regionale autoriteiten: levenswetenschappen – Biowin; agro-voeding 
– Wagralim; machinebouw – Mécatech; transport-logistiek – Logistics in Wallonia; lucht-/ruimtevaart - Skywin. Een zesde concurrentiepool die gericht is op milieu -
technologie zal worden gelanceerd in het kader van het Plan Marshall_2.Vert.
Alle concurrentiepolen hebben financiële middelen ontvangen die hen in staat 
moeten stellen om diverse acties te implementeren die aansluiten op hun strategie. De steun van het Waals Gewest kan diverse vormen aannemen: 
	Investeringen in infrastructuur, gebouwen en apparatuur;
	O&O-financiering;
	Investeringstoelagen;
	Training support;
	Aantrekken van buitenlandse investeringen en bevorderen van export.152 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 153 
2010Daarnaast draagt het gewest gedeeltelijk de kosten voor een management unit voor 
elke pool. De deelnemers van de pool behouden verder het recht op alle bestaande vormen van financiering voor investeringen, O&O, tewerkstellingsmaatregelen, opleiding en export volgens de normale procedure voor aanvragen die buiten het kader van de polen worden ingediend. Alle financiering wordt toegekend op basis van projectoproepen (met uitzondering van toelagen voor BDI en voor exportsti -
muli). Aanvragen die worden ingediend binnen het kader van de cluster zoals pro -
jecten opgenomen in het business plan of latere werkprogramma’s voor spin-offs, komen in aanmerking voor de maximumsteun en een specifieke aanvulling voor sommige van de maatregelen.
De private sector speelt een belangrijke rol bij het sturen van de concurrentiepolen 
samen met de Franstalige universiteiten, die het recht hebben om een waarnemend voorzitter aan te stellen voor het bestuur van elke cluster.
De eerste stappen in de selectie van projecten, gebeuren binnen de polen zelf:
	Interne projectoproepen in elke cluster;
	Selectie door een interne jury en daarna de bestuursraad;
De volgende stappen zijn:
	Controle van de ontvankelijkheid van de projecten door de betrokken adminis -
traties;
	Selectie door een internationale jury van experts, onafhankelijk van de regering 
en de administratie;
	Beslissing van de Waalse Regering.
De Waalse Regering organiseert regelmatig projectoproepen voor de leden van de vijf polen. Tussen 2005 en 2008 keurde de Regering bij vier oproepen 55 onder -
zoeksprojecten goed. 
FIGUUR 37 Concurrentiepolen: Begrotingskredieten van het Waals Gewest per type begunstigde, 
2001-2008
AANTAL GOEDGEKE uRDE 
ONDER zOEKSPROJECTEN  
(OP 31/12/2008)OPROEP 1
2005OPROEP 2
2006OPROEP 3
2007OPROEP 
3BIS
2008TOTAAL
Skywin 5 2 4 1 12
Biowin 1 5 4 0 10
Mécatech 5 2 3 7 17
Logistics 2 1 1 1 5
Wagralim 2 5 2 2 11
TOTAAL 15 15 14 11 55
Bron: WOD DGO6 BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010Het Waalse clusterbeleid dat in 1999 werd gelanceerd, steunt binnen een bepaald 
activiteitengebied ondernemingen (en andere relevante operatoren) die willen sa -
menwerken in het kader van collectieve acties (sectorale seminaries, marketing in het buitenland) en industriële of commerciële partnerschapinitiatieven. Na een pilootfase die door de Waalse Regering als veelbelovend werd bestempeld na een externe evaluatie, nam het Parlement in januari 2007 een clusterdecreet aan. 
De activiteiten van de clusters ontvouwen zich rond de volgende zes krachtlijnen: 
1. het verbeteren van de kennis van bedrijven uit de cluster om inzicht te krijgen 
in de omgeving van het betrokken activiteitengebied. 
2. het versterken van commerciële links tussen de bedrijven uit de cluster zodat deze hun innovatievermogen en concurrentiekracht kunnen verbeteren. 
3. het opzetten van partnerschappen tussen leden van een cluster met het oog op de productie van goederen en diensten, O&O of marketing of, in sommige ge -
vallen, de oprichting van een nieuw bedrijf. 
4. het promoten van de cluster op lokaal en internationaal niveau, bijv. via deelna -
me aan gespecialiseerde handelsbeurzen; het aanmoedigen van buitenlandse investeerders om zich te vestigen in Wallonië.
5. het delen van kennis en uitwisselen van best practices tussen de clusters, ook op internationaal niveau. 
6. het versterken van synergieën tussen activiteiten van de clusters en die van de concurrentiepolen.
Het gewest financiert 100% van de kosten van een clustermanager tijdens de eerste drie jaar, 80% de volgende drie jaar en 50% daarna. De kosten die in aanmerking ko -
men, worden bepaald door de regering en bedragen maximum €160.000 per jaar. 
Afhankelijk van de resultaten en een evaluatie van een nieuw actieplan met nieuwe 
doelstellingen, kan de toelage na de eerste drie jaar worden verlengd.
De regering kan ook een subsidie toekennen aan specifieke clusters die een part -
nerschap aangaan met het oog op deelname aan internationale samenwerkingspro -
gramma’s of die een samenwerking met andere clusters opzetten om een specifieke 
taak, mogelijk ook internationaal, uit te voeren. In dit geval is de subsidie beperkt tot € 24.000. 
Vanaf 2010 worden 14 clusters in Wallonië gestuurd: Automobiel, Luchtvaart, Vast afval, Ecologisch bouwen, Ruimtevaart, Voeding, Klinisch onderzoek, ICT, Trans -
port/logistiek, Fotonica, MITECH (Microtechnologieën voor Intelligente Fabri -
cage en Producten), TWIST (Tekst-, beeld- en geluidstechnologieën), TWEED 
(Technologieën inzake energiebesparing/duurzame ontwikkeling), CAP2020 
(Energieprestaties van gebouwen) en Plastiwin (Gietvormen, kunststofonderdelen en grondstoffen).154 
4.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 155 
2010In het kader van de wetgeving rond O&O-steun die in 2008 in Wallonië werd aan -
genomen, kunnen O&O-projecten van clusters en concurrentiepolen genieten van 
gunstigere financiële omstandigheden dan ‘individuele’ projecten, namelijk: een subsidieverhoging van 15% voor industriële onderzoeksprojecten en de mogelijk -
heid om te kiezen tussen een terugbetaalbare lening of een subsidie (aan een lager tarief dan de lening) voor een experimenteel O&O-project.
4.3  
Vooruitzichten voor het WTI-beleid in Wallonië 
en de Franse Gemeenschap
Met name onder invloed van Europese en wereldwijde evoluties op het vlak van onderzoek, hebben de Franse Gemeenschap en het Waals Gewest de voorbije jaren een aantal prioriteiten toegevoegd aan hun beleidsagenda voor O&O. Zo werden er sinds 2004 diverse maatregelen gedefinieerd, waarvan er sommige werden gelan -
ceerd, andere werden bekrachtigd en enkele tot slot nog in de ontwerpfase zitten en verder moeten worden uitgewerkt. De vier onderling verbonden prioriteiten of actielijnen zijn:
	Het uitbouwen van de financiële middelen waarover wetenschappers en be -
drijven kunnen beschikken om aan O&O te doen;
	Het verbeteren van het imago, de werkzekerheid en werkomstandigheden van onderzoekers;
	Het creëren van meer coherentie en synergieën tussen de acties van de Franse Gemeenschap, het Waals Gewest en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest;
	Het internationaliseren van de Franstalige onderzoeksgemeenschap en Waalse bedrijven om hun zichtbaarheid en concurrentiekracht te verbeteren.
Het uitbouwen van de financiële middelen waarover wetenschappers en bedrij -
ven kunnen beschikken om aan O&O te doen, gebeurt op verschillende manieren, waaronder: het opvoeren van het aantal wetenschappelijke en technische mede -
werkers; het verhogen van de werkingsmiddelen van universitaire laboratoria; het 
beschikbaar stellen van meer middelen voor industrieel onderzoek en voor product- 
en procesinnovatie, inclusief door ondernemingen en geaccrediteerde onderzoeks -
centra; en het ontwikkelen van een geavanceerde onderzoeksinfrastructuur in uni -
versiteiten en onderzoekscentra. Om dit te realiseren zijn de overheidsinvesterin -
gen de voorbije tien jaar, en vooral sinds 2005, sterk omhoog gegaan. De jaarlijkse  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010156 
4.3 VOORUITZICHTEN  VOOR  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP
begrotingskredieten voor O&O van de Franse Gemeenschap stegen van €207m in 
1999 tot €272m in 2008; verdere stijgingen worden beperkt door de wetgeving in 
zake financiering van deelstaatoverheden. Het Waals Gewest heeft meer budget -
taire ‘speelruimte’ en de begrotingskredieten stegen er in dezelfde periode met 50% 
tot €332m. In beide gevallen heeft de toename van de middelen geleid tot verschil -
lende resultaten, afhankelijk van de ontvangers van de betrokken gelden. Wat het Gemeenschapsbudget betreft, is het voornamelijk het FRS-FNRS dat daarvan de 
begunstigde is geweest, op basis van opeenvolgende ontwikkelingsplannen en met 
name het plan van 2000, dat pas vanaf 2004 werd geïmplementeerd en werd afge -
rond in 2009. Ondertussen werd er in maart 2009 een nieuw plan goedgekeurd. Ook universitaire academies hebben hun onderzoeksmiddelen zien groeien en sta -
biliseren, zij het in beperktere mate. Na een stijging van één miljoen euro per instel -
ling, legde een decreet van 30 maart 2007 de basistoelage vast die wordt verdeeld via de ARC en het FSR, alsook de verdeelsleutel voor de volgende jaren.
Wat het Waals budget betreft, werd de verhoging van het O&O-budget vanaf 2006 
versneld met de implementatie van het 1e Marshallplan. Deze toename van begro -
tingskredieten voor O&O gaf een budgettaire boost aan diverse soorten actoren in het innovatiesysteem, waaronder bedrijven, collectieve onderzoekscentra en uni -
versiteiten. Er werden extra financiële middelen ingezet voor het cofinancieren van investeringen in het kader van de Structuurfonds-programma’s in het gewest; ook die droegen bij tot een verhoging van de O&O-begrotingskredieten. Dergelijke ver -
hogingen van begrotingskredieten zijn echter een eenmalige stimulans gespreid over een periode van zes jaar, waarbij het budget vooral in de eerste jaren (2008 voor de lo -
pende periode) een sterke toename kent, die echter na verloop van tijd weer afneemt en de vraag oproept of en hoe de investering wordt voortgezet na de huidige periode 2007-2013. In de periode 2000-2006 waren de geaccrediteerde onderzoekscentra de grootste begunstigden van Structuurfonds-investeringen; voor de periode 2007-2013 werden de middelen voor het financieren van onderzoeksprojecten en inves -
teringen volgens een sleutel van ongeveer 60/40 verdeeld tussen geaccrediteerde onderzoekscentra enerzijds en universiteiten en hogescholen anderzijds.
Wat het verbeteren van het imago, de werkzekerheid en de werkomstandigheden 
van onderzoekers betreft, liggen de ondernomen acties volledig in lijn met het Eu -
ropees Handvest voor Onderzoekers. De actie van de Gemeenschap is erop gericht om de objectiviteit en transparantie van de besluitvorming omtrent rekrutering en carrièrepaden van onderzoekers te verbeteren, ook op het vlak van gelijke kansen. 
Volgens ramingen zou de Franse Gemeenschap haar uitgaven nog eens met de helft 
moeten verhogen om er mee voor te zorgen dat België de 3% GERD/BBP-doelstel -
ling haalt. Zelfs als dit gebeurt, zou het aantal beschikbare onderzoekers – net af -
gestudeerd of (terug) aangetrokken uit het buitenland – in overeenkomstige mate  157 
2010moeten toenemen. De huidige regering is van plan om haar bewustmakingscam -
pagnes (zoals de ‘Printemps des Sciences’) die jongeren aanmoedigen om weten -
schappelijke studies te volgen, op te drijven. Daarnaast moet ook de werkonzeker -
heid voor onderzoekers worden aangepakt als de gemeenschap pas afgestudeerde 
wetenschappers aan boord wil houden. Binnen de Franstalige universiteiten be -
staan er vier categorieën onderzoekers: wetenschappelijke onderzoekers en acade -
mische benoemingen gefinancierd met de werkingsenveloppe, onderzoekers ge -
financierd via externe contracten, hoofdzakelijk met overheidstoelagen (inclusief EU), en onderzoekers gefinancierd door het FRS-FNRS.
De onzekerheid in een onderzoekscarrière heeft voornamelijk betrekking op de eer -
ste twee stappen in die carrière, namelijk de voorbereiding van een doctoraat en de 
postdoctorale vorming. De derde categorie onderzoekers loopt vooral het risico dat ze hun opleiding niet kunnen voortzetten of afmaken, aangezien ze afhankelijk zijn van diverse kortlopende contracten alvorens ze een vaste positie krijgen (die hen nog steeds niet beschermt tegen een ontslag wanneer er geen middelen meer zijn).
Het harmoniseren van deze vier soorten carrièrepaden is een complexe aangele -
genheid, niet enkel gezien de totaal verschillende situaties, maar ook omdat de be -
leidsbevoegdheid voor de steun aan deze carrières bij verschillende overheden ligt 
(zo is de Federale overheid bijv. bevoegd voor fiscaliteit en pensioen). Toch zijn er al bepaalde maatregelen genomen. Zo heeft het FRS-FNRS, in lijn met het vorige ont -
wikkelingsplan (zie 
KADER 25 ), bijvoorbeeld het nodige budget gekregen voor een 
aanzienlijke verhoging van het aantal FRIA-beurzen, en beoogt het fonds in zijn huidige plan om de loonschalen te harmoniseren met die van de FNRS-onderzoe -
kers. Het DGENORS heeft ook getracht om de administratieve procedures omtrent de rekrutering van onderzoekers (FRIA en FNRS) te vereenvoudigen, via het actie -
plan ‘Partnerschap voor Onderzoekers’ dat werd opgesteld in 2010 (zie 
KADER 27 ).
De derde prioriteit heeft betrekking op het creëren van meer coherentie, rationa -
lisering en synergieën tussen de acties van de overheden van de Franse Gemeen -
schap, het Waals Gewest en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. De doelstelling is het creëren van een eengemaakte onderzoeksruimte waartoe alle Franstalige on -
derzoekers in Wallonië en Brussel behoren. Specifieke acties zijn:
	Het bevorderen van meer interdisciplinair onderzoek alsook instelling- en sec -
toroverschrijdend onderzoek
	Meer aandacht hebben bij het plannen van onderzoeksfinanciering voor stra -
tegische transversale thema’s zoals duurzame ontwikkeling, vergrijzing, ge -
zondheid en hernieuwbare energie;
	Het onderbouwen van de werking van het AST op het vlak van netwerking en professionalisering van het netwerk voor technologieoverdracht en de organi -
saties die advies verlenen over innovatie.  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010	Voortdurende implementatie van onderzoeksprogramma’s met economisch 
te exploiteren resultaten, gebaseerd op samenwerking en mobiliteit tussen on -
derzoek en industrie.
	Het voortzetten van het netwerkingbeleid voor bedrijven via de clusters en concurrentiepolen en het opzetten van een gestructureerde en langlopende samenwerking tussen onderzoekers uit de academische en overheidswereld en bedrijven.
	Het aanmoedigen van publiek-private samenwerkingen voor het financieren van industrieel onderzoek.
	Tot slot moet de procedure voor evaluatie van technologieën verbeterd worden om een beter onderbouwde besluitvorming op beleidsniveau mogelijk te maken.
Tot slot sluiten de acties die de Franse Gemeenschap en Wallonië hebben genomen in het kader van de internationalisering van O&O, de vierde prioriteit, volledig aan bij de doelstelling om de integratie van Franstalige onderzoekers en Waalse bedrij -
ven in de ERA te bevorderen. Enkele voorbeelden zijn:
	Steun voor internationale mobiliteit (beide overheden, zoals hoger beschre -
ven);
	Een actieve deelname aan de ERA-Net programma’s: het Waals Gewest is be -
trokken bij acht projecten en treedt voor een daarvan op als coördinator. Niet enkel bieden deze initiatieven talloze gelegenheden tot meer uitwisseling met beleidsmakers en specialisten vanuit heel Europa, ze stellen Franstalige univer -
siteiten, onderzoekscentra en bedrijven ook in staat om deel te nemen aan een aantal internationale projectoproepen waarvoor ze een regionale financiering kunnen ontvangen.
	Het uitbouwen van samenwerking tussen de verschillende actoren in het sys -
teem om een kritieke massa tot stand te brengen:
 		interuniversitaire en interacademische samenwerking; waaronder de ge -
leidelijke integratie van hogescholen en fusies tussen universiteiten
 		voor de financiering wordt bij de selectiecriteria voor diverse gewest- en gemeenschapsprogramma’s voorrang gegeven aan projecten die gebaseerd zijn op samenwerking en een interdisciplinaire benadering. 
 		samenwerking tussen geaccrediteerde onderzoekscentra wordt opgevoerd om synergieën te maximaliseren en overlappingen van knowhow en ex -
pertise te voorkomen.
 		er worden teams gecreëerd die ondersteuning bieden bij het uitwerken van projecten met een Europese dimensie;
	Het aanmoedigen van de internationale verspreiding van onderzoeksresultaten.
In Wallonië wordt het verruimen van de steun voor innovatie steeds meer gezien als een vorm van ‘nieuw industrieel beleid’. De belangrijkste prioriteiten in deze benadering kunnen als volgt worden samengevat:158 
4.3 VOORUITZICHTEN  VOOR  HET  WTI- BELEID  IN WALLONIË  EN DE FRANSE  GEMEENSCHAP 159 
2010	De overheid blijft alle actoren aanmoedigen om langlopende samenwerkingen 
uit te bouwen. Daarvoor zoekt en ontwikkelt ze voortdurend nieuwe indus -
triële beleidsmechanismen die innoverende actoren stimuleren om samen te werken (concurrentiepolen, clusters). Samenwerkingsverbanden worden ver -
der ook aangemoedigd door de financieringsvoorwaarden aan te passen, met name voor O&O-projecten van bedrijven, en door nieuwe programma’s te ontwikkelen waarbij bedrijven, wetenschappelijke instellingen en de overheid 
betrokken zijn bij de financiering van het project (PPP).
	Innovatie in niet- of nauwelijks innoverende bedrijven wordt nadrukkelijk 
gestimuleerd via netwerking en een betere coördinatie van bedrijfsondersteu -
nende operatoren, en door de ontwikkeling van synergieën tussen de bedrijfs -
wereld en technologische adviesorganen.
	Er wordt meer nadruk gelegd op de strategie en de structurering van het inno -
vatiesysteem, met name door de ontwikkeling van instrumenten voor beheer en evaluatie. Hiermee beoogt de overheid de interne werking te verbeteren en een betere integratie in Europese netwerken in de hand te werken door O&O-programma’s systematisch te evalueren en een technologische evaluatieproce -
dure te implementeren ter ondersteuning van de beleidsvorming in verschil -
lende domeinen.
	Een betere integratie van het luik ‘duurzame ontwikkeling’, met name door de oprichting van een excellentiecentrum en de financiering van O&O-program -
ma’s in dit specifieke domein, en door duurzaamheidscriteria in aanmerking te nemen bij de selectie van projecten die gefinancierd worden in het kader van andere programma’s.  5. 
WTI-BELEID  IN  
HET BRuSSELS  
HOOFDSTEDELIJK  GEWEST  163 
5. WTI -BELEID  IN HET  BRUSSELS  HOOFDSTEDELIJK  GEWEST
20105.1 
Algemene oriëntering van het WTI-beleid  
in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest werd opgericht in 1989 en is dus een relatief 
jong gewest. Tijdens het eerste decennium van zijn bestaan besteedde het gewest het grootste deel van zijn onderzoeksgerelateerd beleid bovendien uit aan de fede -
rale overheid. In de loop van de voorbije tien jaar heeft het gewest echter een om -
vangrijk systeem uitgebouwd voor het stimuleren, ondersteunen en opvolgen van onderzoek en innovatie in Brussel. Zo heeft de Brusselse overheid sinds 2004 in -
derdaad haar steun voor onderzoek en innovatie opgevoerd vanuit de visie dat die 
een potentiële bijdrage kunnen leveren tot de economische ontwikkeling van het 
stadsgewest. 
Om de specifieke oriëntatie van het regionale WTI-beleid te begrijpen, moeten en -
kele unieke kenmerken van de ‘hoofdstad van Europa’ in aanmerking worden ge -
nomen. Brussel verenigt op een zeer kleine oppervlakte diverse universiteiten en 
hogescholen alsook een aantal universitaire ziekenhuizen van topniveau. Boven -
dien zijn er in deze meertalige regio heel wat belangrijke internationale, nationale en regionale organisaties en politieke denktanken gevestigd naast, uiteraard, de Europese instellingen.
Met 13.000 medewerkers (waarvan ongeveer 9.000 onderzoekers), heeft de onder -
zoekssector een belangrijk gewicht in de economie. Bovendien is een op innovatie 
en onderzoek gebaseerde strategie, zoals voorgesteld door de ‘Strategie van Lissa -
bon’ in een sterk ontwikkelde, dienstengestuurde economische structuur zoals die van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest relevant, ook al zijn er enkele nadelen ver -
bonden aan de stedelijke aard van Brussel.
In zijn memorandum van juni 2009 aan de nieuwe gewestregering identificeerde 
de Raad voor het Wetenschapsbeleid van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest enke -
le feiten en opportuniteiten voor onderzoek in Brussel, waarrond de WTI-strategie kon worden opgebouwd.
	Brussel beschikt over een uniek potentieel met een zeer hoge concentratie van bedrijven die actief zijn in onderzoek, goed voor meer dan 10% van de private tewerkstelling in Brussel, en een zeer grote aanwezigheid van studenten in het Hoger Onderwijs.
	Brussel wordt gekenmerkt door een diensteneconomie, een ideale voedingsbo -
dem om maximaal voordeel te halen uit de kenniseconomie. BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010164 
5.1 ALGEMENE  ORIËNTERING  VAN  HET  WTI- BELEID  IN HET  BRUSSELS  HOOFDSTEDELIJK  GEWEST
	Het regionale wetenschapsbeleid raakt steeds beter gestructureerd, maar moet 
afrekenen met de beperkingen die een stadsgewest in zich draagt op het vlak van hulpbronnen en oppervlakte.
	Door haar eigenheden zoals de aanwezigheid van vele spelers, hun dichte nabij -
heid, de internationale gerichtheid, de rol van de stad als hoofdstad en de open regionale economie, bevindt Brussel zich in de ideale positie om ten volle de vruchten te plukken van het proces van open innovatie.
	Het Belgisch EU-Voorzitterschap van 2010 biedt de gelegenheid om de effici -
entie van de steun voor onderzoek en innovatie zowel wat betreft het gewest 
als wat betreft de samenwerking tussen verschillende spelers te verbeteren. Bo -
vendien werd Brussel voor dit voorzitterschap uit de verschillende Belgische deelstaten gekozen als vaandeldrager van het onderzoek. 
De basis voor het WTI-beleid werd gelegd in het begin van de jaren 2000 met de 
oprichting van de Raad voor het Wetenschapsbeleid in 2000 en de goedkeuring 
van de ordonnantie van 21 februari 2002 betreffende de stimulering en financie -
ring van wetenschappelijk onderzoek en technologische innovatie. Later volgde de oprichting van het Instituut ter Bevordering van het Wetenschappelijk Onderzoek en de Innovatie van Brussel (IWOIB) in 2003. De ondersteuning werd aanzienlijk verbeterd, zowel wat betreft beschikbare middelen als wat programma’s en regelge -
vend kader betreft.
Een eerste poging om een regionaal onderzoeks- en innovatiebeleid te structureren 
werd ondernomen toen de regering in het kader van een ruimer akkoord van 2005 dat de naam “CET 2005 – Contract Economie en Tewerkstelling” droeg, het ”GPI - Gewestelijk Plan voor Innovatie” lanceerde.
De vertegenwoordigers van de sociale partners, de academische gemeenschap en de 
regering ondertekenden het GPI op 18 december 2006. Het doel bestond erin een aantal coherente maatregelen te implementeren om de innovatiecapaciteit van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest te verbeteren. De zes strategische doelstellingen van het GPI zijn:  
	Doelstelling 1: De drie meest innoverende sectoren promoveren: ICT, gezond-heidszorg en milieu, door de clusterbenadering in deze sectoren uit te bouwen;
	Doelstelling 2: De verwezenlijkingen inzake innovatie opvoeren door de im -
plementatie van specifieke programma’s;
	Doelstelling 3: Het gebruik van innovatie stimuleren door onderzoeksresulta -
ten om te zetten in economische activiteiten en door kleine bedrijven te helpen elders gecreëerde innovaties te assimileren en gebruiken;
	Doelstelling 4: De internationalisering van innovatie bevorderen;
	Doelstelling 5: Innoverende activiteiten aantrekken en verankeren;
	Doelstelling 6: Een omgeving scheppen die bijdraagt tot innovatie. 165 
2010Deze doelstellingen werden geoperationaliseerd door nieuwe ondersteuningsin -
strumenten te introduceren en door de bestaande tools te consolideren. Bovendien 
gaat het om een gerichte strategie doordat ICT, gezondheidszorg en milieu gekozen werden als de drie prioritaire sectoren waar de middelen beschikbaar voor de on -
derzoek ondersteunende instellingen in de eerste plaats naartoe moeten gaan. Deze sectoren werden geselecteerd omdat er een duidelijk potentieel werd vastgesteld voor onderzoek, innovatieve inhoud, groei en jobcreatie in Brussel.
Gezien het groeiende bewustzijn rond het belang van onderzoek en innovatie 
voor de regionale economie en de visie dat de gewestelijke overheden als drijvende kracht moeten optreden, is de regering een steeds groter aandeel van de begroting gaan toekennen aan onderzoek en innovatie. Deze trend tekent zich duidelijk af sinds 2004 met een aanzienlijke groei van het gewestelijke budget voor onderzoek van € 22 in 2004 tot meer dan € 37m in 2009 (een stijging met meer dan 50%).
FIGUUR 38 Initiële overheidsbudgetten voor O&O in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 
2004-2009 in miljoen  €
2004 2005 2006 2007 2008 2009
22,298 26,046 29,829 35,480 37,535 37,382
Bron: IWOIB
Naast dit ‘strikte’ onderzoeksbudget zijn er nog andere middelen die worden ge -
bruikt om onderzoek en innovatie te ondersteunen, zoals het budget voor incuba -
toren waarvoor tussen 2004 en 2008 meer dan €30 miljoen werd geïnvesteerd in 
de ontwikkeling en het gebruik van infrastructuren die jonge innoverende bedrij -
ven een omgeving bieden waarin ze hun ontwikkeling, zowel materieel als intel -
lectueel, ten volle kunnen ontplooien.
Parallel met deze toename van de financiële middelen werd er een inspanning gele -
verd om het wettelijke kader rond de verschillende vormen van steun voor actoren 
in het domein van onderzoek en innovatie te updaten en verduidelijken; zo kwam er een grondige herziening van de gewestelijke ordonnantie betreffende de stimu -
lering en financiering van wetenschappelijk onderzoek (ordonnantie van 21 febru -
ari 2002, herzien in 2008). Op het moment waarop dit rapport wordt geschreven, zijn nog niet alle implementatiemaatregelen van deze ordonnantie goedgekeurd maar er bestaat weinig twijfel over dat ze dezelfde richting uitgaan als andere be -
drijfsondersteunende mechanismen van de voorbije jaren (economische ontwikke -
ling, exportsteun, enz.), met name rationalisering, coherentie en administratieve vereenvoudiging.
Om het strategische overzicht af te ronden, moeten we nog vermelden dat het ‘onder -
zoeksbudget’ wordt aangevuld met andere budgetten die bijdragen tot een verbete - BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010ring van het algemene klimaat voor onderzoek en innovatie. Dit geldt in het bijzonder 
voor hulp voor bedrijfsinvesteringen waarvan een groot aantal Brusselse bedrijven kan genieten of van exportincentives voor bedrijven, inclusief de ondernemingen die actief zijn op het vlak van onderzoek. Bij deze steun van het gewest komen enerzijds nog private investeringen en anderzijds programma’s en investeringen van de Franse en Vlaamse Gemeenschap en maatregelen van de Federale Staat, in het bijzonder fis -
cale stimuli.
In 2009 en 2010 werd een cruciale stap gezet door het Brusselse wettelijke kader 
(van 21 februari 2002) betreffende de stimulering en financiering van wetenschap -
pelijk onderzoek en technologische innovatie af te stemmen op het Communautair kader voor Staatssteun voor Onderzoek & Ontwikkeling en Innovatie
95. 
De beschikbare steunmaatregelen zullen binnenkort worden uitgebreid met nieu -
we maatregelen en aanvullingen op bestaande maatregelen voor industrieel on -
derzoek en voor experimentele ontwikkeling, steun voor innovatie van processen en organisatie, steun voor het dekken van de kosten voor intellectuele eigendoms -
rechten, steun aan jonge innoverende bedrijven, steun voor internationale part -
nerschappen en hulp voor het tijdelijk aanwerven van O&O-personeel. Om deze bijkomende maatregelen te implementeren, werd een nieuw wettelijk kader goed-gekeurd via de ordonnantie van 26 maart 2009 tot bevordering van onderzoek, ontwikkeling en innovatie.
5.2 
Actoren en instrumenten van het WTI-beleid  in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
De twee hoogste overheden van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest zijn het Parle -
ment en de Regering, die samen het beleid bepalen voor de verschillende bevoegd-
heidsdomeinen van het gewest. Sinds de verkiezing van een nieuwe regering in 2009 is de minister van Economie, Buitenlandse Handel, Tewerkstelling en We -
tenschappelijk Onderzoek van Brussel-Hoofdstad bevoegd voor WTI, ook al blijkt het woord innovatie niet expliciet uit zijn portefeuille. 
95. Communicatie Europese Commissie – EU O.J. 2006/C 323/01 – 30.12.2006166 
5.1 ALGEMENE  ORIËNTERING  VAN  HET  WTI- BELEID  IN HET  BRUSSELS  HOOFDSTEDELIJK  GEWEST 167 
20105.2.1 
Raad	 voor	 het	Wetenschapsbeleid	 van	het	Brussels	 Hoofdstede -
lijk	Gewest
De RWBBHG96 werd op 10 februari 2000 opgericht bij ordonnantie en wordt ge -
vormd door leden uit de academische wereld enerzijds en vertegenwoordigers van 
de sociale partners (werkgeversorganisaties en vakbonden) anderzijds. De tien aca -
demische leden worden voorgedragen aan de regering door de academische instel -
lingen zelf. De vakbonden en werkgeversorganisaties dragen elk vijf leden voor die ook worden goedgekeurd door de regering. De vergaderingen van de raad worden ook bijgewoond door waarnemende vertegenwoordigers van de gewestelijke mi -
nisters en staatssecretarissen, en door twee experts van collectieve onderzoekscen -
tra (aangeduid door de regering). 
De raad adviseert de gewestregering bij het uitwerken van haar wetenschapsbeleid. 
Conform regionale doelstellingen kunnen de activiteiten van de RWBBHG wor -
den gestructureerd rond drie hoofdpijlers:
	De regering en het parlement adviseren bij de strategische besluitvorming
	De regering bijstaan bij het ontwerpen van maatregelen die beantwoorden aan de behoeften van de spelers in het veld
	De doeltreffendheid van het regionale beleid evalueren.
De RWBBHG heeft geen operationele taak en is politiek onafhankelijk. Op die ma -
nier kan hij een representatief forum bieden voor strategisch denkwerk rond WTI. De raad maakt zijn standpunten duidelijk over aangelegenheden omtrent onder -
zoek en innovatie in Brussel via adviezen en aanbevelingen op eigen initiatief naar aanleiding van een vraag van de regering. Daarna draagt hij bij tot interregionale sa -
menwerking door regelmatig overleg te voeren met zijn tegenhangers van de twee andere gewesten en de FRWB (waarin twee door de Regering aangeduide leden van de RWBBHG zetelen).
5.2.2 
Overheidsdepartementen	 en	-agentschappen
Het Ministerie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is het belangrijkste instru -
ment van de regering voor de tenuitvoerlegging van haar beleid. Het Ministerie is bevoegd voor heel wat verschillende domeinen, en is gestructureerd rond zes afzon -
derlijke besturen. Vijf van deze besturen zijn bevoegd voor specifieke domeinen, het zesde zorgt voor omkadering en ondersteuning bij hun organisatie en beheer.
96. Meer informatie over de Raad voor het Wetenschapsbeleid  is te vinden op 
http://www.irsib.irisnet.be/CPS/cps_index_nl.htm  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010168 
5.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN HET  BRUSSELS  HOOFDSTEDELIJK  GEWEST
Verder vertrouwt het Brussels Hoofdstedelijk Gewest opdrachten van openbaar 
nut vaak toe aan diverse pararegionale instanties en vzw’s van regionaal belang. Dit is het geval voor het WTI-beleid, waarvoor de belangrijkste agentschappen het re -
gionale agentschap IWOIB (zie 
5.2.2.1 ) en de volgende vzw’s van regionaal belang 
zijn: het Brussels Agentschap voor de Onderneming (BAO, zie 5.2.2.2 ) en Research 
in Brussels (RIB, zie 5.2.2.3 ). 
Het Ministerie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest blijft twee specifieke subsi -
dies beheren die innovatie en bedrijfsontwikkeling stimuleren:
Aanwervingssteun voor bedrijven (KB 123)
Deze regionale tewerkstellingstoelage is beschikbaar voor bedrijven met drie tot 100 medewerkers die voldoen aan de KMO-criteria, zoals gedefinieerd door de Eu -
ropese Commissie. Naast een aantal andere voorwaarden kan de specifieke doel -
stelling van de aanwerving betrekking hebben op ‘studie of onderzoek met het oog op de ontwikkeling van aanzienlijk verbeterde of nieuwe producten of processen’. De steun bedraagt 90% van het loon en sociale lasten voor het eerste jaar en 75% voor het tweede jaar. De werkgever moet volledig werkloze krachten aanwerven die 
een werkloosheidsuitkering (of vergelijkbare toelage) ontvangen
97.
Regionale steun ter bevordering van de economische expansie
Hoewel de steun voor bedrijfsinvesteringen (kapitaal, subsidies of vrijstelling van 
onroerende voorheffing) niet exclusief is voorbehouden voor innoverende be -
drijven, kan hij worden toegekend aan KMO’s die investeren in knowhow in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Knowhow wordt gedefinieerd als ‘de aankoop of neerlegging van octrooien, merken of ontwerpen alsook de kosten voor personeel en materiaal bedoeld om de technische kennis van het bedrijf te verbeteren, in het bijzonder via onderzoek of ontwikkeling van prototypes, producten of nieuwe pro -
ductieprocessen.’ Hoe groot de steun is, hangt af van drie factoren: de grootte van het bedrijf, de ligging ervan (al dan niet in een ontwikkelingszone) en criteria met betrekking tot tewerkstelling. Verder kunnen er bijkomende procentpunten steun worden toegekend aan bedrijven die deel uitmaken van strategische sectoren, waaronder in het bijzonder ICT en O&O.
5.2.2.1 
Het Instituut ter Bevordering van het Wetenschappelijk Onderzoek 
en de Innovatie van Brussel (IWOIB)
Sinds 2004 is er binnen het Ministerie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest niet 
langer een departement dat verantwoordelijk is voor onderzoek en innovatie. Er werd daarentegen een overheidsagentschap opgericht dat rechtstreeks ressorteert onder 
97. http://www.bruxelles.irisnet.be/nl/region/region_de_bruxelles-capitale/ministere_de_la_region_de_
bruxelles_capitale/competences_et_organisation/economie_et_emploi.shtml  169 
2010de gewestelijke minister voor wetenschappelijk onderzoek. Dit agentschap staat in 
voor de implementatie van het regionale beleid ter bevordering van onderzoek en innovatie. Het IWOIB
98 werd opgericht op 1 juli 2004 en vormt de hoeksteen van 
het gewestelijke systeem voor financiële steun voor onderzoek en innovatie. De op -
drachten van het agentschap, vastgelegd in een ordonnantie van 26 juni 2003, zijn:
	de bevordering, financiële ondersteuning en vercommercialisering van weten -
schappelijk onderzoek en technologische innovatie in overeenstemming met het gewestelijke beleid;
	communicatie inzake het wetenschapsbeleid;
	vertegenwoordiging van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest in verschillende organisaties of comités die zich bezighouden met WTI;
	het leveren van statistische indicatoren en informatie aan Brusselse onderzoeks -
actoren;
	het beheer van wetenschappelijke onderzoeksprojecten met een internationale dimensie. 
Het IWOIB beschikt daartoe over diverse financieringsmiddelen voor universitei -
ten en bedrijven, inclusief steun voor technologieoverdracht.Sinds 2008 is het IWOIB volledig onafhankelijk van het gewestelijke ministerie en beheert het instituut het volledige gewestelijke budget voor onderzoek en innova -
tie, alsook zijn eigen werkingsmiddelen (personeel en overheads)
99. 
In 2010 telde het instituut 24 personeelsleden, waarvan 12 met een wetenschap -
pelijke achtergrond. Het instituut is georganiseerd in twee departementen: weten -
schappelijk en administratief. Het eerste beheert de oproepen voor projectaanvra -
gen, de evaluatie en de selectie ervan op basis van objectieve criteria en, tot slot, een efficiënte en voortdurende controle op de gefinancierde projecten.
De Brusselse overheid was zich ervan bewust dat er te weinig middelen naar onder -
zoek en innovatie gingen, zeker gezien de doelstellingen die de ‘Strategie van Lis -
sabon’ vooropstelt. Bijgevolg werden er maatregelen genomen om de situatie te ver -
beteren en werden er de voorbije jaren aanzienlijke inspanningen geleverd om niet 
enkel de financiële middelen maar ook het menselijke kapitaal en het regelgevende kader ter ondersteuning van onderzoek uit te breiden en te verbeteren.
Het gros van deze steun wordt beheerd door het IWOIB via de financiering van 
projecten die zowel door bedrijven als door universiteiten en hogescholen uit het gewest kunnen worden ingediend. Het IWOIB verleent niet enkel financiële steun maar tracht ook een adequate opvolging van de gefinancierde projecten te voorzien. 
98. http://www.irsib.irisnet.be/index_nl.htm
99. In 2008 bedroegen de werkingsmiddelen van het IWOIB ongeveer €1,8m: €1,3m personeelskosten en 
€0,5m werkingskosten (Jaarverslag van het IWOIB 2008). BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010De voorbije 5-10 jaar werden er diverse maatregelen gelanceerd die in drie catego -
rieën kunnen worden ingedeeld: 
	steun voor ondernemingen, 
	steun voor universiteiten,
	steun voor technologieoverdracht.
De meeste steunmaatregelen verlopen via een gelijkaardige procedure: projectop -
roepen (jaarlijks of frequenter), evaluatie en selectie van ingediende projecten door 
de jury van experts of experts van het IWOIB naargelang het betrokken program -
ma, wetenschappelijke en financiële controle op de geselecteerde projecten.
Eén uitzondering, die in 2008 het levenslicht zag, heeft betrekking op microprojec -
ten (met een duur van drie tot negen maanden) die worden geleid door innovatieve 
kleine bedrijven of KMO’s. Dergelijke projecten kunnen op elk moment worden ingediend. Deze meer flexibele en vooral snellere formule is beter afgestemd op de verwachtingen van kleine ondernemingen, die een aanzienlijk deel uitmaken van het economische weefsel in Brussel.
Het IWOIB vertegenwoordigt de gewestelijke overheid in diverse soorten vergade -
ringen (informatie, stuurcomités, toezichtcomités, consultatie binnen de betrok -
ken autoriteit, enz.) en onderhandelingen op het gebied van onderzoek en innovatie 
op gewestelijk, federaal (CIS, CFS, IEC), Europees (COST, Eureka, ERAC, enz.) en internationaal (OESO) niveau. Het IWOIB is ook het ‘NCP’ van het gewest en als 
dusdanig verantwoordelijk voor het verspreiden van informatie over de themati -
sche programma’s en oproepen voor het 7
e Kaderprogramma van de EU.
KADER 32  Regionale impulsprogramma’s 
De doelstelling van de impuls -
programma’s bestaat er voor de 
drie door het PRI/GPI geïdenti -
ficeerde prioritaire sectoren (ICT, gezondheid en milieu) in om het technologisch potentieel van het gewest te versterken. In het bijzonder wil het programma technologieoverdracht tussen basisonderzoek en industriële onderzoeksactoren stimuleren. 
Het programma staat open voor 
zowel universiteiten als hoge  scholen 
en collectieve onderzoeks  centra uit het Brussels Hoofd  stedelijk Gewest 
die een samen  werkingsproject 
indienen. De projecten worden 
geselecteerd door een jury van wetenschappelijke experts en industriëlen die de regio kennen.
Om samenwerking tussen 
instellingen en netwerking van onderzoeksteams die een goed ‘excellentieniveau’ hebben bereikt te bevorderen, moet het onderzoek worden uitgevoerd door ten minste drie of vier onderzoeksteams die tot twee of meer verschillende instellingen behoren. Tot op heden werden er drie programma’s gelanceerd: ICT in 2006, levens -
wetenschappen in 2007 en milieu in 2008.
De impulsprogramma’s zijn een van 
de grootste budgettaire inspanningen op het gebied van onderzoek, met een budget van 
€7,5m per jaar voor elk 
programma, wat projecten een 100% financiering biedt voor een periode van drie jaar (hernieuwbaar voor nog eens drie jaar).170 
5.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN HET  BRUSSELS  HOOFDSTEDELIJK  GEWEST 171 
2010
Het programma wil mobiliteit van 
onderzoekers en kennisuitwisseling aanmoedigen. Het werd opgestart in 1990 en is daarmee het langst lopende programma van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Het project dat oorspronkelijk de naam ‘Research in Brussels’ heette, werd in 2007 omgedoopt tot ‘Brains back to Brussels – BB2B’. Het initiële RIB-programma dat uitging van een jaarlijkse oproep, financierde enkel projecten die werden uitgevoerd door buiten -
landse onderzoekers onder leiding van een promotor binnen regionale onderzoekseenheden van universiteiten of hogescholen. Dankzij het RIB-programma werden 206 hoog aangeschreven onderzoekers verwelkomd in het gewest (zowel uit de buurlanden als uit landen verder weg zoals Algerije, Argentinië, Canada, Congo, India, Israël, Rusland en de VS). 
Het nieuwe ‘BB2B’-programma 
werd in het leven geroepen om getalenteerde (Belgische en buitenlandse) onderzoekers (terug) naar Brussel te brengen om het imago van het gewest als excellentiecentrum kracht bij te zetten door de kwaliteit van het onderzoek dat aan de Brusselse universiteiten wordt uitgevoerd te verbeteren. De gefinancierde onderzoekers moeten nieuwe kennis en technieken introduceren in de gastinstelling, zodat deze internationaal hoger aangeschreven wordt en makkelijker toegang krijgt tot nationale of Europese financieringsbronnen.
De onderzoeksprojecten die 
financiële steun krijgen, moeten aantonen dat ze een mogelijke bijdrage kunnen leveren tot de sociaal-economische ontwikkeling van de regio. Afhankelijk van het profiel van de onderzoekers, komen twee categorieën projecten in aanmerking voor financiering: 
 Verankeringsprojecten willen onderzoekers, al dan niet van Belgische nationaliteit, die ten minste twee jaar in het buitenland verblijven voor postdoctoraal onderzoek, terug naar België halen. Een ‘verankeringsproject’ krijgt gedurende drie jaar financiering en is verlengbaar voor twee jaar.
 Kortstondig verblijf 
(ex-‘Research in Brussels’) omvat twee profielen: het eerste profiel betreft onderzoekers die gevestigd zijn in het buitenland en over een doctoraat beschikken. Zij worden gefinancierd voor een verblijf in Brussel van 10 tot 12 maanden; het tweede profiel staat open voor postdoctorale onder -
zoekers met een cv van heel hoge kwaliteit, wat betekent dat de onderzoeker diverse wetenschappelijke artikels heeft gepubliceerd in gespecialiseerde en vooraanstaande tijdschriften, en in de wetenschappelijke wereld erkend wordt als een specialist in het vakgebied. In dit geval wordt een verblijf van drie tot negen maanden gefinancierd.Impulsprogramma’s 2007-2009
JAAR THEMAINGEDIENDE 
PROJECTENAANVAARDE 
PROJECTENTOEGEKENDE 
BEDRAGEN
(€ MILJOEN)AANTAL 
TEAMSVTE 
2007 ICT 7 4 6,7 18 22
2008 Levens- wetenschappen 27 5 7 21 27
2009 Milieu  17 6 7,5 21 28
TOTAAL 51 15 21,2 60 77
KADER  33  Brains back to Brussels (BB2B) 
De eerste editie werd gelanceerd in 2008
JAAR CATEGORIEAANTAL 
PROJECTENBuDGET 
(IN €MILJOEN )
2008 Cat. 1 (3 jaar + 2 jaar) 5 1,9
Cat. 2 (3 tot 12 maanden) 8 0,3
2009 Cat. 1 (3 jaar + 2 jaar) 5 1,8
Cat. 2 (3 tot 12 maanden) 9 0,36 BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010KADER  34  Spin-off in Brussels 
JAARINGEDIENDE 
BEDRAGEN
2006 8 4 €422,988
2007 14 6 €999,992
2008  11 5 €909,948
2009 9 7 €1,308,080
Subsidies of terugbetaalbare leningen voor projecten rond toegepast onderzoek
Conform het Kader voor Staatsteun voor O&O en Innovatie van de EU, worden 
industrieel onderzoek (R-projecten) en preconcurrentiële ontwikkeling (D-projec -
ten) van elkaar onderscheiden in de gewestelijke instrumenten voor directe financi -
ele steun. Hoeveel de steun bedraagt, hangt af van de grootte van het bedrijf (groot, 
KMO), het al dan niet bestaan van een samenwerking met universitaire laboratoria en, waar van toepassing, het transnationale karakter van het project (Eureka, Euro -
stars, enz.). Sinds 2000 ontvingen meer dan 300 projecten steun.
Het IWOIB selecteert de projecten die financiële steun krijgen binnen de limieten 
van de beschikbare begrotingskredieten en op basis van de volgende criteria (Besluit van 18 juli 2002):
1. het innovatieve karakter van het project;
2. de wetenschappelijke of technologische risico’s die overwonnen moeten worden;
3. de relevantie en realistische planning van het werkprogramma;
4. competentie van het O&O-team;
5. belang van het project ten overstaan van de industriële en/of commerciële stra -
tegie van zijn promotor;
6. de vooruitzichten voor de verhoopte resultaten;
7. de potentiële impact van de resultaten op de economie, de werkgelegenheid en het leefmilieu van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest;
8. het vermogen van de promotor om zijn deel van de kosten met betrekking tot de uitvoering van het voorgestelde werkprogramma te financieren.Dit programma werd gelanceerd in 
2006 en heeft tot doel de resultaten van basisonderzoek om te vormen tot concrete toepas -
singen met het oog op het oprichten van nieuwe bedrijven (spin-offs) in het Brussels Hoofd -
stedelijk Gewest en de daaraan verbonden ontwikkeling van de regionale economie. Het programma is zowel gericht op academische spin-offs (universiteiten en hogescholen) als industriële spin-offs (bedrijven en collectieve onderzoekscentra). 
Projecten worden gesteund voor 
een periode van twee jaar, die kan worden verlengd met twee jaar voor een academische spin-off en met één jaar voor een industriële spin-off. De steun dekt naast het loon voor een ‘ondernemende onderzoeker’ de werkings- en opleidingskosten (meestal in ondernemerschap) alsook ondersteuningskosten (bijvoor -
beeld voor de voorbereiding van het business plan). Er wordt verwacht dat de ‘ondernemende onderzoeker’ opgeleid en gecoacht wordt door een promotor, een industriële sponsor en een interfaceagent van IWOIB.
172 
5.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN HET  BRUSSELS  HOOFDSTEDELIJK  GEWEST 173 
2010Haalbaarheidsstudies en steun voor alleenstaande uitvinders
Enkel KMO’s komen in aanmerking voor financiële steun voor haalbaarheidsstu -
dies. Het IWOIB kan bedrijven een subsidie toekennen voor het laten uitvoeren van 
een technische haalbaarheidsstudie voordat het betrokken O&O-project effectief wordt gelanceerd. Deze studie moet worden uitgevoerd door een gespecialiseerde organisatie (universiteit, hogeschool, collectief onderzoekscentrum) en de omvang van de subsidie hangt af van het type project (R of D). Verder financiert het IWOIB eveneens 50% tot 75% van de kosten (met een bovengrens van € 125.000) voor 
technische haalbaarheidsstudies voor uitvindingen van individuele uitvinders die officieel woonachtig zijn in het gewest, als een dergelijke studie wordt uitbesteed aan een gespecialiseerde instantie.
Octrooien aanvragen en behouden
Steun voor het octrooieren van uitvindingen is een maatregel die al lang bestaat, waarbij het Brussels Hoofdstedelijk Gewest de kosten voor het aanvragen en behou -
den van octrooien draagt. Het bedrag van de steun hangt af van het type project (R of D). Voor het aanvragen en behouden van octrooien voor resultaten uit een O&O-project dat steun van het gewest heeft ontvangen, kan hiervoor een subsidie ten be -
lope van 35-80% van de kosten worden toegekend. De duur van deze tussenkomst is beperkt tot drie jaar vanaf de datum waarop de subsidieaanvraag werd ingediend. 
Deze steun is exclusief voorbehouden voor KMO’s.
Prospective Research for Brussels – PRFB
Sinds 2000 steunt het PRFB-programma projecten van onderzoekers in domei -
nen die als essentieel voor het gewest worden beschouwd. Het doel bestaat erin de 
ontwikkeling in het Brusselse gewest te bevorderen van competentieplatformen in domeinen die van belang zijn voor de regio zoals mobiliteit, multiculturalisme, mi -
lieu, tewerkstelling, huisvesting, enz. Projectaanvragen kunnen worden ingediend door professoren of onderzoekers van een universiteit of hogeschool. De geselec -
teerde projecten worden gegroepeerd per thema en jaarlijks beoordeeld door een 
evaluatiecommissie.
De gekozen onderzoeksthema’s hebben betrekking op alle competentiedomeinen 
van het gewest. Zo kwamen in 2009 bijvoorbeeld de volgende onderzoeksdomei -
nen in aanmerking: 
	Mobiliteit 
 		Welke activiteiten voor de haven van Brussel (logistiek, industriële activi -
teiten, enz.)?
 		Welke transportmiddelen gebruiken pendelaars, inwoners van Brussel, enz.?
 		Impact van mobiliteit op de economische activiteit in het gewest.
	Milieu: biodiversiteit en milieu in de stad.
	Demografische en stadsontwikkeling: hoe kan de stadsplanning worden aange - BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010past/geanticipeerd op bevolkingsevoluties, met name openbare infrastructuur 
(kinderopvang, transport, scholen, enz.) huisvesting en vastgoed, werkzones.
	Economie 
 	Informele economie (zwartwerk, prostitutie, enz.) 
 	Sociale economie: stand van zaken en perspectieven
	Sociaal-economische impact van onderzoeksactiviteiten
Binnen deze thema’s zijn de onderzoekers vrij om specifieke onderzoekstopics uit te werken.Er worden twee profielen voor onderzoekers aanvaard: 
	Profiel A: jonge onderzoeker (max. 30 jaar) in het bezit van een doctoraat (2 jaar, hernieuwbaar voor 2 jaar) 
	Profiel B: ervaren postdoctorale onderzoeker (2 jaar, hernieuwbaar voor 1 jaar).
De steun dekt het loon van de onderzoeker, de werkingskosten van het laboratori -
um waar het onderzoek plaatsvindt en de administratieve kosten voor de instelling.
FIGUUR 39 PRFB, 2004-2008
JAAR AANTAL  PROJECTEN TOEGEKENDE  STE uN
(IN € MILJOEN )VTE / JAAR
2004 31 2,9 55
2005 25 2,9 55
2006 23 2,6 48
2007 22 2,7 45
2008 27 2,9 49
5.2.2.2 
Het Brussels Agentschap voor de Onderneming (BAO)
Wat betreft steun voor innovatie in bedrijven is het Brussels Agentschap voor de Onderneming (BAO)
100 dat is ontstaan uit de fusie in 2003 van twee eerdere agent -
schappen voor economische ontwikkeling, Technopol en Ecobur, de voornaamste bron. Het BAO is een one-stop shop waar bedrijven alle informatie vinden over het opstarten of runnen van een bedrijf in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, en waar ze ook terecht kunnen voor al hun vragen rond innovatie. De missie van het agent -
schap is ‘de openbare partner bij uitstek zijn voor al wie wil ondernemen (onderne -
mers, oprichters van bedrijven, KMO’s, zelfstandigen en buitenlandse investeer -
ders) in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest’. Het BAO heeft vier departementen: ‘economie en starters’, ‘technologie en innovatieprojecten’, ‘internationale betrek -
kingen’ en ‘stedenbouwkunde en milieu’. 
100. http://www.abe-bao.be 174 
5.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN HET  BRUSSELS  HOOFDSTEDELIJK  GEWEST 175 
2010Op het vlak van innovatie biedt het BAO steun voor twee soorten acties:
	collectieve acties die worden onderbouwd door een clusterstrategie: netwer -
ken, internationalisering, zichtbaarheid, gemeenschappelijke projecten, tech -
nology watch, thematische seminaries, technologische of commerciële mis -
sies, enz. in zes sectoren: voeding, milieu, ecologisch bouwen, gezondheid, 
ICT, mode en design;
	steun bij het opstarten en uitbouwen van innovatieve projecten: evaluatie van de technologische en concurrentiepositie, optimalisering van het business mo -
del, zoektocht naar strategische partners, financiering, mobilisatie van over -
heidssteun met name voor O&O en innovatie.
Het BAO maakt ook deel uit van het NCP-netwerk van Brussel en biedt op die manier ondersteuning aan ondernemingen en onderzoekscentra die gebruik willen maken van EU-subsidies voor O&O in het kader van KP7. Samen met BECI (Brussels Enter -
prises, Commerce and Industry) is het BAO ook het contactpunt in Brussel voor het EEN dat bedrijven bijstaat in hun internationale ontwikkeling en hen helpt bij het ontwikkelen van gezamenlijke inspanningen met buitenlandse partners.
5.2.2.3 
Research in Brussels (RIB)
RIB101 is een vzw die in november 2007 werd opgericht door het Brussels Hoofd-
stedelijk Gewest. Ze ressorteert onder het IWOIB en uiteindelijk onder de minister voor wetenschappelijk onderzoek. RIB is verantwoordelijk voor de bevordering van het wetenschappelijk en technologisch onderzoek in Brussel. Dit betekent dat de organisatie;
	informatie communiceert over alle relevante activiteiten, mogelijkheden, sub -
sidies en initiatieven in Brussel; 
	deelneemt aan sensibiliseringsactiviteiten voor jongeren; 
	studies uitvoert naar de stand van zaken op het gebied van onderzoek;
	ondersteuning biedt aan regionale actoren;
	het Domein Latour de Freins102, de blikvanger van de onderzoekslocaties in 
Brussel verbetert.
RIB wil ook het Brussels onderzoek op het Europese en internationale toneel pro -
moten. Bovendien staat de organisatie in voor alle operationele aspecten van Euro -
pese projecten en samenwerkingsakkoorden. Tijdens het Belgisch Voorzitterschap 
101. http://www.rib.irisnet.be
102. http://www.latourdefreins.be  Een 19e-eeuws kasteel waar de kantoren van RIB en het IWOIB gevestigd zijn. 
Het kasteel is het verzamelpunt van de onderzoeksgemeenschap van Brussel geworden, de locatie waarmee 
het Brussels onderzoek geïdentificeerd wordt. De plaats heeft haar unieke charme uit het verleden weten te bewaren terwijl ze toch resoluut de blik op de toekomst richt. De infrastructuur, met een park van 6 ha, overdekte terrassen en conferentiezalen, biedt een ideaal kader voor het organiseren van evenementen. Het kasteel beschikt ook over appartementen en flats voor bezoekende onderzoekers en hun gezin. BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010van de EU in 2010 wordt het thema ‘onderzoek’ gecoördineerd door het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest, waarbij RIB alle evenementen (vergaderingen, conferen -
ties, colloquia, recepties, enz.) in goede banen zal leiden.
KADER  35  Brussels Studies 
Brussels Studies103 zag het levens -
licht in 2006. Het is een elektro -
nisch wetenschappelijk tijdschrift 
met een grote ver  spreiding dat 
universiteiten in staat stelt om de 
resultaten van onder  zoek dat 
verband houdt met de Brusselse 
realiteit te verspreiden en dat lezers artikels aanbiedt waarmee een niet-gespecialiseerd publiek eenvoudig toegang krijgt tot informatie rond belangrijke onderwerpen die 
103worden bestudeerd en besproken in de academische wereld.
Brussels Studies wil zo de 
tussenkomst van wetenschappelijk onderzoek in het publieke debat over Brussel bevorderen. Daartoe publiceert het tijdschrift pdf-artikels in het Frans, Nederlands en Engels die eenvoudig en gratis kunnen worden gedownload van de website.Alle universitaire disciplines en thema’s worden aanvaard. Een groot deel van het onderzoek dat wordt uitgevoerd in de context van Prospective Research for Brussels wordt gepubliceerd in Brussels Studies.
5.2.3 
5.2.3.1 
De universiteiten en hogescholen die in Brussel gevestigd zijn hebben onderzoek/
industrie-interfacestructuren gecreëerd om hun wetenschappelijk en technolo -
gisch potentieel te commercialiseren en om te profiteren van de economische ac -
tiviteit in het gewest.
De taak van deze interfaces bestaat erin om samenwerking tussen de universiteit 
en externe partners (overheden, bedrijven, sociale en culturele sector, enz.) op het 
vlak van wetenschappelijke dienstverlening, O&O, commercialisering van onder -
zoeksresultaten en deelname aan lokale en regionale ontwikkeling te bevorderen 
en vereenvoudigen. Ze spelen een dubbele rol als leider en coördinator van de be -
trokken activiteiten, en bieden advies en ondersteuning aan de universitaire teams en hun externe partners.
In Brussel zijn er vier interfaces
104: drie ervan hangen af van een universiteit (ULB, 
UCL en VUB) terwijl de vierde, Indutec, verbonden is aan de vier hogescholen in 
103. http://www.brusselsstudies.be
104. http://www.ulb.ac.be/rech/docs/ulbinter.html; http://www.uclouvain.be/374.html; http://www.vub.
ac.beenglish/infofor/researchers/technologytransfer.html; http://www.indutec.irisnet.be176 
5.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN HET  BRUSSELS  HOOFDSTEDELIJK  GEWEST 177 
2010het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (Haute Ecole Léonard de Vinci/Institut Su -
périeur Industriel ECAM, Haute Ecole Paul-Henri Spaak/Institut Supérieur In -
dustriel/ISIB, Haute Ecole Lucia de Brouckère/Institut Meurice en Erasmushoge -
school Brussel).
Een incubator is een vastgoed -
structuur die verbonden is aan een 
universiteit of hogeschool en die onder financieel gunstige omstandig  heden onderdak biedt 
aan universitaire spin-offs of 
andere innovatieve bedrijfjes die worden opgestart uit weten -
schappelijk onderzoek. Op die manier krijgen kleine bedrijven kantoorruimte en laboratoria ter beschikking die beschikken over volledig geïntegreerde diensten en kunnen ze terugvallen op technologische en management -
steun alsook op een grondige ondersteuning wat betreft bedrijfsbeheer, technologische validatie, vinden van kapitaal, subsidies en financiering, enz. Tegenwoordig zijn er in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest zes technologische incubatoren gevestigd:
	EEBIC (Erasmus European Business & Innovation Centre) in Anderlecht, dicht bij het Erasmus-ziekenhuis en het Erasmus wetenschapspark.  
http://www.eebic.be/
	Eurobiotec Brussels SA, opgericht in 2005 en gespecialiseerd in de biotechnologische sector.  
http://www.eurobiotec.be/
	ICAB (Incubatiecentrum Arsenaal Brussel), verbonden aan de VUB, opende in 2008 de deuren op de Site Arsenaal in Etterbeek. Deze incubator biedt onderdak en steun  
aan ondernemers die een bedrijf willen opstarten in  
de ICT-sector.  
http://www.icabrussel.be/
	De UCL incubator voor O&O-bedrijven, hoofdzakelijk actief op het gebied van menselijke gezondheid en oncologie, krijgt binnenkort versterking van BLSI, Brussels Life Sciences Incubator. 
www.parc.ucl.ac.be	Solvay Research & Technology stelde zijn grootste O&O-site (in Neder-over-Heembeek) open voor starters. Ze krijgen hier toegang tot O&O-faciliteiten, de steun die ze nodig hebben voor hun activiteit, met name een uiterst geschikte accommodatie voor een periode van twee jaar, en dit in het kader van een overeenkomst waarbij de starters de volle intellectuele eigendomsrechten op hun onderzoek behouden.  
www.solvay.com
	3B-Brussels Business Base Plug & Play incubator (Tweebeek) biedt tijdelijke accommodatie voor spin-offs die kunnen genieten van de technologische en management  steun van de 
incubator, universiteit of 
hogeschool die hun project steunt.KADER  36  Incubatoren in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 
5.2.3.2 
De GIMB en de GOMB
De lijst van de belangrijkste actoren wordt vervolledigd door een gewestelijke in -
vesteringsmaatschappij (de GIMB)105 en een gewestelijke ontwikkelingsmaat -
schappij (de GOMB)106. De GIMB financiert een groot aantal innovatieprojecten 
van bedrijven terwijl de GOMB via haar talrijke acties bedrijven helpt bij het vinden 
van een locatie die is aangepast aan hun behoeften, wat bijzonder moeilijk kan zijn in de stedelijke context van Brussel. In het verleden ontwikkelde en beheerde de GOMB de eerste wetenschapsparken in Brussel en naast haar ‘klassieke’ opdracht, ziet ze ook toe op de ontwikkeling van de diverse incubatoren in Brussel.
105. http://www.gimb.be 
106. http://www.sdrb.irisnet.be/nl/main.asp  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 20105.2.4
Met zijn vele economische, institutionele en wetenschappelijke synergieën is het 
Brussels Hoofdstedelijk Gewest een belangrijk natuurlijk kruispunt voor toekom -
stige technologieën van een Europese kennisgestuurde samenleving. Er zijn in het gewest naast verschillende universiteiten en hogescholen ook heel wat federale we -
tenschappelijke instanties en andere sectorale onderzoeksorganisaties gevestigd. Zoals hierboven reeds beschreven vallen IHO’s, gezien de structuur van het land, onder de bevoegdheid van de gemeenschappen, en de instellingen uit Brussel wer -
den al in eerdere hoofdstukken voorgesteld.
5.2.4.1 
Collectieve Onderzoekscentra
De laatste jaren heeft het Brussels Hoofdstedelijk Gewest zijn financiële steun voor collectieve onderzoekscentra toegespitst op essentiële aangelegenheden waarmee bedrijven uit het gewest geconfronteerd worden. Er zijn in Brussel drie dergelijke centra, die op projectbasis gefinancierd worden door het IWOIB:
	Brufotec107 werd in 1997 opgericht om Brusselse KMO’s uit de voedingssector 
te helpen bij het opstarten en bij het naleven van de regels inzake voedselhygi -
ene en –veiligheid, en milieubeheer.
	SIRRIS108 is een expertisecentrum op het vlak van software engineering en 
technologische bijstand voor bedrijven in de Agoria-sector. Sirris helpt bedrij -
ven bij het implementeren van technologische innovatie zodanig dat ze hun concurrentiepositie op lange termijn kunnen verstevigen. Experts gaan bedrij -
ven ter plaatse bezoeken, geven technologisch advies, stellen innovatiepaden voor en bieden begeleiding tot deze worden geïmplementeerd. SIRRIS stond ook aan de wieg van het ‘Mistral’-programma dat micro-, kleine en middelgro -
te industriële ondernemingen ondersteuning voor strategische innovatie biedt om hun innovatiepotentieel te vergroten.
	Het Belgisch Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf (WTCB)
109 verleent advies en bijstand op het vlak van ecologisch bouwen en 
duurzame ontwikkeling. Naast het verstrekken van informatie, directe steun en opleidingen, heeft het WTCB drie hoofdtaken: het verrichten van wetenschap -
pelijk en technisch onderzoek ten behoeve van zijn leden, het verlenen van tech -
nische voorlichting, bijstand en advies aan zijn leden en het bijdragen tot de al -
gemene innovatie en ontwikkeling in de bouwsector, met name door middel van contractonderzoek op aanvraag van de industrie en de overheid. Om deze 
opdrachten te vervullen, steunt het WTCB op de expertise van zo’n 200 hoog -
107. http://www.brufotec.be
108. http://www.sirris.be
109. http://www.wtcb.be178 
5.2 ACTOREN  EN INSTRUMENTEN  VAN  HET  WTI- BELEID  IN HET  BRUSSELS  HOOFDSTEDELIJK  GEWEST 179 
2010geschoolde en gemotiveerde medewerkers met een uiteenlopende opleidings -
achtergrond, die werkzaam zijn in multidisciplinaire teams, samengesteld 
naargelang van het betrokken probleem. 
5.2.4.2 
Clusters
De clusterstrategie bestond al voordat het innovatiebeleid in Brussel uitgewerkt werd. In 2005 voorzag het C2E al de behoefte om de voor innovatie beschikbare overheidsmiddelen te concentreren op drie prioritaire sectoren: nieuwe ICT, ge -
zondheidszorg en milieu. Deze doelstelling van de regering werd in 2006 geoperati -
onaliseerd in het Gewestelijk Plan voor Innovatie, dat het BAO de taak gaf om in elk van deze sectoren clusters van innovatieve bedrijven op te richten en ontwikkelen.
In een gewest met een minder uitgesproken traditie van collectieve acties dan in de 
industriële regio’s elders in België, werden de clusters opgevat als een soort business club die samenwerking en uitwisseling tussen leden bevordert en die daarna wordt uitgebreid naar andere partners zodra de behoeften of opportuniteiten duidelijk zijn. Aangezien de industrie in Brussel vrij beperkt is, zijn er heel weinig sectoren waarvoor de volledige waardeketen aanwezig is in het gewest. Bijgevolg moedigde het BAO van bij het begin een horizontale benadering aan die bedrijven met een groeipotentieel en met gelijkaardige activiteiten samenbracht. 
Op die manier werden er geleidelijk aan vier clusters ontwikkeld: een BioFarma-
cluster
110, een telemedicine-cluster, een software publishing cluster111 en een cluster 
gericht op het milieu, meer bepaald op ecologisch bouwen, die de naam Ecobuild112 
draagt. In tegenstelling tot de eerste drie, hanteert de laatste cluster een verticale benadering van de waardeketen die diverse beroepen samenbrengt. Dit is mogelijk omdat de sector vrij volledig vertegenwoordigd is in Brussel met alle domeinen van de bouwsector en aanverwante beroepen. Ecobuild heeft samenwerkingsakkoorden ondertekend met de Waalse Eco-construction en Cap 2020 clusters.
De doelstellingen die deze clusters nastreven, zijn het verhogen van de zichtbaar -
heid van hun leden om het innovatieve imago van het gewest te versterken, en het 
bevorderen van de internationale ontwikkeling van de clusters en hun leden. Tot hun activiteiten behoren de ontwikkeling van websites met overzichten van de le -
den, gemeenschappelijke stands op belangrijke beurzen (Bio USA, Medica, Cebit, MIPIM), interregionale samenwerkingen via programma’s zoals INTERREG, stu -
diemissies, activiteiten binnen het EEN rond technologieoverdracht, bedrijfsont -
wikkeling, enz.
110. http://www.biotechinbrussels.be
111. http://www.itscan.be
112. www.brusselsgreentech.be BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010180 
5.3 PERSPECTIEVEN  VOOR  HET  WTI- BELEID  IN HET  BRUSSELS  HOOFDSTEDELIJK  GEWEST
5.3 
Perspectieven voor het WTI-beleid  in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
In de twee decennia die verstreken zijn sinds het ontstaan van het gewest, was het 
WTI-beleid, net als andere domeinen, gericht op het uitbouwen van een budget, wettelijk kader en steunmaatregelen. Het systeem heeft nu een zekere ‘maturiteit’ bereikt en het is tijd om vooruit te kijken en na te denken over hoe het beleid verder kan worden geoptimaliseerd en aangepast om het te laten aansluiten op de evolue -
rende behoeften van de verschillende actoren in het gewestelijke innovatiesysteem.
Een belangrijke vraag die steeds terugkeert, is uiteraard welke plaats onderzoek in -
neemt in een gewest zoals Brussel-Hoofdstad. In diverse recente documenten en 
debatten zijn er een aantal thema’s die steeds terugkeren: onderzoek en innovatie zijn cruciaal voor de globale ontwikkeling van Brussel, en het gewest beschikt over alle basisvereisten om een toonaangevende kennisstad te worden. De vraag is dan hoe de ontwikkeling van onderzoek en innovatie kan worden bevorderd en hoe de voordelen voor de economie en de bevolking van het gewest gemaximaliseerd kun -
nen worden.
De elementen en opties voor de toekomst die uit de suggesties van de regionale 
WTI-stakeholders naar voren komen, kunnen worden ingedeeld in twee catego -
rieën: de instrumenten voor steunverlening en de te volgen strategie.
De meeste stakeholders zijn tevreden over de maatregelen die de overheid de voor -
bije jaren heeft geïmplementeerd om onderzoek en innovatie te steunen en ze be -
nadrukken het professionalisme en de consciëntieuze benadering waarmee dit is 
gebeurd, en de toepasselijkheid van de procedures en resultaten. Zo werd tijdens de discussies in de Europese Commissie over de mobiliteit van onderzoekers, die zijn uitgemond in het ERA-MORE netwerk (EURAXESS – Onderzoekers in bewe -
ging), het Brusselse programma ‘Research in Brussels’ aangehaald als good practice.
De globale tevredenheid over de gemaakte vooruitgang mag echter niet verhullen 
dat er elementen zijn die nog beter kunnen:
	De administratieve procedures worden vaak als ingewikkeld en (te) lang ervaren, vooral voor kleinere bedrijven die moeite hebben om de nodige mensen te vinden. 
	Het grote aantal spelers dat mogelijk tussenbeide komt in een innovatieproject wordt soms als een bron van verwarring beschouwd. 
	De definitie van een heldere visie op de beoogde doelstellingen en de rol van  181 
2010onderzoek en innovatie in Brussel moet nog worden verfijnd, en ook de te vol -
gen strategie moet algemeen genomen nog verder worden uitgediept. 
	Deze pijnpunten komen ook terug in de beleidssystemen van andere EU-lid-
staten en bij de instrumenten voor onderzoek en innovatie van de EU zelf. Het denkwerk dat in Brussel wordt gedaan, verloopt dus parallel met dat op Euro -
pees niveau.
Dus hoewel de mix van beleidsmaatregelen ter ondersteuning van onderzoek en inno -
vatie bevredigend is, is er ruimte voor verbetering om ze nog doeltreffender te maken:
	Er moeten verdere budgettaire en regelgevende inspanningen worden gele -
verd. Het gewestelijke budget voor onderzoek en innovatie heeft tussen 2004 en 2009 een positief parcours afgelegd, maar nu dringt de vraag zich op of het haalbaar is om deze financiële inspanning te handhaven in een moeilijke eco -
nomische context.
	Naast deze budgettaire beslommeringen, wijzen alle stakeholders ook op de nood aan een duidelijk regelgevend kader en een doeltreffende administratie om dat te implementeren.
	Er is behoefte aan een betere coherentie en meer synergieën tussen het gewes -
telijke beleid voor onderzoek en dat voor economie en tewerkstelling, milieu, enz.
	Ook op het niveau van de uitvoering van het beleid is een betere globale co -
herentie en coördinatie van de steunmaatregelen mogelijk. Zo moeten oplei -
dingsprogramma’s bijvoorbeeld nog beter worden afgestemd op de behoeften van innovatieve bedrijven die op zoek zijn naar kwalitatieve werkkrachten en op die manier werkgelegenheid creëren die de bewoners van Brussel ten goede komt.
Ook de inspanning die al werd geleverd om de mensen bewust te maken van het belang van onderzoek en innovatie moet worden voortgezet. Enerzijds moet de verspreiding van informatie over de steunmaatregelen voor onderzoek en inno -
vatie worden uitgebouwd en anderzijds zou een verbeterde zichtbaarheid van het innovatiewerk dat in Brussel wordt uitgevoerd door bedrijven of universiteiten en hogescholen, welkom zijn.
Een laatste knelpunt is het gebrek aan adequate instrumenten voor het opvolgen van de 
effecten van het Brusselse WTI-beleid, vooral vanuit statistisch oogpunt. Dit maakt het heel moeilijk om het onderzoekspotentieel in Brussel en de gevolgen daarvan voor de creatie van welvaart, werkgelegenheid en welzijn te evalueren. Het is eveneens een essentieel probleem voor de evaluatie van de rechtstreekse en onrechtstreekse effecten 
van de steunmaatregelen. De RWBBHG heeft aanbevelingen gedaan in het licht van 
de algemene discussie rond ERA-indicatoren en de monitoring die heeft plaatsgevon -
den in de ERAC, enz. Er moeten strategische intelligentietools worden ontwikkeld  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010om de doeltreffendheid van het beleid te meten en bij te dragen tot de ontwikkeling 
van een strategische visie op onderzoek en innovatie in Brussel die gebaseerd is op ob -
jectieve gegevens.
De ontwikkeling en de implementatie van een globale en geïntegreerde strategie 
voor onderzoek en innovatie in Brussel is zonder twijfel de grootste uitdaging voor de komende jaren. Rekening houdend met de specifieke stedelijke context van Brus -
sel en de structurele budgettaire moeilijkheden, is het essentieel dat de beschikbare middelen zo efficiënt mogelijk worden aangewend. Het is dan ook belangrijk dat er een ambitie, een functie en doelstellingen voor onderzoek en innovatie worden gedefinieerd. Om dit te bereiken zal naar alle waarschijnlijkheid het potentieel dat werd geïdentificeerd in onderzoek in de context van de gewestelijke doelstellingen inzake groei en welvaart voor iedereen in Brussel, ontwikkeld moeten worden.
Nu het gewest een welomschreven beleidskader, instellingen en maatregelen voor 
WTI ontwikkeld heeft, tracht Brussel definitief op de trein van de Europese pro -
gramma’s en initiatieven te springen door zijn integratie en deelname aan de be -
langrijkste Europese initiatieven op het vlak van onderzoek en innovatie verder uit te bouwen. Brussel neemt uiteraard al jaren deel aan de belangrijkste Europese 
initiatieven zoals de KP’s, het CIP, de Structuurfondsen, COST, EUREKA, EU -
ROSTARS enz. Brussel is ook medeoprichter van het ERRIN-netwerk (European 
Regions Research and Innovation Network) waarvan de leden zich toeleggen op het onderbouwen van de drie pijlers van de Agenda van Lissabon. Verder is Brus -
sel actief in het NEREUS-netwerk, het ‘Network of European Regions Using Space Technologies’. Verder zal Brussel tijdens het Belgisch Voorzitterschap van 2010 de GPC-groep (Groupe de Programmation Conjointe of Groep voor Gezamenlijke Programmering) van het ERAC voorzitten en daarbij bijzonder aandacht schenken aan de ontwikkeling van de initiatieven op het vlak van gemeenschappelijke pro -
grammering met een prioritaire focus op de kadervoorwaarden. 
We kunnen dus concluderen dat er verwacht wordt dat door de overheid gesteunde 
projecten rond onderzoek en innovatie (rechtstreeks en onrechtstreeks) moeten 
bijdragen tot het scheppen van banen en welzijn, gebaseerd moeten zijn op een re -
delijk evenwicht tussen openbare en private financiering en moeten bijdragen tot sociaal-economische ontwikkeling en herstel op middellange termijn op een ma -
nier die compatibel is met de stedelijke context van het gewest. Met het oog op de Europa 2020-doelstellingen inzake snelle, duurzame en inclusieve groei, zijn de gewestelijke overheid en stakeholders vastberaden om de huidige algemeen doel -
treffende en pragmatische WTI-strategie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest ook in de komende jaren voort te zetten.182 
5.3 PERSPECTIEVEN  VOOR  HET  WTI- BELEID  IN HET  BRUSSELS  HOOFDSTEDELIJK  GEWEST   6. 
CONCL uSIES  
EN  
VOOR uITzICHTEN  BELGISCH RAPPORT
2010187 
6. CONCLUSI ES EN VOORUITZICHTEN
Wetenschap, technologie en innovatie (WTI) zijn de kern van elk overheidsbeleid. 
Zonder degelijk wetenschappelijk onderzoek en advies, zonder de verspreiding en implementatie van geavanceerde technologieën in openbare administraties, scho -
len en werkplaatsen, en zonder nieuwe innovatieve producten en oplossingen kan geen enkele samenleving haar economische, ecologische en sociale welvaart hand-haven. Aan het begin van dit rapport vroegen we ons af waarom een lezer zich zou willen onderdompelen in een voorstelling van het beleid, de instellingen en de ini -
tiatieven van de Belgische overheden op het vlak van WTI. 
Het antwoord ligt niet zozeer in de details van elk initiatief of in de ‘wirwar’ van 
acroniemen van de talrijke organisaties in het Belgisch systeem. Wat dit rapport eerder duidelijk wil maken, is dat een besluitvormingsysteem dat verspreid is over meerdere beleidsniveaus toch kan resulteren in de ontwikkeling en uitvoering van een doeltreffend WTI-beleid. In het licht van de inspanningen die worden geleverd om een goed werkende Europese onderzoeks- en innovatieruimte te creëren, is dit een heel belangrijke les.
In de tien jaar die zijn verstreken sinds het eerste BRISTI-rapport hebben de Belgi -
sche overheden hun WTI-beleid verder gedefinieerd, ontwikkeld, verfijnd en vooral 
voortgestuwd om de steun voor onderzoekers en vernieuwers te verbeteren. Hoewel 
elke overheid specifieke acties of doelstellingen heeft nagestreefd en heeft gekozen voor oplossingen die zijn aangepast aan hun specifieke institutionele en constituti -
onele rol, kunnen andere Europese landen uit het Belgisch voorbeeld vooral lessen trekken uit wat we ‘gemeenschappelijkheid in diversiteit’ zouden kunnen noemen. 
Uit de vorige pagina’s komen duidelijk vijf ‘gemeenschappelijkheden’ in het WTI-
beleid van de federale, gewest- en gemeenschapsoverheden naar voren, die als volgt kunnen worden samengevat:
	een engagement om de opwaartse trend in overheidsinvesteringen in O&O voort te zetten;
	een inspanning om het onderzoeks- en innovatiepotentieel te structureren en consolideren;
	een heroriëntering van de steunmaatregelen met nadruk op samenwerking en netwerking; BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010188 
	een sterke focus op het verbeteren van de mogelijkheden en werkomstandighe -
den van onderzoekers en innovatiemedewerkers;
	inspanningen om de doeltreffendheid van het onderzoeks- en innovatiebeleid 
op bestuurlijk niveau te verbeteren (strategieën, doelstellingen bepalen, ruime partnerschappen, evaluatie).
	 een zesde, iets recentere evolutie, is het uitbreiden van het innovatiebeleid naar 
maatschappelijke uitdagingen en het garanderen dat alle beleidsinstrumenten worden ingezet om het nationaal innovatiesysteem te versterken.
De zes gemeenschappelijke trends in het Belgisch WTI-beleid kunnen als volgt in meer detail worden omschreven:
1. Sinds het midden van de jaren 2000 hebben alle Belgische overheden aanzien -
lijke budgettaire inspanningen geleverd om extra middelen vrij te maken voor doctorale en postdoctorale opleidingen en mobiliteit van onderzoekers, onder -
zoeks- en financieringsmaatregelen, onderzoeksinfrastructuur en de Belgische deelname aan internationale onderzoeksprogramma’s. Deze openbare ‘herin -
vestering’ in onderzoek en innovatie toont duidelijk dat de overheden echt de intentie hebben om de Barcelona-doelstelling (3% van het BBP investeren in 
O&O) te halen. Deze investering mag echter niet worden beschouwd als een 
loutere reactie om ‘de doelstelling te halen’. De stijging van de overheidsuit -
gaven voor O&O wordt onderbouwd door een duidelijke strategische aanpak (het Innovatieplan van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest; Vlaanderen in Ac -
tie (ViA) en Pact 2020 in Vlaanderen; het Waalse ‘Marshallplan’, enz.) en een ruime consensus onder politieke, academische en bedrijfsleiders over het feit dat het uitbouwen van de ‘kennisdriehoek’ in België essentieel is voor de con -
currentiekracht en het maatschappelijk welzijn. Elke overheid heeft haar eigen doelstellingen uitgewerkt en daaruit blijkt duidelijk dat de visie op het ‘inno -
vatiesysteem’ veel ruimer is dan de huidige EU27-investeringsdoelstelling. De vorm (directe steun, investeringen in infrastructuur, belastingverminderin -
gen, diensten voor advies omtrent innovatie, enz.) en de specifieke besteding 
van de extra overheidsuitgaven variëren naargelang de specifieke bevoegd-
heden en prioriteiten van de betrokken overheid. De Federale overheid heeft bijkomende inspanningen geleverd om het gewest- en gemeenschapsbeleid te ondersteunen, met name via belastingvoordelen, om mensen aan te moedigen een wetenschappelijke carrière uit te bouwen en om innovatieve krachten (te -
rug) naar België te halen. De gewestregeringen hebben hun steun aan bedrij -
ven, onderzoekscentra en intermediairen opgevoerd, terwijl de gemeenschap -
pen de academische onderzoeksbasis geherfinancierd hebben en mobiliteit van onderzoekers zijn gaan stimuleren. Hoewel België de voorbije tien jaar zijn positie in de internationale WTI-benchmarks algemeen genomen heeft weten te behouden of verbeteren, zal het enige tijd duren alvorens de geleverde in -
spanningen vruchten afwerpen. Bovendien zal er een sterke politieke wil nodig  BELGISCH RAPPORT
2010189 
zijn om de overheidsbudgetten voor WTI niet terug te schroeven ondanks de 
moeilijke financiële situatie.
2. De tweede ‘gemeenschappelijkheid’ is de verschuiving naar een nog grotere focus op het structureren van het onderzoeks- en innovatiepotentieel. Deze trend valt op in het beleid van al de overheden: door de focus op drie essentiële innovatieve sectoren in het Brusselse Gewestelijke Plan voor Innovatie; door de ‘doorbraken’ van ViA en de ‘speerpunten’ voor technologie en innovatie in de strategische clusters van de VRWI; door de clusters en concurrentiepolen in Wallonië; op federaal niveau door de thematische onderzoeksprogramma’s en 
de langlopende investeringen in nucleair (het MYHHRA-project) en ruimte -
onderzoek waardoor België het ‘grootste van de kleine landen’ is in dit laatste 
domein. Naast de strategische focus op beleidsniveau vindt er de laatste jaren een reorganisatie van het Belgisch WTI-landschap plaats waarbij universitei -
ten en hogescholen zich gaan verenigen (onder impuls van de Bologna-her -
vorming vanuit educatief oogpunt) en onderzoekspotentieel gaan bundelen, waarbij onderzoekscentra, bedrijven en academische laboratoria samenkomen in nieuwe vormen van tijdelijke of permanente strategische partnerschap -
pen, waarbij nieuwe instituten worden gecreëerd (bijv. CMI, SIM en NERF in Vlaanderen of WELBIO in Wallonië) en bestaande instellingen worden gemo -
derniseerd (bijv. de Federale Wetenschappelijke Instellingen) of een nieuwe fi -
nanciële basis krijgen (de ‘collectieve’ onderzoekscentra). Het leidmotief is ‘kri -
tieke massa’, niet enkel vanuit regionaal of nationaal perspectief, maar ook en vooral op Europees en wereldniveau om ervoor te zorgen dat Belgische teams blijven meedraaien op de ‘wereldmark’ van onderzoek en innovatie die steeds competitiever wordt en gekenmerkt wordt door een toenemende integratie.
3. Een derde gemeenschappelijke kenmerk van de verschillende beleidsniveaus is de toenemende nadruk die wordt gelegd op samenwerking en netwerking. Dit blijkt duidelijk uit het belang dat binnen het WTI-beleid wordt gehecht aan con -
currentieclusters, strategische onderzoekscentra, enz., maar ook uit de verande -
ringen die de procedures en selectiecriteria voor de financiering van projecten de laatste jaren hebben doorgemaakt. In heel wat programma’s werd de verplichting opgenomen om gemeenschappelijke projecten in te dienen of gemengde teams 
voor te stellen (uit universiteiten, collectieve onderzoekscentra, bedrijven, enz.); 
in nieuwe programma’s zoals de innovatievouchers die bedrijven stimuleren een beroep te doen op de diensten van universiteiten of onderzoekscentra. In analo -
gie hiermee is er een drang om gewest-/gemeenschapsinitiatieven open te stel -
len voor partners uit andere delen van België. Zo worden de concurrentiepolen in Wallonië bijvoorbeeld opengesteld voor deelnemers van Brussel-Hoofdstad en zijn er plannen om te onderzoeken of openstelling voor of gezamenlijke op -
roepen met Franse concurrentieclusters mogelijk zijn. Zo ook staan de meeste  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010190 
O&O-steunmaatregelen van IWT in Vlaanderen open voor samenwerking 
met entiteiten uit andere regio’s van België of het buitenland. De federale IUAP-maatregel weerspiegelt duidelijk de aanhoudende interesse van academische onderzoeksteams uit de verschillende gemeenschappen/gewesten om over de grenzen van de betrokken regio’s en instellingen heen samen te werken. Op die manier vindt het EU-concept van de gezamenlijke programmering en het idee van de ERA een natuurlijke weerklank in België, waar het principe al jaren wordt 
toegepast! De deelname van de Belgische overheden aan ERA-NET’s of de suc -
cesvolle medewerking van Belgische deelnemers aan het 6e en 7e Kaderpro -
gramma van de EU voor RTD, in JTI, COST, EUREKA en de recent gelanceerde 
KIC’s van het EIT tonen duidelijk aan dat het land bereid is om een rol te spelen in de ontwikkeling van de ERA.
4. Onderzoek en innovatie gaan niet over abstracte technologie en het Belgisch beleid is de voorbije tien jaar steeds duidelijker het belang van de ‘human touch’ gaan inzien. Alle Belgische overheden hebben zich ingezet om de omgeving waarbinnen nieuwe wetenschappelijke, technische en technologische experts worden gevormd en opgeleid te verbeteren, om wetenschappelijke carrières aan te moedigen, om bekwame en hoogopgeleide mensen te stimuleren om in België te blijven en om zich in het buitenland te vervolmaken of naar België te 
komen voor O&O- en innovatieprojecten. De talloze maatregelen die gaan van 
fiscale voordelen voor het aanwerven van O&O-medewerkers tot de gemeen -
schapsinitiatieven om de agenda van het Europees Partnerschap voor Onder -
zoekers te implementeren en de gewestelijke financiering van de uitwisseling van innovatieve medewerkers tussen de onderzoekswereld en de industrie be -
wijzen stuk voor stuk hoe belangrijk ‘investeren in mensen’ wordt geacht.
5. We hopen dat dit rapport buitenlandse maar zeker ook Belgische lezers een duidelijker inzicht heeft gegeven in wie wat doet in het Belgisch WTI-beleid, hoe de bevoegdheden verdeeld zijn en wat de belangrijkste beleidsmaatre -
gelen, prioriteiten en budgetten zijn. Toch loopt het land door zijn gefedera -
liseerde karakter het risico dat geen enkele overheid alle ‘beleidstouwtjes’ in handen kan houden of dat er een zekere versplintering van de inspanningen in gespecialiseerde wetenschappelijke of industriële onderzoeksdomeinen op -
treedt. Het is dan ook niet verwonderlijk dat ‘goed bestuur’ hoog op de agenda van de Belgische beleidsdebatten staat. Dit blijkt eerst en vooral uit de acties die de individuele overheden ondernemen om hun eigen specifieke instituti -
onele structuren te optimaliseren en moderniseren in het licht van hun eigen beleidsprioriteiten. In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest werd een wettelijk kader en een agentschap opgericht voor het verlenen van financiering voor on -
derzoek en innovatie; in Vlaanderen werden de overheidsdepartementen die verantwoordelijk zijn voor economie, onderzoek en innovatie gereorganiseerd,  BELGISCH RAPPORT
2010191 
werden adviesorganen uitgebouwd, smolten agentschappen die ondernemer -
schap steunen samen en gingen innovatieve actoren netwerken vormen via 
het belangrijke VIS-programma; in Wallonië was er een vergelijkbare fusie van overheidsdepartementen, werden er twee agentschappen opgericht om innovatie op gewestelijk en subgewestelijk niveau te structureren en profes -
sionaliseren, en zagen organisaties die zich inzetten voor de ontwikkeling van bedrijven het levenslicht; en op federaal niveau was er de modernisering van de 
wetenschappelijke instellingen en de oprichting van gespecialiseerde units ter 
ondersteuning van IER, enz. Verder werd er ook aandacht geschonken aan het verbeteren van ‘procedures’ en strategische intelligentie waarbij de beleidsvor -
ming in toenemende mate werd gestuurd door raadpleging van ruime partner -
schappen, investering in beleidsondersteunend onderzoek (bijv. de Vlaamse steunpunten voor beleidsrelevant onderzoek) en evaluatie van de impact van het beleid (door alle overheden).
6. In lijn met de ‘wereldwijde’ trends en conform de nieuwe doelstelling van ‘slimme, duurzame groei’ uit de Europa 2020-strategie, is het tot slot duide -
lijk dat de Belgische overheden hun beleid steeds meer baseren op een ‘ruime’ benadering van het innovatiebeleid. Dit blijkt uit het verband dat wordt gelegd met ‘opleiding en vorming’ in beleidslijnen zoals concurrentieclusters, uit de aandacht voor ‘open innovatie’ (bijv. Waals Geweststeun voor ‘open innova -
tieprojecten’ in het kader van het Marshallplan), uit de aanpak van maatschap -
pelijke uitdagingen en de integratie van onderzoek en innovatie in regionale beleidsmaatregelen. Voorbeelden hiervan zijn: de focus in Brussel op mobili -
teit en transport; overheidsopdrachten als motor voor innovatie (Vlaanderen is een actieve pionier op dit vlak), vergroening van het onderzoeks- en innovatie -
beleid met onderzoek naar duurzame ontwikkeling en klimaatveranderingen op federaal niveau; de Vlaamse platformen MIP2 (milieu), GENERATIES en SMART GRID (energie) en FISCH (duurzame chemie); en de lancering van een nieuwe ‘groene’ concurrentiepool in Wallonië. BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010192 
KADER  37  Prioriteiten van het Belgisch Voorzitterschap 
Voor het eerst maakt België deel uit 
van een Trio-Voorzitterschap, samen met Spanje en Hongarije. Samen met deze lidstaten werkte België dan ook een gezamenlijk Voorzitter -
schapsprogramma uit dat eind 2009 werd goedgekeurd door de Europese Raad en dat in de 18 maanden vanaf 1 januari 2010 door de drie opeenvolgende Voorzitters zal worden geïmplementeerd. 
Naast de prioriteiten van het Trio-
Voorzitterschap, schuift elk land ook zijn eigen prioritaire thema’s naar voren. De globale prioriteit van het Belgisch Voorzitterschap wordt de volledige ontwikkeling en consolidatie van de Europese Onderzoeksruimte (ERA) door een nauwe interactie tussen het Hoger Onderwijs-, onderzoeks- en innovatiebeleid. Het doel is de concurrentiekracht van Europa stimuleren en een grotere convergentie tussen het nationale en regionale beleid enerzijds en het beleid op EU-niveau anderzijds tot stand te brengen.
O&O en innovatie worden tijdens de 
tweede helft van 2010 een top -
prioriteit in het kader van de Europa 2020-strategie en via het flagship-initiatief ‘Innovation Union’, en zullen het onderwerp vormen van diep -
gaande discussies op de vergadering van de Europese Raad in oktober 2010. In lijn met de conclusies van de Raad van maart 2010 wordt verwacht dat de Raad Concurrentievermogen via de polen Industrie en Onderzoek een bijdrage zal leveren tot de vergadering van de Europese Raad. In het bijzonder zullen er richtlijnen afgesproken moeten worden om het beleid van de verschillende lidstaten beter op elkaar af te stemmen om de 3%-doelstelling te halen. Het Belgisch Voorzitterschap zal onder andere focussen op de ontwikkeling en implementatie van een reeks indicatoren aan de hand waarvan de voortgang tot de volledige realisatie van de ERA gemeten kan worden. Het belang van de ERA voor de totstandkoming van een duurzame economie en samenleving, zal worden benadrukt.
Met het oog op de voorbereiding 
van het 8
e Kaderprogramma voor 
Onderzoek en Technologische Ontwikkeling (KP8), zal de Raad tijdens het Belgisch Voorzitterschap de vereenvoudiging van administratieve procedures en financiële controlemechanismen die was gestart onder KP7, voortzetten.
De doeltreffende implementatie van 
het vrij verkeer van kennis in de ERA (vijfde vrijheid) is essentieel. Het Belgisch Voor  zitterschap zal 
daar dan ook naar streven via drie 
initiatieven: 
 Het definiëren van de voor -
waarden voor gezamenlijke programmering door de lid  staten 
via selectie en imple  mentatie van 
een lijst van prioritaire thema’s 
en de gedetailleerde regelingen voor samenwerking en voor de coördinatie van gezamenlijk onderzoek;
 Het nastreven van de imple  men-
tatie van het Europees Partner -
schap voor Onderzoekers;
 Het promoten van een 
verhoogde integratie van universiteiten en onderzoeks -
instituten in de kennisdriehoek.
Het Belgisch Voorzitterschap zal het belang benadrukken van de regionale dimensie in de ont -
wikkeling, implementatie en opvolging van het innovatie- en onderzoeksbeleid, in het bijzonder daar waar complementariteit mogelijk is met initiatieven die worden gecofinancierd via de Structuurfondsen.
Via een aantal strategische 
initiatieven in het kader van het plan voor de ontwikkeling van bio-economie en koolstofarme technologieën (in het kader van het Strategic Energy Technology plan) en marien en maritiem onderzoek, zal de Raad tijdens het Belgisch Voorzitterschap onderzoeken welke bijdrage O&O kan leveren aan duurzame ontwikkeling.
De doelstelling van het Trio-Voor -
zitterschap bestaat erin concrete 
bijdragen te leveren tot initiatieven voor duurzaam indu strieel beleid, 
eco-innovatie en de ontwikkeling van een concurren  tiële groene 
economie te promoten, in het 
bijzonder met het oog op de Europa 2020-strategie.
De verlenging van het huidige 7
e 
EURATOM Kaderprogramma (van 
eind 2001 tot 2013, samenvallend met het einde van KP7) en de lopende gesprekken over het ITER-project zullen belangrijke agendapunten zijn op de Raad tijdens het Belgisch Voorzitterschap.
Het Belgisch Voorzitterschap zal in 
het bijzonder aandacht besteden aan het Europess ruimtebeleid, met onder andere de EU-ESA samen -
werking, de ruimte-exploratie en ruimte en veiligheidskwesties.  BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010 3B  Brussels Business Base Plug & Play Incubator
  	http://www.incubateur3b.be/fr/index.html
 AAL  Ambient Assisted Living
  	http://www.aal-europe.eu
 ABE   Brussels Enterprise Agency
   Agence Bruxelloise pour l’Entreprise 
   Brussels Agentschap voor de Onderneming
  	http://www.abe-bao.be
 ADS   Accelerator Driven System
 AGORIA   Union of technology industries
   Federatie van de technologische industrie 
   Fédération de l’industrie technologique
  	http://www.agoria.be
 AO  Enterprise Flanders
   Agentschap Ondernemen
  	http://www.agentschapondernemen.be
 ARC   Concerted Research Action
   Action de Recherche Concertée
 ARKimedes   Activation of risk-bearing capital
   Activering Risicokapitaal
  	http://www.pmvlaanderen.be/pmv/view/nl/
kmo/producten/arkimedes/home
 ASE  Economic Stimulation Agency
   Agence de stimulation Economique
  	http://www.as-e.be
 AST  Agency for Technology Promotion
   Agence de Stimulation Technologique
  	http://ast.wallonie.be
 AWT   Walloon Telecommunication Agency
   Agence Wallonne des Télécommunications
  	http://www.awt.be
 BAN Vlaanderen   Business Angels Network Flanders
   Business Angels Netwerk Vlaanderen
  	http://www.ban.be
 BAO   Brussels Enterprise Agency
 BBRI   Belgian Building Research Institute
   Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf
  
 Centre Scientifique et Technique de la Construction
  
	http://www.bbri.be
 BB2B   Brains Back to Brussels
  	http://www.irsib.irisnet.be/bbtb_fr.htm
  	http://www.irsib.irisnet.be/bbtb_nl.htm
 BCCM   Belgian Coordinated Collection of Micro-organisms
  
 Belgische Gecoördineerde Verzamelingen van Micro-organismen
  
 Collections coordonnées belges de microorganismes
  
	http://bccm.belspo.be BCRC   Belgian Ceramic Research Centre
  	http://www.bcrc.be
 BEA  Brussels Enterprise Agency
   Agence Bruxelloise pour l’Entreprise
 BECI   Brussels Enterprises Commerce And Industry
   Chambre de Commerce et d’Industrie de Bruxelles
  
 Kamer voor Handel en Nijverheid van Brussel
  	http://www.beci.be
 BELNET   Belgian national research network
   Belgisch nationaal onderzoeksnetwerk 
   Réseau national belge de la recherche
  	http://www.belnet.be
 BELSPO   Belgian Federal Science Policy Office
   Federaal Wetenschapsbeleid
   Politique scientifique fédérale
  	http://www.belspo.be
 BERD   Business expenditure on research and development
 
BIOWIN   Health Competitiveness Pole of Wallonia
   Pôle de compétitivité Santé de Wallonie
  	http://www.biowin.org
 BLSI   Brussels Life Sciences Incubator
  	http://www.parc.ucl.ac.be
 BNIX   Belgian National Internet Exchange
 BOF   Special Research Fund
   Bijzonder Onderzoeksfonds
 BPI  Belgian Packaging Institute
   Belgisch Verpakkingsinstituut
   Institut Belge de l’Emballage
  	http://www.ibebvi.be
 BR2  Belgian Reactor 2
 BRC   Biological Resource Centre
 BRISTI   Belgian Report on Science, Technology and Innovation
 
BRRC   Belgian Road Research Centre
   Opzoekingscentrum voor de wegenbouw
   Centre de recherches routières
  	http://www.brrc.be
 BRuFOTEC   Brussels food technology Association
  	brufotec@village.uunet.be
 BWI/BIL-IBS   Belgian Welding Institute
   Belgisch Instituut voor Lastechniek
   Institut Belge de la Soudure
  	http://www.bil-ibs.be
 C2E-CET   Contract for Economy and Employment
   Contract Economie en Tewerstelling
   Contrat pour l’Economie et l’Emploi
 C4ISTAR   Command, Control, Communications and Computers for Intelligence, Surveillance,  
Target Acquisition and Reconnaissance  
 Naam in het Engels
   Naam in de nationale taal
   Website (waar van toepassing)Lijst van acroniemen194 BELGISCH RAPPORT
2010195 
 
 CAP2020   Cluster on Energy saving performances 
of buildings
  	http://clusters.wallonie.be/cap-2020
 CCIB   Brussels Enterprises Commerce And Industry
   Chambre de Commerce et d’Industrie de Bruxelles 
  
 CEBEDEA u  Centre for Expertise in the Treatment and Management of Water
  
 Centre Belge d’étude et de Documentation de l’Eau
  
	http://www.cebedeau.be
 CECAM   European centre for atomistic and molecular computations
  
 Centre Européen de Calcul Atomique et Moléculaire
  
	http://www.cecam.org
 CEI  de Interministeriële Economische Commissie
   Commission Economique Interministérielle
 CELABOR   Research and Control Centre on Wood and Chemicals
  
 Centre de Recherche et de Contrôle Lainier et Chimique
  
	http://www.celabor.be
 CENAERO   Centre of Excellence in Aeronautical Research
   Centre d’Excellence en Recherche aéronautique
  
	http://www.cenaero.be
 CENTEXBEL   Belgian Textile Research Centre
   Technisch en Wetenschappelijk Centrum voor de Belgische Textielnijverheid 
  
 Centre Scientifique et Technique de l’Industrie Belge du Textile
  
	http://www.centexbel.be
 CER 	Rural Economy Centre
   Centre d’Economie Rurale
  	http://www.cergroupe.be
 CeRDT   Centre for R&D promotion and technology exploitation in Hainaut
  
 Centre de Promotion de la Recherche et Développement et de Valorisation  
des Technologies en Hainaut
  
 http://www.cerdt.be
 CERN   European Organisation for Nuclear Research
  	http://public.web.cern.ch 
 CERT.be   Belgian Computer Emergency Response Team
 CERTECH   Centre of Technological Resources 
in Chemistry
   Centre de Ressources Technologiques en Chimie
  
	http://www.certech.be
 CESRW   Walloon Economic and Social Council
   Conseil économique et social de la Région wallonne
  
	http://www.cesrw.be
 CETIC   Centre of Excellence in Information and Communication Technologies
  
 Centre d’Excellence en Technologie de l’Information et de la Communication
  
 http://www.cetic.be
 CEWAC   Walloon research centre on assembling and material testing
  
 Centre wallon d’études de l’assemblage et du contrôle des matériaux
  
	http://www.cewac.be CFS  Federal Co-operation Commission
   Commissie Federale Samenwerking
   Commission Coopération Fédérale
 CFS/STAT   Federal Cooperation Commission on statistics
 CIMPS-IMCWB   Inter-Ministerial Conference on Science Policy
   Interministeriële Conferentie Wetenschapsbeleid
  
 Conférence interministérielle de la Politique scientifique
 
CIP  Competitiveness and Innovation Programme
  	http://ec.europa.eu/cip
 CIPS-ICWB   Federal Inter-ministerial Commission for Scientific Policy
 
CIS  International Co-operation Commission
   Commissie Internationale Samenwerking
   Commission Coopération internationale
 CIS  Community Innovation Survey
 CIuF  Inter-university Council of the French Community
  
 Conseil Interuniversitaire de la Communauté Française
  
	http://www.ciuf.be
 CIV  Cleantech Investment Vehicle
 CLARIN   Common Language Resources and Technology Infrastructure
 
CLuSTA  Flemish network for the steel plating industry
   Vlaamse netwerkorganisatie voor de staalplaatverwerkende industrie
  
	http://www.clusta.be
 CMI  Centre for Medical Innovation
   Centrum voor Medische Innovatie
 CMOS   Complementary metal–oxide–semiconductor
 CNRS   French National Centre for Scientific Research
   Centre national de la recherche scientifique or CNRS
  
	http://www.cnrs.fr
 COHESI   Flemish innovation platform for component development and complex heterogeneous 
systems integration
 
CORI   Coatings Research Institute
   Institut de Recherche des Revêtements, 
Peintures et Encres
  	http://www.cori-coatings.be
 COST   European Cooperation in the Field of Scientific and Technical Research
  
	http://www.cost.eu
 CPSRBC  Science Policy Council of the Brussels-Capital 
Region
   Conseil de la politique scientifique 
de la Région de Bruxelles-Capitale 
   Raad voor het Wetenschapsbeleid van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
  
	http://www.irsib.irisnet.be/CPS/cps_index_fr.htm
  
	http://www.irsib.irisnet.be/CPS/cps_index_nl.htm
 
CRAW   Walloon Centre for Agricultural Research
   Centre Wallon de Recherches Agronomiques
  	http://cra.wallonie.be
 CRC   Clinical Research Centre
 CRef   Council of Rectors of the French Speaking Community
  
 Conseil des Recteurs de la Communauté Française
  
	http://www.cref.be
  	http://www.consilium.europa.eu/showPage.aspx?id=1422&lang=en BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010 CRIC-OCCN   Belgian Center for scientifical and technical 
researches for the cement industry
   Nationale Centrum van Wetenschappelijk en Technisch Onderzoek voor  
de cementnijverheid
  
 Centre national de Recherches Scientifiques 
et techniques pour l’industrie cimentière
  	http://www.cric.be
 CRM   Centre for Research in Metallurgy
   Centre de Recherches Métallurgiques
  	http://www.crm-eur.com
 CSDS   Centre for Security and Defence Studies
 CSL  Liège Space Centre
   Centre Spatial de Liège
  	http://www.csl.ulg.ac.be
 CSTC   Belgian Building Research Institute
  
	http://www.cstc.be
 CSTP   Committee on Science and Technological Innovation Policy
 
CTIB-TCHN   Belgian Institute for Wood Technology
   Technisch Centrum van de Houtnijverheid
   Centre Technique de l’Industrie du Bois
  	http://www.ctib-tchn.be
 CTP  International technology centre for earth and stone
  
 Centre Technologique International de la Terre et de la Pierre
  
 http://www.ctp.be
 CTu  Clinical Trial Unit
 CV  Curriculum Vitae
 CWPS   Walloon Science Policy Council
   Conseil Wallon de la Politique Scientifique
  	http://www.cesrw.be/index.php?page=detail&alias=Conseil-de-la-
Politique-scientifique-CPS
 
DG  Directorate-General
 DGDC   Federal Directorate-General for Development 
Cooperation
 DGENORS   Directorate-General for non-obligatory education and scientific research of  
the French Community
  
 Direction générale de l’Enseignement non 
obligatoire et de la recherche scientifique
   http://www.enseignement.be
 DGO   Operational Directorate-General
 DGO6   DG for Economy, Employment and Research of the Walloon Public Service
  
 Direction générale opérationnelle de l’Économie, de l’Emploi et de la Recherche
  
	http://recherche-technologie.wallonie.be
 DIE-OPRI   Federal Service for Intellectual Property
   Dienst voor de intellectuele Eigendom
   Office belge de la Propriété intellectuelle
  	http://economie.fgov.be/opri-die.jsp 
 DLD  Defence Laboratories
 DSP Valley   Digital signal processing Valley
  	http://www.dspvalley.com 
 DuBBLE   Dutch-Belgian beamline
  	http://www.esrf.eu/UsersAndScience/Experiments/CRG/BM26
 
DYMASEC   DYnamic MAterials for SECurity
 ECMWF   European Centre for Medium-Range Weather Forecasts
  
	http://www.ecmwf.int ECOB uILD  Eco-building cluster in Brussels
  	http://www.ClusterEcobuild.be
 ECT  European Centre for Theoretical Studies in Nuclear Physics and Related Areas
  
	http://www.ect.it
 EDA  European Defence Agency
  	http://www.eda.europa.eu
 EDA  Electronic design automation
 EDCTP   European and de  veloping countries clinical 
trials partnership
  	http://www.edctp.org
 EEBIC   Erasmus European Business and Innovation 
Centre
  	http://www.eebic.be
 EEN  Enterprise Europe Network
  	http://www.enterprise-europe-network.ec.europa.eu/index_en.htm
 
EEN Vlaanderen   Enterprise Europe Vlaanderen
  	http://www.enterpriseeuropevlaanderen.be
 EFDA   European Fusion Development Agreement
  	http://www.efda.org 
 EIROforum   European Intergovernmental Research Organisations Fo  rum
  
	http://www.eiroforum.org
 EIS  European Innovation Scoreboard
  	http://www.proinno-europe.eu/metrics
 EIT  European Institute of Innovation 
and Technology
  	http://eit.europa.eu
 ELAt   Eindhoven-Leuven-Aachen triangle
  	http://www.elat.org
 EMBC   Erasmus Mundus Master of Science in Marine Biodiversity and Conservation
  
	http://embc.marbef.org
 EMBL   European Molecular Biology Laboratory
  	http://www.embl.de 
 EP  European Parliament
  	http://www.europarl.europa.eu
 EPG   Enterprise Policy Group
  	http://ec.europa.eu/enterprise/dg/epg/index_en.htm
 
EPO   European Patent Office
  	http://www.epo.org 
 ERA  European Research Area
  	http://ec.europa.eu/research/era
 ERAC   European Research Area Committee 
   Comité de la recherche scientifique et technique
 
ERCIM   European Research Consortium for Informatics and Mathematics
  
	http://www.ercim.eu
 ERDF   European Regional Development Fund
  	http://ec.europa.eu/regional_policy/funds/feder/index_en.htm
 
ERRIN   European Regions research and Innovation Network
  
	http://www.errin.eu
 ESA  European Space Agency
   http://www.esa.int 
 ESF  European Science Foundation
  	http://www.esf.org
 ESFRI   European Strategy Forum on Research Infrastructures
  
	http://ec.europa.eu/research/infrastructures/index_en.cfm?pg=esfri
 
ESO   European Southern Observatory
  	http://www.eso.org 
 ESRF   European Synchrotron Radiation Facility
  	http://www.esrf.eu196 BELGISCH RAPPORT
2010197 
 
 ESS  European Social Survey
  	http://www.europeansocialsurvey.org
 Eu  European Union
  	http://europa.eu
 EuMETSAT   European Organisation for the Exploitation 
of Meteorological Satellites
  	http://www.eumetsat.int
 EuPRO   European Union of Physics Research Organisations
  
	http://www.eupro.cbp.ens-lyon.fr
 EuRATOM   European Atomic Energy Community
  	http://www.euratom.org
 EuREKA   http://www.eurekanetwork.org
 Eurobiotec   Technology Center for Biotech Innovations
  	http://www.eurobiotec.be
 EuROHORCS   European Heads of Research Councils
  	http://www.eurohorcs.org
 EuROSTAT   Statistical office of the European Union
  	http://ec.europa.eu/eurostat
 EWI  Department of Economy, Science and Innovation of the Flemish Government
  
 Departement Economie, Wetenschap en Innovatie van de Vlaamse overheid
  
	http://www.ewi-vlaanderen.be
 FCSP   Federal Council for Science Policy
   Federale Raad voor Wetenschapsbeleid
   Conseil fédéral de la Politique scientifique
 FEDICT   Federal Public Service for Information and Communication Technologies
  
 Federale Overheidsdienst Informatie- en Communicatietechnologie
  
 Service Public Fédéral Technologie de l’Information et de la Communication
  
	http://www.fedict.belgium.be
 FedMAN   Federal Metropolitan Area Network
 FGV ( VIGC)   Flanders Graphic Valley
 FIRST   Training and Promotion of Scientific and Technological Research
  
 Formation et Impulsion à la Recherche Scientifique et Technologique 
 
FISCH   Flanders strategic Initiative for Sustainable Chemistry
  
	http://www.fisch-essenscia.be
 FLAMAC   Flanders Materials Centre
  	http://www.flamac.be
 FLANDERS DC  	http://www.flandersdc.be
 Flanders’ DRIVE  	http://www.flandersdrive.be 
 Flanders Food  	http://www.flandersfood.com
 Flanders InShape  	http://www.flandersinshape.be
 Flanders’ Synergy  	http://flanderssynergy.be
 Flanders’ Plasticvision  	http://www.plasticvision.be
 FMTC   Flanders’ Mechatronics Technology Centre
  	http://www.fmtc.be
 FOL  Federal Orientation Laboratory
 FP  Framework Programme for Research and Technological Development
 
FP6  Sixth Framework Programme for Research and Technological Development
 
FP7  Seventh Framework Programme for Research and Technological Development
 
FPS  Federal Public Service
 FRFC   Fund for basic collective research at the initiative of researchers
  
 Fonds de la recherche fondamentale collective à l’initiative des chercheurs
 
FRIA   Fund for research and education within industry and agriculture
  
 Fonds pour la formation à la Recherche dans l’Industrie et dans l’Agriculture 
FRS-FNRS   Scientific Research Fund
   Fonds de la Recherche Scientifique – FNRS
  	http://www2.frs-fnrs.be
 FRSM   Fund for Medical Scientific Research
   Fonds de la recherche scientifique médicale
 FSR  Special Research Fund
   Fonds Spécial pour la Recherche
 FTE  Full Time Equivalent
 FuCAM   Catholic University of Mons
   Facultés Universitaires Catholiques de Mons
  	http://www.fucam.ac.be
 FuNDP   University of Namur
   Facultés Universitaires Notre-Dame de la Paix
  	http://www.fundp.ac.be
 FuST  Flanders’ UNESCO Science Trust Fund
  	http://www.unesco-vlaanderen.be
 FWO   Research Foundation Flanders
   Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek Vlaanderen
  
	http://www.fwo.be
 GBAORD   Government Budgetary Appropriations on R&D
 GDP   Gross Domestic Product
 GERD   Gross expenditure on R&D
 GIMB   Brussels Regional Investment Company
   Société Régionale d’Investissement de Bruxelles 
  
 Gewestelijke Investeringsmaatschappij voor Brussel 
  
	http://www.srib.be
 GIMV   Flanders Investment Company
  	http://www.gimv.com
 GMO   Genetically Modified Organisms
 GOMB   Brussels Regional Development Agency
   Société de Développement pour la Région de Bruxelles-Capitale Gewestelijke 
  
 Ontwikkelingsmaatschappij voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 
  
	http://www.sdrb.irisnet.be
 GPC   High Level Group for Joint Programming
   Groupe de haut niveau pour la Programmation Conjointe
 
GPI  Regional Plan for Innovation
   Plan Régional pour l’Innovation
   Gewestelijk Plan voor Innovatie
 GPS   Global Monitoring System
 HCB-KA   Central Hospital Base Queen Astrid
 HEI  Higher education institution
 HERD   Higher Education expenditure on Research and Development
 
HR  Human resources
 HuB-KuBrussel   Hogeschool-Universiteit Brussel
  	http://www.hubrussel.be
 IA  Innovative Public Procurement
   Innovatief Aanbesteden
  	http://www.iwt.be/diensten/innovatief-aanbesteden-ia
 
IBBT   Interdisciplinary Institute for Broadband Technology
  
 Interdisciplinair Instituut voor Breedband Technologie
  
	http://www.ibbt.be
 ICAB   Incubator Arsenaal Brussels
   Incubatiecentrum Arsenaal Brussel
  	http://www.icabrussel.be
 ICOS   Integrated Carbon Observation System
 ICR  Interdisciplinary Cooperative Research
 ICT  Information and communication technologies
 IEC  Inter-ministerial Economic Commission
   Interministeriële Economische Commissie BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010 IFMIF   International Fusion Materials Irradiation 
Facility
  	http://www.frascati.enea.it/ifmif
 IISN   Interuniversity Institute of Nuclear Sciences
   Institut interuniversitaire des sciences nucléaires
 ILL  Laue-Langevin Institute
   Institut Laue-Langevin
  	http://www.ill.eu 
 ILVO   Institute for Agricultural and Fisheries Research
  
 Instituut voor Landbouw en Visserijonderzoek
  	http://www.ilvo.vlaanderen.be
 IMEC   Interuniversity Microelectronics Centre
   Interuniversitair Micro-Elektronica Centrum
  	http://www2.imec.be
 IMI  Innovative Medicines Initiative
  	http://imi.europa.eu
 INBO   Research Institute for Nature and Forest
   Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek
  	http://www.inbo.be
 INISMA   Interuniversity research Institute on silicates, soils and materials
  
 INstitut Interuniversitaire des Silicates, Sols et Matériaux 
  
 http://www.bcrc.be
 IOC  Intergovernmental Oceanographic Commission
  	http://ioc-unesco.org
 IODE   International Oceanographic Data and Information Exchange
  
	http://www.iode.org
 IOF  Industrial Development Fund
   Industrieel Onderzoeksfonds
 IPH/ISP-WIV   Scientific Institute for Public Health
   Belgisch Wetenschappelijk Instituut
   Institut scientifique de Santé Publique belge
  	http://www.iph.fgov.be
 IPR  Intellectual property rights
 IRSIB   Institute for the encouragement of Scientific Research and Innovation of Brussels
  
 Institut d’encouragement de la Recherche Scientifique et de l’Innovation de Bruxelles 
  
 Instituut ter bevordering van het Wetenschappelijk Onderzoek en de Innovatie 
van Brussel
  
	http://www.irsib.irisnet.be
  	http://www.iwoib.irisnet.be
 ISBR   Interdisciplinary strategic basic research
 ISIB   Brussels Engineering Institute
   Institut supérieur Industriel de Bruxelles
  	http://www.isib.be
 ISP  Internet Service Provider
 ISRIB   Institute for the encouragement of Scientific 
Research and Innovation of Brussels
   Institut d’encouragement de la Recherche Scientifique et de l’Innovation de Bruxelles 
  
 ISSEP   Scientific Institute for Public Services
   Institut Scientifique de Service Public
  	http://www.issep.be
 IST  Institute Society and Technology
   Instituut Samenleving en Technologie
  	http://www.samenlevingentechnologie.be
 IT  Information Technologies ITER   International Thermonuclear Experimental 
Reactor
 ITM  Institute for Tropical Medicine
   Instituut voor Tropische Geneeskunde
  	http://www.itg.be
 IuAP  Inter-University Attraction Poles
   Interuniversitaire attractiepolen
   Pôles d’attraction interuniversitaires
  	http://www.belspo.be/belspo/iap/index_en.stm
 
IWOIB   Institute for the encouragement of Scientific Research and Innovation of Brussels
  
 Instituut ter bevordering van het Wetenschappelijk Onderzoek en  
de Innovatie van Brussel
  
 IWT  Agency for innovation by Science 
   Agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie
  
	http://www.iwt.be
 JRC  Joint Research Centre
  	http://www.jrc.ec.europa.eu
 JTI  Joint Technology Initiative
  	http://cordis.europa.eu/fp7/jtis
 KAGB   Royal Academy for Medicine of Belgium
   Koninklijke Academie voor Geneeskunde van België
  
	http://www.academiegeneeskunde.be
 KANTL   Royal Academy for Dutch Language and Literature
  
 Koninklijke Academie voor Nederlands Taal- en letterkunde
  
	http://www.kantl.be
 KHBN   Brussels Enterprises Commerce And Industry
  
 KIC  Knowledge and Innovation Communities
 KMSKA   Royal Museum of Fine Arts Antwerp
   Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen
  
 http://www.kmska.be
 K.u.Leuven   Catholic University of Leuven
   Katholieke Universiteit Leuven
  	http://www.kuleuven.be
 KVAB   Royal Flemish Academy of Belgium for Sciences and Arts
  
 Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten
  
	http://www.kvab.be
 LIEu  Enterprise University network
   Liaison Entreprises-Universités
  	http://www.reseaulieu.be
 LO  Agriculture Research Programme
   Programma Landbouwkundig Onderzoek
  	http://www.iwt.be/subsidies/landbouwonderzoek
 
LPP/ERM-KMS   Plasmas Physics Laboratory
  	http://fusion.rma.ac.be
 MATERIA NOVA   Centre of excellence on materials
   Centre d’excellence dédié aux matériaux
  	http://www.materia-nova.com198 BELGISCH RAPPORT
2010199 
 
 MBCR   Ministry of the Brussels-Capital Region
   Ministère de la Région de Bruxelles-Capitale
   Ministerie van het Brussels Hoofdstedelijk 
Gewest
 MBHG   Ministry of the Brussels-Capital Region
   Ministerie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
 
MECATECH   Competitiveness Pole in Mechanical Engineering
  
 Pôle de compétitivité wallon en génie mécanique
  
	http://www.polemecatech.be
 MET   Ministry of Equipment and Transport
   Ministère de l’équipement et du transport
 MIP2   Environment and energy technology innovation platform
  
 Milieu- en energietechnologie Innovatie Platform 2
  
	http://www.mipvlaanderen.be
 MIRAS   Microwave Imaging Radiometer using Aperture Synthesis
  
	http://www.esa.int/esaLP/Lpsmos.html
 MITECH   Cluster on Micro-Technologies for Intelligent Manufacturing & Products
  
	http://clusters.wallonie.be/mitech
 MOBINISS   Mobile Intelligence Information Sensors for Security
 
MoD   Ministry of Defence
   Ministerie van Defensie
   Ministère de la Défense
  	http://www.mil.be
 MRA   Royal Museum of the armed forces and of military history
  
 Koninklijk Museum van het Leger en de Krijgsgeschiedenis
  
 Musée Royal de l’Armée et de l’Histoire Militaire
  
	http://www.klm-mra.be
 MRBC   Ministry of the Brussels-Capital Region
 
MRW   Ministry of the Walloon Region
 MuLTITEL   Research Centre in Telecommunications, Signal and Image Processing
  
 Centre de Recherche en Télécommunications, Traitement du Signal et de l’Image
  
	http://www.multitel.be
 MYRRHA   Multi-purpose hybrid research reactor for high-tech applications
  
	http://myrrha.sckcen.be
 NATO   North Atlantic Treaty Organisation
  	http://www.nato.int 
 NCP   National Contact Point
 NERE uS  Network of European Regions Using Space Technologies
  
	http://www.nereus-regions.eu
 NERF   Neuro-Electronics Research Flanders
  	http://www.nerf.be
 NESTI   National Experts on Science and Technology Indicators
 
NGI  National Geographic Institute
   Nationaal Geografisch Instituut
   Institut géographique national
  	http://www.ngi.be
 OBIS   Ocean Biogeographic Information System
  	http://www.iobis.org OECD   Organisation for Economic Co-operation and Development
  
	http://www.oecd.org 
 OMC   Open Method of Coordination
 OVAM   Public Waste Agency of Flanders
   Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij
  	http://www.ovam.be
 OzM  Post-doctoral Research Fellowship
   Onderzoeksmandaten
  	http://www.iwt.be/subsidies/onderzoeksmandaten
 
PASS   Scientific Adventures Parc
   Parc d’aventures scientifiques
  	http://www.pass.be
 PATLIB   Patent information centres
   PATent LIBrary
  	http://www.epo.org/patents/patent-information/patlib/directory/belgium.html 
 
PIM  Innovative Media Programme
   Programma Innovatieve Media
  	http://www.iwt.be/nieuws/programma-innovatieve-media-pim
 
PIT  Technological Innovation Partnership
   Partenariat d’innovation technologique
 PLASTIWIN   Cluster on moulders, plastic parts, and raw material
  
	http://clusters.wallonie.be/plastiwin
 PMV   Flanders Holding Company
   Participatiemaatschappij Vlaanderen
  	http://www.pmv.eu
 PPP  Public Private Partnership
 PRFB   Prospective Research for Brussels
 PRI  Regional Plan for Innovation
 PRINS   Pan-European Research Infrastructure for Nano-Structures
 
PRO   Public Research Organisation
 PRODEX   PROgramme for the Development of scientific Experiments
  
 PROgramme de Développement d’Experiences scientifiques
  
	http://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=76
 
PWO   Project-based Scientific Research
   Projectmatig Wetenschappelijk Onderzoek
 R&D   Research and Development
 RHID   Royal High Institute for Defence
   Koninklijk Hoger Instituut voor Defensie
   Institut Royal Supérieur de Défense
  	http://www.mil.be/rdc
 RIB  Research in Brussels
  	http://www.rib.irisnet.be
 RIVM   Dutch National Institute for Public Health and the Environment
  
 Rijksinstituut voor Volksgezondheit en Milieu
  	http://www.rivm.nl
 RPR  Research Project Manager
   Responsible de projet de recherche
 RTD  Research and Technological Development
   Onderzoek en Technologische Ontwikkeling
 RWBBHG  Science Policy Council of the Brussels-Capital Region
  
 Conseil de la politique scientifique de la Région de Bruxelles-Capitale 
  
 Raad voor het Wetenschapsbeleid van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
  
	http://www.irsib.irisnet.be/CPS/cps_index_fr.htm BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010  	http://www.irsib.irisnet.be/CPS/cps_index_
nl.htm
 SB  Post-graduate strategic research Grants
   Strategische onderzoeksbeurzen
  	http://www.iwt.be/subsidies/sb
 SBO   Strategic Basic Research
   Strategisch BasisOnderzoek
  	http://www.iwt.be/subsidies/sbo
 SCK-CEN   Belgian Nuclear Research Centre
   Studiecentrum voor Kernenergie
   Centre d’Etude de l’Energie Nucléaire
  	http://www.sckcen.be
 SDRB   Brussels Regional Development Agency
   Société de Développement pour la Région de Bruxelles-Capitale
  
 Gewestelijke Ontwikkelings-maatschappij voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 
  
 SecE u  European Security
 SERV   Flanders Social and Economic Council
   Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen
  	http://www.serv.be
 SHARE   Survey of Health, Ageing and Retirement in Europe
 
SIC  Signal, Systems & Sensors, Information & Intelligence, Communication
 
SIF  Systems-in-Foil
 SIM  Strategic Initiative Materials
   Strategisch Initiatief Materialen in Vlaanderen
  	http://www.sim-flanders.be
 SIRRIS   Collective Centre of the Belgian Technology Industry
  
 Collectief Centrum van de Belgische Technologische Industrie 
  
 Centre Collectif de l’Industrie Technologique
  	http://www.sirris.be
 SKYWIN   Aerospace competitiveness pole
   Pôle de compétitivité du secteur aéronautique et spatial
  
	http://www.skywin.be
 SME   Small and medium-sized enterprises
 SOC   Strategic Research Centre
   Strategische Onderzoekscentra
 SOWALFIN   Walloon SME Financing Agency
   Société Wallonne de Financement et de Garantie des Petites et Moyennes Entreprises
  
	http://www.sowalfin.be
 SPCBCR  Science Policy Council of the Brussels-Capital Region
  
SPICAM   Spectroscopy for Investigation of Characteristics of the Atmosphere of Mars
 
SPOT   Earth observation satellite system
   Satellite Pour l’Observation de la Terre
 SPoW   Science Parks of Wallonia
  	http://www.spow.be
 SPSD   Scientific Support Plan for a Sustainable Development Policy
  
 Plan voor wetenschappelijke Ondersteuning van een beleid gericht op Duurzame 
Ontwikkeling   
 Plan d’appui scientifique à une politique 
de développement durable
  	http://www.belspo.be/ssd
 SRIB   Brussels Regional Investment Company
   Société Régionale d’Investissement de Bruxelles
  
 Gewestelijke Investeringsmaatschappij voor Brussel
  
 STEVIN   Essential Speech and Language Technology Resources for Dutch
  
 Spraak- en Taaltechnologische Essentiële Voorzieningen In het Nederlands
  
	http://stevin-tst.org
 STI  Science, Technology and Innovation
 STIS/SIST-DWTI   Scientific and Technical Information Service
   Dienst Voor Wetenschappelijke En Technische Informatie 
  
 Service d’Information Scientifique et Technique
  
	http://www.stis.fgov.be
 STRD   Science and Technology Research of Defence
 STV  Flemish Foundation for Technology Assessment – Innovation & Works
  
 Stichting Technologie Vlaanderen – Innovatie & Werk
  
	http://www.serv.be 
 SWOT   Strengths, Weaknesses, Opportunities, and Threats
 
TAFTIE   The Association for Technology Implementation in Europe
  
	http://www.taftie.org
 TBM   Applied Biomedical Research
   Toegepast Biomedisch Onderzoek
  	http://www.iwt.be/subsidies/tbm
 TD  Technological advice
   Technologische Dienstverlening
  	http://www.iwt.be/subsidies/vis-td
 TETRA Fund   Technology Transfer Fund
   Technologietransfer door instellingen van hoger onderwijs
  
	http://www.iwt.be/subsidies/tetra
 TIP  Technology and Innovation Policy
 TIS  Thematic Innovation Stimulation
   Thematische InnovatieStimulering
  	http://www.iwt.be/subsidies/vis-tis
 TNO   Netherlands Organisation for Applied Scientific Research
  
 Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek
  
	http://www.tno.nl
 TWEED   Cluster of Energy, Environment and Sustainable Development technologies
  
 Cluster Technologie Wallonne Energie – Environnement et Développement durable
  
	http://clusters.wallonie.be/tweed
 TWIST   Cluster on Walloon Technologies for Image, Sound and Text
  
 Cluster Technologies Wallonnes de l’Image, du Son et du texte
  
	http://clusters.wallonie.be/twist
 uA  University of Antwerp
   Universiteit Antwerpen
  	http://www.ua.ac.be
 uAMS   University of Antwerp Management School
   Universiteit Antwerpen Management School
  	http://www.uams.be/EN200 BELGISCH RAPPORT
2010201 
 
 uCL  Catholic University of Louvain
   Université Catholique de Louvain
  	http://www.uclouvain.be
 uGent   Ghent University
   Universiteit Gent
  	http://www.ugent.be
 uHasselt   University of Hasselt
   Universiteit Hasselt
  	http://www.uhasselt.be
 uLB  Free University of Brussels
   Université Libre de Bruxelles
  	http://www.ulb.ac.be
 uLG  University of Liège
   Université de Liège
  	http://www.ulg.ac.be
 uN  United Nations
  	http://www.un.org
 uNESCO   United Nations Educational, 
Scientific and Cultural Organisation
  	http://www.unesco.org 
 uNIDO   United Nations Industrial Development Organisation
  
	http://www.unido.org
 uSPTO   United States Patent and Trademark Office
  	http://www.uspto.gov
 uWE  Walloon Business Federation
   Union Wallonne des Entreprises
   http://www.uwe.be
 uz Antwerpen   Antwerp University Hospital
   Universitair Ziekenhuis Antwerpen
  	http://www.uza.be
 uz Brussel   Universitair Ziekenhuis Brussel
  	http://www.uzbrussel.be
 uz Gent   Ghent University Hospital
   Universitair Ziekenhuis Gent
  	http://www.uzgent.be
 uz Leuven   University Hospitals Leuven
  	http://www.uzleuven.be
 VEA  Flemish Energy Agency
  	Vlaams Energieagentschap
  	http://www.energiesparen.be
 VEI  Flemish Electro Innovation Centre
   Vlaams Elektro Innovatiecentrum
  	http://www.vei.be
 ViA  Flanders in Action
   Vlaanderen in Actie
  	http://www.vlaandereninactie.be or http://www.flandersinaction.be
 
VIB  Flanders’ Institute for Biotechnology
   Vlaams Instituut voor Biotechnologie
  	http://www.vib.be
 VIGC   Flemish Innovation Center for Graphic Communication
  
 Vlaams Innovatiecentrum voor Grafische Communicatie
  
	http://vigc.be 
 VIL  Flanders Institute for Logistics
   Vlaams Instituut voor de Logistiek
  	http://www.vil.be
 VIM  Flanders Institute for Mobility
   Vlaams Instituut voor de Mobiliteit
  	http://www.vim.be
 VIN  Flemish Innovation Network
   Vlaams Innovatienetwerk
  	http://www.innovatienetwerk.be VINNOF   Flemish Innovation Fund
   Vlaams Innovatiefonds
  	http://www.pmv.eu/pmv/view/en/sme/products/vinnof
 
VIOE   Flemish Institute for Archaeological Heritage
   Vlaams Instituut voor Onroerend Erfgoed
  	http://www.vioe.be
 VIS  Flemish Co-operative Innovation Networks
   Vlaamse Innovatiesamenwerkingsverbanden
  	http://www.iwt.be/subsidies?tid=All&tid_1=28&tid_2=All
 
VIS-CO   VIS Collective Research Programme
   Vis – Collectief Onderzoek Programma
  	http://www.iwt.be/subsidies/vis-co
 VIS-RIS   Sub-regional innovation stimulation
   (sub)Regionale InnovatieStimulering
  	http://www.iwt.be/subsidies/vis-ris
 VITO   Flemish Institute for Technological Research NV
   Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek NV
  
	http://www.vito.be
 VKC  Flanders’ Centre for Plastics
   Vlaams Kunststofcentrum
  	http://www.vkc.be
 VLAST   Flemish Academic Centre for Science and the Arts
  
 Vlaamse Academische Stem
  	http://www.kvab.be/vlast.aspx
 VLHORA   Council of Flemish University Colleges
   Vlaamse hogescholenraad
  	http://www.vlhora.be
 VLI  Flemish Aerospace Industries
   Vlaamse Vlaamse Luchtvaart Industriëen
 VLIR   Flemish Interuniversity Council
   Vlaamse Interuniversitaire Raad
  	http://www.vlir.be
 VLIz  Flanders Marine Institute
   Vlaams Instituut voor de Zee
  	http://www.vliz.be
 VLOR   Strategic Advisory Council for the education and training policy of Flanders
  
 Vlaamse Onderwijsraad
  	http://www.vlor.be
 VMDC   Flanders Marine Data and Information Centre
   Vlaams Marien Data Centrum
  	http://www.vliz.be/EN/Data_Centre
 VOKA   Flanders’ Chamber of Commerce and Industry
   Vlaams netwerk van ondernemingen
  	http://www.voka.be
 VRI  Flemish Space Industries
   Vlaamse Ruimtevaartindustrie
  	http://www.vrind.be
 VRWB   Flemish Science Policy Council
   Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid
 VRWI   Flemish Science and Innovation Policy Council
   Vlaamse Raad voor Wetenschap en Innovatie
  	http://www.vrwi.be
 VuB  Free University of Brussels
   Vrije Universiteit Brussel
  	http://www.vub.ac.be
 WAGRALIM   Agro-industries Competitiveness pole of Wallonia
  
 Pôle de Compétitivité de l’Agro-Industrie Wallonne
  
	http://www.wagralim.be
 WATS   Wireless Autonomous Transducer Solutions BELGISCH RAPPORT
OVER WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE 2010 WELBIO   Walloon Institute for Life Sciences Lead
  	Institut wallon virtuel de recherche 
d’excellence dans les domaines des sciences 
de la vie
  	http://welbio.org
 WHO   World Health Organisation
  	http://www.who.int
 WPS   Walloon Public Service
   Service Public de Wallonie
   http://spw.wallonie.be WSN/RTLS   Wireless Sensor Networks/Real Time 
Location System
 WTOCD   Scientific and Technical Research Centre for Diamond
  
 Wetenschappelijk en Technisch OnderzoeksCentrum voor Diamant
  
	http://www.hrdresearch.be
 zAP  Independent Academic Staff
   Zelfstandig Academisch Personeel202

Horizon 2005 : witboek voor de modernisering van de federale wetenschappelijke instellingen, die onder het gezag staan van de Minister van Wetenschappelijk Onderzoek

Horizon 2005: white paper for the modernization of federal scientific institutions, under the authority of the Minister for Scientific Research

Museum of Natural Sciences|State Archives (Belgium)|Organization

HHoorriizzoonn  22000055
Witboek voor de modernisering van de
federale wetenschappelijke
instellingen, die onder het gezag staan
van de Minister van Wetenschappelijk
Onderzoek
Op initiatief van
de heer Charles Picqué, Minister van
Wetenschappelijk Onderzoek,
en van de heer Yvan Ylieff,
Regeringscommissaris, belast met
het Wetenschapsbeleid.
Mei 2002
FEDERALE DIENSTEN VOOR
WETENSCHAPPELIJKE, TECHNISCHE
EN CULTURELE AANGELEGENHEDEN 2 Leden van de stuurgroep ‘modernisering van de federale wetenschappelijke instellingen’:
Beka E. (SSTC-DWTC); Beumier M. (SSTC-DWTC); Cahen D.(IRSNB-KBIN); De Smet W.
(DWTC-SSTC); De Swaef D. (DWTC-SSTC); De Wilde E. (KMSKB-MRBAB); Den Ouden G.
(expert); Gotovitch J. (CEGES-SOMA); Gryseels G. (KMMA-MRAC); Lemaitre O. (SSTC-DWTC);
Malcorps H. (KMI-IRM); Van de Walle R. (DWTC-SSTC) en Wery Ph. (SSTC-DWTC).
Coördinatie:
Lemaitre O. (SSTC-DWTC) en Wery Ph. (SSTC-DWTC)
Werkten mee aan de uitwerking en de opstelling van dit witboek:
De leden van de stuurgroep (zie hierboven) en Auquier G. (SSTC-DWTC); Baudot M.(SSTC-
DWTC); Backeljauw D. (DWTC-SSTC); Bossaert M. (DWTC-SSTC); Cahen-Delhaye A. (MRAH-
KMKG); Christiaens M. (IRM-KMI); Cockshaw P.(BR-KB); De Vos W. (KB-BR); Glinne Th. (SSTC-
DWTC); Hespel R. (MRBAB-KMSKB); Leblicq C. (SSTC-DWTC); Maes L. (KIK-IRPA); Marlier Th.
(MRBAB/KMSKB), Martens K. (KBIN-IRSNB); Masschelein L. (IRPA-KIK); Monteny F. (DWTC-
SSTC); Moulin J. (DWTI-SIST); Pâquet P. (ORB-KSB); Perquy B. (KB-BR); Persoons E. (ARA-AGR);
Ros E. (DWTC-SSTC); Schietecat G.  (KMI-IRM); Schoeters A. ( DWTC-SSTC); Simon P. (IASB-
BIRA); van den Hul A.M (DWTC-SSTC); Van Langenhove L. (DWTC-SSTC); Vrancken B.
(DWTC-SSTC). 3De Federale wetenschappelijke instellingen bewaren, ontwikkelen, bestuderen en
valoriseren al meer dan twee eeuwen lang een uitzonderlijk wetenschappelijk, artistiek
en historisch erfgoed. Hun nationale én internationale roeping komt tot uiting via hun
specifieke opdrachten op het vlak van de wetenschappelijke dienstverlening, het
onderzoek en hun bijdrage tot de internationale uitstraling van België.
Het lag dan ook voor de hand dat zij zich niet afzijdig konden houden van het
“Copernicus” plan dat de modernisering van het federale overheid beoogt.
Daarom hebben wij op 19 juli 2001 een oriëntatienota betreffende de modernisering
van deze instellingen aan de Ministerraad voorgelegd.
De bedoeling is de instellingen die onder ons gezag staan daardoor het onontbeerlijke
elan te geven voor hun ontwikkeling, zodat zij hun uitmuntend internationaal peil
kunnen handhaven.
De voorbije jaren werd hiertoe al de aanzet gegeven. Sinds 1999 zijn reeds
verschillende maatregelen genomen wat het administratief en financieel beheer van de
FWI’s betreft zoals het invoeren van nieuwe managementinstrumenten, het herbekijken
van de respectieve bevoegdheden van de Beheerscommissie en van de ordonnateur,
het doorvoeren van een begrotings- en boekhoudingshervorming, het creëren van een
loopbaan van “adviseur bij de federale wetenschappelijke instellingen”…
Hoewel al deze acties gunstige resultaten opgeleverd hebben, zijn aanvullende
maatregelen noodzakelijk om de FWI's nog beter te doen functioneren.
Voornoemde oriëntatienota bepaalt de algemene doelstelling: de FWI's op het hoogste
internationale peil brengen zowel wat betreft de kwaliteit en de sociale relevantie van
het onderzoek dat zij verrichten als wat betreft hun dienstverlening. Bovendien moet
ervoor gezorgd worden dat zij dit peil kunnen handhaven.
Wij hebben hiertoe de voornaamste noodwendigheden bepaald:
- De erkenning van het specifieke karakter van de FWI’s met hun opdrachten die van
belang zijn voor het hele land;
- De middelen die de overheid bereid is te investeren in het behoud en de valorisatie
van het wetenschappelijk, historisch en artistiek erfgoed en in het fundamenteel en
toegepast onderzoek van de FWI's. Dit om hen in staat te stellen bij te blijven bij de
maatschappelijke ontwikkelingen (nieuwe museologie, gebruik van de nieuwste
informatietechnologie …), bij te dragen tot 's lands imago en tot de verbetering van
de diensten verleend aan de maatschappij, de beleidsmakers en de burgers. De
middelen die op dit ogenblik voorhanden zijn voor het dagelijks beheer van de
FWI's volstaan hiervoor evenwel niet. Om het functioneren van de FWI's bij te
sturen zijn buitengewone investeringen nodig;
- Een human resources management dat aansluit bij de uitgetekende hervorming van
het overheidsapparaat zodat de vereiste competenties aangetrokken kunnen worden
om in te spelen op de constant wijzigende behoeften (op het vlak van museologie,
informatica, communicatieberoepen, management …);
- De rol van de FWI's ten aanzien van de uitbouw van de informatiemaatschappij en,
in het bijzonder, van een betere toegang tot de kennis. Dat houdt in dat de 4-  achterstand terzake op soortgelijke instellingen in het buitenland moet worden
weggewerkt;
- Een gebruikersgericht beleid en de valorisatie van producten en diensten;
- De vereenvoudiging van de beheers- en adviesorganen die opgericht zijn om deze
instellingen efficiënter te laten werken en de kwaliteit van hun dienstverlening te
vergroten.
Bepaalde ontwikkelingen, in België zowel als in Europa, bieden overigens kansen die
gegrepen moeten worden:
- de “vrijetijdsmaatschappij” leidt tot een grotere vraag van het publiek, vooral naar
de musea toe;
- dankzij de «Europese Onderzoekruimte» kunnen de FWI's zich inpassen in
internationale uitmuntende netwerken, waardoor de kritische massa van
gekwalificeerd personeel en de toegevoegde waarde van hun onderzoek kunnen
toenemen;
- de competenties die de deelgebieden ontwikkelen vullen die van de FWI's aan
zodat synergieën tot stand gebracht kunnen worden die voor het land en elk van
zijn componenten interessant zijn.
Het gaat er dus om een filosofie te ontwikkelen gericht op de modernisering van de
FWI’s  ingebed in de «Copernicus»hervorming van het federale overheidsapparaat.
Hierbij zal worden uitgegaan van de expertise die in de instellingen aanwezig is en zal
een programma worden opgesteld voor een trapsgewijze uitvoering. Opdat de
modernisering van de FWI's kans van slagen zou hebben, moeten beleidsmakers,
leiding en personeel van de FWI's zich allen achter dit project scharen.
De overheidsdienst heeft de plicht erover te waken dat kennis voor iedereen
toegankelijk blijft. De rol van de Staat bestaat erin, via deze instellingen, een
opvoedkundige opdracht te vervullen als onontbeerlijke aanvulling op het onderwijs.
De federale wetenschappelijke instellingen zijn hoeders van kennis, schoonheid, kunst,
informaties ten behoeve van alle doelgroepen… Zij moeten deze dienstverlenende
opdracht dan ook in de beste omstandigheden verder kunnen vervullen..
Yvan Ylieff Charles Picqué
Regeringscommissaris Minister van Wetenschappelijk
belast met het Wetenschapsbeleid Onderzoek 5WOORD VOORAF
De Federale wetenschappelijke instellingen (FWI) beheren en valoriseren een
wetenschappelijk, historisch en artistiek patrimonium dat internationaal aanzien en
faam geniet.
Dankzij het kwalitatief hoogstaand onderzoek dat deze instellingen voortdurend
verrichten beschikken zij over een unieke kennis en verstrekken zij wetenschappelijke
diensten waar een beroep op gedaan wordt door de federale overheid, de
gemeenschappen en de gewesten, de Europese en internationale instellingen, de
wetenschappelijke wereld, de privé-sector en het grote publiek.
De FWI's moeten zich echter weten aan te passen aan de wetenschappelijke en
technologische ontwikkeling alsmede aan de behoeften en verwachtingen van de
overheden en hun doelgroepen.
Wij zijn van plan om ze, op coherente wijze en met oog voor wat hen eigen maakt, in
te schakelen in de modernisering van de federale overheidsdiensten.
Geheel volgens de voorstellen die in juli 2001 ingediend werden door de Minister van
Wetenschappelijk Onderzoek en de Regeringscommissaris belast met het
Wetenschapsbeleid, wensen wij aldus de kwaliteit, de prestaties en het imago van onze
instellingen te verbeteren en ze efficiënter te maken. Daartoe zullen wij hun meer
autonomie en verantwoordelijkheid geven - evenals de nodige middelen om deze
verantwoordelijkheid op zich te nemen - en partnerschappen met de Staat, de
deelgebieden en de privé-sector in de hand werken.
De modernisering van de FWI's moet het uitbouwen van hun expertise bevorderen en
een breder scala aan begunstigden bereiken. Concreet zal dit proces  ten bate zijn van:
de burgers en, vooral, van alle "gebruikers" van de FWI's, aan wie wij voornemens zijn
om dankzij kwaliteitsdienstverlening een netwerk van attractieve referentie-instellingen
aan te bieden;
de FWI's zelf, die  over de nodige structurele personele en financiële middelen zullen
beschikken om hun dienstverlenende en onderzoeksactiviteiten te verrichten;
de overheidsinstanties en, ruimer gezien van ons land, die dankzij goed presterende
FWI's een imago van kwaliteit en daadkracht zullen verwerven;
Europa ten slotte, als de musea en wetenschappelijke instellingen van groot
internationaal aanzien het prestige van zijn hoofdstad zullen verhogen. 6België viert in 2005 zijn 175-jarig bestaan. Zou in dit vooruitzicht het op de meest
doeltreffende wijze uitbouwen, bewaren, valoriseren en beheren van het
gemeenschappelijk wetenschappelijk, historisch en artistiek patrimonium geen mooi
eerbetoon aan het land en zijn gemeenschappen zijn?
Dat is in elk geval wat wij wensen en waar wij naar streven.
Eric Beka,
Secretaris-generaal DWTCDaniel Cahen,
Directeur KBINPierre Cockshaw,
Hoofdconservator KB
Anne Delhaye,
Wd. Hoofdconservator KMKGEliane De Wilde,
Hoofdconservator KMSKBJosé Gotovitch,
Directeur SOMA
Guido Gryseels,
Directeur KMMAHenri Malcorps,
Directeur KMILiliane Masschelein-Kleiner,
Directeur KIK
Paul Pâquet,
Directeur KSBErnest Persoons,
Algemeen RijksarchivarisPaul Simon,
Directeur BIRA 7INHOUD
WOORD VOORAF ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ 5
INHOUD ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ .................... 7
HOOFDSTUK I  DE FEDERALE WETENSCHAPPELIJKE INSTELLINGEN DIE ONDER HET GEZAG
STAAN VAN DE MINISTER VAN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK ................................ .................... 9
1 HET PATRIMONIUM VAN DE FWI ................................ ................................ ................................ ............................. 12
2 DE OPDRACHTEN VAN DE FWI................................ ................................ ................................ ................................ .13
3 DE SPECIFIEKE KENMERKEN VAN DE FWI................................ ................................ ................................ .............. 15
HOOFDSTUK II  ACTIE PROGRAMMA’S ................................ ................................ ................................ ...................... 16
1 DE DOELSTELLINGEN VAN DE MODERNISERING VAN DE FWI................................ ................................ ............. 17
2 ACTIEPROGRAMMA ’S VOOR DE MODERNISERING VAN DE FWI ................................ ................................ .......... 18
3 EERSTE STAPPEN VAN DE MODERNISERING VAN DE FWI. ................................ ................................ ................... 18
ACTIEPROGRAMMA I  GEBRUIK VAN DE NIEUWE INFORMATIETECHNOLOGIEËN .................... 19
1 HUIDIGE SITUATIE ................................ ................................ ................................ ................................ ...................... 19
2 PRIORITAIRE MAATREGELEN ................................ ................................ ................................ ................................ ....20
3 COMPLEMENTAIRE ONTWIKKELINGEN ................................ ................................ ................................ ................... 21
4 BUDGET ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ .......23
ACTIEPROGRAMMA II  BEHOUDEN EN ONTWIKKELEN VAN HET WETENSCHAPPELIJK
ONDERZOEKSNIVEAU EN VAN DE WETENSCHAPPELIJKE DIENSTVERLENING .......................... 25
1 HUIDIGE SITUATIE ................................ ................................ ................................ ................................ ...................... 25
2 PRIORITAIRE MAATREGELEN ................................ ................................ ................................ ................................ ....26
3 COMPLEMENTAIRE ONTWIKKELINGEN ................................ ................................ ................................ ................... 28
4 BUDGET ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ .......30
ACTIEPROGRAMMA III  MODERNISEREN EN VALORISEREN VAN HET ONROEREND
PATRIMONIUM EN VAN DE VERZAMELINGEN VAN DE FWI ................................ ................................ ....31
1 HUIDIGE SITUATIE ................................. ................................ ................................ ................................ ..................... 31
2. PRIORITAIRE MAATREGELEN ................................ ................................ ................................ ................................ ....32
3. BUDGET ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ .......33
BELANGRIJKE PROJECTEN INZAKE DE INFRASTRUCTUUR ................................ ................................ ...34
1. KONINKLIJK BELGISCH INSTITUUT VOOR NATUURWETENSCHAPPEN (KBIN) ................................ ................. 34
2. KONINKLIJK MUSEUM VOOR MIDDEN -AFRIKA (KMMA) ................................ ................................ ................... 34
3. KONINKLIJKE MUSEA VOOR SCHONE KUNSTEN VAN BELGIË (KMSKB) ................................ ......................... 35
4. KONINKLIJKE MUSEA VOOR KUNST EN GESCHIEDENIS (KMKG) ................................ ................................ ......35
5. KONINKLIJK INSTITUUT VOOR HET KUNSTPATRIMONIUM (KIK) ................................ ................................ ........36
6. KONINKLIJKE STERRENWACHT VAN BELGIË (KSB) ................................ ................................ ............................. 36
7. KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK VAN BELGIË (KB) ................................ ................................ ................................ .....37
8. ALGEMEEN RIJKSARCHIEF (ARA) ................................ ................................ ................................ ........................... 37
9. KONINKLIJK METEOROLOGISCH INSTITUUT ................................ ................................ ................................ .......... 38
10. BELGISCH INSTITUUT VOOR RUIMTE -AËRONOMIE ................................ ................................ ............................... 38
ACTIEPROGRAMMA IV  VERZEKEREN VAN DE VEILIGHEID VAN DE GEBRUIKERS, DE
BEZOEKERS, HET PERSONEEL EN HET PATRIMONIUM ................................ ................................ ............. 39
1 HUIDIGE SITUATIE ................................ ................................ ................................ ................................ ...................... 39
2 PRIORITAIRE MAATREGELEN ................................ ................................ ................................ ................................ ....40
3 BUDGET ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ .......43
ACTIEPROGRAMMA V  VERBETEREN VAN HET IMAGO VAN DE FWI ................................ ................... 46
1 HUIDIGE SITUATIE ................................ ................................ ................................ ................................ ...................... 46
2 PRIORITAIRE MAATREGELEN ................................ ................................ ................................ ................................ ....46
3 COMPLEMENTAIRE ONTWIKKELINGEN ................................ ................................ ................................ ................... 48 84 BUDGET ................................ ................................ ................................ ................................ ................................ .......49
DE FWI IN DE LIJN VAN DE COPERNICUSHERVORMING ................................ ................................ ........... 50
ACTIEPROGRAMMA VI  VERDUIDELIJKEN EN VERBETEREN VAN DE EFFICIËNTIE VAN DE
BEHEERSSTRUCTUREN ................................ ................................ ................................ ................................ ................. 51
1 HUIDIGE SITUATIE ................................ ................................ ................................ ................................ ...................... 51
2. AANBEVOLEN NIEUWE ORIËNTATIES ................................ ................................ ................................ ...................... 51
3 TE ONDERNEMEN ACTIES ................................ ................................ ................................ ................................ .......... 54
ACTIEPROGRAMMA VII  ONTWIKKELEN VAN EEN PERSONEELSBEHEER, AANGEPAST AAN
DE SPECIFIEKE KENMERKEN VAN DE FWI ................................ ................................ ................................ .......55
1 HUIDIGE SITUATIE ................................ ................................ ................................ ................................ ...................... 55
2. AANBEVOLEN NIEUWE ORIËNTATIES ................................ ................................ ................................ ...................... 57
3. TE ONDERNEMEN ACTIES ................................ ................................ ................................ ................................ .......... 57
4. BUDGETTAIRE MIDDELEN VEREIST OM DE ACTIES TE VERWEZENLIJKEN ................................ .......................... 60
ACTIEPROGRAMMA VIII  ONTWIKKELEN VAN DE STRATEGISCHE BENADERING, DE
KWALITEIT VAN DE DIENSTEN EN DE BEHEERSCONTROLE ................................ ................................ ..61
1 HUIDIGE SITUATIE ................................ ................................ ................................ ................................ ...................... 61
2 AANBEVOLEN NIEUWE ORIËNTATIES ................................ ................................ ................................ ...................... 61
3 TE ONDERNEMEN ACTIES EN VEREISTE BUDGETTAIRE MIDDELEN (VOOR ALLE INSTELLINGEN )................... 64
HOOFDSTUK III  FINANCIERING EN PARTNERSCHAPPEN ................................ ................................ ............... 65
1 CREËREN VAN EEN STRUCTUREEL MECENAATFONDS ONDER DE BESCHERMING VAN DE KONING
BOUDEWIJNSTICHTING ................................ ................................ ................................ ................................ ........................ 66
2 VERSTERKEN VAN DE STEUN VAN DE NATIONALE LOTERIJ ................................ ................................ ................ 66
3 ONTWIKKELEN VAN SAMENWERKING MET DE ANDERE FEDERALE DEPARTEMENTEN ................................ ....66
4 ONTWIKKELEN VAN PARTNERSCHAPPEN MET DE GEFEDERALISEERDE EENHEDEN :................................ ........67
5 DE EUROPESE FINANCIERING ................................ ................................ ................................ ................................ ...68
6 VALORISEREN VAN DE PRODUCTEN EN DIENSTEN VAN DE FWI ................................ ................................ ......... 68 9HOOFDSTUK I
DE FEDERALE WETENSCHAPPELIJKE INSTELLINGEN DIE ONDER HET
GEZAG STAAN VAN DE MINISTER VAN WETENSCHAPPELIJK
ONDERZOEK
Tijdens de laatste twee eeuwen heeft de Belgische overheid verschillende openbare instellingen in
het leven geroepen waaraan tegelijkertijd wetenschappelijke onderzoeksopdrachten en
opdrachten van openbare dienstverlening werden toevertrouwd. Het gaat om de
wetenschappelijke instellingen van de Staat: hun laatste organieke statuut dateert van 1965.
Sinds 1991 hangen tien van deze federale wetenschappelijke instellingen af van de federale
Minister die verantwoordelijk is voor het wetenschapsbeleid. Over deze tien FWI gaat dit
'Witboek'. De Federale Diensten voor Wetenschappelijke, Technische en Culturele
Aangelegenheden (DWTC) verzekeren, binnen de grenzen van het stelsel van het afzonderlijke
beheer1 , de voogdij.
In chronologische volgorde van hun oprichting gaat het over de volgende instellingen:
Het Algemeen Rijksarchief en de Rijksarchieven in de Provinciën (ARA, 1796)
Deze instelling bewaart de grootste verzameling historische bronnen van het land. Ze bezit de
archieven van de centrale instellingen van de Bourgondische, de Spaanse en de Oostenrijkse
Nederlanden tot in 1795, van bepaalde centrale bestuursorganen uit de Franse periode
(1795-1815), van die van het Koninkrijk Nederland (1815-1830) en van bijna alle
regeringsinstellingen sinds de Belgische onafhankelijkheid.
De Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België (KMSKB, 1801)
Het Museum voor Oude Kunst geeft een prestigieus overzicht van de schilderkunst van de 15de
tot de 18de eeuw, van Van der Weyden tot Breugel en van Rubens tot David. Van Constantin
Meunier tot Rik Wouters, van Magritte tot Broodthaers, biedt het Museum voor Moderne Kunst
een heel rijk panorama van de Belgische en de internationale schilder- en beeldhouwkunst, van
het fauvisme tot het expressionisme en van het surrealisme tot de hedendaagse tendensen.
De Koninklijke Sterrenwacht van België (KSB, 1826)
De KSB bestudeert het ‘gedrag’ van onze planeet: haar interne structuur, haar eigen
omwenteling, haar vervormingen... Ze bestudeert ook de andere planeten, de zon en de sterren
om de aarde en het heelal beter te begrijpen en de evolutie ervan te voorspellen. De
onderzoeksprogramma’s van de KSB maken deel uit van wereldwijde netwerken, opgericht in
overleg met de internationale wetenschappelijke verenigingen. Via het Planetarium wordt
wetenschappelijke kennis aan een ruim publiek meegedeeld.
De Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis (KMKG, 1835)
Deze instelling vormt het grootste museumcomplex van het land, dat collecties van nationale
archeologie, de Oudheid, niet-Europese beschavingen, Europese muziekinstrumenten en
                                                
1Zie artikel 140 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit en het koninklijk besluit nr. 504 dat de federale wetenschappelijke
staatsinstellingen die ressorteren onder de minister tot wiens bevoegdheid het wetenschapsbeleid behoort, opricht als Staatsdiensten met
afzonderlijk beheer. 10decoratieve kunst bestudeert en verzamelt. Het publiek kan op heel bijzondere sites de
verzamelingen ontdekken van het Jubelparkmuseum, de vroegere Old England-winkels (een
meesterwerk van de Art Nouveau), het Chinese Paviljoen, de Japanse Toren en de Hallepoort.
De Koninklijke Bibliotheek van België (KB, 1837)
De Hertogen van Bourgondië legden de basis van wat vandaag een van de meest
indrukwekkende boekenverzamelingen van het land is (5 miljoen exemplaren) . Deze instelling
verzamelt en bewaart manuscripten, lithografieën, etsen, partituren, munten en medailles,
kaarten en plannen, die gemaakt werden op het Belgische grondgebied of door Belgen in het
buitenland.
Het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen (KBIN, 1846)
Het KBIN staat in voor de bewaring en het beheer van de natuurwetenschappelijke
verzamelingen: gesteenten, mineralen, fossielen, insecten, schelpen, recente vertebraten,
antropologische en prehistorische verzamelingen. Het instituut geeft onderdak aan de beroemde
iguanodons van Bernissart. Inzake het wetenschappelijk onderzoek, bestudeert het in het
bijzonder de biologische diversiteit en de evolutie. Onlangs werd het KBIN uitgebreid met de
Beheerseenheid van het Mathematisch Model van de Noordzee en binnenkort zal de Belgische
Geologische Dienst volgen.
Het Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (KMMA, 1897)
Hier wordt het Afrikaanse continent onder zijn verschillende aspecten bestudeerd en
voorgesteld: culturele antropologie, zoölogie, geologie en mineralogie, geschiedenis, landbouw-
en bosbouweconomie. Het museum heeft de rijkste etnografische verzameling ter wereld over
Midden-Afrika, alsook verzamelingen met zoölogische specimens, die uitzonderlijk zijn door
hun aantal en hun diversiteit.
Het Koninklijk Meteorologisch Instituut (KMI, 1913)
Dankzij zijn onderzoek, de waarnemingsstations, de krachtigste informaticamiddelen, de
meteorologische satellieten, de radars en zijn integratie in een internationaal meteorologisch
netwerk, bezorgt het KMI de bevolking en de overheid informatie die essentieel is voor de
veiligheid, de economie van het land en het dagelijkse leven: weersvoorspellingen,
waarschuwingen voor gevaarlijke meteorologische gebeurtenissen (stormen, onweders...),
neerslag, thermische anomalieën, alsook elektromagnetische storingen...
Het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK, 1946)
Het gaat om de eerste instelling ter wereld waarvoor een gebouw werd ontworpen dat speciaal
moest dienen om het interdisciplinair onderzoek van kunstwerken te vergemakkelijken. Het KIK
omvat restauratieateliers, laboratoria, een documentatiecentrum bestaande uit een fototheek
(grotendeels toegankelijk via internet) en een bibliotheek, die volledig gewijd zijn aan het
bewaren en restaureren van het patrimonium van het hele land.
Het Belgisch Instituut voor Ruimte-aëronomie (BIRA, 1964)
Het BIRA bestudeert de fysische en chemische fenomenen die voortvloeien uit de interactie
tussen de zon en het atmosferische en magnetische milieu van de aarde. Het gaat om nuttige
activiteiten van actueel belang, die tot een beter begrip leiden van fenomenen zoals het
stratosferische ‘ozongat’, de toename van het broeikaseffect of de magnetische stormen die de
telecommunicatie verstoren. 11Aan deze tien instellingen moet nog worden toegevoegd:
het Studie- en Documentatiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij (SOMA) , dat een
bijzonder statuut heeft en verbonden is aan het ARA en de KB.
De verzamelingen van het SOMA bestuderen de politieke, sociale, economische en culturele
aspecten van oorlogen en hedendaagse maatschappijen; de verzamelingen hebben
voornamelijk betrekking op de periode tussen 1914 en 1960, met een bijzondere aandacht voor
de Tweede Wereldoorlog.
DE FWI IN ENKELE CIJFERS (situatie begin 2001)
Personeel: 2434 personen
Statutair: 1248 personen
Contractueel: 1186 personen
Totale loonmassa: 50,59 miljoen euro (contractueel personeel aangeworven op eigen inkomsten niet
inbegrepen)
Budget ( zonder loonkosten ): 55,8 miljoen euro
Eigen inkomsten: 27,7 miljoen euro (waarvan 74% voor de verwezenlijking van onderzoekscontracten
voor derden)
Dotaties van de Staat: 28,1 miljoen euro
Bezoekers (of gebruikers):  gemiddeld één miljoen per jaar.
Geschatte waarde van de verzamelingen en andere roerende goederen
6,2 miljard euro, wat 42% van de waarde van het federaal roerend patrimonium  vertegenwoordigt(*)!
(*) Commissie voor de Inventaris van het Vermogen van de Staat bij het Ministerie van Financiën 121 Het patrimonium van de FWI
België draagt met het patrimonium waarvoor de FWI instaan, op belangrijke wijze bij tot het
gemeenschappelijk patrimonium van de mensheid, met name tot het wetenschappelijk, artistiek,
historisch en natuurlijk patrimonium, zoals dat vandaag wordt opgevat en gevaloriseerd vanuit
het oogpunt van een duurzame ontwikkeling van de planeet en in het kader van de
mondialisering van de uitwisselingen.
Het grote belang van deze bijdrage en van het daarmee gepaard gaande wetenschappelijk
onderzoek staat niet in verhouding tot het geopolitieke gewicht van het land. De verzamelingen
die België bezit, behoren tot de belangrijkste ter wereld enerzijds om historische redenen
(enkele instellingen zijn meer dan honderd jaar oud) en anderzijds door hun aard, hun
intrinsieke waarde of hun volume.
Het voornoemde patrimonium bestaat op materieel vlak onder meer uit kunstwerken,
archeologische stukken, boeken, historische, iconografische en geluidsdocumenten, maar ook
uit  (minder gekende) getuigen van de evolutie van het heelal, van de planeet en … van ons
land.
Terwijl de verzamelingen van kunstwerken per definitie uniek en onvervangbaar zijn, behoren
de Belgische zoölogische verzamelingen tot de grootste van Europa (met meer dan 35 miljoen
specimens en miljoenen gegevens in de databank voor de opvolging van geringde vogels). De
geologische en antropologische gegevens over Midden-Afrika zijn uniek in de wereld.
Alle Belgische verzamelingen van wetenschappelijke voorwerpen bevatten standaardspecimens
(typespecimens). Ten aanzien van de internationale gemeenschap rust op ons land de plicht om
deze specimens goed te bewaren en publiek toegankelijk te maken. De meteorologische,
oceanografische en astronomische archieven zijn van wereldbelang.
De gegevensbestanden bevatten meer bepaald onderzoeksresultaten, soms met betrekking tot
onderzoeken die meer dan een eeuw in beslag namen (vb. meteorologische en astronomische
overzichten of archieven inzake de biodiversiteit). Geleidelijk aan worden de gedigitaliseerde
documenten en voorwerpen aan de gegevensbestanden toegevoegd.
Dit patrimonium beantwoordt aan maatschappelijke behoeften en draagt bij tot het
identiteitsbesef en het geheugen van het land.
De verzamelingen en de gegevens die de FWI bezitten, bevatten unieke en kostbare, vaak
onvervangbare en steeds niet-splitsbare informatie, zowel voor fundamenteel als voor toegepast
wetenschappelijk onderzoek en voor een hele reeks taken ter ondersteuning van de politieke
besluitvorming (vb. modelvorming van de kuststromingen of adviezen voor het behoud van het
patrimonium). Ze zijn onmisbaar voor de vorsers en de technici van de instellingen bij hun
opdrachten van wetenschappelijke openbare dienstverlening (vb. expertise en werken op
aanvraag, begeleiding van leerlingen en studenten, onthaal van buitenlandse bezoekers of
voorbereiding van gevulgariseerde informatie voor het grote publiek).
De vier federale musea -- de grootste van het land -- en de verzamelingen die er worden
tentoongesteld, zijn in het bijzonder heel belangrijk voor de vorming, de vrijetijdsbesteding en
het toerisme en dragen bij tot een bruisend stadsleven. 132 De opdrachten van de FWI
2.1 Wetenschappelijke openbare dienstverlening
De wetenschappelijke openbare dienstverlening van de FWI omvat uiterst gevarieerde
activiteiten, zoals:
- de collecties bewaren, uitbreiden en toegankelijk maken
Het betreft archieven, manuscripten en drukwerken, audiovisueel materiaal, kunstwerken
en waardevolle voorwerpen van uiteenlopende aard, evenals zoölogische,
paleontologische, mineralogische, geologische, archeologische, historische en etnografische
collecties.
- gespecialiseerde gegevens van algemeen belang verwerven, verwerken en ter beschikking
stellen
Bijvoorbeeld meteorologische, atmosferische, astronomische of geofysische gegevens.
Het uitvoeren van systematische wetenschappelijke waarnemingen en controles,
proefnemingen, normaliseringswerken en haalbaarheidsstudies.
- de overheid wetenschappelijk ondersteunen
Dit aspect betreft onder andere expertises van kunstwerken en van bedreigde dier- en
plantensoorten op verzoek van de gerechtelijke en andere autoriteiten, deelname aan de
Studiecommissie geplunderde joodse goederen, interventies met het oog op de bescherming
van het artistiek, historisch en natuurlijk patrimonium, voorbereiding van de reglementering
houdende de bescherming van het mariene milieu, adviezen inzake meteorologische of
seismische risico’s.
- kennisoverdracht
De FWI organiseren reeds enkele jaren uiteenlopende activiteiten, waardoor de overdracht
van kennis naar het brede publiek (ongeveer één miljoen bezoekers per jaar!) wordt
bevorderd: de tentoonstellingen Magritte, Delvaux en Ensor van de Koninklijke Musea voor
Schone Kunsten van België, de tentoonstelling Verborgen Schatten van het Koninklijk
Museum voor Midden-Afrika, de tentoonstelling Indian Summer van de Koninklijke Musea
voor Kunst en Geschiedenis, de tentoonstelling Leven of Overleven van het Koninklijk
Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen, de nieuwe programmeringen van het
Planetarium, de week Space For You van de pool Ruimte, georganiseerd om jongeren warm
te maken voor wetenschappelijke disciplines, de spectaculaire ontwikkeling van
internetsites, de ontwikkeling van educatieve diensten, rekening houdend met een steeds
gevarieerder publiek...
Deze verschillende vormen van wetenschappelijke openbare dienstverlening richten zich zowel
tot het publiek als tot meer specifieke gebruikers uit de sectoren van het onderwijs, het
onderzoek, de administratie, de industrie en de diensten. Doordat de FWI hun verzamelingen,
waarnemingsgegevens, uitrusting en knowhow ter beschikking stellen van vorsers, leerkrachten
en studenten, spelen ze een belangrijke rol inzake onderwijs en opleiding.
De FWI dragen verder bij tot het naleven van de internationale verbintenissen van België in het
kader van zowel de economische, milieugebonden en ontwikkelingssamenwerkingsakkoorden,
als van de Europese en internationale wetenschappelijke organisaties. 142.2 Onderzoek
De onderzoeksactiviteiten2 van de FWI zijn onlosmakelijk verbonden met hun opdracht van
wetenschappelijke openbare dienstverlening. De kwaliteit zelf van de openbare dienstverlening
moet worden verzekerd door een constante inspanning op het gebied van enerzijds de innovatie
en anderzijds het onderzoek. Deze twee soorten opdrachten doen een beroep op dezelfde
wetenschappelijke en technische teams en dezelfde, vaak omvangrijke infrastructuur.
De FWI verrichten onderzoek inzake hun collecties en waarnemingsgegevens. Dit onderzoek
draagt bij tot de algemene ontwikkeling van de wetenschappelijke kennis. Het bewaren,
verrijken en valoriseren van de collecties vereist heel wat werk op alle vlakken van de
museologie, alsook met betrekking tot de organisatie van bijvoorbeeld archeologische
expedities. Ook de productie en de interpretatie van de waarnemingsgegevens eisen vaak uiterst
specifieke onderzoeken. Sommige onderzoeksactiviteiten, bijvoorbeeld op het gebied van de
aëronomie, de seismologie en het aardmagnetisme worden in België bijna uitsluitend door deze
instellingen verwezenlijkt.
En hoewel er geen organieke band bestaat tussen de FWI en de universiteiten, werken zij nauw
samen bij het uitvoeren van specifieke onderzoeksprogramma’s en het organiseren van
gespecialiseerde onderwijscycli.
De FWI zijn aanwezig op de internationale wetenschappelijke scène, waar ze actief deelnemen
aan de uitwisseling van gegevens en informatie, alsook aan talrijke gezamenlijke
wetenschappelijke programma’s en projecten, meer bepaald inzake het archeologisch,
astronomisch, astrofysisch en atmosferisch onderzoek evenals het onderzoek van de
biodiversiteit.
Dankzij de onderzoeksactiviteiten van de FWI kunnen deze instellingen actief bijdragen tot de
oprichting van de toekomstige Europese Onderzoeksruimte en kunnen ze zich integreren in de
kennismaatschappij, die onontbeerlijk is voor de technologische vooruitgang en het welzijn van
de burger.
2.3 Bijdrage tot de internationale uitstraling van België
De aard en de kwaliteit van de diensten van de FWI dragen bij tot het verbeteren van het imago
van de overheid bij de Belgische burgers. De instellingen dragen ook bij tot de uitstraling van
België op wereldniveau, zowel door België te vertegenwoordigen in het kader van verdragen of
internationale wetenschappelijke organisaties en bij diplomatieke evenementen (het Verdrag
van Rio over de biodiversiteit, het Verdrag van Bonn over de trekkende diersoorten, het Protocol
van Montreal over de ozonlaag, de Meteorologische Wereldorganisatie, het Europees
Ruimteagentschap, de Internationale Astronomische Unie, het Internationaal Bureau voor Maten
en Gewichten, CITES...) als door het organiseren van gemeenschappelijke activiteiten met
zusterinstellingen in het buitenland.
Tot slot dragen de FWI bij tot het verbeteren van het imago van België bij de vele buitenlandse
bezoekers: talrijke en belangrijke Europese en internationale organisaties zijn immers in België
gevestigd.
                                                
2 Bijzondere wet tot hervorming der instellingen van 8 augustus 1980, artikel 6bis 153 De specifieke kenmerken van de FWI
Door de aard van hun statuten en hun opdrachten hebben de FWI specifieke kenmerken
waardoor ze in vrij grote mate verschillen van de andere federale overheidsdiensten of van de
universiteiten. De belangrijkste specifieke kenmerken van de FWI zijn:
- een permanente en continue  activiteit inzake het wetenschappelijk onderzoek, met inbegrip
van de ontwikkeling van gegevensbestanden, de valorisatie van het toegepast onderzoek,
alsook de kennisoverdracht naar het grote publiek;
- het frequente contact met bezoekers en gebruikers draagt bij tot de verbetering van het
imago en het financiële evenwicht;
- een gedeeltelijke beheersautonomie vergemakkelijkt partnerschappen en versnelt de
beslissings- en actieprocessen: hierdoor staan de instellingen sterk in een concurrentiële
omgeving;
- wetenschappelijk personeel dat door zijn specialiseringsgraad en door de aard van de
activiteiten van de instellingen een specifiek statuut heeft, dat niet zonder meer kan worden
geïntegreerd in de gemeenschappelijke loopbaan van het rijkspersoneel. 16HOOFDSTUK II
ACTIE PROGRAMMA’S 171 De doelstellingen van de mod ernisering van de FWI
Het doel van de modernisering van deze instellingen is de FWI's op het hoogste internationale
niveau te brengen inzake kwaliteit en maatschappelijke relevantie van het wetenschappelijk
onderzoek en van de dienstverlening en ervoor te zorgen dat dit hoge internationale niveau
wordt behouden.
De verantwoordelijken van de FWI en van de DWTC willen het moderniseringsproces
versnellen, waardoor enerzijds hun autonomie en verantwoordelijkheid wordt verhoogd en
anderzijds de kwaliteit wordt verbeterd van:
- de diensten aan de gebruikers;
- het beheer;
- de invloed op de samenleving.
Dit algemene moderniseringsproces leidt tot de volgende strategische doelstellingen:
- versterken van de FWI als kennisorganisaties
- bewaren en uitbreiden van het gemeenschappelijk wetenschappelijk, historisch en artistiek
patrimonium
- optimaliseren van de prestaties van de FWI en ontwikkelen van vernieuwende producten
en diensten voor de huidige en de nieuwe gebruikers
- uitbreiden van de nationale en internationale samenwerking
- actiever bijdragen tot de imagovorming van België
Deze vijf strategische doelstellingen zijn gekoppeld aan de volgende beheersdoelstellingen:
- versterken van de strategische en operationele planning
- moderniseren van het personeelsbeheer
- invoeren van een gepaste organisatiestructuur
- ontwikkelen van een kwaliteitssysteem 182 Actieprogramma’s voor de modernisering van de FWI
Om de strategische en de beheersdoeleinden te bereiken, werden acht prioritaire
actieprogamma’s gedefinieerd:
I. Gebruiken van de nieuwe informatietechnologieën om het beheer van en de toegang tot het
patrimonium te verzekeren.
II. Behouden en ontwikkelen van het wetenschappelijk onderzoeksniveau en van de
wetenschappelijke dienstverlening.
III. Moderniseren en valoriseren van het onroerend patrimonium en de verzamelingen van de
FWI.
IV. Verzekeren van de veiligheid van de gebruikers, de bezoekers, het personeel en het
patrimonium.
V. Verbeteren van het imago van de FWI.
VI. Verduidelijken en verbeteren van de efficiëntie van de beheersstructuren.
VII. Ontwikkelen van een personeelsbeheer, aangepast aan de specifieke kenmerken van de FWI.
VIII. Ontwikkelen van de strategische benadering, de kwaliteit van de diensten en de
beheerscontrole.
Voor elk van deze programma’s werd de huidige situatie geschetst en werden de prioritaire
maatregelen, die een normale werking verzekeren, bepaald  ; vervolgens worden
complementaire ontwikkelingen voorgesteld die de FWI op termijn zullen toelaten de kwaliteit
en het aanbod van geleverde publieke diensten ruimschoots te verhogen.
De laatste drie actieprogramma’s dienen in het perspectief van de Copernicushervorming
geplaatst te worden, zonder afbreuk te doen aan hun specifieke kenmerken; ze beogen voor de
FWI een meer operationele structuur en een wijze van beheer die een betere dienstverlening
voor de gebruikers toelaat.
3 Eerste stappen van de modernisering van de FWI.
Het is de bedoeling dat de meeste acties van dit 'Witboek' zijn doorgevoerd tegen 2005, het
jaar van de 175ste verjaardag van België.
De overgang naar de nieuwe structuur en het invoeren van het nieuwe personeelsbeleid moeten
ten laatste tegen 31 december 2003 zijn verwezenlijkt.
De infrastructuurwerken worden over een periode van tien jaar gespreid en de eerste
verwezenlijkingen moeten vanaf 2005 zichtbaar zijn. 19ACTIEPROGRAMMA I
GEBRUIK VAN DE NIEUWE INFORMATIETECHNOLOGIEËN
1 Huidige situatie
Ondanks de inspanningen van de federale overheid en de FWI de afgelopen jaren, is het
patrimonium van de instellingen vandaag nog steeds nietvoldoende toegankelijk en
geëxploiteerd.
1.1. Nood aan een snelle en omvangrijke actie
- Bij gebrek aan gepaste budgettaire middelen en gespecialiseerd personeel zijn de
informatiesystemen (catalogi, inventarissen enz.) slechts gedeeltelijk geautomatiseerd en
toegankelijk op internet en kon slechts een klein deel van het patrimonium worden
gedigitaliseerd.
- Indien er niet snel acties voor bewaring en/of overdracht op andere dragers (vb.
digitalisering of microfilm) worden ondernomen, kan zelfs de bewaring van bepaalde
verzamelingen niet langer worden verzekerd.
1.2. Gerichte en beperkte initiatieven
- De FWI hebben reeds verschillende maatregelen getroffen om een ‘digitaliseringsbeleid’ in
te voeren (omtrent de transfer van de verzamelingen en de gegevens op digitale dragers,
alsook van de toegankelijkheid via elektronische weg, on line en off line). Vooral het
meerjarenprogramma voor steun aan de ontwikkeling van de informatiemaatschappij dat de
Ministerraad in juli 2000 goedkeurde en de fondsen afkomstig van de ‘onderzoeksmassa’
van de FWI, maken het mogelijk om meerdere onderzoeks- en innovatieprojecten inzake
digitalisering in de instellingen te steunen.
- De DWTC lanceerden onlangs nog een aanbesteding voor een studie over de
verworvenheden, de behoeften, de plichten en de prioriteiten inzake digitalisering van het
wetenschappelijk en cultureel patrimonium van de FWI. De studie moet een gedetailleerde
inventaris opmaken van wat reeds voorhanden is en alle elementen verzamelen voor de
verfijning en concretisering van een globale digitaliseringsstrategie van het patrimonium van
de instellingen op middellange termijn (tien jaar). Het spreekt voor zich dat de FWI nauw
betrokken zullen worden bij deze studie.
Deze maatregelen blijven evenwel versnipperd en beperkt en volstaan niet om de opgelopen
achterstand in te halen. Enkel een globaal en gecoördineerd digitaliseringsbeleid, waarin
voldoende recurrente middelen worden voorzien, zal het mogelijk maken de internationale
zichtbaarheid van het patrimonium en het hoog niveau van het onderzoek en van de diensten
van de FWI te behouden. 202 Prioritaire maatregelen
2.1 Inventariseren en programmeren3
- Realiseren van een geautomatiseerde beschrijvende inventaris van de staat van de bronnen,
de verzamelingen, de gegevensbestanden en de informatiesystemen voor het patrimonium.
Inventariseren van de bekwaamheden, de verworvenheden en de ervaringen, alsook van de
behoeften en de gebruiken van de FWI. Deze inventarissen geven een eerste balans van de
staat van de digitalisering en bevatten alle gegevens die vereist zijn om later het
digitaliseringsplan uit te voeren ( richtlijnen zullen nodig zijn om de prioriteiten in de keuze
te bepalen van de te digitaliseren verzamelingen, de formaten, de dragers, de
toegangswijzen enzovoort).
- Uitwerken, op basis van deze inventarissen en van een ‘state of the art’, van een
gemeenschappelijke globale aanpak van de digitalisering (normen, technische en
reglementaire eisen, richtlijnen voor het vastleggen van prioriteiten en keuzen) en bepalen
van de collectieve en individuele prioriteiten.
2.2 Uitvoeren van het digitaliseringsplan op grote schaal4
- Prioritair digitaliseren van de elektronische informatiesystemen voor het patrimonium:
inventarissen, catalogi, indexen, (meta)gegevensbestanden en deze toegankelijk maken via
intranetten en internet. Op het hele patrimonium trachten toe te passen.
- De bewaring verzekeren van verzamelingen die reeds zijn aangetast (b.v. boeken gedrukt op
zuur papier) via acties voor vrijwaring en/of via transfer op andere dragers (b.v. digitalisering
of microfilm)
                                                
3 Het is absoluut prioritair om in elke instelling een gedetailleerde en uitgebreide inventaris van de staat van het bezit op te stellen: tekstuele,
iconografische, sonore en audiovisuele bronnen, collecties kunstwerken en voorwerpen, wetenschappelijke verzamelingen, databanken en
gegevensbestanden alsook de informatiesystemen (geautomatiseerde en niet- geautomatiseerde) voor het patrimonium (catalogi,
gegevensbestanden, intranetten, websites enz.). Voor elk fonds, collectie, reeks, database worden - op basis van de bestaande inventarissen
en volgens een standaard beschrijvingsmodel - aangeduid wat volgt: het type gegevens/inhoud, het type drager, de formaten, de
referentieperiodes, het volume en de gemiddelde jaarlijkse toename; de bewaarplaats; de graad van zeldzaamheid (patrimoniale waarde) en
het nationaal/internationaal belang; de belangrijkste gebruikers en gebruiksvormen: onderzoek, onderwijs, ondersteuning van de openbare
beleidsvoeringen, culturele animatie, groot publiek enz. en de consultatiewijze (vb. op afstand); de links naar andere interne en externe
verzamelingen, inclusief in het kader van nationale/internationale projecten; de problemen inzake bewaring/bescherming; eventuele
auteursrechten; de staat van de digitalisering (gedigitaliseerd of in staat van digitalisering, niet gedigitaliseerd, ‘digitaliseerbaar’) en de
technische gegevens (software, digitaliseringwijzen, materiaal enz.) en de overeenstemmende organisatorische gegevens (financieringswijze,
onderaanneming, tussenpersonen); het bestaan van kopieën op andere dragers (vb. microfilms); de aanverwante informatie-, consultatie- en
editiesystemen (al dan niet digitaal).
Indien er geen inventaris, onder welke vorm dan ook, van bepaalde fondsen en verzamelingen bestaat, wordt de basisinventarisering
gerealiseerd in functie van de belangrijkheid van het betrokken patrimonium.
4 Het gaat om het prioritair ontwikkelen van elektronische informatiesystemen die essentiële instrumenten zijn voor onderzoek, toegang en
beheer met betrekking tot inventarissen, catalogi, indexen, gegevensbestanden, metagegevens enzovoort. Deze systemen – die beschikbaar
zullen zijn op de intranetten, op internet en eventueel offline (cd-rom) – zullen in de mate van het mogelijke op het hele patrimonium worden
toegepast. Het gebruik van het Nederlands en het Frans is de regel, voor het Engels kan geopteerd worden om de uitstraling op Europees en
internationaal vlak te vergroten.
In de mate van het mogelijke worden gemeenschappelijke normen (formaten, software) voor deze systemen vastgelegd om het onderling
gebruik en het uitwisselen van gegevens en informatie te optimaliseren. Uiteraard dienen deze normen te voldoen aan de normen die op
Europees en wereldvlak worden geïmplementeerd. Voor elk groot collectietype (vb. voor alle bibliotheken van de instellingen) zal een
geheel van basisgegevens (het vereiste minimale beschrijvingsformaat) worden bepaald; elke FWI kan echter meer gedetailleerde elementen
toevoegen naargelang haar eigen specifieke behoeften. De coherentie en de compatibiliteit van deze systemen zijn een absolute vereiste.
Deze bronnen van meta-informatie zorgen voor een ‘eerstelijnsaanwezigheid’ en een valorisatie van het patrimonium van de FWI in de
digitale ruimte. Ze vormen een referentiebasis die bijdraagt tot een beter beheer van de verzamelingen (vb. het voeren van een gecoördineerd
aankoopbeleid) en de ontwikkeling van samenwerking van FWI onderling en met andere (federale en communautaire) instellingen. De
verzamelingen van hetzelfde type die in meerdere instellingen voorkomen (vb. bibliotheken, fototheken) vormen een duidelijk
samenwerkingsterrein. 213 Complementaire ontwikkelingen
De inzet van het digitaliseringsbeleid van de inhoud en de toegang is niet louter een
technologische aangelegenheid, maar heeft betrekking op quasi alle activiteiten van de FWI.
De toegang tot de belangrijkste collecties en gegevensbestanden via internet biedt nieuwe
mogelijkheden: het patrimonium wordt toegankelijker voor de gebruikers en voor valorisatie.
Wanneer het Belgisch patrimonium via een netwerk toegankelijk is kunnen ook meer
deskundigen er een beroep op doen en blijft kwaliteitsvol en betrouwd onderzoek
gegarandeerd. Er worden uitgebreide en geïntegreerde geïnformatiseerde middelen ter
beschikking gesteld van vorsers (in de FWI en de universiteiten): dit draagt in grote mate bij tot
de kwaliteit en de doeltreffendheid van de werkzaamheden.
Wat het beheer en de diensten betreft, genereren de standaardisering van de gegevens en de
compatibiliteit van de systemen in alle stadia van de technische keten productiviteitswinst en
besparingen, meer bepaald qua arbeidstijd. Het geautomatiseerd beheer remt diefstal, fraude,
namaak en zwendel af. Het digitaliseren van de verzamelingen en van de toegang maakt het
mogelijk een heel omvangrijk gamma nieuwe multimediadiensten te ontwikkelen, bijvoorbeeld
op het vlak van het on line onderwijs (e-learning), de culturele verspreiding, het toerisme
enzovoort. Het laat de instellingen eveneens toe actief deel te nemen aan het on line
beheersplan (e-regering) van de federale regering.
3.1 Invoering van een ambitieus beleid
België moet een ambitieus beleid uitstippelen om de opgelopen vertraging in te halen indien we
de internationale zichtbaarheid van ons patrimonium willen behouden. Wanneer we voor ogen
houden dat het om enkele tientallen miljoenen voorwerpen gaat, begrijpen we hoe belangrijk
het is om:
- onverwijld te handelen om te verhinderen dat de kloof met de andere landen toeneemt;
- een perspectief op lange termijn te voorzien voor de Belgische bijdrage tot het
gemeenschappelijk patrimonium van de mensheid;
- het hele patrimonium globaal aan te pakken, waarbij de instellingen de
uitvoeringsprioriteiten vastleggen;
- een budgettaire financieringsmassa vrij te maken die toelaat te hopen dat de achterstand op
andere landen, eigenaars van grote patrimoniums, binnen bijvoorbeeld tien jaar zal zijn
weggewerkt.
De actie van de instellingen inzake beheer en toegang tot het patrimonium wordt door twee
grote principes geleid:
- verzekeren van de duurzaamheid van de bewaring van de originelen en de kopieën, alsook
van de fundamentele gegevens voor onderzoek en openbare dienstverlening . De keuze om
de originelen op dragers te kopiëren, meer bepaald door middel van de digitalisering, moet
voldoen aan een geheel van strikte criteria: bewaring/bescherming, zeldzaamheid/waarde,
gebruik/behoeften, strategie van de aanwezigheid (inhoud, diensten) in de cyberruimte (‘de
digitale ruimte’).
Opmerking: de bewaring van elektronische documenten stelt dan weer nieuwe
problemen, zowel technisch als wettelijk. Het impliceert namelijk ook het bewaren van
de middelen voor lezing en toegang (software, materiaal) en de ontwikkeling hiertoe van
nieuwe gespecialiseerde diensten (eventueel gecentraliseerd). 22- verzekeren van een zo breed mogelijke terbeschikkingstelling van het patrimonium  op de
wijze en op dragers die aan de behoeften van de verschillende gebruikersgroepen voldoen.
De keuze van de gebruikte toegangstechnologieën moet worden geleid door het gebruik/de
behoeften en door de plichten inzake bewaring en beheer van het patrimonium.
Deze twee oriëntaties brengen meer bepaald de uitvoering van een digitaliseringsplan met zich
mee dat zowel betrekking heeft op de bestanddelen van het patrimonium zelf (digitaliseren van
de documenten en ‘primaire’ voorwerpen), als op de informatiesystemen voor het patrimonium
(ontwikkelen van ‘secundaire’ elektronische informatiesystemen, on line en off line).
3.2 Digitaliseren van het patrimonium
- Parallel met de ontwikkeling op grote schaal van secundaire informatiesystemen, zal het
patrimonium geleidelijk worden gedigitaliseerd, op basis van de resultaten van de
inventarisering en aan de hand van strikte selectiecriteria, conform voornoemde
hoofdprincipes. De regel is dat men niet toegeeft aan mode-effecten en steunt op beproefde
deskundigheid en praktijken. De belangrijkste twee selectiecriteria die uit de opdrachten van
de FWI voortvloeien, zijn: de intrinsieke kwaliteit van de verzamelingen (hun zeldzaamheid,
hun kwetsbaarheid en hun patrimoniale waarde) en de behoeften van de verschillende
gebruikerscategorieën (het type gebruik en het consultatieniveau).
- Voor alle FWI (inclusief gemeenschappelijke normen enz.) moet een algemene strategie
worden uitgewerkt, die meer bepaald aanzet tot samenwerking en die de thematische
complementariteit met de grootste draagwijdte tussen bepaalde FWI valoriseert. Ook de
coördinatie met andere instellingen (federale, communautaire) is gewenst.
- Verder moeten in bepaalde gevallen alternatieven voor de digitalisering worden overwogen
(vb. microfilm).
3.3 Toegang tot het patrimonium, elektronische verspreiding en nieuwe diensten
- De toegang tot het patrimonium garanderen is een essentiële opdracht van de FWI. De FWI
zullen een globale en gecoördineerde aanpak uitdokteren om hun zichtbaarheid en de
valorisatie van het nationaal wetenschappelijk en cultureel patrimonium te verzekeren in de
Europese en wereldwijde digitale ruimte. De FWI zullen een algemeen beleid voor het
ontwerp van websites, inclusief portalen, gegevensbestanden en multimediamiddelen
uitwerken en toepassen.
- Dit beleid kadert in het on line bestuursproces (‘e-regering’) dat op federaal niveau werd
gelanceerd (maar als de gelegenheid zich voordoet, ook in samenwerking met de
wetenschappelijke en culturele instellingen van de gefederaliseerde eenheden kan
gebeuren) en is ook terug te vinden in gelijkaardige Europese initiatieven (e-Europe 2002,
bijvoorbeeld).
- De digitalisering op grote schaal van het patrimonium van de FWI zal het mogelijk maken
diensten en producten te diversifiëren en te moderniseren, nieuwe gebruiken te
ontwikkelen, inclusief de terbeschikkingstelling tegen betaling van diensten met hoge
toegevoegde waarde (eventueel in partnerschap met de privé-sector).
- Verder kunnen de FWI zich bijvoorbeeld profileren als uitstekende partners ter
ondersteuning van on line onderwijsdiensten (e-learning) en zelfs van elektronische handel
(vb. toeristische toepassingen, verspreiding van tekstuele en grafische documenten). 234 Budget
4.1 Middelen nodig om de prioritaire maatregelen uit te voere
De vereiste middelen voor het inventariseren en digitaliseren van het bedreigde documenten en
voor onderzoekinstrumenten lopen op – bij een eerste raming - tot een recurrent bedrag van
3,8  miljoen euro.
4.2 Middelen nodig voor de financiering van de complementaire ontwikkelingen
Om de digitaliseringsacties de gewenste omvang te kunnen geven, wordt - eens het programma
is gestart - gerekend op een jaarlijks complementair budget van 9 miljoen euro. Dit bedrag kan
stapsgewijs worden bereikt, in functie van de vooruitgang van het voorbereidend werk, de
definitie van strategische prioriteiten en technische keuzen. 24We geven hier enkele voorbeelden van digitaliseringsacties, voorzien in de huidige driejaarlijkse
kaderprogramma’s van de instellingen Alle instellingen schuiven de verdere uitbouw van hun websites
naar voren als forum voor het contact met het publiek.
ARA
Ter beschikking stellen van genealogische bronnen onder de vorm van microfilms en gedigitaliseerde
documenten, toegankelijk via internet – Ontwikkelen van elektronische diensten voor informatie en
historische documentatie (digitale leeszaal)
SOMA
Volledig informatiseren van de inventarissen van alle verzamelingen -- Digitaliseren van fotografische
documenten
KB
Verder informatiseren van oude catalogi (‘retroconversie’) – Digitaliseren van Belgische tijdschriften
van de 18de eeuw tot 1920
KBIN
Inventariseren, digitaliseren en on line plaatsen van de collecties, de gegevensbestanden, de catalogus
van de bibliotheek en de archieven
KMMA
Digitaliseren van collecties en gegevens – Creëren van een virtueel museum
KSB
Digitaliseren van astrofotografische opnamen en van de catalogus van de bibliotheek
KMI
Systematisch automatiseren van de gegevensinzameling – Ontwikkelen van gegevensbestanden van
waarnemingen en digitale simulaties (modelvorming)
BIRA
Ontwikkelen van multimediatools voor informatie en onderwijs
KMKG
Ontwikkelen van interactieve multimediamiddelen in de zalen – Informatiseren van de bibliotheken,
de diatheek en bepaalde inventarissen
KMSKB
Informatiseren van de inventaris van kunstwerken en van de catalogi van de archieffondsen en van de
bibliotheek
KIK
Verder informatiseren van de bibliotheek; algemene overgang naar de digitale fotografie; verder
digitaliseren van de collectie fotografische opnamen en hun plaatsing op internet voortzetten 25ACTIEPROGRAMMA II
BEHOUDEN EN ONTWIKKELEN VAN HET WETENSCHAPPELIJK
ONDERZOEKSNIVEAU EN VAN DE WETENSCHAPPELIJKE
DIENSTVERLENING
- De FWI verzorgen uiterst gevarieerde diensten voor een uitgebreid publiek: de
wetenschappelijke gemeenschap, de privé-sector, diverse ministeries; de FWI stellen vooral
heel specifieke, gerichte competenties ter beschikking die vaak uniek zijn in België, evenals
hun gegevensbestanden en hun verzamelingen. Het onderzoek dat gelinkt wordt aan de
diensten van de FWI, is hoofdzakelijk gebaseerd op deze gegevensbestanden en deze
verzamelingen; door de wetenschappelijke vooruitgang en ontwikkeling overal ter wereld
moeten deze voortdurend worden aangepast. Onderzoek is des te meer gerechtvaardigd als
het om diensten op lange termijn gaat, of het nu de restauratie en de bewaring van
kunstwerken betreft de evolutie van het klimaat en het seismisch risico of de opvolging van
de biodiversiteit.
- Als lidstaat betaalt België jaarlijks een hoge bijdrage aan intergouvernementele en
internationale organisaties; deze organisaties hebben onder meer tot doel de technische
middelen en de wetenschappelijke competenties gezamenlijk aan te wenden om problemen
die zich in de internationale gemeenschap voordoen op te lossen. De kennis die voortspruit
uit het internationaal onderzoek, wordt ter beschikking van iedereen gesteld. In deze
bevoorrechte situatie kunnen de FWI wetenschappelijke competitieve programma’s van heel
hoog niveau voorstellen en realiseren en de inspanningen van België rentabiliseren.
- Om het soort waarnemings- en meetmethoden te bepalen, te verbeteren en de resultaten
ervan te interpreteren, steunen de activiteiten van de FWI op wetenschappelijke
programma’s van hoge kwaliteit. Openbare dienstverlening en wetenschappelijk onderzoek
vereisen dezelfde wetenschappelijke en technische teams en dezelfde infrastructuur, die
steeds omvangrijk is en zware uitrustingen bevat.
- Om een kwalitatieve wetenschappelijke dienst te bieden in al hun domeinen, ontvangen de
FWI talrijke gegevens en informatie van andere landen. Dergelijke internationale
samenwerking is slechts mogelijk op basis van een uitwisseling en het spreekt voor zich dat
de gegevens die de Belgische instellingen leveren dan ook van de hoogste kwaliteit moeten
zijn om een degelijke tegenprestatie te ontvangen. De verzamelingen die door de FWI
worden beheerd, zijn buitengewoon rijk en wereldwijd vermaard en beantwoorden aan de
eisen van de internationale uitwisselingen.
- Dankzij de budgetten die de FWI de laatste jaren mochten ontvangen van de Nationale
Loterij, kon de toestand van ondermaatse wetenschappelijke uitrusting verholpen worden en
beschikken de instellingen over moderne uitrustingen evenwaardig aan deze van
internationale laboratoria met een zelfde opdracht. 262 Prioritaire maatregelen
2.1 De positionering van de FWI en van hun vorsers
- De FWI zullen de specificiteit van hun onderzoek en de daarmee verbonden deskundigheid
analyseren. Door de beperkte middelen, vooral inzake personeel, slaagt geen enkele
instelling erin geavanceerd onderzoek te verrichten op álle terreinen waarop ze zich
normaal gezien zou moeten toeleggen; voor het ontwikkelen van de onderzoeksstrategieën
selecteren de FWI daarom precieze domeinen en bepalen ze de prioritaire thema’s rond hun
belangrijkste specialiteiten. Deze oriëntatie is zeker nodig om zich op doeltreffende wijze in
de Europese Onderzoeksruimte (EOR) in te schrijven.
- Rekening houdend met de specificiteit van hun onderzoek zullen de FWI regelmatig hun
evaluatie of positionering toetsen aan nationale en internationale programma’s; deze
evaluatie gebeurt in samenwerking met experts van buiten de FWI. De wetenschappelijke
raden voeren reeds een deel van deze opdracht uit, maar hun taak zal worden uitgebreid
om de onderzoeksstrategie verder te ontwikkelen en te evalueren en waar nodig bij te
sturen. Hiervoor zou een beroep gedaan worden op volgende analyses:
• op basis van de onderzoeksstrategie om de 5 jaar basisevaluaties verrichten die een
gedetailleerd en gestructureerd overzicht geven van het uitgevoerde onderzoek (aantal
en type projecten, resultaten, impact, financiering, valorisatievormen enzovoort);
• een balans opstellen die het ontwikkelingsniveau voor de verschillende
onderzoeksdomeinen probeert weer te geven en te vergelijken met het niveau van
andere instellingen met dezelfde finaliteiten; gezien het relatief unieke karakter van de
studies in de Belgische FWI, zal de vergelijking eerder met buitenlandse instellingen
gebeuren;
• invoeren van een toekomstvisie die naar de behoeften en ontwikkelingen peilt, die de
zwakke punten en de buitenkansen die zich aandienen, identificeert. Dergelijk
toekomstonderzoek zou elke 5 jaar worden uitgevoerd.
- De kwaliteit van de prestaties van de FWI wordt op alle segmenten van de organisatie
geëvalueerd; zo moet een flexibel beheer de verbetering van eventuele zwakke punten
mogelijk maken. Daarom wordt overgegaan tot:
• individuele evaluatie van de vorsers – op basis van een meerjarenplan dat ze zelf
opstelden – uitgevoerd door derden tijdens en op het einde van de desbetreffende
periode;
• evaluatie van de volledige instelling of een deel ervan om haar werking over een
periode van enkele jaren in het kader van de vastgelegde wetenschappelijke
doelstellingen te analyseren.
2.2. Versterking van de educatieve diensten
- Elke FWI heeft een educatieve dienst of een dienst voor gebruikers die hoofdzakelijk instaat
voor de verspreiding van de kennis die de instelling bezit en creëert. Deze diensten zullen
op gestructureerde en duurzame wijze in alle activiteiten van de FWI worden opgenomen.
Hun rol voor de burgers verantwoordt de toekenning van aanzienlijke middelen. 272.3. Nationale en internationale samenwerking
- De FWI zullen de belangstellende wetenschappelijke gemeenschap nog beter ondersteunen,
zowel door middel van hun specifieke bekwaamheden (vaak uniek in België) als door de
terbeschikkingstelling van hun gegevensbestanden en verzamelingen. Overlegplatformen
zullen worden ingevoerd op verschillende hiërarchische niveaus om de samenwerking met
de universiteiten te versterken en te structureren;dit overleg moet tot een concrete aanpak
leiden, zoals cursussen uit hoofde van gastprofessoren en de begeleiding van studenten.
Tenslotte zullen studenten, die er hun eindwerk of hun doctoraat komen voorbereiden,
meer aandacht krijgen.
- De samenwerking met de DWTC zal versterkt worden:
• de DWTC moeten de samenwerking wat het onderzoek betreft tussen de federale
departementen, de gemeenschappen en de gewesten stimuleren. De FWI zijn potentiële
kruispunten binnen de onderzoeksnetwerken. In die zin moeten de FWI beter inspelen
op de doelstellingen van de onderzoeksprogramma’s van de DWTC om hun
aanwezigheid te verhogen in de projecten die door deze programma’s worden gesteund;
• een overlegplatform DWTC-FWI zal worden opgericht, enerzijds om de standpunten
van de FWI betreffende de diverse internationale onderzoeksinitiatieven te identificeren
en bekend te maken en anderzijds om wetenschappelijke afzetmarkten te vinden die
van hen de onvermijdelijke partners van de toekomstige Europese Onderzoeksruimte
zullen maken;
• de DWTC zullen een verbindings- en steunfunctie voor de FWI vervullen betreffende de
federale en internationale financieringsbronnen. Dit contactpunt moet verder zorgen
voor een gecoördineerde toegang tot de informatiebronnen en de software en zijn
medewerking verlenen aan de coördinatie van valorisatie- en informatieactiviteiten.
2.4. Wetenschappelijke infrastructuur
- Om binnen hun onderzoeksdomeinen op het hoogste niveau actief te blijven, moeten de
FWI hun infrastructuur voortdurend aanpassen aan de actuele en toekomstige behoeften. De
FWI moeten toegang hebben tot fondsen die hen in staat stellen hun uitrusting te
actualiseren en hun deelname aan supranationale infrastructuren te verzekeren. De hiertoe
voorziene budgetten zullen constant worden geëvalueerd en aangepast aan de steeds sneller
evoluerende technologieën inzake wetenschappelijke uitrusting en informatica.
- De toegang tot de elektronische bibliotheken zal worden gerealiseerd via contracten met de
uitgevers, vb. door de FWI samen. De budgetten moeten ook voor het materiaal (papier) van
de bibliotheken de prijsstijgingen van de sector volgen.
- De synergie tussen diensten (vb. de bibliotheken, de verzamelingen, de tentoonstellingen)
zal worden geoptimaliseerd. Een nauwe samenwerking, vooral op praktisch vlak, tussen
gelijkaardige diensten van verschillende FWI zal het mogelijk maken de uitgaven te
rationaliseren en de werking te optimaliseren. 283 Complementaire ontwikkelingen
Om het onderzoek en de kwaliteit van de diensten op peil te houden of op internationaal
niveau te brengen, zullen de FWI aandacht schenken aan de volgende elementen  :
• het valoriseren van het onderzoek;
• het versterken van de nationale en internationale samenwerking;
• het dynamiseren van het personeelsbeleid;
3.1 De valorisatie van het onderzoek
- Om de gebruikers te informeren over het onderzoek dat in de FWI wordt verricht, is een
valorisatie nodig. Er bestaat op dit ogenblik geen duidelijke definitie van het begrip
‘valorisatie’; dit document gaat daarom uit van volgende interpretatie:
valoriseren betekent een waarde, inclusief de meerwaarde, aan een thema geven of
toekennen. Wetenschappelijke deskundigheid valoriseren betekent actief promoten,
gebruiken en overdragen van de verworven wetenschappelijke kennis en dit op
verschillende manieren (tentoonstellingen, publicaties, verslagen, adviezen, opleidingen,
andere modi voor kennisoverdracht). Deze verworven kennis vormt trouwens het
uitgangspunt voor het inzamelen en ontwikkelen van de kennis, door een hogere
bijdrage aan de bestaande situatie te leveren, bijvoorbeeld de fundamentele kennis en
de sociale relevantie. Daarom betekent valoriseren het exploiteren en ontwikkelen van
deskundigheid. Dit leidt tot een permanente uitbreiding van de ‘kennisspiraal’ die vanuit
de unieke historische verzamelingen en gegevensbestanden van de FWI ontspringt,
alsook vanuit hun deskundigheid die op unieke wijze werd gevormd.
- Ook bij het uitstippelen van de onderzoeksstrategie zal met de valorisatie worden rekening
gehouden. . Omwille van zijn specificiteit heeft het onderzoek in de FWI een grote
beschrijvende inhoud. De betrokken vorsers plaatsen hun werk regelmatig in een breder
kader; het is zowel in het fundamenteel als in het toegepast onderzoek terug te vinden,
inclusief de ondersteuning van de politiek.
- Een gepaste valorisatie omvat de invoering van logistieke en organisatorische systemen die
de kennis en de informatie rechtstreeks toegankelijk maken binnen en buiten de FWI (zie
actieprogramma I).
Deze ontwikkeling houdt in:
- De invoering van een logistieke steun onder de vorm van een valorisatie- en informatiecel in
elke FWI, zal volgende taken met zich meebrengen:
• stimuleren en verbeteren van de overdracht van wetenschappelijke kennis (meer
bepaald via continue opleiding, archivering). Deze vorm van interne valorisatie
garandeert het behoud van de kennis op lange termijn;
• verbeteren van de voorlichting van het publiek via de klassieke media;
• verbeteren van de interne terbeschikkingstelling van informatie (vb. intranet), meer
bepaald over de financieringsbronnen, de vergaderingen, de documentatie enzovoort.
Deze valorisatie en de informatieactiviteiten (beheer van de kennis) zullen een onmisbare steun
vormen voor de doeltreffende uitvoering van het onderzoek en de actieve promotie van de
verzamelde kennis. Deze cel zal samen met de DWTC instaan voor de opvolging en de
coördinatie van de verschillende activiteiten tussen de FWI en naar de buitenwereld. 293.2 De versterking van de nationale en internationale samenwerking
- De beschikbaarheid van een ‘onderzoeksmassa’ voor de FWI in het budget van de DWTC is
een van de beste initiatieven de jongste jaren; deze zou moeten worden verhoogd. Het
biedt de FWI niet enkel de gelegenheid nieuwe initiatieven te nemen, maar het laat hen ook
toe met de universiteiten bevoorrechte contacten te leggen en hun complementariteit te
versterken.
- Op internationaal niveau verloopt de samenwerking voor sommige instellingen spontaner
dan voor andere; dit hangt in grote mate af van de specificiteit van elke FWI. Enkel de beste
wetenschappers worden opgenomen in de werkgroepen die op internationaal niveau
worden samengesteld. Dit betekent dat de FWI jongeren moeten opleiden en hen moeten
aanmoedigen het internationale niveau te bereiken door actief deel te nemen aan
internationale congressen. Dankzij de kwaliteit van hun onderzoek, hun publicaties en hun
deelname aan internationale vergaderingen zullen ze geleidelijk aan hun plaats verwerven
in de Europese Onderzoeksruimte en in internationale wetenschappelijke groepen worden
opgenomen.
Deze ontwikkeling impliceert de volgende acties:
- een actieve overlegstrategie zal worden uitgewerkt om nieuwe (inter)nationale
samenwerkingsakkoorden met andere FWI, met universiteiten of met onderzoekscentra aan
te gaan en te identificeren, vb. onder de vorm van ‘virtuele instituten’, van ‘partnerschappen’
of van ‘netwerken van wetenschappelijke uitmuntendheid’;
- met medewerking van de universiteiten, andere onderzoekscentra en Europese netwerken
zullen de FWI opleidingscentra (vb. zomerscholen) voor Belgische en buitenlandse vorsers
en studenten oprichten;
- de invoering en het behoud van individuele (inter)nationale contacten zullen worden
gestimuleerd. De nodige coördinatie en documentaire informatie moeten worden verzekerd
om elkaar in te lichten en op de hoogte te houden van de ontwikkelingen. Het ‘intranet’ is
hiervoor het instrument bij uitstek.
3.3 Dynamiseren van het personeelsbeleid
- Een dynamisch personeelsbeheer zou de FWI toelaten beter in te spelen op de behoeften
van het onderzoek en de wetenschappelijke technologie en de aanwervingsprofielen snel
aan te passen (zie actieprogramma VII), alsook hun vorsers de mogelijkheid te bieden om
kennis aan elkaar over te dragen.
- Om het niveau van het wetenschappelijk onderzoek te behouden en te verhogen werden in
2000, naar aanleiding van een voorstel tot vernieuwing van de organieke kaders, minimale
voorstellen uitgewerkt voor de integratie van bepaalde vereiste nieuwe functies (webmaster,
museoloog, informatici...). Deze nieuwe functies zouden bij de uitwerking van het
personeelsplan en de personeelsenveloppe van elke FWI effectief moeten worden
geïntegreerd.
- Zie actieprogramma VII voor alle voorgestelde acties. 304 Budget
4.1 Middelen nodig om de prioritaire maatregelen uit te voeren
Beschrijving Jaarlijkse kostprijs (in
duizenden euro)
Onderzoeksstudies
Interne en externe evaluaties620,0
Wetenschappelijk personeel
(educatieve dienst)726,0
Wetenschappelijke uitrusting 6.200,0
RECURRENT TOTAAL 7.546,0
Cel voor valorisatie,
verspreiding en
wetenschappelijke informatie
(1 niveau 1 + werkingskosten)611,0
Ondersteuning van opleiding
Internationale uitwisselingen,
wetenschappelijke
samenwerking…)310,0
Wetenschappelijk personeel 980,0
RECURRENT TOTAAL 1.901,0 31ACTIEPROGRAMMA III
MODERNISEREN EN VALORISEREN VAN HET ONROEREND
PATRIMONIUM EN VAN DE VERZAMELINGEN VAN DE FWI
1 Huidige situatie.
1.1. Ontoereikendheid van de investeringen
- Ondanks verschillende belangrijke investeringen de jongste jaren ten voordele van de FWI,
blijven de middelen voor infrastructuur (gebouwen, uitrusting voor onderzoek en het beheer
van het patrimonium, tentoonstellingszalen...) ondermaats t.o.v deze waarover gelijkaardige,
zelfs minder belangrijke instellingen van buurlanden beschikken. Het tekort aan middelen,
meer bepaald voor de modernisering van de zalen, wekt vaak de indruk dat de
evenementen die de FWI organiseren belang missen in vergelijking met het buitenland.
- De FWI beschikken niet over voldoende geschoold personeel voor het valoriseren en
renoveren van hun infrastructuren. Door gebrek aan middelen is het niet mogelijk om
volledig autonoom een beroep te doen op de diensten van grote Belgische of buitenlandse
specialisten voor de geplande renovaties, de inrichtingen en de nieuwe constructies.
1.2. Betrekkingen met de Regie der Gebouwen
De FWI onderhouden uitstekende betrekkingen met de Regie der Gebouwen die, binnen de
grenzen van haar middelen, de programma’s van de FWI zo goed mogelijk behartigt. Toch
kunnen enkele verbeteringen worden aangebracht:
- de FWI worden niet altijd voldoende betrokken bij het bepalen (voorwerp van de opdracht),
het opmaken (lastencohier) en het afsluiten (toekenning) van opdrachten voor leveringen,
diensten of werken met een recurrente budgettaire weerslag (onderhoudscontract, energie,
leveringen, verbruiksuitgaven enzovoort). De FWI stellen vast dat de Regie der Gebouwen
te vaak werken of leveringen voor de FWI voor haar rekening neemt, zonder een
voorafgaande studie over de weerslag op hun energie- en werkingskosten en op hun
behoeften aan personeel;
- de FWI zijn niet op de hoogte van de laatste administratieve regels die duidelijk de grenzen
van de aansprakelijkheid afbakenen van de Regie der Gebouwen in haar hoedanigheid van
eigenaar en van de FWI in hun hoedanigheid van huurder. Deze situatie leidt tot
uiteenlopende behandelingen van de FWI en staat soms het uitwerken van een behoorlijke
begroting voor recurrente werkingsposten in de weg ;
- de FWI voeren een veiligheidsbeleid voor personen en goederen dat de Regie der
Gebouwen niet steeds meedeelt aan de ondernemingen die ze aanstelt voor werken met
risico’s en /of in gebouwen die een groot deel van het patrimonium van het land onderdak
verlenen;
- de FWI ondervinden vaak moeilijkheden omdat ze niet over voldoende gespecialiseerd
personeel beschikken dat met de Regie der Gebouwen kan communiceren over de
opvolging van werken in gespecialiseerde technische domeinen of over de precieze
inschatting van hun behoeften;
- de FWI betreuren de moeilijkheden bij het plannen van de interventies van de Regie der
Gebouwen en bij het verkrijgen van vaste verbintenissen die nodig zijn voor het vervullen 32van hun opdrachten. Deze moeilijkheden worden hoofdzakelijk veroorzaakt door de
frequente wijzigingen van de budgetten en de prioriteiten van de Regie. Hieruit vloeit voort
dat de FWI soms te kampen hebben met abnormaal lange termijnen tussen de beslissing van
de Regie om studies over projecten te lanceren en de uitvoering van de werken. Deze
situatie heeft in bepaalde gevallen ernstige gevolgen op de staat van bewaring van de te
renoveren gebouwen, alsook op de budgetten voor studie en uitvoering.
- De FWI zijn bezorgd over het totaal uitblijven of het onvoldoende voorhanden zijn van
technische plannen en dossiers over de installaties en de uitrusting die de Regie der
Gebouwen hun ter beschikking stelt.
2. Prioritaire maatregelen
2.1. Moderniseren van de infrastructuur
- De FWI moeten aan de wettelijke normen kunnen en blijven voldoen en moeten het
patrimonium volledig tot zijn recht laten komen om te kunnen wedijveren met de grote
Europese en internationale instellingen; dit draagt bij tot een betere uitstraling van België.
Met een gemoderniseerde infrastructuur zullen de FWI beter passen in het stadsbeeld. Dit
maakt hen tot aantrekkingspolen in het leven van Brussel, hoofdstad van België en van
Europa. Dit vereist de modernisering van:
• de gebouwen, waarbij vooral aandacht uitgaat naar het renoveren, valoriseren en waar
nodig uitbreiden van de publieke ruimten;
• de technische installaties (verlichting, elektriciteit, elektronica, telecommunicatie,
airconditioning, verwarming, veiligheid enzovoort.);
• de installaties voor het behandelen en beheren van het patrimonium en de
onderzoeksuitrusting;
• de tentoonstellingszalen;
• de laboratoria, die hierbij aan de specifieke wetenschappelijke behoeften zullen
voldoen;
• de infrastructuur m.b.t. de veiligheid van het personeel, de bezoekers en het
patrimonium, waarbij rekening wordt gehouden met de geldende wetgeving en normen.
De FWI stellen een aantal belangrijke projecten voor het onthaal van het publiek en het imago
van België en zijn hoofdstad voor  (de lijst van andere vereiste aanpassingswerken kan
opgevraagd worden bij elke instelling).
2.2. Optimaliseren van de interventies van de Regie der Gebouwen
- In overleg met de Regie der Gebouwen zullen de FWI personeel aanwerven dat de werken
vanaf hun bepaling tot hun beëindiging zal opvolgen.
- Het is wenselijk dat binnen de Regie een gespecialiseerde cel wordt opgericht die de
typische problemen van de FWI behandelt inzake bouwwerken, renovatiewerken en
veiligheid. 332.3. Verbeteren van de samenwerking met de Regie der Gebouwen
- Reeds bij het opmaken van het doelstellingencontract van de instelling zal een
vijfjarenprogramma voor werken worden opgesteld tussen de FWI en de Regie.
- Vóór de aanvang van de werkzaamheden zal de budgettaire weerslag op de werking van de
FWI en op de human resources zo precies mogelijk worden ingeschat. Er worden enkel
budgettaire verbintenissen voor de werken aangegaan, indien simultaan de recurrente
financiering van de werking en het onderhoud van de nieuwe installaties worden verzekerd.
- Het onderhoud van de uitrusting die door de Regie der Gebouwen wordt geïnstalleerd is na
verloop van de waarborgperiode ten laste van de FWI. Daarom moeten deze erover waken
dat in de lastenkohiers die de Regie opstelt, criteria worden opgenomen die leiden tot het
verwerven van kwaliteitsproducten met lage onderhoudskosten. Samenwerking tussen de
FWI en de Regie is hierbij de sleutel tot succes.
- De FWI zullen, in samenwerking met de bevoegde diensten van de Regie, permanent
toezien op het optimaliseren van het ecologisch en economisch rendement van de
(bestaande of geplande) infrastructuur.
3. Budget
Gedurende ten minste de volgende tien jaren moet een structureel budget van 25 miljoen euro
per jaar worden voorzien – eventueel met de hulp van andere partners (zie het laatste hoofdstuk
van dit ‘Witboek’ over de financiering) - voor renovatiewerken, inrichting en uitbreiding van de
tien FWI ten laste van de Regie der Gebouwen.
Een recurrente enveloppe zal aan de dotatie worden toegevoegd om de FWI toe te laten
specifieke infrastructuurwerken – zoals het moderniseren van de pedagogische openbare
ruimten, de onthaal- en tentoonstellingsruimten- uit te voeren, onderhoudswerken ten laste van
de huurder te verrichten en studies aan gespecialiseerde bureaus toe te vertrouwen.
De financiële last, nodig om het hooggeschoold personeel in de diverse specialiteiten aan te
werven, moet in het budget van elke FWI worden ingeschreven (zie Actieprogramma VI). 34BELANGRIJKE PROJECTEN INZAKE DE INFRASTRUCTUUR
1. Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen (KBIN)
Architecturale en museografische restauratie van de vleugel Janlet
Dit mooie gebouw waarvan het ontwerp in het begin van vorige eeuw de bewondering van de
buitenlandse musea wegdroeg, moet worden gerestaureerd om de 21ste eeuw te kunnen overleven. Na
afloop van de werken zal de opslagmogelijkheid voor de collecties aanzienlijk zijn uitgebreid en
zullen de tentoonstellingszalen volledig gemoderniseerd zijn. Zaal I wordt voorbehouden voor
iguanodons en andere dinosauriërs; in zaal II (reeds ongeveer 40 jaar gesloten) zal de geschiedenis van
het leven worden voorgesteld; hiervoor zal gebruik worden gemaakt van alle vooruitstrevende
museografische middelen.
Moderniseren van het Museum voor Natuurwetenschappen
De zalen van het Museum voor Natuurwetenschappen, die met meer creativiteit dan middelen werden
ingericht, zijn verdeeld over drie gebouwen uit verschillende tijdperken en met verschillende
functionaliteiten. Samen met de renovatie van de vleugel Janlet moeten de permanente
tentoonstellingen integraal worden gemoderniseerd door het circuit van de bezoekers te rationaliseren,
door nieuwe tentoonstellingsthemas in te voeren die inspelen op de verwachtingen van de bezoekers,
door de rijke collecties te valoriseren met behulp van de meest performante museografische
technologieën.
Beveiligen van de collecties op alcohol en formol
De ‘natte’ collecties van het KBIN worden bewaard in bewaarplaatsen waarvan de
veiligheidsvoorzieningen nog dateren uit de jaren 1950. Ook de opslagcapaciteit van de collecties van
het KBIN is verzadigd. Daarom wordt voorgesteld om een nieuw, ondergronds, lokaal te bouwen voor
de opslag van collecties in alcohol en formol, gescheiden van het museum en de andere gebouwen en
beantwoordend aan de meest moderne veiligheidsvoorschriften. Deze bouw zal één derde van de
huidige ruimte vrijmaken voor de aanwinsten van de ‘droge’ collecties en zal deze toegankelijker
maken voor de bezoekers.
2. Koninklijk Museum voor Midden-Afrika (KMMA)
Moderniseren en restaureren van de infrastructuur van het museum
Om aan de huidige functionele en museologische eisen te kunnen voldoen, moet dit mooi historisch
gebouw en beschermd monument dringend worden gemoderniseerd. De belangrijkste werken zijn het
bouwen van een polyvalente zaal, het verbeteren van de sanitaire ruimten, het renoveren van de
kelders, het vernieuwen van de openbare accomodatie en de elektrische installatie, het herstellen van
vensters, deuren, vloeren en plafonds en het verbeteren van de toegankelijkheid voor personen met een
handicap.
Moderniseren van de permanente collectie van het KMMA
De permanente collectie van het museum onderging 40 jaar lang omzeggens geen wijzigingen. Ze
moet dringend worden bijgewerkt en gemoderniseerd; de museografie is niet langer actueel en de
audiovisuele middelen zijn nagenoeg onbestaande. De muurschilderingen van hoge historische waarde
van sommige zalen zijn aan restauratie toe; de ruimte voor permanente tentoonstellingen moet worden
vergroot. 35Veiligheid en bescherming van het museum en van de wetenschappelijke gebouwen
De infrastructuur van de vijf gebouwen (het museum en de 4 wetenschappelijke gebouwen)
beantwoordt niet meeraan de huidige veiligheidsvoorschriften, meer bepaald inzake brand en diefstal.
Het KMMA beschikt over collecties van buitengewone waarde in uiteenlopende domeinen zoals de
etnografie, de zoölogie, de geologie, de tropische wouden en archieven van documenten, foto’s en
films. Deze collecties over Subsaharisch Afrika behoren tot de grootste ter wereld, wat betekent dat
het KMMA een internationale verantwoordelijkheid heeft inzake het behoud en het beheer van dit
unieke patrimonium.
3.  Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België (KMSKB)
Renoveren van het Museum voor Oude Kunst: 3de fase
Sinds 1999 voert de Regie der Gebouwen grote renovatiewerken uit aan de hotels Gresham en
Argenteau en aan de Museumstraat 7-9; ook werd toen gestart met de inrichting van de overdekte
patio. Buiten de afwerking en de installatie van speciale technieken - de voltooiing is voorzien voor
maart 2003 - dienen nog enkele aanpassingen te gebeuren om de betrokken lokalen en meer bepaald
de publieke ruimten in gebruik te kunnen nemen. Het gaat om:
- de renovatie van de zaal Della Faille, aanpalend aan het gebouw Argenteau;
- de compartimentering van de nooduitgang aan de Museumstraat nr. 7;
- de inrichting van de ‘Artshop’ en het restaurant.
Renoveren van het Museum voor Oude Kunst: 4de fase
Dankzij de derde fase van de renovatiewerkzaamheden beschikt het Museum voor Oude Kunst nu
over een moderne infrastructuur die bijdraagt tot een goede werking en ontwikkeling. Toch zijn er nog
enkele zwakke punten i.v.m. de inrichting van de lokalen. De vierde fase zal dit probleem oplossen
door de onthaalinfrastructuur (info, kassa en vestiaires) te verbeteren, een restaurant voor de bezoekers
te voorzien, educatieve ateliers in te richten en de foyer van het Auditorium te renoveren.
Prioritaire werken voor de veiligheid
De recente audit inzake veiligheid die het studiebureau Ingenium uitvoerde, wees op grote lacunes
inzake brandbescherming in de gebouwen. Om te vermijden dat een deel van het patrimonium ooit
door een ramp wordt vernield, moeten belangrijke beveiligingswerken, waaronder
compartimenteringswerken, worden uitgevoerd en meer bepaald in de centrale dispatching, in het
Auditorium en in de tentoonstellingszalen, gelegen boven de lokalen van het Algemeen Rijksarchief.
4.  Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis (KMKG)
Renoveren van de vleugel ‘Oudheid’ van het Jubelparkmuseum
Deze vleugel werd na een hevige brand gerestaureerd begin de jaren 1960. Deze locatie, volledig
gewijd aan de Oudheid met onder andere het beroemde Romeinse mozaïek uit Apamea en zijn
zuilengalerij werd niet onderhouden en kende de laatste vier decennia geen museografische renovatie
meer. De volledig versleten vloeren, plafonds en vensters zijn dringend aan vervanging toe, terwijl de
museologische voorstelling integraal moet worden gerenoveerd in een meer didactisch, interactief
perspectief volgens de normen van de moderne museologie die de bezoeker mag verwachten van een
van de grootste musea van België. 36Voorstelling van een circuit Art Nouveau - Art Deco
Zes zalen werden voorbehouden om voor de eerste keer kunstwerken uit deze eminente periode aan
het publiek voor te stellen. De bezoekers vragen reeds jaren om toegang te krijgen tot de kunstwerken
van rond 1900, meer bepaald van Victor Horta, toenmalig toonaangever voor decoratieve kunst. De
Regie der Gebouwen beloofde hiertoe de binnenhuisinrichting, waarvoor de plannen reeds enkele
jaren klaar zijn, op zich te nemen.
Voorstelling van de collecties over de beschavingen van de islam
De islamitische collecties van de KMKG worden sinds meer dan een decennium niet meer
tentoongesteld, een situatie die moeilijk houdbaar is gezien de vraag van de ‘nieuwe Belgen’. Er wordt
reeds meer dan tien jaar aan een renovatieproject van de zalen gewerkt. De plannen zijn nu, in overleg
met de Regie der Gebouwen, volledig afgewerkt; enkel de financiële middelen laten nog op zich
wachten om ze te concretiseren.
5. Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK)
Infrastructuur voor het onthaal van het publiek
De verschillende diensten die toegankelijk zijn voor het publiek liggen verspreid in het gebouw. Dit
doet afbreuk aan de gebruiksvriendelijkheid en leidt tot praktische problemen qua onthaal en
veiligheid. Daarom wordt voorgesteld de bibliotheek, de fototheek en de cafetaria onder te brengen in
een uitbreiding van het gebouw waarin het publiek op gepaste wijze kan worden ontvangen.
6.  Koninklijke Sterrenwacht van België (KSB)
Renoveren van het Planetarium
De pool Ruimte wil het Planetarium een nieuwe communicatiedimensie geven, het moderniseren en
zijn activiteiten herwaarderen. De bedoeling is deze unieke ruimte om te vormen tot de etalage van de
pool ‘Ruimte’ en tot een evenementencentrum, waar ook andere thema’s dan Ruimte kunnen aan bod
komen. Om deze strategie te volgen is het nodig de lokalen zó in te richten - het ontwerp bestaat reeds
meer dan een halve eeuw - dat ze een ruimere functionaliteit bieden dan nu het geval is.
Uitbreiden van de bibliotheek
Het volume van de publicaties steeg aanzienlijk de voorbije dertig jaar waardoor bepaalde werken
worden bewaard in vochtige kelders die hiervoor niet zijn ingericht. Daarom moet er dringend een
aangepaste ruimte worden voorzien waarin de lezers kunnen worden onthaald.
Renoveren van het gebouw ‘Mire centrale’
Het gaat om een klein gebouw dat hoofdzakelijk uit 2 referentiepijlers bestaat die diep in de grond zijn
verankerd; dit gebouw dateert uit het begin van de 20ste eeuw. Het stond een twintigtal jaar leeg en de
pijlers dragen nu antennes die de signalen van de GPS-satellieten opvangen. Deze signalen worden
verwerkt door het station van de KSB dat in een wereldwijd referentienetwerk is opgenomen. Zijn
positie is gekend tot op minder dan 3 cm ten opzichte van het centrum van de aarde. Het gebouw is
vervallen tengevolge van vochtigheid. Daar het om een referentie in een wereldwijd netwerk gaat,
moeten de pijlers bewaard blijven en dient aldus het gebouw gerestaureerd te worden. 377. Koninklijke Bibliotheek van België (KB)
In gebruik nemen van een infrastructuur voor het depot van elektronische documenten
De KB is een nationaal documentatiecentrum met de collectie van het wettelijk depot als zwaartepunt.
Maar niemand in België bewaart, noch beheert de elektronische publicaties die constant groeien in
aantal en impact. De KB wil deze dienst op zich nemen; de Europese richtlijn betreffende de
auteursrechten in de informatiemaatschappij erkent het belang. De KB voert hiervoor reeds
pilootprojecten uit. Om de bewaring en de toegankelijkheid van de digitale documenten voor het
publiek op lange termijn te garanderen, moet de instelling over heel grote digitale opslagmedia en over
de aangepaste onderhoudssoftware beschikken.
Openen van het gebouw op de Kunstberg, met de bouw van een gepaste toegang en
tentoonstellingsruimte
De KB is moeilijk toegankelijk en heeft bovendien geen tentoonstellingszalen die aan de huidige
technieken en mogelijkheden beantwoorden. Een reflectie over de volledige site zal leiden tot de
ingebruikneming van een nieuwe tentoonstellingszaal en tot de bouw van een gebruiksvriendelijke en
bereikbare ingang op de Kunstberg. Het gerenoveerd gebouw zal het publiek uitnodigen om de weg te
vinden naar het patrimonium en de uitrusting van de KB. In de nieuwe ruimte die aan het museum
wordt gewijd zal het gebruik van moderne technologieën het opnieuw mogelijk maken de
belangrijkste stukken van de KB in een interactieve context voor te stellen; dit is met de huidige
infrastructuur niet mogelijk.
Inrichten van een nieuwe magazijnruimte buiten de site van de Kunstberg
Bij de inhuldiging van de KB was gepland dat de boekenmagazijnen hun verzadigingspunt in 1985
zouden bereiken. Na herhaalde reorganisaties waren bijkomende magazijnruimten vereist. De KB wil
haar krantencollectie op een externe site in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest onderbrengen. Het
raadplegen van de originelen en het maken van microfilms of de digitalisering zullen op de nieuwe site
gebeuren, terwijl de gedigitaliseerde versies of de microfilms eveneens beschikbaar zullen zijn in het
huidige gebouw. De nieuwe site zal de kranten in ideale omstandigheden bewaren en het valoriseren
van deze unieke collectie mogelijk maken.
8. Algemeen Rijksarchief (ARA)
Om de verschillende opdrachten van het Rijksarchief en van de archiefdepots in de Provinciën
te verzekeren, moet een renovatieprogramma worden ingevoerd dat toelaat de openbare
dienstverlening te waarborgen (aangepaste leeszalen en polyvalente ruimten), de
wetenschappelijke opdrachten correct te vervullen en de documenten te bewaren.
Daarom moet het volgende worden voorzien:
- nieuwe gebouwen binnen het Algemeen Rijksarchief, alsook bij de depots van Gent, Namen,
Hoei, Doornik, Brugge en Louvain-la-Neuve.
- moderniseren van de depots in acht steden (Kortrijk, Ronse, Antwerpen, Hasselt, Luik, Eupen,
Aarlen en Saint-Hubert).
SOMA  : De verwezenlijking van de renovatie van een gebouw aan de Luchtscheepvaartsquare
De onzekerheid betreffende het gebruik van Résidence Palace neemt toe en weegt steeds zwaarder op
de ontplooiing van ontwikkelingsprogramma’s voor informaticasites, alsook op de
terbeschikkingstelling van het publiek van de verzamelingen van het SOMA. Daarom moet de
renovatie van het gebouw aan de Luchtscheepvaartsquare binnen de aangekondigde termijn, namelijk 38half 2003, volledig zijn uitgevoerd. Dan zou het SOMA het publiek kunnen onthalen en ten dienste
staan met degelijke instrumenten die het hiervoor ontworpen heeft.
9. Koninklijk Meteorologisch Instituut
Installatie van een radar in West-Vlaanderen
Meteorologische radars spelen een belangrijke rol in het verbeteren van de voorspellingen en de vraag
naar informatie over gevaarlijke meteorologische fenomenen. De rol van de radars is belangrijk bij
chemische of nucleaire incidenten om potentiële haarden van besmetting op te sporen. Op dit ogenblik
zijn een deel van West-Vlaanderen en het grensgebied met Frankrijk niet door een radar gedekt. In
deze context zijn middelen nodig voor de installatie van een bijkomende radar, zodat de bewaking van
het volledige Belgische grondgebied wordt verzekerd en het KMI de gevaarlijke meteorologische
omstandigheden kan bepalen en de risicosituaties kan bewaken met dezelfde kwaliteit voor het hele
land.
Bouw van een netwerk van automatische meteorologische meetstations
Het netwerk van meteorologische en hydrologische metingen is een onmisbaar element voor de
uitvoering van de basisactiviteiten van het KMI. In het kader van het verbeteren van de voorspellingen
van gevaarlijke meteorologische fenomenen moet het KMI over de meest recente en de meest
gedetailleerde waarnemingen beschikken die enkel door een netwerk van automatische
meteorologische stations kunnen worden gegeven. Deze ontwikkeling is nodig om op één lijn te
blijven met onze buurlanden.
10. Belgisch Instituut voor Ruimte-aëronomie
Het hele gebouw is in slechte staat en verdient een grondige renovatie. 39ACTIEPROGRAMMA IV
VERZEKEREN VAN DE VEILIGHEID VAN DE GEBRUIKERS, DE
BEZOEKERS, HET PERSONEEL EN HET PATRIMONIUM
1.1. Recent ondernomen acties
De jongste jaren deden de directies van de FWI belangrijke inspanningen om de situatie ietwat
te verbeteren met sterk beperkte middelen, zowel voor het welzijn van de werknemers en de
veiligheid van de bezoekers, als voor de bescherming van het patrimonium.
- In samenwerking met de Regie der Gebouwen werden, met eigen middelen, enkele
aanpassingen aan de infrastructuur uitgevoerd (installatie van brandwerende deuren,
bewakingscamera’s, opslaglokalen voor gevaarlijk materiaal...).
- Er werd een werkgroep voor preventie en veiligheid opgericht, bestaande uit
vertegenwoordigers van elke instelling; er werden technische opleidingen georganiseerd.
- Onder het voorzitterschap van mevrouw de Gouverneur van het administratief
arrondissement Brussel Hoofdstad werd een reflectie gevoerd over de integratie van de FWI
in het veiligheidsbeleid op regionaal niveau en werden de krijtlijnen van een eerste
‘rampenplan’ gedefinieerd voor een van de FWI, in casu het KMSKB.
- In 2000 kreeg een studiebureau de opdracht om een diepgaande studie te maken van de
huidige situatie binnen de FWI inzake brand, diefstal en het welzijn van de werknemers.
Deze studie die in juni 2001 aan de directeurs van de FWI werd voorgesteld, bevat een
reeks aanbevelingen die de brandbeveiliging op een aanvaardbaar peil moeten brengen.
- Op het vlak van de interne bewaking werd in het kader van de wet-Tobback een opleiding
voor bewakers georganiseerd.
- Verschillende vaststellingen werden naar de bevoegde autoriteiten gestuurd, zonder dat er
tot op heden een bevredigend antwoord werd gegeven.
1.2. Vastgestelde lacunes
In sommige instellingen is de situatie, hoewel ze vaak moet worden aangepast, relatief goed
onder controle; in andere instellingen blijft ze heel problematisch. De hierna beschreven
lacunes werden in min of meer grote mate vastgesteld in één, meerdere of in alle instellingen:
- de FWI kregen geen middelen om zich aan de recente wetgevingen aan te passen;
- de problematiek van de veiligheid werd niet grondig genoeg bestudeerd: er is een gebrek
aan interne structuur en er is geen opgeleid personeel. Er bestaat dan ook geen
veiligheidsbeleid dat de verschillende bestanddelen van de problematiek integreert;
- er bestaat evenmin een globale analyse van de risico’s en een bepaald aantal maatregelen
verliezen een deel van hun potentieel bij gebrek aan integratie in een globale strategie;
- het betrokken personeel is niet voldoende opgeleid en is daarom vaak niet in staat om de
gepaste maatregelen toe te passen. De vereiste middelen werden vaak onderschat of niet op
doeltreffende wijze gebruikt. 40- er werd te weinig aandacht besteed aan het beheer van incidenten en de behandeling van
klachten, waarmee de zwakke punten inzake veiligheid hadden kunnen worden
geïdentificeerd;
- de inventarissen van de collectiestukken, de werken en de uitrusting vertonen soms hiaten;
- het gebrek aan bewakingspersoneel leidt tot een ontoereikende bescherming van de
verzamelingen en een gebrek aan gepaste opleiding voor de bewakers (bijvoorbeeld inzake
onthaal van het publiek en opvang van klachten). Dit fenomeen wordt versterkt door het
hoge verloop van het bewakingspersoneel;
- de bewakingsdienst wordt te weinig als een volwaardige dienst beschouwd, onder leiding
van een verantwoordelijke die de visie, de tijd en de vereiste bekwaamheden heeft om
personeel te leiden, te begeleiden en te motiveren;
- bij gebrek aan personeel, worden de nood- en evacuatieplannen voor personen en goederen
vaak beknopt uitgewerkt en zijn ze niet conform de rampenplannen van de provincies en de
interventieplannen van de brandweer. Er bestaan geen of weinig duidelijke procedures die
in geval van paniek als actieplan kunnen dienen;
- er wordt onvoldoende aandacht besteed aan de veiligheid en de arbeidsomstandigheden
van het personeel, meer bepaald het dragen van beschermingskledij wanneer de
omstandigheden dat eisen.
2 Prioritaire maatregelen
Binnen elke FWI dient een integraal veiligheidsbeleid gevoerd te worden, in de eerste plaats
gesteund op een preventieve aanpak.
Dit beleid steunt op drie grote pijlers:
2.1 Invoeren van beschermingsmaatregelen voor het patrimonium
- De FWI en de Regie der Gebouwen zullen de aanbevelingen die resulteren uit een onlangs
uitgevoerde studie van een extern bureau in acht nemen.
- Elke FWI zal een risicoanalyse laten uitvoeren, die regelmatig zal worden geëvalueerd en
herzien en die rekening zal houden met het wisselend karakter van de risico’s (meer bepaald
omwille van buitengewone evenementen zoals tijdelijke tentoonstellingen).
- Per FWI zal een compleet noodplan worden uitgewerkt, gekoppeld aan de
interventieplannen van de brandweer en aan de rampenplannen.
- Elke FWI zal overgaan tot een inventaris van de verzamelingen, werken en uitrusting en zal
de bestaande inventarissen bijwerken (zie ook Actieprogramma I, betreffende het
patrimonium) met, wanneer dat nodig is, een fotografische reproductie om de stukken bij
diefstal te kunnen identificeren. De inventarissen worden in meerdere exemplaren opgesteld
en veilig opgeborgen op verschillende plaatsen.
- Er zullen standaardprocedures worden ingevoerd voor de toegang tot de collectiestukken (in
functie van het gebruik, de gebruikers, de waarde...) en voor de opvolging ervan.
- Er zullen controlesystemen voor de toegang van het personeel en de bezoekers worden
ingevoerd.
- Er zullen beschermingsmaatregelen voor de informatie worden uitgewerkt, meer bepaald
voor de digitale gegevens ( e-security ). 41- Het verzekeringsbeleid van elke FWI zal worden herzien op basis van de omvang en de
frequentie van de mogelijke schade.
- Er zullen maatregelen worden ingevoerd voor het respect van het leefmilieu, meer bepaald
door het gebruik van milieuvriendelijke producten, via de recyclage van materiaal en een
goed energiebeleid.
- Binnen elke FWI zal een hoofdcoördinator worden aangeworven die, in overleg met de
preventieadviseur en bijgestaan door de verantwoordelijke van de technische dienst en de
verantwoordelijke van de interne bewakingsdienst, instaat voor de coördinatie van de
diverse aspecten van de veiligheidskwestie en die het integraal veiligheidsbeleid zal
uitwerken.
- Elke FWI zal een industrieel ingenieur aanwerven als verantwoordelijke voor de technische
dienst.
- Er zal een evaluatiesysteem worden ingevoerd dat meer bepaald op volgende indicatoren
zal steunen: aantal incidenten (geregistreerd volgens hun ernst), kostprijs van de restauratie
van het patrimonium na het incident, criminele feiten (diefstal, vandalisme…), klachten van
bezoekers en interventies van de ordediensten en de brandweer.
2.2 Ontwikkelen van de interne bewakingsdiensten
- De FWI zullen de bewakings- en onthaaldiensten binnen goed georganiseerde interne
bewakingsdiensten professionaliseren, wat een aangepaste opleiding voor de leden van deze
diensten, voldoende bewakers voor de openbare zalen (op basis van meetbare criteria), de
aanwerving van een bekwaam verantwoordelijke, het opstellen van een
opvolgingsprocedure voor de beweging van de collectiestukken in de openbare zalen,
impliceert.
- In elke FWI zullen duidelijke procedures worden ingevoerd voor de evacuatie van personen
en goederen (met regelmatige evacuatieoefeningen).
- In elke FWI zullen duidelijke procedures worden ingevoerd om de acties te leiden in
crisissituaties (diefstal, bomalarm, vandalisme…).
- Er zal een duidelijk zichtbare (ook in het duister) noodverlichting en –signalisatie worden
ingevoerd en bijgewerkt.
- De FWI zullen werken aan de verbetering van het imago van de bewakingsdiensten, meer
bepaald via een verhoogde aandacht voor het voorkomen van de bewakers en voor het
omgaan met het publiek (in overeenstemming met Actieprogramma V, over de verbetering
van het imago).
- De gebruiksvriendelijkheid zal worden verbeterd door een betere kennis van de
gebruikerscategorieën en hun verwachtingen.
- De loopbaan van museumbewaker zal worden geherwaardeerd.
- Er zal een evaluatiesysteem worden ingevoerd op basis van volgende indicatoren: reacties
van de gebruikers, aantal incidenten, aantal opleidingen die het bewakingspersoneel volgde. 422.3 Creëren van een zekere en stimulerende werkomgeving
- Voor elke instelling zal een industrieel ingenieur als preventieadviseur worden
aangeworven. Hij zal meer bepaald belast zijn met de dynamische en interactieve analyse
van de risico’s inzake welzijn.
- De FWI zullen het probleem van het welzijn op structurele wijze aanpakken, meer bepaald
betreffende de aspecten van hygiëne, ergonomie, regelmatig onderhoud, veiligheid van de
werknemers…
- De FWI zullen hun personeel sensibiliseren voor de problematiek van de veiligheid en hen
over opleidingsmogelijkheden inlichten.
- Er wordt een transparante communicatie op het vlak van de verbetering van het werkmilieu
- De FWI zullen duidelijke richtlijnen invoeren betreffende het gebruiken, etiketteren en
opslaan van gevaarlijke producten.
- Er zal bijzondere aandacht worden besteed aan het onthaal van de nieuwe personeelsleden.
- Er zal een evaluatiesysteem worden ingevoerd op basis van volgende indicatoren: aantal
werkongevallen, beroepsziekten, dagen ziekteverlof, ziekten van één dag, klachten van het
personeel. 433 Budget
Beschrijving Totale jaarlijkse kostprijs
(in duizenden euro)
Maximale bescherming van het patrimonium
- Bijwerken van de huidige
situatie20.613,0 Niet-recurrent
- Hoofdingenieurs
coördinatoren +
Ingenieurs technische
diensten726,0 Recurrent
- Bijkomende studiekosten
(risicoanalyse en
noodplan...)1.673,0 Niet-recurrent
Interne bewaking
- 109 bewakers 2.162,0 Recurrent
- Uitrusting en werking 189,0 Niet-recurrent
- Opleiding 7,5 Recurrent
- Signalisatie 50,0 Recurrent
 Welzijn van de werknemers
- 10 preventieadviseurs 363,0 Recurrent
- Studie en opleiding 18,0 Recurrent
- Veiligheidsmiddelen voor
het personeel12,5 Recurrent
Totaal 25.814,0
 waarvan
niet-recurrent: 22.475,0
recurrent: 3.339,0 44Voorstel voor een organogram m.b.t. de veiligheid (voor zes van de 10 FWI5)
Directeur
Preventieadviseur (ing.)
Welzijn van de werknemers van de
FWI
Adviezen inzake veiligheid in het
algemeen
Nauwe samenwerking met de
hoofdcoördinatorHoofdcoördinator (ing.)
Bescherming van de FWI
Coördinatie van het veiligheidsbeleid
preventieadviseur
Technische dienst (ing.)
Uitvoering van het
veiligheidsbeleidVerantwoordelijke van de externe
bewakingsdienst (niveau 1 of 2)
Veiligheid van de bezoekers en bescherming van
de verzamelingen
Hoofdbewaker Ander personeel
Vestiaires, kassaNachtwaker
1
                                                
5 KMSK, KMKG, KMMA, KB, KBIN, ARAOndersteunende Afdeling 45 Voorstel voor een organogram m.b.t. de veiligheid (voor vier FWI6 en het SOMA)
Directeur
Welzijn van de werknemers in de FWI
Adviezen betreffende veiligheid in het
algemeen
technische dienstTechnische dienst (ing.)
Uitvoering van het veiligheidsbeleid
                                                
6 KIK, KMI, KSB, BIRA 46 ACTIEPROGRAMMA V
VERBETEREN VAN HET IMAGO VAN DE FWI
• De FWI realiseren geavanceerde onderzoeken, die hun een continue aanwezigheid op
nationale en internationale forums verzekeren. De meeste van hen organiseren vaak
opmerkelijke evenementen voor het grote publiek die heel wat mensen aantrekken, maar
helaas te gericht blijven en niet worden gezien als de emanatie van activiteiten die op
permanente basis worden uitgevoerd.
• Sommige FWI trekken grote publieken aan en weten zich een stabiele aanwezigheid in het
publiek te verzekeren en dit op uiterst professionele wijze. In andere FWI laten de public
relations te wensen over: er worden geen duurzame betrekkingen met de pers of met het
grote publiek onderhouden en de instelling verliest de kans om een deel van de occasionele
gebruikers in regelmatige gebruikers om te zetten.
• De FWI beheren een patrimonium en kennis die uniek zijn in België en de federale regering
(en meer bepaald de Kanselarij en het Ministerie van Buitenlandse Zaken) zou hen meer bij
evenementen met nationaal prestige moeten betrekken. Sommige FWI doen trouwens te
weinig inspanningen om deze piste te ontwikkelen.
2.1 Versterken van de public relations
- Elke FWI zal over specialisten public relations beschikken die een beroep kunnen doen op
een krachtige logistieke en administratieve ondersteuning. De cel Public relations zal belast
zijn met de hoger geschetste oriëntaties en zal nauw samenwerken met de directeur. Het
public relationsbeleid moet een van de sleutelelementen van de werking van de FWI
worden.
- Het onthaal van de bezoeker moet het imago van de FWI bevestigen. Bij de weerslag op de
uitstraling van de FWI moet rekening worden gehouden met aspecten zoals het telefonisch
onthaal of de gebruiksvriendelijkheid van de websites. Bovendien moeten zowel de
regelmatige bezoekers als de andere doelgroepen voordelen kunnen genieten (kortingen,
geschenken, uitnodigingen enz.). Dit geldt in het bijzonder voor verenigingen, voor wie het
onthaal en de toegezegde voordelen doorslaggevende factoren in de organisatie van hun
programma’s zijn.
- De cel public relations en de educatieve dienst zullen samenwerken om initiatieven te
ontwikkelen in overeenstemming met de behoeften en de verwachtingen van de
verschillende publieken.
2.2. Creëren van een imago
- Een instelling is voor het publiek makkelijker identificeerbaar indien ze voor al haar externe
communicatie een bepaaldehuisstijl en voor haar website, de signalisatie in het gebouw, het
logo, de voorstelling van de publicaties enzovoort een coherent imago ontwikkelt. Een
degelijk imago verbetert de interne en externe herkenbaarheid van de instelling. 47- Er moet bijgevolg een aantrekkelijk merkimago voor de FWI worden bedacht dat de
hoofdopdracht van elke FWI (of groep FWI) representeerten tegelijkertijd erop wijst dat elk
van deze instellingen tot een samenhangend geheel van FWI behoort.
2.3. Bijdragen tot het imago van België in het buitenland
- De FWI moeten een duurzame samenwerking met het Ministerie van Buitenlandse Zaken
(meer bepaald betreffende het onthaal van belangrijke gasten) en, indien gewenst, met de
gewestelijke departementen voor Buitenlandse Handel ontwikkelen. Het patrimonium en de
deskundigheid van de FWI zijn vaak buitengewoon en vormen een kostbaar ‘uitstalraam’
voor de voorstelling van België bij de buitenlandse autoriteiten.
- De FWI zullen in onderling overleg contact opnemen met de federale ministeries en, meer
bepaald met de FOD ‘Kanselarij en Algemene Diensten’ en het Ministerie van Buitenlandse
Zaken, om hun diensten inzake deskundigheid, onderzoek, documentatie en informatie aan
te bieden, met de nadruk op hun potentieel om het imago van het land te verhogen.
Anderzijds zullen de FWI, in het kader van de banden die ze reeds met talrijke
gelijkwaardige instellingen in het buitenland hebben, hun rol van Belgische tussenpersoon
van deze buitenlandse nationale instellingen en van relais met de Belgische gefederaliseerde
eenheden vervullen.
2.4. Samenwerken met de federale overheid en de gefederaliseerde eenheden
- De FWI zijn in talrijke domeinen van het wetenschappelijk onderzoek, van de informatie en
de documentatie, dienstverleners die kunnen bijdragen tot het voorbereiden van het federaal
beleid. De FWI zullen de diverse besturen beter en meer inlichten over de diensten die ze
aanbieden en over hun mogelijkheden.
- De communautaire of regionale instellingen en de FWI hebben alle baat bij een meer
intense samenwerking. Deze samenwerking zou het aanbod van wetenschappelijke en
culturele diensten binnen de gemeenschappen en gewesten uitbreiden en de FWI toelaten
hun diensten meer bekendheid te geven in de wetenschappelijke, artistieke en
onderwijsmilieus van het land. De FWI zullen daarom met de bevoegde gefederaliseerde
diensten de mogelijkheden onderzoeken om onderlinge partnerschappen uit te werken
(reizende tentoonstellingen, onderzoeksprojecten...). 483 Complementaire ontwikkelingen
- Er zullen twee bijkomende oriëntaties worden uitgewerkt: sommige recurrente evenementen
(concerten, literaire manifestaties, debatten enz.) richten zich tot een trouw publiek;
anderzijds moeten buitengewone evenementen (opendeurdagen, feestelijkheden...), die van
de hoofdopdracht van de FWI kunnen afwijken, een publiek aantrekken dat de instelling in
kwestie gewoonlijk niet bezoekt. De heel gevarieerde samenstelling van het publiek
impliceert de ontwikkeling van interculturele initiatieven.
- De directeurs  zullen de aanwezigheid van de FWI op belangrijke manifestaties in het
wetenschappelijk, cultureel, politiek, administratief, zakenmilieu enz. verhogen in functie
van de bekwaamheidsdomeinen van de FWI.
- Naast deze eventuele gemeenschappelijke acties inzake public relations, zal het aantal
gemeenschappelijke initiatieven worden verhoogd. Zo zullen meerdere FWI naar aanleiding
van de 175ste verjaardag van België samen een geheel van tentoonstellingen en activiteiten
organiseren.
- Verder zullen mogelijke gemeenschappelijke diensten betreffende bijvoorbeeld de
verspreiding van publicaties of de bibliotheekdienst worden bestudeerd. Elke FWI zal in het
algemeen op regelmatige basis bijdragen tot de communicatie over diensten van de andere
FWI. 494 Budget
Volgende raming is gebaseerd op de cellen Public relations met een tot twee medewerkers van
niveau 1 en een medewerker van niveau 2. Ze houdt verder rekening met de
lanceringscampagnes, alsook met de regelmatige public relations activiteiten.
4.1 Middelen nodig voor het uitvoeren van de prioritaire maatregelen
16 personen van niveau 1 581,0
10 personen van niveau 2 206,0
Werkingskosten en kosten
voor gewone en specifieke
promotie900,0
Kosten voor expertise en voor
een lanceringscampagne (niet-
recurrent)1.900,0
 Gemeenschappelijke
initiatieven tussen instellingen100,0
TOTAAL 3.687,0
waarvan
niet-recurrent:1.900,0
recurrent: 1.787,0
4.2 Middelen nodig voor het uitvoeren van de complementaire ontwikkelingen
TOTAAL recurrent: 900,0 50DE FWI IN DE LIJN VAN DE COPERNICUSHERVORMING 51ACTIEPROGRAMMA VI
VERDUIDELIJKEN EN VERBETEREN VAN DE EFFICIËNTIE VAN DE
BEHEERSSTRUCTUREN
- De FWI beschikken momenteel niet over een aangepaste structuur die hun moet toelaten
moderne beheersmethodes in te voeren om doeltreffender te kunnen werken en beter in te
spelen op de verwachtingen van de gebruikers en de wijzigingen van hun omgeving.
- Hoewel de hervorming die in 1999-2000 werd gestart, de situatie verbeterde, blijft het
beslissingsproces in elke instelling uiterst complex gezien het aantal beheersorganen:
wetenschappelijke raad, directieraad, commissie voor werving en bevordering,
beheerscommissie en de ordonnateur.
- Deze complexiteit leidt enerzijds tot een gebrek aan duidelijke verdeling van de
bevoegdheden en dus tot bevoegdheidsconflicten tussen de beheersorganen en anderzijds
tot logge beslissingsprocedures die de werking van de instelling vertragen.
- De structuur van de organisatie is hoofdzakelijk thematisch en lijdt onder een starheid en
een logheid die, voor de minste wijziging, een koninklijk besluit of een ministerieel besluit
vereisen.
2. Aanbevolen nieuwe oriëntaties
2.1. Principes
Om deze problemen te verhelpen moeten een aantal principes de reflectie over de nieuwe
structuur van elke instelling leiden:
- versterken van de autonomie van de instelling via een toename van de
beslissingsbevoegdheden die aan de beheersorganen van de instelling worden toegekend.
Dit versterken moet gepaard gaan met het invoeren van een doelstellingencontract dat de
verwachtingen van de politieke wereld, de gebruikers en het personeel vastlegt;
- duidelijk afbakenen van de bevoegdheden en toekennen van een brede beheersautonomie
aan het orgaan dat verantwoordelijk is voor het dagelijks beheer;
- responsabiliseren van het management (‘ accountability’ );
- versterken van de controlemechanismen a posteriori  (beheerscontrole, interne en externe
audit);
- ontwikkelen van een structuur die een snelle aanpassing aan de wijzigingen van de
omgeving van elke instelling toelaat;
- invoeren van een structuur met operationele (en niet langer thematische) afdelingen. 522.2. Nieuwe structuur
Op basis van deze principes zal de nieuwe structuur door de volgende elementen worden
gekenmerkt:
- Een wet zal elke FWI omvormen tot een specifiek agentschap, ‘Federale Wetenschappelijke
Instelling (FWI)’ genoemd, met een publiekrechtelijk statuut met rechtspersoonlijkheid. Het
publiekrechtelijk karakter is gewenst, aangezien het wetenschappelijk, artistiek en historisch
patrimonium van federaal België van algemeen belang is voor de bevolking.
- Elke instelling staat onder het toezicht van een Strategische Raad (SR) die zijn voorzitter kiest
en het doelstellingencontract met de directeur en de Minister opstelt en bespreekt. De SR
keurt het budget, de rekeningen, het operationeel plan en het investeringsplan goed; hij
draagt de nieuwe directeur voor het beheer van de instelling voor aan de Minister; de
directeur krijgt hiervoor een welbepaald mandaat. . De SR zal intern over twee organen
beschikken:
• een auditcomité, dat de SR ondersteunt in zijn rol van toezicht op en uitvoering van het
beheerscontract. Dit comité werkt het auditplan uit en ziet toe op het intern
controlesysteem, de graad van verwezenlijking van de doelstellingen van het
beheerscontract, de interne processen en de financiële informatie;
• een wetenschappelijk comité, dat de SR ondersteunt bij het definiëren van de oriëntaties
en van de doelstellingen inzake wetenschappelijke materies; het zal ook deelnemen aan
de evaluatie van de onderzoekswerken en de onderzoeksactiviteiten van de instelling.
- De SR zal voor de helft zijn samengesteld uit personen die worden voorgesteld door de
federale Minister die bevoegd is voor Wetenschapsbeleid en voor de helft uit personen die
de instelling voorstelt.
- Gelet op de belangrijke rol van de SR en de specificiteit van de vereiste kennis voor de
goede werking van deze instellingen, moet de SR absoluut voor de helft zijn samengesteld
uit wetenschappers van hoog niveau van buiten de instelling, gekozen omwille van hun
bekwaamheden in de betrokken wetenschappelijke disciplines, en voor de helft uit
personen die gekend zijn voor hun bekwaamheden inzake beheer. Elk lid van de SR moet
de belangen van de instelling verdedigen en mag geen externe belangen
vertegenwoordigen. Hij zetelt ten persoonlijke titel en wordt met zitpenningen vergoed.
- De directeur van de instelling is verantwoordelijk voor het dagelijks beheer en heeft een
raadgevende stem in de SR, in het auditcomité en in het wetenschappelijk comité. Hij voert
de beslissingen van de SR uit en brengt verslag uit over zijn beheer bij deze raad. Hij stelt
jaarlijks een operationeel plan op dat de menselijke en financiële middelen op de
bepalingen van het doelstellingencontract afstemt.
- De directeur beschikt over een interne auditor die hem adviseert bij zijn beheer en waarop
ook de SR een beroep kan doen.
- De directeur van elke instelling stelt een jury samen waarvan hij de voorzitter is en die zich
uitspreekt over het aanwerven, evalueren en bevorderen van het personeel.
- De directeur wordt bijgestaan door een directieraad, samengesteld uit de directeurs van de
operationele afdelingen en de ondersteunende dienst(en), die op voorstel van de directeur
door de SR worden aangesteld.
- Voor het realiseren van activiteiten die gemeenschappelijk zijn aan verschillende
instellingen kunnen zij een formeel netwerk oprichten dat ze zelf beheren. Ze kunnen ook
structuren oprichten om activiteiten van gemeenschappelijk belang te verwezenlijken. 532.3. Toekomstig organogram van de agentschappen ‘federale wetenschappelijke
instellingen’
* samengesteld uit de directeur van de instelling en de directeurs van de operationele
afdelingen en van de ondersteunende afdeling(en)Strategische Raad
Auditcomité Wetenschappelijk comité
Directeur Commissie voor werving en
bevordering
Secretariaat van
de DirecteurInterne
audit
Ondersteunende
afdeling(en)Operationele afdeling nr.1 Operationele afdeling nr.2 Operationele afdeling nr. xDirectiecomité * 54In vergelijking met de huidige situatie zal de hervorming van de structuur tot volgende
verbeteringen leiden:
- de SR zal over heuse instrumenten voor beheerscontrole beschikken en zijn aandacht op de
strategische aspecten van het beheer kunnen concentreren. Alle operationele beslissingen
worden door de directeur en zijn directieraad genomen.
- De leden van de SR zijn onafhankelijk van het beheer van de instelling.
- De directeur moet bij de SR verslag uitbrengen over zijn beheer.
- De directeur zal over een grotere soepelheid beschikken om de structuur van de instelling te
wijzigen, zodat de instelling zich makkelijker zal kunnen aanpassen aan de evoluties van de
maatschappij, alsook aan de bepalingen van het doelstellingencontract en de eisen van het
operationeel plan.
- Vermits de leden van het wetenschappelijk comité uit de Strategische Raad komen, worden
bevoegdheidsconflicten vermeden en wordt de aanwezigheid van een wetenschappelijk
onderzoeksdoel in het doelstellingencontract verzekerd.
3 Te ondernemen acties
- De FWI en de DWTC zullen een wetsontwerp en een ontwerp van koninklijk besluit
opstellen waarin de nieuwe structuur wordt opgenomen. Deze teksten zullen aan de FOD
‘Personeel & Organisatie’ en ‘Budget & Beheerscontrole’ worden voorgelegd vooraleer ze
bij het Parlement worden ingediend (begin 2003). Parallel hiermee zullen de nodige
overgangsmaatregelen worden getroffen om de goede werking van de FWI te verzekeren, in
het bijzonder op het vlak van de aanwerving van het personeel.
- Na goedkeuring door het Parlement zal elke instelling de gedetailleerde structuur van haar
organogram vastleggen.
- De overgang naar de nieuwe structuur is gepland voor 31 december 2003, in
overeenstemming met de overgang naar het nieuwe personeelsbeleid. 55ACTIEPROGRAMMA VII
ONTWIKKELEN VAN EEN PERSONEELSBEHEER, AANGEPAST AAN DE
SPECIFIEKE KENMERKEN VAN DE FWI
De instellingen worden vandaag geconfronteerd met een reeks moeilijkheden in de volgende
domeinen van het personeelsbeheer (HRM):
1.1. Administratief statuut en bezoldigingsregeling van het wetenschappelijk en niet-
wetenschappelijk personeel
- De reglementering van het statuut is heel complex geworden, wat de toepassing bemoeilijkt
en bijgevolg een bron van talrijke interpretaties en blokkeringen is;
- De loonvoorwaarden van het personeel stemmen niet langer overeen met de ‘marktsituatie’.
De huidige lonen zijn inderdaad beduidend lager in vergelijking met de universiteiten, de
regionale wetenschappelijke instellingen, de wetenschappelijke onderzoekscentra en de
Europese onderzoeksinstellingen; deze situatie bemoeilijkt de kwaliteit van de toekomstige
aanwervingen;
- De mogelijkheid om geschikt personeel te belonen en personeel dat niet naar behoren werkt
te sanctioneren is heel beperkt. Deze situatie is unfair ten opzichte van het goed presterende
personeel en remt de ontwikkeling van de instelling af;
- De huidige carrièremogelijkheden van het personeel hebben tot gevolg dat meer dan één
derde van het wetenschappelijk personeel deel uitmaakt van de groep leidinggevende
functies, terwijl het niet-wetenschappelijk universitair personeel (contractueel en statutair)
praktisch geen doorgroeimogelijkheid heeft, wat het moeilijk maakt om niet-
wetenschappelijk personeel lang in dienst te houden. Bovendien bestaat er meestal een
onverantwoorde discriminatie tussen het statuut van het wetenschappelijk personeel en dat
van het niet-wetenschappelijk personeel van hetzelfde niveau.
1.2. Personeelskader
- Vermits het kader van elke instelling, voor de niveaus 1, een doorslaggevende - lees
exclusieve voorrang geeft - aan wetenschappers, is het quasi onmogelijk om de
vakbekwame mensen aan te werven die vereist zijn om in te spelen op de groeiende vraag
naar diensten voor het publiek en te reageren op de wetenschappelijke, technologische,
sociale en milieugebonden uitdagingen (informatici, juristen, museologen, gidsen voor de
educatieve dienst, vertalers…);
- De procedures voor het aanpassen van de kaders zijn omvangrijk en uiterst traag, wat het
moeilijk maakt om de deskundigheid binnen het personeel te behouden; ze leiden tot
demotivatie en een ommekeer van de leeftijdspiramide.
1.3. Selectie en aanwerving
- Hoewel de selectieprocedure van SELOR in grote mate werd verbeterd, verloopt ze te traag
om een openstaande functie tijdig te kunnen invullen;
- SELOR hecht nog te veel aandacht aan de kennis van de kandidaten, terwijl er meer
aandacht aan de vaardigheden, de ervaring en de motivatie moet worden besteed; 56- Omzendbrief 506 van het Ministerie van Ambtenarenzaken heeft zware gevolgen voor de
werking van instellingen die reeds met een beperkt personeelskader werken.
1.4. Evaluatie van het personeel
- De huidige evaluatieprocedure werd niet duidelijk gepreciseerd en heeft bijgevolg geen
waarneembare (positieve of negatieve) invloed op de loopbaan van het personeel.
1.5. Opleiding van het personeel
- Niet elke instelling heeft een opleidingsbeleid omdat dit te duur is; de opleiding wordt
onvoldoende gevaloriseerd en er is onvoldoende personeel om de personen in opleiding te
vervangen;
- De specialisatie van de opleidingen die voor de verschillende wetenschappelijke functies
zijn vereist, bemoeilijkt de mobiliteit tussen instellingen en naar andere ministeries.
1.6. Personeelsbeheer
Elke instelling beheert nu het personeel aangeworven met de eigen middelen. Voor het statutair
personeel en, gedeeltelijk, voor het contractueel personeel (uitzonderlijke en tijdelijke
behoeften, specifieke en aanvullende behoeften, vervanging voor loopbaanonderbreking, 4/5de
of halftijds) wordt het beheer samen met de DWTC waargenomen. De DWTC oefenen ook een
coördinerende rol voor verschillende administratieve taken uit. Vermits het beheer door de
DWTC ver van het dagelijks beheer van de instellingen gebeurt, houdt dit weinig rekening met
de problemen en uitdagingen eigen aan elke instelling. Deze mag geen beslissingen betreffende
het gecentraliseerd beheer van de DWTC nemen, waardoor de instelling niet in staat is haar
personeel doeltreffend te beheren en waardoor er een administratieve logheid wordt gecreëerd
die leidt tot vertragingen en tot de demotivatie van het personeel.
Sinds iets meer dan een jaar werden verschillende initiatieven genomen om de situatie te
verbeteren:
- enkele personeelsleden van niveau 1 werden van de DWTC bij de meeste instellingen
gedetacheerd, waardoor de opvolging van de dossiers van het personeel in sommige
gevallen vlotter verliep;
- met het oog op het moderniseren van deze instellingen werden minimale voorstellen voor
nieuwe organieke kaders uitgewerkt om daarin de nieuwe functies te integreren die vereist
zijn voor de goede werking en de ontwikkeling van elke instelling (deze voorstellen kregen
nog steeds geen gunstig gevolg);
- de DWTC en SELOR sloten een protocol af ter verbetering van de selectieprocedures. De
DWTC verkregen zo de coördinatie van verschillende administratieve taken die in het
verleden door SELOR werden beheerd;
- er werd een werkgroep DWTC/FWI opgericht die de overdracht van het personeelsbeheer
van de DWTC naar de instellingen zelf moet voorbereiden en de voorwaarden moet
analyseren waaraan moet worden voldaan om deze overdracht te realiseren; de werkgroep
besteedt ook aandacht aan het vaststellen van automatische processen voor het toekomstig
beheer van de personeelsdossiers. 572. Aanbevolen nieuwe oriëntaties
Om haar opdrachten van wetenschappelijk onderzoek en van wetenschappelijke openbare
dienstverlening te verwezenlijken en om het hoog internationaal niveau van haar activiteiten te
waarborgen, moet elke instelling een human resourcesbeleid hebben waarmee ze zich aan de
huidige en toekomstige behoeften kan aanpassen. Deze aanpassing heeft zowel betrekking op
het wetenschappelijk personeel, het personeel dat vereist is voor de dienstverlening aan het
publiek, als het beheerspersoneel. Het verbeteren en ontwikkelen van het personeelsbeheer,
binnen elke instelling, berust hoofdzakelijk op volgende pijlers:
- de bezoldigingsregeling en het administratief statuut van het wetenschappelijk en niet-
wetenschappelijk personeel zullen worden vereenvoudigd en geharmoniseerd; voor de
loonschalen wordt, overeenkomstig het implementatieproces van de “Copernicus”hervorming,
een marktconformiteit nagestreefd;
- de organieke kaders zullen verdwijnen en worden vervangen door een systeem van
personeelsplannen en –enveloppen, die elke FWI op autonome wijze zal beheren;
- de selectie en de aanwerving zullen worden geoptimaliseerd, met of zonder inbreng van
SELOR;
- de ontwikkeling van de carrière van het personeel zal aan een meetsysteem van hun
bekwaamheden en hun prestaties worden gekoppeld;
- er zal een opleidingscultuur worden ontwikkeld.
Al deze aanbevelingen zijn enkel haalbaar indien er menselijke, financiële en logistieke
middelen worden toegekend en indien elke instelling over de vereiste beheersautonomie
beschikt.
3. Te ondernemen acties
Alle acties moeten in de nieuwe structuur en het nieuwe juridische kader passen, zoals
beschreven in actieprogramma VI.
3.1. Mandaatfuncties
- Binnen elke instelling zullen er twee soorten mandaatfuncties zijn: de directeur van de
instelling en de directeurs van de verschillende operationele afdelingen en de
ondersteunende afdeling(en).
- In het kader van de nieuw voorgestelde structuur (cf. actieprogramma VI) moet de directeur
van de instelling een hoog wetenschappelijk kennisniveau hebben en capaciteiten inzake
beheer kunnen aantonen; de SR van de instelling legt het profiel van zijn functie vast, dat
rekening houdt met deze dubbele vereiste.
- Er moet voor gezorgd worden dat het uitoefenen van een mandaatfunctie in aanmerking
wordt genomen voor de loopbaan van het betrokken wetenschappelijk personeel.
3.2. Administratief statuut en bezoldigingsregeling van het personeel
- Het statuut wordt behouden, maar vereenvoudigd en geharmoniseerd;
- De carrièremogelijkheden zullen vergelijkbaar worden gemaakt, enerzijds tussen de
statutairen en de contractuelen en, anderzijds tussen het wetenschappelijk en het niet- 58wetenschappelijk personeel. Voor het niet-wetenschappelijk personeel moet een echte
loopbaan worden gecreëerd – en dit in de lijn van de algemene hervorming van de
loopbanen zoals opgenomen in het “Copernicus”plan - om bekwaam en gemotiveerd
personeel aan te trekken en te houden;
- De loopbaan van het personeel wordt geherwaardeerd door:
• de herziening van nieuwe wetenschappelijke graden (niet-leidinggevende functie);
• het invoeren van een premiesysteem, gelijkaardig aan hetwelke voorzien is in de
hervorming van de loopbanen van het personeel van de FOD’s en POD’s.
3.3. Personeelskader
- Er zal een personeelsplan worden opgesteld ter vervanging van het organiek
personeelskader, om sneller aan de nieuwe personeelsbehoeften te kunnen voldoen.
- Per instelling zal een personeelsenveloppe ter beschikking worden gesteld. Deze maatregel
belet niet dat een deel van de middelen kan worden beheerd door een gemeenschappelijke
structuur onder de verantwoordelijkheid van meerdere instellingen.
3.4. Selectie en aanwerving
- Er zal een haalbaarheidsstudie worden gemaakt om de werkaanbiedingen niet langer door
SELOR te laten publiceren maar door de instellingen.
- De selectiewijze van de wetenschappers door een ‘commissie voor werving, evaluatie en
bevordering’ zal worden uitgebreid tot alle personeelscategorieën. Indien nodig zal een
ontwerpakkoord met SELOR worden afgesloten.
- De FWI zullen de mogelijkheid hebben om personeel in de nieuwe functieklassen aan te
werven, alsook om de nuttige anciënniteit van de aangeworven personen te valoriseren.
- De stageperiode voor de statutairen zal worden uitgebreid.
- De FWI zullen de mogelijkheid hebben om een contractueel aan te werven vóór het vertrek
van een statutaire werknemer om de kennisoverdracht te verzekeren.
- De openstelling van hiërarchische posten voor buitenlandse vorsers zal een belangrijke stap
in de internationalisering van de instellingen betekenen. Het aantrekken van een groter
aantal kandidaten zal een positieve invloed hebben op de concurrentie tussen kandidaten en
bijgevolg op hun niveau.
3.5. Evaluatie van het personeel
- De criteria van het evaluatiesysteem zullen heel nauwkeurig worden bepaald. De evaluatie
van de bekwaamheden en de prestaties van het personeelslid wordt in aanmerking genomen
bij de ontwikkeling van zijn loopbaan.
3.6. Opleiding van het personeel
- Binnen elke instelling zal een inventaris van de algemene en specifieke behoeften inzake
opleidingen worden gemaakt en een opleidingsprogramma worden opgesteld.
- De instellingen zullen alle personeelsleden aanmoedigen om opleidingen te volgen.
- Een deel van de opleidingsactiviteiten kan eventueel worden toevertrouwd aan een
gemeenschappelijke structuur, beheerd door meerdere instellingen. 593.7. Personeelsbeheer
- Binnen elke instelling zal een volwaardige dienst human resources worden ingesteld.
- Een geautomatiseerd uniform beheer van de dossiers zal worden ontwikkeld om een betere
opvolging van de dossiers voor elk personeelslid te verzekeren.
- Er zal ten minste één niveau 1 en één niveau 2+ worden aangeworven voor het beheer van
de dienst ‘personeelsbeheer’.
- Het personeel dat op de dienst ‘personeelsbeheer’ werkt, zal een gepaste opleiding krijgen.
- De verschillende beheerders onder mandaat van de instelling zullen een basisopleiding
‘people management’ krijgen.
- Er zal een gemeenschappelijke structuur voor de instellingen worden opgemaakt. Het zal
een helpdesk zijn inzake human resources en deze zal samengesteld zijn uit deskundigen
die de instellingen adviseren inzake personeelsbeleid. Deze helpdesk zou ten minste
tijdelijk door de DWTC kunnen worden waargenomen. 604. Budgettaire middelen vereist om de acties te verwezenlijken
- Nieuwe beroepen, vereist voor de modernisering
Naast de nieuwe functies die in de verschillende actieprogramma’s werden geïdentificeerd,
moet een zeker aantal andere functies binnen elke instelling worden gecreëerd of versterkt. Zo
moet elke instelling over een ‘middle management’ beschikken om een doeltreffende
ondersteunende dienst te krijgen.
Beschrijving Aantal Totale jaarlijkse
kostprijs
Adjunct-adviseurs - loonschaal
10 A (juristen, specialisten
human resources en financiën,
museologen...)35 1.271,0
Informatici (en webmanagers ) 15 675,0
onderzoeksassistenten
(programmeurs, bibliothecaris,
personeelsbeheer...)35 720,0
RECURRENT TOTAAL 85 2.666,0
- Voor elke nieuwe functie moet een jaarlijks werkingsbudget ten belope van 3.800 euro per
persoon worden voorzien. Recurrent globaal budget:85 x 3.800 euro = 323.000 euro.
- Indien het Opleidingsinstituut van de Federale Overheid het opleidingsprogramma kan
organiseren, is de kostprijs voor de instellingen quasi nihil.
- De raming van de herwaardering van de wetenschappelijke carrières kan worden berekend
in het kader van de algemene hervorming van de loopbanen zoals voorzien in het
“Copernicus”plan. 61ACTIEPROGRAMMA VIII
ONTWIKKELEN VAN DE STRATEGISCHE BENADERING, DE KWALITEIT
VAN DE DIENSTEN EN DE BEHEERSCONTROLE
- Bij de oprichting van de FWI waren wetenschappelijk onderzoek en de bewaring van het
patrimonium hun belangrijkste opdracht. Er bestaat sinds enkele jaren een steeds grotere
vraag van de burgers en de overheid naar een diversificatie van de diensten: geleide
bezoeken, tijdelijke tentoonstellingen, thematische tentoonstellingen in de permanente
tentoonstellingszalen, noodinterventies op het patrimonium van het land, evaluatie van de
meteorologische en seismische risico’s, verspreiding van de gegevensbestanden op
internet...
- Naar aanleiding van de hervorming van de jaren 1999-2000 ontwierpen de instellingen een
driejaarlijks kaderprogramma dat de nieuwe opdrachten van elke FWI en hun doelstellingen
beter afbakent. Het gebrek aan beheersinstrumenten en personeel dat gespecialiseerd is in
strategische en operationele planning beperkt de draagwijdte van de inspanningen die elke
FWI deed.
- De beheerscommissies, de wetenschappelijke raden en de directeurs van de FWI
beschikken bovendien niet over doeltreffende controlemiddelen en over de interne
consultancycapaciteiten die nodig zijn om betere beslissingen inzake beheer en onderzoek
te nemen.
2 Aanbevolen nieuwe oriëntaties
De aanpassing van de FWI aan de ontwikkelingen binnen de maatschappij vereist een
modernisering van het beheer, die de opdrachten van deze instellingen doet beantwoorden aan
de verwachtingen van de verschillende gebruikers en ze inschrijft in een visie en een globale
strategie, die zowel de prioriteiten als de te bereiken resultaten bepalen.
In de nieuwe structuur van de ‘FWI’ moeten de Strategische Raad en de directeur samen met de
Minister een doelstellingencontract opstellen. Dit contract moet de menselijke, financiële en
informaticagebonden middelen omschrijven die vereist zijn om de doelstellingen te
verwezenlijken. Het zal steunen op de volgende elementen:
2.1 Een visie en waarden:
- Vóór ze een strategie bepaalt, definieert elke instelling wat ze op lange termijn wil zijn en
bereiken. Dit ‘Witboek’ preciseert reeds een gemeenschappelijke visie van alle FWI; deze
visie zal aan elke instelling worden aangepast met de verduidelijking van de
onderzoeksdomeinen en de activiteiten van de openbare dienstverlening die moeten
worden vermeld of ontwikkeld om de strategie te bepalen. De verschillende
actieprogramma’s van het ‘Witboek’ vormen reeds een eerste belangrijke stap naar deze
algemene visie. 62- De strategie van elke instelling moet worden uitgewerkt rond waarden die haar actie leiden
en het onmiskenbaar openbaar karakter ervan verantwoorden. De aard van de activiteiten
van elke instelling en het wetenschappelijk, artistiek en historisch belang van haar
patrimonium vereisen de continuïteit van de dienstverlening en de betrouwbaarheid en
toegankelijkheid van de diensten, handelingen met respect voor de fundamentele waarden
van de maatschappij. Elke instelling zal waken over de integriteit, de dienstvaardigheid en
de objectiviteit van het personeel. Tegelijk zal ze aan dit personeel een kader aanbieden
waarin het volledig tot ontplooiing kan komen.
2.2 Een strategie gebaseerd op kwaliteit
De Copernicushervorming verduidelijkt dat elke openbare dienst de kwaliteit van het leven
moet verbeteren, door het welzijn, de welvaart, de gezondheid en de veiligheid van de burgers
te verbeteren.
In het doelstellingencontract worden een strategie en doelstellingen bepaald, gebaseerd op een
aanpak die borg staat voor de kwaliteit en de coherentie met de visie en de waarden van de
instelling. Het Gemeenschappelijke Auto-evaluatiekader van de Openbare Functie (CAF) is een
instrument dat toeziet op kwaliteit en coherentie. Deze vereisten vergen van elke instelling
bijzondere aandacht op de drie kwaliteitsniveaus:
- de kwaliteit binnen de maatschappij, de bevolking (macroniveau)
De activiteit van elke instelling heeft een impact die het veld van haar gebruikers
overschrijdt. Door de implicaties van onderzoek, het imago dat de instelling uitstraalt, de
waarden die ze promoot en het patrimonium dat haar wordt toevertrouwd, moet de kwaliteit
van het werk van de instelling rekening houden met het talrijke publiek dat haar niet
bezoekt, maar wel diverse verwachtingen heeft. Zo geven de overstromingen en stormen die
de jongste jaren zoveel schade hebben aangericht en het land hebben geschokt, het
Koninklijk Meteorologisch Instituut een belangrijke rol bij het voorspellen van gevaarlijke
klimaatfenomenen, zodat de hele bevolking zich beter tegen dergelijke evenementen kan
wapenen.
Elke instelling draagt een enorme verantwoordelijkheid betreffende het gemeenschappelijk
patrimonium van een heel grondgebied, een hele bevolking waarop gedeeltelijk een
collectieve identiteit berust. De hele bevolking heeft bijgevolg het recht te verwachten dat
het patrimonium wordt bewaard, bestudeerd, zelfs indien slechts een deel van de bevolking
deze instellingen bezoekt.
De ontwikkeling van marktonderzoek en het intensiveren van de contacten met de
maatschappij zullen bijdragen tot de kwaliteit van de activiteiten voor de samenleving.
- de kwaliteit van de diensten aan de verschillende gebruikers (mesoniveau )
Elke instelling heeft talrijke gebruikers: de politieke wereld, de administratieve en
gefederaliseerde eenheden, het grote publiek, de vorsers, internationale organisaties...
Het doelstellingencontract zal de doelstellingen voor alle categorieën gebruikers vastleggen.
Met het oog hierop zullen de instellingen over instrumenten beschikken die hen toelaten de
verwachtingen van hun gebruikers en hun graad van tevredenheid te bepalen teneinde een
strategie uit te werken om de aangeboden diensten te verbeteren. Er werden reeds een paar
studies over het grote publiek van enkele instellingen gerealiseerd, maar deze initiatieven
vereisen een structuur en instrumenten om alle gebruikersgegevens grondiger en
uitgebreider te analyseren. De overzichtstabel, de opiniepeilingen, de redactie van een
kwaliteitshandvest voor een gebruikerscategorie (vertrouwenscontract tussen de instelling en
de gebruikers), de benchmarking  tussen instellingen zijn de instrumenten die de Strategische
Raad en de directeur in staat stellen om het kwaliteitsniveau te verbeteren. 63- de kwaliteit van het intern beheer (microniveau)
Elke instelling zal toezien op de efficiëntie van haar beheer. Het minimaliseren van de prijs
voor een dienst van dezelfde kwaliteit, het vereenvoudigen van de processen, het
geautomatiseerd beheren van de dossiers, de inzet van het personeel, de opvolging van het
beheer aan de hand van indicatoren zijn enkele voorbeelden die de instelling sterker
kunnen maken op het vlak van de kwaliteit. Het herdefiniëren van de processen ( Business
process reengineering /BPR), het invoeren van een workflow  of een ERP-programma
(Enterprise Resource Planning ) voor het geïntegreerd beheer van de middelen van de
instelling (menselijke en financiële middelen), de overzichtstabellen... zijn voorbeelden van
instrumenten die de directeur in zijn beheer kunnen ondersteunen, op voorwaarde dat ze
goed worden gekozen en gebruikt.
2.3 Een operationeel plan dat de strategische doelstellingen in concrete activiteiten omzet
De directeur van elke instelling stelt jaarlijks een operationeel plan op dat de concrete acties
beschrijft die zullen worden gerealiseerd om het doelstellingencontract toe te passen. Deze
beschrijving verduidelijkt de middelen die aan de verschillende activiteiten zullen worden
toegekend, alsook de indicatoren die het mogelijk maken om de graad van verwezenlijking van
het plan op te volgen.
2.4 Een interne controle die op de goede werking van de instelling toekijkt
De directeur, de verschillende beheerders en het voltallige personeel bepalen samen de
maatregelen die vereist zijn om redelijkerwijze zeker te zijn van:
- de verwezenlijking van de vastgelegde doelstellingen,
- het economisch en doeltreffend gebruik van de middelen,
- de kennis en de gepaste beheersing van de risico’s met het oog op de bescherming van het
patrimonium,
- de integriteit, de betrouwbaarheid en de volledigheid van de financiële en beheersgebonden
informatie,
- de naleving van wetten en reglementen en van het algemeen beleid, bepaald door de
Regering en door de Minister,
- de fraudebestrijding.
Deze interne controle is dus de zaak van de hele organisatie en moet in de activiteiten van elk
personeelslid worden verankerd. Het gaat er niet om de werklast te verhogen, maar integendeel
om deze beter te analyseren en te beheersen.
2.5 Een interne audit die de problemen opspoort en de beheerders en de Strategische Raad
adviseert
• Elke instelling zal over een interne auditcel beschikken die op onafhankelijke en objectieve
wijze zekerheid biedt over de graad van beheersing van haar operaties en adviezen verleent
om het beheer te verbeteren.
• De interne audit zal de instelling helpen om haar doelstellingen te bereiken via een
systematische en methodische aanpak van de evaluatie van de financiële situatie, het
beheer- en controleproces, de kwaliteit op deze drie niveaus...
• Het Auditcomité van de Strategische Raad zal samen met de directeur een auditplan
opstellen dat door de interne auditor moet worden verwezenlijkt.
• De externe audit van de instellingen wordt steeds ex-post door het Rekenhof en de Inspectie
van Financiën uitgevoerd. 643 Te ondernemen acties en vereiste budgettaire middelen (voor alle instellingen)
Beschrijving van de vereiste
actiesType vereiste middelen Totale jaarlijkse kostprijs (in
Redactie van een strategisch
planConsultancy 50,0
Toepassen van een beheer van de processen en de projecten:
- Analyse van de processen Consultancy 248,0
- Beheer van projecten Projectassistent, consultancy,
opleiding, software50,0
+ 363,0 recurrent
- Installatie van het systeem
voor documentbeheerConsultancy, software,
hardware, onderhoudscontract2480,0
+ 248,0 recurrent
Automatisering van de
procedures (workflow)Consultancy, opleiding,
software, hardware,
onderhoudscontract3720,0
+75,0 recurrent
Invoeren van een audit en interne controle
- vastleggen van de
indicatoren, evaluatie op basis
van het CAFConsultancy 12,0
- ontwikkelen en toepassen
van een kwaliteitssysteem en
uitvoeren van een auditAssistent kwaliteit, interne
auditor, opleiding
kwaliteitssysteem124,0
+ 1.107,0 recurrent
Externe wetenschappelijke
evaluatieZie actieprogramma
wetenschappelijk onderzoek
Enquête bij de gebruikers en
het ‘niet-publiek’Personeel voor de analyses
(socio-economische, de
verwachtingen, de
tevredenheid...)363,0 recurrent
Compensatie in personeel* 5.000,0
TOTAAL 11.684,0
+ 2.156,0 recurrent
*De verwezenlijking van alle acties zal van het huidig wetenschappelijk personeel veel
investeringen qua tijd vergen. Het is echter essentieel dat elke instelling het potentieel aan
personeel voor het wetenschappelijk onderzoek behoudt. 65HOOFDSTUK III
FINANCIERING EN PARTNERSCHAPPEN
Bij een globale aanpak van de modernisering van de FWI kunnenfinanciering en
partnerschappen niet ontbreken. De uitdagingen van het wetenschappelijk onderzoek en het
wetenschappelijk, artistiek en historisch patrimonium van federaal België verdienen het
uitdiepen van alle pistes die het mogelijk maken om de acties die in dit ‘Witboek’ worden
voorgesteld, tegen 2005 uit te voeren.
Onderstaande tabel bevat een synthese van de financiële behoeften nodig om de acht
actieprogramma’s uit te voeren:
Actieprogramma Recurrent bedrag
voor de
prioritaire
maatregelen (in
duizenden euro)Niet-recurrent
bedrag voor de
duizenden euro)Complementaire
ontwikkelingen
(in duizenden
euro)Totaal bedrag (in
I-Digitalisering 3.800 9.000 12.800
II-Onderzoek 7.546 1.901 9.447
III-Infrastructuur (*)25.000 25.000
IV-Veiligheid 3.339 22.475 25.814
V-Imago 1.787 1.900 900 4.587
VI-Structuur - - - -
VII-Human
resources2.989 2.989
VIII-Strategie en
Controle2.156 11.684 13.840
Totaal (zonder
infrastructuur)21.617 36.059 11.801 69.477
Totaal 46.617 36.059 11.801 94.477
(*) per jaar, gedurende 10 jaar 66Voornoemde uitgaven worden mogelijk dankzij:
- een toename van hun interne efficiëntie waardoor bepaalde kredieten kunnen worden
besteed aan activiteiten die prioritair worden geacht voor de modernisering. Rekening
houdend met het huidige tekort aan geschoold personeel, zoals uitvoerig werd toegelicht in
de vorige pagina’s, zal de impact van de verhoogde efficiëntie natuurlijk beperkt zijn en
sterk verschillen van de ene instelling tot de andere en van de ene sector tot de andere;
- een grotere tussenkomst van de Staat in de personeelskredieten, werkings- en
uitrustingstoelagen en investeringen van de Regie der Gebouwen en dit om de basistaken
van de FWI te verzekeren;
- een reeks aanvullende middelen die de financiering van specifieke programma’s of
projecten moeten toelaten. Hierna volgt een niet-exhaustieve lijst van deze middelen:
1 Creëren van een structureel mecenaatfonds onder de bescherming van de Koning
Boudewijnstichting
De Regering zou, met behulp van de Koning Boudewijnstichting, kunnen bestuderen of het
oprichten van een structureel mecenaatfonds ten gunste van de FWI (steun aan
renovatieprojecten, aan de aankoop van wetenschappelijke infrastructuur, aan wetenschappelijk
onderzoek…) haalbaar is. Dit fonds zou worden aangevuld met bijdragen van enkele
ondernemingen die hun imago op structurele wijze willen koppelen aan de ontwikkeling van
deze instellingen en aan de uitstraling van het patrimonium van federaal België. De Koning
Boudewijnstichting waarborgt de transparantie, de zichtbaarheid en de geloofwaardigheid nodig
om dit initiatief aan te moedigen. Dit initiatief onderstreept het belang van de ondernemingen
als essentiële actoren van de maatschappij en generatoren van sociale meerwaarden. Het idee is
ontleend aan experimenten in andere landen (vb.: Carlsbergstichting in Denemarken).
2 Versterken van de steun van de Nationale Loterij
De steun die de FWI momenteel genieten van de Nationale Loterij onder de rubriek
‘Wetenschappelijk Onderzoek en Federale Wetenschappelijke en Culturele Instellingen’,
bedraagt om en bij de 1.685.000 euro. Deze steun kan worden verhoogd om tegemoet te
komen aan de behoeften aan wetenschappelijke infrastructuur (zie actieprogramma II).
De rubrieken ‘Initiatieven van nationaal prestige’ en ‘Geklasseerde monumenten, landschappen
en gebouwen’ van het winstverdelingsplan van de Nationale Loterij zouden eveneens de acties
van dit ‘Witboek’ inzake infrastructuur en nieuwe museologie (zie actieprogramma III), het
verbeteren van het imago van België en diplomatiek onthaal (zie actieprogramma V) kunnen
ondersteunen.
3 Ontwikkelen van samenwerking met de andere federale departementen
- De FOD ‘Kanselarij en Algemene Diensten’, het Ministerie van Buitenlandse Zaken en de
FWI zouden een samenwerkingsakkoord kunnen afsluiten om diplomatiek onthaal en
uitwisselingen stijlvoller te laten verlopen en het imago van ons land in het buitenland te
verbeteren;
- In het kader van de middelen die aan de Copernicushervorming worden toegekend, zou de
FOD ‘Personeel en Organisatie’ de  actieprogramma’s kunnen steunen betreffende de 67hervorming van het personeelsbeheer, de ontwikkeling van de beheersstrategie en –
controle, de hervorming van de structuren die, ondanks hun onmisbare specifieke
kenmerken, volledig in de filosofie van de Copernicushervorming passen;
- De FOD ‘Informatie- en Communicatietechnologie’ zou de FWI  kunnen betrekken bij het
ontwikkelen van toepassingen inzake e-regering en het gebruik van de nieuwe
informatietechnologieën om het intern beheer en de dienstverlening aan het publiek te
verbeteren (zie actieprogramma’s I en VIII);
- De samenwerking met en de wetenschappelijke diensten ten voordele van andere federale
departementen zouden moeten worden ontwikkeld:
• Het raamakkoord tussen het departement voor ontwikkelingssamenwerking en het
Koninklijk Museum voor Midden-Afrika is een voorbeeld dat onze aandacht verdient.
Deze samenwerking bevordert de politieke, wetenschappelijke en artistieke
betrekkingen met het Afrikaanse continent en draagt tegelijkertijd bij tot de ontwikkeling
van het museum.
• De samenwerking op het vlak van het milieu en meer bepaald van de duurzame
ontwikkeling met de verschillende betrokken departementen, kan worden versterkt.
- Op basis van de lijst die in het actieprogramma III wordt weergegeven, zouden de FWI
samen met de Regie der Gebouwen een tienjarenplan voor moderniseringsprojecten van het
onroerend patrimonium en voor de valorisatie van de verzamelingen moeten uitwerken.
Door de omvang van de vereiste financiële middelen, zou een deel kunnen worden
gefinancierd door het structureel mecenaatfonds en de Nationale Loterij (zie hoger), alsook
via het samenwerkingsakkoord tussen de federale Staat en het Brussels Hoofdstedelijk
Gewest (zie infra) .
4 Ontwikkelen van partnerschappen met de gefederaliseerde eenheden:
De FWI  willen partnerschapsakkoorden met de gemeenschappen en de gewesten concretiseren
in verschillende activiteitsdomeinen:
- Het educatief aanbod en de betere verspreiding van de kennis
Het versterken van de educatieve diensten, het ontwikkelen van internetsites voor de
scholen, het organiseren van reizende tentoonstellingen in de gemeenschappen, zijn maar
enkele voorbeelden van de mogelijkheden (zie actieprogramma’s  I en II);
- Wetenschappelijk onderzoek en patrimonium
Omwille van de complementariteit inzake wetenschappelijk onderzoek en wetenschappelijk
patrimonium, moet de uitwisseling tussen de FWI en de universiteiten worden bevorderd en
moeten de inspanningen gebundeld worden om beter aan de Europese onderzoeksruimte
deel te nemen. De onderzoekskredieten die op verschillende bestuursniveaus beschikbaar
zijn, zouden bereikbaar moeten zijn voor alle partners om aldus in een logica van
wederkerigheid te passen (zie actieprogramma II).
- Het imago van de hoofdstad van België
In het kader van de promotie van de internationale rol en van de functie van hoofdstad van
België, zouden de federale Staat en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest ad-hocprojecten
binnen de FWI op gestructureerde wijze kunnen ondersteunen (zie actieprogramma’s III en
V).
- Verbeteren van de infrastructuur in het Vlaamse en Waalse Gewest 68De meeste gebouwen van de FWI bevinden zich op het grondgebied van het Brussels
Hoofdstedelijk Gewest. Voor de gebouwen die enkele FWI betrekken in Vlaanderen en
Wallonië kan een partnerschap worden aangegaan om de infrastructuur voor de bezoekers
en de vorsers te verbeteren (KMMA, archiefdepots, meteorologische stations…) of,
tenminste, om de betrokken site uit economisch en/of toeristisch oogpunt te valoriseren.
5 De Europese financiering
In het actieprogramma II zullen initiatieven worden genomen om de aanwezigheid van de FWI
en van hun wetenschappelijke projecten te verzekeren en te ondersteunen in het 6de
kaderprogramma voor onderzoek en ontwikkeling van de Europese Unie.
Er zullen trouwens contacten worden gelegd met de Europese Investeringsbank om de
haalbaarheid van een interventie van deze laatste ten gunste van digitaliserings- en
telematiseringsprojecten van de verzamelingen en gegevens van de FWI te bestuderen (zie
6 Valoriseren van de producten en diensten van de FWI
Naast deze initiatieven verbinden de FWI zich ertoe hun producten en hun diensten optimaal te
valoriseren.
Momenteel vloeit ongeveer 50% van de financiële middelen van deze instellingen voort uit
valorisatieactiviteiten. Het ontwikkelen van e-commerce, het brevetteren van de
onderzoeksresultaten, een betere exploitatie van de infrastructuren, het optimaliseren van
bepaalde diensten voor het grote publiek (leeszalen, boekhandels, cafetaria...) of voor de
ondernemingen (wetenschappelijke consultancy) zouden het mogelijk maken om de financiële
mogelijkheden te verhogen ten gunste van de opdrachten van elke instelling.
In die optiek zou de regering al de initiatieven, die nieuwe financiële middelen genereren op
lange termijn, door middel van ‘terugvorderbare voorschotten’ kunnen steunen.
x x
x

www.brussel.beMEERDERHEIDSAKKOORD 
2018-2024:  
EEN HARMONIEUZE EN SOLIDAIRE 
INTERNATIONALE STAD 2 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 INHOUD
INLEIDING        4
EEN 
NABIJE STAD
      
6
Kinderopvang
       
8
Openbaar Onderwijs & Jeugd
     
14
Huisvesting
       
26
Ziekenhuizen
       
32
Sociale actie & Armoedebestrijding
    
36
Preventie & Veiligheid
     
42
Sport
        
50 
EEN GEZONDE STAD
      
56
Mobiliteit & Parkeren
      
58
Milieu
        
66
Groene ruimten
      
72
Netheid en onderhoud van de publieke ruimte
  78
D
ierenwelzijn
       
82
EEN PARTICIPATIEVE STAD
     
84
Participatie
       
86
Stadsontwikkeling
      
90 
Stadsvernieuwing
      
100
EEN DYNAMISCHE STAD
     
104
Een economische dynamiek die jobs creëert
  106
S
mart city ten dienste van iedereen
    114
Int
ernationale uitstraling
     
120
EEN OPEN EN SOLIDAIRE STAD
    124
C
ultuur  
      
126
Senioren
       
132
Sociale verbondenheid
     
138
Gelijke kansen
       
142
Internationale solidariteit
     
148
EEN VOORBEELDSTAD TEN 
DIENSTE VAN DE BURGER
     
152
Governance
       
154
Kwaliteit van de diensten & Personeel  
  158
B
urgerlijke stand en bevolking
    162
Lok
ale financiën
      168
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 3  INLEIDING 
BIJ HET MEERDERHEIDSAKKOORD
De meerderheid, die na de gemeenteraadsverkiezingen van 14 oktober 2018 
is gevormd, is van plan om in elke wijk van de Stad Brussel (Vijfhoek, Laken, Haren, Neder-Over-Heembeek, Louiza, Noord en Noordoost) de diensten en de sociale, culturele, recreatieve en sportieve voorzieningen aan te bieden waar onze medeburgers recht op hebben. Het doel is een Stad op tien minuten creëren. Zo willen we de levens- en luchtkwaliteit verbeteren, de sociale dualisering verminderen en de isolatie van buurten en van maatschappelijk kwetsbaren voorkomen en bestrijden. De principes van solidariteit en gelijke kansen vormen de basis van ons inclusief stadsproject, waarin elke inwoner zijn plaats moet kunnen vinden. Het is van essentieel belang dat de projecten die tijdens deze legislatuur worden uitgevoerd de sociaaleconomische ontwikkeling bevorderen. Het aanbod van sociale ondersteuning voor de kwetsbaren en mensen die leven in armoede zal worden verdergezet via het werk en de diensten van het OCMW. Ook voor de senioren zal een Stad op maat van hun behoeften worden aangeboden.
Brussel heeft als aantrekkelijke kosmopolitische Stad en hoofdstad van Europa 
een voorbeeldfunctie. De meerderheid zal werken aan een harmonieuze Stad waar kinderen veilig kunnen spelen, waar burgers actief zijn en elkaar ontmoeten in een mooie, veilige, aangename en inclusieve omgeving. Gezonde lucht moet aan iedereen worden gegarandeerd. Dit impliceert investeringen in voetgangers- en fietsinfrastructuur en in het openbaar vervoer om zo de autodruk te verminderen.
Een harmonieuze stadsmobiliteit vergt uiteraard een efficiënte samenwerking 
met de verschillende gemeenten en bevoegdheidsniveaus. Openbare diensten zullen beter worden afgestemd op gebruikers om zo onnodige verplaatsingen te vermijden. Met de klimaatproblematiek in het achterhoofd zullen we de groene en blauwe netwerken versterken en zullen we ons stedelijk beleid aanpassen en onze acties op vlak van energie versterken. Met het oog op een beter algemeen welzijn, zal de Stad Brussel eveneens een aantal tools inzetten om op een duurzame manier werk te maken van gezonde voeding bij de burgers. Brussel zal ook volop nieuwe digitale middelen gebruiken om een Smart City uit te bouwen die het dagelijkse leven van haar burgers verbetert. Uiteraard zal hier rekening gehouden worden met de problematiek van de digitale kloof die leidt tot sociale uitsluiting van bepaalde doelgroepen. Het toekomstige administratief centrum wordt een toonbeeld van een kwaliteitsvolle en snelle service aan burgers, gesteund op digitalisering van documenten, elektronische loketten en administratieve vereenvoudiging. De aanhoudende demografische groei vereist een snellere renovatie van bestaande sociale woningen – isolatie en energieprestatie – en het bestrijden van leegstaande woningen. In samenwerking met het gewest zullen duurzame woningen worden gebouwd, afgestemd op de behoeften van verschillende types huishoudens. Er wordt vooral gelet op een goede integratie en verdeling van nieuwe gebouwen binnen het stedelijke weefsel om zo een sociale mix en een goede mix van stedelijke functies te waarborgen.
4 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 Met haar rijke erfgoed zal de Stad blijven investeren in culturele instellingen 
en haar evenementenbeleid, rekening houdend met de leefbaarheid van buurten. Op deze manier zal Brussel haar uitstraling versterken, wat de lokale economie ten goede komt. Brussel kiest resoluut de weg naar de toekomst … en de toekomst van de Stad zijn onze kinderen. Zorg en opvang voor jonge kinderen en toegang tot kwaliteitsvol onderwijs blijven daarom onze prioriteiten. Deze zullen zich vertalen in een toename van het aantal crècheplaatsen en de ontwikkeling van nieuwe schoolinfrastructuur. Een school van welzijn en respect die openstaat voor de wereld is de beste voorbereiding voor burgers die op hun beurt de Stad van morgen zullen bouwen. Gezien deze essentiële rol van de school streven we naar kosteloosheid binnen de onderwijsomgeving. Sporten, binnen of buiten, wordt ook concreet gestimuleerd door de renovatie of aanleg van infrastructuur.
We besteden veel aandacht aan de Brusselse handelssector en de kleine 
bedrijven. Zij dragen bij tot de economische dynamiek van onze stad, creëren lokale werkgelegenheid en komen tegemoet aan de behoeften van de inwoners. Daarom zullen we bedrijfsincubatoren stimuleren die gepassioneerd werken aan de ontwikkeling van nieuwe technologieën en innovatie.
Als Stad voor de burger zal Brussel de hervorming van goed bestuur 
voortzetten. Bovendien zullen Brusselaars worden geïnformeerd, geraadpleegd en ondersteund om zo het aantal kwaliteitsvolle initiatieven uit te breiden en ook om de Stad mee te bouwen. Een Stad voor iedereen, waar het meerderheidsprogramma aan gaat werken, steunt vooral op de vrijheid om zichzelf te zijn, ongeacht afkomst, religie, seksuele geaardheid of geslacht. Het leren samenleven is essentieel. In die zin vertegenwoordigt de veiligheid van onze burgers het fundamentele recht om zich op elke plaats en op elk moment vrij te ontwikkelen. De politie, waarvan het personeel zal worden versterkt, en Bravvo spelen in dit opzicht een essentiële rol bij het ontraden, voorkomen en onderdrukken van delinquent gedrag. De netheid van de publieke ruimte, waarvoor we nieuwe inspanningen zullen leveren, verhoogt in dit opzicht het gevoel van veiligheid van de inwoners.
Door haar diverse bevolking heeft Brussel de taak om een gastvrije Stad te 
zijn. Ons lokale beleid stelt voor om deze realiteit te vertalen in het dagelijks leven van de inwoners, in termen van administratief onthaal, scholing, huisvesting, gezondheid, zelfontplooiing en deelname aan het burgerschap. Dit meerderheidsprogramma wil bij onze medeburgers de fierheid van het wonen in Brussel versterken.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 5  EEN 
NABIJE 
STAD
 
1. Kinderopvang
                   2. Openbaar Onderwijs & Jeugd
3. Huisvesting
 
4. Ziekenhuizen
 
     5. Sociale actie & Armoedebestrijding
6. Preventie & Veiligheid
7. Sport
6 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 EEN 
NABIJE 
STAD
 
7. Sport
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 7  1
KINDEROPVANG
Een kwaliteitsaanbod, op maat van ouders én kinderen.
8 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 © Photo by Colin Maynard on UnsplashEEN KWALITEITSAANBOD AAN OPVANG VOOR KINDEREN VAN 0 TOT 3 JAAR
Kinderopvang moet beschouwd worden als een recht en niet als een basisdienst. 
Het moet de combinatie van werk en gezin mogelijk maken voor iedere ouder die dat wenst. Het is eveneens een ondersteuning voor de opvoeding en het samenleven binnen het gezin. Het draagt bij tot een optimale individuele en sociale ontwikkeling voor ieder kind. 
Die opvang moet ook een eerstelijns psychosociale begeleiding toelaten gezien meer 
dan 30% van de Brusselse kinderen onder de armoedegrens leven. 
De Stad Brussel zal zich blijven inzetten om, stelselmatig, een kwalitatieve 
opvangplaats te verzekeren voor elk kind
Het aantal opvangplaatsen in kinderdagverblijven van de Stad optimaliseren en 
verhogen
Volgende stappen dringen zich op:• het afronden van de projecten van kinderdagverblijven en co-opvang die gestart zijn 
tijdens de legislatuur van 2012-2018;
• in de eerste plaats werken aan het verbeteren van het bezettingsgraad van de
 bestaande kinderdagverblijven, met name door het herzien van de voorrangsregels; 
• het opstellen van een nieuw plan voor het creëren van opvangplaatsen van 2018 
tot 2024, in samenwerking met het Gewest en de Gemeenschappen (ONE en Kind & Gezin), om in de eerste plaats te focussen op:
 - de 
wijken waar het totaal aantal opvangplaatsen per kind lager is dan het 
 
 ge
westgemiddelde (0,37), door de soorten zorg en opvang te diversifiëren 
 
 om te bean
twoorden aan de behoeften van de ouders;
 - de 
wijken waar de verhouding werkloze vrouwen het hoogst is voor het
 
 creëren 
van gesubsidieerde opvangplaatsen;
 - de c
oördinatie met de grensgemeenten van de Stad.
We zullen eveneens voorzien in de ontwikkeling van een soepel opvangsysteem in functie van de beschikbare budgetten: 
• door de gezinnen tegemoet te komen (aanwezigheid op openbare plaatsen zoals 
markten);
• door flexibele opvangplaatsen (opvanghaltes) op poten te zetten waar de kinderen 
enkele voormiddagen of namiddagen per week kunnen opgevangen worden;
• door multi-opvang te organiseren (die kinderdagverblijf en opvanghalte combineert).In alle kinderdagverblijven zullen we de opvang mogelijk maken van kinderen met 
een handicap of een chronische ziekte.
We zullen samen met GIAL verder inzetten op de verbetering van de informaticatools 
die het beheer van de kinderdagverblijven van de Stad vergemakkelijken.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 9  VERBETEREN VAN DE BESTAANDE INFRASTRUCTUREN
We zullen verdergaan met het renovatieplan voor alle kinderdagverblijven door 
de renovatie van alle kinderdagverblijven te plannen, en massaal te investeren in energiebesparing, en met het oog op het comfort van de gebruikers en de toegankelijkheid voor iedereen.
VOORBEELDKINDERDAGVERBLIJVEN VANUIT MILIEUPERSPECTIEFDe allerkleinsten zijn in het bijzonder gevoelig voor milieuvervuilingen. De plaatsen 
voor opvang van kinderen van 0-3 jaar oud moeten op dit vlak het voorbeeld geven. Alles zal dus in het werk gesteld worden om de volgende zaken te verzekeren: ●
 
●• de milieu
vriendelijkheid van de gebruikte materialen;
●• de kwaliteit van de lucht in de lokalen;
●• de afwezigheid van overmatig lawaai;●• de milieuvriendelijkheid van de gebruikte onderhoudsproducten;●• de afwezigheid van onnodige straling en prioriteit geven aan het kabelnetwerk;●• de milieuvriendelijkheid van het kinderverzorgingsmateriaal;●• de milieuvriendelijkheid van het speelgoed en het pedagogisch materiaal.EEN KWALITEITSVOEDINGHet samenwerkingsverband met de Brusselse Keukens zal worden verdergezet na 
een grondige evaluatie die zich met name zal concentreren op de kwaliteitsaspecten van smaak en afvalbeheer.
EEN OPVANGOMGEVING ALS PARTNER VAN DE OUDERSIn de kinderdagverblijven van de Stad zal het accent gelegd worden op:• de maandelijkse organisatie van bezoeken van de opvangomgevingen bestemd voor 
ouders van baby’s die daar zullen naartoe komen;●
 
• de regelma
tige organisatie van ontmoetingen, workshops, opleidingen, … waarbij 
gezinnen, waarvan het kind naar de opvangomgeving gaat, en het personeel elkaar ontmoeten teneinde de communicatie en de betrokkenheid van de ouders te verbeteren;●
 
• he
t versterken van de vaardigheden en de begeleiding van het personeel teneinde 
de opvang van de verschillende soorten publiek en van de verschillende gezinnen te verzekeren (kwetsbaar, precair, met specifieke behoeften, …);●
 
• he
t opleiden van het personeel voor het wegwerken van de vooroordelen teneinde 
vanaf de allerjongste leeftijd gendergelijkheid te garanderen;●
 
• de samen
werking met verenigingen om gezinnen met ouders van hetzelfde geslacht 
op te nemen in de opvangomgevingen;
• de samenwerking met het OCMW en de verenigingen met betrekking tot de opvang 
van kinderen van de meest precaire gezinnen.;●
 
• 
werken aan een systeem van pictogrammen voor ouders die geen Frans of 
Nederlands spreken.
10 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 EEN PEDAGOGISCH KWALITEITSPROJECT
Het nieuwe gemeenschappelijk pedagogisch project zal ten uitvoer gebracht worden 
door het in elk van de opvangomgevingen toe te passen in functie van de specifieke aspecten daarvan. Dat zal gebeuren door ervoor te zorgen dat de professionals betrokken worden bij de toepassing en door regelmatig een evaluatie te organiseren.
In het kader van dit pedagogisch project zal bijzondere aandacht geschonken 
worden aan de globale ontwikkeling van het kind en aan het respecteren van zijn individualiteit, meer bepaald door:●●
 
• he
t ontwikkelen van de pedagogische en ludieke tools;
● 
• he
t ontwikkelen van de motoriek en de creativiteit;
.• het bevorderen van de ontwikkeling van de gesproken taal.;●• het verderzetten van het project «Lezen van bij de geboorte»;●• het organiseren van gemeenschappelijke terugblikmomenten en een uitwisseling van goede praktijken onder de professionals;
• te waken over een «gender-neutrale» aanpak die open staat voor alle vormen van 
ouderschap (één ouderschap, twee ouders van hetzelfde geslacht,...);
• het ontwikkelen van intergenerationele projecten;Nu kinderarmoede één gezin op drie treft zijn de diensten voor psychosociale 
begeleiding meer dan ooit onontbeerlijk en moeten zij versterkt worden. 
De overgang tussen opvangomgeving en kleuterschool zal eveneens worden 
vergemakkelijkt, met name door het organiseren van samenwerkingen met de kleuterscholen, door het informeren van de ouders over de inschrijvingsprocedures in de scholen van de Stad, alsook door het ontwikkelen van specifieke activiteiten gericht aan de grootste kinderen van de opvangomgeving om ze te laten wennen aan de school en de eerste schooldag gemakkelijker te laten verlopen.
GOED UITGERUSTE EN ONDERSTEUNDE PROFESSIONALSAl het voorgaande is enkel mogelijk dankzij de professionals van de 
opvangomgevingen (kinderverzorgsters, schoonmaaksters, psychologen, sociaal assistenten, directrices, …) en de steun van de dienst Kinderopvang.
Het is dus ook nodig om omstandigheden te creëren teneinde een levenskwaliteit te 
garanderen aan de professionals door: ●
 
• ● een omge
ving te creëren om de bron van bezorgdheid en stress voor het personeel 
te beperken (voorbehouden lokaal, ergonomie ...);
• de valorisatie van de vakkennis van de kinderopvang verder te zetten in de 
scholen van de Stad maar ook door samenwerkingsverbanden aan te knopen met de opleidingsinstellingen die verbonden zijn aan deze domeinen teneinde het opleidingsaanbod te ontwikkelen;
• de opvang en opleiding van nieuwe personeelsleden te verbeteren;• de voortgezette opleiding van de kinderverzorg(st)ers te verbeteren.;
●• momenten te organiseren voor het uitwisselen van ervaringen en goede praktijken onder de professionals van de verschillende structuren;
• de directies uit te rusten en op te leiden voor de specifieke aspecten van deze post: 
communicatie, animatie en teambeheer, personeelsbeheer, preventie van conflicten, evaluatie van het personeel, toezicht, ...
• te werken aan een einde-carrière plan voor de kinderverzorg(st)ers. 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 11  EEN UNIEK INFOLOKET
Momenteel houdt de «Dienst van het Jonge Kind» zich bezig met het coördineren 
van het aanbod aan opvang van de Stad en het bieden van een luisterend oor voor de ouders. Wij wensen de rol ervan uit te breiden en er het enige infoloket van te maken voor alles wat te maken heeft met kinderopvang. De nodige samenwerkingen met de andere diensten die door de overheidsinstanties of de verenigingen worden aangeboden op haar grondgebied, zullen van daaruit opgezet worden. Het zal bovendien op termijn het enige inschrijvingsloket zijn in een kinderdagverblijf. 
Er zullen permanenties van de Dienst worden gehouden in elk verbindingsbureau, 
bovenop de antenne gelegen aan het Sint-Katelijneplein, waar de openingsuren opgetrokken zullen worden. 
Verder zal de ‘Dienst van het Jonge Kind’ de rol toebedeeld krijgen om alle informatie 
over de structuren voor kinderopvang op het grondgebied van de Stad te verzamelen en te coördineren teneinde ouders een volledige informatie te kunnen aanbieden over de opvangmogelijkheden.
Daartoe zullen de nodige personeelsmiddelen en technische middelen toegekend 
worden. 
EEN STAD DIE DE OUDERS ONDERSTEUNTSteun aan het ouderschap is een prioriteit in de door de stad beheerde 
opvangomgevingen. De rol van de stad in het ondersteunen van de ouders mag zich niet daartoe beperken en moet ook georganiseerd kunnen worden buiten de opvangomgevingen en voor de kinderen die daar niet naartoe gaan.
De Stad zal in elk van de wijken de volgende zaken organiseren: • opleidingsworkshops voor ouders;• spreek- en ontmoetingsruimtes waar ouders onder elkaar van gedachten kunnen 
wisselen en vragen kunnen stellen aan diegenen die beroepsmatig met kinderen bezig zijn (verloskundigen, kinderartsen, …);
• culturele evenementen voor baby’s en hun ouders (voorstellingen, concerten, ...);• ouderschapsmiddagen.Er zullen verschillende mogelijkheden voor dringende gezinshuisvesting 
aangemoedigd en ondersteund worden in samenwerking met de betreffende verenigingen. De Stad zal de mogelijkheid evalueren om ruimtes te ontwikkelen die toegankelijk zijn voor de kinderen van de kinderdagverblijven en voor de kinderen die naar geen enkele collectieve structuur gaan. 
EEN BABYVRIENDELIJKE STAD
De Stad Brussel zal het voorbeeld geven inzake de opvang van baby’s en hun ouders. 
Daarvoor zullen de voor het publiek toegankelijke diensten van de Stad (bevolking en burgerlijke stand, verbindingskantoren, musea, bibliotheken, politiecommissariaten, zwembaden, …), daar waar mogelijk, geleidelijk aan uitgerust worden met een «baby corner». Deze opvangplaats zal bestaan uit:
• een adequate en comfortabele wachtruimte (speeltuigen, boeken, 
zuigflesverwarmer, …);
• een ruimte voor het verschonen van baby’s die zowel toegankelijk zal zijn voor de 
papa’s als voor de mama’s.;
• een ruimte waar de mama’s in alle sereniteit borstvoeding zullen kunnen geven. De Stad zal eveneens in de mate van het mogelijke «baby corners» verplichten tijdens 
evenementen die op haar grondgebied en a fortiori door haar zelf georganiseerd worden.
12 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 Photo by Michal Bar Haim on Unsplash
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 13  14 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 2
OPENBAAR 
ONDERWIJS
Als inrichtende macht organiseert de Stad Brussel kleuteronderwijs, lager, secundair en hoger onderwijs, onderwijs voor 
sociale promotie en secundair kunstonderwijs met beperkt leerplan. Het onderwijs van de Stad behoort tot het officiële 
gesubsidieerde onderwijs en heeft een niet-confessioneel karakter. 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 15  De Stad Brussel erkent de uiterst belangrijke rol die er voor het onderwijs is 
weggelegd in de totstandkoming van een democratische, billijke en solidaire samenleving waarin er plaats is voor iedereen.  Het is de taak van een school om individuen op te leiden die instaan voor hun eigen ontplooiing en de ontwikkeling van een rechtvaardige, open en harmonieuze maatschappij. De school is een essentieel instrument voor de bestrijding van sociale ongelijkheid. Om deze maatschappelijke opdracht tot een goed einde te brengen, is ons onderwijs gebaseerd op de grondbeginselen van een democratische samenleving, zoals gedefinieerd en weerspiegeld in de educatieve en pedagogische projecten van de Stad:
• De openbare dienstverlening: continuïteit, flexibiliteit en gelijkheid voor elke 
gebruiker.
• Gelijkheid en sociale rechtvaardigheid: ons onderwijs is voor iedereen toegankelijk, 
zonder onderscheid. Het biedt iedereen zo hoog mogelijke slaagkansen en laat iedereen toe zich ten volle te ontplooien.
• Democratie: ons onderwijs moet een toonbeeld zijn van respect voor de 
fundamentele mensenrechten zoals die worden omschreven in de Grondwet en de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en het Kind.
• Neutraliteit zoals gedefinieerd in het decreet van 31 maart 1994: een objectief 
onderwijs dat vrij is van filosofische, politieke of levensbeschouwelijke overtuigingen, zodat elke persoonlijke overtuiging wordt gerespecteerd. Het betreft een actieve neutraliteit die berust op objectiviteit, respect voor ieders fundamentele rechten en vrijheden en de ontwikkeling van een kritische geest, waarbij de principes van vrij onderzoek centraal staan.
• Gelijke kansen en diversiteit: ons onderwijs schuift de sociale, academische, culturele 
en socio-economische diversiteit naar voren als bron van verrijking en vermijdt iedere vorm van verbaning.
We willen aan alle Brusselaars reële vooruitzichten bieden, door vastberaden 
te werken aan een democratische, eerlijke, solidaire en respectvolle samenleving. We zijn er inderdaad van overtuigd dat een doeltreffend onderwijssysteem, geworteld in de waarden van emancipatie en solidariteit, de leerlingen het juiste kader biedt om de kennis en vaardigheden te verwerven die hen de rest van hun leven van pas zullen komen.
Om tegemoet te komen aan het toenemende aantal leerlingen, heeft de Stad 
Brussel er bovendien voor gekozen om massaal te blijven investeren in het onderwijs. Deze investeringen zijn van menselijke, materiële (infrastructuur en uitrusting) en pedagogische aard (methode en projecten). Het doel blijft een zeer hoogwaardig onderwijs voor kinderen en jongeren en gelijke kansen op succes voor iedereen. Het is onze taak om een efficiënte openbare dienst te verzekeren op het vlak van onderwijs, en om de ontwikkeling, het succes en de ontplooiing van iedereen mogelijk te maken, zonder onderscheid.
ONDERWIJS VOOR IEDEREENDe schoolkosten verlagen en streven naar gratis onderwijs• De kosten voor naschoolse opvang en begeleide/omkaderde studie beperken.• Initiatieven nemen om de schoolkosten te verlagen (diensten, en duurzaam en 
recycleerbaar materiaal), onder andere door de organisatie van groepsaankopen, bijvoorbeeld voor schoolklassen.
• Ruilbeurzen voor schoolbenodigdheden organiseren.• De kosten van schoolklassen trachten te beperken voor de ouders.• Het aantal scholen dat gratis naschoolse activiteiten organiseert in het 
basisonderwijs verhogen.
16 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • Onze deelname aan het proefproject van de Franse Gemeenschap rond gratis 
schoolmaaltijden in de kleuterscholen uitbreiden en de bevoegde Vlaamse overheden aanspreken om dit project open te trekken naar scholen van het Nederlandstalige net.
• De sportactiviteiten van de Stad Brussel gratis maken. Het aanbod openbare scholen vergroten  • Het scholenplan 12-18 voltooien (reeds gefinancierd):
 
 - Mu
tsaard-project (kleuter - lager - secundair);
 - Nieu
we tuinbouwschool;
 - Nieu
we Franstalige kleuterschool (Donderberg);
 - Nieu
we Nederlandstalige basisschool Zennestraat (Vijfhoek).
• Het scholenplan 2018-2024 opstarten. Onder voorbehoud van beschikbaarheid van 
financiële middelen, zou dit plan o.a. de volgende projecten omvatten:  
 - 
Twee nieuwe scholen op de site van Thurn & Taxis;
 - Nieu
we middelbare school Vuurkruis/Oorlogskruis;
 - Reno
vatie en uitbreiding van het Athénée des Pagodes;
 - Reno
vatie en uitbreiding van het Lycée Dachsbeck;
 - Nieu
we school op de Heizelvlakte (Neo);
 - Nieu
w gebouw en uitbreiding van de basisschool Congres Dachsbeck;
 - Reno
vatie van de Bockstael-campus (lager en secundair);
 - Reno
vatie en uitbreiding van de Droomboom-school;
 - De mogelijkheid bes
tuderen om een nieuwe Nederlandstalige school 
 te creëren en hierv
oor een geschikte locatie zoeken
• De aan voorkooprecht onderworpen perimeters rond onze schoolcomplexen vastleggen om de uitbreidingen te kunnen inplannen.
• De nieuwe gebouwen zodanig ontwerpen dat zij gebruikt kunnen worden door 
de wijk, de bewoners en buitenschoolse initiatieven (sportclubs, verenigingen, vakantiekampen, enz.) buiten de lesuren, en zo het gebruik van de schoolinfrastructuur optimaliseren. De nieuwe gebouwen moeten ook rekening houden met actieve vervoerswijzen.
• Erop toezien dat er voldoende gemeenschappelijke ruimten worden gecreëerd in de 
nieuwe gebouwen van het secundair onderwijs. 
Inclusie versterken• De inclusie van leerlingen met specifieke behoeften in het gewoon onderwijs 
bevorderen en aanmoedigen, ook in het secundair onderwijs, door het comité ‘Handicap’ te heractiveren (platform voor informatie en ondersteuning van directie en leerkrachten).
• De mogelijkheid bestuderen om mobiel onderwijs uit te bouwen voor kinderen van 
asielzoekers.
• De mogelijkheid bestuderen om buitengewoon onderwijs uit te bouwen voor 
autistische kinderen die niet in het klassieke onderwijssysteem terecht kunnen en dit onderwijs implementeren.
LEERMETHODES EN PROJECTEN MET SLAAGKANSEN VOOR IEDEREEN Methodes en projecten• Actieve leermethodes promoten die gericht zijn op autonomie en samenwerking, 
waarbij de leerling al doende leert, en deze in zoveel mogelijk scholen ingang doen vinden.
• Samenwerking tussen de leerlingen, leerkrachten en burgermaatschappij 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 17  bevorderen (in plaats van concurrentie).
• Een gedifferentieerde pedagogie bevorderen die gebaseerd is op leermethodes 
die het ritme en de behoeften van het kind respecteren, zodat het op zijn/haar eigen manier zoveel mogelijk vaardigheden kan ontwikkelen.
• Nieuwe technologieën implementeren om een gedifferentieerd onderwijs te 
ontwikkelen dat aangepast is aan de behoeften van elk kind (gepersonaliseerde oefeningen, spraakherkenning voor lezen en schrijven, wiskunde in drie dimensies ...).
• De verwerving van basisvaardigheden en de kennis van de onderwijstaal verbeteren, 
voor leerlingen van wie de moedertaal niet Frans of Nederlands is, met bijzondere aandacht voor jonge nieuwkomers, wier slaagkansen afhangen van deze taalkennis.
• Het opsporen van leerstoornissen vanaf de kleuterschool verbeteren door o.a.: 
 - de initiële opleiding en 
voortgezette vorming van leerkrachten te versterken,
 - he
t logopedie-project in het secundair onderwijs ook in het basisonderwijs 
 
 in 
te voeren
 De taak 
van de logopedisten bestaat erin om:
● 
●
- leerstoornissen op te sporen
● - ouderbegeleiding 
voor te stellen
● - leerkr
achten te helpen om hun aanpak af te stemmen op de moeilijkheden 
 
 v
an het kind
● - de teams te onder
steunen bij het organiseren van aangepaste examens
● - deel
 te nemen aan de klassenraad om extra toelichting te geven.
• Leerlingen die het moeilijk hebben voortdurend ondersteunen met een snelle 
remediëring (zodra het probleem zich stelt).
• De verschillende projecten van begeleiding door pedagogen (steunpunten in 
lagere scholen, mentoraat, remediëring ...) binnen en buiten de school (jeugdcentra, verenigingen ...) steunen.
• De schoolbegeleiding door PMSC verbeteren door efficiëntere tools aan te reiken en 
deze begeleiding laten berusten op een fundamenteel principe: de ontplooiing van de talenten van de leerling aanmoedigen.
• De wetenschappelijke (rationele) geest ontwikkelen vanaf een zo jong mogelijke 
leeftijd (wetenschapsworkshops, ‘tellen in de kleuterklas’, enz.).
• Autonoom werken aanmoedigen vanaf de lagere school om de overstap naar het 
middelbaar voor te bereiden.
• De banden met de ULB en VUB aanhalen (lokalen delen, brugklassen, 
voorbereidende cursussen, enz.) voor een vlotte overgang van het secundair naar het hoger onderwijs. 
• Meer e-learning. • Een online platform creëren:
 - 
Voor de leerkrachten, om de uitwisseling van goede praktijken en de 
 c
ommunicatie tussen de teams te bevorderen.
 - 
Voor de leerlingen, met informatiebronnen die door onze pedagogische 
 
 ad
viseurs en onze leerkrachten gevalideerd worden, zodat er een soort van 
 
 virtuele, officiële campus on
tstaat voor alle instellingen van de Stad.
HET LEREN VAN VREEMDE TALEN AANMOEDIGENTalen leren is essentieel voor een duurzaam samenleven in een multiculturele 
samenleving met vele gezichten, vooral in een kosmopolitisch Gewest waar mobiliteit en meertalige contacten essentieel zijn.
• Nieuwe leermethodes en structurele partnerschappen voor taaluitwisselingen 
ontwikkelen ter bevordering van de tweetaligheid. 
18 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • Blijven investeren in e-learning onder begeleiding van een leerkracht. 
• Naschoolse activiteiten organiseren in beide landstalen of in een andere taal.• De banden tussen Franstalige en Nederlandstalige scholen in de buurgewesten 
versterken, onder andere door middel van verbroederingen tussen Franstalige scholen in Wallonië en Nederlandstalige scholen in Vlaanderen, met uitwisselingsprojecten voor leerlingen. 
• De talen die de leerlingen spreken erkennen en valoriseren.• Nagaan welke voorwaarden aanwezig moeten zijn om een immersieschool op te 
richten en deze voorwaarden creëren om het succes van het project te verzekeren.
EEN WARM ONDERWIJS DAT WEDERZIJDS RESPECT EN PSYCHOLOGISCH 
EN FYSIEK WELZIJN HOOG IN HET VAANDEL DRAAGT
• Acties blijven voeren rond mediaopvoeding vanaf een zo jong mogelijke leeftijd, 
om kritisch denken te ontwikkelen. 
• Welzijnsprojecten op school uitbreiden, zoals het ‘inspiratie-uurtje’ dat steunt op 
meditatie en geweldloze communicatie.
• Projecten tegen pesten en vooral cyberpesten steunen.• Sensibiliseringsacties voor ouders en kinderen op touw zetten over diverse thema’s 
ter bevordering van een gezonde levenshouding en goede leeromstandigheden (gezonde voeding, slaap, sport). 
• Activiteiten rond gezondheidsopvoeding voortzetten en uitbreiden in de 
schoolinstellingen: 
 - De actie ‘
soep om 10 u. ’ doortrekken over het ganse jaar;
 - De ‘week 
van de gezonde voeding’ verder uitbreiden. Initiatief om leerlingen 
 
 op een leuke en aangepas
te manier bewust te maken van het belang van het 
 
 e
ten van fruit en groenten;
 - Biol
ogische, lokale en seizoensgebonden producten promoten in de 
 
schoolrefters;
 - De actie ‘Chef
 at school’ verderzetten, waarbij echte chefs de scholen 
 
bezoeken;
 - Sport pr
omoten en ‘ervaringsgericht sporten’ aanmoedigen om 
 gender
stereotypen in de sport te bestrijden; 
 - Meer
 tabakspreventie voeren (‘Rookvrije school’) en alle vormen van 
 ver
slaving bestrijden;
 - He
t gewicht van de boekentas naar beneden halen.
• Het investeringsplan verderzetten om drinkbaar water aan te bieden op alle scholen en tijdens alle verschillende evenementen waaraan de leerlingen deelnemen.
• Oprichting van een sportbibliotheek zodat sportleerkrachten gebruik kunnen maken 
van een breed scala aan gemeenschappelijke sportuitrustingen. 
ONDERWIJS DAT MEE IS MET DE MAATSCHAPPELIJKE EVOLUTIES• Nieuwe opleidingen organiseren:
 - Een mas
ter in geluidskunst aan het Arba-Esa
 - Een bachel
or leerkracht secundair onderwijs Nederlands buiten de 
 
werkuren
or met specialisatie in lichamelijke voorbereiding en training 
 
 (
voor sportzalen en -clubs) 
or voor alle pedagogische diploma’s in knelpuntfuncties 
  
 (leerkr
achten Nederlands, wetenschap, wiskunde) buiten de werkuren
 - In 
verband met de evenementensector
 - Een optie sport in he
t secundair onderwijs
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 19  • Het opleidingsaanbod in het beroepsonderwijs herzien zodat de opleidingen 
daadwerkelijk tewerkstellingsperspectieven bieden zonder aan polyvalentie in te boeten.
• Het onderricht van de geschiedenis van culturen, religies, wereldbeschavingen, 
immigratie, kolonialisme en de Europese geschiedenis veralgemenen.
• De samenwerkingsverbanden versterken tussen ons beroepsonderwijs en:
 - de 
verschillende diensten van de Stad (ziekenhuizen, rusthuizen, BME, 
 politie
zone ...)
 - de gr
ote openbare werkgevers van het Gewest (MIVB, NMBS ...)
 - de ber
oepsfederaties/private werkgevers
 - de ne
twerken van de sociale en solidaire economie
 - de e
venementensector
• Actief deelnemen aan de denkoefening over het Pact voor een uitmuntend onderwijs 
(‘Pacte d’excellence’) (met name door de implementatie van een stuurplan in elk van onze instellingen) en de hervorming van de initiële opleiding.
• Een proefproject ‘leren programmeren’ opstarten.• De communicatie met de ouders en de leerlingen verbeteren, met name via digitale 
platformen (e-campus, smartschool, enz.) 
• De intergenerationele activiteiten uitbreiden.• De samenwerkingsverbanden tussen onze kunstscholen en de culturele instellingen 
op het grondgebied van de Stad Brussel versterken.
• Zoveel mogelijk Franstalige en Nederlandstalige scholen mee opnemen in de 
plannen die een betere integratie van de scholen in hun wijk nastreven (Brede School, gewestelijk scholenplan).
• De fusie voltooien tussen de Haute Ecole Fransisco Ferrer en de Haute Ecole Lucia 
De Brouckère in het kader van de hervorming van het hoger onderwijs.
EEN ONDERWIJS DAT ZICH INZET OM DE BURGERS VAN MORGEN TE VORMEN• Een dienst ‘gender’ oprichten binnen het departement, die belast wordt met:
 - he
t opzetten van transversale projecten tussen de verschillende 
 onderwijsniveaus .
 - he
t ontwikkelen van opleidingsmodules over de gelijkheid tussen vrouwen 
 
 en mannen 
voor elk onderwijsniveau .
 - erv
oor zorgen dat het leertraject relationele, affectieve en seksuele 
 opv
oeding in de lagere en middelbare school ook de beginselen gelijkheid 
 
 en respect 
voor iedereen aan bod laat komen.
 - he
t aanmoedigen, steunen en voorstellen van initiatieven ter bevordering 
 
 v
an gendergelijkheid:
 - he
t aanmoedigen van gemengde lessen lichamelijke opvoeding
• De burgerstage uitbreiden naar al onze middelbare scholen. • De workshops rond filosofie steunen om nadenken, actief luisteren en een open 
geest te stimuleren.
• De projecten ondersteunen die strekken tot:
 - he
t ‘samen bouwen’ en de bestrijding van maatschappelijke dualisering 
 - he
t leren van de democratische waarden en de uitdrukking ervan 
 - de bes
trijding van racisme, xenofobie en antisemitisme 
 - de bes
trijding van homofobie 
 - he
t leren van de politieke en sociale context en de instellingen van België 
 
 en E
uropa, ook via debatten met woord en wederwoord, in aanwezigheid van 
 
 act
oren van het maatschappelijke middenveld.
• De ontwikkeling van de Schoolvervoerplannen in onze instellingen verderzetten, 
20 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 om de zachte mobiliteit van het personeel en de leerlingen te stimuleren en te 
organiseren, door middel van proefprojecten en met de steun van de ouders (voetgangersrijen, veilig gebruik van de fiets, fietsenstallingen, enz.).
• De ouders aanmoedigen om actieve vervoerswijzen te gebruiken en de directe 
schoolomgeving zo aanleggen dat de luchtkwaliteit in en rond de school verbetert.
• Bewust maken van de principes van duurzame ontwikkeling en bescherming van het 
leefmilieu op drie vlakken: sociaal, ecologisch en economisch:
 - 
Afvalsortering in de scholen handhaven en verbeteren door zowel het 
 
 per
soneel als de leerlingen te sensibiliseren, om te streven naar ‘0% afval’ . 
 - 
Alle vormen van verspilling bestrijden. 
 - Schoolactiviteiten en uits
tappen aanmoedigen die de natuur in de verf 
 
 ze
tten (moestuin, composteren, bezoek aan producenten, biodiversiteit, 
 duurzame v
oeding, enz.).
• Leerlingen aanmoedigen om actief deel te nemen aan het schoolleven, onder meer via de leerlingenraden en klasvertegenwoordigers.
EEN ONDERWIJS IN EEN VEILIG, AANGENAAM EN FUNCTIONEEL KADER • De renovatie van de bestaande infrastructuren verderzetten.• De inrichting van speelplaatsen en ruimten voor buitenschoolse activiteiten 
verderzetten om er gediversifieerde onderwijsprojecten te ontwikkelen, met de input van de pedagogische teams, de leerlingen en de ouders.  
• De speelplaatsen vergroenen en voorzien van uitrustingen. • Meer studieruimten inrichten voor de studenten van het hoger onderwijs.• Ruimten inrichten waar dialoog en ontmoetingen mogelijk zijn.• Doorgaan met de aanpassings- en beveiligingswerken aan de schoolomgeving, 
in nauwe samenwerking met de dienst Wegeniswerken, ter bevordering van de zachte mobiliteit (bewegwijzering, verbreding van trottoirs, fietsenrekken, enz.). 
• Doorgaan met de organisatie van technopreventieve bezoeken en 
bewustmakingscampagnes over verkeersveiligheid. 
• Een nieuw investeringsplan uitvoeren om het energieverbruik terug te dringen 
en aanzienlijke besparingen te realiseren (dakisolatie, (drie)dubbele beglazing, thermostatische kranen, enz.). 
• Voortzetting van de inbraakbeveiligingsacties (Amok of terrorisme) in samenwerking 
met de politie. 
• De samenwerking met sportclubs en wijkverenigingen om sportuitrustingen ter 
beschikking te stellen, verderzetten en versterken. 
• Bijzondere aandacht besteden aan de geluidsnormen en de geluidshinder beperken. • De sanitaire installaties verder renoveren.• Ten minste één keer per jaar een zichtbare actie ondernemen ter bevordering van 
de netheid in de scholen zelf maar ook daarrond, in samenwerking met de dienst Openbare Netheid.
AANGEPASTE EN DUURZAME VOORZIENINGEN EN MATERIALEN • De infrastructuur van ons beroepsonderwijs verder uitbouwen.• Nieuwe technologieën blijven aanbieden om digitale scholen te creëren
en tegelijkertijd een respectvol gebruik waarborgen. 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 21  • Doorgaan met het vervangen van de bestaande uitrusting van onze scholen
 door duurzaam en recycleerbaar schoolmeubilair.
VOLDOENDE GEKWALIFICEERD EN GEMOTIVEERD PERSONEELVoldoende onderwijzend personeel• Op korte termijn:
 - een ber
oep doen op laatstejaarsstudenten (bachelor en master).
 - een ber
oep doen op gepensioneerde leerkrachten.
 - leerlingen de k
ans geven om nieuwe technologieën te gebruiken 
 (
virtueel platform, e-learning, enz.) onder begeleiding van een personeelslid.
• Op de middellange termijn het schaarsteplan nieuw leven inblazen:
 - 
Jongeren warm maken voor het onderwijs en hen aanmoedigen om een 
 pedagogische rich
ting te kiezen, onder andere aan de Hogeschool Francisco 
 
 Ferrer, door
 deel te nemen aan studie- en jobbeurzen en interactieve 
 
 en d
ynamische informatiesessies te blijven organiseren voor de laatstejaars 
 
 v
an het secundair onderwijs;
 - he
t beroep van leerkracht blijven promoten, jongeren warm maken en 
 
 s
timuleren om de opleiding ad hoc te volgen;
 - de begeleiding 
van toekomstige leerkrachten tijdens hun stageperiode 
 
 in onze ins
tellingen verbeteren, zodat zij na hun opleiding ook daadwerkelijk 
 
 bij ons blijven. 
 
• Begeleiding 
van nieuwe leerkrachten:
 - de goede opv
ang en begeleiding van jonge leerkrachten verderzetten en 
 
 nog be
ter maken;
 - he
t mentoraat voor beginnende leerkrachten uitbreiden.
 - de directie een gr
otere rol laten spelen in de begeleiding van jonge 
  
leerkrachten. 
GEKWALIFICEERD EN GEMOTIVEERD ONDERWIJSPERSONEEL (LEERKRACHTEN, OPVOEDERS, OPVOEDEND HULPPERSONEEL, ENZ.)
• Systematisch in de initiële opleiding de volgende thema’s opnemen:
 - de bes
trijding van vooroordelen (racisme, seksisme, enz.).
 - de on
twikkeling van kritisch denken en de methode van filosofische 
 
workshops;
 - de pr
aktijk van ‘warm onderwijs’ (bienveillance éducative);
 - mindfulness als pedagogisch ins
trument;
 - he
t opsporen van leerstoornissen, sensibilisering voor onmiddellijke 
  
 remediërings
technieken en voorzieningen die kunnen worden ingezet
 - he
t toepassen van actieve en gedifferentieerde leermethodes die 
  
 aangepas
t zijn aan ieder kind;
 - e-learning.
• In de 
voortgezette opleiding, de nadruk leggen op:
 - he
  
technieken en voorzieningen die kunnen worden ingezet;
 - nieu
we leermethodes en pedagogische instrumenten.
• Pedagogische ondersteuning van leerkrachten bij de omschakeling naar digitale 
tools en digitale kennis (e-learning, BIT’s, tablets ...).
• Het onderwijzend personeel de nodige middelen aanreiken zodat het gepast kan 
reageren op risicogedrag en tekenen van mishandeling.
22 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • Constructieve evaluaties invoeren. 
• De constructieve dialoog met de vakbondsorganisaties verderzetten.BETROKKEN OUDERS DIE ALS VOLWAARDIGE PARTNERS WORDEN BESCHOUWD • De vertrouwensrelatie ouders-school versterken door meer informatie, dialoog en 
participatie.
• Ouderverenigingen stimuleren en steunen; hen voorstellen om aan te sluiten bij 
FAPEO. 
• Digitale instrumenten ontwikkelen om de communicatie tussen de school en de 
ouders te verbeteren.
• Ouders beter informeren over studiebegeleidingsprojecten van de Stad of die de 
Stad ondersteunt in de scholen en verenigingen.
• Ouders betrekken bij projecten voor de herinrichting van de ruimten voor 
buitenschoolse activiteiten en speelplaatsen.
• Ouders betrekken en voorlichten om mogelijke straatschoolprojecten te ontwikkelen 
in samenwerking met de politiediensten en de dienst Mobiliteit.
• Ouders betrekken bij de Schoolvervoersplannen om de zachte mobiliteit
 te bevorderen.
HET OPENBARE LEESAANBOD VEELZIJDIGER MAKEN Bibliotheken doen tegenwoordig veel meer dan alleen maar boeken uitlenen; ze 
hebben hun materialen aangepast aan de noden van het publiek. Bibliotheken zijn echte maatschappelijke actoren geworden en hebben zich derhalve aangepast aan de nieuwe noden van hun publiek (informaticaruimten, wifi-aansluiting, enz.). Zij bieden tal van educatieve activiteiten aan (klassen ontvangen, literaire ontmoetingen, conferenties, tentoonstellingen, workshops, leesclubs, enz.). Om deze omschakeling verder te zetten, willen wij:
• Een openbare bibliotheek ‘van de toekomst’ oprichten met lees- en werkruimten, 
een digitale ruimte, een ontspanningsruimte met mogelijkheid tot een snelle hap, enz;
• Een centrum voor de geschiedenis van het prentenboek oprichten;• De bibliotheek van Brunfaut in de Modelwijk onderbrengen in een nieuwbouw die 
groter en geschikter is, in samenwerking met de Lakense Haard;
• De bibliotheek van Brand Withlock onderbrengen in een nieuw gebouw (Strostraat);• Het proefproject ‘Lire dès la naissance’ verderzetten in samenwerking met de dienst 
Kinderopvang;
• Hechter samenwerken met onze rusthuizen (intra en extra muros).
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 23  JEUGD
De Huizen van het Kind en de jeugdcentra zijn plaatsen die de socialisering van het 
kind bevorderen. Ze hebben een voorbeeldfunctie, omdat het leerplekken zijn voor samenleven in groep. Ze moeten dan ook een weerspiegeling van de samenleving zijn, waar tegenstrijdigheden en confrontaties uitgesproken en uitgelegd worden, en bij consensus worden opgelost. Uitgaande van het beginsel dat diversiteit een verrijking is, moeten kinderen en jongeren opgevoed worden tot verantwoordelijke burgers, die in staat zijn bij te dragen aan de ontwikkeling van een democratische, hechte en pluralistische samenleving die openstaat voor alle culturen. Er wordt speciaal aandacht besteed aan sociaal, economisch, cultureel en emotioneel zwakkere kinderen en jongeren, zodat iedereen krijgt wat hij nodig heeft om zich te kunnen ontplooien.
Aansluitend hierop verbindt de Stad Brussel zich ertoe om aan te sluiten bij de 
‘Kindvriendelijke steden en gemeenten’, een initiatief van Unicef dat er naar streeft de beginselen van het internationale Kinderrechtenverdrag te waarborgen. Dit verdrag werd aangenomen door de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties op 20 november 1989 en door Frankrijk bekrachtigd op 26 januari 1990. Door een ‘Kindvriendelijke stad’ te worden, treedt de Stad toe tot een internationaal netwerk waarin goede praktijken en voorbeelden van sociale innovatie worden uitgewisseld.
Omdat de jeugd de drijvende kracht en de grootste rijkdom van Brussel is 
(30% van de Brusselse bevolking is jonger dan 24 jaar), ziet de Stad Brussel jongeren als volwaardige partners in haar overheidsbeleid. Hiertoe zullen  wij ‘Staten-Generaal van de jeugd’ organiseren met de Brusselse jongeren en experten uit de sector. De Stad zal er alles aan doen om ‘Europese Hoofdstad van de Jeugd’ te worden
HET PERSONEEL ONDERSTEUNEN EN VORMEN• De opdracht van de straathoekwerkers herdefiniëren.• Het onthaal en de omkadering van nieuwe personeelsleden verbeteren.• Een opleidingsplan opstellen voor de domeinen ethiek en pedagogie.HET PEDAGOGISCH PROJECT BIJWERKEN EN KWALITEITSVOLLE 
BUITENSCHOOLSE ACTIVITEITEN ONTWIKKELEN
• Het activiteitenaanbod tijdens de schoolvakanties en het buitenschools aanbod 
diversifiëren en uitbreiden.
• De structuren en activiteiten aanpassen om de integratie van kinderen en jongeren 
met specifieke behoeften te bevorderen.
• Sport en gezonde voeding promoten bij kinderen en adolescenten.• Preventieve acties tegen tabaksgebruik opzetten (voorlichting, ‘rookvrije omgeving’) 
en ter bestrijding van alle vormen van verslaving.
• Het kritisch denken vanaf een zo jong mogelijke leeftijd bevorderen, meer bepaald 
door de workshops rond filosofie te veralgemenen en meer projecten te organiseren rond mediaopvoeding.
• De acties rond het thema duurzame ontwikkeling versterken: projecten voor een 
verstandig energieverbruik, activiteiten rond afval sorteren, enz.
• Het leren van talen aanmoedigen door meer ludieke bewustmakingsactiviteiten 
en immersie, gesprekstafels in de Huizen van het Kind en de jeugdcentra en gezamenlijke activiteiten tussen de Franstalige en Nederlandstalige structuren. 
• In elk Huis van het Kind een kinderraad oprichten en in elk jeugdcentrum een 
jongerenraad, en deze raden een participatief budget geven. Ten minste één keer per jaar een plenaire vergadering met alle wijken organiseren. 
• Jongeren aanmoedigen om zich mee in te zetten voor de organisatie van het 
jeugdcentrum, de wijk, de Stad ...
24 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • De voorwaarden scheppen voor een actieve participatie van jongeren om een sterke 
en open samenleving op te bouwen (vergaderzalen, enz. …).
• Subsidies vragen aan de VGC om meer activiteiten voor Nederlandstalige jongeren 
op te zetten. 
• Educatieve projecten rond respect voor verscheidenheid voortzetten (strijd tegen 
discriminatie, fascisme en racisme, noord-zuidtegenstelling, gelijkheid man en vrouw, respect voor seksuele geaardheid, enz.).
• Meer studiebegeleiding voor jongeren in het middelbaar onderwijs via onze 
jeugdstructuren. 
• Samenwerken met de structuren die een divers publiek opvangen.• Meer inzetten op intergenerationele activiteiten.• De toegang tot cultuur vergemakkelijken en artistieke creatie stimuleren, meer 
bepaald in samenwerking met culturele en kunstinstellingen.
• De openingsuren van speelpleinen in de lente- en zomervakanties verlengen en hun 
omkadering garanderen.
• Jongeren aanmoedigen om de monitoropleiding te volgen aan het Elisabeth Carter-
centrum om zo de onderwijsberoepen aantrekkelijker te maken.
• Een sociaal-educatief project voor kinderen van asielzoekers opzetten. • Niet-begeleide minderjarige vreemdelingen integreren in de bestaande 
jeugdstructuren.
GEPASTE INFRASTRUCTUUR EN GEPAST MATERIAAL AANBIEDEN• De omgeving rond opvangplaatsen veilig maken (zone 30, oversteekplaats voor 
voetgangers, enz.) op stedenbouwkundig vlak.
• Het jeugdcentrum R’En Arts en het gemeenschapscentrum Rempart des Moines 
herinrichten.
• Het jeugdcentrum Locomotive verhuizen naar een nieuw gebouw dat ruimer 
is en beter aangepast aan de behoeften.
• Het Huis van het Kind Noordpool verhuizen naar een nieuw gebouw dat ruimer 
• Een gezamenlijke infrastructuur oprichten in Haren, waarin jongerenactiviteiten 
en de bibliotheek zullen worden ondergebracht.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 25  3
HUISVESTING  
Na werkloosheid vormt huisvesting de grootste kopzorg voor een toenemend aantal Brusselse gezinnen. 
Heel wat medeburgers ondervinden dagelijks moeilijkheden om toegang te krijgen tot een behoorlijke woning: onbetaalbare aankoopprijzen, voortdurend stijgende huurprijzen, toename van de huurkosten enz. Als we deze crisis – die vooral lagere inkomens en kwetsbare bevolkingsgroepen treft – met succes willen aanpakken moeten we ingrijpen op zowel de kwaliteit als de kwantiteit van het publieke en private woningaanbod. Dat is de reden waarom de Stad Brussel een ambitieus woonbeleid voert en nog versterkt – in overeenstemming met artikel 23 van de Belgische grondwet, over het recht op wonen. Een degelijke woning moet mensen in de eerste plaats in staat stellen om aan hun universele behoeften te voldoen, zoals slapen, een gezin stichten, een actief leven leiden, studeren of werken.
26 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 In Brussel komt het erop aan om het betaalbare woonaanbod uit te breiden, binnen 
de huidige context van demografische groei en een tekort aan huurwoningen, waardoor mensen in slechte woonomstandigheden terechtkomen. Deze kwantitatieve uitdaging gaat gepaard met een maatschappelijke uitdaging, want Brussel kent sinds de jaren 90 van de vorige eeuw een sterke stijging van de vastgoedprijzen, die niet gepaard gaat met een gelijkwaardige inkomstenstijging. Dit zorgt ervoor dat Brusselse gezinnen steeds meer op zichzelf terugplooien. Zo leven verschillende generaties langer op hetzelfde adres, terwijl steeds meer jongvolwassenen naar de ouderlijke woning terugkeren. Gezinnen verlaten Brussel om zich in de rand te vestigen, in de hoop dat ze daar een betaalbare woning vinden die aan hun behoeftes is aangepast.Onze Stad speelt niet alleen een rol op het vlak van het regionale woonbeleid, maar stimuleert ook de plaatselijke ontwikkeling van de woningmarkt. In dit verband willen we er evenwel op wijzen dat de bevoegdheid ‘sociale woningen’ strikt genomen een gewestelijke en niet een gemeentelijke bevoegdheid is - hoewel de Stad via 2 OVM’s sociale woningen beheert.
De Stad Brussel zet zich in voor het Klimaatakkoord van Parijs en ontwikkelt een eigen 
plan voor de toekomstige generaties. Wij moeten ervoor zorgen dat de meest kwets-bare groepen kunnen deelnemen aan en profiteren van deze ecologische transitie. De dringende renovatie van sociale woningen en de bouw van nieuwe woningen moet een antwoord bieden op vraag naar gezondere lucht, de strijd tegen de klimaatveran-dering en de beperkte budgetten van sociale huurders.
Daarnaast geeft de Stad impulsen op het vlak van de bouw van nieuwe woningen, 
ligging en kwaliteit van de woningen, sociale en functionele mix van de huisvesting, bescherming van de kwetsbaarste burgers enz. 
Als we onze inspanningen om de gelijktijdige uitdagingen van de bevolkingsgroei 
en de veroudering van de gebouwen op lange termijn willen bestendigen, dienen we het aantal kwalitatieve woningen op het grondgebied van de Stad Brussel op te voeren. Op dat vlak zal de meerderheid vooral kiezen voor de renovatie van bestaande gebouwen en minder voor openbare projecten van grote wooncomplexen. In het kader van haar stedenbouwkundige beleid zal de Stad ook de nodige aandacht besteden aan nieuwbouw en in dat verband streven naar een verdichting van de ‘woonkernen’, om op die manier te vermijden dat de stad nog uitbreidt. Bij de bouw van openbare (sociale of middelgrote) woningen zullen duidelijke richtlijnen worden gevolgd voor dit soort projecten. Daarbij zal voorrang worden verleend aan:  
 - kleine eenheden die o
ver het grondgebied zijn verspreid; 
 - de sociale en functionele mix in al
 haar projecten; 
 - pr
ojecten waarin zo veel mogelijk openbare voorzieningen zijn opgenomen; 
 - een 
voorafgaande overlegfase bij de omschrijving van de projecten. 
VERSNELLING VAN DE RENOVATIE VAN SOCIALE WONINGEN
De renovatie van sociale woningen - en dan vooral op het vlak van het energieverbruik 
- vormt een essentiële prioriteit, omdat bewoners op die manier energiekosten kunnen besparen en elke dag van een hogere levenskwaliteit kunnen genieten.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 27   De Brusselse gewestelijke regering besteedt aanzienlijke financiële middelen aan 
de renovatie van sociale woningen, maar aangezien de procedures die daarbij moeten worden gevolgd, complex en lang zijn, duurt het een hele tijd voordat de renovatieplannen tastbare resultaten opleveren. 
In sommige gevallen wacht de Stad Brussel en haar inwoners al bijna 20 jaar op de 
realisatie van bepaalde renovatieprojecten. 
In dat kader wil de Stad de renovatieprocessen voor sociale woningen op de volgende 
manieren versnellen:
• een herkapitalisatie van de sociale huisvestingsmaatschappijen, waarbij een 
specifieke aandacht zal worden besteed aan de energie-efficiëntie van de gebouwen;
• een zoektocht naar alle innoverende financieringswijzen voor renovatieprojecten van 
sociale woningen;
• een onderzoek, in samenwerking met het Gewest, van de bestaande administratieve 
hindernissen voor een doeltreffende realisatie van de renovatieplannen van sociale woningen en de oplossingen die op dit vlak kunnen worden toegepast;
• de zoektocht naar financiering bij de Europese Investeringsbank.OPENBARE WONINGEN• In dit verband is het de bedoeling om openbare grondreserves te ontwikkelen met 
de bedoeling om openbare huur- en koopwoningen te bouwen, waarbij het grond-beheer hoofdzakelijk op het grondgebied van de Stad wordt behouden en om over terreinen te beschikken waarmee aan de vraag naar meer kinderdagverblijven en scholen ten gevolge van de bevolkingsaangroei kan worden voldaan. 
• Het is in dat verband belangrijk om de programma’s voor de bouw van sociale 
woningen van het Gewest op het grondgebied van de Stad te begeleiden en daarvoor gronden ter beschikking te stellen - bij voorkeur voor gemengde projecten (middenklasse, bescheiden en sociale woningen).
• We willen daarbij de mogelijkheid onderzoeken om Community Land Trusts in te 
voeren.
• Het aanbod van bescheiden en middenklasse openbare huurwoningen van de 
Grondregie en van het OCMW (750 eenheden) moet verder worden ontwikkeld. In dit ontwikkelingsprogramma van het openbare woningenpark zijn dit de beleidslijnen: 
 - 
voorrang verlenen aan woningen voor kroostrijke gezinnen en voor nieuwe 
 
 w
oonvormen, zoals cohousing en centraal wonen en aan het bouwen van 
 
 nieu
we studentenwoningen;
 - 
woningen opnemen die personen met een beperkte autonomie of beperkte 
 
 mobiliteit in s
taat stellen om langer thuis te wonen, zoals serviceflats van het 
 
 OCMW
 (in navolging van Versailles Seniors te Neder-Over-Heembeek);
 - z
orgen voor voldoende aanbod voor personen met een beperkte mobiliteit 
 
 (PBM), 
waarbij minstens 10 % aangepaste woningen in nieuwe gebouwen 
 
 w
orden voorzien en waarbij alle gebouwde woningen toegankelijk zijn voor 
 
PBM’s;
 - in o
vereenstemming met de energie- en gezondheidsnormen lichte 
 
 w
oonstructuren (bv. containers) ontwikkelen, waarmee heel wat tijd en geld 
 
 k
an worden bespaard tijdens de bouwfase;
 - de 
voorkeur geven aan ‘moduleerbare’ woningen die aan evoluties in 
 
 he
t gezinsleven kunnen worden aangepast (leven als vrijgezel, scheiding, 
 
 nieu
w samengestelde gezinnen enz.) in samenwerking met partners die op 
 
 da
t vlak de nodige knowhow in huis hebben;
 - samen me
t het Gewest experimenten met technologische innovaties in 
 
 ma
terialen en bouwtechnieken ondersteunen (bv. 3D-printen van woningen) 
 
 via research en on
twikkeling.
28 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • Ook de samenwerking tussen het OCMW en de BGHM moet verder worden 
uitgewerkt met de bedoeling om sociale woningen te bouwen.
• Er zal in dit verband ook een ‘Handvest inzake sociale mix’ worden opgesteld.• Grote projecten moeten worden gebruikt om de integratie van groene technologieën 
en communicatietechnologieën te bevorderen. 
 - Op basis 
van de beschikbare gronden zullen nieuwe soorten ecologische 
 
 wijken 
worden aangelegd, waarbij telkens wordt gestreefd naar een 
  
 financieel, ec
ologisch, technologisch en sociaal evenwicht.
 - In die nieu
we duurzame en moderne stedelijke wijken zullen werk, 
  
 huis
vesting, levenskader en sociale mix worden geïntegreerd.
 - Ze zullen ook gebruikmaken 
van hernieuwbare energiebronnen.
 - D
ie ecologische wijken impliceren de aanleg van groene ruimten, het 
 
 s
timuleren van het gebruik van actieve verplaatsingswijzen als alternatief voor 
 
 de eigen au
to, ruimtes die ingericht worden als ontmoetingszones, met wifi 
 
 en een gediver
sifieerd aanbod aan winkels.
• Bijdragen tot de invoering van originele financierings- en partnershipformules om de renovatie van 1.000 sociale woningen mogelijk te maken, evenals hun aanpassing aan de nieuwe normen op het vlak van de energieprestaties. Er zal hierbij voorrang worden verleend aan leegstaande woningen.
• Een registratiesysteem ontwikkelen dat door alle openbare actoren wordt gebruikt 
en dat hen snel en duidelijk zicht biedt op de punten die voor verbetering vatbaar zijn en de goede praktijken op het vlak van:
 - leegs
taande huurhuizen en toewijzing van woningen;
 - technische kenmerken en kenmerken op he
t vlak van energieprestaties van 
 
 de w
oningen;
 - financiën;
 - te
vredenheid van de huurders. 
• De renovatie voortzetten van wooncomplexen die conform de recentste normen moeten worden gebracht en/of die moeten worden gemoderniseerd – en dit zowel op het vlak van middenklasse als van sociale woningen: Versailles, Modelwijk, Noordwijk ... waarbij in de eerste plaats wordt gestreefd naar een verlaging van de kosten en van het energieverbruik, die een grote hap uit de gezinsbudgetten nemen.
• De sociale mix in de wijken verbeteren, door vooral sociale woningen te bouwen 
in wijken waar er nog niet veel aanwezig zijn en door middenklasse woningen voor verkoop aan te bieden in wijken met veel sociale woningen.
• Tijdelijk gebruik bevorderen van woningen in afwachting van renovatie/werken 
(op voorwaarde dat die woningen geen gevaar vormen voor de gebruikers) voor verenigingen en andere collectieve culturele evenementen, kantoren, pop-ups enz.
• Een nabijheidsrelatie tot stand brengen tussen de openbare operatoren en de 
huurders met behulp van conciërges, die volwaardige contactpersonen worden.
• Platte daken en binnenplaatsen in huizenblokken optimaal benutten, voor 
zonnepanelen,  stadslandbouw …
• Fietsenstallingen en alle andere mogelijke voorzieningen voor zachte mobiliteit 
integreren.
• Systematisch laadpalen voor elektrische voertuigen voorzien in de nieuwe garages 
en de plaatsing van laadpalen in de bestaande parkeergarages van de openbare gebouwen bevorderen.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 29  • De renovatie van afgetakelde gebouwen in de openbare sector voortzetten door de 
ontwikkeling van Renobru. 
• Eén enkel loket oprichten voor alle huisvestingsvragen, waar de Brusselaars: 
 - zich kunnen inschrijven bij de sociale huis
vestingsmaatschappijen, SIK’s, de 
 
 Gr
ondregie  en de eigendommen van het OCMW;
 - een zich
t kunnen krijgen op de gewestelijke en gemeentelijke huurtarieven, 
 
 w
aardoor ze kunnen nagaan of ze niet te veel betalen voor hun woning;
 - kunnen 
worden verwezen naar referentie-instellingen met betrekking tot 
 
 he
t recht van huurders, eigenaars en bemiddeling.
PRIVÉWONINGEN• Bij het Gewest pleiten om de stedenbouwkundige lasten vooral te gebruiken voor  
de bouw van woningen met geconventioneerde of sociale huurtarieven.
• Een duidelijk zicht krijgen op de leegstand van de woningen door de oorzaken en 
de logica nauwkeurig te onderzoeken, waarbij de nadruk wordt gelegd op sociale woningen. 
• De strijd tegen leegstand opvoeren via enerzijds taksen die eigenaars van 
verwaarloosde woningen aansporen om die woningen te verkopen of te verhuren en anderzijds de activering van de vorderings- en openbare beheermechanismen. 
 - Om de s
trijd tegen leegstand zo efficiënt mogelijk te sturen, zal een 
  
 specifieke task
force worden samengesteld met personeelsleden 
  
 v
an de diensten financiën, stedenbouw en gemeentelijke eigendommen en 
 
 me
t vertegenwoordigers van verenigingen die actief zijn rond wonen. 
  
 D
ie taskforce zal in twee jaar tijd een inventaris van leegstaande woningen 
 
 moe
ten opstellen en vervolgens 200 lege woningen per jaar een nieuwe 
 
 bes
temming geven.
 - Ze z
ou ook een overzicht moeten opstellen van de niet-bebouwde
  
 terreinen, z
odat de Stad de eventuele aankoop ervan kan overwegen.
• Het renovatiewerk van de aangetaste gebouwen in de private sector voortzetten door de ontwikkeling van Renobru, dat de woningen conform de Huisvestingscode* stelt in ruil voor een omkadering van de huurprijzen en de activering van het recht op openbaar beheer en de vordering van gebouwen. 
• Samen met de Sociale Immobiliënkantoren (SIK’s) het beheer van private woningen 
of elk conventioneringsmechanisme ontwikkelen waarmee de huur en de kwaliteit van de woning kan worden omkaderd. 
• Een specifiek fiscaal stelsel behouden waardoor eigenaars het beheer van hun goed 
aan een SIK kunnen toevertrouwen. 
• De eerste ervaringen evalueren van collectieve woonvormen, zoals woongroepen, 
wooncoöperatieven, Community Land Trusts of kangoeroewoningen, waardoor ouderen thuis kunnen blijven wonen, via stedenbouwkundige en domiciliëringsregels. 
• Eigenaars van commerciële gebouwen aanmoedigen om de verdiepingen 
boven de winkelruimte als appartementen te verhuren (in samenwerking met de departementen Handel en Stedenbouw). Op een proactieve manier eigenaars van ongebruikte kantoren benaderen en incentives invoeren om de gebouwen in woningen om te vormen (Louiza, Nieuwstraat enz.).
• De ombouw van lege kantoorgebouwen in woningen ondersteunen.IJVEREN VOOR DE WAARDIGHEID VAN IEDEREEN • Overeenkomsten sluiten tussen openbare woonoperatoren en het OCMW voor de 
terbeschikkingstelling van woningen.
30 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • Meer noodopvang- en transitwoningen ter beschikking stellen, zodat snel kan 
worden gereageerd op sociale noodsituaties op het vlak van de huisvesting (daklozen, slachtoffers van huiselijk geweld, rampen enz.). 
• Projecten zoals ‘Housing First’ en ‘Woningzoeker’ aanmoedigen, die een snelle 
en definitieve oplossing bieden voor daklozen die (opnieuw) een woning krijgen toegewezen.
VOORRANG AAN GOED BESTUUR EN OVERLEG• De transparantie en gelijkheid van de procedures voor de toekenning van woningen 
van de Regie en van het OCMW garanderen. 
• Met het oog op de invoering van het enkele loket een gezamenlijk kadaster opstellen 
van het vastgoedpark van de Stad en van het OCMW.
• De mogelijkheid onderzoeken om criteria vast te leggen om de openbare woningen 
van de Stad toe te kennen aan medewerkers van de Stad met een knelpuntberoep.
• De sociale begeleiding en de kwaliteit van het onthaal en van de luisterbereidheid 
naar de bewoners vermenselijken en versterken 
 - door
 eerstelijnspersoneel op te leiden;
 - door
 tevredenheidsenquêtes op te stellen over de verleende diensten;
 - door
 de diensten te controleren die voor de bewoners werken.
• Gemeenschapsinitiatieven van bewoners stimuleren en ondersteunen die een positieve invloed hebben op de sociale cohesie en het thuisgevoel.
• Vanaf de voorontwerpfase informatie- en participatievergaderingen blijven 
organiseren met de bewoners in het kader van de creatie van nieuwe woningen.
• De onthaalvergaderingen met de nieuwe huurders en een jaarlijks feest met alle 
huurders in stand houden; de gewoonte voortzetten om drie maanden na hun verhuizing bij de nieuwe huurders op bezoek te gaan.
• De bestaansreden en het werk van de overlegraden van de huurders in de 
verschillende wijken, zowel bij de Regie als in de sociale woningsector, valoriseren door dit soort initiatieven beter te omkaderen.
• De diverse contactdocumenten en/of procedures digitaliseren (inschrijving, 
zoektocht naar een vastgoed, oproep voor huur, indienen van kandidatuur, opvolging van een technisch of ander dossier), met de bedoeling om de kwalitatieve interactie met de huurders en/of de kandidaat-huurders te optimaliseren.
• De website van de verschillende operatoren op het vlak van de openbare huisvesting 
aanpassen en in nieuwe communicatiemiddelen investeren (en dan meer bepaald in sociale netwerken, e-loket enz.).
• In de private huisvestingssector voorrang verlenen aan de alternatieve manieren om 
conflicten op te lossen, door de partijen uit te nodigen om deel te nemen aan de ge-meentelijke zittingen van de Paritaire huurcommissie. Die commissie dient te bepalen welk huurtarief past bij de kwaliteiten van een woning en de in het conflict betrokken partijen aan de geldende regels te herinneren: als op die manier geen akkoord kan worden bereikt, kan alleen de Vrederechter beslissen om huurders uit de woning te zetten of om de huur te verlagen.
• De effecten bestuderen en de eerste lessen trekken uit de fusie van GEBRUWO en 
de Brusselse Haard.
• De optie onderzoeken om één enkele website aan te maken waarop alle informatie 
wordt samengebracht over openbare huisvesting in de Stad Brussel.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 31  4
GEZONDHEID • ZIEKENHUIZEN
De Stad Brussel is één van de steden waar de gezondheidssector de belangrijkste ter wereld is. 
Ongeacht of het gaat om het IRIS-netwerk of het academisch netwerk, samen vormen we één van de grootste zorgverstrekkende netwerken van Europa.
32 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 4Onze objectieve alliantie moet het mogelijk maken voor onze bevolking, maar 
ook voor al die mensen van over heel de wereld die zich laten verzorgen in onze ziekenhuizen, om te blijven genieten van deze uitzonderlijke dienst.We streven ernaar kwaliteitsverzorging aan te bieden die voor iedereen toegankelijk is. De alliantie tussen de gezinsgerichte gezondheidszorg en het medisch onderzoek van een hoger niveau is steeds kenmerkend geweest voor Brussel. Deze tevredenheid van de Brusselaars over onze ziekenhuiszorg wordt eveneens bevestigd in de cijfers: 80% van de patiënten die worden behandeld in de Brusselse ziekenhuizen wonen in Brussel zelf. 
Al meer dan twintig jaar werken het Brusselse Gewest en de Stad Brussel aan een 
groot project dat erop gericht is de financiën en de ziekenhuisverliezen te saneren en tegelijkertijd de kwaliteit van de ziekenhuiszorg op een uitzonderlijk hoog niveau te handhaven en de infrastructuur van de ziekenhuiskwaliteit te renoveren.
En vandaag is het resultaat van onze investering in de Stad en in het Gewest uitermate 
overtuigend.
Onze ziekenhuizen doen het goed, onze bevolking blijft hun vertrouwen schenken en 
onze ziekenhuisinfrastructuur is nagenoeg volledig gerenoveerd.
ZORGEN VOOR EEN BETER PREVENTIEBELEID• Berustend op de expertise van de Milieuraad, een functie van bemiddelaar 
milieugezondheid creëren die belast zal zijn met de opvang van de aanvragen, opmerkingen en klachten van burgers en werknemers van de Stad Brussel en het OCMW (ja zelfs klokkenluiders) op het vlak van milieugezondheid (risico’s gekoppeld aan bepaalde producten die door de diensten worden gebruikt, voedingsbestanddelen gebruikt door de Brusselse Keukens, kwaliteit van de lucht of aanwezigheid van schadelijke stoffen zoals asbest in het vastgoedpatrimonium van de Stad en van het OCMW …).
• Versterken van de innoverende voorzieningen voor sensibilisering voor de risico’s 
en preventie (soa, alcohol, drugsverslaving …) in het feestmilieu en ter gelegenheid van culturele manifestaties van de Stad Brussel (BSF, Festival Couleur Café …), meer bepaald ter attentie van de jongeren.
• Op basis van een samenwerkingsverband tussen de Stad Brussel en het OCMW, 
en met een drievoudige doelstelling van volksgezondheid, sociale verbondenheid en beveiliging van de openbare ruimte,  een zaal oprichten voor drugsgebruik met minder risico (ZDMR) voor drugsverslaafden.
• In de wijken die het meeste last hebben van drugsverslaafden gratis en anonieme 
punten opzetten voor het uitwisselen van injectiemateriaal – zogenaamde «StériBornes» – met het doel de toegang tot steriel materiaal te verzekeren, de verslaving te begeleiden door mogelijkheden voor verzorging open te stellen en de hinder en de onzekerheid te verminderen.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 33  EEN BETERE TOEGANG TOT VERZORGING GARANDEREN
• Verderzetten van het structurele partnerschap tussen het academisch ziekenhuis 
Erasmus en het Bordet Instituut.
• Ontwikkelen van een gemeenschappelijk beleid tussen het Erasmusziekenhuis en 
onze vier ziekenhuizen.
• Het IRIS-netwerk van de Brusselse openbare ziekenhuizen uitbreiden naar andere 
ziekenhuisinstellingen en andere actoren van de eerstelijnszorg, met name de rusthuizen en verzorgingstehuizen, de gezondheidshuizen en thuiszorg.
• Verderzetten van de integratie van alle instellingen van het IRIS-netwerk en hun 
zorgaanbod coördineren om hun complementariteit en de opvang van patiënten over het hele grondgebied te verbeteren.
• Creëren van een psychiatrisch verzorgingstehuis (PVT) met een capaciteit van 
60 bedden om te beantwoorden aan de behoeften van dit soort publiek dat, op zuiver medisch vlak, niet zijn plaats heeft in de psychiatrische zorgeenheden van de Brusselse ziekenhuizen. Dit PVT zou de eerste instelling van dit genre zijn in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Het zou eveneens een concreet alternatief vormen voor de huisvesting van deze verzwakte personen door niet-erkende commerciële structuren, in omstandigheden die op schandalige wijze mensonterend zijn.
• Versterken van de steun aan het bestaande netwerk van gezondheidshuizen op het 
grondgebied van de Stad Brussel, psychosociale en mentale gezondheidsdiensten, met name in termen van lokalen, infrastructuren en, in voorkomend geval, op financieel vlak.
• Verderzetten van het contracteringsbeleid tussen enerzijds de Stad Brussel en zijn 
OCMW en anderzijds de behandelende artsen op het gemeentelijk grondgebied.
• Actief aanmoedigen en ondersteunen van de oprichting van nieuwe 
gezondheidshuizen in de buurt, heel in het bijzonder in de wijken die het zwakst bediend worden en zij die het meest blootgesteld zullen worden in de komende jaren volgens het observatorium voor gezondheid en welzijn van de COCOM, met name berustend op het inzetten van het vastgoedpatrimonium van de Grondregie en het OCMW.
• Versterken van de gezondheidshuizen door samenwerkingsverbanden met de 
openbare ziekenhuizen, om te beschikken over de meest moderne uitrustingen. 
• Versterken van het aanbod aan thuiszorg van het OCMW (CAPA-SAD-SAF),  in het 
bijzonder voor personen met een beperkte autonomie en ouderen die een beperkt pensioen ontvangen maar die ervoor kiezen om thuis te blijven wonen.
• Vereenvoudigen van de administratieve procedures van de dringende medische 
hulp (DMH) binnen het OCMW en ernaar streven deze te harmoniseren met de hulp van de Federatie van Brusselse OCMW’s, om het verkrijgen van deze hulp en de overdraagbaarheid ervan in geval van verhuizing van de rechthebbende te vergemakkelijken.
34 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • Via de maatschappelijke werkers van het OCMW zorgen voor het systematisch en 
volledig informeren van de rechthebbenden over hun rechten en mogelijkheden inzake medische opvolging.
• Versterken van het samenwerkingsverband tussen onze ziekenhuizen en onze 
verpleegsterscholen (Haute Ecole Francisco Ferer en Ilya Prigogine).
GARANDEREN VAN KWALITEITSZORG• Versterken van de samenwerkingsverbanden met de partneruniversiteiten, 
zowel op het vlak van onderwijs als op het vlak van wetenschappelijk onderzoek.
• Verderzetten van het ambitieuze beleid van investering in geavanceerde medische 
uitrustingen.
• Het Belgisch referentiecentrum zijn voor de behandeling van kanker dankzij de 
afwerking van New Bordet en van het structurele samenwerkingsverband tussen Bordet en Erasmus.
• Versterken van de specialisatie van de diensten van het Kinderziekenhuis, 
het Sint-Pieterziekenhuis en het Brugmann-ziekenhuis om de patiënten referentiecentra aan te bieden.
• Ontwikkelen van nieuwe zorgtrajecten tussen de openbare ziekenhuizen, het 
academisch ziekenhuis, de rusthuizen en verzorgingstehuizen, de gezondheidshuizen, de thuiszorg en meer in het algemeen alle actoren van de eerstelijnszorg.
• Meer investeren om de opvang te verbeteren en het belang te versterken dat aan 
ieder wordt gegeven, zowel op het niveau van het personeel van de instellingen als op het niveau van de patiënten.
• Zorgen voor meertalige opvang. Daarnaast zal het verbeteren van de opvang van de 
Nederlandstalige bevolking en meer bepaald in de spoeddiensten een prioriteit zijn en dit aan de hand van een leerplan voor het Nederlands.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 35  36 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 5
SOCIALE 
ACTIE 
ARMOEDEBESTRIJDING EN MAATSCHAPPELIJKE INTEGRATIE
Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest brengt één vijfde van de rijkdom van ons land voort (19 % van het bbp) en is 
daarmee een van de rijkste regio’s in de Europese Unie. Tegelijkertijd moet bijna één derde van de Brusselaars het 
stellen met een inkomen dat onder de armoederisicodrempel ligt. De Stad Brussel moet in haar wijken een antwoord 
bieden op die dualiteit.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 37  De meerderheid engageert zich voluit om vanuit het gemeentelijke 
bestuursniveau, dat het dichtst bij de burger staat, progressieve projecten in te voeren die tot doel hebben om de ongelijkheid zoveel mogelijk te verkleinen. Het doel is om zo rust te brengen in de wijken en daar een sterkere sociale cohesie tot stand te brengen.
We worden daarbij met steeds talrijkere en steeds meer gevarieerde uitdagingen 
op het vlak van maatschappelijke bescherming, bestrijding van de armoede en maatschappelijke integratie geconfronteerd. Wegens de explosieve toename van het aantal begunstigden – van wie velen uitgesloten zijn van de sociale zekerheid – moet het OCMW overigens ook oplossingen zoeken voor de bijkomende kosten. Om het centrum in staat te stellen om zijn opdrachten te vervullen en in te spelen op de behoeften van de bevolking, is het belangrijker dan ooit om voldoende budgettaire middelen toe te wijzen aan het OCMW. Bovendien moet het OCMW als belangrijke openbare actor zijn inspanningen opvoeren op het vlak van duurzame ontwikkeling – niet alleen met betrekking tot het eigen beheer, maar ook met betrekking tot zijn beleid ter ondersteuning van de begunstigden. 
HELPEN OM TE EMANCIPEREN• We blijven het OCMW volledig ondersteunen en ontwikkelen (mechanismen van de 
artikelen 60 en 61, zoals voorzien in de organieke wet betreffende de OCMW’s, profes -
sionele integratie, thuishulp, juridische ondersteuning, huisvesting enz.), zodat het elke burger in staat stelt om zijn fundamentele rechten te laten gelden, en dan meer bepaald de rechten die in artikel 23 van de Grondwet worden gegarandeerd.• Het is de bedoeling om de bestaande instrumenten te versterken waarmee het OCMW, in samenwerking met het Jobhuis en de gewestelijke actoren (Actiris, VDAB, Bruxelles Formation), actief contacten kan leggen op de arbeidsmarkt. • We blijven personen die door het OCMW worden geholpen, ondersteunen om opnieuw op de arbeidsmarkt actief te worden en de overstap van die werknemers van een inschakelingscontract naar een arbeidsovereenkomst op te volgen. • We verlenen prioriteit aan de aanwerving van die werknemers – afhankelijk van hun eigenschappen – in het bestuur van de Stad, het OCMW en de paracommunale verenigingen en diensten. • We willen de individuele begeleiding met het oog op de socioprofessionele integratie versterken en opleidingen voorzien die de cursisten in staat stellen om snel op zoek te gaan naar werk, in samenwerking met de regionale en gemeenschapsactoren zoals Bruxelles Formation en de VDAB. • We pleiten voor een individualisering van de sociale rechten. • We verlenen voorrang aan een hoogwaardige begeleidingslogica van de OCMW-begunstigde in alle aspecten van zijn of haar leven in plaats van een controlelogica. Dat impliceert de weigering van het verplichte karakter van de gemeenschapsdienst in het Geïndividualiseerd Project voor Maatschappelijke Integratie (GPMI) en de valorisering van de vrijwillige deelname aan het verenigingsleven van de Stad als individuele emancipatievector. • We willen werken aan het voortbestaan van de jobs volgens art. 60 binnen de structuren waarin die jobs worden uitgevoerd. 
VOOR EEN VOORBEELDIGE EN HOOGWAARDIGE DIENSTVERLENING • We versterken de voortgezette opleiding van trainers voor socio-professionele 
integratie en alfabetisering, met name op basis van de pedagogische opleidingsvoorzieningen die door de gewestelijke en gemeenschapsactoren zoals Bruxelles Formation worden aangeboden.
• Wegens de toename van de behoeften en de complexiteit van de zaken waarmee 
eerstelijns sociale werkers worden geconfronteerd, willen we voortgezette opleidingen organiseren voor de medewerkers van elk van de antennes van het OCMW - en dan meer bepaald op het vlak van de mentale gezondheid.• Samen met de sociale partners willen we een charter goedkeuren voor de strijd tegen sociale dumping bij overheidsopdrachten van het OCMW.
• Samen met de dienst Cultuur van de Stad Brussel willen we de collecties en de 
archieven van het OCMW herwaarderen.
38 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 BEGELEIDING DIE MET DE NIEUWE UITDAGINGEN REKENING HOUDT
• We zijn van plan om de sensibilisering te versterken en opleidingen te organiseren 
voor de uitkeringsgerechtigden met de bedoeling om hen te leren om hun kosten voor energie- en waterverbruik te drukken.• We versterken de invoering van sociale dienstverlening in het kader van Agenda 21 van de Stad Brussel en van het OCMW.• We plannen een informaticaopleiding om op een doeltreffender manier de digitale kloof te kunnen overbruggen. • Het is de bedoeling om het DREAM-project (distributie en recuperatie van voedingsoverschotten in Mabru) voort te zetten en te versterken om op die manier niet-verkocht vers fruit en groenten te recupereren en uit te delen aan de Brusselse verenigingen die actief zijn op het vlak van voedselhulp. • De Dienst schuldbemiddeling van het OCMW zal worden versterkt.• We streven naar samenwerking met diensten die onvoorwaardelijke en laagdrempelige onthaalinfrastructuren ter beschikking stellen - MASS, SAS (sociale begeleidingsdienst van het OCMW) en TRANSIT.• Samen met de Stad, het Gewest, het Parket en de diensten die mensen met een verslaving helpen, zullen we een project voor een ruimte voor gebruik van verdovende middelen met een laag risico uitwerken met de bedoeling om een pragmatisch antwoord te bieden op een belangrijk gezondheidsrisico en een belangrijke stedelijke problematiek..• We zullen een openbare co-workingruimte inrichten voor sociale ondernemers.• We willen helpen bij de oprichting van kringloopwinkels in de wijken.• We ontwikkelen de promotie van het ‘microkredietfonds’ van finance.brussels.• We willen een psychiatrisch verzorgingstehuis oprichten met een capaciteit van 60 bedden om in te spelen op de groeiende behoeften, die niet door de Brusselse ziekenhuizen kunnen worden behandeld.• We zetten het beleid van conventionering voort tussen het OCMW en de artsen die op het gemeentelijke grondgebied actief zijn.• We ondersteunen de oprichting van nieuwe wijkgezondheidscentra op een actieve manier en moedigen ze ook aan, onder meer op basis van bijdragen van het vastgoedpatrimonium van het OCMW.• We willen het aanbod van de thuiszorg van het OCMW (CAPA-SAD-SAF) versterken, en dan meer bepaald voor personen met een beperkte mobiliteit en ouderen met een laag inkomen.• We onderzoeken de mogelijkheid om de administratieve procedures voor dringende medische hulp te vereenvoudigen en proberen om ze met behulp van de Federatie van de Brusselse OCMW’s op elkaar af te stemmen
ONDERWIJS EN OPLEIDING, FUNDAMENTELE HULPMIDDELEN VOOR SOCIALE 
COHESIE
• We blijven inspanningen leveren en het aantal beschikbare plaatsen uitbreiden voor 
kinderen en jongeren in de dienst ‘huiswerkscholen’ . 
• We besteden daarbij bijzondere aandacht aan studenten in het hoger onderwijs, 
van wie er steeds meer een beroep doen op het OCMW, met de bedoeling om het hoger onderwijs toegankelijker te maken, de culturele hindernissen die de toegang bemoeilijken te beperken en de slaagkansen bij examens en studies te verbeteren. We stellen in dat verband voor om de Cel Studenten te versterken.
• We willen het aantal beschikbare plaatsen in studiezalen voor Brusselse studenten in 
de lokalen van het OCMW en van de Stad op korte en op lange termijn uitbreiden.
• We willen doorgaan met de sensibilisering voor alfabetisering en het ‘Alpha’-
project versterken, dat gebaseerd is op alfabetiseringscursussen die openstaan voor gebruikers die hun beheersing van een van de landstalen willen perfectioneren, op kwantitatief vlak door het plaatsenaanbod aan te passen aan de maatschappelijke en de professionele behoeften, en op kwalitatief vlak door de organisatie van de cursussen te organiseren in de antennes van het OCMW die het dichtst bij de burger staan. 
• In overleg met de verenigingen die actief zijn op het vlak van de armoedebestrijding, 
werken we mee aan een pilootproject met de bedoeling om in onze scholen ‘armoedebemiddelaars’ aan te duiden, die de contactpersonen zijn tussen de ouders en de schoolteams. 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 39  DE STAD VOOR IEDEREEN 
• We willen alle tarieven onderzoeken van de openbare diensten die de Stad en het 
OCMW hanteren met de bedoeling om ze aan de inkomsten van de burgers aan te passen, zodat die diensten toegankelijker worden.
• We willen burgerinitiatieven ondersteunen in verband met de opvang van 
vluchtelingen en nieuwkomers en een welwillend gemeentebeleid ontwikkelen met het oog op het onthaal en de integratie, waarbij individuele emancipatie en autonomie worden aangemoedigd.
• We willen het onthaal versterken van personen met een handicap die geen 
plaats vinden in een instelling in Brussel. De zoektocht naar partners op andere beslissingsniveaus en verenigingen die zich bezighouden met hulp aan personen met een handicap, kan leiden tot de oprichting van een gespecialiseerde instelling op het grondgebied van de Stad. 
• We willen meer aandacht besteden aan ouderen met de bedoeling om ze zo lang 
mogelijk autonoom te houden en voor hen sociale en culturele activiteiten uitwerken en hen aanmoedigen om op een actieve manier aan het gemeenschapsleven deel te nemen.
• We zetten de ontwikkeling van buurtdiensten voort (thuishulp, opvang, schrijfhulp 
enz.).
• We onderzoeken de bouw van een nieuw rusthuis.HUISVESTING, EEN ESSENTIËLE BEHOEFTE• We zetten het beleid voort om vervallen gebouwen van de Stad en het OCMW door 
Renobru te laten renoveren om op die manier de strijd aan te gaan met ongezonde woningen en de socioprofessionele integratie te bevorderen.
• We investeren in de woningen van het OCMW met de bedoeling om het 
energieverbruik ervan zoveel mogelijk te beperken - onder meer door de toepassing van betere isolatie en efficiënte verwarmingssystemen.
• We willen het aanbod opvanghuizen voor zeer dringende situaties uitbreiden.• In het vastgoedbestand van de woningen van het OCMW voorzien we een aantal 
Housing First-woningen, waar we in samenwerking met de ION van de GGC Bruss’Help daklozen op een structurele manier kunnen opvangen.
• We verlenen voorrang aan het bouwen van woningen voor kroostrijke gezinnen en 
voor studenten. 
• We houden daarbij rekening met de nieuwe woonvormen, zoals cohousing en 
samenwonen. 
• We besteden bijzondere aandacht aan het ontwerp van woningen, zodat het toene-
mende aantal personen die minder autonoom worden of personen met een beperkte mobiliteit zo lang mogelijk thuis kunnen blijven wonen. 
• Samen met de sociale immobiliënkantoren (SIB) het beheer van privéwoningen 
ontwikkelen.
• De samenwerking tussen het OCMW en de BGHM ontwikkelen om de bouw van 
sociale woningen te bevorderen. 
40 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 SAMENWERKING EN COMPLEMENTARITEIT MET EXTERNE DIENSTEN 
EN DE VERENIGINGSSECTOR
• Twee keer per jaar willen we overleg organiseren tussen de plaatselijke spelers 
actief in de economie, op de arbeidsmarkt en in de opleidingssector om samen het coherente aanbod met betrekking tot creatie van en de actieve zoektocht naar werk, de prospectie van de plaatselijke werkgelegenheid en de beroepsopleiding te evalueren en aan te passen, om zo goed mogelijk in te spelen op de behoeften en de realiteit in Brussel.• We willen de samenwerking versterken tussen de departementen ‘Opleiding’ en ‘Werk - Sociale Economie’ van het OCMW en het Jobhuis en het opleidingshuis van de Stad, en met de gewestelijke en gemeenschapsactoren (Actiris, Bruxelles Formation en de VDAB).• Samen met de gewestelijke en gemeenschapsactoren werken we aan de validering van vaardigheden en gedrag.• We ondersteunen en organiseren de coördinatie van de verenigingsacties per wijk, zodat dubbel werk en energieverlies worden vermeden en we moedigen deelnemers aan om collectieve projecten in te dienen.• We willen de samenwerking versterken tussen de Stad en het OCMW enerzijds en de verenigingssector die zich bekommert om de daklozen anderzijds.• We ondersteunen vernieuwende initiatieven op het vlak van de sociale en solidaire economie (bv. sociale kruidenierszaak, sociaal restaurant, repair café, ressourcerie, kringloopeconomie enz.).• We ondersteunen de erkende private schuldbemiddelingsdiensten en bevorderen overleg met het OCMW, zodat dubbel werk wordt vermeden en informatie over ‘best practices’ kan worden uitgewisseld.• We ondersteunen vernieuwende initiatieven op het vlak van de sociale en solidaire economie (bv. sociale kruidenierszaak, sociaal restaurant, repair café, kringloopwinkel, kringloopeconomie enz.).• We willen de participatie en de actieve medewerking versterken met partners die deel uitmaken van de sociale cohesie (bv. Brussels Platform Armoede) in verschillende wijken van Brussel.• We bevorderen het tijdelijke gebruik van vastgoed dat moet worden gerenoveerd/bewoond, ten gunste van verenigingen, werkgroepen, culturele evenementen, pop-ups enz.• Aan private en verenigingspartners die bij het OCMW aankloppen met de bedoeling om werknemers met een contract art. 60 te verkrijgen, stellen we de gewestelijke formules Stage First en het inschakelingscontract voor. 
ONTMOETINGS- EN DIALOOGRUIMTEN BEVORDEREN  • We openen en beheren nieuwe ruimten voor bewoners, zodat zij (ongeacht de 
wijk waar ze wonen) in de buurt over uitnodigende, gezellige en moderne openbare infrastructuur kunnen beschikken. 
• We starten grondige renovatiewerken op voor de Buurthuizen. • We willen het aanbod van activiteiten dat aan de burgers wordt voorgesteld, 
uitbreiden om zo beter in te spelen op de behoeften op het terrein en de werkroosters van de buurthuizen aanpassen aan de uurroosters van werkenden.
• Het is de bedoeling om intergenerationele projecten voort te zetten en te versterken.• We willen een globaal plan uitwerken ter bestrijding van sociaal isolement voor 
de meest kwetsbare personen (nieuwe buurtdiensten, noodplan voor hittegolf en koudegolf, shuttledienst enz.).
• We zetten de traditie van verschillende jaarlijkse en transversale evenementen voort 
en verstevigen die nog (Sinterklaas, carnaval, wijkfeesten, buurtfeesten, gezellige maaltijden enz.).
• We zetten, in samenwerking met de verschillende actoren, de praktijk van de 
culturele en andere uitstappen voort. 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 41  42 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 6
VEILIGHEID 
PREVENTIE
Veiligheid is een fundamenteel recht dat iedere burger vrije beweging en een vreedzaam leven waarborgt. De opdracht 
van de politiezone Brussel Hoofdstad Elsene bestaat erin om niet alleen de veiligheid en de orde te handhaven, maar ook 
om de sociale verbondenheid te versterken. Deze doelstelling wordt ook door de preventiediensten nagestreefd. De vzw 
Bravvo staat ten dienste van en luistert naar de burgers om hen te helpen volop en actief te bouwen aan een aangename 
en veilige stad en om hen attent te maken op hun rechten en plichten. Het vertrouwen van de bevolking in deze openbare 
dienstverlening - politiediensten en Bravvo - komt het samenleven ten goede.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 43  Om voor iedereen een veilige stad te creëren waar het goed leven is, dient men te 
beschikken over:
• een voorbeeldig, integer en eerlijk politiekorps dat de rechten en vrijheden van 
iedereen respecteer.
• een politiekorps dat luistert en dicht bij de burgers staat, dat doeltreffend en 
professioneel is en beschikt over de nodige financiële middelen.
• diensten die streven naar een optimale werking en die geïntegreerd en 
complementair samenwerken.
• proactieve preventiediensten die anticiperen op de noden en verwachtingen van de 
burgers.
Het vertrouwen van de gehele bevolking, ongeacht haar administratieve, economische 
en sociale situatie, ten aanzien van de diensten die belast zijn met de veiligheid, is essentieel voor elke rechtsstaat. 
Daarom stellen wij de volgende actiepunten voor:Blijven rekruteren in de wijken waar onze politieagenten actief zijn en de politie 
dichter bij de burgers brengen
• De aanwervingsinspanningen verderzetten door 200 extra politieagenten aan te 
werven.
• Het verderzetten van de samenwerking tussen de politiezone en het onderwijs voor 
de sociale promotie van de Stad bij de voorbereiding op de selectieproeven voor de opleiding tot inspecteur van politie. Dit doen we om politiepersoneel te kunnen inzetten dat beschikt over een goede kennis van het terrein en van de specifieke problemen van onze stad. 
• Het peterschapsproject in scholen verderzetten om duurzame banden te smeden 
tussen de kinderen van het vijfde en zesde leerjaar van alle onderwijsnetten en taalgemeenschappen en de politieagenten. Het project brengt de verschillende aspecten van het politieberoep onder de aandacht.
• De vele politieberoepen promoten en jongeren hierover informeren, vooral op het 
gebied van IT, nieuwe technologieën, sociale netwerken ... 
• Meer burgerpersoneel aanwerven voor bepaalde administratieve taken, om de 
politie van deze taken te ontlasten. De bedoeling is om meer politie op straat te hebben, in de plaats van in het politiekantoor. Bovendien zullen deze burgers door hun aanwezigheid in het korps en door de opleiding die ze krijgen, de relatie met de burgers en de perceptie van de burgers ten aanzien van de politie kunnen verbeteren.
• Naast de geplande opleidingen in het kader van de hervorming met betrekking tot 
de zogenaamde ‘territorialiteit’ (zie hierna) en de inzet van burgerpersoneel aan het onthaal van de politiekantoren, zullen we ook alle fysieke inrichtingen analyseren om de opvang van burgers in de politiebureaus te verbeteren en discrete ruimten in te richten waar burgers zich op hun gemak voelen. 
• Het blazoen van de politie oppoetsen om de politie dichter bij de burgers te brengen, 
maar ook om erkenning te krijgen voor dit boeiende maar moeilijke beroep en om het beroep op te waarderen.
• Bij de inschrijving van nieuwe burgers in Brussel en als onderdeel van de algemene 
opvang van nieuwkomers, informatie verstrekken over de lokale politie en ervoor zorgen dat iedereen die in Brussel gedomicilieerd is, zijn wijkagent kent en hem gemakkelijk kan benaderen. 
• De volledige rapporten van de politieraad systematisch op de website van de 
politiezone plaatsen.
44 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 MEER POLITIE OP STRAAT
• Het toekomstige hoofdkwartier van Polbru komt in de De Lignestraat. Dit hoofdkwar-
tier moet niet alleen een moderne werkomgeving aanbieden aan de politieagenten, maar ook een kantoor worden waar de bevolking 24 uur per dag en 7 dagen per week terecht kan. Daarnaast zal de politie nog steeds een politie-antenne bemannen in het hypercentrum (Unesco-zone, voetgangerszone).
• Meer politieagenten op de fiets inzetten, om ze dichter bij de burgers te brengen, en 
de fietsbrigades over het volledige grondgebied inzetten.
• Het voorzetten van de hervorming met betrekking tot de ‘territorialiteit’ waarvan de 
belangrijkste doelstellingen zijn:
 - 
via decentralisering meer aanwezigheid en zichtbaarheid van de politie
  op he
t terrein
 - de in
terventietijd verbeteren
 - de aan
wezigheid van politieagenten ‘s nachts in de wijken opdrijven
 - he
t aanbod vergroten en de samenwerking van de diensten in elke 
 DPI ver
sterken.
• In samenwerking met de Cel Mobiliteit van de Stad en Brussel Mobiliteit, meer agenten inzetten (meer bepaald bikers) op kritieke momenten, om de doorstroming van het verkeer te waarborgen en onburgerlijk gedrag van automobilisten die kruispu-nten blokkeren, te bestraffen.
VOORZIENINGEN EN BETERE VORMING VOOR POLITIEAGENTEN• Het plan voor de uitrol en de gerichte en proportionele modernisering van de came-
ra’s op het grondgebied van Brussel verder uitwerken. Dit vanuit het perspectief van ordehandhaving, maar ook om onderzoek te vergemakkelijken en onburgerlijk gedrag doeltreffender aan te pakken. De uitrol is een aanvulling op de versterking van de nabijheidspolitie. 
• Blijven investeren in apparatuur voor snelheidscontroles (vaste, mobiele en preven-
tieve en repressieve radars) om het aantal controles op te drijven en verkeersagressie te ontmoedigen en te bestraffen.
• In 2021 een trainings- en schietcentrum alsook een nieuwe kennel openen ten bate 
van ons politiekorps. De gekozen locatie aan de De Béjarlaan in Neder-Over-Heem-beek ligt buiten de dichtbevolkte woonwijken. 
• Blijven investeren in informatietechnologie, nieuwe digitale hulpmiddelen 
en gespecialiseerde medewerkers, om het contact tussen de burgers en de politiediensten te vergemakkelijken (online afspraken maken, klachten indienen van thuis uit, communicatie op sociale netwerken, enz.).
• Verdergaan met het uitrusten van voertuigen met computerhulpmiddelen om het 
werk van de patrouilles te vergemakkelijken (mogelijkheid om rapporten te schrijven, gegevensbestanden te raadplegen ...).
• De deontologische vorming van het politiepersoneel versterken, zodat het gedrag 
van onze agenten in dienst onberispelijk is (integriteit en eerlijkheid). De vormingen ‘deontologie’, ‘mensenrechten’, ‘diversiteit’ en ‘LGBTQI’ in samenwerking met Unia en het Rainbow House, zullen aan een zo groot mogelijk aantal medewerkers aangeboden worden. In geval van geweld tegen vrouwen zal er een bijzondere aandacht uitgaan naar de opvang van de slachtoffers en de opvolging van hun klacht, vooral bij partnergeweld en seksueel geweld.
• De mogelijkheden bestuderen die bodycams bieden tijdens interventies, voor zowel 
het politiepersoneel als de betrokken burgers, en werken aan de haalbaarheid van de implementatie van het systeem (gebruiksvoorwaarden, backoffice, overleg met het Parket, budget ...). 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 45  KRACHTIGERE PREVENTIEVE ACTIES
• Het proefproject Bruciteam, dat een team van veelzijdige stewards inzet in het 
hypercentrum, evalueren, en indien relevant de werking ervan uitbreiden naar andere wijken. 
• De inzet van preventiemedewerkers en politieagenten rond scholen verderzetten 
als onderdeel van het Focus-schoolproject. 
• Op basis van de lokale diagnoses, teams van gemeenschapswachten blijven 
inzetten. De prioriteit gaat uit naar de Noordwijk. 
• Samen met de diensten Mobiliteit, Wegeniswerken en de verkeerspolitie werken aan 
het oplossen van de gevaarlijke punten in het verkeer, die onder meer gemeld worden door verenigingen, bewoners, enzovoort. Daarnaast het publiek beter informeren over de initiatieven die hierrond genomen worden.
SAMEN WERKEN AAN VEILIGHEID• De veiligheidsrondes blijven organiseren om sneller in te grijpen bij lokale 
problemen. Tijdens deze rondes ontmoet de burgemeester de inwoners van een wijk en bespreekt hij, samen met de politiediensten en Bravvo, kwesties die verband houden met veiligheid. Daarbij wordt telkens toelichting gegeven over de diensten van de lokale politie en de non-profitorganisatie belast met preventie (technopreventieadviseurs, slachtofferhulpdienst, bemiddelaars ...). 
• Naar het voorbeeld van de Zavelwijk het eerste lokale preventiepartnerschap voor 
zelfstandigen (LPPZ) lanceren en andere wijken identificeren waar een mogelijke samenwerking met inwoners/handelaars/politie en preventiediensten kan worden ontwikkeld om samen de veiligheid te waarborgen. 
• Ervoor zorgen dat de basisopdrachten van de politie (opvang, nabijheid, hulp 
aan slachtoffers, onderzoek, interventie, gezamenlijk beheer van de openbare ruimte, mobiliteit) beter aansluiten op die van andere veiligheidsactoren, waaronder privébewakingsfirma’s, die, door bepaalde taken uit te voeren, de politiediensten in staat stellen om zich op andere taken te concentreren. 
DOELGERICHTER SAMENWERKEN• Van de federale overheid een herfinanciering van de politiezones eisen en de 
zone Brussel Hoofdstad Elsene de mogelijkheid bieden om haar organieke kader aan te vullen, naar het voorbeeld van Antwerpen. De cijfers staven dit verzoek: de gemeentelijke dotatie voor de politiezone is met 14% gestegen onder deze legislatuur, terwijl die van de federale overheid slechts met 6,4% omhoog ging.
• Meer samenwerking tussen de Brusselse politiezones, in samenwerking met de 
minister-president van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, met name tijdens grote geplande evenementen en onaangekondigde evenementen. 
• Om beter te kunnen reageren op problemen die de grenzen van de politiezone 
overschrijden, moeten we onze kennis en een aantal investeringen bundelen en het gewestelijk project voor het opzetten van een gemeenschappelijke meertalige dispatching van de 101-oproepen steunen en een modern, gezamenlijk en geïntegreerd crisiscentrum oprichten. 
• Meewerken aan de oprichting van de Gewestelijke School voor Veiligheids-, 
Preventie- en Urgentieberoepen. 
• Het Parket sensibiliseren voor bepaalde problemen met betrekking tot delinquentie 
en de onveiligheid in bepaalde buurten (gerelateerd aan prostitutie, drugshandel, streetraces, straatgeweld tegen vrouwen en tegen LGBTQI+ ...). 
• De huidige samenwerking tussen de politiediensten, de Stad en de sociale diensten 
in de strijd tegen huisjesmelkers en schijnhuwelijken verderzetten, alsook voor de begeleiding van daklozen, mensen op de dool, enz.
46 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • De gemengde brigades politie/netheidsdienst versterken, die, wanneer ze op 
heterdaad betrappen, echt effectief zijn in de strijd tegen tags, sluikstorten en andere overlast. Daarnaast de gemeenschapswachten blijven sensibiliseren voor meldingen van overlast in de openbare ruimte.
• De medewerking van de politiezone aan het project van het ‘Zorgcentrum na 
Seksueel Geweld’ verderzetten.
ANTICIPEREN OP NIEUWE UITDAGINGEN • De maatregelen tegen straatgeweld opdrijven door de politie en de agenten van 
Bravvo hiertoe te sensibiliseren en op te leiden. De opvang van de slachtoffers moet verbeterd worden en we moeten ze aanmoedigen om daadwerkelijk klacht in te die-nen. 
• De diversiteit in termen van gender en cultuur promoten binnen de politiediensten 
en de gemeenschapswacht door meer vrouwen aan te werven in de veiligheids- en preventiesector. 
• Preventieve instrumenten tegen gewelddadig religieus radicalisme en ter bestrijding 
van terrorisme versterken, zoals de PRE-RAD-cel die in 2014 werd opgericht. Deze cel werd opgericht als instrument om de invloed van het extremisme aan banden te leggen, burgers te beschermen en families van een geradicaliseerd familielid te steunen. 
• De verantwoordelijken van eredienstplaatsen die op ons grondgebied gevestigd zijn, 
begeleiden in hun erkenningsprocedure.
• Samen met het Gewest, het Parket en de diensten voor de bestrijding van 
drugsverslaving een veilige ruimte voor drugsgebruik inrichten om een pragmatisch antwoord te bieden op een groot gezondheidsprobleem en een belangrijke stedelijke problematiek. 
WERKEN AAN RUSTIGE WIJKEN • De strijd tegen overlast door prostitutie, zoals in de Alhambra-wijk, opdrijven, in 
samenwerking met het Parket, de zedenbrigade en alle diensten die kunnen optreden tegen mensenhandel (federale inspectiediensten, OCMW, Bravvo, stedenbouw ...). In die zin zal het reglement ‘Alhambra’ van kracht blijven, zal de politie harder optreden tegen mensenhandelaars en zullen terrassen verboden blijven voor zaken die de orde verstoren.
• Samenwerken met verenigingen op het terrein om begeleidingstrajecten 
uit te werken voor meisjes die uit de prostitutie willen stappen via herinschakelingsprojecten.
• De samenwerking van de Stad met het Gewest voortzetten als onderdeel van het 
Globaal Veiligheids- en Preventieplan, om een gezamenlijk en complementair beleid inzake prostitutie te ontwikkelen.
• De strijd tegen bedelnetwerken verderzetten, met een bijzondere aandacht voor de 
bescherming van bedelende kinderen. Onze prioriteit gaat uit naar de ontmanteling van netwerken die schaamteloos kinderen, mensen met een handicap, enz. uitbuiten. 
• Onze prioriteit blijft het vergroten van de verkeersveiligheid. Alle scholen, 
kinderdagverblijven en sportfaciliteiten moeten verkeersveilig worden onder deze legislatuur. In de woonwijken zullen we preventieve en repressieve radars, zigzagdoorgangen en Berlijnse kussens inzetten in de strijd tegen verkeersagressie. 
• De schoolomgeving veilig maken door middel van proefprojecten in samenwerking 
met de ouders, de leerlingen, de leerkrachten en andere belanghebbenden, zoals de schoolstraten. 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 47  • Samen met de sociale, medische en gerechtelijke diensten van de strijd tegen 
huiselijk geweld (geweld tegen vrouwen, kindermishandeling ...) een prioriteit maken.
• Een specifiek beleid voor senioren ontwikkelen: gerichte informatiecampagnes 
organiseren en stadspersoneel opleiden. De politie sensibiliseren voor het probleem van dolende ouderen die lijden aan Alzheimer of andere vormen van dementie. In dit verband bestuderen we ook de oprichting van een dienst ‘verdwijningen’ in samenwerking met ouderenzorg.
• De maatregelen ter bestrijding van geweld op school (afpersing, bedreiging 
…) versterken, via de cel die toeziet op spijbelaars en de aanwezigheid van preventiemedewerkers rond de scholen.
• Informatie- en preventiecampagnes voor jongeren, ouders, leerkrachten, opvoeders, 
enz. ondersteunen rond legale en niet-legale (verdovende) middelen en drugs (alcohol, tabak, heroïne, cannabis ...)
• Het ‘Charter voor het Nachtleven’ uitvoeren in samenwerking met de Stad, het 
Gewest, de politie en de handelszaken en etablissementen van de Sint-Jacobswijk die ‘s nachts open blijven, om de leefbaarheid van de wijk te verzekeren. Daarnaast werk maken van preventie en klantveiligheid en een evenwicht vinden tussen het nachtleven en de woonfunctie van de wijk. Als de resultaten positief zijn rollen we het initiatief uit in andere wijken van de Stad. Aansluitend hierop kan de cel Openbare Rust de handelszaken en etablissementen begeleiding voorzien. 
• Een ‘platform voor het nachtleven’ oprichten, om na te denken over het Brusselse 
nachtleven en het beheer ervan concreet te verbeteren. De opdracht van dit platform zal erin bestaan om de denkoefening over het nachtleven in de brede zin van het woord (ontspanning, maar ook economisch, sociaal, cultureel, gezondheid, enz.) te leiden en te structureren door een verscheidenheid aan belanghebbenden samen te brengen (inwoners en hun vertegenwoordigers, de sector van het nachtleven in het algemeen, de overheden, de culturele en academische wereld). De rol van dit platform zal erin bestaan om op basis van debatten en studies concrete acties voor te stellen aan het College. In dit verband zal een ‘referentiepersoon voor het nachtleven’ aangesteld worden die informatie verspreidt en verzoeken van het grote publiek overmaakt aan de relevante diensten/verenigingen. Deze organisatie zal geen deel uitmaken van de administratieve diensten (zoals de cel Openbare Rust van Bravvo, die moet worden uitgebouwd), om zo vanuit het terrein zelf te kunnen werken en een diversiteit aan actoren samen te brengen. De burgemeester zal de functie van beleidsreferent opnemen, vanwege zijn transversale visie op de behandelde onderwerpen en zijn bevoorrechte relatie met de politiediensten en de bevoegde overheden. 
• De strijd tegen woninginbraken is zowel voor de lokale als de federale politie een 
prioriteit. Er moet meer ruchtbaarheid gegeven worden aan de diensten die de adviseurs inbraakpreventie van de politiezone en de technopreventiecel van Bravvo aanbieden. 
• De Stad Brussel promoten als een ‘stad van bemiddeling’ (via de deelname van 
Brussel aan het Europese project Urbact-Euromediation) om het gebruik van bemiddeling bij de beslechting van minder belangrijke geschillen die de inwoners het leven zuur maken te stimuleren, en dit op verschillende niveaus (conflicten op scholen, interpersoonlijke, interculturele, echtelijke en familiale conflicten, burenruzies, overmatige schuldenlast, netheid).
• Het principe van tussenpersonen voor sociale bemiddeling op sociale-woningsites 
ontwikkelen. Mits een opleiding kunnen deze personen de verzoeken naar de gespecialiseerde diensten doorsturen en zo mogelijke conflictsituaties voorkomen. 
• Op gemeentelijk niveau de bemiddeling voor minderjarigen invoeren in het kader van 
de nieuwe wet betreffende de jeugdbescherming (hervorming van de wet van 1965).
• Bemiddeling uitbreiden naar een breder conflictenspectrum (burgerlijk, 
commercieel) in een vrijwillige of juridische context zoals bepaald door de wet van 3 februari 2005.
48 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • Doorgaan met het programma voor de beveiliging van sociale woningen.
• Een preventieproject tegen geweld opzetten via stedenbouw en ruimtelijke 
ordening. Het idee is om specifiek advies te geven aan professionals en individuen om stedenbouwkundige of architecturale inrichtingen gebruikersvriendelijker en veiliger te maken. De Stad zal haar plan voor de verbetering van de openbare verlichting verderzetten en de inrichting van de openbare ruimte onderzoeken vanuit het oogpunt van veiligheid (verkenningswandelingen voor vrouwen ...)
WERKEN AAN SAMENLEVEN• Patrouilles in burger inzetten om onmiddellijk iedere overtreding (pesten, 
beledigingen, intimidatie, fysiek en verbaal geweld, enz.) ten aanzien van gebruikers van de openbare ruimte, en vooral vrouwen en LGBTQI+, te bekeuren.
• In het kader van de begroting van de politiezone Brussel Hoofdstad Elsene, 
de financiën in evenwicht brengen door te berekenen hoeveel (in)direct naar vrouwen en mannen gaat (gender budgeting). 
• In samenwerking met de betrokken verenigingen, bewustmakingsactiviteiten 
organiseren (risicogedrag gerelateerd aan alcohol en drugs, pesterijen, enz.) op festivals die plaatsvinden op het grondgebied van de Stad Brussel (Brussel-Bad, Brussels Summer Festival, enz.).
• Bij de bevoegde instanties pleiten voor nachtbussen die stoppen op verzoek. VAN BRUSSEL EEN ‘GASTVRIJE STAD’ MAKEN• De verwaarlozing door de federale overheid van haar verantwoordelijkheden in 
verband met haar opvangbeleid aankaarten en bij de bevoegde overheden pleiten voor de opening van een federaal opvang- en begeleidingscentrum voor migranten.
• Om de menselijke waardigheid van transmigranten te waarborgen, het falende 
federale overheidsbeleid compenseren met initiatieven om onderdak te bieden aan deze personen, in nauwe samenwerking met en met de steun van verenigingen. 
• In een intergemeentelijk perspectief het migrantenprobleem trachten te beheren; 
in die zin zal de Stad andere gemeentebesturen van het Brussels Gewest vragen om opvang- en begeleidingscentra ter beschikking te stellen aan verenigingen, waaronder het Burgerplatform voor Vluchtelingen, Dokters van de wereld ...
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 49  50 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 7
SPORT
BRUSSEL DOET 
DE BRUSSELAARS BEWEGEN
Regelmatige lichaamsbeweging is essentieel voor de gezondheid van de Brusselaars. Sport moet binnen 
het bereik liggen van iedereen – ongeacht middelen, herkomst, leeftijd, geslacht, 
handicap, seksuele geaardheid, tijd en plaats.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 51  Het beoefenen van een lichamelijke en sportieve activiteit draagt bij tot 
ontplooiing, integratie en sociale verbondenheid. Sport is een factor van integratie, zorgt voor deelname aan het lokale leven, openheid, aanvaarding van verschillen, en naleving van de regels die we samen bepalen.
Ver van grote, risicovolle en dure projecten, is de rode draad van deze ambtstermijn 
de nabijheid, toegankelijkheid en diversiteit van sportbeoefening.
SPORT VOOR IEDEREEN Aan iedereen de middelen geven om een of meer sporten te beoefenen, is noodzake-
lijk voor de algemene gezondheid van de Brusselaars. Stad Brussel is rijk aan sportin-frastructuur, die in de eerste plaats toegankelijk moet zijn voor haar inwoners. Daartoe neemt de Stad deze maatregelen:
• Ze stemt de uurregelingen van de sportinfrastructuur af op de behoeften van de 
burgers. Ze verruimt de openingstijden van de sportcomplexen en de drie gemeen-telijke zwembaden, in het bijzonder buiten de gebruikelijke werkuren (vakanties, weekends en avonden). In dit kader neemt de Stad contact op met het gewest en de aangrenzende gemeenten om aan alle Brusselaars geïntegreerde en gecoördineerde diensten te bieden;
• Ze behoudt en verbetert verder het systeem van de ‘sportcheques’ om het beoefe-
nen van sport in een club op het grondgebied van de Stad te bevorderen, vooral bij de meest kwetsbaren;
• Ze versterkt de gendermix in de door haar ondersteunde sportbeoefening;• Ze werkt aan de verhoging van de mate (capaciteit) waarin de gemeentescholen de 
zwembaden kunnen gebruiken;
●
• Ze pr
omoot sportbeoefening door personen met een handicap, onder meer door de 
openbare infrastructuur geleidelijk aan te passen;
●
• Ze 
waakt er nauwgezet over dat gemeentesubsidies enkel worden toegekend aan 
sportclubs of -organisaties die een voorkeurtarief bieden aan haar burgers. Volgens dezelfde gedachtegang verleent ze prioritair toegang tot de sportinfrastructuur aan sportorganisaties en aan haar eigen inwoners;
• Ze versterkt de aanwezigheid van toegankelijk en gratis sportmateriaal in de open-
bare parken en ruimten (street workout en agora space);
• Ze nodigt ouderen uit om aan sport te doen en ontwikkelt partnerschappen met de 
rust- en verzorgingstehuizen van de Stad voor het organiseren van sportactiviteiten (gym, dans, tai chi …) in de rusthuizen en seniorenclubs;
• Ze ontwikkelt gezondheidsjoggingtrajecten in de gemeentelijke parken in 
samenwerking met het Departement Groene Ruimten en in de parken van het gewest in samenwerking met Leefmilieu Brussel;
• Ze ondersteunt de creatie van sport- en studieafdelingen in minstens een van haar 
scholen;
●
• Ze onder
steunt nog meer de initiatieven binnen kinderdagverblijven ter ontdekking 
van de psychomotoriek;
• Ze moedigt haar personeel aan om aan sport te doen;• Ze erkent en ondersteunt het beoefenen van e-sport.
52 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 ONDERSTEUNING VAN SPORTCLUBS, -VERENIGINGEN EN -FEDERATIES
Stad Brussel wenst transparantie aan de dag te leggen en gelijkheid te bevorderen 
in de toekenning van subsidies aan de verschillende clubs die het gemeentelijke sportleven verzorgen. Bijna 220 clubs zorgen voor diversiteit in het aanbod van Stad Brussel! Respect en openheid (wat betreft geslacht, leeftijd, culturele diversiteit en seksuele geaardheid) zijn waarden waartoe de door de Stad ondersteunde sport moet bijdragen. Daartoe neemt de Stad de volgende acties:
• Ze publiceert online een samenwerkingscharter op het vlak van sport, opgesteld in 
samenwerking met de sportclubs en de sportwereld. Dit verbindt de ondertekenende clubs en federaties tot het verdedigen van essentiële waarden als eerbiediging van de gebruiksreglementen voor de gemeentelijke infrastructuur, fair-play en bestrijding van alle vormen van discriminatie;
●
• Ze zie
t toe op de versterking van de solidariteit tussen meer en minder of niet ren-
dabele sporten, met bijzondere aandacht voor vrouwen- en de jongerensport;
●
• Ze cen
traliseert (loket, website …) de inschrijvingen voor de huur van ruimten door 
inwoners en amateurteams om de toegang ertoe te verbeteren. Deze centralisatie zal een referentietool zijn voor alle infrastructuur, clubs en bestaande sportverenigingen.
DE GROTE BRUSSELSE SPORTEVENEMENTEN BENUTTEN OM DE AMATEURSPORT 
TE PROMOTEN
De nieuwe meerderheid wil de dynamiek van onthaal en realisatie van populaire, 
verenigende en mobiliserende sportevenementen voortzetten om de Brusselaars aan te zetten tot sportbeoefening. Daartoe neemt de Stad deze acties:
• Ze zal haar plan en budget voor het promoten van het dagelijkse gebruik van de fiets 
in de Stad voorstellen ter gelegenheid van de start van de Ronde van Frankrijk 2019;
●
• Ze zal
 de komst en de (gezamenlijke) organisatie met het gewest  van een grote 
internationale sportwedstrijd (vrouwen, atletiek) bevorderen;
• Ze bevordert de toegang voor kansarmen tot de door haar onthaalde of 
georganiseerde sportevenementen door bij deze evenementen een significant aantal plaatsen aan hen voor te behouden;
• Ze overweegt zich kandidaat te stellen voor een grote internationale 
atletiekmanifestatie, in samenwerking met de andere overheidsniveaus;
• Ze eist van de organisatoren van sportevenementen dat ze de milieu-impact ervan 
drastisch reduceren (duurzame mobiliteit, streven naar zero waste, lokale biologische en seizoensgebonden voeding, enz.).
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 53  OPENBARE, GEZONDE EN TOEGANKELIJKE SPORTINFRASTRUCTUUR
De Stad beheert heel wat ruimten voor de beoefening van sport. Het zijn stuk voor 
stuk middelen om het beoefenen van een sport te promoten, voor zoveel mogelijk burgers. In dit kader neemt de Stad de volgende acties:
• Ze neemt een maatschappelijke en milieubewuste dimensie op in de organisatie 
van evenementen, het ontwerp en het beheer van sportmateriaal en sportinstallaties, onder meer om tegemoet te komen aan de energienood;
• Ze moet zorgen voor verduurzaming en verruiming van de initiatieven gericht op 
omkadering van de sportdienst in gemeentelijke infrastructuur om niet in clubverband gestructureerde groepen in staat te stellen hun sport te beoefenen (proefproject Papenvest);
• Bij elke renovatie of nieuwbouw van sportinfrastructuur geeft ze systematisch de 
voorkeur aan ecologische en duurzame materialen;
• Ze moedigt verplaatsing per fiets aan naar de zwembaden en sportzalen, en 
installeert systematisch aangepaste en toereikende fietsparkings in de omgeving ervan;
• Ze onderhoudt deze ruimten en herstelt (onder meer via FixMyStreet) vastgestelde 
schade zo snel mogelijk;
• Ze renoveert haar oudste sportinfrastructuur;• Bij deze renovaties installeert ze systematisch praktische toegang tot drinkwater in 
de zalen en op de sportterreinen;
• Ze schaft alle snoep- en frisdrankautomaten in de gemeentelijke sportruimten af en 
stelt een gezond alternatief voor;
• Ze is van plan de reclames met commercieel oogmerk te verbergen tijdens de 
aanwezigheid van scholen (en dus van kinderen) in de gemeentelijke sportzalen;
• Ze bekijkt met de dienst Openbaar Onderwijs de mogelijkheid om de speelzones 
in de recreatieruimten van scholen vaker open te stellen opdat de buurtbewoners er buiten de schooluren toegang toe hebben;
• Ze zal, in een gezamenlijke aanleg, in overleg met de buurtbewoners en in 
samenwerking met het gewest, een natuurlijk openluchtzwembad aanleggen op haar grondgebied;
• Ze voltooit de creatie van het Sportpark (in het kader van Neo) op de Heizelvlakte, 
met als doelstelling een maximale toegankelijkheid vanuit de wijk en voor alle Brusselaars;
• Ze ondersteunt het gewest en de gemeenschappen bij de creatie, op haar 
grondgebied, van een multisportzaal van nationale omvang, onder meer voor collectieve sporten (basketbal, volleybal, handbal, minivoetbal, enz.), en onderzoekt de uitbreiding ervan voor indooratletiek;
54 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • Ze maakt onmiddellijk een einde aan het Eurostadion-avontuur;
• Ze bundelt de krachten met de federale staat, de gemeenschappen, het gewest en 
de andere belanghebbenden, in de zoektocht naar een oplossing voor het onthaal van de Rode Duivels in Brussel;
• Ze ziet erop toe dat sportieve en culturele evenementen van nationale 
en internationale omvang op duurzame wijze plaatsvinden in het Koning Boudewijnstadion;
• Ze denkt samen met inwoners en gebruikers na over de volledige renovatie van het 
sportcentrum Korte Groenweg in Neder-Over-Heembeek;
• Ze brainstormt samen met het OCMW en de sociale huisvestingsmaatschappijen 
(Brussel Huisvesting en Lakense Haard) omtrent de creatie van plaatsen in de buurt van deze sociale woningen waarop aan sport kan worden gedaan;
• Ze start een dialoog op met de Residence Palace en de Koninklijke Militaire School 
opdat die hun zwembaden toegankelijk zouden maken voor de inwoners van de Noordoostwijk.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 55  EEN 
GEZONDE 
STAD
 
8. Mobiliteit en parkeren
9. Milieu
10. Groene ruimten
11. Netheid en onderhoud 
van de publieke ruimte
12. Dierenwelzijn
56 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 EEN 
GEZONDE 
STAD
 
9. Milieu
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 57  58 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 8
MOBILITEIT
Een mobiliteits- en parkeerbeleid voor gezonde lucht en veilige straten
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 59   ONZE VISIE
We zetten het mobiliteitsbeleid en het parkeerbeleid in om van de stad Brussel een 
Stad te maken met gezonde lucht en veilige straten. We maken van Brussel een stad die beweegt. Iedereen, ongeacht je vervoerswijze en of je al dan niet een handicap hebt, moet zich vlot, comfortabel en veilig kunnen verplaatsen in de Stad.  De verschillende vervoerswijzen stemmen we op elkaar af met een duidelijke hiërar-chie: eerst de voetgangers, dan de fietsers, dan het openbaar vervoer en daarna de auto. We geven zo prioriteit aan de actieve vervoerswijzen en investeren in veilige, comfortabele en gezonde alternatieven voor de auto. We zorgen voor een betere luchtkwaliteit en een betere doorstroming. Zo garanderen we een betere bereikbaar-heid van de Stad en haar verschillende woon-, handels- en werkwijken. Om de vraag naar verplaatsingen te verminderen, bouwen we aan een ‘stad op 10 minuten’, waarbij woningen, voorzieningen zoals scholen en crèches, werk, winkels, groene ruimte allemaal op 10 minuten wandelafstand te vinden zijn.
We voeren een mobiliteits- en parkeerbeleid waarmee we meer plaats vrijmaken voor 
ontspanning, om te winkelen, te genieten, te spelen, voor wandelaars, bewoners, be-zoekers, fietsers en het openbaar vervoer en dat daarnaast de autodruk doet dalen. 
Het mobiliteitsbeleid van de Stad werken we samen uit met bewoners, handelaars, 
gebruikers en stakeholders. We trekken resoluut de kaart van de samenwerking, zet-ten afhankelijk van het dossier een participatief traject op met een flankerend  com-municatiebeleid. We hanteren een participatieve aanpak van bij de conceptfase tot de concrete uitvoering. 
ONZE ACTIESWe maken van Brussel een verkeersveilige stad• Verkeersveiligheid is dé prioriteit van onze medeburgers. Dat is ze ook voor het 
College. We zullen er dan ook op toezien dat de snelheid van het gemotoriseerd verkeer algemeen verlaagd wordt.  We breiden de zone 30 uit binnen de logica van het Gewestelijk Mobiliteitsplan. We maken ze operationeel door de verkeerscirculatie aan te passen – om het doorgaand verkeer maximaal te beperken – en de weginfrastructuur aan te passen – om de snelheid te beperken (Berlijnse kussens, verkeersdrempels, visuele versmallingen, afwisseling links en rechts parkeren, verhoogde kruispunten, doorlopende voetpaden, enz.).
• We zetten fors in op controle en handhaving. Hiervoor investeren we in bijkomende 
repressieve radars en verhogen we het aantal fietsbrigades binnen de verkeerspolitie. Zo voeren we het aantal controles op (snelheid, geluidsoverlast, gewicht van vrachtwagens, enz.) en zorgen we ervoor dat de wegcode wordt nageleefd. Wildparkeren, zebrapadparkeren, fietspadparkeren of stilstaan in dubbele rij wordt niet langer gedoogd, maar consequent beboet.
• In samenwerking met verenigingen en bewoners voeren we een actieplan uit dat 
de verkeersveiligheid verbetert. We geven prioriteit aan zones waar veel ongevallen plaatsvinden of die onveilig aanvoelen. We doen dit met fysieke ingrepen, door wegmarkeringen aan te brengen, reclamepanelen weg te halen in gevoelige zones, het opzetten van verkeersveiligheidscampagnes, de oversteektijd voor voetgangers te verlengen, het beveiligen van zebrapaden, door lokale wegen terug te brengen tot één rijstrook en door de publieke verlichting te verbeteren. 
• In samenwerking met het Gewest zetten we preventieprogramma’s op voor 
specifieke doelgroepen (bv. chauffeurs van het openbaar vervoer, taxichauffeurs en verkeersrecidivisten).
• We geven bewoners de kans zelf voorstellen te doen om hun straat gezonder en 
veiliger in te richten door middel van een toolbox mobiliteit, door bijvoorbeeld speel-, leef- en schoolstraten aan te leggen, waar het autoverkeer tijdelijk of voor langere periodes beperkt wordt (bv. tijdens de schoolvakanties). 
60 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 Een mobiliteitsbeleid voor schone lucht en veilige straten
• Op basis van de bestaande mobiliteits- en circulatieplannen bouwen we een nieuw 
en coherent mobiliteitsplan uit voor alle wijken van de Stad, in overleg met de omliggende gemeenten en in overeenstemming met het gewestelijk mobiliteitsplan (Good Move), met als doelstelling om: 
 - de le
venskwaliteit en de kwaliteit van de openbare ruimte drastisch
  te 
verhogen en van Brussel een stad met gezonde lucht te maken.
 - de 
verkeersveiligheid van voetgangers en fietsers drastisch te verhogen en 
 
 he
t onveiligheidsgevoel weg te nemen.
 - de au
todruk en de ermee gepaard gaande luchtvervuiling te verminderen. 
 
 - he
t plan samen met de Brusselaars, handelaars, gebruikers en stakeholders 
 
 op te s
tellen en uit te voeren.
• In het mobiliteitsbeleid worden de volgende algemene principes toegepast:
 - de hiër
archie van het STOP-principe wordt toegepast: eerst de voetgangers, 
 
 dan de fie
tser, dan het openbaar vervoer en tot slot de auto. We draaien de 
 
 l
ogica om: enkel autoverkeer daar waar je je als voetganger en fietser veilig 
 
 k
an verplaatsen.
 - 
we gaan voor een Stad die integraal toegankelijk is. Dat wil zeggen dat 
 speciale aandach
t uitgaat naar personen met een beperkte mobiliteit.
 - Een circula
tieplan voor gemotoriseerd vervoer met bijvoorbeeld 
 verkeer
slussen, waarbij knips worden ingevoerd om het doorgaand en 
 
 sluipverkeer
 drastisch te beperken in de woonwijken. 
 - Bij elke inrich
ting van de openbare ruimte wordt het STOP-principe 
 t
oegepast. Daarbij primeert de infrastructuur/weginrichting die de veiligheid, 
 
 de door
stroom en het comfort van voetgangers, fietsers en PBM verhoogt ten
 
 opzich
te van de autoinfrastructuur.
1 Het STOP-principe wordt gebruikt bij een slimme inplanning van het mobiliteitsbeleid, waarbij de prioriteit 
eerst naar Stappen, dan Trappen (fiets), vervolgens Openbaar vervoer en dan pas naar Personenwagens gaat. We doen dit, omdat we vaststellen dat heel wat van de autoverplaatsingen, verplaatsingen over korte afstanden zijn en dat die ook te voet of met de fiets afgelegd kunnen worden. Daarvoor is er een goede infrastructuur nodig, maar in de praktijk blijkt echter dat op dat vlak de personenwagen op de eerste plaats komt en investe-ringen in openbaar vervoer of fiets- en stapinfrastructuur beperkt blijven.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 61   Elke verplaatsing begint en eindigt te voet
• We maken de Stad integraal toegankelijk voor jong en oud, met of zonder 
beperking, want een Stad die toegankelijk is voor mensen met een beperkte mobiliteit is toegankelijk voor iedereen. We doen dat door de toegankelijkheid van het voetgangersnetwerk in kaart te brengen (PAVE), de nodige fysieke aanpassingen uit te voeren, zoals doorlopende voetpaden en verhoogde kruispunten. We werken hindernissen weg en leggen heraanlegdossiers consequent voor advies voor aan de gewestelijke mobiliteitscommissie (subcommissie PBM). We garanderen een vlotte doorgang bij terrassen en versterken de interventiedienst voor kleine reparaties.
• We leggen bij elke heraanleg brede, comfortabele en toegankelijke voetpaden 
aan en maken de openbare ruimte toegankelijk en begaanbaar voor personen met een beperkte mobiliteit (aangepaste markeringen op de grond, geluidssignalen bij verkeerslichten, een wegbedekking die zo vlak mogelijk is, enz.). 
• We voeren een voluntaristisch beleid, samen met de scholen, ouders en bewoners 
om de verkeersveiligheid en luchtkwaliteit in de buurt van scholen optimaal te maken. We begeleiden en co-organiseren het invoeren van schoolstraten. We bieden ondersteuning voor de uitvoering van schoolvervoerplannen, het voorzien van fietsinfrastructuur op school en het organiseren van fietsbrevetten, wandel- en fietsrijen. We stellen, samen met de betrokkenen, lokale circulatieplannen op om doorgaand verkeer te bannen, woonerven en autoluwe straten in te voeren. We voeren fysieke ingrepen door om de snelheid te beperken in de schoolomgeving.
• We maken van Brussel een bewandelbare Stad. Samen met de bewoners, 
stakeholders (bv. Brussels center observatory) en gebruikers identificeren we en richten we kleine voetgangerszones, -straten of -pleintjes in, leggen we in elke buurt rustige openbare ruimtes aan en groene ruimtes voor ontspanning, waar actieve vervoerswijzen veilig kunnen verlopen en die verbonden zijn met de belangrijkste vervoerscentra van de Stad. Zo creëren we een netwerk van wandel- en fietsinfrastructuur dat de verschillende wijken met elkaar verbindt. 
We maken van Brussel een fietshoofdstad• We willen dat elke Brusselaar die dat wil zich in alle vrijheid veilig en snel met de 
fiets kan verplaatsen. Daarom voeren we een fietsbeleid dat ervoor moet zorgen dat elke straat befietsbaar wordt. We halen letterlijk en figuurlijk de drempels weg. Waar het kan voeren we fietsstraten in, waar het niet kan, zorgen we voor afgescheiden en volledig vlakke fietspaden. Elke heraanleg van de openbare ruimte houdt hier rekening mee. We kiezen telkens voor een fietsvriendelijke wegbedekking. 
• We werken intensief samen met het Brussels Gewest. We leggen alle projecten voor 
aan de fietscommissie van de Stad en houden zoveel mogelijk rekening met hunadvies bij het ontwikkelings- en uitvoeringsproces. We werken de gewestelijke fietsroutes af en zorgen voor coherente, aansluitende en leesbare fietsroutes.
om de verkeersveiligheid en luchtkwaliteit in de buurt van scholen optimaal te maken. We bieden ondersteuning voor de uitvoering van schoolvervoerplannen, het voorzien van fietsinfrastructuur op school en het organiseren van fietsbrevetten, wandel- en fietsrijen. 
• We voorkomen conflictsituaties tussen voetgangers en fietsers. Belangrijke fietsrou-
tes worden afgescheiden van het voetpad. 
• Nieuwe verkeersborden (B22 en B23) plaatsen, telkens wanneer de veiligheid van het 
kruispunt dit toelaat, die de fietsers toelaten om (enkel) rechts af te slaan of rechtdoor te rijden ondanks een rood licht.
• Sensibiliseren rond het gebruik van de fiets en het gebruik van de fiets stimuleren, 
meer bepaald via groepsaankopen.
62 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • In samenwerking met het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en de dienst Handel 
de commerciële ruimtes vaststellen voor het opzetten van lokale economie rond fietsherstelling (type Cyclo) in de wijken waar het aanbod onvoldoende is.
Een openbaar vervoer waar je op kan vertrouwen• Samenwerken met het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en een partnerschap aan-
gaan met de vervoersmaatschappijen om de bediening van de Stad Brussel te verho-gen en het busbestand te vergroenen. Dit omvat onder meer:  
 - he
t verhogen van de frequentie (bv. metrolijn 6 en buslijn 53).
 - he
t verhogen van de commerciële snelheid (inrichting van eigen ruimtes, 
 
 t
weerichtingsverkeer voor de bus, systematische voorrang bij verkeerslichten, 
 
 eindhal
tes van de bus beperken in de Vijfhoek).
 - he
t beperken van het aantal overstappen.
 - he
t bovengronds vervoer uitbreiden (waaronder de ontsluiting van Neder-
 
 Over
-Heembeek door een nieuwe, performante tramlijn en het verlengen van 
 
 de buslijnen om Neder
-Over-Heembeek met Haren te verbinden).
 - mul
timodale overstappunten realiseren (bv. mobipunten).
 - de bediending 
van de Thurn-en-Taxis-site door het openbaar vervoer 
 
 - de frequen
tie van de treinen op het GEN-netwerk (S-lijnen) verhogen naar 4 
 
 treinen per
 uur.
 - een goed onderhoud 
verzekeren van de bruggen van de NMBS.
Een bereikbare Stad met minder autoverplaatsingen en vlotter verkeer
• Het autoverkeer vlotter laten verlopen door de verplaatsingen met de auto te 
verminderen en multimodale verplaatsingen te bevorderen.
• Het aanbod van deelwagens fors uitbreiden in de verschillende wijken van de Stad 
en het aantal parkeerplaatsen dat voorbehouden is voor deelwagens verhogen.
• Autodelen bij individuele personenwagens bevorderen.• Meewerken aan elk initiatief vanuit het Brussels Hoofdstedelijk Gewest voor het 
uitrollen van een oplaadnetwerk voor elektrische wagens. 
• De toegang voor toeristenbussen tot de Vijfhoek beperken tot personen afzetten, 
lossen, laden.
• De op- en afrit van de A12 terugdringen en het project van Brussel Mobiliteit 
ondersteunen om er een stadsboulevard van te maken. Verzekeren dat het project op de A12 vooral als overstapparking gebruikt wordt.
• De verplaatsingen van gemotoriseerde tweewielers veilig maken en omkaderen.• Samenwerkingen opzetten met het Brussels, Waals en Vlaams Gewest om het aantal 
autoverplaatsingen naar de Stad te verminderen en daarom de inspanningen verho-gen voor een betere informatie-uitwisseling en coördinatie van de verschillende pro-jecten met een grootstedelijke impact (bv. ‘Top Noordrand’, Buda+, Fietssnelweg, Ring, ontwikkeling van de ‘internationale’ laan en de oude NAVO-site, Parking C, enz.).
• We willen de luchtkwaliteit sterk verbeteren en daarom verzetten we ons tegen 
een verbreding van de Ring (R0). We vragen daarom aan het Brussels Hoofdstedelijk Gewest om een dialoog op te zetten met het Vlaams Gewest om:
 - he
t implementeren van alternatieven voor de auto voor verplaatsingen naar 
 
 en 
vanaf het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (tram, fiets, trein) te versnellen.
 - de infr
astructuur aan te passen om autodelen te bevorderen.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 63   Eén parkeerbeleid over de grenzen heen voor een gezonde Stad
• In nauwe samenwerking met parking.brussels en de buurgemeenten stellen we een 
parkeerbeleidsplan op, waarbij het parkeren als hefboom wordt ingezet in het kader van het mobiliteitsbeleid dat van de Stad Brussel een gezonde en veilige stad wil maken. We zetten het parkeerbeleid in om de verplaatsingsgewoonten te wijzigen en de ‘leeffunctie’ van de woonwijken te versterken. Daarom herinvesteren we een deel van de inkomsten uit het parkeerbeleid in onze wijken om er, samen met de bewoners, bruisende leefwijken van te maken met sport-, spel-, stap- en fietsinfrastructuur, deelwagens, alternatieven voor de personenwagen en voorzieningen waarmee we bouwen aan een gezonde stad op 10 minuten.
• Het parkeerbeleidsplan voor fietsers zet in op het verhogen van de capaciteit in de 
openbare ruimte, fietsparkeerplaatsen in publieke parkings en beveiligde fietsparkings in de woonwijken. De bijkomende fietsparkeercapaciteit mag niet ten koste gaan van de veiligheid en het comfort voor voetgangers en fietsers:
 - 
verhogen van het aantal fietsboxen en -stallingen in de woonwijken en in 
 
 de buurt 
van drukbezochte plekken (scholen, cultuurcentra, openbare 
 
 diens
ten, enz.). Ook tijdens evenementen zorgen voor voldoende 
 fie
tsparkeerplaatsen. 
 - 
we zetten pilootprojecten op om beveiligde fietsparkings in leegstaande 
 
 panden te creëren in onze 
woonwijken.
• We lanceren een oproep voor ideeën/wedstrijd voor de ontwikkeling van parkings (parkeergebouwen) die op korte tot middellange termijn ‘gemakkelijk’ kunnen worden getransformeerd; niet ondergronds maar gebouwen die andere functies dan parkeren kunnen vervullen. De openbare ruimte die we zo vrij maken, kunnen we inzetten voor een gezonde en verkeersveilige stad. We voeren zones in die voorbehouden zijn voor bewoners en zetten in op het gebruikmaken van onderbenutte parkeergelegenheden van kantoren en flatgebouwen. Het parkeerbeleidsplan zorgt er zo voor dat de vraag naar parkeerplaatsen daalt en er minder op straat geparkeerd wordt.
• Inzetten op de handhaving van het parkeerbeleid via onder andere het 
operationaliseren van de ‘scan cars’ . We voeren extra controles uit op het onterecht gebruik van parkeerplaatsen die voorbehouden zijn voor mensen met een beperking. Zones voor leveringen, kiss-and-ride en kortparkeren uit de strafrechtelijke sfeer halen om de controle van deze zones efficiënt te maken.
• Samenwerken met het Vlaams Gewest, het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 
De Lijn en de NMBS en de gemeenten Wemmel, Grimbergen, enz. om een netwerk van ‘ontradingsparkings’ te ontwikkelen voor pendelaars, in de nabijheid van de voornaamste knooppunten van openbaar vervoer, zo ver mogelijk van de Stad om ze te stimuleren alternatieve vervoerswijzen te gebruiken in plaats van de personenwa-gen.
• In samenwerking met het Gewest locaties voor parkeercentra voor toeristische bus-
sen en voertuigen van zelfstandigen (vrachtwagens, werfbestelwagens, enz.) zoeken en analyseren.
• De organisatie van de mobiliteit en het parkeren verbeteren bij evenementen 
om de overlast voor bewoners zo veel mogelijk te beperken.
• Een mobiliteits- en parkeerbeleid ontwikkelen en toepassen voor het sportcomplex 
(Korte Groenweg) en het sportcentrum (zwembad) van Neder-Over-Heembeek.
64 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 We zorgen voor veilige werven
• We verbeteren de verkeersveiligheid rond de vele werven in de stad via een 
betere planning, coördinatie, communicatie, controle en handhaving om zo de overlast voor bewoners, handelaars en gebruikers te verminderen. We doen dit in samenwerking met het Brussels Gewest. We richten een meldpunt in voor werven waar gebruikers van de omgeving terecht kunnen indien de omleiding voor de verschillende types verplaatsingen onveilig zou zijn. We ontwikkelen extra tools om bewoners en handelaars optimaal te informeren over de werf. De middelen die we via de verhoogde controles genereren, zetten we in om de communicatie omtrent de werven in de Stad, de dienstverlening naar de burger toe en de capaciteit om kleine herstelwerken te doen, te verbeteren.
• We onderzoeken of we voor de werven van de Stad een bepaald percentage van de 
overheidsopdracht kunnen voorzien om te besteden aan flankerende maatregelen om de overlast en het eventuele inkomensverlies van handelaars te beperken.
• We versterken de technische commissie van de werven van de Stad in haar taken als 
‘filter’ en coördinator tussen verschillende diensten (voor de OSIRIS-toelatingen).
• We zetten een strategische commissie op die de werven voor de Stad begeleidt. • De Stad organiseert elk jaar een persconferentie waarin alle werven worden 
toegelicht, samen met de aannemers, met als doel hun verantwoordelijkheidsgevoel te versterken en ze aan te moedigen de werven correct en tijdig af te werken. 
• We verbeteren het aanzicht en beheer van werven: blauw-gele panelen (scheef, 
omgewaaid, vuil, stuk, ...) vervangen door hogere versies (strak, recht, rustgevende beelden, eventueel voorzien van standaardinformatie).
Brussel, een pionier in duurzaam goederenvervoer• We zetten  ons in om het goederenvervoer te verduurzamen, veiliger en vlotter 
te laten verlopen:
 - organiseren 
van laden en lossen binnen bepaalde tijdspannes, zodat de 
 le
veranciers vlot kunnen leveren en de overlast voor het overige verkeer 
 beperkt 
wordt. We verhogen de controle op de laad-en-loszones en creëren 
 
 er
 meer in handelswijken.
 - de S
tad Brussel stelt zich kandidaat om, in samenwerking met het Gewest, 
 
 een pil
ootproject op te zetten omtrent duurzame en innovatieve oplossingen 
 
 v
oor de ‘first & last-mile’-leveringen. 
 - 
we ondersteunen het project van de Haven van Brussel en Brussel 
 Mobiliteit 
voor de oprichting van een stedelijk en duurzaam 
 dis
tributiecentrum op het gebied van Schaarbeek-Vorming. Onder andere 
 
 door
 absolute prioriteit te geven aan het transport dat vanuit het 
 dis
tributiecentrum de Stad bedient. Als blijkt dat er nog andere duurzame 
 
 s
tedelijke distributiecentra nodig zijn om de Stad en het Gewest beter
 te bedienen, dan zullen 
we daar onze steun aan geven.
 - s
treven naar een beperking van zwaar vrachtverkeer (zware vrachtwagens) 
 
 op l
okale wegen en kleinere bestelwagens met lager energieverbruik (op 
 
 gas o
f elektriciteit) promoten en het verkeer langs waterwegen, langs het 
 
 k
anaal, opvoeren.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 65  MILIEU, DUURZAME 
ONTWIKKELING 
EN KLIMAAT: 
VAN BRUSSEL EEN VOORBEELDSTAD MAKEN
66 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 9
MILIEU, DUURZAME 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 67  Om de klimaatopwarming drastisch af te remmen en te zorgen voor een leefbare 
planeet voor de toekomstige generaties, moet de mens de biodiversiteit beschermen, de uitstoot van broeikasgassen verminderen en - op lange termijn - 100% hernieuwbare energie gebruiken. Sinds de Overeenkomst van Parijs van 2015 heeft de internationale gemeenschap zich tot doel gesteld om de opwarming van de aarde tegen 2100 te beperken tot 1,5°C à 2°C ten opzichte van het pre-industriële niveau. Helaas maken de landen slechts schoorvoetend werk van de uitvoering van hun beloften die ze nochtans bij de COP21 zijn aangegaan. De gemeenten kunnen voortaan mee hun schouders zetten onder deze ecologische transitie. De maatregelen die in het recente IPCC-rapport worden voorgesteld, vallen overigens hoofdzakelijk onder de verantwoordelijkheid van de lokale overheden.
Volgens een studie van de Noorse Universiteit voor Wetenschap en Technologie, 
die 13.000 steden over de hele wereld heeft gerangschikt op basis van hun koolstofvoetafdruk, staat onze regio op de 220e plaats. Door haar economische rol en positie is er in de Stad Brussel een concentratie van CO2-genererende activiteiten en van polluenten, zoals fijnstof. Dagelijks trekken zo’n 370.000 autovoertuigen (vaak dieselmotoren), meestal met enkel de bestuurder aan boord, door Brussel. Deze wagens worden voor een groot deel medegefinancierd door de federale overheid, via het zogenaamde systeem van de “bedrijfswagens” of salariswagens. Daarnaast is er nog de vervuiling (en de CO2) die wordt geproduceerd door de verwarmingssystemen. Daardoor ademen de Brusselaars vervuilde lucht in, waar ze ziek van worden en die hun levensverwachting doet dalen. Dat stellen de professionele zorgverleners in de Brusselse gemeentelijke ziekenhuizen dagelijks vast. Deze vervuiling treft het vaakst kinderen en ouderen, nog meer wanneer die in armoede leven.
De Stad Brussel wil dan ook haar verantwoordelijkheden en haar rol als 
drijvende kracht achter de transitie ten volle opnemen. Daarom wil de nieuwe bestuursmeerderheid dat duurzame ontwikkeling en de strijd tegen de uitstoot van polluenten en broeikasgassen een prioriteit worden in alle toekomstige keuzes in de beleidsdomeinen van de Stad, het beheer van haar patrimonium en haar departementen.
DUURZAME ONTWIKKELING – AGENDA 21 – KLIMAATPLANDe Stad Brussel is ondertekenaar en belanghebbende van het Burgemeestersconve-
nant voor Klimaat en Energie. In het verlengde van deze verbintenis werd in mei 2018 een klimaatactieplan voorgesteld. De nieuwe meerderheid wil deze bepalingen snel uitvoeren en daarbij vanaf het begin van de legislatuur ook verder aan het plan blijven sleutelen om het bij zijn beoordeling in 2020 nog verder uit te bouwen en te verbete-ren. De Stad zal binnen alle departementen van de gemeentelijke administratie een transversale aanpak uitwerken om de uitvoering van de huidige Agenda 21 (de 17 duurzame ontwikkelingsdoelstellingen van de VN) en van het Klimaatplan te evalue-ren en verder uit te bouwen. Daarbij zullen de verschillende plannen worden samen-gevoegd en gecoördineerd. Daarvoor wil de Stad: 
• zich ertoe te verbinden om, voor het beheer van haar financiële activa en die van haar 
verbonden instellingen, te werken met “maatschappelijk verantwoorde investeringen” die rekening houden met sociale, ethische en milieuaspecten. Via deze weg beoogt de Stad ook om haar gebruik van fossiele brandstoffen af te bouwen;
• op een online kaart (per wijk), in samenwerking met het Gewest, de verschillende 
initiatieven omtrent de ecologische transitie die op het gemeentelijk grondgebied werkzaam zijn, aan te duiden: winkels, hersteldiensten, ruilmarkten, weggeefwinkels, duurzame horecazaken, collectieve composthopen en moestuinen, enz.;
• openbare ruimtes ter beschikking stellen van verenigingen en bewonersgroepen om 
de opkomst van duurzame burgerinitiatieven in onze wijken en de participatie aan te moedigen (creatie en/of onderhoud van objecten, reparatie, hergebruik, verdeling of herverdeling van verse en lokale voedingswaren, boekenkasten);
• een uniek nieuw administratief centrum, Brucity, te bouwen. Het gebouw zal voldoen 
aan de meest recente eisen op het gebied van EPB (energieprestatie van gebouwen), zero waste, het dak zal gedeeltelijk worden bedekt met fotovoltaïsche panelen, er zal een warmtekrachtkoppelingssysteem en een energiezuinige verlichting worden geïn-
68 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 stalleerd, er wordt ook voorzien in regenwateropvang en een moestuin;
• een ‘gemeentelijk actieplan water’ op te stellen op basis van het gewestelijk beheer-
plan. Doel van dit plan is om, in samenwerking met de stedenbouwkundige dienst en de wegennetbeheerder, de doorlaatbaarheid en de aanwezigheid van water in de stad te vergroten door middel van nieuwe drinkwaterfonteinen, en daarbij ook het verbruik van drinkwater te verminderen.  In gemeentegebouwen wordt de strijd tegen drink-waterverspilling opgevoerd. Het plan zal ook de nadruk leggen op het systematisch terugwinnen van regenwater. De Stad zal verhuurders of huurders aanmoedigen om meer doorlaatbare oppervlakken te voorzien bij de renovatie of verbouwing van ge-bouwen om de risico’s die voortvloeien uit de klimaatverandering, zoals overstromin-gen of hitte-eilanden, aan te pakken. De Stad zal de toekenning van groene vergun-ningen verder uitbreiden om de vergroening van de openbare ruimte te bevorderen, zodat meer water in de grond kan doordringen en warmte beter kan worden opge-nomen. Ze zal zich hiervoor baseren op de bestaande gewestelijke studie. Tot slot zal de Stad, in samenwerking met Vivaqua, karaffen leidingwater verdelen onder haar personeel om het verbruik van leidingwater aan te moedigen;
• om zich op alle mogelijke manieren en in nauwe samenwerking met het Gewest te 
verzetten tegen elk initiatief van de federale staat om meer vluchten boven Brussel toe te laten. Als dichtstbevolkte regio van het land zal de stad Brussel vragen om het aantal vliegtuigen dat bij het opstijgen of landen over Brussel vliegt, drastisch te verminderen;
• om - via haar dienst energie - verder werk te maken van het programma ter vermin-
dering van het elektriciteitsverbruik van de straatverlichting (in samenwerking met Sibelga) en het energieverbruik van de gebouwen van de Stad en het OCMW (isolatie), te beginnen met de scholen. De Stad zal doorgaan met het plaatsen van installaties voor hernieuwbare energie op de daken van gemeentegebouwen;
• de plaatsing van windturbines in de voorhaven te stimuleren, in samenwerking met 
het Gewest en de Haven van Brussel;
• een ambitieus programma voor circulaire economie te lanceren door de bedrijven, 
ondernemers, verenigingen en handelszaken op het grondgebied van de Stad in kaart te brengen, in samenwerking met het Gewest in het kader van het programma Be.Circulair en GreenLab, met het oog op de herformulering van het Klimaatplan, vanaf 2020;
• een ‘Brussels Handvest duurzame evenementen’ op te stellen dat geleidelijk aan 
verplicht zal worden om de toestemming van het College van Burgemeester en Sche-penen te kunnen verkrijgen voor de organisatie van een evenement in de publieke ruimte (herbruikbare bekers, duurzaam bestek, asbakken, preventieve geluidsmeters, zero-waste-strategie, enz.). De Stad zal op zoek gaan naar samenwerkingen met Brus-sel Leefmilieu om deze overgang te faciliteren. De evenementen die de stad en haar vzw’s zelf organiseren zullen het voortouw nemen in de toepassing van dit handvest;
• de beplanting in de stad, de natuur en de biodiversiteit te beschermen aan de hand 
van de aflevering van stedenbouwkundige vergunningen, het beheer van de openba-re wegen en ruimten, de participatie;
• om de aanwezigheid van reclame in de openbare ruimte, meer in het bijzonder in de 
nabijheid van de scholen, te verminderen. Bij het heronderhandelen van de recla-mecontracten en bij het overstappen van een “papieren M.U.P.I.” naar een “elektroni-sche M.U.P.I.”, zal de Stad ervoor zorgen dat hierop zo veel mogelijk gemeentelijke, verenigings- en culturele informatie terug te vinden is en dat er maximaal gebruik wordt gemaakt van groene stroom voor de stroomtoevoer van deze panelen. Er zal een evaluatie van de impact van deze panelen op de verkeersveiligheid worden uitge-voerd;
• het Gewest te vragen om meer meetstations voor de luchtkwaliteit op het gemeen-
telijk grondgebied te installeren;
• al haar administratieve diensten aan te moedigen om mee te werken aan het trans-
versale ‘boordtabel’-project van de Stad Brussel. Aan de hand van strategische indi-
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 69  catoren en om te kunnen nagaan in hoeverre de verschillende sociale en ecologische 
plannen en maatregelen zijn uitgevoerd en hun doel bereiken, zal de Stad actuele informatie over de vooruitgang op haar website kunnen plaatsen; 
• voor de financiering van een aantal van deze projecten een aanvraag in te dienen 
voor de Europese projectoproepen via Brulocalis (bijvoorbeeld het Horizon 2020-pro-ject).
WAGENPARKSamen met de verschillende algemene initiatieven die worden voorgesteld in het 
hoofdstuk «Mobiliteit», zal de Stad Brussel:
• het gebruik van fietsen en milieuvriendelijke vervoerswijzen voor korte en langere 
verplaatsingen door al haar werknemers blijven aanmoedigen en bevorderen;
• de grootte van het wagenpark dat direct of indirect door de gemeente en haar 
vzw’s wordt beheerd, drastisch inkrimpen. Wanneer de Stad zich moet uitrusten met voertuigen die ze nodig heeft voor de uitvoering van het werk en de verplaatsingen van haar personeel in de ruimste zin van het woord, zal zij kiezen voor deelauto’s en fossiele verbrandingsmotoren vermijden, in overeenstemming met het Brussels Wetboek van Lucht, Klimaat en Energiebeheersing (BWLKE);
• ernaar streven om het gebruik van het fiscaal kader voor «bedrijfswagens» te 
verminderen en in haar contracten voorrang geven aan gedeeld gebruik (carsharing) van kleine voertuigen met een zo hoog mogelijke ecoscore. De Stad zal haar medewerkers een «mobiliteitspakket» aanbieden;
• elke structuur, die afhangt van de Stad, vragen om een beheersplan in te dienen voor 
zijn wagenpark (aantal, leeftijd, ecoscore, enz.);
• de mogelijkheid bestuderen om de vzw’s via de dienst ‘Wagenpark’ voertuigen te 
laten aankopen, met het oog op rationeler gebruik van de budgettaire middelen en een milieuvriendelijkere werking;
• de voorkeur geven aan contracten met duurzame logistieke bedrijven (cargofietsen 
of bakfietsen) voor het vervoer van voorwerpen of documenten voor en tussen overheden, satelliet-vzw’s en hun gebruikers.
DUURZAME VOEDING - BRUSSELSE KEUKENSDe voedingssector is nu goed voor ongeveer een derde van de CO2-uitstoot. Wat 
we elke dag eten, heeft een directe impact op onze gezondheid en die van de planeet. De Stad Brussel en haar OCMW’s beschikken over een buitengewoon overheidsinstrument, de Brusselse Keukens, om de kinderen die naar onze scholen gaan en de gebruikers van onze gezondheidsinstellingen een evenwichtige, gezonde, lokale en seizoensgebonden voeding aan te bieden. De biomarkt in de Huidevettersstraat, gevestigd in een OCMW-gebouw, is een onmiskenbaar succes. Daarom zal de Stad Brussel, via de Brusselse Keukens:
• ernaar streven het wijdverbreide gebruik van biologische ingrediënten, verse en sei-
zoensgebonden groenten en fruit, zonder genetisch gemodificeerde organismen, te bevorderen. Als grootafnemer zal het de creatie van korte ketens aanmoedigen door een beroep te doen op de dichtstbijzijnde groentekwekers en leveranciers die lokale producten aanbieden;
70 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • ernaar streven om het label Cantine Good Food van Brussel Leefmilieu te verkrijgen;
• een proefproject uitvoeren rond de biomethanisering van afval afkomstig van het 
productieproces en van de opgehaalde overschotten van geleverde maaltijden;
• voedselverspilling en obesitas bestrijden door de voorgestelde hoeveelheden te 
herbekijken;
• systematisch een vegetarisch alternatief voor de bereide maaltijden voorstellen;• streven naar een «zero waste»-cultuur voor de levering van goederen aan de pro-
ductiezone, nadenken hoe het gebruik van herbruikbare verpakkingen voor bereide maaltijden kan worden gestimuleerd en hoe voedseloverschotten en voedselafval kan worden geoptimaliseerd. Deze ontwikkelingen zullen in nauw overleg met het betrok-ken personeel worden uitgevoerd.
Daarnaast zal de Stad:• leerlingen en jongeren bewustmaken van smaak en duurzame voeding door de 
uitstraling en de slagkracht van de kinderboerderij Maximiliaanpark te verhogen, met name in nauwe samenwerking met Leefmilieu Brussel en de Brusselse vzw’s voor sensibilisering rond leefmilieu en voeding. Als gevolg hiervan zullen er meer stads-moestuinen, composthopen, bebouwd land voor het telen en oogsten van groenten en fruit ontstaan in wat een heuse stadslandbouwpool zal worden. Tegelijkertijd zal de Stad de ontwikkeling van moestuinen op of nabij schoolpleinen bevorderen.
• de bestaande stadslandbouw (collectieve moestuinen, bebouwd land en compost-
hopen) versterken en de capaciteit van bebouwbare grond voor kandidaat-groen-tekwekers vergroten;
• in Brussel de oprichting bevorderen van een coöperatieve die zal zorgen voor de 
verdeling van lokaal geproduceerd duurzaam voedsel bij de winkeliers, horecazaken en particulieren in onze stad.
DUURZAME OVERHEIDSOPDRACHTEN - AANKOOPCENTRALE
De Stad wil de verschillende aankopen van haar diensten zoveel mogelijk 
rationaliseren en centraliseren, met het oog op het realiseren van schaalvoordelen en het bevorderen van de sociale, ethische, solidaire en duurzame economie. Hiervoor zal de Stad:
• de slagkracht van de ‘commissie duurzame aankopen’ versterken om deze in 
staat te stellen om samen met de betrokken departementen in zoveel mogelijk overheidsopdrachten en voor alle departementen sociale en milieuclausules op te nemen. Deze commissie zal in de eerste plaats, en als proefproject, werken aan sociale en duurzame criteria voor de werkkleding van het gemeentepersoneel, voortbouwend op het verenigingswerk dat op dit gebied reeds is verricht;
• alle Brusselaars de mogelijkheid bieden om via haar aankoopcentrale gebruik te 
maken van groepsaankopen van duurzame producten (zoals groene stroom of fietsen);
• voorrang geven aan het circulaire karakter en het hergebruik van de producten en 
apparatuur die ze voor haar werking nodig heeft.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 71  10
NATUUR IN DE STAD, 
GROENE RUIMTEN EN BIODIVERSITEIT 
De Wereldgezondheidsorganisatie herinnert ons aan de voordelen van groene ruimten in de stad voor de volksgezondheid: ze verhogen het gevoel van welzijn, verminderen stress en de blootstelling aan luchtvervuiling, lawaai en overmatige hitte. Er moeten kleine groene ruimten in de buurt van woningen en leefruimten ingericht worden en grotere groene ruimten met openbare vrijetijdsinfrastructuur (spelletjes, sport, ...) waar Brusselaars in contact komen met de natuur.
72 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 BRUXELLES, UNE VILLE VERTE
BRUSSEL, GROENE STADDe bewezen opwarming van de aarde, de vaker voorkomende hittegolven, de 
luchtvervuiling en het verlies aan biodiversiteit bedreigen de leefomgeving van de bewoners. Een ambitieus plan voor stedelijke natuurbescherming en intensieve vergroening van drukbevolkte wijken dringt zich op, en snel. 
We willen een stad creëren die zich visueel onderscheidt door het ruime aanbod aan 
groene ruimten, een stad die zich inzet voor het verbeteren van de leefkwaliteit en de gezondheid van haar burgers. Dit engagement willen we realiseren via burgerpartici-patie, innovatie en een gezond beheer van de parken, groene eilandjes en recreatie-gebieden.
Heel wat groene ruimten in onze stad zijn een erfenis uit het verleden die ook voor 
toekomstige generaties behouden moet blijven. 
BEHOUDEN - BESCHERMEN - BEWAREN• Het opstellen van een ‘Vergroeningsplan’ voor de stad met verschillende doelstellin-
gen voor elke wijk, om zo hun identiteit te versterken.
• Maatregelen nemen om de aantasting van ecosystemen te voorkomen en om de 
biodiversiteit te bewaren.
• In samenwerking met Leefmilieu Brussel regelmatig de staat van de biodiversiteit
 (in samenwerking met Natagora, Leefmilieu Brussel, Natuurpunt, enz.) opmeten.
• Alle te beschermen natuurlijke of kunstmatige, publieke en private milieus die het 
leven van planten of dieren kunnen ondersteunen, identificeren.
• Een «bomenhandvest» opstellen, d.w.z. een gids voor goede praktijken voor het 
behoud van het bomenerfgoed, dat dit erfgoed beschermt als een natuurlijk element dat essentieel is voor het behoud van het klimaat en de biodiversiteit in de stad. 
• Voor elk kind dat in de stad geboren wordt en er gedomicilieerd is, zal de Stad hier 
of in de zuidelijke landen een nieuwe boom planten. 
• Strijd tegen invasieve en allergene soorten. De Brusselaars bewustmaken van de 
problematiek rond deze invasieve soorten (bv. flora: reuzenberenklauw en fauna: parkieten).
• De stedelijke verspreiding beperken die de groene ruimten van de stad onder druk 
zet.
• De kwaliteit van de reiniging van de groene ruimten verbeteren door deze opdracht 
te delegeren aan de dienst Openbare Netheid. Vuilnisbakken voor gescheiden afval plaatsen.
• Droge toiletten die voor iedereen toegankelijk zijn, inclusief PBM’s, plaatsen in de 
parken.
• Een beter evenwicht vinden tussen evenementen en het behoud van groene 
ruimten. Een handvest voor behoud en restauratie opstellen samen met de organisatoren van evenementen.
• Structurele vernieuwing van het bomenerfgoed, in het bijzonder dat van het Vossen-
plein.
• De stads- en voortuinen beschermen.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 73  RESPONSABILISEREN - BEWUSTMAKEN
• De gemeentelijke teams warm maken voor een gedifferentieerd beheer van de 
groene ruimten. Een gedifferentieerd beheer zorgt voor een interessantere en rijkere biodiversiteit en zorgt voor een aanzienlijke besparing van water, energie en geld.
• De inwoners informeren over de gevaren van herbiciden, fungiciden en pesticiden en 
alternatieven voorstellen.
• Samenwerken met scholen om mensen bewust te maken van en voor te lichten over 
de natuur en het milieu.
• Les geven in de natuur. De vergroening van de speelplaatsen en de aanleg van edu-
catieve moestuinen aanmoedigen.
• Parkactiviteiten stimuleren in de dichtst bebouwde gebieden in samenwerking met 
Leefmilieu Brussel.
• De kennis van tuinmannen benutten; kennisoverdracht stimuleren door in de serres 
van de Stad een basiscursus tuinieren en planten te organiseren voor de scholen en het publiek.
• Bewustmakingscampagnes over milieubescherming en biodiversiteitsverlies op 
touw zetten.
• De bomen langs de wegen beschermen, de ruimte rond de boomvoeten aanle-
ggen in samenwerking met Openbare Netheid om sluikstorten te voorkomen en welwillende burgers warm maken om een oogje in het zeil te houden en het dagelijks onderhoud te doen.
• De namen van bomen in de parken weergeven.• Borden plaatsen over de geschiedenis van de parken.• De educatieve rol van de Maximiliaanboerderij ondersteunen• Een locatie inrichten die in het weekend en tijdens de schooluren toegankelijk is voor 
gezinnen en die gewijd is aan milieukwesties, duurzame ontwikkeling, dierenwelzijn en stadslandbouw. 
OPWAARDEREN• De inrichting van meer kwalitatief hoogwaardige groene ruimten in de buurt zorgt 
voor een aangenamere leefomgeving voor de bewoners en draagt bij tot het verster-ken van de sociale banden.
• Het begrip landschap integreren in het beheer van de groene ruimten.• Kunst durven creëren in groene ruimtes.• Uitbreiding van de aanplantingen in volle grond en op daken, bij voorrang in de di-
chtstbevolkte gebieden en in de openbare ruimten.
• Bepaalde verlaten groene ruimten, stroken en bakken benutten en de bewoners de 
mogelijkheid geven om er eetbare planten te telen.
• Voorzien in picknickplaatsen in de parken, met vuilnisbakken voor gescheiden afval. • Het aanplanten van fruitbomen in de parken langsheen de wegen stimuleren.• Waterfonteinen in de parken en openbare ruimten installeren.• Bloemenvelden aanplanten met snijbloemen.• Een groen netwerk creëren en versterken door groene verbindingen aan te leggen, 
74 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 door wegen te vergroenen, fiets- en wandelwegen aan te leggen en meer verbindin-
gen te leggen met de groene wandeling.
• Blauwe netwerken creëren en versterken door bestaande vijvers en plekken met 
water in ere te herstellen en door het beheer van het oppervlaktewater te integreren in de parken en openbare ruimten. 
MEER SPEELTUINEN AANLEGGEN EN VERNIEUWEN• Wijken identificeren die behoefte hebben aan speeltuinen en recreatieve
 voorzieningen.
• Ervoor zorgen dat alle kinderen toegang hebben tot een speeltuin op 10 minuten
 van hun huis.
• Een uitgebreid netwerk van sport- en speelruimten creëren die onderling verbonden 
zijn, met een speels karakter en goed verspreid over het volledige grondgebied. In dit netwerk van speelruimten in de straten, de wijken en de stad krijgen kinderen een bevoorrechte plaats.
• Tijdens de vakantieperioden tijdelijke speeltuinen opzetten in dicht bevolkte wijken 
(ganzenspelen, schaakspelen, hinkelen, mini-klimmuren, enz.).
GEZONDHEIDSPARCOURS• Om lichaamsbeweging voor jong en oud aan te moedigen, sport- en fitnessparcours 
aanleggen in groene ruimten (street workout, multisportterreinen, fitnesstoestellen, enz.).
• Gezonde wandelingen, nordic walking, yoga, tai chi ondersteunen.• Wandel- of looproutes door de stad aanleggen die door rustige, aangename, groene 
gebieden lopen met een goede bewegwijzering (groen, blauw, rood volgens de moei-lijkheidsgraad). 
VROUWEN EN GROENE RUIMTEN 
       In samenwerking met de wijkverenigingen en de bewoners verkennende wandelingen organiseren om na te gaan welke voorzieningen nodig zijn om zo het gevoel van onveiligheid en uitsluiting van heel wat vrouwen in de parken aan te pakken.
ZORGEN VOOR EEN DUURZAME BIODIVERSITEITMaatregelen nemen voor het behoud en de ontwikkeling van de biodiversiteit 
(planten, insecten, vogels, enz.) in stedelijke gebieden.
• Een lokaal actieprogramma lanceren voor het behoud van de biodiversiteit.• Ecologische corridors aanleggen die schuilplaatsen, voedsel en broedplaatsen bie-
den.
• Nestkastjes voor vogels, schuilplaatsen vleermuizen en insectenhotels installeren. • Dieren in de stad verwelkomen met respect voor hun welzijn.• Het ecologisch evenwicht van de vijvers herstellen door de vispopulaties aan te 
passen en de oevers te beplanten om aantrekkelijkere groene eilandjes te creëren.
• De beheersmethoden variëren naargelang het type groenvoorziening 
(tuinbouwgewassen, inheemse planten, gedifferentieerd beheer, laat maaien, eco-begrazing, enz.).
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 75  BURGERINITIATIEVEN ONDERSTEUNEN
• Openbare instellingen, industrieën, handelszaken aanmoedigen om hun parkings, 
muren, daken, enz. te vergroenen.
• Een vergunning voor vergroening in het leven roepen.• Meer gezamenlijke composteerplaatsen voorzien met de steun van de groendienst.• De landbouwgronden opwaarderen ter ondersteuning van de stadslandbouw en 
tuinbouw in samenwerking met de buurtverenigingen en de verenigingen van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
• Het publiek beter informeren over alle initiatieven, acties, participatieve budgetten 
van de Stad en Leefmilieu Brussel. 
• Een netwerk creëren voor de uitwisseling van ervaringen tussen steden over de
 vergroening van de stadscentra.
HET BRUSSELS ERFGOED DOEN HEROPLEVEN• Een bloemen-, groente- en kruidenmarkt terug naar het stadscentrum en de 
buitenwijken brengen. De serres van de Stad hierbij betrekken en seizoensproducten promoten.
• Acties lanceren waarbij burgers bomen, struiken en kleine fruitbomen planten.• Het tuinbouwkundig erfgoed van de historische parken bevorderen en beschermen.• Begraafplaatsen opwaarderen als erfgoedkundige groene ruimten.
.
76 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 77  11
EEN NETTE 
EN AANGENAME STAD
78 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 VISIE EN DOELSTELLINGEN
Een nette en gastvrije stad is een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Deze ambitieuze 
doelstelling voor een aangenamere en gezondere leefomgeving kan enkel worden uitgevoerd dankzij de dagelijkse onafgebroken inzet van de inwoners en van de dienst Netheid en de talrijke sensibiliserings- en bestrijdingsacties.  
Hoe minder afval we produceren, hoe minder afval er zal zijn. De Stad Brussel 
zet daarom haar schouders onder een grootschalig project dat aanzet tot een drastische vermindering van de productie van huishoudelijk afval, afval afkomstig van handelszaken of van evenementen. Het doel hierbij is om onze Stad op te tillen tot pioniersstad op het vlak van zero waste.
Het principe van ‘zero waste’ zal de rode draad zijn voor het netheidsbeleid van de 
Stad Brussel. Geleidelijk aan zal dit principe worden toegepast in alle rechtstreekse en ondergeschikte instellingen van de Stad. Er zullen maatregelen worden genomen om aan te zetten tot bewustwording van het afvalprobleem en om een verandering van gedrag en handelingen te bewerkstelligen.
Het netheidsbeleid zal worden opgebouwd rond drie hoofdpijlers: bewustwording, 
een aanbod van opgewaardeerde diensten die een passend antwoord bieden op het afvalprobleem en verbalisering.
• De burgerparticipatie krijgt een volwaardige plaats en betekenis in het 
netheidsbeleid, zowel om de zwarte punten te identificeren en in kaart te brengen, maar ook en vooral om eenvoudige, doeltreffende en noodzakelijk geachte oplossingen en maatregelen te bedenken om paal en perk te stellen aan het probleem.
• Communicatie wordt een essentieel instrument van het netheidsbeleid van de 
Stad Brussel om acties en initiatieven te lanceren en te promoten en om informatie te verspreiden over alle thema’s die verbonden zijn aan openbare netheid en haar uitdagingen op het vlak van milieu en maatschappij.
•  Er zal een gecoördineerd actieplan worden ontwikkeld in overleg met talrijke 
actoren zoals Bravvo, Leefmilieu Brussel, het Agentschap Net Brussel, de andere aangrenzende gemeenten, Vivaqua, de wijkcontracten, vzw’s actief op het vlak van zero waste, duurzame voeding, composteren, en natuurlijk ook de betrokken burgers.
NETHEIDSKADASTEREr zal allereerst een uitgebreid kadaster van feiten, middelen, personeelsleden, 
toewijzingen, plannen, acties, oplossingen ... en hun effecten, omvang, pluspunten worden opgesteld. Een blijvende en gecoördineerde actie op het vlak van netheid kan slechts worden geïmplementeerd als een dergelijk kadaster is opgemaakt. Dit kadaster zal zowel het vertrekpunt als de ruggengraat van het netheidsbeleid vormen.
SENSIBILISERING EN VOORLICHTINGSensibilisering op het vlak van netheid en milieu is een essentieel onderdeel van elk 
netheidsbeleid. De sensibilisering zal worden aangepast aan de verschillende wijken en hun sociologische samenstelling.  
In de mate van het mogelijke moeten de inwoners toegang kunnen hebben tot 
een systeem van afvalbeheer in de buurt, ongeacht de omvang en de aard van het afval (glas, olie, grofvuil ...). Alle nieuwe inwoners van de wijk zullen een welkomstset ontvangen met de ophaalkalender van het afval, de verschillende diensten en informatie over het concept van zero waste. De Stad zal personen en instellingen die zich engageren voor een zero-waste-initiatief op haar grondgebied ondersteunen.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 79  OPWAARDERING VAN HET BEROEP VAN NETHEIDSWERKERS
De sensibilisering verloopt ook via de opwaardering van en het respect voor het werk 
van de gemeentewerkers. Zij moeten ten volle beseffen dat hun werk waardevol is voor de maatschappij en de burgers. De netheidswerkers zijn essentiële actoren in de acties voor een nettere Stad. Ze moeten het respect voor de netheid belichamen en stimuleren.         De opleiding en de sensibilisering op het vlak van de problemen en de gevolgen verbonden aan de openbare netheid zullen worden versterkt voor het personeel van de openbare netheid, de gemeenschapswacht van de vzw Bravvo en de politieagenten, om de doeltreffendheid van preventie en repressie te optimaliseren.
BEHEER EN GEZAMENLIJK BEHEER VAN NETHEID• Burgerteams en ambassadeurs/ambassadrices van de netheid zullen de stads-
diensten komen versterken met hun goede wil, hun vastberadenheid, hun ideeën en participatieve waarde. Er zullen regelmatig burgerevenementen en gecoördineerde acties worden georganiseerd rond het thema netheid en de ontdekking van de biodi-versiteit van de wijken (bv.: wandelingen voor burgers).
• Samen met de burgers zullen we gecoördineerde acties die gericht zijn op een 
bepaald tijdstip en op een bepaalde wijk, van het type ‘Eén dag, één straat of plein’, organiseren.
• Eenmaal per jaar zal samen met de inrichtende machten van het onderwijs en met 
de dienst Netheid een opruimactie van de schoolomgeving worden georganiseerd.
• De groene ruimten krijgen extra aandacht op het vlak van netheid dankzij de 
verhoogde inzet van de diensten.
• Collectief composteren, opleidingen hierover en het beheer door de burgers van dat 
compost zullen worden ontwikkeld.
• Er moeten voldoende vuilnisbakken staan, die ook regelmatig worden leeggemaakt. 
Geleidelijk aan zullen er sorteerafvalbakken worden geïnstalleerd.
• Eenvoudige en snelle communicatiemiddelen (sociale netwerken, app Fix my street 
gratis nummer ...) met het oog op een tijdige en efficiëntere aanpak van hardnekkige problemen en het verspreiden van nuttige informatie.
PREVENTIE• Er zal een ambitieus en uitgebreid plan rond plastic, wegwerpverpakkingen en 
producten voor eenmalig gebruik worden ingevoerd, in samenwerking met de dienst Handel, om aan te zetten tot een goed beheer van afval van handelszaken, van het ontstaan tot het wegwerpen, en om niet-duurzame en verontreinigende praktijken te ontmoedigen.
• In samenwerking met de dienst Handel zal een pilootproject worden ingevoerd om 
het beheer van organisch afval van de handelszaken en de horeca te bestuderen.
• Het Gewest zal worden aangemoedigd om vaker specifiek afval in te zamelen en 
meer containers voor gebruikte oliën en chemisch afval te plaatsen op het grondgebied van de Stad Brussel. 
• De Stad zal een plan voor asbakken in de stad en in zakformaat lanceren, begeleid 
door een preventie- en repressiecampagne tegen het achteloos wegwerpen van lege sigarettenpakjes en peuken. Er zal worden onderzocht of we peuken kunnen recycleren. 
• De strijd tegen ongewenste graffiti wordt voortgezet, maar tegelijk wordt er voorzien 
in plaatsen voor grafische expressie op het hele grondgebied van de Stad, en dit in samenwerking met de dienst Cultuur.• De Stad zal deelnemen aan het gewestelijke pilootproject voor het opmaken van 
80 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 richtlijnen voor blikjes en flessen, het vervangen van vuilniszakken door containers, 
gedeelde afvaldepots op gewestelijk grondgebied.
• Het ingraven van containers voor de commerciële centra en de nieuwe grote 
woongebouwen zal worden aangemoedigd, mits de ondergrond dat mogelijk maakt.
• Er zal een campagne tegen wildplassen worden gelanceerd, met onder meer een 
pilootproject in samenwerkingsverband tussen de Stad en de cafés.  VERBALISERING
Ook al ligt de nadruk hoofdzakelijk op de sensibilisering en het efficiënte beheer van 
de netheid in de Stad Brussel, toch blijft het luik preventie en repressie integraal deel uitmaken van dit beleid.
Op de kritieke punten die werden vastgesteld en in kaart gebracht, wordt er 
bewaking georganiseerd. Die bewaking neemt de noodzakelijke vormen aan die geschikt zijn voor het type overlast. Tijdelijke en uitzonderlijke camerabewaking is een van de middelen, maar niet het voornaamste. De verbalisering gebeurt systematisch en onmiddellijk. 
BRUSSEL, STAD ZONDER AFVALDe Stad Brussel keurt het principe goed om alle principes van zero waste toe te 
passen via een reeks pilootprojecten: Weigeren, Reduceren, Hergebruiken, Recycleren, Composteren. 
De Stad verbindt zich ertoe om sorteren of hergebruik te promoten tijdens de 
grofvuilinzameling in samenwerking met recyclagenetwerken en lokale actoren van de sociale economie.
Een Zero Waste-label zal worden uitgereikt aan de handelszaken die bij dit initiatief 
zijn betrokken.  
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 81  12
BELEID 
DIERENWELZIJN
De Stad Brussel versterkt haar beleid ten voordele van dierenwelzijn en voorziet hefbomen 
voor een betere omgang met dieren op haar grondgebied.
82 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 Photo by Erik-Jan Leusink on Unsplash• Een soort stedelijk charter voor dierenwelzijn opstellen.
• Scholen voorstellen om tijd te maken voor bewustmaking rond de onderlinge 
afhankelijkheid van levende wezens. 
• De haalbaarheid onderzoeken van het onderbrengen van dieren in sociale 
woningen. Dieren kunnen sociaal en psychologisch een belangrijke rol spelen, vooral bij bejaarden en zieken. Als mensen hun huisdier mogen houden wanneer ze een sociale woning krijgen, zal dit voorkomen dat dieren in de steek gelaten worden of dat sommige mensen geen toegang hebben tot sociale huisvesting.
• Samenwerken met verenigingen om sociale raadplegingen van de dierenarts te 
• De burger informeren omtrent het steriliseren en chippen van huiskatten.• Systematisch een vegetarisch alternatief blijven aanbieden in de menu’s van de 
gemeentelijke kantines (scholen, tehuizen, ziekenhuizen en administratie) om de vleesconsumptie te verminderen. 
• Een overeenkomst rond dierenwelzijn sluiten met circusgezelschappen die zich op 
het grondgebied van de Stad vestigen.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 83  EEN 
PARTICIPATIEVE 
STAD
13. Participatie
14. Stadsontwikkeling
15. Stadsvernieuwing
84 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 EEN 
STAD
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 85  13
EEN STAD DIE HAAR LOKALE  
DEMOCRATIE OPNIEUW UITVINDT  
Als progressieve meerderheid willen we dat burgers hun politieke instellingen weer in eigen handen nemen door mee te 
bouwen aan het Stadsproject en dit dankzij een structurele, georganiseerde en volwaardige participatie, in die zin dat er opnieuw een dialoog op gang wordt gebracht en dat met de resultaten daarvan effectief rekening wordt gehouden. Dat doet evenwel niets af aan de democratische legitimiteit van het college om de belangrijkste impulsen en krijtlijnen van dit Stadsproject te bepalen. 
86 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 Participatie biedt heel wat voordelen: 
• de overheid moet transparante informatie beschikbaar maken, want zonder transpa-
rantie is een efficiënte burgerparticipatie niet mogelijk; 
• het overheidsbeleid wordt geoptimaliseerd omdat er rekening wordt gehouden met 
uiteenlopende belangen en standpunten en meer gedetailleerde en gedecentra-liseerde informatie;
• er ontstaan nieuwe projecten;• burgers nemen het overheidsbeleid meer in eigen handen, waardoor er een groter 
draagvlak wordt gecreëerd;
• betrokkenheid bij het sociale en politieke leven zorgt voor meer sociale samenhang;• een grotere efficiëntie en duurzaamheid omdat projecten waarin burgers zelf ins -
praak hebben op meer respect en aanhang kunnen rekenen.Participatie impliceert ook de betrokkenheid van iedereen bij aangelegenheden die 
alle burgers aanbelangen, ook zij die het verst van het openbare leven afstaan, door burgers meer mogelijkheden te geven om te beraadslagen, mee te beslissen en hun eigen leefomgeving mee vorm te geven.
Het stimuleren van een echte lokale democratie houdt ook de erkenning en 
waardering van bestaande initiatieven in, alsook het bevorderen en onderling koppelen van initiatieven. En dat is ook ons doel. 
Om actief burgerschap te bevorderen moet de Stad dus de mogelijkheden voor 
burgers uitbreiden om zich in te schakelen in het lokale leven en hun verantwoordelijkheid te nemen: 
• volgens geografisch gebied: van wijk tot de hele Stad; • volgens participatiemethode: wijkraden, themaraden, gebruik van loting, 
participatiebudget, burgerinitiatief enz.;
• volgens participatieniveau: informatie, raadpleging, meebeslissen, coproductie en 
evaluatie;
• volgens de verscheidenheid van de doelgroepen die bereikt en betrokken worden.EEN STAD DIE GAAT VOOR TRANSPARANTIECommunicatie en toegang tot informatie zijn essentieel voor het garanderen van een 
echte democratie en participatie. 
Daarom worden de volgende acties gepland: • evaluatie en verbetering van de bestaande informatie- en overleginstrumenten.• de gegevens van de gemeentelijke overheden openbaar en begrijpelijk maken 
(agenda’s, notulen, begrotingen en rekeningen, openbare onderzoeken enz.).
• de vergaderingen van de gemeenteraad streamen op het internet.• een digitale en dynamische versie van het gemeenteblad uitwerken, waarbij ook 
wordt ingezoomd op de burgerinitiatieven in de verschillende wijken. 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 87  EEN STAD GEBOUWD DOOR EN VOOR BURGERS - CO-CITY 
Wijkraden met een eigen budgetDe Stad zal wijkraden instellen die deels bestaan uit door loting aangewezen burgers 
en deels uit afgevaardigden van verenigingen of buurtcomités. Die wijkraden zijn dan de eerste partners in het co-creatieproject voor de Stad en haar wijken. Daarnaast doen ze ook dienst als forum voor dialoog, debat en het bepalen van de noden van de wijk. Ze organiseren en bereiden vergaderingen met de verkozenen voor over speci-fieke wijkthema’s, maar ook over transversale thema’s (meewerken aan de ontwikke-ling van gemeentelijke plannen, voorbereiding van burgerinitiatieven, ...) of punten die door het college worden voorgesteld. 
De eerste wijkraad krijgt alvast een stevig participatiebudget voor de ontwikkeling 
van burgerprojecten en voor de oriëntatie van prioritaire overheidsinvesteringen. Daarnaast kan de wijkraad, indien de leden dat wensen, rekenen op de logistieke en methodologische steun van Brussel Participatie of van een door de Stad Brussel aangewezen externe organisatie. Dit proefproject zal, indien het succesvol blijkt, gelei-delijk worden gekopieerd naar de andere wijkraden op het grondgebied van de Stad. 
De besprekingen en beslissingen worden via een elektronisch platform kenbaar ge-
maakt. De bijdragen van burgers en wijkraden worden er grotendeels gebundeld. Bo-vendien wordt de uitwisseling van goede praktijken tussen de wijken aangemoedigd. 
De bedoeling is dat alle burgers, via de wijkraden, de mogelijkheid krijgen om hun 
lokale noden concreet aan te geven, erover te beraadslagen en er samen met de gemeenteraad en het college over te beslissen.  Een kenniscentrum voor participatie 
Bij de programmering van grootschalige Stadsprojecten moet systematisch 
een beroep worden gedaan op de collectieve intelligentie. 
Het is in dat verband cruciaal om over een echt operationeel kenniscentrum op het 
vlak van burgerparticipatie te beschikken, ter versterking van Brussel Participatie. Hierdoor wordt het mogelijk om systematisch innoverende participatieprocessen te organiseren, maar ook om alle diensten van de Stad die participatie in hun projecten willen integreren, te ondersteunen. 
Dit kenniscentrum zal worden ingeschakeld bij de voorbereiding van belangrijke 
overheidsprojecten of de herbestemming van grond en vastgoed. De participatieve denkoefening over de invulling en het beheer van de openbare ruimte aan de Beurs is in dat verband een eerste proefproject. 
Burgerforums voor lokale democratieOm de bestaande democratische mechanismen te evalueren en de geloofwaarg-
heid van nieuwe mechanismen te garanderen, wordt binnen de eerste zes maanden van de gemeentelijke legislatuur een burgerforum georganiseerd. Dit burgerforum brengt alle stakeholders van de stad samen rond de tafel.
Tijdens het forum zal een inventaris van onze lokale democratie worden opgemaakt 
en vinden er workshops plaats om de reikwijdte, samenstelling en werking van nieuwe of vernieuwde mechanismen grondig te screenen, onder meer de wijkraden, hun perimeter, het participatiebudget, een door loting samengestelde gemengde commissie van burgers en gemeentelijke verkozenen, burgerjury’s, een burgerinitiatiefrecht en meer algemeen de co-creatieprocessen van de Stad. De burgerforums zullen regelmatig georganiseerd worden om de feitelijke toestandte evalueren.Tijdens het forum en in alle participatie-instrumenten die in het verlengde daarvan worden ontwikkeld, wordt voortdurend aandacht besteed aan de betrokkenheid van burgers die het verst van het openbare leven af staan. Dit proces moet uitmonden in een samenwerkingshandvest tussen burgers en de Stad. 
88 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 EEN STAD DIE BURGERINITIATIEVEN STEUNT
Wijkfacilitators  Er worden heel veel burgerprojecten op touw gezet die aanmoediging, ondersteu-
ning en begeleiding verdienen. Daarom wil de Stad voor iedere wijk een «facilitator» aanduiden. Het werk van de facilitators zal vooral gericht zijn op het verlichten van de administratieve lasten (basisdossier, tijdelijke bezettingsvergunning, ....) en op het ondersteunen van nieuwe projecten.De voornaamste opdracht van deze facilitators bestaat erin de wijkraden bij te staan en te begeleiden bij hun organisatie en de uitvoering van hun opdrachten. 
Een samenwerkingsplatform ‘Brussel maken’ De website van BPart krijgt een facelift en wordt aangevuld om een duidelijk overzicht 
te geven van de lopende projecten die uitgaan van overheden en burgers. De bedoeling is dat de website uitgroeit tot een platform voor voorstellen, debat en uitwisseling tussen overheden, verenigingen, geëngageerde burgers, leden van de wijkraden, besturen en lokale verkozenen. Dit platform informeert betrokken Brusselaars over de middelen voor hun project of de contactpersonen binnen de administratie. 
Vergader- en ontmoetingsplaatsen De Stad stelt bestaande of nieuwe lokalen ter beschikking van verenigingen, 
bewoners en wijkraden.
EEN STAD MET EEN VERNIEUWDE GEMEENTERAAD Een burgerinitiatiefrechtWe willen een nieuw politiek recht in het leven roepen: het gemeentelijk burgerinitia-
tief. Het betreft een tussenvoorziening tussen de twee maatregelen in die momenteel in de gemeentewet zijn opgenomen: de vraag om interpellatie ter attentie van het college en de volksraadpleging.
Het gemeentelijk burgerinitiatief berust op een toezegging van de gemeenteraad om 
te beraadslagen en te stemmen over een precieze tekst die door ten minste 2.000 inwoners (ouder dan 16 jaar) wordt voorgesteld. De gemeenteraad heeft maximaal 12 maanden de tijd om over het initiatief te stemmen. Voorafgaand aan die beraadslaging kunnen op initiatief van het voorzitterschap van de gemeenteraad uitwisselings- en overleggesprekken plaatsvinden. 
Om de gemeentelijke initiatieven grondig te kunnen bestuderen, wordt hun aantal 
beperkt tot twee per jaar. Ze mogen enkel betrekking hebben op aangelegenheden van strikt gemeentelijk belang en hun ontvankelijkheid wordt vooraf getoetst op basis van een formulier dat naar het Secretariaat van de Vergaderingen wordt gestuurd. De voorwaarden, planning en de verschillende stappen die moeten worden ondernomen om dit nieuwe politieke recht tot stand te brengen, worden in een reglement gegoten.
De interpellaties van burgers die (door ten minste 20 inwoners) op de gemeenteraad 
worden voorgesteld, worden volledig overgelaten aan de beslissing van het college. Ze moeten aan een actief politiek toezicht worden onderworpen, waarvan de beoor-deling uiterlijk twaalf maanden na de interpellatie zal plaatsvinden. Die beoordeling valt onder de verantwoordelijkheid van het voorzitterschap van de gemeenteraad. 
GEMENGDE COMMISSIES EN BURGERPANELSDe gemeenteraad of het college kan zo nodig een beroep doen op een burgerpanel 
of een gemengde commissie (door loting aangewezen burgers, vertegenwoordigers van verenigingen en adviesraden, gemeentelijke verkozenen) om:• aanbevelingen te doen met betrekking tot een gemeentelijk actieterrein, of• een gebruikerscomité op te richten dat verantwoordelijk is voor de stipte of regelmatige evaluatie van de goede werking van de gemeentediensten, of• grote stedenbouwkundige projecten te bespreken en hiervoor oplossingen voor te stellen.
De werkzaamheden van zowel het burgerpanel als de gemengde commissie worden 
in goede banen geleid door het voorzitterschap van de gemeenteraad. 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 89  14
STADS-
ONTWIKKELING
In welk Brussel willen we in 2030 wonen? Dat is de vraag die we bij stadsontwikkeling steeds in het achterhoofd moeten 
houden. Hoe de uitdagingen die op ons afkomen zo goed mogelijk in kaart brengen, duurzame oplossingen ontwikkelen, de toekomst voorbereiden?
90 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 14In Brussel groeit de bevolking, wat betekent dat we voldoende woningen en 
gemeenschapsinfrastructuur (scholen, crèches, ziekenhuizen, sportzalen, rusthuizen, …) moeten voorzien. Tegelijk moeten we zorgen voor voldoende groen en kwalitatieve openbare ruimte, zodat leven in de stad aangenaam blijft. Alle bewoners en gebruikers van de Stad moeten zich ook kunnen verplaatsen, wat een enorme impact heeft op hoe we onze stad inrichten. Hoe organiseren we dit constant ‘komen en gaan’ op een duurzame manier? De stad moet ook blijven draaien: er moeten voedsel, diensten, en allerlei producten geproduceerd en geleverd worden.
De toekomst voorbereiden betekent ook een stad bouwen die rekening houdt met 
klimaatveranderingen en hun gevolgen.
Het gaat er dus niet enkel op wat we bouwen, maar ook waar en hoe.  
Brussel heeft een prachtig historisch patrimonium, dat we moeten koesteren en beschermen, maar ook moeten verzoenen met de noden van een moderne stad.  Brussel moet niet alleen een veerkrachtige stad worden - in staat alle uitdagen waar ze voor staat op een slimme en duurzame manier op te vangen - maar moet steeds ook oog hebben voor de ruimtelijke kwaliteit van haar architectuur en openbare ruimte. 
Ruimtelijke kwaliteit is het resultaat van het samengaan van heel verschillende zaken: 
de inpassing in het stedelijk weefsel, de functionaliteit en gebruiksvriendelijkheid van het gebouw of de plek, de sociale interactie die het project teweegbrengt, de duurzaamheid van het project, de betekeniswaarde van het project voor verschillende doelgroepen en de economie van middelen. Ook het procesverloop dat vooraf gaat aan het project en het draagvlak dat het project geniet bij de bevolking en de gebruikers, zijn doorslag gevende ingrediënten voor ruimtelijke kwaliteit.Tot slot is het niet enkel belangrijk dat Brussel een ambitieuze lange termijn visie ontwikkelt (voor de stad als geheel en voor al haar wijken), het is eveneens cruciaal om procedures en werkmethodes te hanteren die zo efficiënt en transparant mogelijk zijn. 
Een doordacht beleid dat steunt op solide kennisOm aan efficiënte stadsontwikkeling te kunnen doen, is het noodzakelijk om een zo 
volledig mogelijke kennis van het grondgebied en van alle projecten en evoluties die er op plaatsvinden, te verwerven. Daarom willen we
• de uitwisseling van gegevens tussen de verschillende stadsdiensten stimuleren en al 
deze data centraliseren; 
• zoveel mogelijk informatie uitwisselen met andere publieke overheden;• hecht samenwerken met de VUB, de ULB en IPSA om lacunes in de kennis van de 
Stad over stedelijke fenomenen aan te vullen;
• systematisch gebruik maken van CityGIS (cartografisch online-programma) om snel 
relevante informatie terug te vinden en als een transversaal instrument om een lokaal behoeftenonderzoek uit te voeren. 
• best practices uitwisselen met andere steden en gebruik maken de kennis van de 
vele experts die bij Europese organisaties in Brussel werken;
• in het kader van de smart-city-strategie een open-data-platform creëren met alle 
beschikbare gegevens en burgerwetenschap (citizens’ science) stimuleren.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 91  EEN LANGE TERMIJN VISIE ONTWIKKELEN
Om de toekomst goed voor te bereiden en alle uitgagingen te kunnen opvangen, 
moet de Stad een globale strategie ontwikkelen: het Gemeentelijk Duurzaam Ontwikkelingsplan. Dit plan vormt de synthese van alle stedelijke plannen, projecten en doelstellingen (klimaatplan, Agenda 21, mobiliteitsplan, etc.) en vertaalt het Gewestelijk Duurzaam Ontwikkelingsplan. Bij de totstandkoming van dit plan worden de bewoners maximaal betrokken. Eens goedgekeurd, wordt een fasering uitgewerkt om het GemDOP te realiseren in functie van de vastgelegde prioriteiten. De rode lijn in dit GemDOP is van Brussel een inclusieve, duurzame en veerkrachtige stad maken, die voorbereid is op kansen en uitdagingen in de toekomst (= a Resilient City)..
WERKEN AAN EEN INCLUSIEVE, DUURZAME EN VEERKRACHTIGE STAD Welke heel concrete stappen kan Brussel nu al nemen om haar veerkracht te
verhogen, om er voor te zorgen dat ze een sterke stad wordt die tegen een stootje kan? Enkele voorstellen:
Een gezonde mix• Actief ingrijpen om een sociale mix en een optimale mix in functies (wonen, handel, 
kantoren, horeca, scholen, crèches, sportzalen en andere openbare dienstverleningen, groen, levendigheid tijdens en na kantooruren, …) te garanderen in elke wijk.
• Stedenbouwkundige lasten vaker gebruiken om sociale/ geconventionneerde 
woningen en gemeenschapsinfrastructuur te bouwen en renoveren.
• Productieve economie (maakindustrie) terug een plaats geven in de stad. Deze werd 
quasi volledig ‘gedelocaliseerd’ naar KMO-zones in de rand of naar de andere kant van de wereld.  Ateliers, logistiek, onderhouds- en herstellingsactiviteiten houden het stedelijk metabolisme draaiende en zorgen voor werkgelegenheid. Daarom moeten we nieuwe typologieën ontwikkelen die wonen en werken combineren.
• Nieuwe economische spelers aantrekken en bijstaan bij hun vestiging op het 
grondgebied van de Stad.
• Investeren in stadslandbouw en in voedsel dat geproduceerd wordt volgens het 
korte keten principe. 
• Wonen boven winkels stimuleren (via bestemmingswijziging en premies aan 
eigenaars) en lege kantoorgebouwen omvormen tot woningen.
• Via het vergunningsbeleid van de Stad nieuwe vormen van wonen aanmoedigen 
(co-housing, intergenerationeel samenwonen, Community Land Trusts, etc.) en andere woontypologieën ontmoedigen (bijv. onderverdeling van gezinswoning in studio’s; een concentratie van te veel studentenkamers in eenzelfde wijk, …). 
• De controles verhogen om te vermijden dat volledige huizen en 
appartementsgebouwen als AirBnB verhuurd worden en het in bepaalde wijken quasi onmogelijk wordt als bewoner nog een appartement te huren. Het Brussels Gewest reglementeerde AirBnB (beperkt aantal dagen; verbod op verhuren met AirBnB als er niemand gedomicilieerd is). 
KWALITEITSVOL VERDICHTEN• Kiezen voor kwaliteitsvolle verdichting. In een stad als Brussel waar de bevolking blijft 
stijgen, is verdichting noodzakelijk. Toch moeten we niet zomaar kiezen voor maximale densiteit of bouwhoogte. Er is afweging nodig van elk verdichtingsproject ten opzichte van andere criteria die voor de levenskwaliteit in onze stedelijke omgeving belangrijk zijn. 
• Een strategie ontwikkelen om de platte daken van stadseigendommen beter 
te gebruiken, voor terrassen, vergroening, zonnepanelen, stadslandbouw en privéeigenaars aanmoedigen om hun platte daken open te stellen voor dergelijke initiatieven.
92 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • Aan de hand van het vergunningsbeleid kwaliteitsvolle verdichting belonen, bijv. 
verdichting die gekoppeld wordt aan een meerwaarde voor de stad, zoals de creatie van (semi-)publieke voorzieningen op het gelijkvloers, toegang tot een binnentuin, vergroening van de buitenruimte of gevel,... 
• Alle beschikbare openbare ruimte valoriseren. Niet enkel de klassieke openbare 
ruimte (pleinen, starten, parken), maar ook binnengebieden, speelplaatsen, etc. Als er meer mensen op minder oppervlakte moeten wonen, is de nood aan publieke ruimte des te groter. 
• Stadstuinen en voortuinen beschermen.• Er voor zorgen dat elke woongelegenheid over een buitenruimte beschikt, 
minstens een balkon. Dat maakt de stad leefbaarder. Oudere woningen moeten kunnen afwijken van stedenbouwkundige regels als het gaat over het creëren van buitenruimte. Daken van traditionele woningen mogen vervangen worden door dakterrassen, op daken van appartementsgebouwen moet het mogelijk zijn om collectieve dakterrassen te installeren.
• Op de eigen terreinen kiezen voor de ontwikkeling van Eco-quartiers (zoals Tivoli; zie 
het hoofdstuk Wonen).
KLIMAATBESTENDIG EN DUURZAAM• Volop inzetten op regenwaterrecupperatie in de gebouwen van de Stad en ook 
bewoners aanmoedigen om hun water te recupereren.
• Maatregelen nemen om de doorlaatbaar van de grond te bevorderen. Eigenaars 
stimuleren om regenputten aan te leggen en hun privé-oppervlaktes weer waterdoorlaatbaar te maken. Bij de aanleg van haar eigen openbare ruimte onderzoekt de Stad het gebruik van nieuwe materialen en technieken die de waterdoorlaatbaarheid bevorderen. 
• Een globaal vergroeningsplan voor de hele stad ontwikkelen, dat proactief vergroent 
(en niet enkel bij de heraanleg van een straat of plein). 
• Een voortrekkersrol spelen bij het integreren van de notie biodiversiteit in publieke 
projecten, en -waar mogelijk- in private projecten. 
• Bij de inrichting van de publieke ruimte en van gevels voor materialen kiezen die 
warmte afstoten. 
• Een plan ontwikkelen om de milieu-impact van bouwwerven te verlagen en het 
hergebruik van bouwmaterialen te bevorderen. Het gebruik van de waterweg voor de afvoer van grond en de levering van goederen aanmoedigen bij grote bouwwerven.
• Renovatie aanmoedigen in plaats van afbraak-heropbouw. • Het plaatsen van grote windturbines in de Voorhaven ondersteunen (in 
samenwerking met het Gewest en de Haven)
• Bij de eigen projecten en via de vergunningspolitiek van de Stad duurzame 
woonprojecten stimuleren: een reflectie over afvalvermijding en -verwerking op voorhand meenemen in de conceptie van het gebouw, een verplichte woning voor een conciërge vanaf een bepaalde grootte, ruimte om fietsen te stallen, ruimte voor afvalcontainers, elektrische laadpunten, regenwaterrecuperatie, collectieve wasruimtes, energiezuinig/passief, etc. Zo ervoor zorgen dat de openbare ruimtes tussen de gebouwen omgezet worden in ontmoetingsruimtes.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 93  EEN VOORBEELDSTAD WORDEN OP HET VLAK VAN GOED (STEDENBOUWKUNDIG) 
BESTUUR EN KWALITEIT
De Stad moet voluit gaan voor kwaliteitsvolle architectuur en openbare ruimte, zeker 
bij de eigen projecten, maar ook bij het toekennen van vergunningen voor privé-projecten (zie definitie van ‘ruimtelijke kwaliteit’ in introductie).  Om dit te bereiken is het niet alleen noodzakelijk om een duidelijke en coherente visie te ontwikkelen, maar eveneens om procedures en werkmethodes te hanteren die zo efficiënt en transparant mogelijk zijn.
• De Stad Brussel is geen eiland. We streven naar een optimaal overleg en hechte 
samenwerking tussen Stad en Gewest op het vlak van stadsontwikkeling. Ook intergemeentelijke samenwerking is cruciaal om een coherente visie te ontwikkelen. 
• De Stad werkt hecht samen met de Bouwmeester en de Kwaliteitskamer. • Bij verkoop van eigen vastgoed en bij openbare aanbestedingen voor de bouw van  
infrastructuur, woningen en openbare ruimte.
• Er wordt ook een clausule toegevoegd aan de openbare aanbestedingen van de 
Stad die sociale dumping aanpakt. Deze clausule dwingt bedrijven om de wettelijk verplichte loon- en arbeidsvoorwaarden na te leven. 
• De Stad zorgt voor een beleid van kunstintegratie in de gebouwen, in samenwerking 
met haar culturele instellingen . 
• De Stad communiceert transparant over de besteding van stedenbouwkundige 
lasten aan de hand van een publiek toegankelijk register (artikel 100, §4 BWRO).
• De Stad streeft er naar om zoveel mogelijk de bouwheer te zijn, ook al worden de 
werken gesubsidieerd door een andere overheid.
• We streven naar een optimale coördinatie en organisatie van alle werven op het 
grondgebied van de Stad (zie hoofdstuk Openbare werken).
• Sinds 2012 moeten notarissen bij de verkoop van onroerend goed 
stedenbouwkundige inlichtingen opvragen bij de gemeenten. We gaan na hoe we deze procedure eenvoudiger en sneller kunnen laten verlopen, zodat niemand ooit langer dan 1 maand op stedenbouwkundige inlichtingen moet wachten.  
HET VERGUNNINGSBELEID VAN DE STAD ZO TRANSPARANT, EFFICIËNT 
EN KLANTVRIENDELIJK MOGELIJK MAKEN
We maken een grondige analyse van het huidige vergunningsbeleid van de Stad, 
en dit in overleg met alle betrokken administratieve diensten en de aanvragers van vergunningen (architecten, ontwikkelaars, bewoners, …). Doel is om
• nutteloze papierlast en formaliteiten te verminderen en een maximum te 
digitaliseren; 
• de procedure zo eenvoudig en leesbaar mogelijk te maken;• de aanvragers in elke fase van de procedure correct en duidelijk te informeren en 
gericht feedback te geven; 
• steeds de wettelijke termijnen te respecteren en de wachttijden in te korten.We zorgen voor meer inspraak van bewoners voor en tijdens het openbaar onderzoek. 
Het openbaar onderzoek is een wettelijke procedure, met stappen en termijnen die gerespecteerd moeten worden. We constateren dat de “rode affiches” in de praktijk onvoldoende bekend en leesbaar zijn om alle potentieel geïnteresseerde bewoners te bereiken. Daarom willen we maatregelen nemen om bewoners beter te informeren, en het makkelijker maken om dossiers te kunnen inkijken en te reageren. Bovendien is het openbaar onderzoek de “laatste etappe” van een lang parcours. Bij belangrijke ste-denbouwkundige dossiers moeten de bewoners veel eerder in het proces betrokken worden, nog voor het openbaar onderzoek van start gaat. We optimaliseren de overlegcommissie door er voor te zorgen dat
94 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • alle aanwezigen goed geïnformeerd zijn over het verloop en de verschillende 
stappen;
• de volledige dagorde gevolgd wordt en iedereen gehoord kan worden; • de tweetaligheid gegarandeerd is zodat iedereen kan tussenkomen in zijn eigen taal;• de verschillende diensten van de Stad steeds uit één naam spreken
Tot slot zorgen we voor een uitbreiding van de cel die zich bezig houdt met het controleren of de bepalingen in de vergunning correct zijn uitgevoerd en of er geen stedenbouwkundige inbreuken hebben plaatsgevonden.
STRIJD TEGEN LEEGSTAND OPVOERENLeegstand is niet te verantwoorden in een stad als Brussel waar zo veel mensen 
en organisaties op zoek zijn naar een betaalbaar onderdak. Bovendien hebben verwaarloosde terreinen en leegstaande gebouwen een negatief effect op hun omgeving (waardedaling van een straat of wijk, onveiligheid, netheidsproblemen). De Stad en andere overheden op ons grondgebied hebben een voorbeeldfunctie als het gaat over niet leeg laten staan van hun panden/terreinen en er nieuwe invullingen aan te geven, liefst definitief en anders met tijdelijk gebruik. Daarom willen we
• een complete inventarisatie van de leegstandssituatie op het grondgebied van de 
Stad maken (niet enkel van de woningen, maar ook van kantoren, entrepots, etc.).
• de leegstandtaks uitbreiden• het openbaar beheerrecht en het recht op de opeising van gebouwen uitbreiden;• hecht samenwerken met alle overheidsinstanties die gebouwen of terreinen bezitten 
in Brussel (SLRB, Citydev, SAU, MIVB, federale regie, NMBS, Infrabel, etc.) met als doel een meer opportune invulling te geven aan deze gebouwen/terreinen en te vermijden dat ze leeg staan/braak liggen;
• hecht samenwerkingen met de verenigingen die actief zijn rond wonen en leegstand;• een “loket van de tussentijd” oprichten, dat initiatiefnemers begeleidt bij het opzetten 
van tijdelijke projecten (zowel in privé als publieke gebouwen en terreinen). Dit loket geeft niet alleen juridisch en praktisch advies (vergunningen, veiligheid), maar lanceert ook open oproepen om voor elke leegstandsituatie het meest geschikte project te vinden.
• waken over een grote mix in het type tijdelijke bezetting. Leegstand leent zich tot 
artistieke projecten en allerlei pop-ups. Maar kan ook ter beschikking gesteld worden aan sociale woon-initiatieven om er tijdelijke woonprojecten in te ontwikkelen voor gezinnen met een laag inkomen. Tijdelijke bezettingen zijn ideaal om een mogelijke toekomstfunctie te testen;
• onderzoeken welke procedures (bijv. functiewijzigingen) er versoepeld kunnen 
worden in het kader van tijdelijk gebruik. Ook afstemming met de brandweer is nodig;
• onderzoeken of leegstand op minder dichtbevolkte plekken een antwoord kan 
bieden op het gebrek aan uitgaansplekken in de stad.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 95  ERFGOED OM ZORG VOOR TE DRAGEN 
Brussel heeft een indrukwekkend historisch patrimonium waar we trots op mogen zijn. 
Het is belangrijk om het niet alleen te beschermen, maar er ook nieuwe invullingen aan te geven en het te verzoenen met de noden van een moderne stad. Creativiteit mag niet enkel iets uit het verleden zijn: we moeten moderne stedelijke ingrepen blijven ontwikkelen waarmee we Brussel op de kaart zetten.
• De Stad moet een voorbeeld zijn als het gaat om duurzame, kwaliteitsvolle 
renovaties van historisch patrimonium. 
• Enkele voorbeelden (niet exhaustief) van patrimonium dat een tweede leven 
verdient:  - de hoeve Den Bels renoveren en ombouwen tot een onthaalcentrum voor kleine kinderen en er de nieuwe antenne van burgerlijke stand in onderbrengen; - een nieuwe stedelijke invulling geven aan het Klein Kasteeltje wanneer het asielcentrum naar een andere plek verhuist (niet naar Neder-Over-Heembeek).- een meer geschikte plek zoeken voor de onderhoudsdiensten van de stad zodat la Ferme des Boues (naast KANAL) opgewaardeerd kan worden; - de Meudon paviljoentjes in Neder-Over-Heembeek;- de oude witloofboerderijen in Haren ;- de Eggevoort toren in het Leopoldspark.
• De Stad beschermt het Brusselse modernistisch en post-modernistisch patrimonium. 
Een groot deel van dit patrimonium kan beschouwd worden als flexibel invulbare gebouwen (het Vanderborght gebouw is een mooi voorbeeld), hetgeen toelaat om er een grote waaier aan functies onder te brengen, waaronder maakindustrieën.
• De Stad zal verder gevelrenovatie van privépanden aanmoedigen (stimulans en 
repressie);
• De Stad stelt een actieplan op om fonteinen en standbeelden te renoveren, te 
onderhouden en te verlichten.
• De Stad ontwikkelt een beleid en een visie rond kunst in de openbare ruimte, samen 
met het Comité Art Urbain. 
• Er komt een ruimer verlichtingsplan  - afgestemd op het gewestelijke lichtplan- 
waar per wijk een eigen sfeer wordt gecreëerd en gekeken wordt welke gevels en kustwerken extra belicht moeten worden.
• Een centrale plek geven aan water in de stad, o.a. door de Zenne boven te leggen in 
het Maximiliaanpark en ontwikkelt projecten om zwemmen in open lucht in de stad te stimuleren.
• Onderzoeken of het mogelijk is om ludieke elementen in het stadsweefsel te 
integreren en om zich te verplaatsen.
• Meer voetgangers-passerellen creëren.STADSONTWIKKELING BUITEN DE ZSHHaren en Neder-Over-Heembeek behoren niet tot de Zone voor Stedelijke herwaar-
dering (ZSH) en komen bijgevolg niet in aanmerking voor de door het Gewest gefi-nancierde stadsontwikkelingsprojecten. Dit kan verkeerdelijk de indruk wekken dat de Stad niet in deze wijken investeert. Daarom is het belangrijk om onze stadsontwikke-lingsvisie voor deze wijken te verduidelijken: 
96 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 Neder-Over-Heembeek
• De ZIR 4 verstedelijken als toegang tot de Stad, met woningen, scholen en 
sportinfrastructuur.
• De omgeving rond het BRYC heraanleggen en opwaarderen.• Een tramlijn aanleggen die Neder-Over-Heembeek met het centrum verbindt.• Het stadsbos uitbreiden.Haren• Haren beter ontsluiten• Via een ontwikkelingsplan bepalen welke zones groen/landbouwgrond/
waterdoorlaatbaar moeten blijven;
• waken over federale compensaties voor de bouw van de gevangenis; er voor zorgen 
dat de federale regie het beheer/eigendom van het Arthur Maes bos afstaat zodat de Stad het kan opknappen en openstellen voor het publiek.
• Het project van Harense buurtwegen/sentiers verder ontwikkelen.DE OPENBARE RUIMTE IS VAN ONS ALLEMAALStadsplanning is in essentie de puzzel doen kloppen van alle behoeftes en functies 
in een stad en er een coherent en duurzaam geheel van maken. De inrichting van de openbare ruimte is een erg belangrijk onderdeel van deze puzzel.Bij de inrichting van haar straten en pleinen, engageert de Stad Brussel er zich toe om
• het historisch overgewicht van de auto terug te dringen en de openbare ruimte 
consequent zo in de richten dat er steeds voorrang wordt gegeven aan voetgangers, fietsers en openbaar vervoer. De aanleg van de openbare ruimte moet zo kaderen binnen het nieuwe gemeentelijke mobiliteitsplan; 
• van verkeersveiligheid een prioriteit te maken. De aanleg van wegen moet 
zo gebeuren dat het autoverkeer fysiek verplicht wordt te vertragen; veilige oversteekplaatsen en fietspaden; 
• in te zetten op een maximale vergroening.• maximaal in te zetten op de doorlaatbaarheid van regen in de grond. • duurzame materialen te gebruiken en in te zetten op hergebruik van materiaal;• consequent de fietscommissie van de Stad te raadplegen;• een gelijkaardige check doet bij een gelijkaardige commissie die de belangen van 
mensen met een beperking verdedigt;
• steeds de gender-toets te doen;• de buurtbewoners te betrekken vanaf de conceptfase;• voorzienend te werk te gaan en de toekomst voor te bereiden. In de mate van het 
mogelijke worden de nutsvoorzieningen geconcentreerd in makkelijk toegankelijke. 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 97  ondergrondse straten, wordt er een aparte opvang van regenwater voorzien (naast het 
afvalwater), ruimte voor het plaatsen van klimplanten aan de huizen, voor elektrische laadpalen, …;
• voldoende bankjes, drinkfonteinen en vuilbakken (ook ondergrondse containers) te 
voorzien;
• uniform en kwalitatief straatmeubilair te ontwikkelen;• een openbare ruimte te ontwikkelen op kindermaat en waar mogelijk speelele-
menten toe te voegen;
• voldoende verlichting te voorzien en donkere hoeken te vermijden:• visuele vervuiling (overaanbod aan verkeersborden, reclamepanelen, etc) tegen te 
gaan;
• vaker beroep te doen op artiesten, om meer kunst in de openbare ruimte te 
integreren. 
We stellen voor deze criteria verder te verfijnen in een draaiboek om straten heraan te 
leggen. Er kan een typologie uitgewerkt worden voor schoolstraten, fietsstraten, etc. die bij voorkeur in alle Brusselse gemeenten dezelfde is, wat de leesbaarheid voor gebruikers verhoogt.
Heel wat straten en pleinen kunnen een make-over gebruiken. We geven voorrang 
aan projecten die passen binnen volgende doelstellingen:
• Zo veel mogelijk verbinding creëren aan de hand van ononderbroken assen waar het 
aangenaam en veilig wandelen en fietsen is (‘continuité cyclo-piétonne’): verbinding tussen de boven- en benedenstad, verbinding tussen de verschillende wijken, missing links in reeds bestaande fietsinfrastructuur opvullen, en verbinding creëren tussen wijken aan beide kanten van Ring.
• Van de voetgangerszone een coherent geheel maken en verbinden met de wijken 
erom heen.
• Onze pleinen opwaarderen en elk een eigen identiteit geven. Pleinen zijn de 
huiskamers van de stad: de ideale plek voor ontmoeting en verpozing en spelen een belangrijke rol in het creëren van een hecht stadsweefsel. 
• Wanneer er grote ondergrondse werken gepland zijn die alles open legen, 
deze gelegenheid aangrijpen om een  ambitieus project voor de bovengrond te ontwikkelen (en dus niet gewoon de situatie van voorheen kopiëren). 
• De plekken waar verschillende vervoersmodi samenkomen (Mobi-punten) 
identificeren en kwalitatief en slim inrichten, in samenwerking met het Gewest en alle openbaar vervoersmaatschappijen. Dit zijn plekken waar veel mensen samenkomen en waar mensen veel (wacht)tijd spenderen. 
DE HERONTWIKKELING VAN DE HEIZELVLAKTE
Het herontwikkelingsproject van de Heizelvlakte (NEO) omvat de volgende plannen:
• Een winkelcentrum en nieuwe buurtwinkels creëren, wat zal toelaten om duizenden 
rechtstreekse en onrechtstreekse jobs te creëren die aan deze economische elementen verbonden zijn (winkelcentrum, congrescentrum, recreatiecentrum).
• Nieuwe woningen bouwen: Het NEO-project bevat een aanzienlijk luik over 
huisvesting, waarmee op het bestudeerde gebied een onvoorstelbare leegte wordt ingevuld. Vandaag is er namelijk geen enkele woning op de site. Het NEO-project wil minstens 750 woningen creëren.
• Een aangepast en gemoderniseerd recreatieaanbod ontwikkelen. De komst van 
Paleis 12, een concertzaal met een grote capaciteit, heeft het Brusselse aanbod wezenlijk verbreed. Het NEO-project plant de bouw van een nieuw indoorpark 
98 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 (rond Robbedoes), een ‘Kinderdorp’ (zal zich toespitsen op kennis en leren bij de 
allerkleinsten, en daarvoor wordt beroep gedaan op het  team van de ‘Cité des sciences’ in Parijs). In open lucht komt er een park waar de bezoeker kennis maakt met Europa, een gemoderniseerde en dynamische versie van Mini-Europa, op de plaats waar Mini-Europa zich vandaag bevindt.
• Een nieuwe groene long creëren in de Stad door de uitbreiding van groene ruimten 
op de site (er komt zeven hectare groen bij). Alleen al het omvormen van het perceel waar vroeger het Holiday Inn-hotel stond tot groene ruimte, zorgt voor een wezenlijke toename van de groene oppervlakte en is een echte troef voor de Verregatwijk.
• Een sportpark creëren van regionale of zelfs nationale omvang dat het sportaanbod 
van de site versterkt voor de Brusselaars.
• Een nieuw congrescentrum creëren (NEOII). Vanwege haar status als wereldstad met 
een internationale dimensie, moet Brussel beschikken over een congrescentrum van hoge kwaliteit en internationale allure. 
In het kader van de herontwikkeling van de Heizelvlakte zal de Stad erop toezien dat:• er gemeenschapsvoorzieningen komen op de site (een school, een rusthuis en twee 
crèches);
• zoals de afgeleverde stedenbouwkundige en milieuvergunning mogelijk maken, de 
nieuwe handelsruimten omgevormd kunnen worden voor andere en complementaire functies in het licht van het bestaande Brusselse aanbod van handelszaken op het ogenblik waarop het NEO-project wordt uitgevoerd;
• er geen onder- of bovengrondse toegangsweg wordt aangelegd doorheen het 
Ossegempark in Laken;
• het gewest inspanningen levert om een deel van de autoweg A12 op het 
grondgebied van de Stad Brussel om te vormen tot stadsboulevard;
• de aanleg van het NEO-project volledig neutraal is en de bestaande toestand van 
de waterafvoer zelfs verbetert (afvoer van regenwater), door middel van infrastructuur en inrichtingen gericht op wateropvang of waterinsijpeling in de grondwaterlagen. De heraanleg omvat bovendien een waterspiegel in het sportpark onderaan de vlakte;
• er een stuurcomité wordt opgericht met alle stakeholders voor de mobiliteit in de 
Heizelzone. Dit krijgt de volgende opdrachten:
 - een mobiliteitsplan ops
tellen dat de behoeften aan aanpassing 
 en bou
w van mobiliteits- en andere infrastructuur wil vaststellen, 
 samen me
t de mobiliteitsbeheersmaatregelen waarmee de 
 bereikbaarheid 
van de site kan worden verbeterd met het openbaar 
 verv
oer (Tram 9 en Brabantnet), met de fiets, te voet of met elke andere 
 
 actie
ve vervoerswijze, en dat de mobiliteitsoverlast verbonden aan het 
 
 beheer
 van de site vermindert en daardoor de luchtkwaliteit verbetert, 
 me
t behoud van de omliggende wegen voor het doorgaand verkeer;
 - een gl
obale studie uitvoeren naar het parkeeraanbod op de openbare 
 
 weg en daarbuiten in he
t licht van de evolutie van de verschillende geplande 
 
 pr
ojecten op en rond de Heizelvlakte. In functie van de conclusies van 
 
 de s
tudie zal een parkeerplan worden opgesteld om in de omliggende wijken 
 
 he
t langdurig ononderbroken parkeren op de openbare weg te voorkomen.
• er snel studies en overleg met omwonenden van start gaan om een locatie 
  
v
oor een nieuw openluchtzwembad op de Heizelvlakte te vinden. Het is bijvoorbeeld 
mogelijk om dit te voorzien in de buurt van het Amerikaans Theater, waar er genoeg ruimte is om te streven naar een volledig duurzaam geheel met natuurlijke filtering.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 99  15
STADSVERNIEUWING TEN DIENSTE 
VAN EEN DUURZAME STAD
De stedelijke evolutie en de nieuwe uitdagingen waaraan de Stad het hoofd moet bieden (milieu, klimaatopwarming,  mobiliteit, demografische groei, enzovoort) vereisen dat de praktijken en instrumenten op het gebied van stadsver -
nieuwing niet enkel worden versterkt maar ook vernieuwd. Er is niet langer sprake van ‘revitaliseren’ (nieuw leven  inblazen) – i.e. een begrip dat geen rekening houdt met de grote vitaliteit, levendigheid die bestaat in de Brusselse wijken –, wel van ‘capaciteren’ (draagkracht creëren) of het feit om de draagkracht te versterken waarover de wijken beschikken om het hoofd te bieden aan de ecologische, sociale en economische druk die ze ondergaan. 
100 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 15Stadsvernieuwing is het instrument bij uitstek om van Brussel een duurzame, 
veerkrachtige en solidaire Stad te maken. Duurzame wijkcontracten, stadsver-nieuwingscontracten, schoolcontracten, EFRO, stadsbeleid via ontwikkeling van de wijken en zelfs de Striproute zijn stuk voor stuk middelen die in dienst van dit doel moeten worden gesteld. 
De sturing van deze instrumenten, wat zowel hun strategisch als hun operationeel 
luik betreft, moet worden gecentraliseerd binnen een stadsvernieuwingsdienst en moet worden gecoördineerd met de ontwikkelingsvisie zoals die wordt gedefinieerd door de territoriale planning om zo bij te dragen tot de uitvoering van het Gemeentelijk Plan voor Duurzame Ontwikkeling (GPDO).
  
TR
ANSVERSAAL BEHEER VAN DE BELEIDSLIJNEN VOOR STADSVERNIEUWING
Het stadsvernieuwingsbeleid moet worden gecoördineerd met de ontwikkelingsvisie zoals die wordt gedefinieerd in het GPDO ‘Duurzame stad 2030’ . Rekening gehouden met de transversale aard van stadsvernieuwing zal de uitvoering ervan steunen op de complementariteit met de verschillende bevoegdheden en de verschillende bestuursniveaus. 
DUURZAME EN SOLIDAIRE WIJKENStadsvernieuwing versterkt de verschillende beleidslijnen van de stad om de wijken in 
de Stad duurzamer en meer solidair te maken. Dit komt meer bepaald tot uiting in de volgende aandachtspunten: 
• Milieu: Milieu voor allen moet de leidraad en het structurerend element zijn van de 
beleidslijnen voor stadsvernieuwing. 
• Openbare ruimtes, mobiliteit en groene ruimtes: De interventies moeten plaatsvin-
den in een logica van duurzaamheid, vergroening en delen van de openbare ruimte, met bijzondere aandacht voor de waardering van de actieve vervoerswijzen (STOP-principe).
• Huisvesting: De instrumenten voor stadsvernieuwing moeten worden gemobiliseerd 
ter ondersteuning van de doelstellingen van het huisvestingsbeleid (zie fiche); daartoe behoren de renovatie en de productie van een significant aantal woningen die worden geassimileerd met sociale woningen.
• Sociaaleconomische ontwikkeling: de organisatie van sociaaleconomische projecto-
proepen zal worden herzien en aangepast om de projecten te selecteren op basis van objectieve criteria alsook in volkomen transparantie: stemming, jury enzovoort. De Stad zal voorrang geven aan pilootprojecten en vernieuwende projecten van zowel sociale, economische als culturele aard. Hiertoe zal de verenigingssector worden gemobi-liseerd en ondersteund.
• Voorzieningen: In een context van demografische groei zal voorrang worden 
gegeven aan voorzieningen voor kinderen en jongeren. Er zal worden gezocht naar mogelijkheden van delen van de voorzieningen en van hun openstelling voor de wijk. De financiering en de modaliteiten van beheer van de toekomstige voorzieningen zullen van tevoren worden gedefinieerd; daarbij zal erop worden toegezien dat er garanties worden geboden inzake het openbaar beheer van de ruimtes die worden gecreëerd met overheidsgeld en dat de buurtbewoners er toegang toe krijgen. 
• Participatie: De projecten met betrekking tot thematische workshops,
 terreinbezoeken, oproepen tot het indienen van ideeën of van diagnoses met de bewoners en de actoren van de wijk krijgen een vervolg en worden gestimuleerd voor elk stadsvernieuwingsprogramma. Vernieuwende participatieprojecten voor bepaalde doelgroepen zullen worden aangemoedigd. De integratie van bewoners in de jury’s voor de selectie van projecten of in de comités voor technische begeleiding, zelfs voor een louter adviserende rol, zal worden aangemoedigd. 
• Territoriale visie: De interventiestrategieën zullen worden gestuurd met als doel het 
model van buurtstad te ontwikkelen (‘stad op 10 minuten’) dat verplaatsingen beperkt, de levenskwaliteit in de wijk verbetert en opnieuw banden smeedt in een gediversi-fieerde socioculturele context. 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 101  EEN CEL VOOR STADSVERNIEUWING
De Stad beschikt over een groot aantal instrumenten voor stadsvernieuwing en 
financieringsmogelijkheden om transversaal te handelen op het niveau van de wijken: duurzaam wijkcontract, stadsvernieuwingscontract, schoolcontract, EFRO, stadsbeleid, striproute. Deze instrumenten moeten in hun strategisch en operationeel luik worden gecentraliseerd binnen een nieuwe dienst voor stadsvernieuwing. De dienst vervangt de oude cel CHA en wordt opgenomen in de dienst voor planning en ontwikkelingsstrategie. De dienst wordt uitgebreid en zal over personeelbeschikken dat moet worden aangeworven in het kader van de uitvoering van de stadsvernieuwingscontracten, de schoolcontracten en het werk ter voorbereiding van de dossiers van de Stad voor het toekomstig EFRO-programma 2020-2027.
ANDERE PRIORITEITEN• Instaan voor de opvolging van de SVC’s Vergote/Maximiliaan en Poincaré en hun 
snelle uitvoering bevorderen. 
• De uitvoering van de Duurzame Wijkcontracten Bockstael en Verbinding voltooien.• De voortzetting van het Duurzaam Wijkcontract Marollen verzekeren.• Twee nieuwe dossiers van kandidaatstelling voor Duurzame Wijkcontracten 
voorbereiden.
• De Stad zal aanzienlijke begrotingsmiddelen blijven inzetten ten voordele van 
stadsvernieuwing door naast de investeringen vanwege het gewest zelf ook te investeren. 
• De scholen identificeren die het voorwerp kunnen zijn van een schoolcontract en een 
maximaal aantal programma’s uitvoeren op het stedelijk grondgebied tijdens deze legislatuur.
• In een nieuwe dienst ‘gesubsidieerde projecten’ het voorbereidend werk opnemen 
van de dossiers ‘Stad’ voor het toekomstig EFRO-programma 2020-2027.
• Een coherente Striproute onderhouden en verder uitwerken, gecoördineerd met de 
stadsvernieuwingsoperaties en waarbij jonge vrouwelijke en mannelijke kunstenaars uit de stripwereld en uit de illustratie- en grafische sector onder de aandacht worden gebracht. Een systeem van stemming door de bewoners organiseren nadat een jury een eerste selectie heeft doorgevoerd. In het kader van het hele proces dient er nauw te worden samengewerkt met het Stripcomité.
102 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 103  EEN 
DYNAMISCHE 
STAD
 
16. Een economische dynamiek die jobs creëert
17. Smart city ten dienste van iedereen
18. Internationale uitstraling
104 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 EEN 
STAD
 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 105  16
EEN ECONOMISCHE 
DYNAMIEK DIE JOBS CREËERT
De meerderheid wil op basis van een ambitieus beleid werken aan de economische ontwikkeling van de Stad en opleidingen 
voorzien voor duurzaam werk als vector van maatschappelijke integratie en individuele ontplooiing. De Stad speelt een centrale rol in de dynamiek van groei en de creatie van rijkdom in het Brussels Gewest.
106 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 De Stad speelt een centrale rol in de dynamiek van groei en de creatie van rijkdom in 
het Brussels Gewest. 
De Stad is een belangrijke economische actor en werkgever. Toch bedraagt de 
werkloosheidsgraad van de bewoners ongeveer 25 %. Onze hoofdstad is een van de eerste plaatsen waar mensen vaardigheden kunnen leren, een opleiding kunnen volgen en zich emanciperen. Toch kan een belangrijk deel van de Brusselse bevolk-ing te weinig voordeel halen uit deze mogelijkheden. Het werkgelegenheidspoten-tieel bestaat maar moet beter worden benut. Hoewel de federale en de gewestelijke overheid over aanzienlijke competenties en hefbomen beschikken op dit vlak, speelt ook de gemeente een onmisbare rol in de organisatie van aangepaste opleidingstra-jecten, en de bevordering en versterking van de plaatselijke economische activiteiten en duurzame jobs in Brussel. De uitwerking van een transversaal beleid in samenwer-king met de marktspelers die over de nodige competenties beschikken op het vlak van economie, werkgelegenheid en opleiding, wordt één van de belangrijke assen tijdens deze ambtsperiode. Dat transversale karakter geldt ook voor de verschillende instellingen van de Stad die als hefboom kunnen worden gebruikt in de strategie op het vlak van economie, handel, werkgelegenheid en opleiding. 
De Stad zal daarvoor een beroep kunnen doen op een departement Economische 
Aangelegenheden / Werkgelegenheid-Opleiding, dat een belangrijke speler zal zijn in een transversale strategie waarin de activiteiten van de administratieve cellen en de paracommunale instellingen die verantwoordelijk zijn voor het economisch beleid en dat van werkgelegenheid gecoördineerd worden. Die coördinatie zal de volgende aspecten omvatten: 
• een proactief beleid waarin de middelen en de opdrachten van de structuren die 
verantwoordelijk zijn voor werkgelegenheid (Lokale Missies voor Werk, Plaatselijk Werkgelegenheidsagentschap enz.) en handel (Entreprendre, Brucity enz.) worden  geconcentreerd;
• een transversaal beleid van overleg over de impact van de projecten en de gemeen-
telijke beslissingen over economie en werkgelegenheid;
• een beleid met betrekking tot het beheer van de publieke commerciële lokalen van 
de Grondregie en van het OCMW; 
• een samenwerkingsbeleid met de strategie van het OCMW met betrekking tot so-
cio-professionele integratie;
• een beleid van overleg en samenwerking met de actoren op het vlak van onderwijs 
in de Stad (onderwijs van de Stad, centra voor alternerend leren enz.) en het Gewest (Bruxelles Formation, opleiding PMEA enz.); 
• een beleid van transversale actie met de economische structuren van de Stad (Brus-
sels Expo, BME, Mabru, Berg van Barmhartigheid, MAD enz.);  
• een beleid van overleg en transversale actie met de Brusselse bedrijfscentra van 
de Stad (Byrhh, Tanneurs, Dansaert enz.) en het Gewest (Digit Yser, Greenbizz, Fablab Citydev enz.).
Deze strategie vertaalt zich in de wil om in overleg met de handelaars en de onder-
nemers en in samenwerking met de belangrijkste institutionele actoren, zoals het Brusselse Gewest, samen te werken. De Stad zal zich inschrijven in de gewestelijke strategieën (Small Business Act, Strategie 2025, Opleidingsplan 2020 enz.) met de bedoeling om samenhang en concentratie van middelen te garanderen, dubbel werk te voorkomen en duidelijkheid te scheppen over de openbare acties. 
De meerderheid wil op basis van een ambitieus beleid werken aan de economische ontwikkeling van de Stad en opleidingen voorzien voor duurzaam werk als vector van maatschappelijke integratie en individuele ontplooiing. De Stad speelt een centrale rol in de dynamiek van groei en de creatie van rijkdom in het Brussels Gewest.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 107  AS WERKGELEGENHEID OPLEIDING
Hoewel de bevoegdheden in verband met werkgelegenheid en opleiding 
aan het Gewest en de Gemeenschappen zijn toegewezen, beschikt de Stad over belangrijke hefbomen om de werkzoekenden in Brussel te informeren, te oriënteren, op te leiden en te integreren, en zo de toegang tot de arbeidsmarkt te faciliteren. 
De beschikbaarheid van de middelen verbeteren om de uitdaging van werk en
opleiding met succes aan te gaan.
Daarvoor moeten in de eerste plaats de beschikbare middelen worden 
samengebracht en moeten beleidslijnen op elkaar worden afgestemd. 
Vanaf het begin van de legislatuur zal de Stad een stand van zaken opstellen en 
een analyse uitvoeren van de samenwerkingsverbanden, de omschrijvingen van de opdrachten en de acties van de actoren op de arbeidsmarkt en op de openbare, semi-openbare en private opleidingsmarkt met de bedoeling om de synergie en de doeltreffendheid van de beleidsstrategieën van elk van die actoren te versterken.  
Die strategie zal worden geconcretiseerd door:• de invoering op gemeentelijk niveau van een unieke lokale interprofessionele overle-
ginstantie, die in de plaats komt van alle andere lokale instanties waar de interprofes-sionele sociale gesprekspartners worden uitgenodigd om te zetelen; 
• een versterking van de samenwerking tussen het Jobhuis, de openbare 
diensten voor werk en opleiding, de ‘Mission locale’, het Plaatselijk Werkgelegenheidsagentschap, de scholen voor ‘enseignement qualifiant’ (tso en bso), de instellingen voor sociale promotie en de leercentra voor volwassenen;
• een versterking van de samenwerkingen op plaatselijk niveau en dan vooral tussen 
de OCMW’s, Actiris en het ‘enseignement qualifiant’ (tso en bso) en de instellingen voor sociale promotie; 
• een versterking van de betrokkenheid van Actiris, Bruxelles Formation en het 
‘enseignement qualifiant’ (tso en bso) en sociale promotie in de opleidings-/integratieprojecten in het kader van de Wijkcontracten.
Omschrijving van een strategie economie-werkgelegenheid-opleidingNa een fase van raadpleging van  burgers en werkgevers en van overleg met de 
institutionele actoren, zal op lokaal niveau een coherente strategie worden uitgewerkt, die vervolgens op intralokaal niveau zal worden uitgevoerd, rekening houdend met de specifieke kenmerken. Die strategie zal worden besproken met de werkgevers, vertegenwoordigers van de buurtwinkels, de institutionele actoren van de Stad Brussel en het Gewest en de schepenen bevoegd voor onderwijs en het OCMW. 
Het is hierbij de bedoeling om het paradigma om te keren en te vertrekken vanuit de 
behoeften van de actoren van de plaatselijke economische ontwikkeling om trajecten voor opleiding-werk te creeren. 
De Stad is ook van plan om opleidingsmodules voor toekomstgerichte of 
knelpuntrichtingen te versterken (en indien nodig te creëren). 
108 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 Dat beleid van indeling van de trajecten economie-werkgelegenheid-opleiding zal ook 
gebaseerd zijn op de economische overheids- en semi-overheidsactoren waarover de Stad beschikt (beroepen uit de evenementensector, Vroegmarkt, ziekenhuizen, onderwijs enz.).  Met deze strategie worden de volgende doelstellingen nagestreefd:
• de informatie en de oriëntatie voor werkzoekenden verbeteren – en dan meer be-
paald in de richting van de opleiding en met een oriëntatiebeleid in overleg rond het Beroepenpunt;
• het parcours opleiding-werk-levenslang leren vlotter laten verlopen door te steunen 
op het potentieel van het aanbod van de Stad en door bruggen te slaan tussen ver-schillende actoren; 
• het aanbod met betrekking tot opleiding in het Frans/Nederlands versterken en dan 
meer bepaald met het onderwijs voor sociale promotie;
• het aanleren van digitale vaardigheden ontwikkelen en daarbij een genderonafhan-
kelijke benadering toepassen;
• de dienstverlening verbeteren ten opzichte van de jongeren door:
 - de hulpverlening aan jongeren bij hun z
oektocht naar een studentenjob 
 
 d
ynamischer maken;
 - op een ambitieuze manier
 de regionale mechanismen van de 
 J
ongerengarantie, zoals ‘Stage First’, in de departementen van de 
 S
tad en het OCMW toe te passen.
• verbeteren van de indeling van de opleiding en de validatie met maatregelen voor 
specifieke doelgroepen voor hulp bij het zoeken naar werk en hulp bij economische expansie; 
• meer bepaald de EFP/CEFA van de Stad Brussel ondersteunen om te beantwoorden 
aan de behoeften van rekrutering door de beschikbare middelen te delen; 
• beantwoorden aan de aanwervingsbehoeften van werkgevers via bedrijfsstages 
door de capaciteit van de structuren van de Stad te mobiliseren en de private werkge-vers te ondersteunen om stageplaatsen van de FPIE/IBO, Stage First enz. te ontwik-kelen; 
• de indeling van de opleiding en de validering van de bevoegdheden bevorderen 
met de gewestelijke tewerkstellingshefbomen (inschakelingscontract, Activa, artikel 60, § 7 enz.) en hulpmiddelen voor economische expansie (nieuwe ordonnantie), ter ondersteuning van de ontwikkeling van de ondernemingen en de werkgelegenheid op Brussels niveau.
Strijd tegen discriminatie bij aanwervingenWij willen via structuren van de Stad de gewestelijke hulpmiddelen bevorderen die 
worden ingezet in de strijd tegen discriminatie bij de aanwerving (Ordonnantie in-zake het bestrijden van discriminatie op het vlak van tewerkstelling in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest) en:  
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 109  • een actief diversiteitsbeleid ondersteunen waarbij gelijkheid van kansen op de 
arbeidsmarkt wordt bevorderd;
• de campagnes ter bestrijding van discriminatie bij de aanwerving voortzetten en 
versterken;
• de diversiteitsplannen met het Gewest bij ondernemingen (zowel openbaar als 
privaat) ontwikkelen en versterken;  
• de aanwerving van vrouwen in traditioneel mannelijke sectoren en vice versa 
bevorderen.
Ondersteuning van de ontwikkeling van de sociale en solidaire economie en sociopro-
fessionele integratie
• Voortzetting en ondersteuning in haar beleid van de actie van het gemeentebestuur 
en van het OCMW van de Stad Brussel;
• Uitwerking van sensibiliseringscampagnes voor de sociale economie bij onder-
nemingen en ondernemers en indien nodig helpen bij de ontwikkeling van advie-sagentschappen;
• Ondersteuning met de hulp van de knowhow van hub.brussels, van de professio-
nalisering van de ondernemingen in de sociale economie en ondersteuning van hun deelname aan overheidsopdrachten van de Stad en haar instellingen;
• Samenwerking met de beschutte werkplaatsen op het grondgebied van de Stad en 
dan meer bepaald door hen vlotter toegang te bieden tot overheidsopdrachten.
ONDERSTEUNING VAN DE ONTWIKKELING VAN DE BRUSSELSE HANDELHet werkgelegenheidsbeleid moet worden ondersteund door een economische 
dynamiek die de nodige mogelijkheden biedt voor de werkzoekenden.
Een gunstige stedelijke context voor de handelOnze meerderheid zal erover waken dat de handel op een ecologisch verantwoorde 
manier wordt benaderd, in die zin dat ze een stedelijk kader nodig heeft dat gunstig is voor haar ontwikkeling. 
Dit vraagt om het werken aan de omgevingsfactoren zodat de commerciële ontwik-
keling kan worden bevorderd, bijvoorbeeld door de netheid en de veiligheid van elke verkeersader te verzekeren. Hiertoe zal voor elke verkeersader in overleg met de handelaars een veiligheids- en netheidsdiagnose worden opgesteld. Samen met de handelaars en de diensten van de Stad zal worden nagedacht over manieren om de productie van afval zoveel mogelijk te beperken, om handelaars te wijzen op het belang van netheid en om de afvalophaaldienst en de netheid van de verkeersaders te verbeteren. 
De toegankelijkheid van de commerciële kernen is ook een essentieel punt van 
de economische levensvatbaarheid. Bij deze uitdaging staan de multimodale be-reikbaarheid van de wijken en het streven naar coherentie en harmonisering van het parkeerbeleid centraal. Deze doelstelling moet worden bereikt met behulp van nieuwe technologieën voor het parkeerbeleid in alle commerciële wijken van de Stad Brussel, in overeenstemming met haar smart-city-ambities. Mobiliteit betekent ook dat in overleg met de betrokken partijen een doeltreffend en economisch plan wordt opgesteld voor stedelijke leveringen.
De Stad werkt aan de stedenbouwkundige heropleving van de commerciële aders 
door de premies voor de verfraaiing of de renovatie van winkelgevels te hervormen. 
110 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 De Stad wil de goede praktijken bevorderen op het vlak van reclameborden en daarbij 
gebruikmaken van de aanbevelingen op stedenbouwkundig vlak om het imago van de winkels te verbeteren, en ze te integreren in een kader van de wijkidentiteit en van respect voor het patrimonium en het milieu. Het stadsbestuur werkt ook aan de vereenvoudiging van de aanvragen voor stedenbouwkundige vergunningen met de bedoeling om de renovatie van de winkels te bevorderen (zie hoofdstuk Stedenbouw).  
 
De Stad wil ook de synergieën met de diensten die door het Gewest en door hub.brussels worden verleend, zoveel mogelijk benutten - zowel wat de commerciële ontwikkeling als de ondersteuning van het ondernemerschap betreft. Hiertoe zal ze met hub.brussels een nieuwe kaderovereenkomst voor samenwerking ondertekenen, waarin de gewestelijke en de gemeentelijke strategieën met elkaar zullen worden ge-combineerd met de bedoeling om de acties die in de wijken (en dan meer bepaald in de kwetsbaarste wijken) worden uitgevoerd, te optimaliseren en om de mechanismen in te voeren die een gezamenlijke en gecoördineerde actie van de Stad en hub.brus-sels mogelijk maken. Dit met het oog op een spreiding van de inspanningen en een duidelijker overzicht van de beschikbare middelen voor de ondernemers.
Beheer van de werven en de werkenDe toename van het aantal werven en werken in de Stad heeft een grote impact op 
de leefbaarheid van de winkels en de ondernemingen. Economische en commerciële activiteiten moeten worden ondersteund door een beter beheer en coördinatie van de werven op het grondgebied van de Stad en van de informatie daarover. Samen met de dienst Openbare Werken zal de hinder van de werken op verschillende manieren zoveel mogelijk worden beperkt. 
Vóór de aanvang van de werken:• door bij het opstellen van de bestekken van de overheidsopdrachten te letten op 
de naleving van de termijnen, de omschrijving van de hinder en de informatie over de werken; 
• via een doeltreffend gebruik van de hypercoördinatie van de werken die door een 
gewestelijke ordonnantie werd ingevoerd; 
• via het overleg met de handelaars en de ondernemers over de punten waaraan 
tijdens de werken de nodige aandacht moet worden besteed (opstelling van een planning, mobiliteitsplan, afsluiten van wegen, maatregelen met betrekking tot de reiniging, bekleding van de bouwplaats, dynamiseren van de wijk na de werken, enz.), op basis van de good practices die door hub.brussels werden uitgewerkt;
• de rol van ‘filter’ en coördinatie tussen de verschillende diensten van de technische 
commissie voor de werven in de Stad (de vroegere OSIRIS-vergunningen) versterken.
Tijdens de werken:
 
• door
 de permanente invoering van een strategische begeleidingscommissie van de 
werven van de Stad; • door de continuïteit van het economische en het commerciële leven te verzekeren 
met behulp van een ondersteuningsbudget voor de handelaars die hinder ondervin-den van de werken, ten bedrage van 5 % van de totale kosten van de werken;
• door de informatie tijdens de werken te verbeteren door de aanduiding van één 
enkel contactpunt en de invoering van informatiekanalen in het kader van de Smart City-strategie (newsletters, kennisgevingen, sms-berichten enz.);
• door een proactief beheer van de beschikbare hefbomen om de economische im-
pact van de werken zoveel mogelijk te beperken (verlaging van de gemeentebelastin-
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 111  gen of de huurkosten van de regie of het OCMW);
• door samen met het Gewest een ‘premie werken’ in te voeren ter ondersteuning van 
de handelaars die hinder ondervinden van zware werken op de openbare weg. 
Ontwikkelingsschema van de commerciële polenHet ‘Schema voor commerciële ontwikkeling’ is een kostbaar hulpmiddel dat op 
een doeltreffende manier de politieke besluitvorming ondersteunt. Hiermee krijgt men een duidelijk zicht op de interacties tussen de verschillende soorten winkels, de overschotten en de tekorten. Dit is een kostbaar hulpmiddel om het gemengde karakter van de commerciële functies in de wijken aan te pakken. De diversiteit van de winkels vormt de rijkdom van een wijk en versterkt de aantrekkelijkheid ervan. Het is belangrijk om evenwichten in het commerciële aanbod te verzekeren, zodat een concentratie van identieke of gelijkaardige winkels kan worden voorkomen.
Een commerciële strategie die gericht is op:• een kwalitatieve versterking van het bestaande aanbod; • een specialisatie van de commerciële polen in een specifiek klantensegment; • een versterking van de identiteit van de verschillende commerciële polen. Opstelling van een ‘Schema voor commerciële ontwikkeling’ in overleg met het 
Gewest en ter aanvulling van het schema van het Gewest waarin de volgende elementen worden opgenomen: 
• een globaal signalisatieplan op het grondgebied dat aansluit op het mobiliteitsplan;• een strategie voor het beheer van de commerciële ruimten binnen de Grondregie 
en het OCMW om de commerciële ‘mix’ in een wijk in evenwicht te brengen of aan te vullen, meer bepaald door het introduceren van een dynamisch beheer.  
Bij de uitvoering van dat beleid zal ervoor worden gezorgd dat voor elke commerciële 
wijk een commercieel ontwikkelingsschema wordt opgesteld:
• waarbij, in overleg met de handelaars, een commerciële en visuele identiteit van elke 
handelsader wordt gedefinieerd;
• waarbij een specifieke identiteit voor de terrassen van de winkels in bepaalde wijken 
wordt gedefinieerd en waarbij de winkels worden ondersteund bij de aankoop van specifiek meubilair
Ondersteuning van de commerciële creatie en activiteitenDe mate waarin nieuwe ondernemingen en winkels worden opgericht, vormt de baro-
meter van de vitaliteit van een Stad en biedt met het scheppen van eigen werk of werk voor anderen een antwoord op de sociale uitdaging van de werkgelegenheid. De Stad wil de commerciële creativiteit en de ondernemingszin ondersteunen door:
• in samenwerking met het gewest (hub.brussels) een uniek bedrijfsloket te creëren, 
waar startende ondernemers alle informatie kunnen krijgen over de nodige stappen, vergunningsaanvragen en toelatingen die ze nodig hebben om hun zaak op te starten en de hulp die daarvoor beschikbaar is, en waar winkeliers worden begeleid die zich in Brussel willen vestigen of nieuwe ondernemingsprojecten plannen; 
• de vereenvoudiging van de administratieve en fiscale stappen die winkels en onder -
nemers moeten zetten; • de digitalisering van de administratieve stappen; • de uitgave van een gids die door de Stad en 1819 wordt opgesteld, waarin de hulp-
maatregelen voor ondernemingen zijn opgenomen; 
• aan te sluiten bij het gewestelijke beleid van een premie voor zelfstandigen; • de uitwerking van sensibiliseringscampagnes voor ondernemingszin via de promotie 
van positieve ervaringen van Brusselse ondernemers;
112 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • ondersteuning, bevordering en waardering van het vrouwelijk ondernemerschap; 
• de Stad te positioneren als plaats voor commerciële incubatoren door de ontwikke-
ling en de versterking van bedrijfs- en incubatorcentra (informatica, groene en duur-zame economie, mode en design, game-industrie, enz.);
• ondersteuning voor de ontwikkeling van pop up-stores, waarmee de ondernemers 
hun concepten en producten kunnen testen of leegstaande commerciële ruimten en hun wijk kunnen animeren;
• de mogelijkheid te bestuderen om ‘Business Improvement Districts’ (BID) te vormen 
(ondernemingen/winkels/burgervertegenwoordiging) voor het gemeenschappelijke beheer van commerciële assen;
• te overleggen en samen te werken met  handelaarsverenigingen als partners van het 
stadsproject;
• de commerciële aantrekkelijkheid van de Stad te vergroten door – ook in het buiten-
land – prospectie te verrichten bij nieuwe winkels met steun van het gewestelijke agentschap hub.brussels en partnerschappen met private marktspelers;
• studies en onderzoeken over commerciële ontwikkeling uit te voeren en vervolgens 
voorstellen (onder meer over reglementen) te formuleren ter ondersteuning van het handelsbeleid van het College van burgemeester en schepenen;
• de ontwikkeling van labels die de diversiteit en de kwaliteit van onze winkels in de 
verf zetten; 
• de waardering van onze belangrijkste economische sectoren door samen met de 
private sector jaarlijkse prijsuitreikingen te organiseren die de nodige media-aandacht krijgen, ter ere van bepaalde ondernemingen of in combinatie met de toekenning van investeringsbeurzen; 
• de ondersteuning en begeleiding van de ontwikkeling van de ambulante handel; • kiosken, krantenstalletjes, frietkramen in de openbare ruimten en in parken op te 
waarderen om er horeca-activiteiten of diensten te organiseren of zelfs nieuwe acti-viteiten te ontwikkelen.
De Stad als economische motorDe Stad is via haar administratie en haar structuren een krachtige economische motor. 
Die economische dynamiek moet worden ingezet om de Brusselse economie te ondersteunen door: 
• de overheidsopdrachten toegankelijk te houden voor Brusselse kmo’s; • de betalingstermijnen door de administraties te doen naleven; • een beroep te doen op plaatselijke producenten voor de aankoop van producten 
door gemeenten, schoolrestaurants, restaurants van de onthaalinfrastructuur, enz.;
• de organisatie van gezellige lokale markten aan te moedigen en uit te breiden, die 
sociale cohesie en leven in de wijk creëren en die voornamelijk gericht zijn op plaatse-lijke producenten en de kringloopeconomie.
Nieuwe vooruitzichten openen op het vlak van duurzame groei en jobcreatie  
bieden
• De vestiging bevorderen van activiteiten die een band hebben met de milieusector, 
door hen met voorrang in de bedrijfscentra toe te laten.
• De kleine plaatselijke ondernemingen, de winkels en de zelfstandigen ondersteunen. • Europese structuurfondsen gebruiken om werkgelegenheid te creëren voor laag-
gekwalificeerde werknemers voor werk dat moeilijk naar het buitenland kan worden verplaatst.
• Isolatiewerken bevorderen en tegelijkertijd jobs creëren.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 113  114 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 17
SMART CITY 
TEN DIENSTE VAN IEDEREEN
Een Smart City verwijst niet alleen naar de digitalisering en automatisering van de stad, maar omvat 
een algemene manier van het beleid uitbouwen op het niveau van de stad. 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 115  Een Smart City verwijst niet alleen naar de digitalisering en automatisering van de 
stad, maar omvat een algemene manier van het beleid uitbouwen op het niveau van de stad. 
“In een Smart City vertalen nieuwe informatie- en communicatietechnologieën 
zich in een betere openbare dienstverlening voor burgers, een beter gebruik van hulpbronnen en lagere milieu-impact” (definitie van Eurocities).Een Smart City verwijst naar het gebruik van nieuwe technologieën als middel om een globaal Stadsconcept te ontwikkelen dat gericht is op het verbeteren van haar efficiëntie, levenskwaliteit en dienstverlening, maar ook op haar duurzame ontwikkeling.De transformatie van de Stad Brussel in een Smart City omvat dus – op een transversale manier – al haar beleidsdomeinen, alle technologische aspecten en instrumenten, maar ook een filosofie van duurzame ontwikkeling van de stad rond burgerparticipatie en goed bestuur, milieu- en hulpbronnenbeheer en een efficiënte dienstverlening. 
Om deze evolutie van Brussel naar een Smart City die de naam ‘hoofdstad van Europa’ 
waardig is en de implementatie van Smart City-strategieën te ondersteunen, moet de Stad Brussel een schepen krijgen belast met IT en Smart City. 
Die omschakeling naar een Smart City en de uitrol van nieuwe digitale technologieën 
begon al tijdens de vorige legislatuur met de uitvoering van een beleid voor de dematerialisatie van documenten, de invoering van elektronische loketten, de online registratie van kandidaat-huurders bij de Grondregie en de aankoop van apparatuur en software voor onze scholen. 
Dit beleid valt ook samen met de bouw van het nieuwe administratieve centrum 
Brucity tegen 2021. Een uitgelezen kans voor de Stad Brussel om haar IT-architectuur volledig te hertekenen, op zoek te gaan naar een nieuwe manier van werken voor het bestuur, een nieuwe e-administratiestrategie uit te rollen en zichzelf een merkimago van Smart City aan te meten om als dusdanig erkend te worden in het buitenland, als leider in het Brusselse Gewest en door de economische wereld.
Dit beleid moet via de technologische partner van de Stad, GIAL, in goede 
banen worden geleid. GIAL, dat in 1993 door de Stad Brussel werd opgericht, vervult hoofdzakelijk opdrachten in verband met het beheer, de ontwikkeling en exploitatie van toepassingen en infrastructuren voor IT, kantoorautomatisering en telecommunicatie volgens de noden van de Stad en haar structuren. Ook GIAL moet begeleid worden bij de evolutie die de Stad zal doormaken op vlak van imago en bestuur.
Naast GIAL heeft de Stad ook een eigen IT-dienst, waarvan de rol moet worden 
uitgebreid en die GIAL moet bijstaan bij het uittekenen van de strategische visie van de Stad, meer bepaald voor Brussel als Smart City. 
STRATEGIE BXL2021• de IT-architectuur van het nieuwe administratieve centrum uitrollen; • de afdeling human resources ondersteunen bij de implementatie van de «New Way 
of Working»; 
• de dematerialisatie van documenten voortzetten, zowel voor interne 
aangelegenheden van de Stad of voor de uitwisseling met andere besturen als voor de interactie met burgers of bedrijven; 
• de nieuwe onthaalorganisatie en «frontoffice» in het nieuwe administratieve centrum 
begeleiden; 
• online registraties en betalingen systematiseren in alle departementen van de Stad 
en het aanbod betaalterminals ontwikkelen; 
• een echt gecentraliseerd datamanagementbeleid voeren dat het mogelijk maakt om: 
 - c
omputergegevens te beveiligen (conform de Europese regelgeving inzake 
 
116 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024  de bescherming van persoonsgegevens (GDPR)); 
 - he
t beleid van openstelling van publieke datasets (Open Data) voort te 
 
zetten;
• een succesvolle omschakeling van de Stad Brussel naar een Smart City ten dienste 
van de burger te garanderen.   SMART CITY-STRATEGIE
De ambitie is om Smart City-oplossingen in het beleid van de Stad te integreren om zo 
de informatieverstrekking en dienstverlening aan burgers en het beheer van de Stad te verbeteren. Het volledige beleid kan en moet worden vormgegeven via een dialoog en door te zoeken naar oplossingen ontwikkeld door privé- en overheidspartners.
Goed bestuurDe toepassing van nieuwe technologieën maakt een vlottere toegang tot en controle 
van burgers op het overheidsbeheer, betere informatie over politieke beslissingen en debatten en een doorgedreven participatie van burgers in het bestuur van de Stad Brussel mogelijk. Transparantie wordt gezien als een garantie voor goed bestuur.
Dienstverlening aan burgersNaast de opzet van een frontdesk in het kader van het BXL2021-programma, omvat 
deze strategie de ontwikkeling van diensten en toepassingen die de dienstverlening aan burgers verbeteren door:
• Ontwikkeling van een «MijnStadBrussel»-app, die het dashboard van de Smart 
City-strategie centraliseert en ter beschikking stelt van elke burger. Via die applicatie kunnen de inwoners beter geïnformeerd worden over de diensten van de Stad.Daarnaast bevat de app ook een gepersonaliseerd administratief dossier dat door de burger kan worden aangepast. Het moet bovendien mogelijk zijn om via de app administratieve aanvragen in te dienen en de voortgang daarvan op te volgen (steden-bouwkundige vergunning enz.).  De applicatie kan de informatieverstrekking aan burgers optimaliseren via pushbe-richten.
• Verbetering van de dienstverlening aan burgers met een handicap, door middel van 
vertaling in gebarentaal en instructies voor blinden op een tablet.
• Uitbreiding van het aantal administratieve documenten dat via e-loketten wordt 
verstrekt.
• Veralgemening van online afsprakenplanning naar andere afdelingen.• Mogelijkheid tot officiële elektronische handtekening. • Elektronische indiening van administratieve aanvragen (stedenbouwkundige vergun-
ning, handelszaak, gemeentebelasting enz.). 
• Uitbreiding van het aantal gedecentraliseerde terminals in verbindingsbureaus, 
OCR’s, buurthuizen ...
OnderwijsDe meerderheid wil tegemoetkomen aan de noden van de scholen op het gebied van 
pedagogische hulpmiddelen door gebruik te maken van nieuwe technologieën en digitale technologie om het bestaand aanbod aan te vullen en om de digitale kloof via de scholen te verkleinen.
Netheid• Meer «slimme» vuilnisbakken inzetten op strategische plaatsen.• “Fix My Street” verder ontwikkelen en gebruiken om de melding van sluikstorten te 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 117  verbeteren en te vergemakkelijken en gegevens te verzamelen om het fenomeen in 
kaart te brengen. 
• Bewustmakings- en communicatieprojecten uitwerken, bijvoorbeeld door middel 
van een videogame.
Veiligheid• Ontwikkeling van een app om ongewenst gedrag op straat te melden bij de 
gemeenschapswachten en patrouilles in de buurt en om het fenomeen in kaart te brengen. 
• Dit proefproject kan vervolgens worden uitgebreid met de melding van alle 
strafbare feiten.
Duurzame stadDe inzet van Smart City-oplossingen maakt het ook mogelijk om te bouwen aan een 
duurzame stad die mikt op energiebesparingen, wat mogelijk is dankzij:
• De ontwikkeling van een slim elektriciteitsnet (Smart Grid). Een Smart Grid is een 
elektriciteitsnet dat met behulp van computertechnologieën de elektriciteitsstromen tussen leveranciers en consumenten kan finetunen. Door informatie te verzamelen over de toestand van het net draagt een Smart Grid bij tot een evenwicht tussen productie, distributie en verbruik. 
• Energiemonitoring en het beheer van openbare gebouwen en de openbare 
verlichting. 
• De ontwikkeling van de eerste positieve energiewijk, d.w.z. een duurzame wijk die 
sterk inzet op biodiversiteit en die meer energie produceert dan hij verbruikt.
Economie De ontwikkeling van de Stad Brussel als Smart City brengt ook uitdagingen met zich 
mee op economisch vlak. Die ontwikkeling moet gebeuren in co-productie met de overheden, privésector en burgers, wat innovatie en experimenteren in de hand werkt, meer bepaald door:
• de uitbouw van een Digitale Ondernemingsruimte, die ruimte biedt voor innovatie, 
incubatie en ontwikkeling van innoverende ondernemingen die bouwen aan de stad van morgen, op basis van stedelijke gegevens van overheid en privé en onder andere op het gebied van videogames, animaties enz. 
• de ontwikkeling van een partnerschap met universiteiten, hogescholen en onderwijs 
om opleidingen in digitale beroepen aan te bieden. 
• de ontwikkeling van een instrument om lege handelspanden en verlaten gebouwen 
te inventariseren.
• het gebruik van nieuwe technologieën bij administratieve procedures en het beheer 
van bedrijfsdossiers. 
• te zorgen voor de identificatie, toegankelijkheid en het gebruik van openbare gege-
vens door bedrijven (Open Data) 
MobiliteitSmart City-oplossingen kunnen ook worden ingezet om het beheer van het 
mobiliteits- en parkeerbeleid te ondersteunen, met name door: Cartografische databanken die door verschillende departementen van de Stad worden gebruikt te systematiseren, te automatiseren en bij te werken.
Er wordt een digitale kaart ontwikkeld met daarop alle mobiliteitsgegevens, voor:
118 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • de ontwikkeling van een toepassing om parkeerplaatsen voor PBM’s te lokaliseren; 
• de ontwikkeling van een toepassing om privéparkeerplaatsen te delen; • het beheer van intrekbare paaltjes;
• de inkleuring van «Shop & Go» parkeerplaatsen; 
• informatie over lopende of geplande werken door middel van pushberichten; • het intelligente beheer van alle verkeersstromen. Jonge kinderenIn samenwerking met de betrokken diensten wordt de efficiëntie van de 
informaticatools voor het beheer van de opvangplaatsen in de Stad geëvalueerd en verbeterd.
STRATEGIE TER BESTRIJDING VAN DE DIGITALE KLOOFDe beschikbaarheid van nieuwe technologieën voor iedereen is essentieel voor de 
succesvolle ontwikkeling van een Smart City. Daarom is de meerderheid van plan om van de dichting van de digitale kloof een beleidsprioriteit te maken, door: 
• de ontwikkeling/bestendiging van workshops en opleidingen over digitale transitie 
voor senioren;
• samenwerking met het Jobhuis en het Plaatselijk Werkgelegenheidsagentschap, 
de ontwikkeling van een gratis computeropleidingsprogramma (gebruik van infor-maticatools, tekstverwerking en kantoorautomatisering, gegevensinvoer, community management, ontwikkeling van videogames, ...) voor de werknemers van het Jobhuis en het Plaatselijk Werkgelegenheidsagentschap, alsook voor werkzoekenden in de gemeente, met als doel de validering van competenties, georganiseerd door Bruxelles Formation; 
• uitbreiding van het aanbod Openbare Computerruimten (OCR) als onthaalstructuur 
voor het publiek, met initiaties en opleidingen in het gebruik van het internet en IT, evenals een prioritaire internetverbinding voor het netwerk van bibliotheken en buurtcentra;
• de verdere uitbreiding van gratis wifi in de openbare ruimte.
 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 119  18
uitstraling
INTERNATIONALE  
Als hoofdstad van ons land en van Europa, beschikt Brussel over heel wat troeven en kansen voor het toerisme.
In de jaren 2000 greep de Stad Brussel deze kansen aan voor haar ontwikkeling en koos zij voor een ambitieus en daadkrachtig beleid.
120 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 Door de jaren heen heeft de Stad bewezen dat zij in staat is om evenementen te 
organiseren die zowel populair als aantrekkelijk zijn, niet alleen voor de inwoners van Brussel en de Belgen die opnieuw de weg naar hun hoofdstad hebben gevonden, maar ook voor het toenemende aantal buitenlandse toeristen. Zowel het zakelijk toerisme als het vrijetijdstoerisme zit in de lift. De reputatie van Brussel als dynamische stad blijft een toenemend aantal bezoekers lokken. 
Toerisme en evenementen zijn belangrijk voor een metropool, vooral door het 
hefboomeffect op het vlak van economie en tewerkstelling, voornamelijk in de horeca.De Stad Brussel wil vanzelfsprekend aantrekkelijk blijven, maar ijvert wel voor een uitstraling die iedereen ten goede komt. De aantrekkelijkheid of de animatie van de stad moet rekening houden met de leefbaarheid van de stad. Brussel mag geen toeristisch dorp worden waar de inwoners zich niet meer thuis voelen. De wildgroei van AirBnb veroorzaakt bijvoorbeeld heel wat overlast en moet dan ook strikt en permanent worden gecontroleerd. 
De Stad zal daarom evenementen voor iedereen blijven organiseren om haar natio-
nale en internationale uitstraling te ondersteunen. Tegelijkertijd zal zij een kwaliteitsvol en toegankelijk vrijetijdsaanbod voor de inwoners van alle wijken aanbieden. Daar-naast zal de Stad kwalitatieve openluchtevenementen blijven organiseren voor een breed publiek; deze zullen grotendeels gratis zijn en steeds meer gedecentraliseerd worden. 
ONZE STAD AANTREKKELIJKER MAKEN DOOR KWALITEITSVOLLE EVENEMENTEN 
• Een inventaris van evenementen opstellen die op het grondgebied van de Stad 
georganiseerd worden en hun verenigbaarheid met de woonfunctie en de activiteiten van de wijk bekijken en zorgen voor een harmonieus evenwicht van deze elementen.
• De Beurs renoveren en een publieke doorgang creëren tussen de Grote Markt en 
het Beursplein, en Belgian Beer World onderbrengen op de hogere verdiepingen. Een duik in de wereld van het Belgische bier, met een voorstelling van de Brusselse ambachtelijke producties. 
• Het Neo-project op de Heizel openen, met een kwalitatief en gezinsvriendelijk 
recreatiecentrum dat voor iedereen toegankelijk is. 
• De gedecentraliseerde activiteiten in de wijken behouden, alsook de verlichting. 
(Winter Pop, kerstboom, …)
• Decentrale evenementen blijven organiseren voor het Brusselse publiek (vuurwerk in 
Laken op de site van het Atomium, vliegerfestival langs het kanaal, enz.).
• Meer grote sportevenementen naar Brussel brengen, zoals BXL TOUR of de Tour de 
France in 2019 (zie deel Sport).
• De banden tussen cultuur en toerisme versterken, met name in het museumaanbod.• Evenementen ondersteunen en promoten die de troeven van Brussel benadrukken: 
art nouveau en art deco, jazz, strips, bier, kant, folklore (Ommegang), gastronomie, bloementapijt ...
• De positie van Brussel als stad voor ‘street art’ en hedendaagse kunst versterken in 
samenwerking met de betrokken actoren, meer bepaald door het Parcours Street Art en het stripparcours (verder) te ontwikkelen. 
• Samen met screen.brussels filmproducties aanmoedigen waarin Brussel herkenbaar 
aanwezig is.
• De feesten van alle gemeenschappen van Brussel promoten. • BME bekrachtigen in zijn rol van adviseur, regisseur en organisator van kleine 
en grote evenementen, en een strategische cel oprichten binnen BME. Meer partnerschappen en synergieën met publieke en private actoren.
• De opdracht van Rock The City ontwikkelen en verder uitbreiden om het goede 
verloop van de evenementen op het grondgebied van de Stad te waarborgen (beheer en onderhoud van materiaal, jobstudenten en socioprofessionele inschakeling).
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 121  HET TOERISME BEVORDEREN MAAR TEGELIJKERTIJD OOK DE LEEFKWALITEIT
 VAN DE BRUSSELAARS GARANDEREN
• De ontwikkeling van een duurzaam en ecologisch toerisme aanmoedigen in 
samenwerking met de organisatoren van grote evenementen en de horeca. 
• De diversificatie van toeristische accommodaties in Brussel bevorderen, om een 
aanbod van tarieven te garanderen voor personen met verschillende budgetten (bijvoorbeeld jeugdherbergen).
• Een alternatief en lokaal toerisme ontwikkelen dat niet alleen voor toeristen is 
maar ook voor de Brusselaars die hun stad vanuit een ongekende hoek willen herontdekken, met de hulp van lokale gidsen met een diverse achtergrond, en dit om het rijke erfgoed, de ambachten en de cultuur in onze wijken op te waarderen.
• De visuele identiteit van alle wijken versterken om hun specifieke identiteit, erfgoed, 
cultuur en handelszaken in de verf te zetten. 
• Het goede woon- en leefklimaat van de inwoners waarborgen door redelijke 
huurprijzen te handhaven en kortetermijnverhuur strikt te regelen. De cel die toeziet op dit type accommodaties versterken.
• Specifieke mobiliteitsplannen uitzetten om grote evenementen te ondersteunen en 
een brede communicatie hieromtrent uitwerken.
• In het verlengde van het huidige beleid de evenementen rationaliseren die in het 
hypercentrum plaatsvinden.
• Beter communiceren over feestelijke evenementen.DE KWALITEIT VAN DE INFRASTRUCTUUR NOG VERBETEREN• Het evenementenbeleid opnemen in de inrichting van bepaalde openbare ruimten 
(onthaal, veiligheid, faciliteiten, kostenbesparingen).
• Brusselse ontwerpers en stylisten raadplegen bij overheidsopdrachten voor de 
vervaardiging van straatmeubilair, uniformen ...
• Bij de organisatie van evenementen in openbare ruimten, en vooral in zones 
met een erfgoedkundig potentieel, de voorkeur geven aan lichte en transparante infrastructuren, om een betere integratie in het stedelijke landschap te waarborgen.
HET POSITIEVE IMAGO VAN BRUSSEL VERSPREIDEN• Het partnerschap met Visit.brussels op het vlak van evenementen en communicatie 
• In samenwerking met Visit.brussels een plan uitwerken dat de uitstraling van Brussel 
in het buitenland moet vergroten (tijdens beurzen en salons, bijvoorbeeld).
• Een duidelijke en eenvormige toeristische signalisatie aanbrengen zodat toeristen 
gemakkelijk hun weg vinden in de stad.
• Toeristen ook meevoeren buiten het stadscentrum, zodat zij ook het karakter en de 
pracht van onze wijken ontdekken. Van Laken een toeristische trekpleister maken door een traject uit te stippelen langsheen het rijke erfgoed. 
• De zichtbaarheid en de kwaliteit van de inrichting van het toeristische infopunt in het 
Stadhuis verbeteren. 
122 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 123  EEN OPEN 
EN SOLIDAIRE 
STAD
 19. Cultuur
20. Senioren
21. Sociale verbondenheid
22. Gelijke kansen
23. Internationale solidariteit
124 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 EEN OPEN 
STAD
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 125  19
CULTUUR
Cultuur is een erfenis en een belangrijke ambitie voor Brussel, kunststad en historisch en hedendaags creatief centrum. 
We zijn ervan overtuigd dat cultuur bijdraagt tot de uitstraling van de Stad en de ontplooiing van haar inwoners. Kunst is een manier om bruggen te slaan tussen culturen; kunst stimuleert ontmoetingen en dialoog en bestrijdt onverdraagzaamheid. Tegen de algemene trends in, heeft Brussel haar cultuurbudget altijd weten te vrijwaren. De Stad zal dit dan ook blijven verdedigen.
126 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 Als hoofdstad die kan bogen op een rijke geschiedenis, is Brussel niet meer weg te 
denken uit het culturele leven van het gewest en van België. Brussel beschikt over 5 en weldra 6 musea, een centrum voor hedendaagse kunst, het tweede choreografisch centrum van de Franse Gemeenschap, verschillende theaterzalen, spektakelzalen en culturele centra.
Cultuur zal meer dan ooit een prioriteit blijven voor de Stad Brussel, met als tweeledig 
doel het bevorderen van de betrokkenheid van alle bevolkingsgroepen en hetbijdragen aan de nationale en internationale uitstraling van Brussel.
De meerderheid verbindt er zich dan ook toe om het budget voor cultuur niet te 
verlagen en om de volgende doelstellingen na te streven: de verbetering van de toegang tot cultuur, de ondersteuning van het creatieve proces, de versterking van de culturele infrastructuur van de Stad, de herstructurering en de renovatie van de musea van de Stad, de optimalisatie van samenwerkingsverbanden en de transversale diensten en de valorisatie van alle culturen.
Daarnaast zal de Stad Brussel zich kandidaat stellen voor de titel Culturele Hoofdstad 
van Europa 2030. Vanaf 2019 zal hiervoor een verregaande denkoefening plaatsvin-den. Ze zal zowel de instellingen, de kunstenaars, de bevolking als het doelpubliek betrekken. De bedoeling is om de krijtlijnen van deze kandidatuur, die in 2024 moet worden ingediend, op een participatieve manier uit te stippelen.
CULTUUR VOOR IEDEREEN TOEGANKELIJK MAKENIedereen toegang tot cultuur geven is een vereiste én een prioriteit.
Het toegangsbeleid moet trachten om zoveel mogelijk hedendaagse obstakels voor de toegang tot cultuur weg te werken (informatie, financiële middelen, sociale barrières, leeftijd, fysieke barrières, enz.).
• De samenwerkingen tussen cultuur, onderwijs en de bibliotheken versterken. 
Meer jonge kinderen naar culturele plaatsen brengen, maar ook cultuur naar de scholen brengen, zodat leerlingen al op jonge leeftijd vertrouwd raken met hetculturele aanbod.
• Scholen de kans geven om gratis generale repetities van spektakels bij te wonen. • De aanwezigheid van cultuur in ziekenhuizen, rusthuizen en andere instellingen van 
de Stad Brussel opdrijven om een publiek te bereiken dat anders niet de kans krijgt om culturele plaatsen te bezoeken. 
• Doorgaan met de ontwikkeling van CurioCity om meer gratis of tegen verlaagde prijs 
aangeboden culturele activiteiten voor gezinnen in het weekend aan te bieden. De Stad zal haar beleid van gratis toegang handhaven, met inbegrip van de gratis toe-gang tot musea op de eerste zondag van de maand. 
• Zorgen voor de ondersteuning en ontwikkeling van culturele activiteiten en 
spelletjes voor kinderen en adolescenten, die meer bepaald gebaseerd zijn op digitale en nieuwe technologieën (quizzen, videogames, enz.).
• Meer kunstwerken in de openbare ruimte plaatsen, zoals het Parcours Street Art. • De oprichting van een voetgangerstraject langsheen de culturele plekken (MIMA, 
KANAL-CENTRE POMPIDOU, CENTRALE, ...) bestuderen. 
• Met de MIVB gesprekken voeren over de oprichting van een toegankelijker 
mobiliteitssysteem voor bezoekers van culturele locaties, waaronder de gratis vervoersbiljetten, en ouderen of personen met beperkte mobiliteit helpen om terug naar huis te gaan met speciale taxicheques of een financiële participatie met de collectieve taxi’s Collecto. 
• Culturele evenementen en plaatsen toegankelijker maken voor slechtzienden 
en slechthorenden, naar het voorbeeld van NUIT BLANCHE, een initiatief dat werd bekroond met de CAP48-awards voor een goede toegankelijkheid.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 127  • De banden tussen kunstscholen, academies, conservatoria, culturele plaatsen 
(projecten, bezoeken, stages ...) en de Stad Brussel aanhalen.
• Gratis evenementen in de openbare ruimte aanmoedigen, rekening houdend met 
een plan voor evenementenbeheer in een logica van harmonieuze spreiding over de gehele Stad (Haren, Neder-Over-Heembeek, Laken, ...)
• Het opzetten van een programma voor de culturele animatie van openbare pleinen 
via projectoproepen die openstaan voor verenigingen, culturele actoren en burgers.
• Een nieuw cultureel evenement opzetten dat zich speciaal richt tot senioren. • De samenwerking tussen buurthuizen, jeugdcentra en culturele en sportcentra 
versterken om intergenerationele ontmoetingen te bevorderen. 
• De integratie van nieuwkomers en migranten bevorderen via cultuur, met name in 
samenwerking met BAPA. 
• Het gebruik van de zalen promoten bij de doelgroepen van sportcentra, culturele 
centra en centra voor (buiten)schoolse activiteiten. 
ONDERSTEUNING VAN HET CREATIEVE PROCESBrussel beschikt over talloze talenten. Het is de taak van de overheid om zowel talent 
van buitenaf aan te trekken als het in Brussel geboren en getogen talent ook inBrussel te houden. Daarbij moet iedereen in staat zijn om zich ten volle te ontplooien, ook al is dit niet noodzakelijk op professioneel vlak.
• Opkomend Brussels talent steunen via activiteiten, nieuwe projectoproepen, nieuwe 
prijzen, nieuwe wedstrijden en nieuwe beurzen. 
• Gemeentelijke cultuurcentra openstellen voor amateurkunstenaars en zo de 
kunstenaars van de gemeente een creatieve ruimte bieden.
• Contacten onderhouden met private en openbare eigenaars die hun onbenutte 
ruimten aan kunstenaars of als ateliers ter beschikking kunnen stellen. 
• Brusselse kunstenaars en studenten aan de kunstacademies van de Stad Brussel 
helpen met het plannen van culturele evenementen in Brussel. 
• De steun aan de opkomende Brusselse muzieksector opdrijven: structuren die 
creatie bevorderen en mogelijk maken, opnamestudio’s, repetitieruimten, festivals ... Aansluitend hierop met de federale overheid gesprekken voeren over het Amerikaans Theater. 
• Bijzondere aandacht besteden aan kunstenaars die bij het OCMW van Brussel 
ingeschreven zijn, om hen te steunen in hun creativiteit. 
• De positie van Brussel als hedendaagse kunststad versterken via de CENTRALE; 
meer werken in de openbare ruimte plaatsen en de banden tussen de vele locaties voor hedendaagse kunst, galerijen, verzamelaars, enz. versterken. 
• Elk jaar een installatie van NUIT BLANCHE in de openbare ruimte opstellen via een 
projectoproep. 
• Meer steun aan stedelijke cultuur: de ontwikkeling van het PARCOURS Street Art 
verderzetten, meer van dergelijke initiatieven ondersteunen (street arts, breakdance, hiphop, stand-up, enz.). 
• De onafhankelijke Brusselse boekhandels, uitgevers en auteurs steunen en
 promoten via een gezamenlijke activiteit. 
• De alternatieve cultuur en de plaatsen waar deze plaatsvindt ondersteunen: 
Recyclart heropenen na de werkzaamheden aan het station Kapellekerk, Magasin 4 verhuizen, Cinema NOVA steunen, enz. 
128 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • De expressie van de Europese cultuur en de culturen van andere werelddelen in 
Brussel promoten, zodat het culturele aanbod de diversiteit van Brussel beter weerspiegelt en zodat iedereen kan deelnemen aan het culturele leven en er aansluiting bij vindt. 
• Meer culturele evenementen en programma’s organiseren die verband houden met 
diversiteit en het vrij samenleven ongeacht afkomst, leeftijd, religieuze of filosofische overtuigingen, geslacht, genderidentiteit en seksuele geaardheid.
• Culturele actoren met elkaar in contact blijven brengen en ontmoetingen organise-
ren met de culturele sector om ervaringen, moeilijkheden, goede praktijken en nieuwe uitdagingen uit te wisselen en nieuwe partnerschappen aan te gaan. 
• Nieuwe maatregelen in het leven roepen om creatieve industrieën te helpen, 
bijvoorbeeld via MAD. 
• Folklore steunen: Ommegang, Meyboom, Folklorissimo, Manneken-Pis en het 
koninklijk theater Toone, in het bijzonder door op zoek te gaan naar nieuwesamenwerkingen. 
CULTURELE INFRASTRUCTUUR• Ervoor zorgen dat culturele locaties voldoen aan de veiligheidsnormen en dat zij 
gerenoveerd worden met duurzame en milieuvriendelijke materialen die aansluiten bij een langetermijneconomie. 
• De inkom van de CENTRALE verbouwen zodat deze zichtbaarder en toegankelijker 
wordt en de partnerschappen tussen de Centrale en Kanal benadrukken. 
• Werk maken van de toegankelijkheid van musea en alle culturele ruimten van de 
Stad Brussel voor personen met een beperkte mobiliteit, door een inventaris op te stellen en de vastgestelde hiaten aan te pakken. 
• Onbenutte private en openbare ruimten (gebouwen en buitenruimten) toewijzen aan 
culturele activiteiten en deze ombouwen tot repetitieruimten, opnamestudio’s, kunstenaarsateliers, tijdelijke tentoonstellingszalen, plaatsen voor participatieve activiteiten ... Er zal speciale aandacht worden besteed aan de lege lokalen van de gemeentelijke Regie en het OCMW.
MUSEA VAN DE STAD BRUSSELDe Stad Brussel beschikt over unieke musea in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en 
een belangrijk historisch erfgoed. Deze musea moeten evenwel opgewaarderd worden om de Brusselaars ermee vertrouwd te maken en om te vermijden datbepaalde collecties uit Brussel verdwijnen.
• Het plan voor de herstructurering van de collecties van de Musea van de 
Stad Brussel verderzetten om hun uitzonderlijke collecties op te waarderen. 
• De scenografie van het Broodhuis herzien en zijn status van enig museum over de 
geschiedenis van Brussel beter belichten.
• Herinrichting van het Patriciërshuis als Museum voor Sierkunst. • De uitbreidingsmogelijkheden van het Mode en Kant Museum bestuderen.• Een cultureel en openbaar project ontwikkelen in de voormalige 
Vanderborght-winkels.
• De archeologische site Bruxellae 1238 herwaarderen als onderdeel van de 
heropening van de gerenoveerde Beurs. 
• Het Museum van het OCMW en zijn collecties opwaarderen en alle mogelijke 
rationalisaties bij de Musea van de Stad doorvoeren.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 129  • De honderdjarige verjaardag van de integratie van de gemeenten Laken en Haren 
benutten om de geschiedenis en het erfgoed van deze deelgemeenten in de schijnwerpers te zetten.
• Het gewest aanmoedigen om een immigratiemuseum op te richten. VERSTERKING VAN DE DIENSTEN• De samenwerking en transversaliteit tussen de verschillende diensten van de
Brusselse administratie verbeteren om zo de diensten aan de burgers efficiënter te maken en het aantal synergiën te verhogen. 
• De Cel Evenementen versterken, die vaak benaderd wordt voor evenementen in de 
openbare ruimte, om het imago van Brussel als gastvrije, dynamische en innovatieve Stad op te krikken. Tegelijkertijd moeten we het aantal evenementen in de openbare ruimte en hun ligging beheren om de overlast te beperken, en de evenementen decentraliseren om het stadscentrum te ontlasten. 
• De omwonenden beter informeren over nakende evenementen in de openbare 
ruimte. 
• Meer gecentraliseerde online diensten en informatie creëren: aanvragen voor 
aanplakken van affiches, uitlenen of verhuur van apparatuur, culturele evenementen door de organisatoren zelf in de agenda laten opnemen, beurzen, prijzen, oproepen ... 
• De banden met de universiteiten aanhalen om het onderzoek en de ontwikkeling op 
het vlak van cultuur te verbeteren (bijvoorbeeld de evolutie van het publiek ...). 
• De coördinatie van de lokale cultuurinstrumenten (culturele centra, buurthuizen, 
jeugdcentra, centrum Noordpool ...) en de dialoog met de verenigingen verbeteren om ieders deelname aan cultuur te vergroten. 
• De samenwerking tussen Franstalige en Nederlandstalige culturele organisaties 
(naar het voorbeeld van de Beursschouwburg met de Brigittines en Bronks met de Montagne Magique, of het Kunstenfestivaldesarts), tweetalige evenementen en de samenwerking tussen culturele centra en gemeenschapscentra aanmoedigen. 
• De rol van het Archief in het verzamelen van levende herinneringen (getuigenissen 
van Brusselaars, verwerving van archieven van hedendaagse ontwerpers, private archieven, enz.) uitbreiden en opwaarderen. 
• Gemeenschappelijke initiatieven tussen gemeenten op het vlak van cultuur 
aanmoedigen, en meer bepaald met de buurgemeenten (bijvoorbeeld het festival FEU met Elsene).
130 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 131  132 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 20
SENIOREN 
De Stad Brussel kent een gemiddelde bevolkingsgroei van 1,5%. 
Het aandeel 55-plussers van de Brusselse bevolking schommelt rond de 20% van het totale bevolkingsaantal.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 133  De Stad ziet de toename van ouderen in onze samenleving als een teken van 
rijkdom. Senioren hebben immers unieke ervaring opgedaan. In die zin zijn zij een essentiële bron van kennis en advies voor de jongere generaties. De Stad heeft een rol te spelen in de ontplooiing van haar senioren, in het creëren van een aangename leefomgeving en het stimuleren van hun deelname aan het politieke, culturele, economische, sociale en verenigingsleven in hun gemeente. 
Daarom wil de Stad een kader aanbieden waar actieve senioren elkaar kunnen treffen 
en zich verder kunnen ontplooien, waar kennis wordt overgedragen via projecten die tot stand komen samen met vrijwillige senioren.
Om ook een passend antwoord te bieden op het probleem van het verlies van 
zelfstandigheid bij ouderen, steunt de Stad de inspanningen van het OCMW, dat ijvert voor meer plaatsen in rusthuizen en verzorgingstehuizen en een betere begeleiding bij ouderdomsgerelateerde ziekten (Alzheimer, psychische aandoeningen ...) en handicaps.
EEN INCLUSIEVE STAD PROMOTEN EN HET TRANSVERSALE EN PARTICIPATIEVE 
KARAKTER VAN HET SENIORENBELEID VERSTERKEN
De Stad Brussel maakt deel uit van het ‘Age Friendly’-netwerk van de 
Wereldgezondheidsorganisatie (WGO). Een ‘Age Friendly’-stad besteedt speciale aandacht aan de vergrijzing van haar bevolking en probeert actief de gezondheid van senioren te verbeteren, hun burgerparticipatie aan te moedigen en hun veiligheid te bevorderen.
Het idee van een transversaal seniorenbeleid bevestigen om de positie 
van de senioren in de Stad te versterken
• Een transversaal actieplan voor senioren uitwerken en uitvoeren. • De bestaande samenwerking met de diensten van de Stad die al gesensibiliseerd 
zijn door het seniorenbeleid versterken, via het opzetten van ‘Senior Friendly’-projecten.
• De projecten van de dienst Senioren van de Stad bestendigen, in samenwerking 
met o.a. het departement Cultuur, Jeugd, Ontspanning en Sport.
●De participa
tie van ouderen in de samenleving vergroten
• De Adviesraad van de Senioren (ARS) opdragen om regelmatig de voortgang van het ouderenplan te evalueren en op te volgen. 
• De band tussen de Dienst Senioren en de ARS versterken.• Senioren verder sportieve en culturele activiteiten laten organiseren. • Ontmoetingsplaatsen inrichten waar ouderen actief betrokken worden en initiatieven 
kunnen nemen over de verschillende generaties en culturen heen.
• Het pilootproject van de Rotonde 58 in Laken – dat samen met de senioren in de wijk 
wordt uitgebaat – uitbreiden naar de andere trefpunten voor senioren (S-punten).
De kennisoverdracht van senioren bevorderen• Toetreding van het stadspersoneel tot het project 57+, als voorbereiding op het 
pensioen, waarbij medewerkers van de Stad de expertise die zij tijdens hun loopbaan hebben opgebouwd, aan andere senioren ter beschikking kunnen stellen.
• Burgerschapsstages voor leerlingen van de middelbare scholen van de Stad bij 
de dienst Senioren.
134 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • De verwezenlijking van projecten door vrijwilligersgroepen van de dienst Senioren 
bevorderen:
 - de samen
werking met de EHBO-vrijwilligers van de groep Senior Help ver-
 
 derze
tten. Deze vrijwilligers worden ingezet bij activiteiten van de dienst 
 Senioren en helpen bijv
oorbeeld wanneer senioren ten val komen.
 - de gr
oep ‘Les Copines d’abord’ ondersteunen bij de organisatie van hun 
 
bijeenkomsten. 
INSPANNINGEN LEVEREN VOOR EEN GUNSTIGE OMGEVING OM ACTIEF OUDER TE WORDEN
Het uitgangspunt van dit beleid is om ouderen zo lang mogelijk zelfstandig te laten 
wonen; daarbij wordt gezorgd voor een sociaal en cultureel kader dat een actief en betrokken leven mogelijk maakt.
Senioren helpen om langer thuis te blijven wonen• Nadenken over de toekomst van de vzw Dienst voor Hulp aan Brusselse Senioren. 
Deze vereniging zou volledig in de stadsdiensten geïntegreerd kunnen worden, of onder het OCMW kunnen vallen, gelet op de aard van de aangeboden diensten (thuishulp).
• Gezamenlijke projecten opzetten en de samenwerking tussen de teams van 
zorgverleners en maatschappelijk werkers van de vzw Dienst voor Hulp aan Brusselse Senioren en het team van de Dienst Senioren stimuleren. 
• Organisatie van het door de Koning Boudewijnstichting gesteunde project ‘Welkom’ 
in het stadscentrum, dat ijvert voor de maatschappelijke inclusie van Alzheimer- en Parkinson-patiënten. 
• De betrokkenheid van bovenvermelde vzw bij gewestelijke projecten en universitaire 
onderzoeksprojecten verderzetten. 
• Voortzetting van het partnerschap met het DARE-project rond de uitwisseling tussen 
Europese steden van goede praktijken inzake bijstand aan derden.
Het digitale isolement van ouderen doorbreken en de digitale kloof dichten• In de context van de digitalisering van de stadsdiensten als onderdeel van BXL 20/21 
(het nieuwe administratief centrum), het SeniorCity-project verderzetten: een unieke digitale toegangspoort tot de Stad voor senioren en een gids voor het gebruik van de online diensten.
• Seniorenvrijwilligers opleiden zodat zij op hun beurt andere senioren kunnen 
opleiden en zo (digitaal) verbonden blijven met hun Stad. 
• Het aanbod van computerlessen blijven uitbreiden in de verschillende S Punten, 
in samenwerking met verenigingen die hierin gespecialiseerd zijn.
De sociaal-culturele pijler van het seniorenbeleid blijven uitbouwen• De autonomie van ouderen bevorderen en ondersteunen, elke vorm van isolement 
bestrijden en aangepaste sociale en culturele activiteiten voor senioren ontwikkelen.
• De renovatie en inrichting van S Punten verderzetten. • De projecten verderzetten die de dienst Senioren in de wijken organiseert om de 
mobiliteit van ouderen te verbeteren, hun sociale leven op te krikken en de solidariteit tussen generaties te versterken.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 135  Het sociale leven van senioren en intergenerationele solidariteit ondersteunen
• Verenigingen en activiteiten ondersteunen die solidariteit met senioren creëren.• Van de trefpunten voor senioren (S Punten) intergenerationele ruimten maken die 
opengesteld worden voor de wijk, zodat er solidariteit ontstaat voor en met de senioren in de wijk.
• De banden met rust- en verzorgingstehuizen aanhalen zodat zij zich gemakkelijker 
kunnen openstellen voor het leven in de wijk.
• Een interactieve website ‘actieve senioren’ en ‘SeniorCity’ creëren, om ontmoetingen, 
activiteiten en burgerprojecten te stimuleren; projecten en initiatieven voor senioren opzetten om de digitale kloof te dichten.
De mobiliteit van ouderen verbeteren• Een structurele samenwerking tussen de Stad Brussel en de vzw Mindermobie-
lencentrale van Taxi Stop tot stand brengen om het vervoersaanbod voor senioren te ontwikkelen (voor hun doktersafspraken, hun activiteiten en meer bepaald de acti-viteiten die door de Stad Brussel georganiseerd worden).
• In de mate van het mogelijke zal de Stad voertuigen (bestelwagens en bussen) ter 
beschikking blijven stellen om senioren van en naar activiteiten van de Stadte vervoeren.
136 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 137  21
SOCIALE 
VERBONDENHEID
Als overheidsinstantie heeft de Stad Brussel een aantal diensten en voorzieningen ontwikkeld die het samenleven 
bevorderen en het welzijn van haar bevolking verbeteren. 
138 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 Met haar talrijke eigen structuren (BRAVVO, buurthuizen, BAPA BXL, enz.), een 
proactief en efficiënt OCMW en een dicht en gediversifieerd netwerk van verenigin-gen, beschikt de Stad Brussel over sterke instrumenten om de sociale cohesie te vergroten en polarisering en dualisering op haar grondgebied tegen te gaan. In die zin willen we de samenhang en integratie van al onze maatregelen, die gericht zijn op het harmonieus samenleven van alle geledingen van onze Stad, versterken en partnerschappen opzetten/versterken om deze gemeenschappelijke doelstelling zo goed mogelijk te verwezenlijken.
BRAVVO - PREVENTIEDIENST• De acties die het samenleven en de gezamenlijke opbouw in de wijken verbeteren, 
versterken, met name door de democratische waarden te herbevestigen en een posi-tief gevoel van verbondenheid met de Stad te bevorderen.
• Werkgroepen per wijk oprichten, waarin de verschillende BRAVVO-diensten en an-
dere openbare diensten die in deze wijken aanwezig zijn (buurthuizen, OCMW, politie, jeugd, senioren, enz.) worden samengebracht om de lokale diagnose te verbeteren, voorzieningen aan te passen en een gezamenlijk en geïntegreerd antwoord van de verschillende stadsdiensten te krijgen.
• Projecten verderzetten, versterken en ondersteunen die gericht zijn op het wegnemen 
van vooroordelen en het bestrijden van polarisering en alle vormen van discriminatie.
• Preventieve instrumenten tegen gewelddadig religieus radicalisme en ter bestrijding van ter -
rorisme versterken (PRE-RAD-cel) en families van geradicaliseerde personen ondersteunen.• Proefprojecten opzetten in samenwerking met de politie, het openbaar onderwijs, 
wegen en verkeer, mobiliteit en de ouders om de omgeving van de school veilig te maken (opleiding van vrijwilligers, infrastructuur, enz.).
Brussel aan het Europese project Urbact-Euromediation) om het gebruik van bemid-deling bij de beslechting van minder belangrijke geschillen die de inwoners het leven zuur maken, te stimuleren, en dit op verschillende niveaus (scholen, interpersoonlijk, intercultureel, tussen buren, overmatige schuldenlast, netheid).
• De bewoners meer stimuleren om deel te nemen aan het wijkleven en de ontwikke-
ling van hun wijk, in het kader van Brussel Participatie.
• Het proefproject Bruciteam verderzetten en het samen met de nachtelijke ge-
meenschapswachten ook in andere wijken invoeren.
• De bevindingen van de gemeenschapswachten beter opvolgen door het FLUX-
systeem te verbeteren (ontwikkeling, toegang tot de bevoegde stadsdiensten, inte-gratie van Fix My Street, enz.). 
• De wenselijkheid evalueren om LPP-netwerken (lokale preventiepartnerschap) op te 
zetten in samenwerking met de politie: de burgers bewust maken van diefstalpreven-tie en de collectieve waakzaamheid bevorderen.
• Het platform Focus Scholen verder ontwikkelen, waarin de politie, de ge-
meenschapswachten en het openbaar onderwijs worden samengebracht om problemen in verband met de veiligheid rond de scholen op te sporen, door te geven en op te lossen.
• Oprichting van een platform voor dialoog en overleg met de MIVB en de politie om 
de veiligheid boven, rond en in metrostations te verbeteren.
• Zorgen voor een gendermix in alle teams. • Het aanwervingsbeleid op basis van diversiteit als verrijking verderzetten.• Voortzetting van de permanente bijscholing van het personeel, zodat zij kunnen anti-
ciperen op en zich kunnen aanpassen aan veranderende contexten. 
• Ervoor zorgen dat het personeel de waarden van de Stad en BRAVVO onderschrijft, 
toepast en weerspiegelt.
• De beambten meer responsabiliseren en hun voorbeeldfunctie bevestigen. 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 139  BUURTHUIZEN
• Partnerschappen opzetten of cursussen Frans of Nederlands voor volwassenen 
organiseren. 
• Het aanbod van activiteiten voor de burgers aanpassen om beter in te spelen op de 
behoeften op het terrein.
• Toezien op de diversiteit van de teams en het publiek (diversiteit, gender, genera-
tioneel, enz.)
• Een globaal plan uitwerken om het isolement van de meest kwetsbare mensen te 
bestrijden (nieuwe nabijheidsdiensten, hitte- en koudeplan, pendeldiensten, enz.).
• Een nieuwe strategie uitwerken voor de uitvoering van sociaal werk, met name door 
de methodologie, de werkinstrumenten en het verzamelen van sociale gegevens te verfijnen.
• Het gemeenschapswerk verderzetten en uitbouwen. • De deelname aan het wijkleven en de actieve samenwerking met de partners in het 
kader van Brussel Participatie verderzetten en versterken. 
• Partnerschappen en samenwerkingsverbanden opzetten met verschillende culturele 
actoren die actief zijn in Brussel (bioscopen, theater, festivals, concerten, spektakel-zalen, enz.).
• Een centrum voor levenslang leren oprichten. BAPA BXL (ONTHAALBUREAU VOOR NIEUWKOMERS)• Het aanbod van burgerschapstrainingen uitbreiden in termen van volume, taal en 
uurregeling (voorlopig nog maar 3 talen: Frans-Engels-Arabisch).
• De samenwerking/het partnerschap met de actoren die actief zijn op het gebied van 
tewerkstelling en/of beroepsopleidingen voor volwassenen versterken om nieuw-komers beter te integreren in de arbeidsmarkt. Het partnerschap met de werkwinkel van de Stad Brussel is succesvol, maar dergelijke samenwerkingsverbanden moeten uitgebreid worden. 
• Thematische activiteiten/workshops organiseren/ontwikkelen om tegemoet te 
komen aan de specifieke behoeften van de begunstigden (bv. workshop over het stemrecht van buitenlanders met Objectif, workshop over «Hoe zelfstandig worden» met «1819», de informatiedienst voor alle ondernemers in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, workshops over de gelijkwaardigheid van diploma’s met Ciré, enz.).
• Meer specifieke instrumenten ontwikkelen voor de begeleiding en socioprofes -
sionele oriëntatie van nieuwkomers zodat zij een individuele begeleiding krijgen die 
aangepast is aan hun behoeften.
140 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • De beroepsvaardigheden van nieuwkomers opwaarderen door hen te helpen hun 
vaardigheden te valoriseren.
• In samenwerking met het openbaar onderwijs een brugmodule opstarten voor 
nieuwkomers/vluchtelingen die graag willen studeren.
• Specifieke remediëringsprojecten ontwikkelen of ondersteunen voor kinderen onder 
de nieuwkomers.
• Een partnerschap ontwikkelen met de dienst Cultuur om kunstenaars onder de 
nieuwkomers te stimuleren.
STEUN VOOR VERENIGINGEN• Verder gaan met het lokale overleg door alle verenigingen van het grondgebied uit 
te nodigen, ongeacht of zij door de Stad en/of één van haar mechanismen worden gesubsidieerd.
• Conferenties, opleidingen, enz. voor maatschappelijk werkers van de 
verenigingssector organiseren.
• De verenigingssector nauwer betrekken bij wijkdiagnoses en voorgestelde 
oplossingen.
• Culturele of educatieve activiteiten organiseren voor beroepsmensen en hun
 doelgroepen, over thema’s die te maken hebben met het samenleven.
• Actief deelnemen aan de sociale coördinaties en hun thematische subgroepen en 
hun organisatie faciliteren/ondersteunen.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 141  142 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 22
GELIJKE 
KANSEN
Gelijke kansen bestrijkt een heel breed veld, gaande van de bestrijding van elke vorm van discriminatie (leeftijd, geslacht, 
herkomst, religie, seksuele geaardheid, handicap …) over de uitoefening van gelijke rechten en integratie van deze  
doelgroepen in de maatschappij, tot opleiding, cultuur, tewerkstelling, enzovoort. 
In elk van deze domeinen is het belangrijk ten aanzien van de Brusselse bevolking sensibiliseringsacties te voeren tegen 
stereotypen en vooroordelen, die nog altijd heel sterk aanwezig zijn in onze maatschappij en zo discriminaties en feitelijke 
ongelijkheden veroorzaken.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 143  VECHTEN VOOR ‘GENDERGELIJKHEID’
• De rol van de Stedelijke Adviesraad voor Gelijkheid tussen Vrouwen en Mannen 
bestendigen en versterken.
• Gendermainstreaming toepassen op alle beleidsdomeinen. • Om de 2 jaar de indicatoren van het Actieplan Gelijkheid van vrouwen en mannen 
evalueren en de in alle domeinen te bereiken doelstellingen nastreven.
• Het algemene beleid rond de strijd tegen huiselijk geweld (preventie, begeleiding 
en bescherming van de slachtoffers, bewustmaking van het publiek, sancties voor de daders) voortzetten en daarbij samenwerken met de verenigingen op het terrein.
• Doorgaan met de strijd tegen elke vorm van intimidatie ten opzichte van vrouwen, 
onder andere intimidatie op straat, door gebruik te maken van sensibiliserings- en preventiemiddelen, en van Brussel een onmisbare speler maken in het netwerk «Safe Cities and Safe Public Spaces – Veilige Steden en Veilige Openbare Ruimten» van de Verenigde Naties.
• Politiepatrouilles in burgerkledij introduceren die gemachtigd zijn om onmiddellijk 
een proces-verbaal op te stellen voor elk gebrek aan respect tegenover mensen in de publieke ruimte, in het bijzonder vrouwen en LGBTQI+.
• De organisatie van de Week van de Vrouwenrechten van Stad Brussel bestendigen.• De actie gericht op vervrouwelijking van de Brusselse straatnamen/openbare 
ruimten nog sterker promoten.
DE TOEGANKELIJKHEID VOOR IEDEREEN BEVORDEREN• Het actieplan ‘Handicap, integratie en universele toegankelijkheid’ op het 
gemeentelijke niveau ontplooien door het volgen van een transversale benadering, en zorgen voor evaluatie ervan om de twee jaar op basis van goed bestuur in het kader van de integratie van personen met een handicap in de Stad.
• Een sociale mobiliteitsdienst installeren voor personen die autonomie missen 
(bijvoorbeeld sociale taxi).
• Voor personen met verminderde mobiliteit een administratieve thuisdienst 
implementeren, bijvoorbeeld voor het vernieuwen van hun identiteitskaart.
• Ervoor zorgen dat het gemeentelijke informatieblad toegankelijk is voor slechtzien-
den en blinden (volledig of verkort brailleschrift, of audioversie).
• Pleiten voor de creatie van een dienst «Handyfriend»: dienst die de link legt tussen 
de vertrouwde zorgverleners en de familie rondom personen met een handicap.
• De diensten voor personen met een handicap (controlediensten ...) ruimer bekend 
maken en de toegang ertoe vergemakkelijken.
• De toegang voor geleidehonden tot winkels, openbaar vervoer, administraties, 
enzovoort mogelijk maken.
144 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 DIVERSITEIT OPWAARDEREN 
• Jaarlijks via het reizende festival DiverCity de multiculturaliteit vieren met het oog op 
meer sociale verbondenheid.
• De positie van Brussel binnen het ‘International Observatory of Mayors on Living 
Together’ versterken. Dit observatorium is gericht op de creatie van een uitwisse-lingsplatform omtrent de verschillende ervaringen in verband met samenleven.
• Deelnemen aan de besprekingen met het gewest om te komen tot een kwaliteitsvol 
onthaal van de reizigers op zijn grondgebied.
• Wijkforums van actieve burgers ontwikkelen voor jongeren van 14 tot 18 jaar.• De samenwerking met de Buurthuizen van de Stad versterken.• Een lokaal actieplan tegen racisme uitwerken en uitrollen.EEN ACTIEPLAN LGBTQI+ ONDERSTEUND DOOR DE VERENIGINGEN 
OP HET TERREIN
• De deelname van de LGBTQI+-verenigingen aan de uitwerking en de evaluatie 
van dit plan op het grondgebied van de Stad ondersteunen. Gelijklopend de transversaliteit van dit plan doorheen alle bevoegdheden en administraties van de Stad verzekeren. 
• Naar het beeld van de actieplannen «Gendergelijkheid» en «Handicap» zal de 
Stad een actieplan «Integratie LGBTQI+» opstellen, met als prioriteiten preventie, sensibilisering en slachtofferhulp (monitoring van de vervolgingen).
• De Brusselaars sensibiliseren voor eerbiediging van de verschillen in geslacht en 
leefwijze, door het werk van de verenigingen op het terrein te blijven ondersteunen en door te gaan met de implementatie van sensibiliserings- en herdenkingsacties (Internationale Dag tegen Homofobie en Transfobie, Transgendergedenkdag, Ihsane Jarfi-mars, enz.).
• Een sterk Rainbow House in stand houden ter ondersteuning van het bestaande 
lokale verenigingsnetwerk. Doorgaan met het ondersteunen van de activiteiten en evenementen die ruimte voor iedereen verzekeren: Belgian Pride, festival Pink Screen, L-Festival, enz.
GASTVRIJE STAD VOOR LGBTQI+• Zorgen voor continuïteit van de campagne All Genders Welcome, die een 
opleiding voor alle personeelsleden van de Stad alsook specifieke acties binnen de administraties verzekert.
• Zorgen voor opvolging van de specifieke klachten van burgers die zich bij hun 
administratieve ervaringen achtergesteld voelen omwille van hun identiteit op het vlak van geslacht of seksuele geaardheid (ombudsman).
• Ervoor zorgen dat de stappen voor geslachtsverandering op de 
identiteitsdocumenten vlot verlopen volgens de nieuwe federale wet met betrekking tot identiteitswijziging, die dit proces vergemakkelijkt.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 145  • Het personeel van de structuren gelinkt aan de Stad (OCMW, 
huisvestingsmaatschappijen …) opleiden rond de problematiek van geslachtsverandering.
EEN STAD DIE DE STRIJD AANBINDT TEGEN HOMOFOBIE EN TRANSFOBIE• De opleidingen erkend door de Vlaamse en de Franse Gemeenschap promoten bij 
de jeugdprofessionals, het opvoedingspersoneel en het gezondheidscentrum voor scholen van de Stad. 
• De opleiding van de animatoren aanvullen met modules betreffende discriminaties 
van LGBTQI+, in samenwerking met erkende verenigingen als EVRAS (Education à la Vie Relationnelle Affective et Sexuelle) en seksuele vorming voor leraars en begeleiders.
• Alle Franstalige scholen van de Stad aanzetten tot het ondertekenen van het charter 
«école pour tou•t•es», een initiatief van de ‘Ligue des Droits de l’Enfant’ en de ondertekenende verenigingen.
• Een inclusiviteitscharter implementeren in alle structuren voor jongeren (parascolaire 
activiteiten, jeugdhuizen, sportclubs, enz.)  OPENBARE RUIMTEN OPEN VOOR IEDEREEN
• In alle administraties, scholen en sportcomplexen zorgen voor informatieverstrekking 
aan personen die het slachtoffer zijn van discriminatie.
• De politie sensibiliseren voor homofoob en transfoob geweld, alsook voor opvang 
van de slachtoffers, via de politieopleiding georganiseerd door Rainbow House Brus -
sels.
• Het overleg met de verenigingen en de commerciële sector in het domein van 
LGBTQI+ voortzetten om de strijd tegen homofobie en transfobie te verbeteren en de gevoelige punten en plaatsen identificeren (nachtcharter Sint-Jacobswijk).
• De terbeschikkingstelling van ‘safe places’ of opvangplaatsen voor LGBTQI+ die door 
hun naasten zijn verstoten (zoals Le Refuge) uitbreiden. 
• Onthaal en toegankelijkheid (uurregeling) van de «S Clinic» van het UMC Sint-Pieter 
verbeteren, en overwegen om de Nederlands- en Franstalige verenigingen die strijd leveren tegen SOI’s en SOA’s bij het LGBTQI+-publiek, te groeperen in dezelfde ruimte als de Brusselse professionals actief in het domein van seksuele en reproductieve gezondheid.
146 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 147  23
SOLIDARITEIT
148 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 Brussel is een internationale stad, waar elke dag meer dan 180 nationaliteiten 
samenleven. Deze multiculturaliteit is echter geen realiteit die zich van bij het begin harmonieus doet gelden. Omdat ze tragische situaties en onevenwichtige verhoudingen tussen Noord en Zuid aan het licht brengt, maakt ons beleid van internationale solidariteit het mogelijk om de oorzaken en de uitdagingen van onder meer uitsluiting te bevatten. Omdat ze het mogelijk maakt de culturen van de landen van oorsprong van bepaalde inwoners van de gemeente te bevorderen, versterkt ze ook de erkenning en het wederzijds respect door eventuele spanningen te verlichten. Omdat ze een bevoorrecht kader biedt om een participatief beheer uit te oefenen, wordt ze een plaats waar ideeën en voorstellen elkaar ontmoeten, waar de inwoners zich zij aan zij engageren, ongeacht hun herkomst of hun identiteit. Tot slot draagt ze door haar acties bij tot de strijd tegen ongelijkheden in de wereld en tot sociale rechtvaardigheid. 
SENSIBILISEREN VAN DE BURGERS EN BEVORDEREN VAN DE COHERENTIE VAN 
ONZE ACTIES (IN HET NOORDEN)
• Versterken van de transversaliteit van internationale solidariteit.• Ontwikkelen van projecten van internationale solidariteit en van sensibilisering ten 
aanzien van de verschillende diensten van Stad Brussel. 
• Bijdragen tot de commissie «duurzame aankopen» om meer duidelijkheid te 
scheppen over de ethische criteria, met name de aspecten die verbonden zijn met fair trade, met de werkomstandigheden en met de schending van de mensenrechten in de kledingsector. 
• Installeren van partnerschappen op het niveau van de instellingen die onder de 
bevoegdheid van de Stad vallen, zoals scholen of ziekenhuizen.
• Erop toezien dat de scholen, de administraties en de openbare instellingen die 
afhangen van de autoriteit van de Stad in de eerste plaats producten laten leveren die afkomstig zijn van de eerlijke handel, maar ook lokale producten, seizoensproducten en producten afkomstig van de biologische landbouw.
• Integreren van Objectieven van Duurzame Ontwikkeling als integraal deel uitmakend 
van het beleid dat door de Stad en haar instellingen gevoerd wordt.
• Versterken van de banden met de verenigingen om de transversale analyse van de 
aankopen van alle structuren van de Stad te verduidelijken.
VAN DE BURGERS EN DE INSTELLINGEN VAN DE STAD ECHTE ACTOREN VAN DE 
INTERNATIONALE SOLIDARITEIT MAKEN
• Het grote publiek informeren en sensibiliseren over de risico’s van de mondialisering 
en de relaties tussen Noord en Zuid.
• Het stadspersoneel alsook de mandatarissen van de Stad en van het OCMW 
opleiden met betrekking tot de Europese en internationale aandachtspunten.
• Een «fair trade stad» worden door een beleid van verantwoorde aankopen toe 
te passen via openbare aanbestedingen, en door tegelijk de collectieve actoren (handelszaken, bedrijven, scholen, enz.) en de burgers van de stad te sensibiliseren voor het belang van eerlijke handel.
• Invoeren van een beleid van informeren en sensibiliseren over migratie en opvang 
gericht aan de bevolking, in het bijzonder de gemeentelijke ambtenaren.
• Bevorderen van de ontmoeting tussen de bewoners van opvangcentra en de 
inwoners en deze laatsten steunen bij de overgang van materiële hulp naar financiële hulp, met bijzondere aandacht voor onbegeleide minderjarigen.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 149  ONDERSTEUNEN VAN DE ACTOREN VAN DE INTERNATIONALE SOLIDARITEIT
• Verhogen van de betrokkenheid van de Stedelijke Adviesraad voor Internationale 
Solidariteit (SAIS) bij het nadenken over specifieke acties die verbonden zijn met het sensibiliseren van de bevolking over de uitdagingen tussen Noord en Zuid en de mondialisering.
• Verderzetten van de strategie van de Stad met het oog op het verkrijgen van prijzen 
en labels ter beloning en ter opwaardering van het maatschappelijk, cultureel, ecologisch en patrimoniaal engagement daarvan teneinde het imago en de aantrekkelijkheid ervan te verbeteren.
• Bijdragen tot de werkzaamheden van het netwerk van het Brussels Gewest van 
actoren van de internationale solidariteit teneinde de uitwisseling van goede praktijken op regionaal niveau te verbeteren.
• Het uitvoeren van gerichte projecten binnen de Europese en internationale 
netwerken in samenwerking met andere steden over thema’s die verbonden zijn met internationale solidariteit (eerlijke handel, klimaatopwarming ...).
VOEREN VAN SOLIDARITEITSACTIES IN HET KADER VAN 
SAMENWERKINGSVERBANDEN MET HET ZUIDEN
• Evalueren van de bestaande samenwerkingsverbanden en, indien nodig, ze opnieuw 
richting geven met het oog op verdieping en uitbreiding naar andere actoren of thema’s.
• Evalueren van de opportuniteit om nieuwe verbanden op te richten met steden en 
gemeenten in het Zuiden. 
• Ontwikkelen van projecten met meerdere actoren die de Stad, de verenigingen, 
de diaspora, de Europese en internationale instellingen verbinden.
• Zich inzetten voor een lokaal verenigingsnetwerk, hetzij in een regionale dynamiek 
(Centraal-Afrika, Noord-Afrika...) of thematiek (burgerlijke stand, milieu, opvoeding ...).
• In samenwerking met andere gemeenten en gecoördineerd door Brulocalis ons 
partnerschap met de Stad Kinshasa op het vlak van Burgerlijke Stand en Bevolking verderzetten. 
 
150 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 151  EEN 
VOORBEELDSTAD
TEN DIENSTE VAN 
DE BURGER
24. Governance 
25. Kwaliteit van de diensten & Personeel
26. Burgerlijke stand en bevolking
27. Lokale financiën
152 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 EEN 
DE BURGER
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 153  24
EEN STAD  
MET VOORBEELDGOVERNANCE  
De Stad Brussel heeft onlangs besloten om een ambitieuze en ongekende governancehervorming door te voeren op het 
vlak van haar werking en meer bepaald die van haar structuren. Deze inspanningen op het vlak van inventarisatie, transparantie en goed bestuur zijn nodig om het vertrouwen van de burgers in hun overheidsinstellingen te herstellen en een optimale openbare dienstverlening te garanderen
154 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 OVER DE WERKING
Een strategie die vertaald wordt in een aantal stuurinstrumenten Om de reeds genomen besluiten omtrent een samenwerkingsstrategie tussen 
structuren en interne controle kracht bij te zetten, zal de nieuwe meerderheid inzetten op een meer transversale aanpak in de beheermethoden. 
Daarvoor zal de Stad, net als al haar entiteiten, een gemeenschappelijke strategische 
visie uitwerken, die regelmatig zal worden geëvalueerd en bijgesteld. Op basis van de openbare opdracht zal de Stad een strategisch plan opstellen, dat het stuurinstrument en de operationele vertaling van dit meerderheidsakkoord zal zijn.
Een meer transversale aanpakBinnen de Stad, en tussen de verschillende organen, zullen de organisatie- en 
communicatiemiddelen worden aangepast om een grotere transversaliteit aan te moedigen en mogelijk te maken. Stappen om dit te bereiken: 
• De opdracht van de Cel Interne Audit wordt verdergezet.
●• Een diens
t Interne Audit wordt ontwikkeld binnen het OCMW.
●• Er
 worden permanente overlegplatformen opgezet voor samenwerking op de 
volgende gebieden: Topmanagement, Werkgelegenheid en professionele integratie, 
Communicatie, HR, Financiën, Inkoop, IT; een ‘SPOC’ (Single Point of Contact) of ‘POC’ (Points of Contact) aanwijzen voor elk orgaan of elke afdeling van de Stad, als toegangspunt en centrum van ondersteuning en oriëntatie
De Stad als motor van samenwerkingDoor haar belang, capaciteiten en grondgebied kan de Stad samen met haar 
verschillende entiteiten een actieve en stuwende rol spelen bij de uitvoering van samenwerkingsprojecten die door andere Brusselse overheden (gewestelijke en lokale overheden) worden voorgesteld. Om dit te bereiken zullen de verschillende diensten van de Stad worden aangemoedigd om samen te werken met andere overheidsinstanties
INFORMATIEVERSTREKKING EN PARTICIPATIEBij het opstellen van de jaarrekening van de Stad zal op het tabblad ‘governance’ van 
de website van de Stad een meer overzichtelijke lijst worden opgemaakt en gepubliceerd van de structuren die een subsidie van de Stad ontvangen.Deze lijst zal ook de toegekende bedragen vermelden.
De Stad zal jaarlijks het kadaster bijwerken en publiceren van alle mandaten die in 
gemeentelijke en paracommunale instellingen worden toegekend, met vermelding van de vergoeding voor elk mandaat (met inbegrip van alle soorten vergoedingen en alle voordelen in natura) en de identiteit van de aangewezen vertegenwoordiger(s) en, indien van toepassing, hun politieke overtuiging.
Er wordt een ombudsman- of bemiddelaarsfunctie gecreëerd om informatie op maat 
te verstrekken of om een probleem of geschil op te lossen. Hij zal adviezen en aanbevelingen kunnen formuleren en zal jaarlijks een activiteitenrapport publiceren.
De Stad zal volop inzetten op transparantie en de lokale democratie opnieuw 
aanzwengelen door de actieve deelname van alle burgers aan het openbare leven aan te moedigen. Hiervoor zullen diverse stuurinstrumenten worden ontwikkeld (zie fiche ad hoc). VERKOZENEN EN MANDAATHOUDERS
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 155  Verkozenen worden door de burgers aangewezen om gemeenschappelijke 
verantwoordelijkheden uit te oefenen en zijn de drijvende kracht en het uithangbord van de voorbeeldfunctie die we nastreven op governancevlak. Zo krijgen ook de mandaathouders in de verschillende structuren van de Stad de uitoefening toevertrouwd van openbare verantwoordelijkheden.
Hieruit volgt dat:   
●• Een 
volledige decumul zal worden toegepast voor de functies van Burgemeester, 
Schepen en OCMW-voorzitter met elk ander politiek mandaat. 
●• Er
 zal op worden toegezien dat mandaten die voortvloeien uit de functie van Burge-
meester, Schepen en OCMW-voorzitter niet worden vergoed. 
●• De lijs
t van de kabinetsleden van de Burgemeester en de Schepenen zal worden 
bekendgemaakt.
●• He
t kadaster van mandaten en vergoedingen wordt bijgewerkt en verdergezet.
• Elke bestuurder van de Stad of van een van haar instellingen zal op het moment van 
zijn aanstelling een ‘handvest van bestuurder’ ondertekenen waarin de opdrachten, rechten en plichten worden verduidelijkt en een deontologische code is opgenomen.
●• Een bes
tuurder zal ambtshalve uit zijn functies worden ontheven als hij niet 
deelneemt aan minstens 50% van de vergaderingen van de beheersorganen waarvan hij lid is, behalve in geval van overmacht (zoals een ernstige ziekte bijvoorbeeld). De oproepen voor vergaderingen worden binnen een redelijke termijn per post of per e-mail aan de leden verzonden. De agenda’s van de vergaderingen moeten dan ook zoveel mogelijk rekening houden met beperkingen in verband met de professionele activiteiten van de leden van de raden van bestuur.
●• Elke r
aad van bestuur onder beheerscontract moet binnen de eerste zes maanden 
na aanstelling een specifieke opleiding voor bestuurders organiseren, waarbij de nadruk ligt op twee punten: 
 - de 
wettelijke, maatschappelijke en economische context waarin de 
  
 ins
telling haar opdracht uitvoert en de belangrijkste wetteksten die de 
 
 werking erv
an omkaderen, met onder meer de begrotingsregels, 
 
 de 
wetgeving inzake overheidsopdrachten en een sensibilisering omtrent 
 
 rech
ten en plichten van de bestuurders.
 - de r
aden van bestuur moeten uiterlijk twee jaar na hun aanstelling een 
 
 e
valuatie van hun werking laten uitvoeren door een extern orgaan zoals 
 GUBERNA
 (Belgisch instituut voor bestuurders).
De Stadssecretaris is verantwoordelijk voor het toezicht op de uitvoering van de governancehervorming en -strategie en de gewestelijke verordeningen.
156 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 STRUCTUREN VAN DE STAD
De analyse zal zich ook richten op het verminderen en rationaliseren van het aantal 
paracommunale structuren. 
Tegelijk worden de volgende maatregelen ingevoerd:• Er wordt een beheerscontract onderhandeld met instellingen van de Stad met meer 
dan 100 voltijdse equivalenten en een omzet van meer dan 7,3 miljoen euro. Bij structuren van deze omvang stelt de raad van bestuur een intern auditcomité samen, belast met budgettaire en financiële aangelegenheden en controle van de risico’s. 
• In alle structuren wordt een huishoudelijk reglement ingevoerd. Een standaardmodel 
van een huishoudelijk reglement zal worden voorgesteld en ter beschikking worden gesteld. Instellingen kunnen dit model aanpassen aan hun context.
• De jaarverslagen worden verder gepubliceerd op de websites van de instellingen en 
die van de Stad. Aan de bespreking van deze verslagen wordt een vergadering van de gemeenteraad gewijd. 
• Eenmaal per jaar wordt het jaarverslag doorgestuurd naar de gemeenteraad, zodat 
alle gemeenteraadsleden, zowel de meerderheid als de oppositie, het kunnen lezen. Aan de bespreking van de verslagen wordt een vergadering van de gemeenteraad gewijd.
• In structuren met een beheerscontract wordt een benoemings- en 
bezoldigingscomité ingesteld. Dit comité is verantwoordelijk voor het voorstellen van de regels inzake de vergoeding en benoeming van bestuurders van paracommunale structuren.
• De structuren zorgen voor de aankondiging van studentenjobs.• Los van het jaarverslag wordt onderzocht hoe gemeenteraadsleden geïnformeerd 
kunnen worden over de beslissingen van de organisaties die afhangen van de Stad.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 157  25
HUMAN 
RESSOURCES
158 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 EEN ADMINISTRATIE TEN DIENSTE VAN DE BRUSSELAARS
Met de opening van het nieuwe administratieve centrum, gepland in 2021-2022, wil 
Brussel de dienstverlening voor de burgers verbeteren. In dit nieuwe gebouw zullen alle diensten worden samengebracht die in contact staan met het publiek. Bovendien zullen er innoverende communicatievormen gebruikt worden om onze medeburgers bij te staan bij hun administratieve verrichtingen.
Het contact met de burgers zal voortaan op de volgende principes steunen: 
• Een geïntegreerd, professioneel en toegankelijk onthaal dat aangepast is aan de 
verschillende publiekscategorieën
• Een maximale toegang tot digitale documenten• Kortere wachttijden aan de loketten • Begeleiding van de kwetsbaarste burgers• Gecentraliseerde gegevens van de burgers De gedecentraliseerde bureaus van Laken, Neder-Over-Heembeek, Louiza … zullen 
vanzelfsprekend behouden blijven en de beschikbare diensten in het nieuwe administratieve centrum aanvullen. Onze diensten zullen ook grondig herzien worden. Het gemeentebestuur zal voortaan de nieuwe werkmethoden toepassen, voorafgaand aan de verhuizing: 
• Een resultaatgerichte administratie• Responsabilisering van de medewerkers• Een consequente digitalisering van de documenten en procedures• Een administratie die oog heeft voor het welzijn van de medewerkers, onder meer 
door een ruimere toepassing van telewerken
In al onze contacten met de burger zal er een bijzondere aandacht uitgaan naar het 
respect voor de persoonlijke levenssfeer en de gegevensbescherming. 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 159  COMPETENT EN GEMOTIVEERD PERSONEEL
De snelle en kwaliteitsvolle dienstverlening aan onze medeburgers kan pas tot stand 
komen als het personeel bekwaam en gemotiveerd is. Het bestuur van de Stad moet voorbeeldig zijn en de burger een continue, toegankelijke en kwaliteitsvolle dienstverlening aanbieden. Deze doelstellingen impliceren een grotere flexibiliteit in onze organisatie en een permanente motivatie van onze medewerkers. Onze medewerkers zijn de ambassadeurs van de gemeente; voor de burgers vormen zij het gezicht van de Stad.
De vernieuwing van het personeelsbeleid dient te worden verdergezet op 
verschillende vlakken: 
• De permanente opleiding van het personeel versterken, met bijzondere aandacht 
voor 
 - technische ber
oepen 
 - nieu
we beroepen
 - de managemen
tkwaliteiten van de leidinggevenden.
• Opleidingen via e-learning ontwikkelen zodat medewerkers zelf hun vaardigheden aanscherpen via pc, maar ook als belangrijk hulpmiddel om technische vaardigheden te verwerven. 
• De nieuwe evaluatiemethode van de 3.800 medewerkers versterken. Zij zullen 
eerder geëvalueerd worden op het behalen van hun doelstellingen en op hun vaardigheden. 
• Het nieuwe personeelsstatuut dat van kracht is sinds januari 2017 evalueren en 
bijsturen waar nodig in overleg met de vakbonden.
• De werking van de vzw Sobru, die aan alle personeelsleden van de Stad, het OCMW 
en verschillende vzw’s zowel financiële als niet-financiële hulp biedt, versterken, onder meer door de bedrijfscultuur van de Stad te ontwikkelen.
• De mobiliteit van het personeel tussen de verschillende instellingen van de Stad 
• Toezien op de tweetaligheid van onze diensten door het Talenplan, dat voorziet in 
opleidingen voor onze medewerkers, verder te zetten.
• De professionalisering van de aanwervingsprocedures verderzetten.Naast de verderzetting van deze innovaties, waarmee in de vorige legislatuur werd 
begonnen, zullen ook de volgende nieuwe initiatieven worden genomen: 
• De eindeloopbaanvoorwaarden verbeteren, in eerste instantie voor de zware 
beroepen, door een diversificatie of verandering van werk om eentonigheid te voorkomen, een overdracht van verworven expertise (mentoring) of een mogelijke verkorting van de werktijd.
• Een proefproject organiseren voor collectieve arbeidstijdverkorting met 
salarisbehoud en compenserende aanwerving, in eerste instantie voor de zware beroepen.
• Periodiek peilen naar het welzijn en de tevredenheid van het personeel van de Stad, 
ongeacht de functie. Het doel is om na te gaan hoe de arbeidsomstandigheden en het personeelsbeleid verbeterd kunnen worden en om vastgestelde problemen aan te pakken.
160 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • De functiebeschrijvingen bijwerken die dateren van de vorige legislatuur.
• Collectieve doelstellingen opnemen in het evaluatiesysteem, op het niveau van de 
diensten of de departementen. 
• Het aanwezigheidspercentage verhogen door te werken aan de profielen en de 
motivatie.
• Langdurig afwezige werknemers actief re-integreren door aangepaste 
arbeidsvoorwaarden te scheppen en te werken aan de motivatie van de betrokken medewerkers.
• Het proefproject rond telewerken evalueren en uitbreiden als de ervaring 
overtuigend is en wanneer de uitbreiding mogelijk is.
• Benoemingen blijven toepassen om de stabiliteit en continuïteit van de openbare 
dienstverlening te verzekeren.
ALS WERKGEVER EEN MAATSCHAPPELIJKE ROL SPELENDe Stad heeft als werkgever een voorbeeldfunctie te vervullen, niet alleen wat betreft 
de arbeidsvoorwaarden van haar werknemers, maar vooral ook ten aanzien van een aantal belangrijke doelgroepen:
• Behalen van 3% werknemers met een handicap. • Het percentage vrouwen in managementfuncties (momenteel 40%) verhogen en 
acties voeren om de pariteit te bereiken. 
• Specifieke acties opzetten, zoals gerichte aanmoedigingscampagnes, om een 
grotere genderdiversiteit te bereiken in beroepen voor de Stad die traditioneel door vrouwen (kinderopvang) of mannen (wegenwerken) worden uitgeoefend.
• Ons jeugdwerkgelegenheidsbeleid voortzetten door jongeren de kans te geven om 
een werkervaring op te doen via inschakelingscontracten en First-stages.
• Ons aanwervingsbeleid gericht op diversiteit verderzetten. • De intergenerationele samenwerking verbeteren en de wederzijdse verrijking in 
overweging nemen.
• Het verslavingspreventieplan (tabak, alcohol ...) voor de personeelsleden nieuw leven 
inblazen, in samenwerking met het Bordet Instituut.
• Het sociale overleg met de vakbonden handhaven.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 161  26
BURGERLIJKE STAND 
EN BEVOLKING
UITDAGINGEN: DE DIENSTEN VAN HET DEPARTEMENT DEMOGRAFIE HERORGANISEREN IN FUNCTIE VAN DE NIEUWE 
DEMOGRAFISCHE REALITEIT
De Stad Brussel kent een aanzienlijke bevolkingsgroei (177.107 inwoners in 2017 t.o.v. 168.809 in 2014) en een diversifiëring 
van haar bevolkingssamenstelling. De organisatie van administratieve diensten moet rekening houden met deze demografische evolutie, temeer omdat de Stad tegen 2025 weleens de kaap van de 200.000 inwoners zou kunnen bereiken of zelfs overschrijden. De constante bevolkingstoename vereist meer investeringen in het departement Demografie, omdat elke burger gemiddeld één tot meerdere keren per jaar zijn gemeentediensten bezoekt.  
162 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 Deze bevolkingsgroei is vooral merkbaar in bepaalde wijken van de Stad waar 
grote bouwprojecten werden opgetrokken of nog in opbouw zijn (Neder-Over-Heembeek, Noordwijk). De Stad moet daarom opnieuw nadenken over de organisatie van haar diensten in functie van deze nieuwe realiteit en anticiperen op de bevolkingsgroei in bepaalde wijken.  Hierbij moet de Stad ook rekening houden met de bevolkingssamenstelling (113.859 Belgen en 63.248 personen met een buitenlandse nationaliteit in 2017). De Stad Brussel trekt als hoofdstad van Europa heel wat burgers uit de EU en andere landen aan.
DE STAD HEEFT EEN AMBITIEUS PROJECT: 
HET PROJECT BXL20-21, MET DE VOLGENDE DOELSTELLINGEN:
• Een geïntegreerd en compleet dienstenaanbod ontwikkelen, gericht op de burger.• Implementatie van een geïntegreerde en multidisciplinaire frontoffice, toegankelijk 
via diverse kanalen die een fysieke balie, een contactcenter, internet en andere nieuwe media omvatten.
• Implementatie van ‘snelle loketten’ die meer dan 50% van de aangeboden producten 
dekken, waardoor verwerking binnen 5 minuten mogelijk is.
• Implementatie van ‘thematische loketten’ waardoor verschillende producten en/of 
diensten in één keer kunnen worden verwerkt en verschillende producten proactief aan de burger kunnen worden aangeboden. 
• Meer dan 50% van de producten volledig via digitale kanalen aanbieden, waarbij 
verplicht langskomen bij het administratief centrum wordt vermeden.
• Aanzienlijke verminderingDe krijtlijnen van het BXL20-21-project (aantal loketten) vragen ook een uitbreiding van 
de online diensten.  Daarnaast moeten de burgers ook steeds welkom blijven voor administratieve procedures die een fysieke aanwezigheid vereisen (bv. identiteitsdocumenten aanvragen, aangiften van burgerlijke stand).
EEN DIENSTVERLENING VOOR ALLE BURGERS IN EEN GECONNECTEERDE WERELDOok al zijn de Brusselse burgers steeds meer geconnecteerd, digitaal verbonden en 
regelen zij steeds vaker hun administratieve formaliteiten via het e-loket van de Stad (dat steeds meer succes kent), toch blijft een gedeelte van de bevolking nog steeds verstoken van nieuwe technologieën. Het gaat vooral om ouderen en mensen die geen computer bezitten of er niet mee kunnen werken. Het is aan de Stad om deze digitale kloof in overweging te nemen en de specifieke behoeften van deze kwetsbare groepen te erkennen (ouderen, kansarmen, mensen die zich geen raad weten met nieuwe technologieën).
EEN KWALITEITSVOLLE DIENSTVERLENING VOOR ALLE INWONERSBurgers worden niet altijd even optimaal bediend, in die zin dat zij zich meermaals om 
diverse redenen naar een bepaalde dienst moeten begeven voor dezelfde formaliteit. Dit geldt vooral voor nieuwkomers die zich in de gemeente moeten inschrijven: ofwel kunnen ze niet op dezelfde dag geholpen worden, ofwel zijn ze niet in het bezit van alle nodige documenten, ofwel hebben ze moeite om met hun gemeentediensten te communiceren.
EEN EFFICIËNTE EN EFFECTIEVE DIENSTVERLENING Te veel burgers lopen verloren in de complexe administratieve procedures, 
zetten onnodige administratieve stappen en zorgen daardoor voor een nodeloze belasting van de diensten. Het is aan het bestuur om deze stappen eenvoudiger en begrijpelijker te maken. De administratie moet doeltreffend handelen, oog blijven hebben voor de behoeften van de burger en haar middelen zorgvuldig beheren. De burgers moeten hun gemeentebestuur ook kunnen aanspreken op een tijdstip dat hen goed uitkomt, en dus, indien nodig, na hun werkdag. 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 163  Ci-après, sont repris les objectifs et moyens d’action pour l’amélioration des services 
prestés au citoyen.Hieronder volgt een opsomming van de doelstellingen en actiemiddelen om de diens-tverlening aan de burgers te verbeteren. 
DOELSTELLINGEN EN ACTIESHet onthaal van het publiek verbeteren• Opstelling van een handvest voor het onthaal van de burgers .• Streven naar meer meertalige onthaalmedewerkers.• Een aangepaste en continue opleiding van de loketmedewerkers 
(verbale en non-verbale communicatie).
• Modernisering, opfrissing en verbetering van de signalisatie in de wachtzalen. • De openingsuren eenvormig maken en uitbreiden.De kwaliteit, samenhang en homogeniteit van de organisatie van de diensten 
verbeteren
• Voortdurend de kwaliteit van de geleverde dienst en de tevredenheid van de 
gebruiker analyseren.
• De kwaliteit van de omkadering van de teams verbeteren (voorbeeldfunctie, ...).• De cohesie van de teams versterken door goed management en 
gemeenschappelijke activiteiten.
• De diensten herorganiseren, meer bepaald door de diensten rond bepaalde thema’s 
te groeperen om het parcours van de burger te vergemakkelijken.  
• Een gezamenlijke strategie tot stand brengen met kraamklinieken in het kader van 
de geboorteaangiften.
• Het beheer van de afwijkingen op de ‘autoloze zondag’ laten centraliseren op 
gewestniveau.
• ‘Beroepsopleidingen’ voor de medewerkers organiseren.• Voor elke dienst een pool van lesgevers aanleggen.  • De benoeming ook laten afhangen van het slagen in kennisproeven over de 
beroepsreglementering.
• De beambten meer flexibiliteit geven (werkplek, beheerde materie)• Een moderne en efficiënte communicatie tot stand brengen met de Politie en de 
Dienst Vreemdelingenzaken (onderzoeken van politie en DVZ).
• De procedures verbeteren en vereenvoudigen.• Een menselijke dossierbehandeling waarborgen (erkenning van kinderen, huwelijken 
met een buitenlands element, aangiften van geslachtsverandering, enz.).
• Voorzien in een infrastructuur die de administratieve verrichtingen vergemakkelijkt 
en een vertrouwelijke dossierbehandeling verzekert.
164 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • De communicatie over het stemrecht en de procedure voor kiezersregistratie 
verbeteren.
• De mogelijkheid bestuderen om een herinnering te sturen voor de vernieuwing van 
identiteitskaarten van volwassenen en kinderen. 
De verplaatsingen, wachttijden aan het loket en verwerkingstijd in de backoffice
 verkorten
• Zogenaamde ‘snelle’ loketten inrichten (voor weinig complexe producten die snel 
kunnen worden verwerkt, zonder backoffice-interventie). 
• De afspraken voor complexe verrichtingen veralgemenen.• De polyvalentie van de ambtenaren vergroten.• Teams samenstellen die gespecialiseerd zijn in backoffice-verwerking.• De werkplekken aan de loketten technisch (op IT-vlak) verbeteren. • Het e-loket uitbreiden naar andere diensten en producten (met mogelijkheid voor de 
burger om veilig documenten door te sturen).
• Professionalisering van de cel Telefonie door er een ‘callcenter’ van de Stad van te 
maken. 
• De opvolging van de aanvragen per e-mail verbeteren.• Een dienst ‘op maat’ aanbieden voor bepaalde aanvragen:  
 - de ‘Home
’-dienst, die zich momenteel vooral richt tot rusthuisbewoners, ook 
 
 beschikbaar
 maken voor mensen met een handicap en/of ouderen
 - een be
talende ‘dienst aan huis’ voor bepaalde verrichtingen invoeren: bv. 
 
 thuisbe
zorging van een paspoort
 - burger
s bij hun eerste bezoek informeren over het verloop van hun 
 
procedure
• Anticiperen op de noden van de burgers via een modern en doeltreffend 
oproepsysteem dat nieuwe afspraken kan inplannen.
• Een ‘rood’ nummer (betalend) invoeren voor uiterst dringende aanvragen.Het beheer van de arbeidstijd verbeteren• Telewerken mogelijk maken en vooraf de functies vastleggen die hiervoor in 
aanmerking komen.
Meer decentraliseren• Nadenken over een verruiming van de openingsuren van de kraamafdelingen.• Uitbreiding van de diensten van de burgerlijke stand in de verbindingsbureaus: 
geboorte, huwelijksaangiften en aanvraag van nationaliteit (op afspraak).
• ‘Ad hoc’ kantoren in verbindingsbureaus of op andere locaties oprichten (kantoor 
Europeanen, kantoor Buitenlandse Studenten, enz.) om aan (specifieke) behoeften te voldoen.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 165  • Het onthaal van buitenlandse inwoners en nieuwkomers verbeteren en de 
betreffende teams versterken
• Verwerving van een duurzaam mobiel dienstencentrum (loketbus)Dematerialiseren en digitaliseren• Samenwerken met My eBox (beveiligde elektronische mailbox ontwikkeld door de 
federale overheid) voor de overdracht van officiële documenten aan burgers
• Ontwikkeling van een gemeenschappelijk platform met de juridische dienst voor de 
behandeling van betwistingsdossiers
• Dematerialisatie van de akten van de FOD Buitenlandse Zaken Maatschappelijk kwetsbaren en/of mensen die kwetsbaar zijn voor de digitale kloof 
begeleiden
• Een digitale openbare ruimte inrichten in het administratief centrum (
onder begeleiding van beambten)
Het erfgoed opwaarderen en de zichtbaarheid van de begraafplaatsen verbeteren• De renovatie van de gebouwen verderzetten (lijkenhuizen, veiligheidshekken, 
wachthuisjes ...) 
• Nieuwe toewijzing en peterschap van grafmonumenten • Grafmaterialen recycleren • Samenwerkingsverbanden met toeristische organisaties tot stand brengen 
(bezoektrajecten aanleggen)
• De openingsuren verruimen (zomer-/winterregeling)• De begrafeniswijzen aanpassen aan de maatschappelijke evoluties 
(multiconfessionele percelen, composteren, resomeren, begraven in lijkwade en kartonnen doodskisten)
166 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 167  27
BEGROTING
& FINANCIËN
Via haar begroting wil de Stad Brussel luisteren naar de noden van haar burgers door een open en ondersteunend beleid 
te voeren ten dienste van haar gehele bevolking. 
168 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 EEN ADEQUATE FINANCIERING OM OP PRIORITAIRE GEBIEDEN OP TE TREDEN
• Pleiten voor een fundamentele hervorming van de Europese begrotings- en 
boekhoudregels ten gunste van investeringen. De Stad verzoekt zowel het Gewest als de federale overheid om haar te steunen in haar stappen bij de Europese instanties.De gemeenten en OCMW’s zijn de belangrijkste publieke investeerders in België en hun investeringen sluiten aan op de essentiële behoeften van de burgers (scholen, wegen, sportfaciliteiten, kinderdagverblijven, ziekenhuizen ...) die rechtstreeks impact hebben op de lokale economie. 
• Middelen beschikbaar stellen voor het onderwijs, zodat het aandeel van de 
investeringen daadwerkelijk wordt gesubsidieerd door de overheden van de Gemeenschappen die bevoegd zijn voor deze materie. In dit verband is een grotere bijdrage voor de schoolgebouwen dringend en meer dan gerechtvaardigd, evenals een bijdrage aan de financiering van de werking van de nieuwe kinderopvangplaatsen.
●• De federale overheid verzoeken om een duurzaam systeem voor de financiering van 
de pensioenen van de lokale beambten op te zetten, zoals dat van de beambten van de gewesten en gemeenschappen. De lokale overheden kunnen hun pensioenlast niet alleen dragen. Bovendien worden alle andere pensioenen (werknemers, zelfstandigen en ambtenaren van andere entiteiten) geheel of gedeeltelijk gefinancierd door de federale staat. 
• De impact van de pensioenhervorming op de Stad en haar directe partners (OCMW 
en ziekenhuizen) evalueren om zo goed mogelijk het personeelsbeheer te sturen.
●• Bij de federale overheid pleiten voor de afschaffing van de btw op werkzaamheden 
en investeringen van de gemeenten.
●• Een adequate financiering van de politiezones door de federale regering, die 
rekening houdt met de veranderingen in de territoriale, demografische en sociale realiteit sinds de politiehervorming. Deze financiering zal ook rekening moeten houden met de nieuwe opdrachten die de federale politie aan de lokale politie toevertrouwt. 
• Het OCMW op een eerlijke en billijke wijze financieren. De federale overheid moet 
het leefloon volledig voor haar rekening nemen. 
●• Er bij de overige bevoegdheidsniveaus voor pleiten om voorafgaande 
effectbeoordelingen uit te voeren voor alle ontwerpwetgeving die van toepassing zijn op de lokale overheden, met name op het vlak van financiën en beheer. 
●• Er bij de federale overheid voor pleiten om de opcentiemen op de 
personenbelasting accurater te schatten en daadwerkelijk te rechtvaardigen. 
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 169  DE BESTAANDE SUBSIDIEMECHANISMEN OPTIMALISEREN
• Onderzoeken of het wenselijk is om een specifieke cel Subsidies op te richten voor 
de Stad, om het zoeken naar subsidies van de verschillende departementen en de systematische opvolging van de door de verschillende overheidsniveaus voorgestelde subsidieprogramma’s op de gebieden die onder hun bevoegdheid vallen te optimali-seren. 
●• De Stad profileren als bevoorrechte partner voor de uitvoering van gewestelijke 
en/of Europese proefprojecten.
EEN EERLIJK, GROEN EN INCLUSIEF BELASTINGSTELSEL BEHOUDEN• Zich ertoe verbinden om de opcentiemen op de personenbelasting (PB) en 
onroerende voorheffing (OV) niet te verhogen.
●• De inning van opcentiemen op de onroerende voorheffing verbeteren door samen 
met het Gewest op een betere manier het erfgoed van Brussel te bepalen.
●• De voor- en nadelen afwegen van de afschaffing van een reeks belastingen, die 
ofwel negatieve signalen geven en de aantrekkelijkheid van de Stad zeer nadelig beïnvloeden ofwel veel administratief werk vergen (voor de overheid en voor de burger of het bedrijf) en weinig inkomsten genereren. 
• Het belastingstelsel van de Stad zal worden aangepast om het ontradend 
effect ervan te vergroten voor nefast gedrag tegenover het milieu, en om milieubeschermend gedrag aan te moedigen. 
• De fiscale maatregelen tegen leegstand en onbewoonbare gebouwen versterken 
door een betere belastinginning.
• De inning van de belasting op onbebouwde gronden, leegstaande gebouwen en 
lege verdiepingen boven handelszaken verbeteren, de heffing verhogen bij situaties die langer dan 5 jaar aanhouden en bij de meervoudige belastingplichtigen. 
●• Een stimulerende fiscaliteit ontwikkelen voor de opwaardering van gebouwen 
(energieprestatie, architecturale en stedenbouwkundige kwaliteit, gevelonderhoud, enz.).
●• De overlasttaks en de administratieve boetes verhogen, voornamelijk bij inbreuken 
op de openbare netheid, schade aan het vastgoedpatrimonium van de Stad en aan haar inwoners. 
• De vergoeding op de ingebruikneming van het openbaar domein optimaliseren bij 
privé-werven, in het bijzonder voor de grote bouwwerven die de openbare ruimte voor lange tijd in beslag nemen.
• Een belastingheffing ontwikkelen die de beschikbaarstelling van plaatsen voor bewo-
ners en bezoekers stimuleert.
170 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 VERDER ZOEKEN NAAR ALTERNATIEVE FINANCIERING
• Verder zoeken naar sponsoring en het gebruik van tax shelter bij de organisatie van 
toeristische, sportieve en culturele evenementen. 
• De steun aan het Fonds voor de instandhouding van het kleinschalige erfgoed van 
de Stad opdrijven. 
• De toewijzing van stedenbouwkundige lasten aan de bouw of renovatie van sociale 
of gesubsidieerde woningen en collectieve voorzieningen versterken. 
• Ontwikkelaars verplichten om te investeren in de verbetering van de openbare 
ruimte in de onmiddellijke omgeving van hun kantooroppervlakten. 
HET FINANCIËLE BEHEER VAN DE STAD OPTIMALISEREN• Een thesauriefonds van de Stad Brussel oprichten in samenwerking met zieken-
huizen, de OCMW’s en de verenigingen zodat zij minder leningen moeten aangaan en om een cofinanciering door het Gewest en de overige gemeenten te verzekeren. 
• Schaalvoordelen realiseren door meer groepsaankopen met het OCMW, de 
politiezone en de verschillende verenigingen die door de Stad worden beheerd (BRAVVO, GIAL, OVM, enz.). 
• De controle- en inningsteams voor bepaalde belastingen (OV, publiciteit, 
leegstaande gebouwen, enz.) versterken en reorganiseren. 
• Ijveren voor een enkele jaarlijkse gemeentelijke belastingaangifte, om de 
administratieve procedure voor de belastingplichtige te vereenvoudigen en de aangifte- en vaststellingsprocedures te bundelen, met name via de computertoepassing. 
• De digitalisering van fiscale documenten en diensten (invullen van aangiften en 
online betaling) ontwikkelen en veralgemenen.
• De mogelijkheid onderzoeken om samenwerkingen met Brussel.Fiscaliteit tot stand 
te brengen ten gunste van de burgers.
• Sociale clausules en milieuclausules in de bestekken voor overheidsopdrachten 
bevorderen om sociale dumping te bestrijden en de milieueffecten van investeringen te beperken. In dit verband zullen de lokale overheden bij hun aankopen de korte ketens en de kringloopeconomie bevorderen.
ETHISCH, SOLIDAIR EN DUURZAAM BELEGGEN PROMOTEN• Ethische, solidaire en duurzame beleggingen bevorderen en diversifiëren. In 2005 
hadden we € 100.000 op een Triodos-bankrekening geplaatst. In 2018 werd dit bedrag opgetrokken tot € 2,3 miljoen euro; Triodos financiert culturele, sociale en ecologische initiatieven.
MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 171  Verantwoordelijke uitgever
Luc Symoens 
Stadhuis
Grote Markt
 
Coördinatie van de grafische vormgeving, 
lay-out en proeflezing
De Cel Communicatie 
van de Stad Brussel
 
Productie
Drukkerij van de Aankoopcentrale,
Stad Brussel
172 • MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 MEERDERHEIDSAKKOORD 2018-2024 • 173  

Rapport de la Cour des comptes transmis à la Chambre des représentants
Bruxelles, mai 2013Fonctionnement de la  Commission des jeux de hasard
Audit réalisé à la demande de la Chambre des représentants 
Cour des comptes   Fonctionnement de la  Commission des jeux de hasard mai 2013  Rapport adopté le 2 mai 2013
par l'assemblée générale de la Cour des comptesFonctionnement de la  Commission des jeux de hasard 
Audit réalisé à la demande de la Chambre des représentants  Table des matières Table des matières  Chapitre 1
Introduction  7
1.1 Mission de la Cour des comptes 9
1.2 Commission des jeux de hasard 9
1.3 Audit de la Cour des comptes 10
1.4 Procédure 12
Chapitre 2Conditions essentielles d'un fonctionnement indépendant et professionnel de  
la Commission des jeux de hasard 13
2.1 Introduction 15
2.2 Financement 15
2.2.1 Fonds budgétaire de la Commission des jeux de hasard (SPF Justice) 15
2.2.2 Fonds budgétaire Jeux de hasard (SPF Économie) 18
2.3 Indépendance organisationnelle 19
2.4 Composition de la Commission 20
2.5 Mission de contrôle du respect de la législation – moyens légaux 22
2.6 Protection des joueurs – moyens légaux 25
2.7 Délimitation des compétences à l’égard de la Loterie nationale 26
2.8 Aperçu des arrêtés d’exécution en cours d’élaboration 26
Chapitre 3Organisation et fonctionnement de la Commission des jeux de hasard 29
3.1 Structure organisationnelle du secrétariat 31
3.2 Politique et stratégie 32
3.3 Mission de contrôle du respect de la législation 33
3.3.1 Procédures garantissant la transparence 33
3.3.2 Mission générale 34
3.3.3 Jeux média et jeux de hasard en ligne 40
3.3.4 Évolutions récentes 41
3.4 Protection des joueurs en pratique 42
3.5 Processus d’appui 44
3.5.1 Politique des ressources humaines 44
3.5.2 Informatique 44
3.5.3 Politique d’intégrité 45
3.6	 Justification	 47
Chapitre 4Conclusions et recommandations 49
4.1 Conditions essentielles d'un fonctionnement indépendant et professionnel 51
4.2 Organisation et fonctionnement 52
4.3 Réaction de la ministre de la Justice et de la Commission des jeux de hasard 54
4.3.1 Ministre de la Justice 54
4.3.2 Commission des jeux de hasard 55 ChapitreAnnexes
Annexe 1 Réponse de la ministre de la Justice 59
Annexe 2 Réponse de la Commission des jeux de hasard 71 Chapitre1Introduction  FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 9
1.1 Mission de la Cour des comptes
Par lettre du 13 juillet 2012, la Chambre des représentants a demandé à la Cour des comptes 
de consacrer un audit au fonctionnement de la Commission des jeux de hasard. Ce courrier signale que la ministre de la Justice souhaite évaluer le fonctionnement de la Commission des jeux de hasard et tient à disposer pour ce faire d’un audit de la Cour des comptes en la ma -
tière. Cette demande fait suite à des plaintes et des articles de presse au sujet d’irrégularités  
supposées au sein de la Commission. Le président de la Commission est lui-même deman -
deur d’un audit exécuté par un organe indépendant.
La ministre de la Justice a demandé à la Chambre des représentants d’adresser cette de -
mande à la Cour des comptes en vertu des articles 5 et 5bis de la loi du 29 octobre 1846 rela-
tive à l’organisation de la Cour des comptes. En vertu de ces dispositions, la Chambre des 
représentants peut charger la Cour de procéder à des audits au sein des services et orga -
nismes soumis à son contrôle. C’est le cas de la Commission des jeux de hasard qui, tout en étant un organe indépendant, relève des services du SPF Justice.
1.2 Commission des jeux de hasard
La Commission des jeux de hasard a été créée par la loi du 7 mai 1999 sur les jeux de hasard, 
les paris, les établissements de jeux de hasard et la protection des joueurs (« loi sur les jeux de hasard »). Ses missions, sa composition et son organisation sont réglées par cette loi et plusieurs arrêtés royaux.
La Commission se compose de treize membres : un représentant francophone et un repré -
sentant néerlandophone de six ministres fédéraux et un magistrat bilingue qui la préside 
(à temps plein).
Pour l’exécution de ses tâches, la Commission est assistée d’un secrétariat qui compte 
actuellement 39 membres du personnel et est secondé par cinq fonctionnaires de police détachés.
La Commission a trois missions légales, décrites dans la loi sur les jeux de hasard :
1.   Une fonction d’avis : la Commission rend, à la demande des ministres concernés ou 
du Parlement, un avis au sujet des initiatives législatives ou réglementaires relatives à la loi sur les jeux de hasard.
2.   L’octroi de licences : la loi sur les jeux de hasard part du principe que les jeux de ha -
sard sont interdits, sauf dans les cas exceptionnels prévus par la loi. La Commission règle ces exceptions par l’octroi de licences.
3.   Une mission de contrôle du respect de la législation : cette mission consiste à veiller au respect de la loi et à contrôler les licences octroyées.
En outre, la Commission des jeux de hasard est aussi chargée de protéger les joueurs et les parieurs. Les dispositions qui s’y rapportent figurent dans un chapitre VI distinct de la loi 
sur les jeux de hasard. 10
1.3 Audit de la Cour des comptes
Compte tenu du contexte dans lequel la demande d’audit a été formulée, la Cour a mis 
l’accent sur la mission de contrôle du respect de la législation, à savoir la surveillance, le contrôle et le traitement des plaintes, sans se limiter à un type particulier de jeux de hasard. Comme l’exécution de cette mission fait partie intégrante de la gestion globale de la Com -
mission des jeux de hasard, des aspects essentiels du contrôle interne de l’organisation sont aussi examinés.
La Cour des comptes a transposé la question générale formulée par la Chambre des repré -
sentants au sujet du fonctionnement de la Commission des jeux de hasard en deux ques -
tions d’audit  :
1.   Les conditions essentielles nécessaires sont-elles réunies pour permettre à la Com -
mission des jeux de hasard d’exécuter sa mission de contrôle du respect de la législa -
tion de manière indépendante et professionnelle ?
2.   La Commission des jeux de hasard est-elle organisée de manière à pouvoir atteindre 
ses objectifs avec une certitude raisonnable ?
Cette mission de contrôle du respect de la législation englobe toutes les activités de la Com -
mission visant à promouvoir le respect de la loi sur les jeux de hasard. Pour l’exécuter, la Commission est tributaire d’un certain nombre de facteurs externes, sur lesquels elle n’a aucune influence (ou qu’une influence partielle). La première question d’audit porte sur ces facteurs. Dans ce contexte, la Cour a examiné si le cadre légal et réglementaire est clair et s’il fournit à la Commission des jeux de hasard les instruments nécessaires pour pouvoir exécuter ses tâches de manière professionnelle et indépendante, si les droits et obligations des joueurs et des parieurs sont définis dans la réglementation et si la Commission dispose d’une source de revenus stable et fiable.
Pour répondre à la première question d’audit, la Cour a utilisé les cadres normatifs dévelop -
pés pour contrôler le respect de la réglementation et pour les organes de surveillance, et en 
particulier le cadre normatif de la Banque mondiale
1. La Commission est le régulateur du 
secteur économique des jeux de hasard2. Ses tâches s’inscrivent dès lors dans le cadre des 
définitions de la régulation et du régulateur de la Banque mondiale. La comparaison avec des régulateurs de jeux de hasard d’autres États membres de l’Union européenne montre que tous les régulateurs ne disposent pas des mêmes pouvoirs et compétences
3. Ainsi, la 
compétence de contrôle peut être répartie entre plusieurs autorités et dépendre du type de jeu ou du canal de distribution. Dans certains États membres, le régulateur n’est pas une autorité indépendante. Il est dès lors difficile de comparer le fonctionnement des régula -
teurs des jeux de hasard entre les États membres.
1 the World Bank, Handbook for Evaluating Infrastructure Regulatory Systems , 2006, p. 11 : « The term regulatory sys -
tem is meant to be broadly encompassing. It includes all relevant laws, decrees, and regulations ; all regulatory agency 
activities ; all appellate processes ; and relationships between regulatory agencies and all other organs of the state on 
policy and administrative matters relating to the sector that is being regulated ».
2 Voir notamment le rapport annuel 2011, p. 9.
3 Commission européenne, Summary of Responses. Livre vert sur les jeux d’argent et de hasard en ligne dans le marché 
intérieur	(SEC/2011/321	définitif),	p.29. FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 11
Par sa deuxième question d’audit, la Cour entend évaluer la qualité du contrôle de l’orga -
nisation. Il s’agit tant de l’organisation de la commission proprement dite que de celle du 
secrétariat. Dans ce cadre, la Cour a examiné si la Commission des jeux de hasard travaille de manière ciblée, si elle prête attention à l’évaluation des risques en son sein (ressources humaines, ICT) et dans son fonctionnement (information, communication et suivi), dans quelle mesure elle veille à l’intégrité, rend compte de ses actions et agit de manière trans -
parente et adaptée.
La réponse à cette deuxième question d’audit s’est basée sur le modèle de maîtrise des 
risques du Coso-SEC et de l’Intosai, appliqué au secteur public
4. Les normes de la Banque 
mondiale relatives à l’organisation interne des régulateurs ont également été intégrées dans le cadre normatif.
Pour répondre aux questions d’audit, la Cour a utilisé diverses méthodes d’examen :• étude de la réglementation ;
• étude de publications et d’audits (étrangers) ;
• analyse de documents : notes de politique générale, documents budgétaires, rapports 
annuels, plans de management, plans de personnel, procédures, protocoles, règlement interne, procès-verbaux de la Commission, évaluations, autres documents (de gestion) et chiffres mis à la disposition par la Commission ;
• entretiens avec des membres de la Commission des jeux de hasard et du secrétariat ;
• analyse d’un échantillon de dossiers concernant la mission de contrôle du respect de la législation de la Commission des jeux de hasard.
Par ailleurs, la Cour a aussi recueilli des informations lors d’entretiens avec des représen -
tants du cabinet de la ministre de la Justice et une association de défense des intérêts des joueurs
5.
La structure du projet de rapport suit les deux questions d’audit. Après une introduction générale (chapitre 1), le rapport aborde les conditions essentielles qui doivent permettre à la Commission des jeux de hasard d’exécuter ses missions (chapitre 2). Le troisième  
chapitre est consacré à l’organisation et à l’approche de la mission de contrôle du respect de la législation par la Commission même. Les conclusions et recommandations sont regrou -
pées dans le chapitre 4.
4 Intosai, Lignes directrices sur les normes de contrôle interne à promouvoir dans le secteur public.
5 Les exploitants n’ont pas été interrogés en l’absence d’organisation centrale les représentant.  Chapitre12
1.4 Procédure
13 juillet 2012 Lettre de demande de la Chambre des représentants
5 septembre  2012 Lettre d’annonce de la Cour des comptes au président de la Commis -
sion des jeux de hasard et à la ministre de la Justice
Septembre 2012 –  
janvier 2013Exécution de l’audit 
13 mars 2013 Envoi du projet de rapport à la Commission des jeux de hasard et à la ministre de la Justice
4 avril 2013 Réception de la réponse de la Commission des jeux de hasard
12 avril 2013 Réception de la réponse de la ministre de la Justice ChapitreConditions essentielles d'un  
fonctionnement indépendant et 
professionnel de la Commission 
des jeux de hasard
2  FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 15
2.1 Introduction
La loi sur les jeux de hasard a institué auprès du SPF Justice la Commission des jeux de 
hasard en tant qu’organisme d’avis, de décision et de contrôle en matière de jeux de hasard. La loi décrit clairement ses compétences et ses responsabilités, à savoir :
1.   formuler des avis au sujet d’initiatives législatives ou réglementaires relatives aux jeux de hasard ;
2.   octroyer des licences ;
3.   contrôler le respect des prescriptions légales et réglementaires.
Les principes, pratiques et procédures de base relatifs à ses missions sont fixés dans la loi sur les jeux de hasard (articles 15-53). En 2010, le champ d’application de la loi sur les jeux de hasard a été étendu aux paris, aux licences supplémentaires pour les jeux sur internet et aux jeux média (notamment les jeux téléphoniques)
6. Les mesures de protection qui peuvent 
être prises à l’égard des joueurs et parieurs ont aussi été étendues. Cette modification de la loi a élargi les missions de la Commission des jeux de hasard, tant au niveau de l’octroi des licences qu’au niveau du contrôle du respect de la législation et de la protection.
De nombreux articles de la loi sur les jeux de hasard disposent que le Roi doit prendre les 
arrêtés d’exécution nécessaires. Tel a été le cas pour un grand nombre de dispositions, de nature plutôt technique
7. Par contre, d’autres articles qui concernent des compétences 
et des procédures ont été très insuffisamment mis en œuvre sur des points importants. L’absence de décision entraîne une insécurité juridique et est perçue par la Commission des jeux de hasard comme une entrave à son fonctionnement.
Dans ce chapitre, la Cour des comptes examine si la loi sur les jeux de hasard crée les condi -
tions essentielles pour que la Commission des jeux de hasard puisse fonctionner de manière 
indépendante et professionnelle. Les thèmes suivants sont abordés :
• le financement ;
• l’indépendance organisationnelle  ;
• la composition de la Commission  ;
• la mission de contrôle du respect de la législation – moyens légaux ;
• la protection des joueurs – moyens légaux ;
• la délimitation des compétences à l’égard de la Loterie nationale.
2.2 Financement
2.2.1 Fonds budgétaire de la Commission des jeux de hasard (SPF Justice)
Le financement de la Commission des jeux de hasard est légalement garanti par la loi sur les 
jeux de hasard (article 19). Un fonds budgétaire de la Commission des jeux de hasard a été créé et inscrit au budget de la Justice (programme 12.62.5).
6 Loi	du	10	janvier	2010	modifiant	la	loi	sur	les	jeux	de	hasard,	entrée	en	vigueur	le	1er janvier 2011. 
7 Il existe, par exemple, des arrêtés royaux sur la comptabilité et le contrôle des jeux de hasard par classe d’établis -
sement, sur les formalités relatives aux licences et aux demandes ainsi que les obligations des titulaires, sur les 
conditions d’exploitation de jeux média et sur le registre d’accès et les listes des jeux de hasard autorisés.  16
Un fonds budgétaire est alimenté par des recettes destinées spécialement au fonctionne -
ment de l’instance pour laquelle elles sont perçues. Le fonds budgétaire de la Commission 
des jeux de hasard est alimenté par les contributions versées par les titulaires de licence. En effet, l’article 19, § 1
er, de la loi sur les jeux de hasard dispose que les frais d’installation, de 
personnel et de fonctionnement de la Commission et de son secrétariat sont mis entière -
ment à la charge des titulaires de licence. Le Roi fixe cette contribution par arrêté délibéré en conseil des ministres
8. Contrairement aux programmes budgétaires normaux, les crédits 
inscrits à un fonds budgétaire qui n’ont pas été utilisés à la fin de l’année budgétaire sont conservés.
La contribution due par les titulaires de licence est calculée en divisant la garantie par 
licence mentionnée à l’article 71 de la loi sur les jeux de hasard par le nombre d’années de 
validité de la licence. Ce montant est ensuite soumis à une indexation annuelle. Un autre régime s’applique aux débits de boisson (licence C) et aux librairies (licence F2). Les garan -
ties ont été supprimées pour les débits de boisson. La fixation systématique de ces garanties était trop fastidieuse d’un point de vue administratif en raison du nombre élevé de licences et la succession rapide d’exploitants, avec comme conséquence des périodes d’exploitation très courtes. Aucune garantie n’était prévue pour les librairies. Les débits de boisson et les librairies paient au préalable la totalité de leur licence de respectivement cinq et trois ans. Les contributions sont donc forfaitaires et dépendent du type de licence. Il n’y a aucun lien entre le montant de la contribution et le chiffre d’affaires des établissements de jeux de hasard.
Le tableau ci-après donne un aperçu de la garantie, de la durée de validité et des montants 
perçus par licence. Les licences de classe D (exercice d’une activité professionnelle dans des établissements de jeux de hasard) ne sont pas mentionnées, parce qu’aucune contribution n’est due pour ces licences.
8 Ces arrêtés annuels sont par la suite entérinés par une loi.  FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 17
Tableau 1 –  Contributions annuelles par type de licence 2008-2013 (en euros)
LicenceGarantie 
(art.  71)Durée de 
validité 
(années)2008 2009 2010 2011 2012 2013
A et A+ 250.000 1516.726 17.420 17.525 17.840 18.448 19.035
B et B+ 75.000 98.363 8.710 8.762 8.920 9.224 9.517
C 5113 118 129 600/  
121(1)620/  
125645/  
129
e 25.000(2)/ 
12.500102.789/  
1.3942.905/	
1.4522.922/  
1.4612.975/  
1.4873.076/  
1.5383.174
F1 10.000 9 10.180 10.527 10.862
F2 3 3.054/  
1.527(3)3.158/  
1.5793.258/  
1.629
G1 80.000 5 17.840 18.448 19.035
(1) Le montant le plus élevé concerne les nouvelles licences versées en une seule fois.
(2)  25.000 euros pour les titulaires qui fournissent exclusivement des services d’entretien, de réparation ou d’équipe -
ment des jeux de hasard, 12.500 euros par tranche déclarée de 50 appareils pour tous les autres titulaires.
(3) Il existe deux types de licence F2.
Source : Commission des jeux de hasard
En théorie, la Commission des jeux de hasard aurait intérêt à délivrer le plus de licences 
possible. Cependant, le nombre d’établissements de jeux de hasard est limité par la loi ou par un arrêté royal (voir ci-après). Le niveau minimum de revenus de la Commission des jeux de hasard est donc indirectement fixé dans la loi, combinée à l’arrêté royal annuel pré -
cité qui fixe le montant des contributions.
La perception des contributions est assurée entièrement par la Commission des jeux de 
hasard. En multipliant les contributions par le nombre de titulaires de licence, on obtient une estimation des recettes. Pour les licences C (débits de boisson) et F2 (librairies), pour lesquelles les contributions sont payées au préalable depuis 2011, il est un peu plus difficile d’estimer les recettes. La plupart des contributions ont été versées en 2011 (après l’entrée 
en vigueur de la nouvelle loi). Au cours des années budgétaires 2012 et 2013, les recettes relatives aux licences C et F2 seront donc inférieures (puisqu’elles ne concerneront que les licences pour les nouveaux débits de boissons ou les nouvelles librairies). Le budget en tient compte en diminuant l’estimation des recettes. 18
Tableau 2 –  Dépenses et recettes du fonds budgétaire 12.62.5 (2009-2013, estimations pour 2012 et 
2013 ; en milliers d’euros)
Fonds de la Commissiondes jeux de 
hasard (SPF Justice)2009 2010 2011 2012 2013
Solde	du	fonds	au	1er janvier 12.039 13.719 14.467 17.286 15.632
Recettes 4.740 4.330 7.872 6.374 7.421
Disponible pendant l’année en cours 16.779 17.849 22.339 23.460 22.853
Dépenses 3.060 3.383 4.852 7.965 5.307
Solde	du	fonds	au	31	décembre 13.719 14.466 17.487 15.495 17.546
Source : budget général des dépenses 2013
Depuis 2010, 200.000 euros doivent être versés chaque année au fonds budgétaire de traite -
ment du surendettement (programme 32.49.2)9.
2.2.2 Fonds budgétaire Jeux de hasard (SPF Économie)
Il existe un deuxième fonds budgétaire concernant les jeux de hasard, qui est inscrit au bud -
get du SPF Économie. Les titulaires de licence y versent leurs contributions pour le contrôle 
des appareils (métrologie) après facturation par le SPF Économie10. Les recettes de ce fonds 
ont été estimées à 900.000 euros tant pour 2012 que pour 2013.
Depuis le 1er janvier 2011, un service technique a été créé auprès de la Commission des jeux 
de hasard. Il est composé de quatre membres du personnel provenant du SPF Économie. Ils 
contrôlent notamment les prototypes de nouveaux jeux de hasard ainsi que les appareils dans les casinos. En outre, quatre collaborateurs des services de vérification du SPF  Écono -
mie demeurent actifs dans le domaine des jeux de hasard. Ils assurent le contrôle qui doit précéder la première mise en service d’un appareil de jeu de hasard. Le contrôle métro -
logique des jeux de hasard est donc effectué tant par la Commission des jeux de hasard (SPF Justice) que par le SPF Économie. Les contributions des titulaires de licence sont, ce -
pendant, encore intégralement reprises dans le fonds des jeux de hasard inscrit au budget du SPF Économie (programme 32.46.3). Il serait plus efficace que tous les membres du per -
sonnel chargés du contrôle métrologique des appareils de jeux de hasard travaillent pour la Commission des jeux de hasard et que toutes les contributions perçues en relation avec les licences et les contrôles des jeux de hasard soient enregistrées dans un seul et même fonds budgétaire.
9 en dérogation à l’article 62 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État 
fédéral et à l’article 185 de la loi-programme du 23 décembre 2009.
10 La loi-programme du 30 décembre  2001 crée un fonds Jeux de hasard destiné à percevoir les contributions relatives 
aux contrôles des modèles de jeux de hasard en vue de leur approbation. Veiller à la conformité des appareils, c’est 
en	effet	aussi	veiller	à	protéger	les	joueurs	(DOC	50-1503/015,	p.	11). FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 19
Tableau 3 –  Dépenses et recettes du fonds budgétaire 32.46.3 (2009-2013, estimations pour 2012 et 
Fonds des jeux de hasard (SPF Économie) 2009 2010 2011 2012 2013  
Solde	du	fonds	au	1er janvier 4.922 6.085 6.549 6.945 7.524
Recettes 1.231 631 567 900 900
Disponible pendant l’année en cours 6.153 6.716 7.116 7.845 8.424
Dépenses 69168 171 321 322
Solde	du	fonds	au	31	décembre 6.084 6.548 6.945 7.524 8.102
2.3 Indépendance organisationnelle
La loi sur les jeux de hasard dispose que la Commission des jeux de hasard est un organe 
de tutelle qui exerce ses missions en toute indépendance (article 10, § 6). La Commission 
est, en effet, indépendante pour décider des licences et des sanctions (et d’ouvrir ou non un dossier de contrôle), mais elle l’est beaucoup moins lorsqu’il s’agit d’affecter ses recettes. La grande autonomie en tant que régulateur du secteur des jeux de hasard ne va pas de pair avec une autonomie de gestion équivalente. La Commission des jeux de hasard est une auto -
rité administrative sans personnalité juridique qui ne peut pas poser d’actes juridiques
11. 
Comme elle a été instituée au sein du SPF Justice (article 9), la Commission des jeux de hasard est considérée comme un simple service public en matière de personnel, d’inves -
tissements et de fonctionnement. D’une part, son autonomie pour organiser elle-même son fonctionnement est ainsi limitée, mais, d’autre part, elle peut bénéficier de l’aide du SPF Justice (notamment pour établir des cahiers des charges et régler les procédures admi -
nistratives en la matière).
En principe, la Commission a son propre financement en main grâce au fonds budgétaire 
et elle peut exécuter sa mission de manière professionnelle et en temps voulu grâce aux recettes du fonds. La pratique est cependant plus nuancée. La Commission peut, certes, élaborer sans limite des propositions budgétaires (dépenses en matière d’ICT, de personnel, de services généraux, etc.) et les transmettre au SPF Justice, mais la décision finale quant à l’octroi des crédits appartient au gouvernement. En effet, les moyens repris dans des fonds budgétaires sont aussi soumis à la discipline budgétaire gouvernementale
12. Concrètement, 
cela signifie pour les fonds que les dépenses courantes ne peuvent pas excéder les recettes courantes et qu’ils ne peuvent pas s’alimenter d’un solde positif des années précédentes. Ce principe a eu pour effet que, lors de la confection du budget 2013, les dépenses autorisées étaient inférieures d’environ 2,5 millions d’euros. Le gouvernement a instauré cette écono -
mie de manière unilatérale à l’allocation de base  62.54.12.11.04  (fonctionnement  ICT), alors 
que la Commission avait justement demandé une augmentation d’un million d’euros à ce poste. L’Inspection des finances avait, en outre, estimé que la règle suivant laquelle le fonds doit être en équilibre n’est pas applicable à ce fonds, puisque les recettes sont de nature 
11 Rapport fait au nom de la commission de la Justice de la Chambre, Doc. parl., Chambre, DOC 52 1992/006, p. 37 : 
la	Commission	 des	jeux	de	hasard	ne	peut	donc,	par	exemple,	 pas	de	sa	propre	initiative	 effectuer	 des	achats	ou	
prendre des décisions en matière de personnel, ni intenter un recours en justice ou désigner un avocat. 
12 Circulaire du 24 avril 2012 relative à la prudence budgétaire pour l’année budgétaire 2012. 20
cyclique (voir ci-avant). La Commission des jeux de hasard estime que ce manque d’autono -
mie hypothèque son fonctionnement.
Le dossier de personnel constitue un autre exemple. En 2011, la Commission a demandé un 
relèvement du plafond des crédits de personnel de 450.000 euros pour pouvoir recruter 
douze membres du personnel supplémentaires. L’Inspection des finances a estimé ce besoin en personnel suffisamment démontré eu égard aux missions supplémentaires et constaté que le solde du fonds était largement suffisant pour supporter le surcoût
13. Le secrétaire 
d’État au Budget de l’époque du gouvernement en affaires courantes avait aussi approuvé le relèvement du plafond demandé. Après la mise en place du nouveau gouvernement fin 2011, la Commission a adressé sa demande aux nouveaux ministres du Budget et de la Justice. Cependant, ce gouvernement avait prévu dans son accord de gouvernement une économie générale sur les crédits de personnel égale à 0,7 % en 2012 et à 1,5 % en 2013, de sorte que 
le relèvement demandé a été refusé. Le budget de personnel de 2013 est même inférieur à celui de 2011.
Quelques mesures ont été prises récemment pour accroître l’autonomie de gestion de la 
Commission des jeux de hasard. Ainsi, en matière d’ICT, la Commission et le SPF Justice ont conclu le protocole du 23 décembre 2010 relatif à la prise en charge définitive par la Com -
mission des jeux de hasard de son propre support ICT. Ce protocole est entré en vigueur le 1
er janvier 2011 et assure une plus grande indépendance technique. Depuis le début 2012, la 
Commission peut en outre passer elle-même des marchés publics jusqu’à un certain mon -
tant14. Toutes les dépenses doivent bien entendu être suffisamment justifiées, des dossiers 
doivent être introduits correctement et dans les délais et toute attribution requiert un avis positif de l’Inspection des finances.
Enfin, la Cour souligne qu’il n’existe pas de cadre réglementaire pour le fonctionnement de 
la Commission des jeux de hasard. Les dispositions de la loi sur les jeux de hasard afférentes à l’organisation, la composition et le fonctionnement du secrétariat (article 14) et conte -
nant les modalités d’organisation et de fonctionnement de la Commission même (article 23) n’ont pas encore été exécutées. Ainsi, la limite entre la compétence du secrétariat et celle de la Commission n’est fixée nulle part.
2.4 Composition de la Commission
En matière d’indépendance, la Commission des jeux de hasard est une organisation hy -
bride. D’une part, la loi prévoit qu’elle constitue l’autorité de tutelle qui exerce ses missions en toute indépendance (article 10, § 6) et, d’autre part, la Commission est, par sa compo -
sition (représentants de six ministres fédéraux), placée sous un contrôle ministériel direct (article 10). Ses membres sont, en principe, nommés à titre personnel, mais représentent leur ministre.
13 Avis IF2011/D912bis.
14 Arrêté	ministériel	 modifiant	 le	tableau	1	annexé	à	l’arrêté	ministériel	 du	31	janvier	2012	portant	organisation	 in-
terne, délégations de pouvoir et autorisations de signature au sein du service public fédéral Justice en matière de 
passation et d’exécution de marchés publics de travaux, de fournitures et de services, en matière de subventions et en matière de dépenses diverses. FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 21
Pour devenir et rester membre de la Commission, il faut exercer depuis dix ans au moins 
une fonction académique, juridique, administrative, technique, économique ou sociale (ar -
ticle 11, point 7). En théorie, la Commission peut donc réunir des personnes ayant une car -
rière professionnelle et des formations variées, mais la loi ne fixe aucun quota en la matière. Elle ne précise pas non plus clairement que la fonction exercée requiert une connaissance du secteur. Les membres de la Commission sont nommés pour six ans
15 (mandat renouve -
lable une fois), ce qui permet une certaine rotation. Le fait que leur mandat ne coïncide pas avec la législature accroît leur indépendance. Le nombre impair de membres empêche par ailleurs une impasse lors d’une prise de décision.
En théorie, une Commission composée de représentants ministériels garantit que sa poli -
tique est largement calquée sur celle des ministres. Dans une étude comparative
16, l’autorité 
de tutelle néerlandaise souligne à cet égard que l’indépendance totale de la Commission 
des jeux de hasard belge était peu opportune en raison de la « dimension politique » des 
jeux de hasard et des enjeux financiers importants. En optant pour des représentants de six ministres fédéraux, la Commission des jeux de hasard dispose d’un canal de communica -
tion direct dans plusieurs domaines politiques, ce qui peut augmenter sa capacité d’action. Ainsi, la Commission peut, en tant que régulateur, prendre en considération, d’une part, les intérêts commerciaux du secteur des jeux de hasard et les attentes qu’il formule à l’égard de la politique et, d’autre part, l’intérêt général du contrôle du respect de la réglementa -
tion et de la protection des joueurs. L’inconvénient de cette situation est que des considé -
rations politiques peuvent aussi intervenir dans les décisions. Dans la pratique, cela peut poser problème à certains représentants qui, après un renouvellement du gouvernement, n’auraient plus de lien avec le ministre qu’ils représentaient. Le président indépendant et le représentant du secrétariat doivent constituer un contrepoids. Par ailleurs, depuis la modi -
fication de la loi en 2010, le mandat des membres prend fin au moment où il est pourvu à leur remplacement (article 10, § 2). Sur proposition du ministre concerné, il peut être mis 
fin au mandat à tout moment et un nouveau membre peut être désigné pour poursuivre le mandat de son prédécesseur.
Les membres de la Commission ne font généralement pas partie des groupes de travail 
intercabinets qui préparent les décisions d’approbation des budgets ou de la réglementation nécessaires au fonctionnement de la Commission des jeux de hasard. Ils n’ont donc pas la possibilité d’inscrire les propositions de la Commission à l’ordre du jour de ces groupes de travail.
Bien que les régions et les communautés ne soient pas représentées au sein de la Commis -
sion, certaines matières liées aux jeux de hasard relèvent de leur compétence (taxation
17, 
aide, etc.). Elles ont donc aussi intérêt à ce que la Commission mène une politique scrupu -
leuse de contrôle du respect de la législation à l’égard du secteur des jeux de hasard, par 
15 Depuis la loi du 10 janvier 2010. Auparavant, ils étaient nommés pour trois ans. La nouvelle composition de la Com -
mission des jeux de hasard a été publiée dans l’arrêté royal du 16 janvier 2013 (Moniteur belge  du 25 janvier 2013). 
Le mandat de seulement six des 24 anciens membres de la Commission a été renouvelé. 
16 College van toezicht op de kansspelen, Toezicht op kansspelen. Inventarisatie van toezichtarrangementen in Europa . 
Eindrapport , Leiden, 19 décembre 2005, 73 p.
17 Pour la Flandre et la Région de Bruxelles-Capitale, les impôts sont perçus par le SPF Finances (fédéral) et reversés ; 
la Région wallonne assure elle-même la perception. Les services régionaux participent aussi parfois aux contrôles 
de la Commission des jeux de hasard.  22
exemple, pour éviter de passer à côté de recettes si les taxations ne peuvent pas être effec-
tuées parce qu’une partie du secteur reste dans l’illégalité.
Le mandat du président actuel a pris fin le 1er janvier  201218. À la clôture de l’audit, il occupait 
le poste de président faisant fonction. De ce fait, la régularité de la composition de la Com -
mission peut servir d’argument pour contester des décisions tant positives que négatives de 
la Commission. Un opérateur l’a déjà invoquée devant la Commission des jeux de hasard et devant le Conseil d’État. Ce dernier a estimé que le mandat du président de la Commission avait effectivement expiré, mais a appliqué le principe de continuité du service public pour confirmer la décision de la Commission des jeux de hasard dans ce cas précis
19. L’application 
de ce principe doit néanmoins se limiter à un délai raisonnable. Entretemps, la situation n’a pas évolué.
2.5 Mission de contrôle du respect de la législation – moyens légaux
La mission de contrôle du respect de la législation dont la Commission des jeux de hasard est investie consiste à veiller au respect de la loi sur les jeux de hasard et des conditions relatives aux licences.
La loi sur les jeux de hasard répartit les établissements de jeux de hasard en quatre classes 
(article 6) et fixe, pour certaines de ces classes, le nombre maximum de titulaires de licence. 
En outre, la loi prévoit neuf classes de licences et trois licences supplémentaires (article 25). Pour certaines licences, un arrêté royal fixe l’offre maximale.
18 Le mandat de président de la Commission des jeux de hasard a été déclaré vacant au Moniteur belge  du 17 dé -
cembre 2012. u n nouveau président sera nommé en 2013. 
19 Conseil d’État, arrêt n° 220.330 du 16 juillet 2012. FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 23
Tableau 4 –  Classes de licences et d’établissements de jeux de hasard
Licence Libellé Nombre maximumNombre 
effectif au 
21 novembre  2012Durée
A Classe I : casinos 9	 
(art.	29,	loi)9 15	ans	
renouvelables
B Classe II : salles de jeux 
automatiques180	 
(art.	34,	alinéa	2,	loi)179 9	ans	
C Classe III : débits de boissons qui sont autorisés à placer deux bingosNon	défini 7.840 5	ans	
D exercice d’une activité professionnelle dans un établissement de classe I, II ou IVNon	défini 5.232 Spécifique
e notamment pour la production, la fourniture et l’entretien de jeux de hasardNon	défini 195 10	ans	
F1 Classe IV : autorisation d’organiser des parisLimité	à	34	(arrêté royal du 22	décembre	2010)35 9	ans	
F2 Autorisation d’engager des paris pour le compte de titulaires de licence F11.000	établissements	de	classe	IV	fixes	et	60	établissements	mobiles (arrêté royal du	22	décembre	2010)458	établissements	de classe IV fixes,	5	mobiles	et	646	vendeurs	de journaux ne relevant pas de la classe IV3	ans	
G1 Organisation de jeux médiaNon	défini 1 5	ans	
G2 Organisation de jeux média	(autres	que 	G1)Non	défini L’arrêté royal reste à élaborer1	an	renouvelable
À la suite de la modification de la loi sur les jeux de hasard du 10 janvier 2010 (insertion de 
l’article 43/8), la Commission peut, à partir de l’entrée en vigueur de la modification au 
1er janvier 2011, octroyer à un titulaire d’une licence de classe A, B ou F1, au maximum une 
licence supplémentaire, respectivement A+, B+ et F1+, pour exploiter des jeux de hasard via 
des instruments de la société de l’ information . Ces licences sont réglées dans deux arrêtés 
royaux du 21 juin 2011. L’un prévoit les conditions de qualité que le demandeur doit remplir et l’autre décrit la forme et les modalités de demande de licence. L’objectif était de limiter l’offre incontrôlée et illégale de jeux internet et de proposer une offre sous licence et gérable sous la tutelle de la Commission des jeux de hasard. La modification de 2010 a non seule -
ment introduit les licences supplémentaires pour les jeux de hasard en ligne, mais aussi les licences G1 et G2 pour les jeux média. La Commission des jeux de hasard peut ainsi interve -
nir plus efficacement. Une licence G1  est nécessaire pour exploiter les jeux proposés dans le 
cadre de programmes télévisés au moyen de séries de numéros du plan belge de numérotation et qui forment un programme complet de jeu . En font notamment partie les jeux télépho -
niques. La forme de la licence et les conditions que le demandeur doit remplir sont prévues  24
dans deux autres arrêtés royaux du 21 juin 201120. La licence G2 est requise pour les jeux de 
hasard exploités via un média et qui ne relèvent pas de la classe G1. L’arrêté d’exécution 
relatif à cette licence doit encore être pris.
L’absence d’un cadre réglementaire peut créer une insécurité juridique au niveau de l’octroi 
des licences également. Ainsi, depuis l’entrée en vigueur de la loi du 10 janvier 2010, la liste 
d’attente pour l’octroi des licences de classe B ne peut plus être appliquée, parce que cette loi a supprimé le système de la liste d’attente. En avril 2012, une place de licence s’est libé -
rée dans cette classe, de sorte que, pour le moment, 179 licences de classe B sont exploitées 
au lieu de 180. Le gouvernement n’a, jusqu’à présent, pas encore promulgué d’arrêté royal prévoyant la nouvelle procédure à suivre. À la suite d’une plainte introduite par le premier classé sur la liste d’attente, le Conseil d’État a décidé que le système de la liste d’attente n’était plus en vigueur, mais que cette licence pouvait être accordée au premier classé, conformément aux anciennes règles. Cette situation place la Commission des jeux de ha -
sard en fâcheuse posture : prendre une décision conformément à l’ancienne réglementation est contestable sur le plan juridique, mais ne pas prendre de décision également.
La loi sur les jeux de hasard dispose notamment que, pour accomplir sa mission de contrôle 
du respect de la législation, la Commission peut enquêter sur place pour constater les in -
fractions à la législation et à la réglementation (article 15). En outre, cette loi fixe la procé -
dure pour se défendre auprès de la Commission et les délais dans lesquels la Commission doit se prononcer, l’obligation d’informer les parquets et les sanctions administratives que la Commission peut infliger (article 15), l’obligation de secret des membres de la Commis -
sion et du secrétariat, ainsi que des éventuels experts désignés (article 17), et l’obligation de signaler les fraudes (article 18).
Les plaintes et les réclamations qu’elle reçoit au sujet de faits contraires à la loi sur les jeux 
de hasard constituent un premier instrument de contrôle de la Commission. Chaque plainte doit être enregistrée et transmise au procureur du Roi compétent. En outre, la Commission peut, de sa propre initiative, procéder à des enquêtes sur place au sein d’établissements de jeux de hasard. Si elle constate des faits répréhensibles, elle les communique également au parquet en vue d’éventuelles poursuites pénales. Elle peut aussi prendre des actions admi -
nistratives : elle peut adresser des avertissements, suspendre ou révoquer les licences et interdire provisoirement ou définitivement l’exploitation de jeux de hasard.
Si le parquet n’intervient pas, la loi (article 15/3) prévoit que la Commission peut aussi infli -
ger des amendes administratives. Cependant, cette possibilité reste lettre morte en l’ab -
sence d’un arrêté d’exécution
21.
Pour pouvoir constater officiellement des infractions, certains membres du personnel du 
secrétariat de la Commission des jeux de hasard ont la qualité d’officier de police judiciaire 
20 Arrêté	royal	du	21	juin	2011	fixant	les	conditions 	auxquelles 	doivent	satisfaire 	les	jeux	proposés 	dans	le	cadre	de	pro -
grammes télévisés au moyen de séries de numéros du plan belge de numérotation et qui forment un programme 
complet de jeu (cité comme arrêté royal jeux téléphoniques) et arrêté royal du 21 juin 2011 concernant la forme de 
la licence de classe G1, les modalités d’introduction et d’examen des demandes de licence de classe G1, ainsi que les obligations auxquelles doivent satisfaire les titulaires de cette licence.
21 Les	parquets	 ont	déjà	recours	à	la	possibilité	 d’infliger	 une	amende	dans	le	cadre	d’une	transaction	 (article	216bis	
du code d’instruction criminelle). FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 25
– officier auxiliaire du procureur du Roi22. Pour le moment, le secrétariat compte deux fonc-
tionnaires du SPF Justice ayant le statut d’officier de police judiciaire. Leur compétence 
est limitée aux jeux de hasard. Le secrétariat compte par ailleurs cinq fonctionnaires de 
police à compétence générale détachés du SPF Intérieur. Ils peuvent être affectés en qualité d’experts à la mission de contrôle du respect de la législation. L’arrêté royal désignant les membres du personnel ayant le statut d’officier de police judiciaire doit, cependant, être actualisé et complété afin d’augmenter la capacité de contrôle. Actuellement, les membres du personnel qui ne possèdent pas ce statut ne peuvent pas officiellement procéder à des auditions et à des constatations.
2.6 Protection des joueurs – moyens légaux
La protection des joueurs est réglée par la loi sur les jeux de hasard et constitue aussi une mission essentielle de la Commission des jeux de hasard. Le point de départ de la loi est déjà en soi une mesure de protection des joueurs, puisqu’il prévoit que les jeux de hasard sont en principe interdits, sauf s’ils ont fait l’objet d’une licence au préalable
23. Le chapitre VI de la 
loi sur les jeux de hasard détaille les mesures de protection des joueurs.
Un instrument important de protection des joueurs est la possibilité de leur interdire l’ac-
cès aux établissements de jeux de hasard soumis à une obligation d’enregistrement. Outre quelques catégories de joueurs énumérées dans la loi (sur la base de la profession exercée ou d’une décision judiciaire) auxquelles l’accès est interdit, les joueurs peuvent aussi demander de leur propre initiative une exclusion, dénommée exclusion volontaire. De plus, des tiers intéressés ont aussi la possibilité de faire exclure un joueur ayant une dépendance au jeu.
La loi sur les jeux de hasard prévoit en outre les mesures suivantes pour protéger les joueurs :• conditions d’âge pour accéder aux salles de jeu des établissements de jeux de hasard ou 
pour participer à de tels jeux ;
• interdiction d’octroi de crédit et règles strictes quant à l’utilisation des cartes de crédit et de débit et quant à l’offre de déplacements, repas, boissons ou présents à titre gratuit  ;
• limites techniques, telles qu’une perte horaire moyenne par jeu de hasard, en fonction de la classe de l’établissement ;
• élaboration d’un code déontologique et information du public sur les dangers des jeux de hasard  ; aucun arrêté royal n’a toutefois encore été publié pour fixer ce code déontolo -
gique ; la Commission des jeux de hasard l’attend dans le courant de 2013 ;
• obligation dans le chef des établissements de jeux de hasard de mettre à disposition des dépliants contenant des informations sur la dépendance au jeu, qui sont fournis par la Commission des jeux de hasard.
22 Arrêté royal du 12 juillet 2004 relatif à la désignation des membres du secrétariat de la Commission des jeux de 
hasard	qui	ont	la	qualité	d’officier 	de	police	judiciaire 	et	un	arrêté	pour	fixer	la	forme	de	leur	carte	de	légitimation. 	
Cet arrêté est en cours d’actualisation. 
23 Ce principe remonte à l’ancienne loi du 24 octobre 1902 concernant le jeu, qui prévoyait une interdiction générale 
et	inconditionnelle 	de	tirer	profit	des	jeux	de	hasard,	à	quelques 	exceptions 	près	(Doc.  parl., Chambre , DOC 1795/8-
98/99, p. 2). 26
2.7 Délimitation des compétences à l’égard de la Loterie nationale
L’article 3bis de la loi sur les jeux de hasard dispose que les loteries publiques et les concours 
organisés par la Loterie nationale ne relèvent pas du champ d’application de cette loi. En raison de l’évolution du marché des jeux de hasard, la compétence de la Commission des jeux de hasard à l’égard de la Loterie nationale a dû être délimitée davantage, en particulier concernant l’organisation de paris. Depuis le 1
er janvier 2011, ceux-ci relèvent des règles gé -
nérales relatives aux jeux de hasard et ne constituent plus une exception24. Les règles géné -
rales relatives à l’organisation des paris par la Loterie nationale sont fixées par arrêté royal délibéré en conseil des ministres
25. La Commission des jeux de hasard doit être associée 
à l’organisation. Elle octroie aussi les licences et contrôle les activités (jeux de hasard ou paris) qui sont proposées par la Loterie nationale et qui relèvent du champ d’application de la loi sur les jeux de hasard. La Loterie nationale est, pour ces activités, soumise à la même obligation de contribution et aux mêmes contrôles que le secteur privé des jeux de hasard. Un arrêté d’exécution contenant les modalités de ces contrôles, qui doit être soumis à l’avis de la Commission des jeux de hasard, fait défaut pour le moment.
La loi du 19 avril 2012 relative à la rationalisation du fonctionnement et de la gestion de 
la Loterie nationale (article 21, § 4) dispose que le président de la Commission des jeux de 
hasard et l’administrateur délégué de la Loterie nationale se rencontrent régulièrement (au 
moins deux fois par an) pour coordonner la politique de l’autorité en matière de jeux de hasard et la politique de l’autorité relative à la Loterie nationale.
La délimitation des compétences entre la Loterie nationale et la Commission des jeux de 
hasard et la concertation entre elles sont importantes étant donné que la Commission euro -
péenne a déjà posé des questions en 2006 sur la situation de la Loterie nationale par rapport à la Commission des jeux de hasard
26. Depuis lors, la Loterie et la Commission préparent 
ensemble la communication de la Belgique avec la Commission européenne en matière de régulation européenne des jeux de hasard. Ainsi, un groupe de travail a été créé en décembre 2012 pour élaborer des règles européennes en matière de paris en ligne
27.
2.8 Aperçu des arrêtés d’exécution en cours d’élaboration
Il ressort des paragraphes précédents que de nombreux arrêtés d’exécution de la loi sur les jeux de hasard font encore défaut. Les arrêtés considérés comme prioritaires par la Commission ont été soumis en mars 2012 au cabinet de la ministre de la Justice, après que la Commission en avait préparé la partie technique. Il s’agit notamment de l’arrêté relatif à l’attribution d’une licence B libre, d’un arrêté fixant le code déontologique de la  
24 Adaptation de l’article 3bis de la loi sur les jeux de hasard et de la loi du 19 avril 2002 relative à la rationalisation du 
fonctionnement et de la gestion de la Loterie nationale (article 3, § 1er).
25 Arrêté	royal	du	10	juillet	2012	fixant	les	modalités	 générales	 de	la	participation	 aux	loteries	publiques	 instantanées	
organisées par la Loterie nationale au moyen des outils de la société de l’information.
26 Institut suisse de droit comparé, Study of Gambling Services in the Internal Market of the European Union, Final 
Report , Commission européenne, 2006, http://ec.europa.eu/internal_market/services/docs/gambling/study1_
en.pdf , Appendix 5, p. 1590-1592. La Belgique y a répondu en 2007 et a renvoyé à la jurisprudence européenne qui 
autorise un État membre à légiférer sur les jeux de hasard en l’absence de législation européenne. 
27 une enquête a été réalisée au préalable auprès des États membres, qui a débouché sur un « Livre vert sur les jeux 
d’argent et de hasard en ligne dans le marché intérieur » (2011). FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 27
Commission des jeux de hasard, de l’arrêté relatif aux jeux visés à l’article 3, alinéa 1er, 
point 3, de la loi sur les jeux de hasard (notamment jeux de poker et jeux exploités à l’occa -
sion de kermesses), de l’arrêté relatif aux amendes administratives et de l’arrêté portant 
extension du nombre de membres du personnel du secrétariat possédant la qualité d’offi -
cier de police judiciaire. La ministre de la Justice signale que les arrêtés précités ont été remaniés sur le plan juridique par le SPF Justice et que certains ont déjà été renvoyés pour avis à la Commission des jeux de hasard (entre autres, les arrêtés concernant la licence B libre, le code de déontologie et les amendes administratives).
Les autres arrêtés doivent encore être examinés. Il s’agit notamment d’un arrêté relatif à la 
tutelle et au contrôle sur les jeux de hasard en ligne
28, d’un arrêté fixant la liste des jeux de 
hasard pouvant être exploités via internet, d’un arrêté relatif à l’interdiction de proposer des systèmes de paiement via internet (protection des joueurs), mais aussi en particulier des arrêtés portant organisation de la Commission des jeux de hasard (article 23) et du secréta -
riat (article 14). Au moment de l’audit, la Commission devait encore donner son avis sur la plupart de ces arrêtés.
28 À l’occasion de la publication du Livre vert sur les jeux d’argent et de hasard en ligne dans le marché intérieur 
(mars	2011),	la	Commission	européenne	a	demandé	à	la	Belgique	de	lui	notifier	la	réglementation	sur	ce	point.	 Chapitre ChapitreOrganisation et fonctionnement 
de la Commission des jeux de 
hasard
3  FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 31
3.1 Structure organisationnelle du secrétariat
La loi sur les jeux de hasard (article 9, deuxième alinéa) dispose que la Commission est 
assistée d’un secrétariat pour l’accomplissement de ses tâches. Le secrétariat comptait 39 membres du personnel en 2012. Le dirigeant du secrétariat prend part aux réunions de la Commission avec voix consultative (article 10, § 1
er).
Le secrétariat est divisé en un certain nombre de cellules29, placées chacune sous la di -
rection d’un chef d’équipe. Les cellules sont en permanence en contact les unes avec les autres ; la petite échelle de la Commission des jeux de hasard est un avantage sur ce point. 
La hiérarchie et les responsabilités sont définies au sein du secrétariat à l’aide de notes internes
30. Les chefs d’équipe soumettent au préalable les points à inscrire à l’ordre du jour 
des réunions de la Commission au président et au chef du secrétariat.
En 2010, il a été demandé à chaque cellule de soumettre périodiquement un plan d’action 
fixant des priorités. En matière de contrôles, les actions suivantes ont notamment été pré -
vues  :
• réduire le délai moyen de traitement des dossiers de contrôle (mesure zéro = 2010) ;
• augmenter la visibilité des résultats des contrôles effectués ;
• mieux intégrer les activités de contrôle dans la base de données de la Commission des jeux de hasard ;
• définir des priorités ;
• suivre correctement les dossiers de sanction ;
• mettre en place un processus uniforme pour infliger des sanctions ;
• optimaliser la base de données de gestion des procédures de sanction.
L’élaboration de tels plans d’action n’est pas encore devenue une pratique constante en rai -
son d ’autres priorités lors de l ’affectation du personnel (traitement des dossiers et contrôles).
La structure définitive du secrétariat devrait être fixée dans l’arrêté d’exécution relatif à 
l’organisation, au fonctionnement et à la composition du secrétariat (article 14). Il est sou -
ligné à cet égard que les fonctions de chef d’équipe de la cellule de contrôle et de coor -
dinateur du secrétariat étaient exercées par la même personne au moment de l’audit. Jusqu’au début 2013, du temps de la commission précédente, cette personne cumulait ces fonctions avec celles de membre de la Commission, ce qui est incompatible avec l’article 11, alinéa  1
er, 8, de la loi sur les jeux de hasard. Bien que, dans la pratique, les garanties néces -
saires soient prises en considération, la Cour des comptes estime que l’arrêté d’exécution concernant le secrétariat doit prévoir formellement les séparations de fonction nécessaires. Dans l’organigramme le plus récent (communiqué après la clôture de l’audit), la Commis -
sion des jeux de hasard a subdivisé la cellule Contrôle, HRM et Sanctions en une cellule de contrôle, indépendante du secrétariat, et en une cellule du personnel et des sanctions au sein du secrétariat. Le chef d’équipe de la cellule de contrôle ne coordonne dès lors plus 
29 Au moment de l’audit, elles étaient au nombre de huit, comme indiqué dans le rapport annuel et dans le projet 
d’arrêté royal. e lles sont onze dans l’organigramme le plus récent.
30 notamment une note interne, intitulée « La réforme structurelle du secrétariat de la Commission des jeux de hasard » , 
du 13 septembre 2010. 32
formellement le secrétariat31. Un membre du secrétariat assiste aux réunions de la cellule de 
contrôle et sert d’intermédiaire pour faire circuler l’information et assurer la coordination 
entre la cellule de contrôle et le secrétariat.
La mission de contrôle du respect de la législation est assurée en premier lieu par la cellule 
de contrôle, mais le secrétariat fait aussi preuve de flexibilité et les cellules s’entraident 
sur simple demande si nécessaire. Ainsi, la cellule Avis, Recherche et Développement rend un avis juridique et la cellule Budget et Audit remet éventuellement une analyse finan -
cière (au sujet d’un candidat-titulaire de licence) pour aider la cellule de contrôle. Pour effectuer ses missions de contrôle, la cellule de contrôle peut, si nécessaire, être renforcée par des membres du personnel d’autres cellules, pour autant qu’ils disposent de la qualité d’officier de police judiciaire, officier auxiliaire du procureur du Roi. Le chef de la cellule de contrôle communique au besoin avec les services de police qui peuvent assister les équipes de contrôle sur le terrain. Les résultats des discussions sont consignés dans des rapports mensuels.
3.2 Politique et stratégie
La Cour des comptes constate à la lecture des notes de politique générale des ministres que les jeux de hasard n’occupent pas une place claire au sein de la politique. Seule la note de politique générale Justice de 2008 mentionne les jeux de hasard et met l’accent sur la pro -
tection des joueurs et l’élaboration de procédures pour les nouveaux phénomènes des jeux téléphoniques et des paris sur internet. Le plan national de sécurité n’accorde pas non plus la priorité à la loi sur les jeux de hasard. Ce plan garantit une approche globale et intégrée de la sécurité et assure la cohésion de l’intervention des services de police.
Les objectifs de la Commission des jeux de hasard ne font pas partie du plan de manage -
ment 2008-2014
32 du SPF Justice et ne relèvent pas de la compétence du comité de direction 
du SPF Justice. Ce dernier offre uniquement un appui.L’année 2011 a été une année importante pour la Commission des jeux de hasard : la loi 
du 10 janvier 2010 est entrée en vigueur le 1
er janvier (ajout des jeux en ligne, des paris et 
des jeux média), le service des évaluations techniques a été créé et l’autonomie en matière informatique aurait dû devenir réalité. Le plan stratégique/opérationnel
33 expose les impli -
cations concrètes de ces évolutions pour le fonctionnement du secrétariat et leur impact sur le personnel et les moyens nécessaires. Le plan est limité, mais formule quelques objec-tifs stratégiques généraux : notamment une meilleure communication avec la police et le 
SPF Justice et une marge d’erreur de zéro pour l’admission de personnes exclues.
Pour les contrôles exécutés sur l’initiative de la Commission des jeux de hasard, aucun 
programme (annuel) n’est élaboré au préalable. Dans la pratique, le secrétariat réalise des contrôles sur la base de priorités ou de problèmes constatés. Les contrôles sont définis de manière ad hoc et chacun sait ce qu’on attend de lui. La Commission même est globalement au courant des contrôles, mais les suit plutôt en fonction des dossiers. Elle ne pilote pas la 
31 La	direction	administrative	du	secrétariat	était	déjà	confiée	à	une	autre	personne	auparavant.
32 Version du 10 avril 2012, p. 17.
33 France Richard, La Commission des jeux – Plan opérationnel, 27 mai 2011, 4  p. FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 33
politique de contrôle au préalable et ne se prononce donc pas sur un programme de contrôle 
en tant que tel. Cependant, une communication permanente est en place entre le secréta -
riat et la Commission.
3.3 Mission de contrôle du respect de la législation
Lors de la publication de la loi sur les jeux de hasard en décembre 1999, il n’était pas encore question de jeux média ou de jeux de hasard en ligne. L’entrée en vigueur de la modification de la loi le 1
er janvier 2011 a placé ces nouveaux phénomènes sous la tutelle de la Commission 
des jeux de hasard. Alors qu’auparavant, ils ne devaient remplir que certaines conditions (jeux téléphoniques) ou qu’ils étaient totalement interdits (jeux de hasard en ligne), ils sont à présent soumis à licence. Cela permet à la Commission des jeux de hasard d’intervenir plus efficacement. Comme les jeux téléphoniques et les jeux de hasard en ligne avaient un autre statut avant le 1
er janvier 2011, la Commission a mis au point des enregistrements et 
des procédures distincts. Une distinction est dès lors opérée ci-après entre la mission de contrôle du respect de la législation afférente aux licences déjà réglées avant la nouvelle loi (mission générale) et celle portant sur les jeux média et les jeux de hasard en ligne.
3.3.1 Procédures garantissant la transparence
Avant d’aborder les différentes étapes du contrôle du respect de la législation, cet audit 
examine dans quelle mesure les procédures que la Commission des jeux de hasard utilise sont transparentes et garantissent une évaluation objective et indépendante des demandes de licence et des propositions de sanction.
Les procédures que la Commission doit respecter sont prévues dans la loi sur les jeux de 
hasard et les arrêtés d’exécution y afférents, notamment l’arrêté royal du 20  juin  2002  rela -
tif aux sanctions qui peuvent être prises par la Commission des jeux de hasard
34. Cette 
réglementation est aussi reprise dans son intégralité sur le site internet de la Commission. Elle est complétée de «  notes informatives » qui clarifient certains aspects de la réglemen -
tation, donnent des aperçus des jeux de hasard autorisés ou interdits ( white  lists /black  lists) 
ou fournissent des informations complémentaires à la suite d’une modification de la loi ou de certains événements. Le site internet reprend par ailleurs des informations techniques sur les appareils de jeux de hasard (protocoles de contrôle) et des directives pratiques pour introduire une demande de licence ou signaler la cessation de l’exploitation. Le site pro -
pose les formulaires nécessaires à cette fin. Il contient aussi des pages sur la protection des joueurs, qui mentionnent notamment la manière dont les joueurs peuvent introduire une plainte.
Le vade-mecum « Contrôle des établissements de jeux de hasard et des agences de paris 
illégales » a été mis à la disposition des équipes de contrôle en 2009. Il rappelle les princi -
pales définitions de la loi sur les jeux de hasard et donne un aperçu des dispositions pénales. 
Il reprend en outre, pour chaque classe d’établissement, les points d’attention à contrôler et les règles de contrôle (en distinguant les infractions passibles d’une amende pénale et celles passibles d’une amende administrative) ainsi que des instructions pratiques pour les équipes de contrôle et des modèles de formulaires de renseignements (données essentielles 
34 Cet arrêté royal doit lui aussi encore être adapté à la nouvelle loi.  34
de l’établissement de jeux de hasard) et de procès-verbaux (contenant des modèles de ques -
tions). Le vade-mecum a été actualisé en 2013 en tenant compte de la modification de la 
loi de 2010 et de nouvelles évolutions dans le domaine des jeux de hasard (notamment des 
directives pour le contrôle des bureaux de paris, des bookmakers, des libraires et des jeux de hasard proposés via des instruments de la société de l’information).
Les rapports administratifs et procès-verbaux rédigés à l’occasion d’un contrôle sont pré -
sentés de manière uniforme conformément aux directives du vade-mecum. Lors des en -
quêtes pénales (réalisées en collaboration avec les services de police et éventuellement sous 
la supervision d’un juge d’instruction), les dispositions du code d’instruction criminelle sont aussi respectées. L’article 15, §  1
er, de la loi sur les jeux de hasard définit plus spécifique -
ment les compétences dont les membres du secrétariat (qualifiés à cet effet) disposent pour collecter des renseignements (notamment perquisition et saisie).
L’examen des dossiers a fait apparaître que la Commission des jeux de hasard respecte les 
prescriptions légales relatives à l’obligation de motiver les décisions d’octroi ou non d’une li -
cence et au droit du demandeur d’être entendu et de se faire assister par un conseil (article 21). Dans le cadre d’une procédure de sanction (article 15), l’intéressé a le droit de présenter ses moyens de défense (par écrit ou oralement), de consulter son dossier et de se faire assister par un conseil. Lorsqu’elle prononce une sanction, la Commission répond en fait et en droit aux arguments avancés, d’une manière comparable à un jugement ou un arrêt prononcé par une juridiction. Les décisions sont notifiées par pli recommandé et mentionnent la possibi -
lité d’intenter un recours ainsi que les délais à respecter.
Un demandeur ou un titulaire de licence peut à tout stade de la procédure consulter son 
dossier administratif auprès de la Commission ; un procès-verbal distinct de la séance de la Commission est rédigé et joint au dossier administratif. Les tiers peuvent uniquement consulter la décision de la Commission.
Jusqu’à présent, les décisions de la Commission des jeux de hasard ne sont pas publiées 
systématiquement.
3.3.2 Mission générale
La Cour des comptes a repris les étapes de la procédure de contrôle du respect de la légis -
lation, telles qu’exposées dans la loi sur les jeux de hasard, dans un diagramme de flux 
(voir graphique). Sur cette base, elle a rédigé une liste de vérification qu’elle a utilisée pour examiner les dossiers. FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 35
Diagramme du contrôle du respect de la législationFONCTIONNEMENT DE LA  COMMISSION DES JEUX DE HASARD / 24 
 
Diagramme du contrôle du respect de la législation  
Après 
dénonciation 
(art. 20) 
(plainte ou réclamation, 
voir AR 26 juin 2002)Dans le cadre 
d’opérations 
(initiative hors 
CJH)
Proposition de 
sanction ?
Avertissement
Suspension/révocation de 
la licenceInterdiction d’exploitation
(temporaire/définitive)Poursuites ?
Sanction 
administrative
(art. 15/3)
(pas encore en vigueur)De sa propre 
initiative 
(art. 15, § 1er) 
Enregistrement
Contrôle
oui
Dossier de 
contrôle
Rapport 
administratifFin du processus non
Fin du processusnon
PV au parquet + 
copie à la CJH
Décision tribunal 
pénalouinonDécision de la 
CJH (après 
défense/audition)
Art. 15/2nonoui
Délit 
oui
  36
Le diagramme de flux distingue trois manières d’entamer le processus de contrôle du res -
pect de la législation. Chacune entraîne un enregistrement spécifique :
• Une dénonciation peut se faire tant oralement que par écrit ou par voie électronique 
(courriel) auprès du secrétariat de la Commission des jeux de hasard. Elle est consignée dans la rubrique « plainte ».
• La Commission effectue des contrôles de routine de sa propre initiative. Ils sont consi -
gnés dans la rubrique « contrôle » (« Ctrl »).
• Une enquête ou un contrôle peut être effectué à la demande d’une instance tierce. Il s’agit généralement de demandes d’informations émanant de la police/justice ou d’autres ser -
vices. Ils sont consignés dans la rubrique « Divers ».
Dans la pratique, il est difficile de chiffrer les signalements par mode d’enregistrement. En général, il s’agit d’une combinaison de plusieurs modes : par exemple, une plainte peut faire suite à une enquête policière en cours ou être introduite alors qu’une enquête avait été entamée sur l’initiative de la Commission.
Les plaintes, contrôles et enquêtes sont dotés d’un numéro de dossier et enregistrés dans 
un tableau Excel. Ils sont parfois enregistrés en tant que « lignes blanches ». Ces dernières 
concernent les dossiers pour lesquels le tableau mentionne uniquement un numéro et ne contient aucune information sur la nature, l’objet de la plainte ou du contrôle, le gestion -
naire de dossier, etc. Les dossiers repris sous ces lignes blanches contiendraient des infor -
mations confidentielles (par exemple, des données à caractère personnel). Le tableau Excel peut, en effet, être lu par de nombreux membres du personnel. La Cour des comptes en a demandé quelques-uns et la distinction avec les autres dossiers n’est pas claire.
En outre, le nombre de lignes blanches entrave le chiffrage des catégories d’enregistrement. 
Or, il paraît utile d’inventorier les plaintes et contrôles enregistrés ces quatre dernières années pour avoir une vue du nombre de dossiers et de la part respective des trois caté -
gories. Sur la base de ce tableau, la Cour des comptes constate que le nombre de dossiers dans lesquels le processus de contrôle du respect de la législation a été entamé a diminué de plus de moitié en trois ans (de 301 à 131). Sans tenir compte des lignes blanches, les trois catégories semblent diminuer, mais les contrôles routiniers effectués d’initiative sont ceux qui connaissent la plus forte baisse (de 109 à 15). D’après le secrétariat de la Commis -
sion des jeux de hasard, le nombre de contrôles diminue faute d’effectifs suffisants (voir  
point 3.5.1 Politique des ressources humaines). FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 37
Tableau 5 –  Aperçu 2009-2012 des dossiers en fonction du lancement du processus de contrôle du 
respect de la législation
2009 2010 2011 2012
Plaintes 6822,59	% 3617,91	% 4119,62	% 2418,32	%
Contrôle (Ctrl) 10936,21	% 6632,84	% 5124,40	%1511,45	%
Divers 12340,86	% 7135,32	% 7234,45	% 6547,33	%
Lignes blanches 10,33	% 2813,93	% 4521,53	% 2720,61	%
Total 301 100 % 201 100 % 209 100 % 131 100 %
Les simples demandes d’informations des diverses instances sont très spécifiques. Elles 
sont traitées dans un délai très court et ne sont pas davantage examinées dans le cadre de cet audit.
L’arrêté royal du 26 juin 2002
35 distingue les plaintes et les réclamations : lorsque le fait dé -
noncé constitue un délit, il s’agit d’une « plainte » ; la dénonciation de faits ne constituant 
pas un délit est qualifiée de « réclamation ». Dans la pratique, aucune distinction n’est 
opérée entre plainte et réclamation. Les constatations qui entraînent un contrôle portent 
généralement sur un mélange de faits : plaintes ou réclamations.
Contrôle
Cette partie concerne principalement les contrôles effectués d’initiative. Une plainte ou une constatation n’est pas toujours immédiatement suivie d’un contrôle sur place. Les contrôles sont en général regroupés par région, afin de pouvoir contrôler plusieurs établissements de jeux de hasard et tous les types de licences dont ils disposent. Conformément aux dispo -
sitions de la loi sur les jeux de hasard, un contrôle peut aussi être aléatoire et imprévu et se dérouler à toute heure du jour ou de la nuit. Le contrôle peut aussi revêtir un caractère préventif et intervenir lorsqu’une nouvelle licence est demandée ou lorsqu’une licence exis -
tante est renouvelée ou adaptée.
Comme déjà signalé, aucun programme (annuel) n’est élaboré pour les contrôles effectués 
sur l’initiative de la Commission des jeux de hasard. Les contrôles sont plutôt effectués sur la base de risques (par exemple, les paris qui viennent d’être réglementés par la loi de 2010) ou de problèmes constatés lors de l’exécution des missions de la Commission des jeux de hasard (par exemple, l’implication d’organisations criminelles, etc.). Il est aussi procédé à une analyse coût/bénéfice. En principe, les licences de classe A (casinos) et de classe B 
(salles de jeux automatiques) font l’objet d’un contrôle annuel. Dans la pratique, il s’est avéré impossible de respecter cette fréquence pour les licences de classe B faute de moyens (en premier lieu de personnel). Il en va de même pour les licences de classe E (production, 
fourniture et entretien des jeux de hasard). Pour la Cour des comptes, les contrôles sont plus efficients lorsqu’ils se fondent davantage sur des risques concrets.
35 Arrêté	royal	fixant	les	modalités	 de	réception	 des	plaintes	et	des	réclamations	 par	la	Commission	 des	jeux	de	ha-
sard. 38
Le chef de la cellule de contrôle peut fixer des priorités. Il ressort clairement des rapports de 
la cellule que chacun sait ce qu’on attend de lui et connaît la stratégie et le planning, sans que cela ait été explicitement prévu par écrit.
Une équipe de contrôle comprend normalement deux personnes : un agent de police et un 
fonctionnaire (officier de police judiciaire, officier auxiliaire du procureur du Roi). Les dos -
siers sont attribués selon leur nature et les compétences des contrôleurs. Un contrôle sur le 
terrain est précédé d’une réunion préparatoire avec les cellules concernées du secrétariat de la Commission des jeux de hasard et, si nécessaire, avec le parquet et les services de police. Le vade-mecum précité contient des listes de vérification qui reprennent des points d ’atten -
tion (notamment la prise de photos et des directives pour les saisies).
À chaque mention du tableau 5 (lancement du processus de contrôle du respect de la légis -
lation) correspond un dossier de contrôle administratif. Un dossier peut contenir un ou 
plusieurs rapports administratifs et procès-verbaux
36. Par exemple, si plusieurs personnes 
sont auditionnées lors d’un contrôle (personnel, joueurs, etc.), il est rédigé autant de pro -
cès-verbaux que de personnes auditionnées. Des listes de vérification et des modèles sont disponibles pour constituer un dossier.
La Commission des jeux de hasard collabore avec d’autres instances pour la transmission 
d’informations et l’exécution conjointe de contrôles. Ainsi, pour les contrôles effectués dans les casinos et les autres exploitations de jeux de hasard, elle collabore avec le SPF Finances, qui veille à la perception correcte des impôts. Le 29 octobre 2009, le SPF Finances, la Région wallonne et la Commission des jeux de hasard ont signé une déclaration d’intention de collaborer à cet effet. La Commission rend, par exemple, un avis au SPF Finances pour qu’il puisse classer les types d’appareils proposés sur le marché. Cet avis permet à l’administra -
tion de taxer les appareils selon le régime des jeux de hasard ou des jeux de loisirs.
Pour les contrôles sur le terrain, la Commission des jeux de hasard peut faire appel au sou -
tien de la police locale ou fédérale (et inversement). Elle a aussi conclu des accords avec 
les services communaux, par exemple pour collecter des informations sur des licences que l’administration locale a accordées ou sur le respect des prescriptions communales par les exploitants de jeux de hasard (débits de boissons, par exemple).
Résultat du contrôle
Une fois un contrôle achevé, le contrôleur détermine à quel moment le dossier est prêt à être transmis à la Commission des jeux de hasard et au parquet. Une concertation est orga -
nisée chaque semaine à ce sujet au sein de la cellule de contrôle. S’il ressort du contrôle qu’aucune infraction n’a été commise, il est mis fin au dossier.
La Commission évalue sur la base des constatations factuelles des dossiers et procès- 
verbaux si la procédure de sanction doit être entamée. Elle tient compte de l’avis du secré -
tariat. Comme signalé plus haut, l’exploitant concerné a le droit de se défendre et d’être entendu avant que la décision soit prise. Une infraction est, en principe, suivie d’une sanc-
36 En	2009	et	2010,	des	onglets	ont	été	ajoutés	dans	le	fichier	Excel.	Ils	reprennent	 différents	 rapports	 et	procès-
verbaux du dossier administratif. Depuis 2011, ces onglets ne sont plus utilisés, surtout parce que les rapports et 
procès-verbaux (et leur suite) peuvent être consultés plus simplement via la base de données de la police (Fedis).  FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 39
tion. La Commission peut, cependant, déclarer une procédure de sanction sans objet, par 
exemple, lorsque les faits ne sont pas suffisamment graves ou si la situation a été régulari -
sée dans l’intervalle. Les sanctions administratives sont surtout infligées aux exploitants qui possèdent déjà une licence. Elles sont décidées le plus rapidement possible, même si le parquet mène une enquête pénale en parallèle. Les parquets imposent généralement des mesures similaires (par exemple, fermeture temporaire à titre de mesure conservatoire). Une concertation est organisée.
Comme l’opération de rattrapage au niveau du contrôle des licences de classe D (licence 
pour exercer une activité professionnelle dans les différents établissements de jeux de hasard) a débouché sur de nombreuses sanctions en 2009 et 2010
37, celles-ci ne sont pas 
reprises dans le tableau ci-après.
Tableau 6 –  Nombre de sanctions 2009-2012
Licence 2009 2010 2011 2012
A 1 1
B 4 1 5
C 9 15 1 11
e 9 3 6
F 7
Total 23 18 2 30
nombre de procédures de sanction entamées, 
hors	licences	D	(1)26 36 39 Inconnu
Source : Commission des jeux  de hasard – (1) Chiffres du rapport annuel
D’après le secrétariat de la Commission des jeux de hasard, le nombre de procédures de 
sanction entamées est trop faible par rapport au nombre total de licences. Trop peu de contrôles sont en effet réalisés faute d’effectifs suffisants. La durée d’une procédure de contrôle n’est pas systématiquement mesurée.
Constatations de la Cour des comptes
Sur la base d’une sélection de chaque fois vingt dossiers de contrôle pour 2009, 2010 et 2011 relatifs aux licences B et C (légal) et au poker (illégal), la Cour des comptes a tenté de reconstituer l’ensemble de la procédure de contrôle du respect de la législation, telle que présentée dans le diagramme de flux. La sélection ne donnait cependant pas une image univoque de la procédure, parce que les documents concernés sont souvent répartis dans divers classements. Outre les dossiers de contrôle élaborés après l’enregistrement, il existe en effet aussi un dossier par licence (jeux de hasard légaux) qui reprend tous les documents importants dans le cadre de la mission de contrôle du respect de la législation
38 : rapports 
de constatations, procès-verbaux et procédures de sanction. Par conséquent, la Cour a aussi examiné le dossier par licence pour certains des dossiers sélectionnés.
37 en 2009 (159 sanctions) et 2010 (132 sanctions). 
38 Ce dossier comprend aussi d’autres documents, comme l’octroi de la licence, la prolongation, etc.  40
La Cour des comptes a néanmoins constaté que la procédure de contrôle du respect de la 
législation se déroule correctement dès qu’elle est entamée. Tous les documents nécessaires (en l’occurrence, des rapports et des procès-verbaux) sont produits de la manière standardi -
sée requise via la liste de vérification et les modèles du vade-mecum. Le dossier de contrôle et le dossier de licence ne sont, cependant, pas systématiquement reliés.
Souvent, les dossiers sélectionnés ne contenaient pas d’indication sur les étapes postérieures 
aux constatations et au contrôle. La Cour n’a dès lors pas pu examiner ce qu’il advient fina -
lement d’une plainte. Elle n’a pas non plus pu suivre systématiquement ce qu’il advient des différents contrôles, parce qu’ils ne sont pas repris dans un système de suivi global. Ainsi une plainte portant sur une licence déterminée est-elle reprise dans une action de contrôle plus large, ce qui n’est pas nécessairement indiqué sur le document d’enregistrement de la plainte ou dans le dossier de contrôle. De même, lorsque l’administration constate qu’il n’y a pas d’infraction ou que la plainte est infondée, l’arrêt de la procédure n’est pas expli -
citement consigné. L’administration signale que, pour le moment, elle en tient compte en insérant une déclaration « procès-verbal sans suite » dans le dossier.
3.3.3 Jeux média et jeux de hasard en ligne
Les jeux média font l’objet d’une licence G et les jeux de hasard en ligne d’une licence sup -
plémentaire A+, B+ et F+. Les jeux de hasard en ligne sont proposés par des établissements 
qui possèdent déjà une licence d’exploitation de jeux de hasard.
Les plaintes relatives aux jeux téléphoniques, appelés les jeux média G1 depuis 2011, sont traitées distinctement selon qu’il s’agit de jeux francophones ou néerlandophones. Elles sont enregistrées à l’aide d’un formulaire spécifique sur lequel il est notamment possible de préciser comment la plainte a été traitée. Ces formulaires d’enregistrement sont numérotés par ordre de réception et sont compilés par année dans des classeurs spéciaux. Ces classeurs contiennent, outre les formulaires d’enregistrement, toute la correspondance, les courriels reçus et envoyés, des informations sur le traitement de la plainte et d’autres renseigne -
ments utiles. À la suite du programme télévisé Basta sur les jeux téléphoniques, aucun jeu téléphonique n’a plus été proposé en néerlandais depuis début 2011 et ils ont finalement été 
interdits en Flandre
39. Depuis lors, les plaintes relatives aux jeux média G1 ne concernent 
donc plus que des jeux téléphoniques francophones. La Commission a reçu 52 plaintes en la matière en 2012.
La Commission reçoit les plaintes relatives aux jeux de hasard en ligne principalement par 
courriel. Elle les enregistre, en même temps que toutes les informations nécessaires, dans un tableau Excel qui indique, sur la base d’un code de couleurs, la phase de traitement de la plainte. Il arrive que plusieurs plaintes soient traitées ensemble, par exemple, lorsque différentes personnes introduisent une plainte conjointe ou lorsqu’une personne introduit plusieurs plaintes sur un même sujet. En 2012, la Commission a accordé 390 numéros de 
dossiers pour 451 inscriptions dans le registre.
39 Article	82,	§	3,	du	décret	relatif	à	la	radiodiffusion	 et	à	la	télévision	 (inséré	par	l’article	25	du	décret	du	13	juillet	2012),	
qui est entré en vigueur le 27 août 2012. FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 41
Contrôle
La publication des arrêtés royaux du 21 juin 2011 offre un cadre juridique plus solide pour 
les jeux média G1. Ces arrêtés prévoient non seulement des conditions strictes que les jeux doivent remplir, mais ils imposent aussi une série d’obligations aux exploitants. Ainsi, toutes les parties concernées (dont les huissiers de justice également) doivent conclure des protocoles, le titulaire de licence doit faire mensuellement rapport à la Commission de la manière prévue et il doit conserver les images des émissions pendant huit semaines.
Jusqu’à présent, un seul protocole a été conclu pour la seule licence G1 accordée. Il men -
tionne les obligations des différentes parties : l’exploitant, l’huissier de justice et la Com -
mission des jeux de hasard. Le protocole décrit notamment les contrôles préalables que 
l’huissier de justice doit effectuer. La Commission remet les plaintes à l’exploitant avec copie à l’huissier de justice. L’exploitant traite les plaintes et répond à la Commission, tou -
jours avec copie à l’huissier de justice. La Commission répond ensuite au plaignant.
Le contrôle du secteur des jeux de hasard en ligne se base sur les black  lists et white  lists . Les 
jeux de hasard en ligne qui ne respectent pas les conditions d’octroi d’une licence peuvent 
être repris sur une black  list publiée. Ce système a incité de nombreux exploitants illégaux 
à se régulariser. Les sites internet pour lesquels une licence a été octroyée figurent sur une white  list. Tous les sites qui ne sont pas mentionnés sur cette liste sont interdits.
La Commission des jeux de hasard, la police judiciaire fédérale et les fournisseurs d’accès internet ont également conclu un protocole dans le cadre de la lutte contre les jeux de hasard en ligne illégaux.
Résultats du contrôle
Les plaintes relatives aux licences G1 (jeux téléphoniques) ou aux licences supplémentaires 
A+, B+ ou F1+ (jeux de hasard en ligne) n’ont pas encore débouché sur une sanction pé -
nale. Dans le cadre des plaintes fondées au sujet de jeux téléphoniques, les joueurs ont été contactés et, si nécessaire, remboursés par l’exploitant. La Commission des jeux de hasard a constaté qu’en 2012, la plupart des plaintes relatives aux jeux de hasard en ligne étaient infondées. Le résultat des contrôles concernant les jeux de hasard en ligne est la black  list 
des sites internet interdits.
La Commission enregistre correctement les plaintes relatives aux jeux téléphoniques et aux jeux de hasard en ligne. Les plaintes fondées sont traitées correctement.
La Cour n’a pas pu constater si la procédure générale de contrôle du respect de la législa -
tion décrite ci-avant est appliquée aux jeux média et aux jeux de hasard en ligne. En effet, 
aucune procédure de sanction n’a été entamée et aucune sanction pénale n’a été infligée.
3.3.4 Évolutions récentes
En raison des trois systèmes distincts d’enregistrement des plaintes, il est difficile d’avoir 
une image globale et transparente. La Commission ne dispose pas de chiffres globaux ou par type de licence, de sorte que certains documents ne mentionnent que les chiffres rela - 42
tifs à un seul mode d’enregistrement40. En 2012, la Commission des jeux de hasard a entamé 
la préparation d’un système intégré et uniforme d’enregistrement de toutes les plaintes. 
Dans ce système, chaque plainte se voit attribuer un numéro unique et suit la même procé -
dure. Le diagramme de cette procédure unique a déjà été élaboré. Il doit cependant encore être affiné et mis en pratique à l’aide de l’informatique. Dans un premier temps, ce système sera appliqué pour traiter les plaintes relatives aux jeux de hasard en ligne.
La Cour des comptes n’a pas non plus pu déterminer le nombre de contrôles effectués par la 
Commission. En raison du suivi déficient des dossiers, elle n’a pas pu examiner le nombre d’enquêtes réalisées à la suite de plaintes ou de contrôles propres, ni les résultats des actes d’enquête, à savoir quelle enquête ou quelle plainte a finalement donné lieu à une sanction. Le secrétariat signale à ce sujet qu’un système intégré de suivi des dossiers permettant de faire des recherches automatiques (dénommé Alfresco) avait déjà été lancé en 2011, mais qu’il n’est pas encore opérationnel pour l’instant, ce qui explique pourquoi les systèmes existants n’ont plus été développés (voir point 3.5.2 Informatique). La Commission précise 
aussi que, jusqu’à présent, elle accorde la priorité absolue au travail de contrôle proprement dit, de sorte qu’il ne reste plus de temps pour recueillir systématiquement les informations de gestion relatives aux contrôles. La politique de contrôle du respect de la législation ne fait dès lors l’objet d’aucune évaluation systématique.
La Cour des comptes estime qu’il serait utile de mettre en place un enregistrement uni -
forme des plaintes (en distinguant les diverses catégories : par exemple, une plainte relative 
à des activités illégales, à une licence, aux jeux média ou aux jeux en ligne). Les dossiers doivent faire l’objet d’un suivi plus scrupuleux et plus uniforme, de manière à permettre une quantification et des recherches ciblées dans les fichiers. Il convient aussi d’accorder une attention suffisante à l’intégration ou à l’établissement d’un lien entre les deux sys -
tèmes de suivi des enquêtes et des sanctions. La cellule de contrôle peut ainsi établir un planning, contrôler sur la base de risques quantifiés concrets et ainsi accroître l’efficience et la transparence des contrôles.
3.4 Protection des joueurs en pratique
Quiconque peut se voir interdire de participer à des jeux de hasard de classe I et II ou à des jeux en ligne sur base volontaire ou par décision judiciaire. La liste des personnes interdites est tenue à jour dans la base de données EPIS ( Excluded Persons Information Sys -
tem). Au 31 décembre 2011, elle comportait 15.149 exclusions volontaires, huit exclusions à 
la demande d’un tiers et 55.207 exclusions judiciaires, soit un total de 70.364 exclusions. Tant les exclusions volontaires que les exclusions judiciaires augmentent d’année en année.
En outre, EPIS reprenait les noms de 40.083 policiers et de 6.125 magistrats, notaires et 
huissiers qui, par leur profession, sont interdits d’accès aux salles de jeux de classe I et II et 
aux jeux de hasard en ligne. En 2011, les établissements de jeux de hasard de classe I et II ont 
consulté la base de données à environ 5,88 millions de reprises.
40 Ainsi, le rapport annuel 2011 (p. 25) mentionne 24 plaintes. Ces 24 plaintes seraient des plaintes francophones 
relatives aux jeux téléphoniques. Le rapport signale ensuite que la Commission a été victime d’un « tsunami 
de plaintes » concernant les jeux téléphoniques du côté néerlandophone. La Cour a constaté qu’il y en avait eu 
101 jusqu’au 1er février 2011.  FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 43
Si la Commission constate que des joueurs exclus sont néanmoins admis dans des établisse -
ments de jeux, elle ouvre une enquête en la matière, qui peut déboucher sur une sanction de 
l’exploitant. Par ailleurs, l’État belge a déjà été condamné à verser des dommages et intérêts pour avoir négligé de reprendre un plaignant sur la liste des personnes interdites
41. La Com -
mission des jeux de hasard a donc pour but de mettre en place des procédures destinées à réduire la marge d’erreur à zéro lors de l’encodage des exclusions volontaires dans EPIS
42. 
C’est ce qui motive son souhait d’avoir accès au registre national des personnes physiques43. 
La ministre signale que l’accès au registre national ne réglera pas le problème en soi et implique également pas mal de coûts supplémentaires. Elle plaide pour l’emploi du numéro de registre national et de la carte d’identité électronique des joueurs. Ce système reste à mettre en œuvre et à tester.
La Commission des jeux de hasard contrôle également le respect d’autres mesures de pro -
tection des joueurs reprises dans la loi sur les jeux de hasard. Cette tâche relève de son 
contrôle standard. Les divers points d’attention figurent dès lors dans la liste de vérification précitée.
Outre le contrôle qu’elle exerce sur les mesures de protection, la Commission des jeux de 
hasard s’efforce de contribuer à l’aide et à la prévention de la dépendance aux jeux. Les principales initiatives en la matière sont :
• le film « Bluff ! » (2010), qui fait partie d’une valisette de prévention ;
• la ligne d’appel d’aide gratuite SOS Jeux , qui redirige les appelants vers les services com -
pétents  ;
• le site www.aide-aux-joueurs.be tenu en collaboration avec l’ASBL limbourgeoise CAD, 
qui regroupe différents centres d’aide pour les problèmes d’alcool, de drogues et autres 
dépendances et l’ASBL Le Pélican ;
• les dépliants d’information sur les dangers des jeux de hasard.
Il n’y a toutefois pas de concertation structurée entre la Commission des jeux de hasard et l’aide concrète, notamment en raison de différences régionales au niveau de l’aide. Une communication ouverte existe cependant entre, par exemple, la Commission des jeux de hasard et l’ASBL flamande VAD qui s’occupe des problèmes d’alcool, de drogues et autres dépendances, de même que des projets sont mis sur pied de façon conjointe (comme le site internet www.aide-aux-joueurs.be). La VAD explique qu’en général, les joueurs qui se retrouvent dans le circuit de l’aide sont arrivés là en raison d’autres problèmes liés à la dépendance. Le système d’exclusion constitue une première mesure relativement acces -
sible, mais, de par son unilatéralité, elle pousserait davantage les joueurs à se tourner vers des circuits illégaux. Il reste donc impératif, en plus de mesures de protection des joueurs, de sensibiliser les citoyens et de mener un débat de société ouvert à cet égard.
41 Délibération de la Commission de protection de la vie privée, comité sectoriel du registre national, n° 72/2012 du 
5 septembre 2012.
42 Plan opérationnel du 27 mai 2011.
43 Le 5 septembre 2012, la Commission a reçu une habilitation provisoire valable jusqu’au 5 mars 2013 de la part du 
comité sectoriel du registre national. Cette habilitation peut être prolongée pour une durée indéterminée moyen -
nant le respect d’un certain nombre de conditions. 44
3.5 Processus d’appui
3.5.1 Politique des ressources humaines
Au moment de l’audit, le secrétariat de la Commission des jeux de hasard se composait de 
39 équivalents temps plein (ETP) et de cinq policiers détachés.
Tableau 7 –   Aperçu de l’effectif 2007-2012
2007 2008 2009 2010 2011 2012
Président 1 1 1 1 1 1
niveau A 5 8 10 10 17 17
niveau B 4 4 6 5 4 5
niveau C 8 10 17 16 17 14
niveau D 2 2 2 2 2 2
Total 20 25 36 34 41 39
La mise en œuvre du plan stratégique 2011-2013 a accru l’effectif en 2011, en partie à la suite 
du transfert de quatre ingénieurs du SPF Économie (cellule Métrologie), qui ont poursuivi 
leur travail au sein du service des évaluations techniques de la Commission des jeux de hasard (voir également le chapitre 2). Cette dernière s’est donc vu adjoindre seulement trois collaborateurs supplémentaires pour exécuter les nouvelles tâches qui ont découlé de la modification législative de 2010 et de l’autonomie en matière informatique.
Si la Commission des jeux de hasard ne peut pas décider de la taille de son effectif, elle 
dispose d ’une autonomie suffisante pour s’assurer que son personnel bénéficie de la forma -
tion et de l’expérience adéquates pour lui permettre d’assurer ses missions. Elle peut ainsi établir elle-même des profils de fonction : la Commission des jeux de hasard peut compléter 
un cinquième des profils génériques qui existent au sein de la fonction publique fédérale par des exigences ou des diplômes spécifiques. Un ou deux représentants du secrétariat siègent dans le jury lors des recrutements. Pour les fonctions générales (telles l’accueil), la Commis -
sion des jeux de hasard puise dans les réserves de recrutement du SPF Justice, mais pour des profils spécifiques comme celui de contrôleur, elle constitue sa propre réserve.
La Commission des jeux de hasard offre une rémunération attractive aux contrôleurs de 
niveau A, qui sont placés dans l’échelle de traitement A2 au lieu de A1. Cette mesure est 
censée compenser les nombreuses nuits et les week-ends passés à travailler. La Commission n’est toutefois pas en mesure d’octroyer une rémunération supplémentaire au personnel de niveau B et C qui collabore à ces contrôles. Un arrêté royal publié après la clôture de l’audit propose une possibilité de résoudre le problème
44.
3.5.2 Informatique
Une capacité informatique adéquate est très importante pour la Commission des jeux de hasard. Aux termes de la loi sur les jeux de hasard, la surveillance et le contrôle doivent être 
44 Arrêté royal du 11 février 2013 octroyant une allocation aux membres du personnel de la fonction publique fédérale 
administrative	qui	effectuent	certaines	prestations,	Moniteur belge  du 15 février 2013. FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 45
assurés « par un système informatique approprié » . Les jeux en ligne doivent être surveil -
lés et la base de données EPIS doit être accessible en permanence. Le protocole du 23 dé-
cembre  2010  relatif à la prise en charge définitive du support informatique, que la Commis -
sion des jeux de hasard a conclu avec le SPF Justice, visait à octroyer à la Commission une 
indépendance technique par rapport au service d’encadrement informatique du SPF, non seulement au niveau des services, mais aussi des applications et de l’infrastructure (y com -
pris une infrastructure internet spécifique). Pareille indépendance s’imposait, notamment pour assurer la maintenance des serveurs/routeurs en dehors des moments de contrôle de la Commission (ce qui inclut les nuits et les week-ends) et atteindre un niveau de sécurité supérieur. Le protocole est entré en vigueur le 1
er janvier 2011 et s’est accompagné d’une 
hausse substantielle du budget informatique.
En mai 2011, un nouveau responsable de la cellule informatique et un gestionnaire de projet 
sont entrés en service afin d’appliquer le protocole informatique. Jusqu’en 2011, la Commis -
sion des jeux de hasard n’avait pas (besoin) de vision propre en matière de développement de matériel, de logiciels, de sécurité, etc. Elle ne disposait en effet d’aucune compétence en la matière et les besoins en informatique étaient encore modestes. À partir de la mi-2011, cette vision a été pleinement développée et mise en œuvre. Les objectifs suivants sont au centre de la nouvelle approche : réaliser des économies grâce à des serveurs virtuels au lieu de matériel effectif, appliquer la norme ISO en matière de sécurité, automatiser l’adminis -
tration (abandonner le papier, utiliser notamment le programme Alfresco comme système intégré de suivi de dossiers), intégrer les systèmes d’instances tierces (huissiers de justice, registre national, etc.) et créer un environnement de test pour les jeux de hasard en ligne.
Il n’existait pas de plan informatique pluriannuel proprement dit au moment de l’audit, 
mais la pratique a tout de même démontré l’existence d’une approche systématique. Il n’en reste pas moins que les échéances posées ne sont pas respectées. C’est ce qui ressort égale -
ment de l’utilisation limitée des ressources budgétaires : en 2011, approximativement 35 % des moyens dégagés ont été utilisés et, en 2012, environ 50  %. Le budget de la Commission 
comporte suffisamment de moyens informatiques, mais celle-ci ne reçoit qu’avec difficulté les accords nécessaires pour affecter ces ressources en raison, d’une part, des restrictions budgétaires générales (voir point 2.2.1) et, d’autre part, de la qualité administrative parfois insuffisante des dossiers d’attribution de la Commission même.
3.5.3 Politique d’intégrité
La Commission des jeux de hasard dispose d’un code de déontologie à l’intention des 
membres de la Commission et des collaborateurs du secrétariat. Ces directives déonto -
logiques s’appliquant aux membres de la Commission des jeux de hasard ont été rédigées lorsque la Commission a été créée en 2000. Elles comportent cinq dispositions, dont quatre qui - contrairement à ce que le titre suggère – s’appliquent également au personnel du 
secrétariat.
Ces quatre dispositions consistent en une interdiction générale de tout comportement com -
promettant pour l’intégrité de la Commission des jeux de hasard. Elles portent notamment 
sur la limitation des contacts entre les membres ou le personnel de la Commission et le secteur des jeux de hasard en dehors de l’activité de la Commission, sur le droit exclusif du président d’entretenir ces contacts dans le cadre de l’activité de la Commission et sur la  46
prudence qui s’impose lorsque de tels contacts doivent avoir lieu (les échanges doivent en 
principe se faire par écrit).
La disposition qui s’applique uniquement aux membres leur interdit d’exercer ou d’avoir 
exercé une fonction dans le secteur des jeux de hasard ou encore d’avoir un quelconque intérêt dans le secteur. Il est à noter qu’aux termes des directives déontologiques, le pré -
sident doit être informé d’une telle situation, alors que la loi sur les jeux de hasard l’interdit explicitement (article 11, 5°, et article 11, alinéa 2).
En outre, l’article 13 de la loi sur les jeux de hasard interdit aux membres de la Commission 
d’être présents lors des délibérations sur des questions qui présentent un intérêt pour eux ou pour leurs parents ou alliés. Cette disposition est reprise à l’article 10 du règlement d’ordre 
intérieur de la Commission. Aux dires du président, elle est respectée de manière systéma -
tique. L’interdiction pourtant évidente d’accepter des dons, avantages ou autres cadeaux de la part des établissements contrôlés ne figure pas dans les directives déontologiques. Pour les membres du personnel, cette disposition est par contre reprise à l’article 6 du projet d’arrêté royal relatif à la composition, l’organisation et le fonctionnement du secrétariat de la Commission des jeux de hasard. Il n’est attendu ni des membres, ni du personnel qu’ils communiquent un éventuel intérêt financier. À partir de 2013, les membres de la Commis -
sion signent une déclaration formelle attestant l’absence de tout intérêt personnel.
Le projet d’arrêté royal précité dispose, en son article 4, que les fonctionnaires de la Com -
mission des jeux de hasard respecteront les règles du code déontologique interne à porter 
à leur connaissance dès leur entrée en service. Le projet formalise ainsi une pratique exis -
tante, celle d’attirer l’attention de tout nouveau membre du personnel qui entre en service sur les directives déontologiques durant l’entretien d’accueil. L’intégrité des candidats et leur attitude vis-à-vis du secteur des jeux de hasard sont même testées dès le recrutement. Dans le cadre du fonctionnement journalier du secrétariat, la concertation informelle fré -
quente fait en sorte que les éventuels problèmes de déontologie sont immédiatement débat -
tus. Outre le fait qu’un rapport écrit doit être rédigé lors de chaque contact individuel avec le secteur, les réunions importantes qui ont lieu avec des membres du secteur dans les locaux de la Commission des jeux de hasard sont filmées ou photographiées.
S’agissant des membres de la Commission, il revient en premier lieu au ministre qu’ils 
représentent de veiller à ce qu’ils respectent les dispositions d’interdiction de l’article 11 de la loi sur les jeux de hasard. Jusqu’au début 2013, les membres de la Commission ne devaient pas déposer de déclaration d’intérêt écrite. Le président veille à l’intégrité de la Commis -
sion. Les garanties nécessaires sont offertes par l’obligation légale pour ce dernier d’être un magistrat qui, à ce titre, doit incarner les valeurs d’indépendance, d’intégrité, de dignité, etc.
45.
Le législateur a prévu dans la loi sur les jeux de hasard le principe d’un comité de concerta -
tion pour garantir que les contacts avec le secteur soient transparents et formels (article 24). Un arrêté royal, du 20 juin 2002, relatif à la composition et aux modalités de fonctionne -
ment du comité de concertation de la commission des jeux de hasard a été promulgué. Dans 
45 Conseil supérieur de la Justice et Conseil consultatif de la magistrature, Guide pour les magistrats : principes, valeurs 
et qualités, 2012, 37 p. FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 47
la pratique, ce comité n’a toutefois jamais été mis sur pied et l’arrêté royal n’a donc pas été 
exécuté. Le principe de contact avec le secteur des jeux de hasard a néanmoins été main -
tenu : les représentants du secteur des jeux de hasard et les membres de la Commission des jeux de hasard se rencontrent en moyenne une fois l’an à l’occasion de journées d’études et de rencontres (par exemple, à la suite d’une modification de la loi), lors desquelles des idées peuvent être échangées. Ces rencontres informelles ne contribuent néanmoins pas à la transparence des contacts avec le secteur visée par la loi.
3.6	 Justification
La Commission des jeux de hasard fait chaque année rapport de ses activités au Parlement et au gouvernement, comme le veut l’article 16 de la loi sur les jeux de hasard. Son rapport 
est public, consultable sur le site internet de la Commission.
La Cour des comptes a examiné les rapports annuels 2009, 2010 et 2011 de la Commission. 
Elle a fait les constats suivants à propos des informations que ces rapports sont censés contenir à ses yeux :
Vue d’ensemble exhaustive du budget ainsi que des recettes et dépenses
Le rapport annuel contient très peu d’informations relatives à l’exécution du budget. La version 2011 (p. 71) fait état de deux montants, à savoir les contributions du secteur perçues par la Commission et les dépenses totales. Pour 2009 et 2010, les contributions ont été ven -
tilées par type d’établissement de jeux. Ce n’est pas le cas pour 2011. La composition des dépenses (personnel, entretien, investissements, etc.) est totalement absente, de même que des comparaisons avec les années antérieures.
Ces manquements s’expliquent en partie par le fait que la Commission des jeux de hasard 
ne tient pas de comptabilité autonome puisqu’elle fait partie du SPF Justice. En revanche, elle utilise des ressources provenant du secteur des jeux de hasard, qui a droit à plus de transparence concernant les dépenses de la Commission couvertes par ces ressources.
Liste des affaires traitées et délai d’examen
Les rapports annuels ne contiennent pas de récapitulatifs des affaires traitées ni de leur délai d’examen. Quant à la production de la Commission, seuls les chiffres suivants sont présentés sous forme de tableaux : un relevé du nombre de licences octroyées et refusées par 
type de licence
46, ainsi que le nombre d’exclusions et de consultations de la base de données 
EPIS, d’approbations de modèles et de contrôles effectués par le service de métrologie.
Les chiffres du service de contrôle (nombre de dossiers de contrôle, de rapports et de procès-
verbaux) et ceux qui ont trait aux procédures de sanction sont intégrés dans le texte. Aucune explication n’est donnée sur ce qu’est un dossier de contrôle, un rapport ou un procès-ver -
bal, ni sur le lien qui existe entre ces différents documents. En ce qui concerne les sanctions, une phrase fait état de procédures de sanction « introduites » et une autre, de sanctions 
« prononcées ». L’ensemble manque de clarté et ne permet pas de vérifier l’exhaustivité ni l’exactitude des chiffres.
46 Un	relevé	de	l’évolution	des	licences	entre	2001	et	2009	figure	également	dans	le	rapport	annuel	2009. Chapitre48
Globalement, les rapports annuels contiennent surtout des informations descriptives sur 
les activités des différents services de la Commission des jeux de hasard, mais les presta -
tions sont souvent décrites en termes vagues ( de nombreux, très régulièrement, dans un délai 
raisonnable, etc. ), de sorte qu’il est impossible de les évaluer.
Procédures de recours contre les décisions – relevé et état de la procédure ou résultatTout recours contre une décision de la Commission des jeux de hasard doit se faire devant le Conseil d’État. Les rapports annuels comportent un chapitre consacré à la « jurispru -
dence ». Il décrit les affaires qui ont donné lieu à un recours ainsi que les résultats de ces 
recours. Ces procédures de recours sont néanmoins abordées parmi d’autres questions sou -
mises au Conseil d’État (comme la définition du débit de boisson, l’attestation du bourg -
mestre, etc.), ce qui ne favorise pas la clarté.
Nombre de plaintes traitées et résultats
Seules les plaintes introduites dans le cadre des jeux téléphoniques font l’objet d’un compte rendu circonstancié dans les rapports annuels 2010 et 2011 (nature et nombre, aperçu des 
résultats). Les autres plaintes ne sont abordées qu’en termes vagues (exemple : « La Com -
mission a également reçu un nombre relativement important  de réclamations de joueurs esti -
mant que les appareils de jeux ne payaient pas ou trop peu. » , rapport annuel 2011, p. 55-56).
Recommandations quant à la politique à suivreLes rapports annuels de la Commission des jeux de hasard ne comportent pas de recom -
mandations explicites en matière de politique à suivre. Le président a cependant inséré un certain nombre de déclarations dans l’introduction et dans les conclusions qui peuvent s’entendre comme des recommandations.
Les rapports annuels montrent que la Commission développe néanmoins des instruments 
en vue d’influer sur la politique, dont :
• l’adaptation de la loi sur les jeux de hasard : organisation de séminaires préparatoires en 
2008 et en 2009
47, avis sur les projets d’arrêtés d’exécution en 2010, organisation d’états 
généraux comme première évaluation le 1er décembre  2011  ;
• le rôle de la Commission des jeux de hasard dans le développement d’une politique euro -
péenne des jeux de hasard ;
• la tentative de faire enregistrer les jeux de hasard au titre de phénomène dans le Plan national de sécurité.
La Cour des comptes constate donc que les rapports annuels contiennent beaucoup d’infor -
mations, mais ne rencontrent pas les attentes minimales sur de nombreux points. L’ab -
sence de chiffres exacts peut s’expliquer par l’inexistence d’un système intégré de suivi des dossiers et d’enregistrement des plaintes. En revanche, les rapports annuels présentent de nombreuses informations sur la situation financière des établissements de jeux de hasard (chiffre d’affaires, personnel, solvabilité) et établissent chaque année le relevé de toutes les questions parlementaires à ce sujet.
47 Voir également n ele hoekx et Alain Verbeke, Kansspelen in België : verslagboek seminaries over kansspelen 2008-
2009/ Les jeux de hasard en Belgique : actes des séminaires sur les jeux de hasard 2008-2009, Bruxelles, Larcier, 2009. ChapitreConclusions et  
recommandations
4  FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 51
À la demande de la Chambre des représentants, la Cour des comptes a examiné le fonc-
tionnement de la Commission des jeux de hasard sur la base de deux questions d’audit. La première question visait à examiner les conditions essentielles à remplir pour permettre à la Commission d’exécuter sa mission de manière indépendante et professionnelle. La deu -
xième question a analysé si la Commission des jeux de hasard est organisée de manière à pouvoir atteindre ses objectifs avec une certitude raisonnable. L’audit a mis l’accent sur la mission dévolue à la Commission de veiller au respect de la loi sur les jeux de hasard.
4.1 Conditions essentielles d'un fonctionnement indépendant et pro -
fessionnel
La Commission des jeux de hasard a été instituée par la loi sur les jeux de hasard qui définit clairement ses compétences et responsabilités et fixe les principes, pratiques et procédures de base de ses missions. Depuis le 1
er janvier 2011, le champ d’application de la loi sur les 
jeux de hasard a été étendu aux paris, aux jeux de hasard proposés par le biais d’instru -
ments informatiques (notamment internet) et aux jeux média. Les mesures de protection qui peuvent être prises à l’égard des joueurs et parieurs ont aussi été étendues. Cependant, un certain nombre de dispositions légales ne sont exécutées que de manière très incom -
plète. Ainsi, les dispositions de la loi sur les jeux de hasard relatives à l’organisation, au fonctionnement et à la composition du secrétariat et aux règles d’organisation et de fonc-tionnement de la Commission même n’ont pas encore été exécutées, alors qu’elles devraient l’être notamment en raison de la nécessité de séparer les fonctions. De plus, la Commission fonctionne depuis plus d’un an avec un président faisant fonction. Cette situation risque de compromettre la légitimité des décisions de la Commission.
La loi sur les jeux de hasard donne à la Commission les moyens légaux nécessaires pour 
exécuter sa mission de contrôle du respect de la législation : règles sur les licences, pouvoir d’enquête, possibilités de sanction variées, etc. Cependant, à ce niveau également, l’absence de plusieurs arrêtés royaux cruciaux entraîne une insécurité juridique : les arrêtés d’exécu -
tion pour les licences de classe B et G2 font défaut, la possibilité d’infliger une amende 
administrative reste lettre morte, la liste des membres du personnel possédant le statut d’officier de police judiciaire n’a pas encore été actualisée. La loi sur les jeux de hasard prévoit également assez d’instruments pour protéger les joueurs, mais son exécution est incomplète.
La Loterie nationale ne relève pas du champ d’application de la loi sur les jeux de hasard. 
C’est néanmoins la Commission qui octroie les licences et contrôle certaines activités (no -
tamment les paris) proposées par la Loterie nationale. Aucun arrêté d’exécution n’a toute -
fois été pris concernant ce contrôle.
bride. D’une part, la loi prévoit qu’elle est un organe de tutelle qui exerce ses missions en 
toute indépendance et, d’autre part, la Commission est placée sous un contrôle ministériel direct en raison de son intégration au SPF Justice et de sa composition (représentants de six ministres fédéraux). 52
La Commission dispose en principe d’une source de revenus stable et fiable, qui est garantie 
par la loi. Un fonds budgétaire de la Commission des jeux de hasard a été inscrit au budget de la Justice, qui est alimenté par les contributions des titulaires de licence. Depuis 2011, la Commission perçoit annuellement entre six et huit millions d’euros.
La Commission ne peut pas utiliser intégralement ces contributions du secteur des jeux de 
hasard. Au 1
er janvier 2012, le solde du fonds budgétaire atteignait presque 17,3 millions d’eu -
ros. La discipline budgétaire imposée par le gouvernement entraîne des économies linéaires ayant un impact sur le personnel (depuis 2012) et l’informatique (à partir de 2013), alors que les besoins de la Commission ont précisément augmenté en raison de la modification de la loi en 2011. La Commission considère que cette situation hypothèque son fonctionnement.
La Commission des jeux de hasard est une autorité administrative sans personnalité juri -
dique qui ne peut pas poser d’actes juridiques. Bien que quelques mesures aient été prises 
récemment pour accroître son autonomie de gestion (en matière informatique et de mar -
chés publics), celle-ci est toujours limitée.
Les contributions relatives aux contrôles métrologiques des appareils de jeux de hasard 
sont versées dans un fonds budgétaire du SPF Économie. Une partie des membres du per -
sonnel qui effectuent ces contrôles métrologiques travaillent pour la Commission des jeux de hasard et d’autres pour le SPF Économie. Cette situation ne favorise pas une gestion budgétaire transparente.
Ces conclusions amènent la Cour à formuler trois recommandations à l’intention du gou -
vernement  :
• La loi sur les jeux de hasard doit être exécutée dans son intégralité, de manière à ce que 
la Commission dispose d’une base juridique concluante pour exécuter ses missions.
• Les moyens du fonds budgétaire de la Commission des jeux de hasard doivent être uti -
lisés de manière optimale pour pouvoir répondre aux besoins en matière de personnel et d’informatique.
• Toutes les recettes et dépenses relatives à la loi sur les jeux de hasard et ses arrêtés d’exé -
cution devraient être reprises sur un seul et même fonds budgétaire et il conviendrait de regrouper tout le personnel concerné au sein du secrétariat de la Commission afin d’augmenter la transparence et l’efficience.
4.2 Organisation et fonctionnement
Le personnel de la Commission des jeux de hasard se compose des 39 fonctionnaires du secrétariat et de cinq policiers détachés. Il s’agit d’une organisation de petite taille, au sein 
de laquelle la hiérarchie et les responsabilités sont clairement définies. Le fonctionnement et la communication sont en partie formalisés dans des plans d’action et des notes, mais, en même temps, tout le monde s’entraide sur simple demande si nécessaire et la concertation informelle joue un rôle important.
Le fonctionnement quotidien de la Commission offre suffisamment de garanties quant 
au comportement déontologique des membres de la Commission et des collaborateurs du secrétariat. Les règles de déontologie destinées aux membres de la Commission et aux col - FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 53
laborateurs du secrétariat ne forment cependant pas un ensemble intégré et sont réparties 
dans plusieurs textes.
L’entrée en vigueur de la modification de la loi le 1er janvier 2011, le protocole relatif à la prise 
en charge définitive par la Commission des jeux de hasard de son propre support ICT et 
l’augmentation du budget liée à ces développements ont eu des implications importantes 
au niveau du fonctionnement du secrétariat. L’impact de ces éléments est exposé dans le plan stratégique, qui est un document plutôt limité, mais qui témoigne d’une vision sur les besoins en personnel et en informatique. Bien que la Commission des jeux de hasard ne puisse pas décider de la taille de son effectif, elle dispose d’une autonomie suffisante pour s’assurer que son personnel dispose de la formation et de l’expérience adéquates pour effectuer ses missions. La mise en œuvre du protocole ICT a débouché sur l’élaboration d’une vision propre en matière de développement matériel et logiciel, qui est exécutée de manière planifiée. Elle n’a cependant pas encore été formalisée dans un plan pluriannuel informatique écrit. Les échéances ne sont pas respectées, parce que la Commission obtient difficilement les accords nécessaires pour pouvoir affecter les moyens disponibles, parfois en raison de la qualité administrative insuffisante de ses dossiers d’attribution.
La mission de contrôle du respect de la législation de la Commission est, dans la pratique, 
exécutée par la cellule de contrôle, éventuellement assistée par des collègues pour avis juri -
dique ou financier. La cellule ne travaille pas sur la base d’un programme (annuel) écrit. Dans la pratique, le secrétariat réalise ses contrôles sur la base de priorités ou de problèmes constatés. Les contrôles sont définis de manière ad hoc. La Commission des jeux de hasard entretient des relations professionnelles avec d’autres instances pour la transmission d’in -
formations et l’exécution conjointe de contrôles. La Commission ne pilote pas elle-même le programme de contrôle, mais en est tenue au courant en permanence.
La Commission exerce sa mission de contrôle du respect de la législation de manière suffi -
samment transparente et objective. La plupart des procédures utilisées sont inscrites dans 
la loi sur les jeux de hasard et ses arrêtés d’exécution. Cette réglementation est complé -
tée par des « notes informatives » reprises sur le site internet. La Commission respecte 
les prescriptions légales relatives à l’obligation de motivation. Il existe une procédure de recours, au sujet de laquelle une communication claire est assurée. Un demandeur ou un titulaire de licence peut consulter son dossier administratif à tout moment. Les décisions de la Commission ne sont, cependant, pas systématiquement publiées. Les équipes de contrôle disposent du vade-mecum comme instrument de travail : il mentionne, pour chaque classe d’établissements, les points d’attention à contrôler et les modalités de contrôle, des ins -
tructions pratiques pour les équipes de contrôle, ainsi que des modèles de formulaires de renseignements et de procès-verbaux. Ces modèles sont appliqués de manière cohérente.
La Commission des jeux de hasard ne dispose pas de système de suivi global pour sa mis -
sion de contrôle du respect de la législation : le système d’enregistrement se compose en -
core de plusieurs classements, de sorte qu’il est difficile de savoir combien de plaintes ont 
été formulées par type de licences. En raison du suivi déficient des dossiers, la Cour n’a pas pu vérifier le nombre d’enquêtes réalisées à la suite de plaintes ou de contrôles propres, ni les résultats des actes d’enquête, à savoir quelle enquête ou quelle plainte a donné lieu à une sanction. En outre, il n’est pas toujours noté explicitement qu’il est mis fin à un dossier. À défaut d’un système intégré et informatisé, les informations de gestion doivent être géné - 54
rées manuellement et la mission de contrôle du respect de la législation ne fait pas l’objet 
d’une évaluation systématique. Il existe des systèmes d’enregistrement distincts pour les jeux téléphoniques et les jeux de hasard en ligne. La Cour a constaté que la Commission des jeux de hasard enregistre dûment les plaintes relatives aux jeux téléphoniques et aux jeux de hasard en ligne et qu’elle traite correctement les plaintes fondées.
La Commission des jeux de hasard rend suffisamment compte de ses prestations et dé -
veloppe des instruments pour répercuter ses expériences sur la politique. Elle rédige un 
rapport annuel sur ses activités à l’intention du Parlement et du gouvernement. Ce rap -
port ne contient, cependant, pas autant d’informations dans tous les domaines. Ainsi, il ne contient pas de vue d’ensemble du budget et des recettes et des dépenses, et les prestations sont souvent décrites en termes vagues (par exemple, de nombreux, très régulièrement, dans un délai raisonnable, etc.) plutôt qu’à l’aide de chiffres précis. De plus, les procédures de recours figurent parmi d’autres questions soumises à l’examen du Conseil d’État, ce qui ne favorise pas la clarté.
La Cour recommande dès lors à la Commission des jeux de hasard :• d’élaborer une stratégie écrite, du moins pour les missions pour lesquelles la Commis -
sion dispose d’une autonomie (comme le contrôle, l’informatique, etc.) afin de disposer 
d’un instrument de pilotage et de justification ;
• d’améliorer la qualité administrative des dossiers notamment de marché public en fai -
sant appel au soutien du SPF Justice et en veillant à développer sa propre capacité ;
• d’intégrer les différents textes relatifs au comportement déontologique dans un seul texte clair, éventuellement assorti de quelques dispositions spécifiques pour les membres de la Commission et les collaborateurs du secrétariat ;
• d’envisager de publier les décisions de la Commission des jeux de hasard afin que les exploitants et les joueurs disposent d’informations sur la mesure dans laquelle les titu -
laires de licence respectent la loi sur les jeux de hasard ;
• de développer un système intégré et informatisé pour enregistrer les plaintes, les dos -
siers de licence, les dossiers de contrôle et les procédures de sanction, ainsi que les liens entre ceux-ci ; un tel outil améliorerait la qualité et l’exhaustivité des informations de gestion, la définition des priorités et l’efficience des contrôles ; il favoriserait aussi la 
qualité de la justification reprise dans le rapport annuel.
4.3 Réaction de la ministre de la Justice et de la Commission des jeux de 
hasard
4.3.1 Ministre de la Justice
La ministre de la Justice a répondu au projet de rapport par lettre du 12 avril (annexe 1). 
Outre un certain nombre d’observations spécifiques qui ont été intégrées au rapport, la 
ministre aborde les thèmes suivants.
La ministre souligne à plusieurs reprises que l’exécution de la loi sur les jeux de hasard suit 
son cours normal. La Commission des jeux de hasard prépare les arrêtés d’exécution, fixe un ordre de priorité en matière d’exécution et transmet les arrêtés au SPF Justice. Ce dernier a déjà remanié un certain nombre de ces arrêtés sur le plan juridique et les a renvoyés pour avis à la Commission des jeux de hasard. Le processus politique d’adoption ne pourra com - FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 55
mencer qu’une fois que la qualité des textes sera suffisante. La Cour des comptes a retracé 
cette évolution de manière générale au point 2.8.
La ministre estime par ailleurs important qu’une institution publique de taille restreinte 
comme la Commission des jeux de hasard, dotée d’une maturité limitée en matière in -
formatique, collabore (avec le SPF Justice ou au sein de l’autorité fédérale) et réutilise les contrats ou services existants afin de comprimer les coûts et d’améliorer le service offert (effets de synergie). L’autonomisation dans le domaine informatique ne signifie pas que l’infrastructure complète doit être placée concrètement dans un environnement propre à la Commission. La ministre est en outre d’avis qu’il est urgent que la Commission des jeux de hasard établisse un plan informatique pluriannuel.
Enfin, la ministre relève que la Commission des jeux de hasard ne parvient pas toujours à 
présenter des dossiers correctement établis sur le plan administratif dans les délais prévus (tant dans le cadre de la mise en œuvre des arrêtés d’exécution et dans celui de l’attribution de marchés publics que quand il s’agit de formuler une vision d’avenir) et est dès lors en partie elle-même responsable du retard dans ces dossiers.
4.3.2 Commission des jeux de hasard
Dans sa lettre du 4 avril 2013 (annexe 2), la Commission des jeux de hasard se rallie globa -
lement aux conclusions et recommandations de la Cour des comptes. Quelques éclaircisse -
ments relatifs au texte ont été donnés verbalement et sont intégrés à ce rapport.Concernant la recommandation de la Cour visant à élaborer une stratégie écrite, du moins 
pour les missions pour lesquelles la Commission dispose d’une autonomie, la Commission soulève qu’une stratégie écrite peut être de nature à entraver toute réaction prompte aux changements constants qui animent le secteur des jeux de hasard. La Commission précise par ailleurs qu’elle planifie déjà au travers des réunions organisées régulièrement et des plans annuels relatifs au personnel et au budget ainsi qu’au travers des textes du rapport annuel.
La Cour des comptes estime qu’une stratégie écrite n’est pas par définition synonyme d ’ im -
mobilisme en ce sens qu’elle empêcherait toute réaction dynamique face aux développe -
ments du secteur des jeux de hasard. Au contraire, une stratégie à plus long terme permet 
d’anticiper les évolutions du secteur des jeux de hasard, notamment à la suite de la modi -
fication de la loi en 2010. Les plans annuels relatifs au personnel, au budget et à l’informa -
tique peuvent ensuite être alignés sur la stratégie, ce qui peut contribuer à mieux motiver les décisions individuelles quant au personnel et aux investissements. De plus, la Commis -
sion des jeux de hasard peut préciser dans le rapport annuel la mesure dans laquelle elle a mis en œuvre son plan stratégique et les obstacles éventuels qu’elle rencontre. En ce sens, le rapport annuel se trouve renforcé tant comme instrument de justification que comme outil pour permettre à la Commission de communiquer des recommandations pertinentes en termes de politique.
Pour ce qui est de la recommandation visant à envisager de publier ses décisions, la Com -
mission des jeux de hasard remarque qu’elle est déjà largement réalisée au moyen des 
rapports annuels ainsi que par des notes d’information et des communications diffusées sur son site internet et grâce à l’accessibilité de ses collaborateurs. Le rapport annuel et le  56
Annexessite internet de la Commission mentionnent en effet les principaux arrêts des juridictions 
concernées. Les grandes tendances jurisprudentielles y sont esquissées. Les notes d’infor -
mation disponibles sur le site internet de la Commission abordent souvent les détails plus techniques de certaines dispositions. La publication intégrale de toutes les décisions de la Commission, éventuellement rendues anonymes, pourrait néanmoins servir d’assise juri -
dique aux nouvelles demandes de licences ou aux dossiers de contentieux, ce qui améliore -
rait la transparence de fonctionnement de la Commission.
Quant aux autres recommandations, la Commission des jeux de hasard signale que les ini -
tiatives nécessaires ont été prises dans l’intervalle pour les rencontrer. De l’avis de la Com -
mission, la poursuite du développement d’un système intégré et informatisé pour enregis -
trer les plaintes, les dossiers et les liens entre eux se heurte à des limitations budgétaires. Annexes  FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 59
Annexe 1
Réponse de la ministre de la Justice (traduction)
        Bruxelles, le 12 avril 2013
Ministre de la Justice      Cour des comptes
        M. Philippe RolandNos références : FOD/JT/KC/2012    Premier Président
Vos références :       Rue de la Régence 2
        B-1000  Bruxelles
Dossier traité par Karl Croonenborghs,Conseiller en régulation économiqueE-mail  : karl.croonenborghs@just.fgov.be
Audit du fonctionnement de la Commission des jeux de hasard
Monsieur le Premier Président,Je me réfère à votre lettre du 13 mars 2013 concernant le dossier sous rubrique.Profitant de l’occasion que vous m’offrez de réagir dans le cadre de la procédure contradictoire 
au cours de l’établissement du rapport d’audit, je vous transmets ci-joint mes observations concernant l’exactitude factuelle de vos constatations, conclusions et recommandations.
Pour de plus amples informations, vous pouvez toujours vous adresser à M. Karl Croonenborghs, 
conseiller auprès de ma cellule stratégique.
Je vous souhaite bonne réception de la présente.Veuillez agréer, Monsieur le Premier Président, mes salutations distinguées.      La ministre de la Justice,
      A n n e m i e  T u r t e l b o o m
Annexe : 1Boulevard de Waterloo 115 – 1000 Bruxelles
Tél. : 02 545 80 11 – Fax : 02 542 80 00min.annemie.turtelboom@just.fgov.bewww.annemieturtelboom.be 60
Annexe 1 :  observations et suggestions d’ajouts au projet de rapport relatif à l’audit 
de la mission de contrôle de la Commission des jeux de hasard
• p. 3 : alinéa 1er
Bien qu’il n’existe pas de plan informatique écrit, la Commission met en œuvre sa vision en matière de développement matériel et logiciel de manière planifiée. Les échéances ne sont toutefois pas respectées, parce que la Commission obtient difficilement les accords néces -
saires pour pouvoir affecter ses moyens.
→ proposition d’ajout à la fin de ce paragraphe : « Par ailleurs, la Commission des jeux de 
hasard ne parvient pas, à court terme, à définir formellement et de manière structurée sa vi -
sion et ses besoins pour l’avenir, ni à conclure des contrats par l’ intermédiaire des procédures 
applicables en matière d’adjudications publiques. »
• p. 3 : dernier alinéa
Afin d’améliorer l’organisation de la Commission des jeux de hasard, la Cour recommande 
de développer une stratégie écrite, du moins pour les missions pour lesquelles la Commis -
sion dispose d’une autonomie (comme le contrôle, l’informatique, etc.). La Commission disposera ainsi d’un instrument de pilotage et de justification.
→ proposition d’ajout après cette phrase : « Dans le cadre de cette stratégie, il conviendra 
de privilégier les effets de synergie par la réutilisation des contrats ou des services (informa -
tiques) existants. »
• p. 10
7. Par contre, d’autres articles qui concernent des compétences et 
des procédures ont été insuffisamment mis en œuvre sur certains points. L’absence de déci -
sion entraîne une insécurité juridique et est perçue par la Commission des jeux de hasard comme une entrave à son fonctionnement. La pression exercée sur la ministre pour élabo -
rer les arrêtés d’exécution relatifs aux jeux de hasard proposés sur internet s’est pourtant accrue par le fait que la Commission européenne a accordé ces dernières années beaucoup d’importance à la politique relative aux jeux de hasard en ligne
8.
→ proposition d’ajout après ce paragraphe pour aligner le texte sur le point de vue légère -
ment plus nuancé qui est exprimé au point 2.8 (p. 20) : « À cet égard, il convient de préciser 
que le SPF Justice a déjà remanié une première série d’arrêtés d’exécution sur le plan juridique, qui ont été transmis pour avis à la Commission des jeux de hasard. »
• p. 14, alinéa 1
er
dique qui ne peut pas poser d’actes juridiques12. Comme elle a été instituée au sein du SPF 
Justice (article 9), la Commission des jeux de hasard est considérée comme un simple ser - FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 61
vice public en matière de personnel, d’investissements et de fonctionnement. Son autono -
mie pour organiser elle-même son fonctionnement est dès lors fortement limitée.
→ Remarque : La dernière phrase du paragraphe précité suggère qu’aucun SPF n’est en 
mesure d’organiser son fonctionnement de manière autonome, ce qui semble quelque peu excessif. Par ailleurs, l’article 9 de la loi sur les jeux de hasard précise explicitement que la Commission des jeux de hasard est instituée auprès du service public fédéral Justice. Bien qu’elle exerce ses missions en toute indépendance, la Commission demeure un service pu -
blic administratif faisant partie de l’État. De plus, la Commission peut bénéficier de l’aide du SPF Justice, notamment pour établir des cahiers des charges et régler les procédures administratives en la matière.
• p. 14, fin de l’alinéa 2
Le gouvernement a instauré cette économie de manière unilatérale à l’allocation de base 
62.54.121104 (fonctionnement ICT), alors que la Commission avait justement demandé une 
augmentation d’un million d’euros à ce poste. L’Inspection des finances avait, en outre, estimé que la règle suivant laquelle le fonds doit être en équilibre n’est pas applicable à ce fonds, puisque les recettes sont de nature cyclique (voir ci-avant). La Commission des jeux de hasard estime que ce manque d’autonomie financière hypothèque son fonctionnement.
→ Proposition d’ajouter une précision purement factuelle à la fin de ce paragraphe : « À 
ce propos, il faut néanmoins souligner que le fonctionnement de la Commission des jeux de 
hasard n’a jamais été mis en péril. En effet, fin 2012, elle a reçu l’autorisation d’attribuer des marchés à court et moyen terme pour respectivement 267.000 et 523.930 euros. Le marché à 
moyen terme devait prendre cours le 1
er mars 2013 et s’ étendre jusqu’ à septembre 2013. Cepen -
dant, la Commission n’est pas encore parvenue jusqu’ ici à entamer une procédure conforme aux règles relatives aux marchés publics pour le marché à moyen terme. »
• p. 14, dernier alinéa, suite à la page 15
mission des jeux de hasard de son propre support ICT . Ce protocole est entré en vigueur le 
1
tant15. Toutes les dépenses doivent bien entendu être suffisamment justifiées, des dossiers 
→ Ce paragraphe suscite les réflexions suivantes qui peuvent inspirer sa reformulation. 
Le rapport coût-efficacité doit être pris en compte dans le cadre de l’objectif d’autonomie de gestion de la Commission en matière d’ICT. L’autonomisation dans le domaine ICT ne signifie pas que l’infrastructure complète doit être placée concrètement dans un environ -
nement propre à la Commission. D’une part, cela entraînerait des coûts injustifiés (et insup -
portables à terme) pour un petit organisme public tel que la Commission des jeux de hasard. D’autre part, cela va à l’encontre du principe généralement admis de mutualisation des  62
ressources (centre de données, infrastructure de base, etc.) qui incite justement différents 
organismes publics à collaborer à la réalisation de projets et de services au profit de plu -
sieurs parties en se répartissant les coûts de manière transparente. Cette méthode, qui ne nuit en aucun cas au maintien de l’autonomie en matière d’ICT, permet de réduire les coûts et d’améliorer le service obtenu (meilleur rapport qualité/prix).
→ Si la Commission passe elle-même des marchés publics jusqu’à un certain montant, il 
va de soi qu’elle devra respecter les règles relatives aux marchés publics. Dans le passé, les marchés étaient attribués systématiquement à une seule partie qui, dans certains cas, fai -
sait appel à un sous-traitant (par exemple, pour installer Alfresco et acheter une licence à la société XeniT). Il faudra changer cette manière de procéder à l’avenir en établissant un cahier des charges distinct pour chaque nouvelle opération, indépendamment de la main -
tenance et de l’évolution des applications existantes de la Commission des jeux de hasard.
• p. 16, paragraphe 1
er : composition de la Commission
Dans la pratique, cela peut poser problème à certains représentants qui, après un renouvel -
lement du gouvernement, n’auraient plus de lien avec le ministre qu’ils représentaient. Le 
président indépendant et le représentant du secrétariat doivent constituer un contrepoids.
→ Proposition d’ajout de nature factuelle visant à nuancer le paragraphe relatif aux avan -
tages et aux inconvénients de la composition de la Commission, définie par la loi  : « Par ail -
leurs, depuis la modification de la loi en 2010, le mandat des membres prend fin au moment où 
il est pourvu à leur remplacement, ce qui permet de pallier le problème précité » (voir article 10, § 2, in fine ).
• p. 18, paragraphe 1
er – licence B libre
En avril 2012, une place de licence s’est libérée dans cette classe, de sorte que, pour le mo -
ment, 179 licences de classe B sont exploitées au lieu de 180. Le gouvernement n’a, jusqu’à 
présent, pas promulgué d’arrêté royal prévoyant la nouvelle procédure à suivre. À la suite d’une plainte introduite par le premier classé sur la liste d’attente, le Conseil d’État a décidé que le système de la liste d’attente n’était plus en vigueur, mais que cette licence pouvait être accordée au premier classé, conformément aux anciennes règles. Cette situation place la Commission des jeux de hasard en fâcheuse posture : prendre une décision conformé -
ment à l’ancienne réglementation est contestable sur le plan juridique, mais ne pas prendre de décision également.
→ Proposition d’ajout de nature factuelle à la fin de cette phrase : « L’arrêté d’exécution 
précité relatif à la licence B libre a été préparé par la Commission des jeux de hasard, amélioré 
sur le plan juridique par le SPF Justice et soumis entre-temps à nouveau pour avis à la Com -
mission, après quoi le processus politique pourra suivre son cours. »
Dans le texte néerlandais, on évoque le fait que le gouvernement « heeft tot nu toe verzuimd  
een koninklijk besluit uit te vaardigen » (a omis , jusqu’à présent, de promulguer un arrêté 
royal). Cette formulation est plutôt sévère, vu que la qualité du projet d’arrêt royal préparé 
par la Commission des jeux de hasard laissait une trop grande marge d’appréciation. Par conséquent, le projet offrait des garanties insuffisantes quant à l’évaluation indépendante  FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 63
et objective des demandes d’autorisation et était même contraire à la loi sur certains as -
pects. Nous proposons d’employer, dans le texte néerlandais, une formulation plus neutre 
(voir biffures et insertions)  : « De regering heeft tot nu toe verzuimd  nog g een koninklijk bes -
luit uitgevaardigd  uit te vaardigen  met de nieuwe te volgen procedure ».
• p. 18, paragraphe 4 - amendes administratives
sence d’un arrêté d’exécution21.
→ Proposition d’ajout de nature factuelle : « Cet arrêté d’exécution définissant les modalités pratiques de la perception et du recouvrement des amendes administratives a été amélioré sur le plan juridique en fonction des remarques formulées par l’Inspection des finances et a été renvoyé entretemps pour avis à la Commission, après quoi le processus politique pourra suivre son cours. »
• p. 20, point 2.8 arrêtés d’exécution
→ La façon dont le point 2.8 reflète la situation des arrêtés d’exécution qu’il reste à prendre 
n’est pas fidèle à la réalité sur plusieurs points. Le SPF Justice n’a jamais entendu parler du 
chiffre de vingt arrêtés d’exécution, et il est faux de dire qu’un tel nombre d’arrêtés ont été préparés en concertation avec le SPF. Jusqu’à l’entrée en fonction du gouvernement actuel, la Commission des jeux de hasard a préparé des arrêtés royaux sur le plan technique, qui ont ensuite été approuvés politiquement au sein du SPF Justice sans l’intervention de la Direction générale de la législation. Depuis l’entrée en fonction du nouveau cabinet, le SPF est davantage impliqué dans la partie technique, en raison de la qualité juridique souvent douteuse de certaines dispositions contenues dans les projets d’arrêtés d’exécution prépa -
rés par la Commission des jeux de hasard. L’ordre de priorité défini dans le point 2.8 est, lui 
aussi, inexact. En effet, la Commission des jeux de hasard avait demandé de traiter les arrê -
tés suivants en priorité : 1) l’arrêté relatif à la procédure concernant la licence libre de classe II ; 2) l’arrêté portant sur l’article 3, 3° ; 3) l’arrêté fixant un code de déontologie ; 4) l’arrêté 
relatif aux officiers de police judiciaire ; 5) l’arrêté concernant les amendes administratives ; 
6) l’arrêté Backgammon (portant extension de l’offre de jeux des casinos au backgammon) ; 
7) l’arrêté royal concernant l’avis du bourgmestre pour les établissements de classe III. La Commission avait ensuite demandé de se concentrer, au cours d’une deuxième phase, sur les arrêtés d’exécution concernant les jeux de hasard en ligne et les jeux média (licence G2). En outre, il est aussi prématuré d’évoquer la discussion au sein d’un groupe intercabinets. Les arrêtés de la deuxième phase doivent d’abord été examinés avant que tous les arrêtés précités soient discutés au sein de groupes intercabinets. La Commission des jeux de hasard part trop vite du principe que le gouvernement va signer les textes qu’elle a préparés.
Nous proposons de réécrire le point 2.8 sur la base de la situation réelle :« Il ressort des paragraphes précédents que de nombreux arrêtés d’exécution de la loi sur les 
jeux de hasard font encore défaut. La Commission des jeux de hasard a préparé vingt arrêtés 
d’exécution en concertation avec les services du SPF Justice . Les arrêtés considérés comme 
prioritaires par la Commission ont été soumis en mars 2012 au cabinet de la ministre de la  64
Justice, après que la Commission en avait préparé la partie technique . Il s’agit notamment de 
l’arrêté relatif à l’attribution d’une licence B libre , d’un arrêté fixant le code déontologique de 
la Commission des jeux de hasard , de l’arrêté relatif aux jeux visés à l’article 3, alinéa 1er, point 
3, de la loi sur les jeux de hasard (notamment jeux de poker et jeux exploités à l’occasion de 
kermesses), de l’arrêté relatif aux amendes administratives et de l’arrêté portant extension du nombre de membres du personnel du secrétariat possédant la qualité d’officier de police judiciaire. Certains arrêtés ont déjà été renvoyés pour avis à la Commission des jeux de hasard 
(entre autres, les arrêtés concernant la licence B libre, le code de déontologie et les amendes administratives), après avoir été remaniés sur le plan juridique par le SPF Justice .
Les autres arrêtés doivent encore être examinés  au sein d’un groupe intercabinets
. Il s’agit 
notamment d’un arrêté relatif à la tutelle et au contrôle sur les jeux de hasard en ligne, d’un arrêté fixant la liste des jeux de hasard pouvant être exploités via internet, d’un arrêté relatif à l’ interdiction de proposer des systèmes de paiement via internet (protection des joueurs), mais aussi en particulier des arrêtés portant organisation de la Commission des jeux de hasard (article 23) et du secrétariat (article 14). Au moment de l’audit, la Commission devait encore donner son avis sur la plupart de ces arrêtés. »
Le législateur a aussi prévu dans la loi sur les jeux de hasard le principe d’un comité de 
concertation (article 24) et l’arrêté royal du 20 juin 2002 relatif à la composition et aux mo -
dalités de fonctionnement du comité de concertation de la commission des jeux de hasard a été promulgué. Dans la pratique, ce comité de concertation n’a, toutefois, jamais été mis sur pied et l’arrêté royal n’a donc pas été exécuté. Le principe de contact avec le secteur des jeux de hasard a néanmoins été maintenu : les représentants du secteur des jeux de hasard et les 
membres de la Commission des jeux de hasard se rencontrent en moyenne une fois par an à l’occasion de journées d’études et de rencontres (par exemple, à la suite d’une modification de la loi), lors desquelles des idées peuvent être échangées.
→ Qu’en est-il de l’impact de la non-application de cet arrêté royal sur la transparence du 
fonctionnement du secrétariat de la Commission dans ses relations avec le secteur des jeux de hasard ? Il existe un arrêté royal, mais il n’est pas exécuté dans la pratique.
• p. 22, chapitre 3, point 3.1, paragraphe 3
vues  :
→ Il serait utile de définir ces objectifs sous la forme Smart (correspondant à des objectifs plus spécifiques et mesurables) pour pouvoir évaluer s’ils ont été atteints.
• p. 34 – Évolutions récentes, alinéa 1
er
Le secrétariat signale à ce sujet qu’il était déjà prévu en 2011 d’installer un système intégré 
de suivi des dossiers permettant de faire des recherches automatiques (dénommé Alfresco), ce qui explique pourquoi les systèmes existants n’ont plus été développés (voir le point 3.5.2  Informatique). FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 65
→ Remarque générale : Le système Alfresco a été installé (et un accord a été conclu le 20 no-
vembre  2011 pour l’utilisation d’une interface spécifique en amont d’Alfresco). Le statut du 
projet n’est pas clair.
• p. 34 – Évolutions récentes, dernier alinéa
tèmes de suivi des enquêtes et des sanctions.
→ Remarque générale : Dans le contexte de la mission de contrôle et, plus particulièrement, 
dans le souci de la transparence des contrôles et de leurs résultats, il faut avant tout rationa -
liser et uniformiser les enregistrements, et assurer l’intégration sous-jacente des différents 
systèmes d’enregistrement.
→ Proposition d’ajout au paragraphe précité (voir la réserve émise par la Cour des comptes à 
la page 29) : « La cellule de contrôle serait ainsi en mesure d’ établir un programme (annuel) et d’effectuer des contrôles en fonction de risques concrets quantifiés, ce qui améliorerait l’effi -
cacité et la transparence des contrôles. »
• p. 34 – Protection des joueurs en pratique
ments de jeux de hasard, elle ouvre une enquête en la matière, qui peut déboucher sur une 
sanction de l’exploitant. Par ailleurs, l’État belge a déjà été condamné à verser des dom -
mages et intérêts pour avoir négligé de reprendre un plaignant sur la liste des personnes interdites
40. La Commission des jeux de hasard a donc pour but de mettre en place des 
procédures destinées à réduire la marge d’erreur à zéro lors de l’encodage des exclusions volontaires dans EPIS
41. C’est ce qui motive son souhait d’avoir accès au registre national 
des personnes physiques42.
→ Remarque générale concernant le souhait de la Commission d’avoir accès au registre national  : Il convient d’évaluer la procédure d’identification des joueurs et les responsabi -
lités des établissements de jeux de hasard. L’utilisation du numéro de registre national est un moyen d’identifier un joueur de façon univoque. Actuellement, cette identification se déroule sur la base des nom et prénom, ce qui provoque évidemment des erreurs. L’accès au registre national ne réglera pas le problème en soi et aura un coût élevé (impact budgé -
taire) si on effectue systématiquement une vérification auprès du registre national. Il serait préférable d’autoriser (ou d’imposer) l’emploi du numéro de registre national lors de la validation de l’accès d’une personne à un établissement de jeux de hasard et de permettre à la Commission d’utiliser ce numéro en interne. Grâce à un lecteur e-ID, les établisse -
ments de jeux de hasard peuvent obtenir les données nécessaires du candidat joueur et les transmettre de manière sécurisée à la Commission des jeux de hasard. Pareil système doit néanmoins être décrit en détail et testé avant que des décisions définitives puissent être prises à ce sujet. 66
• p. 36, point 3.5.1 Politique des ressources humaines
censée compenser les nombreux nuits et les week-ends passés à travailler. La Commission n’est toutefois pas en mesure d’octroyer une rémunération supplémentaire au personnel de niveau B et C qui collabore à ces contrôles.
→ Remarque générale : Le régime de rémunération prévu par l’arrêté royal du 11 fé -
vrier 2013 octroyant une allocation aux membres du personnel de la fonction publique fédé -
rale administrative qui effectuent certaines prestations ( Moniteur belge du 15 février 2013, 
p. 9036) ne vide-t-il pas le paragraphe précité de sa substance ?• p. 36, point 3.5.2 Informatique
Le protocole du 23  décembre  2010  relatif à la prise en charge définitive du support ICT, que 
la Commission des jeux de hasard a conclu avec le SPF Justice, visait à octroyer à la Com -
mission une indépendance technique par rapport au service d’encadrement informatique 
du SPF, non seulement au niveau des services, mais aussi des applications et de l’infrastruc-ture (y compris une infrastructure internet spécifique). Pareille indépendance s’imposait, notamment pour assurer la maintenance des serveurs/routeurs en dehors des moments de contrôle de la Commission (ce qui inclut les nuits et les week-ends) et atteindre un niveau de sécurité supérieur. Le protocole est entré en vigueur le 1
er janvier 2011 et s’est accompagné 
d’une hausse substantielle du budget informatique.
→ En principe, l’autonomie n’implique pas nécessairement la mise en place d’une infras -
tructure propre et son hébergement dans les locaux de la Commission. Une décision de 
délocalisation physique (en dehors des installations du SPF Justice) a naturellement pour effet d’augmenter considérablement le budget informatique. De plus, cela représente un investissement à fonds perdu, du moins en partie, car on prévoit à terme la migration vers un autre centre de données. À cet égard, il est opportun de rechercher des synergies (avec le SPF Justice ou entre les pouvoirs publics fédéraux) d’un point de vue technico-informatique et stratégique.
• p. 37
Les objectifs suivants sont au centre de la nouvelle approche : réaliser des économies grâce à 
des serveurs virtuels au lieu de matériel effectif, appliquer la norme ISO en matière de sécu -
rité, automatiser l’administration (abandonner le papier, utiliser notamment le programme Alfresco comme système intégré de suivi de dossiers), intégrer les systèmes d’instances tierces (huissiers de justice, registre national, etc.) et créer un environnement de test pour les jeux de hasard en ligne.
→ Remarques générales :1) L’économie réalisée par l’utilisation de serveurs virtuels est relative. S’il nécessite moins 
de ressources matérielles, ce système requiert des logiciels supplémentaires et des com - FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 67
pétences plus élevées pour le personnel chargé de l’exploiter. En outre, dès lors que les 
serveurs virtuels tournent sur des machines propres, ils ne remplacent pas ces dernières.
2) La volonté d’appliquer les normes ISO est une bonne chose, mais il faut tenir compte 
aussi de la maturité de l’organisation (qui ne parvient pas encore aujourd’hui à formaliser des procédures concrètes et qui procède encore souvent de manière informelle) et de la structure ICT qui est encore chargée de nombreuses tâches opérationnelles.
• p. 37, point 3.5.2 Informatique, dernier alinéa
ment de l’utilisation limitée des ressources budgétaires : en 2011, approximativement 35 % des moyens dégagés ont été utilisés et, en 2012, 50 %. Le budget de la Commission des jeux 
de hasard comporte suffisamment de moyens informatiques, mais celle-ci ne reçoit qu’avec difficulté les accords nécessaires pour affecter ces ressources en raison, d’une part, des res -
trictions budgétaires générales (voir point 2.2.1) et, d’autre part, de la qualité administrative parfois insuffisante des dossiers d’attribution de la Commission même.
→ Ce paragraphe reflète correctement la réalité. La question de la qualité administrative 
parfois insuffisante des dossiers d’attribution n’apparaît pourtant pas dans le passage situé au début de la page 3, où l’on fait un raccourci en expliquant le non-respect des échéances 
par la difficulté d’obtenir les accords nécessaires pour pouvoir affecter les moyens. Dans un souci de cohérence, il conviendrait d’ajouter aussi cette référence à la qualité administrative au début de la page 3.
• p. 37, point 3.5.3 Politique d’intégrité
Les dispositions du code de déontologie qui s’appliquent aussi bien aux membres de la Com -
mission qu’au personnel consistent en une interdiction générale de tout comportement 
compromettant pour l’intégrité de la Commission des jeux de hasard. Elles portent notam -
ment sur la limitation des contacts entre les membres ou le personnel de la Commission et le secteur des jeux de hasard en dehors de l’activité de la Commission, sur le droit exclusif du président d’entretenir ces contacts dans le cadre de l’activité de la Commission et sur la prudence qui s’impose lorsque de tels contacts doivent avoir lieu (pareils échanges doivent en principe se faire par écrit).
→ Remarque générale : Ne faudrait-il pas faire le lien, dans ce passage portant sur la poli -
tique d’intégrité, avec le fait que la loi a créé un comité de concertation à propos duquel on 
a pris un arrêté royal qui n’est cependant pas appliqué dans la pratique par la Commission ? L’existence d’une structure de concertation formelle est de nature à assurer de manière transparente l’intégrité des contacts entre le régulateur et le secteur. Voir le lien avec la page 20 :
dalités de fonctionnement du comité de concertation de la Commission des jeux de hasard a  68
été promulgué. Dans la pratique, ce comité de concertation n’a, toutefois, jamais été mis sur 
pied et l’arrêté royal n’a donc pas été exécuté. Le principe de contact avec le secteur des jeux de hasard a néanmoins été maintenu : les représentants du secteur des jeux de hasard et les 
→ Remarque générale : Cette interdiction explicite constitue une incompatibilité légale avec 
la possibilité d’être nommé et de demeurer membre de la Commission des jeux de hasard.
• p. 41, chapitre 4 – Conclusions et recommandations, point 4.1, alinéa 2
exécuter sa mission de contrôle du respect de la législation : règles sur les licences, pou -
voir d’enquête, possibilités de sanction variées, etc. Cependant, à ce niveau également, l’absence de plusieurs arrêtés royaux cruciaux entraîne une insécurité juridique : les arrê -
tés d’exécution pour les licences de classe B et G2 font défaut, la possibilité d’infliger une 
amende administrative reste lettre morte, la liste des membres du personnel possédant le statut d’officier de police judiciaire n’a pas encore été actualisée. La loi sur les jeux de hasard prévoit également assez d’instruments pour protéger les joueurs, mais l’exécution des dispositions y relatives est incomplète.
→ Remarque générale : Il serait opportun d’ajouter à la conclusion une phrase qui refléte -
rait la réalité factuelle, à savoir que les arrêtés d’exécution précités ont été préparés par la 
Commission des jeux de hasard, que cette dernière a défini un ordre de priorité en termes d’importance pour la mise en œuvre, que plusieurs de ces arrêtés d’exécution (licence B libre, déontologie, amendes administratives, jeux visés à l’article 3, 3°) ont déjà été rema -
niés sur le plan juridique par le SPF Justice et qu’ils sont actuellement soumis pour avis à la Commission. Le processus politique d’adoption ne pourra commencer qu’une fois que la qualité des textes sera suffisante. Les exemples cités ont été choisis au hasard, sans tenir compte de ce contexte factuel.
• p. 41, point 4.1, alinéa 3
→ Remarque générale : La Loterie nationale est du ressort du ministre des Finances, mais 
le SPF Justice est aussi concerné de par sa compétence à l’égard de la Commission des jeux de hasard. FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 69
• p. 41, point 4.1 Conclusions et recommandations, alinéa 4
toute indépendance et, d’autre part, la Commission est placée sous un contrôle ministériel direct en raison de sa composition (représentants de six ministres fédéraux).
→ Remarque générale : Il conviendrait de préciser qu’en vertu de l’article 9 de la loi sur 
les jeux de hasard, la Commission des jeux de hasard est incorporée dans le SPF Justice. 
En d’autres termes, la Commission est un service public administratif. Elle est indépen -
dante pour l’exercice de ses missions, mais elle demeure en fin de compte un service public qui n’est pas indépendant ou autonome dans tous les domaines. La Commission interprète souvent cette autonomie de manière plutôt large… Nous proposons d’ajouter ce qui suit au texte  : « En matière d’ indépendance, la Commission des jeux de hasard est une organisation 
hybride. D’une part, la loi prévoit qu’elle est un organe de tutelle légal  qui exerce ses missions 
en toute indépendance et, d’autre part, la Commission est placée sous un contrôle ministériel direct en raison de sa composition (représentants de six ministres fédéraux) et de son incorpo -
ration dans le SPF Justice. »
• p. 42, point 4.1 Conclusions et recommandations, alinéa 9
Il convient d’exécuter la loi sur les jeux de hasard dans son intégralité, de manière à ce que 
→ En réalité, les arrêtés d’exécution que la Commission des jeux de hasard a désignés 
comme prioritaires sont en cours de traitement et vont bientôt entrer dans la phase de l’examen politique. On attend les premiers avis de la Commission concernant les arrêtés d’exécution que le SPF Justice a remaniés sur le plan juridique.
Il y a lieu de libérer suffisamment de moyens sur le fonds budgétaire de la Commission des 
jeux de hasard pour pouvoir répondre aux besoins en matière de personnel et d’informa -
tique.
→ En réalité, la Commission des jeux de hasard pourrait réaliser sa mission de base en affec -
tant seulement 50 % des moyens disponibles pour l’ICT.• p. 42, point 4.2 Organisation et fonctionnement
Bien que la Commission des jeux de hasard ne puisse pas décider de la taille de son effec-
tif, elle dispose d’une autonomie suffisante pour s’assurer que son personnel dispose de la formation et de l’expérience adéquates pour effectuer ses missions. La mise en œuvre du protocole ICT a débouché sur l’élaboration d’une vision propre en matière de dévelop -
pement matériel et logiciel, qui est exécutée de manière planifiée. Elle n’a cependant pas encore été formalisée dans un plan pluriannuel informatique écrit. Les échéances ne sont pas respectées, parce que la Commission obtient difficilement les accords nécessaires pour pouvoir affecter les moyens disponibles. 70
→ Remarque générale :
1)  Il est urgent que la Commission des jeux de hasard établisse un plan ICT plurian -
nuel contenant les principes stratégiques qu’elle veut appliquer en la matière. La 
Commission serait bien avisée de s’inscrire dans le processus d’optimisation des ressources et de viser un gain d’efficacité en concluant des partenariats dans le secteur public afin de produire des effets de synergie.
2)  Ici aussi, on fait un raccourci en expliquant le non-respect des échéances par la dif -
ficulté d’obtenir des accords, alors qu’en réalité, la Commission ne parvient pas à présenter des dossiers correctement établis sur le plan administratif dans les délais prévus. Nous proposons que le texte menant aux conclusions reflète fidèlement le contenu du rapport.
En revanche, les conclusions finales à la page 44 sont correctes et abordent les éléments 
précités.
• p. 44, dernière puce de la liste (recommandations à l’intention de la Commission des 
jeux de hasard)
Il serait opportun de développer un système intégré et informatisé pour enregistrer les 
plaintes, les dossiers de licence, les dossiers de contrôle et les procédures de sanction, ainsi que les liens entre ceux-ci. Un tel outil améliorerait la qualité et l’exhaustivité des informations de gestion et favoriserait la qualité de la justification reprise dans le rap -
port annuel.
→ Proposition d’ajout basé sur l’observation formulée dans le rapport, selon laquelle l’exis -
tence d’un système intégré et informatisé peut contribuer à la définition des priorités en matière de contrôle : « Un tel outil améliorerait la qualité et l’exhaustivité des informations de 
gestion, faciliterait la définition des priorités concernant les contrôles tout en renforçant leur 
efficacité, et favoriserait la qualité de la justification reprise dans le rapport annuel. » FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 71
Annexe 2
Réponse de la Commission des jeux de hasard (traduction)
Commission des jeux de hasard Bruxelles, le 4 avril 2013
Traité par : Etienne Marique
Tél : 02/504.00.42 – Gsm : 0495/58.49.33Fax : 02/504.00.66Courriel  : etienne.marique@gamingcommission.beM. Philippe RolandPremier PrésidentCour des comptesRue de la Régence 2B-1000 Bruxelles 
Audit de la Commission des jeux de hasard
Monsieur le Premier Président,Vous trouverez ci-dessous nos remarques concernant les recommandations de la Cour. Je 
vous renvoie également vers plusieurs remarques structurelles à propos d’éclaircissements qui ont été donnés verbalement à votre service, notamment de plus amples détails concer -
nant la cellule de contrôle ainsi qu’un organigramme plus récent.
Outre les réponses à vos recommandations, auxquelles nous souscrivons dans les grandes 
lignes, nous nous permettons d’attirer votre attention sur deux conclusions qui nous semblent de nature à renforcer le fonctionnement et la politique de la Commission des jeux de hasard.
1.   Élaborer une stratégie écrite, du moins pour les missions pour lesquelles la Commis -
sion dispose d’une autonomie (comme le contrôle, l’informatique, etc.) afin de dispo -
ser d’un instrument de pilotage et de justification.
Outre la problématique connue en matière d’« autonomie », il convient de préciser que la 
Commission des jeux de hasard se veut être un organisme dynamique qui se montre flexible face à la complexité du marché. Les stratégies écrites ont tendance à réduire la marge de manœuvre et à brider la créativité nécessaire au développement dans un secteur qui ex -
plore chaque jour de nouvelles voies. En compensation, des réunions sont organisées très régulièrement avec les acteurs concernés et des documents écrits sont établis, comme les procès-verbaux de ces réunions. Tout cela n’empêche pas une certaine planification, qui est évidemment nécessaire à la politique et au pilotage et qui doit être régulière (réunions du personnel, réunions de contrôle, etc.). Cela étant, une stratégie écrite a des relents d’immo -
bilisme administratif. La politique transparaît aussi clairement au travers des plans annuels relatifs au personnel et au budget ainsi qu’au travers des textes du rapport annuel.
2.   Améliorer la qualité administrative des dossiers notamment de marché public en fai -
sant appel au soutien du SPF Justice et en veillant à développer sa propre capacité. 72
Nous sommes bien d’accord. C’est d’ailleurs déjà le cas. Plusieurs agents sont associés à 
la confection de ces dossiers, en collaboration avec le cabinet. Une telle façon de procéder est inhérente au développement de la capacité propre de la Commission, mais il serait pré -
férable d’élargir les effectifs pouvant se former spécifiquement à cette procédure (comme demandé). En d’autres termes, l’intention y est certainement, mais pas les moyens.
3.   Intégrer les différents textes relatifs au comportement déontologique dans un seul 
texte clair, éventuellement assorti de quelques dispositions spécifiques pour les membres de la Commission et les collaborateurs du secrétariat.
Il s’agit de nouveau d ’une contribution positive pour la Commission. Il ressort de ce qui pré -
cède qu’un texte commun doit être élaboré en prévoyant des spécificités pour les membres de la Commission, comme pour les collaborateurs. La Commission s’attachera à rédiger un tel texte. Il convient néanmoins de préciser qu’en treize ans d’existence de la Commission, aucune infraction au code actuel ni aucun problème n’a encore été relevé.
4.   Envisager de publier les décisions de la Commission des jeux de hasard afin que les 
exploitants et les joueurs disposent d’informations sur la mesure dans laquelle les titulaires de licence respectent la loi sur les jeux de hasard.
C’est ce qui est déjà largement réalisé au moyen des rapports annuels. La Commission des jeux de hasard prône la transparence et applique, dans la mesure du possible, une certaine « jurisprudence » propre qui est claire pour l’ensemble des titulaires de licence. Il y a néan -
moins des cas spécifiques dans lesquels les membres de la Commission se prononcent « en 
toute sagesse ». Le caractère public de ces décisions est à mettre en balance avec la protec-tion de la vie privée des divers titulaires de licence, mais, de manière générale, le contenu, la motivation et les conséquences sont communiqués par l’intermédiaire du rapport annuel précité ainsi que par des notes d’information, des communications diffusées sur notre site internet et grâce à la grande accessibilité de nos collaborateurs, qui est tout à leur honneur.
5.   Développer un système intégré et informatisé pour enregistrer les plaintes, les dos -
siers de licence, les dossiers de contrôle et les procédures de sanction, ainsi que les 
liens entre ceux-ci. Un tel outil améliorerait la qualité et l’exhaustivité des informa -
tions de gestion et favoriserait la qualité de la justification dans le rapport annuel.
Le secrétariat a proposé un système intégré et informatisé de traitement des plaintes (juin 2012), de procédures de sanction et de dossiers de contrôle. Pour le mettre en oeuvre, il faut des budgets. Or, ils font défaut. Il importe aussi de souligner de manière subsidiaire que des liens entre ces dossiers contribueraient certainement à améliorer la qualité et l’exhaus -
tivité, mais qu’en l’occurrence aussi, le budget est limité. À cet égard et à titre d’exemple, il est significatif que, par exemple, une étude relative aux données chiffrées soit purement et simplement balayée par l’inspecteur des finances, de sorte que les données chiffrées cen -
sées étayer ou améliorer une politique sont difficilement disponibles.
Conclusion : pour développer une structure politique intégrale et responsable (à l’instar de 
la CTIF ou de la Commission de la protection de la vie privée), la Commission des jeux de 
hasard doit posséder une personnalité juridique distincte avec, pour capital de départ, les montants actuellement répartis sur deux fonds concernant les jeux de hasard (l’un auprès  FOnCtIO nneMent De LA  COMMISSIOn DeS  Jeux De hASARD  / 73
du SPF Justice et l’autre auprès du SPF Économie). Le contrôle de cette institution peut être 
confié au Parlement.
En ordre subsidiaire et à titre de recommandation importante, la Commission des jeux de 
hasard souhaite également souligner que, pour faire face aux défis du futur, initiative et créativité doivent rester les moteurs du développement du paysage des jeux de hasard. À cet effet, il est indispensable de disposer d’une base solide, notamment grâce à des études scientifiques qui apportent recommandations et fondements, bref, qui alimentent la poli -
tique à suivre. Dans cette optique, plusieurs études scientifiques ont été commandées, no -
tamment à propos du monitorage (cartographie des flux d’argent, analyse coûts-bénéfices), de l’impact des jeux de hasard sur la criminalité (important pour savoir s’il faut les intégrer dans le plan de sécurité) et de la dangerosité des jeux de hasard en ce qui concerne le seuil et la protection du joueur. Abandonner de tels plans pour des raisons budgétaires revient à hypothéquer le futur de même que les perspectives d’avenir.
Nous vous remercions une fois encore pour le travail solide effectué par votre service en 
bonne collaboration et dans le respect des missions de chacun.
Nous vous prions d’agréer, Monsieur le Premier Président, l’assurance de notre haute consi -
dération.E. Marique, Président Il existe aussi une version néerlandaise de ce rapport.
Er bestaat ook een Nederlandse versie van dit verslag.
Vous pouvez consulter ou télécharger ce rapport sur le site internet de la Cour des comptes.
dépôt légal
D/2013/1128/10
Prépresse et impression
Imprimerie centrale de la Chambre des représentants
adresse
Cour des comptes Rue de la Régence 2  
B-1000 Bruxelles
tél.
+32 2 551 81 11
fax
+32 2 551 86 22
www.courdescomptes.beCour des comptes   Fonctionnement de la  Commission des jeux de hasard mai 2013

Verslag van het Rekenhof aan het Brussels Hoofdstedelijk Parlement en aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers
Brussel, september 2021Beheer van wegenwerken in het 
Brussels Hoofdstedelijk Gewest
  Verslag goedgekeurd in de algemene vergadering van 1  september  2021Beheer van wegenwerken  
in het Brussels Hoofdstedelijk  
GewestRekenhof
Rekenhof  BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /3
Beheer van wegenwerken in 
het Brussels Hoofdstedelijk 
Gewest
Het Rekenhof heeft een audit uitgevoerd van het beheer van de wegenwerken in het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest bij drie belangrijke actoren – Brussel Mobiliteit, de Maatschappij voor 
Intercommunaal Vervoer van Brussel (MIVB) en Beliris – om zich ervan te vergewissen dat de 
werken op adequate wijze worden gepland, beheerd en gecoördineerd. Elk jaar worden in het 
Brussels Hoofdstedelijk Gewest 120.000 werven gerealiseerd, waarvan 4.000 van grote omvang. 
Planning
De adequate planning van een werf is een onontbeerlijke factor om de kosten en de uitvoerings -
termijnen ervan in de hand te houden. Om adequaat te zijn, moet deze planning gebaseerd wor -
den op een goede voorkennis van de staat van de bovengrondse en ondergrondse netwerken.
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat Brussel Mobiliteit geen eenduidige kennis heeft van de staat 
van het wegennet. In tegenstelling tot het gewestwegennet worden kunstwerken regelmatig 
geïnspecteerd. Bovendien kent men de toestand van de ondergrond van de wegen en het riole -
ringsnet niet. 
De MIVB houdt daarentegen continu toezicht op het tramnet. De resultaten van die opvolging 
worden gebruikt om het plan voor de renovatie van de sporen, het vijfjarenplan “sporen”, uit te 
werken. 
Beheer
Beliris en de MIVB hanteren een projectaanpak voor de dossiers, terwijl Brussel Mobiliteit van 
haar kant een aanpak op basis van vakgebied hanteert. Geen enkele actor van de administratie 
kent bijgevolg de volledige historiek van een dossier of heeft er een globaal zicht op.
Sedert de auditwerkzaamheden gebruikt Brussel Mobiliteit de methodologie “Project 
Management Office (PMO)” om te zorgen voor een opvolging per project. 
Het Rekenhof heeft daarenboven vastgesteld dat bij het gunnen van de overheidsopdrachten en -
kel de prijs als criterium wordt gehanteerd. Het is van oordeel dat het in bepaalde gevallen nuttig 
is een bijkomend criterium in aanmerking te nemen, bijvoorbeeld voor de uitvoeringstermijnen, 
om de mededinging tussen de economische operatoren te verhogen, de risico’s op onderlinge 
afspraken te beperken en de opdrachtnemer te responsabiliseren.  4
Uitvoering
Het Rekenhof heeft bij elk van de geauditeerde actoren een steekproef van dossiers onderzocht. 
Het stelt vast dat de dossiers op ongelijke wijze worden bijgehouden. Beliris en de MIVB leven 
globaal de verschillende verplichtingen inzake opvolging na, maar dat geldt niet voor Brussel 
Mobiliteit, waar regelmatig verschillende tekortkomingen worden vastgesteld. 
Brussel Mobiliteit heeft noch de termijnen noch de kosten van de werven in de hand. Beliris heeft 
de kosten wel in de hand, maar hetzelfde kan niet altijd worden gezegd van de termijnen. De 
MIVB heeft die twee aspecten onder controle. 
Het Rekenhof wijst eveneens op goede praktijken zoals de analyse via “terugkoppeling” bij Beliris 
en de MIVB. 
Coördinatie
Voor een beleid dat de impact voor de buurtbewoners en de mobiliteit wil beperken, is de coördi -
natie van de werven een essentieel element. 
Het Rekenhof heeft heel wat moeilijkheden vastgesteld, zowel bij de interne coördinatie van de 
bouwplaats als bij de coördinatie in de ruimte en in de tijd. Sommige door de vigerende wet -
geving vooropgestelde doelstellingen worden niet gehaald. Daarenboven is het Rekenhof van 
oordeel dat de huidige werking van de Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen moet worden 
herzien om deze doeltreffender te maken, door bijvoorbeeld de verdeling van de opdrachten tus -
sen de commissie en de administratie te herzien.  BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /5
Inhoud  BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /7
Hoofdstuk 1
Inleiding  11
1.1 Context 11
1.2 Actoren 12
1.2.1 Brussel Mobiliteit 12
1.2.2 Beliris 12
1.2.3 MIVB 13
1.2.4 Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen 13
1.3 Normen 14
1.4 Perimeter, auditthema’s en onderzoeksvragen 14
1.4.1 Perimeter 14
1.4.2 Auditthema’s en onderzoeksvragen  15
1.5 Onderzoeksmethodiek 15
1.6 Mededeling van de resultaten van de audit 16
Hoofdstuk 2
Planning van de werken 19
2.1 Brussel Mobiliteit 19
2.2 MIVB 21
2.3 Beliris 21
Hoofdstuk 3
Uitvoering van de bouwplaatsen 23
3.1 Organisatie van de diensten en van de administratieve ondersteuning 23
3.1.1 Brussel Mobiliteit 23
3.1.2 Beliris 24
3.1.3 MIVB 25
3.2 Studie van de projecten en plaatsing van de overheidsopdrachten 25
3.2.1 Brussel Mobiliteit 26
3.2.2 Beliris 27
3.2.3 MIVB 27
3.2.4 Raming van de budgetten en de termijnen 27
3.3 Uitvoering van de werven 29
3.3.1 Methodiek 29
3.3.2 Brussel Mobiliteit 29
3.3.3 Beliris 32
3.3.4 MIVB 33 Hoofdstuk 4
Coördinatie van de bouwplaatsen 35
4.1 Interne coördinatie op de bouwplaats 36
4.2 Coördinatie in de ruimte en in de tijd van de bouwplaatsen 37
4.2.1 Terugdringen van de hinder ingevolge de werven (korte werven met lage 
impact) 37
4.2.2 Anticiperen en coördineren van vele interventies om heropeningen van 
de weg te vermijden  37
4.2.3 Veiligheid, doorstroming en toegankelijkheid van gebruikers in rekening 
nemen 38
4.3 Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen 39
Hoofdstuk 5
Conclusies en aanbevelingen 43
5.1 Brussel Mobiliteit 43
5.2 Beliris 44
5.3 MIVB 45
5.4 Transversale conclusies 45
5.5 Coördinatie van de bouwplaatsen 46
Overzichtstabel van de voornaamste aandachtspunten 49
Bijlagen
Bijlage 1  Antwoord van de minister van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering,  
belast met Mobiliteit, Openbare Werken en Verkeersveiligheid 55
Bijlage 2  Antwoord van de minister van Pensioenen en Maatschappelijke  
Integratie, belast met Personen met een handicap, Armoedebestrijding  
en Beliris 70
Bijlage 3  Lijst van de geauditeerde werven  72 Beheer van wegenwerken in 
Gewest  BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /11
Inleiding 
1.1 Context
Het Gewestelijk Mobiliteitsplan1 “Good Move” dat de Brusselse Hoofdstedelijke Regering op 
5 maart 2020 heeft goedgekeurd voor de periode 2020-20302 stelt vast dat “het wegennet 
volledig is verzadigd, wat rechtstreekse gevolgen heeft voor alle gebruikers, met inbegrip 
van het bovengronds openbaar vervoer, maar ook voor stedelijke distributie- en hulpdien -
sten”. Door die verzadiging ontstaan er files bij de minste verkeershinder. In 2017 hebben 
deskundigen van de beleidscel van de federale minister van Economie het kostenplaatje van 
de files in Brussel op meer dan 100 miljoen euro per jaar geschat3.
De verkeershinder wordt onder meer veroorzaakt door de talrijke wegenwerken in Brussel, 
waaronder ook niet-geplande werken die plots dringend worden als zich een wegverzakking 
voordoet of als er instabiliteit wordt vastgesteld in een tunnel. Het Brussels Hoofdstedelijk 
Gewest telt elk jaar 120.000 werven, waarvan 4.000 van grote omvang4.
De media en de parlementsleden maken regelmatig gewag van wegenwerken die lijken stil 
te vallen. De buurtwinkels en de horeca zeggen regelmatig te lijden onder de ontoeganke -
lijkheid van hun wijk wegens langdurige of opeenvolgende wegenwerken. 
De ordonnantie van 3 juli 2008 die werd opgeheven en vervangen door de ordonnantie van 
3 mei 2018 betreffende de bouwplaatsen op de openbare weg, verplicht tot coördinatie van 
de bouwplaatsen5. Voor gewestwegen en gemeentelijke wegen die duidelijk van belang zijn 
voor het verkeer op het grondgebied van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, stelt ze boven -
dien het voorafgaand advies van de Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen verplicht.
1 Ordonnantie van 26 juli 2013 tot vaststelling van een kader inzake mobiliteitsplanning en tot wijziging van som -
mige bepalingen die een impact hebben op het vlak van mobiliteit.
2 Opvolger van de mobiliteitsplannen Iris (1998) en Iris II (2010).
3 Publicatie van Echo en van het Agentschap Belga van 18 oktober 2017.
4 Voorstelling van de nieuwe ordonnantie door de minister van Mobiliteit en Openbare Werken in de commissie 
Infrastructuur van het Brussels parlement.
5 Cf. hoofdstuk 4  Coördinatie van de bouwplaatsen. 12
Bij het beheer van de bouwplaatsen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest zijn heel wat 
verzoekers betrokken6:
•  de gemeentelijke en de gewestelijke wegbeheerders7;
•  Beliris;
•  de MIVB;
•  de concessiehouders (Vivaqua, Sibelga, telecomoperatoren, enz.).
Bovendien is het zo dat de beheerders van de openbare weg8 toestemming moeten geven 
voor wegenwerken (in beslag genomen ruimte, duur, omleiding…), en dat gebeurt in voor -
komend geval op advies van de Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen9.
1.2 Actoren
1.2.1 Brussel Mobiliteit
Brussel Mobiliteit is de algemene directie van de Gewestelijke Overheidsdienst Brussel die 
instaat voor de mobiliteit en de vervoersinfrastructuur: de gewestwegen (met inbegrip van 
de tunnels, bruggen en viaducten), de metrostations en de metrolijnen.
Naar aanleiding van het verslag van de bijzondere commissie tunnels10 en naar aanleiding 
van de resultaten van een externe audit, besliste de regering om de werking van Brussel 
Mobiliteit11 volledig te herzien en een transitieplan met de naam Route 6612 uit te tekenen13. 
In dat kader werd begin 2020  een nieuw organigram goedgekeurd, dat is gebaseerd op een 
analyse van de rollen en de processen. De diensten worden momenteel gereorganiseerd.
1.2.2 Beliris
Beliris werd in 1993 opgericht middels een samenwerkingsakkoord14 tussen de federale 
Staat en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Op 17 oktober 2018 werd het dertiende bijvoeg -
sel15 bij dat akkoord gepubliceerd, met daarin de initiatieven die gepland zijn voor 2018 en 
201916. Het Samenwerkingscomité, waarin thans vier federale ministers en vier ministers 
van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering zetelen, beslist via consensus over het 
6 Artikel 2, 6°, van de ordonnantie van 3 mei 2018 betreffende de bouwplaatsen op de openbare weg definieert de 
term “verzoeker” als volgt: “Elke persoon die de intentie heeft om een bouwplaats uit te voeren, uitvoert of heeft 
uitgevoerd of voor wiens rekening een bouwplaats zal worden, wordt of werd uitgevoerd”.
7 Met inbegrip van Brussel Mobiliteit.
8 De term ‘beheerder van de openbare weg’ was van toepassing in de dossiers die werden onderzocht onder het ge -
zag van de ordonnantie van 2008. De ordonnantie van 2018 vervangt die formulering door de term ‘wegbestuur -
der’.
9 Ordonnantie van 3 mei 2018 betreffende de bouwplaatsen op de openbare weg.
10 Door het parlement goedgekeurd op 29 april 2016.
11 Op 16 februari 2017.
12 Onder verwijzing naar 66  verbeterpistes.
13 Op 31 maart 2017.
14 Samenwerkingsakkoord van 15 september 1993 tussen de Federale Staat en het Brusselse Hoofdstedelijk Gewest 
met betrekking tot bepaalde initiatieven bestemd om de internationale rol en de functie van hoofdstad van Brussel 
te bevorderen.
15 Een bijvoegsel is een overeenkomst die bij het initiële akkoord wordt gevoegd en waarin voor een welbepaalde pe -
riode wordt bepaald welke interventies er zullen plaatsvinden en welke budgetten daarvoor worden vrijgemaakt.
16 Sinds de auditwerkzaamheden werd op 8 juli 2021 een veertiende bijvoegsel ondertekend met daarin de program -
matie voor de jaren 2020 tot 2022. BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /13
investeringsprogramma. Een coördinatiecomité staat in voor de opvolging. De projecten17 
zijn erg divers: mobiliteit, sociale huisvesting, groene zones, herwaardering van de wijken, 
cultuur, erfgoed, sportinfrastructuren, enz.
1.2.3 MIVB
De Maatschappij voor het Intercommunaal Vervoer te Brussel is een instelling van open -
baar nut van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Ze is voornamelijk belast met het beheer 
van het openbaar vervoer (metro, tram en bus) en met de investeringen in tramlijnen, sig -
nalisatie en bus- en tramhaltes, de bouw van stations en de aanleg van metrolijnen.
1.2.4 Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen
De commissie werd opgericht door de ordonnantie van 5 maart 1998 betreffende de coör -
dinatie en de organisatie van de werken op de openbare weg in het Brussels Hoofdstedelijk 
Gewest. Het huidige takenpakket van de commissie is vervat in de ordonnantie van 
3 mei 201818 en omvat o.a.:
•  het bijhouden van het register van de institutionele verzoekers;
•  advies uitbrengen over de aanvragen voor uitvoeringsvergunningen voor bouwplaatsen19;
•  toezien op de invoering, de werking en de update van het informaticasysteem Osiris20; 
•  opmerkingen formuleren en suggesties of algemene voorstellen doen met betrekking tot 
iedere vraag over de bouwplaatsen;
•  hypercoördinatiezones voorstellen21.
De commissie komt minstens één keer per week bijeen en bestaat uit vertegenwoordigers 
van het gewest, van de gemeenten, van de politiezones, van de MIVB en van de andere 
netwerkbeheerders. De voorzitter wordt aangewezen door de gewestregering en het secre -
tariaat wordt verzekerd door de directie Coördinatie Bouwplaatsen. 
In haar antwoord preciseert Brussel Mobiliteit dat er in de periode van 1 april 2019 tot  
31 januari 2020: 
•  2.472  vergunningsaanvragen werden onderzocht in gewone zitting van de Coördinatie -
commissie van de bouwplaatsen;
•  3.698 vergunningen werden afgeleverd door de gemeenten zonder tussenkomst van de 
Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen.
In termen van aantal dossiers werd op dat totaal van 6.170 dossiers dus 60 % door de ge -
meenten behandeld, zonder gewestelijke tussenkomst.
17 Bouw, renovatie, restauratie.
18 Artikel 5.
19 Het dossier van uitvoeringsvergunningsaanvraag wordt om advies voorgelegd aan de Commissie wanneer de
 bouwplaats volledig of gedeeltelijk gelegen is:
  1° op een gewestweg;
   2° op een gemeentelijke weg van duidelijk gewestelijk belang op het vlak van mobiliteit of met een belangrijke lijn  
van het openbaar vervoer;
  3° in een hypercoördinatiezone. (artikel 32 van de ordonnantie van 3 mei 2018).
20 Osiris: platform dat moet worden gebruikt om vergunningen en akkoorden te vragen.
21 Cf. hoofdstuk 4  Coördinatie van de bouwplaatsen . 14
1.3 Normen
De ordonnantie van 3 juli 2008 betreffende de bouwplaatsen op de openbare weg legde 
diverse verplichtingen op bij de uitvoering van wegenwerken in het Brussels Hoofdstedelijk 
Gewest:
•  de verplichting om werven te programmeren en te coördineren;
•  gedurende drie jaar het verbod om een nieuwe bouwplaats uit te voeren op dezelfde 
plaats;
•  vóór en na de werken moet er een plaatsbeschrijving gebeuren.
Tijdens de auditwerkzaamheden werd deze ordonnantie opgeheven bij de inwerkingtre -
ding, op 1 oktober 2019, van de ordonnantie van 3 mei 2018 betreffende de bouwplaatsen op 
de openbare weg en van het geheel aan bepalingen in het bijbehorende uitvoeringsbesluit 
van 4 april 2019. 
De voornaamste toevoegingen zijn de invoering van een langetermijnprogrammering, de 
uitbreiding van de manoeuvreerruimte van de Coördinatiecommissie van de bouwplaat -
sen, de centralisatie van alle informatie van de Osiris-database, een verstrenging van de in -
formatieverplichting, een reorganisatie van het werk op de bouwplaatsen om de duur ervan 
te beperken, of nog de invoering van een vergoedingsregeling voor handelaars in geval van 
een uitzonderlijke bouwplaats en de creatie van hypercoördinatiezones. 
Brussel Mobiliteit, de MIVB en Beliris laten hun werken uitvoeren door aannemers. De re -
gels voor het aanduiden van een aannemer en de regels voor het uitvoeren van werken zijn 
vervat in de overheidsopdrachtenwetgeving:
•  de wetten van 15 juni 2006 en 17 juni 2016;
•  de koninklijke besluiten van 15 juli 2011 en van 18 april 2017 (plaatsing klassieke secto -
ren);
•  de koninklijke besluiten van 16 juli 2012, 24 juni 2013 en 18 juni 2017 (plaatsing speciale 
sectoren, o.a. van toepassing voor de MIVB);
•  het koninklijk besluit van 14 januari 2013 tot bepaling van de algemene uitvoeringsre -
gels.     
1.4 Perimeter, auditthema’s en onderzoeksvragen
1.4.1 Perimeter
In de periode 2016-2018  had Beliris diverse bouwplaatsen op de weg voor een globaal vast -
gelegd bedrag van meer dan 40 miljoen euro. Bij de MIVB ging het om meer dan 25 miljoen 
euro en bij Brussel Mobiliteit om meer dan 140 miljoen euro. Om een zo volledig mogelijk 
totaalbeeld te krijgen, heeft het Rekenhof beslist een transversale audit van die drie instel -
lingen uit te voeren22. 
22 Het Rekenhof is niet bevoegd om audits bij de gemeenten uit te voeren. BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /15
De audit wil het bouwplaatsenbeheer evalueren – inzonderheid vanuit het oogpunt van de 
termijnen en de impact ervan op de gebruikers – in het Brussels Gewest van bij de program -
mering tot de uitvoering ervan. De auditperimeter omvat de coördinatie van de bouwplaat -
sen zoals bepaald in de ordonnantie van 3 juli 2008 die werd opgeheven en vervangen door 
de ordonnantie van 3 mei 2018. 
1.4.2 Auditthema’s en onderzoeksvragen 
De auditwerkzaamheden werden opgebouwd rond drie thema’s en drie grote onderzoeks -
vragen:
•  De planning van de wegenwerken: “Worden wegenwerken op passende wijze gepland en 
uitgevoerd?”
•  De uitvoering van de wegenwerken: “Heeft men grip op de uitvoering van wegenwer -
ken?”
•  De coördinatie van de wegenwerken: “Worden de wegenwerken doeltreffend en doelma -
tig gecoördineerd?”
1.5 Onderzoeksmethodiek
Om de processen en tools te analyseren die de drie entiteiten gebruiken om de bouwplaat -
sen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest te beheren, was de onderzoeksmethode een 
combinatie van gesprekken met de verschillende betrokken actoren, de bevestiging van 
bepaalde informatie via analyse van documenten, een onderzoek van de instrumenten en 
hoe deze worden gebruikt, en de bijwerking van statistische gegevens. 
Bovendien werd een selectie van 35  wegenwerken23 geanalyseerd24. Deze gerichte steekproef 
werd geselecteerd op basis van de volgende criteria:
•  de omvang van de budgetten en van de termijnen;
•  de gemeenschappelijke bouwplaatsen MIVB-Beliris of MIVB-Brussel Mobiliteit waarbij 
de vervanging van de tramsporen kaderde in een ruimer project voor de herinrichting 
van de openbare ruimte. 
Het auditeursteam heeft eveneens deelgenomen aan twee sessies25 van de 
Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen. Bovendien heeft het Rekenhof ook de speci -
fieke coördinatie van de 35 geauditeerde werven onderzocht, met inbegrip van de uitwis -
selingen en adviezen van de commissie.
De auditwerkzaamheden vonden plaats tussen april 2019 en januari 2020. 
23 Voor Brussel Mobiliteit gaat het om gewestelijke wegenwerken met inbegrip van de tunnels, bruggen en viaduc -
ten. Voor de MIVB gaat het om bouwplaatsen ter vervanging van tramsporen. 
24 Op een totaal van 113 door de operatoren aangegeven werven (74 voor Brussel Mobiliteit, 14 voor Beliris en 25 voor 
de MIVB) in de periode 2016-2018.
25 Op 3 en 24 juli 2019. Het doel van deze deelnames was de algemene werking van de commissie te observeren. De 
agenda’s waren gevarieerd genoeg en omvatten werven tijdens de schoolvakanties, werven in voorbereiding met 
het oog op het begin van het schooljaar en het beheer van werven in de buurt van de Zuidfoor. 16
1.6 Mededeling van de resultaten van de audit
 De vaststellingen en aanbevelingen naar aanleiding van die verschillende werkzaamheden 
werden opgenomen in een voorontwerp van verslag dat op 12 november 2020 voor commen -
taar werd voorgelegd aan Brussel Mobiliteit, de MIVB en Beliris. Deze hebben op respec-
tievelijk 11, 8 en 9 december 2020 hun opmerkingen bezorgd aan het Rekenhof en daarmee 
werd rekening gehouden in het ontwerpverslag. 
Dit ontwerpverslag werd vervolgens op 10 maart 2021 bezorgd aan de federale minister 
van Pensioenen en Maatschappelijke Integratie, belast met Personen met een handicap, 
Armoedebestrijding en Beliris, evenals aan de minister van de Brusselse Hoofdstedelijke 
Regering, belast met Mobiliteit, Openbare Werken en Verkeersveiligheid.
De federale minister van Pensioenen en Maatschappelijke Integratie, belast met Personen 
met een handicap, Armoedebestrijding en Beliris onderstreept in haar antwoord van 
14 april  202126 dat in de ontwikkelingsstrategie 2020-2025 van Beliris antwoorden zijn opge -
nomen op de verschillende bekommernissen van het Rekenhof en dat ze aandacht zal heb -
ben voor de opvolging van de antwoorden die Beliris zal verstrekken op de vaststellingen 
en aanbevelingen van het Rekenhof. 
De minister van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering, belast met Mobiliteit, Openbare 
Werken en Verkeersveiligheid maakt in haar antwoord van 1 april 202127 verschillende op -
merkingen over bepaalde vaststellingen en aanbevelingen van het verslag en over de audit -
methodologie. 
Het Rekenhof stelt vast dat het antwoord van de minister enkel betrekking heeft op een 
deel van de audit, namelijk de coördinatie van de bouwplaatsen en meer specifiek de 
Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen. 
Dit antwoord neemt in hoofdzaak de opmerkingen over die de Coördinatiecommissie van 
de bouwplaatsen al had geformuleerd bij monde van de directeur-generaal van Brussel 
Mobiliteit. Het Rekenhof heeft die opmerkingen al geanalyseerd en er rekening mee gehou -
den bij de opmaak van dit verslag. 
In haar antwoord wijst de minister van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering, belast met 
Mobiliteit, Openbare Werken en Verkeersveiligheid erop dat de door het Rekenhof ge -
raadpleegde stakeholders niet meer in het verslag worden vermeld en dat de redenen om 
deze stakeholders te hebben gekozen niet worden toegelicht. In dit verband benadrukt het 
Rekenhof dat deze stakeholders louter ter informatie werden geraadpleegd en dat deze keu -
ze erop was gericht alle soorten stakeholders bij het proces te betrekken. De lijst van deze 
contacten werd in het tussentijdse verslag aan de administratie vermeld met het oog op de 
transparantie, maar werd daarna niet meer weergegeven, aangezien geen auditbevinding of 
-conclusie op deze vergaderingen zijn gebaseerd.
26 Dit antwoord is als bijlage bij dit verslag opgenomen.
27 Dit antwoord is als bijlage bij dit verslag opgenomen. BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /17
De minister wijst er ook op dat het Rekenhof zich heeft beperkt tot het aanbrengen van for -
mele wijzigingen, zonder zijn analyse ten gronde te herzien of uit te leggen waarom de ge -
maakte opmerkingen zijn analyse niet hebben gewijzigd. In dit verband wijst het Rekenhof 
erop dat alle elementen op hun gegrondheid zijn beoordeeld en dat alleen de elementen die 
het verslag wijzigen of verduidelijken, zijn vermeld in het verslag, dat geen formele motive -
ring moet bevatten, onder meer om de leesbaarheid ervan te vrijwaren.
Tot slot wijst het Rekenhof op een nieuw element in het antwoord van de minister: het 
gebrek aan menselijke en materiële middelen die de Brusselse Regering ter beschikking 
stelt van het vast secretariaat van de Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen. In dit 
verband wijst het Rekenhof erop dat de audit aanbeveelt de opdrachten en de werking van 
de Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen en van haar vast secretariaat te herzien.   BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /19
Planning van de werken
Om een netwerk te beheren, moet men goed weten in welke fysieke toestand het verkeert. 
Dit geldt onder andere voor een wegen- of vervoersnetwerk. De kwestie van de kennis van 
de toestand van het netwerk is essentieel om de werken te plannen en om dringende inter -
venties te beperken. 
Door de bouwplaatsen op middellange termijn te plannen, kan men deze beter voorberei -
den28 en deze planning is onontbeerlijk om de werken zowel qua ruimte als qua tijd te coör -
dineren op gewestelijk niveau. Deze planning kan enkel doeltreffend en doelmatig zijn als 
men de staat van het netwerk kent; de administratie moet kunnen weten waar en wanneer 
het netwerk moet worden onderhouden29. 
Zo vermijdt men a fortiori hoogdringende situaties zoals wegdekverzakkingen die vaak een 
dure30 onmiddellijke interventie vergen en die de mobiliteit fnuiken31. 
In dit hoofdstuk gaat het enkel rechtstreeks over Brussel Mobiliteit en de MIVB, daar Beliris 
geen netwerkbeheerder is. 
2.1 Brussel Mobiliteit
Het Rekenhof stelt een groot verschil vast tussen de kwaliteit van de kennis van de fysieke 
toestand van de kunstwerken32 en die van het netwerk van gewestwegen. 
Wegens de incidenten die hebben geleid tot de plotselinge sluiting van tunnels en tot de 
oprichting van een bijzondere parlementscommissie over de toestand van de Brusselse tun -
nels, worden de kunstwerken regelmatig geïnspecteerd op basis van het beheer van het ri -
sico op onbeschikbaarheid van de kunstwerken. De inspecties gebeuren nog niet globaal, in 
die zin dat ze niet systematisch alle elementen33 van de kunstwerken checken. Er wordt van 
de toestand van de kunstwerken een kadaster opgemaakt in de vorm van een database van 
de kunstwerken die indien nodig kan leiden tot een strikter toezicht, tot doorgedreven on -
derhoud of tot belangrijkere herstellingen. Op basis van die inspecties legt de regering een 
meerjareninvesteringsplan voor de tunnels en een ander voor de bruggen en viaducten vast. 
Het gewestelijk wegennetwerk wordt daarentegen niet meer regelmatig geïnspecteerd 
en de kennis van de toestand van het netwerk berust hoofdzakelijk op de informatie en 
28 Via die voorbereiding moeten de kosten en termijnen kunnen worden beperkt.
29 Ongeacht of het om onderhoud of vervanging gaat.
30 Wanneer een opdrachtnemer totaal onvoorzien zowel personele als materiële middelen ter beschikking moet stel -
len, vertegenwoordigt dat over het algemeen een meerkost. 
31 Aangezien een niet-geplande hoogdringende bouwplaats per definitie niet kon worden gecoördineerd.
32 Tunnels, bruggen en viaducten.
33 Namelijk burgerlijke bouwkunde of elektromechanica. 20
incidenten die worden gemeld via de mobiele applicatie en de website “Fix my street”34. Een 
controle die enkel op door gebruikers gemelde incidenten is gebaseerd, is onvoldoende, 
onder meer omdat het hoofdzakelijk om elementen gaat die aan de oppervlakte te zien zijn.
Het Rekenhof stelt vast dat men de toestand van de ondergrond van de gewestwegen onvol -
doende kent en dat zulks wordt verergerd door een gebrek aan kennis over de staat van een 
groot deel van het rioleringsnetwerk. Er bestaat een niet te verwaarlozen risico dat men in 
de toekomst met wegverzakkingen te maken krijgt. 
Het Rekenhof beveelt enerzijds aan de gewestwegen, met inbegrip van de funderingen, 
regelmatig te inspecteren en anderzijds een kadaster van alle ondergrondse elementen op 
te stellen. 
Het is van oordeel dat de kennis van de toestand van het netwerk zal kunnen worden ver -
beterd35 door de geplande reorganisatie van de diensten van Brussel Mobiliteit waarbij de 
directies belast met inspecties en onderhoud enerzijds en de directies belast met de plan -
nen voor de bouw en het uitzonderlijk onderhoud van de wegen en kunstwerken anderzijds 
worden gescheiden36. Het inspectie- en onderhoudswerk zal moeten dienen als input voor 
de investeringsplannen. 
In haar antwoord onderschrijft Brussel Mobiliteit de aanbevelingen van het Rekenhof. Ze 
voegt eraan toe dat de directie Beheer en Onderhoud twee inspectiecellen heeft opgericht 
(één voor de wegen en de andere voor de kunstwerken) en dat er een meerjareninvesterings -
plan wordt opgemaakt voor de wegen. Daarnaast werd binnen de dienst “Maintain” een 
cel “Asset Management” opgericht voor het beheer van en de kennis over de door Brussel 
Mobiliteit beheerde activa. 
In dit stadium houdt de ingestelde dynamiek nog geen rekening met het overzicht van 
de ondergrondse elementen want een groep van derden-beheerders moet samen dat ka -
daster opstellen. Het is ontegenzeglijk van belang de gegevens te kruisen over de staat 
van de installaties van voornamelijk Vivaqua (rioleringen, aansluitingen) en Sibelga (gas 
en elektriciteit), maar die gegevenskruising is nog onbestaande. Wat de inspectie van het 
voetgangersnetwerk betreft, verklaart Brussel Mobiliteit samen te werken met het Belgian 
Road Research Centre (BRRC) om het initiatief betreffende het rijwegennet te transponeren 
naar de behandeling van het voetgangersnetwerk. Voor het fietsnetwerk zijn regelmatige 
inspecties gepland. Voor het regenwaternet werd een inspectiestrategie opgesteld die voor -
rang geeft aan de inspectie van de lage punten, van de overstromingsgebieden en van de 
rijwegen die gelegen zijn op de bedding van het vroegere druipwaternet. Samen met de in -
voering van regelmatige inspecties van het regenwaternet zou het daarmee gepaard gaande 
risico op verzakkingen progressief moeten dalen.
34 Het gaat om een op initiatief van Brussel Mobiliteit ontwikkeld platform dat burgers en besturen in staat stelt inci -
denten in de openbare ruimte te melden.
35 Als eenzelfde directie is belast met zowel de inspecties en het onderhoud als de bouw, moet ze prioriteiten defini -
eren voor het inzetten van de middelen. In dat geval wordt vaak een lage prioriteit gegeven aan inspecties.
36 Cf. het transitieplan Route 66, punt 1.2 Actoren   BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /21
2.2 MIVB
De totale lengte van de tramlijnen beliep 147 kilometer in 202037, d.i. 294 kilometer en -
kelvoudige rails. De MIVB volgt de toestand van het netwerk voortdurend op gelet op de 
risico’s op ontsporingen en de gevolgen daarvan zowel voor de instandhouding van de ver -
voersdienst als voor de veiligheid38. 
De rails verslijten niet enkel door wrijving met de tramwielen maar eveneens door een ver -
schijnsel van elektrolytische corrosie in samenhang met de retourstroom39. Rails in rechte 
lijn hebben een levensduur van ongeveer dertig jaar; deze levensduur is korter voor bochten 
en wissels. 
Zo plant de MIVB ongeveer 15 kilometer enkelvoudige rails per jaar te vervangen in het 
raam van het vijfjarenplan “sporen”. Dat plan wordt alle zes maanden bijgewerkt. 
De voorbije jaren kon de jaarlijkse doelstelling van 15 kilometer vervangen enkelvoudige 
sporen niet worden nageleefd40 wegens moeilijkheden om de nodige toelatingen en vergun -
ningen te bekomen41. Dat ontoereikende onderhoud houdt veiligheidsrisico’s in en noopt 
de MIVB tot tal van interventies om de meest beschadigde spoordelen te herstellen. Die 
interventies gebeuren vaak ’s nachts of in het weekend, om de dienstonderbrekingen te 
beperken. 
Het Rekenhof beveelt de MIVB en de gewestregering aan alles in het werk te stellen om het 
vijfjarenplan “sporen” na te leven, enerzijds door zo vroeg mogelijk met de voorbereidende 
demarches te starten en anderzijds door te voorzien in een beslissingsdeadline voor de 
wegbeheerder in verband met de renovatie van andere stukken weg42. 
In haar antwoord vermeldt de MIVB dat het duidelijk haar ambitie is om de werven voor te 
bereiden, lang vóór ze van start gaan. Daartoe is ze van een vijfjarenplanning overgestapt 
naar een tienjarenplanning. Volgens de MIVB is het echter lastig om op haar niveau een 
uiterste beslissingsdatum te bepalen voor de beheerder van de openbare weg. Zodra een 
vernieuwing van een weg wenselijk is, start die laatste van zijn kant een denkoefening over 
de opportuniteit om de rijweg heraan te leggen van gevel tot gevel.
2.3 Beliris
Beliris voert de initiatieven uit waartoe zijn samenwerkingscomité heeft beslist. Het is 
bijgevolg niet bevoegd om een kadaster van de bestaande toestand te maken. De fysieke 
37 Statistieken 2020 van de MIVB.
38 Veiligheid van het personeel van de MIVB, de reizigers en de andere weggebruikers.
39 De bovenleidingen zijn positief geladen en de sporen negatief. Samen vormen ze een dipool die de tram het nodige 
elektrische vermogen levert om te kunnen rijden. Door de aanwezigheid van stroom in de sporen ontstaan er zo -
geheten “zwerfstromen”, die de corrosie van het metaal versnellen. Om die stromen te beperken worden de rails 
met elektrische isolatoren uitgerust. 
40 7 kilometer in 2018 en 11 kilometer in 2019.
41 Hetzij stedenbouwkundige vergunningen of de coördinatie met de andere verzoekers.
42 Om tramsporen te vervangen door dezelfde tramsporen is geen stedenbouwkundige vergoeding nodig, in tegen -
stelling tot een belangrijke wegaanpassing. Bijgevolg moet heel vroeg in het proces voor het uittekenen van het 
project worden gedefinieerd welk niveau van renovatie wordt beoogd.  22
toestand van het netwerk heeft niettemin een weerslag op de verschillende beoogde werken 
en bijgevolg op de termen van de bestekken. De werken worden gepland zodra gewaarborgd 
is dat ze technisch, financieel en administratief haalbaar zijn.  BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /23
Uitvoering van  
de bouwplaatsen
3.1 Organisatie van de diensten en van de administratieve ondersteu -
ning
3.1.1 Brussel Mobiliteit
Als gevolg van de hervorming van het organigram hangen de dossiers voor de bouw en 
werkzaamheden in verband met kunstwerken die voordien onder de DBO43  ressorteerden, 
voortaan af van de directie “projecten kunstwerken”.
De dossiers in verband met de regionale wegenwerken44 worden verdeeld onder de Directie 
Projecten Wegen (DPW) en de Directie Infrastructuur Openbaar Vervoer (DIOV), een ver -
deling die soms louter is gebaseerd op het criterium van de beschikbare resources45. De 
DIOV bestaat hoofdzakelijk uit door de MIVB gedetacheerde personeelsleden en heeft als 
opdracht de algemene beheersing van de studie, de uitvoering en het onderhoud van de 
kunstwerken en hun uitrustingen te beheren om het door de MIVB geëxploiteerde stedelijk 
openbaar vervoer te promoten. 
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de DIOV voor wegenwerken plaatsingsprocedures voor 
overheidsopdrachten gebruikt die zijn voorbehouden voor de speciale sectoren. De voor 
de speciale sectoren voorbehouden regelgeving46 is weliswaar van toepassing op de acti -
viteiten van de MIVB en op de opdrachten voor aanneming van werken in samenhang 
met bijvoorbeeld de bouw van de metro47, maar het feit dat één of meer buslijnen van de 
MIVB een gewestweg gebruiken samen met andere gebruikers volstaat niet om de werken 
op die weg te catalogeren onder de wetgeving van de speciale sectoren. De in het raam van 
de audit onderzochte wegenwerken vallen onder de wetgeving van de klassieke sectoren48. 
Het Rekenhof beveelt aan dat de administratie de financiële omvang zou becijferen van de 
43 Directie “Beheer en Onderhoud  van de Wegen”, bestaande uit een cel “burgerlijke bouwkunde” en een cel “elektro -
mechanica”.
44 In haar antwoord benadrukt Brussel Mobiliteit dat de DIOV instaat voor alle wegenisprojecten in samenhang met 
het openbare tram- en busvervoer op gemeentelijke wegen.
45 De wegenwerken naast de nieuwe eigen bedding van tramlijn 9 werden bijvoorbeeld uitgevoerd door de DIOV 
terwijl de wegenwerken aan de Woluwelaan naast de eigen bedding van tramlijn 8  werden uitgevoerd door DPW. 
De MIVB heeft de werken aan de twee eigen trambeddingen uitgevoerd in het raam van gecoördineerde werven.  
46 Titel III van de wet van 17 juni 2016 betreffende overheidsopdrachten.
47 Artikel 99 van de wet van 17 juni 2016 betreffende overheidsopdrachten.
48 Voor werken op de wegen naast de eigen beddingen van tramlijn 8 en tramlijn 9, zegt de DIOV gebruik te hebben 
gemaakt van de wetgeving van de speciale sectoren terwijl de DPW gebruik maakte van de wetgeving van de 
klassieke sectoren. 24
posten die onder de klassieke sectoren vallen en van de posten die onder de speciale secto -
ren vallen, alvorens de opdracht op basis daarvan te kwalificeren49.
In het raam van de lopende reorganisatie bij Brussel Mobiliteit beveelt het Rekenhof aan 
alle wegenwerken voor te behouden voor de directie die met de wegenisprojecten belast 
is en de DIOV te belasten met de werken waarvoor werkelijk coördinatie nodig is met de 
MIVB als uitbater van het netwerk om zich ervan te verzekeren dat men zo goed mogelijk 
aan de behoeften tegemoetkomt50. 
De dossiers worden beheerd door een team dat bestaat uit een projectleider en één (of 
meer) werfcontroleur(s). Alle directies van Brussel Mobiliteit kunnen een beroep doen op 
de directie “Support”, die administratieve, juridische en boekhoudkundige ondersteuning 
biedt, met uitzonderling van de DIOV die over haar eigen interne ondersteunende dienst 
beschikt. De administratieve en juridische ondersteuning inzake overheidsopdrachten is 
facultatief, naargelang de behoeften van de projectleider: er is geen enkele procedure waar -
bij de directie “Support” ambtshalve moet worden betrokken. Omgekeerd beheert de direc-
tie “Support”  alle boekhoudkwesties, in het bijzonder de vereffeningen van de facturen. De 
vorderingsstaten worden goedgekeurd door de projectleider terwijl vragen om schadever -
goeding vanwege de opdrachtnemer, zoals de verwijlintresten, rechtstreeks door de direc-
tie “Support” worden behandeld zonder dat de projectleider systematisch wordt verwittigd. 
De dossiers worden behandeld op basis van het vakgebied en niet op projectbasis, wat tot 
gevolg heeft dat geen enkele actor van de administratie de volledige historiek van een dos -
sier kent of er een globaal zicht op heeft. 
Het Rekenhof beveelt aan de dossiers projectmatig te behandelen zodat de projectleider een 
integraal en geïntegreerd beeld krijgt51. 
In haar antwoord wijst Brussel Mobiliteit erop dat ze voortaan de PMO-methodologie 
(“Project Management Office”) hanteert met het oog op een opvolging per project, veeleer 
dan een opvolging op basis van het vakgebied. Een projectaanpak op basis van de “Total 
Cost of Ownership (TCO)”, te weten de integrale kosten, zou nuttig kunnen zijn om de kos -
ten van het project te beperken.
3.1.2 Beliris
Bij Beliris worden de dossiers op projectbasis bijgehouden. Aan elk project wordt een team 
van minimum vier medewerkers toegewezen: 
• één projectleider; 
• één jurist;
• één financieel beheerder;
• één (of meer) controleur(s). 
49 Artikel 73, § 1, van de wet van 15 juni 2006 overheidsopdrachten en bepaalde opdrachten voor werken, leveringen 
en diensten, en de artikelen 22 en 104 van de wet van 17 juni 2016 inzake overheidsopdrachten.
50 In het bijzonder voor werken in samenhang met het ondergrondse netwerk (tunnels en stations voor de metro’s en 
de premetro’s).
51 Cf. bijvoorbeeld hoe men bij Beliris werkt, in punt 3.1.2 Beliris . BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /25
De ondersteunende diensten zijn dus rechtstreeks geïntegreerd in het met het project be -
laste team. 
3.1.3 MIVB
Bij werven voor tramsporen hanteert de MIVB een aanpak op projectbasis, zodat de pro -
jectleider de historiek ervan kent. De projectleider kan daarenboven een totaalbeeld van 
het project krijgen dankzij een heel nauwe interne coördinatie tussen de verschillende 
teams die zijn belast met de sporen, de bovenleidingen, de elektriciteit en de seingeving 
bovengronds. 
De juridische en financiële ondersteuning worden door interne procedures geregeld. 
3.2 Studie van de projecten en plaatsing van de overheidsopdrachten
De studies voor het ontwerp van kunstwerken, studies met betrekking tot de elektrome -
chanische uitrustingen ervan of de heraanleg van wegen, met inbegrip van de studies over 
buitengewoon onderhoud, behelzen het realiseren van het voorontwerp, de structuurbere -
keningen, het opstellen van de plannen, het redigeren van de technische bepalingen van 
het bestek, de meetstaten en de ramingen alsmede het opstellen van bepaalde specifieke 
administratieve bepalingen. 
Als het project een identieke heropbouw beoogt, is geen stedenbouwkundige vergunning 
nodig. Als het project daarentegen bestaat in de herinrichting van de openbare ruimte, 
dient een aanvraag voor een stedenbouwkundige vergunning te worden ingediend in over -
eenstemming met het Brussels Wetboek voor Ruimtelijke Ordening (BWRO). 
Het Rekenhof heeft bij verschillende onderzochte werven vastgesteld dat de procedure voor 
de gunning van de overheidsopdracht voor werken al was gelanceerd nog vóór de procedure 
voor het bekomen van de stedenbouwkundige vergunning was afgerond. Zo werden ver -
schillende overheidsopdrachten gegund vóór het bekomen van de stedenbouwkundige ver -
gunning en werd de aanvangsdatum van de werken uitgesteld tot na de termijnen waarin 
de overheidsopdrachtenwetgeving voorziet52. Naast de machtspositie die de opdrachtnemer 
zo krijgt, houdt die vertraging van bij de aanvang van de werken risico’s in door de loutere 
verantwoordelijkheid van de aanbestedende overheid:
• de economische voorwaarden stemmen niet meer noodzakelijk overeen met de voor -
waarden zoals ze waren toen de opdrachtnemer zijn offerte opstelde53; 
• de opdrachtnemer kan moeilijkheden ondervinden om de nodige middelen ter beschik -
king te stellen54. 
De eventuele voorwaarden die aan de stedenbouwkundige vergunning zijn gekoppeld, kun -
nen overigens een niet te verwaarlozen impact hebben op het project en dus op het bestek 
52 Artikel 76 van het koninklijk besluit van 14 januari 2013 tot bepaling van de algemene uitvoeringsregels.
53 Als de voorwaarden verslechterd zijn, zal de opdrachtnemer vergoedingen kunnen eisen; als ze verbeterd zijn heeft 
enkel de opdrachtnemer daar voordeel van. 
54 De administratie kan immers niet van de opdrachtnemer verwachten dat hij in afwachting geen werf uitvoert. Er 
bestaat dus een groot risico dat de opdrachtnemer andere contracten heeft gesloten waarvan de uitvoering een 
deel van de resources van de onderneming vergt op het moment dat de werf eindelijk zal kunnen aanvangen.  26
van de overheidsopdracht. Als de opdracht wordt gegund vóór het bekomen van de vergun -
ning zullen bijgevolg verrekeningen ten laste van de administratie en eventueel termijnver -
lengingen55 kunnen worden vastgesteld. 
Het Rekenhof beveelt aan dat de aanbestedende overheden in het bezit zouden moeten zijn 
van de vereiste vergunningen met het oog op de uitvoering van de bouwplaats vóór ze de 
procedure voor de plaatsing van de overheidsopdracht lanceren, en op zijn minst vóór ze 
deze gunnen56, in het bijzonder wanneer het over stedenbouwkundige vergunningen gaat. 
Bij werfvergunningen beveelt het Rekenhof aan de verplichtingen zo goed mogelijk te ken -
nen om latere opdrachtwijzigingen te vermijden, want die zijn vaak tijdrovend en duur. 
3.2.1 Brussel Mobiliteit
De projectstudies worden ofwel intern uitgevoerd in de directies van Brussel Mobiliteit, 
ofwel uitbesteed aan studiebureaus. Die keuze hangt af van de complexiteit van de projec-
ten, de intern beschikbare resources of de eisen van de “bouwmeester-maître architecte”57 
of van de regering58. 
Evenzo kunnen de technische bepalingen59 van het bestek in voorkomend geval worden op -
gesteld door het studiebureau. De administratieve bepalingen worden dan weer opgesteld 
door de administratie. 
Het Rekenhof stelt vast dat Brussel Mobiliteit voor bepaalde projecten60 teruggrijpt naar 
bestaande opdrachten met bestellingen. Dat type overheidsopdracht voor werken is per -
fect geschikt voor onderhoud en kleine herstellingen of het herasfalteren maar niet voor 
de volledige heraanleg van een weg. De offertes voor opdrachten met bestellingen worden 
opgesteld op basis van een veelheid aan korte bouwplaatsen en niet voor één of twee bouw -
plaatsen van verschillende maanden. Volgens het zuinigheids- en efficiëntiebeginsel moet 
voor grote werven een specifieke mededinging worden georganiseerd op grond van een 
aangepast bestek. Het Rekenhof heeft bovendien vastgesteld dat in de dossiers de bestelbon 
ontbreekt die het bedrag van de bestelling en de uitvoeringstermijn vastlegt, wat betekent 
dat de werven starten zonder andere houvast dan de prijzen die zijn vermeld in de opme -
tingsstaat van de offerte van de opdrachtnemer. 
Het Rekenhof beveelt aan de opdrachten met bestellingen voor te behouden voor onder -
houdswerken aan wegen zoals kleine herstellingen of een herasfaltering. Wanneer het om 
buitengewoon onderhoud of een afbraak-heropbouw gaat, beveelt het Rekenhof aan een 
specifieke opdracht voor aanneming van werken te plaatsen. 
55 Bij wijzigingen aan een opdracht in uitvoering kan de opdrachtnemer niet enkel een prijswijziging vragen maar 
eveneens een extra termijn om de werf te voltooien. 
56 De aanbestedende overheid behoudt in dat geval de mogelijkheid om de procedure stop te zetten en een nieuwe 
op te starten.
57 De bouwmeester-maître architecte (BMA) wordt door de Brusselse regering aangesteld om toe te zien op de archi -
tecturale kwaliteit in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Zijn diensten zijn ondergebracht bij het Brussels Plan -
ningsbureau (een instelling met rechtspersoonlijkheid, opgericht door de ordonnantie van 29 juli 2015). Hij spreekt 
zich uit door middel van adviezen. 
58 Inzonderheid bij een oproep voor het indienen van projecten.
59 Beschrijvingen, opmetingsstaten.
60 Werf van de Generaal Jacqueslaan of de vernieuwing van bruggen. BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /27
In haar antwoord verklaart Brussel Mobiliteit voor grote opdrachten systematisch gebruik 
te maken van specifieke opdrachten. Voor kleinere opdrachten is het door de tijd die ver -
strijkt tussen het bekomen van de vergunning en de goedkeuring van de plannen door de 
gemeente en de geplande uitvoering van de werf niet altijd mogelijk om met specifieke 
opdrachten te werken, wegens de lange duur van de procedures. In zo’n geval kan een be -
stellingsopdracht nuttig zijn.
Het Rekenhof vraagt met aandrang om duidelijk af te bakenen in welke gevallen bestel -
lingsopdrachten mogen worden gebruikt. De looptijd van de procedures of de soepelheid 
van het budget volstaan op zich niet om de keuze voor een plaatsingsprocedure voor een 
overheidsopdracht te verantwoorden.
3.2.2 Beliris
Beliris is belast met grootschalige projecten voor de heraanleg van de openbare ruimte 
waarvoor een beroep moet worden gedaan op externe studiebureaus die eveneens de plan -
nen, de opmetingsstaten en de technische bepalingen van de bestekken zullen opstellen. 
De administratieve bepalingen worden opgesteld door Beliris. 
3.2.3 MIVB
De MIVB heeft intern haar eigen studiebureau. De projectstudie kan echter minstens voor 
een deel worden uitbesteed als het leggen van de tramsporen deel uitmaakt van een door 
Beliris of Brussel Mobiliteit aangestuurd project voor de globale heraanleg van de weg. In 
dat geval stelt het studiebureau dat is gemandateerd eveneens het profiel van de tramspo -
ren voor. 
Het leggen van tramsporen is onderworpen aan de overheidsopdrachtenwetgeving voor de 
speciale sectoren. Daarom gebruikt de MIVB voor haar opdrachten voor werken de proce -
dure van een beperkte aanbesteding ingevolge een kwalificatiesysteem61: ondernemingen 
– op Europees niveau – kunnen aangeven dat ze belangstelling hebben voor de komende 
opdrachten. De MIVB zal dan offerteaanvragen sturen naar elk van die ondernemingen, 
voor zover ze beantwoorden aan de kwalificatiecriteria. 
3.2.4 Raming van de budgetten en de termijnen
Voor de raming van de budgetten en de termijnen baseren de drie geauditeerde entiteiten 
zich op een vergelijking met vroegere gelijkaardige werven. 
Het Rekenhof beveelt aan te vergelijken met wat andere aanbestedende overheden doen, 
want enkel vergelijken met de eigen vroegere werven is niet bevorderlijk om de resultaten 
te verbeteren. 
Het Rekenhof beveelt aan op het niveau van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest een offici -
ele databank62 te creëren die een marktconforme prijsvork vermeldt voor elke post van een 
61 Artikel 148 van de wet van 17 juni 2016 inzake overheidsopdrachten.
62 Databank ten behoeve van de aanbestedende overheden. Er valt op te merken dat de MIVB al een eigen prijzenda -
tabase heeft voor haar opdrachten in de speciale sectoren. 28
opmetingsstaat voor wegenwerken. Dat prijzenbureau63 zal de transparantie van de door de 
inschrijvers ingediende prijzen verbeteren voor alle betrokken aanbestedende overheden. 
De op die manier gedefinieerde prijzen zullen eveneens kunnen dienen in het kader van 
het prijsnazicht64. 
In haar antwoord bevestigt Brussel Mobiliteit dat de oprichting van een  
“prijzenbureau” het mogelijk zou moeten maken meer grip te houden op de eventuele meer -
kosten. 
Beliris houdt een gecentraliseerde databank bij met alle eenheidsprijzen en is bereid die te 
delen met de aanbestedende overheden van het gewest. 
De MIVB is van plan daarover te overleggen met De Lijn en de TEC.
Het Rekenhof stelt vast dat de onderzochte overheidsopdrachten voor wegenwerken en -
kel worden gegund op basis van het prijscriterium65, waardoor elke fout in de raming van 
de voor de werf noodzakelijke termijn enkel op het conto van de administratie komt. Dat 
beperkt ook de mededinging tot louter de prijs als parameter.  Zo heeft de opdrachtnemer 
in één van de onderzochte dossiers de werf drie maanden laten liggen terwijl hij er wel in 
slaagde deze binnen de opgelegde termijn te voltooien. Wanneer men de uitvoeringstermijn 
in mededinging had geplaatst, was ongetwijfeld aan het licht gekomen dat de voor de werf 
noodzakelijke termijn slecht was geraamd. Wanneer men de offertes enkel beoordeelt op 
basis van het prijscriterium, moet het bestek ook heel nauwkeurig zijn, waarbij de eventuele 
fouten opnieuw op het conto van de aanbestedende overheid komen. De opdrachtnemer 
bevindt zich in de comfortabele positie waarbij hij hoofdzakelijk een middelenverbintenis 
en niet een resultaatverbintenis heeft. 
Het Rekenhof beveelt aan overheidsopdrachten voor wegenwerken te gunnen op basis van 
het hoofdcriterium, namelijk de prijs, en in bepaalde gevallen te overwegen een of ander 
bijkomend criterium op te nemen, bijvoorbeeld voor de uitvoeringstermijnen66, om de me -
dedinging tussen de economische operatoren te verhogen, de risico’s op afspraken tussen 
deze laatsten te beperken en de opdrachtnemer te responsabiliseren67. Het Rekenhof be -
veelt eveneens aan de mogelijkheid te analyseren om bonificaties in te bouwen in samen -
hang met de uitvoeringstermijnen. 
Tot slot beveelt het Rekenhof aan de werftermijnen bij voorkeur vast te leggen in kalender -
dagen. Een termijn in kalenderdagen legt een verplichte einddatum voor de werf vast, die 
gemakkelijker te coördineren is en op basis waarvan beter kan worden gecommuniceerd 
met de gebruikers, buurtbewoners en handelaars. 
63 Ter informatie: in het Waals Gewest bestaat er zo’n prijzenbureau, dat wordt geraadpleegd bij het gebruik van de 
applicatie MAO ( métré assisté par ordinateur ) of van het modelbestek Qualiroutes.
64 Artikelen 35 en 36 van het koninklijk besluit van 18 april 2017 plaatsing overheidsopdrachten in de klassieke secto -
ren.
65 Aanbestedingsprocedure in de vroegere terminologie van de overheidsopdrachtenwetgeving.
66 Of ook de kwaliteit.
67 De vertragingsboetes kunnen strenger worden berekend overeenkomstig artikel 86  van het koninklijk besluit van  
14 januari 2013 tot bepaling van de algemene uitvoeringsregels van de overheidsopdrachten.  BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /29
In haar antwoord stelt Brussel Mobiliteit dezelfde mening als het Rekenhof te zijn toege -
daan, namelijk om een bijkomend criterium in verband met de termijn op te nemen. Ze 
preciseert evenwel dat dat criterium met omzichtigheid moet worden gehanteerd omdat 
het tot hiaten zou kunnen leiden. Bovendien is het volgens Brussel Mobiliteit onrealistisch 
om de voorkeur te geven aan termijnen uitgedrukt in kalenderdagen, want die houden geen 
rekening met andere elementen zoals slecht weer, politievoorschriften en beslissingen van 
burgemeesters. 
Beliris verklaart acties te hebben ondernomen om de processen inzake uitvoeringstermijn 
te verbeteren sinds de audit werd uitgevoerd. Beliris stelt meermaals te hebben overwogen 
een criterium voor de termijnen op te nemen, maar heeft dat nooit gedaan om uiteenlopen -
de redenen waaronder het feit dat de aannemer zich voor de opmaak van zijn offerte zou ba -
seren op hypotheses die pas geverifieerd kunnen worden wanneer de toelating is afgeleverd 
door de Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen, d.w.z. nadat de opdracht is betekend. 
Wat de aanbeveling betreft om termijnen uit te drukken in kalenderdagen, veeleer dan in 
werkdagen, stelt Beliris dat die maatregel al wordt toegepast maar het voegt daaraan toe dat 
omzichtigheid geboden is want slechte weersomstandigheden hebben, zeker bij werken in 
de open lucht, een niet te verwaarlozen impact op het uitvoeringstempo van de aannemer.
De MIVB herinnert eraan dat haar bestekken altijd een begin- en een einddatum vermel -
den en dat de termijnen negatief kunnen worden beïnvloed door externe aanvragen.
3.3 Uitvoering van de werven
3.3.1 Methodiek
Deze audit buigt zich over de planning, de uitvoering en de coördinatie van bouwplaatsen 
op de weg. Het is geen onderzoek van de wettelijkheid noch van de regelmatigheid van 
overheidsopdrachten.
Vanuit het oogpunt van de analyse van de impact van de werven, komen de termijn- en/of 
budgetoverschrijdingen naar voren uit de vergelijking tussen de eindsituatie en de situatie 
die was gepland bij de gunning, zonder rekening te houden met de termijnverlengingen/
bijkomende budgetten die de aanbestedende overheid aanvaardde. 
De budgetoverschrijdingen werden als aanzienlijk beschouwd als ze meer dan 100.000 euro 
beliepen of als ze een stijging met meer dan 10  % vertegenwoordigen. 
Als de administraties verklaringen gaven voor de overschrijdingen, werden de belangrijkste 
oorzaken vermeld in dit verslag. 
3.3.2 Brussel Mobiliteit
Het Rekenhof heeft een steekproef van veertien werven onderzocht, waarvan zes werven 
met een totale termijn die oorspronkelijk werd vastgesteld op 1.015 werkdagen (47 maan -
den) en vier  werven met een totale termijn van 2.246 kalenderdagen (74 maanden). Het 
Rekenhof kon voor drie werven niet nagaan welke uitvoeringstermijn aanvankelijk aan de 
aannemer werd opgelegd en heeft voor één werf de werkelijke uitvoeringstermijn niet kun -
nen bepalen.  30
Zes werven in werkdagen
De totale uitvoeringstermijn beloopt 1.336 werkdagen, wat 321 dagen (15 maanden) meer is 
dan was vooropgesteld en wat neerkomt op een overschrijding met 32  %. Voor slechts twee 
werven werden de termijnen nageleefd. 
Van de vier werven waar de aanvankelijk geplande termijnen niet werden nageleefd, was er 
bij deze twee een aanzienlijke termijnoverschrijding:
•  Elsensesteenweg: overschrijding met 136 werkdagen (82 %) wegens talrijke conflicten 
met andere werven en door verschillende vragen in samenhang met de soldenperiodes 
bijvoorbeeld. 
•  Tentoonstellingslaan (weg langs de nieuwe tramlijn 9): overschrijding met 155 werkda -
gen (70 %).
Vier werven in kalenderdagen
De totale uitvoeringstermijn beloopt 2.924 kalenderdagen, wat 678 dagen (22 maanden) 
meer is dan was vooropgesteld en wat neerkomt op een overschrijding met 30  %. Voor 
slechts één werf werden de termijnen nageleefd. 
De volgende werven hebben de aanvankelijk geplande termijnen niet nageleefd:
•  Woluwelaan: overschrijding met 290  dagen (40   %) wegens de vernietiging van de ste -
denbouwkundige vergunning.
•  Jetselaan en Koningin Astridplein (weg langs de nieuwe tramlijn 9): overschrijding met 
147 dagen  (38  %).
•  Rooseveltlaan: overschrijding met 250 dagen (68  %) door conflicten met andere werven, 
waaronder die van de Woudlaan, vertragingen in de werken van de verzoekers en een 
probleem van levering van materialen.
Inachtneming van het initiële budget
Wat de budgetten betreft, kon het Rekenhof voor twee werven het initiële bedrag niet bepa -
len op basis van de gegevens die bij de administratie beschikbaar waren. De twaalf overige 
werven werden gegund voor een totaalbedrag van 86,5 miljoen euro. Na uitvoering beloopt 
het totaalbedrag van de werven 118,1  miljoen euro, d.i. een stijging met 37   %. Bij de volgende 
werven was er een aanzienlijke budgetoverschrijding:
•  Van Ooststraat: overschrijding met 470.000  euro (88   %) ingevolge het uitstellen van de 
werf. 
•  Generaal Jacqueslaan: overschrijding met 750.000  euro ( 27   % ) . Het ging om een op -
dracht met bestellingen.
•  W o l u w e l a an :  o v e r s c hri j din g  m e t  6 . 6 5 0 . 000  e ur o  ( 5 8   % )  ( c f .  s u p r a  t e rmi j n o v e r s c hri j -
ding).
•  Elsensesteenweg: overschrijding met 760.000 euro (11 %) (cf. supra termijnoverschrij -
ding).
•  Dikke-Beuklaan en Laarbeeklaan (weg langs de nieuwe tramlijn 9): overschrijding met 
6.810.000  euro (135   %) wegens het uitstellen met één jaar van de aanvang der werken en 
ingevolge wijzigingen en toevoegingen van in het bestek niet opgenomen posten. BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /31
•  Tentoonstellingslaan (weg langs de nieuwe tramlijn 9): overschrijding met  
2.592.065 euro (66  %) (cf. supra).
1.440.000 euro (29  %).
•  Hallepoorttunnel: overschrijding met 3.510.000  euro (11   %). Het gaat om een specifieke 
werf waarbij speciale technieken moeten worden gebruikt. 
•  Rooseveltlaan: overschrijding met 3.600.000 euro (51  %) (cf. supra termijnoverschrij -
ding).
•  Viaduct 33 en Brug 30 (twee fasen): overschrijding met 5.070.000 euro (49  %) wegens 
wijzigingen in de loop van de werf.
De termijn- en budgetoverschrijdingen hangen gedeeltelijk samen: bepaalde wijzigingen 
van de opdracht leiden tot een wijziging van de prijs en voegen tegelijk ook een termijn toe. 
Omgekeerd zal een termijnoverschrijding eveneens extra uitgaven impliceren voor bevei -
liging, installatiekosten, omkadering en algemene werfkosten. De verrekeningen worden 
bovendien niet altijd onmiddellijk opgesteld maar soms pas op het einde van de werf, of 
ze worden uitgesteld tot de dag dat er voldoende vastleggingskredieten zijn om de vorde -
ringsstaten te betalen. De kostenstijging van een werf is dus niet meteen duidelijk voor de 
ambtenaren die belast zijn met de budgettaire controle, terwijl dat een belangrijk onderdeel 
is van de interne controle van de administratie. 
Uit het onderzoek van de dossiers komt naar voren:
•  dat de werfjournaals niet met de nodige nauwkeurigheid worden ingevuld: bepaalde 
journaals mengen verschillende werven van eenzelfde opdrachtnemer of vermelden ver -
schillende dagen op eenzelfde pagina, wat belet om passend toezicht te houden op de 
werven.
•  dat de procedure inzake het nazicht van de vorderingsstaten niet is gedocumenteerd: de 
inkomende stukken die de vragen van de opdrachtnemer vermelden en het begin van de 
betalingstermijnen vastleggen, worden niet bewaard.
•  dat de overheidsopdrachten voor werken op basis van bestellingen op administratief 
vlak niet adequaat worden opgevolgd: de journaals van de werven mengen zowel de 
werven als de vorderingsstaten; evenzo worden het bedrag van de bestelling en de toe -
gekende uitvoeringstermijn niet gedefinieerd bij het uitschrijven van de bestelbon (die 
over het algemeen ontbreekt bij de documenten in het dossier) of het bevel om de wer -
ken aan te vangen. De beheersing van de werf wordt bijgevolg gecompromitteerd en de 
interne controle door de administratie wordt onwerkzaam gemaakt.
•  dat er niet op alle werven dagelijkse controlebezoeken zijn.
De administratie zorgt naargelang de dossiers voor een andere effectieve opvolging en  con -
trole: voor bepaalde werven worden processen-verbaal opgesteld wegens  vaststellingen van 
tekortkomingen terwijl de tekortkomingen voor andere werven uitsluitend worden gemeld 
op de werfvergaderingen. Termijnoverschrijdingen worden niet gesanctioneerd. De admi -
nistratie stelt slechts met mondjesmaat sancties op te leggen om een goede verstandhou -
ding met de opdrachtnemers te behouden. 
Tot slot heeft de administratie voor bepaalde werven gevraagd de werken te versnellen, 
door aan de opdrachtnemer een prijssupplement te betalen voor de terbeschikkingstelling  32
van extra ploegen. In sommige gevallen dient de versnelling van de werf gedeeltelijk om een 
gecumuleerde vertraging in te halen. Zonder passende opvolging, die thans ontbreekt, is 
moeilijk uit te maken of die supplementen gerechtvaardigd waren. 
Er wordt voor de werven niet systematisch een evaluatie68 gemaakt om de redenen van 
eventuele tekortkomingen en/of overschrijdingen te achterhalen. 
Het Rekenhof beveelt aan om alle gegevens in verband met de werven nauwgezet te regis -
treren in de werfjournaals, om te zorgen voor een betere archivering van de documenten 
via een gedigitaliseerde database69, om ervoor te zorgen dat er dagelijks een controleur op 
elke werf aanwezig is, om de verrekeningen op te stellen op het moment dat de wijzigingen 
bij de opdrachtnemer worden besteld, om bij het einde van de werven terug te koppelen 
(met bijzondere aandacht voor werven die werden versneld) en om de in het bestek voor -
ziene sancties toe te passen bij tekortkomingen. 
In haar antwoord wijst Brussel Mobiliteit erop dat er een aanwervingsplan nodig is om te 
garanderen dat dagelijks controleurs aanwezig zijn op alle werven.
3.3.3 Beliris
Het Rekenhof heeft een steekproef onderzocht van negen werven voor een totale vastge -
legde termijn van 1.645 werkdagen (76 maanden) en een totaal gegund bedrag van 23,8 mil-
joen euro. 
De totale uitvoeringstermijn beloopt 2.076 werkdagen, wat 431 dagen (20 maanden) meer is 
dan was vooropgesteld en wat neerkomt op een overschrijding met 26   %. Voor slechts twee 
werven werden de termijnen in acht genomen. 
De volgende werven hebben de initieel geplande termijnen niet nageleefd:
•  Ninoofsepoort: overschrijding met 124  werkdagen (43   %) door vertragingen bij de wer -
ken van de verzoekers en door talrijke problemen bij de coördinatie van de werven.
•  Europese wijk – Eastman: overschrijding met 43  werkdagen (22   %) ingevolge een con -
flict met een werf van het Europees Parlement. 
•  Jourdanplein: overschrijding met 88 werkdagen (44  %) ingevolge een onderschatting 
van de termijn van de werf, ingevolge problemen bij de levering van materialen en het 
gebruik van het plein voor het stationeren van officiële voertuigen bij Europese toppen. 
•  Fontainasstraat: overschrijding met 58 werkdagen (36  %) wegens vertragingen bij de 
toekenning van de werfvergunningen en talrijke daden van vandalisme. 
•  Park-Alsemberg: overschrijding met 106  werkdagen (54   %) ingevolge vertragingen bij de 
voorafgaande werkzaamheden van de verzoekers, problemen inzake de coördinatie met 
andere werven en talrijke daden van vandalisme. 
Het totaalbedrag van de werven beloopt 19,0  miljoen euro, d.i. 10   % minder dan was ge -
raamd. Enkel voor de Fontainaswerf was er een aanzienlijke overschrijding met 360.000 euro 
(12  %). 
68 Analyses via “terugkoppeling”. 
69 Cf. punt 3.3.3  Beliris . BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /33
Het management heeft bevestigd dat het naleven van de termijnen geen prioriteit was in 
tegenstelling tot de controle van de kosten, wat blijkt uit de analyse. 
Alle documenten die samenhangen met de werven worden gedigitaliseerd in een database. 
Hoe vaak die wordt bijgewerkt hangt af van het team dat met de werf belast is. De ontbre -
kende documenten konden snel worden voorgelegd. 
De administratie volgt de werven effectief op en controleert deze effectief. De tekortko -
mingen worden genoteerd in processen-verbaal van tekortkoming. Voor  termijnoverschrij -
dingen wordt niet noodzakelijk een sanctie opgelegd. De administratie stelt slechts met 
mondjesmaat sancties op te leggen om een goede verstandhouding met de opdrachtnemer 
te behouden.
Er worden voor de werven analyses gemaakt waarbij wordt teruggekoppeld om de redenen 
van eventuele tekortkomingen en/of overschrijdingen te achterhalen.
Het Rekenhof beveelt aan de opvolging van de werven eenvormig te maken voor de ver -
schillende teams en de in het bestek voorziene sancties toe te passen bij tekortkomingen. 
De gedigitaliseerde database zou kunnen worden verbeterd door waarschuwingen bij ont -
brekende bestanden70 en/of door een workflowfunctie. 
In zijn antwoord vermeldt Beliris dat het vaak moeilijk is de vinger te leggen op de reden en 
de herkomst van een vertraging en dat het opleggen van boetes bijgevolg complex en discu -
tabel is. Voor twee van de werven waarvoor het Rekenhof een termijnoverschrijding vast -
stelde, is die overschrijding volgens Beliris deels te wijten aan tekortkomingen in hoofde 
van de aannemer en overweegt Beliris vertragingsboetes toe te passen. Beliris wijst erop dat 
de digitale databank werd verbeterd door de ingebruikname, in maart 2020, van verschil -
lende modules voor documentair beheer. Bovendien bevestigt Beliris dat de inachtneming 
van de uitvoeringstermijnen als doelstelling is opgenomen in zijn ontwikkelingsstrategie 
voor de jaren 2020 tot 2025.
3.3.4 MIVB
De opdrachtnemers van de MIVB zijn ondernemingen die zijn gespecialiseerd in het leggen 
van sporen. Bij werken aan de sporen verhindert de onderbreking van een tramlijn de ex -
ploitatie van het netwerk. De MIVB maakt van het naleven van de termijnen een prioriteit 
en legt de aanvangs- en einddatum van de werken aan de sporen vast in de bestekken. 
Het Rekenhof heeft een steekproef onderzocht van twaalf werven voor een totale vast -
gelegde termijn van 1.936 kalenderdagen (64 maanden) en een totaal gegund bedrag van 
15,2 miljoen euro. 
De totale uitvoeringstermijn beloopt 2.176 kalenderdagen, d.i. 240 dagen (acht maanden) 
meer dan was vooropgesteld en komt neer op een overschrijding met 12  %: vier werven 
werden voortijdig beëindigd, vier werven op tijd en vier met vertraging. Voor twee derde 
van de steekproef werden de termijnen dus nageleefd. 
70 Bijvoorbeeld in het geval van een aanzienlijke vertraging bij het invoeren van de werfjournaals en de vorderings -
staten. 34
De volgende werven hebben de aanvankelijk bepaalde termijnen niet nageleefd:
•  Woluwelaan (uitbreiding lijn 94): overschrijding met 182  dagen (43   %) ingevolge de ver -
nietiging van een stedenbouwkundige vergunning.
•  Lijn 9  (Oude Afspanning tot Eeuwfeest): overschrijding met 35  dagen (32   %) ingevolge 
een vertraging van de werken van Brussel Mobiliteit (werfleider).
•  Léon Theodorstraat: overschrijding met 82 dagen (130  %) wegens grotere werken dan 
gepland van de verzoekers (te verplaatsen gasleiding). 
•  Vorstlaan: overschrijding met 56  dagen (48   %) te verklaren door een conflict van werf -
machtigingen met de nabijgelegen werf aan de Rooseveltlaan (Brussel Mobiliteit). 
Het totaalbedrag van de werven beloopt 15,1  miljoen euro, d.i. 1   % minder dan was voorop -
gesteld maar er zijn grote verschillen tussen de werven. Bij de volgende werven was er een 
aanzienlijke budgetoverschrijding:
•  Ninoofsepoort: overschrijding met 130.000 euro (8  %) ingevolge een vertraging bij de 
werf van Beliris (werfleider). Deze vertraging heeft geleid tot een vertraging bij het op -
starten van de werf van de MIVB, die haar werf versneld heeft om de einddatum te 
handhaven. 
•  Van Ooststraat: overschrijding met 100.000 euro (19  %) als gevolg van het uitstel van 
de werf met nagenoeg een jaar door de vernietiging van de stedenbouwkundige vergun -
ning. 
•  Lijn 9 (Eeuwfeest tot Simonis): overschrijding met 170.000 euro (15  %) wegens bijko -
mende werken.
•  Lijn 9  (eindhalte Simonis): overschrijding met 200.000  euro (58   %) wegens een wijzi -
ging op het niveau van de isolerende voegen die ’s nachts worden geplaatst.
•  Léon Theodorstraat: overschrijding met 70.000  euro (13   %) (cf. supra termijnoverschrij -
ding). 
Uit het onderzoek van de dossiers is gebleken dat een groot deel van de werfjournaals niet 
nauwkeurig genoeg wordt ingevuld. Voor vier onderzochte werven ontbraken de werfjour -
naals. 
Dat neemt niet weg dat de MIVB de werven duidelijk nauwgezet opvolgt en controleert, ook 
al zijn de documenten die dat zouden moeten aantonen niet altijd beschikbaar of bewaard. 
De eventuele tekortkomingen worden onmiddellijk door de opdrachtnemer op de werf ge -
corrigeerd. Er is dus geen proces-verbaal van tekortkoming of sancties. 
Het Rekenhof beveelt aan alle gegevens in verband met de werven zorgvuldig te registreren 
in de werfjournaals en te zorgen voor een betere archivering van werfdocumenten via een 
digitale database71. 
In haar antwoord verklaart de MIVB te overwegen over te stappen naar een digitaal systeem.
71 Cf. punt 3.3.3  Beliris . BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /35
Hoofdstuk 4
Coördinatie van  
De coördinatie van de bouwplaatsen is een essentieel element van een beleid dat de impact 
voor de buurtbewoners en voor de mobiliteit wil beperken. 
Coördinatie moet vanuit drie invalshoeken worden bekeken:
•  interne coördinatie op de werf tussen de verschillende verzoekers en aannemers;
•  coördinatie in de tijd om te vermijden dat verschillende werven op eenzelfde plaats el -
kaar opvolgen waardoor de wegen herhaaldelijk moeten worden opgebroken en gedicht;
•  coördinatie in de ruimte om verplaatsingen met hindernissen uit te stellen en te vermij -
den dat de mobiliteit in een wijk zwaar verstoord wordt voor de gebruikers. 
Artikel 3 van de ordonnantie van 5 maart 1998 betreffende de coördinatie en de organi -
satie van de werken op de openbare weg in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest bepaalde 
dat “op, onder of boven de openbare weg geen enkel werk mag worden aangevat zonder 
voorafgaande coördinatie in tijd en ruimte door de beheerders van de openbare weg”. Deze 
ordonnantie zal worden opgeheven en vervangen door de ordonnantie van 3 juli 2008 be-
treffende de bouwplaatsen op de openbare weg, die naast coördinatie eveneens de verplich -
ting oplegt om via Osiris een programmering van de komende bouwplaatsen te bezorgen 
en die voor een termijn van drie jaar iedere nieuwe bouwplaats op dezelfde plaats verbiedt72.  
Deze laatste ordonnantie werd eveneens opgeheven en vervangen door de ordonnantie van 
3 mei 2018 betreffende de bouwplaatsen op de openbare weg, die hoofdzakelijk een actu -
alisering is, rekening houdend met de ervaring die werd opgedaan in de periode dat de 
ordonnantie van 2008 werd toegepast. Niettemin wordt het principe van de hypercoör -
dinatie73 toegevoegd en wordt de regelgeving die een vergoeding voor handelaars instelt, 
geïntegreerd. 
De memorie van toelichting van de ordonnantie van 3 mei 2018 vermeldt de volgende doel -
stellingen:
•  terugdringen van de hinder ingevolge de werven (korte werven met lage impact);
•  goede omkadering en controle van werfinrichting voorzien;
•  anticiperen en coördineren van vele interventies om heropeningen van de weg te vermij -
den;
•  veiligheid, doorstroming en toegankelijkheid van gebruikers in rekening nemen. 
72 Behoudens met redenen omklede dringende noodzakelijkheid.
73 Titel II van Boek 2 van de ordonnantie van 3 mei 2018. 36
Het Rekenhof stelt vast dat de notie van hypercoördinatie enerzijds de vroegere verplichting 
voor programmering op middellange termijn dekt en anderzijds hypercoördinatie-zones 
instelt die hoofdzakelijk een grotere perimeter dekken met een grotere betrokkenheid van 
de Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen. De nieuwe regelgeving voegt bijgevolg een 
administratieve laag toe zonder te evalueren of de reeds aanwezige processen noodzakelijk 
en/of relevant zijn. 
4.1 Interne coördinatie op de bouwplaats
De institutionele verzoekers moeten overeenkomstig de regelgeving74 h un  w e rv e n  c o ö r -
dineren: een verzoeker die een bouwplaats wil programmeren, moet een beroep doen op 
coördinatie om in de werf de werken op te nemen die andere verzoekers moeten uitvoeren 
in dezelfde zone. Voor een werf van wegenwerken in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 
moet er dus vaak coördinatie plaatsvinden met verschillende bouwheren en verschillende 
ondernemingen. 
Het Rekenhof stelt vast dat er heel regelmatig moeilijkheden zijn bij de coördinatie. 
Bijvoorbeeld: de werken van de verschillende aannemers kunnen in conflict komen en elke 
tekortkoming van een aannemer heeft een impact op het verdere verloop van de werf. De 
leidende verzoeker is verantwoordelijk voor de coördinatie van alle verzoekers ten over -
staan van de wegbeheerder en de Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen75, maar hij is 
verworden tot een louter administratieve leider omdat geen enkel reglementair instrument 
hem de mogelijkheid biedt de uitvoering van de gecoördineerde bouwplaats werkelijk te 
leiden. De twee reglementaire instrumenten, te weten de solidaire aansprakelijkheid van 
de verzoekers76 en de maatregelen van ambtswege van de wegbestuurder77 ten aanzien van 
een in gebreke blijvende verzoeker, staan niet ter beschikking van de leidende verzoeker en 
zorgen niet voor een rechtstreekse en onmiddellijke verbetering van de coördinatie op een 
gecoördineerde bouwplaats. Het eerste instrument maakt het nochtans eenvoudiger om 
tekortkomingen te laten bestraffen door de sanctionerende ambtenaar maar verbetert niet 
de individuele betrokkenheid van de gecoördineerde verzoekers, wel integendeel, want het 
doet de aansprakelijkheid verwateren. Het tweede instrument wordt uitsluitend als ultiem 
middel ingezet en vergt een voorafgaande juridische voorbereiding. 
Het Rekenhof beveelt aan het geldende kader te verbeteren zodat de leidende verzoeker niet 
meer gehinderd wordt bij de uitvoering van zijn coördinatieopdrachten door de inertie van 
één of meer andere verzoekers. 
74 Artikel 24 van de ordonnantie van 3 mei 2018 en artikel 15 van de ordonnantie van 3 juli 2008.
75 Artikel 29  van de ordonnantie van 3  mei  2018: “ […] wijzen de gecoördineerde verzoekers in hun midden de persoon 
aan die, in hun collectieve naam, belast zal worden met het indienen van de aanvraag tot uitvoeringsvergunning 
[…]. De aangestelde verzoeker wordt de leidende verzoeker genoemd.”. Te lezen samen met artikel 54 van die -
zelfde ordonnantie.
76 Artikel 55 van de ordonnantie van 3 mei 2018.
77 Artikel 69 van de ordonnantie van 3 mei 2018. Er valt op te merken dat artikel 69 deel uitmaakt van Boek III zoals 
het artikel 54 dat bepaalt: “ Behoudens andersluidende vermelding, zijn de verplichtingen die dit Boek aan de ver -
zoeker oplegt, in geval van gecoördineerde bouwplaats, ten laste van de leidende verzoeker”. De maatregelen van 
ambtswege worden echter opgelegd ten laste en op kosten en risico van de verzoeker. De vraag is of het gaat om 
de in gebreke blijvende verzoeker (waarbij de bewijslast bij de bestuurder rust), om de leidende verzoeker, om alle 
solidair aansprakelijke verzoekers. BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /37
4.2 Coördinatie in de ruimte en in de tijd van de bouwplaatsen
De oprichting van een Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen, die een advies verstrekt 
over alle bouwplaatsen met een zekere omvang, maakte het mogelijk het principe an sich in 
te voeren van een onontbeerlijke coördinatie tussen alle actoren. 
Het Rekenhof stelt niettemin vast dat niet tegemoet is gekomen aan verschillende doelstel -
lingen in de memorie van toelichting van de ordonnantie van 3 mei 2018.
impact)
Deze doelstelling is niet gehaald. Uit het onderzoek van de steekproef van werven blijkt 
immers duidelijk dat het ingestelde coördinatiebeleid erin bestaat de werven op te splitsen 
in talrijke fasen die elk een soort mini-werf vormen78. Voor elke fase moet een vergunning 
worden gegeven. Door die fasering wordt de termijn van de werven bijgevolg verlengd en 
stijgen de kosten ervan. Voor elke fase moet immers de beveiliging van de werf worden 
aangepast. Door de vermenigvuldiging van de fasen verloopt de uitvoering van de werken 
daarenboven stroever. De positie van de opdrachtgever in de contractuele relatie wordt ver -
zwakt, daar de opdrachtnemer veeleer een middelenverbintenis dan een resultaatverbinte -
nis heeft. Hoe strikter en nauwkeuriger omschreven de voorwaarden zijn waarin de werf 
moet worden uitgevoerd, hoe meer de opdrachtnemer zich immers achter die voorwaarden 
kan verschuilen om eventuele tekortkomingen of prijsstijgingen te verantwoorden. 
In hun antwoorden benadrukken Brussel Mobiliteit en de minister dat het begrip ‘fase’:  
•  van kapitaal belang is om de ongemakken ten gevolge van de bouwplaatsen te vermin -
deren; het vormt immers de basis voor de verplichting om in real time te communiceren 
over de evolutie van de impact van de werf op de wegen;  
•  rechtstreeks gekoppeld is aan de manier waarop de werf is georganiseerd, en los staat 
van enige wens van de Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen of van de wegbe -
heerders om “werven op te splitsen”;  
•  niet de verplichting inhoudt om een vergunning te vragen voor elk van de fasen.
Het Rekenhof beveelt Brussel Mobiliteit aan om in die zin te communiceren ten aanzien 
van de verzoekers, want de geauditeerde verzoekers, met inbegrip van Brussel Mobiliteit, 
beschouwen de fasering niet als een interne werforganisatie maar als een verplichting die 
gekoppeld is aan de vergunningen.
4.2.2 Anticiperen en coördineren van vele interventies om heropeningen van de 
weg te vermijden 
Het verbod om gedurende een periode van drie jaar een nieuwe werf uit te voeren, zoals 
opgenomen in artikel 67 van de ordonnantie van 3 mei 2018, wordt nageleefd79. Zodra de 
interventies binnen het toepassingsgebied van de ordonnantie vallen, worden ze gecoör -
dineerd. Bij verschillende onderzochte werven waren er interferenties met bouwplaatsen 
78 Elke fase bestaat bijvoorbeeld uit werken op slechts een deel van de weg.
79 Dat is geen absoluut verbod. 38
buiten de weg80 waarvoor vrachtwagens en werfmachines moesten passeren waardoor de 
bouwheer verplicht werd een niet-voorziene toegang te handhaven, de fasering van de werf 
te wijzigen of zelfs een deel van de werken uit te stellen81. 
nemen
In het algemeen zijn de veiligheid en de toegankelijkheid voor de gebruikers verzekerd, 
inzonderheid voor fietsers en voetgangers. Voor elke werf is weliswaar een zekere door -
stroming van het verkeer verzekerd, maar de doorstroming wordt daarentegen niet ge -
waarborgd op het niveau van de wijk, de gemeente of het gewest. Het Rekenhof stelt een 
gebrek aan coördinatie in ruimte en tijd van de werven vast. Zo werd de bouwplaats van de 
Woudlaan in Elsene vergund terwijl de naburige werf van de Rooseveltlaan bezig was. Die 
werven kwamen nog bovenop de werven van de Buyllaan en van de Generaal Jacqueslaan, 
wat uiteindelijk van 2017 tot 2018 een zeer ongunstige impact had op de verkeersdoor -
stroming in het zuiden van de gemeente Elsene. In 2018 hebben ook de werven aan de 
Hallepoorttunnel, de Ninoofsepoort en de Elsensesteenweg de mobiliteit van de gebruikers 
sterk verstoord op een aanzienlijk deel van de Kleine Ring. 
Het Rekenhof is van oordeel dat die moeilijkheden het gevolg zijn van het feit dat de 
directie belast met de coördinatie van de bouwplaatsen van Brussel Mobiliteit en de 
Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen veeleer elke werf coördineren en niet zozeer 
de aaneensluiting van de diverse werven.
In haar antwoord benadrukt Brussel Mobiliteit dat het precies dat soort problemen zijn die 
het mechanisme van de hypercoördinatie wil oplossen. Daarnaast wijst ze erop dat tussen 
1 april 2019 en 31 januari 2020 149.406 ruimtelijke analyses82 werden uitgevoerd.
Brussel Mobiliteit herinnert ook aan het belang van artikel 8 van het uitvoeringsbesluit van 
4 april 2019, dat de wegbestuurders verplicht om de volgende beslissingen op te laden in het 
informaticasysteem Osiris: 
•  verkeersvergunningen en -concessies; 
•  parkeervergunningen en -concessies;
•   parkeerreserveringen;
•   vergunningen voor nachtarbeid;
•   politiebevelen tot beperking of verbieding van het wegverkeer;
•   aanvullende voorschriften betreffende het wegverkeer; 
•  elke beslissing die respect voor autowegen oplegt.
80 Afbraak, oprichten van gebouwen of grote vernieuwingswerkzaamheden aan een bestaand gebouw.
81 Dergelijke interferenties deden zich voor bij de werven van de Elsensesteenweg en de Rooseveltlaan.
82 Waarbij mogelijke interacties tussen gelijktijdig uitgevoerde werven in beschouwing worden genomen. BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /39
4.3 Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen
Titel III van de ordonnantie van 3 mei 2018 betreffende de bouwplaatsen op de openbare 
weg richt de Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen op. 
Ze bestaat uit 25 leden83:
•  negen leden die het gewest vertegenwoordigen84;
•  één lid dat de MIVB vertegenwoordigt85;
•  één lid dat het Gewestelijk Agentschap voor Netheid vertegenwoordigt;
•  zes leden die de gemeenten van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest vertegenwoordi -
gen86;
•  zes leden die de politiezones van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest vertegenwoordi -
gen;
•  twee leden die de Raad van de Netwerkbeheerders van Brussel vertegenwoordigen.  
Ze heeft onder andere als opdracht87:
•  het register van de institutionele verzoekers bij te houden;
•  advies uit te brengen over de aanvragen voor uitvoeringsvergunningen voor een bouw -
plaats;
•  toe te zien op de werking van het informaticasysteem88;
•  verzoening te organiseren;
•  opmerkingen te formuleren en suggesties of algemene voorstellen te doen met betrek -
king tot iedere vraag over de bouwplaatsen;
•  hypercoördinatiezones voor te stellen;
•  aanvragen behandelen voor het opheffen van het verbod op een nieuwe bouwplaats ge -
durende drie jaar;
•  de strategische kruispunten te bepalen waar de aanwezigheid van politie gewenst is. 
Om een advies te kunnen formuleren over de aanvragen voor uitvoeringsvergunningen 
voor een bouwplaats89 moet de commissie minstens één keer per week vergaderen. De zui -
nigheid en doeltreffendheid van zo’n proces moeten worden onderzocht omdat er heel wat 
kosten aan verbonden zijn, zowel in termen van inzet van personen (25 commissieleden, 
plus de medewerkers van het vast secretariaat dat de commissie bijstaat) als in termen van 
werkingskosten (presentiegelden, enz.). 
83 Artikel 6 van de ordonnantie. 
84 Vijf zijn stemgerechtigd.
85 Met stemrecht.
86 Voorgesteld door Brulocalis, en stemgerechtigd. Brulocalis, de Vereniging van de Stad en de Gemeenten van het 
Brussels Hoofdstedelijk Gewest, is een vzw die ten dienste staat van de lokale overheden van het Brussels Hoofd -
stedelijk Gewest en die door die overheden zelf werd opgericht en door hen wordt beheerd.
87 Artikel 5 van de ordonnantie.
88 Osiris.
89 Met inbegrip van alle fasen en alle wijzigingen. 40
Vermits het overigens niet de opdracht is van de commissieleden om in de plaats te treden 
van de architecten, ingenieurs en aannemers, is het Rekenhof van oordeel dat het weinig 
relevant is dat ze tussenkomen om een advies te formuleren over elke fase van elke werf.
Het Rekenhof beveelt enerzijds aan de samenstelling van de commissie te herzien om de 
doeltreffendheid en de doelmatigheid van het beheer van bouwplaatsen op de weg te ver -
beteren. Anderzijds beveelt het Rekenhof aan de bevoegdheid en de opdrachten van de 
Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen grondig te wijzigen door ze toe te spitsen op 
drie fundamentele aspecten:
•  een meerjarenprogrammering van de bouwplaatsen opstellen die periodiek wordt bijge -
werkt en die de omvang en de looptijd van de bouwplaatsen vermeldt en de hypercoör -
dinatiezones en de strategische kruispunten definieert;
•  opmerkingen formuleren, suggesties of algemene voorstellen doen met betrekking tot 
•  bemiddeling organiseren en de aanvragen tot opheffing van het verbod op de uitvoering 
van de werf afhandelen. 
Het bijhouden van het register van de institutionele verzoekers, het uitbrengen van advie -
zen over de aanvragen voor uitvoeringsvergunningen voor een bouwplaats en het beheer 
van het informaticasysteem moeten onder het administratief beheer van Brussel Mobiliteit 
vallen. 
De aanvragen voor uitvoeringsvergunningen voor een bouwplaats die de op deze manier 
opgestelde meerjarenprogrammering in acht nemen, zouden vanuit dit oogpunt enigszins 
geautomatiseerd moeten kunnen worden zodat de bouwheer echt zeggenschap over zijn 
bouwplaats krijgt. Opdat de bouwheren en de aannemers over een stabiel en voorzienbaar 
kader zouden beschikken, is het wenselijk het wettelijke of reglementaire kader te vervol -
ledigen met een aantal verplichtingen – eventueel suppletief90 – waaraan de bouwplaatsen 
zouden zijn onderworpen in het vlak van het terugdringen van de hinder, de omkadering, 
de inrichting, de veiligheid, de verkeersdoorstroming en de toegankelijkheid voor de ge -
bruikers91. Er zou ook moeten worden nagedacht over een minimumintensiteit van het werk 
op de werf92, en over een perimeter waarbinnen geen enkele andere grote werf tegelijker -
tijd93 mag plaatsvinden, rekening houdend met het soort werf en de klasse van de weg. 
Het Rekenhof beveelt aan dat de opdrachten van de Coördinatiecommissie van de bouw -
plaatsen zouden evolueren van een controle a priori, die inefficiënt, niet zuinig en op admi -
nistratief vlak buitensporig tijdrovend is, naar een controle a posteriori.
90 Het bestek zou in voorkomend geval het specifieke reglementaire kader kunnen hernemen waarin de meerjaren -
programmering voorziet. 
91 Het besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering van 4 april 2019 tot uitvoering van de ordonnantie van 
3 mei  2018  betreffende de bouwplaatsen op de openbare weg somt al heel wat verplichtingen op waaraan de wer -
ven zijn onderworpen.
92 Artikel 39 van het besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering van 4 april 2019 tot uitvoering van de ordon -
nantie van 3 mei 2018 betreffende de bouwplaatsen op de openbare weg legt minimale werfuren op. Het dubbel 
aantal uren werken met de helft van de werknemers versnelt de werf echter niet.  
93 Met uitzondering van de interventies die bij hoogdringendheid nodig zijn. BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /41
In haar antwoord vermeldt Brussel Mobiliteit dat de suggestie om de samenstelling van de 
Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen te herzien, kan worden opgevat vanuit nume -
riek oogpunt. Het kwaliteitsniveau van de uitwisselingen tussen de leden tijdens de ver -
gaderingen en van de adviezen die daaruit voortvloeien, kan misschien worden behouden 
door het aantal leden te verminderen.
Brussel Mobiliteit preciseert ook dat het gros van de opdrachten die bij wet werden toever -
trouwd aan de Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen, in de praktijk wordt uitgevoerd 
door het secretariaat van de commissie.
Tot slot wijst Brussel Mobiliteit erop dat de aanbeveling van het Rekenhof om aanvragen 
voor uitvoeringsvergunningen die de aldus opgestelde programmering in acht nemen 
enigszins te automatiseren, in de lijn ligt van de uitzonderlijke procedure die onlangs  
– en tijdelijk – werd ingevoerd door het volmachtbesluit van de Brusselse Hoofdstedelijke 
Regering nr. 2020/034 van 11 juni 2020 tot instelling van een uitzonderingsregeling op het 
vlak van vergunningen voor de uitvoering van bouwplaatsen op de openbare weg. In het 
kader van die bepaling wordt een systeem van gestandaardiseerde vergunningen toegepast. 
De bestendiging van die uitzonderlijke regeling, via een wijziging van de ordonnantie en 
van het bijbehorende uitvoeringsbesluit, is zonder twijfel een interessante piste om gevolg 
te geven aan de voornoemde aanbeveling van het Rekenhof.
De minister bevestigt in haar antwoord dat sedert de opmerkingen op het voorontwerp 
van verslag werden verstuurd, binnen de Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen een 
consensus werd bereikt om te werken aan een wijziging van de ordonnantie van 2018 en 
het bijbehorende uitvoeringsbesluit van 2019. In concreto wil men op een duurzame wijze 
in de ordonnantie de uitzonderlijke procedure integreren die werd ingevoerd door het vol -
machtbesluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering nr. 2020/034 van 11 juni 2020 tot 
instelling van een uitzonderingsregeling op het vlak van vergunningen voor de uitvoering 
van bouwplaatsen op de openbare weg. De analyse van die uitzonderlijke procedure eind 
2020 heeft tot de vaststelling geleid dat de gemiddelde termijn voor het uitreiken van ver -
gunningen die binnen het toepassingsgebied van het volmachtbesluit vallen, door drie 
werd gedeeld in vergelijking met de resultaten van de gewone procedure.  BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /43
Conclusies en aanbevelingen
5.1 Brussel Mobiliteit
De auditwerkzaamheden hebben geleid tot de vaststelling dat het beheer van de bouw -
plaatsen op de openbare weg door Brussel Mobiliteit het niet mogelijk maakt de termijnen 
noch de kosten ervan in de hand te houden. Dat is toe te schrijven aan een slechte kennis 
van de staat van het wegennet, in combinatie met een slechte voorbereiding van de dossiers 
en talrijke zwakke punten bij de opvolging van de uitvoering van de bouwplaatsen. 
Ingevolge de incidenten die tot de plotselinge sluiting van de tunnels hebben geleid, worden 
de kunstwerken regelmatig geïnspecteerd, en leveren die inspecties stof voor de meerjar -
eninvesteringsplannen. Het netwerk van gewestwegen wordt daarentegen niet meer regel -
matig geïnspecteerd en de kennis van de toestand van het wegennet is hoofdzakelijk ge -
baseerd op informatie en incidenten die worden gemeld via de mobiele app en de website 
“Fix my street”. Tot slot wordt het gebrek aan kennis van de staat van de ondergrond nog 
verergerd door een gebrek aan kennis over de staat van een groot deel van het rioleringsnet -
werk. Het Rekenhof beveelt enerzijds aan de gewestwegen, met inbegrip van de funderin -
gen, regelmatig te inspecteren en anderzijds een kadaster van alle ondergrondse elementen 
op te stellen. Het Rekenhof is in dat opzicht van oordeel dat de kennis van de toestand van 
het netwerk kan verbeteren door de geplande reorganisatie van de diensten van Brussel 
Mobiliteit waarbij de directies belast met de inspecties en het onderhoud enerzijds en de 
directies belast met de plannen voor de bouw en het uitzonderlijk onderhoud van de wegen 
en kunstwerken anderzijds zullen worden gescheiden.
Het Rekenhof stelt vast dat de dossiers in verband met de regionale wegenwerken worden 
verdeeld onder de DPW en de DIOV, soms louter op basis van het criterium van de beschik -
bare resources. De dossiers worden overigens op basis van het vakgebied behandeld en niet 
op projectbasis, wat tot gevolg heeft dat geen enkele actor van de administratie de volledige 
historiek van een dossier kent of er een globaal zicht op heeft. 
De wegenwerken die in het kader van de audit werden onderzocht, vallen onder de klassieke 
sectoren, wat de plaatsing van overheidsopdrachten betreft. De DIOV hanteert evenwel de 
bepalingen van het wetgevend kader die zijn voorbehouden voor de speciale sectoren. Het 
Rekenhof beveelt aan dat de administratie het financiële belang berekent van de posten die 
onder de klassieke sectoren vallen en van de posten die onder de speciale sectoren vallen, 
alvorens haar opdrachten dienovereenkomstig te kwalificeren. 44
Voor bepaalde projecten grijpt Brussel Mobiliteit terug naar bestaande opdrachten met be -
stellingen. Dat type overheidsopdracht voor werken is niet geschikt voor grote bouwplaat -
sen. Bovendien bevatten de dossiers niet de effectieve bestelbon waarin het bedrag van de 
bestelling en de uitvoeringstermijn worden vastgelegd, wat betekent dat de werven starten 
zonder houvast. Het Rekenhof beveelt aan om opdrachten met bestellingen voor te behou -
den voor onderhoudswerken aan wegen zoals kleine herstellingen of het herasfalteren, en 
een specifieke overheidsopdracht voor werken uit te schrijven bij grote werven. Er moet 
bovendien duidelijk worden afgebakend in welke gevallen gebruik mag worden gemaakt 
van bestellingsopdrachten, want de looptijd van de procedures of de soepelheid van het 
budget volstaan op zich niet om de keuze voor een plaatsingsprocedure voor een overheids -
opdracht te verantwoorden.
Uit het onderzoek van de dossiers zijn tekortkomingen naar voren gekomen op het vlak van 
de administratieve opvolging van de uitvoering van de opdrachten. Termijnoverschrijdingen 
worden niet beboet en er zijn niet op alle werven dagelijks controlebezoeken. 
Daarom beveelt het Rekenhof aan:
•  de lopende reorganisatie van de diensten te baat te nemen om een projectmatige aanpak 
van de dossiers in te voeren zodat de projectleider een integraal en geïntegreerd beeld 
krijgt;
•  alle wegenwerken voor te behouden aan de directie die belast is met de wegenprojecten; 
•  en de DIOV te belasten met de werken waarvoor specifieke technische knowhow en een 
sterke coördinatie met de MIVB als exploitant van het netwerk noodzakelijk is. 
Het Rekenhof beveelt tot slot aan: 
•  alle gegevens in verband met de werven te registreren in de werfjournaals; 
•  te zorgen voor een betere archivering van de werfdocumenten via een digitale data -
base94; 
•  te zorgen dat er dagelijks een controleur op elke werf aanwezig is; 
•  de verrekeningen op te stellen op het moment dat de wijzigingen bij de opdrachtnemer 
worden besteld; 
•  bij het einde van de werven terug te koppelen.
5.2 Beliris
De auditwerkzaamheden leidden tot de vaststelling dat Beliris via het beheer van de wegen -
werven de termijnen ervan niet in de hand kan houden maar dat het de kosten daarentegen 
goed onder controle houdt. Dat is gedeeltelijk toe te schrijven aan het managementplan 
2015-2020 dat gericht is op kostenbeheersing. 
Het Rekenhof stelt bepaalde tekortkomingen vast bij de opvolging van de uitvoering van 
de bouwplaatsen. Alle documenten die samenhangen met de werven worden weliswaar 
gedigitaliseerd in een database, maar de mate waarin die wordt bijgewerkt hangt af van 
94 Cf. de aanpak bij Beliris (punt 3.3.3 Beliris ). BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /45
het team dat met de werf belast is. De administratie volgt de werven effectief op en contro -
leert deze effectief, maar voor termijnoverschrijdingen wordt niet systematisch een sanc -
tie opgelegd.
schillende teams. De digitale database zou kunnen worden verbeterd door waarschuwin -
gen in het geval van ontbrekende bestanden en/of door een workflowfunctie.
5.3 MIVB
De auditwerkzaamheden leidden tot de vaststelling dat de MIVB door het beheer van de 
werven inzake tramsporen op de weg de termijnen en kosten ervan in de hand kan houden. 
Dat is toe te schrijven aan het feit dat de MIVB de toestand van het netwerk heel goed kent 
en dat ze ook de uitvoering van de werven van nabij opvolgt. Er werden niettemin enkele 
leemten vastgesteld in verband met het bewaren van de dossierstukken. 
De MIVB volgt de toestand van het netwerk van de tramsporen voortdurend op gelet op de 
risico’s op ontsporingen en de gevolgen daarvan zowel in termen van instandhouding van 
de vervoersdienst als in termen van veiligheid. De MIVB plant ongeveer 15  kilometer enkel -
voudige rails per jaar te vervangen in het raam van het vijfjarenplan “sporen”. De voorbije 
jaren kon dat vervangingspercentage echter niet worden nageleefd. 
wegbeheerder voor de renovatie van andere stukken weg die grenzen aan de te vervangen 
sporen.
Het Rekenhof beveelt aan alle gegevens in verband met de werven nauwgezet te registreren 
in de werfjournaals en om te zorgen voor een betere archivering van de werfdocumenten 
via een digitale database95.
5.4 Transversale conclusies
schillende overheidsopdrachten gegund vóór het bekomen van die vergunning, waardoor 
de aanvang van de werken werd uitgesteld tot na de door het reglementaire kader opgeleg -
de termijn96. Naast de machtspositie die de opdrachtnemer zo krijgt, houdt die vertraging 
(waarvoor enkel de aanbestedende overheid verantwoordelijk is) risico’s in voor de termij -
nen en voor de kosten. De vereisten die in de stedenbouwkundige vergunning zijn vervat, 
kunnen overigens een niet te verwaarlozen impact hebben op het project. Het Rekenhof 
beveelt daarom aan dat de aanbestedende overheden in het bezit zouden moeten zijn van 
95 Cf. de aanpak bij Beliris ( punt 3.3.3  Beliris ).
96 Artikel 76 van het koninklijk besluit van 14 januari 2013 tot bepaling van de algemene uitvoeringsregels van de 
overheidsopdrachten. 46
alle vereiste vergunningen voor de uitvoering van de bouwplaats en in het bijzonder de ste -
denbouwkundige vergunningen vóór de overheidsopdracht wordt gegund. Bij werfvergun -
ningen beveelt het Rekenhof aan de verplichtingen zo goed mogelijk te kennen om latere 
opdrachtwijzigingen te vermijden, want die zijn vaak tijdrovend en duur.
zich op een vergelijking met vroegere gelijkaardige eigen werven. Die werkwijze is niet be -
vorderlijk om de resultaten te verbeteren. Het Rekenhof beveelt aan de huidige procedures 
ook te vergelijken met die van andere aanbestedende overheden.
ele databank te creëren die een marktconforme prijsvork vermeldt voor elke post van een 
opmetingsstaat voor wegenwerken.
het hoofdcriterium, namelijk de prijs, en in bepaalde gevallen ook te overwegen een bij -
komend criterium op te nemen, bijvoorbeeld voor de uitvoeringstermijnen97, om de me -
operatoren te beperken en de opdrachtnemer te responsabiliseren. Het Rekenhof beveelt 
eveneens aan de mogelijkheid te analyseren om bonificaties in te bouwen in samenhang 
met de uitvoeringstermijnen.
dagen98. Een termijn in kalenderdagen legt een verplichte einddatum voor de werf vast99, 
die gemakkelijker te coördineren is en op basis waarvan beter kan worden gecommuni -
ceerd met de gebruikers, buurtbewoners en handelaars.
5.5 Coördinatie van de bouwplaatsen
De auditwerkzaamheden hebben geleid tot de vaststelling dat verschillende doelstellingen 
in de memorie van toelichting van de ordonnantie van 3 mei 2018 betreffende de bouw -
plaatsen, niet worden gehaald.
Het Rekenhof stelt vast dat er regelmatig moeilijkheden zijn bij de coördinatie: de werken 
van de verschillende aannemers kunnen in conflict komen en elke tekortkoming van een 
aannemer verstoort het verdere verloop van de werf. De leidende verzoeker is verantwoor -
delijk voor de coördinatie van alle verzoekers ten overstaan van de wegbeheerder en de 
Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen, maar hij is verworden tot een louter admi -
nistratieve leider omdat geen enkel reglementair instrument hem de mogelijkheid biedt de 
uitvoering van de gecoördineerde bouwplaats werkelijk te leiden. 
97 Of de kwaliteit.
98 Zoals dat reeds bij de MIVB gebeurt.
99 In het raam van een in werkdagen vastgelegde termijn wordt die termijn verlengd met de dagen waarop niet werd 
gewerkt wegens moeilijk voorzienbare slechte weersomstandigheden enerzijds en kan anderzijds over de termijn 
worden gediscussieerd tussen de opdrachtnemer en de opdrachtgever.  BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /47
één of meer andere verzoekers.
inzonderheid voor fietsers en voetgangers. Op en in de buurt van elke werf is weliswaar een 
zekere doorstroming van het verkeer verzekerd, maar de doorstroming wordt niet gewaar -
borgd op het niveau van de wijk, de gemeente of het gewest. Het Rekenhof stelt een gebrek 
aan coördinatie in ruimte en tijd van de werven vast. Die situatie vloeit voort uit het feit 
dat de directie belast met de coördinatie van de bouwplaatsen van Brussel Mobiliteit en de 
de aaneensluiting van de diverse werven. Om een advies te kunnen formuleren over de 
aanvragen voor uitvoeringsvergunningen voor een bouwplaats moet de commissie die uit  
25 leden bestaat bovendien minstens één keer per week vergaderen. Die werkwijze is niet 
efficiënt, niet zuinig en niet redelijk. 
Het Rekenhof beveelt aan een herziening van de samenstelling van de commissie en van 
haar bevoegdheden te overwegen, en de commissie te laten focussen op de volgende thema’s:
van de werf afhandelen.
Het bijhouden van het register van de institutionele verzoekers, het uitbrengen van ad-
viezen over de aanvragen voor uitvoeringsvergunningen voor een bouwplaats en het be -
heer van het informaticasysteem zouden uitsluitend onder het administratief beheer van 
Brussel Mobiliteit kunnen vallen.
Het Rekenhof beveelt aan dat de regelgeving alle verplichtingen zou vermelden waaraan 
de bouwplaatsen zijn onderworpen in het vlak van het terugdringen van de hinder, om -
kadering, inrichting, veiligheid, doorstroming en toegankelijkheid voor de gebruikers, de 
minimumintensiteit van het werk op de bouwplaats en de perimeter waarbinnen geen en -
kele andere werf tegelijkertijd mag plaatsvinden, rekening houdend met het soort werf en 
de klasse van de weg. 48
In haar antwoord verklaarde de minister van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering, belast 
met Mobiliteit, Openbare Werken en Verkeersveiligheid dat ze niet begrijpt hoe de kennis -
neming van het besluit van 4 april 2019 en van de verplichtingen die het oplegt "op het vlak 
van het terugdringen van de hinder, omkadering, inrichting, veiligheid, doorstroming en 
toegankelijkheid voor de gebruikers" niet heeft geleid tot een wijziging van de aanbeveling. 
In dit verband verklaart het Rekenhof dat het de nauwkeurigheid van de nieuwe bepalingen 
niet in twijfel heeft getrokken. De aanbeveling moet worden gelezen in de context van de 
herziening van de rol van de commissie, die een verificatie zou vereisen op het vlak van 
de volledigheid van de wetgeving betreffende de verplichtingen waaraan bouwplaatsen zijn 
onderworpen.
Het Rekenhof beveelt tot slot aan te evolueren van een controle a priori, die inefficiënt, niet 
zuinig en op administratief vlak buitensporig tijdrovend is, naar een controle a posteriori 
van de werven100.
100  Wat niet verhindert dat de bouwplaats vooraf wordt geregistreerd in het coördinatieplatform Osiris noch dat een 
vergunning van de wegbeheerder moet worden bekomen. BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /49Overzichtstabel van de voornaamste aandachtspunten
Onderzochte 
puntenVaststellingen Aanbevelingen Verwijzing
Kennis van het 
netwerk en 
planning van de 
werken – Brussel 
MobiliteitDiscrepantie tussen de kwaliteit van de kennis van de fysieke 
toestand van de kunstwerken en die van het netwerk van gewest -
wegen. Het netwerk van gewestwegen wordt niet meer regel -
matig geïnspecteerd en de kennis van de staat van het netwerk 
is hoofdzakelijk gebaseerd op de informatie en incidenten die 
worden gemeld via de mobiele applicatie en de website “Fix my 
street”.
Gebrek aan kennis van de staat van de ondergrond van de ge -
westwegen.Zorgen voor een regelmatige inspectie van de gewestwegen, 
met inbegrip van de funderingen.
Een kadaster van alle ondergrondse elementen opstellen.2.1
netwerk en 
werken – MIVBDe voorbije jaren kon het jaarlijkse cijfer van 15 km vervangen 
enkelvoudige sporen niet worden gehaald wegens moeilijkheden 
om de nodige toelatingen en vergunningen te bekomen.Het vijfjarenplan “sporen” naleven, enerzijds door zo vroeg mo -
gelijk met de voorbereidende demarches te starten en anderzijds 
door te voorzien in een beslissingsdeadline voor de wegbeheer -
der in verband met de renovatie van andere stukken weg naast 
de sporen.2.2
Overheidsop -
drachten – Brussel 
MobiliteitDe DIOV gebruikt voor wegenwerken plaatsingsprocedures voor 
overheidsopdrachten die zijn voorbehouden voor de speciale 
sectoren.De financiële omvang becijferen van de posten die onder de 
klassieke sectoren vallen en van de posten die onder de speciale 
sectoren vallen, alvorens de opdracht op basis daarvan te kwali -
ficeren.3.1.1
Voor bepaalde projecten werkt Brussel Mobiliteit met bestel -
lingen in het raam van bestellingsopdrachten. Dat type over -
heidsopdracht voor werken is perfect geschikt voor onderhoud 
en kleine herstellingen of het herasfalteren maar niet voor de 
volledige heraanleg van een weg.
In de dossiers ontbreekt de effectieve bestelbon die het bedrag 
van de bestelling en de uitvoeringstermijn vastlegt, wat betekent 
dat de werven starten zonder andere houvast dan de prijzen die 
zijn vermeld in de opmetingsstaat van de offerte van de op -
drachtnemer.  Duidelijk afbakenen in welke gevallen bestellingsopdrachten 
mogen worden gebruikt.
De opdrachten met bestellingen voorbehouden voor onder -
houdswerken aan wegen.
Een specifieke opdracht voor aanneming van werken plaatsen 
als het gaat om buitengewoon onderhoud of om afbraak-herop -
bouw. 3.2.1 50
Organisatie – 
Brussel MobiliteitDe dossiers in verband met de regionale wegenwerken worden 
onder de DPW en de DIOV verdeeld, soms louter op basis van het 
criterium van de beschikbare resources.Alle wegenwerken voorbehouden voor de directie die met de 
wegenisprojecten belast is.
De DIOV belasten met de werken waarvoor werkelijk coördinatie 
nodig is met de MIVB.3.1.1
De dossiers worden op basis van het vakgebied behandeld en 
niet op projectbasis, wat tot gevolg heeft dat geen enkele actor 
van de administratie de volledige historiek van een dossier kent 
of er een globaal zicht op heeft.Een dossieraanpak invoeren op projectbasis in plaats van een 
aanpak op basis van het vakgebied.3.1.1
Stedenbouwkun -
dige vergunnin -
gen – Allen Bij verschillende onderzochte werven werd de procedure voor de 
plaatsing van de overheidsopdracht voor werken al gelanceerd 
nog vóór de procedure voor het bekomen van de stedenbouw -
kundige vergunning was afgerond.In het bezit zijn van de vereiste vergunningen met het oog op 
de uitvoering van de bouwplaats vóór de procedure voor de 
plaatsing van de overheidsopdracht wordt gelanceerd, en op zijn 
minst vóór de gunning ervan, meer bepaald wanneer het over 
stedenbouwkundige vergunningen gaat. 
Bij werfvergunningen de verplichtingen zo goed mogelijk kennen 
om latere opdrachtwijzigingen te vermijden.3.2
Raming van de 
budgetten en de 
termijnen - AllenVoor de raming van de budgetten en de termijnen baseren de 
drie geauditeerde entiteiten zich enkel op een vergelijking met 
vroegere gelijkaardige werven.De budgetten en de termijnen van de bouwplaatsen ramen door 
eveneens te onderzoeken wat andere aanbestedende overheden 
doen, ook in andere landen. 3.2.4
Op het niveau van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest een offici -
ele prijzendatabank creëren.3.2.4
De overheidsopdrachten voor wegenwerken worden enkel 
gegund op basis van het prijscriterium, waardoor de raming van 
de voor de werf noodzakelijke termijn enkel op het conto van de 
administratie komt en waardoor de mededinging wordt beperkt 
tot louter de prijs als parameter.De overheidsopdrachten voor wegenwerken gunnen op basis van 
het hoofdcriterium, namelijk de prijs, en in bepaalde gevallen 
overwegen een bijkomend criterium op te nemen, bijvoorbeeld 
voor de uitvoeringstermijnen.  3.2.4
De mogelijkheid analyseren om bonificaties in te bouwen ingeval 
de termijnen worden ingekort3.2.4
Voorkeur geven aan werftermijnen die in kalenderdagen zijn 
vastgelegd.3.2.4 BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /51Onderzochte 
Uitvoering van de 
werven – Brussel 
MobiliteitTekortkomingen in de onderzochte dossiers. Alle gegevens in samenhang met de werven registreren in de 
werfjournaals. 
Zorgen voor een betere archivering van de werfdocumenten via 
een digitale database.
Zorgen dat er dagelijks een controleur op elke werf aanwezig is. 
De verrekeningen opstellen op het moment dat de wijzigingen bij 
de opdrachtnemer worden besteld. 
Op het einde van de werven een evaluatie opmaken.
De in het bestek voorziene sancties toepassen bij tekortkomin -
gen.3.3.2
werven – BelirisTekortkomingen in de onderzochte dossiers. De opvolging van de werven eenvormig maken voor de verschil -
lende teams.
gen.
De digitale database verbeteren door waarschuwingen in het ge -
val van ontbrekende bestanden en/of door een workflowfunctie.3.3.3
werven – MIVB Tekortkomingen in de onderzochte dossiers. Alle gegevens in verband met de werven registreren in de werf -
journaals.
een digitale database. 3.3.4
Interne coördina -
tie op de bouw -
plaatsMoeilijkheden bij de coördinatie: de werken van de verschillende 
aannemers kunnen in conflict komen en elke tekortkoming van 
een aannemer verstoort het verdere verloop van de werf. De 
leidende verzoeker is verantwoordelijk voor de coördinatie van 
alle verzoekers ten overstaan van de wegbeheerder en de Coördi -
natiecommissie van de bouwplaatsen , maar hij is verworden tot 
een louter administratieve leider omdat geen enkel reglementair 
instrument hem de mogelijkheid biedt de uitvoering van de geco -
ordineerde bouwplaats werkelijk te leiden. Het geldende kader verbeteren zodat de leidende verzoeker niet 
meer gehinderd wordt bij de uitvoering van zijn coördinatieop -
drachten door de inertie van één of meer andere verzoekers. 4.1 52
Coördinatie in de 
ruimte en in de 
tijd van de bouw -
plaatsenVerschillende doelstellingen in de memorie van toelichting van 
de ordonnantie van 3 mei 2018, worden niet gehaald. De directie 
belast met de coördinatie van de bouwplaatsen van Brussel 
Mobiliteit en de Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen 
coördineren veeleer elke werf en niet zozeer de aaneensluiting 
van de diverse werven.Een herziening van de samenstelling van de commissie en van 
haar bevoegdheden en opdrachten overwegen. 4.2
Reglementaire 
omkadering van 
de wervenDe vergunningsaanvragen voor bouwplaatsen die de vastgelegde 
programmering in acht nemen, genieten geen faciliteiten. De re -
gelgeving vertoont hiaten inzake de omkadering van de werven: 
ze vermeldt niet alle verplichtingen waaraan de werven zouden 
moeten worden onderworpen, bijvoorbeeld het opleggen van 
een minimumintensiteit van het werk op een werf en ze geeft de 
Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen veel manoeuvreer -
ruimte. Vergunningsaanvragen voor bouwplaatsen die de vastgelegde 
programmering naleven, van een zekere automatisering laten 
genieten. 
De regelgeving in verband met de verplichtingen waaraan de 
werven zijn onderworpen, vervolledigen met het oog op die auto -
matisering. 
Brussel Mobiliteit belasten met de begeleiding, de controle en 
de sancties of vragen om correctie ingeval de regelgeving niet in 
acht wordt genomen. 4.3 BijlagenOnderzochte 
genieten. 
acht wordt genomen. 4.3  BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /55
Bijlage 1
Antwoord van de Minister van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering, belast met Mobiliteit, 
Openbare Werken en Verkeersveiligheid
(vertaling)  Rekenhof
T.a.v. de heer Jozef Van lngelgem, Hoofdgriffier, 
en t.a.v. de heer Philippe Roland, Eerste Voorzitter
Regentschapsstraat 2
1000 BRUSSEL
Geachte heer Van lngelgem,  
Geachte heer Roland,
U ontvangt deze brief naar aanleiding van het toezenden door het Rekenhof van zijn 
ontwerpverslag van 10 maart 2021 over het beheer van wegenwerken in het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest, dat rekening houdt met de antwoorden die met name door Brussel 
Mobiliteit en door de Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen werden verstrekt op het 
voorontwerp van verslag dat op 12 november 2020 werd toegestuurd. Hieronder komen de 
voornaamste opmerkingen aan bod waartoe het deel van het ontwerpverslag in verband 
met de coördinatie van de bouwplaatsen aanleiding geeft. 
1. Algemene opmerkingen
A. In verband met het totaalbeeld
1. Brussel Mobiliteit en de Coördinatiecommissie hadden in hun opmerkingen over het 
voorontwerp van verslag van het Rekenhof het volgende aangevoerd:
 Punt 1.3.1 (“Perimeter”) van het voorontwerp van verslag preciseert in het algemeen: 
“Om een zo volledig mogelijk totaalbeeld te krijgen, heeft het Rekenhof beslist een trans -
versale audit van [Brussel Mobiliteit, de MIVB en Beliris] uit te voeren .” Het preciseerde 
daarbij in de voetnoot: “ Het Rekenhof is niet bevoegd om audits bij de gemeenten uit te 
voeren”.
 Wat de coördinatie van de bouwplaatsen op de openbare weg betreft, concentreert het 
voorontwerp van verslag zijn analyse op de werking van de Coördinatiecommissie van 
de bouwplaatsen, zonder rekening te houden met het feit dat “ behoudens de uitzon -
deringen bepaald in de ordonnantie van 3 mei 2018 betreffende de bouwplaatsen op 
de openbare weg (hierna de “ordonnantie”) ” de Coördinatiecommissie slechts een ad-
viesorgaan is en niet de instantie die de uitvoeringsvergunning voor een bouwplaats 
uitreikt (hierna de “vergunning”). 
 De bevoegdheid om die vergunning uit te reiken, behoort toe aan de wegbeheerder, d.i. 
het gewest, voor de gewestwegen, en de 19 gemeenten, elk voor hun eigen wegen. 56
 Omdat het Rekenhof niet bevoegd is om audits bij de gemeenten uit te voeren, evalu -
eert het blijkbaar het systeem van de coördinatie van de bouwplaatsen zonder ooit te 
onderstrepen dat bij dat systeem twintig verschillende besluitvormers moeten tussen -
komen. Dat is nochtans duidelijk één van de grote handicaps voor de coördinatie van de 
bouwplaatsen op het grondgebied van het Brussels Gewest, aangezien eenzelfde bouw -
plaats zich vaak uitstrekt over zowel gemeentewegen als gewestwegen, waardoor twee 
vergunningsaanvragen moeten worden ingediend en twee beslissingen moeten worden 
bekomen, één van het gewest en de andere van een gemeente. Het is verrassend dat het 
Rekenhof dat niet ter sprake gebracht heeft. 
 Het Rekenhof brengt evenmin ter sprake dat de Coördinatiecommissie van de bouw -
plaatsen niet tot taak heeft een advies te formuleren over alle vergunningsaanvragen 
(het voorontwerp van verslag doet zelfs het omgekeerde uitschijnen door zowel op blz. 4 
als op blz. 21 te vermelden dat de Coördinatiecommissie ermee belast is “ advies uit  [te] 
brengen over de aanvragen voor uitvoeringsvergunningen voor bouwplaatsen ”). Artikel 32 
van de ordonnantie stelt het advies van de Coördinatiecommissie enkel verplicht voor 
de bouwplaatsen gelegen:
• op een gewestweg,
• op een van de gemeentelijke wegen opgenomen in bijlage 2 van het besluit van de 
Brusselse Regering van 4 april 2019 tot uitvoering van de ordonnantie,
• of in een hypercoördinatiezone.
 Buiten die drie hypothesen beslist de gemeente zelfstandig, op basis van het dossier van 
de vergunningsaanvraag dat door de verzoeker werd ingediend. 
 De volgende cijfers tonen het belang van de voorgaande preciseringen aan: voor de peri -
ode van 1 april 2019 tot 31 januari 2020 (d.w.z. de periode waarin het Rekenhof zijn audit 
heeft uitgevoerd): 
• werden 2.472 vergunningsaanvragen onderzocht in gewone zitting van de Coördi -
natiecommissie;
• werden 3.698  vergunningen door de gemeenten uitgereikt zonder tussenkomst van 
de Coördinatiecommissie.
 Op dat totaal van 6.170 dossiers werd dus 60  % behandeld door de gemeenten, zonder 
enige gewestelijke tussenkomst. 
 In die context is het “zo volledig mogelijk totaalbeeld” waarvan sprake in het vooront -
werp van verslag van het Rekenhof, althans in verband met de coördinatie van de bouw -
plaatsen, slechts een theoretisch gegeven. 
2. Het Rekenhof heeft in zijn voorontwerp de cijfers verwerkt die werden vermeld in punt 
6 waaraan hierboven werd herinnerd. Afgezien van deze vermelding werd het ontwerp -
verslag verder niet gewijzigd. De vaststelling van punt 7  waaraan hierboven wordt herin -
nerd, blijft dus actueel.   BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /57
B. Over de auditmethodologie
3. Op bladzijde 11 van het ontwerpverslag preciseert het Rekenhof: “ Het auditeursteam 
heeft (…) deelgenomen aan twee sessies van de Coördinatiecommissie van de bouwplaat -
sen”. 
4. Het ontwerpverslag is op dat punt dus preciezer dan het voorontwerp, dat sprak van de 
deelname van de auditeurs aan “verschillende” sessies van de Commissie. Naar aanlei -
ding van dit gebrek aan precisie had de Coördinatiecommissie opgemerkt dat ze tijdens 
de periode waarin de audit werd uitgevoerd, zijnde van 1 april 2019 tot 31 januari 2020, 
41 plenaire sessies en 22 subcommissies had gehouden, en dat na verificatie in de notu -
len van die vergaderingen, geen enkele vertegenwoordiger van het Rekenhof bij één van 
die 63 vergaderingen het aanwezigheidsblad had getekend dat duidelijk zichtbaar klaar 
lag bij de ingang van de vergaderzaal, waardoor onmogelijk kon worden nagegaan aan 
hoeveel vergaderingen die vertegenwoordigers hebben deelgenomen. 
 We weten nu dat het team van het Rekenhof 2 van die 63 gelegenheden om de 
Coördinatiecommissie aan het werk te zien, te baat heeft genomen (maar de datums 
noch de agenda's worden gepreciseerd). De conclusie in de voorgaande opmerkingen 
wordt dus bevestigd: gelet op de andere opmerkingen is het duidelijk dat het team van 
het Rekenhof niet de tijd heeft genomen om zich een representatief beeld te vormen van 
het werk van de Coördinatiecommissie. 
5. We merken ook op dat in het voorontwerp van verslag werd gepreciseerd: “ Er vonden 
overigens gesprekken plaats met verschillende stakeholders zoals de Confederatie Bouw, 
BECI, Touring, Vivaqua en  de gemeente Elsene ”, waarop de Coördinatiecommissie heeft 
opgemerkt:
• dat het verrassend is vast te stellen dat het Rekenhof, om verduidelijking te krijgen 
over de coördinatie van de bouwplaatsen, ervoor heeft geopteerd BECI en Touring 
te horen die in geen enkele fase van het coördinatieproces tussenkomen (in tegen -
stelling tot de Confederatie Bouw, waarvan een vertegenwoordiger heel regelmatig 
vergaderingen van de Coördinatiecommissie bijwoont en er actief aan deelneemt). 
• dat het betreurenswaardig is dat in het voorontwerp van verslag geen uitleg wordt 
gegeven bij de criteria die werden gebruikt om de geraadpleegde “stakeholders” te 
kiezen. Waarom Touring en niet het GRACQ, of een vzw die personen met beperkte 
mobiliteit vertegenwoordigt bijvoorbeeld? Waarom eerder de gemeente Elsene dan 
een andere? Waarom lijkt het Rekenhof noch een politiezone, noch de DBDMB 
noch Net Brussel te hebben geraadpleegd, met andere woorden de instellingen van 
openbaar nut voor welke de leefbaarheid van de openbare weg van essentieel belang 
is om hun opdrachten te kunnen uitoefenen? 
 Naar aanleiding van die opmerkingen wordt in het ontwerpverslag niet meer gesproken 
over die gesprekken, wat niet aanvaardbaar is. Om te kunnen begrijpen hoe het 
Rekenhof het thema van het beheer van de wegenwerken heeft geanalyseerd, is het 
onontbeerlijk dat het eindverslag de gesprekspartners vermeldt waarop het Rekenhof 
een beroep heeft gedaan om zich een beeld te vormen van dat thema, de inzet en de  58
problemen ervan. Daarnaast zou het nuttig zijn te weten op welke basis het Rekenhof 
heeft beslist veeleer die gesprekspartners te raadplegen dan andere, die net zo legitiem 
(of voor sommige zelfs nog legitiemer) geweest zouden zijn. Het Rekenhof geeft hier de 
indruk iedere verwijzing naar de gevoerde gesprekken te hebben geschrapt om geen 
uitleg te moeten verstrekken over de ter zake gemaakte keuzes, wat om opheldering 
vraagt en zou moeten worden gecorrigeerd in het eindverslag. 
6. We merken voorts op dat als antwoord op de suggestie op blz. 27 van het voorontwerp 
van verslag ( “Het Rekenhof beveelt aan dat de regelgeving alle verplichtingen zou vermel -
den waaraan de bouwplaatsen  zijn onderworpen in het vlak van het terugdringen van de 
hinder, omkadering, inrichting, veiligheid, doorstroming en toegankelijkheid voor de ge -
bruikers”) werd opgemerkt dat het Rekenhof enerzijds het mechanisme van de ordon -
nantie niet leek te hebben begrepen en anderzijds dat het geen kennis leek te hebben 
genomen van het besluit van de Brusselse Regering van 4 april 2019 tot uitvoering van 
de ordonnantie. Er werd gedetailleerde uitleg verstrekt:
• De ordonnantie voert een logica voor administratieve omkadering op drie niveaus in, 
die men als volgt kan samenvatten:
1) Behoudens uitzonderingen mag een bouwplaats enkel worden uitgevoerd als er 
vooraf een uitvoeringsvergunning voor de bouwplaats werd uitgereikt (art. 11, § 1, 
van de ordonnantie);
2) Mits inachtneming van bepaalde voorwaarden is een vergunning niet vereist 
maar dan geldt het principe dat de beheerder van de desbetreffende wegen – die 
zich niet kan verzetten tegen de uitvoering van de bouwplaats – de verzoeker spe -
cifieke voorwaarden kan opleggen voor de uitvoering van die bouwplaats (art. 11, 
§ 2, 2°, van de ordonnantie); 
3) Mits inachtneming van striktere voorwaarden wordt de bouwplaats die reeds van 
een vergunning is vrijgesteld, eveneens vrijgesteld van bijzondere uitvoerings -
voorwaarden (art. 48, § 2, van de ordonnantie). 
• De voorwaarden voor de hierboven samengevatte niveaus 2 en 3 worden in detail 
uitgewerkt in het besluit van de Brusselse Regering van 4 april 2019 tot uitvoering 
van de ordonnantie. Ze hebben in hoofdzaak betrekking op:  BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /59
o het niveau van belangrijkheid van de desbetreffende weg in het wegennet (vol -
gens 5  categorieën gedefinieerd in bijlage 1  van het besluit), de duur van de bouw -
plaats, de oppervlakte van het terrein, de ligging van het terrein (op een voetpad, 
op de rijbaan, op een parkeerzone);
o de inachtneming van de algemene beginselen van de uitvoering van de bouw -
plaatsen beschreven in bijlage 3 van het besluit (die inzonderheid meer bepaald 
verplichten bouwplaatsvoertuigen en -machines te gebruiken die zijn aangepast 
aan de stedelijke context, de aanhorigheden van de wegen, het stadsmeubilair en 
de beplantingen te beschermen, en de basisbeginselen voor het aanbrengen van 
wegsignalisatie en verlichting van de bouwplaatsen);
o de inachtneming van de voorwaarden voor beveiliging van de bouwplaats, die 
uiterst volledig en nauwkeurig zijn gedetailleerd in bijlage 4 van het besluit (er 
wordt tot op de centimeter nauwkeurig gedefinieerd uit welke bestanddelen de 
soorten bouwplaatsafsluitingen bestaan, de loopplanken en de beplating die kun -
nen worden gebruikt en hoe deze moeten worden geplaatst, en de regels die in 
acht moeten worden genomen om de omgeleide doorgangen voor wandelaars en 
fietsers aan te brengen en te signaleren).
 Aan die drie soorten overwegingen waarmee kan worden bepaald welke administratieve 
regeling van toepassing is op een bouwplaats (vergunning / aangifte met uitvoerings -
voorwaarden / aangifte zonder uitvoeringsvoorwaarden) kan men nog de bijzondere 
aandacht toevoegen voor de vrijwaring van de continuïteit van de openbare diensten 
(openbaar vervoer, DBDMH en Net Brussel) (cf. de artikelen 35 en 36 van het besluit van 
4 april 2019). 
 De op deze manier becommentarieerde suggestie uit het voorontwerp is in het ontwerp -
verslag onveranderd gebleven, met uitzondering van de toevoeging van twee voetnoten 
(nr. 89 en 90) die verwijzen naar het uitvoeringsbesluit van 4 april 2019 en meer speci -
fiek naar artikel 39 ervan, in verband met de werfuren. 
 We begrijpen niet hoe de kennisneming van het besluit van 4 april 2019 (waarmee het 
Rekenhof duidelijk geen rekening had gehouden bij het opstellen van zijn voorontwerp 
van verslag) en van de verplichtingen die het oplegt op het vlak van het terugdringen 
van de hinder, omkadering, inrichting, veiligheid, doorstroming en toegankelijkheid voor de 
gebruikers , niet heeft geleid tot minstens een wijziging van de door het Rekenhof gefor -
muleerde suggestie.
7. Tot besluit, wat de methodiek betreft, lijkt het Rekenhof zich bij de inaanmerkingne -
ming van de opmerkingen over zijn voorontwerp van verslag te hebben beperkt tot for -
mele wijzigingen zonder ooit zijn analyse ten gronde te herzien. Op zijn minst legt het 
ontwerpverslag nergens uit waarom de opmerkingen die werden geformuleerd, zijn ana -
lyse niet hebben gewijzigd voor geen enkel van de aangehaalde punten.  60
C. In verband met de verandering van het juridisch kader in de loop van de audit
8. De meeste bepalingen van de ordonnantie van 3 mei 2018 en van haar uitvoeringsbesluit 
van 4 april 2019 zijn in werking getreden op 1 oktober 2019, d.i. midden in de periode in 
de loop waarvan het Rekenhof zijn audit heeft uitgevoerd (van 1 april 2019 tot 31 janu -
ari 2020). 
9. We zijn blij dat het ontwerpverslag, naar aanleiding van de opmerking daaromtrent, 
voortaan expliciet gewag maakt van die wijziging van het juridisch kader (blz. 9, ti -
tel 1.2) waardoor het Rekenhof de laatste zes maanden toepassing van de in 2008 inge -
voerde regeling heeft moeten analyseren en de eerste vier maanden toepassing van de 
nieuwe regeling (gedeeltelijke toepassing, aangezien een deel van de nieuwe bepalingen 
– meer bepaald die in verband met de procedure voor coördinatie tussen institutionele 
verzoekers – nog niet in werking is getreden). 
10. Blijft nog de hierover ten gronde geformuleerde opmerking, die nog steeds relevant is: 
gelet op het belang van de wijzigingen die de nieuwe teksten aanbrengen en het feit dat 
de analyse van het Rekenhof enkel zal slaan op de eerste vier maanden – partiële – toe -
passing van een nieuw systeem, volstaat dat werk duidelijk niet om de werking van het 
nieuwe systeem op valabele wijze te analyseren. 
D. In verband met het onbegrip over de imperatieven van de coördinatie van de bouw -
plaatsen
11. Daar het ontwerpverslag helemaal niet geëvolueerd is ten gronde blijft bij het lezen er -
van, zoals werd onderstreept ten aanzien van het voorontwerp, het gevoel bestaan dat 
de kwadratuur van de cirkel (die de coördinatie van bouwplaatsen op wegen in sé is) niet 
werd begrepen. Het doel is immers te trachten enerzijds de noodzaak om de leefbaar -
heid van de openbare weg voor alle gebruikers ervan zo goed mogelijk te verzoenen met 
de noodzaak om bouwplaatsen op de weg te realiseren die per definitie tot hinder leiden 
voor de leefbaarheid ervan maar die in wezen werken van algemeen belang zijn die wor -
den gerealiseerd ofwel op de verschillende netten voor basisbehoeften (riolering, water, 
gas, elektriciteit, telecommunicatie) ofwel op de openbare weg zelf om erover te waken 
dat die leefbaar blijft (heraanleg van het weg dek, aanleg van voet- en fietspaden, enz.).
 In het licht van die twee behoeften bestaat de rol van de 20 wegbeheerders die bevoegd 
zijn op het gewestelijk grondgebied en van de Coördinatiecommissie, die hen adviseert, 
er niet in zich te verzetten tegen het verwezenlijken van die bouwplaatsen om de leef -
baarheid van de openbare weg te vrijwaren, maar erop toe te zien dat de organisatie van 
de bouwplaatsen zoveel als logischerwijze mogelijk de onvermijdelijke hinder door die 
bouwplaatsen beperkt. 
  BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /61
 Er dient in dat opzicht te worden herinnerd aan de volgende constanten, die de coördi -
natie van de bouwplaatsen sterk beïnvloeden:
• een reeks wettelijke bepalingen kennen de institutionele verzoekers een “gebruiks -
recht” voor de wegen toe om er hun netten te ontplooien (en te onderhouden). Er 
kan dus geen sprake van zijn dat een wegbeheerder zich verzet tegen het principe 
dat een institutionele verzoeker een bouwplaats uitvoert op één van zijn wegen. Via 
de uitvoeringsvergunning voor een bouwplaats kan de beheerder zijn voorwaarden 
opleggen (wat zelfs kan gaan tot de verplichting om het desbetreffende net te ver -
plaatsen) maar hij zal niet op enigerlei wijze kunnen vermijden dat de leefbaarheid 
van de openbare weg hinder ondervindt101; 
• bij hoogdringende tussenkomsten vervallen de coördinatieverplichtingen. Als 
bijvoorbeeld een tramrail breekt, een gasgeur wordt waargenomen of een weg verzakt 
omdat het rioleringsnet verouderd is of omdat er een lek zit in een waterleiding, 
is een onmiddellijke tussenkomst onontbeerlijk. Het is materieel niet mogelijk de 
toegelaten werven die in de buurt bezig zijn, te laten verdwijnen tijdens de duur van 
die interventie. 
• Bouwplaatsen op de weg hangen rechtstreeks af van de weersomstandigheden. 
Regen, vorst, sneeuw of grote hitte zijn allemaal onvoorspelbare factoren die een 
rechtstreeks effect hebben op het goede verloop van bouwplaatsen (zonder de 
uitzonderlijke episodes zoals de huidige COVID-19-pandemie te vergeten). 
 In tegenstelling tot wat het Rekenhof lijkt te denken, volstaat het feit dat de bouwplaat -
sen hinder blijven veroorzaken, op zich niet om aan te tonen dat de geldende coördina -
tieprocessen ondoeltreffend zijn. Een doeltreffende coördinatie is geen synoniem van 
het verdwijnen van de door de bouwplaatsen veroorzaakte hinder, maar van het hand-
haven van een aanvaardbaar niveau van leefbaarheid van de openbare weg tijdens de zo 
beperkt mogelijke tijd dat werken worden uitgevoerd102. 
12. We betreuren dat die beschouwingen, die essentieel zijn om de context goed te begrij -
pen, nergens weerklank hebben gekregen in het ontwerpverslag.
101 We voegen eraan toe dat, hoewel niet-institutionele verzoekers geen wettelijk bekrachtigd “gebruiksrecht” voor 
de wegen hebben, toch dezelfde vaststelling geldt: men kan regels voor de uitvoering (inzonderheid in termen van 
uitvoeringsperiode) opleggen voor de bouwplaatsen van die verzoekers, maar de overheden kunnen hen niet ver -
bieden op de wegen te werken. Twee eenvoudige voorbeelden: men kan een particulier niet verbieden zijn gevel te 
vernieuwen (en dus, indien nodig, een stelling op het voetpad te zetten) en, aangezien de ordonnantie van 2018 nu 
ook verhuizingen beoogt, kan men niet verbieden dat mensen een verhuislift op de weg plaatsen.
102  Wat men hier uiteindelijk van moet onthouden is dat de overheden noch het aantal verzoekers noch het aantal 
interventies op de weg door die verzoekers kan beperken. De enige hefboom ter zake is de coördinatie van die tus -
senkomsten, als die coördinatie redelijkerwijze kan worden geëist. En dat is wat de vigerende regeling doet, door 
die – behoudens beperkte afwijkingen – op te leggen aan de institutionele verzoekers. 62
2.	 Specifieke	opmerkingen	
A. In verband met het hypercoördinatieproces
13. Het ontwerpverslag heeft geen rekening gehouden met de uitleg (en vermeldt er zelfs 
niets over) die als antwoord op het voorontwerp van verslag werd verstrekt om het fun -
damentele verschil in aard te verduidelijken tussen de verplichting om de bouwplaatsen 
te programmeren en het mechanisme van hypercoördinatie. 
14. Om dit antwoord niet onnodig zwaar te maken, verwijzen we dus naar de opmerkingen 
die hier al over werden geformuleerd, in de hoop dat er dit keer rekening mee zal worden 
gehouden. Of dat ons op zijn minst de redenen zullen worden meegedeeld waarom die 
uitleg volgens het Rekenhof niet relevant is. 
B. In verband met de afwezigheid van sommatiebevoegdheid van de leidende verzoe -
ker
15. Onder voorbehoud van wat ter sprake zal komen in het volgende punt, is de vaststelling 
dezelfde als voor de hypercoördinatie. De verstrekte uitleg werd ofwel niet in aanmer -
king genomen, ofwel als niet-relevant beoordeeld, zonder dat we weten waarom. We 
verwijzen er dus naar terug. 
16. In het ontwerpverslag wordt toch een element van antwoord ter sprake gebracht, maar 
dat gebeurt op een manier die op zijn minst verwonderlijk is. Het gaat om de nieuwig -
heid die artikel 55 van de nieuwe ordonnantie van 2018 invoert, namelijk dat tussen 
verzoekers op een gecoördineerde bouwplaats een mechanisme van hoofdelijke aan -
sprakelijkheid wordt ingesteld dat onder meer bedoeld is om de verschillende actoren 
van een bouwplaats ertoe aan te zetten zich ervan te vergewissen dat elk van hen zijn 
verplichtingen in acht neemt. (Parl. stuk,  2007/2008, A-445/1, blz. 63).
17. Daarop antwoordt het ontwerpverslag dat dat mechanisme “de individuele betrokken -
heid van de gecoördineerde verzoekers niet verbetert, wel integendeel, want het doet de 
aansprakelijkheid verwateren”. 
18. Er wordt aan herinnerd dat de hoofdelijke aansprakelijkheid niet impliceert dat de aan -
sprakelijkheid voor een op een bouwplaats vastgesteld probleem wordt verdeeld over 
alle gecoördineerde verzoekers die in het kader van die bouwplaats tussenkomen, maar 
integendeel, dat de desbetreffende wegbeheerder van om het even welke van die ver -
zoekers kan eisen dat hij de volledige aansprakelijkheid op zich neemt (waarna die ver -
zoeker zich tegen de echte aansprakelijke van het probleem kan keren om te eisen dat 
deze hem de sommen terugbetaalt die hij heeft moeten betalen in het kader van het 
mechanisme van de objectieve aansprakelijkheid). De beheerder moet in dat kader niet 
aantonen dat de verzoeker tot wie hij zich richt, wel degelijk concreet de echte aanspra -
kelijke van het vastgestelde probleem is. Het hierboven in herinnering gebrachte doel is 
de verzoekers ertoe aan te zetten wederzijds toezicht op elkaar uit te oefenen om te ver -
mijden dat het slechte gedrag van de ene gevolgen zou hebben voor één van de anderen.  BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /63
19. Omdat in het ontwerpverslag geen uitleg wordt gegeven, is moeilijk te bevatten hoe een 
dergelijk mechanisme kan worden begrepen als een mechanisme dat de aansprakelijk -
heden van de verzoekers doet verwateren. 
20. Wat de mogelijkheden betreft om tussen te komen in het kader van een bouwplaats 
in uitvoering, dient men overigens in het achterhoofd te houden dat de manoeuvreer -
ruimte heel klein is. Het gebeurt bijvoorbeeld niet zelden dat, wanneer een probleem 
wordt vastgesteld op het vlak van de uitvoeringsmethode, er de voorkeur aan wordt 
gegeven de verzoeker voort te laten werken omdat een verandering van methode (of van 
aannemer als het probleem samenhangt met het feit dat deze niet reageert) middenin 
de werkzaamheden nog meer negatieve gevolgen zou hebben, voornamelijk voor de uit -
voeringstermijnen van de bouwplaats. 
C. In verband met de redelijke interventietermijn die aan de verzoekers kan worden 
opgelegd
21. De Coördinatiecommissie stelt vast dat haar opmerkingen hieromtrent (waarin ze her -
innerde aan het mechanisme dat werd ingevoerd door artikel 69 van de ordonnantie en 
zijn interactie met de artikelen 70 en 81) in aanmerking zijn genomen, daar de aanbe -
veling dat een redelijke interventietermijn kan worden opgelegd aan de verzoekers bij het 
uitblijven van actie  uit het ontwerpverslag werd geschrapt. 
D. In verband met de notie van fase van de bouwplaats
22. De opmerkingen die hier al over werden geformuleerd, hebben aanleiding gegeven tot 
een nieuwe aanbeveling in het ontwerpverslag, die pleit voor een betere communicatie 
bij de verzoekers omdat de verzoekers uit de audit “de fasering niet beschouwen als een 
interne werforganisatie maar als een verplichting die gekoppeld is aan de vergunnin -
gen” (cf. blz. 30 van het ontwerpverslag). 
23. Via die formulering kan men zich er niet van vergewissen of het Rekenhof de notie van 
“fase” van een bouwplaats correct heeft begrepen. Er wordt aan herinnerd dat artikel 
59 van de ordonnantie de fase van een bouwplaats definieert als “ elke werkperiode die 
gepaard gaat met ernstige verstoringen van de leefbaarheid van de openbare weg of een 
wijziging van deze verstoringen ”. Artikel 31 van het besluit van 4 april 2019 tot uitvoering 
van de ordonnantie preciseert: “ Elke interventie met betrekking tot een bouwplaats die tot 
gevolg heeft dat ze de looproute omleidt of de doorgang van een categorie weggebruikers 
(vrachtwagens, voertuigen van het openbaar vervoer, fietsers, voetgangers, enz.) verhin -
dert, vormt een ernstige verstoring van de leefbaarheid van de openbare weg” en “Elke in -
terventie die een verandering teweegbrengt aan de verstoring vormt een wijziging van deze 
verstoring”.
24. Ook al is een fase door haar aard een kwestie van interne organisatie van de bouwplaats, 
toch hangt ze samen met het vergunningsproces aangezien de bevoegde overheid bij 
het uitreiken van die vergunning kan beslissen de verzoekers een welbepaalde fasering 
op te leggen. Het definitieve verslag zou de in dat verband geformuleerde aanbeveling 
moeten herwerken opdat men zou kunnen begrijpen wat het Rekenhof verstaat onder 
“verplichting die gekoppeld is aan de vergunningen”.  64
25. Indien men moet begrijpen dat met de verzoekers uit de audit waarvan in dat verband 
gewag wordt gemaakt in het ontwerpverslag, enkel de MIVB, Beliris en een directie van 
Brussel Mobiliteit worden bedoeld (die de drie entiteiten zijn waarop de analyse van het 
Rekenhof betrekking heeft), dient overigens te worden vastgesteld dat met die uiterst 
beperkte steekproef geen relevant overzicht kan worden gegeven van de manier waarop 
alle verzoekers hun werken organiseren en uitvoeren. 
E. In verband met de aansluiting van de verschillende bouwplaatsen
26. Het ontwerpverslag werd vervolledigd met een samenvatting van de door de 
Coördinatiecommissie geformuleerde opmerkingen, maar afgezien daarvan bleef dit 
punt ongewijzigd. Er wordt dus terugverwezen naar de vroegere opmerkingen, in de 
hoop dat er ten gronde rekening mee zal worden gehouden, of dat op zijn minst de rede -
nen zullen worden meegedeeld waarom die uitleg volgens het Rekenhof niet relevant is. 
F. In verband met de samenstelling van de Coördinatiecommissie
27. Ook hier werd het ontwerpverslag aangevuld met een synthese van de door Brussel 
Mobiliteit en de Coördinatiecommissie geformuleerde opmerkingen, maar afgezien 
daarvan bleef dit punt ongewijzigd. Bij gebrek aan uitleg van het Rekenhof kunnen 
we dus moeilijk begrijpen waar de Coördinatiecommissie tekortschiet in termen van 
“doeltreffendheid en doelmatigheid”. Er wordt dus verwezen naar de reeds geformu -
leerde opmerkingen in de hoop dat er ten gronde rekening mee zal worden gehouden, of 
dat op zijn minst de redenen zullen worden meegedeeld waarom die uitleg volgens het 
Rekenhof niet relevant is. 
G. In verband met de tussenkomst a posteriori van de Coördinatiecommissie
28. Het ontwerpverslag beschrijft de controle a priori van de Coördinatiecommissie steeds 
als “ inefficiënt, niet zuinig en op administratief vlak buitensporig tijdrovend ” en stelt bij -
gevolg voor deze te vervangen door een controle a posteriori  (blz. 33). 
29. De Coördinatiecommissie blijft stellen dat die uiterst negatieve appreciatie die het 
Rekenhof over de huidige modus operandi  geeft, onbegrijpelijk is, omdat het Rekenhof 
– zoals reeds werd onderstreept in de vorige titel – niet concreet uitlegt waarop die ap -
preciatie is gebaseerd. 
30. Ook hier wordt dus verwezen naar de reeds geformuleerde opmerkingen in de hoop 
dat er ten gronde rekening mee zal worden gehouden, of dat op zijn minst de redenen 
zullen worden meegedeeld waarom het Rekenhof het ingestelde systeem zo negatief 
beoordeelt.
31. De Coördinatiecommissie kan die redenen in deze fase niet bevatten omdat het haar zo 
vanzelfsprekend lijkt dat de coördinatie van de bouwplaatsen enkel doeltreffend kan 
zijn als ze wordt beheerd vóór de uitvoering van de bouwplaatsen. Zodra een bouw -
plaats is opgestart, is het over het algemeen te laat om bij te sturen als blijkt dat de zaken 
niet goed verlopen: als de weg bijvoorbeeld open ligt, volstaat het niet om de schor -
sing van de werken te bevelen om de vastgestelde problemen te regelen. En de sancties   BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /65
a posteriori (ook al kan men hopen dat ze op lange termijn ontradend zullen werken) 
zullen nooit de problemen corrigeren waarop men met een controle a priori kan vooruit -
lopen. Bovendien is het onmogelijk interacties te beheren via een controle a posteriori 
wanneer de verzoekers daarenboven aan een reeks wetten zijn onderworpen die hun 
verhinderen onmiddellijk op te treden (stedenbouwkundige vergunning,…). 
32. De Coördinatiecommissie voegt aan die opmerkingen toe dat twee recente voorbeelden 
aantonen dat het standpunt van het Rekenhof niet wordt gedeeld door de actoren van 
het beheer van de bouwplaatsen op openbare wegen, en zelfs van het beheer van de 
wegen in het algemeen: 
• Toen in 2019 grote verstoringen door de start van de Ronde van Frankrijk moesten 
worden beheerd, heeft de ingewikkelde problematiek de verschillende betrokken 
actoren ertoe aangezet te beslissen deze problematiek te behandelen als een 
bouwplaats en het toezicht erop toe te vertrouwen aan een subcommissie van de 
Coördinatiecommissie. Het experiment werd unaniem als overtuigend beoordeeld. 
•  Toen in maart 2020 de gezondheidscrisis uitbrak, waardoor de meeste bouwplaatsen 
in uitvoering werden onderbroken en heel wat andere bouwplaatsen niet van start 
konden gaan, werd de Coördinatiecommissie belast met de taak om de voornaamste 
bouwplaatsen te herorganiseren en de essentiële nieuwe vergunningen uit te reiken 
tot eind 2020. Ook hier werd de ervaring als voldoende overtuigend beoordeeld om 
de beslissingsbevoegdheid van de Coördinatiecommissie uitzonderlijk te verlengen 
tot medio 2021, en men is nu al bezig met de voorbereiding van een hervorming van 
de ordonnantie om dat systeem te bestendigen (cf. in dat verband het laatste punt 
van deze brief). 
3. Aanvullende opmerkingen
A.	De	kwestie	van	de	effectieven
33. Het ontwerpverslag gaat niet in op de kwestie van het personeelsgebrek, terwijl dat dui -
delijk één van de hoofdoorzaken van de vastgestelde beheerproblemen is. 
34. Volgens het besluit van de Brusselse Regering van 6 januari 2012 betreffende de 
Coördinatiecommissie van de bouwplaatsen ingesteld bij de ordonnantie van 
3 juli 2008 betreffende de bouwplaatsen op de openbare weg, en houdende de benoe -
ming van haar leden (zoals gewijzigd op 30 januari 2014), legt artikel 3/2 de personeels -
formatie van het permanent secretariaat van de Coördinatiecommissie als volgt vast: 66
NIVEAU A
A2 Eerste attaché 1
A1 Attaché 3
Totaal  niveau A 4
NIVEAU B
B1 Assistent 5
Totaal  niveau B 5
NIVEAU C
C1 Adjunct 3
Totaal  niveau C 3
NIVEAU D
D1 Klerk 1
Totaal  niveau D 1
 In totaal zijn dus dertien personen nodig om de goede werking van het secretariaat te 
verzekeren. Thans zijn slechts twee van die dertien personen op post (een personeelslid 
van niveau A1 en een personeelslid van niveau B1). Tot slot zal begin april 2021 een derde 
post worden ingevuld met de komst van een tweede personeelslid van niveau B1. Er zul -
len dan nog tien personen ontbreken van de dertien die in 2014 als noodzakelijk werden 
beschouwd om de opdrachten van het secretariaat van de Coördinatiecommissie te ver -
vullen. 
35. Die vaststelling van een overduidelijk gebrek aan human resources wordt nog versterkt 
door het feit dat de hoeveelheid werk die het secretariaat moet uitvoeren, aanzienlijk is 
toegenomen sedert 2014. Het volgende schema van de hand van het competentiecen -
trum Osiris toont de evolutie van het aantal door de Coördinatiecommissie (en dus door 
haar secretariaat) behandelde dossiers sedert 2014:
 BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /67
 In zes jaar tijd is het aantal behandelde dossiers meer dan verdubbeld. Naast het feit dat 
de personeelsformatie van dertien personen die in 2014 werd vastgelegd, nagenoeg niet 
is ingevuld, is dat kader thans dus ten zeerste ontoereikend. 
36. De eerste aanbeveling die zou moeten worden goedgekeurd, zou er dus in moeten be -
staan Brussel Mobiliteit en de Coördinatiecommissie het personeel te geven om hun 
opdrachten te vervullen. 
B. De kwestie van de materiële middelen
37. Het ontwerpverslag gaat ook niet in op de ontoereikende materiële middelen die ter 
beschikking worden gesteld van Brussel Mobiliteit en de Coördinatiecommissie om hun 
38. Op IT-vlak beschikt het secretariaat van de Coördinatiecommissie slechts over basis -
tools, bij gebrek aan de nodige begrotingskredieten om het Osiris-systeem te ontwik -
kelen in overeenstemming met wat de ordonnantie van 2018 en haar uitvoeringsbesluit 
van 2019 bepalen. 
 De meeste “Work around”-acties die moeten gebeuren (d.w.z. de verrichtingen die no -
dig zijn om tot een resultaat te komen dat met de beschikbare IT-tools niet automa -
tisch kan worden bekomen103) worden uitgevoerd door personeelsleden van de directie 
Coördinatie Bouwplaatsen van Brussel Mobiliteit die niet zijn toegewezen aan het se -
cretariaat, en die zo worden afgeleid van de opdrachten waarvoor ze in principe worden 
ingezet, opdrachten waarvoor ook niet de nodige effectieven zijn toegekend. Er dient te 
worden opgemerkt dat die situatie leidt tot een groter personeelsverloop (en dus direct 
verband houdt met het in het vorige punt bedoelde personeelstekort). 
39. De leden van de Coördinatiecommissie lijden eveneens onder die toestand. Er kan bij -
voorbeeld worden verwezen naar de tool voor de elektronische ondertekening van de 
adviezen van de Commissie (die omslachtig, heel traag en volledig voorbijgestreefd is), 
naar het feit dat het IT-systeem geen tool omvat voor de planning van de vergaderingen, 
naar de moeilijkheden om de gegevens te raadplegen, enz. 
40. Zulks vloeit allemaal voort uit technologische keuzes en IT-keuzes waarvoor Brussel 
Mobiliteit niet bevoegd is en waarbij het belang van het beheer van bouwplaatsen en de 
volumes aan dossiers, documenten en gegevens vaak compleet werden onderschat. 
41. De tweede aanbeveling die zou moeten worden goedgekeurd, zou dus moeten zijn dat 
men Brussel Mobiliteit en de Coördinatiecommissie de materiële middelen (voorname -
lijk op IT-vlak) moet toekennen om hun opdrachten te vervullen. 
103 In het kader van de analyse van een dossier betreffende de aanvraag van een uitvoeringsvergunning voor een 
bouwplaats kan men bijvoorbeeld onmogelijk “rechtstreeks en op dynamische wijze” in het IT-systeem de ge -
volgen checken die de wijzigingen die men in de parameters van de geanalyseerde bouwplaats wil aanbrengen, 
kunnen hebben op alle reeds vergunde bouwplaatsen en/of bouwplaatsen die ter studie liggen. 68
C. Veranderingen in uitvoering
42. Sedert de opmerkingen over het voorontwerp van verslag werden verstuurd, is binnen 
de Coördinatiecommissie een consensus gegroeid om werk te maken van een wijziging 
van de ordonnantie van 2018 en van haar uitvoeringsbesluit van 2019 hoofdzakelijk om:
• de Coördinatiecommissie de bevoegdheid te geven om de uitvoeringsvergunningen 
voor bouwplaatsen uit te reiken voor alle wegen die zo belangrijk zijn dat ze het lo -
kale niveau overstijgen (d.w.z. alle wegen, behalve die van klasse A4);
• de Coördinatiecommissie de mogelijkheid te bieden om het uitreiken van de a priori 
niet-problematische vergunningen te standaardiseren. 
 In concreto gaat het erom de uitzonderlijke procedure die tijdelijk, en voor de gemeen -
ten die zulks niet geweigerd hebben, werd ingevoerd door het volmachtbesluit van de 
Brusselse Hoofdstedelijke Regering nr. 2020/034 van 11 juni 2020 tot instelling van een 
uitzonderingsregeling op het vlak van vergunningen voor de uitvoering van bouwplaat -
sen op de openbare weg, op duurzame wijze te integreren in de ordonnantie (en deze te 
verruimen tot alle gemeenten van het Gewest). 
 De analyse, eind 2020, van deze uitzonderlijke procedure leidde tot de vaststelling dat 
de gemiddelde termijn voor de uitreiking van de vergunningen die binnen het toepas -
singsgebied van het volmachtbesluit vielen, door drie werd gedeeld in vergelijking met 
de resultaten van de gewone procedure. 
 Mijn medewerker Lionel Culot (lculot@gov.brussels) staat te uwer beschikking om die 
verschillende punten met u te bespreken.
Hoogachtend,
Elke VAN DEN BRANDT 
Minister
 BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /69
Bijlage 2
Antwoord van de minister van Pensioenen en Maatschappelijke Integratie, belast met Perso -
nen met een handicap, Armoedebestrijding en Beliris
(vertaling)
Rekenhof
De heren Philippe Roland en Jozef Van Ingelgem 
Eerste Voorzitter en Hoofdgriffier
B-1000  Brussel
Brussel, 14  april  2021
Ons kenmerk: 2021/KL/PP/AC/AB/007
Uw kenmerk:
Betreft: audit over het beheer van wegenwerken in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Mijnheer de Eerste Voorzitter,  
Mijnheer de Hoofdgriffier,
Ik wens u te bedanken voor het toezenden van het ontwerpverslag van het Rekenhof in ver -
band met de audit over het beheer van wegenwerken in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 
dat ik aandachtig heb doorgenomen. 
Aangezien ik pas in oktober 2020 in functie ben getreden, konden mijn kabinet en ikzelf 
niet bij die audit worden betrokken maar ik onderstreep de antwoorden van Beliris op de 
verschillende opmerkingen en aanbevelingen die het Rekenhof in zijn voorontwerp van 
verslag formuleerde, en die allemaal strekken tot een verbetering van het beheer van de we -
genwerken door Beliris, en dan vooral wat het in de hand houden van de termijnen betreft.
In de ontwikkelingsstrategie 2020-2025 van Beliris zijn duidelijk antwoorden opgenomen 
op de verschillende bekommernissen van het Rekenhof. 
Ik merk niettemin eveneens in het ontwerpverslag op dat veel elementen die onder de aan -
dacht worden gebracht, en die een niet te verwaarlozen impact op de werven hebben, niet 
onder de bevoegdheid en de verantwoordelijkheid van Beliris vallen.  70
Ik zal op zijn minst aandacht hebben voor de opvolging van de antwoorden die Beliris zal 
formuleren op de vaststellingen en aanbevelingen van het Rekenhof en wil u nog eens be -
danken voor deze audit. 
Karine Lalieux BEHEER VAN WEGENWERKEN IN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST /71
Bijlage 3
Lijst van de geauditeerde werven 
Brussel Mobiliteit
Jaar Directie Werf
2016 DIOV Van Ooststraat 
2015 DPW Oudergemlaan
2016 DBO Brug 98
2016 DIOV Buyllaan
2016 DPW Generaal Jacqueslaan
2016 DPW Woluwelaan (L8)
2017 DPW Elsensesteenweg
2015 DIOV L9 Dikke-Beuklaan en Laarbeeklaan BB 1376
2017 DIOV L9 Expo BB 1388
2017 DIOV L9 Spiegelstraat Jette BB 1389
2017 DBO Hallepoort
2017 DPW Rooseveltlaan
2015 DBO Viaduct 33 en Brug 30 Fase 1
2016 DBO Viaduct 33 en Brug 30 Fase 2
2016 DIOV Van Ooststraat
Beliris
Jaar Werf
2016 Plaskylaan in Schaarbeek
2016 Ninoofsepoort
2015 Omgeving Schuman in Brussel
2017 Verbinding Waver-Viaduct Elsene
2017 Eastman
2017 Jourdanplein / Froissartstraat
2017 Fontainasstraat
2018 Scepter perceel 3
2015 Park-Alsemberg 72
MIVB
Jaar Werf
2016 Woluwelaan (Tervuren tot Heymans) - Uitbreiding lijn 94
2016 Paul Jansonplein
2016 Van Ooststraat (Paviljoen tot Verboeckhoven)
2017 Kruispuint Generaal Jacqueslaan – Buyllaan – Renbaanlaan
2017 Lijn 9 (Oude Afspanning tot Eeuwfeest)
2017 Lijn 9 (Eeuwfeest tot Simonis)
2017 Lijn 9 Eindpunt Simonis
2017 Léon Théodorstraat (Koningin Astridplein)
2017 De Fiennesstraat
2018 Woudlaan (Hogebomendaal – Steenweg op Terhulpen)
2018 De Wand (complex) Dit verslag is enkel elektronisch beschikbaar, 
in het Nederlands en het Frans, op www.rekenhof.be.
wettelijk depot
D/2021/1128/35
prepress
Centrale drukkerij van de Kamer van Volksvertegenwoordigers
coverfoto
Shutterstock
adres
Rekenhof 
Regentschapsstraat 2 
B-1000 Brussel
tel.
www.rekenhof.be

Bruxelles, septembre 2020177e Cahier – partie II : 
Cahier 2020 relatif à la sécurité sociale  Rapport adopté le 16 septembre 2020 par l’assemblée générale de la Cour des comptes177e Cahier – partie II : 
Cahier 2020 relatif à 
la sécurité sociale  Synthèse  SYNTHÈSE /5
177e Cahier – partie II :  
Cahier 2020 relatif  
à la sécurité sociale
Partie I Situation budgétaire et financière 2019
La Cour des comptes présente, dans le chapitre 1 de la partie I, les recettes et dépenses 
budgétaires 2019 de la sécurité sociale, que le SPF Sécurité sociale lui a fournies en juillet 2020. 
Elle les compare à celles de 2018 et 2017.
L ’exécution budgétaire 2019 de la sécurité sociale se clôture sur un solde provisoire 
de 1.067 millions d’euros, contre -15,7 millions d’euros en 2018.
Les recettes consolidées se sont élevées à 103.387,1 millions d’euros, soit 4,94 % de plus 
qu’en 2018. En 2019, les dépenses consolidées ont été de 102.320,1 millions d’euros (+3,84 % 
par rapport à 2018) ; elles ont en majeure partie (89,38 %) été consacrées aux prestations aux 
assurés sociaux (pensions, soins de santé, incapacité de travail, chômage, etc.), qui ont augmenté 
de 3,70 %.
Les dépenses de pensions augmentent de 4,05 % du fait de l’accroissement du nombre de 
bénéficiaires et de l’évolution du montant de la pension moyenne versée. Les dépenses de soins 
de santé augmentent de 5,47 %, principalement à la suite de l’évolution des dépenses pour les 
hôpitaux (+6,29 %) et des prestations pharmaceutiques (+7,28 %). Les dépenses de chômage 
reculent de 6,90 %, essentiellement en raison de la diminution du nombre de chômeurs indemnisés 
et d’ayants droit. Les dépenses en matière d’incapacité de travail progressent de 6,32 %, une 
progression qui s’explique surtout par une hausse du nombre de jours indemnisés.
Le solde de caisse de l’ONSS-Gestion globale s’élevait à 344 millions d’euros au 31 décembre 2019. 
Comme les années précédentes, il a toutefois été largement négatif durant toute l’année. L ’Inasti-
Gestion globale comptait 2.094,1 millions d’euros de moyens disponibles au 31 décembre 2019. 
Les Gestions globales ONSS et Inasti disposent en outre de portefeuilles obligataires et de fonds 
de réserve, qui s’élèvent respectivement à 7.719,5 millions d’euros et 5.882,3 millions d’euros 
au 31 décembre 2019.
Dans son premier point, le chapitre 2 de la partie I compare les recettes et dépenses consolidées 
aux estimations du projet de budget initial 2019 (non approuvé). Dans son point 2, il aborde des 
mesures que le gouvernement a prises, lors de la confection du budget initial, dans les domaines 
de l’emploi et des soins de santé. Il traite également, dans une perspective pluriannuelle, du 
tax shift et de l’exécution de plusieurs mesures en matière d’emploi, de pensions, de soins de 
santé et d’incapacité de travail. Le point 3 du chapitre 2 traite des réalisations en matière de lutte 
contre la fraude sociale. 6
Enfin, le chapitre 3 de la partie I traite des dépenses de prestations relatives aux compétences 
transférées dans le cadre de la sixième réforme de l’État. Il montre que les institutions publiques 
de sécurité sociale (IPSS) gèrent encore temporairement en 2019 des dépenses de prestations 
en matière d’emploi, de soins de santé et d’allocations familiales pour le compte des entités 
fédérées. Ces dépenses ont atteint 2.660,2 millions d’euros en 2019.
Partie II Gestion financière et comptes des IPSS
La partie II est consacrée à la transmission des comptes des institutions publiques de sécurité 
sociale (IPSS) ainsi qu’à des audits en relation avec la gestion financière des IPSS.
Transmission des comptes
Pour pouvoir exécuter correctement ses missions de contrôle et d’information à l’égard du 
Parlement, la Cour doit disposer à temps des comptes des IPSS. Elle constate que les délais 
légaux et réglementaires pour leur transmission sont encore insuffisamment respectés. En vertu 
des dispositions légales, la Cour doit recevoir les comptes des IPSS au plus tard le 30 novembre de 
l’année qui suit l’exercice. Au 31 août 2020, elle n’avait reçu les comptes 2018 d’aucune institution. 
En outre, elle n’avait pas encore reçu les comptes 2017 de douze institutions, les comptes 2016 de 
cinq institutions et les comptes 2015 et 2014 de deux institutions. Pour les exercices 2012 et 2013, 
les comptes d’une institution n’ont pas encore été transmis.
Au 31 août 2020, les organes de gestion de sept des treize institutions avaient établi leurs 
comptes 2019. L ’Office national de sécurité sociale (ONSS) doit encore établir ses comptes 2018 et 
l’Institut national d’assurance maladie-invalidité (Inami) doit encore établir les siens pour 
les exercices 2016, 2017 et 2018. La clôture tardive de ces comptes empêche une éventuelle 
consolidation des opérations de la sécurité sociale dans les comptes de l’État.
Famifed : traitement des flux financiers suite à la liquidation
La sixième réforme de l’État a transféré les compétences en matière d’allocations familiales aux 
entités fédérées (communautés, régions et Commission communautaire commune). Famifed 
agit en tant que société de services pour les entités fédérées jusqu’à ce que celles-ci reprennent 
la gestion et le paiement des allocations familiales (et « sortent » de Famifed). La reprise est 
intervenue les 1er janvier 2019 et 2020. Famifed est dès lors scindée et liquidée.
La Cour des comptes a examiné l’application concrète de l’arrêté royal organisant le transfert 
des biens, des droits et des obligations aux entités fédérées sur le plan comptable ainsi que son 
incidence sur les flux financiers au cours de la période 2018-2020. D’après cet arrêté, l’ASBL Orint 
est chargée de liquider Famifed. Dans la pratique cependant, c’est l’administration de Famifed 
qui s’en charge pour l’essentiel.
L ’examen des comptes provisoires 2018 révèle que Famifed a effectué un certain nombre 
d’opérations de scission préparatoires pour concrétiser la sortie de trois entités fédérées 
au 1er janvier 2019. Fin 2019, les réserves d’allocations familiales et de frais d’administration ont 
été réparties en fonction de la trésorerie disponible. Le fonds de roulement a été remboursé 
en 2020. Un montant résiduel de trésorerie a été confié à Orint en attendant la clôture définitive 
des comptes 2020. SYNTHÈSE /7
En vue de la liquidation et de la scission comptable des comptes, il n’y a pas eu de confirmation 
des soldes en souffrance sur les comptes individuels du grand-livre des entités fédérées ainsi que 
sur certains comptes généraux du grand-livre. Famifed est partie de postulats acceptables pour 
attribuer les soldes des comptes du bilan aux entités fédérées et a rattaché les opérations de 
scission aux comptes 2018 et 2019. Faute de comptes spécifiques du grand-livre, la méthode 
d’attribution individuelle n’est néanmoins pas encore claire pour certains postes. Famifed 
envisage aussi de transférer à Orint la comptabilité restante après la clôture des comptes de 
l’exercice 2020 raccourci. La Cour recommande de bien documenter ces opérations de sorte que 
la transposition comptable de l’arrêté royal puisse faire l’objet d’un suivi adéquat.
SFP : paiement et comptabilisation des pensions
La Cour des comptes a examiné le processus de paiement et de comptabilisation des pensions 
au Service fédéral des pensions (SFP). Les mesures de contrôle interne y présentent plusieurs 
faiblesses. L ’environnement de contrôle se caractérise par l’absence d’objectifs opérationnels 
permanents et d’indicateurs spécifiques pour encadrer le processus de paiement et garantir sa 
qualité. Une politique de sécurité informatique clairement définie fait aussi défaut.
Plusieurs manquements réduisent la maîtrise du processus : absence de propriétaire du 
processus, méconnaissance des mesures de contrôle informatique par les services opérationnels 
et rapportage insuffisant pour permettre un pilotage transversal du processus.
La Cour a en outre réalisé des contrôles et des tests sur les données de paiement et comptables 
2019 (29 millions de paiements pour environ 50 milliards d’euros). Les résultats démontrent la 
pertinence et l’utilité pour le SFP de réaliser des contrôles ex post .
La Cour recommande au SFP de recenser et de décrire l’ensemble de ses mesures de contrôle 
du processus, de les évaluer au moyen d’une analyse de risques et d’en réaliser un pilotage 
coordonné et centralisé.
Inami : modifications des normes d’agrément des hôpitaux
Depuis le 1er juillet 2014, les entités fédérées (communautés et Commission communautaire 
commune de Bruxelles-Capitale) peuvent fixer les normes auxquelles les hôpitaux, les services 
hospitaliers, les programmes de soins hospitaliers et les fonctions hospitalières doivent 
répondre. L ’exercice de ces compétences peut toutefois avoir une incidence sur le budget 
fédéral et sur celui de la sécurité sociale. Conformément à l’article 5, §   1er, I, de la loi spéciale de 
réformes institutionnelles du 8 août 1980, la Cour des comptes a établi un rapport sur l’incidence 
des modifications des normes d’agrément entrées en vigueur entre le 1er juillet 2014 et 
le 31 décembre 2019.
IPSS : suivi de la fonction d’audit interne
En 2019, les services d’audit interne des institutions publiques de sécurité sociale ont entre 
autres poursuivi le développement du guide méthodologique commun et de l’assurance qualité, 
avec le soutien du comité d’audit commun aux IPSS (CAC). Un examen par les pairs (peer review) 
a été préparé et aura lieu en 2020-2021. Ses résultats sont importants pour améliorer davantage 
le fonctionnement, la qualité et la maturité des services d’audit interne. Le CAC estime aussi 
que des améliorations peuvent être apportées en ce qui concerne la certification des comptes, 
la gestion des risques et le contrôle interne ainsi que les moyens attribués à la fonction d’audit 
interne. 8
Partie III Autres thèmes de sécurité sociale
La partie III aborde d’autres thèmes spécifiques en relation avec la sécurité sociale.
Incidence de la crise sanitaire liée à la covid-19 sur les recettes et dépenses de la sécurité 
sociale
La Cour des comptes a examiné l’incidence, sur le budget de la sécurité sociale, des mesures 
activées dans ce domaine pour faire face aux conséquences de la crise sanitaire. Il s’agit plus 
particulièrement  :
• des mesures d’aide pour les employeurs et les travailleurs indépendants en tant que débiteurs 
de cotisations ;
• des mesures d’aide pour les assurés sociaux (salariés et indépendants) qui ont été touchés par 
les mesures restrictives des pouvoirs publics ou ont été contaminés par la covid-19 ;
• du remboursement de dépenses spécifiques liées à la covid-19 par l’assurance soins de santé 
et l’octroi de moyens financiers supplémentaires aux hôpitaux.
Selon les données disponibles, et encore partielles, au 15 août 2020, le manque à gagner pour 
les recettes s’élève, pour 2020, à 6,2 milliards d’euros, tandis que les dépenses supplémentaires 
engendrées par la crise sanitaire s’élèvent à 7,8 milliards d’euros.
Fonds des accidents médicaux : fonctionnement et organisation
En juin 2020, la Cour des comptes a publié un rapport d’audit sur le fonctionnement et l’organisation 
du Fonds des accidents médicaux. Dans son audit, la Cour examine plus particulièrement dans 
quelle mesure le Fonds réussit à atteindre les objectifs de la loi relative aux accidents médicaux 
(2010), et si le cadre législatif et organisationnel offre suffisamment de garanties pour réaliser les 
missions du Fonds.
Partie IV Suivi des recommandations 2018-2019
Dans cette partie, la Cour des comptes fait le point sur le suivi de recommandations qu’elle a 
formulées dans ses précédents Cahiers relatifs à la sécurité sociale. Table des matières  TABLE DES MATIÈRES /11
PARTIE I
Situation budgétaire et financière 2019 15
Introduction 17
Chapitre 1 
Évolution des recettes et des dépenses 2017-2019 19
1 Solde budgétaire 2017-2019 19
2 Recettes 2017-2019 20
3 Dépenses 2017-2019 26
4 Situation de caisse et réserves 2019 35
Chapitre 2 
Budget 2019 39
1 Exécution du budget 39
2 Mesures prises par le gouvernement 46
3 Lutte contre la fraude sociale 61
Chapitre 3 
Dépenses pour les compétences transférées dans le cadre  
de la sixième réforme de l’État 69
1 Contexte 69
2 Transferts liés à la sixième réforme institutionnelle 70
PARTIE II
Gestion financière et comptes des IPSS 75
Transmission des comptes 77
Famifed : traitement des flux financiers suite à la liquidation 83
SFP : paiement et comptabilisation des pensions 99
Inami : modifications des normes d’agrément des hôpitaux 113
IPSS : suivi de la fonction d’audit interne 119
PARTIE III
Autres thèmes de sécurité sociale 125
Incidence de la crise sanitaire liée à la covid-19  
sur les recettes et dépenses de la sécurité sociale 127
Fonds des accidents médicaux : fonctionnement et organisation 139 12
PARTIE IV
Suivi des recommandations 2018-2019 141
SFP : gestion des actifs mobiliers et immobiliers 143
Inami : gestion des conventions internationales 145
Famifed et Orint : préparation de la scission et fonctionnement  
après la reprise des allocations familiales par les entités fédérées 147
SFP : information au citoyen 153
SFP : paiement des pensions publiques à des bénéficiaires résidant à l’ étranger –  
prévention et détection des indus 155
SPF Emploi : gestion des amendes administratives 157
SFP : modifications réglementaires 159
FFE : processus d’indemnisation des travailleurs et financement 161 INSTITUTIONS PUBLIQUES DE SÉCURITÉ SOCIALE /13
Institutions publiques de sécurité sociale (IPSS)
Agence fédérale des risques professionnels Fedris
Agence fédérale pour les allocations familiales Famifed
Banque-Carrefour de la sécurité sociale BCSS
Caisse auxiliaire d’assurance maladie-invalidité Caami
Caisse auxiliaire de paiement des allocations de chômage Capac
Caisse de secours et de prévoyance en faveur des marins CSPM
Fonds de fermeture des entreprises FFE
Institut national d’assurance maladie-invalidité Inami
Institut national d’assurances sociales pour travailleurs indépendants Inasti
Office national de l’emploi Onem
Office national de sécurité sociale ONSS
Office national des vacances annuelles ONVA
Plate-forme  eHealth eHealth
Service fédéral des pensions SFP PARTIE Situation budgétaire  
et financière 2019
IPARTIE  INTRODUCTION /17
Introduction
La partie I de ce Cahier 2020 relatif à la sécurité sociale présente la situation budgétaire 
et financière de la sécurité sociale, c’est-à-dire les opérations que gèrent les institutions 
publiques de sécurité sociale (IPSS). Les dépenses relatives aux prestations d’aide sociale 
n’entrent pas dans le cadre de ce Cahier1.
La sécurité sociale comprend différents régimes.
Le régime des travailleurs salariés s’applique aux personnes liées par un contrat de travail 
à un employeur du secteur public ou privé et, pour les soins de santé, aux fonctionnaires. Il 
comprend les branches suivantes  :
• l’assurance soins de santé ;
• les indemnités en cas d’incapacité de travail et de congé de maternité ;
• les allocations de chômage, de chômage avec complément d’entreprise et les allocations 
de crédit-temps  ;
• les pensions de retraite et de survie ;
• les indemnités en cas d’accident du travail ;
• les indemnités en cas de maladie professionnelle ;
• les allocations familiales2 ;
• les indemnités de vacances annuelles pour ouvriers3.
Le régime des travailleurs indépendants se compose des branches suivantes :
• les allocations familiales4 ;
• l’assurance sociale faillite.
Une gestion financière globale a été instaurée pour le régime des travailleurs salariés et 
pour celui des travailleurs indépendants. Dans ce cadre, l’ONSS et l’Inasti centralisent 
les recettes et les répartissent entre les IPSS chargées de gérer les différentes branches5. 
Comme l’assurance soins de santé ne distingue plus les dépenses de l’ONSS-Gestion globale 
de celles de l’Inasti-Gestion globale depuis 2008, les rapports budgétaires et les rapports 
1 Le revenu d’intégration, la garantie de revenus aux personnes âgées et les allocations aux handicapés. 
2 En 2019, Famifed n’a plus géré les allocations familiales que pour le compte de la Commission communautaire 
commune. Voir chapitre 3 de la partie I ainsi que, dans la partie II, l'article consacré au traitement des flux financiers 
suite à la liquidation de Famifed.
3 Le régime des vacances annuelles pour travailleurs salariés ne constitue pas un régime de sécurité sociale à 
proprement parler. Il ne fait pas partie de la Gestion globale et est géré par l’ ONVA .
4 Comme pour les salariés et les fonctionnaires, Famifed n’a plus géré, en 2019, les dépenses relatives à cette branche 
que pour le compte la Commission communautaire commune. Voir aussi la note de bas de page2 ci-avant.
5 Dans le cadre de la gestion financière globale, l’ONSS et l’Inasti sont dénommés « ONSS-Gestion globale » et « 
Inasti-Gestion globale ». 18
d’exécution (sur lesquels la Cour des comptes s’appuie pour ce Cahier) présentent l’Inami-
Soins de santé séparément et en parallèle des deux Gestions globales.
Les autres régimes de la sécurité sociale sont :
• le régime de la sécurité sociale d’outre-mer ;
• le régime des marins ;
• le régime du personnel statutaire des administrations provinciales et locales ;
• les opérations relatives aux pensions publiques ;
• les autres régimes, comme le Fonds de fermeture des entreprises6, les dépenses du 
Maribel social7 et les dépenses d’interruption de carrière gérées par l’Onem8.
La partie I de ce Cahier est consacrée aux recettes et aux dépenses de la sécurité sociale 
en 2019. Elle compare le budget 2019 avec les réalisations (provisoires). Le chapitre 1 commente 
l’évolution des recettes et des dépenses au cours de la période 2017-2019. Ce commentaire 
porte sur l’évolution des Gestions globales, de l’Inami-Soins de santé, des régimes hors 
Gestion globale ainsi que des pensions publiques. Le chapitre 2 aborde l’exécution du budget 
2019 de ces régimes. Il commente aussi les mesures prises par le gouvernement dans le cadre 
du budget 2019 ainsi que, dans une perspective pluriannuelle, les mesures de réduction des 
cotisations de sécurité sociale, en matière d’emploi, de pensions et d’incapacité de travail, 
reprises dans l’accord de gouvernement du 9 octobre 2014. Ce chapitre traite enfin de la 
lutte contre la fraude sociale. Le chapitre 3 présente un aperçu des dépenses de prestations 
portant sur les compétences transférées aux communautés et aux régions dans le cadre de 
la sixième réforme de l’État, qui sont encore gérées par les IPSS en 2019.
La Cour des comptes a utilisé les données du projet de budget initial 20199 ainsi que les 
données d’exécution du budget 2017, 2018 et 2019. Le SPF Sécurité sociale lui a fourni ces 
dernières en juillet 2020.
6 Depuis 2019, ce régime a été inclus comme une branche distincte dans les régimes hors Gestion globale.
7 L’objectif du Maribel social est de promouvoir l’emploi, principalement dans le secteur non marchand, par la 
création de postes de travail supplémentaires.
8 Les dépenses pour interruption de carrière des fonctionnaires fédéraux sont intégrées dans les dépenses hors 
Gestion globale depuis le 1er janvier 2017. 
9 Voir  doc. parl. , Chambre, 15 octobre 2018, DOC 54 3292/001, Budgets des recettes et des dépenses pour l’année 
budgétaire 2019. Exposé général, www.lachambre.be . Faute de budget approuvé, il n’existe pas d’estimations 
budgétaires consolidées plus récentes des recettes et dépenses 2019 de la sécurité sociale. ÉvOLUTION  DES  RECETTES  ET DÉPENSES  2017-2019 /19
Chapitre 1
Évolution des recettes et 
dépenses 2017-2019
Ce chapitre commente l’évolution des recettes et des dépenses budgétaires de l’ONSS-
Gestion globale, de l’Inasti-Gestion globale, de l’Inami-Soins de santé, des régimes 
hors Gestion globale et des pensions publiques pour les années 2017 à 2019. Les chiffres 
2017 et 2018 sont ceux repris au Cahier précédent relatif à la sécurité sociale (partie II du 
176e Cahier – Cahier 2019 relatif à la sécurité sociale)10. Les chiffres 2019 correspondent aux 
données provisoires d’exécution communiquées par le SPF Sécurité sociale en juillet 2020. 
Ils ne reposent pas sur des comptes officiels. La Cour examinera ultérieurement les comptes 
définitifs de chaque IPSS.
Tous les chiffres ont été arrêtés selon la méthode des droits constatés.
Les chiffres des tableaux et graphiques de ce chapitre sont des chiffres consolidés, c’est-
à-dire que les transferts entre les différents régimes (par exemple, le transfert de la part 
des Gestions globales dans le financement des dépenses de l’Inami-Soins de santé) sont 
neutralisés.
1 Solde budgétaire 2017-2019
En 2019, les recettes des Gestions globales, de l’Inami-Soins de santé, des régimes hors Gestion 
globale et des pensions publiques s’élèvent à 103.387,1 millions d’euros et les dépenses à 
102.320,1 millions d’euros. Le solde budgétaire provisoire 2019 est de 1.067 millions d’euros, 
contre -15,7 millions d’euros en 2018 et 943,3 millions d’euros en 2017.
Tableau 1 –  Évolution des soldes budgétaires provisoires par régime (en millions d’euros)
2017 2018 2019
ONSS-Gestion globale 586,0 -529,7 960,7
Inasti-Gestion globale 255,5 266,5 169,6
Inami-Soins de santé 33,2 205,2 143,5
Régimes hors Gestion globale 39,6 44,4 -6,3
SFP-Pensions publiques 29,0 -2,1 -200,5
Solde sécurité sociale 943,3 -15,7 1.067,0
Source : Cour des comptes à partir des soldes par régime suivant le SPF Sécurité sociale, juillet 2020
10 Le SPF Sécurité sociale n’ayant pas actualisé les chiffres 2017 et 2018, il peut y avoir de légères différences entre ces 
chiffres et ceux des organismes. 20
Le solde positif de l’ONSS-Gestion globale en 2019 résulte surtout de la majoration de la 
dotation d’équilibre. Le montant de cette dotation a été augmenté en septembre 2019 pour 
atteindre 3.055,3 millions d’euros (+1.658,5 millions d’euros) afin de limiter le déficit 
escompté du budget (voir point 1 du chapitre 2).
Le déficit des pensions publiques de 2019 provient essentiellement du régime des pensions du 
secteur public (-82,2 millions d’euros) et du fonds de pension solidarisé des administrations 
provinciales et locales (-91,9 millions d’euros). Le premier résulte principalement du 
boni 2018 à rembourser au Trésor (89 millions d’euros). Le second s’explique surtout par 
le décalage entre la perception de la cotisation de responsabilisation, en augmentation 
constante, et les dépenses de prestations auxquelles elle se rattache.
2 Recettes 2017-2019
2.1 Aperçu
Les recettes de l’ONSS-Gestion globale, de l’Inasti-Gestion globale, de l’Inami-Soins 
de santé, des régimes hors Gestion globale et des pensions publiques ont augmenté de 
6.965,0 millions d’euros (+7,22 %) entre 2017 et 2019.
Tableau 2 –  Recettes consolidées de l’ONSS-Gestion globale, de l’Inasti-Gestion globale, de l’Inami-
Soins de santé, des régimes hors Gestion globale et des pensions publiques (en millions 
d’euros)
2017 2018Évolution  
2018-2017 (%)2019Évolution  
2019-2018 (%)
Cotisations 59.517,8 61.008,2 2,50 63.061,5 3,37
Dotations et subventions 
des pouvoirs publics18.834,6 18.103,6 -3,88 19.600,6 8,27
Financement alternatif 
par l’État13.649,8 14.762,6 8,15 15.646,1 5,98
Autres recettes 4.419,9 4.644,9 5,09 5.078,9 9,34
Total 96.422,1 98.519,3 2,18 103.387,1 4,94
Source : SPF Sécurité sociale, juillet 2020
Les régimes de la sécurité sociale ont perçu 63.061,5 millions d’euros de cotisations en 
2019, soit 61 % des recettes. Ces cotisations sont complétées par des moyens provenant des 
pouvoirs publics (dotations de l’État, subventions des autorités régionales et financement 
alternatif : 35.246,7 millions d’euros ou 34,09 %) et par d’autres revenus (5.078,9 millions 
d’euros ou 4,91 %). Ces derniers proviennent par exemple de la cotisation spéciale de sécurité 
sociale (1.266,8 millions d’euros), des produits de placement (337,9 millions d’euros), des 
cotisations sur le chiffre d’affaires des médicaments ainsi que des remboursements par 
les firmes pharmaceutiques (986,2 millions d’euros) et des conventions internationales 
(417,5 millions d’euros). ÉvOLUTION  DES  RECETTES  ET DÉPENSES  2017-2019 /21
2.2 Cotisations
Tableau 3 –  Cotisations de sécurité sociale (en millions d’euros)
ONSS-Gestion globale 48.995,7 49.961,7 1,97 51.749,9 3,58
Inasti-Gestion globale 4.391,0 4.485,7 2,16 4.567,9 1,83
Inami-Soins de santé 1.220,6 1.281,5 4,99 1.368,1 6,76
Régimes hors Gestion 
globale194,1 408,1 110,25 381,8 -6,44
SFP-Pensions publiques 4.716,4 4.871,2 3,28 4.993,8 2,52
Total 59.517,8 61.008,2 2,50 63.061,5 3,37
Les recettes provenant de cotisations ont augmenté de 3.543,7 millions d’euros (+5,95 %) 
entre 2017 et 2019. À l’ONSS-Gestion globale, les recettes de cotisations ont progressé de 
2.754,1 millions d’euros (+5,62 %) au cours de cette période. Outre l’indexation des salaires 
des salariés et des fonctionnaires, l’augmentation du nombre de personnes occupées 
(exprimé en unités) joue également un rôle : fin 2019, ce nombre était supérieur de 2,85 % à 
celui de fin 201711. La réduction des cotisations patronales dans le cadre du tax shift a un peu 
freiné l’accroissement des recettes en 2018.
Les recettes de cotisations de l’Inasti-Gestion globale augmentent de 176,9 millions d’euros 
entre 2017 et 2019 (+4,03 %), malgré la réduction du taux de cotisation introduite par 
le tax shift12 entre 2015 et 2018. Elles progressent légèrement moins en 2019 qu’en 2018. 
L’augmentation des cotisations résulte notamment de la hausse du nombre d’indépendants 
(+24.604 en 2018 et + 32.949 en 2019).
Les recettes de l’Inami-Soins de santé ont augmenté de 147,5 millions d’euros (+12,08 %) 
de 2017 à 2019. Elles se composent à 99,32 % de la retenue de 3,55 % sur les pensions 
(1.358,8 millions d’euros) et à 0,68 % (9,3 millions d’euros) des cotisations que certains 
assurés sociaux doivent payer13. De 2017 à 2019, les recettes provenant de la retenue sur les 
pensions ont augmenté de 146,6 millions d’euros (+12,09 %).
11 L’ONSS calcule le nombre de personnes occupées le dernier jour du trimestre. Selon l’ONSS, il y avait 
3.986.000 travailleurs fin 2019, contre 3.875.401 fin 2017. Source : Office national de sécurité sociale, Rapport 
annuel 2019. Baromètre socio-économique , www.onssrszlss.fgov.be/f r.
12 Dans le cadre du tax shift décidé par le gouvernement, le taux de cotisation a baissé progressivement de 22 % 
en 2015 à 20,5 % en 2018 (loi du 26 décembre 2015 relative aux mesures concernant le renforcement de la création 
d’emplois et du pouvoir d’achat).
13 Les assurés sociaux ayant trop peu cotisé ont droit au remboursement de leurs prestations de soins de santé et de 
celles des personnes qui sont à leur charge à condition de payer une cotisation supplémentaire.  22
Les recettes de cotisations pour les pensions publiques14 au g me nte nt de  2 7 7, 4  m i l l ion s d ’e u ro s 
(+5,88 %) entre 2017 et 2019. L’augmentation provient en grande partie des cotisations pour 
le fonds de pension solidarisé des administrations provinciales et locales15. En 2019, celles-ci 
s’élèvent à 2.408,5 millions d’euros. Elles sont en hausse de 185 millions d’euros (+8,32 %) 
par rapport à 2017. Les recettes de la cotisation de responsabilisation augmentent 
de 176,8 millions d’euros (+55,4 %) entre 2017 et 2019 pour atteindre 495,9 millions d’euros 
(+43,9 millions d’euros ou +13,77 % en 2018 et +132,9 millions d’euros ou +29,40 % en 2019). 
Son taux est identique (50 %) sur la période. Toutefois, à partir de 2019, son versement est 
progressivement avancé afin qu’il coïncide avec les charges de pensions. La cotisation de 
base augmente dans une moindre mesure (+28,7 millions d’euros par rapport à 2017 ou 
+1,57 %). Elle s’élève à 1.861,2 millions d’euros en 2019.
Les recettes de cotisations transférées de l’ONSS au SFP pour le régime des pensions du 
secteur public augmentent de 26,8 millions d’euros (+2 %) entre 2017 et 2019 pour atteindre 
1.353,1 millions d’euros. Cette hausse inclut notamment l’augmentation de 81 millions 
d’euros (+7,03 %) de la cotisation personnelle sur le traitement des fonctionnaires et la 
diminution de 45,9 millions d’euros (-61,12 %) de la cotisation sur le pécule de vacances.
L’ONSS-Gestion globale a perçu 82,06 % des cotisations en 2019. Le Service fédéral des 
pensions (régime des pensions publiques) en a perçu 7,92 % et l’Inasti-Gestion globale 7,24 %, 
tandis que les 2,78  % restants ont été perçus par l’Inami et les régimes hors Gestion globale.
14 Le SFP gère différents régimes de pensions publiques :
• les pensions à la charge du trésor public (régime du secteur public) ; 
• les pensions de réparation et les rentes de guerre ; 
• les pensions de réparation de victimes civiles de guerre et d’acte de terrorisme ;
• les rentes d’accidents du travail ;
• les pensions des agents de la SNCB ;
• les pensions de retraite des agents des organismes parastataux à consolider de l’État et de ceux des 
communautés et régions qui sont affiliés au régime de pension de la loi du 28 avril 1958 ;
• les pensions gérées et payées par le SFP pour le compte d’administrations ou d’institutions de prévoyance ;
• les pensions des agents définitifs des administrations provinciales et locales qui sont affiliées au fonds de 
pension solidarisé des administrations provinciales et locales  ;
• le fonds des pensions de la police fédérale.
15 Pour financer leurs pensions, ces administrations versent à l’ONSS une cotisation patronale de base. Les 
administrations dont la charge des pensions est supérieure au produit de la cotisation de base versent une 
cotisation supplémentaire «  de responsabilisation  ».  ÉvOLUTION  DES  RECETTES  ET DÉPENSES  2017-2019 /23
2.3 Interventions des pouvoirs publics fédéral et fédérés
2.3.1 Dotations de l’État et subventions des entités fédérées
Tableau 4 –  Évolution des dotations et subventions octroyées à l’ONSS-Gestion globale, à l’Inasti-
Gestion globale, aux régimes hors Gestion globale et aux pensions publiques (en millions 
d’euros)
2018-
2017 (%)2019Évolution
2019-
2018 (%)
ONSS-Gestion globale 6.622,7 5.605,4 -15,36 6.806,0 21,42
Dotation ordinaire de l’État 1.958,3 2.079,6 6,192.275,6 9,42
Dotation d’équilibre de l’État 3.202,3 2.109,1 -34,14 3.055,3 44,86
Subventions des entités fédérées 1.462,1 1.416,7 -3,11 1.475,1 4,12
Inasti-Gestion globale 370,1 369,2 -0,24 376,7 2,03
Dotation ordinaire de l’État 370,1 369,2 -0,24 376,7 2,03
Dotation d’équilibre de l’État 0,0 0,0 0,0
Régimes hors Gestion globale 580,4 540,2 -6,93 526,0 -2,63
Dotation ordinaire de l’État 434,7 437,0 0,53 425,1 -2,72
Subventions des entités fédérées 145,7 103,2 -29,17 100,9 -2,23
Dotation de l’État pour les pensions 
publiques11.261,4 11.588,8 2,91 11.891,9 2,62
Total 18.834,6 18.103,6 -3,88 19.600,6 8,27
Au total, l’ONSS-Gestion globale, l’Inasti-Gestion globale, les régimes hors Gestion globale 
et le régime des pensions publiques ont reçu 19.600,6 millions d’euros de dotations de 
l’État et de subventions des entités fédérées en 2019. Ce montant augmente de 4,07 % entre 
2017 et 2019.
Les dotations des deux gestions globales sont composées :
• d’une dotation ordinaire adaptée chaque année à l’évolution de l’indice santé et au 
vieillissement de la population ;
• d’une dotation d’équilibre destinée à garantir que le budget des Gestions globales des 
travailleurs salariés et des indépendants16 soit en équilibre en termes SEC17.
16 Comme le régime des indépendants ne présente pas de déficit, aucun moyen ne lui a été accordé pour la dotation 
d’équilibre au cours de la période 2017-2019. 
17 Un montant provisoire est fixé lors de la confection du budget initial. Le montant définitif, arrêté à la fin de l’année 
budgétaire, tient compte d’un certain nombre d’éléments, comme la contribution à la réalisation des objectifs 
budgétaires (mesures budgétaires) et les effets de la lutte contre la fraude sociale (articles 23 et 24 de la loi du 
18 avril 2017 portant réforme du financement de la sécurité sociale). 24
La dotation ordinaire à l’ONSS-Gestion globale a été majorée de 121 millions d’euros en 
2018 et 2019, afin de financer la part du régime des travailleurs salariés18 dans le fonds de 
pension solidarisé des administrations provinciales et locales et de 156,7 millions d’euros 
pour l’intervention de l’État dans les salaires des zones de police, qui est comptabilisée 
depuis 2019 en tant que subvention des pouvoirs publics19.
Les dotations pour les pensions publiques ont augmenté de 630,5 millions d’euros (+5,6 %) 
entre 2017 et 2019. Le taux d’augmentation est légèrement inférieur en 2019 (+2,61 % ou 
303,1 millions d’euros) qu’en 2018 (2,91 % ou 327,4 millions d’euros).
En 2019, 60,67 % du montant des dotations et subventions ont financé les pensions publiques. 
Cinq régimes de pensions publiques gérés par le SFP sont financés par une dotation20, 
destinée à couvrir le déficit entre les recettes propres et les dépenses. Les pensions du 
secteur public en sont le principal bénéficiaire (10.712,1 millions d’euros en 2019). Le régime 
des pensions de la SNCB en bénéficie dans une moindre mesure (977,4 millions d’euros).
L’ONSS-Gestion globale a reçu 34,72 % des dotations et subventions, l’Inasti-Gestion 
globale 1,92 % et les régimes hors Gestion globale 2,69 %.
2.3.2 Financement alternatif par l’État
Tableau 5 –  Financement alternatif par l’État, selon la nature des transferts (en millions d’euros)
TVA 10.435,6 11.309,6 8,38 12.049,8 6,54
Montant de base 5.025,8 5.193,5 3,34 5.267,0 1,41
Financement tax shift 1.353,3 1.687,2 24,67 1.869,9 10,83
Soins de santé 4.056,5 4.428,9 9,18 4.912,9 10,93
Précompte mobilier 3.214,2 3.453,0 7,43 3.596,4 4,15
Montant de base 2.419,3 2.462,1 1,77 2.498,3 1,47
Financement tax shift 794,9 990,9 24,66 1.098,1 10,82
Total 13.649,8 14.762,6 8,15 15.646,1 5,99
18 En vertu de l’arrêté royal du 23 avril 2018 pris en exécution de l’article 24, § 2ter, de la loi du 29 juin 1981 établissant les 
principes généraux de la sécurité sociale des travailleurs salariés, l’ONSS-Gestion globale doit verser 121 millions 
d’euros chaque année au Fonds de pension solidarisé des administrations provinciales et locales en 2018, 2019 et 
2020. 
19 À la suite de la réforme des polices en 1998, un certain nombre d’anciens membres de la gendarmerie ont été 
transférés aux zones de police locale. L ’État fédéral prend en charge une partie des cotisations de sécurité sociale 
les concernant, de sorte que les administrations locales reçoivent une réduction sur les cotisations dues. D’après 
les règles du SEC2010, cette réduction doit être comptabilisée en tant que dépense. Ainsi, l’intervention de l’État 
doit être enregistrée comme une recette (dotation). L’opération n’a pas d’incidence sur le solde budgétaire.
20 Les régimes de pensions publiques financés par une dotation sont :
 • les pensions du secteur public ; 
 • les pensions des agents de la SNCB ;
 • les pensions de réparation et les rentes de guerre ; 
 • les rentes d’accidents du travail ;
 • les pensions de réparation de victimes civiles de guerre et d’acte de terrorisme. ÉvOLUTION  DES  RECETTES  ET DÉPENSES  2017-2019 /25
Le mécanisme du financement alternatif est alimenté depuis 201721 par deux sources, la TVA 
et le précompte mobilier. Les moyens du financement alternatif se composent :
• d’un montant de base ;
• d’un montant visant à neutraliser les conséquences du tax shift sur la sécurité sociale ;
• d’un montant, prélevé sur les recettes de la TVA, destiné à financer les soins de santé.
Concernant le montant de base, des pourcentages fixes sont prélevés chaque année sur 
les recettes encaissées de la TVA22 et du précompte mobilier23. Ces montants sont versés 
à l’ONSS-Gestion globale et à l’Inasti-Gestion globale. La législation prévoit un montant 
plancher pour assurer la viabilité du financement alternatif de la sécurité sociale. En 2019, 
il est supérieur aux chiffres obtenus en appliquant les pourcentages fixes précités pour les 
recettes du précompte mobilier. L’application de ce montant plancher a donc augmenté 
les recettes de 332,1 millions d’euros pour l’ONSS et de 82,6 millions d’euros pour l’Inasti. 
La loi établit également les montants compensatoires du tax shift. Un arrêté royal fixe le 
montant destiné à financer les soins de santé.
Les recettes du financement alternatif ont augmenté de 1.996,3 millions d’euros (+14,63 %) 
entre 2017 et 2019. En 2019, elles étaient constituées de 12.049,7 millions d’euros (77,01 %) 
de produits de la TVA et de 3.596,4 millions d’euros (22,99 %) de produits du précompte 
mobilier. L’ONSS-Gestion globale reçoit 84,85 % de ces recettes et l’Inasti-Gestion 
globale 15,15 %.
En 2019, 4.912,9 millions d’euros (40,77 %) des recettes de TVA transférées étaient destinés 
au financement des soins de santé. L’ONSS-Gestion globale a versé 4.466 millions d’euros à 
l’Inami-Soins de santé. L’Inasti-Gestion globale lui en a versé 446,9 millions d’euros.
Tableau 6 –  Financement alternatif par l’État, par Gestion globale (en millions d’euros)
ONSS-Gestion globale 11.523,6 12.458,6 8,11 13.276,3 6,56
TVA 8.893,1 9.635,5 8,3510.317,0 7,07
Précompte mobilier 2.630,5 2.823,1 7,32 2.959,3 4,82
Inasti-Gestion globale 2.126,2 2.304,0 8,36 2.369,8 2,86
TVA 1.542,5 1.674,1 8,53 1.732,7 3,50
Précompte mobilier 583,7 629,9 7,92 637,1 1,14
Total 13.649,8 14.762,6 8,15 15.646,1 5,98
21 La loi du 18 avril 2017 portant réforme du financement de la sécurité sociale. 
22 13,41 % des recettes T vA pour le financement des travailleurs salariés et 3,33 % pour le financement des travailleurs 
indépendants.
23 40,73 % des recettes du précompte mobilier pour le financement des travailleurs salariés et 10,12 % pour le 
financement des travailleurs indépendants. 26
Les recettes de TVA versées à l’ONSS-Gestion globale et à l’Inasti-Gestion globale ont 
augmenté de 1.614,1 millions d’euros (+15,47 %) entre 2017 et 2019. Cette progression résulte 
en grande partie de l’augmentation de la TVA pour le financement des soins de santé à 
concurrence de 856,5 millions d’euros (+21,11 %). En 2019, un montant de 4.492,9 millions 
d’euros (40,77 %) a été affecté à cette branche. Les recettes de TVA destinées au financement 
du tax shift auprès des travailleurs salariés et indépendants ont augmenté de 516,6 millions 
d’euros (+38,17 %) entre 2017 et 2019 pour atteindre 1.869,9 millions d’euros en 2019.
La hausse des recettes du précompte mobilier versées à l’ONSS-Gestion globale et à l’Inasti-
Gestion globale s’explique surtout par les moyens destinés au financement du tax shift , 
qui ont progressé de 303,2 millions d’euros (+38,14 %) entre 2017 et 2019 pour atteindre 
1.098,1 millions d’euros, ainsi que par l’application du seuil plancher.
3 Dépenses 2017-2019
3.1 Aperçu
En 2019, les dépenses de l’ONSS-Gestion globale, de l’Inasti-Gestion globale, de l’Inami-
Soins de santé, des régimes hors Gestion globale et des pensions publiques s’élevaient 
à 102.320,1 millions d’euros.
Tableau 7 –  Dépenses consolidées de l’ONSS-Gestion globale, de l’Inasti-Gestion globale, de l’Inami-
d’euros)
2017 2018Évolution 
2018-2017 (%)2019Évolution 
Prestations 85.260,3 88.194,8 3,44 91.454,6 3,70
Frais de gestion 2.212,7 2.221,8 0,41 2.243,4 0,97
Autres dépenses 8.005,8 8.118,4 1,41 8.622,1 6,20
Total 95.478,8 98.535,0 3,20 102.320,1 3,84
En 2019, les dépenses des régimes de sécurité sociale ont porté à hauteur de 89,38 % sur des 
dépenses de prestations. La part des prestations se situait également entre 89 % et 90 % 
en 2017 et 2018. ÉvOLUTION  DES  RECETTES  ET DÉPENSES  2017-2019 /27
3.2 Prestations
Graphique 1 –  Évolution des dépenses de prestations selon leur nature (en millions d’euros)
L’évolution des dépenses de prestations, autres que le remboursement des soins de santé, 
est influencée par divers facteurs, tels que l’évolution de l’indice-santé et du nombre de 
bénéficiaires et l’enveloppe bien-être.
3.2.1 Dépenses relatives aux pensions
Les dépenses de pensions augmentent de 3.689,1 millions d’euros au cours de la période 2017-
2019. Près de 70 % de cette augmentation concernent les pensions des salariés, et un tiers, 
les pensions publiques.
Tableau 8 –  Évolution des dépenses de pensions (en millions d’euros)
Pensions - Salariés 25.233,2 26.467,0 4,89 27.791,5 5,00
Pension - Indépendants 3.664,3 3.802,4 3,77 3.914,0 2,94
Pensions publiques 15.451,4 15.900,8 2,91 16.332,4 2,71
Total 44.348,9 46.170,2 4,11 48.037,9 4,05
Pensions-Salariés
Les pensions des salariés augmentent de 2.558,3 millions d’euros entre 2017 et 2019. En 
2018, la hausse des dépenses de pensions de 1.233,8 millions d’euros résulte, à hauteur 
de 675,4 millions d’euros, de la majoration du montant moyen de la pension et de 
l’augmentation nette du nombre de pensions de retraite (+65.733 unités). Pour le surplus, 
la hausse résulte notamment de l’indexation (+384 millions d’euros), du bonus pension 
(+25 millions d’euros), du coût de l’enveloppe bien-être (+66 millions d’euros).ÉVOLUTION DES RECETT ES ET DEPENSES 2016 -2019  / 21 
 
Tableau 7 – Dépenses consolidées de l’ONSS -Gestion globale, de l’Inasti -Gestion globale, de l’Inami -Soins de santé, 
des régimes hors Gestion globale et des pensions publiques (en  millions d’euros)  
 
2017  2018  Évolution  
2018- 2017 
(%) 2019  Évolution  
2019- 2018 
(%) 
Prestations  85.260,3  88.194,8  3,44 91.454,6  3,70 
Frais de gestion  2.212,7  2.221,8  0,41 2.243,4  0,97 
Autres dépenses  8.005,8  8.118,4  1,41 8.622,1  6,20 
Total  95.478,8  98.535,0  3,20 102.320,1  3,84 
Source : SPF Sécurité sociale, juillet 2020  
En 2019, les dépenses des régimes de sécurité sociale ont porté à hauteur de  89,38 % sur des 
dépenses de prestations. La part des prestations se situait également entre 89 % et 90  % 
en 2017 et 2018.  
3.2 Prestations  
Graphique 1 – Évolution des dépenses de prestations selon leur nature (en millions d’euros)  
 
L’évolution des dépenses de prestations, autres que le remboursement des soins de santé, est 
influencée par divers facteurs, tels qu e l’évolution de l’indice -santé et du nombre de 
bénéficiaires et l’enveloppe bien -être.  
3.2.1  Dépenses relatives aux pensions  
Les dépenses de pensions augmentent de 3.689,1 millions d’euros au cours de la période  2017-
2019. Près de 70  % de cette augmentation concernent les pensions des salariés, et un tiers, 
les pensions publiques.  05.00010.00015.00020.00025.00030.00035.00040.00045.00050.000
Autres
prestationsChômage Incapacité de
travailSoins de santé Pensions2017 2018 2019 28
En 2019, la hausse des dépenses de pensions de 1.324,5 millions d’euros provient, à 
hauteur de 851 millions d’euros, de la majoration du montant moyen de la pension et 
de l’augmentation nette du nombre de pensions de retraite (+59.561 unités)24. L’effet 
de l’indexation de septembre 2018 sur l’année entière (+352 millions d’euros), le coût de 
l’enveloppe bien-être (+149 millions d’euros) et l’augmentation du nombre de pécules de 
vacances (+38  millions d’euros) en constituent d’autres facteurs. Les dépenses de pensions 
de survie des femmes diminuent de 69 millions d’euros, alors que celles des hommes 
augmentent légèrement (+3 millions d’euros)25.
Pensions-Indépendants
Les pensions des indépendants augmentent de 249,7 millions d’euros entre 2017 et 2019 en 
raison de l’accroissement du montant moyen des pensions et de la hausse du nombre de 
bénéficiaires26.
Pensions publiques
Tableau 9 –  Évolution des dépenses de pensions publiques (en millions d’euros)
Pensions - Secteur public 11.765,9 12.067,2 2,56 12.365,6 2,47
Pensions de retraite 10.563,8 10.858,8 2,79 11.159,9 2,77
Pensions de survie 1.200,9 1.207,1 0,52 1.204,3 -0,23
Pensions - SNCB 1.132,3 1.156,7 2,15 1.185,6 2,50
Pensions de retraite 932,2 953,5 2,28 1.005,1 5,41
Pensions de survie 200 192,9 -3,55 180,5 -6,43
Pensions - fonds de pension 
solidarisé1.675,8 1.759,9 5,02 1.844,5 4,81
Pensions de retraite 1.486,5 1.569 5,55 1.652 5,29
Pensions de survie 189,3 190,9 0,85 192,5 0,84
Pensions - Autres régimes 877,4 917 4,51 936,7 2,15
Total 15.451,4 15.900,8 2,91 16.332,4 2,71
Source : Cour des comptes sur la base des données du SFP
Les pensions publiques augmentent de 881,0 millions d’euros entre 2017 et 2019, 
soit 449,4 millions d’euros en 2018 et 431,6 millions d’euros en 2019. La croissance des 
dépenses de pensions en 2018 s’explique par l’indexation des prestations en septembre, 
la péréquation27 d e s  p e n s i o n s  e t  l ’ a u g m e n t a t i o n  d u  n o m b r e  d e  b é n é fi c i a i r e s28. En 2019, 
24 Le nombre de pensions de retraite des salariés s’élève à 1.883.507 en 2019, en augmentation de 125.293 par rapport 
à 2017.
25 Le nombre de pensions de survie des salariés s’élève à 439.805 en 2019, en diminution de 14.909 par rapport à 
2017.
26 Le nombre de pensions de retraite des indépendants s’élève à 486.673 en 2019, et celui des pensions de survie à 
105.594. Il était respectivement de 463.160 et de 110.149 en 2017.
27 Les prestations de chaque régime de pensions sont adaptées en tenant compte des nouveaux avantages acquis par 
les travailleurs du secteur.
28 Le nombre de pensions de retraite des fonctionnaires s’élève à 433.140 en 2018, et celui des pensions de survie à 
88.105. Il était respectivement de 425.153 et de 88.542 en 2017. ÉvOLUTION  DES  RECETTES  ET DÉPENSES  2017-2019 /29
l’augmentation résulte de l’incidence de l’indexation de 2018 sur l’année entière et d’un 
accroissement, mais moindre qu’en 2018, du nombre de bénéficiaires29.
Les pensions de retraite du secteur public s’élèvent à 11.159,9 millions d’euros en 2019. Elles 
augmentent de 596,1 millions d’euros par rapport à 2017 (+5,64 %). Les pensions de retraite 
des enseignants (6.899,6 millions d’euros en 2019) représentent 61,82 % des dépenses 
de pensions de retraite. Elles augmentent de 179,6 millions d’euros en 2018 (+2,75 %) et 
de 188,7 millions d’euros en 2019 (+2,81 %). Leur taux de croissance, stable, reflète les réformes 
relatives aux conditions de durée de carrière et à l’âge minimum de départ à la pension30. 
Les pensions de survie et les allocations de transition du secteur public augmentent de 
3,3 millions d’euros (+0,28 %) entre 2017 et 2019, pour s’élever à 1.204,3 millions d’euros 
en 2019.
Dans le régime de la SNCB, les pensions de retraite s’élèvent à 1.005,1 millions d’euros 
en 2019. Elles augmentent de 72,9 millions d’euros (+7,82 %) par rapport à 2017. La croissance 
annuelle est de 2,28 % en 2018 et de 5,41 % en 2019. Certaines dispositions de la réforme 
des pensions ne lui sont pas applicables31 et d’autres font l’objet d’une mise en œuvre 
différée32. Les pensions de survie s’élèvent à 180,5 millions d’euros en 2019, une diminution 
de 19,5 millions d’euros (-9,75 %) par rapport à 2017.
Enfin, les dépenses de retraite du régime du fonds de pension solidarisé des administrations 
provinciales et locales s’élèvent à 1.652 millions d’euros en 201933. Elles augmentent 
de 165,5 millions d’euros (+11,13 %) par rapport à 2017. Les pensions de survie augmentent 
de 3,2 millions d’euros (+1,69 %) pour atteindre 192,5 millions d’euros. Au 31 décembre 2019, 
le nombre de bénéficiaires de pensions de retraite et de survie en paiement s’établit à 82.126, 
en augmentation de 4.931 (+6,38 %) par rapport à 2017. Les entités ou organismes affiliés 
à ce fonds ont été moins touchés par les réformes que d’autres régimes. Pour certaines 
catégories de pensionnés (personnel des administrations communales, personnel médical), 
des tantièmes préférentiels s’appliquent toujours.
3.2.2 Dépenses de soins de santé
Les dépenses consacrées aux prestations de soins de santé s’élèvent à 26.438,3 millions 
d’euros en 2019, soit une hausse de 9,03 % (2.190,3 millions d’euros) par rapport à 2017. Quatre 
rubriques (objectifs budgétaires partiels) sont responsables de 80,24 % de l’augmentation de 
2019 par rapport à 2017 : les honoraires de médecins (+288,9 millions d’euros), les hôpitaux 
(+496,6 millions d’euros), les prestations pharmaceutiques (+680,9 millions d’euros) et la 
(nouvelle) rubrique des soins à basse variabilité (+291,0 millions d’euros), qui été introduite 
le 1er janvier 2019 dans le cadre de la réforme du paysage hospitalier (voir ci-après pour les 
détails).
29 Le nombre de pensions de retraite augmente de 6.979 en 2019 et celui des pensions de survie de 274.
30 Les réformes ne s’appliquaient pas aux enseignants ayant pris un congé préalable à la pension et dont la date de 
prise de pension était déjà fixée selon les anciennes dispositions.
31 Suppression des tantièmes préférentiels (1/48).
32 Le relèvement de l’âge minimum de départ à la pension et les conditions de durée minimum de carrière sont 
reportés en  2020.
33 Outre les dépenses de prestations commentées ici, le fonds de pension solidarisé des administrations provinciales 
et locales effectue d’autres dépenses, telles que les pensions payées via les institutions de prévoyance ou les 
dépenses du régime de fin de carrière dans la police locale. v oir point 3.3 Autres dépenses. 30
Tableau 10 –  Évolution des dépenses relatives à certaines prestations de soins de santé (en millions 
d’euros)
 2017 2018Évolution 
Médecins 8.045,4 8.276,8 2,88 8.334,3 0,69
Hôpitaux 5.414,1 5.561,1 2,72 5.910,7 6,29
Prestations 
pharmaceutiques4.863,7 5.168,4 6,26 5.544,6 7,28
Infirmiers 1.478,7 1.526,2 3,21 1.613,5 5,72
Dentistes 918,5 958,4 4,34 1.003,6 4,71
Soins à basse variabilité 0,0 0,0 0,00 291,0 100,00
Autres dépenses 3.527,6 3.575,7 1,36 3.740,6 4,61
Total 24.248,0 25.066,6 2,71 26.438,3 5,47
Source : Cour des comptes à partir de données de l’Inami
L’évolution des dépenses de ces rubriques pour la période 2015-2019 montre que la part 
des prestations pharmaceutiques a augmenté chaque année (voir graphique 2)34. Les causes 
de cette hausse sont commentées ci-après. En outre, on remarque une diminution en 
2016 des dépenses pour les hôpitaux, due au fait que les communautés et la Commission 
communautaire commune de Bruxelles-Capitale sont devenues compétentes à partir de 
cette année-là pour le financement des investissements dans les infrastructures hospitalières 
et les services médicotechniques (voir chapitre 3 – Compétences transférées ci-après). Les 
dépenses relatives à ces investissements ont donc été retirées des budgets des hôpitaux.
Graphique 2 –  Part des principales prestations dans les dépenses relatives aux prestations de soins 
de santé
Source : Cour des comptes à partir des dépenses de l’Inami
34 Les dépenses de la rubrique Soins à basse variabilité ont été ajoutées aux dépenses relatives aux médecins dans ce 
graphique. ÉVOLUTION DES RECETT ES ET DEPENSES 2016 -2019  / 26 
 
Graphique 2 – Part des principales prestations dans les dépenses relatives aux prestations de soins de santé 
 
Source : Cour des comptes, à partir des dépenses de l’Inami  
La rubrique des honoraires de médecin contient différentes catégories de prestations, 
comme la biologie clinique et l’imagerie médicale (31,92  % des prestations de médecins 
en 2019), les consultations et les v isites des médecins généralistes (29,13 %), les examens par 
des spécialistes (17,02  %) et les interventions chirurgicales (13,82  %). L’augmentation des 
honoraires de médecins limitée à 0,69  % en 2019 par rapport à 2018 s’explique en grande 
partie par un tr ansfert, à partir de 2019, d’une partie de ces honoraires vers la nouvelle 
rubrique des soins à basse variabilité, où ils sont indemnisés forfaitairement. Ce transfert a 
surtout des conséquences sur les dépenses relatives aux interventions chirurgicales, q ui ont 
ainsi diminué de 9,42 % en 2019 ( -119,8 millions d’euros).  
L’augmentation des honoraires de médecins découle surtout du plus grand nombre de 
consultations et de visites. Les dépenses relatives à ces prestations ont atteint 
2.427,5  millions d’euros en 2019, soit 11,8  % de plus qu’en 2017 (+257,1  millions d’euros). 
L’augmentation de 57,5 millions d’euros en 2019 est probablement liée à l’accélération de la 
facturation grâce à l’introduction de l’attestation électronique (e -attest) .  
En ce qui concerne  les hôpitaux, les dépenses ont augmenté notamment à la suite de 
l’indexation du budget et du financement de nouvelles mesures (par exemple, l’adaptation 
des salaires du personnel infirmier et soignant aux nouvelles échelles barémiques dans le 
secteur hosp italier35). En outre, le SPF Santé publique (qui arrête les budgets des hôpitaux) 
a aussi fixé en 2018 et en 2019 des montants concernant des périodes antérieures, mais qui 
n’avaient pas encore été financés. Ces montants (dits de rattrapage) sont financés v ia la partie 
                                                           
35 Les dépenses relatives au personnel infirmier et soignant dans les hôpitaux sont financées via les budgets des hôpitaux. 
La rubrique «  infirmiers  » couvre , quant à elle,  les dépenses pour les soins à domicile dispensés par des infirmiers salariés 
ou des i nfirmiers indépendants.  0%5%10%15%20%25%30%35%40%
2015 2016 2017 2018 2019Médecins
Hôpitaux
Prestations
pharmaceutiques
Infirmiers
Dentistes
Autres prestations ÉvOLUTION  DES  RECETTES  ET DÉPENSES  2017-2019 /31
comme la biologie clinique et l’imagerie médicale (31,92 % des prestations de médecins 
en 2019), les consultations et les visites des médecins généralistes (29,13 %), les examens par 
des spécialistes (17,02 %) et les interventions chirurgicales (13,82 %). L’augmentation des 
honoraires de médecins limitée à 0,69 % en 2019 par rapport à 2018 s’explique en grande 
partie par un transfert, à partir de 2019, d’une partie de ces honoraires vers la nouvelle 
surtout des conséquences sur les dépenses relatives aux interventions chirurgicales, qui ont 
ainsi diminué de 9,42 % en 2019 (-119,8 millions d’euros).
consultations et de visites. Les dépenses relatives à ces prestations ont atteint 2.427,5 millions 
d’euros en 2019, soit 11,8 % de plus qu’en 2017 (+257,1 millions d’euros). L’augmentation de 
57,5 millions d’euros en 2019  est probablement liée à l’accélération de la facturation grâce à 
l’introduction de l’attestation électronique (e-attest) .
En ce qui concerne les hôpitaux, les dépenses ont augmenté notamment à la suite de 
secteur hospitalier35). En outre, le SPF Santé publique (qui arrête les budgets des hôpitaux) 
n’avaient pas encore été financés. Ces montants (dits de rattrapage) sont financés via la 
partie fixe des budgets des hôpitaux. Ils expliquent, ainsi que d’autres adaptations, la hausse 
de la partie fixe à raison de 9,1 % en 2019 (+422,3 millions d’euros) par rapport à 2017.
Pour ce qui est des prestations pharmaceutiques, l’augmentation trouve principalement son 
origine dans les dépenses relatives au remboursement des médicaments, qui représentent 
environ 95 % de cette rubrique et ont progressé de 14,55 % en 2019 par rapport à 2017. 
L’évolution des dépenses concernant des médicaments dans le cadre de la convention 
« article 111 (81) »36 a une incidence substantielle à cet égard. Les groupes de médicaments37 
présentant des dépenses concernées par ces conventions représentent 29,07 % des dépenses 
de médicaments en 2018, contre 23,89 % en 2017. Aucune information détaillée n’était 
encore disponible au 31 août 2020 au sujet de l’évolution de ces médicaments en 2019.
35 Les dépenses relatives au personnel infirmier et soignant dans les hôpitaux sont financées via les budgets des 
hôpitaux. La rubrique Infirmiers couvre, quant à elle, les dépenses pour les soins à domicile dispensés par des 
infirmiers salariés ou des infirmiers indépendants. 
36 Les conventions « article 111 (81) » sont des contrats conclus entre l’Inami et les entreprises pharmaceutiques 
prévoyant que ces dernières interviennent financièrement en faveur de l’Inami lorsque les dépenses réelles 
des médicaments concernés dépassent les estimations budgétaires. Ce régime est uniquement applicable si la 
Commission de remboursement des médicaments (CRM) n’a pas rendu un avis positif quant au remboursement 
et si le médicament constitue néanmoins une réponse possible à un besoin médical insatisfait (c’est-à-dire lorsque 
le médicament est utilisé dans le traitement d’une affection grave ou mortelle pour laquelle il n’existe pas encore 
d’alternative thérapeutique). La dénomination de ces conventions fait référence à l’article 111 de l’arrêté royal du 
1er février 2018 (qui remplace l’article 81 de l’arrêté royal du 21 décembre 2001) qui règle le remboursement de 
médicaments par l’Inami. En 2019, les entreprises pharmaceutiques sont intervenues à concurrence de 605 millions 
d’euros dans les dépenses liées à ces conventions, contre 359,6 millions d’euros en 2018 et 238 millions d’euros  
en 2017.  
37 L’Inami ne rend pas compte séparément de l’exécution des conventions « article 111 (81) ». Les dépenses afférentes à 
ces médicaments sont traitées avec les autres dépenses du groupe anatomique principal (c’est-à-dire la classification 
selon l’organe sur lequel les médicaments agissent ou le « groupe de médicaments ») dont ils font partie.  32
En ce qui concerne les infirmiers, l’évolution des dépenses s’explique en grande partie 
par l’indexation et la hausse des soins aux patients en situation de forte dépendance et 
des soins palliatifs. Le nombre de ces prestations a augmenté respectivement de 7,86 % 
et 21,54 % par rapport à 2017. Les dépenses relatives aux soins aux patients en situation de 
forte dépendance ont ainsi progressé de 97,6 millions d’euros et celles en matière de soins 
palliatifs, de 34,3 millions d’euros.
L’augmentation pour les dentistes s’explique principalement par l’indexation des honoraires 
et l’introduction de l’ e-attest  à partir du 1er juillet  2019.
Les soins à basse variabilité ont été introduits à partir du 1er janvier  201938. Les honoraires pour 
les séjours hospitaliers impliquant des soins standardisables, peu complexes et variant peu 
d’un patient à l’autre et d’un hôpital à l’autre sont dorénavant remboursés forfaitairement 
via un montant global fixe. Ce « montant global prospectif » varie en fonction des motifs 
d’admission (pathologie) et de la nature du traitement, mais est identique dans tous les 
hôpitaux. Cela revient essentiellement à un transfert vers cette rubrique des dépenses 
reprises dans la rubrique des médecins.
3.2.3 Indemnités d’incapacité de travail
En 2019, les dépenses relatives aux indemnités d’incapacité de travail s’élèvent 
à 9.347,9 millions d’euros. Le régime des travailleurs salariés représente 94,13 % des dépenses 
et celui des travailleurs indépendants 5,87 %. Les dépenses ont augmenté de 1.137,8 millions 
d’euros (+13,86 %) par rapport à 2017, dont 92,14 % concernent les travailleurs salariés.
Tableau 11 –  Évolution des dépenses en matière d’incapacité de travail (en millions d’euros)
ONSS-Gestion globale 7.751,2 8.289,1 6,94 8.799,6 6,16
Incapacité de travail primaire 1.712,3 1.816,2 6,071.944,9 7,08
Invalidité 5.419,3 5.844,9 7,856.208,8 6,23
Congé de maternité et 
prestations similaires(*)619,5 628,0 1,36645,9 2,86
Inasti-Gestion globale 458,9 502,7 9,56 548,3 9,05
Incapacité de travail primaire 86,5 105,8 22,31 123,3 16,55
Invalidité 342,5 362,8 5,92386,0 6,39
prestations similaires(*)29,8 34,1 14,48 38,9 14,12
Total 8.210,1 8.791,9 7,09 9.347,9 6,32
(*) Congé parental, congé d’adoption et congé de paternité.
38 Loi du 19 juillet 2018 relative au financement groupé des soins hospitaliers à basse variabilité et arrêté royal 
du 2 décembre 2018 portant exécution de la loi du 19 juillet 2018 relative au financement groupé des soins 
hospitaliers à basse variabilité. ÉvOLUTION  DES  RECETTES  ET DÉPENSES  2017-2019 /33
ONSS-Gestion globale
Les dépenses ont augmenté de 1.048,4 millions d’euros (+13,53 %) entre 2017 et 2019, en 
raison d’une augmentation du nombre de jours indemnisés (+13,9 millions de jours, 
soit +8,39 %), de l’indexation des indemnités et de la hausse des minima dans le cadre des 
adaptations au bien-être.
En matière d’assurance invalidité, les dépenses ont progressé de 789,5 millions d’euros 
(+14,57 %) entre 2017 et 2019 et le nombre de jours indemnisés a augmenté de 11 millions 
(+9,18  %). Cela s’explique par la croissance de la population active et le vieillissement de la 
population des travailleurs. L’augmentation se fait sentir dans toutes les catégories d’âge 
et tant chez les femmes que chez les hommes. Les principales causes médicales sont les 
troubles psychiques (36,5 % des personnes invalides en 2019) et les maladies musculo-
squelettiques et du tissu conjonctif (31,5  % des personnes invalides en 2019). La part de ces 
groupes a augmenté respectivement de 12,6 % et 13,6 % par rapport à 2017.
Concernant l’assurance pour incapacité de travail primaire, les dépenses ont progressé 
de 232,6 millions d’euros (+13,58 %) entre 2017 et 2019 et le nombre de jours indemnisés a 
augmenté de 2,9 millions d’euros (+7,9 %). En ce qui concerne les indemnités relatives au 
congé de maternité, les dépenses ont connu une hausse de 23,1 millions d’euros (+3,74 %). Le 
nombre de jours indemnisés est resté pratiquement identique (+0,11 %).
Inasti-Gestion globale
Les dépenses ont augmenté de 89,4 millions d’euros (+19,48 %) entre 2017 et 2019 en raison 
de la hausse du nombre de jours indemnisés et de la majoration du montant des indemnités 
(à la suite de l’indexation des indemnités et de l’adaptation des minima à l’évolution du 
bien-être).
Les dépenses ont augmenté de 43,5 millions d’euros (+12,70 %) en matière d’assurance 
invalidité, de 36,8 millions d’euros (+42,49 %) pour l’incapacité de travail primaire et 
de 9,1 millions d’euros (+30,64 %) en ce qui concerne le congé de maternité. L’augmentation 
du nombre de jours indemnisés s’élève au cours de la même période à 6,7 % pour l’assurance 
invalidité, à 35,6 % pour l’incapacité de travail primaire et à 20,9 % pour le congé de 
maternité. En ce qui concerne l’incapacité de travail primaire, cette hausse est imputable à 
la réduction de la période de carence d’un mois à deux semaines à partir du 1er janvier 2018 et 
à la suppression totale de celle-ci dans certains cas à partir du 1er juillet  201939 (incidence 
estimée : 24,7 millions d’euros, l’incidence réelle n’est pas encore connue). En matière 
d’assurance invalidité, les principales causes médicales de l’invalidité sont, comme pour les 
travailleurs salariés, les troubles psychiques (24,2 %) et les maladies musculo-squelettiques 
et du tissu conjonctif (30,1 %). La part des personnes invalides souffrant de ces affections a 
augmenté respectivement de 17,9 % et 11,6 % entre 2017 et 2019.
Par ailleurs, l’indemnité journalière moyenne versée a augmenté de 5,39 % en ce qui concerne 
l’incapacité de travail primaire et l’invalidité. Pour le congé de maternité, l’indemnité 
39 Loi du 22  mai  2019  modifiant l’arrêté royal du 20  juillet  1971  instituant une assurance indemnités et une assurance 
maternité en faveur des travailleurs indépendants et des conjoints aidants, en vue de supprimer la période de 
carence. À partir du 1er juillet 2019, les travailleurs indépendants ont droit à une indemnité pour maladie à partir du 
premier jour de maladie s’ils ont été malades pendant au moins sept jours consécutifs. 34
moyenne a progressé de 8,03  %40. La hausse peut aussi être reliée à l’augmentation des 
prestations minimums dans le cadre de la mise en œuvre de l’accord interprofessionnel 
relatif à l’enveloppe bien-être (incidence estimée : 30,5 millions d’euros).
3.2.4 Dépenses en matière de chômage
Les dépenses de l’Onem ont diminué de 13,41 % entre 2017 et 2019 (-1.016,9 millions d’euros).
Tableau 12 –  Évolution des dépenses de chômage (en millions d’euros)
ONSS-Gestion globale 7.301,9 6.800,9 -6,86 6.294,9 -7,44
Chômage 5.500,0 5.139,9 -6,55 4.893,1 -4,80
Chômage avec 
complément d’entreprise1.268,6 1.149,1 -9,42 890,8 -22,49
Crédit-temps 533,3 511,9 -4,01 511,1 -0,16
Régimes hors Gestion globale 280,4 251,2 -10,45 270,5 7,73
Total 7.582,3 7.052,0 -6,99 6.565,5 -6,90
Les dépenses de chômage, le chômage avec complément d’entreprise et le régime de crédit- 
temps ont diminué de 501,1 millions d’euros en 2018 et de 506,0 millions d’euros en 2019. 
Cette diminution s’explique par la baisse du nombre d’allocataires41. Elle découle pour une 
part des mesures budgétaires prises au cours des dernières années (pour plus de détails sur 
ces mesures, voir ci-après, au chapitre 2, point 2.3.5 Emploi et compétitivité).
Hors ONSS-Gestion globale
La diminution des dépenses en 2019 par rapport à 2017 provient de la baisse du nombre de 
bénéficiaires d’interruption de carrière42.
3.3 Autres dépenses
La rubrique Autres dépenses (voir tableau 7) comprend toutes les dépenses autres que 
celles relatives aux prestations et aux frais de fonctionnement des IPSS et des organismes 
coopérants. Le tableau suivant donne un aperçu de l’évolution d’un certain nombre de 
groupes de dépenses.
40 Les prestations dans le cadre de l’assurance relative au congé de maternité sont payées sous la forme d’une 
indemnité hebdomadaire forfaitaire (congé de maternité) ou d’un montant mensuel forfaitaire (congé d’adoption) 
à la place d’une indemnité journalière. 
41 Entre 2017 et 2019, cela représente une diminution de 73.449 unités physiques en chômage complet, 27.060 en 
chômage avec complément d’entreprise et 7.766  en crédit-temps.
42 Cela représente une diminution de 14.937 unités physiques entre 2017 et 2019. ÉvOLUTION  DES  RECETTES  ET DÉPENSES  2017-2019 /35
Tableau 13 –  Évolution des principales dépenses de la rubrique Autres dépenses (en millions d’euros)
Réductions structurelles de 
cotisations1.980,5 1.999,6 0,96 2.339,9 17,02
Financement fonds Maribel 
social805,9 1.164,1 44,45 1.219,5 4,76
Financement hôpitaux 1.866,6 1.893,2 1,43 1.952,6 3,14
Conventions internationales 
Inami855,3 788,4 -7,82 794,5 0,77
Pensions publiques via un 
organisme de prévoyance834,1 873,2 4,69 906,8 3,85
Autres 1.663,4 1.399,9 -15,84 1.408,8 0,64
Total 8.005,8 8.118,4 1,41 8.622,1 6,20
La part des cinq premiers groupes est passée de 79,22 % en 2017 à 83,66 % en 2019. La 
majeure partie des dépenses de cette rubrique est payée par l’ONSS-Gestion globale 
(45,66 %), l’Inami-Soins de santé (39,41 %) et le régime des pensions publiques (12,56 %).
4 Situation de caisse et réserves 2019
4.1 Trésorerie des Gestions globales
4.1.1 ONSS-Gestion globale
Au 31 décembre 2019, la situation de caisse de l’ONSS-Gestion globale présentait un solde de 
+344 millions d’euros, ce qui représente une amélioration par rapport au 31 décembre 2018  
(-1.216 millions d’euros) et au 31 décembre 2017 (-1.234 millions d’euros).
Pour l’ensemble de l’année 2019, le solde journalier moyen s’est élevé à -2,1 milliards d’euros 
(contre -2,3 milliards d’euros en 2018).
Le graphique suivant montre l’évolution du solde journalier moyen des comptes financiers 
de l’ONSS-Gestion globale sur une base mensuelle. 36
Graphique 3 –  Solde journalier moyen 2017-2019 de l’ONSS-Gestion globale (en euros)
Source : ONSS
Le profil de caisse 2019 est comparable à celui des années précédentes, bien que le solde 
journalier moyen ait été plus positif qu’en 2018. Cette situation s’explique par le versement, 
à partir de février 2019, des moyens provenant du financement alternatif des soins de santé. 
Ce versement n’était intervenu qu’à partir de juillet en 2018. Au dernier trimestre 2019, 
l’ONSS a par ailleurs reçu 1.892,6 millions d’euros de la dotation d’équilibre fixée pour 
2019 à 3.055,3 millions d’euros, soit 61,94 %. Cette évolution est détaillée dans l’examen des 
recettes budgétaires au chapitre 2.
L’ONSS-Gestion globale finance ses déficits quotidiens par des emprunts à court terme. 
L’ONSS peut recourir à cet effet à une ligne de crédit auprès de l’Agence de la dette43, à des 
repo’s44 sur le portefeuille ou à un droit de tirage sur les bons du Trésor45. Pour cette dernière 
forme de financement, il peut émettre des certificats de trésorerie avec la garantie de l’État 
en fonction des besoins. La part des emprunts auprès de l’Agence de la dette a diminué 
à 28,62 % en 2019 (contre 34,47 % en 2018). Le financement via des repo’s  est passé à une 
moyenne de 63,85 % en 2019 (57,16 % en 2018). L’ONSS n’est pas tenu de recourir à l’Agence 
de la dette pour se financer et a donc fait plus souvent appel aux marchés financiers qui 
offraient de meilleures conditions. Enfin, environ 7,52 % des déficits ont été financés via le 
droit de tirage sur les certificats de trésorerie en 2019.
Le taux d’intérêt moyen des différents mécanismes de financement a été de -0,31 % en 
2019 (contre -0,28 % en 2018). Le financement des déficits a rapporté 6,78 millions d’euros 
de recettes en 2019.
43 Ligne de crédit de 1,7 milliard d’euros auprès de l’Agence de la dette.
44 Un repo  (repurchase agreement)  est un emprunt à court terme souscrit sur le marché privé. Il consiste à obtenir 
des liquidités à un certain taux (taux repo ) auprès d’une contrepartie en mettant en gage auprès de celle-ci des 
titres financiers. À l’échéance du repo , les titres sont restitués à l’emprunteur contre remboursement des liquidités 
majorées de l’intérêt calculé au taux repo  convenu.
45 Il s’agit des titres à court terme émis par l’État belge en euros ou en devises d’un autre État membre de l’OCDE.Graphique 1 – Solde journalier moyen 2017 -2019 de l’ONSS -Gestion globale (en  euros)  
Source : ONSS  
 -5.000.000.000-4.000.000.000-3.000.000.000-2.000.000.000-1.000.000.0000
janv. fév. mars avr. mai juin juil. août sept. oct. nov. déc.2019
2018
2017 ÉvOLUTION  DES  RECETTES  ET DÉPENSES  2017-2019 /37
4.1.2 Inasti-Gestion globale
Tableau 14 –  Évolution de la situation de caisse de la Gestion globale des travailleurs indépendants 
au 31 décembre 2019 (en millions d’euros)
Montants 2017 2018 2019
Fonds sur les comptes financiers 1.430,5 1.604,4 1.594,1
Placements 500,0 500,0 500,0
Total des moyens disponibles 1.930,5 2.104,4 2.094,1
Source : Inasti, documents  CA Finances  n° 951/6752 –  rapportage  financier  au 31 décembre 2019, 
n°  926/6635  -  rapportage  financier  au 31  décembre  2018  et  n° 897/6513  –  rapportage  financier 
au 31 décembre 2017
Au 31 décembre 2019, les moyens disponibles de l’Inasti s’élevaient à 2.094,1 millions 
d’euros, soit 0,49 % de moins qu’au 31 décembre 2018.
Au 31 décembre 2019 (dernier jour ouvrable de l’année), l’Inasti disposait d’un placement 
à long terme de 500 millions d’euros auprès du Trésor sur le compte Dépôt avec 48 heures 
de préavis, conformément aux dispositions légales relatives aux mesures de consolidation 
des actifs financiers des administrations publiques46. Ce placement est réalisé à un taux nul, 
mais sans frais.
4.2 Financement à long terme et réserves des Gestions globales
4.2.1 Fonds de réserve de l’ONSS-Gestion globale
Le fonds de réserve se compose d’obligations linéaires (OLO) gérées par quatre gestionnaires 
indépendants. Tout comme en 2018, ils ont reçu à cet effet une indemnité de gestion 
d’environ 230.000 euros par trimestre en 2019.
Le fonds de réserve affichait une valeur d’inventaire de 6.119,2 millions d’euros 
au 31 décembre  2019. La valeur du portefeuille a augmenté de 289,1  millions d’euros en 2019.
Au premier trimestre 2019, 142  millions d’euros47 du portefeuille ont été versés à la Gestion 
globale pour garantir la continuité du paiement des prestations sociales. Les gestionnaires 
ont réalisé un rendement positif de 7,84 % en 2019, contrairement aux rendements négatifs 
de 2018 et 2017. Le rendement positif résulte pour l’essentiel d’une courbe d’intérêts en 
baisse en 2019, qui a eu une incidence positive sur le rendement des OLO. Au cours des trois 
dernières années, le portefeuille a dégagé un rendement moyen de 2,46 %.
4.2.2 Fonds pour l’avenir des soins de santé
Le fonds pour l’avenir des soins de santé (fonds pour l’avenir)48 appartient pour 90 % à 
l’ONSS-Gestion globale et pour 10 % à l’Inasti-Gestion globale49.
46 Articles 113 à 121 de la loi du 21 décembre 2013 portant des dispositions fiscales et financières diverses.
47 Il s’agit de la somme des intérêts et des plus-values réalisées en 2018.
48 Article 111 de la loi-programme du 27 décembre 2006.
49 Article 114 de la loi-programme du 22 décembre 2008. 38
Au 31 décembre 2019, le fonds comptait 1.130,7 millions d’euros de cotisations versées, contre 
1.172,6 millions d’euros en 2018. Depuis 2018, les produits financiers (intérêts et plus-values 
réalisées) ne sont plus capitalisés dans le fonds, mais versés aux organismes. Sa valeur a 
dès lors diminué de 41,9 millions d’euros en 2019. L’ONSS50 a perçu 90 % du montant des 
produits financiers et l’Inasti 10 %51.
La valeur du fonds pour l’avenir a atteint 1.778,1 millions d’euros au 31 décembre 2019 (contre 
1.703,6 millions d’euros en 2018). Comme le fonds de réserve de l’ONSS-Gestion globale, 
le fonds pour l’avenir obtient un rendement positif de 6,19 % pour l’ensemble de 
l’année 2019 (contre -0,14 % en 2018).
Fin 2019, la quasi-totalité du portefeuille était placée en obligations linéaires. Un montant 
très limité de liquidités est conservé.
4.2.3 Portefeuilles obligataires de l’Inasti-Gestion globale
Depuis octobre 2015, l’Inasti détient deux portefeuilles d’obligations linéaires émises par 
l’État, confiés en gestion discrétionnaire à deux institutions financières. En 2019, il y a 
investi 250 millions d’euros de plus. Au 31 décembre 2019, la valeur de ces deux portefeuilles 
s’élevait à 1.708,9 millions d’euros.
4.2.4 Fonds de réserve de l’Inasti-Gestion globale
Depuis 2006, les résultats économiques du régime des indépendants sont affectés 
au fonds pour le bien-être des indépendants. Au 31 décembre 2019, ce fonds dispose 
de 3.516,4 millions d’euros. Ce montant est supérieur de 237,6 millions d’euros à celui 
au 31 décembre 2018 (3.278,8 millions d’euros).
L’Inasti possède en outre deux autres fonds de réserve : le solde des résultats transférés 
des années antérieures à 2006 (479,2 millions d’euros) et 10 % des moyens du fonds pour 
l’avenir des soins de santé, soit 177,8 millions d’euros au 31 décembre 2019.
50 La part de l’ONSS était de 37.720.937,57 euros pour 2018 et de 40.561.994,03 euros pour 2019. Ces montants lui 
ont été versés le 28 mars 2019 et le 30 mars 2020.
51 La part de l’Inasti était de 4.191.215,29 euros pour 2018 et de 4.056.199,40 euros pour 2019. Ces montants lui ont 
été versés le 28 mars 2019 et le 30 mars 2020. BUDGET 2019 /39
Chapitre 2
Budget 2019
1 Exécution du budget
Ce chapitre confronte les données d’exécution provisoires de 2019 de l’ONSS-Gestion 
globale, de l’Inasti-Gestion globale, de l’Inami-Soins de santé, des régimes hors Gestion 
globale et des pensions publiques, aux estimations du projet de budget initial 2019 (non 
adopté par le Parlement)52.
Les chiffres des tableaux sont des chiffres consolidés, c’est-à-dire que les transferts entre les 
régimes sont neutralisés (par exemple, le transfert de la part des Gestions globales dans le 
financement des dépenses de l’Inami-Soins de santé).
1.1 Solde budgétaire
L’excédent budgétaire qui avait été estimé, lors de l’élaboration du budget 2019 en 2018, 
à 174 millions d’euros, s’élève, d’après les réalisations provisoires, à 1.067 millions d’euros. 
Les recettes et les dépenses dépassent les estimations respectives de 1.494,7 millions d’euros 
et 601,6 millions d’euros.
1.2 Recettes budgétaires en 2019
1.2.1 Aperçu
Tableau 15 –  Recettes budgétaires consolidées de l’ONSS-Gestion globale, de l’Inasti-Gestion 
globale, de l’Inami-Soins de santé, des régimes hors Gestion globale et des pensions 
publiques (en millions d’euros)
Budget 2019Réalisations 
2019Écart réalisations/
budget %
Cotisations 63.260,5 63.061,5 -199,0 -0,31
Dotations et subventions des 
pouvoirs publics17.695,6 19.600,6 1.905,0 10,77
Financement alternatif par l’État 15.799,9 15.646,1 -153,8 -0,97
Autres recettes 5.136,4 5.078,9 -57,5 -1,12
Total 101.892,4 103.387,1 1.494,7 1,47
Source : pour le budget initial 2019 : exposé général du projet de budget de l’État ; pour les réalisations 
provisoires : SPF Sécurité sociale, juillet 2020
52 Faute de contrôle budgétaire en 2019, le SPF Sécurité sociale n’a pas établi de données consolidées plus récentes.  40
1.2.2 Cotisations
Tableau 16 –  Cotisations de sécurité sociale (en millions d’euros)
Budget 2019 Réalisations 2019Écart réalisations/
budget %
ONSS-Gestion globale 51.923,0 51.749,9 -173,1 -0,33
Inasti-Gestion globale 4.518,4 4.567,9 49,5 1,10
Inami-Soins de santé 1.354,0 1.368,1 14,1 1,04
Régimes hors Gestion globale 514,1 381,8 -132,3 -25,73
SFP-Pensions publiques 4.951,0 4.993,8 42,8 0,86
Total 63.260,5 63.061,5 -199,0 -0,31
Les recettes de cotisations de l’ONSS-Gestion globale sont légèrement inférieures aux 
estimations. Cette évolution découle en partie du fait que les mesures décidées par le 
gouvernement, comme le jobsdeal  (voir point 2.2.1 Jobdeals ci-après dans ce chapitre 2), 
n’ont pas été mises en œuvre ou pas intégralement53.
Les recettes de cotisations de l’Inasti, principalement les cotisations pour le statut social, 
sont supérieures de 49,5 millions d’euros aux estimations.
Les recettes plus faibles des régimes hors Gestion globale s’expliquent en grande partie par le 
fait que des cotisations reprises dans la branche des administrations locales et provinciales 
(102,8 millions d’euros) du budget initial sont intégrées dans les cotisations de l’ONSS-
Gestion globale des réalisations. Les recettes du FFE sont inférieures de 23,9 millions 
d’euros aux estimations.
Les recettes de cotisations pour les pensions publiques sont supérieures de 42,8 millions 
d’euros aux estimations. Ces recettes se composent essentiellement des cotisations pour le 
régime de pension du secteur public (1.614,8 millions d’euros) et des cotisations du fonds 
de pension solidarisé des administrations provinciales et locales (2.491,5  millions d’euros). 
Les cotisations du régime de pensions du secteur public sont supérieures de 59,8 millions 
d’euros (+3,85 %) aux estimations. L’écart porte principalement sur la cotisation 
personnelle (+67,1 millions d’euros ou +5,75 %) et la cotisation de solidarité (+26 millions 
d’euros ou +15,31 %). Il est partiellement compensé par la retenue sur le pécule de vacances 
(-20,9 millions d’euros ou -41,63 %). Les recettes de cotisations du fonds de pension 
solidarisé sont légèrement inférieures aux estimations (-5,9 millions d’euros). Les recettes 
de cotisations du régime SNCB (209,1 millions d’euros) sont inférieures de 5,6 millions 
d’euros (-2,61 %) aux prévisions.
53 Les réalisations comprennent aussi les cotisations dont le produit (estimé à 102,8 millions d’euros au budget initial) 
était inclus dans la branche des administrations provinciales et locales des régimes hors Gestion globale. Les 
recettes réalisées figurent parmi les recettes de l’ONSS-Gestion globale, au volet Administrations locales.  BUDGET 2019 /41
1.2.3 Interventions de l’État fédéral et subventions des entités fédérées
Tableau 17 –  Interventions de l’État fédéral et subventions des entités fédérées (en millions d’euros)
Budget 
2019Réalisations 2019Écart réalisations/
budget %
Interventions de l’État fédéral 32.052,0 33.670,7 1.618,7 5,05
Dotations 16.252,1 18.024,6 1.772,5 10,91
Financement alternatif 15.799,9 15.646,1 -153,8 -0,97
Subventions des entités fédérées 1.443,5 1.576,0 132,5 9,18
Total 33.495,5 35.246,7 1.751,2 5,23
En 2019, les régimes de sécurité sociale ont reçu 35.246,7 millions d’euros (34,09 % des 
recettes) des pouvoirs publics fédéral et fédérés. De ces recettes, 33.670,7 millions d’euros 
(95,53 %) proviennent de l’État, sous la forme de dotations et de transferts de recettes 
fiscales (financement alternatif). Le solde de 1.576 millions d’euros (4,47 %) est constitué de 
remboursements par les entités fédérées.
Dotations de l’État fédéral et subventions des entités fédérées
Tableau 18 –  Dotations de l’État fédéral et subventions des entités fédérées (en millions d’euros)
Budget 
budget %
Dotations de l’État fédéral 16.252,1 18.024,6 1.772,5 10,91
ONSS-Gestion globale 3.510,1 5.330,9 1.820,8 51,87
Inasti-Gestion globale 375,4 376,7 1,30,35
Régimes hors Gestion globale 435,9 425,1 -10,8 -2,48
SFP-Pensions publiques 11.930,7 11.891,9 -38,8 -0,33
ONSS-Gestion globale 1.334,1 1.475,1 141,0 10,57
Régimes hors Gestion globale 109,4 100,9 -8,5-7,77
Total 17.695,6 19.600,6 1.905,0 10,77
La différence entre les estimations et les réalisations pour l’ONSS-Gestion globale 
s’explique avant tout par le mécanisme de la dotation d’équilibre. Celle-ci avait été fixée 
provisoirement à 1.396,8 millions d’euros54 lors de la confection du budget, de sorte que le 
budget de l’ONSS-Gestion globale était proche de l’équilibre. Lors de l’actualisation des 
données en juin 2019, l’ONSS a toutefois tablé sur des recettes de cotisations inférieures et 
des dépenses de prestations supérieures, ce qui devait entraîner un déficit de 1,5 milliard 
54 Arrêté royal du 25 janvier 2019 fixant le montant de la dotation d’équilibre dans le régime des travailleurs salariés 
et dans le régime des travailleurs indépendants pour 2019. 42
d’euros. Pour limiter ce déficit, la dotation d’équilibre a été augmentée pour atteindre 
3.055,3 millions d’euros55.
La subvention de l’État à l’Inasti a été augmentée de 1,3 million d’euros afin de l’adapter à 
l’indice santé.
Dans les pensions publiques, les dotations financent principalement le régime des pensions 
du secteur public (10.712,1 millions d’euros) et le régime des pensions SNCB (977,4 millions 
d’euros). Le régime des pensions du secteur public a reçu une dotation inférieure 
de 33 millions d’euros (-0,31 %) aux estimations (10.745,1 millions d’euros). Cet écart résulte 
de la perception de recettes de cotisations supérieures aux prévisions.
1.3 Dépenses budgétaires en 2019
1.3.1 Aperçu
Tableau 19 –  Dépenses budgétaires consolidées de l’ONSS-Gestion globale, de l’Inasti-Gestion 
budget %
Prestations 91.147,5 91.454,6 307,1 0,34
Pensions 47.764,6 48.037,9 273,3 0,57
Soins de santé 26.534,5 26.438,3 -96,2 -0,36
Incapacité de travail 9.151,2 9.347,9 196,7 2,15
Chômage 6.776,5 6.565,5 -211,0 -3,11
Autres prestations 1.136,7 1.065,0 -71,7 -6,31
Dépenses non réparties -216,0 0,0 216,0
Frais de gestion 2.296,1 2.243,4 -52,7 -2,30
Autres dépenses 8.274,9 8.622,1 347,2 4,20
Total 101.718,5 102.320,1 601,6 0,59
1.3.2 Pensions
Les dépenses de pensions se répartissent entre les pensions des salariés (27.791,5 millions 
d’euros), les pensions des fonctionnaires (16.332,4 millions d’euros) et les pensions des 
indépendants (3.914,0 millions d’euros). Pour chacun de ces régimes, les écarts entre les 
réalisations et les estimations initiales sont faibles (254,7  millions d’euros ou +0,92  % pour 
les salariés, 14,3 millions d’euros ou +0,09 % pour les fonctionnaires, et 4,3 millions d’euros 
ou +0,11 % pour les indépendants).
55 Arrêté royal du 29 septembre 2019 fixant les montants définitifs de la dotation d’équilibre dans le régime des 
travailleurs salariés et dans le régime des travailleurs indépendants pour 2018  par la modification de l’arrêté royal 
du 30 mars 2018 fixant le montant de la dotation d’équilibre dans le régime des travailleurs salariés et dans le 
régime des travailleurs indépendants pour 2018 et modifiant les montants de l’arrêté royal du 25 janvier 2019 fixant 
le montant de la dotation d’équilibre dans le régime des travailleurs salariés et dans le régime des travailleurs 
indépendants pour 2019. Sur le montant de 3.055,3 millions d’euros, 217 millions concernent le décompte de 2018.  BUDGET 2019 /43
La différence pour les pensions des salariés s’explique par des dépenses non prévues dans 
le budget initial pour 312 millions d’euros56. Elles sont partiellement compensées par la 
surestimation du nombre de pensionnés et des montants de pension moyens.
1.3.3 Soins de santé
Le 15 octobre 2018, le conseil général de l’Inami a fixé l’objectif budgétaire global 
à 26.518,3 millions d’euros57. L’objectif calculé conformément aux dispositions légales 
(26.264,3 millions d’euros) a été majoré de 115 millions d’euros pour la mise en œuvre de six 
mesures stratégiques58 et de 139,1  millions d’euros pour les conventions «  article 111  (81) » avec 
les entreprises pharmaceutiques59. Pour s’assurer que les dépenses estimées ne dépassent 
pas l’objectif budgétaire, des économies de 406,1 millions d’euros étaient nécessaires (voir 
point 2.2 Mesures 2019 du chapitre 2).
Réalisations pour 2019
d’euros en 2019, soit 80 millions d’euros de moins que l’objectif budgétaire global fixé par 
le conseil général (26.518,3 millions d’euros). Une sous-utilisation de 69 millions d’euros 
est également imposée dans l’objectif budgétaire60, de sorte que l’objectif budgétaire réel 
à affecter s’élève à 26.449,3 millions d’euros en 2019. La comparaison des dépenses et du 
budget doit donc se baser sur ce dernier montant. La sous-consommation est de 11 millions 
d’euros.
Dans la plupart des rubriques, les dépenses sont inférieures à l’objectif budgétaire partiel. 
Ces sous-consommations s’élèvent à 382,3 millions d’euros en 2019. Les montants les 
plus importants se situent au niveau des implants (69,9 millions d’euros), des honoraires 
de médecins (47,7 millions d’euros), du maximum à facturer (37,5 millions d’euros), des 
infirmiers (28,7 millions d’euros), de la revalidation (22,9 millions d’euros), des soins 
psychologiques (20,0 millions d’euros) et de la dialyse (17,4 millions d’euros).
Ces sous-consommations sont annulées par des dépassements de 371,7 millions d’euros, 
surtout dans la rubrique des prestations pharmaceutiques (344,7 millions d’euros). Le 
dépassement dans cette rubrique est en partie compensé par un prélèvement supplémentaire 
56 Ce montant se compose de :
 • l’enveloppe bien-être pour 131 millions d’euros ;
 • l’augmentation des minima pour 18 millions d’euros ;  
 •  la révision des séries, c’est-à-dire des estimations des nombres et montants pour chaque avantage de pension, 
sur la base des réalisations mensuelles, pour 163 millions d’euros. 
57 Ce montant est inférieur de 16,2 millions d’euros à celui pris en compte dans l’exposé général transmis à la Chambre 
des représentants, parce que le conseil général table sur un montant moins élevé pour l’indexation des prestations. 
58 L’intégration des pensionnés de la sécurité sociale d’outre-mer dans l’assurance maladie obligatoire (4,3 millions 
d’euros), le remboursement des diététiciens pour les mineurs (5 millions d’euros), la création de places 
supplémentaires dans une infrastructure adaptée pour les internés dans le cadre du masterplan internement 
(conseil des ministres du 18 novembre 2016, 5 millions d’euros), le paiement de la prime salariale annuelle aux 
hôpitaux pour la création d’emplois (58,8 millions d’euros), le remboursement partiel des consultations auprès d’un 
psychologue clinicien (16,9 millions d’euros) et l’accord social pour le secteur non marchand fédéral (25 millions 
d’euros). 
59 Conventions entre l’Inami et les entreprises pharmaceutiques. Pour plus de détail, voir point 3.2.2 du chapitre 1 de 
cette partie I.
60 L’Inami ne reçoit pas de financement de l’ONSS-Gestion globale et de l’Inasti-Gestion globale pour cette sous-
utilisation. 44
que les entreprises pharmaceutiques doivent verser à l’Inami (mécanisme de clawback ) et 
qui est comptabilisé en tant que recette. Dans un projet d’arrêté ministériel approuvé par 
le conseil général, ce prélèvement est fixé à 3,29 % du chiffre d’affaires ou 111,5 millions 
d’euros61. Par ailleurs, les entreprises pharmaceutiques ont également versé 605,0 millions 
d’euros à l’Inami (162,43 millions d’euros de plus que le montant inscrit au budget) dans le 
cadre des conventions « article 111 (81) »62.
Pour déterminer le résultat et calculer la responsabilité financière des mutualités (voir 
ci-après), il convient, outre la correction pour la sous-utilisation, d’effectuer encore deux 
adaptations  :
• soustraire les montants réservés63 (38,9 millions d’euros en 2019) ;
• ajouter les dépenses supplémentaires pour les médicaments « article 111 (81) » qui sont 
compensées par des recettes supplémentaires (162,4 millions d’euros en 2019).
L’objectif budgétaire calculé suivant ces dispositions s’élève à 26.572,8 millions d’euros. 
Déduction faite des dépenses réelles, l’excédent (sous-consommation) s’élève à 134,5 millions 
d’euros.
Responsabilité financière des mutualités
Le mécanisme de responsabilité financière des organismes assureurs (mutualités) vise à 
les responsabiliser face à l’évolution des dépenses de soins de santé. Il implique que les 
dépenses des mutualités soient comparées avec leur part dans l’objectif budgétaire. En cas 
d’excédent (boni), elles peuvent conserver 25 % de la différence et, en cas de déficit (mali), 
elles doivent prendre à leur charge 25 % de la différence. Les bonis sont versés dans les 
fonds de réserve spéciaux pour couvrir des malis ultérieurs64. Les fonds de réserve spéciaux 
contiennent au total  691,4  millions d’euros de boni (après approbation des comptes  2015  de 
l’Inami)65.
Décompte provisoire pour 2019
Lors du décompte provisoire des dépenses en juin 2020, il s’est avéré que les dépenses des 
mutualités dans leur ensemble ont été inférieures de 89,2 millions d’euros au montant 
autorisé. Leur boni provisoire s’élève donc à 22,3 millions d’euros pour 2019.
Le tableau ci-après donne une estimation des bonis/malis des organismes assureurs pour 
les années qui n’ont pas encore été clôturées.
61 Cet arrêté ministériel n’avait pas encore été publié le 15 août 2020. 
62 Aucune donnée n’est disponible au sujet des dépenses relatives aux médicaments pour lesquels de telles 
conventions ont été conclues. L’Inami indique uniquement le montant versé en 2019. 
63 Il s’agit de montants relatifs à des mesures qui doivent entrer en vigueur dans le courant de l’année budgétaire. 
64 La Cour des comptes a audité le fonctionnement de ce mécanisme de la responsabilité financière. voir Cour 
des comptes, Responsabilité  financière  des mutualités.  Rapport en exécution  de la résolution  de la Chambre  des 
représentants du 22 octobre 2015 , Bruxelles, juin 2017, 65 p., www.courdescomptes.be .
65 Conseil général de l’Inami, Assurance obligatoire soins de santé. Clôture globale des comptes 2015 , note n° 2019/064, 
p. 49. BUDGET 2019 /45
Tableau 20 –  Estimation des bonis destinés aux fonds de réserve spéciaux des organismes assureurs 
(en millions d’euros)
 2016 2017 2018 2019
Objectif budgétaire global 23.812,6 24.674,7 25.555,9 26.518,3
Dépenses directement prises en charge par 
l’Inami (y compris la sous-utilisation)-645,4 -697,5 -685,8 -444,2
Montants réservés des objectifs budgétaires 
partiels(1)-141,1 -69,0 -43,5 -38,9
Recettes supplémentaires des conventions 
« article 111 » (anciennement 81)(2)78,5 35,4 55,9 162,4
Montant à utiliser par les organismes assureurs 23.104,6 23.943,6 24.882,5 26.197,6
Dépenses des organismes assureurs -23.256,1 -23.938,9 -24.773,0 -26.108,4
Excédent/déficit -151,5 4,7 109,5 89,1
Part de 25 % à prendre en compte lors de la 
confection des comptes-37,8 1,2 27,4 22,3
(1)  Ces montants sont destinés à des mesures devant entrer en vigueur dans le courant de l’année budgétaire (et dont le 
coût a été estimé pour une année complète, conformément à la méthode habituelle).
(2)  Dans le budget 2019, l’Inami a estimé la recette des compensations pour les conventions « article 81 » à 442,7 millions 
d’euros. En réalité, l’industrie pharmaceutique a versé 605,0 millions d’euros en 2019. La différence (162,3 millions 
d’euros) est répercutée dans l’objectif budgétaire global.
Source :  Inami, notes du conseil général n° 2017/035 –  avance sur clôture définitive  des comptes, 
exercice 2016,  n° 2018/017 –  avance sur clôture définitive  des comptes,  exercice 2017,  n° 2019/013 – 
avance sur clôture définitive  des comptes,  exercice 2018 et n° 2020/016 –  avance sur clôture définitive 
des comptes, exercice 2019
1.3.4 Incapacité de travail
Les dépenses du régime des travailleurs salariés dépassent les prévisions de 167 millions 
d’euros en raison du plus grand nombre de jours indemnisés (+1,32 %). Au niveau de 
l’incapacité de travail primaire, de l’invalidité et du congé de maternité et prestations 
apparentées66, les dépenses sont supérieures aux estimations de respectivement +3,81 % 
(85,4 millions d’euros), +0,51 % (71,1 millions d’euros) et +2,59 % (10,5 millions d’euros). Un 
autre facteur concerne l’adaptation des indemnités les plus basses au bien-être (système 
de l’enveloppe bien-être), pour laquelle les dépenses sont estimées à 30,5 millions d’euros.
Les prestations du régime des travailleurs indépendants sont supérieures de 29,7 millions 
d’euros aux estimations. Le nombre de cas et de jours indemnisés dans l’incapacité de 
travail primaire dépasse de +17,62 % (19,6 millions d’euros) les prévisions budgétaires. Cette 
situation résulte en partie de la suppression de la période de carence dans certains cas67 
à partir du 1er juillet 2019 (incidence estimée : +5,4 millions d’euros). Le relèvement des 
minimums dans le cadre de l’enveloppe bien-être explique également la différence avec 
le budget (incidence estimée : +3,8 millions d’euros). Le nombre de jours indemnisés au 
niveau de l’invalidité dépasse de 2,9 % (ou 7,3 millions d’euros) les estimations budgétaires. 
66 Il s’agit des prestations liées au congé parental, d’adoption et de paternité. 
67 Loi du 22  mai  2019  modifiant l’arrêté royal du 20  juillet  1971  instituant une assurance indemnités et une assurance 
carence. 46
Le nombre d’indemnités pour congé de maternité et prestations apparentées est supérieur 
de 15,66 % (+2,6 millions d’euros).
1.3.5 Chômage
Les dépenses de prestations sont inférieures de 211,0 millions d’euros aux prévisions. Cette 
différence porte pour l’essentiel sur les dépenses en matière de chômage et de chômage avec 
complément d’entreprise (-255,7 millions d’euros ou -4,23 %). Elle est en partie atténuée par 
des réalisations supérieures de 43,9 millions d’euros (+6,32 %) en interruption de carrière 
et crédit-temps. L’écart global s’explique par une surestimation de l’indemnité moyenne 
journalière ainsi que du nombre d’allocataires indemnisés.
2 Mesures prises par le gouvernement
La Cour des comptes examine dans ce chapitre les mesures budgétaires qui ont eu des 
répercussions en 2019. Le point 2.2 est consacré aux mesures prises dans le cadre du 
budget 2019. Le point 2.3 traite, dans une perspective pluriannuelle, de l’exécution de 
plusieurs mesures en matière d’emploi, de pensions, de soins de santé et d’incapacité de 
travail.
La Cour des comptes a soumis le projet d’article le 21 août 2020 à la ministre des 
Affaires sociales et de la Santé publique, à la ministre de l’Emploi, de l’Économie et des 
Consommateurs, au ministre des Classes moyennes, des Indépendants, des PME, de 
l’Agriculture et de l’Intégration sociale et au ministre des Pensions. Les trois premiers ont 
répondu les  1er et 3 septembre 2020, par l’intermédiaire de leur cellule stratégique, qu’ils 
n’avaient pas d’observation à formuler. Le ministre des Pensions a réagi le 3 septembre 2020. 
L’exposé qui suit tient compte de sa réponse.
2.2 Mesures 2019
2.2.1 Deal pour l’emploi (jobsdeal)
Mesures prévues dans le jobsdeal
Le conseil des ministres du 26 juillet 2018 a arrêté 28 mesures sociales et fiscales destinées 
à favoriser la création d’emplois (connues sous le nom de jobsdeal ). Elles ont pour objectifs 
de pourvoir les métiers en pénurie et d’activer un maximum de personnes sur le marché du 
travail. Ces mesures visent en particulier à encourager les formations pour les métiers en 
pénurie, à soutenir davantage les groupes cibles qui éprouvent des difficultés sur le marché 
de l’emploi, et à permettre aux personnes sans emploi ou licenciées d’accéder plus facilement 
au marché du travail. Certaines mesures sont mises en application en concertation avec les 
régions.
Leur rendement a été estimé à 505,4 millions d’euros. Il se base sur la création 
de 12.500 emplois équivalents temps plein supplémentaires (moins de 10 % des emplois 
vacants68) et sur un salaire moyen brut de 3.300 euros par mois. Ce rendement est réparti 
68 Sur la base d’un nombre de 134.570 emplois vacants à la fin du quatrième trimestre 2017. BUDGET 2019 /47
entre une économie de dépenses de chômage (+90,4 millions d’euros) et des suppléments 
de recettes de cotisations sociales (+218,6 millions d’euros) ainsi que de recettes fiscales 
(+196,4 millions d’euros).
En raison des lacunes de l’information mise à sa disposition, de l’incertitude de certaines 
hypothèses utilisées par le gouvernement et des délais de mise en œuvre des mesures 
prévues, la Cour n’a pas été en mesure de confirmer que le rendement initialement prévu 
du jobsdeal  serait atteint.
Les mesures proposées n’ont pas toutes été mises en œuvre, d’abord faute de gouvernement 
de plein exercice, puis en raison de la crise sanitaire liée à la covid-19, à la suite de laquelle 
le gouvernement a donné la priorité, en 2020, à la sauvegarde des emplois plutôt qu’à leur 
création.
Mesures reprises par certaines normes en 2019
Une partie des mesures sociales prévues par le jobsdeal  est inscrite dans la loi 
du 7 avril 2019 relative aux dispositions sociales de l’accord pour l’emploi et dans certaines 
conventions collectives de travail. Ces mesures visent à stimuler l’emploi et à répondre au 
problème des métiers en pénurie. Elles portent sur :
• la révision du mécanisme de réduction des coûts du travail des jeunes de 18 à 21 ans ;
• le droit au reclassement professionnel pour les travailleurs licenciés pour force majeure ;
• la dispense de prestation de préavis ;
• l’écolage pour les métiers en pénurie ;
• le droit aux indemnités d’incapacité de travail en cas de poursuite de l’activité comme 
travailleur salarié après l’âge légal de la pension ;
• l’employabilité du travailleur sur le marché du travail.
Des dispositions supplémentaires sont inscrites dans la loi du 23 mars 2019 modifiant le 
code des impôts sur les revenus 1992 en ce qui concerne les dispositions fiscales relatives 
au deal pour l’emploi (jobsdeal)  ainsi que dans diverses conventions collectives de travail 
(120 à 127).
L’économie en dépenses de chômage est estimée à 38 millions d’euros en 2019 et 2020. 
Pour les cotisations sociales, le rendement attendu des mesures déjà mises en œuvre est 
de 24,3 millions d’euros en 2019 et de 49,8 millions d’euros pour 2020.
2.2.2 Régime de chômage avec complément d’entreprise (RCC)
À l’origine, l’âge requis pour intégrer le régime de chômage avec complément d’entreprise 
applicable aux entreprises en difficultés ou en restructuration devait être porté à 
59 ans à partir du 1er janvier 2019. Le rendement avait été estimé à 20 millions d’euros 
pour 2019 (7,4 millions d’euros pour l’Onem, 4,3 millions d’euros de recettes fiscales et 
8,3 millions d’euros pour l’ONSS).
La mesure n’a pas été mise en œuvre, car les partenaires sociaux ont prévu un nouveau 
calendrier pour les conditions d’âge. 48
La convention collective de travail 136 du 23 avril 2019 relative aux entreprises en 
restructuration et en difficultés porte l’âge d’entrée dans le RCC à 59  ans pour 2020  (contre 
60 ans initialement prévu) et à 60 ans pour 2021.
2.2.3 Soins de santé
Le 15 octobre 2018, le conseil général de l’Inami a pris des mesures à hauteur de 406,1 millions 
d’euros pour veiller au respect de l’objectif budgétaire (voir tableau ci-après). Outre la 
réalisation d’économies, ces mesures ont visé à adapter la structure budgétaire ou à 
effectuer de nouvelles estimations concernant certaines dépenses.
Tableau 21 –  Économies au niveau des dépenses relatives aux prestations (en millions d’euros)
Économies Réalisations provisoires
Économies 141,7 102,7
Prestations pharmaceutiques 121,0 89,3
Plan d’action en matière de contrôle des soins de 
santé 2018-202020,7 13,4
Autres mesures 264,4 258,2
Adaptation de la structure budgétaire : suppression 
des montants négatifs et des doublons167,9 167,9
Adaptation des prévisions de dépenses pour 
certaines rubriques (= corrections techniques)96,5 90,3
Total 406,1 360,9
Source : décisions  prises lors de la confection  du budget (octobre 2018) et documents  budgétaires  de 
l’Inami
Le conseil général a en outre imposé des mesures d’économies pour les dépenses hors 
objectif budgétaire.
Médicaments
Une économie de 121,0 millions d’euros devait être réalisée en 2019 dans le secteur des 
médicaments.
• La révision ou la suppression de la base de remboursement de certains médicaments 
ainsi que l’adaptation des conditions de remboursement ont rapporté 9,9 millions 
d’euros, soit 7,1 millions d’euros de moins que les estimations. Cet écart s’explique par le 
fait que certaines mesures sont entrées en vigueur tardivement69.
• L’obligation de prescrire des médicaments moins onéreux a permis d’économiser 
19,0 millions d’euros, soit 2,2 millions d’euros de moins que les estimations. Cet écart 
est dû au fait que la mesure est entrée en vigueur plus tard que prévu.
• Les baisses de prix supplémentaires des médicaments sont aussi intervenues plus tard 
que prévu. Elles ont généré 62,6 millions d’euros d’économies, soit 22,4 millions d’euros 
de moins que les estimations.
69 Le retard découle parfois de facteurs externes, tels que la prolongation d’un brevet (de sorte que le prix du 
médicament et le remboursement de l’assurance soins de santé basé sur cette donnée ne diminuent pas, puisque 
cette diminution ne se produit qu’à l’échéance du brevet).  BUDGET 2019 /49
Plan d’action en matière de contrôle des soins de santé 2018-2020
Le plan d’action 2018-2020 prévoit six mesures structurelles de contrôle (hors objectif 
budgétaire), neuf mesures de lutte contre la fraude et seize mesures visant à promouvoir 
l’efficacité des soins de santé70. Le plan porte entre autres sur des mesures visant à contrer la 
surconsommation, le gaspillage et les imputations frauduleuses. Il mise sur l’efficacité des 
tests ainsi que sur la sensibilisation au comportement prescripteur des médecins et vise à 
augmenter les efforts de la part des services de contrôle de l’Inami vis-à-vis des prestataires 
de soins. Le plan comprend encore un chapitre consacré à la collaboration avec les divers 
partenaires dans le secteur des soins de santé ainsi qu’un chapitre sur l’échange et la gestion 
des données.
La mise en œuvre du plan a rapporté 13,4 millions d’euros en 2019, soit 7,3 millions d’euros 
de moins que les estimations. En outre, des hôpitaux ont versé la même année 7,0  millions 
d’euros à l’Inami à la suite d’un audit relatif à la facturation indue d’appareils IRM non 
agréés71, réalisé en 2018 par le service d’évaluation et de contrôle médicaux (SECM). Ce 
montant ne relève pas de l’objectif budgétaire et n’a pas été repris dans les produits du 
budget  2019.
La mesure structurelle relative au nombre maximum de prestations par trimestre pour les 
infirmiers à domicile devait, selon l’Inami, générer une recette (de 6,0 millions d’euros, 
hors objectif budgétaire)72. Elle n’a rien rapporté en 2019  vu que l’arrêté royal n’est entré en 
vigueur que le 1er décembre  201973. Un recours contre cet arrêté a du reste été introduit au 
Conseil d’État (qui n’avait pas encore rendu de décision le 31 juillet 2020).
Économies hors objectif budgétaire
L’Inami a annoncé deux autres mesures hors objectif budgétaire :
• Les frais d’administration pour l’année budgétaire 2019 ont été diminués de 36,2 millions 
d’euros74. Ce montant correspond aux frais d’administration relatifs aux compétences 
transférées aux entités fédérées qui devaient, selon l’Inami, être payés par ces dernières. 
L’Inami n’est toutefois pas parvenu à un accord avec les entités fédérées à ce sujet.
• L’Inami a décidé que les avances versées pour le régime d’aides dans le cadre de la 
« modulation de la taxation »75 (42 millions d’euros) ne seraient pas reprises dans les 
dépenses 2019, mais dans le décompte définitif en 2020. Les sociétés pharmaceutiques 
reçoivent les avances ou les aides sur la base d’une demande incluant un plan 
70 Note du conseil général CGSS 2018/030 du 4 juin 2018.
71 L’imagerie par résonance magnétique est une technique utilisée en imagerie médicale. 
72 Lorsqu’un infirmier atteste de prestations excédentaires par rapport au maximum autorisé par trimestre, il est tenu 
de rembourser à l’Inami les dépenses y afférentes. 
73 Arrêté royal du 29 septembre 2019 modifiant l’article 8 de l’annexe de l’arrêté royal du 14 septembre 1984 établissant 
la nomenclature des prestations de santé en matière d’assurance obligatoire soins de santé et indemnités.
74 Loi du 1er avril  2019  portant des dispositions en matière de remboursement des spécialités pharmaceutiques ainsi 
que de frais d’administration, d’efficacité et de transparence des organismes assureurs.
75 Il s’agit d’un régime d’aides aux sociétés pharmaceutiques qui consentent des investissements en matière de 
recherche, de développement et d’innovation en Belgique dans le secteur des médicaments à usage humain. 
Dans ce cadre, ces sociétés bénéficient du remboursement d’une partie de la redevance sur le chiffre d’affaires 
qu’elles doivent verser à l’Inami. Ce régime s’inscrit dans le règlement (CE) n° 70/2001 de la Commission du 
12 janvier  2001  concernant l’application des articles 87  et 88  du traité CE aux aides d’État en faveur des petites et 
moyennes entreprises. 50
d’investissement et un rapport écrit du réviseur d’entreprises ou du commissaire aux 
comptes. L’incidence budgétaire se produit au moment où l’aide est versée. Ce montant 
devrait donc bien figurer dans les dépenses de 2019.
2.2.4 Fonds Blouses blanches
La Chambre des représentants a pris l’initiative de créer un fonds Blouses blanches76. Ce 
fonds vise à financer le recrutement de personnel supplémentaire et à investir dans le 
soutien au personnel infirmier des hôpitaux ou aux services de soins infirmiers à domicile77, 
notamment en améliorant les conditions de travail, et dans la formation des infirmiers.
Le fonds Blouses blanches est inscrit en tant que fonds budgétaire78 au budget du SPF Santé 
publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement (SPF Santé publique). Son 
financement est assuré via l’affectation d’une partie des recettes de l’impôt des personnes 
physiques, soit 59 millions d’euros en 2019. Le SPF Santé publique a ensuite versé ce montant 
au fonds Maribel social 330 compétent pour le secteur privé (42,1 millions d’euros) et au 
fonds Maribel social du secteur public géré par l’ONSS (16,9 millions d’euros). Ces fonds 
assurent la gestion des moyens et la répartition de ceux-ci entre leurs membres.
Dans le secteur privé, les moyens du fonds Blouses blanches seront principalement 
utilisés pour le recrutement d’infirmiers ou de prestataires de soins supplémentaires. Ils 
seront surtout recrutés sur la base d’un contrat de travail à durée indéterminée. Celui-ci 
pourra toutefois être rompu si le financement par le fonds est arrêté. La répartition entre 
les employeurs affiliés (établissements de soins) est déterminée en fonction du nombre 
d’infirmiers et de prestataires de soins (en ETP) en 2018.
Le comité de gestion du fonds Maribel social du secteur public s’est prononcé le 
5 juin 2020 quant à l’utilisation des moyens du fonds Blouses blanches. Dans les hôpitaux 
publics, les moyens seront affectés au recrutement de personnel soignant et infirmier 
ou d’aides-soignants supplémentaires ou serviront à augmenter le temps de travail du 
personnel occupé à temps partiel. Le budget disponible devrait théoriquement permettre 
aux hôpitaux publics de recruter 255 équivalents temps plein (ETP) supplémentaires. Ces 
emplois supplémentaires peuvent être limités à un an ou dépendre du financement par 
le fonds. Les hôpitaux doivent introduire une demande auprès du fonds pour recevoir le 
budget qui leur est destiné. S’agissant des soins infirmiers à domicile dans le secteur public, 
le budget est affecté au trajet de formation d’infirmier dans le cadre du projet 60079.
En 2020, 402 millions d’euros seront alloués au fonds Blouses blanches80. Ce montant sera 
réparti selon les règles que la loi détermine. L’Inami peut ainsi accorder des remboursements 
aux infirmiers (indépendants) qui remplissent certaines conditions (48 millions d’euros). 
76 Loi du 9 décembre 2019 portant création d’un fonds Blouses blanches.
77 Le fonds Blouses blanches soutient uniquement les initiatives des institutions et services qui relèvent de la 
compétence de l’État fédéral. 
78 Comme prévu à l’article 62 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État 
fédéral (voir article 2 de la loi du 9 décembre 2019).
79 Ce projet offre la possibilité aux travailleurs du secteur de la santé à l’échelon fédéral de suivre un bachelier 
d’infirmier (A1) ou un brevet d’infirmier (A2).
80 Loi du 20 juin 2020 pérennisant le fonds Blouses blanches santé et affectant ses moyens correspondants pour les 
années 2019 et 2020. BUDGET 2019 /51
Les moyens restants (354 millions d’euros) sont affectés à la formation et au recrutement 
d’infirmiers supplémentaires auprès des hôpitaux ou dans le secteur des soins à domicile81.
2.3 Mesures budgétaires dans une perspective pluriannuelle
2.3.1 Réductions de cotisations pour les employeurs et les travailleurs indépendants 
– mise en œuvre de l’accord de gouvernement du 9 octobre 2014
Dans le cadre du tax shift, le gouvernement a décidé de réduire les charges sur le travail 
dans le régime des travailleurs salariés et des travailleurs indépendants. Ces mesures visent 
à soutenir la compétitivité et à promouvoir l’emploi. Pour compenser la diminution des 
recettes de cotisations, l’ONSS-Gestion globale et l’Inasti-Gestion globale reçoivent des 
moyens de l’État fédéral qui sont prélevés sur les recettes de TVA et du précompte mobilier 
(technique du financement alternatif). Le financement est prévu jusqu’en 2020 compris82. 
Pour l’ONSS-Gestion globale, il tient compte des effets retour estimés par le Bureau fédéral 
du plan (BFP)83 et, pour l’Inasti, de la diminution des cotisations de sécurité sociale des 
indépendants ainsi que de l’augmentation des dépenses qui découlent des améliorations de 
leur statut social. À partir de 2021, le montant du financement alternatif pour le tax shift 
sera intégré au montant de base des moyens transférés à partir des recettes de TVA et des 
recettes du précompte mobilier.
Employeurs
Dans le régime des travailleurs salariés, le tax shift prend la forme d’une réduction des 
cotisations patronales84, qui est réalisée en deux phases :
• Le 1er avril 2016, les cotisations patronales sont passées de 32,4 % à 30 % (et de 24,92 % 
à 22,65 % en ce qui concerne les travailleurs pour lesquels aucune cotisation de 
modération salariale n’est due).
• Le 1er janvier 2018, les cotisations patronales ont été réduites à 25 % (et à 19,88 % en ce 
qui concerne les travailleurs pour lesquels aucune cotisation de modération salariale 
n’est due).
Parallèlement à la réduction des cotisations patronales, le mécanisme des réductions 
structurelles des cotisations a également été réformé. La réduction structurelle des 
cotisations a ainsi été augmentée pour les bas salaires en 2016, 2017 et 2018, tandis que 
la réduction structurelle pour les salaires élevés ainsi que le forfait ont été supprimés 
le 1er janvier 2018 pour les catégories 1 (secteur privé) et 3 (ateliers protégés).
81 La loi prévoit que les moyens affectés à la formation et au recrutement de nouveaux infirmiers à domicile sont 
répartis via le fonds Maribel social 330  et le fonds Maribel social du secteur public, tandis que les moyens destinés 
au recrutement d’infirmiers et aides-soignants dans les hôpitaux sont intégrés aux budgets des hôpitaux (budgets 
des moyens financiers). 
82 Pour 2016, le montant est prélevé sur les recettes du précompte mobilier, conformément à l’article 66, §  15, de la 
loi-programme du 2 janvier 2001. Depuis 2017, le financement se compose des moyens prélevés sur les recettes 
de TVA et du précompte mobilier, conformément aux articles 5 et 12 de la loi du 18 avril 2017 portant réforme du 
financement de la sécurité sociale. En vertu de cette loi, 3.027,3 millions d’euros seront versés pour 2020. 
83 Bureau fédéral du plan, Effets retour nets pour la sécurité sociale des réductions  du coût du travail décidées dans le cadre 
du tax shift sous l’hypothèse  d’un relèvement  des prélèvements  fiscaux équivalent  ex ante , rapport 11301, juillet 2016, 
17 p., www.plan.be. 
84 Loi du 26 décembre 2015 relative aux mesures concernant le renforcement de la création d’emplois et du pouvoir 
d’achat. 52
Le tableau suivant donne un aperçu synthétique de l’incidence sur les recettes et sur le 
financement de la diminution des recettes.
Tableau 22 –   Tax shift travailleurs  salariés :  diminution  des recettes et financement  (en millions 
d’euros)
2015 2016 2017 2018 2019
Diminution des recettes(1)0,0 1.658,2 2.206,2 3.132,4 3.508,6
1. Réduction des cotisations patronales
Cumulée 1.514,9 2.056,1 6.606,2 6.848,2
Réductions des cotisations nettes 1.514,9 541,2 4.550,1 242,0
2. Réduction structurelle des cotisations
Réductions des cotisations accordées pour 
l’année4.534,5 4.677,8 4.827,9 1.354,1 1.488,3
Augmentation ou diminution nette pour 
l’année143,3 150,1 -3.473,8 134,2
Montant à prendre en compte(2)143,3 6,8 -3.623,9 134,2
Financement par l’État fédéral (financement 
alternatif)1.607,0 1.872,3 2.300,2 2.590,1
(1)  Diminution des recettes d’une année = diminution des recettes de l’année précédente + réduction des cotisations 
nettes de l’année + montant des réductions structurelles des cotisations à prendre en compte.
(2)  Montant à prendre en compte = augmentation ou diminution nette pour l’année – augmentation ou diminution nette 
de l’année précédente. En 2019, l’incidence des réductions structurelles des cotisations sur les diminutions de re -
cettes équivalait à la différence entre les réductions de cotisations accordées en 2019 et les montants octroyés en 
2018. À la suite de la deuxième phase du tax shift, des montants octroyés auparavant au titre de réductions de cotisa -
tions sont à présent intégrés dans la réduction des cotisations patronales.
Source : diminution  des recettes : ONSS, rapports au gouvernement  2015-2019 ;  financement :  dispositions 
légales et Bureau fédéral du plan
La perte brute de cotisations représente la baisse des recettes à la suite de la réduction des 
cotisations patronales de 32,4 % à 25 % et l’incidence de cette baisse sur les réductions 
de cotisation. Pour établir ce calcul, l’ONSS se fonde sur les déclarations des employeurs 
introduites et donc sur le nombre de travailleurs employés au moment de la déclaration. Les 
effets retour des emplois supplémentaires créés par le tax shift n’ont pas été déduits dans 
ce calcul.
Les diminutions de recettes constituent un calcul approximatif du coût brut du tax shift 
pour l’ONSS. Pour connaître le coût net, le coût brut doit être corrigé afin de tenir compte 
des effets retour. En outre, l’évolution annuelle des réductions structurelles des cotisations 
doit aussi être corrigée en fonction de l’influence d’autres paramètres (comme l’incidence 
de l’évolution annuelle des salaires et de l’emploi). L’ONSS n’a pas effectué ces corrections.
Les éléments suivants sont à prendre en compte pour interpréter le tableau qui précède :
• Le financement se base sur le niveau de l’emploi de 2014, exprimé en prix de 2016, et ne 
tient pas compte de la croissance escomptée de l’emploi dans les années qui suivent.
• Lors de la réforme du financement de la sécurité sociale en 2017, les effets retour 
nets estimés par le Bureau fédéral du plan en 2016 ont servi à déterminer les moyens 
nécessaires au tax shift : 293 millions d’euros en 2017, 525 millions d’euros en 2018 et  BUDGET 2019 /53
570 millions d’euros en 2019. Ces chiffres n’ont plus été adaptés par la suite. L’ONSS n’est 
pas en mesure de déterminer lui-même les effets retour réels à partir des cotisations 
reçues.
• La loi du 18 avril 2017 prévoyait en outre une compensation pour l’incidence de la 
modification de la législation relative aux «  plans +  »85. Cette incidence n’est pas reprise 
dans les chiffres relatifs aux réductions structurelles puisqu’il n’est pas possible d’en 
calculer le coût.
Indépendants
Le taux de cotisations sociales des travailleurs indépendants a été réduit chaque année 
de 0,5 % de 2016 à 2018, passant de 22 % en 2015 à 20,5 % en 201886.
L’Inasti a estimé la perte de recettes de cotisations sociales à 70,4 millions d’euros en 2016, 
143,9 millions d’euros en 2017 et 220,9 millions d’euros en 2018 et pour les années suivantes.
Malgré la réduction du taux de cotisations, les recettes sont en augmentation constante.
Tableau 23 –  Évolution des recettes de cotisations sociales des indépendants et conjoints aidants (en 
millions d’euros)
Cotisations sociales 3.974,9 4.071,3 4.153,1 4.238,0 4.304,5
Source  :  Inasti, tableaux  gestion financière  globale CA Finances  n° 849/6281/1  du  29  juin  2016, 
n° 878/6406 du  28 juin 2017,  n° 906/6535 du  27 juin 2018,  n° 931/6658 du  3 juillet 2019 et  rapportage 
financier au 31 décembre 2019 CA Finances n° 951/6752 du 4 mars 2020
Alors que les recettes de cotisations sociales ont progressé en moyenne de 143,5 millions 
d’euros sur la période 2012-2015, elles n’ont progressé en moyenne que de 82,4 millions 
d’euros sur la période 2016-2019. D’autres mesures que la réduction de cotisations du 
tax shift ont cependant été mises en œuvre durant cette dernière période et ont diminué 
les recettes de cotisations sociales. Il s’agit notamment du nouveau calcul des cotisations 
sur l’année même87, de l’introduction de nouveaux seuils de cotisations provisoires, des 
réductions de cotisations sociales pour les indépendants en début d’activité88 et de la lutte 
contre la fraude sociale.
Le nombre d’indépendants est aussi en augmentation constante (+10,67 % entre 2015 
et 2019).
85 Il s’agit d’une mesure de mise à l’emploi en vertu de laquelle la cotisation patronale est temporairement réduite 
pour les petites entreprises et les entreprises nouvellement créées qui procèdent à leurs premiers engagements. 
Ce régime a été étendu dans le cadre du tax shift : l’employeur bénéficie d’une exonération de cotisations complète 
et illimitée dans le temps pour le premier travailleur engagé. 
86 Loi du 26 décembre 2015 relative aux mesures concernant le renforcement de la création d’emplois et du pouvoir 
d’achat.
87 Loi du 22 novembre 2013 portant réforme du calcul des cotisations sociales pour les travailleurs indépendants.
88 Loi du 18 février 2018 portant des dispositions diverses en matière de cotisations sociales des travailleurs 
indépendants. 54
Graphique 4 –  Évolution 2015-2019 du nombre d’affiliés
Source : Cour des comptes à partir de données fournies par l’Inasti
Ni l’hypothèse que le nombre d’indépendants aurait augmenté en raison du tax shift ni celle 
que les indépendants auraient plus consommé et ainsi contribué à la relance économique ne 
sont vérifiables. L’incidence réelle du tax shift n’est donc pas déterminable.
2.3.2 Réforme des pensions – mise en œuvre de l’accord de gouvernement 
du 9 octobre 2014
Les dépenses de pensions qui sont effectuées par le Service fédéral des pensions (SFP) 
ont augmenté de 21.603,2 millions d’euros depuis 2015, principalement en raison de 
l’intégration des pensions publiques dans les dépenses de la sécurité sociale depuis 
2016 (14.882,5 millions d’euros) et de la hausse du nombre de bénéficiaires ainsi que du 
montant moyen des pensions.
Graphique 5 –  Évolution 2015-2019 des dépenses de pensions (en millions d’euros) (*)
(*) En 2015, les pensions publiques n’avaient pas encore été intégrées dans les dépenses de sécurité sociale.
Source : Cour des comptes à partir des données du SFP
Les dépenses de pensions des salariés ont augmenté de 4.712,6 millions d’euros (+20,42 %) 
entre 2015 et 2019, et le nombre de bénéficiaires de 185.724 (+8,69 %).BUDGET 2019 / 50 
 
 même87, de l'introduction de nouveaux seuils de cotisations provisoires, des réductions de 
cotisations sociales pour les indépendants en début d'activité88, et de la lutte contre la fraude 
sociale.  
Le nom bre d'indépendants est aussi en augmentation constante (+10,67 % entre 2015 et 2019).  
Graphique 4 – Évolution 2015 -2019 du nombre d’affiliés  
 
Source : Cour des comptes, à partir de données fournies par l’Inasti  
Ni l'hypothèse que le nombre d'indépendants aurait augmenté en raison du tax  shift  ni celle 
sont vérifiables. L'incidence réelle du tax  shift n’est donc pas détermina ble. 
2.3.2  Réforme des pensions – mise en œuvre de l’accord de gouvernement 
du 9 octobre 2014  
Les dépenses de pensions qui sont effectuées par le  SFP ont augmenté de 21.603,2 millions 
d’euros depuis 2015, principalement en raison de l’intégration des pensions publiques dans 
                                                           
87 Loi du 22 novembre 2013 portant réforme du calcul des cotisations sociales pour les travailleur s indépendants.  
88 Loi du 18 février 2018 portant des dispositions diverses en matière de cotisations sociales des travailleurs indépendants.  0200.000400.000600.000800.0001.000.0001.200.000
BUDGET 2019 / 51 
 
 les dépenses de la sécurité sociale depuis 2016 (14.882,5 millions d’euros) et de la hausse du 
nombre de bénéficiaires ainsi que du montant moyen des pensions.  
Graphique 5 – Évolution 2015 -2019 des dépenses de pensions (en millions d’euros) (*) 
 
(*) En 2015, les pensions publiques n’avaient pas encore été intégrées dans les dépenses de sécurité sociale  
Source  : Cour des comptes à partir des données du SFP  
Les dépenses de pensions des salariés ont augmenté de 4.712,6 millions d’euros (+20,42%) 
entre 2015 et 2019, et le nombre de bénéficiaires de 185.724 (+8,69%).  
Les dépenses de pensions des indépendants  ont augmenté de 558,2 millions d’euros 
(+16,63%) entre 2015 et 2019, et le nombre de bénéficiaires de 35.683 (+6,41%).  
Les dépenses de pensions des fonctionnaires ont augmenté de 1.449,9 millions d’euros 
(+9,74%) entre 2016 et 2019, et le nombre de bénéfi ciaires de 21.800  (+4,30%).  
L’accord de gouvernement du 9 octobre 2014 prévoit une réforme des pensions structurée 
autour des axes suivants  : 
• garantir la pérennité du régime de pen sion ; 
• renforcer le lien entre l es périodes prestées  et le montant de la pension ; 
• garantir un régime de retraite performant sur le plan social  ; 
• harmoniser progressivement les régimes de pension  ; 
• relever le taux de remplacement en généralisant le deuxième pilier  ; 
• améliorer le service au citoyen.  
Cette ré forme a été en partie concrétisée , notamment par les mesures suivantes  : 
• la création d’organes consultatifs  ; 
• le durcissement des conditions de départ à la  pension anticipée  ; 
• la fin de la bonification du diplôme et du bonus pension  ; 
• le rachat des périodes d’études pour la pension  ; 
• la suppression conditionnelle du cumul des pensions avec d’autres revenus  ; 
• la suppression de l’unité de carrière pour les périodes de travail effectif  ; 05.00010.00015.00020.00025.00030.000
2015 2016 2017 2018 2019Pensions salariés Pensions publiques Pensions indépendants BUDGET 2019 /55
Les dépenses de pensions des indépendants ont augmenté de 558,2 millions d’euros 
(+16,63 %) entre 2015 et 2019, et le nombre de bénéficiaires de 35.683 (+6,41 %).
(+9,74 %) entre 2016 et 2019, et le nombre de bénéficiaires de 21.800 (+4,30 %).
autour des axes suivants :
• garantir la pérennité du régime de pension ;
• renforcer le lien entre les périodes prestées et le montant de la pension ;
• garantir un régime de retraite performant sur le plan social ;
• harmoniser progressivement les régimes de pension ;
• relever le taux de remplacement en généralisant le deuxième pilier ;
• améliorer le service au citoyen.
Cette réforme a été en partie concrétisée, notamment par les mesures suivantes :
• la création d’organes consultatifs  ;
• le durcissement des conditions de départ à la pension anticipée ;
• la fin de la bonification du diplôme et du bonus pension ;
• le rachat des périodes d’études pour la pension ;
• la suppression conditionnelle du cumul des pensions avec d’autres revenus ;
• la suppression de l’unité de carrière pour les périodes de travail effectif ;
• l’augmentation de la pension minimum ;
• l’alignement du montant de la pension minimum des indépendants sur celui des salariés ;
• l’introduction de la carrière mixte et de pensions complémentaires pour les pensions 
publiques  ;
• le relèvement de l’âge légal de la retraite (porté à 66 ans en 2025 et à 67 ans en 2030) ;
• le relèvement de l’âge à partir duquel une pension de survie peut être octroyée (en  2025).
Ces deux dernières mesures ne seront cependant d’application que plus tard.
Certaines mesures envisagées dans l’accord gouvernemental n’ont pas été adoptées, faute 
notamment de gouvernement de plein exercice. Il s’agit, entre autres, de la réforme des 
tantièmes préférentiels, de la reconnaissance de la pénibilité de certains métiers, de la prise 
de pension partielle ou de la suppression de la pension d’office pour les fonctionnaires. Plus 
fondamentalement, aucune mesure n’introduit un système de pension à points, commun à 
tous les régimes à l’horizon 2030. Le ministre des Pensions signale qu’un travail important 
a déjà été réalisé quant à la préparation de ces mesures.
Outre les mesures fondées sur l’accord gouvernemental, le gouvernement a décidé de 
quelques mesures supplémentaires telles que la réduction de la cotisation de solidarité ou 
la suppression du paiement d’une compensation à Proximus.
Certaines mesures adoptées n’ont pas d’incidence financière (par exemple, la création 
d’organes consultatifs). Les autres engendrent une économie (par exemple, le relèvement 
de l’âge de départ à la pension anticipée), un supplément de dépenses (par exemple,  56
l’augmentation de la pension minimum) ou de recettes (par exemple, le rachat des périodes 
d’ études).
La Cour n’est pas en mesure de chiffrer l’incidence financière de la mise en œuvre (partielle) 
de la réforme des pensions, ni de la relier à l’évolution globale des dépenses.
Elle constate d’abord que les mesures ne s’appliquent pas toujours uniformément à 
l’ensemble des régimes de pensions.
Elle relève ensuite que l’incidence financière des mesures n’a pas systématiquement fait 
l’objet d’une estimation.
Elle observe enfin que le SFP est, de manière générale, dans l’impossibilité de calculer 
l’incidence financière réelle de la plupart des mesures. D’une part, pour les mesures portant 
sur des critères d’attribution d’une pension, il n’effectue aucun recalcul selon les anciennes 
règles pour en déterminer l’incidence par différence. D’autre part, certaines mesures 
induisent des changements de comportement décisionnel de la part des futurs pensionnés, 
qui sont difficiles à évaluer (par exemple à la suite du durcissement des conditions pour les 
pensions anticipées, du changement de règles pour les prépensions, etc.).
Le SFP évalue donc seulement le rendement effectif des mesures de primes uniques, 
d’augmentation ponctuelle de droits (enveloppe bien-être, prime pour les indépendants, 
etc.) ou encore de la diminution de la cotisation de solidarité et du rachat des périodes 
d’études.
Enfin, certaines mesures structurelles produiront leurs effets seulement à moyen ou à long 
terme.
2.3.3 Soins de santé – secteur des médicaments
En juillet 2015, la ministre des Affaires sociales et de la Santé publique a conclu un pacte 
d’avenir avec l’industrie pharmaceutique89. Celui-ci contient une trajectoire budgétaire qui 
prévoit des mesures d’économie pour les années budgétaires 2016, 2017 et 2018. Au total, 
l’économie structurelle nette s’élèverait à 126 millions d’euros pour les pouvoirs publics et 
à 34,4  millions d’euros pour le patient. Le pacte avait également pour vocation d’améliorer 
l’accès des patients aux médicaments innovants.
En 201890, les dépenses relatives aux médicaments ont augmenté de 14,44 % (+617,4 millions 
d’euros) par rapport à 2015. Fin 2018, les dépenses nettes en matière de médicaments91 
dépassaient les prévisions faites dans le pacte d’avenir à raison de 397,5 millions d’euros 
ou 9,61 %. Plusieurs mesures structurelles du pacte d’avenir, telles que les baisses de prix via 
89 Pacte d’avenir pour le patient avec l’industrie pharmaceutique, 27 juillet 2015.
90 Soit l’année la plus récente pour laquelle une analyse détaillée des dépenses de médicaments est disponible. 
91 C’est-à-dire les dépenses brutes diminuées des recettes provenant des médicaments relevant d’une convention 
« article 111 (81) ». Il s’agit de conventions entre l’Inami et les sociétés pharmaceutiques. Pour plus d’informations 
à ce sujet, voir point 3.2.2 du chapitre 1 de la partie I. BUDGET 2019 /57
le système du patent cliff92 et du bio cliff93 ainsi que l’obligation de prescrire le médicament le 
moins cher, ont contribué à la maîtrise des dépenses, mais celles-ci continuent à progresser. 
Cette situation s’explique notamment par le fait que certaines mesures n’ont pas été mises en 
œuvre ou ont été mises en œuvre plus tard que prévu. Par ailleurs, les effets des économies 
ne sont pas toujours mesurables.
L’évolution des dépenses pour les médicaments relevant d’une convention « article 
111 (81) » a une incidence substantielle sur l’augmentation des dépenses. Les groupes 
de médicaments94 pour lesquels des dépenses ont été effectuées dans le cadre de ces 
conventions représentaient 29,07 % des dépenses de médicaments (+70,93 %) en 201895 
contre 16,17 % en 2015. Elles ont progressé de 731,0 millions d’euros, alors que les dépenses 
pour les autres groupes de médicaments ont reculé de 113,6 millions d’euros par rapport à 
2015. Durant la même période, 95 nouvelles conventions ont été conclues, ce qui explique 
également cette augmentation. Les recettes « article 111 (81) »96 (c’est-à-dire l’intervention 
due contractuellement par les sociétés) s’élevaient à 359,6 millions en 2018, soit 25,27 % des 
dépenses pour les groupes de médicaments relevant d’une convention « article 111 ».
2.3.4 Indemnités d’incapacité de travail – mise en œuvre de l’accord de gouvernement 
En ce qui concerne l’assurance incapacité de travail, l’accord de gouvernement mettait 
l’accent sur le retour au travail des travailleurs en incapacité de travail. Pour cela, il fallait 
responsabiliser les travailleurs, les employeurs et les médecins97 et prévoir des mesures 
spécifiques favorisant la réintégration.
À l’échelon des employeurs (excepté les petites entreprises), cette responsabilisation 
signifiait que, pendant un certain temps, ils prendraient à leur charge une partie du coût 
des malades (par le biais du salaire garanti). Le travailleur en incapacité de travail qui n’avait 
pas suffisamment contribué au trajet de réintégration perdrait une partie de son indemnité.
Les mesures visant à encourager le retour au travail des travailleurs en incapacité de travail 
se concentrent sur l’amélioration du régime de reprise du travail à temps partiel et la 
promotion de la réintégration socioprofessionnelle. La plupart des mesures annoncées dans 
ce cadre ont entre-temps été mises en œuvre ou sont appliquées sur le terrain.
92 Ce système fait référence à la diminution unique de la base de remboursement des médicaments pour lesquels une 
alternative générique (un médicament meilleur marché dont les constituants actifs sont identiques à l’original) a 
été mise sur le marché. 
93 Système comparable à celui appliqué aux médicaments ordinaires mais portant sur les médicaments biologiques 
(médicaments issus d’organismes vivants). Dans ce cas aussi, le prix du médicament original diminue lorsqu’une 
alternative biologique (« biosimilaire ») est lancée sur le marché. 
94 L’Inami n’établit pas un rapportage spécifique sur l’exécution des conventions « article 111 (81) ». Les dépenses 
relatives à ces médicaments sont intégrées aux autres dépenses du groupe anatomique principal (classification 
basée sur l’organe sur lequel les médicaments agissent, c’est-à-dire le « groupe de médicaments ») dont ils font 
partie.
95 Année la plus récente pour laquelle des données sont disponibles. 
96 L’Inami a reçu 359,6 millions d’euros en 2018. 
97 Comme la Cour des comptes l’a précisé dans ses Cahiers précédents, cette mesure n’a pas été mise en œuvre : Cour 
des comptes, « Budget 2018 », 176e Cahier – partie II : Cahier 2019 relatif à la sécurité sociale , rapport à la Chambre 
des représentants, Bruxelles, septembre 2019, p. 35, www.courdescomptes.be. 58
Reprise du travail à temps partiel
Les travailleurs en incapacité de travail qui sont encore en état d’exercer leurs fonctions 
actuelles peuvent demander une reprise du travail à temps partiel. Ils peuvent dans une 
certaine limite cumuler le salaire qu’ils perçoivent pour les jours prestés avec une allocation. 
Pour augmenter l’attrait du système, un régime a été élaboré98 pour que les heures prestées 
– et non les jours prestés – soient prises en compte. Il est entré en vigueur le 1er avril  201899. 
À la suite de cette mesure, entre autres, le nombre de travailleurs en incapacité de travail 
exerçant une activité à temps partiel a augmenté de 18.813 unités (+46 %) entre 2015  
et 2018100.
Réintégration socioprofessionnelle
Les travailleurs en incapacité de travail dont le médecin-conseil estime qu’ils ne sont 
(ou ne seront) plus en état d’exercer leur fonction actuelle se voient proposer un trajet 
d’accompagnement individuel. Le but est d’accompagner ces travailleurs vers un nouvel 
emploi (auprès du même employeur ou non) avec une proposition de recyclage ou de 
formation professionnelle. Depuis 2017, les médecins-conseils des mutualités évaluent les 
possibilités de réintégration en utilisant un questionnaire spécifique qui n’a pas encore été 
validé officiellement (connu sous la dénomination de « mesure norvégienne »).
Par ailleurs, la réévaluation ciblée des travailleurs en incapacité de travail est également un 
moyen utilisé. Elle implique qu’à partir du septième mois d’incapacité de travail primaire, 
le médecin-conseil vérifie quels sont les métiers, outre le métier actuel, que le travailleur 
salarié101 en incapacité de travail est capable d’exercer. L’objectif consiste à réévaluer 
annuellement l’incapacité de travail de 7.500 personnes malades depuis plus de six mois.
Le conseil médical de l’invalidité (CMI) de l’Inami a traité 12.980 dossiers 
entre janvier 2018 et septembre 2019. Il a approuvé sans réserve la poursuite de la 
reconnaissance de l’incapacité de travail dans 11.665 dossiers (89,87 %), mais a estimé qu’un 
examen plus poussé s’imposait dans 1.315 dossiers (10,13 %). Parmi ceux-ci, il a été mis fin à 
l’incapacité de travail de 132 personnes (1,02 % des dossiers traités).
2.3.5 Emploi et compétitivité – mise en œuvre de l’accord de gouvernement 
Les dépenses de prestations de l’Onem ont fortement diminué depuis 2015 (-2.139,3 millions 
d’euros), principalement en raison de la baisse du nombre de bénéficiaires (-289.425 unités 
physiques).
Les dépenses de prestations de l’Onem ont évolué comme indiqué au graphique suivant 
de 2015 à 2019.
98 Le travailleur qui preste un cinquième d’un temps plein normal, voire moins, ne voit plus son indemnité diminuer. 
En revanche, l’indemnité des travailleurs qui prestent plus d’un cinquième d’un temps plein normal sera réduite à 
concurrence du pourcentage de dépassement de la limite d’un cinquième d’une occupation à temps plein normale.
99 Arrêté royal du 4 février 2018 modifiant l’arrêté royal du 3 juillet 1996 portant exécution de la loi relative à 
l’assurance obligatoire soins de santé et indemnités, coordonnée le 14 juillet 1994.
100  Des chiffres plus récents n’étaient pas disponibles au 15 août 2020. 
101 Ce système n’est pas encore d’application pour les travailleurs indépendants.  BUDGET 2019 /59
Graphique 6 –  Évolution 2015-2019 des dépenses de prestations (en millions d’euros)
Source : Cour des comptes à partir des données de l’Onem
Le nombre de bénéficiaires a, quant à lui, évolué comme indiqué au graphique suivant.
Graphique 7 –  Évolution 2015-2019 du nombre de bénéficiairesBUDGET 2019 / 56 
 
 Graphique 7 – Évolution 2015 -2019 du nombre de bénéficiaires  
 
Source  : Cour des comptes, à partir des données de l’Onem  
Les dépenses dans le régime du chômage ont diminué de 1.343,5 millions d’euros entre 2015 
et 2019, et le nombre de bénéficiaires de 178.931 unités physiques.  
Les dépenses dans le régime du chômage avec complément d’entreprise ont diminué 
de 586,3  millions d’euros entre 2015 et 2019, et le nombre de bénéficiaires de 44.988 unités 
physiques.  
Les dépenses dans les régimes de crédit -temps et d’interruption de carrière ont diminué, 
entre 2015 et 2019, de 209,5 millions d’euros et le nombre de bénéficiaires de 65 .506 unités 
L’Onem estime que plusieurs facteurs expliquent la diminution des dépenses de pre stations . 
Outre une conjoncture favorable, l’Onem lie les principaux d’entre eux aux réformes 
apportées aux régimes de l’assurance chômage ces dernières  années et à l’accroissement des 
contrôles effectués avant l’ouverture des droits102.  
Ainsi, plus de trente mesures ont été mises en œuvre depuis 2015 pour les domaines de 
l’emploi et du chômage. Elles comportent notamment : 
• l’adaptation du droit relatif au x allocations d’insertion ; 
• la réduction du taux et la limitation du nombre de jours de chômage temporaire  ;  
• l’accélération de la dégressivité des allocations  ; 
• l’harmonisation des régimes de crédit -temps et d’interruption de carrière  ; 
• l’adaptation de la  législation dans le cadre de l’e -commerce  ; 
• la révision de la définition d’un emploi convenable  ; 
                                                           
102 Vérification de l’adresse, de la situation familiale, de la non- perception d’autres revenus, etc.  0200.000400.000600.000800.0001.000.0001.200.000
2015 2016 2017 2018 2019Chômage
Chômage avec complément d'entreprise
Crédit-temps et interruption de carrière
Les dépenses dans le régime du chômage ont diminué de 1.343,5 millions d’euros 
entre 2015 et 2019, et le nombre de bénéficiaires de 178.931 unités physiques.
physiques.BUDGET 2019 / 55 
 
 salarié101 en incapacité de travail est capable  d'exercer.  L'objectif consiste à réévaluer 
annuellement l'incapacité de  travail de 7.500 personnes malades depuis plus de six mois.   
Le conseil médical de l'invalidité (CMI) de l'Inami a traité 12.980 dossiers entre janvier 2018 
et septembre 2019.  Il a approuvé sans réserve la poursuite de la reconnaissance de l'incapacité 
de travail dans 11.665 dossiers (89,87  %), mais a estimé qu'un examen plus poussé s'imposait 
dans  1.315 dossiers  (10,13  %). Parmi ceux -ci, il a été mis fin à l'incapacité de travail 
de 132 personnes (1,02  % des dossiers traités).   
2.3.5 Emploi et compétitivi té – mise en œuvre de l’accord de gouvernement 
Les dépenses de prestations  de l’Onem ont fortement diminué depuis 2015 ( -2.139,3 millions 
d’euros), principalement en raison de la baisse du nombre de bénéficiaires ( -289.425 unités 
physiqu es). 
Les dépenses de prestations  de l’Onem ont évolué comme indiqué au graphique suivant 
de 2015 à 2019.  
Graphique 6 – Évolution 2015 -2019 des dépenses de prestations (en millions d’euros)  
 
Source  : Cour des comptes à partir des données de l’Onem  
Le nombre de bénéficiaires a, quant à lui, évolué comme indiqué au graphique suivant.  
                                                           
101 Ce système n'est pas encore d’application pour les travailleurs indépendants .  01.0002.0003.0004.0005.0006.0007.0008.0009.000
2015 2016 2017 2018 2019Crédit-temps et interruption carrière
Chômage 60
Les dépenses dans les régimes de crédit-temps et d’interruption de carrière ont diminué, 
entre 2015 et 2019, de 209,5 millions d’euros et le nombre de bénéficiaires de 65.506 unités 
physiques.
L’Onem estime que plusieurs facteurs expliquent la diminution des dépenses de prestations. 
apportées aux régimes de l’assurance chômage ces dernières années et à l’accroissement 
des contrôles effectués avant l’ouverture des droits102.
l’emploi et du chômage. Elles comportent notamment  :
• l’adaptation du droit relatif aux allocations d’insertion ;
• la réduction du taux et la limitation du nombre de jours de chômage temporaire ;
• l’accélération de la dégressivité des allocations ;
• l’harmonisation des régimes de crédit-temps et d’interruption de carrière ;
• l’adaptation de la législation dans le cadre de l’e-commerce ;
• la révision de la définition d’un emploi convenable ;
• la récupération des allocations indues ;
• la révision des conditions d’ouverture de droits ;
• les emplois tremplins  ;
• la fin de carrière en douceur.
La plupart de ces mesures étaient inscrites dans l’accord de gouvernement du 9 octobre 2014.
L’Onem ne peut pas mesurer le rendement individuel de ces mesures en raison de la 
difficulté d’isoler l’effet d’une mesure de celui de la conjoncture, de la démographie ou 
d’autres mesures prises dans le même domaine ou dans des domaines connexes. En outre, 
l’effet des mesures ne se limite pas aux économies directes. En effet, elles peuvent aussi 
avoir un effet indirect sur l’emploi, qui réduit les dépenses de chômage et sur les recettes 
de cotisations sociales ou en fiscalité. Enfin, certaines mesures ont également des effets 
préventifs ou dissuasifs qui induisent des changements de comportement qui sont très 
difficiles à évaluer.
La Cour des comptes a extrapolé le rendement des mesures structurelles instaurées à partir 
de 2015, sur la base des estimations budgétaires qui ont été confirmées depuis 2017 par la 
commission Finances et Budget de l’ONSS-Gestion globale. Ce rendement s’élève à près 
de 962 millions d’euros pour 2019, réparti en 597,4 millions d’euros pour le régime de 
chômage, 201,6  millions d’euros pour le régime de chômage avec complément d’entreprise 
et 163,6 millions d’euros pour les régimes d’interruption de carrière et de crédit-temps.
102  vérification de l’adresse, de la situation familiale, de la non-perception d’autres revenus, etc.  BUDGET 2019 /61
3 Lutte contre la fraude sociale
L’exposé général du budget initial 2019103 fait état d’un rendement escompté de 239,8 millions 
d’euros104 pour la lutte contre la fraude sociale. Ce montant se compose, d’une part, 
de 139,8 millions d’euros qui découlent de la continuation des mesures antérieures105 et, 
d’autre part, de 100  millions d’euros106 au titre de nouvelles mesures, sans toutefois préciser 
leur portée. Faute de gouvernement de plein exercice depuis décembre 2018, peu de nouvelles 
mesures ont pu être initiées.
La Cour des comptes dresse ci-après un état de la mise en œuvre des mesures budgétaires 
de lutte contre la fraude sociale, de leur rendement et de leur rapportage. Elle a transmis 
ses constats pour commentaires à la ministre des Affaires sociales et au ministre chargé 
de la Lutte contre la fraude sociale le 31 juillet 2020. L’exposé qui suit tient compte de leurs 
réponses.
3.1 Mise en œuvre des mesures budgétaires de lutte contre la fraude sociale
Le tableau ci-après présente la réalisation, au 30 juin 2020, des mesures de lutte contre 
la fraude sociale 2019, par IPSS et transversales. Il présente aussi la réalisation des 
mesures antérieures qui n’avaient pas encore été mises en œuvre au 30 juin 2019.
Le tableau se fonde sur les informations fournies par les IPSS et par la cellule stratégique du 
ministre chargé de la Lutte contre la fraude sociale.
103  Doc. parl. , Chambre, 15 octobre 2018, DOC 54 3292/001 , Budgets des recettes et des dépenses pour l’année budgétaire 
2019. Exposé général , www.lachambre.be .
104  Ce montant se répartit en 220,2 millions d’euros pour le régime des salariés et 19,6 millions d’euros pour le régime 
des indépendants.
105 Les mesures décidées antérieurement par le gouvernement et mises en œuvre ont une incidence financière sur 
les années suivantes. Les recettes supplémentaires augmentent les recettes globales, tandis que les économies 
n’apparaissent plus dans les dépenses.
106  Le montant a été réparti lors du contrôle budgétaire : 91,8 millions d’euros pour l’ONSS et 10,2 millions d’euros 
pour l’Inasti. Le coût de la mise en œuvre des mesures est de 2 millions d’euros. 62
MesureRendement 
estimé (en 
millions d’euros)Mise en 
œuvre 
en 2019Rendement  
(en millions 
d’euros)Commentaires
SFP – pensions régime salariés
Mesures  2016
Extension de 3 à 10  ans du délai de 
récupération d’une pension indûment 
payée en cas de fraudePas de chiffre 
disponibleAnnulée 0 Le comité de direction du SFP a discuté d’une première proposition de 
loi visant à harmoniser et à étendre à 10 ans le délai de prescription 
qui s’applique à la récupération des indus (dans les cas de fraude par 
exemple). Après une analyse de risques, il a décidé d’arrêter le projet.
Possibilité de récupérer les montants 
indus des prestations payées après décèsPas de chiffre 
disponibleEn cours 0 Le SFP a élaboré un projet de convention avec le secteur bancaire. Une 
concertation avec Febelfin est prévue en septembre  2020.
Meilleur suivi du traitement des cas 
frauduleux grâce à une application 
informatiquePas de chiffre 
disponibleEn cours 0 La phase 1 (création de modules informatiques) est réalisée.
Le SFP a rédigé en juin 2019 une note de service expliquant la procédure 
pour un meilleur suivi des cas de fraude. L’application informatique 
propose une fonctionnalité à cet effet depuis la mi-2019 pour 
l’attribution et depuis le 1er janvier 2020 pour le paiement.
Élaboration de profils types de 
bénéficiaires constitutifs d’un cas 
possible de fraudePas de chiffre 
disponibleEn cours 0 Le SFP travaille à l’élaboration de profils types de fraude. Une analyse 
est en cours. Une grande partie des mesures prises par le SFP se 
concentre sur les bénéficiaires d’une Grapa (garantie de revenus aux 
personnes âgées) et sur les retraités à l’étranger.
Mesure 2015
Échange de données entre le SFP et le 
SPF JusticePas de chiffre 
disponibleReportée 0 La mise en œuvre est reportée à fin 2020.
Inasti
Mesure 2019
Inscription des indépendants dans le 
registre associés actifs1,6 En attente 0 En l’absence d’initiatives législatives résultant du gouvernement en 
affaires courantes, le  registre des associés actifs à la BCE n’a pas encore 
été créé et n’a pas été étendu aux aidants. BUDGET 2019 /63MesureRendement 
estimé (en 
œuvre 
Renforcement du datamining et du 
datamatching en vue de détecter et de 
contrôler de façon ciblée les fraudeurs 
potentiels0,8 Oui / L’Inasti a commencé à mettre le datamining et le datamatching en 
œuvre. Il a engagé une personne à cet effet le 1er juillet 2019.
Compensation des dettes fiscales 
et sociales pour les travailleurs 
indépendants1 En attente 0 Il s’agit d’une nouvelle mission légale pour l’Inasti. La balance sociale, 
qui nécessite un cadre réglementaire, n’a pas pu être mise en place vu 
l’absence de gouvernement de plein exercice.
Intensification de la lutte contre 
l’affiliation de travailleurs indépendants 
fictifs0,3 En attente 0 Le projet vise à empêcher les personnes qui se seraient affiliées 
fictivement à une caisse d’assurances sociales de pouvoir s’affilier à 
une autre caisse, tant que subsistent des dettes de cotisations sociales 
ou des amendes administratives dans la caisse d’assurances sociales 
d’origine. Il nécessite un cadre réglementaire. Il n’a pas pu être mis en 
place étant donné l’absence de gouvernement de plein exercice.
ONSS
Mesures 2019
Élaboration de procès-verbaux en cas 
de mise à disposition interdite et suivi 
ultérieur du dossier par :  
•  le service de contrôle des lois sociales 
du SPF Emploi, Travail et Concertation 
sociale pour le volet Mise à disposition ;
•  l’ONSS pour le volet Responsabilité 
solidaire des dettes envers l’ONSS.11,8 Oui / La nouvelle compétence de l’ONSS concerne la mise à disposition 
illicite dans le cadre d’un détachement de travailleurs.
Accès à une base de données – encore à 
créer – des sociétés étrangères, dans le 
cadre de la lutte contre le dumping social10 Retardée 0 Le marché doit encore être attribué sur la base d’un cahier spécial des 
charges. Une étude visant la préparation des dispositions fonctionnelles 
est en cours. 64
estimé (en 
œuvre 
Inami
indus des prestations payées après décès1,2 En cours 0 La mesure est exécutée en partie.
La réglementation relative aux indemnités a été adaptée pour 
permettre aux mutualités de récupérer les indemnités sur des comptes 
bloqués après le décès d’une personne en incapacité de travail.
Les mutualités et le Collège intermutualiste national négocient une 
convention avec Febelfin pour exécuter cette mesure.
Mesures complémentaires en matière de 
contrôle des soins de santé27,7 Oui 13,4 L’Inami a préparé un plan d’action 2018-2020, dans la lignée du plan 
d’action 2016-2017(1), dont le périmètre est plus large que la lutte 
Six mesures structurelles en matière de contrôle, neuf mesures dans 
le cadre de la lutte contre la fraude et seize mesures pour accroître 
l’efficacité des soins de santé ont rapporté 13,4 millions d’euros en 
2019. Le plan prévoit notamment des mesures pour lutter contre les 
facturations frauduleuses.
Mesures transversales
Mesures 2018(2)
Nouvelles relations de travail 10 (dont 5 pour 
l’ONSS et 5 pour 
l’Inasti)En cours 0 Cette mesure vise à lutter contre les faux statuts. Elle nécessite une 
modification législative.
Les partenaires sociaux du secteur de la construction, entre autres, ont 
procédé à l’évaluation de la loi sur les relations de travail.
Comme le gouvernement est en affaires courantes, la loi de 2012 sur 
les relations de travail n’a pas été modifiée. BUDGET 2019 /65MesureRendement 
estimé (en 
œuvre 
Single Permit et extension du cadre 
Limosa8,3 En cours 0 La mesure n’est pas exécutée, faute de crédits budgétaires pour créer 
une banque de données interfédérale de permis uniques. Par ailleurs, 
aucune décision n’est intervenue pour l’intégration du permis unique 
délivré par les régions.
Début 2020, le dossier a été réactivé par une initiative de l’Office des 
étrangers et la phase 1 est en cours d’élaboration en collaboration avec 
l’ONSS.
Nouvelle répartition des sanctions du 
code pénal social2,9 En attente 0 La mesure vise à alourdir des sanctions et à ajouter une sanction 
supplémentaire en cas de fraude sociale organisée lourde ou de 
dumping social.
Faute de gouvernement de plein exercice, aucun accord politique n’a 
été trouvé pour exécuter cette mesure.
Amendes pour fraude au tachygraphe 5 Oui / L’arrêté royal du 16 juin 2019 modifiant l’arrêté royal du 
19 juillet 2000  relatif à la perception et à la consignation d’une somme 
lors de la constatation de certaines infractions en matière de transport 
par route a été publié.
Lutte contre la fraude aux allocations des 
personnes handicapéesPas de chiffre 
disponibleEn attente 0 La mesure n’a pas été mise en œuvre faute de gouvernement de plein 
exercice.
Renforcement de la lutte contre la 
concurrence déloyale et le dumping 
social10 Oui / Les ETP supplémentaires prévus ont été engagés. Toutefois, ces 
engagements supplémentaires ne peuvent pas entièrement être 
considérés comme une augmentation nette du contingent d’inspecteurs 
existant puisque des inspecteurs ont entre-temps aussi quitté les 
services à la suite d’une mise à la retraite ou d’une mutation.
Échange d’informations afin de lutter 
contre la fraude au patrimoine mobilier 
et immobilierPas de chiffre 
exercice. 66
estimé (en 
œuvre 
Participation des services d’inspection 
sociale à des contrôles multidisciplinaires 
ciblés dans le cadre du Stroomplan 
d’Anvers 5,2 Oui / Le protocole de mise en œuvre a été signé en août 2018.
Deux groupes de travail (juridique et opérationnel)(3) ont commencé 
leurs travaux.
Uniformisation et digitalisation des 
back-offices des services d’inspection 
sociale30 Oui / Deux millions d’euros ont été investis pour normaliser et digitaliser 
davantage les cinq services d’inspection sociale.
(1) Voir Cour des comptes, Cahier 2018 relatif à la sécurité sociale , Bruxelles, août 2018, p. 52, www.courdescomptes.be.
(2) Les mesures transversales sont supervisées par l’ONSS.
(3) Réalisations du groupe de travail juridique :
• un protocole relatif au respect de la vie privée pour l’ensemble des services d’inspection sociale ;
• un accord de collaboration conformément à l’article 458 du code pénal.
Réalisations du groupe de travail opérationnel (réalisations du Sirs) :
• le lancement et la coordination des concertations Maho ( multifunctioneel ad hoc overleg /concertation multifonctionnelle ad hoc)  ;
• le suivi de dossiers concrets.
Une personne de contact a été désignée pour chaque service d’inspection.
Source : Cour des comptes BUDGET 2019 /67
3.2 Évaluation du rendement global
La cellule stratégique du ministre chargé de la Lutte contre la fraude sociale établit 
le rendement à 310 millions d’euros pour 2019, sur la base de l’évaluation du Service 
d’information et de recherche sociale (Sirs) et des services d’inspection sociale.
L’évaluation de l’incidence financière des actions de lutte contre la fraude sociale, relatives 
à un exercice budgétaire déterminé, demeure complexe pour diverses raisons :
• Le montant global inclut les effets tant directs qu’indirects107 de la lutte contre la fraude 
sociale. Ces derniers sont difficiles à évaluer.
• Une opération irrégulière ne peut pas toujours être qualifiée de frauduleuse. Il y a donc 
un risque que l’incidence financière de la lutte contre la fraude inclue des montants qui 
n’en relèvent pas, puisqu’ils ne sont pas liés au constat d’une fraude.
• Les montants du tableau présentant les rendements sont ceux notifiés au contrevenant 
et pas ceux effectivement perçus.
• Le délai entre l’ouverture d’un dossier de fraude et son dénouement financier rend 
difficile l’estimation du rendement annuel des mesures.
3.3 Estimation du rendement des mesures de lutte contre la fraude sociale et 
rapportage
Dans ses commentaires budgétaires, la Cour des comptes a observé à plusieurs reprises 
que les estimations de rendement des mesures annoncées de lutte contre la fraude sociale 
devaient être appréhendées avec prudence. Elle a notamment observé que les hypothèses 
de base et le calcul de l’incidence financière des diverses mesures n’étaient pas toujours 
suffisamment étayés.
Dans ses précédents Cahiers108, la Cour a formulé des observations et recommandations sur 
le manque de traçabilité des montants imputés comme rendements des mesures de lutte 
contre la fraude sociale. Dès 2011, elle avait en effet observé qu’il n’était pas possible de 
réconcilier les flux financiers avec les mesures et, dès lors, d’en évaluer le rendement.
En 2017, le secrétaire d’État à la Lutte contre la fraude sociale a répondu à ces observations 
en chargeant un consultant externe de définir une méthode de monitoring des rendements. 
La Cour des comptes n’a pas obtenu de détails sur la méthode proposée par le consultant. 
L’actuel ministre chargé de la Lutte contre la fraude sociale renvoie à ce sujet au projet 
« 9 chantiers » dont l’un d’eux est l’uniformité de la traçabilité et pour lequel, à terme, un 
rendement par code de dossier doit pouvoir être communiqué.
Tout comme les précédents, le rapport 2019 du Sirs sur la lutte contre la fraude sociale109 ne 
présente pas les rendements au regard des mesures annoncées par le gouvernement, mais les 
regroupe en fonction du phénomène de la fraude (cumul d’allocations, fraude au domicile, 
107 Par exemple, l’annonce d’une mesure pourrait dissuader un fraudeur potentiel de passer à l’acte.
108  Cour des comptes, « Lutte contre la fraude sociale », Cahier 2016 relatif à la sécurité sociale , rapport à la Chambre 
des représentants, Bruxelles, août 2016, p. 56-64 ; Cahier 2017 relatif à la sécurité sociale , octobre 2017, p. 55-63 ; 
Cahier 2018 relatif à la sécurité sociale , août 2018, p. 53-63, www.courdescomptes.be . 
109  Sirs, Rapport annuel Lutte contre la fraude sociale 2019 , v3.0, 55 p., www.sirs.belgique.be/fr. 68
travail au noir, etc.). La Cour des comptes n’est dès lors pas en mesure de s’exprimer sur la 
pertinence des montants calculés dans le rapport.
La Cour observe que certains indicateurs stratégiques destinés à mesurer l’efficacité 
des mesures ne sont pas encore opérationnels. En outre, la méthodologie appliquée par 
les services concernés (définitions, codage des dossiers, centralisation des analyses de 
risques, etc.) n’est pas encore complètement harmonisée. Cette situation rend difficile la 
consolidation des résultats.
3.4 Conclusions
Plusieurs mesures prévues dans les budgets consécutifs n’ont pas été mises en œuvre 
ou ne l’ont été que partiellement. Certaines d’entre elles n’ont pas pu aboutir faute de 
gouvernement de plein exercice.
Sur la base des informations obtenues, la Cour des comptes observe que le monitoring des 
rendements des mesures de lutte contre la fraude sociale ne permet pas encore de calculer 
le rendement par mesure. DÉPENSES  POUR  LES  COMPÉTENCES  TRANSFÉRÉES  /69
Chapitre 3
Dépenses pour les 
compétences transférées 
dans le cadre de la sixième 
réforme de l’État
1 Contexte
L’accord institutionnel pour la sixième réforme de l’État du 11 octobre 2011 prévoyait une 
extension des compétences des communautés et régions110. Cet accord a été entériné par la 
loi spéciale relative à la sixième réforme de l’État du 6 janvier 2014.
Les modalités de financement des communautés et régions pour les matières transférées 
sont définies par la loi spéciale portant réforme du financement des communautés et des 
régions, élargissement de l’autonomie fiscale des régions et financement des nouvelles 
compétences du 6  janvier  2014.
Les compétences concernées sont transférées du niveau fédéral au niveau fédéré depuis 
le 1er juillet  2014111. En ce qui concerne la sécurité sociale, le transfert porte sur les domaines 
de l’emploi, de l’aide aux personnes âgées et des soins de santé, ainsi que des prestations 
familiales. Les entités fédérées ont repris le financement des compétences transférées 
au 1er janvier  2015.
Une période transitoire a été prévue pour accompagner ces transferts. Des protocoles 
d’accord conclus entre l’État et les entités fédérées concernées définissent les activités et 
responsabilités de chacun.
Les parties signataires ont formalisé dans ces protocoles les modalités permettant 
l’utilisation de moyens existants, en vue d’assurer à la fois la continuité des missions et la 
mise en place progressive des nouvelles structures dans les entités fédérées, en prévoyant 
notamment un transfert de connaissances112.
Les entités fédérales assurent la gestion administrative des matières concernées pour le 
compte des entités fédérées jusqu’au transfert opérationnel des compétences.
110 La Communauté française, la Région wallonne, la Communauté flamande, la Région de Bruxelles-Capitale, la 
Communauté germanophone et la Commission communautaire commune. 
111 À l’exception de la compétence relative aux investissements dans les hôpitaux, transférée depuis le 1er janvier  2016.
112 voir, à ce sujet, Cour des comptes, « Rapportage par les IPSS dans le cadre de la sixième réforme de l’État », 
Cahier 2018 relatif  à la sécurité sociale , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, août 2018, p. 95,  
www.courdescomptes.be . 70
Ce chapitre examine la situation du transfert opérationnel des compétences 
au 31 décembre 2019 et établit le montant des dépenses de prestations effectuées 
jusqu’en 2019 pour le compte des entités fédérées. Ces dépenses ne relèvent pas du budget 
de l’État.
2 Transferts liés à la sixième réforme institutionnelle
2.1 Transfert opérationnel des compétences
Le transfert opérationnel des compétences a été en partie réalisé. Le tableau ci-après 
énumère les compétences que les entités fédérées doivent encore reprendre. Il indique la 
date prévue pour le transfert.
Tableau 24 –  Date de transfert opérationnel des compétences encore à réaliser au 31 décembre 2019
MatièreCommunauté 
flamandeRégion
wallonne/
Communauté
françaiseBruxelles  
CocomCommunauté 
germanophone
Onem
Allocations d’activation Sine(1) : à 
déterminerSine : à 
déterminerSine et PTP(2) : 
01/2021Réalisé
Outplacement Réalisé Réalisé Réalisé À déterminer
Primes(3)Réalisé À déterminer À déterminer À déterminer
Interruption de carrière Réalisé À déterminer À déterminer À déterminer
Inami
Aide aux personnes 
âgées : maisons de repos 
et de soins, maisons de 
repos et de soins pour 
personnes âgées, centres 
de soins de jourRéalisé Réalisé Réalisé AAPA(4) : À 
déterminer
Aides à la mobilité(5)À déterminer À déterminer À déterminer Réalisé
Hôpitaux (nouveaux 
investissements)(6)Réalisé Réalisé À déterminer Réalisé
Famifed
Allocations familiales Réalisé Réalisé 01/2020 Réalisé
(1)  Sine  : économie sociale d’insertion
(2)  PTP  : programme de transition professionnelle
(3)  Complément de reprise du travail, allocations de formation, complément de garde d’enfant, stage de transition.
(4)  La Communauté germanophone a repris toutes les compétences, sauf l’allocation d’aide aux personnes âgées 
(AAPA).
(5)  La reconnaissance des bandagistes reste, pour toutes les entités fédérées (y compris la Communauté germano -
phone), assurée par l’Inami, et l’utilisation des codes de la nomenclature fédérale reste possible jusqu’en 2021.
(6)  Les amortissements sur les investissements réalisés jusqu’à 2015 inclus continuent à être supportés par le niveau 
fédéral pour le compte des entités fédérées (caractère extinctif).
Source : Onem, Inami et Famifed DÉPENSES  POUR  LES  COMPÉTENCES  TRANSFÉRÉES  /71
Emploi
La plupart des compétences ont été transférées en 2016. L’Onem exerce toutefois encore 
quelques compétences pour le compte des entités fédérées dans des domaines tels que les 
allocations d’activation ou l’interruption de carrière. La Communauté flamande gère les 
dossiers d’interruption de carrière introduits depuis septembre 2016.
Aide aux personnes âgées et soins de santé
La compétence concernant les investissements dans les hôpitaux n’a été légalement reprise 
par les entités fédérées qu’au 1er janvier  2016.
Des entités fédérées ont demandé un report pour les services suivants qui concernent une 
ou plusieurs des compétences transférées :
• le recours à des médecins-conseils, essentiellement en matière de conventions 
internationales et de revalidation ;
• l’utilisation de systèmes informatiques fédéraux comme Mycarenet ;
• le recours aux mutualités ;
• la mise en œuvre d’accords sociaux, de primes syndicales, du deuxième pilier de pension, 
etc. : ces montants et forfaits seront calculés par le SPF Santé publique et l’Inami ;
• l’utilisation de certaines instructions de facturation ;
• l’utilisation de la base de données Cobrha113.
Par ailleurs, le statut de malade chronique demeure une compétence fédérale jusqu’au 
31 décembre  2020.
2.2 Dépenses relatives aux compétences transférées dans le cadre de la sixième 
réforme institutionnelle
Les entités fédérées prennent en charge le financement de toutes les dépenses relatives aux 
compétences transférées depuis le 1er janvier 2015 et établissent les budgets y relatifs.
Les dépenses de prestations effectuées en 2015 pour le compte des entités fédérées s’élevaient 
à 11.932,2 millions d’euros. En 2019, elles atteignent 2,7 milliards d’euros.
Emploi
Vu le phasage du transfert opérationnel des compétences, les dépenses de l’Onem pour 
le compte des entités fédérées diminuent d’année en année. Alors qu’elles s’élevaient 
à 2.106,3 millions d’euros en 2015, elles s’établissent à 351,4 millions d’euros en 2019.
Les dépenses de l’Inami, pour le compte des entités fédérées, qui s’élevaient à 3.521,2 millions 
d’euros en 2015, ont augmenté de 886,5 millions d’euros en 2016, à la suite du transfert 
légal de la compétence concernant les investissements dans les hôpitaux au 1er janvier 2016. 
Elles ont diminué de 3.106,4 millions d’euros en 2019, en raison de nombreux transferts 
opérationnels de compétences au 1er janvier 2019, pour atteindre 1.481,5 millions d’euros.
113 Abréviation de Common Base Registry for HealthCare Actor , la base de données commune aux institutions publiques 
responsables de la reconnaissance des acteurs du secteur de soins de santé en Belgique.  72
Les dépenses effectuées par l’Inami pour le compte des entités fédérées perdureront encore 
un certain nombre d’années. En effet, d’une part, les factures transmises aux mutualités 
après le 1er janvier 2019 mais relatives à des prestations ou des séjours effectués jusqu’au 
31 décembre 2018 seront encore traitées par l’Inami durant deux ans selon la méthode 
actuelle. D’autre part, les charges d’amortissement sur les investissements des hôpitaux 
effectués jusqu’en 2015 sont imputées aux dépenses de l’Inami, pour le compte des entités 
fédérées.
Allocations familiales
Famifed a continué à assurer la gestion des allocations familiales uniquement pour le compte 
de la Commission communautaire commune (Cocom) de la Région de Bruxelles-Capitale en 
2019. La Communauté flamande, la Région wallonne114 et la Communauté germanophone 
ont effectivement repris les compétences au 1er janvier 2019. Les dépenses s’élevaient à 
6.304,7 millions d’euros en 2015 et ont augmenté jusqu’à 6.668,7 millions d’euros en 2018. 
Elles diminuent de 5.841,5 millions d’euros en 2019 pour atteindre 827,2 millions d’euros.
114 La Communauté française a transféré l’exercice de la compétence concernant les allocations familiales à la Région 
wallonne. Ce transfert a été entériné par le décret spécial de la Communauté française du 3 avril 2014 relatif aux 
compétences de la Communauté française dont l’exercice est transféré à la Région wallonne et à la Commission 
communautaire française, et par le décret de la Région wallonne du 11 avril 2014 (portant le même intitulé). DÉPENSES  POUR  LES  COMPÉTENCES  TRANSFÉRÉES  /73Tableau 25 –   Dépenses effectuées par les IPSS pour le compte des entités fédérées dans le cadre de la sixième réforme institutionnelle (en millions d’euros)
Matières Communauté flamandeRégion wallonne/
Communauté françaiseBruxelles CocomCommunauté
 2017 2018 2019 2017 2018 2019 2017 2018 2019 2017 2018 2019
Onem(1)
Allocations d’activation et primes  
(via les organismes de paiement)113,8 85,9 57,7 145,9 155,4 156,3 28,9 30,7 36,9
Non applicableTitres-services de proximité  
(contrôle et réglementation)T(2) T  T 0,2 0,3  T 0,5 0,3  T 
Litiges chômage (article 19 du protocole) 0,1 0,0 0,0 0,1 0,1 0,0 T T T
ALE – Primes assurances chômeurs 1,0 0,0 T 0,0 0,0 T T T T
Intervention – outplacement 0,7 0,5 0,5 0,0 T T T T T
Interruption carrière 100,1 73,4 62,3 28,8 29,1 29,5 7,1 7,0 7,1 0,7 0,8 0,9
Sous-total 215,7 159,9 120,6 175,0 184,9 185,9 36,5 38,0 44,0 0,7 0,8 0,9
Inami
Aide aux personnes âgées 1.939,8 2.016,8 458,3 936,7 974,0 213,8 256,6 261,2 57,6 16,8 17,3 3,7
Soins de santé 863,4 812,4 442,0 391,0 385,3 230,7 106,9 113,4 71,4 7,5 5,9 4,0
Soins médicaux 425,2 437,8 94,8 161,8 162,0 33,6 47,5 48,2 10,0 2,61,90,6
Infrastructure hospitalière 438,2 374,6 347,2 229,2 223,3 197,1 59,4 65,2 61,4 4,94,03,4
Frais de fonctionnement 1,0 1,0 0,0 0,5 0,5 0,0 0,1 0,1 0,0 0,0 0,0 0,0
Sous-total 2.804,2 2.830,2 900,3 1.328,2 1.359,8 444,5 363,6 374,7 129,0 24,3 23,2 7,7
Famifed
Allocations familiales 3.509,8 3.586,8 T 2.183,5 2.242,4 T 773,3 804,3 827,2 34,3 35,3 T
Total 6.529,7 6.576,8 1.021,0 3.686,7 3.787,1 630,4 1.173,4 1.217,0 1.000,2 59,3 59,2 8,6
(1)  À l’exception des interruptions de carrière, les dépenses et le financement de la Communauté germanophone sont compris dans les chiffres de la Région wallonne.
(2) T : compétence déjà transférée
Source  : Onem, Inami, Famifed PARTIE Gestion financière  
et comptes des IPSS
IIPARTIE  TRANSMISSION  DES  COMPTES /77
Pour pouvoir exécuter correctement ses missions de contrôle et d’ information à l’ égard du 
Parlement, la Cour doit disposer à temps des comptes des institutions publiques de sécurité 
sociale (IPSS). Elle constate que les délais légaux et réglementaires pour leur transmission 
sont encore insuffisamment respectés. En vertu des dispositions légales, la Cour doit recevoir 
les comptes des IPSS au plus tard le 30 novembre de l’année qui suit l’exercice. Au 31 août 2020, 
elle n’avait reçu les comptes 2018 d’aucune institution. En outre, elle n’avait pas encore reçu 
les comptes 2017 de douze institutions, les comptes 2016 de cinq institutions et les comptes 
2015  et 2014  de deux institutions. Pour les exercices 2012  et 2013, les comptes d’une institution 
n’ont pas encore été transmis.
comptes 2019. L’Office national de sécurité sociale (ONSS) doit encore établir ses comptes 
2018 et l’Institut national d’assurance maladie-invalidité (Inami) doit encore établir les siens 
pour les exercices 2016, 2017 et 2018. La clôture tardive de ces comptes empêche une éventuelle 
1 Introduction
Conformément à l’arrêté royal du 3  avril  1997115, la Cour des comptes est chargée de contrôler 
les comptes  2019  de treize institutions publiques de sécurité sociale (IPSS), ceux de la plate-
forme eHealth, de la BCSS, de la Caami, de la Capac, de Famifed, de Fedris, du FFE, de 
l’Inami, de l’Inasti, de l’Onem, de l’ONSS, de l’O NVA  et du SFP.
Les IPSS doivent respecter des délais stricts pour établir, approuver et transmettre leurs 
comptes annuels au ministre de tutelle, qui les communique au ministre du Budget, pour 
que celui-ci les adresse à la Cour des comptes.
Dans ses précédents Cahiers116, la Cour a signalé que ces délais ne sont pas respectés. Or, 
pour être en mesure d’exécuter correctement ses missions de contrôle et d’information à 
l’égard du Parlement, elle doit disposer des comptes en temps voulu.
Eurostat, la direction générale de la Commission européenne qui élabore les statistiques, 
plaide aussi pour un système de surveillance et de contrôle efficace à l’échelon national, 
dans lequel la Cour doit jouer un rôle117. Selon cette direction, le fait que les comptes 
115 Article 17 de l’arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions 
publiques de sécurité sociale, en application de l’article 47 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la 
sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions.
116 Cour des comptes, Cahier 2015 relatif à la sécurité sociale , rapport à la Chambre des représentants, 
Bruxelles, octobre 2015, p. 73 ; Cahier 2016 relatif à la sécurité sociale , août 2016, p. 72 ; Cahier 2017 relatif à la 
sécurité sociale , octobre 2017, p. 79 ; Cahier 2018 relatif  à la sécurité sociale , août 2018, p. 77 ; 176e Cahier – partie II : 
Cahier 2019 relatif à la sécurité sociale , septembre 2019, p. 71, www.courdescomptes.be .
117 Commission européenne, Eurostat, Upstream  Dialogue  Visit (UDV) within the Framework  of Excessive  Deficit 
Procedure (EDP), visite de dialogue auprès de l’Institut des comptes nationaux (ICN) des 5, 6 et 7 mars 2012, note 
au conseil des ministres du 14 juin 2012, conseil des ministres du 15 juin 2012, notification point 8. 78
consolidés audités de la sécurité sociale ne soient pas disponibles à temps constitue un 
problème à résoudre d’urgence afin de garantir la qualité des statistiques EDP ( Excessive 
Deficit Procedure ).
La Cour expose ci-après la situation de la transmission des comptes au 31 août 2020.
2 Résultats de l’examen
2.1 Établissement des comptes
Les organes de gestion des IPSS doivent établir les comptes pour le 15 juin de l’année qui 
suit l’exercice118. Le tableau suivant donne un aperçu de la mesure dans laquelle les IPSS ont 
respecté cette obligation.
Tableau 26 –   Respect du délai d’établissement des comptes (situation au 31 août 2020)
Établissement des comptes Exercice 2017(*)Exercice 2018 Exercice 2019
À temps 2 2 4
Moins d’un mois de retard 6 6 3
1 à 2 mois de retard 0 0 -
2 à 12 mois de retard 2 2 -
Plus d’un an de retard 3 0 -
Pas encore établis 1 3 6
Total 14 13 13
(*)  En 2017, il y avait encore quatorze IPSS. Le 1er janvier 2018, la CSPM a été intégrée à la Caami et à l’ONSS.
Source : rapports des comités de gestion des IPSS
Pour 2019, les organes de gestion d’eHealth, de Fedris, du SFP, de la BCSS, de l’O NVA , de 
l’Inasti et de l’Onem ont déjà établi leurs comptes. L’Inami n’a pas encore établi ses comptes 
2016, 2017 et 2018 et l’ONSS n’a pas établi les siens pour l’exercice 2018 (voir point 2.4). Pour 
ce même exercice, les comptes de la Caami manquent également.
À partir de l’exercice 2014, la comptabilisation des recettes et des dépenses budgétaires suit 
le principe des droits constatés119. Les IPSS doivent depuis lors comptabiliser les recettes et 
les dépenses du budget de gestion avant le 31 janvier de l’année suivante. Pour les recettes 
et les dépenses du budget des missions, le délai reste fixé au 31 mars de l’année suivante120.
Malgré la modification des règles d’imputation, la Cour constate que seules quatre 
institutions ont établi leurs comptes 2019 à temps. Trois institutions ont établi leurs comptes 
avec moins d’un mois de retard et six ne les ont pas encore établis. En comparaison avec la 
situation au 31 juillet 2019 (pour les comptes 2018), il n’y a pas d’amélioration.
118 Pour l’ONSS, ce délai est fixé au 30 septembre et, pour l’Inami, au 31 décembre.
119 Article 2 de l’arrêté royal du 22 juin 2001, tel que modifié par l’arrêté royal du 26 janvier 2014 modifiant l’arrêté 
royal du 22 juin 2001.
120  Pour l’Inami, la date est fixée au 30 septembre. TRANSMISSION  DES  COMPTES /79
2.2 Contrôle des réviseurs d’entreprises
En vertu de l’article 7 de l’arrêté royal du 14 novembre 2001, le réviseur d’entreprises adresse 
son rapport de contrôle au ministre de tutelle et au ministre qui a le budget dans ses 
attributions dans les trois mois qui suivent l’établissement des comptes par l’institution. 
Les organes de gestion des IPSS envoient les comptes accompagnés de ce rapport au ministre 
de tutelle pour approbation. À plus forte raison, des retards dans la désignation du réviseur 
d’entreprises entraînent la remise tardive des rapports de contrôle.
Le tableau ci-après indique la date à laquelle les réviseurs d’entreprises chargés d’une 
mission de contrôles des comptes 2019  ont été désignés.
Tableau 27 –  Désignation des réviseurs d’entreprises auprès des IPSS
Institution Comptes à contrôler Date de l’arrêté ministériel
Inasti 2015-2020 02/03/2015
Famifed 2018-2023 16/01/2018
ONVA 2018-2023 12/03/2018
Fedris 2018-2023 19/03/2018
ONSS 2019-2024 20/05/2019
Inami 2018-2023 -
Capac 2019-2024 -
eHealth 2019-2024 -
BCSS 2019-2024 -
Caami 2019-2024 -
FFE 2019-2024 -
Onem 2019-2024 -
SFP 2019-2024 -
Source : SPF Sécurité sociale
Au 31 août 2020, un réviseur d’entreprises n’avait pas encore été désigné auprès de huit 
institutions pour le contrôle des comptes 2019. Pour quatre institutions ( eHealth , SFP, BCSS 
et Onem), les organes de gestion ont déjà établi les comptes 2019.
En 2019, le SPF Sécurité sociale a lancé une procédure d’adjudication pour ces huit 
institutions. Celle-ci a dû être adaptée à la suite d’un avis négatif du ministre du Budget et 
du SPF Stratégie et Appui (SPF Bosa). En avril 2020, un nouveau marché a été lancé mais la 
procédure n’était pas encore achevée au 31 août 2020.
Outre leur désignation tardive, le retard dans l’établissement des rapports de contrôle 
par les réviseurs d’entreprises s’explique aussi par la date de démarrage tardive de leurs  
contrôles. La Cour a déjà observé par le passé que la remise tardive des rapports de contrôle 
était une des causes des retards dans la transmission des comptes. Dans son rapport annuel  80
récent, le comité d’audit commun (CAC) des IPSS traite une nouvelle fois du retard avec 
lequel les réviseurs établissent leurs rapports de contrôle121.
À la suite de problèmes avec les réviseurs à propos de l’assurance sur la qualité des 
comptes, des représentants du collège des IPSS se sont concertés le 20 octobre 2017122, le 
11 décembre 2018 et le 25 septembre 2019 avec une délégation de la Cour des comptes au sujet 
de la mise en œuvre d’une chaîne de contrôle unique ( single audit ) au sein des IPSS. Deux 
groupes de travail ont été créés à la suite de la réunion du 11 décembre 2018. Un groupe de 
travail Établissement des comptes devait se pencher sur le retard au niveau des comptes123 
et un deuxième groupe Single audit  doit développer des protocoles de collaboration entre les 
différents acteurs du contrôle. Ces groupes de travail se sont réunis plusieurs fois en 2019124. 
Le 29 novembre 2019, le collège des IPSS a marqué son accord de principe sur la certification 
future des comptes, sur la base du rapport du groupe de travail relatif à l’optimalisation du 
contrôle des comptes auprès des IPSS125. Un cadre réglementaire spécifique sera élaboré à 
cet effet dans la législation applicable aux IPSS. Le groupe de travail Single Audit  poursuit 
ses travaux.
2.3 Transmission des comptes à la Cour des comptes
Les IPSS transmettent pour approbation, dans les trois mois, les comptes établis par leurs 
organes de gestion, accompagnés du rapport de contrôle du réviseur désigné, au ministre 
dont l’institution relève. Le ministre de tutelle transmet les comptes approuvés dans les 
six semaines au ministre du Budget, qui dispose d’un délai de quatre semaines pour les 
soumettre à la Cour126.
Depuis l’exercice 2013, les comptes doivent être transmis à la Cour au plus tard 
le 30 novembre de l’année qui suit l’exercice.
Comme les comptes 2019 peuvent être transmis à la Cour jusqu’au 30 novembre 2020127, 
elle ne peut pas encore se prononcer sur le respect du délai pour ces comptes. Elle rappelle 
toutefois qu’au 31 août 2020, seuls les organes de gestion d’eHealth, de Fedris, du SFP, de la 
BCSS, de l’O NVA , de l’Inasti et de l’Onem avaient établi les comptes 2019.
121 Il continue d’insister sur la nécessité de certifier rapidement les comptes et de convenir d’un processus commun afin 
de permettre une clôture et un contrôle ponctuels des comptes annuels. Six institutions ont transmis le rapport du 
réviseur au CAC en 2019. Il s’agissait d’un rapport relatif à l’exercice 2018, de quatre rapports relatifs à l’exercice 
2017 et d’un rapport relatif à l’exercice 2014. Le CAC plaide dès lors en faveur d’une collaboration plus intense entre 
les acteurs du contrôle en tant qu’instrument en vue d’améliorer la fiabilité du contrôle interne des institutions.
122  Le collège rend des avis à la demande du ministre de tutelle ou de sa propre initiative sur des matières concernant 
la gestion, la politique du personnel et le fonctionnement des IPSS. Il est composé des administrateurs généraux 
des IPSS. 
123 L’établissement ponctuel des comptes est surtout un problème pour l’ONSS et l’Inami (voir point 2.4). Seuls des 
collaborateurs de ces institutions sont donc, pour l’instant, associés à la concertation. Dans une phase ultérieure, 
le groupe de travail pourra être élargi à d’autres IPSS. 
124  Le groupe de travail technique Établissement des comptes s’est réuni le 17 avril 2019 et le 17 juillet 2019 et le groupe 
de travail Single audit  le 29 mars 2019. 
125 Pour plus d’informations sur la portée de la certification, voir Cour des comptes, « Mission des réviseurs 
d’entreprises auprès des IPSS  », Cahier 2017 relatif à la sécurité sociale , rapport à la Chambre des représentants, 
Bruxelles, octobre 2017, p. 83-91, www.courdescomptes.be .
126  Article 8 de l’arrêté royal du 26 janvier 2014 modifiant l’arrêté royal du 22 juin 2001.
127 Pour l’ONSS, le délai est fixé au 15 mars 2021 et, pour l’Inami, au 15 juin 2021. TRANSMISSION  DES  COMPTES /81
En ce qui concerne les comptes 2018, la Cour n’en avait encore reçu aucun au 31  août  2020, 
même si dix institutions les avaient déjà établis (eHealth, Famifed128, Fedris, SFP, FFE, 
Capac, BCSS, O NVA , Inasti et Onem).
Les comptes 2017 de douze institutions étaient encore manquants, bien que onze d’entre elles 
les aient déjà établis (Famifed, SFP, FFE, CSPM, Capac, Caami, BCSS, O NVA , Inasti, ONSS 
et Onem). Seul l’organe de gestion de l’Inami n’avait pas encore établi ses comptes 2017 au 
31 août 2020.
Les comptes 2016 de cinq institutions étaient encore manquants, bien que quatre d’entre 
elles les aient déjà établis (ORPSS, SFP, O NVA  et ONSS). L’organe de gestion de l’Inami 
n’avait pas encore établi ses comptes 2016 au 31 août 2020.
Les comptes 2015 de deux institutions étaient encore manquants, bien qu’elles les aient 
toutes deux établis (Inami et ONSS).
En 2016, la ministre du Budget avait demandé au SPF Stratégie et Appui (SPF Bosa)129 de 
contrôler l’application de la comptabilisation sur la base des droits constatés dans les 
comptes 2014 avant de transmettre ceux-ci à la Cour. Au 31 août 2020, seuls les comptes 
2014 de l’Inami et de l’ONSS faisaient défaut. Le SPF Bosa ne les a pas encore reçus.
La Cour constate également que les comptes 2012 et 2013 de l’Inami sont toujours manquants.
2.4	 Difficultés 	à	l’ONSS	et	à	l’Inami
Dans son Cahier 2018, la Cour130 observait le retard enregistré par l’ONSS et l’Inami dans 
l’établissement de leurs comptes.
À la suite de cette constatation, l’ONSS a pris des mesures pour résorber ce retard. Entre 
le 1er janvier 2019 et le 31 août 2020, l’institution a établi les comptes de quatre exercices 
(2014, 2015, 2016 et 2017). L’ONSS prévoit de clôturer ses comptes 2018 dans le courant du 
mois d’août 2020 et ses comptes 2019 pour le 30 septembre 2020 (donc dans les délais).
L’établissement des comptes de l’Inami est un processus complexe qui implique différents 
services. Le service d’audit interne de l’Inami, qui a examiné ce processus en 2018, estime 
qu’il est nécessaire de désigner un responsable qui coordonne tout le processus et qu’une 
collaboration plus efficace entre les personnes concernées à l’Inami et en dehors de celui-ci 
permettrait de limiter le retard. Sur la base du rapport de cet audit, l’Inami a élaboré un 
plan d’action131 pour résorber le retard dans l’établissement des comptes. Celui-ci prévoit 
128  Le comité de gestion de Famifed a approuvé les comptes 2018 sous réserve de la certification par les réviseurs. 
Comme ces comptes portent sur les opérations de toutes les entités fédérées, ils seront également soumis au 
conseil d’administration d’Orint (organe interrégional pour les prestations familiales). Voir l'article qui suit, 
« Famifed : traitement des flux financiers suite à la liquidation » dans la partie II de ce Cahier, consacré au traitement 
des flux financiers suite à la liquidation de Famifed.
129  Le SPF Budget et Contrôle de la gestion fait partie du SPF Bosa depuis le 1er mars 2017. 
130 Cour des comptes, « Transmission des comptes », Cahier  2018 relatif  à la sécurité sociale , rapport à la Chambre des 
représentants, Bruxelles, août 2018, p. 77-82, point 2.4, www.courdescomptes.be .
131 Le conseil général de l’Inami a approuvé ce plan le 6 juillet 2020. Le retard dans les comptes résulte surtout de 
l’élaboration tardive des comptes de la branche Soins de santé.  82
que l’Inami établira les comptes 2016 encore en 2020, les comptes 2017 et 2018 en 2021 et les 
comptes 2019 et 2020 en 2022. L’Inami clôturera l’exercice 2021 pour le 31 octobre 2022 d’après 
le calendrier proposé.
L’Inami doit poursuivre ses efforts pour clôturer ses comptes à temps.
3 Conclusions et recommandations
Les comptes annuels des IPSS continuent à être transmis avec un retard important à la Cour 
des comptes.
Les procédures à suivre et les délais sont définis plus clairement depuis l’exercice 2013 et 
le délai d’établissement des comptes par l’organe de gestion a été allongé d’un mois. La 
Cour n’a cependant constaté aucune amélioration notable du respect des délais dans 
l’établissement des comptes. Au 31 août 2020, les organes de gestion de sept institutions ont 
établi leurs comptes 2019. Seules quatre d’entre elles ont établi leurs comptes 2019 pour la 
date prescrite du 15 juin 2020. Par ailleurs, la Caami et l’ONSS doivent encore établir leurs 
comptes 2018 et l’Inami les siens pour 2016, 2017 et 2018.
Les comptes annuels doivent être envoyés à la Cour au plus tard le 30  novembre  de l’année 
qui suit l’exercice132. La Cour des comptes constate cependant qu’elle n’a encore reçu aucun 
compte 2018 et qu’elle doit encore recevoir les comptes 2017 de douze institutions.
Le SPF Bosa a achevé le contrôle de l’application du principe des droits constatés dans les 
comptes 2014 (comme demandé en 2016 par la ministre du Budget) pour la plupart des 
institutions. Seuls les comptes de l’Inami et de l’ONSS n’ont pas encore été contrôlés. La 
Cour insiste pour que ces comptes soient également transmis le plus vite possible afin que 
le SPF Bosa puisse achever son contrôle et transmettre les comptes à la Cour.
La clôture tardive des comptes de l’ONSS et de l’Inami entrave la consolidation des données 
financières de la sécurité sociale. Les mesures prises par l’ONSS ont déjà entraîné une nette 
amélioration de la situation. Ainsi, les comptes 2019 devraient être établis dans les délais. 
L’Inami a élaboré un plan d’action, mais n’a pas encore résorbé de retard. Les comptes 2016, 
2017 et 2018 ne sont toujours pas clôturés.
La situation actuelle compromet une éventuelle consolidation des opérations de la sécurité 
sociale dans les comptes de l’État. Il est dès lors crucial que les ministres de tutelle, le 
ministre du Budget et les institutions concernées continuent à mener des actions pour 
résorber le retard et élaborent en parallèle des procédures permettant de clôturer à l’avenir 
les comptes dans les délais prescrits.
132 Pour l’ONSS, le délai est fixé au 15 mars de la deuxième année suivant l’exercice et, pour la CSPM et l’Inami, au 
15 juin de la deuxième année qui suit l’exercice. FAMIFED : TRAITEMENT  DES  FLUx FINANCIERS  SUITE  À LA LIQUIDATION /83
Famifed : traitement des flux 
financiers suite à la liquidation
agit en tant que société de services pour les entités fédérées jusqu’ à ce que celles-ci reprennent 
intervenue le 1er janvier 2019 et le 1er janvier 2020. Famifed est dès lors scindée et liquidée.
incidence sur les flux financiers au cours de la période 2018-2020. D’après cet arrêté, l’ASBL 
Orint est chargée de liquider Famifed. Dans la pratique cependant, c’est l’administration de 
Famifed qui s’en charge pour l’essentiel.
L’examen des comptes provisoires 2018 révèle que Famifed a effectué un certain nombre 
au 1er janvier 2019. Fin 2019, les réserves d’allocations familiales et de frais d’administration 
ont été réparties à partir de la trésorerie disponible. Le fonds de roulement a été remboursé 
des comptes 2020.
des soldes en souffrance sur les comptes individuels du grand-livre des entités fédérées ni sur 
certains comptes généraux du grand-livre. Famifed est partie de postulats acceptables pour 
l’exercice 2020 raccourci. La Cour recommande de bien documenter ces opérations de sorte 
que la transposition comptable de l’arrêté royal puisse faire l’objet d’un suivi adéquat.
1.1 Contexte
La sixième réforme de l’État a transféré les compétences en matière d’allocations familiales 
aux entités fédérées (communautés, régions et Commission communautaire commune). 
Famifed, une institution publique fédérale de sécurité sociale, agit en tant que société de 
services et traite les allocations familiales pour le compte des entités fédérées jusqu’à ce 
que celles-ci en reprennent la gestion et le paiement. La Région wallonne133, la Communauté 
133 La Communauté française a transféré l’exercice de la compétence concernant les allocations familiales à la Région 
communautaire française, et par le décret de la Région wallonne du 11 avril 2014 (portant le même intitulé). 84
flamande et la Communauté germanophone ont repris cette gestion au 1er janvier 2019. La 
Commission communautaire commune (Cocom) de la Région de Bruxelles-Capitale l’a fait 
au 1er janvier 2020. Famifed est dès lors scindée et liquidée.
Par le biais de trois accords de coopération134, entrés en vigueur le 1er janvier 2019, les 
parties concernées se sont entendues sur les facteurs de rattachement (c’est-à-dire les 
règles déterminant l’entité fédérée qui paie les allocations familiales pour chaque enfant), 
la gestion des charges du passé, l’échange des données, les modalités du transfert de 
compétence entre caisses d’allocations familiales, la répartition des réserves des caisses 
libres et la création de l’Organe interrégional pour les prestations familiales (Orint ASBL). 
Ces accords organisent la scission et la liquidation de Famifed.
Lors du transfert définitif des compétences en matière d’allocations familiales, les 
biens (meubles et immeubles), le fonds de roulement, les réserves, les régularisations de 
cotisations reçues et tous les autres éléments de l’actif et du passif de Famifed doivent être 
répartis entre les entités fédérées. Le service comptable de Famifed a concrétisé la scission 
financière et comptable sur la base de l’arrêté royal du 21 mars 2019, qui définit des règles 
d’attribution pour certains de ces postes135.
En tant qu’institution publique de sécurité sociale (IPSS), Famifed doit tenir sa comptabilité 
suivant les règles des IPSS et les circulaires de la Commission de normalisation de la 
comptabilité des IPSS (commission comptable). Celle-ci n’a toutefois donné aucune 
instruction ni pris de décision en matière de scission d’un organisme. Famifed a dès lors 
défini elle-même une série de bonnes pratiques pour intégrer la scission et la liquidation 
dans les comptes 2018, 2019 et 2020 sur la base de l’arrêté royal du 21 mars 2019. La Cour des 
comptes a constaté en 2019 que les mesures de contrôle interne de ces processus pouvaient 
être améliorées et que la mise en œuvre de l’arrêté royal devait encore s’accompagner d’un 
suivi comptable136.
Cet article s’appuie sur un certain nombre de constats relatifs au traitement comptable de 
la scission, que la Cour a formulés dans son Cahier précédent. Il aborde la manière dont 
Famifed réalise la liquidation sur le plan financier et analyse aussi à cette fin un certain 
nombre de flux financiers avec les entités fédérées. Il examine si Famifed a comptabilisé 
correctement la répartition des actifs et passifs ainsi que des droits et obligations entre les 
134 Accord de coopération du 6 septembre 2017 entre la Communauté flamande, la Région wallonne, la Commission 
communautaire commune et la Communauté germanophone portant sur les facteurs de rattachement, la gestion 
des charges du passé, l’échange des données en matière de prestations familiales et les modalités concernant 
le transfert de compétence entre caisses d’allocations familiales ; accord de coopération du 30 mai 2018 entre 
la Communauté flamande, la Région wallonne, la Commission communautaire commune et la Communauté 
germanophone relatif à la création de l’Organe interrégional pour les prestations familiales  ; accord de coopération 
du 30 mai 2018 entre la Communauté flamande, la Région wallonne, la Commission communautaire commune et la 
Communauté germanophone portant sur la répartition des réserves des caisses libres agréées en vertu de la LGAF 
(loi générale relative aux allocations familiales) au moment de la reprise de la gestion et du paiement des allocations 
familiales par une entité fédérée. Conformément à l’accord de coopération du 21 décembre 2018 (entériné par la 
loi du 8 mai 2019), l’État fédéral a adhéré aux deux premiers accords de coopération.
135 Arrêté royal organisant le transfert des biens, droits et obligations de l’Agence fédérale pour les allocations 
familiales à la Région wallonne, la Communauté flamande, la Communauté germanophone et la Commission 
communautaire commune.
136 Voir Cour des comptes, « Famifed : préparation de la scission », 176e Cahier – Partie II : Cahier 2019 relatif à la sécurité 
sociale , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles septembre 2019, p. 107-117, www.courdescomptes.be . FAMIFED : TRAITEMENT  DES  FLUx FINANCIERS  SUITE  À LA LIQUIDATION /85
entités fédérées qui en ont repris la gestion au 1er janvier 2019 et comment elle a réparti la 
trésorerie. La Cour se fonde sur les comptes 2018 que le comité de gestion a établis en 2020. 
Les ministres compétents n’ont pas encore transmis ces comptes à la Cour pour contrôle137.
1.2 Procédure
La Cour des comptes a transmis son projet d’article au Cahier le 26 août 2020 à la ministre 
des Affaires sociales et de la Santé publique, à l’administratrice générale de Famifed et à 
la directrice générale d’Orint. Après concertation avec son administration, la ministre a 
répondu le 8 septembre 2020. La directrice générale d’Orint n’avait pas encore réagi à la 
clôture de ce Cahier.
2 Traitement des droits constatés, des créances et des dettes liés aux 
allocations familiales
2.1	 Suivi	 comptable 	des	soldes	en	souffrance
Famifed intègre ses droits constatés dans le programme comptable (SAP) à l’aide de 
l’application Itinera. Cette application permet de gérer les dossiers et de traiter des données 
cruciales ayant une incidence sur les allocations familiales à payer. Les droits constatés en 
découlent sur une base mensuelle et globale. L’utilisation de comptes distincts du grand-
livre dans le bilan et le compte de résultats (tant pour les charges que pour les produits) 
permet en outre à Famifed de tenir une comptabilité partielle par entité fédérée dans sa 
comptabilité de missions. Dans le cadre de la scission et de la liquidation, il s’agit d’un 
instrument utile pour le traitement comptable des montants revenant aux entités fédérées 
à la suite de la sixième réforme de l’État et pour leur liquidation financière.
Lors de la scission, Famifed n’a pas mis les montants repris dans SAP en concordance 
avec les soldes comptables existants auprès des entités fédérées. Par le passé, l’échange 
d’informations entre les entités fédérées et Famifed sur la base des rapports que celle-ci 
leur transmettait était déjà limité. Des différences avec le résultat des entités fédérées ne 
sont pas exclues, notamment parce que ces dernières n’imputent pas toujours les opérations 
au même moment ou suivant les mêmes règles.
Contrairement aux comptes courants pour les allocations familiales et frais d’administration 
à l’actif du bilan, aux réserves correspondantes et au fonds de roulement au passif, il n’existe 
pas de compte du grand-livre par entité fédérée pour les débiteurs douteux, les réductions de 
valeur sur les débiteurs douteux et les soldes débiteurs liés aux montants versés indûment.
L’imputation des allocations familiales dues et indues repose sur les facteurs en vertu 
desquels un enfant est rattaché à une région. Les facteurs de rattachement pour l’imputation 
des allocations familiales, qui s’appliquaient depuis le 1er janvier 2015 conformément au 
protocole du 15 mai 2014 conclu entre l’État fédéral et les entités fédérées, ont été légèrement 
modifiés et explicités dans une nouvelle circulaire à la suite de la scission138. Dans le cadre 
137 voir l’article qui précède, consacré à la transmission des comptes. 
138  Circulaire CO 1423 de Famifed du 1er janvier 2019, Lignes directrices relatives à l’accord de coopération 
du 6 septembre 2017 entre  la Communauté  flamande,  la Région wallonne,  la Commission  communautaire  commune  et 
la Communauté germanophone portant sur les facteurs de rattachement, la gestion des charges du passé, l’échange 
des données en matière de prestations familiales et les modalités concernant le transfert de compétence entre caisses 
d’allocations familiales , https  ://bruxelles.famipedia.be . 86
de la scission comptable, l’attribution sur la base des facteurs de rattachement ne peut 
cependant pas s’opérer tout à fait parallèlement au traitement des montants dans Itinera.
Famifed prévoit toutefois d’effectuer des rectifications durant l’exercice 2019 pour extourner 
les créances d’allocations familiales de la Région wallonne, de la Communauté flamande 
et de la Communauté germanophone sur la base des dossiers transférés à chaque entité 
fédérée. La répartition dans les comptes 2018 a été opérée sur la base des dossiers (les 
dettes n’étaient pas encore réparties par enfant dans les rapports). L’extourne sera toutefois 
réalisée sur celle des dossiers réellement transférés139. Le total de ces transferts comprend 
les débiteurs ordinaires et douteux après soustraction des réductions de valeur et s’élève 
à 5,8 millions d’euros (Communauté flamande), 5,4 millions d’euros (Région wallonne) et 
83.793,55 euros (Communauté germanophone)140.
Pour les dettes inscrites au bilan141, il n’existe pas de comptes distincts par entité fédérée pour 
les comptes 44112000 Encaissements à affecter (1,0 million d’euros) et 44112050 Paiements à 
ventiler – Prestations familiales. Les entités fédérées suivent les mouvements sur le compte 
Encaissements à affecter, également dénommé « avis d’encaissement », sur une base 
mensuelle, de manière extracomptable à l’aide d’un aperçu Excel échangé entre elles. Il 
faut du temps pour que les montants attribués aux entités fédérées puissent être considérés 
comme définitifs. Ces échanges d'informations impliquent que Famifed effectue des 
corrections dans sa comptabilité pour transférer les montants des entités fédérées à Orint, 
qui se charge ensuite de traiter ces postes avec elles. La comparaison de l’aperçu Excel avec 
les montants adaptés inscrits au compte du grand-livre a révélé une irrégularité, dont la 
Cour a informé l’administration.
Les montants inscrits au compte Paiements à ventiler – Prestations familiales proviennent 
de la comptabilisation mensuelle des droits constatés pour les dépenses d’allocations 
familiales. Les soldes se clôturent chaque mois, ce qui ne pose pas de problème comptable. 
Le solde en souffrance au 31 décembre 2018 (150,3 millions d’euros) concerne surtout le 
paiement en janvier 2019 des allocations familiales de décembre 2018.
2.2 Traitement des droits constatés relatifs aux allocations familiales et 
rapportage 	au	sujet	des	flux	financiers
Conformément au protocole horizontal du 17  décembre  2014142, Famifed a fait rapport au 
sujet du financement et du suivi des moyens dépensés jusqu’à ce que les entités fédérées 
139 Famifed, Comptes 2018 , p. 102.
140  Famifed, Comptes 2018 , p. 103.
141 Classes 17 à 48 : 531,0 millions d’euros.
142  Protocole entre l’autorité fédérale, les régions, les communautés et la Commission communautaire commune 
relatif à l’imputation des dépenses effectuées par les institutions publiques de sécurité sociale pour le compte des 
régions, des communautés et de la Commission communautaire commune sur les moyens qui sont attribués aux 
entités fédérées en vertu de la loi spéciale du 16 janvier 1989 relative au financement des communautés et des 
régions, de la loi spéciale du 12 janvier 1989 relative aux institutions bruxelloises et de la loi du 31 décembre 1983 de 
réformes institutionnelles pour la Communauté germanophone. FAMIFED : TRAITEMENT  DES  FLUx FINANCIERS  SUITE  À LA LIQUIDATION /87
en reprennent la gestion. Ce rapportage découlait directement de la comptabilité143. Par 
ailleurs, Famifed a aussi fait rapport aux entités fédérées au sujet des dépenses réalisées. 
Cette obligation était applicable jusqu’au 31 décembre 2018 pour la Région wallonne, la 
Communauté flamande et la Communauté germanophone. À la clôture des comptes 2018, 
des corrections ont été apportées dans la comptabilité économique pour également corriger 
sur le plan comptable des montants erronés repris dans les rapports.
Dans son Cahier 2019  relatif à la sécurité sociale, la Cour avait relevé que les moyens liés au 
financement des dépenses n’avaient pas été intégralement comptabilisés en 2018144. D’après 
Famifed, cette situation résultait du départ de membres du personnel à la Région wallonne. 
Il n’y avait par conséquent plus assez de personnel pour établir le rapportage détaillé de 
ces opérations. Le départ a aussi entraîné une perte de connaissances en comptabilité de 
missions et en comptabilité de gestion. Au cours de l’exercice 2019, les droits constatés 
concernant le financement des dépenses ont aussi été comptabilisés tardivement parmi les 
produits. Ces flux financiers ont initialement uniquement été traités via le compte courant 
au bilan. L’affectation au résultat n’a eu lieu qu’après le 31 mars 2020145.
3 Traitement des opérations de scission
3.1 Présentation générale
La publication de l’arrêté royal du 21 mars 2019 au Moniteur belge a permis à Famifed 
de préparer les opérations de scission et l’attribution des éléments du patrimoine 
aux entités fédérées. Comme cet arrêté royal fixe le transfert respectivement au 
1er janvier 2019 (Région wallonne, Communauté flamande et Communauté germanophone) 
et au 1er janvier  2020  (Commission communautaire commune), les opérations comptables 
liées à la scission sont surtout enregistrées dans les comptes 2019 ou 2020 de Famifed.
En 2019, Famifed a dressé un premier inventaire des opérations à comptabiliser sur les 
exercices 2018 et 2019 ; elle les explicite aussi dans ses comptes 2018. Un certain nombre 
d’opérations préparatoires sont, en effet, déjà comptabilisées à la fin de l’exercice précédant 
le transfert effectif des éléments du patrimoine. Famifed entendait ainsi fournir un état de 
la situation aussi fiable que possible comme base à la répartition effective entre les entités. 
La réévaluation des bâtiments a ainsi été comptabilisée dans les comptes 2018, de même que 
le décompte des allocations familiales 2018 et les réconciliations des opérations financières 
avec les caisses d’allocations familiales concernant les allocations 2018. Les opérations sur 
143 Pour plus d’explications sur ce rapportage, voir Cour des comptes, « Rapportage par les IPSS dans le cadre de 
la sixième réforme de l’État », Cahier 2018 relatif  à la sécurité sociale , rapport à la Chambre des représentants, 
Bruxelles, août 2018, p. 95-104, ww.courdescomptes.be . Chaque mois, le service d’encadrement Expertise et 
Support stratégiques (service d’encadrement ESS) du SPF Finances transmettait un rapport sur le financement des 
compétences transférées aux entités fédérées et aux opérateurs fédéraux. Ce rapport fournissait des informations 
sur les dotations inscrites au budget fédéral, sur les besoins estimés par les opérateurs fédéraux, sur les besoins 
effectifs et sur les différences entre ceux-ci. Il donnait aux entités fédérées, au SPF Stratégie et Appui (SPF Bosa) 
et au gouvernement un aperçu des moyens mensuels nécessaires pour exécuter les missions.
144  Cour des comptes, « Famifed : préparation de la scission », 176e Cahier – partie II : Cahier 2019 relatif à la sécurité 
sociale , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, septembre 2019, p. 107-117 (point 3.3), www.
courdescomptes.be.
145 Au 19 juin 2020, le compte du grand-livre 70540012 (financement Cocom – prestations familiales) se solde 
provisoirement à 847,9  millions d’euros. 88
les comptes d’attente ont été traitées autant que possible. Comme les comptes 2018  portent 
encore sur les opérations de toutes les entités fédérées, ils seront également soumis à Orint.
Les transferts effectifs de biens immeubles et d’autres immobilisations seront ensuite 
comptabilisés dans les comptes 2019 et des corrections seront aussi apportées pour les 
réserves versées concernant les allocations familiales et les frais d’administration ainsi que 
les garanties et les comptes du grand-livre relatifs à l’ASBL Smals.
3.2 Immobilisations corporelles
3.2.1 Biens immobiliers
Les biens immobiliers de Famifed sont transférés en fonction de leur situation géographique. 
Ce transfert s’est déroulé au 1er janvier 2019 pour la Région wallonne, la Communauté 
flamande et la Communauté germanophone et au 1er janvier 2020 pour la Cocom. Les deux 
bâtiments du siège principal de Famifed à Bruxelles ont été attribués respectivement à 
la Communauté flamande (rue de Trèves 9) et à Famifed (rue de Trèves 70). Ce dernier 
bâtiment a été transféré à la Cocom au 1er janvier 2020 et sera géré par Iriscare146.
Les travaux de réaménagement du bâtiment de la rue de Trèves 70 n’avaient pas encore 
été réceptionnés intégralement fin 2018, en raison de plusieurs défauts constatés lors de la 
réception provisoire. Des honoraires devaient encore être versés à l’architecte à la réception 
définitive, ce que Famifed contestait en raison de la qualité du travail fourni. Fin 2019, 
20.641,39 euros ont été payés de commun accord.
Famifed a réévalué les bâtiments dans les comptes 2018 sur la base des rapports de 
l’Administration générale de la documentation patrimoniale du SPF Finances, qui a estimé 
l’ensemble des biens immobiliers à 42,8 millions d’euros.
Le comité de gestion de Famifed a approuvé ces réévaluations le 17 avril 2018, ce qui 
a entraîné la comptabilisation de plus-values et de moins-values (solde : -8,9 millions 
d’euros) et d’amortissements supplémentaires (-10,7 millions d’euros), de sorte que la 
valeur du patrimoine immobilier a sensiblement diminué (-19,6 millions d’euros)147. 
Au 31 décembre 2018, le solde comptable du patrimoine immobilier s’élève, toutefois, pour 
les sous-classes 22 et 27, à un total de 43,3 millions d’euros, soit 0,5 million d’euros de 
plus que l’évaluation de l’Administration générale de la documentation patrimoniale du 
SPF Finances.
La modification de valeur de -19,6 millions d’euros148 porte sur des bâtiments destinés 
à la Communauté flamande (-6,1 millions d’euros), à la Région wallonne (+0,4 million 
d’euros) et à la Communauté germanophone (+20.737,94 euros) et sur le bâtiment situé 
rue de Trèves 70 (-13,9 millions d’euros). Au passif du bilan des comptes 2018, le solde 
en souffrance des plus-values de réévaluation s’élève finalement encore à 22,3 millions 
146  Office bicommunautaire de la santé, de l’aide aux personnes et des prestations familiales de la Région de Bruxelles-
Capitale.
147 Famifed, Comptes 2018 , p. 99 et 111.
148  Voir scission des comptes 2018, p. 99. FAMIFED : TRAITEMENT  DES  FLUx FINANCIERS  SUITE  À LA LIQUIDATION /89
d’euros149. Le solde en souffrance des plus-values de réévaluation à l’actif du bilan est, par 
contre, de 22,7 millions d’euros150.
Famifed a comptabilisé les postes du journal concernant le transfert de ces terrains et 
bâtiments au 1er janvier 2019 à la fois au cours des périodes 1 et 12 de l’exercice 2019. La Cour 
des comptes a prélevé un échantillon des nouveaux investissements de l’exercice 2018 sur la 
base des justificatifs enregistrés dans SAP. Elle aboutit aux constats suivants :
• Les factures de fournisseurs enregistrées n’ont pas toujours été autorisées (c’est-à-dire 
approuvées par le responsable). Il en va de même des états d'avancement lorsqu’ils sont 
joints. Des factures d’un montant élevé ne s’accompagnent pas non plus toujours de 
l’état d'avancement.
• Les états d'avancement joints et signés attestent leur vérification, car certaines remarques 
du responsable ont entraîné des modifications acceptées dans la facturation.
• Un certain nombre de factures ne permettent pas de déduire sur quel bâtiment de la rue 
de Trèves ou autre lieu elles portent.
• Deux factures font état de montants importants pour des travaux supplémentaires de 
réaménagement du bâtiment de la rue de Trèves 70.
• Famifed a tenté d’utiliser au maximum les crédits d’investissement pour les travaux de 
réaménagement. L’échantillonnage montre également que quatre factures relatives à des 
prestations fournies en décembre 2018, mais dont la date réelle de facturation se situe 
en janvier 2019 ont encore été datées et comptabilisées dans SAP au 31 décembre 2018151. 
Ces quatre factures représentent 493.577,41 euros.
3.2.2 Autres immobilisations corporelles
L’entité fédérée qui devient propriétaire ou locataire d’un bâtiment reçoit également les 
biens meubles qu’il contient. Le transfert de propriété a eu lieu le 1er janvier 2019 pour 
la Région wallonne, la Communauté flamande et la Communauté germanophone et le 
1er janvier 2020 pour la Cocom, parallèlement au transfert des immeubles. Pour la Cocom, 
les biens meubles contenus dans le bâtiment sont transférés à Iriscare.
D’après l’administration, les extournes ont été effectuées après que l’inventaire comptable a 
été mis en concordance avec les actifs présents. Dans la pratique, les travailleurs ont repris 
l’ensemble des actifs à leur disposition pour effectuer leur travail (bureau, ordinateur, 
écran, smartphone, etc.). Les postes du journal afférents au transfert de ces actifs ont été 
répartis sur plusieurs périodes de l’exercice 2019 dans SAP. Un certain nombre d’extournes 
ont aussi été effectuées pour les immobilisations incorporelles. Différents investissements 
informatiques dont Famifed a encore besoin pour son fonctionnement sont maintenus dans 
la comptabilité.
En ce qui concerne les nouveaux investissements de l’exercice 2018, la Cour a aussi réalisé 
un échantillon de ces actifs sur la base des justificatifs enregistrés dans SAP et fait les 
constats suivants  :
149  Famifed, Comptes 2018 , p. 110.
150 Voir compte du grand-livre 12100000 (plus-values de réévaluation).
151 Les travaux de réaménagement du bâtiment rue de Trèves 70 n’étaient pas encore achevés au 31 décembre 2018. 90
• Les factures de fournisseurs enregistrées n’ont pas toujours fait l’objet d’une autorisation 
et le bon de commande n’est pas toujours joint.
• Dans un certain nombre de cas, le montant de la facture a été scindé en plusieurs lignes 
et réparti entre les comptes d’investissement et les comptes de charges. Il n’est pas 
possible de le vérifier sur la base du document figurant dans SAP.
• Les justificatifs de certaines factures rattachées à décembre 2018 ne permettent pas de 
déterminer si le matériel commandé était livré fin 2018, d’autant plus que les livraisons 
auraient eu lieu alors que les services de Famifed étaient fermés, ce qui met met en doute 
la bonne utilisation des crédits de l’exercice 2018.
• Famifed a tenté d’utiliser au maximum les crédits d’investissement pour ces actifs en 
imputant encore des factures à l’exercice 2018.
3.3 Autres actifs et passifs
Les autres actifs et passifs seront extournés en 2019. Les soldes relatifs à la Smals ont 
été décomptés en 2019 et répartis via les décomptes avec Orint. Pour les autres soldes en 
souffrance, une solution sera recherchée en collaboration avec Orint. Famifed souligne la 
complexité de son historique et le nombre décroissant de ses agents à la suite des départs 
vers la Région wallonne et la Communauté flamande.
Sur la base des comptes 2018 et d’un examen du bilan 2018 avec le service financier de 
Famifed, la Cour relève encore ce qui suit :
Stocks
Le stock inscrit au bilan (90.036,39 euros) revient intégralement à la Cocom, puisque les 
entités fédérées qui sont sorties de Famifed au 1er janvier 2019 avaient déjà reçu leur part 
dans le stock.
Provisions pour risques et charges
Les comptes 2018  comportent encore trois provisions pour risques et charges en souffrance 
(pour 1.407.475,90 euros au total), dont 1.365.962,33 euros concernent une provision pour 
factures à recevoir concernant des examens médicaux effectués par le SPF Sécurité sociale. 
Famifed a reçu cette facture en 2019 et l’a transférée à Orint, qui doit répartir les charges 
entre les entités fédérées. Une deuxième provision est liée à un litige concernant un dossier 
wallon qui a été repris par Orint. La troisième provision porte sur un litige avec l’architecte 
engagé pour aménager le bâtiment de la rue de Trèves 70 à Bruxelles (voir point 3.2.1). Ce 
litige a été réglé de commun accord fin 2019.
Dettes de personnel
Les dettes attribuées à la Région wallonne, à la Communauté flamande et à la Communauté 
germanophone ont été sorties de la comptabilité en 2019. Cette attribution a été effectuée 
sur la base du personnel transféré. Les rémunérations en souffrance ne contiennent pas 
d’anciens soldes ouverts152.
Concernant les dettes fiscales et sociales (précompte professionnel, ONSS), il n’y a eu 
aucune confirmation avec le solde en souffrance auprès des administrations compétentes153. 
152 Le solde dans les comptes 2018 s’élève à 0,1 million d’euros.
153 Le solde dans les comptes 2018 s’élève à 2,2 millions d’euros. FAMIFED : TRAITEMENT  DES  FLUx FINANCIERS  SUITE  À LA LIQUIDATION /91
Pour les décomptes avec l’ONSS, Famifed prévoit toutefois une procédure pour attribuer 
les montants jusqu’au 31 décembre 2018 à Orint, les montants entre le 1er janvier et 
le 31 décembre 2019 à elle-même et ceux à partir du 1er janvier 2020 à Iriscare.
Dettes fournisseurs
Famifed signale que les éventuels anciens soldes fournisseurs antérieurs à 2018 seront 
transférés à Orint.
4 Répartition de la trésorerie
4.1 Calcul de la trésorerie en vue de la répartition
Famifed répartit tous les moyens financiers qui concernent la période au cours de laquelle 
elle effectuait les paiements pour les quatre entités fédérées, en leur reversant les réserves 
de la partie non utilisée de l’enveloppe des frais d’administration et le décompte financier 
des allocations familiales, en leur remboursant le fonds de roulement et en leur versant 
les avis d’encaissement non traités (recettes provenant d’allocataires et d’organismes, 
chèques circulaires retournés et mandats de paiement internationaux)154. Ces composantes 
entraîneront donc des flux financiers sortants auprès de Famifed dans le cadre de sa 
liquidation.
Les comptes financiers ne présentent pas de ventilation par entité fédérée, puisque Famifed 
peut encore les utiliser pour effectuer des paiements jusqu’à la date limite de comptabilisation 
du 15 juin 2020. Ces comptes seront ensuite clôturés et les moyens financiers relatifs à 
toutes les entités fédérées mais qui n’auront pas encore été répartis seront versés à Orint en 
attendant la clôture des comptes de Famifed.
Famifed a procédé à un calcul théorique sur la base des pièces comptables pour vérifier si 
elle dispose d’assez de liquidités pour rembourser les réserves et le fonds de roulement. Le 
calcul établit le lien avec un certain nombre de données du programme comptable (SAP) et 
s’accompagne d’une explication complémentaire dans un document Word afin que les entités 
fédérées puissent comprendre le raisonnement. Dans ce calcul, les soldes sur les comptes 
bancaires, postaux et de caisse au 31 janvier 2019 ont été corrigés à la lumière de plusieurs 
facteurs, tels que les flux de trésorerie vers la Cocom liés aux « avis d’encaissement »155, les 
flux d’allocations familiales vers la Cocom effectués en janvier 2019 autres que les droits 
constatés relatifs aux allocations familiales de décembre 2018 (versés début janvier 2019), la 
réconciliation de soldes avec les caisses libres d’allocations familiales pour la situation au 
31 décembre 2018 et les corrections pour les montants à payer aux fournisseurs et à recevoir 
de ceux-ci concernant les frais d’administration.
Ce calcul table sur 165,7 millions d’euros de moyens financiers disponibles, dont 80,3 millions 
d’euros reviennent à la Communauté flamande, 96,2 millions d’euros à la Région wallonne, 
-13,7 millions d’euros à la Cocom et 0,8  million d’euros à la Communauté germanophone156. 
154 Famifed, Comptes 2018 , p. 102.
155 Il s’agit de rectifications apportées à des dossiers qui s’accompagnent d’une correction financière. 
156 Les montants repris dans ce calcul théorique qui reviennent aux entités fédérées se composent des réserves en 
matière d’allocations familiales et de frais d’administration ainsi que du fonds de roulement.  92
Après attribution de ces montants et correction sur la base des facteurs précités, le solde 
restant des liquidités s’élève à 0,5 million d’euros.
4.2 Versement du fonds de roulement et des réserves
L’arrêté royal du 21 mars 2019 contient, dans la rubrique Des autres avoirs de Famifed, des 
dispositions explicites concernant le fonds de roulement et les réserves constituées pour les 
allocations familiales et les frais d’administration au cours de la période 2015-2018. Famifed 
a réglé ces postes directement avec les entités fédérées en 2019 et 2020 sur la base du calcul 
de la trésorerie.
4.2.1 Fonds de roulement
L’article 8 de l’arrêté royal du 21 mars 2019 prévoit de répartir le fonds de roulement entre 
les entités fédérées à la fin de la période transitoire. Ce fonds a été constitué en vertu 
de l’article 7 du protocole vertical du 20 mars 2015157. Fin 2018, il représente 4,6 millions 
d’euros pour la Région wallonne, 7,4 millions d’euros pour la Communauté flamande, 
73.980,00  euros pour la Communauté germanophone et 1,6  million d’euros pour la Cocom.
Conformément à l’arrêté royal, le fonds de roulement a encore été utilisé pour payer 
les allocations familiales de janvier (droits de décembre) et les factures relatives à 2018. 
L’excédent doit être remboursé aux entités fédérées lorsque Famifed n’a plus de paiements 
à effectuer pour elles et n’a donc plus besoin du fonds de roulement. Le remboursement est 
effectué au plus tard six mois après la date à laquelle une entité fédérée reprend la gestion 
et le paiement des allocations familiales, c’est-à-dire au plus tard le 1er juillet 2019 pour la 
Région wallonne, la Communauté flamande et la Communauté germanophone et au plus 
tard le 1er juillet 2020 pour la Cocom.
Famifed a comptabilisé le fonds de roulement par entité fédérée en tant que dette à long 
terme au passif du bilan. Ces soldes sont demeurés inchangés depuis le versement initial 
de ce capital sur le compte financier de Famifed. Ils n’ont pas été mis en concordance de 
manière périodique, mais les entités fédérées ont marqué leur accord à ce sujet dans le 
cadre du remboursement effectif. Le remboursement aux entités fédérées sortantes a eu 
lieu le 26 mai 2020. Une somme de 26.296,33 euros seulement a été versée à la Communauté 
germanophone, puisque le solde a été déduit des réserves d’allocations familiales à 
rembourser.
4.2.2 Réserves constituées pour les allocations familiales et les frais d’administration 
(enveloppe) et autres réserves
L’article 7 de l’arrêté royal du 21 mars 2019 règle la répartition des réserves constituées au 
cours des exercices 2015 à 2018. L’article 10 du protocole vertical du 20 mars 2015 dispose 
que les dépenses et recettes budgétaires relatives aux frais de paiement et de gestion sont 
réparties sur la base des enfants de 0 à 18 ans au 1er janvier de l’année concernée. Cet article 
prévoit également que la partie non utilisée du financement reçu est reprise dans une 
réserve par entité fédérée. Les montants de cette réserve sont fixés au 31 décembre 2018 et 
remboursés séparément à chaque entité fédérée dans les six mois au plus tard. Le montant 
157 Protocole vertical du 20 mars 2015 entre l’État fédéral, la Communauté flamande, la Région wallonne, la 
Commission communautaire commune et la Communauté germanophone relatif à la budgétisation, au rapportage 
et au décompte des prestations familiales et des frais liés.  FAMIFED : TRAITEMENT  DES  FLUx FINANCIERS  SUITE  À LA LIQUIDATION /93
restant au 31 décembre 2019 pour la Commission communautaire commune lui est reversé 
six mois plus tard.
Le 4 juin 2019, Famifed a effectué pour chaque entité fédérée une première estimation du 
solde cumulé des allocations familiales au cours de la période 2015-2018158. L’estimation était 
provisoire, puisqu’il y avait une différence entre le solde du compte financier et le solde 
comptable. Les données ont été réexaminées et quelque peu modifiées sur la base des rapports 
comptables destinés à la clôture des comptes 2018. Des déclarations corrigées de certaines 
caisses d’allocations familiales ont aussi été reprises dans ces calculs. Le  5 novembre  2019, 
les soldes cumulés définitifs ont finalement été fixés comme suit : 72,9 millions d’euros 
pour la Communauté flamande, 91,6 millions d’euros pour la Région wallonne, 0,7 million 
d’euros pour la Communauté germanophone et -15,2 millions d’euros pour la Cocom159.
Pour parvenir au montant de ce décompte, Famifed s’appuie sur les soldes en souffrance 
des comptes courants distincts pour les allocations familiales et les frais d’administration 
de chaque entité fédérée et non sur les réserves inscrites au passif du bilan. Les soldes 
en souffrance résultent de la différence entre le financement reçu pour les dépenses et 
l’imputation des droits constatés. Famifed souligne que les entités fédérées ont déjà 
approuvé les mouvements annuels sur ces comptes du grand-livre, puisqu’elles siégeaient 
au comité de gestion et approuvaient aussi les comptes de Famifed.
Il a été fait appel à Orint pour déterminer le décompte final des allocations familiales et de 
l’enveloppe, vu que toutes les entités fédérées y sont représentées. Elles ont marqué leur 
accord sur les montants à reverser.
4.3 Exécution des paiements concernant les réserves aux entités fédérées 
au 1er janvier  
Avant que Famifed ne procède effectivement au paiement du fonds de roulement et des 
réserves relatives aux allocations familiales et aux frais d’administration, les trois entités 
fédérées sortantes ont transmis par écrit leurs coordonnées de paiement. Elles ont également 
confirmé par écrit les montants qui leur étaient dus.
Le solde de la Communauté germanophone a été liquidé (0,7 million d’euros) en 2019. 
Le 24 décembre 2019, 70,3 millions d’euros ont été versés à la Communauté flamande 
et 90,1 millions d’euros à la Région wallonne160.
Les montants versés ont été fixés après déduction de la part des entités fédérées dans le 
budget d’Orint, qui a été versée directement à Orint par Famifed. Les paiements directs 
aux entités fédérées sont ainsi inférieurs de 2,6 millions d’euros (Communauté flamande) 
et de 1,5 million d’euros (Région wallonne) aux totaux calculés des réserves relatives 
aux allocations familiales et aux frais d’administration (voir point 4.1). La Communauté 
158 voir document 13012 – Financement des entités fédérées – Décompte 2018.
159  voir document 13029 - Financement des entités fédérées – Correction du décompte des prestations familiales 
2018.
160  Bien que la Région wallonne ait communiqué ses coordonnées de paiement, elle a constaté initialement qu’elle 
n’avait pas reçu le montant. 94
germanophone a transféré elle-même sa contribution à Orint et la Cocom a déjà avancé 
elle-même les moyens nécessaires.
Les recettes des « avis d’encaissement » concernant la Région wallonne, la Communauté 
flamande et la Communauté germanophone qui avaient été versées sur les comptes 
de Famifed et leur reversement à Orint (1,3 million d’euros en 2019 et 2020) n’ont eu 
aucune incidence sur le budget de Famifed. Ces montants ont été transférés du compte 
44112000 Encaissements à affecter vers le compte courant d’Orint.
4.4 Réserves au passif du bilan
Famifed prévoit des comptes de réserve distincts au passif du bilan et fait rapport à ce 
sujet dans l’état des réserves joint aux comptes. La situation des réserves cumulées pour 
les allocations familiales et l’enveloppe des frais d’administration s’élève à 122,6 millions 
d’euros au 31 décembre 2018 qui ont été attribués comme suit : Communauté flamande 
(67,9 millions d’euros), Région wallonne (40,4 millions d’euros), Cocom (13,6 millions 
d’euros) et Communauté germanophone (0,7 million d’euros). Le versement des réserves 
sur la base de la position du compte courant n’a pas encore donné lieu dans les comptes 
2019 à une rectification pour les soldes en souffrance au passif. Famifed doit donc encore 
comptabiliser des corrections à cet égard. Ces soldes s’écartent, en outre, légèrement d’un 
certain nombre de postes repris dans le calcul théorique. Ces différences seront encore 
examinées plus en détail sur la base des comptes 2019.
La Cour des comptes constate que le compte du grand-livre 13105000 Famifed – créances, 
dettes et divers présente un solde débiteur de 1,6 million euros au 31 décembre 2018. Ce 
compte contient encore un résultat à attribuer aux entités161 et est utilisé, par exemple, pour 
traiter des opérations de clôture des comptes. Le solde débiteur signifie que ce solde sera 
peut-être déduit des réserves à transférer aux entités fédérées (allocations familiales et frais 
de gestion). Famifed doit encore décompter cette réserve négative, puisque celle-ci n’a pas 
encore été prise en compte dans les montants versés.
Les plus-values de réévaluation et le fonds des immobilisations seront adaptés en 2019 pour 
les entités fédérées sortantes vu que les immobilisations immobilières et mobilières sont 
transférées à partir du 1er janvier 2019, conformément à l’arrêté royal du 21 mars 2019.
4.5 Points d’attention
Pour répartir les moyens, Famifed s’appuie autant que possible sur l’arrêté royal du 
21 mars 2019 organisant le transfert des biens, droits et obligations. Les soldes découlant des 
opérations qui ont été effectuées uniquement pour le compte de la Cocom en 2019 seront 
repris par cette dernière.
Vu que tous les comptes du grand-livre n’ont pas été attribués par entité fédérée et qu’il 
n’est pas toujours facile de scinder les soldes, Orint sera associé à la répartition des soldes 
sur la base des clés de répartition.
161 Famifed, Comptes 2018 , p. 111. FAMIFED : TRAITEMENT  DES  FLUx FINANCIERS  SUITE  À LA LIQUIDATION /95
Famifed envisage de transférer la comptabilité restante à Orint après l’élaboration des 
comptes annuels 2020 raccourcis. Orint assurera le traitement ultérieur des soldes en 
souffrance. Conformément à l’article 14 de l’arrêté royal du 21 mars 2019, Orint est en effet 
responsable de la liquidation de Famifed.
5 Conclusions et recommandations
5.1 Conclusions
Famifed agit en tant que société de services en faveur des entités fédérées pour le traitement 
des allocations familiales. Elle a adapté dans une large mesure son plan comptable de 
manière à pouvoir suivre les flux financiers entrants et sortants par entité fédérée au bilan 
et au compte de résultats. Dans le cadre de la scission et de la liquidation de Famifed, il s’agit 
d’un instrument utile pour le traitement comptable des montants revenant aux entités 
fédérées et leur liquidation financière.
Grâce à l’utilisation de comptes du grand-livre distincts, Famifed peut tenir dans sa 
comptabilité de missions une comptabilité partielle par entité fédérée et peut attribuer 
directement des montants à l’entité fédérée adéquate. Cette comptabilité partielle n’est 
toutefois pas possible pour tous les comptes du grand-livre. Ainsi, il n’existe pas de compte 
distinct pour les débiteurs et les montants indus d’allocations familiales ou pour les 
avis d’encaissement. La scission de ces montants et l’attribution par entité fédérée sont 
effectuées sur la base d’informations de Famifed ou des entités fédérées. Concernant les 
avis d’encaissement, cet échange d’informations nécessite parfois un long délai.
Ce mécanisme n’existe pas pour l’actif et le passif de la comptabilité de gestion et Famifed 
doit, lorsque c’est possible, appliquer les règles de l’arrêté royal du 21 mars 2019. Cet arrêté 
royal n’est toutefois pas suffisamment détaillé pour permettre l’attribution individuelle 
aux entités fédérées. Famifed a donc élaboré elle-même une répartition pratique pour un 
certain nombre de rubriques.
Le protocole horizontal prescrit un rapportage au sujet des allocations familiales aux entités 
fédérées. Par le passé, ce rapportage n’a pas donné lieu à une mise en concordance des 
montants. Les soldes sur les comptes de patrimoine n’ont pas non plus été harmonisés en 
vue de la répartition finale du patrimoine. Il en va de même des dettes fiscales et sociales.
Le départ de collaborateurs vers les entités fédérées a entraîné une perte de connaissances 
sur le plan de la comptabilité de missions et de gestion, ce qui a un effet défavorable sur la 
confection des comptes 2018, 2019 et de l’exercice 2020 raccourci. En raison du départ de 
certains membres du personnel, les droits constatés relatifs au financement des dépenses 
d’allocations familiales des entités fédérées en 2018 et 2019 n’ont pas pu être comptabilisés 
à temps. Lors de la confection des comptes 2018, des erreurs sont aussi apparues dans le 
rapportage aux entités fédérées.
Un relevé des opérations de scission pour les comptes 2018 et 2019 repris dans les 
comptes 2018 illustre l’incidence de celles-ci sur la présentation des comptes. Ces opérations 
ont une incidence sur les biens immeubles, les biens meubles ainsi que les autres actifs et 
passifs. Un commentaire de ces opérations augmenterait aussi la valeur informative des 
comptes que Famifed transmet aux entités fédérées via Orint. 96
Les biens immobiliers ont été répartis en fonction de leur situation géographique. La 
préparation de cette répartition a entraîné des corrections de valeur importantes dans les 
comptes 2018, sur la base de la dernière réévaluation disponible de l’Administration générale 
de la documentation patrimoniale du SPF Finances (des plus-values, des moins-values et 
des amortissements exceptionnels). Famifed les a comptabilisées en 2019. Les extournes 
nécessaires ont été réalisées lors de l’exercice 2019 pour les entités fédérées sortantes.
Les biens meubles ont été répartis en grande partie selon le lieu où les travailleurs étaient 
occupés et l’entité à laquelle ils appartenaient. Ainsi, une partie de ces actifs a aussi été 
transférée aux entités fédérées, ce qui requiert un suivi comptable approfondi pour traiter 
l’ensemble des sorties de la comptabilité et les mises hors service. Famifed a effectué les 
corrections comptables nécessaires lors de l’exercice 2019.
Famifed a essayé tant pour les biens meubles que pour les biens immeubles d’utiliser au 
maximum les crédits d’investissement disponibles de l’exercice 2018. Les investissements 
immobiliers ont surtout concerné des travaux de réaménagement des bureaux provinciaux 
et du bâtiment de la rue de Trèves 70. Les pièces justificatives dans l’application comptable 
SAP n’ont toutefois pas toujours été autorisées, le lieu où les travaux ont été effectués n’est 
pas toujours précisé et des factures de 2019 ont encore été imputées dans le système avec 
une date en 2018. Il ressort aussi des factures que d’importants travaux supplémentaires ont 
été réalisés dans le cadre du réaménagement du bâtiment de la rue de Trèves 70. Concernant 
les actifs mobiliers, tous les documents enregistrés n’ont pas non plus été approuvés. 
On ne peut pas toujours déduire, sur la base des documents disponibles, la répartition 
entre investissements et charges. Enfin, les pièces justificatives de certaines factures ne 
permettent pas d’établir clairement si le matériel commandé a été livré en 2018.
Les liquidités ont été réparties sur la base d’un calcul théorique fondé sur les données 
comptables. Ainsi, il est possible d’évaluer si les liquidités suffisaient pour payer les 
réserves relatives aux allocations familiales et aux frais d’administration ainsi que le fonds 
de roulement aux entités fédérées sortantes. Famifed a aussi commenté ce calcul dans une 
annexe et Orint a été associé à cette opération. Ainsi, les entités fédérées ont été informées 
des postulats retenus et de la mesure dans laquelle le solde de liquidités fin janvier 2019 était 
suffisante. Ce calcul a finalement donné lieu en 2019  au paiement des réserves relatives aux 
allocations familiales et aux frais d’administration. Le décompte concernant le fonds de 
roulement a eu lieu en 2020. Un solde résiduel de liquidités a été confié en dépôt à Orint 
après la clôture des comptes financiers.
Pour le paiement des réserves, les soldes en souffrance des comptes courants ont été pris 
en considération, mais pas les réserves inscrites parmi les fonds propres au passif du bilan. 
Les réserves au passif doivent par conséquent encore être régularisées. Famifed doit aussi 
encore régulariser le solde débiteur du compte 13105000 Réserve Famifed - créances, dettes 
et divers, ce qui signifie que ce solde sera peut-être déduit des réserves à transférer aux 
entités fédérées (allocations familiales et frais de gestion).
5.2 Recommandations
Comme Famifed devra s’appuyer en grande partie sur l’expérience de collaborateurs qui ont 
été transférés à la Cocom à partir du 1er janvier  2020, pour la confection de ses comptes 2018, 
2019 et 2020, les connaissances en matière de comptabilité de gestion et de comptabilité  FAMIFED : TRAITEMENT  DES  FLUx FINANCIERS  SUITE  À LA LIQUIDATION /97
de missions doivent être exploitées au mieux afin de garantir la qualité des comptes et des 
opérations de clôture.
Famifed doit, autant que possible, attribuer les soldes en souffrance sur la base des 
informations des comptes du grand-livre spécifiques à chaque entité fédérée afin que le 
décompte de ces montants soit correct. À défaut, Famifed peut envisager d’attribuer les 
soldes par analogie avec la clé de répartition basée sur le nombre d’enfants de 0 à 18 ans qui 
a été utilisée pour certaines rubriques spécifiques dans l’arrêté royal du 21 mars 2019.
En ce qui concerne les comptes du grand-livre qui ne sont pas directement reliés aux 
entités fédérées, Famifed doit détailler suffisamment les soldes en souffrance et, pour 
leur attribution, élaborer une clé de répartition logique qui soit acceptable pour toutes les 
entités fédérées. Puisqu’Orint est chargé par ses statuts du règlement et de la liquidation de 
Famifed, cette ASBL peut certainement jouer un rôle à ce niveau. Une bonne collaboration 
et un bon échange d’informations avec le service financier de Famifed sont essentiels à cet 
égard.
Pour pouvoir liquider et attribuer tous les montants aux entités fédérées, Famifed doit 
réconcilier au mieux les flux financiers et les soldes auprès de la contrepartie, et ce, tant pour 
les soldes en souffrance de la comptabilité de missions que pour ceux de la comptabilité de 
gestion. Cette réconciliation peut certainement s’avérer un instrument utile pour connaître 
le solde définitif dans la comptabilité.
Famifed doit également bien documenter les opérations de liquidation dans les comptes 
2019 et 2020 et préciser sa méthode dans les rapports relatifs à ces comptes. Avant de 
transférer la comptabilité résiduelle à Orint, il conviendrait d’attribuer et de liquider le 
plus possible les soldes en souffrance dans la comptabilité. En ce qui concerne les fonds 
propres au passif du bilan, des corrections doivent encore être effectuées pour extourner 
les montants des réserves relatives aux allocations familiales et aux frais d’administration. 
Le solde débiteur du compte 13105000 Réserve Famifed – créances, dettes et divers doit 
aussi faire l’objet d’un suivi adéquat et être bien étayé avant que Famifed ne procède à une 
correction à l’égard des entités fédérées.
6 Réponse de la ministre
La ministre et l’administration se rallient aux constats que la Cour formule dans cet article. 
Dans leur réponse du 8 septembre 2020, elles fournissent des informations complémentaires 
qui clarifient le contexte de certains constats.
Elles précisent ainsi que les soldes des comptes du grand livre n’ont pas été réconciliés avec les 
entités fédérées, car ces dernières ne disposaient pas de point de contact central. Un accord 
a bien été conclu au sujet des décomptes de prestations familiales et de l’enveloppe et les 
entités fédérées ont approuvé les comptes 2017 par l’intermédiaire du comité de gestion de 
Famifed. Concernant les avis d’encaissement, les fichiers de paiement étaient effectivement 
mixtes, ce qui a rendu l’attribution difficile. Les travaux effectués après la réévaluation ont 
aussi une incidence sur la valeur des bâtiments, ce qui explique la différence avec la valeur 
comptable. 98
Le traitement et l’approbation des factures ont en partie été influencés par une fin d’année 
mouvementée et le départ du personnel. En ce qui concerne le rattachement des factures à 
l’exercice 2018, la réponse fait également référence aux règles d’imputation de la Commission 
de normalisation de la comptabilité des institutions publiques de sécurité sociale. Elle ajoute 
que, bien que Famifed était officiellement fermée en fin d’année, l’activité s’est poursuivie 
dans la pratique en raison de la charge de travail. SFP  : PAIEMENT  ET COMPTABILISATION  DES  PENSIONS /99
SFP : paiement et 
comptabilisation des pensions
au Service fédéral des pensions (SFP) . Les mesures de contrôle interne y présentent plusieurs 
faiblesses. L’environnement de contrôle se caractérise par l’absence d’objectifs opérationnels 
permanents et d’ indicateurs spécifiques pour encadrer le processus de paiement et garantir sa 
pertinence et l’utilité pour le SFP de réaliser des contrôles ex post.
Le paiement des pensions est un processus en plusieurs étapes. En premier lieu, il s’agit de 
reconnaître et d’octroyer un droit à un individu sur la base de sa carrière, conformément aux 
conditions applicables à un moment donné. Ensuite, le statut du droit est en permanence 
contrôlé afin de garantir sa conformité à l’ évolution de la situation du pensionné162. Enfin, le 
droit est mis en liquidation à la suite d’un calcul déterminant le montant net et les retenues, 
en vue du paiement et de la comptabilisation des opérations.SFP : PAIEMENT ET CO MPTABILISATION DES P ENSIONS / 94 
 
 SFP : paiement et comptabilisation 
des pensions  
faiblesses. L’environnement de contrôle s e caractérise par l’absence d’objectifs opérationnels 
qualité. Une politique de sécurité informatique clairement définie fait aussi défaut.  
processus , méconnaissance des mesures de contrôle informatique par les services 
opérationnels et rapportage insuffisant pour permettre un pilotage transversal du processus.  
La Cour a en outre  réalisé des contrôles et des tests sur les données de paiement et comptables  
pertinence et l’utilité pour le SFP de réaliser des contrôles ex post.  
La Cour rec ommande au SFP de recenser et de décrire l’ensemble de ses mesures de contrôle du 
processus, de les évaluer au moyen d’une analyse de risques et d’en réaliser un pilotage 
coordonné et centralisé.   
1 Introduction 
1.1 Contexte  
Le paiement des pensions est un  processus en plusieurs étapes. En premier lieu , il s’agit de 
reconnaître et d’octroyer un droit à un individu sur la base de sa  carrière , conformément aux 
contrôlé afin de garantir sa conformité à  l’évolution de la  situation du pensionné162. Enfin, le 
en vue du paiement et de la comptabilisation des opérations.  
 
162 Par exemple, une pension initialement accordée au taux isolé sera revue en appliquant le taux ménage si le pensionné 
se remarie.  Octroi
•instruction du 
dossier
•création du 
droit à la 
pension
•détermination 
d'un montant 
originelConformité
•adaptation du 
droit aux 
événements 
survenus
•activité 
permanenteCalcul 
•calcul mensuel 
des droits
•recalculs 
incrémentauxMise en
liquidation
•collecte des 
données
•création des 
fichiers 
bancaires et 
comptables
•contrôle des 
donnéesPaiement  
Comptabi-
lisatio n
•transmission 
des fichiers aux 
banques
•comptabilistion 
des opérations
Périmètre  d’audit  
162  Par exemple, une pension initialement accordée au taux isolé sera revue en appliquant le taux ménage si le 
pensionné se remarie. 100
Les étapes de calcul, de mise en liquidation ainsi que de paiement et de comptabilisation 
des montants mensuels163 constituent le périmètre de l’audit.
La Direction générale (DG) Paiements produit les informations de paiement et les 
informations comptables. Elle réalise et vérifie les opérations qui, une fois exécutées dans 
Theseos164, sont payées et comptabilisées par le service Comptabilité. Tout au long du 
processus, la DG Paiements bénéficie du support des services informatiques (IT Operations, 
IT Development). La coordination entre ces services est essentielle à la bonne exécution du 
processus paiement.
La Cour des comptes a transmis son projet d’article le 15 juillet 2020 au ministre des Pensions 
et à l’administratrice générale du SFP. Dans sa réponse du 24 août 2020, le ministre des 
Pensions signale que les conclusions de l’audit ne soulèvent aucune remarque de sa part. Le 
SFP a répondu le 14 août 2020. Cet article tient compte de ses observations.
2 Résultats de l’audit
La Cour des comptes a examiné l’environnement de contrôle relatif au processus paiement 
(point 2.1), l’effectivité et l’efficacité des contrôles aux étapes-clés (point  2.2) et a complété 
son analyse par des tests propres (point 2.3).
2.1 Environnement de contrôle
2.1.1 Contrôle interne du processus paiement
Une documentation lacunaire sur ses composantes essentielles (objectifs, analyses de 
risques et mesures de maîtrise des risques) rend l’évaluation du contrôle interne malaisée.
L’objectif stratégique du contrat d’administration de « paiement correct, intégré, dans les 
délais et compréhensible », auquel les divers acteurs se réfèrent, n’est pas décliné en objectifs 
opérationnels dans le contrat d’administration ni dans le plan d’administration 2019.
Les objectifs opérationnels définis par les services qui participent au processus ne peuvent 
pas toujours être reliés à l’objectif stratégique. Lorsqu’ils y sont reliés, ils ne portent pas 
sur le volet « paiement correct ». L’activité « contrôle des montants à payer » n’est pas un 
objectif opérationnel et ne fait pas l’objet d’indicateurs-clés de performance (KPI).
Le SFP indique que l’aspect « paiement correct » est traduit en objectifs opérationnels dans 
le plan d’administration 2020 et est couvert par des contrôles. Il signale également qu’il 
163 Les paiements mensuels font l’objet de quatre liquidations par mois : le 1er du mois, deux au milieu du mois et 
une vers le 25 du mois. Cette dernière comprend le plus grand nombre de pensionnés. Les événements modifiant 
le droit et ayant une incidence financière sont, quant à eux, payés quotidiennement sous la forme de soldes 
correcteurs.
164  Ce logiciel, développé par le SFP, est utilisé pour effectuer toute la gestion des pensions des salariés ainsi que le 
calcul et le paiement des pensions publiques. Les résultats de chaque liquidation de pension y sont archivés. Pour 
les pensions des indépendants, la mission du SFP se limite au paiement au sens strict (l’attribution et le calcul des 
pensions étant réalisés par l’Inasti). SFP  : PAIEMENT  ET COMPTABILISATION  DES  PENSIONS /101
est attentif à l’amélioration du processus et qu’il examinera la possibilité de développer un 
indicateur propre.
Le management du SFP n’a pas encore soumis le processus paiement165 à une analyse de 
risques. Il prévoit de le faire en 2020. Des mesures de contrôle interne existent, mais elles 
ne découlent pas d’une analyse de risques préalable, alignée sur des objectifs opérationnels. 
Dans ces conditions, le contrôle interne peut être qualifié d’ « informel »166. La pertinence 
des mesures de maîtrise des risques identifiés ne peut dès lors pas être valablement évaluée.
La propriété du processus n’est pas formellement attribuée à la DG Paiements. Le SFP 
s’engage à définir et établir ce principe dans le cadre du projet Rubik167.
2.1.2 Gestion et organisation des moyens humains
Les descriptions de fonction sont génériques et conformes à la cartographie fédérale. Elles 
n’abordent pas les tâches spécifiques de contrôle. La mise en place de «  mesures de contrôle 
interne » est évoquée, sans plus, dans le profil de fonction du service Comptabilité.
Les agents chargés des activités de contrôle ne reçoivent ni formation ni documentation 
spécifique (objectifs, description des tâches, directives, délais). Les tâches de contrôle ne 
sont pas décrites. Faute de documentation adéquate, le transfert systématique et efficient 
de connaissances sur les contrôles tant manuels qu’automatiques ne peut pas être garanti.
Le SFP indique que les tâches des membres de l’équipe de contrôle, qui font partie de la 
direction Stratégie, Projets et Coordination, sont décrites dans leur planning, enregistrées 
dans l’outil de gestion et d’évaluation des ressources humaines (Crescendo) et signées par 
les collaborateurs et leur évaluateur. Il précise également que les nouveaux agents recevront 
une formation générique et spécifique.
Le SFP détermine chaque année ses besoins en personnel. Cependant, les objectifs de contrôle 
n’étant pas formalisés, le personnel nécessaire pour réaliser ces tâches et donc atteindre 
ces objectifs n’est, par définition, pas déterminable. Quant aux services informatiques, la 
nécessité d’assurer la continuité détermine les effectifs nécessaires.
Concernant les risques de fraude et de conflits d’intérêts, le SFP mentionne des exemples de 
mesures adoptées168 qui permettent difficilement de conclure à l’existence d’une politique 
globale de sécurité et, à plus forte raison, à sa pertinence.
165 Un rapport de 2016 de l’audit interne a conclu à la présence de risques ; cet audit n’avait cependant pas pour objectif 
d’examiner la pertinence et l’efficacité d’une analyse de risques réalisée par le management.
166  Un objectif « accroître le degré de maturité du contrôle interne » devrait être mis en œuvre à partir de 2020. 
Concrètement, il prévoit une maîtrise des risques alignée sur la stratégie de l’organisation ainsi qu’une cartographie 
des processus, des tâches, des rôles et des responsabilités.
167 Ce projet doit mettre en place un système de gestion des processus, basé sur la méthode du Business Process 
Management .
168  Tout accès en écriture fait l’objet d’un traçage (« log ») ; il est impossible de modifier des ordres de paiement établis 
automatiquement ; les manipulations de fichiers pour le contrôle ne peuvent pas servir à modifier des états de 
paiement. 102
Le temps consacré aux activités de contrôle, la nature de ces contrôles et les dates auxquelles 
ils ont été effectués ne font pas l’objet d’un rapportage utile au pilotage par le management. 
L’efficacité et l’efficience des contrôles sont, dès lors, difficiles à évaluer.
Le SFP signale qu’il réalise, depuis 2020, des rapports en fin de cycle de paiement.
2.1.3 Logiciels et informatique
Faute d’information complète, la Cour des comptes n’est pas en mesure d’évaluer le degré de 
dépendance du SFP vis-à-vis de tiers, ni les risques liés à la politique de sécurité (intrusion 
non autorisée dans les systèmes informatiques).
La gestion des accès aux outils informatiques repose sur le principe du « role based access »169. 
Faute de documentation s’y rapportant, la Cour des comptes ne peut pas se prononcer sur 
l’existence d’une politique globale de gestion des accès cohérente et sur la couverture des 
risques liés. Les accès aux applications ainsi que les modifications font l’objet d’un traçage, 
sans toutefois être systématiquement vérifiés. Par ailleurs, malgré la taille du SFP, les 
montants gérés et la complexité de sa structure, la fonction de Chief Information Security 
Officer  (CISO) est exercée conjointement à d’autres activités.
Dans sa réponse, le SFP affirme qu’il se conforme à la réglementation en matière de sécurité 
de l’information170. La Cour des comptes note, cependant, que les tâches visées par cette 
réglementation ne couvrent qu’en partie la mission d’un CISO.
Même si le SFP considère que son architecture informatique permet de s’adapter 
dynamiquement aux besoins, il ne démontre pas la capacité du système à faire face à une 
augmentation continue du nombre de pensionnés à moyen et long terme. Le SFP souligne 
aussi que les opérations de paiement sont supervisées en continu et que des rapports sont 
envoyés automatiquement.
2.2 Maîtrise du processus paiement
La Cour des comptes a évalué la maîtrise du processus par le biais des contrôles mis en 
œuvre par les acteurs aux étapes-clés.
2.2.1 Contrôles lors du calcul mensuel des droits
Le processus de paiement des pensions débute par un calcul mensuel de l’ensemble des 
droits payables, à liquider le mois suivant. Ce calcul consiste en une succession de tâches 
(informatiques et manuelles) permettant d’identifier les droits payables et d’établir le 
montant brut et les retenues fiscales et sociales par dossier de pension.
169  Le « role based access »  est un modèle de contrôle d’accès à un système d’information dans lequel chaque décision 
d’accès est basée sur le rôle auquel l’utilisateur est associé.
170 Arrêté royal du 12  août  1993  relatif à l’organisation de la sécurité de l’information dans les institutions de sécurité 
sociale. SFP  : PAIEMENT  ET COMPTABILISATION  DES  PENSIONS /103
Il fait l’objet d’un suivi technique par les services informatiques, d’une part, et de contrôles 
par la DG Paiements, d’autre part. Cette phase a pour but d’anticiper d’éventuelles 
anomalies en amont de la liquidation effective.
2.2.1.1 Services informatiques
Service IT Operations
Le service IT Operations établit en fin d’année précédente un calendrier annuel avec les 
dates des étapes-clés du processus de paiement, en concertation avec les services impliqués. 
Il renseigne les personnes (et leur suppléant) en mesure d’intervenir en cas d’incident. La 
Cour a examiné la planification des services pour le premier trimestre 2020. Elle en déduit 
que la continuité des permanences n’est pas toujours assurée. Le SFP ne se rallie pas à ce 
constat.
Le service IT Operations est chargé d’initialiser, d’exécuter et de contrôler les tâches 
informatiques du processus paiement. À chaque étape-clé, il communique l’avancement du 
processus par courriel aux services concernés.
Le service IT Operations exécute les tâches informatiques et les contrôles élaborés par le 
service IT Development sur les dossiers comportant des « droits payables ». L’utilité des 
contrôles techniques nécessitant une intervention humaine n’a pas été clairement explicitée.
Le service IT Operations dispose d’un outil de suivi (whiteboard)  de chaque étape du 
processus (calcul mensuel des droits, recalculs en cas de modification du dossier et 
liquidation) par dossier de pension. En cas d’anomalie, le whiteboard  indique la nature 
de l’erreur. Le service IT Operations communique l’anomalie aux services opérationnels 
concernés (par exemple, le service de gestion des données personnelles des pensionnés) ou 
au service IT Development, selon la nature de l’erreur. Au-delà de 20 erreurs, l’exécution du 
processus est suspendue et l’intervention du service IT Development est sollicitée.
Il n’existe pas de rapportage des dossiers en situation d’erreur, qui permettrait d’évaluer et 
de piloter le processus de paiement171.
La Cour des comptes a examiné les erreurs survenues lors des calculs mensuels des 
droits 2019. Les justifications apportées restent très techniques, partielles ou incomplètes. La 
quasi-totalité des dossiers en erreur sont cependant corrigés avant leur date de liquidation. 
Par ailleurs, peu d’erreurs sont récurrentes (68 sur 13.747 en 2019172).
En outre, la Cour des comptes observe que certains contrôles réalisés lors du calcul mensuel 
des droits seraient plus pertinents en amont (par exemple, celui de l’exhaustivité des 
données du bénéficiaire). À l’inverse, le contrôle du rattachement du paiement à la bonne 
liquidation, réalisé en aval par la cellule de contrôle173, serait plus efficient à cette étape. Par 
171 Un tel rapportage devrait reprendre le nombre d’erreurs, le type d’erreurs détectées, le moment de leur survenance, 
l’origine de l’erreur, la nature de la correction, le délai de correction, etc.
172 Le nombre cumulé de dossiers traités en 2019 lors du calcul provisoire est d’environ 31,5 millions.
173 Il s’agit, par exemple, d’une pension de guerre payée dans une liquidation, alors qu’elle ne doit en principe pas s’y 
trouver. 104
ailleurs, le calcul mensuel des droits a échoué pour les trois mêmes dossiers chaque mois 
de 2019, sans que l’erreur soit investiguée.
Service IT Development
Selon le service IT Development, des filtres garantissent que tous les dossiers payables le 
mois suivant – et uniquement ceux-là – sont sélectionnés pour le paiement des pensions. 
Il ne compare cependant pas le résultat de l’extraction des dossiers payables du mois 
précédent et celui du mois en cours pour s’assurer que les droits non repris le sont à juste 
titre (à la suite d’un décès, par exemple) et que les nouveaux droits repris le sont dûment 
(nouvelle pension, par exemple).
Le service IT Development est chargé de développer les contrôles appliqués lors des calculs. 
Il ne dispose pas d’une documentation sur ces contrôles, qui soit accessible pour un non- 
initié, et renvoie à ce sujet aux services opérationnels.
Le service indique que les mesures de contrôle ont été élaborées en concertation avec la 
DG Paiements. Aucun document attestant cette collaboration n’a été fourni à la Cour.
2.2.1.2 DG Paiements
À l’issue des tâches informatiques, le résultat du calcul mensuel des droits est validé par la 
cellule de contrôle de la DG Paiements, sur la base de plusieurs rapports de contrôle générés 
automatiquement, d’une part, et sur celle des données des fichiers bancaires, d’autre part.
Il s’agit de contrôles globaux - basés sur un seuil de variation maximal des montants ainsi que 
sur l’évolution du nombre de droits – et de contrôles spécifiques. Ils sont complémentaires 
à ceux réalisés par les applications informatiques de calcul des montants bruts et nets de 
pension. Les services opérationnels ne disposent pas d’informations sur le contenu, la 
portée ou l’ampleur de ces contrôles informatiques. Le risque de redondance existe dès lors, 
spécialement pour les contrôles appliqués à l’ensemble des dossiers.
Les résultats des contrôles de la DG Paiements ne font pas l’objet d’un rapportage structuré 
et systématisé à l’attention du management174. Ce dernier n’est donc en mesure ni de les 
évaluer ni de les piloter.
L’examen par la Cour des activités effectives de contrôle a mis en lumière plusieurs faiblesses 
qui limitent leur pertinence et leur efficacité :
• le temps limité (une demi-journée) dont la cellule de contrôle dispose pour ses travaux, 
qui ne lui permet pas de réaliser un test statistiquement significatif sur les dossiers 
individuels175 ;
• le manque de connaissances en matière de pensions publiques ; 
• le manque d’outils d’analyse des données de paiement ;
• le biais que peut comporter la formule utilisée pour mesurer la variation des dépenses 
174 La compilation « brute » de courriels reprenant les résultats du contrôle, effectuée depuis 2020, ne répond pas à 
cette définition.
175 Dans le meilleur des cas, la cellule examine quelques dizaines de dossiers dont le montant a été modifié depuis le 
calcul précédent par rapport aux dizaines de milliers de dossiers concernés. SFP  : PAIEMENT  ET COMPTABILISATION  DES  PENSIONS /105
globales de pension entre deux périodes176 ;
• l’absence d’analyse systématique de la variation en cas de dépassement du seuil ;
• le caractère inadapté et incomplet du rapport qui ne permet pas d’examiner les évolutions 
des droits entre deux périodes ; la DG Paiements a introduit une demande d’adaptation 
du rapport en 2016, qui n’a pas été suivie d’effets ;
• l’exécution manuelle du calcul des variations mensuelles ;
• le caractère minoritaire des droits contrôlés (22 % des droits payés) ; le bonus pension, 
les pensions de survie du secteur public et les retenues ne le sont pas.
Il ressort également de l’examen par la Cour des rapports servant aux contrôles que :
• la cellule de contrôle n’a pas examiné certaines situations atypiques, par exemple, 
pour un type de pension, l’augmentation du nombre de bénéficiaires, conjuguée à une 
diminution du montant à liquider par rapport à la période précédente, ou encore la 
présence de droits de pension dans la liquidation, alors qu’ils ne doivent en principe pas 
s’y trouver  ;
• elle n’effectue pas certains contrôles sur la cohérence entre les droits ou sur l’évolution 
de leur nombre ;
• certains contrôles mentionnés ne sont pas encore mis en œuvre.
Le SFP a apporté à la Cour quelques éléments justificatifs mais ils restent partiels.
Les services opérationnels ne sont pas en mesure de résoudre toutes les anomalies 
constatées lors des contrôles. Au besoin, ils introduisent, via la cellule Maintenance de la 
DG Paiements, une demande d’intervention du service IT Development dans le logiciel de 
suivi de projets et de maintenance (Jira). Celle-ci peut donner lieu soit à la mise en œuvre 
d’un projet, soit à une simple action de maintenance. Les actions et projets sont classés 
par ordre de priorité, en tenant compte des effectifs disponibles au service informatique et 
suivant l’importance de leur contenu. Les critères sont nombreux et ne sont pas hiérarchisés 
en fonction d’objectifs opérationnels. Ils ne sont par ailleurs pas communiqués aux autres 
services.
Deux demandes d’amélioration pour les activités de contrôle de la DG Paiements ont été 
introduites dans Jira, une en 2017 et l’autre en 2018. Une de ces demandes est abandonnée 
et l'autre est toujours à l’étude. Cette situation pose la question du suivi réel des demandes 
de la cellule de contrôle et de leur pertinence ou nécessité.
2.2.2 Contrôles lors de la mise en liquidation
La liquidation consiste à mettre en paiement les droits établis lors du calcul mensuel ou lors 
des éventuels recalculs individuels intervenus depuis lors. Les données de liquidation sont 
figées en moyenne dix jours avant le paiement au pensionné. Ce délai relativement long est 
requis par Bpost pour exécuter le paiement par assignations. En 2019, ce canal de paiement 
n’a représenté que 0,91 %177 du montant total des pensions payées. Plus le temps entre la 
176 Le résultat de la variation globale provient d’une moyenne des variations des paramètres compris dans la formule 
globale. Les variations par critère, calculées séparément, pourraient chacune dépasser le seuil, sans être identifiées.
177 Soit 372,6 millions d’euros sur 40.725,0 millions d’euros. 106
mise en liquidation et le paiement est long, plus le nombre de corrections178 augmente faute 
de prise en compte, dans le paiement mensuel, des événements qui en modifient le calcul.
2.2.2.1 Services informatiques
Continuité et respect des délais
La date de début de la liquidation est fixée en tenant compte de la date de paiement légale, 
d’un délai accordé aux banques pour exécuter le paiement ainsi que d’une marge de sécurité. 
À cette date, les données de paiement sont figées179. Le service IT Operations vérifie que le 
processus de paiement des pensions se déroule selon le calendrier établi.
Exécution et monitoring des contrôles
Comme lors du calcul, le service IT Operations assure le monitoring des travaux réalisés à 
chaque étape de la liquidation. Ces travaux ne sont pas connus des services opérationnels.
Les dossiers en situation d’erreur au cours de la liquidation sont rapportés au cas par cas dans 
le whiteboard  à la période concernée180. Le service IT Operations n’est pas systématiquement 
informé des corrections qui permettent de poursuivre le processus de paiement. Il s’ensuit 
que ce service, qui occupe une place centrale dans la supervision du processus informatique, 
n’est pas en mesure d’en assurer le pilotage.
La liaison entre les droits de pension et les comptes économiques est réalisée dans Theseos 
pour le régime salarié, tandis qu’une interface avec le logiciel de pension AP Soft est 
nécessaire pour le régime des fonctionnaires. L’édition des fichiers comptables et leur 
transmission vers le logiciel comptable SAP sont automatiques.
L’édition des fichiers comptables et bancaires n’est possible que si le nombre d’erreurs181 est 
faible. Elle succède à un contrôle basé sur treize règles et au respect d’un seuil de variation 
maximal de 0,5 % par rapport au résultat obtenu lors du calcul mensuel des droits. Ces 
règles de contrôle, élaborées en partie avec les services opérationnels, figurent dans un 
document non actualisé, non daté et non approuvé.
Une fois les fichiers bancaires et comptables édités, des contrôles techniques sont réalisés 
pour les réconcilier entre eux et avec les données sources182.
2.2.2.2 DG Paiements
Les contrôles sont similaires à ceux effectués lors du calcul mensuel des droits mais sont 
uniquement globaux.
178 Le montant des corrections s’élève à 225,9 millions d’euros pour 2019.
179 Dans l’intervalle de temps qui sépare le paiement effectif, les fichiers bancaires ne sont pas modifiés mais des 
ordres de non-paiement peuvent être communiqués à la banque par la cellule Contrôle, en vue de limiter les indus. 
Le SFP indique que leur nombre est très limité.
180  Il n’y a pas d’archivage systématisé permettant d’éditer, par exemple, un récapitulatif global périodique (annuel ou 
semestriel). Les tâches réalisées par Theseos indiquent un statut d’erreur par dossier, sans autre détail.
181 Au-delà de quatre erreurs, le processus est arrêté.
182  La réconciliation est réalisée sur le nombre de transactions et le montant global repris dans les fichiers bancaires et 
comptables ainsi que sur les données reprises dans diverses tables (« Inventory » et « Payment pool »). SFP  : PAIEMENT  ET COMPTABILISATION  DES  PENSIONS /107
La cellule de contrôle réconcilie en outre les fichiers de paiement (destinés à élaborer les 
fichiers bancaires) et les fichiers comptables. La pertinence de ce contrôle n’est toutefois pas 
avérée. D’une part, les données contrôlées proviennent de la même source. D’autre part, les 
services informatiques réalisent déjà des contrôles techniques de réconciliation des fichiers.
Les données de paiement sont injectées dans le logiciel comptable SAP et génèrent des 
écritures provisoires. La cellule de contrôle vérifie ces écritures et modifie certaines 
données (dates et intitulés). À l’issue de ces opérations, le directeur général de la DG 
Paiements signe un document approuvant les fichiers bancaires et comptables générés à 
l’issue de la liquidation. Cette signature atteste uniquement l’exactitude des montants. La 
cellule de contrôle transmet ensuite au service Comptabilité les états comptables papier. 
La comptabilisation définitive des écritures est réalisée par le service Comptabilité après 
plusieurs contrôles.
La DG Paiements n’effectue pas de contrôle sur les montants de retenues sociales et 
fiscales. Ils sont repris dans d’autres états de paiement et traités directement par le service 
Comptabilité.
2.2.3 Contrôles lors de l’exécution des paiements et de la comptabilisation
2.2.3.1 Paiements
Le calendrier annuel détermine les dates d’envoi des fichiers bancaires à chaque institution 
bancaire. Les contrôles doivent garantir que le paiement sera exécuté dans les délais légaux 
et de manière sécurisée. Avant le paiement, le service Comptabilité s’assure qu’il dispose de 
liquidités suffisantes.
Les contrôles qu’il réalise portent sur la génération d’un nombre équivalent d’états 
comptables et de fichiers bancaires ainsi que sur la cohérence des montants des fichiers 
avec un rapport de contrôle des données de paiement.
La Cour des comptes observe que la valeur ajoutée de certains de ces contrôles n’est 
pas démontrée par rapport aux contrôles précédents183. Un agent de niveau A du service 
Comptabilité, sur les quatre habilités à le faire, approuve électroniquement le paiement à 
l’issue de ces contrôles.
Une fois les fichiers approuvés par le service Comptabilité, le service IT Operations se charge 
de les envoyer aux banques, sans l’approbation formelle préalable de l’administratrice 
générale ou du conseiller du service Comptabilité184.
183 Par exemple, le contrôle informatique de réconciliation de l’ensemble des fichiers avec les données de base ou les 
contrôles de la cellule Contrôle. En outre, il n’est pas exclu que ces contrôles croisent des informations de la même 
source.
184  Sur la base de la délégation de pouvoir (note de service 11 du 4 mars 2016), le conseiller général ou le conseiller peut 
signer à la place de l’administratrice générale ou de l’administrateur adjoint en leur absence. 108
L’intégrité du fichier est contrôlée avant et après l’envoi aux banques ainsi qu’à leur réception 
par celles-ci. Les banques informent uniquement le service Comptabilité des paiements 
non exécutés.
2.2.3.2 Comptabilisation
La comptabilisation débute par la création d’écritures provisoires automatiques. Selon le 
service Comptabilité, le logiciel comptable exécute un seul contrôle a priori, qui vise à éviter 
d’importer des écritures sur des comptes inexistants.
Le service réalise plusieurs actions de contrôle :
• Il vérifie et modifie certains paramètres de l’écriture provisoire, notamment le compte 
bancaire lié en vue du paiement185.
• Il réconcilie les montants enregistrés par le logiciel comptable avec les états comptables 
papier.
• Il s’assure de la cohérence des écritures avec les données186.
Ni le service Comptabilité ni la cellule de contrôle de la DG Paiements ne contrôlent le lien 
entre un droit de pension et son compte économique.
Les modalités d’approbation des écritures définitives ne sont pas formalisées et le résultat 
des contrôles ne fait pas l’objet d’un rapportage et d’une historisation.
Le service Comptabilité enregistre ensuite les écritures définitives. Enfin, les écritures 
comptables sont réconciliées avec les extraits de comptes bancaires.
2.3 Contrôle des données de paiement
La Cour des comptes a réalisé des tests ex post pour évaluer la maîtrise du processus paiement. 
Ils couvrent les étapes-clés du processus et portent sur la qualité et la vraisemblance des 
données. Ils ne prétendent pas couvrir tous les risques.
Elle a réalisé deux types de tests. Les tests de cohérence visent à réconcilier les données 
issues de différents logiciels187 ou d’un même logiciel. Les tests de pertinence ont pour 
objectif de vérifier la réalité des opérations sous-jacentes aux enregistrements comptables.
Les données utilisées proviennent des paiements mensuels 2019 repris dans des applications 
opérationnelles et comptables.
Les cinq tests suivants n’ont révélé aucune anomalie :
• maximum de 12 paiements mensuels par pensionné ;
• absence de différence entre le montant brut et ses composantes ;
• application du principe du paiement unique (un dossier = une liquidation) ;
185  Par défaut, les écritures provisoires reprennent toujours le compte bancaire Bpost.
186  Par exemple, il vérifie qu’un compte de charges de pensions des salariés ne présente pas un solde créditeur.
187 À savoir Theseos, qui reprend les données de paiement dans quatre tables (ventilation, payment , payment target  et 
payment transaction ), le logiciel comptable qui reprend les données du grand-livre et l’outil de suivi (whiteboard) . SFP  : PAIEMENT  ET COMPTABILISATION  DES  PENSIONS /109
• un numéro national par dossier de pension ;
• concordance entre les fichiers comptables édités par Theseos et ceux repris dans le 
logiciel comptable .
Les résultats principaux des autres tests sont exposés dans les tableaux ci-après :
Tableau 28 –  Tests de cohérence réalisés par la Cour des comptes sur les données issues de logiciels
Tests de cohérence Résultats
Réconcilier le nombre de dossiers repris lors du 
calcul mensuel des droits (whiteboard) et ceux 
de l’application Theseos (table Transaction) 
pour  juin 2019Un écart de 170.144 dossiers est constaté188. Le 
SFP explique, de manière générale, les raisons 
de la différence du nombre de dossiers et de la 
nature présumée189 des cas non repris.
Réconcilier par compte économique de charges 
le total annuel repris dans l’application Theseos 
et dans le logiciel comptable pour tous les 
paiementsSur les 43 comptes de charges figurant dans 
les 2 logiciels, 39 présentent une différence de 
montant. Le SFP a justifié l’écart pour le compte 
de charges le plus important.
vérifier si le montant des pensions nettes 
enregistré en dettes fait l’objet d’un paiement 
(crédit d’un compte financier)Le lettrage des opérations dans SAP ne permet 
pas d’effectuer un lien avec l’intitulé des fichiers 
dans Theseos. La réconciliation a donc été 
effectuée uniquement sur la base de montants. 
Sur 655 fichiers comptables (liquidations 
mensuelles), 563 ont pu faire l’objet d’une 
réconciliation190.
Source : Cour des comptes
188  Le whiteboard  renseigne 2.619.025 dossiers et la table utilisée pour le paiement (Transaction), 2.448.881 (-170.144)
189  Il s’agirait des dossiers avec un « stop paiement » ainsi que les dossiers sans droits payables.
190  Pour les 92 autres, 48 fichiers concernent des opérations ne donnant pas lieu à un paiement. Les 44 autres fichiers 
n’ont pas pu être réconciliés. Le SFP a expliqué que ces fichiers comptables concernent des saisies conservatoires 
pour lesquelles le paiement est ordonné au cas par cas et non globalement. 110
Tableau 29 –  Tests de pertinence réalisés par la Cour des comptes sur les opérations sous-jacentes 
aux enregistrements comptables
Tests de pertinence Résultats
Réaliser une revue analytique 
des droits des liquidations 
mensuellesLa revue analytique montre que  :
• Certains droits payables à une seule période sont payés à 
d’autres périodes191. Ensuite, la proportion entre certains 
droits payés et le nombre de pensionnés interpelle192. Le 
SFP renvoie à la réglementation ou aux règles générales 
et a contrôlé certaines proportionnalités. Bien que la 
méthodologie diffère quelque peu de celle de la Cour, 
l’ordre de grandeur est similaire et ne remet pas en cause 
le constat.
• Plusieurs droits présentent des évolutions atypiques : forte 
augmentation193 des retraites de divorcés, augmentation 
nette du nombre de « bonus pension »194, augmentation 
soudaine de la charge du bonus bien-être mensuel en 
décembre. Le SFP renvoie à la réglementation et n’explique 
pas suffisamment l’évolution.
Lister les dossiers qui présentent 
une augmentation de plus 
de 10 % du montant brut des 
droits195 entre la liquidation 
mensuelle de janvier 2019 et 
celle de décembre 2019 (table 
ventilation).• Le montant brut des droits payables 
entre janvier 2019 et décembre  2019 augmente de 10 % à 
100 % pour 18.490 cas. Pour un cas choisi aléatoirement, 
l’évolution résulte de nouveaux droits de pension attribués 
entre janvier et décembre. Leur montant cumulé ne 
respecte pas le maximum absolu. Le SFP indique que ce 
cas a été détecté par les contrôles, mais il n’est ressorti 
qu’en mai 2020196.
• Le montant brut des droits payables augmente de plus de 
100 % dans 2.274 cas. Cette augmentation aberrante peut 
résulter notamment de l’existence de droits inférieurs à un 
euro en janvier 2019.
Recenser le nombre de 
pensionnés de plus de 100  ans et 
de moins de 60 ans dans TheseosEn 2019, 3.129 centenaires ont perçu au moins une pension. 
En octobre, ce chiffre s’élève à 1.744. À titre de comparaison, 
Statbel en recensait 1.794 au 1er janvier 2020 (belges et non 
belges résidant en Belgique).
Par ailleurs, 77.210  personnes de moins de 60 ans ont perçu 
un droit, soit 3 % du total des pensionnés. Le SFP invoque 
de manière générale plusieurs raisons (pensions de survie, 
militaires, etc.).
Recenser les versements de 
plus 4.000 euros197 nets aux 
bénéficiaires de pension dans 
Theseos16.483 versements sont supérieurs à 4.000 euros, dont 3 à 
10.000  euros. Le SFP a justifié les cas au-delà de 10.000 euros. 
Bien que le SFP réalise des contrôles réguliers sur le maximum 
de pension, il n’a pas justifié la régularité des cas identifiés.
191 Par exemple, le pécule de vacances.
192  Seuls 37 % des pensionnés du secteur public perçoivent un pécule de vacances (l’octroi du pécule de vacances est 
soumis à plusieurs conditions, dont celle de bénéficier d’une pension de retraite maximum de 2.350,35 euros). Il 
y a 47 % des pensionnés qui ne paient aucun précompte professionnel. Le nombre de retenues d’indemnité de 
funérailles diffère du nombre de droits de pensions publiques.
193 Les pensions de divorcés « salariés » augmentent de +10 % (9.600) et celles de divorcés « indépendants » de +6 % 
(2.000) entre janvier et décembre 2019.
194  Ils augmentent de plus de 8.000 cas, alors que la mesure est supprimée depuis fin 2014.
195 Les droits payables annuellement sont exclus du test. Ce seuil représente une augmentation supérieure à celle 
induite par les adaptations de masse en 2019 (indexation, etc.).
196  Le SFP indique qu’il poursuivra l’intégration des pensions publiques dans Theseos en 2020. Elle représente une 
opportunité de développer et renforcer les contrôles automatisés sur un ou plusieurs droits de pension.
197 Ce seuil a été choisi sur la base du plafond absolu des pensions publiques de retraite (6.668,68 euros bruts). SFP  : PAIEMENT  ET COMPTABILISATION  DES  PENSIONS /111
Dans sa réponse, le SFP signale que le résultat de la plupart des tests doit être nuancé. Il 
s’engage à développer des mesures de contrôle portant, d’une part, sur la liaison entre les 
comptes économiques et les pensions publiques et, d’autre part, sur les règles de cumul 
entre régimes.
3 Conclusions générales et recommandations
La Cour des comptes a examiné le processus de paiement sous l’angle de l’environnement 
de contrôle et de la maîtrise du processus. Elle a réalisé des tests ex post sur la qualité et la 
vraisemblance des données aux étapes-clés du processus. Elle a constaté des faiblesses et 
adresse des recommandations à chaque acteur pour y remédier.
3.1 Environnement de contrôle
Certains aspects du contrôle interne ne sont pas couverts, ce qui rend son évaluation 
malaisée.
La Cour des comptes recommande au SFP :
• de définir une politique de sécurité informatique globale198 ;
• de mettre en œuvre un système de contrôle interne complet et effectif199 ;
• d’intégrer les activités de contrôle dans la politique des ressources humaines en termes 
de définitions de profils et de formation ;
• de définir une politique d’accès aux applications en matière de contrôles.
3.2 Maîtrise du processus de paiement et activités de contrôle
Faute d’objectifs de contrôle et d’analyses de risques réalisées par le management, il est 
difficile d’évaluer systématiquement l’efficacité des contrôles effectués et leur pertinence.
La Cour des comptes recommande  :
Aux services informatiques :
• de documenter les mesures de contrôle informatique du calcul des droits et d’en vérifier 
la pertinence et l’efficacité sur la base d’une analyse de risques portant sur tout le 
processus de paiement et tous les contrôles réalisés en aval ;
• de concevoir un rapportage des incidents permettant d’évaluer l’efficacité et la pertinence 
des contrôles  ;
• d’examiner la possibilité de réaliser un calcul de l’ensemble des droits avant chaque 
198  Une telle politique comprend notamment l’identification des risques et des vulnérabilités liés à une intrusion 
volontaire ou non dans un système ou une partie de celui-ci, la sécurisation et la traçabilité des accès, la définition 
des profils habilités à octroyer ou retirer les accès, la gestion d’un annuaire central d’utilisateurs, l’exercice exclusif 
de la fonction de Chief Information Security Officer (CISO).
199  Ce système est fondé sur trois éléments fondamentaux : la définition d’objectifs opérationnels Smart pour les 
activités de contrôle,  alignés sur le volet «  paiement correct  » de l’objectif stratégique, une analyse de risques par 
rapport aux objectifs opérationnels ainsi que l’élaboration et la documentation de mesures de contrôle, alignées 
sur les risques identifiés. 112
À la DG Paiements :
• d’assurer son rôle de propriétaire de processus et de superviser les étapes en amont et en 
aval de ses propres activités ;
• de réexaminer la pertinence des contrôles réalisés, sur la base d’une analyse de risques 
portant sur la totalité du processus de paiement et de mettre en œuvre, au besoin, des 
mesures de contrôles complémentaires  ;
• de disposer d’outils permettant d’analyser des bases de données importantes ainsi que 
de disposer de rapports adaptés aux contrôles ;
• de prévoir le temps suffisant pour exécuter les contrôles ;
• de consigner, dans un rapportage systématique et normalisé, les résultats des activités 
de contrôle afin d’améliorer l’évaluation et le pilotage de celles-ci ;
• de décrire, dans les spécifications fonctionnelles, les attentes à l’égard des services 
informatiques quant aux contrôles à mettre en œuvre ou à améliorer et aux rapports 
attendus.
Au service Comptabilité :
• de formaliser les contrôles en évaluant leur pertinence par rapport, notamment, à ceux 
réalisés en amont et de définir les risques qu’ils recouvrent ;
• de créer un rapportage sur le résultat des contrôles effectués lors du paiement et de la 
comptabilisation afin d’améliorer l’évaluation et le pilotage de ceux-ci ;
• de réaliser des contrôles de liaison entre les droits de pension et les comptes économiques ;
• de formaliser la politique d’accès aux fichiers bancaires ;
• de faire approuver les fichiers bancaires par l’administratrice générale ou le conseiller 
responsable avant leur envoi aux banques par le service IT Operations.
3.3 Contrôle des données de paiement
À ce jour, la DG Paiements n’effectue pas de contrôle ex post sur les données de paiement. 
Les tests réalisés montrent que des situations atypiques devraient être analysées par les 
services opérationnels. Le SFP n’a pas toujours apporté de réponse précise aux résultats des 
tests.
La Cour des comptes recommande au SFP de réaliser lui-même des tests afin d’améliorer la 
maîtrise des risques liés au processus de paiement.
4 Réponse du SFP
Dans sa réponse du 14 août 2020, le SFP s’engage à analyser les recommandations afin 
d’élaborer un plan d’action pour renforcer l’environnement et les mécanismes de contrôle 
et, au besoin, rendre les contrôles actuels encore plus efficaces.
Il souligne également l’attention qu’il accorde à l’amélioration continue de ses processus et 
à l’optimisation de ses services.  INAMI : MODIFICATIONS   DES  NORMES  D’AGRÉMENT   DES  hôPITAUx /113
Inami : modifications  
des normes d’agrément  
des hôpitaux
commune de Bruxelles-Capitale) peuvent fixer les normes auxquelles les hôpitaux, les 
services hospitaliers, les programmes de soins hospitaliers et les fonctions hospitalières 
doivent répondre. L’exercice de ces compétences peut toutefois avoir une incidence sur le 
budget fédéral et sur celui de la sécurité sociale. Conformément à l’article 5, §  1er, I, de la 
loi spéciale de réformes institutionnelles du 8 août 1980, la Cour des comptes a établi un 
rapport sur l’ incidence des modifications des normes d’agrément entrées en vigueur entre 
le 1er juillet 2014 et le 31 décembre 2019.
À la suite de la sixième réforme de l’État, les entités fédérées (communautés200 et 
Commission communautaire commune de Bruxelles-Capitale) sont devenues compétentes 
au 1er juillet 2014 pour l’organisation de la politique des soins de santé dans les établissements 
de soins201 et en dehors de ceux-ci. Elles peuvent dès lors fixer les normes auxquelles les 
hôpitaux, les services hospitaliers, les programmes de soins hospitaliers et les fonctions 
hospitalières doivent répondre pour être agréés. L’État fédéral reste toutefois compétent 
pour la législation organique, les règles de base relatives à la programmation202 et le 
financement de l’exploitation.
En raison de cette répartition des compétences, il est possible qu’une modification 
des normes d’agrément par une communauté ait une incidence sur le budget fédéral et 
celui de la sécurité sociale. Cette incidence se marquera dans le financement des frais de 
fonctionnement des hôpitaux et les dépenses de soins de santé. C’est la raison pour laquelle 
le législateur a confié une double mission à la Cour des comptes :
• La Cour doit évaluer les conséquences, à court et long terme, sur le budget de l’État 
fédéral et de la sécurité sociale de tout projet ou proposition de décret, tout amendement 
à un projet ou proposition de décret, ainsi que tout projet d’arrêté modifiant les normes 
200  La Communauté flamande, la Communauté française et la Communauté germanophone. La Communauté 
française a transféré à la Région wallonne et à la Commission communautaire française l’exercice de la compétence 
relative à l’ensemble des hôpitaux, à l’exception des hôpitaux universitaires. 
201  Article 5, §  1er, I, de la loi spéciale de réformes institutionnelles du 8 août 1980, tel que modifié par l’article 6 de la 
loi spéciale du 6 janvier 2014 relative à la sixième réforme de l’État. 
202  Il s’agit d’une planification, réalisée par l’État fédéral, de l’offre d’hôpitaux et de services hospitaliers basée sur 
les besoins généraux et spécifiques en matière de soins de santé pour l’ensemble du territoire et pour chaque 
communauté. 114
d’agrément des hôpitaux, des services hospitaliers, des programmes de soins hospitaliers 
et des fonctions hospitalières203.
• Au terme de l’exercice budgétaire, elle doit rédiger un rapport circonstancié sur 
l’incidence, au cours de l’exercice budgétaire précédent, des normes d’agrément en 
vigueur dans les entités fédérées204.
Cet article porte sur l’ensemble des modifications des normes d’agrément décidées par les 
entités fédérées et pour lesquelles les arrêtés sont entrés en vigueur entre le 1er juillet 2014 et 
2 Procédure
Dans le cadre de la préparation de cet article, la Cour des comptes a demandé 
le 15 juillet 2020 aux administrations suivantes de lui remettre un avis sur l’incidence des 
arrêtés entrés en vigueur sur le budget fédéral et sur celui de la sécurité sociale :
• l’Institut national d’assurance maladie-invalidité (Inami) ;
• le département du bien-être, de la santé publique et de la famille de la Communauté 
flamande ;
• l’Agence flamande des soins et de la santé ;
• l’Agence pour une vie de qualité (Aviq – pour les arrêtés de la Communauté française et 
de la Région wallonne) ;
• la direction des pouvoirs locaux et de l’action sociale du Service public de Wallonie ;
• le département de la santé et des personnes âgées du ministère de la Communauté 
germanophone  ;
• les services du collège réuni de la Commission communautaire commune ;
• l’Office bicommunautaire de la santé, de l’aide aux personnes et des prestations familiales 
(Iriscare) de Bruxelles-Capitale.
Le 23 juillet 2020, Iriscare a répondu que cette matière ne relève pas de sa compétence 
et est suivie par les services du collège réuni de la Commission communautaire 
commune. Ces derniers ont répondu le 12 août 2020, l’Aviq le 10 août 2020, l’Inami le 
20 août 2020, le département de la Santé et des Personnes âgées du ministère de la 
Communauté germanophone le 24 août 2020 et l’Agence flamande des soins et de la santé 
le 14 septembre 2020.
Au 15 septembre 2020, la direction des pouvoirs locaux et de l’action sociale du Service 
public de Wallonie et le département du bien-être, de la santé publique et de la famille de la 
Communauté flamande n’avaient pas répondu.
La Cour des comptes a transmis son évaluation le 16 septembre 2020 au Premier ministre, aux 
ministres présidents de la Communauté flamande, de la Région wallonne, de la Communauté 
française, de la Communauté germanophone et de la Commission communautaire française 
et au président du collège réuni de la Commission communautaire commune de Bruxelles-
Capitale.
203  Article, 5, §  1er, I, alinéa 3, de la loi spéciale du 8 août 1980.
204  Article, 5, §  1er, I, alinéa 8, de la loi spéciale du 8 août 1980. INAMI : MODIFICATIONS  DES  NORMES  D’AGRÉMENT  DES  hôPITAUx  /115
3 Incidence pendant l’exercice budgétaire
Entre le 1er juillet 2014 et le 31 décembre 2019, 21 arrêtés modifiant les normes d’agrément des 
hôpitaux sont entrés en vigueur. Ils ont été soumis à la Cour en seize dossiers205. Il ressort 
de l’analyse des dossiers et des réponses des administrations compétentes que deux arrêtés 
ont eu une incidence (unique) sur le budget de l’État fédéral (voir point 3.1). Selon l’Inami 
et les administrations des entités fédérées, les autres modifications de normes n’ont aucune 
conséquence sur le budget (voir point 3.2).
3.1	 Modifications 	ayant	une	incidence 	budgétaire
Modification de l’article 13 de l’arrêté royal du 10 août 1998 fixant les normes auxquelles doit 
répondre une fonction « service mobile d’urgence » (Smur) pour être agréée
Selon l’article 13 de cet arrêté royal, l’hôpital auquel l’équipe d’intervention médicale 
appartient, doit disposer d’au moins une ambulance. Ces ambulances doivent répondre à un 
certain nombre de caractéristiques extérieures déterminées par l’administration fédérale. 
Ces dernières ont été modifiées par l’arrêté royal du 12 novembre 2017206. Elles s’appliquent 
à tous les nouveaux véhicules utilisés dans le cadre de l’aide médicale urgente. Les véhicules 
existants doivent être adaptés pour le 12 décembre 2021 au plus tard207. La Communauté 
flamande et la Commission communautaire commune ont soumis un projet d’arrêté à la 
Cour des comptes respectivement le 13 février 2018 et le 23 janvier 2019. Par ces arrêtés, 
elles modifient l’arrêté royal du 10 août 1998 afin que ce dernier renvoie à l’arrêté royal du 
12 novembre 2017 pour ce qui est des caractéristiques extérieures des véhicules.
Selon le protocole d’accord du 27 mars 2017 conclu entre le gouvernement fédéral et les 
entités visées aux articles 128, 130 et 135 de la Constitution, concernant le transport de 
patients, l’État fédéral financera les dépenses d’investissement relatives à l’adaptation des 
ambulances conformément à l’arrêté royal du 12 novembre 2017. Un crédit d’engagement 
de 3,8 millions d’euros a été inscrit à cet effet dans le budget fédéral des dépenses208. D’après 
le SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement, 132.875,60 euros 
et 71.004,50 euros ont été versés en 2019 respectivement à la Communauté flamande et à 
la Commission communautaire commune pour mettre les véhicules en conformité avec 
l’arrêté royal de 2017209. Il s’agit chaque fois d’une dépense unique.
3.2	 Modifications 	sans	incidence 	budgétaire
Il ressort des réponses de l’Inami et des administrations des entités fédérées que les 
modifications qui suivent n’ont pas eu d’incidence sur le budget fédéral ou celui de la 
sécurité sociale. Les réponses confirment l’avis rendu par la Cour des comptes concernant 
les projets qui lui ont été soumis.
205  Cinq des demandes d’avis concernaient chaque fois deux arrêtés. 
206  Arrêté royal du 12 novembre 2017 déterminant les caractéristiques extérieures des véhicules qui interviennent 
dans le cadre de l’aide médicale urgente.
207 voir article 17 de l’arrêté royal du 12 novembre 2017.
208  Allocation de base 25.52.21.12.1113 (Fonctionnement de l’aide médicale urgente) du SPF Santé publique, Sécurité 
de la chaîne alimentaire et Environnement, financée par des moyens provenant de la provision interdépartementale 
destinée à la lutte contre le terrorisme. 
209  Le SPF enregistre les dépenses en fonction de la région dans laquelle les véhicules sont utilisés et pas selon la 
répartition des compétences figurant dans la loi spéciale du 8 août 1980. 116
Vu qu’un même texte a parfois été modifié par différentes entités fédérées, l’aperçu qui suit 
se base sur les arrêtés modifiés.
a) Arrêtés prolongeant jusqu’au 31 décembre 2020 les dispositions transitoires des arrêtés 
royaux des 27 avril 1998 et 10 août 1998
La Communauté flamande, la Communauté française, la Communauté germanophone, la 
Commission communautaire commune et la Région wallonne ont promulgué des arrêtés 
afin de prolonger jusqu’au 31 décembre 2020 les dispositions transitoires des articles 
suivants  :
• article 13 de l’arrêté royal du 27 avril 1998 fixant les normes auxquelles une fonction 
« soins urgents spécialisés » doit répondre pour être agréée ;
• article 18 de l’arrêté royal du 10 août 1998 fixant les normes auxquelles doit répondre une 
fonction « service mobile d’urgence » (Smur) pour être agréée.
Ces dispositions transitoires portent sur les qualifications professionnelles du personnel 
qui exécute les tâches liées à ces fonctions.
b) Arrêtés modifiant l’annexe de l’arrêté royal du 23 octobre 1964 portant fixation des normes 
auxquelles les hôpitaux et leurs services doivent répondre, concernant le plan d’urgence 
hospitalier
La Communauté flamande, la Communauté germanophone, la Commission communautaire 
commune et la Région wallonne ont promulgué des arrêtés modifiant l’annexe de l’arrêté 
royal du 23 octobre 1964 portant fixation des normes auxquelles les hôpitaux et leurs services 
doivent répondre, concernant le plan d’urgence hospitalier.
La modification de l’annexe de l’arrêté royal du 23 octobre 1964 s’inscrit dans le cadre du 
protocole d’accord du 24  octobre  2016210 qui règle la coopération entre les différents niveaux 
de pouvoir concernant la rédaction, la mise à jour, la validation et la mise en œuvre du plan 
d’urgence hospitalier. Les arrêtés modifiés permettent d’harmoniser la terminologie et le 
contenu des plans d’urgence hospitaliers, de faciliter les procédures d’approbation et de 
clarifier les tâches et les responsabilités.
c) Arrêté du gouvernement flamand modifiant les articles 1er, 4 et 5 de l’arrêté du gouvernement 
flamand du 24 mai 2013 fixant des normes supplémentaires auxquelles les programmes de 
soins pathologie cardiaque B doivent répondre pour être agréés et arrêté ministériel précisant 
les enregistrements par les programmes de soins pathologie cardiaque B
À la suite de la modification des articles 4 et 5 de l’arrêté du gouvernement flamand 
du 24 mai 2013 fixant des normes supplémentaires auxquelles les programmes de soins 
pathologie cardiaque B doivent répondre pour être agréés, l’hôpital général, mais aussi 
l’Agence flamande des soins et de la santé doivent publier une sélection de données. L’arrêté 
210  Protocole d’accord du 24 octobre 2016 conclu entre le gouvernement fédéral et les autorités visées aux articles 
128, 130, 135 et 138 de la Constitution, concernant le plan d’urgence hospitalier. INAMI : MODIFICATIONS  DES  NORMES  D’AGRÉMENT  DES  hôPITAUx  /117
ministériel détermine la manière dont ces données doivent être sélectionnées et fixe les 
règles de publication.
d) Arrêté du gouvernement flamand modifiant l’article 4 de l’arrêté royal du 26 avril 2007 fixant 
les normes auxquelles le programme coordinateur de soins oncologiques spécialisé pour le 
cancer du sein et le programme de soins oncologiques spécialisé pour le cancer du sein doivent 
satisfaire pour être agréés
À la suite de la modification de l’article 4 de l’arrêté royal du 26 avril 2007, les médecins 
spécialistes en chirurgie ou en gynécologie qui sont rattachés à la clinique du sein 
coordinatrice doivent effectuer chacun, annuellement, au moins 30 interventions 
chirurgicales en matière de traitement du cancer du sein. En outre, l’un d’entre eux au 
moins doit avoir trois ans d’expérience dans la chirurgie du cancer du sein. La condition 
prévue auparavant dans l’arrêté royal, à savoir qu’ « au moins l’un d’eux doit avoir pratiqué 
en première main au moins durant l’année précédant la demande d’agrément le nombre 
d’ interventions chirurgicales requis  », a été supprimée.
e) Arrêté du gouvernement flamand relatif au planning thématique en matière de stratégie de 
soins
L’arrêté prévoit la possibilité de subordonner l’obtention par un hôpital d’une autorisation 
de planning, d’un agrément ou d’une désignation à l’existence préalable d’un plan approuvé 
en matière de stratégie de soins. Il donne délégation au ministre compétent pour la 
politique de santé afin que celui-ci détermine les thèmes pour lesquels cette subordination 
est nécessaire.
f) Arrêté du gouvernement flamand portant ajustement des arrêtés du gouvernement flamand 
au règlement (UE) 2016/679 du Parlement européen et du Conseil du 27 avril 2016 relatif à la 
protection des personnes physiques à l’ égard du traitement des données à caractère personnel 
et à la libre circulation de ces données, et abrogeant la directive 95/46/CE (règlement général 
sur la protection des données)
Cet arrêté modifie les éléments suivants :
• point 9° quater de la rubrique « III Normes d’organisation » de l’annexe « Normes générales 
applicables à tous les établissements » de l’arrêté royal du 23 octobre 1964 portant fixation 
des normes auxquelles les hôpitaux et leurs services doivent répondre, inséré par l’arrêté 
royal du 16 décembre 1994 (article 14 de l’arrêté) ;
• article 10/21 de l’arrêté royal du 23 juin 2003 fixant les normes auxquelles un centre 
de transplantation doit répondre pour être agréé comme service médical au sens de 
l’article 44 de la loi sur les hôpitaux, coordonnée le 7 août 1987, inséré par l’arrêté royal 
du 10 novembre 2012 (article 15 de l’arrêté) ;
• article 9  de l’arrêté royal du 17  février  2005  fixant les normes auxquelles une banque de 
sang hospitalière doit répondre pour être agréée (article 16 de l’arrêté) ;
• article 3 de l’arrêté royal du 26 avril 2007 fixant les normes auxquelles le programme 
coordinateur de soins oncologiques spécialisé pour le cancer du sein et le programme de 
soins oncologiques spécialisé pour le cancer du sein doivent satisfaire pour être agréés 
(article 17 de l’arrêté). 118
Par ces modifications, le gouvernement flamand met les arrêtés concernant le traitement 
des données à caractère personnel dans les hôpitaux en conformité avec le règlement 
(UE) 2016/679 du Parlement européen et du Conseil du 27 avril 2016 relatif à la protection 
des personnes physiques à l’égard du traitement des données à caractère personnel et à 
la libre circulation de ces données, et abrogeant la directive 95/46/CE (règlement général 
sur la protection des données). Le coût de l’adaptation des applications informatiques des 
hôpitaux aux nouvelles règles est supporté par les budgets actuels de ceux-ci.
g) Arrêté du gouvernement flamand modifiant l’article 20 de l’arrêté royal du 10 juillet 1990 fixant 
les normes d’agrément applicables aux associations d’ institutions et de services psychiatriques 
et l’article 9 de l’arrêté royal du 8 juillet 2003 fixant les conditions auxquelles la fonction de 
médiation dans les hôpitaux doit répondre, concernant le rapport annuel
Cet arrêté aligne les règles de rapportage par le médiateur au sein d’un hôpital sur le 
système du gouvernement flamand. Il prévoit que le médiateur doit désormais transmettre 
le rapport annuel de ses activités au médiateur flamand au lieu de la commission fédérale 
Droits du patient. Il modifie également le contenu du rapport et le moment où ce dernier 
doit être transmis.
4 Conclusion
Entre le 1er juillet 2014 et le 31 décembre 2019, 21 arrêtés modifiant les normes d’agrément 
des hôpitaux sont entrés en vigueur. Deux d’entre eux ont eu une incidence (unique) sur 
le budget du SPF Santé publique. Le financement par le SPF Santé publique s’est déroulé 
conformément aux engagements du protocole d’accord du 27 mars 2017. IPSS  : SUIVI  DE LA FONCTION  D’AUDIT  INTERNE /119
IPSS : suivi de la fonction 
d’audit interne
avec le soutien du comité d’audit commun aux IPSS (CAC). Un examen par les pairs ( peer 
review ) a été préparé et aura lieu en 2020-2021. Ses résultats seront importants pour améliorer 
davantage le fonctionnement, la qualité et la maturité des services d’audit interne. Le CAC 
estime aussi que des améliorations peuvent être apportées en ce qui concerne la certification 
des comptes, la gestion des risques et le contrôle interne, ainsi que les moyens attribués à la 
fonction d’audit interne.
La Cour des comptes a consacré un article à la mise en œuvre d’une fonction d’audit interne 
au sein des institutions publiques de sécurité sociale (IPSS), dans son Cahier 2010 relatif 
à la sécurité sociale211. Outre le constat général que l’audit interne en était à ses débuts 
et que sa mise en place et son organisation prendraient encore plusieurs années, la Cour 
des comptes y formulait des constats et des recommandations spécifiques. Pour donner 
suite à ces recommandations, le collège des IPSS (ci-après le « collège ») a décidé de mettre 
au point un cadre commun d’organisation et de fonctionnement de l’audit interne au 
sein des IPSS. Il en a résulté une charte commune pour la fonction d’audit interne et une 
charte commune pour le comité d’audit. Fin 2014, toutes les IPSS avaient accepté la charte 
relative à la fonction d’audit interne. Fin 2019, toutes les IPSS disposaient d’une fonction 
d’audit interne212. En ce qui concerne le comité d’audit, les IPSS avaient le choix entre deux 
modèles. L’Inasti et Famifed213 ont opté pour le premier modèle, à savoir la création au sein 
de l’institution d’un comité d’audit spécifique à celle-ci (CAS). La mission d’un tel comité 
s’étend de l’approbation du plan d’audit à la conclusion d’accords au sujet des budgets et des 
moyens du service d’audit interne214. Les autres IPSS (à l’exception de la BCSS et d’ eHealth215) 
ont choisi le second modèle, dans lequel le comité d’audit commun aux IPSS (CAC)216 et 
la direction générale de l’institution217 exercent ensemble les missions du comité d’audit. 
Dans ce modèle, la direction générale assume les tâches fonctionnelles et administratives 
de la fonction d’audit, tandis que le CAC est chargé de la vérification méthodologique et 
du suivi du plan d’audit ainsi que du fonctionnement de l’audit interne dans l’institution.
211 Cour des comptes, « Mise en œuvre d’une fonction d’audit interne au sein des IPSS », Cahier 2010 relatif à la sécurité 
sociale , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2010, p. 108-114, www.courdescomptes.be .
212  Auprès de la BCSS et d’ eHealth, le service de sécurité de l’information assume le rôle de service d’audit interne.
213 En 2018  et 2019, la compétence en matière d’allocations familiales a été transférée aux communautés. De ce fait, 
Famifed n’exerce plus ses activités depuis le 1er janvier 2020. Son existence juridique est cependant prolongée 
jusqu’à la clôture de toutes les opérations nécessaires à sa dissolution. 
214  Les autres tâches du CAS consistent à approuver les rapports d’audit et le rapport annuel ainsi qu’à évaluer le 
responsable de l’audit interne.
215 Auprès de la BCSS et d’ eHealth, le comité de gestion assume le rôle de comité d’audit.
216  Le CAC est composé de quatre experts et de quatre représentants des partenaires sociaux dans les organes de 
gestion des IPSS. Il est opérationnel depuis 2016. 
217 Cette notion renvoie à l’administrateur général ou à son adjoint. 120
Des engagements communs à toutes les IPSS ont, par ailleurs, été inscrits dans les contrats 
d’administration qui lient les IPSS à l’État fédéral.
Des étapes importantes ont été franchies ces dernières années dans le déploiement des 
fonctions d’audit interne au sein des IPSS. La Cour des comptes a suivi cette évolution de 
manière systématique et en dresse ci-après un aperçu.
Dans le cadre de la procédure contradictoire, le CAC a confirmé cet aperçu.
2 Comité d’audit commun
Le CAC veille à l’indépendance, à l’objectivité, à la qualité et à la méthodologie des services 
d’audit interne concernés. Il entend en outre contribuer à structurer les relations avec 
d’autres acteurs du contrôle dans le cadre de la chaîne de contrôle unique ( single audit , voir 
ci-après). Lors de ses réunions en 2019, le CAC a donc systématiquement prêté attention 
aux évolutions des IPSS dans ce domaine. D’après son rapport d’activité, le CAC s’est réuni 
à quatre reprises en 2019.
Alors qu’en 2017, le CAC avait surtout décrit la situation des services d’audit interne des 
IPSS, en 2018, il a mis l’accent sur le soutien méthodologique. Tel a également été le cas en 
2019. Le CAC a ainsi analysé les plans d’audit pour 2019, les rapports d’activité de 2018  et le 
suivi des recommandations des fonctions d’audit interne.
L’évaluation réalisée par le CAC révèle que les fonctions d’audit interne ont donné suite 
« à différents degrés  » aux recommandations que le comité avait formulées en 2018. Dans 
son rapport, le CAC souligne que les moyens octroyés à l’audit interne sont parfois très 
insuffisants218. Le nombre d’agents affectés aux fonctions d’audit interne est, de manière 
générale, limité (de un à trois agents). En cas d’absence imprévue, le fonctionnement des 
fonctions d’audit interne peut de ce fait être compromis. La maturité varie dès lors d’une 
institution à l’autre : « Certaines fonctions sont à des niveaux de meilleures pratiques, d’autres 
sont encore à un stade préliminaire dans la construction d’un audit interne performant. »219
Le CAC fait par ailleurs remarquer que plusieurs institutions doivent fournir des efforts 
afin de développer suffisamment le contrôle interne et la gestion des risques. Les fonctions 
d’audit interne de certaines institutions ont rapporté une faiblesse du contrôle interne.
De plus, le CAC a demandé en 2019 aux institutions de lui transmettre les derniers rapports 
des réviseurs d’entreprises. Se basant sur ceux-ci, le CAC « continue de mettre l’accent sur la 
nécessité d’une certification rapide des comptes »220. Il ajoute que « des réviseurs d’entreprises 
ont été nommés dans chaque institution mais la définition de leur objectif de mission ne leur 
permet pas de certifier les comptes. De plus, leur reporting souffre de retards anormaux 
218  Dans son Cahier 2018 relatif à la sécurité sociale, la Cour des comptes constatait également que certains services 
d’audit interne manquaient de personnel par rapport à la complexité et aux missions de l’institution. Voir Cour des 
comptes, « IPSS : suivi de la fonction d’audit interne », Cahier  2018 relatif  à la sécurité sociale , rapport à la Chambre 
des représentants, Bruxelles, août 2018, p. 83-94, www.courdescomptes.be .
219  Comité d’audit commun aux IPSS, Rapport d’activités 2019 , p. 7 (non publié).
220  Ibid. , p. 4. IPSS  : SUIVI  DE LA FONCTION  D’AUDIT  INTERNE /121
et répétitifs  »221. Par le passé, la Cour des comptes a déjà souligné l’importance d’une 
certification des comptes conforme aux normes internationales222.
Enfin, le CAC invite « les dirigeants des IPSS à développer rapidement, soit de façon collégiale 
soit par une approche spécifique, trois éléments [de bonne gestion] : la certification financière, 
la gestion des risques et du contrôle interne et les moyens octroyés à la fonction d’audit 
interne  »223.
3 Concertation entre services d’audit
Le guide méthodologique commun, qui a vu le jour au sein de la plate-forme d’audit interne 
(Platina), a été approfondi en 2019 en ce qui concerne la méthode pour l’élaboration d’un 
plan d’audit ainsi que l’utilisation d’un tableau commun pour le suivi des recommandations 
d’audit et des plans d’action qui y sont liés par la direction224.
En 2019, le réseau Platina a aussi abordé l’assurance qualité et son amélioration. Il a préparé 
un examen par les pairs qu’il effectuera en 2020-2021 sous la conduite d’une consultante 
externe225.
4 Chaîne de contrôle unique
Afin de réduire la charge du contrôle au minimum, les IPSS s’efforcent d’introduire le principe 
de la chaîne de contrôle unique. Pour cela, les acteurs du contrôle doivent harmoniser leurs 
activités au sein d’une même institution. Les contrats d’administration prévoient que les 
IPSS prendront, par l’intermédiaire du collège, des initiatives pour harmoniser le calendrier 
et les méthodes des services d’audit interne avec les activités des autres acteurs du contrôle 
au sein des IPSS, en premier lieu la Cour des comptes226.
Comme les années précédentes, une concertation a été organisée en 2019 entre les membres 
du groupe de travail Audit interne du collège. Cette concertation se poursuit en 2020.
En outre, une délégation du collège s’est entretenue avec la Cour des comptes afin d’examiner 
les possibilités d’une meilleure coopération. Cette concertation a porté principalement sur 
les possibilités offertes par la chaîne de contrôle unique lors de la réalisation des audits 
du bon emploi des deniers publics. La certification des comptes a aussi été abordée à cette 
occasion. La concertation se poursuit en 2020.
221  Ibid. , p. 7.
222  Cour des comptes, «  Mission des réviseurs d’entreprises auprès des IPSS  », Cahier 2017 relatif à la sécurité sociale , 
rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2017, p. 83-91, www.courdescomptes.be .
223 Comité d’audit commun aux IPSS, Rapport d’activités 2019 , p. 8 (non publié).
224  Dans son Cahier 2018 relatif à la sécurité sociale, la Cour des comptes recommandait aux services d’audit interne de 
se fonder davantage sur une analyse de risques étayée et d’accorder plus d’attention au suivi des recommandations 
et plans d’action.
225 Dans son Cahier 2018 relatif à la sécurité sociale, la Cour des comptes constatait que des progrès étaient encore 
possibles au niveau de l’assurance de la qualité.
226  Cet engagement figurait déjà dans les contrats d’administration 2013-2015. Il est repris dans les contrats 2016-
2018 (arrêtés royaux du 21 avril 2016, publiés le 13 décembre 2016) qui ont été prolongés pour les années 2019-
2020. L’harmonisation peut consister à conclure un protocole entre les différents acteurs. 122
5 Actions futures
En 2020-2021, les membres du réseau Platina réaliseront un examen par les pairs de la qualité 
de leurs services d’audit interne respectifs. Ils souhaitent ainsi vérifier leur conformité avec 
les normes de l’Institut d’audit interne et procéder à une analyse des méthodes et structures, 
qui servira à élaborer un plan d’action visant une amélioration permanente de la qualité 
des services d’audit interne. Les résultats de l’examen seront importants non seulement 
pour continuer à améliorer les travaux d’audit, accroître la plus-value des services d’audit 
et peaufiner le guide méthodologique mais aussi pour permettre au CAC d’avoir une image 
globale du niveau de maturité de toutes les institutions. Un premier rapport intermédiaire 
concernant l’examen est attendu pour la fin de l’année 2020.
L’année 2020 sera également importante pour continuer la mise en œuvre des 
recommandations du CAC et atteindre le niveau minimal de maturité préconisé. Dans 
cette perspective, le CAC collaborera avec chaque institution afin de mieux comprendre 
ses spécificités et favoriser les solutions rencontrant les préoccupations susmentionnées. 
En 2020, le CAC poursuivra également son monitoring du contrôle interne et de la gestion 
des risques dans les IPSS ainsi que son examen de la chaîne de contrôle unique.
6 Conclusions
En 2010, la Cour des comptes a conclu que l’organisation et le développement de l’audit 
interne auprès des IPSS étaient des processus qui prendraient plusieurs années. Entre-
temps, les IPSS ont pris diverses initiatives pour mettre en place un audit interne à part 
entière.
Ainsi, toutes les IPSS disposent d’un service d’audit interne qui fonctionne suivant la charte 
d’audit adoptée par le collège des IPSS et une concertation est organisée par le réseau Platina. 
La création du comité d’audit commun résulte aussi des efforts visant à professionnaliser 
davantage la fonction d’audit interne.
Dans son Cahier 2018 relatif à la sécurité sociale, la Cour des comptes constatait que 
certains services d’audit interne manquaient de personnel par rapport à la complexité et 
aux missions de l’institution. Elle constatait par ailleurs que des progrès étaient encore 
possibles au niveau de l’assurance de la qualité (notamment au travers d’une évaluation 
des audits effectués). Elle recommandait aussi que les services d’audit interne se fondent 
davantage sur une analyse de risques étayée et accordent plus d’attention au suivi des 
recommandations et plans d’action. Dans un autre audit (Cahier 2017 relatif à la sécurité 
sociale), la Cour avait par ailleurs déjà souligné l’importance d’une certification des comptes 
conforme aux normes internationales.
Le CAC a formulé des recommandations similaires après avoir analysé les plans d’audit, 
les rapports annuels et les auto-évaluations réalisées à sa demande par les services d’audit 
interne.
En 2017, le CAC avait surtout décrit et examiné la situation des services d’audit interne des 
IPSS. En 2018, il a mis l’accent sur le soutien méthodologique. Pour ce faire, il a pu compter 
sur la coopération des services d’audit interne, qui ont mis en œuvre les recommandations  IPSS  : SUIVI  DE LA FONCTION  D’AUDIT  INTERNE /123
de 2017 sur l’aspect méthodologique. Les IPSS ont ainsi conçu une méthode commune pour 
élaborer les plans d’audit et suivre les audits. Cet aspect a encore été renforcé en 2019 grâce 
à l’échange d’expériences et de bonnes pratiques au sein du réseau Platina.
Le CAC relève des progrès dans les fonctions d’audit interne des IPSS mais il estime que 
la maturité varie encore d’une institution à l’autre et que les moyens consacrés à l’audit 
interne sont parfois très insuffisants. En 2019, le réseau Platina a préparé un examen par 
les pairs qui sera réalisé en 2020-2021. Il s’inscrit dans le cadre de l’assurance qualité et 
l’amélioration de celle-ci. Ses résultats seront importants pour améliorer davantage le 
fonctionnement, la qualité et la maturité des services d’audit interne.
Le CAC constate également des niveaux de maturité différents en ce qui concerne l’évolution 
du contrôle interne et la gestion des risques.
Enfin, il souligne l’absence de certification indépendante des comptes annuels des IPSS. Si 
des réviseurs d’entreprises ont bien été nommés dans chaque institution, la définition de 
leur mission ne leur permet pas de certifier les comptes. De plus, leur rapportage souffre, 
d’après le CAC, de retards anormaux et répétitifs.
Le CAC demande que la certification financière, la gestion des risques et le contrôle interne 
soient rapidement développés et que des moyens suffisants soient octroyés à la fonction 
d’audit interne. PARTIE PARTIEAutres thèmes  
de sécurité sociale
III  INCIDENCE  DE LA CRISE  SANITAIRE  SUR  LES  RECETTES  ET DÉPENSES  DE LA SÉCURITÉ  SOCIALE /127
Incidence de la crise sanitaire 
liée à la covid-19  
sur les recettes et dépenses 
de la sécurité sociale
La Cour des comptes a examiné l’ incidence, sur le budget de la sécurité sociale, des mesures 
particulièrement  : Incidence de la crise sanitaire sur les recettes et dépenses de la sécurité sociale
• des mesures d’aide pour les employeurs et les travailleurs indépendants en tant que 
débiteurs de cotisations  ;
• des mesures d’aide pour les assurés sociaux (salariés et indépendants) qui ont été touchés 
par les mesures restrictives des pouvoirs publics ou ont été contaminés par la covid-19 ;
les recettes s’ élève, pour 2020, à 6,2 milliards d’euros, tandis que les dépenses supplémentaires 
engendrées par la crise sanitaire s’ élèvent à 7,8 milliards d’euros.
Les limitations imposées par les pouvoirs publics à partir de la mi-mars pour contenir la 
propagation du virus covid-19 ont une incidence importante sur le plan socio-économique 
et sociétal. Les différentes autorités ont dès lors été contraintes de prendre des mesures 
dans la sphère de leurs compétences. Un certain nombre de mesures ont ainsi été prises 
dans le cadre de la sécurité sociale fédérale pour faire face aux conséquences de la crise. Il 
s’agit plus particulièrement des mesures suivantes :
• les mesures d’aide pour les employeurs et les travailleurs indépendants en tant que 
• les mesures d’aide pour les assurés sociaux (travailleurs salariés et indépendants) qui ont 
été touchés par les mesures restrictives des pouvoirs publics ou ont été contaminés par 
le coronavirus  ;
• le remboursement de dépenses spécifiques liées à la covid-19 par l’assurance soins de 
santé et l’octroi de moyens financiers supplémentaires aux hôpitaux.
Pour ces mesures, le gouvernement a souvent eu recours à des instruments existants, dont 
il a élargi les conditions d’application (par exemple, pour le droit passerelle en faveur des 
travailleurs indépendants ou le chômage temporaire) ou assoupli les procédures de demande 
(par exemple, pour le report de paiement des cotisations de sécurité sociale ou les critères  128
concernant le droit au chômage temporaire). Par ailleurs, des mesures spécifiquement liées 
à la crise de la covid-19 ont également été prises (par exemple, en ce qui concerne le congé 
parental ou les prestations de soins de santé).
Les IPSS estiment provisoirement l’incidence sur le budget 2020 de la sécurité sociale 
à environ 14 milliards d’euros (voir graphique ci-après). Ce montant comprend aussi 
l’incidence de la baisse structurelle des recettes à la suite de la diminution de l’activité 
économique.
Graphique 8 –  Incidence budgétaire de la crise de la covid-19 (en millions d’euros)INCIDENCE DE LA CRIS E DU COVID -19 SUR LES RECETTES ET DEPENSES DE LA SECURITE SOCIALE  / 121 
 
 Les IPSS estiment provisoirement l’incidence sur le budget 2020 de la sécurité sociale à 
environ 14  milliards d’euros (voir graphique ci -après). Ce montant comprend auss i 
Graphique 8 – Incidence budgétaire de la crise de la covid -19 (en millions d’euros)  
 
(1) Ces dépenses font partie des dépenses consacrées au congé parental corona.  
(2) Les dépenses de l'ONSS -Gestion globale comprennent les éléments suivants  : 
• Onem (chômage temporaire, congé parental corona, crédit -temps)  : 4.062,3 millions d ’euros  ; 
• indemnité s d'incapacité de travail (salariés) : 140,8 millions d'euros  ; 
• maladies professionnelles  : 13,4 millions d ’euros . 
Source : Cour des comptes à partir des chiffres des IPSS  
Dans les points suivants, la Cour donne un aperçu de l’incidence de la crise sur le budget de 
la sécurité sociale en 2020. Sauf cas exceptionnels, l’incidence sur le budget 2021 n’est pas 
prise en considération. Cet article expose  l’état de la situation au 15 août 2020 . Il s’agit 
d’estimations provisoires qui seront affinées lors d’une prochaine actualisation sur la base 
d’informations plus récentes ou plus détaillées concernant les réalisations , la prolongation 
ou l’adaptation des  conditions de certaines mesures.  
1.2 Procédure  
La Cour des comptes a soumis le projet d’article le 31 août 2020 à la ministre des Affaires 
sociales et de la Santé publique, à la ministre de l’Emploi, de l’Économie et des 
Consommateurs et au ministre des Classes moyennes, des Indépendants, des PME, de 
l’Agriculture et de l’Intégration sociale. La ministre des Af faires sociales et de la Santé 
publique a répondu , le 1er septembre 2020 , par l’intermédiaire de sa cellule stratégique qu’elle 
n’avait pas d’observation à formuler.  Les deux autres ministre s ont réagi le 7  septembre 2020. 
L’exposé qui suit tient compte de  leur réponse.  4.910,401.320,404.216,503.211,10360,9044,70
ONSS-Gestion globaleInasti-Gestion globaleONSS-Gestion globale Inasti-Gestion globaleSoins de santéSPF Emploi Baisse des
recettes Dépenses supplémentairesIncidence totale : 14 milliards d'euros
(1)
(2)
(1) Ces dépenses font partie des dépenses consacrées au congé parental corona.
(2) Les dépenses de l’ONSS-Gestion globale comprennent les éléments suivants  :
• Onem (chômage temporaire, congé parental corona, crédit-temps)  : 4.062,3  millions d’euros  ;
• indemnités d’incapacité de travail (salariés) : 140,8 millions d’euros ;
• maladies professionnelles  : 13,4  millions d’euros.
Source : Cour des comptes à partir des chiffres des IPSS
Dans les points suivants, la Cour donne un aperçu de l’incidence de la crise sur le budget 
de la sécurité sociale en 2020. Sauf cas exceptionnels, l’incidence sur le budget 2021 n’est 
pas prise en considération. Cet article expose l’état de la situation au 15 août 2020. Il s’agit 
d’informations plus récentes ou plus détaillées concernant les réalisations, la prolongation 
ou l’adaptation des conditions de certaines mesures.
sociales et de la Santé publique, à la ministre de l’Emploi, de l’Économie et des Consommateurs 
et au ministre des Classes moyennes, des Indépendants, des PME, de l’Agriculture et de 
l’Intégration sociale. La ministre des Affaires sociales et de la Santé publique a répondu, 
le 1er septembre 2020, par l’intermédiaire de sa cellule stratégique qu’elle n’avait pas  INCIDENCE  DE LA CRISE  SANITAIRE  SUR  LES  RECETTES  ET DÉPENSES  DE LA SÉCURITÉ  SOCIALE /129
d’observation à formuler. Les deux autres ministres ont réagi le 7 septembre 2020. L’exposé 
qui suit tient compte de leur réponse.
2 Cotisations des travailleurs salariés et indépendants
En raison de la crise liée à la covid-19, l’ONSS-Gestion globale et l’Inasti-Gestion globale 
sont confrontées à une perte structurelle de cotisations. Pour rester en mesure de financer 
les dépenses (croissantes) relatives aux prestations, elles peuvent faire appel à une ligne de 
crédit illimitée auprès de l’Agence de la dette.
2.1	 Cotisations 	à	l’ONSS-Gestion 	globale
À la suite de la crise liée à la covid-19, certaines entreprises ont été contraintes de cesser 
(temporairement) leurs activités. D’autres les ont cessées volontairement ou ont vu leur 
chiffre d’affaires baisser. De nombreuses entreprises ont donc fait appel au régime de 
chômage temporaire pour leur personnel (pour raisons économiques ou force majeure, voir 
point 3.2.1 Chômage temporaire ci-après).
Pour aider les employeurs en tant que tels, l’arrêté royal n° 17 du 4 mai 2020227 prévoit un 
report de paiement des cotisations de sécurité sociale jusqu’au 15 décembre 2020, sans que 
des majorations ou des intérêts de retard soient imputés. Ce report s’applique au paiement  :
• de la troisième provision et du solde pour le premier trimestre 2020 ;
• des provisions et du solde pour le deuxième trimestre 2020 ;
• de l’avis de débit relatif aux vacances annuelles228 ;
• des mensualités des plans de paiement en cours ;
• des rectifications de cotisations encore à payer.
Ce report peut être accordé de deux manières.
Tableau 30 –  Nombre d’employeurs ayant obtenu un report de paiement
Mesures Nombre d’employeurs
Report automatique pour les employeurs tenus de cesser leurs activités 
(par exemple, les employeurs actifs dans l’horeca, la culture, les loisirs 
ou le sport)65.300
Report pour les employeurs qui déclarent :
•  qu’ils ont cessé volontairement leurs activités, par exemple, parce 
qu’ils ne pouvaient pas respecter les mesures sanitaires ou parce que 
leurs fournisseurs ou clients ont dû cesser leurs propres activités ;
•  que leur chiffre d’affaires ou leur masse salariale a diminué d’au 
moins 65 % au cours du deuxième trimestre 2020 par rapport au 
deuxième trimestre 2019 ou au premier trimestre 2020.12.300
Total 77.600
227 Arrêté royal n° 17 du 4 mai 2020 pris en exécution de l’article 5, § 1er, 3°, de la loi du 27 mars 2020 accordant des 
pouvoirs au Roi afin de prendre des mesures de lutte contre la propagation du coronavirus covid-19 (II), en vue 
d’accorder à certains employeurs un report de paiement des sommes perçues par l’Office national de sécurité 
sociale.
228  Il s’agit d’une partie de la cotisation pour le régime des vacances annuelles des ouvriers, que l’employeur ne paye 
qu’une fois par an (le reste de la cotisation est perçu par trimestre).  130
Le report de paiement entraîne en premier lieu une diminution des recettes (trésorerie) 
au cours de la période de mars à juillet 2020. D’après ses calculs, l’ONSS aurait ainsi perçu 
environ 850 millions d’euros de moins au cours du premier trimestre 2020, dont 500 millions 
d’euros de cotisations pour le paiement du pécule de vacances 2020.
La crise liée à la covid-19 entraîne également une perte structurelle de cotisations en 2020. 
En effet, il n’est pas certain que tous les employeurs ayant obtenu ce report de paiement 
pourront payer leurs cotisations fin décembre. En outre, l’emploi (exprimé en jours ou 
heures prestés) a aussi baissé en raison de la diminution de l’activité économique, de sorte 
que les cotisations à verser à l’ONSS sont aussi inférieures aux estimations. Sur la base des 
hypothèses du Bureau fédéral du plan (BFP)229, qui indiquent que la masse salariale dans 
le secteur privé diminuerait de 9,2 % en 2020 par rapport à 2019 et de 12 % par rapport 
aux estimations de février 2020230, l’ONSS estime cette perte structurelle à 4.910,4  millions 
d’euros pour 2020.
2.2 Cotisations pour l’Inasti-Gestion globale
Les travailleurs indépendants, mis en difficultés par la crise sanitaire, peuvent faire appel 
à différentes facilités de paiement des cotisations sociales. L’Inasti évalue à  1.320,4  millions 
d’euros la perte de recettes pour 2020.
Tableau 31 –  Indépendants : incidence de la crise sanitaire sur les cotisations (en millions d’euros)
Incidence financière
Mars-juin 2020Estimations 2020
Cotisations sociales des indépendants 334,2 1.296,7
Reports de cotisations sociales 253,7 808,0
Dispenses de cotisations sociales 58,8 114,7
Remises de majorations 21,6 24,0
Révisions à la baisse suite à la 
diminution des revenus et encaissement/ 350,0
Cotisations des sociétés : reports / 23,7
Total 334,2 1.320,4
Source : données fournies par l’Inasti
L’indépendant touché par la crise sanitaire peut demander un report de paiement de 
ses cotisations sociales, sans subir de majorations ni de conséquences négatives sur les 
prestations auxquelles il peut prétendre. Cette mesure concerne les cotisations provisoires 
des quatre trimestres 2020 et les cotisations de régularisation de 2018231. Au 8 juillet 2020, les 
caisses d’assurances sociales avaient enregistré 176.946 demandes de report de cotisations. 
L’Inasti estime que 404 millions d’euros, soit la moitié des reports de 2020, devraient être 
recouvrés en 2021.
229  Bureau fédéral du plan, Budget économique 2021 , communiqué de presse, 5 juin 2020.
230  Dans ses estimations de février 2020, l’ONSS tablait encore sur une augmentation des recettes de 2,8  % par 
rapport à 2019.
231 Pour les trois premiers trimestres, la demande doit être introduite avant le 15 septembre 2020. Pour bénéficier d’un 
report de paiement pour le quatrième trimestre de 2020  et pour les cotisations de régularisation de 2018  qui sont 
échues au 31 décembre 2020, la demande doit être introduite avant le 15 décembre 2020. INCIDENCE  DE LA CRISE  SANITAIRE  SUR  LES  RECETTES  ET DÉPENSES  DE LA SÉCURITÉ  SOCIALE /131
L’indépendant à titre principal et le conjoint aidant qui ne sont pas en mesure de payer leurs 
cotisations sociales en 2020 peuvent demander une dispense de cotisations. Cette demande 
vaut pour les cotisations provisoires des quatre trimestres 2020 et pour les cotisations de 
régularisation de 2018. Au 8 juillet 2020, 34.126 demandes de dispense avaient été traitées.
L’indépendant qui ne règle pas ses cotisations sociales provisoires relatives à l’année 
2020 ou ses cotisations de régularisation 2018 échues en 2020 dans le délai légal ne devra 
pas payer de majorations pour paiement tardif. Les caisses d’assurances sociales doivent 
procéder à l’annulation automatique et générale (renonciation) des majorations liées au 
non-paiement des cotisations 2020 et des cotisations de régularisation échues en 2020. Au 
30 juin 2020, elles avaient enregistré 593.664 dossiers pour cette mesure. Outre la perte de 
recettes pour 2020 (24,0 millions d’euros), l’Inasti évalue à 8 millions d’euros le manque à 
gagner pour  2021.
L’indépendant en difficultés peut solliciter une réduction de ses cotisations sociales 
provisoires pour l’année 2020. L’Inasti est dans l’impossibilité de chiffrer l’incidence actuelle 
de cette mesure. Par ailleurs, les caisses d’assurances sociales n’envoient provisoirement plus 
de mises en demeure pour des cotisations sociales non payées. Les procédures de contrainte 
sont également provisoirement abandonnées232. L’Inasti estime l’incidence financière de 
ces deux dernières mesures à 350 millions d’euros233 tant pour 2020  que 2021.
Enfin, la date limite pour le paiement des cotisations des sociétés a été reportée du 
30 juin 2020 au 31 octobre 2020. La prolongation du moratoire concernant le recouvrement 
et la récupération des créances jusqu’au 31 décembre 2020 vaut également pour la 
cotisation annuelle à charge des sociétés. L’Inasti estime que 21,3 millions d’euros du report 
2020 (soit 23,7 millions d’euros) devraient être recouvrés en 2021 et évalue à 17,9 millions 
d’euros la perte de recettes en 2021 à la suite des faillites liées à la crise sanitaire.
3 Prestations aux assurés sociaux
3.1	 Prestations 	payées	par	l’Inasti
3.1.1 Droit passerelle
Le droit passerelle classique est assoupli dans le cadre de la force majeure234. La mesure, 
introduite initialement pour les prestations de mars et avril 2020, a été élargie à plusieurs 
reprises et devrait courir jusqu’à décembre 2020. Le droit passerelle de crise garantit un 
revenu de remplacement, lorsque les mesures sanitaires prises par le gouvernement ont 
soit :
232  Pendant toute la durée de la crise sanitaire, l’arrêté royal n° 15 du 24 avril 2020 accorde en faveur des entreprises 
affectées par les conséquences de la pandémie, un sursis temporaire durant lequel toute entreprise débitrice est 
protégée contre les saisies conservatoires et exécutoires et contre toute déclaration en faillite ou dissolution 
judiciaire. Un statu quo pragmatique vaut pour les travailleurs indépendants actifs en entreprise.
233 Suivant l’hypothèse que la diminution s’élèvera à 7,5  % des recettes de cotisations estimées dans le projet de 
budget définitif 2020.
234  Loi du 23 mars 2020 modifiant la loi du 22 décembre 2016 instaurant un droit passerelle en faveur des travailleurs 
indépendants et introduisant les mesures temporaires dans le cadre du covid-19 en faveur des travailleurs 
indépendants. 132
• entraîné l’interruption totale ou partielle des activités indépendantes ;
• entraîné une interruption volontaire d’au moins sept jours calendrier successifs au cours 
du mois.
La prestation financière est complète235 pour les bénéficiaires redevables de la cotisation 
minimale liée à une activité principale. Elle est également accordée aux indépendants qui 
poursuivent leur activité au-delà de 65 ans, sans bénéficier de leur pension.
La prestation est partielle236 pour les bénéficiaires qui sont dans une certaine tranche de 
revenus. Pour cette catégorie de bénéficiaires, la somme du droit partiel Corona et de l’autre 
revenu de remplacement ne peut dépasser le montant de 1.614,10 euros.
La prolongation pour les mois de juillet et août délimite plus strictement le groupe cible et 
impose, dans certains cas, l’introduction d’une demande motivée basée sur des éléments 
objectifs.
En outre, un nouveau revenu de remplacement237 est introduit de juin à août 2020 pour aider 
les indépendants actifs après une interruption totale ou partielle, dont le chiffre d’affaires 
ou les commandes affichent une baisse d’au moins 10 %. Il s’agit du droit passerelle de 
soutien à la reprise.
Au 27 juillet 2020, 430.883 dossiers concernant le droit passerelle avaient été approuvés. 
À cette même date, le nombre de dossiers payés pour mars, avril, mai et juin 2020 s’élevait 
respectivement à 388.486, 404.340, 371.492 et 119.804.
Pour les deux premiers trimestres 2020, la dépense provisoire s’élève à 1.635,8 millions 
d’euros238. L’Inasti estime à 3.177,4 millions d’euros le coût pour 2020.
3.1.2 Allocation parentale
Afin de permettre aux indépendants de mieux concilier leur vie professionnelle et familiale, 
une allocation parentale covid-19 a été introduite pour les mois de mai à septembre 2020, 
en faveur des indépendants à titre principal qui poursuivent ou reprennent leurs activités 
professionnelles et qui sont contraints de réduire leur temps de travail pour s’occuper d’un 
ou plusieurs enfants de moins de douze ans ou en situation de handicap239. Cette allocation 
n’est pas cumulable avec le droit passerelle temporaire de crise.
Au 27 juillet 2020, le nombre de dossiers payés pour mai, juin, juillet et août 2020 s’élevait 
respectivement à 6.705, 6.446, 1.872 et 1.762.
235 Soit 1.291,69 euros pour les indépendants sans charge de famille et 1.614,10 euros pour les indépendants avec 
charge de famille.
236  Soit 645,85 euros pour les indépendants sans charge de famille et 807,05 euros pour les indépendants avec charge 
de famille.
237 De 1.291,69 euros pour les indépendants sans charge de famille ou 1.614,10 euros pour les indépendants avec 
238  Comme les demandes peuvent être introduites rétroactivement (jusque  septembre  pour les demandes relatives au 
mois de mars et jusque décembre pour les demandes du deuxième trimestre), les chiffres sont provisoires.
239  Arrêté royal du 4 juin 2020 accordant une allocation parentale en faveur du travailleur indépendant qui interrompt 
partiellement son activité indépendante dans le cadre des mesures de lutte contre la propagation du coronavirus. INCIDENCE  DE LA CRISE  SANITAIRE  SUR  LES  RECETTES  ET DÉPENSES  DE LA SÉCURITÉ  SOCIALE /133
L’Inasti évalue à 16,7 millions d’euros le coût de la mesure pour 2020.
3.2	 Prestations 	de	l’Onem
Certaines dispositions existantes en faveur des chômeurs ont été étendues et de nouvelles 
mesures mises en œuvre pour les travailleurs salariés qui ne peuvent plus exercer leur 
emploi ou qui ont dû réduire leur temps de travail en raison de la crise sanitaire.
L’Onem évalue le coût supplémentaire des prestations de chômage à 4.107,0 millions d’euros 
pour l’année 2020, sur la base des dispositions connues au 26 août 2020.
Outre une actualisation de l’incidence financière pour 2020, l’Onem évaluera l’incidence 
financière pour 2021 en septembre 2020, sur la base des nouvelles estimations du Bureau 
fédéral du plan.
Tableau 32 –  Dépenses de chômage 2020 liées à la crise sanitaire (en millions d’euros)
Estimations 2020
Chômage temporaire 3.855,6
Effet volume de travailleurs en chômage temporaire   
(raisons économiques et force majeure)2.856,6
Mesures complémentaires chômage temporaire 999,0
Mesures pour les groupes autres que les chômeurs temporaires 119,9
Congé parental Corona (*)128,2
Crédit-temps 3,3
Total 4.107,0
(*) Une partie de cette dépense (44,7 millions d’euros) est assumée par le SPF Emploi.
Source  : données fournies par l’Onem
3.2.1 Chômage temporaire
Pendant la période du 13 mars 2020 au 31 août 2020, toutes les situations de chômage 
temporaire dues au coronavirus peuvent être considérées comme du chômage temporaire 
pour force majeure240. La procédure pour l’introduction du chômage temporaire a été 
simplifiée. Du 1er septembre 2020 au 31 décembre 2020, les secteurs et employeurs, 
particulièrement touchés par la crise, continuent à bénéficier de cette procédure simplifiée.
Outre l’effet de la croissance du nombre de chômeurs temporaires en raison de la crise 
sanitaire, les dépenses de chômage temporaire augmentent à la suite de la mise en œuvre 
des mesures gouvernementales suivantes  :
• l’augmentation du pourcentage d’indemnisation du chômage temporaire (de 65 % 
240  Arrêté royal du 30 mars 2020 visant à adapter les procédures dans le cadre du chômage temporaire dû au virus 
covid-19 et à modifier l’article 10 de l’arrêté royal du 6 mai 2019 modifiant les articles 27, 51, 52bis, 58, 58/3 et 63 de 
l’arrêté royal du 25 novembre 1991 portant réglementation du chômage et insérant les articles 36sexies, 63bis et 
124bis dans le même arrêté. 134
à 70  % de la rémunération journalière moyenne), pour la période du 1er février 2020 
au 31 décembre 2020241 (250,4 millions d’euros) ;
• l’octroi d’un supplément de crise de 5,63 euros par jour pour le chômage temporaire 
pour force majeure du 1er mars 2020 au 31 décembre 2020 (271,8 millions d’euros)242 ;
• la possibilité pour les travailleurs employés dans les secteurs qui ont été gravement touchés 
par la crise de rester en chômage temporaire Corona243 à partir du 1er septembre  2020244 
(393,7 millions d’euros) ;
• l a  p o s s i b i l i t é  p o u r  l e s  t r a v a i l l e u r s  d e s  a u t r e s  s e c t e u r s  d e  p a s s e r ,  à  p a r t i r  d u  1er septembre  2020, 
à une forme souple de chômage temporaire pour raisons économiques245 (83,2 millions 
d’euros)  ; ce chômage économique transitoire peut être sollicité si l’entreprise démontre 
une baisse de 10 % de son chiffre d’affaires (le travailleur devra alors suivre deux jours de 
formation par mois de chômage246).
En août 2020, l’Onem évalue les dépenses supplémentaires liées à la covid-19 à 
2.964,5 millions d’euros jusqu’au 30 juin 2020, pour 407.927 bénéficiaires. Pour 2020, il 
estime le supplément de dépenses liées au chômage temporaire à 3.855,6 millions d’euros 
et le nombre de bénéficiaires à 424.583.
3.2.2	 Autres	groupes	de	bénéficiaires
Les mesures pour les groupes autres que les chômeurs temporaires prévoient :
• l’augmentation du taux d’indemnisation de 60 % à 65 % pour les travailleurs des 
ports et les pêcheurs en mer en chômage complet, du 1er février au 31 décembre 2020247 
(3,3 millions d’euros) ;
• l’assouplissement temporaire des conditions d’occupation des chômeurs et des 
travailleurs bénéficiant d’allocations d’interruption de carrière (qui conservent 75  % de 
leur allocation), dans des secteurs vitaux, du 1er avril  2020  au 31  août  2020248 (diminution 
des dépenses de 0,8 million d’euros) ;
• le gel temporaire de la dégressivité des allocations de chômage complet, du 
1er avril au 31 août 2020249 (53,1 millions d’euros) ;
• la prolongation de l’allocation d’insertion pour les jeunes travailleurs du 
1er avril au 31 août 2020250 (9,7 millions d’euros) ;
• l’adaptation de la période de référence pour les artistes, du 1er avril  au 31  août  2020251 
(0,5 million d’euros) ;
• la possibilité de déroger temporairement à certaines règles en matière de cumul entre 
241  Ibid .
242  Ibid .
243  Avec un pourcentage d’indemnisation de 70 % et le supplément de 5,63 euros par jour.
244  Arrêté royal du 15 juillet 2020 prolongeant les mesures prises en matière de chômage dans le cadre de la lutte 
contre la propagation du coronavirus (I).
245  Avec un pourcentage d’indemnisation de 70 %, mais sans le supplément de 5,63 euros par jour.
246  Arrêté royal n° 46 du 26 juin 2020 pris en exécution de l’article 5, § 1er, 5°, de la loi du 27 mars 2020 accordant des 
pouvoirs au Roi afin de prendre des mesures dans la lutte contre la propagation du coronavirus (II) visant à soutenir 
les employeurs et les travailleurs.
247 Arrêté royal du 30 mars 2020 précité.
248  Arrêté royal du 23 avril 2020 assouplissant temporairement les conditions dans lesquelles les chômeurs, avec 
ou sans complément d’entreprise, peuvent être occupés dans des secteurs vitaux et gelant temporairement la 
dégressivité des allocations de chômage complet.
249  Ibid .
250 Ibid .
251 Loi du 15 juillet 2020 améliorant la situation des travailleurs du secteur culturel. INCIDENCE  DE LA CRISE  SANITAIRE  SUR  LES  RECETTES  ET DÉPENSES  DE LA SÉCURITÉ  SOCIALE /135
le chômage temporaire et l’exercice d’une activité professionnelle secondaire pour la 
période du 1er février 2020 au 31 août 2020252 (42,7 millions d’euros) ;
• la préservation des droits des chômeurs qui souhaitent s’installer comme indépendant 
avec le maintien temporaire des allocations pour la période du 1er avril au 31 août 2020253 
(11,4 millions d’euros).
3.2.3 Congé parental Corona
Afin de permettre aux travailleurs salariés et aux fonctionnaires de combiner leur travail 
et la garde des enfants, un nouveau congé parental Corona s’ajoute au congé parental 
ordinaire, à partir du 1er mai 2020 et jusqu’au 30 septembre 2020254. Cette formule prévoit 
des conditions d’accès plus souples que le congé parental ordinaire et une allocation plus 
élevée (83,5 millions d’euros à la charge de l’ONSS-Gestion globale et 44,7 millions à la 
charge du SPF Emploi).
3.2.4 Crédit-temps
Cette mesure vise l’octroi, pour les entreprises en restructuration ou en difficulté, du crédit-
temps de fin de carrière, accessible dès l’âge de 55 ans, et du crédit-temps de crise255.
3.3 Indemnités d’incapacité de travail de l’Inami
L’Inami estime l’incidence provisoire de la crise liée à la covid-19 sur les allocations de 
maladie à 157,8 millions d’euros : 140,8 millions d’euros dans le régime des travailleurs 
salariés et 17 millions d’euros dans le régime des travailleurs indépendants. Les dépenses 
supplémentaires résultent de l’augmentation du nombre de bénéficiaires et de l’effet, sur 
l’assurance indemnités, de la prime supplémentaire pour les chômeurs temporaires ainsi 
que de l’adaptation des règles de cumul d’une indemnité d’incapacité de travail et d’une 
indemnité dans le cadre du droit passerelle pour les travailleurs indépendants256.
252 Arrêté royal du 22 juin 2020 concernant diverses mesures temporaires dans la réglementation du chômage en 
raison du virus covid-19  et visant à modifier les articles 12  et 16  de l’arrêté royal du 30  mars  2020  visant à adapter 
les procédures dans le cadre du chômage temporaire dû au virus covid-19  et à modifier l’article 10  de l’arrêté royal 
du 6 mai 2019 modifiant les articles 27, 51, 52bis, 58, 58/3 et 63 de l’arrêté royal du 25 novembre 1991 portant 
réglementation du chômage et insérant les articles 36sexies, 63bis et 124bis dans le même arrêté.
253 Ibid .
254 Arrêté royal n° 23 du 13 mai 2020 pris en exécution de l’article 5, § 1er, 5°, de la loi du 27 mars 2020 accordant des 
pouvoirs au Roi afin de prendre des mesures dans la lutte contre la propagation du coronavirus covid-19  (II) visant 
le congé parental Corona.
255 Arrêté royal n° 46 du 26 juin 2020 précité.
256 Arrêté royal n° 13 du 27 avril 2020 modifiant la loi du 23 mars 2020 modifiant la loi du 22 décembre 2016 instaurant 
un droit passerelle en faveur des travailleurs indépendants et introduisant des mesures temporaires dans le 
cadre du covid -19 en faveur des travailleurs indépendants, notamment en ce qui concerne l’extension à certains 
indépendants à titre complémentaire et pensionnés actifs. 136
Tableau 33 –  Coût estimé de la crise de la covid-19 dans  le cadre de l’assurance  indemnités  (en 
MesuresEstimation 
2020
Mesures pour les travailleurs salariés en incapacité de travail 140,8
Effet volume : indemnités aux bénéficiaires ayant contracté la covid-19 35,8
Effet volume indirect : dépenses relatives aux chômeurs temporaires indemnisés(1)20,5
Indemnité majorée pour les chômeurs temporaires indemnisés 84,5
Mesures pour les travailleurs indépendants en incapacité de travail 17,0
Effet volume : indemnités aux bénéficiaires ayant contracté la covid-19 10,0
Indemnité supplémentaire pour certains allocataires(2)6,5
Indemnité complète en cas de cessation d’une activité à temps partiel en tant 
qu’indépendant1,8
Perte du droit aux indemnités pendant le premier mois pour les bénéficiaires du 
droit passerelle de crise-1,3
Total 157,8
(1) L’augmentation des indemnités de chômage temporaire (voir point 3.2.1 Chômage temporaire ci-avant) entraîne 
une hausse de l’indemnité d’incapacité de travail, parce qu’elle ne peut pas être inférieure à l’allocation de chômage.
(2) L’indemnité est majorée dans deux cas :
• les indépendants qui ont été reconnus en incapacité de travail au plus tôt le 1er mars 2020 et qui reçoivent une 
indemnité en tant qu’isolé ;
• les indépendants qui ont dû cesser une activité autorisée au plus tôt le 1er mars  2020.
Source : Inami
Les estimations ne couvrent pas toutes les dépenses escomptées. Ainsi, elles ne tiennent pas 
encore compte des mesures dont le coût est difficile à estimer (par exemple, la suspension 
de la sanction en cas de déclaration tardive d’incapacité de travail). Pour d’autres mesures, 
l’effet a été estimé jusqu’en juin (le coût indirect relatif aux chômeurs temporaires 
indemnisés) ou  août  (l’indemnité supplémentaire pour les chômeurs temporaires en 
incapacité de travail).
4 Inami-Soins de santé
En matière de dépenses de soins de santé, trois types de mesures ont été prises :
• l’octroi d’avances de trésorerie aux hôpitaux ;
• le remboursement de prestations supplémentaires liées à la covid-19 ;
• l’instauration des « soins à distance » pour certaines prestations.
4.1 Avances aux hôpitaux
Les hôpitaux ont supporté des frais supplémentaires en raison de la crise liée à la 
covid-19 (par exemple, pour l’équipement du personnel ou l’adaptation de leurs structures). 
Parallèlement, leurs recettes d’honoraires ou de forfaits, par exemple, ont diminué parce 
que les activités hospitalières habituelles ont été réduites ou suspendues. Les montants 
fixes qu’ils reçoivent mensuellement de l’Inami ne suffisent pas pour compenser les frais 
supplémentaires (et la diminution des recettes). Les pouvoirs publics ont dès lors décidé  INCIDENCE  DE LA CRISE  SANITAIRE  SUR  LES  RECETTES  ET DÉPENSES  DE LA SÉCURITÉ  SOCIALE /137
d’accorder des avances aux hôpitaux257. Une première avance d’un milliard d’euros a été 
versée en avril 2020 et une deuxième avance de 500 millions d’euros en juin258.
Ces avances n’ont pas d’incidence immédiate sur le budget de l’Inami. Les conséquences de 
la crise de la covid-19 ne seront connues que lorsque les surcoûts pour les hôpitaux auront 
été déterminés. Il convient encore de promulguer des réglementations spécifiques à cet 
effet.
4.2 Prestations supplémentaires liées à la covid-19
L’Inami estime les dépenses supplémentaires liées à la crise sanitaire entre mars et août 2020 à 
360,9 millions d’euros. Ces dépenses visent notamment à couvrir l’acquisition, par les 
prestataires de soins, de matériel de protection (168,9  millions d’euros), le remboursement 
du coût du matériel de protection des infirmiers pour les soins à domicile (59,9 millions 
d’euros), le remboursement des tests (46,7 millions d’euros) et les frais liés aux centres de 
triage et de prélèvements en vue des tests (32,9 millions d’euros). L’État fédéral financera 
ces dépenses supplémentaires à partir de moyens de la provision interdépartementale, par 
une dotation supplémentaire de l’État fédéral inscrite au budget du SPF Sécurité sociale259.
4.3 Soins à distance
Afin de limiter le risque de propagation du coronavirus et de protéger les prestataires de 
soins et les patients, les consultations physiques auprès de certains praticiens (médecins, 
dentistes, kinésithérapeutes) ont été remplacées temporairement par une consultation 
électronique. Cette adaptation n’a pas d’incidence sur le budget de l’Inami-Soins de santé 
parce que les honoraires pour les consultations physiques et électroniques sont identiques.
5 Autres
5.1 Vacances annuelles
Comme indiqué supra, la crise sanitaire a pour conséquence un recours plus important 
au chômage temporaire économique et au chômage temporaire pour force majeure. Le 
gouvernement a assimilé les jours de chômage temporaire pour force majeure dans le 
régime des vacances annuelles260.
L’ ONVA  estime à 352 millions d’euros l’incidence budgétaire pour 2021 de 
l’assimilation, de mars à juin 2020, du chômage temporaire économique et pour cause 
de force majeure découlant de la crise sanitaire. Le coût de la prolongation de la mesure 
pour juillet et août 2020 est estimé à 28 millions d’euros.
257 Arrêté royal n° 10 du 19 avril 2020 permettant l’octroi, les modalités de répartition et de liquidation d’une avance aux 
hôpitaux [...] dans le cadre de l’épidémie de coronavirus covid-19, modifié par l’arrêté royal n° 35 du 24 juin 2020.
258 L’ONSS-Gestion globale prend en charge 90,9 % des moyens mis à la disposition de l’Inami-Soins de santé et 
l’Inasti-Gestion globale 9,1  % de ceux-ci. Ils peuvent faire appel à la ligne de crédit des pouvoirs publics à cet effet 
(voir point 2 Cotisations des travailleurs salariés et indépendants ci-avant).
259 Des moyens de la provision interdépartementale seront transférés au SPF Sécurité sociale (voir les articles 9 et 
10 de la loi du 20 juillet 2020 portant ajustement de la loi du 30 juin 2020 ouvrant des crédits provisoires pour les 
mois de juillet, août, septembre et octobre 2020).
260  Arrêté royal du 4 juin 2020 visant à assimiler les journées d’interruption de travail résultant du chômage temporaire 
pour cause de force majeure suite à la pandémie due au coronavirus, dans le régime des vacances annuelles des 
travailleurs salariés, pour la période du 1er février 2020 jusqu’au 30 juin 2020 inclus. 138
5.2 Fonds de fermeture des entreprises
Les situations de chômage temporaire dues au coronavirus peuvent être considérées comme 
du chômage temporaire pour force majeure. Le Fonds de fermeture des entreprises (FFE) 
n’intervient pas dans le financement de ce type de chômage.
Un moratoire sur les faillites a été décrété pour les entreprises dont la continuité a été 
menacée par la crise sanitaire, pour la période du 18 mars au 17 juin 2020261.
Le FFE n’est pas encore en mesure d’évaluer les indemnités qu’il devra payer à la suite des 
faillites qui découleront de cette crise.
5.3 Fedris
La covid-19 a été reconnue comme maladie professionnelle pour les travailleurs des soins 
de santé qui courent un risque considérable de contamination. Fedris estime les dépenses 
supplémentaires concernant ce groupe d’assurés sociaux à 13,4 millions d’euros.
Par ailleurs, le régime est aussi applicable aux travailleurs salariés dans les secteurs cruciaux, 
à savoir les secteurs et entreprises dont la poursuite des activités est indispensable et dans 
lesquels le télétravail est impossible. Les travailleurs salariés de ces secteurs ont droit à 
une allocation de Fedris s’ils ont été contaminés par le coronavirus entre le 20 mars et 
le 31 mai 2020. Le coût de cette extension temporaire n’est pas encore connu.
6 Conclusion
Dans le domaine de la sécurité sociale, les instruments existants en faveur des employeurs, 
des indépendants et des assurés sociaux ont permis de limiter les répercussions, tant 
économiques que sociales, de la crise sanitaire liée à la covid-19. En complément de ces 
instruments, qu’il a parfois renforcés, le gouvernement a pris des mesures ciblées.
En août 2020, le manque à gagner pour les recettes 2020 de la sécurité sociale est évalué 
à 6,2 milliards d’euros. Il résulte principalement du ralentissement de l’activité économique. 
Il sera en partie récupéré en 2021 pour ce qui concerne le report de paiement des cotisations 
sociales des indépendants.
Les dépenses supplémentaires de 2020  engendrées par la crise sont estimées, quant à elles, 
à 7,8 milliards d’euros. Elles concernent avant tout des mesures de soutien aux indépendants 
ainsi qu’aux travailleurs salariés qui ne peuvent plus exercer leur emploi ou qui ont dû 
réduire leur temps de travail. Les chiffres des soins de santé, en particulier, sont encore très 
partiels.
L’incidence exacte de la crise sanitaire sur les recettes et dépenses de la sécurité sociale ne 
pourra être calculée qu’en 2020.
261  Arrêté royal n° 15 du 24 avril 2020 relatif au sursis temporaire en faveur des entreprises des mesures d’exécution et 
autres mesures pendant la durée de la crise du covid-19. FONDS  DES  ACCIDENTS  MÉDICAUx  : FONCTIONNEMENT   ET ORGANISATION /139
Fonds des accidents 
médicaux : fonctionnement  
et organisation
La loi du 31 mars 2010 relative à l’indemnisation des dommages résultant de soins de 
santé accorde à la victime d’un accident médical le droit d’obtenir un avis (gratuit) sur 
la responsabilité d’un prestataire de soins dans l’accident. Elle garantit, si celle-ci est 
avérée, l’indemnisation effective du dommage. Dans un nombre limité de cas, elle prévoit 
une indemnisation en cas d’accident médical sans responsabilité. Le Fonds des accidents 
médicaux verse ces interventions. Créé par la loi du 31 mars 2010, le Fonds est un service 
autonome de l’Institut national d’assurance maladie-invalidité (Inami).
Dans son rapport d’audit de juin 2020262, la Cour constatait qu’environ neuf victimes sur dix 
n’utilisaient pas les droits que la procédure administrative leur offre. Comme auparavant, 
elles s’adressent directement au prestataire de soins et à son assureur dans le cadre 
d’une procédure amiable ou judiciaire. La procédure devant le Fonds prend, en effet, en 
moyenne quatre ans pour aboutir à un avis et au moins encore un an et demi pour obtenir 
l’indemnisation (alors que la loi prévoit un délai global d’un an). La probabilité d’obtenir 
une indemnité du Fonds est d’ailleurs faible : moins d’un dossier traité sur dix est jugé fondé 
et indemnisable.
Le nombre limité de demandes d’intervention – récemment encore moins de 500 par an – a 
pour effet que le Fonds ne dispose pas de l’envergure nécessaire pour faire de la prévention 
et répartir les frais de gestion. Avec une moyenne de 12.000 euros par dossier ouvert, ces 
frais sont d’ailleurs excessivement élevés. De nombreuses interventions du Fonds sont, en 
outre, contestées en justice, ce que le législateur voulait précisément éviter.
Une partie des problèmes s’explique par des facteurs opérationnels et liés aux processus, 
tels qu’une gestion du personnel difficile et une perte de temps dans tous les sous-processus 
de la gestion des dossiers. La prise de mesures à ce niveau ne suffira toutefois pas : une 
démarche plus fondamentale à long terme est clairement nécessaire. En effet, les missions 
du Fonds s’avèrent particulièrement difficiles à exécuter, voire inapplicables en pratique 
(par exemple, la prévention, l’avis sur des questions d’assurance) ou n’offrent pas de valeur 
ajoutée suffisante (par exemple, l’avis sur la responsabilité pour un dommage).
La Cour des comptes estime que le nombre limité de dossiers et le faible taux d’indemnisation 
mettent en cause la raison d’être même du Fonds, notamment au regard des frais de 
fonctionnement élevés. La pertinence de la loi relative aux accidents médicaux et le rôle 
du Fonds doivent inévitablement être réexaminés. Le comité de gestion du Fonds a un rôle 
essentiel à jouer en la matière.
262  Cour des comptes , Fonds des accidents médicaux. Organisation et fonctionnement , rapport à la Chambre des 
représentants, Bruxelles, juin 2020, 96 p., www.courdescomptes.be. 140
PARTIEDans sa réponse au rapport d’audit de la Cour, le Fonds a signalé qu’il se heurte à deux 
problèmes difficiles à résoudre  : l’arriéré de dossiers accumulé et la délicate recherche d’un 
équilibre entre un traitement rapide et soigné des dossiers. Il n’a toutefois pas pris position 
sur les problèmes conceptuels, indiquant que leur résolution ne relève pas de sa compétence 
ou est entravée par une contestation systématique des avis du Fonds par les assureurs. La 
Cour ne partage pas ce point de vue.
La ministre des Affaires sociales et de la Santé publique a confirmé que les efforts 
opérationnels déjà déployés ne suffisent pas et qu’une approche plus fondamentale est 
nécessaire. Un groupe de travail Vision doit poursuivre l’évaluation du cadre légal et de 
la mission du Fonds. La ministre a également noté que la composition large du comité de 
gestion du Fonds complique la prise de décision. PARTIEIVSuivi des recommandations 
2018-2019  SUIvI  DES  RECOMMANDATIONS  2018-2019 /143
SFP : gestion des actifs 
mobiliers et immobiliers
Dans son Cahier 2018 relatif à la sécurité sociale263, la Cour des comptes a exposé les 
conclusions de son audit sur la gestion des actifs mobiliers et immobiliers du Service fédéral 
des pensions (SFP). Son examen portait sur la tenue de l’inventaire des biens mobiliers ainsi 
que sur la reprise du patrimoine du Service des pensions du secteur public (SdPSP) par le 
SFP. Suivi des recommandations 2018-2019
La Cour a constaté l’insuffisance des mesures de contrôle interne du processus 
d’inventorisation et de reprise des actifs du SdPSP. Elle a aussi relevé que les investissements 
immobiliers ne répondaient pas aux objectifs fixés dans le contrat d’administration ni aux 
recommandations qu’elle avait formulées dans son audit de la gestion financière du parc 
immobilier, publié en 2013264. Enfin, elle a observé des lacunes dans l’application des règles 
de valorisation des immeubles. 
La Cour des comptes fait ci-après le point au 30 juin 2020 sur les suites données aux 
recommandations qui n’avaient pas été mises en œuvre au 15 juin 2019265.
Le ministre de tutelle du SFP n’a formulé aucune remarque sur cet état des lieux dans le 
cadre de la procédure contradictoire.
263 Cour des comptes, « SFP : gestion des actifs mobiliers et immobiliers », Cahier  2018 relatif  à la sécurité sociale , 
rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, août 2018, p. 107-118, www.courdescomptes.be .
264  Cour des comptes, Gestion  financière  du parc immobilier  des institutions  publiques  de sécurité sociale – BCSS, Caami, 
Capac, FMP, Inami, Onafts, Onem, ONSS et ONP , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, janvier 2013, 
55 p., www.courdescomptes.be.
265  Cour des comptes, « SFP : gestion des actifs mobiliers et immobiliers », 176e Cahier – partie II : Cahier 2019 relatif 
à la sécurité sociale , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, septembre 2019, p. 164-165,  
www.courdescomptes.be . 144
Recommandations du Cahier 2018  
(p. 117-118)Mise en œuvre au 30 juin 2020
1 Mener une analyse de risques portant sur 
la gestion opérationnelle et comptable des 
actifs immobilisés. Cette démarche doit 
inclure l’organisation formelle du processus 
d’inventaire (approche transversale, 
identification des responsabilités de chaque 
service, etc.).Le SFP a formalisé le processus d’inventaire, 
qui a été approuvé par son administratrice 
générale.
2 Veiller à la réconciliation des inventaires 
comptables et opérationnels et procéder 
régulièrement à des vérifications physiques de 
ces inventaires.La réconciliation entre les logiciels 
opérationnels Easy vista (matériel 
informatique) et MCS (actifs meubles et 
machines), d’une part, et le logiciel comptable 
SAP , d’autre part, n’a pas été réalisée.
Le SFP a pallié quelque peu cette situation en 
intégrant des données de SAP dans le logiciel 
opérationnel Easy vista.
Par ailleurs, lorsqu’une immobilisation est 
modifiée dans SAP , elle l’est automatiquement 
dans MCS. Cette interface est actuellement 
testée.
3 Développer des outils pertinents de mesure 
des besoins en surface selon les normes de 
la Régie des bâtiments et adapter le parc 
immobilier à l’évolution du personnel et des 
nouvelles formes de travail.Le SFP a développé un module informatique 
(Space) qui permettra de faire coïncider les 
besoins en surface avec les normes en vigueur. 
Ce module est en cours de test. SUIvI  DES  RECOMMANDATIONS  2018-2019 /145
Inami : gestion des 
conventions internationales
Dans son Cahier 2019 relatif à la sécurité sociale266, la Cour des comptes a examiné la manière 
dont l’Institut national d’assurance maladie-invalidité (Inami) gère et comptabilise les 
produits et charges relatifs aux soins de santé dans le cadre des conventions internationales. 
Elle a constaté que les comptes de l’Inami ne donnent pas une image fidèle des créances et 
dettes belges vis-à-vis des organes étrangers et que les unes et les autres sont surévaluées 
au bilan. Elle a recommandé à la direction Finances de l’Inami de revoir sa procédure 
comptable et à sa direction des relations internationales (direction RI) d’adapter son manuel 
de procédures au fonctionnement actuel de la direction.
La Cour fait ci-après le point sur la situation au 31 mai 2020. Le suivi tient compte des 
réponses de l’Inami et de la ministre des Affaires sociales (via sa cellule stratégique).
Recommandations du Cahier 2019 (p. 103-104) Situation au 31 mai 2020
1.  Afin d’améliorer le fonctionnement interne de 
la direction RI, la Cour des comptes préconise 
de regrouper les instructions séparées dans le 
manuel de procédures (de 2011) et de mettre ce 
document à jour régulièrement, en l’adaptant 
aux modifications de la réglementation et à 
l’organisation interne de l’Inami.La direction RI a adapté le manuel de procédures 
au cours du premier semestre 2020. Il tient 
compte de la législation actuelle. Plusieurs 
instructions séparées doivent encore y être 
intégrées, comme celle relative à l’incidence de 
la sixième réforme de l’État.
2.  Il ressort du contrôle que l’outil actuel 
(Excel) de la direction RI n’est pas adéquat 
pour un suivi efficace des opérations 
relatives aux conventions internationales.  
L’Inami devra implémenter suffisamment de 
mécanismes de contrôle lors de la transition 
entre les applications informatiques, afin de 
prévenir les erreurs, les effacements et les 
lacunes.La direction RI utilise encore des fichiers Excel.
La ministre et l’Inami soulignent l’importance 
du projet EESSI267 en vue de la simplification 
de la gestion des dettes et des créances 
en matière de soins de santé dans le 
cadre des conventions internationales. Le 
lancement du projet a toutefois été reporté 
de juillet 2019 à septembre  2020.
3.  L’Inami doit revoir sa procédure comptable 
et enregistrer toutes les opérations relatives 
aux créances et dettes des conventions 
internationales, via le compte de résultats.  
L’Inami doit également veiller à mettre 
en concordance la comptabilité avec les 
informations de la direction RI afin d’identifier 
les erreurs et écarts à temps.Une task force a été créée au sein de l’Inami 
regroupant des collaborateurs de la direction 
Finances et de la direction RI.
Cette task force analyse les comptabilisations 
du passé pour identifier les différences. Elle n’a 
pas encore achevé ses travaux.
Ceci explique que l’Inami effectue toujours 
ses opérations comptables suivant l’ancienne 
procédure. L’Institut a l’intention d’effectuer 
une correction comptable à la clôture des 
comptes 2020.
266  Cour des comptes, « Inami : gestion des conventions internationales », Cahier 2019 relatif à la sécurité sociale , 
rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, septembre 2019, p. 93-104, www.courdescomptes.be .
267 L’ E E S S I ( Electronic Exchange of Social Security Information ) est un système informatique d’échange électronique de 
données de sécurité sociale entre les États membres de l’Union européenne. Pour la Belgique, c’est le SPF Sécurité 
sociale qui mène le projet.  146
4.  Pour garantir l’image fidèle des comptes, 
l’Inami doit entreprendre différentes actions  :
a)  La direction RI doit confronter ses 
données chiffrées au récapitulatif que les 
organes de liaison étrangers déposent 
auprès de la commission des comptes 
de l’Union européenne pour garantir 
l’exactitude des créances belges.a)  L’Inami a confronté ses propres chiffres 
avec les récapitulatifs des organes de liaison 
étrangers au 31 décembre  2019. Lorsque 
c’était nécessaire, il a pris contact avec le 
partenaire étranger.
b)  Pour enregistrer de manière plus 
correcte dans les comptes les dettes 
belges envers l’étranger et rendre ainsi 
leur image plus fidèle, les avances 
payées à l’étranger doivent être traitées 
dans la comptabilité comme telles. Elles 
ne peuvent pas être compensées par des 
dettes belges à l’égard de l’étranger, ni 
dans la comptabilité ni dans les fichiers 
de la direction RI.b)  La task force analyse le mode de 
comptabilisation. Son analyse n’est pas 
encore achevée.
c)  La direction RI doit analyser les 
créances belges et, à la lumière des 
tendances historiques, fixer par pays 
un pourcentage de réduction de valeur 
des créances en souffrance depuis 
longtemps.c)  La task force a élaboré une proposition. Elle 
effectue encore les analyses nécessaires à cet 
effet. Au terme des analyses, la proposition 
sera mise en œuvre.
d)  La direction RI doit également tenir 
compte des montants que l’étranger 
rejettera et que l’Inami ne réintroduira 
pas. La direction Finances pourra alors 
intégrer ces données dans les comptes.d) La task force examine ce point.
5.  La direction RI doit s’accorder avec les organes 
de liaison étrangers pour liquider autant que 
possible les anciennes créances en souffrance.La direction RI a pris contact avec les organes 
de liaison étrangers pour liquider d’anciennes 
créances en souffrance. Pour un certain 
nombre de pays, les anciennes créances (plus 
de 10  ans) ont déjà été liquidées. Certains pays 
n’ont pas réagi à cette demande. La direction 
RI en a informé le secrétariat de la commission 
des comptes de l’Union européenne. SUIvI  DES  RECOMMANDATIONS  2018-2019 /147
Famifed et Orint : 
préparation de la scission 
et fonctionnement après 
la reprise des allocations 
familiales par les entités 
fédérées
Dans son Cahier 2019 relatif à la sécurité sociale268, la Cour des comptes a examiné la 
préparation de la scission de Famifed et le fonctionnement de l’Organe interrégional 
pour les prestations familiales (Orint), qui a été créé à la suite de la reprise des allocations 
familiales par les entités fédérées.
Elle a examiné les mesures que Famifed a prises, en vertu de l’arrêté royal 
du 21 mars 2019 organisant le transfert des biens, des droits et des obligations aux entités 
fédérées, pour gérer cette scission sur les plans administratif et comptable. Conformément 
à l’accord de coopération du 30 mai 2018, Famifed est assistée par Orint dans cette mission. 
La Cour a aussi examiné l’incidence de la scission sur plusieurs flux financiers.
Elle a constaté que la scission et la liquidation s’accompagnent de séparations de fonctions 
insuffisantes et de responsabilités mal délimitées. Elle a aussi relevé des manquements 
en matière de contrôle interne. Orint a été créé tardivement et ses statuts manquent de 
précision. La comptabilité n’a pas été ouverte en temps voulu et l’ASBL n’a ouvert un 
compte bancaire que le 2 juillet 2019 pour effectuer avec les entités fédérées les transactions 
financières relatives à son objet social.
Dans ce Cahier, la Cour a analysé les suites données à ses recommandations au 10 juillet 2020.
268  Cour des comptes, « Famifed : préparation de la scission » et « Famifed et Orint : fonctionnement à la suite de 
la reprise des allocations familiales par les entités fédérées », Cahier 2019 relatif à la sécurité sociale , rapport à la 
Chambre des représentants, Bruxelles, septembre 2019, p. 107-130, www.courdescomptes.be . 148
Recommandations du Cahier 2019 (p. 107-130) Situation au 10 juillet 2020
Structure organisationnelle et personnel
Depuis le 1er janvier 2019, Orint fait office 
d’intermédiaire entre Famifed et les entités 
fédérées et assure une série de tâches 
spécifiques, structurelles ou provisoires qui sont 
aussi prévues dans ses statuts.Orint se concentre davantage sur les tâches 
opérationnelles qui s’inscrivent en partie dans le 
prolongement des dossiers qui étaient gérés par 
Famifed jusqu’au 31 décembre  2018. À cet effet, 
il échange des informations avec les entités 
fédérées et met son expertise à leur disposition. 
La continuité de cette expertise ne peut être 
garantie que si les articles 37 à 39 des statuts 
relatifs à la mise à disposition de personnel par 
les entités fédérées sont respectés.
L’imbrication étroite de Famifed, Iriscare269 et 
Orint sur le plan administratif résulte de la phase 
transitoire liée à la sortie des entités fédérées en 
plusieurs étapes, à savoir le  1er janvier 2019 et le 
1er janvier 2020.
La délimitation des fonctions, l’exécution 
des tâches ou la fourniture de certains 
services sont donc séparées encore moins 
strictement qu’avant et un chevauchement 
avec les missions propres n’est toujours pas 
exclu270. Cette constatation s’applique aussi 
au niveau des dirigeants. Famifed cessera 
d’exister le 31 décembre  2020, ce qui facilitera 
déjà la situation sur le plan administratif et 
organisationnel.
Les tâches et les responsabilités concernant 
les missions provisoires d’Orint devaient 
être formalisées en vue d’obtenir une plus 
grande certitude quant à la disponibilité des 
collaborateurs nécessaires auprès des entités 
fédérées.Orint fait remarquer que la formalisation des 
tâches était prévue dans les conventions de mise 
à disposition rédigées par les entités régionales 
ainsi que dans les descriptions de fonction et 
les entretiens de fonctionnement. Les missions 
provisoires sont à présent achevées.
Le bâtiment situé à la rue de Trèves 70 revient à 
la Cocom à partir du 1er janvier 2020 et sera géré 
par Iriscare. Outre Famifed, Orint, les services du 
collège réuni de la Cocom et Iriscare utilisent ce 
bâtiment.Les services de la caisse bruxelloise d’allocations 
familiales Famiris sont aussi établis dans le 
bâtiment de la rue de Trèves 70.
Orint et Famifed ont conclu un contrat de bail. 
Un nouveau bail entre Orint et Iriscare, en tant 
que successeur, est en cours de finalisation. 
Il ressort du compte courant d’Orint dans la 
comptabilité de Famifed qu’un loyer et des 
charges locatives ont été imputés en 2019271. Un 
loyer et des charges locatives ont également été 
facturés à la Cocom et à Iriscare en 2018 et 2019.
269  Iriscare est un organisme d’intérêt public (OIP) bicommunautaire qui gère depuis fin 2017 les compétences 
transférées dans le cadre de la sixième réforme de l’État.
270 Orint agit par exemple aussi pour Iriscare en ce qui concerne les aspects relatifs à la protection des données. 
271 Ces charges n’ont été comptabilisées que le 19 décembre 2019.  SUIvI  DES  RECOMMANDATIONS  2018-2019 /149
Création d’Orint et dispositions statutaires
Concrètement, Orint a débuté ses activités 
avant la création formelle de l’ASBL et le dépôt 
de l’acte constitutif au greffe du tribunal. Pour ne 
pas entraver le fonctionnement et la constitution 
d’Orint, des actes ont été posés, que le conseil 
d’administration n’a toutefois pas reconnus 
formellement par la suite.
La Cour des comptes recommande en outre de 
définir les compétences du directeur général 
dans un arrêté de délégation, car les tâches que 
le conseil d’administration lui a déléguées ne 
sont pas précisément connues.Le conseil d’administration d’Orint a entériné 
en 2020  les actes posés entre le 1er janvier et le 
5 mars 2019272.
Le Moniteur belge ne contient aucune autre 
publication que l’acte constitutif d’Orint. Les 
statuts n’ont pas été évalués sous l’angle de 
la relation avec les entités fédérées et du rôle 
propre d’Orint273. L’Organe a toutefois rédigé un 
règlement d’ordre intérieur, tant pour le conseil 
d’administration que pour l’assemblée générale. 
Orint mentionne aussi spécifiquement le conflit 
d’intérêts dans le chef des administrateurs.
Le remplacement d’un administrateur qui 
représente l’Agence flamande pour le paiement 
des allocations dans le cadre de la politique des 
familles (Vlaams Agentschap voor de Uitbetaling 
van Toelagen in het kader van het Gezinsbeleid – 
VUTG) a uniquement été acté dans une décision 
du conseil d’administration sans être publié 
dans les annexes au Moniteur belge – personnes 
morales.
Le conseil d’administration a pris connaissance 
des tâches attribuées au directeur général le 
8 novembre 2019 et a donné suite entre-temps 
à cette recommandation.
Liquidation de Famifed
Les statuts d’Orint et l’arrêté royal du 
21 mars 2019 confient la liquidation de Famifed 
à Orint. Dans la pratique, tant Orint que Famifed 
en portent la responsabilité274.Les aspects financiers de la liquidation sont 
assurés presque exclusivement par d’anciens 
collaborateurs de Famifed qui travaillent pour la 
Cocom (Iriscare)275.
Orint n’intervient pas dans la liquidation 
financière sauf pour la répartition entre les 
entités fédérées sur la base de clés de répartition 
et le versement des avis d’encaissement. En 
vertu de l’article 6 des statuts, la liquidation de 
Famifed fait partie des missions provisoires 
d’Orint. Ce dernier a toutefois créé un groupe de 
travail276 pour suivre la liquidation et il a suivi la 
répartition des réserves.
272 Voir la réunion du conseil d’administration du 20 février 2020. Il ne manquait plus que l’approbation de la Flandre. 
Cette approbation est intervenue par la suite. 
273 Le conseil d’administration du 8 juillet 2019 a envisagé de modifier les statuts en janvier 2024 pour se conformer au 
nouveau code des sociétés et des associations.
274 Il n’existe pas de répartition des tâches formelle à cet effet. 
275 Depuis le 1er janvier 2020, le comité de gestion de Famifed ne s’est réuni qu’une seule fois pour achever les 
opérations de liquidation. 
276  Voir la réunion du conseil d’administration d’Orint du 11 octobre 2019. 150
Organisation financière d’Orint
Dans le cadre de la scission de Famifed, la priorité 
a été accordée à des aspects opérationnels, tels 
que la garantie de la continuité des allocations 
familiales et l’élaboration de règles à cet effet. Les 
conséquences de cette scission, de la liquidation 
de Famifed et de la création d’une nouvelle 
structure (Orint) ont d’abord été reléguées 
au second plan. Il en résulte des problèmes 
pratiques, des lacunes administratives et des 
infractions aux statuts d’Orint.
Recommandation de la Cour :
Orint doit accorder la priorité à l’ouverture de 
sa comptabilité reposant sur un plan comptable 
adapté. Orint devrait ainsi être en mesure 
d’enregistrer au plus vite les flux financiers avec 
Famifed et les entités fédérées. L’ouverture en 
temps utile d’un compte bancaire contribue à 
la liquidation effective de ces flux et dispense 
Famifed de devoir préfinancer des dépenses. 
Cela permet aussi d'éviter que des moyens 
nécessaires à Orint pour ses missions statutaires 
ne demeurent sur des comptes de Famifed.Orint a désigné en 2019 un cabinet comptable 
externe au terme d’une analyse comparative277. 
Il a élaboré le plan comptable en concertation 
avec ce dernier. La Cour attire l’attention sur la 
complexité des opérations comptables liées la 
répartition des recettes et des dépenses entre 
les entités fédérées278.
D’après l’article 44 des statuts, la nomination 
et la révocation d’un réviseur d’entreprises 
appartiennent au conseil d’administration. Au 
terme d’une analyse comparative, Orint a aussi 
sélectionné et désigné un candidat, mais sa 
nomination n’a pas été publiée dans les annexes 
au Moniteur belge – personnes morales.
L’ouverture du compte bancaire le 
2 juillet 2019 permet enfin à Orint d’effectuer 
des opérations avec les entités fédérées et de 
répartir les charges facturées par Famifed. Pour 
valider les paiements, le secrétaire d’Orint, qui 
n’est pas le trésorier de l’ASBL, demande aussi 
de pouvoir accéder à l’application279.
Conformément aux statuts d’Orint, les comptes 
annuels de l’exercice écoulé et la proposition 
de budget pour l’exercice suivant sont soumis 
à l’assemblée générale dans les six mois qui 
suivent la clôture de l’exercice. Le budget opère 
une distinction entre plusieurs budgets partiels, 
ce qui permet un meilleur suivi.
L’élaboration du budget 2019 a été laborieuse 
et il n’a finalement été approuvé qu’à la fin de 
l’exercice 2019. Le conseil d’administration 
a entrepris le 8 novembre les premières 
démarches pour la confection du budget 2020.
277 Il ressort du procès-verbal du conseil d’administration que l’offre du cabinet comptable sélectionné était plus 
onéreuse que celle des autres candidats, mais il a été retenu notamment pour le soutien qu’il proposait.  
278  Une augmentation des frais comptables a été proposée pour le budget 2020. 
279  Conseil d’administration d’Orint du 19 décembre 2019. SUIvI  DES  RECOMMANDATIONS  2018-2019 /151
Gestion informatique et inventaire des 
applications
L’arrêté royal du 21 mars 2019 ne définit pas les 
modalités de la répartition des immobilisations 
incorporelles, comme les logiciels et les bases 
de données. Au cours des dernières années, 
les dépenses concernant ces éléments de 
l’actif ont presque toujours été imputées 
au résultat et n’apparaissent donc pas au 
bilan. Le patrimoine que représentent ces 
immobilisations incorporelles était donc sous-
évalué dans le bilan280. Les entités fédérées qui 
continuent à les utiliser pour développer leurs 
propres applications bénéficient d’un avantage 
patrimonial.
La réglementation européenne sur la protection 
des données personnelles (RGPD) s’applique 
aussi à Orint. En l’absence d’un soutien interne 
de Famifed, Orint doit faire appel à un partenaire 
externe pour satisfaire aux prescriptions du 
RGPD.Famifed a transmis à la Cour un aperçu 
des applications dont disposent les entités 
fédérées et Orint et des autorisations qui leur 
ont été accordées. Certaines applications sont 
également utilisées par les caisses d’allocations 
familiales. Le conseil d’administration d’Orint 
souligne dans les procès-verbaux l’importance 
de cette mise à disposition pour la continuité 
du fonctionnement. Pour certaines prestations 
informatiques (par exemple, le site internet), 
Orint peut aussi compter sur un collaborateur 
d’Iriscare.
L’analyse des comptes courants avec Orint 
et la Cocom montre que Famifed a facturé à 
ces derniers des prestations informatiques 
concernant la Smals et des prestations en 
matière de consultance, de maintenance, 
d’accompagnement, de lignes de données, 
etc. au cours des exercices 2018 et 2019. En 
2018, des montants considérables en matière 
de prestations informatiques ont aussi déjà été 
répercutés sur les communautés et les régions.
L’organigramme d’Orint prévoit à présent ce 
rôle de protection des données à caractère 
personnel281. Iriscare a recours à la nouvelle 
plateforme Juriscare sur laquelle est publiée 
la jurisprudence concernant les compétences 
attribuées (notamment les allocations 
familiales).
Compensation pour le bâtiment de la rue de 
Trèves  70
Comme le bâtiment de la rue de Trèves 70 à 
Bruxelles est entièrement transféré à la 
Cocom, l’arrêté royal du 21 mars 2019 dispose 
en son article 4 que la Cocom doit payer aux 
trois entités une compensation financière de 
20.126.292,98 euros. La Cocom paie la Région 
wallonne et la Communauté flamande en quatre 
annuités de 2019 à 2022 et la Communauté 
germanophone en une fois en 2019, chaque fois 
au plus tard le 31 décembre. Le montant de la 
compensation a finalement résulté d’un accord 
politique.
Recommandation de la Cour  :
Famifed doit bien documenter les opérations 
de liquidation et préciser sa méthode dans les 
rapports sur les comptes 2018 et 2019. Ceci 
s’applique aussi au régime de compensation 
concernant le bâtiment situé rue de Trèves 70.Il ressort d’une note au collège réuni du 
19 juillet 2018 que plusieurs scénarios basés sur 
des clés de répartition ont été examinés, tels que 
le nombre d’enfants de zéro à dix-huit ans et le 
nombre de membres du personnel transférés. 
La valeur finalement arrêtée des bâtiments 
résulte de la moyenne de l’évaluation faite par 
un expert immobilier privé et de celle du service 
du patrimoine du SPF Finances. La valeur du 
bâtiment de la rue de Trèves 70  s’élevait ainsi 
à 27.468.501 euros, dont la Cocom doit encore 
verser 21.053.414 euros aux trois autres entités 
fédérées. Le total des quatre annuités prévues à 
l’article 4 de l’arrêté royal correspond au montant 
de la note, mais les montants par année diffèrent 
les uns des autres.
280  Tel est encore le cas dans les comptes 2018. 
281  Voir la décision du conseil d’administration d’Orint du 8 juillet 2019. 152
Décision quant à la répartition entre Iriscare et 
les services du collège réuni
En l’absence d’une autre base en vue d’une 
attribution détaillée de l’actif et du passif aux 
entités fédérées, Famifed doit appliquer les 
règles de l’arrêté royal du 21 mars 2019. Cet 
arrêté royal n’est toutefois pas suffisamment 
détaillé pour permettre une telle attribution 
individuelle. Il ne contient des règles de 
répartition claires que pour certaines rubriques 
du bilan (biens immeubles, biens meubles dans 
les bâtiments, réserves). Il propose aussi pour 
certains postes une clé de répartition basée sur 
le nombre d’enfants de zéro à dix-huit ans ou la 
part réelle par entité fédérée.
Recommandation de la Cour des comptes :
Famifed doit élaborer sa propre méthode pour 
attribuer les postes dont la répartition n’est pas 
claire.Comme la Cocom est la dernière entité fédérée 
à quitter Famifed, des projets de dispositions ont 
été préparés pour régler le transfert des biens 
meubles à Iriscare. Elles prendront la forme 
d’une ordonnance portant des dispositions 
diverses. Elles tiennent compte, d’une part, du 
fait qu’Iriscare reprend les activités en matière 
d’allocations familiales et le personnel de 
Famifed et, d’autre part, que le financement de 
Famifed est à la charge de la comptabilité des 
services du collège réuni.
Opérations de scission pour les exercices  
2018-2019 et l’exercice 2020 raccourci
Les biens meubles et immeubles destinés à la 
Cocom ont été transférés le 1er janvier 2020. 
Famifed doit donc encore établir des comptes 
pour 2020. Les comptes financiers de 
Famifed se clôturent le 15 juin 2020. Comme 
Famifed cesse de traiter les allocations 
familiales pour le compte de la Cocom le 
31 décembre  2019, ces comptes contiennent 
en principe le paiement des allocations 
familiales de décembre  2019 intervenu le 
8 janvier 2020 ainsi qu’un certain nombre de 
décomptes et de refacturations afférents à 2019.Les comptes 2020  contiendront également 
les opérations de scission liées à la sortie de 
la Cocom ainsi que les opérations des entités 
fédérées sorties le 1er janvier 2019 qui n’avaient 
pas encore été comptabilisées dans les comptes 
2018 ou 2019.
La date du 15 juin 2020 constitue une dérogation 
au principe selon lequel un exercice porte sur 
l’ensemble d’une année civile pour les IPSS. Le 
comité de gestion de Famifed a approuvé un 
projet d’arrêté royal à cet effet. Cette date de 
clôture a été choisie pour tenir compte à la fois 
des coûts liés à un exercice supplémentaire 
(notamment les licences SAP) et de la charge 
de travail supplémentaire et de la nécessité 
de clôturer correctement la comptabilité de 
Famifed.
Bien qu’une opération ne puisse plus avoir lieu 
après la clôture des comptes financiers, les 
comptes doivent encore être soumis au comité 
de gestion une fois que toutes les opérations 
sont achevées. Famifed ne sera donc supprimée 
dans son ensemble que le  31 décembre 2020282.
282  Note du comité de gestion de Famifed (13040) du 26 mai 2020. SUIvI  DES  RECOMMANDATIONS  2018-2019 /153
SFP : information au citoyen
Dans son Cahier 2018 relatif à la sécurité sociale283, la Cour des comptes a publié un audit 
relatif à l’ information donnée aux citoyens, futurs ou actuels pensionnés, via les canaux de 
communication à disposition du Service fédéral des pensions (SFP). Au 31 mai 2020, elle a 
examiné la mise en œuvre de ses recommandations. Elle fait le point sur les améliorations 
apportées par le SFP depuis 2018.
Dans le cadre de la réorganisation du secteur des pensions, le défi pour le SFP est d’offrir une 
information complète relative aux divers régimes : salariés, fonctionnaires et indépendants. 
Les principaux canaux de communication sont le site internet du SFP, le site MyPension.
be, le numéro unique d’info-pensions 1765, les accueils et les permanences appelées 
Pointpensions.
En 2018, la Cour des comptes recommandait au SFP de suivre la qualité de ses interactions 
avec les citoyens via des indicateurs de performance appropriés (KPI), afin d’améliorer ses 
services dans les trois régimes. En 2020, d’après ces KPI, les performances du SFP sont 
très bonnes en ce qui concerne la disponibilité du site MyPension.be : 99,6 % du temps 
les jours ouvrables entre 7 h et 18 h et la possibilité d’obtenir une estimation de sa pension 
sur ce site : 98 % des citoyens peuvent l’obtenir, quel que soit leur régime de pension. 
Le KPI Réponse aux appels téléphoniques dans les 2,5 minutes s’est amélioré, atteignant 
83 % au cours des cinq premiers mois de 2020 (70 % en 2019). Par contre, le KPI Réponses 
écrites dans les 28 jours reste à 78 %, comme en 2019. Le SFP s’engage à détecter les points 
d’achoppement pour améliorer cet indicateur. La Cour des comptes recommande que la 
qualité des interactions soit également mesurée par des KPI, en plus des délais de réponse.
En 2018, la Cour des comptes a souligné les délais parfois très longs pour obtenir un rendez-
vous, particulièrement pour le régime des fonctionnaires. Elle recommandait d’assurer 
une expertise pour les trois régimes de pension en un même lieu. Depuis 2018, le SFP a 
fusionné le centre de contact des fonctionnaires et celui des salariés. Les agents de niveau 
B sont formés aux deux régimes. En outre, des recrutements ont été réalisés. Le SFP a ainsi 
augmenté le nombre d’experts pour les pensions du secteur public. En 2019, le nombre de 
jours consacrés à l’accueil pour ce régime a triplé, ce qui a réduit le délai pour obtenir un 
rendez-vous. L’expertise en matière de pension pour indépendants est également assurée 
mais pas dans l’ensemble des Pointpensions. Les centres de contact ouvrent maintenant à 
8 h 30 et les moments d’affluence au cours de la journée sont publiés sur le site web. Enfin, 
le SFP a l’intention de créer un nouveau KPI pour évaluer le temps nécessaire pour obtenir 
un rendez-vous.
En 2018, la Cour des comptes recommandait de veiller à la qualité des réponses données 
et des interactions. Un système téléphonique plus performant a été installé, qui met plus 
rapidement en contact l’appelant avec un agent disponible. Les collaborateurs des centres de 
contact ont suivi des formations afin de mieux gérer l’agressivité et le stress. Le SFP travaille 
283  Cour des comptes, « SFP : information au citoyen », Cahier 2018 relatif  à la sécurité sociale , rapport à la Chambre des 
représentants, Bruxelles, août 2018, p. 131-140, www.courdescomptes.be . 154
à renforcer l’accueil multilingue dans les centres de contact. En 2019, le SFP a développé un 
nouveau site web intégré pour les différents régimes de pension. Afin d’être plus abordable, 
ce site a été adapté sur la base d’une enquête auprès des usagers. En 2020, dans le régime 
des travailleurs salariés et des fonctionnaires, le SFP soumet la correspondance dans les 
centres de contact à une vérification systématique. Quand la réponse n’est pas de qualité, 
les collaborateurs en sont informés. Avec l’appui du service Communication, le SFP travaille 
à améliorer la lisibilité de ses publications et courriers ainsi qu’à unifier sa communication 
dans un souci de cohérence institutionnelle. Le SFP se montre également plus proactif en 
demandant les informations manquantes pour le versement de la pension quelques mois 
avant la date de celle-ci.
Sur la base des informations communiquées par le SFP, la Cour des comptes constate que le 
SFP prend des initiatives pour améliorer de manière continue la qualité des services fournis 
aux citoyens. Toutefois, les recommandations du service de contrôle interne relatives à la 
prestation de services au citoyen doivent encore faire l’objet d’un plan d’implémentation 
avec des objectifs ciblés et des délais spécifiés. SUIvI  DES  RECOMMANDATIONS  2018-2019 /155
SFP : paiement des pensions 
publiques à des bénéficiaires 
résidant à l’étranger – 
prévention et détection  
des indus
Dans son Cahier 2018 relatif à la sécurité sociale284, la Cour des comptes a examiné le paiement 
par le Service fédéral des pensions (SFP) des pensions publiques aux bénéficiaires résidant à 
l’ étranger. Dans le cadre de l’ intégration du Service des pensions du secteur public (SdPSP) 
et de l’Office national des pensions (ONP) au SFP, la procédure a été harmonisée avec celle 
appliquée pour les salariés. Dans cet article, la Cour fait le point sur les suites données à ses 
recommandations au 23 juin 2020285.
Le paiement des pensions à l’étranger repose sur un document essentiel : le certificat de 
vie. En 2018, la Cour des comptes a dès lors invité le SFP à examiner plus attentivement 
les certificats de vie présentant des risques, notamment lorsque le dossier a déjà révélé 
des problèmes. En 2019, le SFP a indiqué que le certificat de vie est contrôlé lors de sa 
réception et qu’une attention supplémentaire lui est accordée dans les cas où le paiement 
de la pension a été suspendu longtemps.
En ce qui concerne les informations envoyées par les pays étrangers, la Cour des comptes 
recommandait d’élaborer un contrôle interne pour garantir un traitement correct des 
données électroniques reçues chaque mois, via le projet d’échange bilatéral en masse de 
données électroniques (BEX). Le SFP n’a pas mis une procédure de contrôle interne en 
place, mais la procédure BEX a été décrite et mise à jour en 2020 pour faciliter l’échange 
électronique de données avec les Pays-Bas, le Luxembourg, l’Allemagne, la France et l’Italie. 
En outre, le SFP négocie avec l’Espagne. Selon la procédure BEX, le SFP envoie chaque mois 
à ces pays un fichier reprenant l’ensemble des pensionnés qui y résident. Le SFP poursuit le 
paiement si le pensionné est identifié, mais l’arrête si le pays étranger mentionne une date de 
décès. Dans les cas où le pensionné n’est pas identifié, un nouveau certificat de vie à compléter 
est envoyé. De plus, à partir de 2021, le SFP pourra rechercher les numéros d’identification 
utilisés à l’étranger pour faciliter l’identification des pensionnés. En parallèle du système 
BEX, un échange de données individuelles est développé au sein de l’Union européenne 
grâce au projet EESSI (Electronic Exchange of Social Security Information) .
284  Cour des comptes, « SFP : paiement des pensions publiques à des bénéficiaires résidant à l’étranger – prévention 
et détection des indus », Cahier  2018 relatif  à la sécurité sociale , rapport à la Chambre des représentants, 
Bruxelles, août 2018, p. 121-129, www.courdescomptes.be.
285  Pour le suivi de 2019, voir Cour des comptes, « SFP : paiement des pensions publiques à des bénéficiaires résidant 
à l’étranger – prévention et détection des indus », 176e Cahier – partie II : Cahier 2019 relatif à la sécurité sociale , 
rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, septembre 2019, p. 169-171, www.courdescomptes.be. 156
La Cour des comptes recommandait de limiter les paiements à l’étranger aux organismes 
financiers prenant vis-à-vis du SFP les mêmes engagements en matière de remboursement 
d’indu que ceux prévus en matière d’accidents du travail en faveur de Fedris. D’après le 
SFP, ces organismes ne sont pas prêts à s’engager dans ce sens. Cependant, des négociations 
sont en cours avec la Fédération belge du secteur financier (Febelfin) sur la prévention 
et la récupération des paiements indus après décès (pour des virements sur des comptes 
bancaires belges). Un projet de convention harmonisée entre les régimes de pension 
sera présenté à Febelfin à partir de septembre 2020. Dès qu’un accord sera trouvé, les 
changements règlementaires seront soumis au ministre des Pensions. En outre, à partir 
de 2022, les indus en cas de décès seront récupérés plus facilement grâce à la notification 
sociale. Dans ce cadre, les fonctionnaires publics ou officiers ministériels qui passent des 
actes concernant des meubles ou immeubles doivent avertir les organismes de sécurité 
sociale. Les organismes percepteurs peuvent alors notifier par voie électronique le montant 
de leurs créances286.
286  via l’accès Fonctionnaires et autres professionnels d u portail de la sécurité sociale belge. SUIvI  DES  RECOMMANDATIONS  2018-2019 /157
SPF Emploi : gestion des 
amendes administratives
Dans son Cahier 2018 relatif à la sécurité sociale287, la Cour des comptes a publié un audit 
de suivi relatif à l’audit de 2016 consacré à la gestion des amendes administratives. Elle a 
examiné la mise en œuvre de ses recommandations au 31 mai 2020. Elle fait notamment le 
point sur l’ état des ressources en personnel et l’ informatisation de la direction des amendes 
administratives (Dirame).
Dans ses rapports d’audit de 2016 et 2018, la Cour a constaté un important arriéré de dossiers 
à traiter entraînant un nombre élevé de classements sans suite, malgré les mesures prises 
par le greffe de la Dirame. La Cour des comptes a recommandé de donner à la Dirame des 
ressources humaines proportionnées à celles des services d’inspection sociale.
Depuis la fin de 2019, les effectifs de la Dirame ont été légèrement renforcés288. Le 
renforcement des services d’inspection sociale n’a pas provoqué d’engorgement à la Dirame. 
En effet, la fusion, en 2017, des services d’inspection de l’ONSS et du SPF Sécurité sociale a 
eu pour effet de diminuer le nombre de procès-verbaux d’environ 10 %. La Dirame s’attend 
en outre à une diminution du nombre de procès-verbaux en 2020, en raison de la crise du 
coronavirus.
La Dirame a par ailleurs poursuivi le travail de résorption de l’arriéré entamé en 2016 : depuis 
lors, elle envoie chaque année aux auditorats du travail les listes des dossiers toujours en 
attente d’un avis de leur part. La Cour des comptes constate que les décisions de classement 
sans suite sont en diminution : 4.850 dossiers concernés en 2019, contre 8.037 en 2017.
Toutefois, malgré la recommandation de la Cour des comptes, la Dirame n’exerce toujours 
pas son droit d’entamer d’initiative les poursuites lorsque l’avis de renonciation de l’auditeur 
du travail n’a pas été rendu dans les six mois après réception du procès-verbal. La Dirame 
précise que l’opération de transmettre régulièrement aux auditorats francophones les listes 
des dossiers en attente, interrompue en 2018, a révélé que, dans la plupart des dossiers 
concernés, les enquêtes du ministère public étaient toujours ouvertes après six mois.
La Cour des comptes constate également que la mise à disposition d’outils informatiques 
performants tarde toujours. Si les procès-verbaux sont majoritairement reçus par voie 
électronique, le suivi de leur traitement est presque entièrement manuel. À condition que la 
287  Cour des comptes, « SPF Emploi : gestion des amendes administratives – audit de suivi », Cahier 2018 relatif  à la 
sécurité sociale , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles,  août  2018, p. 141-151, www.courdescomptes.
be.
288  L’autorisation de recrutement donnée fin 2018 s’est concrétisée, en novembre 2019, par le recrutement de sept 
attachés néerlandophones. Compte tenu d’autres mouvements de personnel, la Dirame qui comptait 28 attachés 
juristes en 2018 en compte 33 au 31 mai 2020.  158
crise du coronavirus n’affecte pas le déroulement du projet, l’application e-dossier289 devrait 
être implémentée, comme prévu, en décembre 2021.
Les autres projets d’informatisation n’ont pas encore pu se concrétiser depuis l’audit 
de suivi réalisé en 2018. Ainsi, l’application e-avis, sous-projet d’e-dossier, qui doit 
automatiser l’envoi des avis par les auditorats du travail à la Dirame, est toujours en cours 
de développement par le SPF Justice en collaboration avec la Dirame.
Ensuite, le projet e-domaines est développé en collaboration avec l’Administration générale 
de la perception et du recouvrement du SPF Finances et la Banque-Carrefour de la sécurité 
sociale. Il permettra de rétablir les envois des demandes de recouvrement au SPF Finances 
par flux électronique. Ces envois ont été interrompus depuis mars 2019, à l’initiative du 
SPF Finances. Des tests ont été réalisés, mais aucun planning d’implémentation n’a été 
communiqué. Au 31 mai 2020, la Dirame doit encore compter manuellement les dossiers 
pour en connaître le nombre exact à transférer. Elle l’estime à maximum 2.000 dossiers.
En outre, le projet d’échange électronique avec les services de police n’a pas encore abouti 
malgré les travaux en cours.
Enfin, la Cour des comptes constate que, dix ans après l’introduction de la mesure, le conseil 
consultatif du droit pénal social n’a toujours pas produit le rapport annuel prévu par le code 
pénal social pour doter les autorités en charge de la fraude sociale d’un outil de pilotage 
intégré en la matière. Les préparatifs pour aboutir à la rédaction de l’arrêté royal devant 
déterminer le contenu du rapport annuel ne sont pas encore terminés.
289  L’application e-dossier doit permettre une gestion totalement électronique des dossiers et remplacer à terme 
l’application Ginaa. SUIvI  DES  RECOMMANDATIONS  2018-2019 /159
SFP : modifications 
réglementaires
En 2019, dans son Cahier relatif à la sécurité sociale290, la Cour des comptes a publié un 
audit relatif à la gestion des modifications réglementaires en matière de pensions. Elle a 
examiné la gestion, par le SFP, du processus législatif et de l’implémentation de la réforme 
de l’unité de carrière et de la loi sur l’harmonisation de la prise en compte des périodes 
d’études pour le calcul de la pension. Ci-après, elle fait le point sur les suites données à ses 
recommandations au 31 mai 2020.
Recommandations du Cahier 2019 (p. 146) Mise œuvre en  mai  2020
1  La Cour des comptes avait constaté un 
retard dans l’instruction des dossiers 
tombant dans le champ d’application de 
modifications réglementaire, sans que le 
(futur) pensionné en soit systématiquement 
averti. Elle recommandait, pour respecter la 
charte de l’assuré social, d’informer d’office 
le futur pensionné des raisons du retard dans 
le traitement de son dossier.Le SFP indique que le pensionné est désormais 
informé en cas de retard.
Lorsqu’il est nécessaire de bloquer 
temporairement un certain nombre de dossiers 
en raison de (futurs) changements législatifs, 
une communication ciblée peut être adressée 
aux personnes concernées. L’information est 
aussi disponible via MyPension.be.
2  La Cour des comptes avait constaté que le 
suivi des risques n’était pas assez détaillé et 
communiqué. Elle recommandait d’établir un 
tableau de suivi des risques dès les premières 
analyses des textes à modifier, reprenant 
l’incidence, la probabilité et la stratégie de 
gestion des risques, et de partager ce tableau 
tenu à jour avec les agents, le management 
et la cellule stratégique du ministre.Le SFP établit des notes examinant la faisabilité et 
l’incidence (sur le fonctionnement opérationnel 
et les programmes informatiques) dans le cas de 
modifications législatives majeures.
Un nouveau modèle est en cours d’élaboration.
3  La Cour des comptes avait constaté que le 
coût des projets n’était pas connu, car seuls 
les jours de travail des informaticiens sont 
comptabilisés. Elle recommandait d’utiliser 
une méthode pour évaluer l’ensemble des 
coûts en jours-hommes d’une réforme.Le SFP affine la mesure de la charge de travail 
afin que le coût total des projets puisse être plus 
facilement calculé.
L’objectif est d’appliquer cette méthodologie 
pour la mesure du travail de 2021. Elle sera fixée 
par le comité de pilotage de  juin 2020.
4  La Cour des comptes avait constaté que les 
nouvelles versions des applications n’étaient 
pas validées par le service d’étude. Elle 
recommandait de faire vérifier par le service 
d’étude l’adéquation entre la législation et 
le moteur de calcul lors de modifications 
législatives complexes.Le SFP affirme que le service d’étude vérifiera 
l’adéquation entre la législation et l’application 
(calculateur) lors de changements législatifs 
complexes.
290  Cour des comptes, « SFP : gestion des modifications réglementaires en matière de pensions », 176e Cahier – partie II : 
Cahier 2019 relatif à la sécurité sociale , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, septembre 2019,  
p. 131-146, www.courdescomptes.be. 160
5  La Cour des comptes avait relevé que le 
SFP utilisait des procédures de travail 
et des outils différents selon les régimes 
(salariés ou fonctionnaires) et selon les rôles 
linguistiques. Elle recommandait d’élaborer 
une procédure de travail uniforme pour tous 
les services en charge des demandes de 
régularisation des périodes d’études.Les demandes du secteur salarié sont gérées 
dans la banque de données du SFP (Theseos), 
tandis que les demandes du secteur public 
le sont dans le portail des pensions. Dans les 
deux applications, la gestion se fait de manière 
semi-automatisée, intégrée et uniforme pour 
les différents rôles linguistiques et laisse peu 
de place aux disparités dans la procédure de 
traitement.
Un projet d’intégration de ces différentes 
applications (ex-SdPSP et ex-ONP) est en cours 
et est implémenté de manière modulaire.
6  La Cour des comptes avait constaté une 
planification insuffisante des réformes.  
Elle recommandait d’exploiter davantage 
le contrat d’administration comme outil de 
planification des modifications législatives 
et d’éviter les ajouts en cours de cycle.Le SFP prévoit déjà aujourd’hui une capacité 
fixe de mise en œuvre des changements 
réglementaires ayant un impact limité sur 
son fonctionnement, en dehors du contrat 
d’administration.
Le SFP indique que les changements législatifs 
majeurs devraient idéalement être inclus dans le 
cycle de gestion pluriannuel fixé dans le contrat 
d’administration, puisque la modification d’un 
contrat d’administration est une procédure 
lourde.
7  La Cour des comptes avait en outre adressé 
deux recommandations au législateur et au 
ministre  : fixer une date d’entrée en vigueur 
des réformes qui tienne compte de leur 
implémentation et planifier les réformes 
en fonction de la capacité de travail de 
l’administration pour maîtriser les coûts des 
projets informatiques.Le ministre des Pensions n’avait pas marqué son 
accord sur ces recommandations lors de l’audit 
initial. SUIvI  DES  RECOMMANDATIONS  2018-2019 /161
FFE : processus 
d’indemnisation des 
travailleurs et financement
En juin 2019, la Cour des comptes a publié un audit relatif au processus d’indemnisation 
des travailleurs et au financement du FFE291. Dans ce Cahier, la Cour fait le point sur les 
suites données à ses recommandations. De manière générale, la Cour constate que le 
FFE a entrepris diverses actions visant à mettre en œuvre ses recommandations. D’une 
part, l’administration a inscrit certaines recommandations dans ses plans opérationnel et 
pluriannuel. D’autre part, l’administration a rédigé une note à destination de son comité 
de gestion, analysant toutes les recommandations et proposant des actions à entreprendre 
pour y répondre. Le tableau ci-dessous détaille les mesures mises en œuvre ou prévues par 
le FFE au 31 mai 2020.
Dans sa réponse du 22 juillet 2020, la ministre de l’Emploi souscrit à cet état des lieux 
et détaille les mesures en cours d’exécution pour répondre aux recommandations. La 
ministre précise que le FFE occupe une place particulière dans la sécurité sociale, car les 
indemnités versées sont destinées à être récupérées. Elle indique que le calendrier des 
actions nécessaires sera fixé d’ici fin 2020 lors d’un séminaire stratégique.
Recommandations de l’audit initial 
(juin 2019)Situation au 31 mai 2020
Recommandations au législateur
1 Adapter la charte de l’assuré 
social pour étendre son champ 
d’application au FFE et imposer le 
respect des droits sociaux qu’elle 
garantitLe 6 février 2020, une proposition de loi a été déposée pour 
inclure le FFE dans le champ d’application de la charte de 
l’assuré social. La ministre de tutelle assure le suivi de cette 
proposition en collaboration avec le FFE.
Dans sa réponse, la ministre de tutelle déclare que les 
objectifs de la charte valent la peine d’être poursuivis, 
mais que cette recommandation a des conséquences 
importantes sur le fonctionnement du FFE. Elle ajoute que 
des dérogations devront s’appliquer, que les conséquences 
financières pour le FFE doivent être prises en compte et 
qu’un délai de mise en œuvre sera nécessaire.
2 Modifier la législation sur les 
fermetures d’entreprises pour 
assurer l’égalité de traitement 
entre les travailleurs et atteindre 
les objectifs de la politique 
publiqueLa législation n’a pas été modifiée.
Les analyses d’incidences juridique, budgétaire et 
organisationnelle sont planifiées après 2020. Elles seront 
ensuite soumises au comité de gestion.
291  Cour des comptes, Fonds  de fermeture  des entreprises.  Processus  d’indemnisation  des travailleurs  et financement , 
rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, juin 2019, 68 p., www.courdescomptes.be . 162
3 Revoir le mode de financement du 
FFE pour en faire un instrument 
de politique publique efficaceLa législation n’a pas été modifiée (voir recommandation 7).
Recommandations au FFE
4 Appliquer la charte de l’assuré 
social pour mieux intégrer le FFE 
dans la sécurité socialeLes mesures en réponse à cette recommandation sont soit 
en cours, soit prévues dans le plan opérationnel 2020  ou 
dans le plan pluriannuel 2020-2025 :
• mesure du délai entre la demande et le paiement ;
• analyse et révision des décisions négatives d’ici fin 
2020  ;
• envoi, d’ici fin 2020, d’un courrier aux travailleurs 
concernés dès que la faillite est prononcée  ;
• examen, en 2021, de la possibilité d’envoyer un 
tel courrier en cas de liquidations et de cessations 
d’activités dont la publicité est faible ou inexistante ;
• au premier trimestre 2021, mention des recours 
possibles dans le décompte envoyé au travailleur.
5 Accroître la transparence des 
décisions du comité de gestion 
pour renforcer son rôleLe FFE n’a pas encore mis en œuvre cette recommandation, 
mais des mesures sont prévues dans le plan pluriannuel 
2020-2025. SUIvI  DES  RECOMMANDATIONS  2018-2019 /163
6 Poursuivre l’automatisation et 
modifier certaines procédures 
pour assurer un traitement 
conforme et rapide des dossiersLes mesures liées à cette recommandation ont été mises en 
œuvre ou sont en cours :
• en avril 2019, campagne pour sensibiliser les curateurs à 
l’importance d’une bonne communication entre eux et 
le FFE ; introduction d’un délai de réponse souhaitable 
de deux mois ;
• depuis janvier 2019, prise en compte de l’importance 
financière des erreurs dans le contrôle de qualité par 
échantillonnage relatif à l’admissibilité et au calcul 
(pour 2019, l’incidence est de 0,28 % des dépenses des 
indemnités contractuelles) ;
• depuis juillet 2019, recours systématique à la tierce 
opposition lorsque la base juridique pour les montants 
dus dans le jugement par défaut est douteuse  ;
• en janvier 2020, première action pour sensibiliser quatre 
curateurs qui n’ont jamais répondu à des questionnaires 
envoyés par le FFE en 2019 ;
• poursuite en 2020 de la création automatique des 
dossiers de l’entreprise dans l’application informatique 
du FFE ;
• poursuite en 2020 du développement de 
l’application e-F1 permettant de générer la déclaration 
de créance électronique dans Regsol ;
• pour fin 2020, calcul automatique de l’effectif moyen 
et du nombre potentiel d’ayants droit par le biais de 
l’application informatique du FFE ;
• en 2021, historique complet des modifications 
de numéros de compte par une extension de 
l’enregistrement des numéros à tous les créanciers.
7 Assurer un financement pérenne 
du FFE et qui soutient l’économieLe FFE n’a pas encore mis en œuvre cette recommandation, 
2020-2025. Le résultat des analyses sera ensuite soumis au 
comité de gestion. 164
8 Valoriser l’expertise du FFE pour 
soutenir la politique publiqueLes mesures liées à cette recommandation sont soit en 
cours, soit prévues dans le plan pluriannuel 2020-2025.
Avant fin 2020, le FFE :
• évaluera le montant maximum des indemnités sur la 
base du contexte économique et social actuel ;
• réalisera une analyse juridique et budgétaire de 
l’élargissement des dispositions relatives à la reprise 
après faillite au secteur non marchand ;
• vérifiera si des études prouvant l’existence d’un 
lien entre le chômage temporaire et le nombre de 
fermetures d’entreprises sont disponibles.
Entre 2020 et 2025, le FFE prévoit :
• de vérifier si les critères pour l’octroi de l’indemnité 
de fermeture s’inscrivent encore dans le contexte 
économique et social actuel et de proposer des réformes 
si nécessaire ;
• d’analyser les taux de participation du FFE dans le 
financement du chômage temporaire à l’intention de 
son comité de gestion.
Enfin, les mesures suivantes ont été mises en œuvre ou sont 
en cours pour lutter contre la fraude :
• détection par un système de filtres des demandes 
d’indemnisation introduites par un travailleur qui a déjà 
fait l’objet d’une décision de désassujettissement de 
l’ONSS ;
• développement, en collaboration avec l’ONSS, d’un 
modèle de détection et de prévention de la fraude 
sociale  ;
• mise en place d’un système de suivi, en collaboration 
avec le service central de contrôle de l’Onem, des 
enquêtes de l’ONSS relatives à des occupations fictives ;
• poursuite du développement de l’échange de données 
avec le service central de contrôle de l’Onem.  édition imprimée 
ISSN 2736-2981
édition en ligne 
ISSN 2736-299X
prépresse et impression
adresse
Cour des comptes 
Rue de la Régence 2  
tél.
www.courdescomptes.beIl existe aussi une version néerlandaise de ce rapport.
Vous pouvez consulter ou télécharger ce rapport 
sur www.courdescomptes.be.

stuk 
ingediend op
verzendcode: REK36-A (2009-2010) – Nr. 1
17 juni 2010 (2009-2010)
Verslag 
van het Rekenhof
Rekeningenboek over 2008
Kaft 36-A-1 (wit).indd   2 8/07/2010   10:18:35 R E  K E N  H O F
Ver slag van het Re ken hof
aan het Vlaams Par le ment
Brus sel, juni 2010
 druk Albe De Coker
 adres Re ken hof
  Re gent schap sstraat 2  B-1000 Brus sel
 tel 02-551 81 11
 fax 02-551 86 22
 web site www.re ken hof.be  
       
Rekeningenboek over 2008 
 
Verslag van het Rekenhof  
aan het Vlaams Parlement 
 
 ________ Goedgekeurd in de  Nederlandse kamer van het Rekenhof  op 15 juni 2010 
VLAAMS PARLEMENTREKENHOF    Inhoud 
  
2.2 Uitvoering van de begroting van de ministeries van de 
2.2.1 
2.2.2 
2.3 
2.3.1 
2.3.2 
2.3.3  
2.3.4  
2.3.5 
2.4 
2.4.1 
2.4.2 
2.5 
2.5.1 
2.5.2 
2.5.3 
2.5.4 
2.6 
2.6.1 
2.6.2 
2.6.3 
2.6.4 
2.7 
2.7.1 
2.7.2 
2.7.3 
2.7.4 
2.8 
2.8.1 
2.8.2 
2.8.3 
2.8.4 
3
3.1 Vlaams Fiscaal Platform: inning van de leegstandsheffing 
3.1.1 
3.1.2 
3.1.3 
3.1.4 
3.1.5 
3.1.6 
3.1.7 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 2
Vlaams Parlement – 1011 Brussel – 02/552.11.11 – www.vlaamsparlement.be2.1 Samenvatting ....................................................................................... 7  
1 Inleiding ........................................................................................... 11  
Vorderingensaldo ....................................................................... 13  
Vlaamse Gemeenschap in 2008 ................................................ 15  
Begrotingsresultaat op aanrekeningsbasis ..................... 15  
Resultaat op kasbasis ..................................................... 16  
Evolutie van de schuld van de Vlaamse Gemeenschap ............ 19  
Voorafgaande opmerking ............................................... 19  
Directe schuld ................................................................. 19  
Indirecte schuld ............................................................... 20  
Evolutie van de totale schuld .......................................... 21  
Gewaarborgde schuld ..................................................... 21  
Centrale middelen en ontvangsten 2008 ................................... 24  
Ontvangsten 2008 .......................................................... 24  
Evolutie 2003-2008 ......................................................... 27  2.3.6 Interne audit .............. ..................................................... 23  
Centrale uitgaven 2008 .............................................................. 35  
Ordonnanceringen .......................................................... 35  
Vastleggingen en vastleggingsmachtigingen .................. 39  
Begrotingsfondsen in 2008 ............................................. 41  
Conclusies ...................................................................... 42  
Overzicht van de begrotingsuitvoering 2007-2008 ......... 43  
Voorlegging en controleverklaring .................................. 47  
Bijzondere controleresultaten ......................................... 48  
Conclusies DAB .............................................................. 54  
Vlaamse openbare rechtspersonen ........................................... 55  
Overzicht van de rekeningen 2008 ................................. 55  
Rekeningvoorlegging en controleverklaring .................... 66  
Bijzondere controleresultaten ......................................... 68  
Inleiding .......................................................................... 86  Controle van de algemene rekeningen 2008 ............................. 86  
Uitvoeringsrekening van de begroting ............................ 86  
Rekening van de vermogenswijzigingen ........................ 90  Conclusies VOR’s ........................................................... 85  
Rekening van de thesaurie ............................................. 90  
 Thematisch financieel onderzoek .................................................. 92  
bedrijfsruimten ........................................................................... 92  
Inleiding .......................................................................... 93  
Inkohiering, inning en invordering van de LSB ............... 99  
Invoering en gunning van het VFP ............................... 110  Organisatiebeheersing en -structuur .............................. 95  
Samenwerking met RO en gemeenten ......................... 121  Bezwaarschriftbehandeling ........................................... 106  
Algemene conclusies .................................................... 122  2.8.5 2 Begrotingsuitvoering 2008 ............................................................. 13 
Diensten met afzonderlijk beheer .............................................. 43 
Conclusies ...................................................................... 91  3.1.8 
3.2 
3.2.1 
3.2.2 
3.2.3 
3.2.4 
3.2.5 
3.2.6 
3.3 VFLD: coördinatie met entiteiten voor de 
3.3.1 
3.3.2 
3.3.3 
3.4 Defiscalisering van het wetenschappelijk onderzoek in het 
3.4.1 
3.4.2 
3.4.3 
3.4.4 
3.4.5 
3.4.6 
3.4.7 
3.4.8 
3.5 Controle van het voorraadbeheer van geneesmiddelen bij 
3.5.1 
3.5.2 
3.5.3 
3.5.4 
3.5.5 
3.5.6 
3.6 
3.6.1 
3.6.2 
3.6.3 
3.6.4 
3.6.5 
3.7 Vlaamse Radio- en Televisieomroeporganisatie: Line 
3.7.1 
3.7.2 
3.7.3 Gescheiden boekhouding – afbakening van line 
3.7.4 
3.7.5 
3.7.6 
3.7.7 
3.7.8 
3.7.9 3 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENTAanbevelingen .............................................................. 123 
Bijlage 1  Modulaire opbouw VFP ................................................ 124 
Bijlage 2  Begrotingsallocatie van de kredieten voor het VFP ...... 125 
Bijlage 3 Interne kosten VFP (op jaarbasis) (2009) ..................... 127 
Jaarverslagen van de Vlaamse openbare rechtspersonen ...... 128 
Inleiding ........................................................................ 128 
Referentiekaders .......................................................... 130 
Publicatie van het jaarverslag ....................................... 133 
Inhoud van het jaarverslag ........................................... 136 
Kwaliteit van het jaarverslag ......................................... 141 
Conclusies en aanbevelingen ....................................... 143 
dossierafhandeling ................................................................... 145 
Lange betalingstermijnen .............................................. 145  
Antwoord van de minister ............................................. 145 
Conclusie ...................................................................... 146 
UZ Gent ................................................................................... 147 
Onderzoek .................................................................... 147 
Maatregel ...................................................................... 148 
Opbrengst en boekhoudkundige verwerking ................ 149 
Toepassingsgebied ....................................................... 150  
Besteding van de middelen .......................................... 151 
Besluit ........................................................................... 151 
Aanbevelingen .............................................................. 152 
Antwoord van de minister ............................................. 152 
OPZC Geel, OPZC Rekem  en UZ Gent .................................. 153  
Inleiding ........................................................................ 153 
Systeembeschrijving ..................................................... 154 
Steekproef .................................................................... 161 
Conclusies .................................................................... 162 
Aanbevelingen .............................................................. 162 
Antwoord van de ministers ........................................... 163 
Vlaams Zorgfonds: thesaurie- en vermogensbeheer ............... 164 
Inleiding ........................................................................ 164 
Beleggingspraktijk ......................................................... 166 
Rapportering ................................................................. 170 
Conclusie ...................................................................... 170 
Onderzoek .................................................................... 172 Extensions ............................................................................... 171 
Inleiding ........................................................................ 171 
extensions ..................................................................... 172 
Kostencontracten .......................................................... 174 
Volledigheid van kosten en opbrengsten ...................... 174 
Organisatie van de De Afrekening-fuiven ..................... 175 
Aanbevelingen .............................................................. 176 Opbrengstencontracten ................................................ 173 
Besluit ........................................................................... 175 Aanbevelingen .............................................................. 170   3.8 
3.8.1 
3.8.2 
3.8.3 
3.8.4 
3.8.5 
3.8.6 
3.8.7 
3.9 
3.9.1 
3.9.2 Organisatie van de extracomptabele opvolging en 
3.9.3 
3.9.4 
3.9.5 
3.9.6 
3.9.7 
3.10 Afdeling Operationeel Waterbeheer van de VMM: 
3.10.1 
3.10.2 
3.10.3 
3.10.4 
3.10.5 
3.10.6 
3.10.7 
3.10.8 Registratie van de investeringsfacturen in de 
3.10.9 
3.10.10  
3.10.11  
3.10.12  
3.11 Fonds Stationsomgevingen: oneigenlijk gebruik van het 
3.11.1 
3.11.2 
3.11.3 
3.11.4 
3.11.5 
4.1 4.2 
4.2.1 Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid en de 
4.2.2 
4.2.3 
4.2.4 4.2.5 
4.2.6 
4.2.7 
4.2.8 
4.2.9 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 4
VLAAMS PARLEMENTVDAB: aanwending tewerkstellingspremies 50+ ..................... 177 
Inleiding ........................................................................ 177 
Reglementair kader ...................................................... 178 
Aantal aanvragen .......................................................... 179  
Bereik van de premie .................................................... 180 
Budgetopvolging ........................................................... 181 
Conclusies .................................................................... 184 
Aanbevelingen .............................................................. 185 
FIVA: aanrekening op de vastleggingsmachtigingen ............... 186 
Inleiding ........................................................................ 186 
rapportering .................................................................. 187 
Toewijzing van de uitbetalingen aan de vastleggingen 187 
Conclusie ...................................................................... 188 
Aanbevelingen .............................................................. 188 
Antwoord van de minister ............................................. 188 
boekhoudkundige verwerking van aankoopfacturen ................ 189  
Situering van het onderzoek ......................................... 189 
Procedures ................................................................... 190 
Ontvangst van de facturen ............................................ 191 
Goedkeuring van de facturen ....................................... 191 
Boekhoudkundige registratie van de aankoopfacturen . 192 
Periodetoerekening van de facturen ............................. 193 
afschrijvingsmodule ...................................................... 194 
Conclusies .................................................................... 194 Betalingen ..................................................................... 194 
Aanbevelingen .............................................................. 195 
intern verzelfstandigd agentschap ........................................... 196 
Oprichting van het fonds ............................................... 196 
Vragen bij de verzelfstandiging ..................................... 196 
VVM als enige begunstigde .......................................... 197 
VVM als dossierbeheerder ........................................... 197 
Conclusie ...................................................................... 198 
4 Visumcontrole door het Rekenhof ............................................... 199  
Controlemethodiek ................................................................... 199 
Resultaten van de controle 2008 ............................................. 200 
ministeriële kabinetten .................................................. 200 
Bestuurszaken .............................................................. 200 
Financiën en Begroting ................................................. 201 
Internationaal Vlaanderen ............................................. 202 
Welzijn, Volksgezondheid en Gezin ............................. 203 Economie, Wetenschapsbeleid en Innovatie ................ 202 
Cultuur, Jeugd, Sport en Media .................................... 204 Onderwijs en Vorming .................................................. 203 
Werk en Sociale Economie ........................................... 205 Openstaande vastleggingssaldi .................................... 187 
Antwoord van de minister ............................................. 195 Opvolging van ontvangen facturen ............................... 193  4.2.10 
4.2.11 
4.2.12 
4.2.13 Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend 
4.3 
5.1 
5.2 
5.2.1 
5.2.2 
5.2.3 
5.2.4 
5.2.5 
5.2.6 
5.3 Subsidies voor bedrijfsbegeleiding in de biologische 
5.3.1 
5.3.2 
5.3.3 
5.3.4 
5.3.5 
5.3.6 
6.1 
6.2 
6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 6.9 
7.1 
7.1.1 
7.1.2 
7.1.3 
7.1.4 
7.2 Toepassing door de VUB van de wetgeving op de 
7.2.1 
7.2.2 
7.2.3 
7.2.4 
7.2.5 
7.2.6 
7.2.7 
7.2.8 
7.2.9 5 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENTLandbouw en Visserij .................................................... 205  
Leefmilieu, Natuur en Energie ...................................... 206 
Mobiliteit en Openbare Werken .................................... 207 
erfgoed .......................................................................... 208 
Aanbevelingen ......................................................................... 208 
5 Kleine gereglementeerde subsidies ............................................ 209 
Controlemethodiek ................................................................... 209 
Subsidies voor de VZW’s Huis van het Nederlands ................ 209 
Onderzoek .................................................................... 209 
Subsidieregeling ........................................................... 209 
Controleresultaten ........................................................ 210 
Conclusies .................................................................... 212 
Aanbevelingen .............................................................. 213 
Antwoord van de minister ............................................. 213 
Onderzoek .................................................................... 214 
Subsidieregeling ........................................................... 214 
Controleresultaten ........................................................ 215 
Antwoord van de minister ............................................. 217 
6 Controle van de ontvangsten ....................................................... 218 
Inleiding .................................................................................... 218 
Beleidsdomein Diensten Algemeen Regeringsbeleid .............. 218
Beleidsdomein Bestuurszaken ................................................. 219  
Beleidsdomein Financiën en Begroting ................................... 219 
Beleidsdomein Onderwijs en Vorming ..................................... 221 
Beleidsdomein Cultuur, Jeugd, Sport en Media ....................... 222 
Beleidsdomein Leefmilieu, Natuur en Energie ......................... 223 
Beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken ....................... 225 
Algemene conclusie ................................................................. 226 
7 Rekeningen Vlaamse universiteiten ............................................ 227 
Controle Rekenhof op universiteitsrekeningen ........................ 227 
Regelgeving en controle ............................................... 227 
Controle van de uitvoering van de begroting ................ 228 
Bijzondere controleresultaten ....................................... 229 
Overzicht van de universiteitsrekeningen 2007 ............ 230 
overheidsopdrachten ............................................................... 233 
Onderzoek .................................................................... 233 
Richtlijnen en procedures ............................................. 233 
Motivering van de onderhandse procedure .................. 233 
Aanvraagtermijn ............................................................ 234 
Looptijd van de contracten ............................................ 235 
Conclusies .................................................................... 235 Rangschikking van de offertes ...................................... 235 
Bewijs van borgstelling ................................................. 235 
Aanbevelingen .............................................................. 235 Aanbevelingen .............................................................. 216 landbouw .................................................................................. 214 
Conclusies .................................................................... 216  7.3 
7.3.1 
7.3.2 
7.3.3 
7.3.4 
7.3.5 
7.3.6 
7.3.7 
7.3.8 
 
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 6
VLAAMS PARLEMENT8 Algemene conclusies van het rekeningenboek ......................... 251 Vlaamse universiteiten en BTW ............................................... 237 
Inleiding ........................................................................ 237 
Voorbereidingen ........................................................... 238 
Overgangsperiode ........................................................ 239 
Wijzigingen voor de universiteiten ................................ 241 
Afspraken of rulings met de BTW-administratie ........... 243 
Gevolgen ...................................................................... 244 
Problemen bij de gewijzigde BTW-wetgeving ............... 248 
Conclusies .................................................................... 250  Samenvatting 
 
De normering die wordt gebruikt voor de evaluatie van de budgettaire 
prestaties van de Vlaamse Gemeenschap, steunt op het vorderingen-
saldo. Dat saldo gebruikt andere aanrekeningsmomenten dan die van de klassieke overheidscomptabiliteit en wordt op geconsolideerde basis 
opgesteld. Het Rekenhof beschikt op het ogenblik van zijn controle 
vooralsnog niet over voldoende gegev ens om de naleving van de HRF-
norm en het verschil tussen het begrotingssaldo of het netto te financie-
ren saldo en het vorderingensaldo te controleren. 
 Volgens de uitvoeringsrekening 2008, die de uitvoering betreft van de 
middelenbegroting en titel 1 van de algemene uitgavenbegroting (dus 
zonder consolidatie met de uitgaven en ontvangsten van de Vlaamse openbare rechtspersonen), heeft de Vlaamse Gemeenschap een nega-
tief begrotingsresultaat geboekt van 1.591,5 miljoen EUR (ontvangsten 
minus ordonnanceringen). Zij sloot het begrotingsjaar ook af met een kastekort van 1.111,9
 miljoen EUR. 
 
De totale schuld is in 2008 gestegen met 34 miljoen EUR. In 2008 is de 
Vlaamse overheid erin geslaagd heel wat leningen af te lossen, maar het totaal van deze aflossingen was lager dan de stijging van de kas-
schulden op minder dan één jaar. Het negatieve kassaldo eind 2008 
was te wijten aan het Lokaal Pact (aflossingen van leningen van ge-meenten met 642 miljoen EUR) en de participaties eind 2008 in Dexia 
en Ethias (voor telkens 500 miljoen EUR). 
 2008 toonde ook een groei van de gewaarborgde schuld met 646 mil-
joen EUR, vooral in het kader van de sociale huisvesting en de nieuw-
komer, de Gemeentelijke Holding. Buiten een vrij algemene doelstelling in het decreet van 7 mei 2004 houdende bepalingen inzake kas-, 
schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap en het 
Vlaams Gewest, die stelt dat de Vlaamse Regering zuinig moet omgaan met het verlenen van waarborgen om de verplichtingen beheersbaar te 
houden, werden voor de gewaarborgde schuld nog geen specifieke 
doelstellingen of normen opgelegd.  
De Vlaamse Gemeenschap inde in 2008 22.599,8 miljoen EUR algeme-
ne en toegewezen ontvangsten (exclusief leningopbrengsten). De in-ningsgraad van de ontvangsten benaderde daarmee in 2008 de begrote 
bedragen (100,1%).  
 Op een totaal van 26.066,0 miljoen EUR beleidskredieten ordonnan-
ceerde de Vlaamse Gemeenschap in 2008 24.191,3 miljoen EUR. De 
aanwending op het totaal van de beleidskredieten bedroeg zodoende 92,8%. 
 
De DAB’s vertegenwoordigden in 2008 een budgettaire massa van 1.323,4 miljoen EUR ontvangsten en 1.661,4 miljoen EUR uitgaven. De rekeningencontrole leverde weinig opmerkingen op die aanleiding geven 
tot een gedetailleerde rapportering aan het Vlaams Parlement. Wel ble-7 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT ken de meeste DAB’s een nieuwe rapporteringsvorm te hanteren, die 
zich niet vertaalde in aangepaste beheersbesluiten. 
 
De budgettaire massa van de VOR’s bedroeg in 2008 in totaal 8.615,5 miljoen EUR ontvangsten en 8.873,0 miljoen EUR uitgaven. In tegen-
stelling tot vorige jaren is het globale uitvoeringssaldo van de VOR’s 
negatief als gevolg van de aanwending van de in het Vlaams Toekomst-fonds opgespaarde middelen in het kader van de financieel-
economische crisis (participatie van 500 miljoen EUR in de nv Dexia). 
De rekeningaflegging over 2008 kende nog altijd een grote vertraging: liefst 29 rekeningen werden pas in september 2009 of later voorgelegd 
aan het Rekenhof.  Deze vertraagde voorlegging heeft mede de controle 
van het Rekenhof en een tijdige rapportering van de controleresultaten 
in dit boek bemoeilijkt. De rekeningencontrole van het Rekenhof leverde 
voor een aantal VOR’s opmerkingen van uiteenlopende aard op.  
 De algemene rekening 2008 werd tijdig voorgelegd.  Bij gebrek aan een 
antwoord van de minister op zijn opmerkingen erover, kan het Rekenhof een aantal onderdelen van de algemene rekening voorlopig niet afslui-ten. Het Rekenhof wijst er andermaal op dat de Vlaamse overheid af-
wijkt van de wetgeving op de vermogenscomptabiliteit. De vermogens-
rekening geeft nog geen betrouwbaar beeld bij gebrek aan een regelma-tige inventariscontrole. 
 
In het voorliggende boek rapporteert het Rekenhof ook over enkele van zijn recente thematisch financiële onderzoeken:  
 Medio 2008 werd het Vlaams Fiscaal Platform operationeel als in-
formaticaplatform voor de Vlaams fiscale heffingen. Het Rekenhof 
onderzocht de inning langs dat platform van de leegstandsheffing 
bedrijfsruimten door de Vlaamse belastingdienst in 2008. Het con-
stateerde dat de dienst blijk geeft van een degelijke organisatiebe-heersing en de heffingen vrij efficiënt boekt en int, al geeft de rap-
portering geen precies beeld van zijn werking. De inning kende 
aanvankelijk vertragingen die tijdelijke kastekorten veroorzaakten en de facturatie van het VFP, noch de budgetinschatting en -opvolging 
verliepen optimaal. De contracttoewijzing voor het VFP geschiedde 
wel zonder marktconsultatie en het is inmiddels duidelijk dat de kos-ten voor het VFP de raming sterk zullen overschrijden. 
 De meeste Vlaamse agentschappen hebben een jaarverslag opge-
steld, dat de financiële informatie uit de jaarrekening aanvult en ver-
duidelijkt. Inhoud, vorm en kwaliteit van deze verslagen zijn echter 
divers doordat het boekhoudbesluit geen inhoudelijke richtlijnen geeft. Ook de controle op de indiening en openbaarmaking van de 
jaarverslagen schiet nog tekort. 
 De uitvoeringstermijn van schadedossiers die langs het Vlaams 
Fonds voor de Lastendelging worden afgehandeld, blijft lang door-dat dit fonds geen vat heeft op de snelheid van de administraties. 
 De defiscaliseringsmaatregel bracht het UZ Gent van 2006 tot okto-
ber 2009 2,8 miljoen EUR op. Het UZ kon niet altijd de wetenschap-
pelijke activiteiten van de gedefiscaliseerde onderzoekers staven. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 8
VLAAMS PARLEMENT  Het Rekenhof detecteerde enkele gemeenschappelijke verbeterpun-
ten in de wijze waarop de openbare psychiatrische zorgcentra Geel 
en Rekem en het Universitair Ziekenhuis Gent de voorraad ge-neesmiddelen in hun centrale apotheek beheren. 
 Het Vlaams Zorgfonds beheert zijn thesaurie en vermogen op een 
vrij degelijke wijze, maar rapporteert niet over de evolutie van de re-serves en het rendement sinds de start van de beleggingen. 
 De VRT hanteert geen uniform, transparant systeem om commerci-
opbrengsten ervan in het jaarverslag niet volgens het kader mer-chandising en nevenactiviteiten. De contractuele onderbouwing is in een aantal gevallen laattijdig of onvolledig en de controle van de af-rekeningen door de omroep blijft soms in gebreke. 
 De tijdelijke loonpremie die de werkgever kan bekomen voor de 
tewerkstelling van 50-plussers, kwam maar geleidelijk in trek. De VDAB rapporteert niet over de verbintenissen die hij in dit kader aanging. Gelet op het nog uitstaande verbintenissenbedrag, zal het betaalkrediet voor 2010 wellicht te beperkt zijn. 
 Het Financieringsinstrument voor de Vlaamse visserij- en aquicul-
tuursector volgt de aanwending van zijn machtigingen voor de ver-strekking van rentesubsidies, kapitaalpremies en leningwaarborgen onvoldoende op, zodat zijn rapportering niet met de werkelijkheid overeenstemt. Dat kan op termijn betalings- en kredietproblemen veroorzaken.  
 De afdeling Operationeel Waterbeheer van de Vlaamse Milieumaat-
schappij beschikt voor de boekhoudkundige verwerking van haar aankoopfacturen niet altijd over gepaste procedures en past de be-staande procedures niet altijd strikt toe.
  
 Het Fonds Stationsomgevingen blijkt  louter te fungeren als tussen-
schakel om het VVM-aandeel in de her inrichting van stationsomgevin-
gen te financieren met middelen uit de algemene uitgavenbegroting.  
 In 2008 heeft het Rekenhof de ordonnanceringen en vastleggingen op een selectie van basisallocaties aan een grondige visumcontrole onder-worpen. Dat leidde tot de algemene aanbevelingen aan de administratie de kennis van de wetgeving op overheidsopdrachten verder uit te bou-wen en meer zorg te besteden aan de volledigheid van de verantwoor-dingsbundels. Ook een meer doorgedreven interne controle zou het aantal tekortkomingen kunnen beperken.  Buiten zijn visumcontrole voerde het Rekenhof ook a-posterioricontroles uit op de betalings- en vastleggingsdossiers voor enkele kleine gere-glementeerde subsidies:  
 De Vlaamse overheid erkent en subsidieert sinds 2004 acht Huizen 
van het Nederlands, die anderstaligen moeten oriënteren naar een 
aanbod Nederlands tweede taal. De subsidiëring van deze huizen vertoont een aantal zwakheden wegens een gebrek aan schriftelijke procedures en functiescheiding, een onvolkomen controle op de in-takegegevens en op dubbele subsidiëring en het feit dat de subsidi-9 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENTle activiteiten als line extensions te classificeren. Hij presenteert de e
ring onder twee beleidsdomeinen valt. e  De Vlaamse overheid moedigt  landbouwers aan milieuvriendelijke 
landbouwproductiemethoden toe te passen met subsidies voor ge-
specialiseerde centra die op hun vraag helpen bedrijfsontwikke-
lingsplannen opstellen en begeleiding verstrekken. Hoewel het Agentschap voor Landbouw en Visserij volgens het kaderdecreet 
bestuurlijk beleid deze subsidies moet beheren, doet het Departe-
ment Landbouw en Visserij dat in de praktijk. De gesubsidieerde centra lichten de administratie bovendien vaak laattijdig in. 
 Het Rekenhof controleerde voorts grondig de ontvangsten via een selec-tie van ontvangstenartikelen. Het concludeerde dat het rekenplichtig 
beheer van de ontvangsten vrij degelijk is, ondanks enkele problemen 
zoals: een ontoereikende interne controle of dossieropvolging, een niet hernieuwd contract, moeizame dwanginvorderingen, een inefficiënte 
debiteurenboekhouding, onechte derdengelden en een bundeling van 
ontvangsten die controle bemoeilijkt.   
Het Rekenhof heeft bij zijn controle van de jaarrekeningen 2007 van de 
Vlaamse universiteiten opgemerkt dat bijna alle universiteiten hun limita-tieve kredieten overschreden. Bij zijn controle op de jaarrekeningen van 
de VUB had het bijzondere aandacht voor de toepassing van de wetge-
ving op de overheidsopdrachten. Het concludeerde dat de VUB beschikt over duidelijke procedures en de overheidsopdrachtendossiers door-
gaans goed opvolgt. Het Rekenhof heeft ook een onderzoek verricht 
naar de gevolgen voor de universiteiten van de wijziging van artikel 6 van het BTW-wetboek. Uit dit onderzoek is gebleken dat de wijziging 
van dit artikel voor de universiteiten grote gevolgen heeft gehad op fi-
nancieel, boekhoudkundig en administratief-organisatorisch vlak. Ook zorgden de complexe aard van de regeling en de talloze onduidelijkhe-
den daaromtrent voor grote verschillen tussen de diverse universiteiten. 
Bovendien bracht de invoering van de BTW voor de universiteiten bij-komend werk en extra kosten mee.  Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 10
VLAAMS PARLEMENT 1 Inleiding 
 
Het publicatiebeleid van het Rekenhof ten aanzien van het Vlaams Par-
lement bestaat in een meervoudige communicatiestroom: 
 afzonderlijke rapporten in de loop van het jaar met rapportering over 
belangrijke onderzoeken; 
 advies bij de diverse begrotingsrapporteringen (initiële begroting, 
begrotingsaanpassingen, meerjarenbegroting); 
 een activiteitenverslag; 
 andere rapporten (bv. over de voortgangsrapportages van de Be-
heersmaatschappij Antwerpen Mobiel; 
 een rekeningenboek dat alle informatie bundelt over de uitvoering 
van de begroting van het vorige jaar en de algemene rekening daar-
over, alsook over onderzoeken met een financiële inslag. 
 Sinds 2007 legt de Vlaamse minister van Financiën en Begroting, na een inhaalbeweging, de algemene rekeningen weer tijdig voor. Het Re-
kenhof voltooit momenteel zelf een inhaalbeweging bij zijn controles op 
deze algemene rekeningen. De implementatie van de nieuwe organisa-tiestructuur van de Vlaamse overheid heeft sinds 2006 de voorlegging 
van de rekeningen van verscheidene openbare rechtspersonen ver-
traagd. Deze vertraging had een impact op de controle van deze reke-ningen en van de algemene rekening. Ook bracht de vaststelling van de 
eindregeling van de begroting van een aantal Vlaamse openbare 
rechtspersonen problemen mee. De invoering van de nieuwe vereffe-ningsprocedure vereffenaar kort  bij de Vlaamse overheid heeft mede de 
controlewerkzaamheden op de algemene rekening bemoeilijkt. Zoals voor 2007, koos het Rekenhof er andermaal voor alle rekeningen 2008 in één rekeningenboek samen te brengen. 
 
Het eerste luik van dit rekeningenboek geeft de bevindingen weer van de controle op de algemene rekening 2008, de cijfers over de begro-
tingsuitvoering 2008 en de resultaten van de controle op de rekening 
2008 van de Vlaamse openbare rechtspersonen (Vlaamse openbare instellingen en hun rechtsopvolgers) en de diensten met afzonderlijk 
beheer. Het Rekenhof geeft in dit luik ook een globale benadering van 
de ontvangstenrealisatie en de kredietaanwending in 2008. Het blijft echter van oordeel dat het in de eerste plaats de Vlaamse Regering zelf 
toekomt het Vlaams Parlement detailanalyses voor te leggen.  
 Een tweede luik bundelt de resultaten van enkele thematische financiële 
onderzoeken die het Rekenhof heeft uitgevoerd. Het overziet ook de 
resultaten van de visumcontrole, de controle op de kleine gereglemen-teerde subsidies, de controle op een selectie van ontvangsten en de 
controle op de Vlaamse universiteiten.  
 Zoals voor 2007, vult de website van het Rekenhof de gegevens in dit rekeningenboek aan met een meer gedetailleerd overzicht van de resul-
taten van de controle op de rekeningen van de Vlaamse openbare 11 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT rechtspersonen, overzichten van de ontvangsten en kredietvorming, 
lijsten met de aanwendingscijfers van de ordonnanceringskredieten, 
overgedragen kredieten en gesplitste vastleggingskredieten, alsook 
overzichten van de begrotingsfondsen.   
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 12
VLAAMS PARLEMENT 2 Begrotingsuitvoering 2008 
 
2.1 Vorderingensaldo 
Sinds 2003 hanteert de Afdeling Financieringsbehoeften van de Hoge 
Raad van Financiën (HRF) het ESR 95 als referentiekader voor de eva-
luatie van de budgettaire prestaties van de gemeenschappen en de ge-
westen. De HRF- en de ESR-methodologie stellen het begrip vorderin-gensaldo centraal. Dat saldo wijkt in belangrijke mate af van de be-
staande saldi volgens de huidige comptabiliteitsreglementering, zoals 
het begrotingssaldo of het netto te financieren saldo: 
 Het vorderingensaldo steunt op de notie vastgestelde rechten, die 
de grondslag vormt van de aanrekeningsregels voor macro-
economische materies. De huidige comptabiliteitsreglementering rekent echter voor de ontvangsten met de werkelijke inningen en 
voor de uitgaven met de ordonnanceringen(
1). Daardoor dienen 
vooral voor de ontvangsten correcties van het aanrekeningsmoment plaats te vinden(
2).  
 De ESR-methodologie gaat uit van geconsolideerde cijfers (van het 
Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap én te consolideren 
Vlaamse openbare instellingen), terwijl het begrotingssaldo alleen 
het verschil maakt tussen de kasontvangsten en de uitgaven op or-
donnanceringsbasis van de Vlaamse Gemeenschap, zonder reke-ning te houden met resultaten van de DAB’s. Het netto te financie-ren saldo is weliswaar ruimer. Het vermeldt alle financiële tegoeden 
waarover de Vlaamse Gemeenschap kan beschikken in de vorm 
van liquiditeiten en tegoeden op rekeningen (inclusief die van DAB’s), ongeacht of ze die beheert voor eigen rekening of voor re-
kening van derden. Het bevat echter niet de saldi van de VOI’s. 
 
Het Rekenhof kan op dit ogenblik de naleving van de begrotingsnorm en 
het verschil tussen het begrotingssaldo of het netto te financieren saldo 
en het vorderingensaldo moeilijk controleren. Het heeft onvoldoende 
 
1  Bij ontstentenis van een vermogensboek houding volgens het systeem van 
het dubbel boekhouden, blijft in het vorderingensaldo de ordonnancering 
de basis voor de aanrekening van de uitgaven.  
2  Het decreet van 7 mei 2004 houdende regeling van de begrotingen, de 
boekhouding, de controle inzake subsidies en de controle van het Reken-hof (het Vlaams comptabiliteitsdecreet) voert vanaf zijn inwerkingtreding 
een boekhouding in met de vastgestelde rechten als basis. Het program-
madecreet 2007 heeft echter de inwerkingtreding, die oorspronkelijk voor-
zien was voor 1 januari 2007, uitgesteld. Het Vlaamse comptabiliteitsde-creet vormt eigenlijk de verdere uitvoering van de algemenebepalingenwet. 
Wat de Vlaamse Gemeenschap betreft, heeft een koninklijk besluit van 4 
mei 2010 ook de inwerkingtreding van de algemenebepalingenwet uitge-
steld tot 1 januari 2012. De administratie bereidt momenteel een nieuw 
ontwerp van comptabiliteitsdecreet voor. 13 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT toegang tot de onderliggende gegevens die leiden tot de samenstelling 
van het vorderingensaldo. De Vlaamse Overheid publiceert voorlopige 
cijfers over het afgelopen jaar in het begin van het volgende jaar. In april 
levert het vervolgens cijfers aan de algemene gegevensbank. Die gege-vens laten het Instituut voor de Nationale Rekeningen (INR) en de HRF 
toe hun werkzaamheden uit te voeren. Het is uiteindelijk de HRF die in 
juni of juli een jaarverslag publiceert met een meer concreet resultaat van de naleving van de begrotingsnorm. De onderliggende gegevens, 
berekeningen en correcties die aan de basis liggen van het gepubliceer-
de resultaat, worden niet consequent aan het Rekenhof voorgelegd(
3). 
Het Rekenhof voert zijn controles uit op andere momenten (na indiening 
van de algemene rekening en de rekeningen van de VOR’s), wat verge-
lijkingen (rekening houdende met correcties na publicatie van cijfers) bemoeilijkt. Bovendien is de consolidatieperimeter ruimer dan de reke-
ningen die aan het Rekenhof worden voorgelegd. 
 De architecten van het ESR hebben de te consolideren instellingen ove-
rigens niet ingedeeld volgens juridische criteria, maar classificeerden ze 
op grond van hun werkelijke intenties en economische realiteit. Dat heeft het voor het Rekenhof niet mogelijk gemaakt in sommige grensgevallen 
vooraf te weten of deze instellingen al dan niet onder de sector van de 
overheid zullen vallen.  
 
3  Sinds september 2006 ontvangt het Re kenhof driemaandelijks de briefwis-
seling van het INR, die het heeft gevoerd met de verschillende actoren, 
voor de punten waarin een beslissing werd genomen.  Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 14
VLAAMS PARLEMENT 2.2 Uitvoering van de begroting van de ministeries 
van de Vlaamse Gemeenschap in 2008 
De onderstaande cijfers beperken zich tot de rechtspersoon Vlaamse 
Gemeenschap, bestaande uit de dertien ministeries, exclusief de uitga-
ven en ontvangsten van de diensten met afzonderlijk beheer(4) en van 
de Vlaamse openbare rechtspersonen. Deze cijfers geven geen gecon-solideerd beeld van alle uitgaven en ontvangsten van de Vlaamse Ge-
meenschap.  
2.2.1 Begrotingsresultaat op aanrekeningsbasis 
De onderstaande tabel vat de uitvoering van de begroting van de 
Vlaamse Gemeenschap voor 2008 samen en vergelijkt ze met de cijfer-
gegevens voor 2007(
5). De gegevens steunen op de door het Rekenhof 
gecontroleerde algemene rekeningen 2007 en 2008(6). 
 
 (in duizenden EUR)  
  2007 2007 % t.o.v. 
begroting2008 2008 % t.o.v. 
begroting 
  Begroting Uitvoering   Begroting Uitvoering   
ONTVANGSTEN     
- algemeen 21.388.885 21.427.423 100,2% 22.466.062 22.479.095 100,1%
- toegewezen 246.734 267.898 108,6% 103.257 120.684 116,9%
TOTAAL 21.635.619 21.695.321 100,3% 22.569.319 22.599.779 100,1%
UITGAVEN(7)  
kredieten eigen aan het 
begrotingsjaar 23. 462.277 21.230.410 90,5% 25. 551.726 23.732.468 92,9%
 niet-gesplitste kredie-
ten(8) (9) 19.354.707 17.772.208 91,8% 21.319.621 20.257.528 95,0%
 gesplitste ordonnan-
ceringskredieten 3.483.343 3.179. 917 91,3% 3.765.480 3.366.036 89,4%
 variabele kredieten 624.227 278.285 44,6% 466. 625 108.904 23,3%
kredieten overgedragen 
van het vorig jaar 471.505 426.287 90,4% 514. 284 458.817 89,2%
TOTAAL 23.933.782 21.656.697 90,5% 26.066.010 24.191.285 92,8%
RESULTAAT 38.624  -1.591.506
 
4  Op kasbasis zijn de verrichtingen van deze diensten met afz onderlijk beheer echter 
wel mee in rekening gebracht. 
5  De kleine verschillen tussen de cijfers in de tabel en die in andere tabellen 
zijn te wijten aan afrondingen. 
6  Het Rekenhof vroeg de minister op 27 april 2010 de algemene rekening aan te passen, rekening houdend met zijn opmerkingen, maar de minister 
heeft tot heden niet geantwoord. Daarom  hanteert het Rekenhof de cijfers 
uit de oorspronkelijk voorgelegde algemene rekening. 
7  Beschikbare betaalkredieten. 
8  Inclusief bijkredieten vorige jaren. 
9  Het kredietbedrag houdt geen rekening met 403,54 EUR gevraagde aan-
vullende kredieten in het rekendecreet 2008 door kredietoverschrijdingen.  15 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT   2007 2007 % t.o.v. 
begroting 
TITEL III  
opbrengst leningen 131.479 0 320.426 0
aflossing leningen 118.340 108. 010 91,3% 760.340 718.322 94,5%
  
De Vlaamse Gemeenschap heeft in 2008 een negatief boekhoudkundig 
resultaat geboekt van 1.591.506 duizend EUR. Dit is het resultaat van 
alle in 2008 geboekte ontvangsten en ordonnanceringen (betaalop-
drachten).   
Het lagere begrotingsresultaat in 2008 is het gevolg van een grotere 
stijging van de uitgaven dan de ontvangsten ten opzichte van het voor-gaande jaar.  
 
Meer informatie over de evolutie van de ontvangsten en uitgaven 2008 is opgenomen in de hoofdstukken 2.4 en 2.5. 
 
2.2.2 Resultaat op kasbasis 
Het kasresultaat omvat alle kasverrichtingen van de Vlaamse Gemeen-
schap, ongeacht het begrotingsjaar waartoe zij behoren. Het is bijgevolg 
ruimer dan het begrotingsresultaat op aanrekeningsbasis: behalve van de begrotingsverrichtingen, ondergaat het ook de invloed van verrichtin-
gen die budgettair bij het vorige jaar horen, van verrichtingen op orde- 
en thesaurierekeningen met kaseffect, doch zonder budgettaire weer-slag en van verrichtingen van de diensten met afzonderlijk beheer, die 
niet financieel, maar wel budgettair gescheiden zijn van de centrale be-
groting van de Vlaamse Gemeenschap. De Vlaamse Gemeenschap maakt in haar maandelijkse samenvatting van de schatkisttoestand geen 
volledige uitsplitsing van haar resultaat op kasbasis over deze onder-
scheiden onderdelen. Sinds 1999 vermeldt zij alleen het gedeelte van de onroerende voorheffing bestemd voor de provincies en de gemeenten, 
in een afzonderlijke rubriek thesaurieverrichtingen. Herfinancieringen 
van directe schuld zijn niet in het kasresultaat vervat, aflossingen van de indirecte schuld wel. De onderstaande tabel geeft de evolutie van het 
netto-kasresultaat over de jaren 2007-2008 weer(
10): 
 
10 Bronnen voor deze cijfers zijn de samenvattingen van de maandelijkse 
schatkisttoestand in het Belgisch St aatsblad, aangevuld met informatie van 
de administratie. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 16
VLAAMS PARLEMENT  (In duizenden EUR) 
  2007 2008 
Kasontvangsten 23.056.731 23.563.874 
Thesaurieverrichtingen 2.042.373 2.178.047 
totaal ontvangst en 25.099.104 25.741.920 
%-wijziging 9,40% 2,55% 
Kasuitgaven 22.354.286 24.793.466 
Thesaurieverrichtingen 2.070.071 2.060.365 
totaal uitgaven 24.424.357 26.853.831 
%-wijziging 8,81% 9,95% 
netto-kasresultaat  674.746 -1.111.911 
%-wijziging 35,51% -264,78% 
 
Het negatieve kasresultaat in 2008 is vooral te wijten aan de toename 
van de kasuitgaven in 2008. De afwijking tussen het netto-kasresultaat en het begrotingsresultaat is voornamelijk te verklaren door de verho-
ging op de lei(
11) (1.637.109 duizend EUR) en een daling van de wacht-
rekening van het Centraal Financieringsorgaan (CFO)(12) (584.130 dui-
zend EUR) en het negatieve effect van de overname van leningen voor gemeenten en provincies (642 miljoen EUR). 
 De onderstaande tabel overziet de aflossingen van de schuld op titel III 
en het effect op het bruto te financieren saldo (BFS). De tabel geeft ook 
de aflossingen weer die al in het netto te financieren saldo (NFS) vervat zitten en de aflossingen die het FFEU overnam. In het cijfer van de af-
lossing op titel III houdt de tabel geen rekening met de overname en de 
onmiddellijke vervroegde terugbetaling van de 642 miljoen EUR lenin-gen van de lokale besturen. 
 
 (In duizenden EUR) 
Jaar NFS aflossing 
titel III BFS aflossing 
binnen NFS FFEU totale  
aflossing 
2007 674.746 108.010 566. 736 134.542 0 242.552 
2008 -1.111.911 68.041 -1 .179.951 181.265 0 249.306 
 
De onderstaande tabel schetst deze evolutie van het kassaldo voor de 
jaren 2007 en 2008.  
 
11  De lei bevat de betalingen op kasbasis in het jaar x+1 van de ordonnance-
ringen met begrotingsaanrekening in het jaar x. 
12  Het betreft de wachtrekening in de kas van de Vlaamse Gemeenschap. Aan de andere kant namen de reserves van het CFO (buiten de kas van 
de Vlaamse Gemeenschap) volgens de gegevens van de administratie in 2008 af met 24.273 duizend EUR. 17 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT   (In miljoen EUR) 
 2007 2008 
Stand zichtrekening op 1 januari -1,1 20,9 
Stand rekening derdenbeslag op 1 januari 
Beleggingen op 1 januari 5,0 
364,3 5,0 
904,1 
Netto kasoverschot verrichti ngen van het jaar 674,7 -1.111,9 
Thesaurie- en ordeverrichtingen zonder invloed op het NFS -5,0 -5.0 
Netto afname LT directe schuld (titel III) -108,0 68,0 
Stand zichtrekening op 31 december 20,9 -283,6 
Stand rekening derdenbeslag op 31 december Beleggingen op 31 december 5,0 
904,1 5,0 
28,6 
 
De evolutie van een positieve kastoestand van 20.884 duizend EUR eind 2007 naar de negatieve kastoestand (of kasschuld op minder dan één jaar) van 283.603 duizend EUR eind 2008, is vooral een gevolg van 
het Lokaal Pact, waarbij de Vlaamse overheid 642 miljoen EUR leningen 
van de gemeenten overnam en terugbetaalde. Naar aanleiding van de financiële crisis in het tweede semester van 2008 sprak zij ook de kas-
reserves aan voor participaties van telkens 500 miljoen EUR in Dexia 
(langs het Vlaams Toekomstfonds) en Ethias.  
De afname van de kasreserves bracht ook een daling van de uitstaande 
beleggingen met 875.235 duizend EUR mee. 
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 18
VLAAMS PARLEMENT 2.3 Evolutie van de schuld van de Vlaamse Ge-
meenschap  
2.3.1 Voorafgaande opmerking 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft niet voldaan aan 
de decretale rapporteringsverplichting de Vlaamse Regering en het 
Vlaams Parlement vóór 15 mei een verslag voor te leggen over het kas-, 
schuld- en waarborgbeheer van het voorafgaande jaar(13). De minister 
heeft het verslag voor het jaar 2008 niet voorgelegd aan het Vlaams 
Parlement. 
 
2.3.2 Directe schuld 
De onderstaande tabel overziet de evolutie van de directe schuld in de 
periode 2007-2008.  
  (In duizenden EUR) 
  2007 2008 
Totale uitstaande directe schuld op 31 december 243.866 279 
Uitstaande kasschuld op 31 december: kort e termijn (< 1 jaar) 0 283.603 
Totaal directe schuld op 31 december  (inclusief kasschuld) 243.866 283.882 
 Binnen de begroting vonden 249.306 duizend EUR aflossingen van le-
ningen plaats, waarvan 68.041 duizend EUR onder Titel III. Het gaat om 
de uitstaande schuld op 1 januari 2008 (243.866 duizend EUR), ver-meerderd met 5.719 duizend EUR opnames uit het Investeringsfonds 
door gemeenten, provincies en de Vlaamse Gemeenschapscommissie. 
 Sinds 2004 neemt de Vlaamse overheid het debetsaldo van de centrali-
satierekening van het Investeringsfonds Lokale Besturen (m.b.t. de ge-
prefinancierde trekkingsrechten) in de directe schuld over(
14). De de-
creetgever voorzag daarvoor in een maximumbedrag van 288.000 dui-
zend EUR. In 2008 werd bijkomend 5.718 duizend EUR opgenomen en 
 
13  Artikel 21 van het decreet van 7 mei 2004 houdende de bepalingen inzake 
kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap. 
14  Op grond van artikel 4 van het dec reet van 24 juni 2005 houdende bepalingen tot 
begeleiding van de aanpassing van de begroting 2005. 19 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 16.555 duizend EUR afgelost langs titel III(15) van de uitgavenbegroting. 
Op het einde van 2008 bedroeg het saldo van nog niet afgeloste opna-
mes 279 duizend EUR, zijnde de totaliteit van de directe schuld eind 2008.  Het bedrag van de in 2008 afgeloste leningen is evenwel lager dan de stijging van de kasschuld in 2008.  De totale uitstaande directe schuld (inclusief kasschuld) steeg bijgevolg ten opzichte van 2007 licht tot 283 miljoen EUR in 2008.  
2.3.3  Indirecte schuld 
De onderstaande tabel geeft de evolutie van de indirecte schuld weer 
over de jaren 2007-2008.   
 (In duizenden EUR)  
 2007 2008 
 K+I (I) K+I (I) 
Kunst 2.589  813  
Leefmilieu 0  0  
Watervoorziening (VMW) 0  0  
Gemeenschappelijk vervoer 3162  3016  
Amortisatiefonds (ALESH)     
Huisvesting  1.669.403  1.899.895 
Studietoelagen en financieringen  1.316  994 
Universitaire sector (Soc iale sector)  42.571  38.649 
Volksgezondheid (VFBZ)  25.146  22.498 
Totaal(16) 5.751 1.738.436 3.829 1.962.035 
Totaal (eigenlijke + oneigenlijke) 1.744.187 1.965.864 
 
De eigenlijke uitstaande indirecte schuld, waarbij het kapitaal en de inte-resten volledig ten laste zijn van de Vlaamse Gemeenschap daalde van 5,7 miljoen EUR in 2007 tot 3,8 miljoen EUR in 2008, volledig aan vaste rentevoet.   
 
15  Zoals het Rekenhof  al in zijn verslag over de aangepaste algemene uitga-
venbegroting 2005 (Stuk 20-A (2004-2005) - Nr.1, p. 18) heeft gesteld, 
geeft de aflossing langs titel III een verkeerd beeld van het NFS (aange-zien de aangroei of afname van het NFS in principe dient te corresponde-ren met de wijzigingen van de directe schuld die wordt afgelost langs titel III) en van de eigenlijke directe schuld (t er financiering van het NFS). Zoals 
bij eerdere overnames van indirecte schulden in de directe schuld, hadden de aflossingen moeten worden aangerekend op titel I van de uitgavenbe-groting. 
16  Totalen op niet-afgeronde bedragen. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 20
VLAAMS PARLEMENT De oneigenlijke indirecte schuld, waarvan alleen het geheel of een ge-
deelte van de interestlasten ten laste vallen van de Vlaamse Gemeen-schap, steeg met 223,6 miljoen EUR tot 1.962 miljoen EUR. Dit is in het bijzonder het gevolg van de sterke toename van de leningsmachtiging van het Vlaams Woningfonds waarop het Rekenhof in zijn verslag over de ontwerpbegroting 2008 de aandacht heeft gevestigd(
17). 
 
2.3.4 Evolutie van de totale schuld 
De  totale schuld steeg in 2008 met 34 miljoen EUR.  
 
 2007 2008 
Directe uitstaande schuld 
Directe kasschuld (korter 1 jaar) 243.866 
0 279 
283.603 
Eigenlijke indirecte schuld 5.751 3.829 
Totale schuld 249.617 283.603 
 
2.3.5 Gewaarborgde schuld 
De onderstaande tabel overziet de evolutie van de uitstaande schuld 
met een gemeenschap- of gewestwaarborg. Die waarborgen  dienen in 
ruime zin te worden begrepen: zij omvatten naast de waarborgen die aan die instellingen zelf worden toegekend ook de waarborgen die het Vlaams Gewest pas in de tweede graad verleent en die in de eerste plaats zijn verstrekt door de Vlaamse openbare rechtspersonen zelf. Ze bevatten ook de waarborgen verstrekt aan naamloze vennootschappen. De lijst vermeldt ook de uitstaande schuld waarvan de Vlaamse Ge-meenschap maar een gedeelte van de interestlasten op zich neemt: die van de Universitaire sector (sociale sector), Volksgezondheid (VFBZ), Huisvesting (het VWF) en studietoelagen en financieringen (de Gezins-bond). 
 
Uitstaand op 31/12/2007 31/12/2008 
Economische expansie wetten 17/07/59 en 30/12/ 70 6.947 4.770 
Sociale Huisvesting sociale en middelgrote woningen 653.580 878.898 
Scheepskredieten 597 149 
VMW 88.152 87.322 
Domus Flandria 170.930 156.197 
Kind en Gezin 3.687 2.808 
VVM 290.061 265.196 
VMSW (VHM) 1.605.814 1.658.254 
GIMV  0 0 
Vlaams Woningfonds  1.632.194 1.899.730 
Studieleningen vzw Gezinsbond 1.316 996 
Universiteiten (sociale sector) 42.570 38.649 
Universitair Ziek enhuis Gent 20.340 38.413 
FNSV-lening 0 0 
   
17  Stuk 16 (2007-2008) – Nr.1, p.6-7. 21 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT Uitstaand op 31/12/2007 31/12/2008 
Gimvindus 0 0 
VFBZ  25.146 22.498 
KMDA  3.000 2.500 
VIB 6.908 6.604 
IMEC 33.297 30.115 
SYNTRA 6.411 5.494 
VRT  201 40 
Subtotaal 3. 930.624 4.214.965 
Stad Antwerpen – ex Fonds 208 529.386 500.839 
Stad Antwerpen - ex Vlaams Financieringsfonds 337.134 274.848 
Stad Gent - ex Fonds 208 39.074 26.379 
Stad Gent - ex Vlaams Financieringsfonds 
Gemeentelijke Holding 1.976 
0 1.277 
200.000 
Subtotaal 907.570 1.003.343 
AGION (DIGO) 164.419 178.036 
VIPA 634.530 692.926 
FIVA 4.423 2.834 
VLIF 207.767 169.795 
Waarborgfonds Microfinanciering 67 470 
NV Waarborgbeheer 228.755 252.101 
Subtotaal 1. 239.961 1.296.162 
Liefkenshoektunnel  NV 153.102 140.096 
BAM NV 193.170 193.170 
NGO’s 1.549 1.549 
ARKimedesfonds 120.530 120.530 
Subtotaal 468.351 455.345 
TOTAAL 7.207.035 7.853.483 
 
De gewaarborgde schuld nam in 2008 toe van 7,2 miljard EUR tot 7,8 miljard EUR (+646,4 miljoen EUR). Die stijgingen situeren zich voor-al bij de VMSW, het Vlaams Woningfonds, Sociale Huisvesting en Waarborgfonds Microfinanciering. Er wordt sinds 2008 ook een waar-borg verstrekt aan de Gemeentelijke Holding, wat ook meespeelt in de stijging van de gewaarborgde schuld.   De waarborgen worden verleend conform Hoofdstuk IV van het decreet van 7 mei 2004 houdende bepalingen inzake kas-, schuld- en waar-borgbeheer. Artikel 6, §3, daarvan vereist voor het verlenen van een waarborg aan financieringsverrichtingen, indekkingsproducten en speci-fieke programma’s of projecten een decretale machtiging(
18).  
  De administratie verkrijgt de gegevens over de uitstaande gewaarborgde schuld rechtstreeks van de betrokken instellingen. Voor sommige cate-gorieën van waarborgen, zoals de waarborgen die de Vlaamse openba-re rechtspersonen verlenen, is het beheer gedecentraliseerd. De centra-le administratie kan bij gebrek aan basisinformatie onvoldoende controle uitoefenen op de gerapporteerde gegevens.  
 
18  Bij wijze van voorbeeld kan worden verwezen naar artikel 4 van het de-
creet van 5 december 2008 houdende derde aanpassing van de algemene 
uitgavenbegroting voor het begrotings jaar 2008, dat een waarborg verleent 
van maximaal 200 miljoen EUR aan de nv Gemeentelijke Holding. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 22
VLAAMS PARLEMENT 2.3.6  Interne audit 
De decreetgever heeft de Vlaamse Regering opgedragen een interne 
audit inzake kas- en schuldbeheer van de Vlaamse Gemeenschap te 
organiseren en te reglementeren(19). Met ingang van 1 juli 2005 heeft de 
Vlaamse Regering daarvoor een inspecteur van financiën aangesteld. De interne auditor moet jaarlijks binnen de drie maanden na het einde 
van het begrotingsjaar aan de Vlaamse minister van Financiën rapporte-ren over de controle- en adviestaken die hij heeft uitgevoerd(
20). Het Re-
kenhof heeft deze rapportering bij de administratie opgevraagd, maar er 
bleek maar een rapportering beschikbaar te zijn tot 2002(21). 
 
19  Overeenkomstig artikel 16 van het decreet van 7 mei 2004 houdende be-
palingen inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Ge-
meenschap. 
20  Artikel 18 van het in voetnoot 19 genoemde decreet. 
21  Ter uitvoering van het decreet v an 16 december 1997, dat een gelijkaardi-
ge rapporteringsverplichting inhield. 23 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 2.4 Centrale middelen en ontvangsten 2008 
2.4.1 Ontvangsten 2008 
De middelenbegroting 2008 kende twee aanpassingen(22). De onder-
staande tabel vergelijkt voor de grote categorieën van ontvangsten de 
reële inningen in 2008(23) met die in 2007. De cijfers steunen op de in-
gediende algemene rekeningen. Schijnbare afwijkingen in de totalen zijn te wijten aan afrondingen. De bijlage bij dit boek op de internetpagina 
van het Rekenhof bevat een uitgebreide tabel met de ontvangsten 2008 per artikel. 
 
(In duizenden EUR) 
Middelen 
Inning 2007 Inning 2008Aandeel 
in totaal 
2008 Innings-
graad 
2008 Evolutie
(2007 = 
100)
Algemene ontvangsten (exclusief leningopbreng-
sten) 21.427.423 22.479.095 99,5% 100,1% 104,9
Gedeelde en samengevoegde belastingen, 
inclusief dotatie kijk- en luistergeld 16.601.962 17.623.576 78,0% 101,4% 106,2
Andere transfers en dotaties van de federale overheid 338.552 331.116 1,5% 97,6% 97,8
Gewestbelastingen, nog geïnd door de fede-
rale overheid inclusief nalatigheidsinteresten 4.188.887 4.237.084 18,7% 94,9% 101,2
Gewestbelastingen, eigen inning 82.335 87.142 0,4% 103,5% 105,8
Andere niet-fiscale ontvangsten 215.686 200.177 0,9% 98,6% 92,8
Toegewezen ontvangsten 267.898 120.684 0,5% 116,9% 45,0
Totaal algemene en toegewezen ontvangsten 21.695.321 22.599.779 100,0% 100,1% 104,2
Leningopbrengsten 0 0  0 
Algemeen totaal 21.695.321 22.599.779 100,0% 100,1% 104,2
 
Het totaal van de ontvangsten bedroeg 22.599.779 duizend EUR. De 
gebudgetteerde ontvangsten, exclusief de leningopbrengsten, bedroe-
gen 22.569.319 duizend EUR en werden dus met 30,5 miljoen EUR overtroffen (inningsgraad 100,1%). Het geraamde bedrag leningop-
brengsten (320.426 duizend EUR) werd niet gerealiseerd. 
 De inning van de gedeelde en samengevoegde belastingen  overtroffen 
daarbij de raming met 246,8 miljoen EUR (inningsgraad 101,4%). De raming van de nog door de federale overheid geïnde belastingen  werd 
   
22  Decreet van 21 december 2007 houdende de middelenbegroting van de Vlaamse 
Gemeenschap voor het begrotingsj aar 2008, decreet van 23 mei 2008 houdende 
aanpassing van de middelenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het be-
grotingsjaar 2008, decreet v an 21 november 2008 houdende tweede aanpassing 
van de middelenbegroting van de Vlaamse Ge meenschap voor het begrotingsjaar 
2008. 
23  Een deel van de heffingen die de Vlaamse  Gemeenschap invoerde, is niet opge-
nomen in de middelenbegroting en wordt rechtstreeks op de begroting van de 
Vlaamse pararegionale instellingen en diensten met afzonderlijk beheer geboekt 
(bv. Minafonds). Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 24
VLAAMS PARLEMENT daarentegen niet gehaald (-225,7 miljoen EUR, inningsgraad 94,9%).  
Het surplus vloeit verder voort uit de toegewezen ontvangsten  (+17,4 
miljoen EUR, inningsgraad 116,9%) en de gewestbelastingen eigen in-
ning (+2,9 miljoen EUR, inningsgraad 103,5%). De andere transfers en 
dotaties van de federale overheid (- 8,1 miljoen EUR, inningsgraad 
97,6%) en de andere niet-fiscale ontvangsten (-2,9 miljoen EUR, in-
ningsgraad 98,6%) werden niet volledig gerealiseerd. 
 In vergelijking met 2007 zijn de twee belangrijkste inkomstenbronnen, de  
gedeelde en samengevoegde belastingen, inclusief de dotatie kijk- en 
luistergeld  en de gewestbelastingen, nog geïnd door de federale over-
heid respectievelijk gestegen met 6,2% en 1,2%. In 2007 bedroegen de 
groeivoeten nog 6,3% en 8,2%. De sterke groei van die gewestbelastin-
gen is dus in 2008 teruggevallen. Beide categorieën samen besloegen 
in 2008 96,7% van de middelenbegroting, tegenover 95,8% in 2007. De 
gewestbelastingen eigen inning  namen toe met 4,8 miljoen EUR (5,8%). 
De andere niet-fiscale ontvangsten  bleven in 2008 vrij stabiel tegenover 
2007, maar de toegewezen ontvangsten  verminderden (-55%), na de 
sterke stijging in 2007, weer tot iets boven het niveau van 2006. Die bei-de categorieën maakten samen nog 1,4% van de Vlaamse middelenbe-
groting uit. De andere transfers en dotaties van de federale overheid, 
1,5% van de ontvangsten verminderden met 7,4 miljoen EUR (-2,2%). 
 
De onderstaande commentaar gaat verder in op de belangrijkste ont-
vangstencategorieën.   
De aangepaste Vlaamse middelenbegroting 2008 raamde het totaal van 
de gedeelde belastingen en de samengevoegde belastingen, inclusief de dotatie ter compensatie van het kijk- en luistergeld  op 17.376.773 
duizend EUR. Die aangepaste raming 2008 bestaat in de Vlaamse mid-delenbegroting uit de som van twee componenten: de definitieve afreke-ning voor 2007 en het aangepaste bedrag voor 2008. Omdat de federale 
stortingen in 2008 bijkomend nog de definitieve afrekening 2006 bevat-
ten (+15,1 miljoen EUR)(
24) en de federale overheid er bij de opmaak 
van de initiële rijksmiddelenbegroting 2009 voor opteerde ook de ver-
moedelijke afrekening 2008(25) al in de stortingen van 2008 te verreke-
nen (+231,7 miljoen EUR), overtroffen de federale stortingen - en dus de gerealiseerde ontvangsten - de Vlaamse ramingen met 246,8 miljoen 
EUR.  
 
24  Zie vorig rekeningenboek: de overschatting van de aangepaste Vlaamse raming 
voor 2007 leidde tot een corresponderende onderschatting in 2008. 
25  In principe worden de afrekeningen verre kend in het volgende jaar. Omdat de fede-
rale overheid in 2007 geen aanpassing van de rijksmiddelenbegroting uitvoerde, 
vond de definitieve afrek ening 2006 pas in 2008 plaats. 25 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
Middelen Rijksmiddelenbegrot ing Vlaamse begroting 
Gedeelde en samengevoegde 
belastingen  Raming 2008 
(26) Uitvoering (27) Aangepaste 
raming 2008 Inning 2008 Inningsgraad
- Dotatie kijk- en luistergeld 
(CBI4901) 518.794 527.381 520.373 515.128 99,0%
- Gedeelde belastingen 
(CBI4921) 11.253.811 11.407.143 11.254.930 11.419.396 101,5%
- Samengevoegde belastingen 
(CBK4922) 5.619.269 5.689.052 5.601.470 5.689.052 101,6%
Totaal 17.391.873 17.623.576 17.376.773 17.623.576 101,4%
 
Het werkelijk geïnde bedrag van 17.623.576 duizend EUR, 6,2% meer 
dan in 2007, stemt overeen met de federale stortingen.  
 
De ontvangsten uit andere transfers en dotaties van de federale over-
heid bedroegen 331.116 duizend EUR, een inningsgraad van 97,6% (raming: 339.184 duizend EUR). Er werden geen ontvangsten gereali-seerd op het artikel JCE4943 (ontvangsten in het kader van het samen-
werkingsakkoord 2005-2008 tussen de Federale Staat, het Vlaams, het 
Waals en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en de Duitstalige Ge-meenschap betreffende de meerwaardeneconomie). 
 
Middelen Inning 2007 Inning 2008Inningsgraad 
(2007= 100)
Andere transferten en dotaties van de federale 
overheid 338.552 331.116 97,6% 97,8
Ontvangsten van federale middelen in het kader 
van het samenwerkingsakkoord 2005-2008 
tussen de Federale Staat, het Vlaams, het Waals en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en de Duitstalige Gemeenschap betreffende de meer-waardeneconomie 
(JCE4943) 8.420 0 0% 0
Financiering van het unive rsitair onderwijs voor 
buitenlandse studenten (art. 62 BFW) (CBI4919) 31.824 32.779 100,0% 103,0
Aandeel in de winst van de Nationale Loterij 
(artikel 62bis BFW) 
(CBI4922) 36.748 36.777 102,2% 100,1
Ontvangsten voortvloei end uit art. 35 BFW (te-
werkstellingsprogramma's) (CBK4918) 261.560 261.560 100,0% 100,0
 
De opbrengst van 4.237.084 duizend EUR van de gewestbelastingen, 
nog geïnd door de federale overheid , lag duidelijk lager dan de aange-
  
26  Wet van 1 juni 2008 houdende de Rijksmiddel enbegroting voor het  begrotingsjaar 
2008, BS 10/06/2008 en wet van 13 januari 2009 houdende de Rijksmiddelenbe-
groting voor het begrotingsjaar 2009, BS 19/01/2009. 
27  166e Boek van het Rekenhof, Volume I – Commentaar, p. 162. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 26
VLAAMS PARLEMENT paste raming van 4.462.787 duizend EUR (inningsgraad 94,9%). Die 
opbrengst is aangerekend op de volgende artikelen. 
Gewestbelastingen, nog geïnd door de federale 
overheid 4.188.887 4.237.084 94,9% 101,2
Belasting op de spelen en weddenschappen 
(CBK3603) 19.706 22.887 111,1% 116,1
Belasting op de automatische ontspanningstoe-
stellen 
(CBK3604) 31.816 32.607 80,3% 102,5
Openingsbelasting op de s lijterijen van gegiste 
dranken (pro memorie) (CBK3605) 102 127  125,1
Registratierechten (CBK3606) 1.687.364 1.661.449 90,5% 98,5
Hypotheekrechten (CBK3607) 139.661 129.011 88,5% 92,4
Verkeersbelasting op de autovoertuigen 
(CBK3608) 853.001 845.038 98,0% 99,1
Belasting op de inverkeersstelling (CBK3609) 219.579 221.755 98,2% 101,0
Eurovignet (CBK3610) 76.678 58.391 71,4% 76,2
Schenkingsrechten (CBK5650) 228.106 209.577 85,1% 91,9
Successierechten en recht van overgang bij 
overlijden 
(CBK5651) 932.875 1.056.242 105,2% 113,2
 
Het begin van de crisis, in het tweede semester van 2008, had vooral 
gevolgen voor de vermogensbelastingen, met uitzondering van de suc-
cessierechten. De geïnde bedragen stemmen overeen met gewestelijke belastingen die de federale overheid stortte(
28). 
 
Het procentueel aandeel van deze middelen in de ontvangsten daalde in 
2008 tot 18,7%, nadat het van 2004 tot 2007 geleidelijk was gestegen van 17,3% tot 19,3%. 
 
2.4.2 Evolutie 2003-2008 
Het Rekenhof wil voorts een beeld geven van de historische evolutie van 
de ontvangsten sinds de inwerkingtreding van het Lambertmontakkoord. 
De onderstaande tabellen lopen over de jaren 2003-2008, de grafieken hebben betrekking op de periode sinds het Lambermontakkoord (2002). 
Voor meer commentaar op de evolutie in de periode 2002-2007 wordt 
verwezen naar de vorige rekeningenboeken. 
 
28  166e Boek van het Rekenhof, Volume II – Tabel B.7. 27 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  
De onderstaande tabel vergelijkt de inningen 2003 tot 2008, ingedeeld 
naar de grote categorieën van ontvangsten. 
 
Middelen Inning 2003 Inning 2004 Inning 2005 Inning 2006 Inning 2007 Inning 2008
Algemene ontvangsten 
(exclusief leningopbreng-sten) 17.253.590 18.311.427 19.350.566 20.141.382 21.427.423 22.479.095
Gedeelde en samenge-
voegde belastingen, in-
clusief dotatie kijk- en 
luistergeld 13.822.179 14.214.320 15.094.195 15.613.591 16.601.962 17.623.576
Andere transfers en do-taties van de federale 
overheid 350.637 503.800 305.553 410.078 338.552 331.116
Gewestbelastingen, nog 
geïnd door de federale overheid 2.795.617 3.183.955 3.587.744 3.869.888 4.188.887 4.237.084
Gewestbelastingen, ei-
gen inning 139.657 88.504 81.150 80.678 82.335 87.142
Andere niet-fiscale ont-vangsten 145.500 320.848 281.923 167.146 215.686 200.177
Toegewezen ontvangsten 89.279 84.311 299.068 102.183 267.898 120.684
Totaal algemene en toege-
wezen ontvangsten 17.342.869 18.395.738 19.649.634 20.243.565 21.695.321 22.599.779
Leningopbrengsten 0000  0  0
Algemeen totaal 17.342.869 18.395.738 19.649.634 20.243.565 21.695.321 22.599.779
 
In de periode 2002-2008 realiseerde de Vlaamse overheid geen lening-
opbrengsten. Zij financierde de lasten van de lopende leningen, zowel 
de interesten als de vermindering van de schuld, dus volledig met ge-wone middelen, zij het in het verleden soms ook met eenmalige 
opbrengsten. 
 De onderstaande grafiek geeft de evolutie weer van de geïnde totale 
ontvangsten 2002-2008. 
  Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 28
 
De vergelijking van de inningen 2002-2008 toont een nominale stijging 
van 38,2%. De groei van de ontvangsten bedroeg ongeveer 6% in de 
periode 2002-2005, halveerde in 2006 (nog 3%), maar hernam in 2007 (+7,2%). 
 
De jaarlijkse stijging van de gedeelde en samengevoegde belastingen, 
inclusief de dotatie kijk- en luistergeld , viel van 5,2% in 2003 terug tot 
2,8% in 2004. In 2005 was de stijging 6,2%; in 2006 zakte zij weer tot 3,4%. In 2007 en 2008 waren er opnieuw stijgingen van 6,3% en 6,2%. Die laatste stijging is wel deels het gevolg van het verrekenen van de 
vermoedelijke afrekening 2008 in de stortingen van 2008. 
 
De overige (kleinere) transfers en dotaties vanwege de federale over-
heid evolueerden als volgt: 29 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  (In duizenden EUR)  
 
 Middelen Inning 2003 Inning 2004 Inning 2005 Inning 2006 Inning 2007 Inning 2008 
Andere transfers en dotaties van de 
federale overheid 350.637 503.800 305.553 410.078 338.552 331.116
Terugstorting van te veel betaalde afcen-
tiemen 
(art. 24.10 – 49.01) 0 14.816 0 0 0
Aandeel van het Vlaamse Gewest in de 
liquidatie van het Amortisatiefonds voor Leningen voor de Sociale Huisvesting (Alesh,  art. 24.10 – 69.01))  138.462 0 0 0
Aandeel van het Vlaamse Gewest in de opbrengst van de Eenmalige Bevrijdende Aangifte (EBA) 
(art. 24.10 – 69.02)  0 39.254 0 0 0
Aandeel van de Vlaamse Gemeenschap i
n
de verkoop van schoolgebouwen van de 
Belgische Strijdkrachten in Duitsland 
(art. 24.10 – 76.02)  1.414 0 0 0
Ontvangsten van federale middelen in het 
kader van het samenwerkingsakkoord betreffende de (sociale) meerwaarden-economie 
(art. 52.40 – 49.43 / JCE4943 ) 13.897 7.098 7.205 8.420 0
Dotatie ter bevordering van het rationeel 
energieverbruik 
(art. 81.20 – 49.01)  5.926   
Financiering van het universitair onderwijs
voor buitenlandse studenten (art. 62 BFW
)
(art. 82.20 – 49.19 / CBI4919) 26.717 32.271 28.227 33.930 31.824 32.779
Aandeel in de winst van de Nationale Loterij (art. 62bis BFW) 
(art. 82.20 – 49.22 / CBI4922) 27.222 48.178 41.903 36.067 36.748 36.777
Ontvangsten voortvl oeiend uit art. 35 BF
W
(tewerkstellingsprogramma's) (art. 83.30 – 49.18 / CBK4918) 282.800 261.560 196.170 326.949 261.560 261.560Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 30
VLAAMS PARLEMENT Met uitzondering van een eenmalige transfer en betalingen over de jaren 
heen, verliep de evolutie normaal. 
 
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de evolutie 2003-2008 van de inning van de gewestbelastingen. 
 
De categorie gewestbelastingen, geïnd door de federale overheid,  om-
vat de belastingen waarover de Vlaamse overheid naargelang het geval 
zelf regels kan bepalen over grondslag, tarief en vrijstellingen. De inning vindt nog federaal plaats. De categorie gewestbelastingen, eigen inning , 
bevat de belastingen waarvan de Vlaamse overheid de opbrengst zelf int.  
De stijging van de opbrengst van de gewestbelastingen, nog geïnd door 
de federale overheid, zette zich van 2003 tot 2007 door, al werden geen 
bijkomende belastingen meer aan de gewesten toegewezen. De groei was significant. De opbrengsten namen van 2002 tot 2007 (nominaal) 
toe met 66,8%. In 2008 is die groei echter afgezwakt.  Middelen Inning 2003 Inning 2004 Inning 2005 Inning 2006 Inning 2007 Inning 2008 
geïnd door de federale over-
heid (Progr 83.30/CBK) 2.795.617 3.183.955 3.587.744 3.869.888 4.188.887 4.237.084
Belasting op de spelen en 
weddenschappen (36.03) 16.596 16.737 19.444 19.031 19.706 22.887
Belasting op automatische ontspanningstoestellen (06.04) 27.265 28.209 28.936 30.896 31.816 32.607
Openingsbelasting op slijterij-en gegiste dranken (36.05) 280 246 173 212 102 127
Registratierechten (36.06) 1.003.187 1.152.265 1.348.911 1.561.236 1.687.364 1.661.449
Hypotheekrechten (36.07) 110.799 119.219 151.430 148.202 139.661 129.011Verkeersbelasting op de auto-
voertuigen (36.08) 736.124 710.106 799.766 769.431 853.001 845.038
Belasting op de inverkeersstel-ling (36.09) 158.284 163.125 178.694 191.256 219.579 221.755
Eurovignet (36.10) 59.302 68.239 82.200 71.643 76.678 58.391
Schenkingsrechten (56.50) 41.278 122.559 184.878 207.909 228.106 209.577Successierechten en recht van 
overgang bij overlijden (56.51) 642.502 803.250 793.313 870.073 932.875 1.056.242
Gewestbelastingen, eigen 
inning 139.657 88.504 81.150 80.678 82.335 87.142
Heffingen leegstand en ver-krotting (decreet 18.12.95) 
(art. 24.10 - 36.01 / CEC3601) 12.637 4.177 3.134 1.974 2.471 3.043
Kijk- en luistergeld (gemeen-
schapsbelasting) 
(art. 82.10 - 07.01) 7 1 8000  0
Kijk- en luistergeld (gewestbe-
lasting) 
(art. 83.10 - 07.01 / CEJ3702) 1.348 4.367 328 75 52 32
Onroerende voorheffing (art. 83.10 - 37.01 / CEJ3701) 124.604 79.959 77.688 78.629 79.812 84.067
Totaal gewestbelastingen 2.935.274 3.272.459 3.668.895 3.950.566 4.271.222 4.324.22631 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
 
De onderstaande grafiek geeft een overzicht van de evolutie 2002-2008 van die belastingen.  
 
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 32
 
De gewestbelastingen die de Vlaamse overheid zelf int, brachten steeds 
minder op. De lagere opbrengst in 2004 en daarna is het gevolg van het 
beleid (fiscale stimuli in de onroerende voorheffing, afschaffing van het kijk- en luistergeld), maar ook van moeilijkheden in het verleden bij de 
vestiging en inning van de heffingen leegstand en verkrotting. De gevol-
gen van het decreet van 7 mei 2004 werden pas vanaf 2006 zichtbaar. In 2007 en 2008 nam de opbrengst van de leegstandsheffing (
29) (leeg-
stand en verkrotting woningen) opnieuw lichtjes toe. 
 
De onderstaande grafiek geeft een overzicht van de evolutie 2002-2008 van die belastingen. 
 
29  De leegstandsheffing voor de bedrijfsruimten is opgenom en onder de toegewezen 
ontvangsten (Pr. 62.10, ar t. 36.90 / NDD3690) en komt toe aan het Vernieuwings-
fonds (raming 2008: 4.000 duizend EUR, inning 2008: 3.544 duizend EUR). 33 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
 
De andere algemene (niet-fiscale) ontvangsten  en de toegewezen ont-
vangsten maken slechts een klein deel uit van de middelenbegroting 
(respectievelijk 0,9% en 0,5%). De onderstaande grafiek toont de evolu-
tie van die gerealiseerde ontvangsten. 
 
 De jaarlijkse toename van de belangrijke ontvangstencategorieën zorg-
de ervoor dat de Vlaamse Regering de schuld verder kon afbouwen én beperkte nieuwe initiatieven kon nemen.  Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 34
VLAAMS PARLEMENT 2.5 Centrale uitgaven 2008 
2.5.1 Ordonnanceringen 
De onderstaande paragrafen schetsen de evolutie van de ordonnance-
ringskredieten en de aanrekeningen voor het jaar 2008. 
 
2.5.1.1 Kredieten lopend jaar 
De kredieten voor de ordonnancering van uitgaven kunnen worden on-
derverdeeld in niet-gesplitste kredieten (initiële kredieten en bijkredieten vorige jaren), (gesplitste) ordonnanceringskredieten en variabele kredie-
ten. De niet-gesplitste kredieten  (NGK), eigen aan het begrotingsjaar, 
resulteren uit de initiële begrotingskredieten, de aangepaste begrotings-
kredieten, een aantal fusioneerbare overdrachten(
30) en transfers binnen 
de begroting.  
 
In de loop van het jaar worden in de aanpassingsbladen ook bijkredieten 
vorige jaren (BVJ) gestemd, die dienen voor de ordonnancering van 
uitgaven van vorige jaren. Ze gedragen zich als gewone niet-gesplitste 
kredieten en zijn dus maar eenmaal overdraagbaar.  
De (gesplitste) ordonnanceringskredieten  (GOK) omvatten zowel de 
nieuw toegestane ordonnanceringskredieten op grond van de oorspron-
kelijke begroting en de aanpassingsbladen, als de overgedragen ordon-
nanceringskredieten van het vorige begrotingsjaar(
31).  
 De variabele kredieten  (VK) bestaan enerzijds uit de ongebruikte kre-
dietsaldi op het einde van het vorige jaar en anderzijds uit de nieuwe 
ontvangsten toegewezen aan die kredieten. Ook hier zijn transfers mo-
gelijk.  
 Ten slotte is er een onderscheid tussen de kredieten eigen aan de be-
leidsuitvoering (de som van de bovenstaande kredieten (titel I)) en de 
kredieten voor de aflossing van de schuld van de Vlaamse Gemeen-schap (titel III).  
 
30  In afwijking van artikel 34 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. 
Deze overdrachten zijn in feite afkomsti g van het vorige begrotingsjaar, maar wor-
den samengevoegd met de kredieten van het  lopende jaar. De NGK overgedragen 
van het vorige begrotingsjaar  (gewone overdrachten in kader van artikel 34) worden 
niet samengevoegd met de kredieten van het lopende jaar en maken daarvan dus 
geen deel uit. Ze worden afz onderlijk gecomptabiliseerd. 
31  De overdrachten zijn uitzonderingen di e de decreetgever op gr ond van artikel 35, 
§1, van de gecoördineerde wetten op de rijksco mptabiliteit machtigt in de begroting 
en fusioneert met de voor dat jaar geste mde kredieten. Ook voor deze kredieten 
zijn transfers mogelijk. 35 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
2008-cijfers algemene rekening 
Kredietsoort Begroting Aanpassings-
bladen Overdrachten Herverdelingen Herverdeling 
FFEU Totaal 
NGK 18.734.724 1.405.253 1.065. 953 81.807 26.855 21.314.592
GOK 3.673.875 91.339 107.223 - 80.103 -26.855 3.765.480
VK  0 120.684 345.942 0 0 466.626
BVJ 0 4.898 132 0 0 5.030
TOTAAL TITEL I 22.408.599 1.624.174 1.519. 250 1.704 0 25.551.727
TITEL III NGK 
aflossing schuld 118.340 642.000 0 0 0 760.340
 
De onderstaande diagrammen tonen de samenstelling van het totale 
krediet van het lopende jaar per kredietsoort en –bron.  
 
Ten opzichte van 2007 zijn er geen grote schommelingen in de samen-stelling van de kredieten. Het belang van de BVJ is afgenomen na een sterke toename in 2007, maar in het totaal van de kredieten blijven de BVJ marginaal. Het aandeel van de variabele kredieten is eveneens gedaald, maar ook deze kredieten vertegenwoordigen maar een klein deel van de Vlaamse begroting.  Opmerkelijk is de sterke toename van de kredieten voor de aflossing van de schuld. Zij namen ten opzichte van 2007 toe met factor 6,4. In vergelijking met het totaal van de kredieten van titel I bedraagt die toe-name echter maar 2,98%.  Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 36
 
In vergelijking met 2007 daalde het aandeel van de initiële begroting van 
91,2% naar 87,7%. Zoals verwacht, compenseerde een gelijkaardige 
stijging van de aanpassingsbladen dat (van 2% naar 6,4%). De impact van de overgedragen en samengevoegde kredieten bedroeg in 2008 
5,9%, tegenover 6,7% in 2007. Deze kredieten vormen een uitzondering 
op de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit en betreffen voor-namelijk inkomens- en kapitaalsoverdrachten binnen de institutionele 
groep Vlaamse overheid en haar instellingen (o.a. dotaties aan VOR’s). 
 De trend van dalende GOK zette zich in 2008 niet verder door, het aan-
deel van de GOK bleef vrijwel gelijk aan dat van 2007, zoals blijkt uit de 
onderstaande grafiek:   
 
In 2008 legde de Vlaamse overheid 72 herverdelingsbesluiten aan het 
Rekenhof over. Daarvan was er één besluit met herverdelingen naar het 37 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT Financieringsfonds voor Schuldafbouw en Eenmalige Investeringsuitga-
ven (FFEU). Meestal ging het om decretale kredietherverdelingen die 
steunden op begrotingsbepalingen die herschikkingen over de pro-
gramma’s heen mogelijk maakten. Daarbuiten waren er gewone herver-delingen, waarbij kredieten konden worden herschikt op grond van arti-
kel 15 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit binnen de 
decretaal vastgestelde programmagrenzen. De voorgelegde herverde-lingen werden door het Rekenhof aanvaard. 
 
De onderstaande tabel biedt een overzicht van de begrotingsuitvoerin-gen 2008, met een correctie voor het FFEU. Deze correctie werd beko-
men door de basisallocatie van het FFEU niet in de berekening te be-
trekken en alleen de eigenlijke begrotingsbasisallocaties  in aanmerking 
te nemen. De herverdelingen in min vanuit deze eigenlijke basisalloca-
ties naar de basisallocatie van het FFEU werden teruggedraaid , zowel 
voor de NGK als de GOK. Dat leverde de kredieten voor de herverdeling 
naar het FFEU op en een realistischer beeld van de aanwendingsper-
centages. 
 
Kredietsoort Totaal krediet zon-
der FFEU Geordonnanceerd Gebruiks-
graad 
2008  - cijfers algemene rekening   
NGK 20.829.870 19.796.443 95,0
GOK 3.792.335 3.366.036 88,8
VK  466.626 108.905 23,3
BVJ 5.030 3.350 66,6
TOTAAL TITEL I 25.093.860 23.274.733 92,8
TITEL III NGK aflossing schuld 760.340 718.323 95,0
 De aanwendingspercentages zijn vergelijkbaar met die van 2007, behal-
ve die van de variabele kredieten, die daalden van 44,6% naar 23,3%. 
Zoals al gesteld, is deze kredietmassa echter marginaal.   
Overgedragen kredieten 
De onderstaande tabel toont het gebruik van de overgedragen ordon-
nanceringskredieten in 2008.  
 
Kredietsoort Totaal krediet  Geordonnanceerd Gebruiksgraad 
2008 - cijfers algemene rekening  
NGK 510.296 455.396 89,2
BVJ 3.988 3.421 85,8
TOTAAL  514.284 458.817 89,2
 
De kredieten namen relatief sterk toe ten opzichte van 2007. Het totale 
aanwendingspercentage bleef ongeveer gelijk. 
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 38
VLAAMS PARLEMENT 2.5.2 Vastleggingen en vastleggingsmachtigingen 
Kredieten voor werken of leveringen met een uitvoeringstermijn van 
meer dan twaalf maand, kunnen worden gesplitst in een vastleggings-
krediet en een ordonnanceringskrediet(32). Het vastleggingsbedrag be-
paalt dan het bedrag van de verbintenissen die tijdens het begrotings-jaar mogen worden aangegaan; het ordonnanceringskrediet het bedrag 
dat daadwerkelijk mag worden betaald in het begrotingsjaar. Een orga-nieke wet kan bovendien toestaan vastleggingen aan te gaan ten laste 
van een in de wet toegestane vastleggingsmachtiging(
33). De controleurs 
van de vastleggingen moeten het Rekenhof maandelijks op de hoogte stellen van het gebruik van de vastleggingen en vastleggingsmachtigin-
gen(
34). 
 
Ook bij de variabele kredieten is er sprake van een gesplitst vastleg-
gingskrediet. Het Rekenhof rapporteert in dit rekeningenboek niet over het gebruik van vastleggingen ten laste van niet-gesplitste kredieten(
35).  
 
2.5.2.1 Gesplitste vastleggingskredieten en variabele kredieten 
De gesplitste vastleggingskredieten omvatten de nieuw toegestane kre-
dieten op basis van de oorspronkelijke begroting en de aanpassingsbla-
den, evenals de overgedragen ordonnanceringskredieten. De over-drachten zijn uitzonderingen die op basis van artikel 35, §1, van de ge-
coördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit decretaal worden gemach-
tigd in de begroting en worden gefusioneerd met de voor het betrokken begrotingsjaar gestemde kredieten. Daarbuiten zijn ook transfers moge-
lijk.  
dietsaldi op het einde van het vorige jaar, inclusief mogelijke desaffecta-ties en annuleringen van openstaande verbintenissen(
36), en anderzijds 
uit de nieuwe ontvangsten toegewezen aan die kredieten. Ook hier zijn 
transfers mogelijk.  
 De onderstaande tabel toont de samenstelling van de gesplitste vastleg-
gingskredieten voor 2008(
37). 
 
32  Artikel 7, §2, van de gecoördi neerde wetten op de rijkscomptabiliteit. 
33  Artikel 45, §4, tweede lid, van de wetten op de rijkscomptabiliteit 
34  Artikel 52 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. 
35  In de praktijk kan ook voor de ni et-gesplitste krediet en een afzonderlijke opgave 
worden gedaan van de vastleggingskredieten (waarvan de bedragen in principe ge-
lijk moeten zijn aan de ordonnanceringskr edieten) en de vastleggingen daarop. De 
algemene rekening noch het ontwerp van rekeningdecreet rapporteren daarover. 
36  Verminderingen van overgedragen openstaande verbintenissen geven aanleiding 
tot een verhoging van beschikbaar krediet. 
37  Zie voor de variabele kredieten ook  punt 2.3.3, B egrotingsfondsen. 39 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
 Begroting Aanpassings-
bladen Overdrachten Herverdelingen (38) Herverdeling 
GVK 3.644.526 159.487 113.764 - 142.752 -26.855 3.748.170
VK 103.144 5.235 224.709 0 0 333.088
 
In vergelijking met 2007 stegen de gesplitste vastleggingskredieten met 
3,8%. De variabele vastleggingskredieten daalden met 42,2%.  
De onderstaande tabel toont de vastleggingen op de vastleggingskredie-
ten.  
 Totaal krediet (excl. FFE U) Vastgelegd Gebruiksgraad 
GVK 3.775.025 3.596.901 95,3% 
VK    333.088 128.234 38,5% 
  
Voor een duidelijker beeld van het werkelijke gebruik houden de totalen 
in de tabel geen rekening met de verdeling naar het FFEU. Ten opzichte van 2007 is het aanwendingspercentage van de gesplitste vastleggings-
kredieten nagenoeg gelijk gebleven, namelijk van 95,0% naar 95,3%. 
Voor de variabele vastleggingskredieten is er dan weer sprake van een daling van het vastgelegde bedrag en een daling van de gebruiksgraad 
van 63,2% naar 38,5%. Maar in 2007 werd een verdubbeling opgete-
kend van de gebruiksgraad van 35,1% (in 2006) naar 63,2% (in 2007).  
2.5.2.2 Vastleggingsmachtigingen 
De onderstaande tabel geeft de bedragen weer van de vastleggings- en 
leningsmachtigingen en hun aanwending. De vastleggingsmachtigingen 
van sommige DAB’s, zoals het VIF, die niet meer centraal worden opge-volgd, komen in de tabel niet m eer voor. De gegevens over de aanwen-
ding van die machtigingen kunnen in de rekening van betrokken DAB’s worden teruggevonden. Meer details over de machtigingen 2008 staan in hoofdstuk 2.6 (controle van de algemene rekeningen 2008). 
 
 ( In duizenden EUR)  
Jaar 2008 
Machtigingen Toewijzing Aanwending 
opgevolgd in de boekhoudi ng 3.071.583 2.762.465 
 
Het aanwendingspercentage van 2008 bedraagt 89,9 %. 
 
38  Alleen het nettobedrag van de herver delingen werd berekend; niet de bedragen 
binnen de kredietsoort die elkaar compenseren. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 40
VLAAMS PARLEMENT 2.5.3 Begrotingsfondsen in 2008 
De onderstaande paragrafen geven een globaal overzicht van de veran-
deringen die zich in 2008 bij de begrotingsfondsen voordeden(39). 
 
In 2008 werden een aantal nieuwe begrotingsfondsen (her)opgericht, 
terwijl er voor andere aanpassingen aan hun decretale regeling werden aangebracht. Hieronder volgt daarvan een overzicht. 
Nieuwe begrotingsfondsen 
 Het Fonds Terugvordering Salarissen – Centra voor Basiseducatie , 
opgericht door artikel 10 van het decreet van 21 november 2008 
houdende bepalingen tot aanpassing van de tweede aanpassing 
van de begroting 2008. 
 Het Fonds ter bevordering van de m edisch verantwoorde sportbeoe-
fening , opgericht door artikel 53, §2,  van het decreet van 13 juli 
2007 inzake medisch en ethisch verantwoorde sportbeoefening. 
Aanpassingen – nieuwe bepalingen 
 Het decreet van 21 december 2007 houdende bepalingen tot be-
geleiding van de begroting 2008 heeft de bepalingen aangepast 
die het Recuperatiefonds Studietoelagen  regelen. 
 Artikel 10 van het decreet van 21 november 2008 houdende bepa-
lingen tot aanpassing van de tweede aanpassing van de begroting 
2008 heeft het Fonds voor de Cultuur  omgevormd tot Fonds voor 
Kunsten en Erfgoed . 
 Artikel 48 van het decreet van 21 november 2008 houdende bepa-
lingen tot aanpassing van de tweede aanpassing van de begroting 2008 heeft artikel 33 vervangen van het decreet van 6 juli 2001 
houdende bepalingen tot begeleiding van de aanpassing van de be-
groting 2001. De aanpassingen richtten bij elk op 1 januari 2007 be-staand Vlaams ministerie een f onds op voor de aanwending van de 
terugbetaling van salarissen van personeelsleden in het Vlaams mi-
nisterie die andere overheden of va korganisaties ten laste nemen.
 
Onderstaande tabel toont voor 2008 zowel voor de vastleggingskredie-ten als voor de ordonnanceringskredieten een sterke daling, respectie-
velijk met 42,1% en 25,2%. De aanwending daalde nog meer, respectie-
velijk met 64,7% en 60,8%. De saldi bleven even groot.  
 
39  De opbouw van de kredieten en de uitvoer ing van de begroting, zowel wat de or-
donnancerings- als de vastleggingskant betreft, werden al behandeld in de boven-
staande paragrafen, bij de variabele kredieten. 41 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT (In duizenden EUR)
 2006 2007 2008 
Variabele vastleggingskredieten    
Beschikbare middelen 473.554 575.467 333.088 
Vastleggingen 165.985 363.471 128.234 
Saldo op 31 december  307.569 212.404 206.340 
Variabele ordonnanceringskredieten  
Beschikbare middelen 506.820 624.227 466.626 
Ordonnanceringen 150.492 278.285 108.905 
Saldo op 31 december  356.329 345.942 357.721 
 
Bij de saldobepaling van de variabele vastleggingskredieten werd reke-
ning gehouden met een annulatie van de uitstaande vastleggingen. 
 
2.5.4 Conclusies 
In vergelijking met 2007 steeg de totale aanwending van 90,5% tot 
92,8%. Dat lag vooral aan de gebruiksgraad van de niet-gesplitste kre-dieten, die steeg van 91,9% tot 95,0%. De aanwending van de gesplitste 
ordonnanceringskredieten daalde van 90,7% tot 88,8%. 
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 42
VLAAMS PARLEMENT 2.6 Diensten met afzonderlijk beheer  
2.6.1 Overzicht van de begrotingsuitvoering 2007-2008 
Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de uitvoering van de begrotingen 
van de DAB’s. Die diensten hebben een zekere autonomie op budgettair 
vlak, maar geen rechtspersoonlijkheid. Sommige IVA’s overkoepelen 
verschillende DAB’s. Zo bestaan de DAB’s Schoonmaak en Catering onder de koepel van het agentschap voor Facilitair Management. Over 
het begrotingsjaar 2008 dienden in de praktijk alleen de diensten met 
afzonderlijk beheer afzonderlijke rekeningen af te leggen. Het Vlaams Parlement keurt de begrotingen van de DAB's jaarlijks goed.  
 
De onderstaande tabel geeft een samenvatting van de begrotingen en uitvoeringscijfers van de verschillende DAB's voor 2007 en 2008. Het 
gaat, met één uitzondering, steeds om gecontroleerde cijfers.  
 De tabel maakt voor de ontvangsten een onderscheid tussen de dotaties en andere inkomsten. Om op het eerste gezicht afwijkende overdracht-
bedragen te vermijden, wordt de transfer naar het reservefonds in de 
kolom uitvoeringscijfers beschouwd als een negatieve ontvangst, met 
gevolgen voor het totaal van de rubriek andere ontvangsten. Een aan-
wending van het reservefonds wordt beschouwd als een verhoging van de ontvangsten. Minus de uitgaven, geeft dit een saldo voor het begro-
tingsjaar dat samen met de overdracht van het saldo van vorige jaren, 
de overdracht naar het volgende begrotingsjaar oplevert.  
Sommige DAB’s nemen de transfer naar het reservefonds op aan de 
uitgavenzijde van hun begroting, andere doen dit niet. Dat heeft als ge-volg dat het ene geval het geraamde over te dragen saldo voor toewij-zing aan het reservefonds toont en het andere geval het geraamde over 
te dragen saldo na toewijzing aan het reservefonds. De cijfers zijn die 
vermeld in de verschillende begrotingen. Voetnoten geven aan in welke gevallen de transfer naar het reservefonds wordt weergegeven aan de 
uitgavenzijde van de begroting. 
 Eventuele afwijkingen in de tabel (bijvoorbeeld bij overdrachten van het 
ene begrotingsjaar naar het andere) zijn te wijten aan afrondingsver-
schillen.   
  (in duizend EUR) 
 2007 2008 
  begroting uitvoering begroting uitvoering
MINAFONDS  
ontvangsten 629.461 631.080 469.251 457.202
dotatie 471.327 491.327 313.541 314.541
andere 158.134 139.753 155.710 142.661
uitgaven 850.614 717.039 605.265 409.554
saldo jaar -221.153 -85.959 -136.014 47.648
saldo vorige jaren 221.153 220.973 135.014 135.014
overdracht 0 135.014 -1.000 182.66243 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  2007 2008 
HOGERE ZEEVAARTSCHOOL 
ontvangsten 1.726 1.757 2.095 2.060
dotatie 1.109 1.109 1.391 1.199
andere 617 648 704 861
uitgaven(40) 2.218 1.860 2.495 2.079
saldo jaar -492 -103 -400 -19
saldo vorige jaren 492 464 400 361
overdracht 0 361 0 342
LUCHTHAVEN ANTWERPEN  
ontvangsten 6.612 5.800 6.651 7.049
dotatie 4.332 3.436 4.371 4.668
andere 2.280 2.364 2.280 2.381
uitgaven 6.612 5.103 7.265 6.453
saldo jaar 0 697 -614 596
saldo vorige jaren 285 286 983 983
overdracht 285 983 369 1.579
LUCHTHAVEN OOSTENDE  
ontvangsten 13.132 11.705 13.092 12.196
dotatie 7.852 6.985 7.812 6.983
andere 5.280 4.720 5.280 5.213
uitgaven 13.132 10.281 13.079 12.624
saldo jaar 0 1.424 13 -428
saldo vorige jaren 0 5.166 0 6.590
overdracht 0 6.590 13 6.162
VLAAMS INSTITUUT ONROEREND ERFGOED 
ontvangsten 6.163 5.852 7.549 7.047
dotatie 4.566 4.566 6.659 6.461
andere 1.597 1.286 890 586
uitgaven 6.488 5.783 (40)8.178 7.376
saldo jaar -325 69 -629 -329
saldo vorige jaren 885 787 856 856
overdracht 560 856 227 527
VLAAMS INFRASTRUCTUURFONDS  
ontvangsten 479.058 481.820 550.734 538.024
dotatie 435.161 435.161 491.802 491.492
andere 43.897 46.659 58.932 46.532
uitgaven 500.623 456.439 742.393 512.647
saldo jaar -21.565 25.381 -191.659 25.377
saldo vorige jaren 164.918 164.911 191.659 190.292
overdracht 143.353 190.292 0 215.669
GAASBEEK  
ontvangsten 560 557 769 757
dotatie 400 400 565 565
andere 160 157 204 192
uitgaven (40)567 531 769 743
saldo jaar -7 26 0 14
saldo vorige jaren 145 144 170 170
overdracht 138 170 170 184
KONINKLIJK MUSEUM VOOR SCHONE KUNSTEN ANTWERPEN  
ontvangsten 3.484 3.462 3.678 3.311
dotatie 2.514 2.514 2.868 2.862
andere 970 948 810 449
uitgaven 3.658 3.167 3.678 3.319
saldo jaar -174 295 0 -8
saldo vorige jaren 374 378 677 673
overdracht 200 673 677 665
 
40  De transfer naar het reservefonds werd opgenomen aan de uitgavenzijde van de begroting. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 44
FONDS FINANCIERING URGENTIEPLAN SOCIALE HUISVESTING 
ontvangsten 35.679 35.679 35.200 35.200
dotatie 35.679 35.679 35.200 35.200
andere 00 0  0
uitgaven 35.679 34.659 35.510 31.772
saldo jaar 0 1.020 -310 3.428
saldo vorige jaren 853 853 1.873 1.873
overdracht 853 1.873 1.563 5.301
SCHOONMAAK 
ontvangsten 8.712 8.782 8.907 4.863
dotatie 8.532 8.655 8.727 4.775
andere 180 127 180 88
uitgaven 9.141 8.491 9.642 9.434
saldo jaar -429 291 -735 -4.571
saldo vorige jaren 429 489 735 780
overdracht 0 780 0 -3.791
ALDEN BIESEN 
ontvangsten 1.054 977 1.037 1.006
dotatie 276 276 280 280
andere 778 701 757 726
uitgaven 1.151 997 (40)1.037 1.007
saldo jaar -97 -20 0 -1
saldo vorige jaren 259 259 239 239
overdracht 162 239 239 238
BIJZONDERE JEUGDBIJSTAND DE KEMPEN 
ontvangsten 0 81 0 0
dotatie 00 0  0
andere 08 1 0  0
uitgaven 0 290 0 0
saldo jaar 0 -209 0 0
saldo vorige jaren 0 209 0 0
overdracht 0 0 0 0
BIJZONDERE JEUGDBIJSTAND DE ZANDE 
ontvangsten 0 118 0 0
andere 0 118 0 0
uitgaven 0 271 0 0
saldo jaar 0 -153 0 0
saldo vorige jaren 0 153 0 0
Overdracht 0 0 0 0
CENTRUM VOOR INFORMATIE, COMMUNICATIE EN VORMING IN DE 
WELZIJNSSECTOR 
ontvangsten 377 378 438 400
dotatie 362 362 423 366
andere 15 16 15 34
uitgaven 459 454 439 377
saldo jaar -82 -76 -1 23
saldo vorige jaren 82 201 6 125
overdracht 0 125 5 148
LINKERSCHELDE-OEVER 
ontvangsten 6.147 5.846 6.744 5.996
dotatie 5.597 5.597 5.749 5.749
andere 550 249 995 247
uitgaven 7.682 5.087 7.536 5.163
saldo jaar -1.535 759 -792 833
saldo vorige jaren 3.120 3.119 3.878 3.878
overdracht 1.585 3.878 3.086 4.711
GRONDFONDS 
ontvangsten 0 1 3.218 3.240
dotatie 0 0 3.215 3.215
andere 0 1 3 25
uitgaven 3.700 2.710 4.655 1.867
saldo jaar -3.700 -2709 -1.437 1373
saldo vorige jaren 4.145 4.145 1.437 1.436
overdracht 445 1436 0 280945 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
CATERING 
ontvangsten 7.883 7.771 8.366 6.068
dotatie 5.283 5.344 4.631 3.073
andere 2.600 2.427 3.735 2.995
uitgaven 8.307 7.201 9.107 7.448
saldo jaar -424 570 -741 -1.380
saldo vorige jaren 424 547 741 1.117
overdracht 0 1.117 0 -263
LOODSWEZEN 
ontvangsten 74.095 74.063 80.876 78.474
dotatie 0 0 0 17
andere 74.095 74.063 80.876 78.457
uitgaven(40) 74.095 71.796 83.158 80.872
saldo jaar 0 2.267 -2.282 -2.398
saldo vorige jaren 116 131 2.398 2.398
overdracht 116 2.398 116 0
Fonds Inschrijvingsgelden Centra Volwasseneneonderwijs 
ontvangsten 0 0 6641 5302
dotatie 0 0 5.289 5.289
andere 0 0 1.352 13
uitgaven 0 0 6.641 2.028
saldo jaar 0 0 0 3274
saldo vorige jaren 0 0 0 0
overdracht 0 0 0 3274
VLOOT 
ontvangsten 48.992 48.706 54.551 54.509
dotatie 29.516 29.501 32.587 32.602
andere 19.476 19.205 21.964 21.907
uitgaven(40) 51.846 44.949 57.423 45.037
saldo jaar -2854 3757 -2872 9472
saldo vorige jaren 18.192 18.192 21.948 21.949
overdracht 15.338 21.949 19.076 31.421
WAARBORGFONDS MICROFINANCIERING 
ontvangsten 248 201 248 207
dotatie 248 248 248 248
andere 0 -47 0 -41
uitgaven(40) 25 0 25 0
saldo jaar 223 201 223 207
saldo vorige jaren 223 223 446 424
overdracht 446 424 669 631
HERSTELFONDS 
ontvangsten 1548 2.313 1783 2.054
andere 1.548 2.313 1.783 2.054
uitgaven 1.537 781 1.887 1.129
saldo jaar 11 1.532 -104 925
saldo vorige jaren 5.175 5.072 6.707 6.604
overdracht 5.186 6.604 6.603 7.529
ICT  
ontvangsten 58.379 58.379 59.587 59.557
dotatie 58.379 58.379 59.587 59.557
andere 0 0 0 0
uitgaven 51.347 52.047 59.587 53.358
saldo jaar 7.032 6.332 0 6.199
saldo vorige jaren 0 0 6.332 6.332
overdracht 7.032 6.332 6.332 12.531
OVERHEIDSPERSONEEL  
ontvangsten 2.138 1.175 1.936 1.461
dotatie 718 718 729 726
andere 1.420 457 1.207 735
uitgaven 1.602 392 1.613 848
saldo jaar 536 783 323 613
saldo vorige jaren 0 0 536 783
overdracht 536 783 859 1.396Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 46
TOTAAL 
ontvangsten 1.385.448 1.386.503 1.323.351 1.285.983
dotatie 1.071.851 1.090.257 985.674 979.868
andere 313.597 296.246 337.677 306.115
uitgaven 1.630.467 1.430.328 1.661.382 1.195.135
saldo jaar -245.019 -43.825 -338.031 90.848
saldo vorige jaren 421.270 426.702 377.035 382.877
overdracht 176.251 382.877 39.004 473.725
 
2.6.2 Voorlegging en controleverklaring 
De onderstaande tabel toont de data van ontvangst van de DAB-
rekeningen door het Rekenhof en de data waarop het Rekenhof de con-
trole beëindigd heeft verklaard.  
 
Domein DAB ontvangst CV 
BZ Catering 17.07.09 23.04.10 
 Entiteit ICT-beleid 07.07.09 30.03.10 
 Overheidspersoneel 07.07.09 23.04.10 
 Schoonmaak 17.07.09 23.04.10 
IV Waarborgfonds Microfinanciering 02.07.09 30.03.10 
OND Hogere Zeevaartschool 02.07.09 13.04.10 
 Inschrijvingsgelden centra volwassenenonderwijs 02.07.09 13.04.10 
WVG Centrum voor Informatie, Communicatie en Vorming in 
De Welzijnssector 02.07.09 30.03.10 
CJSM Alden Biesen 02.07.09 30.03.10 
 Gaasbeek 02.07.09 30.03.10 
 Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen 02.07.09 13.04.10 
LNE Minafonds 07.07.09 30.03.10 
MOW Luchthaven Antwerpen 07.07.09 30.03.10 
 Luchthaven Oostende(41) 23.07.09 - 
 Vlaams Infrastructuurfonds 07.07.09 06.04.10 
 Linkerscheldeoever 07.07.09 30.03.10 
 Loodswezen 03.08.09 13.04.10 
 Vloot 07.07.09 30.03.10 
ROWOE Vlaams Instituut Onroerend Erfgoed 07.07.09 30.03.10 
 Fonds Financiering Urgentieplan So ciale Huisvesting 07.07.09 30.03.10 
 Grondfonds 07.07.09 30.03.10 
 Herstelfonds 07.07.09 30.03.10 
CV = controleverklaring door het Rekenhof 
 De meeste DAB’s dienen hun jaarrekeningen in te dienen vóór 30 april van het jaar volgend op het begrotingsjaar. Het Rekenhof ontving echter alle DAB-rekeningen pas in juli, op die van Loodswezen na.   
 
41  Voor het begrotingsjaar 2008 gaat het  om een niet afgesloten rekening.  47 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 2.6.3 Bijzondere controleresultaten  
De onderstaande paragrafen geven per beleidsdomein de belangrijkste 
opmerkingen weer die het Rekenhof naar aanleiding van zijn controle op 
de rekeningen over 2008 van de DAB’s aan de Vlaamse minister van 
Financiën en Begroting heeft medegedeeld. Het maakt ook telkens mel-ding van de antwoorden van de minister.  
  
Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid   
 Aan dit beleidsdomein zijn geen DAB’s verbonden. 
 
Beleidsdomein Bestuurszaken 
 
Catering 
 Bij de voorlegging van de rekening hanteerde de DAB een nieuwe 
werkwijze, waarbij hij bv. geen kwartaalstaten meer opmaakte. Dat 
vergt aanpassingen aan het beheersbesluit. 
 De uitgaven voor 2008 overschreden de ontvangsten, door de door-
storting in 2009 (in plaats van in 2008) van een deel van de dotatie. 
 De aansluiting tussen de uitvoeringsrekening van de DAB en de 
rapportering in de financiële reconciliatiestaten en hun onderliggen-de rapporten, kon niet worden gemaakt voor de basisallocaties wer-
kingskosten  en investeringen . Een bedrag van 5.379,74 EUR werd 
zodoende verkeerd aangerekend. 
 Er is aansluiting tussen de ontvangsten, maar er zijn voor het begro-
tingsartikel eigen inkomsten  verschillen voor de vastgestelde rech-
ten, die leidden tot een verschil in de naar 2009 over te dragen 
vastgestelde rechten van 1.090,92 EUR. 
 
Entiteit ICT-beleid 
 Bij de voorlegging van de rekening heeft de DAB een nieuwe werk-
wijze gehanteerd, waarbij hij bv. geen kwartaalstaten meer opmaak-
te. Dat vergt aanpassingen aan het beheersbesluit. 
 
Overheidspersoneel 
 Voor de basisallocatie werkingskosten  sloten de uitvoeringsrekening 
van de DAB en de rapportering in de financiële reconciliatiestaten 
en hun onderliggende rapporten niet op elkaar aan. 
tingsartikel eigen inkomsten  verschillen in de vastgestelde rechten. 
 
Schoonmaak 
vergt aanpassingen aan het beheersbesluit. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 48
VLAAMS PARLEMENT  De uitgaven voor 2008 overschreden de ontvangsten, door de door-
 Voor het ontvangstenartikel eigen inkomsten  sloten de uitvoerings-
rekening van de DAB en de rapportering in de financiële reconcilia-
tiestaten en hun onderliggende rapporten niet op elkaar aan. Als 
gevolg daarvan is ook de overdracht in het kasboek na verdeling eventueel 135,27 EUR te laag.  
 
Beleidsdomein Financiën en Begroting 
 
Aan dit beleidsdomein zijn geen DAB’s verbonden. 
 
Beleidsdomein Internationaal Vlaanderen 
 
Waarborgfonds Microfinanciering 
 De DAB ontving voor 2008 een dotatie van 248.000 EUR. Door een 
foutieve boeking in Orafin kwam deze dotatie niet in de uitvoerings-
rekening van 2008 tot uiting. 
 
Beleidsdomein Economie, Wetenschap en Innovatie 
 
Beleidsdomein Onderwijs en Vorming 
 
Hogere Zeevaartschool 
rapportering in de financiële reconciliatiestaten en hun onderliggen-
de rapporten, kon niet worden gemaakt voor de basisallocaties Per-
soneel , Werkingskosten  en Kapitaaluitgaven . 
 De DAB begroot bepaalde gelden niet. Tot en met 2007 rapporteer-
de hij deze verrichtingen onder Sectie II, Verrichtingen voor Orde . 
De uitvoeringsrekening 2008 heeft geen sectie II meer, alleen nog 
een bijlage IV-17 (affectatie wachtgelden) en IV-18 (uitgave van een 
derdengeld). Over verrichtingen zoals de stage op zee of onder-zoeksprojecten rapporteert de HZS dus niet meer volwaardig.  
 De begroting van de Hogere Zeevaartschool in de uitvoeringsreke-
ning stemt niet overeen met de decretaal goedgekeurde aangepas-
te begroting maar betreft de dringende aanpassing die het be-
stuurscollege op 12 november 2008 besliste. 49 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  De algemeen directeur keurt, samen met de ordonnateur, de eigen 
onkostennota's voor representatiekosten goed (ongeveer 7.000 
EUR in 2008).  
 Voor de indienstneming van jobstudenten hanteert de HZS een 
voorrangsregeling voor kinderen van personeelsleden, in strijd met 
de circulaire van de Vlaams minister van Bestuurszaken van 10 mei 2007. 
 
Fonds Inschrijvingsgelden Centra voor Volwassenenonderwijs 
(CVO) 
 Het fonds ontving in 2008 twee dotaties: 5.289.000 EUR en 440.000 
EUR. Nochtans bepaalde het decreet van 15 juni 2007 betreffende het volwassenenonderwijs de dotatie op 6.342.000 EUR.  
 Zowel de begrotingsontvangsten als de begrotingsuitgaven in ver-
band met de inschrijvingsgelden werden ruim overschat. De realisa-tiegraad bedroeg respectievelijk 1% en 30%.  
 Het fonds compenseerde ontvangsten en uitgaven met elkaar. 
 Het decreet volwassenenonderwijs bepaalt dat het fonds middelen 
kan toekennen aan CVO’s met bepaalde onderwijsbevoegdheden, maar de Vlaamse Regering moet  daarvoor nog een uitvoeringsbe-
sluit treffen. 
 
Beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 
 
CICOV 
 Voor de basisallocaties personeel, werkingskosten  en kapitaaluitga-
ven sloten de uitvoeringsrekening van de DAB en de rapportering in 
de financiële reconciliatiestaten en hun onderliggende rapporten 
niet op mekaar aan. 
 
Beleidsdomein Cultuur, Jeugd, Sport en Media 
 
Kasteel van Gaasbeek 
werkwijze, waarbij hij bv. geen kwartaalstaten meer opmaakte. 
Waar nodig dient het beheersbesluit te worden aangepast. 
 De aansluiting tussen de uitvoeringsrekening en de rapportering in 
de financiële reconciliatiestaten en hun onderliggende rapporten, 
kan niet worden gemaakt voor de basisallocatie  werkingskosten . Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 50
VLAAMS PARLEMENT  De DAB haalde niet het bezoekerscijfer dat het beleidsplan 2006-
2010 heeft vooropgesteld (slechts een stijging in 2008 van 2% in 
plaats van 10%). 
 De uitvoeringsrekening 2008 rapporteert 146.900,67 EUR naar 
2009 over te dragen verbintenissen. 62.217,79 EUR ervan betreft 
vastleggingen van 2007 of vroeger. De DAB zou dit bedrag in 2009 hebben uitgezuiverd. 
 Een grafisch bureau voerde in 2008 ongeveer 32.000 EUR opdrach-
ten uit zonder mededinging. Pas in 2009 werd een overheidsop-dracht uitgeschreven. De DAB kocht in 2008 ook ongeveer 8.000 
EUR audiovisuele apparatuur aan bij een firma zonder beroep op 
mededinging. 
 De inventaris van de vermogensgoederen is niet eenvormig samen-
gesteld en bij de fysieke controle bleek een museumstuk te ontbre-ken.  
 
KMSKA 
 De ontvangstenzijde van de begroting vermeldde 30.000 EUR 
sponsorgelden, maar de uitvoeringsrekening registreerde daarvoor 
geen ontvangsten. Dat komt door het afleiden van de sponsorgel-
den naar het patrimonium (of eigen vermogen). Het Rekenhof no-
teerde overigens op alle ontvangstenartikelen (met uitzondering van de dotatie) lage realisatiegraden. 
 In 2001 wees het Rekenhof al op de ondoorzichtige financiële struc-
tuur van het KMSKA door de onduidelijke scheiding tussen de DAB en het patrimonium. Dat is nog steeds het geval. 
 Het KMSKA rapporteerde 671.177,68 EUR naar 2009 over te dra-
gen verbintenissen. Sommige ervan gaan terug op oorspronkelijke 
vastleggingen uit 2004, 2005 of 2006. Het KMSKA zou werken aan 
een uitzuivering van de over te dragen verbintenissen. 
 De steekproefsgewijze controle van de verantwoordingsstukken 
voor de uitgaven gaf aanleiding tot tal van opmerkingen: vaak ont-brak de bestelbon, regelmatig betaalde het KMSKA pas na ont-vangst van een aanmaning door de leverancier, het KMSKA betaal-
de een factuur die was gericht aan een personeelslid, financiële af-
spraken zijn onvoldoende geformaliseerd, een formele interne dele-gatieregeling ontbreekt, bevoegdheidsoverschrijdingen deden zich 
voor en de regelgeving op de overheidsopdrachten werd niet altijd 
nageleefd.  
werkwijze, waarbij hij bv. geen kwartaalstaten meer opmaakte. Dat vergt aanpassingen aan het beheersbesluit. 
 Voor de basisallocaties werkingskosten  en kapitaaluitgaven  sloten 
de uitvoeringsrekening van de DAB en de rapportering in de finan-ciële reconciliatiestaten en hun onderliggende rapporten niet op 
mekaar aan. 
 51 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT Landcommanderij Alden Biesen 
en hun onderliggende rapporten niet op mekaar aan. 
 
Beleidsdomein Werk en Sociale economie 
 
Beleidsdomein Landbouw en Visserij 
 
Beleidsdomein Leefmilieu en Natuur 
 
Minafonds 
 Tot 2007 rekende de DAB in de uitvoeringsrekening van de begro-
ting de uitgaven aan voor de effectief betaalde bedragen, vanaf 
2008 deed hij dat voor de geordonnanceerde bedragen. In 2007 werd uitzonderlijk 635.142,35 EUR geregistreerd als geordonnan-
ceerd, maar nog niet betaald. Dat bedrag kwam niet in de uitvoe-
ringsrekening 2007, noch in die over 2008. Op 31 december 2008 was het begrotingssaldo dus niet correct. 
 
Beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken 
 
Linkerscheldeoever 
De controle heeft geen aanleiding tot opmerkingen gegeven. 
 
Luchthaven Antwerpen 
De controle resulteerde alleen in een boekhoudtechnische opmerking, 
die het Rekenhof rechtstreeks aan de luchthavencommandant richtte. 
 
Luchthaven Oostende 
Tijdens het onderzoek van de rekeningen 2009 van de DAB Luchthaven 
Oostende werden belangrijke vaststellingen gedaan, die ook gevolgen 
hebben voor de rekeningen 2005, 2006, 2007 en 2008. Het Rekenhof kan, gelet op de veroordeling van de rekenplichtige op 16 februari 2009 
door de Rechtbank van Eerste Aanleg te Brugge, deze DAB-rekeningen 
niet afsluiten.  Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 52
VLAAMS PARLEMENT Loodswezen 
 Al over de rekeningen 2004 heeft het Rekenhof opgemerkt dat een 
van de voordelen bij de oprichting van het loodswezen als DAB was 
dat de activiteit loodsen financieel transparanter zou worden door 
het voeren van een economische boekhouding. Bepaalde kosten, 
zoals de huur van gebouwen, logistieke en drukkerijkosten worden echter niet aangerekend omdat de betrokken afdelingen van de 
Vlaamse Gemeenschap daarover geen afrekeningen opstellen. 
 
Vlaams Infrastructuurfonds 
wijze gehanteerd, waarbij hij bijvoorbeeld geen kwartaalstaten meer 
opmaakte. Dat vergt aanpassingen aan het beheersbesluit.  
 
Vloot 
 Het Rekenhof heeft herinnerd aan zijn opmerking over het uitblijven 
van een prestatieovereenkomst of protocollen inzake logistieke on-
dersteuning door bepaalde diensten van de Vlaamse Regering. 
 
Beleidsdomein Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend 
Erfgoed 
 
FFUSH 
 
Grondfonds 
 
Herstelfonds 
 
VIOE 
 Bij de voorlegging van zijn rekening hanteerde de DAB een nieuwe 
vergt echter aanpassingen aan het beheersbesluit.  53 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 2.6.4 Conclusies DAB 
In 2008 bedroegen de ontvangsten van de diensten met afzonderlijk 
beheer 1.323,4 miljoen EUR, waarvan 985,7 miljoen EUR dotaties. De 
DAB’s gaven 1.661,4 miljoen EUR uit. Het Minafonds en het Vlaams 
lnfrastructuurfonds namen daarvan samen het overgrote deel voor hun rekening (samen 922,2 miljoen EUR). 
 
De diverse controleresultaten geven geen aanleiding tot een gedetail-leerde rapportering aan het Vlaams Parlement. Wel bleken de meeste 
DAB’s bij de voorlegging van de rekening een nieuwe werkwijze te heb-
ben gehanteerd, waarbij zij bijvoorbeeld geen kwartaalstaten meer op-maakten. Dat vertaalde zich echter niet in aangepaste beheersbesluiten. 
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 54
VLAAMS PARLEMENT 2.7 Vlaamse openbare rechtspersonen 
2.7.1 Overzicht van de rekeningen 2008 
Het project Beter Bestuurlijk Beleid heeft in de loop van 2006 belangrijke 
wijzigingen gebracht in de organisatie van de Vlaamse overheid. Ter 
uitvoering van het kaderdecreet bestuurlijk beleid kwamen nieuwe 
agentschapsvormen tot stand: intern verzelfstandigde agentschappen (IVA’s) met en zonder rechtspersoonlijkheid, publiekrechtelijk en privaat-
rechtelijk vormgegeven extern verzelfstandigde agentschappen (EVA’s). 
Heel wat Vlaamse openbare instellingen (VOI’s) blijven echter buiten het toepassingsgebied van het kaderdecreet, en daarbuiten werden zoge-
naamde eigen vermogens  met rechtspersoonlijkheid gecreëerd. Daar-
door is de diversiteit aan Vlaamse openbare rechtspersonen sinds de 
hervorming toegenomen. De belangrijkste types zijn: 
 VOI van categorie A (VOI A) 
 VOI van categorie B (VOI B) 
 VOI sui generis (VOI SG) 
 IVA met rechtspersoonlijkheid (IVA rp) 
 publiekrechtelijk vormgegeven EVA (EVA publ) 
 privaatrechtelijk vormgegeven EVA (EVA priv) 
 eigen vermogen (EV) 
 
Een specifieke categorie van Vlaamse openbare rechtspersonen zijn de 
strategische adviesraden (SAR’s), opgericht ter uitvoering van het de-creet van 18 juli 2003 tot regeling van de strategische adviesraden. Zij 
zijn niet betrokken bij de uitvoering van het beleid, maar hebben tot taak 
het Vlaams Parlement, de Vlaamse Regering of de individuele ministers te adviseren over strategische beleidsaangelegenheden. 
 
De onderstaande tabel geeft een samenvatting van de begrotingen en de uitvoeringscijfers van de Vlaamse openbare rechtspersonen voor het 
jaar 2008. 
 Het Topstukkenfonds staat niet in de tabel omdat die instelling in 2008 nog geen budgettaire verrichtingen uitvoerde. Het Universitair Zieken-
huis Gent en de openbare psychiatrische zorgcentra Geel en Rekem zijn 
onderworpen aan de ziekenhuiswetgeving en dienen geen ESR-
uitvoeringsrekening voor te leggen. Dat geldt ook voor de privaatrechte-
lijk vormgegeven EVA’s, met uitzondering van de Herculesstichting. De tabel bevat evenmin gegevens ov er de VOI Gemeenschapsonderwijs. 
Het Rekenhof kon de controle over de rekeningen van die instelling niet beëindigen bij ontstentenis, sinds 1999, van het gedeelte consolidatie van de scholengroepen. De uitvoeringsrekening van de SERV was in 
2008 nog niet het voorwerp van controle door het Rekenhof. 55 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
De tabel vermeldt de globale ontvangsten en uitgaven(42) volgens de 
uitvoeringsrekeningen van de Vlaamse openbare rechtspersonen. Hij 
geeft de ontvangsten die voortkomen uit dotaties afzonderlijk weer. Het 
gaat meestal om dotaties uit de algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap. Soms komen de dotaties ook uit de begrotin-
gen van DAB’s of andere Vlaamse openbare rechtspersonen. Voorts 
bevat de tabel het begrotings- en uitvoeringssaldo van het jaar, het ge-cumuleerde overgedragen saldo van vorige jaren en het over te dragen 
saldo.  
 In tegenstelling tot vorige jaren is het globale uitvoeringssaldo van de 
Vlaamse openbare rechtspersonen negatief. Dat is voornamelijk het 
gevolg van de aanwending van de in het Vlaams Toekomstfonds opge-spaarde middelen in het kader van de financieel-economische crisis. In 
dit verband besteedde dat agentschap 500 miljoen EUR in een kapitaal-
verhoging van de NV Dexia.  
  (in duizenden EUR)
    begroting uitvoering
Beleidsdomein Diensten voor het Algemeen 
Regeringsbeleid     
Agentschap voor Geografi-
sche Informatie Vlaanderen 
(AGIV) - EVA publ ontvangsten 37.455 18.567
dotatie 34.304 15.442
andere 3.151 3.125
uitgaven 16.543 14.748
saldo jaar 20.912 3.819
saldo vorige jaren  2.605
overdracht  6.424
Vlaams Brusselfonds - VOI A ontvangsten 8.292 8.563
dotatie 6.019 6.019
andere 2.273 2.544
uitgaven 8.297 6.688
saldo jaar -5 1.875
saldo vorige jaren  3.004
overdracht  4.879
Beleidsdomein Bestuursza-
ken       
Vlaamse Adviesraad voor 
Bestuurszaken - SAR ontvangsten 183 183
dotatie 183 183
andere 0 0
uitgaven 228 103
saldo jaar -45 80
saldo vorige jaren  69
overdracht  149
 
42  In tegenstelling tot vorige jaren geeft de tabel de ontvangsten en uitgaven weer 
inclusief opnemingen uit en dot aties aan reservefondsen. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 56
VLAAMS PARLEMENT   (in duizenden EUR)
Beleidsdomein Financiën en 
Begroting       
Financieringsfonds voor 
Schuldafbouw en Eenmalige Investeringsuitgaven (FFEU) - VOI A ontvangsten 169.850 169.855
dotatie 169.850 169.851
andere 0 4uitgaven 157.996 140.111
saldo jaar 11.854 29.744
saldo vorige jaren  360.034
overdracht  389.778
Vlaams Fonds voor de Las-
tendelging (VFLD) - VOI A ontvangsten 52.958 50.696
dotatie 52.512 50.646
andere 446 50uitgaven 54.412 32.178
saldo jaar -1.454 18.518
saldo vorige jaren  90.942
overdracht  109.460
Vlaams Toekomstfonds - IVA 
rp ontvangsten 153.800 167.414
dotatie 153.800 153.800
andere 0 13.614uitgaven 500.000 506.505
saldo jaar -346.200 -339.091
saldo vorige jaren  360.052
overdracht  20.961
Beleidsdomein Internatio-
naal Vlaanderen       
Strategische Adviesraad In-
ternationaal Vlaanderen - SAR ontvangsten 240 240
dotatie 240 240
andere 0 0uitgaven 320 81
saldo jaar -80 159
saldo vorige jaren  240
overdracht  399
Toerisme Vlaanderen - IVA rp ontvangsten 64.663 58.392
dotatie 59.893 53.380
andere 4.770 5.012uitgaven 66.258 52.494
saldo jaar -1.595 5.898
saldo vorige jaren  14.343
overdracht  20.241
Vlaams Agentschap voor In-
ternationaal Ondernemen - Flanders Investment and Tra-de (VAIO - FIT) - EVA publ ontvangsten 53.803 51.035
dotatie 49.081 45.356
andere 4.722 5.679uitgaven 53.803 50.884
saldo jaar 0 151
saldo vorige jaren  2.633
overdracht  2.78457 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
Beleidsdomein Economie, 
Wetenschap en Innovatie       
Fonds voor Flankerend Eco-
nomisch Beleid (Hermes-fonds) - VOI A ontvangsten 233.716 230.251
dotatie 223.716 220.616
andere 10.000 9.635uitgaven 319.457 210.656
saldo jaar -85.741 19.595
saldo vorige jaren  132.452
overdracht  152.047
Grindfonds - VOI A ontvangsten 2.500 1.499
dotatie 900 0
andere 1.600 1.499uitgaven 6.000 1.889
saldo jaar -3.500 -390
saldo vorige jaren  29.045
overdracht  28.655
Herculesstichting - EVA priv ontvangsten 16.056 31.317
dotatie 15.606 15.606
andere 450 15.711uitgaven 11.863 32.011
saldo jaar 4.193 -694
saldo vorige jaren  0
overdracht  -694
Instituut voor de Aanmoedi-
ging van Innovatie door We-tenschap en Technologie in Vlaanderen (IWT-Vlaanderen) - VOI B ontvangsten 238.194 238.284
dotatie 233.359 233.631
andere 4.835 4.653uitgaven 244.542 227.804
saldo jaar -6.348 10.480
saldo vorige jaren  7.307
overdracht  17.787
Vlaams Agentschap Onder-
nemen (VLAO) - IVA rp ontvangsten 15.732 16.315
dotatie 14.145 15.206
andere 1.587 1.109uitgaven 15.760 15.441
saldo jaar -28 874
saldo vorige jaren  2.716
overdracht  3.590
Vlaamse Instelling voor Tech-
nologisch Onderzoek (VITO) - VOI SG ontvangsten 73.863 72.718
dotatie 43.113 43.081
andere 30.750 29.637uitgaven 71.565 70.508
saldo jaar 2.298 2.210
saldo vorige jaren  4.134
overdracht  6.344Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 58
Beleidsdomein Onderwijs 
en Vorming       
Agentschap voor Infrastruc-
tuur in het Onderwijs (AGIOn) - IVA rp ontvangsten 178.033 174.339
dotatie 171.572 172.221
andere 6.461 2.118uitgaven 178.033 175.652
saldo jaar 0 -1.313
saldo vorige jaren  59.124
overdracht  57.811
Vlaamse Onderwijsraad 
(VLOR) - SAR ontvangsten 3.110 2.940
dotatie 2.857 2.776
andere 253 164uitgaven 3.104 2.873
saldo jaar 6 67
saldo vorige jaren  124
overdracht  191
Beleidsdomein Welzijn, 
Volksgezondheid en Gezin       
Fonds Jongerenwelzijn - IVA 
rp ontvangsten 295.963 297.420
dotatie 282.910 282.910
andere 13.053 14.510uitgaven 306.815 300.567
saldo jaar -10.852 -3.147
saldo vorige jaren  11.232
overdracht  8.085
Kind en Gezin - IVA rp ontvangsten 493.024 487.610
dotatie 375.779 374.713
andere 117.245 112.897uitgaven 493.024 469.963
saldo jaar 0 17.647
overdracht  17.647
Vlaams Agentschap voor Per-
sonen met een Handicap (VAPH) - IVA rp ontvangsten 1.090.426 1.082.207
dotatie 1.067.09
0 1.065.875
andere 23.336 16.332
uitgaven 1.098.398 1.088.063
saldo jaar -7.972 -5.856
saldo vorige jaren  9.972
overdracht  4.116
voor Persoonsgebonden Aan-gelegenheden (VIPA) - IVA rp ontvangsten 150.978 145.807
dotatie 144.871 144.871
andere 6.107 936uitgaven 167.170 144.321
saldo jaar -16.192 1.486
saldo vorige jaren  16.503
overdracht  17.98959 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
Vlaams Zorgfonds - IVA rp ontvangsten 467.200 472.356
dotatie 332.513 332.513
andere 134.687 139.843uitgaven 466.167 459.286
saldo jaar 1.033 13.070
saldo vorige jaren  10.495
overdracht  23.565
Beleidsdomein Cultuur, 
Jeugd, Sport en Media       
Commissariaat-Generaal  
voor de Bevordering van de Lichamelijke Ontwikkeling, de Sport en de Openluchtrecrea-tie (BLOSO) - IVA rp ontvangsten 98.737 97.526
dotatie 88.492 85.249
andere 10.245 12.277uitgaven 98.737 94.568
saldo jaar 0 2.958
saldo vorige jaren  1.786
overdracht  4.744
Fonds Culturele Infrastructuur 
(FOCI) - VOI A ontvangsten 17.677 17.697
dotatie 17.662 17.662
andere 15 35uitgaven 17.677 10.412
saldo jaar 0 7.285
saldo vorige jaren  22.792
overdracht  30.077
Reproductiefonds Vlaamse 
Musea (RVM) - VOI SG ontvangsten 248 47
dotatie 150 0
andere 98 47uitgaven 303 118
saldo jaar -55 -71
saldo vorige jaren  78
overdracht  7
Strategische Adviesraad Cul-
tuur, Jeugd, Sport en Media - SAR ontvangsten 124 124
dotatie 124 124
andere 0 0uitgaven 124 48
saldo jaar 0 76
overdracht  76Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 60
Vlaams Fonds voor de Lette-
ren (VFL) - VOI SG ontvangsten 3.999 4.387
dotatie 3.999 4.261
andere 0 126uitgaven 3.999 4.275
saldo jaar 0 112
saldo vorige jaren  -351
overdracht  -239
Vlaamse Radio- en Televisie-
omroep (VRT) - VOI SG ontvangsten 479.473 482.818
dotatie 298.594 298.679
andere 180.879 184.139uitgaven 496.254 473.192
saldo jaar -16.781 9.626
saldo vorige jaren  23.174
overdracht  32.800
Vlaamse Regulator voor de 
Media (VRM) - EVA publ ontvangsten 2.343 2.392
dotatie 1.501 1.503
andere 842 889uitgaven 2.571 1.953
saldo jaar -228 439
saldo vorige jaren  2.835
overdracht  3.274
Vlopera - VOI SG ontvangsten 26.534 30.598
dotatie 18.939 21.898
andere 7.595 8.700uitgaven 27.434 26.426
saldo jaar -900 4.172
saldo vorige jaren  -884
overdracht  3.288
Beleidsdomein Werk en 
Sociale Economie       
Herplaatsingsfonds - VOI A ontvangsten 4.465 5.065
dotatie 4.465 4.465
andere 0 600uitgaven 4.465 2.963
saldo jaar 0 2.102
saldo vorige jaren  10.395
overdracht  12.49761 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
Vlaams Agentschap voor On-
dernemersvorming - Syntra Vlaanderen - EVA publ ontvangsten 60.395 58.503
dotatie 57.773 57.588
andere 2.622 915uitgaven 61.953 60.056
saldo jaar -1.558 -1.553
saldo vorige jaren  3.951
overdracht  2.398
Vlaamse Dienst voor Arbeids-
bemiddeling en Beroepsoplei-ding (VDAB) - EVA publ ontvangsten 541.224 549.030
dotatie 438.584 438.086
andere 102.640 110.944uitgaven 530.863 521.209
saldo jaar 10.361 27.821
saldo vorige jaren  129.082
overdracht  156.903
Beleidsdomein Landbouw 
en Visserij       
Eigen Vermogen van het Insti-
tuut voor Landbouw- en Vis-serijonderzoek (EV ILVO) ontvangsten 18.422 22.038
dotatie 5.613 8.999
andere 12.809 13.039uitgaven 24.303 17.759
saldo jaar -5.881 4.279
saldo vorige jaren  6.527
overdracht  10.806
Financieringsinstrument 
Vlaamse Visserij- en Aquicul-tuursector (FIVA) - VOI A ontvangsten 2.939 2.916
dotatie 2.914 2.914
andere 25 2uitgaven 3.539 2.164
saldo jaar -600 752
saldo vorige jaren  3.449
overdracht  4.201
Strategische Adviesraad voor 
Landbouw en Visserij (SAR) ontvangsten 0 100
dotatie 0 100
andere 0 0uitgaven 0 0
saldo jaar 0 100
overdracht  100
Vlaams Landbouwinveste-
ringsfonds (VLIF) - VOI A ontvangsten 56.266 56.673
dotatie 55.986 55.986
andere 280 687uitgaven 55.666 55.651
saldo jaar 600 1.022
saldo vorige jaren  3.110
overdracht  4.132Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 62
Beleidsdomein Leefmilieu 
en Natuur       
tuut voor Natuur- en Boson-derzoek (EV INBO) - EV ontvangsten 2.689 2.895
dotatie 678 672
andere 2.011 2.223uitgaven 2.293 2.114
saldo jaar 396 781
saldo vorige jaren  2.032
overdracht  2.813
Ondersteunend Centrum van 
het Agentschap voor Natuur en Bos (OC-ANB) - EV ontvangsten 4.290 4.226
dotatie 0 7
andere 4.290 4.219uitgaven 4.253 1.020
saldo jaar 37 3.206
saldo vorige jaren  7.911
overdracht  11.117
Openbare Vlaamse Afvalstof-
fenmaatschappij (OVAM) - IVA rp ontvangsten 123.075 106.028
dotatie 51.997 48.063
andere 71.078 57.965uitgaven 124.521 106.111
saldo jaar -1.446 -83
saldo vorige jaren  4.096
overdracht  4.013
Vlaamse Landmaatschappij 
(VLM) - EVA publ ontvangsten 95.705 97.194
dotatie 75.885 75.352
andere 19.820 21.842uitgaven 91.483 84.333
saldo jaar 4.222 12.861
saldo vorige jaren  69.247
overdracht  82.108
Vlaamse Maatschappij voor 
de Watervoorziening (VMW) - VOI B ontvangsten 536.965 567.514
dotatie 76.365 80.104
andere 460.600 487.410uitgaven 554.022 572.037
saldo jaar -17.057 -4.523
saldo vorige jaren  92.348
overdracht  87.825
Vlaamse Milieumaatschappij 
(VMM) - IVA rp ontvangsten 115.225 106.103
dotatie 108.913 102.116
andere 6.312 3.987uitgaven 113.676 99.684
saldo jaar 1.549 6.419
saldo vorige jaren  17.417
overdracht  23.83663 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
Vlaamse Reguleringsinstantie 
voor de Elektriciteits- en Gasmarkt (VREG) - EVA publ ontvangsten 3.269 3.269
dotatie 3.269 3.269
andere 0 0uitgaven 3.540 3.174
saldo jaar -271 95
saldo vorige jaren  518
overdracht  613
Beleidsdomein Mobiliteit en 
Openbare Werken       
De Scheepvaart NV - EVA 
publ ontvangsten 125.371 119.163
dotatie 86.114 84.112
andere 39.257 35.051uitgaven 107.575 104.997
saldo jaar 17.796 14.166
saldo vorige jaren  15.040
overdracht  29.206
Fonds Stationsomgevingen - 
IVA rp ontvangsten 7.100 12.244
dotatie 7.100 12.244
andere 0 0uitgaven 7.100 4.019
saldo jaar 0 8.225
saldo vorige jaren  6.183
overdracht  14.408
Pendelfonds - VOI A ontvangsten 5.740 5.740
dotatie 5.740 5.740
andere 0 0uitgaven 4.160 854
saldo jaar 1.580 4.886
saldo vorige jaren  5.964
overdracht  10.850
Vlaamse Vervoermaatschap-
pij - De Lijn - EVA publ ontvangsten 1.168.951 1.103.928
dotatie 958.085 891.025
andere 210.866 212.903uitgaven 1.175.206 1.129.796
saldo jaar -6.255 -25.868
saldo vorige jaren  -164.252
overdracht  -190.120
Waterwegen & Zeekanaal NV 
- EVA publ ontvangsten 313.075 288.288
dotatie 249.871 216.026
andere 63.204 72.262uitgaven 313.075 251.631
saldo jaar 0 36.657
saldo vorige jaren  16.557
overdracht  53.214Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 64
Beleidsdomein Ruimtelijke Ordening, 
Woonbeleid en Onroerend Erfgoed   
Garantiefonds voor de Huis-
vesting - VOI A ontvangsten 710 710
dotatie 710 710
andere 0 0uitgaven 710 589
saldo jaar 0 121
saldo vorige jaren  264
overdracht  385
Investeringsfonds voor Grond- 
en Woonbeleid voor Vlaams-Brabant (VLABINVEST)  - VOI A ontvangsten 9.772 9.919
dotatie 9.000 9.000
andere 772 919uitgaven 10.674 6.842
saldo jaar -902 3.077
saldo vorige jaren  11.260
overdracht  14.337
Rubiconfonds - VOI A ontvangsten 2.550 2.550
dotatie 2.550 2.550
andere 0 0uitgaven 1.012 0
saldo jaar 1.538 2.550
saldo vorige jaren  2.500
overdracht  5.050
Strategische Adviesraad 
Ruimtelijke Ordening - SAR ontvangsten 216 216
dotatie 216 216
saldo jaar 216 216
overdracht  216
Strategische Adviesraad Wo-
nen - SAR ontvangsten 201 201
dotatie 201 201
saldo jaar 201 201
overdracht  201
Sociaal Wonen (VMSW) - EVA publ ontvangsten 1.236.308 1.077.427
dotatie 105.514 101.423
andere 1.130.794 976.004uitgaven 1.262.437 1.232.183
saldo jaar -26.129 -154.756
saldo vorige jaren  397.395
overdracht  242.63965 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
TOTAAL  ontvangsten 8.864.097 8.615.537
dotatie 6.171.317 6.029.280
andere 2.692.780 2.586.257
uitgaven 9.343.380 8.873.004
saldo jaar -479.283 -257.467
saldo vorige jaren   1.807.450
overdracht   1.549.983
 
2.7.2 Rekeningvoorlegging en controleverklaring 
De onderstaande tabel toont de data van ontvangst van de VOR-
rekeningen door het Rekenhof en de data waarop het Rekenhof de con-trole beëindigd heeft verklaard. 
 
 ontvangst
2008 CV 
2008 
Agentschap voor Geografische Info rmatie Vlaanderen (AGIV) - EVA publ  28.10.09 04.05.10 
Vlaams Brusselfonds - VOI A  22.04.09 07.07.09 
Vzw De Rand – EVA priv 07.04.09 20.04.10 
Beleidsdomein Bestuurszaken     
Jobpunt Vlaanderen 18.06.09 20.04.10 
Strategische Adviesraad voor Bestuurszaken (VLABEST) - SAR 07.01.10 04.05.10 
Beleidsdomein Financiën en Begroting     
Financieringsfonds voor  Schuldafbouw en Eenmalige Invest eringsuitgaven (FFEU) - VOI A  26.06.09 30.03.10 
Vlaams Fonds voor de Last endelging (VFLD) - VOI A  26.03.09 07.07.09 
Vlaams Toekomstfonds – IVA rp 06.05.09 28.07.09 
Beleidsdomein Internationaal Vlaanderen     
Toerisme Vlaanderen - IVA rp  10.08.09 30.03.10 
Vlaams Agentschap voor Internationaal Ondernemen - Flanders Investment and Trade 
(VAIO - FIT) - EVA publ  10.08.09 23.02.10 
Strategische Adviesraad Internationaal Vlaanderen (SARIV)  - SAR 01.10.09 27.04.10 
Beleidsdomein Economie, Wetenschap en Innovatie     
Fonds voor Flankerend Economisch Beleid (Hermesfonds) - VOI A  03.06.09 30.03.10 
Grindfonds - VOI A  24.04.09 02.03.10 
Instituut voor de Aanmoediging van Innovat ie door Wetenschap en Technologie in Vlaande-
ren (IWT-Vlaanderen) - VOI B  11.01.10 27.04.10 
Herculesstichting – EVA priv 27.10.09 24.11.09 
Vlaams Agentschap Ondernemen (VLAO) - IVA rp  03.06.09 16.02.10 
Vlaamse Instelling voor Technologi sch Onderzoek (VITO) - VOI SG  19.11.09 06.04.10 
Limburgse Reconversiemaatschappij nv  (LRM) – EVA priv 22.07.09 04.05.10 
Participatiemaatschappij Vlaanderen nv (PMV) – EVA priv 22.03.10 01.06.10 
Vlaamse Participatiemaatschappij nv (VPM) – EVA priv 28.08.09 27.04.10 
Beleidsdomein Onderwijs en Vorming   
Agentschap voor Infrastructuur in  het Onderwijs (AGIOn) - IVA rp  13.05.09 06.01.10 
Gemeenschapsonderwijs (GO) - VOI B 07.01.10 04.05.10 
Universitair Ziekenhuis Gent (UZ Gent) – VOI B 03.03.10 20.04.10 
Vlaamse Onderwijsraad (VLOR)  - Strategische Adviesraad  07.01.10* 27.04.10 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 66
VLAAMS PARLEMENT  ontvangst
2008 CV 
2008 
Beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en Gezin     
Fonds Jongerenwelzijn (FJW) –IVA rp  10.08.09 20.04.10 
Kind en Gezin - IVA rp  11.08.09 02.03.10 
Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis Geel – EVA publ 03.02.10 20.04.10 
Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis Rekem – EVA publ 11.01.10 13.04.10 
Vlaams Agentschap voor Personen me t een Handicap (VAPH) - IVA rp  11.08.09 09.03.10 
Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegenheden (VIPA) – IVA rp  26.06.09 23.02.10 
Vlaams Zorgfonds - IVA rp 10.08.09 27.04.10 
Beleidsdomein Cultuur, Jeugd, Sport en Media     
Commissariaat-Generaal voor de Bevordering v an de Lichamelijke Ontwikkeling, de Sport 
en de Openluchtrecreatie (BLOSO) - IVA rp 10.08.09 02.03.10 
Fonds Culturele Infrastructuur (FOCI) - VOI A  27.05.09 16.02.10 
Reproductiefonds Vlaamse Musea (RVM) - VOI SG 07.01.10 09.02.10 
Vlaams Fonds voor de Letteren (VFL) - VOI SG 07.01.10 16.03.10 
Vlaamse Radio- en Televisieomroep (VRT) - VOI SG 28.10.09 20.04.10 
Vlaamse Regulator voor de Media (VRM) - EVA publ 10.08.09 16.02.10 
Vlopera - VOI SG 18.01.10 27.04.10 
Strategische Adviesraad  Cultuur, J eugd, Sport en Media  24.09.09 27.04.10 
Beleidsdomein Werk en Sociale Economie   
Herplaatsingsfonds - VOI A 25.05.09 29.09.09 
Vlaams Agentschap voor Ondernemersvorming - Syntra Vlaanderen - EVA publ 10.08.09 16.03.10 
Vlaamse Dienst voor Arbeidsbem iddeling en Beroepsopleiding (V DAB) - EVA publ 07.01.10 30.03.10 
ESF-Agentschap Vlaanderen – EVA priv nvt 20.04.10 
Beleidsdomein Landbouw en Visserij     
Eigen Vermogen – Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek 03.02.10 13.04.10 
Financieringsinstrument Vlaamse Visserij- en A quicultuursector (FIVA) - VOI A 26.06.09 09.03.10 
Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF) - VOI A 26.06.09 23.03.10 
Vlaams Centrum voor Agro- en Visserijmar keting (VLAM) – EVA priv 02.09.09 20.04.10 
Strategische Adviesraad Landbouw en Visserij (SAR LV) - SAR 24.11.09 06.04.10 
Beleidsdomein Leefmilieu en Natuur     
Eigen Vermogen – Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek 28.10.09 27.04.10 
Eigen Vermogen – Ondersteunend Centrum Agentschap Natuur en Bos 17.05.10 01.06.10 
Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) - IVA rp 10.08.09 23.03.10 
Vlaamse Landmaatschappij (VLM) - EVA publ 19.11.09 20.04.10 
Vlaamse Maatschappij voor de Watervoor ziening (VMW) - VOI B 11.01.10 13.04.10 
Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) - IVA rp  22.06.09 16.03.10 
Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektricit eits- en Gasmarkt (VREG) - EVA publ 19.11.09 20.04.10 
Beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken     
De Scheepvaart NV - EVA publ 10.08.09 27.04.10 
Fonds Stationsomgevingen – IVA rp 15.04.09 09.02.10 
Pendelfonds - VOI A 15.04.09 30.03.10 
Vlaamse Vervoermaatschappij - De Lijn - EVA publ 11.01.10 20.04.10 
Waterwegen & Zeekanaal NV - EVA publ 10.08.09 27.04.10 67 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
2008 CV 
2008 
Beleidsdomein Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erfgoed     
Garantiefonds voor Huisvesting – VOI A 22.04.09 22.12.09 
Rubiconfonds – VOI A 02.04.09 05.01.10 
Investeringsfonds voor Grond- en Woonbeleid voor Vlaams-Brabant (VLABINVEST) - VOI A 21.04.09 03.11.09 
Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW) – EVA publ 03.02.10 27.04.10 
Strategische Adviesraad voor Ruimtelijk e Ordening (SARO) – SAR 07.01.10 13.04.10 
Strategische Adviesraad Wonen (SAR Wonen) – SAR 23.11.09 13.04.10 
CV = datum controleverklaring door Rekenhof 
Nvt: Aangezien er geen decretale bas is bestaat voor de controle van het Rekenhof op het ESF-
Agentschap, is dit eigenlijk niet verplicht een rekening voor te leggen, wat het toch deed.  
 
De minister van Financiën en Begroting heeft de meeste jaarrekeningen 
over 2008 van Vlaamse openbare rechtspersonen met vertraging aan 
het Rekenhof voorgelegd. Zo ontving het Rekenhof 29 rekeningen pas na augustus 2009. Achttien rekeningen werden zelfs in 2010 ontvangen. 
Zo is het voorleggingstempo sinds de vertraagde voorlegging van de 
rekeningen over 2005 nog altijd niet verbeterd. Deze vertraagde voor-legging heeft mede de controle van het Rekenhof en een tijdige rappor-
tering van de controleresultaten in dit boek beïnvloed. 
 
2.7.3 Bijzondere controleresultaten 
opmerkingen weer die het Rekenhof naar aanleiding van zijn controle op de rekeningen over 2008 van de VOR’s aan de Vlaamse minister van 
Financiën en Begroting heeft medegedeeld. Het maakt ook telkens mel-
ding van de antwoorden van de minister. Vaak wordt verwezen naar het 
boekhoudbesluit, waarmee wordt bedoeld: het besluit van de Vlaamse 
Regering van 21 mei 1997 betreffende een geïntegreerde economische 
boekhouding en budgettaire rapportering voor de Vlaamse openbare instellingen.  
  
Agentschap voor Geografische Informatie Vlaanderen 
 Het AGIV kon geen reconciliatie voorleggen van het bedrijfsecono-
misch en budgettair resultaat. 
 Het Rekenhof heeft de opmerkingen van de bedrijfsrevisor en het 
agentschap Centrale Accounting onderschreven. 
 
Vlaams Brusselfonds 
 
VZW De Rand 
 Op post 13 voerde de vzw voor de overboeking van het investe-
ringsfonds naar het sociaal passief ten onrechte een dubbele boe-
king van 76.000 EUR uit. De vzw heeft dat rechtgezet in 2009. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 68
VLAAMS PARLEMENT  Sommige ministeriële besluiten die een subsidie toekennen wijken 
af van de bepalingen over reservevorming in de samenwerkings-
overeenkomst. 
 
Jobpunt Vlaanderen 
Het Rekenhof heeft de aandachtspunten die de bedrijfsrevisor in zijn 
managementletter met betrekking tot de eindejaarscontrole over het boekjaar 2008 heeft opgenomen, onderschreven. Het formuleerde geen 
bijkomende opmerkingen. 
 
Vlaamse Adviesraad voor Bestuurszaken 
 De VLABEST heeft ten onrechte een aantal personeels- en wer-
kingskosten in de bedrijfseconomische en/of budgettaire boekhou-
ding niet aan 2008 toegerekend. 
 De VLABEST heeft in de bedrijfseconomische boekhouding geen 
voorziening aangelegd voor het vakantiegeld dat is verschuldigd in 
2009 op basis van de prestaties van de werknemers in 2008. 
 In de loop van 2008 werden zonder juridische basis plaatsvervan-
gers aangesteld voor benoemde leden van de VLABEST en werd hen een presentiegeld toegekend. 
 
Financieringsfonds voor Schuldafbouw en Eenmalige Investe-
ringsuitgaven 
 Het totale bedrag van de saldi van de financiële rekeningen van het 
FFEU vermindert van 29.130.685 EUR eind 2007 tot -43.981.566 
EUR eind 2008, vooral door de groei van de achterstallige vorderin-gen op de Vlaamse Gemeenschap met betrekking tot de dotaties. 
 De reële ontvangsten en uitgaven zijn beperkt tot respectievelijk 
169.854.509 EUR en 140.110.383 EUR. Het zijn deze bedragen die 
in het decreet houdende de eindregeling van de begroting van de 
Vlaamse Gemeenschap en van instellingen van openbaar nut moe-ten worden opgenomen. 
 De opvolging van de opmerkingen uit voorgaande jaren spitste zich 
toe op de deelrekeningen van het beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken. Het Rekenhof merkte o.m. op dat nog altijd fac-
turen over verscheidene begrotingen werden opgesplitst, dat factu-
ren of schuldvorderingen niet altijd op het juiste boekjaar werden aangerekend en dat de totale verwijlintresten verder stegen van 
309.578 EUR in 2007 tot 520.331 EUR in 2008 (+68%).  
 Het Rekenhof evalueerde ook de interne controleprocedures van 
het agentschap Wegen en Verkeer met betrekking tot de FFEU-
verrichtingen. Het deed de volgende vaststellingen: de jaarlijkse toewijzing van FFEU-middelen voor het wegwerken van gevaarlijke 
punten is niet onderbouwd met een goedgekeurd fysisch investe-
ringsprogramma, de goedkeuring van de facturen door de tijdelijke 69 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT vennootschap Veilig Verkeer Vlaanderen kost veel tijd en veroor-
zaakt verwijlintresten en de meervoudige registratie van facturen 
voor het wegwerken van gevaarlijke punten is inefficiënt. 
 
Vlaams Fonds voor de Lastendelging 
 In sommige gevallen blijft het probleem bestaan van een te lange 
termijn tussen de veroordeling tot betaling van de Vlaamse Ge-
meenschap, enerzijds, en de eigenlijke uitbetaling door het VFLD, anderzijds.  
 Gelet op de reservevorming tijdens de voorbije jaren en het niveau 
van de jaarlijkse uitgaven, lijkt het raadzaam het bedrag van de do-
tatie te heroverwegen. 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 11 november 2009 geantwoord dat het VFLD geen vat heeft op de snelheid waarmee 
de betrokken administraties hangende geschillen afhandelen en dat die administraties er herhaaldelijk op werden gewezen dat het VFLD maar 
een beperkt gedeelte van de verwijlintresten ten laste zou nemen. De 
dotaties 2009 en 2010 beperken om de reserveopbouw tegen te gaan, is volgens de minister niet aan de orde, omdat het fonds in deze jaren een 
tweetal oude dossiers zal moeten dragen. 
 
Vlaams Toekomstfonds 
 Het Vlaams Toekomstfonds ontving op 21 februari 2008 3,26 mil-
joen EUR van de Vlaamse Gemeenschap. Het boekte dat als finan-
ciële opbrengst (storting intresten gegenereerd in 2007). De balans 
2007 bevatte echter geen activa die intresten konden opbrengen. De jaarrekening 2007 toonde alleen een vordering op toegekende 
dotaties. Het betreft intresten die de Vlaamse Gemeenschap in 
2007 ontving als derdengelden die zij op 21 februari 2008 ook als derdengelden aan het Toekomstfonds doorstortte. De rechtmatig-
heid van de overdracht van die middelen aan het Vlaams Toekomst-
fonds is onduidelijk. 
 Op 18 september 2008 kocht het Vlaams Toekomstfonds 28.640 
SICAV-deelbewijzen voor 358.000.000 EUR. Die uitgave staat niet in de uitvoeringsrekening van de begroting. De aankoop vond overi-
gens plaats zonder de vereiste strategische basis. Op 1 oktober 
2008 droeg het fonds die deelbewijzen over aan de Vlaamse Ge-meenschap, waarbij het  alleen de overeengekomen meerwaarde 
van 348.186,26 EUR in de uitvoeringsrekening opnam. De juridi-
sche basis voor de onderlinge verhandeling tussen entiteiten van de Vlaamse Overheid van beleggingsproducten met meerwaardebere-
kening is overigens onduidelijk. Ten slotte was budgettaire compen-
satie strijdig met het universaliteitsbeginsel van de begroting. 
 Op 3 oktober 2008 verwierf het Toekomstfonds 500.000.004,9 EUR 
kapitaalsaandelen van de nv Dexia. Op 31 december 2008 was de waarde ervan gedaald tot 161.616.163,2 EUR, wat tot het belangrij-ke verlies van het boekjaar heeft geleid. De minister heeft overigens 
de criteria voor de beleggingsstrategie van het Vlaams Toekomst-
fonds nog niet bepaald. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 70
VLAAMS PARLEMENT Op 30 september 2009 heeft de Vlaamse minister van Financiën en Be-
groting geantwoord met de volgende elementen:  
 In 2007 had fonds recht op een dotatie van 187 miljoen EUR. Om 
het financieel verlies voor het fonds door de late goedkeuring van 
zijn werkingsbesluit te beperken, werden de gelden in de Vlaamse 
begroting voor dit fonds apart belegd en de opbrengst gereserveerd voor het fonds. 
 De belegging in SICAV-deelbewijzen leek op 18 september 2008 
een goed en veilig alternatief voor een belegging in zuiver over-heidspapier. De overdracht van deze SICAV’s naar de Vlaamse 
Gemeenschap op 1 oktober 2008 was de beste en voordeligste 
manier om de middelen te generen voor de investering van het Vlaams Toekomstfonds in NV Dexia. Een gedwongen verkoop van 
de SICAV’s op de financiële markten zou geleid hebben tot onnodi-
ge financiële verliezen. 
 De aankoop van de aandelen van de NV Dexia paste in de defen-
sieve beleggingsstrategie van het Vlaams Toekomstfonds. De min-waarde is het gevolg van de onvoorspelbare bancaire crisis. Een 
beleggingstrategie voor het Vlaams Toekomstfonds zal worden ge-
plaatst binnen een algemene strategie van de Vlaamse Regering voor de steunmaatregelen aan de financiële sector. 
 
Toerisme Vlaanderen 
 Het Rekenhof acht het nog altijd raadzaam dat Toerisme Vlaande-
ren een waardevermindering boekt op de deelneming in de  
nv Plinius. Ook de bedrijfsrevisor heeft bij de jaarrekening 2008 een 
voorbehoud geformuleerd over de waardering van die deelneming. 
 Het Rekenhof heeft in de budgettaire boekhouding vier fouten vast-
gesteld: de ontvangen dotatie van 2.000.000 EUR voor directe in-vesteringen werd ten onrechte budgettair niet aangerekend in 2008; 
de correctie voor het vorige jaar wegens een dubbel aangerekende 
uitgave van 404,53 EUR werd niet ingeboekt; van de rekening min-
derwaarden op realisatie van handelsvorderingen  werd 3.570,54 
EUR budgettair niet aangerekend en de rekening 65901000 wordt al enkele jaren onterecht budgettair niet aangerekend. 
 
Vlaams Agentschap voor Internationaal Ondernemen – Flanders 
Investment and Trade 
 Het VAIO heeft de grootboekrekening Minderwaarden op realisatie 
handelsvorderingen  niet gekoppeld aan een ESR-code. Deze min-
derwaarden werden bijgevolg budgettair niet aangerekend. 
 Er werden begrotingsoverschrijdingen vastgesteld op talrijke ESR-
codes. Niettemin sloot FIT af met een budgettair overschot van 
151.000 EUR. De toelichting bij de jaarrekening verwijst naar afwij-
kingen ten opzichte van de beleidsbegroting, die niet het ESR-
stelsel volgt, zodat de reden van de budgetafwijkingen niet duidelijk 
is. 71 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  Het VAIO boekte in 2008 nog 10.000 EUR van de werkingsdotatie 
2007. Er is dus geen correcte periodetoerekening. De instelling 
bleek niet tijdig op de hoogte te zijn van deze extra dotatie. 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 26 mei 2010 geantwoord dat het FIT correcties heeft uitgevoerd m.b.t. de boekhou-
ding 2009 om de grootboekrekening Minderwaarden  budgettair aan te 
rekenen, dat het vanaf 2009 gevolg heeft gegeven aan de opmerking 
over de budgetoverschrijdingen en dat de omissie m.b.t. de extra dotatie 
wijst op te enge contacten tussen instelling en departementale boek-houddienst. 
 
Strategische Adviesraad internationaal Vlaanderen 
 De SARiV heeft ten onrechte een aantal personeels- en werkings-
kosten in de bedrijfseconomische en/of budgettaire boekhouding 
niet aan 2008 toegerekend.  
 De SARiV heeft in de bedrijfseconomische boekhouding geen voor-
ziening aangelegd voor het vakantiegeld dat verschuldigd is in 2009 
op basis van de prestaties van de werknemers in 2008. 
 De leden van de SARiV die benoemd zijn op voordracht van de 
SERV, 11.11.11, Coprogram en de Federatie Toeristische Industrie, worden zonder juridische basis soms vervangen door een plaats-
vervanger, die dan ten onrechte een presentiegeld ontvangt. 
 De SARiV heeft presentiegelden aan een te hoge spilindex 138,01 
gekoppeld. 
 De uitvoeringsrekening van de begroting is niet in evenwicht door-
dat ze bij het over te dragen resultaat geen rekening houdt met de aanschaffing van immateriële vaste activa (1.815 EUR). 
 
Fonds voor Flankerend Economisch Beleid (Hermesfonds) 
 Het Rekenhof heeft er begrip voor dat het rechtzetten van de dis-
crepanties uit het verleden die het bij de rekening over 2007 op-
merkte, tijd vergt. Tal van zijn opmerkingen kregen dan ook in de 
jaarrekening 2008 nog geen remediëring. Het fonds mag hun oplos-sing echter niet op de lange baan schuiven. 
Grindfonds 
 Het fonds heeft de reconciliatie tussen het gecumuleerd bedrijfs-
economisch resultaat en het begrotingsresultaat opgemaakt. Het 
heeft daarbij een onverklaarbare afwijking van 306.603 EUR weer-
gegeven, die het van boekjaar op boekjaar overdraagt. Het fonds dient deze afwijking voldoende toe te lichten en eventueel te corri-
geren. 
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 72
VLAAMS PARLEMENT Instituut voor de Aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en 
Technologie in Vlaanderen 
De controle heeft alleen aanleiding gegeven tot boekhoudtechnische 
opmerkingen, die het Rekenhof rechtstreeks aan de administrateur-
generaal richtte. 
 
Herculesstichting 
 De betalingsmodaliteiten van het ministerieel besluit dat de subsi-
dies voor 2008 toekent, stemmen niet overeen met die in de sa-
menwerkingsovereenkomst met de Vlaamse overheid. Het ministe-
rieel besluit voorziet in de betaling in één keer van de subsidie voor (middel)zware onderzoeksinfrastructuur, terwijl de samenwerkings-
overeenkomst erin voorziet een sa ldo van 10% maar vrij te geven 
na goedkeuring van het jaarverslag en het jaarplan door de minister. 
 De jaarrekening volgde de bepalingen over reservevorming uit de 
samenwerkingsovereenkomst niet  helemaal. Zo voegde de stichting 
de financiële opbrengsten toe aan de werkingsreserve, in plaats van ze aan te wenden voor de subsidiëring van onderzoeksinfrastruc-
tuur. De werkingsreserve overschrijdt de gestelde limieten, zodat middelen daaruit moeten worden geheralloceerd. 
 
Vlaams Agentschap Ondernemen 
 Het Rekenhof herhaalde zijn opmerking over de niet voorlegging 
van de officiële verklaring van de bedrijfsrevisor over de jaarreke-
ningen. Het wenst ook op de hoogte te worden gebracht van het bij-
zonder revisoraal verslag bij de ontbinding zonder vereffening van het VLAO. 
 De correctheid en transparantie van de jaarrekening worden nega-
tief beïnvloed doordat de boekhoudkundige registratie van de dota-
ties nog steeds niet de geldende boekhoudregels volgt en doordat 
een reconciliatie ontbreekt tussen het bedrijfseconomische en het budgettaire luik. 
 
Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek 
opmerkingen, die het Rekenhof rechtstreeks aan de leidend ambtenaar richtte. 
 
Limburgse Reconversiemaatschappij nv 
De controle heeft geen aanleiding gegeven tot opmerkingen. 
 
Vlaamse Participatiemaatschappij nv 
 
Participatiemaatschappij Vlaanderen nv 
 
 73 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT Beleidsdomein Onderwijs en Vorming 
 
Agentschap voor Infrastructuur in het Onderwijs 
 Het agentschap heeft zijn bedrijfseconomische jaarrekening afge-
sloten met een balanstotaal van 67.910.697 EUR en een nettover-
lies van het boekjaar van 1.964.111 EUR. In 2007 realiseerde het nog een winst van 30,5 miljoen EUR. De voornaamste oorzaak van het verlies in 2008 is de groei van de subsidiebetalingen met 27,2 miljoen EUR tot 169,3 miljoen EUR. In 2007 was er een onverklaar-bare vertraging in het betalingsritme, waardoor in 2008 een inhaal-beweging plaatsvond. Daarbuiten werd een daling van de ontvang-sten van de Vlaamse Gemeenschapscommissie (VGC) genoteerd van 5,3 miljoen EUR tot 1,7 miljoen EUR doordat de dossiers die AGIOn beheert in opdracht van de VGC trager verliepen dan ver-wacht. Andere opvallende evoluties zijn de toename van de financi-ële kosten met 0,5 miljoen EUR door het negatieve rendement op de beleggingsportefeuille, de toename van de personeelskosten met 0,5 miljoen EUR (13%), vooral door de werving van bijkomende statutairen, en de stijging van de kosten voor erelonen en honoraria met 0,9 miljoen EUR door de opstart van de DBFM-operatie en een overeenkomst met PMV in verband met het schoolinfrastructuur-plan. 
 
Gemeenschapsonderwijs 
De controle gaf voor het centraal niveau aanleiding tot de volgende op-
merkingen: 
 Het Rekenhof stelt opnieuw vragen bij de waarde van de bedrijfs-
economische boekhouding. Het vast actief is illustratief: de immate-
riële en materiële vaste activa vertegenwoordigen 81,81% van het balanstotaal, maar het centraal niveau kon geen gedetailleerd over-zicht van de vaste activa ter beschikking stellen. Daardoor was een afdoende controle op de aanschaffingen, verkopen en buitenge-bruikstellingen en afschrijvingen (53,6 miljoen EUR) onmogelijk. Verder vertekent het niet correct boeken van verkochte en buiten gebruik gestelde activa het resultaat in hoge mate. In de resultaten-rekening neemt het GO! namelijk de volledige verkoopprijs op, in plaats van de gerealiseerde meer- of minderwaarde.  
 Het Rekenhof merkte opnieuw op dat het GO! de principes van het 
dubbel boekhouden maar beperkt toepast. Zo boekt het de opbrengsten van verkopen van vaste activa pas in op grond van de stortingen op de bank en boekt het personeelskosten kasmatig. 
 Het GO! heeft, zoals in voorgaande jaren, de resultatenrekening niet 
ingevuld volgens het boekhoudbesluit. Het vulde bij de resultaatver-werking het overgedragen overschot of tekort van het vorige boekjaar niet in en vulde op de plaats van het overschot/tekort uit de gewone activiteiten het financieel resultaat in. Het GO! geeft zo de indruk dat het een overschot heeft van 49.321 EUR, terwijl er in werkelijkheid een tekort is van 34.071.691 EUR.  Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 74
VLAAMS PARLEMENT  De raad van bestuur kende aan twee statutaire personeelsleden 
van de financiële dienst een bijkomend financieel voordeel toe zon-
der volledige schriftelijke beslissing(43). Ook een onderhoudswerk-
man krijgt een maandelijkse bijwedde uitgekeerd.  
 In een aantal dossiers gunde de scholengroep overheidsopdrachten 
zonder een beroep te doen op de mededinging. In een aantal andere dossiers werd wel gegund na mededinging, maar ontbrak een gun-
ningsverslag. 
  
Universitair Ziekenhuis Gent 
 De redelijke termijn voor rekeningvoorlegging werd bij afwezigheid 
van regelgeving en in afspraak met de bevoegde minister bepaald 
op september. De rekening werd echter pas op 23 februari 2010 
aan het Rekenhof bezorgd. 
 Zoals bij de jaarrekening 2007, werd de rubriek Overgedragen winst 
van het vorige boekjaar  niet ingevuld (8.973 duizend EUR). Daar-
door is de rubriek Over te dragen winst niet correct (22.392 duizend 
EUR in plaats van 13.419 duizend EUR).  
 Ook de toelichting bij de jaarrekening 2008 nam de rekening Provi-
sie vakantiegeld  (10 duizend EUR) niet op omdat die volgens het 
UZ Gent een provisie betreft en geen korte-termijnschuld.  
 Bij de rekeningencontrole 2008 onderzocht het Rekenhof de defis-
calisering van het wetenschappelijk onderzoek in het UZ Gent (zie punt 3.4). 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 9 juni 2010 o.m. geantwoord dat wordt gewerkt aan de automatisering van de boek-
houding en dat de balansgegevens en de gegevens van de toelichting moeten overeenstemmen. 
 
 Voor de begroting die het vast bureau op 23 oktober 2008 opmaak-
te (vermeld als de aangepaste begroting in de uitvoeringsrekening) 
was er geen goedkeuring.  
 De VLOR rekende toe te rekenen kosten (146,8 duizend EUR) onte-
recht aan als budgettaire uitgaven, terwijl hij de over te dragen kos-ten (79,1 duizend EUR) en betaalde waarborgen (0,2 duizend EUR) onterecht niet aanrekende als budgettaire uitgave. Ook de afboe-
king van de oninbare vordering voor de afrekening van het impuls-
fondsproject (18 duizend EUR) en de afboeking van oninbare han-delsvorderingen (1,7 duizend EUR) werden niet als budgettaire uit-
gave geboekt. Deze correcties brengen het gecumuleerde resultaat 
van 191 duizend EUR op 239 duizend EUR. 
 
43  De raad van bestuur van een scholengr oep kan, gelet op de decretaal vastgelegde 
bevoegdheden, geen beslissing nemen over de toekenning van hogere salarisscha-
len of niet verworven salarissc halen van statutaire personeelsleden. 75 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENTDe controle van scholengroep 24 leverde bovendien de volgende op-
merkingen op:  Beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 
 
Fonds Jongerenwelzijn 
 Het FJW blijft verjaring van kinderbijslagvorderingen stuiten met een 
aangetekend schrijven, tegen het advies van de FOD Financiën in.  
 Het FJW volgt niet de juiste berekeningswijze voor de globale te 
voorziene waardeverminderingen op handelsvorderingen. 
 Het proces-verbaal van kas opname van de gemeenschapsinstelling 
De Kempen was niet ondertekend. Ook bedroeg de kastoestand op 
31 december meer dan decretaal toegestaan (3.978 EUR in plaats 
van 3.000 EUR). 
 Hoewel de materiële vaste activa ongeveer drievierde van het ba-
lanstotaal uitmaken, is er daarvan geen gedetailleerde inventaris 
beschikbaar. 
 Het FJW betaalt facturen die aan allerlei instanties zijn gericht, met 
een risico op dubbele inboekingen en betalingen. 
 Voor de post dubieuze debiteuren kinderbijslag stemmen de detail-
lijsten niet overeen met het saldo op de grootboekrekening, doordat de detaillijsten niet up-to-date worden gehouden.  
 
Kind en Gezin 
De controle heeft alleen aanleiding tot boekhoudtechnische opmerkin-
gen gegeven, die rechtstreeks aan de instelling werden medegedeeld. 
 
Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis Geel 
 Het Rekenhof herhaalde zijn vraag de waarderingsregels jaarlijks op 
te nemen in de toelichting bij de jaarrekening. 
 Op 1 januari 2007 traden de OPZC Geel en Rekem in de rechten en 
plichten van het Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebon-
den Aangelegenheden (VIPA) voor de tenlasteneming van hun ei-
genaarsonderhoud, bouw- en verbouwingswerkzaamheden en kos-
ten voor uitrusting en apparatuur. Eind 2009 was er echter nog geen duidelijkheid over (de juridische kwalificatie van) een eventuele ei-
gendomsoverdracht van onroerende goederen. Dit zorgde voor on-
zekerheid bij de OPZC, ook bij de opstelling van hun jaarrekening. 
 De vraag rijst of door de aanwezigheid van de gedelegeerd be-
stuurder van Jobpunt Vlaanderen in de raad van bestuur van OPZC Geel de beslissingen van de raad van bestuur van het OPZC over 
de door Jobpunt Vlaanderen geleverde prestaties rechtsgeldig zijn. 
 
Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis Rekem 
den Aangelegenheden (VIPA) voor de tenlasteneming van hun ei-genaarsonderhoud, bouw- en verbouwingswerkzaamheden en kos-
ten voor uitrusting en apparatuur. Eind 2009 was er echter nog geen 
duidelijkheid over (de juridische kwalificatie van) een eventuele  Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 76
VLAAMS PARLEMENT eigendomsoverdracht van onroerende goederen. Dit zorgde voor 
onzekerheid bij de OPZC, ook bij de opstelling van hun jaarreke-
ning. 
 
Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap 
De controle resulteerde alleen in boekhoudtechnische opmerkingen, die 
het Rekenhof rechtstreeks aan de administrateur-generaal bezorgde. 
 
Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegen-
heden 
 Zoals bij zijn rekeningencontrole 2007 onderzocht het Rekenhof ook 
de bedrijfseconomische en budgettaire aanrekening van de ver-
plichtingen en tegoeden ingevolge het alternatieve financieringssys-teem van het VIPA in 2008. Het stelde vast dat het VIPA bijkomen-
de toelichtingen heeft verstrekt in zijn jaarrekening 2008. 
 Het bedrag van het uitstaande kapitaalsaldo van de klassieke lenin-
gen is een inschatting. De berekening ervan door extrapolatie van de bedragen op 31 december 2007 vertoont tekortkomingen: twee 
leningen werden dubbel opgenomen (respectievelijk 706.213 EUR 
en 110.000 EUR), bij gebrek aan gegevens werd het bedrag van de 
kapitaalaflossing 2007 ook als kapitaalaflossing 2008 gebruikt en de berekening voorzag nog in een kapitaalaflossing voor een al afgelo-
pen lening. 
 Vanaf volgend jaar zal de waarborgpositie van het VIPA worden 
berekend zoals bepaald in het besluit van de Vlaamse Regering van 8 juni 1999 voor de klassieke waarborgen en het besluit van de 
Vlaamse Regering van 1 september 2006 wat betreft de alternatieve waarborgen. 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 21 april 2010 geantwoord dat het VIPA ook in de toekomst zou blijven rapporteren 
over de alternatieve financiering. Hij gaf tevens de fouten toe in de bere-
kening van het uitstaand kapitaalsaldo van de leningen, maar argumen-teerde dat die geen afbreuk deden aan de grootte van de openstaande 
schuldpositie. Vanaf 2009 zou het VIPA de waarborgpositie ten slotte 
correcter opvolgen. 
 
Vlaams Zorgfonds 
 Het Rekenhof heeft in 2005 en 2008 opgemerkt dat het fonds de 
aankoop- en verkooptransacties van aandelen en obligaties budget-
tair niet had verwerkt. De Vlaamse minister van Financiën en Begro-
ting stelde op 17 november 2008 voor de beleggingstransacties pro memorie in de begroting op te nemen, gelet op de moeilijke inschat-
ting ervan, en alle bewegingen op het reservefonds gedetailleerd in 
de bijlage bij de jaarrekening te voegen. Het Rekenhof blijft echter bij zijn standpunt dat het Vlaams Zorgfonds haar beleggingstransac-ties integraal moet opnemen in de uitvoeringsrekening van de be-
groting. 
 Het Rekenhof heeft ook onderzocht hoe het fonds zijn thesaurie en 
vermogen beheerde en hoe het daarover rapporteerde in zijn jaar-
rekening en jaarverslag (zie punt 3.6). 77 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
 
Commissariaat-Generaal voor de Bevordering van de Lichamelijke 
Ontwikkeling, de Sport en de Openluchtrecreatie 
het Rekenhof rechtstreeks aan de administrateur-generaal bezorgde.  
 Het FoCI ontving verschillende facturen voor verwijlintresten (in to-
taal voor 18.102,59 EUR).  
 Eind 2008 stonden nog vastleggingen open uit de periode 1988-
1999. Het saldo oude openstaande vastleggingen bedroeg 328.261 
EUR. 
 
Reproductiefonds Vlaamse Musea 
 De initiële begroting in de uitvoeringsrekening van de begroting ver-
schilt van de algemene uitgavenbegroting met  226.000 EUR. Die 
uitvoeringsrekening bevat niet de inkomsten uit de terugbetaling van waarborgen. 
 
Vlaams Fonds voor de Letteren 
 Al bij zijn controle van de jaarrekening 2005 stelde het Rekenhof 
vast dat het Vlaams Fonds voor de Letteren zijn personeelsleden en 
het leidinggevend personeel aanvullende pensioenregelingen toe-kende in de vorm van groepsverzekeringscontracten, zonder te zijn gemachtigd door de decreetgever. 
 Het sluiten van een aanvullende pensioenregeling door het VFL 
doet ook recurrente uitgaven ontstaan die de Vlaamse begroting verscheidene jaren zullen bezwaren. 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 9 juni 2010 geantwoord dat het VFL geen personeelsstatuut heeft en niet valt onder het Vlaams personeelsstatuut van 13 januari 2006 of onder de sectorale akkoorden. Het Dagelijks Bestuur legt dan ook alle arbeidsvoorwaarden, waaronder de groepsverzekering, vast in individuele arbeidsovereen-komsten, met respect voor de wet op aanvullende pensioenen van 13 maart 2003. De contractueel bedongen groepsverzekering is een recurrente uitgave, waarvoor volgens het oprichtingsdecreet geen bij-komende decretale machtiging nodig is.   
Vlaamse Radio- en Televisieomroep 
 De VRT heeft zijn bedrijfseconomische jaarrekening afgesloten met 
een nettoverlies van het boekjaar van 6.043.820 EUR. Dat verlies is 
een gevolg van de verliezen voor de business units publieke op-dracht VRT (5,4 miljoen EUR), TOM(
44) (1,6 miljoen EUR), DIVA(45) 
  
44  Totale ombouw omroepgebouw Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 78
45  Digitaal VRT-archief  (0,3 miljoen EUR) en de winsten voor de business units line exten-
sions (0,6 miljoen EUR) en onderzoek en innovatie (0,6 miljoen EUR). De beheersovereenkomst 2007-2011 heeft het gecumuleerd resultaat over 2007 en 2008 (exclusief de aanwending van de re-serves) geraamd op -36,0 miljoen EUR. Het cumulatief verlies over deze periode bedroeg in werkelijkheid 13,4 miljoen EUR, wat 22,6 miljoen EUR beter is dan geraamd. De VRT heeft de verliezen voor TOM en DIVA overeenkomstig de beheersovereenkomst 2007-2011 overgedragen naar het volgende jaar. Samen met het overge-dragen verlies 2007 van 3,9 miljoen EUR verhoogde het overgedra-gen verlies tot 5,8 miljoen EUR. Het gecumuleerde tekort van maximaal 27,0 miljoen EUR dat de beheersovereenkomst voorop-stelde over de volledige periode, komt niet in het gedrang, aange-zien de VRT in 2008 om besparingsredenen besliste fase 2 van TOM niet uit te voeren. De omroep heeft de resultaten van de ande-re business units onttrokken of toegevoegd aan de reserves. Het ei-gen vermogen van de VRT bedroeg eind 2008 185,1 miljoen EUR. De beheersovereenkomst 2007-2011 bepaalt dat het eigen vermo-gen eind 2011 niet lager mag zijn 109 miljoen EUR. Dat wordt be-waakt in de meerjarenplannen. Het ESR resultaat voor 2008 be-droeg 9,6 miljoen EUR, waardoor het gecumuleerd resultaat ver-hoogde tot 32,8 miljoen EUR. Dat is gecumuleerd 48,6 miljoen EUR beter dan waarin de beheersovereenkomst 2007-2011 voorziet. De sterke afwijking in 2008 van het in de beheersovereenkomst 2007-2011 vooropgestelde ESR resultaat van -19,3 miljoen EUR werd veroorzaakt door het wegvallen van de patronale bijdrage in het pensioenfonds Statutairen VRT, lagere investeringen wegens be-sparingsmaatregelen en een hoger bedrag nog te betalen facturen 2008.  
 Bij de rekeningencontrole 2008 onderzocht het Rekenhof ook de 
line extensions van de VRT (zie punt 3.7).  
 
Vlaamse Regulator voor de Media 
het Rekenhof rechtstreeks aan de gedelegeerd bestuurder bezorgde.  
Vlopera 
 De vzw Vlaamse Opera volgde de VOI Vlaamse Opera op 30 juni 
2008 op. Noch de VOI, noch de vzw maakte een begroting op. De 
VOI heeft bovendien ook na 30 juni 2008 nog bankverrichtingen uit-gevoerd. Op expliciet aandringen van de bedrijfsrevisor heeft een correctieboeking deze verrichtingen teruggedraaid, echter exclusief een financiële verrichting van 1.331 EUR.  
 Het gecumuleerd resultaat op 30 juni 2008 in de uitvoeringsrekening 
van de begroting is niet correct: het moet -4.075.048,90 EUR be-dragen in plaats van -4.266.282,78 EUR. Het verschil (191.233,88 euro) kan als volgt worden verklaard: de waarborgen ontbreken als uitgave in de uitvoeringsrekening van de begroting en voor drie 
 79 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT overlopende rekeningen ging de Vlopera uit van een ander bedrag 
dan dat in de jaarrekening (de reconciliatie tussen bedrijfseconomi-
sche en budgettaire boekhouding hield namelijk nog geen rekening 
met de bovenvermelde correctieboeking). 
 
Strategische Adviesraad Cultuur, Jeugd, Sport en Media 
Het Rekenhof formuleerde geen opmerkingen, behalve over de over-
schrijding van de voorleggingstermijn. 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 26 mei 2010 
geantwoord dat de wettelijke indieningstermijn uit de wet van 16 maart 
1954 niet op de SARC van toepassing is.  
 
Herplaatsingsfonds 
 Noch het voormalige Herplaatsingsfonds, noch de overnemende 
VDAB volgt de openstaande vorderingen 2008 op. Hoewel nooit 
waardeverminderingen werden geboekt, omvat de debiteurenlijst 
vorderingen waarvan de inning twijfelachtig is.  
 Het overzicht van openstaande verbintenissen in volume 15 van de 
jaarrekening is niet correct. Al veel dossiers zijn definitief afgehan-deld. De openstaande verbintenissen in de afgesloten dossiers 
werden echter niet systematisch geannuleerd. 
 
Vlaams Agentschap voor Ondernemingsvorming - Syntra Vlaande-
ren 
De controle gaf alleen aanleiding tot boekhoudtechnische opmerkingen, 
die het Rekenhof rechtstreeks aan de gedelegeerd bestuurder bezorg-
de. 
 
Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding 
 Er werd specifieke aandacht besteed aan de aanwending van de 
Vlaamse tewerkstellingspremie voor 50-plussers (zie punt 3.8). 
 
ESF-Agentschap Vlaanderen 
 Volgens de Nationale Bank van België behoort het ESF-Agentschap 
tot de consolidatiekring van de Vlaamse Gemeenschap. Om te kun-
nen consolideren moeten de diverse openbare rechtspersonen een ESR-begroting opstellen. Conform artikel 17 van de samenwer-
kingsovereenkomst tussen het ESF-Agentschap en de Vlaamse 
Regering dient het agentschap minstens bij elke begrotingsronde een ESR-begroting in te dienen bij het departement Financiën en 
Begroting. Dit diende normaliter voor het eerst te gebeuren bij de 
begrotingscontrole 2008. Ondanks deze bepaling heeft het agent-schap nog geen ESR-begroting opgemaakt. 
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 80
VLAAMS PARLEMENT Beleidsdomein Landbouw en Visserij 
 
Financieringsinstrument Vlaamse Visserij- en Aquicultuursector 
 Het Rekenhof heeft de aanrekening op de vastleggingsmachtigin-
gen grondig gecontroleerd (zie punt 3.9). 
 
Eigen Vermogen – Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek 
 
Strategische Adviesraad voor Landbouw en Visserij 
 De toekenning van de werkingsdotatie werd bedrijfseconomisch en 
budgettair foutief of niet geregistreerd. Daardoor bevat de jaarreke-
ning een onvolledige en foutieve balans en resultatenrekening en 
werd in de uitvoeringsrekening van de begroting ten onrechte geen budget, noch een uitvoering opgetekend. 
 
Vlaams Landbouwinvesteringsfonds 
 Het VLIF heeft de eerste uitzuiveringen in de crediteurenadministra-
tie uitgevoerd, maar het voerde de corresponderende rechtzettingen 
niet correct uit. Behalve wegboeking van de onterechte openstaan-
de schulden via uitzonderlijke opbrengsten, vonden nogmaals ge-lijkaardige correctieboekingen in de debiteurenadministratie plaats, 
via uitzonderlijke kosten en opbrengsten. Daardoor zijn het resultaat 
2008 en het balanstotaal met ruim 400.000 EUR overschat. 
 Het fonds dient ook de budgettaire impact van de uitzuiveringen en 
correcties juist in zijn jaarrekening te verwerken.  
 
Vlaams Centrum voor Agro- en Visserijmarketing 
 Het Rekenhof heeft de aandachtspunten die de bedrijfsrevisor in 
zijn managementletter met betrekking tot de eindejaarscontrole over 
het boekjaar 2008 heeft opgenomen, onderschreven. Het had geen 
 
Eigen Vermogen – Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek 
 Ook de jaarrekening over 2008 heeft, net als die over 2007, het 
VOI-boekhoudbesluit niet altijd gevolgd. 
 Voor 2008 werd weliswaar een toelichting bij de uitvoeringsrekening 
van de begroting opgemaakt, maar die is vrij summier en kan wor-
den verbeterd.  
 Over 2008 stelde het EV INBO evenmin een jaarverslag. 
 De controle van de bedrijfseconomische rekeningen leidde tot de-
zelfde opmerkingen als over 2007, behoudens dat de voorziening 
voor vakantiegeld te laag is en de boekingen ontbreken voor de toe-
rekening van de kosten en opbrengsten van de lopende projecten 
aan het jaar waarop zij betrekking hebben. 81 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  Op de investeringen van het boekjaar 2008 boekt het EV de af-
schrijvingen niet. 
 De ontvangen dotatie 2008 van 670.000 EUR werd bedrijfsecono-
misch op verkeerde rekeningen geboekt. 
 Het EV nam alle bedrijfseconomisch aangerekende opbrengsten en 
kosten van de resultatenrekening volledig over in de uitvoeringsre-
kening van de begroting. 
 Ook in 2008 hanteerde het EV enkele verkeerde ESR-codes in de 
uitvoeringsrekening van de begroting: 
 
Eigen Vermogen – Ondersteunend Centrum van het Agentschap 
Natuur en Bos 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 30 september 
2009 medegedeeld dat het OC-ANB vanaf het boekjaar 2009 rekening zou houden met de opmerkingen van het Rekenhof bij de jaarrapporte-
ring 2007 en dat het zijn boekhouding in overeenstemming zou brengen 
met het VOI-boekhoudbesluit. Het Rekenhof heeft daarom bij zijn reke-ningencontrole 2008 voornamelijk de nieuwe opmerkingen gemeld: 
 Het OC-ANB vulde in zijn jaarrekening de toelichting over de staat 
van de schulden niet in. Het rapporteerde evenmin correct over de 
verbintenissen. 
 Behalve de opmerkingen over de afschrijvingen op de investeringen 
die het vorige jaar al bij de bedrijfseconomische rekeningen formu-leerde, merkte het Rekenhof dit jaar bijkomend op dat het OC-ANB 
63.966 EUR ontvangen dotaties en subsidies voor 2008 verkeerde-lijk als lopende opbrengsten boekte en in 2008 nog geboekte 
opbrengsten en kosten voor het vorige boekjaar als andere bedrijfs-
opbrengsten of uitzonderlijke opbrengsten en kosten in plaats van onder de opbrengsten- of kostenrekening waarop ze betrekking 
hadden. 
 Voor de budgettaire rekeningen bleven de opmerkingen over de 
aanrekening van de ontvangsten en uitgaven gelden (behoudens 
die over de investeringsuitgaven, die in 2008 wel budgettair werden aangerekend). Daarbuiten merkte het Rekenhof nog op dat het OC-
ANB diverse ESR-codes rapporteerde als niet verdeeld  of onvol-
doende indeelde. Bovendien stemde het vermelde herziene budget 
voor de Interne verrichtingen  niet overeen met het totaalbedrag van 
de deelcodes. Voorts bedroeg het overgedragen overschot van de vorige boekjaren 118.525 EUR minder dan het over te dragen be-grotingssaldo 2007, was de ontvangen dotatie uit de algemene uit-
gavenbegroting onvolledig aangerekend en werden de subsidies 
van de Vlaamse Landmaatschappij aangerekend op de verkeerde ESR-code. 
 Het Eigen Vermogen OC-ANB heeft over 2008 geen jaarverslag 
opgesteld. 
 
Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij 
 Voor 2008 bleef de rapportering van de financiële informatie in het 
activiteitenoverzicht 2008 van de OVAM beperkt tot een opgave van Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 82
VLAAMS PARLEMENT de ontvangsten en uitgaven in de uitvoeringsrekening van de begro-
ting. Voor 2007 deelde de OVAM naar aanleiding van een opmer-
king van het Rekenhof bij de jaarrekening van het boekjaar 2006 op 
haar website bijkomende financiële informatie mee, als een adden-dum bij het activiteitenverslag 2007. 
 
Vlaamse Landmaatschappij  
 De kolom Aangepast Budget in de uitvoeringsrekening van de be-
groting bevat gegevens die de minister niet formeel goedkeurde. De 
gerapporteerde begroting hield bovendien geen rekening met enke-
le herverdelingsbesluiten van de Vlaamse Regering.  
 De werkingsdotatie voor de Mestbank werd ten onrechte verhoogd 
met 40.000 EUR in de uitvoeringsrekening van de begroting en de 
bedrijfseconomische rekeningen. 
 De uitvoeringsrekening van de begroting toont verscheidene kre-
dietoverschrijdingen. 
 De VLM voegt een winst van 5.060.829 EUR toe aan de onbeschik-
bare reserve, hoewel deze toevoeging overeenkomstig de statuten van de VLM maximaal 2.478.935,25 EUR per jaar mag bedragen.  
 De buitengewone algemene vergadering van de aandeelhouders 
wijzigde op 12 maart 2008 de statuten, maar de Vlaamse Regering keurde die tot op heden nog niet goed.  
 
Vlaamse Maatschappij voor de Watervoorziening 
 De VMW stelt haar uitvoeringsrekening van de begroting manueel 
op, met het risico op een onvolledige registratie. Zo ontbreken in de 
rekening 2008 9.518.760,42 EUR ontvangsten.  
 
 De controle richtte zich in het bijzonder op de boekhoudkundige 
verwerking van de aankoopfacturen van de afdeling Operationeel 
Waterbeheer (AOW) (zie punt 3.10). 
 
Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt 
 
De Scheepvaart NV 
 
Fonds Stationsomgevingen 
 Ruim twee jaar na de oprichting v an het Fonds Stat ionsomgevingen is 
het nog steeds niet duidelijk waar om de financiering van het aandeel 
van de VVM in de projecten voor de herinrichting van stationsomgevin-
gen langs dit IVA met rechtspersoon lijkheid moet verlopen. Het huidige 
IVA voldoet in elk geval niet aan de cumulatieve voorwaarden voor ver-
zelfstandiging uit het kaderdecreet bestuurlijk beleid (zie punt 3.11).  83 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  Pendelfonds 
 
Vlaamse Vervoermaatschappij – De Lijn 
 Zoals in 2006 en 2007 heeft de VVM in de VOI-rapportering 2008, 
behalve de compenserende vorderingen voor voorziene kosten, zo-
als brugpensioenen en overuren/verlof, ook ten onrechte de voor-
zieningen voor brugpensioenen en overuren/verlof ten bedrage van 
23.561.000 EUR afgeboekt.  
 Het ministerieel besluit van 25 februari 2008 heeft een dotatie toe-
gekend aan de VVM van 762.749.000 EUR als bijdrage tot het 
evenwicht van haar exploitatierekening, met inbegrip van de wer-kingskosten van de bijzondere studiediensten voor 2008. Met de do-tatie dekt de VVM onder meer de kosten voor het project START. 
Aangezien dat project wordt uitgevoerd over verscheidene jaren, 
heeft de VVM, zoals in 2006 en 2007, besloten 7,9 miljoen EUR van de werkingsdotatie over te dragen naar 2009 langs een verminde-
ring van de rekening andere operationele opbrengsten . Deze werk-
wijze is in strijd met het boekhoudbesluit, dat een inresultaatneming 
bij de definitieve toekenning voorschrijft. 
 
Waterwegen en Zeekanaal 
 Waterwegen en Zeekanaal heeft 4,3 miljoen EUR voorzien voor 
bodemsaneringen. Zoals in 2007 heeft de instelling ter compensatie 
een vordering voor 3,7 miljoen EUR geboekt op het Vlaams Ge-west. De assumptie dat de betrokken kosten zullen worden gefinan-
cierd door toekomstige dotaties is echter voorbarig.  
 Op 31 december 2008 heeft Waterwegen en Zeekanaal een provi-
sie voor nog niet opgenomen vakantiedagen geboekt van 1,4 mil-
joen EUR. De provisieberekening hield geen rekening met de werk-geversbijdrage voor de RSZ en is dus ondergewaardeerd met on-
geveer 529.000 EUR.  
 De investeringsdotatie is budgettair niet correct aangerekend in de 
uitvoeringsrekening. Volgens het boekhoudbesluit dienen investe-
ringsdotaties als ontvangst te worden geboekt voor het bedrag en in het boekjaar dat ze effectief worden uitgekeerd. Dat resulteert in 
een aan te rekenen investeringsdotatie van 112.120.800 EUR in 
plaats van 121.120.800 EUR. 
 
Erfgoed 
 
Garantiefonds voor de Huisvesting 
 Behalve dat het jaarverslag over 2007 nog altijd niet werd voorge-
legd, formuleerde het Rekenhof geen opmerkingen over de reke-
ningen 2008.  
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 84
VLAAMS PARLEMENT Rubiconfonds 
 
Investeringsfonds voor Grond- en Woonbeleid voor Vlaams-
Brabant 
 
Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen 
Behoudens de laattijdige voorlegging van de rekening, heeft de controle 
geen aanleiding tot opmerkingen gegeven. 
 
Strategische Adviesraad Ruimtelijke Ordening – Onroerend Erf-
goed 
 
Strategische Adviesraad Wonen  
 
2.7.4 Conclusies VOR’s 
In 2008 bedroegen de ontvangsten van de VOR 8.615,5 miljoen EUR, 
waarvan 6.029,3 miljoen EUR dotaties. De VOR gaven 8.873,0 miljoen 
EUR uit.  Het aantal met vertraging voorgelegde rekeningen over 2008 bleef 
groot. Deze aanzienlijke vertragingen hadden een weerslag op de con-
troles van het Rekenhof en lagen mede aan de basis van de laattijdige overlegging van dit rekeningenboek.  
 
De rekeningencontrole van het Rekenhof leverde voor een aantal VOR’s 
opmerkingen van uiteenlopende aard op. De belangrijkste diepteonder-
zoeken naar aanleiding van de rekeningencontrole zijn uitgewerkt in deel 3 van dit boek.  85 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 2.8 Controle van de algemene rekeningen 2008 
2.8.1 Inleiding 
Op 30 juni 2009 heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting 
de algemene rekening 2008 en het voorontwerp van decreet houdende 
de eindregeling van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap en de 
instellingen van openbaar nut voor het begrotingsjaar 2008 aan het Re-kenhof overgelegd. Hij heeft de algemene rekening 2008 dus tijdig inge-
diend. 
 De algemene rekening bevat de synthetische rekening en de volgende 
toelichtende rekeningen: 
 de rekening van uitvoering van de begroting, waarvan de totalen ook 
worden opgenomen in het voorontwerp van rekendecreet; 
 de rekening van de thesaurie; 
 de rekening van de vermogenswijzigingen. 
 
Het Rekenhof stuurde de resultaten van zijn controle en zijn opmerkin-gen op 27 april 2010 naar de minister en het Vlaams Parlement. De mi-
nister heeft nog niet gereageerd op de opmerkingen van het Rekenhof. 
De onderstaande paragrafen rapporteren over de controle van het Re-kenhof op de algemene rekening 2008 van de Vlaamse Gemeen-
schap(
46) en hernemen de cijfers uit het voorontwerp van decreet hou-
dende de eindregeling van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap en de instellingen van openbaar nut voor het begrotingsjaar 2008 dat 
aan het Rekenhof is voorgelegd.  
2.8.2 Uitvoeringsrekening van de begroting 
2.8.2.1 Ontvangsten 
 
Behoudens kleine afrondingsverschillen, stemmen de overgedragen 
vastgestelde rechten, de vastgestelde rechten, de ontvangsten, de an-
nuleringen van vastgestelde rechten en de overdracht van de vastge-stelde rechten naar het volgende jaar in de rekening van de ontvangsten 
overeen met de eindsaldi van 2007 (voor de overdracht van de vastge-
stelde rechten) en de door het Rekenhof afgesloten rekeningen van de rekenplichtigen. De opgenomen ramingen stemmen overeen met de 
initiële en aangepaste middelenbegroting 2008. 
 De onderstaande tabel geeft de cijfers weer uit: 
 tabel B - rekening van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap 
voor het begrotingsjaar 2008 – Ontvangsten; 
 
46  Ter uitvoering van artikel 92 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 86
VLAAMS PARLEMENT  de artikelen 11, 12 en 13 van het voorontwerp van rekendecreet. 
 
 (in EUR) 
Totalen middelenbegroting Algemene  
ontvangsten Toegewezen 
ontvangsten Totale 
ontvangsten Opbrengst van 
leningen Algemeen 
totaal 
raming 22.466.062.000,00 103.257.000,00 22.569.319.000,00 320.426.000,00 22.889.745.000,00 
overdracht van 2007 44.034.907,06 139.900.296,88 183.935.203,94 0,00 183.935.203,94 
vastgestelde rechten 2008 22.563.894.838,06 267.553.415,54 22.831.448.253,60 0,00 22.831.448.253,60 
totaal vastgestelde rechten 22.607.929.745,12 407.453.712,42 23.015.383.457,54 0,00 23.015.383.457,54 
ontvangsten 2008 22.479.094.911,30 120.683.870,57 22.599.778.781,87 0,00 22.599.778.781,87 
verschil vastgestelde rech-
ten – ontvangsten 84.799.926,76 146.869.544,97 231.669.471,73 0,00 231.669.471,73 
annuleringen vastgestelde rechten 11.199.720,05 13.042.483,00 24.242.203,05 0,00 24.242.203,05 
naar 2009 over te dragen vastgestelde rechten 73.600.206,71 133.827.061,97 207.427.268,68 0,00 207.427.268,68 
verschil raming versus ontvangsten 13.032.911,00 17.426.870,57 30.459.781,57 0,00 30.459.781,57 
 
2.8.2.2 Vastleggingen 
De uitvoeringsrekening van de begroting 2008 van de Vlaamse Ge-
meenschap bevat een negatief bedrag voor een krediet en de daarop 
genomen vastleggingen(47). Bij gebrek aan een reactie van de minister 
op deze opmerking kan het Rekenhof de uitvoeringsrekening, wat de 
vastleggingen betreft, voorlopig niet afsluiten. De onderstaande tabel 
bevat de cijfergegevens die de Vlaamse overheid voorlopig heeft vast-gesteld. 
 
 (in EUR) 
 Gesplitste  
vastleggingskredieten Variabele  
kredieten Totalen 
Kredieten 2008 3.634.406.659,80 120.683.870,57 3.755.090.530,37 
van 2007 overgedragen kredieten 113.763.649,64 212.403.677,36 326.167.327,00 
Beschikbare kredieten 3.748.170.309,44 333.087.547,93 4.081.257.857,37 
Aangerekende vastleggingen 3.596.901.365,86 128.233.564,77 3.725.134.930,63 
Kredietoverschrijdingen 47.745,10 0,00 47.745,10 
Beschikbaar op het einde van het jaar 151.316.688,68 206.339.651,12 357.656.339,80 
Te annuleren kredieten 2.735.189,69 0,00 2.735.189,69 
Naar 2009 overgedragen kredieten 148.581.498,99 206.339.651,12 354.921.150,11 
 
2.8.2.3 Uitgaven 
Bij zijn controle van de uitgaven in de uitvoeringsrekening van de begro-
ting 2008 van de Vlaamse Gemeenschap heeft het Rekenhof een aantal 
 
47   Basisallocatie 11.06 van het programma  LC bij het beleidsdomein Leefmilieu, Na-
tuur en Energie voor telkens een negatief bedrag v an 2.576,01 EUR. 87 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT fouten opgemerkt. Bij gebrek aan een reactie van de minister op zijn 
opmerkingen kan het de uitvoeringsrekening, wat de ordonnanceringen 
betreft, voorlopig evenmin afsluiten. De onderstaande tabel bevat de 
cijfergegevens die de Vlaamse overheid voorlopig heeft vastgesteld. 
 
 (in EUR) 
 Niet-gesplitste  
kredieten Gesplitste ordonnance-
ringskredieten Variabele  
kredieten Totaal  
titel I Aflossing schuld 
(titel III) Totaal  
titel I en III 
Kredieten 2008 20.253.536.651,91 3.658.256.659,80 120.683.870,57 24.032.477.182,28 760.340.000,00 24.792.817.182,28 
van 2007 overgedragen 
kredieten 1.580.369.067,43 107.223.309,53 345.941.981,85 2.033.231.687,57 0,00 2.033.231.687,57 
Beschikbare kredieten 21.833.905.719,34 3.765.479.969,33 466.625.852,42 26.066.011541,09 760.340.000,00 26.826.351.541,09 
Ordonnanceringen 20.716.345.112,28 3.366.035.581,41 108.904.522,47 24.191.285.216,16 718.322.558,78 24.909.607.774,94 
Kredietoverschrijdingen 403, 54 0,00 0,00 403,54 0,00 403,54 
Beschikbaar op het einde van 
het jaar 1.117.561.010,60 399.444.387,92 357.721.329,95 1.874.726.728,47 42.017.441,22 1.916.744.169,69 
Te annuleren kredieten 90.643.537,62 244.955.973,24 0,00 335.599.510,86 42.017.441,22 377.616.952,08 
Naar 2009 overgedragen kredieten 1.026.917.472,98 154.488.414,68 357.721.329,95 1.539127.217,61 0,00 1.539.127.217,61 
 
Om overschrijdingen van niet-gesplitste kredieten op te vangen wordt in 
403,54 EUR aanvullende kredieten voorzien. 
 
2.8.2.4 Diensten met afzonderlijk beheer 
Het Rekenhof heeft de gegevens van de DAB’s in de tabellen E tot G 
van het voorontwerp van rekendecreet 2008 vergeleken met de indivi-duele uitvoeringsrekeningen van deze DAB’s zoals afgesloten door het 
Rekenhof en met de officiële begrotingsdo   cumenten. Het heeft ook de 
financiële reconciliatiestaten bij de algemene rekening 2008 getoetst aan deze individuele rekeningen. Door fouten bij de DAB’s Waarborg-
fonds Microfinanciering, Minafonds en de Luchthaven Antwerpen, alsook 
de onmogelijkheid de rekening van de DAB Luchthaven Oostende af te sluiten, kon het Rekenhof de uitvoeringscijfers voor de DAB’s in het 
voorontwerp van rekendecreet 2008 niet aanvaarden. Meer details over 
de individuele rekeningen van de DAB’s vermelden hoofdstuk 2.4 en bijlage 6. 
 
2.8.2.5 Lenings- en vastleggingsmachtigingen 
leningsmachtigingen en hun aanwending.  
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 88
VLAAMS PARLEMENT   Aangepast Aanwending Beschikbaar Over 
schrijding Over te 
dragenTe annuleren
Vastleggingsmachtigingen       
- GO! - kleine infrastructuurwerken  11.717.000,00 11.717.000,00 0,00 0,00 0,00 0,00
- GO! - grote infrastructuurwerken  76.627.000,00 76.627.000,00 0,00 0,00 0,00 0,00
- Volwassenenonderwijs 0,00 0,00 0,00   0,00
- VIPA 47.049.000,00 43.802.322,85 3.246.677,15 0,00 0,00 3.246.677,15
- Fonds Jongerenwelzijn 7.973.000,00 7.950.147,00 22.853,00 0,00 0,00 22.853,00
- Fonds Culturele Infrastructuur  15.767.000,00 15.411.608,56 355.391,44 0,00 0,00 355.391,44
- Vlaams Brusselfonds  10.384.000,00 10.321.981,40 62.018,60 0,00 0,00 62.018,60
- Toerisme - Vlaanderen - Investeringen  19.681.000,00 19.590.743,18 90.256,82 0,00 0,00 90.256,82
- Toerisme - Vlaanderen - Cofinanciering 2.367.000,00 2.276.000,00 91.000,00 0,00 0,00 91.000,00
- IVA BLOSO 4.573.000,00 4.572.960,24 39,76 0,00 0,00 39,76
- AGIOn       
- Vlaamse Autonome Hogescholen 12.114.000,00 12.114.000,00 0,00 0,00 0,00 0,00
- gesubs. off. ond. excl. hoger onderwijs 59.309.000,00 59.309.000,00 0,00 0,00 0,00 0,00
- gesubs. vrij ond. excl. hoger onderwijs 240.420.000,00 240.420.000,00 0,00 0,00 0,00 0,00
- gesubsidieerd officieel hoger onderwijs  2.107.000,00 2.107.000,00 0,00 0,00 0,00 0,00
- gesubsidieerd vrij hoger onderwijs 19.601.000,00 19.601.000,00 0,00 0,00 0,00 0,00
- Vlaams Woningfonds  353.207.000,00 351.620.433,64 1.586.566,36 0,00 0,00 1.586.566,36
- EVA ESF Vlaamse Cofinanciering 25.185.000,00 25.185.000,00 0,00 0,00 0,00 0,00
- IWT projecten en SVB 153.334.000,00 153.327.982,82 6.017,18 0,00 0,00 6.017,18
- IWT projecten op initiatief Vl.Regering  42.113.210,00 42.061.873,19 51.336,81 0,00 0,00 51.336,81
- IWT innovatieve mediaprojecten  4.407.000,00 4.407.000,00 0,00 0,00 0,00 0,00
- IWT studie- en expertiseopdrachten VIN 846.000,00 834.273,59 11.726,41 0,00 0,00 11.726,41
- Minafonds  486.466.000,00 485.881.002,58 584.997,42 0,00 0,00 584.997,42
- VIF 681.087.000,00 671.652.540,79 9.434.459,21 0,00 0,00 9.434.459,21
- VLABINVEST (1)(2) 27.776.323,91 4.898.391,52 22.877.932,39 0,00 22.877.932,39 0,00
- VLIF  67.036.000,00 67.033.318,37 2.681,63 0,00 0,00 2.681,63
- FIVA 2.518.000,00 513.730,51 2.004.269,49 0,00 0,00 2.004.269,49
- Fonds Flankerend Econ. Beleid (3) 314.143.000,00 242.945.984,80 71.197.015,20 0,00 71.197.015,20 0,00
- Herplaatsingsfonds 7.018.000,00 5.428.741,83 1.589.258,17 0,00 0,00 1.589.258,17
- Garantiefonds voor huisvesting (4)(5) 18.500.000,00 0,00 18.500.000,00 0,00 18.500.000,00 0,00
- Topstukkenfonds 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00
- Rubiconfonds  5.050.000,00 4.870.926,25 179.073,75 0,00 0,00 179.073,75
Totaal 2.718.375.533,91 2.586.481.963,12 131.893.570,79 0,00 112.574.947,59 19.318.623,20
Leningsmachtigingen       
- Vlaams Woningfonds  353.207.000,00 175.983.000,00 177.224.000,00 0,00 0,00 177.224.000,00
Totaal 353.207.000,00 175.983.000,00 177.224.000,00 0,00 0,00 177.224.000,00
ALGEMEEN TOTAAL  3.071.582.533,91 2.762.464.963,12 309.117.570,79 0,00 112.574.947,59 196.542.623,20
  
(1) overdracht 2007-2008 op basis van ar tikel 127 van het begrotingsdecreet 2008 en artikel 77 van het 2e aanpassingsblad 2008.  
(2) overdracht 2008-2009 op basis van arti kel 156 van het begrotingsdecreet 2009.  
(3) overdracht 2008-2009 op basis van arti kel 137 van het begrotingsdecreet 2009.  
(4) overdracht 2007-2008 op basis van ar tikel 137 van het begrotingsdecreet 2008 en artikel 79 van het 2e aanpassingsblad.  
(5) overdracht 2008-2009 op basis van arti kel 158 van het begrotingsdecreet 2009.  
 
2.8.2.6 Instellingen van openbaar nut van categorie A 
Het Rekenhof heeft bij de in het initiële voorontwerp van rekendecreet 
opgenomen eindregelingen van de begrotingen van de instellingen van 
openbaar nut van categorie A een aangepaste formulering voorgesteld 
voor het Hermesfonds, het Financieringsinstrument voor de Vlaamse Visserij- en Aquicultuursector, het Financieringsfonds voor Schuldaf-89 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT bouw en Eénmalige Investeringsuitgaven en de instellingen met een 
reservefonds. 
 
2.8.3 Rekening van de thesaurie 
Het Rekenhof kan de cijfers van de rekening van de thesaurie in de al-
gemene rekening 2008 niet bevestigen door de aanwezigheid van een 
aantal onduidelijkheden, die nog moeten worden verklaard. Evenmin als in 2005, 2006 en 2007 kan het Rekenhof voorlopig de rekening van de 
DAB Luchthaven Oostende afsluiten.  
 Daarenboven heeft het Rekenhof een aantal verschillen vastgesteld 
tussen de aansluiting van de uitvoeringsrekening van een aantal DAB’s 
en de rapportering in de financiële reconciliatiestaten. In afwachting van een verklaring van de administratie voor deze verschillen, kan het Re-
kenhof geen definitieve uitspraak doen over de juistheid van de bedra-
gen die de tabellen van het voorontwerp van rekendecreet en de alge-mene rekening voor deze DAB’s vermelden. 
 
De onderstaande tabel geeft de totalen weer zoals de Vlaamse overheid ze voorlopig heeft vastgesteld. 
 
Financiële verrichtingen 
  Saldo  
op 1.1.2008 Ontvangsten Uitgaven Saldo op  
31.12.2008 
Saldo 20.897.355,43  -283.814.356,70
Financiële verrichtingen 26.542.729.514,07 27.721.519.501,02 
Nivelleringen 39.887.933.079,61 39.013.854.804,79 
 
2.8.4 Rekening van de vermogenswijzigingen 
De rekening van de vermogenswijzigingen 2008 is op een betere wijze 
opgesteld dan de rekening 2007, maar het Rekenhof herhaalt dat deze rekening nog altijd geen correct beeld geeft van de werkelijke vermo-
genstoestand van de Vlaamse overheid. Het hanteren en verwerken in 
het boekhoudkundig informatiesysteem Orafin van de wettelijke afschrij-vingsregels op de activa is een verbetering ten opzichte van de voor-
gaande jaren. De boekhouding (economische balans) van de Vlaamse 
overheid toont nu effectief de belangrijkste posten van het vermogen (de vaste activa), maar hun juistheid en volledigheid zijn oncontroleerbaar bij 
gebrek aan periodieke inventarissen.  
 Het Rekenhof neemt aan dat deze situatie pas verder zal verbeteren als 
alle onderdelen van deze rekening kunnen worden teruggevonden in de 
economische balans van de Vlaamse overheid of, beter nog, als die rekening en balans overeenstemmen en een periodieke inventariscon-
trole de juistheid en volledigheid van de balans kan aantonen. Voor Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 90
VLAAMS PARLEMENT 2009 kondigde de Vlaamse overheid geleidelijke, lichte verbeteringen 
aan van de correctheid van de balansgegevens(48). Op juridisch vlak 
wacht zij nog altijd op de inwerkingtreding(49) van het comptabiliteitsde-
creet, dat de wettelijke basis vormt voor de vervanging van de bestaan-
de rekening van de vermogenswijzigingen door een economische ba-
lans. Het Rekenhof volgt deze evolutie op.  
2.8.5 Conclusies 
De minister heeft de algemene rekening 2008 tijdig ingediend. Bij gebrek 
aan een antwoord van de minister op de opmerkingen van het Reken-
hof, kan het Rekenhof de controle op een aantal onderdelen van de al-gemene rekening voorlopig niet afsluiten. Als uit het antwoord van de 
minister alsnog blijkt dat hij onvoldoende tegemoetkomt aan de vermel-
de opmerkingen, zal het Rekenhof het parlement daarvan op de hoogte brengen. 
 
Ten slotte wijst het Rekenhof er andermaal op dat de Vlaamse overheid afwijkt van de wetgeving op de vermogenscomptabiliteit. De vermogens-
rekening geeft nog geen betrouwbaar beeld bij gebrek aan een regelma-
tige inventariscontrole.  
 
48  Vanaf 2009 zou de overheid de inventari ssen van een aantal beleidsdomeinen weer 
afstemmen met de werkelijkheid. Zij zou deze operatie voor de andere beleidsdo-
meinen voortzetten in de volgende jaren.  
49  De inwerkingtreding werd door artikel 98 van het programmadec reet 2007 uitgesteld 
tot een datum nader te bepalen door de Vlaamse Regering. Een nieuw ontwerp van 
comptabiliteitsdecreet is in voorbereiding. 91 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 3 Thematisch financieel onderzoek 
 
3.1 Vlaams Fiscaal Platform: inning van de leeg-
standsheffing bedrijfsruimten 
 
Medio 2008 werd het Vlaams Fiscaal Platform (VFP) operationeel als 
informaticaplatform voor de Vlaamse fiscale heffingen. Het Rekenhof 
onderzocht de inning langs dat platform van de leegstandsheffing be-
drijfsruimten (LSB) door de Vlaamse belastingdienst (VLABEL) in 2008. 
Het constateerde dat VLABEL, ondanks een gebrek aan goede indicato-
ren in zijn beheersovereenkomst, blijk geeft van een degelijke organisa-
tiebeheersing. Hij slaagt er vooralsnog echter niet in een unieke aan-
slagprocedure voor alle Vlaamse heffingen uit te bouwen. VLABEL 
boekte en inde de LSB vrij correct en efficiënt, zij het met enige vertra-
ging. In de rapportering ontbreekt echter een precies beeld van zijn wer-
king. VLABEL handelt ook bezwaarschriften correct af, al haalde de 
dienst in 2008 en 2009 op dit vlak niet alle doelstellingen.  
 
De Vlaamse overheid wees het VFP toe binnen het outsourcingscontract 
en miste zo een kans op prijscontrole door marktconsultatie. Zij werkte 
daarbij met middelenverbintenissen, zonder voldoende knowhow te 
hebben voor de controle van de offertes. De dienstverlener heeft overi-
gens de prijsherzieningsmogelijkheden ruim geïnterpreteerd. Het VFP 
was tijdig operationeel, maar de inning kende aanvankelijk vertragingen 
die tijdelijke kastekorten veroorzaakten. De facturatie van het VFP, noch 
de budgetinschatting en -opvolging verliepen optimaal. Het is in elk ge-
val duidelijk dat de eenmalige investeringskosten voor het VFP de ra-
ming van 17.500.000 EUR sterk hebben overschreden. Eens op kruis-
snelheid en na de introductie van de verkeersbelasting op het VFP, zal 
het project ook de raming van de jaarlijkse exploitatiekosten ruimschoots 
overschrijden. 
 
Lijst van afkortingen 
 
FOBO Front Office/ Back Office concept 
ICT Informatie- en communicatietechnologie 
Kernel De module belastingkernel  is het systeem waarnaar de 
kernelementen voor de berekening van de belastingen wor-
den gestuurd en dat onder meer ve rantwoordelijk is voor de 
inkohiering en de inning en invordering. De kernel bestaat uit vier submodules: inkohiering, inning en invordering, boe-king van onwaarden en oninbaarstellingen en afhandeling 
LSB Leegstandsheffing bedrijfsruimten 
LSW Leegstandsheffing woningen 
ORAFIN Benaming van het financ ieel systeem van de Vlaamse Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 92
VLAAMS PARLEMENTOverheid  OV Onroerende voorheffing 
RO-Agentschap Het intern verzelfstandigd agentschap (IVA) Ruimtelijke 
Ordening en Onroerend Erfgoed Vlaanderen 
VFP Vlaams Fiscaal Platform 
VLABEL Vlaamse belastingdienst 
VTE Voltijdse equivalenten 
 
3.1.1 Inleiding 
3.1.1.1 Vlaams Fiscaal Platform en leegstandsheffing bedrijfsruim-
ten 
Medio 2008 werd het Vlaams Fiscaal Platform (VFP) operationeel, een 
generiek informaticaplatform voor de berekening, vestiging en opvolging 
van alle huidige en toekomstige heffingen die vallen onder de Vlaamse 
fiscaliteit.   
De eerste en aanvankelijk enige Vlaamse belasting die het IVA Vlaamse 
Belastingdienst (VLABEL) in 2008 langs het nieuwe VFP inde, was de leegstandsheffing bedrijfsruimten (LSB). De vestiging en de inning van 
deze belasting golden als het pilootproject voor het VFP. De budgettaire 
opbrengst van de LSB is verwaarloosbaar. De voornaamste doelstelling ervan is er een van ruimtelijke ordening: de vermindering van het aantal 
leegstaande bedrijfsruimten. 
 Parallel met de inwerkingstelling van het VFP, schakelde VLABEL op 
1 januari 2009 over naar de nieuwe FOBO-organisatie (Front Office 
Back Office), waarbij hij de belastinggeoriënteerde dienstverlening in-wisselde voor een klantgerichte en procesgerichte organisatie, bruikbaar 
voor verscheidene belastingen.  
 Het VFP en de FOBO-organisatie zijn sinds 2009 ook operationeel voor 
de onroerende voorheffing, en zullen dat vanaf 1 januari 2011 ook zijn 
voor de verkeersbelastingen. Later komen daar eventueel nog andere gewestbelastingen bij die de federale overheid nu nog int(
50). Ook de 
planbatenheffing(51) behandelt VLABEL langs het VFP. 
 
Deze evoluties kaderen in het project Beter Bestuurlijk Beleid. Met het 
kaderdecreet bestuurlijk beleid wilde de Vlaamse Regering vanaf 2003 alle entiteiten en diensten van de Vlaamse overheid responsabiliseren. 
VLABEL, dat als IVA in de plaats kwam van de Autonome Vlaamse Fis-
cale Inning (AVFI), verbond zich er in zijn beheersovereenkomst toe doelstellingen na te komen en zijn organisatiebeheersing te vervolma-
ken. 
 
50  Sommige registratierechten, de succe ssierechten en enkele kleinere belastingen. 
51  Introductie gepland in de loop van 2010. 93 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  3.1.1.2 Onderzoek 
De goede organisatiebeheersing en de goede werking van het VFP en 
de FOBO-organisatie zijn essentieel voor de toekomstige inning van de 
Vlaamse belastingen. Daarom onderzocht het Rekenhof de inning langs 
het VFP door VLABEL in 2008 van de leegstandsheffing bedrijfsruimten. Het ging uit van de volgende onderzoeksvragen: 
 Geeft VLABEL blijk van een goede organisatiebeheersing ? 
 Zijn de boeking en inning van de belasting voor de geïnventariseer-
de leegstaande bedrijfsruimten correct en efficiënt ? 
 Verloopt de afhandeling van de bezwaarschriften correct ? 
 Is de gunning van het VFP correct verlopen en beantwoordt het 
platform aan de doelstellingen ? 
 Is een structurele communicatie en samenwerking met het RO-
agentschap en met de gemeenten gegarandeerd ? 
 
Het Rekenhof beoordeelde de organisatie en de werking van VLABEL 
aan de hand van de leidraad interne controle/organisatiebeheersing, de beheersovereenkomst tussen VLABEL en de Vlaamse Regering en het 
mission-statement van VLABEL. Daarin ligt de klemtoon op efficiëntie en 
klantgerichtheid. De onderzoeksresultaten vergen een voorzichtige be-nadering: zowel VLABEL als de beheersovereenkomst waren in de on-
derzoeksperiode nog nieuw en het VFP en de FOBO-structuur waren 
nog in volle ontwikkeling.  
Het Rekenhof toetste de vestiging van de belasting, de inning en invor-
dering, de behandeling van bezwaarschriften en de verwerking van de ontvangsten aan de belastingwetgeving, het burgerlijk recht en de rijks-
comptabiliteit. Het toetste voorts de gunning van het VFP in het kader 
van het ICT-outsourcingscontract aan de wetgeving op de overheidsop-drachten en de rijkscomptabiliteit. 
 
De audit steunt op een analyse van de juridische regelgeving, beleids- en managementteksten, begrotingsdocumenten, opgevraagde statistie-
ken en het jaarverslag; een steekproef van inkohieringen en bezwaar-
schriften; een doorlooptest (van inkohiering tot inning) en gesprekken met ambtenaren.  
 
Het Rekenhof kondigde de audit aan midden 2009 en heeft de controle-resultaten op 28 april 2010 meegedeeld aan de Vlaamse minister van 
Financiën en Begroting, die tot op heden niet heeft gereageerd. 
 Het uiteindelijke doel van de audit is een verbetering van de (toekomsti-
ge) inning van alle Vlaamse belastingen en het Vlaams Parlement in-
zicht verschaffen in de werking van VLABEL.  Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 94
VLAAMS PARLEMENT 3.1.2 Organisatiebeheersing en -structuur  
3.1.2.1 Organisatiebeheersing VLABEL 
VLABEL verbond er zich in de beheersovereenkomst toe uiterlijk binnen 
het jaar na de aanvang van de beheersovereenkomst te beschikken over een uitgeschreven en gedocumenteerd systeem van interne contro-
le, met de leidraad interne controle/organisatiebeheersing van de 
Vlaamse overheid als normenkader. In juli 2007(
52) besliste de Vlaamse 
Regering dat het zou volstaan tegen eind 2008 een stappenplan op te 
stellen om tegen het einde van de beheersovereenkomst (eind 2010) 
niveau 3 van interne controle/organisatiebeheersing te behalen: gestan-daardiseerde, gedocumenteerde en gecommuniceerde beheersmaatre-
gelen ontwikkeld hebben(
53). 
 De Interne Audit(
54) heeft in 2005 een sterkte-zwakteanalyse van de or-
ganisatiebeheersing bij VLABEL gemaakt, in 2007 gevolgd door een opvolgingsaudit. Hij beoordeelde de organisatiebeheersing toen positief. 
Het VLABEL-management was bezig met de uitbouw van de organisa-tiebeheersing: het structureerde gaandeweg de bestaande losse initia-
tieven en documenteerde ze deels.  
 Die gestructureerde aanzet leidde op 19 juli 2007 tot de goedkeuring 
van de beheersovereenkomst en het opstellen van het voorgeschreven 
stappenplan. Inmiddels definieerde VLABEL het beleidskader, de mis-sie, strategische en operationele doelstellingen en indicatoren voor mo-
nitoring en bijsturing. Hij inventariseerde en analyseerde ook een uitge-
breide lijst met risico’s. Hij omschreef de processen, wees ze toe en koppelde ze aan juridische of financiële regels, waarvoor handleidingen 
bestaan. VLABEL ging voorts met de andere actoren en het departe-
ment Financiën en Begroting wederzijdse engagementen aan binnen een vastgestelde financiële omkadering. Hij rapporteert aan de toezicht-
houdende minister in, onder meer, een jaarverslag. De belastingplichti-
gen kunnen terecht bij een digitaal loket (belastingportaalsite) en een klachtendienst. 
 
Uit een tweede opvolgingsrapport van IAVA(
55) van 1 maart 2010 bleek 
dat VLABEL op zes van de tien thema’s van de organisatiebeheersing al 
maturiteitsniveau 3 haalde(56). Ook op de doelstellingen van de organi-
satiebeheersing (effectiviteit, efficiëntie, kwaliteit en integriteit) scoorde VLABEL goed. Bovendien probeerde VLABEL zich permanent te verbe-
 
52  Bevestigd in mei 2008. 
53  De leidraad eist in maturiteitsniveau 3 ook dat de maatregelen zijn toegepast.  Dat 
eiste de Vlaamse Regering echter niet. 
54  De latere IAVA (zie de volgende voetnoot). 
55  Interne Audit van de Vlaamse Administratie. 
56  Doelstellingen, proces- en risicomanagement; belanghebbendenmanagement; 
monitoring; organisatiestructuur; hum an ressources management; organisatiecul-
tuur; informatie en communicatie; fi nancieel management; facilitymanagement en 
informatie en communicatietechnologie. 95 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT teren, keurde hij het stappenplan goed en vertaalde hij de aanbevelin-
gen in actieplannen die hij opvolgt. De inschatting van IAVA sloot overi-
gens aan bij de zelfinschatting van VLABEL. 
 
3.1.2.2 FOBO-structuur 
Tegelijk met de ontwikkeling van een kwaliteitsvolle organisatiebeheer-
sing, diende VLABEL zijn organisatiestructuur om te schakelen naar de 
FOBO-structuur:  
 Een front office diende de diensten en ambtenaren te bundelen die 
voor alle Vlaamse belastingen in aanraking komen met de burger 
(klachten, bezwaren,….).  
 Een back office diende in te staan voor de generieke processen (bv. 
de aanmaak van notificaties), massaprocessen (bv. inkohieringen, verzending van aanslagbiljetten, aanmaak van dwangschriften) en gespecialiseerde taken (bv. inning en invordering, geschillen, 
ingewikkelde bezwaren). 
Het FOBO-systeem diende de belastingprocessen dus niet meer per 
heffing te organiseren, maar per belastingplichtige. Dat zou de klant centraal stellen en efficiëntiewinsten meebrengen. Deze structuur was van in het begin verweven met het VFP, waarvoor de functies werden 
uitgetekend(
57).  
 Vanaf midden 2008 benoemde VLABEL de afdelingshoofden en op 
1 januari 2009 ging de FOBO-structuur officieel van start. Een delega-tiebesluit subdelegeerde bevoegdheden aan functierollen en wees no-
minatief de personeelsleden voor de verschillende functierollen aan. 
 
3.1.2.3 Vlaams Fiscaal Platform (VFP) 
Het VFP kwam tot stand in het kader van de doelstellingen die de 
Vlaamse Regering op 28 februari 2003 formuleerde: 
 de administratieve lasten harmoniseren en vereenvoudigen; 
 de belastingplichtige als klant centraal stellen; 
 een klantgericht en voor de eigen organisatie faciliterend 
opvolgingssysteem opzetten; 
 de toegankelijkheid en interactie voor de burger en bedrijven 
faciliteren en verbeteren; 
 met een open architectuur de coherentie en de invoegbaarheid van 
toekomstige technologische evoluties faciliteren. 
 
57  In de overgangsperiode (tweede helft van 2008) leidden uiteenlopende interpreta-
ties en een gebrek aan overleg tijdelijk to t divergerende trajecten, maar eind 2008 
waren de nodige aanpassingen aan het VFP uitgevoerd. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 96
VLAAMS PARLEMENT Behalve de verdere uitbouw van de Vlaamse fiscale en financiële auto-
nomie faciliteren, moet het VFP ook een administratief hulpmiddel zijn 
ter ondersteuning van een stijgende graad van fiscale aanvaarding  door 
de burger. Het dient ook een ergonomische, efficiënte en correct wer-
kende motor te zijn van een adequate interne administratieve organisa-
tie(58). Het VFP dient dus vooral bij te dragen tot een meer efficiënte, 
effectieve en klantgerichte inning en invordering, die leidt tot de ver-hoogde aanvaarding van het fiscale beleid door de burger. Bovendien 
dient het ook relevante beleidsinformatie te leveren. 
 
Het VFP is een modulair systeem, opgebouwd uit componenten (modu-
les)(
59). Dat moet de integratie van toekomstige belastingen in het plat-
form mogelijk te maken. In het kader van de evoluties bij VLABEL (VFP, 
FOBO) is het belangrijk een unieke aanslagprocedure te hebben voor 
alle Vlaamse heffingen . Dat vereist decreetgevend werk, de opmaak van 
uitvoeringsbesluiten en programmatie. Op dit vlak heeft VLABEL voor-
alsnog weinig vooruitgang geboekt, omdat hij zijn inspanningen momen-
teel moet richten op de inwerkingtreding van de overdracht van de ver-keersbelasting in 2011. 
 
Ook moet VLABEL de digitale informatiestromen van en naar de ver-
schillende betrokken partijen verder optimaliseren . Hij moet daarvoor 
nog protocols sluiten met het rijksregister en de kruispuntbank van de 
sociale zekerheid. 
 
3.1.2.4 Beheersovereenkomst 
De beheersovereenkomst met VLABEL(
60) bevat generieke doelstellin-
gen voor horizontaal beleid, die alle agentschappen moeten nastreven, 
organisatiedoelstellingen voor interne werking en organisatiedoelstellin-
gen voor functioneel beleid, eigen aan de individuele agentschappen. Het Rekenhof heeft in het kader van deze audit niet alle indicatoren uit 
de beheersovereenkomst onderzocht, maar alleen die met een directe 
band met de onderzoeksscope.  
Verwijzingen naar effecten ontbreken(
61). Eén of meer indicatoren bege-
leiden elke horizontale OOD. Voor de meeste horizontale OOD beschikt het agentschap al over opvolgingsgegevens. Op één na(
62), kreeg elke 
OOD ook een norm mee. 
 
De beheersovereenkomst heeft duidelijk geformuleerde strategisch func-
tionele organisatiedoelstellingen  afgeleid uit de beleidssturende docu-
 
58  Nota aan de Vlaamse Regering VR/2007/14.12/DO C.1466, p.1. 
59  Zie bijlage 1. 
60  Ter uitvoering van het kaderdecr eet bestuurlijk beleid van 18 juli 2003. 
61  De Vlaamse Regering had immers uit praktische overwegingen beslist dat de OOD 
niet naar effecten moesten verwijzen wegens erg moeilijk. 
62  De norm voor de implementatie van het CRAB-adres (centraal referentie adressen 
bestand) werd afhankelijk gesteld v an de evaluatie van het proefproject. 97 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT menten (bv. het oprichtingsbesluit) en omgezet in operationele doelstel-
lingen(63). Het Rekenhof heeft bij deze doelstellingen enkele bedenkin-
gen: 
 Niet alle operationele doelstellingen kregen indicatoren mee(64). Ook 
voor enkele strategische projecten ontbreken indicatoren(65).  
 Bovendien zijn geen exacte berekeningen van de monitoringkosten 
voor de meting van de indicatoren beschikbaar.  
 Voor elke LSB-indicator vond een nulmeting plaats, maar VLABEL 
nam die pas op in het jaaractieplan 2008, aangezien hij bij de slui-
ting van de beheersovereenkomst nog niet over de resultaten ervan beschikte.  
 Overigens is gebleken dat VLABEL een aantal indicatoren initieel 
verkeerd inschatte. 
 Voor elke operationele LSB-organisatiedoelstelling stelde de be-
heersovereenkomst een norm vast, maar die is vaak vaag of weinig ambitieus(
66).  
 
VLABEL heeft in het licht van de nieuwe beheersovereenkomst aan-
dacht besteed aan de indicatoren en overweegt aanpassingen wegens meerduidige gehanteerde definities, weinig adequate formuleringen of 
weinig meerwaarde(
67).  
 Dat VLABEL gegevens over LSB moet putten uit twee gegevensbestan-
den, het vroeger systeem en het VFP, bemoeilijkt de rapportering over de beleidsindicatoren. Bij de inwerkingtreding van het VFP werden de 
gegevens uit het vroegere bestand immers niet opgeladen, zodat het 
vroegere bestand in gebruik blijft voor de akten uit het verleden. VLABEL diende voor de rapportering over sommige indicatoren boven-
dien resultaten manueel samen te stellen. 
 Uit het jaarverslag 2008 en de voorlopige gegevens over 2009 kan wor-
den geconcludeerd dat niet alle indicatoren met betrekking tot LSB wer-
 
63  Volgens VLABEL valt het behalen ervan so ms buiten de eigen controle of is die 
afhankelijk van kritische su ccesfactoren, zoals de kwaliteit van gegevens die de in-
ventarisbeheerder (RWO) aanlevert. In di e gevallen hanteert VLABEL monitorings-
indicatoren. 
64  Indicatoren ontbreken bv. bij OD0401 (strategische input voor het beleid leveren) 
van SD04 (verhogen fiscal compliance), OD0201 (strategische input voor het beleid 
aanleveren) en OD0202 (beleidsmatige onder steuning) van SD02 (beleidsmatige 
uitbouw van de fiscale autonomie, met aandacht voor heroriëntering) en bij de doelstelling klantvriendelijkheid optimaliseren (OD0105 van SD01 (inning- en be-
zwaarafhandeling huidige eigen- beheerbelastingen )). 
65  Zo bepaalt de beheersovereenkomst voor de mede-uitbouw van het VFP vanaf 
1 maart 2008 geen concrete data voor de gefaseerde implementatie van de ver-schillende belastingen op  het VFP. 
66  In vijf van de elf gevallen is de norm: een dalende trend. In één ervan zit de nulme-
ting overigens al onder de norm.  Zie ook 3.1.3 en 3.1.4. 
67  Zo zegt de indicator aantal in het KJ niet binnen de zes maanden afgehandelde 
bezwaren  momenteel niets over de bezwaar beslissingen die beslist zijn buiten de 
termijn van zes maanden. Die zouden mee in de teller moeten komen. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 98
VLAAMS PARLEMENT den gehaald. Voor een nadere bespreking wordt verwezen naar de pun-
ten3.1.3 en 3.1.4. 
 
3.1.2.5 Conclusies 
VLABEL zal het gevraagde maturiteitsniveau van organisatiebeheersing 
tegen het einde van de lopende beheersovereenkomst (31 december 
2010) wellicht halen. De interne audit beoordeelde de organisatiebe-
heersing tussen 2005 en 2010 alvast positief.  
De nieuwe FOBO-structuur ging op 1 januari 2009 vlot van start, maar 
de uitbouw van het VFP kende een aantal moeilijkheden. De in dit kader belangrijke unieke aanslagprocedure voor alle Vlaamse heffingen kende 
vooralsnog geen vooruitgang. Evenmin zijn de digitale informatiestro-
men tussen VLABEL en de verschillende betrokken partijen al geoptima-liseerd: protocols met het rijksregister en de kruispuntbank van de socia-
le zekerheid ontbreken nog. 
 De beheersovereenkomst met VLABEL heeft duidelijke strategisch func-
tionele organisatiedoelstellingen geformuleerd en geoperationaliseerd, 
echter zonder altijd (adequate) indicatoren of concrete normen aan de operationele LSB- doelstellingen te verbinden. Bovendien bemoeilijkt de 
incompatibiliteit tussen het vroegere LSB-systeem en het VFP de gege-
vensgaring over het doelstellingenbereik. Uit rapportering over 2008 en 2009 blijkt alvast dat VLABEL niet alle LSB- doelstellingen haalde.  
 
3.1.3 Inkohiering, inning en invordering van de LSB 
3.1.3.1 Inkohiering 
Werkwijze 
 De gemeenten maken jaarlijks lijsten op van de leegstaande en 
verwaarloosde bedrijfsruimten. Als de gemeenten dit doen vóór 
1 maart van het heffingsjaar, ontvangen zij 20% van het ingekohier-
de bedrag als incentive(
68). Het RO-agentschap maakt met die lijs-
ten elk jaar een inventaris op(69).  
 De inventarisgegevens worden bij VLABEL automatisch ingelezen 
in de referentiedatabase van het VFP, en van daaruit in de kernel. 
 
68  Het RO-agentschap meldt aan VLABEL welke gemeenten recht hebben op die 
vergoeding. Voor de aanslagjaren 2008 (he ffingsjaar 2007) en 2009 (heffingsjaar 
2008) waren dat respecti evelijk 131 en 157 gemeenten. 
69  De inventarisgegevens komen in de Inventar-database v an het agentschap. Tegen 
de opname in de inventaris is bezwaar mogelijk; na opname in de inventaris, is nog 
opschorting en schrapping mogelijk. 99 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  VLABEL kohiert voor 31 december van het aanslagjaar de aansla-
gen in voor de percelen die in het heffingsjaar (aanslagjaar  
-1)(minstens) voor de tweede opeenvol gende maal in de inventaris 
van de leegstaande en verwaarloosde bedrijfsruimten staan. 
 
De automatische inlezing van de inventarisgegevens in het VFP vond voor het eerst plaats in het aanslagjaar 2008(
70). De LSB was dus proef-
project voor het heffingsoverkoepelende VFP. Ook andere databases(71) 
met brongegevens zijn aan de referentiedatabase uit het VFP gekoppeld 
en worden gebruikt om de uit Inventar aangeleverde gegevens zo actu-
eel en correct mogelijk te houden(72). Daarom wacht VLABEL met de 
inkohiering tot begin juni van het aanslagjaar. VLABEL kent de percelen 
op de inventaris wel al op het einde van het heffingsjaar, maar wacht op 
de voorlopige inventaris voor het lopende heffingjaar, die bijkomende zekerheid verschaft over de eigendomtitel op 1 januari van het aanslag-
jaar. De heffingen op twijfelachtige percelen kohiert hij later in. 
 VLABEL kohiert in met de kerneltoepassing, die de gegevens samen-
brengt voor de vaststelling van de schuldvorderingen, dat is de vestiging 
van de belasting(
73). De schuldvorderingen worden periodiek samenge-
bracht in een kohier, dat de gedelegeerde ambtenaar uitvoerbaar ver-
klaart. Op dat ogenblik wordt de schuldvordering een vastgesteld recht, 
opgesplitst in een recht voor het Vernieuwingsfonds(74) en de gemeente. 
De kernel berekent de intresten per begonnen maand en volgt ook de 
kosten op. Na de uitvoerbaarverklaring maakt de toepassing ook de 
aanslagbiljetten aan en verzendt die(75). De schuldvorderingen worden 
vóór de automatische inkohiering nog nagekeken.  
 
Resultaten 
Voor het aanslagjaar 2008 nam VLABEL in totaal 968 schuldvorderingen 
in kohieren op, die de administrateur-generaal op 30 mei 2008 (64), 25 
juli 2008 (118), 27 november 2008 (444) en 23 december 2008 (342) uitvoerbaar verklaarde. Volgens het jaarverslag 2008 bedroeg het inge-
kohierde bedrag 18.589.586 EUR(
76). Dat bedrag was een maximaal 
bedrag: het bevatte ook de bedragen voor de gemeenten en de belas-
 
70  Vroeger werkte VLABEL met een access-database voor de LSB. Voor de oude 
schuldvorderingen en geschillen gebruikt hij die nog verder. 
71  De belangrijkste daarvan zijn de kr uispuntbank van ondernem ingen (KBO), het 
rijksregister (RR) en GRAYDON (failliete ondernemingen). 
72  De gegevens van het Rijksregister kom en in de referentiedatabase en worden van 
daaruit ingeladen in de kernelmodule. In  2008 en 2009 moesten di e identificatiege-
gevens in de kernel toch nog v aak manueel worden verbeterd.  
73  Perceelgegevens, belastingplichtige ei genaar, heffingberekening (incl. opcentiemen 
voor de gemeente). 
74  Het decreet bedrijfsruimten kent de in komsten van de LSB toe aan het Vernieu-
wingsfonds. 
75  De aanslagbiljetten worden verzonden door de back office. 
76  De aan het Rekenhof overgel egde kernellijst sloot daarbij aan. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 100
VLAAMS PARLEMENT ting op de percelen waarvan het RO-agentschap de opname in de in-
ventaris opschortte.  VLABEL heeft de norm uit de beheersovereenkomst van een volledige inkohiering van de LSB tijdens het aanslagjaar gehaald, zij het later op het jaar dan normaal door de kinderziektes  bij het VFP(
77).  
 Het annulatiepercentage(
78), indicator voor de kwaliteit van de inkohie-
ringen, steeg van 6,68% voor aanslagjaar 2006 tot respectievelijk 10,54% en 13,78% voor de aanslagjaren 2007 en 2008. De annulaties voor het aanslagjaar 2008 bedroegen op 31 december 2009 2.561.180,67 EUR. De norm was nochtans een dalende trend. Oorza-ken van de stijgende trend zijn de snellere behandeling (en dus ook ont-lasting) van evidente bezwaarschriften en de ruime interpretatie die rechtbanken recent geven aan de notie overmacht(
79). Veel annulaties 
zijn het logische en chronologische gevolg van een eerdere betalings-opschorting wegens een verzoek tot schrapping van de inventaris bij het RO-agentschap, eigenaarswissels (
80) of lopende vernieuwingsaanvra-
gen. Indien later aan de voorwaarden voldaan blijkt te zijn, wordt de aanslag geannuleerd (de zgn. decretale ontheffingen). Het Rekenhof acht de voorlopige inkohiering een goede praktijk, maar wijst erop dat de indicator relevanter zou zijn als tegenover het weren van de decretale ontheffingen uit de teller, ook het weren van de corresponderende inko-hieringen uit de noemer zou staan.   De verzendingsdatum van de aanslagbiljetten sloot nauw aan bij de uit-voerbaarverklaring van het kohier. Toch werden negentien aanslagbiljet-ten pas in 2009 verzonden. Het gaat om aanslagen die bij de eerste verzending de bestemmeling niet bereikten, bv. wegens adreswijzigin-gen.  
3.1.3.2 Inning 
Werkwijze 
 De kernel volgt de LSB-schuldvorderingen per aanslagjaar en per 
belastingplichtige op, inclusief intresten(
81) en ingevoerde kosten(82), 
naargelang de betalingen binnenkomen. 
 
77  Normaliter vinden twee inkohieringsgolven plaats (juni/juli en einde jaar). VLABEL 
verstuurde in 2008 en 2009 de meeste kohieren (80%) in de tweede golf, onder 
meer bij gebrek aan een anomalietool, die verschillen tussen de inventaris en ande-
re bronnen aangeeft en oplost, zodat veel manuele controle nodig was. 
78  Annulaties zijn het gevolg van ont lastingen door ingewilligde bezwaarschriften en 
ambtshalve ontheffingen na afloop van de bezwaartermijn, inclusief ingevolge ge-
rechtelijke beslissingen. 
79  VLABEL heeft daarop analoge aanslagen ambtshalve ontlast. 
80  Nieuwe eigenaars krijgen twee jaar respijt. 
81  Die hij automatisch berekent per begonnen maand na de betalingstermijn. 
82  Portkosten, hypotheekko sten en deurwaarderskosten. 101 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  De schuldvorderingen in de uitvoerbaar verklaarde kohieren zijn ook 
schuldvorderingen in de boekhouding van de Vlaamse Gemeen-
schap, die in Orafin aan elk kohier een transactienummer toekent 
met een koppeling aan de kernelvordering(83).  
 Het totale kohierbedrag wordt ook als vastgesteld recht opgenomen 
in de begrotingsrekening van het Vernieuwingsfonds en de thesau-rierekening voor de gemeenten. De vastgestelde rechten en de ont-
vangsten komen in de uitvoeringsrekening van de begroting of de 
thesaurierekening(
84). De intresten en kosten worden als contant 
recht geboekt bij de ontvangst. 
 De belastingplichtige beschikt over een betalingstermijn van twee 
maanden. De verwijlintresten lopen vanaf de daaropvolgende 
maand. De belastingplichtige kan een afbetalingsplan vragen en 
zodoende dwanginvordering vermijden, maar niet intresten. 
 Na twee maanden maakt de module kernel automatisch een herin-
neringsbrief en vervolgens een aangetekende aanmaning op, die de back office verstuurt. 
 De kassier bij wie de Vlaamse Gemeenschap de financiële rekening 
aanhoudt, deelt dagelijks de verrichtingen mee aan de rekenplichti-
ge(
85) van de rekening en aan de back office van VLABEL, die de 
nodige boekingen en aanrekeningen verrichten. 
 
Reconciliatieproblematiek 
De Vlaamse overheid laat na de verschillende rekeningen waarop de 
LSB-vorderingen en -ontvangsten worden geboekt, te reconciliëren: 
 De financiële scharnierrekening van de rekenplichtige , waarop de 
ontvangsten toekomen. Dit is niet de FB-hulprekening(86) van de 
centrale rekenplichtige (CR), die de CR dagelijks met zijn rekening 
nivelleert, maar een afgeleide hulprekening, die wordt genivelleerd 
met de FB-hulprekening. De CR heeft dus maar een indirect zicht op de verrichtingen en de vraag rijst daarbij of zijn rekeningaflegging 
volstaat(
87). 
 De economische rekeningen LSB in de boekhouding van de Vlaam-
se Gemeenschap (Orafin), die opbrengsten in principe (ESR-matig) 
inboeken bij het ontstaan van de schuldvordering en afboeken bij 
een ontlasting. 
 
83  Met boeking op de juiste economische rekeningen. 
84  In 2008 vervangen door de financiële reconciliatiestaat. 
85  Tot 2007 beheerde de rekenplichtige LSB die financiële rekening, sinds 2008 be-
treft het een hulprekening van de centrale rekenplichtige der uitgaven. 
86  Dagelijks genivelleerde hulprekening van Financiën en Begroting van de (centrale) 
financiële rekening van de c entrale rekenplichtige. 
87  Het Rekenhof heeft de details gevraagd van alle verrichtingen op de LSB-
scharnierrekening, maar slecht s een voorbeelduittreksel ontvangen. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 102
VLAAMS PARLEMENT  De module kernel, die sinds het aanslagjaar 2008 de belasting-
schulden opvolgt per aanslagjaar en de betalingen per kalender-
jaar(88).  
 De aanrekening op de uitvoeringsrekening van de begroting. 
 
Efficiëntie van de inning 
Het jaarverslag 2008 van VLABEL vermeldt een totaal van 456.138 EUR 
geïnde LSB-ontvangsten voor het aanslagjaar 2008 op 31 december 
2008. Dat bedrag lag veel lager dan in de voorgaande jaren. Voor 2007 
inde VLABEL bv. 3.469.829,79 EUR. De lage ontvangst is te wijten aan de late verzending van bijna 800 aanslagbiljetten (na 27 november 
2008). De kernellijst van de inkohieringen 2008 toont daarentegen dat 
het Vernieuwingsfonds al in 2008 minstens 700.000 EUR in hoofdsom had ontvangen. De boeking op een wachtrekening van gerealiseerde 
ontvangsten waartegen een bezwaar liep, verklaart dit verschil. 
 De efficiëntere gedwongen invordering van openstaande vorderingen uit 
vorige heffingsjaren, heeft de lage inning voor het aanslagjaar 2008 
deels gecompenseerd. Het Vernieuwingsfonds rekende in 2008 zo-doende meer dan 3,5 miljoen EUR ontvangsten aan op de uitvoerings-
rekening van de begroting (3,13 miljoen EUR LSB-ontvangsten(
89) en 
0,4 miljoen EUR LSW (90)). Het gebruik van eenzelfde begrotingsartikel 
voor de verschillende belastingen is weinig transparant. VLABEL int ook het deel voor de gemeenten (opcentiemen en vergoeding) mee en be-
taalt dat rechtstreeks aan de gemeenten.  
De beheersovereenkomst vereist tegen 31 december van het aanslag-
jaar een inning van 40% van de potentieel inbare aanslagen van het aanslagjaar, 45% van het vorige aanslagjaar en 60% van het aanslag-
jaar daarvoor. VLABEL heeft de norm voor de drie jaren niet behaald. 
Het inde eind 2008 voor 2008 15,03%, voor 2007 52,48% en voor 2006 47,05%. Volgens de gegevens die VLABEL verstrekte, was het innings-
percentage voor 2008 op 31 december 2009 opgelopen tot 55,46%. Dat 
voor 2007 was echter gedaald tot 36,08% doordat opgeschorte vorde-ringen in 2009 invorderbaar werden. Een vermelding van de inningsbe-
dragen bij de percentages zou tot een correcter interpretatie leiden. 
 Het gemiddelde aantal kalenderdagen tussen de verzending van het 
aanslagbiljet en de betaling ervan nam door de invordering van vooral 
oude aanslagen toe van 406 kalenderdagen in het kalenderjaar 2007 tot 641 kalenderdagen in 2008. Die efficiëntere inning leidde dus tot een 
slechtere score op de monitoringsindicator. Bovendien verliepen de in-
kohieringen in 2007 sneller en werden zij al voor een groot deel in 2007 
 
88  In de individuele records kan de historiek en de samenstelling van de schuld even-
wel op elk moment worden geraadpleegd. 
89  Het jaarverslag 2008 vermeldde nog 2,5 miljoen EUR. 
90  In 2009 respectievelijk 3,4 miljoen EUR en 0,2 miljoen EUR. 103 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT betaald, terwijl bijna 800 inkohieringen van het aanslagjaar 2008 pas 
vanaf 27 november 2008 werden verzonden en dus pas in 2009 een 
snelle betaling kregen. Daardoor daalde de score op de indicator in 
2009 weer naar 407 kalenderdagen. Een vermelding in het jaarverslag van de geïnde intrest- en kostenbedragen voor de verschillende belas-
tingen zou een vollediger indicatie geven van de geleverde inspannin-
gen.  
De bovenstaande paragrafen tonen aan dat de gebruikte indicatoren 
een weinig adequaat beeld geven van de inningsinspanningen van VLABEL. De schijnbare anomalieën in het jaarverslag 2008 zijn het ge-
volg van de onduidelijkheid over het voorwerp van de metingen. 
 
3.1.3.3 Invordering 
Werkwijze 
 Als de belastingplichtige ook na de aangetekende herinnering niet 
betaalt, stuurt VLABEL de gegevens digitaal naar de centraliseren-
de gerechtsdeurwaarder, die er een dwangschrift mee opstelt (hoofdsom, intresten, gerechtsdeurwaarderkosten en port- en even-tuele hypotheekkosten(
91)), dat de bevoegde ambtenaar onderte-
kent.  
 De deurwaarder stuurt eerst een gewone aanmaning en doet bij 
niet-betaling vervolgens een instrumenterende deurwaarder de 
dwanginvordering starten.  
 De instrumenterende gerechtsdeurwaarders storten geïnde bedra-
gen na afhouding van hun kosten door aan VLABEL.  
 VLABEL boekt met deze saldi de openstaande bedragen af (hoofd-
som, intresten en eerder gemaakt kosten zoals die voor de aange-tekende herinnering). VLABEL houdt voor deze dossiers geen 
deurwaarderskosten bij en moet die dan ook in zijn belastingtoe-passing niet aanzuiveren. 
 Op 22 oktober 2008 heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begro-ting met de Nationale Kamer van Gerechtsdeurwaarders een samen-
werkingsprotocol(
92) gesloten voor de gedwongen invordering in op-
dracht van VLABEL. Het protocol bevat de verplichtingen van beide par-tijen en instructies. In 2009 kwam dit protocol door een gerechtelijke 
 
91  Als de eigenaar onroerende goederen bez it en de bevoegde ambtenaar oordeelt 
dat een hypotheek moet worden gevestigd. 
92  Dat protocol, in werking sinds 1 januari 2009, verving het protocol van 31 maart 
2000 over de organisatie van de OV-inv ordering en beide leegstandsheffingen. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 104
De invordering kan ook gebeuren bij fiscale notificatie aan de notaris bij 
wie de LSB-schuldenaar ingevolge de notariële akte gelden moet ont-vangen. De notaris betaalt dan de LSB-aanslag vooraf aan VLABEL.  
De dwanginvorderingsmogelijkheden worden goed gebruikt en de in-
structies zijn gedetailleerd. De geleverde dwanginvorderingsinspannin-gen zijn echter niet becijferbaar, aangezien de beheersovereenkomst geen indicator voor de dwanginvordering bevat, op de indirecte indicator inningsgraad  na.  
 Bij de start van de dwanginvordering maakt de kernelmodule een reke-ningoverzicht van alle openstaande (Vlaamse) schulden van de betrok-ken belastingplichtige over de verschillende belastingen en aanslagjaren heen. Daarmee maakt de deurwaarder  het dwangbevel. Dat zo maar 
één procedure per belastingplichtige wordt ingezet, beperkt de kosten voor de belastingplichtige en geeft de ernst van de invordering aan. Bij een gedeeltelijke betaling moet VLABEL dan eventueel aanrekenings-keuzes maken(
95). 
 Op 12 februari 2009 wees het Rekenhof VLABEL erop dat zijn gedele-geerde ambtenaren de dwanginvordering en de beslissingen voor de verschillende procedurestappen zelf moeten beheren en dat de ge-rechtsdeurwaarders dan alleen mogen optreden als uitvoerders. De be-talingen die de gerechtsdeurwaarders bekomen, zouden op een financi-ele rekening van de Vlaamse overheid moeten toekomen (een reken-plichtige), en niet op hun eigen rekening. Die betalingen op de eigen rekeningen van de gerechtsdeurwaarders zijn hoedanook ontvangsten voor rekening van derden (VLABEL), die zij zo snel mogelijk moeten doorstorten. VLABEL dient in elk geval na te kijken hoe snel dit gebeurt. VLABEL moet ook voldoende toezicht houden op de kosten die de ge-rechtsdeurwaarders aanrekenen(
96), ook al blijven die kosten uit de be-
lastingtoepassing. In het licht van zijn prioriteit klantvriendelijkheid  is het 
ten slotte wenselijk in het protocol een bijkomende machtiging vanwege VLABEL in te bouwen voordat tot effectieve openbare verkoop wordt overgegaan. Op dit ogenblik wordt het nieuwe protocol nog onderhan-deld.  
 
kamer een centraliserende gerechtsdeur waarder als enige aanspreekpunt van 
VLABEL moest aanduiden, die de participerende gerechtsdeurwaarders moest 
aanduiden. 
94  In afwachting van de ondertekening v an een nieuw protocol vordert een door de 
rechtbank aangestelde centraliserende ger echtsdeurwaarder momenteel in.  
95  Als de belastingplichtige niet  aanduidt welke schulden hij betaalt. 
96  De kosten zijn wel gereglementeerd, maar de gerechtsdeurwaarder zou bv. aan-
maningen kunnen opsplit sen of herhalen. 105 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENTuitspraak op de helling te staan, waardoor de dwanginvordering tijdelijk 
werd gestaakt(93). Inmiddels werd aan die bezwaren tegemoet geko-
men(94).  
 
93  Met betrekking tot de conformiteit van de aanduiding van de gerechtsdeurwaarders 
met de wetgeving op de overheidsopdracht en. Het protocol bepaalde nl. dat de  3.1.3.4 Conclusies 
VLABEL heeft de norm uit de beheersovereenkomst van een volledige 
inkohiering van de LSB tijdens het aanslagjaar gehaald, zij het later op 
het jaar dan normaal door de kinderziekten bij het VFP. Het annulatie-
percentage is met zijn huidige berekeningswijze geen goede indicator voor de kwaliteit van de inkohieringen. 
 
De gebruikte indicatoren weerspiegelen evenmin de efficiënter gewor-den inning door VLABEL en leidden tot schijnbare anomalieën. De 
Vlaamse overheid laat ook na de verschillende registraties van LSB-
ontvangsten te reconciliëren: financiële rekening, boekhouding, kernel-opvolging en begrotingsaanrekening.  
 
De geleverde dwanginvorderingsinspanningen zijn niet becijferbaar bij gebrek aan een gepaste indicator in de beheersovereenkomst. Het Re-kenhof wijst VLABEL erop dat het bij de dwanginvordering de procedu-
restappen moet beheren en toezicht moet houden op de deurwaarders-
kosten. 
 
3.1.4 Bezwaarschriftbehandeling 
3.1.4.1 Werkwijze sinds de inwerkingtreding van het VFP 
 Het front office van VLABEL kent een bezwaar van een belasting-
plichtige een uniek inkomend-stuknummer toe(
97), scant het in, ty-
peert het als een bezwaarschrift-ambtshalve ontheffing  en wijst het 
toe aan een dossierbehandelaar.  
 Tegelijkertijd opent het front office een elektronisch dossier met 
dossiernummer in het briefwisselingssysteem, dat elke nacht aan de 
kernelmodule wordt gekoppeld.  
 De kernel maakt onmiddellijk de ontvangstmelding aan.  
 De dossierbehandelaar vult in het briefwisselingssysteem de diver-
se grieven in(98). 
 De kernel schorst de invordering van de schuldvordering en staakt 
de verwijlintresten zes maanden na indiening van het bezwaar-
schrift.  
  
97  Latere inkomende stukken die bet rekking hebben op dat bezwaarschrift, worden 
ook aan het dossiernummer gekoppeld. 
98  De meeste bezwaarschriften bevatten i mmers verscheidene grieven. Voor elke 
grief wordt een record aangemaakt. Het aantal records in de BZAOLSB (bezwaar-
schriften en ambtshalve ontheffingen LSB) kan dus niet worden gelijkgesteld met 
het aantal bezwaarschriften. Voor so mmige records werden de grieven bovendien 
niet ingevuld, zodat de bekomen informatie we inig relevant wordt. Dit wordt dus niet 
gebruikt voor de systeemrapporteringen. Onderverdelingen in subcategorieën op 
vraag vereist daarom altijd manueel werk. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 106
VLAAMS PARLEMENT  Als het bezwaar wordt afgewezen, herneemt de reguliere innings- 
en invorderingsprocedure. De dossierbeheerder kan op elk ogenblik 
in de kernel de stand van de schuldvordering nagaan. 
 De dossierbehandelaar bereidt de beslissing op het bezwaarschrift 
voor; de gedelegeerde ambtenaar ondertekent de beslissing(99). Hij 
kan een beroep doen op een database met standaardformuleringen om de meeste bezwaren in rechte te onderzoeken en de beslissin-
gen uitgebreid juridisch te onderbouwen. 
 De dossierbehandelaar stuurt moeilijke dossiers (faillissementen, 
ingewikkelde juridische kwesties) naar de specialist geschillen van 
het back office, die ze individueel behandelt en terugstuurt. 
 Na de beslissing gaat het dossier naar het back office voor boeking 
in de kernel en de opmaak van de financiële staat. De dossierbe-
handelaar kan het resultaat van die verrichtingen raadplegen in de 
kernel.  
 Daarna keert het dossier terug naar het front office voor de opmaak 
van een begeleidend schrijven, met de gegevens uit de kernel en het volledige rekeningoverzicht(
100). Het geheel wordt altijd aangete-
kend verstuurd. 
 
3.1.4.2 Steekproefresultaten 
Het Rekenhof heeft de lijst met bezwaarschriften over het aanslagjaar 
2008 uit het briefwisselingssysteem opgevraagd. De lijst bevatte 113 bezwaarschriften die VLABEL in 2008 ontving(
101) en 144 bezwaarschrif-
ten uit 2009(102). Het heeft vervolgens een steekproef uitgevoerd, waarbij 
het de verschillende schermen in de kernel en de links met het briefwis-
selingssysteem controleerde. Het stelde vast dat de toepassing in de 
praktijk goed werkt: de elektronische dossiers bevatten alle documen-ten(
103). Ook het ophalen van de gegevens uit de kernel verloopt vrij vlot. 
Het begeleidend schrijven is gedetailleerd en begrijpelijk toegelicht(104).  
 
VLABEL ontwikkelt zijn argumentatie over de ontvankelijkheid en ge-
grondheid van de bezwaren uitgebreid aan de hand van standaardclau-sules. Dat leidt tot efficiënt werk en gefundeerde beslissingen, maar ook 
 
99  De beslissing verwijst naar de delegatieregels en vermeldt de ingeroepen grieven 
en de in het administratief dossier aanwezige stukken. 
100  Alle schulden van de belastingplichtige bij VLABEL. 
101  Het jaarverslag 2008 vermeldt verk eerdelijk 141 ontvangen bezwaarschriften. 
102  Daar elk inkomend stuk een inkomend nummer krijgt over alle belastingen heen en 
er meer records per bezwaarschrift zijn, kan het aantal niet automatisch worden be-
rekend. Bovendien gebruikt VLABEL voor  de inkohieringen van vóór 2008 nog de 
access-database. 
103  Bezwaarschrift, beslissing en elektronisch aangemaakt begeleidend schrijven (dat 
bij gevaar op betwisting bij de verzending ook nog eens wordt ingescand). 
104  Het bevat een financiële staat, met t oelichting, die alle bij VLABEL openstaande 
schulden van de belastingplichtige bevat. De ju ridisch-administratieve toelichting is 
vrij toegankelijk. Het begeleidend schrijven ve rwijst naar de mogelijkheden klacht in 
te dienen bij de klachtendienst van Financiën of in beroep te gaan bij de fiscale 
rechtbanken, echter zonder vermelding van termijnen. 107 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT tot administratief taalgebruik. Het Rekenhof heeft geen onregelmatighe-
den vastgesteld.  
 
In veel gevallen moet VLABEL het administratief dossier van het RO-
agentschap raadplegen. Het agentschap en de betrokken dossiers be-
vinden zich in hetzelfde gebouw en de samenwerking verloopt vlot. Wel 
moet VLABEL de essentiële documenten zelf nog inscannen.  
Na de afhandeling van het bezwaarschrift is het dossier voor het front 
office gesloten. Als de belastingplichtige in beroep gaat, wordt het een geschil, dat wordt behandeld door het back office. Het Rekenhof heeft 
de afhandeling van de geschillen niet onderzocht.  
 
3.1.4.3 Resultaten in het licht van de indicatoren 
De beheersovereenkomst vermeldt voor de bezwaar- en geschilafhan-
deling bij de LSB een zestal indicatoren: 
 Het aantal ontvangen bezwaren 
Dat daalde in 2008 tot 180 door de laattijdige inkohieringen, die een 
groot aantal bezwaarschriften over het aanslagjaar 2008 naar 2009 
doorschoven. Hoewel ook de inkohieringen voor het aanslagjaar 
2009 laattijdig waren, liep het aantal bezwaarschriften door die 
doorschuiving in dat jaar weer op tot 300. Per aanslagjaar daalde 
het aantal ontvangen bezwaarschriften van 287 in 2006 over 288 in 2007 tot 257 in 2008. De vereiste dalende trend is dus ingezet. 
 Het bezwaarpercentage(
105) 
Dat percentage bleef voor het aanslagjaar 2008, dus na de invoe-
ring van het VFP, met 26,55% boven de gestelde norm van 
25%.Voor 2006 en 2007 bedroeg het respectievelijk 28,14% en 26,74%. Het verband met het VFP is volgens de administratie niet 
duidelijk. Een eventuele andere oorzaak is de kwaliteit van gege-
vens die de inventarisbeheerder (RO-agentschap) verstrekt. 
 Percentage ingewilligde bezwaren 
Volgens VLABEL blijft het aantal terechte bezwaren vrij stabiel, maar toonde het aanslagjaar 2008 een markante stijging, tot 33,19%, omdat de bezwaarbehandeling nu de rechtspraak volgt die 
overmacht bij bodemsanering aanvaardt. Ook de kwaliteit van de 
RO-gegevens beïnvloedt het percentage ingewilligde bezwaren. Soms schrapt de inventarisbeheerder panden met terugwerkende 
kracht van de inventarislijst nadat de aanslagen al waren ver-
stuurd(
106). 
 Aantal laattijdig afgehandelde bezwaarschriften 
Het aantal pas na meer dan zes maanden afgehandelde bezwaar-schriften, waarvoor een rechtszaak aanhangig kon worden ge-
maakt, daalde in 2008, zoals vereist door de beheersovereenkomst 
 
105  Dit is de verhouding tussen aantal ont vangen bezwaren in het  aanslagjaar en aan-
tal verzonden aanslagbiljetten. De norm is: minder dan 25%. 
106  Bij inventarisfouten vindt een ter ugkoppeling naar het RO -agentschap plaats. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 108
VLAAMS PARLEMENT (nog 14 beslissingen), maar liep in 2009 op tot 71. De indicator is 
weinig relevant: enerzijds laat hij openstaande dossiers die nog 
geen beslissing kregen buiten beschouwing, anderzijds kan een in-
haaloperatie in het kalenderjaar voor oudere dossiers de stijging verklaren. De stijging in 2009 was het gevolg van de vertragende 
investering in de ambtenarenopleiding, die in de toekomst zou moe-
ten renderen. 
 Percentage laattijdig afgehandelde bezwaarschriften 
Van de 208 bezwaren in 2008 kregen er 62 (29,81%) laattijdig een beslissing, terwijl de norm 5% was. Ook dat had te maken met de opleiding van de ambtenaren in de nieuwe FOBO-structuur. 
 De gemiddelde doorlooptijd van de bezwaarschriften 
In tegenstelling tot de vereiste daling, steeg de gemiddelde door-
looptijd in 2008 tot 181 dagen. In 2009 daalde hij tot 159 dagen, 
toch nog licht meer dan in 2007. Het jaarverslag nuanceerde de cij-fers voor 2008: door de laattijdige inkohiering waren de cijfers niet 
representatief(
107).  
 
Een aantal indicatoren ontbreekt overigens in de beheersovereenkomst: 
 Er is geen indicator die melding maakt van het aantal niet-
afgehandelde (openstaande en opgeschorte) bezwaarschriften per 
aanslagjaar en de evolutie daarvan tijdens het kalenderjaar. Die in-
formatie is nochtans nodig om de andere indicatoren te interprete-
ren en te kaderen. 
 Ook zijn er geen indicatoren voor de openstaande en afgehandelde 
gerechtelijke geschillen en hun evolutie, nochtans essentiële infor-matie. Volgens VLABEL telde het briefwisselingssysteem op 25 maart 2010 met betrekking tot het aanslagjaar 2008 en later(
108) 
nog 135 openstaande LSB-bezwaarschriften. Op dat moment waren 
nog 693 geschillen hangende voor alle aanslagjaren(109). Het hoge 
aantal geschillen noodzaakt tot de opname van een indicator met aantallen en aard van de beslissingen. 
 
3.1.4.4 Conclusies 
Het Rekenhof heeft bij zijn steekproefcontrole op de bezwaarschriftaf-
handeling geen onregelmatigheden vastgesteld. De rapportering over 
2008 en 2009 toont echter dat VLABEL niet alle LSB-doelstellingen 
haalde. Zo bleef het bezwaarpercentage ook na de invoering van het VFP boven de gestelde maximumnorm. Ook de doorlooptijd voor de 
 
107  De (eenvoudige) bezwaren worden in dat geval pas het volgende kalenderjaar 
ingediend. Hun snelle afhandeling verbetert dan het resultaat van dat kalenderjaar.  
108  De opvolging van de resterende 1.100 dossiers van voor het aanslagjaar 2008 
gebeurt nog in access. Van die 1.100 zijn er  693 rechtszaken. In het briefwisse-
lingssysteem zit wel een lijst waarin  moet worden aangeduid wanneer en hoe het 
dossier is afgehandeld, dus toch een veiligheid. 
109  16,9 miljoen EUR hoofdsommen en 3, 3 miljoen EUR boetes en intresten. 109 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT behandeling van de bezwaarschriften is voor verbetering vatbaar. Een 
aantal indicatoren staan echter niet op punt en maken de interpretatie 
van de resultaten moeilijk. Enkele essentiële indicatoren ontbreken in de 
beheersovereenkomst: het aantal niet-afgehandelde bezwaarschriften per aanslagjaar en het aantal gerechtelijke geschillen. Op 25 maart 
2010 stonden nog 135 bezwaarschriften open en waren nog 693 ge-
schillen hangende voor ongeveer 17 miljoen EUR belastingen en 3,3 miljoen EUR boetes. De afhandeling van het bezwaarschrift is met ande-
re woorden geen eindpunt.  
 
3.1.5 Invoering en gunning van het VFP 
3.1.5.1 Invoering van het VFP 
Een stuurgroep met vertegenwoordigers van VLABEL, het departement 
Financiën en Begroting, het kabinet Financiën en Begroting, CIPAL(
110) 
en de ICT-dienstverlener begeleidde de introductie van het VFP. Ook werd een projectmanager aangesteld, maar in de eerste helft van 2009 
stopte de samenwerking met de eerste projectmanager en werd een nieuwe managementovereenkomst gesloten met een projectexpert. De-
ze overeenkomst werd ondertekend vóór de vereiste kredietvastleg-
ging(
111). 
 
De leegstandsheffing bedrijfsruimten werd pilootproject van het VFP 
door haar relatief kleinschalig karakter. Dat liet toe eventuele fouten te detecteren en de impact ervan te beperken dankzij de mogelijkheid ook 
de bestaande informaticatoepassing dubbel verder te gebruiken. Om dat 
vanaf 15 maart 2008 te kunnen doen, diende de ICT-omgeving eind 2007 operationeel te zijn voor geïntegreerde testen. VLABEL haalde die 
deadline, maar voortdurende testen en bijsturingen leidden er uiteinde-
lijk toe dat de eerste inkohiering op het VFP pas eind mei 2008 kon plaatsvinden(
112).  
 
Op 5 januari 2009 werd het VFP ook operationeel voor de onroerende 
voorheffing (OV) en haalde het zo een tweede deadline. Op 1 mei 2009 verstuurde VLABEL de eerste OV-aanslagen met het VFP. Het liep 
daarbij twee maanden vertraging op door performantieproblemen we-
gens de massa aanslagen. Dat bracht voor de dossierbehandelaars lange wachttijden mee, onder meer bij het gebruik van webservices. Ook 
de correctheid van data was soms een probleem. Het ontoereikende 
laadproces van gegevens uit het rijksregister vergde een programma-aanpassing. Om foute aanslagen te vermijden, gebruikte VLABEL paral-
lel het oude CIPAL-systeem om verschillen te duiden, zodat hij deze 
 
110  Centrum voor Informatica van de provincies Antwerpen en Limburg. CIPAL was 
belast met de inning van de onroerende voorheffing, van 1999 tot 1 mei 2007 (ad-
ministratief luik), en tot eind 2008 (informaticaondersteuning). 
111  In strijd met artikel 49 van de gec oördineerde wetten op de rijkscompatibiliteit. 
112  Het betrof een beperkte inkohiering di e, na een bijkomende controle, werd ver-
stuurd. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 110
VLAAMS PARLEMENT verschillijsten afzonderlijk kon controleren. Voor de laatste aanslagen 
was de achterstand geslonken tot iets meer dan een maand. De vertra-
ging kostte de Vlaamse schatkist 120.000 EUR per dag door trager bin-
nenkomende ontvangsten tegenover de ui tgaven met voorschotten voor 
gemeenten en provincies. Vanaf midden juli 2009 haalde de Vlaamse 
overheid 600 miljoen EUR op om de tijdelijke kastekorten op te van-
gen(113). Van de vertraging werd volgens de administratie wel gebruik 
gemaakt om een inhaaloperatie uit te voeren voor de aanslagen die zij 
voor de aanslagjaren 2007 en 2008 nog diende te verzenden. 
 Vanaf 1 januari 2010 diende VLABEL ook de verkeersbelasting af te 
handelen langs het VFP. Deze deadline verschoof echter naar 1 januari 
2011 om HRM-redenen en omdat het betrokken ICT-team nog operatio-nele problemen in de bestaande toepassingen moet oplossen. 
 
3.1.5.2 Gunning van het VFP 
Het VFP werd toegewezen in het kader van het outsourcingscontract 
van de Vlaamse overheid met zijn ICT-dienstverlener. De Vlaamse overheid raadpleegde dus geen andere partijen(
114), wat meer garanties 
op marktconforme prijzen zou hebben geboden. Volgens de administra-
tie bevond de dienstverlener zich de facto in een monopoliepositie. De 
administratie wees de verschillende deelprojecten aan de dienstverlener toe als middelenverbintenissen(
115) om de volgende redenen(116): 
 de complexiteit van het project, de doorlooptijd, en de behoefte aan 
flexibele bijsturing tijdens het traject is niet verenigbaar met het stringente karakter van een resultaatsverbintenis; 
 de lopende outsourcingsovereenkomst zou inzake de aansprake-
lijkheid van de dienstverlener moeten worden aangepast;  
 de schadeloosstelling ten laste van de dienstverlener voor een 
eventuele discontinuïteit in de belastinginning zou zeer hoog zijn. 
Een goede praktijk die sommige departementen volgen bestaat in de uitbesteding van het luik analyse als middelenverbintenis en van de ei-
genlijke systeembouw als resultaatsverbintenis. In de analysefase doken 
echter een aantal onzekerheden op die door tijdsdruk en onvoldoende kennis ook in de ontwikkelingsfase nog analyseaanpassingen vergden.  
Middelenverbintenissen impliceren geen vaste prijs voor een welom-
schreven resultaat, maar een aantal mensdagen voor een geselecteerd 
 
113  Langs een programma om korte-termijnpapier uit te geven op de Belgische markt. 
Zie Stuk nr. 13 (2009-2010) – Nr. 1-A, p.56. 
114  Het ICT-dienstverleningscontract voorzag nochtans in die mogelijkheid. 
115  Het outsourcingscontract voorzag in de mogelijkheid de projecten uit te voeren 
middels een resultaatsverbinteni s of een middelenverbintenis. 
116  De nota aan de Vlaamse Regering verwees ter zake naar een studie van de admi-
nistratie en een expert, die de mogelijkheid onderzocht het volledige implementatie-
traject onder te brengen in één globale bestelling met resultaatverbintenis.  Stuk 
VR/2007/14.12/ doc.1466. 111 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT profiel, zonder waarborg op het eindresultaat. Het outsourcingscontract 
heeft voor dergelijke gevallen voor zien in mogelijke herzieningen van de 
profieldagprijzen. De ICT-dienstverlener heeft dit soepel en op onwette-lijke wijze geïnterpreteerd: hij liet soms personen met andere profielen de taken uitvoeren, zodat een vergelijking van de offerte met de presta-
tiestaten soms onmogelijk was. Uiteindelijk bleken soms bijkomende 
vastleggingen nodig om de gewenste resultaten te behalen.  
De vastleggingen vonden enerzijds soms pas plaats na de start van de  
uitvoering van de betrokken overeenkom st. Zij belastten evenmin altijd 
het juiste begrotingsartikel. Kredietschaarste leidde tot creativiteit op dit 
vlak. Zo belastten investeringsuitgaven soms basisallocaties voor wer-
kingskosten(
117). Anderzijds vroeg de administratie soms al een vastleg-
ging voor een fase die de stuurgroep informatica nog niet formeel goed-
keurde, zodat de controleur van de vastleggingen zijn goedkeuring 
slechts voorwaardelijk kon geven.  
Het Rekenhof stelde ten slotte vast dat de administratie bepaalde 
werkaanvragen niet dateerde of ondertekende. Soms ook was de gel-digheidsduur van de offertes van de ICT-dienstverlener verstreken.  
 
3.1.5.3 Facturatie 
Bij zijn steekproefsgewijze onderzoek van facturen voor het VFP heeft 
het Rekenhof een aantal onvolkomenheden opgemerkt: 
 Een bepaling in het bestek en de dienstencataloog boden de ICT-
dienstverlener de mogelijkheid ko sten voor de opmaak van een of-
ferte in rekening te brengen.  
 De loonprijzen weken in de prestatiestaten dikwijls af van de offer-
teprijzen(
118). Vergelijking met de offerte is bovendien niet altijd mo-
gelijk omdat de ICT-dienstverlener soms andere profielen dan waar-
in de offerte voorzag, taken liet uitvoeren. 
 Een dagboek met de opvolging van de prestaties ontbreekt, en dus 
ook een objectieve maatstaf voor de prestatiestaten, die niet altijd 
correct en accuraat waren. De wekelijkse prestatieopvolging vond vaak niet plaats en de vorderingsstaten misten gegevens. 
 Het gebrek aan een timemanagement voor systematisch overleg 
over de prestatiestaten, waardoor vaak oude problemen voorgelegd werden, leidde tot moeilijke discussies en laattijdige factuurbetaling. 
 De betalingen respecteerden de volgorde van de prestaties niet: 
soms vonden betalingen plaats van facturen op vorderingsstaten 
   
117  Ook de Inspectie van Financiën merkte dat op. Ze eiste dat een deel van de kosten 
voor ontwikkeling zou worden geactiveer d, en dus zou wor den geïmputeerd op een 
investeringsbasisallocatie. 
118  Dit is deels, maar niet volledig, te  wijten aan een bepaling uit het outsourcingscon-
tract die toelaat dat profieldagprijzen verme ld in offertes voor een middelenverbin-
tenis, kunnen worden aangepast indien een pr ijsherziening in werking treedt gedu-
rende de looptijd van de verbintenis.  Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 112
VLAAMS PARLEMENT waarvan voorgaande facturen nog niet goedgekeurd waren. Het 
Rekenhof stelde trouwens vast dat bepaalde prestaties dubbel wer-
den betaald. 
 Een inaccurate budgetinschatting en -opvolging leidde ertoe dat 
taken werden uitgevoerd voor zij een budget bekwamen, dat op een 
kluwen van vastleggingen werd aangerekend of dat betalingen moe-ten wachten op het ordonnanceringskrediet van het volgende jaar. 
 Vaak was een bijkomende vastlegging nodig om de gefactureerde 
bedragen te betalen, waarbij de controleur van de vastleggingen veel opmerkingen maakte.  
 Begin 2010 heeft een ingehuurde expert een aanzet gegeven tot de ver-
betering van de prestatieopvolging. Het is belangrijk dat gekwalificeerd 
intern personeel de uitvoering van deze prestatieopvolging, die inzicht in en overzicht van de prestaties vereist, zal overnemen.  
 
3.1.5.4 Initiële raming en kostprijsevolutie 
Voorafgaande opmerking 
Het Rekenhof verkreeg een aantal documenten over het budgettaire 
aspect van het VFP niet of zeer laattijdig, volgens het departement Fi-
nanciën en Begroting omdat de elektronische opslag niet naar behoren was verlopen. Het heeft nochtans al vroeger aanbevolen een verant-
woordelijke ambtenaar een volledig, centraal projectdossier te doen bij-
houden met alle originele documenten uit alle projectfasen(
119). 
 
Initiële raming 
De onderstaande tabel overziet de initiële budgettaire raming van het 
VFP voor de jaren 2006-2010 (in duizenden EUR):  
 
119  Verslag over de invoering van een economische boekhouding in het MVG, Stuk 37-
C (2003-2004), Nr. 1. 113 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT Eenmalige investeringskosten 
Investering voor ontwikkeling nieuw VFP en operationalisering 
voor OV, LSB, LSW(120) en verkeersbelasting(121) 15.000
Investering in platform (infrast ructuur, OS, database licenties) 2.500
Jaarlijkse exploitatiekosten (122) 
Onderhoudscontracten voor het platform(123) 600
Kosten voor ICT ondersteunende diensten 2.500
 
De raming van de jaarlijkse exploitatiekosten evolueert van 200.000 
EUR in 2007 tot een evenwicht van 3.100.000 EUR in 2010. Zij ging uit 
van de volgende veronderstellingen: de volledige uitvoering van het VFP en de organisatie en het uitblijven van bijkomende heffingen. De 
3,1 miljoen EUR exploitatiekosten zijn aanzienlijk minder dan die van de 
oude OV-applicatie (6,74 miljoen EUR)(
124).  
 
Kosten per jaar 
 Voortraject 
In 2003 en 2004 zette de toenmalige ICT- dienstverlener een voortraject 
voor de introductie van het VFP op, met procesmodelleringen en archi-tectuurstudies van de bestaande syst emen en procesmodellering van de 
toekomstige processen en een behoefteanalyse voor het VFP(
125). De 
huidige ICT-dienstverlener zette dit traject voort in 2004 en 2005, met 
onder meer een behoefteanalyse voor het VFP. De totale kosten voor 
het voortraject bedroegen 618.000 EUR. Bovendien liepen in de marge van het VFP nog een aantal projecten en haalbaarheidsstudies, bv. 
haalbaarheidsstudies voor de insourcing van de onroerende voorheffing 
en de verkeersbelasting.   
 
120  Sindsdien wijzigde de regelgevi ng op de LSW en verschoven bevoegdheden naar 
de gemeenten, volgens de administratie echter met minieme budgettaire impact. 
121  Ook in de introductie van de planbatenheffing werd  in een latere fase voorzien. 
122  Nota aan de Vlaamse R egering VR/2007/ 14.12/doc. 1466. 
123  Onderhoudscontracten op hardware en ontwikkelingssoftware kosten gemiddeld 
12% à 30 % van de aankoopprijs; onderhoudsc ontracten op software 15% à 25% 
van de licentieprijs. 
124  De oude had een mainframeomgeving, het VFP is opgezet in een serveromgeving. 
125  De kostprijs ervan bedroeg volgens de administratie 325. 000 EUR, waarvan een 
saldo van 55.000 EUR werd overgedragen naar  de nieuwe ICT- dienstverlener op 
1 april 2004. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 114
VLAAMS PARLEMENT  Ontwikkeling en infrastructuur 
Het meerjarenplan voor het VFP voorzag voor de ontwikkeling en infra-
structuur in de volgende vereiste kredieten (in duizenden EUR): 
 
 2006 2007 2008 2009 2010 Totaal
Ontwikkeling 2.500 2.800 4.500 2.000 3.200 15.000
Platform 500 750 500 250 500 2.500
Totaal 3.000 3.550 5.000 2.250 3.700 17.500
 
Per implementatie van een bijkomende heffing op het VFP zou daar 500.000 EUR bijkomen.   De onderstaande tabel overziet de kosten van de deelprojecten voor infrastructuur en ontwikkeling, uitgaande van de vastleggingen(
126).  
 
 2006 (127)2007 (128)2008 (129)2009 2010 Totaal
Ontwikkeling  (130)2.826.86 1 3.959.125 3.361.457 2.490. 427 2.146.000 14.783.870
Infrastructuur (131)75.893 660.742 2.952.663 (132)7.665.88 9 (133)5.076.00 0 16.431.187
Totaal 2.902.754 4.619.868 6. 314.121 10.156.316 7.222.000 31.215.057
 
Deze cijfers vergen enig voorbehoud: 
 Orafin vermeldde niet altijd of een vastlegging paste in het VFP-
project bij gebrek aan een projectcodering voor de hele looptijd van 
het project(134). 
 De scheiding tussen ontwikkeling en infrastructuur was niet altijd 
duidelijk. Dat gaf aanleiding tot opmerkingen van de Inspectie van Financiën(
135).  
   
126  Voor 2006-2009 gaat het om uitvoering scijfers, voor 2010 om begrote bedragen. 
De Vlaamse administratie bezorgde de c ijfers, het Rekenhof controleerde ze. 
127  Zie nota aan de Vlaamse Regering VR 2008 13.06 doc.0591. 
128  Bron: departement Fi nanciën en Begroting. 
129  Bron: departement Fi nanciën en Begroting. 
130  Vastleggingen voor het VFP op basisa llocaties 12.01 en 12.39 van programma 
24.10. Voor 2006 zijn ook de vastl eggingen die verwezen naar 2005 meegerekend, 
behalve als ze duidelijk verwezen naar het voortraject. 
131  Het gaat om een vastlegging aangerekend op basisallocatie 74.06 van programma 
99.10. Volgens de begrotingsfiches b ij de opmaak van de begroting 2007 werd op 
basisallocaties 12.39 en 74.06 van progra mma 99.10 in een krediet voorzien van 
400.000 EUR. Het risico bestaat dan ook dat niet alle vastleggingen op dit pro-
gramma werden geïdentificeerd. 
132  Voornamelijk aangerekend op basisallo catie CC 7401 E. Alle vastleggingen op 
deze basisallocatie worden volgens het  budgetopvolgingsrapport van het departe-
ment Financiën en Begroting voor VLABEL voorgesteld met de codering voor het 
VFP. 
133  De infrastructuurkredieten voor het VFP zijn hier in een groter geheel opgenomen. 
134  In de loop van het project z ou wel een codering zijn ingevoerd. 115 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 
 
135  De inspectie vond dat een strategisch project met een verwachte gebruiksduur van 
meer dan een jaar volledig of hoofdzakelijk  investeringen betreft, dus aan te reke-
nen op de geëigende (investering)basisallocaties.   De infrastructuurkosten voor het VFP werden volgens de admini-
stratie tijdens de looptijd van het project opgenomen in een groter 
geheel, wat de transparantie niet ten goede kwam. 
 Vastleggingnummers wijzigden soms, bv. bij overdracht van het ene 
begrotingsjaar naar het andere. 
 
De infrastructuurkosten hebben het geraamde budget sterk overschre-den, doordat een aantal activiteiten veel complexer bleken dan voorzien 
en doordat het projectplan een aantal zaken niet bevatte, zoals de strik-
te eis van de privacycommissie van een dubbel toegangssas tot de op-slagruimte van privacygegevens en de verplichting alle gegevens te log-
gen bij klachten. Het oorspronkelijke plan voorzag evenmin in de eisen 
inzake e-government. Redundante infrastructuur van VLABEL verhoogt volgens de Vlaamse administratie weliswaar de infrastructuurkosten, 
maar zorgde voor besparingen op de exploitatiekosten (minder werkuren 
voor een snel onderhoud) en waarborgt beter de continuïteit en de be-drijfszekerheid. 
 
De ontwikkelingskosten leken eind 2009 vooralsnog binnen het budget te zijn gebleven. Wel heeft VLABEL sommige ontwikkelingskosten op 
vraag van de Inspectie van Financiën geactiveerd en dus aangerekend 
op investeringsbasisallocaties. Definitieve conclusies zijn overigens maar mogelijk na de projectbeëindiging. 
 
 Exploitatie 
Voor de exploitatie voorzag het meerjarenplan VFP in het volgende 
groeipad(
136) 
 
Begrotingsjaar Geraamd bedrag (in EUR)
2007 200.000
2008 1.750.000
2009 2.850.000
2010 3.100.000
 
De begroting 2009 voorzag uiteindelijk in een totaal krediet van 
2.700.000 EUR, waarvan maar 2.300.000 EUR exploitatiekosten voor 
het VFP(137), omdat de infrastructuur pas volledig zou zijn tegen het ein-
de van dat jaar. De kosten overschreden dit totale krediet niet, maar het 
is niet duidelijk of het VFP-krediet niet is overschreden, aangezien het 
 
136  Toelichting bij het programma CC Algemeen van de algemene uitgavenbegroting 
voor het begrotingsjaar 2009. Het tota le krediet bedroeg 2.300.000 EUR voor de 
exploitatie van het VFP en 400.000 EUR voor de exploitatie van E-taxes. 
137  En daarbuiten in 400.000 EUR voor de exploitatie van E-taxes. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 116
VLAAMS PARLEMENT niet altijd duidelijk is welke vastleggingen het VFP betroffen en welke E-
taxes. 
 
De begroting 2010 raamde 3.000.000 EUR exploitatiekosten(138), waar-
van 2.700.000 EUR voor LSB en OV, en 300.000 EUR voor LSW. Deze 
exploitatiekredieten hielden dus geen rekening met de uitgestelde intro-
ductie van de verkeersbelasting op het VFP.  
De begrotingsfiches voor de derde begrotingscontrole 2009 en de initië-
le begroting 2010 berekenden de vereiste kredieten voor de exploitatie van het VFP voor OV, verkeersbelasting en LSB op 4.020.000 EUR, 
4.120.000 EUR inclusief 100.000 EUR planbatenheffing. Het verslag van 
de technische bilaterales stelde in het algemeen dat voor de meervraag van VLABEL in functie van de over name van de inning van de verkeers-
belasting door Vlaanderen, zou worden gewacht op verdere politieke besluitvorming en bijgestelde cijfers, gelet op het uitstel. Bovendien rangschikte de nota aan de Vlaamse Regering(
139) het correctief en 
adaptief onderhoud bij de exploitatie, terwijl de begrotingen 2009 en 
2010 daarvoor in 1.000.000 EUR op specifieke basisallocaties voorza-
gen(140). 
 
Na de integratie van de verkeersbelasting in het VFP, zullen de uiteinde-
lijke jaarlijkse exploitatiekosten dus wellicht hoger zijn dan de geraamde 3.100.000 EUR. 
 
 Beschikbare begrotingskredieten 
De beschikbare kredieten voor het VFP stonden op verschillende basis-
allocaties van de diverse begrotingen 2006-2010. In 2008 wijzigde de 
kredietallocatie sterk toen de opmaak van de begroting werd aangepast 
als gevolg van de operatie Beter Bestuurlijk Beleid. Bijlage 2 geeft een overzicht van de toepasselijke basisallocaties door de jaren heen. De 
transparantie, continuïteit en consistentie van de voorstellingswijze in de 
begroting was in elk geval voor verbetering vatbaar.  
De onderstaande tabel overziet de beschikbare begrotingskredieten 
voor ontwikkeling en infrastructuur samen volgens de begrotingsfiches en de toelichtingen bij de algemene uitgavenbegrotingen. Deze toelich-
tingen boden overigens niet elk jaar voldoende gegevens over de kre-
dieten.  
 
138  Volgens de toelichting over het belei dsdomein Financiën en B egroting bij het ont-
werp van algemene uitgavenbegroting 2010. 
139  Nota VR/ 2007/14.12/doc.1466. 
140  CC1237 E voor 2009 en CEO CC209 1211 voor 2010. 117 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT Begrotingsjaar Initiële begroting Aangepaste  
begroting Kredieten na 
herverdeling(141)
2006 3.000 3.000 3.000
2007 3.625 (142)4.516 4.516
2008 (143) 3.991 3.995 5.360
2009 7.267 (144)9.222 9.222
2010 7.222  
 
De onderstaande tabel overziet de beschikbare begrotingskredieten voor de exploitatiekosten van het VFP (in duizenden EUR):  
Begrotingsjaar Initiële 
begrotingAangepaste 
begroting
2007 204 205
2008 950 953
2009 2.700 2.7002010 (
145)2.700 -
 
Voor begrotingsjaren 2009 en 2010 bevatten aparte basisallocaties voor 
het adaptief en correctief onderhoud bovendien 1.000.000 EUR(146). 
 
 Budgetopvolging door het MVG 
De ICT-dienstverlener stelde de initiële budgettaire raming op. De stuur-
groep zorgde voor de opvolging, ook de financiële. De initieel aange-
stelde programmamanager stond in voor de budgettaire opvolging, maar 
de tabel die hij daarbij hanteerde liep slechts tot het einde van zijn con-tract (medio 2009) en werd niet geactualiseerd. Overigens was het boekhoudkundige kluwen van het VFP alleen extracomptabel opvolg-
baar. 
 Wegens het systeem van wijzigende vastleggingnummers bij overdrach-
ten naar andere jaren en andere wijzigingen, geeft Orafin geen duidelijk 
beeld van de vastleggingen voor het VFP. De omschrijving van de vast-legging vermeldt evenmin altijd of het gaat om een vastlegging in het 
 
141  Exclusief FFEU. 
142  De kredietverhoging werd verantwoord me t het versneld implementatietraject voor 
het VFP met het oog op de continuïteit bij de overname van de inning van de ver-
keersbelasting. 
143  Bedoeld worden de kredieten voorzien op basisallocaties CC 1205 E en CC 7401 
E. In de praktijk werden nog dive rse andere basisallocaties aangewend. 
144  De kredietverhoging door middel van een kredietherschikking werd verantwoord 
met het op zeer korte termijn nodig z ijn van bijkomende budgettaire middelen om 
de ontwikkeling van het VFP voor de onr oerende voorheffing en bijgevolg de ver-
zending van de aanslagbiljetten 2009, niet in het gedrag te brengen. Tijdens de be-
grotingscontrole werd in totaal 45.000 EUR in mindering gebracht op beide basisal-
locaties. 
145  De technische bilaterales gaven wel een kredietbehoefte weer  van 4.110.000 EUR, 
exclusief 100.000 EUR voor de planbatenheffing. 
146  Zie voetnoot 139. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 118
VLAAMS PARLEMENT kader van het VFP en in celkredieten voor het VFP is niet voorzien(147). 
Orafin bevat volgens de administratie voor de opvolging van het VFP 
ook onvoldoende segmenten(148). Wel werd in de loop van het project 
een codering voor het VFP ingevoerd en worden stappen gezet naar een analytische boekhouding. 
 
Rapportering over het projectbudget vindt alleen op aanvraag plaats en 
is niet systematisch uitgebouwd. Zij richt zich tot de stuurgroep. Daarbui-
ten bestaat voor alle uitgaven een rapportering per basisallocatie aan de leidend ambtenaar van VLABEL.  
 
Voor budgettaire gegevens verwees VLABEL het Rekenhof naar het departement Financiën en Begroting, dat op vraag een kostenoverzicht 
maakte, zij het met enkele onvolkomenheden. 
 De afstemming van de kredieten op de behoeften was niet optimaal. 
Volgens de administratie ging het politieke niveau uit van een lineaire 
kredietbehoefte, terwijl de kredietbehoefte in feite een Gauss-curve ver-toonde. De administratie moest de beschikbare kredieten dus flexibel 
aanwenden en kredieten sprokkelen op minder gepaste basisallocaties 
en uitgaven aanrekenen op vastleggingen met een andere finaliteit. Het project stilleggen zou immers de deadlines onhaalbaar hebben gemaakt 
en voor een personeelsdrain hebben gezorgd. Dat zou meerkosten heb-
ben meegebracht (inwerkingkosten voor de vervangers).  
 Kostprijs van het VFP 
Hoewel het VFP-project nog loopt en er dus nog geen definitieve kost-
prijs gekend is, staat al vast dat de totale geraamde prijs van 17.500.000 EUR zal worden overschreden, vooral door de overschrijding van de 
infrastructuurkosten. De outsourcing van de behoefteanalyse was ook 
kostprijsverhogend. De overheid had dit nochtans beter intern gehou-den, ook om de knowhow te behouden. 
 
De administratie stond ook onvoldoende sterk om de offertes van de ICT-dienstverlener kritisch te beoordelen, bv. op voorgestelde profielen 
of vereiste werkuren. Er rijzen dan ook vragen bij de hoogte van de ge-
kozen profielen. Bovendien waren mechanismen die de marktconformi-teit garanderen, niet werkzaam, zoals een contractuele schattingstool. 
De overheid wendde bovendien de contractuele mogelijkheid een be-
roep te doen op de mededinging, niet aan.  
Een bijkomend kostprijsverhogend element is de hoeveelheid project-
management, waar de Inspectie van Financiën vragen bij had. 
 
147  Een celkrediet is een onderdeel v an het krediet op een basisallocatie . 
148  Segmenten zijn onderdel en van de boekhoudsleutel. 119 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  Interne kosten van de Vlaamse overheid 
De Vlaamse overheid heeft op vraag van het Rekenhof haar interne kos-
ten voor 2009 berekend(149). Zij gaat uit van bijna 1 miljoen EUR op jaar-
basis en 17,8 VTE(150). Deze berekening heeft geen onderscheid ge-
maakt tussen de verschillende projectjaren en zij maakt melding van de 
projecten verkeersbelasting en planbatenheffing, maar niet van de pro-
jectkosten voor de introductie op het VFP van de LSB en de OV.   
De Vlaamse overheid heeft voor de interne kosten van het hele project 
geen eigen raming gemaakt. Zij hield ook geen gegevens bij over de interne kosten gedurende de verschillende jaren van het project. 
 
3.1.5.5 Conclusies 
VLABEL slaagde erin de VFP-omgeving tegen 15 maart 2008 klaar te 
maken voor testen, maar de eerste LSB-inkohieringen konden pas eind mei plaatsvinden. Op 5 januari 2009 werd het VFP ook operationeel 
voor de onroerende voorheffing, maar performantieproblemen veroor-
zaakten een vertraging van twee maanden bij de inning van deze belas-ting, die een lening van 600 miljoen EUR ter dekking van tijdelijke kaste-
korten noodzaakte. 
 De administratie wees het VFP toe in het kader van het outsourcings-
contract van de Vlaamse overheid met zijn ICT-dienstverlener, die zich 
de facto in een monopoliepositie bevindt. Zij wees de verschillende deelprojecten toe als middelenverbintenissen wegens veel onzekerhe-
den in de analyse- én ontwikkelingsfase. Deze werkwijze impliceerde 
dan ook geen vaste prijs voor een welomschreven resultaat. De ruime interpretatie van de prijsherzieningsmogelijkheden noopte tot het nemen 
van bijkomende vastleggingen om het gewenste resultaat te behalen. 
De administratie volgde bovendien niet altijd de vastleggingsprocedure.  
 
De facturatie van het VFP verliep niet optimaal: de accuraatheid van de 
factuurgegevens liet te wensen over en de betaling liet soms op zich wachten. De budgetinschatting en de -opvolging was bovendien weinig 
accuraat. Vaak volstond de initiële vastlegging niet om het gefactureerde 
bedrag te betalen en waren bijkomende vastleggingen nodig.  
Het is in elk geval duidelijk dat de projectkosten de totale raming van 
17.500.000 EUR eenmalige investeringskosten overschrijden, inzonder-heid door de overschrijding van de kosten voor infrastructuur wegens de 
complexere aard van het project en doordat bepaalde zaken niet in de 
projectraming waren opgenomen. De uiteindelijke jaarlijkse exploitatie-kosten dreigen ook hoger uit te vallen dan de geraamde 3.100.000 EUR, 
 
149  Zie bijlage 3. 
150  Voltijdse equivalenten. Ter vergelijking:  de dienstverlener raamde de interne kosten 
tijdens de transitie op 20 VTE’s (en 15 VTE’s na de transitie). Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 120
VLAAMS PARLEMENT eens de verkeersbelastingen zullen geïntegreerd zijn in het VFP. De 
begrotingsfiches raamden deze totaalkosten op 4.120.000 EUR per jaar. 
 
De begrotingen boden door de jaren heen een weinig transparant zicht op de aangewende kredieten voor het VFP en de budgetopvolging was 
ontoereikend door een wissel van management, wijzigende vastleg-
gingsnummers in Orafin, ad hoc rapportering en een creatief kredietge-bruik.  
 
3.1.6 Samenwerking met RO en gemeenten 
Het Rekenhof heeft de samenwerking tussen VLABEL en het RO-
agentschap onderzocht. Het deed daarbij de volgende vaststellin-
gen(
151): 
 De samenwerking met het RO-agentschap verloopt vlot. De gege-
vens uit de Inventar-database kunnen worden ingelezen in de refe-rentiedatabase. Panden die voor het tweede kalenderjaar jaar op rij 
op de lijst voorkomen worden het volgende jaar (aanslagjaar) be-
last. In 2008 en 2009 doken nog vele kleine verschillen op in de identificatiegegevens van de Inventar-database, de referentiedata-base en het rijksregister (en van daaruit in de kernel(
152)). Inmiddels 
zijn de gebruikte identificatiegegevens op elkaar afgesteld. 
 Het RO-agentschap neemt de aanvragen tot schrapping of tijdelijke 
vrijstelling die het onderzoekt en de schrappingen zelf op in zijn da-
tabase. Als RO de gegevens niet onmiddellijk of zelfs met terugwer-
kende datum invoert, verstuurt VLABEL soms ten onrechte aan-slagbiljetten, met bezwaarschriften tot gevolg. Dat verklaart volgens VLABEL een deel van de bezwaarschriften.  
 Bij de individuele afhandeling van bezwaarschriften geeft VLABEL 
ook feedback aan het RO-agentschap, dat zijn bestanden aanpast. 
 Wederzijdse afspraken over het beheer van de inventarislijsten en 
de inning van de LSB werden opgenomen in de samenwerkings-
overeenkomst van 23 januari 2009. 
 Bij de behandeling van de bezwaarschriften moeten de dossierbe-
handelaars vaak het administratief dossier van het RO-agentschap raadplegen. Die dossiers zijn nog niet gedigitaliseerd, zodat het on-
derzoek ter plaatse dient te gebeuren. De essentiële documenten worden dan ingescand voor het VLABEL-dossier. Dit verloopt nu 
vlot doordat beide diensten in hetzelfde gebouw zijn gehuisvest. Er 
is echter sprake van een verhuis van VLABEL. Dat zou efficiëntie-
   
151  De beoordeling van de werkzaamheden van het RO-agent schap en van de ge-
meenten maakte geen deel uit v an de scope van het onderzoek. 
152  De kernel wordt uiteindelijk gebruikt voor de selectie van de belastingplichtigen en 
de percelen met de identificatiegegevens , de heffingsgegevens en de berekening. 
Voordien selecteert VLABEL de anomali eën in die gegevens uit de bronbestanden, 
die (vaak nog manueel) moeten worden opgelost, wat tot vertragingen leidt. Daar-
voor bestaat nog geen semi-automatische tool. Die toestand verbetert naarmate de 
bronbestanden beter op elkaar  afgestemd raken. 121 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT verlies meebrengen. Digitalisering van de dossiers van het RO-
agentschap is dan ook aangewezen. 
 VLABEL voert de gemeenteraadsbeslissingen tot heffing van op-
centiemen op de LSB voor percelen op hun grondgebied in de mo-
dule portaal ambtenaar  in, alsook de 20%-incentives op de LSB die 
de gemeenten toekomen(153). Deze gegevens worden voor de bere-
kening van de heffing meegenomen in de kernelmodule. Het RO-agentschap deelt de lijst met rechthebbende gemeenten mee. 
VLABEL kent de incentive niet toe als het RO-Agentschap meedeelt dat de gemeente er geen recht op heeft. VLABEL weet niet welke 
van de gemeenten die geen vergoeding ontvangen, werden gesanc-
tioneerd en welke geen belastbare percelen op hun grondgebied hebben. 
 In zijn jaarverslag rapporteert VLABEL niet over de LSB-bedragen 
die hij voor rekening van de gemeenten int. 
 
3.1.7 Algemene conclusies 
VLABEL geeft blijk van een degelijke organisatiebeheersing: hij haalt 
wellicht het gevraagde maturiteitsniveau tegen het einde van de lopende 
beheersovereenkomst (31 december 2010) en kreeg al positieve beoor-
delingen van de interne audit. Hij slaagde er echter nog niet in het VFP en de unieke aanslagprocedure voor alle Vlaamse heffingen volledig uit 
te bouwen en alle informatiestromen met de betrokken partijen te opti-
maliseren in protocols. Het gebrek aan geschikte indicatoren in de be-heersovereenkomst met VLABEL voor de LSB-doelstellingen bemoeilijkt 
soms wel de organisatiebeheersing. VLABEL heeft overigens in 2008 en 
2009 niet alle LSB-doelstellingen gehaald.  
VLABEL boekt en int de LSB vrij correct en efficiënt: hij heeft de inkohie-
ringsnorm uit de beheersovereenkomst in 2008 gehaald, zij het met eni-ge vertraging. De gebruikte indicatoren weerspiegelen niet de efficiënter 
geworden inning door VLABEL: zij zijn niet altijd goed gekozen of ont-
breken soms. Bij gebrek aan een reconciliatie van de verschillende re-keningen die de LSB- ontvangsten registreren, ontbreekt in de rapporte-
ring een precies beeld van de VLABEL-werking.  
 De afhandeling van de bezwaarschriften verloopt correct, al haalde 
VLABEL in 2008 en 2009 op dit vlak niet alle doelstellingen. Zo bleef het 
bezwaarpercentage ook na de invoering van het VFP boven de gestelde maximumnorm en was de doorlooptijd voor de behandeling van de be-
zwaarschriften voor verbetering vatbaar. Ook op dit vlak ontbreken en-
kele essentiële indicatoren in de beheersovereenkomst.  
 
De administratie wees het VFP in het kader van het outsourcingscon-
tract van de Vlaamse overheid toe aan de Vlaamse ICT-dienstverlener, 
 
153  Van de 308 Vlaamse gemeenten hebben er  33 in 2008 en 2009 opcentiemen op de 
LSB goedgekeurd, en 131 in 2008 en 157 in 2009 de vergoeding ontvangen. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 122
VLAAMS PARLEMENT die zich de facto in een monopoliepositie bevindt. Zij miste daarbij een 
kans op prijscontrole door marktconsultatie. Zij wees de verschillende 
deelprojecten bovendien toe als middelenverbintenissen, zonder over 
voldoende knowhow te beschikken om de offertes van de dienstverlener te controleren. De ruime interpretatie van de prijsherzieningsmogelijkhe-
den door de dienstverlener heeft overigens bijkomende vastleggingen 
gevergd. Het VFP was tijdig operationeel, maar performantieproblemen veroorzaakten een vertraging van twee maanden bij de inning van de 
OV, wat tijdelijke kastekorten veroorzaakte. De facturatie van het VFP, 
noch de budgetinschatting en -opvolging verliepen optimaal. Bijkomende vastleggingen waren nodig. 
 
Het is in elk geval duidelijk dat de eenmalige investeringskosten voor het VFP de raming van 17.500.000 EUR sterk hebben overschreden, vooral 
door de overschrijding van de kosten voor infrastructuur wegens de 
complexere aard van het project. Eens op kruissnelheid en na de intro-ductie van de verkeersbelasting op het VFP, zal het project ook de jaar-
lijkse exploitatiekosten ruimschoots overschrijden.  
 Een structurele communicatie en samenwerking met het RO-agentschap 
is er pas sinds de samenwerkingsovereenkomst van 23 januari 2009 
inzake de LSB. Niettemin is er momenteel in de praktijk een vrij vlotte en efficiënte samenwerking met wederzijdse feedback. De rapportering in 
het jaarverslag van VLABEL over de inningen ten voordele van de ge-
meenten is zeer summier.  
3.1.8 Aanbevelingen 
 De Vlaamse Regering moet verder werk maken van een unieke 
Vlaamse belastingcodex. 
 De Vlaamse belastingen moeten met het oog op de efficiëntiewin-
sten in de mate van het mogelijke allemaal in het VFP worden geïn-
tegreerd, dus ook de LSW en de historische gegevens van de LSB.  
 Het is aangewezen de indicatoren en normen in de beheersover-
eenkomst met VLABEL te optimaliseren en aan te vullen, in het bij-zonder de indicatoren voor de inningsprestaties, bezwaarschriftbe-
handeling en gerechtelijke geschillen. Nulmetingen dienen de slui-
ting van een beheersovereenkomst vooraf te gaan. 
 VLABEL dient de verschillende opvolgingssystemen per afzonderlij-
ke belasting op het einde van het jaar te reconciliëren en op een ge-reconcilieerde of reconcilieerbare manier te rapporteren.  
 Gedelegeerde ambtenaren van VLABEL moeten de dwanginvorde-
ringsstappen door gerechtsdeurwaarders beheren. De dwangbeta-lingen dienen rechtstreeks op een financiële rekening van de 
Vlaamse overheid toe te komen. Zo niet, moet VLABEL toezien op 
een snelle doorstorting door de deurwaarders. 
 Het RO-agentschap zou zijn administratieve dossiers moeten digita-
liseren. 
 VLABEL zou in zijn jaarverslagen ook moeten rapporteren over de 
bedragen die het voor rekening van de gemeenten int. 123 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  VLABEL dient de digitale informatiestromen van en naar de ver-
schillende betrokken partijen te optimaliseren en daarvoor protocols 
te sluiten met het rijksregister en de kruispuntbank van de sociale 
zekerheid. 
 Een goede praktijk, die sommige departementen al volgen, bestaat 
er bij informaticaprojecten in het luik analyse als middelenverbinte-
nis en de eigenlijke systeembouw als resultaatsverbintenis uit te be-
steden. Het is tevens aangewezen voldoende knowhow intern te 
houden.  
 De Vlaamse overheid dient alle mogelijkheden tot prijzencontrole 
door middel van een zo ruim mogelijke organisatie van mededinging 
aan te grijpen en de facto monopolieposities te vermijden. 
 De administratie moet haar budgetinschatting optimaliseren om kre-
diettekorten en bijkomende vastleggingen te vermijden. De Vlaamse begroting moet de projectmiddelen ook effectief en tijdig beschik-
baar stellen. Bij projecten met een lange uitvoeringstermijn dient de 
Vlaamse Regering het Vlaams Parlement een kredietreservatie voor de volledige projectlooptijd te vragen. 
 VLABEL moet in het kader van het VFP werk maken van een unie-
ke aanslagprocedure.  
 VLABEL moet vertragingen in het proces van inkohiering, verzen-
den van aanslagen en inning voorkomen. 
 VLABEL dient, behalve aan de budgetinschatting, ook aandacht te 
besteden aan de budgetopvolging en -bewaking.  
 De projectkredieten in de begroting zouden over de hele project-
looptijd op een transparante, continue en consistente wijze dienen te zijn afgescheiden op geëigende basisallocaties. 
 Het proces van facturatie vergt optimalisatie om een correcte en 
tijdige betaling te garanderen. 
 Een verantwoordelijke ambtenaar moet een volledig, centraal pro-
jectdossier bijhouden, met alle originele documenten uit alle project-fasen, opdat beleids- en controle-instanties het project in elke fase kunnen evalueren.  
 De administratie dient haar boekhouding zo te organiseren dat ze 
tijdige, accurate en volledige informatie kan geven over de project-
kosten. Zij dient ook aandacht te besteden aan de opvolging van de 
interne kosten van het project. 
 
Bijlage 1 Modulaire opbouw VFP 
Het VFP is opgebouwd uit modules, zoals: 
- De referentiedatabank (a) 
- Laadprocessen (b) - Beheren anomalieën (c) 
- Portaal ambtenaar (d) 
- Belastingkernel (e) - Workflowmodule (f) 
- Portaal burger (g) Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 124
VLAAMS PARLEMENT - Module notarissen (h) 
- Module gerechtsdeurwaarders (i) 
 
Enkele modules worden hieronder wat nader toegelicht. 
 
(a) De referentiedatabank is een databank van het VFP die wordt 
gevoed vanuit de modules laadprocessen, beheer anomalieën, 
portaal ambtenaar, workflow, portaal burger. Alle modules maken 
gebruik van de informatie die aanwezig is in de referentiedatabank. 
Een van de submodules van de referentiedatabank is de generator van belastbare elementen. 
(b) De laadprocessen laden gegevens, aangeleverd door verschillende 
bronnen op in de referentiedatabank. 
(c) De module “beheer anomalieën” biedt de mogelijkheid problemen, 
vastgesteld tijdens de laadprocessen, te detecteren en op te lossen. 
(d) De portaal Ambtenaar is een fiscale intranetsite gemaakt om de 
Vlaamse belastingen te laten beheren (opzoeken, oplijsten, 
raadplegen, wijzigen en toevoegen) door een ambtenaar van de 
Vlaamse Belastingdienst. 
(e) De belastingkernel is een systeem waarnaar de belastbare 
elementen worden gestuurd en dat onder meer verantwoordelijk is voor de inkohiering en de inning en invordering. De belastingkernel bestaat uit 4 submodules: inkohiering, inning en invordering, het 
boeken van onwaarden en oninbaarstellingen en de afhandeling. 
(f) De workflowmodule is een systeem dat onder meer verantwoordelijk 
is voor de dossieropvolging, toewijzen van taken aan rollen of personen, opvolging van termijnen e.d. 
(g) De portaal burger is een fiscale portaalsite gemaakt om de Vlaamse 
belastingen toegankelijk te maken voor de burger en een bedrijf.  
 
Bijlage 2 Begrotingsallocatie van de kredieten voor het VFP 
Hieronder wordt een niet- exhaustief overzicht gegeven van basisalloca-
ties waarop kosten met betrekking tot het VFP werden voorzien en/of 
aangerekend. Indien op de meest geëigende basisallocaties onvoldoen-de krediet aanwezig was, werd teruggegrepen naar andere basisalloca-
ties. 
 2006  
 programma 24.10 Algemene financiële logistiek 
- basisallocatie 12.01 Specifieke werkingskosten met betrekking tot 
problematiek van Financiën en Begroting  
- basisallocatie 12.39 Kredieten bestemd voor ontwikkelingen in het 
kader van de uitoefening van de eigen fiscale bevoegdheden  
 programma 99.10 Interdepartementale bestaansmiddelen 
- basisallocatie  12.39  Werkingskosten informatica, inclusief ontwik-
kelingen, variabele communicatiekosten voor telecommunicatiepro-
jecten 
- basisallocatie 74.06  Aankopen en investeringen informatica 125 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  programma 24.10 Algemene financiële logistiek 
problematiek van Financiën en Begroting   
- basisallocatie 12.03 Allerhande uitgaven inzake de inning van ge-
westbelastingen,  
(infrastructuur) - basisallocatie 74.01  Specifieke vermogensuitgaven met betrekking 
tot de problematiek van Financiën en Begroting o.a. specifieke soft- en hardware  
 
 2008 (na uitsplitsing per entiteit door de operatie Beter Bestuurlijk Beleid)  
 CC 1205E
 Werkingskosten m.b.t. problematiek van Financiën en 
Begroting – VLABEL 
 CC1221E Kosten met betrekking tot de inning van de heffingen op 
de leegstand en verkrotting 
 CC 1225E Uitgaven e-government projecten binnen de cluster 
Vlaamse en lokale fiscaliteit 
 CC 1239E Kredieten bestemd voor de ontwikkeling in het kader van 
de uitoefening van de eigen fiscale bevoegdheden  
 CA 1277E Informaticakredieten IVA VLABEL 
(infrastructuur) 
 CC 7401E Specifieke vermogensuitgaven m.b.t. de problematiek 
Financiën en Begroting o.a. specifieke soft- en hardware 
 CA7474E  Aankopen en investeringen informatica VLABEL 
 
2009 
 CC1237E Adaptief en correctief onderhoud informatica IVA VLABEL   
 CC1238E Exploitatie informatica IVA VLABEL   
 CC1239E Kredieten bestemd voor ontwikkeling ikv. de uitoefening 
van de eigen fiscale bevoegdheid   
 CA1277E Informaticakredieten IVA VLABEL   
(infrast uctuur) 
 CC7401E Specifieke vermogensuitgaven m.b.t. de problematiek 
Financiën en Begroting o.a. soft- en hardware   
 CA7474E Aankopen en investeringen informatica IVA VLABEL  
 
2010 
 CEO CC209 1211 Adaptief en correctief onderhoud aan de informa-
ticatoepassingen  
 CEO CC210 1211 Exploitatie van de informatica- omgeving  
 CEO CC211 1211 Ontwikkeling van informaticatoepassingen  
 CEO CC216 7422 Investeringen in verband met de verdere uitbouw 
van de ICT-infrastructuur enerzijds en ontwikkeling anderzijds 
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 126
2007 
r Bijlage 3 Interne kosten VFP (op jaarbasis) (2009) 
 
  Niveau AantalPersoneelskos-
ten op jaarbasis% inzet 
VFP Totaal 
VTE* 
inzet 
VFP Totale budget-
taire kosten VFP
Dienstencentrum A2 1 111.024,83 € 100,00% 1 111.024,83 € 
A 2 75.000,00 € 100,00% 2 150.000,00 € 
B 3 35.487,79 € 100,00% 3 106.463,37 € 
C 1 31.528,06 € 100,00% 1 31.528,06 € 
Vlabel operationeel A3 1 135.000,00 € 20,00% 0,2 27.000,00 € 
A2A 3 100.000,00 € 20,00% 0,6 60.000,00 € 
A2 8 65.000,00 € 20,00% 1,6 104.000,00 € 
A 4 54.483,34 € 20,00% 0,8 43.586,67 € 
B 10 35.487,79 € 20,00% 2 70.975,58 € 
C 10 31.528,06 € 20,00% 2 63.056,12 € 
Vlabel project Verkeer A2 1 97.000,00 € 40,00% 0,4 38.800,00 € 
A 5 60.000,00 € 40,00% 2 120.000,00 € 
B 0 35.487,79 € 40,00% 0 -   € 
C 0 31.528,06 € 40,00% 0 -   € 
Vlabel project PBH A2 1 66.998,02 € 20,00% 0,2 13.399,60 € 
A 2 54.483,34 € 50,00% 1 54.483,34 € 
   
          Totaal 994.317,58 € 
*Voltijdse equivalenten 127 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 3.2 Jaarverslagen van de Vlaamse openbare 
rechtspersonen 
 
In het kader van de controle op de rekeningen 2008, heeft het Rekenhof 
bijzondere aandacht geschonken aan de wijze waarop de Vlaamse 
openbare rechtspersonen hun jaarverslag opstelden. Deze jaarversla-
gen moeten de financiële informatie uit de jaarrekening aanvullen en 
verduidelijken en zijn een informatiebron voor het Vlaams Parlement en 
de Vlaamse burgers. Het Rekenhof stelde vast dat de meeste agent-
schappen een jaarverslag opstellen, maar dat inhoud, vorm en kwaliteit 
ervan divers zijn doordat het boekhoudbesluit geen inhoudelijke invulling 
specificeert. Het heeft de Vlaamse Regering dan ook aanbevolen alge-
mene instructies uit te vaardigen, eventueel gebaseerd op het wetboek 
vennootschappen. Andere tekortkomingen zijn het gebrek aan controle 
op de indiening en openbaarmaking van de jaarverslagen en het ontbre-
ken van een eenduidige jaarrapportering door Vlaamse openbare 
rechtspersonen zonder eigen personeel (fondsen) en eigen vermogens 
waarvan het beheer in handen is van een andere Vlaamse overheidsin-
stelling. 
 
3.2.1 Inleiding 
3.2.1.1 Jaarverslag: begrip en belang 
Het is een goede gewoonte dat organisaties jaarlijks verslag uitbrengen 
over hun werkzaamheden van het afgelopen jaar. Voor veel organisaties 
is het trouwens een verplichting. De vennootschappenwet bijvoorbeeld 
schrijft voor dat bestuurders of zaakvoerders van vennootschappen jaar-
lijks een verslag opstellen en geeft aan welke elementen dat jaarverslag moet bevatten(
154).  
 
Ook de Vlaamse openbare instellingen en agentschappen waarop het 
boekhoudbesluit van 21 mei 1997 van toepassing is, zijn verplicht een jaarverslag op te maken en te bezorgen aan de Vlaamse minister van 
Financiën(
155). Daarnaast bepaalt het kaderdecreet bestuurlijk beleid dat 
de Vlaamse Regering jaarlijks verslag moet uitbrengen aan het Vlaams Parlement over de activiteiten van de intern en extern verzelfstandigde 
agentschappen(
156). De memorie van toelichting bij die bepaling geeft 
   
154  Artikelen 95 en 96 van het  wetboek van vennootschappen. 
155  Artikel 10 van het besluit van de Vlaamse Regering van 21 mei 1997 betreffende 
een geïntegreerde economisc he boekhouding en budgettaire rapportering voor de 
Vlaamse openbare instellingen. 
156  Artikel 36, § 2, van het kaderdecreet bestuurlijk bel eid van 18 juli 2003. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 128
VLAAMS PARLEMENT aan dat die informatieverstrekking in de praktijk vooral de vorm aan-
neemt van jaarverslagen en jaarrekeningen. 
 
Wetgeving en reglementering situeren het jaarverslag duidelijk in het kader van verantwoording over de werking, de activiteiten en het beleid 
van organisaties in het afgelopen jaar (accountability). Voor overheidsin-
stellingen is die verantwoording heel belangrijk, aangezien zij een open-bare taak vervullen en werken met gemeenschapsgeld. Instellingen van 
de Vlaamse overheid moeten verantwoording afleggen tegenover het 
Vlaams Parlement en de Vlaamse burgers. Ook al kan een groot deel van de informatie uit het jaarverslag in andere documenten en rapporten 
worden teruggevonden, toch behoudt het jaarverslag zijn meerwaarde, 
die ligt in de integratie en synthese van die informatie en in de open-baarheid ervan. 
 
3.2.1.2 Onderzoek 
Alle Vlaamse overheidsinstanties hebben een verantwoordingsplicht. 
Het Rekenhof heeft zich evenwel in eerste instantie gefocust op de Vlaamse openbare rechtspersonen - al dan niet opgericht ter uitvoering 
van het kaderdecreet bestuurlijk beleid - waarop het boekhoudbesluit 
van 21 mei 1997 van toepassing is en die in 2008 actief waren. Het on-derzoek werd immers opgevat als een bijzonder aandachtspunt in het 
kader van de rekeningencontrole 2008 van die entiteiten. In totaal wer-
den 47 Vlaamse openbare rechtspersonen bij het onderzoek betrokken.  
Dit verslag schetst het normenkader voor het opstellen van een jaarver-
slag. Daarbij werd rekening gehouden met de openbare opdracht van overheidsinstellingen, waardoor bijvoorbeeld bijzondere aandacht gaat 
naar normen met betrekking tot informatie over doelbereik. De onder-
zochte jaarverslagen werden getoetst aan het referentiekader van de vennootschappenwet en aan de rapporteringsnormen voor instellingen 
met een beheersovereenkomst. In de volgende hoofdstukken komen de 
publicatie, de inhoud en de kwaliteit van de jaarverslagen aan bod. Bij elk onderwerp wordt eerst de norm toegelicht, gevolgd door een globale 
toetsing van de onderzochte jaarverslagen aan die norm, met aanslui-
tend eventuele aanbevelingen of de aanwijzing van goede praktijken die tot voorbeeld kunnen dienen. In een laatste hoofdstuk worden de be-
langrijkste conclusies en aanbevelingen samengevat. 
 Het Rekenhof heeft dit verslag op 27 april 2010 voorgelegd aan de 
Vlaamse minister van Financiën en Begroting, die tot op heden niet 
heeft gereageerd.  
 129 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 3.2.2 Referentiekaders 
3.2.2.1 Gebrek aan normen 
Het boekhoudbesluit van 21 mei 1997 legt de verplichting op een jaar-
verslag op te maken, maar bevat geen verdere bepalingen over de vorm of de inhoud ervan. De Vlaamse ov erheid heeft daarvoor evenmin in-
structies uitgevaardigd. De agentschappen hebben er naar best vermo-gen een eigen invulling aan gegeven. Het Rekenhof heeft dan ook een grote diversiteit vastgesteld, zowel wat betreft de inhoud als de kwaliteit 
van de jaarverslagen. 
 
Bij gebrek aan een normenkader ging het Rekenhof onder meer na in 
welke mate de jaarverslagen van de Vlaamse openbare rechtspersonen beantwoorden aan de vereisten van de vennootschappenwet en aan de normen voor de rapportering over de beheersovereenkomsten. 
 
3.2.2.2 Rapportering volgens de vennootschappenwet 
Het boekhoudbesluit van de Vlaamse openbare instellingen steunt op de 
boekhoudwet, die is geïncorporeerd in het wetboek vennootschappen. 
Artikel 95 van de vennootschappenwet bepaalt dat de bestuurders of 
zaakvoerders van vennootschappen re kenschap van hun beleid geven 
in het jaarverslag. Artikel 96 van de vennootschappenwet somt op welke 
informatie het jaarverslag zeker moet bevatten. Hoewel niet alle gege-
vens even relevant zijn voor een overheidsinstelling of -agentschap(
157), 
is die opsomming richtinggevend om de minimuminhoud van een jaar-
verslag binnen een overheidscontext vorm te geven. Het Rekenhof heeft 
dan ook onderzocht in welke mate de jaarverslagen van de agentschap-pen de informatie bevatten die het wetboek vennootschappen voor-
schrijft. 
 Opvallend is dat enkele agentschappen - vooral die met een juridi-
sche vorm die aanleunt bij de vennootschappenwet - twee aparte 
jaarverslagen opmaken: een formeel jaarverslag in het door de ven-
nootschappenwet opgelegde stramien en een uitgebreider jaarver-slag of activiteitenverslag met een veel vrijere vorm en inhoud. Soms 
wordt het formele jaarverslag als een afzonderlijk hoofdstuk geïncor-
poreerd in het uitgebreide jaarverslag of activiteitenverslag. 
 De vennootschappenwet beschouwt het jaarverslag en de jaarreke-
ning als complementair. Het jaarverslag geeft een evenwichtige en volledige analyse van de ontwikkeling, de resultaten en de positie 
van de vennootschap. In die analyse verwijst het jaarverslag, waar 
nodig, naar de jaarrekening en geeft aanvullende uitleg over de be-dragen in de jaarrekening.  
In de jaarverslagen van de Vlaamse agentschappen is de samen-
  
157  In dit artikel wordt de term agentschap gebruikt als synoniem voor Vlaamse open-
bare rechtspersoon. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 130
VLAAMS PARLEMENT hang met de jaarrekening niet altijd duidelijk. Dikwijls wordt wel de 
uitvoeringsrekening van de begroting opgenomen, maar een analyse 
van relevante evoluties of een uitleg bij belangrijke bedragen is eer-
der zeldzaam. De financiële informatie in de jaarverslagen van de agentschappen is consistent met de financiële informatie in hun jaar-
rekening. Nergens is vastgesteld dat het jaarverslag een andere 
voorstelling van zaken gaf dan de jaarrekening. De financiële infor-matie in de jaarverslagen was echter vaak te fragmentarisch om zich 
een goed beeld te kunnen vormen van de financiële toestand of de 
resultaten van het agentschap. 
 Vennootschappen moeten in het jaarverslag de voornaamste risico’s 
en onzekerheden beschrijven waarmee zij worden geconfronteerd en inlichtingen geven over de omstandigheden die hun ontwikkeling aanzienlijk kunnen beïnvloeden. Dergelijke informatie komt in de 
jaarverslagen van de agentschappen onvoldoende voor, met uitzon-
dering van wijzigingen in de regelgeving die een rechtstreekse im-pact hebben op de werking of het werkveld van de agentschappen. 
 Vennootschappen gebruiken niet-financiële prestatie-indicatoren in 
de mate dat dit nodig is voor een goed begrip van hun ontwikkeling, 
resultaten of positie. De meeste agentschappen daarentegen maken 
in hun jaarverslag gebruik van niet-financiële indicatoren om hun prestaties te verantwoorden. Beleidsresultaten en maatschappelijke 
effecten van hun dienstverlening kunnen immers vaak eenvoudiger 
worden uitgelegd met niet-financiële dan met financiële maatstaven. 
 De vennootschappenwet bepaalt dat het jaarverslag informatie ver-
strekt over een aantal specifieke onderwerpen zoals milieu, perso-neel en onderzoek en ontwikkeling. De meeste agentschappen be-steden in hun jaarverslag wel aandacht aan personeelsaangelegen-
heden, maar andere onderwerpen komen, op enkele uitzonderingen 
na, vrijwel niet aan bod. 
 Uit het horizontaal onderzoek blijkt dat het stramien van het jaarverslag, opgenomen in artikel 95 en 96 van de vennootschappenwet, wel degelijk bij de overheid kan worden toegepast en een inspiratiebron kan vormen 
om het jaarverslag van alle agentschappen een uniformere minimumin-
houd te geven. Een aantal verzelfstandigde agentschappen zijn onder-worpen aan de vennootschappenwet en stellen verplicht een overeen-
komstig jaarverslag op. 
 
3.2.2.3 Rapportering over de beheersovereenkomsten 
De hervormingsoperatie beter bestuurlijk beleid heeft het gebruik van de 
beheersovereenkomst als sturingsmechanisme van de Vlaamse Rege-
ring ten aanzien van de verzelfstandigde agentschappen veralgemeend.   131 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT Een beheersovereenkomst(158) is een overeenkomst van bepaalde duur, 
waarin de wederzijdse engagementen tussen de politieke overheid (de 
Vlaamse Regering) en de ambtelijke beleidsuitvoerders (de leidend 
ambtenaar of de raad van bestuur van het verzelfstandigd agentschap) worden vastgelegd. De beheersovereenkomst bevat afspraken over de 
wijze waarop en met welke middelen het agentschap zijn strategische 
en operationele doelstellingen zal realiseren. Die doelstellingen zijn zo-veel mogelijk vertaald in kwantitatieve en kwalitatieve performantie-
maatstaven, waarmee de uitvoeri ng van de beheersovereenkomst kan 
worden opgevolgd.  
 
De nota van de Vlaamse Regering over de beheersovereenkomsten(
159) 
stelt dat een goede rapportering een cruciaal element is om de uitvoe-ring van de beheersovereenkomst op te volgen. Ze reikt een sjabloon 
aan dat voor alle agentschappen als richtsnoer kan gelden voor de jaar-lijkse rapportering. Essentieel is de opsomming van de organisatiedoel-
stellingen van het agentschap met de bijbehorende processen/prestaties 
en de financiële kerngegevens. Bij elke doelstelling en prestatie wordt bij voorkeur een indicator opgesomd, respectievelijk een outputindicator en 
een prestatie-indicator. De rapportering over het verleden wordt even-
eens gekaderd in een tijdsevolutie: ook de verwachte waarden voor het lopende en komende jaar worden meegegeven. 
 
De beheersovereenkomst is bij veel agentschappen uitgegroeid tot een van de belangrijkste managementinstrumenten om hun werking en re-
sultaten op te volgen. Er kon dan ook worden verwacht dat de jaarver-
slagen van de agentschappen heel wat aandacht zouden besteden aan de uitvoering van de beheersovereenkomst. Het management kan het 
jaarverslag immers gebruiken om aan te geven in welke mate de in de 
beheersovereenkomst vooropgestelde doelstellingen zijn gerealiseerd. Daarbij zouden minstens de elementen aan bod kunnen komen die de 
Vlaamse Regering als essentieel beschouwt. Die verwachting werd ech-
ter niet ingelost: 
 Slechts een beperkt aantal agentschappen gebruikt het jaarverslag 
om rekenschap te geven over de uitvoering van hun beheersover-
eenkomst. De Vlaamse Radio- en Televisieomroep (VRT) is een van 
die uitzonderingen. Zijn jaarverslag behandelt alle beleidsrelevante 
indicatoren en kengetallen uit de beheersovereenkomst en analy-
seert de evolutie van de cijfers. De lezer van het jaarverslag kan zich op die manier een goed beeld vormen van de invulling die de VRT 
geeft aan de beheersovereenkomst. 
 De meeste agentschappen belichten wel een aantal thema’s uit de 
beheersovereenkomst, maar bieden onvoldoende informatie om 
werkelijk te kunnen evalueren in welke mate zij de vooropgestelde doelstellingen hebben gerealiseerd. Als alleen de realisaties en niet 
   
158  Gebaseerd op de definitie  van de Vlaamse overheid – departement Bestuursza-
ken, 2010. 
159  Nota VR/2005/2207/doc 0716. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 132
VLAAMS PARLEMENT de vooropgestelde (jaar)doelstellingen worden gepubliceerd, is het 
moeilijk de resultaten van een agentschap te beoordelen. 
 Het sjabloon voor de jaarlijkse rapportering over de uitvoering van de 
beheersovereenkomsten voorziet in een rapportering over middelen, 
processen, prestaties, doelstellingen en effecten. De ingezette mid-
delen (financieel en personeel) en de jaarprestaties (bv. toegekende subsidies, …) komen in het jaarverslag meestal wel aan bod. De strategische en operationele doelstellingen worden ook vaak opge-
nomen, maar blijven algemeen en wor den niet omgezet in meetbare 
indicatoren. Informatie over de processen komt minder vaak voor en 
over de bereikte effecten wordt zelden gerapporteerd. 
 Meestal bevat het jaarverslag alleen informatie over het afgelopen 
jaar. Er wordt slechts zelden een vooruitblik gegeven op de volgende 
jaren. 
 
Op dit ogenblik is de jaarrapportering over de uitvoering van de be-
heersovereenkomst een afzonderlijke rapportering naast het jaarverslag. 
Elk agentschap heeft de verplichting jaarlijks tegen eind februari een ontwerp van jaarrapport over de uitvoering van de beheersovereen-
komst op te maken. In de loop van de maand maart wordt het rapport 
besproken met de functioneel bevoegde minister. De minister deelt het jaarrapport voor 31 maart mee aan de Vl aamse Regering. De informatie 
in dat jaarrapport is echter ook relevant voor de lezers van het jaarver-slag en zou daarom, al dan niet in verkorte vorm, in het jaarverslag kun-nen worden geïntegreerd. 
 
3.2.3 Publicatie van het jaarverslag 
3.2.3.1 Vormgeving 
Het Vlaams Parlement nam op 26 april 2006 en 13 februari 2008 twee 
resoluties(
160) aan die een rationele inzet van overheidsmiddelen voor de 
opmaak van jaarverslagen van Vlaam se overheidsinstellingen voor-
staan. De onderzochte jaarverslagen bleken op het vlak van vormgeving heel uiteenlopend. Een sobere en zakelijke vormgeving is om verschil-lende redenen aan te bevelen: 
 Het jaarverslag is in eerste instantie een verantwoordingsdocument 
en niet uitsluitend een publicrelationsinstrument. Presentatie, lay-out, 
eventuele foto’s en illustraties dienen de objectieve informatie te on-
dersteunen en mogen tekst en cijfers niet verdringen. De promotie 
van de organisatie zou moeten voortvloeien uit haar resultaten en niet zozeer uit de manier waarop het jaarverslag is vormgegeven. 
 
160  Respectievelijk de resolutie betreff ende het rationeel inzetten van overheidsmidde-
len voor de opmaak van jaarverslagen v an Vlaamse overheidsinstellingen (Stuk 
753 (2005-2006) – Nr. 3) en de resolutie betreffende de verzending van brochures 
en jaarverslagen (Stuk 1374 (2007-2008) – Nr. 3). 133 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  Een sobere, uniforme opmaak en dito drukwijze van jaarverslagen 
zijn kostenbesparend. De middelen van de overheid zijn afkomstig 
van de gemeenschap en moeten zuinig worden besteed. 
 Ecologische overwegingen implic eren het gebruik van milieuvriende-
lijke materialen (bijvoorbeeld: kiezen voor gerecycleerd papier, ver-
mijden van plasticverpakking bij de verzending) en de publicatie van jaarverslagen op de website van de Vlaamse overheid om het aantal gedrukte exemplaren te verminderen. Dat laatste aspect heeft het 
Rekenhof nagekeken in het kader van de openbaarheid van de jaar-
verslagen (zie 3.2.3.2). 
 
Een ander aspect van de vormgeving betreft het aantal documenten 
waaruit het jaarverslag bestaat. Idealiter wordt alle informatie, inclusief de jaarrekening, in één document gepubliceerd. Sommige organisaties 
maken een onderscheid tussen het jaarverslag, ook wel activiteitenver-
slag genoemd, en de jaarrekening. In dat geval moet het jaarverslag duidelijk naar de jaarrekening verwijzen (in digitale versies bijvoorbeeld 
met een hyperlink) en moet de jaarrekening tegelijk met het jaarverslag 
kunnen worden opgevraagd of geraadpleegd. Hetzelfde geldt voor even-tueel andere afzonderlijke bijlagen. Dat is niet altijd het geval. Op de 
website van de Vlaamse overheid wordt voor sommige Vlaamse rechts-
personen bijvoorbeeld wel het jaarverslag, maar niet de bijbehorende jaarrekening ter beschikking gesteld (zie 3.2.3.2). 
 
3.2.3.2 Openbaarheid 
Artikel 10 van het boekhoudbesluit stelt dat de jaarrekening en het jaar-
verslag kosteloos publiek ter inzage moeten liggen op het ministerie van 
de Vlaamse Gemeenschap. Die bepaling is gedateerd: intussen wordt 
het publiek vlugger, efficiënter en meer algemeen bereikt langs het in-ternet. Omwille van toegankelijkheid en kostenefficiëntie heeft het Vlaams Parlement in de resoluties van 26 april 2006 en 13 februari 2008 
dan ook gevraagd alle jaarverslagen van Vlaamse overheidsinstellingen 
overzichtelijk en per beleidsdomein raadpleegbaar te maken op www.vlaanderen.be. 
 
Het Rekenhof ging voor de jaarverslagen 2008 na of de resoluties wor-den nageleefd. Op www.vlaanderen.be kon het geen overzicht per be-
leidsdomein terugvinden. De website bevat wel een databank met zoek-
functie voor de publicaties van de Vlaam se overheid, maar het bleek niet 
altijd eenvoudig een welbepaald jaarverslag terug te vinden. Wie bij-
voorbeeld het jaarverslag van het Vlaams Landbouwinvesteringsfonds 
(VLIF) zoekt, moet al weten dat het wordt uitgegeven door het agent-schap voor Landbouw en Visserij - Afdeling Structuur en Investeringen, 
want het VLIF komt als zoekterm niet voor. 
 Met de zoekfunctie kon het Rekenhof op 7 januari 2010 onder publica-
tietype jaarverslag  en publicatiedatum januari tot en met december 2009  
voor slechts 15 van de 47 bij het onderzoek betrokken instellingen het 
jaarverslag 2008 terugvinden. Een deel daarvan bevatte overigens niet 
de afzonderlijk opgemaakte jaarrekening, waardoor de openbaarheids-Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 134
VLAAMS PARLEMENT vereiste slechts partieel was vervuld. Uit artikel 10, derde lid, van het 
boekhoudbesluit blijkt immers duidelijk dat de openbaarmaking ook op 
de jaarrekening betrekking heeft. 
 De jaarverslagen van de 32 andere rechtspersonen konden voor een 
deel op een eigen, afzonderlijke website worden teruggevonden. Voor 
een ander deel waren ze niet beschikbaar, ofwel omdat ze niet waren gepubliceerd, ofwel omdat er (nog) geen jaarverslag 2008 was opge-
maakt (zie 3.2.3.3).  
 
3.2.3.3 Tijdigheid 
Verslaggeving moet tijdig worden verstrekt: de informatie moet voldoen-
de actueel zijn. Artikel 10 van het boekhoudbesluit bepaalt dat het jaar-
verslag uiterlijk op 30 juni van het jaar volgend op het boekjaar aan de 
Vlaamse minister van Financiën en Begroting moet worden bezorgd en dat het jaarverslag drie maanden nadien publiek ter inzage moet liggen.  
 
De meeste jaarverslagen worden niet gedateerd, wat inzicht in de tijdig-heid ervan bemoeilijkt. Het Rekenhof heeft geen gegevens over de in-
diening van de jaarverslagen van de Vlaamse openbare rechtspersonen 
bij de Vlaamse minister van Financiën en Begroting. Volgens het agent-schap Centrale Accounting wordt de indiening van de jaarverslagen 
trouwens niet geregistreerd of gecontroleerd. 
 Voor de 15 jaarverslagen die op 7 januari 2010 op www.vlaanderen.be 
beschikbaar waren, werden de volgende maanden van publicatie opge-
geven :  
maand april mei juni juli augustus november
aantal 1 4 4 3 1 2 
 Voor de volgende rechtspersonen was eind 2009 nog geen jaarverslag 
2008 opgemaakt: Vlaams Toekomstfonds, Vlaams Agentschap Onder-
nemen, Hermesfonds, BLOSO, Fonds Culturele Infrastructuur, Eigen Vermogen Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek, Grindfonds, 
Eigen Vermogen Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek, Eigen Vermo-
gen Ondersteunend Centrum Agentschap voor Natuur en Bos, Fonds Stationsomgevingen, Pendelfonds. 
 
De Vlaamse Landmaatschappij (VLM) diende het formele jaarverslag 2008 met toepassing van de vennootschappenwet in bij de Nationale 
Bank van België. Daarnaast publiceerde de VLM een jubileumuitgave 
naar aanleiding van haar twintigjarig bestaan, maar die bevat geen sys-tematische verantwoordingsinformatie over haar werking in 2008. 
 
Een groot deel van de Vlaamse openbare rechtspersonen waarvoor geen jaarverslag werd opgemaakt, bestaat uit fondsen zonder personeel 
of zogenaamde eigen vermogens. Soms is er een (beperkte) verwijzing 
in het jaarverslag van de entiteit die de betrokken rechtspersoon beheert (zie 3.2.4.2). 135 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
 
3.2.4 Inhoud van het jaarverslag 
3.2.4.1 Context van het jaarverslag 
Om de verantwoording over de werking en het gevoerde beleid van het 
afgelopen jaar te kunnen duiden, is informatie nodig over de voorwaar-
den die daar vooraf aan werden gesteld en over de omstandigheden 
waarin ze zijn verlopen. De organisatie moet de lezer voorzien van in-formatie over de aard, structuur en taakstelling van de organisatie, over haar missie, strategie en doelstellingen en over de externe omstandig-
heden die een belangrijke rol hebben gespeeld. 
 Eén Vlaamse openbare instelling heeft sinds enkele jaren een groot deel 
van de contextuele elementen in het jaarverslag geschrapt en in een 
afzonderlijke periodieke bedrijfsbrochure opgenomen, met een andere 
publicatiekalender. Dat bemoeilijkt de interpretatie van het jaarverslag. 
Als bepaalde informatie die normaal in het jaarverslag thuishoort, in een 
afzonderlijke periodieke brochure wordt opgenomen, is het wenselijk hetzij bij de publicatie ervan rekening te houden met de publicatiekalen-
der van het jaarverslag en in het jaarverslag expliciet naar die brochure 
te verwijzen (zie 3.2.3.1), hetzij die informatie in het jaarverslag te inte-greren. 
 
Organisatiestructuur en taakstelling 
Om de lezer een beeld te geven van de instelling, moet het jaarverslag 
hem informeren over:  
 de juridische vorm en het aandeelhouderschap; 
 de organisatie van de instelling: samenstelling van bestuur en/of 
directie, organogram; 
 de situering van de instelling binnen het beleidsdomein, met inbegrip 
van informatie over eventuele samenwerkingsverbanden en over de 
relatie met de toezichthoudende overheid; 
 het regelgevende kader en de taken die de decreetgever en, ter uit-
voering daarvan, de Vlaamse Regering aan de instelling hebben op-
gedragen. 
 Over het algemeen scoren de jaarverslagen van de Vlaamse openbare 
rechtspersonen op dit punt relatief goed, hoewel zelden alle aspecten 
aan bod komen. Vooral een duidelijk organogram en de situering binnen het beleidsdomein ontbreken soms. 
 
Missie, strategie en doelstellingen 
Om informatie over activiteiten, prestaties, bedrijfsvoering en financiën 
te kunnen beoordelen, moet de lezer ook weten wat de organisatie na-Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 136
VLAAMS PARLEMENT streeft en waarom. Daartoe moet de organisatie inzicht geven in haar 
missie en strategie, haar doelstellingen op korte en lange termijn en de 
wijze waarop die doelstellingen passen in het algemene regeringsbeleid. 
De doelstellingen moeten zoveel mogelijk worden gekwantificeerd in termen van beoogde prestaties, benodigde middelen en fasering in de 
tijd. Als er een beheersovereenkomst is gesloten met de Vlaamse Rege-
ring, moeten de doelstellingen en prestaties daaraan worden gelinkt.   
De informatie over strategie en doelstellingen is in veel van de onder-
zochte jaarverslagen algemeen en beperkt; gekwantificeerde doelstel-lingen komen zelden voor. Hoewel er voor veel Vlaamse openbare 
rechtspersonen in 2008 al een beheersovereenkomst met de Vlaamse Regering was gesloten, verwijzen de jaarverslagen daar slechts uitzon-derlijk of in zeer algemene termen naar (zie 3.2.2.3). 
 
Nieuwe reglementering en belangrijke externe factoren 
Nieuwe reglementering die betrekking heeft op de organisatie of op haar 
taken, kan of zal de werking ervan beïnvloeden. Hetzelfde geldt voor 
betekenisvolle wijzigingen van andere belangrijke externe factoren die zich voordoen in het beleidsveld waarin de organisatie actief is. Het is 
belangrijk dat het jaarverslag daarover voldoende informatie geeft, zodat 
de lezer de impact, in negatieve of positieve zin, op de prestaties van de organisatie kan inschatten.  
 
Externe factoren worden in de onderzochte jaarverslagen niet altijd even goed geduid, behalve als ze tegenvallende prestaties helpen verklaren. 
Naarmate de organisaties dichter staan bij de Vlaamse overheid, wordt 
in het jaarverslag meer belang gehecht aan de reglementering. Hoewel het volstaat reglementswijzigingen en hun impact op de werking van het 
afgelopen jaar te beschrijven, wordt soms de volledige geldende regle-
mentering in het jaarverslag samengevat. In één jaarverslag werd zelfs het reglementair kader in extenso opgenomen, wat meer dan de helft 
van het jaarverslag in beslag nam. In dat geval had het agentschap be-
ter verwezen naar een database van reglementen op zijn website, zoals in het jaarverslag van het VLIF. 
 
3.2.4.2 Verantwoording over de werking van het jaar 
De verantwoording over de concrete werking van het jaar maakt de kern 
uit van het jaarverslag.  
Activiteiten en prestaties van het jaar 
Het jaarverslag moet informatie geven over de wijze waarop de organi-
satie zich in het afgelopen jaar van haar taak heeft gekweten: de realisa-
tie van de doelstellingen, de ontplooide activiteiten en de geleverde 
prestaties, in relatie tot de ingezette middelen (zie 3.2.4.2). De resulta-ten van het gevoerde beleid kunnen het meest inzichtelijk en concreet 
worden verantwoord op het niveau van de prestaties, uitgedrukt in aan-137 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT tallen, omvang of bedragen. Voor prestaties die niet of moeilijk kwantita-
tief kunnen worden uitgedrukt, kan dat door inventarisatie van de uitge-
voerde activiteiten. De effectieve prestaties moeten worden vergeleken 
met de vooraf - al dan niet in een beheersovereenkomst - geformuleerde doelstellingen (zie 3.2.4.1) en met de prestaties van de voorafgaande 
jaren. Belangrijke afwijkingen of verschillen moeten worden verklaard. 
 Eerder is al vastgesteld dat de informatie over concrete doelstellingen 
en de link met de beheersovereenkomst in veel van de onderzochte 
jaarverslagen beperkt is. De informatie over de concrete realisatie van doelstellingen en de vergelijking ervan met de vooropgezette doelen en 
prestaties is zo mogelijk nog beperkter. Vanuit het oogpunt van verant-
woording is dat een van de belangrijkste minpunten in de jaarverslagen. De meeste agentschappen sommen wel op welke prestaties zij het afge-
lopen jaar hebben geleverd, al dan niet aangevuld met de financiële 
middelen die zij daarvoor hebben aangewend, maar die informatie is louter beschrijvend. De gegevens laten niet toe te evalueren of de 
agentschappen beter of minder goed hebben gewerkt dan gepland, wel-
ke punten voor verbetering vatbaar zijn, welke acties zijn ondernomen om daaraan te werken, enzovoort. Zo geven agentschappen met als 
kerntaak subsidieverstrekking meestal alleen een overzicht van het be-
drag aan toegekende subsidies en de begunstigden ervan. Die informa-tie is nuttig als indicator voor de mate waarin de subsidies de vooropge-
stelde doelgroep bereiken, maar is niet bruikbaar om de kostenefficiën-
tie en effectiviteit van de verwerking van de subsidiedossiers door het agentschap te beoordelen. 
 
Bedrijfsvoering 
Bedrijfsvoering kan worden omschreven als het geheel van activiteiten 
rond de verwerving, het beheer en de aanwending van financiële, mate-
riële, personele en informatiemiddelen in het kader van de taakuitvoe-ring(
161). Het betreft informatie over onder meer: 
 risicobeheer en interne controle; 
 personeel en personeelsbeleid (HRM); 
 facility en ICT; 
 financieel beheer; 
 beheer van fondsen. 
 Een bedrijfsvoeringverklaring of in control statement  is een verklaring 
door de hoogste leiding van het agentschap dat de interne risicobeheer-sing- en controlesystemen adequaat en effectief zijn en in het verslag-jaar effectief hebben gewerkt. 
 
De diverse aspecten van bedrijfsvoering komen in de onderzochte jaar-
verslagen wisselend voor, behoudens risicobeheer en interne controle, 
 
161  Definitie Nederlandse Algemene Rekenkamer. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 138
VLAAMS PARLEMENT die meestal weinig aan bod komen. De informatie is vooral beschrijvend. 
Op dit ogenblik is er nog geen enkel agentschap dat een bedrijfsvoe-
ringverklaring opneemt in zijn jaarverslag. 
 Wat het beheer van fondsen betreft, wijst het Rekenhof erop dat de 
fondsen die bij decreet rechtspersoonlijkheid hebben verkregen, in be-
ginsel niet alleen een afzonderlijke jaarrekening, maar ook een afzon-derlijk jaarverslag moeten voorleggen. In veel gevallen gebeurt dat laat-
ste niet (zie 3.2.3.3). Als over het beheer van de fondsen wordt gerap-
porteerd in het jaarverslag van de beherende entiteit, is het raadzaam die rapportering duidelijk te onderscheiden, bijvoorbeeld in een afzon-
derlijk hoofdstuk, inclusief toevoeging van of verwijzing naar de afzon-
derlijke jaarrekening van het fonds. Als het fonds wordt beheerd door een entiteit die (nog) geen jaarverslag publiceert, is hoe dan ook een 
afzonderlijk jaarverslag over dat fonds noodzakelijk. Een richtlijn met 
betrekking tot de rapportering over het beheer van fondsen zou duide-lijkheid en uniformiteit kunnen scheppen. 
 
Jaarrekening met toelichting 
Jaarverslag en jaarrekening vullen elkaar aan en horen dan ook samen, 
al dan niet geïntegreerd in één document. De jaarrekening moet onder 
meer een balans en resultatenrekening met toelichtingen omvatten. De toelichtingen geven duiding bij belangrijke posten, belangrijke verschil-
len tussen cijfers van het betreffende en het voorgaande jaar en de toe-
gepaste waarderingsregels.   
Volgens artikel 3 van het boekhoudbesluit van 21 mei 1997 maken ook 
de uitvoeringsrekening van de begroting en de bijbehorende toelichtin-gen integraal deel uit van de jaarrekening. De begroting van het afgelo-
pen jaar heeft betrekking op de middelen waarover de organisatie be-
schikte om haar taak uit te voeren. De uitvoeringsrekening geeft weer hoe het agentschap die middelen effectief heeft aangewend. Aangezien 
de overheid werkt met gemeenschapsgeld, past het daarover verant-
woording te geven aan de burger en de volksvertegenwoordiging. De begroting en de uitvoeringsrekening, of  een zinvolle samenvatting ervan, 
horen dan ook thuis in het jaarverslag van de Vlaamse openbare rechts-personen. Belangrijke verschillen tussen de begroting en de aanwen-ding, en tussen de cijfers van het huidige en het voorgaande jaar moe-
ten worden toegelicht. 
 Het Rekenhof onderzocht welke financiële informatie de agentschappen 
opnemen in hun jaarverslag of eraan toevoegen als afzonderlijk docu-
ment. Dat bleek heel divers te zijn: 
 Heel wat agentschappen publiceren alleen een uitvoeringsrekening 
van de begroting, waarin de uitvoeringscijfers worden vergeleken 
met de definitieve begroting of met de uitvoeringscijfers van het voorgaande jaar. 
 Enkele agentschappen nemen zowel de uitvoeringsrekening van de 
begroting op als de bedrijfseconomische balans en resultatenreke-
ning. 139 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  Andere agentschappen integreren alleen de bedrijfseconomische 
balans en resultatenrekening in het jaarverslag. Verscheidene 
Vlaamse openbare rechtspersonen die zowel zijn onderworpen aan 
de toepassing van het boekhoudbesluit van 21 mei 1997 als aan de vennootschappenwet, nemen in het jaarverslag de statutaire jaarre-
kening conform de vennootschappenwet op. Dat strookt niet met ar-
tikel 10 van het boekhoudbesluit. In voorkomend geval moeten ze minstens ook de afwijkende gegevens van de jaarrekening met toe-
passing van het boekhoudbesluit vermelden en het verschil met de 
statutaire jaarrekening duiden. Dat gebeurt meestal niet. 
 Een minderheid van de agentschappen publiceert noch de uitvoe-
ringsrekening van de begroting, noch de bedrijfseconomische balans en resultatenrekening.  
 
Bij de cijfers wordt weinig commentaar of duiding gegeven, noch bij de 
begroting of uitvoeringsrekening, noch bij de balans en resultatenreke-ning -  op enkele uitzonderingen na. De analyse blijft meestal oppervlak-
kig. Bovendien is de financiële informatie te weinig verweven met de 
andere delen van het jaarverslag. Zij wordt meestal in een apart hoofd-stuk gepresenteerd. Als in andere delen van het jaarverslag financiële 
cijfers voorkomen, wordt zelden het verband gelegd met de financiële 
informatie uit de jaarrekening. Omgekeerd wordt de bespreking van de financiële informatie te weinig inhoudelijk in verband gebracht met de 
operationele werking. 
 Het Rekenhof dringt aan op richtlijnen om de financiële informatie in het 
jaarverslag uniformer te maken. Een minimumvereiste is dat het jaarver-
slag toelichting geeft bij de uitvoering van de begroting en bij het finan-cieel plan dat is opgenomen in de beheersovereenkomst, aangevuld met 
bedrijfseconomische informatie over de financiële toestand en resulta-
ten.  
3.2.4.3 Supplementaire informatie 
Bij decreet of reglement vereiste informatie 
Sommige decreten of reglementaire besluiten bevatten specifieke infor-
matievereisten voor het jaarverslag van een Vlaamse openbare instel-
ling. Die informatie moet worden onderscheiden in een afzonderlijk 
hoofdstuk of door verwijzing naar het betrokken decreet of reglement.  
De uitdrukkelijk bij decreet of reglement vereiste informatie wordt 
meestal effectief in het jaarverslag opgenomen, hoewel niet altijd met verwijzing naar het decreet.  
Agentschap versus beleidsveld 
Een aantal Vlaamse agentschappen bespreken in hun jaarverslag niet 
alleen hun eigen werking, maar verschaffen ook algemene en statisti-
sche informatie over het beleidsveld waarin zij actief zijn. Zo gaat het Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 140
VLAAMS PARLEMENT jaarverslag van de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW) 
niet zozeer over de eigen werking, m aar veeleer over de prestaties van 
alle sociale huisvestingsmaatschappijen die in het beleidsveld werk-zaam zijn. Die bredere invalshoek zorgt voor een beter inzicht in het werkveld van het agentschap en maakt een betere beoordeling mogelijk 
van de operationele en strategische keuzes van het agentschap. 
 Toch is het Rekenhof van mening dat het jaarverslag in de eerste plaats 
is bedoeld om rekenschap af te leggen over de eigen werking. Daarbij 
kan het zinvol zijn de werking van het agentschap te situeren in het be-leidsveld, maar er moet een duidelijk onderscheid blijven tussen de 
prestaties van het agentschap en de prestaties van andere actoren in 
het beleidsveld.   
Bij zijn onderzoek stelde het Rekenhof vast dat niet alle agentschappen 
die een beroep doen op andere partijen om de beleidsdoelstellingen te realiseren, een strikt onderscheid maken tussen de eigen prestaties en 
die van hun partners, zodat het niet mogelijk is op basis van het jaarver-
slag de werking van de betrokken agentschappen te beoordelen.  
Het is raadzaam de algemene informatie over het beleidsveld duidelijk af 
te zonderen in een afzonderlijk hoofdstuk van het jaarverslag of op te nemen in een bijlage. 
 
Vooruitkijken naar de toekomst 
Belangrijke gebeurtenissen die zich na het jaareinde hebben voorge-
daan, nieuwe risico’s en onzekerheden waarmee het agentschap wordt 
geconfronteerd en de wijze waarop het agentschap daarop reageert, nieuwe (investerings)projecten die worden opgezet,… zijn relevante 
gegevens om op te nemen in het jaarverslag. Door de werking van het 
agentschap in een ruimer tijdsperspectief te plaatsen, zoals ook gebeurt in de beheersovereenkomst of in de meerjarenbegroting, krijgt de lezer 
een vollediger en actueler beeld van het agentschap.  
 De onderzochte jaarverslagen blikken zelden vooruit naar de toekomst. 
Zij belichten vooral de prestaties van het afgelopen jaar, maar gaan niet 
in op (mogelijke) uitdagingen waarmee de agentschappen in de volgen-de jaren te maken (zullen) krijgen bij de realisatie van hun opdrachten.  
 
3.2.5 Kwaliteit van het jaarverslag 
3.2.5.1 Transparantie en verstaanbaarheid 
Het jaarverslag moet de niet-gespecialiseerde lezer een transparant en 
verstaanbaar beeld geven van de werking van de organisatie in het af-
gelopen jaar. Vakjargon moet worden vermeden of minstens in een ver-
klarende woordenlijst worden toegelicht. Een overzichtelijke indeling met inhoudsopgave en oordeelkundig gebruik van tabellen en grafieken 
kunnen de transparantie verhogen. 141 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
Over het algemeen zijn de jaarverslagen in een verstaanbare taal ge-
schreven. Heel wat agentschappen maken gebruik van een eigen vak-
jargon, maar lichten dat ook toe. Er zijn echter belangrijke verschillen in structuur en indeling. Het jaarverslag van de Vlaamse Reguleringsin-
stantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt (VREG) heeft een duidelijke 
structuur met gedetailleerde inhoudsopgave, wat de toegankelijkheid van het jaarverslag vereenvoudigt.  
 
3.2.5.2 Relevantie en volledigheid 
Het jaarverslag moet rapporteren over alle relevante onderwerpen en 
indicatoren, zodat de lezer een objectief oordeel kan vellen over de glo-bale werking van de organisatie in het voorbije jaar. Selectiviteit moet 
berusten op materialiteitsoverwegingen. Relevantie en volledigheid hou-
den ook een evenwichtige rapportering in: het verslag mag niet eenzijdig zijn, het moet zowel de positieve als de negatieve prestaties van de or-
ganisatie weergeven. 
 In sommige jaarverslagen worden alleen positieve resultaten in de verf 
gezet en komen mindere resultaten beperkt of niet aan bod. Maar het 
zijn vooral lacunes in de informatie of de algemeenheid en vaagheid ervan die de volledigheid van sommige jaarverslagen in het gedrang 
brengen. Rapportering over doelbereik en prestaties, al dan niet ter uit-
voering van een beheersovereenkomst, ontbreekt dikwijls, blijft te weinig concreet of is gefocust op bepaalde deelaspecten. Ook de relevantie 
van verslaggeving over de begrotingsuitvoering wordt soms miskend. 
 
3.2.5.3 Consistentie en vergelijkbaarheid in de tijd 
Het jaarverslag moet een samenhangend geheel vormen, dat een ver-
band legt tussen de prestaties, de bedrijfsvoering en de financiën van de 
organisatie en een beeld geeft van de impact van externe factoren op de 
werking van de organisatie. De samenstelling van het jaarverslag moet van jaar tot jaar op dezelfde basis gebeuren, zodat vergelijkingen in de 
tijd mogelijk zijn. Significante verschillen in de informatie van opeenvol-
gende jaarverslagen moeten worden geïdentificeerd en verklaard.   
De interne consistentie van het jaarverslag zit meestal wel goed, met als 
kanttekening dat sommige aspecten niet of te weinig aan bod komen (zie 3.2.4.2) en dus niet in tegenspraak kunnen zijn met andere gege-
vens in het jaarverslag.  
 Sommige instellingen passen de indeling van het jaarverslag van jaar tot 
jaar in meer of mindere mate aan, wat een vergelijking van de informatie 
over verschillende jaren bemoeilijkt. Een enkele keer deed zich een ver-schil voor tussen twee opeenvolgende jaarverslagen in de cijfergege-
vens met betrekking tot eenzelfde periode in het verleden. Dat wijst of-
wel op een niet verklaarde, veranderde voorstellingswijze, ofwel op een probleem van betrouwbaarheid (zie 3.2.5.4). 
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 142
VLAAMS PARLEMENT 3.2.5.4 Betrouwbaarheid van de informatie 
De geboden informatie moet nauwkeurig, juist en betrouwbaar zijn. De 
informatie moet toetsbaar en controleerbaar zijn. Bij tabellen en grafie-
ken hoort een bronvermelding of een toelichting over de wijze waarop de 
gegevens zijn verzameld. Eventuele verklaringen met betrekking tot een betrouwbaarheidstoetsing door een externe controleur kunnen aan het 
jaarverslag worden toegevoegd. 
 Het is voor de niet-gespecialiseerde lezer meestal moeilijk of onmogelijk 
de betrouwbaarheid van de rapportering na te gaan. De jaarverslagen 
bevatten bijna nooit een verklaring van een externe controleur over de betrouwbaarheid, met uitzondering van de jaarrekening van sommige 
Vlaamse openbare rechtspersonen (verslag van de commissaris). Wel-
licht gebeurt die externe toets zelden of nooit.  Als een bedrijfsrevisor de jaarrekening van het agentschap certificeert, 
wordt dat meestal vermeld. Uitzonderlijk bevat het jaarverslag de inte-
grale versie van het commissarisverslag. 
 
3.2.5.5 Best practices 
Nederland organiseert jaarlijks de F.G. Kordestrofee, die staat voor een 
transparante en kwalitatief goede verslaggeving en prestatieverantwoor-ding door publieke organisaties. In de Verenigde Staten rangschikt het 
Mercatus Center jaarlijks de jaarverslagen van de federale agentschap-
pen volgens kwaliteit. Dergelijke wedstrijden zetten de agentschappen ertoe aan de kwaliteit van hun jaarverslagen stelselmatig te verbeteren. 
 
Een andere mogelijkheid om de kwaliteit van de jaarverslagen te bevor-deren, is een publicatie uitbrengen met de best practices onder de 
agentschappen. Zo’n publicatie kan voor de andere agentschappen een 
inspiratiebron vormen bij de opmaak van hun eigen jaarverslag.  
3.2.6 Conclusies en aanbevelingen 
Het jaarverslag van de agentschappen is een nuttige informatiebron 
voor het Vlaams Parlement en de Vlaamse burgers, die de financiële 
informatie uit de jaarrekening zou moeten aanvullen en verduidelijken. 
 De meeste Vlaamse agentschappen stellen een jaarverslag op, maar de inhoud, vorm en kwaliteit ervan zijn heel divers. Die grote verschillen zijn 
in belangrijke mate te wijten aan een hiaat in de regelgeving: het boek-
houdbesluit van 21 mei 1997 bepaalt wel dat de agentschappen naast de jaarrekening ook een jaarverslag moeten indienen bij de Vlaamse 
minister van Financiën en Begroting, maar geeft geen inhoudelijke invul-
ling aan dat jaarverslag. Aangezien de agentschappen vrij kunnen bepa-len wat zij wel en niet in hun jaarverslag opnemen, leidt dat tot sterk uit-
eenlopende rapporteringen. 
 143 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT Het is raadzaam dat de Vlaamse Regering algemene instructies uitvaar-
digt met betrekking tot de (minimum)inhoud, de vorm en de kwaliteit van 
de jaarverslagen, om de bruikbaarheid ervan als verantwoordingsdocu-
ment voor het Vlaams Parlement te verbeteren. Het wetboek vennoot-schappen en de richtlijnen inzake de jaarrapportering over de uitvoering 
van de beheersovereenkomst vormen in dat verband een nuttige refe-
rentie. Het Rekenhof beveelt aan dat het jaarverslag de volgende infor-matie bevat: 
 De agentschappen moeten verantwoording afleggen over de inge-
zette middelen, de geleverde prestaties en de behaalde beleids-
effecten, en die resultaten vergelijken met de vooropgestelde doel-
stellingen in de begroting en de beheersovereenkomst. 
 De jaarrapportering over de uitvoering van de beheersovereenkomst 
moet, al dan niet in verkorte vorm, in het jaarverslag worden geïnte-
greerd.  
 Over financiële gegevens moet in het jaarverslag uniformer worden 
gerapporteerd. Een minimumvereiste is dat het jaarverslag toelich-ting geeft bij de uitvoering van de begroting en bij het financieel plan 
dat is opgenomen in de beheersovereenkomst, aangevuld met be-
drijfseconomische informatie over de financiële toestand en resulta-ten. 
 Het jaarverslag moet informatie geven over de aard, structuur en 
taakstelling van de organisatie, over haar missie, strategie en doel-stellingen en over de externe omstandigheden die een belangrijke 
rol hebben gespeeld. 
 Algemene informatie over het beleidsveld moet duidelijk worden ge-
scheiden van informatie over de werking van het agentschap. 
 
Op dit ogenblik is er geen controle op de (tijdige) indiening en open-
baarmaking van de jaarverslagen. Het is wenselijk dat de Vlaamse Re-
gering de jaarverslagen en jaarrekeningen centraal verzamelt en over-zichtelijk en per beleidsdomein raadpleegbaar maakt op de website 
www.vlaanderen.be, wat zou tegemoetkomen aan de resolutie van het 
Vlaams Parlement.  Voor Vlaamse openbare rechtspersonen zonder eigen personeel (fond-
sen) en eigen vermogens waarvan het beheer in handen is van een an-
dere Vlaamse overheidsinstelling, is er geen eenduidige jaarrapportering voorhanden. Soms publiceren zij een apart jaarverslag, soms integreert 
de beherende entiteit (beperkte) informatie in haar eigen jaarverslag, 
soms ontbreekt elke rapportering. Ook voor die entiteiten zijn eenduidige instructies noodzakelijk. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 144
VLAAMS PARLEMENT 3.3 VFLD: coördinatie met entiteiten voor de dos-
sierafhandeling 
 
Het Vlaams Fonds voor de Lastendelging moet een snelle betaling van 
bepaalde uitgaven, onder meer ingevolge gerechtelijke uitspraken, mo-
gelijk maken. Het Rekenhof heeft herhaaldelijk gewezen op de lange 
uitvoeringstermijn van de schadedossiers. De minister heeft geantwoord 
dat geen bijkomende maatregelen werden getroffen en dat het fonds 
geen vat heeft op de snelheid waarmee administraties geschillen afhan-
delen. 
 
3.3.1 Lange betalingstermijnen 
Het Vlaams Fonds voor de Lastendelging (VFLD) heeft als taak bepaal-
de voorziene lasten in hoofde van de Vlaamse Gemeenschap of het 
Vlaams Gewest na te komen(162) volgens een bij besluit van de Vlaamse 
regering van 24 mei 1995 houdende vaststelling van de regelen betref-fende de werking en het beheer van het Vlaams Fonds voor de lasten-
delging bepaalde verdeelsleutel. Het opzet met dit fonds was, een snelle betaling van bepaalde uitgaven, onder meer ingevolge gerechtelijke uit-
spraken, mogelijk te maken. Het Rekenhof heeft in het verleden vastge-
steld dat deze doelstelling niet werd bereikt(
163). Het wees de Vlaamse 
minister van Financiën en Begroting daar nogmaals op in zijn brief van 
7 juli 2009 over de controle van de rekening 2008 van het VFLD. 
 
3.3.2 Antwoord van de minister 
De minister heeft op 11 augustus 2009 geantwoord dat sinds de opmer-
kingen van het Rekenhof bij de controle van de rekening over 2007 van deze instelling, geen bijkomende initiatieven werden genomen om de 
uitvoeringstermijn van de schadedossiers in te perken en dat het VFLD 
geen vat heeft op de snelheid waarmee de betrokken administraties hangende geschillen afhandelen. 
 
De minister stelde voorts dat hij de administraties er herhaaldelijk op heeft gewezen dat het VFLD wegens de relatief lange tijdsspanne (tus-
 
162  Volgens artikel 53 van het decr eet van 21 december 1994 houdende bepalingen tot 
begeleiding van de begroting 1995 wo rdt onder lasten verstaan:  
1° de lasten uit het verleden zijnde de verbintenissen die de Vlaamse gemeen-
schap of het Vlaams Gewest moet betal en hoewel deze verbintenissen dateren van 
voor de bevoegdheidsoverdracht van de federale staat naar de gemeenschappen 
en de gewesten; 
2° de lasten die ontstaan zijn na 31 december 1988 en door de Vlaamse Regering 
worden aangeduid. 
163  Zie het rekeningenboek over 2007, Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1, p.66. 145 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT sen eindarrest en administratieve afhandeling) slechts een beperkt deel 
van de verwijlintresten ten laste zal nemen. Hij kondigde aan de termij-
nen die de interkabinettenwerkgroep in april 2008 overeenkwam, met 
name één maand na eindarrest voor dossiers die niet aan de Vlaamse Regering moeten worden voorgelegd en twee maanden na eindarrest 
voor dossiers die een beslissing van de Vlaams Regering vereisen, naar 
haalbaarheid te zullen onderzoeken met het oog op een eventuele om-zetting ervan in regelgeving. 
 
3.3.3 Conclusie 
Ondanks herhaalde opmerkingen van het Rekenhof, heeft het probleem 
van de lange betalingstermijnen bij geschillen vooralsnog geen afdoen-
de oplossing gevonden. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 146
VLAAMS PARLEMENT 3.4 Defiscalisering van het wetenschappelijk on-
derzoek in het UZ Gent 
 
Naar analogie met zijn onderzoeken bij de universiteiten en de hoge-
scholen in 2007 en 2008, heeft het Rekenhof in het kader van zijn con-
trole op de jaarrekening 2008 ook de toepassing van de defiscalise-
ringsmaatregel bij het UZ Gent onderzocht. Het stelde vast dat deze 
maatregel het UZ Gent 2,8 miljoen EUR opleverde in de periode 2006-
oktober 2009, die het ziekenhuis besteedde aan een klinisch onder-
zoeksfonds voor de financiering van doctoraatsprojecten. Het Rekenhof 
merkte op dat het UZ niet altijd de wetenschappelijke activiteiten van de 
gedefiscaliseerde onderzoekers kon staven. 
 
3.4.1 Onderzoek 
scholen, waarvan het de resultaten op 9 januari 2007 en 29 januari 2008 
aan de Vlaamse minister van Onderwijs meedeelde(164), heeft het Re-
kenhof in het kader van zijn controle op de jaarrekening 2008, ook de toepassing van de defiscaliseringsmaatregel bij het UZ Gent onderzocht. 
 Het onderzoek betrof drie aspecten: 
 de boekhoudkundige verwerking en de opbrengsten; 
 het toepassingsgebied; 
 en de besteding van de middelen. 
 
Voor de verschillende aspecten voerde het Rekenhof gesprekken met medewerkers van de personeelsdienst en de financiële dienst van het 
UZ Gent. Het vroeg de nominatieve jaarlijsten voor de periode 2006-
2009 op, alsook de documenten over de besteding van de middelen. Om na te gaan of de gedefiscaliseerde personeelsleden daadwerkelijk 
onderzoek verrichten, vroeg het verantwoordingsstukken op zoals on-
derzoeksrapporten, curriculum vitae, enz.  
Het Rekenhof heeft zijn controlebevindingen op 20 april 2010 meege-
deeld aan de Vlaamse minister van Financiën en Begroting, die op 9 juni 2010 heeft geantwoord. 
 
164  Brieven met referenties N 09-3.181.904 B1 en N 09-3.330.345 B1. 147 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 3.4.2 Maatregel 
De programmawet van 24 december 2002 bepaalt in artikel 385 dat de 
universiteiten en hogescholen die bezoldigingen uitbetalen of toekennen 
aan assistent-onderzoekers (...) worden vrijgesteld van het storten aan 
de Schatkist, van 50 pct. van die bedrijfsvoorheffing, op voorwaarde dat 
ze op die bezoldigingen 100% van die bedrijfsvoorheffing inhouden(165). 
Dit percentage verhoogde vanaf 1 januari 2005 tot 65%(166). Het ko-
ninklijk besluit van 8 december 2005(167) heeft het UZ Gent erkend als 
wetenschappelijke instelling, waardoor het ook de maatregel kon genie-
ten(168). 
 De memorie van toelichting bij de programmawet specificeerde dat de 
federale overheid met deze maatregel wetenschappelijke instellingen meer financiële ruimte wilde geven om bijkomende wetenschappelijke 
onderzoekers aan te werven of om het budget voor het eigenlijke weten-
schappelijk onderzoek te verhogen en zo bijvoorbeeld buitenlandse on-derzoekers aan te trekken. De regelgeving bevat echter geen voorwaar-
den voor de besteding van de vrijgekomen middelen: de memorie van 
toelichting achtte het niet noodzakelijk bijkomende verplichtingen op te leggen voor de werkelijke besteding van de niet gestorte bedrijfsvoorhef-
fing, omdat zij ervan uitging dat de besparingen altijd rechtstreeks of 
onrechtstreeks ten goede zouden komen aan het wetenschappelijk on-derzoek, doordat de maatregel beperkt blijft tot de wetenschappelijke 
onderzoekers die de universiteiten en hogescholen tewerkstellen. 
 Om van deze maatregel te kunnen genieten, moeten de instellingen bij 
hun aangifte van de bedrijfsvoorheffing onder andere de identiteit van de 
betrokken personen vermelden en het bewijs leveren dat het gaat om een (assistent of postdoctorale) onderzoeker(
169). 
 
165  In werking getreden op 1 oktober 2003 (a rtikel 386). Artikel 106 van de wet van 
23 december 2005 betreffende het generatiepact schreef de maatregel vanaf 
9 januari 2006 als artikel 275.3 in het Wetboek van Inkomstenbelastingen 1992 in. 
Diezelfde wet heeft artikel 385 van de programmawet van 24 december 2002 op-
geheven vanaf 9 januari 2006. Artikel 275.3 is echter al van toepassing op de be-
zoldigingen die sinds 1 januari 2006 zijn betaald of toegekend. 
166  Koninklijk besluit van 11 maart 2005 tot ui tvoering van artikel 385, vijfde lid, van de 
programmawet (I) van 24 december 2002 en tot wijziging van het KB/WIB 92 op het 
vlak van de vrijstelling van doorst orting van de bedrijfsvoorheffing. 
167  In werking getreden op 1 januari 2006. 
168  Artikel 275/3 van het Wetboek van Inkomstenbelastingen bepaalt immers dat deze 
vrijstelling ook wordt toegekend aan de we tenschappelijke instellingen die daartoe 
worden erkend bij een besluit vastgesteld na overleg in de Ministerraad en die be-
zoldigingen uitbetalen of toekennen aan a ssistent-onderzoekers of aan postdocto-
rale onderzoekers. 
169  Koninklijk besluit van 28 september 2003 tot vaststelling van de toepassingsmodali-
teiten zoals voorzien in artikel 385 van de programmawet (I) van 24 december 
2002. Voor bezoldigingen die worden bet aald of toegekend vanaf 1 januari 2006 
wordt verwezen naar het koninklijk besluit tot wijziging van het KB/WIB 92 op het vlak van de aangifte in de bedrijfsvoorheffing. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 148
VLAAMS PARLEMENT 3.4.3 Opbrengst en boekhoudkundige verwerking 
3.4.3.1 Opbrengst van de maatregel 
Van 2006 tot oktober 2009 leverde de maatregel het UZ Gent 2,8 mil-
joen EUR op, als volgt verdeeld over de verschillende jaren:   
Jaar Opbrengst 
2006 509.881,86 EUR
2007 545.436,18 EUR
2008 953.143,39 EUR
2009(170) 762.080,92 EUR
 
Vooral vanaf 2008, het derde toepassingsjaar, kende de defiscalise-
ringsmaatregel bij het UZ succes.  
 
3.4.3.2 Boekingswijze 
Het UZ Gent neemt de defiscaliseringsopbrengsten in de boekhouding 
op onder de opbrengsten. Het bracht ze dus niet in mindering op de per-
soneelskosten. 
 
3.4.3.3 Aantal onderworpen personeelsleden en gemiddelde op-
brengst per personeelslid 
Het departement Personeel en Organisatie van het UZ Gent heeft bij de 
departementhoofden en medische diensthoofden op 13 april 2006 en 7 november 2008 bevragingen georganiseerd naar de wetenschappelij-
ke personeelsleden die de verschillende afdelingen tewerkstelden. De 
nominatieve jaarlijsten vermelden alle personeelsleden die de maatregel genoten. De onderstaande tabel geeft een overzicht van de aantallen 
onderzoekers en de gemiddelde opbrengst per onderzoeker. 
 
 2006 2007 2008 2009 
Aantal onderzoekers 57 53 90 72 
Gemiddelde opbrengst 
per onderzoeker 8.945,30 10.291,25 10.590,48 - 
 
Het UZ Gent heeft sinds de toepasselijkheid van de defiscaliserings-
maatregel gemiddeld bijna 70 personeelsleden gedefiscaliseerd, met 
vooral een stijging in 2008.  
 
170  Opbrengsten tot en met oktober 2009 en zonder correcties voor het verhoogde 
verminderingspercentage van 75% sinds 1 januari 2009, ingevoerd door de eco-
nomische herstelwet van 27 maart 2009. 149 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 3.4.4 Toepassingsgebied 
3.4.4.1 Gedefiscaliseerde personeelsleden 
Het UZ Gent beschouwt als wetenschappelijk onderzoeker: 
 de universitair geschoolde medewerker (of gelijkwaardig: hoge-
school, twee cycli); 
 bezoldigd door het UZ Gent; 
 die zich uitsluitend of op zijn minst hoofdzakelijk toelegt op weten-
schappelijk onderzoek. 
 
3.4.4.2 Toetsing van de rechtmatigheid 
Het Rekenhof ging na of de gedefiscaliseerde personeelsleden daad-
werkelijk onderzoekers waren(171). Daarvoor heeft het aanstellingsbe-
slissingen, arbeidsovereenkomsten, taakbelastingen, onderzoeksrappor-
ten, wetenschappelijke publicaties, enz. opgevraagd. Het heeft willekeu-
rig zeven personen geselecteerd uit de nominatieve lijst van 2008 en dertien personen uit de nominatieve lijst van 2009. Het had daarbij de 
volgende opmerkingen: 
 Het UZ Gent kon voor vijf personeelsleden geen verantwoording 
verschaffen; 
 Het UZ Gent neemt ook zogenaamde studieverpleegkundigen  on-
der de defiscaliseringsmaatregel op(
172). Zij bezitten vaak geen uni-
versitair diploma en het ziekenhuis kan voor hen moeilijker de on-
derzoeks- en ontwikkelingsactiviteiten bewijzen(173). 
 
3.4.4.3 Nieuwe evolutie 
Het directiecomité heeft op 7 september 2009 beslist de regels van de 
nota Harmonisering inzake toepassingsgebied en besteding van defis-
calisatiemiddelen  van de Raad voor Universitaire Ziekenhuizen van Bel-
gië retroactief, vanaf 1 januari 2009, toe te passen. Dat houdt onder 
meer de volgende nieuwigheden in: 
 Voor de personeelsleden die aantoonbaar meer dan 50% van hun 
tewerkstelling besteden aan onderzoeksactiviteiten, brengt het UZ 
Gent voortaan 100% van de tewerkstellingstijd voor defiscalisering 
in; voor personeelsleden met minder dan 50% onderzoeksactivitei-
  
171  Het onderzocht niet of alle in aanmerking komende onderzoekers wel werden op-
gegeven voor defiscalisering. Het ging ervan uit dat de financiële prikkel voor het 
UZ Gent voldoende groot is om  de maatregel in zo ruim mogelijke mate toe te pas-
sen. 
172  Het UZ Gent heeft vijf studiev erpleegkundigen opgenomen als volwaardig weten-
schappelijk medewerker. 
173  Zij produceren immers geen pub licaties, proefschriften, enz. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 150
VLAAMS PARLEMENT ten, brengt het UZ Gent het effectieve percentage van de tewerk-
stellingstijd in, met een minimum van 20% voor het medisch perso-
neel. 
 Voor het medisch personeel zal het UZ Gent het gemiddelde onder-
zoekspercentage van het voltallige medisch personeel toepassen 
op de inhouding van de bedrijfsvoorheffing van de individuele art-sen. 
 
Deze nieuwe werkwijze was tijdens de controle ter plaatse (november 
2009) nog niet geïmplementeerd.  
3.4.5 Besteding van de middelen 
De regelgeving heeft de besteding van de middelen vrij gelaten. Zoals al 
vermeld, ging de regelgever ervan uit dat de besparingen altijd recht-
streeks of onrechtstreeks ten goede zouden komen aan het weten-
schappelijk onderzoek.   
Het UZ Gent stijft met de middelen die beschikbaar komen uit de defis-
caliseringsmaatregel een klinisch onderzoeksfonds voor de financiering van doctoraatsprojecten(
174). Dit fonds moet stafleden-onderzoekers in 
staat stellen door hen geïnitieerd en beloftevol onderzoek intenser op te 
volgen en verder uit te bouwen. Zij kunnen met de middelen beloftevolle 
jonge artsen of tandartsen met onderzoeksinteresse toevoegen aan het onderzoeksteam. De jonge arts krijgt zo de gelegenheid wetenschappe-
lijke onderzoekservaring op te doen die leidt tot een doctoraat en een 
vlotte loopbaanprogressie. Een geïnteresseerde onderzoeker moet een aanvraag indienen en een onderzoekscommissie beoordeelt de kandi-
daturen. De laureaten ontvangen in functie van hun financieel plan ge-
durende vier opeenvolgende jaren een maximumbedrag van 50.000 EUR, dat ze vrijstelt van klinische activiteiten voor het behalen van een 
doctoraat op proefschrift. 
 
3.4.6 Besluit 
De defiscaliseringsmaatregel leverde het UZ Gent 2,8 miljoen EUR op in 
de periode 2006-oktober 2009. Het UZ geniet voor ongeveer zeventig personeelsleden van de maatregel. Vooral artsen, maar ook studiever-
pleegkundigen worden gedefiscaliseerd. Het ziekenhuis besteedt de 
opbrengsten van de defiscalisering aan een klinisch onderzoeksfonds voor de financiering van doctoraatsprojecten. 
 
174  Het fonds ontvangt ook middelen uit een eenmalige bijdrage van het bijzonder 
investeringsfonds en het fonds voor K linisch-wetenschappelijk onderzoek en het fa-
cultaire aandeel van de overhead  die het UZ Gent aanrek ent op klinische studies. 151 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 3.4.7 Aanbevelingen 
 Het UZ Gent moet altijd documenten kunnen voorleggen die de we-
tenschappelijke activiteiten van de gedefiscaliseerde onderzoekers 
staven, zelfs als deze personeelsleden uit dienst zijn getreden of 
langdurig afwezig zijn. 
 Het UZ Gent moet de taken van de studieverpleegkundigen toetsen 
aan de definities van onderzoek en ontwikkeling, zoals die welke het 
parlement hanteerde bij de besprekingen van de invoering van de maatregel(
175). Het moet de bewijzen van hun effectieve onder-
zoeks- en ontwikkelingstaken ter beschikking houden. 
 
3.4.8 Antwoord van de minister 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 9 juni 2010 
geantwoord dat het UZ Gent zich ertoe heeft verbonden aan de aanbe-velingen te zullen voldoen. 
 
175  Onderzoek  betreft vernieuwende en planmatige werkzaamheden voor de verwer-
ving van nieuwe wetenschappelijke kennis; ontwikkeling  is de toepassing van ken-
nis uit, onder meer, onderzoek die leidt to t een plan of ontwerp voor de productie 
van nieuwe of aanzienlijk verbeterde mate rialen, apparaten, produc ten, processen, 
systemen of diensten, v oorafgaand aan het begin van co mmerciële productie of 
gebruik.  Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 152
VLAAMS PARLEMENT 3.5 Controle van het voorraadbeheer van genees-
middelen bij OPZC Geel, OPZC Rekem  en UZ 
Gent 
 
Het Rekenhof onderzocht of de openbare psychiatrische zorgcentra 
Geel en Rekem en het Universitair Ziekenhuis Gent de voorraad ge-
neesmiddelen in hun centrale apotheek adequaat en correct beheren. 
Het stelde, behalve enkele specifieke tekortkomingen, vast dat dit be-
heer vrij degelijk was, maar detecteerde toch enkele gemeenschappelij-
ke verbeterpunten: de ontvangst van facturen op de boekhouding in 
plaats van in de apotheek en de waardering van de apotheekvoorraden 
overeenkomstig de waarderingsregels. De zorgcentra missen bovendien 
een volledig procedurehandboek en kennen geen strikte functieschei-
ding. 
 
3.5.1 Inleiding 
 
Naar aanleiding van opmerkingen door een bedrijfsrevisor, onderzocht 
het Rekenhof of het Openbaar Psychiatrisch Zorgcentrum Geel (OPZC 
Geel), het Openbaar Psychiatrisch Zorgcentrum Rekem (OPZC Rekem) en het Universitair Ziekenhuis Gent (UZ Gent) hun voorraad genees-
middelen in hun centrale apotheek(
176) op een adequate en correcte wij-
ze beheren.   
Het Rekenhof heeft in eerste instantie een systeembeschrijving gemaakt van het voorraadbeheer in de drie instellingen op grond van interviews 
met de apotheekverantwoordelijken en uitgeschreven procedures die de 
instellingen aanreikten. Vervolgens identificeerde het een aantal sterke en zwakke punten. Het keek ook na of de instellingen voldeden aan de 
wettelijke vereiste jaarlijks een volledige inventaris op te maken en of zij 
de waarderingsregels voor voorraden op een correcte wijze toepasten. Met een steekproef onderzocht het ten slotte of de actuele voorraadlijs-
ten aansloten op de fysische aanwezigheid van geneesmiddelen in de 
centrale apotheken(
177). 
 
Het Rekenhof heeft zijn bevindingen op 16 maart 2010 medegedeeld 
aan de Vlaamse ministers van Onderwijs en van Welzijn.  
 
176  De decentrale voorraden, voornamelijk aanwezig bij het UZ Gent, werden in dit 
onderzoek buiten beschouwing gelaten. 
177  Bij de psychiatrische zorgcentra besloeg de steekproef twintig artikelen; bij het UZ 
Gent vijftig artikelen. De controle geschiedde in twee richtingen: van de voorraad-
lijst naar de fysieke voorraad (geldigheid) en van de fysieke voorraad naar de voor-
raadlijst (juistheid, volledigheid). 153 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 3.5.2 Systeembeschrijving 
3.5.2.1 Organisatie en procedures 
In de apotheken van de psychiatrische zorgcentra werkten op het ogen-
blik van de controle vier tot vijf personen: één of twee apothekers, apo-thekersassistenten en ondersteunende personeelsleden (administratie-
ve krachten of laboranten). Niet iedereen werkte voltijds. Door de be-
perkte personeelsbezetting zijn er geen strikte functiescheidingen(
178). In 
de centrale apotheek van het UZ Gent werkten ongeveer 105 voltijdse 
equivalenten (VTE), onder wie meer dan twintig VTE apothekers. Er zijn 
verschillende functiescheidingen ingebouwd.  
Het OPZC Geel beheert zijn voorraad sinds een zestal jaar met het 
softwarepakket OBASI, dat verbonden is met het boekhoudpakket. Het OPZC Rekem maakt sinds 1995 gebruik van het softwarepakket MBC. 
Het beperkt het softwaregebruik tot de registratie van voorschriften en 
de manuele druk van bestelbonnen. Het maakt dus nog geen gebruik van het automatisch stockbeheer of de automatische aanmaak van be-
stelbonnen. Het zal in de nabije toekomst een nieuw softwarepakket zoeken waaraan het zijn elektronisch patiëntendossier kan koppelen. Het UZ Gent ten slotte maakt gebruik van het zelf ontwikkelde informati-
casysteem AIS (Apotheek Informatica Systeem). In dit systeem geeft het 
maximaal informatie in om steeds over een actuele voorraadlijst te kun-
nen beschikken. Het UZ heeft ook minimum- en maximumvoorraden per 
product bepaald, zodat het automatische bestellingen per firma kan ge-
nereren(
179).  
 
Het OPZC Geel heeft een aantal procedures op zijn intranet  
geplaatst(180). Het OPZC Rekem beschikt nog niet over geschreven in-
terne procedures, maar hanteert veel standaarddocumenten die de 
werkwijze verklaren en zorgen voor een sluitend geheel. Het UZ Gent 
beschikt over een uitgebreid procedurehandboek. De titel van elke op-genomen procedure vermeldt o.m. namen en handtekeningen van de 
auteur en de verantwoordelijken en data van uitgifte en eventuele re-
centste herziening. Een stempel, een datum en de handtekening van de hiërarchisch overste van de auteur bevestigen de goedgekeurde staat 
van elke procedure. Overkoepelende procedures worden door alle lei-
dinggevenden ondertekend.  
 
178  De ideale functiescheiding zou z ijn: een beherende functie (bestellingen doen), een 
bewarende functie (verantwoordelijk voor het opslaan en vrijgeven van voorraden), 
een registrerende functie (alle informatie registreren) en een c ontrolerende functie 
(controle van de voorgaande functies). 
179  Het UZ Gent koopt ook veel gespec ialiseerde buitenlandse producten aan, waarop 
het wel nog moet anticiperen om er  tijdig over te beschikken. 
180  Bv. de dagelijkse en cyclische proc edure medicatiebevoorrading van de leefeenhe-
den en de procedure medicatie bij transfer,  mutatie of ontslag van patiënten. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 154
VLAAMS PARLEMENT 3.5.2.2 Bestelling van medicatie en facturatie 
Bestellingen 
Het OPZC Geel plaatst per fax dagelijks rechtstreekse bestellingen bij 
de producerende firma’s en tweemaal per dag bij de groothandel. De 
bestellingen volgen niet rechtstreeks uit het softwarepakket, maar uit een visuele controle van de voorraden in de apotheek. In totaal waren er 
bij de controle ongeveer 1.700 artikelen in voorraad. 
 Het OPZC Rekem maakt genummerde medicatiebestelbonnen op met 
het softwarepakket en faxt die zoveel mogelijk rechtstreeks naar de pro-
ducenten(
181). Dringende bestellingen kan het bij de groothandel plaat-
sen. Ook Rekem bepaalt het bestelmoment visueel. Het tracht voor elk 
product een voorraad van één tot twee maand beschikbaar te hebben. 
In totaal waren er bij de controle ongeveer 1.500 artikelen in voorraad. Het OPZC klasseert de bonnen na bestelling in de apotheek.  
 
Het UZ Gent plaatst bestellingen van geneesmiddelen en medische hulpmiddelen bij erkende leveranciers(
182). Het doet dit met het compu-
terpakket FRODO, onderdeel van het AIS: het UZ geeft voor elk artikel 
een minimum- en maximumstock in en registreert alle bewegingen in en 
uit, zodat het altijd beschikt over actuele voorraadgegevens; het pakket maakt dagelijks automatisch bestelvoorstellen op, waarmee het UZ de 
bestellingen bepaalt. Tegelijk kijkt het na of ook andere producten van 
de betrokken firma’s aan aanvulling toe zijn, in functie van gegroepeerde bestellingen. In totaal had het UZ Gent bij de controle ongeveer 3.000 
artikelen in voorraad. 
 
Levering en facturatie 
De OPZC ontvangen leveringen altijd in hun apotheek(
183). Ze kijken de 
levering na aan de hand van de bestelbon (product en hoeveelheid) en 
tekenen de leveringsbon af(184). Ze hechten de leveringsbon aan de ko-
pie van de factuur(185) en bewaren die in de apotheek, samen met de 
bestelbons. Bij foutieve leveringen contacteren de OPZC onmiddellijk de leverancier, die de producten terughaalt. Ook bij foutieve facturatie 
neemt de apotheek contact op met de leverancier. Het OPZC Geel regi-streert inkomende leveringen in de software; het OPZC Rekem doet dat 
niet. 
 
181  Als het een bestelling bij een firma plaat st, gaat het na of het  ook andere producten 
van deze firma nodig heeft. 
182  Het koopt maar uitzonderlijk bij de groothandel. 
183  Soms levert een koerier aan het onthaal van Rekem. 
184  Geel stempelt de goederen ook af ( in goede staat ontvangen op  …). 
185  De apotheken kijken de originele fact uur na met de leveringsbon en sturen die 
vervolgens naar de boekhouding. 155 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT Het UZ Gent ontvangt de goederen in verschillende fasen. Eerst tekent 
het voor ontvangst af aan de loskade. Vervolgens controleert een werk-
nemer van het magazijn de levering met de bestelbon en de zendnota. 
Hij dateert en parafeert vervolgens de bestelbon en vermeldt daarop eventuele afwijkingen of opmerkingen. De apotheek controleert de leve-
ring opnieuw met de bestelbon, checkt de vervaldata en dateert, para-
feert en stempelt de zendnota. Hij registreert de levering in het compu-terprogramma. Bij een foutieve levering, contacteert hij de leverancier, 
die de medicatie dan terugneemt en een creditnota opmaakt. Facturen 
en creditnota’s komen, evenals bij de OPZC, rechtstreeks toe in de apo-theek, wat een risico inhoudt met betrekking tot de volledigheid van de 
aankopen in de boekhouding. Hij geeft ze een uniek registratienummer, 
controleert de factuur en stuurt die naar de boekhouding. Hij houdt geen kopie van de factuur bij. Volgens de hoofdapotheker vergt de gespecia-
liseerde controle van geneesmiddelenfacturen een werkwijze waarbij de 
factuur eerst toekomt in de apotheek en pas daarna in de boekhouding.  
3.5.2.3 Verdeling van medicatie 
Bij het OPZC Geel brengen artsen toedieningen in het elektronisch pati-
ëntendossier in, waaruit de apotheek van het OPZC Geel automatisch 
periodiek – na tussenkomst van de medewerkers – toedieningslijsten genereert. De administratieve medewerkers controleren deze lijsten op 
hoeveelheden en doen eventueel aanpassingen. Zij verwerken ook de 
minder talrijke papieren voorschriften. De apotheker en de apothekers-assistenten maken de levering klaar en bezorgen de leefeenheid een 
kopie van de geleverde producten en de aanwezige restmedicatie vol-
gens het OBASI-systeem, zodat controle op de leefeenheid mogelijk is. Tekorten door breuk of verlies, vereisen een nieuw papieren voorschrift 
met de vermelding EXTRA, opdat deze geneesmiddelen niet continu 
worden geleverd. Verdeelde medicatie wordt ingegeven in het software-
pakket. De apotheek houdt zowel de papieren voorschriften als de ge-
printe elektronische voorschriften tien jaar bij. 
 Bij het OPZC Rekem geeft een dokter een ingevuld blad aan de apo-
theek met de dagelijkse dosering per patiënt en per product voor een 
bepaalde periode. Hij moet ook nieuwe voorschriften, stopzettingen of eenmalige medicaties vermelden. De apotheek registreert deze gege-
vens in het softwarepakket en genereert een verdeellijst per verzor-
gingseenheid voor, in principe, twee weken(
186). 
 
Het UZ Gent heeft voor de interne verdeling van medicatie een aantal 
procedures. De handleiding bij het geneesmiddelendistributiesysteem  
moet het juiste geneesmiddel in de juiste vorm en dosis, op het juiste 
tijdstip en op de juiste wijze aan de juiste patiënt toedienen. Een medi-
catieopdracht moet altijd de volgende identificaties vermelden: patiënt, 
 
186  Uitzonderingen zijn de verdeellijst op het einde van het jaar (vier weken), de ver-
deellijst voor de opnameafdeling (wekelijks) en de dagverpleging (maandelijks; de 
afdeling houdt nl. ter plaatse een voorraad aan). Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 156
VLAAMS PARLEMENT geneesmiddel (vorm, dosis, tijdstip van toediening, toedieningswijze en  
-uur), arts (datum, stempel en handtekening), verpleegkundige die het 
geneesmiddel klaarzet en verpleegkundige die het toedient.  
 Het UZ Gent gebruikt geneesmiddelenreservekasten met een unieke 
inhoud per afdeling (85% van de meest gebruikte medicatie in die afde-
ling). Zo mogelijk, bevatten deze kasten ook de individuele medicatie van de patiënt. Deze kasten hebben voordelen: de centralisatie van ge-
neesmiddelen per afdeling, een mogelijk snelle behandelingsstart, de 
patiënt betaalt alleen wat wordt toegediend. In dit systeem wordt dus een belangrijk deel van de voorraad decentraal aangehouden en deze 
voorraden worden opnieuw aangevuld met naschriften. Voor deze aan-
vragen tot herbevoorrading zijn er voorgedrukte individuele geneesmid-
delenvoorschriften op vastgestelde tijdstippen. Personeel van de apo-
theek controleert de reservekasten jaarlijks op vervaldata, inhoud en 
hoeveelheden. Geneesmiddelen die ze niet in de reservekasten kunnen opnemen, moeten de afdelingen aanvragen met een groen geneesmid-
delenvoorschrift, ingevuld en ondertekend door een arts(
187). Bij de afle-
vering van de medicatie vindt altijd een dubbele controle plaats: of twee apotheek-assistenten controleren elkaar, of een apotheker controleert 
een apotheek-assistent. Beiden paraferen het voorschrift. Alle verrich-tingen worden ingegeven in het softwarepakket. 
 
Opvallend bij UZ Gent is ook het prodis-zetessysteem, dat toelaat zen-dingen die uit de apotheek vertrekken met een barcode te identificeren 
vanaf hun vertrek tot de levering aan de dienst. Zo kan het UZ per zen-
ding datum, uur en locatie van vertrek en levering registreren.  
3.5.2.4 Terugname van medicatie 
Bij het OPZC Geel streeft de procedure Medicatie bij transfer of mutatie 
of ontslag van patiënt op het intranet ernaar medicatie die al aan de pa-
tiënt is bezorgd, zo efficiënt mogelijk aan te wenden, inclusief de tijdelij-
ke terugbrenging van overbodige medicatie naar de apotheek. Bij zijn 
ontslag mag een patiënt maximum voor drie dagen medicatie meene-
men(
188). Een eventueel overschot moet langs de logistieke dienst aan 
de apotheek worden terugbezorgd en de apotheek moet de ontslag-
datum van de patiënt zo snel mogelijk in het systeem registreren om 
nieuwe leveringen te vermijden.  
Ook het OPZC Rekem heeft een standaarddocument voor de teruggave 
van resterende geneesmiddelen aan de apotheek. De betrokken afde-ling moet dat opmaken. De apotheek volgt met een controleblad de te-
ruggave van medicatie op(
189). Met de voorschriften gaat hij na welke 
medicatie sinds de vorige bedeling werd stopgezet. Merkt de apotheek 
 
187  Niet ondertekende aanvragen stuurt de apotheek terug naar de afdeling. 
188  Dat moet de patiënt of zorginstelling in staat stellen t ijdig een geneesmiddelenvoor-
schrift bij de huisarts te halen en naar de eigen apotheek te gaan. 
189  Patiënten krijgen bij ontslag medi catie mee voor maximum twee dagen. 157 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT dat een afdeling geneesmiddelen niet onmiddellijk heeft teruggestuurd, 
dan stuurt hij een nieuwe gedetailleerde herinnering. 
 
Ook bij het UZ Gent geven de verpleegeenheden overbodige medicatie terug aan de apotheek(
190). De apotheek controleert steeds of naam, 
dosering en aantal eenheden van de teruggegeven medicatie overeen-
stemmen met de gegevens op het retourblad, en bevestigt de ontvangst 
met een datum en handtekening. Bij een verschil, contacteert een apo-theker de verpleegeenheid. Op het einde van de werkdag controleert de 
retourverantwoordelijke of de teruggekeerde medicatie op de juiste 
plaats werd gelegd.  
De drie instellingen kijken terugkerende medicatie na (hoeveelheden en 
vervaldag) en nemen ze terug in stock, op voorwaarde dat ze per stuk identificeerbaar (naam, dosering, lotnummer en vervaldatum) en proper 
zijn. Producten die niet meer bruikbaar zijn, worden verzameld ter ver-
nietiging.  
Het OPZC Geel en het UZ Gent registreren teruggekeerde medicatie 
manueel in het voorraadsysteem. Het OPZC Rekem noteert dat schrifte-lijk in een dossier. 
 
3.5.2.5 Vervallen producten 
De drie instellingen controleren alle producten minstens eens per jaar 
manueel op vervaldata. Het UZ Gent controleert producten die weinig of niet roteren om de zes maand. Het kleeft op alle producten die binnen 
het jaar na de controle vervallen een rood waarschuwingsetiket. De ver-
valdatum van dure en beperkt houdbare producten registreert het in het programma geneesmiddeleninfo . Maandelijks drukt het een rapport af 
van alle producten die binnen de drie maand vervallen. Producten die de vervaldatum naderen, biedt het UZ de leverancier aan voor inruiling of (gedeeltelijke) terugbetaling. Geneesmiddelen die de leverancier niet 
terugneemt, verzamelt het ter vernietiging. De leverancier maakt voor de 
medicamenten die hij wel accepteert, een creditnota op, die hij verstuurt naar de apotheek. 
 
De controle van het Rekenhof wees uit dat het OPZC Rekem de (finan-ciële) afhandeling van vervallen producten onvoldoende opvolgde. Na 
een mondelinge opmerking daarover, besliste het OPZC de teruggaven-
bonnen te klasseren bij de bestelbonnen, en niet meer in een aparte map. Dat maakt een betere vergelijking mogelijk met de creditnota’s(
191). 
 
Het OPZC Geel bevestigde dat het vervallen medicatie in principe ver-
wijdert uit de voorraadlijsten langs het softwarepakket (in tegenstelling tot vroeger, toen het dat soms vergat). Producten die het UZ Gent uit de 
 
190  Ook het UZ Gent geeft medicatie v oor maximum drie dagen mee aan de patiënt. 
191  Met toepassing van hetzelfde systeem als voor de bestelbonnen: teruggavenbon 
hechten aan creditnot a en/of factuur. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 158
VLAAMS PARLEMENT voorraad haalt, verwijdert het eveneens uit het voorraadsysteem. Het 
OPZC Rekem doet dat niet. 
 
3.5.2.6 Beveiliging van de voorraad 
Het loket van de apotheek bevindt zich bij OPZC Geel vóór de ingangs-
deur van de apotheekkantoren. Iedereen kan tijdens de werkuren in de-ze kantoren. Er is een aparte, afsluitbare deur naar de eigenlijke apo-
theek. De apotheker bezit de sleutel(
192). Bij leveringen of verdeling stoc-
keert het OPZC geneesmiddelen soms (tijdelijk) in de kantoren. Een bijkomende beveiliging is dan ook aangewezen (bv. betreding van de 
kantoren na aanmelding). Als niemand van het apotheekpersoneel aan-wezig is, wordt de kantoordeur wel afgesloten. 
 
De apotheek van het OPZC Rekem is voor leveringen en afhalingen maar toegankelijk langs één loket. De deur moet van binnenuit worden 
geopend. Slechts drie personen hebben een sleutel (beide apothekers 
en de assistente). Er is één noodsleutel bij de receptie (onthaal bene-den). ’s Avonds beveiligt een alarm de apotheek. 
 
Het UZ Gent bezorgt geneesmiddelen langs een loket aan, onder meer, ambulante patiënten. Alleen de personeelsleden van de apotheek en de 
veiligheidsdiensten hebben toegang tot de apotheek zelf, middels een 
badgesysteem). Verdovende middelen krijgen extra beveiliging. In de toekomst zal er ook camerabewaking zijn. 
 
3.5.2.7 Inventaris en waardering van de voorraad 
Jaarlijkse inventaris 
Het OPZC Geel toetst de fysiek aanwezige voorraad geneesmiddelen in 
de loop van het jaar regelmatig aan de hoeveelheid die het Obasi-
systeem vermeldt(
193). Eind december print het OPZC een voorlopige 
voorraadlijst en kijkt het merkwaardige items na. Na rechtzetting van eventuele afwijkingen, print het de definitieve voorraadlijst uit het sys-
teem. Het OPZC Geel maakt echter geen jaarlijkse inventaris door de voorraadlijsten te vergelijken met de werkelijke voorraden(
194). Volgens 
de apotheker is dat in de praktijk niet haalbaar met de huidige perso-
neelsbezetting, aangezien de apotheekverrichtingen in die periode ook 
moeten kunnen doorgaan.  
 
192  Om praktische redenen (noodgevallen) hebben ook de technische dienst en het 
bureau van de apotheekassi stenten een sleutel. 
193  Bij de verwijdering van vervallen hoeveelheden, de inbreng van teruggebrachte 
hoeveelheden of de controle v an de negatieve stocklijst. 
194  Dit gaf aanleiding tot een opmerki ng en een aanbeveling vanwege de bedrijfsrevi-
sor bij de jaarrekening 2007. 159 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT Zowel het OPZC Rekem als het UZ Gent maken jaarlijks een actuele 
inventaris van alle aanwezige producten in de apotheek. Het UZ Gent 
inventariseert de decentrale voorraden mee, wat arbeidsintensief is. Het 
UZ houdt ook een aantal producten(195) in stock om eventueel zieken-
huizen uit de regio te bevoorraden. 
 
Waardering van de voorraad 
De voorraad farmaceutische en andere medische producten bedraagt 
per 31 december 2008 respectievelijk 175 duizend EUR (OPZC Geel), 64 duizend EUR (OPZC Rekem) en 7.084 duizend EUR (UZ Gent). 
 
De waarderingsregels van het OPZC Geel die de raad van bestuur op 13 december 2007 goedkeurde, stellen dat de voorraden moeten wor-
den geboekt tegen de aanschafwaarde. De waardering geschiedt op 
basis van de methode van de gewogen gemiddelde prijzen of aan marktprijs(
196). In de praktijk waardeert het OPZC de voorraad tegen de 
recentst gekende prijs die de APB-lijst vermeldt(197). Met de voorraadlijst 
op het einde van het jaar past de financiële dienst van het OPZC de 
betrokken rekeningen in de jaarrekening aan. Die waarde neemt het op 
in de boekhouding. Creditnota’s voor handels- of omzetkortingen gaan via de apotheek naar de boekhouding, die ze boekt op dezelfde kosten-
rekening als de aankoopfacturen. 
 De waarderingsregels van het OPZC Rekem, opgenomen in de toelich-
ting bij de jaarrekening, gelast de farmaceutische producten (goederen 
langs de apotheek verdeeld) zolang geen permanente inventaris be-staat, te waarderen door individualisering tegen aanschaffingswaarde 
volgens het FIFO-principe. Het OPZC kan aanvullende waardevermin-
deringen boeken in functie van de evolutie van hun marktwaarde of van risico’s inherent aan de betrokken producten. Het moet voorraden met 
een gebruiksvervaldag volledig afwaarderen op de vervaldag. In de 
praktijk waardeert het OPZC de voorraad tegen de recentst beschikbare prijs (aankoopwaarde inclusief BTW). Na de inventarisatie bij het begin 
van het jaar vermenigvuldigt het de getelde voorraden met de laatst be-
schikbare prijs. Die waarde neemt het op in de boekhouding. Einde-jaarskortingen verwerkt het in de aankoopprijzen van de geneesmidde-
len. 
 De waarderingsregels die de raad van bestuur goedkeurde bij UZ Gent, 
schrijven voor de voorraden te waarderen tegen aanschaffingswaarde 
volgens de methode van de gewogen gemiddelde prijzen. In de praktijk waardeert ook het UZ tegen de recentst gekende aankoopprijs. Na de 
inventarisatie bij het begin van het jaar, vermenigvuldigt het de getelde 
voorraden met deze prijs. Het neemt die waarde in de boekhouding op. 
 
195  Meestal dure en weinig gevraagde geneesmiddelen. 
196  Als die op balansdatum lager ligt. 
197  De lijst van de Algemene Pharmaceutische Bond. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 160
VLAAMS PARLEMENT Handelskortingen verwerkt het UZ Gent langs de factuur of trimestrieel. 
Omzetkortingen verwerkt het na afsluiting van het boekjaar. De apo-
theek controleert dergelijke kortingen met de gemaakte afspraken en de 
financiële dienst boekt ze als opbrengsten (kortingen op aankopen).  
3.5.3 Steekproef 
Het Rekenhof vergeleek in een beperkte steekproef de actuele voor-
raadlijsten met de werkelijke voorraden. Het controleerde in twee rich-
tingen: het ging na of de theoretische voorraad werkelijk aanwezig was 
en keek na of de getelde hoeveelheden overeenstemden met de voor-raadlijst. Tijdelijke verschillen waren onvermijdelijk wegens al geregi-
streerde, maar nog niet gestockeerde leveringen van medicijnen of al 
uitgeschreven, maar nog niet fysisch verwijderde voorraden.  
3.5.3.1 OPZC Geel 
Bij het OPZC Geel stemde het cijfer van de voorraadlijst slechts in vier 
van de twintig onderzochte gevallen volledig overeen met de fysisch 
nagetelde voorraad. Behalve de kleine afwijkingen om de bovenge-noemde redenen, stelde het Rekenhof een aantal aanzienlijke verschil-
len vast, waarvoor het andere oorzaken vermoedt: een onvoldoende of 
onnauwkeurige registratie van vervallen en teruggenomen geneesmid-delen. Het OPZC kon geen reconciliatie van de verschillen geven. 
 
3.5.3.2  OPZC Rekem 
Het OPZC Rekem actualiseert de inventaris begin januari. De controle 
van het Rekenhof vond plaats begin februari. In de tussentijd traden wijzigingen op door nieuwe bestellingen, terugname van medicatie en 
verdeelde medicatie. In acht van de twintig gevallen stemde het cijfer 
van de voorraadlijst begin februari echter nog altijd overeen met de fysi-sche aanwezigheid. In de twaalf andere gevallen waren er afwijkingen 
tussen de voorraadlijst en de telling ter plaatse, zowel in min als in plus, 
die een verklaring vonden in de bovengenoemde redenen. Voor twee verschillen zocht het Rekenhof de verantwoording in de aanwezige do-
cumenten (bestelbon, teruggavenformulier en verdeellijst). Deze testen 
leverden een vrij grote zekerheid op dat de inventaris van de voorraad op 1 januari wel degelijk correct was opgesteld. Bovendien was afstem-
ming van de reële voorraad met de theoretische mogelijk, zij het tijdro-
vend.  
3.5.3.3 UZ Gent 
Ook het UZ Gent maakt maar eenmaal per jaar een inventaris op, zoals 
wettelijk voorgeschreven en volgens een strikt schema. Voor een correct 
en volledig beeld van de aanwezige voorraden, is het noodzakelijk ook de voorraad in de geneesmiddelenreservekasten na te gaan. Omdat dat 
volgens de administratie een bijzonder tijdrovend en arbeidsintensief 161 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT proces is, koos het Rekenhof ervoor alleen in de centrale apotheek een 
steekproef uit te voeren. Het stelde vast dat de theoretische voorraad 
van de voorraadlijst in 37 van de 50 onderzochte gevallen overeenstem-
de met de werkelijke voorraad. Bij twaalf geneesmiddelen was er een kleine afwijking, ongetwijfeld door de permanente bewegingen in de 
apotheek. In één geval was er een aanzienlijk verschil. Een voorschrift 
dat de apotheek maar gedeeltelijk behandelde, verklaarde het verschil. Om de accuraatheid van de voorraad nog verder te optimaliseren, zou 
het UZ Gent ook gedeeltelijke leveringen al kunnen ingeven in het soft-
warepakket.  
3.5.4 Conclusies 
Het Rekenhof bevond bij zijn controles het beheer van de geneesmidde-
lenvoorraad vrij degelijk, maar het detecteerde toch een aantal gemeen-
schappelijke verbeterpunten: zo komen facturen en creditnota’s in de 
drie onderzochte instellingen toe in de apotheek, in plaats van op de boekhouding en wijkt de waardering van de apotheekvoorraden op het 
einde van het boekjaar af van de betrokken waarderingsregels. Positief 
is dat de verschillende apotheken vervallen producten opsporen en te-rugsturen naar de leverancier met een crediteringsverzoek. 
 
Specifiek voor de OPZC is het gebrek aan een volledig en sluitend pro-cedurehandboek dat de bestaande procedures en standaarddocumen-ten bundelt, zoals bij het UZ Gent. De zorgcentra kennen evenmin een 
strikte functiescheiding, wat in de praktijk ook moeilijk haalbaar is door 
de beperkte personeelsbezetting.  
De steekproefcontrole bracht bij het OPZC Geel enkele relatief grote 
verschillen tussen de voorraadlijst en de werkelijke voorraad aan het 
licht. Dat wijst op een minder nauwkeurige registratie van voorraadwijzi-
gingen in het softwarepakket. Het OPZC Geel maakt ook niet elk jaar een volledige inventaris op, ondanks de wettelijke verplichting. 
 
Het OPZC Rekem gebruikt zijn huidige softwarepakket onvoldoende.  
3.5.5 Aanbevelingen 
 Het is aangewezen inkomende facturen altijd te laten toekomen op 
de boekhouding voor preregistratie. Daarna kan een kopie van de 
factuur naar de apotheek gaan. De boekhouding mag maar betalen nadat de apotheek zijn goedkeuring heeft verleend. 
 De instellingen moeten de waardering van hun voorraad in over-
eenstemming brengen met de waarderingsregels of de raad van 
bestuur moet aangepaste waarderingsregels goedkeuren. 
 De OPZC kunnen best een volledig en sluitend procedurehandboek 
opstellen en regelmatig actualiseren. 
 OPZC Geel moet haar voorraadlijst volledig in overeenstemming 
brengen met de werkelijke hoeveelheden aanwezige medicijnen. Vervolgens moet zij alle bewegingen ook consequent registreren. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 162
VLAAMS PARLEMENT  De werkplaats van de personeelsleden van de apotheek mag niet 
algemeen toegankelijk zijn indien er soms (tijdelijk) medicijnen wor-
den opgeslagen, zoals bij het OPZC Geel. 
 Het OPZC Geel is wettelijk verplicht eenmaal per jaar een volledige 
inventaris op te maken, ook van de medicijnen in de apotheek. 
 Het OPZC Rekem zou bij beter gebruik van het huidige software-
pakket meer recente en accurate informatie betreffende voorraden kunnen bekomen. 
 Het OPZC Rekem moet de financiële afhandeling van verwijderde 
medicijnen beter opvolgen. 
 Het UZ Gent kan de voorraadgegevens nog optimaliseren door ook 
gedeeltelijke leveringen te verwerken in het softwarepakket. 
 
3.5.6 Antwoord van de ministers 
De Vlaamse minister van Welzijn heeft op 7 april 2010 geantwoord op 
de conclusies en aanbevelingen voor de openbare psychiatrische zorg-centra. Hij wees erop dat het OPZC Rekem nagenoeg alle aanbevelin-
gen zal opvolgen. Enkel wat het huidig softwarepakket betreft, wil het 
OPZC voorrang geven aan de ontwikkeling van een elektronisch patiën-tendossier (EPD), met in een volgende fase de koppeling van een elek-
tronisch voorschrift aan dit EPD. De aanbeveling over het softwarepak-
ket zou immers een uitbreiding van het personeelsbestand vergen, ter-wijl daar niet het grootste risico voor het OPZC in schuilt. 
 
Volgens de minister zal ook het OPZC Geel de aanbevelingen opvolgen. Volgens deze instelling zouden er meer procedures raadpleegbaar zijn 
dan aangegeven en zou elk van haar divisies beschikken over een 
noodkast met medicijnen, waarvoor duidelijke procedures bestaan.  
Ten slotte meldde de minister dat het agentschap Inspectie, Welzijn, 
Volksgezondheid en Gezin in januari 2010 een audit heeft uitgevoerd in het OPZC Rekem, met apotheek en medicatie  als een van de onder-
zoeksitems. Deze audit vindt in januari 2011 ook bij het OPZC Geel plaats.  
De Vlaams minister van Onderwijs heeft niet gereageerd op de aanbe-
velingen voor het UZ Gent.  163 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 3.6 Vlaams Zorgfonds: thesaurie- en vermogens-
beheer 
 
Bij zijn controle van de rekeningen 2008 had het Rekenhof bijzondere 
aandacht voor de wijze waarop het Vlaams Zorgfonds zijn thesaurie en 
vermogen beheerde en hoe het daarover rapporteerde. Het stelde vast 
dat het fonds voor zijn beleggingspraktijk kon terugvallen op een duide-
lijke strategie en duidelijke regels, die de beheerder in de praktijk ook 
volgt. De rapportering van het Zorgfonds beperkt zich echter tot het 
jaarbeeld en geeft geen informatie over de evolutie van de reserves en 
het rendement sinds de start van de beleggingen. 
 
3.6.1 Inleiding 
Naar aanleiding van zijn controle van de rekening 2008 van het Vlaams 
Zorgfonds, heeft het Rekenhof onderzocht hoe dit fonds zijn thesaurie en vermogen beheerde en hoe het daarover rapporteerde in zijn jaarre-kening en jaarverslag. Het heeft zijn bevindingen op 27 april 2010 over-gelegd aan de Vlaamse minister van Financiën en Begroting, die tot op heden niet heeft gereageerd.  
3.6.1.1 Thesauriebeheer 
Het Vlaams Zorgfonds moet onder meer financiële reserves aanleggen 
en beheren ter dekking van toekomstige uitgavenverplichtingen. Het voert dit thesauriebeheer zelf uit en werkt daarbij met een kasplanning. Bij zijn beleggingen op korte termijn past het zoveel mogelijk cashflow matching toe. Dat betekent dat het de kasoverschotten belegt in functie van de verwachte uitgaven.   
3.6.1.2 Vermogensbeheer 
Een werkgroep Beleggingen werkt de beleggingsstrategie op lange ter-
mijn uit. Hij bestaat uit vertegenwoordigers van het kabinet van de minis-ter van Welzijn en van de administratie alsook uit vijf externe raadge-vers. De Vlaamse Regering beslist uiteindelijk over de strategie.  De Vlaamse Regering heeft op advies van de werkgroep het beheer van de financiële reserves op 18 oktober 2002 toevertrouwd aan gespeciali-seerde vermogensbeheerders. Zij selecteerde in 2002 twee obligatiebe-heerders en één aandelenbeheerder. Op 31 december 2005 droeg zij het obligatiemandaat van een beheerder over aan de andere obligatie-beheerder en op 22 oktober 2008 droeg zij ook het aandelenmandaat over aan deze beheerder. Eind 2008 werd dus zowel het obligatieman-daat als het aandelenmandaat beheerd door één beheerder op grond Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 164
VLAAMS PARLEMENT van een overeenkomst van onbepaalde duur, die echter onmiddellijk 
opzegbaar is(198).  
 
Op 29 november 2002 heeft de Vlaamse Regering voor het eerst een 
beleggingsstrategie voor het beheer van de financiële reserves goedge-keurd. Zij stuurde deze strategie viermaal bij(
199). De voornaamste uit-
gangspunten waren: 
 de financiële reserves beheren als een goede huisvader: een voor-
zichtige beleggingsstrategie nastreven; 
 rekening houden met liquiditeit, solvabiliteit, rendement en risico; 
 de financiële reserves beleggen volgens de hoge normen voor 
maatschappelijk verantwoord beleggen. 
 
In juli 2006 droeg de Vlaamse Regering het Zorgfonds op ten minste 
voor 70% van zijn financiële reserves te beleggen in obligaties, maxi-
maal 20% in aandelen en 10% in vastgoed.   
Voor elk van deze beleggingsvormen vloeien de volgende regels uit de 
diverse beslissingen van de Vlaamse Regering voort:  
obligaties  De referentie-index is: J.P. Morgan Euro Government Bond In-
dex-alle looptijden ; 
 de beheerder moet de obligatieportefeuille actief beheren tegen-
over de referentie-index: het is de bedoeling dat hij met een be-
perkte afwijking (vastgelegd in de tracking error ) een rendement 
behaalt dat hoger is dan de index; 
 de beheerder moet beleggingen in vreemde munt vanaf de op-
name volledig indekken tegen het wisselkoersrisico; 
 beleggingen in bedrijfsobligaties zijn toegestaan; de beheerder 
krijgt een gemengde index met 95% overheidsobligaties en 5% bedrijfsobligaties; 
 de beheerder moet de bedrijven ethisch screenen; 
 beleggingen in inflatiegebonden obligaties kunnen als alternatief 
voor gewone obligaties. 
aandelen  De beheerder mag alleen beleggen in aandelen die in het inves-
teringsregister van Ethibel staan(200); 
 hij moet de aandelen verder beheren tegenover de Europese 
Excellence Index van Ethibel(201): de emittenten moeten geves-
tigd zijn in een lidstaat van de Europese Unie of een land van de 
Europese Vrijhandelsassociatie; 
 
198  Zonder opzegtermijn of opzegvergoeding. 
199  8 juli 2005, 16 december 2005, 14 juli 2006 en 18 juli 2008. 
200  Via een samenwerking met de VZW Et hibel, een onafhankelijk adviesbureau dat de 
prestaties van de ondernemingen op het vlak v an intern sociaal beleid, milieubeleid, 
extern sociaal beleid en het ethisch-economische beleid screent. Bedrijven die 
hoog scoren worden opgenomen in een register. 
201  Ethibel Excellence Europe Institutional Euro-hedged index. 165 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT index: hij moet een netto-return behalen die de index zo goed 
mogelijk benadert; 
 hij moet het wisselkoersrisico van aandelenposities in vreemde 
munten indekken volgens de algemeen gangbare marktprincipes en daarbij streven naar een optimale bescherming van de porte-
feuille tegen een aanvaardbare kostprijs(
202); 
 de beheerder moet het mandaat beheren langs de institutionele 
bevek Vladubel; 
 de beheerder moet het mandaat duurzaam beleggen en de 
screening moet beantwoorden aan duurzaamheidscriteria. 
beleggin-
gen in 
vastgoed  De Vlaamse minister die bevoegd is voor de bijstand aan perso-
nen, heeft delegatie om voor vastgoedbeleggingen onderhande-
lingen te voeren met de PMV en de Regie der Gebouwen; 
 ook beleggingen in sociale en economische infrastructuur zijn 
toegestaan. 
 
3.6.2 Beleggingspraktijk 
Financiële reserves 
De financiële reserves namen in 2008 toe door een bijkomende dotatie 
van 200 miljoen EUR aan het reservefonds. De onderstaande tabel 
geeft een overzicht van de beleggingen van de reserves: 
 
  2008 % 2007 %
Aandelen-
fonds(203) 93.191.240,00 10,2 153.488.666,8 4 20,9
Obligaties(204) 567.556.800,9 3 61,9 482.797.527,3 2 65,9
Termijndeposito's 255.785.000,0 0 27,9 96.700.000,00 13,2
Liquide middelen 59.426,30 0,0 173.505,09 0,0
TOTAAL 916.592.467,2 3 100 733.159.699,2 5 100
 
202  In concreto dient de beheerder de portefeuille in te dekken naar euro met rollende 
maandelijkse of driemaandelijkse forwardcontracten. Hij dient de portefeuille altijd 
voor minstens 95% in te dekken naar euro.  Dat moet hem toelaten kostenefficiëntie 
na te streven voor hedging van de posities. 
203  Tegen marktwaarde, conform het boekhoudbesluit van 21 mei 1997. 
204  Tegen marktwaarde, conform het boekhoudbesluit van 21 mei 1997. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 166
VLAAMS PARLEMENT de beheerder moet de aandelen passief beheren tegenover de 
  Thesauriebeheer 
Het gemiddelde dagsaldo dat in 2008 beschikbaar was op de zichtreke-
ningen om de werkingsuitgaven te betalen bedroeg 0,6 miljoen EUR. Dit leverde een gemiddeld rendement van 3,45% op.   Het gemiddelde saldo van de termijnbeleggingen in 2008 bedroeg 220,6 miljoen EUR. Het gemiddelde rendement van deze beleggingen bedroeg 4,59%.  
Obligaties 
De portefeuillebeheerder koopt individuele effecten, die hij beheert te-
genover de J.P. Morgan Government Bond Index, een referentie-index voor overheidsobligaties uit de euroz one. De index vormt de basis voor 
de samenstelling van de obligatieportefeuille en voor de beoordeling van de prestaties van de vermogensbeheerder. De beheerder moet de por-tefeuille actief beheren en mag dus afwijken van de index om een hoger rendement te behalen.  Op 31 oktober 2003 hebben beide obligatiebeheerders een mandaat van 175 miljoen EUR gekregen. Op 31 maart 2004 stegen beide manda-ten met 14 miljoen EUR. In 2005 bleven ze constant. Eind 2005 stopte het obligatiemandaat van de ene beheerder en eind februari 2006 gin-gen zijn obligaties over naar de andere. In 2006 breidde het Vlaams Zorgfonds het mandaat van de inmiddels enige beheerder uit met 56 miljoen EUR en in 2008 steeg de portefeuille nog eens met 34,6 mil-joen EUR. Eind 2008 bedroeg het obligatiemandaat aldus 468,6 miljoen EUR beginkapitaal. De waarde van de portefeuille bedroeg op 31 de-cember 2008 579.497.167 EUR(
205).  
 De onderstaande tabel(
206) toont het rendement van de portefeuille. 
 
Jaar Netto-
rendement Referentie-index
(JPM EMU) 
2003 1,00% 1,01% 
2004 7,44% 7,73% 
2005 5,04% 5,29% 2006 -0,15% -0,25% 2007 1,62% 1,80% 2008 9,68% 9,38% 
Sinds aanvang 26,85% 27,27% 
 
Het jaarlijkse gemiddelde rendement van de obligatieportefeuille van 31 oktober 2003 tot 31 december 2008 bedroeg 4,71%(
207).  
  
205  Inclusief 11.919.403 EUR gelopen intrest en 20.963 EUR liquide middelen op zicht-
rekening. 
206  Overgenomen uit de interne rappor teringen van het Vlaams Zorgfonds. 167 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
 
207  Berekening door het Vlaams Zorgfonds op vraag van het Rekenhof. Deze methode 
houdt rekening met de looptijd.   
In 2008 bedroeg de netto opbrengst na aftrek van alle kosten 9,68%. De 
return op de obligatiemarkt was dat jaar relatief hoog. De sterke 
rentedaling in november deed de obligatieprijzen sterk stijgen, wat in november een return van 5,76 % opleverde. Het gaat uiteraard om een 
waardering van de obligatieportefeuille tegen marktwaarde bij het begin 
en het einde van het jaar. Het effectief behaalde rendement zal pas blijken bij de verkoop van de obligatieportefeuille.  
 
De obligaties waren op 31 december 2008 voor 93,86%(
208) belegd in 
overheidsobligaties en voor het resterende deel in obligaties van supra-
nationale instellingen (met overheidsgarantie). Alle obligaties hadden 
een laag risico. Bijna de helft ervan had een AAA-rating. De laagste ra-ting in de portefeuille was een A(
209). De obligaties waren uitgegeven 
door België, Italië, Frankrijk, Duitsland, Nederland, Ierland, Oostenrijk, 
Griekenland, Finland, Spanje en Portugal. 
 
Aandelen 
Oorspronkelijk belegde de beheerder het aandelengedeelte in het col-
lectief beleggingsfonds Paricor E 10. Een beleggingsfonds kan immers een deel van de buitenlandse roerende voorheffing recupereren. Het 
Zorgfonds koos in overleg met de beheerder echter voor de oprichting 
van een nieuw fonds, bedoeld voor institutionele beleggers, dat volledig is afgestemd op de beleggingsstrategie van het Vlaams Zorgfonds(
210). 
Hij koos een Ethibel-index(211) als referentie-index en vermenigvuldigde 
alle aandelen van deze index met een sectormultiplicator om de sectora-
le spreiding van de aandelenportefeuille te verbeteren. Dat leverde de 
aandelenportefeuille rendements- en risicokenmerken op die vergelijk-baar zijn met die van een klassieke aandelenindex(
212). De beheerder 
dekte het wisselrisico af. 
 
Op 26 november 2003 kreeg de aandelenbeheerder een mandaat van 50 miljoen EUR, waarmee hij 19.999 Paricor E10-effecten aankocht. 
Aangezien het actief beheer geen meerwaarde meebracht, diende de 
beheerder op last van de Vlaamse Regering in de loop van 2005 over te schakelen op een passief beheer(
213). In 2006 stortte het Zorgfonds 60 
miljoen EUR bij, waarmee de beheerder 16.293 bijkomende Paricor 
E10-effecten aankocht. Eind 2007 werd het collectieve beleggingsfonds 
Paricor E10 omgevormd van een gewoon beleggingsfonds naar een 
 
208  Procent gewogen op marktwaarde. 
209  AAA: de hoogste kredietwaardigheid of het laagste risico, A: nog steeds een relatief 
hoge kredietwaardigheid of een laag risico. 
210  Het beleggingsfonds openstellen voor particuliere beleggers zou immers teveel 
transacties hebben teweeggebracht en dus meer hebben gekost. 
211   Europese Ethibel Sustainability Excellence Index. 
212  Zoals de Europese MSCI index. 
213  Een portefeuille die de Ethibelindex benadert. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 168
VLAAMS PARLEMENT institutioneel beleggingsfonds(214). Doordat het Zorgfonds zodoende be-
paalde taksen niet meer verschuldigd was, kon het kosten besparen. Op 
17 oktober 2008 nam de obligatiebeheerder de portefeuille na een 
marktbevraging over. Het Zorgfonds stortte 94.984.754,86 EUR in deze portefeuille, waarvan 350.000 EUR nieuw kapitaal. Daarmee kocht de 
beheerder 92.360 institutionele beveks VLADUBEL (
215) voor 
94.962.138,8 EUR. Hij liet de referentie-index ongewijzigd.  
De waarde van de aandelenportefeuille daalde door de ongunstige koersevolutie van de beursaandelen tot 93.213.849 EUR(
216). De onder-
staande tabel toont het rendement van de portefeuille(217): 
 
rendementReferentie-
index(218) 
2003 4,17% 4,53% 
2004 8,72% 9,83% 
2005 21,39% 22,11% 
2006 19,69% 20,56% 
2007 2,81% 3,43% 
Jan. - 30 sept 
2008(219) -27,05% -27,16% 
2003 - sept. 2008 23,41% 27,31% 
17 okt - dec 2008 -1,87% -1,41% 
 
Het jaarlijkse gemiddelde rendement van de aandelenportefeuille be-
droeg in de periode van 20 november 2003 tot 31 december 2008 
0,53%(220).  
 
Voor 2008 bedroeg het nettorendement -39,27%. Het gaat uiteraard om 
een waardering van de aandelenportefeuille tegen marktwaarde bij het begin en het einde van het jaar. Het effectief behaalde rendement zal 
pas blijken bij de verkoop van de aandelenportefeuille.  
 
214  Dat was mogelijk geworden door het KB tot uitvoering van de wet van 20 juli 2004 
betreffende bepaalde vormen van collectie f beheer van beleggingsportefeuilles. 
215  Vlaamse Beleggingsmaatschappij voor Duurzaam Beleggen. 
216  Inclusief 22.609 EUR liquide middelen op zichtrekening. 
217  Overgenomen uit de rapportering van het Vlaams Zorgfonds. 
218  ESI Europe Excellence Institutional TR (net) euro hedged. V oor 17 december 2004: 
ESIG. I TE (net) euro hedged. 
219  In de overgangsperiode van 30 september 2008 en 17 oktober 2008 werd de aan-
delenportefeuille niet meer beheerd tegenover de Ethibel-i ndex, maar constant ge-
houden. 
220  Berekening door het Vlaams Zorgfonds op vraag van het Rekenhof. Deze methode 
houdt rekening met de looptijd. 169 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT Beleggingen in vastgoed 
Beleggingen in vastgoed zijn toegestaan sinds 14 juli 2006. Voor het 
einde van 2008 deden zich volgens het Vlaams Zorgfonds echter geen opportuniteiten voor, zodat het nog niet belegde in vastgoed.  
3.6.3 Rapportering 
Het Vlaams Zorgfonds rapporteert in zijn jaarverslag over 2008 alleen 
het rendement van 2008. Het berekende geen jaarlijks gemiddeld ren-dement. De lezer kan zich dan ook geen beeld vormen van de evolutie en het rendement van de reserves sinds de start van de belegging er-van.   
3.6.4 Conclusie 
Het Vlaams Zorgfonds voert zelf zijn thesauriebeheer op grond van een 
kasplanning en besteedde zijn vermogensbeheer uit. Gaandeweg con-centreerde het dit beheer bij één beheerder, wat kostenbesparend is. Voor de beleggingspraktijk vaardigde de Vlaamse Regering een duidelij-ke strategie en duidelijke regels uit, die de beheerder in de praktijk volgt. De rapportering van het Zorgfonds beperkt zich tot het jaarbeeld en geeft geen informatie over de evolutie van de reserves en hun rende-ment sinds de start van de beleggingen.  
 De weergave in het jaarverslag van het jaarlijks gemiddeld rende-
ment van de aandelenportefeuille zou een toegevoegde waarde 
bieden. 
 De Vlaamse Regering dient de belangrijkste uitgangspunten van 
haar beleggingsstrategie voor het Zorgfonds continu te bewaken. 
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 170
VLAAMS PARLEMENT3.6.5 Aanbeveling en 3.7 Vlaamse Radio- en Televisieomroeporganisatie: 
Line Extensions 
 
Het mediadecreet staat de VRT toe onder bepaalde voorwaarden buiten 
zijn openbare omroepopdracht commerciële activiteiten te verrichten, 
waaronder line extensions. Dit zijn commerciële activiteiten die verband 
houden met de VRT-netten en -programma’s en een toegevoegde 
waarde inhouden voor de omroepopdracht. Bij de rekeningencontrole 
2008 onderzocht het Rekenhof deze line extensions. Het stelde onder 
meer vast dat de omroep activiteiten niet uniform en transparant als line 
extensions classificeert en dat het de opbrengsten ervan in het jaarver-
slag niet presenteert volgens het kader merchandising en nevenactivitei-
ten. Voorts is de contractuele onderbouwing in een aantal gevallen laat-
tijdig of onvolledig en controleert de VRT de afrekeningen in de boek-
houding van de medecontractant onvoldoende.  
 
3.7.1 Inleiding 
Artikel 8 van het mediadecreet(221) staat de VRT toe onder bepaalde 
voorwaarden buiten zijn openbare omroepopdracht merchandising- en 
nevenactiviteiten te verrichten:  
 de raad van bestuur moet vooraf een kader goedkeuren; 
 de activiteiten moeten zelfbedruipend zijn; 
 een gescheiden boekhouding moet de transparantie van de ermee 
gepaard gaande inkomsten en uitgaven garanderen.  
De raad van bestuur keurde op 15 januari 2007 het kader Merchandising 
en Nevenactiviteiten  goed. Dat kader noemt merchandising en nevenac-
tiviteiten gezamenlijk de commerciële activiteiten.  
 
Volgens artikel 38 van de beheersovereenkomst van de VRT zijn line 
extensions de commerciële activiteiten die rechtstreeks verband houden met of afgeleid worden van VRT-netten, hun programma's of onderdelen 
daarvan en waarvan de ontwikkeling een toegevoegde waarde inhoudt 
voor de inhoudelijke openbare omroepopdracht.  
In 2008 werden voor line extensions 7,6 miljoen EUR opbrengsten en 
7,0 miljoen EUR kosten geregistreerd.  
 
221  De decreten betreffende de radio-omroep en de televisie, gecoördineerd op 4 maart 
2005. 171 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 3.7.2 Onderzoek 
Bij de rekeningencontrole 2008 onderzocht het Rekenhof de line exten-
sions van de VRT. Het bekeek in eerste instantie hun afbakening en 
controleerde vervolgens voor dertig line extensions een aantal opbreng-
sten in diverse categorieën, zoals boeken, cd’s, dvd’s, evenementen, merchandising, Ooit Gemist , publishing en ruilovereenkomsten. Het ging 
na of de VRT en de andere partijen de overeenkomsten (tijdig) onderte-kenden, of de afrekeningen tijdig en juist waren en of de uitgaande VRT-facturen in overeenstemming waren met deze afrekeningen en tijdig 
werden verstuurd. Voor een selectie van dertig verrichtingen uit de di-
verse kostenrekeningen, ging het Rekenhof na of het grootboekbedrag overeenstemt met het bedrag van het verantwoordingsstuk, of de perio-
detoerekening correct is, of het verantwoordingsstuk geadresseerd is 
aan de VRT, of een contract of bestelbon aan de basis van het bedrag ligt, en - als dat het geval is - of het geboekte bedrag in overeenstem-ming is met het contract en of de VRT en de tegenpartij het contract 
(tijdig) ondertekenden. 
 
Het Rekenhof heeft zijn controlebevindingen op 20 april 2010 overge-
legd aan de Vlaamse minister van Financiën en Begroting, die tot op heden niet heeft geantwoord. 
 
3.7.3 Gescheiden boekhouding – afbakening van line extensions 
De VRT voert inderdaad een gescheiden boekhouding voor de line ex-
tensions. Het is echter niet altijd duidelijk waarom de omroep bepaalde 
activiteiten niet als line extensions boekt, bijvoorbeeld:  
 bepaalde sponsoring van de intrede van Sinterklaas (
222); 
 fuiven van Studio Brussel; 
 de verkoop van zitvlaaien op festivals van Studio Brussel. 
 
De administratie verduidelijkte dat de VRT-line extensions  geen events 
of merchandising wil organiseren waaraan commercieel te veel risico’s zijn verbonden. De bovengenoemde voorbeelden zijn alleen kostendek-kend en niet winstgevend. De VRT beschouwt ze dan ook als marketing-initiatieven ter promotie. 
 
Soms verdeelt de VRT de kosten en opbrengsten over het radio/TV-net en line extensions, zoals voor de programma’s Piet Piraat en de  
Samson-en-Gert -kerstshows.  
 Het kader Merchandising en Nevenactiviteiten deelt de inkomsten uit 
commerciële activiteiten in vier categorieën in: inkomsten uit de exploita-
tie van het openbaar aanbod (distributie-inkomsten), advertentie-inkomsten, inkomsten uit line-extensionactiviteiten en andere inkomsten. 
 
222  De sponsoring door een koekjesbakker boekt de VRT niet als line extension, de 
locatiesponsoring wel. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 172
VLAAMS PARLEMENT Het situeerde oorspronkelijk de opbrengsten uit de Ooit gemist-diensten 
bij de distributie-inkomsten (categorie 1), terwijl de boekhouding ze als 
inkomsten uit line extensions registreert (categorie 3). Een voetnoot 
heeft dit in de versie van het kader van 9 februari 2009 rechtgezet.(223) 
 
De rapportering over de opbrengsten in het jaarverslag stemt overeen 
met de gegevens uit de boekhouding en verduidelijkt tot welke categorie de opbrengsten behoren. Het jaarverslag hanteert de categorieën uit de 
beheersovereenkomst en niet die uit het kader merchandising en ne-
venactiviteiten.   
Volgens de administratie komt de rapportering in het jaarverslag over-
een met die van de beheersovereenkomst. Zij is gestructureerd naarge-lang de financieringsbron van de inkomsten (financieringspijlers): dotatie 
(pijler 1); advertentiemarkt (pijler 2); exploitatie van het VRT-aanbod 
(pijler 3) en afgeleiden van het VRT-aanbod (pijler 4). Het kader mer-chandising en nevenactiviteiten heeft volgens de administratie een an-
der doel: de commerciële activiteiten indelen. Daarbij omvat pijler 1 bv.  
alleen de distributieovereenkomsten en is pijler 4 een restcategorie, ter-wijl deze pijlers in de beheersovereenkomst samenvallen onder financie-
ringsbron 3 (exploitatie van het VRT-aanbod). De rapportering in het 
jaarverslag omgooien naar die van het kader merchandising en neven-activiteiten zou niet meer transparant zijn naar de beheersovereenkomst 
toe. 
 Desalniettemin verdient het aanbeveling dit kader aan te passen aan de 
categorieën uit de beheersovereenkomst dan wel beide rapporteringen 
in het jaarverslag met elkaar in overeenstemming te brengen.  
 
3.7.4 Opbrengstencontracten 
De steekproef van het Rekenhof leverde de volgende vaststellingen op: 
 in drie gevallen ondertekenden de partijen de overeenkomst laattij-
dig (na de start of zelfs na afloop van het evenement); 
 in twee gevallen was de overeenkomst niet namens de VRT onder-
tekend; 
 in twee gevallen bezorgde de medecontractant de VRT zijn afreke-
ning te laat. 
 
Volgens de administratie bestaan er voor de start van een evenement 
altijd duidelijke afspraken met de betrokkene, maar de opstelling van het 
formele contract en de finale ondertekening ervan neemt soms veel tijd in beslag wegens het aantal betrokken partijen. Dat probleem is eigen 
aan de sector. De VRT heeft in het verleden al inspanningen geleverd 
om het op te lossen.  
 
223  Dit kader vervangt het kader merchandising en nevenactiviteiten  van 15 januari 
2007. 173 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT De overeenkomsten bevatten regelmatig een clausule die het de VRT 
mogelijk maakt de boekhouding van de medecontractant te auditen om 
de correctheid van de afrekeningen na te gaan. De VRT heeft voor-
alsnog geen gebruik gemaakt van deze mogelijkheid. De administratie heeft medegedeeld dat zij in het kader van het efficiencytraject zal bekij-
ken in welke mate controles bij externe partijen economisch verantwoord 
zijn.  
3.7.5 Kostencontracten 
 In één geval was geen contract afgesloten, met name voor de me-
dewerking van de vzw Amigo aan de Flikkendag voor een bedrag 
van 150.000 EUR. De medewerking is wel vastgelegd in een bud-get, ondertekend door de manager line extensions. 
 In twee gevallen was het klassement van de contracten onvolledig: 
- De VRT- line extensions  bleek niet in het bezit te zijn van het con-
tract met een congrescentrum voor het Comedy Festival. Hij be-zorgde het Rekenhof na de controle weliswaar een ongedateerd contract. 
- Voor de afrekening van Ketnet Freezzz 2007-2008 waren drie ver-
schillende budgetversies (onderdeel van het contract) voorhanden. 
De recentste budgetversie toonde een verschil van 299 EUR met de 
facturen (in het voordeel van de VRT).  
 
3.7.6 Volledigheid van kosten en opbrengsten 
De VRT neemt niet altijd alle inkomsten uit line extensions in op-
brengst(
224). Zo nam de omroep voor de Megamindy -merchandising en 
de Megamindy -dvd’s drie kwartalen in opbrengst (het laatste kwartaal 
van 2007 en de eerste twee kwartalen van 2008). In de ontbrekende kwartalen werd niet voorzien in het betrokken boekjaar. De VRT voorzag daarentegen wel in de ontbrekende ontvangsten uit Belgacom Ooit Ge-
mist (de laatste drie maanden van 2008).  
 De VRT sloot met een productiemaatschappij een samenwerkingsover-
eenkomst voor de organisatie van de theatermusical Kuifje en de Zonne-
tempel  in Oostende van 5 juli 2007 tot 19 augustus 2007. De overeen-
komst bevatte een bepaling voor een mediaruil(
225) ter waarde van 
475.000 EUR. De omroep nam de kosten en opbrengsten van deze me-diaruil pas op in de boekhouding 2008. Er was bijgevolg geen correcte 
periodetoerekening.  
 
224  De VRT rekent line extensions af  per maand, kwartaal of semester. 
225  De VRT staat in voor de promotie v an de musical in ruil voor logovermelding en 
visibiliteit voor Ketnet, Eén en Radio 2, 200 gratis tickets, First rights op scoops en 
promotie, garantiebedrag en kick back op de ticketverkoop van 1 EUR per verkocht 
ticket. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 174
Volgens de administratie is de laattijdige inboeking van opbrengsten te 
wijten aan laattijdige afrekeningen door de line-extensionpartners. De 
VRT- line extensions  beloofde de afrekeningen in de toekomst met het 
interne access-systeem beter te zullen opvolgen en de partners zo nodig 
te zullen contacteren. De omroep past hierbij het voorzichtigheidsprinci-
pe toe en boekt de opbrengsten pas in als hij zeker is van de toeken-ning. 
 
Door een naamsverwisseling rekende de VRT ten slotte ten onrechte niet alle leasingkosten en brandstofkosten aan de line extensions toe, 
maar aan een andere business unit.  
 
3.7.7 Organisatie van de De Afrekening-fuiven 
De VRT heeft een samenwerkingsovereenkomst afgesloten voor de 
organisatie van de De Afrekening -fuiven en de fuiven Was het nu 70, 80 
of 90. De partner legde kandidaat-organisatoren soms organisatievoor-
waarden op die verschilden van de afspraken in de samenwerkings-
overeenkomst. De onderstaande tabel overziet deze verschillen:  
Voorwaarde overeenkomst partner 
uitkoopsom kleine zalen 5.200 EUR 5.250 EUR 
uitkoopsom grote zalen 5.700 EUR 5.750 EUR 
afgrenzing oppervlakte kleine 
versus grote zalen 900 m² 800 m² 
maximum toegangsprijs 7,5 EUR 9 EUR 
 
De administratie verduidelijkte dat niet de VRT- line extensions,  maar 
Studio Brussel de overeenkomst afsloot. De verschillen in de tabel wa-
ren de verantwoordelijke binnen de VRT onbekend. De VRT beloofde dit punt te zullen opnemen in de nieuwe overeenkomsten die hij in de toe-
komst door bemiddeling van zijn aankoopdienst zal afsluiten. 
 
3.7.8 Besluit 
De classificatie door de VRT van activiteiten als line extensions verloopt 
momenteel niet geheel uniform en transparant. De VRT presenteert de opbrengsten in het jaarverslag conform de beheersovereenkomst, wat 
niet overeenstemt met de indeling volgens het kader merchandising en 
nevenactiviteiten. Voorts is de contractuele onderbouwing van line ex-tensionopbrengsten en -kosten in een aantal gevallen laattijdig of onvol-
ledig en controleert de VRT de correctheid van de afrekeningen niet in 
de boekhouding van de medecontractant. In een aantal gevallen rekent de omroep de line-extensionkosten en -opbrengsten niet volledig toe 
aan het juiste boekjaar. Ten slotte bleek één medecontractant in de 
praktijk niet alle contractuele afspraken te hebben gerespecteerd.  175 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 3.7.9 Aanbevelingen 
 De VRT dient duidelijke criteria uit te werken voor de classificatie en 
de verwijzing van opbrengsten en kosten naar zijn afzonderlijke 
boekhouding voor line extensions.  
 De VRT moet meer zorg besteden aan een sluitende en tijdige con-
tractuele onderbouwing van de opbrengsten en kosten van line ex-
tensions. 
 De VRT moet erover waken alle line extensionsopbrengsten en 
-kosten te registreren en aan het juiste boekjaar toe te rekenen. 
 De VRT moet erop toezien dat de partners de contractuele afspra-
ken respecteren.  
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 176
VLAAMS PARLEMENT 3.8 VDAB: aanwending tewerkstellingspremies 50+ 
 
Een van de stimulansen uit het Vlaams meerbanenplan is een tijdelijke 
loonpremie die de werkgever kan bekomen voor de tewerkstelling van 
50-plussers. Omdat de VDAB jaarlijks een belangrijk onbelast overschot 
rapporteert – van de 104 miljoen EUR dotaties die de VDAB daarvoor in 
de periode 2006-2009 bekwam, bleef 65 miljoen EUR ongebruikt – 
bracht het Rekenhof het systeem in kaart. Het stelde vast dat het aantal 
aanvragen sinds 2008 duidelijk groeide, na een versoepeling van de 
regelgeving. 15,4% van de mogelijke premiegegadigden, bekomen ook 
effectief een premie. De VDAB volgt alleen de betalingen op en rappor-
teert niet over de aangegane en openstaande verbintenissen. Gelet op 
het nog uitstaande verbintenissenbedrag, zal het betaalkrediet voor 
2010 wellicht te beperkt zijn. 
 
3.8.1 Inleiding 
Een van de pijnpunten van de Vlaamse arbeidsmarkt is de lage werk-
zaamheidsgraad van oudere werknemers. Voor 55-plussers  scoorde 
Vlaanderen in 2008 met een arbeidsdeelname van 34,4% onder het Europese gemiddelde van 44,7% en was het nog ver verwijderd van de Lissabondoelstelling van 50% in 2010(
226). Vlaanderen zette in het verle-
den nochtans diverse acties op ter aanmoediging van het actief ouder 
worden . Zo voorzag het Vlaamse meerbanenplan  in 2006 in een aantal 
specifieke maatregelen. In 2008 sloten de Vlaamse Regering en de so-
ciale partners het akkoord Samen op de bres voor 50+,  dat voortbouwde 
op de ervaring met de bestaande aanpak en instrumenten.  Een van de stimulansen uit het Vlaams meerbanenplan is de tewerkstel-
lingspremie voor 50-plussers, een loonpremie van 400 tot 1.500 EUR 
per maand die de werkgever voor een periode van twaalf maanden kan bekomen. Het meerbanenplan voorzag daarvoor initieel in een jaarlijks 
budget van 30 miljoen EUR. De VDAB kent de premie toe en betaalt ze 
uit.   
Omdat de rekening van de VDAB al verscheidene jaren een aanzienlijk 
onbelast saldo van deze middelen rapporteert, bracht het Rekenhof de sinds 1 april 2006 toegewezen en betaalde premiemiddelen in kaart, 
alsook de aanvraagaantallen en het aantal werkzoekende 50-plussers 
 
226  Zie de voortgangsrapportage 2009 op de site www.vl aanderen-in-actie.be. 177 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT dat de werkgevers met een premie in dienst nam(227). Het heeft zijn 
bevindingen op 30 maart 2010 medegedeeld aan de Vlaamse minister 
van Financiën en Begroting, die tot op heden niet heeft geantwoord. 
Sinds 1 januari 2010 biedt ook de federale overheid, langs de RVA, een 
loonpremie aan van 1.000 EUR per maand(228). Deze premie kan wor-
den gecombineerd met de Vlaamse tewerkstellingspremie, mits dit niet leidt tot een overschrijding van de loonkosten. 
 
3.8.2 Reglementair kader  
De Vlaamse Regering heeft de tewerkstellingspremie ingevoerd met 
haar besluit van 28 april 2006, dat vanaf 1 april 2006 in werking trad(
229). 
Zij heeft de toekenning ervan onderworpen aan een aantal voorwaar-
den. Zo kan de VDAB maar premies toekennen binnen de vastgestelde 
begrotingskredieten, diende de niet-werkende werkzoekende initieel minstens veertien dagen ingeschreven te zijn bij de VDAB en moest de 
werkgever de aanvraag binnen de twee maanden na de indiensttreding 
indienen. Sinds 1 januari 2008 is de bovengenoemde inschrijvingster-mijn teruggebracht tot één dag(
230) en de indieningstermijn verlengd tot 
drie maanden. De werkgever moet de 50-plusser een contract van on-
bepaalde duur aanbieden en de 50-plusser moet minstens vijf opeen-
volgende kwartalen aan het werk blijven.   
De omvang van de premie is afhankelijk van het brutoloon. De onder-
staande tabel schetst de premiehoogte en haar evolutie (bedragen in EUR). De werkgever ontvangt deze premies voor een periode van vier 
kwartalen. 
 
tot 01.01.2009 sinds 01.01.2009 
Brutoloon / kwartaal Premie  Brutoloon / kwartaal Premie  
2.400 - 6.000 1.200 2.400 - 4.200 1.200 
  4.200 - 6.000 2.100 
6.000 - 10.500 2.100 6.000 - 10.500 3.000 
hoger dan 10.500 3.000 hoger dan 10.500  4.500 
 
227  Deze beknopte studie behelsde dus geen audi t van de premie, waarbij het Reken-
hof de indienings-, goedkeurings - of betaalprocedures analys eert of de effectiviteit 
meet. Het ging uit van de gegevens die de VDAB ter beschikking stelde, zonder die 
in vraag te stellen. De betalingscijf ers in de managementrapporteringen sloten niet 
altijd volledig aan met de boekhoudkundige c ijfers. Het zoeken naar de reden van 
de verschillen viel eveneens buit en het bereik van de studie. 
228  Zie de website www.winwinplan.be. In het beste geval betekent de cumulatie van 
de twee premies een tegemoetkoming in het loon van 2.500 EUR per maand. 
229  Gewijzigd op 1 februari 2008, 12 december 2008 en 13 februari 2009. 
230  Het is dus mogelijk dat een werknemer op vrijdag zijn ontslag aanbiedt, zich op 
maandag inschrijft bij de VDAB en op dinsdag bij een nieuwe werkgever start. De 
federale loonpremie vereist dat de 50-plusser minstens zes maanden als werkzoe-
kende is ingeschreven. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 178
VLAAMS PARLEMENT De VDAB verduidelijkte dat niet in aanmerking komen: 50-plussers die 
op zelfstandig basis, met een dienstencheque, als interimkracht of bij 
een openbaar bestuur aan de slag gaan.  
 Het recht op de premie ontstaat het eerstvolgende kwartaal na de in-
diensttreding en eindigt vijftien maanden na de datum van indiensttre-
ding. Als een werkgever een 50-plusser binnen de vijf kwartalen ontslaat zonder dringende redenen, vervalt het volledige recht en vordert de 
VDAB al betaalde bedragen terug. Als de werknemer zelf ontslag neemt 
of ontslagen wordt om dringende redenen, behoudt de werkgever de premie voor de effectief gewerkte periode. De VDAB betaalt de laatste 
kwartaalpremie dan ook pas uit nadat de werknemer effectief vijftien 
maanden gepresteerd heeft. In de praktijk betaalt de dienst het eindbe-drag uit in de loop van het zesde kwartaal na de indiensttreding. De toe-
kenning en afhandeling van de premie verloopt dus over meer dan één 
jaar en loopt mogelijks zelfs over drie kalenderjaren(
231).  
 
3.8.3 Aantal aanvragen 
De VDAB houdt uitgebreid gegevens bij over het aantal aanvragen, 
goedkeuringen, weigeringen en stopzettingen per sector, leeftijdscate-
gorie, geslacht, werkloosheidsduur, enz. Hij bezorgt deze gegevens op 
regelmatige basis aan het departement WSE, dat daarover maandelijks analyses maakt ten behoeve van de minister. De onderstaande paragra-
fen beperken zich tot enkele globale cijfers.  
 De onderstaande tabel biedt een overzicht van het aantal aanvragen dat 
werkgevers van 1 april 2006 tot 31 december 2009 indienden.  
 
 Goedkeurin-
gen Weigeringen In onder-
zoek Totaal 
2006 1.231 443 0 1.674 
2007 2.129 646 0 2.775 
2008 3.023 1.007 3 4.033 2009 3.085 963 133 4.181 
Totaal 9.468 3.059 136 12.663 
 
De jaren 2006 en 2007 waren opstartjaren. In 2008 versoepelden de 
toekennings- en aanvraagvoorwaarden. Het aantal ingediende aanvra-
gen steeg duidelijk ten opzichte van de opstartjaren. Ondanks de crisis groeide het aantal aanvragen in 2009 nog met 3,6% ten opzichte van 
2008.  
 In totaal dienden de werkgevers van de opstart tot 31 december 2009 
12.663 aanvragen in, waarvan er 136 nog in behandeling zijn. De VDAB 
keurde 9.468 aanvragen goed en weigerde er 3.059. Daaruit volgt dat 
 
231  Zo zal de laatste betaling voor een indiensttreding op bv. 15 oktober 2009 pas in 
2011 plaatsvinden. 179 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT ongeveer 24% van de behandelde aanvragen wordt geweigerd (op alle 
aanvragen, exclusief die welke nog in onderzoek zijn). 
 
Niet alle goedgekeurde dossiers kennen een volledig goede afloop. De onderstaande tabel geeft de status op 31 december 2009 weer van de 
aangevraagde premies. 
 
Premie In 
onder-
zoek Ge-
weigerdGoed-
gekeurdAnomalie Stop-
gezet Uit-
ge-
voerd Totaal 
0 8 263 122 15 120 125 653 
1.200 25 1.588 863 98 1.172 1.858 5.604 
2.100 44 870 1.159 111 826 1.336 4.346 
3.000 49 295 985 99 223 172 1.823 
4.500 10 43 150 11 23 0 237 
Eindtotaal 136 3.059 3.279 334 2.364 3.491 12.663 
 
In 3.491 van de 9.468 goedgekeurde dossiers(232) was de periode van 
vijf kwartalen ononderbroken tewerkstelling op 31 december 2009 voor-bij. In 3.279 dossiers was die periode lopende. 2.364 dossiers kenden 
een vroegtijdige stopzetting en 334 dossiers vertoonden anomalieën(
233). 
In veel gevallen eindigen dossiers met anomalieën in een stopzetting. 
Van de goedgekeurde dossiers wordt bijna 30% vroegtijdig stopgezet.  
 De VDAB ontving bovendien 653 aanvragen (5% van het totaal aantal 
aanvragen) voor arbeidscontracten met een brutoloon van minder dan 
800 EUR per maand. Hoewel dit loon te laag is om recht te geven op een premie, volgt de VDAB ook deze dossiers op. Zodra de wedde in 
een bepaald kwartaal boven de 2.400 EUR uitstijgt, ontvangt de werk-
gever een premie.  
3.8.4 Bereik van de premie 
Om zich een idee van het bereik van de premie te vormen, vroeg het 
Rekenhof bij de VDAB gegevens op over het aantal niet werkende 
werkzoekende 50-plussers en het aantal personen uit deze categorie 
dat uiteindelijk werk vond en een premie bekwam. De VDAB verstrekte het aantal niet werkende werkzoekende 50-plussers op het einde van 
elke maand in de periode van 1 april 2006 tot 30 september 2009(
234). 
Vervolgens gaf hij aan hoeveel mensen uit deze groep een maand later aan het werk waren en voor hoeveel van deze tewerkgestelden de 
 
232  De som van de kolommen uitgevoerd , stopgezet , anomalie en goedgekeurd. 
233  Die anomaliedossiers bevatten aanwijzingen dat het recht op de premie kan verval-
len of verminderen. 
234  30 september 2009 is de einddatum van de selectie omdat de werkgever drie 
maanden de tijd heeft om een aanvraag in te di enen. Voor 50-plussers die in okto-
ber 2009 aan het werk gingen, kunnen op 31 december 2009 nog geen volledige 
conclusies worden getrokken. De ze gegevens staan ook op arvastat: 
http://arvastat.vdab.be/nwwz/indexhelp.htm. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 180
VLAAMS PARLEMENT werkgever een premie ontving. Met deze gegevens berekende het Re-
kenhof een maandgemiddelde per jaar. Voor 2006 en 2009 zijn de ge-middelden het resultaat van negen maanden. Voor 2007 en 2008 wer-den de maandgemiddelden berekend over twaalf maanden. Deze cijfers zijn exclusief de personen die binnen eenzelfde maand in en uit de werkloosheid stroomden(
235).  
 
 Werk-
zoekend Uitstroom 
naar werk % uitstroom 
naar werk Uitstroom 
met premie % uitstroom 
met premie 
2006  45.962 1.151 2,5% 86 7,5% 
2007 45.592 1.335 2,9% 110 8,2% 
2008 45.315 1.332 2,9% 132 9,9% 2009 48.790 1.359 2,8% 123 9,1% 
 
Uit deze gegevens blijkt dat gemiddeld 2,8 % van de werkzoekende 50-plussers een nieuwe job vond en dat voor 8,7% een premie werd beko-men.  Omdat niet alle werkgevers in aanmerking kwamen voor een premie, 
verfijnde de VDAB de uitstroomgegevens. Hij filterde de uitstroomgege-vens uit van 50-plussers die op zelfstandig basis, als interimkracht of in de openbare sector aan de slag gingen. Dat leverde het onderstaande overzicht op.   
 Werk-
naar werk* Uitstroom 
met premie 
2006  45.962 678 1,5% 85 12,5% 
2007 45.592 725 1,6% 109 15,0% 
2008 45.315 726 1,6% 131 18,0% 2009 48.790 762 1,6% 122 16,0% 
*Exclusief zelfstandigen, interims en openbare besturen.  
 
Voor 50-plussers die uitstroomden naar de privésector (exclusief inte-rimkrachten en zelfstandigen), bekwamen de werkgevers dus in gemid-deld 15,4% van de indienstnemingen een premie.   
3.8.5 Budgetopvolging 
De middelen voor de tewerkstellingspremie 50+ staan in de algemene 
uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap op een niet gesplitst krediet(
236). Het ingeschreven bedrag wordt jaarlijks integraal overge-
 
235  Personen die in de maand x niet als we rkzoekende geregistreer d waren, dat op de 
1ste dag van maand x+1 wel waren en in de loop van de maand x+1 weer aan het 
werk gingen. Deze groep van korte-te rmijnwerklozen is belangrijk en neemt een 
groot aantal premies voor zijn rekening. He t is echter niet mogelijk voor deze groep 
uitstroomgegevens te bekomen. 
236  In de begrotingen 2006 en 2007 staan de mi ddelen onder programma 52.40, basis-
allocatie 41.11. In de begrotingen 2008 en 2009 staat de dotatie voor de tewerkstel-181 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENTlingspremie onder code JD 41.11. Vanaf 2010 staat de premie onder de code JBO 
JD114 4142.  maakt aan de VDAB, die daarmee de betalingen aan de werkgevers 
verricht. De rekening van de VDAB rapporteert echter al verscheidene 
jaren een aanzienlijk onbelast saldo voor de tewerkstellingspremie 50+. 
Bijgevolg verminderde de begroting vanaf 2008 de initiële 30 miljoen EUR op jaarbasis. In totaal ontving de VDAB 103,7 miljoen EUR in de 
periode 2006-2009. Het onbelaste saldo is volgens de rekening over die 
periode opgelopen tot 64,7 miljoen EUR.   
De onderstaande tabel overziet de beschikbare middelen en de nettobe-
talingen(
237) die de jaarrekening heeft gerapporteerd. 
 
 Budget Vl. 
Gem. VDAB-budget Netto-uitgaven Onbelast 
  ontvangst Uitgaven   
2006 30.000.000 30.000.000 8. 000.000 2.162.700 27.837.300 
2007 30.000.000 30.000.000 26. 000.000 8.655.600 21.344.400 
2008 26.500.000 26.500.000 24. 500.000 11.537.700 14.962.300 
2009 17.200.000 17.200.000 17. 200.000 16.596.300 603.700 
totaal 103.700.000 103.700.000 75.700.000 38.952.300 64.747.700 
2010 17.000.000 17.000.000 17.000.000   
 
De VDAB bekomt alleen een betaalkrediet en rapporteert bijgevolg enkel 
over betalingen, maar niet over verbintenissen. Het boekhoudbesluit voorziet voor de opvolging van dergelijke premies, waarbij de toewijzing 
en de betaling niet in hetzelfde jaar plaatsvinden, nochtans in een speci-
fieke rapportering in volume 15 van de toelichting. Dat volume bestaat uit een standaardtabel waarin de instelling de verbintenissen van het 
vorige jaar, de nieuwe verbintenissen, de annuleringen en de betalingen 
van het huidige jaar kan rapporteren om een zicht te krijgen op de uit-staande verbintenissen op het jaareinde en het te verwachten betalings-
ritme in de toekomst. De VDAB registreert in deze tabel echter niets 
over de premies 50+.  
Het zou logischer zijn de VDAB enerzijds te machtigen een bepaald ver-
bintenissenbedrag aan te gaan en anderzijds een betaalkrediet te ver-strekken voor de betaling van de verbintenissen in het betrokken jaar. 
De aanvragen die de VDAB in een bepaald jaar goedkeurt, zouden nor-
maliter moeten worden vermenigvuldigd met het premiebedrag over vier kwartalen om de totale verbintenis te kennen. Deze verbintenissen zul-
len dan leiden tot betalingen in hetzelfde jaar én in de volgende jaren. 
Het betaalkrediet dient dus voor: 
 betalingen van dossiers met indiensttredingen in het laatste kwartaal 
van het jaar x-2; 
 betalingen van dossiers met indiensttredingen in het jaar x-1; 
 
237  De betalingen minus de terugvorderingen. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 182
VLAAMS PARLEMENT  betalingen van dossiers met indiensttredingen in het jaar x. 
Eventuele vroegtijdige stopzettingen van het arbeidscontract geven aan-
leiding tot een (gedeeltelijke) annulering van de initieel aangegane ver-bintenis en hebben dus ook een positieve invloed op het betaalkrediet.  
 
De onderstaande tabel geeft het resultaat van een eigen berekening van de aangegane verbintenissen. 
 
 Budget 
Vl. Gem. Toegewezen Uitgaven Terugvorde 
ringen Netto-uitgaven 
2006 30.000.000 7.872.000 2.162.700 0 2.162.700 
2007 30.000.000 13.394.400 9. 318.600 663.000 8.655.600 
2008 26.500.000 19.100.400 13. 284.600 1.746.900 11.537.700 
2009 17.200.000 26.560.800 19. 079.100 2.482.800 16.596.300 
totaal 103.700.000 66.927.600 43.845.000 4.892.700 38.952.300 
  Het Rekenhof heeft de toewijzingen maximalistisch(
238) berekend. Het 
heeft alle goedgekeurde aanvragen meegerekend, zonder rekening te houden met stopzettingen. Niet alle stopzettingen zijn immers al in het 
jaar van de goedkeuring gekend. Op grond van deze benadering be-draagt het onbelaste saldo 36.772.400 EUR(
239). Dat is minder groot dan 
wat de rekening van de VDAB rapporteert. Van de 66.927.600 EUR ver-
bintenissen heeft de VDAB ondertussen 43.845.000 EUR betaald, wat 
resulteerde in een openstaande verbintenis van ongeveer 23 miljoen EUR. De VDAB diende een aantal verbintenissen echter te annuleren 
wegens vroegtijdige stopzetting van het arbeidscontract. Precieze finan-
ciële gegevens over de omvang van de annuleringen zijn niet beschik-baar, maar op grond van de toegekende premies die nog niet volledig 
waren uitbetaald, kon het Rekenhof de openstaande verbintenis per 31 
december 2009 berekenen op 14.782.200 EUR verdeeld over 3.157 goedgekeurde dossiers(
240).  
 
Met alleen een betaalkrediet is het moeilijker te voldoen aan de wettelij-
ke bepaling(241) dat toewijzingen maar mogen plaatsvinden binnen de 
voorziene budgetten. In dat geval zou de VDAB in principe maar nieuwe 
aanvragen kunnen goedkeuren als die passen in het restant van het 
betaalkrediet dat niet belast is met al lopende premies. In het verleden was er telkens voldoende budget om zowel de lasten uit het verleden als 
nieuwe premies te betalen. 2010 kan echter voor problemen zorgen. Het 
budget voor 2010 bedraagt 17 miljoen EUR. Dat budget stoelt deels op de nettobetalingen in het verleden. Het houdt echter onvoldoende reke-
ning met de bijkomende druk die de verhoogde premie vanaf 1 januari 
 
238  Berekend als: aantal goedgekeurde aanv ragen x premiebedrag x 4 kwartalen. 
239  Totale beschikbare middelen (103.700. 000 EUR) min toewijzingen (66.927.600). 
240  Exclusief de aanvragen die wegens een lage brutowedde (minder dan 1.200 EUR 
per kwartaal) aanleiding geven tot een prem ie van 0 EUR. In de gehele bespreking 
van de budgetopvolging heeft het Rekenhof  deze aanvragen niet meegerekend. 
241  Artikel 3 van het besluit van de Vlaamse Regering tot invoering van de tewerkstel-
lingspremie d.d. 28 april 2006. 183 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 2009 ook op het betaalkrediet voor 2010 legt. In de 3.157 lopende dos-
siers moet de VDAB in 2010 en 2011 nog respectievelijk 13.670.100 
EUR en 1.112.100 EUR betalen. Verder waren op 31 december 2009 
nog 128 dossiers in onderzoek, waarvan de VDAB er wellicht 76% zal goedkeuren(
242). Dat zou leiden tot een betalingsverplichting van 
857.436 EUR in 2010. Gelet op de lasten uit het verleden blijft van het 
totale beschikbare budget 2010 dan maar 2,5 miljoen EUR over voor 
nieuwe aanvragen. Dat bedrag kan verhogen met eventuele terugvorde-ringen en vroegtijdige stopzettingen van arbeidscontracten. Uit de voor-
gaande tabel bleek dat de VDAB ongeveer 11% van de uitgaven  terug-
vordert(
243). Op de 14.527.536 EUR nog lopende en nog goed te keuren 
dossiers zou dat een terugvordering van 1,6 miljoen EUR betekenen. 
Zelfs met die terugvorderingen, blijft het budget voor 2010 beperkt. 
 Bij een strikte toewijzing binnen het budget 2010, kan de VDAB al in het 
voorjaar van 2010 geen premies meer toekennen. De dienst kan natuur-
lijk moeilijk de bedrijven melden dat hij in 2010 geen premies meer kan toekennen bij gebrek aan voldoende budget, terwijl hij nagenoeg 
104 miljoen EUR heeft ontvangen, waarvan hij bijna 65 miljoen EUR als 
overschot rapporteerde, en dus afwendde van het initiële doel.  
3.8.6 Conclusies 
Na twee opstartjaren en een versoepeling van de regelgeving groeide 
het aantal aanvragen in 2008 duidelijk. 2009 bracht nog een lichte stij-
ging. In 2009 verhoogde het premiebedrag en sinds januari 2010 is het 
ook combineerbaar met een federale premie.  
De VDAB keurt ongeveer 74% van de ingediende aanvragen goed. In 
70% van de gevallen blijft de werknemer meer dan 15 maanden aan het werk. 5% van de aanvragen betreffen dossiers waarin het brutoloon te 
laag is om effectief een premie te bekomen.  
 15,4% van de niet werkende werkzoekende 50-plussers die potentieel in aanmerking komen voor de tewerkste llingspremie 50+, bekomt effectief 
een premie. Rekening houdend met de werkzoekende categorieën die volgens de regelgeving geen toegang hebben tot de premie, daalt het uitstroompercentage tot 8,7%. 
 
De VDAB ontving in de periode 2006-2009 104 miljoen EUR dotaties 
voor de tewerkstellingspremies 50+. Hij rapporteerde in zijn rekeningen 
een onbelast saldo van 65 miljoen EUR (het verschil tussen de dotaties en de netto-uitbetalingen), dat hij toevoegde aan zijn algemeen overge-
dragen overschot. Het verschil tussen de dotaties en de aangegane ver-
bintenissen resulteert in een lager onbelast saldo. De VDAB rapporteert 
 
242  Op basis van historische gegevens . Zie de bovenstaande analyse van de aanvra-
gen. 
243  Het aantal vroegtijdige stopzettingen bedr aagt 30%, maar niet alle stopzettingen 
geven aanleiding tot een terugvordering. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 184
VLAAMS PARLEMENT echter niet over de aangegane verbintenissen, annuleringen ervan of 
openstaande verbintenissen. Hij volgt alleen de betalingen op. Het Re-
kenhof berekende de openstaande verbintenissen per 31 december 
2009 op ongeveer 14 miljoen EUR.   
Gelet op deze berekening, is het betaalkrediet voor 2010 te beperkt. Het 
volstaat om de lasten uit het verleden te betalen, maar biedt dan nog nauwelijks ruimte voor nieuwe aanvragen. De VDAB mag immers maar 
premies goedkeuren binnen het budget. Het te beperkte budget 2010 
contrasteert fel met de aanzienlijke onbelaste saldi die de VDAB in het verleden specifiek voor de tewerkstellingspremie 50+ toegekend kreeg. 
 
3.8.7 Aanbevelingen 
 Gelet op de toekenning en betaling van de premies 50+ over ver-
schillende kalenderjaren, kan de decreetgever de VDAB het best 
doen werken met een gesplitst krediet of een vastleggingsmachti-
ging en een betaalkrediet.  
 Om tot een nauwgezettere opvolging van de verbintenissen te ko-
men, moet de VDAB de aangegane verbintenissen systematisch opvolgen en daarover rapporteren in haar jaarrekening. Een goede 
registratie van de openstaande verbintenissen vormt de basis voor 
de berekening van het vereiste betaalkrediet.  
 In concreto moet de berekening van het betaalkrediet voor de te-
werkstellingspremie 50+ rekening houden met de lasten uit het ver-leden (lopende dossiers en dossiers in onderzoek, met 24% kans op weigering), een percentage terugvorderingen en een groei of sta-
tus quo van het aantal premieaanvragen ten opzichte van de vorige 
jaren.  
 
 185 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 3.9 FIVA: aanrekening op de vastleggingsmachti-
gingen 
 
De decreetgever heeft het Financieringsinstrument voor de Vlaamse 
Visserij- en Aquicultuursector (FIVA) in 1997 opgericht om structurele 
problemen in de visserij- en aquicultuursector op te lossen. Het FIVA 
kan in dit kader rentesubsidies en kapitaalpremies verstrekken en lenin-
gen waarborgen. Daarvoor kan het over een jaarlijkse vastleggings-
machtiging op de begroting beschikken. Het Rekenhof heeft vastgesteld 
dat het FIVA de aanwending van deze machtigingen onvoldoende 
nauwgezet opvolgt, zodat zijn rapportering erover niet met de werkelijk-
heid overeenstemt. Onjuiste toewijzingen en openstaande saldi zonder 
voorwerp kunnen op termijn dan ook betalings- en kredietproblemen 
veroorzaken. 
 
3.9.1 Inleiding 
Visserij- en Aquicultuursector (FIVA) op 13 mei 1997 opgericht als over-
heidsinstelling van categorie A. Het oprichtingsdecreet(244) en de bijho-
rende uitvoeringsbesluiten(245) droegen het FIVA op een gepast ant-
woord te zoeken op een aantal structurele problemen in de visserij- en aquicultuursector. Deze problemen behelzen onder meer de vestiging 
van jonge reders, de oprichting van aquicultuurbedrijven en de verzeke-ring van de continuïteit in de steunverlening aan investeringen voor de 
bouw en modernisering van vissersvaartuigen (eventueel met Europese 
cofinanciering).  
Het FIVA hanteert in zijn taakvervulling de steunvormen rentesubsidies 
en kapitaalpremies. Het kan ook, onder bepaalde voorwaarden en tegen betaling van een bijdrage, een waarbor g van de Vlaamse overheid voor 
leningen toekennen.  Voor de uitvoering van dat beleid wijst de Vlaamse begroting het FIVA 
jaarlijks een vastleggingsmachtiging toe(
246). Volgens de artikelen 47 en 
54 van het boekhoudbesluit dient het FIVA de aanwending van deze 
 
244  Decreet van 13 mei 1997 houdende opricht ing van een Financieringsinstrument 
voor de Vlaamse Visserij- en Aquicultuur sector, gewijzigd door  het decreet van 
21 oktober 2005 en het programm adecreet van 19 december 2008. 
245  Besluiten van de Vlaamse Regering van 7 juli 1998 respectievelijk houdende vast-
stelling van de regelen tot de werking en het beheer van het Financieringsinstru-
ment voor de Vlaamse Visserij- en A quicultuursector en betreffende steun aan de 
investeringen en aan de installatie in de visserij- en aquicultuursector, beide gewij-
zigd op 9 mei 2003. 
246  De initiële begroting 2008 trok 3.307.000 EUR uit. Dit bedrag daalde later tot 
2.518.000 EUR. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 186
VLAAMS PARLEMENT machtiging extracomptabel op te volgen. Het moet daarover rapporteren 
in de toelichting bij de uitvoering van de begroting. 
 
Het Rekenhof heeft bij zijn controle van de jaarrekening 2008 van het FIVA de aanrekeningen op en de opvolging van deze vastleggingsmach-
tigingen onderzocht. Gelet op het relatief jonge bestaan van de instel-
ling, heeft het de gegevens van bij de oprichting (1997) in het onderzoek betrokken. 
 
3.9.2 Organisatie van de extracomptabele opvolging en rappor-
tering 
Het FIVA heeft niet duidelijk gepreciseerd wie de extracomptabele op-
volging van de aanrekeningen op de vastleggingsmachtigingen dient uit te voeren. Zowel de rekenplichtige als de verantwoordelijken van de 
beheersautoriteit (dienst Zeevisserij binnen de afdeling Landbouw- en 
Visserijbeleid) houden, elk op eigen initiatief, een overzicht van de aan-rekeningen op de vastleggingsmachtigingen bij. Deze overzichten lopen 
niet altijd volledig gelijk. 
 Volume 15A van de jaarlijkse rapportering over de jaarrekening van de 
betrokken instelling rapporteert over de aanrekeningen op de machti-
ging. De rekenplichtige maakt deze rapportering op. Voor sommige aan-gelegenheden krijgt zij informatie van de beheersautoriteit. 
 
Gelet op de afwijkingen in de registraties van deze gegevens, stemt ook de rapportering over deze gegevens niet altijd overeen met de werkelijk-heid. 
 
3.9.3 Toewijzing van de uitbetalingen aan de vastleggingen 
Het Rekenhof stelde bij zijn controle vast dat het FIVA de ordonnantie 
voor de uitbetaling van de effectieve steunverlening niet altijd aan de 
juiste vastlegging koppelde. Dat heeft tot gevolg dat het vastleggings-saldo, zijnde het verschil tussen de aangegane verbintenis (vastlegging) 
en de al nagekomen verplichtingen (ordonnanties), voor bepaalde dos-
siers niet of niet altijd in overeenstemming is met de werkelijkheid. In sommige gevallen vertoonde de extracomptabele opvolging van de 
aanwending van de vastleggingen zelfs een negatief saldo. 
 
3.9.4 Openstaande vastleggingssaldi 
Het FIVA volgt de openstaande vastleggingssaldi onvoldoende op. Van 
de opstart van de instelling in 1997 tot 2008 bracht het in geen enkele rapportering tot uiting of het voor de aangegane verbintenissen al stap-
pen ondernam ter controle van het bestaansrecht van de openstaande 
vastleggingssaldi. Het is nochtans voor verscheidene dossiers, vooral die uit de beginjaren, duidelijk dat de corresponderende vastleggings-
saldi zonder voorwerp zullen blijven. Het totale openstaande vastleg-
gingssaldo is dus voor een belangrijk bedrag overgewaardeerd. 187 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
Dat heeft tot gevolg dat de staat van de vaststaande toekomstige ver-
plichtingen en verbintenissen, opgenomen in de jaarrekening van de 
instelling, niet waarheidsgetrouw is. Deze informatie heeft op budgettair en beleidsuitvoerend vlak nochtans belangrijke implicaties. Fouten daar-
in veroorzaken incorrecte toekomstige betalingskalenders en onjuiste 
toewijzingen van de benodigde begrotingskredieten.  
3.9.5 Conclusie 
Het FIVA besteedt sinds zijn oprichting in 1997 te weinig aandacht aan 
een nauwgezette opvolging van de aanwending van zijn jaarlijkse vast-
leggingsmachtigingen. Het heeft de extracomptabele opvolging intern 
onvoldoende geregeld, zodat ook de rapportering erover niet met de werkelijkheid overeenstemt. Onjuiste toewijzingen en openstaande saldi 
zonder voorwerp kunnen op termijn betalings- en kredietproblemen ver-
oorzaken.  
3.9.6 Aanbevelingen 
 Het FIVA moet de extracomptabele opvolging van de aanrekenin-
gen op de vastleggingsmachtiging intern duidelijk regelen, opdat het 
op een adequate manier kan rapporteren over de rechten en ver-
plichtingen die uit die vastleggingsmachtigingen voortvloeien. 
 Het FIVA moet voor de aanwending van de vastleggingsmachtiging, 
maar ook voor de aanrekeningen op de vastleggingen zelf, sluiten-de procedures opmaken en toepassen. 
 Het moet maatregelen treffen voor een nauwgezette opvolging van 
de openstaande vastleggingssaldi. Dat moet resulteren in een meer 
efficiënte en transparante dossieropvolging en een meer correcte economische en budgettaire verwerking en rapportering. 
 
3.9.7 Antwoord van de minister 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 3 mei 2010 
geantwoord dat het FIVA de opgesomde problemen erkende en dat het 
maatregelen zou nemen om eraan tegemoet te komen. In het bijzonder zou het de extracomptabele opvolging en rapportering meer uniform 
regelen, eventuele fouten bij de toewijzing van de uitbetaling aan vast-
leggingen corrigeren en een procedure opstellen voor de uitzuivering van de openstaande vastleggingssaldi. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 188
VLAAMS PARLEMENT 3.10 Afdeling Operationeel Waterbeheer van de 
VMM: boekhoudkundige verwerking van aan-
koopfacturen 
 
De decreetgever heeft in 2006 de departementale afdeling Water aan de 
Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) overgedragen. Bij zijn controle van 
de jaarrekeningen 2008 onderzocht het Rekenhof of de VMM de aan-
koopfacturen van haar afdeling Operationeel Waterbeheer passend 
goedkeurde en tijdig en correct in haar boekhouding registreerde. Het 
stelde vast dat de procedures daarvoor niet alle schriftelijk zijn vastge-
legd en over verscheidene, niet altijd geactualiseerde of formeel goed-
gekeurde, documenten zijn verspreid. Bovendien past de afdeling een 
aantal procedures niet altijd strikt toe. In andere gevallen past zij ze juist 
strenger toe dan bedoeld. Ten slotte boekt de VMM de aankoopfacturen 
vaak met vertraging in. 
 
3.10.1 Situering van het onderzoek 
Op 1 april 2006 heeft de decreetgever, in het kader van het project Beter 
Bestuurlijk Beleid, het intern verzelfstandigd agentschap met rechtsper-soonlijkheid Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) opgericht, als rechts-
opvolger van de VOI VMM. Hij heeft tegelijk de vroegere afdeling Water 
van het departement Leefmilieu en Infrastructuur van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap aan dat agentschap overgedragen(
247). De 
VMM voegde daarvoor een bijkomende afdeling Operationeel Waterbe-
heer (AOW)(248) aan haar organisatiestructuur toe. Het organigram van 1 
januari 2008 toonde aldus zeven afdelingen, waaronder de AOW. Deze afdeling vervult de volgende taken:  
 beheer van de onbevaarbare waterlopen, inclusief investeringen, 
onderhoud, toezicht en ecologisch waterbeheer; 
 grondwaterbeheer, inclusief adviesv erstrekking over de milieuver-
gunningsaanvragen grondwater; 
 lokaal waterbeheer, inclusief de subsidiëring van polders en wate-
ringen en de samenwerking met lokale besturen; 
 drinkwater- en grijswaterbeheer; 
 
247  Decreet van 1 mei 2004 tot wijzig ing van het decreet van 5 april 1995 houdende 
algemene bepalingen inzake milieubeleid, tot aanvulling ervan met een titel Agent-
schappen en tot wijziging van diverse wetten en decreten, gewijzigd bij decreet van 
23 december 2005. Besluit van de Vlaamse  Regering van 13 oktober 2006 voor de 
toewijzing van goederen, rechten en verplichtingen van de afdeling Water van het 
Ministerie van de Vlaamse Gemeensc hap aan het IVA VMM, met uitwerking op 
1 april 2006. 
248  Oorspronkelijk heette deze afdeling de Afdeling Water . 189 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  rattenbestrijding; 
 watersysteemkennisbeheer, inclusief adviesverstrekking over de 
aanvragen watertoets en hoogwaterbeheer. 
 
De maatschappelijke zetel van de VMM bevindt zich in Erembodegem 
(bij Aalst), met bijgebouwen in Aalst en Brussel en diverse provinciale buitendiensten(
249). Op 1 januari 2008 telde de VMM in totaal 1.037 per-
soneelsleden, onder wie 256 personeelsleden in de AOW(250). 
 
In het kader van zijn grondige controle van de jaarrekening 2008 van de 
VMM, onderzocht het Rekenhof of de VMM alle ontvangen aankoopfac-turen van de AOW passend goedkeurde en tijdig en correct registreerde 
in haar boekhouding, uitgaand van de ingestelde en toegepaste admini-
stratieve procedures. De controle steunde op de budgettair aan de AOW aangerekende uitgaven en bedrijfseconomisch geboekte investeringen 
en werkingskosten voor het boekjaar 2008 en voor het eerste semester 
van het boekjaar 2009(
251). Voor 2008 bedroegen deze uitgaven 
34,7 miljoen EUR(252), 35% van de totale uitgaven van de VMM 
(99,7 miljoen EUR). 
 
Het onderzoek van het Rekenhof betrof uitsluitend de aankoopfacturen voor specifieke uitgaven van de AOW, waarvoor de VMM afzonderlijke 
dotaties ontvangt(
253). Deze specifieke uitgaven slaan op investeringen 
(de bouw van een stuw of een visdoorgang, de aanleg van een wacht-
bekken, enz.) en werkingskosten (slibruiming, het onderhoud van water-
lopen, rattenbestrijding, enz.). Facturen voor algemene uitgaven, die de VMM (gedeeltelijk) analytisch aanrekent aan de AOW, maar die worden 
geïnitieerd en goedgekeurd in een andere afdeling (bv. de aankoop van 
pc’s), onderzocht het Rekenhof niet.   
Het Rekenhof deelde zijn controlebevindingen op 16 maart 2010 mee 
aan de Vlaamse ministers van Financiën en Begroting en van Leef-milieu. 
 
3.10.2 Procedures 
Verscheidene documenten bepalen in de VMM de procedures van de 
aankoopcyclus in het algemeen, en die van de boekhoudkundige ver-
werking van aankoopfacturen in het bijzonder (dienstnota’s, procedures, ...). Zij zijn echter niet altijd geactualiseerd of formeel goedgekeurd. Bo-
 
249  Voor de AOW: Antwerpen, Gent, Brugge, Leuven en Hasselt. 
250  Respectievelijk 927,2 en 239,3 voltijdse equivalenten (VTE). 
251  Volgens de opgave uit de analytische boekhouding van de VMM. 
252  Alle uitgaven, inclusief per soneelskosten, doorgestorte dotaties,... 
253  De specifieke uitgaven zijn gefinanc ierd met ontvangsten van de algemene uitga-
venbegroting, nl. de begrotingsartikelen LC6147B voor de investeringsdotatie en 
LC4149B voor de werkingsdotatie . Voor 2008 bedroegen de aangerekende ont-
vangsten in de uitvoeringsrekening van de begroting van de VMM respectievelijk 
5,0 miljoen EUR en 12,7 miljoen EUR. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 190
VLAAMS PARLEMENT vendien maken de documenten geen deel uit van een geheel van admi-
nistratieve procedures en zijn een aantal toegepaste procedures niet 
schriftelijk vastgelegd (bv. voor de betalingen en de opvolging van de 
facturen).   
Voor de AOW heeft de VMM een intern werkdocument opgesteld met 
algemene instructies over de ontvangsten en uitgaven overeenkomstig de registratie in haar boekhouding en haar begroting. 
 
Delegatiebesluiten van de administrateur-generaal regelen de (beslis-sings)bevoegdheden in de VMM. Zij verlenen binnen de toegewezen 
begroting en vastgelegde limieten, delegatie aan de afdelingshoofden 
enerzijds en aan de (C)DVP-verantwoordelijken(
254) en projectleiders 
anderzijds. 
 
3.10.3 Ontvangst van de facturen 
Bij de VMM bestaat de procedure erin dat de centrale boekhouding in de 
maatschappelijke zetel te Erembodegem eerst alle inkomende facturen 
moet registreren. Op grond van de informatie die de leverancier mee-deelt, bezorgt de centrale boekhouding de facturen vervolgens aan de 
betrokken dossierbehandelaar.  
 Het Rekenhof stelde vast dat leveranciers verscheidene facturen adres-
seerden aan de AOW-hoofdzetel te Brussel of aan buitendiensten, in 
plaats van aan de maatschappelijke zetel. Enkele facturen van de bui-tendienst Gent gingen nog naar het Vlaams Ministerie. Eenzelfde per-
soon van de cel boekhouding in de Brusselse AOW-zetel parafeert alle 
facturen, zonder uitzondering, voor ontvangst. Hij bepaalt op grond van de vastlegging of de ontvangen factuur ten laste valt van de VMM-
begroting of de departementale begroting(
255).  
 
3.10.4 Goedkeuring van de facturen 
Het afdelingshoofd keurt alle aankoopfacturen van de AOW goed. Tel-
kens hij afwezig is, voorziet de administrateur-generaal met een besluit 
in vervanging. De AOW maakt geen gebruik van het delegatiebesluit van 
de administrateur-generaal van de VMM(256) dat de (C)DVP-
verantwoordelijken en projectleiders toestaat facturen tot 2.500 EUR 
(incl. BTW) goed te keuren(257). De AOW geeft aan dit besluit dus een 
strengere invulling dan de andere afdelingen van de VMM.   
 
254  (Coördinatie) Dienst Verlenings Pakket. In de organisatiestructuur van de VMM zijn 
de afdelingen onderverdeeld in CDVP’s en DVP’s. 
255  De ordonnanceringen voor de vastleggi ngen die dateren van vóór 1 april 2006, 
worden nog op de departement ale kredieten aangerekend. 
256  Besluit van de administrateur- generaal van de VMM houdende delegatie van be-
voegdheden van 29 februari 2008 (BS 13 maart 2008). 
257  Binnen de perken van de goedgekeurde begr oting en langs de geëigende kanalen. 191 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT Eenzelfde persoon van de interne controle van de VMM keurt nagenoeg 
alle facturen van de AOW goed. Deze controle ontbreekt slechts uitzon-
derlijk. De andere afdelingen van de VMM passen deze bijkomende 
formele goedkeuring door de interne controle niet toe.  
Voor werken van burgerlijke bouwkunde keurt ook de leidend ambtenaar 
(ingenieur) de facturen goed. Voor deze goedkeuring bestaat geen standaardformulering en de ambtenaren vullen haar dan ook uiteenlo-
pend in. Alle afdelingen van de VMM passen deze werkwijze toe voor 
facturen die betrekking hebben op de uitvoering van werken, hoewel zij niet formeel is vastgelegd.  
 
3.10.5 Boekhoudkundige registratie van de aankoopfacturen 
De VMM registreert alle facturen die op de maatschappelijke zetel toe-
komen in de bedrijfseconomische boekhouding op een wachtreke-
ning(
258). Deze rekening vertoonde op 31 december 2008 een debetsal-
do van 826 duizend EUR. De controle wees uit dat het saldo voorname-
lijk bestond uit facturen van de AOW, vooral uit de laatste maanden van 
het boekjaar 2008 (meestal december), die de VMM pas in 2009 boekte als kosten, investeringen of uitgaven. Het saldo bevatte daarbuiten ook 
enkele al betaalde of niet verschuldigde facturen, die de VMM in 2009 
heeft tegengeboekt.   
Vervolgens gaan de facturen met de interne post voor goedkeuring naar 
de dossierbehandelaar. Na diens goedkeuring, overeenkomstig het de-legatiebesluit, keert de factuur terug naar de maatschappelijke zetel, die 
haar bij ontvangst controleert en in de bedrijfseconomische en budget-
taire boekhoudingen respectievelijk als kost of investering, of als uitgave boekt. 
 
De VMM registreert de facturen die niet op haar maatschappelijke zetel toekomen, maar op de Brusselse AOW-hoofdzetel of een provinciale 
buitendienst, pas in haar boekhouding bij de ontvangst ervan op de 
maatschappelijke zetel. Aangezien deze facturen inmiddels al werden goedgekeurd, boekt de VMM ze onmiddellijk bedrijfseconomisch en 
budgettair. 
 De VMM boekt de aankoopfacturen van de AOW dus veelal met vertra-
ging. De boekhoudafdeling in de maatschappelijke zetel te Erembode-
gem heeft geen informatie over de rechtstreeks bij de AOW ontvangen facturen en kan die dus niet centraal opvolgen. 
 
258   De rekening 44900100 CIREC (ontvangen facturen) . Bij ontvangst in Erembode-
gem boekt de VMM de facturen op deze rekening met als tegenpost de leveran-
ciersrekening. De rekening vertoont bijgevolg een debetsaldo. Aangezien deze 
wachtrekening in de balans van de VOI-jaarrekening is opgenomen onder code 44 - Handelsschulden op ten hoogste een jaar - , rapporteert de VMM op het einde van 
het boekjaar voor deze facturen ook  geen openstaande leveranciersschulden. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 192
VLAAMS PARLEMENT De classificatie van de aangerekende investeringen of kosten in de be-
drijfseconomische boekhouding volgt het rekeningenstelsel dat van toe-
passing is op de Vlaamse openbare instellingen(259) en de VMM rekent 
de uitgaven in de begrotingsboekhouding aan op de juiste ESR-codes.   
3.10.6 Periodetoerekening van de facturen 
De periodetoerekening van de aankoopfacturen van de AOW beperkt 
zich in de bedrijfseconomische boekhouding tot enkele boekingen van 
over te dragen kosten. Deze boekingen slaan op facturen die de VMM boekte in 2008, maar waarvan een deel van de kosten betrekking had 
op 2009. Boekingen van facturen voor kosten of investeringen uit 2008, 
maar waarvoor de VMM de factuur pas in 2009 ontving, staan echter niet onder de toe te rekenen kosten of te ontvangen facturen.  
 
De controle van de aankoopfacturen wees nochtans uit dat de VMM verscheidene facturen van aannemers uit 2008 voor in 2008 uitgevoerde 
werken, zowel budgettair als bedrijfseconomisch pas in 2009 boekte(
260). 
Bovendien liet de VMM na tal van facturen uit 2009 voor in 2008 uitge-voerde werken, bedrijfseconomisch te boeken in het boekjaar 2008. De 
meeste facturen hadden betrekking op werken die plaatsvonden in no-vember-december 2008 en werden gefactureerd in januari-februari 
2009. Er verliep dus een tot twee maanden tijd tussen uitvoering en fac-
turering. Voor enkele kostenfacturen liep dit tijdsverloop op tot vier of vijf maanden. 
 
Ten slotte rekende de VMM verscheidene facturen voor diverse kosten (brandstof, onderhoud, dienstverlening, …) evenmin aan het correcte 
boekjaar toe.  
 
3.10.7 Opvolging van ontvangen facturen 
Maandelijks bezorgt de boekhoudafdeling alle goedkeurders ter informa-
tie een lijst met nog openstaande en goed te keuren facturen. Deze lijst is echter onvolledig, daar zij alleen de facturen bevat die zijn ge-
adresseerd aan de maatschappelijke zetel te Erembodegem. De boek-
houdafdeling vraagt slechts tweemaal per jaar
 (eind juni en december) 
expliciet om een verklaring voor nog openstaande oude posten. 
 
259  De VMM boekt werken in uitv oering om boekhoudtec hnische redenen gedurende 
het boekjaar op een rekening met code 229 (werken van burgerlijke bouwkunde). 
Op het einde van het boekjaar boekt ze die over naar een rekening met code 27 
(vaste activa in aanbouw ). Deze omgekeerde overboeking leidt tot een verkeerde 
voorstelling in volume 7a van de toelicht ing bij de VOI-jaarrekening (detail van de 
materiële vaste activa ). 
260  In strijd met de artikelen 44 en 53 v an het besluit van 21 mei 1997 van de Vlaamse 
Regering betreffende een geïntegreerde economisc he boekhouding en budgettaire 
rapportering voor de Vlaamse openbare instellingen. 193 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT Jaarlijks stelt de boekhoudafdeling eindejaarsinstructies op. Zij commu-
niceert die langs het intranet. Voor het boekjaar 2008 bevatten zij de 
instructie de facturen van 2008 tijdig aan de boekhoudafdeling ter beta-
ling aan te bieden (vóór 26 januari 2009). Deze instructie garandeerde niet dat de facturen van de AOW tegen het jaareinde sneller door-
stroomden naar de centrale boekhouding en nog in het boekjaar 2008 
konden worden aangerekend.  
3.10.8 Registratie van de investeringsfacturen in de afschrij-
vingsmodule 
Het boekhoudpakket van de VMM bevat een module vaste activa. Per 
investering(sproject) maakt de VMM daarin een fiche op, waaraan zij 
alle facturen koppelt. Bij de definitieve oplevering vult zij de datum van ingebruikname in en sluit zij de fiche af. Daarna kan zij de fiche niet 
meer wijzigen en worden de afschrijvingen automatisch maandelijks 
berekend en geboekt. Een beperkte controle van de registratie van de investeringsfacturen in de module van de vaste activa leidde niet tot 
noemenswaardige opmerkingen. De VMM verwerft alle investeringen 
met kapitaalsubsidies.  
3.10.9 Betalingen 
De boekhoudafdeling in de maatschappelijke zetel te Erembodegem 
voert bij delegatiebesluit alle betalingen van goedgekeurde facturen uit. 
De boekhoudcel van de AOW ontvangt een kopie van de (wekelijkse) 
betalingsrun van de AOW-facturen. De vereiste functiescheiding is dus gerespecteerd. 
 
De betalingen van de facturen van de AOW vinden veelal drie tot vier maanden na factuurdatum plaats, met een beperkte overschrijding van de vervaldag. Enkele facturen kennen echter een laattijdige betaling, 
pas na zes maanden. Ondanks die laattijdige betalingen bleven de ver-
wijlintresten voor de AOW in 2008 beperkt.   
3.10.10 Conclusies  
De procedures voor de boekhoudkundige verwerking van de aankoop-
facturen van de AOW zijn verspreid over verscheidene, niet altijd geac-
tualiseerde of formeel goedgekeurde, documenten en enkele deelproce-
dures zijn niet schriftelijk vastgelegd.   
De AOW past een aantal procedures niet altijd strikt toe. Zo bemoeilijkt 
het niet altijd adresseren van de facturen aan de maatschappelijke zetel, de centrale opvolging. Soms past de AOW procedures strenger toe, 
zoals de delegatie voor de goedkeuring van de aankoopfacturen aan 
(C)DVP-verantwoordelijken en projectleiders.  Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 194
VLAAMS PARLEMENT De VMM boekt de aankoopfacturen van de AOW vaak met vertraging in 
haar bedrijfseconomische en budgettaire rekeningen, wat een juiste pe-
riodetoerekening op het jaareinde bemoeilijkt. 
 
3.10.11 Aanbevelingen 
 De VMM dient een geheel van schriftelijke, goedgekeurde procedu-
res uit te werken en in alle afdelingen van de instelling strikt en uni-
form toe te passen. 
 De VMM moet garanderen dat zij alle facturen van het boekjaar 
budgettair aanrekent in dat boekjaar. Zij moet adequate procedures uitwerken voor de bedrijfseconomische aanrekening van investerin-gen of kosten in het juiste boekjaar. 
 
3.10.12 Antwoord van de minister 
een aantal verbetertrajecten aangehaald: 
 Zo zal de VMM de bestaande procedures en afspraken actualise-
ren, formaliseren en integreren in het nieuwe financieel systeem. 
 De maatschappij zou ook de procedure voor de ontvangst en opvol-
ging van de facturen intussen hebben bijgestuurd. 
 Een bijhorend delegatiebesluit zou sinds de aanstelling van dienst-
hoofden en experts vanaf 1 juli 2009 de delegatieregeling in de 
AOW toepassen zoals in de andere VMM-afdelingen. 
 De boekhoudkundige registratie van de aankoopfacturen die toe-
komen bij de AOW zou worden versneld door de doorsturing van 
een scan naar de centrale boekhouding. 
 De minister stelde evenwel dat het niet evident was op het jaareinde ook 
alle werken die niet in hetzelfde boekjaar gefactureerd worden, als nog te ontvangen facturen te registreren. Hij achtte het maar mogelijk inko-
mende facturen tot begin februari mee op te nemen.  
 195 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 3.11 Fonds Stationsomgevingen: oneigenlijk ge-
bruik van het intern verzelfstandigd agentschap 
 
Het Fonds Stationsomgevingen werd opger icht in 2007 om de infrastructu-
rele kosten van de herinrichting van stationsomgevingen te dragen, meer 
bepaald het investeringsaandeel van de VVM - De Lijn in de projecten. Uit 
de huidige werking blijkt dat het fonds  louter als tussenpersoon fungeert om 
dat VVM-aandeel te financieren me t middelen uit de algemene uitgavenbe-
groting. Het huidige IVA voldoet in el k geval niet aan de cumulatieve voor-
waarden voor verzelfstandiging uit het  kaderdecreet bestuurlijk beleid. 
 
3.11.1 Oprichting van het fonds 
Het Fonds Stationsomgevingen werd opger icht bij decreet van 29 juni 2007 
houdende bepalingen tot begeleiding van de aanpassing van de begroting 2007. Het kreeg als opdracht de infrastr ucturele kosten van de herinrichting 
van stationsomgevingen te dragen. Daaronder verstond de decreetgever 
zowel studiekosten en eventuele ont eigeningskosten, als kosten van de 
effectieve uitvoering. Hoewel dat niet echt tot uiting komt in de tekst van de 
decreetartikelen, blijkt uit de memori e van toelichting dat de financiële te-
gemoetkoming alleen betrekking heeft op het investeringsaandeel van de 
VVM - De Lijn in de projecten.  
3.11.2 Vragen bij de verzelfstandiging 
Naar aanleiding van zijn onderz oek van het decreet houdende bepalingen 
tot begeleiding van de aanpassing van de begroting 2007, heeft het Reken-
hof op 22 mei 2007 al opgemerkt dat het niet duidelijk was of dit IVA met 
rechtspersoonlijkheid voldeed aan de cumulatieve voorwaarden voor ver-zelfstandiging uit artikel 4, §2, van het kaderdecreet bes tuurlijk beleid van 
18 juli 2003. Deze voorwaarden zijn: 
 het verzelfstandi gde agentschap moet een voldoende massa uitvoe-
ringstaken hebben; 
 de producten of diens ten die het verzelfs tandigde agentschap moet 
leveren, moeten meetbaar zijn; 
 er moet een reële mogelijkheid bes taan tot aansturing van het verzelf-
standigde agentschap op grond van doelmati gheid, prestaties en kwali-
teit; 
 de informatierelatie moet reëel kunnen worden ingevuld. 
 
Als deze voorwaarden niet vervuld zijn, moeten de departementen de taken 
op zich nemen.  Het Rekenhof stelde op 22 mei 2007 bov endien dat evenmin bleek of de 
oprichting gepaard ging met een afwegi ng van de voor- en nadelen van het 
verlenen van rechtspersoonlijkheid. Ar tikel 10, §3, van het kaderdecreet 
schrijft een dergelijke afweging voor.  Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 196
VLAAMS PARLEMENT Ook de SERV heeft zich bij de oprichti ng van het Fonds Stationsomgevin-
gen de bedenking gemaakt dat hij zich we l achter de doelstelling van het 
programma voor de stationsomgevingen kon scharen, maar dat de daarvoor 
ontworpen structuur in vergelijking met de gebruikelijke budgettaire regels, 
onvoldoende gemotiveerd was. Bovendien stelde de SERV dat voor de in-
vesteringen in het gemeenschappelij k vervoer uiteenlopende structuren 
werden opgericht (Lijninvest, Lijninve st-BAM, IVA Stationsomgevingen). Dat 
heeft de financieringsformul es erg divers gemaakt. 
 
3.11.3 VVM als enige begunstigde 
De boekhouding over het jaar 2008 v an het Fonds St ationsomgevingen 
bevatte voor het eerst sinds de opric hting van het fonds  in 2007, een aantal 
concrete transacties. Het gaat om dr ie dotaties aan de VVM (De Lijn) voor 
een totaal bedrag van ongeveer vier miljoen EUR voor investeringen door de VVM in de stationsomgevingen van R oeselare, Gent en Aalst. Ook in 
2009 verrichtte het fonds alleen betalingen aan de VVM, zo blijkt uit de boekhouding van de eerste drie kwartalen van 2009. Ook deze betalingen geschiedden in het kader van de dossi ers voor de stationsomgevingen van 
Roeselare, Gent en Aalst. De VVM zou ook in de toekomst de enige begun-
stigde blijven van de investerings dotaties die het fonds verleent. 
 
3.11.4 VVM als dossierbeheerder 
De samenstelling, opvolging en af handeling van de dossiers berusten bo-
vendien voor het grootste deel bij de VVM. De taken van het departement 
MOW, waarin het fonds is ingebed, beper ken zich in de praktijk tot het na-
zicht van het programma van het fonds, dat eigenlijk vooral door de VVM wordt vastgesteld, en de controle op en verwerking van de bestekken, aan-
bestedingen en facturen die de VVM indient. Ten slotte zorgt het departe-ment voor de vastleggingen en betalingen van de vorderingen die de VVM indient.  De facto ontvangt de VVM dus invest eringsdotaties uit de algemene uitga-
venbegroting en vervult het Fonds Stat ionsomgevingen louter  de functie van 
tussenpersoon. Deze werkwijze doet afbreuk aan de transparantie van de 
financiële stromen van de algemene uitgavenbegroting naar de VVM. Zij 
zorgt bovendien voor overbodige administratieve belasting.   Uit de huidige werking van het Fonds blij kt ook dat het statuut van IVA voor 
dit fonds niet echt strookt met de cr iteria die het kader decreet bestuurlijk 
beleid daarvoor stelt. Het fonds oefent  geen taken van beleidsuitvoering uit, 
overeenkomstig artikel 4, §2, van het  kaderdecreet, maar verschaft alleen 
financiële middelen, die het op zijn beurt heeft ontvangen langs dotaties uit 
de algemene uitgavenbegroting. Er  is dus geen sprake van een voldoende 
massa  uitvoeringstaken. Bovendien bleef het aantal gefinancierde projecten 
tot op heden beperkt. Ook de overige criteria, de reële mogelijkheid tot aan-sturing van het verzelfstandigde agentschap op grond van doelmatigheid, 
prestaties en kwaliteit, en de reëel invu lbare informatierelatie, van artikel 
4, §2, van het kaderdecreet, blijken in de praktijk niet ec ht op het IVA Fonds 
Stationsomgevingen toepasbaar.  197 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 3.11.5 Conclusie 
Ruim twee jaar na de oprichting van het Fonds Stations omgevingen is het 
nog steeds niet duidelijk waarom de financiering van het aandeel van de 
VVM in de projecten voor de herinrich ting van stationsom gevingen langs dit 
IVA met rechtspersoonlijkheid moet ve rlopen. Uit de huidige werking blijkt 
dat het fonds louter als tuss enpersoon fungeert om het aandeel van de 
VVM – De Lijn in de stationsomgevi ngsprojecten te financieren met midde-
len uit de algemene uitgavenbegroting . He t huidige IVA voldoet in elk geval 
niet aan de cumulatieve voorwaarden v oor verzelfstandiging uit het kader-
decreet bestuurlijk beleid. 
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 198
VLAAMS PARLEMENT 4 Visumcontrole door het Rekenhof 
4.1 Controlemethodiek 
Het Rekenhof oefent een wettigheidscontrole uit op de openbare uitga-
ven en ontvangsten, onder meer middels het voorafgaand visum op de 
uitgavenordonnanties(261) en de controle van de vastleggingen. Het Re-
kenhof werkt met een operationeel risicomodel (ORM) om de basisallo-caties te selecteren die het grondig controleert aan de hand van check-
listen voor overheidsopdrachten, subsidies en diverse uitgaven. Het is de bedoeling op die manier gedurende een meerjarige controlecyclus de 
totaliteit van de basisallocaties af te dekken.  
 Het Rekenhof gaat bij de controle uit van de volgende onderzoeksvra-
gen: 
 wettelijkheid: worden de wettelijke, reglementaire en contractuele 
beschikkingen die op de uitgave betrekking hebben, in acht geno-men? 
 werkelijkheid: is het bestaan van de verbintenis of de schuldvorde-
ring met voldoende documenten gestaafd en worden enkel de wer-
kelijk verschuldigde bedragen op het juiste moment aan de schuldei-ser uitbetaald? 
 regelmatigheid: is de uitgave door de bevoegde instanties goedge-
keurd en volgens de juiste procedures tot stand gekomen en is ze op 
een correcte wijze aangerekend? 
 
Het Rekenhof noteert de onregelmatigheden, onvolledigheden en verbe-teringen met het oog op een globale, periodieke rapportering in een con-
troleverslag per beleidsdomein. Dat controleverslag bevat enkele aan-
bevelingen ter versterking van de interne controle op de begrotingsuit-gaven.  
 
Van januari tot december 2008 heeft het Rekenhof de ordonnanceringen en bijhorende vastleggingen van diverse uitgaven op de door het ORM 
geselecteerde basisallocaties aan een grondige controle onderworpen. 
Alle andere ordonnanceringen werden aan een summiere controle on-
derworpen. Bijkomend werd een grondige controle uitgevoerd op kre-
dietvastleggingen voor overheidsopdrachten van minstens 300.000 EUR.  
In 2009 heeft het Rekenhof per beleidsdomein de controleresultaten van 
de voornoemde periode samengevat. Het heeft de controleverslagen 
 
261  Geen enkele uitgave mag worden vereffend zonder het visum van het Rekenhof, 
dat de naleving van de reglementering verifieert vooraleer het zijn visum verleent. 
Om de vereffening ervan te bespoedigen, zijn tal van recurrente uitgaven, zoals de 
personeelsuitgaven, vrijgesteld van het voorafgaand visum. De wettigheid en re-
gelmatigheid van die uitgaven control eert het Rekenhof dan a posteriori. 199 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT bezorgd aan de leidend ambtenaren en in een tweede fase aan de be-
voegde ministers.  
 
De onderstaande paragrafen vatten per beleidsdomein de rapportering op hoofdlijnen samen. 
 
4.2 Resultaten van de controle 2008 
ministeriële kabinetten 
De betalingsbundels waren goed gedocumenteerd en ontbrekende ver-antwoordingsstukken werden op verzoek van het Rekenhof onmiddellijk 
voorgelegd. De administratie dient de wet op de overheidsopdrachten strikt na te leven, zoals de mededinging en het principe van de borg-
tocht. Daarnaast dient zij de uitvoering van de opdracht correct te con-
troleren en alle contractuele bepalingen na te leven. Ook dient de admi-nistratie toe te zien op de juiste kwalificatie van de opdracht. Bij het uit-
keren van de saldo’s van de subsidies kan de interne controle verder 
worden geoptimaliseerd, in het bijzonder dient te worden toegezien op de naleving van de reserveringsregels. 
 
De resultaten werden op 19 mei 2009 voor commentaar toegezonden aan de waarnemend secretaris-generaal van het departement Diensten 
voor het Algemeen Regeringsbeleid. In haar antwoord van 24 juni 2009 
erkende de administratie de vaststellingen van het Rekenhof en onder-schreef ze de conclusies en aanbevelingen. Er werden structurele maat-
regelen genomen, zoals de oprichting van een kenniscel overheidsop-
drachten die de diensten bijstaat en adviseert bij de administratieve af-handeling van hun dossiers. Ook op het vlak van vorming en opleiding 
zijn initiatieven genomen. Er werd een gespecialiseerde opleiding geor-
ganiseerd, gericht op het type dossiers overheidsopdrachten waarmee de personeelsleden het meest worden geconfronteerd. Het thema over-
heidsopdrachten zou systematisch deel uitmaken van het vormingspak-
ket van nieuwe personeelsleden. Tot slot wees de secretaris-generaal erop dat de opmerking over de dringende dossiers vooral berust op een 
misverstand, dat is te wijten aan de materiële vorm waarop de dossiers 
ter visering aan het Rekenhof worden voorgelegd. Corrigerende maatre-gelen werden genomen. 
 
Op 18 augustus 2009 heeft het Rekenhof alle ministers van de Vlaamse Regering aangeschreven. De minister-president heeft op 11 september 2009 geantwoord dat hij zich aansluit bij het antwoord van de secretaris-
generaal. 
 
4.2.2 Bestuurszaken  
Het verslag van het Rekenhof aan de agentschappen en aan het depar-
tement van het beleidsdomein Bestuurszaken bevatte geen opmerkin-gen. De ordonnanceringen op de basisallocaties die werden geselec-Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 200
VLAAMS PARLEMENT teerd voor grondige controle, meer bepaald de apparaatskredieten van 
het beleidsdomein Bestuurszaken, zijn namelijk nagenoeg allemaal 
langs de betaalwijze vereffenaar kort  verlopen. Die uitgaven zijn niet aan 
het voorafgaand visum van het Rekenhof onderworpen, maar aan een 
a-posterioricontrole, uitgewerkt door het agentschap Centrale Accoun-
ting.  
 Het controleverslag werd op 19 mei 2009 voor commentaar voorgelegd 
aan de secretaris-generaal van het departement Bestuurszaken, aan de 
administrateur-generaal van het Agentschap voor Facilitair Manage-ment, aan de administrateur-generaal van het Agentschap voor Binnen-
lands Bestuur en aan de administrateur-generaal van het Agentschap 
voor Overheidspersoneel. In zijn brief van 15 juni 2009 heeft het depar-tement toelichting gegeven bij de vormelijke gebreken die het Rekenhof 
bij het begrotingskenmerk van twee ordonnanties had vastgesteld.  
 Het Rekenhof heeft het verslag op 28 juli 2009 bezorgd aan de Vlaamse 
minister van Bestuurszaken. 
 
4.2.3 Financiën en Begroting  
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de administratie niet altijd voldoende 
aandacht besteedt aan de opmerkingen van de controleurs van de vast-leggingen. Ze blijft laattijdig en onvolledig vastleggen na bestelling. Or-donnanceren op diverse vastleggingen leidt tot een ondoorzichtige 
boekhouding. Het Rekenhof wees er ook op dat het niet toelaatbaar is 
diensten voorafgaand aan de verplichte ministeriële goedkeuring uit te voeren. De prestatiestaten in het kader van het ICT-raamcontract dienen 
accuraat te zijn en een duidelijke band aan te tonen met de werkaan-
vraag en uitvoeringsdatum. De doorlooptijd van de betalingen dient be-
ter in de hand te worden gehouden. Een omzendbrief kan dat onder-
steunen. Ook is het nodig de knowhow over de wetgeving inzake over-heidsopdrachten op peil te houden en de interne controle degelijk uit te 
bouwen.  
 Op 19 mei 2009 bezorgde het Rekenhof zijn controleverslag aan de se-cretaris-generaal van het departement Bestuurszaken, aan de admini-
strateur-generaal van het IVA Centrale Accounting en aan de waarne-
mend administrateur-generaal van het IVA Vlabel. In een gezamenlijk antwoord van 18 juni 2009 reageerden zij als volgt:  
 De administratie werkt constructief mee met de controles ter plaatse 
van het Rekenhof. 
 Het registratiesysteem van EDS dat geldt als basis van de prestatie-
staten, blijft falen en een directe oplossing is nog niet gevonden. Het 
is niet normaal dat er geen afdoende systeem is uitgewerkt waarmee 
de correcte prestatiestaten tijdig kunnen worden gefactureerd en be-
taald. 
 De drie voormelde verantwoordelijke ambtenaren verwerken nu zelf 
hun vastleggingen en volgen de facturen op. Het lukt nog niet de werkaanvragen altijd duidelijk in te delen bij de projecten gekoppeld 201 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT aan specifieke vastleggingen, waardoor werkaanvragen op diverse 
vastleggingen worden aangerekend. 
 Op 20 april 2010 heeft het Rekenhof de Vlaamse minister van Financiën en Begroting aangeschreven, die geen gebruik heeft gemaakt van de 
tegensprekelijke procedure. 
 
4.2.4 Internationaal Vlaanderen 
De administratie verstrekt vlug en bereidwillig alle ontbrekende stukken 
of bijkomende informatie. Het Rekenhof heeft er wel op gewezen dat zij de verantwoording van de subsidies in het kader van permanente com-
municatiecampagnes rond de Europese Unie met de nodige zorgvuldig-
heid dient te controleren.  
Het controleverslag werd op 7 april 2009 voor commentaar voorgelegd 
aan de secretaris-generaal van het departement Internationaal Vlaande-ren en aan de administrateur-generaal bij het Vlaams Agentschap voor 
Internationale Samenwerking. Wat betreft de opmerking over de aanre-
kening van voornoemde subsidies, verwees de secretaris-generaal in zijn antwoord van 30 april 2009 naar het ontwerp van overeenkomst op 
basis waarvan in 2009 de dossiers zouden worden aangerekend. De 
aanbeveling over de verantwoording van de subsidies heeft het Reken-hof op vraag van de secretaris-generaal meer geduid. Voor het overige was de secretaris-generaal het eens met de opmerkingen van het Re-
kenhof. Het agentschap maakte geen gebruik van de tegensprekelijke 
procedure.  
Het Rekenhof heeft het verslag op 30 juni 2009 bezorgd aan de minis-
ter-president van de Vlaamse Regering en Vlaams minister van Buiten-
lands Beleid, die op 5 augustus 2009 liet weten dat hij zich aansluit bij 
het standpunt en het antwoord van de secretaris-generaal van het de-partement. 
 
4.2.5 Economie, Wetenschapsbeleid en Innovatie  
De samenwerking met de dossierbehandelaars van de administratie 
verloopt vlot. De administratie verwerkt de opmerkingen van de Inspec-
tie van Financiën en de controleurs van de vastleggingen vooraleer de 
dossiers over te zenden aan het Rekenhof. De tekortkomingen die het Rekenhof heeft vastgesteld, konden in onderling overleg met de dos-
sierbehandelaars worden opgelost, zonder dat daarvoor steeds schrifte-
lijke communicatie noodzakelijk was. Ontbrekende verantwoordings-stukken werden voorgelegd. Het Rekenhof acht het wel raadzaam dat 
de administratie voldoende zorg besteedt aan de samenstelling van de 
verantwoordingsdossiers.  
Het controleverslag werd op 16 juni 2009 voor commentaar voorgelegd 
aan de secretaris-generaal van het departement Economie, Weten-schapsbeleid en Innovatie en aan de administrateur-generaal van het Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 202
VLAAMS PARLEMENT Agentschap Economie. Zij maakten geen gebruik van de tegensprekelij-
ke procedure. 
 
Het Rekenhof heeft het verslag op 25 augustus 2009 bezorgd aan de Vlaamse minister van Economie en aan de Vlaamse minister van Inno-
vatie, die geen gebruik hebben gemaakt van de tegensprekelijke proce-
dure.  
4.2.6 Onderwijs en Vorming  
Het Rekenhof heeft in de visumdossiers slechts een beperkt aantal te-
kortkomingen vastgesteld. Het acht het wel raadzaam dat de administra-
tie erover waakt dat de vereiste verklaringen of vermeldingen worden 
aangebracht op de verantwoordingsstukken.  
Het controleverslag werd op 26 mei 2009 voor commentaar voorgelegd 
aan de secretaris-generaal van het departement Onderwijs en Vorming, de administrateur-generaal van het A gentschap voor Onderwijsdiensten, 
de waarnemend administrateur-generaal van het Agentschap voor Ho-ger Onderwijs, Volwassenenonderwijs en Studietoelagen en de admini-strateur-generaal van het Agentschap voor Onderwijscommunicatie. Op 
3 juni 2009 deelde de secretaris-generaal mee dat de interne controle-
actoren op de financiële dienst in kennis werden gesteld van de opmer-kingen van het Rekenhof. In de financiële dienst zal, in het kader van de opbouw van een interne kwaliteitscontrole, jaarlijks een eigen steek-
proefsgewijze controle worden opgezet. 
 Het Rekenhof heeft het verslag op 18 augustus 2009 bezorgd aan de 
Vlaamse minister van Onderwijs en Vorming, die geen gebruik heeft 
gemaakt van de tegensprekelijke procedure. 
 
4.2.7 Welzijn, Volksgezondheid en Gezin  
Het Rekenhof stelde vast dat de administratie niet altijd voldoende aan-
dacht besteedt aan de aanwezigheid van de vereiste verantwoordings-
stukken of de ingediende stukken niet altijd aan een grondige controle 
onderwerpt. De administratie dient de kwaliteit van de interne controle verder uit te bouwen. Op basis van intern uitgewerkte processen en pro-
cedures dienen eventuele tekortkomingen, ontoereikende verantwoor-
ding, misbruiken en onnauwkeurigheden tijdig te worden gedetecteerd en rechtgezet. De administratie dient de uitgaven met de nodige zorg-
vuldigheid te controleren en goed te keuren, opdat de rechtmatigheid, 
rechtszekerheid en wettigheid worden verzekerd. De effectieve toepas-sing van de vastgelegde controles dient op regelmatige tijdstippen het 
voorwerp uit te maken van monitoring en evaluatie.
  
Het controleverslag werd op 21 april 2009 voor commentaar voorgelegd 
aan de secretaris-generaal van het departement Welzijn, Volksgezond-
heid en Gezin en aan de administrateur-generaal van het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid. Zij legden hun gezamenlijk antwoord 
over op 25 mei 2009. De administratie betwistte de controleresultaten 203 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT niet. Zij is van oordeel dat het merendeel van de tekortkomingen eerder 
het gevolg is van onvolkomenheden bij de op- of samenstelling van het 
dossier en zou aan de dossierbehandelaars daarvoor de nodige aan-
dacht vragen. Een aantal tekortkomingen zijn het gevolg van onvol-doende kennis van de wetgevingen betreffende de overheidsopdrachten 
en de rijkscomptabiliteit. Het departement zou initiatiecursussen organi-
seren om dat te verhelpen, maar wees ook op de complexiteit van de overheidsopdrachtenwetgeving, met het risico op fouten. Het verslag 
werd op voornoemde datum ook ter informatie toegezonden aan de ad-
ministrateur-generaal van het Agentschap Jongerenwelzijn en aan de waarnemend administrateur-generaal van de Inspectie Welzijn, Volks-
gezondheid en Gezin, maar het verslag bevatte geen opmerkingen over 
de visumuitgaven van die agentschappen.  
Het verslag werd op 7 juli 2009 bezorgd aan de Vlaamse minister van 
Welzijn, Volksgezondheid en Gezin, die geen gebruik heeft gemaakt van de tegensprekelijke procedure.  
 
4.2.8 Cultuur, Jeugd, Sport en Media  
dacht besteedt aan de aanwezigheid van verantwoordingsstukken en de 
ingediende stukken niet altijd aan een grondige controle onderwerpt. De administratie dient de kwaliteit van de interne controle verder uit te bou-wen. Op basis van intern uitgewerkte processen en procedures dienen 
eventuele tekortkomingen, ontoereikende verantwoording, misbruiken 
en onnauwkeurigheden tijdig te worden gedetecteerd en rechtgezet. De administratie dient de uitgaven met de nodige zorgvuldigheid te controle-
ren en goed te keuren, opdat de rechtmatigheid, rechtszekerheid en 
wettigheid worden verzekerd. De effectieve toepassing van de vastge-
legde controles dient op regelmatige tijdstippen het voorwerp uit te ma-
ken van een monitoring en evaluatie.  
aan de secretaris-generaal van het departement Cultuur, Jeugd, Sport en Media, aan de administrateur-generaal van het agentschap Kunsten en Erfgoed en aan de waarnemend administrateur-generaal van het 
agentschap Sociaal Cultureel Werk voor Jeugd en Volwassenen. Aan-
gezien het verslag uitsluitend opmerkingen bevatte over de visumuitga-ven van het departement, hebben beide agentschappen niet gerea-
geerd. In zijn antwoord van 8 mei 2009 weerlegde het departement de 
gesignaleerde tekortkomingen niet. Wat betreft de opmerkingen over twee voor grondige controle geselecteerde basisallocaties (programma 
HA, basisallocatie 1289 B en programma HC, basisallocatie 1236 B), 
heeft het departement de administratieve werkwijze en de dossierbe-handeling nader toegelicht. Ook werd meegedeeld welke acties werden 
ondernomen ingevolge de opmerkingen. De leidend ambtenaar bracht 
het dalend aantal geformuleerde opmerkingen in vergelijking met de vorige controleverslagen in verband met de maatregelen die werden 
genomen om tegemoet te komen aan de eerdere aanbevelingen van het 
Rekenhof. In 2008 werden een aantal opleidingen georganiseerd. Bo-
vendien werd een interne werkgroep opgericht die de diverse subsidie-Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 204
VLAAMS PARLEMENT besluiten heeft geëvalueerd en een aantal sjablonen heeft opgemaakt 
die door alle personeelsleden van de entiteit kunnen worden gebruikt. 
De procedure inzake de opvolging van de tekortkomingen blijft behou-
den en de vereffeningsdossiers moeten een bewijs van de uitgevoerde controle blijven bevatten. Het departement stelde dat de controleresulta-
ten over 2008 vooral wijzen op de noodzaak om de al genomen initiatie-
ven op geregelde tijdstippen te herhalen, waartoe het zich opnieuw heeft geëngageerd.  
 
Op 16 juni 2009 bezorgde het Rekenhof het verslag aan de minister-president van de Vlaamse Regering en Vlaams minister van Media, als-
ook aan de Vlaamse minister van Cultuur, Jeugd en Sport. Zij stuurden 
op respectievelijk 12 juli 2009 en 6 juli 2009 een reactie. In beide ant-woorden werd meegedeeld dat de engagementen die door de secreta-
ris-generaal werden geformuleerd om een blijvende zorgvuldige aanpak 
bij de behandeling van financiële dossiers te verzekeren, worden onder-schreven. 
 
4.2.9 Werk en Sociale Economie  
tie van Financiën en de controleurs van de vastleggingen vooraleer de dossiers over te zenden aan het Rekenhof. De tekortkomingen die het Rekenhof heeft vastgesteld, konden in onderling overleg met de dos-
sierbehandelaar snel en efficiënt worden opgelost. Ontbrekende verant-
woordingsstukken werden steeds voorgelegd. Het Rekenhof acht het wel raadzaam dat de administratie voldoende zorg besteedt aan de sa-
menstelling van de verantwoordingsdossiers. 
 
aan de secretaris-generaal van het departement Werk en Sociale Eco-nomie en aan de administrateur-generaal van het Vlaams Subsidie-
agentschap voor Werk en Sociale Economie. De administratie heeft 
geen gebruik gemaakt van de tegensprekelijke procedure.  Het Rekenhof heeft het verslag op 25 augustus 2009 bezorgd aan de 
Vlaamse minister van Sociale Economie en de Vlaamse minister van 
Werk, die geen gebruik hebben gemaakt van de tegensprekelijke proce-dure. 
 
4.2.10 Landbouw en Visserij  
Het Rekenhof heeft in de visumdossiers een beperkt aantal fouten of 
onregelmatigheden vastgesteld. Het acht het wel raadzaam dat de ad-
ministratie meer zorg besteedt aan de documentatie van de verantwoor-dingsdossiers, meer bepaald aan de stukken en de vermeldingen waar-
uit haar controleverrichtingen moeten blijken. Verder beveelt het Reken-
hof aan dat er nauwlettender wordt toegezien op de naleving van de contractuele bepalingen inzake overheidsopdrachten. Met het oog op de 
gelijke behandeling van de begunstigden verdient het aanbeveling dat 205 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT ook inzake niet-gereglementeerde subsidies altijd wordt uitgegaan van 
objectieve criteria voor de beoordeling van de aanvragen en de vaststel-
ling van de subsidiëringsmodaliteiten. 
 Het controleverslag werd op 31 maart 2009 voor commentaar voorge-
legd aan de secretaris-generaal van het departement Landbouw en Vis-
serij. Het werd ter informatie ook bezorgd aan de administrateur-generaal van het agentschap voor Landbouw en Visserij en de admini-
strateur-generaal van het Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek 
maar het verslag bevatte geen opm erkingen over de visumuitgaven van 
deze agentschappen. De secretaris-generaal deelde op 28 april 2009 
mee dat in de toekomst rekening zou worden gehouden met de gefor-
muleerde opmerkingen en aanbevelingen. Zo werd in de tweede helft van 2008 een specifiek op leveringen en diensten gerichte maatoplei-
ding overheidsopdrachten georganiseerd, die werd gevolgd door het 
merendeel van de personeelsleden die bij de behandeling van over-heidsopdrachten zijn betrokken. 
 
Het Rekenhof heeft het verslag op 26 mei 2009 bezorgd aan de minis-ter-president van de Vlaamse Regering en Vlaams minister van Land-
bouw, Zeevisserij en Plattelandsbeleid, die geen gebruik heeft gemaakt 
van de tegensprekelijke procedure.   
4.2.11 Leefmilieu, Natuur en Energie 
Het Rekenhof heeft diverse inbreuken vastgesteld op de wettelijke en 
reglementaire bepalingen betreffende de overheidsopdrachten. De voorgelegde verantwoordingsdossiers, zowel inzake overheidsopdrach-
ten als subsidies, waren meermaals onvolledig. Het Rekenhof beveelt 
dan ook aan dat de administratie: 
 beter toeziet op de naleving van de regels voor overheidsopdrachten, 
inclusief de procedurevoorschriften en formaliteiten met betrekking 
tot de gunning, de uitvoering en de oplevering van de opdrachten; 
 meer zorg besteedt aan de samenstelling van de verantwoordings-
dossiers.  
Het controleverslag werd op 15 april 2009 voor commentaar voorgelegd aan de administratie. De secretaris-generaal van het departement Leef-milieu, Natuur en Energie deelde in zijn antwoord van 8 mei 2009 mee 
dat de afdelingshoofden van het departement op de hoogte werden ge-
bracht van de aanbevelingen van het Rekenhof. Hij vroeg enkele vergis-singen in begrotingsartikels te corrigeren. In zijn antwoord van 5 mei 
2009 wees de administrateur-generaal van het Instituut voor Natuur- en 
Bosonderzoek erop dat voor de aankoop van een dienstvoertuig wel 
degelijk mededinging was georganiseerd door verschillende garages of 
leasingmaatschappijen aan te schrijven en dat de administratie, verant-woordelijk voor de aankoop van wagens, had verzekerd dat de omzend-brief van 23 juni 2004 was gevolgd. De administrateur-generaal van het 
Agentschap voor Natuur en Bos wees er in haar brief van 14 mei 2009 
op dat alle ontbrekende verantwoordingsstukken op verzoek van het Rekenhof aan de ordonnanceringsdossiers werden toegevoegd. Verder Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 206
VLAAMS PARLEMENT merkte zij op dat de opmerkingen over de vorm van de ordonnancering 
dateren van de periode eind 2007-begin 2008 en kunnen worden be-
schouwd als opstartproblemen, aangezien toen de nieuwe structuur bij 
het agentschap werd ingevoerd. Ten slotte deelde zij mee dat binnen het ANB strikt gevolg zal worden gegeven aan de aanbevelingen van 
het Rekenhof en vermeldde zij concrete maatregelen die al werden ge-
nomen. De administrateur-generaal van het Vlaams Energieagentschap deelde op 24 april 2009 mee dat hij kennis heeft genomen van de aan-
bevelingen van het Rekenhof en dat zijn agentschap bij het indienen van 
de ordonnanceringsdossiers extra aandacht zal schenken aan de nale-ving van de regels betreffende de overheidsopdrachten en aan de sa-
 Op 23 juni 2009 werd het verslag bezorgd aan de Vlaamse minister van 
Energie, Leefmilieu en Natuur, die geen gebruik heeft gemaakt van de 
tegensprekelijke procedure.  
4.2.12 Mobiliteit en Openbare Werken  
Het Rekenhof heeft weinig fouten of onregelmatigheden vastgesteld. 
Ten opzichte van voorgaande jaren is er opnieuw een verbetering van 
de dossiers vastgesteld. De boekhouding spant zich in om de kwaliteit 
van de dossiers op een hoog niveau te houden. Het Agentschap Mari-tieme Dienstverlening en Kust moet bij overheidsopdrachten wel nauw-gezet blijven toezien op de nalev ing van de algemene aannemingsvoor-
waarden. Specifiek wordt verwezen naar de regelgeving betreffende de toepassing van boeteclausules. Met het oog op het vermijden van ver-wijlintresten verdient het aanbeveling de nodige maatregelen te treffen 
voor een betere opvolging van de betaalstatus van de dossiers. 
 
Het controleverslag werd op 15 juli 2009 voor commentaar voorgelegd 
aan de secretaris-generaal van het departement Mobiliteit en Openbare Werken, aan de administrateur-generaal van het Agentschap Wegen en 
Verkeer en aan de administrateur-generaal van het Agentschap voor 
Maritieme Dienstverlening en Kust. De agentschappen hadden geen opmerkingen bij het verslag. De secretaris-generaal deelde in zijn ant-woord mee akkoord te gaan met de opmerking over de inhouding van 
boetes. Er zou worden op toegezien dat de regelgeving correct wordt 
toegepast. De niet-aangerekende boetes werden zoals gebruikelijk op de eerstvolgende factuur van de betrokken leverancier afgehouden. Hij 
beaamde dat nog steeds een aanzienlijk bedrag aan verwijlintresten 
wordt betaald. Alle verantwoordelijke leidend ambtenaren van het be-leidsdomein MOW zijn zeer begaan met deze problematiek. Zo heeft het 
managementcomité van het ministerie MOW al op 13 maart 2007 beslist 
dat er maandelijks zou worden gerapporteerd over de evolutie van de verwijlintresten. Op basis van deze rapporten volgt elke entiteit de evolu-
tie nauwgezet op in hun respectievelijke directiecomités. Die systemati-
sche opvolging is voor alle betrokken afdelingshoofden een aansporing om permanent de genomen maatregelen te bewaken en eventueel bij te 
sturen. Het departement was verheugd dat het Rekenhof een gestage 
verbetering van de kwaliteit van de betalingsdossiers bevestigt. Samen met alle afdelingen van het beleidsdomein MOW doet de afdeling Begro-207 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT ting en Boekhouding al enkele jaren bijzondere inspanningen om de 
kwaliteit van de inkomende en de uitgaande dossiers te verhogen, dit 
door middel van infosessies, opleidingen, publicaties via het internet en 
mondelinge en schriftelijke toelichtingen bij individuele dossiers.  
Het Rekenhof heeft het verslag op 21 september 2009 bezorgd aan de 
Vlaamse minister van Mobiliteit en Openbare Werken, die geen gebruik heeft gemaakt van de tegensprekelijke procedure. 
 
4.2.13 Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend erfgoed  
onregelmatigheden vastgesteld. Het beveelt wel aan dat bij de opmaak 
van de begroting beter rekening wordt gehouden met de aangegane verbintenissen. 
 
Op 24 maart 2009 bezorgde het Rekenhof zijn controleverslag aan de administratie. De secretaris-generaal van het departement Ruimtelijke 
Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erfgoed en de administrateur-
generaal van het Agentschap Wonen – Vlaanderen hebben geen ge-bruik gemaakt van de mogelijkheid om hun commentaar op het verslag 
mee te delen. Het verslag aan de administratie bevatte geen opmerkin-
gen voor het Agentschap RO - Vlaanderen en het Agentschap Inspectie RWO.   
Het Rekenhof heeft het verslag op 19 mei 2009 bezorgd aan de Vlaam-
se minister van Ruimtelijke Ordening en de Vlaamse minister van Wo-nen, die geen gebruik hebben gemaakt van de tegensprekelijke proce-
dure. 
 
4.3 Aanbevelingen 
In het algemeen dient de administratie: 
 de kennis van de wetgevingen betreffende overheidsopdrachten 
verder uit te bouwen; 
 meer zorg te besteden aan de volledigheid van de verantwoordings-
bundels. 
Een meer doorgedreven interne controle kan het aantal tekortkomingen 
beperken.  Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 208
VLAAMS PARLEMENT 5 Kleine gereglementeerde subsidies 
5.1 Controlemethodiek 
Voor een aantal kleine gereglementeerde subsidies voert het Rekenhof 
een a-posterioricontrole uit op de betalingsdossiers. Het onderzoek be-
helst niet alleen de controle van de wettelijkheid, de werkelijkheid en de 
regelmatigheid van de uitgaven, maar ook de kwaliteit van de regelge-ving en de controle door de administratie. 
 
5.2 Subsidies voor de VZW’s Huis van het Neder-
lands 
5.2.1 Onderzoek 
Voor de beleidsdomeinen Bestuurszaken en Onderwijs en Vorming 
heeft het Rekenhof de subsidies aan de VZW’s Huis van het Nederlands 
onderzocht. Het heeft zijn controleverslag op 6 april 2010 aan de 
Vlaamse minister van Bestuurszaken, Binnenlands Bestuur, Inburgering, Toerisme en Vlaamse Rand en aan de Vlaamse minister van Onderwijs, 
Jeugd, Gelijke Kansen en Brussel bezorgd. 
 
5.2.2 Subsidieregeling 
De Huizen van het Nederlands  werden in 2004 opgericht(
262) als dienst-
verlening voor anderstaligen die met het oog op sociale, professionele of 
educatieve redzaamheid Nederlands willen leren. De huizen moeten 
anderstaligen op een deskundige en neutrale wijze oriënteren naar het meest gepaste aanbod Nederlands tweede taal en zo bijdragen tot de 
integratie van anderstalige volwassenen en de inburgering van de an-
derstalige nieuwkomers.   
De Vlaamse overheid erkent en subsidieert acht Huizen van het Neder-
lands: drie stedelijke (Antwerpen, Brussel en Gent) en vijf provinciale (een per Vlaamse provincie). De provinciaal georganiseerde huizen 
kunnen tot vijf erkende antennes(
263) oprichten in hun werkingsgebied en 
ook het Huis van het Nederlands Brussel kan een erkende antenne op-richten. Samen tellen ze meer dan dertig vestigingsplaatsen en een ne-
gentigtal personeelsleden.  
 
262  Decreet van 7 mei 2004 en het besluit van de Vlaamse Regering van 22 juli 2005 
betreffende de Huizen van het Nederlands. 
263  Vestigingsplaatsen buit en de hoofdvestigingsplaats. 209 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT De Huizen van het Nederlands zijn verenigingen zonder winstoogmerk. 
Hun bestuursorganen bestaan uit vertegenwoordigers van instellingen die in hun werkingsgebied liggen(
264). 
 Het budget voor de subsidies aan de Huizen van het Nederlands be-droeg voor 2008 en 2009 respectievelijk 4,164 en 4,266 miljoen EUR(
265). Daarvan kende de Vlaamse Regering respectievelijk 3,924 en 
4,026 miljoen EUR toe. Sinds 2008 ontvangen de huizen in het kader van de Vlaamse wooncode ook facultatieve toelagen ter financiering van hun bijkomende inspanningen naargelang hun aantal intakes en opvol-gingsacties(
266). Zij bedroegen voor 2008 en 2009 telkens 240.000 EUR.  
 Het globale krediet van 3.924.000 EUR voor 2008 hield een aantal for-faitaire bedragen en een variabel te verdelen bedrag in. Het forfaitaire gedeelte bestond in een bedrag van 50.000 EUR per Huis van het Ne-derlands en 12.500 EUR per erkende antenne. Na aftrek van de forfai-taire bedragen, werd het resterende variabele kredietgedeelte verdeeld over de acht huizen op grond van het aantal geregistreerde cursisten in het geautomatiseerd registratiesysteem tijdens de voorafgaande referte-periode(
267). Het Huis van het Nederlands Brussel ontvangt daarbij ten 
minste 15 % van het variabele gedeelte.  De uitbetaling van de subsidie verloopt langs vier schijven van telkens 25%(
268). De schijven zijn onderworpen aan het voorafgaand visum van 
het Rekenhof. Uit gesprekken met de administratie bleek dat dit mecha-nisme de huizen, vooral in het begin van het lopende werkjaar, verplicht een groot deel van hun werking voor te financiering. Dat noopt ze tot de aanleg van grote reserves tegen liquiditeitsproblemen.  
5.2.3 Controleresultaten 
De subsidie aan de Huizen van het Nederlands valt onder twee beleids-
domeinen. Enerzijds handelt het agentschap voor Hoger Onderwijs, Volwassenenonderwijs en Studietoelagen de subsidies administratief af(
269), anderzijds stuurt de Vlaamse minister van Inburgering(270) de hui-
zen aan.  
  
264  Centra voor basiseducatie, centra v oor volwassenenonderwijs, universitaire talen-
centra, onthaalbureaus, centra voor beroepsopleiding van de VDAB, Syntra-
opleidingsplaatsen en lokale overheden. 
265  Basisallocatie FH3302D, subsidies aan de VZW’s “Huis van het Nederlands”.  
266  Besluit van de Vlaamse Regering van 10 oktober 2008 tot wijziging van de beslui-
ten van 22 juli 2005 betreffende de Huizen v an het Nederlands en van 12 oktober 
2007 tot reglementering van het sociale huurst elsel ter uitvoering van titel VII van 
de Vlaamse Wooncode. 
267  Van 1 oktober van het jaar n-2 tot en me t 30 september van het jaar n-1. Het gaat 
hierbij zowel om eerste aanmeldingen als om heraanmeldingen, waarbij een nieuwe 
doorverwijzing nodig is. 
268  Op 1 april, 1 augustus en 1 december van het lopende werkjaar en op 1 mei van 
het volgende werkjaar, na indiening van het verantwoordingsdossier. 
269  De kredieten staan ook in de begroti ng onder het beleidsdomein Onderwijs en 
Vorming. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 210
  
270  Hij is ook de ordonnancerende minister.   In 2009 heeft het agentschap voor Hoger Onderwijs, Volwassenenon-
derwijs en Studietoelagen een analyse doen maken van het financie-ringsysteem van de Huizen van het Nederlands(
271). Uit deze studie 
bleek dat het huidige financieringsmechanisme, behalve een aantal sterke punten(
272), op enkele vlakken tekortschoot: 
 De verspreiding over twee beleidsdomeinen(273). 
 De gesloten enveloppe brengt met zich dat een toelagestijging voor 
een huis dankzij een toename van het aantal intakes, ten koste gaat van de toelagen van de andere huizen(
274). Een huis dat in zijn groei 
geen gelijke tred houdt met de andere huizen, zal zijn subsidie dus zien dalen. Dit bemoeilijkt een strategie op lange termijn, aangezien de huizen geen zicht hebben op de stijging van de aantallen intakes in de andere huizen. 
 Er wordt onvoldoende rekening gehouden met de verschillen in de 
kostenstructuur van de provinciale en de stedelijke Huizen van het Nederlands. Zo hebben de stedelijke huizen hogere huisvestings-,  energie- en waterkosten, terwijl de provinciale huizen hogere trans-port- en telefoniekosten hebben(
275). 
 De Huizen van het Nederlands moeten grote reserves aanleggen 
om hun werking voor te financieren. 
 Uit de gesprekken met de administratie bleek een gebrek aan inhoude-lijke controle op de subsidiëring:  
 Een deel van 2008 was geen enkele medewerker voltijds met een 
dergelijke controle belast(
276). Sinds begin 2009 volgt één fulltime 
medewerker de subsidiestroom.  
 De Huizen van het Nederlands ontvangen niet alleen subsidies van 
de Vlaamse Regering, maar ook van het Europees Sociaal Fonds 
(ESF) en van de steden. Aangezien Onderwijs geen inzage heeft in de jaarrekeningen en balansen van de Huizen van het Nederlands, heeft het geen zicht op deze bijkomende subsidiestromen en kan het niet controleren op eventuele dubbele subsidiëring. 
271  AHOVOS – Studieopdracht: Analyse van het financieringssysteem van de Huizen 
van het Nederlands.  Eindrapport, 30 juni 2009. 
272  De outputgerichtheid (v erband subsidiebedrag - aantal intakes), de bestedingsvrij-
heid, de onmogelijkheid van kredietoverschrijding en de consideratie voor het aan-
tal vestigingen per Huis. 
273  Dat bemoeilijkt de communicatie, info rmatieverstrekking en onderlinge rapportering, 
maar biedt wel het voordeel dat de ma terie vanuit twee verschillende invalshoeken 
wordt benaderd. 
274  Een stijging van de intakes kan imme rs het begrotingsbudget  niet doen groeien. 
275  De reglementering houdt geen rekeni ng met de patrimoniale bezittingen van de 
huizen. Een huis dat kosteloos een gebouw ter beschikking krijgt, is dus bevoor-
deeld tegenover de andere. 
276  Één boekhoudkundig medewerker werkte deel tijds aan de uitbetaling van de subsi-
dieschijven. 211 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  De Huizen van het Nederlands leveren gegevens aan die zij uit de 
Kruispuntbank Inburgering halen, zoals het aantal intakes. Zij bren-
gen deze gegevens echter zelf in de Kruispuntbank in en de admi-
nistratie kan niet nagaan of zij stroken met de werkelijkheid. Ook een controle op de gehanteerde invoerprocessen is onbestaand. 
 Bij zijn grondige controle van de betalingsdossiers voor 2008 en 2009 
deed het Rekenhof de volgende vaststellingen:  
 De administratie heeft geen schriftelijke procedure opgesteld voor 
de behandeling van de subsidies voor de Huizen van het Neder-
lands(
277).  
 De administratie waakt er niet over dat de controleur niet ook tus-
senbeide is gekomen in de subsidiebehandeling of -beslissing. Aangezien slechts één persoon belast is met de controle van de 
Huizen van het Nederlands, houdt dat een reëel risico in.  
 De Huizen van het Nederlands hebben regelmatig uitstel gekregen 
voor de aanlevering van gegevens(
278).  
 Uit de betalingsdossiers blijkt dat de administratie de staving- en 
verantwoordingsstukken in de mate van het mogelijke heeft doorge-
nomen en gecontroleerd, maar zij beschikt niet over de mogelijkheid 
de intakegegevens ten gronde te controleren. De controle blijkt ook 
uit de briefwisseling tussen de huizen en de administratie Onderwijs en Vorming. 
 De administratie leefde de uitbetalingsmodaliteiten na en betaalde 
aan de juiste begunstigden. 
 
5.2.4 Conclusies 
De controle op de subsidiëring van de Huizen van het Nederlands ver-
toont een aantal gebreken. Enerzijds is er geen schriftelijke procedure 
voor de dossierbehandeling en is er een gebrek aan functiescheiding. Anderzijds kan de administratie o.a. door personeelsgebrek de intake-
gegevens die de huizen aanleveren niet ten gronde controleren en heeft 
zij geen zicht op mogelijke andere subsidies (Europese of stedelijke), wat een risico op dubbele subsidiëring meebrengt. Ten slotte kan het feit 
dat de subsidiëring onder twee beleidsdomeinen valt, problemen van 
communicatie, informatieverstrekking en onderlinge rapportering veroor-zaken. 
 
277  De huizen leggen op geregelde tijdstippen (vóór 31 oktober en vóór 31 maart) een 
aantal documenten voor in de zogenaam de oktober- en maartdossiers. 
278  Vertragingen waren meestal te wijten aan de laattijdige samenkomst van de raden 
van bestuur van de Huizen van het Neder lands. De decreetgever heeft de Vlaamse 
Regering gemachtigd in dit geval adminis tratieve boeten op te leggen. Wel kan er 
om specifieke gemotiveerde redenen van de termijn worden afgeweken. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 212
VLAAMS PARLEMENT 5.2.5 Aanbevelingen 
 De administratie dient een schriftelijke procedure vast te stellen voor 
de dossierbehandeling. 
 De administratie moet de eventuele onmogelijkheid van functie-
scheiding compenseren met een andere manier van risicobeheer-
sing, zoals een tweede controle. 
 Aangezien het bewijs van het aantal intakes bepalend is voor het 
subsidiebedrag, is het aangewezen de administratie in staat te stel-len zich te vergewissen van de correctheid van de aangeleverde in-
takegegevens, eventueel met een klemtoon op de controle van de 
processen die de huizen volgen bij de afhandeling van de intakes. 
 De administratie dient in staat te zijn zich te vergewissen van even-
tuele andere subsidies voor de Huizen van het Nederlands.  
 
5.2.6 Antwoord van de minister 
De Vlaamse minister van Onderwijs heeft niet gereageerd op het verslag 
van het Rekenhof, maar de Vlaamse minister van Inburgering heeft op 6 
mei 2010 een antwoord bezorgd waarin hij stelde de conclusies en aan-bevelingen van het Rekenhof uitvoerig te hebben besproken met de 
afdeling Volwassenenonderwijs van het  Agentschap voor Hoger Onder-
wijs, Volwassenenonderwijs en Studietoelagen. De minister reikte in zijn 
antwoord bovendien de volgende argumenten aan: 
 Tegen juli 2010 zou de afdeling Volwassenenonderwijs de proces-
sen voor de subsidiëring van de Huizen van het Nederlands uit-
schrijven. 
 Volgens de minister worden het proces en het eindproduct voldoen-
de bewaakt: de beleidsondersteuner verzamelt de data en berekent 
de subsidies, het begrotingssteunpunt van de afdeling controleert 
die berekening en handelt administratief af. Uit het onderzoek blijkt echter dat de tweede controle alleen een oppervlakkige boekhoud-
kundige afhandeling betreft, namelijk de uitbetaling van de subsidie, 
en geen inhoudelijke controle. 
 De minister beaamde dat de administratie niet in staat was de aan-
geleverde intakeaantallen te controleren, maar stelde dat zij intus-sen zelf de gegevens uit de database kan opvragen. In het nieuwe databasemodel zou overigens een controle geïntegreerd worden. 
 De minister is het ermee eens dat de administratie geen zicht heeft 
op mogelijke andere subsidies die de Huizen van het Nederlands 
ontvangen en deelde mee dat zijn kabinet in mei 2010 in samen-
spraak met de administratie een beleidsevaluatie zou starten om het financieringsmechanisme eventueel aan te passen. De conclusies 
en aanbevelingen van het Rekenhof zullen als input dienen. 
 Dat de Huizen van het Nederlands onder twee beleidsdomeinen 
vallen, acht de minister niet problematisch, aangezien de communi-
catie tot op heden prima loopt. 
 213 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 5.3 Subsidies voor bedrijfsbegeleiding in de biolo-
gische landbouw  
5.3.1 Onderzoek 
Voor het beleidsdomein Landbouw heeft het Rekenhof de subsidies aan 
centra voor bedrijfsbegeleiding in de biologische landbouw onderzocht. 
Het onderzoek had betrekking op de verrichtingen in het jaar 2008. Het 
Rekenhof heeft zijn bevindingen op 23 maart 2010 aan de Vlaamse mi-nister van Landbouw bezorgd. 
 
5.3.2 Subsidieregeling 
De decreetgever heeft de Vlaamse Regering in 1998 opgedragen in een 
steunregeling te voorzien, afhankelijk van de beschikbare begrotings-
kredieten, tot aanmoediging van de toepassing door landbouwers van milieuvriendelijke landbouwproductiemethoden(
279). Ter uitvoering daar-
van heeft de Vlaamse Regering in 2001 twee subsidiëringen in het leven 
geroepen(280): 
 een subsidie voor het opstellen van bedrijfsontwikkelingsplannen, 
 een subsidie voor het verzorgen van bedrijfsbegeleidingen. 
 De subsidietrekker is niet de landbouwer zelf, maar een door de minister 
van Landbouw erkend(
281) gespecialiseerd centrum dat het ontwikke-
lingsplan opstelt of de bedrijfsbegeleiding verzorgt. De bedrijfsontwikke-
lingsplannen zijn bestemd voor de landbouwers of kandidaat-
landbouwers die wensen om te schakelen naar de biologische produc-tiemethode of zich sinds kort in de omschakelingsperiode bevinden. De 
subsidie voor het opstellen van een bedrijfsontwikkelingsplan bedraagt 
868 EUR. Per landbouwbedrijf subsidieert de Vlaamse overheid maxi-maal één bedrijfsontwikkelingsplan. De minister heeft de elementen be-
paald die minimaal aan bod moeten komen in verkennende gesprekken 
met landbouwers en in het bedrijfsontwikkelingsplan.  
De bedrijfsbegeleiding richt zich tot landbouwers die de biologische pro-
ductiemethode effectief toepassen of al volop in omschakeling zijn. De subsidie bedraagt 496 EUR per bedrijf voor ten minste drie bedrijfsbege-
leidingen per jaar. Per landbouwer kan maximaal vijfmaal een beroep op 
de subsidie worden gedaan. Het bovengenoemde ministeriële besluit heeft ook voor de bedrijfsbegeleiding de minimale elementen bepaald. 
 
279  Decreet van 17 maart 1998 houdende dive rse beleidsbepalingen, artikel 10. 
280  Besluit van de Vlaamse Regering van 20 april 2001 houdende de erkenning en 
subsidiëring van centra voor bedrijf sbegeleiding in de biologische landbouw. 
281  Het besluit van de Vlaamse Regering somt  de erkenningscriteria op, o.m. beschik-
ken over ten minste één permanente kracht  die op het vlak van bedrijfsbegeleiding 
in de biologische landbouw deskundig is. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 214
De onderstaande tabel overziet de uitgaven (in EUR) voor de onderha-
vige subsidies in de periode 2007-2009 (onderdeel van basisallocatie 
31.09 van programma KD, die slaat op het ruimere kader van het Stra-tegische Plan Biologische Landbouw)(
282. 
 
 vastleggingen ordonnanceringen 
 aantal bedrag aantal bedrag 
2007 11 9.994,40 15 5.617,20 
2008 14 9.672,00 20 10.341,60 
2009 29 19.716,00 13 7.192,00 
 
5.3.3 Controleresultaten 
De Afdeling Duurzame Landbouwontwikkeling van het Departement 
Landbouw en Visserij beheert de betrokken dossiers. Het besluit van de Vlaamse Regering heeft nochtans het Agentschap voor Landbouw en 
Visserij bevoegd gemaakt voor het beheer van de subsidie. De begro-
tingskredieten staan trouwens ook onder de uitgaven van het departe-ment. De administratie heeft meegedeeld dat het besluit van de Vlaam-
se Regering op korte termijn zal worden geëvalueerd en aangepast aan 
de bestaande praktijk. Het beheer van de subsidie is echter een be-leidsuitvoerende taak, die, conform het kaderdecreet bestuurlijk beleid 
van 18 juli 2003, in principe aan een verzelfstandigd agentschap moet 
worden toevertrouwd.  
De minister heeft tot op heden vijf gespecialiseerde centra erkend. Alle 
erkenningsdossiers respecteerden de erkenningscriteria.  
Het Rekenhof onderzocht alle subsidiedossiers die de administratie in 
2007 of 2008 opstartte en die in 2008 tot een vastlegging of ordonnan-cering aanleiding gaven(
283). Het had geen opmerkingen over de dos-
sierinhoud, maar stelde vast dat de centra regelmatig een aantal proce-
durevoorschriften uit het ministerieel besluit overtraden: 
 Zo legden ze in twaalf gevallen de overeenkomsten met de land-
bouwer of kandidaat-landbouwer voor het opstellen van een be-
drijfsontwikkelingsplan of het verzorgen van de bedrijfsbegeleidin-gen laattijdig aan de administratie voor (na het verkennend gesprek of de eerste begeleiding). 
 In zeven dossiers kondigden de centra het verkennend gesprek of 
de bedrijfsbegeleidingen minder dan zeven dagen vooraf aan. 
 
282  De kredieten voor 2010 staan onder basisa llocatie KD016 - Overige exploitatiesub-
sidies aan andere producenten dan overheids bedrijven - stimulering biologische 
landbouw (gedeeltelijk met EU cofinanciering), van programma KD Landbouw-, 
Visserij-, en Plattelandsbeleid. 
283  In totaal zes dossiers bedrijfsontwi kkelingsplan en 22 dossiers bedrijfsbegeleiding. 215 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT De administratie merkte op dat landbouwers zich door onvoorziene om-
standigheden, zoals de plotselinge uitbraak van een gewasziekte, soms 
genoodzaakt zien een beroep te doen op de begeleider voor een drin-
gende tussenkomst. In dergelijke gevallen is het moeilijk of onmogelijk de voorgeschreven minimumtermijnen te respecteren. Dat probleem zou 
een aandachtspunt zijn bij de aangekondigde evaluatie van de regelge-
ving. Inzake de bedrijfsontwikkelingsplannen, stelde de administratie dat bij een eerste contact tussen het centrum en de landbouwer al de ele-
menten worden besproken die volgens het ministerieel besluit onder-
werp moeten zijn van het verkennend gesprek.  
De vermelde onvoorziene omstandigheden verklaren echter niet alle 
vertragingen. Bovendien vereist overmacht een behoorlijke motivering. Het besluit van de Vlaamse Regering voorziet niet in een toepasselijke 
sanctiebepaling.  
 De administratie heeft voor het beheer van de subsidiedossiers bedrijfs-
begeleiding en bedrijfsontwikkelingsplan draaiboeken opgesteld die de 
controleprocedures gedetailleerd beschrijven. Er is een degelijke regi-stratie die een afdoende toetsing van de uitbetalingsaanvragen toestaat 
en de administratie heeft het recht te controleren bij de betrokken land-
bouwer. De draaiboeken voorzien in een grondige controle van 5% van de dossiers. 
 
5.3.4 Conclusies 
Het Departement Landbouw en Visserij beheert in de praktijk de subsi-
diedossiers bedrijfsbegeleiding en bedrijfsontwikkelingsplan, en niet het 
Agentschap voor Landbouw en Visserij, dat daar nochtans, overigens 
conform het kaderdecreet bestuurlijk beleid, mee is belast door de 
Vlaamse Regering en de minister. De controle van de dossiers wees uit 
dat de centra de overeenkomsten met de landbouwers en de aankondi-gingen van bedrijfsbezoeken vaak laattijdig ter kennis van de administra-
tie brachten, zonder dat daar een sanctiemogelijkheid tegenover staat. 
 
5.3.5 Aanbevelingen 
 De reglementaire bevoegdheidsregeling tussen departement en 
agentschap moet worden gerespecteerd. 
 De administratie moet erop toezien dat de erkende centra de over-
eenkomsten met landbouwers en de aankondigingen van introduc-
tiegesprekken en bedrijfsbezoeken tijdig melden, en dat zij over-
macht degelijk motiveren.  
 Om de naleving van de bovenver melde verplichtingen te handhaven 
is het aangewezen te onderzoeken of in een sanctie kan worden voorzien in regelgeving, zoals een inhouding van een gedeelte van 
de subsidie.  
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 216
VLAAMS PARLEMENT 5.3.6 Antwoord van de minister 
Op 1 april 2010 heeft de Vlaamse minister van Landbouw geantwoord 
dat hij geen opmerkingen bij het verslag had en dat hij de administratie 
opdracht heeft gegeven met de opmerkingen van het Rekenhof rekening 
te houden bij de herziening van de betrokken regelgeving.  217 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 6 Controle van de ontvangsten 
6.1 Inleiding 
Tot 2008 selecteerde het Rekenhof periodiek, op grond van risico-
inschatting, een aantal ontvangsten- en warenrekeningen voor grondige 
controle. Het was de bedoeling zo gedurende een meerjarige controle-
cyclus het totale controleveld van de rekeningen af te dekken.   
Bij de controle van de verrichtingen 2008 hield het Rekenhof rekening 
met het veranderde controlelandschap: in 2008 verving de Vlaamse overheid de 169 rekeningen van Vlaamse rekenplichtigen door één 
(bank)rekeningnummer per beleidsdomein en bracht zij het aantal re-
kenplichtigen terug tot één centrale rekenplichtige. In de praktijk oefenen de vroegere rekenplichtigen - niettegenstaande zij officieel geen reken-
plichtigen meer zijn - nog dezelfde werkzaamheden uit, maar zij geven 
hun resultaten door aan de centrale rekenplichtige, die ze in zijn eigen rekening verwerkt.  
 
Voor de selectie van grondig te controleren verrichtingen, heeft het Re-kenhof daarom zijn vroeger uitgangspunt, de rekeningen van de reken-
plichtigen, ingewisseld voor de ontvangstartikelen van de middelenbe-
groting.  
Voor de verschillende beleidsdomeinen heeft het Rekenhof dan ook de 
verrichtingen die in de periode van 1 januari 2008 tot 31 december 2008 werden aangerekend op een selectie van ontvangsten- of warenartike-
len aan een grondige controle onderworpen, die zich richtte op de as-
pecten boekhouddocumenten, budgettaire controle, regelmatigheid en administratieve omkadering.  
 
Het Rekenhof heeft de resultaten van deze controles aan de diverse administraties voorgelegd en hun reacties verwerkt in verslagen die het 
aan de Vlaamse minister voor Financiën en Begroting heeft voorgelegd, 
met afschriften aan de inhoudelijk bevoegde ministers. De Vlaamse mi-nister van Financiën en Begroting heeft tot op heden niet geantwoord.  
6.2 Beleidsdomein Diensten Algemeen Regerings-
beleid 
Voor het beleidsdomein Diensten Algemeen Regeringsbeleid heeft het Rekenhof het ontvangstenartikel ADON1601geselecteerd voor grondige 
controle. Het betreft ontvangsten uit wetenschappelijke en educatieve 
werking (fonds studiedienst van de Vlaamse Regering, artikel 80 van het decreet van 22 december 2006). De ontvangsten bestaan uit opbreng-
sten uit de verkoop van afgeschreven computers tegen sloopprijs, ont-
vangsten voor deelnames aan studiedagen, ontvangsten uit de over-eenkomst met het Agentschap voor Innovatie door Wetenschap en 
Technologie (IWT) voor het echtscheidingsproject  en ontvangsten uit de Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 218
VLAAMS PARLEMENT overeenkomst met het Nationaal Instituut voor de Statistiek (NIS), nu 
Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie (ADSE), voor de Generations and Gender Panel Study . De totale ontvangsten op dit 
artikel bedroegen in 2008 voor 23 transacties 
21.531,35 EUR.  
 Het Rekenhof formuleerde geen opmerkingen over de boekhouddocu-menten of de regelmatigheid van de ontvangsten. De budgettaire contro-le bracht evenwel aan het licht dat  twee ontvangsten van terugvorderin-
gen van personeelskosten ten onrechte op artikel ADON1601 werden geboekt. Dat toont aan dat er onvoldoende interne controle is.  In haar antwoord bevestigde de administrateur-generaal de foutieve boekingen en beloofde ze remediëring.   
6.3 Beleidsdomein Bestuurszaken 
Voor het beleidsdomein Bestuurszaken heeft het Rekenhof de ontvang-
stenartikelen 9BCOA1671 en 9CCOC1609 geselecteerd voor grondige 
controle. 
 Artikel 9BC0A1671 - Verkoop van publicaties, drukwerken, enz. aange-
kocht op bestaansmiddelen BZ
 - bevat de ontvangsten van de verkoop 
van bestekken voor overheidsopdrachten. Het Belgisch Staatsblad ver-meldt de kostprijs van deze bestekken. Het Kantoor voor Inzage en Ver-
koop van Bestekken verkocht de bestekken en bezorgde het departe-ment Bestuurszaken tweemaandelijkse overzichten van de verkochte 
bestekken. Vervolgens stortte het kantoor de verkoopbedragen op de 
rekening van de Vlaamse overheid. Dit kantoor staakte zijn activiteiten op 1 mei 2009. De verkoop verloopt nu langs het internet. In 2008 wer-
den nog acht ontvangsten geboekt voor in totaal 17.562,89 EUR.  
 Artikel 9CC0C1609 bevat de ontvangsten van de intendancediensten 
van het Kasteel Van Ham, die voortvloeien uit de verhuur van vergader-
zalen en uit catering. Deze dienst staakte zijn activiteiten in mei 2009. In 2008 werden op het artikel nog 65 ontvangsttransacties geboekt voor 
een totaal bedrag van 55.799,92 EUR. 
 Het Rekenhof heeft alle transacties die in 2008 op de artikelen 
9BCOA1671 en 9CCOC1609 zijn geboekt onderzocht. Het heeft bij zijn 
controle geen onregelmatigheden of tekortkomingen vastgesteld.  
6.4 Beleidsdomein Financiën en Begroting 
Voor het beleidsdomein Financiën en begroting heeft het Rekenhof de volgende ontvangstenartikelen voor grondige controle geselecteerd: 
 8CCO 87.10 - Wachtrekening onroerende voorheffing,  
 7CBO 10.79 - Correcties van foute verrichtingen,  
 7CBO 10.41 - NV Waarborgbeheer,  
 8CBO87.07 - Wachtrekening - FB,  219 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 8CBO 87.03 - Liggende gelden - FB. 
  Artikel 8CCO 87.10 is de wachtrekening voor de ontvangsten van onroe-
rende voorheffing die voortvloeien uit hoofdstuk XII (Onroerende voor-
heffing) van het decreet houdende bepalingen tot begeleiding van de aanpassing van de begroting 2001 van 6 juli 2001. Deze ontvangsten, die in 2008 bestonden in 1.088 transacties voor in totaal 
2.277.679.871,36 EUR, worden nadien verdeeld over de gemeenten, 
provincies en gewesten.  
Op artikel 7CBO 10.79 werden in 2008 acht correcties van foute verrich-
tingen geboekt voor een totaal van 412.720.729,53 EUR. De bank lag aan de basis van deze fouten. 
 
Op wachtrekening FB 8CBO87.07 komen de ontvangsten op het reke-ningnummer van Financiën en Begroting die niet onmiddellijk aan een 
vastgesteld recht kunnen worden gekoppeld. In 2008 ging het om zes 
transacties voor een totaal van 27.175,83 EUR.  
Artikel 8CBO 87.03, bestemd voor de liggende gelden van Financiën en 
Begroting, ontving in 2008 wegens onjuiste betalingsgegevens in één transactie 809,4 EUR niet uitgevoerde betalingen.   
De ontvangsten voor de NV Waarborgbeheer op artikel 7CBO 10.41 
betreffen de bijdragen voor de waarborgverstrekking en de invorderin-
gen van teruggewonnen gelden na waarborgopname, bv. uit de verkoop 
van de eigendommen waarvoor in de waarborg was voorzien. De Vlaamse Gemeenschap heeft een samenwerkingsakkoord met NV 
Waarborgbeheer gesloten, waarbij de NV de administratieve behande-
ling van de waarborgen op zich nam. Deze behandeling bestond in 2008 uit 364 transacties voor in totaal 6.075.893,04 EUR. Zij waren de input 
van de dagelijkse saldering van de rekening in het Orafinsysteem.  
 Het Rekenhof heeft geen opmerkingen geformuleerd over de boekhoud-documenten, de regelmatigheid van de ontvangsten, de budgettaire 
verwerking ervan of de administratieve omkadering. Het stelde wel vast 
dat het contract met de NV Waarborgbeheer in februari 2009 verviel en dat de uitgaven en verrichtingen sindsdien verder plaatsvonden zonder 
nieuw contract. Naar verluidt ligt een voorstel van contract bij de minister 
ter ondertekening. In het algemeen merkt het Rekenhof op dat een in de kern economische  materie is ondergebracht bij Financiën. De secretaris-
generaal argumenteerde dat binnen de uitgavenbegroting ook de kredie-ten voor het economisch overheidsinstrumentarium, waaronder de be-heersvergoeding aan de NV Waarborgbeheer en de verliesfinanciering 
waarborgregelingen, zijn ondergebracht bij het beleidsdomein Financiën 
en Begroting. Omdat de minister van Economie het contract blijft sluiten, stelt het Rekenhof dit in vraag.  
 
Het Rekenhof heeft de inningen op de gecontroleerde ontvangstenreke-ningen van Financiën en Begroting in orde bevonden.  
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 220
VLAAMS PARLEMENT 6.5 Beleidsdomein Onderwijs en Vorming 
Voor het beleidsdomein Onderwijs en Vorming heeft het Rekenhof ont-
vangstenartikel FC1604 geselecteerd voor grondige controle (Entree-
gelden, inschrijvingsgelden en schoolgelden – Diverse opbrengsten der 
inrichtingen en diensten). Deze ontvangsten kunnen worden onderver-deeld in vier categorieën: inschrijvingsgelden voor het toelatingsexamen 
arts en tandarts (in 2008 30 EUR per examenmoment, in totaal geraamd 
op 150.000 EUR), inschrijvingsgelden v oor het taalexamen over de ken-
nis van de Nederlandse taal in het onderwijs of de verplichte tweede taal 
in het lager onderwijs (4,96 EUR per examen, in totaal geraamd op 
2.000 EUR), inschrijvingsgelden en brochuregelden voor de Examen-commissie van de Vlaamse Gemeenschap (geraamd op 66.000 EUR) 
en terugbetalingen naar aanleiding van arbeidsongevallen met aanspra-
kelijke derde, bv. een voertuig dat een leraar op weg naar school aan-rijdt(
284) (in 2008 2,3 miljoen EUR). Al deze ontvangsten zijn contante 
rechten. Er wordt niet gewerkt met vastgestelde rechten en er zijn geen 
cashontvangsten mogelijk. Zij werden voor 2008 begroot op in totaal 
2.000.000 EUR. De werkelijk geïnde ontvangsten bedroegen 2.518.599,07 EUR. Noch van 2007, noch naar 2009 werden rechten 
overgedragen. 
 Het Rekenhof stelde vast dat de gecontroleerde ontvangsten alle correct 
werden verwerkt. De databank die de cel arbeidsongevallen bijhoudt, 
kon weliswaar de aantallen lopende dossiers, noch de totalen van de gevorderde bedragen of van de ontvangsten genereren, maar het op-
volgingssysteem zou sinds 2010 aangepast zijn. 
 De ontvangsten uit terugbetalingen uit arbeidsongevallen zouden vol-
gens het Rekenhof in bepaalde gevallen het best als vastgestelde rech-
ten kunnen worden beschouwd, in plaats van als contante rechten. De algemeen directeur reageerde positief op de aanbeveling van het Re-
kenhof minnelijke schikkingen of vergoedingskwijtingen voortaan als 
vastgesteld recht te beschouwen. Bij afhandelingen door rechtbanken kan dit volgens hem niet, omdat bij het bedrag dat de rechtbank heeft 
bepaald, nog intresten komen en de advocaten van de betrokken partij-
en de uiteindelijke betaling afhandelen.   
Het Rekenhof heeft onder meer de volgende aanbevelingen gedaan: 
 Voor de arbeidsongevallendossier s moet het opvolgingssysteem 
voldoende beheersinformatie ter beschikking stellen.  
 Met deze informatie kan de administratie het systeem van vastge-
stelde rechten toepassen als alle gerechtelijke beroepsmogelijkhe-
den zijn uitgeput of bij een minnelijke schikking. 
 
284  De Vlaamse Gemeenschap betaalt de wedde van de leraar door, maar vordert die 
terug van de verzekeringsm aatschappij van de autobestuurder. 221 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 6.6 Beleidsdomein Cultuur, Jeugd, Sport en Media 
Voor het beleidsdomein Cultuur, Jeugd, Sport en Media (CJSM) heeft 
het Rekenhof de volgende ontvangstenartikelen geselecteerd voor grondige controle: 
 programma Sport, artikel 3801, inning administratieve geldboetes 
dopingovertreders (art. 53, §2, van het decreet van 13 juli 2007), 
 programma Algemeen, artikel 3873, terugbetaling van toelagen 
CJSM. 
 
Niet-elite sporters die een dopingovertreding begaan moeten, volgens het decreet van 13 juli 2007 inzake medisch (en ethisch) verantwoorde sportbeoefening, voor een disciplinaire commissie verschijnen. Tegen de beslissing van deze commissie is beroep mogelijk bij de disciplinaire raad. Beide organen kunnen de sporter of de sportvereniging een admi-nistratieve boete opleggen. Deze boetes komen terecht in een begro-tingsfonds, samen met de terugbetaling van kosten (kosten voor de do-pingcontrole en procedurekosten). Dit fonds is in werking getreden op 1 januari 2008(
285). Het gaat dus om toegewezen ontvangsten, die be-
stemd zijn voor de bevordering v an medisch verantwoord sporten(286). In 
2008 leidden de 53.382 EUR vastgestelde rechten tot 22.965 EUR ont-vangsten en 1.395 EUR annulaties. De openstaande vastgestelde rech-ten bedroegen op 31 december 2008 29.022 EUR. In 2008 vonden 2.642 dopingcontroles plaats en werden 137 overtreders betrapt (5,2%).  De uitgaven op niet-gesplitste kredieten bedroegen voor het departe-ment CJSM in 2008 ongeveer 937 miljoen EUR. Zij bestonden vooral uit allerhande subsidies(
287). Sommige van deze subsidies vordert het de-
partement terug omdat de afrekening lager uitviel dan de subsidie of omdat niet werd voldaan aan de subsidievoorwaarden (bv. de voorleg-ging van een financiële afrekening). Deze terugbetalingen komen op artikel 3873 terecht. In 2008 leidden de 564.289 EUR uit 2007 overge-dragen vastgestelde rechten en de 893.039 EUR vastgestelde rechten 2008 tot 366.275 EUR ontvangsten en 33.600 EUR annulaties. De openstaande vastgestelde rechten bedroegen op 31 december 2008 1.057.453 EUR.  Het Rekenhof stelde vast dat de opvolging door de dienst Boekhouding van het departement voor een beperkt aantal terugvorderingsdossiers van op doping betrapte sporters, te wensen overliet, zodat enkele uit-spraken van de disciplinaire commissie zonder gevolg bleven. De voor-bereiding van de inschakeling van de Centrale Invorderingscel van het 
 
285  Artikel 94, eerste lid, van het beslu it van de Vlaamse Regering van 20 juni 
2008 houdende uitvoering van het decreet van 13 juli 2007 inzake medisch 
(en ethisch) verantwoorde sportbeoefening.  
286  Zie programma Sport, basisallocatie 1290, van de algemene uitgavenbe-
groting.  
287  De belangrijkste uitzonderingen zijn apparaatskredieten en dotaties aan 
openbare instellingen, zoals de Vlaamse Opera.  Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 222
VLAAMS PARLEMENT departement Financiën en Bestuur (CIC) in plaats van de regionale kan-
toren van Registratie en Domeinen (R&D) (en de effectieve inschakeling van de CIC sinds 2010) veroorzaakt bovendien vertragingen. Het mana-gementcomité van CJSM heeft op 8 december 2009 zijn goedkeuring gegeven aan de uitwerking van een samenwerking met de CIC daar-voor.  Doordat de terugvorderingsdossiers om privacyredenen niet de uit-spraak van het disciplinair orgaan bevatten, kan de dienst Boekhouding niet nagaan of het vastgesteld recht in overeenstemming is met de be-slissing. Het Rekenhof ging in bijna honderd dossiers na of de uitspraak een correct financieel gevolg kreeg. Het stelde vast dat een opgemaakt vastgesteld recht in drie gevallen achteraf onterecht werd geannuleerd en in twee gevallen onvoldoende invorderingsinspanningen met zich bracht. Volgens de secretaris-generaal was de boekhoudcel WVC-Bovenbouw verantwoordelijk voor de annulaties.  Voor twee artikel 3873-terugvorderingsdossiers moest de dienst Boek-houding een contant recht in plaats van een vastgesteld recht opmaken, omdat een dossierbeheerder het bestaan ervan niet meedeelde. Dat wijst op een risico op onvolledige terugvordering. Ook in deze dossiers verstrijkt overigens veel tijd tussen de overlegging van het dossier aan 
R 
& D en een eerste opvolging van de terugvordering. 
 
Het Rekenhof heeft dan ook onder meer de volgende aanbevelingen geformuleerd: 
 De dienst Boekhouding moet snel de CIC inschakelen bij terugvor-
deringsproblemen.  
 De dienst Boekhouding moet snel de opvolging van de aan Regi-
stratie en Domeinen (binnenkort de CIC) overgelegde terugvorde-
ringsdossiers starten. 
 De dossierbeheerder moet de dienst Boekhouding snel informeren. 
 De dossierbeheerder moet ook de uitspraken van de disciplinaire 
organen aan de dienst Boekhouding bezorgen, eventueel met schrapping van privacygevoelige passages.   
 De dossierbeheerder moet een afbetalingsplan opmaken en aan de 
dienst Boekhouding bezorgen.  
 De opmaak van contante rechten voor terugvorderingsdossiers en 
dubbele boekingen moeten worden vermeden. 
De secretaris-generaal antwoordde dat enkele aanbevelingen in de praktijk al werden uitgevoerd.  
 
6.7 Beleidsdomein Leefmilieu, Natuur en Energie 
Voor het beleidsdomein Leefmilieu, Natuur en Energie (LNE) heeft het 
Rekenhof de volgende ontvangstartikelen geselecteerd voor grondige 223 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT controle: 9LB0A0671, 9LB0C0671, 9LB0A7771, 9LB0A1171, 
9LB0A1190, 9LB0C1671, 9LB0C1271, 9LB0C3601 en 9LB0C3609.  
Artikel Budgettaire omschrijving(288) Ontvangsten in 
2008 (in EUR)(289) 
9LB0A0671 Diverse andere ontvangsten m.b.t. de be-
staansmiddelen LNE 41.060,75
9LB0C0671 Diverse andere ontvangsten LNE 40.003,42
9LB0A7771 Opbrengst verkoop roerende vermogens-
goederen aangekocht op de bestaansmidde-
len LNE 4.380,00
9LB0A1171 Terugbetaling van salarissen LNE 59.899,29
9LB0A1190 Salarissen en toelagen van personeelsleden 
van de diensten van de Vlaamse regering met verlof voor opdracht en/of waarvan het salaris ten laste wordt genomen door andere overheden of vakorganisaties LNE 41.717,67
9LB0C1271 Terugstorting geldvoorschotten LNE 352,53
9LB0C1671 Verkoop van publicaties, drukwerken, e.a. 
van het departement LNE 17.998,74
9LB0C3601 Ontvangsten m.b.t. het fonds voor de contro-
le op de uitvoerende taken van de brander- en stookolietechnici 399.615,00
9LB0C3609 Ontvangsten voortv loeiend uit de toepassing 
van de wetten en decreten op de ruilverkave-ling en de landinrichting (fonds Landinrich-ting) 1.742.496,26
 
Het Rekenhof heeft geconcludeerd dat het departement LNE de debiteu-renboekhouding op een degelijke, maar niet altijd efficiënte wijze voert:  
 De opvolging van de financiële verrichtingen en vastgestelde rech-
ten geschiedt bijna volledig extracomptabel.  
 De debiteurenbeheerder voerde fondsenbewegingen uit zonder te 
beschikken over de noodzakelijke opdracht daartoe van een ordon-
nateur.  
 De uitvoeringsdiensten informeren de debiteurenbeheerder niet 
altijd tijdig over de contante rechten en laten soms na de informatie over te leggen die nodig is voor een adequate controle op de ont-vangsten.  
 Het departement past de aanmaningsprocedure voor te innen vor-
deringen niet altijd strikt toe.  
 De budgettaire en boekhoudtechnische controle op de debiteuren-
boekhouding is ondermaats.  
 
288  Volgens de middelenbegroting 2008. 
289  Volgens het ontwerp van algemene rekening 2008 dat het IVA Centrale 
Accounting heeft ingediend bij het Rekenhof. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 224
VLAAMS PARLEMENT Het heeft dan ook de volgende aanbevelingen geformuleerd: 
 Om de efficiëntie te verhogen is het aangewezen de financiële ver-
richtingen en vastgestelde rechten niet extracomptabel, maar langs 
het boekhoudsysteem van de Vlaamse overheid op te volgen. 
 Het departement dient te streven naar meer eenvormigheid in het 
gebruik van de boekhouddocumenten. 
 Het departement dient een boekhouding bij te houden van de voor 
onbepaalde tijd uitgestelde rechten. 
 De debiteurenbeheerder dient tijdig en afdoende te worden geïnfor-
meerd over de contante rechten. 
 Om de rechten van de Vlaamse overheid optimaal te vrijwaren dient 
de aanmaningsprocedure strikt te worden toegepast. 
 Het departement moet formele criteria voor afbetalingsplannen vast-
leggen. 
 De interne controle van de debiteurenboekhouding moet worden 
geoptimaliseerd, o.m. door periodieke grondige controles. Zij dient te 
geschieden aan de hand van betrouwbare en volledige rapporten. 
Daarvan moet altijd een schriftelijk controlespoor bestaan, bv. in de vorm van een controlerapport. 
 
6.8 Beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken 
Voor het beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken (MOW) heeft het Rekenhof de ontvangsten en uitgaven van derdengelden 2008 gese-
lecteerd voor grondige controle. De totale ontvangsten- en uitgaven-
transacties voor orde 2008 bedroegen in het departement MOW 50 mil-joen EUR. Zij betroffen onder meer sociale bijdragen en geschillen van 
de vier DAB’s, VBS-vergoedingen (
290), terugvorderingen van salarissen 
en sociale lasten van DAB-personeel en onterecht aangerekende scha-degevallen, aslasten(
291), enz. 
 Bij de DAB Loodswezen  en DAB Loodswezen Antwerpen  bedroegen de 
totale ontvangsten voor orde in 2008 33,2 miljoen EUR. Deze som bevat 
zowel sociale bijdragen en geschillen, als 5,9 miljoen EUR VBS-gelden. 
Omdat de ABB geen omschrijvingen meegeeft, is het moeilijk een pre-
cieze uitsplitsing te maken. Bij de derde DAB Vloot bedroeg het ont-
vangstentotaal voor orde 13,3 miljoen EUR (sociale bijdragen en ge-
schillen). Voor de beide luchthavens was dat 3,6 miljoen EUR. Het aan-
deel van de vier DAB’s in het ontvangstentotaal voor orde bedroeg dus 99%. 
 
290  De vergoedingen van het Vlaams Begeleidi ngssysteem, het radarsysteem voor het 
scheepvaartverkeer van en naar Antwer pen, Gent, Oostende, Zeebrugge en Vlis-
singen. 
291  Aslasten zijn ontvangsten in het k ader van de beteugeling van de aantasting van de 
wegeninfrastructuur door overgewicht of door overtollige asdruk. 225 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT Het Rekenhof heeft opgemerkt dat de 50 miljoen EUR verrichtingen voor 
derdengelden hoofdzakelijk sociale bijdragen en geschillen betroffen, 
die eigenlijk geen echte derdengelden zijn en dus onterecht aldus wor-
den aangerekend. Immers, de uitgaven voor de sociale bijdragen en geschillengevallen personeel van de DAB’s gaan de ontvangsten vooraf.  
 
Behalve de oneigenlijke derdengelden, vormde ook de bundeling van de ontvangsten door de afdeling Boekhouden en Begroting (ABB), de afde-
ling Wegenbouwkunde (AW) en de afdeling Planning en Coördinatie 
(APCO) een probleem. Door deze bundelingen laten de grootboeken voor orde niet toe de uitgave te vinden die aan een specifieke ontvangst 
is gerelateerd of omgekeerd. De AW en de APCO gebruiken in het 
boekhoudsysteem bovendien een algemene derde Wegeninspecteurs  in 
plaats van een specifieke (meestal transportfirma’s), wat evenmin de 
transparantie ten goede komt(
292). Ook ontbreekt bij de ABB, AW en 
APCO vaak omschrijvingen van de verrichtingen in derdengelden, zodat de financiële gegevens in de grootboeken onoverzichtelijk zijn. 
 Ten slotte bleek dat de DAB Loodswezen in 2009 op grote schaal werd 
geprefinancierd langs derdengelden. Het departement betaalt de sociale 
bijdragen en geschillengevallen van de DAB namelijk elke maand en vordert ze ook maandelijks terug, maar de DAB betaalt sinds 2009 met 
maanden vertraging terug. Deze vertraging betreft miljoenen EUR  
 Het Rekenhof heeft dan ook onder meer de volgende aanbevelingen 
geformuleerd: 
 Het departement MOW mag de sociale bijdragen en geschillenbe-
dragen die het aan de DAB’s doorstort en die deze DAB’s moeten 
terugbetalen, niet aanrekenen op derdengelden. Het moet mogelijke 
prefinanciering vermijden. 
 De ABB, AW en APCO moeten de bundeling van verrichtingen ver-
mijden en aan elke ontvangst in derdengelden de ermee correspon-derende uitgave koppelen. 
 De ABB, AW en APCO dienen hun verrichtingen te omschrijven. 
 De AW en de APCO dienen voor de ontvangsten voor orde de juiste 
derde in de boekhouding op te nemen, in plaats van een algemene derde Wegeninspecteurs.  
 
6.9 Algemene conclusie 
De resultaten van de diverse grondige controles van de verrichtingen op een selectie van ontvangstenartikels lieten het Rekenhof toe te conclu-
deren dat het beheer van deze verrichting doorgaans vrij degelijk ver-
loopt. Het Rekenhof formuleerde wel tal van specifieke aanbevelingen ter optimalisering ervan. 
 
292  In 2009 zou dit niet meer het geval zijn. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 226
VLAAMS PARLEMENT 7 Rekeningen Vlaamse universiteiten 
7.1 Controle Rekenhof op universiteitsrekeningen 
7.1.1 Regelgeving en controle 
Het Rekenhof controleert de rekeningen van de universiteiten(293) met 
toepassing van art 43, §2, van de wet van 27 juli 1971 op de financiering 
en de controle van de universitaire instellingen. Dit artikel bepaalt dat de 
rekeningen worden goedgekeurd door de minister bevoegd voor het universitair onderwijs en dat deze minister de goedgekeurde rekeningen 
door bemiddeling van de Vlaamse minister van Financiën en Begroting 
naar het Rekenhof stuurt voor toezicht en visum. Het Rekenhof kan daarvoor ook een controle ter plaatse organiseren op de comptabiliteit 
en de verrichtingen van de inrichtingen. 
 Artikel 162, eerste lid, van het decreet van 12 juni 1991 betreffende de 
universiteiten in de Vlaamse Gemeenschap, bepaalt dat het universi-
teitsbestuur elk jaar voor 31 mei een jaarrekening moet indienen bij de Vlaamse Regering. De Vlaamse Regering stuurt deze jaarrekening voor 
31 december naar het Rekenhof(
294). 
 
De universiteiten hebben hun jaarrekening 2007 opgesteld overeenkom-
stig de bepalingen van het besluit van de Vlaamse Regering van 
8 februari 1995 houdende vastlegging van het boekhoudkundig schema 
en van de voorschriften voor het opstellen van de jaarrekening van de 
universiteiten in de Vlaamse Gemeenschap. In afwachting van de invoe-ring van een nieuw boekhoudbesluit voor de universiteiten vanaf 1 ja-
nuari 2008(
295), heeft het Rekenhof zijn onderzoek van de jaarrekening 
2007 vooral gericht op de controle van de uitvoering van de begroting, een analytisch nazicht, de aansluiting met de boekhouding, de overeen-
stemming tussen de toegezegde en de geboekte uitkeringen, een con-trole van de overschrijvingen en verrekeningen tussen de verschillende 
afdelingen, en de boeking van financiële kosten en opbrengsten. Tijdens 
die controle ging het Rekenhof ook na op welke manier de universiteiten opvolging hebben gegeven aan de opmerkingen die het formuleerde bij 
de vorige rekeningencontroles. 
 
293  Katholieke Universiteit Brussel (KUB russel), Katholieke Universiteit Leuven (KU 
Leuven), Universiteit Antwerpen (UA), Universi teit Gent (UGent), Universiteit Has-
selt (UHasselt) en Vrije Universiteit Brussel (VUB). 
294  Artikel 8 van het besluit van de Vlaamse Regering van 8 februari 1995 houdende 
vastlegging van het boekhoudkundig schema en van de voorschriften voor het op-
stellen van de jaarrekening van de unive rsiteiten in de Vlaamse Gemeenschap. 
295  Besluit van de Vlaamse Regering van 21 december 2007 betreffende de boekhou-
ding, de jaarrekening, het rekeningenstelsel en de controle voor de universiteiten in 
de Vlaamse Gemeenschap. 227 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT Voorts ging bijzondere aandacht naar de toepassing van de wetgeving 
op de overheidsopdrachten bij de VUB en de behandeling van de BTW 
bij de Vlaamse universiteiten.  
 
7.1.2 Controle van de uitvoering van de begroting 
7.1.2.1 Overschrijding van limitatieve kredieten  
Artikel 2, §2, van het besluit van de Vlaamse Regering van 8 februari 
1995 houdende vaststelling van nadere regels voor het opmaken van de begroting en de personeelsformatie van de universiteiten in de Vlaamse Gemeenschap (verder afgekort tot: begrotingsbesluit), bepaalt dat het 
universiteitsbestuur geen uitgaven mag doen boven de per artikel inge-
schreven bedragen in de afdelingen I Werking en II Investeringen(
296). In 
alle universiteiten, behalve de KUBrussel, waren er in 2007 echter over-
schrijdingen van limitatieve kredieten. 
 
7.1.2.2 Overschrijding van variabele kredieten 
Volgens artikel 2, §4, van het begrotingsbesluit hebben de bedragen ter 
dekking van de uitgaven van de afdelingen III (sociale voorzieningen 
voor studenten), IV (bijzonder onderzoeksfonds - BOF) en IV (andere 
onderzoeksfondsen - AOF), V (patrimonium) en VI (voor orde), het ka-rakter van variabele kredieten. De hoogte van de toegestane uitgaven 
wordt beperkt door de hoogte van de werkelijk geboekte inkomsten per 
afdeling of onderafdeling. Een negatief jaarsaldo is alleen aanvaardbaar als de begroting daarin heeft voorzien en onder de voorwaarde dat het 
gecumuleerd saldo dat mogelijk maakt. 
 Alle universiteiten, behalve de UHasselt, overschreden de variabele kre-
dieten. Deze overschrijdingen waren meestal gerechtvaardigd, op een 
uitzondering na, waarbij de begroting niet integraal in een negatief jaarsaldo had voorzien(
297). In één geval leidden de weliswaar begrote 
uitgaven tot een negatief gecumuleerd saldo, wat evenmin is toege-
staan(298). 
 
296  De resultatenrekening van de universit eiten is ingedeeld in de volgende afdelingen: 
I Werking, II Investeringen, III Sociale Voorzieningen voor Studenten, IV.1 Bijzon-
der Onderzoeksfonds, IV.2 Andere Onder zoeksfondsen en V Patrimonium. Bij de 
UA is er ook nog een afdeling IOB (Insti tuut voor Ontwikkelingsbeleid en Beheer) 
en een afdeling IJS (Instituut  voor Joodse Studies). 
297  Jaarrekening 2007 van de KU Leuven afdeli ng III Sociale Voorzieningen voor Stu-
denten. De KU Leuven heeft deze over schrijdingen wel op afdoende wijze ver-
klaard. 
298  Afdeling V Patrimonium van de jaarrekening 2007 van de UGent. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 228
VLAAMS PARLEMENT 7.1.3 Bijzondere controleresultaten 
De onderstaande paragrafen geven per universiteit de belangrijkste op-
merkingen weer die het Rekenhof naar aanleiding van zijn controle op 
de rekeningen 2007 aan de universiteiten heeft meegedeeld. 
 
KU Leuven 
 De KU Leuven heeft in toenemende mate gebruik gemaakt van in-
terne verrekeningen, volgens de minister door de invoering van het 
nieuwe boekhoudbesluit van 21 december 2007 en de erdoor inge-voerde audit compliance -verplichtingen. 
 Een steekproefsgewijs onderzoek van de studieleningen en studie-
toelagen leidde tot de volgende vaststellingen: 
 de contracten worden streng opgesteld, maar soepel geïnterpre-
teerd door de diensten Sociale Voorzieningen;  
 de opvolging van de openstaande dossiers kan beter; 
 de communicatie tussen de diensten in Leuven en Kortrijk, waar 
de studiefinanciering langs een gescheiden circuit verloopt, dient verder te worden uitgewerkt. 
Aangezien dit deels te verklaren is door het beheer in een apart in-formaticasysteem, dringt het Rekenhof erop aan de betrokken in-formatie te integreren in SAP. 
 Een onderzoek van de verhuur van studentenkamers(
299) heeft al-
leen aanleiding tot boekhoudtechnische opmerkingen gegeven, die 
rechtstreeks aan de universiteit werden medegedeeld.  
 Voor de kaderovereenkomsten met hogescholen ging de aandacht 
naar de overeenstemming tussen de bepalingen van de overeen-
komsten en de effectieve facturatie. Ook dit onderzoek leidde niet tot bijzondere opmerkingen. 
 
UA 
 De evolutie van de vorderingen op het ministerie van Onderwijs 
werd opnieuw onder de aandacht van de minister gebracht. 
 Het onderzoek van een steekproef van doctoraatsbeurzen die de 
UA toekent aan studenten(
300), leidde tot de volgende vaststellingen: 
 De UA heeft alle bedragen correct toegekend en geboekt. 
 
299  Het Rekenhof onderzocht daarbij of aan a lle vormvereisten werd voldaan, of de 
overeenkomsten correct werden toegepast en of de financiële opvolging efficiënt 
verliep. 
300  Het Rekenhof onderzocht of aan alle vo rmvereisten werd voldaan en of een correct 
bedrag werd toegekend en geboekt. 229 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  Hoewel het toepasselijke reglement bepaalt dat de promotor de 
overeenkomst mee ondertekent, was dat slechts in één van de 
onderzochte dossier het geval. 
 In strijd met dit reglement vermeldde geen van de overeenkom-
sten het onderwerp van het proefschrift. 
 Hoewel elke overeenkomst vermeldt dat het verlenen van de 
beurs geen band werkgever-werknemer deed ontstaan, heeft de 
universiteit voorzien in addenda bij de overeenkomst die de bur-
saal ondertekende als werknemer en de rector als werkgever . De 
UA meldde in het kader van de tegensprekelijke procedure dat 
het deze tegenstrijdigheid inmiddels heeft weggewerkt. 
 
UGent 
 Bij de controle van de jaarrekening besteedde het Rekenhof bijzon-
dere aandacht aan de deelnemingen. Dat leidde alleen tot boek-
houdtechnische opmerkingen, die het rechtstreeks aan de leidend 
ambtenaar richtte. 
 Het voerde ook een opvolgingsonderzoek uit van de studiegelden. 
De opmerkingen die het Rekenhof al op 10 juli 2007 aan de rector richtte, blijven gelden, maar de universiteit ontwikkelt momenteel een nieuw systeem dat een link zal hebben met SAP en dat vanaf 
1 juli 2010 operationeel zal worden. 
 
UHasselt 
 De aandacht voor de evoluties inzake de problematiek van inventa-
risatie en buitengebruikstelling, leidde niet tot opmerkingen. 
 
KUBrussel 
 De diverse controlewerkzaamheden bij de KUBrussel gaven geen 
aanleiding tot verdere opmerkingen. 
 
VUB 
 Een controle op de toepassing door de VUB van de wetgeving op 
de overheidsopdrachten, leidde tot enkele aanbevelingen (zie punt 
7.2) 
 
7.1.4 Overzicht van de universiteitsrekeningen 2007 
De onderstaande paragrafen overzien de resultaten 2007 van de diverse 
Vlaamse universiteiten (in duizenden EUR).  Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 230
VLAAMS PARLEMENT 2007 KUL UGent UA VUB UHasselt KUB 
Afdeling I – Werking       
Overheidsuitkeringen 235.494 193.888 85.984 85. 659 24.910 5.767 
Andere inkomsten 0 0 0 0 161 120 
Overschrijvingen 10.912 6.869 2.630 6.042 823 59 
Verrekeningen 497 1.709 1.160 0 265 9 
Inkomsten 246.903 202.466 89.774 91.701 26.159 5.955 
Personeelskosten 193.188 140. 578 71.768 62.800 17.280 5.010 
Uitrustings/werkingskosten 41.860 48.118 17.395 20.479 4.855 1.137 
Overschrijvingen 562 12.002 1.636 1.906 407 70 
Verrekeningen 4.553 0 2.984 0 986 7 
Uitgaven 240.163 200.698 93.783 85.185 23.528 6.224 
Resultaat 6.740 1.768 -4.009 6.516 2.631 -269 
Gecumuleerd saldo 20.571 31.014 18.835 57. 333 15.414 3.300 
Afdeling II – Investeringen        
Overheidsuitkeringen 10. 420 7.378 3.077 3.426 2.706 159 
Inkomsten uit onroer. Goed. 2385 839 152 599 5 0 Financiële inkomsten 303 0 0 337 40 1 Andere inkomsten 449 492 0 709 9 86 Overschrijvingen 4.304 3.700 0 200 75 0 Verrekeningen 1153 110 0 0 0 0 
Inkomsten 19.014 12.519 3.229 5.271 2.835 246 
Investeringen 18.443 6. 027 4.174 2.224 2.259 266 
Financiële kosten 52 0 0 1.304 0 0 Overschrijvingen 6 0 0 124 0 0 Verrekeningen 5 146 0 0 221 0 
Uitgaven 18.506 6.173 4.174 3.652 2.480 266 
Resultaat 508 6.346 -945 1.619 355 -20 
Gecumuleerd saldo 17. 375 26.203 4.578 27.774 1.239 51 
Afdeling III – Sociale voor zieningen ten behoeve van studenten 
Overheidsuitkeringen 4. 949 5.302 2.181 2.021 596 185 
Inkomsten uit onroer. goed.  4.949 2.905 721 2.087 0 45 
Exploitatie studentenresto ’s 0 2.912 1.238 1.639 393 83 
Financiële inkomsten 195 1 167 241 37 9 Andere inkomsten 1. 789 1.256 238 4.057 432 46 
Overschrijvingen 2.547 1.806 335 883 207 0 Verrekeningen 144 1.318 392 0 547 25 
Inkomsten 14.573 15.500 5.272 10.928 2.212 393 
Personeelskosten 4.843 4.805 2.281 4.047 446 418 
Uitrustings/werkingskosten 8.051 8.346 3.051 5.773 1.452 226 
Investeringsuitgaven Financiële kosten 0 
455 0 1 1.955 
152 0 
527 0 
11 0 
30 
Verrekeningen 1542 0 318 0 193 0 
Uitgaven 14.891 13.152 7.757 10.347 2.102 674 
Resultaat -318 2. 348 -2.485 581 110 -281 
Gecumuleerd saldo 5. 844 6.140 2.813 6.471 952 231 
Afdeling IV 1  – Bijzonder onderzoeksfonds 
Overheidsuitkeringen 47. 586 35.372 13.720 11.861 2.530 225 
Andere inkomsten 22 208 38 0 1369 12 Overschrijvingen 5.198 8.302 1.819 1.706 332 70 
Verrekeningen 0 5.071 3 0 0 0 
Inkomsten 52.806 48.953 15.580 13.567 4.231 307 
Personeelskosten 30.642 23. 493 5.427 4.619 1.367 17 
Uitrustings/werkingskost en 15.538 19.274 2.684 3.635 545 298 
Overschrijvingen 10.912 5.369 2.980 2.351 323 59 
Verrekeningen 1.756 0 1.410 0 46 0 
Uitgaven 58.848 48.136 12.501 10.605 2.281 374 
Resultaat -6.042 817 3.079 2.962 1.950 -67 
Gecumuleerd saldo 74. 999 58.463 20.564 27.781 8.750 232 231 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
Afdeling IV 2 – Andere onderzoeksfondsen 
Overheidsbijdragen onderz. 108.749 67.602 26.958 37.010 10.374 544 
Internationale organen 17. 415 13.344 5.116 7.692 2.109 0 
Bijdragen privé-sector 31.002 3.219 5.262 1.644 766 37 
Wetensch. Dienstverl. 31.470 32.682 3.191 4.484 2.482 6 
Andere inkomsten 2. 688 1.584 171 1.747 142 37 
Overschrijvingen 8.681 0 1.448 0 0 36 
Verrekeningen 359 16.078 544 45 1414 0 
Inkomsten 200.364 134.509 42.690 52.622 17.286 660 
Personeelskosten 87.970 56. 395 23.904 23.175 9.924 425 
Uitrustings/werkingskosten 62.850 66.884 15.783 18.169 3.994 415 
Andere kosten 3.621 105 2.612 0 0 731 Overschrijvingen 0 0 148 0 0 0 Verrekeningen 9.383 0 468 0 2.915 0 
Uitgaven 163.824 123.384 42.915 41.344 16.834 1.571 
Resultaat 36.540 11. 125 -225 11.278 452 -911 
Gecumuleerd saldo 185. 158 101.826 19.109 30.650 5.471 403 
Afdeling V – Patrimonium        
Inschrijv./examengelden 13. 139 12.202 3.932 2.933 830 298 
Financiële opbrengsten 19. 005 1.676 3.222 12.833 1.121 170 
Opbr. uit onroer. goederen 4.643 274 47 1.525 0 90 Opbrengsten uit overhead 16.501 11.221 4.514 2.946 130 94 
Postacademische vorming 7.360 3.163 7.979 0 602 63 
Giften, schenk. en legat en 7.555 710 1.131 1.162 56 3 
Andere inkomsten 46.878 7.151 13.532 14.364 3.754 217 
Verrekeningen 16.143 6.364 4.504 0 4.160 8 
Inkomsten 131.224 42.761 38.861 35.763 10.652 943 
Personeelskosten 18.553 7. 362 15.967 10.615 2.503 809 
Uitrustings/werkingskosten 56.794 20.484 12.441 7.068 1.582 444 
Investeringen 8.652 12.968 11.420 -452 0 0 
Financiële kosten 3.442 727 355 2.315 8 52 Overschrijvingen 20.162 3.306 2.469 6.792 707 35 
Verrekeningen 1058 0 1.209 0 2024 0 
Uitgaven 108.661 44.847 43.861 26.339 6.825 1.340 
Resultaat 22.563 -2.086 -5.000 9.424 3.827 -397 
Gecumuleerd saldo 217.030 -11.371 50.706 35.371 12.027 522 
Afdeling VI – Voor orde         
Inkomsten 7.759 4.639 4.778 1.830 383 7 
Uitgaven 7.964 4.639 4.778 855 383 3 
Resultaat -205 0 0 975 0 4 
Gecumuleerd saldo 3.802 0 23 10.609 0 2 
 
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 232
VLAAMS PARLEMENT 7.2 Toepassing door de VUB van de wetgeving op 
de overheidsopdrachten 
7.2.1 Onderzoek 
In het kader van zijn controle op de jaarrekening 2007 van de VUB, 
heeft het Rekenhof bijzondere aandacht gehad voor de toepassing van de wetgeving op de overheidsopdrachten. Het heeft enerzijds bij de VUB alle richtlijnen, procedures en nota’s opgevraagd die te maken hebben met de wetgeving op de overheidsopdrachten en beoordeelde deze do-cumenten op volledigheid. Anderzijds onderzocht het in een steekproef van twaalf afgewerkte besteldossiers 2007 de naleving van de bekend-makingsvoorschriften (kwalificatie, bevoegdheid, publicatie), de offertes (kwalitatieve selectie, regelmatigheid, vereiste documenten, abnormale prijzen, gunningscriteria, varianten, tijdigheid,…), de gunning van de opdracht (motivering, informatieverplichting) en de borgtochtstelling. De steekproef bestond uit vijf opdrachten van 5.500 EUR tot 67.000 EUR(
301) en zeven opdrachten van meer dan 67.000 EUR(302). Voor vier 
van deze dossiers publiceerde de VUB de opdracht. Voor vijf facturen van meer dan 5.500 EUR vroeg het Rekenhof ook het besteldossier op.  
7.2.2 Richtlijnen en procedures 
De VUB beschikt over een duidelijke bestelprocedure, die een aantal 
keer verwijst naar de wetgeving op overheidsopdrachten. Personeelsle-den kunnen de procedure raadplegen op het intranet. Een groot deel van de procedure verloopt elektronisch (bv. de goedkeuring). De facility manager of de aankoopdienst verstrekken modeldocumenten (bv. een modelbestek).   Volgens de procedure moeten alle bestellingen van meer dan 67.000 EUR langs een gunningscommissie verlopen. Deze commissie moet beslissen over de gunningswijze en een eventuele vrijstelling van de openbare procedure(
303). In de praktijk legt de universiteit alleen de dos-
siers van meer dan 67.000 EUR waarvoor zij geen vrijstelling kan inroe-pen, aan de gunningscommissie voor.   
7.2.3 Motivering van de onderhandse procedure 
Voor een drietal van de onderzochte bestellingen die zij niet langs de 
aankoopdienst afhandelde, kon de universiteit geen voorafgaande moti-vering voor de onderhandse procedure voorleggen. Zij kon evenmin 
 
301  Op een totaal van 734 bestellingen van deze grootte. 
302  Op een totaal van 37 bestellingen van deze grootte. 
303  Op grond van de uitzonderingen in artike l 17, §2 of 3, van de wet van 24 de-
cember 1993, die de onderhande lingsprocedure toestaan. 233 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT aantonen of een marktbevraging plaatsvond of waarom een dergelijke 
bevraging niet plaatsvond. 
 
In een aantal andere gevallen motiveerde de universiteit niet precies genoeg op welke manier voldaan was aan de voorwaarden tot onder-
hands gunnen: 
 De universiteit motiveerde de onderhandse aankoop van een uni-
versele trekbank van meer dan 67.000 EUR met het argument dat 
het een uitbreiding van een bestaande installatie betrof(
304). Het in-
geroepen artikel was echter niet toepasselijk, aangezien de uitbrei-ding niet binnen de drie jaar plaatsvond(
305). De motivering vermeld-
de de leeftijd van de tweede trekbank echter niet. 
 Een vakgroep bestelde in 2006 onderhands twee slaapsystemen 
omdat hij die bestelling wegens hun technische specificiteit slechts aan één leverancier kon toevertrouwen(
306), terwijl hij in 2007 nog 
eens drie slaapsystemen bestelde waarbij hij wel drie offertes vroeg. Bij de motivering van deze bestelling was het evenmin duidelijk op 
grond van welke uitzonderingsregel werd gekozen voor een onder-handelingsprocedure zonder bekendmaking.  
 De VUB bestelde 8.000 EUR sportuitrusting in haar huisstijl zonder 
marktbevraging omdat het een uniek ontwerp betrof, dat exclusief door de contractant werd vervaardigd en omdat ook andere dien-
sten al sporttruien bij deze firma hadden besteld. De motivering 
vermeldde niet of het een beschermd ontwerp betrof en of de firma instond voor het oorspronkelijk ontwerp. De VUB heeft evenmin het 
eigendomsrecht over het ontwerp bedongen. Als het louter om een 
kleur gaat met opdruk van het VUB-logo, moet de mededinging spe-len. 
 
7.2.4 Aanvraagtermijn 
Bij de beperkte offerteaanvraag voor de aanneming van ICT-
diensten(
307) bedroeg de termijn van de aanvraag tot deelneming veer-
tien dagen, terwijl de algemene regel minimum vijftien dagen voor-
schrijft. Het dossier motiveerde geen dringendheid en er was maar één 
kandidaat.   
 
304  Artikel 17, §2, 3°, b, voorziet in een vrijstelling voor bijkomende leveringen door de 
oorspronkelijke leverancier ter gedeeltelijke vernieuwing of uitbreiding van bestaan-
de installaties binnen de drie jaar. 
305  De vakgroep beschikte inderdaad al over twee trekbanken van het merk. De ver-
vangen bank dateerde van 1979; de andere van medio 1992. 
306  Artikel 17 §2, 1°, f. 
307  Zendingen voor programmatie, analyse of ondersteuning van app licaties, systeem-
beheer en projectleiding. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 234
VLAAMS PARLEMENT 7.2.5 Rangschikking van de offertes 
Bij de algemene offerteaanvraag voor bewaking van de campus moti-
veerde de universiteit in haar verslag van nazicht onvoldoende de sco-
res die zij aan de twee firma’s toekende op het doorslaggevende criteri-um organisatie en omvang van de bewakingsploegen(
308). Het verslag 
stelde dat beide offertes op dit vlak uitstekend uitgewerkte informatie verstrekten en dat de omvang van de bewakingsploegen dezelfde was, maar dat de uitwerking van de organisatie in de offerte van de winnende firma beter was afgestemd op de werking van de VUB, zonder echter aan te geven waarom.  
7.2.6 Looptijd van de contracten 
Soms wacht de universiteit te lang om voor bestaande opdrachten een 
nieuwe procedure te starten. Zo besteedde zij het groenonderhoud in 1992 aan en verlengde zij het contract vanaf 1993 telkens stilzwijgend. Pas in 2008 volgde een nieuwe aanbesteding.   
7.2.7 Bewijs van borgstelling 
In de vier dossiers die een openbare procedure volgden, ontbrak een 
bewijs van borgstelling: 
 Eén contractant leverde de VUB het bewijs pas op 31 maart 2009. 
 Een ander bewijs uit 1993 werd niet aangepast aan een nieuwe 
toewijzing.  
 Voor de twee andere dossiers kon de universiteit geen bewijs voor-
leggen.  
 
7.2.8 Conclusies 
In het algemeen volgt de universiteit de dossiers met bestellingen in het 
kader van de overheidsopdrachten goed op. Er zijn echter een aantal verbeterpunten: zo volgt de universiteit de bestelprocedure niet altijd nauwgezet, motiveert zij het gebruik van de onderhandse procedure vaak onvoldoende, wacht zij soms lang voordat zij nieuwe aanbestedin-gen uitschrijft en kan zij in een aantal gevallen geen bewijs van borgstel-ling voorleggen.  
7.2.9 Aanbevelingen 
 De VUB moet de bestelprocedure nauwgezet volgen en de gun-
ningscommissie laten beslissen over het al dan niet inroepen van 
vrijstellingen van de openbare procedure. 
   
308  Respectievelijk  14 en 15 punten. 235 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  De universiteit moet vooraf ten gronde motiveren waarom zij de on-
derhandse procedure volgt. 
 Zij moet ook ten gronde de scores motiveren die zij de offertes toe-
kent in het licht van de gunningscriteria. 
 De VUB dient grote en weerkerende aanbestedingen centraal op te 
volgen en regelmatig te onderwerpen aan een marktbevraging. 
 De universiteit moet de borgstellingen beter opvolgen. Zij doet dat 
best centraal, bv. op de boekhouding, die de borgtochten kan op-
nemen in de jaarrekening bij de rechten en plichten buiten balans.  
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 236
VLAAMS PARLEMENT 7.3 Vlaamse universiteiten en BTW 
7.3.1 Inleiding 
Sinds 1 juli 2007 is een gewijzigd artikel 6 van het BTW-wetboek van 
kracht. Door het oude artikel 6 werden publiekrechtelijke universiteiten 
als niet BTW-belastingplichtigen beschouwd die geen belaste handelin-
gen stelden, aangezien openbare instellingen als overheid handelden. Traden ze daarentegen in concurrentie met anderen, werden ze wel 
BTW-plichtig. In de praktijk werd bij concurrentieverstoring echter geen 
BTW aangerekend.   
Deze ongelijke behandeling ten overstaan van privaatrechtelijke univer-
siteiten werd beschouwd als concurrentieverstoring en in strijd met de Europese regelgeving die bepaalt dat openbare instellingen als belas-
tingplichtigen dienen te worden beschouwd als er concurrentieverstoring 
mogelijk is. Via de programmawet van 27 december 2006 werd het arti-kel 6 van het BTW wetboek gewijzigd in overeenstemming met de Euro-pese richtlijn 77/388/EEG van 17 mei 1977.  
  
Vanaf 1 juli 2007 onderwierp dit gewijzigd artikel 6 alle universiteiten 
principieel aan de BTW, zowel de publiekrechtelijke universiteiten 
UGent, UA en UHasselt, als de privaatrechtelijke universiteiten K.U.Leuven, VUB en K.U.Brussel. 
 
Het Grondwettelijk Hof heeft op 17 juli 2008 een deel van het gewijzigde artikel 6 vernietigd. Dit arrest beschouwt publiekrechtelijke universiteiten 
weer als overheidsinstellingen, die in principe niet BTW-plichtig zijn voor 
de handelingen die zij als overheid verrichten. Voor handelingen waar-mee ze de concurrentie zouden verstoren en voor de handelingen op-genomen in het nieuwe artikel 6 van het BTW-wetboek, zijn ze wel 
BTW-plichtig.   
 Het Rekenhof onderzocht hoe de universiteiten op het gewijzigde artikel 
6 van het BTW-wetboek reageerden. Het ging in het bijzonder na welke 
wijzigingen de universiteiten inzake BTW uitvoerden, hoe zij de proble-matiek concreet aanpakten en welke gevolgen dit voor hen had. Het 
Rekenhof ging uit van een vragenlijst, die voorafgaandelijk aan de uni-
versiteiten werd bezorgd.  
Het Rekenhof heeft zijn bevindingen op 27 april 2010 voorgelegd aan de 
Vlaamse minister van Onderwijs, die tot op heden niet heeft geantwoord.  237 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 7.3.2 Voorbereidingen 
Zowat alle universiteiten hielden ter voorbereiding van de BTW-
wijzigingen vergaderingen, intern én op het niveau van de VLIR(309). De 
VLIR richtte in de beginfase ook een werkgroep op. Elke universiteit 
richtte bovendien intern een werkgroep op, waarin ook externe consul-
tants zetelden(310).  
 
De invoering van de BTW vergde ook praktische afspraken. Zo dienden 
de meeste universiteiten een BTW-nummer aan te vragen, hun boek-houdpakket aan te passen, klanten en leveranciers aan te schrijven, 
algemene richtlijnen voor de BTW-toepassing uit te vaardigen, de af-
trekwijze te kiezen en de facturen te centraliseren om de BTW-aangifte stipt in te dienen, enz. 
 
Voorts dienden de universiteiten de medewerkers via opleidingen en seminaries, in staat te stellen de BTW correct toe te passen:  
 De UGent gaf zijn medewerkers infosessies en stelde informatie 
beschikbaar op het intranet.  
 De UA stelde een nota(
311) op met algemene informatie voor de 
gebruikers, organiseerde presentaties en bood praktische informa-
tie. 
 De UHasselt organiseerde voor de financiële dienst een opleiding 
en presenteerde in alle departementen een powerpoint. Ook ver-
scheen in de interne krant een artikel.  
 De K.U.Leuven gaf intern een opleiding, stelde informatie beschik-
baar op het intranet en gaf presentaties aan de financiële antennes, kredietbeheerders en faculteitsraden. 
 De VUB verstrekte de financiële administratie een opleiding en stel-
de op het intranet een handleiding beschikbaar voor de BTW op dienstbetoon- en onderzoeksprojecten. 
 De K.U.Brussel nam in januari 2008 deel aan een seminarie van de 
K.U.Leuven. 
 
309  De Vlaamse Interuniversitaire Raad (VLIR) is het autonom e overlegorgaan van de 
Vlaamse universiteiten. 
310  Bij de meeste universiteiten was de ex terne een vertegenwoordiger  van het kantoor 
Tiberghien of van het BTW-huis. B ij de UGent zetelden bovendien ook nog SAP-
specialisten in de werkgroep. Bij de K.U. Brussel zetelde in de werkgroep geen ex-
tern consultant, maar vertegenwoordi gers van de EHSAL-boekhouding. Onder de 
internen bevonden zich vertegenwoordiger s van de boekhouding of de financiële 
dienst, departementsverant woordelijken, e.a. 
311  Die nota tracht een overzicht te  geven van de gevolgen verbonden aan de BTW-
plicht. Het is verder een beknopte toelic hting, die kadert binnen de toepassing van 
de BTW binnen de UA. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 238
VLAAMS PARLEMENT 7.3.3 Overgangsperiode 
7.3.3.1 Startdata en nihil aangiftes 
De gevolgen van het gewijzigde artikel 6 van het BTW-wetboek en het 
grote toepassingsgebied noopten tot een overgangsperiode, vooral voor de publiekrechtelijke universiteiten. Door de grote impact van de BTW-
invoering op hun financiële werking, waren niet alle universiteiten op 
1 juli 2007 klaar om een BTW-boekhouding te voeren. Niet alle universi-teiten konden dan ook effectief op 1 juli 2007 met de BTW starten. De 
universiteiten die wel officieel op 1 juli 2007 startten, dienden daarenbo-
ven voor het tweede semester van 2007 nihil  aangiftes in. Dat bood de 
gelegenheid correcties of aanpassingen uit te voeren zonder aanleiding te geven tot aangifteherzieningen. De onderstaande opsomming over-ziet de startdata van de diverse universiteiten. 
 De UGent startte op 1 juli 2007 met de BTW. In juli en augustus 2007 
diende de universiteit nihil aangiftes in. Vanaf september 2007 ver-
stuurde zij de maandelijkse aangiftes elektronisch. 
 De UA is gestart op 1 juli 2007, maar heeft voor het tweede semester 
van 2007 nihil aangiftes ingediend. Vanaf januari 2008 diende de uni-versiteit de effectieve aangiftes in, deels voor december 2007. 
 De UHasselt vroeg vanaf 1 augustus 2007 een BTW-nummer aan en 
ging voorts tewerk zoals de UA.  
 De K.U.Leuven is al gemengd BTW-plichtig sinds de invoering van de 
BTW en had dus al een BTW-nummer. Sinds 1 januari 2008 rekent 
de universiteit op alle BTW-plichtige activiteiten BTW aan conform de 
gemaakte afspraken met het hoofdbestuur van de BTW. 
 De VUB heeft de gemengde BTW-plicht ingevoerd in 1999 en paste 
in 2007 de berekening van het verhoudingsgetal aan conform de ge-maakte afspraken binnen de VLIR.  
 De K.U.Brussel is met de BTW gestart op 1 januari 2008. 
 
7.3.3.2 Lopende contracten 
Ook voor de lopende contracten (tot na 1 juli 2007) was een over-
gangsmaatregel nodig. Een aantal universiteiten (UA, UHasselt en 
K.U.Leuven(
312)) passen het systeem van voorfa cturatie toe: zij voorfac-
tureren het saldo van alle lopende contracten die sinds 1 juli 2007 zon-der vrijstelling onder de BTW-plicht vallen, zonder BTW-heffing. Deze 
 
312  De K.U.Leuven was al gemengd BTW-plichtig  sinds de invoering van de BTW. Zij 
paste het systeem van voorfacturatie toch  toe omdat zij sinds 1 januari 2008 op alle 
BTW-plichtige activiteiten BTW aanrekent, ook op handelingen met overheden en 
niet-BTW-plichtigen, zoals afgesproken met het hoofdbestuur. Voorheen was het 
soms onduidelijk welke BTW-classificatie aan bepaalde overeenkomsten moest wor-
den gegeven, hetgeen nog verder werd bemoeilijk t wegens de prijsdiscriminatie met 
de publieke universitaire instellingen. 239 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT voorfacturatie houdt niet in dat de facturen onmiddellijk in hun geheel 
moeten worden betaald. 
 
Het bestuurscollege van de UGent paste het volgende overgangssys-teem voor de lopende contracten toe: 
 BTW-heffing op lopende projecten met BTW-plichtigen die de BTW 
kunnen recupereren. 
 BTW-aanrekening op lopende contracten met niet-BTW-plichtigen die 
dat toestaan bovenop de contractueel afgesproken prijs (facturering 
van deze projecten met BTW en recuperatie op de aankopen).  
 Bijpassing uit de centrale BTW-pot van het verschil tussen de afge-
houden BTW (bij de verkoopfactuur) en de gerecupereerde BTW (bij 
de aankoopfacturen) op contracten met niet-BTW-plichtigen die geen 
aanrekening bovenop de contractueel afgesproken prijs toestaan. Op die manier heeft de BTW geen negatieve invloed op het project. 
 De VUB paste bij de BTW-opstart in 1999 geen voorfacturatie toe.  
K.U.Brussel heeft als universiteit met uitsluitend opleidingen in de hu-
mane wetenschappen, weinig BTW-plichtige projecten. Bovendien werk-te het alle lopende BTW-plichtige projecten vóór de invoering van de BTW af. De BTW-plichtige projecten waarvoor de universiteit in 2008 
facturen opmaakte, startten pas na 1 januari 2008.  
 
7.3.3.3 Notificatie klanten 
Ten slotte vereiste de invoering van de BTW ook een notificatie aan de 
klanten en leveranciers. Aan- én verkoopfacturen moeten immers cor-
recte gegevens bevatten om voor BTW- aftrek in aanmerking te komen: 
 De UGent stuurde alle leveranciers een gemotiveerd schrijven met de 
vraag vanaf 1 juli 2007 het BTW-nummer van de UGent te vermelden op de factuur en eventueel het stelsel van medecontractant toe te passen (koninklijk besluit nr. 1, artikel 20). 
 De UA stuurde de leveranciers een brief om aan te geven dat zij van-
af 1 juli 2007 gedeeltelijk BTW-plichtig werd. Zij vroeg de leverancier 
ook na te kijken of de gegevens die ze had, correct waren. De UA 
schreef ook de klanten aan. 
 De UHasselt stuurde de leveranciers een brief met de vraag de ge-
kende gegevens na te kijken, hun boekhouding aan te passen en eventueel hun BTW-nummer of -statuut mee te delen. Tegelijkertijd deelde de universiteit haar statuut en BTW-nummer mee.  
 De K.U.Leuven schreef de leveranciers niet aan, aangezien zij al 
BTW-plichtig was en een BTW-nummer had. 
 De VUB bracht leveranciers destijds op de hoogte met vermeldingen 
op de bestelvoorwaarden of, waar geen bestelbonnen waren, met 
stickers op de uitgaande facturen. 
 De K.U.Brussel bracht de leveranciers op de hoogte met een brief 
aan hun diensten klantenboekhouding. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 240
Hoewel de universiteiten inspanningen leverden om hun gewijzigde situ-
atie kenbaar te maken, ontvangen ze nog steeds onjuiste facturen. Hun 
reactie daarop is uiteenlopend: 
 De UGent vraagt de leverancier met een standaardformulier altijd om 
een creditnota en een nieuwe factuur. 
 De UA en de UHasselt sturen de leverancier een brief, die hij onder-
tekend moet terugsturen. Pas daarna betalen zij de factuur. 
 De K.U.Leuven en de K.U.Brussel sturen foutieve facturen terug en 
vragen een correcte factuur. 
 De VUB stuurde de facturen die geen BTW-nummer vermeldden, in 
de beginfase (1999) niet terug, maar later wel. Als toen geen BTW 
werd aangerekend, stuurde zij de factuur wel terug. 
 
7.3.4 Wijzigingen voor de universiteiten 
7.3.4.1 Algemeen 
De implicaties van de invoering van de BTW-plicht varieren naargelang 
het om privaatrechtelijke of publiekrechtelijke universiteiten gaat en 
naargelang de grootte van de universiteit. 
 Privaatrechtelijke universiteiten waren al BTW-plichtig voor wetenschap-
pelijk onderzoek en wetenschappelijke dienstverlening(
313). De wetswij-
ziging bracht voor deze universiteiten dan ook minder wijzigingen mee: 
 De K.U.Leuven paste sinds 1992 het werkelijk gebruik toe. Sinds het 
gewijzigde artikel 6 opteert de universiteit voor een combinatie van 
werkelijk gebruik met een bijzonder verhoudingsgetal. Zij deelt haar 
boekhouding daarvoor in drie business areas  in: één met BTW-
recuperatie volgens werkelijk gebruik, één zonder BTW-recuperatie en één met aanrekening van BTW op inkomsten, zonder BTW-
recuperatie op uitgaven(
314).  
 De VUB was al gemengd BTW-plichtig sinds 1 januari 1999. Sedert 
de invoering van de BTW bij de andere universiteiten, hanteert de 
VUB een nieuwe berekening voor het verhoudingsgetal conform de 
gemaakte VLIR-afspraken. 
 Bij de K.U.Brussel bestond voorheen geen aftrek. De BTW-
administratie kende haar vanaf 1 januari 2008 een BTW-nummer toe. Sedert het gewijzigde artikel 6 is er een aftrek van 1 %. 
 
313  De privaatrechtelijke universiteiten worden beschouwd als 'gemengde belastingplich-
tigen’ en kunnen, in de uitoefening van hun economische activiteit, tegelijk handelin-
gen verrichten die aanspraak geven op aftrek  en handelingen waarvoor geen aftrek is 
toegestaan omdat ze van de BTW zijn vrij gesteld ingevolge artikel 44 van het BTW-
wetboek. 
314  Bv. voor sponsoring door bedrijven van onderwijsactiviteiten als permanente vorming, 
congressen, seminaries,… 241 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
Sinds 1 juli 2007 zijn de publiekrechtelijke universiteiten ook BTW-
plichtig en voor hen zijn de gevolgen groter. Volgens de UGent heeft de 
BTW-invoering de hele financiële verwerking veranderd. Volgens de UA gaat het om een ingrijpende operatie, die maar kan slagen met de me-
dewerking van de bestuurders en alle betrokkenen. De UA identificeerde 
de nood aan extra personeel, centralisatie van de inkomende en uit-gaande facturencyclus (om de BTW-aangifte tijdig te kunnen indienen) 
en boekhoudkundige en administratief-organisatorische afsplitsing van 
werkelijk-gebruikactiviteiten (zie verder). De UHasselt merkte op dat zij bij de uitgaande facturen moet nagaan of ze al dan niet met BTW moet 
factureren en dat zij bij de inkomende facturen de juiste BTW-codes 
moet bepalen. Zij moet voorts nagaan of projecten contractonderzoek of collectief onderzoek betreffen. Bovendien brengt de BTW-invoering ex-
tra werk mee voor haar financiële dienst. 
 In tweede instantie speelt ook de grootte van de universiteit een rol. Zo 
zijn de financiële gevolgen voor de K.U.Brussel klein in vergelijking met 
de andere universiteiten.  
7.3.4.2 Gehanteerd recuperatiesysteem 
De gewijzigde BTW-regelgeving verplichtte de publiekrechtelijke univer-
siteiten een systeem van aftrek te kiezen. Ook de privaatrechtelijke uni-
versiteiten konden vanaf 1 juli 2007 een ander systeem kiezen.  
De meeste Vlaamse universiteiten opteerden voor het systeem van wer-
kelijk gebruik, aangevuld met het bijzonder verhoudingsgetal  (UA, 
UHasselt, K.U.Leuven en VUB). Dat impliceert dat de belasting op de goederen en diensten die zowel bestemd zijn voor handelingen waar-
voor aanspraak op aftrek bestaat, als voor handelingen waarvoor geen aftrek mogelijk is, maar voor aftrek in aanmerking komt in verhouding tot 
het werkelijk gebruik voor elke categorie van handelingen. In dat geval 
moet de belastingplichtige bij zijn aangifte een stuk voegen waarin hij de criteria aanduidt die bij de berekening van die verhouding werden ge-
bruikt(
315). 
 Alleen de UGent en de K.U.Brussel werken volgens het principe van het 
algemeen verhoudingsgetal . Dat impliceert dat alle betaalde belasting 
op de goederen en diensten voor het geheel van de economische activi-
teit van een gemengde belastingplichtige, slechts tot een bepaald per-
centage wordt afgetrokken. Dat percentage (algemeen verhoudingsge-tal) is de verhouding, per kalenderjaar, van het totaalbedrag van de 
handelingen met recht op aftrek en het totaalbedrag van alle handelin-
 
315  Daarbuiten is de belasting op goederen en diensten die de gemengde belastingplich-
tige bestemt voor handelingen waarvoor aans praak op aftrek bestaat (contractonder-
zoek en wetenschappelijke dienstverlening) , aftrekbaar volgens de gewone regels die 
voor de volledige belastingplichtige gelden. De belasting op goederen en diensten 
bestemd voor handelingen zonder aftrekmogelijk heid, komt niet voor aftrek in aan-
merking (collectief onderzoek, onderwijs activiteiten, sportinrichtingen,…). Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 242
VLAAMS PARLEMENT gen die de gemengde belastingplichtige verricht. Een aantal bestandde-
len komt niet in aanmerking voor de berekening van het algemeen ver-
houdingsgetal(316). 
  
De UGent vormt daarbij een bijzonder geval. Zij past recuperatie mid-dels het algemeen verhoudingsgetal alleen toe op activiteiten die niet 
eenduidig gekoppeld zijn aan BTW-verkopen. Bij activiteiten die niet 
gekoppeld zijn aan BTW-verkopen, stort zij de recuperatie in een centra-le pot. Uit die centrale pot past de universiteit voor activiteiten die een-
duidig kunnen worden gekoppeld aan BTW-verkopen, het deel bij dat 
niet met het algemeen verhoudingsgetal kan worden gerecupereerd.  
De definitieve verhoudingsgetallen van de Vlaamse universiteiten vari-
eerden in de periode 2007-2008 tussen 1% en 32%. Het Rekenhof stel-de vast dat ook de wijze van berekening van dit algemeen verhoudings-
getal varieert bij de universiteiten die voor dit systeem kozen.  
 Bovendien wordt in de praktijk elk jaar eerst een voorlopig verhoudings-
getal bepaald(
317), en in april van het volgende jaar een definitief ver-
houdingsgetal. Dat definitieve getal kan aanleiding geven tot een her-ziening van de aftrekbare BTW. 
7.3.5 Afspraken of rulings met de BTW-administratie 
De universiteiten probeerden met de BTW-administratie afspraken of 
rulings te bereiken die zekerheid boden over de juiste toepassing van de 
BTW. Op het niveau van de VLIR maakten zij de volgende afspraken 
met de centrale BTW-administratie: 
 de behandeling van privaatrechtelijke universiteiten als waren zij 
publiekrechtelijke universiteiten; 
 de mogelijkheid tot uitstel van de effectieve toepassing van de 
nieuwe wetgeving; 
 de toestemming tot voorfacturatie (zonder BTW) van nog te innen 
inkomsten op BTW-plichtige lopende contracten; 
 
316  De opbrengst van de afstoting van bedrijfsmiddelen die de gemengde belastingplich-
tige in zijn bedrijf gebruikte; de opbrengst en van en inkomsten uit onroerende verrich-
tingen en financiële verrichtingen, tenzij die verrichtingen behoren tot de specifieke 
economische activiteit van de gemengde belastingplichtige; het bedrag van de han-
delingen in het buitenland die een daar gevestigde bedrijfszetel, onderscheiden van 
de in België gevestigde zetel, verricht; enz. 
317  Zowel bij het systeem van algemeen ver houdingsgetal als werkelijk gebruik, verricht 
de belastingplichtige voor ieder kalenderj aar de aftrek volgens een verhoudingsgetal 
dat hij voorlopig bepaalt op grond van het  bedrag van de handelingen die hij in de 
loop van het vorige jaar heeft verricht. Het definitief verhoudingsgetal bepaalt hij aan de hand van het bedrag van wat hij in het jaar  waarin hij de aftrek uitoefende, werke-
lijk heeft gedaan. Hij moet dat bedrag in prin cipe uiterlijk op 20 april van het volgende 
jaar vaststellen. Het definitief verhoudings getal voor een bepaald jaar is in principe 
het voorlopig verhoudingsgetal  voor het volgende jaar. 243 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  de toestemming tot facturatie zonder BTW van inkomsten op ad-
denda bij dergelijke contracten; 
 de afschaffing van de vrijstelling over de aankopen verricht in het 
licht van een contract dat de BTW-vrijstelling van artikel 42 van het 
BTW-wetboek geniet; 
 de toestemming het recht op BTW-aftrek uit te oefenen volgens het 
systeem van het algemeen verhoudingsgetal of de regel van werke-lijk gebruik, met toepassing van een bijzonder verhoudingsgetal 
voor de algemene onkosten; 
 de mogelijkheid Europese projecten in de teller en de noemer van 
het verhoudingsgetal op te nemen; 
 de eenmalige recuperatie op vroegere investeringen. 
 Daarbuiten maakten de diverse universiteiten ook afspraken met de lo-kale en in mindere mate met de centrale BTW-administratie. De afspra-
ken met de lokale administratie kunnen het risico inhouden dat de cen-
trale BTW-administratie er een andere mening op nahoudt, wat er kan toe leiden dat er voor volgende belastbare tijdperken andere verhou-
dingsgetallen moeten worden gebruikt. 
 
7.3.6 Gevolgen 
7.3.6.1 Financiële gevolgen 
Met uitzondering van de K.U.Leuven en de K.U.Brussel gaven de uni-
versiteiten hierover geen cijfergegevens mee. Voor de meeste universi-
teiten was het niet mogelijk deze budgettaire impact in absolute cijfers 
mee te delen.  
Initieel bezorgde de gewijzigde BTW-wetgeving alle universiteiten op-
startkosten. Voor de publiekrechtelijke universiteiten ging het om een nieuwigheid. Zij dienden dan ook een beroep te doen op externe consul-
tancy voor de opstart van hun BTW-verrichtingen. Zij kampten ook met 
verhoogde personeelskosten. Zij dienden de wijzigingen immers voor te bereiden en te begeleiden met eigen personeel en interimkrachten. Ten 
slotte droegen ze eenmalige kosten voor de notificatie aan leveranciers 
en klanten. Ook de privaatrechtelijke universiteiten hadden bijkomende kosten, maar die lagen doorgaans lager, aangezien ze voorheen al 
BTW-plichtig waren. 
 De VUB heeft er in zijn antwoord op gewezen dat de privaatrechtelijke 
universiteiten eerder al te maken hadden met die (hogere) opstartkos-
ten.  
Het is voor de universiteiten trouwens niet duidelijk welke de impact is 
van de gewijzigde BTW-wetgeving, buiten de exclusieve eenmalige BTW-recuperatie op vroegere investeringen: Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 244
VLAAMS PARLEMENT  Volgens de UGent bleef de impact beperkt. Volgens de universiteit 
daalde het relatieve overheidsaandeel in de financiering, aangezien 
de overheden exclusief BTW rekenen. 
 Volgens de UA is er bij sommige projecten een budgettair gunstige 
weerslag, maar dit moet worden gerelativeerd omdat er ook BTW 
verschuldigd is op uitgaande facturen en de financierende instantie vaak niet bereid is de extra kost van 21% te betalen, hoofdzakelijk in geval van projecten met overheden en vzw’s. Indien de kosten 
van een project voornamelijk bestaan uit personeelskosten kan de 
BTW zelfs een negatieve budgettaire impact hebben. 
 Volgens de UHasselt liggen de werkelijke kosten lager voor con-
tractonderzoek, dat BTW-aftrekbaar is. Bij de meeste projecten vormen personeelskosten en reis- en verblijfkosten echter de groot-
ste uitgaven, en die staan geen BTW-recuperatie toe. 
 De K.U.Leuven kan de impact op de inkomsten moeilijk inschatten, 
daar budgetten soms niet wijzigen, zodat zij in de praktijk 21% min-
der worden gefinancierd.  
 De VUB ervaart in het algemeen een positieve impact. De universi-
teit plant wel simulaties om na te gaan of een overstap van het bij-zonder verhoudingsgetal naar het algemeen verhoudingsgetal niet beter past. 
 Bij de K.U.Brussel waren de budgettaire baten voor 2008 verwaar-
loosbaar laag. Voor deze kleinere universiteit staan de geleverde 
inspanningen niet in verhouding tot de ontvangsten. Zij ijvert daar-
om voor een volledige BTW-vrijstelling.  
 
7.3.6.2 Boekhoudkundige verwerking van de BTW-aftrek 
De aftrek van BTW genereerde nieuwe middelen, die de universiteiten 
konden aanwenden voor uiteenlopende zaken:  
 De UGent wees de gerecupereerde middelen toe aan de budget-
houder die dienstverlening met BTW uitvoert. Bij een contract krijgt 
hij de volledige BTW-recuperatie op elke uitgave met BTW, in geval-len zonder contract, maar met BTW-inkomsten, krijgt de budget-houder de BTW-recuperatie volgens het verhoudingsgetal. 
 De UA wijst bij werkelijk gebruik (contractonderzoek en weten-
schappelijke dienstverlening) de aftrek volledig aan het betrokken 
project of de betrokken wetenschappelijke dienstverlening toe. Het 
beperkt recht op aftrek komt ten goede aan een centraal fonds, dat in de eerste plaats een provisie moet aanleggen voor de betaling 
van eventuele BTW-achterstallen en -boetes, maar dat ook de wer-
king van de faculteiten en instituten of centra extra moet financieren. De gerecupereerde BTW op aankopen ten laste van restbudgetten, 
komt ten goede van het restbudget, maar slechts na herziening van 
het verhoudingsgetal. 
 Bij de UHasselt gaat het voordeel bij contractonderzoek direct naar 
het onderzoek zelf. Bij de toepassing van het verhoudingsgetal houdt de universiteit het BTW-verschil centraal uit voorzichtigheids-oogpunt, ter dekking van eventuele kosten door BTW-controles of 245 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT van andere onvoorziene kosten naar aanleiding van de BTW-
invoering. Bovendien brengt de BTW-invoering, zoals al gesteld, ex-
tra administratieve kosten mee. 
 De K.U.Leuven wijst extra middelen toe aan het steeds noodlijden-
de investeringsbudget. 
 De VUB doet de middelen bij projecten met volledige BTW-
recuperatie terugvloeien naar de projecten. Bij projecten ten laste van de werkingstoelage gaan de middelen voor een percentage te-
rug naar de projecten, de rest gaat naar een reserve voor financie-ring van beleidsprojecten. 
 Bij de K.U.Brussel ten slotte blijven de middelen in de respectieve 
afdelingen. 
 
7.3.6.3 Recuperatie op vroegere investeringen 
De beperkte aftrek van de gemengde belastingplichtigen kan worden 
onderworpen aan een gewone herziening of een bijzondere herziening voor bedrijfsmiddelen.  
 
Universiteiten met algemeen verhoudingsgetal 
Bij de gemengde belastingplichtigen die de regel van het algemeen ver-
houdingsgetal hanteren (UGent en K.U.Brussel), wordt de aftrek van de 
BTW op bedrijfsmiddelen herzien voor een periode van vijf of vijftien jaar. De universiteiten hebben aldus een eenmalige recuperatie uitge-
voerd voor nieuwbouw en de aankoop van gebouwen (tot 15 jaar terug) 
en voor uitrustingsgoederen (tot 5 jaar terug).   
Wijzigingen van de verhoudingsgetallen die de gemengde belasting-
plichtige jaarlijks vaststelt, vergen telkens een herziening van de oor-spronkelijke aftrek. Zo wordt de aftrek op grond van het voorlopig ver-
houdingsgetal van het jaar waarin het recht op aftrek ontstond of het jaar 
waarin het bedrijfsmiddel in gebruik werd genomen, herzien met het definitief verhoudingsgetal van dat jaar. Deze eerste herziening heeft 
betrekking op het totaalbedrag van de oorspronkelijk in aftrek gebrachte 
voorbelasting. De volgende herzieningen hebben jaarlijks betrekking op een vijfde of een vijftiende van aftrek volgens het eerste definitieve ver-
houdingsgetal. De herzieningen vinden plaats in de jaarlijkse aangiften 
in april.  
Universiteiten met werkelijk gebruik 
Bij universiteiten die gebruik maken van de regel van werkelijk gebruik 
(UA, UHasselt, K.U.Leuven en VUB) moet de herziening plaatsvinden 
als een wijziging in het gebruik van de bedrijfsmiddelen intreedt vóór het 
verstrijken van het vierde of het veertiende jaar, afhankelijk van het in-vesteringsgoed, na dat waarin het recht op aftrek is ontstaan. Als een 
bedrijfsmiddel van een BTW-plichtige naar een niet BTW-plichtige be-
drijfsafdeling overgaat, moet de oorspronkelijk afgetrokken voorbelasting Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 246
VLAAMS PARLEMENT worden teruggestort, verminderd met een vijfde of vijftiende per jaar dat 
verstreken is vóór het gewijzigd gebruik. 
 
De universiteiten (met uitzondering van de UGent, de VUB en de K.U.Brussel) hebben een eenmalige recuperatie op vroegere investerin-
gen uitgevoerd. De VUB argumenteerde dat zij indertijd niet beschikte 
over een bedrijfsmiddelentabel en dat er geen grote nieuwbouwprojec-ten waren. De UGent zou de eenmalige recuperatie in het najaar van 
2009 indienen. 
 De financiële impact en de wijze van inresultaatname van de eenmalige 
recuperatie op vroegere investeringen verschillen sterk van universiteit 
tot universiteit: 
 De UGent zal de jaarlijkse recuperatie direct in resultaat nemen. 
 De UA neemt de opbrengst volgens het voorzichtigheidsprincipe 
gespreid in de tijd in resultaat. In afspraak met de bedrijfsrevisor 
koos de universiteit voor de techniek van de kapitaalsubsidie, waar-
bij zij het bedrag van de herziening bij het ontstaan van de vordering in 2007 in de balansrubriek kapitaalsubsidies  opnam. Aanpassingen 
door wijzigingen van het bijzonder verhoudingsgetal zullen worden geboekt op deze balansrubriek. Zeven jaar lang zal de universiteit jaarlijks een zevende van dit bedrag in resultaat nemen(
318). Met 
deze techniek kan de universiteit eventuele schommelingen opvan-
gen zonder belangrijke gevolgen voor het jaarresultaat. 
 De UHasselt nam de recuperatie op onder de andere bedrijfsop-
brengsten van de afdeling Patrimonium. 
 De BTW-controle van Leuven keek de recuperatie door de 
K.U.Leuven na en bevond ze conform de gemaakte afspraken, maar de universiteit nam de herziening nog niet op in het resultaat, 
omdat dit de herboeking van meer dan 1.000 activabestanddelen vergt. 
 
De K.U.Leuven heeft er in haar antwoord op gewezen dat zij de herzie-
ning inmiddels in resultaat heeft genomen. 
 
7.3.6.4 Toelichting in de eerste jaarrekening 
Een aantal universiteiten (UA, UHasselt en UGent) hebben de wijziging 
van hun financiële toestand door de gewijzigde BTW-wetgeving vol-
doende toegelicht in hun jaarrekening. 
 De K.U.Leuven heeft in het jaarverslag 2008 een passage opgeno-
men onder de rubriek niet in de balans opgenomen rechten . De 
K.U.Leuven heeft hierop geantwoord dat haar BTW-statuut expliciet 
werd toegelicht in de inleiding van de jaarrekeningen 2007 en 2008. 
Bovendien wees de universiteit erop dat de wijzigingen in de BTW-
regelgeving bij de publiekrechtelijke universiteiten ingrijpender wa-
   
318  Gekozen werd voor een gemiddelde tijd tussen vijf en vijftien jaar. 247 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT ren, zodat meer uitleg in de jaarrekeningen van die universiteiten 
evident is. 
 De VUB heeft bij de invoering van de gewijzigde BTW-situatie geen 
toelichting gegeven, aangezien alleen de berekeningswijze van het verhoudingsgetal wijzigde. 
 De K.U.Brussel heeft evenmin een toelichting gegeven omdat het bij 
deze universiteit maar om geringe bedragen ging. 
 
7.3.7 Problemen bij de gewijzigde BTW-wetgeving 
Gesprekken met de diverse universiteiten toonden aan dat de gewijzig-
de BTW-wetgeving een aantal onduidelijkheden of onzekerheden bij de universiteiten creëerde. De meeste genoemde onderwerpen waren: ver-richtingen binnen de associatie, EU-projecten, werken in onroerende staat en bijkomend werk ten gevolge van de BTW-invoering.  
7.3.7.1 Regeling voor universiteitsassociaties 
Op vraag van de universiteiten stelde de centrale BTW-administratie in 
Brussel dat de doorrekening van kosten, meer bepaald personeelskos-ten, door universiteiten en hogescholen aan hun associatie(
319), in prin-
cipe een BTW-belaste handeling vormt, aangezien de associatie op zich geen onderwijsinstelling is en de betrokken diensten geen middel zijn om onderwijs te verstrekken in optimale omstandigheden. Hetzelfde zou gelden voor de doorrekening van de kosten voor administratief perso-neel tussen de leden onderling. Een van de consultants heeft deze ar-gumentatie aangevochten, maar tot op heden is daarover nog geen offi-cieel standpunt gekend. Wel hebben de UA en de UHasselt van de ge-westelijke directie toestemming gekregen de vrijstelling van artikel 44 toe te passen op de verrichtingen binnen hun associatie.   Op 11 september 2008 beloofde het hoofdbestuur van de BTW een af-vaardiging van de universiteiten tijdens een overleg de regeling voor de associaties te zullen herbekijken. Als gevolg daarvan zou geen BTW-verrekening tussen de leden van de associaties onderling nodig zijn.  Volgens de K.U.Leuven werkt de bovenstaande argumentatie de inte-gratie tussen universiteiten en hogescholen tegen. De gewenste volledi-ge academisering van het hoger onderwijs tegen 2013(
320) houdt immers 
een beweging van onderwijskundigen en administratief-technisch perso-neel in. Voor de onderwijskundigen is dat geen probleem, want zij vallen onder de vrijstelling van artikel 44 van het BTW-wetboek. Voor het ad-
 
319  Een associatie is een samenwerking sverband tussen Vlaamse instellingen voor 
hoger onderwijs. 
320  Het zoveel mogelijk samen organiseren van activiteiten door universiteiten en hoge-
scholen. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 248
VLAAMS PARLEMENT ministratief-technisch personeel moeten de universiteiten echter wel 
BTW aanrekenen. 
 
7.3.7.2 EU-projecten 
Ook over de EU-projecten bestaat onduidelijkheid. De vrijstelling vol-
gens artikel 42 van het BTW-wetboek zou niet meer gelden voor univer-siteiten, maar het zou de bedoeling zijn de universiteiten met een verge-
lijkbare methode voor volledig Europees gefinancierde contracten een 
volledig recht op aftrek te bieden. De universiteiten hebben daarvoor al enkele keren contact opgenomen met het BTW-hoofdbestuur, maar dat 
heeft nog geen definitieve rulings opgemaakt. In afwachting hanteren de 
universiteiten diverse systemen: 
 De UGent heeft voor EU-projecten een intern systeem opgezet, dat 
de budgethouder volledige BTW-recuperatie geeft. Aangezien de 
universiteit maar een gedeeltelijke BTW-recuperatie kent, dient zij 
het verschil (de niet recupereerbare BTW) uit een centrale pot bij te 
passen. 
 De UA past het werkelijk gebruik toe. 
 Voorlopig recupereren de VUB en de UHasselt de BTW op EU-
projecten.  
 De K.U.Leuven tracht de richtlijnen van het BTW-hoofdbestuur te 
volgen, maar vindt die vaak onbegrijpbaar en onpraktisch. 
 De K.U.Brussel was tot op heden maar actief in één EU-project. Zij 
heeft de minieme BTW-bedragen op werkingsuitgaven gerecupe-reerd volgens het algemeen verhoudingsgetal en de niet-aftrekbare 
bedragen betaald langs het patrimonium.  
 
7.3.7.3 Werken in onroerende staat 
Volgens de K.U.Leuven is het standpunt van de BTW-administratie over 
werken in onroerende staat, verricht door eigen personeel, discrimine-
rend voor de privaatrechtelijke universiteiten. Volgens de administratie 
zijn die werken bij de publiekrechtelijke universiteiten vrijgesteld van BTW (inclusief de onderhouds- en herstellingskosten), terwijl de privaat-
rechtelijke universiteiten er wel BTW-plichtig voor zijn. Op het overleg 
van 11 september 2008 is het hoofdbestuur van de BTW mondeling ak-koord gegaan dat privaatrechtelijke universiteiten ook zouden worden 
vrijgesteld. 
 De VUB boekt werken in onroerende staat, uitgevoerd door een geregi-
streerd aannemer, met verlegging van de verschuldigde BTW (langs de 
periodieke aangiften).  
De K.U.Leuven heeft erop gewezen dat zij deze werkwijze ook al vele 
jaren toepast. De UHasselt wees erop dat de BTW bij werken in onroe-rende staat wordt verlegd (stelsel van medecontractant) en dat de BTW 
dus wel degelijk verschuldigd is. 
 249 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT 7.3.7.4 Bijkomend werk 
Alle universiteiten zijn het er over eens dat de gewijzigde BTW-
wetgeving veel bijkomend werk met zich heeft gebracht. Zo moeten zij 
elk contract tot in het detail bekijken en maandelijks of per kwartaal 
BTW-aangiftes opstellen. Voor de kleinere universiteiten rijst de vraag of de baten opwegen tegen de extra kosten van, bijvoorbeeld, de aanwer-
ving van bijkomend personeel, de inhuring van externe consultancy, een 
complexere boekhoudkundige afhandeling, aanpassingen aan de boek-houdpakketten, enz. Deze kosten zijn bovendien niet eenmalig. De uni-
versiteiten deelden mee dat tot op vandaag nog veel onduidelijkheden 
bestaan, die tot adviesvragen aan externe consultants leiden.   
7.3.8 Conclusies 
De wijziging van artikel 6 van het BTW-wetboek heeft voor de universi-
teiten grote gevolgen gehad op financieel, boekhoudkundig en admini-stratief-organisatorisch vlak. De universiteiten hebben in een korte 
tijdspanne veel inspanningen moeten leveren om personeel op te leiden 
en om op 1 juli 2007 klaar te zijn voor de BTW-toepassing. De complexe aard van de regeling en de talloze onduidelijkheden waarover de centra-
le BTW-administratie nog geen uitspraak heeft gedaan, hebben grote 
verschillen tussen de universiteiten veroorzaakt: 
 niet alle universiteiten konden op 1 juli 2007 met de BTW starten; 
 sommige universiteiten dienden nihil aangiftes in, andere niet; 
 vier universiteiten werken met het systeem van het werkelijk ge-
bruik, twee volgen het systeem van het algemeen verhoudingsgetal; 
 de twee universiteiten die werken met het algemeen verhoudingsge-
tal, berekenen dat getal verschillend; 
 de universiteiten opteren voor een verschillende boekhoudkundige 
verwerking van de BTW-aftrek; 
 niet alle universiteiten recupereerden eenmalig BTW op de vroegere 
investeringen; 
 niet alle universiteiten hebben de gewijzigde BTW-situatie toegelicht 
in hun jaarrekening. 
 
Het werken met afspraken of rulings tussen de universiteiten en lokale BTW–administraties ter verduidelijking van problemen, impliceert een 
beperkte, individuele geldigheid en houdt het risico in dat het centrale 
BTW-bestuur achteraf andersluidende standpunten inneemt, met be-trekking tot latere belastbare tijdperken.  
 
De invoering van de BTW voor de universiteiten vergt van de universitei-ten veel bijkomend werk en extra kosten (bijkomend personeel, externe 
consultancy-kosten). Veel van deze kosten, zoals de inhuring van exter-ne consultancy voor de analyse van moeilijke dossiers, zijn immers niet eenmalig, maar structureel.  
 
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 250
VLAAMS PARLEMENT 8 Algemene conclusies van het 
rekeningenboek 
 
De normering voor de evaluatie van de budgettaire prestatie van de 
Vlaamse Gemeenschap wordt bepaald op een geconsolideerd niveau 
(samen met de Vlaamse rechtspersonen), met name door de bepaling van het vorderingensaldo. Het Rekenhof beschikt nog altijd niet over 
voldoende informatie om het verschil tussen het vorderingensaldo en het 
begrotingssaldo of het netto te financieren saldo en de naleving van de norm die de Hoge Raad van Financiën stelde, te controleren. 
 
De Vlaamse Gemeenschap boekte volgens de voorgelegde algemene rekening in 2008 voor het eerst in jaren een negatief begrotings- en kas-
resultaat. De totale schuld in de Vlaamse gemeenschap is in 2008 ge-
stegen met 34 miljoen EUR.  
De inning van de ontvangsten en de aanwending van de beleidskredie-
ten benaderden in 2008 de begroting ervan (respectievelijk 100,1% en 92,8%).  
 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft de algemene rekening over 2008 tijdig voorgelegd, maar bij gebrek aan een antwoord 
van de minister op zijn opmerkingen erover, kan het Rekenhof een aan-
tal onderdelen ervan voorlopig niet afsluiten. De controle van het Re-kenhof op deze rekening ondervond nog altijd vertraging door de sterk 
vertraagde voorlegging van de rekeningen van de Vlaamse openbare 
rechtspersonen.   
De rekeningaflegging van de DAB’s over 2008 verliep vlotter. Het Re-
kenhof ontving de meeste rekeningen in juli 2009. Het had daarbij weinig opmerkingen die een gedetailleerde rapportering aan het Vlaams Par-
lement vergen. De rekeningaflegging door de Vlaamse openbare 
rechtspersonen over 2008 kende, zoals die over 2007, nog een grote vertraging. Bij zijn controles formuleerde het Rekenhof diverse opmer-kingen. 
 
Specifieke onderzoeken met een sterk financiële inslag, vaak in het ka-der van de VOR-rekeningencontrole, leidden tot enkele conclusies die 
volgens het Rekenhof rapportering aan het Vlaams Parlement recht-
vaardigen, bijvoorbeeld:  
 de kosten van het Vlaams Fiscaal Platform zullen de ramingen sterk 
overschrijden, zeker eens dit platform op kruissnelheid zal zijn en de 
verkeersbelasting erop geïntroduceerd zal zijn; 
 er is nood aan richtlijnen voor de inhoud van de jaarverslagen waar-
in de agentschappen hun financiële jaarrekening moeten aanvullen 
en verduidelijken; 
 de uitvoeringstermijn van schadedossiers die langs het Vlaams 
Fonds voor de Lastendelging worden afgehandeld, blijft lang; 251 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 
VLAAMS PARLEMENT  het betaalkrediet 2010 voor de tijdelijke loonpremies voor de te-
werkstelling van 50-plussers zal wegens het nog uitstaande verbin-
tenissenbedrag, wellicht te klein zijn en de begroting zou bovendien 
ook in een vastleggingsmachtiging of een gesplitst krediet moeten voorzien; 
 het Vlaams Zorgfonds rapporteert niet over de evolutie van zijn re-
serves en hun rendement; 
 het Financieringsinstrument voor de Vlaamse visserij- en aquicul-
tuursector zou kredietproblemen kunnen krijgen door een gebrekki-ge opvolging van het gebruik van zijn kredietmachtigingen; 
 
Het Fonds Stationsomgevingen blijkt louter te zijn opgericht om het 
aandeel van de VVM in de herinrichting van stationsomgevingen te fi-
nancieren met middelen uit de algemene uitgavenbegroting.  
 
Uit zijn visumcontrole op een selectie van basisallocaties van 2008 con-cludeerde het Rekenhof dat de administratie haar kennis van de wetge-
ving op overheidsopdrachten verder moet uitbouwen en dat zij meer 
zorg moet besteden aan de dossiervolledigheid en de interne controle.  
De a-posterioricontrole op betalings- en vastleggingsdossiers voor een 
selectie van kleine gereglementeerde subsidies leidde tot de conclusies dat de subsidiëring van de Huizen van het Nederlands een aantal ge-
breken vertoont en dat de subsidies voor bedrijfsbegeleiding in de biolo-
gische landbouw niet door de juiste administratie worden beheerd.  
De controle van een selectie van ontvangstenartikelen 2008 bracht on-
der meer een gebrek aan interne controle of dossieropvolging aan het licht.  
 
Ten slotte bleken bijna alle Vlaamse universiteiten in 2008 limitatieve kredieten te hebben overschreden. Een onderzoek naar de gevolgen 
van de wijziging van artikel 6 van het BTW-wetboek voor de universitei-
ten, wees uit dat die wijziging grote gevolgen had op financieel, boek-houdkundig en administratief-organisatorisch vlak, met tal van onduide-
lijkheden, grote verschillen tussen de diverse universiteiten en veel extra 
werk en kosten.  
 
 Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1 252
VLAAMS PARLEMENT R E  K E N  H O F
 web site www.re ken hof.be

Rekeningenrapport over 2020
Rapport over de algemene rekening 2020 van de  
Vlaamse Gemeenschap en de geconsolideerde rekening 2020  
van de Vlaamse deelstaatoverheid
Verslag van het Rekenhof aan het Vlaams Parlement
Brussel, juni 2021
RUG 4 mm = 80 pag BW
WETTELIJK DEPOT
D/2021/1128/32
ADRES 
Rekenhof
TEL. 
FAX
www.rekenhof.beDit verslag is ook beschikbaar op de website van het 
Rekenhof.
Cover rekeningenrapport.indd   1Cover rekeningenrapport.indd   1 25/06/2021   15:1225/06/2021   15:12  Verslag goedgekeurd in de Nederlandse kamer van het Rekenhof op 30 juni 2021
Vlaams Parlement, 36 (2020-2021) – Nr.1
167e Boek 
KAMER VAN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS
ZITTING 2010-2011
Opmerkingen en documenten aan de kamer van volksvertegenwoordigers voorgelegd
VOLUME 1   CommentaarEr bestaat ook een Franse versie van dit verslag.
Il existe aussi une version française de ce rapport.
U kunt dit verslag in de taal van uw keuze raadplegen 
of downloaden op de internetsite van het Rekenhof.
D/ͮͬͭͭ /ͭͭͮʹ/ͬͱ
DESIGN
www.megaluna.be
DRUK
XXXXXXX XXXXX
ADRES
Rekenhof
Regentschapsstraat ͮ
B-ͭͬͬͬ  Brussel
TEL.
+ͯͮ ͮ ͱͱͭ ʹͭ ͭͭ
FAX
+ͯͮ ͮ ͱͱͭ ʹͲ ͮͮ
www.rekenhof.be167e Boek van het Rekenhof   VOLUME 1    Commentaar
167e Boek 
DESIGN
DRUK
ADRES
Rekenhof
TEL.
FAX
van de Vlaamse deelstaatoverheid   Inhoud  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   5
INHOUD  3
Samenvatting  7
Inleiding 15
1.1 Juridisch kader 15
1.2 Controlestrategie van het Rekenhof 15
1.3 Tijdspad 16
1.4 Structuur van het rekeningenrapport 17
Hoofdstuk 2 
Algemene rekening 19
2.1	 Rekeningaflegging:	formele	vaststellingen	 31
2.2 Bedrijfseconomische balans en resultatenrekening 2020 31
2.2.1 Balansgegevens 31
2.2.2 Getrouw beeld van de balans 32
2.2.3 Resultatenrekeninggegevens 41
2.2.4 Getrouw beeld van de resultatenrekening 42
2.2.5 Niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen 42
2.2.6 Afwijkende waarderingsregels 43
2.3 Rapportering over de uitvoering van de begroting 2020 43
2.3.1 Samenvatting uitvoeringsrekening van de begroting 43
2.3.2 Getrouw beeld van de uitvoeringsrekening van de begroting 44
2.4  ESR-rapportering in de algemene rekening  50
Geconsolideerde rekening 53
3.1	 Rekeningaflegging:	formele	vaststellingen	 58
3.2	 Consolidatieperimeter	 58
3.3 ESR-vorderingensaldo 60
3.4 Beoordeling berekening ESR-vorderingensaldo 63
3.4.1 Consolidatie Vlaamse rechtspersonen 64
3.4.2 Eliminatie interne stromen in de consolidatiekring 64
3.4.3 Overige bevindingen van het Rekenhof 66
3.5 Geconsolideerde schuld 66
Beleidsuitvoering 2020: selectie van onderwerpen 71
4.1 Kwaliteit van de BBT bij uitvoering 71
4.2 Overdrachten van beleidskredieten 2020 73
4.2.1 Inleiding 73
4.2.2 Saldi van de begrotingsfondsen 74
4.2.3 Overdrachtsbepalingen 77
4.2.4	 Conclusies	 80
4.2.5	 Aanbevelingen	 80 6
4.3	 Impact	van	de	coronapandemie	op	de	rekening	2020	 81
4.3.1	 Inleiding	 81
4.3.2	 Beleidsdomein	Economie,	 Wetenschap	en	Innovatie	 82
4.3.3	 Welzijn,	 Volksgezondheid	en	 Gezin	 84
4.3.4	 Kanselarij,	Bestuur,	Buitenlandse	 Zaken	en	 Justitie	 89
4.3.5	 Omgeving	 91
4.3.6	 Onderwijs	en	 Vorming	 92
4.3.7	 Werk	en	sociale	economie	 94
4.3.8	 Cultuur,	 Jeugd,	Sport	en	Media	 95
4.3.9	 Mobiliteit	en	 Openbare	 Werken	 96
4.3.10	Landbouw	en	 Visserij	 97
4.3.11	Andere	budgettaire	effecten	 97
4.3.12 Conclusies 101
4.4  Opvolging beleidsintenties 102
4.4.1 Werkingsmiddelen kleuter- en lager onderwijs 102
4.4.2	 Nieuwe	financieringsinstrumenten	voor	gemeenten		 103
4.5 Problematiek van de wachtlijsten 103
4.5.1 Inleiding 103
4.5.2 Wachtlijst sociale huurwoningen 104
4.5.3 Wachtlijst erfgoedpremies 106
4.5.4	 Uitbreidingsbeleid	woonzorgcentra	 108
4.5.5 Jeugdhulp 112
4.5.6 Wachtlijst Infrastructuur binnen het onderwijs 114
4.5.7	 Algemene	conclusies	 118
Antwoord van de Vlaamse minister van Financiën en Begroting 119
Bijlage 1 
Overzicht van fouten en onzekerheden in de rekeningen  123
Bijlage 2
Voorlegging van de rekeningen van DAB’s en rechtspersonen – stand op 14 mei 2021 127
Bijlage 3
Lijst van ondersteunende onderzoeken 133
Bijlage 4
Single audit 2020 – samenwerking met bedrijfsrevisoren 137
Bijlage 5
Tabel 14, anders voorgesteld 143
Bijlage 6
Antwoord van de Vlaamse minister van Financiën en Begroting 145 InleidingSamenvatting   REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   9
De Vlaamse Regering heeft de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap en de gecon-
solideerde	 rekening	 2020	van	de	Vlaamse	 deelstaatoverheid	 ter	certificering	 aan	het	Rekenhof	
voorgelegd.	 De	nieuwe	Vlaamse	 Codex	Overheidsfinanciën	 (VCO),	de	introductie	 van	enkele	
nieuwe	aanrekenings-	 en	waarderingsregels	 en	de	financiële	 gevolgen	 van	de	corona	pandemie	
hebben	de	financiële	 resultaten	 van	de	Vlaamse	 overheid	 over	het	jaar	2020	substantieel	
 beïnvloed, zoals blijkt uit de onderstaande kerncijfers.
Kerncijfers (in miljoen euro)
Resultaat	2019 Begroting 2020 Resultaat 2020
Algemene rekening
Begrotingssaldo -2.040,3 -4.043,7 -3.730,3
Balanstotaal 29.769,4 39.559,9
Economisch resultaat -14.979,9 -12.893,6
ESR-consolidatie
Vorderingensaldo 170,4 -6.964,3 -6.011,5
Geconsolideerde schuld 24.176,2 32.058,7 30.225,2
De impact van het eerste corona-crisisjaar op de Vlaamse overheid kan worden geraamd op 
ruim 5,6 miljard euro. Het betreft zowel de kosten van de maatregelen (+3,3 miljard euro), als 
de impact op de ontvangsten (-2,3 miljard euro). Dit ontvangstenbedrag is exclusief de positieve 
BFW-afrekening voor 2020 van 750 miljoen euro, aangerekend in 2021.
Nieuwe boekhoudregels van de Vlaamse overheid 
Sinds 2020 past de Vlaamse overheid nieuwe aanrekeningsregels voor de inkomensoverdrachten 
toe:	in	2020	rekende	zij	niet	alleen	de	volledige	 subsidies	 voor	prestaties	 2020	aan,	maar	ook	de	
saldi	van	subsidies	 2019	die	zij	voorheen	 op	grond	van	de	vroegere	 aanrekeningsregels	 nog	niet	
ten laste had genomen. De impact op het bedrijfseconomisch en budgettair resultaat bedraagt 
1.190,1	miljoen	euro,	maar	is	in	overleg	met	het	INR	geneutraliseerd	 in	het	geconsolideerd	
vorderingen saldo 2020.
De participaties zijn tegen marktwaarde geherwaardeerd, wat de balanswaarde verhoogde met 
7.053,0 miljoen euro.
De	Vlaamse	 Gemeenschap	 heeft	de	historische	 schuld	van	de	ziekenhuisfinanciering	 A1/A3	en	
de	schuld	van	de	alternatieve	 Vlaamse	 financiering	 van	de	ziekenhuizen	 op	1	januari	2020	voor	
5.313,7 miljoen euro in haar balans opgenomen. 
Oordeel van het Rekenhof bij de algemene rekening van de Vlaamse overheid
De algemene rekening is samengesteld uit de bedrijfseconomische jaarrekening, de begrotings-
uitvoering en de ESR-rapportering. Het Rekenhof rapporteert over zijn controle in drie 
certificerings	 verslagen,	 één	voor	elke	deelrekening.	 Deze	verslagen	 dienen	in	onderlinge	 samen-
hang te worden gelezen.
Het Rekenhof formuleert een onthoudende verklaring bij de bedrijfseconomische jaarrekening, 
omdat	de	balans	en	de	toelichtingen	nog	grote	onzekerheden	bevatten:	
• Heel wat percelen en gebouwen staan tegen een nulwaarde in de balans, terwijl het Rekenhof 
hun waarde raamt op 1,6 miljard euro.  10
• De waardering van de werken van burgerlijke bouwkunde is onzeker. De fysieke inventaris 
sloot niet altijd aan met de realiteit, onder meer doordat het eigenaarschap van de activa niet 
altijd is uitgeklaard. Daarbij komt dat geen uniforme berekeningswijze werd toegepast voor 
de waardering van de werken van burgerlijke bouwkunde. De toelichting ging onvoldoende in 
op deze problematiek.
• De balans bevat geen voorzieningen voor lopende geschillen en schade- en pensioendossiers. 
De toelichting geeft daarover maar beperkt uitleg. De inventaris bevat onvoldoende informa-
tie om er een realistische raming op te kunnen baseren.
• De buitenbalansverplichtingen zijn onvoldoende toegelicht. De bedrijfseconomische toe-
lichting vermeldt de openstaande verbintenissen (5.237,7 miljoen euro) niet, evenmin als 
belangrijke	 principeovereenkomsten,	 onder	meer	in	het	kader	van	de	financiering	 van	het	
Oosterweelproject.
• De	afwijkende	 waarderingsregels	 voor	de	opbrengsten	 ingevolge	 de	bijzondere	 financierings -
wet (BFW) zijn niet toegelicht.
Het Rekenhof formuleert een oordeel met een voorbehoud bij de begrotingsuitvoering, omdat 
de nog te storten kapitaalverplichtingen voor eigen participaties niet volledig zijn vastgelegd. Het 
verstrekt voor de ESR-rapportering een verklaring zonder voorbehoud.
Oordeel van het Rekenhof bij de ESR-consolidatie van de Vlaamse deelstaatoverheid
Het	Rekenhof	 formuleert	 een	certificeringsverklaring	 zonder	voorbehoud	 bij	de	geconsolideerde	
rekening. 
Door de coronapandemie was 2020 een uitzonderlijk jaar voor de Vlaamse begroting. De geconso -
lideerde	schuld	steeg	met	6.049,0	miljoen	euro	tot	30.225,2	miljoen	euro	eind	2020.	De	beheers -
baarheid van de schuld wordt een belangrijk aandachtspunt.
Beleids- en begrotingstoelichting bij de begrotingsuitvoering
De VCO wil de beleids- en begrotingsinformatie in de begroting en de rekening beter integreren. 
Samen met de rekening 2020 heeft de Vlaamse Regering voor het eerst een beleids- en begro -
tingstoelichting bij de begrotingsuitvoering gepubliceerd. Daarmee zette zij een belangrijke 
stap naar meer transparantie over het gevoerde beleid. In de meeste gevallen verschafte zij al 
voldoende duiding over de evolutie van het krediet en de uitvoering ervan, maar voor bepaalde 
beleidsvelden moet die duiding nog beter. Het Rekenhof verwacht dat in 2021 een nieuwe stap 
wordt gezet naar een volwaardige prestatie-geïnformeerde begroting, door de cijfers te koppelen 
aan de doelstellingen.
Overdracht beleidskredieten
De VCO regelt het gebruik van begrotingsfondsen. Daarbuiten bevat het uitgavendecreet een 
aantal bepalingen die de Vlaamse Regering machtigen kredieten van het ene naar het andere 
begrotingsjaar	 over	te	dragen.	In	2020	zijn	zo	2.083,9	miljoen	euro	kredieten	 met	overdrachts-
bepalingen of langs begrotingsfondsen overgedragen, wat neerkomt op 3,75% van de gestemde 
kredieten.	 Over	het	geheel	tonen	de	begrotingsfondsen	 een	substantiële	 toename	 van	de	
on belaste saldi. Het is niet altijd duidelijk of die saldi beleidsmatig nog nodig zijn. Bovendien ver -
duidelijken de overdrachtsbepalingen niet altijd waarom een bepaald krediet overgedragen werd. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   11
Financiële impact coronapandemie
De maatregelen voor de indamming van de coronapandemie hadden een enorme impact op alle 
beleidsdomeinen	 van	de	Vlaamse	 overheid.	 De	Vlaamse	 minister	 van	Financiën	 en	Begroting	
stelde in het Vlaams Parlement dat de kosten van de maatregelen voor 2020 opliepen tot 
3.227,9	miljoen	euro.	Het	Rekenhof	 raamt	dat	cijfer	op	3.334,9	miljoen	euro,	aangezien	 sommige	
beleids domeinen ook eigen middelen hebben ingezet.
In dit rapport geeft het Rekenhof een overzicht van de maatregelen en de eraan gerelateerde 
uitgaven	 per	beleidsdomein.	 Het	wijst	ook	op	andere	budgettaire	 effecten	en	het	becijferde	 de	
impact	op	de	ontvangsten	 uit	de	bijzondere	 financieringswet	 op	-2.115	miljoen	euro	(exclusief	 de	
positieve afrekening van 750 miljoen euro, die in 2021 volgt). De impact op de gewestbelastin -
gen bedraagt -77 miljoen euro en die op de eigen ontvangsten van de diverse rechtspersonen op 
-110,9	miljoen	euro.	
De	financiële	 impact	van	de	coronacrisis	 beperkt	zich	niet	tot	2020.	Een	deel	van	de	maatrege -
len 2020 liep door in 2021 en de Vlaamse Regering heeft nog een reeks bijkomende maatrege -
len	genomen.	 Rekening	 houdend	 met	de	beslissingen	 tot	en	met	28	mei,	bedragen	 de	kosten	
voor	2021	voorlopig	 1,5	miljard	euro.	De	potentiële	 budgettaire	 impact	van	de	toegekende	 waar -
borgen	en	leningen	 zal	zich	pas	in	de	volgende	 jaren	manifesteren,	 maar	kan,	afhankelijk	 van	de	
mate waarin de economie zich herstelt, aanzienlijk zijn. Bovendien gaat in 2021 het relanceplan 
Vlaamse Veerkracht van start, dat goed is voor 4,3 miljard euro uitgaven.
Uitvoering Regeerakkoord 
Het Rekenhof gaat in dit rapport kort in op twee, al gerealiseerde beleidsintenties uit het regeer -
akkoord:
• Het	kleuteronderwijs	 had	te	kampen	met	een	historische	 onderfinanciering	 in	vergelijking	 met	
het lager onderwijs. Om deze scheeftrekking recht te zetten, voorzag de begrotingsopmaak 
2020 in 71 miljoen euro bijkomende werkingsmiddelen.
• Het	regeerakkoord	 voorzag	in	twee	nieuwe	subsidiestromen	 naar	de	lokale	besturen:	 een	sub-
sidie	om	de	druk	op	de	gemeentelijke	 financiën	 door	de	stijging	van	de	responsabiliseringsbij-
drage voor de pensioenen op te vangen, en een subsidie om gemeenten met veel open ruimte 
extra te steunen. 
Wachtlijsten
Door grote dienstverleningsnoden, gecombineerd met een tekort aan middelen, kampt de 
Vlaamse overheid met wachtlijsten, een concept dat verschillende ladingen dekt. Sommige sec -
toren, zoals de sociale huisvesting of de erfgoedpremies, kennen een wachtlijst waarbij mensen 
recht hebben op een bepaalde overheidsdienst, maar door de beperkte middelen geregistreerd 
worden als wachtend. In andere sectoren, zoals de woonzorgcentra, is er een vooraf vastgestelde 
programmering, die in functie van de beschikbare middelen ingevuld wordt, zonder dat er een 
centrale wachtlijst wordt bijgehouden.
Het Rekenhof concludeerde dat de noden steeds groter blijven dan de beschikbare middelen, wat 
het zoeken naar alternatieve oplossingen om de noden te lenigen, dwingend maakt. Het concept 
van	de	huurpremie	 in	de	sociale	huisvesting	 is	een	treffend	voorbeeld.	 De	wachtlijsten	 zijn	een	
onvolkomen instrument voor de inschatting van de werkelijke noden. Dat blijkt bij de schoolinfra -
structuur en de erfgoedpremies, waar de lange wachttijden ervoor zorgen dat de noden mogelijk 
al veranderd zijn wanneer een project uiteindelijk aan de beurt komt. Daarbij komt dat de wacht -
lijsten niet altijd een correct beeld geven van de noden.   REKENINGENRAPPORT  
OVER 2020   REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   15
HOOFDSTUK 1
Inleiding
1.1 Juridisch kader
Het Vlaams Parlement heeft op 29 maart 2019 het decreet houdende de Vlaamse Codex 
Overheidsfinanciën, kortweg VCO, goedgekeurd. Dat decreet bundelt en actualiseert de 
diverse decreten die betrekking hebben op begroting en financiën, waaronder het reken­
decreet en het kas ­, schuld­, en waarborgdecreet, in één decreet (en één uitvoeringsbesluit). 
De nieuwe codex bepaalt op welke wijze de begroting, boekhouding, rapportering en controle 
van de Vlaamse overheid zullen worden gevoerd. Het decreet is vanaf het begrotingsjaar 2020 
volledig in werking getreden. 
De algemene bepalingenwet van 16 mei 20031 draagt het Rekenhof de controle op van de alge ­
mene boekhouding en de begrotingsboekhouding van de Vlaamse Gemeenschap en van de 
rekeningen van de openbare instellingen die de Vlaamse Gemeenschap heeft opgericht of die 
eronder ressorteren. Op basis van artikel 10, §1/1 van die wet certificeert het Rekenhof de 
algemene rekeningen van de Vlaamse Gemeenschap. Het Rekenhof splitste zijn certificerings ­
verklaring in drie verklaringen op, met name over de bedrijfseconomische balans en resulta­
tenrekening, over de begrotingsuitvoering en over de ESR ­rapportering.
Het Rekenhof certificeert ook de ESR ­geconsolideerde rekening van de Vlaamse deelstaat­
overheid krachtens artikel 44 van de VCO. Opmerkingen bij de jaarrekeningen van Vlaamse 
rechtspersonen met een impact op de ESR ­consolidatie zijn verwerkt in de rapportering 
over de geconsolideerde rekening. De individuele jaarrekeningen van de significante rechts­
personen van de Vlaamse Gemeenschap worden gecertificeerd door een bedrijfsrevisor.
Artikel 62 van de VCO heeft het Rekenhof een informatieopdracht op budgettair en boek ­
houdkundig vlak toebedeeld. Het rekeningenrapport bevat daarom ook bijkomende com­
mentaren bij de rekeningen van de Vlaamse overheid. Daarbuiten heeft de Vlaamse Regering 
voor het eerst beleids ­ en begrotingstoelichtingen (BBT) naar aanleiding van de begrotings ­
uitvoering 2020 opgesteld, waarin zij inhoudelijk rapporteert over de beleids ­ en begrotings ­
prestaties van het voorbije jaar.
1.2 Controlestrategie van het Rekenhof
Het Rekenhof brengt zijn controle in overeenstemming met de normen van de internatio ­
nale organisatie van de hoge controle ­instellingen (INTOSAI). Die normen vereisen dat de 
controle zodanig wordt georganiseerd en uitgevoerd, dat redelijke zekerheid wordt verkregen 
1 Wet van 16 mei 2003 tot vaststelling van de algemene bepalingen die gelden voor de begrotingen, de 
controle op de subsidies en voor de boekhouding van de gemeenschappen en de gewesten, alsook voor 
de organisatie van de controle door het Rekenhof. 16
dat de rekeningen geen afwijking van materieel belang bevatten. De verschillende controles 
toetsen de rekeningaflegging aan de werkelijke, onderliggende verrichtingen en aan de gel­
dende boekhoudregels. Tijdens de controle verzamelt het Rekenhof passende en toereikende 
bewijskrachtige elementen om zijn opmerkingen te staven.
Het Rekenhof stuurt zijn financiële controles aan door middel van een globale risico analyse, 
waarmee het zowel de ministeries als de rechtspersonen opvolgt. Door bij de controle  prioriteit 
te geven aan grotere budgetten en aan de thema’s die in de begroting extra aandacht krijgen, 
streeft het Rekenhof naar een evenwicht tussen actualiteitswaarde en voldoende af  dekking. 
Die afdekking heeft het nodig om zich een globaal oordeel te kunnen vormen over de uitvoe ­
ring van de begroting.
De VCO maakt een verregaande samenwerking op het vlak van financiële controle mogelijk tus ­
sen de bedrijfsrevisoren en het Rekenhof, waarbij het Rekenhof via zijn controle van de gecon ­
solideerde rekening het overzicht bewaart op de volledige Vlaamse overheid. Een jaarlijkse 
afsprakennota single audit, audit rekeningen Vlaamse overheid regelt de praktische werkafspra ­
ken bij de entiteiten van de Vlaamse overheid waar een bedrijfsrevisor met de certificering van 
de jaarrekening is belast. Jaarlijks evalueert het Rekenhof de uitvoering van deze afsprakennota: 
voor 2020 werden de single ­auditafspraken over het algemeen goed nageleefd (zie bijlage 4). 
Behalve met de bedrijfsrevisoren werkt het Rekenhof ook samen met Audit Vlaanderen. Dat 
geldt in het bijzonder voor de planning en uitvoering van procesonderzoeken2.
1.3 Tijdspad
De VCO legt een strakke timing op voor de opmaak en de controle van de begrotingen en reke ­
ningen van de Vlaamse overheid. De Vlaamse Regering stelt de algemene rekeningen op van 
de Vlaamse Gemeenschap en dient die rekening uiterlijk op 21 mei ter goedkeuring in bij het 
Vlaams Parlement. De Vlaamse Regering voegt de geconsolideerde rekening van de Vlaamse 
deelstaatoverheid bij ter kennisgeving aan het Vlaams Parlement. De rest van de kalender 
is in functie van die datum bepaald. Dat betekent dat het Rekenhof zijn rekeningenrapport 
over 2020 op 11 juni 2021 diende voor te leggen aan de Vlaamse minister van Financiën en 
Begroting, die daarop diende te antwoorden tegen 21 juni 2021. Het Rekenhof is dan ook zijn 
rekeningencontroles al gestart in de loop van het begrotingsjaar 2020.
De controles over de rekeningen 2020 zijn opnieuw uitgevoerd in moeilijke omstandigheden 
ten gevolge van de COVID ­19­crisis. De coronamaatregelen hadden tot gevolg dat de reke ­
ningencontroles anders verliepen dan de vorige jaren. Het aantal controles ter plaatse werd 
tot een minimum beperkt. De uitwisseling van informatie geschiedde vooral langs digitale 
weg. Het rechtstreeks overleg met bedrijfsrevisoren en gecontroleerde werd vervangen door 
digitaal vergaderen. Iedere actor in het controleproces heeft zich vrij snel aangepast aan de 
beperkingen die de coronamaatregelen oplegden. Daardoor konden alle rekeningencontroles 
binnen het vooropgestelde tijdskader op een kwalitatieve manier worden afgerond.
2 De samenwerking wordt geregeld door de globale afsprakennota Single Audit van 10 mei 2017. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   17
1.4 Structuur van het rekeningenrapport
Dit rapport bestaat uit drie delen:
• Een eerste deel (hoofdstuk 2) bevat de certificeringsverklaringen en aanvullende toe ­
lichtingen van het Rekenhof bij de algemene rekeningen 2020. Zij betreffen het getrouw 
beeld dat de uitvoeringsrekening van de begroting en de bedrijfseconomische balans en 
resultaten rekening geven van de financiële werkelijkheid.
• Een tweede deel (hoofdstuk 3) bevat de certificeringsverklaring en bijkomende informatie 
bij de ESR ­geconsolideerde uitvoeringscijfers 2020 van de Vlaamse deelstaatoverheid. Dit 
deel bevat ook relevante opmerkingen met een impact op de consolidatie die voortvloeien 
uit de controles op de rekeningen van de Vlaamse rechtspersonen.
• In een derde deel (hoofdstuk 4) geeft het Rekenhof duiding bij de uitvoering van de 
be groting 2020. Het gaat onder meer in op de informatiekwaliteit van de beleids ­ en 
 begrotingstoelichting, de aanpak van de wachtlijsten in diverse beleidsdomeinen en de 
financiële impact van de COVID ­19­crisis op het begrotingsresultaat 2020.  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   19
HOOFDSTUK 2 
Certificering door het Rekenhof
De wet van 16 mei 2003 tot vaststelling van de algemene bepalingen die gelden voor de 
be grotingen, de controle op de subsidies en voor de boekhouding van de gemeenschappen en 
de gewesten, alsook voor de organisatie van de controle door het Rekenhof (verder algemene­
bepalingenwet), bepaalt in artikel 10, § 1/1, dat de algemene rekening van elke gemeenschap 
en elk gewest uiterlijk vanaf de rekeningen over het begrotingsjaar 2020 voor certificering aan 
het Rekenhof wordt voorgelegd.
De (algemene) rekening van de Vlaamse Gemeenschap, die overeenkomstig artikel 46 van 
de Vlaamse Codex Overheidsfinanciën (VCO) en het bijhorende uitvoeringsbesluit (BVCO) 
door de Vlaamse Regering wordt opgesteld en ter goedkeuring wordt ingediend bij het Vlaams 
Parlement, is samengesteld uit drie deelrekeningen3:
1. een bedrijfseconomische jaarrekening, die de balans op 31 december, de resultatenreke ­
ning en de toelichting bij de balans en de resultatenrekening omvat, overeenkomstig arti­
kel 42, 1°, 2° en 4°van de VCO (de jaarrekening);
2. een rapportering en toelichting over de definitieve begroting en over de beleids ­ en begro ­
tingsuitvoering, overeenkomstig artikel 42, 3°, van de VCO (de begrotingsuitvoering);
3. een rapportering die toelaat te voldoen aan de rapporteringsverplichtingen die de Europese 
Unie heeft opgelegd, overeenkomstig artikel 42, 5°, van de VCO (de ESR-rapportering).
Het Rekenhof rapporteert over zijn controle van de algemene rekening van de Vlaamse 
Gemeenschap in drie aparte certificeringsverslagen, één voor elke deelrekening. Deze drie 
verslagen dienen in onderlinge samenhang te worden gelezen en kunnen niet los van elkaar 
worden gezien of gebruikt.
De kerncijfers van de algemene rekening zijn overgenomen in het decreet van de algemene 
rekening van de Vlaamse Gemeenschap en van de rekeningen van de rechtspersonen onder 
het gezag van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 20204. Met de goedkeuring 
van dit decreet door het Vlaams Parlement wordt de begrotingscyclus 2020 afgerond.
3 Voor wegwijs in de financiële resultaten, zie op de website van het Rekenhof, onder publicaties -  Vlaamse 
Gemeenschap,	 Activiteitenverslag	over	2018,	p.	35-45	of	Parlementair	Document	38	(2018-2019)	–	nr.	1.
4 Zie www.vlaamsparlement.be/decreet AR 2020 ­ Document 23 (2020­2021) ­ nr.1. 20
Certificeringsverslag van het Rekenhof over de jaarrekening in de 
algemene    rekening van de Vlaamse Gemeenschap over het boek ­
jaar afgesloten op 31 december  2020
Het Rekenhof brengt conform artikel 63 van het decreet van 29 maart 2019 houdende 
de VCO en artikel 10, § 1/1, van de algemenebepalingenwet, als onafhankelijke auditor 
verslag uit over zijn controle van de jaarrekening, opgesteld conform artikel 42, 1°, 2° en 
4° van de VCO. Deze jaarrekening wordt als onderdeel van de algemene rekening van 
de Vlaamse Gemeenschap ter goedkeuring voorgelegd aan het Vlaams Parlement. Dit 
certificeringsverslag bevat het oordeel van het Rekenhof over het getrouw beeld van het 
vermogen en de financiële toestand van de Vlaamse Gemeenschap op 31 december 2020, 
alsook van haar resultaten over het boekjaar dat op die datum is afgesloten, in overeen­
stemming met de VCO en het BVCO.
Onthoudende verklaring
Het Rekenhof heeft de jaarrekening van de Vlaamse Gemeenschap van het boekjaar 
afgesloten op 31 december 2020, gecontroleerd. Deze rekening bestaat uit de balans, de 
resultatenrekening en de bijhorende toelichting. De jaarrekening vertoont een balans ­
totaal van 39.559,9 miljoen euro en de resultatenrekening sluit af met een negatief saldo 
van het boekjaar van 12.893,6 miljoen euro.
Om de redenen uiteengezet in de sectie Basis voor de onthoudende verklaring , is het 
Rekenhof niet in staat geweest voldoende en toereikende controle ­informatie te verkrij­
gen voor het uitvoeren van zijn controlewerkzaamheden als basis voor zijn oordeel over 
deze jaarrekening. Het Rekenhof brengt daarom geen oordeel tot uitdrukking over de 
jaarrekening van de Vlaamse Gemeenschap.
Basis voor de onthoudende verklaring 
De verantwoordelijkheid van het Rekenhof is beschreven onder de sectie 
Verantwoordelijkheid van het Rekenhof voor de controle van de algemene rekening van 
de Vlaamse Gemeenschap. Het Rekenhof is onafhankelijk van de organen die het con ­
troleert. Het heeft ook tegenover het Vlaams Parlement een autonomie. Het voert zijn 
audits uit in overeenstemming met de vereisten van onafhankelijkheid, deskundigheid, 
integriteit, onpartijdigheid, vertrouwelijkheid, loyauteit en respect in zijn ethische code.
Het Rekenhof is tot de conclusie gekomen dat door het ontbreken van voldoende en 
toereikende controle ­informatie, de eventuele niet ­gedetecteerde afwijkingen zowel van 
materieel belang kunnen zijn, als een diepgaande invloed kunnen hebben op de jaar ­
rekening van de Vlaamse Gemeenschap. De voornaamste redenen zijn: 
• De Vlaamse Gemeenschap herwerkte in de rekening 2019 de werken van burgerlijke 
bouwkunde overeenkomstig het VABN­advies 2018/9. Nader onderzoek van die reke ­
ning gaf aan dat de fysieke inventaris, waarop de waardering steunde, niet altijd aan­
sloot met de realiteit, onder meer doordat het eigenaarschap van de activa niet altijd is 
uitgeklaard. De impact is onzeker doordat zowel sprake is van dubbeltellingen, als van 
activa die ten onrechte niet zijn opgenomen. De zeesluizen werden nog niet gewaar ­
deerd, maar wel ten onrechte op de balans uitgeboekt. Al deze onzekerheden gaan  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   21
over bedragen die tot in de miljarden euro oplopen. Daarbij komt dat geen uniforme 
berekeningswijze werd toegepast om de vervaardigingsprijs te ramen: bij de kustin­
frastructuur werd een basiskostprijs zonder bijkomende prijscomponenten gebruikt, 
terwijl voor de bruggen en tunnels wel veel bijkomende prijscomponenten werden 
meegerekend. De uiteindelijke waardering is daardoor inconsistent. In 2020 heeft de 
Vlaamse Gemeenschap enkele stappen gezet om te komen tot meer overleg, formele 
afspraken en uniformere waarderingsregels. Dat zorgde al voor een meer consistente 
waardering, maar de problemen met de fysieke inventaris en de waardering van de 
zeesluizen zijn nog niet opgelost. De toelichting gaat niet voldoende in op de proble ­
men met de waardering van de werken van burgerlijke bouwkunde.
• De gebouwen en percelen werden in 2019 geherwaardeerd overeenkomstig VABN­
advies 2018/11. Voor 9,6% van de percelen en 60,4% van de gebouwen kon nog geen 
waarde worden bepaald. Die percelen en gebouwen staan met een nulwaarde in de 
balans, terwijl het Rekenhof hun waarde op grond van eigen schattingen raamde op 
1,6 miljard euro. In het boekjaar 2020 vond overleg plaats met de verantwoordelijken 
van de vastgoeddatabank, maar de boekhoudkundige situatie is niet veranderd.
• De balans bevat geen voorziening voor risico’s en kosten voor lopende geschillen, 
schade ­ en pensioendossiers, en de toelichting geeft maar beperkt uitleg over die dos ­
siers waarvoor een dading of minnelijke schikking is gesloten. Nochtans meldde de 
jaarlijkse inventaris van het Vlaams Fonds voor de Lastendelging 292 geschillendos ­
siers voor 810,0 miljoen euro in hoofdsom, te verhogen met 163,0 miljoen euro ver ­
wijlintresten. Vooralsnog is er evenwel onvoldoende informatie voorhanden om een 
realistische raming op te baseren.
• De Vlaamse Gemeenschap heeft de voorbije jaren verscheidene belangrijke prin­
cipe­overeenkomsten gesloten (onder meer in het kader van de financiering van het 
Oosterweelproject), met grote financiële gevolgen in de komende jaren. De toelich ­
ting bij de jaarrekening rapporteert daarover echter niet bij de buitenbalansverplich­
tingen. Daarnaast vermeldt de begrotingsuitvoering 5.237,7 miljoen euro openstaande 
verbintenissen, die de bedrijfseconomische toelichting evenmin aanhaalt.
• De jaarrekening licht de waarderingsregels voor de opbrengsten ingevolge de bijzon­
dere financieringswet (BFW) niet toe. Deze dotaties en gewestelijke opcentiemen 
werden niet volgens het accrual ­principe, maar op kasbasis aangerekend, en de fis ­
cale uitgaven werden zowel in opbrengsten als in kosten aangerekend op grond van 
budgetcijfers (aangezien daarvoor geen uitvoeringsgegevens beschikbaar waren). Die 
toelichting is nochtans relevant: in 2021 bedraagt de positieve afrekening van de dota­
ties langs de BFW op grond van de definitieve parameters 2020 751,2 miljoen euro.
De controle werd uitgevoerd in overeenstemming met de door het Rekenhof aangeno ­
men voorschriften, methodologie en procedures. Als lid van de Internationale organi­
satie van hoge controle ­instanties (INTOSAI) hanteert het Rekenhof de internationale 
standaarden voor hoge controle ­instanties (ISSAI) als referentie bij de uitvoering van 
zijn opdrachten. In zijn certificeringsonderzoek maakt het Rekenhof gebruik van de 
ISSAI’s voor financiële audit.  22
Benadrukken van een bepaalde aangelegenheid
Overflow
Zonder afbreuk te doen aan het hierboven tot uitdrukking gebrachte oordeel, vestigt 
het Rekenhof de aandacht op pagina 4 van het jaarverslag, dat ingaat op de nieuwe aan­
rekeningsregels voor de inkomensoverdrachten, die de Vlaamse deelstaatoverheid sinds 
1 januari 2020 toepast. Zij hadden een significant effect op de begroting en de rekening 
over het jaar waarin zij van kracht werden: in 2020 werden niet alleen de volledige subsi­
dies voor prestaties in 2020 aangerekend, maar ook de saldi van de subsidies uit 2019 die 
op grond van de vroegere aanrekeningsregels nog niet ten laste waren genomen. Om de 
impact van de werkelijke afrekeningen van de subsidies uit 2019 in het vorderingensaldo 
2020 te neutraliseren, werd in de begroting een eenmalig overflowbudget ingeschreven. 
Het aandeel van de Vlaamse Gemeenschap in de gerealiseerde overflow, die in afspraak 
met het INR niet in het vorderingensaldo moet worden meegerekend, bedraagt 1.190,1 mil­
joen euro.
Herwaardering participaties
Bijlage 1 bij de algemene rekening verschaft informatie over de nieuw toegepaste of 
aangepaste waarderingsregels. De participaties worden vanaf het boekjaar 2020 tegen 
marktwaarde gewaardeerd. Dat resulteerde in een herwaarderingsmeerwaarde van 
7.148,0 miljoen euro op het passief van de balans, en een negatief effect op het resultaat 
van 95,0 miljoen euro.
Schulden ziekenhuisfinanciering
Bijlage 1 licht ook toe dat de historische schuld van de ziekenhuisfinanciering A1/A3 en 
de schuld van de alternatieve Vlaamse financiering van de ziekenhuizen op 1 januari 
2020 in de balans van de Vlaamse Gemeenschap is opgenomen. Dat had een eenmalig 
negatief effect op het resultaat van 5.313,7 miljoen euro.
Overige aangelegenheid
Eerste certificering
De algemene rekening 2020 van de Vlaamse Gemeenschap is de eerste rekening die voor 
certificering aan het Rekenhof wordt voorgelegd. De afgelopen jaren heeft het Rekenhof 
zich op die nieuwe opdracht voorbereid. Het heeft zijn controlemethodes afgestemd op 
de ISSAI­ vereisten om deze certificering mogelijk te maken. Bij een initiële controle­
opdracht moet voldoende en geschikte controle ­informatie worden verkregen over 
de correctheid van de beginsaldi van de verslagperiode. Aangezien het Rekenhof de 
al gemene rekening 2019 al op overeenkomstige wijze heeft gecontroleerd als de alge ­
mene rekening 2020, kan het daarop steunen voor de controle van de beginsaldi 2020.
Overgangsprotocol zesde staatshervorming
Na de zesde staatshervorming hebben de federale operatoren een aantal overgedragen 
bevoegdheden verder uitgeoefend voor rekening van de gemeenschappen en gewesten. 
De uitgaven daarvoor werden ingehouden op de dotaties die de bijzondere financie ­ REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   23
ringswet heeft vastgelegd. De inhoudingen van het RIZIV tijdens het eerste kwartaal van 
2015, ten belope van 458,0 miljoen euro, hadden echter betrekking op het vierde kwar ­
taal van 2014 en betroffen prestaties uit de periode dat de Vlaamse Gemeenschap nog 
niet verantwoordelijk was voor deze bevoegdheden. Deze kwestie is nog altijd hangende.
Afhankelijkheid van informatie van derden
De Vlaamse Gemeenschap is voor de boeking van bepaalde opbrengsten­ en kosten­
categorieën afhankelijk van derden. De gewestelijke opcentiemen op de personenbelas ­
ting en de fiscale uitgaven worden aangerekend op basis van betalingen en ramingen van 
de FOD Financiën. De uitgaven van de federale operatoren worden aangerekend op basis 
van de afrekeningen van de federale operatoren. De Vlaamse Gemeenschap heeft geen 
volledige controle op de correctheid van die gegevens.
Informatie andere dan de algemene rekening
De Vlaamse Regering is verantwoordelijk voor de andere informatie die zij samen met de 
algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap aan het Vlaams Parlement meedeelt. 
Die informatie bestaat uit: het jaarverslag, de sociale balans en de rapportering en toe ­
lichting over de definitieve begroting en over de beleids ­ en begrotingsuitvoering (BBT 
uitvoering).
Het decreet van de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap en van de rekenin­
gen van de rechtspersonen onder het gezag van de Vlaamse Gemeenschap voor het begro ­
tingsjaar 2020, op grond waarvan het Vlaams Parlement de algemene rekening goed­
keurt, is integraal afgestemd met de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap.
De controleverklaring van het Rekenhof heeft uitsluitend betrekking op de algemene 
rekening van de Vlaamse Gemeenschap. Het Rekenhof formuleert geen enkele vorm van 
assurance­ conclusie over deze andere informatie.
In de context van zijn controle van de algemene rekening is het Rekenhof wel verant ­
woordelijk voor het lezen van de andere informatie en het overwegen of een inconsis ­
tentie van materieel belang bestaat tussen deze informatie en de algemene rekening 
van de Vlaamse Gemeenschap of de kennis verkregen in de controle, dan wel of een 
afwijking van materieel belang in de andere informatie bestaat. Indien het Rekenhof, in 
het licht van de werkzaamheden die het heeft uitgevoerd, concludeert dat een afwijking 
van materieel belang in de andere informatie voorkomt, dient het dat te communiceren.
Verantwoordelijkheid van het management en van de met governance belaste 
personen voor de algemene rekening 
De algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap wordt, overeenkomstig artikel 42 
van de VCO, opgesteld door de Vlaamse Regering. De Vlaamse Regering wordt bijge ­
staan door de diensten van het Vlaams ministerie, bevoegd voor het financiële en bud ­
gettaire beleid, die belast zijn met de opmaak van de algemene rekening. 24
Het management van de entiteiten waarvan de boekhoudkundige verrichtingen in de 
algemene rekening worden verwerkt, zijn verantwoordelijk voor de boekhoudkundige 
organisatie, zoals voorgeschreven door de VCO en het BVCO . Het is ook verantwoorde ­
lijk voor de interne beheersing die het noodzakelijk acht om een algemene rekening te 
kunnen opmaken die geen afwijkingen van materieel belang bevat als gevolg van fraude 
of fouten.
Het departement Financiën en Begroting is verantwoordelijk voor het toezicht op het 
proces van financiële verslaggeving van de Vlaamse Gemeenschap. Het begeleidt de vol ­
ledige boekhoudcyclus en bereidt de algemene rekening voor die de Vlaamse Regering 
opstelt en voorlegt aan het Vlaams Parlement en aan het Rekenhof.
Verantwoordelijkheid van het Rekenhof voor de controle van de algemene reke ­
ning
Het Rekenhof heeft als opdracht om een redelijke mate van zekerheid te verkrijgen dat 
de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap als geheel geen afwijking van mate ­
rieel belang bevat als gevolg van fraude of van fouten, en om een controleverklaring uit 
te brengen waarin zijn oordeel is opgenomen. 
Een redelijke mate van zekerheid is een hoog niveau van zekerheid, maar biedt geen 
garantie dat een controle die overeenkomstig de ISSAI is uitgevoerd, altijd een afwij­
king van materieel belang ontdekt als die bestaat. Afwijkingen kunnen zich voordoen 
als gevolg van fraude of van fouten. Zij worden als van materieel belang beschouwd als 
redelijkerwijs kan worden verwacht dat zij individueel of gezamenlijk, de beslissingen 
beïnvloeden die gebruikers op grond van de algemene rekening nemen.
Omdat de algemene rekening is samengesteld uit drie deelrekeningen (de jaarrekening, 
de begrotingsuitvoering en de ESR ­rapportering), die vanuit een verschillende invals ­
hoek de financiële toestand en resultaten van de Vlaamse Gemeenschap benaderen, 
vindt het Rekenhof het passend een oordeel te formuleren per deelrekening, in plaats 
van één globaal oordeel over de volledige algemene rekening. 
De controleaanpak van het Rekenhof voor de drie deelrekeningen is gelijklopend, want 
alle deelrekeningen steunen op dezelfde basisboekhouding. De controle van die basis ­
boekhouding biedt het Rekenhof de nodige controle ­informatie om bij de drie deelreke ­
ningen een oordeel te formuleren. 
Als deel van een controle uitgevoerd overeenkomstig de ISSAI, past het Rekenhof een 
professionele oordeelsvorming toe en handhaaft het een professioneel­kritische hou ­
ding gedurende de controle. Het voert tevens de volgende werkzaamheden uit:
• Het Rekenhof identificeert en schat de risico’s in dat de algemene rekening van de 
Vlaamse Gemeenschap een afwijking van materieel belang bevat die het gevolg is van 
fraude of fouten. Het bepaalt en voert de controlewerkzaamheden uit die inspelen 
op deze risico’s en verkrijgt controle ­informatie die voldoende en geschikt is als basis 
voor zijn oordeel. Het risico van het niet detecteren van een afwijking van materieel 
belang is groter als die afwijking het gevolg is van fraude, aangezien bij fraude sprake  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   25
kan zijn van samenspanning, valsheid in geschrifte, het opzettelijk nalaten transacties 
vast te leggen, het opzettelijk verkeerd voorstellen van zaken of het doorbreken van 
de interne beheersing.
• Het Rekenhof verwerft een inzicht in de interne beheersing die relevant is voor de 
controle, met als doel controlewerkzaamheden op te zetten die in de gegeven omstan­
digheden geschikt zijn, maar die, in samenhang met de controle van de algemene 
rekening van de Vlaamse Gemeenschap, niet zijn gericht op een oordeel over de effec­
tiviteit van de interne beheersing. Het evalueert de geschiktheid van de gehanteerde 
grondslagen voor de financiële verslaglegging en het evalueert de redelijkheid van de 
door het management gemaakte schattingen en daarop betrekking hebbende toelich ­
tingen.
• Als het Rekenhof concludeert dat er sprake is van een onzekerheid van materieel 
belang, is het verplicht in zijn verslag de aandacht te vestigen op de daarmee verband 
houdende toelichtingen in de algemene rekening, of, indien deze toelichtingen niet 
adequaat zijn, het oordeel daarover aan te passen. De conclusies van het Rekenhof 
zijn gebaseerd op controle ­informatie die verkregen is tot op de datum van het con ­
troleverslag. 
• Het Rekenhof evalueert de algehele voorstelling, structuur en inhoud van de alge ­
mene rekening van de Vlaamse Gemeenschap, met inbegrip van de verantwoordings ­
bijlage, evenals de vraag of de rekening de onderliggende transacties en gebeurtenis ­
sen weergeeft op een wijze die leidt tot een getrouw beeld.
• Het Rekenhof voert werkzaamheden uit om controle ­informatie te verkrijgen over de 
bedragen en toelichtingen die in de begrotingsuitvoering zijn opgenomen. De gese ­
lecteerde werkzaamheden zijn afhankelijk van zijn inschatting van de risico’s op een 
afwijking van materieel belang in de begrotingsuitvoering die het gevolg is van fraude 
of fouten. Zo gaat het Rekenhof onder meer na: 
­ of de wettelijk opgelegde budgettaire items alle en overeenstemmend zijn opge ­
nomen in de budgettaire rapportering;
­ of het formaat en de items van de budgettaire rekening overeenstemmen met die 
van het budget en omgekeerd;
­ of er geen budgetten werden overbesteed;
­ of budgetwijzigingen zijn verlopen volgens de reglementering, in het bijzonder 
op geautoriseerde wijze;
­ of budgetoverdrachten zijn verlopen conform de reglementering, in het bijzon­
der op geautoriseerde wijze;
­ of de vormvereisten van de budgettaire rapportering zijn nageleefd.
Het Rekenhof communiceert met de met governance belaste personen over aangelegen­
heden zoals de geplande reikwijdte en timing van de controle en de significante contro ­
lebevindingen, met inbegrip van elke significante tekortkoming in de interne beheersing 
die het tijdens de controle identificeert.
Het Rekenhof meldt aan de met governance belaste personen dat het de relevante ethi­
sche voorschriften over onafhankelijkheid heeft nageleefd. Het communiceert met hen 
over alle relaties en andere zaken die redelijkerwijs zijn onafhankelijkheid kunnen beïn­ 26
vloeden en, waar van toepassing, over de daarmee verband houdende maatregelen om 
zijn onafhankelijkheid te waarborgen.
Andere vermeldingen
Het Rekenhof dient geen verrichtingen of beslissingen mede te delen die in overtreding 
met de bepalingen in de hoofdstukken 2 tot en met 6 uit de VCO en de uitvoeringsbeslui­
ten daarvan zijn gedaan of genomen.
Brussel, 30 juni 2021
Op last:  Het Rekenhof: 
Walter Schroons  Hilde François
Raadsheer  Voorzitter REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   27
Certificeringsverslag van het Rekenhof over de begrotings­
uitvoering  in de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap 
over het boekjaar afgesloten op 31 december  2020
de VCO en artikel 10, § 1/1, van de algemenebepalingenwet, als onafhankelijke  auditor 
verslag uit over zijn controle van de rapportering over de definitieve begroting en 
begrotingsuitvoering, die conform de VCO en het BVCO is opgesteld. Deze rapporte ­
ring wordt, als onderdeel van de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap, ter 
goedkeuring meegedeeld aan het Vlaams Parlement. Dit certificeringsverslag bevat het 
oordeel van het Rekenhof over het getrouw beeld van de begrotingsuitvoering over het 
boekjaar afgesloten op 31 december 2020.
Oordeel met voorbehoud
Het Rekenhof heeft de begrotingsuitvoering van de Vlaamse Gemeenschap 
van het boekjaar afgesloten op 31 december 2020, gecontroleerd. Deze rappor ­
tering betreft de rapportering over de budgettaire ontvangsten en uitgaven en 
de bijhorende toelichting. De begrotingsuitvoering sloot af met een totaal van 
de vorderingen van 47.786,5 miljoen euro en met een totaal van de verplichtin­
gen van 51.516,8 miljoen euro, of een resultaat van de begrotingsuitvoering van  
­3.730,3 miljoen euro. Het totaal van de verbintenissen bedraagt 51.829,7 miljoen euro.
Met uitzondering van de gevolgen van de aangelegenheden die zijn besproken in de sec­
tie Basis voor het oordeel , geeft de begrotingsuitvoering van de Vlaamse Gemeenschap, 
naar het oordeel van het Rekenhof, in alle opzichten van materieel belang, een getrouw 
beeld van de budgettaire ontvangsten en uitgaven van het boekjaar 2020, in overeen­
Basis voor het oordeel
Voor de basis van zijn oordeel verwijst het Rekenhof naar de overeenstemmende sectie 
in zijn hoger opgenomen certificeringsverslag over de jaarrekening 2020. 
Het Rekenhof is van mening dat de controle ­informatie  die het verkregen heeft, vol­
doende en toereikend is als basis voor zijn oordeel. Het formuleert echter een  oordeel met 
voorbehoud voor de volgende afwijking van materiaal belang, zonder dat zij echter een 
diepgaande invloed heeft op de begrotingsuitvoering van de Vlaamse Gemeenschap: de 
voorbije jaren heeft de Vlaamse Gemeenschap bij een oprichting of kapitaalverhoging bij 
eigen participaties (onder meer bij de PMV, de Vlaamse Havens en de Werkvennootschap) 
niet altijd het volledige kapitaal als verplichting vastgelegd, maar soms alleen het onmid­
dellijk opgevraagde en betaalde kapitaalgedeelte. In totaal is 193,1 miljoen euro te weinig 
vastgelegd (in het begrotingsartikel CB0 ­1CEX2BA ­PA – actief schuldbeheer). 
Overflow
het Rekenhof de aandacht op pagina 4 van het jaarverslag, dat ingaat op de nieuwe aan­ 28
van het jaar waarin ze van kracht werden: in 2020 zijn immers niet alleen de volledige 
subsidies voor prestaties in 2020 aangerekend, maar ook de saldi van subsidies uit 2019 
die op grond van de vroegere aanrekeningsregels nog niet ten laste waren genomen. Om 
de impact van de werkelijke afrekeningen van de subsidies 2019 in het vorderingensaldo 
2020 te neutraliseren, is in de begroting een eenmalig overflowbudget ingeschreven. Het 
aandeel van de Vlaamse Gemeenschap in de gerealiseerde overflow, die in afspraak met 
het INR niet in het vorderingensaldo moet worden meegerekend, bedraagt 1.190,1 mil­
joen euro.
Vastleggingsmachtingen
Bijlage 2 bij de algemene rekening wijst erop dat de gestemde vastleggingskredieten 
afwijken van wat de algemene rekening heeft gerapporteerd ten gevolge van de vastleg ­
gingsmachtigingen. De VCO heeft de rapportering over de uitvoering van de vastleg ­
gingsmachtigingen vervangen door de verplichting voor de rechtspersonen een VAK ­
begroting op te stellen en in de jaarrekening over de uitvoering ervan te rapporteren. 
In de begrotingsuitvoering diende het vastleggingskrediet technisch te worden gecor ­
rigeerd met 2.257,0 miljoen euro.
Overige aangelegenheden
De Vlaamse Gemeenschap is voor de boeking van bepaalde ontvangsten­ en uitgaven­
categorieën afhankelijk van derden. Zij rekent de gewestelijke opcentiemen op de per ­
sonenbelasting en de fiscale uitgaven aan op grond van betalingen en ramingen door 
de FOD Financiën. De uitgaven door federale operatoren rekent zij aan op basis van de 
afrekeningen van de federale operatoren. De Vlaamse Gemeenschap heeft geen volledige 
controle op de correctheid van die gegevens.
Andere verplichte secties van het certificeringsverslag
Voor de inhoud van de secties Informatie andere dan de algemene rekening, 
Verantwoordelijkheid van het management en van de met governance belaste personen 
voor de algemene rekening, Verantwoordelijkheid van het Rekenhof voor de controle van 
de algemene rekening en Andere vermeldingen  verwijst het Rekenhof naar de overeen­
stemmende secties in zijn hoger opgenomen certificeringsverslag over de jaarrekening 
2020.
Brussel, 30 juni 2021 
REKENHOF, JUNI 2021 /   29
Certificeringsverslag van het Rekenhof over de  ESR ­rapportering 
in de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap over het 
boekjaar afgesloten op 31 december  2020
verslag uit over zijn controle van de ESR ­rapportering, die conform de VCO en het BVCO 
is opgesteld. Deze rapportering wordt, als onderdeel van de algemene rekening van de 
Vlaamse Gemeenschap, ter goedkeuring meegedeeld aan het Vlaams Parlement. Dit 
certificeringsverslag bevat het oordeel van het Rekenhof over het getrouw beeld van de 
ESR­rapportering over het boekjaar afgesloten op 31 december 2020.
Oordeel zonder voorbehoud
Het Rekenhof heeft de ESR ­rapportering van de Vlaamse Gemeenschap over het boek ­
jaar afgesloten op 31 december 2020, gecontroleerd. Deze rekening bestaat uit de eco ­
nomische hergroepering van de begrotingsverrichtingen, de berekening van de bijdrage 
tot het vorderingensaldo en de bijhorende toelichting. De ESR ­rapportering sluit af 
met een totaal van de ontvangsten van 55.500,3 miljoen euro en een totaal van de uit ­
gaven van 55.500,3 miljoen euro. De bijdrage tot het vorderingensaldo van de Vlaamse 
Gemeenschap is vastgesteld op 13.009,3 miljoen euro.
Naar het oordeel van het Rekenhof geeft de ESR ­rapportering in alle opzichten van 
materieel belang, een getrouw beeld van de ontvangsten en uitgaven van het boekjaar 
2020, in overeenstemming met de VCO en het BVCO.
Basis voor het oordeel 
Voor de basis van het oordeel verwijst het Rekenhof naar de overeenstemmende sectie in 
zijn hoger opgenomen certificeringsverslag over de jaarrekening 2020. 
Overflow
Zonder afbreuk te doen aan het bovenstaande oordeel, vestigt het Rekenhof de aandacht 
op pagina 4 van het jaarverslag, dat ingaat op de nieuwe aanrekeningsregels voor de 
inkomensoverdrachten, die de Vlaamse deelstaatoverheid sinds 1 januari 2020 toepast. 
Zij hadden een significant effect op de begroting en de rekening van het jaar waarin 
ze van kracht werden: in 2020 werden immers niet alleen de volledige subsidies voor 
prestaties in 2020 aangerekend, maar ook de saldi van subsidies uit 2019 die volgens de 
vroegere aanrekeningsregels nog niet ten laste waren genomen. Om de impact van de 
werkelijke afrekeningen van de subsidies uit 2019 in het vorderingensaldo 2020 te neu­
traliseren, werd in de begroting een eenmalig overflowbudget ingeschreven. Het aandeel 
van de Vlaamse Gemeenschap in de gerealiseerde overflow, die in afspraak met het INR 
niet in het vorderingensaldo moet worden meegerekend, bedraagt 1.190,1 miljoen euro. 30
Extracomptabele correcties
De ESR ­rapportering van de Vlaamse Gemeenschap maakt gebruik van dezelfde aan­
rekeningsregels als de begrotingsuitvoering. Om de geconsolideerde rekening conform 
de ESR2010­methodologie op te stellen, voerde het departement Financiën en Begroting 
nadien nog enkele extracomptabele correcties uit. Zo heeft het onder meer enkele belas ­
tingstromen omgerekend naar een aanrekening op basis van transactionele kas en heeft 
het de afgrenzingsproblemen die het Rekenhof heeft vastgesteld, rechtgezet.
De Vlaamse Gemeenschap is voor de boeking van bepaalde ontvangsten­ en uitgavenca­
tegorieën afhankelijk van derden. Zij heeft de gewestelijke opcentiemen op de personen ­
belasting en de fiscale uitgaven aangerekend op grond van betalingen en ramingen door 
de FOD Financiën. De uitgaven door federale operatoren heeft zij aangerekend op basis 
Overgedragen resultaat
Het overgedragen tekort van vorige jaren (3.770,7 miljoen euro) en het over te dragen 
tekort van het jaar (7.500,3 miljoen euro) in de ESR ­rapportering zijn technische saldi, 
die het totaal van de ontvangsten en uitgaven in evenwicht brengen. Zij weerspiegelen 
niet het werkelijk opgebouwde overschot of tekort.
voor de algemene rekening, Verantwoordelijkheid van het Rekenhof voor de controle van de 
algemene rekening en Andere vermeldingen verwijst het Rekenhof naar de overeenstem ­
mende secties in zijn hoger opgenomen certificeringsverslag over de jaarrekening 2020.
REKENHOF, JUNI 2021 /   31
2.1 Rekeningaflegging: formele vaststellingen
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft de algemene rekening van de Vlaamse 
Gemeenschap 2020 tijdig, met name op 29 maart 2021, aan het Rekenhof voorgelegd. Zij is 
opgesteld overeenkomstig de bepalingen van de VCO en heeft betrekking op de Vlaamse 
ministeries (departementen en intern verzelfstandigde agentschappen zonder rechtsper ­
soonlijkheid) en de diensten met afzonderlijk beheer (DAB’s). Die laatste hebben een zekere 
autonomie op budgettair vlak, maar geen rechtspersoonlijkheid.
Op 21 mei 2021 heeft de Vlaamse Regering het ontwerp van decreet van de algemene rekening 
van de Vlaamse Gemeenschap en van de rekeningen van de Vlaamse rechtspersonen onder 
het gezag van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2020, samen met de (defini­
tieve) algemene rekening 2020, goedgekeurd. 
Het Rekenhof stelt vast dat het departement Financiën en Begroting de definitieve algemene 
rekening, op enkele kleine uitzonderingen na, niet meer heeft aangepast aan de bevindingen 
die het op 27 april aan het departement heeft medegedeeld. Het departement heeft de opmer ­
kingen met ESR ­impact wel extracomptabel gecorrigeerd in de geconsolideerde rekening.
De algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap biedt behalve de uitvoeringscijfers van 
de begroting ook bedrijfseconomische informatie in de balans en resultatenrekening. De 
toelichting bij de algemene rekening verstrekt bijkomende detailinformatie bij de bedrijfs ­
economische balans en resultatenrekening. De reconciliatie van het resultaat van de uitvoe ­
ringsrekening van de begroting met het bedrijfseconomisch resultaat staaft de samenhang 
tussen beide rapporteringen. Het jaarverslag 2020 van de Vlaamse Gemeenschap geeft finan­
ciële achtergrondinformatie bij de algemene rekening, terwijl de nieuwe toelichtingen over de 
beleids ­ en begrotingsuitvoering inhoudelijk ingaan op de begrotingsuitvoering.
2.2 Bedrijfseconomische balans en resultatenrekening 2020
Het jaarverslag van de Vlaamse Gemeenschap, dat samen met de rekening bij het Vlaams 
Parlement wordt ingediend, is een nuttige en nodige leeswijzer voor de jaarrekening. Het 
Rekenhof herneemt hierna de informatie uit het jaarverslag niet, tenzij voor de onderdelen 
waarover het opmerkingen of noodzakelijke toevoegingen wil formuleren.
2.2.1 Balansgegevens
De onderstaande tabel vergelijkt de balansgegevens 2020 met die van het vorige boekjaar.  32
Tabel 1 - Balansgegevens 2019-2020 (in miljoen euro) 
 
 2019 2020 2019 2020
ACTIVA PASSIVA
Immateriële vaste activa 32,4 18,7 Reserves 9,6 9,0
Materiële vaste activa 16.992,0 17.537,2 Overgedragen resultaat 14.780,4 1.887,4
Financiële vaste activa 9.313,4 17.418,4 Herwaarderingsmeerwaarden 0,0 7.586,9
VASTE ACTIVA 26.337,8 34.974,3 EIGEN VERMOGEN 14.790,0 9.483,4
VOORZIENINGEN 0,0 111,8
Vorderingen op meer dan 
één jaar1.308,0 1.572,6 Schulden op meer dan één jaar 7.700,5 18.784,2
Vorderingen op ten  
hoogste één jaar1.916,5 2.331,2 Schulden op ten hoogste één jaar 6.817,2 10.086,5
Geldbeleggingen 34,8 25,3 •  Schulden > een jaar die binnen 
het jaar vervallen768,2 593,7
Liquide middelen 112,7 424,7 • Financiële schulden 735,4 1.824,8
Overlopende rekeningen 59,6 231,8 • Handelsschulden 530,7 619,2
•  Schulden m.b.t. belastingen,  
bezoldigingen en sociale lasten1.034,3 1.168,5
• Overige schulden 3.748,655.880,2
Overlopende rekeningen 461,7 1.094,1
VLOTTENDE ACTIVA 3.431,6 4.585,6 VREEMD VERMOGEN 14.979,4 29.964,8
TOTAAL 29.769,4 39.559,9 TOTAAL 29.769,4 39.559,9
2.2.2 Getrouw beeld van de balans
Materiële vaste activa
De netto boekwaarde van de materiële vaste activa bedroeg eind 2020 17.537,2 miljoen euro, 
545,2 miljoen euro meer dan eind 2019.
Werken van burgerlijke bouwkunde en vaste activa in aanbouw
Tot en met het boekjaar 2018 baseerde de Vlaamse overheid haar waarderingsregels voor de 
materiële vaste activa op het (verouderde) koninklijk besluit van 25 juni 1976 betreffende de 
afschrijvingen en rechtzettingen in de vermogenscomptabiliteit van de Staat. Eind 2018 begon 
het boekhoudkantoor van het departement Financiën en Begroting samen met de entiteiten 
van Mobiliteit en Openbare Werken een grote inventarisatie ­ en waarderingsoefening van de 
werken van burgerlijke bouwkunde.
De Vlaamse overheid heeft daarmee een stap vooruit gezet naar een economisch meer cor ­
recte waardering van de werken van burgerlijke bouwkunde, maar verdere stappen zijn nodig 
om te komen tot een meer consistente aanpak van de waardering van de werken van burger ­
lijke bouwkunde. In het rekeningrapport 2019 heeft het Rekenhof al een aantal conclusies 
gepubliceerd over de inventarisatie ­ en waarderingsoefening die geleid heeft tot de herwerkte 
beginbalans. Uit de controle van de toestand eind 2020 blijkt dat veel van de over het jaar 2019 
vastgestelde onzekerheden nog altijd actueel zijn: 
5 Dit bedrag bevat onder meer 2,3 miljoen euro vooruitbetalingen . REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   33
• Bij de herwerking van de beginbalans 2019 is de vroegere netto boekwaarde van kanalen 
en havens voor 7.727,8 miljoen euro uit de boekhouding gehaald, zonder dat die activa 
opnieuw zijn gewaardeerd. 
• De inventarissen van de infrastructuur bij de diverse beherende administraties bevatten 
dubbeltellingen (+317,1 miljoen euro) en onzekerheden inzake eigendom en onvolledig­
heden (­389,2 miljoen euro). Die elementen zijn in 2020 nog niet gecorrigeerd. Er bestond 
onzekerheid over gesubsidieerde bruggen (4.083,4 miljoen euro) die mogelijk zowel bij De 
Vlaamse Waterweg als bij het ministerie van de Vlaamse Gemeenschap in de balans zijn 
opgenomen. Bij de herwaardering van de fietspaden in 2020 zijn wel de inventarisfouten 
uit het verleden weggewerkt. 
• In de voor 2019 berekende vervaardigingsprijs voor bruggen en tunnels waren 7.498,6 mil­
joen euro bijkomende kostprijselementen boven de directe bouwkosten meegerekend. 
Hoewel de gebruikte kostprijselementen aannemelijk lijken, was er te weinig informa­
tie voorhanden om te staven dat de bekomen vervaardigingsprijs conform de afgespro ­
ken waarderingsregels is berekend. Die berekeningen bleven in 2020 onveranderd. Bij de 
herwaardering van de wegen en fietspaden hebben de betrokken diensten eind 2020 wel 
nauwkeuriger afspraken gemaakt, waardoor de toegepaste waardering voor wegen en fiets ­
paden wel de afgesproken kostprijselementen uit de waarderingsregels omvat.
• Bijkomende investeringen, die de levensduur van bestaande infrastructuur verlengen, 
worden toch afgeschreven op basis van de oorspronkelijke afschrijvingstermijn. Daardoor 
worden bijkomende investeringen te snel afgeschreven, wat voor 2020 11,8 miljoen euro 
meerkosten meebracht.
Ingevolge die vaststellingen van materieel belang kan het Rekenhof zich niet uitspreken over 
de nauwkeurigheid van de waarde van de werken van burgerlijke bouwkunde in de balans.
In bijkomende orde stelt het Rekenhof vast dat de wegen en fietspaden nog altijd voor een 
nettowaarde worden ingeboekt. Daardoor kunnen ook in de toelichting over de materiële 
vaste activa niet alle gegevenselementen over de oorspronkelijke bouwkosten en de waarde ­
aanpassingen nauwkeurig worden weergegeven. 
De waarderingsregels in de toelichting geven voor 2020 wel het uitgangspunt van de waar ­
dering voor werken van burgerlijke bouwkunde weer, maar de vermelde onzekerheden bij de 
toepassing van die waardering zijn niet toegelicht, wat nochtans essentieel is om deze balans ­
rubriek passend te interpreteren.
Terreinen en gebouwen
Het dienstencentrum Boekhouding voerde in 2019 een gelijkaardige inventarisatie ­ en waar ­
deringsoefening uit voor de percelen grond en de gebouwen. Het Rekenhof formuleerde 
ook daarbij een aantal opmerkingen. In 2020 werd geen vooruitgang geboekt in de rechtzet ­
ting van de waardering van de percelen grond en de gebouwen. De vorig jaar geformuleerde 
opmerkingen blijven dus van kracht:
• De vastgoeddatabank geeft geen volledige en actuele toestand weer van de percelen gron ­
den en gebouwen, waardoor zij geen goede basis vormt voor de (her)waardering van de 
activa die met nulwaarde werden ingeboekt. Zo blijven 9,6% van de percelen grond en 
60,4% van de gebouwen op de balans staan zonder waarde. Het Rekenhof schatte vorig  34
jaar dat de niet gewaardeerde terreinen en gebouwen een waarde hadden van ongeveer 
1.608,3 miljoen euro.
• De gronden verworven in 2018, die niet in de herwerkte beginbalans waren opgenomen, 
zijn ook in 2020 nog niet toegevoegd.
Het dienstencentrum Boekhouding beschikt intussen wel over de gedetailleerde onder­
bouwing van de berekeningen en het waarderingsmodel van het adviesbureau dat de waarde ­
ringsopdracht heeft uitgevoerd. Daardoor kan het op een eenvoudige en snelle wijze zelf een 
periodieke (her)waardering uitvoeren. Maar zolang de vastgoeddatabank niet volledig en rea­
liteitsgetrouw wordt aangevuld, is het niet mogelijk te komen tot een volledige en realistische 
waardering van de percelen grond en de gebouwen, overeenkomstig het VABN­advies 2018/11, 
met een significante onderwaardering als gevolg.
De bovenstaande vaststellingen zijn van materieel belang en maken dat het Rekenhof zich 
niet kan uitspreken over de nauwkeurigheid van de waarde van de percelen grond en de 
gebouwen in de balans.
Vaste activa in aanbouw
Bij de rekeningencontrole 2020 heeft het Rekenhof vastgesteld dat de vaste activa in aanbouw 
onder beheer van de entiteiten van het departement MOW bij ingebruikname niet systema­
tisch en tijdig worden overgeboekt naar de relevante balanspost voor voltooide projecten en 
worden afgeschreven. De impact kon niet berekend worden. Het Rekenhof heeft het departe ­
ment MOW gevraagd de status van de geboekte vaste activa in aanbouw opnieuw te beoorde ­
len en, zo nodig, de overboeking te doen.
Financiële vaste activa
De Vlaamse Gemeenschap beschikte op 31 december 2020 over 17,4 miljard euro financiële 
vaste activa. Dat is een stijging met 8,1 miljard euro ten opzichte van eind 2019 (+87%), die 
bijna uitsluitend het gevolg is van een herwaardering van de participaties in overeenstem­
ming met de nieuwe waarderingsregels (zie verder). De financiële vaste activa bestaan ener ­
zijds uit de participaties in verbonden ondernemingen (10.634,7 miljoen euro) en in onder ­
nemingen waarmee een deelnemingsverhouding bestaat (1.035,3 miljoen euro). Anderzijds 
gaat het over de vorderingen voortvloeiend uit de centrale financiering van enkele Vlaamse 
rechts personen6 (VMSW, School Invest en Diestsepoort) (5.744,2 miljoen euro). 
Waardering participaties
De Vlaamse overheid heeft in het boekjaar 2020 nieuwe specifieke waarderingsregels toege ­
past voor haar participaties. Daarmee kwam zij tegemoet aan een opmerking die het Rekenhof 
de vorige jaren maakte. De nieuwe waarderingsmethode en bijhorende herwaarderingen zijn 
omstandig toegelicht in het jaarverslag. In het verleden vond de waardering van de partici ­
paties plaats tegen de aanschaffingswaarde. Vanaf het boekjaar 2020 worden de participaties 
gewaardeerd tegen marktwaarde (bijvoorbeeld beurskoers, waardering door waarderingsco ­
mité,…), of, als die ontbreekt, tegen de eigen vermogenswaarde eind 2019, gecorrigeerd voor 
eventuele verrichtingen (kapitaalverhogingen,…) in boekjaar 2020.
6	 Het	saldo	van	de	VMSW	bedraagt	 5	miljard	euro,	dat	van	School	Invest	742,6	miljoen	euro	en	dat	van	Diestsepoort	
38,6	miljoen	euro.	 REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   35
De nieuwe waarderingsmethode zal jaarlijks consistent en uniform voor alle participaties 
worden toegepast. De nieuwe waarderingsregels bepalen dat herwaarderingsmeerwaarden 
alleen tot uiting mogen worden gebracht als ze een duurzaam karakter hebben. Aangezien 
de Vlaamse overheid, met uitzondering van de participatie in Ethias nv, voor al haar partici ­
paties een herwaardering berekende, gaat zij er impliciet van uit dat alle waardestijgingen en 
­dalingen een blijvend karakter hebben. De 7.148,1 miljoen euro herwaarderingsmeerwaarden 
komen tot uiting onder het eigen vermogen op het passief van de balans. Op analoge wijze 
werden ook 95,3 miljoen euro waardeverminderingen geboekt voor enkele participaties die als 
niet­recurrente financiële kosten het resultaat 2020 bezwaren.
Het Rekenhof merkt op dat de participaties niet zijn geherwaardeerd op grond van het gecon-
solideerde eigen vermogen, zoals bepaald in de nieuwe waarderingsregels, maar op basis van 
het eigen vermogen in de enkelvoudige jaarrekening. Uitgaande van de geconsolideerde eigen 
vermogenswaarde, zou de herwaarderingsmeerwaarde 7.267,2 miljoen euro bedragen en de 
waardevermindering 24,9 miljoen euro. De impact van deze herberekening is 189,6 miljoen 
euro, of 1,6% van de boekwaarde van de participaties.
Fusie VMH met PMV
In het regeerakkoord 2019­2024 besliste de Vlaamse Regering de Vlaamse Milieuholding 
(VMH) te ontbinden. Op 19 mei 2020 heeft de Participatiemaatschappij Vlaanderen (PMV) 
de VMH overgenomen door middel van een fusie. De overdracht geschiedde op basis van de 
op 31 december 2019 afgesloten boekhoudkundige staat van de VMH. De akte van kapitaal ­
verhoging vermeldde dat het kapitaal van de PMV verhoogde met 223,8 miljoen euro, wat 
overeenstemt met het volledige geplaatste kapitaal van de overgenomen VMH. Door de fusie 
verkreeg de PMV het recht om het nog niet volgestort kapitaal van 39,9 miljoen euro te vorde ­
ren van de Vlaamse Gemeenschap. 
Bij de boekhoudkundige verwerking van de fusie heeft de Vlaamse Gemeenschap deze 39,9 
miljoen euro ten onrechte als opbrengst in resultaat genomen. Dat bedrag is evenmin opge ­
nomen als nog vol te storten kapitaal in de openstaande verbintenissen.
Vorderingen op korte termijn
De vorderingen op korte termijn bestaan uit handelsvorderingen en overige vorderingen, 
die nog verder worden onderverdeeld volgens hun aard. Ten opzichte van vorig jaar is deze 
rubriek gestegen van 1.916,5 tot 2.331,2 miljoen euro. 
Vlaams Fiscaal Platform 
Het agentschap Vlaamse Belastingdienst (Vlabel) volgt zijn fiscale vorderingen administratief 
op in het Vlaams Fiscaal Platform (VFP). Het departement Financiën en Begroting neemt de 
verrichtingen van Vlabel globaal over in Orafin op een aparte vorderingenrekening (400003). 
De onderstaande tabel toont de evolutie van de openstaande vorderingen per belasting: 36
Tabel 2 - Evolutie van de openstaande vorderingen per belasting(in miljoen euro) 
 2016 2017 2018 2019 2020 Evolutie 2019-2020
     absoluut - in %
Onroerende voorheffing 804,2 351,5 273,7 363,3 393,3 +30,0 +8,2%
Verkeersbelasting 225,4 231,5 232,9 234,1 288,0 +53,9 +23,0%
Belasting Inverkeerstelling 50,9 52,1 54,8 61,0 75,3 +14,3 +23,4%
Leegstand Bedrijfsruimten 69,9 79,7 95,5 102,0 125,3 +23,3 +22,8%
Eurovignet 0,8 0,5 0,4 0,3 0,3 0,0 +0,0%
Planbatenheffing 8,5 6,4 6,1 7,7 7,9 +0,2 +2,2%
Erfbelastingen 258 242,2 258,7 281,6 297,6 +16,0 +5,7%
Registratiebelastingen 82,8 108,8 70,3 78,3 172,7 +94,4 +120,5%
Boetes Kilometerheffing 6,2 15 14,8 14,8 18,4 +3,6 +24,7%
Automatische ontspannings -
toestellen   0,4 1,1 +0,7 +186,7%
Spelen en weddenschappen    6,5 15,3 +8,8 +135,9%
Totaal 1.506,7 1.087,7 1.007,2 1.150,1 1,395,2 +245,1 +21,3%
In totaal stegen de openstaande vorderingen bij de Vlaamse Belastingdienst met 245,1 miljoen 
euro (+21,3%) ten opzichte van eind 2019. De belangrijkste oorzaken waren: 
• Zoals vermeld in de toelichting bij de algemene rekening vond de aanrekening van inte ­
resten en kosten van gewestbelastingen vanaf de rekening 2020 plaats op basis van vast ­
gestelde rechten, en niet meer op basis van de effectieve betalingen. Daarmee kwam de 
Vlaamse overheid tegemoet aan een opmerking van het Rekenhof. De nog niet betaalde 
vorderingen van intresten en kosten verhoogden het openstaande bedrag vorderingen 
eind 2020 met 44,7 miljoen euro. 
• Voor verschillende belastingen werden maatregelen getroffen waarbij de termijn om fis ­
cale aangifte in te dienen werd verlengd. Er werden ook maatregelen getroffen waarbij de 
belastingplichtige voor belastingen met betrekking tot 2020 uitstel van betaling kreeg tot 
in 20217. 
In vorige rekeningenrapporten maakte het Rekenhof steeds de opmerking dat de afwaardering 
van de openstaande fiscale vorderingen veel te laag was. De Vlaamse Belastingdienst heeft met 
historische gegevens een simulatie gemaakt om de vorderingen realistisch af te waarderen. Hij 
concludeerde daaruit dat hij voor alle vorderingen die meer dan 60 dagen vervallen zijn, het 
beste een waardevermindering boekte. Met dat bedrag dekte hij niet alleen de wanbetalers, 
maar ook de mogelijke onwaarden af. Deze gewijzigde berekeningswijze zorgde ervoor dat de 
geboekte afwaardering steeg van 50,7 miljoen euro tot 406,8 miljoen euro.
Vorderingen Orafin
De onderstaande tabel toont de ouderdomsbalans van de vorderingen die Orafin individueel 
opvolgt.
7	 Een	overzicht	 van	deze	maatregelen	 staat	op:	https://www.vlaanderen.be/coronamaatregelen-vlaamse-belasting -
dienst. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   37
Tabel 3 - Ouderdomsbalans openstaande vorderingen deelmodule debiteuren Orafin (in 
miljoen euro)
Per vervaljaar Vóór 
20162016 2017 2018 2019 2020 2021 Later 
dan 
2021Afbetalings-  
planTotaal
Totaal 30,6 5,7 38,4 12,0 11,2 74,4 77,3 1,2 4,2 254,8
Raming afwaardering 100% 80% 60% 40% 20% 0%     
Geraamde minderwaarde 30,6 4,5 23,0 4,8 2,2 65,2
Geboekte minderwaarde 4,2 0,1 32,3 4,0 2,0 42,5
Raming bijkomend af te 
waarderen26,4 4,4 9,2 0,8 0,3 - - - - 22,7
De belangrijkste vorderingen betreffen de aanrekening van roerende voorheffing op conces ­
sievergoedingen8, waarvoor nog altijd rechtszaken lopen. Er zijn al een aantal uitspraken, 
die echter tegenstrijdig zijn, wat onzekerheid creëert: het ene vonnis kwalificeert de conces ­
sievergoedingen als onroerende inkomsten, een ander als roerende inkomsten. De Vlaamse 
overheid wacht als schuldenaar de definitieve uitspraken niet af en betaalt de roerende voor ­
heffing aan de FOD Financiën om boetes en verwijlintresten te vermijden. Zij dient wel altijd 
een bezwaarschrift in. Hoe langer een definitieve uitspraak op zich laat wachten, hoe groter 
het openstaande bedrag echter wordt. Voor de jaren 2019 en 2020 werden in de loop van 2020 
boetes opgelegd aan een energieleverancier voor het niet op tijd inleveren van groenestroom­
certificaten voor in totaal 22,7 miljoen euro. Voor deze boetes lopen twee vernietigings­
beroepen bij de Raad van State9. Daarbuiten hebben  nog 4 miljoen euro andere openstaande 
boetes voor energieleveranciers betrekking op de periode 2005­2018. Deze dossiers zijn in 
behandeling bij verschillende rechtbanken en hoven van beroep.
De Vlaamse overheid waardeert vorderingen die al jaren openstaan, te weinig af. Het Rekenhof 
schat de ontoereikende minderwaarde op deze vorderingen op 22,7 miljoen euro, wat een stij­
ging met 3,5 miljoen euro ten opzichte van 2019 betekent. Ook voor de invordering van die 
oude openstaande vorderingen dient de Vlaamse overheid verder actie te ondernemen. 
Niet opgenomen vorderingen
De Vlaamse Participatiemaatschappij (VPM) heeft beslist 45 miljoen euro dividenden uit te 
keren. De Vlaamse overheid heeft die bedragen echter niet als vorderingen in de algemene reke ­
ningen opgenomen. Ook in zijn rekeningenrapport 2019 wees het Rekenhof erop dat de vorde ­
ringen met 45 miljoen euro waren onderschat doordat de dividenden van de VPM ontbraken.
De Vlaamse overheid heeft in 2020 geen vordering geboekt voor te ontvangen gelden uit de 
veiling van het 4G ­spectrum voor een bedrag van 41,5 miljoen euro10. 
In het beleidsdomein Onderwijs en Vorming  (OV) kan een school op de werkingsmidde ­
len extra personeel aanwerven buiten het wettelijk personeelskader. Het Agentschap voor 
Onderwijsdiensten (AGODI) berekent en betaalt het loon van deze personeelsleden zoals dat 
van andere personeelsleden. Tweemaal per jaar vordert het AGODI deze kosten terug van de 
8 Total Belgium, Belgian Shell en Kuwait Petroleum.
9	 Het	decreet	van	16	november	 2018	heeft	de	bevoegdheid	 van	de	hoven	en	rechtbanken	 voor	nieuwe	zaken	overgehe -
veld naar de Raad van State.
10 https://docs.vlaamsparlement.be/veiling 4G.  38
scholen: voor de periode januari­augustus 2020 vorderde het AGODI terug in het najaar van 
2020; voor de periode september ­december 2020 in het voorjaar van 2021. Deze terugvorde ­
ringen dienen echter op 2020 aangerekend te worden. De niet geboekte vordering bedraagt 17 
miljoen euro. 
Eigen Vermogen
De rubriek eigen vermogen toont het netto ­actief van de Vlaamse overheid en bestaat uit 
het verschil tussen de actiefbestanddelen en de schuld. Eind 2020 bedroeg het eigen vermo ­
gen 9.483,4 miljoen euro. De rubriek omvatte 9,0 miljoen euro reserves, 7.586,9 miljoen euro 
herwaarderingsmeerwaarden en een overgedragen resultaat (na resultaatsverwerking) van 
1.887,4 miljoen euro.
Het resultaat van het boekjaar 2020 bedroeg ­12.893,6 miljoen euro. In 2019 bedroeg dat  
­14.979,9 miljoen euro. Vorig jaar lag vooral de herwerking van de vaste activa aan de basis 
van het negatieve resultaat. In 2020 droegen meer elementen bij tot het negatieve resultaat: 
de nieuwe aanrekeningsregels voor inkomensoverdrachten (­1.190 miljoen euro), de inboe ­
king van de schuld A1/A3 (­5.313,7 miljoen euro) en de gevolgen van de coronacrisis (lagere 
opbrengsten en meer uitgaven). 
Conform de nieuwe waarderingsregels boekte de Vlaamse overheid 7.148,1 miljoen euro her ­
waarderingsmeerwaarden op haar participaties (zie 2.2.2 ­ bespreking waardering van partici ­
paties) en 438,7 miljoen euro op de materiële vaste activa.
Voorzieningen
De Vlaamse overheid neemt in haar balans alleen een (nieuwe) voorziening op voor niet ­
opgenomen vakantiedagen. In 2020 heeft zij wel al een bedrijfseconomische voorziening aan­
gelegd, maar vond nog geen budgettaire aanrekening plaats. De problematiek is voorgelegd 
aan de VABN.
Vlaanderen heeft geen voorzieningen aangelegd voor lopende geschillen of de afhandeling 
van schadedossiers ingevolge erkende rampen of pensioendossiers. Nog altijd boekt het 
schadevergoedingen, boetes en verwijlintresten alleen op kasbasis. Deze schadedossiers zijn 
naar hun aard duidelijk omschreven verliezen, ontstaan tijdens het huidige of een voorgaand 
boekjaar, die op de balansdatum (31 december 2020) waarschijnlijk of zeker zijn, en waarvan 
het bedrag niet vaststaat, maar wel redelijk precies geschat kan worden. Een voorziening ver ­
tegenwoordigt de beste schatting van de kosten die als waarschijnlijk worden beschouwd of, 
in geval van een verplichting, de beste schatting van het bedrag dat vereist is om die verplich­
ting op de balansdatum na te komen. Als de raming van de mogelijke verliezen in belangrijke 
dossiers bij gebreke aan objectieve beoordelingscriteria onvermijdelijk onzeker is, moet de 
toelichting dat melden.11
Een correct inzicht in de status van de schadedossiers, een redelijke schatting van de kosten 
die daaruit voortvloeien en een voorzichtige inschatting van het tijdsbestek waarbinnen de 
dossiers kunnen worden afgehandeld, zijn nodig voor de opmaak van realistische (meerjaren)
begrotingen en kasprognoses.
11	 Zie	CBN-adviezen	2018/25		en	107/7		over	voorzieningen,	en		risico’s	waarvan	de	waardering	aleatoir	is. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   39
Het Rekenhof verwijst  onde r meer naa r de jaa rlijkse in ventaris van poten tiële schadedossiers12, 
waarin de verschillende departementen en rechtspersonen een overzicht geven van lopende 
geschillen die als lasten van het verleden  (gedeeltelijk) ten laste kunnen worden gelegd van 
het Vlaams Fonds voor de Lastendelging (VFLD). De administratie meldde het Rekenhof op 
grond van zijn bevraging13 ongeveer 973,0 miljoen euro potentiële claims uit 
schadedossiers14, tegenover 1.270,8 miljoen euro vorig jaar. Voor de entiteiten met aparte 
rechtspersoonlijkheid betrof het ongeveer 169,7 miljoen euro in hoofdsom en 6,4 miljoen 
euro intresten. Voor de Vlaamse Gemeenschap ging het om circa 640,3 miljoen euro in 
hoofdsom en 156,6 miljoen euro intresten. Noch het VFLD, noch de betrokken ministeries 
en agentschappen hebben voor die geschillen een voorziening aangelegd. Hoewel het 
moeilijk is het resultaat van schade­dossiers te voorspellen, is het voor de opmaak van 
realistische begrotingen of kasprognoses noodzakelijk een redelijke raming ervan te maken.
De toelichting bij de algemene rekening (VO 6.14) heeft 42,3 miljoen euro hangende 
geschil­len gemeld. Het betreft de dossiers uit de inventaris met een uitvoerbare 
gerechtelijke uit­spraak (= in kracht van gewijsde) of een definitieve minnelijke schikking.
De Vlaamse Gemeenschap heeft in het verleden een aantal specifieke pensioenverplichtin­
gen op zich genomen, bijvoorbeeld door de overname van een pensioenfonds (onder 
meer het VRT­pensioenfonds van de statutaire personeelsleden) of het afsluiten van een 
protocol (bij de intercommunale Opera voor Vlaanderen in vereffening). Deze 
pensioenen worden momenteel aangerekend op het moment van betaling, maar het 
totaalbedrag van de aange­gane verplichtingen is nooit in de balans uitgedrukt. De 
inventaris van het VFLD raamt de tussenkomsten voor pensioenen op 258,8 miljoen euro 
(voor OVV en UZ Gent), maar deze inventaris is onvolledig15.
Door de erkenning van algemene rampen of landbouwrampen engageert de 
Vlaamse Gemeenschap zich ertoe tegemoet te komen in de ingediende schadedossiers. Ook 
deze scha­dedossiers heeft zij tot nu pas bij de uitbetaling aangerekend, en niet bij de 
erkenning van de ramp. De invoering van de brede weersverzekering zorgt er wel voor dat de 
tegemoetkomingen voor landbouwrampen de komende jaren zullen verminderen. Het 
Rekenhof raamt de nog te betalen tussenkomsten voor erkende rampen en de 
weersverzekering op 17,2 miljoen euro.
Bij de afsluiting van elk boekjaar dient de Vlaamse overheid met voorzichtigheid, 
oprechtheid en goede trouw te onderzoeken welke voorzieningen zij moet vormen. Het 
Rekenhof ziet het verschil in aanrekeningsmoment tussen de bedrijfseconomische en de 
ESR­boekhouding niet als een struikelblok voor de aanleg van voorzieningen, maar wijst 
voor die verplichtingen op 
12 Hier worden de g eschillen bedoeld en niet het Rampenfonds of Landbouwrampenfonds.
13	 Artikel	1/1, 	eerst e 	en 	tweede 	lid, 	stelt: 	De leidende ambtenaren van de departementen, van verzelfstandigde agentschap -
pen en van de Vlaamse publiekrechtelijke rechtspersonen, delen alle schadedossiers mee aan het Fonds zodra de last van 
een schadedossier, inclusief de reeds verschuldigde verwijlinteresten, 500.000 euro of meer bedraagt en deze mogelijk zal aangerekend worden op het Fonds, of waarvoor de tussenkomst van het Fonds in de toekomst zal gevraagd worden.  Die 
mededeling wordt jaarlijks gedaan, uiterlijk op 1 januari van het jaar waarin de tegemoetkoming van het Fonds zal worden gevraagd.
14 De resultaten van de bevraging zijn indicatief, maar niet volledig. Zo stelde het Rekenhof vast dat bepaalde slapende dossiers niet in de inventaris werden opgenomen, dat enkele dossiers dubbel werden vermeld en dat er ook nog dos-siers voorkomen waarvoor al een dading is gesloten. De intrestlasten zijn slechts berekend tot 30 juni 2014.
15 De tussenk omst voor het pensioenfonds van De Lijn wordt geraamd op 110 miljoen euro; voor de pensioenverplichtin-
gen overgenomen van het pensioenfonds van de statutairen VRT zijn geen recente cijfers bekomen. 40
de meerwaarde en transparantie van de bedrijfseconomische boekhouding ten opzichte van 
de ESR ­boekhouding.
Schulden op lange termijn
De onderstaande tabel toont de samenstelling van de uitstaande (niet ­geconsolideerde) 
schuld van de Vlaamse overheid op 31 december van 2019 en 2020 volgens de algemene reke ­
ning van de Vlaamse overheid.
Tabel 4 - Uitstaande lange termijnschuld van de Vlaamse overheid op 31 december (in 
 2019 2020
Lange termijnschuld 6.036,5 12.603,9
Ziekenhuisschuld 0,0 4.623,5
Schuld afrekening opcentiemen 862,9 813,0
Andere 801,1 743,9
Directe uitstaande schuld 7.700,5 18.784,2
De uitstaande lange termijnschuld steeg in 2020 als gevolg van het begrotingstekort en de 
centrale financiering van de VMSW, het VWF en School Invest. 
Begin 2020 werd bovendien de 5.313,7 miljoen euro ziekenhuisschuld ingeboekt op de balans 
van de Vlaamse Gemeenschap. In 2019 werd over deze schuld alleen extra­ comptabel gerap ­
porteerd in het kas ­, schuld­ en waarborgbeheerrapport. Bij het inboeken van de ziekenhuis ­
schuld werd het beginsaldo van de schuld voor A1/A3 onderschat, doordat geen rekening 
werd gehouden met de schulden en vorderingen van de revalidatieziekenhuizen. De effectieve 
schuld is 84,7 miljoen euro hoger. De rekening 2021 zal dat rechtzetten.
Schulden op ten hoogste 1 jaar
Tabel 5 - Schulden op ten hoogste 1 jaar (in miljoen euro)
Schulden op ten hoogste 1 jaar 2019 2020
Schulden op meer dan 1 jaar die binnen het jaar vervallen 768,2 593,7
Financiële schulden 735,4 1.824,8
Handelsschulden 530,7 619,2
Schulden m.b.t. belastingen, bezoldigingen en sociale lasten 1.034,3 1.168,5
Overige schulden 3.748,5 5.877,9
Totaal 6.817,3 10.086,5
De schulden op ten hoogste één jaar zijn met 3,2 miljard euro gestegen. De belangrijkste fluc ­
tuaties ten opzichte van vorig jaar zijn de volgende: 
• De schulden op meer dan 1 jaar die binnen het jaar vervallen, daalden doordat geen EMTN­
leningen vervallen in 2021, maar door de inboeking van de ziekenhuisschuld kwam er wel 
een component van 363 miljoen euro bij. De ingeboekte aflossing van de schuld A1/A3 
werd evenwel onderschat met 36,4 miljoen euro.
• De financiële schulden stegen met 1,1 miljard euro. De Vlaamse Gemeenschap maakte in 
2020 opnieuw gebruik van het Belgian Commercial Paper­programma (BCP) voor korte ­
termijnfinanciering. Eind 2020 bedroeg het openstaand saldo 1 miljard euro, terwijl er  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   41
eind 2019 geen openstaande BCP’s waren. De andere openstaande korte ­termijnschulden 
zijn voornamelijk opnames in het kader van het decreet financiële activa en het negatieve 
saldo op de zichtrekening. 
• Door de overblijvende jaarafgrenzingsproblemen bij voornamelijk MOW en WVG zijn de 
handelsschulden met bijna 100 miljoen euro onderschat (zie 2.3.2). 
• De openstaande overige schulden stegen met 2,1 miljard euro. Deze stijging is bijna volle ­
dig te wijten aan de stijging van de uit te betalen dotatie aan de onderstaande instellingen: 
Tabel 6 – Openstaande dotaties  (in miljoen euro)
Schulden op ten hoogste 1 jaar 2019 2020 Evolutie
Fonds voor Innoveren en Ondernemen 264,0 1.945,0 +1.681,0
Agentschap Vlaamse Sociale bescherming 275,8 479,1 +203,3
Overlopende rekeningen16 
Nieuwe aanrekeningsregels voor inkomensoverdrachten
Vanaf 1 januari 2020 past de Vlaamse deelstaatoverheid nieuwe aanrekeningsregels17 toe voor 
de subsidies van het type inkomensoverdrachten. Zij rekende de subsidiesaldi 2020 niet meer 
kasmatig aan, maar op basis van het prestatiejaar waarop zij betrekking hebben. De subsi­
diesaldi 2020 die worden gestort in de loop van 2021, rekende zij via overlopende rekeningen 
toe aan 2020, waardoor het saldo van de overlopende rekeningen sterk steeg ten opzichte van 
eind 2019. 
DAB’s Loodswezen en Vloot
De DAB’s Loodswezen en Vloot voeren hun boekhouding in een eigen boekhoudpakket. De 
integratie in de algemene rekeningen van de Vlaamse Gemeenschap geschiedt met verzamel­
boekingen op grond van de kwartaalcijfers van hun begrotingsuitvoering. Het departement 
Financiën en Begroting kon geen aansluiting voorleggen tussen de ingeboekte cijfers en de 
rapporteringen uit de afzonderlijke boekhoudingen van de DAB’s. De aansluiting met de 
boekhouding van deze DAB’s zal plaatsvinden bij hun instap in het financieel systeem van het 
ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, die is voorzien op 1 januari 2022.
2.2.3 Resultatenrekeninggegevens
De Vlaamse overheid heeft het boekjaar 2020 afgesloten met een negatief resultaat van 
12.893,6 miljoen euro.
16 Overlopende rekeningen worden gebruikt om kosten en opbrengsten toe te rekenen aan het correcte boekjaar. Dat 
geschiedt met de actiefrekeningen over te dragen kosten  en verkregen opbrengsten , en met de passiefrekeningen toe te 
rekenen kosten en over te dragen opbrengsten. De overlopende rekeningen kunnen ook wachtrekeningen bevatten. Dat 
zijn tijdelijke hulprekeningen (bv. voor BTW-doeleinden), waarvan de saldi op jaareinde moeten worden overgeboekt 
naar de passende vorderingen- of schuldenrekening.
17	 VABN	advies	2018/10	bis	van	27	april	2018	betreffende	 het	boeken	van	subsidies	 die	als	inkomensoverdrachten	 worden	
getypeerd,	 met	toevoeging	 van	een	inwerkingtredingsbepaling	 en	een	aanpassing	 van	de	definitie	van	projectsubsi-
dies	op	5	december	2018. 42
Tabel 7 - Resultaat van de boekjaren 2019-2020 (in miljoen euro)
 2019 2020
Omzet 149,9 163,7
Andere bedrijfsopbrengsten 42.592,2 40.711,7
Niet recurrente bedrijfsopbrengsten 803,5 526,8
Bedrijfsopbrengsten 43.545,6 41.402,1
Handelsgoederen 5,4 2,1
Diensten en diverse goederen 1.312,2 1.457,0
Bezoldigingen, sociale lasten en pensioenen 1.074,3 1090,0
Afschrijvingen en waardeverminderingen 485,9 668,3
Andere bedrijfskosten 41.183,7 45.354,6
Niet recurrente bedrijfskosten 14.388,4 5.563,6
Bedrijfskosten 58.449,9 54.135,5
Resultaat -14.904,3 -12,733,4
Financiële opbrengsten 59,0 89,3
Financiële kosten 134,6 249,4
Resultaat van het boekjaar voor belastingen -14.979,9 -12.893,6
Belastingen op het resultaat 0,0 0,0
Resultaat van het boekjaar -14.979,9 -12.893,6
Zowel het resultaat van 2019, als dat van 2020 werden vertekend door uitzonderlijke verrich ­
tingen: 
• In 2019 was het negatieve resultaat vrijwel uitsluitend te wijten aan de gewijzigde waarde ­
ringsregels voor de werken van burgerlijke bouwkunde en van de gronden en gebouwen. 
De impact daarvan kwam tot uiting in de niet recurrente bedrijfsopbrengsten en ­kosten 
(zie verder).
• Het negatieve resultaat was in 2020 vooral te wijten aan de nieuwe aanrekeningsregels voor 
inkomensoverdrachten (­1.190 miljoen euro), de inboeking van de schuld A1/A3 (­5.313,7 mil­
joen euro) en de gevolgen van de coronacrisis (lagere opbrengsten en meer uitgaven).
2.2.4 Getrouw beeld van de resultatenrekening
Voor zijn opmerkingen met een impact op het getrouw beeld van de resultatenrekening ver ­
wijst het Rekenhof naar de bespreking van het getrouw beeld van de balans (zie 2.2.2), waarin 
het zowel de impact op de balans als op de resultatenrekening heeft behandeld. 
2.2.5 Niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen
Teneinde een getrouw beeld te geven van het vermogen, de financiële positie en het resultaat 
dient de Vlaamse overheid in Volume 6.14 van de toelichting Niet in de balans opgenomen 
rechten en verplichtingen de nodige toelichtingen op te nemen. Het Rekenhof stelde vast dat 
de opgenomen vermeldingen onvolledig zijn. De Vlaamse overheid heeft melding gemaakt 
van 42,4 miljoen euro hangende geschillen en 12,3 miljard euro uitstaande gewestwaarbor ­
gen18, maar Volume 6.14 maakt ten onrechte geen melding van haar openstaande vastleg ­
gingen. Deze verplichtingen ten belope van 5.237,7 miljoen euro zijn weliswaar opgenomen 
18	 Volume	 6.14	bevat	een	materiële	 fout:	het	bedrag	van	de	gewaarborgde	 schuld	van	het	Vlaams	Woningfonds	 cvba	
bedraagt 2.233,3 miljoen euro in plaats van 22.333,0 miljoen euro. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   43
in Volume 13 van het budgettair luik van de rekening, maar zij zijn tegelijk ook verplichtingen 
buiten balans in het bedrijfseconomische luik. 
Ook de openstaande verbintenissen die de Vlaamse rechtspersonen aangingen op grond van 
goedgekeurde vastleggingskredieten (aard 5) bij het ministerie van de Vlaamse Gemeenschap 
en die de Vlaamse overheid bijgevolg de komende jaren dient te financieren, vormen verplich­
tingen die de jaarrekening moet vermelden.
De Vlaamse overheid heeft in Volume 6.14 bij de algemene rekening evenmin melding gemaakt 
van de in het kader van het Oosterweelproject in 2018 gesloten kaderovereenkomst tussen 
Lantis en het Vlaams Gewest voor de lening van 3,6 miljard euro van het Vlaams Gewest en 
de Europese Investeringsbank om de investeringskosten te prefinancieren in afwachting van 
tolinkomsten uit de exploitatie. Hoewel die financieringsovereenkomst in 2020 nog niet in 
werking is getreden, impliceert zij toch een substantiële verbintenis van de Vlaamse overheid.
Het Rekenhof wijst erop dat de wachtlijst van ontvankelijk verklaarde subsidieaanvragen voor 
restauratie ­ en erfgoedpremies die eind 2020 was opgelopen tot 255,7 miljoen euro evenmin is 
toegelicht in Volume 6.14 van de rekening.
2.2.6 Afwijkende waarderingsregels
Een afzonderlijke bijlage in het jaarverslag licht voor het eerst de nieuw toegepaste of aan­
gepaste waarderings ­ en aanrekeningsregels voor de jaarrekening 2020 toe. De (standaard)
waarderingsregels voor het ministerie van de Vlaamse Gemeenschap (en de overige entitei­
ten van de Vlaamse deelstaatoverheid) zijn opgenomen in de handleiding voor de boekhoud­
regels19. Ze sluiten, waar mogelijk, aan bij de waarderingsregels die van toepassing zijn op 
vennootschappen en verenigingen. Afwijkingen hebben vooral te maken met de specifieke 
overheidscontext of met de door het ESR2010 opgelegde waarderingsregels.
De waarderingsregels voor de opbrengsten ingevolge de bijzondere financieringswet (BFW) 
werden nog niet toegelicht. Deze dotaties en gewestelijke opcentiemen worden niet op basis 
van het accrual ­principe, maar op kasbasis aangerekend, en de fiscale uitgaven worden zowel 
in opbrengsten als in kosten op basis van budgetcijfers geboekt (omdat daarvoor geen uit­
voeringsgegevens beschikbaar zijn). Die toelichting is relevant: in 2021 bedraagt de positieve 
afrekening van de dotaties BFW op basis van de definitieve parameters 2020 751,2 miljoen euro .
2.3 Rapportering over de uitvoering van de begroting 2020
2.3.1 Samenvatting uitvoeringsrekening van de begroting
De onderstaande tabel vergelijkt de uitvoering van de begroting 2020 van de Vlaamse minis ­
teries met de uitvoeringscijfers sinds 2016. De tabel geeft de uitvoeringscijfers van de veref ­
feningskredieten (VEK), zoals de Vlaamse Regering die heeft opgenomen in het luik begro ­
tingsuitvoering van de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap en in het decreet 
tot eindregeling van de begroting. De definitieve begrotingscijfers (inclusief overdrachten en 
herverdelingen) en de uitvoeringscijfers voor 2020 zijn inclusief overflow (zie punt 2.2.2). 
19	 Het	volume	6.19	van	de	jaarrekening	bevat	geen	samenvatting	van	die	regels. 44
Tabel 8 - Begrotingsuitvoering Vlaamse ministeries en DAB’s 2016-2020 (in miljoen euro)
 2016 2017 2018 2019 2020 2020 % 
 Uitvoering Uitvoering Uitvoering Uitvoering Begroting20Uitvoering21 
Algemene ontvangsten 37.602,5 38.506,5 38.584,3 40.808,9 38.678,8 39.102,3 101,1%
Toegewezen ontvangsten 737,1 755,1 476,3 703,5 620,8 520,0 83,8%
Totaal ontvangsten 38.339,6 39.261,6 39.060,7 41.512,4 39.296,6 39.622,3 100,8%
Gesplitste vereffeningskredieten 39.190,5 40.182,4 41.045,1 43.763,6 50.703,9 48.963,8 96,6%
Variabele kredieten 351,2 765,8 563,3 570,9 1.413,022428,6 30,3%
Totaal uitgaven 39.541,7 40.948,2 41.608,4 44.334,5 52.116,9 49.392,4 94,8%
Resultaat -1.202,1 -1.686,7 -2.547,7 -2.822,1 -12.820,3 -9.770,1 76,2%
Opbrengst leningen – Titel III 1.602,5 1.320,0 2.091,7 875,0 9.457,9 6.692,0 70,8%
Aflossing leningen – Titel III 1.303,4 2,6 759,2 70,2 681,3 708,8 100,4%
Resultaat inclusief  
schuldaflossing-903,0 -369,3 -1.215,2 -2.017,3 -4.043,7 -3.786,9 93,6%
Begrotingsuitvoering DAB’s     
Ontvangsten 1.198,1 1.200,4 1.339,9 1.430,7 2.056,7 1.472,2 71,6%
Uitgaven 1.171,6 1.349,4 1.336,7 1.453,6 2.056,7 1.415,6 68,8%
Resultaat 26,5 -149,0 3,2 -22,9 0,0 56,6
Begrotingsresultaat -876,5 -518,3 -1.212,1 -2.040,3 -4.043,7 -3.730,3 92,2%
Het begrotingsresultaat van de ministeries en DAB’s is niet eenvoudig te duiden. De Vlaamse 
Regering stuurt de begroting immers aan op basis van het geconsolideerd vorderingen­
saldo. Bijkomend bevat dit begrotingsresultaat ook een aspect financiering (met opname 
en aflossing leningen), wat de werkelijke uitvoering vertekent. Het uitvoeringsresultaat kan 
wel worden vergeleken worden met het begrote resultaat. Daaruit blijkt dat het negatieve 
resultaat eigenlijk 313,4 miljoen euro beter is dan begroot. Wanneer de financiering hieruit 
wordt gelicht, dan is het resultaat zelfs 3.106,8 miljoen euro beter dan begroot (want er is 
veel minder schuldfinanciering aangegaan dan verwacht – 2.765,9 miljoen euro, wellicht ook 
omdat de kortetermijn­financiering via BCP van 1.000 miljoen euro buiten begroting blijft). 
De ontvangsten van het ministerie waren hoger dan verhoopt omdat de gewestelijke belastin­
gen (vooral het verkooprecht) en de opcentiemen beter uitvielen dan geraamd. Belangrijke 
minder uitgaven (o.m. het niet volledig aanwenden van de provisies, minder directe financie ­
ring voor de sociale huisvesting, minder kapitaalinbreng bij de participaties, minder diensten­
cheques) droegen ook bij tot het beter dan gebudgetteerde resultaat.
2.3.2 Getrouw beeld van de uitvoeringsrekening van de begroting
Jaarafgrenzing en overflow
Het Rekenhof stelde de voorgaande jaren telkens vast dat de Vlaamse overheid belangrijke 
kosten of uitgaven niet had aangerekend in het jaar waarop ze betrekking hadden. Aankopen 
werden aangerekend bij ontvangst van de factuur in plaats van op het moment van de levering 
of de prestatie. Subsidies werden aangerekend bij betaling van de voorschotten of de afreke ­
ning zonder rekening te houden met de uitvoeringstermijn van de gesubsidieerde activiteit.
20	 De	begroting	en	begrotingsuitvoering	2020	zijn	cijfers	inclusief	overflow.
21	 Totaal	vorderingen	 =	totaal	ontvangsten	 +	opbrengst	 leningen	 +	ontvangsten	 DAB’s	=	47.786,5	miljoen	euro.	Totaal	
verplichtingen	=	totaal	uitgaven	+	aflossing	leningen	+	uitgaven	DAB’s	=	51.516,8	miljoen	euro.
22	 Het	variabel	krediet	bestaat	uit	een	overdracht	 van	814,1	miljoen	euro	en	een	nieuw	krediet	2020	van	598,9	miljoen	euro. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   45
De Vlaamse overheid heeft het probleem van de aanrekening op het correcte boekjaar in 2020 
grotendeels opgelost door haar aanrekeningsregels van subsidies (inkomensoverdrachten) 
aan te passen aan het advies 2018/10 van de VABN. Dat verhoogde wel eenmalig de kosten en 
uitgaven: niet alleen de subsidies voor het prestatiejaar 2020 werden immers volledig aange ­
rekend, maar ook de kasmatige afrekeningen van subsidies uit 2019.
Om de overgang naar de nieuwe aanrekeningsregels mogelijk te maken, werd in de begro ­
ting 2020 een overflowkrediet ingeschreven van 1.279,9 miljoen euro. De afrekeningen van 
subsidies uit 2019 werden daarop aangerekend. Voor de berekening van het geconsolideerd 
vorderingensaldo 2020 werden de aanrekeningen op de overflow geneutraliseerd, maar deze 
verrichtingen wogen wel op de algemene rekening. 
De werkelijke overflow op de uitgavenkredieten bedroeg 1.237,2 miljoen  euro. Langs de ont ­
vangstenkant was er ook een overflow van 34,1 miljoen euro. De gerealiseerde overflow, die in 
afspraak met het INR niet in het vorderingensaldo moet worden meegerekend, bedraagt dus 
1.203,1 miljoen euro.
In een aantal beleidsdomeinen deden zich aanzienlijke verschillen voor tussen de werkelijke 
overflow en de begrote cijfers. Daar kwamen bij de gedetailleerde analyse van de overflow vaak 
nog elementen aan het licht waarmee de begrotingsopmaak nog geen rekening kon houden. 
Voor een aantal begrotingsartikelen (in het bijzonder bij collectief maatwerk, Vlaams oplei ­
dingsverlof en groeipakket) heeft het dienstencentrum Boekhouding in overleg met de ver ­
tegenwoordigers van de beleidsdomeinen de overflow geraamd op basis van de voorhanden 
zijnde historische informatie. Het Rekenhof wijst erop dat de werkelijke overflow daarvan kan 
afwijken, maar beoordeelt de gehanteerde ramingswijzen als voldoende onderbouwd.
De onderstaande tabel overziet de overblijvende belangrijkste jaarafgrenzingsproblemen23. 
Het Rekenhof wijst erop dat het departement Financiën en Begroting de netto impact van de 
foutieve aanrekeningen extracomptabel heeft gecorrigeerd bij de consolidatie om tot een cor ­
rect vorderingensaldo 2020 te komen.
Tabel 9 - Belangrijkste jaarafgrenzingsproblemen 2020 (in miljoen euro)
Beschrijving Verrichtingen 2019, 
aangerekend in 2020Verrichtingen 2020, 
aangerekend in 2021Netto impact
Uitgaven
Openbare werken 77,5 86,2 -8,7
Subsidies WVG240,0 -7,3 +7,3
Ontvangsten
Terugvordering lonen sept.-dec. 16,1 17,0 +0,9
In de voorgaande begrotingsjaren stelde het Rekenhof al vast dat het ministerie MOW en 
het VIF een belangrijk aantal transacties niet aanrekenden in het begrotingsjaar waaraan de 
facturen verbonden waren, maar pas in het daaropvolgende begrotingsjaar. Daardoor schuift 
het een gedeelte van de uitgaven door en is de leveranciersschuld in werkelijkheid hoger dan 
23	 Met	impact	op	het	vorderingensaldo.
24	 De	afgrenzingsproblemen	 die	gerapporteerd	 werden	in	het	rekeningrapport	 2019,	zijn	opgelost	 door	de	overflow-
oefening.  46
uit de rekeningen op het einde van het boekjaar blijkt. Uit de transacties die tussen 1 januari 
2021 en 15 maart 2021 werden aangerekend op het ministerie MOW en het VIF, blijkt dat de te 
ontvangen facturen er 86,2 miljoen euro te laag zijn ingeschat 
In het beleidsdomein WVG is cumulatief 7,3 miljoen euro te veel aangerekend door een te 
hoge inschatting van te ontvangen facturen en een te hoge toerekening van prorateringen aan 
2020.
In het beleidsdomein Onderwijs en Vorming (OV) dienen ook de terugvorderingen op 2020 
aangerekend te worden (zie punt 2.2.2, vorderingen).
De algemene rekening hield met de impact van deze afgrenzingsproblemen op 2020 geen 
rekening. De berekening van het vorderingensaldo heeft de netto impact ten opzichte van het 
boekjaar 2019 wel extracomptabel gecorrigeerd.
Federale operatoren
De federale operatoren hebben een aantal bevoegdheden die de zesde staatshervorming van 
de federale overheid naar de deelstaten heeft overgeheveld, verder uitgevoerd voor rekening 
van de gemeenschappen en de gewesten. De uitgaven daarvoor worden ingehouden op de 
dotaties die de bijzondere financieringswet heeft vastgelegd. 
Over de interpretatie van het overgangsprotocol dat die inhoudingen regelde, is een dispuut 
ontstaan. De inhoudingen voor het RIZIV tijdens het eerste kwartaal 2015 hadden betrek ­
king op het vierde kwartaal van 2014 en betroffen prestaties uit de periode dat de Vlaamse 
Gemeenschap nog niet verantwoordelijk was voor deze bevoegdheden. De Vlaamse overheid 
verwachtte dat de federale overheid de inhoudingen voor dit kwartaal (458,0 miljoen euro) 
zou compenseren, maar dat is nog altijd niet gebeurd. Budgettair heeft Vlaanderen deze 
kwestie geregeld in de rekening 2019 door vijf kwartalen ten laste te nemen en één kwartaal als 
overflow te neutraliseren. Navraag bij het kabinet van de minister van Financiën en Begroting 
leert dat de Vlaamse Regering de invordering van dit bedrag verder nastreeft en de bevoegde 
minister opdracht gaf daarvoor de nodige initiatieven te nemen. Het Rekenhof stelt vast dat 
deze vordering niet werd geboekt, noch wordt dit geschil in de niet in balans opgenomen 
rechten en plichten toegelicht.
De onderstaande tabel biedt een overzicht van de aanrekeningen van de uitgaven die de fede ­
rale operatoren verwerkten voor 2019 en 2020. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   47
Tabel 10 - Uitgaven 2019 en 2020 door federale operatoren (in miljoen euro)
Begrotingsartikel Omschrijving Federale 
operatorUitvoering 
2019Uitvoering 
2020
FB 1.747,1 1.715,8
CB0-1CDB2DB-WT Woonfiscaliteit FOD FIN 1.554,5 1.514,0
CB0-1CDB2DC-WT Fiscale uitgaven diensten- en PWA-cheques FOD FIN 192,6 201,8
WSE 915,1 782,7
JB0-1JDG2CA-WT
JB0-1JEB2HE-WT 
JB0-1JFB2FB-WTRSZ doelgroepkortingen RSZ 649,9 553,9
JB0-1JDG2CY-IS 
JB0-1JFG2FY-ISDotaties VDAB25POD MI26, 
RSZ, RVA84,9 74,7
JB0-1JEC2CD-WT SINE (sociale inschakelingseconomie) RSZ, RVA 51,5 43,3
JB0-1JDG2CG-WT RSZ sectorale doelgroepkortingen RSZ 46,2 44,6
JB0-1JDG2EC-WT Loopbaanonderbreking publieke sector 
onderwijs en Vlaamse overheidRVA 31,3 26,0
JB0-1JDG2ED-WT Loopbaanonderbreking publieke sector 
Vlaams gewest, lokale en provinciale besturenRVA 31,0 25,0
Overige WSE Vnl. werkhervattingstoeslagen e.a.27 RVA 20,3 15,2
WVG 906,7 341,5
GB0-1GIF2SX-IS Dotatie VIPA FOD VVVL28/ 
RIZIV340,32952,230
GB0-1GIF2SX-LE Aflossing lening A1/A3 FOD VVVL/ 
RIZIV218,5
GB0-1GIF2SX-PA Betaaluitstel aan de ziekenhuizen FOD VVVL/ 
RIZIV70,831
GE0-1GHF2TG-WT Woonzorgcentra/Centra voor dagverblijf RIZIV 455,0 0
GE0-1GHF2TI-WT Revalidatie RIZIV 38,5 0
GE0-1GHF2TJ-WT Psychiatrische verzorgingstehuizen en initia -
tieven beschut wonenRIZIV 40,1 0
GB0-1GHF2TX-IS Inzetbaarheid hulpmiddelen/dotatie VSB RIZIV 26,0 0
Overige WVG Vnl. palliatieve samenwerkingsverbanden, 
multidisciplinaire equipes, maximumfactuurRIZIV 6,8 0
EWI 5,3 6,1
Totaal uitgaven 3.574,2 2.846,1
Hoewel de Bijzondere Financieringswet bepaalt dat de FOD Financiën moet rapporteren over 
de gerealiseerde fiscale uitgaven, krijgt de Vlaamse overheid daarover tijdens het aanslagjaar 
alleen ramingen meegedeeld. Bij gebrek aan een tijdige federale uitvoeringsrapportering, 
25	 De	ontvangen	 dotaties	aan	de	VDAB	zijn	voor	de	uitgaven	 door	POD	MI	voor	subsidies	 activering	 van	leefloners	
(74,6 miljoen euro) en door RVA voor diverse maatregelen (netto 0,1 miljoen euro).
26		Programmatorische	 Overheidsdienst	Maatschappelijke	Integratie.
27 Bevat in 2020 ook uitzonderlijk de laatste aanrekeningen van uitgaven door de RVA voor dienstencheques voor 0,2 mil -
joen euro, evenals ontvangsten voor 4,6 miljoen euro (in Vlaanderen zijn de dienstencheques reeds in eigen beheer 
sinds 2016).
28 Federale overheidsdienst Volksgezondheid, Veiligheid van de voedselketen en Leefmilieu.
29 De dotatie was bestemd voor de ziekenhuisinfrastructuur A1/A3. De ESR-correctie bedroeg -251,5 miljoen euro.
30	 In	tegenstelling	 tot	vorig	jaar	zijn	dit	de	ESR-kosten.	 De	kapitaalaflossing	 van	de	schuld	wordt	op	artikel	GB0-1GIF2SX-LE 	
geboekt. Er is door deze werkwijze geen ESR-correctie meer nodig.
31 De minister van Welzijn heeft de ziekenhuizen uitstel van betaling verleend voor de negatieve inhaalbedragen. 48
worden de fiscale uitgaven aangerekend op grond van de forfaitaire raming bij de begrotings­
aanpassing. De fiscale uitgaven worden zowel aan de uitgaven
­
 als de ontvangstenzijde toege­
voegd (om de netto ontvangsten om te zetten in bruto opcentiemen). Die boeking op basis van forfaitaire ramingen houdt in dat de werkelijke ontvangsten en uitgaven wat vertekend wor­den, maar heeft geen impact op het resultaat of het vorderingensaldo. De toelichting over de waarderingsregels verduidelijkte niet dat de fiscale uitgaven alleen forfaitair worden geboekt.
De uitgaven die de federale operatoren beheerden daalden in boekjaar 2020 met 728,1 mil­
joen euro. Sinds 1 januari 2019 voert de Vlaamse overheid in het beleidsdomein WVG alle overgedragen maatregelen immers zelf uit, behalve die voor het Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegenheden (VIPA). Voor de ziekenhuisinfrastructuur bleven de FOD VVVL en het RIZIV federale operatoren. Voor de andere sectoren zijn de aanrekenin­gen 2019 langs de federale operator RIZIV voornamelijk het gevolg van de uitgaven voor het laatste kwartaal van 2018. 
In het beleidsdomein WSE bleef het beheer door de federale operatoren vrij stabiel. Een 
belangrijke daling deed zich voor bij de (sectorale) RSZ
­doelgr
oepkortingen. Zij verminder­
den in totaal met 97,6 miljoen euro, vooral door de hervorming van het Vlaams doelgroe­penbeleid. Daarnaast daalden de uitgaven voor de langzaam uitdovende RVA
­
maatregelen 
loopbaancheques en werkervaring. De maatregel sociale inschakelingseconomie (SINE) moet nog worden hervormd naar Vlaams beleid. Zowel de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ) voor het departement WSE, als de POD Maatschappelijke Integratie
 voor de VDAB, bleven 
federale operator voor de overgedragen bevoegdheden.
Zoals in de vorige boekjaren, steunde de boekhoudkundige registratie ook in 2020 op verza­
melstaten die de federale operatoren periodiek overlegden32. Voor de ontvangen verzamelsta­
ten van het RIZIV, de RSZ en de RVA kon de Vlaamse overheid de juistheid van de gegevens niet controleren
33. Voor de POD Maatschappelijke Integratie is er met de VDAB wel al infor­
matie ­
uitwisseling (die verder wordt geautomatiseerd), en voert de VDAB controles uit op het 
beheer en de uitbetalingen van de verleende subsidies. 
De algemene rekening 2020 rapporteerde op 29 maart 2021 de boekingen in het boekjaar 2020 
voor de uitgaven die de federale operatoren beheerden, op grond van de laatst beschikbare staten van februari 2021: 
•
V
oor het beleidsdomein WVG werd in het boekjaar 2020 voor de RIZIV ­
materie de netto
inhouding van de FOD Financiën van 320,2 miljoen euro geboekt, gecorrigeerd voor de
inhaalbedragen zoals berekend door de FOD VVVL in 2020 voor 21,3 miljoen euro. Datbedrag werd namelijk nog niet ingehouden door de FOD Financiën.
•
V
oor het beleidsdomein WSE werd in het boekjaar 2020 voor de RSZ
­doelgr
oepkortingen de
voorlopige afrekening van 2020 geboekt, voor een totaal van 612,3 miljoen euro. Daarnaastwas er de verrekening van de definitieve met de voorlopige afrekeningen van 2019, met 1,7miljoen euro netto
­
minderuitgaven. Daarvoor vonden extracomptabele correcties plaats
32 Zie het verslag van het Rekenhof aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers Boek 2018 over de Sociale Zekerheid – 
Globale Beheren en openbare instellingen van de sociale zekerheid van	augustus	2018	(in	het	bijzonder	Rapportering	
door	de	OISZ	in	het	kader	van	de	zesde	staatshervorming,	onder	deel	II,	p.95-104 ), en	176e	Boek	–	deel	II:  Boek 2019 
over de Sociale Zekerheid van september 2019	(in	het	deel	IV	Opvolging	van	aanbevelingen	2017-2018,	p.165-166).
33 Het R ekenhof verwijst naar zijn verslag Impact van de zesde staatshervorming op de Vlaamse overheid 	van 	8 	januari 	2 018 	
(Vlaams
	
Parlement,
	
37-C
	
(2017-2018)
	
-
	
Nr.1). REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   49
als verrekeningen van vorige boekjaren (zie 3.4). De definitieve afrekeningen van 2020, die 
pas beschikbaar zijn in mei 2021, zullen verrekend worden in het boekjaar 2021.
Vastleggingsmachtigingen
Bijlage 2 bij de algemene rekening wijst erop dat de gestemde vastleggingskredieten afwijken 
van wat de algemene rekening rapporteert ten gevolge van de vastleggingsmachtigingen. De 
VCO heeft de rapportering over de uitvoering van de vastleggingsmachtigingen vervangen 
door de verplichting voor de rechtspersonen om zelf een begroting van vastleggingen op te 
stellen en in de jaarrekening over de uitvoering ervan te rapporteren. In de begrotingsuitvoe ­
ring werd daarom het vastleggingskrediet technisch gecorrigeerd met 2.257,0 miljoen euro.
In het decreet tot eindregeling van de begroting wordt vanaf 2020 niet meer gerapporteerd 
over de aanwending van de vastleggingsmachtigingen. Het decreet verwijst naar de rap ­
portering over de verbintenissen en over de stand van de openstaande verbintenissen van 
de rechtspersonen. Verscheidene rechtspersonen (EV Instituut voor Landbouw, Visserij en 
Voedingsonderzoek, Lantis, De Werkvennootschap, Vlaamse Maatschappij voor Sociaal 
Wonen, Participatie Maatschappij Vlaanderen, Vlaams Energie Bedrijf, Vlaams Instituut 
voor Biotechnologie,...) rapporteerden in hun jaarrekening niet, onvolledig of incorrect over 
hun openstaande verbintenissen (vastleggingen). Zij moeten in volume 13 van het rapporte ­
ringssjabloon van de jaarrekening rapporteren over alle openstaande verbintenissen, zowel 
die welke de Vlaamse Gemeenschap in de toekomst zal financieren, als die welke zij met eigen 
ontvangsten zullen financieren.
De staat van openstaande verbintenissen in de rekening van het Hermesfonds stemt nog altijd 
niet overeen met de realiteit. In 2015 resulteerde een oefening om het werkelijke bedrag open ­
staande verbintenissen te becijferen, in een af te boeken bedrag van 102,2 miljoen euro. Deze 
afboeking vond echter nooit plaats. Een nieuwe, gelijkaardige oefening toonde aan dat het 
af te boeken bedrag ondertussen ten minste 200,0 miljoen euro bedraagt (op een totaal van 
1,7  miljard euro).
Openstaande verbintenissen
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de openstaande verbintenissen die de alge ­
mene rekening van de Vlaamse Gemeenschap rapporteerde. 50
Tabel 11 – Openstaande verbintenissen 2019-2020 per beleidsdomein (in duizenden euro)34
Beschrijving 2019 2020 Evolutie
Omgeving 1.966.466 1.934.416 -32.050 -2%
Mobiliteit en Openbare Werken 1.826.507 1.883.558 +57.051 +3%
Financiën en Begroting 517.831 830.571 +312.740 +60%
Kanselarij en Bestuur 303.931 195.887 -108.044 -36%
Werk en Sociale Economie 88.134 117.854 +29.450 +33%
Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 192.439 89.565 -102.874 -53%
Onderwijs en Vorming 68.211 77.096 +8.885 +13%
Internationaal Vlaanderen 39.554 45.881 +6.327 +16%
Economie, Wetenschap en Innovatie 36.761 24.739 -12.022 -33%
Landbouw en Visserij 23.573 19.488 -4.085 -17%
Cultuur, Jeugd, Sport en Media 48.464 18.856 -29.608 -61%
Hogere entiteiten 86 77 -9 -10%
Totaal 5.111.957 5.237.718 125.761 +2%
Bij een aantal beleidsdomeinen deden zich materiële fluctuaties voor ten opzichte van eind 2019. 
• De daling van de het openstaande bedrag bij de beleidsdomeinen KB, WVG en CJSM was 
een gevolg van de overflow ­oefening (zie 2.3.2, overflow): tot eind 2019 werd het saldo van 
de werkingssubsidies als openstaande verbintenis gerapporteerd, terwijl dat saldo vanaf 
het begrotingsjaar 2020 effectief in 2020 op het vereffeningskrediet werd aangerekend.
• Door de inwerkingtreding van artikel 35 van het VCO decreet35 zijn een aantal inkoopor ­
ders geannuleerd waarvoor in geen verplichtingen meer voorzien was. De stijging bij het 
beleidsdomein FB kan bijna volledig toegeschreven worden aan de kapitaalverhogingen 
2020 bij de PMV, die maar gedeeltelijk werden volgestort. Het Rekenhof stelde vast dat de 
openstaande verbintenissen in de begrotingsboekhouding niet overeenstemmen met de 
nog vol te storten kapitaalverplichtingen in de bedrijfseconomische boekhouding (961,2 
miljoen euro).  De openstaande verbintenissen voor artikel CB0­1CEX2BA ­PA in volume 13 
van de algemene rekening bedragen slechts 813,1 miljoen euro. Er werd dus in het verleden 
148,1 miljoen euro te weinig vastgelegd. Daarnaast dient ook het nog vol te storten kapitaal 
van de PMV (39,9 miljoen euro) en De Werkvennootschap (5,1 miljoen euro) bedrijfs ­
economisch en budgettair te worden gecorrigeerd. Aangezien het nog niet opgevraagde 
kapitaal een aangegane verbintenis inhoudt, vraagt het Rekenhof om dat recht te zetten.
2.4  ESR ­rapportering in de algemene rekening  
De onderstaande tabel toont de ESR ­rapportering die is opgenomen in de algemene rekening. 
Deze rekening is een vertaling van de begrotingsuitvoering naar de economische hergroepe ­
ring en wordt gebruikt om de uitvoeringscijfers van de Vlaamse Gemeenschap te aggregeren 
met de uitvoeringscijfers van de Vlaamse rechtspersonen in de geconsolideerde rekening.
34 Volgens VO 13 van de jaarrekening.
35 Een vastlegging wordt geannuleerd als er geen verplichting meer uit kan ontstaan en uiterlijk na acht jaar, tenzij de 
onderliggende verbintenis nog in uitvoering is. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   51
Tabel 12 - ESR-rapportering (bedragen in miljoen euro)
Ontvangsten Uitgaven
ESR 
rubriekESR Beschrijving Begroting  
inclusief 
overflowUitvoering 
inclusief 
overflowBegroting  
inclusief 
inclusief 
overflow
0 Niet verdeeld 3.772,2 7.501,0 772,7 3.770,7
1 Lopende ontvangsten/uitgaven van goederen  
en diensten (consumptiebestedingen)306,2 258,2 2.503,5 2.482,9
2 Renten en inkomsten/uitgaven uit eigendom 93,1 118,5 123,1 145,9
3 Inkomensoverdrachten van/aan andere sectoren 13.278,7 13.778,8 8.517,7 7.801,8
4 Inkomensoverdrachten binnen de overheidssector 24.332,0 24.707,9 34.329,5 34.975,3
5 Kapitaaloverdrachten van/aan andere sectoren 1.438,5 1.342,7 597,0 616,4
6 Kapitaaloverdrachten binnen de overheidssector 1.043,3 759,8 2.552,4 2.167,5
7 Investeringen en desinvesteringen 15,7 3,2 789,0 556,6
8 Kredietverleningen en aflossingen; deelnemingen  
en vereffeningen van deelnemingen 289,4 337,8 2.774,5 1.934,2
9 Overheidsschuld 9.458,3 6.692,4 1.068,0 1.049,3
Totaal 54.027,3 55.500,3 54.027,3 55.500,3
Eliminaties -14.755,9 -15.822,2 -26.531,0 -28.831,5
ESR-ontvangsten/uitgaven 39.271,4 39.678,1 27.496,3 26.668,8
Bijdrage tot het vorderingensaldo 
(= ESR-ontvangsten min ESR-uitgaven)11.775,1 13.009,3
De bijdrage van de Vlaamse Gemeenschap tot het vorderingensaldo is altijd positief omdat 
in de ESR ­uitgaven de toelagen aan de Vlaamse rechtspersonen als interne stroom worden 
geëlimineerd. 
De ESR ­rapportering van de Vlaamse Gemeenschap maakt gebruik van dezelfde aanre ­
keningsregels als de begrotingsuitvoering. Om de geconsolideerde rekening conform de 
ESR2010­methodologie op te stellen, voert het departement Financiën en Begroting nadien 
nog enkele extracomptabele correcties uit. Zo rekent het onder meer enkele belastingstromen 
om naar een aanrekening op basis van transactionele kas en zet het door het Rekenhof vast ­
gestelde afgrenzingsproblemen recht.
Het Rekenhof kon de ESR ­rapportering in de algemene rekening aansluiten met de begro ­
tingsuitvoering. Het heeft ook de extracomptabele correcties gecontroleerd. Dat gaf geen aan­
leiding tot opmerkingen.   REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   53
HOOFDSTUK 3
Geconsolideerde rekening
Certificeringsverslag van het Rekenhof over de geconsolideerde 
rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid over het boekjaar afge ­
sloten op 31 december 20 20
Het Rekenhof brengt conform artikel 44 van het decreet van 29 maart 2019 houdende 
de Vlaamse Codex Overheidsfinanciën (verder VCO), als onafhankelijke auditor verslag 
uit over zijn controle van de geconsolideerde rekening van de Vlaamse deelstaatover ­
heid van het boekjaar afgesloten op 31 december 2020. De Vlaamse Regering deelt deze 
geconsolideerde rekening als bijlage bij de rekening van de Vlaamse Gemeenschap ter 
kennisgeving mee aan het Vlaams Parlement. Het certificeringsverslag bevat het oordeel 
van het Rekenhof over het getrouw beeld van de geconsolideerde rekening. 
Oordeel zonder voorbehoud36
Het Rekenhof heeft de geconsolideerde rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid van 
het boekjaar afgesloten op 31 december 2020, gecontroleerd. Deze rekening bestaat uit 
de economische hergroepering van de begrotingsverrichtingen, de berekening van het 
vorderingensaldo en de bijhorende toelichting. De economische hergroepering sluit 
af met een algemeen totaal van de ontvangsten van 53.994,5 miljoen euro en een alge ­
meen totaal van de uitgaven van 54.373,4 miljoen euro. De berekening van het vorde ­
ringensaldo gaat uit van deze ontvangsten en uitgaven, maar elimineert deelnemingen, 
kredietverleningen en schulden, en voert enkele extracomptabele aanrekeningscorrec­
ties uit. Het vorderingensaldo 2020 van de Vlaamse Gemeenschap werd vastgesteld op 
­6.011,5 miljoen euro.
Naar het oordeel van het Rekenhof geeft de geconsolideerde rekening van de Vlaamse 
deelstaatoverheid in alle opzichten van materieel belang, een getrouw beeld van de 
geconsolideerde ontvangsten en uitgaven van het boekjaar 2020, in overeenstemming 
met de VCO en het bijhorende uitvoeringsbesluit (BVCO).
De verantwoordelijkheid van het Rekenhof is beschreven onder het punt 
Verantwoordelijkheid van het Rekenhof voor de controle van de geconsolideerde rekening. 
Het Rekenhof is onafhankelijk van de organen die het controleert. Het heeft ook tegen­
over het Vlaams Parlement een autonomie. Het voert zijn audits uit in overeenstemming 
36 Aangezien de bedrijfsrevisoren door het Wetboek voor Vennootschappen en Verenigingen verplicht zijn de term voor -
behoud te gebruiken, heeft het Rekenhof beslist ook deze term te gebruiken om begripsverwarring te voorkomen. De 
ISSAI gebruiken de term beperking .  54
met de vereisten van onafhankelijkheid, deskundigheid, integriteit, onpartijdigheid, 
vertrouwelijkheid, loyauteit en respect in zijn ethische code.
Het Rekenhof is van mening dat de controle ­informatie die het verkregen heeft, vol ­
doende en toereikend is als basis voor zijn oordeel.
Het Rekenhof heeft zijn controle uitgevoerd in overeenstemming met de door het 
Rekenhof aangenomen voorschriften, methodologie en procedures. Als lid van de 
Internationale organisatie van hoge controle ­instanties (INTOSAI) hanteert het 
Rekenhof de internationale standaarden voor hoge controle ­instanties (ISSAI) als refe ­
rentie bij de uitvoering van zijn verschillende opdrachten. Het maakt in zijn certifice ­
ringsonderzoek gebruik van de ISSAI’s voor financiële audit.
Overflow
Zonder afbreuk te doen aan het hierboven tot uitdrukking gebrachte oordeel, vestigt het 
Rekenhof de aandacht op pagina 4 van het jaarverslag, dat ingaat op de nieuwe aanre ­
keningsregels voor de inkomensoverdrachten, die de Vlaamse deelstaatoverheid sinds 1 
januari 2020 toepast. Zij hadden een significant effect op de begroting en de rekening: in 
2020 werden niet alleen de volledige subsidies voor prestaties in 2020 aangerekend, maar 
ook de saldi van subsidies uit 2019 die volgens de vroegere aanrekeningsregels nog niet 
ten laste waren genomen. Om de impact van de werkelijke afrekeningen van de subsidies 
2019 in het vorderingensaldo 2020 te neutraliseren, werd in de begroting een eenmalig 
overflowbudget van 1.279,9 miljoen euro ingeschreven. De gerealiseerde overflow, die in 
afspraak met het INR niet in het vorderingensaldo moet worden meegerekend, bedraagt 
De ESR ­rapportering van de Vlaamse Gemeenschap, die is geïntegreerd in de geconso ­
lideerde rekening, maakt gebruik van dezelfde aanrekeningsregels als de begrotingsuit ­
voering. Om de geconsolideerde rekening conform de ESR2010­methodologie op te stel­
len, voerde het departement Financiën en Begroting nadien nog enkele extracomptabele 
correcties uit. Zo heeft het onder meer enkele belastingstromen omgerekend naar een 
aanrekening op basis van een transactionele kas en heeft het de afgrenzingsproblemen 
die het Rekenhof vaststelde, rechtgezet.
De Vlaamse deelstaatoverheid is voor de boeking van bepaalde ontvangsten­ en uitga­
vencategorieën afhankelijk van derden. De uitgaven van de Vlaamse Sociale Bescherming 
steunen op informatie die de zorgkassen aanleverden. De gewestelijke opcentiemen op 
de personenbelasting en de fiscale uitgaven zijn aangerekend op grond van betalingen 
en ramingen door de FOD Financiën. De uitgaven door federale operatoren werden aan­
gerekend op basis van de afrekeningen van de federale operatoren. De Vlaamse deel­
staatoverheid heeft geen volledige controle op de correctheid van die gegevens. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   55
Informatie andere dan de geconsolideerde rekening
geconsolideerde rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid aan het Vlaams Parlement 
meedeelt. Die informatie betreft voornamelijk het jaarverslag, de toelichting over de 
geconsolideerde uitvoeringscijfers in het definitief monitoringrapport en de uitleg over 
de geconsolideerde schuld in het rapport over het gevoerde beleid inzake kas ­, schuld­ 
en waarborgbeheer (volgens artikel 104 van de VCO).
De controleverklaring van het Rekenhof heeft uitsluitend betrekking op de geconso ­
lideerde rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid. Het Rekenhof formuleert geen 
enkele vorm van assurance­ conclusie over deze andere informatie. In de context van 
zijn controle van de geconsolideerde rekening is het Rekenhof verantwoordelijk voor 
het lezen van de andere informatie en het overwegen of een inconsistentie van materieel 
belang bestaat tussen deze informatie en de geconsolideerde rekening van de Vlaamse 
deelstaatoverheid of de kennis verkregen in de controle, dan wel of een afwijking van 
materieel belang in de andere informatie bestaat. Indien het Rekenhof, in het licht van 
de werkzaamheden die het heeft uitgevoerd, concludeert dat een afwijking van materi­
eel belang in de andere informatie bestaat, dient het dat te communiceren.
personen voor de geconsolideerde rekening
De geconsolideerde rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid wordt, overeenkomstig 
artikel 44 van de VCO, opgesteld door de Vlaamse Regering op basis van de rekeningen 
van de entiteiten van de Vlaamse deelstaatoverheid.
Het management van de entiteiten waarvan de boekhoudkundige verrichtingen wor ­
den geconsolideerd, zijn verantwoordelijk voor de boekhoudkundige organisatie, zoals 
voorgeschreven door de VCO en het BVCO . Het is ook verantwoordelijk voor de interne 
beheersing die het noodzakelijk acht om een jaarrekening te kunnen opmaken die geen 
afwijkingen van materieel belang bevat als gevolg van fraude of fouten.
proces van financiële verslaggeving van de boekhoudkundige gegevens van de entiteiten 
van de Vlaamse deelstaatoverheid. Het begeleidt de volledige boekhoudcyclus en bereidt 
de geconsolideerde rekening voor die de Vlaamse Regering opstelt en overlegt aan het 
Vlaams Parlement en het Rekenhof.
De met governance belaste personen zijn verantwoordelijk voor de uitoefening van toe ­
zicht op het proces van financiële verslaggeving van de dienst.
Verantwoordelijkheid van het Rekenhof voor de controle van de geconsolideerde 
rekening
de geconsolideerde rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid als geheel geen afwijking 
van materieel belang bevat als gevolg van fraude of van fouten, en om een controlever ­
klaring uit te brengen waarin zijn oordeel is opgenomen.  56
De controleverklaring betreft uitsluitend de cijfers uit de rekening die de Vlaamse Regering 
op 21 mei 2021 aan het parlement heeft medegedeeld. Zij slaat niet op eventuele retroac ­
tieve correcties die het INR of Eurostat later aanbrachten omwille van de statistische con ­
tinuïteit, bijvoorbeeld bij de herziening van bepaalde ESR ­regels of interpretaties.
beïnvloeden die gebruikers op basis van deze geconsolideerde rekening nemen.
Het Rekenhof organiseert zijn financiële controles overeenkomstig de auditstandaard 
ISA 600 Bijzondere overwegingen – controles van financiële overzichten van een groep  
(inclusief de werkzaamheden van auditors van groepsonderdelen). De samenwerking 
tussen de bedrijfsrevisoren die voor een groot aantal rechtspersonen belast zijn met 
de certificering van hun rekeningen, het departement Financiën en Begroting en het 
Rekenhof is georganiseerd in de afsprakennota over single audit: Audit rekeningen 2020 
Vlaamse overheid.
Overeenkomstig de ISSAI past het Rekenhof professionele oordeelsvorming toe en 
handhaaft het een professioneel­kritische houding gedurende de controle. Het voert 
tevens de volgende werkzaamheden uit:
• Het Rekenhof identificeert en schat de risico’s in dat de geconsolideerde rekening van 
de Vlaamse deelstaatoverheid een afwijking van materieel belang bevat die het gevolg 
is van fraude of fouten. Het bepaalt en voert de controlewerkzaamheden uit die inspe ­
len op deze risico’s en verkrijgt controle ­informatie die voldoende en geschikt is als 
basis voor zijn oordeel. Het risico van het niet detecteren van een afwijking van mate ­
rieel belang, is groter als die afwijking het gevolg is van fraude, aangezien bij fraude 
sprake kan zijn van samenspanning, valsheid in geschrifte, het opzettelijk nalaten 
transacties vast te leggen, het opzettelijk verkeerd voorstellen van zaken of het door ­
breken van de interne beheersing.
• Het Rekenhof verwerft inzicht in de interne beheersing die relevant is voor de con­
trole, met als doel controlewerkzaamheden op te zetten die in de gegeven omstandig­
heden geschikt zijn, maar die, in samenhang met de controle van de geconsolideerde 
rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid, niet zijn gericht op het geven van een 
oordeel over de effectiviteit van de interne beheersing. Het evalueert de geschiktheid 
van de gehanteerde grondslagen voor de financiële verslaglegging en evalueert de 
redelijkheid van de schattingen en daarop betrekking hebbende toelichtingen die het 
management heeft gemaakt.
houdende toelichtingen in de geconsolideerde rekening, of, zo deze toelichtingen niet 
troleverslag.  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   57
• Het Rekenhof evalueert de algehele voorstelling, structuur en inhoud van de geconso ­
lideerde rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid, evenals de vraag of de rekening 
de onderliggende transacties en gebeurtenissen weergeeft op een wijze die leidt tot 
een getrouw beeld.
over alle relaties en andere zaken die redelijkerwijs zijn onafhankelijkheid kunnen beïn­
Overige wettelijke en reglementaire vereisten
Onverminderd formele aspecten van ondergeschikt belang, werd de geconsolideerde 
rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid opgesteld in overeenstemming met de 
hoofdstukken 2 tot en met 6 van de VCO en zijn uitvoeringsbesluiten
Raadsheer  Voorzitter 58
3.1 Rekeningaflegging: formele vaststellingen
Artikel 44 van de VCO verplicht de Vlaamse Regering de rekeningen van de entiteiten van de 
Vlaamse deelstaatoverheid te consolideren tot een geconsolideerde rekening, die ze uiterlijk 
op 21 mei van het jaar dat volgt op het boekjaar waarop ze betrekking heeft, voor certificering 
aan het Rekenhof dient voor te leggen.
De Vlaamse Regering keurde de geconsolideerde rekening 2020 op 21 mei 2021 goed en voegde 
ze als bijlage aan de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap toe. Deze geconsoli ­
deerde rekening wordt louter ter kennisgeving meegedeeld aan het Vlaams Parlement.
De reikwijdte van de ESR ­geconsolideerde rekening verschilt op twee belangrijke aspecten 
van de algemene rekeningen die rapporteren over de ministeries en de diensten met afzon­
derlijk beheer:
• De ESR ­geconsolideerde rekening houdt ook rekening met de ontvangsten en uitgaven 
van de rechtspersonen die onder de Vlaamse deelstaatoverheid S.1312 vallen en die samen 
met de algemene rekeningen (ontvangsten en uitgaven ministeries en DAB’s) worden 
geconsolideerd. Daardoor biedt zij een vollediger overzicht van de Vlaamse overheid.
• De ESR ­geconsolideerde rekening is een uitvoeringsrekening van de begroting op basis 
van een economische hergroepering37 en bevat geen bedrijfseconomische jaarrekening, 
noch toelichting.
In dit hoofdstuk licht het Rekenhof enkele aandachtspunten van zijn controle op de gecon­
solideerde rekening toe, alsook de aansluiting tussen de uitvoeringscijfers in de algemene 
rekeningen en de geconsolideerde uitvoeringscijfers.
3.2 Consolidatieperimeter
Lijst met de eenheden van de publieke sector
Op 19 oktober 2020 actualiseerde het Instituut voor de Nationale Rekeningen (INR) de lijst 
met de eenheden van de publieke sector. Aan die referentielijst heeft het Rekenhof de door de 
Vlaamse overheid toegepaste consolidatieperimeter getoetst. Op 20 april 2021 heeft het INR 
een bijgewerkte lijst met eenheden van de publieke sector gepubliceerd. Met die aanpassing 
houdt dit rapport nog geen rekening.
Consolidatieperimeter Vlaamse overheid
De VCO bepaalt de Vlaamse deelstaatoverheid als het geheel van Vlaamse entiteiten die res ­
sorteren onder de sectorale code 13.12 van de ESR ­verordening. Hoewel de VCO van toepassing 
is op de Vlaamse Gemeenschap en op de Vlaamse rechtspersonen, heeft artikel 3, §2, van de 
VCO het toepassingsgebied beperkt. De Vlaamse rechtspersonen zijn slechts onderworpen 
aan de bepalingen van de codex als het totale bedrag van hun ESR ­ontvangsten of ­uitgaven 
meer dan 5 miljoen euro bedraagt. Op rechtspersonen met minder ESR ­ontvangsten en ­uit­
gaven, zijn alleen een beperkt aantal bepalingen van de codex van toepassing, in het bijzonder:
37	 De	economische	 hergroepering	 herclassificeert	 de	(begrotings)verrichtingen	 van	de	overheid	 volgens	economische	
begrippen zoals verbruik, inkomensoverdrachten, investeringen, enz. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   59
• de bepalingen over de opmaak van een bedrijfseconomische balans, resultatenrekening en 
toelichting;
• de bepalingen over de overlegging van hun rekeningen aan het departement Financiën en 
Begroting en aan het Rekenhof;
• de bepalingen over de controle door het Rekenhof;
• de bepalingen over subsidies.
Bijgevolg dienen die kleinere Vlaamse rechtspersonen sinds het boekjaar 2020 geen ESR ­
uitvoeringsrekening van de begroting meer op te stellen.
Het laatste lid van artikel 3 van de VCO bepaalt, verwijzend naar het bestuursdecreet van 
7 december 2018, evenwel een aantal categorieën van Vlaamse rechtspersonen die – ongeacht 
het totale bedrag van hun ESR ­ontvangsten en ­uitgaven – toch volledig onderworpen zijn 
aan de codex.
Het aantal Vlaamse rechtspersonen dat is geconsolideerd in boekjaar 2020 daalde netto met 
33 entiteiten, tot 146 entiteiten38, ten opzichte van het boekjaar 2019. Door de beperking van 
de consolidatiekring bevat de consolidatie de verrichtingen van 29 kleine(re) rechts personen 
niet meer. De impact daarvan wordt grotendeels geneutraliseerd door de toelagen van de 
Vlaamse Gemeenschap aan deze rechtspersonen extracomptabel als uitgaven van de Vlaamse 
deelstaatoverheid op te nemen in de consolidatie (zie verder). Ook zijn twee nieuwe rechts ­
personen39 toegevoegd aan de consolidatiekring. Vier andere rechtspersonen werden niet 
meer opgenomen40. Ten slotte zijn de Vlaamse rechtspersonen Demer en Dijle en Hypostart 
ten onrechte niet mee geconsolideerd, maar de impact daarvan op het vorderingensaldo van 
de Vlaamse Gemeenschap is verwaarloosbaar41.
De kinderbijslagfondsen42 (private uitbetalingsactoren) en het Antwerp Symphony Orchestra 
zijn ook ingedeeld onder de sector van de deelstaatoverheid Vlaamse Gemeenschap en staan 
op de lijst met publieke eenheden. Ze zullen vanaf 2021 worden opgenomen in de consolida ­
tie. De vijf zorgkassen zijn niet mee opgenomen in de geconsolideerde rekening en waren ook 
niet opgenomen in de lijst met publieke eenheden. In de bijgewerkte lijst van april 2021 zijn 
de zorgkassen echter (opnieuw) opgenomen in de lijst met publieke eenheden. Deze lijst ver ­
meldt nog entiteiten die om diverse redenen niet zijn opgenomen in de ESR ­geconsolideerde 
rekening 2020 (geen jaarrekening, stopgezet of faillissement,…)43. Ook de gegroepeerde een­
heden op de lijst zijn niet opgenomen in de geconsolideerde rekening44.
38 Exclusief de entiteiten in de algemene rekening.
39	 Flanders	Future	 Techfund	en	KMSKA	vzw.
40	 KMOFIN	 nv	(vereffening	 afgesloten),	 Pensioenfonds	 voor	de	rust-	en	overlevingspensioenen	 van	het	statutair	 perso-
neel	van	de	nv	van	publiek	recht	VRT	(vereffening	 afgesloten),	 Stroominvest	 Cultuur	Investeringsfonds	 Limburg	 cv	
(vereffening	afgesloten)	en	 Vlaamse	Milieuholding	(fusie	met	PMV	vanaf	1	januari	2020).
41 In de ingediende economische hergroepering ontbreken daardoor 4,4 miljoen euro rente-ontvangsten en 3,0 miljoen 
euro rente-uitgaven en zijn de kredietverleningen aan gezinnen met 30,4 miljoen euro en de leningopbrengsten met 
35,5 miljoen euro ondergewaardeerd.
42	 Infino	Vlaanderen,	Kidslife	 Vlaanderen,	My	Family	en	Parentia	 Vlaanderen.
43 Ook de Scholengroepen van het GO zijn opgenomen op de lijst met publieke eenheden van het INR maar zijn niet mee 
opgenomen in de consolidatie.
44	 Bv.	de	instellingen	 van	autonoom	 onderwijs,	 de	vzw’s	Sociale	voorzieningen	 van	instellingen	 van	autonoom	 onderwijs	
of de inrichtende machten van het vrij gesubsidieerd onderwijs. 60
In bijlage 8 bij het ontwerp van decreet houdende de algemene rekening 2020 gaf de Vlaamse 
Regering een korte toelichting bij en een overzicht van de jaarrekeningen van de rechts­
personen opgenomen in de geconsolideerde rekening. Ze lichtte daarbij evenwel de wijzigin­
gen in de consolidatiekring ten opzichte van vorig jaar onvoldoende toe. 
Entiteiten buiten de consolidatieperimeter
Naast de Vlaamse rechtspersonen opgenomen in de geconsolideerde rekening, zijn er nog 
een aantal publiekrechtelijke entiteiten die niet behoren tot de Vlaamse deelstaatoverheid 
S.1312 en waarop maar een beperkt aantal bepalingen van de VCO van toepassing zijn. Ook die 
entiteiten spelen een rol in de uitvoering van het overheidsbeleid. Het betreft in het bijzonder 
het OPZ Geel en het OPZ Rekem, De Watergroep, Natuurinvest en het Eigen Vermogen van 
Flanders Hydraulics. Deze entiteiten stellen geen ESR ­uitvoeringsrekening van de begroting 
op, maar zijn wel onderworpen aan de principes inzake opmaak en indieningsdata voor de 
balans, resultatenrekening en de bijhorende toelichting.
3.3 ESR ­vorderingensaldo
De Vlaamse overheid heeft voor het boekjaar 2020 een negatief vorderingensaldo berekend 
van ­6,0 miljard euro.
Bij de tweede begrotingsaanpassing 2020 raamde de Vlaamse Regering het vorderingensaldo 
op ­7,0 miljard euro. Het gerealiseerde vorderingensaldo is dus 952,8 miljoen euro beter. In 
het uitvoeringsrapport van de begroting 2020 van 15 mei 2021 lichtte de Vlaamse Regering de 
oorzaken van die verbetering toe. Zij lichtte de uitvoering van de begroting voor het eerst ook 
toe in de beleids ­ en begrotingstoelichtingen die ze bij het Vlaams parlement heeft ingediend. 
Daarmee gaf zij uitvoering aan artikel 42, §1, van de VCO en kwam zij tegemoet aan de opmer ­
kingen in de voorgaande rekeningenrapporten van het Rekenhof. 
Het Rekenhof stelde opnieuw vast dat de informatie die het Vlaams Parlement ontvangt over 
de ESR ­geconsolideerde rekening, verwarrend is. De economische hergroepering die bij het 
INR werd ingediend (bijlage 5), en het geconsolideerde uitvoeringsrapport van de begroting 
2020 van 15 mei 2021 (bijlage 6 en 7) bevatten verschillende informatie (zie de onderstaande 
tabel). De verschillen vloeien voort uit de wijze waarop de verrichtingen in de ene rappor ­
tering wel en in de andere rapportering niet zijn opgenomen. Zo zijn de opnames en aflos ­
singen van de overheidsschuld wel opgenomen in de economische hergroepering, maar niet 
in het uitvoeringsrapport. Voor de overgedragen resultaten van de instellingen geschiedde 
het omgekeerde. Het uitvoeringsrapport rapporteerde afzonderlijk een ESR ­correctie van 
13,2 miljoen euro45, maar bracht alle andere (extracomptabele) ESR ­correcties, die verwerkt 
zijn in de economische hergroepering, niet afzonderlijk tot uiting.
Het Rekenhof vraagt de Vlaamse overheid dan ook het Vlaams Parlement consistente infor ­
matie te verstrekken, waarbij de berekening van het vorderingensaldo vertrekt vanuit de totale 
ontvangsten en uitgaven van de economische hergroepering.
45 Correctie rapport RH, zie Punt 3. ESR-correcties van het uitvoeringsrapport van 15 mei 2021. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   61
Tabel 13  - Voorstellingswijze geconsolideerde rekening, zoals opgenomen in de bijlagen 
bij het ontwerp van decreet van de algemene rekening 2020 (in miljoen euro)
Bijlage 5 Bijlage 6
Economische her-
groepering 21/5 
afsluiting 2020V
orderingensaldo 
2020 vergelijking 
met begrotingVerschil
ESR-ontvangsten algemene begroting 39.157,7 39.150,2 -7,5
ESR-ontvangsten fondsen en autonome instellingen 4.153,1 4.151,3 -1,8
Totaal 43.310,8 43.301,5 -9,4
ESR-uitgaven algemene begroting 24.223,7 24.311,3 87,6
ESR-uitgaven fondsen en autonome instellingen 25.086,7 24.976,5 -110,2
Totaal 49.310,4 49.287,8 -22,6
Correcties op basis van rapport Rekenhof -13,2 -13,2
V
orderingensaldo -5.999,5 -5.999,5 0,0
ESR-correcties -11,9 -11,9 0,0
Vorderingensaldo -6.011,5 -6.011,5 0,0
Correctie voor aftoetsing begrotingsdoelstelling 118,5 118,5 0,0
Saldo voor toetsing begrotingsdoelstelling -5.892,9 -5.892,9 0,0
Stabiliteitsprogramma
De uitgangspositie van België was bij aanvang van de pandemie in het voorjaar van 2020 niet 
rooskleurig. In haar advies van 20 mei 2020 over het Stabiliteitsprogramma van België kwam de Europese Commissie tot de conclusie dat België zowel het tekort
­
 als het schuldcriterium 
van het stabiliteits ­
 en groeipact niet naleefde. De geplande afwijking voor het begrotingste­
kort beschouwde zij als uitzonderlijk, maar niet tijdelijk, wat erop wijst dat een voldoende verbetering van het begrotingssaldo volgens de Commissie niet onmiddellijk in zicht was. In normale omstandigheden zou dat leiden tot de start van een buitengewone tekortprocedure.
De Europese Commissie heeft in een algemene mededeling van 20 mei 2020
46 evenwel gesteld 
dat de uitbraak van COVID ­
19 buitengewone macro ­ec
onomische en budgettaire effecten 
heeft gehad, die steeds duidelijker werden. Dat gaf aanleiding tot uitzonderlijke onzekerheid, 
onder meer in de uitstippeling van een geloofwaardig pad voor het begrotingsbeleid, dat ener­zijds ondersteuning moest bieden om de output gap te dichten, terwijl anderzijds ook de 
houdbaarheid van de overheidsschuld moest worden verzekerd en uiteindelijk het buiten­sporige tekort moest worden gecorrigeerd. In het licht van die situatie was de Commissie van oordeel dat het in dit stadium geen besluit moest nemen over het al dan niet instellen van een Excessive Deficit Procedure (EDP) ten aanzien van lidstaten.
46	 Mededeling 	van 	de 	Commissie 	aan 	het 	Europees 	Parlement, 	de 	Europese 	Raad, 	de 	Raad, 	de 	Europese 	Centrale 	Bank, 	
het
	Europees
	Econo
misch
	en
	Sociaal
	Comité,
	het
	Comité
	van
	de
	R
egio’s
	en
	de	Europese
	Investeringsbank
	–
	Europees
	
Semester
	
2020:
	
landspecifieke
	
aanbevelingen,
	COM(2
020)
	
500
	
final.. 62
Als antwoord op de COVID ­19­pandemie heeft de Europese Raad op 18 juli 2020 aan België 
voor 2020 en 2021 de volgende acties aanbevolen: 
1. Overeenkomstig de algemene ontsnappingsclausule alle nodige maatregelen nemen om 
de pandemie doeltreffend aan te pakken, de economie te stimuleren en het daaropvol ­
gende herstel te ondersteunen. Als de economische omstandigheden dat toelaten, een 
begrotingsbeleid voeren dat gericht is op het tot stand brengen van prudente begrotings ­
situaties op middellange termijn en het waarborgen van de houdbaarheid van de schuld, 
daarbij de investeringen verhogend. De algehele veerkracht van het gezondheidszorg­
stelsel versterken en ervoor zorgen dat kritieke medische producten beschikbaar zijn. 
2. De gevolgen van de crisis voor de werkgelegenheid en de samenleving verzachten, met 
name door doeltreffende actieve arbeidsmarktmaatregelen te bevorderen en de ontwik ­
keling van vaardigheden aan te moedigen. 
3. Zorgen voor een doeltreffende tenuitvoerlegging van de maatregelen om liquiditeit te 
verstrekken aan kleine en middelgrote ondernemingen en zelfstandigen en het onder ­
nemingsklimaat te verbeteren. Mature publieke investeringsprojecten vervroegen en 
private investeringen aanmoedigen om het economisch herstel te bevorderen. De inves ­
teringen toespitsen op de groene en digitale transitie, met name op infrastructuur voor 
duurzaam vervoer, het schoon en efficiënt opwekken en gebruiken van energie, digitale 
infrastructuur, zoals 5G ­ en gigabitnetwerken, en onderzoek en innovatie.
Door de coronapandemie was 2020 bijgevolg een niet voorzienbaar en uitzonderlijk jaar voor 
de Vlaamse begroting, zodat een toetsing aan vooropgestelde begrotingsregels niet aan de 
orde was. Het Rekenhof vindt, in overeenstemming met de Europese Commissie, de beheers ­
baarheid van de Vlaamse (geconsolideerde) schuld belangrijk. Een belangrijke onzekerheids ­
factor voor de Vlaamse Gemeenschap (en België) blijft het rentepeil47. In het ruimere Europese 
kader dient er altijd rekening mee te worden gehouden dat de Europese Centrale Bank de 
rente kan verhogen als, bijvoorbeeld, de evolutie van de inflatie haar daartoe zou nopen48.
De berekening van een structureel saldo voor 2020 is daarom ook weinig zinvol. Toch wil het 
Rekenhof op de belangrijke positieve impact wijzen van de afrekening voor het jaar 2020 van 
de personenbelasting en de toegewezen middelen. De Vlaamse uitvoeringsrekening rekent 
deze middelen immers aan op grond van de federale doorstortingen. Deze doorstortingen 
steunen op de raming bij de aangepaste begroting en omvatten behalve de geraamde dotaties 
voor het huidige begrotingsjaar, tevens het definitieve afrekeningssaldo van het voorgaande 
jaar. Mochten de aanrekeningen van de definitieve afrekening van 2019 (­11,4 miljoen euro) en 
de definitieve afrekening van 2020 (751,3 miljoen euro) in het overeenstemmende boekjaar 
plaatsvinden, dan zou dat voor 2020 een verbetering van het vorderingensaldo met 762,7 mil­
joen euro betekenen.
De aanzienlijk positieve afrekening van 2020 is het gevolg van de sterke wijziging van de eco ­
nomische parameters ingevolge de coronacrisis. Terwijl de begrotingsaanpassing uitging van 
een BBP van ­10,6%, herzag de definitieve afrekening het BBP naar ­6,2%.
47 Zie ook het Advies HRF ter voorbereiding van het stabiliteitsprogramma 2021-2024 (april 2021).
48 In	het	Financial	 Stability	Review	(19	mei	2021)	wees	de	ECB	ook	in	het	algemeen	 op	een	verhoogde	 finan -
ciële	instabiliteit	in	de	eurozone. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   63
3.4 Beoordeling berekening ESR ­vorderingensaldo
De onderstaande tabel maakt de overgang van de algemene rekeningen naar de geconsoli ­
deerde rapportering. De geconsolideerde rekening is de basis voor de vaststelling van het ESR ­
vorderingensaldo van de Vlaamse Gemeenschap. Zoals uit tabel 14 blijkt, vergt die overgang 
een aantal stappen:
• Toevoeging van de begrotingsverrichtingen van de Vlaamse rechtspersonen aan de begro ­
tingsverrichtingen van de algemene rekeningen.
• Eliminatie van de interne stromen tussen entiteiten van de Vlaamse overheid; het betreft 
de dotaties en toelagen binnen de consolidatiekring enerzijds, en de kredietverleningen 
en ­aflossingen49, en deelnemingen en vereffening van deelnemingen binnen de consoli ­
datiekring anderzijds.
• Correcties bij het opstellen van de economische hergroepering.
• Eliminatie van kredietverleningen en –aflossingen, deelnemingen en vereffening van deel­
nemingen (ESR 8).
• Eliminatie van verrichtingen betreffende overheidsschuld (ESR 9).
• ESR­correcties die niet verwerkt worden in de economische hergroepering (m.a.w. zonder 
impact op een ESR ­code).
Tabel 14 - Overgang van algemene rekeningen 2020 naar geconsolideerde rapportering 
(in miljoen euro) – zie ook bijlage 5 voor een andere voorstellingswijze
Algemene 
rekeningMinisteries DAB’s Rechts-
personenConsolidatie
Ontvangsten 47.786 46.314,3 1.472,2 30.766,1 78.552,5
Dotaties binnen consolidatiekring (incl. overflow) -105,7 -1.185,3 -22.283,7 -23.574,7
Kredietaflossingen en vereffening deelnemingen  
binnen consolidatiekring-227,4 -2,6 -412,3 -642,3
Opbrengst van leningen binnen de consolidatie -115,0 -0,3 -303,2 -418,6
Correctie gewestbelastingen en middelen BFW -191,1 -191,1
Eliminatie overflow -34,2 -34,2
Correctie interrelatieverschil FWO 1,0 1,0
Correctie heffingen leegstand en verkrotting, planbaten 92,1 92,1
Overige correcties economische hergroepering 66,5 66,5
Afboeken vorderingen (ESR-code uitgaven) 7,5 135,7 143,2
Totaal ontvangsten economische hergroepering  45.841,2 419,6 7.733,6 53.994,5 
Deelnemingen (ESR 8) -106,4 -1,4 -1.403,1 -1.510,9
Leningen (ESR 9 ) -6.577,0 0,0 -2.595,7 -9.172,7
Totaal ESR-ontvangsten 39.157,8 418,2 3.734,9 43.310,9
Uitgaven 51.517 50.101,2 1.415,6 29.925,4 81.442,1
Dotaties binnen consolidatiekring (incl. overflow) -21.982,4 -95,0 -1.476,7 -23.554,1
Correctie dotaties naar kleine rechtspersonen niet 
meegeconsolideerd10,7 3,5 14,2
Kredietverleningen, voorschotten en deelnemingen 
binnen consolidatiekring-1.596,6 -2,3 -150,1 -1.748,9
49	 In	het	bijzonder	 de	centrale	financiering	 door	de	Vlaamse	 Gemeenschap	 van	bv.	de	rechtspersonen	 VMSW,	VWF	en	
Schoolinvest. 64
Algemene 
Aflossingen van leningen binnen de consolidatie -699,2 -5,5 -20,5 -725,2
Eliminatie overflow -937,9 -20,9 -278,5 -1.237,3
Correctie federale operatoren (verrekening vorige 
boekjaren)1,5 1,5
Correctie jaarafgrenzing BD MOW en WVG -10,3 11,7 1,4
Overige correcties economische hergroepering 7,6 15,7 13,2 36,6
Totaal uitgaven economische hergroepering  24.902,2 1.455,0 28.016,3 54.373,4 
Deelnemingen (ESR 8) -333,9 -1,4 -2.192,2 -2.527,5
Leningen (ESR 9 ) -344,6 0,0 -2.191,0 -2.535,6
Totaal ESR-uitgaven 24.223,7 1.453,6 23.633,1 49.310,4
Geconsolideerd vorderingensaldo economische  
hergroepering14.934,0 -1.035,4 -19.898,2 -5.999,5
Correctie groenestroomcertificaten (voorlopig) -10,8
Voorziene bouwuitgaven binnen DBFM Scholen van 
Morgen (BTW)-1,1
Totaal extracomptabele ESR-correcties -11,9
Geconsolideerd vorderingensaldo -6.011,5
3.4.1 Consolidatie Vlaamse rechtspersonen
In een eerste stap worden de begrotingsverrichtingen van de Vlaamse rechtspersonen die 
behoren tot de consolidatieperimeter van de Vlaamse overheid, samengevoegd met de ver ­
richtingen van de algemene rekeningen (ministeries en DAB’s). Bij de consolidatie van de 
Vlaamse rechtspersonen deed het Rekenhof de volgende vaststelling: 
Vlaamse Sociale Bescherming
De revisor verstrekte een verklaring met voorbehoud bij de jaarrekening van het agentschap 
Vlaamse Sociale Bescherming wegens gebreken (vooral in de interne controle) met betrekking 
tot: de verrichtingen op basis van documenten van de zorgkassen (854 miljoen euro), de uitga ­
ven in het kader van de basistegemoetkoming zorg in de ouderenzorg (2.000 miljoen euro) en 
de compensatiemaatregelen toegekend in het kader van de COVID ­19­crisis (214 miljoen euro).
3.4.2 Eliminatie interne stromen in de consolidatiekring
Bij de opmaak van de economische hergroepering elimineert het departement Financiën 
en Begroting de interne stromen tussen de entiteiten in de consolidatiekring. Dat zou geen 
invloed op het resultaat mogen hebben, aangezien het zowel aan de ontvangstenzijde als aan 
de uitgavenzijde eenzelfde bedrag elimineert.
Het departement elimineerde voor 2020 echter 23.574,7 miljoen euro inkomende en 
23.554,1  miljoen euro uitgaande toelagestromen, waardoor een onevenwicht van 20,6 miljoen 
euro ontstond. Het verschil kan deels verklaard worden door een interrelatieverschil tussen 
het departement MOW en de Luchthaven Ontwikkeling Maatschappijen, waarbij 3,8 miljoen 
euro niet als interne stroom werd geregistreerd. Daardoor beperkt het resterende verschil zich 
tot 15,8 miljoen euro of 0,07%. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   65
Interne stromen vanuit FWO
De aanrekeningsregels voor de afrekening van de onderzoeksprojecten verschillen tussen het 
FWO en de universiteiten. Een verschil van 6,5 miljoen euro tussen het FWO en een aantal 
onderwijsinstellingen in de consolidatiekring werd niet gecorrigeerd. Alleen de aangerekende 
ontvangsten zijn in de ESR ­consolidatie extracomptabel gecorrigeerd (0,95 miljoen euro). 
Interne stromen vanuit departem ent EWI
De begrotingsartikels Werking en Toelage (WT) van het departement EWI bevatten ten 
onrechte ongeveer 25 miljoen euro uitgaven aan entiteiten die behoren tot de Vlaamse con­
solidatiekring (hoofdzakelijk universiteiten en hogescholen). Deze verrichtingen worden nu 
aangerekend als inkomensoverdrachten buiten de consolidatiekring, maar moeten worden 
aangerekend als interne stromen. Aangezien de universiteiten deze stromen van het departe ­
ment EWI evenmin als interne stromen hebben geregistreerd, was er in principe geen impact 
op het vorderingensaldo. Het departement Financiën en Begroting heeft bevestigd dat het 
departement EWI de betrokken stromen vanaf 2021 correct zal registreren.
Procedure afstemming interrelati es
De interne stromen tussen het Hermesfonds en diverse entiteiten zijn niet volledig afgestemd 
overeenkomstig de procedure in het VABN­advies 2017/6 voor de boeking van werkingstoela ­
gen en een bijzonder aandachtspunt in de Afsprakennota Single Audit. Zo is 32,6 miljoen euro 
van 90,8 miljoen euro uitgaven niet geconfirmeerd50.
Beperking  consolidatiekring door de VCO
Zoals toegelicht in 3.2, zijn de verrichtingen van een aantal kleine rechtspersonen door de 
inwerkingtreding van de VCO niet meer opgenomen in de geconsolideerde rekening. De uit ­
kerende entiteiten hebben de toelagen aan die rechtspersonen in principe niet als een interne 
stroom geboekt, maar onmiddellijk als werking en toelagen van de Vlaamse Gemeenschap, 
met, bijgevolg, een impact op het vorderingensaldo. Waar dat nog niet was geschied, heeft 
het departement Financiën en Begroting de geboekte interne stromen voor 14,2 miljoen euro 
extracomptabel gecorrigeerd naar een niet ­interne stroom. In de ingediende economische 
hergroepering bleven de betrokken stromen echter wel staan naast de ESR ­codes voor interne 
stromen (41.40, 41.60, 41.70, …). De economische hergroepering kan daardoor een verwarrend 
beeld scheppen. Het Rekenhof vraagt dan ook de betrokken stromen te herclassificeren naar 
een (meer) passende ESR ­code voor werking en toelagen.
Door de extracomptabele correctie van het departement Financiën en Begroting was de 
impact van het niet mee consolideren van de kleine rechtspersonen op het vorderingensaldo 
verwaarloosbaar. Dat sluit niet uit dat kleine rechtspersonen eigen ontvangsten konden heb ­
ben die niet zijn meegenomen in het geconsolideerde vorderingensaldo.
50	 De	belangrijkste	 entiteiten	 waarvoor	 geen	confirmatie	 werd	ontvangen	 waren:	FWO	(9,3	miljoen	euro),	Universiteit	
Antwerpen (5,0 miljoen euro), VLHORA (3,7 miljoen euro), Flanders District of Creativity (2,3 miljoen euro), Universiteit 
Hasselt	(2,1	miljoen	euro),	Hogeschool	PXL	(1,3	miljoen	euro)	en	 VIB	(1,2	miljoen	euro). 66
3.4.3 Overige bevindingen van het Rekenhof
Bij de berekening van het vorderingensaldo heeft het departement een extracomptabele cor ­
rectie buiten de economische hergroepering van ­10,8 miljoen euro toegepast ingevolge de 
verbetering van de aanrekening van groenestroomcertificaten. De NBB bracht die verbetering 
vanaf oktober 2019 aan in het kader van de methodologische herziening van de nationale 
rekeningen en de statistieken die ze overlegt aan Eurostat. Bij de PBT ­notificatie van april 2021 
paste het INR de negatieve correctie van 10,8 miljoen euro toe. Het Rekenhof wijst erop dat die 
extracomptabele correctie op dit moment een inschatting is. Een bijstelling is nog mogelijk. 
De belangrijkste oorzaken zijn:
• De statistieken over de distributieheffingen en transmissieheffingen zijn nog niet finaal. 
De distributienetbeheerders kunnen deze heffingen maar berekenen op het ogenblik dat 
alle afrekeningen van het vorige jaar zijn gemaakt. De berekening ging er voorlopig van 
uit dat de heffingen gelijke tred hielden met het elektriciteitsverbruik, dat in 2020 daalde.
• De statistieken over de toegekende rechten op het moment van de productie zijn niet 
finaal. Er zijn immers altijd vertragingen in de statistieken, die te maken hebben met de 
aanvragen van de certificaten voor grote installaties. De berekening ging er voorlopig van 
uit dat de toegekende rechten ongewijzigd bleven ten opzichte van 2019.
• Het INR zal de correctie in de komende maanden verder verfijnen, wanneer alle gegevens 
finaal beschikbaar zijn.
De Vlaamse overheid werkte voor de coronacrisis in 2020 tevens een aantal fiscale steunmaat ­
regelen uit. Voor een aantal gewestbelastingen stond zij termijnverlengingen en betalingsuit ­
stellen toe. De ontvangsten uit deze belastingen rekende zij ESR ­matig aan op transactionele 
kasbasis, rekening houdend met de betrokken betalingstermijnen51. Bij de berekening van 
het vorderingensaldo 2020 vond voor deze verschuiving geen (extracomptabele) correctie 
plaats die rekening hield met deze steunmaatregelen. Volgens het departement Financiën en 
Begroting bedroeg de impact daarvan 42 miljoen euro52.
Voor de gewestelijke personenbelasting kende de federale overheid ook een betalingsuitstel 
van twee maanden toe voor de inkohiering tot en met oktober 2020 (aanslagjaar 2019), maar 
de impact daarvan was zeer beperkt.
3.5 Geconsolideerde schuld
De geconsolideerde schuld van de Vlaamse overheid eind 2020 bevat behalve de schuld 
van de rechtspersoon Vlaamse Gemeenschap, ook de schulden van alle instellingen van de 
Vlaamse overheid die in de consolidatieperimeter zijn opgenomen53. De onderstaande tabel 
toont de realisatiecijfers voor de belangrijkste componenten van de schuld en de overgang 
naar de bijdrage van Vlaanderen tot de geconsolideerde schuld van de gefedereerde entiteiten 
(Maastrichtschuld). Het Rekenhof heeft de begrotingscijfers 2020 en het verschil tussen de 
51 Bij een betalingstermijn van twee maand worden bijvoorbeeld de kasontvangsten vanaf maart 2020 tot en met febru -
ari 2021 ESR-matig aangerekend in 2020.
52	 Schriftelijke	 procedure	 Commissie	 voor	Algemeen	 Beleid,	Financiën,	 Begroting	 en	Justitie	–	Begrotingsaanpassing	
2021	–	Vragen	aan	minister	Matthias	Diependaele	–	7	juni	2021.
53 Detailcijfers zijn opgenomen in tabel 16 van het rapport Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer 2020. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   67
begroting en de realisatie toegevoegd. Deze gegevens staan niet in het rapport Kas ­, Schuld­ 
en Waarborgbeheer. 
Tabel 15 - Belangrijkste componenten van de geconsolideerde schuld (in miljoen euro)
 Realisatie  
2019Begrotings - 
aanpassing  2020Realisatie 2020 Verschil begroting 
realisatie 2020Evolutie 
realisatie 
2019-2020
Directe uitstaande schuld 6.802,3 15.517,75413.935,0 1.582,7 +7.132,7
VMSW 5.728.4 5.481,5 5.503,0 -21,5 -225,4
VWF 2.399,8 2.243,0 2.239,8 3,1 -160,0
Ziekenhuisinfrastructuur 4.099,5 3.828,6 3.658,0 170,6 -441,5
VIPA 1.478,7 1.376,8 1.376,8 0,0 -101,9
Universiteiten en Hogescholen 579,9 614,4 560,0 54,4 -19,9
Erkende Kredietmaatschappijen 600,9 619,5 673,9 -54,4 +73,0
De Lijn 254,3* 153,7 152,3 1,4 -102,0
Agion 362,7 362,7 373,5 -10,8 +10,8
Scholen van Morgen 129,2 166,0 151,9 14,1 +22,7
Brabo I 171,6 169,3 169,3 0,0 -2,3
Noord Zuid Kempen 210,5 204,7 204,7 0,0 -5,8
Groene stroomcertificaten 115,0* 58,7 58,7 0,0 -56,3
Schuld BFW afrekening 
 autonomiefactor916,0 863,5 867,6 -4,1 -48,4
Andere 327,4 398,6 300,7 97,9 -26,7
Totale geconsolideerde schuld 24.176,2 32.058,7 30.225,2 1.833,5 +6.049,0
Ziekenhuisinfrastructuur -4.099,5 -3.658,0
Andere correcties (vooral aangehou -
den schulden uitgegeven door andere 
S13 sectoren)-534,6 -516,2
Schuld BFW afrekening autonomie -
factor-916,0 -867,6
Bijdrage Vlaanderen tot de geconso -
lideerde schuld van de gefedereerde 
entiteiten (‘Maastricht’ schuld)18.626,1 25.183,4 +6.557,3
Evolutie t.o.v. vorig jaar +35,2%
* Aangepast in KSW ­rapport 2020
Bron: tabel 16 en  17 van het rapport Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer 2020 en AT bij BA 2020
De geconsolideerde schuld steeg eind 2020 tot 30.225,2 miljoen euro. Ten opzichte van eind 
2019 betekent dat een stijging met 6.049,0 miljoen euro. De stijging is echter 1.833,5 miljoen 
euro minder sterk dan wat de tweede begrotingsaanpassing 2020 had geraamd. Het rapport 
Kas­, Schuld­ en Waarborgbeheer heeft deze significante afwijking tussen de begroting en de 
uitvoering van de geconsolideerde schuld niet geduid. 
54 Begrotingscijfers 2020 zijn de gegevens BA 2020 + 2.523,2 miljoen euro uit tweede begrotingsaanpassing 2020. 68
Figuur 1 - Evolutie van de geconsolideerde bruto-schuld van de Vlaamse overheid (in 
 
 04,0008,00012,00016,00020,00024,00028,00032,000
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020
Vlaamse Gemeenschap Vlaamse rechtspersonen
Onderwijs Sociale huisvesting
Rust- en ziekenhuisinfrastructuur PPS-schulden (incl Scholen voor Morgen)
Schuld BFW afrekening autonomiefactor Groenestroomcertificaten
Om de schuldevolutie onder controle te houden, besliste de Vlaamse Regering op 18 novem­
ber 2016 een nieuwe Vlaamse schuldnorm55 in te stellen, op grond van twee doelstellingen: (1) 
het behoud van een gunstige rating en (2) een positieve netto ­actiefpositie.
Tabel 16 – Schuldratio’s
2017 2018 2019 2020
Lopende ontvangsten vs geconsolideerde 
schuld43,5% 43,6% 44,0% 61,4%
Netto actief positie (in miljarden euro) 4,2 3,7 3,4 Najaar 2021
Om een gunstige rating te behouden, mag de geconsolideerde schuld, met uitzondering van 
de ziekenhuisfinanciering, maximaal 65% van de lopende ontvangsten bedragen. In 2020 is 
de geconsolideerde schuld sterk gestegen en waren de lopende ontvangsten lager, waardoor 
de ratio toenam tot 61,4% en de 65%­ grens nadert.
Eind 2019 bedroeg de netto ­actiefpositie56 van de Vlaamse overheid 3,4 miljard euro. Over 
de netto ­actiefpositie eind 2020 wordt pas gerapporteerd in het najaar van 2021. Daardoor is 
het niet mogelijk deze ratio ten volle te gebruiken bij de evaluatie van de schuldevolutie eind 
2020. De Vlaamse overheid dient maatregelen te treffen om de netto ­actiefpositie al op te 
nemen in het rapport Kas ­, Schuld­ en Waarborgbeheer van het betrokken jaar. 
Het Rekenhof heeft bij het rapport Kas ­, Schuld­ en Waarborgbeheer 2020 (KSW ­rapport) de 
volgende opmerkingen:
55 Zie https://fin.vlaanderen.be/vlaamse ­schuldnorm .
56 Dit is het verschil tussen de waarde van de vermarktbare activa en de geconsolideerde schuld, waarbij tijdelijk abstrac -
tie wordt gemaakt van de nog uitstaande overgenomen schuld in het kader van de 6de staatshervorming m.b.t. de 
ziekenhuisfinanciering REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   69
•Volgens artikel 104 van het VCO decreet diende het KSW­rapport een aansluiting te maken 
met de rekeningen van de Vlaamse Gemeenschap en de Vlaamse rechtspersonen over het­
zelfde boekjaar . Deze aansluiting is niet opgenomen in het KSW­rapport 2020, maar werd  
wel overgemaakt aan het Rekenhof.
•Het KSW­rapport heeft geen melding gemaakt van de openstaande beleggingen van het 
ministerie57, noch van de beleggingen bij rechtspersonen58 die onder het toepassings­
gebied van artikel 104 van het VCO vallen. Belangrijke beleggingen waren er ook bij de 
universiteiten en hogescholen59, die evenwel niet onder de rapporteringsplicht van artikel 
104 van het VCO vallen.
•Het KSW­rapport heeft de verschillen tussen de geraamde schuld in de algemene 
toe­lichting bij de begroting 2020 en de gerealiseerde schuld niet geduid. De 
geconsolideerde schuld steeg 1.833,5 miljoen euro minder dan geraamd bij de tweede 
begrotingsaanpassing.  De belangrijkste oorzaken daarvan waren: een tekort dat ongeveer 
800 miljoen euro minder  was dan geraamd, een onderbenutting van 607,6 miljoen euro 
bij de toekenning van par­ticipaties en de lagere financieringsnoden bij het Vlaams 
Woningfonds (165 miljoen euro).
•Voor de erkende kredietmaatschappijen waren de opgenomen langetermijnleningen 
aanzienlijk hoger dan de ramingen in de begroting (72,7 miljoen euro in de begroting, 
114,7 miljoen bij de uitvoering). Daardoor bedroeg de schuld eind 2020 673,9 miljoen euro,  
in plaats van de geraamde 619,5 miljoen euro. In het najaar van 2020 heeft de koepelorga­
nisatie van de erkende kredietmaatschappijen extra leningen opgevraagd bij gebrek aan 
middelen.
•Het KSW­rapport verstrekte veel details over de rentelasten van het ministerie (116,9 
miljoen euro), maar rapporteerde niet over de geconsolideerde rente­uitgaven (422,7 
miljoen euro).
57 Zij bedroegen ei nd 2020 25 miljoen euro. 
58	 Parlementaire 	vraag 	395 	van 	29 	juni 	2 020 	( https://docs.vlaamsparlement.be/vraag 395) , Overzicht van de beleggin -
gen
	eind
	2
019:
	ht
tps://docs.vlaamsparlement.be/beleggingen 2019
	(796,4
	miljoen
	euro
)
	en
	ht
tps://docs.vlaamspar­
lement.be/beleggingen 2019
­
2 (316,0 miljoen euro). De beleggingen eind 2020 zijn nog niet beschikbaar.
59	 Parlementaire 	vraag 	528 	van 	30 	apri l 	2 020 	( https://docs.vlaamsparlement.be/vraag 528) . Het totaal van de beleg -
gingen
	
van
	
universiteiten,
	
hogescholen
	
en
	
associaties
	
bedroeg
	
eind
	
2019
	
iets
	
meer
	
dan
	
3
	
miljard
	
euro.
	  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   71
HOOFDSTUK 4
Beleidsuitvoering 2020: selectie 
van onderwerpen
De inwerkingtreding van de Vlaamse Codex overheidsfinanciën (VCO) op 1 januari 2020, meer 
bepaald de verhoogde integratie van beleids ­ en begrotingsinformatie in zowel begroting als 
uitvoeringsrekening, hield voor het Rekenhof de vraag in om in zijn rekeningenrapport op 
gerichte wijze meer aandacht te besteden aan de beleidsuitvoering. 
Dit hoofdstuk beleidsuitvoering biedt – net als in vorige jaren – een analyse van de begrotings ­
uitvoering. Een deel geeft een overzicht van de kwaliteit van de begrotings ­ en beleidstoe ­
lichtingen (BBT) bij de uitvoering (4.1) en van overdrachten van beleidskredieten (4.2). 
Vervolgens komen een aantal specifieke, maatschappelijk relevante beleidsthema’s aan bod, 
die het Rekenhof contextueel kadert en koppelt aan de uitvoeringscijfers uit het begrotings ­
jaar 2020.
Het rekeningenrapport 2020 gaat zo in op de budgettaire impact van de COVID ­19­pandemie 
(4.3), enkele gerealiseerde intenties uit het regeerakkoord (4.4) en de wachtlijstenproblema­
tiek in enkele beleidsdomeinen (4.5). 
4.1 Kwaliteit van de BBT bij uitvoering
Het Rekenhof analyseerde de uitvoering van de begroting 2020. Het onderzocht per beleids ­
domein welke begrotingsartikelen significante over ­ of onderaanwendingen vertoonden. 
De vergelijking tussen begroting en uitvoering was voor het begrotingsjaar 2020 moeilijker 
dan voorheen, zeker wat de verklaring voor de vastgestelde verschillen betreft. In 2020 zijn 
immers verschillende evoluties samengekomen: de overflowoperatie voor een correcte aanre ­
kening van subsidies, de reguliere onderaanwending en de impact van de coronacrisis op tal 
van uitgaven van de Vlaamse overheid. Het is onmogelijk die verschillende evoluties uit elkaar 
te trekken en op die manier een volledige verklaring te geven voor de vastgestelde afwijkingen.
De beleids ­ en begrotingstoelichting bij uitvoering (BBT ­BU) betekent een belangrijke stap 
naar transparantie over het gevoerde beleid. De meeste BBT ­BU gaan op voldoende wijze in 
op de verschillen tussen het geraamde budget en de reële uitvoering, informatie die tot vorig 
jaar niet vlot beschikbaar was. In een aantal toelichtingen kon die duiding nog beter zijn, 
zeker voor de rechtspersonen is zij eerder summier. Sommige BBT ­BU hebben de afwijking 
begroting­uitvoering voor enkele begrotingsartikels niet alleen voorgesteld in absolute cijfers, 
maar ook in uitvoeringspercentages. Veralgemening van die praktijk zou de informatiewaarde 
van de BBT ­BU nog verhogen.  72
De kwaliteit van de verschafte informatie varieert. Zo verwijzen de BBT ­BU van het beleids ­
domein Onderwijs en Vorming alleen naar de index als verklaring voor de afwijking op het 
begrotingsartikel voor de lonen in het basis ­ en secundair onderwijs, terwijl daar ook andere 
factoren een rol spelen. Een goed voorbeeld is de gedetailleerd geduide algemene provisie 
bij het beleidsdomein Financiën en Begroting. Sommige BBT ­BU (bijvoorbeeld bij Justitie) 
beperkten de duiding bij de afwijkingen op het vlak van de vereffeningskredieten tot een een­
voudige verwijzing naar de aanrekeningsregels. 
De duiding van het verschil tussen begroting en uitvoering kan bij de meeste rechtspersonen 
beter. Zo voorzagen de universiteiten en hogescholen in zo goed als geen duiding, hoewel zij 
toch goed zijn voor een significant deel van de begroting. Hetzelfde geldt voor de PMV ­groep. 
Voor de VDAB is onvoldoende duiding opgenomen en geeft de BBT ­BU evenmin duiding, die 
moet worden gevonden in de jaarrekening van de VDAB. Voor het VAPH is de duiding in de 
BBT­BU dan weer zeer goed. 
De meeste BBT ­BU geven, conform de instructies, ook een soort historiek van de beschik ­
bare kredieten. De middelen op een begrotingsartikel worden immers niet alleen bepaald 
door de gestemde kredieten, ook kredietoverdrachten en herverdelingen spelen een rol. De 
BBT­BU van het beleidsdomein WSE geeft de evolutie van de kredieten zeer overzichtelijk 
weer, zodat de lezer een zeer duidelijk beeld krijgt van de manier waarop de beschikbare kre ­
dieten samengesteld zijn. Andere BBT ­BU, zoals die van het beleidsdomein MOW, vergaten 
bij een aantal begrotingsartikels die duiding te geven. 
Bij nagenoeg alle BBT ­BU geeft de samenvatting een goed zicht op de belangrijkste beleidsini ­
tiatieven die in het afgelopen jaar genomen werden. De BBT ­BU voor het beleidsveld Toerisme 
geeft daarenboven bij elk begrotingsartikel aan welke strategische doelstellingen van toepas ­
sing zijn, met de bijpassende indicatoren. De inhoudelijke toelichting vermeldt vervolgens de 
initiatieven die zijn genomen. Ook in de BBT ­BU voor de beleidsvelden stedenbeleid en audit 
lokale besturen en gelijke kansen, integratie en inburgering staat een overzicht van de strate ­
gische en operationele doelstellingen. Het verband met de begrotings ­ en uitvoeringscijfers is 
in die BBT’s dan weer minder duidelijk.
De BBT ­BU bij Onderwijs en Vorming geeft dan weer geen overzicht van de belangrijkste 
beleidsinitiatieven in het afgelopen jaar en gaat per ISE maar zeer beperkt in op de beleids ­
matige inhoud en op het recurrente beleid, wat de instructies nochtans vroegen. Bij WVG 
had wat meer cijfermatige uitleg bij de uitbreidingsmiddelen de informatie sterk kunnen ver ­
beteren. Bij MOW is het nagenoeg onmogelijk de toelichting te koppelen aan de prioriteiten 
van de minister. Voor het beleidsveld Energie zijn alleen de uitgaven van het energiefonds 
toegelicht, terwijl dat fonds met de energieheffing toch ook een zeer belangrijke inkomsten­
stroom heeft. 
In sommige gevallen is de BBT ­BU onvolledig. Zo ontbreken inhoudelijke structuurelemen­
ten bij EWI (strategisch basisonderzoek) en MOW (investeringen basisbereikbaarheid, kern­
net, aanvullend net, vervoer op maat en treinnet). In de BBT ­BU voor het beleidsdomein 
EWI blijken ook de namen van de inhoudelijke structuurelementen te zijn gewijzigd, hoewel 
het besluit van de Vlaamse Regering van 10 oktober 2019 die nochtans heeft vastgelegd. Een 
aparte BBT ­BU werd voor het beleidsveld Bestuursrechtspraak opgesteld, terwijl de begro ­ REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   73
ting daarvoor niet in beleidskredieten heeft voorzien. Deze BBT ­BU verschaft dan ook weinig 
informatie en wordt mogelijk beter geïntegreerd in de BBT Justitie en Handhaving. 
Bijna geen enkele BBT ­BU bevat prestatie ­informatie in de vorm van indicatoren. Dat werd 
ook niet verwacht, aangezien de BBT bij de begrotingsopmaak 2020 ook nog geen indicatoren 
bevatte. De meeste beleidsdomeinen beschikken over een systeem om het beleid en de resul­
taten daarvan op te volgen. Dergelijke systemen kunnen de basis vormen voor meer prestatie ­
gerichte informatie in de BBT ­BU. 
Het Rekenhof concludeert dat de BBT ­BU een eerste belangrijke stap in de goede richting zijn 
voor de transparantie van het beleid. In de meeste gevallen verstrekken zij voldoende dui ­
ding over zowel de evolutie van de beschikbare kredieten, als de reële uitvoering, maar voor 
bepaalde beleidsvelden moet die duiding nog verbeteren. Het Rekenhof verwacht op korte 
termijn een volgende stap naar een echte prestatiegeïnformeerde begroting. Die volgende stap 
moet de cijfers ook koppelen aan de doelstellingen, opdat de lezer de kwantitatieve informa­
tie echt kan koppelen aan de beleidsinformatie. De BBT ­BU Toerisme 2020 is daarvan al een 
uitstekend voorbeeld. Aangezien de instructies voor de BBT bij begrotingsopmaak 2021 deze 
informatie al vroegen, mag worden verwacht dat de BBT ­BU over 2021 die zullen bevatten. 
Geleidelijk aan zou ook prestatie ­informatie in de vorm van indicatoren zijn intrede moeten 
doen in de BBT ­BU. Op die manier zou het gerealiseerde beleid op een objectieve en correcte 
manier in streefcijfers uitgedrukt worden. De BBT bij de begrotingsopmaak 2021 namen hier 
en daar al indicatoren op. Als de evolutie van die indicatoren in de BBT ­BU 2021 gerelateerd 
wordt aan het gevoerde beleid, kan er sprake zijn van prestatie ­geïnformeerd begroten. 
4.2 Overdrachten van beleidskredieten 2020
4.2.1 Inleiding
De Vlaamse Codex Overheidsfinanciën (VCO), die op 1 januari 2020 in werking trad, regelt het 
gebruik van begrotingsfondsen in artikel 15. Daarnaast bevat het uitgavendecreet een aantal 
bepalingen die de Vlaamse Regering machtigen kredieten van het ene naar het andere begro ­
tingsjaar over te dragen, wat een uitzondering is op het principe van de eenjarigheid van de 
begroting. 
Variabele kredieten en bepalingen voor overdracht van kredieten zijn instrumenten voor een 
flexibel budgetbeheer, waarbij kredieten vlot van jaar op jaar kunnen worden overdragen. Dat 
kan nuttig zijn als een precieze inschatting van de vereiste kredieten in een begrotingsjaar 
moeilijk is. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat een overheidsopdracht niet meer tijdig gegund 
raakt. De overdracht van de betrokken kredieten zorgt er dan voor dat de kredieten niet ver ­
vallen op het einde van het jaar en automatisch ter beschikking blijven in het volgend jaar.
Deze technieken maken de begroting minder transparant. Parlementsleden kunnen moeilij­
ker volgen hoeveel kredieten in een bepaald jaar ter beschikking staan voor beleid, want de 
begrotingstabellen tonen niet de saldi van begrotingsfondsoverdrachten en de overgedragen  74
kredieten van vorig jaar60. Daarbij is het niet duidelijk in welke mate de overgedragen kre ­
dieten effectief voor beleid kunnen worden aangewend, doordat in het kader van de begro ­
tingsdiscipline soms de instructie wordt opgelegd dat de intering op het saldo van een fonds 
binnen het beleidsdomein moet worden gecompenseerd. Tot slot kan de onbeperkte over ­
draagbaarheid van kredieten leiden tot grote kredietsaldi, die bij onmiddellijke aanwending 
de begroting zwaar belasten. Het Rekenhof merkt opnieuw op dat dit substantiële opsparen 
van middelen in contrast staat tot de grote noden die bij alle beleidsdomeinen bestaan.
Het Rekenhof heeft, net zoals in het rekeningenrapport over 2019, de evolutie van de overge ­
dragen kredieten langs begrotingsfondsen en overdrachtsbepalingen onderzocht. Het wilde 
daarmee nagaan in hoeverre de kredietoverdrachten ten opzichte van vorig jaar stegen of 
daalden. 
4.2.2 Saldi van de begrotingsfondsen
De onderstaande grafiek toont de evolutie 2014­2020 van de onbelaste saldi van de begrotings ­
fondsen.
Figuur 2 – Evolutie van het onbelaste saldo van de begrotingsfondsen (in miljoen euro) 
 
 0.0200.0400.0600.0800.01,000.01,200.0
2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020Variabel VAK Variabel VEK
Uit de algemene rekening blijkt dat de overgedragen vereffeningskredieten op fondsen nog 
zijn gestegen ten opzichte van 2019. Eind 2019 werd 813,0 miljoen euro overgedragen naar 
2020, eind 2020 steeg die overdracht tot 984,4 miljoen euro. De overdracht van variabele vast ­
leggingskredieten steeg van 597,7 miljoen euro eind 2019 tot 745,9 miljoen euro eind 202061. 
De belangrijkste saldi (VAK) bevinden zich ook dit jaar op het klimaatfonds (248,1 miljoen 
euro), het energiefonds (120,8 miljoen euro) en het verkeersveiligheidsfonds (106,5 miljoen 
60 De VCO legt wel op dat de beleids- en begrotingstoelichting (BBT) informatie moet verstrekken over de overgedragen 
kredieten.	Dit	is	effectief	ook	het	geval.
61 Het	cijfer	voor	de	 overdracht	van	2019	 naar	2020	wijkt	licht	 af	van	het	cijfer	dat	de	 jaarrekening	2019	rap -
porteerde wegens correcties die in 2020 op transacties uit voorgaande jaren zijn uitgevoerd. De jaarreke-
ning heeft de afwijkingen toegelicht.  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   75
euro). Ook het fonds onroerende goederen bij Kanselarij, Bestuur, Buitenlandse Zaken en 
Justitie (49,9 miljoen euro) tekende een belangrijk saldo op. 
De oorzaak van de sterke stijging voor 2020 ligt bij het klimaatfonds, dat geen nieuwe engage ­
menten aanging en zijn overgedragen saldo sterk zag stijgen. 
De begroting telt 62 echte begrotingsfondsen, waaraan 105 uitgavenartikelen gekoppeld zijn 
(zie overzicht begrotingsfondsen in middelendecreet). Sommige van die artikelen droegen 
geen of bijna geen saldo over: 33 artikelen droegen eind 2020 minder dan 100.000 euro over; 68 
artikelen droegen minder dan 1 miljoen euro over. Samen droegen zij slechts 15,3 miljoen euro 
kredieten over. Voor 23 begrotingsartikels werd tussen 2019 en 2020 geen verschil opgetekend 
in het overgedragen VAK. 
De onderstaande tabel geeft voor de belangrijkste fondsen een overzicht van de evolutie van 
het onbelast saldo ten opzichte van 2019. 
Tabel 17 - Evolutie van de onbelaste saldi van de belangrijkste begrotingsfondsen (in 
Begrotingsfonds Overdracht VAK Overdracht VEK
2019 2020 Evolutie 2019 2020 Evolutie
Klimaatfonds 119,2 248,1 +128,9 145,5 266,3 +120,8
Energiefonds 137,9 120,8 -17,2 217,4 216,7 -0,7
Verkeersveiligheidsfonds 118,8 106,9 -11,8 175,4 165,4 -10,0
Onroerende goederen 
(deel bouwprojecten)49,7 49,9 +0,2 69,6 64,1 -5,5
Andere 172,1 220,2 +48,1 206,3 271,9 +65,5
Totaal 597,7 745,9 +148,2 814,1 984,4 +170,2
Klimaatfond s
Het klimaatfonds boekte in 2020 185,2 miljoen euro ontvangsten (op transactiebasis), een 
daling met ongeveer 4,1% ten opzichte van 2019 en 4,0 miljoen lager dan oorspronkelijk 
geraamd. Het ging in 2020 geen nieuwe uitgavenengagementen aan. In september 2020 
keurde de Vlaamse Regering het nieuwe bestedingskader goed. Dat heeft de nadruk gelegd 
op cofinanciering, waarbij het klimaatfonds nieuwe klimaatmaatregelen slechts gedeeltelijk 
financiert, naast financiering met private middelen of andere overheidsmiddelen. In decem­
ber 2020 werden de eerste nieuwe klimaatmaatregelen voor 2021 aangekondigd. Door het ont ­
breken van nieuwe engagementen ten laste van de kredieten 2020 bedroegen de uitgaven op 
het klimaatfonds in 2020 slechts 64,8 miljoen euro. Daardoor stegen de onbelaste saldi van 
vastleggings ­ en vereffeningskredieten tot respectievelijk 248,1 en 266,3 miljoen euro.
Energiefonds
De ontvangsten van het energiefonds bestaan vooral uit de energieheffing, de supercap ­ 
heffing62 en boetes. In 2020 lagen de ontvangsten op transactiebasis 36,5 miljoen euro hoger 
62 Een	heffing	die	energie-intensieve	 bedrijven	 toelaat	de	kosten	ten	gevolge	van	de	quotumplicht	 (groene	
energie en warmtekrachtkoppeling) te beperken.  76
dan verwacht, vooral ingevolge twee boetes voor een energieleverancier die te weinig groene­
stroomcertificaten had ingediend (samen 22,7 miljoen euro)63. 
De uitgaven van het energiefonds bestaan uit drie belangrijke pijlers: energiebeleidsprojecten , 
aankopen van groenestroom­ en warmtekrachtcertificaten en leningen aan noodkopers. 
Voor de leningen aan noodkopers (mensen met een laag inkomen die bij gebrek aan betaal­
bare huurwoningen noodgedwongen een woning kopen, en niet de financiële middelen heb ­
ben om die te renoveren) werd in 2020 in 12,5 miljoen euro voorzien. Het volledige budget was 
eind 2020 nog beschikbaar. De eerste projectoproep vond begin 2020 plaats. Eind 2020 waren 
18 projectvoorstellen ingediend en was 7,7 miljoen euro toegekend. Vastleggingen zullen pas 
plaatsvinden bij de effectieve uitbetalingen van de leningen, vanaf 2021. 
Voor de opkoop van groenestroom­ en warmtekrachtcertificaten gaf het fonds 120,0 miljoen 
euro uit, veel meer dan gebudgetteerd (59,6 miljoen euro). Het fonds putte daarvoor uit over ­
gedragen kredieten van vorige jaren. 
Het budget voor de energiebeleidsimpulsprojecten bedroeg 63,3 miljoen euro VAK. Daarvan 
werd 31,0 miljoen euro effectief aangewend. De administratie gaf verscheidene redenen voor 
deze onderbenutting, waaronder verschuivingen naar 2021 en andere beleidskeuzes. 
Verkeersveiligheidsfonds
De begrotingsaanpassing raamde de ontvangsten op het verkeersveiligheidsfonds op 35,0 mil­
joen euro. Het fonds haalde uiteindelijk 33,7 miljoen euro ontvangsten (op transactiebasis). 
Tegenover zijn toegewezen ontvangsten stonden ook een aantal variabele kredieten, waarvan 
het in 2020 47,2 miljoen euro VAK en 45,3 miljoen euro VEK aanrekende.
Het verkeersveiligheidsfonds bleef in 2020 een groot onbelast saldo overdragen (106,9 miljoen 
euro VAK). Dat saldo heeft grotendeels betrekking op de vereffening van het FIA (Fonds voor 
Voorzieningen van Openbaar Nut voor de Inspectie van Automobielen), waardoor in totaal 
106,4 miljoen euro naar het verkeersveiligheidsfonds stroomde. Dat was een ESR 8­ ontvangst, 
die geen invloed heeft op het vorderingensaldo van de Vlaamse overheid. Het is nog altijd niet 
duidelijk hoe en waarvoor deze middelen zullen worden aangewend64. 
Fonds onroerende goederen  (bouwprojecten)
De middelen van dit fonds in het beleidsdomein Kanselarij en Bestuur zijn bedoeld als aanvul ­
ling op de middelen in de reguliere begroting voor het beheer van het vastgoed van de Vlaamse 
overheid. Op het luik bouwprojecten waren voor 2020 in totaal 52,0 miljoen euro vastleggings ­
kredieten beschikbaar. Daarvan wendde het beleidsdomein slechts 2,1 miljoen euro effectief 
aan. Het VEK ­budget bedroeg 68,3 miljoen euro, waarvan 8,3 miljoen euro werd aangewend. 
Het Agentschap Facilitair Bedrijf (AFB) spreekt jaarlijks maar een deel van de beschikbare 
middelen aan (in 2020 waren dat 8,9 miljoen euro VAK en 17,6 miljoen euro VEK). Dat is het 
bedrag dat ook de toelichting bij de aangepaste begroting vermeldde. Het AFB was in 2020 
63 Er is een rechtszaak hangende met betrekking tot deze boetes.
64 Bij de administratie is er geen akkoord over een in de tijd gespreide aanwending van die beschikbare middelen.  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   77
niet van plan de resterende middelen te gebruiken. Deze systematische niet ­ aanwending van 
middelen werkt de opbouw van het saldo in de hand. 
Het beleidsdomein Kanselarij en Bestuur had in 2020 ook een budget van 18,3 miljoen euro 
ter beschikking op het begrotingsartikel initiatieven om gericht in te spelen op de grootste-
delijke effecten binnen de Vlaamse Rand , een artikel dat ook vaak omschreven wordt als het 
Randfonds . Het gebruikte daarvan maar 0,6 miljoen euro (3,1%). Het Randfonds is eigenlijk 
geen begrotingsfonds, waarbij specifieke ontvangsten voorbehouden worden voor specifieke uitgaven, maar een budget waarmee de minister uitgaven kan doen die zich niet beperken tot initiatieven in het kader van de grootstedelijke effecten in de Vlaamse rand; de minis­ter kan de middelen ook overhevelen naar andere beleidsdomeinen. Het resterende budget gaat telkens over naar het volgende begrotingsjaar. Het Rekenhof merkt op dat deze manier van werken het principe van eenjarigheid en specialiteit van de begroting niet respecteert. De combinatie van de geplande niet
­
aanwending van kredieten met een overdrachtsbepaling 
getuigt niet van een correct budgettair beleid. De begroting moet duidelijk aangeven voor welk beleid de kredieten zijn bestemd en mag geen carte blanche zijn. 
4.2.3
 Ov
erdrachtsbepalingen
Eind 2020 werd via overdrachtsbepalingen 1.358 miljoen euro vastleggingskredieten naar 2021 
overgedragen, dat is een stijging van 54% ten opzichte van de overdrachten 201965. 
Figuur 3 - Evolutie van de overgedragen vastleggingskredieten
1083.4
880.31008.7
846.41089.6
883.41358.0
837.1
604.5 594.6
477.1513.4
439.6790.8
141.5 172.8131 110.6505.7
377.1 364.8
02004006008001000120014001600
2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020Totaal F&BMOW
De grootste overdrachten situeerden zich opnieuw in de beleidsdomeinen Financiën en 
Begroting (790,8 miljoen euro) en Mobiliteit en Openbare Werken (364,8 miljoen euro). 
65	 Het	cij fer 	voor 	de 	overdracht 	van 	2 019 	naar 	2 020 	wijkt 	licht 	af 	van 	het 	cijfer 	dat 	de 	jaarrek ening 	2 019 	rapporteerde 	
wegens 
correcties die in 2020 op transacties uit voorgaande jaren zijn uitgevoerd. De jaarrekening heeft de afwijkingen 
toegelicht. 78
Behalve die zeer grote overdrachten, boekten een aantal begrotingsartikels kleine overdrach­
ten. Eind 2020 droegen zeven begrotingsartikelen minder dan 1 miljoen euro over, waaronder 
vier met een overdracht van minder dan 1 % van hun totale budget. De vraag rijst of het nuttig 
is dergelijke overdrachtsbepalingen aan te houden.
Financiën en Begroting
De grootste overdracht deed zich andermaal voor op het begrotingsartikel actief schuldbeheer 
(CB0­1CEX2BA ­PA), dat kredieten bevat voor de participaties die het departement Financiën 
en Begroting mee opvolgt, onder meer in de PMV, Lantis en de LRM. Eind 2019 droeg een 
begrotingsruiter 348,7 miljoen euro over naar 2020. Datzelfde bedrag was trouwens ook 
al overgedragen naar 2019. Deze middelen staan dus al twee jaar op rij onaangeroerd in de 
begroting66. 
De initiële begroting voorzag in 101,7 miljoen euro bijkomende vastleggingskredieten, waar ­
van 100 miljoen euro voor een kapitaalverhoging bij de LRM. Die kredieten verhoogden bij de 
eerste begrotingsaanpassing nog tot 603,5 miljoen euro. De 501,8 miljoen euro bijkomende 
middelen beoogden voornamelijk kapitaalverhogingen bij de PMV. Een eerste kapitaal­
verhoging wilde de toekenning van achtergestelde leningen aan bedrijven die moeilijkheden 
ondervonden door de COVID ­19­crisis, mogelijk maken (250 miljoen euro). Een tweede kapi ­
taalverhoging kaderde in het relanceplan Vlaamse veerkracht (250 miljoen euro). Het Vlaams 
herstelplan voorziet onder meer in een verhoging van het budget voor achtergestelde lenin­
gen tot 500 miljoen euro en in 240 miljoen euro startkapitaal voor het welvaartsfonds67.
In totaal was op dit artikel dus bijna 1 miljard euro VAK (952,2 miljoen euro) beschikbaar. 
Daarvan werd 428,4 miljoen euro effectief vastgelegd. Het gebruik van kredieten voor parti­
cipaties heeft weliswaar geen impact op het vorderingensaldo van de Vlaamse Gemeenschap, 
maar heeft wel een impact op de kas ­ en schuldpositie. 
De belangrijkste verklaring voor de onderaanwending in 2020 is dat de PMV geen bijkomend 
kapitaal nodig had voor de verstrekking van de achtergestelde coronaleningen. Enerzijds was 
de interesse in deze leningen beperkter dan verwacht (zie punt 4.3.2 ­ maatregelen COVID ­
19)68, anderzijds had de PMV voldoende liquide middelen ter beschikking. Op 15 mei 2020 
besliste de Vlaamse Regering de kapitaalverhogingen die de amendementen mogelijk hadden 
gemaakt, tot 250 miljoen euro uit te voeren, waarvan 62,5 miljoen euro werd volgestort69. 
Eind 2020 werd 523,8 miljoen euro niet aangewende VAK overgedragen naar 2021, hoofd­
zakelijk voor kapitaalverhogingen bij de PMV. Het betreft in de eerste plaats het extra budget 
voor de achtergestelde coronaleningen (250 miljoen euro), 100 miljoen euro voor een kapitaal­
66	 Er	is	in	2020	wel	75	miljoen	euro	vastgelegd	 in	het	kader	van	de	in	2019	besliste	oprichting	 van	het	Flanders	 Future	
Techfund.	 Die	vastlegging	 vond	ten	onrechte	 niet	in	2019	plaats,	zoals	het	Rekenhof	 opmerkte	 in	zijn	rekeningenrap -
port	over	2019.	
67	 Op	29	januari	2021	stemde	de	Vlaamse	 Regering	 intussen	in	met	een	kapitaalverhoging	 van	240	miljoen	euro	aan	de	
PMV	voor	het	welvaartsfonds.	De	 Vlaamse	minister	bevoegd	voor	de	economie,	diende	die	beslissing	uit	te	voeren.
68 Om dezelfde reden kende het beleidsdomein Economie, Wetenschap en Innovatie een belangrijke nieuwe overdracht 
van	vastleggingskredieten.	 Op	het	begrotingsartikel	 Handelshuurlening	 (EC0-1ECB2BC-PA)	 werd	96,3	miljoen	euro	
overgedragen naar 2021.
69 In feite betreft het een kapitaalverhoging met 222,5 miljoen euro, aangezien dezelfde akte het kapitaal ook vermin -
derde met 27,5 miljoen euro.  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   79
verhoging in het kader van TINA70, die ten onrechte nog niet vastgelegd werd71, en andere 
kapitaalverhogingen die in het verleden werden gebudgetteerd, maar niet vastgelegd. 
De kapitaalverhogingen voor de PMV kennen drie verwante, maar verschillende situaties:
• Uitgevoerde kapitaalverhogingen werden ten onrechte niet vastgelegd. Het betreft een 
fout die gecorrigeerd moet worden. 
• De Vlaamse Regering besliste kapitaalverhogingen die nog niet gemachtigd waren in de 
statuten. Het daarvoor voorziene vastleggingskrediet wordt overgedragen naar het vol ­
gende begrotingsjaar. 
• Kapitaalverhogingen die uitgevoerd, maar niet volgestort zijn omdat de PMV over vol ­
doende liquiditeiten beschikt en de beloofde kapitaalverhogingen dus eigenlijk niet op 
korte termijn nodig heeft om nieuwe initiatieven te financieren, resulteerden in een groot 
bedrag openstaande verbintenissen, die ter beschikking blijven. 
Mobiliteit en Openbare Werken
Ook een aantal begrotingsartikelen in het beleidsdomein MOW kende eind 2020 opnieuw 
grote overdrachten, zij het minder groot dan eind 2019. Op nagenoeg alle begrotingsartikels 
daalden de overdrachten van vastleggingskredieten tegenover die van eind 2019. Alleen op de 
onderstaande artikelen bleef de overdracht identiek of steeg hij nog. 
De twee belangrijkste overdrachten betreffen de begrotingsartikels leefbaarheidsprojecten in 
de stedelijke zones rond de ring om Antwerpen (MB0­1MHH2RD ­WT; 194,8 miljoen euro) en 
participaties combimobiliteit en cofinanciering spoor  (MB0­1MEH2EC ­PA; 118 miljoen euro). 
Het eerste begrotingsartikel betreft het zogenaamde overkappingsfonds, een overdracht die 
in 2017 werd gecreëerd met de ongebruikte kredieten van het beleidsdomein MOW voor leef ­
baarheidsprojecten in het kader van de Oosterweelverbinding72. Het tweede begrotingsartikel 
bevat sinds 2018 kredieten voor participaties in de uitbouw van geïntegreerde mobiliteits ­
knooppunten (zoals randparkings), de optimale afstemming van de verschillende vervoers ­
modi en toevoegingen aan het kapitaal van de luchthavenmaatschappijen. Sindsdien zijn op 
dit artikel noch participaties, noch kapitalisaties vastgelegd en werd het beschikbare VAK   
(19 miljoen euro voor kapitalisaties en 99 miljoen euro voor combimobiliteit) verder overge ­
dragen naar 2021. Op het ogenblik van de rekeningencontrole was ook in 2021 nog niets aan­
gerekend op de VAK en VEK, en waren nog altijd geen concrete projecten in het vooruitzicht.
Het provisieartikel voor de kilometerheffing (MB0­1MHX2OB ­PR) voorzag, behalve in een 
overgedragen VAK van 23,5 miljoen euro, in een bijkomend VAK van 5,3 miljoen euro en een 
VEK van 5 miljoen euro. In de loop van 2020 werd 25,3 miljoen euro VAK herverdeeld. Het niet 
aangewende en overdraagbaar VAK daalde daardoor verder: eind 2018 bedroeg het 96,1 mil­
joen euro, eind 2019 23,5 miljoen euro en eind 2020 nog slechts 3,5 miljoen euro.
Een nieuwe overdracht deed zich voor op het artikel investeringen waterinfrastructuur (MCU­
3MIH2VA ­WT; 3,0 miljoen euro).
70	 Ondertussen	opgenomen	onder	de	 risicokapitaal-afdeling	van	de	PMV.
71	 De	begrotingen	 20210	als	2011	voorzagen	 in	100	miljoen	euro	VAK	als	kapitaalverhoging	 voor	TINA.	Eén	van	deze	
kapitaalverhogingen werd niet correct vastgelegd. 
72 Zie ook het beoordelingsverslag van het Rekenhof bij de voortgangsrapportage van februari 2021 over het Toekomst -
verbond. 80
4.2.4 Conclusies
Elk jaar opnieuw dragen begrotingsfondsen en overdrachtsbepalingen, in afwijking van het 
eenjarigheidsbeginsel van de begroting, een belangrijk deel van de kredieten van de uitgaven ­
begroting over naar het volgende jaar. Bij de initiële begroting 2021 bedroegen de gestemde vast ­
leggingskredieten 55.592,0 miljoen euro. Daar kwamen nog 2.083,9 miljoen euro overgedragen 
kredieten bij via ruiters of fondsen73. Dat komt neer op 3,75% van de gestemde kredieten.  
Sinds dit jaar bevat het decreet van de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap en van 
de rekeningen van de rechtspersonen onder het gezag van de Vlaamse Regering (de rekening) 
een aantal algemene overdrachtsbepalingen die de overdracht van diverse kredieten regelt. Dat 
maakt de controle van de overgedragen bedragen eenvoudiger. De toelichting bij dit decreet 
verschaft echter geen inhoudelijke toelichting over de noodzaak van deze overdrachten. Die 
inhoudelijke toelichting wordt in principe wel verschaft bij de overdrachtsbepalingen inge ­
schreven in de begrotingsdecreten. De combinatie van overdrachtsbepalingen in een begro ­
tingsdecreet met een algemene overdrachtsbepaling in de rekening maakt het dan weer moei ­
lijk om per begrotingsartikel na te gaan waarom een bepaald krediet overgedragen wordt.  
Over het geheel tonen de begrotingsfondsen een substantiële toename van de onbelaste saldi. 
Het is niet altijd duidelijk of die saldi beleidsmatig nog nodig zijn. 
4.2.5 Aanbevelingen
• Begrotingsruiters worden het beste tot een minimum beperkt. Zij verminderen de trans ­
parantie en voorspelbaarheid van de begroting. Deze uitzonderingen moeten zeer beperkt 
ingevuld worden, enkel voor specifieke projecten. Het is daarom aangewezen de over ­
draagbaarheid van vastleggingskredieten in de tijd te limiteren. Er moet ook nagekeken 
worden of de overdrachtsbepalingen nog voldoende te verantwoorden zijn, zeker bij geval­
len waar eigenlijk maar zeer beperkte kredieten overgedragen worden. 
• Het Rekenhof stelt voor om de overdrachtsbepalingen te groeperen in de rekening, en daar 
op correcte wijze te verantwoorden. 
• Begrotingsfondsen vormen een uitzondering op het principe van de algemeenheid en de 
eenjarigheid van de begroting en moeten dan ook spaarzaam ingezet worden. Het Rekenhof 
beveelt de Vlaamse overheid aan op regelmatige basis een analyse van de bestaande fond­
sen te maken en na te gaan of zij beleidsmatig nog nuttig gebruikt kunnen worden, dan 
wel of ze (gedeeltelijk) kunnen worden gedesaffecteerd naar de algemene middelen, om 
ze zo te kunnen inzetten waar dat het meest dringend is.
• In het bijzonder voor de geplande kapitaalverhogingen die het departement Financiën en 
Begroting mee opvolgt, onder meer in de PMV, Lantis en de LRM, vraagt het Rekenhof de 
Vlaamse Regering het bedrag aan overgedragen vastleggingskredieten te evalueren op zijn 
noodwendigheid: vervolgens moeten de resterende vastleggingskredieten worden beoor ­
deeld ten opzichte van geplande toekomstige engagementen. Vooraleer in vastleggings ­
kredieten te voorzien voor bijkomende kapitaalverhogingen, is het aangewezen na te gaan 
of niet opgevraagde en nog niet gestorte bedragen van eerder besliste kapitaalverhogingen 
nog nuttig zijn en of zij niet kunnen worden herbestemd voor nieuwe initiatieven.
73	 Zie	ook	de	jaarrekening	van	het	MVG,	 VO	11a.1	en	 VO11c.1. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   81
4.3 Impact van de coronapandemie op de rekening 2020
4.3.1 Inleiding
De maatregelen voor de indamming van de coronapandemie hebben een zeer grote impact 
gehad op de rekening van de Vlaamse overheid. De Europese Commissie besliste bij het begin 
van de crisis het reguliere begrotingstoezicht op te schorten en de uitgaven met betrekking 
tot COVID ­19 onder bepaalde voorwaarden niet in rekening te brengen bij de beoordeling 
van het begrotingssaldo. Een deel van die uitgaven financierde Europa met leningen in het 
kader van het SURE­programma. Het gaat om 1.079,6 miljoen euro uitgaven in het kader van 
de hinderpremie, de compensatiepremie en de ondersteuningspremie. 
Ondanks beide beslissingen, blijft de impact immens. Hij beperkt zich overigens niet tot 2020. 
Enerzijds lopen de maatregelen nog door tot in 2021 (zowel maatregelen die in 2020 genomen 
werden en verlengd werden, als maatregelen die in 2021 genomen werden), anderzijds vinden 
vanaf 2021 de eerste uitgaven plaats in het kader van het relanceplan Vlaamse Veerkracht , dat 
goed is voor 4,3 miljard euro uitgaven. 
Het is onmogelijk met enige mate van zekerheid de impact van COVID ­19 op de Vlaamse 
begroting te bepalen. De Vlaamse minister van Financiën en Begroting gaf op 16 maart 2021 
in de commissie Financiën en Begroting van het Vlaams Parlement een overzicht van de 
coronamaatregelen die zouden worden gefinancierd vanuit de algemene provisie. Volgens 
dat overzicht zijn in 2020 3.503,4 miljoen euro vastleggingskredieten en 3.481,2 miljoen euro 
vereffeningskredieten herverdeeld naar de beleidsdomeinen voor de coronamaatregelen. De 
uitvoeringscijfers bedroegen volgens dezelfde presentatie 3.227,9 miljoen euro. 
De aangehaalde cijfers bieden echter louter zicht op de kostprijs van de maatregelen die met 
de centrale provisie zijn gefinancierd. Niet alle maatregelen zijn echter volledig met de pro ­
visie gefinancierd. Enkele beleidsdomeinen rekenden een deel van de budgettaire impact 
(voorlopig) op eigen middelen of zelfs op al eerder voorziene middelen voor uitbreidingsbe ­
leid aan. Het overzicht van de minister hield evenmin rekening met de eventuele budgettaire 
impact die niet rechtstreeks uit de genomen maatregelen voortvloeide, en die zowel positief 
als negatief kon zijn. Zo wendden tal van beleidsdomeinen reguliere middelen minder aan, 
waarvan een deel volgens de administratie door de coronacrisis.
Het Rekenhof heeft middels een bevraging van de entiteiten van de Vlaamse overheid getracht 
een overzicht te bieden van de impact van de coronacrisis op de Vlaamse overheidsfinanciën. 
Het was evenwel onmogelijk een exhaustief overzicht te bieden zonder een diepgaand onder ­
zoek van alle verantwoordingsstukken en alle aspecten van de rekening. Voor een dergelijk 
onderzoek bood het tijdskader van de rekeningencontrole geen ruimte. Het onderstaande 
overzicht mag dan ook niet worden beschouwd als definitief en volledig. Het Rekenhof zal 
in de nabije toekomst een aantal specifieke maatregelen diepgaand analyseren en daarover 
verder rapporteren.  82
Per beleidsdomein geeft het overzicht voor elke maatregel74 telkens de oorspronkelijk begrote 
budgettaire impact75 en de uitvoeringscijfers op 31 december 2020 weer. Die uitvoeringscijfers 
betreffen de uitgaven die volgens de aanrekeningsregels op het begrotingsjaar 2020 moes ­
ten worden aangerekend. Zij komen niet altijd overeen met de daadwerkelijk aangerekende 
VEK. Waar het dat nodig achtte, heeft het Rekenhof verschillen toegelicht. Het heeft alleen 
de maatregelen met een (budgettaire) impact in 2020 in het overzicht opgenomen, en niet de 
maatregelen die zijn genomen in 2020, maar die pas in 2021 of later starten.
Het slotdeel gaat kort in op de budgettaire impact van de crisis die niet rechtstreeks uit de 
maatregelen voortvloeide. 
4.3.2 Beleidsdomein Economie, Wetenschap en Innovatie
Rechtstreekse ondersteuning van ondernemingen
Het beleidsdomein EWI tekende voor de belangrijkste uitgavenposten voor COVID ­19­
maatregelen, vooral voor de steunmaatregelen voor ondernemingen die omzetverlies leden 
naar aanleiding van de maatregelen die de federale overheid trof. De COVID ­19­gerelateerde 
uitgaven in het beleidsdomein EWI liepen op tot 1.891,3 miljoen euro. Zij waren op 1.857,5 mil­
joen euro begroot. 
Tabel 18 - Coronagerelateerde uitgaven in het beleidsdomein EWI (in miljoen euro)
Maatregel Budget 
2020Uitvoering 
202076Terug  - 
gevorderd  
op 31/12
Corona hinder- en sluitingspremie 552,0 1.161,0 52,4
Corona compensatiepremie 318,0 236,9 1,9
Corona ondersteuningspremie 177,0 71,2 0,2
Vlaams beschermingsmechanisme 80,0 56,2 0,1
‘nieuw’ Vlaams beschermingsmechanisme (bis) 200,0 175,0 0
Vlaams beschermingsmechanisme TER 372,5 73,4
Terugvorderbaar voorschot events 50,0 9,7
Globalisatiepremie 108,0 108,0
Totaal rechtstreekse steun 1.857,5 1.891,3
Waarborgen (Gigarant + PMV/z) 1.600,0 222,0
Achtergestelde leningen PMV en handelshuurlening 600,0 105,1
Totaal waarborgen en leningen (ESR-8) 2.200,0 327,1
De voorziene middelen voor waarborgen en leningen bleven in belangrijke mate ongebruikt. 
De uitvoeringscijfers voor de rechtstreekse steun sloten in globo nauw aan bij de geraamde 
budgetten. De afzonderlijke maatregelen vertoonden wel aanzienlijke verschillen tussen 
raming en uitvoering.
74 Zie ook bijlage 2 bij het verslag over het onderzoek van de Vlaamse begroting voor 2021 en van de tweede aanpassing 
van de begroting voor 2020 (Vlaams Parlement, 16 (2020-2021) – Nr. 1 van 20 november 2020). 
75 Voor de meeste maatregelen betreft dit de budgettaire impact zoals geraamd in de nota aan de Vlaamse Regering bij 
het	besluit	waarmee 	de	maatregel	 genomen	 werd.	In	specifieke	 gevallen	werd	rekening	 gehouden	 met	aanpassingen	
die later nog plaatsvonden.
76 Het gaat om bruto-uitvoeringscijfers, waarbij dus geen rekening gehouden is met de eventuele terugvorderingen.  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   83
De hinderpremies, compensatiepremies, ondersteuningspremies en premies in het kader van 
de drie Vlaamse beschermingsmechanismen kunnen niet meer aangevraagd worden. Van 
de totale uitgaven voor deze maatregelen van 1.710,0 miljoen euro was op 31 december 2020 
54,7  miljoen euro teruggevorderd (en 29,7 miljoen euro effectief geïnd).
Steun in het kader van het derde Vlaams beschermingsmechanisme werd pas in 2021 uit­
betaald, maar is toch al gedeeltelijk aangerekend op 2020. Subsidies moeten immers aange ­
rekend worden op het boekjaar van de gesubsidieerde periode. 73,4 miljoen euro werd zo op 
2020 aangerekend, terwijl de uitbetaling pas in 2021 plaatsvindt.
Specifiek voor organisatoren van evenementen heeft de Vlaamse Regering een terugbetaalbaar 
voorschot ingevoerd voor de organisatie van nieuwe evenementen. De terugbetalingsverplich ­
ting verviel als het event werd geannuleerd wegens coronamaatregelen. De Vlaamse Regering 
herverdeelde op 18 september 2020 50 miljoen euro uit de algemene coronaprovisie om uitvoe ­
ring te geven aan deze maatregel. Tot en met 31 december 2020 is 9,7 miljoen euro uitgegeven77. 
Ondertussen is de derde oproep actief voor evenementen in de maand juni 2021 en tussen juli 
2021 en einde mei 2022. Blijkbaar gaat de Vlaamse Regering ervan uit dat deze voorschotten 
hoofdzakelijk niet teruggevorderd zullen worden, aangezien de rekening 2020 deze uitgaven 
boekte als subsidies en de initiële begroting 2021 evenmin van terugbetalingen gewaagt.
De Vlaamse Regering keurde de globalisatiepremie pas op 26 februari 2021 goed. Deze maat ­
regel komt eigenlijk neer op een nieuwe steunmaatregel voor ondernemingen die substantieel 
omzetverlies leden in 2020, maar de al eerder ontvangen steunbedragen worden van deze 
premie afgetrokken. Aangezien het gaat om subsidies voor de laatste drie kwartalen van 2020, 
moeten zij nog aangerekend worden op 2020: 108,0 miljoen euro is aangerekend, maar dat 
bedrag betreft een raming, aangezien nog niet alle modaliteiten van de steun bekend zijn. 
Waarborgen en leningen
Naast rechtstreekse ondersteuning van ondernemingen heeft de Vlaamse Regering tal van 
waarborgen, leningen en participaties uitgewerkt. Zo heeft zij langs Gigarant een aangepaste 
COVID ­19­waarborg ontwikkeld (meer dan 1,5 miljoen euro), die meer flexibiliteit biedt. Zij 
trok de waarborgcapaciteit van Gigarant daarvoor op van 1,5 tot 3 miljard euro. Gigarant kon 
de waarborgen oorspronkelijk tot 31 december verstrekken, maar die periode werd verlengd 
tot 15 april 2021. 
Op 31 december 2020 waren twaalf COVID ­19­waarborgen verleend, voor een totaal waar ­
borgbedrag van 217,4 miljoen euro78. Tot op heden vonden geen uitwinningen plaats. Dat was 
ook niet de verwachting, aangezien de federale regering met de banksector een akkoord heeft 
afgesloten over uitstel van de kapitaalsaflossingen tot eind december 2020. Gigarant heeft 
28,5 miljoen euro provisies aangelegd om het risico op uitwinningen af te dekken. 
Voor kleinere ondernemingen, die behoefte hadden aan lagere waarborgen, heeft de Vlaamse 
Regering de bestaande waarborgregeling bij de PMV/z uitgebreid met een coronacrisis­
waarborg van 100 miljoen euro. De regeling liep tot eind december 2020. Op 31 december 2020 
waren 17 dossiers goedgekeurd, voor een totaal waarborgbedrag van 3,8 miljoen euro. Het 
77 Tot en met februari 2021 zijn 43 miljoen euro voorschotten uitgekeerd.
78	 Eén	bedrijf	(Bombardier)	tekende	voor	het	gros	van	de	waarborgen	(160	miljoen	euro). 84
ging om nieuwe kredieten, voornamelijk voor de wedersamenstelling van bedrijfskapitaal. 
Ook werden twee coronacrisiswaarborgen toegestaan voor de verlenging van een bestaand 
krediet. Zij vertegenwoordigden een totaal waarborgbedrag van 0,8 miljoen euro. Ook op 
deze waarborgen vonden nog geen uitwinningen plaats. 
Naar aanleiding van de coronacrisis stelde de Vlaamse Regering 500 miljoen euro ter beschik ­
king van de PMV/z, die met die middelen achtergestelde leningen zou toekennen aan getrof ­
fen bedrijven. Op 31 december 2020 had de PMV/z in totaal 101,4 miljoen euro achtergestelde 
leningen uitgekeerd in 255 dossiers. De achtergestelde leningen moeten vóór 15 oktober 2021 
aangevraagd zijn.
De Vlaamse overheid verwachtte dat veel ondernemingen in liquiditeitsproblemen zouden 
komen door de gedwongen sluiting en het moeilijk zouden krijgen de handelshuur verder te 
betalen. Om deze ondernemingen te ondersteunen heeft zij met 100 miljoen euro kredieten 
een systeem van handelshuurlening in het leven geroepen, die de PMV/z zou toekennen en 
beheren. Op 31 december 2020 had de PMV/z 3,7 miljoen euro uitbetaald in 459 dossiers. Een 
overdrachtsbepaling in de uitgavenbegroting 2021 stond toe het niet gebruikte deel van de 
kredieten voor de handelshuurleningen verder aan te wenden in 2021.
De kredieten voor de coronaleningen staan op dit moment in de begroting als ESR ­8 mid ­
delen, die dus geen impact hebben op het saldo. Die classificatie is mogelijk op voorwaarde 
dat de overheid voldoende terugbetalingswaarborgen vraagt van de ontlener. Als die er onvol ­
doende zijn, kan Europa de leningen herklasseren als subsidies, die wel op het vorderingen­
saldo wegen.
4.3.3 Welzijn, Volksgezondheid en Gezin
De onderstaande tabel overziet de coronamaatregelen in het beleidsdomein WVG.
Tabel 19 - Coronagerelateerde uitgaven in het beleidsdomein WVG (in miljoen euro)
Maatregel Budget  
2020
Kinderopvang en buitenschoolse opvang 135,8 129,4
Uitzonderlijke gezinsbijslag 15,0 15,0
Schakelzorgcentra 4,3792,2
Compensatie residentiële ouderenvoorzieningen 213,5 219,0
Compensatie extra uitgaven personen met een handicap 48,9 41,4
Aankoop van materiaal en infrastructuur 94,8 58,9
Actieplan vrije tijd – kwetsbare jongeren 1,3 1,2
Contact tracing 134,9 64,8
ICT en webondersteuning contact tracing + plan van aanpak 7,3 3,6
Compensatie diensten gezinszorg 47,0 46,8
Mobiele equipes 1,3 0,6
Zorgraden 2,8 2,8
79 De	budgetraming	 in	deze	tabel	komt	uit	het	BVR	van	16	juni	2020.	Uit	schriftelijke	 vraag	nr.	592	van	dhr.	
Vandeput blijkt echter dat de maximale subsidie voor infrastructuur- en energiekosten gehalveerd werd 
naar 45.000 euro voor de schakelzorgcentra die niet als beddenhuis opgestart werden. Daardoor komt de 
raming op 3,3 miljoen euro.   REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   85
2020
Actieplan mentaal welzijn 24,6 11,0
Test- en triagecapaciteit 2,9 2,7
Budgetgarantie revalidatievoorzieningen en –ziekenhuizen 3,1 0,0
Subsidie verstrekkers mobiliteitshulpmiddelen 2,0 2,0
Crisismanagers 1,0 0,5
Aankoop pneumokokkenvaccins 1,7 0,2
Thuiszorg: subsidie centra herstelverblijf 0,5 0,5
Compensatie preventieve gezinsondersteuning 0,7 0,4
Totaal 743,6 603,1
Het totale uitvoeringscijfer in de bovenstaande tabel wijkt af van het cijfer dat de minister in 
de commissie Financiën en Begroting heeft gecommuniceerd (549,1 miljoen euro). Enerzijds 
hielden de cijfers van de minister alleen rekening met de uitgaven die gefinancierd werden 
met de coronaprovisie, terwijl de cijfers van het Rekenhof ook rekening hielden met het deel 
dat met eigen middelen gefinancierd moest worden. Anderzijds hield de minister voor maat ­
regelen die verliepen langs een rechtspersoon die niet in Orafin was opgenomen, alleen reke ­
ning met de middelen die naar die rechtspersoon vertrokken, terwijl het Rekenhof in de mate 
van het mogelijke is uitgegaan van de uitvoering bij de rechtspersoon zelf. 
Kinderopvang en buitenschoolse opvang
De Vlaamse Regering werkte een compensatieregeling uit voor kinder ­ en buitenschoolse 
opvang. Om de verspreiding van het COVID ­19­virus tegen te gaan, konden of mochten veel 
kinderen niet naar de opvang en de Vlaamse Regering voorzag in een regeling die ingreep in 
het betaalsysteem om te vermijden dat ouders moesten betalen voor de dagen dat hun kinde ­
ren afwezig waren. De daling van het aantal kinderen in de kinderopvang had ook een finan­
ciële impact op de organisatoren van kinderopvang. Deze maatregel is, naargelang de evo ­
lutie van de epidemie, verscheidene malen afgeschaft en weer ingevoerd. De corona provisie 
stelde 135,8 miljoen euro voor deze maatregelen beschikbaar. De uitvoering liep in 2020 op tot 
129,4 miljoen euro, waarvan 127,4 miljoen euro effectief uitgegeven werd en 2,1 miljoen euro al 
aangerekend werd op 2020, hoewel de effectieve betaling nog moest plaatsvinden. 
Compensatie residentiële ouderenvoorzieningen
De woonzorgcentra, centra voor kortverblijf en dagverzorgingscentra ontvingen compensatie 
voor de gemiste gebruikersbijdragen, bijkomende vervoerskosten en de inzet van extra per ­
soneel. Daarbuiten ontving een coördinerend arts, die een cruciale rol speelde in de beheer ­
sing van het virus in de woonzorgcentra, een compensatie. Oorspronkelijk werd voor deze 
compensatie in 118,2 miljoen euro voorzien, maar de administratie heeft deze raming gelei­
delijk bijgesteld tot 120,8 miljoen euro (voor de periode van 13 maart tot 31 december 2020), 
te herverdelen uit de coronaprovisie en te verhogen met 92,8 miljoen euro uitgaven op de 
beschikbare kredieten van het beleidsdomein. De totale kostprijs van de compensatie kwam 
in 2020 op 219,0 miljoen euro. Daarvan werd 100,4 miljoen euro aangerekend op de beschik ­
bare kredieten van het beleidsdomein, de rest (118,6 miljoen euro) werd gefinancierd met de 
coronaprovisie (waarvan nog 1,9 miljoen euro moet worden gefinancierd). 86
Compensatie extra uitgaven personen met een handicap
Personen met een persoonsvolgend budget (PVB) of een persoonlijk assistentiebudget (PAB), 
konden hun budget overschrijden als zij tijdens de COVID ­19­periode overeenkomsten sloten 
om de zorg en ondersteuning thuis te organiseren en hun beschikbare PVB ontoereikend was 
om de kosten van die overeenkomsten te vergoeden. Het extra budget was alleen bedoeld 
voor zorggebonden kosten. De compensatie zou 31,2 miljoen euro kosten in de periode van 
14 maart tot 31 december 2020. 
Zorgaanbieders kregen ook een compensatie voor de meerderjarigen die in de periode van 
15 april tot 30 april 2020 thuis verbleven in plaats van residentieel. De Vlaamse Regering 
rekende daarvoor op een bijkomende uitgave van 2,7 miljoen euro voor de periode maart ­
augustus 2020. Van oktober tot december 2020 liep een gelijkaardige maatregel, waarbij de 
voorzieningen die woonondersteuning boden, recht hadden op een compensatie per nacht 
dat de gebruiker door COVID ­19­gerelateerde redenen niet in de voorziening verbleef. De 
totale kosten zouden 1,3 miljoen euro bedragen. 
Voorzieningen die te maken kregen met een uitbraak, konden tot slot aanspraak maken op een 
vergoeding voor extra coronakosten. Vooraf werden de kosten van deze maatregel geraamd op 
13,7 miljoen euro80. 
Uiteindelijk ging 1,2 miljoen euro naar PAB ­budgethouders81 en 6,2 miljoen euro naar per ­
sonen met een PVB. Daarnaast werd 2,9 miljoen euro al aangerekend op 2020. Het gaat om 
dossiers die nog niet uitbetaald werden, maar wel aangerekend moesten worden op 2020. De 
budgetoverschrijding voor PVB ­ en PAB ­houders kostte dus 10,2 miljoen euro, terwijl oor ­
spronkelijk in 31,2 miljoen euro voorzien was. 
De voorziene compensatie voor gederfde woonkosten werd nagenoeg volledig aangewend, 
met 3,8 miljoen euro uitgaven (2,6 miljoen euro voor de periode maart ­augustus en 1,3 mil­
joen euro voor de periode oktober ­december ­ dit laatste bedrag is aangerekend op 2020, maar 
de uitbetaling moet nog geschieden).
De Vlaamse Regering heeft de subsidie voor extra COVID ­19­kosten bij de voorzieningen pas 
opgenomen in haar besluit van 18 december 2020 en de aanvraagmodaliteiten werden pas in 
de loop van 2021 bekend. In 2020 konden dus nog geen uitbetalingen plaatsvinden. Wel werd 
al 17,3 miljoen euro aangerekend, waarbij de assumptie dat maar 80% zou worden uitgegeven, 
niet werd doorgetrokken. 
De voorzieningen ontvingen ook compensatie voor de extra uren die zij presteerden van 
14 maart tot 14 juni 2020. Tijdens de eerste golf bedroegen die kosten 2,5 miljoen euro. De 
effectieve kosten voor de tweede golf zijn nog niet bekend, maar worden geraamd op het ­
zelfde bedrag. De totale kostprijs van deze compensatie zou dus 5,0 miljoen euro bedragen. 
Bij ontstentenis van een raming, is deze compensatie niet opgenomen in de bovenstaande 
tabel. Er vonden overigens nog geen effectieve uitgaven plaats, alleen een aanrekening.
80	 Een	raming	op	grond	van	het	aantal	personeelspunten	 resulteerde	 in	17,1	miljoen	euro,	maar	werd	bijgesteld	 tot	80%,	
gelet	op	de	vereiste	dat	de	voorzieningen	hun	reëel	gemaakte	kosten	moesten	aantonen.
81	 Dat	bedrag	is	waarschijnlijk	 een	overschatting:	 er	is	geen	koppeling	 tussen	kosten	en	overeenkomsten	 bij	PAB.	Kosten	
waarbij	de	begunstigde	niet-COVID	vermeldde,	konden	niet	worden	weggefilterd. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   87
De coronaprovisie financierde deze maatregelen maar gedeeltelijk, tot 19,3 miljoen euro. De 
rest rekende het beleidsdomein aan op de eigen middelen. Zo rekende het de compensa ­
tie voor de extra gepresteerde uren door de voorzieningen volledig aan op het voorziene uit­
breidingsbeleid. Dat deed het ook met de compensatie voor de gederfde woonkosten in de 
periode oktober ­december. 
Rekening houdend met de effectieve uitbetalingen en al aangerekende kosten, bedroegen de 
totale kosten voor deze maatregelen in 2020 36,3 miljoen euro. Het VAPH heeft bovendien 
nog een reserve aangelegd van 5 miljoen euro in anticipatie van eventueel hoger uitvallende 
covidkosten. 
Aankoop van materiaal en infrastructuur
Residentiële voorzieningen, ziekenhuizen, VAPH­ voorzieningen en CAW’s konden een forfai­
taire subsidie bekomen voor investeringen in roerende en onroerende infrastructuur en voor 
de aankoop van beschermingsmateriaal. De nota aan de Vlaamse Regering raamde deze for ­
faitaire subsidies op 35,8 miljoen euro. Zij werden automatisch gestort aan de recht hebbende 
instellingen. Daarbuiten konden de voorzieningen een bijkomende subsidie aanvragen, op 
voorwaarde dat ze specifieke kosten aantoonden en met een maximum per voorziening. De 
totale kosten van deze maatregel (inclusief de forfaitaire subsidie) waren geraamd op maxi ­
maal 94,8 miljoen euro. Dat betrof een worst case scenario;  de nota suggereerde dat de voor ­
zieningen maar voor twee derden van dat plafond facturen zouden indienen. 
Het VIPA betaalde in totaal 35,4 miljoen euro forfaitaire subsidies uit in juli 2020. Voor de bij ­
komende subsidie voor specifieke kosten rekende het in 2020 23,5 miljoen euro aan: 2,9 mil ­
joen euro al uitbetaald en 20,6 miljoen euro toegerekend aan 2020. De totale kosten van deze 
maatregel zouden dus 58,9 miljoen euro bedragen. Na de verwerking van alle dossiers bleek dat 
de toerekening te hoog was. De uiteindelijke kosten voor deze maatregelen zullen 54,3 miljoen 
euro bedragen, ongeveer 40 miljoen euro lager dan het oorspronkelijk geraamde maximum. 
Contactopvolging, ICT-ondersteuning en plan van aanpak
Het budget voor de contactopvolging bestaat uit verscheidene luiken en richt zich op verschil­
lende tijdsperiodes:
• Luik 1 betreft de contactopvolging zelf, vastgelegd met een overheidsopdracht82 voor de 
periode van 4 mei 2020 tot en met 30 november 2020. Het budget voor dit onderdeel 
bedroeg 122,7 miljoen euro. De opdracht werd verlengd tot 31 mei 2021, goed voor 64,2 mil­
joen euro bijkomend geraamde kosten. Daarvan kon, naar verhouding, 10,7 miljoen euro 
toegerekend worden aan 2020. 
• Luik 2 betreft een aantal bijkomende kosten, opgenomen in een bijakte bij het oorspron­
kelijke contract en geraamd op 1,5 miljoen euro. 
• Daarnaast werden nog uitgaven gebudgetteerd voor IT ­ondersteuning (1,8 miljoen euro) 
en de uitwerking van een plan van aanpak op het vlak van communicatie, databeheer, ICT 
en ondersteuning overlegstructuren (5,7 miljoen euro). 
82	 Het	Rekenhof	 publiceerde	 eerder	een	verslag	over	de	gunning	van	deze	overheidsopdracht	 (Vlaams	Parlement,	 39	
(2020-2021) – Nr. 1). 88
Als de gebudgetteerde kosten van de luiken 1 en 2, samen met die voor IT ­ondersteuning 
en het plan van aanpak aangerekend worden op 2020, en de gebudgetteerde kosten voor de 
verlenging pro rata toegerekend worden aan 2020, bedragen de totale geraamde kosten voor 
2020 142,2 miljoen euro. Latere berekeningen83 hebben die geraamde kosten bijgesteld tot 51 
à 75 miljoen euro, naargelang de ernst van de tweede golf. 
In werkelijkheid liepen de totale kosten in het kader van de overheidsopdracht (de luiken 1 
en 2) op tot 62,5 miljoen euro, dus minder dan wat op het begrotingsjaar 2020 aangerekend 
werd (68,4 miljoen euro). Voor november en december werd 29,8 toegerekend op 2020, maar 
de effectieve facturen lagen lager. Er werd ook een creditnota van 2,3 miljoen euro ontvangen 
voor de maand oktober. De kosten voor ICT ­ondersteuning en het plan van aanpak bedroegen 
in 2020 3,6 miljoen euro. 
Compensatie diensten gezinszorg
De coronacrisis had op twee manieren een impact op de diensten voor gezinszorg. Enerzijds 
deden gebruikers minder aanvragen, waardoor de inkomsten uit gebruikersbijdragen daal­
den, anderzijds werd het personeel ingezet in andere sectoren (zoals de woonzorgcentra), 
waardoor de subsidies daalden. Daarom werkte de Vlaamse Regering een compensatie voor 
de diensten voor gezinszorg uit. Voor het verlies aan subsidies voorzag zij in een budget van 
35,9 miljoen euro, ter compensatie van de lagere gebruikersbijdragen voorzag zij in 8,1 miljoen 
euro en voor de aankoop van beschermingsmateriaal in 3 miljoen euro84. De eerste raming van 
het verlies aan gebruikersbijdragen werd in de maand mei opgemaakt, toen de gepresteerde 
uren 2019 nog niet gekend waren. Op grond van de gepresteerde uren 2019 heeft de adminis ­
tratie de raming in augustus bijgesteld tot 7,4 miljoen euro. De Vlaamse Regering heeft dat 
bedrag opgenomen in haar besluit van 18 december 2020, waarin zij de lager geraamde uitgave 
gedeeltelijk compenseerde met een subsidie van 0,5 miljoen euro aan de vzw Zorggezind. 
Uit de coronaprovisie werd voor deze compensaties 4,8 miljoen euro herverdeeld. Daarvan 
diende 1,8 miljoen euro de gemiste gebruikersbijdragen te compenseren en 3 miljoen euro de 
kosten van beschermingsmateriaal. Het budget voor uitbreidingsbeleid in 2020 (6,2 miljoen 
euro) ging deels naar de compensatie van de verloren gebruikersbijdragen en de andere com ­
penserende maatregelen. Beide bedragen werden volledig aangerekend op 2020. Het Rekenhof 
heeft geen zicht op de effectieve uitbetalingen: de definitieve kosten zullen pas gekend zijn bij 
de tweede saldo ­afrekening, in de zomer van 2021. Voor het verlies aan gebruikersbijdragen 
kende een besluit van het afdelingshoofd van 9 maart 2021 wel al 1,5 miljoen euro compensaties 
toe voor de volledige periode. Het budget van 7,4 miljoen euro was dus overschat .
De compensatie voor de gederfde subsidies werd volledig aangerekend op 2020, hoewel nog 
geen uitvoeringsbesluit beschikbaar is. 
Zorgraden
De Vlaamse overheid subsidieerde de zorgraden om een aanspreekpunt of coördinator aan te 
stellen voor de organisatie van de strijd tegen COVID ­19 op het terrein. Een bijkomende sub ­
sidie moest de zorgraden ook in staat te stellen een rol te vervullen in de lokale contactopspo ­
83	 Nota	aan	de	Vlaamse	Regering	 bij	het	BVR	van	3	juli	2020	betreffende	 het	contactonderzoek	 –	plan	van	aanpak	op	vlak	
van communicatie, databeheer, ICT en ondersteuning overlegstructuren.
84 Besluit van de Vlaamse Regering van 22 januari 2021. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   89
ring. Het budget voor beide subsidies bedroeg samen 6,5 miljoen euro, waarvan 3,7 miljoen 
euro ten laste van 2021. De bovenstaande tabel vermeldt alleen het deel van het budget dat pro rata ten laste van 2020 viel. In 2020 werd uiteindelijk 3,1 miljoen euro uitbetaald, waarvan eigenlijk 0,3 miljoen euro moest worden aangerekend op 2021. 
Actieplan Mentaal Welzijn
Het actieplan Mentaal Welzijn telt verscheidene projecten, verspreid over het Agentschap 
Zorg en Gezondheid en de verschillende rechtspersonen. Een aantal van deze projecten zijn niet direct gerelateerd aan COVID
­
19, maar betreffen al vroeger beslist of aangekondigd 
beleid, dat versneld werd uitgevoerd. Het volledige actieplan kon rekenen op een budget van 24,6 miljoen euro. De uitvoering bedroeg in 2020 maar 11,0 miljoen euro, doordat veel projec­ten ook betrekking hebben op 2021.
4.3.4
 Kanselarij
, Bestuur, Buitenlandse Zaken en Justitie
De onderstaande tabel overziet de coronamaatregelen in het beleidsdomein KBBJ.
Tabel 20 - Coronagerelateerde uitgaven in het beleidsdomein KBBZJ (in miljoen euro)
Maatregel Raming 
2020Uitvoering 2020
Aankopen medisch materiaal 72,0 43,2
Informatievoorziening 4,2 4,0
Compensatie kinderopvang 49,3 9,6
Ondersteuning lokale verenigingen en armoedebestrijding 102,2 102,2
Digitale investeringen 15,0 12.5
Subsidie lokaal contactonderzoek 11,6 4,7
Consumptiebudget kwetsbare doelgroepen 15 5,4
Toerisme 28,5 24,5
Corona-exitplan FIT 3,6 3,4
Contactcenter 1700 1,4 1,4
Totaal 302,8 210,9
Aankopen medisch materiaal
De aankopen van medisch materiaal voor diverse sectoren van de Vlaamse overheid verliepen 
via de aankoopcentrale bij Kanselarij en Bestuu r. Voor die aankopen hebben diverse besluiten 
van de Vlaamse  Regering voorzien  in een  budget van  72 miljoen euro.  Dat bleek een ruime 
inschatting te zijn. Het uiteindelijk vereiste budget bedroeg 43,2 miljoen euro. Dat 
minder uitgaven naar sneltesten gingen dan voorzien, verklaart een gedeelte van de 
onderaanwending. De Vlaamse Regering raamde het budget voor sneltesten op 23 
miljoen euro, terwijl het toegekende vastleggingskrediet maar 12,3 miljoen euro bedroeg. 
Uiteindelijk ging slechts 5,5 miljoen euro naar sneltesten. Ook de aankoop van 
beschermingsmateriaal kende een belangrijke onderaanwending. Van de laatste schijf van 
20 miljoen euro85 is maar 11,8 miljoen euro vastgelegd en 7,9 miljoen euro uitgegeven. De 
ramingen bleken hoger dan de uitgaven aangezien de eenheidskost van de aankopen vaak 
lager was dan initieel geraamd en de benodigde hoeveelheden ook lager waren. 
85 Besluit van de Vlaamse Regering van 10 juli 2020. 90
Compensatie lokale besturen voor de opvang van schoolkinderen
De Vlaamse Regering stelde 49,3 miljoen euro subsidies ter beschikking van lokale besturen 
die in het kader van de afbouw van de coronamaatregelen opvang voor schoolkinderen orga­
niseerden. De raming steunde op een schatting van het aantal kinderen voor wie na 15 mei 
nog geen contactonderwijs georganiseerd werd en hun opvangnood. De kostprijs per plaats 
werd vastgelegd op maximaal 30 euro per dag en per kind. De uiteindelijke uitvoering bedroeg 
echter maar 3,9 miljoen euro. 165 lokale besturen dienden een subsidieaanvraag en een eind ­
verslag in. Alle aanvragen werden gevalideerd om maximaal de inspanningen van de lokale 
besturen te honoreren. 
Voor de periode van 9 november 2020 tot 2 april 2021 voorzag de Vlaamse Regering in een 
gelijkaardige subsidie, die zij budgetteerde op 15 miljoen euro (waarvan 5,1 miljoen euro voor 
2020). Het volledige budget voor 2020 is al uitbetaald. 
Ondersteuning lokale verenigingen en armoedebestrijding
Het decreet van 19 juni 2020 heeft een noodfonds opgericht met 102,2 miljoen euro steun 
voor de lokale overheden om lokale sport ­, jeugd­ en cultuurverenigingen te ondersteunen 
(87,3 miljoen euro86, waarvan 3,4 miljoen euro voor Brussel en de Brusselse Rand) en lokale 
armoedeproblemen te bestrijden (15 miljoen euro, waarvan 1,5 miljoen euro via de Vlaamse 
Gemeenschapscommissie voor Brussel). De lokale overheden konden de middelen naar eigen 
goeddunken inzetten en hoefden daarover geen verantwoording af te leggen. De Vlaamse 
Regering zal de besteding ervan wel monitoren op basis van de reguliere BBC ­rapportering 
over 2020 en 2021. Het volledige budget is aan de lokale besturen gestort. Er is nog geen infor ­
matie beschikbaar over de aanwending van deze middelen op lokaal niveau. 
Digitale investeringen Vlaamse overheid
De COVID ­19­crisis bracht ook voor de Vlaamse overheid een versneld, veralgemeend tele ­
werken mee, wat ook een versnelde digitalisering vereiste. De Vlaamse overheid stelde 2 mil­
joen euro cofinanciering ter beschikking van lokale besturen die bij Audit Vlaanderen audits 
cyberveiligheid aanvragen, en investeerde 1,7 miljoen euro in een versnelde digitale dienst­
verlening door het Agentschap Overheidspersoneel en 11,2 miljoen euro in de verbetering van 
de IT ­infrastructuur van de Vlaamse overheid, hoofdzakelijk langs de DAB ICT. Het verslag 
van het Rekenhof bij de begrotingsaanpassing 2020 gaf al aan dat deze maatregelen bezwaar ­
lijk als COVID ­19­maatregelen geklasseerd konden worden. 
Van het subsidiebudget voor de lokale besturen was eind 2020 nog maar 0,3 miljoen euro 
vastgelegd en 0,2 miljoen euro effectief uitbetaald. De lokale besturen kunnen nog aanvragen 
doen tot 31 december 2021. De 1,7 miljoen euro voor de versnelde digitale dienstverlening 
bij het Agentschap Overheidspersoneel is volledig uitgegeven. Van de middelen voor de ver­
beterde IT ­infrastructuur (11,2 miljoen euro) bleef 3,2 miljoen euro (VEK) ongebruikt, hoofd­
zakelijk middelen waarin de DAB ICT voorzag. 
86 Verdeeld volgens de verdeling van de sectorale middelen voor de sectoren cultuur, jeugd en sport bij de inkanteling 
ervan in het gemeentefonds. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   91
Consumptiebudget kwetsbare doelgroepen 
Met de toekenning van een eenmalige projectsubsidie van 15 miljoen euro aan de lokale besturen 
kwam de Vlaamse Regering tegemoet aan de vraag uit de resolutie van het Vlaams Parlement 
van 20 mei om eenmalig in een consumptiebudget te voorzien voor bepaalde doelgroepen en 
zo de lokale economie te steunen. De lokale besturen moeten die subsidie investeren in een 
bestaand of nieuw lokaal waardebonnensysteem. De subsidieverdeling volgt de maximale trek ­
kingsrechten die de gemeenten kunnen opvragen. Het bedrag dat de gemeenten uiteindelijk 
krijgen hangt af van de waarde van de effectief aan de doelgroep toegekende waardebonnen. De 
subsidie startte op 1 juni 2020 en loopt tot eind december 2021. Tot eind 2020 werd 5,4 miljoen 
euro aangerekend, wat in lijn ligt met de verwachte verdeling 2020/2021 (7/19).
Toerisme
Voor toerisme heeft het noodfonds 28,5 miljoen euro gebudgetteerd: 16,4 miljoen euro voor 
het sociaal toerisme en 12,1 miljoen euro voor de jeugdverblijven. De middelen voor het sociaal 
toerisme moeten de sector ondersteunen en de mogelijkheid bieden het recht op vakantie 
voor kwetsbare groepen te blijven verzekeren. De middelen voor de jeugdverblijven moeten 
de financiële problemen door de federale maatregelen ondervangen. 
In 2020 werd 25,9 miljoen euro vastgelegd en 24,5 miljoen euro vereffend. De grootste onder ­
aanwending situeert zich bij de bijkomende projectoproepen Iedereen Verdient Vakantie voor 
2020 en 2021 (telkens 1 miljoen euro ongebruikt budget). Een begrotingsruiter droeg deze 
middelen over naar 2021. Ook de compensatie voor de jeugdverblijven bleef voor 0,7 miljoen 
euro ongebruikt. Het budget ter compensatie voor de verloren overnachtingen bij zorgbe ­
drijven werd daarentegen overschreden met 0,6 miljoen euro. Tot slot bleef 0,3 miljoen euro 
VAK (1,6 miljoen euro VEK) van de ondersteuning van netwerkpartners voor activiteiten voor 
kwetsbare vakantiegangers (2 miljoen euro) ongebruikt. 
4.3.5 Omgeving
De onderstaande tabel overziet de coronamaatregelen in het beleidsdomein Omgeving.
Tabel 21 - Coronagerelateerde uitgaven in het beleidsdomein OMG (in miljoen euro)
Maatregel Raming 2020 Uitvoering 2020
Compensatie water- en energiefactuur 184,0 168,2
Bestrijding uithuiszettingen en herhuisvesting 2,5 0,1
Maatregelen huurmarkt 1,1 0,5
Totaal 187,6 168,8
Bijzondere sociale leningen (geen ESR-impact) 13,5 25,2
In de toelichting die de minister van Begroting heeft gegeven in de commissie Financiën en 
Begroting van het Vlaams Parlement heeft hij alleen het uitvoeringscijfer voor de compen ­
satie voor de water ­ en energiefactuur opgenomen. De reële kosten bij de verstrekkers van 
sociale leningen heeft het departement Financiën en Begroting niet opgenomen als COVID ­
19­gerelateerde kosten.  92
Compensatie water- en energiefactuur
Voor een eenmalige vergoeding aan tijdelijk werklozen voor de betaling van de water ­ en ener ­
giefactuur, trok de Vlaamse Regering 184 miljoen euro uit. De vergoeding was een vast bedrag 
van 202,68 euro voor iedereen die minstens één dag tijdelijk werkloos geweest is. De RVA 
levert de gegevens over tijdelijke werkloosheid, de Vlaamse overheid onderzoekt die niet zelf 
meer. In 2020 werd al 168,2 miljoen euro uitgekeerd. Er staat dus nog 15,8 miljoen euro open. 
In de loop van 2021 zal de Vlaamse overheid nog een deel van dat bedrag uitbetalen, maar zij 
kan onmogelijk inschatten hoeveel vergoedingen ze nog zal moeten betalen, aangezien de 
RVA geen exact aantal kan geven voor het aantal tijdelijk werklozen in de betrokken periode. 
De Vlaamse administratie gaat er wel van uit dat het resterende budget maar beperkt zal wor ­
den aangesproken. 
Bestrijding uithuiszettingen en herhuisvesting
Van de coronacrisis verwacht de DAB Fonds ter bestrijding van de uithuiszettingen een een­
malige impact van 2,5 miljoen euro, die hij zal opvangen door intering op het saldo. Van 
de verwachte 6.000 bijkomende dossiers, dienden de OCMW’s er uiteindelijk maar 99 in, 
voor een gezamenlijk bedrag van 0,1 miljoen euro. Verder konden gemeenten een tijdelijke 
subsidie van 2.500 euro aanvragen bij herhuisvesting van bewoners van onbewoonbaar of 
overbewoond verklaarde woningen. Deze subsidie werd aangerekend op het Fonds voor de 
Huisvesting. Slechts drie dossiers werden uitbetaald, voor een bedrag van 6.010 euro. 
Bijzondere sociale leningen
Zowel het VWF als de VMSW konden de ontlener van een sociale lening kosteloos betalings ­
uitstel toestaan als hij kon aantonen dat zijn inkomsten waren gedaald door de pandemie. 
De kostprijs van deze maatregel zou 13,5 miljoen euro bedragen. In 2020 ontving het VWF 
8,4 miljoen euro minder kapitaalterugbetalingen en 3,8 miljoen euro minder intresten door 
de regeling. Voor de VMSW ging het om 9 miljoen euro kapitaal en 4,1 miljoen euro rente. De 
totale impact bedroeg dus 25,2 miljoen euro. Kapitaalaflossingen zijn ESR 8­ verrichtingen en 
wegen dus niet op het vorderingensaldo. De interestbetalingen worden beschouwd als uitge ­
stelde betalingen, die nog altijd als ontvangst op 2020 moeten worden aangerekend. 
4.3.6 Onderwijs en Vorming
De onderstaande tabel overziet de coronamaatregelen in het beleidsdomein OV.
Tabel 22 - Coronagerelateerde uitgaven in het beleidsdomein OMG (in miljoen euro)
Departement OV 22,1 12,2
AGODI 103,9 99,8
AHOVOKS 50,3 50,0
Totaal 176,3 162
Departement OV
De maatregelen genomen bij het departement OV vallen onder twee grote noemers: 
IT­infrastructuurvoorzieningen en subsidies voor remediërend onderwijs in de schoolvakanties.  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   93
De investeringen in IT ­infrastructuur betreffen hoofdzakelijk de aankoop van laptops voor 
(kansarme) leerlingen: het project Digital For Youth (1 miljoen euro voor refurbished  laptops 
voor kansarme leerlingen tijdens de eerste lockdown) en een subsidie van 8,3 miljoen euro aan 
de onderwijskoepels voor de aankoop van laptops (noodoplossing IT ) vanaf 16 november 2020. 
Daarbuiten waren diverse ICT ­projectsubsidies samen goed voor 0,4 miljoen euro. Het totale 
IT­budget in functie van de COVID ­19­crisis bedroeg 9,7 miljoen euro. Hoewel het onderwijs ­
veld bezwaren uitte toen bleek dat de middelen voor de aankoop van laptops zouden worden 
afgetrokken van het relancebudget voor 2021 (375 miljoen euro voor de Digisprong), zette het 
toch 9,5 van de 9,7 miljoen euro effectief in. 
Het budget voor remediërende onderwijs kende een beperkter gebruik. In eerste instantie 
voorzag de Vlaamse Regering in 11,8 miljoen euro voor de organisatie van zomerscholen 
voor leerlingen uit het secundair onderwijs. Zij nam voor deze raming een voorbeeld aan  
Nederland, dat al een aantal jaar zomerscholen organiseert. Twee oproepen vonden plaats. De 
eerste resulteerde in 1,6 miljoen euro effectieve vastleggingen en 1,5 miljoen euro uitbetalin­
gen. De tweede (9 juni 2020) resulteerde in een geraamd subsidiebedrag van 0,4 miljoen euro, 
waarvan 0,3 miljoen euro effectief uitbetaald werd. Slechts 1,8 miljoen euro van de beschik ­
bare 11,8 miljoen euro werd dus aangewend. De maatregel bereikte dan ook significant minder 
leerlingen dan verwacht (ongeveer 7.500 leerlingen). 
Een deel van het overblijvende budget (9 miljoen euro) werd vervolgens ingezet voor de orga­
nisatie van herfst ­ en winterscholen. Volgens het geraamde budget was voor elke school onge ­
veer 10.000 euro ter beschikking om remediëringstrajecten uit te werken. Voor deze subsidie 
was de interesse nog beperkter: slechts 0,3 miljoen euro werd vastgelegd, waarvan al iets meer 
dan 0,2 miljoen euro uitbetaald werd. 
Tot slot ging een facultatieve subsidie van 0,6 miljoen euro naar het project Zomerschool 
Vlaanderen van de vzw Universiteit van Vlaanderen. Dat project staat los van de fysiek geor ­
ganiseerde zomerscholen. Het betreft het opzetten van een multimediaplatform met onder ­
steunende educatieve inhoud voor de kinderen van het lager onderwijs. De subsidie werd 
volledig uitbetaald. 
AGODI
Bij het Agentschap voor Onderwijsdiensten (AGODI) betreffen de COVID ­19­uitgaven 
enerzijds hygiëne ­ en veiligheidsmaatregelen (44,4 miljoen euro) en anderzijds extra ICT ­
middelen voor de scholen (38,7 miljoen euro). Door de aard van de maatregelen werd het 
grootste deel van de middelen toegekend als extra werkingsmiddelen aan het leerplichton­
derwijs (87,2 miljoen euro). De uitvoeringscijfers sluiten nauw aan bij de ramingen, onder 
andere doordat het agentschap vaak werkte met vaste bedragen per gekende eenheid (bv. 
aantal leerlingen, aantal omkaderingseenheden,…). De maatregelen die een lagere realisa­
tiegraad kenden, waren die welke loonsubsidiëring inhielden. Zo werd het budget voor extra 
busbegeleiding (1,9 miljoen euro) maar voor 62% (1,2 miljoen euro) gebruikt. Het budget van 
3 miljoen euro voor korte vervangingen werd bijna niet ingezet (36.000 euro). Mogelijk waren 
de voorwaarden daarvoor te streng. 94
AHOVOKS
Het Agentschap voor Hoger Onderwijs, Volwassenenonderwijs, Kwalificaties en Studietoelagen 
(AHOVOKS) vroeg de instellingen voor hoger onderwijs voor het luik onderwijs in kaart te 
brengen wat de financiële gevolgen van de pandemie waren. De instellingen raamden de 
meerkosten gemiddeld op 131,72 euro per student, maar dat gemiddelde verborg een grote 
variatie: per student varieerden de meerkosten van 41,97 tot 399,48 euro. De universiteiten, 
hogescholen en het Instituut Tropische Geneeskunde (ITG) ontvingen samen een compensa ­
tie van 40,0 miljoen euro. De voorziene compensaties werden volledig uitbetaald.
De federale maatregelen dwongen de instellingen sterk te investeren in afstandsonderwijs. 
Vooral de afname van examens vormde een uitdaging. De Vlaamse Regering voorzag dan ook 
in 2,6 miljoen euro ondersteuning voor examenafname op afstand. Bovendien compenseerde 
zij met nog eens 5,8 miljoen euro de extra kosten voor afstandsonderwijs die de verlengde 
COVID ­19­maatregelen meebrachten. In dat kader ontving het ITG 0,5 miljoen euro. Tot slot 
kregen de instellingen 0,6 miljoen euro ter beschikking voor de aankoop van laptops, die zij 
ter beschikking konden stellen van studenten die er niet over beschikten. Ook deze bedragen 
zijn volledig toegekend en uitbetaald.
4.3.7 Werk en sociale economie
De onderstaande tabel overziet de coronamaatregelen in het beleidsdomein WSE.
Tabel 23 - Coronagerelateerde uitgaven in het beleidsdomein WSE (in miljoen euro)
Dienstencheques 105,2 106,2
VDAB 6,2 7,8
Sociale economie 11,2 11,4
Totaal 122,6 125,4
Dienstencheques
De Vlaamse Regering besliste de subsidie voor dienstencheques tijdelijk te verhogen voor 
prestaties tussen 16 maart en 30 juni 2020. De extra subsidiëring moest de erkende onder­
nemingen in staat stellen het hoofd te bieden aan een aantal bijkomende kosten, onder andere 
om veilige werkomstandigheden te creëren. De verhoogde subsidiëring bedroeg 8,64 euro 
per dienstencheque. Sinds 11 mei 2020 daalde die steun geleidelijk tot 3,78 euro. Ook was 
er voor de maanden maart ­juni 2020 een verlenging van de vervaltermijn van de diensten­
cheques. In het totaal werd voor deze maatregelen in 66 miljoen euro voorzien. De tweede 
golf van de coronapandemie bracht opnieuw een tijdelijke verhoging van de subsidiëring met 
2,89 euro per dienstencheque mee voor prestaties in november en december 2020. Die extra­
uitgaven werden geraamd op 39,2 miljoen euro. Voor beide meeruitgaven zijn echter geen 
bijkomende kredieten in de begroting ingeschreven omdat werd verwacht dat het bestaande 
budget die kosten zou kunnen opgevangen. De uiteindelijke uitgave bedroeg 106,2 miljoen 
euro: 75 miljoen euro ontvangen facturen in 2020 en 31,2 miljoen euro geraamde kosten die 
in 2021 afgerekend worden. De crisis zorgde in 2020 ook voor een opmerkelijke daling van het 
aantal verbruikte dienstencheques. De volumedaling in 2020 leidde in vergelijking met 2019 
tot 192,8 miljoen euro minder uitgaven. Rekening houdend met de impact van de tijdelijk 
verhoogde subsidiëringen, restte een netto ­minderuitgave van 86,6 miljoen euro. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   95
VDAB
De Vlaamse Regering raamde de kostprijs van de coronacrisis voor de VDAB op 6,2 miljoen 
euro voor de eerste golf. Uiteindelijk verhoogde zij de werkingstoelage van de VDAB met 
7,8 miljoen euro en volgde nog een eigen financiering met 0,5 miljoen euro. Die verhogingen 
waren bestemd voor de vernieuwing, verbetering en uitbreiding van het digitaal platform voor 
online ­opleidingen (4 miljoen euro), wijk ­werken (1,3 miljoen euro) en individuele beroeps ­
opleidingen (IBO) (2,5 miljoen euro). 
Om IBO ­cursisten niet volledig zonder inkomen te laten vallen, kende de Vlaamse overheid 
ze een tijdelijke premie toe als hun opleiding werd stopgezet. Over het hele jaar 2020 gaf zij 
daarvoor 3 miljoen euro uit. De VDAB heeft tijdens de coronapandemie 70% van de gemid ­
delde vergoeding die wijkwerkers normaal ontvangen, uitbetaald, voor in totaal 1,3 miljoen 
euro. Oorspronkelijk was voor deze uitgaven in respectievelijk 1,3 en 0,9 miljoen euro voorzien. 
Sociale economie
Veel doelgroepmedewerkers in de sociale economie worden voorbereid op een job in een 
reguliere onderneming, bijvoorbeeld met stages. In de praktijk lagen echter tal van onder ­
nemingen stil. Daarom heeft de Vlaamse overheid de doorstroomtrajecten opgeschort en 
de inschakelingstrajecten verlengd. Zij schortte ook de regel op dat maatwerkbedrijven op 
jaarbasis 90% van het totaal aantal jobs voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt 
effectief moeten ingevuld hebben om recht te hebben op de subsidies. Het niet behalen van 
die 90% in 2020 zou in 2021 dan ook niet automatisch tot een middelenvermindering leiden. 
Voor bedrijven uit de sociale economie die economische of financiële hinder ondervinden, zal 
het Departement WSE geen automatische inhoudingen (verminderingen) doen op de maan­
delijkse voorschotten. Zo krijgen die bedrijven tijdelijk financiële ademruimte. Nu arbeids ­
zorginitiatieven hun activiteiten tijdelijk opschorten, dreigt de financiering van de begelei­
ders door de terugval van de subsidies in het gedrang te komen. De gemiddelde financiering 
van de maanden januari–februari 2020 wordt tijdens de duur van de coronacrisis behouden.
De Vlaamse Regering heeft tot slot in 1,5 miljoen euro voorzien voor een beschermingsvergoe ­
ding aan maatwerkbedrijven en in 9,7 miljoen euro voor een aanpassingspremie voor maat ­
werkbedrijven en ­afdelingen. Beide bedragen zijn volledig aangewend. 
4.3.8 Cultuur, Jeugd, Sport en Media
De onderstaande tabel overziet de coronamaatregelen in het beleidsdomein CJSM.
Tabel 24 - Coronagerelateerde uitgaven in het beleidsdomein CJSM (in miljoen euro)
Cultuur 62,2 53,5
Sport Vlaanderen 10,0 8,9
Media 10,0 10,0
Jeugd 9,2 9,4
Totaal 91,4 81,8
Cultuur
In eerste instantie zette de Vlaamse Regering voor de cultuursector in op een compensatie­
premie van 29,3 miljoen euro, in combinatie met 23 miljoen euro extra subsidies voor struc­ 96
tureel gesubsidieerde organisaties. De aanwending op deze budgetten was echter laag: 3,1 mil­
joen euro compensatiepremies en 12,4 miljoen euro extra subsidies. Bovendien werd nog 
1,4 miljoen euro doorgeschoven naar het landelijk jeugdwerk.
Het grootste deel van het resterende budget werd in het najaar van 2020 ingezet voor de finan­
ciering van de culturele activiteitenpremie. Deze premie moest de cultuursector een boost 
geven, door maximum 20.000 euro ter beschikking te stellen voor de organisatie of uitvoering 
van een culturele activiteit of de terbeschikkingstelling van infrastructuur voor een culturele 
activiteit. 35,3 miljoen euro werd daarvoor uitgetrokken. 
Van de culturele activiteitenpremie werd 7,5 miljoen euro van de beschikbare 35,3 miljoen 
euro nog niet gebruikt doordat deze subsidie pas vanaf midden november kon worden aan­
gevraagd. De subsidie slaat op activiteiten die vielen in de periode van 1 september 2020 tot 
31 mei 2021. Het resterende bedrag werd overgedragen naar 2021. 
4.3.9 Mobiliteit en Openbare Werken
De onderstaande tabel overziet de coronamaatregelen in het beleidsdomein MOW.
Tabel 25 - Coronagerelateerde uitgaven in het beleidsdomein MOW (in miljoen euro)
Subsidie regionale luchthavens 2,6 2,3
Subsidie autobus- en autocarsector en taxisector 8,5 7,5
Steun sector deelmobiliteit 0,5 0,4
Compensatie De Lijn 65,5 65,5
Totaal 77,1 75,7
Leningen autobus- en autocarsector en taxisector (ESR-8) 28,0 0,6
Subsidie en leningen autobus- en autocarsector en taxisector
De Vlaamse Regering voorzag niet alleen in overbruggingskredieten voor de autobus ­ en de 
taxisector (respectievelijk 16 en 12 miljoen euro), maar ook in subsidies aan de autobussector 
(8,5 miljoen euro). De leningen waren duidelijk minder populair dan de subsidies: aan de 
autobussector zijn geen leningen toegekend en aan de taxisector slechts 0,6 miljoen euro. De 
autobussector ontving 7,5 miljoen euro subsidies. 
De Lijn
De Lijn kreeg een tegemoetkoming van 7 miljoen euro voor de extra bussen die zij heeft 
ingelegd voor het leerlingenvervoer in het buitengewoon onderwijs. Het voertuigenpark was 
immers niet toereikend om aan de bijkomende vraag te voldoen, waardoor De Lijn bijkomend 
vervoer moest inhuren bij de pachters. De maatschappij betaalde de pachters daarvoor in 
2020 2,3 miljoen euro en verwacht voor de eerste vier maanden van 2021 2 miljoen euro bij­
komende kosten. 
De Vlaamse Regering compenseerde De Lijn voorts voor de minderopbrengsten en meer ­
uitgaven ten gevolge van de crisis. Die compensatie bedroeg in 2020 58,5 miljoen euro. De 
coronacrisis heeft ook operationele minderkosten veroorzaakt, bijvoorbeeld door technische 
werkloosheid (­2,6 miljoen euro), minder leerlingenvervoer (­6,2 miljoen euro) en minder  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   97
exploitanten (­6,7 miljoen euro). De totale operationele minderkosten bedroegen 17,3 miljoen 
euro voor 2020. Deze positieve budgettaire effecten zaten al vervat in de berekening van de 
vereiste compensatie. Uit de eindafrekening van december bleek echter dat de corona­impact 
nog 1,8 miljoen euro hoger lag. De Lijn heeft dat bedrag als vorderingen op de Vlaamse over ­
heid geboekt. 
4.3.10 Landbouw en Visserij
De onderstaande tabel overziet de coronamaatregelen in het beleidsdomein LV.
Tabel 26 - Coronagerelateerde uitgaven in het beleidsdomein LV (in miljoen euro)
Noodfonds sierteelt en aardappelsector 35,0 15,5
Stilligvergoeding visserijsector 1,0 0,1
Exitplan VLAM 0,3 0,3
Totaal 45,3 15,9
Noodfonds sierteelt en aardappelsector
Siertelers moesten door COVID ­19 een deel van hun bloemen en planten vernietigen en aard­
appeltelers kregen een deel van hun bewaaraardappelen niet verkocht en moesten die afvoe ­
ren voor, bijvoorbeeld, vergisting of als dierenvoeder. Daarvoor kende de Vlaamse Regering 35 
miljoen euro toe aan de sector van de sierteelt (25 miljoen euro) en aan de aardappelsector (10 
miljoen euro). In 2020 werd 15,5 miljoen euro uitgekeerd voor 429 aardappelteeltdossiers en 
141 sierteeltdossiers. Daarvan betaalde de Vlaamse overheid er na onderzoek respectievelijk 
404 en 141 van uit. Het geraamde verlies en de gevraagde steun lagen duidelijk lager dan oor ­
spronkelijk ingeschat. Het resterende vastleggingskrediet is naar 2021 overgedragen. 
Stilligvergoeding visserijsector
De visserijsector kon wekelijks een stilligvergoeding aanvragen voor maximaal drie weken in 
de periode van 1 mei 2020 tot 31 augustus 2020. 42 vissers ontvingen in totaal 0,1 miljoen euro 
vergoedingen. 
4.3.11 Andere budgettaire effecten
Bij zijn onderzoek van de rekeningen stelde het Rekenhof vast dat de coronacrisis, los van de 
hierboven besproken maatregelen, ook nog op andere vlakken een budgettaire impact had 
op de inkomsten en uitgaven van de Vlaamse overheid. Het is niet mogelijk een volledig en 
precies overzicht te geven van die impact zonder diepgaand onderzoek van alle uitgaven, maar 
in de onderstaande alinea’s tracht het Rekenhof aan de hand van specifieke voorbeelden toch 
een idee te geven van de mogelijke impact. Gerapporteerde vertragingen in de uitgaven (onder 
meer voor de oplevering van gebouwen) waarvan niet met zekerheid vastgesteld kon worden 
dat ze corona­ gerelateerd waren, heeft het niet in het overzicht opgenomen.
Inkomsten
De COVID ­19­crisis had een impact op de ontvangsten, zowel op de dotaties uit de bijzondere 
financieringswet (BFW) als op de ontvangsten van de gewestbelastingen. De ontvangsten van  98
de opcentiemen werden in 2020 niet beïnvloed door de pandemie, aangezien zij gekoppeld 
zijn aan het aanslagjaar. De ontvangsten 2020 zijn gekoppeld aan het aanslagjaar 2019. De 
eventuele impact op de opcentiemen zal dus in 2021 vastgesteld worden.
De ontvangsten uit de BFW zijn gekoppeld aan de economische parameters (zie tabel 27). 
De tweede begrotingsaanpassing 2020 verminderde de dotaties met 2.115,4 miljoen euro. Dat 
bedrag kan worden beschouwd als de corona­impact op de inkomsten 2020. Uit de economi ­
sche begroting van februari 2021 bleek echter dat de bbp ­evolutie in 2020 minder negatief 
was dan verwacht, waardoor de definitieve impact in 2020 uiteindelijk 1.364,1 miljoen euro 
zou bedragen. Het verschil van 751,3 miljoen euro werd niet meer gecorrigeerd in 2020, maar 
maakt deel uit van de definitieve afrekening in 2021.
Tabel 27 - Ontvangsten uit de BFW (bedragen in miljoen euro)
 Aangepast 
bedrag  
2020 - BA1Aangepast 
bedrag  
2020 -BA2Aangepaste 
begroting 
2020 - BA2 
(incl. afrek. 
2019)Uitvoering 
2020 (incl. 
definitieve 
afrekening 
2019)Definitief 
bedrag 2020Definitieve 
2020
 EB 02/2020 EB 06/2020 EB 02/2021
BBP-evolutie 
Economische 
begroting1,40% -10,60% -10,60%  -6,20%  
CPI-evolutie 
begroting1,10% 0,80% 0,80%  0,74%  
Gewest- en 
gemeenschaps -
middelen BFW 26.251,0 24.135,6 21.124,2 21.124,4 24.887,0 751,3
Impact (t.o.v. 
aangepast 
bedrag BA1) -2.115,4   -1.364,1 751,3
De COVID ­19­crisis had ook een impact op de gewestbelastingen. Het geconsolideerde uit ­
voeringsrapport beschrijft de werkelijk geïnde gewestbelastingen. Die beschrijving maakt 
niet altijd duidelijk wat de precieze corona­impact was. Het rapport toont wel aan dat de 
corona­impact eerder negatief was: ­19,2 miljoen euro op de erfbelasting en ­5,7 miljoen euro 
ontvangsten uit onroerende voorheffing door het verleende betalingsuitstel. De verkeersbe ­
lasting en de belasting op de inverkeerstelling lagen respectievelijk 19,1 en 24,7 miljoen euro 
lager dan verwacht, hoofdzakelijk door een daling van het wagenpark. Wellicht was de pande ­
mie ook daarvan de belangrijkste oorzaak. Het rapport vermeldt een positieve impact op de 
belasting op spelen en weddenschappen (+2,6 miljoen euro), vooral door de online ­markt. De 
ontvangen belasting op automatische ontspanningstoestellen lag dan weer 6,1 miljoen euro 
lager dan wat de tweede begrotingsaanpassing raamde. Mogelijk had de crisis een positieve 
impact op de ontvangsten uit registratierechten, maar die impact kon niet worden geïsoleerd 
van eventuele andere effecten. Volgens de cijfers in het uitvoeringsrapport zou de negatieve 
impact op de gewestbelastingen maximaal 77 miljoen euro bedragen. 
Overige ontvangsten
Ook sommige instellingen zagen een impact van de crisis op hun ontvangsten. Met de cijfers 
uit het uitvoeringsrapport heeft het Rekenhof de onderstaande tabel opgemaakt. Hij houdt  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   99
geen rekening met de terugvorderingen van coronasteun die het Hermesfonds als ontvang­
sten boekte (zie 4.3.2), noch met de al besproken minderontvangsten bij De Lijn (zie 4.3.9). 
Tabel 28 - Impact coronacrisis op de ontvangsten van Vlaamse rechtspersonen en DAB’s 
(in miljoen euro)
Rechtspersonen en DAB’s Impact
DAB Catering en Schoonmaak -5,6
Loodswezen -7,6
VITO -9,0
VRT -11,5
Opera Ballet Vlaanderen -9,2
Andere culturele instellingen -2,6
Tunnel Liefkenshoek -11,5
VEB -4,3
VLM -10,8
Sport Vlaanderen -3,8
Totaal -75,9
Het verkeersveiligheidsfonds boekte bijna 30 miljoen euro ontvangsten minder dan wat de 
aangepaste begroting 2020 raamde door minder ontvangen verkeersboetes. 
Het VIF boekte in 2020 ruim 5 miljoen euro minder ontvangsten dan geraamd. Dat was bijna 
uitsluitend het gevolg van de lagere ontvangsten uit de concessies bij de nevenbedrijven langs 
de autosnelwegen. 
Werkingskosten
Nagenoeg alle entiteiten van de Vlaamse overheid boekten minder werkingskosten dan ver ­
wacht. In veel gevallen gaat het om de uitgaven voor dienstreizen, seminaries en dergelijke, 
die door de crisis niet konden doorgaan. Hoewel de overheidsmaatregelen onmiskenbaar een 
invloed zullen hebben gehad op dergelijke uitgaven, was een deel van deze kredietonderaan­
wending mogelijk niet COVID ­19­gerelateerd. Een aantal instellingen boekte dan weer meer 
werkingskosten voor ICT, onder meer voor de versterkte inzet op digitalisering en thuiswerk. 
De verschillende BBT’s bij de uitvoering tonen een netto positieve impact op het vorderin ­
gensaldo in de grootteorde van niet meer dan 10 miljoen euro. Dat bedrag is waarschijnlijk 
onderschat, gezien niet alle BBT lagere uitgaven expliciet koppelden aan de coronacrisis. 
Subsidies
De meeste subsidies die de Vlaamse overheid toekent, werken met een voorschot op grond van 
het ingediende project en een afrekening in functie van de ingediende financiële en inhou­
delijke verantwoording. Aangezien de gesubsidieerde activiteiten door de uitgevaardigde 
maatregelen vaak niet konden doorgaan, riskeerden de gesubsidieerde organisaties financi ­
ele problemen. In het begin van de crisis besliste de Vlaamse Regering subsidiebegunstigden 
die kosten maakten voor een activiteit die niet of maar beperkt kon plaatsvinden, toch de 
beloofde middelen te verstrekken, uiteraard binnen de perken van de toegekende subsidie en 
rekening houdend met de subsidievoorwaarden. Het Rekenhof kan onmogelijk de financiële 
impact van deze beslissing inschatten, maar aangezien de begroting in deze middelen al had 
voorzien, betekenden zij geen meerkosten voor de Vlaamse overheid.  100
Toerisme Vlaanderen
Toerisme Vlaanderen inde in 2020 geen pacht bij de jeugdherbergen. Daardoor derfde het 
1,2 miljoen euro inkomsten, waar echter geen daling van de uitgaven tegenover stond. Dat was 
wel het geval voor het wegvallen van de inkomsten van webshops, opleidingen en dergelijke. 
De begroting raamde die inkomsten op ongeveer 2 miljoen euro, maar zij bleven beperkt tot 
0,2 miljoen euro. Aan uitgavenzijde had de COVID ­19­crisis een matigend effect: Toerisme 
Vlaanderen liet 24,6 miljoen euro uitgavenkredieten ongebruikt door de annulatie van events 
en congressen.
Flanders Investment and Trade
Door de veiligheidsmaatregelen gingen vanaf maart geen grote acties (internationale beurzen, 
events, zendingen,…) meer door. FIT gaf daardoor 5,2 miljoen euro minder uit dan verwacht 
en boekte 2,3 miljoen euro minder ontvangsten (bijdragen in de kosten door deelnemende 
bedrijven).
Agentschap Integratie en Inburgering
In 2020 kenden twee subsidiebesluiten zogenaamde asielmiddelen  toe aan het Agentschap 
Integratie en Inburgering . Het eerste besluit voorzag in een voorschot van 4,6 miljoen euro. 
Het tweede verhoogde dit bedrag naar aanleiding van de coronacrisis met 4,7 miljoen euro 
tot 9,3 miljoen euro. In principe bepaalde de reële evolutie van de inburgeringscontracten of 
NT2­intakegesprekken van het lopende jaar het bedrag in het tweede besluit. Het is onmo ­
gelijk te bepalen welke impact de coronacrisis had op het aantal afgesloten inburgeringscon­
tracten en het aantal intakegesprekken NT2. Het Rekenhof kon dan ook niet nagaan of de 
bijkomende middelen terecht een coronastempel kregen. 
WSE – Vlaams zorgkrediet en aanmoedigingspremies
De uitgaven voor het zorgkrediet (gewest en gemeenschap samen) en voor aanmoedigings ­
premies lagen in de periode juni­ oktober 2020 respectievelijk 1,3 en 2,1 miljoen euro lager dan 
in 2019. Nogal wat mensen hebben hun zorgkrediet tijdelijk stopgezet om te genieten van het 
financieel voordeliger corona­ ouderschapsverlof dat de federale regering heeft ingevoerd. Dat 
resulteerde ook in 0,4 miljoen euro terugbetalingen door mensen die hun zorgkrediet retro ­
actief omzetten in corona­ ouderschapsverlof of doordat aanmoedigingspremies niet gecom­
bineerd konden worden met corona­ ouderschapsverlof.
CJSM
De inkomsten in de centra, van de Vlaamse Trainersschool en uit sportpromotionele activitei­
ten waren lager dan begroot doordat tal van activiteiten niet konden doorgaan door de coro ­
nasituatie. Van de 12 miljoen euro geraamde inkomsten werd maar 7,7 miljoen euro werkelijk 
ontvangen (waarvan 0,8 miljoen euro subsidies van Toerisme Vlaanderen als steunmaatregel 
voor jeugdverblijven).
Het Kunsthuis plaatste zijn contractuele personeel door de coronamaatregelen op tijdelijke 
werkloosheid. Daardoor moest de sociale zekerheid een aanzienlijk deel van de personeels ­
kosten dragen. De instelling besliste wel een opleg te betalen tot 85% van het normale loon. 
De minderuitgave bedroeg bijna 9,5 miljoen euro. Het Kunsthuis ontving ondertussen wel de 
volledige dotatie. Het boekte ook 3,3 miljoen euro minder ontvangsten uit de taks ­shelterre ­
geling voor podiumkunsten.  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   101
Bij de VRT gaf door het uitstel van de Olympische Spelen en het Europees Kampioenschap 
Voetbal 2,7 miljoen euro minder uit dan begroot. Deze productiekosten verschuiven naar 2021.
MOW – uitvoering van overheidsopdrachten
De bouwsector ondervond veel hinder van de overheidsmaatregelen, waardoor sommige 
bedrijven in de problemen dreigden te geraken. De Vlaamse Regering steunde de bedrijven 
die met overheidsopdrachten aan het werk waren, onder andere door geen vertragings boetes 
op te leggen en de facturen sneller te vereffenen. Voorlopig is er nog geen raming van de 
budget  taire impact van deze beslissing. 
Lantis ontving voor zeven werven melding van onvoorziene omstandigheden. Tot op heden 
dienden aannemers echter nog geen concrete, onderbouwde vorderingen in. De opdracht ­
nemers meldden wel al 27 miljoen euro geschatte meerkosten. Een federaal wetsvoorstel ligt 
ter tafel om de schadevergoeding te beperken, afhankelijk van de grootte van het werk en het 
restant van de uitvoering. Dat zou bij Lantis de meerkosten kunnen beperken tot ongeveer 
3 miljoen euro.
WVG
Los van de coronamaatregelen vertoonden een aantal uitgavenposten van het beleidsdomein 
WVG een coronagerelateerde onderaanwending. Zo gebruikte het VAPH 1,3 miljoen euro 
minder voor vergoedingen voor multidisciplinaire verslagen, alsook 4,3 miljoen euro voor de 
financiering van hulpmiddelen en reiskosten in het kader van schoolopleidingen. De VSB liet 
6,8 miljoen euro van het begrotingsartikel mobiliteit en hulpmiddelen onaangewend. 
4.3.12 Conclusies
De COVID ­19­crisis had een grote budgettaire impact op de Vlaamse overheid. Door de diver ­
siteit van de genomen maatregelen spreidde die impact zich uit over alle beleidsdomeinen. 
De rekening 2020 maakt het niet mogelijk de totale budgettaire impact van de crisis precies 
vast te stellen. 
De Vlaams minister van Financiën en Begroting stelde in het Vlaams Parlement dat de kosten 
van de maatregelen over 2020 opliepen tot 3.227,9 miljoen euro. Het Rekenhof raamt dat cijfer 
op 3.334,9 miljoen euro, er ook rekening mee houdende dat sommige beleidsdomeinen eigen 
middelen hebben ingezet. De raming is enerzijds nauw verbonden met de wijze waarop de 
Vlaamse begroting de kosten van de maatregelen heeft opgevolgd: zij hield alleen rekening 
met de basisallocaties die effectief naar de COVID ­19­crisis verwezen. Zij rekende dus uitga­
ven waarvoor de basisallocatie om gelijk welke reden niet verwees naar COVID ­19, niet mee, 
evenmin als de uitvoeringscijfers van de rechtspersonen die niet opgenomen zijn in Orafin. 
Ook de budgettaire impact die niet verbonden was met specifieke coronamaatregelen ontbrak 
in de raming. Op de kosten van de werking van de Vlaamse overheid zelf bleek de corona­
impact eerder positief te zijn. Een screening van de BBT’s bij de uitvoering leverde een netto 
positieve bijdrage aan het vorderingensaldo van niet meer dan 10 miljoen euro op. 
Op de inkomsten van de Vlaamse overheid was de impact van de crisis negatief. Niet alleen 
de ontvangsten uit de bijzondere financieringswet lagen veel lager (­2.115 miljoen euro), ook 
de gewestbelastingen werden negatief beïnvloed (tot ­77 miljoen euro). Ook diverse instellin­
gen derfden eigen ontvangsten, die zij weliswaar in een aantal gevallen konden compenseren  102
met lagere uitgaven. Volgens de BBT bij de uitvoering zou de impact op de eigen ontvangsten 
110,9 miljoen euro bedragen. 
Los van de diverse andere budgettaire effecten, kan de budgettaire impact voor het eerste jaar 
van de coronacrisis voor de Vlaamse overheid geraamd worden op ruim 5,6 miljard euro. Het 
betreft zowel de kosten van de maatregelen (3,3 miljard euro), als de impact op de ontvangsten 
(2,3 miljard euro, exclusief de positieve afrekening van 750 miljoen euro, die in 2021 volgt).
Uit de coronaprovisie is 3.503 miljoen euro herverdeeld. De effectieve uitgaven lagen ongeveer 
275 miljoen euro lager. In principe zou het overschot moeten terugvloeien naar de algemene 
middelen, maar dat is niet overal geschied. In een aantal beleidsdomeinen werd het overschot 
overgedragen naar het volgende boekjaar. Het is niet duidelijk of die middelen zo het meest 
efficiënt worden ingezet. 
De budgettaire weerslag van de crisis beperkt zich ten slotte niet tot 2020. Niet alleen zal een 
deel van de maatregelen die in 2020 werden genomen, nog kosten veroorzaken in 2021, ook 
volgden in 2021 een reeks bijkomende maatregelen (of werden bestaande maatregelen ver ­
lengd) om de gevolgen van de aanhoudende crisis op te vangen. Rekening houdend met de 
beslissingen tot en met 28 mei, bedragen de kosten van die bijkomende maatregelen voorlopig 
1,5 miljard euro. De potentiële budgettaire impact van de toegekende waarborgen en leningen 
mag evenmin uit het oog verloren worden. Die zal zich pas in de volgende jaren manifesteren 
en zou, afhankelijk van de mate waarin de economie zich herstelt, aanzienlijk kunnen zijn. 
4.4  Opvolging beleidsintenties
Sinds de begrotingscyclus 2020 bevat de rekening ook een omvangrijk hoofdstuk met beleids ­
informatie, in de vorm van de beleids ­ en begrotingstoelichtingen bij de uitvoering. Het reke ­
ningenrapport volgt die beleidsinformatie ook op (zie 4.1). Het Rekenhof volgt bovendien ook 
op regelmatige basis een aantal beleidsintenties op, onder andere uit het regeerakkoord. In 
dit rapport verstrekt het korte toelichtingen bij twee, al gerealiseerde beleidsintenties uit het 
regeerakkoord. 
4.4.1 Werkingsmiddelen kleuter ­ en lager onderwijs
Het regeerakkoord herhaalde het engagement de werkingsmiddelen van het kleuter ­ en het 
lager onderwijs gelijk te schakelen. Het kleuteronderwijs had te kampen met een historische 
onderfinanciering in vergelijking met het lager onderwijs. Kleuterscholen ontvingen 33% 
minder werkingsmiddelen, omdat ervan uitgegaan werd dat kleuters maar twee derde van de 
tijd effectief naar school gaan. 
Om deze scheeftrekking recht te zetten, voorzag de begrotingsopmaak 2020 in bijkomende 
werkingsmiddelen: 70 miljoen euro voor het gewoon basisonderwijs en 1 miljoen euro voor 
het buitengewoon basisonderwijs. Daardoor kan het basisonderwijs87 eenzelfde wegingscoëf ­
ficiënt en eenzelfde puntenaantal toekennen aan een kleuter als aan een lagereschoolkind, 
waardoor de financiering per kind nu identiek is. De voorziene middelen werden integraal 
uitgegeven. 
87 Het basisonderwijs omvat zowel het kleuteronderwijs als het lager onderwijs. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   103
4.4.2 Nieuwe financieringsinstrumenten voor gemeenten 
Het regeerakkoord voorzag in twee nieuwe subsidiestromen naar de lokale besturen, die de 
gemeenten vrij kunnen inzetten. Het programmadecreet van 20 december 2019 voerde beide 
stromen in. Met de eerste subsidiestroom wil de Vlaamse Regering de druk op de gemeentelijke 
financiën door de enorme stijging van de geraamde responsabiliseringsbijdrage pensioenen 
opvangen. Ieder lokaal bestuur ontvangt het equivalent van 50% van de responsabiliserings ­
bijdrage. Zo wil de regering de lokale besturen ademruimte geven om verder te investeren op 
een voldoende hoog niveau. Met de tweede subsidiestroom wil de Vlaamse Regering gemeen­
ten met veel open ruimte, die relatief minder middelen uit het Gemeentefonds ontvangen, 
extra steunen in het licht van haar inzet op het behoud van de open ruimte.
Deze nieuwe financieringen zijn nauw verbonden met de financiering uit het Gemeentefonds, 
maar maken er strikt wettelijk gezien geen deel van uit. De overname van de responsabili ­
seringbijdrage vond vanaf 2020 onmiddellijk plaats zoals voorzien. De daarvoor geraamde 
middelen lopen op van 130 miljoen euro in 2020 tot 283 miljoen euro in 2024. Dat komt neer 
op een jaarlijkse gemiddelde groeivoet van 21%. Ook na 2024 zal de subsidiestroom de evo ­
lutie van de responsabiliseringsbijdrage blijven volgen. De compensatie betekent een nieuwe 
financieringsstroom van 5,2% ten opzichte van het totaal van de klassieke middelen uit het 
Gemeentefonds. Tussen de verschillende gemeenten zal deze financiering sterk verschillen.
De nieuwe financiering van open ruimte wordt gefaseerd ingevoerd en zal in 2024 op kruis ­
snelheid komen. Het totale budget ervan zal dan 124 miljoen euro bedragen. Nadien zal 
dat budget jaarlijks stijgen met 3,5% (eenzelfde groeivoet als die van het Gemeentefonds). 
Vergeleken met het totale budget van het Gemeentefonds, betekent dat een nieuwe financi ­
ele stroom van 2,9% (in 2024), maar voor specifieke gemeenten zal die oplopen tot 12% extra 
overheidsmiddelen. 
4.5 Problematiek van de wachtlijsten
4.5.1 Inleiding
Door grote dienstverleningsnoden, gecombineerd met een tekort aan middelen, kampen 
diverse beleidsdomeinen met wachtlijsten. Het concept wachtlijst dekt verschillende ladin­
gen. Sommige sectoren, zoals de sociale huisvesting of erfgoedpremies, kennen een wachtlijst 
in de klassieke zin van het woord, waarbij mensen recht hebben op een bepaalde overheids ­
dienst, maar door de beperkte middelen geregistreerd worden als wachtend op die dienst. In 
andere sectoren, zoals de woonzorgcentra, is dan weer sprake van een vooraf vastgestelde pro ­
grammering, die in functie van de beschikbare middelen ingevuld wordt. In dit geval wordt 
er geen centrale wachtlijst bijgehouden, maar mogelijk zijn er wel wachtlijsten bij individuele 
woonzorgcentra. 
Het Rekenhof onderzocht de wachtlijstsituatie, de bijhorende beleidsinitiatieven en de begro ­
tingsinspanningen 2020 in de sectoren van de sociale huurwoningen, de erfgoedpremies, de 
woonzorgcentra, de jeugdhulp en de scholeninfrastructuur. Dit onderzoek had niet de bedoe ­
ling een volledig overzicht te bieden88.
88 Ook de thematische audit Crisisjeugdhulp - analyse van niet-beantwoorde hulpvragen (april	 2018)	behandelde 	dit	thema. 104
4.5.2 Wachtlijst sociale huurwoningen
Stand van zaken
Eind 2019 verhuurden of onderverhuurden sociale huisvestingsmaatschappijen (SHM), het 
Vlaams Woningfonds en sociale verhuurkantoren (SVK) in het Vlaams Gewest 169.823 sociale 
huurwoningen. De SHM beheerden 92,6% van deze sociale huurwoningen, SVK 6,9% en het 
Vlaams Woningfonds 0,5%. Ook lokale besturen verhuren sociale woningen. In 2019 ging het 
om ongeveer 2.000 woningen.
De vraag naar een sociale huurwoning is echter veel groter dan het beschikbare aanbod. Eind 
201989 stonden 153.510 gezinnen op de wachtlijst voor een sociale woning en waren er 57.230 
kandidaat ­huurders voor een SVK ­woning. 36.530 kandidaat ­huurders stonden op beide 
wachtlijsten. De gemiddelde wachttijd voor een sociale huurwoning bedroeg 1.200 dagen. 
Wie een SVK ­woning toegewezen kreeg, mocht ook blijven staan op een SHM­lijst. Ook wie 
een SHM­ woning toegewezen kreeg, mag blijven staan op de wachtlijst bij andere SHM’s en 
mag zich zelfs opnieuw inschrijven voor dezelfde SHM. Minstens elke twee jaar vindt een 
actualisatie van de wachtlijsten plaats, waarbij nagegaan wordt of de inschrijvingen behouden 
mogen blijven. Iemand kan weliswaar meer dossiers hebben bij verschillende SHM, maar 
de wachtlijstcijfers steunen op de rijksregisternummers en bevatten een naam dus maar één 
keer. In het geval van een echtpaar dat een gezin vormt, kunnen beide partners ingeschreven 
zijn, zodat voor het gezin twee aanvragen kunnen lopen. Er is immers geen garantie dat de 
gezinsvorming blijft.
Volgens een studie van het Steunpunt Wonen zouden eigenlijk 250.000 huishoudens in aan­
merking komen voor een sociale huurwoning. Niet iedereen die in aanmerking komt voor een 
sociale huurwoning, vindt immers de weg naar de wachtlijst. Het Vlaams beleid probeert dat 
te verhelpen door: 
• een zo toegankelijk mogelijke uitleg op de websites van de VMSW en de andere woonactoren;
• een centraal inschrijvingsregister voor de sociale woonactoren;
• fusies tussen de woonactoren, zodat elke gemeente maar één woonmaatschappij over ­
houdt, wat het voor de aanvragers overzichtelijker maakt.
Hoewel er tussen 2015 en 2019 jaarlijks gemiddeld 2.600 nieuwe woningen bijkwamen, bleef 
ook de wachtlijst sterk stijgen (zie de onderstaande grafiek). Het aantal gezinnen op de wacht ­
lijst steeg van 120.504 eind 2014 tot 153.510 eind 2019 (+33.006). De beleidsevolutie verklaart 
die stijging gedeeltelijk. In 2014 verhoogde de inkomensgrens om in aanmerking te komen 
voor een sociale huurwoning met 13%. Ook de introductie van een huurpremie voor wie vier 
jaar op de wachtlijst staat, heeft geleid tot meer aanmeldingen. De belangrijkste oorzaak voor 
de stijgende wachtlijst is echter het beperkte sociale huuraanbod, in combinatie met de ver-
dunning  van de huishoudens (meer kleinere gezinnen, meer echtscheidingen).
Het tekort aan sociale huurwoningen heeft ook een impact op de Vlaamse begroting, via de 
automatische toekenning van de huurpremie. De grafiek toont ook de evolutie van de huur ­
premie. Die vertoont een sterk stijgende trend, in functie van de stijgende aantallen op de 
wachtlijst en de stijgende wachttijden. In 2020 is 32,7 miljoen euro huurpremies uitbetaald, 
89 De statistieken over 2020 zullen pas op 30 juni 2021 beschikbaar zijn. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   105
tegenover 26,2 miljoen euro in 2019. De stijging in 2020 vergt wel nuancering, aangezien in 
2019 de regelgeving aangepast werd, waardoor de gemiddelde huurpremie met 20% steeg.
Figuur 4 - Evolutie van de wachtlijst sociale huurwoningen  - 
120. 504 117. 681137. 177 135. 500153. 910 153. 510
34.684 32.81345.060 46.44860.136 57.230
01.0002.0003.0004.0005.0006.0007.0008.000
020.00040.00060.00080.000100. 000120. 000140. 000160. 000180. 000
2014 2015 2016 2017 2018 2019Wachtlijst sociale huurwoningen
aantal personen op wachtlijst SHM (linkerschaal)
aantal personen op wachtlijst SVK (linkerschaal)
aantal toekenningen huurpremie (rechterschaal)
opgeleverde sociale huurwoningen (rechterschaal)
bijkomende SVK woningen (rechterschaal)
Bron: VMSW
Beleidsinitiatieven
Jaarlijks investeert de Vlaamse overheid belangrijke sommen in de realisatie van sociale huur ­
woningen. Ook het regeerakkoord 2019­2024 bevat de intentie dat te blijven doen. Het hand­
haafde het investeringsvolume van 2019, aangepast aan de ABEX ­index. De grafiek toont de 
extra woningen die jaarlijks ter beschikking kwamen op de sociale huurmarkt (gehuurd door 
een SVK of opgeleverd bij een SHM). Voor de SVK steeg dat aantal licht sinds 2015; bij de SHM 
is de trend sinds 2016 eerder stabiel. 
Daarbuiten voorziet het relanceplan Vlaanderen Veerkracht  eenmalig in 250 miljoen euro 
extra kredieten voor de bouw en renovatie van sociale huurwoningen: 100 miljoen euro voor 
nieuwbouw (goed voor ongeveer 400 woningen), 100 miljoen euro voor renovatie en 50 mil­
joen euro voor projectoproepen aan private ontwikkelaars. Dat doet het budget stijgen met 
29% ten opzichte van 2019 en 2020. In aantal woningen zou dat voor de hele legislatuur jaar ­
lijks 627 extra SVK ­woningen opleveren bovenop de 8.612 huurwoningen die er volgens het 
groeipad voor de sociale woningen in de periode 2021­2024 bijkomen. 
De vergelijking van de planningscijfers met die van de wachtlijst wijst echter uit dat het 
onevenwicht tussen vraag en aanbod op de sociale huurmarkt zal blijven bestaan en dat de 
wachtlijst waarschijnlijk zelfs zal toenemen.  106
Begrotingsuitvoering 2020
De begroting van het Agentschap Wonen­ Vlaanderen ondersteunt de SVK vooral met sub ­
sidies voor personeels ­ en werkingskosten. Zij bevatte voor 2020 26,9 miljoen euro vereffe ­
ningskredieten, waarvan 25,9 miljoen euro effectief is vereffend. 3,7% bleef dus ongebruikt. 
In 2020 werden daarmee 689 extra SVK ­woningen in gebruik genomen. Het aantal kandidaat ­
huurders op de wachtlijst voor een woning bij een SVK is ondertussen echter verder gestegen 
tot 72.645.
Vlaanderen financiert de bouw van sociale huurwoningen door SHM en andere sociale woon ­
actoren vooral met de zogenaamde FS3­leningen langs de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal 
Wonen. Eind 2020 had de VMSW 9,6 miljard euro leningen voor sociale woningbouw uit ­
staan, 461,9 miljoen euro meer dan het leningensaldo van eind 2019. In het begrotingsjaar 
2020 heeft de VMSW bij Vlaanderen 800 miljoen euro geleend. De totale Vlaamse schuld voor 
de sociale huisvesting (VMSW, VWF en erkende kredietmaatschappijen) bedroeg eind 2019 
8.729 miljoen euro, waarvan 7.104 miljoen euro schulden in het kader van de sociale huis­
vesting die de Vlaamse overheid heeft gewaarborgd. 
Met deze middelen kan de VMSW FS3­leningen toekennen aan de SHM. In 2019 leende de 
VMSW 900 miljoen euro van de Vlaamse overheid. Het investeringsvolume uit 2019 (833 mil­
joen euro) werd doorgetrokken in 2020 en geïndexeerd met de ABEX ­index. Dat bracht het 
FS3­investeringsvolume in 2020 op 843 miljoen euro. Dat volume was niet louter bedoeld voor 
nieuwbouw, maar ook voor andere investeringen, zoals de renovatie van sociale woningen en 
grondaankopen. In 2020 werden 2.813 bijkomende sociale huurwoningen gerealiseerd. 
Conclusie en aanbeveling
Gelet op de grote nood aan bijkomende sociale huurwoningen en door de beperkte stijging 
van de middelen voor de bouw van nieuwe woningen, zal de wachtlijst blijven groeien. De 
wachtlijstenproblematiek in de sociale huisvesting zal in de nabije toekomst niet opgelost 
zijn. De Vlaamse Regering zal andere instrumenten dan het aanbieden van een sociale huur ­
woning in overweging moeten nemen.
4.5.3 Wachtlijst erfgoedpremies
In de afgelopen jaren is een belangrijke achterstand ontstaan in de verwerking en uitbetaling 
van subsidiedossiers voor de restauratie en het onderhoud van beschermd erfgoed. Op 31 
december 2019 bevatte de wachtlijst voor premies 467 dossiers, goed voor een totaal aange ­
vraagd subsidiebedrag van 258,2 miljoen euro. Eind december 2020 stonden er 485 dossiers 
op de wachtlijst, voor in totaal 255,7 miljoen euro. In de laatste jaren heeft Vlaanderen een 
inhaalbeweging ingezet; in 2015 stonden immers nog 604 dossiers op de wachtlijst, voor in 
totaal 375,9 miljoen euro subsidies. Het merendeel van de dossiers op de wachtlijst werd eind 
2014 ontvankelijk verklaard, naar aanleiding van de grote instroom aan aanvragen die nog wil­
den gebruik maken van de oude regeling vóór de inwerkingtreding van het onroerenderfgoed­
decreet (1 januari 2015). Sinds midden 2017 kwamen een aantal dossiers met erfgoedpremies 
volgens de bijzondere procedure op de wachtlijst terecht.  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   107
Figuur 5 - Evolutie van de wachtlijst voor erfgoedpremies
604
518
456429467485
375, 9
326, 9
249, 2 242, 5258, 2 255, 7
0100200300400500600700
2015 2016 2017 2018 2019 2020Wachtlijst erfgoedpremies
aantal dossiers bedrag (miljoen euro)
Bron: monitor onroerend erfgoed
Door de achterstand moeten investeringsdossiers soms jaren wachten tot er geld beschikbaar 
is, wat de staat van het onroerende erfgoed niet ten goede komt. De wachttijd voor dossiers 
evolueerde van 42 maanden in 2015 tot 75 maanden in 2020. Bovendien bemoeilijkt de achter­
stand het inspelen op opportuniteiten. 
Beleidsintenties
De Vlaamse Regering heeft de ambitie om tijdens de huidige beleidsperiode de bestaande 
wachtlijst af te bouwen. Ze past daarvoor drie pistes toe:
• Opschorting voor onbepaalde tijd van de mogelijkheid een erfgoedpremie volgens de bij­
zondere procedure of een meerjarenovereenkomst aan te vragen90. 
• Bijsturing van de premieregels om een evenwicht te bereiken tussen de financiële behoef ­
ten van de eigenaars en de budgettaire mogelijkheden en vervanging van de erfgoedpre ­
mies volgens de bijzondere procedure en de meerjarenovereenkomsten door een systeem 
van jaarlijkse open oproepen91.
• De inzet van extra middelen: de meerjarenraming 2019­2024 voorziet in 80 miljoen euro 
extra (waarvan 10 miljoen euro vanaf 2020) en het relanceplan Vlaamse Veerkracht  voegt 
daar eenmalig nog 100 miljoen euro aan toe, gespreid over 2021 en 2022. Het jaarlijks bud ­
get vóór deze verhogingen bedraagt 85 miljoen euro. 
Rekening houdend met het jaarlijks budget van ongeveer 95 miljoen euro en de boven­
genoemde extra budgetten, bedraagt de totale, geplande, budgettaire marge voor de reste ­
rende periode 2021­2024 van de legislatuur in principe 510 miljoen euro. 
90 Besluit van de Vlaamse Regering van 16 oktober 2020 tot wijziging van de aanvraagprocedures in het onroerenderf -
goedbesluit voor erfgoedpremies bijzondere procedure en voor meerjarenpremieovereenkomsten
91 Besluit van de Vlaamse Regering van 11 december 2020 tot wijziging van het onroerenderfgoedbesluit van 16 mei 2014 
wat betreft de aanvraagprocedures voor toelatingen, beheersovereenkomsten, erfgoedpremies, onderzoekspremies 
en meerjarenpremieovereenkomsten. 108
De BBT onroerend erfgoed voor 2021 raamt de kostprijs voor de lopende meerjarenpremie ­
overeenkomsten92 op 84,8 miljoen euro voor de periode 2021­2024. Voor de erfgoedpremie 
volgens de standaardprocedure raamde zij voor 2021 30 miljoen euro, rekening houdend met 
een hogere betoelaagbare grens van de werken. Als laatstvermeld (deel)budget ook de drie 
volgende jaren aanhoudt, zullen de in te schrijven vastleggingskredieten voor beide premies ­
oorten in de beleidsperiode samen 205 miljoen euro bedragen, ongeveer 40% van de boven­
genoemde budgettaire marge.
Daar bovenop kondigde de website van onroerend erfgoed aan dat in de periode 2021­2023 
voor 108,5 miljoen euro projectoproepen zullen plaatsvinden. Op 2 april 2021 besliste de 
Vlaamse Regering met de middelen van het relanceplan in 2021 de wachtlijst af te bouwen 
(32 miljoen euro) en in 2022 een projectoproep te lanceren binnen de bestaande premiepro ­
cedures (15 miljoen euro). Bovendien zal zij ook inzetten op de ondersteuning van specifieke 
voorbeeldprojecten. De wachtlijst voor erfgoedpremies was op 28 januari 2021 al opgelopen 
tot 281,5 miljoen euro subsidieaanvragen93. 
Gelet op de voorziene middelen voor de meerjarige premieovereenkomsten en het vooropge ­
stelde budget voor de projectoproepen, zal het niet mogelijk zijn de wachtlijst in de huidige 
legislatuur volledig weg te werken, tenzij er middelen bijkomen of het budget voor de stan­
daardpremies afgebouwd wordt.
De initiële begroting 2020 voorzag in 96,7 miljoen euro vastleggingskredieten en 89 miljoen 
euro vereffeningskredieten. De tweede begrotingsaanpassing heeft dat verhoogd tot respec­
tievelijk 99,6 en 93,3 miljoen euro. De toegekende middelen zijn volledig benut. 
De Vlaamse Regering tracht ook met erfgoedleningen tegemoet te komen aan de vraag naar 
financiële middelen voor investeringen in erfgoed. Sinds 2016 voorziet zij daarvoor jaarlijks in 
7 miljoen euro vastleggingskredieten en zij draagt de niet aangewende kredieten elk jaar over. 
Die overdracht was eind 2020 opgelopen tot 24,0 miljoen euro. Sinds de start van het concept 
is dus slechts 11,1 miljoen euro erfgoedleningen toegekend.
Conclusie
De meerjarenbegroting voorziet in onvoldoende middelen om de ambitie van de Vlaamse 
minister te kunnen verwezenlijken: de wachtlijst onroerend erfgoed wegwerken en meer dan 
100 miljoen euro projectoproepen doen. Ofwel zullen bijkomende middelen nodig zijn, ofwel 
zal er weinig ruimte overblijven voor premies volgens de standaardprocedure.
4.5.4 Uitbreidingsbeleid woonzorgcentra
De opeenvolgende regeringen hebben aanzienlijke middelen geïnvesteerd in de sector van de 
woonzorgcentra, enerzijds omdat er bij een aantal woonzorgcentra plaatsgebrek vastgesteld 
92 Dat betreft eerder grote projecten (minstens 5 miljoen euro exclusief btw) met een uitvoeringstermijn over verschei-
dene jaren.
93	 Mogelijk	was	opnieuw	sprake	van	een	aanzuigeffect	door	de	aangekondigde	wijzigingen	aan	de	regelgeving.	 REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   109
werd, anderzijds omdat de zogenaamde babyboomgeneratie binnen afzienbare tijd zorgbehoe ­
vend zal worden. Zo heeft de vorige legislatuur 9.619 bijkomende woongelegenheden gepland 
en is het de bedoeling om in deze legislatuur nog eens in 5.018 woongelegenheden te voorzien. 
Om de bijkomende capaciteit te plannen en te verdelen over Vlaanderen, wordt gewerkt met 
een programmatie per gemeente, in functie van de demografische noden. Woonzorgcentra 
kunnen maar een voorafgaande vergunning voor woongelegenheden krijgen als die in de pro ­
grammatie passen. 
Initiatiefnemers die houder zijn van een voorafgaande vergunning voor woongelegenheden 
waarvoor ze een erkenning willen aanvragen, moeten een erkenningskalender indienen. Zij 
kunnen ook kiezen voor een omzettingskalender, waarmee ze hun voorafgaande vergunning 
kunnen omzetten als 80% van het programmacijfer voor het werkingsgebied ingevuld is. Dat 
kan gaan om een omzetting naar een andere zorgvorm, zoals een erkenning als dienst voor 
gezinszorg en aanvullende thuiszorg of de subsidiëring van een lokaal dienstencentrum, of 
om een omzetting naar een planningsvergunning voor bijkomende erkenning van woon­
gelegenheden. 
Het agentschap Zorg en Gezondheid (AZG) onderzoekt of de erkenning of omzetting in het 
gevraagde trimester mogelijk is binnen de maximale erkennings ­ of omzettingscapaciteit 
(zie de onderstaande tabel) en de voorziene begrotingskredieten voor het jaar. Als er te veel 
aanvragen zijn voor een trimester worden prioriteitscriteria toegepast. De administrateur ­
generaal van het AZG beslist over de erkennings ­ en omzettingskalender. Hij kan ook uitstel 
verlenen naar een later trimester.
Tabel 29 - Maximale erkenningscapaciteit woongelegenheden 2020-2025
Jaartal Maximale erkenningscapaciteit 
woongelegenheden  
woonzorgcentra (WZC)Maximale erkennings-
capaciteit woongelegenheden 
centra voor kortverblijf (CVK)Maximale 
omzettings-
capaciteitTotaal
2020 599 47 599 1.245
2021 599 46 599 1.244
2022 599 46 599 1.244
2023 599 46 599 1.244
2024 599 22 599 1.220
2025 598 0 512 1.100
Bron: BVR 19/10/18 tot vaststelling van de regels voor het verlenen van een erkennings- of omzettingskalender 
en tot wijziging van de regels voor de voorafgaande vergunning
Aangezien de erkennings ­ en omzettingskalender tot en met 2025 is vastgelegd, kunnen tot 
dan geen ontvankelijke aanvragen van voorafgaande vergunning worden ingediend die een 
verdere invulling van de programmatie impliceren. 
Het AZG kan de woongelegenheden die als WZC erkend zijn, een bijkomende erkenning  ver­
lenen voor de opname van zwaar zorgbehoevende ouderen94. Een WZC met woongelegenhe ­
den met een bijkomende erkenning ontvangt langs de basistegemoetkoming voor zorg (BTZ) 
daarvoor een hogere overheidsfinanciering, maar moet ook voldoen aan specifieke en zwaar ­
dere zorgpersoneelsnormen. De aanwerving van extra zorgmedewerkers moet de werkdruk 
94 Het maximum aan toe te kennen bijkomende erkenningen wordt vastgelegd bij besluit van de Vlaamse Regering. Eind 
2020 kunnen er maximum 53.432 erkenningen voor zwaar zorgbehoevenden zijn. 110
van het zorgpersoneel doen dalen. De extra overheidsfinanciering moet de zorg voor de bewo ­
ners beter betaalbaar maken.
De onderstaande grafiek95 toont een stijging van het aantal bewoners met een zwaar zorg­
profiel96 dat in een woongelegenheid zonder bijkomende erkenning verblijft. 
Figuur 6 - Evolutie aantal bewoners met een zwaar zorgprofiel in woongelegenheden 
WZC zonder bijkomende erkenning 2010-2019
 02,0004,0006,0008,00010,00012,00014,000
2010/TR1
2010/TR2
2010/TR3
2010/TR4
2011/TR1
2011/TR2
2011/TR3
2011/TR4
2012/TR1
2012/TR2
2012/TR3
2012/TR4
2013/TR1
2013/TR2
2013/TR3
2013/TR4
2014/TR1
2014/TR2
2014/TR3
2014/TR4
2015/TR1
2015/TR2
2015/TR3
2015/TR4
2016/TR1
2016/TR2
2016/TR3
2016/TR4
2017/TR1
2017/TR2
2017/TR3
2017/TR4
2018/TR1
2018/TR2
2018/TR3
2018/TR4
2019/TR1
2019/TR2
Bron: nota aan de VR bij het ontwerp-BVR van 10 juli 2020
De minister kondigde in zijn beleidsnota een verdere aangroei aan van de woonzorgcentra en 
centra voor kortverblijf (WZC/CVK) voor de periode 2020­2025 op basis van de erkennings ­ 
en omzettingskalender. Deze kalender voorziet in 5.018 bijkomende woongelegenheden. Het 
AZG zal via de omzettingskalender 2020­2025 ook 1.869 bijkomende erkenningen toekennen. 
In de middelen die nodig zijn voor de erkennings ­ en omzettingskalender, wordt voorzien in 
het reguliere budget. 
Daarbuiten voorziet de meerjarenraming 2019­2024 in jaarlijks uitbreidingsmiddelen, die 
oplopen tot 140 miljoen euro in 2024. Deze bijkomende middelen dienen hoofdzakelijk voor 
de opvang van de hogere zorgzwaarte en een vermindering van de werkdruk, grotendeels door 
bijkomende erkenningen. Ook het zesde Vlaams intersectoraal akkoord (VIA ­6) heeft bij­
komende middelen beloofd om de zorgzwaarte en de werkdruk aan te pakken. Het gaat om 
102 miljoen euro op jaarbasis, waarmee de personeelsnormen van de woongelegenheden met 
bijkomende erkenning zullen worden toegepast op de woongelegenheden zonder bijkomende 
erkenning97; 19 miljoen euro op jaarbasis voor de versterking van de zorg voor personen met 
(beginnende) dementie en 26 miljoen euro op jaarbasis voor de versterking van de financie ­
ring van extra zorgpersoneel. Deze maatregelen starten op 1 juli 2021. Het VIA ­6 voorziet ook 
in meer flexibiliteit voor de inzet binnen de personeelsnormen. De financiering gebeurt in 
2021 met een deel van de uitbreidingsmiddelen 2019 en 2020 (39 miljoen euro), een deel van 
95	 Cijfers	voor	 TR1	2019	en	 TR2	2019	zijn	voorlopige	facturatiegegevens.
96	 Categorieën	 B,	C	en	Cd	volgens	artikel	425	van	het	BVR	van	30	november	 2018	houdende	 de	uitvoering	 van	het	decreet	
van	18	mei	2018	houdende	de	 Vlaamse	sociale	bescherming.
97 Ook de personeelsnormen voor centra voor kortverblijf worden opgetrokken. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   111
de kwaliteitsmiddelen ouderenzorg uit de VIA ­6 provisie (46 miljoen euro), en een deel van 
de relanceprovisie (138,3 miljoen euro).  
Het budget 2020 groeide aan met 13,6 miljoen euro op basis van de erkennings ­ en omzet ­
tingskalender en het toegekende uitstel. Dat budget maakt deel uit van de reguliere middelen. 
Het hield rekening met een aangroei van 1.762 bijkomende woongelegenheden. Uiteindelijk 
werden er 815 bijkomende woongelegenheden gerealiseerd. Dat bracht het aantal erkende 
woongelegenheden in de WZC/CVK eind 2020 op 85.413. De niet gerealiseerde woongelegen­
heden zullen in een van de volgende kwartalen gerealiseerd worden98. 
Het AZG kende in 2020 921 bijkomende zorgzwaarte ­erkenningen toe bovenop het reguliere 
budget. Daarvoor werd 4,5 miljoen euro aan het budget 2020 toegevoegd. Bovendien kon 
het AZG vanaf 1 oktober 2020 1800 bijkomende erkenningen verlenen met een deel van de 
9 miljoen euro voorziene uitbreidingsmiddelen. De rest van het vereiste budget, 13,6 miljoen 
euro op jaarbasis, wordt gefinancierd met een gedeelte van de uitbreidingsmiddelen 2021. Het 
werkelijke aantal bijkomende erkenningen nam in 2020 toe met 2.570, van 50.517 eind 2019 
tot 53.087 eind 2020. Het AZG kon de nog niet gerealiseerde bijkomende erkenningen nog 
toekennen vanaf 1 januari 2021 of vanaf 1 april 2021.
De uitgaven voor de tegemoetkomingen aan de WZC en CVK die het agentschap Vlaamse 
Sociale Bescherming (VSB) boekte, bedroegen in 2020 1.986,7 miljoen euro99. De uitvoering 
2020 bleef dus 85,4 miljoen euro onder het budget van 2.072,2 miljoen euro. De belangrijkste 
reden was de lagere bezetting in de WZC/CVK door corona. De bezettingsgraad100 bedroeg in 
december 2019 94,74%, maar die daalde in december 2020 tot 87,67%. 
Om de WZC en CVK die geconfronteerd werden met COVID 19­maatregelen101 te onder­
steunen, kwam de overheid tussen in de basistegemoetkoming zorg (BTZ). De kosten daarvan 
bedroegen voor 2020 83,7 miljoen euro. De onderbenutting van het krediet kon deze compen ­
satie opvangen102. 
Conclusie
Met de vastgelegde programmatie heeft de Vlaamse Regering geanticipeerd op de potentiële 
toekomstige zorgnoden. Het daaraan gekoppelde uitbreidingsbeleid wordt in grote lijnen uit ­
gevoerd zoals gepland. Bijkomende middelen zullen vanaf 1 juli 2021 de noden van de woon ­
zorgcentra die geconfronteerd worden met een acute zorgzwaartenood, beter financieren. 
98 Voor 2021 schat het AZG dat er 1.350 woongelegenheden gerealiseerd zullen worden.
99 Daarvan	had	1.954,5	miljoen	euro	betrekking	op	de	BTZ	en	de	vergoeding	voor	incontinentie.	
100 De bezetting 	werd	berekend	op	basis	van	de	facturaties	in	eWZCfin	per	17/2/2021.
101 Verplichte sluiting, opnamestop, verantwoorde leegstand of verminderde bezetting.
102 Zie ook sectie 4.3.3.  112
4.5.5 Jeugdhulp
Ook in de jeugdhulp blijven de noden hoog. Voor de rechtstreeks toegankelijke hulp103 houdt 
de overheid geen wachtlijsten bij. Voor de niet ­rechtstreeks toegankelijke hulp doet zij dat 
wel en communiceert zij de cijfers in de jaarverslagen jeugdhulp. Momenteel zijn de meest 
recente wachtlijstgegevens die van 2019104. De onderstaande grafiek geeft het aantal wachten­
den weer per hulpvorm over de periode 2017 tot 2019.  
Figuur 7 - aantal wachtende kinderen en jongeren in jeugdhulp per hulpvorm-
       
 2296
691
4362435
823
4492618
917
536
050010001500200025003000
Verblijf Begeleiding Diagnostiek in het kader van
bijzondere jeugdbijstand
Bron: jaarverslag jeugdhulp en Agentschap Opgroeien Regie
Volgens het Agentschap Opgroeien Regie kunnen de wachtlijsten alleen niet gebruikt worden 
om de kloof tussen vraag en aanbod in beeld te brengen: zij sluiten dubbeltellingen niet uit; 
soms kan iemand wachten op een hulpvorm en ook opgenomen zijn voor een andere hulp ­
vorm; sommige minderjarigen staan proactief op de wachtlijst. De wachtlijst zegt ook niets 
over de wachttijden. 
Het aanbod koppelen aan deze wachtlijsten is evenmin eenvoudig, aangezien een plaats gedu ­
rende het jaar verscheidene jongeren kan helpen, maar een jongere ook meer dan één jaar een 
plaats kan innemen. Sinds 2020 heeft het VAPH ook een aantal voorzieningen overgedragen 
aan Opgroeien Regie (jeugdhulp), meer bepaald de aangepaste opvang voor jongeren met 
extreme gedrags ­ en emotionele problemen (GES+), de centra voor ontwikkelingsstoornissen 
(COS) en de observatie ­ en behandelingscentra (OBC). Die staan nog niet in de grafiek, die 
maar tot 2019 reikt. Over de wachtlijsten voor VAPH­materie wordt ook gerapporteerd in het 
jaarverslag Jeugdhulp, maar dat viel buiten de scope van het onderzoek.
Het agentschap gaf aan dat louter investeren in capaciteit niet heeft geleid tot een inkrimping 
van de wachtlijsten. De gemiddelde begeleidingsduur steeg voor de verblijfsmodules, vooral 
jongeren met verscheidene problematieken hebben een langere begeleidingsduur nodig, 
waardoor de uitstroom vertraagt. Overigens is de maximale leeftijdsgrens voor een verblijf 
103 Rechtstreeks toegankelijk hulp is de hulp waar je zelf rechtstreeks terecht kan. In de niet-rechtstreeks toegankelijke 
hulp kan je enkel terecht na tussenkomst van de intersectorale toegangspoort.
104 De informatie over 2020 zal pas beschikbaar zijn in september 2021. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   113
sinds 2019 verhoogd van 18 tot 25 jaar, wat de doelgroep heeft vergroot. In de voorgaande 
regeerperiode is extra geïnvesteerd in jeugdhulp, maar de uitdagingen blijven groot en de 
wachtlijsten een realiteit.
Het regeerakkoord verwoordt de intentie te blijven investeren in rechtstreeks toegankelijke 
jeugdhulp, onder meer met de samenwerkingsverbanden één gezin één plan105. De regering 
wil enerzijds het wachtlijstdenken in het rechtstreeks toegankelijke aanbod tegengaan door 
voor alle gezinnen met een hulpvraag binnen de maand een traject te starten. Die snelle inter ­
ventie en het werken vanuit verschillende expertises moeten escalaties tegengaan, zodat de 
vraag naar meer ingrijpende hulpvormen en crisisaanbod daalt. De Vlaamse overheid wil met 
andere woorden ingrijpen vóór de situatie ontspoort, en door in te zetten op de rechtstreeks 
toegankelijke hulp de druk op de residentiële jeugdhulp doen dalen106. Anderzijds wil de hui­
dige legislatuur ook de capaciteit van die residentiële jeugdhulp uitbreiden met 132 bijko ­
mende plaatsen, specifiek voor minderjarigen in bijzonder verontrustende situaties.
Voor de regeerperiode 2020­2024 kent de Vlaamse Regering onder de noemer Warm Vlaanderen 
60 miljoen euro uitbreidingsbeleid toe aan jeugdhulp107. Daarvan heeft zij al 9 miljoen euro 
beschikbaar gesteld in 2020 en 10 miljoen euro in 2021. In 2021 heeft ze daar bovenop nog 1,4 
miljoen euro uitbreidingsbeleid voor mentaal welzijn in de jeugdhulp toegekend. 
Op 30 maart 2021 werd het zesde Vlaams intersectoraal akkoord (VIA ­6) (2021­2025) voor de 
social­ en non­profitsectoren gesloten, dat mede de sector jeugdhulp versterkt door de creatie 
van 165,13 VTE bijkomende jobs in de residentiële capaciteit, goed voor in totaal 10,6 miljoen 
euro. Dat komt neer op een versterking van de omkadering met 0,37 VTE per 10 verblijvers. 
In de ambulante jeugdhulp (mobiel, ambulant en dagcentrum) creëert het akkoord 30 VTE 
extra, van wie de kostprijs 1,7 miljoen euro bedraagt. De VIA ­6 middelen zijn niet bedoeld als 
capaciteitsuitbreiding, maar als werkdrukverlaging (kwaliteit en omkadering) voor de werk ­
nemers in de sector.
De 9 miljoen euro uitbreidingsbeleid voor 2020 was als volgt verdeeld:
• 5,2 miljoen euro voor de verdere uitbouw van de samenwerkingsverbanden één gezin één plan; 
• 0,85 miljoen euro voor de versterking van crisismeldpunten;
• 1,95 miljoen euro voor de uitbreiding van de gesloten instelling De Grubbe van 40 tot 45 
plaatsen; 
• 1 miljoen euro voor E­ Youth.
Voor de verdere uitbouw van de samenwerkingsverbanden één gezin één plan  vond in juni 
2020 een tweede oproep plaats, maar de selectie van de initiatieven kwam te laat om ze nog 
105	Ook	in	2018	en	2019	werd	geïnvesteerd	 in	deze	aanpak.	Voor	beide	jaren	samen	werd	in	een	eerste	oproep	15	miljoen	
euro geïnvesteerd voor de uitrol van de samenwerkingsverbanden. Alles samen werden hiermee 3.000 gezinnen gehol-
pen. Het is de bedoeling deze aanpak in deze legislatuur gebiedsdekkend te maken.
106 Het Agentschap Opgroeien werkt in dit kader aan een strategische oefening die moet leiden tot een sterker en geïnte -
greerd gezins- en jeugdbeleid.
107 Op een bestaand budget van ongeveer 600 miljoen euro (uitvoeringscijfer 2020).  114
in 2020 te laten starten108. De voor 2020 bedoelde 5,2 miljoen euro werd nagenoeg volledig 
ingezet voor eenmalige beleidsinitiatieven. De middelen voor de crisismeldpunten en E­ Youth 
werden volledig ingezet en die voor de uitbreiding van De Grubbe gedeeltelijk, aangezien de 5 
extra plaatsen pas in juli 2020 zijn gestart. 
Conclusie
Ondanks substantiële investeringen in het verleden kampt de residentiële jeugdhulp nog 
altijd met oplopende wachtlijsten. Louter investeren in capaciteit blijkt vooralsnog onvol ­
doende impact te hebben. In haar nieuwe aanpak van jeugdhulp wil de Vlaamse Regering 
daarom de nadruk voor de rechtstreeks toegankelijke hulp meer leggen op een sterker en 
geïntegreerd gezins ­ en jeugdbeleid, zodat de druk op de residentiële hulp afneemt. In 2020 
en 2021 heeft zij alvast 9 miljoen euro uitbreidingsbeleid ingezet voor de rechtstreeks toe ­
gankelijke hulpverlening in de vorm van de samenwerkingsverbanden één gezin één plan . In 
de komende jaren zal zij moeten evalueren of deze visie inderdaad de doorstroom naar meer 
ingrijpende hulp tegengaat en zo de wachtlijsten zal doen afnemen.
4.5.6 Wachtlijst Infrastructuur binnen het onderwijs
Vlaanderen kampt al decennialang met een tekort aan schoolinfrastructuur en een verouderd 
scholenpatrimonium, ondanks de vele inspanningen om het budget te verhogen. Ook in het 
huidige regeerakkoord stelde de Vlaamse Regering dat ze elk kind een kwaliteitsvolle plaats 
in het onderwijs wil garanderen. De problematiek situeert zich zowel in de gesubsidieerde 
onderwijssector als in het gemeenschapsonderwijs.
In de gesubsidieerde onderwijssector heeft de problematiek geleid tot een groeiende wacht ­
lijst voor infrastructuurnoden, die beheerd wordt door het Agentschap voor Infrastructuur in 
het Onderwijs (AGIOn). De wachtlijst bundelt alle subsidieaanvragen van inrichtende mach­
ten en scholen. Het totale geraamde subsidiebedrag voor deze wachtlijst groeide ondanks tal 
van beleidsinitiatieven gestaag van 253 miljoen euro in 1996 tot 699 miljoen euro in 2000 en 
3,7 miljard euro begin 2021109.
108 De bestaande initiatieven die uitbreiden kunnen een doorstart maken vanaf 1 januari 2021, de nieuwe initiatieven star -
ten	in	principe	op	1	februari	2021.	Voor	deze	projecten	 wordt	vanaf	2021	een	budget	van	9	miljoen	euro	vrijgemaakt	 (de	
5,2	miljoen	euro	voorzien	in	2020	verhoogd	met	3,8	miljoen	euro	voorzien	voor	2021).
109 De dip in 2016 is het gevolg van de wijziging in de btw-wetgeving, waardoor scholenbouw sindsdien geniet van het 
verlaagde tarief van 6%. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   115
Figuur 8 - Totaal geraamd subsidiebedrag op AGIOn-wachtlijst (in miljoen euro)      
 
 2.710
2.3592.7162.9673.1263.3363.684
01/2015 01/2016 01/2017 01/2018 01/2019 01/2020 01/2021
Bron: AGIOn-jaarverslag (tot 2020), communicatie van AGIOn (2021)
Om een beter inzicht te verwerven in de staat van het onderwijspatrimonium en de investe ­
ringsnoden wordt er door het AGION om de vijf jaar een gebouwenmonitor uitgevoerd die 
bij de scholen peilt naar de staat van de gebouwen. De infrastructuurnoden in het gemeen­
schapsonderwijs vallen niet onder het AGIOn, maar onder het GO!, dat eigenaar, beheerder 
en gebruiker van zijn patrimonium is. Het GO! werkt sinds een 5­tal jaren aan een globaal 
infrastructuurbeleid waarbij o.a. in 2017 de staat en samenstelling van het gebouwpatrimo ­
nium in kaart werd gebracht. Daarnaast werkte het GO! samen met de scholengroepen aan 
regionale infrastructuurbeleidsplannen, integraalplannen genoemd, om op lange termijn de 
visie op onderwijs en pedagogie af te stemmen op de infrastructuur. Het GO! beschikt niet 
over een wachtlijst, maar selecteert bouwprojecten op basis van objectieve criteria en strate ­
gisch beleid in functie van het beschikbaar budget. Voor de investeringen in schoolgebouwen 
beschikt het GO! over middelen uit de Vlaamse begroting en middelen die het zelf gene ­
reert uit het beheer en de verkoop van gebouwen en gronden. Het project monitoring dat de 
conditie staat van elk gebouw in kaart bracht, onafhankelijk van de beschikbare middelen, 
geeft een beeld  van de infrastructuurnoden binnen het GO!. Uit die monitoring blijkt dat bij 
10% van de gebouwoppervlakte het dak, het buitenschrijnwerk en het sanitair in onaanvaard­
bare staat is en daarbovenop nog eens 30% dringend aan investering toe is. Volgens het GO! 
is er jaarlijks 430 miljoen euro nodig om het patrimonium in behoorlijke staat te brengen. De 
huidige jaarlijkse dotatie bedraagt ongeveer 80 miljoen euro. 
In het verleden probeerden al diverse initiatieven de infrastructuurnoden te lenigen:
• Sinds 2004 subsidieert een specifiek agentschap (AGIOn) de schoolinfrastructuur voor 
gesubsidieerde onderwijsinstellingen.
• In 2006 verhoogde het reguliere budget van het AGIOn en werd een publiek ­private samen­
werking (PPS) opgezet voor 182 nieuwbouw ­ en renovatieprojecten110. Als gevolg van een 
moeizaam aanbestedingsproces en de kredietcrisis duurde het nog tot 2010 vooraleer de 
110 Oorspronkelijk ging het over 165 projecten, maar door de btw-verlaging op de scholenbouw in 2016 kwamen extra 
middelen vrij om bijkomende projecten te selecteren.  116
DBFM111­ vennootschap NV Scholen van morgen de facto werd opgericht.  In maart 2021 
waren 169 projecten in gebruik, bevonden 12 projecten zich nog in de bouwfase en was 1 
project nog in de ontwerpfase. De laatste oplevering wordt voorzien begin 2023. Samen 
ging het om 1,5 miljard euro, in 2020 nog verhoogd met 50 miljoen euro. 
• In 2016 startte de DBFM 2 als een projectspecifiek PPS ­programma, waarbij de school ­
besturen zelf de eindverantwoordelijke zijn voor de aanbesteding. De Vlaamse Regering 
voorziet jaarlijks in 36,5 miljoen euro voor dit programma. De projectoproep in 2017 resul­
teerde in 52 projecten, samen goed voor meer dan 600 miljoen euro. De projecten zitten 
momenteel in de selectiefase of in het begin van de gunningsfase. Een eerste oplevering 
wordt verwacht voor 2023.
• Sinds 2010 verstrekt de Vlaamse overheid jaarlijks capaciteitsmiddelen  aan regio’s waar de 
capaciteitsproblematiek het meest nijpend is, los van de standaardwachtlijst. Sinds 2010 is 
zo 582 miljoen euro verdeeld. Tot 2018 lag de klemtoon op scholen uit het basisonderwijs. 
Sindsdien verschoof de focus naar de secundaire scholen waarin het plaatstekort het meest 
acuut is112.
• Sinds 2016 vonden vier oproepen voor huursubsidies en huurfinanciering plaats aan 
schoolbesturen die een gebouw wensten te huren dat voordien geen onderwijsbestemming 
had. Zij resulteerden in 241 goedgekeurde huursubsidiedossiers, waarvoor het AGIOn al 
7,5 miljoen euro huursubsidies uitbetaalde. De openstaande engagementen bedroegen 
eind 2020 335,8 miljoen euro113. Voor huursubsidies worden vandaag al engagementen 
aangegaan voor huurperiodes die pas in 2025 zullen starten.
• Sinds 2017 verstrekt het AGIOn goedkope leningen voor de plaatsing van zonnepanelen. 
Tot nu toe zijn met deze leningen 29.728 m²114 zonnepanelen geïnstalleerd op schoolge ­
bouwen in het gesubsidieerd vrij en officieel onderwijs in Vlaanderen. Het toepassings ­
gebied is inmiddels uitgebreid naar andere ingrepen die de energie ­efficiëntie ten goede 
komen, zoals warmtepompen, een betere isolatie of hoogrendementsketels. Het AGIOn 
betaalde sinds 2017 al 3,7 miljoen euro zonne ­ en energieleningen uit.
De huidige legislatuur heeft een nieuwe investeringsgolf van één miljard euro aangekondigd, 
onder de noemer DBFM 3 (Masterplan scholenbouw 2.0 ). Zij wil het bedrag voorlopig ver ­
spreiden over drie overheidsopdrachten van gelijke omvang, maar heeft nog geen concrete 
beslissingen genomen. 
De meerjarenplanning 2020­2024115 houdt een bijkomende budgettaire inspanning voor 
schoolgebouwen in van 500 miljoen euro. De onderstaande tabel toont het groeipad van 
deze recurrente begrotingsmiddelen voor extra investeringen in scholenbouw (incl. huur­
subsidies). Het relanceplan Vlaamse Veerkracht  bevat geen specifieke middelen voor onder ­
wijsinfrastructuur116.
111 Design	(ontwerpen),	Build	(bouwen),	Finance	(financieren)	en	Maintain	(onderhouden).
112 BIS-nota	betreffende	de	verdeling	van	de	capaciteitsmiddelen	2019-2021/2022.
113 Bron:	 Jaarrekening AGIOn 2020,	 VO	6.14:	Dit	bedrag	slaat	op	alle	goedgekeurde	 huurcontracten	 die	het	AGIOn	in	de	
toekomst	nog	zal	subsidiëren.
114 Cfr. p.4, Visienota Zonneplan 2025, dd. 27-11-2020.
115 Meerjarenraming	2020-2024.
116	Het	relanceplan	 Vlaamse	Veerkracht 	gaat	over	4,3	miljard	euro,	verdeeld	 over	158	projecten,	 waarvan	 een	deel	gefi -
nancierd wordt door de EU. Daarnaast selecteerde de Vlaamse Regering nog 22 extra relanceprojecten, waaronder de 
uitvoering	 van	het	Masterplan	 Scholenbouw	 2,	goed	voor	3.078	miljoen	euro.	Er	zijn	nog	geen	concrete	 beslissingen	
bekend voor dit project.  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   117
Tabel 30 - Bijkomende middelen scholenbouw (in miljoen euro)
Jaar 2020 2021 2022 2023 2024
Bedrag bijkomende middelen 25,0 50,0 75,0 145,0 205,0
Begrotingsuitvoering 2020117
In 2020 werd 212,3 miljoen euro van de begrote 235,0 miljoen euro reguliere subsidies uit ­
gegeven, inclusief 27,3 miljoen euro capaciteitsmiddelensubsidies. Het DBFM­programma 
Scholen van Morgen118  realiseerde in 2020 87,9 van de begrote 88,8 miljoen euro subsidie ­
uitgaven. Voor huursubsidies en zonne ­ en energieleningen gaf het AGIOn in 2020 respectie ­
velijk 3,5 (begroot 3,3 miljoen euro) en 1,7 miljoen euro (begroot 13,6 miljoen euro) uit. 
Het GO! Centraal had voor 2020 een budget van 97,5 miljoen euro beschikbaar voor investe ­
ringen in aankoop en nieuwbouw (inclusief capaciteit). Daarvan gaf het in 2020 73,3 miljoen 
euro uit119. De uitvoering van de vastgelegde projecten verliep iets trager wegens de corona­
epidemie. Specifiek voor capaciteit vereffende het 7,7 miljoen euro en legde het 24,0 miljoen 
euro vast. Voor zonne ­ en energieleningen gaf het in 2020 0,3 miljoen euro van de begrote 1,1 
miljoen euro effectief uit. Het vereffende het huursubsidiebudget van 0,2 miljoen euro vol ­
ledig. Daarbuiten is een dotatie voor kleine infrastructuurwerken en eigenaarsonderhoud van 
19,6 miljoen euro rechtstreeks aan de GO!­ scholengroepen toegekend120.
Problematiek wachtlijst AGIOn
De gehanteerde wachtlijst veroorzaakt belangrijke budgetplanningsproblemen. Het belang­
rijkste probleem betreft de actualiteit van de subsidievragen: op dit moment komen de aan­
vragen voor infrastructuurinvesteringen tot en met de eerste jaarhelft van 2009 in aanmerking 
voor subsidiëring121. Er verloopt dus een periode van meer dan tien jaar tussen subsidieaan ­
vraag en toekenning, tijdens welke de situatie veranderd kan zijn, zodat de investering niet 
meer nodig (bijvoorbeeld door een gewijzigde demografie), opportuun (bijvoorbeeld door 
andere prioriteiten van het gemeentebestuur), vergunbaar of financieel haalbaar kan zijn (de 
school moet een deel van de investeringen met eigen middelen financieren). Ook ondertus ­
sen gewijzigde bouwvoorschriften (bijvoorbeeld energievereisten) kunnen de situatie ver ­
anderen. Scholen kunnen ten slotte in afwachting van de subsidietoekenning al een dossier 
met de verkorte procedure gestart hebben, waarmee zij kleinere infrastructuurwerken sneller 
goedgekeurd en uitgevoerd kunnen krijgen.
De vaststelling dat een subsidieaanvraag eigenlijk niet meer nodig is, volgt uit de actualisatie 
van het subsidiedossier. Het AGIOn stelt die actualisatie terecht als subsidievoorwaarde, maar 
telt de subsidieaanvraag intussen wel vele jaren mee in de wachtlijst. Sommige school besturen 
slagen er trouwens niet in het dossier tijdig te actualiseren, bijvoorbeeld door personeels­
wissels die zich in de tussentijd voordeden. 
117	 De	cijfers	betreffen	betaalkredieten.	Bij	de	beleidskredieten	wordt	zelden	een	onderbenutting	vastgesteld.
118 Het gaat hier over de subsidies voor de beschikbaarheidsvergoedingen die de scholen gedurende 30 jaar betalen en die 
bestaat uit de componenten huurprijs en onderhoudsvergoeding.
119	Bron:	 Jaarrekening GO! 2020, VOL14.  
120 Cfr.	de	begrotingsartikelen	 FC0-1FGD2BX-WT	 (eigenaarsonderhoud)	 en	FC0-1FGD5BX-WT	 (kleine	infrastructuurwerken) .
121	Het	gaat	om	520	dossiers	met	een	geraamd	subsidiebedrag	van	801,5	miljoen	euro.	 118
De wachtlijst biedt niet alleen geen actueel beeld van de subsidieaanvragen, ze geeft even­
min een volledig beeld van alle infrastructuurnoden in het onderwijs. In de eerste plaats ont ­
breken uiteraard de noden van het gemeenschapsonderwijs, maar ook van het gesubsidieerd 
onderwijs ontbreken noden. Als een school, bijvoorbeeld door te weinig eigen financiële 
middelen, personeel of knowhow, geen of een onvolledige subsidieaanvraag bij het AGIOn 
indient, neemt dat de infrastructuurnood niet in het bedrag van de wachtlijst op. Dankzij de 
gebouwenmonitor en de doorlichtingsverslagen van de onderwijsinspectie122 heeft het gesub ­
sidieerd onderwijs wel een indicatie van de staat van de bezochte schoolgebouwen, maar een 
algemeen overzicht van alle bestaande infrastructuurnoden is er niet. 
Conclusie en aanbevelingen
Door de lange wachttijden en het feit dat niet alle noden resulteren in een ingediend aan­
vraagdossier, biedt de wachtlijst die het AGIOn hanteert, geen nauwkeurig beeld van de infra­
structuurnoden in het onderwijs. 
Rekening houdend met de aangekondigde beleidsintenties, zal ook de huidige legislatuur de 
infrastructuurnoden in het onderwijs niet volledig kunnen verhelpen. 
Ongeacht de middeleninzet, toont het geplande beleid zich slechts met grote vertragingen 
op het terrein. De fundamenten voor het DBFM­programma  ‘Scholen van Morgen’ werden 
in 2006 reeds gelegd, terwijl het duurde tot 2010 voor de DBFM­ vennootschap werd opgericht 
en het bouwprogramma pas in 2023 volledig afgewerkt zal zijn. Voor de DBFM 2 werden de 
projecten al in 2017 ingediend, en zal de eerste oplevering plaatsvinden vanaf 2023. Voor huur ­
subsidies worden vandaag al engagementen aangegaan voor huurperiodes die pas in 2025 zul­
len starten.
4.5.7 Algemene conclusies
Een eerste algemene conclusie is dat de noden steeds groter blijven dan de beschikbare mid ­
delen, wat het zoeken naar alternatieve oplossingen om de noden te lenigen, dwingend maakt. 
Het concept van de huurpremie in de sociale huisvesting is daarvan een treffend voorbeeld. 
Een tweede conclusie is dat de wachtlijsten een onvolkomen instrument zijn voor de inschat ­
ting van de werkelijke noden. Dat blijkt bij de schoolinfrastructuur en de erfgoedpremies, 
waar de lange wachttijden ervoor zorgen dat de noden mogelijk al veranderd zijn wanneer een 
project uiteindelijk aan de beurt komt. 
Daarbij komt dat de wachtlijsten niet altijd een correct beeld geven van de noden. Enerzijds 
is er het voorbeeld van de sociale huisvesting, waar uit onderzoek blijkt dat er meer gezinnen 
zijn die aanspraak zouden kunnen maken op een sociale woning dan er op de wachtlijst staan. 
Anderzijds blijkt in de sector van de jeugdhulp dat jongeren soms op verschillende plaatsen 
aangemeld staan, wat leidt tot dubbeltellingen. 
122	De	onderwijsinspectie	 onderzoekt	 bij	de	doorlichting	 van	de	scholen	altijd	de	bewoonbaarheid,	 veiligheid	 en	hygiëne	
aan de hand van een aantal processen, zoals elektriciteit, noodplanning, ongevallen en hulpverlening, maar dat levert 
geen algemeen overzicht op van de totale infrastructuurnoden in het gesubsidieerd onderwijs. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   119
HOOFDSTUK 5
Antwoord van de Vlaamse 
minister van Financiën en 
Begroting
Op 21 juni heeft de Vlaams minister van Financiën en Begroting geantwoord op de opmerkin­
gen van het Rekenhof. Hij beklemtoonde de vooruitgang die de administratie de afgelopen 
jaren heeft gerealiseerd, en de werven  waarop de komende jaren nog moet worden ingezet om 
de kwaliteit van de rekeningen structureel te verbeteren. 
De minister overliep in eerste instantie de werven die vorig jaar al zijn gestart:
• De invoering van nieuwe aanrekeningsregels voor inkomensoverdrachten heeft de opmer ­
kingen over de jaarafgrenzing volgens de minister sterk gereduceerd. Een terugkerend 
probleem blijft de afgrenzing van de openbare werken, waarvoor samen met het beleids ­
domein Mobiliteit en Openbare Werken aan een structurele oplossing wordt gewerkt. Met 
het beleidsdomein Onderwijs en Vorming zal de minister afspraken maken om de terug­
vordering van de onderwijslonen voor september ­december toe te rekenen aan het cor ­
recte boekjaar.
• Het rapporteringssjabloon in de jaarrekening heeft de afstemming van de interrelaties 
afgedwongen. Alleen bij het hoger onderwijs moeten in 2021 nog bijkomende stappen 
worden gezet.
• De fundamenten voor de waardering van de werken van burgerlijke bouwkunde en van de 
gronden en gebouwen zijn gelegd. Nu is het volgens de minister vooral een kwestie van de 
oefening verder te verfijnen en te optimaliseren. De nieuwe digitale toepassing iASSET zal 
dat ondersteunen. Met het Facilitair Bedrijf zal de minister bekijken welke acties nodig 
zijn om de vastgoeddatabank te vervolledigen.
• De orde ­ en thesaurierekeningen zouden grotendeels rechtgezet zijn.
• In samenspraak met het Rekenhof zijn afspraken gemaakt met de Vlaamse Belastingdienst, 
waardoor de opmerkingen over de fiscale vorderingen zijn opgelost.
• De minister zal de waardering van de gestandaardiseerde waarborgen dit jaar aanpakken.
• De beleids ­ en begrotingstoelichting bij de begrotingsuitvoering waarin de VCO heeft 
voorzien, is voor de eerste keer in zijn nieuwe vorm voorgelegd aan het Rekenhof en het 
Vlaams Parlement, en ook het jaarverslag is volgens de minister beter leesbaar gemaakt. 
Ook de volgende jaren zou de toelichting verder worden uitgediept.
• De werf Europese subsidies  wordt niet meer vermeld, hoewel volgens de minister nog niet 
alle Europese subsidiestromen zijn aangepakt. 120
Behalve deze lopende verbetertrajecten, beloofde de minister ook enkele nieuwe werven te 
starten: hij zal laten onderzoeken welke voorzieningen voor pensioenverplichtingen en 
lopende geschillen in de bedrijfseconomische rekening moeten worden aangelegd. Ook zal 
worden onderzocht wat onder belangrijke principeovereenkomsten met grote financiële gevol ­
gen wordt verstaan en hoe daarover kan worden gerapporteerd. Het totaalbedrag van de open ­
staande vastleggingen zal ook in de bedrijfseconomische toelichting worden overgenomen.
De waarderingsregels voor de opbrengsten ingevolge de bijzondere financieringswet zullen in 
de jaarrekening worden toegelicht.
Het Rekenhof merkte op dat bij een oprichting of kapitaalverhoging bij eigen participaties 
niet altijd het volledige kapitaal als verplichting werd vastgelegd. Omdat de informatie over 
participaties verspreid is over verschillende beleidsdomeinen, wordt volgens de minister in 
het kader van de Vlaamse Brede Heroverweging het voorstel geformuleerd een centraal par ­
ticipatieregister aan te leggen. De openstaande verbintenissen in de algemene rekening 2021 
zullen in overeenstemming worden gebracht met het niet opgevraagde kapitaalgedeelte van 
de huidige participaties.
De minister heeft daarmee uitsluitend geantwoord op de opmerkingen die het Rekenhof in 
zijn certificeringsverslagen heeft opgenomen, maar niet op de opmerkingen in de rest van 
het rekeningenrapport. De minister reageerde evenmin op de selectie van onderwerpen in 
hoofdstuk 4.
Het antwoord van de minister is integraal opgenomen als bijlage bij dit rapport. Bijlagen  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   123
BIJLAGE 1 
Overzicht van fouten en onze-
kerheden in de rekeningen 
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de belangrijkste bevindingen. Enkel de fouten 
die in de tabel geel zijn afgedrukt, zijn opgenomen in de certificeringsverklaringen. Kolom 4 
geeft de grootorde van de impact aan. Als het bedrag dat kan worden doorgerekend als cor ­
rectie van de onzekerheid, onzeker is, is dat in kolom 4 vermeld. Het opgenomen bedrag geeft 
dan de geraamde maximale afwijking weer. 
Tabel 31-  Overzicht van de belangrijkste fouten en onzekerheden in de rekeningen 
(bedragen in miljoen euro)
De afkortingen in de kolommen 6-9 staan voor:
• ESR cons: weerslag op de ESR-geconsolideerde rekening
• ESR AR: weerslag op de algemene rekening – gedeelte ESR-rekening
• BU AR: weerslag op de algemene rekening – gedeelte begrotingsuitvoering
• BE AR: weerslag op de algemene rekening – bedrijfseconomisch gedeelte  
Rubriek Totaal 
rubriekOmschrijving Fout /
onzeker-
heid Mogelijke over -
schatting (+) of 
on-derschatting 
(-) in mio euroWeerslag van de fout/
onzekerheid op  
ESR-
consESR 
ARBU 
ARBE 
ARBehandeld 
onder punt
Werken burgerlijke 
bouwkunde14.523 Boekwaarde kanalen en 
havens: ontbrekende 
waarderingsregelsOnzeker -7.727,8 x2.2.2
Inventarissen infrastruc -
tuur: dubbels en onvol-
ledighedenOnzeker 4.011,3 x2.2.2
Vervaardigingsprijs brug-
gen en tunnels: bijko-
mende kostprijselementenOnzeker 7.498,9 x2.2.2
Onzekerheden toepassing 
waarderingsregels niet 
toegelichtFout - x2.2.2
Terreinen en gebou -
wen1.936 Ten onrechte deels aan 
nulwaarde gewaardeerd of 
niet geboektFout -1.608,3 x2.2.2
Vaste activa in aan -
bouw772 Deel ervan werd al in 
gebruik genomen: geen 
overboeking en bijgevolg 
geen afschrijvingOnzeker 771,6 x2.2.2 124
onzeker-
ESR-
consESR 
ARBU 
ARBE 
onder punt
Participaties 11.670 Nieuwe waarderingsme-
thode toegelicht- 7.100,0 x2.2.2
Herwaardering moet op 
basis van geconsolideerd 
eigen vermogen Fout -189,6 x2.2.2
Fusie VMH met PMV: 
opbrengst ten onrechte in 
resultaat/geen vastleggingFout 39,9 x2.2.2
Vorderingen 2.331 Vlaams Fiscaal Platform: 
afwaardering fiscale 
vorderingen – toegelicht 
door VO- 356,1 x2.2.2
Fiscale betalingsuitstellen Fout 42,0 x x3.4.3
Vorderingen Orafin. 
Afwaardering niet fiscale 
vorderingen ontoereikend Onzeker 22,7 x2.2.2
Niet opgenomen vorde -
ring: dividenden VPMFout -45,0 x2.2.2
ring: veilingsrecht 4GFout -41,5 x2.2.2
Niet opgenomen 
 vordering: Agodi –  
terug vordering loonFout -17,0 xx2.2.2
Voorzieningen 111,8 Geen voorziening voor 
lopende geschillenOnzeker -796,9 x2.2.2
Geen voorziening voor 
pensioenenOnzeker -368,5 x2.2.2
rampenOnzeker -17,2 x2.2.2
Schulden op lange 
termijn18.784,2 Schuld A1/A3 wordt toe -
gelicht door VO; - 5.313,7 x2.2.2
Schuld A1/A3 onderschat; Fout -84,7 x2.2.2
Schulden op korte 
termijn10.086,5 Onderschatting aflossing 
schuld A1/A3Fout -36,4 x2.2.2
Niet in de balans 
opgenomen rechten 
en verplichtingen – 
geschillen42,4 Voor geschillen Onzeker 42,4 x2.2.5
en verplichtingen- Voor openstaande 
 verbintenissenFout -5.237,7 x2.2.5
Voor financiering toe -
komstige verbintenissen 
OosterweelOnzeker -3.600,0 x2.2.5
Niet opname wachtlijst 
restauratie en erfgoed -
premiesFout -255,7 x2.2.5
Waarderingregels - BFW waarderingsregels – 
afwijking – niet toegelichtFout 751,2 x2.2. 6
Jaarafgrenzing en 
overflow1.203,1 Overflowoperatie wordt 
toegelicht door VO- 1.203,1 x x x 2.3.2
Cut-off Fout Netto: -0,5
Bruto: -95,9xx2.2.2
2.3.2 REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   125
onzeker-
ESR-
consESR 
ARBU 
ARBE 
onder punt
Federale operatoren 458 Federale operatoren –
RIZIV 4de kw. 2014Onzeker -458,0 x2.3.2
Federale operatoren  ­ 
uitgavenzijde2.846,1 Probleem van interne 
controleOnzeker 2.846,1 x x xx2.3.2
Vastleggings-
machtigingen- Vastleggingsmachtiging: 
de technische correctie 
wordt toegelicht door de 
VO- 2.257 x 2.3.2
Ontoereikende rapporte -
ring openstaande verbin-
tenissen in jaarverslagen 
rechtspersonenOnzeker ? 2.3.2
Openstaande 
 verbintenissen5.238 Verbintenissen nog 
te storten kapitaal bij 
 participatiesFout -193,1 x 2.3.2
Consolidatie - VSB – gebrekkige interne 
controleOnzeker 3.068 x 3.4
Extracomptabele 
 correcties- ESR-correcties - - x x 3.4
Eliminatie interne 
stromenInterrelatieverschil Fout 20,6 x 3.4.2  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   127
BIJLAGE 2
Voorlegging van de rekeningen 
van DAB’s en rechtspersonen – 
stand op 14 mei 2021
Tabel 32 - Voorlegging van de rekeningen van DAB’s en rechtspersonen
Rechtspersonen en DAB’s Jaarrekening 
 goedgekeurd op123Ontvangen door 
Rekenhof opVerklaring bedrijfsrevisor
Beleidsdomein Kanselarij en Bestuur
Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen  15-03-2021 18-03-2021 zonder voorbehoud
Sociale Dienst voor het Vlaams 
OverheidspersoneelNiet gekend 29-03-2021    beperkt nazicht zonder 
opmerkingen
De Rand vzw 29-03-2021 11-05-2021 zonder voorbehoud
Muntpunt vzw 08-03-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Toegankelijk Vlaanderen 26-03-2021 29-03-2021 zonder voorbehoud
Vlaams Brusselfonds 29-03-2021 29-03-2021 nvt
Agentschap Integratie en Inburgering 18-03-2021 30-03-2021 zonder voorbehoud
Eigen Vermogen Informatie Vlaanderen 31-03-2021 31-03-2021 met 1 voorbehoud
Vlaanderen Connect 15-03-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
DAB Catering en Schoonmaak 10-02-2021 03-03-2021 nvt
DAB Overheidspersoneel 11-02-2021 03-03-2021 nvt
DAB ICT 10-02-2021 15-03-2021 nvt
DAB Audit Vlaanderen 10-02-2021 17-03-2021 nvt
Beleidsdomein Financiën en Begroting
VFLD 29-03-2021 31-03-2021 nvt
NV Diestsepoort 23-03-2021 30-03-2021 zonder voorbehoud
Beleidsdomein Internationaal Vlaanderen
Toerisme Vlaanderen (TVL) 30-03-2021 30-03-2021 zonder voorbehoud
Vlaams Agentschap voor Internationaal 
Ondernemen - Flanders Investment and 
Trade (VLAIO/FIT)30-03-2021 30-03-2021 zonder voorbehoud
Vlaams-Europees Verbindingsagentschap 
(VLEVA) vzw26-03-2021 25-03-2021 zonder voorbehoud
Vlaamse Vereniging voor 
Ontwikkelingssamenwerking en Technische 
Bijstand (VVOB) vzw30-03-2021 08-04-2021 zonder voorbehoud
Beleidsdomein Economie, Wetenschap en Innovatie
Agentschap Plantentuin Meise 25-03-2021 26-03-2021 zonder voorbehoud
ARKIMEDESfonds I nv 27-05-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
123	 De	rekening	 die	het	Rekenhof	 officieel	heeft	ontvangen	 was	in	een	aantal	gevallen	nog	niet	formeel	goedgekeurd	 door	
de algemene vergadering of het hoogste bestuursorgaan van de betrokken rechtspersoon. 128
ARKIMEDES Management nv 04-05-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
be-DIVE 18-05-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Biotechfonds Vlaanderen nv 04-05-2021 29-03-2021 zonder voorbehoud
Center for Beta Cell Therapy in Diabetes 24-03-2021 29-03-2021 nvt
Designplatform Gent Oost-Vlaanderen datum niet gekend 29-03-2021 nvt
Excico Group nv 18-05-2021 31-03-2021 nvt
Flanders District of Creativity 26-03-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Flanders Future Techfund 11-05-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Flanders Technology International 30-03-2021 01-04-2021 zonder voorbehoud
Fonds voor Flankerend Economisch en 
Innovatiebeleid06-04-2021 17-03-2021 zonder voorbehoud
Fonds Wetenschappelijk Onderzoek 24-03-2021 26-03-2021 zonder voorbehoud
Gigarant nv 01-06-2021 01-04-2021 zonder voorbehoud
Greenville 14-05-2021 20-04-2021 zonder voorbehoud
Het Waterschei Project nv 17-05-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Holding Wetenschapspark Waterschei nv 04-06-2021 31-03-2021 verslag nog niet beschikbaar
Immo Schurhoven 14-05-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
KMOFIN 2 nv 17-05-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Koninklijke Vlaamse Academie van België 
voor Wetenschappen en Kunsten25-03-2021 30-03-2021 zonder voorbehoud
LAK Invest nv 19-04-2021 30-03-2021 zonder voorbehoud
Limburgs Klimaatfonds124
Limburgse Reconversie Maatschappij nv 17-05-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
LRM Beheer 17-05-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Mijnen nv 17-05-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Mijnschade en Bemaling Limburgs 
Mijngebied nv17-05-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Participatiemaatschappij Vlaanderen nv 18-05-2021 01-04-2021 zonder voorbehoud
PMV Beheer nv 18-05-2021 01-04-2021 zonder voorbehoud
PMV/z-leningen 04-05-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
PMV/z-Waarborgen 04-05-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Site-Ontwikkeling Vlaanderen 10-05-2021 26-03-2021 zonder voorbehoud
Sustainable Energy Ventures 10-05-2021 14-04-2021 verslag nog niet beschikbaar
Vlaams Energiebedrijf 05-05-2021 01-04-2021 zonder voorbehoud
Vlaams Instituut voor de Zee 31-03-2021 21-04-2021 zonder voorbehoud
Vlaams Interuniversitair Instituut voor 
Biotechnologie21-04-2021 14-04-2021 zonder voorbehoud
Vlaamse Instelling voor Technologisch 
Onderzoek27-04-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Vlaamse Participatie Maatschappij nv 16-03-2021 26-03-2021 zonder voorbehoud
Beleidsdomein Onderwijs en Vorming
Agentschap voor Infrastructuur in het 
Onderwijs24-03-2021 25-03-2021 zonder voorbehoud
Artesis Plantijn Hogeschool Antwerpen 24-03-2021 29-03-2021 zonder voorbehoud
Arteveldehogeschool 28-03-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Associatie KU Leuven vzw 25-03-2021 30-03-2021 zonder voorbehoud
Associatie Universiteit en Hogescholen 
Antwerpen vzw25-03-2021 25-03-2021 zonder voorbehoud
124	Ontbonden	en	vereffend. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   129
Associatie Universiteit Hogescholen 
Limburg vzw25-03-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Associatie Universiteit Gent 15-03-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
DBFM Scholen van Morgen 17-05-2021 31-03-2021    zonder voorbehoud125
Erasmushogeschool Brussel 30-03-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Evangelische Theologische Faculteit vzw 30-03-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Faculteit voor Protestantse Theologie en 
Religiestudiesniet ontvangen
Gemeenschapsonderwijs 26-03-2021 26-03-2021 nvt
Hoger Instituut Maria Middelares 23-03-2021 24-03-2021 nvt
Hogere Zeevaartschool 22-03-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Hogeschool Gent 24-03-2021 29-03-2021 zonder voorbehoud
Hogeschool PXL 31-03-2021 01-04-2021 zonder voorbehoud
Hogeschool West-Vlaanderen 24-03-2021 24-03-2021 zonder voorbehoud
Instituut Tropische Geneeskunde 29-03-2021 31-03-2021    zonder voorbehoud126
Karel de Grote Hogeschool, Katholieke 
Hogeschool Antwerpen25-03-2021 06-04-2021 zonder voorbehoud
Katholieke Universiteit Leuven 30-03-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Luca School of Arts 25-03-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Moev 17-03-2021 19-03-2021 zonder voorbehoud
Odisee 25-03-2021 29-03-2021 zonder voorbehoud
Scholengroepen niet ontvangen
School Invest 31-03-2021 25-03-2021 zonder voorbehoud
Sociale Dienst voor de Personeelsleden 
van het GO! Onderwijs van de Vlaamse 
Gemeenschapniet ontvangen
Thomas More Kempen 25-03-2021 30-03-2021 zonder voorbehoud
Thomas More Mechelen-Antwerpen 25-03-2021 26-03-2021 zonder voorbehoud
UC Leuven 25-03-2021 24-03-2021 zonder voorbehoud
UC Limburg 25-03-2021 24-03-2021 zonder voorbehoud
UHasselt Plus niet ontvangen
Universitaire Associatie Brussel 22-03-2021 01-04-2021 zonder voorbehoud
Universiteit Antwerpen 30-03-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Universiteit Gent 29-03-2021 31-03-2021    zonder voorbehoud127
Universiteit Hasselt 25-03-2021 15-04-2021 zonder voorbehoud
Katholieke Hogeschool Vives Noord 25-03-2021 19-04-2021 zonder voorbehoud
Katholieke Hogeschool Vives Zuid 25-03-2021 19-04-2021 zonder voorbehoud
Vlaamse Hogescholenraad 28-03-2021 29-03-2021 zonder voorbehoud
Vlaamse Interuniversitaire Raad 31-03-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Vlaamse Onderwijsraad 06-04-2021 09-04-2021 nvt
Vrije Universiteit Brussel 30-03-2021 30-03-2021 zonder voorbehoud
Beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en Gezin
Opgroeien Regie (Fonds Jongerenwelzijn) 31-03-2021 01-04-2021     zonder voorbehoud128
Opgroeien Regie (Kind en Gezin) 31-03-2021 14-04-2021    zonder voorbehoud129
125 Daarnaast	werd	 voor	de	ESR-rekening	één	bepaalde	aangelegenheid	benadrukt.
126	Daarnaast	werd	voor	de	bedrijfseconomische	rekening	één	bepaalde	aangelegenheid	benadrukt.
127	 Daarnaast	werd	voor	de	bedrijfseconomische	jaarrekening	één	aangelegenheid	benadrukt.
128 Daarnaast werden nog twee overige aangelegenheden vermeld.
129	Daarnaast	werd	nog	één	overige	aangelegenheid	vermeld. 130
Vlaams Agentschap voor de Uitbetaling van 
Toelagen in het kader van het Gezinsbeleid24-03-2021 30-03-2021 zonder voorbehoud
Openbaar Psychiatrisch Zorgcentrum Geel 08-03-2021 30-04-2021   met 1 voorbehoud130
Openbaar Psychiatrisch Zorgcentrum 
Rekem31-03-2021 31-03-2021   met 1 voorbehoud131
Vlaams Agentschap voor Personen met een 
Handicap29-03-2021 30-03-2021    zonder voorbehoud132
Vlaams Infrastructuurfonds voor 
Persoonsgebonden Aangelegenheden26-03-2021 29-03-2021    zonder voorbehoud133
Agentschap voor Vlaamse Sociale 
Bescherming31-03-2021 01-04-2021  met 3 voorbehouden
Koninklijke Academie Geneeskunde voor 
België27-03-2021 30-04-2021 nvt
Vlaams Agentschap Samenwerking rond 
gegevensdeling tussen actoren in de zorg27-03-2021 30-03-2021 met 1 voorbehoud  
Vlaamse Zorgkas 22-04-2021 06-05-2021 zonder voorbehoud
Geconsolideerde rekening Commissies 
Juridische Bijstanddatum niet gekend niet ontvangen nvt
DAB Centrum voor Informatie, 
Communicatie en Vorming in de 
Welzijnssector15-02-2021 03-03-2021 nvt
Beleidsdomein Cultuur, Jeugd, Sport en Media
Vlaamse Radio- en 
Televisieomroeporganisatie (VRT)11-05-2021 01-04-2021 zonder voorbehoud
Agentschap Sport Vlaanderen 02-04-2021 08-04-2021 zonder voorbehoud
Fonds Culturele Infrastructuur (FoCI) 24-03-2021 26-03-2021 nvt
Topstukkenfonds 18-3-2021 01-04-2021 nvt
Vlaamse Regulator voor de Media onbekend 15-03-2021 zonder voorbehoud
Vlaams Fonds voor de Letteren / Literatuur 
Vlaanderen10-03-2021 26-03-2021 zonder voorbehoud
Opera Ballet Vlaanderen
12-05-2021 29-03-2021met 1 voorbehoud bij jaar -
r ekening en zonder voorbe -
houd bij ESR-rapportering134
Museum voor Hedendaagse Kunsten 
Antwerpen29-03-2021 01-04-2021 zonder voorbehoud
Beheer Kunstsite vzw 11-03-2021  
(niet ondertekend)19-04-2021 zonder voorbehoud
KMSKA vzw 15-03-2021 22-03-2021 geen verklaring     
EV KMSKA 02-03-2021 19-04-2021 zonder voorbehoud
Vlaamse Audiovisueel Fonds 29-03-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
De Singel 11-03-2021 30-03-2021 zonder voorbehoud
Koninklijke Academie voor Nederlandse 
Taal- en Letterkunde29-03-2021 29-03-2021 zonder voorbehoud
Sportcomplex Vlaanderen – Heusden 
Zolder01-04-2021 14-04-2021 zonder voorbehoud
Topsporthal Gent vzw 01-03-2021 14-04-2021 nvt
130	Daarnaast	werden	nog	twee	aangelegenheden	benadrukt	en	werd	nog	één 	overige	aangelegenheid	vermeld.
131 Daarnaast werden nog twee aangelegenheden benadrukt.
132 Daarnaast werden nog twee aangelegenheden benadrukt.
133 Daarnaast werden nog twee aangelegenheden benadrukt.
134 Daarnaast wordt bij respectievelijk de jaarrekening en de ESR-rekening drie en twee keer een bepaalde aangelegen -
heid benadrukt. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   131
DAB Kasteel – Domein van Gaasbeek 11-2-2021 09-03-2021 nvt
DAB Uitleendienst kampeermateriaal voor 
de Jeugd22-2-2021 09-03-2021 nvt
DAB Frans Masereel Centrum 11-02-2021 09-03-2021 nvt
DAB Cultureel Centrum van de Vlaamse 
Gemeenschap Landcommanderij Alden 
Biesen12-2-2021 11-02-2021 nvt
Beleidsdomein Werk en Sociale Economie
VDAB 29-03-2021 30-03-2021    zonder voorbehoud135
Vlaams Agentschap voor 
Ondernemingsvorming – Syntra 
Vlaanderen26-03-2021 29-03-2021 zonder voorbehoud
ESF-Agentschap Vlaanderen 26-03-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
Beleidsdomein Landbouw en Visserij
EV-ILVO 26-3-2021 30-03-2021    zonder voorbehoud136
VLIF 15-03-2021 23-03-2021 nvt
FSJ 19-03-2021 22-03-2021 nvt
FIVA 10-03-2021 23-03-2021 nvt
VILT vzw 30-03-2021 31-03-2021 nvt
Beleidsdomein Omgeving
OVAM 30-03-2021 01-04-2021 nvt
VMM 31-03-2021 01-04-2021 nvt
Grindfonds 30-03-2021 01-04-2021 nvt
VLM 24-03-2021 01-04-2021   met 2 voorbehouden
VREG 17-03-2021 18-03-2021 zonder voorbehoud
VMW (De Watergroep) 11-06-2021 30-03-2021 zonder voorbehoud
SAR Minaraad 04-03-2021 17-03-2021 nvt
EV INBO 26-03-2021 27-04-2021 nvt
EV OC-ANB 29-03-2021 29-03-2021 zonder voorbehoud
Strategische Adviesraad voor Ruimtelijke 
Ordening16-03-2021 06-04-2021 nvt
Rubiconfonds 30-03-2021 31-03-2021 nvt
VOI A Vlaams Financieringsfonds voor 
Grond- en Woonbeleid voor  
Vlaams-Brabant (Vlabinvest)08-03-2021 06-04-2021 nvt
EVA Vlaamse Maatschappij voor Sociaal 
Wonen (VMSW)30-03-2021 06-04-2021 zonder voorbehoud
Domus Flandria NV 30-03-2021 30-03-2021 zonder voorbehoud
Vlaams Woningfonds CVBA 18-03-2021 25-03-2021 zonder voorbehoud
VOI A Garantiefonds voor huisvesting 08-03-2021 06-04-2021 nvt
EKM De Meiboom-Voor ons Volk 31-03-2021 31-03-2021 nog niet bekend    
EKM – Demer en Dijle niet bekend 19-04-2021 zonder voorbehoud
EKM Elk zijn Huis 30-03-2021 01-04-2021 nog niet bekend     
EKM Hypostart niet bekend 21-04-2021 zonder voorbehoud
EKM Indomi niet bekend 19-04-2021 nog niet bekend    
EKM Kempische Heerd niet bekend 14-04-2021 nog niet bekend    
135 Daarnaast werden nog twee aangelegenheden benadrukt en werden nog vijf overige aangelegenheden vermeld.
136 Daarnaast werden nog drie overige aangelegenheden gesteld. 132
EKM Kredietmaatschappij Onze Thuis 31-03-2021 31-03-2021 nog niet bekend    
EKM Landwaarts Sociaal Woonkrediet niet bekend 15-03-2021 zonder voorbehoud
EKM Mijn Huis niet bekend 26-03-2021 zonder voorbehoud
EKM Ons Eigen Huis 15-03-2021 14-04-2021 zonder voorbehoud
EKM Onesto Kredietmaatschappij 31-03-2021 31-03-2021 nog niet bekend     
EKM Sokrema 31-03-2021 31-03-2021 nog niet bekend     
EKM Volkskrediet de Toren niet bekend 14-04-2021 nog niet bekend     
EKM Onesto Woonpunt 31-03-2021 06-04-2021 nog niet bekend    
EKM Westvlaams Woonkrediet 15-03-2021 15-03-2021 zonder voorbehoud
DAB Fonds voor Preventie en Sanering 
inzake Leefmilieu en Natuur (Minafonds)11-02-2021 03-03-2021 nvt
DAB Vlaams Instituut voor Onroerend 
Erfgoed15-02-2021 03-03-2021 nvt
DAB Grondfonds 11-02-2021 03-03-2021 nvt
DAB Fonds voor de Financiering van het 
Urgentieplan voor de Sociale Huisvesting12-02-2021 09-03-2021 nvt
DAB Fonds ter bestrijding van 
Uithuiszettingen12-02-2021 09-03-2021 nvt
VVM – De Lijn 25-05-2021 29-03-2021    zonder voorbehoud137
De Vlaamse Waterweg 26-05-2021 16-03-2021    zonder voorbehoud138
Pendelfonds 29-03-2021 31-03-2021 nvt
Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel NV 04-05-2021 14-04-2021 zonder voorbehoud
NV Vlaamse Havens 09-06-2021 18-03-2021 nog niet bekend     
Tunnel Liefkenshoek NV 30-04-2021 14-04-2021 zonder voorbehoud
LOM Antwerpen NV 16-06-2021 20-04-2021 zonder voorbehoud
LOM Oostende-Brugge NV 02-06-2021 20-04-2021 zonder voorbehoud
Site Kanaal 26-05-2021 31-03-2021 nog niet bekend    
De Werkvennootschap 04-05-2021 01-04-2021    zonder voorbehoud139
Eigen Vermogen Flanders Hydraulics 30-03-2021 06-04-2021 Accounting memorandum
Wandelaar Invest NV 28-05-2021 14-04-2021 zonder voorbehoud
Vlaamse Stichting Verkeerskunde 26-03-2021 29-03-2021 nvt
Livan Infrastructure 30-04-2021 06-04-2021 zonder voorbehoud
Project Brabo I 01-04-2021 06-04-2021 zonder voorbehoud
Via Noord Zuid Kempen 06-04-2021 30-03-2021 zonder voorbehoud
Via Zaventem 07-04-2021 01-04-2021 zonder voorbehoud
Via R4 – Gent 06-04-2021 31-03-2021 zonder voorbehoud
DAB Loodswezen 12-02-2021 09-03-2021 nvt
DAB Vlaams Infrastructuurfonds 17-02-2021 09-03-2021 nvt
DAB Vloot 22-01-2021 09-03-2021 nvt
137 Daarnaast werden nog vier aangelegenheden beklemtoond en werden drie overige aangelegenheden vermeld.
138 Daarnaast werden drie aangelegenheden benadrukt.
139 Daarnaast werden drie aangelegenheden benadrukt. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   133
BIJLAGE 3
Lijst van ondersteunende onder-
zoeken
Het Rekenhof onderbouwt zijn oordeel over de overheidsrekeningen niet alleen met 
zijn controles op de algemene en geconsolideerde rekeningen, maar ook met ondersteu­
nende onderzoeken. Ondersteunende procesonderzoeken richten zich op de evaluatie van 
beheersmaatregelen door middel van interviews, documentanalyse en transactiecontroles. 
Deze onderzoeken beoordelen de mate waarin het proces wordt beheerst en onderbouwen 
zodoende rechtstreeks de certificeringsverklaring. Daarnaast zijn er ook ondersteunende 
rechtmatigheidsonderzoeken. Zij richten zich op de wettigheid en de rechtmatigheid van de 
verrichtingen.
In de onderstaande tabel zijn de ondersteunende onderzoeken 2020 opgenomen waarover 
aan de minister(s) werd gerapporteerd:
Tabel 33 - Ondersteunende onderzoeken
Brief Dossiernummer Onderzoek
22/07/2020 3.724.166 Subsidiecyclus van de revalidatieovereenkomsten
14/10/2020 3.725.077 Derde-betalerssysteem wedden personeel uit het onderwijs
14/10/2020 3.724.428 Verplichte vermeldingen op elektronische facturen
09/12/2020 3.721.983 Subsidieproces Vlaams zorgkrediet
24/02/2021 3.724.816 Procesonderzoek psychiatrische verzorgingstehuizen
24/02/2021 3.724.817 Subsidiecyclus initiatieven beschut wonen
03/03/2021 3.724.818 Subsidiecyclus van de revalidatieziekenhuizen
03/03/2021 3.724.167 Subsidiecyclus van de VIA-middelen in het departement CJM (brief aan 
secretaris-generaal van het departement CJM)
10/03/2021 3.727.143 Derde-betalerssysteem wedden personeel uit het volwassenenonderwijs
10/03/2021 3.727.142 Financiering volwassenenonderwijs
Subsidiecyclus van de revalidatieovereenkomsten
Op 22 juli 2020 deelde het Rekenhof de Vlaamse minister van Volksgezondheid de bevindin ­
gen mee van zijn procesonderzoek naar de subsidiecyclus van de revalidatieovereenkomsten. 
Het concludeerde dat het Agentschap Zorg en Gezondheid (AZG) het proces van de subsidies 
voor de revalidatieovereenkomsten in het algemeen voldoende beheerst, maar stelde wel dat er 
belangrijke verbeterpunten waren op het vlak van de berekening van het forfait. Zo is de herbe ­
rekening van het forfait in Excel foutgevoelig door de manuele invoering van veel parameters. 
Het agentschap dient dan ook een automatisering te overwegen. Het is evenmin altijd duidelijk 
welke controles het AZG heeft uitgevoerd. Het Rekenhof heeft het agentschap ten slotte aan ­
bevolen na te gaan of er geen (te grote) reserves worden aangelegd met overheidsmiddelen. 134
Verplichte vermeldingen op elektronische facturen
Op 14 oktober 2020 heeft het Rekenhof zijn controlebevindingen meegedeeld over de ver ­
plichte vermeldingen op elektronische facturen. In rand van zijn controle over de juiste 
periode toerekening van aankoopfacturen in de beleidsdomeinen Kanselarij en Bestuur, 
Omgeving en Mobiliteit en Openbare Werken heeft het Rekenhof vastgesteld dat een belang­
rijk deel van de elektronische facturen niet alle vermeldingen bevatten die de btw ­regelgeving 
vereist. Zo ontbreken onder meer de datum of periode van het belastbaar feit. Het digitaal 
platform voorziet in alle vereiste gegevenselementen, maar die worden onvolledig ingevuld, 
waardoor alleen manuele controles in de onderliggende documenten mogelijk zijn. In zijn 
antwoord van 9 november 2020 heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting verwe ­
zen naar de verantwoordelijkheid van de aanbestedende entiteit en de leveranciers.
Subsidieproces Vlaams zorgkrediet
Op 9 december 2020 heeft het Rekenhof zijn controlebevindingen over het subsidie proces 
Vlaams Zorgkrediet meegedeeld aan het departement Werk en Sociale Economie. Het 
Rekenhof was van oordeel dat het proces met relatieve zekerheid beheerst verloopt. Het depar ­
tement documenteert evenwel niet alle uitgevoerde controles en de interne controles, de boek ­
houdkundige aanrekening en de budgettering kunnen nog op enkele punten verbeteren. 
Subsidiecyclus psychiatrische verzorgingstehuizen
Het Rekenhof heeft een ondersteunend procesonderzoek uitgevoerd naar de subsidiecyclus 
van de psychiatrische verzorgingstehuizen (PVT). Het ging na in hoeverre het Agentschap 
voor Zorg en Gezondheid het proces van de berekening en de uitbetaling van de subsidies 
beheerst. Op 24 februari 2021 deelde het de minister mee dat het agentschap de berekenin­
gen die het zelf uitvoert140, voldoende beheerst. Wel heeft het Rekenhof verbeterpunten 
en aanbevelingen geformuleerd op het vlak van erkenningen en de inhaalbedragen. Voorts 
blijkt voor detailaspecten van de berekening niet altijd overeenstemming te bestaan tussen 
de regelgeving en de praktijk. Ten slotte stelde het Rekenhof vast dat nog niet veel controles 
plaatsvonden om de erkenning en de financiering van de PVT op te volgen.
Subsidiecyclus initiatieven Beschut Wonen
Op 24 februari 2021 deelde het Rekenhof de bevindingen van zijn procesonderzoek naar de 
subsidiecyclus van de initiatieven beschut wonen (IBW) mee aan de Vlaamse minister van 
Welzijn. Het meldde dat het Agentschap Zorg en Gezondheid het berekeningsproces onder 
controle heeft, maar dat nog niet veel controles plaatsvinden voor de opvolging van de erken­
ning en de financiering van de IBW.
Subsidiecyclus van de revalidatieziekenhuizen
Op 3 maart 2021 deelde het Rekenhof de Vlaamse minister van Volksgezondheid de bevindin ­
gen mee van zijn procesonderzoek naar de subsidiecyclus van de revalidatieziekenhuizen. Het 
stelde geen grote fouten vast in de berekeningen die het Agentschap Zorg en Gezondheid zelf 
deed140. Eén revalidatieziekenhuis bleek ongeveer 26.000 euro te weinig middelen te hebben 
ontvangen voor de periode 2018­2020. Het Rekenhof heeft ook gevraagd om controles uit te 
bouwen op de reservevorming met overheidsmiddelen en op de gegevens voor de berekening 
140 De herzieningen die nog door de FOD Volksgezondheid zijn opgemaakt, werden niet onderzocht. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   135
van het budget (jaaroverzicht van de verpleegdagen, gegevens eindeloopbaan en gegevens 
attractiviteitspremie).
Subsidiecyclus van de VIA-middelen in het departement CJM
Het Rekenhof deelde de secretaris ­generaal van het departement Cultuur, Jeugd en Media 
op 3 maart 2021 mee dat de ruime regelgeving voor de VIA ­subsidies in de socioculturele en 
podiumkunstensector leidt tot een brede en complexe uitvoering van het subsidieproces in de 
praktijk. Desalniettemin is het Rekenhof van oordeel dat het departement CJM de subsidie ­
cyclus over het algemeen voldoende beheerst, onder voorbehoud dat de aangeleverde federale 
RSZ­ data volledig en correct zijn en dat de controle op de aanwending van de toegekende mid ­
delen geen onregelmatigheden oplevert. Een verantwoord niveau van handhavingscontrole 
op dat vlak is nodig. Daarbuiten merkte het Rekenhof op dat de toepassing in de praktijk voor 
de socioculturele sector soms afwijkt van de decretale bepalingen.
Derde-betalerssysteem wedden personeel uit het (volwassenen)onderwijs en financiering 
volwassenen onderwijs
Op 10 maart 2021 deelde het Rekenhof de Vlaamse minister van Onderwijs de bevindingen 
mee van zijn onderzoek naar de financiering van het volwassenenonderwijs en de derde ­
betalersregeling voor de wedden van het personeel uit het volwassenenonderwijs. Het con­
cludeerde dat het Agentschap voor Onderwijsdiensten (AGODI) en het Agentschap voor 
Hoger Onderwijs, Volwassenenonderwijs, Kwalificaties en Studietoelagen (AHOVOKS) in 
voldoende mate de systemen voor de derde ­betalersregeling van de wedden voor het perso ­
neel uit het (volwassenen)onderwijs en de financiering van het volwassenonderwijs beheer ­
sen, alsook de daarbij horende risico’s. Het deed geen vaststellingen die afbreuk deden aan 
het getrouw beeld, de volledigheid en de correctheid van de rekeningen van het AGODI of het 
AHOVOKS, maar identificeerde wel een aantal sterke en zwakke punten in de procesvoering. 
Een gelijkaardige conclusie was er voor het onderzoek naar het derde ­betalerssysteem wed­
den personeel uit het onderwijs. De bevindingen werden op 14 oktober 2020 aan de Vlaamse 
minister van Onderwijs bezorgd.   REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   137
BIJLAGE 4
Single audit 2020 – samenwer-
king met bedrijfsrevisoren
Single audit vindt zijn rechtsgrond in de Vlaamse Codex Overheidsfinanciën. Afsprakennota’s 
hebben het principe verder geconcretiseerd. De Vlaamse Regering ondertekende op 23 novem­
ber 2020 de Afsprakennota single audit: audit rekeningen 2020 Vlaamse overheid. Die afspra­
kennota bepaalde hoe het departement Financiën en Begroting, de bedrijfsrevisoren die een 
certificeringsopdracht overeenkomstig het rekendecreet uitvoeren bij de Vlaamse rechts ­
personen, en het Rekenhof onderling afspraken maken over controleplanning, controle­
werkzaamheden en rapportering over de controleresultaten.
De materialiteit op het niveau van de geconsolideerde rekening werd behouden op 300 mil­
joen euro (of 0,5% van de ESR ­gecorrigeerde uitgaven). Dat bedrag is tegelijk de drempel­
waarde voor de selectie van de financieel significante entiteiten van de Vlaamse overheid. Op 
grond van de aangepaste begroting 2020 vertegenwoordigen de dertig significante entiteiten 
95,1% van de ontvangsten en 87,4% van de uitgaven. Negentien141 significante entiteiten zijn 
rechtspersonen, waarvan een bedrijfsrevisor de jaarrekening controleert.
Significante entiteiten
Bij de negentien significante rechtspersonen met een bedrijfsrevisor heeft het Rekenhof de 
single ­auditafspraken kunnen toepassen. 
De afsprakennota vraagt voor de significante rechtspersonen minstens twee overlegmomen­
ten tussen bedrijfsrevisor en Rekenhof, namelijk een plannings ­ en een rapporteringsoverleg.
• Tijdens het planningsoverleg bespreken het Rekenhof en de bedrijfsrevisor de audit­
strategie en afhankelijk daarvan leggen zij hun auditplanning vast. Zo beperken zij dub ­
bele werkzaamheden tot een minimum. Het planningsoverleg vond plaats bij veertien 
significante entiteiten (74%). In vijf gevallen (26%) vond geen overleg plaats. In één geval 
werd de bedrijfsrevisor laattijdig aangesteld, zodat niet tijdig een planningsoverleg kon 
plaatsvinden. In de andere vier gevallen vond de bedrijfsrevisor dat overbodig of kon het 
niet doorgaan wegens tijdgebrek.
141 De	Afsprakennota	 Single	Audit	identificeerde	 achttien	significante	 rechtspersonen.	 De	entiteit	Opgroeien	 Regie	is	nog	op-
gesplitst	in	het	Fonds	Jongeren	 Welzijn	en	Kind	en	Gezin.	Dat	bracht	het	aantal	significante	 rechtspersonen	 op	negentien. 138
• Tijdens het rapporteringsoverleg worden de bevindingen van de rekeningcontrole bespro ­
ken. Dat kan de vorm aannemen van een afsluitend gesprek (closing meeting ) of van een 
bespreking in het auditcomité. Bij achttien entiteiten (94,7%) vond tijdig een closing mee ­
ting plaats. In één geval vond de closing meeting  na 21 april 2021 plaats. De correcte over ­
zending van documenten142 ter voorbereiding van het overleg blijft een werkpunt.
De afsprakennota lijst een aantal ISA verplichte documenten143 op die de bedrijfsrevisor in 
zijn werkdossier dient op te nemen en systematisch dient te delen met het Rekenhof. Deze 
lijst is niet limitatief en de afsprakennota laat het Rekenhof toe om bijkomende documenten 
uit het dossier van de bedrijfsrevisor op te vragen. Het Rekenhof stelde vast dat bij twee enti­
teiten het tijdig en volledig bezorgen van deze extra opgevraagde documenten een pijnpunt 
was en nam contact op met de bedrijfsrevisor van deze instellingen om een overleg in te plan ­
nen om dit in de toekomst te vermijden. Deze vraag tot overleg bleef onbeantwoord.
In acht van de negentien entiteiten is er geen auditcomité. Zeven entiteiten nodigden het 
Rekenhof niet in hun auditcomité uit. Bij drie entiteiten woonde het Rekenhof het audit­
comité bij.
Het Rekenhof ging na of de bedrijfsrevisor de afstemming van de interrelaties voldoende 
heeft gecontroleerd, overeenkomstig de afsprakennota Single Audit. Het ging daarvoor de 
vier onderstaande vragen na:
(1) Correcte boekhoudkundige verwerking van de werkingstoelagen conform VABN advies 
2017/6?
(2) Correcte boekhoudkundige verwerking van de andere toelagen?
(3) Werd een kwalitatieve confirmatie ontvangen?
(4) Werd de rapportering over de ontvangen toelagen en de resultaten van de afstemming 
gevalideerd?
142 Namelijk agenda, analytisch nazicht van zowel de balans en resultatenrekening als van de uitvoeringsrekening van de 
begroting, en een samenvattende nota die alle problemen van de rekeningencontrole samenvat, met een kopie van de 
onderliggende verantwoordingsstukken.
143 Het gaat onder meer om risico- en fraude gerelateerde documenten, de controlebenadering en beheersmaatregelen, 
materialiteitsberekening, management letter, … REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   139
Figuur 9 - Controle bedrijfsrevisoren op afstemming interrelaties
 
In een aantal gevallen kon het Rekenhof de vragen niet beantwoorden wegens onvoldoende 
informatie in het werkdossier. In drie gevallen (15,8%) heeft de bedrijfsrevisor de vaststelling 
van een probleem met de afstemming van de interrelaties gerapporteerd in een early warning  
of management letter. In drie gevallen144 kon het Rekenhof daarover geen conclusies formule ­
ren bij gebrek aan informatie in de werkpapieren.
In alle significante dossiers ontving het Rekenhof tijdig het single ­auditverslag. 
Figuur 10 - Voorlegging commissarisverslagen en management letters 
   
De bedrijfsrevisor dient in een management letter aanbevelingen te formuleren over tekortko ­
mingen in de organisatiebeheersing en inefficiënties. In zeventien significante dossiers (89%) 
144 Dat was het geval bij Opgroeien Regie (onderdeel Kind en Gezin), Vlaams Agentschap voor de Uitbetaling van Toelagen 
in het kader van het Gezinsbeleid en De Lijn. 140
ontving het Rekenhof tijdig een management letter. In twee dossiers (11%) werd laattijdig 
gerapporteerd.
Niet-significante entiteiten
Voor alle niet ­significante entiteiten met ESR ­uitgaven tussen de 30 en 300 miljoen euro heeft 
het Rekenhof het single ­auditprincipe toegepast. In 23 entiteiten werd een bedrijfsrevisor 
aangesteld.
Voor de niet ­significante entiteiten beslist het Rekenhof welke overlegmomenten met de 
bedrijfsrevisor nodig zijn. Een overlegmoment is vereist als de bedrijfsrevisor een verklaring 
geeft die afwijkt van een goedkeurende verklaring. In twee gevallen gaf de bedrijfsrevisor voor 
2020 een afwijkende verklaring, maar die gaven geen aanleiding tot verder overleg. In vijftien 
niet­significante entiteiten (65,2%) vond een closing meeting  plaats samen met het Rekenhof, 
waarbij in twee gevallen geen van de voorbereidende documenten vooraf werden voorgelegd. 
Voor niet ­significante entiteiten moet de bedrijfsrevisor ten laatste op 31 maart 2021 een early 
warning  rapport145 bezorgen aan het Rekenhof. Tien bedrijfsrevisoren (43,5%) hebben dat 
rapport tijdig aan het Rekenhof overgelegd en voor dertien entiteiten (56,5%) ontving het 
Rekenhof laattijdig de informatie.
Voor veertien van de 23 niet ­significante entiteiten heeft de bedrijfsrevisor de management ­
letter tijdig overgelegd, voor twee entiteiten laattijdig. In de resterende zeven dossiers ontving 
het Rekenhof geen managementletter.
Figuur 11 - Tijdige ontvangst van early warnings, commissarisverslagen en manage -
ment letters 
 
145 Rapport met vaststellingen die aanleiding kunnen geven tot een aangepaste verklaring. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   141
Conclusie
De bedrijfsrevisoren van de significante entiteiten hebben de single ­auditafspraken goed 
nageleefd. In vijftien (78,9%) significante dossiers146 heeft de bedrijfsrevisor het Rekenhof 
tijdig voldoende informatie verstrekt om te kunnen besluiten dat de controle ISA ­conform 
plaatsvond en dat het certificeringsverslag overeenstemde met de controleresultaten. In 2 
 significante dossiers kreeg het Rekenhof geen toegang tot de bijkomende documenten uit het 
dossier van de bedrijfsrevisor. De vraag naar een overleg om dit in de toekomst te vermijden 
bleef onbeantwoord.
Voor twee dossiers oordeelde het Rekenhof dat het niet kon steunen op de werkzaamheden 
van de bedrijfsrevisor. In het eerste geval bleek uit de auditdocumentatie dat de controle te 
beperkt was en in het tweede geval kon het geen tijdige controle uitvoeren op het werkdossier 
van de bedrijfsrevisor.
Bij de niet ­significante entiteiten bleek de tijdige overlegging van zowel early warning- 
rapporten als managementletters een aandachtspunt.
146	In	2019	was	dat	88%	of	in	vijftien	van	de	zeventien	significante	dossiers.  REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   143
BIJLAGE 5
Tabel 14, anders voorgesteld
Tabel 14 schetste de overgang van de algemene rekeningen 2020 naar de geconsolideerde 
 rekening op de onderstaande wijze.
Tabel 34 – Tabel 14, samengevat
  Ministeries DAB’s Rechtspersonen Consolidatie
Totaal ontvangsten economische  
hergroepering45.841,2 419,6 7.733,6 53.994,5
Deelnemingen -106,4 -1,4 -1.403,1 -1.510,9
Leningen -6.577,0 0,0 -2.595,7 -9.172,7
Totaal ESR-ontvangsten 39.157,8 418,2 3.734,8 43.310,9
Totaal uitgaven economische  
hergroepering24.902,2 1.455,0 28.016,3 54.373,5
Deelnemingen -333,9 -1,4 -2.192,2 -2.527,5
Leningen -344,6 0,0 -2.191,0 -2.535,6
Saldo -5.999,5
Extracomptabele correcties -11,9
Volledigheidshalve stipt het Rekenhof aan dat de algemene rekening van de Vlaamse 
Gemeenschap bestaat uit de ministeries en de DAB’s (die geen juridische rechtspersoonlijk ­
heid hebben). Naar voorstellingswijze moeten de kolommen ministeries en DAB’s dan ook 
worden gefusioneerd. In de onderstaande tabel wordt dit weergegeven in invalshoek 1. Deze 
voorstellingswijze vergemakkelijkt ook de aansluiting bij de andere rekeningcijfers.
Een tweede invalshoek is het standpunt van de Vlaamse Gemeenschap en het INR: zij voegen 
de DAB’s bij de rechtspersonen, omdat het afzonderlijke entiteiten zijn. 144
Tabel 35 – Tabel 14, anders voorgesteld
  Invalshoek 1 Invalshoek 2 Verschil=DAB
Algemene rekeningen
Ontvangsten 46.260,8 45.841,2 419,6
Uitgaven -26.357,2 -24.902,2 -1.455,0
Saldo 19.903,6 20.939,0 -1.035,4
Vlaamse rechtspersonen
Ontvangsten 7.733,6 8.153,2 -419,6
Uitgaven -28.016,3 -29.471,3 1.455,0
Saldo -20.282,7 -21.318,1 1.035,4
Eliminatie kapitaalverstrekkingen en participaties 1.016,6 1.016,6 0,0
Eliminatie schuldverrichtingen -6.637,1 -6.637,1 0,0
Totaal eliminaties -5.620,5 -5.620,5 0,0
ESR-vorderingensaldo economische hergroepering -5.999,6 -5.999,6 0,0
ESR-vorderingensaldo Vlaamse Gemeenschap -6.011,5 -6.011,5 0,0
   REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   145
BIJLAGE 6
Begroting
Aan mevrouw Hilde François
Voorzitter van het Rekenhof
Betreft: De algemene rekeningen van de Vlaamse Gemeenschap voor het boekjaar 2020 
Mevrouw de Voorzitter,
Ik heb de eer u hierbij het antwoord aan het Rekenhof op de opmerkingen van het Rekenhof, 
per mail van 11 juni 2021 ontvangen, op de Algemene Rekeningen van de Vlaamse Gemeenschap 
voor het boekjaar 2020 voor te leggen.
Matthias Diependaele
Vlaams minister van Financiën en Begroting, Wonen en Onroerend Erfgoed
Antwoord op het rekeningenrapport over 2020 van het Rekenhof m.b.t. de algemene   
rekeningen 2020 van de Vlaamse Gemeenschap en de geconsolideerde rekening 2020 
van de Vlaamse deelstaatoverheid.
2020 was het eerste jaar waarin het decreet en de besluiten VCO van toepassing was. Dit bete ­
kent ook dat het Rekenhof voor het eerst zowel de algemene rekening als de geconsolideerde 
rekening diende te certificeren. Zeker voor de algemene rekening geen evidente uitdaging.
De algemene rekening bestaat uit een drieluik: de bedrijfseconomische jaarrekening, de uit ­
voering van de begroting en de ESR ­rapportering. Voor ieder van die luiken heeft het Rekenhof 
een afzonderlijke certificering afgeleverd: 146
­Bedrijfsec onomische jaarrekening: een onthoudende verklaring
­De
 uitvoering van de begroting: een verklaring met voorbehoud
­De
 ESR ­
rekening: een verklaring zonder voorbehoud, met andere woorden een goedkeu­
rende verklaring.
Bij de geconsolideerde ESR­rek ening werd meteen een verkl aring zonder voor behoud afgele­
verd.
Als ik afga op de opmerkingen die het Rekenhof bij de rekeningen 2020 heeft gemaakt, dan 
zijn er ten opzichte van de rekeningen 2019 weer enkele structurele verbeteringen vast te stel­
len. Vorig jaar  had ik  medegedeeld  dat ik de door  mijn  administratie  ingeslagen  weg volg, 
omdat ik vond dat dit de juiste weg was. Dit blijkt nu ook zo te zijn. De structurele verbete­
ringen werpen duidelijk hun vruchten af. Dat er nog werk aan de winkel is, staat buiten kijf, 
maar dat was ook iets dat we voorzien hadden. Om de geboekte vooruitgang te schetsen wil ik 
in deze repliek eerst de resultaten 2020 van de werven die we vorig jaar beloofd hadden aan te 
pakken, overlopen. Vervolgens zullen we ingaan op de andere opmerkingen van het Rekenhof 
waarvoor nieuwe werven noodzakelijk zijn.
Ook de invoering van BBT (beleids­ en begrotingstoelichting) bij de uitvoering van de begro­
ting was nieu w. Dit zit uiteraard nog in zijn kinderschoenen. Maar de eerste  resultaten zijn, 
zoals ook het Rekenhof eigenlijk aangeeft, zeer bemoedigend voor de toekomst.
Werf 1: jaarafgrenzing
De vroegere waslijst aan opmerkingen van het Rekenhof op de jaarafgr enzing is sterk geredu­
ceerd.
De nieuwe  aanrekeningsregels  op inkomensoverdrachten  zijn door  alle beleidsdomeinen   
goed toegepast geworden, de overflow is correct berekend. Enkel bij het beleidsdomein WVG 
werd iets teveel aan subsidies aangerekend (7,3 miljoen euro). Op het totale pakket van sub­
sidies bij dat beleidsdomein is dat een verwaarloosbaar bedrag. De uitdaging zal erin bestaan 
om de huidige mate van correctheid van de cijfers ook door te trekken naar de volgende jaren.
Een terugkerend probleem is de afgrenzing van de openbare werken. Een structurele oplos­
sing dringt zich op, maar is niet evident om op korte termijn te realiseren. Hieraan zal samen 
met het beleidsdomein MOW verder gewerkt worden. We moeten daarin realistisch zijn, ook 
eind 2021 zal dit probleem nog niet van de baan zijn.
Aan ontvangstenzijde blijft nog enkel de post terugvordering lonen september­december van 
onderwijs  open.  Met het beleidsdomein  Onderwijs  en Vorming zullen  afspraken  gemaakt 
worden, zodanig dat dit probleem nog dit jaar kan opgelost worden.
Bovenstaande zijn w el opmerkingen van het Rekenhof , maar maakten niet het voorwerp uit 
van de basis van de onthouding. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   147
Werf 2: Interrelaties
In het rapporteringssjabloon van de jaarrekening 2020 werd, in samenspraak met de 
contro­leactoren, de afstemming van interrelaties met behoorlijk succes afgedwongen. Met 
het hoger onderwijs werd dit nog niet in 2020 gerealiseerd, en loopt dit ook nog in 2021 
door. De resul­taten van de afstemming werden door de betrokken rechtspersonen echter 
niet allemaal cen­traal aan het Departement Financiën en Begroting overgemaakt, 
waardoor die afstemmingen nog onvoldoende werden opgenomen in de algemene rekening 
van het ministerie. Het proces moet in die zin verder geoptimaliseerd worden.
Ook hier zijn er opmerkingen van het Rekenhof, maar maakten deze niet het voorwerp uit 
van de basis van onthouding.
Werf 3:  Waardering van de activa
Hetgeen ik vorig jaar met betrekking tot de werken van burgerlijke bouwkunde stelde 
blijft behouden. Op basis van gegevens van de databanken voorhanden binnen het  
beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken (MOW) gebeurde in 2019 een 
waardering voor een groot gedeelte van de werken van burgerlijke bouwkunde. Dit 
resulteerde in een geactualiseerde beginbalans die in het voorjaar 2019 ­ conform de 
vooropgestelde timing ­ in het financieel systeem geïmplementeerd werd. Het is een 
gigantische uitdaging om alle wegen, bruggen, vangrails, verkeersborden, … in kaart te 
brengen om ze vervolgens in de boekhouding te waar­deren. De fundamenten liggen er. 
Dat was ook de bedoeling. Nu is het vooral een kwestie om de oefening verder te 
verfijnen en te optimaliseren. Daarover zullen verdere afspraken met de betrokkenen 
worden gemaakt. Binnen het beleidsdomein MOW werd een nieuwe digitale toepassing 
iASSET in gebruik genomen. In eerste instantie bedoeld voor het beheren en inspecteren 
van kunstwerken van burgerlijke bouwkunde, maar die toepassing zal even­zeer kunnen 
gebruikt worden voor waarderingsdoeleinden. Specificaties als eigenaarschap, waarde, … ­ 
elementen waarover het Rekenhof in zijn verslag opmerkingen maakt ­ worden in die 
toepassing meegenomen en zouden in principe relatief gemakkelijk naar de boekhouding 
moeten kunnen vertaald worden. Bovendien zal die toepassing door gans MOW 
gebruikt worden, zodanig dat vaste activa die nu nog ontbreken, eveneens in de balans 
zullen worden opgenomen. Gelet op de omvang van dit project en de vertaling die dan nog 
naar het financi­eel systeem moet gemaakt worden, zal ook dit project eind 2021 nog niet 
zijn afgerond.
Een gelijkaardige oefening werd met het Facilitair Bedrijf opgezet voor de terreinen en 
gebou­wen. Een aantal gronden en het merendeel van de gebouwen werden 
noodgedwongen opge­nomen met een nulwaarde bij de implementatie van de herwerkte 
beginbalans, om de sim­pele reden dat de vereiste informatie ­ om te komen tot een 
adequate waardebepaling ­ in de vastgoeddatabank ontbrak. Om de activa met een 
nulwaarde te kunnen waarderen werden reeds acties ondernomen. Concreet werd aan de 
vastgoedverantwoordelijken van de verschil­lende beleidsdomeinen gevraagd om de 
vastgoeddatabank te vervolledigen opdat de gebou­wen met een nulwaarde gewaardeerd 
kunnen worden. Daarnaast zal er voor de terreinen met een nulwaarde samen met Het 
Facilitair Bedrijf bekeken worden welke acties ondernomen dienen te worden om ook die 
ontbrekende gegevens aan te vullen. 148
Werf 4: tussenrekening 499999.
Deze oefening is opgestart in 2018 en heeft als doel de orde ­
 en thesaurierekeningen voor het 
verleden op te kuisen en de hoeveelheid rekeningen terug te brengen tot het aantal dat strikt 
noodzakelijk is. Eind 2020 kunnen we stellen dat het grootste werk achter de rug is en dat er dus nog slechts een beperkt aantal rekeningen dienen opgekuist te worden.
Werf 5: afspraken met VlabelDeze werf is eind 2020 volledig gerealiseerd. Met Vlabel werden – in samenspraak met het 
Rekenhof – de nodige afspraken omtrent:-
H
et boeken van interesten en kosten onafhankelijk van het moment van betaling
- H
et bepalen van de waardeverminderingen (wanbetalingen en onwaarden) op fiscale
vorderingen
- H
et opnemen van de fiscale vorderingen in de vervaldagenbalans in de toelichting bij de
balans
Werf 6: waardering uitwinningen waarborgbeheer
Het in de repliek over de algemene rekening 2019 aangekondigde initiatief van het INR over de 
waardering van gestandaardiseerde waarborgen is er nog niet gekomen. In die zin zal getracht worden dit jaar een eigen initiatief naar voor te brengen en af te toetsen binnen de Vlaamse Adviescommissie voor Boekhoudkundige Normen.
Werf 7: toelichtingen bij de jaarrekeningDe toelichting bij de jaarrekening kan in twee grote luiken opgedeeld worden. Enerzijds is 
er de toelichting bij de begrotingsuitvoering, anderzijds is er de toelichting bij de balans  en resultatenrekening, met name het jaarverslag. De in VCO voorziene toelichting bij de begro­tingsuitvoering werd voor de eerste keer in zijn nieuwe vorm (beleids
­
 en begrotingstoelich­
ting bij de uitvoering) voorgelegd aan het Rekenhof en het Vlaams Parlement.
Daarnaast is er werk gemaakt van het beter leesbaar maken van het jaarverslag. Zij geeft dui­
ding bij de evolutie op niveau van balans en resultatenrekening. Ook de volgende jaren zal deze toelichting verder uitgediept worden.
Nieuwe werven Werf: voorzieningenAls basis voor hun onthoudende verklaring bij het bedrijfseconomisch luik van de algemene 
rekening, merkt het Rekenhof op dat er geen voorzieningen voor pensioenverplichtingen en lopende geschillen werden aangelegd. Voor de duidelijkheid wil ik hier meegeven dat dit geen boekingen met impact op de begroting, noch op het ESR
­
 vorderingensaldo zijn. Het betreft 
dus enkel bedrijfseconomische voorzieningen. Beide  voorzieningen, pensioenverplichtingen en geschillen, zullen we in de loop van 2021 onderzoeken. REKENINGENRAPPORT OVER 2020   
REKENHOF, JUNI 2021 /   149
Voor pensioenverplichtingen moet onderzocht en bepaald worden welke die precies zijn, en 
vervolgens, wie de verplichting uiteindelijk op zich moet nemen. Daarnaast stelt zich hier ook 
het probleem van waardering.
De geschillen is op zich een verantwoordelijkheid van elk beleidsdomein. Ten behoeve van 
het VFLD beschikten we centraal reeds over een tool om de geschillen die mogelijkerwijze 
en deels via het VFLD konden vereffend worden, in kaart te brengen. Omwille van evoluties 
bij het VFLD is die tool en het resultaat van de jaarlijkse bevraging achterhaald. We zullen 
onderzoeken in welke mate geschillen van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap in 
kaart zullen gebracht worden. We zullen dan moeten evalueren hoe we tot een waardering in 
de algemene rekening kunnen komen. We moeten daarin eerlijk zijn, dergelijke oefening is 
niet op één jaar tijd gerealiseerd.
Werf: buitenbalansverplichtingen
Een opmerking van het Rekenhof is dat de buitenbalansverplichtingen, met name voor 
belangrijke principeovereenkomsten met grote financiële gevolgen en openstaande verbinte ­
nissen, onvoldoende toegelicht zijn.
Omdat “belangrijke principeovereenkomsten met grote financiële gevolgen” op verschillende 
manieren kan geïnterpreteerd worden, is de eerste vraag wat onder  belangrijke principeover ­
eenkomsten moet verstaan worden, vervolgens hoe we die in een overzicht kunnen krijgen, 
wie die moet rapporteren en hoe de samenhang moet gezien worden met andere rapporten die 
reeds aan het Vlaams Parlement worden overgemaakt. Deze vragen dienen in eerste instantie 
verder onderzocht te worden, vooraleer we op dat vlak verdere stappen kunnen ondernemen. 
Ik wil vermijden dat het Vlaams Parlement overladen wordt met rapporten met telkenmale 
een weer iets andere invulling.
De openstaande verbintenissen werden in de jaarrekening niet in het bedrijfseconomisch luik, 
maar in het luik bij de uitvoering van de begroting opgenomen (VO 13). Om het Rekenhof ter 
wille te zijn, zullen we in de toekomstige jaarrekeningen het totaalbedrag van de openstaande 
vastleggingen ook nog eens in de toelichtingen bij de bedrijfseconomische jaarrekening over ­
nemen.
Andere bemerkingen:
De  waarderingsregels voor de opbrengsten ingevolge de bijzondere financieringswet zullen 
we naar de toekomst toe in de jaarrekening toelichten.
Als basis voor hun verklaring met voorbehoud bij de uitvoering van de begroting merkte het 
Rekenhof op dat bij een oprichting of kapitaalverhoging bij eigen participaties, niet altijd het 
volledige kapitaal als verplichting werd vastgelegd. Bij een oprichting of kapitaalverhoging die 
direct  door het ministerie wordt uitgevoerd heeft de administratie daar meestal wel zicht op. 
Het probleem stelt zich meer bij fusie ­operaties en overdrachten van participaties. Wanneer 
bijvoorbeeld een rechtspersoon, waarin het ministerie een directe participatie heeft, fusio ­
neert met een andere rechtspersoon met “niet opgevraagd kapitaal” , is daar niet de directe 
noodzaak om voor dat “niet opgevraagd kapitaal” ook een vastlegging te nemen. Het beheer 
van de participaties is bovendien verspreid over verschillende beleidsdomeinen. Omdat we  150
ons enerzijds bewust zijn dat die informatie centraal naar de jaarrekening moet vloeien en 
om anderzijds beter zicht te hebben op alle participaties in beheer van de Vlaamse overheid, 
is in het kader van de Vlaamse Brede Heroverweging het voorstel geformuleerd om een par ­
ticipatieregister aan te leggen. Dit gekoppeld aan instructies die we naar de beleidsdomeinen 
zullen uitvaardigen, zou ervoor moeten zorgen dat deze problematiek een structurele oplos ­
sing krijgt. In de loop van 2021  zal dit project gestalte krijgen. Het Departement Financiën en 
Begroting zal er wel al trachten voor te zorgen dat de huidige encours reeds in de algemene 
rekening 2021 in overeenstemming wordt gebracht met het niet opgevraagd kapitaalgedeelte 
van de huidige participaties.  Rekeningenrapport over 2020
ADRES 
Rekenhof
TEL. 
FAX
Rekenhof.
Cover rekeningenrapport.indd   1Cover rekeningenrapport.indd   1 25/06/2021   15:1225/06/2021   15:12

Brussel, maart 2013Culturele en jeugdinfrastructuur
Investeringen, onderhoud en beheerdruk
Albe De Coker
adres
Rekenhof
tel.
fax
www.rekenhof.be  Verslag goedgekeurd in de Nederlandse kamer van het Rekenhof op 26 maart 2013
Vlaams Parlement, Stuk 37-G (2012-2013) - Nr. 1Culturele en jeugdinfrastructuur
Investeringen, onderhoud en beheer  CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
REKENHOF, MAART 2013VLAAMS PARLEMENT
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   3
Inhoud 4
Lijst met afkortingenLijst van afkortingen en begrippen  5
Hoofdstuk 1  
1.1 On derzoeksdomein  12
1.2 On derzoeksvragen  1 3
1.3 Procedure  1 3
Hoofdstuk 2  
Toewijzing van investeringsmiddelen  15
2.1 Behoeftean alyse en planning  16
2.2 Investering sbeslissing  18
2.2.1  Investeringssubsidies  18
2.2.2  Investeringen in eigen ge bouwen  21
2.3 Informatie verstrekking aan het Vlaams Parlement  24
2.4 Con clusies  29
Hoofdstuk 3  
Onderhoud en opvolging van investeringswerken  31
3.1 On derhoud van de eigen infrastructuur  32
3.1.1  T aakverdeling, coördinatie en procedures  32
3.1.2  Onderhoudsplanning  34
3.1.3  Opvolging van de gebou wentoestand  36
3.1.4  Opvolging van de onderh oudswerken  36
3.1.5  T oezicht op het gebruikersonderhoud  38
3.2 Opvolging van de investeri ngswerken  38
3.2.1  T aakverdeling, coördinatie en procedures  39
3.2.2  Opvolging  40
3.3 Evaluatie v an de gerealiseerde infrastructuur  43
3.4 Con clusies  44
Hoofdstuk 4  
Beheer en exploitatie door derden  47
4.1 Beheers- en  exploitatieovereenkomsten  48
4.2 T oewijzing van infrastructuur aan derden en toezicht op de exploitatie  49
4.2.1  IV A Kunsten en Erfgoed: beleidsveld Kunsten  49
4.2.2  IV A Kunsten en Erfgoed: beleidsveld Erfgoed  55
4.2.3  IV A Sociaal Cultureel Werk voor Jeugd en Volwassenen: beleidsveld Volks-  
ontwikkeling en Lokaal Cultuurbeleid  59
4.2.4  IV A Sociaal-Cultureel Werk voor Jeugd en Volwassenen: beleidsveld Jeugd  6 2
4.2.5  Departement Cultuur,Jeugd, Sport en Media  64
4.3 Con clusies  66
Hoofdstuk 5  
Algemene conclusies  69 CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   5Lijst met afkortingenHoofdstuk 6  
Aanbevelingen  73
Hoofdstuk 7  
Reactie van de ministers  77
Bijlage 1
Aandeel eigen infrastructuur  80
Bijlage 2
Overzicht overheidsinfrastructuur cultuur en jeugd  81
Bijlage 3
Dossieronderzoek subsidies en eigen infrastructuur  85
Bijlage 4
Antwoord van de Vlaamse ministers van Cultuur en van Jeugd  86
AUB Algemene uitgavenbegroting
AFM Agentschap voor Facilitair Management
CJSM Cultuur, Jeugd, Sport en Media
Cultuurpactwet Wet van 16 juli 1973 waarbij de bescherming van de 
ideologische en filosofische strekkingen gewaarborgd wordt
DAB Dienst met afzonderlijk beheer
EVA Extern verzelfstandigd agentschap
Exploitatiesubsidie Subsidie voor de kosten van beheer en exploitatie van overheidsinfrastructuur
FFEU Financieringsfonds voor schuldafbouw en eenmalige investeringsuitgaven
FoCI Fonds Culturele Infrastructuur
Functionele administratie/entiteit Agentschap, departement of afdeling van het Minis -
terie van Cultuur, Jeugd, Sport en Media bevoegd voor het betrokken beleidsveld 
IVA Intern verzelfstandigd agentschap
KMSKA Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen
MACOMI Managementcomité van het ministerie CJSM
MAS  Museum aan de Stroom Antwerpen
MuHKA Museum voor Hedendaagse Kunst Antwerpen
Nominatimsubsidie Subsidie waarvan de begunstigde met het subsidie-  
bedrag op naam vermeld is in de begroting
SCWJV Sociaal-Cultureel Werk voor Jeugd en Volwassenen
Sectorale investeringssubsidie Subsidie voor infrastructuuruitgaven van organisa -
ties die behoren tot de sectoren die door de Vlaamse Regering als prioritair zijn aangeduid
TGI Team Gesubsidieerde Infrastructuur 6 CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   7
Samenvatting 8
Het Rekenhof onderzocht de investeringen van de Vlaamse Gemeenschap in de bovenlokale 
culturele en jeugdinfrastructuur en het beheer van culturele en jeugdinfrastructuur die de overheid heeft toevertrouwd aan derden.  
Toewijzing van investeringsmiddelen
De minister werkte de beleidsdoelstellingen voor de culturele en jeugdinfrastructuur niet uit 
in een meerjarenplan of beleidsplan dat de doelstellingen koppelt aan timing en budget. In de vorige en huidige legislatuur werd een behoeftestudie aangekondigd, maar niet uitgevoerd, zodat administratie en minister weinig inzicht hebben in de aanwezige infrastructuur en de behoeften inzake bovenlokale culturele en jeugdinfrastructuur in Vlaanderen. 
De beslissingen over sectorale subsidies passen binnen de beleidsprioriteiten, maar het be -
stemde budget wordt ook gedeeltelijk besteed aan nominatimsubsidies. Van die nominatim -
subsidies en ook van de investeringen in eigen infrastructuur is dikwijls niet duidelijk hoe 
ze kaderen binnen de beleidsdoelstellingen. Subsidiebeslissingen houden onvoldoende reke -
ning met de beschikbare middelen. Als de administratie vooraf bij de investeringsbeslissing wordt betrokken, bereidt ze die beslissing over het algemeen goed voor. Ze geeft echter geen expliciet oordeel over haalbaarheid, resultaten en garanties voor het in goede staat houden van de projecten. 
De verschillende begrotingsdocumenten verschaffen veel informatie over de beschikbare in-
vesteringsmiddelen, maar minder over effectieve bestedingen en toekomstige verplichtingen. Begrotingen en rekeningen van het FoCI geven geen volledige beeld van de investeringsuitga -
ven voor culturele en jeugdinfrastructuur doordat infrastructuuruitgaven soms verspreid wor -
den aangerekend op de cultuurbegroting. Het Vlaams Parlement ontvangt weinig informatie over uitvoering en resultaten van het investeringsbeleid bij cultuur en jeugd. 
Onderhoud van de eigen infrastructuur
De bevoegdheid van het FoCI voor culturele en jeugdinfrastructuur van de Vlaamse overheid 
steunt niet op een sluitend objectief criterium en is daardoor weinig transparant. Het FoCI ontwikkelde procedures en instrumenten voor een goede organisatie van het onderhoud, maar heeft geen volledig beeld van de onderhouds- en renovatienoden, en neemt de uitvoe -
ring van de onderhoudsaanvragen niet op in een meerjarenplanning. De vooropgestelde fre -
quentie voor de gebouweninspectie en het opstellen van een meerjarenplan voor het onder -
houd worden niet gehaald. 
Gebouwverantwoordelijken maken weinig gebruik van de beschikbare raamcontracten voor 
eigenaarsonderhoud bij de Vlaamse Gemeenschap, behalve voor verplichte keuringen waar -
voor het FoCI de aansluiting bij onderhoudscontracten stimuleert. Het FoCI houdt geen toe -
zicht op de goede uitvoering van belangrijk gebruikersonderhoud.
Het FoCI ontvangt voldoende informatie van het Agentschap Facilitair Management (AFM), 
dat instaat voor de gunningsprocedure en de opvolging van onderhoudsopdrachten, voor het nemen van de aanbestedingsbeslissing en het correct uitvoeren van betalingen. Zowel het FoCI als de andere betrokkenen hebben echter onvoldoende zicht op de voortgang van hun onderhoudsdossiers vanaf de aanvraag tot en met de uitvoering. Ze hebben ook weinig impact op de prioriteitenstelling van het AFM. De administratie CJSM en het AFM namen recent initiatieven om de samenwerking te verbeteren.   CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   9
Opvolging en evaluatie van de investeringsprojecten
Het AFM volgt de uitvoering op van grote investeringsprojecten in culturele en jeugdinfra -
structuur van de Vlaamse overheid. Er is structureel overleg tussen de verschillende betrokke -
nen, zodat ze de voortgang kunnen volgen en betrokken worden bij belangrijke beslissingen. 
Bij gesubsidieerde infrastructuurwerken is de gesubsidieerde organisatie de eerste verant -
woordelijke voor de goede uitvoering en volgt het Team Gesubsidieerde Infrastructuur (TGI) van het Agentschap voor Binnenlands Bestuur de uitvoering op. De informatie-uitwisseling tussen het TGI en het FoCI is veeleer informeel en ad hoc. 
Het FoCI ontvangt voldoende informatie voor de uitvoering van zijn taken inzake aanbeste -
ding, betaling, budgetopvolging en budgetvoorziening. De afspraken tussen het FoCI en het 
TGI over het toezicht op bepaalde subsidievoorwaarden zijn onduidelijk en schrijven geen systematische rapportering door het TGI voor. 
Het is onduidelijk hoe de administratie het verbod op de bestemmingswijziging bij gesub -
sidieerde infrastructuur controleert en kan afdwingen. Een toezichtsregeling op de instand -
houding en het onderhoud van grote gesubsidieerde infrastructuur is de administratie niet 
bekend, hoewel de subsidiereglementering daarnaar verwijst. 
De functionele prestaties van gerealiseerde investeringsprojecten en de impact op de exploi -
tatiekosten worden niet systematisch geëvalueerd. Daardoor weten administratie en minister 
niet of de vooropgestelde resultaten zijn bereikt met de geïnvesteerde middelen. 
Beheer en exploitatie door derden
De gratis terbeschikkingstelling van de overheidsinfrastructuur is dikwijls niet gemachtigd 
door de decreetgever en de toewijzing aan de gebruikers steunt niet op een objectieve selec -
tieprocedure die alle culturele en jeugdorganisaties waarvan de activiteiten overeenstemmen met de aard van de infrastructuur, de kans biedt zich kandidaat te stellen. Voor verschillende gebouwen zijn de modaliteiten van de terbeschikkingstelling niet schriftelijk vastgelegd. De bestaande overeenkomsten bevatten nog onvoldoende uniforme bepalingen om de vergelijk -
baarheid van het beheer en de kosten, en een efficiënte opvolging van de overeenkomsten te bevorderen. 
Momenteel zijn de autonome infrastructuurovereenkomsten die een aparte exploitatiesub -
sidie onderscheiden, duidelijker aangaande doelstellingen, middelen en verantwoording van 
het infrastructuurbeheer dan de globale overeenkomsten die in een globale subsidie voor wer -
king en infrastructuur voorzien. Het bedrag van de exploitatiesubsidie wordt evenwel niet objectief vastgesteld. 
Enkele autonome infrastructuurovereenkomsten bevatten bepalingen die een dubbele op -
volgings- en verantwoordingslast veroorzaken, met name aparte reservebepalingen voor de 
exploitatiesubsidie en materiële doelstellingen voor de exploitatie van de infrastructuur die overlappen met bepalingen in de werkingsbeheersovereenkomst of het beleidsplan.
De meeste infrastructuurovereenkomsten voorzien in sancties als de voorwaarden niet wor -
den nageleefd. Soms ontbreken echter bepalingen over verantwoording en toezicht, zodat 
onduidelijk is hoe overtredingen zullen worden vastgesteld. 
De verenigingen leggen de vereiste verantwoording voor. De administratie oefent over het 
algemeen een degelijke controle uit op de formele, materiële en financiële aspecten van het infrastructuurbeheer en neemt de bevindingen op in een verslag. Meestal is er echter geen  10
Hoofdstukinformatie-uitwisseling tussen de regeringsafgevaardigden en de administratie over het toe -
zicht op de uitvoering van de overeenkomsten.
Reactie van de ministers
In hun gezamenlijk antwoord kondigen de Vlaamse ministers bevoegd voor Cultuur en voor 
Jeugd voor de meeste aanbevelingen initiatieven aan om eraan tegemoet te komen. De mi -
nisters zullen het departement de opdracht geven samen met het IVA Kunsten en Erfgoed en het IVA Sociaal Cultureel werk voor Jongeren en Volwassenen de vermelde beleidsopties uit te voeren en hen van de voortgang systematisch te informeren. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   11
HoofdstukInleiding
1 12
1.1	 Onderzoeksdomein
Het Rekenhof heeft een onderzoek uitgevoerd naar de investeringen van de Vlaamse Gemeen -
schap in de bovenlokale culturele en jeugdinfrastructuur en het beheer van culturele en jeugd -
infrastructuur die de overheid heeft toevertrouwd aan derden1. De overheid is een belangrijke 
financier van infrastructuur in de culturele sector. De Vlaamse Gemeenschap financiert in 
principe alleen infrastructuur met een bovenlokaal karakter2. 
Sinds 1999 zijn de investeringskredieten voor culturele en jeugdinfrastructuur gecentraliseerd in het Fonds Culturele Infrastructuur (FoCI), een Vlaamse openbare instelling categorie A
3. 
Het FoCI heeft tot taak4:
• in vesteringssubsidies verstrekken voor het bouwen, uitbreiden, verbouwen of aankopen 
van culturele infrastructuur met bovenlokaal belang;
• aank open, bouwen en verbouwen van de eigen infrastructuur van de Vlaamse Gemeen -
schap en ten laste nemen van de eigenaarsverplichtingen, het eigenaarsonderhoud en de onroerende voorheffing;
•
 betalen  van huurgelden, erfpachtvergoedingen, beschikbaarheidsvergoedingen en andere 
kosten voor het gebruiksrecht van gebouwen en terreinen die ressorteren onder het beheer van de entiteiten Cultuur en Jeugd van het beleidsdomein Cultuur, Jeugd, Sport en Media van de Vlaamse Gemeenschap.
Het oprichtingsdecreet voorziet niet in een personeelsformatie voor het fonds. De secretaris-generaal van het departement CJSM, als leidend ambtenaar van het FoCI, beslist welke per -
soneelsleden, uitrusting en installaties het departement ter beschikking stelt aan het fonds. Sinds 2008 vormt het FoCI samen met de Sportfacilitator de stafdienst Infrastructuur. Drie van de vier personeelsleden die zijn toegewezen aan het FoCI, werken ook gedeeltelijk voor de Sportfacilitator.
Om de uitvoering van de werken en de naleving van de overheidsopdrachtenregelgeving te 
controleren, doet het FoCI voor de eigen infrastructuur een beroep op het Agentschap Fa -
cilitair Management (AFM) en voor investeringssubsidies op het team Gesubsidieerde In -
frastructuur (TGI) van het Agentschap voor Binnenlands Bestuur. Die diensten zijn geen voorwerp van de audit. Wel heeft het Rekenhof nagegaan of het FoCI, als coördinator van de investeringen en beheerder van de financiële middelen, voldoende informatie krijgt van de betrokken diensten om het verloop van de werken op te volgen en de rechtmatigheid van de betalingen te beoordelen. 
Binnen de culturele en jeugdinfrastructuur zijn er negenentwintig gebouwen waarvan de 
Vlaamse Gemeenschap eigenaar is of waarover zij langdurig gebruiksrecht heeft (zie over -
zicht in bijlage 2). Het onderhoud van die infrastructuur behoort tot de scope van deze audit. 
1 Sport en media, die ook tot de culturele bevoegdheden van de Vlaamse Gemeenschap behoren (bijzondere wet tot 
hervorming der instellingen van 8 augustus 1980, artikel 4), zijn niet bij het onderzoek betrokken. De uitbouw van sportinfrastructuur heeft een specifieke regeling en bevat met het sportinfrastructuurplan een belangrijk aspect publiek-private samenwerking. In het beleidsveld media heeft de Vlaamse Gemeenschap geen infrastructuur gefi -
nancierd.
2 In het verleden werden subsidies verstrekt voor lokale jeugdinfrastructuur op basis van het subsidiereglement voor eenmalige infrastructuurwerken aan verenigingslokalen. Die subsidies zijn afgelopen en zitten daarom niet in de scope van het onderzoek. 
3 Opgericht door het decreet houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 1999 van 19 december 1998, hoofdstuk XII. 
4 Idem, artikel 51. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   13
Omdat het beheer van de meeste gebouwen is toevertrouwd aan een private culturele of 
jeugdorganisatie die in het gebouw is gehuisvest, heeft het Rekenhof ook het beheer door derden onderzocht van de culturele en jeugdinfrastructuur van de Vlaamse Gemeenschap. De regeling van en de controle op het beheer door derden van de eigen infrastructuur van de Vlaamse Gemeenschap behoort tot de bevoegdheid van de IVA’s Kunsten en Erfgoed en Sociaal-Cultureel Werk voor Jeugd en Volwassenen en het departement.
Voor de audit was de volgende regelgeving van belang: 
•
 het  decreet van 19 december 1998, houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 
1999, hoofdstuk XII (zoals gewijzigd), dat het FoCI opricht;
• het  besluit van de Vlaamse Regering van 2 februari 1999 tot regeling van het beheer en 
de werking van het Fonds Culturele Infrastructuur (gewijzigd bij besluit van de Vlaamse 
Regering van 31 maart 2006);
• het  reglement van 16 maart 2001 voor subsidiëring van culturele infrastructuur met bo -
venlokaal belang. 
Het reglement van 16 maart 2001 is vervangen door het besluit van de Vlaamse Regering van 16 november 2012 betreffende het verlenen van investeringssubsidies voor culturele infrastruc -
tuur met bovenlokaal belang. Dit besluit trad in werking op 19 december 2012, de dag van publicatie in het Belgisch Staatsblad. De subsidieaanvragen waarover al een beslissing werd genomen op basis van het reglement van 2001 worden evenwel verder afgehandeld op basis van dit reglement.
1.2	 Onderzoeksvragen
Het Rekenhof ging bij zijn onderzoek uit van de volgende onderzoeksvragen: 
•
 I s de toewijzing van de investeringsmiddelen onderbouwd en transparant? 
• Zor gt de administratie Cultuur, Jeugd, Sport en Media voor een deugdelijke organisatie van 
het onderhoud en van het toezicht op de investeringsprojecten? 
• I s het beheer en de exploitatie van de eigen culturele en jeugdinfrastructuur toegewezen 
aan derden deugdelijk geregeld? 
1.3	 Procedure
Het onderzoek ging uit van een analyse van de beleidsdocumenten en de regelgeving. In -
terviews met ambtenaren van het FoCI en de functionele administraties, en onderzoek van 
administratieve documenten gaven inzicht in de planningsmethoden, de organisatie van het onderhoud, de afspraken met het AFM en het TGI, en de evaluatie van de gerealiseerde in -
frastructuur. De beoordeling van investeringsdossiers, de toepassing van procedures en de concrete aanpak van de terbeschikkingstelling van overheidsinfrastructuur werd nagegaan aan de hand van dossieronderzoek. Ten slotte toetste het Rekenhof de informatieverstrekking aan het Vlaams Parlement in relevante documenten. 
Het Rekenhof kondigde zijn onderzoek op 26 juli 2011 aan bij de Vlaamse ministers van Cul-
tuur en van Jeugd, de secretaris-generaal van het departement, de administrateur-generaal van het IVA Kunsten en Erfgoed, de administrateur-generaal van het IVA Sociaal-Cultureel Werk voor Jongeren en Volwassenen en de voorzitter van het Vlaams Parlement. In het kader van de tegensprekelijke procedure deelde het zijn voorlopige onderzoeksresultaten op 25 sep - 14
Hoofdstuktember 2012 mee aan de secretaris-generaal van het departement, de administrateur-generaal 
van het IVA Kunsten en Erfgoed en de administrateur-generaal van het IVA Sociaal-Cultureel 
Werk voor Jongeren en Volwassenen. Op 26 oktober 2012 en 6 november 2012 bezorgden zij een antwoord. Hun reactie werd verwerkt in het ontwerpverslag dat op 4 december 2012 aan de Vlaamse ministers van Cultuur en van Jeugd werd bezorgd. De ministers bezorgden een gezamenlijk antwoord op 22 februari 2013. Dat antwoord is opgenomen als bijlage 4 en wordt kort besproken in hoofdstuk 7.  CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   15
HoofdstukToewijzing van investerings-
middelen
2 16
2.1	 Behoefteanalyse 	en	planning
De regeringsverklaringen en beleidsnota’s cultuur van de huidige en vorige legislatuur formu -
leren enkele doelstellingen voor de culturele infrastructuur. Investeringen in onderhoud en 
de uitbouw van de eigen culturele infrastructuur krijgen al sinds de vorige legislatuur voor -
rang. Daarnaast vermeldt de huidige minister in haar beleidsnota de nieuwe prioriteiten voor de sectorale subsidies
5, alsook de grote infrastructuurprojecten, gesubsidieerd of voor eigen 
gebouwen, die tijdens de legislatuur zullen worden afgewerkt of opgestart. De beleidsnota’s bevatten ook enkele beleidsaccenten voor de kwaliteit van de infrastructuur. Duurzaamheid en architecturale kwaliteit blijven belangrijke doelstellingen voor het infrastructuurbeleid, door de huidige minister aangevuld met de aspecten toegankelijkheid, bereikbaarheid en eco -
logie. Na de poging tijdens de vorige legislatuur om alternatieve financiering te introduceren, wil de minister nu eerst onderzoeken welke publiek-private samenwerking en alternatieve financieringsinstrumenten haalbaar zijn in de culturele infrastructuursector. 
Enkele doelstellingen in de beleidsnota’s zijn gericht op een betere toewijzing van de midde -
len. De vorige minister van Cultuur kondigde een meerjarenplan aan voor het onderhoud van 
de eigen gebouwen, gebaseerd op een inventaris van de onderhoudsnoden per gebouw. Hij voorzag eveneens in een meerjarenplan voor de verdere uitbouw van grote en gespecialiseerde infrastructuren. Daartoe zouden de noden worden geëvalueerd vanuit het oogpunt van zowel de culturele sectoren en disciplines, als van de regionale spreiding en inplanting. Er zou een grondige studie komen van de infrastructurele noden per sector en per regio. In de huidige le -
gislatuur wordt de doelstelling uitgebreid tot een meerjarenplan voor culturele infrastructuur in het algemeen. Een inventaris van de aanwezige private en publieke infrastructuur en van de noden op landelijk, regionaal en lokaal vlak zou daarvoor de basis vormen. 
De beleidsbrieven geven elk jaar aan welke grote investeringsprojecten en andere initiatieven 
het volgende jaar verder zullen worden uitgevoerd of gestart. De update van een audit van de eigen infrastructuur uit 2007 werd zowel in 2011 als in 2012 aangekondigd.
De beleidsnota’s en beleidsbrieven jeugd vermelden de geplande investering in de infrastruc -
tuur van de eigen jeugdcentra
6. De beleidsbrief 2013 verwijst naar de prioriteit bovenlokale 
jeugdinfrastructuur in het nieuwe subsidiereglement. Ondanks de aangekondigde studies hebben minister en administratie nog geen globaal in -
zicht in de behoeften inzake renovatie en uitbouw van de bovenlokale culturele en jeugdin -
frastructuur. De audit van de eigen gebouwen uit 2007
7 gaf een goed beeld van de toestand van 
de eigen infrastructuur, maar er vond nog geen update plaats. Er is geen inventaris beschik -
baar van de bestaande infrastructuur (overheid en privaat) en de toestand ervan. Via haar 
registratiesystemen verzamelt de administratie wel informatie over de infrastructuur van de gesubsidieerde kunsten- en erfgoedorganisaties, bibliotheken en lokale jeugdinfrastructuur. 
5 Subsidies voor infrastructuuruitgaven van organisaties die behoren tot de sectoren die door de Vlaamse Regering 
als prioritair zijn aangeduid, zie 2.2.1.
6 De Hoge Rielen en Destelheide. De infrastructuur voor jeugdtoerisme wordt gefinancierd door Toerisme Vlaande -
ren. Lokale jeugdinfrastructuur is de verantwoordelijkheid van de lokale besturen.
7 Voorbereiden van een onderhoudsplan voor de culturele accommodaties van de Vlaamse Gemeenschap, 6 juni 2007, Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   17
Ook enkele onderzoeken bieden informatie over specifieke infrastructuur8. Daaruit zouden 
op termijn conclusies kunnen worden getrokken over de beschikbare infrastructuur. 
Doordat er nog geen analyse plaatsvond van de noden inzake bovenlokale culturele en jeugd -
infrastructuur, kon de planning tot nu toe weinig worden gestuurd door de aanwezige noden 
per sector en per regio. De nieuwe prioriteiten9 voor de sectorale subsidies zijn gebaseerd op 
een advies van de betrokken agentschappen, die daarvoor steunen op hun ervaring, beperkte informatieverzameling en wettelijke verplichtingen. Ook de Strategische Adviesraad voor Cul -
tuur, Jeugd, Sport en Media gaf een gunstig advies. De motivatie voor de prioriteit bovenlokale jeugdinfrastructuur is onduidelijk, aangezien de laatste tien jaar slechts vier infrastructuur -
werken in de jeugdsector werden gesubsidieerd. De keuze van de grote investeringsprojecten, zowel gesubsidieerd als voor eigen gebouwen, vloeit voort uit engagementen van de vorige regering
10. Voor de eigen infrastructuur plant de minister ook nieuwe investeringen op advies 
van de administratie11. Het meerjarenplan voor het onderhoud van de eigen gebouwen van 
2007 is niet meer geactualiseerd. De onderhoudswerken aan overheidsinfrastructuur steunen op het jaaroverzicht van aanvragen voor onderhoud en renovatie. 
De minister heeft de beleidsdoelstellingen niet uitgewerkt in een meerjarenplan of beleids -
plan gekoppeld aan budgetten
12. Er is alleen een financiële meerjarenplanning van het FoCI 
voor besliste investeringsprojecten. Daarin raamt het fonds de noodzakelijke bedragen voor 
vastlegging en betaling over een periode van vijf jaar. De beleidsruimte van de huidige mi -
nister is beperkt. De meeste vastleggingen en ordonnanceringen op de begrotingen vloeien namelijk voort uit engagementen van de vorige legislatuur. Eind 2011 steunden maar negen van de tweeëntwintig subsidies waarvoor in deze legislatuur een vastlegging gebeurde, op een beslissing van de huidige minister
13. Ook de meeste grote investeringsprojecten voor eigen 
infrastructuur die in de huidige legislatuur worden voortgezet of opgestart, vloeien voort uit engagementen van de vorige Vlaamse Regering
14. Dat neemt echter niet weg dat voor een doel -
gericht infrastructuurbeleid een koppeling nodig is van beleidsvisie aan projecten, timing en middelen, waarvoor de minister zich engageert. 
De voorrang voor eigen infrastructuur en het behoud van de sectorale subsidies werden de 
afgelopen jaren niet onmiddellijk vertaald in de toewijzing van de begrotingsmiddelen. De vastleggingskredieten voor eigen infrastructuur bedragen in de huidige legislatuur gemiddeld 44,84 % van het totale vastleggingskrediet (inclusief investeringskredieten buiten de FoCI-
8 De infrastructuur van cultureel-erfgoeddepots is opgenomen in de doorlichting die alle provincies in het kader van 
hun erfgoedconvenant met de Vlaamse Gemeenschap hebben gemaakt van de depotwerking op hun grondgebied. Een onderzoek in opdracht van het Departement CJSM en het IVA Kunsten en Erfgoed over de mogelijke rol van de private sector bij de bouw, het verbouwen of de uitbating van museumdepots vermeldt ook globale inzichten in verband met de depotinfrastructuur (Universiteit Antwerpen, 2011). Er loopt een gefaseerd onderzoek naar de toegankelijkheid van culturele en jeugdinfrastructuur in opdracht van het Departement CJSM en de betrokken IVA’s (vzw Enter, cultuur- en gemeenschapscentra en infrastructuur in de jeugdsector uitgevoerd in 2011. Scree -
ning van culturele infrastructuur in beheer van de Vlaamse overheid en van musea, culturele archiefinstellingen en erfgoedbibliotheken uitgevoerd in 2012. Screening Vlaamse kunsteninstellingen in uitvoering).
9 Bovenlokale jeugdinfrastructuur, cultureel-erfgoeddepots, kunstenwerkplaatsen, automatisering van theater -
trekken en digitalisering van filmvertoners. Artikel 5 van het besluit van de Vlaamse Regering van 16 november 2012 neemt deze op als prioriteiten voor de eerstvolgende periode van 5 jaar (2012-2016).  
10 Waalse Krook, Museum M, Beeldenproject Limburg.
11 Renovatie van het pand van Rosas, werken aan de Brakke Grond en aan de trekkenwanden van de Singel. 
12 T ien jaar geleden stelde de toenmalige minister een beleidsplan culturele infrastructuur op, waarin hij zijn visie 
vertaalde in enkele grote projecten en de middelen verdeelde over de verschillende sectoren en de eigen en gesub -
sidieerde infrastructuur. Het werd onvoldoende omgezet in een meerjarenbudget, o.m. omdat alternatieve finan -
ciering werd overwogen. De volgende jaren waren er onvoldoende middelen om alle projecten uit te voeren, zodat enkele initiatieven nog gedeeltelijk ten laste komen van het budget van de huidige legislatuur.
13 D e Steenschuit, ultima vez, Matterhorn, Unie der zorgelozen, ’t Pakt, het Zuiderpershuis, Cultuur- en dienstencen -
trum België, De expeditie, Postgebouw Oostende.
14 K MSKA, Vlaams-Nederlands Huis, De Singel. 18
begroting), tegenover gemiddeld 46,08% in de vorige legislatuur (zie bijlage 1). Toch worden 
in de huidige legislatuur inspanningen geleverd voor de eigen infrastructuur. In de eerste twee jaren moesten echter nog belangrijke vastleggingen gebeuren voor subsidieprojecten waar -
over in het verleden werd beslist
15. In 2011 en 2012 bedroegen de vastleggingskredieten voor 
eigen infrastructuur respectievelijk 75,64% en 59,9% van het totale vastleggingskrediet. In 2013 vermindert dit echter tot 31,44% van het vastleggingskrediet. Het globale budget voor sectorale subsidies ingeschreven in de begroting van het FoCI, is in 2011 verhoogd van 1,49 miljoen euro naar 2,15 miljoen euro en vanaf 2012 naar 2,25 miljoen euro. De verdeling van de bedragen over de subsidiebegunstigden bij de begrotingscontrole wijst een deel van dat bedrag echter toe aan niet-sectorale subsidies (zie ook punt 2.2).
2.2	 Investeringsbeslissing
Het Rekenhof ging na of de concrete investeringsbeslissingen passen binnen de vooropgestel -
de beleidsdoelstellingen en –prioriteiten, en of ze steunen op een grondige voorbereiding die 
een goede realisatie en daarmee ook een efficiënte besteding van de overheidsmiddelen be -
vordert. Daarvoor ging het na welke garanties de procedures voor zowel investeringssubsidies als renovatie- of nieuwbouwwerken aan eigen infrastructuur bevatten voor een zorgvuldige en onderbouwde beslissing. De effectieve toepassing werd onderzocht door een selectie van dossiers (zie overzicht in bijlage 3): 
•
 dertien  subsidiedossiers: zes sectorale subsidies en zeven subsidies voor niet-sectorale in -
frastructuur;
• drie  belangrijke investeringsprojecten voor eigen gebouwen: één aankoop van een gebouw 
door de Vlaamse Gemeenschap en twee grote renovatieprojecten (waarvan één culturele 
en één jeugdinfrastructuur). 
Bij het onderzoek van het beheer van culturele en jeugdinfrastructuur door derden (zie hoofd -
stuk 4) kwamen ook inbreuken aan het licht bij twee investeringssubsidies en een aankoop van infrastructuur. De vaststellingen inzake transparantie en rechtmatigheid van die beslis -
singen zijn ook opgenomen in dit hoofdstuk. 
2.2.1	 Investeringssubsidies
Onderbouwing
Het oprichtingsdecreet omschrijft twee categorieën subsidies die het FoCI kan verstrekken
16:
• sect orale investeringssubsidies: subsidies toegekend als tegemoetkoming in de infrastruc -
tuuruitgaven van specifieke sectoren die door de Vlaamse Regering als prioritair worden 
aangeduid. De Vlaamse Regering bepaalt het globaal daarvoor te bestemmen subsidiebe -
drag;
• in vesteringssubsidies voor grote infrastructuren van hoog cultureel belang, waaronder 
wordt verstaan infrastructuren die van uitzonderlijke omvang zijn en waarin een culturele werking wordt gerealiseerd die zich richt tot de hele bevolking.
15 Waalse Krook: 25 miljoen euro, Beeldenproject Limburg: 1 miljoen euro, Museum M: 2,25 miljoen euro.
16 Decreet houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 1999, artikel 51 bis, ingevoegd door decreet van 6 
juli 2001. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   19
Een ministerieel subsidiereglement van 200117 stelde de procedure, voorwaarden en criteria 
vast. Voor de eerste categorie, sectorale subsidies, legde het subsidiereglement zowel een pro -
cedure vast, als advisering door een ad-hoccommissie, die is samengesteld uit afgevaardigden 
van de administratie en vertegenwoordigers van de betrokken sectoren. Voor de tweede ca -
tegorie, infrastructuursubsidies voor grote infrastructuren, zijn voorwaarden bepaald, maar geen duidelijke aanvraag- en toekenningsprocedure, noch advisering door de administratie of de sector. Het nieuwe besluit betreffende het verlenen van investeringssubsidies voor cul -
turele infrastructuur met bovenlokaal belang, dat de Vlaamse Regering uitvaardigde op 16 november 2012, voorziet ook in een procedure voor subsidies voor grote infrastructuren, even -
als in advisering door het managementcomité van het Vlaams Ministerie CJSM (MACOMI)
18. 
De toegekende sectorale subsidies stemmen overeen met de vastgelegde prioriteiten. Voor alle sectorale subsidieaanvragen ging de ad-hoccommissie na of ze kaderen binnen de prio -
ritaire sectoren. Toch verleende de minister soms subsidies voor aanvragen via de procedure sectorale subsidies die niet tot de prioritaire sectoren behoren. Die werden dan omschreven als subsidie op naam. Dat was het geval in twee van de dertien onderzochte dossiers
19. In de 
periode 2007-2011 werden zeven dergelijke nominatimsubsidies toegekend volgens de proce -
dure van sectorale subsidie, voor een totaal bedrag van 2,84 miljoen euro20. De nominatim-
inschrijving in de begroting van het FoCI verleent de subsidies weliswaar een decretale basis, maar dat strookt niet met de opdracht van het FoCI, dat volgens zijn oprichtingsdecreet naast investeringssubsidies voor de prioritaire sectoren alleen subsidies kan verlenen voor grote in -
frastructuur van hoog cultureel belang. Bovendien gaan dergelijke subsidies ten koste van het budget voor sectorale subsidies. Het oprichtingsdecreet bepaalt dat de regering het globaal te bestemmen subsidiebedrag vastlegt voor de als prioritair aangeduide sectoren. In de praktijk gebeurt dat via inschrijving van het globale bedrag in de begroting van het FoCI. Sinds 2005 wordt dat bestemde bedrag bij de begrotingsaanpassing gedeeltelijk gebruikt voor nomina -
timsubsidies buiten de prioritaire sectoren. In 2008 werd van het bedrag van 1,49 miljoen euro slechts 860.000 euro effectief toegekend aan subsidies voor prioritaire sectoren. In 2011 werd het bedrag voor sectorale subsidies opgetrokken tot 2,15 miljoen euro, maar werd slechts 1,4 miljoen euro aan dergelijke subsidies besteed. Dat had telkens tot gevolg dat de positief gead -
viseerde sectorale subsidiebedragen werden verminderd of gesplitst over verschillende jaren. 
De investeringssubsidies voor grote culturele infrastructuur kaderen zelden in vooropgestelde 
doelstellingen of prioriteiten voor de culturele en jeugdinfrastructuur. De aanvragen werden niet geadviseerd door de administratie of een adviescommissie, en bevatten geen andere vorm van evaluatie. De subsidiebeslissingen en de toegekende bedragen zijn niet gemotiveerd. Het is dan ook moeilijk de gehanteerde criteria te achterhalen. Geen enkel dossier bevat een expli -
ciet oordeel over de mate waarin het project voldoet aan de omschrijving van grote infrastruc -
tuur van hoog cultureel belang
21: infrastructuren die van een uitzonderlijke omvang zijn en 
waarin een culturele werking wordt gerealiseerd die zich richt tot de ganse bevolking . Over het 
algemeen is het kostenplaatje bij deze infrastructuur hoog, maar het is niet duidelijk welke andere criteria werden gehanteerd. Verschillende subsidies geven dan ook de indruk van een ad-hocbeslissing.
17 Reglement voor subsidiëring van culturele infrastructuur met bovenlokaal belang van 16 maart 2001.
18 Besluit van de Vlaamse Regering betreffende het verlenen van investeringssubsidies voor culturele infrastructuur 
met bovenlokaal belang  van 16 november 2012. 
19 De Spiegel/Casino van 2007 tot 2009 en de Unie der Zorgelozen.
20 De Spiegel, Unie der Zorgelozen, gebouw zwartzusters Lier, Matterhorn, ‘t Pakt, de centrale, centrum voor circus -
kunsten.
21 Artikel 51 bis van het decreet van 19 december 1998 houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 1999. 20
• In  twee van de zeven onderzochte dossiers, Museum M en het MAS, werd verwezen naar 
het beleidsplan culturele infrastructuur 2002-2004 waarin de betrokken projecten zijn 
voorzien. 
• Eén  dossier werd behandeld volgens de sectorale procedure, maar voldeed niet aan de 
prioritaire sectoren22. 
• V oor de vier andere subsidies bevatte het dossier geen aanwijzingen van toetsing aan 
beleidsdoelstellingen of prioriteiten. 
– Bij het  gesubsidieerde project de Steenschuit was de culturele werking beperkt23. 
– De  renovatie van het postgebouw van Oostende tot cultureel centrum wordt normaal 
tot de verantwoordelijkheid van de lokale overheid gerekend24. 
–  H et Beeldenproject Limburg, dat kunstwerken in de openbare ruimte presenteert, 
overschrijdt de opdracht van het FoCI: het FoCI subsidieert namelijk niet alleen de infrastructuurwerken die voor de presentatie zijn vereist, maar ook de kunstwerken zelf. 
– De  vzw Daarkom25 kreeg subsidies voor investeringen aan een gebouw dat door de 
Vlaamse Gemeenschap wordt gehuurd en ter beschikking gesteld van die vzw. De be -
trokken beslissing van de Vlaamse Regering26 ging uit van een beperkte renovatie van 
het gebouw. Naderhand bleek een grondige verbouwing nodig, waarvoor de Vlaamse Gemeenschap 2,25 miljoen euro subsidie toekende, verdeeld over het Brusselfonds (1,5 miljoen euro) en de kredieten van het departement CJSM (750.000 euro). De huurovereenkomst loopt maar van 1 juli 2006 tot 31 januari 2021, terwijl voor werken gesubsidieerd door het FoCI een beschikkingsrecht over het gebouw van minstens twintig jaar wordt vereist. Aangezien het gerenoveerde gebouw pas in september 2011 is geopend, is de effectieve beschikkingsperiode nog een stuk korter. Ondanks op -
merkingen van de inspecteur van Financiën voorzag het subsidiebesluit in de be -
taling van voorschotten, wat afwijkt van de regel dat investeringssubsidies worden betaald op basis van ingediende facturen. Hoewel de subsidie niet is aangerekend op kredieten van het FoCI, was er geen reden om af te wijken van de voorwaarden die gelden voor investeringssubsidies voor culturele infrastructuur, zeker indien de afwijkingen het zuinig beheer van overheidsgelden ondergraven
27.
De subsidiebeslissingen houden onvoldoende rekening met het budgettaire kader. Voor zes van de dertien onderzochte subsidies werd de vastlegging van het subsidiebedrag gesplitst over verschillende jaren omdat er onvoldoende budget voorhanden was om alle goedgekeurde subsidieaanvragen volledig vast te leggen
28. Die werkwijze bezwaart toekomstige begrotingen, 
want het totaal voorziene subsidiebedrag zal effectief moeten worden toegekend om het pro -
ject te kunnen realiseren, ook al engageert de Vlaamse overheid zich slechts voor het bedrag van de vastlegging. 
22 Unie der Zorgelozen.
23 Dit is in eerste instantie een opleidings- en trainingsproject voor werkloze en sociaalzwakkere jongeren. De muse -
umfunctie is secundair.
24 In het kader van het lokale cultuurbeleid subsidieert de Vlaamse Gemeenschap de werking van cultuurcentra, maar 
de lokale overheid moet instaan voor de infrastructuur.
25 Vlaams-Marokkaans culturenhuis.
26 Beslissing van 6 oktober 2006 VR/PV/2006/38-punt 27. De beheersovereenkomst wordt besproken in hoofdstuk 4.
27 De financiering van de verbouwingswerken kwam ook aan bod in het Rekeningenboek over 2009, p. 154-155.
28 De Kreun, De Vooruit, Muziekcentrum Nijdrop, Beeldenproject Limburg, Museum M, Unie der Zorgelozen. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   21
Voor bereiding
Hoewel een goede voorbereiding van de gesubsidieerde infrastructuurwerken de verant -
woordelijkheid is van de begunstigde organisatie, moet de subsidieverstrekker zelf ook de 
haalbaarheid van het project en de gevolgen voor de werking en de kosten van de organisatie 
evalueren om zich te verzekeren van de doeltreffende besteding van de overheidsmiddelen. 
Alle onderzochte subsidieaanvragen, ook voor grote infrastructuur, zijn ingediend volgens het standaardaanvraagformulier dat het FoCI ontwikkelde, met de vereiste stavingstukken. Alle subsidiedossiers bevatten een functionele en technische omschrijving van het infrastruc -
tuurproject en de financiering ervan. De meeste aanvragen bevatten ook een meer of minder 
uitgewerkte raming van de exploitatiekosten na realisatie van de werken. Toch ontbreekt een 
duidelijke beoordeling door administratie of adviescommissie van de haalbaarheid van het project, het verwachte eindresultaat en de garanties voor het in goede staat houden na reali -
satie. Bij sectorale subsidies gaat de adviescommissie na of de aanvraag de nodige informatie 
verschaft over het resultaat en de financiering van de infrastructuurwerken, maar wordt de 
kwaliteit en realiteitswaarde van de informatie niet echt afgewogen. Uit de beoordeling blijkt 
ook niet dat de verklaring van de begunstigde dat de infrastructuurwerken geen impact zullen hebben op de werkingssubsidie, wordt getoetst. Een degelijke beoordeling wordt ook bemoei -
lijkt doordat de adviescommissie alleen adviseert over het projectvoorstel en niet over het definitieve, meer gedetailleerde aanvraagdossier. Zoals eerder vermeld, bevatten de dossiers 
voor grote infrastructuur  subsidies  geen beoordeling, behalve de dossiers die zijn ingediend 
via de sectorale procedure. Het advies dat FoCI formuleert in de nota aan de Inspectie van Financiën, is beperkt tot een oordeel over de naleving van de subsidievoorwaarden en een ak -
koord met de verantwoording en aanwending van de subsidie. 
2.2.2	 Investeringen 	 in	eig en	g ebouwen
De administratie heeft de procesbeschrijving voor renovatie- en nieuwbouwwerken aan eigen 
gebouwen uitgetekend in een flowchart en ze heeft verschillende fasen in het proces verder gedetailleerd. Bepaalde onderdelen kunnen een goede voorbereiding van de investeringsbe -
slissing bevorderen. Noden kunnen worden gesignaleerd tijdens het overleg in de infrastruc -
tuurcommissie van elk gebouw, die is samengesteld uit vertegenwoordigers van het FoCI, de gebruiker, het AFM en de functionele administratie
29. De projecten moeten vooraf worden 
goedgekeurd door het MACOMI of, voor bedragen vanaf 100.000 euro, door de minister. Voor grote renovatie- en nieuwbouwprojecten moet een masterplan worden opgesteld, waarin de globale visie op de uitbouw van het project wordt uitgewerkt en concreet wordt aangegeven welke bouwwerken tijdens de eerstvolgende periode prioriteit dienen te krijgen. Een stuur -
groep met vertegenwoordigers van het FoCI, het AFM, de betrokken functionele afdeling en de gebruiker, begeleidt de opmaak van het masterplan. Na goedkeuring van het masterplan door de minister, wordt onder begeleiding van het AFM overgegaan tot de opmaak van een 
ontwerp (beschrijving ruimtelijke afmetingen, materiaalkeuze, functionele eisen, enz.) of tot 
de aanbesteding van de werken. De opmaak en bespreking van het masterplan bieden de kans 
om vóór het aanvatten van de werken een evaluatie uit te voeren van het budget, de timing van de uitvoering, mogelijke problemen, vereisten van het eindresultaat, alsook te beoordelen op welke wijze het project tegemoetkomt aan de vastgestelde noden. Het biedt ook de moge -
lijkheid in te schatten wat de gevolgen van het project zijn voor de werking van de instelling 
(tijdens en na de uitvoering) en voor het onderhoud en de uitbating achteraf. De inbreng van 
deskundigheid over de functionele noden wordt gegarandeerd door de deelname van de func -
tionele administratie en de gebruiker. 
29 Agentschap, departement of afdeling van het Ministerie van Cultuur, Jeugd, Sport en Media dat bevoegd is voor 
het betrokken beleidsveld. 22
Uit de dossiercontrole bleek dat niet alle belangrijke investeringen in eigen infrastructuur 
kaderden in vooropgestelde beleidsprioriteiten. De Singel komt voor in het beleidsplan cul -
turele infrastructuur 2002-2004 als project dat moet bijdragen tot voldoende degelijke en re -
gionaal gespreide podia voor muziek. De dossiers van de Hoge Rielen en van de aankoop van 
het gebouw voor het dansgezelschap ROSAS daarentegen bevatten geen motivatie die verwijst 
naar globale doelstellingen voor de infrastructuur of voor het cultuur- of jeugdbeleid. De re -
novatie- en nieuwbouwwerken voor de Hoge Rielen lijken vooral ingegeven door de toestand van de infrastructuur. De aankoop van een gebouw voor ROSAS werd ingegeven door het hoge 
huurbedrag dat de werkingskosten van het gezelschap bezwaarde en de opportuniteit om het 
gebouw te kopen. 
Toen het Rekenhof het beheer van ter beschikking gestelde infrastructuur onderzocht (zie 
hoofdstuk 4), stuitte het op de aankoop van een gebouw en de financiering van werken aan eigendommen van de Vlaamse Gemeenschap die op ontransparante wijze tot stand kwamen, 
zonder tussenkomst van het FoCI en zonder duidelijk verband met beleidsdoelstellingen. 
•
 De  toenmalige minister organiseerde in 2006 de aankoop van een gebouw voor het Kaai -
theater via de exploiterende organisatie, die daarvoor de volgende tien jaar een infrastruc -
tuursubsidie zou krijgen. Het gebrek aan middelen voor de aankoop werd gesignaleerd in 
de toelichting bij de begroting 2006 van het FoCI. In plaats van het budget van het fonds te verhogen, gaf de minister toestemming tot aankoop van het gebouw door de betrokken vzw met eigen middelen, voor een bedrag van 225.000 euro. Over een periode van tien jaar schrijft de vzw daarvan 125.000 euro af via de exploitatiesubsidie van de Vlaamse Gemeen -
schap, die daartoe sinds 2007 met 20.000 euro per jaar is verhoogd (= 15.412 euro voor afbetaling en rentelast op 125.000 euro + 4000 euro rente op resterende 100.000 euro). Uit mails van het kabinet blijkt dat de minister zich engageerde om het gebouw na tien jaar te kopen voor het resterende saldo van 100.000 euro. Doordat de infrastructuursubsidie is opgenomen in het artikel met de exploitatiesubsidie voor Brusselse podia, is de aan -
koop als dusdanig niet te herkennen in de begroting. De toelichting bij de begroting 2007 stelt: De huidige beheerssubsidie van het Kaaitheater is ontoereikend. Voor 2007 wordt dan 
ook een verhoging van 20.000 euro voorzien . Nergens wordt aangegeven dat een aankoop 
wordt gesubsidieerd, noch dat de Vlaamse Gemeenschap later het gebouw zal kopen. Een decretale basis voor die subsidie ontbreekt, aangezien de jaarlijkse begrotingsmachtiging slaat op een subsidie voor werkingsuitgaven, waarvan de omschrijving niet aangeeft dat er eventueel ook investeringsuitgaven mee worden gesubsidieerd. 
•
 In  2008 kende de minister aan dezelfde vzw een subsidie van 325.000 euro toe voor reno -
vatiewerken aan een gebouw in eigendom van de Vlaamse Gemeenschap. De renovatie ka -
derde in de verhoging van de visibiliteit en de toegankelijkheid voor het publiek van Vlaamse 
Kunsthuizen in Brussel . Dat was echter geen doelstelling van het cultureel infrastructuur -
beleid. Een zogenoemd experimenteel subsidiereglement renovatie Vlaamse Kunsthuizen 
in het tweetalig gebied Brussel-Hoofdstad  werd opgesteld om deze instellingen de kans te 
geven kleine infrastructuuraanpassingen te doen . Het FoCI werd alleen pro forma betrok -
ken in het dossier. De toenmalige directeur was lid van de selectieadviescommissie die or -
ganisaties voor die subsidie selecteerden. Alleen de An  cienne  Belgique en het Kaaitheater 
dienden een dossier in. Hoewel beide kunsthuizen zijn gevestigd in een infrastructuur van 
de Vlaamse Gemeenschap, werd de uitgave aangerekend op het artikel subsidies renovatie-
werken Brusselse podia (HDOE 5201), dat via herverdeling werd ingevoerd in de begroting 
2008, maar zonder decretale subsidiemachtiging in het begrotingsdecreet. De minister van Begroting weigerde daarom zijn akkoord te verlenen. De Vlaamse Regering gaf toch haar goedkeuring
30. Door de middelen in te schrijven als subsidie, is het niet duidelijk dat 
het uitgaven voor eigen infrastructuur betreft. 
30 Beslissing van de Vlaamse Regering van 3 april 2009, VR PV 2009/17_ punt 0067. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   23
De ad-hocbeslissingen hielden bovendien een voorkeursbehandeling in. Subsidies voor de 
aankoop van infrastructuur en voor renovatiewerken worden niet gegeven aan andere gebrui -
kers van eigen infrastructuur van de Vlaamse Gemeenschap. Zij moeten zich inpassen in de planning en middelen van het FoCI en de gebruikelijke procedures volgen.
VoorbereidingUit de onderzochte dossiers van grote werken aan eigen gebouwen blijkt dat dergelijke werken 
grondig worden voorbereid. De verwachte resultaten na de realisatie zijn op het ogenblik van de beslissing echter weinig concreet omschreven. De voorbereidende documenten bevatten geen omschrijving van verwachtingen over aard en omvang van het publiek of de gebruikers, aard en omvang van de activiteiten, toegankelijkheid, enz. Er wordt een degelijke kostenra -
ming gemaakt voor de investeringswerken, maar de totale kosten van het investeringsproject worden onvoldoende ingeschat. Met name de impact op onderhoud en exploitatie wordt niet geraamd.
•
 V oor het renovatieproject van de Hoge Rielen werkte de stuurgroep een projectdefinitie 
uit waarin de visie en verwachtingen van de bouwheer en andere betrokkenen werden 
geformuleerd. Het masterplan, begeleid door een projectgroep, vertaalde de visie naar concrete infrastructurele ingrepen en een bijbehorende kostenraming en timing. Het dossier bevat echter geen expliciet oordeel over de mogelijke risico’s voor de haalbaar -
heid van het masterplan en de afdekking ervan. Tijdens de voorbereiding van het pro -
ject zijn geen verwachtingen geformuleerd over de impact van de werken op de aard en omvang van de gebruikers of de activiteiten. Het masterplan bevat een jaarplanning van de werkzaamheden van 2005 tot 2025. Alleen voor de eerste vijf jaar zijn de werkzaamhe -
den gekoppeld aan een kostenraming (bouwbudget, ereloon, btw). Het budget voor die eerste fase is geraamd op 6 miljoen euro
31, verhoogd tot 6,5 miljoen euro in 2009 wegens 
asbestproblemen. Na de voorstelling van het plan aan de minister eind 2005, bleef de formele goedkeuring om de uitvoering te starten echter uit. Pas in 2007 voorzag de begro -
ting van het FoCI daarvoor in middelen. Daarna gebeurde de vastlegging van de nodige bedragen naargelang de vordering van de aanbestedingen. De impact op de onderhoud- en exploitatiekosten van het domein na realisatie is niet expliciet ingeschat. Volgens de administratie wordt de impact van de werkzaamheden tijdens de uitvoering, bv. op de activiteiten of de bezettingsgraad, wel van nabij gevolgd. 
•
 H et investeringsproject van de Singel was de tweede en omvangrijkste fase van een reno -
vatie- en nieuwbouwproject waarvoor al in 1996 een structuurplan werd opgesteld. De eerste fase werd afgewerkt in 2000. Het structuurplan bevatte een beknopte omschrij -
ving van de infrastructurele resultaten en de impact op de werking en exploitatie. Een kerngroep bestaande uit de architect, het AFM, de gebruikers (het kunstencentrum, het 
conservatorium en Radio  2) en het IVA Kunsten en Erfgoed, begeleidde de studiefase voor 
de realisatie van de tweede fase. De studiefase omvatte o.m. aanpassing van het architec -
tuurontwerp, technische studies en ontwerpen, alsook een gedetailleerde budgetraming en timing. De voorbereidende stukken bevatten weinig concrete inschattingen over de impact van de gerealiseerde infrastructuurwerken op publiek en activiteiten. Op vraag van het kabinet van de minister werd voor budgetraming, planning, projectcoördinatie en budgetcontrole uitzonderlijk een externe projectmanager aangesteld. De studiefase die werd afgerond in december 2004, raamde de totale kostprijs op 16 miljoen euro en plande de start van de werken in 2006. De gunningsprocedures waren eind 2005 afgerond, maar de nodige middelen waren niet beschikbaar op de begroting. In 2005 werd ongeveer 
31 Aan de werken uit de eerste fase werd een project toegevoegd uit de tweede fase, namelijk de bouw van het trek -
kershotel.   24
3,2 miljoen euro vastgelegd voor loten 2 tot en met 5 van de opdracht. Toen de poging 
tot alternatieve financiering mislukte, werd in 2007 op de algemene uitgavenbegroting (AUB) voldoende krediet ingeschreven voor de ruwbouw (lot 1), zodat de werken konden starten. Door de laattijdige start was de gestanddoeningstermijn van de aannemer voor -
bij, wat leidde tot prijsaanpassingen. De administratie stelde dat de gunningsprocedure tegenwoordig pas aanvangt als er zekerheid is over de beschikbare middelen
32. Volgens de 
administratie maakte de beheerscommissie van de Singel voor het einde van de werken een inschatting van de meerkosten voor exploitatie en de benodigde personeelscapaciteit na de realisatie van de tweede fase. Die ramingen zouden niet volledig zijn gehonoreerd door de Vlaamse overheid. In 2011, kort na de opening van het nieuwe gebouw, bedroeg de werkings- en exploitatiesubsidie van de Singel 1,2 miljoen euro meer dan in 2009
33. 
• V oor de aankoop van een gebouw voor ROSAS werden de voorbereiding en beslissingen 
afgehandeld op het kabinet. Het FoCI en het IVA Kunsten en Erfgoed waren niet bij de aankoopplannen betrokken. Twee schattingsverslagen van deskundigen onderbouwden het aankoopbedrag. In het dossier is echter de noodzaak tot aankoop van het gebouw door de Vlaamse Gemeenschap niet afgewogen: alleen het wegvallen van de hoge huur voor het dansgezelschap werd in rekening gebracht. Het IVA Kunsten en Erfgoed bezorgde zelfs op eigen initiatief een negatief advies aan de minister, nadat het via het dansgezelschap de mogelijke aankoop had vernomen. Het IVA merkte op dat een groot deel van de fi -
nanciering en afschrijving van de grond en de gebouwen al eens eerder door de Vlaamse overheid is betaald. Dat gebeurde indirect door de subsidiëring van de vaste gebruikers van het gebouw
34, die huur (en soms ook onroerende voorheffing) betaalden aan de nv 
die eigenaar was van het gebouw. Het IVA sprak het vermoeden uit dat de nv persoonlijk voordeel zou halen uit een dergelijke verkoop. Er was evenmin budget uitgetrokken op de begroting. Eind 2008 werd via herverdeling alsnog een begrotingsartikel gecreëerd op de AUB. De impact van de aankoop op de andere gebruikers van het gebouw en de gevolgen voor het FoCI dat na de aankoop moet instaan voor het eigenaarsonderhoud, werden niet ingeschat. Het gebouw was niet in goede staat. In 2012 voorzag het FoCI al in een vastleg -
gingskrediet van 1 miljoen euro voor renovatie en isolatie van de daken.
2.3	 Informatieverstrekking 	aan	 het	Vlaams	 Parlement
De middelen voor culturele en jeugdinfrastructuur zijn hoofdzakelijk aangerekend op de begroting van het FoCI. Het principe dat de oprichting van het fonds motiveert, namelijk centralisatie van de investeringskredieten voor de culturele en jeugdinfrastructuur
35, werd de 
laatste jaren echter niet strikt toegepast. 
• V an 2006 tot en met 2009 werd geregeld in specifieke kredieten voorzien op de AUB of 
het Financieringsfonds voor schuldafbouw en eenmalige investeringsuitgaven (FFEU)36. 
De AUB bevat ook een basisallocatie voor de Brakke Grond in Amsterdam, waarmee het 
32 Z o werden de procedures voor ontwerpopdracht en bouwopdracht voor het KMSKA pas opgestart na inschrijving 
van de respectievelijke kredieten in de begroting 2010 en 2011.
33 In 2010 werd de subsidie al verhoogd met 800.000 euro om de meerkost te dekken van de uitbreiding van het ge -
bouw. 
34 Rosas, Ictus en Parts 
35 Memorie van toelichting bij het decreet houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 1999, Stuk 1214 
(1998-1999) - Nr. 1., p. 18.
36 De subsidie voor het MAS (21 miljoen euro) werd aangerekend op een specifieke basisallocatie van de AUB en van het FFEU. Het grootste deel van het bedrag voor de renovatie en nieuwbouw van de Singel werd ingeschreven op een specifieke basisallocatie van de AUB, de overige uitgaven gebeurden via het FoCI. Ook voor de aankoop van het gebouw van Rosas (de Nieuwe Werkhuizen), de subsidies voor de werken aan het gebouw van de vzw Daarkom en voor de renovatie van het postgebouw van Oostende werd in middelen voorzien op een specifieke basisallocatie in de AUB. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   25
cultuurhuis dringende en kleine investeringsuitgaven (minder dan 7.500 euro) mag doen, 
mits die achteraf worden verantwoord aan het departement. De aanrekeningen buiten het FoCI waren wel duidelijk terug te vinden in de begroting en werden voldoende toe -
gelicht. Zoals onder punt 2.2.2 vermeld, was dat niet het geval voor de renovatie-uitgaven van de Ancienne Belgique en het Kaaitheater voor twee gebouwen in eigendom van de Vlaamse Gemeenschap (in de begroting opgenomen als subsidie) en voor de aankoop van een gebouw voor het Kaaitheater (financiering opgenomen in de exploitatiesubsidie). Ook voor de investeringssubsidie voor het postgebouw in Oostende, aangerekend op de AUB in 2009, ontbrak elke toelichting. Sinds 2010 gebeuren er geen vastleggingen meer buiten de begroting van het  FoCI, behalve op het begrotingsartikel voor de Brakke Grond.
•
 D aarnaast worden enkele projecten voor culturele infrastructuur gefinancierd op de be -
groting van andere beleidsdomeinen die een bevoegdheid hebben ten aanzien van de beheerders van de infrastructuur
37. Het is echter onduidelijk waarom de infrastructuur -
kosten van de culturele overheidsinstelling Alden Biesen worden gefinancierd ten laste van Bestuurzaken (AFM) in plaats van door het FoCI. Het gebouw dat eigendom is van de Vlaamse Gemeenschap huisvest de Landcommanderij Alden Biesen, een dienst met afzonderlijk beheer (DAB) van het beleidsdomein CJSM, die een dotatie ontvangt op de kredieten van het IVA Kunsten en Erfgoed. 
De begroting verstrekt veel informatie over de beschikbare middelen voor culturele en jeugd -
infrastructuur. De begroting van het FoCI onderscheidt duidelijk de kredieten voor eigen in -
frastructuur en voor subsidies. Aangezien de Vlaamse Regering nog geen subsidiereglement had uitgevaardigd, waren alle subsidies, zowel sectorale als voor grote infrastructuur, nomina -
tim opgenomen in de begroting van het  FoCI, conform de Cultuurpactwet. Door het besluit van de Vlaamse Regering van 16 november 2012 is nominatim inschrijving niet langer ver -
plicht, maar in de begroting 2013 gebeurt dit nog. De memorie van toelichting bij de begroting geeft ook in grote lijnen de verdeling van het krediet voor eigen infrastructuur en licht de samenstelling van het overgedragen saldo toe. De beleidsbrieven bespreken de kostprijs en de voortgang van belangrijke projecten. 
Toch krijgt het parlement geen volledig zicht op de investeringsbudgetten voor culturele en 
jeugdinfrastructuur. Hoewel de kredietbedragen in de jaarlijkse begroting worden toegelicht, is niet duidelijk in welke mate ze tegemoetkomen aan de noden. Doordat sommige subsidie -
bedragen worden gespreid over verschillende jaren, geeft het begrotingskrediet niet altijd het totale bedrag van de verplichtingen weer.
Eind 2011 was voor 7,5 miljoen euro werken aan eigen infrastructuur goedgekeurd, die vol -
gens de toegekende prioriteit binnen het jaar moeten worden uitgevoerd. Toch voorzag de 
begroting 2012 slechts in 7 miljoen euro vastleggingskredieten. Veel van die werken zijn ook opgenomen in de lijst van werken die in 2012 prioritair zouden worden vastgelegd en waarvoor het AFM dus in 2012 de gunningsprocedure moest afronden. Die prioriteitenlijst komt op een bedrag van 8,2 miljoen euro. Het FoCI voorzag in een marge omdat het ervan uitging dat niet voor alle opgegeven prioriteiten de gunningsprocedure tijdig rond zou zijn voor vastlegging in 2012. In vergelijking met de geschatte noden, is het vastleggingskrediet toch vrij laag, vooral omdat er ruimte moet zijn voor onverwachte, dringende onderhoudswerken en voor kleine werken (minder dan 5.500 euro) die niet opgenomen zijn in de prioriteitenlijst.  
37 De renovatie van de Elizabethzaal (de vaste concertzaal van de vzw deFilharmonie) valt ten laste van het budget 
van Toerisme omdat de beheerder van de zaal, de Koninklijke Maatschappij voor Dierkunde Antwerpen, onder de bevoegdheid valt van Toerisme. De bouw van het Holocaustmuseum wordt opgevolgd door de Diensten Algemeen Regeringsbeleid (DAR) en gefinancierd met kredieten van DAR en het FFEU.  26
Soms worden subsidi ebedragen gespreid vastgelegd door een vraag naar bijkomende subsi -
dies van de begunstigde. In de andere gevallen is echter bewust gekozen voor een gesplitste 
vastlegging van de subsidie38. Hoewel de subsidiebesluiten de Vlaamse Gemeenschap slechts 
verbinden voor het vastleggingsbedrag, hebben de beslissingen gevolgen voor de begroting van de volgende jaren. Het zal immers noodzakelijk zijn het volledige subsidiebedrag effectief toe te wijzen in de volgende jaren omdat de investeringsprojecten anders wellicht niet kunnen worden gerealiseerd. Ook na samenvoeging van alle vastleggingen over verschillende jaren voor één begunstigde, is het niet altijd duidelijk of het om eenzelfde project gaat. Voor enkele grote projecten informeerde de toelichting bij de begroting het Vlaams Parlement over het totaal voorziene subsidiebedrag
39. Bij andere projecten gebeurde dat niet.
De jaarlijks voorziene kredieten zeggen weinig over de effectieve aanwending ervan en dus over de effectieve bestedingen aan culturele en jeugdinfrastructuur. Voor een volledig beeld van de bestedingen moet de jaarrekening van het FoCI worden samengelezen met de toelich -
ting over de uitvoering van kredieten bij de AUB. Bovendien rapporteren die documenten alleen over de jaarlijkse aanwending en niet over evoluties en toekomstige verplichtingen. De begrotingsdocumenten geven geen informatie over het uitstaand bedrag van de vastgelegde investeringen dat aangeeft in hoeverre de projecten worden uitgevoerd en in hoeveel mid -
delen toekomstige begrotingen zullen moeten voorzien. Het Rekenhof ging daarom na hoe de kredieten evolueerden tijdens de vorige en huidige legislatuur en in welke mate ze werden benut. 
Tabel 1: Evolutie van de vastleggingskredieten voor investeringen (1)
In duizend euro - toestand 1 januari 2013
FoCI AUB/FFEU Totaal
Begroting (2)Eigen  
infrastructuurSectorale 
subsidiesNominatim 
subsidiesEigen  
infrastructuurSubsidies
 2006  4.973  1.100  6.314   1.700  14.087
 2007  8.709  1.200  790  11.500  19.300  41.499
 2008  5.891  860  7.365  4.500  750  19.366
 2009  5.907  1.215  4.075   3.000  14.197
 2010  13.212  1.166  25.324     39.702
 2011  15.119  1.408  1.824     18.351
 2012 6.908  2.250  500     9.658
Vastgelegd (3)
 2006 4.493  1.100  6.214   1.700  13.507
 2007 8.708  1.200  790  11.500  19.300  41.498
 2008 5.891  860  7.365  4.500  750  19.366
 2009 5.907  1.215  4.075   3.000  14.197
 2010 12.183  1.166  25.324     38.673
 2011 14.081  1.408  1.824     17.313
 2012        
(1) In vesteringen aangerekend op het FoCI en daarbuiten. Geen werkingskosten, huur e.d.
(2) Begr oting: kredieten in de tabel van de door het Vlaams Parlement goedgekeurde (aange -
paste) begroting of na kredietherschikking (2006). 
(3) V astgelegd: het effectief vastgelegde bedrag.
38 Beeldenproject Limburg: 1,5 miljoen euro toegekend van de voorziene subsidie van 4 miljoen euro. Vastlegging 
gespreid over 2008 en 2009. Museum M: vastlegging in 2002 van 750.000 euro. Resterend bedrag van 4,25 miljoen euro gespreid vastgelegd over vier jaar met aparte subsidiebesluiten. Het bedrag van de oorspronkelijk voorziene subsidie voor de vzw’s Vooruit en Nijdrop werd gesplitst over twee à drie jaar. Uit de documenten over de subsidie -
beslissingen in 2010 en 2011 blijkt dat dit ook gebeurde voor de Unie der Zorgelozen, vzw Matterhorn, Kultuur- en dienstencentrum Hasselt, klooster Zwartzusters Lier.
39 Museum M, Beeldenproject Limburg, Klooster Zwartzusters Lier. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   27
Uit tabel 1 blijkt dat de vastleggingskredieten een sterke stijging vertonen in 2007 en 2010. Dat 
komt door enkele grote projecten, namelijk de Singel, het MAS en de Waalse Krook. In 2006, 
2010 en 2011 is er een onderbenutting van de vastleggingskredieten van respectievelijk 4,1%, 
2,6% en 5,7%. De onderbenuttingsbuffer van 1 miljoen euro, opgelegd bij de begrotingscon -
trole van 2010, werd volledig aangerekend op de kredieten voor eigen infrastructuur. In 2011 
lagen de offertebedragen voor de uitvoering van de eerste fase van het masterplan van het KMSKA een stuk lager dan geraamd. Die meevaller kon maar gedeeltelijk worden gebruikt 
voor andere noden.
Tabel 2: Evolutie van de ordonnanceringskredieten voor investeringen
Begroting 
(1)Eigen  
infrastructuurSubsidies Totaal FoCIEigen  
 2006  7.333  9.334  16.667   1.450 18.117
 2007  7.375  10.177  17.552  4.500 9.200 31.252
 2008  7.366  7.076  14.442  11.522 13.315 39.279
 2009  6.500  5.781  12.281  5.935 8.514 26.730
 2010  10.321  8.393  18.714  1.988 2.871 23.573
 2011  13.216  6.204  19.420  454 1.049  20.923
 2012 9.807  5.750  15.557 0 0  15.557
Geordonnanceerd (2)       
 2006 2.460  5.326  7.786   328 8.114
 2007 3.399  5.369  8.768  117 6.870 15.755
 2008 4.015  5.119  9.134  8.414 12.201 29.749
 2009 5.483  5.048  10.531  5.481 5.823 21.835
 2010 9.048  4.435  13.483  1.534 1.797 16.814
 2011 9.010  3.650  12.660  398  1.049 14.107
 2012     
(1) Begr oting: kredieten in de tabel van de door het Vlaams Parlement goedgekeurde (aange -
paste) begroting of na kredietherschikking (2006)
(2) Geor donnanceerd: het effectief geordonnanceerde bedrag
Tabel 3: onderbenuttingsgraad
onderbenutting
 2006 55%
 2007 50%
 2008 24%
 2009 18%
 2010 29%
 2011 33%
Een aanzienlijk deel van de ordonnanceringskredieten wordt niet aangewend. De onderbe -
nutting geldt zowel voor eigen infrastructuur als voor investeringssubsidies. Het FoCI stelde 
dat ze de te verwachten betalingen zo precies mogelijk probeert te ramen in overleg met het 
TGI (voor subsidies) of het AFM (eigen infrastruct uur) op basis van de vordering van de wer - 28
ken. Volgens het fonds is de raming van de ordonnanceringskredieten moeilijk door onzeker -
heid over de evolutie van de projecten en de mate waarin facturen worden ingediend. Om de 
onderbenutting van kredieten tegen te gaan, schrijft het FoCI sinds de begrotingscontrole 2009 geen nominatim ordonnanceringskredieten voor subsidies meer in. De begroting ver -
meldt nu het onverdeelde ordonnanceringkrediet per ESR-code met aanduiding van de pro -
jecten waarvoor ordonnanceringen worden verwacht. Dat leidde echter niet tot een betere benuttingsgraad van de ordonnanceringskredieten voor subsidies. 
Het niet-uitbetaalde deel van de vastgelegde subsidies of investeringswerken vormt het uit -
staand bedrag van de vastleggingen, dat de toekomstige verplichtingen van de Vlaamse Ge -
meenschap weergeeft. Tabel 4: Evolutie uitstaand krediet investeringen FoCI (1)
Bij de start van het jaar - in duizend euro
Jaar Eigen infrastructuur Subsidies Totaal
 2006  9.091  16.273  25.364
 2007  11.122  18.261  29.383
 2008  16.428  14.882  31.310
 2009  18.296  17.988  36.284
 2010  18.696  18.230  36.926
 2011  21.485  40.283  61.768
 2012  26.547  39.865  66.412
(1) H et betreft alleen het uitstaand bedrag voor investeringen, dus  
exclusief werking, huur, e.d. 
Zoals blijkt uit tabel 4, neemt het uitstaand bedrag bij het FoCI sinds 2006 voortdurend toe. 
Dat komt doordat de effectieve ordonnanceringen systematisch lager liggen dan de vastleg -
gingen, hoewel de ordonnanceringskredieten vrijwel altijd hoger zijn dan de vastleggingskre -
dieten. Het uitstaand bedrag eind 2011 omvatte een aantal grote, recent vastgelegde projecten, zoals de Waalse Krook (25 miljoen euro), masterplan KMSKA (6,8 miljoen euro voor eerste fase), de Hoge Rielen (2,5 miljoen euro voor bouw trekkershotel) en de nieuwbouw van het Vlaams-Nederlands Huis (3,7 miljoen euro, uitblijven bouwvergunning). Een ander probleem is dat het subsidiereglement van 2001 geen termijn stelt voor de start of uitvoering van de werken. De minister neemt een subsidiebesluit op basis van het ontwerpdossier, vóór de aan -
vrager de gunningsprocedure start. Het besluit blijft onbeperkt gelden. Als een opdracht niet 
of laattijdig wordt gegund of problemen ondervindt bij de uitvoering, blijft de vastlegging onbeperkt openstaan omdat de subsidie altijd kan worden opgevraagd. De kredieten worden bijgevolg weinig uitgezuiverd. Eind 2011 was er voor twaalf vastleggingen van minstens vier jaar oud nog niets geordonnanceerd. Een bedrag van 1,6 miljoen euro blijft daardoor open-staan. Vijfenveertig vastleggingen van minstens vier jaar oud voor vierentwintig projecten zijn slechts gedeeltelijk geordonnanceerd, waardoor nog een saldo van 3,4 miljoen euro openstaat. 
Het eerder vermelde besluit van de Vlaamse Regering van 16 november 2012 (zie 2.2.1) beperkt 
de termijn voor de aanvraag tot uitbetaling van de subsidie tot zes jaar na de datum van het ministerieel besluit dat de investeringssubsidie toekent. Deze bepaling moet ervoor zorgen dat toekomstige subsidievastleggingen niet langer onbeperkt blijven openstaan. 
Volgens artikel 53 van het oprichtingsdecreet van het FoCI moet de Vlaamse Regering jaarlijks 
een verslag opstellen over de werking en het beheer van het fonds, dat wordt meegedeeld aan  CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   29
het Vlaams Parlement. Dat verslag zou meer inhoudelijke en langetermijninformatie kunnen 
bieden over de resultaten en de kosten van het infrastructuurbeleid, maar wordt al jaren niet meer opgemaakt. De toelichting bij de begroting is weliswaar uitgebreid, maar geeft vooral budgettaire informatie en bevat weinig gegevens over de stand van zaken van projecten, reali -
saties en totale kostprijs, problemen en evoluties. 
2.4	 Conclusies
•
 De  toewijzing van de middelen voor culturele en jeugdinfrastructuur is onvoldoende on -
derbouwd door een grondig inzicht in de aanwezige infrastructuur en de behoeften. De 
informatie die de administratie verzamelt, is nog fragmentarisch en onvoldoende geana -
lyseerd.
• De  minister stuurt de uitvoering van het beleid voor de culturele en jeugdinfrastructuur 
onvoldoende met een langetermijnplanning die beleidsdoelstellingen koppelt aan acties, timing en budget. 
•
 De  afgelopen jaren werden de voorrang voor eigen infrastructuur en het behoud van sec -
torale subsidies niet vertaald in de toewijzing van begrotingskredieten. In 2011 en 2012 gaf de huidige minister wel prioriteit aan bestedingen voor de eigen infrastructuur. De begro -
ting 2013 voorziet opnieuw meer middelen voor subsidies dan voor eigen infrastructuur.
•
 De  sectorale subsidies passen binnen de als prioritair aangeduide sectoren. Nominatim -
subsidies en beslissingen over investeringsprojecten in eigen infrastructuur passen niet altijd binnen vooraf bepaalde beleidsprioriteiten voor de culturele en jeugdinfrastruc -
tuur. Bij nominatimsubsidies versterkten het gebrek aan een procedure en deskundige advisering, alsook sommige ontransparante constructies de indruk dat het ging om ad-hocbeslissingen. 
•
 De  investeringsbeslissingen worden over het algemeen goed voorbereid, met uitzonde -
ring van de nominatimsubsidies waarbij de administratie niet wordt betrokken. Bij de beoordeling heeft de administratie echter nog onvoldoende aandacht voor de haalbaar -
heid van het project, de vooropgestelde resultaten en de garanties voor het in goede staat houden na realisatie. 
•
 H et Vlaams Parlement ontvangt voldoende informatie over de beschikbare middelen voor 
het infrastructuurbeleid, maar weinig over besteding, toekomstige verplichtingen en re -
sultaten van de investeringen. Door de spreiding van subsidiebedragen over verschillende 
jaren, geeft het begrotingskrediet niet altijd het totale bedrag van de verplichtingen weer.
• De  ordonnanceringskredieten worden al jaren sterk onderbenut door vertragingen in de 
uitvoering van investeringswerken. Samen met recente, belangrijke vastleggingen zorgt dat voor een sterke toename van het uitstaand bedrag, waarvoor in toekomstige begrotin -
gen de nodige middelen zullen moeten worden uitgetrokken. Bovendien blijven niet-uit -
gevoerde subsidieprojecten het uitstaand bedrag belasten doordat het subsidiereglement van 2001 geen termijnen stelde voor de gunningsprocedure en de start van de werken. 
•
 H et decretaal verplichte jaarlijkse verslag over de werking en het beheer van het FoCI, 
wordt al jaren niet meer gemaakt.  30
Hoofdstuk CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   31
HoofdstukOnderhoud en opvolging van 
investeringswerken
3 32
3.1	 Onderhoud 	v an	de	eig en	 infrastructuur
Het Rekenhof heeft de organisatie van het onderhoud onderzocht aan de hand van documen -
ten, zoals procedurebeschrijvingen, ontwikkelde formulieren, planningsdocumenten, versla -
gen van overleg over het onderhoud van gebouwen, e.d. De toepassing ervan werd getoetst 
door onderzoek van een aantal dossiers. Dat werd aangevuld met interviews met de verant -
woordelijke ambtenaren bij het FoCI, het departement en de functionele administraties.  
3.1.1	 Taakverdeling, 	c oördinatie 	en	pr ocedures
Voor de eigen culturele en jeugdinfrastructuur van de Vlaamse Gemeenschap neemt het FoCI de kosten voor eigenaarsverplichtingen ten laste. De organisatie van de gunningsprocedures en de opvolging van de onderhoudswerken is de taak van het AFM. Andere betrokkenen zijn de gebruiker en de functionele administratie die, als ze niet zelf de gebruiker is, verantwoorde -
lijk is voor de opvolging van het beheer en de exploitatie van de gebouwen die zijn toegewezen aan derden. 
De toewijzing van infrastructuur aan de bevoegdheid van het FoCI is niet eenduidig. Voor 
enkele gebouwen in eigendom van de Vlaamse Gemeenschap is het FoCI zonder duidelijke reden niet betrokken bij het onderhoud, terwijl het van sommige gebouwen die niet tot het patrimonium van de Vlaamse Gemeenschap behoren, wel het eigenaarsonderhoud ten laste moet nemen. Vzw MuHKA moet zelf instaan voor het eigenaarsonderhoud van de gebouwen die het in concessie krijgt van de Vlaamse Gemeenschap, terwijl het eigenaarsonderhoud van de gebouwen van de culturele DAB Alden Biesen de bevoegdheid is van Bestuurszaken. Het eigenaarsonderhoud voor het gehuurd gebouw van de vzw Daarkom en voor het gebouw in eigendom van de vzw Kaaitheater valt dan weer ten laste van het FoCI. De taakafbakening van het FoCI is dus weinig transparant en kan alleen worden omschreven als het FoCI beheert de 
gebouwen die het beheert. 
Gezien de betrokkenheid van verschillende partijen bij het onderhoud, de centralisatie van de 
middelen bij het FoCI en de inbedding van het fonds in het ministerie CJSM, is het aangewe -
zen dat het FoCI optreedt als coördinator van het onderhoud. Het fonds neemt die taak ook op zich. Het ontwikkelde enkele instrumenten om planning en overleg te bevorderen. Ook verduidelijkte het de taakverdeling tussen de verschillende betrokken partijen en het onder -
scheid tussen het eigenaars- en gebruikersonderhoud. Het FoCI is het centrale aanspreekpunt voor de betrokkenen en staat in voor de contacten met het AFM over de uitvoering van de werken. Om de afspraken te stroomlijnen over de infrastructuur die ter beschikking wordt gesteld van derden, dringt het FoCI erop aan dat het wordt betrokken in de besprekingen van dergelijke overeenkomsten. Het fonds werkte een model voor het onderdeel huisvesting uit dat kan worden opgenomen in de overeenkomsten die de minister met die organisaties sluit. Het stelde ook een omschrijving van de eigenaarskosten op. Zoals blijkt in hoofdstuk 4, volgen  oudere overeenkomsten die kostenverdeling niet altijd. 
De procedures voor onderhoudswerken zijn uitgewerkt in flowcharts met toelichting. De ad -
ministratie en de gebruikers krijgen ook toelichting over de procedures. Het beheersorgaan 
is verantwoordelijk voor het volledige onderhoud van de onroerende goederen, of het nu gaat om een private beheerder of een overheidsinstelling gehuisvest in het gebouw. Het FoCI neemt de kosten voor het eigenaarsonderhoud ten laste. De kosten voor gebruikersonderhoud en  
–herstellingen zijn ten laste van de beheerder. Het beheersorgaan moet tijdig de onderhouds -
noden signaleren aan het FoCI. De beslissing over de werken voor eigenaarsonderhoud ligt bij 
de leidend ambtenaar van het FoCI of - v anaf een bedrag van 7.500 euro  -  bij het MACOMI, 
waarin het departement en de agentschappen zetelen. De leidend ambtenaar van het FoCI beslist over de aanstelling van de aannemer op voorstel van het AFM. Het FoCI zorgt ook voor  CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   33
de va stleggi ng en vraagt de vereiste adviezen (bv. van de inspecteur van Financiën). Tijdens 
de uitvoering van belangrijke werken neemt het FoCI deel aan vergaderingen met de klant 
en neemt het beslissingen over problemen met financiële of functionele gevolgen. Het fonds zorgt ten slotte voor de opmaak van het ordonnanceringsdossier op basis van de informatie 
van het AFM en bezorgt dat aan de boekhouding van CJSM voor betaling. 
Op initiatief van het FoCI is er per gebouw een Commissie Infra opgericht met de gebouw -
verantwoordelijken (directie en hoofdtechnicus), de gebouwenbeheerder van het AFM, een 
vertegenwoordiger van de functionele afdeling en een afgevaardigde van het FoCI. In die com -
missie vindt structureel overleg plaats over de onderhouds- en renovatienoden, de voortgang 
van de werken en de jaarplanning
40. Van elke vergadering wordt een verslag gemaakt. Volgens 
de procedure komt de commissie minstens tweemaal per jaar samen. In de praktijk is de fre -
quentie hoger bij grote infrastructuren of voor gebouwen waar belangrijke infrastructuur -
projecten op stapel staan. Voor drie gebouwen kwam de commissie in 2011 maar één keer 
bijeen41. Voor zeven gebouwen of gebouwonderdelen vergaderde de commissie in 2011 niet 
omdat de herstellingen minimaal waren42. Voor vier gehuurde gebouwen is er geen Commissie 
Infra opgericht omdat het eigenaarsonderhoud ten laste valt van de verhuurder43. Eén ge -
bouw dat eigendom is van de Vlaamse Gemeenschap, heeft evenmin een commissie omdat de beherende vzw zelf moet instaan voor het eigenaarsonderhoud
44. Bij twee gebouwen is er 
geen commissie hoewel de Vlaamse Gemeenschap volgens de beheersovereenkomst het eige -
naarsonderhoud ten laste neemt45. Dat wijst opnieuw op de ontransparante toewijzing van de 
bevoegdheid van het FoCI. 
Voor het aanvragen van onderhouds- en renovatiewerken ontwikkelde het FoCI een stan -
daardfiche. Daarin worden aanvragen omschreven die voorvloeien uit overleg binnen de 
commissies Infra of onverwachte (dringende) noden die tussentijds worden vastgesteld. De gebouwverantwoordelijken stellen de fiche op in samenspraak met de gebouwenbeheerder van het AFM. De eerste partij geeft een functionele verantwoording voor de aanvraag en een inschatting van de functionele urgentie van de werken. De tweede partij vult de fiche aan met een technische verantwoording, kostenraming en technische inschatting van de urgentie. De functionele administratie geeft een bijkomend advies vanuit functioneel standpunt. Voor werken van minder dan 5.500 euro heeft het AFM een servicelijn opgericht waar gebruikers rechtstreeks onderhoudsnoden kunnen signaleren. Omdat het FoCI de werken financiert, moet daarvoor ook een fiche worden ingevuld vóór het FoCI de opdracht kan goedkeuren en vastleggen. 
Het Rekenhof onderzocht dertien onderhoudsdossiers, gespreid over de verschillende be -
leidsvelden en in verschillende stadia van behandeling (aanvraag, goedgekeurd, vastgelegd). 
Voor tien ervan werd een fiche opgemaakt met de omschrijving van het gevraagde werk
46. De 
40 Bij de Singel is de Commissie Infra geïntegreerd in de beheerscommissie die ook andere aspecten bespreekt, zoals 
de rekeningen. 
41 Felix De Boeck, De Brakke Grond, Cultuurcentra Voeren.
42 Blindenbibliotheek, Bondgenotenstraat, Droogloods, Gallaitstraat, deBuren, Venetiëpaviljoen, Frans Masereel Centrum.
43 Arenberg 1D, Jint, Kantl, de Dolle Mol.
44 M uHKA.
45 Daarkom en bibliotheek Voeren. Daarkom is een gehuurd gebouw waarvoor artikel 11 van de huurovereenkomst bepaalt: De huurder zal alle onderhoudsverplichtingen en herstellingen te zijnen laste nemen, (…), zonder dat ou -
derdom, toeval of heerkracht kunnen ingeroepen worden. Uitsluitend de grove herstellingen voorzien door arti -
kel 606 van het Burgerlijk Wetboek komen ten laste van de verhuurder. Artikel 20 van de beheersovereenkomst legt het eigenaarsonderhoud ten laste van de Vlaamse Gemeenschap. Voor de bibliotheek van Voeren beschikt de Vlaamse Gemeenschap over recht van opstal.
46 V oor twee dossiers was het ontbreken van de FoCI-fiche gerechtvaardigd. Ze betroffen een verrekening voor een 
werk dat eerder was vastgelegd en een onderdeel van een globale opdracht uitgeschreven door het AFM voor werken in verschillende gebouwen van de Vlaamse Gemeenschap. Het derde dossier betrof een werk gesignaleerd in de Commissie Infra, waarvoor de procedure ook een fiche vereist maar waar nog de kostprijsraming werd afge -
wacht. 34
advisering verloopt niet strikt volgens de procedure. Voor kleine en dringende interventies is 
een formele advisering immers zwaar en niet altijd raadzaam. Slechts zeven van de tien fiches bevatten een technische verantwoording. De drie fiches zonder technische verantwoording werden wel besproken in de Commissie Infra. In één dossier was het AFM niet overtuigd van de noodzaak. De beherende organisatie heeft een andere, goedkopere oplossing gezocht en het dossier rechtstreeks voorgesteld aan het FoCI. Een andere fiche betrof een kleine opdracht die aan de servicelijn van het AFM werd meegedeeld. Het derde dossier werd opgenomen in de lijst van prioritair vast te leggen werken voor 2012, opgesteld in samenspraak met het AFM. Geen enkele fiche bevatte een advies van de functionele administratie. Voor zes ervan zijn de desbetreffende onderhoudsaanvragen besproken in de Commissie Infra, maar zonder duide -
lijk akkoord over de raming of de urgentie. De overige dossiers betroffen kleine, dringende interventies (lek, defecte verwarming), jaarlijks onderhoud en onderhoudsschilderwerken. Het functionele advies steunt blijkbaar op de bespreking in de commissies Infra en het MA -
COMI, waar de functionele administratie aan deelneemt. Toch is een expliciete functionele advisering nuttig, zeker bij grotere onderhoudswerken.
3.1.2	 Onderhoudsplanning
Het FoCI heeft een overzicht van alle onderhouds- en renovatieaanvragen voor de gebouwen 
die tot zijn bevoegdheid behoren
47, de urgentie ervan en het verloop van de aanvragen binnen 
het ministerie CJSM. Het fonds heeft echter geen volledig inzicht in de toestand van de eigen infrastructuur. Ook een meerjarenplanning van het preventieve onderhoud ontbreekt.
Het FoCI inventariseert alle gesignaleerde noden voor de gebouwen van de Vlaamse Gemeen -
schap, zowel onderhoudswerken als grote renovatie- en nieuwbouwwerken. Dat overzicht on -
derhoud en renovatie bevat een beknopte omschrijving van het probleem, een volgnummer 
(in de meeste gevallen is dat een verwijzing naar de FoCI-fiche) en een aanduiding van de urgentie. Daarmee kunnen de verschillende betrokkenen de evolutie van het dossier volgen tot en met de vastlegging. Zo wordt aangeduid of een aanvraag is goedgekeurd en voor welk bedrag, alsook of een aanvraag is vastgelegd en dus klaar is voor uitvoering. Tussen goedkeu -
ring en vastlegging organiseert het AFM de gunningsprocedure. De uitvoering is de verant -
woordelijkheid van het AFM. Het overzicht is gemaakt per jaar. Door de koppeling van de geraamde en de effectief vastgelegde bedragen aan het voorziene jaarbudget voor de eigen gebouwen, kan het FoCI nagaan hoeveel middelen nog beschikbaar zijn voor nieuwe werken en hoeveel bijkomende middelen nodig zijn om alle goedgekeurde werken te kunnen uitvoe -
ren. Na afsluiting van de overzichtstabel op het einde van het jaar, worden werken die in het afgelopen jaar zijn vastgelegd, niet meer overgenomen in het overzicht van het volgende jaar, terwijl alle ingediende noden die niet zijn vastgelegd, in het overzicht blijven staan. Zo bevat de overzichtstabel van 2011 nog aanvragen van 2006, 2009, enz. 
De overzichtstabel onderhoud en renovatie is eerder een opvolgingsinstrument dan een plan -
ningsinstrument voor vastlegging of uitvoering. De goedkeuring van de aanvragen houdt re -
kening met de dringendheid, het beschikbare budget, de stand van het dossier (bv. technisch 
advies van het AFM, raming) en mogelijke andere overwegingen (bv. de werken opnemen in een globaal masterplan). De meeste aanvragen in het overzicht van 2011 hebben een priori -
teitencode dringend  tot uit te voeren binnen één jaar . De effectieve uitvoering ervan, ook van 
minder dringende werken, is niet opgenomen in een planning. Een meerjarenplanning vergt afstemming tussen enerzijds de administratie CJSM en anderzijds het AFM dat instaat voor de gunningsprocedure en de uitvoering van onderhoudswerken. De administratie CJSM stelde dat dit wordt bemoeilijkt doordat het AFM andere prioriteiten hanteert en verschillende pro -
47 D aarkom en de bibliotheek van Voeren komen in het overzicht niet voor. Het FoCI is er niet van op de hoogte dat het 
verantwoordelijk is voor de eigenaarskosten van die gebouwen. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   35
jecten uitstelt of de oorspronkelijke timing niet haalt. 
In opdracht van het FoCI maakte een studiebureau in 2007 een meerjarenplan voor het on-
derhoud van de culturele en jeugdinfrastructuur beheerd door het FoCI48. Op basis van de 
toestand van de gebouwen stelde het studiebureau per gebouw een preventieve onderhouds -
werkplanning op met omschrijving van het onderhoudsprobleem, conditiescore, kostenra -
ming en indicatieve planning over een periode van vier jaar (2007-2010). Per gebouw voorzag het plan ook een percentage aan kosten voor onderhoudscontracten en voor (onvoorzien) correctief onderhoud. De voorgestelde werkzaamheden werden besproken in de commissies 
Infra en - afhank elijk van de budgettaire mogelijkheden en de urgentie  -  opgenomen in de 
jaarlijkse overzichtstabel van het FoCI. Het fonds kondigde al in 2011 een update aan van de studie van de toestand van de gebouwen en de daaraan gekoppelde meerjarenplanning, maar dat is tot op heden nog niet gebeurd. 
In 2011 vroeg het AFM de onderhouds- en renovatienoden van zijn verschillende klanten op. 
Het FoCI bezorgde een lijst met werken uit de overzichtstabel van 2011, waaronder ook de grote renovatiewerken, voor een totaal van 11 miljoen euro aan projecten
49. In overleg met het 
FoCI stelde het AFM daaruit een lijst van werken samen die in 2012 prioritair kunnen worden vastgelegd. Op die manier hebben het FoCI en de betrokken infrastructuurverantwoordelij -
ken een zekere garantie dat het AFM voor die werken de gunningsprocedure zal organiseren en na vastlegging de uitvoering zal opvolgen. Rekening houdend met de beschikbare perso -
neelscapaciteit kon het AFM echter alleen de aanvragen opnemen die al waren opgestart of die voortvloeien uit beleidsbeslissingen. Dat betekent dat verschillende dringende werken, ten belope van 2 miljoen euro, de eerste jaren niet kunnen worden uitgevoerd. Het bedrag van de werken op de prioriteitenlijst ligt bovendien hoger dan het voorziene vastleggingskrediet 2012 van het FoCI voor eigen gebouwen (cf. 2.3). Bij een tekort aan vastleggingskredieten kan vanaf januari verder worden vastgelegd op kredieten van 2013.
Door de gebrekkige registratie biedt de jaarlijkse overzichtstabel geen inzicht in het bedrag 
dat respectievelijk wordt besteed aan onderhoud en aan grote renovatie- en nieuwbouwwer -
ken, noch in de verhouding tussen correctief en preventief onderhoud. Zo zijn in de over -
zichtstabel 2011 voor de Hoge Rielen, de Singel en deBuren belangrijke vastleggingen voor de uitvoering van een masterplan of van grote renovatiewerken geregistreerd als onderhoud. Dat verklaart waarom het bedrag aan vastleggingen voor onderhoud een stuk hoger ligt dan het daarvoor gebudgetteerde bedrag voor 2011. Ook de registratie van goedgekeurde maar nog niet vastgelegde werken is niet volledig accuraat. Het FoCI stelde dat het onderscheid reno -
vatie en onderhoud niet altijd precies te maken is en dat de aanrekening in de overzichtstabel geen boekhoudkundige waarde heeft. Alle uitgaven voor onderhoud en renovatie van eigen infrastructuur vallen immers onder dezelfde ESR-code in begroting en rekeningen.  Het Re -
kenhof wijst erop dat de vergissingen in de tabel van 2011 vrij flagrant zijn. 
De onderhoudsplanning kan worden vereenvoudigd door onderhoudscontracten te sluiten, 
in eerste instantie voor eigenaarsonderhoud, die het regelmatige onderhoud van installaties verzekeren. Slecht onderhouden installaties kunnen leiden tot extra kosten voor herstellin -
gen of vervanging, kunnen hoge gebruikskosten veroorzaken en de gebruiksfunctionaliteit van de culturele accommodaties ondermijnen. De kosten voor onderhoudscontracten vallen 
in principe ten laste van het FoCI-budget, maar de gebouwverantwoordelijken moeten wor -
den gestimuleerd om dergelijke contracten af te sluiten. Aangezien het AFM raamcontracten 
48 Voorbereiden van een onderhoudsplan voor de Culturele Accommodaties van de Vlaamse Gemeenschap, 6 juni 
2007, Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf.
49 Het betrof alleen werken die door de dienst studie en onderhoud van het AFM worden behandeld, dus voor bedra -
gen vanaf 5.500 euro. 36
sluit voor alle gebouwen van de Vlaamse Gemeenschap en daarvoor de nodige deskundigheid 
heeft, verwijst het FoCI de gebouwverantwoordelijken van culturele en jeugdinfrastructuur naar die contracten. De gebruiker van het gebouw beslist over de inschrijving op een raam -
contract, mits FoCI toestemt. Ondersteuning om aan te sluiten bij raamcontracten of om con-
tracten te sluiten voor gebruikersonderhoud, vindt het FoCI een taak van het AFM. Het fonds 
dringt vooral aan op onderhoudscontracten voor veiligheid of verplichte keuringen.
Het AFM bood in 2011 enkele raamcontracten aan die betrekking hadden op gebruikelijk ei -
genaarsonderhoud
50. Van de eenentwintig gebouwen die in aanmerking komen voor de raam -
contracten51, zijn er zeven op geen enkel contract ingeschreven. Veertien zijn aangesloten bij 
het raamcontract voor de keuring van liften en dertien daarvan ook bij het raamcontract voor 
de keuring van de elektrische installatie. Drie gebouwen zijn aangesloten bij het raamcon -
tract voor onderhoud van verwarming, ventilatie en airco, dat momenteel wordt vernieuwd. Er zijn nog minstens vier gebouwverantwoordelijken geïnteresseerd om in te schrijven op dat 
contract. Op de andere belangrijke onderhoudscontracten voor liften en brandblussers en 
haspels, zijn slechts vier gebouwen ingeschreven.
Het  FoCI en de functionele agentschappen stelden dat het aanbod aan raamcontracten voor 
onderhoud bij het AFM beperkt is. Veel beschikbare raamcontracten zijn volgens hen ge -
schreven voor kantoorgebouwen, waardoor ze niet altijd bruikbaar zijn voor de specifieke cul -
turele en jeugdinfrastructuur. Soms is het niet meer mogelijk in te schrijven omdat het budget voor het raamcontract zijn plafond heeft bereikt.  
3.1.3	 Opvolging 	v an	de	g ebouwentoestand
In het kader van de studie onderhoudsplanning van 2007 werd bij elk gebouw waarvoor het FoCI verantwoordelijk is, een inspectie uitgevoerd die de toestand van de verschillende on -
derdelen van het gebouw vaststelde. Op basis van de conditiescore maakten de onderzoekers een onderhoudsplanning op. Het eindrapport adviseerde de administratie de systematiek die werd in gang gezet met de gebouwinspecties volgens een standaard beoordelingsmethode, met bijbehorende onderhoudsfrequenties, jaarlijks voort te zetten. Op grond van nieuwe in -
specties kunnen bepaalde onderhoudsbehoeften worden vervroegd of achteruitgeschoven of kunnen de prioriteiten worden gewijzigd. 
Er worden echter geen jaarlijkse audits van de gebouwen uitgevoerd. De administratie kiest 
ervoor dat periodiek te laten doen, namelijk om de vijf jaar. Een nieuwe audit werd al aange -
kondigd in 2011, maar heeft nog altijd niet plaatsgevonden. Nu de planningsperiode van de studie uit 2007 is afgelopen, is een dergelijke audit nochtans noodzakelijk om opnieuw een onderbouwde meerjarenplanning op te stellen.
3.1.4	 Opvolging 	v an	de	ond erhoudswerken
De gunningsprocedure organiseren en de uitvoering van de onderhoudswerken opvolgen, zijn taken van het AFM. De werking van dat agentschap behoort niet tot de scope van het onder -
zoek. Het Rekenhof ging wel na of het FoCI als budgettair verantwoordelijke en contactper -
soon tussen het AFM en de gebruiker, regelmatig informatie krijgt over de voortgang van de werken. 
Het FoCI ontvangt voldoende informatie voor een gefundeerde beslissing over de aanbeste -
ding van de onderhoudsopdrachten en voor de rechtmatige betaling van de werken. Het FoCI 
50 S pecifieke contracten (bv. voor asbest, plaatsing glasfolie, consultancy voor verlichting) worden niet in aanmerking 
genomen, evenmin als  contracten voor energieleveringen. 
51 V an de negenentwintig gebouwen zijn er vijf gehuurd, zijn er twee in het buitenland gevestigd en staat één behe -
rende organisatie zelf in voor het eigenaarsonderhoud.  CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   37
informeert het AFM formeel over de goedkeuring van een onderhoudsaanvraag. Het AFM 
bezorgt het FoCI een dossier met de nodige stukken over de gunningsprocedure, op basis waarvan de leidend ambtenaar van het FoCI beslist over de toewijzing van de opdracht. Tij -
dens of na de uitvoering krijgt het FoCI van het AFM de facturen en vorderingsstaten met de goedkeuring en toelichting bij eventuele verhoging of vermindering van kosten. Op die ma -
nier krijgt het FoCI bevestiging van de uitvoering van de werken en de correctheid van de fac -
turatie, zodat het de betaling kan laten uitvoeren. Aan de hand van de geregistreerde vastleg-gingen en betalingen in de boekhouding kan het FoCI het budget opvolgen. Via de betalings -
dossiers heeft het FoCI dus enig zicht op de uitvoering van de opdrachten. Daarnaast kunnen het FoCI en de gebruikers tijdens de vergadering van de commissies Infra informeren naar de stand van zaken van een aanvraag. Voor het overige verloopt de informatie-uitwisseling over de voortgang van onderhoudswerken tussen het AFM en het FoCI niet structureel. Tijdens de studie onderhoudsplanning in 2007 bleek dat vaak veel tijd verliep tussen het initiëren van een dossier en de uiteindelijke oplevering van de werken. De functionele administraties en het FoCI bevestigden het Rekenhof dat dit nog altijd het geval is. De overzichtstabel onderhoud en renovatie bevat veel onderhoudsaanvragen ingediend vóór 2011 en goedgekeurd door het MACOMI, die eind 2011 nog niet zijn vastgelegd en waarvoor het AFM de gunningsprocedure dus nog niet heeft afgerond. Uit de verslagen van de commissies Infra blijkt dat verschillende onderhoudsvragen steeds terugkomen zonder vooruitgang en dat sommige vragen jaren aan -
slepen. 
Het FoCI krijgt onvoldoende accurate en tijdige informatie om de dossiers op te volgen en zo 
nodig bijkomende acties te ondernemen. De administratie CJSM stelde dat het FoCI na de reorganisatie van het AFM soms moeilijk kon achterhalen wie de dossierbehandelaar was en de diensten soms niet wisten in welk stadium het dossier zich bevond
52. Er is geen instrument 
voorhanden dat toelaat het hele proces eenvoudig op te volgen vanaf aanvraag tot oplevering. Volgens de administratie CJSM beschikt het AFM wel over een elektronisch opvolgingssy -
steem, maar dat is niet toegankelijk voor de gebruikers, noch voor het FoCI. De behandeling van de aanvragen binnen CJSM is evenmin online consulteerbaar, zoals de registratie van de goedkeuringen of het bezorgen van het dossier aan het AFM voor de gunningsprocedure of voor uitvoering. Op de commissies Infra krijgen de gebruikers hiervan wel een papieren over -
zicht waarop de status binnen het ministerie CJSM is geregistreerd. Ook op elke vergadering van het MACOMI wordt zo’n print bezorgd. 
De prioriteiten die het AFM stelt voor de verdeling van de (beperkte) personeelscapaciteit van 
de betrokken diensten, leidt ertoe dat sommige projecten die het ministerie CJSM als drin -
gend beschouwt, door het AFM niet worden aangepakt. Het ministerie ervaart de informatie over opdrachten en prioriteitenstelling door het AFM als verwarrend en weinig onderbouwd. De lijst met prioritair vast te leggen werken die het AFM in overleg met het FoCI heeft op -
gesteld voor 2012, biedt wel meer duidelijkheid en zekerheid over welke werken zullen wor -
den aangevat. Als dat systeem ook de volgende jaren wordt gehanteerd, zou dat verbetering moeten brengen. Na overleg in het MACOMI bezorgde het departement CJSM een nota over de knelpunten in de samenwerking met het AFM voor het gebouwenbeheer aan de minister van Cultuur met voorstellen voor verbetering. Een beslissing daarover vergt overleg tussen de minister van Cultuur en de minister voor Bestuurszaken.
52 Na het aantreden van de nieuwe leidend ambtenaar bij het AFM in oktober 2012 kreeg het agentschap opnieuw 
een andere organisatiestructuur. 38
De eerder aangehaalde studie onderhoudsplanning ontwikkelde een elektronisch onder -
houdsboekje, waarin per gebouw de onderhoudsverplichtingen en –uitvoering konden wor -
den geregistreerd. Het bevat een hele reeks rubrieken met bepalingen over onderhoud of in -
spectie en de gewenste periodiciteit. Per rubriek kan de onderhoudsfiche worden geopend 
waarin de datum van het laatste onderhoud is genoteerd en de volgende onderhoudsdatum wordt aangegeven op basis van de aangewezen (vastliggende) onderhoudsfrequenties. Onder -
houdsintervallen die meer dan een half jaar of een jaar zijn overschreden, worden aangegeven met een kleurcode. Dat instrument zou een goed zicht bieden op het vereiste en uitgevoerde onderhoud. De beheersorganen van de gebouwen passen het echter niet toe, zodat het FoCI het niet kan benutten om toezicht te houden op de uitvoering van het onderhoud.
3.1.5	 Toezicht 	op	 het	g ebruikersonderhoud
Het FoCI houdt geen toezicht op het gebruikersonderhoud en heeft geen zicht op onder -
houdscontracten die de gebruikers daarvoor sluiten. Soms verneemt het fonds iets over ge -
bruikersonderhoud in de Commissie Infra.
De verantwoordelijkheid en opvolging van gebruikersonderhoud is op dezelfde wijze geregeld 
voor alle eigen culturele en jeugdinfrastructuur. Er bestaat geen onderscheid tussen gebouwen voor overheidsorganisaties (bv. KMSKA, Gaasbeek) of infrastructuur toegewezen aan vzw’s. Het FoCI houdt dus evenmin toezicht op het gebruikersonderhoud door overheidsinstellin -
gen. Nochtans kan gebrekkig gebruikersonderhoud schade veroorzaken aan de infrastructuur en leiden tot herstellingskosten voor het FoCI, bv. slecht onderhouden tuinen en groenvoor -
ziening, onvoldoende inbraakbeveiliging, gebrekkig onderhoud van tribunes en podiumgere -
lateerde installaties, enz.
Aangezien het elektronisch onderhoudsboekje niet wordt ingevuld, kan het FoCI ook op die 
manier geen zicht krijgen op de uitvoering van het gebruikersonderhoud. 
3.2	 Opvolging 	v an	de	 investeringswerken
Het Rekenhof heeft de opvolging van grote investeringsprojecten in hoofdzaak onderzocht aan de hand van dossiercontrole. Daarvoor werden dezelfde dossiers geselecteerd als voor het onderzoek van de investeringsbeslissing (zie overzicht in bijlage 3): 
•
 dertien  subsidiedossiers: zes sectorale subsidies en zeven nominatimsubsidies,
• tw ee grote renovatieprojecten (waarvan één culturele en één jeugdinfrastructuur)53. 
Het dossieronderzoek werd aangevuld met interviews met de administratie over de opvol -
ging en evaluatie van grote investeringsprojecten en documentenonderzoek (bv. procedure -
beschrijvingen).
Bij de uitvoering van de investeringsprojecten spelen het AFM (voor eigen gebouwen) en het 
TGI van het Agentschap voor Binnenlands Bestuur (voor investeringssubsidies) een belang -
rijke rol. De werking van die diensten hoort niet tot de scope van dit onderzoek. Het Rekenhof ging wel na of de samenwerking met de administratie CJSM goed geregeld is en of de admini -
stratie voldoende informatie ontvangt over de voortgang van de projecten.
53 Het derde investeringsproject (het aankoopdossier) was afgerond en vergde dus geen opvolging. Er was in grote 
investeringswerken voorzien, maar die moesten nog starten.  CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   39
3.2.1	Taakverdeling, 	c oördinatie 	en	pr ocedures
Eigen infrastructuur
De taakverdeling voor renovatie- en nieuwbouwwerken aan eigen gebouwen is duidelijk vast -
gelegd. Tijdens de uitvoering van de investeringsprojecten is in overleg voorzien tussen alle 
betrokkenen.
De administratie heeft het proces voor renovatie- en nieuwbouwwerken aan eigen gebouwen 
en voor investeringssubsidies uitgetekend in een flowchart en heeft verschillende fasen in het proces verder gedetailleerd. Voor de grote investeringen in eigen infrastructuur is de taak van het AFM dezelfde als voor onderhoud en kleine renovaties van eigen gebouwen. De leidend ambtenaar van het FoCI beslist over de toewijzing van de opdracht, op basis van het dossier van het AFM. Het FoCI zorgt voor de vastlegging en voor de betalingen op basis van de door het AFM goedgekeurde vorderingsstaten en facturen. Beslissingen met budgettaire en func -
tionele gevolgen, zoals meerwerken en verrekeningen, moeten vooraf worden goedgekeurd door de leidend ambtenaar van het FoCI op advies van het AFM. 
Er vindt overkoepelend projectoverleg plaats waarin alle stappen, evoluties, problemen, wij -
zigingen, budgetten e.d. worden besproken en beslist of geadviseerd. Volgens de procesbe -
schrijving van het FoCI begeleidt een stuurgroep voor elk groot project de opmaak van een 
masterplan. Die stuurgroep bestaat uit afgevaardigden van de organisatie die is gevestigd in de infrastructuur, de betrokken functionele administratie, het FoCI en het AFM. Hoewel de procesbeschrijving de stuurgroep tijdens de uitvoering van de werken geen rol toebedeelt, blijkt uit de onderzochte investeringsdossiers dat de stuurgroep in de praktijk de uitvoering van het masterplan blijft volgen, problemen bespreekt, meerwerken en verrekeningen advi -
seert, enz. In feite gaat het om een samenvoeging van stuurgroep en Commissie Infra
54. 
Gesubsidieerde investeringen
Zoals het FoCI voor de opvolging van de eigen infrastructuur een beroep doet op het AFM, zo 
doet het dat voor gesubsidieerde investeringsprojecten op het TGI van het Agentschap voor Binnenlands Bestuur. Het team hield toezicht op de gunningsprocedure die wordt georga -
niseerd door de gesubsidieerde en controleerde de schuldvorderingen
55. Het FoCI betaalde 
op basis van de door het TGI goedgekeurde vorderingsstaten en facturen. Volgens het FoCI controleerde het TGI behalve de correcte uitvoering van de werken volgens het bestek en de goedgekeurde inschrijving, ook de andere subsidievoorwaarden, zoals de integratie van een kunstwerk en de verplichte eigen inbreng of de inbreng van subsidies door andere overheden. De concrete samenwerking tussen het FoCI en het TGI, bv. over het bezorgen van goedkeu -
ringen en onderliggende documenten, is niet schriftelijk vastgelegd. Ook over de controle van de andere subsidievoorwaarden zijn geen schriftelijke afspraken vastgelegd. Volgens het 
nieuwe subsidiereglement moeten het lastenboek en het resultaat van de gunningsprocedure 
worden voorgelegd aan het FoCI en niet langer aan het TGI. De administratie stelt dat dit niet betekent dat TGI niet meer wordt ingezet voor opvolging van de subsidieprojecten. Er wordt nog bekeken hoe dit wordt geregeld voor de nieuwe projecten
56.
54 Bij de Singel is dat een taak van de beheerscommissie, die ook het budget en de kostenverdeling voor het gebouw en het gewoon onderhoud bespreekt.
55 D e subsidiereglementering verplicht de gesubsidieerde tot toepassing van de regelgeving op de overheidsop -
drachten. Volgens het reglement van 2001 moest de gesubsidieerde vooraf het lastenboek voor advies voorleggen aan het TGI en mocht hij de opdracht pas gunnen nadat het TGI het resultaat van de gunningsprocedure had goed -
gekeurd. 
56 Z o is het TGI ook vertegenwoordigd in de adviescommissie die binnenkort door de minister wordt samengesteld. 40
De procesbeschrijving voor gesubsidieerde investeringsprojecten voorziet in geen enkele vorm 
van gestructureerd overleg tussen de betrokken partijen. In de praktijk vindt wel een startver -
gadering plaats met de bouwheer (de gesubsidieerde) en vertegenwoordigers van het TGI en het FoCI, waarop het uitvoeringsproces, de afspraken en voorwaarden worden toegelicht (bv. gunningsprocedure, financieringsplan, enz.). De vergadering vindt plaats als de bouwheer klaar is om het investeringsproces aan te vatten. Bij grote projecten vinden meer vergade -
ringen plaats. Daarna ligt de verantwoordelijkheid voor de opvolging bij het TGI. Zodra het investeringsproject van start is gegaan, is er alleen nog sprake van informele informatie-uit -
wisseling ad hoc tussen het FoCI en het TGI of tussen het FoCI en de gesubsidieerde. Het FoCI informeert wel tweemaal per jaar bij het TGI naar de te verwachten schuldvorderingen om in de nodige kredieten te voorzien. Voor de functionele administratie is tijdens de uitvoering niet in informatieverstrekking voorzien.
De gesubsidieerde organisatie is als bouwheer in eerste instantie verantwoordelijk voor de 
realisatie van het investeringsproject. De risico’s voor de overheid zijn beperkt omdat het toe -
gekende subsidiebedrag in principe niet wordt verhoogd, ook niet bij financieringsproblemen of kostentoename van het gesubsidieerde project. Toch heeft de overheid als financier er alle belang bij dat de projecten succesvol worden uitgevoerd. Gezien de beperkte mankracht bij het FoCI en de ervaring en knowhow bij het TGI, is het verstandig dat dit team wordt inge -
schakeld om de werken te begeleiden en te controleren. Systematische informatie over het verloop van de gesubsidieerde werken, eventuele problemen en de aanpak ervan is echter ook nuttig voor het FoCI en de functionele administratie. Ervaringen uit afgewerkte subsidiepro -
jecten kunnen nuttige informatie opleveren voor de advisering van subsidieaanvragen. 
3.2.2	 Opvolging
Eigen infrastructuurBij de onderzochte grote investeringsprojecten aan eigen gebouwen bezorgde het AFM aan 
het FoCI het vastleggingsdossier met alle documenten over de gunningsprocedure en een gunningsvoorstel. Op basis daarvan besliste de leidend ambtenaar over de gunning en zorgde het FoCI voor de vastlegging. Tijdens de uitvoering ontving het FoCI door het AFM goedge -
keurde facturen met vorderingsstaten en andere bijbehorende documenten. Meerwerken en verrekeningen werden goedgekeurd door de leidend ambtenaar van het FoCI aan de hand van de door het AFM gecontroleerde schuldvordering met de nodige toelichting en berekeningen. Het FoCI beperkte zich overigens niet tot betaling op basis van het vereffeningsdossier en op -
volging van het budget. Het fonds was ook betrokken bij het overleg over en de opvolging van de werken door deel te nemen aan de stuurgroep of de Commissie Infra, waar de voortgang en eventuele problemen van het project werden besproken. Uit de verslagen van de commissie of stuurgroep blijkt dat belangrijke verrekeningen, meerwerken, prijsherzieningen en proble -
men met functionele impact ook in die vergaderingen aan bod kwamen. Het FoCI ontvangt daarmee voldoende informatie om het verloop van de werken te volgen en correcte betalingen te doen. 
De beperkte capaciteit bij het AFM speelt bij de grote investeringsprojecten minder een rol 
omdat het om beleidsbeslissingen gaat, waaraan het AFM prioriteit verleent. Toch werd een onderdeel van het project de Singel (de buitenaanleg) laattijdig opgenomen door het AFM. De laattijdige start van de werken van de tweede fase van het renovatie- en nieuwbouwproject was het gevolg van een gebrek aan middelen. In 2005 werden verschillende loten vastgelegd, maar pas in 2007 voorzag de begroting in de nodige kredieten voor de ruwbouw. Zoals ver -
meld onder punt 2.2.2, leidde dat tot belangrijke prijsherzieningen voor dat lot. De gunnings -
prijs was eind 2011 overschreden met ongeveer 7 miljoen euro of 44% van het oorspronkelijk  CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   41
bedrag57, door lacunes en onjuistheden in het ontwerp, prijsherzieningen en noodzakelijke 
aanpassingen ingevolge evoluties tussen ontwerp en bouw (bv. energiebesparing, veiligheids -
voorschriften, technische evoluties, enz.). Ook de werken voor het project de Hoge Rielen 
startten laattijdig doordat geen budget beschikbaar was. Eind 2011 was de overschrijding van 
het gunningsbedrag beperkt (ca 3,4%). 
De administratie CJSM houdt geen overzicht bij van vooruitgang en kostprijs van de inves -
teringsprojecten, gekoppeld aan planning en budget. Het FoCI heeft alleen een financieel 
overzicht van het project, namelijk de vastleggingen en de betalingen. De administratie stelde 
dat het AFM in de stuurgroepvergaderingen soms informatie geeft over uitvoering en kost -
prijs tegenover planning en budget. Het FoCI acht het niet zijn taak om een dergelijk centraal 
overzicht bij te houden omdat het AFM verantwoordelijk is voor de goede opvolging van de werken. 
Bij gesubsidieerde investeringsprojecten ontvangt het FoCI een afschrift van de door het TGI 
goedgekeurde bestekken en gunningsprocedures. In de loop van de uitvoering van de werken bezorgt het TGI het FoCI een vereffeningsdossier met de goedgekeurde vorderingsstaten en bijbehorende stavingsstukken (schuldvordering, facturen, enz.), de berekening van de subsi -
die en een uitdrukkelijke bevestiging dat het subsidiebedrag mag worden betaald. Daarmee beschikt het FoCI over voldoende informatie om de rechtmatige betalingen te doen. De laat -
ste betaling vindt plaats na de oplevering. Aan de hand van de goedgekeurde schuldvorde -
ringen ziet het FoCI hoe het project vordert en wanneer het is opgeleverd. Het FoCI beschikt over de documenten in verband met de subsidieaanvraag en –beslissing, een overzicht van de vastleggingen en betalingen en de verslagen van startvergaderingen. De vereffeningsdos -
siers worden bijgehouden door de boekhouding. Na afwerking van het dossier bezorgt het TGI ook alle andere stukken, zoals bestekken, offertes, gunningsverslagen e.d. aan het FoCI voor archivering. Toch bleken bij de dossiercontrole verschillende stukken te ontbreken, zoals goedkeuringen van bestekken en gunningsprocedure, (bijlagen bij) projectvoorstellen van de subsidieaanvrager, opleveringsverslagen, enz.
Uit de dossiercontrole bleek dat de gesubsidieerde investeringsprojecten niet altijd volgens de 
subsidiereglementering verliepen. 
•
 In  vier van de dertien onderzochte dossiers deden de subsidieaanvragers aanbestedingen 
en soms betalingen vóór de subsidietoekenning58. Het betrof telkens subsidies waarover 
werd beslist zonder advisering door de administratie en die na beloftes van de politieke 
overheid blijkbaar enige tijd aansleepten. De gunningen werden pas achteraf gecontro -
leerd en goedgekeurd door het TGI. Voor één ervan, het MAS-project, met verschillende belangrijke aanbestedingen, stelde de administratie dat de gunningsprocedure plaatsvond in nauw overleg met het TGI. Het dossier bevatte echter geen schriftelijke goedkeuring 
van het TGI. Bij het subsidiedossier van Daarkom zijn schuldvorderingen en facturen door 
de vzw rechtstreeks aan het departement gericht zonder goedkeuring door het TGI. Het 
betreft uitgaven voor contracten die werden gesloten door de eigenaar van het gehuurde pand, die aanvankelijk optrad als bouwheer van de werken. Zodra de vzw werd belast met de realisatie van de verbouwingswerken, werden de bouwwerken voorbereid in overleg 
met het TGI. Die uitgaven worden echter gesubsidieerd door het Brusselfonds, zodat de 
administratie CJSM daarover geen documenten heeft
59. 
57 Op basis van de vastleggingen. 
58 MAS, Daarkom, De Steenschuit, postgebouw Oostende.
59 D e administratie CJSM betaalde in overeenstemming met de, ongebruikelijke, voorschottenregeling in het subsi -
diebesluit 90% van haar subsidiedeel op basis van de verantwoording van minstens 50% van dat subsidiebedrag. 
Met de bewijsstukken die de vzw nadien nog voorlegde, werd in totaal 75% van het subsidiebedrag verantwoord. Het niet-verantwoorde gedeelte is niet teruggevorderd. 42
• Als  de kosten voor het project stijgen, wordt het subsidiebedrag in principe niet aangepast. 
In twee van de dertien onderzochte dossiers is toch een bijkomende subsidie toegekend, 
kort na de gunning en de start van de werken60. De bijkomende subsidie werd gevraagd 
omdat de offertes hoger uitvielen dan verwacht. 
Volgens het FoCI controleert het TGI de naleving van het percentage inbreng van niet-over -
heidsmiddelen (voor sectorale subsidies) of de inbreng van andere overheden (grote infra -
structuursubsidies) en de integratie van een kunstwerk. Uit de dossiers bleek niet dat het FoCI systematisch voldoende informatie krijgt om de naleving van die voorwaarden te controleren als eindverantwoordelijke voor de subsidiëring. 
•
 H et FoCI subsidieert niet alle ingediende uitgaven of niet alle percelen, maar heeft geen 
zicht op de financieringswijze van het resterende gedeelte. De begunstigde moet aan het 
TGI bij de aanvang van het investeringsproject een geactualiseerd financieel plan voorleg -
gen voor het volledige project, waarin de andere financieringsbronnen zijn aangegeven. Of dat tijdens de uitvoering wordt nageleefd, is niet duidelijk. In één dossier was de vereiste inbreng door andere overheden nog niet volledig aangetoond bij de subsidieaanvraag en bleek uit de betalingsdossiers niet altijd de vereiste procentuele inbreng door andere over -
heden
61. In een ander dossier bleek uit een overzicht van kosten en ontvangsten ingediend 
door de begunstigde na beëindiging van de werken dat hij de vereiste eigen inbreng van 20% van het totaalbedrag niet haalde
62. Het TGI wijst de begunstigde op de verplichting 
inzake integratie van een kunstwerk en vraagt tijdens de realisatiefase hoe dat concreet zal worden gerealiseerd. Bij de eindafrekening controleert het team of het kunstwerk is gerealiseerd. Voor drie dossiers werden daarvan geen bewijsstukken voorgelegd
63. In één 
ervan adviseerde het TGI om die reden een deel van het subsidiebedrag in te houden64. De 
administratie bevestigde per mail dat de begunstigden initiatieven hebben genomen om het kunstwerk alsnog te realiseren en dat in één geval het kunstwerk is gerealiseerd. 
Alle subsidieaanvragers verbinden er zich toe de subsidie (gedeeltelijk) terug te betalen bij vervreemding of bestemmingswijziging van de infrastructuur zonder voorafgaand akkoord van de Vlaamse overheid. Het is echter niet duidelijk hoe de administratie CJSM het behoud van de bestemming controleert. De afdwingbaarheid van die voorwaarde is twijfelachtig. Hoe -
wel de subsidiereglementering daarin voorziet, wordt nooit een zakelijke zekerheid gevraagd om de terugbetaling van de subsidie te waarborgen. Veel begunstigden zijn sterk afhankelijk van werkingssubsidies. Als de overheid de subsidie stopzet, kan de organisatie ook de exploi-tatie en de bestemming van de infrastructuur niet meer garanderen
65.
Voor grote infrastructuren stelt het vorige en het nieuwe subsidiereglement dat de aanvra -
ger de toezichtsregeling door de Vlaamse overheid moet aanvaarden op de besteding van de subsidie, de instandhouding en het onderhoud van de gesubsidieerde infrastructuur. De toe -
zichtsregeling op de instandhouding en het onderhoud is bij de administratie echter niet bekend. De subsidiebesluiten van de onderzochte projecten bevatten alleen een regeling voor toezicht op de subsidiebesteding
66.
60 D e Kreun, De Spiegel/Casino.
61 Beeldenproject Limburg.
62 Art Basic for Children.
63 D aarkom, Jeugdhuis Nijdrop, De Spiegel/Casino.
64 J eugdhuis Nijdrop.
65 C f. de situatie van het Zuiderpershuis gevestigd in een gebouw gerenoveerd met middelen van het FoCI, dat zijn 
werking stopzet wegens gebrek aan werkingsmiddelen.
66 V oor Daarkom wordt het toezicht op het infrastructuurbeheer wel geregeld in de beheersovereenkomst in verband 
met de werking van Daarkom.  CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   43
De administratie CJSM houdt geen overzicht bij van de vooruitgang en kostprijs van de in -
vesteringsprojecten, gekoppeld aan planning en budget. Het FoCI heeft alleen een financieel 
overzicht van het project. Het FoCI acht het niet zijn taak om een dergelijk centraal overzicht bij te houden omdat het een beperkte rol heeft bij de uitvoering en het TGI verantwoordelijk is voor de goede opvolging van de werken. 
3.3	 Evaluatie 	v an	de	g erealiseerde 	 infrastructuur
Voor de negen investeringsprojecten die zijn beëindigd67, vroeg het Rekenhof aan de functi-
onele administratie en het FoCI naar evaluaties van de resultaten die waren vooropgesteld in de subsidieaanvraag of het projectontwerp, alsook van de impact op onderhouds- en exploi -
tatiekosten. Daarnaast werd nagegaan aan de hand van de evolutie van de subsidies aan de beherende organisaties of er indicaties zijn dat de werken een impact hebben op de kosten voor onderhoud van de nieuwe of gerenoveerde infrastructuur. 
Er vindt geen systematische evaluatie plaats van de functionele en financiële prestaties van 
de gerealiseerde investeringsprojecten. In de jaren na oplevering van de investeringen eva -
lueert de administratie niet expliciet of de functionele en financiële prestaties vooropgesteld in het aanvraagdossier of in het ontwerpdossier worden gehaald. Als de begunstigde van in -
vesteringssubsidies of de beherende organisatie ook werkingssubsidies ontvangt, komt de infrastructuur en de exploitatie aan bod in de evaluatie van de beleidsplannen en de con -
trole op de subsidiebesteding door de functionele administratie. De toetsing gebeurt echter aan de criteria voor werkingssubsidies en niet aan het aanvraagdossier of bouwdossier van de investeringssubsidie. Bij de investeringsubsidies voor grote infrastructuur heeft de func -
tionele administratie trouwens geen informatie over de vooropgestelde resultaten, aangezien ze vooraf niet bij het dossier betrokken was. Evaluatie van de technische resultaten vindt de administratie een taak van het AFM of het TGI. Technische problemen of resultaten die een belangrijke impact hebben op de werking, kunnen echter ook aan bod komen in de evaluatie van de werking.
Van de acht afgewerkte gesubsidieerde investeringsprojecten ontvangen alle exploiterende 
verenigingen een werkingssubsidie. Twee organisaties behielden ongeveer dezelfde werkings -
subsidie na de realisatie van de infrastructuur. Bij twee organisaties, in de kunstensector, deed zich een substantiële stijging voor van de werkingssubsidie voor de nieuwe beleidsperiode 2013-2016
68. Bij de ene organisatie wees het zakelijk advies op de gestegen activiteiten als ge -
volg van de renovatie, wat ook meer personeel en meer werkingskosten meebrengt. Bij de andere organisatie wees het zakelijk advies erop dat de organisatie met de huidige mensen en middelen op haar grenzen botst, terwijl de infrastructuur die enkele jaren eerder in gebruik werd genomen, meer mogelijkheden biedt. Voor twee andere organisaties, in de erfgoedsec-tor, is de werkingssubsidie opgenomen in de globale subsidie voor de erfgoedconvenant, die sinds de realisatie van de nieuwe infrastructuur nog niet werd herzien
69. Eén ervan krijgt een 
bijkomende subsidie uit het Kunstendecreet vanaf 2013, maar dat betreft een nieuwe soort activiteiten en heeft niet direct te maken met exploitatiekosten van de nieuwe infrastructuur. De werkingssubsidie van één organisatie is substantieel verlaagd omdat de organisatie een grote reserve had opgebouwd
70. De subsidie was net voldoende om de kosten van de nieuwe 
infrastructuur (o.m. huur) en de personeelskosten te dragen. Daarbij merkte de administratie 
67 M AS, Museum M, Daarkom, Muziekcentrum/jeugdhuis Nijdrop, De Kreun, De Spiegel/casino, ’t Stuk, Art Basic for 
Children, DeSingel – zie bijlage 3.
68 Vzw Casino/De Spiegel en Art Basic for Children.
69 M useum M en Museum Aan de Stroom.
70 D aarkom. 44
op dat de organisatie door gebrek aan middelen de werking niet kan ontplooien zoals voorzien 
en daardoor ook de infrastructuur niet volledig benut. Sinds december 2012 is het gebouw gesloten wegens renovatiewerken en de werking van het culturenhuis wordt heroverwogen. 
Eén van de twee onderzochte investeringsprojecten aan eigen infrastructuur, de Singel, is 
afgelopen en in gebruik genomen eind 2010. De functionele administratie stelde dat in de beheerscommissie (Commissie Infra) af en toe informatie wordt meegedeeld over het aantal gebruikers en bezoekers, de oordelen van bezoekers, enz. Die liggen in de lijn van de gewenste prestaties, maar de verschillende elementen worden niet systematisch afgetoetst. Naar aanlei -
ding van de uitbreiding van het gebouwencomplex is de werkings- en exploitatiesubsidie voor de exploiterende vzw verhoogd met 1,2 miljoen euro. Volgens de functionele administratie is de prognose die de vzw vroeger heeft gemaakt over de vereiste uitbreiding van het personeel, echter niet volledig gehonoreerd en heeft dat gevolgen voor de werking en de exploitatie van de infrastructuur en dus ook voor de functionele resultaten
71.
3.4	 Conclusies
• De  toewijzing van infrastructuur aan de bevoegdheid van het FoCI steunt niet op een slui -
tend objectief criterium. De ontransparante bevoegdheidsafbakening leidt ertoe dat de 
verantwoordelijkheden van het FoCI voor enkele gebouwen niet duidelijk zijn, noch voor de gebruiker, noch voor het fonds zelf. 
•
 V oor het eigenaarsonderhoud van de infrastructuur die onder de bevoegdheid van het 
FoCI valt, neemt het fonds de rol van coördinator op zich. Het verduidelijkte procedu -
res en verantwoordelijkheden en ontwikkelde instrumenten voor overleg en planning. De organisatie van de gunningsprocedure en de uitvoering van de werken zijn taken van het AFM. De organisatie van het eigenaarsonderhoud vertoont nog enkele tekortkomingen:
– H oewel de ontwikkelde procedures en instrumenten een tijdige en volledige registratie 
van de onderhoudsaanvragen garanderen, is er door gebrek aan regelmatige gebouwen -
inspecties geen zicht op de volledige onderhouds- en renovatiebehoeften. 
– Er  ontbreekt een actuele meerjarenplanning voor het eigenaarsonderhoud die de be -
hoeften koppelt aan timing en budget. 
– H et jaaroverzicht van de onderhouds- en renovatieaanvragen biedt geen correct beeld 
van de bestedingen voor onderhoud en van de verhouding preventief en correctief on -
derhoud.  
– H et FoCI stimuleert vooral de aansluiting bij raamcontracten van het AFM die betrek -
king hebben op verplichte keuringen of veiligheid. Van de overige raamcontracten die het AFM ter beschikking stelt voor eigenaarsonderhoud, maken momenteel weinig ge -
bouwverantwoordelijken gebruik. 
– Door dat het FoCI geen toezicht houdt op belangrijk gebruikersonderhoud, kan het 
fonds niet inschatten of dat onderhoud goed wordt uitgevoerd en zich geen vroegtij -
dige schade voordoet aan de infrastructuur. 
• H et FoCI ontvangt voldoende informatie van het AFM om aanbestedingen voor onder -
houdswerken toe te wijzen, betalingen correct uit te voeren en het budget op te volgen. 
71 Het investeringsproject van de Hoge Rielen was nog niet afgelopen. De werkingssubsidie aan de beherende vzw 
is de laatste jaren niet verhoogd. De functionele administratie voorziet geen gevolgen voor de exploitatiekosten. Uit de verslagen van de stuurgroep die de werken begeleidt, blijkt dat die waakt over de overeenstemming van de realisaties met de functionele eisen in het masterplan. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   45
Zowel het fonds als de andere betrokkenen hebben echter onvoldoende zicht op de voort -
gang van hun onderhoudsdossiers vanaf de aanvraag tot en met de uitvoering. Ze zijn 
daarvoor aangewezen op informatie van het AFM.  
• W at de opvolging van grote investeringsprojecten aan eigen infrastructuur betreft, vindt 
structureel overleg plaats tussen de verschillende betrokkenen, zodat ze de voortgang kunnen volgen en betrokken worden bij belangrijke beslissingen. Over het algemeen ont -
vangt het FoCI voldoende informatie om de rechtmatigheid van de betalingen te kunnen controleren.
•
 De  samenwerkingsmodaliteiten met het TGI voor de opvolging van gesubsidieerde inves -
teringsprojecten zijn niet duidelijk vastgesteld. Omdat het FoCI ervan uitgaat dat het TGI de naleving controleert van de subsidievoorwaarden over vereiste middeleninbreng en de kunstintegratie, maar daarvan geen systematische rapportering vraagt, is daarover weinig informatie te vinden in de uitvoeringsdossiers. 
•
 H et is onduidelijk hoe de administratie CJSM het verbod op bestemmingswijziging bij 
gesubsidieerde infrastructuur controleert. Ook ontbreekt een toezichtsregeling op de in -
standhouding en het onderhoud van grote gesubsidieerde infrastructuurwerken, hoewel de subsidiereglementering daarnaar verwijst. 
•
 De  functionele administratie evalueert niet systematisch de functionele prestaties van de 
gerealiseerde infrastructuur, noch de impact ervan op de onderhouds- en exploitatiekos -
ten. Daardoor weten administratie en minister niet of de resultaten zijn bereikt die werden vooropgesteld in de subsidieaanvraag of de investeringsbeslissing, noch of de instandhou -
ding en benutting van de gerealiseerde infrastructuur voldoende is gegarandeerd.  46
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   47
HoofdstukBeheer en exploitatie door 
derden
4 48
4.1	 Beheers- 	en	ex ploitatieovereenkomsten
Van de negenentwintig gebouwen of onderdelen van gebouwen met een culturele bestem -
ming waarop de Vlaamse Gemeenschap een zakelijk recht72 heeft, zijn er eenentwintig waar -
van het beheer voor bepaalde of onbepaalde tijd is overgedragen aan een private rechtsper -
soon actief in de sector cultuur of jeugd73. In de regel sluit de Vlaamse Gemeenschap daarvoor 
een overeenkomst met de betrokken rechtspersoon. 
Die overeenkomsten hebben verschillende benamingen, maar kunnen in twee hoofdcatego -
rieën worden onderverdeeld. De eerste categorie betreft de eenvoudige terbeschikkingstel -
ling, waarbij in essentie een logistieke ondersteuning aan de vereniging wordt verleend in 
de vorm van een lokaal of een gebouw voor administratieve doeleinden. De ter beschikking gestelde infrastructuur kan eenvoudig worden vervangen door een andere, zonder impact op de werking van de vereniging. Bij de tweede categorie is er sprake van exploitatie van de ter beschikking gestelde ruimte door de begunstigde vereniging, in die zin dat de infrastructuur een wezenlijk onderdeel vormt in de realisatie van de culturele missie van de betrokken ver -
eniging. De beëindiging van de terbeschikkingstelling betekent dikwijls het de  fact o opheffen 
van de werking van de vereniging. De overeenkomsten van de eerste categorie worden hierna beheersovereenkomsten genoemd en die van de tweede categorie exploitatieovereenkomsten.
De beheersovereenkomsten zijn eenvoudig van opbouw en bevatten als wezenlijke onder -
delen de identificatie van de partijen, de termijnen en de rechten en verplichtingen van de 
partijen. Gebruiksdoelstellingen hebben een formele aflijning (eigenaar versus gebruiker/huurder) en geen materiële of inhoudelijke component
74. De overeenkomsten worden geslo -
ten door de minister en ingeleid door de functionele entiteiten (IVA Kunsten en Erfgoed, IVA Sociaal-Cultureel Werk voor Jeugd en Volwassenen en het departement). Het FoCI vervult echter een belangrijke adviserende rol bij de formele bepalingen van die overeenkomsten en de afbakening van gebruikers- en eigenaarsonderhoud.
De exploitatieovereenkomsten bevatten niet alleen formele bepalingen, maar gaan ook die -
per in op de exploitatievoorwaarden, die worden geëxpliciteerd in de materiële bepalingen 
van de overeenkomst. Daarin speelt het FoCI geen rol. De exploitatieovereenkomsten kunnen autonome verbintenissen zijn, maar dikwijls worden de exploitatievoorwaarden geïntegreerd in de overeenkomst over de werking van de vereniging. Alle verenigingen met wie exploitatie -
overeenkomsten werden gesloten, ontvangen immers ook subsidies voor hun werking. Als de regelgeving voor de werkingssubsidie voorziet in het sluiten van een overeenkomst, wordt de exploitatieovereenkomst in de regel onderdeel van de globale overeenkomst. 
De exploitatieovereenkomsten verschillen ten gronde, afhankelijk van het betrokken beleids -
veld. De exploitatie van een jeugdverblijfcentrum, een concertzaal of een museum brengt 
sterk verschillende materiële bepalingen met zich. De bespreking van de terbeschikkingstel -
72 D e Vlaamse Gemeenschap is eigenaar of heeft een vorm van beschikkingsrecht op de betrokken infrastructuur 
voor langere termijn, zoals erfpacht of opstalrecht. In enkele gevallen betreft het huur.
73 I n totaal gaat het om drieëntwintig organisaties. 
74 Formele  bepalingen in een overeenkomst betreffen de terbeschikkingstelling van de infrastructuur en het beheer 
en behoud ervan met uitsluiting van exploitatievoorwaarden: 
– W elke gebouwen (al dan niet met inhoud) worden ter beschikking gesteld?
– W elke rechten worden aan de gebruiker verleend en voor welke periode?
– W elke vergoeding wordt gevraagd voor de terbeschikkingstelling en wie neemt welke kosten ten laste (verlich -
ting, verwarming, verzekering, enz.)?
 Materiële bepalingen betreffen de actieve aanwending van de infrastructuur. In de regel wordt gesproken over de 
exploitatie van de infrastructuur, waarbij onderdelen door de rechtspersoon op hun beurt ter beschikking worden gesteld van derden, al dan niet tegen betaling. De materiële bepalingen betreffen dan de culturele doelstellingen die door de exploitatie van die infrastructuur moeten worden gerealiseerd. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   49
ling gebeurt hierna om die reden per beleidsveld binnen de functionele entiteit, zowel voor de 
toewijzing van de infrastructuur als voor het toezicht op de exploitatie.
4.2	 Toewijzing 	v an	 infrastructuur 	aan	der den	en	t oezicht	op	de	ex ploitatie
Voor alle overheidsinfrastructuur van CJSM die ter beschikking wordt gesteld van derden, heeft het Rekenhof de decretale grondslag nagegaan en de overeenkomsten voor het beheer of de exploitatie van de infrastructuur onderzocht. Het uitgeoefende toezicht op de terbeschik -
kingstelling werd geanalyseerd voor één representatieve organisatie per functionele entiteit en per beleidsveld binnen die entiteit.
Uit het onderzoek blijkt niet dat de Vlaamse overheid, voor zover de culturele infrastructuur 
zich leent tot terbeschikkingstelling aan verschillende organisaties, initiatieven neemt om alle mogelijke geïnteresseerden die kans te bieden. Uit de bevraging van de administratie blijkt dat de toewijzing altijd een discretionaire, ministeriële beslissing is, die soms wordt ingeleid door de administratie.
4.2.1	 IVA 	 Kunsten 	en	 Erfgoed: 	 beleidsveld 	 Kunsten
Voor het beleidsveld Kunsten, treedt het IVA Kunsten en Erfgoed voor vijf gebouwen en één gebouwonderdeel op als functionele entiteit, aangezien die infrastructuur ter beschikking wordt gesteld met een kunstenconnotatie
75. 
Van de zes terbeschikkingstellingen werden er maar drie door het Vlaams Parlement gemach -
tigd76. Het betrokken decreet bepaalt dat de infrastructuurovereenkomsten, na goedkeuring 
door de Vlaamse Regering, aan het Vlaams Parlement moeten worden voorgelegd. Of die bepaling werd nageleefd, kon het Rekenhof niet met zekerheid vaststellen. De meerwaarde van de verplichting is niet duidelijk. De decreetgever moet weliswaar zo transparant mogelijk 
worden geïnformeerd over de uitvoering van de verleende machtigingen  -z owel voor de sub -
sidies in speciën als in natura  – maar de subsidiebesluiten en de betrokken werkingsbeheers -
overeenkomsten worden evenmin systematisch aan het parlement voorgelegd.
Slechts voor vier van de zes organisaties konden infrastructuurovereenkomsten worden voor -
gelegd. Bij de andere was de overeenkomst ofwel vervallen77, ofwel werd in het verleden nooit 
een overeenkomst gesloten, ondanks de daadwerkelijke terbeschikkingstelling78. Voor die 
twee terbeschikkingstellingen bezorgde de administratie in oktober 2009 ontwerpovereen -
komsten aan de minister ter ondertekening. Bij de beëindiging van dit onderzoek, ruim twee 
jaar na de voorlegging van de ontwerpen, had de minister nog altijd geen beslissing genomen. Voor deze audit werden de ontwerpovereenkomsten onderzocht en niet meer de voorgaande overeenkomst, met uitzondering van de toezichtsbepalingen die de toetsingsbron vormen voor de evaluatie. De ontwerpen worden in het rapport verder als overeenkomsten aangeduid.
75 D e begunstigden van de terbeschikkingstellingen zijn de vzw’s Ancienne Belgique, Beursschouwburg, Kaaitheater, 
Kunst in Huis (onderdeel gebouw), Rosas en de Singel. Zie overzicht in bijlage 2.
76 A ncienne Belgique, de Singel en Kunst in Huis. Decreet van 23 maart 1994 houdende de regularisatie van de toetre -
ding van de Vlaamse regering tot verenigingen zonder winstgevend doel.
77 B eursschouwburg. De overeenkomst van bepaalde duur liep af op 31 december 2005.
78 Ro sas. 50
Formele bepalingen
Kunst in Huis is de enige vereniging waarmee een beheersovereenkomst werd gesloten. Ze 
krijgt alleen infrastructuur ter beschikking voor logistieke doeleinden en niet voor verdere verhuur. 
De vijf overige overeenkomsten zijn exploitatieovereenkomsten. Drie van de vijf verenigingen 
stellen op hun beurt infrastructuuronderdelen ter beschikking aan derden voor langere ter -
mijn (in de regel voor meer dan zes maanden)
79. Terwijl de oude overeenkomsten divers wa -
ren, zijn de nieuwe gestroomlijnd. Het is duidelijk dat de adviserende rol van het FoCI daarin een positieve rol heeft gespeeld, in het bijzonder wat de aflijning eigenaar/gebruiker betreft
80. 
Een uitzondering vormt de meer dan vijftien jaar oude exploitatieovereenkomst met de Sin -
gel: die werd niet geactualiseerd, noch werd in de nieuwe werkingsbeheersovereenkomst als kunsteninstelling van de Vlaamse Gemeenschap ruimte gemaakt voor de ter beschikking ge -
stelde infrastructuur. 
De vier nieuwe exploitatieovereenkomsten (waarvan twee ontwerpen) zijn zeer gelijkmatig 
van opbouw. De formele beheersbepalingen, waarbij de verenigingen rekening moeten hou -
den met de eventuele vaste gebruikers (termijn van minstens zes maanden), zijn identiek. De overeenkomsten vermelden die vaste gebruikers bij naam en de Vlaamse Gemeenschap moet elke wijziging daarvan vooraf schriftelijk goedkeuren. De kortetermijnverhuur is vrij. De eigendomsstructuur wordt uitdrukkelijk vermeld in de overeenkomsten en is in drie van de vier gevallen vrij eenvoudig, aangezien de Vlaamse Gemeenschap eigenaar is. In het vierde dossier, het Kaaitheater, is de situatie ingewikkelder, wat bovendien door de Vlaamse Ge -
meenschap in stand wordt gehouden. Het betreft infrastructuur bestaande uit verschillende gebouwen. Voor de meeste daarvan beschikt de Vlaamse Gemeenschap over een zakelijk recht (eigendom of erfpacht), maar van één gebouw is de vereniging eigenaar. Toch bepaalt de over -
eenkomst: Dit gebouw wordt eigendom van de Vlaamse Gemeenschap. Voor wat betreft onder-
houd en aanpassingswerken zal dit gebouw intussen beschouwd worden als patrimonium van de Vlaamse Gemeenschap . In 2.2.2 werd er al op gewezen dat de vereniging in overleg met de 
minister het gebouw kocht en gedurende tien jaar eigenaar blijft, waarna het alsnog aan de Vlaamse Gemeenschap zou worden overgedragen. 
Materiële bepalingenDrie van de zes overeenkomsten
81 zijn globale overeenkomsten, in die zin dat niet alleen de 
terbeschikkingstelling van de infrastructuur wordt geregeld, maar ook de ondersteuning van 
de inhoudelijke werking van de vereniging. Los van de eventuele exploitatiesubsidie82, ont -
vangen alle verenigingen immers een jaarlijkse werkingssubsidie in het kader van het Kun -
stendecreet83.
Hoewel de autonome infrastructuurovereenkomsten goed scoren wat betreft de aflijning van kosten en opbrengsten en de verantwoording
84, is dat niet het geval voor de materiële doelstel -
lingen die in de overeenkomsten zijn opgenomen. Uit het onderzoek bleek namelijk dat die 
79 T erbeschikkingstelling op lange termijn: Kaaitheater, Rosas en de Singel. 
 T erbeschikkingstelling op korte termijn: Ancienne Belgique en Beursschouwburg.
80 D e recente overeenkomsten bevatten ook verschillende inventarissen van de roerende en onroerende goederen. 
Eigenaars- en gebruikerskosten worden duidelijk gestipuleerd. 
81 A ncienne Belgique, Kunst in Huis en de Singel.
82 S ubsidie voor het beheer en exploitatie van de infrastructuur.
83 M et uitzondering van Kunst in Huis, dat een aparte subsidie ontvangt. 
84 Z ie bespreking van de financiële bepalingen. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   51
infrastructuurdoelstellingen een doorslag vormen van een deel van de werkingsdoelstellin -
gen. De artistieke exploitatie van de ter beschikking gestelde infrastructuur behoort immers 
tot de kerntaak van de betrokken verenigingen, die veel meer zijn dan loutere infrastructuur -
beheerders. Hier dringt zich dan ook een vereenvoudiging op. Als wordt vastgehouden aan autonome infrastructuurovereenkomsten, zonder globale overeenkomst, kunnen de mate -
riële doelstellingen en bepalingen voortaan worden opgenomen in het goed te keuren be -
leidsplan, wat de administratieve lasten van de verenigingen en de opvolgingsplicht van de administratie lichter maakt. Een beperking van de infrastructurele beheersaspecten tot de formele en financiële bepalingen, met inbegrip van het toezicht, zorgt voor een eenvoudiger en dus transparanter beeld van de ondersteuning van de infrastructuurbeherende organisatie. Uit de toezichtsanalyse (zie verder) is trouwens gebleken dat de administratie geen aandacht besteedt aan de aparte materiële doelstellingen van de infrastructuurovereenkomsten, maar die wel betrekt in de analyse van de werking. De globale overeenkomsten van de Ancienne Belgique en Kunst in Huis voldoen al aan die vereenvoudiging door de opname van overkoe -
pelende doelstellingen.
Financiële bepalingen
85
Alle infrastructuur wordt kosteloos ter beschikking gesteld. De Vlaamse Gemeenschap vraagt 
geen huurgeld of gelijkaardige vergoeding. In alle gevallen is dus sprake van subsidiëring in natura. Bovendien voorzien alle exploitatieovereenkomsten, uitgezonderd die van Rosas, in een infrastructurele exploitatiesubsidie
86 ten gunste van de verenigingen die de gebouwen ex -
ploiteren. De betrokken bepalingen worden niet geadviseerd of gestroomlijnd door het FoCI en behoren bijgevolg volledig tot de bevoegdheid van de functionele entiteiten.
De aard van de overeenkomst is bepalend voor de aard van de exploitatiesubsidie. De globale 
overeenkomst van de Ancienne Belgique
87 voorziet in een globaal subsidiebedrag, dat zowel 
de werking als het beheer van het gebouw betreft. De autonome exploitatieovereenkomsten van het Kaaitheater en de Beursschouwburg (ontwerp) voorzien in een aparte exploitatiesub -
sidie los van de werkingssubsidie teneinde het artistieke budget te vrijwaren van onafwendbare 
beheerskosten. De doelstelling van de al dan niet geïntegreerde exploitatiesubsidie is in beide soorten overeenkomsten de facto dezelfde. De toewijzing van kosten en opbrengsten en van verzekeringen en belastingen is ook identiek en volgt de opdeling van de formele bepalingen eigenaar versus gebruiker/huurder. De autonome exploitatieovereenkomsten zijn daarover wel duidelijker, zowel op het vlak van doelstelling als verantwoording.
In geen enkel dossier is er een objectieve vaststelling van de omvang van de exploitatiesubsi -
die. De bedragen zijn historisch tot stand gekomen en worden aangepast aan de levensduurte, 
rekening houdend met de beschikbare middelen. 
De enige vereniging die geen exploitatiesubsidie ontvangt, vzw Rosas, wordt verplicht tot een 
terbeschikkingstelling op lange termijn en moet, in tegenstelling tot de andere verenigingen, ook nog alle belastingen, taksen, retributies en heffingen op het onroerend goed ten laste nemen. De motieven voor die afwijkende bepalingen moeten worden gezocht in de voorge -
schiedenis van het gebouw. Voor ze de gebouwen aankocht, nam de Vlaamse Gemeenschap immers gedurende jaren de huur van dezelfde infrastructuur ten laste via de werkingssubsi -
85 D e financiële bepalingen kunnen zowel betrekking hebben op de formele beheersaspecten van de overeenkomst 
als op de materiële exploitatievoorwaarden.
86 M eestal aangeduid als beheerssubsidie. Gezien de bedoeling van de subsidie en het onderscheid tussen beheer en 
exploitatie in dit verslag, wordt hier de term exploitatiesubsidie gehanteerd. 
87 B ij de analyse werd slechts rekening gehouden met de overeenkomst met de Ancienne Belgique, aangezien de 
globale overeenkomst met de Singel veel te summier en volledig gedateerd is. 52
dies van de erin gevestigde verenigingen. De motieven getuigen van een gezond beheer van 
de overheidsfinanciën, maar zorgen voor intransparantie bij de besteding van de werkings -
middelen. De infrastructuur brengt immers dezelfde beheerslasten en - kosten met zich als 
bij de andere ter beschikking gestelde en geëxploiteerde infrastructuur. Een infrastructurele exploitatiesubsidie met de daaraan gekoppelde afrekening geeft inzicht in het bedrag dat met andere middelen moet worden gefinancierd. Het resultaat van die afrekening geeft dus de impact weer van de beheers- en exploitatiekosten op de middelen die beschikbaar zijn voor de artistieke werking. Bij ontstentenis van een infrastructurele exploitatiesubsidie vallen alle lasten en kosten (exploitatie gebouw en artistieke werking) per definitie ten laste van de wer -
kingssubsidie (en de eigen inkomsten). Bijgevolg zal het globale resultaat minder inzicht ver -
schaffen dan bij de verenigingen die vanwege de tweevoudige subsidiëring verplicht worden een meer doorgedreven analytische boekhouding te volgen.
Optimale financiële transparantie is pas mogelijk als twee voorwaarden worden vervuld:
•
 Een  onafhankelijke doorlichting moet duidelijk maken wat de beheers-en exploitatiekost 
is van de ter beschikking gestelde infrastructuur. Een niet objectief vastgestelde beheers-
en exploitatiekost leidt immers gemakkelijk tot een aanpassing van de kost aan de op -
brengst.
• Als  de beheers-en exploitatiekost is bepaald, kan de Vlaamse Gemeenschap beslissen tot 
op welke hoogte die kosten worden gesubsidieerd. Ipso facto zal dan ook duidelijk zijn welke middelen overblijven voor de artistieke werking van de betrokken vereniging.
Zowel de Vlaamse Gemeenschap als de exploiterende vereniging hebben voordeel bij een der -
gelijke objectieve en transparante benadering
88.
Toezichtsbepalingen89
De vier recente exploitatieovereenkomsten90 vermelden een dubbel toezicht91: zowel de admi-
nistratie –  lees  het IVA Kunsten en Erfgoed  – als de regeringsafgevaardigden worden belast 
met het toezicht. In drie van de vier verenigingen is er zowel een afgevaardigde van de minister van Financiën en Begroting, als een afgevaardigde van de minister van Cultuur
92. De afge -
vaardigden hebben een schorsingsbevoegdheid voor de beslissingen van de raad van bestuur. Zoals hoger vermeld, worden alle verenigingen betrokken bij de werking van hun Commissie Infra, waarin het onderhoud en de eventuele verdere uitbouw van de infrastructuur wordt opgevolgd. 
Het uitvoerige jaarverslag met opvolging van de exploitatieovereenkomst en de jaarrekening 
moet zowel aan de administratie als aan de regeringsafgevaardigden worden voorgelegd. De analytische boekhouding van de grote culturele instellingen maakt een opsplitsing naar artis -
tieke werking en infrastructuurbeheer mogelijk.
88 D e objectivering van de subsidiebedragen in de culturele sector is al langer een heikel punt, waarbij telkens wordt 
gewezen op het inherent subjectieve karakter van de te ondersteunen artistieke werking. Die argumentatie kan 
niet worden ingeroepen in de onderzochte problematiek.
89 D e toezichtsbepalingen kunnen zowel betrekking hebben op de formele beheersaspecten van de overeenkomst als 
op de materiële exploitatievoorwaarden.
90 Waarvan twee ontwerpen
91 De meer dan 25 jaar oude overeenkomst met de Singel vermeldt zelfs een driedubbel toezicht.
92 Bij Rosas is er geen afgevaardigde van de minister van Financiën. Rosas krijgt dan ook geen exploitatiesubsidie. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   53
De autonome infrastructuurovereenkomsten voorzien in uitdrukkelijke reservebepalingen 
voor het boeken van jaarlijkse overschotten en voor de aangroei van het eigen vermogen93. 
Gelet op het subsidiaire karakter van de infrastructurele exploitatiesubsidie - alle  organisaties 
worden in eerste instantie gesubsidieerd voor hun artistieke werking  - en gelet op de toetsing 
van de reservenormen aan het globale resultaat en het globale eigen vermogen, hebben die bepalingen geen nut. Voor de rechtmatigheidstoets van de exploitatiesubsidie volstaat de mi -
nimale norm dat de beheers- en exploitatiekosten groter of gelijk zijn aan de exploitatiesub -
sidie. De reserveopbouw wordt dan globaal getoetst en in overeenstemming met de normen voor de werkingssubsidies in het Kunstendecreet.
Zowel de globale als de autonome exploitatieovereenkomsten voorzien in een eerder rigide 
opvolging van de terbeschikkingstellingen op lange termijn. Elke wijziging van de begun -
stigde moet vooraf schriftelijk worden goedgekeurd door de Vlaamse Gemeenschap. De vraag rijst of die goedkeuring vooraf meerwaarde biedt. Een meldingsplicht met mogelijk stilzwij -
gende instemming door de Vlaamse Gemeenschap is even efficiënt, aangezien de regeringsaf -
gevaardigden altijd gebruik kunnen maken van hun schorsingsbevoegdheid. 
Zowel bij de beheers- als de exploitatieovereenkomsten kent de sanctionering een remedi -
erende fase, die in geval van een uitblijvende reactie kan resulteren in effectieve financiële 
sancties. Bij één organisatie worden de mogelijke sancties niet gepreciseerd94.
Uitgeoefend toezicht op de exploitatie Voor het beleidsveld Kunsten heeft het Rekenhof het toezicht op de exploitatieovereenkomst 
met het Kaaitheater geanalyseerd. Zoals hoger vermeld, gaat de exploitatieovereenkomst uit van een dubbel toezicht: regeringsafgevaardigden en administratie. De afgevaardigde voor culturele aangelegenheden is belast met de beoordeling van het beleidsplan en met de vier -
jaarlijkse, grondige evaluatie van de afgelopen beleidsperiode. De afgevaardigde voor finan -
ciën en begroting beoordeelt het gevoerde financiële beleid en de aanwending van de ter be -
schikking gestelde middelen. Het is mogelijk dat de regeringsafgevaardigden zich op gedegen wijze hebben gekweten van hun belangrijke toezichtsopdracht, maar daarvan kon geen enkel schriftelijk resultaat worden voorgelegd. Eén afgevaardigde liet aan de administratie weten altijd mondeling verslag te hebben uitgebracht bij de minister. Naar de administratie werd nooit teruggekoppeld.
Het Rekenhof heeft het toezicht door de administratie getoetst aan de verplichtingen in de 
voormalige exploitatieovereenkomst
95. Opvallend is dat de oude overeenkomst de admini -
stratie geen uitdrukkelijke en expliciete toezichtstaken oplegde96. Toch bleek uit de contro -
leverslagen over de werkingsjaren 2008 en 2009 dat de administratie uitdrukkelijk aandacht besteedde aan het formele beheer van de infrastructuur. Aan de materiële bepalingen van de exploitatieovereenkomst heeft ze echter geen specifieke aandacht besteed. Zelfs als exploita-
tie infrastructuur  expliciet is vermeld in de controleverslagen, bleek het om formele bepalin-
gen te gaan, zoals bezetting, evolutie werken, enz. De exploitatiebepalingen die de werking van de organisatie betreffen en die middels de ter beschikking gestelde infrastructuur moeten worden verwezenlijkt, komen wel ter sprake in de controleverslagen, maar niet op systemati -
sche wijze en eerder beschrijvend dan toetsend. Dergelijke vaststellingen kaderen in de toet -
93 N iet bij Rosas, aangezien er geen exploitatiesubsidie is.
94 Ro sas.
95 B ij de analyse waren alleen de toezichtsactiviteiten bekend voor de werkingsjaren 2008 en 2009. Aangezien de 
nieuwe overeenkomst pas in 2011 werd ondertekend, waren de bepalingen van de voormalige overeenkomst van 
toepassing op die activiteiten.
96 In de nieuwe overeenkomst werd dat verholpen. 54
sing van de werkingssubsidievoorwaarden en de evaluatie van het werkingsbeleidsplan. Zoals 
eerder opgemerkt, is dat eigenlijk voldoende. De materiële infrastructurele doelstellingen 
vormen immers een doorslag van de werkingsdoelstellingen en zijn als dusdanig overbodig. 
Het Kaaitheater heeft voor de aanwending van de werkingssubsidie en de infrastructurele ex -
ploitatiesubsidie een afzonderlijke afrekening voorgelegd. De administratie toetste de reser -
venormen apart voor de werkings- en de exploitatiesubsidie. Zoals eerder uiteengezet, heeft 
een toetsing alleen zin voor de globale reserves. De aparte reservenorm in de infrastructuur -
overeenkomst en de daarmee samenhangende aparte toetsingen creëren onnodige planlast 
voor de organisatie en de administratie.
De contracten met de vaste gebruikers zijn uniform van opbouw en de aangerekende vergoe -
dingen en doorgerekende kosten zijn dezelfde in alle dossiers97. Aan de vaste gebruikers wordt 
een terbeschikkingsstellingvergoeding gevraagd en worden vaste en variabele kosten doorge -
rekend. Alle contracten met de vaste gebruikers werden aan de minister ter goedkeuring voor -
gelegd, met één uitzondering98. De goedkeuring gebeurt in de regel wel ná de ondertekening 
van de overeenkomst. De vaste gebruikers werden de facto aangewezen door de voormalige 
en huidige minister van Cultuur. Er was en is geen protocol of enige vorm van reglement dat de kandidatuurstelling regelt. Bijgevolg wordt niet aangetoond dat alle organisaties een reële kans krijgen om op langere termijn gebruik te maken van de overheidsinfrastructuur, voor zover die zich leent tot een dergelijke terbeschikkingstelling. Er is wel een reglement voor de kortetermijnverhuur, die in principe openstaat voor iedereen die bereid is de gevraagde ver -
goedingen te betalen.
Uit het onderzoek bleek ook dat het Kaaitheater een aantal lokalen voor zes maanden of 
meer ter beschikking stelt aan organisaties in het kader van de artistieke associatie die het 
Kaaitheater met een aantal artiesten of projecten heeft  en daarvoor ook contracten opstelt. 
Aan de artistiek verbonden organisaties wordt geen terbeschikkingsstellingsvergoeding aan -
gerekend, maar er worden wel vaste en variabele kosten doorgerekend. Conform de exploita -
tieovereenkomst zouden ook die terbeschikkingstellingen ter goedkeuring aan de Vlaamse Gemeenschap moeten worden voorgelegd, wat niet gebeurde
99. Als de Vlaamse Gemeenschap 
kan instemmen met een voorlegging post factum van de overeenkomsten of een andere rege -
ling verkiest, dan is een aanpassing van de exploitatieovereenkomst aan de orde.
Uit de analyse van het toezicht en van de jaarverslagen en jaarrekeningen van het Kaaitheater 
is ten slotte gebleken dat de boekhoudkundige verwerking van sommige investeringskosten niet rechtmatig en transparant verliep. Zoals eerder uiteengezet
100, werd aan de vereniging 
bij regeringsbesluit een investeringssubsidie toegekend voor ingrijpende verbouwingswerken 
97 De provisionele betalingen die aan de vaste gebruikers worden gevraagd, zijn wel verschillend, wat wordt verklaard 
door de begindata van de overeenkomsten. Bij de zesmaandelijkse afrekeningen worden de provisies verrekend ten aanzien van de werkelijke kosten.
98 Blindman. De administratie argumenteerde dat de opname van de vereniging als vaste gebruiker in de medio 2011 nog goed te keuren beheersovereenkomst, als een akkoord van de Vlaamse Gemeenschap moet worden beschouwd. De nominatieve vermelding van de vereniging in de beheersovereenkomst kan bezwaarlijk worden beschouwd als een goedkeuring van de formele en inhoudelijke bepalingen van de overeenkomst, die per definitie alleen kan worden gegeven op basis van de overeenkomst zelf.
99 D e administratie betoogde dat de toekenning van de werkingssubsidie aan Kaaitheater als een impliciete goedkeu -
ring moet worden beschouwd van de samenwerkingsovereenkomsten met die gebruikers. Zoals hoger gesteld, kan maar sprake zijn van een goedkeuring van die overeenkomsten na voorlegging ervan aan de Vlaamse Gemeen -
schap. De administratie moet immers nagaan onder welke voorwaarden de infrastructuur ter beschikking wordt gesteld.
100  Zie punt 2.2.2. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   55
aan een gebouw dat eigendom is van de Vlaamse Gemeenschap101. De ontvangende organisatie 
kon niet anders dan de ontvangen subsidie als kapitaalsubsidie boeken met de daaraan ge -
koppelde toename van de vaste activa, wat boekhoudkundige fictie is, gelet op het gebrek aan 
enige eigendomstitel in hoofde van de vereniging. 
4.2.2	 IVA 	 Kunsten 	en	 Erfgoed: 	 beleidsveld 	 Erfgoed
Voor het beleidsveld Erfgoed treedt het IVA Kunsten en Erfgoed voor twee gebouwen op als functionele entiteit. De begunstigden van de terbeschikkingstellingen zijn de vzw’s Museum voor Hedendaagse Kunst Antwerpen (MuHKA) en Museum Felix De Boeck (FeliXart Mu -
seum). De twee terbeschikkingstellingen verschillen dusdanig dat een aparte bespreking noodzakelijk is. Gemeenschappelijk aan beide dossiers is dat het telkens de exploitatie van een museum betreft en dat die wordt geregeld door verschillende overeenkomsten. De over -
eenkomsten voorzien niet in een langdurige terbeschikkingstelling van de infrastructuur aan derden. 
Formele bepalingen•
 De  eigendomsstructuur van het MuHKA is gemengd. Een deel van de gebouwen is eigen -
dom van de Vlaamse Gemeenschap en een deel is eigendom van de vzw MuHKA gedu -
rende de duur van de concessieovereenkomst (25 jaar). Het deel van de vzw werd voor 
100% gefinancierd door de Vlaamse Gemeenschap met kapitaalsubsidies. De terbeschik -
kingstelling van de infrastructuur alsook de kapitaalsubsidies werden uitdrukkelijk ge -
machtigd door het Vlaams Parlement102. Bij de bespreking van de kapitaalsubsidies werd 
het parlement geïnformeerd over de voorwaarden van de terbeschikkingstelling.
 De  terbeschikkingstelling wordt door niet minder dan drie overeenkomsten geregeld: 
twee infrastructuurovereenkomsten en een werkingsbeheersovereenkomst. Van de oudste 
infrastructuurovereenkomst - de  beheersregeling (1985)  -  werden wel onderdelen opgehe -
ven of aangepast, maar andere bleven tot op heden ongewijzigd. De beheersregeling is van onbeperkte duur. De tweede overeenkomst is het concessiecontract van 1991 met een loop -
tijd van 25 jaar, dat onder meer wijzigingen aanbrengt in de beheersregeling. De derde is de werkingsbeheersovereenkomst voor de periode 2006-201o
103. Hoewel die overeenkomst 
in essentie betrekking heeft op de werking als instelling van de Vlaamse Gemeenschap, is toch één artikel volledig gewijd aan het beheer van de infrastructuur. Na beëindiging van de audit werd een nieuwe werkingsbeheersovereenkomst gesloten, die eveneens een arti -
kel wijdt aan het infrastructuurbeheer.
 H et FoCI is niet betrokken bij de opvolging van het beheer van het onroerend goed. De 
overeenkomsten verschillen dan ook grondig van de recente exploitatieovereenkomsten in het beleidsveld Kunsten. De handhaving van de beheersregeling naast en samen met het concessiecontract heeft alleszins geen meerwaarde.
•
 H et gebouw van het museum Felix De Boeck, een museum ingedeeld bij het regionale 
niveau, is eigendom van de Vlaamse Gemeenschap. De exploitatie wordt gekenmerkt door een ingewikkelde eigendoms- en beheersstructuur. Door de betrokken gemeente werd 
101 B esluit van 3 april 2009 houdende toekenning van een subsidie aan vzw Ancienne Belgique en vzw Kaaitheater in 
het kader van het reglement houdende de subsidiëring van Vlaamse Kunstenhuizen voor kleine renovaties in het 
tweetalige gebied Brussel-Hoofdstad. De vaststellingen voor de vzw Kaaitheater zijn mutatis mutandis van toe -
passing op de investeringssubsidie voor de vzw Ancienne Belgique.
102  Decreet van 23 maart 1994 houdende de regularisatie van de toetreding van de Vlaamse regering tot verenigingen 
zonder winstgevend doel.
103  Verlengd met één jaar. 56
met de Vlaamse Gemeenschap een erfpachtovereenkomst104 gesloten met het oog op de 
realisatie van een museum op gronden die eigendom zijn van de gemeente. Gedurende 
de duur van de erfpacht moet de Vlaamse Gemeenschap bijgevolg worden beschouwd als eigenaar van de opgerichte gebouwen.
De exploitatie van het museum is toevertrouwd aan de vzw Felix De Boeck, die werd opge -
richt door drie overheidspartners: de provincie Vlaams-Brabant, de gemeente Drogenbos 
en het privaatrechtelijk EVA vzw De Rand. De terbeschikkingstelling is geregeld in een overeenkomst
105 die tussen de drie partners en de Vlaamse Gemeenschap werd gesloten.
De oprichting van het museum door de Vlaamse Gemeenschap was de tegenprestatie die de schilder vroeg voor de schenking van zijn werken aan de overheid. De decreetgever stemde door de aanvaarding van de schenking impliciet in met die voorwaarde. Er kon geen bewijs worden voorgelegd van de decretale machtiging tot overdracht van het beheer aan de vzw en van de impliciete terbeschikkingstelling van het gebouw.
De overeenkomst tussen de Vlaamse Gemeenschap en de drie partners is een globale over -
eenkomst, die zowel de terbeschikkingstelling van de infrastructuur als de werking van 
het museum regelt. Net zoals bij het MuHKA is die overeenkomst atypisch, wat niet ver -
wonderlijk is gelet op het overheidskarakter van het museum. Van een efficiënte advise -
ring door het FoCI, zoals bij de kunsteninfrastructuren, is hier nog geen sprake. De grote herstellingen vallen ten laste van de Vlaamse Gemeenschap, maar van een infrastructuur -
commissie is geen sprake in de overeenkomst
106. Terwijl de recentste infrastructuurover -
eenkomsten in het beleidsveld Kunsten automatisch worden aangevuld met inventaris -
sen betreffende de eigendomsstructuur van de roerende en onroerende goederen in de gebouwen en de betrokken onderhoudscontracten, kon bij deze overeenkomst alleen een inventaris van de kunstwerken worden voorgelegd. Nochtans is in de overeenkomst sprake van een bijgevoegde inventaris met een overzicht en de staat van de betreffende roerende en 
onroerende goederen, alsook de contractuele en zakelijke rechten.
Materiële bepalingen
•
 V oor het MuHKA bevatten noch de beheersregeling, noch het concessiecontract specifieke 
materiële exploitatiebepalingen, tenzij de algemene bepaling dat de concessiehouder er 
zich toe verbindt de onroerende goederen te bestemmen voor het doel zoals omschreven in de statuten. De werkingsbeheersovereenkomst daarentegen vermeldt wel materiële be -
palingen voor het beheer van de infrastructuur, aangezien de exploitatie van het gebouw een noodzakelijke voorwaarde is om de doelstellingen van de vereniging te realiseren. Het museum moet als instelling van de Vlaamse Gemeenschap, erkend op basis van het Cultu -
reel-erfgoeddecreet, voldoen aan de voorwaarden voor een collectiebeherende cultureel-erfgoedorganisatie. De behoud- en beheersfunctie van een museum is onlosmakelijk ver -
bonden met het beheer van de infrastructuur van het museum. 
 Anders  dan in de nieuwste exploitatieovereenkomsten in het beleidsveld Kunsten, komen 
de materiële bepalingen niet aan bod in de overeenkomsten die de terbeschikkingstelling regelen, maar wel in de werkingsbeheersovereenkomst. Zoals eerder aangehaald, zorgt die opsplitsing van de formele en materiële bepalingen voor een transparanter beeld.
•
 De  overeenkomst met het museum Felix De Boeck heeft een globaal karakter en betreft 
bijgevolg niet alleen het formele infrastructuurbeheer, maar ook de inhoudelijke werking 
104 D aterend van 9 november 1993.
105  Daterend van 14 maart 2003.
106 T och is er een infracommissie voor het Museum Felix De Boeck. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   57
van het museum. Expliciete materiële bepalingen zijn dan ook legio. Zoals bij het MuHKA, 
is het behoud- en beheersaspect onlosmakelijk verbonden met het beheer van de infra -
structuur.
 V olgens het jaarverslag 2010 van de beherende vzw speelt het gebrekkige infrastructuur -
beheer hen parten bij de realisatie van de behoud- en beheersdoelstellingen: Ondanks de 
goede vooruitzichten inzake de middelen, blijft de toestand omtrent onze infrastructuur problematisch. Vooral de onzekerheid en ontoegankelijkheid van besluitvorming bij de be -
trokken diensten van de Vlaamse Gemeenschap zijn zorgelijk. Zo weten we zeer weinig over de stand van zaken van een lijst FoCI fiches, alsook over de uitvoeringsperiodes van reeds toegestane interventies
107.
• Ook  wat betreft de kostenverdeling en de financiële bepalingen zijn de infrastructuurover -
eenkomsten bij het MuHKA atypisch. Zo wordt in het concessiecontract een vergoeding 
gevraagd van de concessionaris108. Bovendien draagt de concessionaris alle kosten, taksen, 
belastingen en verzekeringspremies, met uitzondering van de onroerende voorheffing. De concessiehouder moet ook alle instandhoudings- en herstellingswerken laten uitvoeren. Van de klassieke scheiding tussen eigenaars- en huurdersonderhoud is hier geen sprake.
 Die  ogenschijnlijk transparante afbakening werd doorbroken door één (formele) bepa -
ling in de werkingsbeheersovereenkomst: De minister neemt binnen de perken van de FoCI 
begroting, de zich opdringende renovatie- en aanpassingswerken van de infrastructuur op in de meerjarenplanning van het FoCI . Zoals eerder vermeld, wordt het FoCI echter niet 
betrokken bij het beheer van dit museum. Ook de nieuwe overeenkomst 2012-2016 bevat een bepaling over infrastructuur: Voor het beheer van deze infrastructuur wordt een af -
zonderlijke overeenkomst gesloten met FoCI die op dezelfde leest is geschoeid als de andere instellingen van de Vlaamse Gemeenschap. De minister stelt dat het MuHKA zelf instaat 
voor de financiering en het onderhoud van haar infrastructuur als gevolg van de aparte concessieovereenkomst van 12 december 1991. Naar aanleiding van het aflopen van de con -
cessieovereenkomst in 2016 wil ze onderzoeken of bepaalde infrastructuurkosten, naar analogie met de andere instellingen van de Vlaamse Gemeenschap, overgenomen kunnen worden door het FoCI
109.Die bepalingen verklaren waarom de vzw MuHKA bij herhaling 
pleit voor het betrekken van het FoCI bij het infrastructuurbeheer en de daaruit volgende overname van bepaalde kosten.
 H et museum ontvangt geen infrastructurele exploitatiesubsidie als dusdanig en legt ook 
geen aparte afrekening van het betreffende beheer voor. Dat neemt natuurlijk niet weg dat de vereniging een deel van haar werkingsubsidie noodgedwongen moet besteden aan het infrastructuurbeheer. Zoals bij het beleidsveld Kunsten, zou ook hier een opsplitsing van de globale subsidie in een werkingssubsidie en een objectief vastgestelde exploitatiesubsi-die transparantie creëren. 
•
 H et museum Felix De Boeck ontvangt evenmin een infrastructurele exploitatiesubsidie. 
De overeenkomst bepaalt uitdrukkelijk dat de participerende vzw-overheidspartners elk voor een derde verantwoordelijk zijn voor de werkingsmiddelen die niet worden gedekt door de eigen ontvangsten. De opdeling van de infrastructuurkosten volgt de verdeling 
107 H et FoCI treedt in dit dossier slechts op als tussenpersoon en is zelf afhankelijk van toegestane kredieten en de 
inzet van andere diensten.
108 H et concessiecontract voorziet in een bijdrage van 1000 BEF per jaar, die als een symbolische vergoeding kan wor -
den beschouwd en overigens nooit werd betaald.
109  Nota aan de Vlaamse Regering dd. 29 juni 2012, VR 2012 2906 doc 0631/1 58
eigenaar/vruchtgebruiker110, m.a.w. de exploiterende vereniging draagt de infrastructuur -
kosten die ten laste vallen van de vruchtgebruiker met de eigen inkomsten of met de door 
de partners ter beschikking gestelde werkingsmiddelen. Hoewel in de overeenkomst geen sprake is van het beleidsdomein Cultuur voor de tenlasteneming van de werkingskosten, wordt jaarlijks een subsidie verstrekt ten laste van de cultuurbegroting aan de vzw De Rand, die de middelen doorstort aan de exploiterende vzw als onderdeel van zijn bijdrage in de werkingskosten. Die constructie heeft geen meerwaarde en belemmert de transparantie. 
Het eigenaarsonderhoud valt ten laste van het FoCI en vertoont opvolgingsproblemen, zoals hiervoor vermeld. Uit het onderzoek bleek echter dat het FoCI niet de enige is die voorziet in de infrastructurele behoeften. Door de dubbele connotatie van het dossier 
- cultur eel erfgoed en museale instelling van de Vlaamse Rand  -  is ook de minister be -
voegd voor de Rand een belangrijke speler voor nieuwe infrastructuurprojecten. Gelet op de vaststellingen over de investeringssubsidies aan het Kaaitheater en de Ancienne Belgique , is het maar de vraag in hoeverre het FoCI daarin wordt betrokken. Enerzijds wordt het niet tijdig realiseren van infrastructurele onderhoudswerken ten laste van FoCI-  
kredieten aangeklaagd, anderzijds wordt via andere budgettaire kanalen in nieuwe inves -
teringsmiddelen voorzien
111. Een dergelijke versnipperde ondersteuning draagt niet bij tot 
een zuinig en efficiënt beheer van de overheidsmiddelen.
Toezichtsbepalingen
• H et MuHKA kent een dubbel toezicht. De beheersregeling en de werkingsbeheersover -
eenkomst belasten zowel de administratie –  het  IVA Kunsten en Erfgoed  – als de regerings -
afgevaardigden met het toezicht. De aflijning tussen de actoren is duidelijk. De taak van 
de regeringsafgevaardigden bestaat uit de opvolging van de beslissingen van de raad van bestuur. Controle van de ingediende stukken en evaluaties vallen onder het IVA.
 De  beheersregeling en de concessieovereenkomst voorzien niet in precieze controlemoda -
liteiten. De werkingsbeheersovereenkomst daarentegen legt op dat een beleidsplan, actie -
plan en jaarverslag worden voorgelegd en dat een tussentijdse evaluatie wordt uitgevoerd tijdens de beleidsperiode. 
 W at betreft de mogelijke sanctionering, wordt ook hier maximaal ingezet op overleg. Toch 
kan de concessieovereenkomst worden ontbonden bij niet-naleving van de verplichtingen. De werkingsbeheersovereenkomst kan, na overleg, remediëring opleggen.
•
 De  overeenkomst met het museum Felix De Boeck voorziet in de opmaak van een be -
leidsnota met strategische en operationele doelstellingen, die aan de overheidspartners ter goedkeuring moet worden voorgelegd. Zoals al eerder gesteld, komt het infrastruc -
tuurbeheer aan bod bij de primaire doelstelling van behoud en beheer. Elk jaar oefenen de partners toezicht uit via hun lidmaatschap van de exploiterende vzw en het in te dienen jaarverslag.
 De  overeenkomst maakt geen melding van een Commissie Infra, hoewel die effectief be -
staat. 
110 Bij de andere infrastructuurovereenkomsten wordt in de regel verwezen naar de bepalingen uit het Burgerlijk Wet -
boek over de verhouding eigenaar/huurder.
111 Het evaluatieverslag van de administratie van 2009 vermeldt het volgende: Vlaams minister Bourgeois, bevoegd 
voor de Vlaamse Rand, besliste recent om te investeren in de Felixsite en kent vanaf 2010 194.000 euro structurele werkingsmiddelen toe voor de verdere uitbouw van de site. Deze structurele subsidie lost de cashflowproblemen van het museum op. Daarenboven kan het museum een dossier indienen bij minister Bourgeois voor de realisatie van de tentoonstelling ‘L’art Belge’. Hiervoor zal 200.000 euro vrijgemaakt worden. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   59
 De  jaarlijkse subsidie aan de vzw De Rand wordt door de begunstigde verantwoord door 
een bewijs van doorstorting aan de exploiterende vzw. Het agentschap volgt de werking 
van het museum op in het kader van het kwaliteitslabel als collectiebeherende cultureel-erfgoedorganisatie. Er zijn echter geen sancties opgenomen bij niet of gebrekkige uitvoe -
ring van de overeenkomst. Ze kan wel worden opgezegd mits dat afdoende wordt gemoti -
veerd.
Uitgeoefend toezicht op de exploitatie
Voor het beleidsveld erfgoed heeft het Rekenhof het toezicht op de infrastructuurovereen -
komsten met het MuHKA geanalyseerd. Er zijn geen contacten tussen de administratie en de 
regeringsafgevaardigden over het toezicht bij de vereniging. Gelet op de aanwezige taakverde -
ling, is periodiek overleg niet onontbeerlijk, maar het kan wel een meerwaarde bieden.
Conform de werkingsbeheersovereenkomst dient het MuHKA jaarlijks een actieplan en een 
jaarverslag met jaarrekening in bij de administratie. Als instelling van de Vlaamse Gemeen -
schap wordt de uitvoering van het beleidsplan nauwgezet opgevolgd. Voor de afgelopen be -
leidsperiode maakte de administratie een tussentijdse en een eindevaluatie. De eind  ev aluatie 
gaf aanleiding tot een opvolgingsgesprek. De evaluaties zijn volledig gericht op de werking, maar aangezien de exploitatie van de infrastructuur een wezenlijk onderdeel is van de wer -
king, komt ook die uitdrukkelijk aan bod. De belangrijke herstellingswerken aan dak en kli -
matisatie werden toegelicht, met ook hier aandacht voor de vraag van de vzw naar de over -
name van bepaalde kosten door het FoCI. 
4.2.3	 IVA 	Sociaal 	C ultureel 	W erk	v oor	J eugd 	en	V olwassenen: 	beleidsv eld 	V olksont-
wikkeling 	en	 Lokaal 	 Cultuurbeleid
Voor het beleidsveld Volksontwikkeling en Lokaal Cultuurbeleid treedt het agentschap Soci-aal Cultureel Werk voor Jeugd en Volwassenen op als functionele entiteit voor vier gebouwen en voor drie gebouwonderdelen
112. De infrastructuur wordt ter beschikking gesteld in het ka -
der van het volksontwikkelingsbeleid en het lokaal cultuurbeleid. 
Voor geen enkele terbeschikkingstelling is er volgens de administratie een decretale machti -
ging113. Met vijf van de zeven organisaties werden infrastructuurovereenkomsten gesloten, die 
sterk verschillen naar aard en naar opbouw. Bij de andere twee is er een de facto terbeschik -
kingstelling zonder schriftelijke overeenkomst114. Dat getuigt niet van een zorgzaam beheer of 
risicoafdekking en kan aanleiding geven tot belangrijke betwistingen in geval van beschadi -
ging van de infrastructuur of de inboedel. Formele bepalingenDe overeenkomst met de vzw Vlaams Huis voor de Amateurkunsten is een exploitatieover -
eenkomst en is globaal opgevat: ze heeft betrekking op de volledige werking van de organisa -
112 De begunstigden van de terbeschikkingstellingen zijn: vzw Vlaams Huis voor Amateurkunsten, Provincie Limburg 
(bibliotheek Voeren), vzw Federatie van Marokkaanse Democratische Verenigingen en de vzw Vlaamse Blindenbi -
bliotheek (volledig gebouw). Aan de vzw’s Expertisecentrum voor Islamitische Culturen, Vereniging Vlaamse Cul -
tuur- en gemeenschapscentra  en de Federatie van Organisaties voor Volksontwikkelingswerk werd een gedeelte 
van een gebouw ter beschikking gesteld.
113 De administratie wees erop dat zij midden de jaren tachtig het beheer van de gebouwen of gebouwonderdelen erf -
de van de toenmalige dienst Infrastructuur. Tot dan werden alle contracten en beheersbepalingen door die dienst geregeld.
114  Vereniging Vlaamse Cultuur- en gemeenschapscentra en Federatie van Organisaties voor Volksontwikkelings -
werk. 60
tie, waarbij een goed beheer van de infrastructuur een noodzakelijke voorwaarde is. De over -
eenkomst bevat dan ook een apart hoofdstuk over het beheer van de infrastructuur met de 
nodige formele bepalingen. Ondanks het recente karakter van de overeenkomst wordt slechts één inventaris (coördinaten gebouwen) toegevoegd aan het contract, terwijl de nieuwste door FoCI geadviseerde overeenkomsten
115 ook inventarissen opnemen van de ter beschikking ge -
stelde roerende goederen en de onderhoudscontracten.
De vier andere overeenkomsten zijn beheersovereenkomsten die louter de terbeschikking -
stelling van de infrastructuur regelen, zonder concrete en dwingende exploitatiebepalingen. 
De twee recentste116 zijn nagenoeg identiek van opbouw en volgen het FoCI-sjabloon, maar 
zonder toevoeging van inventarissen. Nochtans voorziet één contract117 in een beschrijving 
van de onroerende goederen geactualiseerd door afdeling Gebouwen, die echter niet werd ge -
realiseerd. De twee laatste overeenkomsten118 hebben een archaïsch karakter. Eén ervan, voor 
de Vlaamse Blindenbibliotheek, voorziet in een plaatsbeschrijving na voltooiing van de wer -
ken, wat nooit gebeurde. De tweede, voor de bibliotheek van Voeren, betreft een ingewikkelde ad-hoc-constructie. De provincie Limburg is grondeigenaar en verleent gedurende vijftig jaar een recht van opstal aan de Vlaamse Gemeenschap voor de oprichting van een bibliotheek. De Vlaamse Gemeenschap wordt bijgevolg gedurende het recht van opstal eigenaar van het ge -
bouw, dat echter na de oprichting meteen ter beschikking werd gesteld van de grondeigenaar voor eenzelfde periode als het recht van opstal. Het gebouw kwam trouwens niet voor in de inventaris van het FoCI betreffende de ter beschikking gestelde infrastructuur, hoewel volgens het contract de Vlaamse Gemeenschap de grote herstellingswerken ten laste neemt. 
Geen van de overeenkomsten voorziet in langdurige terbeschikkingstellingen van infrastruc -
tuuronderdelen aan derden.Materiële bepalingenAangezien slechts de overeenkomst met de vzw Vlaams Huis voor Amateurkunsten de ex -
ploitatie van de ter beschikking gestelde gebouwen betreft, is er alleen in dat geval sprake van 
materiële bepalingen. Die bepalingen maken integraal deel uit van de werkingsbepalingen van de globale overeenkomst. Zoals eerder gesteld, is dat verkieselijk boven aparte materiële bepalingen over het beheer van de infrastructuur. Ook nu bleek uit het uitgeoefende toezicht (zie verder) dat de administratie bij de opvolging van de overeenkomst automatisch aandacht schenkt aan de bepalingen over de exploitatie van de infrastructuur. 
Financiële bepalingenAlle infrastructuur wordt kosteloos ter beschikking gesteld. In alle gevallen is dus sprake van 
subsidiëring in natura. Er worden geen specifieke infrastructuursubsidies verstrekt. De glo -
bale subsidie die wordt verstrekt in het kader van de overeenkomst met het Vlaams Huis voor Amateurkunsten, wordt echter ook aangewend voor de infrastructurele exploitatiekosten. Volgens de administratie wordt het bedrag globaal vastgesteld en blijkt uit de afrekening welk subsidiegedeelte aan de exploitatie van de infrastructuur wordt besteed. Zoals vastgesteld in alle gelijkaardige dossiers, is ook hier geen objectieve vaststelling voorhanden van het onder -
deel infrastructurele exploitatiesubsidie. In dit geval is er zelfs geen sprake van een opdeling. 
115 V oor het beleidsveld Kunsten.
116 Vzw Federatie van Marokkaanse Democratische Verenigingen en vzw Expertisecentrum voor Islamitische Cultu -
ren, respectievelijk gesloten in 2009 en 2008. 
117 V zw Federatie van Marokkaanse Democratische Verenigingen.
118 V zw Vlaamse Blindenbibliotheek en Provincie Limburg (bibliotheek Voeren), respectievelijk gesloten in 1977 en 
1994. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   61
In alle dossiers is grosso modo sprake van de gebruikelijke kostenverdeling eigenaar/huurder. 
De overeenkomst met de vzw Vlaamse Blindenbibliotheek wijkt daarvan af. De kosten voor schoonmaak, bewaking, verlichting en telefoon vallen ten laste van de beherende vereniging, maar de verwarmingskosten worden niet vermeld. De administratie bevestigde dat die inder -
daad ten laste worden genomen door de Vlaamse Gemeenschap. 
ToezichtsbepalingenVoor zes van de zeven gebouwen of gebouwonderdelen is een infrastructuurcommissie op -
gericht
119. In tegenstelling tot de infrastructuurovereenkomsten in het beleidsveld Kunsten, 
vermelden die overeenkomsten het toezicht door de commissies niet.De vier beheersovereenkomsten vermelden zo goed als niets over toezicht. Dat is wel het geval 
bij de globale overeenkomst met de vzw Vlaams Huis voor Amateurkunsten. De administratie moet toezicht houden op het beheer van de infrastructuur door de uitvoering op te volgen van de strategische en operationele doelstellingen in het meerjarenplan. Jaarlijks moeten de no -
dige verantwoordingstukken aan de administratie worden voorgelegd. Gelet op het specifieke karakter van de instelling en de overeenkomst
120, is ook de Vlaamse Gemeenschapscommissie 
betrokken partij bij het toezicht. De statuten van de vzw voorzien desgewenst de aanduiding 
van een ambtenaar belast met het toezicht. Tot op heden werd niemand aangewezen. 
Wat betreft de mogelijke sanctionering, bevatten de overeenkomsten slechts sporadisch spe -
cifieke bepalingen. In de regel kan de overeenkomst altijd worden opgezegd mits een opzeg -
termijn in acht wordt genomen. Twee overeenkomsten121 voorzien bij grote tekortkomingen in 
een opzeg door de Vlaamse Gemeenschap zonder opzegtermijn.Uitgeoefend toezicht op de exploitatieVoor het beleidsveld Volksontwikkeling en Lokaal Cultuurbeleid heeft het Rekenhof het toe -
zicht op de overeenkomst met de vzw Vlaams Huis voor Amateurkunsten geanalyseerd. Zoals 
bepaald in de overeenkomst, rapporteert de vzw apart over haar artistieke werking en over het beheer van de infrastructuur. Het inhoudelijk jaarverslag van de vereniging bevat een onder -
deel over de exploitatie van de infrastructuur, waarbij expliciet wordt ingegaan op de maatre -
gelen die werden getroffen om de realisatie van de materiële infrastructurele doelstellingen te optimaliseren. Aangezien een primaire functie van de vereniging bestaat uit het vormen van een platform voor kwalitatieve amateurkunstenproducties en de ter beschikking gestelde infrastructuur daarin een belangrijke rol speelt, verschaft het werkingsverslag daarover ook belangrijke info.
De administratie hanteert een checklist voor de controle van de jaarlijks in te dienen verant -
woordingsstukken. Die controle is een formele deskcontrole. De materiële opvolging gebeurt 
in het kader van het jaarlijkse overleg dat in de overeenkomst is opgenomen
122. Die opvolging 
gebeurt trouwens in samenwerking met de andere overheidspartner, de Vlaamse Gemeen -
schapscommissie. Uit het betrokken verslag blijkt ook een kritische analyse van het infra -
structuurbeheer. De administratie wijst op een onvoldoende concretisering van het meerjaren -
plan, vooral wat betreft zaalverhuur en uitleendienst . De administratie is ook van mening dat 
119 G een Commissie Infra voor de bibliotheek Voeren.
120 D e overeenkomst werd gesloten tussen de Vlaamse Gemeenschap, de Vlaamse Gemeenschapscommissie en de 
vzw Vlaams Huis voor Amateurkunsten.
121 V zw Federatie van Marokkaanse Democratische Verenigingen en vzw Expertisecentrum voor Islamitische Cultu -
ren. 
122 I n 2010 was er geen overleg, in 2011 wel. 62
personeels- en infrastructuurkosten een groot deel van het globale budget in beslag nemen, 
met als gevolg dat de financiële situatie een uitdaging vormt voor de komende jaren.
4.2.4	 IVA 	 Sociaal-Cultureel 	W erk	v oor	 Jeugd 	en	V olwassenen: 	 beleidsveld 	 Jeugd
Voor het beleidsveld Jeugd worden gebouwen of gebouwonderdelen ter beschikking gesteld aan vier verenigingen waarvan de werking aansluit bij het betrokken beleidsveld. In twee ge -
vallen is er sprake van volledige gebouwen, in de twee andere gevallen betreft het onderdelen van een gebouw
123.
Voor alle verenigingen waaraan infrastructuur ter beschikking werd gesteld, is er een decre -
tale machtiging voorhanden124. De decretale bepalingen verwijzen vanzelfsprekend naar de te 
sluiten beheersovereenkomsten, maar momenteel is er maar met één vereniging, de vzw Al -
gemene Dienst voor Jeugdtoerisme, een overeenkomst gesloten met uitdrukkelijke infrastruc -
turele bepalingen. Voor de drie andere terbeschikkingstellingen ontbreekt een schriftelijke infrastructuurovereenkomst. Voor twee verenigingen, de Vlaamse Jeugdraad en het Steun-punt Jeugd, gevestigd in een gebouw waarin ook diensten van de Vlaamse Gemeenschap zijn gehuisvest, betaalt het FoCI de huurprijs voor het volledige gebouw
125. Zoals eerder werd ge -
steld, getuigt een dergelijke de  fact o terbeschikkingstelling zonder schriftelijke overeenkomst 
niet van een zorgzaam beheer of risicoafdekking. Bij de derde vereniging, de vzw Jint, was er tot 2005-2006 een globale subsidieovereenkomst beschikbaar, waarin zowel de ondersteuning van de algemene werking als de exploitatie van de infrastructuur degelijk werd geregeld. De praktijk van de subsidieovereenkomst wordt tot op heden bestendigd, maar met weglating van de infrastructurele bepalingen, wat ingaat tegen de dwingende bepalingen van de decre -
tale machtiging. De onderstaande analyse van de bepalingen is bijgevolg beperkt tot het dos -
sier van de vzw Algemene Dienst voor Jeugdtoerisme. 
Formele bepalingenDe vzw Algemene Dienst voor Jeugdtoerisme exploiteert verscheidene, uitgebreide infrastruc -
turele complexen
126. Die infrastructuur is een noodzakelijke voorwaarde om de doelstellingen 
van de vereniging te realiseren. De minister heeft met de vereniging twee overeenkomsten 
gesloten: een exploitatieovereenkomst van onbepaalde duur en een subsidieovereenkomst van bepaalde duur
127. De exploitatieovereenkomst betreft de terbeschikkingstelling van de 
infrastructuur en de exploitatie ervan. De subsidieovereenkomst betreft zowel de algemene werking als de exploitatie van de infrastructuur. Gelet op het primordiale karakter van de in -
frastructuur voor het bestaan van de vereniging, is het begrijpelijk dat de exploitatie ervan aan bod komt in beide overeenkomsten, maar zoals vastgesteld bij de andere beleidsvelden, heeft de opname van materiële, inhoudelijke doelstellingen en verplichtingen in beide overeen -
komsten geen meerwaarde. Integendeel, het zorgt voor planlastverhoging bij de vereniging en de administratie. 
123 D e begunstigden van de terbeschikkingstellingen zijn: vzw Algemene Dienst voor jeugdtoerisme (volledige infra -
structuur met diverse gebouwen) en vzw Jint – Coördinatie-orgaan voor internationale jongerenwerking (volledig 
gebouw). Aan de vzw’s Steunpunt Jeugd en de Vlaamse Jeugdraad werd een gedeelte van een gebouw ter beschik -
king gesteld.
124  Decreet van 3 maart 2004 houdende subsidiëring van hostels, jeugdverblijfcentra, ondersteuningsstructuren en de 
vzw Algemene Dienst voor Jeugdtoerisme. 
 D ecreet van 18 juli 2008 houdende het voeren van een Vlaams jeugd- en kinderrechtenbeleid [betreft Jint, Vlaamse 
Jeugdraad en Steunpunt Jeugd].
125 H et gebouw in kwestie (Arenbergstraat 1D), waarin ook diensten van het Bloso zijn gehuisvest, werd door de 
Vlaamse Gemeenschap in erfpacht gegeven aan een privaat bedrijf en vervolgens gehuurd van de erfpachter.
126  Verblijfdomein De Hoge Rielen en vormingscentrum Destelheide.
127 Huidige periode: 2011-2013. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   63
Vaste gebruikers of terbeschikkingstelling op lange termijn zijn niet opgenomen in de over -
eenkomsten. De exploitatieovereenkomst stelt wel uitdrukkelijk dat de vereniging de gelijke 
behandeling van de gebruikers moet waarborgen, wat een nuttige explicitering is van de dwin -
gende bepalingen van het Cultuurpact. De vereniging stelt de infrastructurele complexen voor korte termijn ter beschikking aan jongerenorganisaties, scholen, vormingsinstellingen, enz. Ze heeft een reglement voor kortetermijngebruik van de accommodatie, die in principe openstaat voor alle doelgroepen van de organisatie die bereid zijn de gevraagde vergoedingen te betalen.
De formele bepalingen bevatten een duidelijke aflijning van kosten en risico’s op basis van de 
bepalingen van het Burgerlijk Wetboek over de huur van onroerende goederen. De overeen -
komst bevat echter geen enkele inventaris of bijlage van de onroerende
128 en roerende goede -
ren of onderhoudscontracten, zoals nochtans gebruikelijk is bij recente contracten geadvi -
seerd door het FoCI. 
Materiële bepalingenDe materiële bepalingen met resultaatsindicatoren van de subsidieovereenkomst volstaan 
ruimschoots om de door de Vlaamse Gemeenschap gewenste exploitatie af te dwingen. De materiële bepalingen in de exploitatieovereenkomst bieden geen meerwaarde. 
Financiële bepalingenDe vereniging ontvangt een globale subsidie, zonder onderscheid tussen de exploitatie van de 
infrastructuur en de algemene werking. De voordelen van een objectief berekende infrastruc -
turele exploitatiesubsidie, zoals eerder vermeld, zijn ook hier van toepassing.
ToezichtsbepalingenDe Vlaamse Gemeenschap draagt de leden van de algemene vergadering voor. Toch zijn er 
geen regeringsafgevaardigden met schorsingsbevoegdheid. Opvallend is dat de recentste sub -
sidieovereenkomst een schorsingsrecht toekent aan de administrateur-generaal van het IVA. Dat is uniek in vergelijking met de andere onderzochte beheersovereenkomsten. Bij uitoefe -
ning van het schorsingsrecht, wordt de uiteindelijke vernietiging van de betwiste beslissing van de raad van bestuur desgevallend uitgesproken door de minister.
Om de drie jaar moet de vzw een beleidsnota indienen en jaarlijks worden voortgangsrappor -
ten ingediend bij de administratie. De in de overeenkomsten voorziene sanctionering zet in 
eerste instantie in op remediëring, maar desgevallend kan de subsidiëring worden stopgezet. De infrastructurele exploitatieovereenkomst kan worden beëindigd in geval van zwaarwe -
gende feiten.
Uitgeoefend toezicht op exploitatieDriejaarlijks dient de vzw Algemene Dienst voor Jeugdtoerisme een beleidsnota in en jaarlijks 
legt ze een jaarverslag voor met omschrijving van de uitgevoerde activiteiten en een zelfevalu -
atie. De administratie heeft de goedkeuringen van de saldi voor de werking 2009 en 2010 voor -
gelegd, alsook een analyse van de beleidsnota 2011-2013. De analyse is een kritisch werkstuk dat alle elementen van de beleidsnota evalueert. De bepalingen van de bestaande exploitatie -
overeenkomst komen niet specifiek aan bod, maar wel impliciet vanuit de bespreking van de 
128  D e exploitatieovereenkomst verwijst wel op geaggregeerd niveau naar de overdracht van de domeinen van de 
Staat aan de Vlaamse Gemeenschap. 64
strategische en operationele doelstellingen, gerelateerd aan het infrastructuurbeheer. De uit -
voerigheid van die analyse staat in schril contrast met de controle van de voortgangsrapporten 
die de vereniging indient. De administratie verzekert dat dit altijd grondig gebeurde en dat alle decretale bepalingen en alle bepalingen uit de subsidieovereenkomst werden afgetoetst
129. 
Met het oog op de administratieve opvolging van het dossier over de jaren en de controle door externe organen, is het echter raadzaam hiervan een verslag te maken.
4.2.5	 Departement 	 Cultuur,Jeugd, 	 Sport	en	 Media
Het departement treedt voor vier gebouwen op als functionele entiteit130. Er kan nochtans 
bezwaarlijk sprake zijn van een functionele sturing van de exploitatie van de betrokken infra-
structuren, aangezien de inhoudelijke missie van de beherende verenigingen eerder aansluit bij de bovenvermelde IVA’s in het beleidsdomein Cultuur. Het departement is wellicht als functionele entiteit aangesteld vanwege het multinationale karakter van de meeste overeen -
komsten. Drie van de vier hebben immers een internationale connotatie, in die zin dat de infrastructuur in het buitenland is gelegen
131 of dat de exploitatie van de infrastructuur in 
samenwerking met een ander land wordt geregeld132.
Volgens de administratie is er enkel voor de Brakke Grond een decretale machtiging voor de terbeschikkingstelling
133. Met alle verenigingen zijn overeenkomsten gesloten. Alleen de over -
eenkomst met de vzw Daarkom is nog niet formeel vernieuwd134, maar de facto blijft de ter -
beschikkingstelling gehandhaafd. Sinds december 2012 is het gebouw weliswaar gesloten we -
gens renovatiewerken. Drie overeenkomsten zijn globale overeenkomsten die zowel werking als exploitatie omvatten. De vierde
135 betreft alleen het beheer van de ter beschikking gestelde 
infrastructuur, maar voorziet toch in een dwingende materiële bepaling. 
Formele bepalingenTwee van de vier gebouwen zijn eigendom van de Vlaamse Gemeenschap. De overeenkomsten 
voor de terbeschikkingstelling van de gebouwen vertonen een gelijkaardige opmaak. De an -
dere twee gebouwen worden door de Vlaamse Gemeenschap gehuurd en zonder vergoeding ter beschikking gesteld
136. 
De overdracht van de gehuurde infrastructuur aan de vzw Daarkom heeft een moeilijke voor -
geschiedenis, zoals werd uiteengezet onder punt 2.2.1. Het ad-hoc-karakter zonder vooraf be -
paald toekomstperspectief wordt bevestigd door het uitblijven van een nieuwe overeenkomst (ondanks de ingebruikname na zware inrichtingswerken in september 2011).
129 I n het voortgangsrapport rapporteert de vereniging uitdrukkelijk over de realisatie van de in de subsidieovereen -
komst opgenomen strategische en operationele doelstellingen en resultaatsindicatoren.
130 D e begunstigden van de terbeschikkingstellingen zijn: vzw Daarkom -  Vlaams-Marokkaans Culturenhuis, vzw De 
Dolle Mol, Stichting Vlaams Cultuurhuis De Brakke Grond en vzw Vlaams-Nederlands Huis deBuren. Het departe -
ment beheert ook nog een huurovereenkomst met de vzw Nova. Het gebouw, Arenberg 3, wordt integraal gehuurd 
door de Vlaamse Gemeenschap en gedeeltelijk onderverhuurd aan de vzw tegen marktvoorwaarden. Het betreft een klassieke huurovereenkomst en geen terbeschikkingstelling om niet, zoals de andere contracten van dit onder -
zoek. Vanuit het kwalificatieoogpunt is die overeenkomst dan ook onvergelijkbaar met de terbeschikkingstellingen en ze werd dan ook niet opgenomen in het overzicht, noch in de detailanalyse.
131 D e Brakke Grond in Amsterdam.
132 D aarkom in samenwerking met Marokko en deBuren in samenwerking met Nederland.
133 D ecreet van 5 juli 2002 houdende begeleiding van de aanpassing van de begroting 2002, artikel 31
134 O vereenkomst liep af op 31 december 2010.
135 V zw De Dolle Mol.
136 Daarkom en De Dolle Mol. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   65
De twee recentste overeenkomsten, met Stichting De Brakke Grond en vzw deBuren, verto -
nen een opvallende gelijkenis in de materiële bepalingen. Die globale overeenkomsten voor -
zien in een apart hoofdstuk voor het beheer van de infrastructuur, maar in essentie bevat dat 
geen materiële bepalingen. Wel wordt verwezen naar de strategische en operationele doelstel -
lingen van het beleidsplan, waarin de exploitatie van de infrastructuur een primordiale rol speelt. Zoals hoger gesteld, biedt die werkwijze een planlastvoordeel in vergelijking met het dubbel oplijsten van de materiële doelstellingen. 
In de specifieke infrastructuurovereenkomst met vzw De Dolle Mol is de materiële doelstel -
ling erg beperkt
137. In dit dossier kan niet worden teruggegrepen naar een uitgewerkt beleids -
plan, aangezien de organisatie, buiten de terbeschikkingstelling van de infrastructuur, geen 
werkingssubsidie ontvangt.
Financiële bepalingenDe twee recentste overeenkomsten bevatten transparante financiële bepalingen. Lasten en 
infrastructurele kosten worden toebedeeld op basis van de gebruikelijke verdeling eigenaar/huurder. Als uitvloeisel van de overeenkomsten zijn de subsidies globale subsidies, die zowel betrekking hebben op de werking als op het infrastructuurbeheer. Net zoals bij de gesubsidi -
eerde terbeschikkingstellingen bij de andere entiteiten, is hier evenmin sprake van een objec -
tieve vaststelling van het onderdeel infrastructurele exploitatiesubsidie.
Zoals hoger gesteld, betreffen de twee andere overeenkomsten terbeschikkingstellingen van 
infrastructuur waarvan de Vlaamse Gemeenschap geen eigenaar is, maar die ze zelf huurt. De autonome beheersovereenkomst met de Dolle Mol draagt alle verplichtingen van de Vlaamse Gemeenschap als huurder over aan de begunstigde vzw, met uitzondering van de betaling van de huurprijs, die ten laste blijft van de Vlaamse Gemeenschap. Op die manier wordt de inkomensoverdracht in de uitvoeringsrekening van het FoCI voorgesteld als een werkingskost van de overheid (huur gebouwen) in plaats van een subsidie
138. Aan de vzw Daarkom wordt, 
op de begroting van het departement CJSM, wel een subsidie verleend voor de werking en de infrastructurele beheerskost
139, en die kost wordt ook als dusdanig opgenomen in de uitvoe -
ringsrekening van de begroting.
ToezichtsbepalingenEr komen opnieuw gelijklopende bepalingen voor bij de twee recentste overeenkomsten. De 
exploitatie wordt opgevolgd aan de hand van een beleidsplan met strategische en operatio -
nele doelstellingen en de jaarlijkse opvolging ervan. Overleg staat centraal in beide overeen -
komsten, maar komt het sterkst tot uiting bij Stichting De Brakke Grond, waarbij in toezicht -
houders werd voorzien. De opgenomen sanctionering is afdoende.
De beheersovereenkomst met de vzw de Dolle Mol bevat helemaal geen toezichtsbepalingen. 
De vraag rijst dan ook hoe de in de overeenkomst opgenomen sanctionering kan worden toe -
gepast als geen verantwoording wordt gevraagd.
137 H et gehuurde goed moet worden gebruikt als cultureel gespreks- en onthaalcentrum voor kunstenaars.
138 D e overeenkomst voorziet ook in een door de vzw te storten waarborg van 6.000 EUR. Of die waarborg werd ge -
stort, is niet duidelijk. Alleszins werd daarvan geen bewijs voorgelegd.
139 D e vzw betaalt daarmee o.m. de huurkosten. 66
Voor het departement werd het toezicht op de overeenkomst met de Stichting De Brakke 
Grond onderzocht140. De rapporten van de regeringsafgevaardigden worden bezorgd aan de 
administratie. Die rapporten vertonen een grondig inzicht in de werking en het beheer van de infrastructuur door de betrokken organisatie. Zo wordt gewezen op onvoldoende koppeling tussen boekhouding/doelstellingen/kerntaken en de horeca-uitbating blijft een pijnpunt.
Terwijl het toezicht door het departement beperkt blijft tot een formele controle, biedt de rap -
portering van de toezichthouders een opmerkelijke meerwaarde. Hun toezicht staat in schril 
contrast met dat van de regeringsafgevaardigden bij de andere onderzochte entiteiten, waar meestal elk spoor van hun optreden en van overleg met de administratie ontbrak.
4.3	 Conclusies
•
 H oewel alle terbeschikkingstellingen een subsidiëring in natura vormen, ontbreekt voor 
bijna de helft ervan een machtiging van de decreetgever. 
• In  strijd met het Cultuurpact is de toewijzing van overheidsinfrastructuur aan private 
culturele en jeugdorganisaties dikwijls een discretionaire beslissing. In geen enkel geval 
steunt de keuze van de gebruikers op vooraf bepaalde criteria of een selectieprocedure die alle mogelijke culturele en jeugdorganisaties de kans biedt zich kandidaat te stellen. 
•
 De  modaliteiten van de terbeschikkingstelling zijn onvoldoende uniform geregeld om het 
beheer van de infrastructuur te vergelijken en efficiënt op te volgen. Alleen de recentste overeenkomsten zijn uniform opgebouwd en volgen voor de bepalingen over infrastruc -
tuurbeheer de advisering van het FoCI. In verschillende gevallen ontbreekt een schrifte -
lijke overeenkomst, zodat de beheersvoorwaarden onduidelijk zijn.
•
 Door  in enkele autonome infrastructuurovereenkomsten materiële doelstellingen voor de 
exploitatie van de infrastructuur op te nemen, ontstaat een dubbele verantwoordings- en opvolgingadministratie. Aangezien de exploitatie van de infrastructuur bij die organisa-ties essentieel is voor de uitvoering van hun kerntaak, zitten de betrokken doelstellingen al vervat in de werkingsdoelstellingen van de organisatie.
•
 W at betreft doelstellingen, middelen en verantwoording van het infrastructuurbeheer 
zijn de autonome infrastructuurovereenkomsten die een aparte exploitatiesubsidie on -
derscheiden duidelijker dan de globale overeenkomsten die in een globale subsidie voor werking en infrastructuur voorzien. Het bedrag van de exploitatiesubsidie is echter niet objectief vastgesteld, zodat niet duidelijk is in welke mate de infrastructurele last wordt gefinancierd en het risico bestaat dat de beheers- en exploitatiekosten worden afgestemd op de subsidie. De aparte reservebepalingen voor de exploitatiesubsidie zijn overbodig, aangezien de reservenormen alleen correct kunnen worden getoetst aan het globale re -
sultaat en het globale eigen vermogen.
•
 De  exploitatieovereenkomsten leggen het toezicht op de terbeschikkingstelling en de 
sanctionering over het algemeen duidelijk vast. Dat is niet het geval als een overeenkomst met de beherende vereniging ontbreekt of alleen een beheersovereenkomst zonder speci-fieke toezichtsbepalingen werd gesloten. 
•
 De  organisaties leggen de vereiste verantwoording voor over hun beheer en exploitatie. 
In strijd met de infrastructuurovereenkomst beslist de organisatie soms over terbeschik -
kingstelling op lange termijn zonder voorafgaande goedkeuring door de minister. 
140  De andere infrastructurele overeenkomsten kwamen niet in aanmerking vanwege lopende werken (Daarkom en deBuren) of ontbrekende toezichtsbepalingen (De Dolle Mol).  CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   67
• De  administratie oefent over het algemeen een degelijke controle uit op de formele, ma -
teriële en financiële aspecten van het infrastructuurbeheer, maar maakt niet altijd een 
controleverslag, wat de efficiënte opvolging van het beheer en van de vaststellingen over verschillende jaren bemoeilijkt. Regeringsafgevaardigden en de administratie wisselen onvoldoende informatie uit over hun toezicht op de uitvoering van de infrastructuurover -
eenkomsten.  68
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   69
HoofdstukAlgemene conclusies
5 70
De toewijzing van investeringsmiddelen voor culturele en jeugdinfrastructuur verloopt niet 
planmatig. Er is onvoldoende inzicht in de aanwezige infrastructuur en de behoeften om gefundeerde beleidsdoelstellingen te formuleren en de uitvoering van het beleid wordt niet gestuurd door een uitgewerkte meerjarenplanning waarvoor de minister zich engageert. De administratie CJSM bereidt de investeringsbeslissingen over het algemeen goed voor, maar heeft nog onvoldoende aandacht voor de haalbaarheid en de vooropgestelde resultaten van het project en voor de kosten voor de instandhouding van de gerealiseerde infrastructuur. 
Het Vlaams Parlement krijgt voldoende informatie over de voorziene investeringsmiddelen 
voor culturele en jeugdinfrastructuur, maar heeft weinig zicht op effectieve bestedingen, toe -
komstige verplichtingen en resultaten van het beleid. De uitgebreide toelichting in de be -
grotingsdocumenten kan het uitblijven van het decretaal verplichte jaarlijkse verslag over de werking en het beheer van het FoCI niet opvangen. 
De verantwoordelijkheden inzake onderhoud zijn soms niet duidelijk doordat de toewijzing 
van infrastructuur aan de bevoegdheid van het FoCI niet steunt op een sluitend objectief cri -
terium. Ondanks verschillende initiatieven van het fonds ontbreken nog elementen voor een planmatige organisatie van het eigenaarsonderhoud: het FoCI heeft geen zicht op de volledige onderhouds- en renovatiebehoeften en neemt de uitvoering van onderhoudsaanvragen niet op in een actuele meerjarenplanning. Daarnaast maken gebouwverantwoordelijken weinig gebruik van raamcontracten die het AFM aanbiedt voor eigenaarsonderhoud. Het FoCI er -
vaart problemen bij de samenwerking en informatie-uitwisseling met het AFM over de on -
derhoudswerken, waarop het weinig impact heeft. Zowel het fonds als de andere betrokkenen hebben onvoldoende zicht op de voortgang van de onderhoudswerken, vanaf de aanvraag tot en met de uitvoering. 
Voor de opvolging van grote investeringsprojecten aan eigen infrastructuur is de vastgelegde 
taakverdeling en het overleg tussen de betrokken partijen voldoende. Bij de gesubsidieerde projecten is de samenwerking tussen het FoCI en het TGI, dat de uitvoering opvolgt, niet dui -
delijk vastgelegd. Over bepaalde subsidievoorwaarden ontvangt het FoCI niet genoeg infor -
matie om de naleving ervan te controleren. De functionele administratie evalueert niet syste -
matisch de functionele en financiële prestaties van de gerealiseerde eigen en gesubsidieerde infrastructuur, zodat administratie en minister niet weten in welke mate de vooropgestelde resultaten zijn gehaald. 
De toewijzing van culturele en jeugdinfrastructuur aan derden is dikwijls een discretionaire 
beslissing die niet overeenstemt met het principe van benuttigingsgelijkheid van overheids -
infrastructuur uit het Cultuurpact. In geen enkel geval steunt de keuze van de gebruikers op vooraf bepaalde criteria of een objectieve selectieprocedure. Bovendien ontbreekt in veel gevallen de machtiging van de decreetgever. Het is aanvaardbaar dat bepaalde organisaties waarvan de werking sterk verweven is met de infrastructuur voor langere termijn gebruik maken van de infrastructuur. De noodzaak een beleid op lange termijn te kunnen uitbouwen, rechtvaardigt dit. Toch moet ook deze terbeschikkingstelling af en toe worden geëvalueerd en opengesteld voor mogelijke kandidaten.
De modaliteiten van de terbeschikkingstelling zijn onvoldoende uniform geregeld om het 
beheer te vergelijken en efficiënt op te volgen. Voor verschillende terbeschikkingstellingen ontbreekt zelfs een schriftelijke overeenkomst die de beheersvoorwaarden duidelijk vastlegt. Enkele overeenkomsten bevatten overbodige bepalingen die de verantwoordings- en opvol -
gingslast verhogen. De autonome infrastructuurovereenkomsten die in een aparte exploita -
tiesubsidie voorzien zijn momenteel duidelijker over middelen voor en verantwoording van het infrastructuurbeheer dan de overeenkomsten die een globale subsidie voor werking en  CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   71
infrastructuur toekennen. Doordat de exploitatiesubsidie niet objectief is vastgesteld, is even -
wel niet duidelijk tot op welke hoogte zij de infrastructurele last financiert. De administratie 
oefent over het algemeen een degelijke controle uit op de formele, materiële en financiële aspecten van het infrastructuurbeheer, maar maakt niet altijd een controleverslag op. Rege -
ringsafgevaardigden en de administratie wisselen onvoldoende informatie uit over hun toe -
zicht op de uitvoering van de infrastructuurovereenkomsten.  72
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   73
HoofdstukAanbevelingen
6 74
• Het is aangewezen dat de minister de behoeften inzake uitbouw en renovatie van bo -
venlokale culturele en jeugdinfrastructuur planmatig laat onderzoeken, zowel voor de 
private als voor de overheidsinfrastructuur. Op basis van de vastgestelde behoeften moet de minister een gefundeerde langetermijnvisie voor de infrastructuur formuleren en ver -
volgens concretiseren in een meerjarenplan dat doelstellingen koppelt aan timing en 
budget. 
•
 De  minister moet het Vlaams Parlement ook informeren over de uitvoering en resultaten 
van het investeringsbeleid. Daartoe moet de administratie CJSM jaarlijks een verslag op -
stellen over de uitvoering van het infrastructuurbeleid en over de werking en het beheer 
van het FoCI. 
• De  administratie CJSM en andere betrokkenen moeten bij de voorbereiding van de inves -
teringsbeslissing een beoordeling geven van elementen uit het dossier die belangrijk zijn 
voor de efficiënte realisatie en instandhouding van de infrastructuur, zoals de haalbaar -
heid, de vooropgestelde functionele resultaten en de totale kost van het project, inclusief 
onderhouds- en exploitatiekosten. Na de realisatie van de infrastructuur moet de functi -
onele administratie de functionele en financiële prestaties systematisch (laten) evalueren 
en toetsen aan de vooropgestelde resultaten. 
• H et FoCI moet schriftelijke afspraken maken met het TGI dat de uitvoering opvolgt van 
gesubsidieerde investeringsprojecten en daarin bepalen dat het voldoende en tijdige in -
formatie ontvangt van het TGI over de naleving van alle subsidievoorwaarden.  
• De  minister moet op basis van objectieve criteria infrastructuur toewijzen aan de be -
voegdheid van het FoCI, in overeenstemming met de decretale bevoegdheden van het fonds. 
•
 H et FoCI moet een nieuwe audit van de toestand van de eigen infrastructuur en de daar -
aan gekoppelde meerjarenplanning voor het onderhoud laten uitvoeren. De voorziene frequentie van die audit moet in de toekomst worden gerespecteerd. Het is raadzaam dat het FoCI deze meerjarenplanning jaarlijks actualiseert op basis van de onderhoudsaan -
vragen en de uitvoering. 
•
 H et is wenselijk dat de minister van Cultuur ingaat op de vraag van het ministerie CJSM 
om overleg te plegen met de bevoegde minister over de knelpunten die het ministerie er -
vaart in de samenwerking met het AFM. Toegang tot het bestaande elektronische opvol -
gingssysteem van het AFM voor alle betrokkenen volstaat wellicht opdat ze het verloop van onderhoudsdossiers kunnen volgen vanaf de aanvraag tot en met de uitvoering. Het initiatief van een jaarlijkse lijst van prioritair aan te vatten werken moet in overleg met het AFM worden voortgezet. 
•
 Bij het ter beschikking stellen van overheidsinfrastructuur aan derden moet de minister 
de bevoegdheid van het Vlaams Parlement respecteren. 
• Ov ereenkomstig het Cultuurpact moet elke terbeschikkingstelling aan derden verant -
woord zijn door objectieve motieven. Als verschillende organisaties door de aard van hun 
activiteiten aanspraak kunnen maken op de betrokken overheidsinfrastructuur, moet de 
minister over de toewijzing beslissen aan de hand van vooraf bepaalde, objectieve crite -
ria. De minister moet ook de mogelijkheid opnemen de toewijzing periodiek te herover -
wegen en de infrastructuur eventueel open te stellen voor andere kandidaat-gebruikers. 
• De  minister moet de modaliteiten van de terbeschikkingstelling duidelijk vaststellen in 
een schriftelijke overeenkomst met de beherende organisatie. De formele beheersbepa -
lingen moeten rekening houden met de advisering van het FoCI om de volledigheid en 
uniformiteit ervan te bevorderen. Beheersbepalingen moeten beperkt blijven tot formele en financiële aspecten. Als de minister autonome infrastructuurovereenkomsten wenst  CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   75
te behouden, moet ze de materiële doelstellingen uitsluitend opnemen in het beleidsplan 
of de werkingsbeheersovereenkomst van de beherende organisatie. 
• Optimale  transparantie en vergelijkbaarheid van de subsidiëring vereist dat de minister 
aan de hand van een onafhankelijke doorlichting de beheers- en exploitatiekost van de 
ter beschikking gestelde infrastructuur laat bepalen en vervolgens beslist tot op welke hoogte die kost wordt gesubsidieerd. De overeenkomsten of subsidiebesluiten moeten het aldus bepaalde bedrag duidelijk onderscheiden van de werkingssubsidie. De boek -
houding van de vereniging moet het mogelijk maken die kosten op te volgen. Reservenor -
men kunnen alleen worden getoetst aan het totale resultaat van de organisatie. 
•
 De  functionele entiteit moet de resultaten van haar toezicht op de exploitatie van over -
heidsinfrastructuur altijd opnemen in een verslag. Als verschillende toezichthouders be -
trokken zijn bij het toezicht, is het raadzaam dat alle toezichthouders over hun bevindin -
gen schriftelijk rapporteren en dat de minister in de overeenkomst een bepaling opneemt 
die onderling overleg stimulee rt.  76
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   77
HoofdstukReactie van de ministers
7 78
De Vlaamse ministers bevoegd voor Cultuur en voor Jeugd bezorgden een gezamenlijk ant -
woord op 22 februari 2013. Ze kondigden verschillende initiatieven aan om tegemoet te ko -
men aan de aanbevelingen. 
Zo zal een behoeftenstudie voor bovenlokale culturele en jeugdinfrastructuur worden uit -
gevoerd en vanaf 2012 zal het departement een jaarverslag opstellen met informatie over de 
resultaten van het investeringsbeleid.  
Er zullen ook criteria worden opgesteld voor het toewijzen van infrastructuur aan het FoCI en 
in 2013 komt er een audit van de toestand van de eigen infrastructuur.   
Een evaluatie van de terbeschikkingstelling van infrastructuur van de Vlaamse Gemeenschap 
aan derden, zal dienen om de krijtlijnen van het toekomstig beleid uit te tekenen. De niet- decretale toewijzingen zullen worden geregulariseerd. De ministers wijzen er wel op dat en -
kele grote infrastructuren door hun typische positionering in het culturele landschap voor een langere periode moeten worden toegewezen aan een bepaalde gebruiker. 
De beheersovereenkomsten zullen uniform worden uitgewerkt en de inspecties door de func -
tionele administratie zullen steeds het luik infrastructuur opnemen.Het antwoord bevatte geen reactie op de aanbeveling over de objectieve bepaling van de ex -
ploitatiesubsidies.  CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   79
Bijlagen 80
BIJLAGE 	 1
AANDEEL 	E IGEN	I NFRASTRUCTUUR
Jaartal Vastleggingskredieten eigen
infrastructuurTotaal beschikbare
vastleggings-  
kredieten141Aandeel eigen 
infrastructuur
FoCI AUB/FFEU
 2004 4.181 10.540 39,67%
 2005 6.813 12.151 56,07%
 2006 4.973 14.728 33,77%
 2007 8.709 11.500 42.875 47,13%
 2008 5.891 4.500 21.017 49,44%
 2009 initieel 5.891 12.532 47,01%
 Gemiddelde legislatuur 8.743 18.974 46,08%
 2009 3de BC 5.907 15.532 38,03%
 2010 13.212 41.193 32,07%
 2011 15.119 19.987 75,64%
2012 6.908 11.533 59,90%
2013 3.691 11.741 31,44%
Gemiddelde legislatuur 8.967 19.997 44,84%
141141
141 Totaal vastleggingskredieten FoCI + vastleggingskredieten voor eigen en gesubsidieerde infrastructuur op AUB/
FFEU. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   81BIJLAGE 	 2
OVERZICHT 	O VERHEIDSINFRASTRUCTUUR 	C ULTUUR 	E N	J EUGD	142142
Beleidsveld Functionele 
administratieNaam  
infrastructuurZakelijk  
recht Vlaamse  
GemeenschapBeherende  
organisatie(s)Overeenkomst Soort Exploita -
tiesubsidieToezichts-  
bepalingenToezicht onderzocht 
Kunsten IVA  
Kunsten en ErfgoedAncienne  Belgique Eigendom Ancienne  Belgique  vzw Globaal Werking   
+ beheer 
+ exploitatieJa IVA
2 regeringsafgevaar -
digden 
Beursschouwburg Eigendom Beursschouwburg  vzw Autonoom  (vervallen)
Autonoom  in opmaakBeheer  
+ exploitatie
IdemJa 
JaIVA 
digden 
Van Volxemlaan  164Eigendom Rosas vzw Autonoom  in opmaak Beheer  
+ exploitatieNee IVA
Regeringsafgevaar -
digde Cultuur  
Kaaitheater Erfpacht Kaaitheater  vzw  Autonoom Beheer  
digdenX 
Kaaistudio’s Eigendom
Gallaitstraat  76-78 Eigendom Kunst in Huis vzw Globaal Werking    
+ beheerNee IVA
De Singel Eigendom De Singel vzw Globaal Werking   
+ beheer
+ exploitatieJa 3 regeringsafgevaar -
digden (cultuur,  finan-
ciën, onderwijs) 
Kantl Huur142  Kantl
142 S inds 2005 in erfpacht gegeven door de Vlaamse Gemeenschap aan private onderneming en teruggehuurd. 82
Erfgoed IVA  
Kunsten en 
ErfgoedFelix De Boeck  
Museum  (FeliXart)Erfpacht  voor 
50 jaarFelix De Boeck vzw Globaal Werking   
+ beheer
+ exploitatieNee Leden vzw
IVA in kader van 
erkenning  als  
museum 
Museum  voor  
Hedendaagse  Kunst 
Antwerpen  
(MuHKA)Eigendom143Museum  voor  
Antwerpen  vzwAutonoom:
· beheersregelin g
· concessie-o ver-
eenkomst
Globaal:
· W erkingsbeheers -
overeenkomstBeheer
Werking   
+ exploitatieNee 2 regeringsafgevaar -
digden
IVA  
digdenX
Venetië Paviljoen Eigenaarson -
derhoud  bij ge-
bruik Vlaamse  
GemeenschapVlaamse  Gemeenschap  
Franse Gemeenschap 
Frans Masereel  
CentrumEigendom IVA Kunsten  en Erf-
goed 
Kasteel van Gaas-
beekEigendom IVA Kunsten  en Erf-
goed 
IVA KMSKA Koninklijk  Muse-
umvoor  Schone 
Kunsten  Antwerpen  
(KMSKA)Eigendom IVA KMSKA  
1431 
143 Deels eigendom van Vlaamse Gemeenschap, deels eigendom van de vzw MuHKA voor duur concessie.  CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   83Beleidsveld Functionele 
Volksont-  
wikkeling en 
Lokaal Cul-  
tuurbeleidIVA SCWJV Blindenbibliotheek Eigendom
Vlaamse  Blinden-
bibliotheek  vzwAutonoom Beheer Nee Geen  
Bondgenotenstraat  
52Eigendom Federatie  Democra -
tische Marokkaanse  
Organisaties  vzwAutonoom Beheer Nee Geen  
Vlaams Huis voor 
Amateurkunsten  in 
Brussel Eigendom Vlaamse  Huis voor 
Amateurkunsten  vzwGlobaal Werking   
+ beheer 
+ exploitatieNee IVA  X
Gallaitstraat  76-
78144Eigendom Vereniging  Vlaamse  
Cultuurcentra  vzw Geen  Nee  
  Federatie  van Organi-
saties voor Volks- 
ontwikkelingswerk  vzw Geen Nee  
  Expertisecentrum  voor 
Islamitische  Culturen  in 
Vlaanderen  vzwAutonoom Beheer Nee Geen  
Bibliotheek  Voeren Opstalrecht  
voor 50 jaarProvincie  Limburg Autonoom Beheer Nee Geen  
Vlaams Cultureel  
Centrum  Voeren 
-”De Voerpoort”
-”Het Veltmanshuis”  
met “Paviljoen”Eigendom
EigendomIVA SCWJV  
1441 
144 Zelfde gebouw als bij Kunsten. 84
Jeugd IVA SCWJV
Arenbergstraat   
1D + 3Huur145Vlaamse  Jeugdraad  
vzw
Steunpunt  Jeugd vzwGeen 
GeenNee 
Nee 
Hoge Rielen
Vormingscentrum  
DestelheideEigendom
EigendomAlgemene  dienst voor 
jeugdtoerisme  vzwAutonoom    
+ subsidieover -
eenkomstBeheer  
Werking   
+ exploitatieNee Geen
IVA X
Internationaal  
JeugdcentrumHuur141 Jint-Coördinatieorgaan  
Voor Internationale  
Jongerenwerking  vzwGeen  Nee  
Droogloods Eigendom Afdeling  Jeugd van IVA 
SCWJV 
  Departement De Dolle Mol Huur  De Dolle Mol vzw Autonoom Beheer   Nee Geen   
Vlaams Cultuurhuis  
de Brakke GrondEigendom Stichting  de Brakke 
GrondGlobaal Werking   
+ beheer 
+ exploitatieNee Departement
digenX
Vlaams-Nederlands  
Huis deBurenEigendom Vlaams-Nederlands  
Huis vzwGlobaal Werking   
+ beheer 
+ exploitatieNee Departement  
Vlaams-Marokkaans  
Culturenhuis  
DaarkomHuur Vlaams-Marokkaans  
(Daarkom)  vzwGlobaal   
(vervallen)Werking   
+ beheer 
Arenbergstraat  
1D + 3146  Huur  Cinema  Nova vzw 
(onderhuurder)Verhuurd
Arcering: beheerd door overheidsorganisatie of verhuurd1451 ,1462 
145 S inds 2005 in erfpacht gegeven door de Vlaamse Gemeenschap aan private onderneming en teruggehuurd.
146  Zelfde gebouw als bij Jeugd. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   85BIJLAGE 	 3: 	D OSSIERONDERZOEK 	S UBSIDIES 	E N	E IGEN	I NFRASTRUCTUUR
Subsidie Bestemming  
infrastructuurToegekend subsidiebe -
drag (in euro)Beleidsveld Beëindigd147Procedure Aanrekening
Sectoraal
Art Basic for Children  (ABC) Kunsteducatie 200.000 Kunsten Ja   Sectoraal FoCI
De Kreun Muziekclub 925.000 Kunsten Ja   Sectoraal FoCI
De Spiegel/Casino148Muziekclub 812.000 Kunsten Ja Sectoraal FoCI
‘t Stuk Kunstencentrum 250.000 Kunsten Ja Sectoraal FoCI
De Vooruit Kunstencentrum 890.000 Kunsten Nee Sectoraal FoCI
Nijdrop Muziekclub/Jeugdhuis 780.000 Kunsten  en Jeugd Ja Sectoraal FoCI
Nominatim 
Museum  aan de Stroom (MAS) Museum 21 miljoen Erfgoed Ja Grote infrastructuur AUB + FFEU
Beeldenproject  Limburg Kunst in open ruimte 1,5 miljoen   
(4 miljoen voorzien)Kunsten Nee Grote infrastructuur FoCI
Museum  M Museum 5 miljoen Erfgoed Ja Grote infrastructuur FoCI
De Steenschuit Museum  en ambassadeur  
Vlaamse  jeugd- en culturele  
werking500.000 Erfgoed Nee Grote infrastructuur FoCI
Postgebouw  Oostende Cultureel  centrum 3 miljoen Sociaal-Cultureel  Werk Vol-
wassenenNee Grote infrastructuur AUB
Unie der Zorgelozen Sociaal-artistiek 688.000 Kunsten Nee Sectoraal FoCI
Daarkom Vlaams-Marokkaans  cultu-
renhuis750.000  (+ 1,5 miljoen 
Brusselfonds)Departement Ja Buiten subsidiereglement  AUB  
+ Brusselfonds
Eigen infrastructuur Bestemming Investeringsbedrag  
(in euro)Beleidsveld Beëindigd Aanrekening
de Singel Kunstencentrum 22,8 miljoen149Kunsten Ja FoCI + AUB
Hoge Rielen Jeugdverblijfcentrum 7,4 miljoen150Jeugd Nee FoCI
Van Volxemlaan  164 Dans (Rosas) 4,5 miljoen Kunsten Ja (aankoop)   AUB147,11482 1493 1504 
147 Geopend bij afsluiten audit. Soms gebeuren na opening nog werken. Bij  ’t Stuk betrof het aanvullende werken na de grote renovatie.
148  Pas in 2010 erkend als muziekclub. Van 2007 tot 2009 nominatim gesubsidieerd; in 2010  sectorale subsidie.
149  Vastgelegd eind 2011, exclusief buitenaanleg en  inrichting.
150 V astgelegd eind 2011, inclusief masterplan en studies. 86
BIJLAGE 	 4
ANTWOORD 	V AN	D E	V LAAMSE 	M INISTERS 	V AN	C ULTUUR 	E N	V AN	J EUGD
22 februari 2013
Geachte heer.
Geachte mevrouw,
Hiermede bezorg ik u mijn reactie op de conclusies en aanbevelingen van het ontwerpverslag 
van de audit betreffende de culturele en jeugdinfrastructuur, investeringen, onderhoud en beheer.Het Fonds Culturele Infrastructuur (F0CI) heeft de infrastructuur in beheer die het werd toe -
gewezen bij de oprichting van het Fonds Culturele Infrastructuur bij decreet van 19 december 1998, houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 1999. Culturele infrastructuur werd in fasen verworven uit diverse oorsprong en in diverse context. Het gebruik is uiterst divers. Nieuwe infrastructuur kwam tot stand op basis van goed voorbereide beslissingen op niveau van de minister of de Vlaamse Regering. Soms maakten de modaliteiten deel uit van deze beslissingen. Het is normaal dat een beleid rond patrimonium gedifferentieerd is omdat ook de eigendommen zeer diverse bestemmingen en doelen hebben.Om een duidelijker zicht te hebben op de behoeften inzake de uitbouw en renovatie van bo -
venlokale culturele en jeugdinfrastructuur zal ik in 2013 een studie uitschrijven die de moge -
lijke behoeften inzake bovenlokale infrastructuur onderzoekt.
Vanaf 2012 wordt er naast het reeds bestaande financieel jaarverslag dat aan het Rekenhof 
wordt bezorgd ook een algemeen jaarverslag van het departement CJSM opgemaakt. In het jaarverslag van het departement zullen ook de activiteiten van het FoCI opgenomen worden en zal een overzicht van de investeringen aan eigen infrastructuur en van de investeringssub -
sidies gerapporteerd worden. Het jaarverslag zal voor iedereen toegankelijk zijn via de website van het departement.
Voor de subsidiebeslissingen over grote infrastructuur wordt er advies ingewonnen bij de ad -
ministratie en andere deskundigen. Mijn administratie is betrokken bij de voorbereiding van 
de investeringsbeslissing en geeft een beoordeling van elementen uit het dossier die belang -
rijk zijn voor de efficiënte realisatie en instandhouding van de infrastructuur, zoals de haal -
baarheid. de vooropgestelde functionele resultaten en de totale kost van het project, inclusief onderhouds- en exploitatiekosten. Na de realisatie van de infrastructuur evalueert de functio -
nele administratie de functionele en financiële prestaties en toetst deze aan de vooropgestelde resultaten.
Naar aanleiding van het nieuwe reglement zal er tussen het departement CJSM en het Agent -
schap voor Binnenlands Bestuur. de entiteit bevoegd voor het team Gesubsidieerde Infra -
structuur, een overleg worden gepland om de toekomstige samenwerking te formaliseren.Voor de eigen infrastructuur zal ik aan FoCI de opdracht geven in 2013 een nieuwe audit te 
doen om de preventieve onderhoudsbehoeften te plannen in functie van de prioriteiten. Er zullen criteria worden opgesteld om bepaalde infrastructuur toe te wijzen aan het FoCI. Na een grondige inventarisatie zal het ter beschikking stellen van overheidsinfrastructuur aan derden geëvalueerd worden. Deze evaluatie zal dienen om in de toekomst de krijtlijnen van mijn beleid uit te tekenen. Niet-decretale ter beschikkingstellingen zullen geregulariseerd worden. CUL TURELE EN JEUGDINFRASTRUCTUUR
STUK 37-G (2012-2013) – NR. 1/   87
De beheersovereenkomsten zullen verder worden uitgewerkt met een uniform sjabloon dat 
door het FoCI wordt aangeboden. Een meer gestructureerd overleg tussen de toezichthou -
ders zal opgenomen worden in de beheersovereenkomst. Bij de inspecties uitgevoerd door de functionele entiteiten aan organisaties die subsidies ontvangen zal het luik infrastructuur ook nadrukkelijk worden meegenomen.
Enkele grote infrastructuren zullen door hun typische positionering in het culturele land -
schap voor een langere periode moeten worden toegewezen aan een bepaalde gebruiker. Het 
FoCI zal op regelmatige basis een audit van de toestand van de eigen infrastructuur laten uit -
voeren en op basis van deze audit een meerjarenplanning opstellen. In de begroting 2013 van FoCI zijn middelen voorzien om de volgende audit uit te voeren.
Het departement CJSM zal verdere stappen ondernemen om de samenwerking met het 
Agentschap Facilitair Management (AFM) te verbeteren. Er is reeds een eerste kennismaking geweest tussen de nieuwe leidend ambtenaar van het AFM en de leidend ambtenaar van het FoCI/departement CJSM. Het AFM bouwt sinds de reorganisatie van 2010 systematisch zijn dienstverlening af. Het departement zal binnen het beleidsdomein CJSM naar alternatieven zoeken voor die diensten die het AFM niet meer levert in de toekomst.
Tot slot zal ik opdracht geven aan het departement CJSM om samen met de IVA Kunsten en 
Erfgoed en de IVA Sociaal-Cultureel Werk voor Jongeren en Volwassenen deze beleidsopties correct uit te voeren en mij over de voortgang van de acties op een systematische manier te informeren.
Joke Schauvliege 
Vlaams minister van Leefmilieu, Natuur en Cultuur
Pascal Smet 
Vlaams minister van Onderwijs, Jeugd, Gelijke Kansen en Brussel Verslag van het Rekenhof aan het Vlaams Parlement
adres
Rekenhof
tel.
fax

Brussel, oktober 2013Rekeningenboek over 2012druk
adres
Rekenhof
tel.
fax
www.rekenhof.beU kunt dit verslag raadplegen of downloaden op de website van het R ekenhof.
Daar kunt u zich ook abonneren op de RSS-feeds om op de hoogte te blijven van nieuwe publicaties.  Verslag goedgekeurd in de Nederlandse kamer van het Rekenhof op 31 oktober 2013
Vlaams Parlement, Stuk 36 (2013-2014) – Nr.1Rekeningenboek over 2012  Inhoud 4
Deel 1   
Begrotingsuitvoering op het niveau van de Vlaamse Gemeenschap  9–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
Algemene rekeningen 2012  1 3
1.1 Algemene rekening  14
1.2 Opmerking en bij de uitvoeringsrekening van de begroting  14
1.3 Bed rijfseconomische rekeningen  15
1.4 ESR -geconsolideerde rekening  16
Overflow en toepassing van de  aanrekeningsregels in 2012  1 7
2.1  Inle iding   18
2.1.1  Situering  18
2.1.2  Controle doelstellingen en -aanpak  18
2.2  R eferentiekader  19
2.2.1  R eglementair kader  19
2.2.2  Gewijzigde aanrek eningsprincipes  19
2.2.3  Overflowkredieten in de  begroting 2012  2 0
2.2.4  V erduidelijking boekhoudregels volgens het rekendecreet  21
2.3  Overflow  21
2.3.1  Globale impact op de begroting 2012  21
2.3.2  Afbak ening van de overflow  2 3
2.3.3  P ersoneelskosten  2 3
2.3.4  Aank open  24
2.3.5  Subsidie s  2 5
2.3.6  Overflowdotaties aan re chtspersonen  2 5
2.3.7  Diverse eigen ontvangsten  26
2.3.8  Fiscale o ntvangsten  2 7
2.4  Cut off volgens de nieuwe a anrekeningsregels  28
2.4.1  Aanrek eningssysteem voor werkingskosten  28
2.4.2  Eind 2 012 te ontvangen facturen  28
2.4.3  Prorateringen  30
2.4.4  P ersoneelskosten  30
2.4.5  Subsidie s  30
2.5  Con clusies  31
2.6  Aanbe velingen  32
Deel 2
Begrotingsuitvoering op  beleidsdomeinniveau  33–––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
Inleiding   35
Hogere Entiteiten  37
2.1 Geconsolid eerde beleidsdomeingegevens in 2012  38
2.2 Begrotings uitvoering in 2012  38
2.3 Con trolebevindingen  38
2.4  Opvolging vorige opmerkin gen  39
2.5 Con clusie  39
2.6 Aanbe veling  39
2.7 Ant woord van de minister  39 REKENINGENBOEK OVER 2012 
REKENHOF, OKTOBER 2013VLAAMS PARLEMENT
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   5
Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid  41
3.1 Geconsolid eerde beleidsdomeingegevens in 2012  42
3.2 Begrotings uitvoering door het beleidsdomein  42
3.3 Con trolebevindingen  43
3.4  Con clusie over de begrotingsuitvoering  44
Bestuurszaken  45
4.1 Geconsolid eerde beleidsdomeingegevens in 2012  46
4.2 Begrotings uitvoering in 2012  46
4.3 Con trolebevindingen  48
4.4 Con clusie  49
4.5 Aanbe veling  49
4.6 On derhouds- en investeringswerken aan gebouwen door het  Agentschap  
voor Facilitair Management  49
4.6.1  Inleiding  49
4.6.2  Organisatieproblemen  5 0
4.6.3  Opmerk ingen bij de processen  5 0
4.6.4  R eactie van de administratie  52
4.6.5  Conclusi es  52
4.6.6  Aanbe velingen  52
Financiën en Begroting  53
5.1 Geconsolid eerde beleidsdomeingegevens in 2012  54
5.2 Begrotings uitvoering door het beleidsdomein  55
5.3 Con trolebevindingen  57
5.4  Con clusie over de begrotingsuitvoering  58
5.5 Kas-, schuld- en waarborgb eheer  59
5.6 Interventie s van de Vlaamse overheid met betrekking tot de financiële crisis  6 5
5.6.1  Inleiding  6 5
5.6.2  T oegekende steun aan de financiële instellingen  6 5
5.6.3  V erleende waarborgen  6 7
5.6.4  Kasstromen als ge volg van de steunmaatregelen  68
5.6.5  Invloed op het ESR vorderingensaldo  69
5.7  Inning van verk eersbelastingen: migratie naar VLABEL en integratie in het  
Vlaams Fiscaal Platform  69
5.7.1  Inleiding  69
5.7.2  Inschalin g van ex-federaal personeel  70
5.7.3  P ersoneelsplan van VLABEL  70
5.7.4  Evolutie van het VFP en integratie van de verkeersbelastingen  7 4
5.7.5  Ink ohiering, inning en invordering van de verkeersbelastingen 
   door VLABEL  80
5.7.6  Conclusi es  8 7
5.7.7  Aanbe velingen  88
5.7.8  Antwoo rd van de minister  89 6
Hoofdstuk 6  
Internationaal Vlaanderen  91
6.1 Geconsolid eerde beleidsdomeingegevens 2012  92
6.2 Begrotings uitvoering in 2012  93
6.3 Con trolebevindingen  94
6.4  R ollende fondsen van de vertegenwoordigers van de Vlaamse Regering  94
6.4.1  Inleiding  94
6.4.2  K waliteit van de regelgeving  95
6.4.3  T oepassing van de regelgeving  95
6.4.4  Conclusi e  96
6.4.5  Aanbe veling  96
6.5 On kostenvergoedingen bij Toerisme Vlaanderen  96
6.5.1  Afbak ening van het onderzoek  96
6.5.2  Kredietk aarten  97
6.5.3  Onk ostennota’s  98
6.5.4  R estaurantkosten  98
6.5.5  Buitenla ndse dienstreizen  99
6.5.6  Binnenlandse dienstreizen  99
6.5.7  T elefoon- en internetvergoedingen  100
6.5.8  Conclusi es  100
6.5.9  Algemen e aanbevelingen  100
6.5.10  Antwoo rd van de minister  101
Hoofdstuk 7
Economie, Wetenschap en Innovatie  10 3
7.1 Geconsolid eerde beleidsdomeingegevens 2012  104
7.2 Begrotings uitvoering door het beleidsdomein  105
7.3 Con troles en controlebevindingen  107
7.4 Con clusie over de begrotingsuitvoering  108
7.5 Sub sidiëring competentiepolen voor innovatie  108
7.5.1  Inleiding  108
7.5.2  Financie el belang  109
7.5.3  Beleids-  en subsidiekader voor de lichte structuren  109
7.5.4  Subsidie toekenning  110
7.5.5  Controle  op subsidieverantwoording  111
7.5.6  Conclusi es  11 3
7.5.7  Aanbe velingen  11 3
7.5.8  Antwoo rd van de minister  114
Hoofdstuk 8  
Onderwijs en Vorming  115
8.1 Geconsolid eerde beleidsdomeingegevens 2012  116
8.2 Begrotings uitvoering door het beleidsdomein  11 7
8.3 Con troles en controlebevindingen  12 0
8.4  Con clusie over de begrotingsuitvoering  121
8.5 Con trole van het consolidatieproces in het GO!  121
8.5.1  Inleiding  121
8.5.2  Consolid atieproces  12 2
8.5.3  Interne controle op de c onsolidatie  12 3
8.5.4  Controle  door het Rekenhof  12 3
8.5.5  Besluit  12 5
8.5.6  Aanbe velingen  12 5 REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   7
8.6 Begrotings fonds voor inschrijvingsgelden Deeltijds Kunstonderwijs  12 5
8.6.1  Inleiding  12 5
8.6.2  Ontvang stenproces  126
8.6.3  V erificatieproces  12 7
8.6.4  Rapport ering  128
8.6.5  Conclusi es  129
8.6.6  Aanbe velingen  129
Hoofdstuk 9
Welzijn Volksgezondheid en Gezin  1 31
9.1 Geconsolid eerde beleidsdomeingegevens 2012  1 32
9.2 Begrotings uitvoering door het beleidsdomein  1 33
9.3 Con troles en controlebevindingen  1 36
9.4  Con clusie over de begrotingsuitvoering  140
9.5 Adm inistratieve afhandeling van de persoonlijke assistentiebudgetten  140
9.5.1  Inleiding  140
9.5.2  W erkkapitaal  140
9.5.3  Opvolging van de opme rkingen 2008  141
9.5.4  Aanbe velingen  142
Hoofdstuk 10
Cultuur, Jeugd, Sport en Media  145
10.1  Geconsolid eerde beleidsdomeingegevens in 2012  146
10.2  Begrotings uitvoering door het beleidsdomein  147
10.3  Con trolebevindingen  15 0
10.4  Con clusies over de begrotingsuitvoering  151
10.5  Beheer van  tenten door de DAB Uitleendienst Kampeermateriaal voor de Jeugd  151
10.5.1  Inleiding  151
10.5.2  Aank oopbeleid  152
10.5.3  Behande ling van de aanvraagdossiers  152
10.5.4  Conclusi es  153
10.5.5  Aanbe velingen  153
10.5.6  Antwoo rd van de minister  153
Hoofdstuk 11
Werk en Sociale Economie  155
11.1  Geconsolid eerde beleidsdomeingegevens 2012  156
11.2  Begrotings uitvoering door het beleidsdomein  157
11.3  Con troles en controlebevindingen  160
11.4  Con clusie over de begrotingsuitvoering  161
Hoofdstuk 12
Landbouw en Visserij  163
12.1  Geconsolid eerde beleidsdomeingegevens 2012  164
12.2  Begrotings uitvoering door het beleidsdomein  16 5
12.3  Con troles en controlebevindingen  166
12.4  Con clusie over de begrotingsuitvoering  16 7 8
Hoofdstuk 13
Leefmilieu, Natuur en Energie  169
13.1  Geconsolid eerde beleidsdomeingegevens in 2012  1 70
13.2  Begrotings uitvoering in 2012  1 71
13.3  Con trolebevindingen  1 74
13.4  Con clusie over de begrotingsuitvoering  1 76
Hoofdstuk 14
Mobiliteit en Openbare Werken  1 77
14.1  Geconsolid eerde beleidsdomeingegevens 2012  1 78
14.2  Begrotings uitvoering door het beleidsdomein  1 79
14.3  Con troles en controlebevindingen  183
14.4  Con clusie over de begrotingsuitvoering  185
14.5  On derhoud en verbruik van elektrische installaties voor het Vlaamse wegennet  186
14.5.1  Inleiding  186
14.5.2  Onderhoud van elektrom echanische installaties  186
14.5.3  Elektriciteitsverbruik  188
14.5.4  Conclusi es  190
14.5.5  Aanbe velingen  190
Hoofdstuk 15
Ruimtelijke Ordening, Wonen en Onroerend Erfgoed  191
15.1  Geconsolid eerde beleidsdomeingegevens 2012  192
15.2  Begrotings uitvoering door het beleidsdomein  193
15.3  Con troles en controlebevindingen  196
15.4  Con clusie over de begrotingsuitvoering  197
15.5  Grondvoorraad van de VMSW  197
15.5.1  Inleiding  197
15.5.2  Grondenoverdracht openbaar domein, restgronden en onontwikkelbare  
gronden  198
15.5.3  Gronden verworven via sociale last  198
15.5.4  Gronden verworven via het rollend grondfonds  199
15.5.5  Besluit  2 00
15.6  Beleidsruim te voor monumentenzorg  2 00
15.6.1  Inleiding  2 00
15.6.2  Gewone restauratieprem iedossiers  2 01
15.6.3  Meerjari ge subsidieovereenkomsten  2 02
15.6.4  Besluit  2 03
15.6.5  Aanbe velingen  2 03
Bijlage 1  
Voorlegging van de rekeningen van DAB’s en rechtspersonen  2 05
Bijlage 2  
Stand van uitvoering van de vroegere aanbevelingen  211 Deel 1
Begrotingsuitvoering op 
het niveau van de Vlaamse 
Gemeenschap 10
 Inleiding 12
HoofdstukIn hoofdstuk 1 geeft het Rekenhof de belangrijkste tabellen weer van de algemene rekeningen 
2012 van de Vlaamse Gemeenschap. Een meer uitgebreid verslag van het onderzoek van de 
algemene rekeningen 2012 is al op 4 juli 2013 aan het Vlaams Parlement voorgelegd1.
In een tweede hoofdstuk geeft het de resultaten weer van het beleidsdomeinoverkoepelende 
onderzoek naar de belangrijkste wijzigingen in de aanrekeningsregels en hun effectieve toe -
passing in 2012. 
1 Stuk 36-A (2012-2013) – Nr.1 van 4 juli 2013. HoofdstukAlgemene rekeningen 2012
1 14
1.1	 Algemene 	rekening
Het IVA Centrale Accounting heeft de algemene rekening 2012 tijdig, op 29 maart 2013, voor -
gelegd aan het Rekenhof. Dit is de eerste algemene rekening die is opgesteld volgens het nieu -
we Vlaamse rekendecreet van 8 juli 2011. Zij heeft betrekking op de Vlaamse ministeries en de 
diensten met afzonderlijk beheer, die een zekere autonomie op budgettair vlak hebben, maar 
geen rechtspersoonlijkheid. De vernieuwde algemene rekening biedt naast de traditionele 
uitvoeringscijfers van de begroting, voor het eerst ook bedrijfseconomische informatie in een 
balans en resultatenrekening en personeelsinformatie in een sociale balans.
1.2	 Opmerkingen 	bij	de	uitvoeringsrekening	 van	de	begroting
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de uitvoering van de begroting 2012, zoals die 
blijkt uit de algemene rekening. 
  2011 2012 2012 % 
  Uitvoering Begroting Uitvoering  
Begrotingsuitvoering excl. DAB’s
Totaal ontvangsten 24.648 27.170 25.376 93,4%
Kredieten begrotingsjaar 24.685 27.255 25.708 94,3%
  Niet-gesplitste kredieten 20.829 0 0
  Gesplitste ordonnanceringskredieten 3.629 26.972 25.568 94,8%
  Variabele kredieten 227 283 140 49,5%
Kredieten overgedragen van vorige jaar 400 1.132 1.144 101,0%
Totaal uitgaven 25.085 28.387 26.852 94,6%
Resultaat -437 -1.218 -1.477
Opbrengst leningen 200 1.680 865 51,5%
Aflossing leningen 11.454 1.453 99,9%
Resultaat incl. schuldaflossing -238 -992 -2.064
Begrotingsuitvoering DAB’s
Ontvangsten 1.356 2.111 1.549 73,4%
Uitgaven 1.388 2.111 1.566 74,2%
Resultaat -31 0 -17
Begrotingsresultaat -270 -998 -2.081
De Vlaamse Gemeenschap heeft in 2012 een negatief begrotingsresultaat geboekt van 2.081 
miljoen euro. Dit begrotingsresultaat is niet vergelijkbaar met de uitvoeringscijfers van de 
vorige jaren, aangezien de invoering van het rekendecreet het aanrekeningsmoment van de 
ontvangsten en uitgaven heeft gewijzigd. Die verschuiving in aanrekeningsmoment heeft een 
eenmalig effect op het begrotingsresultaat 2012, doordat een aantal uitgaven 2011 die op basis 
van de vroegere aanrekeningsregels nog niet budgettair waren aangerekend, bijkomend ten 
laste kwamen van 2012. De begroting raamde de impact van deze overflow  op de Vlaamse mi -
nisteries alleen al op 1.669 miljoen euro. Hoofdstuk 2 van dit deel bevat de resultaten van het 
onderzoek naar deze overflow, die volgens de algemene rekening 1.794 miljoen euro bedroeg. 
Bij de uitvoeringsrekening van de begroting heeft het Rekenhof opgemerkt dat het werkelijke 
resultaat van de in 2012 geleverde prestaties niet exact overeenstemt met wat op de begroting 
2012 is aangerekend, aangezien een aantal aanrekeningen nog in functie van de betalingen 
geschiedden. In zijn verslag over de algemene rekeningen 2012 van de Vlaamse Gemeenschap 
heeft het Rekenhof daarvan enkele voorbeelden gegeven2. 
2 Stuk 36-A (2012-2013) – Nr.1 van 4 juli 2013. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   15
  (in miljoen euro)
Voorbeeld  Effect op  
vorderingensaldo
Facturen aangerekend in 2011 met betrekking tot 2012 - 90
Afrekening federale belastingen voor 2011 in 2012 - 97
Afrekening federale belastingen voor 2012 in 2013 -30
Voorschot aan exploitanten waterdistributie voor 2013 +67
Overflowdotatie aan VAPH pas in 2013 verstrekt -76
1.3	 Bedrijfseconomische 	rekeningen
Het rekendecreet heeft de algemene rekeningen uitgebreid van een louter budgettaire rap -
portering tot een geïntegreerde bedrijfseconomische en budgettaire analyse van de financiële 
toestand en resultaten van de Vlaamse ministeries en diensten met afzonderlijk beheer. Vanaf 
boekjaar 2012 zijn de bedrijfseconomische balans en resultatenrekening van de Vlaamse mi -
nisteries geïntegreerd in de controle door het Rekenhof. De onderstaande tabel geeft de ba -
lans van de Vlaamse Gemeenschap weer.
(In miljoen euro)
BALANS  2012 2012
Immateriële vaste activa 4,5 Kapitaal 26.097,0
Materiële vaste activa 28.079,7 Reserves 13,6
Financiële vaste activa 3.148,4 Overgedragen verlies -751,5
VASTE ACTIVA 31.232,6 EIGEN VERMOGEN 25.359,1
Vorderingen > één jaar 3.544,6 Schulden > één jaar 4.023,3
Vorderingen op max. één jaar 1.533,8 Schulden op max. één jaar 5.918,7
Geldbeleggingen 1,5 · die binnen jaar  vervallen 1.056,4
Liquide middelen 0,0 · Financiële schulden 1.414,2
Overlopende rekeningen 17,4 · Handelsschulden 2.297,7
· Schulden m.b.t. belastingen, 
bezold. en soc. lasten1.149,5
· Overige schulden 0,9
Overlopende rekeningen 1.028,9
VLOTTENDE ACTIVA 5.097,3 VREEMD VERMOGEN 10.970,8
TOTAAL 36.329,9 TOTAAL 36.329,9
De onderstaande tabel geeft de resultatenrekening van de Vlaamse Gemeenschap weer.
  2012 2011
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 25.061,4 24.668,4
Andere operationele opbrengsten 228,5 196,5
Operationele opbrengsten 25.289,9 24.864,9
Diensten en diverse goederen 1.187,6 1.349,4
Bezoldigingen, sociale lasten en pensioenen 901,5 802,6
Afschrijvingen 74,5 51,0
Inkomensoverdrachten 23.720,6 22.457,9
Andere operationele kosten 501,0 0,9
Operationele kosten 26.385,2 24.661,8
Operationeel resultaat -1.095,3 203,2
Financiële opbrengsten 378,8 387,8
Financiële kosten 197,9 187,7
Resultaat uit de gewone activiteiten -914,4 403,2
Uitzonderlijke opbrengsten 624,7 139,6
Uitzonderlijke kosten 148,2 50,6
Resultaat van het jaar -437,9 492,2 16
Hoofdstuk1.4	 ESR-geconsolideerde 	rekening
Het IVA Centrale Accounting heeft het Rekenhof ook de ESR-geconsolideerde uitvoeringscij -
fers 2012 van de Vlaamse deelstaatoverheid bezorgd, waarmee de Vlaamse overheid het vor -
deringensaldo 2012 berekent. De ESR-consolidatie houdt ook rekening met de ontvangsten 
en uitgaven van de rechtspersonen en biedt een vollediger overzicht van de Vlaamse overheid. 
Bij de berekening worden de interne stromen tussen de entiteiten en kapitaal- en schuldver -
richtingen geëlimineerd. De onderstaande tabel maakt de overgang van de algemene rekening 
naar de geconsolideerde rapportering.
Algemene  
 rekeningMinisteries DAB’sRechts­
personenConsolida ­
tie
Ontvangsten 27.789,7 26.240,7 1.549,0 9.443,3 37.233,0
Interne verrichtingen (ESR 08) -1.811,0 -1.811,0
Deelnemingen (ESR 8) -1,5 0 -10,0 -11,5
Leningen (ESR 9) -865,0 0 0,0 -865,0
Dotaties binnen consolidatiekring -68,0 -1.252,1 -6.374,6 -7.694,7
Luchthavens Antwerpen en Oostende -19,8 -19,7
Correctie gewestbelasting -11,2 -11,2
Impact overflow -7,2 -9,5 36,4 19,7
ESR-gecorrigeerde ontvangsten 25.287,9 267,6 1.284,1 26.839,6
Uitgaven 29.870,7 28.304,9 1.565,8 9.435,7 36.306,4
Interne verrichtingen (ESR 03) -1.723,9 -1.723,9
Deelnemingen (ESR 8) -73,6 0 -112,8 -186,4
Leningen (ESR 9) -1.452,6 0 -27,2 -1.479,8
Dotaties binnen consolidatiekring -7.417,9 -67,3 -98,8 -7.584,1
Luchthavens Antwerpen en Oostende -18,5 -6,8
Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel -9,6 -9,6
Koninklijk Ballet van Vlaanderen -5,3 -5,3
Correctie Gesco’s -8,3 -8,3
Impact overflow -1.348,5 -121,8 -297,5 -1.767,8
ESR-gecorrigeerde uitgaven 17.989,1 1.358,1 7.175,5 26.522,7
Resultaat algemene rekening -2.081,0
Bijdrage in vorderingensaldo 7.298,8 -1.090,6 -5.891,4 316,8
Vlaams Pensioenfonds -50,2
VRT Pensioenfonds -36,4
Diestsepoort 1,7
Jobkorting -2,7
Zorgfonds (S13.14) 8,0
Geconsolideerd vorderingensaldo 237,1
Het vorderingensaldo bedraagt + 237,1 miljoen euro. Dit is het relevant cijfer in kader van 
Europees groei- en stabiliteitspact.  HoofdstukOverflow en toepassing van de  
aanrekeningsregels in 2012
2 18
2.1		 Inleiding
2.1.1		 Situering
Het decreet van 8 juli 2011 houdende regeling van de begroting, de boekhouding, de toeken -
ning van subsidies en de controle op de aanwending ervan, en de controle door het Rekenhof 
(rekendecreet) bevat een vernieuwd referentiekader voor de boekhouding en de financiële 
verantwoording van de meeste entiteiten van de Vlaamse overheid. Het rekendecreet is op 1 
januari 2012 in werking getreden. 
Het rekendecreet gebiedt de verrichtingen toe te rekenen aan het begrotingsjaar of boekjaar 
waarin ze zich voordoen. De periode waarin de prestaties worden geleverd, is voortaan bepa -
lend voor de aanrekening. Verrichtingen met een budgettaire impact moeten gelijktijdig wor -
den geboekt op zowel de algemene economische rekeningen, als op de begrotingsrekeningen. 
De budgettaire aanrekening geschiedde in de vroegere systemen van de rijkscomptabiliteit en 
van het boekhoudbesluit voor de Vlaamse openbare instellingen3 nog grotendeels op kasbasis. 
De toepassing van de nieuwe aanrekeningsregels vanaf 2012 had een eenmalige versnelling 
van het aanrekeningsmoment tot gevolg. De Vlaamse Regering heeft in de begroting 2012 
ongeveer 1,7 miljard euro extra overflowkredieten ingeschreven voor de verrichtingen die op 
grond van de nieuwe aanrekeningsregels al in vorige begrotingsjaren zouden zijn geboekt, 
maar die onder de oude aanrekeningsregels nog niet konden worden aangerekend. 
2.1.2		 Controledoelstellingen 	en	-aanpak 	
Het Rekenhof heeft getracht de belangrijkste wijzigingen in de aanrekeningsregels en hun 
effect in kaart te brengen. Het wilde ook nagaan of de gewijzigde aanrekeningsregels syste -
matisch werden toegepast en of de gebudgetteerde overflow in grootteorde correct was. Het 
onderzoek kan daarmee bijdragen tot de globale beoordeling van de toepassing van het re -
kendecreet en het gerapporteerde ESR-vorderingensaldo zo nodig nuanceren.
In het kader van de controles op de algemene rekeningen 2012 van de Vlaamse overheid en de 
rekeningencontroles van de rechtspersonen heeft het Rekenhof bijzondere aandacht besteed 
aan de toepassing van de nieuwe aanrekeningsregels en de aanwending van de gebudgetteerde 
overflow. Op grond van een risico-inschatting heeft het een aantal relevante begrotingsonder -
delen geselecteerd uit de middelenbegroting, de algemene uitgavenbegroting en de begrotin -
gen 2012 van DAB’s en rechtspersonen. 
Het Rekenhof kondigde het onderzoek in maart 2013 aan bij de Vlaamse minister van Financi -
en en Begroting en het IVA Centrale Accounting. Het rapporteerde een aantal essentiële vast -
stellingen en specifieke fouten in de jaarrekeningen al aan de betrokken ministers en leidend 
ambtenaren samen met de bevindingen over de controles van de algemene rekeningen 2012 
en de jaarrekeningen 2012 van de afzonderlijke rechtspersonen. Het onderstaande overzicht 
betreft de controlebevindingen voor het geheel van de Vlaamse overheid. De conclusies van 
het onderzoek en de geformuleerde aanbevelingen werden voor commentaar voorgelegd aan 
de Vlaamse minister van Financiën en Begroting, aan het departement Financiën en Begro -
ting en aan het IVA Centrale Accounting. De gezamenlijke reactie van het departement en het 
agentschap Centrale Accounting is in dit rapport verwerkt.
Punt 2.2 gaat in op het nieuwe referentiekader voor de aanrekening van ontvangsten en uitga -
ven op de begrotingen van de Vlaamse overheid. Het overziet de nieuwe regels en de gemaakte 
afspraken. Punt 2.3 handelt over de impact van de eenmalige inhaaloperatie door de versnelde 
aanrekening op de begroting 2012 en de wijze waarop de inhaaloperatie voor de belangrijkste 
3 Besluit van de Vlaamse Regering van 21 mei 1997 betreffende een geïntegreerde economische boekhouding en bud -
gettaire rapportering voor de Vlaamse openbare instellingen. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   19
onderdelen van de begroting is toegepast door de departementen en agentschappen van de 
Vlaamse overheid. Punt 2.4 gaat meer in het algemeen over de wijze waarop de nieuwe aanre -
keningsregels zijn toegepast, vooral die inzake de toewijzing van ontvangsten en uitgaven aan 
het juiste begrotingsjaar bij de afsluiting van 2012. De punten 2.5 en 2.6 bevatten conclusies 
en aanbevelingen.
2.2		 Referentiekader 	
2.2.1	 Reglementair 	kader
De basisprincipes voor de boekhouding van de Vlaamse overheid liggen vast in de algemene 
bepalingenwet4 van 16 mei 2003, die voor de Vlaamse Gemeenschap op 1 januari 2012 in wer -
king is getreden. 
Het rekendecreet regelt onder meer de begroting en de boekhouding van zowel de Vlaamse 
ministeries en diensten met afzonderlijk beheer als de Vlaamse rechtspersonen. Het verwijst 
naar de gebruikelijke regels van het dubbel boekhouden en bepaalt specifiek voor de Vlaamse 
ministeries dat elke verrichting zonder uitstel, getrouw, volledig en naar tijdsorde moet wor -
den geboekt en moet worden gehecht aan het boekjaar waarin ze zich voordoet (art. 26). 
Voor de Vlaamse ministeries en DAB’s enerzijds en de Vlaamse rechtspersonen anderzijds 
heeft de Vlaamse Regering op 14 oktober 2011 nadere uitvoeringsregels vastgesteld. Zij heeft 
de Vlaamse minister van Financiën en Begroting met het oog op een uniforme toepassing 
gelast een handleiding met toelichting bij de boekhoudregels op te stellen (art. 3 en art. 11 
uitvoeringsbesluiten). 
Ter uitvoering van de besluiten van de Vlaamse Regering van 14 oktober 2011 heeft het IVA 
Centrale Accounting een Handleiding over de Boekhoudregels  uitgewerkt. In feite betreft het 
een internettoepassing met nadere informatie5.
2.2.2	 Gewijzigde 	aanrekeningsprincipes
De handleiding verduidelijkt het principe van de gelijktijdige aanrekening van verrichtingen 
in de algemene boekhouding en in de begrotingsboekhouding. 
De Vlaamse ministeries voeren al sinds 2001 een algemene boekhouding, gekoppeld aan een 
begrotingsboekhouding, aan de hand van het financieel systeem Orafin. Daarbij rekenden zij 
de inkomsten en uitgaven nog niet toe aan de periode waarop de geleverde prestaties betrek -
king hadden, maar meestal op het moment van de betaling. De gecoördineerde wetten op de 
rijkscomptabiliteit die tot 2011 van toepassing waren op de Vlaamse ministeries verplichtten 
niet tot het voeren van een algemene boekhouding. 
De rechtspersonen waren al langer vertrouwd met een algemene boekhouding en, bijgevolg, 
de boeking van, onder andere, te ontvangen facturen, vakantiegeldprovisies en overlopende 
rekeningen. Zij dienden deze items volgens het boekhoudbesluit voor de Vlaamse openbare 
instellingen echter niet in de begrotingsboekhouding aan te rekenen.
4 Wet van 16 mei 2003 tot vaststelling van de algemene bepalingen die gelden voor de begrotingen, de controle op de 
subsidies en voor de boekhouding van de gemeenschappen en de gewesten, alsook voor de organisatie van de con -
trole door het Rekenhof (BS 25 juni 2003).
5 De internettoepassing http://accountingmanual.fb.vlaanderen.be is een webiste met een algemene toegang. Dit 
internetadres werd gecommuniceerd op 23 december 2011 door VR 2011 2312 MED.0598 Handleiding boekhoud-  
regels. 20
Het aanrekeningsmoment is volgens het rekendecreet het moment waarop de kosten of op -
brengsten ontstaan6: 
 yEen opgemaakte vordering moet vanaf het boekjaar 2012 als opbrengst worden 
aangerekend.
 yDe aanrekening van de lonen moet plaatsvinden op het moment dat de loonkosten ont -
staan. Voor het boekjaar 2012 dienden zodoende budgettair dertien maanden loon ver -
werkt te worden (met uitzondering van de kinderbijslag). In het verleden werd de maand 
december immers in het volgende boekjaar aangerekend (op het moment van de betaling).
 yTe ontvangen facturen moeten worden geboekt zodat alle kosten met betrekking tot 2012 
wel degelijk in het boekjaar 2012 aangerekend worden.
 yDoor het gebruik van overlopende rekeningen dienen kosten of opbrengsten te worden 
toegewezen aan het boekjaar waarop de prestaties betrekking hebben.
 yDe aanleg van een vakantiegeldprovisie impliceert dat in 2012 tweemaal vakantiegeld 
diende te worden aangerekend.
2.2.3	 Overflowkredieten 	in	de	begroting	2012
De wijziging van de aanrekeningsregels betekent vooral dat de verrichtingen vroeger in het 
vereffeningsproces op de begroting moeten worden aangerekend. Bij de overgang van de oude 
aanrekeningsregels in 2011 naar de nieuwe aanrekeningsregels in 2012 was dan ook een inhaal -
operatie nodig, waarbij een aantal verrichtingen uit 2011 waarin de begroting 2011 niet had 
voorzien, alsnog op de begroting 2012 moesten worden aangerekend. Om die inhaaloperatie 
te kunnen uitvoeren, werden in de begroting 2012 bijkomende kredieten ingeschreven, over -
flowkredieten genaamd. De begroting en de jaarrekeningen vermeldden deze kredieten apart. 
De keuze voor overflowkredieten had specifieke gevolgen: zij begrensde de inhaaloperatie tot 
de gebudgetteerde extra kredieten en de aanrekeningen betekenden extra inkomsten voor een 
aantal rechtspersonen (zie verder de punten 2.3.2 en 2.3.6).
De instructies voor de begrotingsopmaak 2012 gingen in op de gevolgen van de wijzigingen 
in de aanrekeningsregels en de noodzaak over verantwoordingsstukken te beschikken om de 
budgettaire neutraliteit op het ESR-vorderingssaldo te kunnen aantonen. 
Met het oog op de tweede technische begrotingscontrole 2012 werden begin 2012 per inkom -
sten- en uitgavencategorie bijkomende instructies verstrekt voor de vergaring van de noodza -
kelijke verantwoording van de overflow. Die instructies hadden voornamelijk betrekking op 
de courante processen7. Minder voor de hand liggende processen kwamen niet aan bod. 
Dankzij een principieel akkoord met het Instituut voor Nationale Rekeningen (INR) kon de 
Vlaamse overheid de overflowkredieten ESR-neutraal behandelen: zij moest de bijkomende 
aanrekeningen door de inhaaloperatie niet meerekenen bij de bepaling van haar ESR-vorde -
ringensaldo. Dit akkoord kwam er al in 2009 naar aanleiding van de geplande gedeeltelijke 
inwerkingtreding van het comptabiliteitsdecreet van 7 mei 2004, dat inmiddels is vervangen 
door het rekendecreet. Er zijn – mede gelet op de vrij algemene brief van het INR – geen echt 
concrete afspraken met het INR gemaakt. Wat de Vlaamse overheid wel had vooropgesteld, 
was bijvoorbeeld het alleen toepassen van de nieuwe aanrekeningsregels voor lonen, werking 
en investeringen. Voor subsidiëring zou zij in principe geen gebruik maken van overflow.
6 Volgens de algemene bepalingenwet van 16 mei 2003 hangt de vaststelling van een vordering of verplichting (en dus 
het moment van budgettaire aanrekening) af van de volgende voorwaarden: (1) er is een verantwoordingsstuk in het 
bezit, (2) de identiteit van de schuldenaar of schuldeiser is bepaalbaar, (3) er bestaat een verplichting tot betaling, (4) 
het bedrag is op nauwkeurige wijze vastgesteld.
7 Lonen van december 2011, vakantiegeld wegens prestaties 2011, nog niet geordonnanceerde facturen voor prestaties  
2011, te prorateren uitgaven en ontvangsten (bv. intresten en huur), nog niet geboekte ontvangsten voor prestaties of 
inkohieringen 2011. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   21
Op een informeel overleg met het departement Financiën en Begroting gaf het INR aan dat 
het erop rekende dat de bestaande controlemechanismen zouden nagaan of de nieuwe regels 
correct zijn toegepast. 
2.2.4	 Verduidelijking	boekhoudregels 	volgens	het	rekendecreet 	
Het IVA Centrale Accounting werkt haar handleiding regelmatig bij. Het communiceert deze 
aanpassingen echter niet altijd expliciet en de handleiding toont niet altijd welke inhoud het 
op welk ogenblik heeft aangepast. Bovendien dienen sommige aanrekeningsregels nog ver -
der aangevuld en verduidelijkt te worden. Zo gebiedt de handleiding subsidiëringen aan te 
rekenen in functie van de toekenningsvoorwaarden, maar ontbreken nog de aangekondigde 
bijkomende richtlijnen om dat onderscheid transparant te maken8.
Eind 2012 werd de werkgroep ESR95-rapportering opgericht, met vertegenwoordigers van het 
Rekenhof, het INR, het Instituut van de Bedrijfsrevisoren (IBR), het departement Financiën 
en Begroting en het agentschap Centrale Accounting. De werkgroep wil komen tot eenduidige 
ESR-rapporteringsregels voor alle entiteiten die vallen onder het rekendecreet. Tot op heden 
werden drie adviezen in de handleiding gepubliceerd9. Zij dateren van 4 maart 2013. Op dat 
ogenblik waren sommige departementen of agentschappen niet meer in staat er bij de op -
maak van de rekeningen over 2012 rekening mee te houden.
2.3		 Overflow
2.3.1	 Globale 	impact	op	de	begroting	2012
Om de wijzigingen in de aanrekeningsregels bij de inwerkingtreding van het rekendecreet op 
te vangen en te kunnen afzonderen van het ESR-vorderingensaldo van het jaar 2012, werd in 
de begroting 2012 ruim 1,7 miljard euro extra kredieten voor de overflow ingeschreven: 426 
miljoen euro voor de ontvangsten en 2,1 miljard euro voor de uitgaven. Uit de consolideerde 
rekeningen 2012 van de Vlaamse overheid werd uiteindelijk 1.786 miljoen euro uit het ESR-
vorderingensaldo geëlimineerd. 
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de gebudgetteerde en gerealiseerde overflow 
voor de gehele Vlaamse overheid, opgedeeld volgens de belangrijkste soorten verrichtingen 
en vergeleken met de totale gerealiseerde begrotingsontvangsten en –uitgaven en het ESR-
vorderingensaldo volgens de algemene rekeningen 2012. 
8 Enkele afspraken inzake subsidies en toelagen aan agentschappen zijn kort opgenomen in de instructies voor de be -
grotingsopmaak 2012.
9 SSA-advies 2013/01 (aanrekeningmoment aan- of verkoop onroerend goed), SSA-advies 2013/02 (semestriële rap -
portering)  en SSA-advies 2013/03 (afgrenzing van het boekjaar - cut-off). 22(in duizenden euro)
Overflowontvangsteneigen ont -
vangsteninterne 
stromenkapitaalverrichtingen schuldverrich tingen totaalESR-geconsolideerde 
ontvangsten
Ministeries geraamd 7 234 0 0 0 7 234 7 234
gerealiseerd 7 234 0 0 0 7 234 7 234
DAB’s* geraamd 48 126 71 180 0 0 119 306 48 126
gerealiseerd 9 483 71 180 0 0 80 663 9 483
Rechtspersonen geraamd -40 804 340 856 0 0 300 052 -40 804
gerealiseerd -36 404 339 750 0 0 303 346 -36 404
Totaal overflow geraamd 14 556 412 036 0 0 426 592 14 556
gerealiseerd -19 686 410 930 0 0 391 244 -19 686
Totaal gerealiseerd inclusief overflow 26 819 877 7 694 650 11 541 865 000 35 391 068 ***26 819 877
 exclusief overflow 26 839 564 7 283 720 11 541 865 000 34 999 825 26 839 564
Overflowuitgaven Lonenwerking en 
toelageninterne    
stromenkapitaal-verrichtingenschuld-verrich-
tingentotaalESR-geconsolideerde 
uitgaven
Ministeries geraamd 90 483 **1 174 826 410 930 0 0 1 676 239 1 265 309
gerealiseerd 85 332**1 263 177 410 930 0 0 1 759 439 1 348 509
DAB’s* geraamd 12 234 110 334 887 0 0 123 455 122 568
gerealiseerd 11 993 109 810 0 0 0 121 803 121 803
Rechtspersonen geraamd 197 666 102 794 2 0 -47 300 415 300 460
gerealiseerd 200 130 97 360 0 0 -47 297 443 297 490
Totaal overflow geraamd 300 383 1 387 954 411 819 0 -47 2 100 109 1 688 337
gerealiseerd 297 455 1 470 347 410 930 0 -47 2 178 684 1 767 801
Totaal gerealiseerd inclusief overflow 2 542 009 25 748 498 7 584 052 186 439 1 479 785 37 540 783 28 290 507
 exclusief overflow 2 244 554 24 278 152 7 173 122 186 439 1 479 832 35 362 099 26 522 706
* exclusief de luchthavens van Antwerpen en Oostende voorlopig vorderingensaldo: 316 858
** inclusief weddesubsidies onderwijs manuele correcties: -79 724
*** manueel gecorrigeerd in de ESR-rapportering definitief vorderingensaldo: 237 134 REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   23
2.3.2		 Afbakening	 van	de	overflow 	
Niet alle entiteiten namen de rubrieken die de begrotingsinstructies aanhaalden10, volledig 
op in hun overflowberekening. De entiteiten vergaten ook soms gewoon enkele transacties. 
De gebudgetteerde overflow was dan ook onvolledig. Sommige entiteiten rapporteerden de 
initieel vergeten verrichtingen bij de uitvoering toch nog als overflow.
Het begrip overflow bleek in de praktijk ook onvoldoende duidelijk gedefinieerd te zijn en 
was vatbaar voor interpretatie. Zo ontstond verwarring over transacties die budgettair al in 
de uitvoeringsrekening 2011 waren aangerekend, maar die volgens de nieuwe regels van het 
rekendecreet in feite aan het volgende werkingsjaar moesten worden toegewezen (bv. over te 
dragen kosten en opbrengsten). Een aantal agentschappen rapporteerden verrichtingen die al 
in de uitvoeringsrekening 2011 waren opgenomen, maar nog betrekking hadden op 2012, niet 
als overflow. Een paar rechtspersonen rapporteerden transacties uit de verkeerde periode als 
overflow. Zo namen agentschappen verrichtingen uit de afsluitperiode 2012-2013 op, terwijl de 
overflow betrekking had op de afsluitperiode 2011-2012. 
Ook andere rubrieken gaven aanleiding tot verschillende interpretaties. Bepaalde agentschap -
pen zagen bv. in vooruitbetalingen een overflowelement. Andere rapporteerden ontvangen 
voorschotten niet als overflow. Een agentschap nam algemene provisies en voorraadwijzigin -
gen in de geraamde overflow op, hoewel de handleiding duidelijk stelde dat deze rubrieken 
niet tot budgettaire registratie mochten leiden. 
In het boekhoudsysteem van de ministeries werd de overflow niet afzonderlijk geregistreerd. 
In het boekhoudsysteem Orafin is wel een rapportering op basis van factuurdatum moge -
lijk. De Vlaamse overheid had evenmin een nauwkeurige extracomptabele registratie opge -
zet of voorzien in een geïnformatiseerde rapporteringstool. Een manuele oplijsting op grond 
van extracomptabele gegevens was dan ook de enige mogelijkheid. Er was ook onvoldoende 
duidelijkheid over de gewenste verantwoordingsstukken. Dat had mogelijk een weerslag op 
de betrouwbaarheid en de volledigheid van de gerapporteerde cijfers. De algemene rekening 
heeft daarom voor de ministeries alleen de geraamde overflow weergegeven als onderdeel van 
de totale werkelijke ontvangsten en uitgaven11. 
Sommige entiteiten probeerden de begrotingsinstructies zo goed mogelijk te volgen, andere 
volgden niet alleen de instructies, maar dachten ook na of er nog andere overflowelementen 
waren. Bepaalde agentschappen gingen daarin ver en namen soms zeer specifieke verrichtin -
gen als overflow op, waarbij vragen kunnen worden gesteld. 
Door de veelheid van specifieke wijzigingen in aanrekeningsregels, de onduidelijkheden die 
daarover nog bestaan, de uiteenlopende toepassingen en de beperkingen van zijn onderzoek, 
was het voor het Rekenhof niet mogelijk een betrouwbare inschatting te maken van de glo -
bale impact van de onnauwkeurigheden en onvolledigheden in de gebudgetteerde en in de 
gerapporteerde overflow. De onderstaande paragrafen gaan in op de belangrijkste soorten 
ontvangsten en uitgaven die overflowgevoelig waren. 
2.3.3		 Personeelskosten
Door de versnelling in aanrekening moesten behalve de lonen van januari tot en met de -
cember 2012 op de begroting 2012 ook worden aangerekend: de betaalde, maar niet in 2011 
aangerekende loonkosten van december 2011 en het in 2012 betaalde vakantiegeld voor 2011. 
Daarvoor was in 300,3 miljoen euro overflowkredieten voorzien. De raming en de aanreke -
ning ervan zijn volgens het Rekenhof voldoende nauwkeurig geschied. Ook de raming (1.062 
10 Handelsvorderingen, te ontvangen facturen, overlopende rekeningen, wedde december, provisie vakantiegeld.
11 Voor enkele specifieke uitgaven, zoals de intrest op de schuld, de ambtenarenwedden en de Minafondsontvangsten, 
heeft het IVA Centrale Accounting de geraamde overflow vervangen door reële uitvoeringscijfers. 24
miljoen euro) en de aanrekening van de overflow van de gesubsidieerde loonkosten12 voor het 
onderwijs (loon december 2011 en vakantiegeld voor 2011) geschiedden volgens het Rekenhof 
voldoende nauwkeurig.
2.3.4	 Aankopen
De gebudgetteerde overflow bij de ministeries voor werkingkosten en toelagen betrof, be -
halve de gesubsidieerde loonkosten voor het onderwijs, vooral aankopen (werkingskosten en 
investeringen). Hij werd geraamd op 325 miljoen euro voor de ministeries en rechtspersonen 
samen. 
Het Rekenhof stelde op grond van steekproefcontroles op de aankopen en werkingskosten 
van de ministeries een duidelijke versnelling van het aanrekeningsmoment vast, maar de 
overflow werd niet volledig en correct gebudgetteerd en aangerekend. De werkelijke overflow 
lag duidelijk hoger dan de gebudgetteerde en geregistreerde. Voor de ministeries werd voor 
werkingskosten (ESR 12 en 14) en investeringen (ESR 7) ongeveer 111 miljoen euro overflow 
gebudgetteerd, terwijl er in 2012 229,3 miljoen euro facturen op werden aangerekend met een 
factuurdatum uit 2011. 
Zo wezen enkele steekproefcontroles bij het ministerie voor Bestuurszaken uit dat 6 van 23 
verrichtingen voor 0,9 miljoen euro (8.5% van het totale bedrag van de verrichtingen) en 3 
van 37 verrichtingen voor 7 miljoen euro (8%) niet waren opgenomen. Het ministerie voor 
Mobiliteit en Openbare Werken raamde de overflowkredieten voor de programma’s MG Ha-
ven- en waterbeleid en maritieme toegang  en MH Wegen en verkeer  op grond van de gekende 
dossiers op slechts 65,6 miljoen euro, terwijl uit de steekproef bleek dat op deze programma’s 
minimaal 92,2 miljoen euro transacties werden aangerekend die verwezen naar facturen of 
prestaties uit 2011 of vroeger. De DAB Minafonds heeft aan 11,1 miljoen euro vereffeningen 
de omschrijving overflow toegevoegd,  1,9 miljoen euro meer dan gerapporteerd in de uit -
voeringsrekening. De DAB deelde mee dat die vermelding onvolledig en onbetrouwbaar was. 
Nochtans wees een steekproef uit dat nagenoeg alle dossiers wel degelijk overflowuitgaven 
betroffen. Verder onderzoek wees ook uit dat 1,6 miljoen euro uitgaven voor grondaankopen 
tot de overflow behoorden, maar niet zo waren gerapporteerd.
Diverse oorzaken lagen aan de basis van de onderschatting van de overflow:
 yDe begrotingsinstructies13 waren onvoldoende duidelijk over de wijze van verantwoording, 
waardoor mogelijk een aantal uitgaven niet werden gebudgetteerd als overflow.
 yEen uniforme registratie in het boekhoudsysteem ontbrak, waardoor alleen een manuele 
oplijsting mogelijk was14.
 yBij de diverse boekhouddiensten ontbrak een volledig overzicht van de geleverde presta -
ties en ontvangen facturen die zich nog bij de inhoudelijke dossierbeheerders bevonden.
12 In de tabel opgenomen onder werking en toelagen.
13 De instructies voor de tweede begrotingsaanpassing 2012 hebben kort de mogelijkheid tot het boeken van te ontvang-
sten facturen vermeld. Dat leidde echter niet tot een volledige boeking van alle verplichtingen.
14 In het boekhoudsysteem Orafin is wel een rapportering op basis van factuurdatum mogelijk. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   25
Bij de rechtspersonen stelde het Rekenhof in zijn controles van aankopen en werkingskosten 
geen problemen van materieel belang vast.
2.3.5	 Subsidies
De handleiding is niet duidelijk over het aanrekeningsmoment van subsidies15. Zij stelt dat de 
aard van de subsidie het aanrekeningsmoment bepaalt en onderscheidt onvoorwaardelijke 
subsidies, onvoorwaardelijke subsidies met een weerkerend effect en voorwaardelijke sub -
sidies. Zij geeft echter geen nadere richtlijnen die dat onderscheid verduidelijken. Uit het 
onderzoek bleek dat de entiteiten alle mogelijke aanrekeningsmomenten hanteerden en het 
algemene aanrekeningsprincipe van het rekendecreet (toerekening van subsidies aan de peri -
ode waarop zij betrekking hebben) zeker nog niet systematisch toepasten:
 yKind en Gezin, het Vlaams Zorgfonds en het BLOSO rekenen de saldi van subsidies niet 
budgettair aan in het boekjaar, het VAPH doet dat wel.
 yHet AGODI16 en het AHOVOS boeken nog op kasbasis17.
 yHet AGION rekent de subsidies aan op het moment dat de leidend ambtenaar de ingele -
verde factuur goedkeurt. 
 yDe VDAB rekent sommige loonpremies aan op het moment van de betaling, terwijl hij 
andere subsidieuitgaven aanrekent in het boekjaar waarin de prestatie werd geleverd.
 yDe OVAM boekt subsidies op grond van de ingediende schuldvorderingen.
Het lijkt erop dat de agentschappen de budgettaire aanrekening van de subsidies over het 
algemeen slechts zelden18 hebben gewijzigd naar aanleiding van de nieuwe regels. Het aanre -
keningsmoment van subsidies was overigens meermaals het voorwerp van opmerkingen door 
de bedrijfsrevisoren19. 
Voor subsidies werd in principe geen overflow gebudgetteerd20, behalve voor de weddesub -
sidies in het onderwijs. Bij rechtspersonen en ministeries die veel subsidies verstrekken was 
de gebudgetteerde en aangerekende overflow vaak niet in verhouding tot de omvang van hun 
activiteiten. Als de aanrekeningsregels verduidelijkt worden, zullen sommige entiteiten hun 
werkwijze moeten bijsturen. Dat zal een effect hebben op de aanrekening. Door de bestaande 
onduidelijkheid kan de impact van een gewijzigde aanrekening niet worden ingeschat. 
2.3.6	 Overflowdotaties 	aan	rechtspersonen
De meeste agentschappen die een overflow rapporteerden, kregen een specifieke bijkomende 
dotatie om de budgettaire effecten ervan op te vangen. Die werd toegevoegd aan de gewone 
(werkings)dotatie. De bijstelling van de dotaties aan de agentschappen is ESR -matig een in -
terne verrichting, die wordt geëlimineerd bij de berekening van het vorderingensaldo. De uit -
15 Ook vervat in de uitgavenrubriek werking en toelagen.
16 Deze werkingstoelagen hebben betrekking op een schooljaar en worden in twee keer uitbetaald: een eerste schijf in 
januari en het saldo in juni. Volgens een strikt bedrijfseconomische redenering moeten de werkingstoelagen worden 
gespreid over het schooljaar. Een andere aanrekeningsmethode is volgens AGODI praktisch niet haalbaar.
17 Merk op dat volgens de accounting manual  moet worden aangerekend op de datum van de betekening van het toe-
kenningsbesluit of op de datum van het verantwoordingsdossier. In de mogelijkheid van een aanrekening op het mo -
ment van de betaling is dus niet voorzien.
18 Een belangrijke uitzondering daarop is het VAPH. Dat heeft de nog verschuldigde saldi van subsidies budgettair 
toegerekend voor een nettobedrag van ruim 70 miljoen euro. Het heeft ze op vraag van Centrale Accounting niet 
geboekt als overflow, maar als de reguliere kosten en opbrengsten. De instelling ontving daarvoor in 2013 een extra 
dotatie.
19 Bij bv. de VDAB, Kind en Gezin, het IWT en het FJW.
20 De begrotingsinstructies 2012 hadden niet voorzien in een inhaalbeweging voor de saldi van werkingssubsidies 2012 
aan agentschappen. 26
gaven van de agentschappen stegen onder meer ingevolge de budgettaire aanrekening van 
nog te ontvangen facturen en nog aan te rekenen personeelskosten in de overflow. De omvang 
van de overflowdotatie was afgestemd op de begrote overflow21. Die bleek enerzijds bij veel 
agentschappen niet correct te zijn (zie punt 2.2) en de overflowdotatie werd bovendien niet 
consequent verminderd voor agentschappen die hun overflow initieel te hoog berekenden. 
Anderzijds kregen een paar agentschappen in 2013 een bijkomende overflowdotatie omdat 
hun gerealiseerde overflow hoger lag dan de geraamde. 
De bijkomende overflowdotaties (410,9 miljoen euro, waarvan ongeveer 340 miljoen euro voor 
de rechtspersonen) impliceerden ook een effectieve financiële middelentransfer van de cen -
trale Vlaamse overheid naar de betrokken rechtspersonen, die daarmee hun boekhoudkundig 
eigen vermogen konden verbeteren. 
Aangezien deze dotatie in de bedrijfseconomische jaarrekening een bijkomende winst teweeg 
kon brengen, instrueerde de minister bij op 11 maart 2013 dat de overflowdotatie niet in het 
bedrijfseconomische resultaat mocht worden opgenomen. De meeste rechtspersonen heb -
ben de dotatie overeenkomstig deze instructies rechtstreeks in het gecumuleerde overgedra -
gen resultaat op hun balans verwerkt. Deze specifieke werkwijze bemoeilijkte initieel wel de 
indiening van de jaarrekeningen bij de nationale bank en heeft in principe fiscale gevolgen 
voor de rechtspersonen die onderhevig zijn aan de vennootschapsbelasting. Een aantal agent -
schappen hadden hun jaarrekening al afgesloten op het ogenblik dat de instructies werden 
verzonden. Zij konden bijgevolg de werkwijze die de minister oplegde, niet volgen.
2.3.7	 Diverse 	eigen	ontvangsten
Hoewel de ministeries ook hun ontvangsten versneld moesten aanrekenen, rekenden zij de 
openstaande vorderingen van eind 2011 in het kader van de overflow niet budgettair aan22. 
Voor de bepaling van het ESR-vorderingensaldo ging de consolidatierapportering in vorige 
jaren immers al uit van de vorderingen in de vorm van vastgestelde rechten. De wijziging in 
aanrekeningsmoment in 2012 moest zodoende voor de bepaling van het ESR-vorderingensal -
do 2012 niet meer bijkomend worden geneutraliseerd. 
De rechtspersonen rekenden in enkele gevallen onzekere inkomsten budgettair niet aan. Als 
zij over een verantwoordingsstuk beschikten, de identiteit van de schuldenaar konden be -
palen, op een betalingsverplichting konden terugvallen en het bedrag nauwkeurig konden 
vaststellen, hadden zij de vordering moeten inboeken. Zij konden eventueel budgettair een 
waardevermindering boeken voor het bedrag dat zij niet inbaar achtten.
De DAB’s gebruikten de gebudgetteerde overflow voor hun ontvangsten maar gedeeltelijk, 
aangezien een aantal vorderingen die zij initieel hadden meegerekend, oninbaar bleken te 
zijn en niet in de uitvoeringsrekening werden opgenomen. De negatief gebudgetteerde en ge -
registreerde overflow voor de rechtspersonen had bijna uitsluitend betrekking op de vooruit -
betaalde vervoersontvangsten van De Lijn, waarvoor een vertraging in aanrekeningsmoment 
nodig was. 
21 Bij het onderzoek van de tweede begrotingsaanpassing 2012 had het Rekenhof opgemerkt dat het op dat ogenblik 
moeilijk kon inschatten in welke mate de correcties van de overflow volledig waren (Stuk 20-B (2011-2012) – Nr. 1).
22 In zijn verslag over de algemene rekeningen 2012 van de Vlaamse Gemeenschap had het Rekenhof al opgemerkt dat 
alle vorderingen van voor 2012 die de Vlaamse overheid op 1 januari 2012 nog niet had geïnd, samen 822,3 miljoen 
euro, niet budgettair werden aangerekend (Stuk 36-A (2012-2013) – Nr. 1). REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   27
2.3.8	 Fiscale 	ontvangsten 	
De ramingen in de middelenbegroting 2012 voor de fiscale ontvangsten en de transfers van de 
federale overheid bevatten geen afzonderlijke raming van de overflow. Ook de uitvoeringsre -
kening rapporteerde geen overflow23. Nochtans wijzigden ook daarvoor de aanrekeningsre -
gels. Voor de belangrijke fiscale ontvangsten vond vroeger voor de bepaling van het ESR-vor -
deringensaldo wel een manuele omrekening van het aanrekeningsmoment plaats, om aan te 
sluiten op de Europese ESR-rapporteringsvoorschriften. De impact van de overgang naar een 
aanrekening op vorderingenbasis is niet met de overflow in de begroting tot uiting gebracht. 
Federale dotaties 
De begrotingsaanrekening van de verrichtingen geschiedde op inningsbasis en overeenkom -
stig de bijzondere financieringswet, die strikte richtlijnen vastlegde voor de vaststelling van 
de bedragen (het geraamd bedrag voor het begrotingsjaar en de afrekening van het vorig 
begrotingsjaar), de datum van de opeisbaarheid en de betalingskalender (een twaalfde per 
maand). Die aanrekeningswijze vergemakkelijkte ook de consolidatie met de federale over -
heid. Het Rekenhof merkte op dat de uitvoeringsrekening van de begroting 2012 voor 2011 een 
afrekening24 van +97 miljoen euro bevatte, terwijl zij de afrekening voor 2012 ten bedrage van 
-30,5 miljoen euro naar de begroting van 2013 doorschoof. Bij een strikte interpretatie van de 
nieuwe aanrekeningsregels kon de ontstane25 vordering in overleg met de federale overheid 
beter worden toegerekend aan het jaar waarop ze betrekking heeft.
Federaal geïnde gewestbelastingen
Sommige belastingen worden federaal geïnd voor rekening van de Vlaamse overheid. De 
doorstortingen vinden plaats in de maand na de inningsmaand. De uitvoering van de begro -
ting 2011 bevatte, zoals voorgeschreven, nog de kasopbrengsten. Daarop paste de Vlaamse 
overheid, met instemming van het INR, een aanrekeningscorrectie toe om over te gaan van 
het begrotingssaldo naar het ESR-vorderingensaldo. De algemene rekening 2012 bevatte geen 
rapportering over overflow, maar wel nog altijd de aanrekeningscorrectie voor de overgang 
naar de ESR-ontvangsten, zoals in de vorige jaren. 
Gewestbelastingen geïnd door de Vlaamse belastingdienst
De aanrekening van de opbrengst van de belastingen die de Vlaamse belastingdienst (Vlabel) 
inde, geschiedt sinds 2012 volledig op vorderingsbasis. In 2011 steunden de uitvoeringscijfers 
nog op de kasontvangsten en werden zij ESR-gecorrigeerd. Nu bepalen de inkohieringen bij 
Vlabel de opbrengsten. Vlabel stelt de uitvoeringsgegevens vast en rapporteert ze maandelijks. 
Daaruit blijkt dat in de begrotingsresultaten grosso modo als vorderingen zijn opgenomen: de 
inkohieringen26 van het jaar, verminderd met tijdens het jaar toegekende onwaarden en vast -
gestelde oninbaarstellingen, en verhoogd met de intresten, boeten en kosten. De vorderingen 
werden nog gecorrigeerd met een op historische gegevens gebaseerd percentage voor wanbe -
talers27. Over de gevolgen daarvan op het begrotingsresultaat (en het ESR-vorderingensaldo) 
heeft de Vlaamse overheid niet gerapporteerd. 
23 De commentaar bij de algemene rekening verwijst naar Vlabel voor de detailcijfers van en de overflowrapportering 
over de eigenlijke gewestbelastingen.
24 De afrekeningen in de bijzondere financieringswet hebben betrekking op de gedeelde belastingen, de samengevoeg -
de belastingen en de dotatie ter compensatie van het kijk- en luistergeld.
25 Strikt genomen ontstaan de vorderingen op het moment van de goedkeuring van de rijksmiddelenbegroting (de 
bedragen worden door de federale wetgever vastgesteld volgens de parameters en dus vereffend) en kunnen ze, 
onafhankelijk van de Vlaamse ontvangst en federale uitgave, worden aangerekend op het jaar waarop ze betrekking 
hebben, ongeacht de datum van betaling en opeisbaarheid.
26 Behalve voor het eurovignet, dat als contant recht wordt geboekt en aangerekend.
27  Vastgesteld op 1,61% voor verkeersbelasting, 2,17% voor de belasting op inverkeerstelling en 1% voor de onroerende 
voorheffing. 28
2.4		 Cut 	off	volgens	de	nieuwe	aanrekeningsregels
Het Rekenhof ging ook na of de nieuwe aanrekeningsregels van het rekendecreet correct wer -
den toegepast. Een belangrijk aandachtspunt daarbij was de aanrekening van de ontvangsten 
en uitgaven aan het begrotingsjaar waarop de geleverde prestaties betrekking hadden. Het is 
de verantwoordelijkheid van de diverse departementen en agentschappen de nieuwe aanreke -
ningsregels zo correct mogelijk toe te passen. Concreet heeft het Rekenhof de afgrenzing van 
het begrotingsjaar op 31 december 2012 gecontroleerd. 
2.4.1	 Aanrekeningssysteem 	voor	werkingskosten 	
De nieuwe aanrekeningsregels wilden onder meer de budgettaire aanrekening nauw doen aan -
sluiten bij de bedrijfseconomische werkelijkheid. Het boekhoudsysteem van de Vlaamse mi -
nisteries beperkt echter de aanrekeningen op het vastleggingskrediet en het vereffeningskre -
diet tot het bedrag waarin de begroting heeft voorzien. Als verbintenissen aangegaan worden 
of prestaties geleverd met betrekking tot het lopende jaar, maar er is onvoldoende budget, dan 
worden die uitgesteld naar het volgende jaar. Dat is in tegenspraak met het rekendecreet28, dat 
stipuleert dat facturen moeten worden geboekt in het jaar waarin de prestatie werd geleverd. 
Sommige departementen en agentschappen hebben zich nog onvoldoende boekhoudkundig 
georganiseerd om alle geleverde of gevorderde prestaties onmiddellijk te registreren29, waar -
door nog altijd een gedeelte van de schulden niet tijdig tot uiting komt in de jaarrekeningen. 
Uit de voorlopige controles op het begrotingsjaar 2013 blijkt dat zij in de eerste maanden van 
2013 talrijke werkingskosten met factuurdatum 2012 aanrekenden op de vereffeningskredieten 
van 2013. Zo heeft het ministerie MOW pas in januari en februari 2013 minstens 44 miljoen 
euro werkingskosten (ESR 12 en 14) en investeringsuitgaven (ESR 7) van 2012 aangerekend op 
de begroting 2013. Die openstaande verplichtingen zijn bijgevolg niet in de boekhouding of de 
algemene rekeningen over 2012 opgenomen. 
Artikel 26 van het rekendecreet staat toe verplichtingen die voortvloeien uit diensten of pres -
taties die geleverd zijn in het vorige boekjaar, in het volgende jaar tot en met 31 januari nog 
op het vorige boekjaar te boeken. De circulaire over de eindejaarsverrichtingen 2012 stelde 16 
januari 2013 als einddatum voor de boeking van prestaties 2012 voorop. Facturen met betrek -
king op 2012 die na deze datum aan de boekhouddiensten werden bezorgd, moesten worden 
verwerkt als te ontvangen facturen . De verschillende ministeries hebben deze procedure ech -
ter niet consequent toegepast (zie punt 2.4.2). 
2.4.2	 Eind	2012	 te	ontvangen 	facturen
Op het einde van het begrotingsjaar moeten ook de ministeries een raming maken van de 
geleverde prestaties waarvoor zij nog geen factuur ontvingen of goedkeurden. Zij moeten de 
verschuldigde sommen voor aanvaarde prestaties bijkomend aanrekenen op de kredieten van 
het begrotingsjaar waarop de prestaties betrekking hebben. Uit het onderstaande overzicht 
blijkt dat de diverse Vlaamse ministeries dit nieuwe aspect van de budgettaire aanrekening 
maar in zeer beperkte mate en op verschillende wijze hebben toegepast. 
Ministerie  
(en bijhorende DAB’s)aangerekend bedrag  
DAR 200
BZ 242
FB 229
28 Het rekendecreet voorziet ook in uitgebreide kredietherverdelingsmogelijkheden.
29 Voor de Vlaamse ministeries zijn er in het najaar 2012 extra opleidingen georganiseerd over de boekhoudkundige 
verwerking van te ontvangen facturen en het gebruik van overlopende rek eningen. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   29
IV 54
EWI 73
OV 176
WVG 148
CJSM 176
WSE 7.489
LV 577
LNE 18.250
MOW 2.505
RWO 217
KAB 875
Totaal 31.211
De beleidsdomeinen LNE en WSE boekten meer dan 80% van de te ontvangen facturen, ter -
wijl zij maar iets meer dan 15 % van het totale budget vertegenwoordigen. Ook uit de steek -
proefcontroles blijkt dat niet alle beleidsdomeinen de procedure voor te ontvangen facturen 
correct hebben gevolgd. Daarvoor werden diverse oorzaken aangehaald:
 yonvoldoende duidelijkheid over de gewijzigde aanrekeningsregels30; 
 ylaattijdige inlevering door de inhoudelijke dossierbehandelaars van de facturen bij de 
boekhouddiensten, waardoor ze niet meer verwerkt konden worden;
 ygebrek aan interne communicatie van de inhoudelijke diensten naar de boekhouding over 
de nog verwachte facturen;
 yonvoldoende beschikbare vastleggingskredieten 2012 en de blokkerende werking van de 
betaalkalenders gekoppeld aan de inkooporders in Orafin (als de betaalkalenders een 
betaling voorzien in 2013, is het niet mogelijk aan te rekenen in 2012).
Het agentschap Centrale Accounting was van mening dat voor dossiers waarin het juiste be -
drag niet was gekend of nauwkeurig geraamd, geen te ontvangen facturen konden worden 
geboekt.
Het besluit van de Vlaamse Regering van 14 oktober 2011 betreffende de begroting en de boek -
houding van de Vlaamse rechtspersonen bepaalt dat rechtspersonen facturen die ze op 31 
december nog niet ontvingen, in het af te sluiten begrotingsjaar mogen boeken als ze dat 
uiterlijk op 31 januari van het volgende jaar kunnen doen. Deze bepaling heeft voor verwar -
ring gezorgd. Er waren immers verscheidene agentschappen die in het verleden alle geleverde 
goederen, diensten of prestaties in het juiste boekjaar opnamen, ook als zij bij de afsluiting 
van de jaarrekening nog geen factuur hadden ontvangen. Voor sommige agentschappen be -
tekende de ontvangstdatum van 31 januari een beperking. Een aantal agentschappen hield 
rekening met die datum (bv. de VMM, de VLM en het AGIOn) en boekte niet meer de facturen 
voor 2012 die het later ontving. De VDAB heeft een opsplitsing gemaakt tussen de bedrijfs -
economische en budgettaire verwerking van facturen met een datum na 31 januari. Andere 
agentschappen (bv. de VRT, het BLOSO, het GO! of Kind en Gezin) hebben gewoon aangere -
kend zoals voorheen, zonder rekening te houden met deze datum. De onduidelijkheid over 
de bepaling werd behandeld in een advies van 4 maart 2013, dat in juni 2013 werd toegevoegd 
aan de handleiding.
30 Om de werking van te ontvangen facturen in de eindejaarsperiode te verduidelijken werden toch opleidingen en een 
bijkomende communicatie georganiseerd. 30
2.4.3	 Prorateringen 	
Gefactureerde prestaties die deels betrekking hebben op een ander begrotingsjaar, moeten 
worden gesplitst en pro rata aangerekend op de twee betrokken begrotingsjaren. 
Uit het boekhoudsysteem blijkt dat alleen het ministerie voor Bestuurszaken, dat verant -
woordelijk is voor gebouwen, 11,3 miljoen euro kosten expliciet heeft overgedragen naar het 
begrotingsjaar 2013 en dat het ministerie voor Financiën en Begroting 102,8 miljoen euro op -
gelopen kosten, voornamelijk intresten, heeft toegerekend aan het begrotingsjaar 2012. In 
de voorgaande jaren was die proratering veel beperkter. Vanaf 2012 betekent die werkwijze 
dus een belangrijke verbetering van de toewijzing van ontvangsten en uitgaven aan het juiste 
begrotingsjaar. Voor de ontvangsten werden geen prorateringen geboekt, terwijl vorderingen 
van huurinkomsten nochtans in aanmerking kwamen om te boeken als overlopende reke -
ning. De andere ministeries hebben geen gebruik gemaakt van overlopende rekeningen. Ze 
hebben vooral gepoogd de facturen van 2012 zoveel mogelijk te boeken in 2012. Circulaire IVA 
CENACC/2012 over de eindejaarsverrichtingen 2012 heeft de proratering in eerste instantie 
gericht op interesten en huurgelden.
Artikel 13 van het uitvoeringsbesluit voor de rechtspersonen stelt dat voor interesten, huur en 
vergoedingen voor in de tijd gespreide prestaties die verschuldigd zijn of gevorderd worden, 
budgettair een proratering moet worden toegepast als ze betrekking hebben op verschillende 
begrotingsjaren en als het te prorateren bedrag groter is dan 7.000 euro. De handleiding stelt 
verder dat een proratering voor lagere bedragen mag, mits de toelichting ze motiveert. De 
rechtspersonen hebben echter zelden hun boekingswijze aangepast. Zij hebben de al toe -
gepaste bedrijfseconomische proratering gewoon budgettair doorgetrokken. Slechts enkele 
agentschappen hielden rekening met de ondergrens van 7.000 euro. De andere boekten pro 
rata zonder minimumbedrag en zonder beperking tot bepaalde kosten- of opbrengstensoor -
ten.De agentschappen die prorateerden onder de 7.000 euro, vermeldden da meestal niet in 
hun toelichting.
2.4.4	 Personeelskosten 	
Zoals aangegeven in punt 2.3 bij de problematiek van de overflow, is gebleken dat de ministe -
ries en de rechtspersonen van de Vlaamse overheid de nieuwe aanrekeningsregels voor perso -
neelskosten in essentie correct hebben toegepast. 
2.4.5	 Subsidies
Zoals vermeld in punt 2.4, hebben de reglementering en handleiding de nieuwe aanreke -
ningsregels voor subsidies nog onvoldoende geconcretiseerd. In zijn diverse controles van 
aanrekeningen bij de ministeries en in jaarrekeningen 2012 van DAB’s en rechtspersonen heeft 
het Rekenhof vastgesteld dat de aanrekeningsprincipes voor de meeste subsidies in de prak -
tijk nauwelijks wijzigden en dat de aanrekening plaatsvond op het moment dat de gevorderde 
subsidiebedragen het volledige interne goedkeuringsproces hadden doorlopen en klaar waren 
voor uitbetaling. De uitbetalingsperiode bepaalde dus nog in vele gevallen het moment van 
aanrekening op de begroting. De agentschappen hielden daarbij niet altijd rekening met de 
periode waarop de subsidies betrekking hadden. De handleiding voor de boekhouding gaf 
nochtans al aan dat niet de uitbetalingsvoorwaarden, maar de toekenningsvoorwaarden door -
slaggevend zijn voor de aanrekening op de begroting31. Door de veelheid van subsidieregelin -
gen en gebruiken bij de diverse departementen en agentschappen en de onduidelijkheid in de 
aanrekeningsregels, kan het Rekenhof de impact van de vertekening van de subsidieuitgaven 
in de rekeningen vooralsnog niet nauwkeurig inschatten. 
31 De Vlaamse overheid bereidt tegen het begrotingsjaar 2014 een omzendbrief voor met betrekking tot het vastleggen 
en vereffenen van werkingssubsidies. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   31
2.5		 Conclusies
Om de eenmalige versnelling in de aanrekening bij de inwerkingtreding van het rekendecreet 
op te vangen en van het ESR-vorderingensaldo van het jaar 2012 te kunnen afzonderen, heeft 
de Vlaamse overheid in de begroting 2012 ongeveer 1,7 miljard euro (netto)extra kredieten 
voor de overflow ingeschreven. Die extra kredieten focusten op lonen en werkingskosten. De 
Vlaamse overheid kon daarmee echter niet alle wijzigingen in de aanrekeningsregels in de 
begroting 2012 neutraliseren. Zo bleef de verwerking van vorderingen en subsidies problema -
tisch. De handleiding over de boekhoudregels bevatte in 2012 nog niet alle nodige verduide -
lijkingen. 
De Vlaamse overheid raamde en rapporteerde de overflow voor de loonkosten (300 miljoen 
euro) en de gesubsidieerde loonkosten van het onderwijs (1.062 miljoen euro) voldoende 
nauwkeurig. Zij onderschatte echter de raming van de overflow voor de werkingskosten van 
de ministeries. Voor subsidies budgetteerde zij nagenoeg geen overflow. De meeste agent -
schappen pasten hun aanrekeningswijze voor subsidies dan ook nog niet aan. Het boekhoud -
systeem van de ministeries heeft de overflow niet afzonderlijk geregistreerd. Er werd evenmin 
een nauwkeurige extracomptabele registratie opgezet. De algemene rekening gaf daarom voor 
de meeste uitgavensoorten alleen de geraamde overflow weer als onderdeel van de totale wer -
kelijke uitgaven. Voor de ontvangsten vanuit de federale overheid heeft de Vlaamse overheid 
de boekingswijze niet aangepast, zodat de vroegere extracomptabele correcties in de ESR-
consolidatierapportering nodig bleven. De agentschappen interpreteerden het begrip over -
flow niet eenduidig. De gerapporteerde overflow vormt bijgevolg geen nauwkeurige basis voor 
de neutralisatie in het ESR-vorderingensaldo op geconsolideerd niveau. Het Rekenhof kan de 
impact van de disparate en onvolledige toepassing van de overflow op de uitvoering van de 
begroting 2012 niet nauwkeurig kwantificeren.
De Vlaamse overheid heeft de rechtspersonen ongeveer 340 miljoen euro bijkomende dotaties 
toegekend om de budgettechnische gevolgen van de gewijzigde aanrekeningsregels te neutra -
liseren. Die dotaties impliceerden echter ook een effectieve financiële middelentransfer van 
de centrale Vlaamse overheid naar de rechtspersonen. 
Afgezien van de gewijzigde aanrekening van de loonkosten en de verwerking van de eenmalige 
overflowdotaties, hebben de meeste ministeries en rechtspersonen hun wijze van budgettaire 
aanrekening in de praktijk slechts beperkt aangepast aan de nieuwe aanrekeningsregels van 
het rekendecreet. Daardoor zijn niet alle ontvangsten en uitgaven nauwkeurig toegewezen 
aan het jaar waarop de geleverde prestaties betrekking hadden. Sommige departementen en 
agentschappen organiseerden zich vooralsnog onvoldoende boekhoudkundig om alle gele -
verde of gevorderde prestaties onmiddellijk te registreren, waardoor nog altijd een gedeelte 
van de schulden niet tijdig tot uiting komt in de jaarrekeningen. Een nauwkeurige en vol -
ledige toepassing van de nieuwe aanrekeningsregels wordt bovendien verhinderd door een 
aantal structurele problemen: 
 yeen aantal nieuwe boekhoudregels wacht nog op verduidelijking;
 yde nieuwe aanrekeningsregels zijn nog onvoldoende ingeburgerd bij de diverse departe -
menten en agentschappen; 
 yde limitativiteit van de begrotingskredieten beperkt de aanrekening van geleverde 
prestaties. 32
2.6		 Aanbevelingen
 yHet agentschap Centrale Accounting moet de nieuwe aanrekeningsregels in de handlei -
ding over de boekhouding op korte termijn verder verduidelijken. Het moet in het bijzon -
der de aanrekeningsregels voor subsidies uitklaren.
 yDe diverse departementen en agentschappen moeten de nieuwe aanrekeningsregels nauw -
gezet toepassen en erover waken geleverde prestaties aan het juiste begrotingsjaar toe te 
wijzen, zo nodig met een raming van te ontvangen facturen en een pro rata toewijzing van 
verplichtingen en vorderingen. Zij moeten hun administratieve organisatie richten op een 
tijdige centrale identificatie en registratie van alle geleverde prestaties.
 yDe Vlaamse Regering, het departement Financiën en Begroting en de diverse departe -
menten en agentschappen moeten bij de begrotingsopmaak en –aanpassing de uitgaven -
kredieten zo nauwkeurig en zo volledig mogelijk ramen, opdat zij de noodzakelijke en 
geleverde prestaties volledig op het lopende begrotingsjaar kunnen aanrekenen volgens de 
nieuwe aanrekeningsregels.
 yAls een meer nauwgezette toepassing van de nieuwe aanrekeningsregels, onder meer voor 
diverse subsidies, een bijkomende inhaaloperatie vergt in de boekhouding, moeten de 
departementen en agentschappen die op korte termijn uitvoeren. De Vlaamse Regering 
en het agentschap Centrale Accounting kunnen daarvoor best nog voor het begrotingsjaar 
2013 de mogelijkheid creëren en in een passende budgettaire rapportering voorzien. Deel 2
Begrotingsuitvoering op  
beleidsdomeinniveau 34
Hoofdstuk InleidingHoofdstuk1 36
HoofdstukDeel twee van dit rekeningenboek geeft per beleidsdomein een overzicht van de begrotings -
uitvoering 2012 door de ministeries (inclusief diensten met afzonderlijk beheer) en de Vlaam -
se rechtspersonen. Het Rekenhof omschrijft in eerste instantie telkens hoe het beleidsdomein 
in 2012 was georganiseerd. Het biedt ook zicht op de geconsolideerde beleidsdomeinuitgaven 
in 2012. Het Rekenhof heeft daarvoor de geconsolideerde cijfers 2012 van het IVA Centrale 
Accounting uitgesplitst over de verschillende beleidsdomeinen. Ten opzichte van de begro -
tingsuitvoering zijn overgedragen saldi, interne stromen, kapitaalverrichtingen, schuldver -
richtingen en de gerapporteerde overflow geëlimineerd.
Vervolgens presenteert het Rekenhof voor elk beleidsdomein een beleidsdomeinbreed beeld 
van de uitvoering van de begroting 2012 (ontvangsten en uitgaven). Het heeft zich voor de 
overzichtelijkheid daarbij gericht op de grote budgetten in het beleidsdomein. De uitgaven -
overzichten bevatten alleen de betaalkredieten. 
In een volgende rubriek geeft het Rekenhof een overzicht van zijn belangrijkste rekeningen -
controleresultaten. In de marge van deze rekeningencontrole heeft het ook een aantal diep -
teonderzoeken uitgevoerd met betrekking tot de werking van een selectie van overheidsenti -
teiten in 2012. Over deze onderzoeken is telkens in een afzonderlijke rubriek gerapporteerd. HoofdstukHogere entiteiten
2 38
2.1	 Geconsolideerde 	beleidsdomeingegevens 	in	2012
Het beleidsdomein Hogere Entiteiten deed in 2012 119,8 miljoen euro geconsolideerde uitga -
ven, wat 0,4% van de totaliteit van de geconsolideerde Vlaamse uitgaven vertegenwoordigt. 
Van de uitgaven had 88,2 miljoen euro (73,6%) betrekking op de werking van het Vlaams Par -
lement, 28,8 miljoen euro (24,1%) op de negen ministeriële kabinetten en betrof 2,8 miljoen 
euro (2,3%) algemene werkingskosten van de Vlaamse regering. Het beleidsdomein Hogere 
Entiteiten kende geen begrotingsontvangsten.
2.2	 Begrotingsuitvoering	in 	2012
(In duizenden euro)
Begroot 2012Vereffend  
in 2012%Overflowexcl.  
overflowVereffend  
in 2011
VA0 kab.Minister-President en VM Eco -
nomie, Buitenlands beleid, Landbouw 
en Plattelandsbeleid4.568 4.496 98,4 421 4.075 4.068
VB0 kab. VM Energie, Wonen, Steden 
en Sociale Economie3.051 3.015 98,8 290 2.725 2.688
VC0 kab. VM Bestuurszaken, Binnen -
lands bestuur, Inburgering, Toerisme 
en Vlaamse Rand4.584 4.312 94,1 437 3.875 3.747
VD0 kab. VM Financiën, Begroting, 
Werk, Ruimtelijke Ordening en Sport3.269 3.137 96,0 279 2.858 2.794
VE0 kab. VM Mobiliteit en Openbare 
Werken3.118 3.086 99,0 270 2.816 2.727
VF0 kab. VM Leefmilieu, Natuur en 
Cultuur3.112 3.017 96,9 259 2.758 2.680
VH0 kab. VM Welzijn, Volksgezondheid 
en Gezin3.212 3.137 97,7 270 2.867 3.057
VI0 kab. VM Onderwijs, Jeugd, Gelijke 
Kansen en Brussel2.948 2.829 96,0 204 2.625 2.703
VJ0 kab. VM Innovatie, Overheidsin -
vesteringen, Media en Armoedebestrij -
ding4.773 4.585 96,1 399 4.186 4.111
VP0 Vlaams Parlement 88.216 88.216 100,0 0 88.216 86.710
VR0 Vlaamse Regering 4.274 2.957 69,2 206 2.751 2.875
 VB Provisies 635 0 0,0 0 0 0
 VE Werkingskosten VR 3.639 2.957 81,3 206 2.751 2.875
Ministerie 125.125 122.787 98,1 3.035 119.752 118.159
Kab. = kabinet; VM = Vlaamse Minister
De uitvoeringscijfers van de begroting 2012 sluiten nauw aan bij de geraamde kredieten en zijn 
gelijkmatig verdeeld over de verschillende kabinetten. 
2.3	 Controlebevindingen 	
Gelet op de relatieve financiële impact op de totaliteit van de geconsolideerde Vlaamse uitga -
ven (0,4%), voerde het Rekenhof een beperkt aantal transactiecontroles uit. Zij gaven aanlei -
ding tot enkele minder belangrijke opmerkingen, die het Rekenhof in de loop van het onder -
zoek rechtstreeks met de dossierbehandelaar van het betrokken kabinet besprak. 
Het Rekenhof constateerde dat entiteiten hun inkooporders laattijdig vastlegden, namelijk na 
ontvangst van de factuur32. Van de 254 betalingen van meer dan 5.000 euro (exclusief BTW) 
32 4.276  op een totaal van 6.548 facturen of 65%. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   39
legden zij er 223 vast na ontvangst van de factuur. Een opvallende vastleggingspiek (27%) situ -
eerde zich bovendien in de maand december. 
De entiteiten betaalden ook tal van facturen te laat. De juiste betaaltermijn is overigens vaak 
moeilijk bepaalbaar bij gebrek aan een registratie van de ontvangstdatum van de factuur. 
2.4		 Opvolging	 vorige	opmerkingen
De Vlaamse minister van Innovatie, Overheidsinvesteringen, Media en Armoedebestrijding 
gaf op 14 september 2012 een toelichting33 bij de opmerkingen van het Rekenhof over onregel -
matige wijzigingen van leasecontracten voor dienstwagens. 
2.5	 Conclusie 	
De financiële uitvoering van de begroting sloot voor de hogere entiteiten van de Vlaamse 
ministeries nauw aan bij de vooropgestelde ramingen en kredieten. Bij de controle van een 
selectie van transacties heeft het Rekenhof een beperkt aantal tekortkomingen vastgesteld. 
De belangrijkste ervan betroffen de laattijdige vastlegging van inkooporders en betaling van 
facturen. De kabinetten en de administratie hebben de aanbevelingen uit het voorgaande jaar 
grotendeels toegepast.
2.6	 Aanbeveling
Het administratieve organisatieproces voor de correcte verwerking en tijdige betaling van de 
inkomende facturen dient te verbeteren.
2.7	 Antwoord	 van	de	minister
De Vlaamse minister-president heeft op 6 oktober 2013 geantwoord in overleg met de kabi -
netssecretarissen en de MOD van de dienst boekhouding van het departement Financiën en 
Begroting al initiatieven te hebben genomen om de vaststellingen structureel te remediëren.
33 Brief van Viceminister-president van de Vlaamse Regering, I. Lieten, kenmerk PDN/001/6789 aan het Rekenhof. 40
Hoofdstuk HoofdstukDiensten voor het Algemeen 
Regeringsbeleid
3 42
3.1	 Geconsolideerde 	beleidsdomeingegevens 	in	2012
Het beleidsdomein DAR deed in 2012 151,3 miljoen euro geconsolideerde uitgaven, d.w.z. 0,6% 
van de totaliteit van de geconsolideerde Vlaamse uitgaven. VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2012 / 34 
STUK 36 (2013‐2014) – NR.1  REKENHOF,  OKTOBER  2013 
 
HOOFDSTUK  3 
Diensten  voor het Algemeen  
Regeringsbeleid  
3.1 Geconsolideerde  beleidsdomeingegevens  in 2012 
Het beleidsdomein  DAR deed in 2012 151,3 miljoen euro geconsolideerde  uitgaven,  d.w.z. 
0,6% van  de totaliteit  van de geconsolideerde Vlaamse  uitgaven.   
 
Overige 
beleidsdomeinen
99,4%Diensten voor 
het Algemeen  
0,6%
Ministerie
63,4%AGIV
19,8%
Brusselfonds
10,2%
Andere 
rechtspersonen
6,6%
 
Het beleidsdomein  bestaat enerzijds  uit een departement  en twee intern verzelfstandigde  
agentschappen,  de Interne audit van de Vlaamse administratie  (IAVA) en de Studiedienst  
van de Vlaamse  Regering,  die samen het ministerie  vormen. Dat ministerie  stond in 2012 in 
voor ongeveer  63,5% van de geconsolideerde uitgaven  (96,0 miljoen  euro), waarvan  ruim 54 
miljoen euro bestemd was om de banden met Brussel en de Vlaamse rand aan te halen, 
vooral door de structurele  subsidiëring  van een aantal vzw’s. Een kleine 21 miljoen euro 
ging naar het Agentschap  voor Geografische  Informatie  Vlaanderen  (AGIV),  dat 
Vlaanderen  digitaal in kaart moet brengen.  Anderzijds  bestaat het beleidsdomein  nog uit 
de in 2012 nieuw opgerichte  DAB IAVA34 en een aantal afzonderlijke  rechtspersonen:  het 
Vlaams Brusselfonds,  het AGIV, de vzw De Rand, vzw Muntpunt  en de Sociaal 
Economische  Raad van Vlaanderen  (SERV), die fungeert als strategische  adviesraad  bij het 
sociaal‐economisch  overleg. Deze rechtspersonen  stonden in 2012 voor een totaal 
uitgavenbedrag  van 55,3 miljoen euro, waarvan het AGIV 30 miljoen euro (54,2%) voor zijn 
rekening  nam. De ontvangsten  van het beleidsdomein  waren beperkt tot 14,2 miljoen euro, 
waarvan 13,8 miljoen euro eigen ontvangsten  van het AGIV. 
 
34  Het is immers de bedoeling  IAVA in staat te stellen occasioneel  te factureren  voor zijn onderzoeken  
en de aldus ontvangen  bedragen  buiten de globale ontvangsten  te houden. Tot op heden heeft de 
DAB echter  nog geen onderzoeken  gefactureerd  en dus geen ontvangsten geboekt.  Het beleidsdomein bestaat enerzijds uit een departement en twee intern verzelfstandigde 
agentschappen, de Interne audit van de Vlaamse administratie (IAVA) en de Studiedienst van 
de Vlaamse Regering, die samen het ministerie vormen. Dat ministerie stond in 2012 in voor 
ongeveer 63,5% van de geconsolideerde uitgaven (96,0 miljoen euro), waarvan ruim 54 mil -
joen euro bestemd was om de banden met Brussel en de Vlaamse rand aan te halen, vooral 
door de structurele subsidiëring van een aantal vzw’s. Een kleine 21 miljoen euro ging naar 
het Agentschap voor Geografische Informatie Vlaanderen (AGIV), dat Vlaanderen digitaal in 
kaart moet brengen. Anderzijds bestaat het beleidsdomein nog uit de in 2012 nieuw opgerichte 
DAB IAVA34 en een aantal afzonderlijke rechtspersonen: het Vlaams Brusselfonds, het AGIV, 
de vzw De Rand, vzw Muntpunt en de Sociaal Economische Raad van Vlaanderen (SERV), die 
fungeert als strategische adviesraad bij het sociaal-economisch overleg. Deze rechtspersonen 
stonden in 2012 voor een totaal uitgavenbedrag van 55,3 miljoen euro, waarvan het AGIV 30 
miljoen euro (54,2%) voor zijn rekening nam. De ontvangsten van het beleidsdomein waren 
beperkt tot 14,2 miljoen euro, waarvan 13,8 miljoen euro eigen ontvangsten van het AGIV.
3.2	 Begrotingsuitvoering	 door	het	beleidsdomein
De onderstaande tabellen geven een beleidsdomeinbreed beeld van de uitvoering van de be -
groting 2012. Zij richten zich voor de overzichtelijkheid op de grote budgetten in het beleids -
domein. De uitgaventabel bevat alleen de betaalkredieten.
ONTVANGSTEN Begroot  
2012Vorderingen  
2012% OverflowOntvangsten  
2011
Ministerie 36 213 591%  379
DAB 500 96 19% *-
Rechtspersonen 53.151 51.031  1.832 55.206
Vlaams Brusselfonds 4.489 4.493 100% 12.433
AGIV 37.540 35.094 94% 953 32.562
SERV 11.122 11.444 103% 879 10.211
*= Opgericht in 2012.
De geconsolideerde beleidsdomeinontvangsten situeren zich nagenoeg volledig bij de rechts -
personen, waarvan 68% bij het AGIV. Ten opzichte van 2011 kende vooral het Vlaams Brussel -
fonds een grote ontvangstendaling, doordat het moest interen op zijn reserves.
34 Het is immers de bedoeling IAVA in staat te stellen occasioneel te factureren voor zijn onderzoeken en de aldus ont -
vangen bedragen buiten de globale ontvangsten te houden. Tot op heden heeft de DAB echter nog geen onderzoeken 
gefactureerd en dus geen ontvangsten geboekt. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   43
UITGAVEN Begroot  
2012Over 
gedragenVereffend  
in 2012%Overflow  
(OF)Vereffend  
excl. OFVereffend in 
2011
Ministerie 142.597 18.489 136.546 84,8% 6.036 130.510 136.256
AB0 Departement DAR 135.765 18.469 130.244 84,4% 5.333 124.911 130.398
AA Apparaatkredieten 28.179 434 27.088 94,7% 2.625 24.463 23.287
AD Duurzame Ontwikkeling 911 0 896 98,3% 38 858 1.009
AE Publiek-Private Samenwer -
king254 39 236 80,6% 0 236 183
AF Geografische Informatie 20.721 17.329 20.721 54,5% 953 19.768 26.780
AG Coördinatie Brussel 48.287 500 48.279 99,0% 22 48.257 50.823
AH Coördinatie Vlaamse Rand 6.609 0 6.267 94,8% 6 6.261 5.949
AI Gelijke Kansen 4.872 0 4.532 93,0% 26 4.506 5.331
AL Kanselarij, Communicatie 
en Vlaamse Infolijn25.932 167 22.225 85,2% 1.663 20.562 17.036
AC0 Interne Audit van de 
Vlaamse Administratie2.548 0 2.422 95,0% 275 2.147 2.129
AA Apparaatskredieten 2.548 0 2.422 95,0% 275 2.147 2.129
AD0 Studiedienst Vlaamse 
Regering4.283 19 3.881 90,2% 428 3.453 3.729
AA Apparaatskredieten 3.893 0 3.566 91,6% 428 3.138 3.239
AN Studiedienst van de Vlaam -
se Regering390 19 315 77,0% 0 315 490
DAB 500 0 00,0% 0 0 *-
Rechtspersonen 61.801 0 56.892 92,1% 1.535 55.357 50.251
Vlaamse Brussefonds 15.921 0 15.405 96,8% 0 15.405 9.909
AGIV 34.758 0 31.014 89,2% 1.012 30.002 30.776
SERV 11.122 0 10.473 94,2% 523 9.950 9.566
* Opgericht in 2012.
Het ministerie gebruikte 85% van zijn vereffeningskredieten. Deze onderaanwending (24,6 
miljoen euro) situeert zich vooral in de programma’s AF (17,3 miljoen euro overgedragen 
AGIV-kredieten - deze overgedragen kredieten zijn intussen in Orafin geannuleerd). 
3.3	 Controlebevindingen 	
Wat het departement betreft heeft het Rekenhof 97 transacties uit 2012 voor in totaal 2,02 mil -
joen euro geselecteerd en gecontroleerd. Een aantal van de dossiers bevatte onduidelijkheden 
of fouten. Zo rekende het departement vijf transacties foutief in het boekhoudsysteem aan. 
Een relatief hoog aantal tekortkomingen vertoonde de controle op de financiële verantwoor -
dingen die de subsidietrekkers overleggen35. Het ministerie heeft de vroegere aanbevelingen 
van het Rekenhof maar in beperkte mate uitgevoerd. Ook in 2012 bleven er betalings- en ont -
vangstendossiers ontoegankelijk voor het Rekenhof, stroomden dossiers traag door en waren 
zij soms onvolledig, of waren documenten onvindbaar. Wel paste het departement de wetge -
ving op de overheidsopdrachten beter toe.
AGIV
Gelet op het budgettaire belang van het AGIV in het beleidsdomein, heeft het Rekenhof de 
jaarrekening 2012 van dit agentschap grondig gecontroleerd. Het AGIV realiseerde in 2012 een 
begrotingsoverschot van 4 miljoen euro en bracht zodoende het gecumuleerde overschot eind 
35 Zo aanvaardde het ministerie ten onrechte als subsidiabel: kosten die niet onder de projectdoelstelling vielen of die 
buiten de looptijd van het project vielen. Het aanvaardde ook een afrekening voor een project dat nog loopt tot okto -
ber 2014. Bij een aantal werkingssubsidies hield het geen of onvoldoende rekening met de winst die subsidietrekker 
maakte. 44
Hoofdstuk2012 op 13,8 miljoen euro. De nettowinst 2012 bedraagt 552.809 euro. De bedrijfsrevisor heeft, 
net als in vorige jaren, een voorbehoud geformuleerd bij het oneigenlijk gebruik van overlo -
pende rekeningen van het passief. Het AGIV nam zich begin 2013 voor het IVA Centrale Ac -
counting om correcte instructies te vragen. Voorts merkte het Rekenhof op dat het AGIV geen 
duidelijk onderscheid maakt tussen apparaatsuitgaven en beleidsuitgaven. Het stelde ook vast 
dat de financiering vanuit de AGIV-begroting van de referentietakenuitbreiding van het VITO 
met de verdere ontwikkeling en exploitatie van de beeldverwerkingsketen GDI-Vlaanderen 
(1,4 miljoen euro na de begrotingscontrole) niet plaatsvond aangezien het VITO al in haar 
reguliere begroting een dotatieverhoging daarvoor ontving. Het AGIV rekende ten slotte niet 
alle facturen aan op het jaar waarin de prestatie werd geleverd en boekte haar overflowdotatie 
in de resultatenrekening in plaats van op het eigen vermogen. Een correcte boeking zou het 
positief bedrijfseconomische saldo hebben omgezet in een negatief saldo van 400.191 euro.
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 5 september 2013 de boekingswijze 
met overlopende rekeningen verduidelijkt. Hij kondigde voorts aan dat het AGIV op termijn 
naar een duidelijk onderscheid tussen apparaatskredieten en beleidsuitgaven zal streven, 
maar dat de huidige begrotingsstructuur in ESR een dergelijke indeling niet evident maakt. 
Ten slotte verklaarde hij het interrelatieverschil van 1,4 miljoen euro, dat bij de begrotings -
aanpassing 2013 zou zijn opgelost door de betrokken middelen uit de VITO-dotatie te halen 
en rechtstreeks van het AGIV te vorderen. 
3.4	 Conclusie 	over	de	begrotingsuitvoering
Met zijn 151 miljoen euro geconsolideerde uitgaven is het beleidsdomein DAR een van de 
kleinste beleidsdomeinen van de Vlaamse Gemeenschap. Zijn financiële begrotings uitvoering 
sloot aan de ontvangstenzijde goed aan bij de begroting, maar toonde aan de uitgavenzijde 
een onderaanwending van 13% (30 miljoen euro). Tweederde van het beleidsdomeinbudget 
ging naar het ministerie; eenvijfde naar het AGIV. Deze entiteiten droegen dan ook het zwaar -
tepunt van de controles van het Rekenhof weg. Die controles leverden een aantal opmerkin -
gen op, inzonderheid betreffende het dossierbeheer, de boekhoudkundige verwerking en de 
naleving van de vigerende regelgeving. HoofdstukBestuurszaken
4 46
4.1	 Geconsolideerde 	beleidsdomeingegevens 	in	2012
Het beleidsdomein Bestuurszaken is onder meer bevoegd voor de volgende beleidstaken: per -
soneels- en organisatieontwikkeling in de Vlaamse overheid, ICT, facilitaire dienstverlening 
en vastgoedbeheer, binnenlandse aangelegenheden en inburgeringsbeleid. Voor de uitvoe -
ring van dat beleid is het beleidsdomein BZ georganiseerd in een aantal entiteiten binnen het 
ministerie (departement Bestuurszaken, agentschap voor Binnenlands Bestuur, agentschap 
voor Overheidspersoneel, agentschap voor Facilitair Management, e-Government en ICT-be -
heer), vijf DAB’s (Overheidspersoneel, Schoonmaak, Catering, Digitale drukkerij, Informatie 
Vlaanderen) en twee afzonderlijke rechtspersonen: de Vlaamse adviesraad voor bestuursza -
ken (Vlabest) en het EVA Jobpunt Vlaanderen.
Overige 
beleids -
domeinen
89,7%Bestuurszaken
10,3%
97,3%Diensten 
afzonderlijk 
beheer
2,7%
Andere 
0,0%
Het beleidsdomein BZ was in 2012 goed voor een geconsolideerd uitgaventotaal van 2.787,2 
miljoen euro, waarvan het agentschap voor Binnenlands Bestuur het leeuwendeel beheert 
(2.552,1 miljoen euro of 91,6%). Deze uitgaven waren voornamelijk bestemd voor het pro -
gramma BH – Lokale en regionale besturen en BI - Stedenbeleid, waarmee de Vlaamse over -
heid als toezichthoudende overheid helpt bij de creatie van een financieel draagvlak voor de 
lokale besturen. Lokale besturen kunnen in dit verband een beroep doen op het gemeente-, 
provincie- en stedenfonds. Daarbuiten voorziet het agentschap voor Binnenlands Bestuur nog 
in ongeveer 60 miljoen euro voor de uitvoering van het inburgerings- en integratiebeleid (BJ 
– Inburgering). De totale apparaatskredieten voor het ministerie BZ bedroegen 71,1 miljoen 
euro. De geconsolideerde ontvangsten voor 2012 beliepen in totaal 23,1 miljoen euro, waarvan 
de diverse DAB’s er 7,7 miljoen euro inden.
4.2	 Begrotingsuitvoering	in 	2012
2011
Ministerie 13.299 15.368 115,6%  13.110
DAB 83.004 80.024 96,4% 3.315 78.514
Schoonmaak 11.276 11.281 100,0% 1.268 9.993
Catering 11.159 9.946 89,1% 1.157 8.476
Digitale Drukkerij 2.131 1.497 70,2% 57 *-
Informatie Vlaanderen 52.630 51.787 98,4% 225 56.928
Overheidspersoneel 5.808 5.513 94,9% 608 3.117
Rechtspersonen       
Vlabest 192 192 100,0% 4 184
Jobpunt Vlaanderen pm     
* Opgericht in 2012. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   47
De werkelijke vorderingen voor 2012 lagen 16% hoger dan geraamd. Het Agentschap voor Faci -
litair Management heeft 2.470 duizend euro meer vorderingen gerealiseerd door een eenma -
lige ontvangst uit een minnelijke onteigening van het overnachtingsgebouw aan het kasteel 
van Ham en door terugbetalingen van te veel betaalde huurlasten. In vergelijking met 2011 
heeft het ministerie 48% meer ontvangsten verwezenlijkt door de bovengenoemde onteige -
ning en een eenmalige ontvangst van de federale regering voor de aankoop van nieuwe digitale 
stemsystemen (ingeschreven in de tweede begrotingscontrole 2012). Zonder deze eenmalige 
ontvangsten bleven de ontvangsten op het niveau van 2011.
Het percentage openstaande vorderingen daalde in 2012 met 62%. Eind 2012 bedroegen zij 
nog 2.565 duizend euro. 65% ervan situeert zich in het Agentschap voor Binnenlands Bestuur. 
De helft van deze openstaande vorderingen heeft een vervaldatum tussen 2006 en 2009.
2012Over 
excl. OFVereffend 
in 2011
Ministerie 2.777.207 46.419 2.789.236 98,8% 8.744 2.780.492 2.666.051
BB0 Gouverneurs en arron -
dissementscommissarissen9.921 3478.32181,0% 9677.354 8.114
BC0 Departement BZ 34.847 133.53096,2%5.01628.514 31.920
BD0 Agentschap voor Bin -
nenlands Bestuur2.530.027 39.9182.552.111 99,3%2.9662.549.145 2.424.217
BA Apparaatkredieten 27.741 90225.81890,1%2.78923.029 22.361
BB Provisies -30.000 30.000 0n/b 0 0 0
BH Lokale en regionale 
besturen2.318.898 9.0162.323.029 99,8% 1482.322.881 2.205.766
BI Stedenbeleid 152.474 0146.17695,9% 29146.147 143.597
BJ Inburgering 60.913 057.08893,7% 057.088 52.492
BE0 Agentschap voor Over -
heidspersoneel12.192 9511.39592,7%1.06910.326 11.013
BF0 Agentschap voor Facili -
tair Management130.184 6.054125.03991,8%-1.541126.580 126.677
BA Apparaatkredieten 15.367 2614.49594,2%1.61012.885 12.458
BB Provisies 70 0 00,0% 0 0 0
BF Facilitair 114.747 6.028110.54491,5%-3.151113.695 114.219
BH0 E-government en ICT-
Beheer60.036 558.83898,0% 26758.571 64.111
BA Apparaatkredieten 8.810 57.61286,4% 7386.874 7.493
BG ICT 51.226 051.226100,0% -47151.697 56.618
Over te dragen kosten, 
afd 512.450 011.27990,6% 011.279 0
DAB 87.998 0 83.192 94,5% 7.464 75.728 73.970
Schoonmaak 11.276 011.16799,0%1.268 9.899 9.631
Catering 11.159 010.14990,9%1.157 8.992 8.555
Digitale Drukkerij 1.577 01.19575,8% 571.138 *-
Informatie Vlaanderen 57.778 055.53096,1%4.37451.156 53.345
Overheidspersoneel 6.208 05.15183,0% 6084.543 2.439
Rechtspersonen      0  
Vlabest 192 017993,2% 0179 177
Jobpunt Vlaanderen pmpm pmpmpm pm
* Opgericht in 2012.
De vastleggingskredieten en de ordonnanceringskredieten 2012 zijn voor twee programma’s 
overschreden: het vastleggingskrediet op het niveau van de apparaatskredieten en het veref -
feningskrediet op het niveau van het patrimonium in het departement Bestuurszaken. Vóór 
de overdracht naar het FFEU lagen de bedragen van de verbintenissen (inkooporders) en de 
ordonnanties (vereffeningen) respectievelijk 0,6% en 1,2% lager dan de vooropgestelde kre -
dieten. 48
De entiteit BB0 gebruikte 81% van de apparaatskredieten. Vooral de kredieten voor de betaling 
van de lonen en sociale lasten van gouverneurs, gewestelijk ontvangers en arrondissements -
commissarissen werden niet volledig benut door de wervingsstop in afwachting van de her -
structureringen voor deze functies in de provinciale en lokale besturen. 
4.3	 Controlebevindingen 	
Het Rekenhof heeft bij zijn controles van de ontvangsten en uitgaven van het ministerie 
bijzondere aandacht besteed aan de toepassing van de gewijzigde aanrekeningsregels. Het 
onderzocht ook het gebruik van de economische rekeningen en de ESR-classificatie van de 
verrichtingen steekproefsgewijs. Daarbij heeft het een aantal opmerkingen geformuleerd, in -
zonderheid over het gebrek aan eenvormigheid in de aanrekening van huurlasten door het 
Agentschap voor Facilitair Management. Daarbij aansluitend merkte het ook op dat het mi -
nisterie de financieringsverbintenis voor de inrichtingswerken van het VAC Brugge (saldo van 
7.817,8 duizend euro) en het VAC Leuven (7.892,9 duizend euro) niet op de balans activeerde 
en boekhoudkundig niet als schuld opnam in de balans.
De wettelijkheidscontrole van een selectie van transacties36 in het ministerie toonde geen 
zware tekortkomingen aan. Het Rekenhof meldde kleine inbreuken op de overheidsopdrach -
tenwetgeving en formele tekortkomingen bij de opstelling van bestekken of overeenkomsten 
rechtstreeks aan de dossierbehandelaar van de betrokken entiteit.
Bij de controle van de geselecteerde transacties heeft het Rekenhof een aantal zwakheden 
vastgesteld ten aanzien van het opzet en de naleving van interne procedures of de uitbouw 
van de organisatiebeheersing: 
 yhet ministerie betaalde in 2012 weliswaar 95% van alle facturen tijdig, maar registreerde de 
ontvangen facturen met soms grote vertraging in het financieel boekhoudsysteem37;
 yhet ministerie vulde de fiscale fiche voor de leveranciers niet altijd correct in38;
 yop een totaal van 12402 facturen legde het ministerie slechts 6834 inkooporders (55%) tij -
dig boekhoudkundig vast (voor 395 bestellingen heeft het de inkooporders meer dan 100 
dagen na de factuurdatum opgemaakt);
Bij zijn controles stelde het Rekenhof ook vast dat het ministerie inmiddels gevolg had ge -
geven aan enkele vroegere aanbevelingen, zoals de optimalisatie van het gebruik van de ac -
countinghandleiding en de toepassing van de overheidsopdrachtenwetgeving. Het ministerie 
volgde ook de aanbevelingen voor het Team Vlaams Bouwmeester op (financiële belangen bij 
huurovereenkomsten vrijwaren, een nieuwe huurovereenkomst voor het atelier afsluiten en 
adviezen inwinnen). Het controleerde ten slotte de aanwending en verantwoording van sub -
sidies voor originele en innoverende projecten bij het Agentschap voor Binnenlands Bestuur 
nauwgezetter en nam de subsidievoorwaarden op in het subsidiebesluit. 
36 De ordonnanties aangerekend op 1BF507 12 11 en 1BF516 72 22 werden niet in de scope opgenomen omdat de con -
trole van deze  ordonnanties zijn opgenomen in het systeemgericht onderzoek onderhouds- en investeringswerken 
aan gebouwen AFM.
37 Voor 134 facturen binnen het Agentschap voor Facilitair Management bedraagt deze bijvoorbeeld meer dan 300 
dagen.
38 Het ministerie heeft bijvoorbeeld voor 15.582,4 duizend euro facturen geboekt voor leverancier HP Belgacom waarbij 
er voor een totaal van 5.226,1 duizend euro geen fiscale fiche werd ingevuld. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   49
Diensten met Afzonderlijk Beheer
Het Rekenhof heeft zijn controles over het beleidsdomein BZ georganiseerd op grond van een 
voorafgaande risicoanalyse en volgens de principes van single audit. Dat heeft in 2012 geleid 
tot een controle van de jaarrekeningen van DAB Informatie Vlaanderen . In vergelijking met 
2011 heeft de DAB Informatie Vlaanderen 18% minder eigen ontvangsten gerealiseerd en werd 
slechts 25% van de raming van 2012 gerealiseerd. Het Rekenhof formuleerde de volgende op -
merkingen:
 yDe begroting van de DAB vermeldde niet alle kosten: de weddenkredieten en bepaalde 
werkings- en investeringskredieten figureren langs de algemene begroting. Deze opsplit -
sing over verschillende begrotingen belemmert de transparantie. 
 yDe DAB gebruikt de betaalkalender in Orafin niet voor de effectieve opvolging van dossiers 
en corrigeert niet als een inkooporder vroeger of later zal worden uitgevoerd. De DAB volgt 
de toekomstige bestedingen wel extracomptabel op.
 yDe DAB volgt ook het beheer van het vast actief extracomptabel op. 
De beperkte controles op de rekeningen van de andere DAB’s in het beleidsdomein wezen uit 
dat hun begrotingen geen opdeling maakten tussen apparaatsuitgaven en beleidsuitgaven. De 
DAB’s Schoonmaak  en Catering  namen verder een groot aantal activa met dezelfde omschrij -
ving op in de module vast actief en volgden niet individueel op of deze activa nog in gebruik 
waren of niet. Zij boekten dan ook nog geen buitengebruikstellingen. Ten slotte kende de DAB  
Schoonmaak  een lange doorlooptermijn tussen factuurontvangst en aanmaakdatum in Orafin 
(12% van de geboekte facturen hadden een doorlooptijd van meer dan 200 dagen en de DAB 
betaalde 20% van de geboekte factuurbedragen meer dan 20 dagen te laat).
4.4	 Conclusie 	
De financiële uitvoering van de begroting sloot voor het ministerie van Bestuurszaken nauw 
aan bij de vooropgestelde ramingen en kredieten. De controles van het Rekenhof brachten 
vooral kleine tekortkomingen aan het licht. Het ministerie heeft het afgelopen jaar belang -
rijke inspanningen geleverd inzake de toepassing van de overheidsopdrachten  wetgeving en 
de snelheid van het financiële proces. Het heeft de aanbevelingen van het voorgaande jaar 
grotendeels uitgevoerd. 
4.5	 Aanbeveling
Het ministerie moet meer aandacht schenken aan de correcte inbreng van gegevens in het 
boekhoudsysteem van de Vlaamse overheid, meer bepaald de registratie van de fiscale fiche 
en de tijdige boeking van inkooporders. 
4.6	 Onderhouds- 	en	investeringswerken 	aan	gebouwen 	door	het		
	 Agentschap 	voor	Facilitair 	Management
4.6.1	 Inleiding
Het Agentschap voor Facilitair Management (AFM) ondersteunt als intern verzelfstandigd 
agentschap de dienstverlening van de Vlaamse Overheid  met patrimoniumuitbouw en 
-beheer. Het voert onderhouds- en investeringswerken uit aan gebouwen in eigen beheer en 
voor rekening van derden. Ten tijde van het onderzoek waren alle activiteiten voor bouwpro -
jecten van elkaar gescheiden en in aparte afdelingen ondergebracht: een team Aanbestedin -
gen beheerde de aanbestedingsprocedures, een team Studie en Coördinatie Bouwprojecten  50
plande de werken, een Team Uitvoering Bouwprojecten (TUB) stond in voor de opvolging 
van de werken en het Team Financiën zorgde voor de financiële afhandeling. Sinds 1 januari 
2013 zijn alle activiteiten voor bouwprojecten samengebracht in de afdeling Bouwprojecten, 
waaronder het TUB sindsdien valt. Alleen de financiële afhandeling is nog ondergebracht in 
een aparte afdeling (Klanten en Ondersteuning).
Het Rekenhof onderzocht de uitvoerings- en betalingsprocessen voor opdrachten van wer -
ken39 die tot het takenpakket van het TUB behoren op grond van een selectie van 161 ordon -
nanceringen uit 2012. Voor werken voor rekening van derden, selecteerde het enkele ordon -
nanceringen in het beleidsdomein DAR, alsook het Fonds Jongerenwelzijn (FJW). In totaal 
gaat het om werken met een budgettaire impact in 2012 van 46.532.979 euro vereffeningskre -
dieten, waarop in totaal 40.243.093 euro werd aangerekend. Het Rekenhof toetste de proces -
sen aan de algemene regels voor overheidsopdrachten (AAV) en de specifieke werkinstructies 
van het AFM. 
4.6.2	 Organisatieproblemen
De werkinstructies steunen op de toenmalige organisatiestructuur van het AFM, die de klem -
toon legde op een ver doorgedreven functiescheiding. Diverse teams en afdelingen moest 
eenzelfde opdracht behandelen. Dat leidde tot een fragmentarische benadering, een minder 
efficiënt dossierverloop en een moeizame informatiedoorstroming.
Als gevolg van de functiescheiding bewaarden de verschillende teams de verantwoordings -
stukken van een opdracht op verschillende plaatsen. Zodoende was nergens een volledig dos -
sier van een opdracht beschikbaar. Bovendien hielden de teams de gegevens bij in verschil -
lende elektronische applicaties, waartussen geen gegevensuitwisseling mogelijk was. Een 
gegevensuitwisseling met Orafin was al evenmin mogelijk. Het team Boekhouding scande 
daarom de ordonnanceringsbundel nogmaals in. 
Het AFM werkt wel met een aantal overzichtsdocumenten40, maar die waren vaak onvolledig 
en ongestructureerd. Zo ontbreken vaak gegevens over de uitvoeringstermijn en de boekhoud -
kundige toestand van de aanneming. In de geselecteerde dossiers ontbraken ook frequent 
essentiële documenten en verantwoordingstukken41. De aanwezige verantwoordingsstukken 
vertoonden soms formele tekortkomingen (ontbreken van data, stempels en handtekenin -
gen). 
4.6.3	 Opmerkingen 	bij	de	processen
Doorlooptijden
Het Rekenhof stelde vast dat het AFM de termijnen uit de instructies vaak ruimschoots over -
schrijdt, wat leidt tot laattijdige betalingen, verwijlintresten en een vertraagde uitvoering door 
de aannemers, met oplopende kosten door prijsherzieningen, een verhoogde werklast voor 
het AFM, een tragere ingebruikname van de gebouwen en het voeren van rechtszaken. Zo 
overschreed het AFM de voorgeschreven 14 kalenderdagen om de werfstaat op te stellen in 
61% met gemiddeld 38 dagen42. Het traject van de ontvangst van de vorderingsstaat tot de 
doorsturing van de goedgekeurde factuur aan het Team Financiën nam gemiddeld 64 kalen -
derdagen in beslag in plaats van de voorgeschreven 24 kalenderdagen. Van de onderzochte 
39 Exclusief raamcontractopdrachten en dienstenopdrachten.
40 Pv van vaststelling van de vordering van de werken, certificaat van betaling, gegevens over de uitvoeringstermijn, 
boekhoudkundige toestand en berekening van boetes.
41 Zoals bewijzen van borgstelling, pv’s van vaststelling van de vorderingen van de werken, ondertekende en 
goedgekeurde verrekeningsfiches, aanvragen van facturen aan aannemers, documenten van opvolging uitvoerings -
termijn, pv’s van oplevering, vrijgave borgstelling.
42 Voor 55 van de 90 werkstaten waarvan het Rekenhof de doorlooptijd kon bepalen. Voor 42 werfstaten kon het geen 
doorlooptijd bepalen bij gebrek aan data. Vooral de verwerking van eind- en bisstaten vergde veel meer tijd. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   51
facturen betaalde het AFM er 48% laattijdig. De gemiddelde vertraging bedroeg 70 dagen. 
Borgstellingen gaf het AFM gemiddeld 49 dagen na het pv van oplevering vrij, in plaats van na 
de voorgeschreven 15 kalenderdagen.
Toepassing van de boeteclausules
Voor vier op de zeventien opdrachten in de onderzoeksselectie die een borgstelling vereisten, 
is het door de slordigheid van het AFM onduidelijk of dat tijdig plaatsvond. In één geval bere -
kende het AFM daarvoor een boete, zij het foutief (op een verkeerde aannemingssom). In drie 
van de 23 onderzochte opdrachten moest het AFM een boete toepassen doordat de aannemer 
de opdracht niet uitvoerde binnen de gestelde termijn. In twee ervan berekende het de boete 
foutief. 
Prijsherzieningen
Het AFM beheerst het prijsherzieningsmechanisme goed zolang de uitvoeringstermijn niet 
is overschreden. Voor dossiers met termijnsoverschrijding door een fout van de aannemer 
hanteerde het echter de gewone prijsherzieningsformule, terwijl het kon opteren voor een 
voordeliger gecorrigeerde herzieningsformule.
Verrekeningen
Enerzijds neemt het AFM onvoldoende maatregelen om bij verrekeningen verwijlintresten te 
vermijden of te beperken door de onbetwistbare gedeelten ervan onverwijld goed te keuren 
en snel te betalen. Anderzijds communiceerde het zijn werkwijze met bisstaten43 voor ver -
rekeningen niet adequaat aan de aannemers. Verrekeningen gaan ook frequent gepaard met 
significante termijnverlengingen. In de betrokken dossiers is het echter zelden mogelijk daar -
voor een afdoende motivering te vinden.
Betalingen
In 48% van de onderzochte gevallen (70 van de 147) overschreed het AFM de betalingstermijn 
met gemiddeld 70 dagen. In 24% ervan (34 van de 147) betaalde het dan weer vijf of meer 
dagen te vroeg44. Het kasbeheer van het AFM is dan ook niet optimaal. Het AFM houdt bij de 
gegevensinvoer in Orafin blijkbaar geen rekening met de betalingstermijn. 
De aannemer moet voor de uitgevoerde werken eerst een vorderingsstaat indienen, waarna 
de overheid de factuur moet opvragen, die de aannemer dan binnen de vijf dagen moet indie -
nen. In een aantal onderzochte dossiers diende de aannemer de vorderingsstaat in voor het 
einde van de uitvoeringsperiode of diende hij de factuur in vóór de vorderingsstaat of vóór de 
opvraging ervan. Dergelijke ingrepen vervroegen het verstrijken van de betalingstermijn en 
doen dus de verwijlintresten oplopen. Het AFM trad daar niet tegen op. Zo kon het voor de 
vroegtijdige facturen in principe creditnota’s vragen.
In 61 van de 118 gevallen (52%) dienden de aannemers hun facturen niet binnen de vijf dagen 
in, wat bij een correcte invoer in Orafin een verlenging van de betalingstermijn zou hebben 
meegebracht.
Verwijlintresten
Op de kredieten van de onderzochte basisallocaties kwamen weinig ordonnanties voor waar -
mee het AFM verwijlintresten betaalde, maar het AFM maakte in vijf van de zes onderzochte 
43 Rekenbladen waarin de aannemers de uitgevoerde hoeveelheden van meerwerken en verrekeningen moeten bij-
houden.
44 Eindstaten waarop een verlengde betalingstermijn van toepassing is, worden nagenoeg altijd vroegtijdig betaald. 52
Hoofdstukdossiers met verwijlintresten fouten, mede door een gebrek aan controle. Het beschikt noch -
tans over een rekenblad voor de berekening van verwijlintresten, maar het gebruikt dat niet 
altijd. 
Dadingen
Het Rekenhof heeft drie dadingdossiers onderzocht. Twee dossiers sloegen op fouten tijdens 
de gunningsfase van de opdracht. Die fouten had het AFM kunnen vermijden. In het ene geval 
negeerde het twee negatieve juridische adviezen en notificeerde het tijdens de standstillpe -
riode; in het andere geval weerde het onterecht de laagste regelmatige offerte. In dat tweede 
geval liet het AFM ook nog veel tijd verstrijken voor het de vaststaande, forfaitaire schadever -
goeding betaalde, met verwijlintresten tot gevolg.
4.6.4	 Reactie 	van	de	administratie
Als reactie op de bevindingen van het Rekenhof heeft de administratie in 2013 de volgende 
verbeteracties in gang gezet:
 ygroepering van de teams betrokken bij de dossierafhandeling in een organisatieafdeling;
 yzoeken naar een geïntegreerd systeem om de doorlooptijden te reduceren;
 yaanpassingen van de werkingsinstructies en de workflow;
 ymaatregelen om de overheidsopdrachtenprocedures op operationeel niveau correct na te 
leven;
 yacties om de betaling van verwijlintresten te vermijden.
4.6.5	 Conclusies
Het beheer en de opvolging van onderhouds- en investeringswerken aan gebouwen door het 
AFM wordt gekenmerkt door een versnipperde organisatiestructuur en de gebrekkige dos -
sierafhandeling. Dat uitte zich onder meer in lange doorlooptijden, laattijdige betalingen, 
verwijlintresten en schadeclaims. Prijsherzieningen en een toegenomen werklast voor het 
AFM, alsook de tragere ingebruikname van gebouwen en het voeren van rechtszaken, hadden 
bovendien een kostenverhogend effect.
4.6.6	 Aanbevelingen
 yHet AFM moet de doorlooptijden met structurele aanpassingen onder controle houden, 
onder meer door te werken met een uniek werkdossier.
 yHet AFM moet de betalingstermijnen strikt respecteren en onbetwiste gedeelten in dos -
siers met betwistingen onverwijld betalen om verwijlintresten te vermijden . HoofdstukFinanciën en Begroting
5 54
5.1	 Geconsolideerde 	beleidsdomeingegevens 	in	2012
De ESR-geconsolideerde uitgaven van het beleidsdomein Financiën en Begroting bedroegen 
in 2012 470,3 miljoen euro, dit is ongeveer 1,7% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitga -
ven 201245. Daar tegenover staat dat het beleidsdomein instond voor 25.098,8 miljoen euro 
geconsolideerde ontvangsten (92% van de Vlaamse geconsolideerde middelenbegroting).
Overige 
beleids -
domeinen
98,3%Financiën en 
Begroting
1,7%
58,8%FFEU
18,9%Vlaams 
Pensioenfonds
10,7%
VFLD
8,4%
Andere 
3,2%
Het ministerie bestaat uit: 
 yhet departement Financiën en Begroting, een beleidsvoorbereidende entiteit die verant -
woordelijk is voor de algemene beleidsondersteuning inzake financiën, begroting en fis -
caliteit, de opmaak en opvolging van de begroting en het kas-, schuld en waarborgbeheer 
van de Vlaamse overheid, 
 yhet IVA Vlaamse Belastingdienst (VLABEL), een beleidsuitvoerende entiteit die instaat 
voor de inning en invordering van de Vlaamse belastingen, de fiscale controle van 
deze belastingen, de invordering van niet-fiscale schuldvorderingen en de inning van 
retributies,
 yhet IVA Centrale Accounting, een beleidsuitvoerende entiteit die instaat voor het garande -
ren van de betrouwbaarheid, correctheid, volledigheid en tijdigheid van de gegevens over 
begrotingsuitvoering en boekhouding.
De totale werking van het ministerie bestond in 2012 uit 276,5 miljoen euro geconsolideerde 
uitgaven en 25.081,2 miljoen euro geconsolideerde ontvangsten. 
De rechtspersonen (FFEU, Vlaams Pensioenfonds, VFLD en andere) gaven in 2012 bijna 193,8 
miljoen euro uit. De eigen ontvangsten van de rechtspersonen waren beperkt tot 17,6 miljoen 
euro.
Het FFEU recycleert ongebruikte begrotingskredieten en bestemt die voor eenmalige inves -
teringsuitgaven. 
Het Vlaams Pensioenfonds moet als egalisatiefonds gelden kapitaliseren en verdelen met het 
oog op het nakomen van de verplichtingen die voortvloeien uit de bijzondere wet op de res -
ponsabiliseringsbijdrage van 27 april 1994. 
Het VFLD financiert een gedeelte van de zogenaamde lasten van het verleden .
45 Het Rekenhof heeft daarvoor de geconsolideerde cijfers 2012 van het IVA Centrale Accounting uitgesplitst over de 
verschillende beleidsdomeinen. Ten opzichte van de begrotingsuitvoering zijn overgedragen saldi, interne stromen, 
kapitaalverrichtingen, schuldverrichtingen en de gerapporteerde overflow geëlimineerd.  REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   55
5.2	 Begrotingsuitvoering	 door	het	beleidsdomein
ONTVANGSTEN Begroting  
2012Vorderingen 
2012%Over 
flowOntvangsten  
2011
Ministerie 26.891.080 25.094.780 93% 0 24.300.137
CB0 Departement 25.545.632 23.762.030 93% 0 23.039.571
CA Apparaatkredieten 0 184 Geen raming 0 252
CC Algemeen 8.400 7.868 94% 0 19.478
CG Schuld 2.046.616 324.556 16% 0 323.082
CI Alg. ontvangsten van federale 
overheid voor Gemeenschap13.315.242 13.316.769 100% 0 12.860.628
CK Alg. ontv. van federale overheid 
voor Gewest10.175.374 10.112.653 99% 0 9.836.131
CE0 Vlaamse Belastingdienst 1.345.448 1.332.750 99% 0 1.260.566
CA Apparaatkredieten 0 0Geen raming 0 2
CC Algemeen 4.473 15.858 355% 0 4.224
CJ Alg. ontvangsten eigen inning, 
voor gewestaangelegenheden1.340.975 1.316.892 98% 0 1.256.340
Rechtspersonen 162.129 168.445 104% 0 124.467
FFEU 111.250 111.250 100% 0 91.904
VFLD 50.613 56.861 112% 0 32.151
Vlaams Toekomstfonds 266 334 126% 0 412
De ontvangsten situeren zich hoofdzakelijk bij het ministerie. Meer dan 93% (23.429,3 mil -
joen euro) van de ontvangsten in het beleidsdomein zijn afkomstig van de federale over -
heid. Het betreft enerzijds de dotaties voor gemeenschapsaangelegenheden die het fe -
derale niveau in het kader van de bijzondere financieringswet (BFW) aan Vlaanderen 
doorstort (13.316,7 miljoen euro). Deze ontvangsten komen uiteraard overeen met de bij 
de begrotingscontrole aangepaste raming, die steunt op de federale raming in de rijks -
middelenbegroting. Anderzijds betreft het de belastingen voor gewestaangelegenheden 
die de federale overheid int (10.112,6 miljoen euro). Deze ontvangsten bleven 62 miljoen 
euro onder de raming. Vooral de registratierechten ondervonden de invloed van de crisis  
(-114 miljoen euro). Uitzonderlijke opbrengsten bij de successierechten compenseerden dat 
gedeeltelijk (+61 miljoen euro).
De gewestbelastingen die het IVA Vlaamse Belastingdienst int, bedroegen in 2012 in totaal 
1.316,9 miljoen euro (5,2%). De belangrijkste eigen geïnde gewestbelasting is de verkeersbe -
lasting. Zij stond in voor 957,3 miljoen euro (72,7%), 8,9 miljoen meer dan geraamd. Voor de 
onroerende voorheffing werd 8,3 miljoen euro (7,8%) minder ontvangen dan geraamd. De be -
lasting op inverkeerstelling (-5 miljoen euro) en het Eurovignet (-19,6 miljoen euro) brachten 
24 miljoen euro minderontvangsten mee.
Ook het ontvangen dividend van KBC (297,5 miljoen euro) werd aangerekend in de ontvang -
stenbegroting van het ministerie FB. De verwachte terugbetaling door KBC van 1.725 miljoen 
euro ging in 2012 echter niet door. Dat verklaart waarom de totale ontvangsten van het minis -
terie uiteindelijk beduidend lager lagen dan begroot (-1.796,3 miljoen euro of -6,7%). 56
UITGAVEN Begroot46Vereffend  
in 2012Overflow  
excl. OFVereffend  
in 2011
Ministerie 1.478.903 677.694 119.071 558.623 963.573
CB0 Departement FB 1.414.383 621.490 116.000 505.490 913.213
CA Apparaatkredieten 11.768 9.458 1.042 8.416 7.993
CB Provisies 111.178 0 0 0 0
CC Algemeen 167.755 75.546 459 75.087 229.708
CD Economisch overheidsin -
strumentarium717.500 68.381 0 68.381 369.273
CE Reservevorming voor 
toekomstige lasten116.605 116.605 0 116.605 97.259
CF Achterstallen 50.600 50.418 0 50.418 30.467
CG Schuld 238.977 301.081 114.499 186.582 178.513
CC0 Centrale Accounting 4.760 4.424 389 4.035 4.383
CA Apparaatkredieten 4.758 4.424 389 4.035 4.357
CC Algemeen 2 0 0 0 27
CE0 Vlaamse Belastingdienst 59.761 51.780 2.682 49.098 45.976
CA Apparaatkredieten 28.872 26.854 2.246 24.608 22.346
CC Algemeen 30.889 24.926 436 24.490 23.630
Rechtspersonen 186.904 133.333 5.050 128.283 163.638
FFEU 139.930 91.224  0 91.224 104.316
VFLD 45.070 39.473  0 39.473 57.304
Vlaams Toekomstfonds 1.904 2.636 5.050 -2.414 2.018
4646
Het totaal van de in 2012 vereffende uitgaven van het ministerie bedroeg minder dan de helft 
van het beschikbare krediet (begroting én overdrachten) en ook merkelijk minder dan de 
vereffeningen in 2011. De belangrijkste oorzaak is de grote onderaanwending van de kredieten 
van het programma CD Economisch Overheidsinstrumentarium,  dat hoofd zakelijk uit par -
ticipaties bestaat. Van de 717,5 miljoen euro kredieten is slechts 68,4 miljoen euro gebruikt 
(minder dan 10 %). De realisatie van dit programma kende dus een belangrijke achterstand. 
Ook het vereffeningskrediet van enkele provisies bleef onaangesproken. Het betreft in het 
bijzonder de provisies voor betaalincidenties en conjunctuur en de provisie rekendecreet en 
dringende investeringen. Van de laatstgenoemde provisie werd wel 60 miljoen euro vastleg -
gingskredieten verdeeld voor dringende investeringen.
Bij de rechtspersonen valt vooral de onderaanwending op van het uitgavenkrediet van het 
FFEU: 91,2 miljoen euro (inclusief 4,9 miljoen nog te ontvangen facturen) tegenover 139,9 
miljoen euro geraamd. 
De afgelopen jaren krijgt het FFEU stelselmatig meer middelen toegekend dan het op jaar -
basis vastlegt en realiseert. Bij de toekenning van de middelen wordt wel reeds beslist welke 
bestemming de middelen krijgen, maar het duurt geruime tijd voor de concrete investerings -
projecten worden ingevuld. Per einde 2012 zijn de nog vast te leggen investeringsprojecten 
aangegroeid tot 228,8 miljoen euro, waarvan 164,0 miljoen voor het wegwerken van gevaarlij -
ke punten, 32,4 miljoen euro voor wetenschappen en wetenschapsbeleid en 21,6 miljoen euro 
voor onderwijs en scholenbouw. De belangrijkste realisaties in 2012 hadden ook betrekking 
op het wegwerken van gevaarlijke punten (61,8 miljoen euro). Het uitstaand bedrag van de 
investeringsprojecten is per eind 2012 gedaald tot 160,4 miljoen euro. Opvallend hierbij zijn 
de projecten stadsvernieuwing en fietspaden, die reeds in 2001 zijn geïnitieerd, maar die nog 
steeds niet zijn afgerond. De realisatiegraad voor deze projecten bedraagt eind 2012 respectie -
velijk 79,3% en 50,3%.
46 Inclusief overdrachten. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   57
5.3	 Controlebevindingen 	
Bij het ministerie controleerde het Rekenhof een selectie van 239 transacties voor in totaal 
1.369,7 miljoen euro. Dit bedrag is ruimer dan de uitgavenbegroting, doordat ook verrichtin -
gen voor orde werden nagekeken. In 110 (46%) van deze dossiers stelde het vragen of formu -
leerde het opmerkingen, die niet de wettelijkheid en werkelijkheid van de transacties betrof -
fen, maar de regelmatigheid van de aanrekening van sommige uitgaven en de procedures en 
interne controlemaatregelen. Zo hebben zowel het departement als de Vlaamse Belasting -
dienst sommige uitgaven die ze vooraf dienden vast te leggen, pas vastgelegd bij ontvangst 
van de factuur. Zij hebben sommige facturen ook laattijdig aangerekend. Hoewel er geen ver -
wijlintresten werden betaald, blijft de tijdige betaling van facturen vooral voor VLABEL een 
aandachtspunt. Om de doorlooptijd beter te kunnen opvolgen is het overigens aangewezen de 
ontvangstdatum van de facturen systematisch te registreren. Voor de ICT-uitgaven is er niet 
altijd overeenstemming tussen de profielprijzen en het tijdstip van uitvoering in de offerte en 
de factuur (prestatiestaat). Ook de interne audit van de Vlaamse Gemeenschap (IAVA) heeft 
dit vastgesteld. 
Het ministerie deelde het Rekenhof op 22 oktober 2013 onder meer mede dat het al een aantal 
beheersmaatregelen trof, zoals een bijwerking van het boekhoudproces van de afdeling infor -
matica, de invoering van een factuurscansysteem bij VLABEL en de opmaak van actieplannen 
voor ICT-contractbewaking.
Het Rekenhof had bijzondere aandacht voor de Centrale Invorderingencel (CIC). Die staat 
niet alleen in voor de invordering van wanbetalers tegenover het departement Financiën en 
Begroting, maar treedt bv. ook op voor het Zorgfonds. Dat bevordert de gelijke behandeling 
van de schuldenaars van de Vlaamse overheid. Het vergt echter belangrijke inspanningen om 
de gegevens van de CIC, het Zorgfonds en de CV DIAM (Diensten aan de Maatschappij – dat is 
een samenwerkingsverband van gerechtsdeurwaarders) op elkaar af te stemmen. In het verle -
den zijn in dit verband problemen vastgesteld, waarvoor een oplossing wordt gezocht. In ieder 
geval moet worden voorkomen dat een gebrekkige afstemming mee aan de basis zou liggen 
van uitstel van tegemoetkomingen voor zorg. Volgens het ministerie creëert een gezamenlijk 
dataplatform echter beveiligingsproblemen en is het risico op uitstel van Zorgfondstussen -
komsten onbestaand.
Rechtspersonen
Het Rekenhof heeft zijn controles over het beleidsdomein FB georganiseerd op basis van een 
tot een controle van de jaarrekeningen van het FFEU en het VFLD.
FFEU
Het FFEU heeft de voorbije jaren telkens een belangrijk deel van zijn middelen bestemd voor 
het wegwerken van gevaarlijke punten. Jaarlijks creëerde het hiervoor een nieuw investerings -
project, met een eigen financiële rekening en een eigen jaarrapportering. Die opsplitsing in 
jaarprojecten is echter kunstmatig, aangezien de investeringen in gevaarlijke punten door het 
management globaal worden aangestuurd en opgevolgd. Zo blijkt o.m. dat investeringen die 
initieel waren vastgelegd op het budget van het ene jaarproject worden doorgeschoven naar 
een volgend jaarproject. De opsplitsing in jaarprojecten verzwaart de administratieve last en 
vermindert de transparantie van de rapportering. Diezelfde vaststelling geldt voor de investe -
ringsprojecten toegewezen aan De Scheepvaart en aan Waterwegen & Zeekanaal. Het Reken -
hof dringt erop aan dat het FFEU zijn boekhouding in overeenstemming brengt met de eco -
nomische werkelijkheid. Indien een investeringsproject als één geheel door het management 
wordt aangestuurd, volstaat één deelrekening om het project op te volgen. 58
De verantwoordelijken van de deelprojecten geven aan dat het vaak moeilijk is om de beno -
digde budgetten correct te ramen, omdat de uitvoering deels afhankelijk is van externe facto -
ren die het beleidsdomein zelf niet in de hand heeft (vb. duur van de onteigeningsprocedure, 
…). Evenwel zouden de oorzaken van de vertraging of versnelling van een investeringsproject 
beknopt kunnen worden toegelicht in de jaarrekening. Op dit ogenblik is de toelichting op 
dat vlak onvoldoende.
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 15 oktober 2013 geantwoord dat het 
de bedoeling is dat het FFEU vanaf 1 januari 2015 zijn boekhouding langs het centraal aange -
boden financieel systeem Orafin zal voeren, waarbij het met de opmerking van het Rekenhof 
rekening zal houden. Het FFEU zal zijn rekenplichtigen ook vragen bij de opmaak van de 
jaarrekeningen 2013 de oorzaken van vertragingen of versnellingen van investeringsprojecten 
toe te lichten.
VFLD
Het VFLD vermeldde in zijn toelichting bij de jaarrekening 2012 nog altijd niet het totale be -
drag van alle claims tegen de Vlaamse overheid, evenmin als het totaal van de grootste schade -
dossiers. Het ingeschatte totaal aan potentieel door het VFLD te betalen lasten bedraagt vol -
gens de administratie 1.089 miljoen euro. Dat bedrag ligt weliswaar lager dan de 1,25 miljard 
euro die werd geraamd eind 2011, maar is toch aanzienlijk. Hoewel de dotatie werd verhoogd, 
is de saldo-opbouw in 2013 stilgevallen. Er blijft dus een grote kloof tussen de aangelegde re -
serves en het totaal aan potentiële schadeclaims.
Het VFLD nam in 2012 de klimaatuitgaven ten laste in de plaats van de PMV. Voor het luik 
APCF was in de beslissing van de Vlaamse Regering van 21 december 2012 sprake van een defi -
nitieve aanrekening op het VFLD van 13,4 miljoen euro en een financiering van de resterende 
5,7 miljoen euro met een verhoogd dividend van de Vlaamse Milieuholding (VMH). Dit laat -
ste bedrag diende het VFLD in 2012 nog aan PMV te betalen. De 5,7 miljoen verhoogde divi -
denden van de VMH staan ingeschreven aan de ontvangstenzijde van het Minafonds. Uit de 
aangepaste begroting 2013 van het Minafonds en van het departement LNE kan niet worden 
opgemaakt of er van het beleidsdomein LNE nog een bijdrage wordt verwacht voor het VFLD. 
Het VFLD heeft nochtans in zijn voorgelegde rekening 2012 een vordering van 5,7 miljoen 
euro op de VMH opgenomen. Daardoor komt dat bedrag zowel in de rekening 2012 van het 
VFLD als in de aangepaste begroting 2013 van het Minafonds voor.
Voor de financiering van de pensioenverplichtingen uit het verleden kent het VFLD de nv De 
Scheepvaart jaarlijks een bedrag toe dat overeenstemt met het bedrag waarin de nv zelf in 
haar begroting voorziet47. Het VFLD betaalde in 2012 echter voor de jaren 2011 en 2012 maar 
2,8 miljoen euro in plaats van de 2,9 miljoen euro die de nv begrootte. 
De minister van Financiën en Begroting lichtte op 1 augustus 2013 toe dat het totale bedrag aan 
schadeclaims niet werd opgenomen in de toelichting bij de jaarrekening van het VFLD omdat 
het VFLD volgens de minister niet instaat voor de totaliteit van de claims tegen de Vlaamse 
overheid. Voorts meldde hij de afboeking van de vordering van het VFLD op de VMH en gaf 
hij uitleg bij de grootte van het aan De Scheepvaart uitgekeerde bedrag.
5.4		 Conclusie 	over	de	begrotingsuitvoering
Met zijn 470 miljoen euro geconsolideerde uitgaven is het beleidsdomein FB een relatief klein 
beleidsdomein. Het staat echter in voor 92% van de Vlaamse geconsolideerde middelenbe -
groting met 25 miljard euro ontvangsten, al lagen de ontvangsten van het ministerie lager 
dan begroot doordat de terugbetaling door KBC van 1.725 miljoen euro in 2012 niet doorging. 
47 Artikel 22 van de beheersovereenkomst. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   59
Het ministerie, dat bijna 60% van de beleidsdomeinuitgaven vertegenwoordigde, heeft vooral 
aanrekeningsfouten gemaakt en vertoonde enkele organisatorische zwaktes, die in 2012 echter 
niet tot verwijlintresten leidden. Bij de rechtspersonen richtte het Rekenhof zijn controles 
vooral op het FFEU en het VFLD. Het FFEU dient inspanningen te leveren om zijn rapporte -
ring over de investeringsprojecten transparanter en in overeenstemming met de economische 
realiteit te brengen. Het Rekenhof herhaalde zijn waarschuwing dat er bij het VFLD een grote 
kloof bestaat tussen de aangelegde reserves en het totaal aan potentiële schadeclaims, dat op 
meer dan 1 miljard euro is geraamd. 
5.5	 Kas-,	 schuld-	en	waarborgbeheer
De Vlaamse Regering heeft op 3 mei 2013 het jaarlijks rapport over het gevoerde beleid inzake 
kas-, schuld- en waarborgbeheer aan het Vlaams Parlement bezorgd48. De onderstaande tabel 
toont de samenstelling van de uitstaande schuld van de Vlaamse overheid op 31 december in 
de periode 2008-2012 volgens de eindrekening van de Vlaamse overheid.
 2008 2009 2010 2011 2012
(Middel)lange termijn 05.000.000 5.173.638 5.596.058 5.079.699
EMTN 05.000.000 5.170.000 5.370.000 4.670.000
Bankleningen490 0 3.638 226.058 294.699
Private leningen500 0 0 0 115.000
Investeringsfonds lokale besturen 279 739 0 0 0
Korte termijnschuld (BCP) 0 424.422 399.096 221.052 363.412
Directe uitstaande schuld 279 5.425.161 5.572.734 5.817.110 5.443.111
Directe kasschuld 283.603 681.745 1.035.963 831.170 1.050.821
Eigenlijke indirecte schuld 3.829 2.864 2.703 2.535 2.358
Totale schuld 287.711 6.109.770 6.611.400 6.650.815 6.496.290
Evolutie t.o.v. vorig jaar +15,3% +2.023,5% +8,2% +0,6% -2,3%
4949,5050
Het Rekenhof heeft daarbij de volgende opmerkingen:
 yDe lange-termijnschuld van 5.008.443 duizend euro in het rapport wijkt af van die in de 
algemene rekening 2012, die ook de lening voor het project AMORAS heeft opgenomen 
(71.256 duizend euro). Deze lening loopt tot 31 augustus 2026 en kent een relatief hoog 
intrestpercentage (4,85%). 
 yDe Vlaamse overheid (beleidsdomein bestuurszaken) heeft zich als huurder van de 
Vlaamse administratieve centra (VAC) van Brugge, Leuven en Gent tegenover de verhuur -
ders contractueel verbonden tot terugbetaling van de inrichtingskosten, inclusief financie -
ringslasten51. Deze verbintenissen, die lopen tot 2019, 2020 en 2024, zijn niet in het rapport 
als schuld opgenomen. Op 31 december 2012 bedroegen de openstaande schulden voor het 
VAC Brugge en het VAC Leuven respectievelijk 4,7 miljoen euro en 6,4 miljoen euro. De 
inrichtingswerken van het VAC Gent zullen maximaal 13,2 miljoen euro bedragen.
De onderstaande tabel overziet de openstaande leningen op 31 december 2012 volgens het rap -
port 2012 Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer.
48 Stuk 32 (2012-2013) – Nr.1, van 15 mei 2013. Conform artikel 21 van het decreet van 7 mei 2004 houdende bepalingen 
inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap en het Vlaamse Gewest.
49 De bankleningen betreffen de leningen die de Vlaamse overheid heeft overgenomen van de Vismijn Oostende en van 
de Gemeentelijke Holding en de lening voor het project AMORAS.
50 De private leningen zijn leningen toegekend door nv BAM (100 miljoen euro)  en nv Finindus (15 miljoen euro).
51 De financieringskosten van deze contracten zijn aanzienlijk hoger dan de rente die de Vlaamse overheid zou moeten 
betalen bij een rechtstreekse lange-termijnfinanciering. 60
Opgenomen Opnamedatum Intrestvoet Totale kostprijs Eindvervaldag
Korte termijn
213.444.267,33 02.11.2012 0,10% 55.732,67 04.02.2013
12.496.806,37 08.11.2012 0,10% 3.193,63 08.02.2013
37.490.523,23 09.11.2012 0,10% 9.476,77 09.02.2013
49.990.002,00 13.12.2012 0,08% 9.998,00 13.03.2013
Middellange termijn
750.000.000 20.07.2009 2,625% 19.687.500 20.01.2013
300.000.000 29.06.2009 3,000% 9.000.000 29.06.2013
1.250.000.000 30.03.2009 3,750% 47.003.500 31.03.2014
200.000.000 12.05.2011 3,332% 3.332.000 12.05.2015
1.250.000.000 20.07.2009 3,875% 48.437.500 20.06.2016
750.000.000 20.03.2012 3,000% 22.500.000 31.01.2018
30.000.000 10.03.2010 3,650% 1.095.000 10.03.2020
140.000.000 18.08.2010 3,1155% 4.361.700 18.08.2020
De federale overheid heeft in diezelfde periode schatkistcertificaten met dezelfde looptijd 
aanbesteed, waarvoor zij intrestvoeten tussen -0,0032 en 0,004 bekwam. Ook in augustus 
2012 sloten de federale en Vlaamse overheid kortlopende leningen af met gelijkaardige loop -
tijden, waarbij zij respectievelijk rentes van -0,012% en 0,139% bedongen. In 2012 bedroeg 
het gemiddelde saldo korte-termijnleningen 332 miljoen euro. Een renteverschil van 0,1% gaf 
op dat bedrag 332 duizend euro meerkosten. De intrestvoet van de Vlaamse middellange-
termijnleningen aangegaan in 2012, lag 43 basispunten boven de OLO-rente.
Daarbuiten heeft de Vlaamse overheid de leningen van de Gemeentelijke Holding en de Oost -
endse vismijn overgenomen. De onderstaande tabel geeft een overzicht van de overgenomen 
leningen van de Gemeentelijke Holding. Zij worden terugbetaald op de eindvervaldag, met 
uitzondering van de Belfiuslening met vervaldag op 15 december 2022. Deze lening heeft ieder 
jaar een kapitaalaflossing van 2.432 duizend euro.
Bedrag Intrestvoet Jaarlijkse kostprijs Eindvervaldag
ING 8.823.529 3,3190% 292.852 08.06.2015
Belfius 25.000.000 3,4820% 870.500 19.07.2015
Belfius 22.500.000 3,5700% 803.250 20.12.2015
ING 8.823.529 3,4835% 307.367 23.12.2015
Fortis 50.000.000 3,5930% 1.796.500 04.04.2016
Belfius 5.750.000 4,3240% 241.063 11.09.2019
Belfius 10.000.000 3,7830% 378.300 19.07.2020
Belfius 15.000.000 3,6560% 548.400 06.10.2020
Fortis 25.000.000 4,0650% 1.016.250 19.03.2021
Belfius 24.318.182 3,7680% 916.309 15.12.2022
Belfius 25.000.000 4,4550% 1.113.750 11.09.2026
Totaal 220.215.240 8.284.541
De laatste drie leningen hebben een eindvervaldag na 2020. Zij brengen dus de doelstelling 
van een schuldenvrije positie van de Vlaamse overheid in 2020 in het gedrang52.
De Vlaamse Regering heeft op 5 juni 200953 de schulden op 1 januari 2010 van de Stad Oos-
tende overgenomen voor de vismijn (3.854.891,94 euro). In 2012 is 183.484,44 euro afgelost. 
Het openstaande saldo bedroeg eind 2012 3.411.407,72 euro. Ook vier van deze leningen heb -
ben een eindvervaldag na 2020.
52 Doelstellingen 13 en 20 van het pact 2020.
53 VR 2009 0506 Doc.0955. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   61
Geconsolideerde brutoschuld van de Vlaamse overheid
De onderstaande tabel overziet de geconsolideerde brutoschuld van de Vlaamse overheid. 
Hij houdt ook rekening met financiële schulden bij de instellingen in de consolidatiekring54.
2008 2009 2010 2011 2012
Directe schuld MVG 279 5.425.161 5.572.734 5.817.111 5.443.111
Indirecte schuld MVG 3.830 2.864 2.703 2.535 2.358
Negatieve stand zichtrekening 
MVG283.603 681.745 1.035.963 831.170 1.050.821
Negatieve stand CFO 0 0 0 0 0
Totaal MVG 287.712 6.109.770 6.611.400 6.650.816 6.496.290
Vlif 174 174 174 174 174
FIVA 50 50 50 50 50
Toerisme Vlaanderen 9 3 0 0 0
VDAB 4.366 4.720 859 0 0
VRT 40 0 0 0 0
Kind en Gezin 4.688 3.669 2.602 1.572 1.462
Bloso 2.710 2.633 2.445 2.272 2.119
Reproductiefonds 225 0 0 0 0
VVM 274.440 237.835 201.355 174.292 144.617
MUHKA 71 45 18 11 3
De Scheepvaart 4.746 4.593 4.432 4.263 4.107
BAM NV 0 193.170 193.170 193.170 193.170
VLIZ 1.056
VIB 7.110
Nv Diestsepoort 58.750
NV PMV re Vinci 9.408
LAK Invest 56.300
Totaal rechtspersonen 291.519 446.892 405.105 375.580 478.102
Nationaal Waarborgfonds 271.201 242.845 213.918 187.907 163.878
Digo (systeem 1/1/89-30/09/89) 15.960 15.086 12.374 11.694 10.331
Digo (systeem vanaf 30/09/89) 162.076 177.096 185.543 210.979 237.109
Totaal gesubsidieerd vrij onderwijs 449.237 435.027 441.835 410.580 411.318
TOTAAL 1.028.468 6.991.689 7.428.340 7.437.200 7.385.934
De schuld van de centrale overheid daalde licht; die van de te consolideren instellingen en het 
gesubsidieerd vrij onderwijs stegen. Bij de te consolideren instellingen is dat het gevolg van 
een herclassificatie door het INR/Eurostat.
Kostprijs van de schuld
Een overzicht van de kosten verbonden aan het schuldbeheer van de Vlaamse overheid, blijkt 
uit de ordonnanceringen op het programma van de schuld.
Basisallocatie Omschrijving OK krediet Ordonnanceringen Rest %
CB0-CG000-12Allerhande kosten i.v.m. the -
saurie en schuldbeheer1.544.000 1.409.989 134.011 91%
CB0-CG002-21 Rente op overheidsschuld 195.689.000 181.530.401 14.158.599 92%
CB0-CG004-21Intrestlasten in toepassing 
van art 54 van de  Bijzondere 
Wet van  16/1/8915.000.000 3.046.683 11.953.317 20%
54 De instellingen opgenomen op de lijst De eenheden van de publieke sector  van de Nationale Bank van België met code 
S 1312 (Deelstaatoverheid-Deel Vlaamse Gemeenschap). 62
CB0-CG008-31Intrestlasten van leningen 
door universiteiten en uz gent 
voor financiering onroerende 
goederen405.000 404.049 951 100%
CB0-CG010-41Aandeel intrestlasten uit 
waarborg betreffende art 6 bis 
van de wet van 23 december 
1963 op de ziekenhuizen191.000 190.687 313 100%
Totaal CB0-1CGG2A/WT (excl overflow) 212.829.000 186.581.809 26.247.191 87%
CB0-CG002-21Rente op overheidsschuld-
overflow26.148.000 114.498.986 -88.350.986 437%
Totaal CB0-1CGG2A/WT(incl overflow) 238.977.000 301.080.795 -62.103.795 126%
CB0-CG000-91 Aflossing lange termijnschuld 1.453.616.000 1.452.615.302,60 1.000.697,40 100%
Bron: Eindrekening  Vlaamse overheid 2012 vol 21a VEK, grootboek Orafin voor details op niveau basisallocatie, 
gegevens overflow via extracomptabele informatie IVA Centrale Accounting.
De rente op overheidsschuld toonde een overschrijding als gevolg van een onderschatting van 
de overflowkredieten. De onderstaande alinea’s geven toelichtingen bij de schuld-basisallo -
caties:
 yCB0-CG000-12 (allerhande uitgaven in verband met thesaurie-en schuldbeheer) bevat de 
belangrijkste aanrekeningen van betalingen aan de ratingbureau’s (in totaal 421 duizend 
euro) en de uitgiftekosten voor de EMTN-lening van 750 duizend euro.
 yCB0-CG002-21 (rente op overheidsschuld) bevat de intrestaanrekening van zowel de korte- 
als de lange-termijnleningen:
Lange termijn  
(> 1 jaar)Korte termijn  
(< 1 jaar)KaskredietCFO-aan-  
zuiveringDiversen* Totaal
2010 153.096.657 869.173 2.472.266 190.595 602.847 157.231.539
2011 167.092.700 5.813.926 2.766.100 95.541 1.405.614 177.078.341
201255167.963.355 3.909.714 1.066.990 12.161568.578.181 181.530.401
* vismijn, GH,lokale besturen 55555656
De kostprijs van het kaskrediet wordt berekend op basis van het EONIA rentetarief waarop 
de huisbankier een contractueel afgesproken aantal basispunten verrekent.  In 2012 daalde 
deze intrestvoet verder. Eind 2012 bedroeg hij nog slechts een vijfde van de intrestvoet 
begin 2012. Vanaf juli verscherpte de daling de interventie van de ECB, die het mogelijk 
maakte door de tussenkomst van de centrale bank de rente te verlagen op overheidsobli -
gaties tot drie jaar. 
 yOp CB0-CG004-21 (intrestlasten bijzondere wet van 16 januari 1989) worden de intresten 
aangerekend die de Vlaamse overheid moet betalen aan de federale overheid op het ver -
schil tussen de ontvangen voorschotten en de afrekening van de daadwerkelijk toegewezen 
belastingopbrengsten. Net als vorig jaar, diende zij veel minder intresten uit te betalen 
dan geraamd doordat de voorschotten nauwer aansloten bij de daadwerkelijk toegewezen 
belastingopbrengsten.
 yTen laste van CB0-CG008-31 (intrestlasten leningen universiteiten) komen intrestlasten op 
leningen die de universiteiten en het UZ Gent aangingen voor de financiering van onroe -
rende investeringen. De belangrijkste aanrekening is de trimestriële betaling van een ren -
tetoelage aan het UZ Gent (in totaal 314.126 euro) . Het saldo van deze lening bedroeg eind 
55 Tot 2011 zijn de gegevens op ordonnanceringsbasis, vanaf 2012 door de invoering van het rekendecreet zijn de aanre -
keningen op basis van de gelopen intresten.
56 De stijging tegenover 2011 is te verklaren doordat 2012 het eerste volledige jaar was dat de rentelasten van de over -
genomen leningen van de Gemeentelijke Holding aangerekend werden. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   63
2012 14.301.557,51 euro. Ieder jaar betaalt de universiteit op 1 juli 2.860.309,52 euro af. Op 1 
juli 2017 zal de lening volledig afbetaald zijn.
 yOp CB0-1CG014-41 worden intrestbetalingen aangerekend voor leningen voortvloeiend uit 
de waarborgregeling voor de schuldvorderingen in het kader van de wet van 23 december 
1963 op de ziekenhuizen. Voor 2012 ging het om 190.686 euro.
 yCBo-CG000-91 (aflossing (middel) lange termijnschuld, titel III) kende in 2012 twee aflos -
singen van EMTN leningen voor in totaal 1,45 miljard euro. Hoewel de bedrijfseconomi -
sche balans de lening voor het AMORAS-project als een lange-termijnlening catalogeerde, 
geschiedden de aanrekeningen van de aflossingen verkeerdelijk niet op titel III, maar op 
begrotingsartikel MB0/1MG-E-2-C/WT. Ook de rentelasten voor deze lening werden op 
deze basisallocatie aangerekend57.
Gewaarborgde schuld
De onderstaande tabel overziet de evolutie van de uitstaande schuld met een gemeenschap- 
of gewestwaarborg in ruime zin58
Waarborgen aan (lokale) overheden 1.443,76 1.338,76 1.239,90 1.176,56 1.111,21
Vlaamse Maatschappij voor Watervoorziening 87,32 75,99 105,28 143,44 150,65
IVA Kind en Gezin 2,81 1,89 0,92 0 0
EVA VMM De Lijn 265,20 230,95 194,22 169,87 145,50
Universiteiten (Sociale sector) 38,65 34,74 30,83 26,99 23,23
UZ Gent 38,41 53,96 71,41 69,25 65,68
KMDA Dierentuin Antwerpen 2,50 2,00 1,50 1,00 0,50
EVA Syntra Vlaanderen 5,49 4,55 3,63 2,73 2,10
Vlaamse Radio en Televisieomroep 0,04 0,00 0,00 0,00 0,00
Stad Antwerpen 775,69 726,38 671,80 611,61 545,57
Stad Gent 27,66 0,00 0,00 0,00 0,00
Cross Border Lease 0,00 83,3 89,81 92,74 90,04
Gemeentelijke Holding 200,00 125,00 62,50 0,00 0,00
FRGE 0,00 0,00 0,00 58,93 87,95
Waarborgen gedekt door activa 5.289,59 6.165,80 7.196,50 8.008,63 8.658,78
Sociale Huisvesting 348,68 469,87 653,48 752,53 736,50
Domus Flandria 156,2 140,17 122,75 103,80 85,53
EVA Vl Maatschappij Sociaal Wonen 1.658,25 1.941,49 2.265,08 2.687,72 3.125,55
Vlaams Woningfonds 1.899,73 1.930,28 2.187,63 2.280,37 2.446,66
IVA AGION (infrastructuur in het onderwijs) 178,04 192,18 199,79 224,00 248,67
IVA VIPA (infrastructuur welzijnsinstellingen) 715,43 1.162,63 1.386,39 1.551,66 1.711,46
Liefkenshoektunnel nv 140,10 136,00 140,99 134,61 0,00
Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel nv 193,17 193,17 193,17 193,17 192,50
Project Brabo 0,00 0,00 47,21 80,78 111,91
Economische waarborgen 588,92 807,69 1.149,86 1.150,71 957,52
Waarborgbeheer nv 252,10 399,31 511,99 583,27 582,02
Gigarant nv 0,00 125,00 342,63 298,97 130,90
Economische expansie 4,77 0,10 0,04 0,00 0,00
Scheepskredieten 0,15 0,00 0,00 0,00 0,00
FIVA (Visserij en Aquicultuurfonds) 2,83 1,76 1,32 1,05 0,79
VLIF (Vlaams Landbouwinvesteringsfonds) 169,80 125,32 110,52 89,95 72,37
VIB (Vlaams Instituut Biotechnologie) 6,60 6,29 5,95 5,61 5,24
57 Zie ook antwoord van de Vlaamse Regering op de opmerkingen van het Rekenhof bij de begrotingscontrole 2013.
58 Zij omvatten behalve de waarborgen aan instellingen zelf ook de waarborgen die het Vlaams Gewest pas in de tweede 
graad verleent en die in de eerste plaats zijn verstrekt door de Vlaamse openbare rechtspersonen zelf. Ze bevatten ook 
de waarborgen aan naamloze vennootschappen. 64
IMEC 30,12 26,93 56,88 51,19 45,51
Arkimedesfonds 120,53 120,53 120,53 120,53 120,53
NGO’s 1,55 1,55 0,00 0,00 0,00
DAB Waarborgfonds Microfinanciering 0,47 0,90 0,00 0,14 0,12
Rest 1,00 0,73 0,52 0,36 0,23
VZW de gezinsbond 1,00 0,73 0,52 0,36 0,23
Totaal 7.323,27 8.312,98 9.578,79 10.336,26 10.727,74
Stijging tov vorig jaar +13,5% +15,2% +7,9% +3,8%
De gewaarborgde schuld nam in 2012 toe van 10,3 miljard euro tot 10,7 miljard euro. De stijging 
was weliswaar minder groot dan in de vorige drie jaren. De cijfers voor de periode 2008-2011 
sluiten niet aan met de gegevens uit het kas-, schuld- en waarborg rapport van 2011 voor de 
waarborgen gedekt door activa. Het totaal verschil bedraagt meer dan 500 miljoen euro per 
jaar. De waarborgen voor de sociale huisvesting zijn naar beneden aangepast, aangezien zich 
een overschatting van de waarborgen voordeed. De waarborgen voor het VIPA zijn naar boven 
aangepast, door het aanpassing van het boekingsmoment ervan. Voor huisvesting en welzijn 
zijn meer waarborgen verstrekt dan in 2011. De stijging in deze domeinen is al een aantal jaar 
aan de gang.
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de ontvangen bijdragen voor de toekenning 
van de gewestwaarborg. De entiteiten ontvangen ook bijdragen die ze op hun eigen begroting 
aanrekenen. Zo boekte de nv Gigarant in 2012 4.275.116 euro waarborgpremies als opbrengst.
Begrotingsjaar Begrotingsartikel Raming Ontvangsten
2008 9CB0C3802 4.800.000  5.385.413,25
2009 9CB0C3802 9.298.000 12.219.386,90
2010 CB0-CC005-38 5.500.000 9.432.265,37
2011 CB0-CC005-38 5.500.000 14.646.265,75
2012 CB0-CC005-38 8.100.000597.726.672,26
5959
De aangerekende ontvangsten halveerden bijna ten opzichte van 2011. 
De onderstaande tabel toont de waarborguitwinningen60 en -terugwinningen61 sinds 2008.
(In duizend euro)
Instelling 2008 2009 2010 2011 2012
Uit Terug Uit Terug Uit Terug Uit Terug Uit Terug
Soc Huisvesting 0,079 0,162 0,049 0,090 0,070 0 0 0 0 0
Agion 0 00,012 0,012 0,019 0,019 0,006 0,006 0 0
FIVA 0 00,002 0 0 0 0 0 0 0
VLIF 2,3 0,012 2,4 0 1,3 0,026 1,1 1,1 1,2 0,1
Waarborgbeheer 6,9 4,2 7,5 3,9 28,1 6,1 20,2 10,4 23,9 7,8
Microfinanciering 0 0 0 0 0,3 0 0 0 0 0
Gemeent. Holding 0 0 0 0 0 0 225 0 0 0
TOTAAL 9,3 4,3 10,0 4,0 29,5 6,1 246,4 11,6 25,1 7,9
Structureel situeerden de meeste uitwinningen zich in de nv Waarborgbeheer. Na een daling 
van het uitwinningspercentage in 2011 deed zich in 2012 weer een stijging voor. De onder -
staande tabel toont het uitwinningspercentage in combinatie met de terugwinningen en de 
ontvangen waarborgpremies.
59 Voor 2012 ging het om de geboekte vorderingen. Tot 2011 ging het om de effectief geïnde ontvangsten.
60 Als een beroep wordt gedaan op de waarborg.
61 Als de uitgewonnen bedragen kunnen worden verhaald op de gewaarborgde. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   65
JaarGewaarborgd  
bedragUit- 
winningenTerug-  
winningenWaarborg-
premiesSaldoUitwinnings-  
percentage
2009 399,31 7,6 3,9 4,9 1,2 1,9%
2010 511,99 28,1 6,1 5,0 -17,0 5,49%
2011 583,27 21,7 10,4 5,1 -6,2 3,72%
2012 582,06 23,9 7,8 3,9 -12,2 4,11%
Na een daling van het uitwinningspercentage in 2011, steeg het in 2012 weer licht. Het te fi -
nancieren saldo door verliesfinanciering verdubbelde in 2012 bijna. Sinds 2010 volstonden de 
ontvangen waarborgpremies en de terugwinningen niet meer om de uitwinningen te financie -
ren voor de nv Waarborgbeheer. Het negatieve saldo wordt daarom aangezuiverd langs begro -
tingsartikel EC0-1ECA2Z-IS, programma EC218. Daarop werden in 2010 en 2011 respectievelijk 
8,3 miljoen euro en 21,5 miljoen euro begroot en aangerekend. In 2012 werd 23,9 miljoen euro 
begroot, maar niet gefactureerd. Voor dat bedrag werd wel een inkooporder aangemaakt, zo -
dat het later kan worden gefactureerd62. Voor 2013 is 23,9 miljoen euro begroot.
In 2012 vond één belegging plaats, voor 20 miljoen euro en met een duurtijd van 1 maand. De 
opbrengst bedroeg 5 duizend euro (0,32%).
De decreetgever heeft de Vlaamse Regering opgedragen een interne audit inzake kas- en 
schuldbeheer van de Vlaamse Gemeenschap te organiseren en te reglementeren63. Met ingang 
op 1 juli 2005 heeft de Vlaamse Regering daarvoor een inspecteur van financiën aangesteld. 
De interne auditor moet jaarlijks binnen de drie maanden na het einde van het begrotingsjaar 
aan de Vlaamse minister van Financiën rapporteren over de controle- en adviestaken die hij 
heeft uitgevoerd. Het rapport over het begrotingsjaar 2012 werd eind april 2013 opgeleverd.64 
5.6	 Interventies 	van	de	Vlaamse 	overheid 	met	betrekking 	tot	de	
financiële 	crisis
5.6.1	 Inleiding
In de herfst van 2008 werd de internationale bankwereld getroffen door de wereldwijde fi -
nanciële crisis, die tot een ingrijpen van verschillende overheden noopte. Ook de Vlaamse 
overheid heeft een aantal interventies gedaan om tegemoet te komen aan de dringende li -
quiditeitsbehoeften van een aantal Belgische banken. Het Rekenhof heeft deze interventies 
en hun invloed op de kasstromen, intrestlasten en ESR-vorderingensaldo uiteengezet in zijn 
vorige rekeningenboeken65. Het concludeerde dat de maatregelen tot dan een negatieve im -
pact hadden op de begroting en dat onzekerheid bestond over de uitbetaling van vergoedin -
gen en dividenden, over de recuperatie van de kapitaalinjecties en kredietverleningen en over 
de voorwaarden waartegen de Vlaamse overheid de middellangetermijnleningen zou moeten 
herfinancieren. In dit rekeningenboek rapporteert het Rekenhof over de verder evolutie van 
de verschillende steunmaatregelen.
5.6.2	 Toegekende 	steun	aan	de	financiële 	instellingen
Op 30 september 2008 participeerde de Vlaamse overheid in de reddingsactie voor Dexia. 
Zij verwierf 50.505.051 Dexia-aandelen langs het Vlaams Toekomstfonds voor 9,9 euro per 
aandeel. Dat bracht de participatie op een totaal van 500 miljoen euro. Op 11 juni 2010 kende 
62 Eind juli 2013 was daarvan al 15 miljoen euro gefactureerd.
63 Artikel 16 van het decreet van 7 mei 2004 houdende bepalingen inzake kas-,schuld- en waarborgbeheer van de 
Vlaamse Gemeenschap.
64 Antwoord van de minister van Financiën en Begroting in de commissie voor Algemeen beleid, Financiën en Begroting 
op 7 mei 2013.
65 Stuk 36 (2010-2011) – Nr.1 van 5 januari 2011 en Stuk 36 (2011-2012) – Nr.1 van 6 november 2012. 66
Dexia als dividend voor 2009 2.405.002 aandelen toe aan het Vlaams Toekomstfonds. Op 14 
juni 2011 werden 2.939.447 aandelen toegekend als dividend voor 2010. In dat dividend had 
de begroting van het Vlaams Toekomstfonds niet voorzien. In 2012 werd geen dividend uitbe -
taald en in de begroting 2013 is evenmin in een dividend voorzien. De waarde van de participa -
tie is, inclusief de toegekende dividendaandelen, op grond van de huidige beurskoers66 verder 
gedaald tot 1 à 1,5 miljoen euro.
Eind 2008 namen de Vlaamse, Waalse en federale overheden een participatie van 25% plus 
één aandelen in de nv Ethias Finance, de holdingmaatschappij die alle aandelen in de nv 
Ethias bezit. Daarvoor stortte de Vlaamse overheid op 31 december 2008 langs haar algemene 
uitgavenbegroting 500 miljoen euro aan Ethias. Ethias betaalde nog geen dividend uit tot eind 
2012. De begroting 2013 voorziet evenmin in een dividend. De meerjarenraming 2013-2018 
voorziet ook niet in de terugbetaling van de overheidssteun door Ethias. Een voorwaarde voor 
de steun was dat Ethias haar risicobelang in Dexia met 90% moest verminderen tegen 20 mei 
2012. Daar de verkoop van een dergelijk aandelenpakket de koerswaarden van Dexia nog ster -
ker zou onder druk zetten, ging de Europese Commissie akkoord met een aandelenoverdracht 
aan Ethias Finance. Die vond op 30 juni 2011 plaats. De waarde van het Dexia-aandeel bedroeg 
toen 2,81 euro, wat de totale overdracht op bijna 248,5 miljoen euro bracht. Voor de betaling 
gaf Ethias Finance een obligatielening uit van 280 miljoen euro op 7 jaar tegen 7,5%. Daarop 
tekenden private investeerders (100 miljoen euro), de federale overheid (100 miljoen euro), 
het Waals Gewest (40 miljoen euro) en de PMV (38 miljoen euro) in67. Van dat laatste bedrag 
werd 10,95 miljoen euro herplaatst bij de LRM.
Op 22 januari 2009 injecteerde de Vlaamse Regering 2 miljard euro kapitaal in de KBC-groep. 
De federale overheid had al op 1 december 2008 3,5 miljard euro kapitaal ingebracht. Ge -
lijktijdig verleende de Vlaamse overheid KBC ook het recht op een eventuele bijkomende 1,5 
miljard euro. Het ging daarbij om een inbreng in het kernkapitaal van KBC, zodat er geen 
risico op koersdaling was, zoals bij een gewoon aandeel. De Vlaamse overheid heeft recht op 
een terugbetaling van het ingebrachte kapitaal tegen 150% van de intekenwaarde en een vast 
rendement van minimum 8,5% in alle jaren waarin de bank een dividend uitbetaalt. KBC 
beslist zelf wanneer het de terugbetaling van het kapitaal aanvat. Voor de jaren 2011, 2012 
en 2013 werd telkens een bedrag gestort van 297.796.608,17 euro als vergoeding voor deze 
achtergestelde lening. Voor 2014 zal dat niet het geval zijn, gelet op het persbericht van KBC, 
dat stelde dat de bank niet van plan was om een dividend uit te betalen voor 2013. Dat be -
tekent dat er ook geen coupon dient te worden betaald aan de Vlaamse overheid in 2014. In 
de middelenbegroting 2012 was voorzien dat KBC een bedrag van 1.749 miljoen euro zou te -
rugbetalen. Deze terugbetaling vond echter niet plaats. In 2012 zag Vlaanderen opnieuw van 
terugbetaling af niettegenstaande de begroting 2012 daarin voorzag (1,749 miljard euro). De 
beslissing beoogde een zo groot mogelijke terugbetaling aan de federale overheid, met name 
de resterende 3 miljard euro. KBC kon zo de boete die zij met de federale overheid afsprak en 
die oplopend is in de tijd, beperken. Voor Vlaanderen blijft dat ook interessant, zelfs als er een 
jaar geen dividend uitbetaald wordt. Het dividend van KBC op het volledige bedrag is immers 
groter dan de geraamde kostprijs van wat Vlaanderen moet lenen om de minderontvangst te 
dekken. Als de terugbetaling verloopt volgens het schema in de meerjarenbegroting, zullen 
de ESR-ontvangsten dalen volgens het onderstaande schema. De intrestlasten zullen in veel 
mindere mate dalen, gelet op het verschil tussen de vergoeding van 8,5% die KBC betaalt en 
de gemiddelde financieringskosten van de schuld, die voor 2012 3,16% bedroeg68. De onder -
staande tabel overziet de geplande terugbetaling volgens de meerjarenraming 2013-201869.
66 Koers schommelt sinds begin juni 2013 tussen 2 en 3 eurocent.
67 Volgens het antwoord van minister Ingrid Lieten op de interpellaties 56 en 58 en op de vraag 885 met betrekking tot 
deze obligatielening in de vergadering van 26 januari 2012 van de commissie voor Economie, Economisch Overheids -
instrumentarium, Innovatie, Wetenschapsbeleid, Werk en Sociale Economie.
68 Tabel 12 van het rapport 2012 Kas-,Schuld- en Waarborgbeheer.
69 Deze raming wijkt licht af van de terugbetalingsintenties beschreven in het persbericht van KBC van 10 december 
2012. Dat gewaagt van een terugbetaling van 1,17 miljard in 2013 en een jaarlijkse terugbetaling van 0,33 miljard euro. 
Door afrondingen blijft nog een saldo van 3 miljoen euro over. Het is niet duidelijk wanneer dit saldo zal meegenomen 
worden in terugbetaling. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   67
Jaar Hoofdsom Aflossing Boete Geraamde vergoeding70 
2013713.500.000.000 1.166.000.000 583.000.00072297.500.000
2014 2.334.000.000 333.000.000 166.500.000 Geen dividend.
2015 2.001.000.000 333.000.000 166.500.000 198.390.000
2016 1.668.000.000 333.000.000 166.500.000 170.085.000
2017 1.335.000.000 333.000.000 166.500.000 141.780.000
2018 1.002.000.000 333.000.000 166.500.000 113.475.000
2019 669.000.000 333.000.000 166.500.000 85.170.000
2020 336.000.000 333.000.000 166.500.000 56.865.000
7070,7171,7272
5.6.3	 Verleende 	waarborgen
Nv Gigarant
In 2009 richtte de Vlaamse Regering de nv Gigarant op om waarborgen te verstrekken aan 
grote ondernemingen die door de financieel-economische crisis moeilijker aan krediet ge -
raakten. Zij heeft op 22 april 2009 300 miljoen euro kapitaal aan deze vennootschap gestort. 
De waarborgregeling bereikte zijn oorspronkelijke einddatum op 31 december 2010. Omdat 
de Vlaamse Regering deze waarborgregeling efficiënt bevond, heeft zij ze bij decreet van 23 
december 2010 verlengd voor onbepaalde duur. De waarborgregeling heette voortaan ad-hoc 
waarborgregeling voor kmo’s en grote ondernemingen in Vlaanderen.  Zij is gericht op de onder -
steuning van groeifinanciering. 
Op 23 mei 2013 richtte de minister-president van de Vlaamse Regering een nota 73aan de 
Vlaamse Regering voor een Gigarant-bijsturing volgens het bankenplan . De voorgestelde wij -
zigingen betroffen drie financieringstypes uit het bankenplan:
 yDe waarborg in het kader van de ondernemingsfondsen: de banken stemmen in om op 
lange termijn (vijf tot vijftien jaar) 1 miljard euro financieringsfondsen op te starten en te 
beheren. Gigarant stelt zich borg voor wat nodig is om investeerders aan te trekken.
 yDe waarborging in het kader van investeringsfondsen voor semipublieke infrastructuurin -
vesteringen in de zorg, de huisvesting, het onderwijs of pps-projecten.
 yDe waarborging van kwaliteitsvolle kredietportefeuilles.
Volgens de nota zal het voorstel pas een weerslag hebben op de begroting van de Vlaamse 
Gemeenschap als het eigen vermogen van de nv Gigarant ontoereikend wordt. Het Rekenhof 
beklemtoont dat de nv Gigarant tot de consolidatiekring van de Vlaamse overheid behoort. 
Als een bedrag wordt uitgewonnen, vermindert dus het ESR-vorderingensaldo. 
In 2012 boekte de nv 4.250 duizend euro waarborgpremies als opbrengst, wat in de lijn ligt van 
de ontvangsten in 2011.
In tegenstelling tot de nv Waarborgbeheer, verstrekt Gigarant zelf de waarborgen en beperkt 
de activiteit van de vennootschap zich niet tot louter beheer. Om deze waarborgen te kunnen 
70 Op basis van de op dit moment gekende gegevens, dus ervan uitgaande dat er terug een dividend uitbetaald wordt 
vanaf 2014.
71 KBC betaalde op 3 juli 2013 een bedrag van 1,75 miljard euro terug.
72 Dit bedrag werd effectief gestort op 21 mei 2013.
73 VR 2013 1705 DOC.0472/1. 68
verschaffen, moet de vennootschap zelf over kapitaal beschikken74. De beschikbare middelen 
(inclusief geldbeleggingen) stegen van 309 miljoen euro eind 2010 tot 314 miljoen euro eind 
2011. Eind 2012 bedroegen de beschikbare middelen nog altijd 314 miljoen euro.
De jaarrekening 2012 van de nv Gigarant toont vijftien openstaande waarborgen, voor in totaal 
131 miljoen euro. Vergeleken met de 298 miljoen euro in 2011, betekent dat meer dan een hal -
vering. In één dossier besliste de raad van bestuur van de nv de volledige uitstaande waarborg 
(2.625 duizend euro) te boeken als voorziening, omdat het betrokken bedrijf in december 
2010 niet kon voldoen aan haar contractuele kapitaaldelging. Ondertussen voldeed het bedrijf 
daar wel aan. Niettemin handhaafde de nv Gigarant de volledige voorziening. In 2012 en 2013 
waren er terugbetalingsproblemen bij Alfacam, dat in 2011 20,5 miljoen euro leende met een 
Gigarantwaarborg van 80%. Dat vormt een risico op waarborguitwinning. In totaal bedroegen 
de voorzieningen eind 2012 29,3 miljoen euro.
Cross border lease
Eind 2008 verleende de Vlaamse overheid ook een waarborg van 120 miljoen dollar aan een 
cross-border-lease-overeenkomst van de gemeenten Sint-Niklaas, Hamme en Dendermonde 
met een Amerikaanse investeerder. Zij ontving daarvoor in 2009 een premie van 1,37 miljoen 
euro. Door een wisselkoersfluctuatie met de dollar daalde het gewaarborgde bedrag licht van 
92,7 miljoen euro eind 2011 tot 90 miljoen euro eind 2012. Op 14 juni 201375 stemde de Vlaamse 
Regering principieel in met de stopzetting van de overeenkomst en een gedeeltelijke ristorne -
ring76 van de waarborgpremies voor in totaal 984 duizend euro onder bepaalde voorwaarden 
en met de prefinanciering van de netto-beëindigingskostprijs langs het Vlaams Fonds voor 
Lastendelging als die minder dan 7 miljoen euro bedraagt en op voorwaarde dat de drie lokale 
besturen het bedrag terugbetalen tegen 5 oktober 2013.
Gemeentelijke Holding
Eind 2011 kwam de Gemeentelijke Holding door de dalende koers van haar Dexia-aandelen in 
de problemen en ging zij in vereffening. Daardoor werd Vlaanderen geconfronteerd met de 
uitwinning van de gewestwaarborg die het aan de holding had verleend of de overname van 
225 miljoen euro schulden en de niet terugbetaling van een commercial paper van de holding 
van 40 miljoen euro, waarop de Vlaamse overheid in mei 2011 had ingetekend. Uiteindelijk 
betaalde de Vlaamse Regering 2,4 miljoen euro gewaarborgde schulden uit de begroting 2011 
en nam zij 222,6 miljoen euro schulden over. 
5.6.4	 Kasstromen 	als	gevolg	van	de	steunmaatregelen
Negatief
In 2008 en 2009 creëerden de steunmaatregelen in totaal 4,8 miljard euro negatieve kasstro -
men. Daarvoor kon de Vlaamse overheid nog 1 miljard euro uit de kasreserves putten77. In 2010 
diende zij 5 miljard euro te ontlenen, hoofdzakelijk om de participatie in KBC (3,5 miljard 
euro) en de oprichting van de nv Gigarant (300 miljoen euro) te financieren. Zij diende vanaf 
74 Deze noodzaak vloeit voort uit de wetgeving van de FSMA, die stelt dat minimaal een vijfde van het risico moet ge -
dekt zijn door kapitaal, opdat de financiële instellingen de leningen tegen een 0%-weging mogen inschrijven op hun 
balans. De FSMA (Financial Services and Markets Authority-Autoriteit voor Financiële Diensten en Markten) staat 
sinds 1 april 2011 in voor het toezicht op de financiële markten en genoteerde ondernemingen, de erkenning van en 
het toezicht op bepaalde categorieën financiële instellingen, de naleving van gedragsregels door de financiële bemid -
delaars en de commercialisatie van de beleggingsproducten voor het grote publiek en het zgn. sociaal toezicht op de 
aanvullende pensioenen. Zij verving de vroegere Commissie voor het Bank-, Financie- en Assurantiewezen.
75 VR 2013 1406 DOC 0608/1.
76 Dat is in tegenspraak met artikel 8, tweede lid van het decreet van 7 mei 2004 houdende bepalingen inzake kas-,schuld 
en waarborgbeheer, waarin staat dat de verschuldigde waarborgpremies in geen geval terugbetaalbaar zijn.
77 Daarmee financierde zij de participaties in Dexia en Ethias. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   69
2010 intresten op deze leningen te betalen. Gelet op een gewogen gemiddelde kostprijs van 
3,16%78 van de 3,8 miljard euro leningen op (middel)lange termijn, betekent dat een jaarlijkse 
kostprijs van 120 miljoen euro. Naar aanleiding van de uitwinning van de gewestwaarborg 
betaalde de Vlaamse overheid al 2,4 miljoen euro terug van de overgenomen leningen in 2011 
en 2012. De andere leningen worden terugbetaald naargelang hun vervaldag. In 2012 werd 8,4 
miljoen euro rente betaald op de overgenomen leningen. In 2013 zal de stopzetting van de 
lease een terugbetaling van 984 duizend euro aan de gemeenten meebrengen.
Positief
In 2010 kende Dexia het Vlaams Toekomstfonds 2.405.002 aandelen toe en in 2011 2.939.447 
aandelen als dividend. Gelet op de koersval van Dexia, is de waarde van deze aandelen sterk 
gedaald. Voor 2010 en 2011 betaalde KBC zijn aandeelhouders een dividend. Bijgevolg betaalde 
de bank de Vlaamse overheid een jaar later telkens de overeengekomen vergoeding van bijna 
298 miljoen euro. Op 3 juli 2013 betaalde KBC een eerste schijf en 50% boete van de achterge -
stelde lening terug (1,75 miljard euro). De Gemeentelijke Holding en de drie gemeenten die 
bij de lease betrokken zijn, betaalden voor de verleende waarborg respectievelijk 7,4 miljoen 
euro en 1,3 miljoen euro.
5.6.5	 Invloed	 op	het	ESR	vorderingensaldo
De verschillende steunbetalingen hadden als ESR-8-operaties geen invloed op het vorderin -
gensaldo van de Vlaamse overheid. De betaalde intresten voor met leningen verrichte steun -
maatregelen, de gederfde creditintresten en de ontvangen vergoedingen beïnvloedden daar -
entegen wel het vorderingensaldo. Voor 2012 was er een positieve invloed op het ESR vorde -
ringensaldo, vooral door de toekenning van een vergoeding op het kapitaal door KBC van 298 
miljoen euro. De terugbetaling van het kapitaal door KBC zal zorgen voor een verminderde 
intrestlast, maar de lopende ontvangsten zullen dalen naargelang KBC meer kapitaal terug -
betaalt. In de komende jaren zullen ook de intrestlasten op de overgenomen leningen van de 
Gemeentelijke Holding de begroting bezwaren.
5.7		 Inning 	van	verkeersbelastingen: 	migratie 	naar	VLABEL 	en	inte-
gratie	in	het	Vlaams	Fiscaal	Platform
5.7.1	 Inleiding
Het intern verzelfstandigd agentschap Vlaamse Belastingdienst (VLABEL) van het be -
leidsdomein Financiën en Begroting staat in voor de efficiënte, effectieve en klantgerichte 
inning en invordering van de Vlaamse belastingen, met inbegrip van de inkohiering en de 
bezwaarafhandeling. Op 1 januari 201179 heeft VLABEL de verkeersbelastingen80 overge -
nomen van de FOD Financiën. Dat ging gepaard met belangrijke uitdagingen. Het per -
soneelsbestand zou verdubbelen en de vlotte integratie van de belastinggegevens en  
-processen in het Vlaams Fiscaal Platform (VFP) was noodzakelijk om de continuïteit te ga -
randeren van de ontvangsten uit de verkeersbelastingen, jaarlijks meer dan één miljard euro.
Het Rekenhof heeft onderzocht of VLABEL aan die uitdagingen op rechtmatige en doeltref -
fende wijze tegemoetkwam. Het onderzoek sluit aan bij een eerder onderzoek naar het VFP/
inning van de leegstandsheffing bedrijfsruimten en bij de onderzoeken naar de onroerende 
78 Tabel 12 in het rapport 2012 Kas-,schuld-, en waarborgbeheer.
79 De principiële beslissing tot overname op 1 januari 2010 werd door de Vlaamse Regering genomen op 10 juli 2008 en 
aan de federale overheid betekend op 17 december 2008. Op 16 oktober 2009 heeft de Vlaamse Regering beslist de 
overname pas te laten ingaan op 1 januari 2011. De federale overheid heeft dat uitstel aanvaard.
80 De cluster van de verkeersbelastingen zoals bedoeld in artikel 5, §3 van de b ijzondere  wet van 16 januari 1989 tot 
financiering van de gemeenschappen en de gewesten (verder: bijzondere financieringswet) omvat de verkeersbelas-  omvat de verkeersbelas -
ting, de belasting op de inverkeerstelling (BIV) en het eurovignet (EUV). 70
voorheffing81 van het Rekenhof, en herneemt zo nodig de daarin geformuleerde aanbevelin -
gen. De aanbevelingen zijn belangrijk voor de geplande overname van de cluster van registra -
tie- en successierechten op 1 januari 2015.
5.7.2	 Inschaling	 van	ex-federaal	 personeel
Het besluit van de Vlaamse Regering van 2 december 2011 regelde de overheveling van per -
soneelsleden van de FOD Financiën naar VLABEL en paste het Vlaamse personeelsstatuut 
daarvoor aan. Door de verschillen tussen het federale en het Vlaamse statuut speelden vrij 
veel elementen een rol om de inschalingsprincipes te bepalen en diende bij de inschaling zelf 
voor elk concreet dossier met een aantal factoren rekening te worden gehouden. 
De uitgangspunten waren dat de overgehevelde ambtenaren de niveau-, graad-, dienst- en 
geldelijke anciënniteit behielden die ze bij de federale overheid hadden opgebouwd en dat 
de globale82 bezoldiging bij de Vlaamse overheid niet minder mocht zijn dan bij de federale 
overheid. Ter voorbereiding van de overheveling heeft de afdeling Regelgeving van het depar -
tement Bestuurszaken 250 weddesimulaties gemaakt en zijn er 70 voorbeelddossiers  op de 
infodagen ter beschikking gesteld. Volgens de HR-verantwoordelijke van VLABEL zijn er geen 
klachten over de inschaling geweest. 
Het Rekenhof ging na of de inschaling van het ex-federaal personeel in het Vlaams perso -
neelsstatuut correct is gebeurd83. De controle gebeurde aan de hand van de door VLABEL 
voorgelegde gegevensbestanden van de 281 overgehevelde personeelsleden. Hun federale 
weddenschaal, geldelijke en schaalanciënniteit, alsook gevolgde en geslaagde gecertificeerde 
opleidingen werden vergeleken met hun inschaling bij de Vlaamse overheid. Met een steek -
proef at random van 51 personeelsleden ging het Rekenhof in de personeelsdossiers na of de 
gegevens in de databestanden daadwerkelijk overeenstemden met de gegevens die de federale 
overheid had verstrekt. 
Het Rekenhof heeft geen fouten vastgesteld in de inschaling volgens de gegevensbestanden en 
evenmin bij de toetsing van de gegevensbestanden aan de personeelsdossiers. In een aantal 
personeelsdossiers ontbrak een attest van de FOD Financiën over de toestand op 1 oktober 
2010 van de over te hevelen personeelsleden. De dossiers bevatten echter altijd een weddefi -
che of een ander stuk waaruit de gegevens konden worden afgeleid.
5.7.3	 Personeelsplan 	van	VLABEL
Het Rekenhof ging na hoe de ingrijpende veranderingen in de personeelsbezetting van VLA -
BEL werden vertaald in het personeelsplan en of dat personeelsplan na de insourcing van de 
verkeersbelastingen beantwoordt aan de criteria waaraan personeelsplannen moeten voldoen 
volgens het Vlaams personeelsstatuut, de managementcode84 en het besluit van de Vlaamse 
Regering (BVR) van 24 april 2009 inzake de procedure van personeelsplannen. De bevindin -
gen steunen op een toetsing aan de bovengenoemde regelgeving en aan de beheersovereen -
komst van het personeelsplan dat VLABEL heeft voorgelegd als het meest actuele, alsook op 
interviews met de HR-verantwoordelijke van VLABEL.
81 Rekeningenboek over 2008 en rekeningenboek over 2010. Stukken 36-A /1 (2009-2010) en 36-1 (2010-2011). 
82 Bij de opmaak van de inschalingvoorstellen werd rekening gehouden met de eindejaarstoelage die bij de federale 
overheid voordeliger is, het gebruteerde voordeel van de maaltijdcheques (dat federaal niet bestaat) en vaste wed -
decomplementen, zoals de brevettoelage en de weddencomplementen die verbonden zijn aan een bepaalde graad of 
titel bij de FOD Financiën. Voor de premie voor competentieontwikkeling is een specifieke regeling getroffen.
83 De gehanteerde normen zijn artikel VI 148 tot 150 van het Vlaamse personeelsstatuut. De concrete inschakeling in de 
loopbaanstructuur van de Vlaamse overheid wordt geregeld door bijlage 8 bij het Vlaamse personeelsstatuut en door 
bijlage 9 die in een specifieke salarisschaal vanaf 55 jaar voorziet voor personeelsleden die minstens 50 waren op de 
datum van overheveling.
84 De managementcode is een instrument waarmee de Vlaamse Regering na BBB het nieuwe topmanagement aan-
stuurt op het vlak van personeel en organisatie.  Ze werd goedgekeurd door het BVR van 4 juli 2003.  REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   71
Overname van ex-federaal personeel
Aangezien de Vlaamse Regering besliste de inning van de verkeersbelastingen - die tot dan 
federaal gebeurde  - in eigen beheer te doen, diende het Vlaams Gewest, met toepassing van 
artikel 68 ter85 van de bijzondere financieringswet, een dotatie te krijgen. Die stemt overeen 
met de kostprijs voor de betrokken belasting voor zover het gewest het personeel van de be -
trokken administraties overneemt86. 
De Vlaamse Regering onderzocht de voor- en nadelen van insourcing met eigen personeel en 
maakte daarvoor een raming van de personeelsbehoeften. In haar beslissing van 15 januari 
2011 koos ze uiteindelijk voor de overname van het federale personeel gekoppeld aan de dota -
tie van de federale overheid. Die keuze had o.m. tot gevolg dat VLABEL geen impact had op 
de aantallen, kwalificaties, profielen en motivatie van de over te nemen ambtenaren. De wet 
van 8 maart 2009 tot vaststelling van de totale kostprijs van de dienst van de gewestelijke be -
lastingen bepaalde immers het aantal en het niveau van de over te dragen personeelsleden87. 
In totaal ging het om 256,89 voltijdse eenheden (VTE), wat in de praktijk overeenkwam met 
289 fysieke personeelsleden: 7 van niveau A, 54 van B, 80 van C en 148 van D. Het personeels -
bestand van VLABEL zou daardoor verdubbelen. De eigen projectie van VLABEL ging uit van 
een geringere personeelsbehoefte dan het aantal personeelsleden dat is overgekomen, alsook 
van meer hogere en vooral veel minder lage profielen (zie 3.3). Uiteindelijk heeft VLABEL 281 
personeelsleden overgenomen88. Daarvan was ongeveer 90% afkomstig uit 3 administraties: 
33% van douane en accijnzen, 28% van de directe belastingen-invordering en 29% van de di -
recte belastingen-taxatie. Slechts 10% van het overgekomen personeel bleek kennis te hebben 
van en ervaring te hebben met verkeersbelastingen89.
Personeelplan
VLABEL legde drie verschillende personeelplannen voor. De laatste twee zijn volgens het 
agentschap de meest actuele.
 yHet personeelsplan 2011-2012, dat volgens het agentschap door de leidend ambtenaar werd 
goedgekeurd op 26 mei 2010, is opgemaakt in functies en in VTE, en somt de verschillen in 
VTE op met het personeelsplan 2008 dat dateert van vóór de insourcing van de verkeers -
belastingen. Het plan bevat geen projectie naar de toekomst en gaat uit van 490 VTE.
 yDaarnaast legde het agentschap een personeelsplan 2011-2012 voor dat is opgesteld vol -
gens het door de Vlaamse Regering goedgekeurde minimaal sjabloon90, bestaande uit een 
kwantitatief overzicht van de bestaande (2011) en toekomstige (2012) personeelsbezetting 
85 Artikel 68ter  BFW: (…) Deze dotatie stemt overeen met de met toepassing van het tweede en derde lid bepaalde kostprijs 
voor de betrokken belasting en zal slechts worden doorgestort in de mate dat het gewest het personeel van de betrokken 
administraties heeft overgenomen.
86 In de voorbereidende stukken bij de beslissing werd de recurrente werkelijke kost voor VLABEL vanaf 2011 geraamd 
op 16,5 miljoen euro: dat is 3,8 miljoen euro meer dan de federale dotatie van 12,7 miljoen euro.
87 6,00 budgettaire eenheden van niveau 1 [A], 48,45 van niveau 2+ [B], 70,93 van niveau 2 [C], 129,28 van niveau 3 [D] 
en 2,23 van niveau 4 [D].
88 Van niveau D kwamen 8 personeelsleden minder over. Van de 281 waren er 196 statutairen (waarvan 2 stagedoend) en 
85 contractuelen.
89 Vraag om uitleg 1271 (2010-2011) van mevrouw Griet Smaers aan de minister van Financiën over de overname van de 
inning van de verkeersbelastingen.  
 Het al dan niet op het moment van overheveling  uitoefenen van de functie was geen criterium volgens het KB van 20 
mei 2009 dat de overheveling regelt, zodat er ook geen garantie was dat samen met het personeel de nodige kennis 
zou worden overgedragen.
90 Dat minimale sjabloon dat de Vlaamse Regering als bijlage bij haar BVR van 24 april 2009 goedkeurde, bestaat uit 
een overzicht van de bestaande en de voor het volgende jaar voorziene personeelsbezetting in VTE en in statutaire 
en contractuele betrekkingen, met aanduiding van de rang en de generieke functiebenaming, en een raming van het 
budgettaire effect. In zijn audit Personeelsplanning bij de Vlaamse overheid  heeft het Rekenhof aanbevolen het mini -
male sjabloon uit te breiden opdat het ook de nodige inhoudelijke toelichtingen zou bevatten, zoals de belangrijkste 
processen en de samenhang tussen processen, personeelsplan en doelstellingen.   72
in statutairen en contractuelen per rang. Deze versie is kennelijk niet officieel goedgekeurd 
door de leidend ambtenaar. Doordat het niet is opgemaakt in functies, kunnen alleen de 
aantallen en niveaus worden vergeleken met het goedgekeurde plan. Het plan voorziet in 
een vermindering van het aantal VTE van 488 naar 478 tussen 2011 en 2012. Budgettair 
komt dat volgens het plan neer op een besparing van 317.994 euro, maar dat wordt niet 
verder toegelicht. De vermindering met 10 VTE betreft niveau D.
 yVerder werd ook een plan voorgelegd met de toestand as is voor 2012 en de toestand to be 
voor 2015. Het voorziet niet in een vermindering van het personeelsbestand. Er worden 25 
VTE van niveau D minder voorzien en 25 van niveau C meer. Binnen niveau D is sprake 
van 10 bijkomende plaatsen voor hoofdassistent, zodat er bevorderingen binnen dat niveau 
mogelijk zijn. Ook voor de andere niveaus zijn bevorderingsmogelijkheden opgenomen .
Een kwalitatieve91 en financiële92 analyse van de kloof tussen de bestaande personeelsbezet -
ting en de werkelijke personeelsbehoeften ontbreekt, evenals een implementatieplan dat toe -
licht hoe de vereiste personeelsbezetting zal worden bereikt en wat het tijdspad is. 
De personeelsplannen steunen niet op een procesanalyse en voldoen daarmee niet aan de 
voorschriften van het Vlaamse personeelsstatuut en de managementcode. Doordat proces -
sen, vereist personeel en doelstellingen niet worden gekoppeld, is het niet mogelijk vast te 
stellen in welke mate ze de werkelijke personeelsbehoeften weergeven en niet louter uitgaan 
van een toekomstprojectie van het bestaande kader op basis van verwachte ontwikkelingen en 
loopbaanperspectieven. Er kon niet worden nagegaan of de ruim zestig bevorderingen in het 
plan voor 2015 overeenkwamen met een reële kwalitatieve personeelsbehoefte. 
Personeelsbezetting
De geplande status quo in VTE waarin de plannen voorzien tussen 2012 en 2015 valt moeilijk 
te rijmen met:
 yhet overtal aan personeel dat kan worden verondersteld op basis van de personeelsbehoef -
tenraming die VLABEL maakte bij de overname van de verkeersbelastingen en de maat -
regelen die het agentschap zelf blijkens interne documenten van plan is te nemen om het 
personeelsbestand in te krimpen,
 yhet engagement van de Vlaamse Regering om bij de overname van de verkeersbelastingen 
het eventuele personeelsovertal terug te dringen,
 yde besparingsdoelstellingen inzake aantal personeelsleden die de Vlaamse Regering aan 
de Vlaamse administratie oplegt.
Behoeftenraming door VLABEL
VLABEL voorzag voor de inning van de verkeersbelastingen in eigen beheer in 223 VTE, waar -
van 23 niveau A, 70 niveau B, 119 niveau C en 11 niveau D93. Vergeleken met het aantal VTE 
dat de wet van 8 maart 2009 vaststelde (256,89) voor de overname, zouden er dus 34 VTE in 
overtal zijn, met dien verstande dat het overtal zich zou situeren in de lagere profielen en zich 
een tekort zou voordoen bij de hogere, zoals blijkt uit de onderstaande tabel.
91 Gebrek of overschot aan kwalificaties en competenties.
92 Kostprijs van de bestaande en gewenste functies.
93 Het door VLABEL opgestelde personeelsplan heeft alleen betrekking op de inning van de verkeersbelastingen en de 
BIV, niet op het EUV. Volgens de HR-verantwoordelijke van VLABEL is de impact qua personeelsbehoefte voor het 
EUV echter minimaal. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   73
Personeel VLABEL voor verkeersbelastingen in cijfers/procenten
Niveau Behoefteraming VLABEL Effectief overgekomen
A 23 10,31% 6 2,49%
B 70 31,40% 48,45 19,22%
C 119 53,36% 70,93 28,47%
D 11 4,93% 131,51 49,82%
Totaal 223 100,00% 256,89 100,00%
Bron: behoefteraming VLABEL en eigen bevindingen
Engagementen bij overname door Vlaamse Regering
Toen de Vlaamse Regering besliste de verkeersbelastingen vanaf 2011 zelf te innen, engageerde 
zij zich een eventueel overschot aan overgenomen federale personeelsleden te spreiden over 
de verschillende entiteiten van de Vlaamse overheid, waar de betrokkenen de niet-vervanging 
van natuurlijke afvloeiingen zouden compenseren94. Uit informatie ingewonnen bij VLABEL 
blijkt dat tot dusver niet te zijn gebeurd.
Besparingsdoelstellingen van de Vlaamse Regering
Een van de besparingsdoelstellingen die de Vlaamse Regering aan de Vlaamse administra -
tie heeft opgelegd, is de vermindering van het personeelsbestand, weliswaar zonder naakte 
ontslagen. De besparing dient te worden gerealiseerd in de periode 2009-2014 en werd in 
2012 verhoogd van 5% naar 6%. In elk beleidsdomein bepalen de leidend ambtenaren zelf op 
welke manier zij de besparingen onderling verdelen en realiseren. De verwachte natuurlijke 
uitstroom volstaat volgens VLABEL niet om de vooropgestelde besparing van 6% te realiseren 
tegen midden 2014. Pas tegen eind 2017 zouden er voldoende personeelsleden met pensioen 
zijn. 
Hoewel de opgelegde besparing belangrijke repercussies heeft voor de personeelsplanning, is 
het personeelplan niet aangepast.
VLABEL argumenteert dat een grondige plannningsoefening weinig zin had omdat het toch 
geen vat had op het aantal en het niveau van de overgehevelde personeelsleden. Personeels -
planning is echter in eerste instantie een instrument dat ertoe bijdraagt de doelstellingen en 
kerntaken van de entiteit op een doelmatiger wijze te realiseren. Bij het in kaart brengen van 
de processen dient de organisatie te streven naar verbetering van de kwaliteit en efficiëntie 
van de processen. Dergelijke procesoptimalisatie kan op termijn leiden tot een besparing op 
het werkvolume en tot een doordachte vermindering van het aantal personeelsleden ter uit -
voering van dat proces. 
Het personeelsplan van VLABEL wordt niet jaarlijks geactualiseerd zoals voorgeschreven en is 
ook in realiteit niet actueel: het houdt geen rekening met de opgelegde besparingen van 6%. 
Het plan is evenmin gecommuniceerd naar het personeel en is niet raadpleegbaar via intranet. 
Het bevat geen voorbehouden betrekkingen voor personen met een zware arbeidshandicap95.
Uit interne documenten valt af te leiden dat VLABEL zich wel bewust is van de personeels -
problematiek en aan een efficiëntietraject werkt. Het overtal aan personeel betreft vooral de 
lagere profielen, waarvoor moeilijk een alternatieve tewerkstelling kan worden gevonden. Van 
de laagste profielen bij het ex-federale personeel waren op het moment van de overheveling 71 
(fysieke) personeelsleden contractueel aangeworven. In het personeelsplan 2012 zijn er nog 
94 Zie ook het antwoord van de minister op parlementaire vraag van de heer Lode Vereeck in de Commissie voor Alge -
meen Beleid , Financiën en Begroting van 23 februari 2010.
95 Dat is in strijd met het BVR van 14 december 2007 om 1% van de statutaire en contractuele betrekkingen van on-
bepaalde duur  voor te behouden voor personen met een zware arbeidshandicap. 74
63 contractuele VTE van niveau D opgenomen, in het plan voor 2015 slechts 28. De afname 
wordt gecompenseerd door 25 bijkomende statutairen op niveau C en 10 op niveau D. Statu -
tairen kan VLABEL laten herplaatsen via Werkwijzer, maar daaraan zijn kosten verbonden. 
Het agentschap overweegt een alternatief informeel kanaal te ontwikkelen waarbij andere 
agentschappen attent worden gemaakt op eventueel passende profielen binnen VLABEL voor 
hun vacatures en waarbij statutaire personeelsleden worden gestimuleerd vrijwillige mobi -
liteit in overweging te nemen en actief worden begeleid bij het zoeken naar een nieuwe job. 
Reactie van VLABEL
Op 9 september 2013 beklemtoonde VLABEL buiten het kader van een personeelsplan wel 
degelijk aan procesoptimalisatie te doen. Het agentschap bevestigde dat het initieel zelf uit -
ging van minder personeel dan is overgekomen van de FOD Financiën. Het bleef echter van 
oordeel dat de opmaak van een personeelsplan bij de overname geen toegevoegde waarde 
had, aangezien de Vlaamse Regering koos voor de overname van het federale personeel in 
plaats van inning in eigen beheer, waarvoor het agentschap een personeelsplan had opge -
maakt. Er was dus geen overeenstemming tussen de gewenste profielen volgens dit plan en de 
effectief overgedragen competenties. Intussen zouden al 21 ex-federale personeelsleden het 
agentschap hebben verlaten, maar de spreiding van het overtal personeelsleden, vooral van 
lagere niveaus, is moeilijk. Eind 2012 zou VLABEL zijn gestart met een loopbaantraject dat 
vrijwillige mobiliteit in de Vlaamse overheid zou stimuleren en faciliteren. Er zou ook worden 
samengewerkt met Jobpunt Vlaanderen.
Het Rekenhof betwist niet dat VLABEL naar procesoptimalisatie en personeelsreductie 
streeft, maar dat streven is momenteel nog niet ingebed in de personeelsplanning. Het heeft 
er vooral bedenkingen bij dat het personeelsplan 2012-2015 heeft voorzien in een status quo in 
2015, ondanks de besparingsdoelstellingen, de eigen behoefte-inschatting van VLABEL en het 
engagement van de Vlaamse Regering.
5.7.4	 Evolutie 	van	het	VFP	en	integratie 	van	de	verkeersbelastingen
Naar aanleiding van deze audit heeft het Rekenhof de evolutie van het VFP onderzocht sinds 
zijn onderzoek naar de  inning van de leegstandsheffing bedrijfsruimten96, meer bepaald op 
het vlak van gunning, kostprijs, budgetopvolging en facturatie. Om de kostprijs van het VFP 
overzichtelijk weer te geven, wordt hierna voortgebouwd op het betrokken hoofdstuk in het 
rekeningenboek over 2008. De daar geformuleerde aanbevelingen golden als norm.
Invoering van het VFP
De invoering van het VFP werd begeleid door een stuurgroep97. De eerste inkohiering op het 
VFP van het pilootproject leegstandheffing bedrijfsruimten vond eind mei 2008 plaats. Op 5 
januari 2009 werd het VFP operationeel voor de onroerende voorheffing. Vanaf 1 januari 2010 
zou VLABEL ook de verkeersbelastingen afhandelen langs het VFP, maar de deadline ver -
schoof naar 1 januari 2011 om HRM- en ICT-redenen. Ook de planbatenheffing werd intussen 
op het VFP geïntroduceerd98. 
96 Rekeningenboek over 2008. Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1, p. 92 e.v.
97 De stuurgroep telde vertegenwoordigers van VLABEL, het departement Financiën en Begroting, het Centrum voor 
Informatica  van de provincies Antwerpen en Limburg  (CIPAL) en de ICT-dienstverlener. 
98 Dat gebeurde vanaf eind 2011, voornamelijk wat betreft het inkohieringsproces. Vanaf 2012 vonden de eerste 
betalingen plaats en waren de processen rond bezwaarafhandeling en inning aan de beurt. Het beheer van de heffing 
is intussen nagenoeg volledig operationeel binnen het VFP . REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   75
Gunningen voor het VFP
Het VFP werd toegewezen in het kader van het outsourcingscontract van de Vlaamse overheid 
met haar ICT-dienstverlener. De administratie wees de verschillende deelprojecten om ver -
schillende redenen toe als middelenverbintenissen. Het Rekenhof merkte in zijn artikel over de introductie op het VFP van de leegstandsheffing bedrijfsruimten op dat middelenverbin -
tenissen –  in  tegenstelling tot resultaatsverbintenissen  -  geen vaste prijs impliceren voor een 
welomschreven resultaat, maar een aantal mensdagen voor een geselecteerd profiel, zonder waarborg op het eindresultaat. Het verwees daarom naar de goede praktijk van sommige de -
partementen die het gedeelte analyse uitbesteden als middelenverbintenis, maar de eigenlijke systeembouw als resultaatsverbintenis. 
De minister verklaarde dat het beleidsdomein Financiën en Begroting voldoende knowhow 
intern wil houden. Externen worden via body-shopping toegevoegd aan internen om zo mixed teams samen te stellen. De verantwoordelijkheid van de resultaatsverbintenis en van de op -
drachten ligt bij de internen. Door die manier van werken zijn er betere resultaten en wordt de bijkomende fee (tot 33 % van de kosten) vermeden die externen bij hun offerte inrekenen om het risico bij ontwikkelingen toch mee af te wentelen op de opdrachtgever. 
Het is correct dat resultaatsverbintenissen duurder zijn dan middelenverbintenissen. Het Re -
kenhof maakte in zijn vroegere verslag deze opmerking over de opdrachten met middelenver -
bintenis, omdat de omschrijving van de taak en het te bereiken resultaat niet duidelijk waren 
omschreven, wat dikwijls aanleiding gaf tot bijkomende vastleggingen om het gewenste resul -
taat te behalen. Dat werkte uiteraard prijsverhogend, terwijl er toch minder garanties waren voor een passend eindresultaat dan bij een resultaatsverbintenis. 
De ICT-dienstverlener liet soms ook personen met andere profielen de taken uitvoeren, zo -
dat een vergelijking van de offerte met de prestatiestaten soms onmogelijk was. De normale 
volgorde van offerte, vastlegging en uitvoering werd in bepaalde gevallen niet gerespecteerd. De vastleggingen vonden soms pas plaats na de start van de uitvoering van de betrokken over -
eenkomst. In een aantal gevallen werden offertes opgesplitst om controle van de Inspectie van Financiën te ontwijken.
Kostprijs van het VFPInitiële raming van de investerings- en exploitatiekosten
99
De initiële raming van de investeringskosten (ontwikkeling en infrastructuur) voor het VFP 
bedroeg 17,5 miljoen euro. De raming had betrekking op onroerende voorheffing (OV), leeg -
standsheffing bedrijfsruimten (LSB), leegstandsheffingen woningen (LSW)100 en verkeersbe -
lastingen. Ook de introductie van de planbatenheffing werd in een latere fase opgenomen. 
99 Buiten de investerings- en expliotatiekosten was er ook een kostprijs verbonden aan het voortraject voor de introduc -
tie van het VFP , dat in 2003 en 2004 werd opgezet door de toenmalige ICT-dienstverlener.  De kostprijs ervan bedroeg 
volgens de administratie 325.000 euro, waarvan een saldo van 55.000 euro werd overgedragen naar de nieuwe ICT-
dienstverlener op 1 april 2004.  De totale kosten voor het voortraject bedroegen 618.000 euro.
100 Sindsdien wijzigde de regelgeving op de LSW en verschoven bevoegdheden naar de gemeenten, volgens de admini-
stratie echter met een minieme budgettaire impact. 76
Initiële raming VFP voor de periode 2006-2010 (in duizend euro) 101101102102
Bedrag
Eenmalige investeringskosten
Investering voor ontwikkeling nieuw VFP en operationalisering voor OV, LSB, LSW en ver -
keersbelasting15.000
Investering VFP (infrastructuur, OS, database licenties) 2.500
Exploitatiekosten VFP101
Jaarlijkse onderhoudskosten VFP102600
Jaarlijkse kosten voor ICT ondersteunende diensten 2.500
Bron: Rekeningenboek over 2008
De raming van de jaarlijkse exploitatiekost evolueerde van 0,2 miljoen euro in 2007 tot een 
recurrente uitgave van 3,1 miljoen euro in 2010. Die raming ging uit van de volledige uitvoering 
van het VFP, zonder invoering van bijkomende heffingen. Zoals boven gesteld, werd de intro -
ductie van de verkeersbelastingen met één jaar uitgesteld tot 1 januari 2011.
Investeringskosten per jaar
Het meerjarenplan van het VFP voorzag in 17,5 miljoen euro kredieten voor de ontwikkeling 
en infrastructuur, zoals blijkt uit de onderstaande tabel.
Initiële raming investeringskosten voor de periode 2006-2010 (in duizend euro)
2006 2007 2008 2009 2010 Totaal
Per implementatie van een bijkomende heffing op het VFP zou daar 0,5 miljoen euro bijko -
men. 
De beschikbare kredieten voor het VFP stonden op verschillende basisallocaties van de di -
verse begrotingen vanaf de opstart van het project tot nu. Als op de meest geëigende basisal -
locaties onvoldoende krediet aanwezig was, werd teruggegrepen naar andere basisallocaties 
om kosten voor het VFP aan te rekenen. De transparantie, continuïteit en consistentie van de 
voorstellingswijze in de begroting wijzigde over de hele looptijd. Specifieke projectbasisal -
locaties ontbreken.
De onderstaande tabel overziet de beschikbare begrotingskredieten voor ontwikkeling en in -
frastructuur samen, volgens de begrotingsfiches en de toelichtingen bij de algemene uitga -
venbegrotingen. 
Begrotingskredieten investeringskosten voor de periode 2006-2011 (in duizend euro) 103103
BegrotingsjaarInitiële  
begrotingAangepaste  
begrotingKredieten  
na herverdeling
2007 3.625 4.516 4.516
2008103 3.991 3.995 5.360
101 Nota aan de Vlaamse Regering VR/2007/14.12/doc. 1466.
102 Onderhoudscontracten op hardware en ontwikkelingssoftware belopen gemiddeld 12% à 30% van de aankoopprijs, 
onderhoudscontracten op software 15% à 25% van de licentieprijs.
103 Bedoeld worden de kredieten op basisallocaties CC 1205 E en CC 7401 E. In de praktijk werden nog diverse andere 
basisallocaties aangewend. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   77
2009 7.267 9.222 9.222
2010 10.422 10.361 10.263
2011 5.231 5.231 5.081
Totaal 33.536 36.325 37.442
Bron: Rekeningenboek over 2008, aangevuld met begrotingen 2010 en 2011
Naarmate het project vorderde, liepen de verschillen met de ramingen in het meerjarenplan 
op. In 2011 vielen de kredieten terug omdat het project naar zijn einde liep.
De onderstaande tabel overziet de kosten van de deelprojecten voor infrastructuur en ontwik -
keling, uitgaande van de vastleggingen. 
Investeringskosten  in de periode 2006-2011 (in duizend euro)104104,105105,106106,107107,108108,109109,110110,111111,112112
200610420071052008106200910720101082011 Totaal
Ontwikkeling1092.827 3.959 3.361 2.490 2.072 4.242 18.952
Infrastructuur11076 661 2.9531117.6661128.000 778 20.133
Totaal 2.903 4.620 6.314 10.156 10.072 5.020 39.085
De bovenstaande cijfers vergen enig voorbehoud:
 yOrafin vermeldde niet altijd of een vastlegging paste in het project VFP bij gebrek aan een 
projectcodering voor de hele looptijd ervan113. Dat heeft als gevolg dat vastleggingen voor 
het VFP kunnen voorkomen op andere basisallocaties, die informatica-uitgaven bevatten. 
Hoewel sinds 2010 de uitgaven voor het VFP werden geconcentreerd op specifieke basisal -
locaties, is de band met het VFP niet altijd even duidelijk en kunnen de basisallocaties in 
een minderheid van de gevallen ook andere vastleggingen bevatten.
 yDe scheiding tussen ontwikkeling en infrastructuur was niet altijd duidelijk. Dat gaf al 
vóór de introductie van de verkeersbelastingen aanleiding tot opmerkingen van de Inspec -
tie van Financiën114.
 yDe infrastructuurkosten werden volgens de administratie tijdens de looptijd van het pro -
ject opgenomen in een groter geheel, wat de transparantie niet ten goede kwam .
104 Zie nota aan de Vlaamse Regering VR 2008 13.06 doc.0591.
105 Bron: departement Financiën en Begroting.
106 Bron: departement Financiën en Begroting.
107 Voor 2010 is het bedrag samengesteld uit de totalen aan vastleggingen op de basisallocaties CEO CC 211, CEO CC 216 
en CEO CC 217.
108 Voor 2011 is het bedrag samengesteld uit de totalen aan vastleggingen op de basisallocaties CEO CC 211 en CEO CC 
216.
109 Vastleggingen voor het VFP op basisallocaties 12.01 en 12.39 van programma 24.10. Voor 2006 zijn ook de vastleg -
gingen die verwezen naar 2005 meegerekend, behalve als ze duidelijk verwezen naar het voortraject.
110 Het gaat om een vastlegging aangerekend op basisallocatie 74.06 van programma 99.10. Volgens de begrotingsfiches 
bij de opmaak van de begroting 2007 werd op basisallocaties 12.39 en 74.06 van programma 99.10 in een krediet 
voorzien van 400.000 euro. Het risico bestaat dan ook dat niet alle vastleggingen op dit programma werden geïdenti -
ficeerd.
111 Voornamelijk aangerekend op basisallocatie CC 7401 E. Alle vastleggingen op die basisallocatie worden volgens het 
budgetopvolgingsrapport van het departement Financiën en Begroting voor VLABEL voorgesteld met de codering 
voor het VFP .
112 De infrastructuurkredieten voor het VFP zijn hier in een groter geheel opgenomen.
113 In de loop van het project werd een codering ingevoerd. Die werd evenwel afgevoerd bij de introductie van ORAFIN 
2010. Nadien is geen projectcodering meer ingevoerd.
114 De inspectie vond dat een strategisch project met een verwachte gebruiksduur van meer dan een jaar volledig of 
hoofdzakelijk investeringen betreft, dus aan te rekenen op de geëigende (investering)basisallocaties. 78
In zijn vorig onderzoek stelde het Rekenhof al vast dat de infrastructuurkosten het geraamde 
budget sterk overschreden doordat een aantal activiteiten veel complexer bleken dan voorzien 
en doordat in het projectplan een aantal zaken ontbraken. Ook de ontwikkelingskosten heb -
ben de ramingen overschreden, zij het minder sterk dan de infrastructuurkosten. Wel heeft 
VLABEL sommige ontwikkelingskosten op vraag van de Inspectie van Financiën geactiveerd 
en dus aangerekend op investeringsbasisallocaties. De conclusie is dat de werkelijke kostprijs 
van de projectkosten voor het VFP de ramingen ruim heeft overschreden.
Exploitatiekosten per jaar
Voor de exploitatiekosten voorzag het meerjarenplan van het VFP in het volgende groeipad.
Initiële raming exploitatiekosten voor de periode 2007-2010 (in duizend euro)
Begrotingsjaar Geraamd bedrag
2007 200
2008 1.750
2009 2.850
2010 3.100
De onderstaande tabel overziet de beschikbare begrotingskredieten voor de exploitatiekosten 
van het VFP.
Begrotingskredieten exploitatiekosten voor de periode 2007-2012 (in duizend euro)
BegrotingsjaarInitiële
 begrotingAangepaste
 begroting
2009 2.700 2.700
2010 2.700 2.700
2011 2.700 2.700
2012 2.700 2.700
Bron: begrotingen
De begroting 2010 raamde bijkomend 0,3 miljoen euro exploitatiekosten115 voor LSW. De ex -
ploitatiekredieten hielden nog geen rekening met de introductie van de verkeersbelasting, die 
was uitgesteld tot 2011.
De begrotingsramingen 2009 en 2010 bevatten naast de exploitatiekredieten een aparte ba -
sisallocatie voor adaptief en correctief onderhoud, voor een bedrag van 1 miljoen euro. De 
onderscheiden basisallocaties waren bedoeld om de transparantie te vergroten.
In 2011 werd voor de exploitatie opnieuw in een bedrag voorzien van 2,7 miljoen euro op de ge -
eigende basisallocatie voor exploitatie. De exploitatiekost valt dus op het eerste gezicht lager 
uit dan de geraamde 3,1 miljoen euro jaar. Enkele kredieten die in 2010 nog onder de exploita -
tie vielen, werden echter in 2011 ondergebracht op de basisallocatie voor adaptief en correctief 
onderhoud, die sterk steeg: van 1,0 miljoen euro in 2010 tot 3,952 miljoen euro in 2011. Die 
kredieten werden voor 3,930 miljoen euro benut. Voor 2012 namen de kredieten voor adaptief 
en correctief onderhoud opnieuw toe met 0,467 miljoen euro tot 4,419 miljoen euro, exclusief 
overdrachten, mede door een verschuiving van kredieten voor ontwikkeling naar kredieten 
voor adaptief en correctief onderhoud. De uiteindelijke benutting bedroeg 4,4 miljoen euro 
voor vastleggingskredieten en 4,7 miljoen euro voor de vereffeningskredieten.
115 Volgens de toelichting over het beleidsdomein Financiën en Begroting bij het ontwerp van algemene uitgaven-
begroting 2010. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   79
Budgetopvolging door het ministerie
De ICT-dienstverlener stelde de initiële budgettaire raming op. De stuurgroep zorgde voor de 
opvolging, ook de financiële. 
VLABEL gebruikt de analytische component van Orafin nog niet. Zonder die component kan 
geen specifieke kostencalculatie voor projecten gebeuren. In de praktijk bleek het werken 
met projectcoderingen volgens VLABEL om technische redenen zeer moeilijk. Nochtans 
heeft het departement Financiën en Begroting al op die manier gewerkt. In principe is dus het 
boekhoudkundige kluwen van het VFP alleen extracomptabel opvolgbaar. Wat het gedeelte 
verkeersbelastingen betreft, werden zelfs geen extracomptabele gegevens verschaft omdat ze 
volgens de administratie niet beschikbaar zijn. Orafin geeft ook geen duidelijk beeld van de 
vastleggingen voor het VFP, aangezien de omschrijving van de vastlegging niet altijd vermeldt 
of die kadert in het VFP. Ook zijn budgetten specifiek voor verkeersbelastingen moeilijk uit 
te zuiveren, aangezien ontwikkelingen voor de ene heffing meestal ook worden uitgerold voor 
de andere heffingen. 
Wekelijks wordt tijdens een ICT-overleg gerapporteerd over het projectbudget aan de leidend 
ambtenaar. Er ontbreken echter notulen van de vergaderingen en een geconsolideerd docu -
ment waarin budgetten worden uitgezet tegen vastgelegde en gefactureerde bedragen116. 
Wat kredietopvolging betreft, zijn er bij de invoering van de verkeersbelastingen kostencalcu -
laties gemaakt die hun vertaling vinden in de begroting (personeel, werking, ontwikkeling), 
echter zonder dat één specifieke projectbasisallocatie werd gecreëerd. De terugvertaling van 
begrotingsuitvoering naar raming is moeilijk door de vermenging van projectbudgetten op 
de reguliere basisallocaties. Er is overigens een vernieuwing van het VFP ophanden, waarvoor 
een meerjarenraming werd gemaakt en een ontwerp van budgettair implementatieplan werd 
opgesteld. De kosten van die vernieuwing worden daarin geraamd op 6,57 miljoen euro tussen 
2012 en 2016.
Een onderzoek van IAVA naar de bewaking van het gemeenschappelijk ICT-contract bij VLA -
BEL resulteerde in aanbevelingen met een actieplan en een uitvoeringstiming. In dat onder -
zoek werd onder meer aanbevolen het huidige rapporteringssysteem van budgetopvolging 
verder uit te werken. De officiële streefdatum van eind maart 2013 werd niet gehaald. De da -
tum is volgens de administratie aangepast aan de planning van IAVA en verschoven naar 30 
september 2013.
Facturatie
Hoewel VLABEL al acties heeft ondernomen om het facturatieproces van het VFP te verbete -
ren, heeft het Rekenhof opnieuw enkele onvolkomenheden opgemerkt117.
 yNet zoals het Rekenhof vaststelde in zijn vorige onderzoek, kreeg de ICT-dienstverlener 
ook nu de mogelijkheid kosten voor de opmaak van een offerte in rekening te brengen en 
weken de loonprijzen in de prestatiestaten en facturen dikwijls af van de offerteprijzen118. 
 yEr bleven over de periode 2010-2012 problemen van laattijdige factuurbetaling bestaan, 
hoewel het aantal daalde. De te betalen facturen worden niet nauwkeurig bijgehouden. 
Er duiken jaar na jaar kopieën van facturen op van uitgaven van vorige jaren. In 2012 werd 
zelfs nog een kopie van een factuur vereffend uit 2008, waarvan het inkooporder zoek is. 
116 Bron: Synthese- en detailrapport van de Audit van de bewaking van het gemeenschappelijk ICT-contract bij de 
Vlaamse Belastingdienst – Beleidsdomein Financiën en Begroting (IA VA).
117 Het steunde hiervoor op eigen onderzoeken en op een auditverslag van IAVA.
118 Dit is deels, maar niet volledig, te wijten aan een bepaling uit het outsourcingscontract die toelaat dat profieldag-
prijzen vermeld in offertes  voor een middelenverbintenis, kunnen worden aangepast als een prijsherziening in werking  
treedt gedurende de looptijd van de verbintenis. 80
Het probleem van kopieën van verloren facturen blijft voor de sectie hardware bestaan. 
Voor de software is een andere factuurflow met succes gerealiseerd.
 yEr werd ook een dubbele betaling vastgesteld.
Integratie van de verkeersbelastingen
Kostprijs 
De federale dotatie ter compensatie van de overname van personeelsleden bedroeg in 2011 en 
2012 respectievelijk 13,9 miljoen euro en 14,7 miljoen euro. Er werden in totaal 281 federale 
personeelsleden overgeheveld. Het ging niet noodzakelijk om mensen die betrokken waren 
bij de inning van de verkeersbelasting. Na hun overheveling werden de betrokken personeels -
leden in bepaalde gevallen ook belast met de inning van andere belastingen. Dat vermindert 
de transparantie en bemoeilijkt een antwoord op de vraag of voor de inning van de verkeers -
belastingen moet worden toegelegd op de federale dotatie. 
In een antwoord op een parlementaire vraag119 kwam de administratie uit op een totaal aan 
personeelsgerelateerde kosten voor verkeersbelastingen van 11,0 miljoen euro voor 2011 en 12,2 
miljoen euro voor 2012. Volgens die berekening zou de federale dotatie dus volstaan om de 
personeelsgerelateerde kosten te dekken. 
De federale dotatie is uiteraard niet dekkend voor de globale inningskosten van de verkeersbe -
lastingen, die door de administratie worden geraamd op meer dan 23,2 miljoen euro in 2011 en 
23,1 miljoen euro in 2012120. Het verschil tussen federale dotatie en globale inningskost komt 
zo op 9,3 miljoen euro in 2011 en 8,3 miljoen euro in 2012. In 2010 werd de meerkost voor de 
inning van de verkeersbelastingen door het Vlaams Gewest nog geraamd op respectievelijk 
4,9 miljoen euro voor 2011 en 5,0 miljoen euro in 2012.
Opvolging 
Om de verkeersbelastingen te integreren in het VFP, werd een projectplan opgesteld. De in -
tegratie werd begeleid door een projectgroep Verkeersbelasting en een stuurgroep. Diverse 
werkgroepen hielden zich bezig met specifieke deelaspecten van de integratie. Er werd ook 
een centraal projectdossier bijgehouden op geïnformatiseerde wijze. 
Na afloop van het project is geen formele zelfevaluatie gebeurd. Wel is er een high level  be-
spreking gehouden in het directiecomité. Een stafverantwoordelijke maakte een methodiek 
op, maar die heeft de betrokken projectleider wegens tijdsgebrek niet gebruikt. De ervaring 
met de integratie verkeersbelastingen is nochtans nuttig voor de integratie van registratie- en 
successierechten, die nog moeilijker kan verlopen door de aard van de materie.
5.7.5	 Inkohiering,	inning	 en	invordering	 van	de	verkeersbelastingen 	door	VLABEL
Inleiding
Essentieel bij de overname van de verkeersbelastingen was de continuïteit van de ontvangs -
ten, die de noodzakelijke begrotingsmiddelen moeten genereren om de uitgaven te bekosti -
gen. Dat vereiste een tijdige, volledige inkohiering en daadwerkelijke inning. Het Rekenhof 
heeft onderzocht hoe effectief dat is gebeurd. Aansluitend daarbij heeft het ook onderzocht 
hoe de verdere invordering verloopt als de belastingplichtige niet spontaan betaalt. De be -
zwaarafhandeling en de controlebevoegdheden zijn niet onderzocht.
119 Parlementaire vraag nr. 618 van 29 maart 2013 van de heer Lode Vereeck.
120 Het Rekenhof heeft de parameters waarop die vrij gedetailleerde raming steunt, niet kunnen controleren. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   81
Het onderzoek had betrekking op de jaren 2011 en 2012. De onderzochte verkeersbelastingen 
zijn:
 yde verkeersbelastingen geautomatiseerde voertuigen (VB/GV), de verkeersbelastingen niet 
geautomatiseerde voertuigen (VB/NGV) en de aanvullende verkeersbelasting (bij LPG-
installatie), met aandacht voor de opcentiemen voor gemeenten en provincies, 
 yde belasting op de inverkeerstelling bij aankoop (BIV), 
 yhet eurovignet (EUV). 
De klemtoon lag op effectiviteit (wat moest gebeuren, is gebeurd) en niet op efficiëntie en zui -
nigheid (het kan sneller en goedkoper) of rechtmatigheid (de aanslagen zijn correct vastge -
steld en berekend). De indicatoren van de beheersovereenkomst 2011-2015 tussen de minister 
van Financiën en Begroting en VLABEL golden als feitelijke normen. Tot en met 2012 waren 
dat voor de verkeersbelastingen vooral monitoringsindicatoren (zie 5.3.1). Daarnaast heeft het 
Rekenhof het bedrag van de vroegere federale inningen en het ritme van die inningen verge -
leken met de inningen na de overdracht. Het heeft ook de beschikbare rapporteringen onder -
zocht en geëvalueerd aan de hand van de voorschriften in de beheersovereenkomst.
Rapporteringen
De vorige beheersovereenkomst werd niet formeel geëvalueerd, hoewel dat is voorgeschre -
ven121. Bij het opstellen van de nieuwe beheersovereenkomst werd wel rekening gehouden met 
leereffecten en aanbevelingen die volgden uit de toepassing van de vorige.
De beheersovereenkomst 2011-2015 bevat de volgende rapporteringsverplichtingen over de 
uitvoering ervan: 
 ykwartaalrapporteringen over de indicatoren, met commentaar op de belangrijkste trends 
voor de verkeersbelastingen in 2011 en 2012,
 yjaarrapport voor te leggen aan de minister, met evaluatie en goedkeuring door de minister.
VLABEL moet jaarlijks vóór 31 maart rapporteren over de indicatoren van het vorige jaar aan 
de minister en in mei samen met hem evalueren, wat zijn weerslag zou moeten hebben op 
de jaarverslagen. De rapportering over de indicatoren en het jaarverslag liepen vertraging op. 
Om bepaalde gegevens te valideren, zijn nog steeds manuele tussenkomsten en correcties 
nodig op data uit het VFP, in het bijzonder met betrekking tot bezwaren. Dat verklaart vol -
gens de administratie de late publicatiedatum van het jaarverslag 2011, dat begin juli 2013 nog 
niet beschikbaar was en zal worden gecombineerd met het jaarverslag 2012. VLABEL voldoet 
dus niet aan de formele verplichtingen uit de beheersovereenkomst. De voortgangsrapporten 
werden wel aan het directiecomité en het kabinet overgelegd. De gegevens over de indicatoren 
werden zonder commentaar op de belangrijkste trends en met vertraging, officieus aan het Re -
kenhof bezorgd. In zijn tekst gebruikt het Rekenhof officieuze cijfers, die afwijkingen kunnen 
vertonen met de definitieve cijfers, echter zonder invloed op de conclusies of aanbevelingen. 
Uiteindelijk vond de publicatie van het jaarverslag op de website plaats op 10 oktober 2013.
121 Een evaluatieverslag over de vorige beheersovereenkomst zou zijn voorgelegd aan of goedgekeurd door de minister, 
maar kon niet aan het Rekenhof worden voorgelegd. 82
Inkohiering en inning
Indicatoren
De beheersovereenkomst 2011-2015 bevat indicatoren voor de diverse verkeersbelastingen. 
Met uitzondering van de inkohieringsindicatoren122 gaat het altijd om monitoringsindicato -
ren, aangezien de inning van de verkeersbelasting door VLABEL in een opstartfase zat. In 
2013 zouden enkele daarvan in bindende indicatoren worden omgezet, maar die zijn nog niet 
vastgesteld omdat de cijfers van de indicatoren 2011 en 2012 nog moeten worden goedgekeurd 
(stand begin juni 2013). Volgens VLABEL zijn er problemen om de meetwaarden voor de be -
zwaarindicatoren te bepalen. 
Het Rekenhof gebruikte bij gebrek aan officiële gegevens de meegedeelde indicatorenmetin -
gen. Het heeft ook de onderliggende gegevens van de indicatoren opgevraagd123. Hierna wor -
den de resultaten van de meegedeelde indicatorenmetingen besproken en geëvalueerd124. 
Inkohiering (OD 0101-01)
De inkohiering (de vaststelling van de schuldvordering) en de uitvoerbaarverklaring (de ves -
tiging van de uitvoerbare titel) heeft telkens betrekking op de som van de jaarlijkse verkeers -
belasting, de gemeentelijke en de provinciale opcentiemen en in voorkomend geval de aanvul -
lende verkeersbelasting en de eenmalige BIV. De FOD Financiën heeft de op 31 december 2010 
nog in te vorderen schulden van vroegere aanslagjaren en verzoeken tot betaling waarvoor de 
betalingstermijn was verstreken, mee overgedragen125. VLABEL heeft ook die oude schuldvor -
deringen in de loop van 2011 ingevoerd in het VFP (en Orafin) als kohier (vastgesteld recht). 
Tussen de FOD Financiën en VLABEL werd geen formeel PV van overname van die schuldvor -
deringen (of van de vastgestelde rechten) opgemaakt. Die niet-transparante overdracht had 
tot gevolg dat in een beperkt aantal gevallen VLABEL begin 2011 nog inkohieringen heeft ver -
richt en aanslagbiljetten heeft verzonden voor geschrapte voertuigen of voor belastingen die 
de belastingplichtige inmiddels al aan de FOD Financiën had betaald126.
De indicator meet per maand en op 31 december hoeveel procent van de uit de referentiedata -
base aangeboden belastbare feiten al is ingekohierd. Het gaat om aantallen, niet om bedragen. 
De norm bedraagt 100% op het einde van het kalenderjaar. Uiteraard is er op elk gemeten mo -
ment een percentage van belastbare feiten dat al is aangeboden, maar nog niet ingekohierd. 
Uit de maandelijkse metingen blijkt dat de inkohieringen vlot en bijna altijd binnen de maand 
gebeuren. Het betreft per jaar voor de jaarlijkse VB/GV bijna 5 miljoen inkohieringen en voor 
de VB/NGV bijna 200.000 belastbare feiten.
De belastbare grondslag en de berekening van de BIV werd met ingang van 1 maart 2012 ge -
wijzigd127. Het VFP moest daarvoor worden aangepast. De wijziging leidde, mede door de uit -
122 Verhouding tussen wat is ingekohierd en wat had kunnen worden ingekohierd.
123 Het VFP maakt het mogelijk op elk moment de meest essentiële rapporten te trekken. Ook zijn opzoekingen mogelijk 
voor specifieke vragen. Retroactieve rapporten over een historische datum lukken echter niet. Correcties in het VFP 
werken niet terug, terwijl specifieke (manuele) correcties bij de rapportering over de indicatoren en in de boekhouding 
wel terugwerken. Dat bemoeilijkt de overgang tussen het VFP en de indicatoren.
124 Doordat zowel de integratie van de verkeersbelastingen in het VFP als de inwerkingtreding van de nieuwe beheers-
overeenkomst in 2011 plaatsvonden, sloten de gegevens aanvankelijk niet altijd op een consistente manier op elkaar 
aan, wat het onderzoek en de interpretatie van de gegevens bemoeilijkte.
125 De FOD Financiën verzond, op basis van de belastbare feiten afkomstig uit de referentiedatabase van het Directoraat-
generaal Mobiliteit en Verkeersveiligheid (DIV, FOD Verkeerswezen), in eerste instantie verzoeken tot betaling en ging 
pas over tot inkohiering als een uitvoerbare titel nodig was.
126 Jaarverslag werkjaar 2011 over het klachtenmanagement van de Klachtendienst Financiën, p. 13-16.
127 Decreet van 17 februari 2012 houdende de wijziging van diverse bepalingen van het Wetboek van de met de inkom -
stenbelastingen gelijkgestelde belastingen betreffende de belasting op de inverkeerstelling op grond van milieuken -
merken. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   83
gestelde invoering128, volgens de inkohieringsindicator niet tot vertraging bij de inkohiering129. 
Wel viel het aantal inkohieringen in de BIV terug van 708.000 in 2011 tot 666.000 in 2012.
Het EUV wordt niet ingekohierd omdat het een vignet betreft, dat wordt aangevraagd en voor -
af betaald (contante rechten).
Inning (OD 0101-02)
De FOD Financiën is tot december 2010 doorgegaan met versturen van verzoeken tot betaling. 
De betalingen aan de FOD daarop en eventueel op oudere openstaande schuldvorderingen 
werden begin 2011, zoals in het vroegere systeem, naar de Vlaamse Gemeenschap doorgestort. 
Die doorstortingen, ontvangen op andere hulprekeningen en aangerekend op andere begro -
tingsartikelen, blijven hier buiten beeld.
De monitoringsindicator voor 2011 en 2012 meet op 31 december van het kalenderjaar130 voor 
de verschillende verkeersbelastingen het percentage inningen van de netto-inkohieringen131 
van de laatste drie aanslagjaren. Het gaat hier om bedragen. De gemeten waarden zijn op zich 
positief en evolueerden miniem, maar gunstig.
Voor de VB/GV waren eind 2011 en eind 2012 de vorderingen van hetzelfde aanslagjaar respec -
tievelijk voor 78,2% en 79,92% geïnd en de vorderingen van het vorige aanslagjaar voor respec -
tievelijk 89,59% en 90,14%. Tijdens het aanslagjaar wordt dus ca. 80% geïnd132, het jaar erop 
een bijkomende 10%, nadien wordt de rest afgehandeld via invorderingen en onwaarden (na 
ontheffing, al dan niet na een bezwaar of een gerechtelijk geschil). De netto-inkohieringen 
bedragen per aanslagjaar ca. 1.357 miljoen euro.
Voor de VB/NGV (aangifteplichtig) wordt ca. 88%133 tijdens het aanslagjaar geïnd en een bij -
komende 8% het jaar erop. De netto-inkohieringen bedragen per aanslagjaar ca. 36 miljoen 
euro.
Van de BIV daalde het inningspercentage tijdens het aanslagjaar van 97,82 % in 2011 naar 
80,96% in 2012. De netto-inkohieringen liepen terug134 van 233,5 miljoen euro in aanslagjaar 
2011 tot 200,9  miljoen euro in aanslagjaar 2012.
Het inningspercentage tijdens het aanslagjaar van het EUV (deel VLABEL) steeg van 75,16% 
naar 99,78%. Het verschuldigd bedrag steeg van 47,3 miljoen euro (aanslagjaar 2011)135 naar 
56,9 miljoen euro (aanslagjaar 2012).
Betalingsritme (OD 0101-03)
De indicator betalingsritme meet de gemiddelde betalingstermijn - van de betalingen van 
het kalenderjaar ongeacht het aanslagjaar  - tussen de verzending van het aanslagbiljet en de 
volledige betaling. Aangezien die gemiddelde termijn rechtstreeks afhankelijk is van de wette -
128 De inwerkingtreding van de vergroening van de BIV was eerst gepland op 1 januari 2012, dan op 1 maart 2012 met een 
overgangsfase met dubbele berekening tot 1 mei 2012.
129 Dat wijst op een vertraagde opname in en aanbieding uit de referentiedatabase, waardoor uiteraard ook de inkohie-
ring later gebeurt, maar wel binnen de maand na de aanbieding.
130 De metingen gebeurden waarschijnlijk begin januari van het volgende jaar i.p.v. op 31 december.
131 Inkohieringen van het aanslagjaar, verminderd met de onwaarden van dat aanslagjaar.
132 Van de inkohieringen voor dat aanslagjaar op dat moment. Nadien zijn er nog inkohieringen, maar ook onwaarden.
133 De meting voor aanslagjaar 2011  is onduidelijk, de percentages  hier gaan uit van aanslagjaar 2012
134 Ondanks de tijdige inkohiering (zie indicator inkohiering).
135 Het voor 2011 verschuldigd bedrag liep in 2012 bijkomend op met 7,5 miljoen euro. Het gaat hoofdzakelijk om con -
tante rechten. De noemer van de indicator is hier het totaal als contant recht geregistreerde te innen bedrag (zowel 
ingevolge de verzending van een uitnodiging tot betaling als ingevolge registratie aan een loket). 84
lijke termijnen en wisselend wordt beïnvloed door het aantal gedwongen invorderingen voor 
vroegere aanslagjaren, moeten de gemeten waarden en de trends omzichtig worden beoor -
deeld. De toename in 2012 van de gemiddelde betalingstermijn bij de BIV, in combinatie met 
de afname van het aantal betalingen, sluit wel aan bij de trends van de vorige indicatoren. De 
stijging van de gemiddelde betalingstermijn bij de VB/GV en VB/NGV is het gevolg van de ac -
tievere invordering, waardoor betalingen voor oudere schuldvorderingen, dus met zeer lange 
betalingstermijn, in de statistieken terechtkomen. Ook de toename bij EUV is het gevolg van 
de inhaalbeweging in 2012.
Onwaardenpercentage (OD 0101-04)
Het totaal percentage van de onwaarden ingevolge ingewilligde bezwaarschriften voor een 
bepaald aanslagjaar kan pas bij benadering worden vastgesteld op 31 december van het kalen -
derjaar dat volgt op het aanslagjaar. De indicator meet daarom op 31 december van kalender -
jaar x het onwaardenpercentage van het aanslagjaar x-1 en vergelijkt dat percentage met het 
gemiddelde van de 3 voorgaande aanslagjaren. De trend moet dan dalend zijn. De metingen 
op 31 december 2011 en 31 december 2012 geven onwaardenpercentages onder 0,5%. De on -
waarden als gevolg van bezwaarschriften zijn dus zeer laag. De trend is op het eerste gezicht 
lichtjes stijgend, maar omdat de overname zo recent is, kan geen relevante vergelijking over 3 
aanslagjaren worden gemaakt.
Vergelijking met vroeger inningsritme
Sinds 2012 worden de globale resultaten136 van VLABEL maandelijks via verzamelboekingen in 
Orafin137 geboekt. Ook de reële inningen138 worden gekoppeld aan de detailvorderingen in het 
VFP. De Orafinrapporten139 over de algemene rekening moeten worden verzoend met de gege -
vens uit het VFP en met sommige onderliggende gegevens van de indicatoren. Die verzoening, 
of alleszins de rapportering erover, is in het kader van de algemene rekening onvoldoende ge -
beurd en kon ook niet worden gemaakt ten behoeve van deze audit. De coördinatie tussen het 
IVA Centrale Accounting en VLABEL moet daarvoor nog worden geoptimaliseerd.
Om de effectiviteit van de overname toch bijkomend te toetsen, heeft het Rekenhof voor de 
verschillende verkeersbelastingen de effectieve maandelijkse federale inningen in 2009 en 
2010140 vergeleken met de effectieve eigen maandelijkse Vlaamse inningen in 2011 en 2012. De 
Vlaamse kasontvangsten 2011 en 2012 komen uit de maandelijkse kasontvangsten, wat een 
eerlijke vergelijking geeft141. 
De onderstaande grafieken tonen voor de verkeersbelastingen en de BIV de vertraagde inning 
begin 2011142 en de snellere inning in 2012 aan. zij illustreren de continuïteit van de inningen en 
tonen zodoende de geslaagde integratie van de diverse verkeersbelastingen aan.
136 Dat zijn, per belasting, de inkohieringen of vorderingen, betalingen, onwaarden, intresten, kosten en boeten.
137 De Orafingegevens en -rapporten bevatten dus alleen de globale maandgegevens. Correcties in het VFP moeten 
ook in Orafin worden doorgevoerd, wat soms een tijdsverschil geeft. Bij de rapportering over de algemene rekening 
moeten VFP en Orafin worden verzoend.
138 De inningen gebeuren via financiële hulprekeningen en voor een miniem percentage in speciën.
139 In Orafin wordt de boekhouding van de Vlaamse Gemeenschap gecentraliseerd. Omdat het VFP een randsysteem is 
dat de details en de verantwoording bevat van de verzamelboekingen in Orafin, moet het VFP voldoen aan de princi -
pes van de boekhoudwetgeving.
140 De federale inningen 2009 en 2010 komen uit de federale rekeningen en komen overeen met de Vlaamse kasontvang -
sten van respectievelijk februari 2009 tot januari 2010 en februari 2010 tot januari 2011 (doorstorting met een maand 
vertraging).
141 Vanaf 2012 zijn de ontvangsten in de algemene rekening de vastgestelde rechten verminderd met de onwaarden. De 
voor deze grafieken gebruikte cijfers voor 2012 zijn de inningen, die dus niet overeen komen met de ontvangsten in 
de algemene rekening. De cijfers komen wel bij benadering overeen met de rapportering over de inningen (onder -
liggende gegevens) door VLABEL.
142 De correctie heeft betrekking op de evenredige spreiding (in verhouding met de verkeersbelastingen) over de 12 
kalendermaanden van 2011  van de overboeking van de verkeersbelastingen naar de BIV van de pas in december 2011 
onderscheiden (apart geboekte) ontvangsten voor de BIV. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   85
Verkeersbelasting
·	Maandelijks geïnde verkeersbelastingen per kalenderjaar over alle aanslagjaren heen (ge -
cumuleerd in duizend euro) VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2012 / 80 
 
Verkeersbelasting  
Maandelijks  geïnde verkeersbelastingen  per kalenderjaar  over alle aanslagjaren  heen 
(gecumuleerd  in duizend euro)  
 
Inningsritme  per kalenderjaar  (maandelijks  percentage  van de jaarontvangst)  
 
Belasting  op de inverkeerstelling  
Maandelijks  geïnde BIV per kalenderjaar  over alle aanslagjaren  heen (gecumuleerd  in 
duizend euro)  
 ·	 Inningsritme per kalenderjaar (maandelijks percentage van de jaarontvangst)VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2012 / 80 
 
 Belasting op de inverkeerstelling
·	 Maandelijks geïnde BIV per kalenderjaar over alle aanslagjaren heen (gecumuleerd in 
duizend euro) VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2012 / 80 
 
  86
·	 Inningsritme per kalenderjaar 
(maandelijks percentage van de jaarontvangst)VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2012 / 81 
 
Inningsritme  per kalenderjaar  
(maandelijks  percentage  van de jaarontvangst)  
 
Eurovignet  
Maandelijks  geïnde EUV per kalenderjaar  (gecumuleerd  in duizend euro)  
 
 Eurovignet
·	 Maandelijks geïnde EUV per kalenderjaar (gecumuleerd in duizend euro) VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2012 / 81 
 
 ·	 Inningsritme per kalenderjaar (maandelijks percentage van de jaarontvangst)VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2012 / 81 
 
  REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   87
Invordering
Het Rekenhof heeft zijn onderzoek beperkt tot de evaluatie van de officieus meegedeelde 
gemeten waarden.
Effectiviteit invorderingsstappen – aantallen (OD0101-05) en bedragen (OD0101-06)
De invorderingsstappen zijn: verzending van het aanslagbiljet, herinnering, aangetekende 
herinnering, uitvaardiging van een maning en van een dwangschrift. De effectiviteit wordt ge -
meten aan de hand van de verhouding tussen enerzijds het totaal aantal vorderingen (en be -
drag) dat aan een bepaalde invorderingsstap wordt onderworpen en anderzijds het aantal vor -
deringen (en bedrag) dat wordt onderworpen aan de volgende invorderingsfase. Het betreft 
monitoringsindicatoren, gemeten voor de drie laatste aanslagjaren. De trendanalyse daarvan 
geeft een indicatie van de fiscale compliance  en de efficiënte inzet van de invorderingsstappen.
De metingen op 9 januari 2012 (voor aanslagjaren 2010 en 2011) waren nog onvolledig, maar de 
metingen op 31 januari 2013 (voor aanslagjaren 2010, 2011 en 2012) geven wel al aanwijzingen 
over de effectiviteit. De indicatoren evolueren naar meer compliance. 
Het meest illustratief zijn de gegevens van 31 januari 2013 voor aanslagjaar 2011. Het nog per 
dwangschrift in te vorderen bedrag was begin 2013 voor de VB/GV 17,2 miljoen euro (1,3%) 
van het aanvankelijk ingekohierd bedrag van 1.360 miljoen euro. Het ging nog om 51 duizend 
kohieren (1,2%) op een totaal van 4,3 miljoen kohieren. Het nog in te vorderen bedrag voor 
de BIV bedroeg 8,7 miljoen euro (2,0%) van de aanvankelijke 434,2 miljoen euro met betrek -
king tot nog 17,6 duizend kohieren (2,5%) op een totaal van 710,7 duizend kohieren. Voor 
aanslagjaar 2012 moesten de laatste invorderingsstappen op het ogenblik van die meting nog 
worden gezet. 
Kostenefficiëntie gerechtsdeurwaarders (OD0101-07) en effectiviteit gerechts deurwaarders 
(OD0101-08)
Nadat een aangetekende herinnering werd gestuurd, wordt een dwangschrift opgemaakt en 
naar de deurwaarder gestuurd. Over de kostenefficiëntie (invorderingskosten inclusief terug -
gevorderde kosten op ingevorderde bedragen inclusief intresten) en effectiviteit (ingevorder -
de dossiers op aan gerechtsdeurwaarders toevertrouwde dossiers) heeft VLABEL geen meet -
gegevens overgelegd.
5.7.6	 Conclusies
Op 1 januari 2011 heeft VLABEL de verkeersbelastingen overgenomen van de FOD Financiën. 
Het Rekenhof stelde vast dat de inschaling van het ex-federale personeel bij de Vlaamse over -
heid vrij complex was, maar correct is verlopen.
Het personeelsplan van VLABEL voldoet niet aan alle voorschriften van het Vlaams perso -
neelsstatuut, de managementcode en het BVR van 24 april 2009. Het wordt niet jaarlijks ge -
actualiseerd, noch aan het personeel bekendgemaakt. Het steunt niet op een procesanalyse. 
Bij gebrek aan een procesanalyse blijkt ook niet dat de voorziene bevorderingen daadwerkelijk 
beantwoorden aan een reële kwalitatieve personeelsbehoefte. Het personeelsplan 2012-2015 
gaat uit van een status quo in personeelsaantallen, hoewel volgens VLABEL de personeels -
behoefte voor de insourcing van de verkeersbelasting lager en kwalitatief anders was dan het 
aantal overgekomen ex-federale personeelsleden. De status quo spoort evenmin met het en -
gagement van de Vlaamse Regering bij de overheveling het eventueel overschot aan personeel 
te reduceren, noch met de besparingsdoelstellingen inzake personeel die de Vlaamse Rege -
ring oplegt.
De werkelijke projectkosten voor het VFP overschreden ruim de raming van 17,5 miljoen euro 
investeringskosten. De jaarlijkse exploitatiekosten vielen op het eerste gezicht lager uit dan de  88
geraamde 3,1 miljoen euro jaar, maar sommige kredieten die in 2010 nog onder exploitatie vie -
len, werden in 2011 ondergebracht op de basisallocatie voor adaptief en correctief onderhoud. 
Die basisallocatie steeg van 1 miljoen euro in 2010 tot 3,952 miljoen euro in 2011.
De facturatie van het VFP bleef bepaalde tekortkomingen vertonen. Betalingen lieten soms op 
zich wachten. Ook de budgetopvolging was voor verbetering vatbaar. 
Het verschil tussen de federale dotatie voor de inning van de verkeersbelastingen en de door 
VLABEL achteraf geraamde globale inningskost bedraagt 9,3 miljoen euro in 2011 en 8,3 mil -
joen euro in 2012. In 2010 werd de meerkost nog geraamd op respectievelijk 4,9 miljoen euro 
voor 2011 en 5,0 miljoen euro in 2012. 
De rapportering over de indicatoren en het jaarverslag liepen vertraging op, waardoor VLABEL 
niet voldoet aan de rapporteringsverplichtingen uit de beheersovereenkomst 2011-2015. Voor 
sommige indicatoren ontbraken meetwaarden. Voor andere was het moeilijk om de waarden 
vast te stellen en gebeurden correcties. De concrete vaststelling vloeit nog onvoldoende voort 
uit de automatische systemen. Door die problemen konden de monitoringsindicatoren nog 
niet naar bindende indicatoren worden omgezet. De door VLABEL meegedeelde indicatoren -
metingen voor inkohiering, inning, betalingsritme, onwaardenpercentage en effectiviteit van 
de invorderingsstappen tonen aan dat VLABEL wel aan de vereisten op dat vlak voldoet. De 
door het Rekenhof uitgevoerde vergelijking met de vroegere federale inningen illustreert ook 
dat de continuïteit van de ontvangsten is gerealiseerd.
De verzoening tussen de Orafinrapporten over de algemene rekening enerzijds en de gegevens 
uit het VFP en sommige onderliggende gegevens van de indicatoren anderzijds kan nog altijd 
niet worden gemaakt.
5.7.7	 Aanbevelingen
 yHet Rekenhof beveelt VLABEL aan een personeelspan op te maken op basis van de per -
soneelstoestand na de insourcing van de verkeersbelastingen en rekening houdend met 
de besparingen die de Vlaamse Regering oplegt. Het plan dient het verband te leggen tus -
sen de belangrijkste processen en de personeelsbehoeften en te streven naar procesopti -
malisatie met daaraan gekoppeld een vermindering van de personeelsbehoefte. Het moet 
jaarlijks worden geactualiseerd en bekendgemaakt aan het personeel en voldoen aan het 
Vlaamse personeelsstatuut, de managementcode, het BVR van 24 april 2009 en aan de 
bepalingen in de beheersovereenkomst.
 yDe administratie moet haar budgetinschattingen optimaliseren om tot nauwkeuriger 
begrotingsramingen te komen. Bij projecten met een lange uitvoeringstermijn dient de 
Vlaamse Regering het Vlaams Parlement een kredietreservatie voor de volledige project -
looptijd te vragen. VLABEL dient niet alleen aandacht te besteden aan de budgetinschat -
ting, maar ook aan de budgetopvolging en -bewaking. 
 yHoewel het facturatieproces is verbeterd, vergt het optimalisatie om een correcte en tijdige 
betaling te garanderen.
 yDe administratie dient haar boekhouding zo te organiseren dat ze tijdige, accurate en vol -
ledige informatie kan geven over de projectkosten. 
 yVLABEL dient het VFP aan te passen om te voldoen aan het in de beheersovereenkomst 
gevraagde prestatiemeetsysteem. De waarden van de indicatoren moeten zo mogelijk vol -
gen uit het VFP en de monitoringsindicatoren moeten worden omgezet in bindende indi -
catoren. VLABEL moet er zorg voor dragen dat alle indicatoren worden gemeten en dat er 
tijdig wordt over gerapporteerd.  REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   89
 yDe verzoening van de gegevens van het VFP met de Orafin-boekhouding en de financiële 
(hulp)rekeningen, alsook de rapportering daarover, dient nog te worden geoptimaliseerd.
5.7.8	 Antwoord	 van	de	minister
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 10 oktober 2013 geantwoord dat 
VLABEL volgens zijn informatie wel degelijk adequate personeelsplannen gesteund op pro -
cesanalyse, kerntaken, en het streven naar effectieve en efficiënte overheid, heeft opgesteld, 
maar dat de timing en de manier waarop de federale personeelsleden zijn overgekomen, er -
voor heeft gezorgd dat dergelijke personeelsplannen niet of nauwelijks a priori, dus voor de 
overname, konden worden opgemaakt. Eens de over te nemen personeelsleden gekend waren 
en de continuïteit van de bedrijfsprocessen was verzekerd, zou VLABEL de nodige aangepaste 
personeelsplannen hebben opgemaakt. Daaruit blijkt volgens de minister ontegensprekelijk 
een procesoptimalisatie, aangezien VLABEL op het moment van de overname van de ver -
keersbelasting in januari 2011 507 personeelsleden telde, wat nadien werd afgebouwd naar 481 
eind september 2013. De minister beaamde vervolgens de opmerking over de ICT-budgetten, 
en stelde dat het in de toekomst mogelijk moet zijn door toevoeging van een kostenanalyti -
sche boekhoudsleutel in de kredieten een betere opsplitsing en toewijzing van de uitgaven 
per belastingsoort te maken. Hij beloofde ten slotte de aanbevelingen te zullen meenemen in 
het voorbereidingstraject tot overname van de dienst belastingen voor registratie- en succes -
sierechten.
Het Rekenhof baseerde zich op de personeelsplannen die VLABEL als de meest actuele heeft 
voorgelegd: een personeelsplan 2011-2012 bestaande uit een kwantitatief overzicht van de in 
2011 bestaande en op dat moment toekomstige personeelsbezetting voor 2012. Dat plan voor -
zag in een vermindering van het aantal VTE, en dus niet het aantal personeelsleden, van 488 
naar 478 tussen 2011 en 2012. Verder werd ook een plan voorgelegd met de toestand as is voor 
2012 en de toestand to be voor 2015. Dat plan ging zowel voor 2012 als voor 2015 uit van 478 
VTE. Geen van beide plannen steunden op procesanalyse. 90
Hoofdstuk HoofdstukInternationaal Vlaanderen
6 92
6.1	 Geconsolideerde 	beleidsdomeingegevens 	2012
Het beleidsdomein IV deed in 2012 177,3 miljoen euro ESR-geconsolideerde uitgaven, goed 
voor 0,7% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgavenbegroting 2012143. Het beleidsdo -
mein is daarmee een van de kleinste beleidsdomeinen.  Het zorgde ook voor 13,2 miljoen euro 
geconsolideerde ontvangsten (ongeveer 0,05 % van de Vlaamse geconsolideerde middelenbe -
groting).
80,3%Diensten 
beheer
0,9%
Toerisme 
Vlaanderen
10,0%
FIT
8,5%
Andere 
0,2%Overige 
beleids -
domeinen
99,3%Inter -
nationaal 
0,7%
Het beleidsdomein bestaat uit vier entiteiten. Het departement, het Vlaams Agentschap voor 
Internationale Samenwerking (VAIS) en het Vlaams Agentschap voor Internationaal Onder -
nemen - Flanders Investment and Trade (FIT) vallen onder de bevoegdheid van de Minister-
President, die bevoegd is voor het buitenlands beleid. Toerisme Vlaanderen (TVL) ressorteert 
onder de Vlaamse minister van Toerisme. 
Het departement geeft mee vorm aan het internationale beleid van de Vlaamse Regering en 
stuurt de elf vertegenwoordigers van de Vlaamse Regering aan. Het heeft ook specifieke ver -
gunningsopdrachten voor de Vlaamse handel in strategische goederen en voor alle vergunnin -
gen in de toeristische sector. De totale departementale werking kon uitgaan van een budget 
van ongeveer 29,6 miljoen euro. Met een uitgavenbudget voor 2012 van bijna 115 miljoen euro 
is de rechtspersoon TVL de grootste entiteit in het beleidsdomein, goed voor ongeveer 23,9% 
van alle loonkosten en 65,8% van de werkingskosten en toelagen. TVL heeft een drieledige 
doelstelling: het toerisme in Vlaanderen bevorderen, investeren in de professionalisering van 
de sector en de ontwikkeling van het toeristisch projectaanbod ondersteunen. Het FIT heeft 
twee kerndoelstellingen: op een duurzame wijze het internationaal ondernemen van (voor -
namelijk) kmo’s bevorderen en buitenlandse ondernemingen aantrekken om te investeren in 
Vlaanderen. Daarvoor kon het agentschap in 2012 63 miljoen euro aanwenden. Het VAIS voert 
met 32,8 miljoen euro het ontwikkelingssamenwerkings decreet uit en ondersteunt sensibili -
satie-initiatieven. Sinds 2007 subsidieert het ook de vierdepijlerinitiatieven144 in Vlaanderen. 
Ten slotte kent het domein nog enkele kleinere entiteiten: de DAB Waarborgfonds Microfi -
nanciering met een budget van bijna 1,7 miljoen euro, de Strategische Adviesraad Internatio -
naal Vlaanderen (SARiV) met 0,7 miljoen euro en de vzw Vlaams Europees Verbindingsagent -
schap (VLEVA) met 1,4 miljoen euro. 
143 Het Rekenhof heeft daarvoor de geconsolideerde cijfers 2012 van het IVA Centrale Accounting uitgesplitst over de 
kapitaalverrichtingen, schuldverrichtingen en de gerapporteerde overflow geëlimineerd.
144 Eerstepijlerinitiatieven gaan uit van een staat, tweedepijlerinitiatieven van internationale organisaties, derdepijlerini- , derdepijlerini -
tiatieven van de ngo’s en vierdepijlerinitiatieven van de privé of lokale overheden. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   93
6.2	 Begrotingsuitvoering	in 	2012
2011
Ministerie 224 1.676 748,4%  1.216
DB0 Departement Internationaal 
Vlaanderen169 338 199,7%  1.110
DC0 Vlaams Agentschap voor 
Internationale Samenwerking55 1.339 2.434,2%  106
Diensten met afzonderlijk beheer      
Waarborgfonds microfinanciering 248 249 100,4%  480
Rechtspersonen 134.088 132.021 98,5% -285 116.217
Toerisme Vlaanderen 73.656 73.722 100,1% -356 58.198
FIT 60.037 57.904 96,4% 39 57.672
Het ministerie boekte weinig ontvangsten, zij het wel veel meer dan begroot. Het relatief hoge 
bedrag openstaande vastgestelde rechten is nagenoeg volledig verklaarbaar door drie grote 
terugvorderingen bij het VAIS, die pas in het najaar van 2013 plaatsvonden. De ontvangsten in 
het beleidsdomein situeren zich vooral bij de rechtspersonen. 
2012Over 
in 2011
Ministerie 185.633 16.391 179.249 88,7% 2.041 177.208 196.051
DB0 Departement Inter -
nationaal Vlaanderen152.618 16.119 148.304 87,9% 1.808 146.496 166.055
DG Toerisme 72.924 14.397 71.657 82,1% -825 72.482 92.799
DF Internationaal Onder -
nemen55.402 1.596 55.398 97,2% 1.300 54.098 52.623
Andere 24.292 126 21.249  1.333 19.916 20.633
DC0 Vlaams Agentschap 
voor Internationale Sa -
menwerking33.015 272 30.945 93,0% 233 30.712 29.930
Andere (DD0) 0 0 0 - 0 0 66
DAB        
DAB Waarborgfonds mi -
crofinanciering300 0 0 0,0% 0 0 0
Rechtspersonen 129.932 0121.040 93,2% -284 121.324 111.615
Toerisme Vlaanderen 69.500 0 64.331 92,6% -356 64.687 53.679
FIT 60.037 0 56.323 93,8% 40 56.283 57.525
SAR IV 395 0 386 97,7% 32 354 411
VLEVA 1.235 0 1.252 101,4% 0 1.252 n/b
Zowel voor het ministerie als voor de rechtspersonen sloot de uitvoering vrij goed aan bij de 
begroting, op een kleine overschrijding bij het VLEVA na. Voor het ministerie is een vergelij -
king van de cijfers 2012 met die van 2011 weinig zinvol door de relatief grote impact van het 
renovatieproject koningin Elisabethzaal in Antwerpen en een vooruitgeschoven betaling van 
27,8 miljoen euro ten laste van programma DG Toerisme eind 2011145.
145 Die betaling diende normaliter in 2012 plaats te vinden. 94
6.3	 Controlebevindingen
Het Rekenhof heeft vooral de werking van het ministerie gecontroleerd. Het selecteerde  186 
transacties uit 2012 met bijbehorende verbintenissen, voor een totaalbedrag van 2,4 miljoen 
euro. Het had daarbij bijzondere aandacht voor de rollende fondsen van de vertegenwoordi -
gers van de Vlaamse Regering (VVR - zie verder punt 6.4). 
Bij de transactiecontroles deed het onder meer de volgende vaststellingen:
 yHet ministerie rekende diverse uitgaven foutief in het boekhoudsysteem Orafin 2010 aan, 
bv. kosten van buitenlandse zendingsreizen van de minister-president, de uitgaven voor 
het dagelijks anderstalig persoverzicht, de rechtstreekse subsidiëring van individuele jour -
nalisten en zendingskosten van VVR.
 yBij de overheidsopdrachten merkte het Rekenhof vooral het gebrek aan marktconsulta -
tie en betalingen voorafgaand aan verstrekte en aanvaarde diensten (ongeoorloofde voor -
schotbetalingen) op. 
 ySubsidiëring ging soms door ondanks laattijdige of ontbrekende verantwoordingen door 
de subsidietrekker of ondanks niet-naleving van de subsidievoorwaarden. Het departe -
ment aanvaardde soms ook niet-verantwoorde of niet-subsidieerbare kosten. Bij lidgel -
den is het onduidelijk of het effectief om lidgeld ging (overheidsopdrachten), dan wel 
om subsidies. De subsidiebesluiten zelf vertoonden ook tekortkomingen: zo verlengde 
een subsidiebesluit voor de bouw van een bezoekerscentrum zonder gegronde redenen 
de uitvoeringstermijn en breidde dat het project van 3,7 miljoen euro onterecht uit met 
760.000 euro architectuur- en architectuurwedstrijdkosten, terwijl het subsidieplafond 
maar 800.000 euro bedroeg.
Procedures en interne controlemaatregelen vertonen soms tekortkomingen. Zo tonen de vele 
opmerkingen over subsidies voor projecten in Centraal- en Oost-Europa aan dat de interne 
controle voor die dossiers onvoldoende functioneert. Het departement houdt ook onvoldoen -
de rekening met controleverslagen van andere beleidsdomeinen. Het departement betekende 
overeenkomsten en subsidiebesluiten soms ook voor de controleur van de vastleggingen zijn 
visum verleende.
Wat de rechtspersonen betreft, richtte het Rekenhof zijn controles vooral op Toerisme Vlaan -
deren en het FIT, die in 2012 samen 18,5% van de geconsolideerde beleidsdomeinuitgaven voor 
hun rekening namen. Bij Toerisme Vlaanderen heeft het een bijzonder onderzoek gevoerd 
naar het gebruik van kredietkaarten en onkostenvergoedingen (zie verder punt 6.5). Bij het 
FIT stelde het vast dat het bedrijfseconomisch resultaat in 2012 daalde met 1,2 miljoen euro 
tot 120 duizend euro, vooral door de stijging van niet-kaskosten met 1 miljoen euro in verge -
lijking met 2011: de afschrijvingen stegen met 145 duizend euro en de voorzieningen met 1,2 
miljoen euro. Deze voorzieningen betroffen een bijkomende provisie van 250 duizend euro 
voor een juridisch geschil en een supplementaire voorziening voor pensioenen van ongeveer 
800 duizend euro. Het FIT heeft de pensioenvoorziening aangelegd op grond van een nieuwe 
actuariële studie over de pensioenen van uitdovend contractuele personeelsleden.
6.4		 Rollende 	fondsen 	van	de	vertegenwoordigers 	van	de	Vlaamse 	
Regering
6.4.1	 Inleiding
De Vlaamse Regering beschikt over elf vertegenwoordigers in het buitenland (VVR), perso -
neelsleden van het departement IV. Elke VVR beschikt over een permanent voorschot (rol -
lend fonds), dat op zijn persoonlijke rekening wordt gestort. Nadat hij de uitgaven heeft ver - REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   95
antwoord, kan de VVR een aanvulling van zijn rekening bekomen. Als de VVR de post ver -
laat, dient hij het permanente voorschot terug te storten op een ontvangstenrekening van de 
Vlaamse overheid. De VVR zijn onderworpen aan de gedragscode voor bestuurlijke uitgaven 
(circulaire  VR 2004/5 van 5 maart 2004) met drie principes: gemeenschapsgeld moet worden 
gebruikt in het belang van de overheid, vermenging met oneigenlijk gebruik of persoonlijke 
belangen moet worden vermeden en het gebruik van overheidsgeld moet transparant zijn. 
Het Rekenhof toetste de werking met rollende fondsen in 2012 aan de onderliggende dienst -
order uit 1997146 en circulaire uit 2009147. 
6.4.2	 Kwaliteit 	van	de	regelgeving
Tijdens het onderzoek bleek dat het departement werkte aan een optimalisering en actualise -
ring van de onderliggende circulaire. Het Rekenhof stelde echter vast dat ook het dienstorder 
gedateerd is: 
 yDe regelgeving leidt vooralsnog niet tot transparante, volledige en uniforme verantwoor -
dingen over de rollende fondsen. Zij verplicht onder meer niet tot een duidelijke koppeling 
van uitgaven en inkomsten aan de genummerde verantwoordingsstukken.
 yUit het dienstorder, onder meer de voorgestelde naamgeving, blijkt onvoldoende dat het 
gaat om een persoonlijke rekening van de VVR.
 yIn de circulaire en het dienstorder ontbreken bepalingen over de afwikkeling van het 
rollend fonds bij een rotatie van de VVR, het wegvallen van de post, enz. Zij bevatten 
evenmin bepalingen over de recuperatie van fiscale voorrechten (o.m. btw-recuperatie) of 
instructies over de inkomsten op het rollend fonds die de VVR moet doorstorten naar de 
ontvangstenrekening van het departement.
 yIn het dienstorder en de circulaire ontbreken duidelijke en volledige bepalingen over te 
hanteren wisselkoersen. Zij worden dan ook niet nageleefd. 
Het departement beloofde in zijn antwoord het dienstorder te zullen aanpassen.
Het departement stuurt de regels soms per e-mail bij in specifieke dossiers en neemt nieuwe 
initiatieven die ingrijpen op het beheer van het permanente voorschot, zoals het gebruik van 
Sharepoint148. Voor de transparantie en kenbaarheid dient het dergelijke bijsturingen en nieu -
wigheden op te nemen in het dienstorder of de circulaire.
Behalve gebreken aan de bestaande regelgeving, bemoeilijkt ook het gebrek aan afstemming 
met andere beleidsdomeinen controle. Zo ontvangen de VVR van het beleidsdomein CJSM 
ook een zogenaamde culturele rugzak  voor kleine culturele activiteiten, zonder dat duidelijk 
is welke activiteiten onder IV en onder CJSM vallen. Dat gebrek aan afstemming houdt risico’s 
op dubbele betalingen in.
6.4.3	 Toepassing	 van	de	regelgeving
Het Rekenhof stelde tal van tekortkomingen vast in de toepassing van de regelgeving:
 yDe voorgelegde verantwoordingen waren niet altijd transparant. Zo werden de uitgaven 
voor eenzelfde dienstreis niet altijd gebundeld en ingeschreven in eenzelfde periodieke 
146 Dienstorder CO/BB/ATT 97/01 van 14 mei 1997 betreffende Rollend Fonds – Richtlijnen.
147 Circulaire DVO/BZ/P&O/2009/5 van 16 april 2009 betreffende vergoedingen en toelagen voor de vertegenwoordigers 
van de Vlaamse Regering in het buitenland - Departement Internationaal Vlaanderen. 
148 Sharepoint is een product van Microsoft dat het mogelijk maakt om gemeenschappelijk gegevens te beheren. Voor de 
VVR zou het toelaten dat zij hun boekhouding voeren in het buitenland en dat het departement in Brussel verder kan 
werken op die gegevens, met interactiemogelijkheden tussen buitenland en Brussel. 96
afrekeningsstaat, zoals vereist door de circulaire. Tevens ontbreken soms toelichtingen 
over of bewijzen bij de geclaimde bedragen, wat controle bemoeilijkt. 
 yHoewel de circulaire de VVR gebiedt zich te gedragen als een goede huisvader, stelt het 
Rekenhof vast dat dit concept van goede huisvader niet overal goed is ingeburgerd. Soms 
werden vervoerkosten gevorderd voor private verplaatsingen. De verantwoording van uit -
gaven is onvoldoende transparant.
 yHoewel een aantal uitgaven ten laste van de rollende fondsen ontegensprekelijk subsidies 
betroffen149, werden zij niet zo aangerekend.
 yDe vertegenwoordigers volgen nooit de bepaling uit de circulaire dat zij moeten bewijzen 
dat hun keuze voor een tweepersoonshotelkamer in plaats van een eenpersoonskamer niet 
duurder uitvalt. 
 yDe vertegenwoordigers passen in de onderzochte dossiers niet altijd correcties in min toe 
op hun dagvergoedingen voor de vertrek- en aankomstdag bij meerdaagse reizen, bv. als 
deelcomponenten al vergoed zijn (maaltijd op het vliegtuig) of niet ten laste vallen van de 
VVR (bv. betaald door de uitnodigende overheid).
 yHoewel de vertegenwoordigers een bedrag ontvangen voor actieve representatie, rekende 
een VVR een clublidmaatschap apart op het rollend fonds aan. Het departement is van 
oordeel dat lidmaatschappen van clubs zowel op het rollend fonds als op de actieve repre -
sentatievergoeding mogen worden aangerekend.
 yHoewel fooien volgens de circulaire deel uitmaken van de dagvergoeding, worden zij soms 
apart op het rollend fonds aangerekend.
6.4.4	 Conclusie
De toepassing van de regelgeving op het gebruik van rollende fondsen door de vertegenwoor -
digers van de Vlaamse Regering vertoont tal van tekortkomingen. Die resulteren deels uit de 
onvolmaaktheid en onvolledigheid van die regelgeving en deels uit de handelswijze van de 
vertegenwoordigers, die de gedragscode bestuurlijke uitgaven niet altijd volgen.
6.4.5	 Aanbeveling
Het departement IV dient de regelgeving op het gebruik van rollende fondsen door de verte -
genwoordigers van de Vlaamse Regering te actualiseren, te vervolledigen en zo aan te passen 
dat zij een daadwerkelijke controle faciliteert. Het departement IV dient erop toe te zien dat 
de vertegenwoordigers de gedragscode bestuurlijke uitgaven naleven.
6.5	 Onkostenvergoedingen 	bij	Toerisme 	Vlaanderen
6.5.1	 Afbakening	 van	het	onderzoek
Het Rekenhof onderzocht de vergoeding van restaurantkosten, reis- en verblijfskosten en an -
dere onkosten, alsook het gebruik van kredietkaarten150 door zowel het binnenlands netwerk 
als de buitenlandkantoren van Toerisme Vlaanderen in 2011 en 2012. In de onderzochte peri -
ode had het agentschap tien buitenlandkantoren, waarvan er acht in het onderzoek werden 
betrokken. De meeste personeelsleden ervan zijn uitdrukkelijk onttrokken aan de regelge -
ving voor het binnenlands netwerk, maar TVL heeft verklaard dat het de regels mutatis mu -
tandis ook toepast op de personeelsleden in het buitenlands netwerk. Het Rekenhof ging 
149 Bv. kosten verbonden aan bezoeken van studenten en professoren of de ondersteuning van een festival.
150 Deze aspecten lopen vaak dooreen: zo kan een vliegtuigticket voor een buitenlandse dienstreis aangekocht worden 
met een kredietkaart of kunnen restaurantkosten teruggevorderd worden in een onkostennota. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   97
in eerste instantie steekproefsgewijze na of voor alle geboekte kosten verantwoordingsstuk -
ken voorhanden waren en of tegenover alle verantwoordingsstukken een boeking stond. Het 
had daarbij geen opmerkingen. Vervolgens onderzocht het de verantwoordingsstukken op 
hun juistheid, volledigheid, tijdigheid en autorisatie. Het hanteerde daarbij als belangrijk -
ste normen het Vlaams Personeelsstatuut (VPS)151, de circulaires DVO/BZ/P&O/2009/12 over 
vergoedingen voor buitenlandse dienstreizen, DVO/BZ/P&O/2007/6 over vergoedingen voor 
binnenlandse dienstreizen en PEBE/DVO/2006/9 over structureel telewerk, de regels over het 
zorgvuldig gebruik van debet- en kredietkaarten bij de Vlaamse Gemeenschap152, het krediet -
kaartenbeleid van Toerisme Vlaanderen van 5 maart 2012 en de circulaire VR 2004/5 over de 
gedragscode voor bestuurlijke uitgaven.
6.5.2	 Kredietkaarten
In december 2012153 gebruikte het binnenlands netwerk van Toerisme Vlaanderen elf krediet -
kaarten: vier Travel Key Cards154 (TKC) en zeven kaarten op naam van een personeelslid155. In 
de onderzoeksperiode brachten zij 229156 uitgavenstaten mee, voor een totaal van 419.138,58 
euro. De kaarten werden vooral gebruikt voor restaurantkosten, hotelkosten, vliegtuigtickets 
en parkeerkosten. Het team Financiën van de managementondersteunende diensten van het 
departement Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid157 betaalt de uitgavenstaten en be -
zorgt ze terug aan de kaarthouder, die de verantwoordingsstukken en autorisaties moet voor -
leggen. Het Rekenhof deed daarbij de volgende vaststellingen:
 yHoewel de autorisatie nagenoeg altijd in orde was, bleek dat de administrateur-generaal 
zichzelf autoriseerde158. 
 yHet kredietkaartengebruik van Toerisme Vlaanderen wijkt op een aantal punten af van de 
beslissing van de Vlaamse Regering van 7 september 2012 over het gebruik van krediet -
kaarten bij de Vlaamse Gemeenschap: de TKC’s staan niet op naam en hebben een hogere 
uitgavenlimiet, de technische en boekhoudkundige verwerking verschilt en er is geen vast -
gelegde verantwoordingstermijn. 
 yDe verantwoording van de uitgavenstaten laat soms op zich wachten en tijdens de controle 
konden regelmatig verantwoordingsstukken niet worden voorgelegd, ook voor relatief 
grote bedragen (bv. hotelkosten). 
 yCashafhalingen vonden plaats die niet strookten met het kredietkaartenbeleid van Toe -
risme Vlaanderen (bv. afhalingen in het buitenland in munten die ook in België verkrijg -
baar zijn) .
In het buitenlands netwerk ciculeren 25 kredietkaarten ten laste van Toerisme Vlaanderen. 
Het aantal varieert sterk van kantoor tot kantoor. De meeste buitenlandkantoren houden 
geen afzonderlijke gegevens van kredietkaartbetalingen bij. Daarom selecteerde het Rekenhof 
op grond van de kostensoort159 en de omschrijving in het grootboek in totaal 260 transacties 
voor samen 58.883,26 euro. De buitenlandkantoren doen de betalingen en sturen maandelijks 
een boekhouding met bewijsstukken naar de MOD DAR-IV , die ze vormelijk controleert en 
doorstuurt naar TVL. TVL controleert vervolgens inhoudelijk. Ook de buitenlandkredietkaar -
151 Besluit van de Vlaamse Regering van 13 januari 2006 houdende vaststelling van de rechtspositie van het personeel van 
de diensten van de Vlaamse overheid.
152 Bron:http://www.bestuurszaken.be/zorgvuldig-gebruik-van-debet-en-kredietkaarten-bij-de-vlaamse-gemeenschap.
153 Dit is dus een momentopname. Voor andere maanden in 2011-2012 kan dat aantal licht verschillen.
154 Kredietkaarten speciaal ontwikkeld voor reservaties van zakenreizen.
155 De administrateur-generaal, afdelingshoofden, de woordvoerder, diensthoofden en een documentalist. 
156 Stand op 8 juli 2013.
157 De MOD DAR-IV voert de boekhouding van Toerisme Vlaanderen.
158 Vanaf 2013 zou het afdelingshoofd van de MOD DAR-IV deze staten goedkeuren.
159 Kilometervergoeding, reële maaltijdkost, verplaatsing- en verblijfkost personeel, telefoonkosten GSM. 98
ten werden vooral gebruikt voor restaurantkosten, hotelkosten, vliegtuigtickets, treintickets, 
taxiritten en parkeerkosten. Het Rekenhof ontving alleen de boekhoudkundige verantwoor -
dingsstukken. De buitenlandkantoren gebruiken geen individuele reisaanvragen: dienstrei -
zen worden er goedgekeurd met de validatie van de actieplannen waaraan ze zijn gekoppeld. 
De controle van het Rekenhof leidde onder meer tot de volgende vaststellingen:
 yDe buitenlandkantoren hanteren geen eenvormig formulier voor de kostenrapportering 
en de directeurs paraferen de uitgaven op willekeurige plaatsen. Zij autoriseren ook hun 
eigen uitgaven. 
 yVerscheidene kostendeclaraties voor het gebruik van de eigen wagen vertoonden fouten, 
die de boekhouding niet rechtzette. 
 yEen aantal bewijsstukken ontbrak.
 yIn één kantoor vonden in 2011 regelmatig dure cash-geldafhalingen plaats met een 
kredietkaart.
6.5.3	 Onkostennota’s
Personeelsleden kunnen kosten eigen aan de werkgever betalen, en vervolgens terugvorderen 
met een onkostennota. In 2011 en 2012 ontving Toerisme Vlaanderen van zijn binnenlands 
netwerk respectievelijk 936 en 820 declaratiestukken (onkostennota’s en kostenstaten voor 
binnen- en buitenlandse dienstreizen). Ook hiervoor bleek de autorisatie doorgaans in orde 
te zijn160. Het Rekenhof stelde echter vast dat een aantal uitgaven geautoriseerd werden waar -
bij vragen rijzen of het kosten eigen aan de werkgever betreft: bijzonder hoge gsm-kosten 
en dure gsm-gesprekken vanuit het buitenland met het thuisnummer en een clublidmaat -
schap161. Bovendien werden de nota’s soms lang na datum ingediend.
6.5.4	 Restaurantkosten
Een steekproef van de verantwoording van 40 restaurantkosten in het binnenlands netwerk 
leidde tot de volgende vaststellingen:
 yToerisme Vlaanderen aanvaardt diverse bewijsstukken en combinaties ervan: het origi -
nele kasticket, het originele BTW-bonnetje en het originele ticket van de afrekening met 
een kredietkaart. Het risico bestaat dan ook op dat dezelfde restaurantkosten met andere 
bewijsstukken meermaals ingediend worden langs diverse wegen (kredietkaartafreke -
ning, onkostennota én in de belastingaangifte). Overigens bepaalt de gedragscode dat een 
afschrift van een betaling verricht met een kredietkaart onvoldoende is als bewijsstuk.
 yDe personeelsleden onderbouwen de restaurantkosten op diverse wijzen: soms vermelden 
zij de deelnemers, soms alleen de aanleiding. Soms beperken ze zich tot de vermelding 
werklunch of business meeting. Eén personeelslid vermeldt nooit de namen van de deel -
nemers en nooit de aanleiding.
 yEén persoon legde bijzonder hoge restaurantkosten162 voor zonder bijkomende verant-
woording. 
 yRegelmatig vonden ook restaurantvergaderingen plaats met louter internen ten laste van 
Toerisme Vlaanderen (bv. teammeetings).
Ook bij de buitenlandkantoren werden regelmatig de kosten vergoed voor maaltijden met 
alleen personeel in de omgeving van het kantoor en zonder dat het verantwoordingskader 
daarvoor duidelijk is. 
160 Op het feit dat de administrateur-generaal zijn eigen onkostennota’s goedkeurde, na.
161 De gedragscode beschouwt dergelijke contributies  als persoonlijke representatiekosten.
162 De gedragscode vraagt soberheid,  maar erkent dat de redelijkheid van het bedrag situatiegebonden is. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   99
6.5.5	 Buitenlandse 	dienstreizen
Het Rekenhof selecteerde 30 dienstreizen, gemaakt door 24 verschillende personen vanuit het 
binnenlands netwerk, voor controle. Het deed daarbij onder meer de volgende vaststellingen: 
 ySlechts in 19 van de 30 gevallen kon een goedgekeurde zendingsaanvraag voorgelegd 
worden.
 yOp de kostenstaat staan niet de kosten die met een kredietkaart zijn betaald. Dat bemoei -
lijkt niet alleen de kostenbeheersing van de dienstreis (het is immers niet altijd moge -
lijk onmiddellijk de totale kostprijs te zien), maar ook de bepaling van de forfaitaire 
dagvergoeding. 
 yBij gebrek aan een centrale dienst voor vlucht- en hotelboekingen is er geen garantie op 
eenvormigheid of zuinigheid. De toekenning van airmiles aan de personeelsleden per -
soonlijk stimuleert niet tot een zuinig aankoopgedrag. Toerisme Vlaanderen is gestart met 
een analyse van de kosten voor vluchten en hotels en zal voorstellen formuleren om de 
kostprijs te optimaliseren en te stroomlijnen.
 yHet team Financiën stuurde af en toe kostenstaten terug of corrigeerde ze wegens foutieve 
forfaitaire dagvergoedingen, ontbrekende verminderingen ervan163 of inconsequenties met 
het aanwezigheidsregister164. In een aantal gevallen combineerde het personeelslid per dag 
het systeem van werkelijke kosten en forfait zonder stavingsstukken voor alle elementen 
van de dagvergoeding voor te leggen, zoals de circulaire dat voor terugbetaling van werke -
lijke kosten vereist.
 yNa afloop van de dienstreis moet het personeelslid schriftelijk verslag uitbrengen bij de 
lijnmanager om terugbetaling van de kosten te bekomen. Voor 13 van de 30 dienstreizen 
was er een verslag, dat varieerde van zeer uitgebreid tot bijzonder summier. De circulaire 
stelt aan dat verslag dan ook geen specifieke inhoudelijke vereisten.
 yIn ongeveer een op vier gecontroleerde gevallen overschreden de overnachtingskosten 
zonde r motivatie het maximumbedrag.
Ook de buitenlandkantoren overschreden in een aantal gevallen de maximale logements -
vergoeding. Doorgaans ging het niet om grote overschrijdingen.
6.5.6	 Binnenlandse 	dienstreizen
Voor binnenlandse dienstreizen moet een personeelslid een kostenstaat binnenlandse dienst -
reizen  indienen, met een samenvatting de reizen en kosten. De terugbetaling is afhankelijk 
van de goedkeuring door de hiërarchische meerdere en de controle door de MOD DAR-IV  Bij 
de binnenlandse dienstreizen deed het Rekenhof de volgende vaststellingen:
 ySommige kostenstaten binnenlandse dienstreizen bevatten ook kosten die geen strikt ver -
band hielden met een reis, kosten die er wel verband mee hielden stonden dan weer soms 
in een onkostennota. 
 yIn verscheidene gevallen ontbreken gegevens op de kostenstaten (tijdstip, bestemming, 
reden van verplaatsing, enz.).
 yIn enkele gevallen ontbrak de goedkeuring van de leidend ambtenaar.
 ySoms werden ten onrechte vergoedingen voor middag- en avondmaal uitbetaald.
163 Als de Vlaamse overheid of derden logies of inschrijvingskosten terugbetalen of ten laste nemen die ook maaltijden of 
kleine uitgaven omvatten, moet de dagvergoeding verminderen met een percentage (bv . 15% voor het ontbijt).
164 Als een personeelslid bv. een dagvergoeding vraagt voor een dag waarvoor vakantie is geregistreerd. 100
 yHoewel de MOD DAR-IV de schuldvorderingen naziet en corrigeert, werd in een aantal 
gevallen toch een te hoge of te lage vergoeding uitbetaald. De correcties van de MOD 
DAR-IV waren overigens zelf niet altijd correct. 
 yToerisme Vlaanderen betaalde vijf laattijdig (meer dan zes maanden na datum) bij de hië -
rarchische meerdere ingediende kostenstaten toch integraal terug, soms na een tweede 
hiërarchische goedkeuring, een werkwijze zonder reglementaire basis.
 yVoor enkele dienstreizen was de afstand die de chauffeur voor de supplementaire carpoo -
lingvergoeding in rekening bracht groter dan de totale afstand waarvoor hij een kilometer -
vergoeding motorvoertuig vroeg.
6.5.7	 Telefoon-	 en	internetvergoedingen
Voor het binnenlands netwerk heeft de administrateur-generaal in enkele besluiten een aan -
tal personeelsleden een forfaitaire vergoeding toegekend voor het occasioneel professioneel 
gebruik van het eigen internetabonnement (afdelingshoofden, programmaleiders, dienst -
hoofden en projectleiders). In het VPS behoudt de Vlaamse Regering dit sociaal voordeel 
breedbandaansluiting  echter voor aan personeelsleden die regelmatig thuiswerken, terwijl de 
circulaire alleen voorziet in een compensatie voor structureel thuiswerk. Bovendien is de te -
gemoetkoming mogelijks niet in overeenstemming met de regelingen inzake de toekenning 
van een voordeel van alle aard of de terugbetaling van (beroeps)kosten. Ten slotte betaalt 
het agentschap de internetvergoeding uit nog voor de periode waarop ze betrekking heeft, is 
verstreken.
TVL bezorgde het Rekenhof ook een overzicht van gsm’s en procedures voor privégebruik in 
de buitenlandkantoren. Dat stemde echter niet helemaal overeen met de boekingsgegevens. 
Bij de verschillende buitenlandkantoren bestaat overigens geen uniforme werkwijze voor het 
gebruik van gsm’s of de terugbetaling van internetkosten.
6.5.8	 Conclusies 	
De vergoeding van restaurantkosten, reis- en verblijfskosten en andere kosten eigen aan de 
werkgever, alsook het gebruik van kredietkaarten door het binnenlands netwerk en de bui -
tenlandkantoren van Toerisme Vlaanderen in 2011 en 2012 vertoonden tal van tekortkomingen 
en worden gekenmerkt door een gebrek aan uniformiteit. De eigen regelgeving van TVL wijkt 
dan ook op diverse punten af van het VPS en de interne controle van zowel de MOD DAR-IV 
als TVL zelf is ontoereikend. TVL volgt overigens niet altijd de eigen regelingen. In het bin -
nenlands netwerk vooral, leidde dat alles tot enkele onverklaard hoge kosten. 
6.5.9	 Algemene 	aanbevelingen
Het Rekenhof heeft TVL, behalve de onderstaande, meer algemene aanbevelingen, een reeks 
organisatorische aanbevelingen bezorgd, die het agentschap kunnen helpen de tekortkomin -
gen in de toekomst weg te werken: 
 yTLV dient het principe van de functiescheiding door te trekken tot op het niveau van zijn 
administrateur-generaal en zijn directeurs bij de buitenlandkantoren. 
 yTVL dient zijn interne controle op de verantwoording van het kredietkaartgebruik en 
onkostennota te versterken en meer corrigerend op te treden.
 yTVL dient de bestaande regelingen te optimaliseren (bv. de reserveringswijze en kosten -
rapportering bij buitenlandse dienstreizen) en te respecteren (bv. de circulaire over bui -
tenlandse dienstreizen). REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   101
De Vlaamse overheid dient de regelgeving te verduidelijken en te vervolledigen op het vlak van 
telethuiswerk en van de vergoeding van onkosten van personeelsleden met een standplaats in 
het buitenland.
6.5.10	 Antwoord	 van	de	minister
De minister concludeerde in zijn antwoord van 23 oktober 2013 dat het auditverslag aantoont 
dat er nog heel wat ruimte voor verbetering is. Hij stelde dat Toerisme Vlaanderen zich enga -
geert om de aanbevelingen van het Rekenhof volledig te realiseren. Het agentschap heeft een 
interne controller aangesteld en er loopt een traject om alle omzendbrieven te screenen en 
waar nodig de interne reglementen bij te sturen. De werking van het hoofdbestuur en de bui -
tenlandkantoren wordt gestroomlijnd en het agentschap streeft naar een optimalisatie door 
samenwerking met de overige entiteiten in het beleidsdomein Internationaal Vlaanderen. 
Daarnaast verwees de minister naar de managementreactie van Toerisme Vlaanderen, waarin 
het agentschap verschillende acties vermeldt om zijn werking te optimaliseren. Hoofdstuk
Hoofdstuk Hoofdstuk
HoofdstukEconomie, Wetenschap en 
Innovatie
7 104
7.1	 Geconsolideerde 	beleidsdomeingegevens 	2012
Het beleidsdomein EWI deed in 2012 ruim 1.133,9 miljoen euro ESR-geconsolideerde uitgaven, 
goed voor ongeveer 4,2% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgavenbegroting 2012165. 
Het beleidsdomein zorgde ook voor 84,1 miljoen euro geconsolideerde ontvangsten (0,3% van 
de Vlaamse geconsolideerde middelenbegroting). 
Overige 
beleids -
domeinen
95,8%Economie, 
Wetenschap 
en Innovatie
4,2%
49,0%Hermesfonds
14,1%
IWT
24,0%
VITO
8,8%
Waarborgbeheer
2,3%Andere 
1,8%
Het ministerie bestaat enerzijds uit het departement EWI, dat instaat voor de voorbereiding, 
opvolging en evaluatie van het beleid. Het stimuleert wetenschappelijk onderzoek en de tech -
nologische innovatie en bevordert ondernemerschap en een positief klimaat in Vlaanderen. 
Anderzijds bestaat het ministerie ook uit het IVA Agentschap Ondernemen, dat het onderne -
merschap aanmoedigt en ontwikkelt, de ondernemingen in hun concurrentiepositie onder -
steunt en stimulerende omgevingsfactoren voor het ondernemen opbouwt. Bij de vervulling 
van deze missie vervult het agentschap essentieel een regisseursrol en ontplooit het actor-
rollen in complementariteit met de activiteiten van de private sector. De totale werking van 
het ministerie EWI bestond in 2012 uit 555,8 miljoen euro geconsolideerde uitgaven en 15,5 
miljoen geconsolideerde ontvangsten. 
Een aantal rechtspersonen staan het ministerie bij in de uitvoering van het beleid. Het Fonds 
voor Flankerend Economisch Beleid (FFEB), beter gekend als het Hermesfonds, omvat bij -
na alle middelen die het Agentschap Ondernemen aanwendt. In 2012 deed het bijna 159,5 
miljoen euro geconsolideerde uitgaven. Het agentschap voor Innovatie door Wetenschap en 
Technologie (IWT) ondersteunde in 2012 met 272,4 miljoen euro geconsolideerde uitgaven 
bedrijven, onderzoeksinstellingen en onderzoekers om mee te bouwen aan de Vlaamse ken -
nismaatschappij door innovatie te stimuleren en te faciliteren. De Vlaamse Instelling voor 
Technologisch Onderzoek (VITO), een strategisch onderzoekscentrum met 99,5 miljoen 
euro geconsolideerde uitgaven in 2012, verschaft innoverende technologische oplossingen en 
geeft wetenschappelijk onderbouwde adviezen en ondersteuning om duurzame ontwikkeling 
te stimuleren aan het economisch en maatschappelijk weefsel in Vlaanderen. 
Een aantal kleinere rechtspersonen, de Vlaamse Raad voor Wetenschap en Innovatie, de Her -
culesstichting en de nv Gigarant hebben in 2012 46,8 miljoen euro geconsolideerde uitgaven 
voor hun rekening genomen. De nv Waarborgbeheer en de nv Gigarant zijn opgenomen in de 
consolidatiekring, maar het Rekenhof heeft van deze ondernemingen, die de ondernemingen 
ondersteunen, geen rekening ontvangen. De gegevens over deze ondernemingen zijn door het 
IVA Centrale Accounting geleverd.
165 Het Rekenhof heeft daarvoor de geconsolideerde cijfers 2012 van het IVA Centrale Accounting uitgesplitst over de 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   105
Hoewel het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek - Vlaanderen (FWO), het Vlaams Interuni -
versitair Instituut voor Biotechnologie (VIB), de Koninklijke Vlaamse Academie van België 
voor Wetenschappen en Kunsten en het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) deel uitmaken 
van de consolidatiekring van het beleidsdomein, heeft de Vlaamse overheid ze voor 2012 uit 
de consolidatieperimeter gehaald, omdat hun administratieve begrotingsprocessen zich nog 
in een te pril groeitraject bevonden.
Buiten de consolidatiekring ondersteunen nog de Limburgse Reconversiemaatschappij 
(LRM), de Participatiemaatschappij Vlaanderen (PMV) en de Vlaamse Participatiemaat -
schappij (VPM) voor dit beleidsdomein actief de ondernemingen.
7.2	 Begrotingsuitvoering	 door	het	beleidsdomein
domein. De uitgaventabel bevat alleen de betaalkredieten. 
2012%Overflow  
(OF)Ontvangsten  
2011
Ministerie 17.833 15.735 88% 59 17.932
EB0 Departement EWI 14.692 12.908 88% 52 14.736
EA Apparaatkredieten 322 271 84% 52 712
EC Algemeen 14.275 12.542 88%  13.935
EF Valorisatie en industrieel beleid 95 95 100%  90
EC0 Agentschap Economie 3.141 2.826 90% 7 3.196
EA Apparaatkredieten 2.654 2.477 93% 7 2.856
EC Algemeen 487 349 72%  340
Rechtspersonen 425.788 423.534 99,5% 11.888 739.250
Hermesfonds 29.575 19.599 66,3% 0 257.376
IWT 278.836 277.280 99,4% 586 379.210
VITO 111.431 107.930 96,9% 11.109 89.872
Herculesstichting 4.439 17.218 387,9% 0 11.456
VRWI 1.507 1.507 100,0% 193 1.336
Gigarant n/b 9.441 n/b 0 n/b
Waarborgbeheer n/b 14.350 n/b 0 n/b
In 2012 heeft het ministerie 12% minder ontvangen dan geraamd. Deze raming stemde on -
geveer overeen met de ontvangsten van 2011. De geraamde ontvangsten lagen in 2012 ook al 
bijna 1 miljoen euro lager dan in 2011 (18,9 miljoen euro). De minderontvangsten deden zich 
voornamelijk voor in het algemeen beleidsprogramma EC van het departement. Ze zijn te 
wijten aan lagere ontvangsten uit de dividenden van openbare investeringsmaatschappijen (12 
miljoen euro in plaats van de begrote 14 miljoen euro).
UITGAVEN  Begroot in 
2012Overge-
dragen Vereffend 
(OF)Vereffend 
in 2011
Ministerie 961.917 13.560 913.416 93,6% 15.469 897.947 1.182.365
EB0 Departement EWI 884.067 4.250 864.522 97,3% 13.034 851.488 868.234
EA Apparaatkredieten 11.466 503 10.878 90,9% 1.297 9.581 10.092
EC Algemeen 19.808 2.011 15.158 69,5% 19 15.139 14.986
EE Beleidsondersteuning en 
academisch beleid426.414 0 421.634 98,9% 42 421.592 346.805
EF Valorisatie en industr. 
beleid414.590 1.636 406.248 97,6% 11.676 394.572 485.819
EG Sensibilisatie en samen -
leving11.789 100 10.605 89,2% 0 10.605 10.532 106
UITGAVENBegroot in 
dragenVereffend 
in 2011
EC0 Agentschap Economie 77.850 9.310 48.895 56,1% 2.435 46.460 314.131
EA Apparaatkredieten 24.456 792 20.921 82,9% 2.085 18.836 22.169
EC Algemeen 33.880 2.983 8.459 22,9% 350 8.109 29.139
ED Econ. Ondersteunings -
beleid19.514 5.535 19.514 77,9% 0 19.514 262.824
Rechtspersonen 670.085 0 600.758 89,7% 14.459 586.299 613.144
Hermesfonds 226.889 0 169.598 74,7% 0169.598 198.865
IWT 311.371 0 285.457 91,7% 582 284.875 293.556
VITO 113.059 0 114.590 101,4% 13.686 100.904 95.795
Herculesstichting 17.259 0 29.607 171,5% 0 29.607 23.761
VRWI 1.507 0 1.506 99,9% 191 1.315 1.167
Gigarant n/b n/b 2.514 n/b 0 2.514 n/b
Waarborgbeheer n/b n/b 26.173 n/b 0 26.173 n/b
De vereffeningen 2012 sluiten vrij goed aan bij het bedrag dat voor het ministerie begroot was. 
Alleen van het programma algemeen beleid van het Agentschap Ondernemen is een groot 
deel van de toegekende kredieten niet gebruikt. Eind 2012 had de nv Waarborgbeheer nog een 
positief saldo voor de verliesfinanciering van de waarborgregelingen. Daardoor konden de 
betalingen door het ministerie aan de nv beperkt blijven en bleef het krediet van 23,9 miljoen 
euro daarvoor ongebruikt.
Hermesfonds
De vermindering van de toelage aan het Hermesfonds van 238 miljoen euro in 2011 tot 19 mil -
joen euro in 2012, noopte de instelling haar reserves aan te spreken. De uitgaven bleven im -
mers op ongeveer hetzelfde niveau. Het overgedragen saldo daalde daardoor van 198,5 miljoen 
euro eind 2011 tot 44 miljoen euro eind 2012.
IWT
Het IWT heeft in de uitvoeringsrekening van de begroting voor 2012 een tekort opgetekend 
van 8,2 miljoen euro. Het gecumuleerde overschot daalde daardoor tot 24,6 miljoen euro.
VITO
De VITO heeft een uitvoeringsrekening van de begroting voor 2012 afgeleverd met een tekort 
van 6,7 miljoen euro. Het gecumuleerde overschot op 31 december 2012 daalde daardoor tot 
2,5 miljoen euro.
Door een materiële vergissing werd een niet-begrote som van 12,7 miljoen euro aan de Her -
culesstichting gestort. De Herculesstichting heeft dat bedrag onmiddellijk terugbetaald. De 
eigenlijke uitvoering sluit nauw aan bij de begroting.
FWO 
Het FWO toonde op de voorgelegde uitvoeringsrekening 2012 een uitgaventotaal van 245,2 
miljoen euro, inclusief interne verrichtingen. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   107
7.3	 Controles 	en	controlebevindingen
Het Rekenhof heeft een selectie van dertien ontvangstendossiers voor een totaal bedrag van 
52,3 miljoen euro gecontroleerd, waarvan 13,2 miljoen euro aangerekend op de begroting. Het 
andere gedeelte van het globaal bedrag betreft ontvangsten in het kader van het Europees 
Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO), die aangerekend worden op thesaurierekenin -
gen. Bij de controle van deze ontvangsten heeft het Rekenhof opgemerkt dat het ministerie 
eind augustus 2012, na de afloop van het kassiercontract eind juni 2012, nog een rekening van 
deze kassier bleef gebruiken.
Voor de uitgaven heeft het Rekenhof een selectie van 73 uitgavendossiers voor in totaal 279,3 
miljoen euro gecontroleerd. Het heeft daarbij geen belangrijke fouten vastgesteld. Bij de beta -
ling van de laatste schijf van een subsidie sluit het ministerie het bijhorende inkooporder ech -
ter niet systematisch af, waardoor het eventueel resterende bedrag van de kredietvastlegging 
in de boekhouding als potentiële schuld blijft openstaan. 
De openingsboekingen 2012 van het Hermesfonds stemden niet overeen met de jaarafsluiting 
op 31 december 2011. Zij vertoonden verschillen van meer dan 0,2 en 0,6 miljoen euro, zodat 
er geen overeenstemming was tussen de boekhouding en de jaarrekening over 2012. Het fonds 
rapporteerde ook over boekhoudposten die niet in de boekhouding zelf waren opgenomen. 
Het fonds gaf voorts een beperkt aantal verklaringen bij de opmerkingen van het Rekenhof 
over het overgedragen saldo in de rekening 2011. Het is echter nog niet duidelijk in welke mate 
het deze verklaringen in de boekhouding heeft verwerkt.
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 8 juli 2013 bijkomende toelichtin -
gen verschaft over de afsluitingsoperaties.
IWT
De bedrijfsrevisor van het IWT heeft een onthoudende verklaring afgelegd bij de jaarrekening 
2012, omdat hij vragen stelde bij de correctheid en volledigheid van de openstaande verbin -
tenissen, alsook van de schulden en vorderingen in het kader van projectsubsidies en de ge -
brekkige opvolging van de achtergestelde leningen. Deze problemen zijn te wijten aan een be -
perkte interne controle, onvoldoende adequate procedures en een gebrekkige administratieve 
organisatie. Het Rekenhof heeft zich bij de bevindingen van de bedrijfsrevisor aangesloten. 
Het heeft ook opgemerkt dat de cijfers voor het herziene budget in de uitvoeringsrekening van 
de begroting niet overeenstemden met de aan het Vlaams Parlement voorgelegde begroting.
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 27 september 2013 geantwoord dat 
een actieplan financieel beheer werd opgestart. Dat actieplan zal de tekortkomingen opge -
merkt bij de controle van de jaarrekening aanpakken. De Vlaamse minister van Innovatie 
heeft op 18 oktober 2013 geantwoord dat de bedrijfsrevisor na balansdatum werd aangesteld 
en er slechts beperkte tijd beschikbaar was voor de controle. 
VITO
Het Rekenhof heeft zich aangesloten bij de bijkomende vermeldingen van de bedrijfsrevisor 
bij de jaarrekening 2012 van de VITO over de overboeking van 4,9 miljoen euro werkingsdo -
taties naar investeringsdotaties en de verwerking van de overflow langs de resultatenrekening 
in plaats van met een rechtstreekse toewijzing aan het eigen vermogen, zoals gevraagd bij 
ministeriële brief van 11 maart 2013. Het Rekenhof heeft ook vastgesteld dat de VITO 2,5 mil -
joen euro in de aangepaste begroting 2013 heeft opgenomen als correctie op de overflow 2012.  108
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 14 oktober 2013 geantwoord dat de 
opmerkingen van het Rekenhof terecht zijn en dat de nodige correcties zullen worden uitge -
voerd.
FWO 
Het Rekenhof heeft zich aangesloten bij de conclusies van de bedrijfsrevisor. Het heeft bij 
de controle van de jaarrekening 2012 bijkomend vastgesteld dat het fonds de dotaties soms 
boekte op grond van informele bewijsstukken in plaats van ondertekende dotatiebesluiten. 
Het paste bovendien bedragen in vreemde valuta op het einde van het boekjaar niet aan de 
officiële slotkoers op balansdatum aan. 
De Vlaamse minister van Innovatie heeft op 18 oktober 2013 geantwoord dat de ondertekende 
besluiten aan het FWO worden bezorgd.
7.4	 Conclusie 	over	de	begrotingsuitvoering
Met zijn 1.133,9 miljoen euro geconsolideerde uitgaven behoort het beleidsdomein EWI tot 
de middelgrote beleidsdomeinen van de Vlaamse Gemeenschap. De financiële uitvoering van 
de begroting sloot voor het beleidsdomein behoorlijk aan bij de vooropgestelde ramingen en 
kredieten. De grote rechtspersonen in het beleidsdomein, het Hermesfonds, het IWT en de 
VITO boekten tekorten op hun uitvoeringsrekening van de begroting 2012 van respectieve -
lijk 150, 8,2 en 6,7 miljoen euro. Door een drastische vermindering van de dotatie voor 2012 
diende het Hermesfonds zijn normale werking te financieren met het overgedragen saldo uit 
vorige begrotingsjaren. Het leeuwendeel van het budget in het beleidsdomein ging, behalve 
naar het ministerie, naar de drie bovenvermelde rechtspersonen. Deze entiteiten droegen dan 
ook het zwaartepunt van de controles van het Rekenhof weg. De controles op de verantwoor -
dingen van de begrotingsuitvoering door de diverse entiteiten in het beleidsdomein leverden 
een aantal opmerkingen op, die echter niet bijzonder belangrijk waren. Het Rekenhof vestigt 
wel de aandacht op de vragen van de bedrijfsrevisor bij het IWT die een verklaring over de 
getrouwheid van de jaarrekening 2012 verhinderden.
7.5	 Subsidiëring	 competentiepolen 	voor	innovatie
7.5.1	 Inleiding
Buiten zijn rekeningencontroles voerde het Rekenhof nog een bijzondere onderzoek uit over 
de financiering van de competentiepolen voor innovatie. De Vlaamse overheid subsidieert 
tal van kenniscentra  in het beleidsdomein EWI. In 2012 trok zij daarvoor ongeveer 222,4 mil -
joen euro uit. Op 22 juli 2005 werd een beleidskader gecreëerd, dat een opdeling maakt in 
competentiepolen en strategische onderzoekscentra. In 2009166 verankerde de decreetgever 
vier strategische onderzoekscentra (SOC): de VITO, het IMEC, iMinds (vroeger IBBT) en het 
VIB en stond hij de Vlaamse Regering toe nieuwe strategische onderzoekscentra op te rich -
ten. Behalve onderzoeksopdrachten, kregen deze instellingen de opdracht hun onderzoeks -
resultaten te valoriseren en te verspreiden. Zij ontvangen jaarlijkse toelagen uit de algemene 
uitgavenbegroting. De algemene uitgavenbegroting bevat ook een IWT-krediet voor initiatie -
ven van de Vlaamse Regering. Daarmee financiert het IWT onder meer competentiepolen en 
lichte structuren167. In de lopende legislatuur vormt het de bestaande competentiepolen om 
166 Decreet van 30 april 2009 betreffende de organisatie en financiering van het wetenschaps- en innovatiebeleid.
167 De bestaande competentiepolen (CP) of lichte structuren (LS) in Vlaanderen zijn: CP/LS Flanders’ Drive (automobiel), 
CP/LS VIL (logistiek), CP FMTC (mechatronica), CP/LS Flanders’ FOOD (voeding), CP/LS Flanders’ InShape (product -
ontwikkeling en industrieel design), CP/LS VIM (mobiliteit), CP/LS Flanders’s Synergy (innovatieve arbeidsorganisa -
tie), CP Flanders’ PlasticVision (kunststofverwerkende industrie), CP/LS FISCH (Flanders Innovation Hub for Sustaina -
ble Chemistry en LS Sociale innovatiefabriek. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   109
tot lichte structuren. Die krijgen een gewijzigde financieringsvorm: de subsidie voor de ba -
siswerking wordt beperkt en de meeste middelen halen ze uit IWT-projectfinanciering, (ten 
dele) uit een voor hen gereserveerd projectbudget.
Het Rekenhof heeft zijn audit van de kenniscentra voor innovatie uit 2006 geactualiseerd in 
het licht van het aangepaste beleidskader en de vernieuwde financieringsvormen. Het heeft 
zijn onderzoek gericht op de competentiepolen en lichte structuren met financiering op basis 
van het VIS-besluit168. 
7.5.2	 Financieel	belang
De algemene uitgavenbegroting geeft niet aan hoeveel er in totaal naar de subsidiëring van 
de competentiepolen gaat. Er is immers geen één-op-één relatie tussen de competentiepool -
middelen en de kredietlijn initiatieven Vlaamse Regering169. De competentiepolen ontvangen 
subsidies op grond van overeenkomsten. Volgens die overeenkomsten betaalde het IWT in 
2010 12,8 miljoen euro uit, in 2011 12,6 miljoen euro en in 2012 in eerste instantie 12,2 miljoen 
euro. Voor de basiswerking en het eerste projectbudget van de lichte structuren heeft het IWT 
in eerste instantie 28,2 miljoen euro vastgelegd, waarvan het in 2012 al 6,6 miljoen euro heeft 
betaald.
De middelen van de vier strategische onderzoekscentra samen evolueerden van ongeveer 
149,6 miljoen euro in 2010 tot 171,8 miljoen euro in 2012. Competentiepolen en lichte structu -
ren zijn op het vlak van de financiering relatief klein in vergelijking met de strategische on -
derzoekscentra. Ook vergeleken met buitenlandse competence research centra  is de omvang 
van de publieke jaarlijkse financiering van de strategische onderzoekscentra uitzonderlijk.
Drie competentiepolen waren in 2012 samen goed voor 68,7 % van de betalingen aan de com -
petentiepolen. Ook bij de lichte structuren waren er drie goed voor 69,9% van het aange -
vraagd gereserveerd projectbudget. Het is niet duidelijk op grond waarvan die segmentering 
plaatsvond.
7.5.3	 Beleids-	 en	subsidiekader 	voor	de	lichte	structuren
De Vlaamse Regering heeft pas op 22 juli 2005 een beleidskader voor de steun aan kenniscen -
tra ten behoeve van innovatie goedgekeurd, niet als regelgevend besluit, maar als leidraad 
voor het IWT en het departement EWI. In 2011 hervormde de Vlaamse Regering het compe -
tentiepolenbeleid naar de formule van lichte structuren170. Zij erkent deze structuren tijdelijk 
op grond van een duidelijke strategie en zij subsidieert hun basiswerking en verstrekt een 
jaarlijks gereserveerd projectbudget, dat beheerd wordt door het IWT. De stroomlijning en 
vereenvoudiging van de structuren moest bijdragen tot meer transparantie, een hogere ef -
ficiëntie en deugdelijk bestuur. De nieuwe financieringsvorm beperkte en uniformeerde de 
subsidiering van de basiswerking ten gunste van meer projectwerking. De overheid kreeg zo 
langs het IWT meer grip op de werking van deze organisaties. Tevens ligt een klemtoon op het 
tijdelijk karakter van de lichte structuren. Het is echter onduidelijk hoe avondroodclausules171 
168 Besluit van de Vlaamse Regering van 20 juli 2006 tot regeling van steun aan projecten van innovatiestimulering, tech -
nologisch advies en collectief onderzoek op verzoek van Vlaamse Innovatiesamenwerkingsverbanden (VIS).
169 De toelage en machtiging aan het IWT ter ondersteuning van innovatieve acties van de Vlaamse Regering die niet 
aan bod kunnen komen in het kader van reglementaire steunbesluiten of die budgettair te zwaar doorwegen op de 
budgetten voor deze reguliere kanalen.
170 De aansluiting bij de innovatieknooppunten en de bijdrage tot het hefboomeffect zijn belangrijke toetsstenen bij de 
erkenning van nieuwe initiatieven (cfr. Conceptnota Innovatiecentrum Vlaanderen, 27 mei 2011).
171 Een avondroodclausule  is een wetsartikel dat bepaalt dat een regelgeving na een bepaalde termijn niet meer van 
kracht is, tenzij de geldigheidsduur ervan op tijd wordt verlengd. Het voordeel van een avondroodclausule  is dat ze 
de regelgever verplicht de regelgeving te evalueren. Dat kan bv. nuttig zijn bij regelgeving die in een crisissituatie is 
ingevoerd. Andere benamingen in het Nederlands zijn horizonartikel  en uitdovingsclausule . In het Engels heeft men 
het over een sunset clause  of sunset provision . 110
in de overeenkomsten kunnen worden opgenomen. Dat veronderstelt de ontwikkeling van 
een evaluatiekader voor het meten van de resultaten en de strategische functionaliteit van de 
lichte structuren. 
Eensdeels ontvangen de lichte structuren op basis van het VIS-besluit172 basiswerkingssteun 
voor maximum vier jaar naargelang het aantal aanvaarde personeelsleden173. Daarmee moeten 
zij zorgen voor continuïteit en voor de borging van opgebouwde kennis. De lichte structuur 
dient de subsidie aan te vullen met cofinanciering. De uitbetaling geschiedt in halfjaarlijkse 
voorschotten na de vervulling van de voorwaarden waarin de IWT-overeenkomst voorziet. 
Het definitieve subsidiebedrag wordt bepaald bij de eindafrekening. Het IWT moet dan het 
eventueel niet bereiken van de vereiste cofinanciering verrekenen.
Anderdeels steunt het IWT de projectwerking van de structuren op grond van de financie -
ringsbesluiten voor bestaande IWT-projecttypes. Vanuit hun basiswerking bereiden de lichte 
structuren de projectvoorstellen voor, die ze vervolgens indienen bij het IWT. Voor de uitvoe -
ring van deze projecten worden onderzoeksinstellingen en bedrijven ingeschakeld. Alle pro -
jectkosten worden aangerekend op het gereserveerd budget. Ook de projectsubsidies worden 
in principe halfjaarlijks of jaarlijks uitbetaald.
De Vlaamse Regering bepaalt het totale budget voor de projectwerking van de lichte structu -
ren naargelang de beschikbare middelen bij de jaarlijkse begrotingsopmaak en schrijft dat op 
een afzonderlijke begrotingslijn in. De minister bepaalt het gereserveerd projectbudget per 
individuele lichte structuur. Dat wordt toegewezen aan de projecten die de raad van bestuur 
van het IWT positief beoordeelt. 
Het budget voor de basiswerking van de lichte structuren blijft onder de kredietlijn initiatief 
van de Vlaamse Regering , maar vanaf 2013 wordt het gereserveerd projectbudget voor de lichte 
structuren begroot op een aparte kredietlijn. Dat is het gevolg van de aangepaste projectevalu -
atieprocedure, waarbij (niet de lichte structuur maar) de raad van bestuur van het IWT finaal 
de beslissing neemt of het ingediende project kan worden gesteund, rekening houdend met 
de criteria van het financieringsbesluit en de evaluatie van de projectaanvraag.
De overeenkomsten met de lichte structuren hebben inmiddels een vaste standaardindeling 
voor de generieke bepalingen. De bijlagen bevatten onder meer streefwaarden en evaluatie -
criteria voor de individuele projecten. 
7.5.4	 Subsidietoekenning
Het advies van het IWT vormt de basis van de nota aan de Vlaamse Regering, waarna de 
Vlaamse Regering, op voorstel van de minister, beslist over de toekenning van de steun. Bij 
een positieve beslissing maakt het IWT een overeenkomst (convenant) op. De individuele 
subsidiebeslissingen bouwen de motivering voor de subsidiering hoofdzakelijk op in func -
tie van het initiatief en niet op grond van een vast model. De Vlaamse Regering maakt bij 
haar toekenningsbeslissingen geen afweging met alternatieve vormen van steunverlening. Zij 
beschikt daarvoor nochtans al over een instrument, de reguleringsimpactanalyse (RIA), dat 
beleidsmakers inzicht biedt in de gevolgen van beleidsopties en mogelijkheden tot meer be -
leidscoördinatie biedt. 
172 Steun aan projecten van innovatiestimulering, technologisch advies en collectief onderzoek op verzoek van Vlaamse 
Innovatiesamenwerkingsverbanden. De Vlaamse Regering kan competentiepolen subsidiëren buiten het VIS-besluit, 
maar zou dan voor elke individuele steunbeslissing ook de financiering moeten regelen en zij zou elke steun moeten 
aanmelden bij de Europese commissie. Steun onder het VIS-besluit valt onder de deminimis-regeling en moet niet 
aangemeld worden. Het VIS-besluit vervalt op 1 januari 2015 en men zou er kunnen voor kiezen een nieuwe regeling 
in zijn geheel aan te melden bij de Europese commissie.
173 Voor het maximum van 6 VTE bedragen de aanvaardbare kosten 800.000 euro. Zij worden voor 80% gesubsidieerd. 
Het subsidiepercentage daalt over de tijd, o.a. in functie van de maturiteit van het initiatief . REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   111
Het beleidskader heeft ook voorzien in criteria om de competentiepolen bij de afloop van 
hun convenant te evalueren: meerwaarde van het kenniscentrum tegenover andere reguliere 
projecten of bestaande structuren, initiatiefgrootschaligheid en voldoende kritische massa. 
Bovendien dienen de activiteiten van de basiswerking van de lichte structuren buiten de nor -
male projectvoorwaarden van de IWT-programma’s te vallen. De evaluatie na vier jaar moet 
uitmaken of de regeling wordt verlengd. Dat veronderstelt dat er voldoende evaluatiecapaci -
teit aanwezig is: indicatoren en meetmethoden en de informatieverzameling daarvoor moe -
ten aanwezig zijn.
7.5.5	 Controle 	op	subsidieverantwoording
Financiële verslaggeving
Voor de uniformiteit van de financiële controle heeft het IWT eind 2007 een toelichtingsdo -
cument en een template voor de financiële verslaggeving opgesteld. De financiële controle 
berust bij de verificateurs. De competentiepolen werden in het verleden jaarlijks gecontro -
leerd en afgerekend, gelet op de omvangrijke steunbedragen. Zowel voor de basiswerking als 
voor de projecten maakt de financiële verslaggeving deel uit van een eindverslaggeving. De 
verificatie vindt plaats na de projectbeëindiging. Zij betreft de aanvaardbaarheid van de ge -
rapporteerde kosten. De begunstigden moeten het IWT een kostenstaat bezorgen. Met die 
staat stelt de verificatiedienst een afrekening op en bepaalt hij de definitieve steun. Hij kan 
steekproefsgewijs onderliggende documenten opvragen. De competentiepool moet zelf een 
controlemechanisme installeren voor de kostenverificatie.
Bij zijn controle van de eindafrekeningen stelde het Rekenhof vast dat niet altijd een bewijs 
van een steekproefsgewijze controle voorhanden was. De controle geschiedt niet op grond 
van een risicoanalyse. Het controleproces biedt weliswaar een aantal garanties, maar er is niet 
genoeg aandacht voor functiescheiding tussen inhoudelijke opvolging en controle:
 yDe doorlichting van erkenningsaanvragen voor lichte structuren (basiswerking) steunt 
op een driehoeksoverleg tussen een adviseur (meestal de coördinator competentiepolen), 
externe deskundigen en de IWT-directie dat onafhankelijkheid garandeert. 
 yDe projectevaluatie steunt op specifieke afspraken en het proces is gedocumenteerd.
 yDe verificatiedienst stemt zijn financiële beoordeling af met de adviseur voor de inhoude -
lijke aspecten.
 yHet IWT is als waarnemer aanwezig in de raden van bestuur van de competentiepolen en 
lichte structuren. De waarnemer is vaak ook de adviseur die opvolgt en evalueert .
Naleving van de subsidievoorwaarden
Ten aanzien van de handhaving van de naleving van de subsidievoorwaarden, deed het Reken -
hof de volgende vaststellingen:
 yHet IWT controleert niet systematisch of de competentiepolen en lichte structuren de 
kosten en financiering van eventuele economische activiteiten duidelijk boekhoudkundig 
onderscheiden van de gesteunde projectactiviteiten. 
 yHet IWT volgt de middelen en activiteiten die buiten de overeenkomst vallen niet struc -
tureel of systematisch op. Het heeft wel oog voor mogelijke overlappingen met lopende 
aanvragen, echter zonder een specifiek neergeschreven procedure daarvoor. Het werkt bij 
de projectevaluaties wel samen met andere agentschappen om dubbele financiering te ver -
mijden, maar door de vele nationale en internationale financieringsmogelijkheden is een 
sluitende controle op dubbele financiering niet mogelijk.  112
 yHet IWT stelt informatie ter beschikking over de publiekrechterlijke verplichtingen waar -
aan de kenniscentra contractueel moeten voldoen (toelichtingsdocument), maar volgt de 
naleving van die verplichtingen niet systematisch op174. 
 yHet IWT gaat ervan uit dat het de basiswerkingssteun na de aanvangfase door zijn mate -
riële beperktheid niet moet toetsen aan de Europese deminimisregel en dat de naleving 
van die regel onder de verantwoordelijkheid van de contractant valt. Het heeft het risico 
daarbij echter niet ingeschat op grond van een steekproefsgewijze controle.
 yUit het financieel overzicht dat het IWT heeft verstrekt, bleek dat de instelling betalin -
gen verrichtte die de contractduur van vier jaar ruim overschreden. De Vlaamse Regering 
verlengde de overeenkomsten van deze initiatieven binnen de oorspronkelijk toegekende 
doelstellingen en subsidie.
 yHet IWT evalueert de cofinancieringsgraad in redelijkheid en past zo nodig de subsidie 
aan. Zo reduceerde het eenmaal bij een tussentijdse evaluatie van een competentiepool de 
cofinancieringsgraad tot 14,4% en kende tijdelijk een verhoogd steunpercentage toe. Het 
is niet duidelijk hoe de nieuwe financierin gswijze kan leiden tot een hogere cofinan -
ciering vanuit de doelgroepbedrijven. 
Evaluatie van de uitvoering
Elke lichte structuur moet bij de aanvraag van zijn initiatief een beperkte set van een tiental 
performantie-indicatoren opgeven die hij geschikt acht om de resultaten in kaart te brengen 
en aan te tonen dat hij de globale doelstellingen en de specifieke doelstellingen van de basis- 
en projectwerking heeft bereikt. De inhoudelijke indicatoren zijn echter meestal instrumen -
taal en houden geen resultatenverbintenis in. 
In de overeenkomsten is bovendien de procedure voor de evaluatie van de projecten niet uni -
form of moet die nog verder worden uitgewerkt. De performantie-indicatoren en evaluatie -
procedures voor projecten zijn voor een groot deel op maat van de lichte structuur geschreven. 
Zij steunen niet op een vast formaat. 
Een tussentijdse evaluatie valt samen met het voortgangsverslag na twee jaar. Zij kan leiden 
tot aanpassingen van doelstellingen of indicatoren, of bijsturingen van activiteiten. Dergelijke 
bijsturingen houden het risico in op een herformulering van doelstellingen en indicatoren 
naar wat in de voorbije periode haalbaar is gebleken. Zij kunnen er ook op wijzen dat het IWT 
de maturiteit van het initiatief bij de subsidieaanvraag niet correct inschatte.
De tussentijdse en eindevaluaties geschieden op basis van de projecten. Het IWT houdt geen 
systematisch overzicht bij op programmaniveau. Op regelmatige basis is wel een globale (im -
pact)studie voor alle programma’s ingeschreven in de beheersovereenkomst, waarbij het IWT 
moet nagaan in welke mate de werking, resultaten en effecten van de programma’s bijdragen 
tot de missie van het IWT en het gevoerde innovatiebeleid. 
De lichte structuren moeten volgens hun overeenkomst een good governance charter opstel -
len, dat rekening houdt met alle wettelijke en statutaire verplichtingen van de begunstigde. 
Sommige doen dat zeer minimalistisch is of stellen dat charter gelijk met hun organisatiesta -
tuten. Een aantal lichte structuren heeft nog niet voldaan aan deze verplichting. Het volstaat 
niet formeel een charter op te stellen, enkel omdat de verdere subsidiëring van de basiswer -
king eraan is verbonden. Volgens het IWT wordt de organisatiestructuur van een competen -
tiepool of lichte structuur beoordeeld als onderdeel van het evaluatieproces. Hoe de instelling 
de goede werking van de organisatie specifiek opvolgt en evalueert is echter niet duidelijk. 
174 Volgens het IWT is dat moeilijk omdat juridisch advies verlenen zijn opdracht overstijgt en het niet de nodige expertise 
daarvoor heeft. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   113
Rapporteringsverplichtingen 
Het VIS-besluit verplicht het IWT de minister jaarlijks een omstandige verantwoording voor 
te leggen. Het legt voor lopende lichte structuren jaarlijks een verslag aan de minister voor 
met een analyse van de voortgang en de aanvraag voor het gereserveerd projectbugdet. De mi -
nister ontvangt bovendien voor elke nieuwe aanvraag tot erkenning van een lichte structuur 
een doorlichtingsverslag van IWT. Hij ontvangt ook de tussentijdse en eindevaluaties. Het 
IWT-jaarverslag biedt ten slotte een overzicht van de activiteiten in het VIS-kader. Geen enkel 
van die documenten omvat een globale, omstandige verantwoording van de steuntoekenning 
en de overwegingen die daartoe hebben geleid, zoals voorgeschreven door het VIS-besluit.
Het IWT heeft geen directe informatieplicht tegenover het Vlaams Parlement. Wel moet de 
minister rapporteren over de uitvoering van de beheersovereenkomst en de rekeningen, het 
jaarverslag en de begrotingsdocumenten indienen. Het jaarverslag biedt geen bijkomende 
financiële informatie ter compensatie van het gebrek aan budgettaire transparantie.
Het innovatiedecreet175 heeft voorzien in de opmaak van een innovatieplan, maar de Vlaamse 
Regering heeft de voorwaarden voor de opstelling en indiening ervan nog niet vastgesteld. 
Al in 2003 heeft het Rekenhof de bevoegde minister erop gewezen dat een uitvoeringsbesluit 
voor het horizontaal beleidsplan ontbrak176. De minister opteerde ervoor het beleidsplan te 
realiseren bij de volgende legislatuur, mede doordat volgens hem de beleidsnota 1999-2004 
en de daaropvolgende jaarlijkse beleidsbrieven in belangrijke mate tegemoet kwamen aan de 
verwachtingen van het Vlaams Parlement, inclusief de horizontale beleidsaspecten. Een in -
novatieplan is zinvol voor een brede ondersteuning van het te voeren innovatiebeleid.
7.5.6	 Conclusies 	
De algemene uitgavenbegroting is niet transparant over de middelen voor competentiepolen. 
Vanaf 2013 staat de financiering van projecten van de lichte structuren afzonderlijk in de IWT-
begroting. Dat heeft de budgettaire transparantie verbeterd. De competentiepolen en lichte 
structuren zijn wat financiering betreft relatief klein in vergelijking met de strategische on -
derzoekscentra. Het nieuwe competentiepolenbeleid heeft de financiering van de basiswer -
king ingeperkt ten gunste van meer projectwerking en het projectbeheer volledig bij het IWT 
gelegd. Dat heeft de controle van het IWT op de middelenbesteding verscherpt. Toch vertoont 
de steunverlening aan de competentiepolen en lichte structuren een aantal zwaktes. Zo steu -
nen de individuele subsidiebeslissingen niet op een model dat de afstemming en afbakening 
tussen de initiatieven garandeert en is de evaluatiestrategie nog onvoldoende gericht op het 
tijdelijk karakter van de financiering. De verificatie van de eindafrekeningen van competentie -
polen steunt bovendien niet op een onderbouwde controleaanpak. Het IWT rekent goeddeels 
op de interne beheersing van de competentiepolen zelf. Het volgt onder meer mogelijke dub -
bele subsidiering niet systematisch op. Diverse subsidieovereenkomsten zijn verlengd binnen 
de oorspronkelijke doelstellen om de competentiepolen toch de mogelijkheid te geven hun 
onderzoeksprojecten af te ronden of te valoriseren. De instrumentale formulering van indi -
catoren en het ontbreken van een nulmeting verhinderen overigens voor de meeste compe -
tentiepolen een echte prestatiemeting. Het IWT evalueert wel op projectniveau, maar minder 
op programmaniveau. Het IWT informeert de minister voldoende, maar niet op een globaal 
overzichtelijke wijze. Het decretaal gevraagde innovatiebeleidsplan is vooralsnog uitgebleven. 
7.5.7	 Aanbevelingen
 yHet IWT dient in zijn jaarverslag een overzicht te geven van de jaarlijkse vastleggingen en 
betalingen, eventueel opgesplitst per lichte structuur of competentiepool.
175 Decreet van 18 mei 1999 betreffende het voeren van een beleid ter aanmoediging van de technologische innovatie.
176 Stuk 37-D (2002-2003)- Nr.1. 114
Hoofdstuk yDe Vlaamse Regering dient de krachtlijnen van het nieuwe competentiepolenbeleid te 
integreren in het beleidskader van 2005 en zo te zorgen voor een betere afbakening tussen 
competentiepolen, lichte structuren en andere intermediaire initiatieven.
 yDe overeenkomsten moeten de doelstellingen en prestatie-indicatoren meer als resultaat -
verbintenissen formuleren.
 yDe Vlaamse Regering dient te overwegen bij de toekenning van steun gebruik te maken 
van impactanalyse en, eventueel, een innovatietoets.
 yDe Vlaamse Regering dient het Vlaams Parlement voldoende te betrekken bij het innova -
tiebeleid door de opmaak van het innovatiebeleidsplan waarin het innovatiedecreet heeft 
voorzien. 
 yDe processen voor financiële opvolging en controle vergen uitwerking en de controle op de 
financiering steunt bij voorkeur op een risicomodel. 
7.5.8	 Antwoord	 van	de	minister
De Vlaamse minister van Innovatie heeft op 18 oktober 2013 geantwoord dat de evaluatie van 
de lichte structuren binnen het kader beslist door de Vlaamse Regering gebeurt en dat de 
overeenkomsten van tijdelijke duur zijn. De minister merkt op dat de jaarlijkse financiële ver -
slaggeving over de werking en de projecten van de competentiepolen wordt gecontroleerd vol -
gens een vast stramien en dat voor de lichte structuren er een controle is bij de eindafrekening 
van elk project. Tenslotte meldt de minister dat een studie werd opgestart die moet nagaan 
wat de effecten zijn van het competentiepoolprogramma bij de start van de lichte structuren. HoofdstukOnderwijs en Vorming
8 116
8.1	 Geconsolideerde 	beleidsdomeingegevens 	2012
Het beleidsdomein OV deed in 2012 ruim 10.388,1 miljoen euro ESR-geconsolideerde uit -
gaven, goed voor ongeveer 38,5% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgavenbegroting 
2012177. Het beleidsdomein zorgde ook voor 99,1 miljoen geconsolideerde ontvangsten (bijna 
0,4% van de Vlaamse geconsolideerde middelenbegroting). 
Overige 
beleidsdomein
en
61,5%Onderwijs en 
Vorming
38,5%Ministerie
96,7%Diensten 
beheer
0,1%
AGION
2,4%
GO!
0,7%
Andere 
0,0%
Het ministerie bestaat uit het departement Onderwijs en Vorming en de agentschappen voor 
Onderwijsdiensten (AgOD i), voor Hoger Onderwijs, Volwassenenonderwijs en Studietoela -
gen (AHOVOS), voor Onderwijscommunicatie (AOC) en voor Kwaliteitszorg in Onderwijs en 
Vorming (AKOV). De Vlaamse minister van Onderwijs en Vorming staat in voor de aansturing, 
de voortgangsbewaking en de evaluatie van het Vlaamse onderwijsbeleid. Het departement 
ondersteunt de minister met een breed gamma beleidsondersteunende taken. Het AgOD i is 
verantwoordelijk voor de uitvoering van het onderwijsbeleid van het basis- en secundair on -
derwijs, de centra voor deeltijdse vorming, het deeltijds kunstonderwijs, de centra voor leer -
lingenbegeleiding en de inspectie en pedagogische begeleiding. Het zorgt ervoor dat meer dan 
4.000 scholen in Vlaanderen de middelen ontvangen om kwaliteitsvol onderwijs te organise -
ren. Elke maand betaalt het AgOD i het salaris van de leerkrachten uit. Ouders en leerlingen 
kunnen er terecht met vragen over hun rechten en plichten in het onderwijs. Het agentschap 
fungeert ook als gesprekspartner van het beleid bij de totstandkoming en de toepassing van 
de regelgeving. Het AHOVOS verzorgt de dienstverlening aan het personeel, de instellingen, 
de studenten en de cursisten uit het hoger en het volwassenenonderwijs. Het AOC staat in 
voor de externe communicatie van het beleidsdomein met zijn verschillende doelgroepen: 
de professionele onderwijswereld, lerenden en hun ouders, en het brede publiek. Het AKOV 
heeft als missie de bevordering van het kwaliteitszorgsysteem voor de onderwijs-, beroepsop -
leidings- en vormingstrajecten en voor de EVC-trajecten die leiden naar bewijzen van erkende 
kwalificaties. De totale werking van het ministerie OV bestond in 2012 uit 10.047,7 miljoen 
euro geconsolideerde uitgaven en 82,8 miljoen euro geconsolideerde ontvangsten. Het minis -
terie is zodoende de belangrijkste component in het beleidsdomein. 
Verder zijn het Agentschap voor Infrastructuur in het Onderwijs (AGIOn) en het Gemeen -
schapsonderwijs (GO!) de belangrijkste entiteiten. Het AGIOn gaf in 2012 252,8 miljoen euro 
uit, vooral investeringsuitgaven voor scholenbouw (237 miljoen euro). Het GO!178 nam in 2012 
77,3 miljoen euro geconsolideerde uitgaven voor zijn rekening. De andere rechtspersonen de -
den samen 2,7 miljoen geconsolideerde uitgaven. Onder de andere rechtspersonen is alleen 
de VLOR in de bovenstaande grafiek opgenomen. 
177 Het Rekenhof heeft daarvoor de geconsolideerde cijfers 2012 van het IVA Centrale Accounting uitgesplitst over de 
kapitaalverrichtingen, schuldverrichtingen en de gerapporteerde overflow geëlimineerd. 
178 De cijfers over het GO! in dit hoofdstuk betreffen enkel het centrale niveau en dus niet de scholengroepen. Er was nog 
geen geconsolideerde jaarrekening van het GO! beschikbaar. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   117
In het beleidsdomein was ook de dienst met afzonderlijk beheer Fonds Inschrijvingsgelden 
Centra voor Volwassenenonderwijs werkzaam. Hij was in 2012 goed voor 7,6 miljoen euro 
geconsolideerde uitgaven. 
Buiten de consolidatiekring bevonden zich nog het Universitair Ziekenhuis Gent (UZ Gent), 
de vzw Epon, het Instituut voor Tropische Geneeskunde, de Universitaire Faculteit Protes -
tantse Godgeleerdheid Brussel, de vzw’s Sociale Voorzieningen van instellingen van auto -
noom onderwijs, de Vlaamse Interuniversitaire Raad en de Vlaamse Hogescholenraad. Ook 
zij zijn aan het beleidsdomein verbonden. 
De universiteiten, hogescholen en associaties werden in de onderstaande teksten buiten be -
schouwing gelaten, want zij moeten pas vanaf 2013 werken met een ESR-begroting.
8.2	 Begrotingsuitvoering	 door	het	beleidsdomein
2011
Ministerie 112.329 109.775 98% 7.115 100.488
FB0 Departement Onderwijs en Vor -
ming5.852 7.387 126%  4.375
FA Apparaatkredieten 1.952 1.390 71% 280 1.691
FC Algemeen 3.900 5.996 154% 400 2.684
FC0 Agentschap voor Onderwijsdien -
sten80.959 76.606 95%  72.848
FC Algemeen 13 -558 -4293%  58.029
FF Deeltijds kunstonderwijs 0 0  14.819
FM Lonen onderwijs 80.946 77.164 95% 6.009 0
FD0 Agentschap hoger onderwijs en 
Volwassenenonderwijs24.812 25.239 102%  22.750
FG Hoger onderwijs 0 -2 Geen raming  19.071
FH Volwassenenonderwijs 0 0Geen raming  41
FJ Leerling Ondersteuning 0 -124 Geen raming  3.637
FM Lonen onderwijs 46 58 127% 5 0
FN Werking onderwijs 866 768 89% 94 0
FO Specifieke werking onderwijs 23.900 24.538 103% 166 0
FE0 Agentschap voor Onderwijscom -
municatie706 543 77%  516
FC Algemeen 35 0 0%  10
FL Onderwijscommunicatie 0 0Geen raming  505
FO Specifieke werking onderwijs 671 543 81% 161 0
DAB      
Fonds inschrijvingsgelden 7.619 7.623 100,1% 0 7.827
Rechtspersonen      
Agion 240.783 243.397 101,1% 619 277.348
Vlor 2.798 2.787 99,6% 37 2.606
GO! 88.112 91.311 103,6% 6.439
De geconsolideerde beleidsdomeinontvangsten situeren zich hoofdzakelijk bij het ministerie 
(terugvorderingen lonen, recuperatie geprefinancierde lonen, terugvorderingen studietoela -
gen, inschrijvingsgelden deeltijds kunstonderwijs, een operatie met het onroerende patrimo -
nium van het UZ Gent, ...). In 2012 wijzigde de programmastructuur in Onderwijs en Vorming: 
alle basisallocaties op de programma’s FD tot FL en sommige allocaties van programma FC 
gingen over naar de programma’s FM tot FO. De ontvangsten in 2012 op de oude programma’s  118
betreffen dus alleen ontvangsten op vorderingen geboekt vóór 2012. Ontvangsten op vorderin -
gen geboekt in 2012 staan op de nieuwe programma’s.
 Begroot  
in 2012Over-  
drachtVereffend  
 excl.OFVereffend  
in 2011
Ministerie 11.489.837 36.501 11.442.703 99,3% 1.079.396 10.363.307 10.225.168
FB0 Departement OV 481.308 1.210 474.745 98,4% 16.457 458.288 497.146
FA Apparaatkredieten 83.717 1.043 82.228 97,0% 7.978 74.250 71.664
FB Provisies 628 0 0 0,0% 0 0 0
FC Algemeen 34.122 162 32.899 96,0% 4.484 28.415 56.212
FD Basisonderwijs 0 0 0 0 0 1.565
FE Secundair onderwijs 0 0 0 0 0 3.145
FG Hoger onderwijs 0 0 0 0 0 6.669
FH Volwassenenonderwijs 0 0 0 0 0 90
FI Systeem Ondersteuning 0 0 0 0 0 13.663
FJ Leerling Ondersteuning 0 5 0 0,0% 0 0 27.267
FK Infrastructuur 282.651 0 282.651 100,0% 3.875 278.776 316.870
FM Lonen onderwijs 0 0 0 0 0 0
FN Werking onderwijs 3.849 0 3.847 100,0% 0 3.847 0
FO Specif. werking onder -
wijs76.340 0 73.121 95,8% 120 73.001 0
FC0 AgODi 8.714.743 25.070 8.682.186 99,3% 931.028 7.751.158 7.558.104
FB Provisies 0 0 0 0 0 0
FC Algemeen 1.499 0 1.483 98,9% 84 1.399 103.287
FD Basisonderwijs 0 0 0 0 03.154.120
FE Secundair onderwijs 0 0 0 0 03.889.915
FF Deeltijds kunstonder -
wijs0 0 0 0 0 215.773
FI Systeem Ondersteuning 0 0 0 0 0 20.986
FJ Leerling Ondersteuning 0 0 0 0 0 154.411
FK Infrastructuur 20.292 0 20.292 100,0% 0 20.292 19.611
FM Lonen onderwijs 7.679.462 25.070 7.648.022 99,3% 930.717 6.717.305 0
FN Werking onderwijs 967.791 0 966.965 99,9% 145 966.820 0
wijs45.699 0 45.424 99,4% 82 45.342 0
FD0 AHOVOS 2.267.837 9.180 2.261.369 99,3% 129.313 2.132.056 2.148.683
FA Apparaatkredieten 0 0 0 0 0 0
FC Algemeen 8.021 0 7.765 96,8% 289 7.476 933
FG Hoger onderwijs 0 0 0 0 01.636.335
FH Volwassenenonderwijs 0 507 0 0,0% 0 0 352.274
FJ Leerling Ondersteuning 0 0 0 0 0 159.141
FK Infrastructuur 58.207 0 58.207 100,0% 0 58.207 0
FL Onderwijscommunicatie 0 0 0 0 0 0
FM Lonen onderwijs 398.645 6.113 393.889 97,3% 47.500 346.389 0
FN Werking onderwijs 1.485.125 605 1.484.273 99,9% 80.834 1.403.439 0
FO Spec. werking onder -
wijs317.839 1.955 317.236 99,2% 690 316.546 0
FE0 AOC 6.851 1.041 6.068 76,9% 615 5.453 5.649
FC Algemeen 831 0 792 95,4% 93 699 332
FI Systeem Ondersteuning 0 0 0 0 0 1.117
FL Onderwijscommunicatie 0 0 0 0 0 4.200
wijs6.020 1.041 5.275 74,7% 522 4.753 0
FH0 AKOV 19.099 0 18.335 96,0% 1.983 16.352 15.586
FC Algemeen 19.099 0 18.335 96,0% 1.983 16.352 2.821
FI Systeem Ondersteuning 0 0 0 0 0 12.765 REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   119
 Begroot  
in 2011
DAB       
Fonds inschrijvingsgelden 7.619 0 7.619 100,0% 0 7.619 7.872
Rechtspersonen       
Agion 240.783 0 253.376 105,2% 619 252.757 291.451
Vlor 2.798 0 2.765 98,8% 37 2.728 2.769
GO! 82.882 0 83.822 101,1% 6.439 77.383
Het overgrote deel van de uitgaven bestaat uit de lonen voor het personeel in de diverse on -
derwijsniveaus en de werkingsuitkeringen aan de onderwijsinstellingen. Door de grootteorde 
van de loonmassa, maakt iedere minieme afwijking ten opzichte van de ramingen in absolute 
termen een aanzienlijk bedrag uit. Voor de lonen Onderwijs in het AgOD i bedraagt de ge -
bruiksgraad bv. 99,3%, wat neerkomt op een overraming van 31,5 miljoen euro. 
De onderstaande alinea’s verklaren enkele overramingen:
 yHet aantal tijdelijken nam in 2012 af t.o.v. 2011. De lagere patronale bijdragen voor deze 
tijdelijken brachten minder RSZ-betalingen mee. Voor het leerplichtonderwijs kwam dat 
neer op een daling van ongeveer 9 miljoen euro.
 yDe reële kindergeldbetalingen waren 1,1 miljoen euro lager dan ingeschat.
 yEen rechtzaak voor een laattijdige RSZ-betaling was in 2012 nog hangende en het krediet 
van 1 miljoen euro voor de mogelijke boete bleef in 2012 dus onaangewend.
 yIn 2012 was 1,4 miljoen euro ingeschreven voor nog aan te geven, verjaarde RSZ-kwartalen. 
De onderhandelingen met de RSZ waren nog lopende, zodat de betaling niet meer in 2012 
 yVooral het gewoon secundair onderwijs  (21 miljoen euro) en het volwassenenonderwijs 
(4,4 miljoen euro) tekenden relatief hoge overschotten op, waarvoor op dat moment geen 
verklaring voorhanden was. Bij de begrotingscontrole 2013 bleek dat de ramingswijze van 
de BFT’s (budgettaire full-times) een vertekening inhield, meer bepaald door voor de tij -
delijken en de vastbenoemden afzonderlijk een evolutie van het verleden door te trekken 
op de huidige gekende BFT’s. Dat kwam tot uiting in het secundair onderwijs. De BFT’s 
daalden er tussen september 2012 en december 2012 tegenover het vorige schooljaar, maar 
door de vertekening kwam die daling niet tot uiting bij de extrapolatie naar het volled ige 
schooljaar 2012-2013. Inmiddels zijn correctiemaatregelen genomen179.
AGIOn
Volgens de uitvoering 2012 bedroegen de uitgaven van AGIOn 253,4 miljoen euro, 12,6 miljoen 
euro meer dan begroot. Deze overschrijding is voornamelijk te wijten aan de uitgaven voor 
investeringssubsidies, die 13 miljoen hoger lagen dan geraamd. Van die 13 miljoen euro com -
penseerde het agentschap 10 miljoen euro met intering op zijn over te dragen overschot van 
het boekjaar, waarvoor het op 17 december 2012 uitdrukkelijk de toestemming kreeg van de 
Vlaamse minister van Financiën. De overige 3 miljoen euro heeft het gecompenseerd met en -
kele meeropbrengsten en minderuitgaven. De uitgaven voor investeringen lagen in 2012 25% 
hoger dan geraamd door de facturen voor de ontwikkeling van het nieuwe dossieropvolgings -
systeem, die door vertragingen pas in 2012 zijn aangerekend.
179 Ondanks de bijsturing in de ramingsmethode, zullen minimale percentuele afwijkingen tegenover de ramingen 
blijven voorkomen , zowel in plus als in min. De onderwijspopulatie schommelt immers sterk van maand tot maand. 120
GO!
Volgens de uitvoering 2012 bedroegen de uitgaven van het GO! 83,8 miljoen euro, terwijl ze 
waren geraamd op 82,9 miljoen euro. Deze meeruitgave is in belangrijke mate toe te schrij -
ven aan de algemene werkingskosten, vooral dan aan de facturatie van een deel van de al 
uitgevoerde infrastructuurwerken aan het nieuwe gebouw door de Participatie Maatschappij 
Vlaanderen (1,2 miljoen euro).
8.3	 Controles 	en	controlebevindingen 	
Bij het ministerie van Onderwijs en Vorming heeft het Rekenhof voor 2012 een selectie van 
396 transacties gecontroleerd, voor een totaalbedrag van 242.752 duizend euro. In dertien van 
de gecontroleerde dossiers stelde het fouten en onduidelijkheden vast. Het merendeel van 
de gecontroleerde dossiers bevatte te weinig documenten voor een volwaardige controle. Het 
Rekenhof moest telkens bijkomende informatie opvragen bij de dossierbehandelaars. Wat de 
aanrekening in het boekhoudsysteem OraFin 2010 betreft, stelde het Rekenhof tekortkomin -
gen voor in totaal 160 duizend euro vast. Het stelde voorts enkele voortijdige notificaties van 
de gunningen van overheidsopdrachten vast (voordat de controleur van de vastleggingen de 
vastlegging had geviseerd). 
Elf transacties, voor in totaal 221 duizend euro, vertoonden wettelijkheids- of regelmatig -
heidsproblemen. Zij hadden vooral betrekking op de naleving van de overheidsopdrachten -
regelgeving, o.a. borgstellingen en betaling van voorschotten. Door het ontbreken van een 
algemeen dateringssysteem bij de diensten van de inkomende stukken is het in vele gevallen 
niet mogelijk na te gaan wanneer het departement de bewijzen van borgstelling ontving. Het 
ministerie betaalde in 2012 ook regelmatig voorschotten van 10% tot 50% bij de toekenning 
van overheidsopdrachten voor de huur van zalen of locaties en catering, in strijd met de heer -
sende regelgeving die voorschrijft dat betalingen alleen mogen worden gedaan voor verstrekte 
en aanvaarde diensten. De administratie erkende dat probleem, maar wees erop dat in de ho -
recasector voorschotten in bepaalde gevallen toch gerechtvaardigd zijn, bv. om grote evene -
menten te kunnen blijven organiseren. Het Rekenhof heeft ook verscheidene tekortkomingen 
vastgesteld ten aanzien van de tijdigheid van de voorlegging van de verantwoordingen. Ook 
hier bemoeilijkt het ontbreken van dateringssystemen de controle. Deze tekortkoming is ook 
al in vorige jaren opgemerkt en kan dan ook structureel genoemd worden. 
AGIOn 
De controle van de rekeningen 2012 van AGIOn gaf geen aanleiding tot opmerkingen van het 
Rekenhof. 
UZ Gent
Het bedrijfseconomisch resultaat van het UZ Gent is gedaald van 2,1 miljoen euro in 2010 naar 
0,5 miljoen euro in 2011 en nog slechts 12.000 euro in 2012. Volgens de regeringscommissaris 
bij het UZ Gent hebben belangrijke eenmalige ingrepen plaatsgevonden (onder andere het 
aanleggen en terugnemen van voorzieningen), met een niet te onderschatten impact op het 
resultaat. Volgens hem rijst de vraag of het resultaat van het ziekenhuis uit de operationele, 
continue werking voldoende is om de normale werkingskosten te blijven dekken. Ook wees 
hij op de meer dan gemiddelde stijging van de bezoldigingen en sociale lasten en beklem -
toonde hij het belang de personeelskosten onder controle te houden. 
Het UZ Gent heeft een bedrijfseconomische jaarrekening 2012 opgesteld overeenkomstig de 
wet op de ziekenhuizen, gecoördineerd op 7 augustus 1987. De bedrijfsrevisor heeft daarbij  REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   121
een voorbehoud met toelichtende paragraaf geformuleerd aangaande de boekhoudkundige 
verwerking van de investeringen die het autonoom investeringsfonds van het UZ Gent uit -
voerde, het negatief eigen vermogen van het Pensioenfonds UZ Gent OFP, het resultaat van 
de derde pijler, de opbrengsten uit defiscaliseringsmaatregelen, de aangelegde voorzienin -
gen voor toekomstige investeringen, nog uit te betalen meeruren en de aankoopfacturen. Hij 
heeft ook de aandacht gevestigd op de onzekerheid die voortvloeit uit de problematiek van de 
raming van de inhaalbedragen. Ook de controle van het Rekenhof gaf aanleiding tot enkele 
vaststellingen:
 yHet UZ bezorgde het Rekenhof op 1 juli 2013 een officieuze ESR-uitvoeringsrekening 
van de begroting. Bij de officiële rekeningen 2012, die het Rekenhof pas op 18 juli 2013 
ontving, was geen ESR-uitvoeringrekening van de begroting. Wegens de laattijdige ont -
vangst van de rekeningen kon het Rekenhof maar een beperkte controle uitvoeren op de 
ESR-uitvoeringsrekening180.
 yDe voorgelegde officieuze ESR-uitvoeringsrekening is niet opgesteld volgens het in de toe -
lichting opgenomen schema bij de jaarrekening.
 yHet UZ Gent paste de aanrekeningsregels van het rekendecreet niet altijd toe.
 ySommige bedrijfseconomische rekeningen zijn op foutieve ESR-codes aangerekend.
 yHet jaarresultaat is nog niet toegewezen.
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 22 oktober 2013 geantwoord dat hij 
de ESR-rapportering in verder overleg met zijn administratie zou uitwerken en op punt zetten. 
8.4		 Conclusie 	over	de	begrotingsuitvoering
Met zijn 10.388,1 miljoen euro geconsolideerde uitgaven is het beleidsdomein OV het grootste 
beleidsdomein van de Vlaamse Gemeenschap. De financiële uitvoering van de begroting sloot 
voor het beleidsdomein nauw aan bij de vooropgestelde ramingen en kredieten. Het leeuwen -
deel van het budget in het beleidsdomein ging naar het ministerie, vooral naar lonen en wer -
kingsuitkeringen. Het ministerie deed 44,6 miljoen euro beter dan begroot. Bij zijn controle 
van een selectie van transacties stelde het Rekenhof onder meer een structurele tekortkoming 
vast: het ontbreken van een algemeen systeem van interne datering voor inkomende stukken 
bemoeilijkt de interne en externe controle op de tijdige voorlegging van verantwoordingsstuk -
ken. 
8.5	 Controle 	van	het	consolidatieproces 	in	het	GO!
8.5.1	 Inleiding
Het GO! kent drie bestuursniveaus: scholen, scholengroepen en een centraal niveau181. De 
scholen dienen geen jaarrekening op te stellen, aangezien al hun verrichtingen in de jaarre -
kening van de scholengroepen worden opgenomen. De scholengroepen moeten vóór 30 april 
een jaarrekening bij de raad van het GO! indienen, die, samen met de afgevaardigd-bestuur -
der, het centrale niveau bestuurt. De raad moet op zijn beurt vóór 30 september een jaarre -
kening bij de Vlaamse Regering indienen182. Die jaarrekening moet een consolidatie bevatten 
van de jaarrekeningen van de scholengroepen en het centrale niveau183. Zodoende moet zij een 
180 De bedrijfsrevisor heeft ook over de ESR-rapportering 2012 een verslag van niet-bevinding afgelegd.
181 Art. 5 van het bijzonder decreet van 14 juli 1998 betreffende het gemeenschapsonderwijs.
182 Art. 46, §2 en §3, van het bijzonder decreet.
183 Art. 10 van het besluit van de Vlaamse Regering van 6 juli 1999 betreffende een geïntegreerde economische boek -
houding en budgettaire rapportering voor de scholengroepen en het centrale niveau van het gemeenschapsonder -
wijs. 122
totaalbeeld van het GO! geven. De consolidatie van de jaarrekeningen van de scholengroepen 
is een bevoegdheid van de afgevaardigd bestuurder. Een college van accountants staat in voor 
de financiële controle. 
8.5.2	 Consolidatieproces
De medewerkers van de dienst financiën van GO!-centraal voeren de consolidatie uit. Zij gaan 
daarbij uit van de goedgekeurde jaarrekeningen van de 28 scholengroepen184, het GO!-centraal 
en de SKOGO185. Een consolidatie vergt geharmoniseerde boekhoudregels en waarderingsme -
thoden binnen de consolidatiegroep. Het GO!-boekhoudbesluit van 6 juli 1999186 verzekerde 
dat weliswaar, maar liet ruimte voor interpretatie. GO!-centraal heeft daarom met de scholen -
groepen extra afspraken gemaakt. Aangezien niet alle scholengroepen hetzelfde boekhoud -
pakket gebruikten, was een volledig geautomatiseerde consolidatie van de jaarrekeningen van 
de scholengroepen en GO!-centraal tot eind 2011 onmogelijk. 
Bovendien vereist een consolidatie dat de scholengroepen alle gegevens in eenzelfde formaat 
verstrekken, zodat ze in één databank kunnen worden opgenomen. Daarvoor maken zij ge -
bruik van een verbijzonderd minimum algemeen rekeningstelsel (MAR). 
De scholengroepen laden hun proef- en saldibalans op in een applicatie die GO!-centraal ter 
beschikking stelt. Dat leidt tot een tabel met alle jaarrekeningen van de scholengroepen, GO!-
centraal en de SKOGO (manueel toegevoegd) naast elkaar (hierna deeljaarrekeningentabel 
genoemd). 
In een volgende fase moeten de scholengroepen en GO!-centraal alle onderlinge verrichtingen 
in kaart brengen187 en moeten zij onderlinge verkoopfacturen oplijsten. Ze moeten daarbij 
onbetaalde verkoopfacturen identificeren. Ze kunnen dit bestand manueel188 of automatisch 
- met het boekhoudpakket van de scholengroep - invullen. De dienst financiën van GO!-cen -
traal laadt de verrichtingen in een centrale webapplicatie in en vraagt de aankoper de verrich -
ting te valideren. Het resultaat is een Exceltabel met alle gevalideerde onderlinge verrichtin -
gen en een tabel met niet-gevalideerde en niet te behandelen  transacties189.
Een analyse-applicatie op deze verzamelde gegevens uit de webapplicatie berekent vervolgens 
welke consolidatieboekingen nodig zijn per rubriek van de jaarrekening.
De samenvoeging van de deeljaarrekeningentabel en de tabel met de vereiste consolidatieboe -
kingen leidt, na manuele toevoeging van een beperkt aantal consolidatieboekingen, vooral 
m.b.t. SKOGO, tot de tabel geconsolideerde GO!-jaarrekening.
184 Op dit niveau vindt al een vorm van consolidatie plaats: de eliminatie van alle interne transacties (tussen de diverse 
scholen in de scholengroep).
185 Stichting Kinderopvang GO! SKOGO werd in 2006 opgericht om beginnende initiatieven voor kinderopvang de 
mogelijkheid te bieden een renteloze lening af te sluiten voor maximum 50.000 euro. GO! mag zelf geen leningen 
verstrekken aan deze initiatieven en doet dat langs de private stichting. SKOGO wordt opgenomen in de consolida -
tiekring, aangezien GO! een deelnemingsverhouding heeft met deze stichting. 
186 Zie voetnoot hoger.
187 Alle transacties tussen het centrale niveau en de scholengroepen enerzijds en tussen de scholengroepen onderling 
anderzijds. Deze transacties dienen bij boeking een identificatiecode te bevatten die het mogelijk maakt deze trans -
acties en saldi bij consolidatie te elimineren (artikel 7 van het boekhoudbesluit). Sedert de recente invoering van één 
boekhoudprogramma (CODA) voor alle scholengroepen vindt de codering van de onderlinge verrichtingen in principe 
op uniforme wijze plaats.
188 Een volledige geautomatiseerde invulling zou de kans op fouten verkleinen.
189 Voor het boekjaar 2010 werden volgens GO!-centraal 64 van de 4.450 transacties niet gevalideerd. Daarnaast zijn 
er ook transacties die van de validator de status niet behandelen  krijgen. Dat zijn verrichtingen waar de tegenpartij 
niet de scholengroepen blijkt te zijn, maar bijvoorbeeld een vriendenkring of de algemeen directeur als privépersoon 
(bijvoorbeeld voor het volgen van een cursus nascholing). Dit zijn dan geen onderlinge verrichtingen. Over het inter -
companykarakter van dergelijke verrichtingen bestaat vaak verwarring. GO!-centraal probeert die met richtlijnen te 
voorkomen (bv. voor de betaling door de scholengroepen van een factuur gericht aan de algemeen directeur). REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   123
De kennis van de diverse applicaties bevindt zich grotendeels centraal, meer bepaald bij één 
persoon. Is die persoon niet beschikbaar, bv. bij langdurige ziekte, dan kan het GO! nog moei -
lijk een geconsolideerde jaarrekening opstellen. 
8.5.3	 Interne 	controle 	op	de	consolidatie
De verificateurs van het GO! controleren de jaarrekeningen van de scholengroepen, onder 
meer als voorbereiding van de controle door het college van accountants. In de praktijk gaat de 
verificatie uit van de transacties in de webapplicatie. Zij gaat na of alle transacties gevalideerd 
zijn en waarom sommige dat niet zijn, of de gegevens van een transactie overeenstemmen met 
het onderliggende stuk, enz.
De belangrijkste controlewerkzaamheden van het college van accountants bestaan in:
 ycontrole op de afstemming van de cijfers in de consolidatiesheet met de goedgekeurde 
cijfers en jaarrekeningen van de samenstellende entiteiten; 
 ycontrole op de consolidatieboekingen190; 
 ycontrole op de aansluiting van het eigen vermogen tussen jaar x en x-1. 
Ten tijde van de Rekenhofcontrole was nog geen accountantsverslag beschikbaar over de jaar -
rekening 2010. In de verslagen over de vorige jaarrekeningen kwamen enkele opmerkingen 
regelmatig terug:
 yin de consolidatie ontstonden verschillen doordat de scholengroepen niet alle verrichtin -
gen in de centrale webapplicatie valideerden191;
 yonderlinge verschillen in de intergroepseliminaties192 veroorzaakten een verschil tussen 
het actief en het passief van de geconsolideerde balans193.
8.5.4	 Controle 	door	het	Rekenhof
Het Rekenhof ging na of de consolidatiekring volledig was, m.a.w. of alle te consolideren enti -
teiten, en alleen die, effectief werden geconsolideerd194. Hoewel het GO!-boekhoud besluit de 
SKOGO niet expliciet vermeldt, is het aangewezen deze stichting in de consolidatie te betrek -
ken, gelet op de deelnemingsverhouding. Van de samenstellende delen in de consolidatie is de 
SKOGO de enige entiteit zonder externe controle (accountants, bedrijfsrevisoren, Rekenhof). 
Aangezien de kwaliteit van de onderliggende jaarrekeningen onder meer de kwaliteit van de 
geconsolideerde jaarrekening bepaalt, schuilt daarin een - zij het beperkt - risico, gelet op het 
kleine aandeel van de SKOGO in het geheel195. 
190 Behalve om de verrichtingen uit de webapplicatie, gaat het bv. om de SKOGO-verrichtingen. Die boekingen staan niet 
in de centrale webapplicatie en er is dan ook geen validatie van deze onderlinge vorderingen en schulden. De boekin -
gen per einde boekjaar moeten nog worden geëlimineerd uit de balans. Het Rekenhof heeft de SKOGO-boekingen 
niet opnieuw bekeken. Ook doorstortingen van een gedeelte van de opbrengst uit verkopen van gebouwen van GO! 
centraal aan de scholengroepen dienen te worden geconsolideerd buiten de webapplicatie. In 2010 en 2011 waren er 
geen doorstortingen. 
191 Het boekjaar valt zowel voor de scholengroepen als voor GO!-centraal samen met het kalenderjaar. De scholengroe -
pen moeten hun jaarrekening echter al op 30 april klaar hebben, GO!-centraal pas op 30 september. Dat verschil in 
timing draagt er vermoedelijk toe bij dat de vaststelling van de accountants over de niet gevalideerde intercompany -
verrichtingen vooral betrekking heeft op verrichtingen tussen GO!-centraal en de scholengroepen.
192 Eliminaties van onderlinge verrichtingen tussen scholengroepen en centraal niveau.
193 Ongeveer 100.000 euro op een totaal van 685 miljoen euro.
194 Overeenkomstig artikel 10 van het GO!-boekhoudbesluit.
195 Zo boekte de SKOGO in de rubriek 63 (nagenoeg uitsluitend afschrijvingen) 0,1 miljoen euro, terwijl GO!-centraal daar 
38,1 miljoen euro boekte en de scholengroepen 16,7 miljoen euro. Bij de handelsschulden op ten hoogste één jaar 
(rubriek 44) bedragen de boekingen respectievelijk 0 euro, 8,6 miljoen euro en 24,5 miljoen euro. 124
De website van het GO! vermeldt nog tal van andere verenigingen (vaak vzw’s) die aan het 
GO! gelieerd zijn. Zij worden terecht niet mee geco nsolideerd. 
Het Rekenhof controleerde ook de aansluiting van de ontvangen jaarrekening met de tabel 
geconsolideerde jaarrekening. Die aansluiting was niet optimaal: zowel de balans als de re -
sultatenrekening vertoonden verschillen. Het geconsolideerde tabelbalanstotaal bedroeg 
685.663.115 euro, terwijl de jaarrekening 685.748.612 euro rapporteerde. Het tekort bedroeg 
bovendien 18.871.438 euro in plaats van 17.688.892 euro. De ontvangen jaarrekening hanteer -
de dus andere cijfers voor GO!-centraal dan de tabel196.
Het Rekenhof vergeleek ook de gegevens over de scholengroepen in de deeljaarrekeningenta -
bel met de jaarrekeningen van de scholengroepen die het college van accountants opnam in 
zijn rapporten. Ook daarbij ontdekte het een aantal verschillen, die leidden tot de volgende 
vaststellingen: 
 yBoekingen vinden nog plaats na de controle van de accountants. Daardoor wordt het 
onduidelijk welke jaarrekening de definitieve jaarrekening is: die gecontroleerd door de 
accountants of de aangepaste versie. 
 yIn de informaticatoepassing van GO!-centraal die het resultaat en de resultaatverwerking 
op grond van de opgeladen proef- en saldibalansen van de scholengroepen opnieuw bere -
kent, zijn onvoldoende controles ingebouwd197. 
De vergelijking van de tabel met gevalideerde onderlinge verrichtingen en de onderlinge ver -
richtingen in de tabel geconsolideerde jaarrekening, toonde afwijkingen in de rubrieken 40, 
41 en 44. De oorzaak van deze afwijkingen is onduidelijk. Wel kwamen de totalen van deze 
rubrieken in beide gegevensbronnen overeen. Het gaat dus om onderlinge verschuivingen 
tussen de rubrieken. 
Het GO! heeft zelf aangegeven dat de volledigheid van de onderlinge verrichtingen in de data -
base een risico vormt198. Bovendien richtten de verificatie noch de accountants hun werkzaam -
heden op die volledigheid. Daarom heeft het Rekenhof aan dit aspect bijzondere aandacht 
geschonken. Het onderzocht alle bankverrichtingen van alle scholengroepen en GO!-centraal 
van 1 tot en met 7 oktober 2010 en stelde vast dat van de 92 gedetecteerde onderlinge verrich -
tingen (voor een totaalbedrag van 57.628,27 euro), 80 verrichtingen (87%) gevalideerd waren 
(voor in totaal euro 54.889,94 euro (95%)). Het onderzoek wees dus uit dat volledigheid niet 
gegarandeerd is en dat de webapplicatie niet feilloos is. De aankoper vult door de verkoper 
vergeten onderlinge verrichtingen dus niet altijd aan. De onvolledigheid is echter beperkt; het 
overgrote deel van de onderlinge verrichtingen is wel degelijk geconsolideerd. 
Het Rekenhof onderzocht ten slotte de consolidatieboekingen voor de verkopen van vaste ac -
tiva. In 2010 werden vijf verkopen opgenomen als intergroepsverrichting. Het Rekenhof stelde 
vast dat op de verkochte items geen controle wordt uitgevoerd: het GO! controleerde niet of 
deze items waren geactiveerd, noch of de verkopende partij ze bij activering uitboekte en of 
de aankopende partij ze tegen dezelfde nettoboekwaarde opnieuw activeerde. Controles zijn 
nodig om te zorgen voor een correcte opname van het actief en voor een correcte eliminatie 
van de meer- of minderwaarden. In de loop van 2013 werd een facilitair management informa -
tiesysteem aangeschaft. Dat moet een duidelijke opvolging van de schoolgebouwen, het ener -
gieverbruik en het beheer mogelijk maken. Het Rekenhof stelde ook vast dat de verkopende 
partij de opbrengsten in 80% van de gevallen niet boekte als een uitzonderlijke opbrengst. Dat 
vergroot het risico dat de verko pen niet worden geïdentificeerd als intergroepsverrichtingen. 
196 GO!-centraal boekte in zijn jaarrekening 2010 nog correctieboekingen na afsluiting. Er bestaan dus twee versies van 
de jaarrekening. De voorgelegde jaarrekening betreft de versie zonder correctieboekingen. Zie ook 2.1. in de Reken -
hofbrief N 09-3.639.975 B2 van 28 december 2011 over de jaarrekening 2010 van GO!-centraal. 
197 In één scholengroepen viel de proef- en saldibalans na de herberekening niet op nul terug. Het resterende verschil was 
minimaal. Dat bleef gedurende het consolidatieproces onopgemerkt.
198 Blijkens het ontwerp van de jaarrekening 2011 dat het GO! tijdens het onderzoek aan het Rekenhof overhandigd heeft. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   125
8.5.5	 Besluit 	
Het GO!-consolidatieproces vertoont geen grote onvolkomenheden. Daartoe dragen wellicht 
de bestaande interne (verificatiediensten) en externe (college van accountants) controles bij. 
Ter aanvulling van al door andere controleorganen vastgestelde verbeterpunten, acht het Re -
kenhof niettemin nog enkele verbeteringen mogelijk.
8.5.6	 Aanbevelingen
 yDe consolidatie geschiedt met behulp van verschillende informaticatoepassingen, waarvan 
maar één persoon de bijzonderheden beheerst. Het GO! dient te onderzoeken of niet meer 
integratie mogelijk is en of het de systeemkennis niet meer kan verspreiden. 
 yHet GO! heeft er baat bij de invoer in de centrale webapplicatie verder te automatiseren en 
een nog hogere volledigheid na te streven.
 yHet GO! dient boekingen in de jaarrekeningen van de scholengroepen na de controle van 
de accountants te vermijden. In de informaticatoepassingen dient het een controle in te 
bouwen op het op nul vallen van de proef- en saldibalansen. 
 yHet GO! wordt aanbevolen op de verkopen van vaste activa tussen scholengroepen onder -
ling de nodige controles uit te voeren om een correcte opname van het actief in de boek -
houding en een correcte eliminatie van de meer- of minderwaarden te bekomen.
8.6	 Begrotingsfonds 	voor	inschrijvingsgelden 	Deeltijds 	Kunst-	
onderwijs
8.6.1	 Inleiding
Het Deeltijds Kunstonderwijs (DKO) omvat alle certificerende kunstopleidingen buiten het 
leerplicht- en hoger onderwijs. Het biedt aanvullende artistieke vorming en bereidt voor op 
het hoger (kunst)onderwijs. Deelnemers aan het DKO betalen inschrijvingsgelden, die de 
decreetgever heeft toegewezen aan een organiek begrotingsfonds199 voor de betaling van sala -
rissen en salarissubsidies in het DKO. De afdeling Scholen Secundair Onderwijs en Deeltijds 
Kunstonderwijs (SSK) van het Agentschap voor Onderwijsdiensten (AgOD i) beheert deze 
middelen. Deze afdeling bevat voor het DKO een schoolbeheerteam, dat de personeelsomka -
dering en de werkingssubsidies van de betrokken scholen bepaalt en opvolgt, en een verifica -
tieteam, dat ondersteuning geeft en voor de kwaliteitscontroles zorgt.  Het Rekenhof heeft het 
ontvangsten- en verificatieproces van deze inschrijvingsgelden doorgelicht200.
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de geraamde en gerealiseerde ontvangsten in 
euro voor de periode 2011-2013 (in euro).
Begroting 2011 Uitvoering 2011 Begroting 2012 Uitvoering 2012 Begroting 2013
14.662.000 14.818.798 15.402.000 15.152.504 15.667.000
Sinds 1 september 2000 onderscheidt het decreet van 31 juli 1990 voor de inschrijvingsgelden 
vier tarieven, die sinds 1 september 2002 jaarlijks worden aangepast aan de evolutie van de 
index der consumptieprijzen. Het agentschap deelt de aangepaste tarieven aan de schoolse -
cretariaten van het DKO mee in een circulaire. De onderstaande tabel geeft de evolutie weer 
van de tarieven in de periode 2011-2014 (in euro):
199 Artikel 100quinquies, §1ter, van het decreet van 31 juli 1990 betreffende het onderwijs-II. Vanaf het schooljaar 2003-
2004 zijn de inschrijvingsgelden volledig toegewezen aan dit begrotingsfonds.
200 In 2011 heeft de Interne Audit van de Vlaamse Administratie (IAVA) in het kader van een thematische audit van het 
debiteurenbeheer van AgOD i onder meer het invorderings- en inningsproces van de inschrijvingsgelden DKO door -
gelicht. 126
categorieSchooljaar  
2011-2012Schooljaar  
2012-2013Schooljaar  
2013-2014
Jongeren: gewoon tarief 58 60 61
Jongeren: verminderd 
tarief38 39 40
Volwassenen: gewoon 
tarief190 197 200
Volwassenen: verminderd 
tarief110 114 115
De decreetgever gelastte de Vlaamse Regering in 1990 de modaliteiten van de inning van 
het inschrijvingsgeld vast te leggen, maar een dergelijk uitvoeringsbesluit kwam er niet. Het 
agentschap stelt deze modaliteiten in een jaarlijkse circulaire vast.
Sommige financieel minder draagkrachtige categorieën van leerlingen komen in aanmerking 
voor een verminderd inschrijvingsgeld (sociale kortingen). De huidige tariefstructuur han -
teert ook twee hoeveelheidskortingen (bij inschrijving in twee studierichtingen of als al een 
gezinslid is ingeschreven). Uit onderzoek is gebleken dat niet al deze leerlingen weten dat 
ze voldoen aan de voorwaarden voor vermindering201. De vorige Vlaamse Regering is gestart 
met de voorbereiding van een hervorming van het DKO. Een voorbereidende discussienota 
van 26 oktober 2012 stelt een verdubbeling van de basistarieven met een sociaal tarief en een 
gezinskorting voor. 
8.6.2	 Ontvangstenproces
In 2011-2012 heeft het agentschap zijn belangrijkste processen uitgetekend, waaronder dat 
voor de inschrijvingsgelden voor het DKO. De schoolsecretariaten schrijven de leerlingen in 
en ontvangen het inschrijvingsgeld (vóór 1 oktober van het schooljaar). Zij bezorgen hun leer -
lingenbestanden op geautomatiseerde wijze aan het AgOD i. Het agentschap voert een aantal 
geautomatiseerde controles op deze bestanden uit, inclusief op de rechtmatige toekenning 
van inschrijvingsgeld  verminderingen202, en genereert een elektronische factuur (document 
D), die het terugstuurt naar het schoolsecretariaat. De secretariaten moeten die factuur door -
geven aan de financiële dienst van hun inrichtende macht, meestal een stad of gemeente. 
De inrichtende macht moet de inschrijvingsgelden tegen 15 november doorstorten naar het 
Vlaams ministerie van Onderwijs en Vorming. 
Na de verificatie van de eerste leerlingentelling (toestand op 1 oktober) geeft het schoolbe -
heerteam de cel Boekhouding van de Managementondersteunende Diensten van Onderwijs 
en Vorming (MOD OV) een globale opdracht tot aanmaak van de vorderingen voor de even -
tuele saldi van de inschrijvingsgelden. De cel Boekhouding bezorgt de schoolbesturen vervol -
gens een vorderingsbrief en een factuur voor het eventueel nog verschuldigde saldo dat zij aan 
het ministerie moeten storten. De boekhouding van het ministerie registreert de ontvangen 
inschrijvingsgelden en saldi in het boekhoudsysteem van de Vlaamse overheid (OraFin).
De uitvoering van het ontvangstenproces vertoont een aantal knelpunten, die een vertragend 
effect op de ontvangst van de inschrijvingsgelden hebben:
 yDe schoolsecretariaten verzenden de leerlingenbestanden relatief traag203. Deze zendin -
gen zijn vaak technisch niet in orde. Een verkeerde registratie of ontbrekende gegevens 
over een leerling kunnen een volledige zending blokkeren. Pas in december beschikt 
het schoolbeheerteam voor elke DKO-instelling over een correcte eerste leerlingen -
201 Dat komt vaak voor bij kansarme bevolkingsgroepen.
202 Deze verificatie dient in principe tegen 31 januari van het betrokken schooljaar te zijn afgerond.
203 Volgens de jaarlijkse circulaire dienen zij dit te doen tegen 31 oktober. Gebreken in de gegevensinvoer (vooral ont -
brekende rijksregisternummers) en personeelsproblemen op de schoolsecretariaten zijn doorgaans de oorzaken van 
deze vertragingen. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   127
zending. Vele schoolbesturen beschikken daardoor ook pas laat over de elektronische 
factuur. Sommige besturen storten daarom of een voorschot of op grond van de eigen 
boekhoudgegevens, andere wachten af. Volgens het schoolbeheerteam kunnen deze 
verwerkingsproblemen in belangrijke mate worden vermeden als ook het DKO zou 
gebruikmaken van het DISCIMUS-project, dat zorgt voor een continue uitwisseling van 
leerlingengegevens tussen de scholen en de leerlingendatabank van het agentschap. Het 
agentschap wil dit project daarom op termijn uitbreiden naar het DKO204. 
 yMomenteel 	ontbreekt 	een koppeling tussen de leerlingendatabank van het agentschap 
en het boekhoudsysteem van de Vlaamse overheid. De automatische versturing van de 
elektronische facturen door de secretariaten genereert geen vorderingen in het boek -
houdsysteem. De boekhouding dient deze ontvangsten ook nog manueel toe te wijzen. 
Alleen voor de saldi, maar een fractie van de inschrijvingsgelden, maakt de boekhouding 
sinds 2012 in opdracht van het agentschap vorderingen aan en verstuurt het die aan de 
schoolbesturen. Deze werkwijze is een gevolg van een IAVA-audit. De boekhouding van de 
Vlaamse overheid geeft bijgevolg een onvolledig beeld van de effectieve vorderingen voor 
de DKO-inschrijvingsgelden.
 yNa de verificatie van de inschrijvingsgelden in alle DKO-scholen (in principe na 31 janu -
ari) bezorgt het schoolbeheerteam alle invorderingsopdrachten en -brieven ineens aan 
de boekhouding. In zijn jaarlijkse circulaire vraagt het agentschap de schoolbesturen het 
saldo pas te storten na ontvangst van de vorderingenbrief, maar sommige besturen blijven, 
zoals voorheen, storten op basis van het verificatieverslag.
 yDe schoolsecretariaten moeten de elektronische factuur doorgeven aan de financiële 
dienst van hun inrichtende machten. Deze doorgave vormt volgens IAVA een risico op 
vertraging. De aanmaak van vorderingen op grond van de elektronische factuur kan dat 
risico inperken. De vorderingsbrieven voor het saldo zijn daarentegen rechtstreeks aan de 
inrichtende machten gericht. Het schoolbeheerteam licht de schoolsecretariaten welis -
waar in over de storting van het inschrijvingsgeld en het eventuele saldo, omdat de com -
municatie met de financiële dienst van hun inrichtende macht niet altijd optimaal is.
8.6.3	 Verificatieproces
Het verificatieteam bestond eind 2012 uit drie VTE. Tijdens een schooljaar doen de verifica -
teurs normaliter twee schoolbezoeken205. Op het ogenblik van het Rekenhofonderzoek be -
schikte het verificatieteam nog niet over een procedurebeschrijving. Het ministerie zal in 2013 
wel enkele DKO-procedures opnemen in zijn intern informatie- en documentatiesysteem. 
Het Rekenhof onderzocht de verificatie van de inschrijvingsgelden tijdens het eerste school -
bezoek. Tijdens dat bezoek speurt de verificateur naar de oorzaken van fouten en onregel -
matigheden in de eerste leerlingenzending en vergelijkt hij de elektronische factuur met de 
schooladministratiegegevens. Hij controleert de sociale kortingen volledig en de gezinskor -
tingen steekproefsgewijze. De verificateur maakt van dit schoolbezoek een verslag op, met de 
definitieve afrekening van de inschrijvingsgelden.
204 Zodra een school bepaalde leerlingengegevens, waaronder in- en uitschrijvingen en aan- en afwezigheden, inbrengt 
in haar schooladministratiepakket of als ze die gegevens wijzigt, wordt de nieuwe informatie onmiddellijk toege -
voegd of gewijzigd in de leerlingendatabank. Het agentschap is dit project in het schooljaar 2012-2013 opgestart voor 
de kleuter-, lagere en basisscholen voor gewoon en buitengewoon onderwijs, de scholen van het secundair onderwijs 
en de centra voor Deeltijds Onderwijs.
205 In de periode november-januari controleren zij op basis van de verwerkte leerlingenzending van 1 oktober de toe -
latings- en financieringsvoorwaarden van de leerlingen, de verdeling van de leerlingen over de opleidingen volgens 
studierichting, graad en optie en de juistheid van de elektronische factuur voor de inschrijvingsgelden. Vanaf maart 
controleren de verificateurs de leerlingenzending van 1 februari met de verdeling van de financierbare leerlingen vol -
gens studierichting, graad en volledigheid van de opleiding. 128
Het Rekenhof deed bij zijn controle de volgende bevindingen:
 yDe afdeling SSK beschikt niet over onmiddellijk inzetbare back-ups voor het DKO-verifi -
catieteam. Bij het uitval van een teamlid kan het dan ook de kwaliteit van de verificatie -
werkzaamheden niet meer voldoende waarborgen. Zo vond de controle op het schooljaar 
2011-2012 in afgeslankte vorm plaats en werd de leerlingenzending voor een aantal DKO-
instellingen summier gecontroleerd, zonder controlebezoek. 
 yOmdat de toekenning van de sociale kortingen het meest foutgevoelig is, controleren de 
verificateurs in principe alle sociale kortingen206. Het verificatierapport 2010-2011 wees uit 
dat zij tal van sociale kortingsattesten verwierpen (vooral kinderbijslagattesten) en dat 
de schoolsecretariaten niet altijd de vereiste attesten konden voorleggen, zodat zij vaak 
bijkomende attesten aan de leerlingen moesten vragen. Het Rekenhof concludeerde dat de 
schoolsecretariaten de rechtsgeldigheid van de sociale attesten niet altijd voldoende con -
troleren en soms te gemakkelijk sociale kortingen toestaan. Tot een belangrijk hulpmiddel 
voor de controle van sociale attesten, de Kruispuntdatabank van de Sociale Zekerheid207, 
hebben momenteel het verificatieteam noch de meeste schoolsecretariaten, toegang.
 yGelet op de lage foutgevoeligheid voor gezinskortingen, controleerde het verificatieteam 
met een beperkte steekproef (5 à 10%). Deze kortingen vertegenwoordigden in het school -
jaar 2010-2011 nochtans 55% van de toegestane verminderingen. De controle steunde op de 
overeenkomst tussen domicilie en familienaam in de leerlingenzendingen. Aangezien de 
hedendaagse familiale samenlevingsvormen complex zijn, is deze aanpak niet sluitend en 
zou controle via het Rijksregister efficiënter zijn. 
 yDe saldoberekeningen van de verificateurs in het verificatieverslag van de eerste telling 
zijn onvoldoende transparant. De coördinator van het schoolbeheerteam heeft de intentie 
geuit dat de verificatieverslagen in de toekomst op dat vlak duidelijker zullen zijn. 
 yHet AgOD i beschikt niet over een effectief middel om slecht functionerende school -
secretariaten of nalatige inrichtende machten bij te sturen.
 yDe kwaliteit van de schooladministratiepakketten voor het DKO en de ondersteuning van 
de softwareleveranciers aan de schoolsecretariaten zijn niet altijd optimaal. Het agent -
schap certificeert thans alleen het personeelsgedeelte van deze pakketten. De schoolse -
cretariaten zijn vrij in hun pakketkeuze. Momenteel bieden drie softwareleveranciers 
dergelijke pakketten aan. Jaarlijks overlegt het schoolbeheer- en verificatieteam met deze 
leveranciers. Het agentschap voert geen kwaliteitscontroles op de DKO-pakketten uit.
 yDe afdeling SSK evalueert het verificatieproces niet periodiek. Wel zal in de toekomst een 
kwaliteitscontrole op de ex-post controle van de input van de verificateurs door bevraging 
van de schoolsecretariaten gebeuren . 
8.6.4	 Rapportering
Voor het schooljaar 2010-2011 heeft de afdeling SSK voor de eerste maal getracht een rapport 
over de werking van de verificatie in het DKO op te stellen. Het was onder meer de bedoe -
ling de werking van het verificatieteam en de verificatieresultaten toe te lichten. Het rapport 
werd echter niet afgewerkt. Het management van AgOD i heeft ondertussen beslist voor het 
schooljaar 2011-2012 een globale rapportering over de verificaties in het basis- en secundair 
onderwijs, het DKO en de centra voor leerlingenbegeleiding te brengen. Bij het afsluiten van 
het Rekenhofonderzoek was dat rapport nog niet beschikbaar.
206  Een bijzondere groep zijn de leerlingen met domicilie in Nederland. Het verificatieteam aanvaardt niet dat de school -
secretariaten sociale kortingen aan Nederlandse studenten ouder dan 17 jaar toestaan omdat zij recht hebben op een 
(terugbetaalbare) studielening. Bovendien zijn de sociale attesten van Nederlandse instanties niet altijd voor eendui -
dige interpretatie vatbaar.
207 De Kruispuntbank is een elektronisch netwerk tussen de instellingen van de sociale zekerheid en het rijksregister. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   129
8.6.5	 Conclusies
Het Rekenhofonderzoek heeft een aantal zwakke punten in de uitvoering van het ontvang-  
sten- en verificatieproces van de inschrijvingsgelden van het DKO gedetecteerd. Zo vindt geen 
boekhoudkundige registratie van de hoofdvorderingen van deze inschrijvingsgelden plaats. 
Jaarlijkse circulaires regelen de inningsmodaliteiten van deze inkomsten, hoewel het decreet 
dat uitdrukkelijk aan de Vlaamse Regering opdraagt. Bovendien belemmert een trage ver -
werking van de leerlingenzendingen van 1 oktober een vlotte inning. Ook het verificatiepro -
ces vertoont enkele zwakten: het verificatieteam beschikt niet over een back-up,  er is geen 
optimale controle van  de gezinskortingen en de kwaliteit van de verificatieverslagen van de 
eerste telling kan beter, zeker op het vlak van een transparante saldoberekening. Bovendien 
controleren de schoolsecretariaten niet altijd voldoende de rechtsgeldigheid van de sociale 
attesten die recht geven op verminderde inschrijvingsgelden. Het agentschap heeft overigens 
geen decretale sanctioneringsbevoegdheid tegenover slecht functionerende schoolsecretaria -
ten of nalatige schoolbesturen. Ten slotte is de kwaliteit van de schooladministratiepakketten 
niet altijd goed en kent het verificatieproces geen periodieke evaluatie.
8.6.6	 Aanbevelingen
 yDe elektronische facturen die het agentschap na de verwerking van de eerste leerlingen -
zending verstuurt, moeten als vorderingen worden geregistreerd in de boekhouding van 
de Vlaamse overheid.
 yDe Vlaamse Regering moet de inningsmodaliteiten van de inschrijvingsgelden vastleggen 
in een uitvoeringsbesluit.
 yHet AgOD i dient te voorzien in een back-up functie voor het verificatieteam om de kwali -
teit van het verificatieproces bij personeelsuitval te kunnen waarborgen.
 yDe verificatieverslagen moeten voldoende transparant zijn over de saldoberekening van de 
inschrijvingsgelden.
 yHet is wenselijk dat het AgOD i een (financiële) sanctioneringsbevoegdheid heeft tegen -
over de DKO-schoolbesturen, zoals het dat in het volwassenenonderwijs heeft.
 yHet AgOD i dient de schooladministratiepakketten voor het DKO aan een kwaliteitscon -
trole te onderwerpen en eventueel een globale certificeringsprocedure ervoor in te stellen.
 yHet agentschap dient de schoolsecretariaten te stimuleren tot een kwaliteitsvolle controle 
van de sociale en gezinskortingen.
 yHet AgOD i dient het verificatieproces geregeld te evalueren en bij te sturen . 130
Hoofdstuk HoofdstukWelzijn, Volksgezondheid en 
Gezin
9 132
9.1	 Geconsolideerde 	beleidsdomeingegevens 	2012
Het beleidsdomein WVG deed in 2012 ruim 4.108,1 miljoen euro ESR-geconsolideerde uit -
gaven, goed voor ongeveer 15,2% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgavenbegroting 
2012208. Het is daarmee een van de grotere beleidsdomeinen. Het zorgde ook voor 609,7 mil -
joen euro geconsolideerde ontvangsten (ongeveer 2,2% van de Vlaamse geconsolideerde mid -
delenbegroting). 
Overige 
beleids -
domeinen
84,8%Welzijn, 
Volksgezond -
heid en Gezin
15,2%
29,1%
VIPA
3,3%
FJW
8,5%Kind & Gezin
15,6%VAPH
35,3%Zorgfonds
8,2%
 yHet departement WVG, dat instaat voor beleidsondersteunende, beleidsuitvoerende en 
managementondersteunende opdrachten.
 yHet IVA Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid, dat voorzieningen in de thuiszorg, de 
ouderzorg en de algemene en geestelijke gezondheidszorg erkent en subsidieert. Het IVA 
staat ook in voor het preventief gezondheidsbeleid en draagt bij aan de vrijwaring van een 
gezond leefmilieu door advisering en toezicht. Het organiseert ten slotte de Vlaamse zorg -
verzekering en de Vlaamse zorgkas.
 yHet IVA Jongerenwelzijn, dat hulp- en dienstverlening organiseert aan kinderen en jonge -
ren in problematische opvoedingssituaties of die een als misdrijf omschreven feit hebben 
gepleegd.
 yHet IVA Zorginspectie, dat er met inspecties op toeziet dat overheidsmiddelen rechtmatig 
en transp arant worden besteed.
De totale werking van het ministerie bestond in 2012 uit 1.194,4 miljoen euro geconsolideerde 
uitgaven en 22,9 miljoen euro geconsolideerde ontvangsten. 
Bij de rechtspersonen geeft het IVA Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap 
(VAPH) ongeveer de helft van de middelen uit. Het gaf in 2012 1.448,0 miljoen euro uit aan, 
onder meer, de residentiële en ambulante voorzieningen, persoonlijke assistentiebudgetten 
(PAB) en individuele materiële bijstand (IMB). 
Het IVA Kind en Gezin (K&G) gaf 640,5 miljoen euro uit aan kinderopvang, preventieve ge -
zinsondersteuning en adoptie. 
208 Het Rekenhof heeft daarvoor de geconsolideerde cijfers 2012 van het IVA Centrale Accounting uitgesplitst over de 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   133
Het IVA Fonds Jongerenwelzijn (FJW) nam 349,6 miljoen euro geconsolideerde uitgaven voor 
zijn rekening, voornamelijk voor de subsidiëring van erkende voorzieningen voor hulpverle -
ning aan jongeren, pleegzorg en de werking en het onderhoud van de gemeenschapsinstel -
lingen. 
Het IVA Vlaams Zorgfonds besteedde 337,8 miljoen euro aan, vooral, de subsidiëring van de 
werking van de zorgkassen en de tenlastenemingen in het kader van de zorgverzekering.
Ten slotte betaalde het IVA Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegen -
heden (VIPA) 137,3 miljoen euro subsidies voor de financiering van infrastructuur in de wel -
zijnssector, zowel in de klassieke vorm als in de vorm van gebruikstoelagen. 
Buiten de consolidatiekring zijn er ook de EVA’s openbaar psychiatrisch zorgcentrum Geel 
(OPZ Geel) en openbaar psychiatrisch zorgcentrum Rekem (OPZC Rekem). Zij waren goed 
voor respectievelijk 51,7 miljoen euro en 43,0 miljoen euro uitgaven. Ze ontvingen van de 
Vlaamse Gemeenschap dotaties van respectievelijk 6,6 miljoen euro en 7,5 miljoen euro. De 
overige middelen komen van de federale overheid. 
Het Rekenhof heeft nog geen rekening ontvangen van de Koninklijke Academie voor Genees -
kunde van België, die wetenschappelijk onderzoek bevordert door prijzen uit te reiken, voor -
drachten te organiseren en te publiceren. Deze instelling wordt geconsolideerd, maar niet 
betoelaagd vanuit WVG. De begroting is in 2013 voor de eerste keer toegevoegd.
9.2	 Begrotingsuitvoering	 door	het	beleidsdomein
 2012Vorderingen  
 2012Uitvoerings-
percentageOverflowOntvangsten  
 2011
Ministerie 23.199 32.834 142% 29 23.160
GB0 Departement WVG 2.889 12.939 448% 29 3.050
GA Apparaatkredieten 2.769 2.597 94% 29 2.865
GC Algemeen 120 10.342 8618%  185
GE0 Zorg en gezondheid 20.310 19.895 98%  20.110
GD Gezondheidsbeleid en zorg -
beleid gezinnen/ouderen20.310 19.895 98%  20.110
DAB’s      
CICOV 535 567 106,0% 40 378
VIPA 139.349 140.108 100,5% 0 162.378
Fonds Jongerenwelzijn 352.333 352.838 100,1% 0 338.260
Kind en Gezin 654.420 654.556 100,0% 10.535 617.406
Vlaams Agentschap voor Per -
sonen met een Handicap1.456.043 1.385.215 95,1% 2.381 1.257.739
Vlaams zorgfonds  345.800   318.242
De werkelijke ontvangsten 2012 van het ministerie WVG lagen 42 % hoger dan geraamd. Zij 
stegen ook met 43% tegenover 2011, vooral door een ontvangst van 10 miljoen euro op artikel 
GB0 9GC003 waarin de middelenbegroting 2012 niet voorzag. Het betreft de terugstorting van 
een deel van de dotatie 2011 van het VIPA, die pas in 2012 plaatsvond. 134
Het VIPA, het FJW, K&G, het VAPH en het Vlaams Zorgfonds ontvingen dotaties209 van res -
pectievelijk 137,8 miljoen euro, 337,8 miljoen euro, 504,5 miljoen euro, 1.309,0 miljoen euro 
en 204,9 miljoen euro. Bij het VAPH verschilden de begrote en werkelijke ontvangsten sterk 
doordat het agentschap de begrote overflowdotatie van 73,6 miljoen euro pas in 2013 ontving.
De geconsolideerde beleidsdomeinontvangsten situeren zich hoofdzakelijk bij Kind en Ge -
zin, het Vlaams Zorgfonds en het VAPH. De eigen ontvangsten van Kind en Gezin bedroegen 
150,1 miljoen euro. zij bestonden vooral uit ouderbijdragen uit inkomensgerelateerde opvang, 
kinderdagverblijfopvang en diensten voor opvanggezinnen. De 140,9 miljoen euro eigen ont -
vangsten van het Vlaams Zorgfonds bestaan uit ledenbijdragen (102,6 miljoen euro), admini -
stratieve boeten (7,1 miljoen euro) en beleggingsopbrengsten (30,9 miljoen euro). Het fonds 
inde 5,5 miljoen euro meer boeten dan begroot. Het VAPH haalde 76,2 miljoen euro eigen 
inkomsten voornamelijk uit terugvorderingen na de afrekening van de dagprijsdossiers van 
residentiële instellingen en terugvorderingen van persoonlijke assistentiebudgetten. De eigen 
ontvangsten verdrievoudigden in 2012, vooral door de nieuwe toerekening volgens het reken -
decreet (39,9 miljoen euro) en de RSZ-afrekening met toepassing van de reglementering op de 
loonrecyclage, die uitzonderlijk een extra jaar bevatte (7,5 miljoen euro). De eigen inkomsten 
van FJW bestonden uit bijdragen uit kinderbijslag (7,1 miljoen euro), terugvorderingen van 
onterecht uitbetaalde subsidies (4,4 miljoen euro) en een federale dotatie (3,4 miljoen euro). 
Deze ontvangsten bleven stabiel tegenover 2011.
UITGAVENBegroot  
in 2012Overge-
dragen Vereffend  
in 2011
Ministerie 3.548.169 24.892 3.519.692 98,5% 24.502 3.495.190 3.319.469
GB0 Departement  WVG2.648.335 20.7902.663.770 99,8%13.0362.650.734 2.513.658
GA Apparaatkredieten 16.925 198 16.326 95,3% 1.764 14.562 14.191
GB Provisies 1.850 0 0 0,0% 0 0 0
GC Algemeen 261.051 71 258.414 99,0% 69 258.345 294.575
GD Gezondheidsbeleid 
en zorgbeleid gezin -
nen/ouderen219.370 126 219.497 100,0% 899 218.598 194.390
GE Jongerenzorgbeleid 337.759 3.157 340.915 100,0% 118 340.797 320.236
GF Gezinsondersteu -
nend beleid m.b.t. 
kinderen504.430 5.734 510.164 100,0% 7.805 502.359 462.221
GG Beleid inzake per -
sonen met een han -
dicap1.306.949 11.505 1.318.454 100,0% 2.381 1.316.073 1.228.044
GC0 Inspectie WVG 7.612 07.12993,7% 7666.363 6.393
GD0 Jongerenwelzijn 73.745 071.21296,6% 7.64063.572 61.396
GE0 Zorg en gezond -
heid818.477 4.102777.58294,5% 3.060774.522 738.022
GA Apparaatkredieten 15.428 0 14.575 94,5% 1.612 12.963 13.525
nen/ouderen803.050 4.102 763.007 94,5% 1.448 761.559 724.497
DAB’s            
CICOV 578 046279,9% 40422 472
Rechtspersonen            
VIPA 167.165 0137.33582,2% 0137.335 148.924
FJW 354.244 0350.15698,8% 547349.609 334.757
Kind en Gezin 662.368 0648.36397,9% 7.795640.568 606.345
VAPH 1.459.845 01.450.273 99,3% 2.2351.448.038 1.253.959
Vlaams Zorgfonds n/b  337.842    319.871
209  De ontvangsten van de rechtspersonen bestaan voornamelijk uit de dotaties van de Vlaamse Gemeenschap, die in de 
consolidatie geëlimineerd worden met de uitgaven voor de dotatie van het ministerie. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   135
Het ministerie overschreed voor geen enkel begrotingsartikel de vastleggings- en vereffe -
ningskredieten 2012. Vóór de overdracht naar het FFEU, lag het bedrag van de nieuwe ver -
bintenissen (inkooporders) en ordonnanties (vereffeningen) respectievelijk 0,8% en 1,5% la -
ger dan de vooropgestelde kredieten. De belangrijkste relatieve onderbenutting betreft het 
vereffeningskrediet op begrotingsartikel GE0-1GDD2F-WT (agentschap VAZG - werking en 
toelagen thuis- en ouderenzorgbeleid). Zij bedraagt 32,5 miljoen euro (ongeveer 5%). 2011 was 
een slecht prestatiejaar voor de invulling van het urencontingent in de thuiszorg (95,98%, 
tegenover 97,30% in 2010). Daardoor werden de voorschotten voor de thuiszorg laag berekend 
en zijn in 2012 ook lagere subsidiesaldo’s 2011 uitbetaald.
VIPA
Net als voor 2011 heeft het VIPA ook voor 2012 zijn uitgaven in de klassieke financiering over -
schat, dit keer met ongeveer 29,2 miljoen euro. In plaats van voor 29 miljoen euro te moeten 
interen op de overgedragen resultaten, boekte het zodoende een overschot van 1,5 miljoen 
euro. Dat bracht het overgedragen saldo op 43,5 miljoen euro. De uitgaven voor de klassieke fi -
nanciering namen af met 8,5 miljoen euro (tot 46,6 miljoen euro), terwijl de uitgaven voor de 
alternatieve financiering stegen met 9,2 miljoen euro (tot 90,7 miljoen euro). De openstaande 
verbintenissen in de klassieke financiering namen in 2012 af met 11,7 miljoen euro (tot 99,6 
miljoen euro) aangezien de ziekenhuizen, woonzorgcentra en personen met een handicap 
de voorbije jaren alternatief gefinancierd werden. De klassieke verbintenissen zullen in de 
komende jaren nog verder afnemen, terwijl de kosten in de alternatieve financiering nog zul -
len toenemen. Eind 2012 waren er voor de principiële akkoorden die al een aanvangsbevel van 
de werken kenden, jaarlijkse financiële verplichtingen voor 160,5 miljoen euro210, en er zijn al 
principiële akkoorden toegekend waarbij de werken nog niet zijn gestart. De waarborgen op 
leningen in de klassieke en alternatieve financiering namen toe met 161,1 miljoen euro (tot 
1.711,5 miljoen euro).
FJW
Het overgedragen resultaat van het FJW nam in 2012 met 2,7 miljoen euro toe (tot 14,7 miljoen 
euro), terwijl in een intering van 1,9 miljoen euro was voorzien. De lopende investerings -
projecten bleven met vertragingen kampen, zodat de betalingskredieten ongebruikt bleven 
en naar het volgende boekjaar moesten worden verschoven. Zo betaalde het FJW in 2012 bv. 
3,2 miljoen euro minder voor nieuwbouwprojecten dan begroot. Tegenover 2011 namen de 
kosten voor subsidiering van erkende voorzieningen, pleegzorg, gelijkgestelde voorzieningen, 
projectmatige initiatieven en wetenschappelijk onderzoek toe met 14,8 miljoen euro, voorna -
melijk door gestegen personeelskosten.
Kind en Gezin
Kind en Gezin diende in 2012 met 15 miljoen euro extra middelen de IKG-vergoedingen te 
verhogen (3,6 miljoen euro) en bijkomende opvangplaatsen te creëren (11,3 miljoen euro voor 
3.230 extra plaatsen). Bij gebrek aan aanvragen, kon het uiteindelijk maar 1.502 plaatsen cre -
eren. Het gebruikte de middelen daarom voor een verdere verhoging van de vergoeding. Het 
agentschap kreeg ook 7 miljoen euro extra voor de financiële ondersteuning van de zelfstan -
dige sector, inkomensgerelateerde kinderopvang (IKG) en de erkende sector. In plaats van 
te moeten interen op zijn overgedragen resultaat van 2,3 miljoen euro, kon Kind en Gezin in 
2012 een overschot boeken van 11,7 miljoen euro (14 miljoen euro beter dan begroot), vooral 
door een onderschatting van de overflowontvangsten, het nog niet op kruissnelheid zijn van 
een aantal opvangplaatsen en een onderschatting van de werkgeversbijdragen voor het soci -
aal statuut bij gebrek aan RSZ-informatie. Tegenover 2011 steeg de globale jaardotatie van de 
210 De gebruiksvergoeding is 1 jaar na het bevel van aanvang van de werken opeisbaar. 136
Vlaamse Gemeenschap met 30,6 miljoen euro (6,6%) tot 496,6 miljoen euro. Kind en Gezin 
kreeg ook een overflowdotatie van 7,8 miljoen euro. De personeelskosten stegen met 9,5 mil -
joen euro tot 58,3 miljoen euro, vooral door de 7,0 miljoen euro overflow. De inkomensover -
drachten namen toe met 32,3 miljoen euro (6,2%) tot 555,1 miljoen euro. Vooral de enveloppe -
financiering van de kinderdagverblijven (+14,8 miljoen euro) en de financiële ondersteuning 
van de zelfstandige sector (+14,7 miljoen euro) stegen sterk. 
VAPH
In 2012 kon het VAPH 36,2 miljoen euro kredieten voor nieuw beleid aanwenden, waarvan 19 
miljoen euro voor residentiële initiatieven, 6,8 miljoen euro voor ambulante initiatieven en 
6,5 miljoen euro voor persoonlijke assistentiebudgetten. Het VAPH teerde uiteindelijk 69,5 
miljoen euro in op zijn overgedragen resultaat, in plaats van de begrote 7,5 miljoen euro, voor -
al omdat het de begrote overflowdotatie 2012 (73,6 miljoen euro) voor de statutaire materie 
pas in 2013 ontving. Zo niet zou het een overschot van 4,1 miljoen euro geboekt hebben dank -
zij 2,8 miljoen euro meer inkomsten (vooral uit afrekeningen van PAB en in de residentiële 
sector) en 8,9 miljoen minder uitgaven (voornamelijk voor de PAB)211. Tegenover 2011 zorgde 
vooral de overflowboeking voor grote verschillen (39,9 miljoen euro aan de inkomstenzijde 
en 115,8 miljoen euro aan de uitgavenzijde). De overflow betrof hoofdzakelijk de residenti -
ele sector, die vertraagde afrekeningen kent (86,7 miljoen euro). Zonder overflow namen de 
kosten voor werking en personeel ten opzichte van 2011 toe met 2,2 miljoen euro en die voor 
de diverse subsidiering met 77,8 miljoen euro. In de residentiële sector namen de kosten toe 
met 49,5 miljoen euro. De kosten voor internaten, semi-internaten en observatiecentra stegen 
met 10,4 miljoen euro, die van de tehuizen voor niet-werkenden met 32,2 miljoen euro. In de 
ambulante sector stegen de kosten in 2012 met 15,2 miljoen euro ingevolge uitbreidingsbeleid 
en een snellere afrekening. De kosten voor persoonlijke assistentiebudgetten namen toe met 
7,4 miljoen euro door meer toekenningen. 
Vlaams Zorgfonds
Het Vlaams Zorgfonds realiseerde een resultaat dat 8 miljoen euro beter was dan gebudget -
teerd, mede door 5,5 miljoen euro bijkomende boete-inningen dankzij de verbeterde samen -
werking tussen Vlabel en de gerechtsdeurwaarders. Het inde ook meer ledenbijdragen en gaf 
minder uit voor informatica. Een aantal initiatieven werd in de begrotingscontrole om bespa -
ringsredenen uitgesteld (de kindpremie, de maximumfactuur voor thuiszorg en de verhoging 
van het forfait voor de zwaarst zorgbehoevenden). De dotatie van het Vlaams Zorgfonds steeg 
met 23,5 miljoen euro tot 204,9 miljoen euro, ingevolge de regeringsbeslissing in de huidige 
legislatuur niet in te teren op het reservefonds van 898,5 miljoen euro. Bij de uitgaven na -
men tegenover 2011 voornamelijk de kosten voor tenlastenemingen toe met 9,4 miljoen euro, 
vooral door meer mantel- en thuiszorgdossiers en meer dossiers voor residentiële zorg. De 
investeringen namen toe met 6,1 miljoen euro (vooral voor de ontwikkeling van het digitaal 
platform zorgverzekering en het project Vlaamse Sociale bescherming).
9.3	 Controles 	en	controlebevindingen
Gelet op het budgettaire belang van de rechtspersonen VAPH, Kind en Gezin,Vlaams Zorg -
fonds, FJW en VIPA heeft het Rekenhof zijn controles in het bijzonder op hun jaarrekeningen 
gericht. Deze controles gebeurden in toepassing van het single-auditprincipe. De controleac -
toren kwamen dan ook geregeld samen en maakten afspraken met de bedrijfsrevisor over de 
rekeningencontrole. Daar werd afgesproken dat het Rekenhof de controle op de ESR-rekening 
en de reconciliatie tussen de bedrijfseconomische en budgettaire rekeningen op zich nam. 
211 4,1 miljoen euro of 5,4% minder uitgegeven dan voorzien, voornamelijk in het systeem van het werkkapitaal. Deze 
nieuwe uitbetaalwijze startte in 2012 met een pilootgroep van opstarters (uitbreidingsbeleid, vervangingen en herzie -
ningen) en een 14-tal bestaande budgethouders. Eind 2012 betrof het 247 dossiers. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   137
In dat kader deelde het zijn werkpapieren en bevindingen mee aan de revisor. Het Rekenhof 
kreeg op zijn beurt voor de bedrijfseconomische jaarrekening inzage in de werkpapieren van 
de revisor.  De controle gaf aanleiding tot de volgende vaststellingen:
VAPH
De bedrijfsrevisor heeft bij de jaarrekening van het VAPH een voorbehoud geformuleerd aan -
gaande de onzekere nood aan een voorziening voor de IMB-zorgkorven en de verwerking van 
de overflowdotatie. Het Rekenhof onderschrijft dat voorbehoud. Het VAPH heeft beloofd de 
voorziening voor de IMB-zorgkorven bij de jaarafsluiting 2013 uit te boeken. In het kader van 
de rekeningencontrole 2012 heeft het zelf voorts een opvolgingsonderzoek uitgevoerd naar de 
administratieve afhandeling van de persoonlijk assistentiebudgetten (zie punt 9.5). 
Ook bij de rekeningen van Kind en Gezin formuleerde de bedrijfsrevisor een voorbehoud 
omdat het agentschap geen voorziening heeft aangelegd voor niet-opgenomen vakantiedagen 
en het de saldi van subsidies budgettair niet heeft aangerekend. Het Rekenhof heeft er bij -
komend op gewezen dat er geen duidelijke criteria bestaan voor de budgettaire aanrekening 
van subsidies (zie deel 1, hoofdstuk 2). Kind en Gezin rekende 26,2 miljoen euro kosten en 5,6 
miljoen euro opbrengsten voor subsidiesaldi bedrijfseconomisch toe. 
Ten aanzien van het Zorgfonds formuleerde de bedrijfsrevisor een voorbehoud bij de gerap -
porteerde opbrengsten uit administratieve geldboeten. In het boekjaar 2012 vonden correcties 
aan de onderliggende applicatie plaats die 4.493.029 euro uitzonderlijke kosten deden ont -
staan, die al dan niet gedeeltelijk betrekking hebben op voorgaande boekjaren. Het Rekenhof 
onderzocht ook voor 2012 weer het risico van de obligatieportefeuille. Het aandeel PIIGS-lan -
den in de obligatieportefeuille bleef stabiel op 19,3% (marktwaarde 726,7 miljoen EUR), maar 
het aandeel van effecten met een rating tussen BBB+ en BB steeg van 10,77% op 31 maart 2012 
tot 28,61% op 31 december 2012. Op 31 maart 2012 lag de oorzaak van de lagere ratings voor -
namelijk bij de aangekochte bedrijfsobligaties, maar op 31 december 2012 lag die ook bij de 
overheidsobligaties door de ratingverlaging van Italië (12,92% van de portefeuille) en Spanje 
(4,04% van de portefeuille). De rating van Portugal bleef stabiel (1,63% van de portefeuille). 
Het Zorgfonds verkocht intussen alle Griekse en Cypriotische obligaties. Zij vertegenwoor -
digden op 31 maart 2012 nog 0,25% van de portefeuille. Het Rekenhof formuleerde voorts een 
aantal specifieke opmerkingen bij de jaarrekening 2012 van het Vlaams Zorgfonds:
 yHet fonds heeft in 2012 5.509.428 euro voorschotfacturen voor softwareontwikkeling die 
nog niet gepresteerd was, geactiveerd en daarop 33% afgeschreven. De impact van die 
afschrijving bedraagt 1.851.111 euro. De accounting manual  bepaalt dat het om activa in 
aanbouw gaat zolang de software niet volledig in gebruik is genomen. Activa in aanbouw 
mogen niet worden afgeschreven. Het fonds beloofde dat in 2013 te zullen rechtzetten.
 yVolgens het Rekenhof bedraagt de aanschaffingswaarde van de indexgerelateerde obliga -
ties van het fonds 39,0 miljoen euro in plaats van de gerapporteerde 40,7 miljoen euro. Het 
fonds beloofde dat te zullen corrigeren.
 yHoewel het rekendecreet er niet expliciet toe verplicht niet-gerealiseerde minderwaarde 
op geldbeleggingen in kosten te nemen, is het Rekenhof van oordeel dat het Zorgfonds 
dat moet doen opdat de financiële rapportering een getrouw beeld geeft. De beleggingen 
vertegenwoordigen immers bijna 98% van het balanstotaal van het fonds.
 yHet fonds rekent de boetes nog altijd op kasbasis aan. Het is onduidelijk of dat ingevolge 
het rekendecreet nog kan. Het is ook onduidelijk of te verwachten uitgaven indicatiestellin - 138
gen en werkingsmiddelensaldi van de zorgkassen budgettair mogen worden aangerekend 
door de onduidelijkheid over de aanrekening van subsidies.
 yHet is aangewezen de minister opnieuw bevestiging te vragen over de wijze van budget -
taire aanrekening van aan-en verkooptransacties van aandelen en obligaties. Het Vlaams 
Zorgfonds dient dan toe te voegen aan de waarderingsregels dat het aan- en verkopen van 
aandelen en obligaties budgettair niet moet aanrekenen, maar in een uitgebreide informa -
tiebundel moet toevoegen aan de jaarrekening.
 yEen vergelijking van de databanken van het Vlaams Zorgfonds en VLABEL toonde aan dat 
de bedragen van de administratieve geldboetes eind 2012 in 37% van de dossiers verschil -
den. Beide instellingen hebben correcties in hun databanken uitgevoerd, maar begin juli 
2013 was er nog een verschil in 13,6% van de openstaande dossi ers212. 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting is op 14 oktober 2013 akkoord gegaan met de 
meeste opmerkingen van het Rekenhof. Hij acht het echter niet nodig de niet-gerealiseerde 
minderwaarden op geldbeleggingen in kosten te nemen. De vermelding van de marktwaarde 
naast de aanschaffingswaarde in de toelichting van het rapporteringssjabloon volstaat volgens 
hem. De minister herbevestigde in zijn antwoord tegelijk de wijze van budgettaire aanreke -
ning van aan-en verkooptransacties van aandelen en obligaties die vóór het rekendecreet van 
kracht was. Ten slotte beloofde hij inspanningen om de verschillen in de databanken verder 
weg te werken.
FJW
Het bedrijfseconomisch resultaat van het FJW is in 2012 verder gedaald van een verlies van 1,5 
miljoen euro in 2011, tot een verlies van 29 miljoen euro in 2012. Het slechte resultaat is gro -
tendeels het gevolg van de gewijzigde boekhoudkundige verwerking van de investeringsdota -
ties. Sinds 2011 neemt het fonds die niet meer in resultaat als opbrengsten. In 2012 bracht het 
ook deze dotaties, die tot en met het boekjaar 2010 in resultaat werden genomen (25 miljoen 
euro), in mindering van het resultaat, zodat het overgedragen resultaat afnam met dit bedrag. 
Zo kwam het FJW tegemoet aan een opmerking van het Rekenhof bij de jaarrekening 2011. 
Bij de rekeningen 2012 van het FJW heeft de bedrijfsrevisor een voorbehoud geformuleerd 
aangaande de inresultaatname van de investeringsdotaties. Zijn voorbehoud betrof ook het 
beheer en de opvolging van, enerzijds, de verplichtingen of vorderingen naar de instellingen 
per boekjaar en, anderzijds, de tijdige, juiste en volledige registratie van de kinderbijslagen 
voor het fonds. Beide laten geen gepaste controle toe van de waardering daarvan op het einde 
van het boekjaar. 
VIPA 
Het Rekenhof controleerde ten slotte de rekeningen 2012 van het VIPA, maar dat gaf geen 
aanleiding tot opmerkingen.
OPZ Geel en Rekem
De jaarrekeningen 2012 van de OPZ Geel en Rekem zijn in het kader van de single auditaf -
spraken gecontroleerd door de bedrijfsrevisoren. Zij formuleerden voor beide instellingen een 
voorbehoud bij de jaarrekening en bij de ESR-uitvoeringsrekening van de begroting. De be -
langrijkste opmerkingen daarbij waren:
 yEen verschil in de afschrijvingsregels door de ziekenhuiswetgeving en het rekendecreet 
leidde tot overschattingen bij de OPZ Geel en Rekem van het resultaat van het boekjaar 
212 Van de 31.346 openstaande boetedossiers bij het Vlaams Zorgfonds of Vlabel of beide, waren er in 4.263 dossiers 
verschillen. Hierbij bestond in 4.022 gevallen geen dossier bij een van beide. In 2.197 dossiers was de oorzaak daarvan 
dat het fonds de afsluitdossiers van Vlabel nog niet had ingelezen. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   139
met respectievelijk 77 duizend euro en 207 duizend euro, en van het eigen vermogen met 
respectievelijk 960 duizend euro en 2,8 miljoen euro.
 yHet OPZ Geel nam de eenmalige dotatie van 518 duizend euro voor de overflow niet recht -
streeks op in het eigen vermogen, maar verwerkt die in de resultatenrekening.
 yHet OPZ Geel overschatte het begrotingsresultaat met 12,1 miljoen euro, doordat het de 
invordering van de dotatie voor vorige begrotingsjaren in 2012 opnam, de investeringen 
voor immateriële vaste activa niet als begrotingsuitgaven boekte en de inhaalbedragen 
budgettair aanrekende.
 yOok het OPZ Rek em overschatte zijn resultaat door de budgettaire aanrekening van 
de inhaalbedragen, in casu met 823 duizend euro.
Voor zijn controle op de begrotingsuitvoering door het ministerie heeft het Rekenhof 204 
transacties uit 2012 met bijhorende verbintenissen geselecteerd, voor een totaalbedrag van 
48.598 duizend euro (1,37 %): 3.095 duizend euro ontvangsten (19 transacties) en 45.503 dui -
zend euro uitgaven (185 transacties). In 109 (53 %) van de gecontroleerde dossiers heeft het 
tekortkomingen of fouten vastgesteld. Het grootste deel daarvan, nl. 64%213, heeft betrekking 
op de budgettaire en boekhoudkundige aanrekening214.  De entiteiten gebruikten - ondanks 
een versoepeling van de betrokken procedures in het boekhoudsysteem van de Vlaamse over -
heid - niet altijd de correcte economische codes en leefden evenmin het budgettair speciali -
teitsbeginsel strikt na. De boekhouding van WVG detecteerde niet altijd de verkeerde boe -
kingen door de dossierbehandelaars. De interne controle stond dus nog niet op punt. In 2013 
heeft het ministerie al initiatieven genomen om de verkeerde aanrekeningen zoveel mogelijk 
in te perken. 
Het Rekenhof stelde ook 45 tekortkomingen vast, voor een totaalbedrag van 6.950 duizend 
euro, waarbij de administratie essentiële wettelijke bepalingen of belangrijke principes niet 
(volledig) heeft toegepast215. De belangrijkste ervan betroffen de correcte toepassing van de 
overheidsopdrachtenregelgeving en de retroactieve inwerkingtreding van subsidiebesluiten 
en -overeenkomsten. Zo gunt WVG de meestal kleine dienstenopdrachten doorgaans langs 
de onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking of in het kader van een raamovereen -
komst. Daarbij ontbreken vaak gunningsverslagen, gemotiveerde gunningsbeslissingen en 
processen-verbaal of vinden voortijdige notificaties en betalingen plaats. De tekortkomingen 
werden voornamelijk tijdens de eerste jaarhelft vastgesteld. Sinds het Rekenhofrapport over 
de transactiecontroles 2011 is er wel een merkbare verbetering opgetreden. Dat subsidiebe -
sluiten er vaak pas na de aanvang van de subsidiabele periode komen, miskent de interne 
controle- en begrotingstechnische procedures en creëert voor de gesubsidieerde organisaties 
rechts- en financiële onzekerheid. 
Een specifiek probleem vormden de vier pilootprojecten voor Vitalink, een digitaal platform 
van de Vlaamse overheid voor het veilig delen van zorg- en welzijnsgegevens. Ervan uitgaande 
dat het om dienstenopdrachten ging, sloot de administrateur-generaal van het VAZG eind 
mei 2012 met de projectuitvoerders al financieringsovereenkomsten, hoewel de controleur 
van de vastleggingen al aangaf dat het om subsidies ging. In augustus 2012 keurde de minister 
dan ook de projectsubsidies goed. De administrateur-generaal had echter toen met de finan -
cieringsovereenkomsten de Vlaamse Gemeenschap vóór de budgettaire vastlegging van de 
engagementen al juridisch verbonden. Bovendien was hij, gelet op de juridische kwalificatie 
van de projectfinanciering, niet bevoegd de overeenkomsten te ondertekenen. 
213 70 tekortkomingen voor een totaalbedrag van 32.669 duizend euro .
214 Zonder de verkeerde ESR-aanrekeningen van het VAZG, bedraagt het foutenpercentage 34%.
215 De wettelijkheid van de personeelsuitgaven en van de fiscale ontvangsten worden thematisch gecontroleerd, waar -
over het Rekenhof zo nodig afzondelijk rapporteert. 140
Ten slotte bleek ook dat het subsidieagentschap WSE, dat alle gegevens beheert over de gesco-
werknemers in het kader van het derde VIA-akkoord, het departement WVG alleen informeert 
in functie van de loonsubsidieuitbetaling en niet over de aanwending van de loonsubsidies. 
Het ministerie heeft meegedeeld dat de uitbetaling van deze subsidies vanaf het begrotings -
jaar 2013 geschiedt door, enerzijds, het Subsidieagentschap WSE en, anderzijds, het Vlaams 
Agentschap Zorg en Gezondheid.
Het Rekenhof stelde ook 28 tekortkomingen vast op het vlak van interne procedures of orga -
nisatiebeheersing. Zo worden terugvorderingstermijnen en budgettaire vastleggingsprocedu -
res niet altijd gerespecteerd. Evenmin wordt altijd het advies van de Inspectie van Financiën 
ingewonnen. De doorlooptijden voor de dossierafhandeling zijn relatief lang, subsidievoor -
schotten worden soms laattijdig uitbetaald en er vinden dubbele betalingen plaats. Het mi -
nisterie heeft beloofd dat de leidend ambtenaren in de toekomst bijzondere aandacht voor 
het inkorten van de doorlooptijden en een gelijke behandeling van terugvorderingsdossiers 
zullen hebben.
9.4		 Conclusie 	over	de	begrotingsuitvoering
Met zijn 4.108,1 miljoen euro geconsolideerde uitgaven behoort het beleidsdomein WVG tot 
de grote beleidsdomeinen van de Vlaamse Gemeenschap. De financiële uitvoering van de be -
groting sloot voor het beleidsdomein nauw aan bij de vooropgestelde ramingen en kredieten. 
Bij het ministerie werden de uitgaven met 53,4 miljoen euro overschat. Bij de grote rechtsper -
sonen in het beleidsdomein, het VAPH, Kind en Gezin, het Fonds Jongerenwelzijn, het Vlaams 
Zorgfonds en het VIPA bedroeg het overschot ten opzichte van de begrote uitgaven respectie -
velijk 9,6 miljoen euro, 14,0 miljoen euro, 4,1 miljoen euro, 2,3 miljoen euro en 29,8 miljoen 
euro. Deze entiteiten droegen het zwaartepunt van de controles van het Rekenhof weg. De 
controles op de verantwoordingen van de begrotingsuitvoering door de diverse entiteiten in 
het beleidsdomein leverden een aantal opmerkingen op, die voornamelijk betrekking hadden 
op de toepassing van het nieuwe rekendecreet. In het bijzonder bij het ministerie, stelde het 
Rekenhof relatief veel tekortkomingen vast in de budgettaire en boekhoudkundige aanreke -
ning, alsook de vaak retroactieve inwerkingtreding van subsidietoekenningsbesluiten.
9.5	 Administratieve 	afhandeling 	van	de	persoonlijke 	assistentie- 	
budgetten
9.5.1	 Inleiding
In 2008 heeft het Rekenhof de administratieve afhandeling van de persoonlijke assistentie -
budgetten door het VAPH onderzocht216. In 2012 heeft het een opvolgingsonderzoek georgani -
seerd. Het steunde daarvoor op een willekeurige steekproef van vijftien dossiers uit de lijst van 
personen die in 2012 al gestart waren met de nieuwe werkvorm werkkapitaal . Het Rekenhof 
keek alleen de afrekeningen van 2012 na.
9.5.2	 Werkkapitaal
In 2012 werd voor de uitbetaling van de persoonlijke assistentiebudgetten gestart met de werk -
vorm werkkapitaal217. Het VAPH stelt de budgethouder vijf twaalfden van het jaarbudget als 
werkkapitaal ter beschikking bij de start van het budget. De budgethouder kan maximum zes 
maal per jaar kostenstaten insturen. Na controle op de kosten, vult het VAPH het werkkapitaal 
weer aan tot de goedgekeurde kosten en tot het jaarbudget volledig is uitbetaald. Deze aan -
216 N09-3.391.964 B2 d.d. 23 juni 2009.
217 Artikel 11/1 van het besluit van de Vlaamse Regering van 15 december 2000 houdende de vaststelling van de voor -
waarden van toekenning van een persoonlijke-assistentiebudget aan personen met een handicap zoals gewijzigd bij 
besluit van 17 februari 2012. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   141
vulling moet binnen de 30 dagen plaatsvinden. Als het volledige budget al ter beschikking is 
gesteld, verschuift de aanvulling naar begin januari van het volgende jaar.
Het was de bedoeling met deze werkwijze minder terugvorderingen te moeten doen218, de af -
rekeningen sneller uit te voeren en met de vrijgekomen middelen meer budgetten te kunnen 
toekennen. Eerst werden veertien dossiers met bestaande budgetten en de nieuwe starters in 
2012 opgestart met een werkkapitaal. In 2013 schakelde het VAPH ook de andere budgetten uit 
het voorschottensysteem over naar het werkkapitaal219. Het agentschap en de budgethouders -
verenigingen organiseerden daarvoor informatiesessies. 
9.5.3	 Opvolging	 van	de	opmerkingen 	2008
Het Rekenhof stelde in 2008 naar aanleiding van zijn controle op de rekeningen 2007 vast dat 
de VAPH-personeelsleden niet uniform werkten. In 2010 modelleerde het VAPH de proces -
sen. Sindsdien werken de personeelsleden van de PAB-cel op een meer uniforme wijze. Ook 
het informaticasysteem Feniks is intussen aangepast. De stukken worden erin ingescand en 
bewaard per dossier. 
In 2008 had het VAPH een achterstand in de verwerking van de budgetafrekeningen. In 2013 
slaagde het VAPH erin voor de budgetten met het werkkapitaal de termijn van 30 dagen na te 
leven. In sommige gevallen kon het Rekenhof de termijn echter niet controleren doordat het 
VAPH geen ontvangstdatum op de kostenstaat vermeldde. Het VAPH verklaarde begin au -
gustus 2013 dat de budgetten in het voorschotsysteem nagenoeg allemaal afgerekend waren. 
Aangezien 2012 het laatste jaar met voorschotafrekeningen was, heeft het Rekenhof dat niet 
gecontroleerd.
De dossiers bevatten in 2008 niet alle arbeidsovereenkomsten of aanpassingen ervan tussen 
de budgethouder en de assistenten. De PAB-cel heeft de achterstand in de opvraging van 
deze overeenkomsten weggewerkt. Het vraagt de contracten permanent op en registreert ze. 
Slechts 2 contracten werden niet teruggevonden220.
Het VAPH is ook tegemoetgekomen aan de aanbeveling jaarlijks bij de gehandicapte te infor -
meren naar zijn zorggebruik  met het combinatieformulier. 
De richtlijnen aan de budgethouders van een PAB waren in 2008 niet altijd even duidelijk. In 
2013 blijkt het VAPH de richtlijnen regelmatig bij te werken en te verduidelijken.
Boekhoudregistratie bij de nieuwe werkwijze
Het VAPH registreert het PAB-werkkapitaal bedrijfseconomisch eerst individueel op de ba -
lans221 en boekt dat nadien globaal over naar het resultaat. Budgettair registreert het de voor -
schotten eerst onder code 883 en nadien onder code 34.31. Zo kan het VAPH de werkkapitalen 
per budgethouder opvolgen. Volgens het Rekenhof kan het VAPH het werkkapitaal, dat in 
218 In het systeem van het werkkapitaal beperken de recuperaties zich tot de terugvordering van het uitstaande saldo van 
het werkkapitaal bij stopzetting van het PAB-budgethouderschap. Verder blijven de middelen die niet aangesproken 
worden door de budgethouder of waarvoor geen (aanvaardbare) verantwoording wordt gegeven, in het VAPH be -
schikbaar. Zo zijn er geen overbodige financiële stromen en geen of beperkter terugvorderingen. Dat biedt ook een 
zekere sociale bescherming aan de budgethouder. 
219 Artikel 11/1 van het bovengenoemd besluit kent het werkkapitaal toe aan wie na 1 januari 2012 start en aan budget-
houders die vrijwillig willen overschakelen.
220 Het Rekenhof heeft het VAPH gevraagd in deze gevallen de uitbetaling van de onkostenstaten op te schorten tot het 
over alle contracten beschikt. De informatie is namelijk ook nodig om de VIA-4 middelen voor PAB correct te kunnen 
verdelen.
221 Uitgekeerde werkkapitalen die het bij stopzetting moet terugvorderen, transfereert het uit de 41-rekening globaal 
naar de 48-klasse, waarvan de balans het saldo weergeeft. De aanrekeningen in klasse 2 worden globaal tegenge -
boekt, maar de individuele informatie blijft raadpleegbaar. 142
feite een terugvorderbaar voorschot is, bedrijfseconomisch beter als een vordering op de ba -
lans voorstellen dan in resultaat te nemen222. Ook het VAPH wil die oorspronkelijke werkwijze 
blijven volgen.
De nieuwe werkwijze is uitgedacht om tegemoet te komen aan een beslissing inzake budget -
beheersing. In 2012 hebben de kabinetten van WVG en Begroting beslist dat het werkkapi -
taal niet jaaroverschrijdend mocht worden toegepast. Het VAPH mocht met andere woorden 
nooit meer dan twaalf twaalfden van het jaarbudget uitbetalen223. Dat veroorzaakte echter 
een praktisch probleem voor de registratie in het informaticasysteem: een kostenstaat moet 
binnen de 30 dagen verwerkt worden, maar mag soms nog niet volledig uitbetaald worden. 
Bij gebrek aan tijd om dat informaticatechnisch te verwerken, moest het VAPH de opsplitsing 
manueel uitvoeren. De steekproef toonde aan dat dit fouten meebracht. Die hadden echter 
geen materiële impact op de jaarrekening, daar het aantal budgetten nog beperkt is en over -
schrijdingen in de opstartfase niet frequent voorkomen. Intussen verwerkt het systeem de 
opsplitsingen automatisch.
De boekhouding heeft voor de PAB-cel monitoringtabellen224 ontwikkeld, waarmee zij het 
PAB-budget beter kan opvolgen. 
Te ontvangen facturen PAB
Het VAPH hield voor zijn budgettaire uitvoeringscijfers 2012 rekening met zowel de betalin -
gen binnen de marge van 7/12den als de betalingen buiten die marge, die het pas in januari 
2013 stortte. Het bracht de betalingen buiten de marge budgettair in min op de aanrekening 
van het werkkapitaal225. 
Het agentschap berekende de te ontvangen facturen PAB 2012  op grond van de monitoringta -
bellen en de uitvoeringscijfers 2012. Het hield er daarbij rekening mee dat 10% van de budget -
ten niet gebruikt worden. Aangezien het de betalingen buiten de marge globaal niet aanre -
kende in het budgettaire en bedrijfseconomische resultaat door de verrekening met het werk -
kapitaal, mocht het daarvoor de berekening van de te ontvangen facturen niet corrigeren. Dat 
leidde tot een onderschatting, die in 2012 echter niet materieel was (het ging immers om een 
beperkt aantal budgetten). Uit de monitoring van het verleden blijkt dat gemiddeld 13% van 
de budgetten ongebruikt bleven. 
9.5.4	 Aanbevelingen
 yHet VAPH moet de datum van ontvangst van de kostenstaten duidelijk en controleerbaar 
vastleggen226.
 yHet VAPH dient de betaling van een onkostenstaat op te schorten tot het over alle arbeids -
contracten beschikt227.
222 Zoals oorspronkelijk voorgesteld werd.
223 Als het werkkapitaal jaaroverschrijdend zou zijn, zou er tot 15/12den uitbetaald kunnen worden (werkkapitaal van 5/12 
plus 10 maandafrekeningen (november en december worden pas in het jaar erop afgerekend).
224 Zij bevatten de budgetten per budgethouder, alsook de startdatum.
225 Het VAPH stelde dit zo op om individueel en globaal het openstaand saldo op het werkkapitaal (niet aangewend saldo) 
te kunnen bepalen voor een afgesloten kwartaal of op het jaareinde.
226 De werkwijze werd in 2013 geautomatiseerd. De scandatum vervangt de datumstempel. De post wordt dagelijks in -
gescand en de scandatum wordt overgenomen in de interface. Op die manier wordt er in 2013 tegemoetgekomen aan 
de opmerking.
227 Het VAPH meldde dat dit ondertussen zo gebeurt. De betalingen worden vanaf 1 oktober 2013 ook tegengehouden als 
het minimum gewaarborgd loon niet is gegarandeerd in het contract. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   143
 yHet VAPH dient zijn berekeningswijze van de te ontvangen facturen PAB,  die het ook bud -
gettair aanrekent, in 2013 bij te sturen. De inschatting van deze rubriek zal dan immers alle 
budgetten betreffen. 
 yHet VAPH moet het gebruikspercentage verder monitoren en toepassen in de berekening 
van de te ontvan gen facturen PAB228. 
228 De boekhouding van het VAPH bevestigde al dat zij dat zal doen. Hoofdstuk
HoofdstukCultuur, Jeugd, Sport en Media
10 146
10.1	 Geconsolideerde 	beleidsdomeingegevens 	in	2012
Het beleidsdomein CJSM deed in 2012 ruim 1.262,4 miljoen euro ESR-geconsolideerde uit -
gaven, goed voor ongeveer 4,7% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgavenbegroting 
2012229. Het beleidsdomein zorgde ook voor 261,7 miljoen geconsolideerde ontvangsten (bijna 
1% van de Vlaamse geconsolideerde middelenbegroting).
Overige 
beleids -
domeinen
95,3%Cultuur, 
Jeugd, 
Sport en 
Media
4,7%
41,2%Diensten 
beheer
0,5%VRT
38,6%BLOSO
9,5%Pensioenfonds 
Statutairen VRT
4,2%
Vlopera
2,2%
Andere 
3,8%
 yhet departement CJSM, dat het beleid verbindt, ondersteunt, optimaliseert en innoveert 
op het gebied van cultuur, jeugd, sport en media, 
 yhet IVA Sociaal-cultureel Werk voor Jeugd en Volwassenen, dat als missie heeft het stimu -
leren van een rijk en gedifferentieerd aanbod aan sociaal-culturele activiteiten die op niet-
commerciële basis worden georganiseerd, ter bevordering van de algemene ontwikkeling 
van alle burgers - kinderen, jongeren en volwassenen - en ter verhoging van de maatschap -
pelijke en culturele participatie,
 yhet IVA Kunsten en Erfgoed, dat als uitvoerder van het beleid van de Vlaamse Regering 
actief bijdraagt aan de ontwikkeling van een kwalitatief en divers (professioneel) kunsten- 
en cultureel-erfgoedlandschap.  
De totale werking van het ministerie CJSM bestond in 2012 uit 519,8 miljoen euro geconsoli -
deerde uitgaven en 21,1 miljoen geconsolideerde ontvangsten. 
De rechtspersoon VRT, die de openbare omroepfunctie uitvoert, gaf in 2012 bijna 487,8 mil -
joen euro uit (561,9 miljoen euro inclusief overflow). De VRT stond ook in voor de belang -
rijkste geconsolideerde ontvangsten in het beleidsdomein. De omroep boekte 190,2 miljoen 
euro eigen ontvangsten, waaronder 39,7 miljoen euro uit radioreclame, 25,8 miljoen euro uit 
distributieakkoorden en 16,8 miljoen euro sponsoring. 
In het beleidsveld Sport is het IVA BLOSO de belangrijkste entiteit. Het gaf in 2012 bijna 120,9 
miljoen euro uit aan, onder meer, sportinfrastructuurprojecten, Vlaamse sportfederaties en 
de subsidiëring van het Sport voor Allen-beleid. 
De beheersovereenkomst 2012-2016 zal de overdracht aan de Vlaamse Gemeenschap mee -
229 Het Rekenhof heeft daarvoor de geconsolideerde cijfers 2012 van het IVA Centrale Accounting uitgesplitst over de 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   147
brengen van de pensioenverplichtingen tegenover de statutaire personeelsleden van de VRT. 
Het pensioenfonds werd in 2012 voor de eerste maal opgenomen in de consolidatie en deed 
in dat jaar 54,6 miljoen uitgaven. Met 351 miljoen euro activa tegenover 1.496 miljoen euro 
verplichtingen, had het Pensioenfinancieringsmechanisme Statutairen VRT eind 2012 een te -
kort van 1.145 miljoen euro, waarbij de Vlaamse Gemeenschap instaat voor het saldo van alle 
pensioenverplichtingen.
De vzw Vlaamse Opera nam in 2012 bijna 27,6 miljoen euro geconsolideerde uitgaven voor 
haar rekening. Een aantal kleinere rechtspersonen deden samen 47,7 miljoen geconsolideer -
de uitgaven: de VOI’s Fonds voor Culturele Infrastructuur, Topstukkenfonds, Vlaams Fonds 
voor de Letteren en Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde; het pu -
bliekrechtelijke EVA Vlaamse Regulator voor de Media; de vzw’s Museum voor Hedendaagse 
Kunst Antwerpen en De Singel; en een strategische adviesraad, alsook het Koninklijk Ballet 
van Vlaanderen. 
In het beleidsdomein waren ook enkele diensten met afzonderlijk beheer werkzaam: Kasteel 
van Gaasbeek, Landscommanderij Alden Biesen, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten 
Antwerpen en Uitleendienst kampeermateriaal voor de Jeugd. Zij waren in 2012 samen goed 
voor amper 5,9 miljoen euro geconsolideerde uitgaven.
Buiten de consolidatiekring is ook nog de vzw Vlaams Audiovisueel Fonds aan het beleids -
domein verbonden, dat in opdracht van de Vlaamse overheid de Vlaamse audiovisuele creatie 
ondersteunt. Dat fonds spendeerde in 2012 ongeveer 15,2 miljoen euro, waarvoor het een do -
tatie van 14,9 miljoen euro ontving.
10.2	 Begrotingsuitvoering	 door	het	beleidsdomein
2011
Ministerie 9891.236 125%  1.446
Diensten met afzonderlijk beheer 6.875 6.613 96,2% 653 6.036
Rechtspersonen 724.634 773.998  78.408 645.541
VRT 549.803 557.902 101,5% 72.065 462.237
BLOSO 123.384 130.783 106,0% 4.137 113.937
Andere 51.447 85.312  2.205 69.367
De geconsolideerde beleidsdomeinontvangsten situeren zich hoofdzakelijk bij de VRT. De ei -
gen ontvangsten van de VRT waren voor 2012 begroot op 181,9 miljoen euro en er werden 190,2 
miljoen euro eigen ontvangsten gerealiseerd. Deze overschrijding van de eigen ontvangsten 
is onder andere te danken aan de hogere ontvangsten uit commerciële communicatie (2,3 
miljoen euro) en uit distributiecontracten (1,8 miljoen euro). Verder bleek de ontvangen BTW 
hoger dan geraamd (1,8 miljoen euro).
 Begroting  
2012OverdrachtVereffend  
in 2011
Ministerie 1.053.292 12.544 1.045.705 98,1% 82.384 963.321 980.909
HB0 Departement CJSM 571.964 9.835 566.245 97,3% 77.356 488.889 516.365
HA Apparaatkredieten 11.079 236 10.922 96,5% 1.168 9.754 9.801
HC Algemeen 50.664 552 50.405 98,4% 36 50.369 83.577
HF Sport 130.029 8.743 125.159 90,2% 4.493 120.666 114.926 148
Begroting  
in 2011
HH Media 380.192 304 379.758 99,8% 71.659 308.099 308.061
HC0 Sociaal-Cultureel 
Werk259.040 1.395 257.622 98,9% 757 256.865 248.984
HA Apparaatkredieten 5.833 0 5.582 95,7% 649 4.933 5.031
HD Soc-Cult Werk Volw. 182.254 1.225 181.538 98,9% 6181.532 181.931
HG Jeugd 70.953 170 70.502 99,1% 102 70.400 62.022
HD0 Kunsten en Erf -
goed215.539 1.313 215.250 99,3% 3.495 211.755 209.353
HA Apparaatkredieten 8.758 0 8.623 98,5% 1.015 7.608 7.560
HE Kunsten en Erfgoed 206.781 1.313 206.627 99,3% 2.480 204.147 201.793
HE0 Agentschap KMSK 6.748 0 6.587 97,6% 776 5.811 6.207
HA Apparaatkredieten 3.811 0 3.650 95,8% 419 3.231 3.199
HE Kunsten en Erfgoed 2.937 0 2.937 100,0% 357 2.580 3.008
DAB’s 7.375  6.513 88,3% 653 5.860 5.834
KMSKA 4.099  3.498 85,3% 357 3.141 3.108
CC Alden Biesen 1.339  1.166 87,1% 128 1.038 1.040
Kasteel van Gaasbeek 1.046  972 93,0% 76 896 903
ULDK 891  877 98,5% 92 785 783
Rechtspersonen 742.714  818.733  80.170 738.563 626.877
VRT 549.654  561.860 102,2% 74.067 487.793 453.583
BLOSO 123.858  124.887 100,8% 4.006 120.881 109.039
Pensioenfonds Statutai -
ren VRTn/b  54.557 n/B 0 54.557 n/b
Vlopera 27.969  29.431 105,2% 1.866 27.565 26.976
FOCI 17.432  16.451 94,4% 0 16.451 14.003
deSINGEL 9.767  10.488 107,4% 0 10.488 9.331
Ballet van Vlaanderen n/b  7.455 n/b 0 7.455 n/b
MHKA 5.874  6.159 104,9% 0 6.159 5.682
Vlaams Fonds voor de 
Letteren3.865  3.684 95,3% 25 3.659 3.956
VRM 2.716  2.398 88,3% 164 2.234 2.275
SAR Cultuur 581  565 97,2% 42 522 446
KANTL 447  421 94,2% 0 421 n/b
Topstukkenfonds 551  378 68,5% 0 378 1.586
Vóór de overdracht naar het FFEU, lag het bedrag van de nieuwe inkooporders en vereffe -
ningen respectievelijk 2,3% en 1,9% lager dan de vooropgestelde kredieten. Bij het departe -
ment CJSM kenden de kredieten van het programma HF Sport (125,2 miljoen euro vereffe -
ningskredieten) de laagste aanwending. De vereffeningskredieten ervoor werden maar voor 
90,2 % aangesproken, vooral doordat in 2012 geen concrete dossiers voor de financiering van 
voetbalstadions werden opgestart, de vorderingen voor gesubsidieerde particuliere sportin -
frastructuur  trager dan verwacht  verliepen en de administratie de projectafrekeningen voor 
gesubsidieerde sportinfrastructuur van lokale overheden trager dan gepland ontving. Ook 
de vastleggingskredieten van het programma HF Sport werden maar voor 86,6% gebruikt230, 
vooral door dossierspecifieke problemen met geselecteerde initiatieven voor de bouw van 
multifunctionele voetbalstadions, het uitblijven van een beleidsmatig kader voor de subsidi -
ering van sportinfrastructuur van de particuliere sector231 en een wijziging in het betaalritme 
van de kredieten voor de uitvoering van het decreet betreffende een inhaalbeweging in sport -
infrastructuur via alternatieve financiering232.
230 De niet gebruikte kredieten bedroegen 19.124.353 euro op een totaal van 142.486.354 euro.
231 Een begrotingsruiter droeg de onbelaste kredieten eind 2011 al over naar 2012. Het beleidskader moet rekening 
houden met een studie over de behoefte aan structurele bovenlokale trainingsinfrastructuur in het kader van het 
Topsportactieplan III (2013-2016).
232 Uitgaven voor het laatste kwartaal werden wat hun vastlegging betreft verschoven naar het volgende jaar, waarin ze 
effectief worden betaald. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   149
Bij het agentschap Sociaal-Cultureel Werk voor Jeugd en Volwassenen stegen de vereffeningen 
op het programma Jeugd met 8,4 miljoen euro (13,5%) tegenover 2011, voornamelijk door de 
overheveling van de middelen voor de financiering van de ex-DAC projecten van het program -
ma HD Sociaal-Cultureel Werk voor Volwassenen naar het programma HG Jeugd. 
VRT
Door hogere inkomsten uit radioreclame, de distributieakkoorden, de samenwerking rond 
programma’s en kleine overschotten op andere rubrieken zijn de ontvangsten uit verkopen 
aan bedrijven  in 2012 4,8 miljoen euro (3,7%) hoger dan begroot. De VRT kon rekenen op 
363,77 miljoen euro dotaties, inclusief 71,4 miljoen euro voor de overflow en inclusief de knip -
perlichtdotatie (2,9 miljoen), doordat in 2011 de inkomsten uit radioreclame niet werden 
behaald. De VRT gaf in 2012 3,1 miljoen euro (1,5%) meer aan personeel uit dan geraamd 
(215,3 miljoen euro tegenover 212,2 miljoen euro) door een correctie bij de overflow233. Voor 
het pensioenfonds statutairen werd 8,1 miljoen euro geboekt, zoals voorzien in de beheers -
overeenkomst 2012-2016. De VRT gaf 283,1 miljoen euro uit aan algemene werkingskosten, de 
belangrijkste post bij de exploitatie-uitgaven, 2,8% meer dan voorzien in het budget (275,4 
miljoen euro) door de aankoop van sportrechten, die hoger was dan voorzien. De VRT veref -
fende 18,1 miljoen euro investeringen, 10,3% minder dan waarin het gewijzigde plan voorzag. 
Enkele projecten werden uitgesteld tot 2013 (HD-project en radioproductiesysteem) of ge -
schrapt (voornamelijk verbouwings- en renovatieprojecten). De omroep sloot 2012 af met een 
ESR-matig tekort van net geen 4 miljoen euro, terwijl de begroting voorzag in een overschot 
van 149.000 euro, een verschil dus van 4,1 miljoen euro. De overflowcorrectie voor het dubbel 
vakantiegeld en voor het belastingkrediet R&D verklaart daar ongeveer 2 miljoen euro van 
en de voorraadstijging bij de sportrechten 2,1 miljoen euro. De VRT neemt deze uitgaven be -
drijfseconomisch in kost bij hun verbruik (uitzending), maar moet ze ESR-matig financieren 
bij de aankoop in 2012. Het overgedragen overschot uit 2011 bedroeg 52,3 miljoen euro. Reke -
ning houdend met het verlies van 3,9 miljoen euro, draagt de VRT een saldo van 48,4 miljoen 
euro over naar 2013.
BLOSO
BLOSO gaf in 2012 23 miljoen euro algemene werkingskosten uit, 0,6 miljoen euro minder dan 
begroot, vooral ingevolge de opgelegde besparingen (uitgestelde aankopen). Voor nieuwbouw 
overschreed BLOSO dan weer de raming van 6,7 miljoen euro uitgaven met 4,1 miljoen euro, 
vooral door de duurdere en sneller uitgevoerde werken aan de sporthal te Brugge. Tegenover 
2011 valt vooral de stijging van de exploitatiesubsidies aan overheidsbedrijven op met 16 % 
(4,8 miljoen euro). Eind 2012 bedroegen deze uitgaven 35,7 miljoen euro. De stijging is het 
gevolg van de nieuwe subsidieaanrekening sinds 2011. Het BLOSO liep daarmee vooruit op 
het nieuwe rekendecreet. In de uitvoeringsrekening 2012 heeft BLOSO dus zowel de subsidie -
voorschotten 2012 opgenomen als de saldi voor de subsidies 2011, terwijl in 2011 alleen de sub -
sidievoorschotten in de uitvoeringsrekening van de begroting werden opgenomen. BLOSO 
boekte in 2012 een positief begrotingsresultaat van 5,9 miljoen euro. 
Andere
Het FoCI ontving in 2012 geen dotatie en moest interen op het van 2011 overgedragen over -
schot van 43,4 miljoen euro. Het fonds boekte in 2012 dan ook een negatief resultaat van 16,4 
miljoen euro, wat het over te dragen saldo terugbracht tot 27,0 miljoen euro.
233 Het dubbel vakantiegeld statutairen was ten onrechte in de begroting niet voorzien. 150
10.3	 Controlebevindingen 	
VRT
Gelet op het grote aandeel van de VRT in de uitvoering van de begroting 2012 van het be -
leidsdomein, heeft het Rekenhof bijzondere aandacht gehad voor de jaarrekening van deze 
rechtspersoon. Het heeft daarbij, met toepassing van het single auditprincipe, een joint audit 
met het bedrijfsrevisoraat uitgevoerd op grond van een risicoanalyse. Tevens heeft het bij de 
rekeningencontrole 2012 een follow-up verricht van het onderzoek naar de personeelscyclus 
dat het bij de jaarrekening 2011 uitvoerde. Dat onderzoek resulteerde niet in bijzondere op -
merkingen.
Wat het ministerie betreft heeft het Rekenhof 1.135 transacties uit 2012 geselecteerd en gecon -
troleerd voor een bedrag van 28,7 miljoen euro. In 104 van de gecontroleerde dossiers (9,2%) 
ontdekte het onvolkomenheden die zeer divers van aard zijn. Zo rekende het transacties fou -
tief in het boekhoudsysteem aan, mede door technische beperkingen van Orafin. Ook ontbrak 
soms een wettelijke rechtsgrond of was het betaalde volgens de geldende reglementering niet 
verschuldigd. Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de controle op de financiële verantwoording 
van de uitgaven een aantal tekortkomingen vertoonde. Voorts week de uitvoering van enkele 
overheidsopdrachten af van de reglementaire of besteksbepalingen234 en bij de uitbetaling 
van subsidies aanvaardde het ministerie verscheidene keren niet-subsidieerbare kosten235. Het 
vroeg daarbij soms pas bijkomende verantwoordingen nadat de betaling al plaatsvond. Het 
ministerie heeft, niettegenstaande de al geleverde inspanningen, enkele vroegere aanbevelin -
gen van het Rekenhof niet volledig uitgevoerd.
Het ministerie heeft al inspanningen geleverd om de kwaliteit van de interne controle te verbe -
teren. Zo heeft het IVA Kunsten en Erfgoed geïnvesteerd in de opmaak van een kwaliteitsplan 
en procesverantwoordelijken aangesteld. Het moet die inspanningen echter voortzetten en 
intensifiëren. Het moet onder meer maatregelen treffen voor een nauwgezetter afstemming 
tussen de documenten waarop de subsidieverlening steunt en de verantwoording daarover. 
Het moet ook nog meer zorg besteden aan de opstelling van overeenkomsten. Ten slotte moe -
ten de betrokken IVA’s onverwijld de aangekondigde structurele maatregelen treffen tegen de 
opstelling van gebrekkige subsidiebesluiten. 
·	 Participatiedecreet
 Een specifiek aandachtspunt was de invulling door het IVA Sociaal-Cultureel Werk voor 
Jeugd en Volwassenen en het departement van de participatiedecreetbepalingen. Zo sub -
sidieert het agentschap soms maar één activiteit, terwijl de regelgeving er drie vereist. 
Bovendien vermelden het aanvraagformulier, de website van het agentschap, de memo -
rie van toelichting bij het ontwerp van decreet, de administratieve nota’s aan de minister 
en de notificatiebrieven aan de begunstigden niet eenduidig de aanwendingsvoorwaar -
den. De begunstigden moeten een resultatenrekening met commentaar indienen en de 
bewijsstukken alleen voor controle ter beschikking houden, terwijl het regeringsbesluit 
stelt dat subsidiabele kosten aangetoond moeten zijn. Ten slotte maakt de Vlaamse Rege -
ring geselecteerde initiatieven niet bekend en keurt de administratie de aanvragen van de 
234 Zo stelde het Rekenhof in een viertal gevallen vast dat de opdracht al werd uitgevoerd vóór de ondertekening van de 
overeenkomst. In verscheidene dossiers verantwoordden de opdrachtnemers-universiteiten de aangerekende over -
headkosten niet of vermeldden zij geen overheadpercentage in de overeenkomst. De administratie acht dit geen 
schending van de overheidsopdrachten reglementering. Zij volgt daarbij ten onrechte het advies van een ander IVA.
235 Zo aanvaardde het ministerie ten onrechte als subsidiabel: kosten voor infrastructuurwerken die niet onder de doel -
stelling van een  cultureel-erfgoedproject kunnen vallen, kosten buiten de looptijd van het project of na de afrekening, 
kosten die niet (uitsluitend) de gesubsidieerde activiteiten betroffen, facturen die niet duidelijk zijn. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   151
lokale initiatiefnemers voor de organisatie van een vormingsactiviteit niet expliciet goed. 
De administratie kondigde aan dat de minister nog in 2013 een ontwerp van decreetswij -
ziging aan het parlement zou voorstellen, met aandacht voor inhoudelijke bijsturingen, 
procedures en praktische modaliteiten, wat de dossierafhandeling vanaf 2014 zou moe -
ten verbeteren. 
·	 Topsportevenementen
 Een ander aandachtspunt was de subsidiëring van topsportevenementen. Het Re -
kenhof stelde vast dat toekenningsbesluiten nalaten overzichten van inkom -
sten en uitgaven te vragen. Deze besluiten stellen een subsidievermindering of  
-terugvordering overigens voor als een mogelijkheid, terwijl het om een verplichting 
gaat. Occasioneel verleende de administratie een subsidiebedrag dat de begrote kosten 
overtrof of aan een subsidietrekker die niet de vereiste vzw-vorm had. 
BLOSO
De controle van de rekeningen 2012 van het BLOSO gaven geen aanleiding tot opmerkingen 
van het Rekenhof. Wel nam het Rekenhof akte van het voorbehoud dat de bedrijfsrevisor for -
muleerde over, onder meer, de classificatie van de brutolonen van het AOP-personeel onder 
de algemene werkingskosten236.
10.4	 Conclusies 	over	de	begrotingsuitvoering
Met zijn 1.262,4 miljoen euro geconsolideerde uitgaven behoort het beleidsdomein CJSM tot 
de begroting sloot voor het beleidsdomein nauw aan bij de vooropgestelde ramingen en kre -
dieten. Het ministerie kende een onderaanwending van de uitgaven van ruim 20 miljoen euro. 
De grote rechtspersonen in het beleidsdomein, de VRT en het BLOSO boekten respectievelijk 
een begrotingstekort van 4 miljoen euro en een begrotingsoverschot van 5,9 miljoen euro. 
Het leeuwendeel van het budget in het beleidsdomein gaat, behalve naar het ministerie, naar 
de VRT. Deze entiteiten droegen dan ook het zwaartepunt van de controles van het Rekenhof 
weg. De controles op de verantwoordingen van de begrotingsuitvoering door de diverse enti -
teiten in het beleidsdomein leverden een aantal opmerkingen op. Zo vertoonde de controle 
op de financiële verantwoording van uitgaven, ondanks inspanningen van het ministerie om 
de kwaliteit van de interne controle te verbeteren, nog vaak tekortkomingen, onder meer wat 
de subsidiëring van topsporters betreft. Speciale aandacht had het Rekenhof voor de invulling 
van de participatiedecreetbepalingen, die, mede door onduidelijke regelgeving, met tal van 
onzorgvuldigheden gepaard ging.
10.5	 Beheer 	van	tenten	door	de	DAB	Uitleendienst 	Kampeermateri	 aal	
voor	de	Jeugd
10.5.1	 Inleiding
Naar aanleiding van berichtgeving over het tekort aan tenten bij jeugdbewegingen in de zo -
mermaanden en de parlementaire aandacht daarvoor, heeft het Rekenhof het beheer door de 
DAB Uitleendienst Kampeermateriaal voor de Jeugd (ULDK) onderzocht in het kader van zijn 
rekeningencontrole 2012237. Het ging in de eerste plaats na of deze dienst het uitleenreglement 
236 Aangezien het BLOSO deze tijdelijke personeelsleden rechtstreeks tewerkstelt, hoorden deze kosten volgens de be -
drijfsrevisor onder code 11.11 thuis.
237  De ULDK moet instaan voor de uitlening van kampeermateriaal, prioritair aan het jeugdwerk, volgens artikel 43, §1 
van het decreet van 19 december 2008 houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2009. De ULDK is niet 
de enige betrokkene. De aankoop van het materiaal berust bij het agentschap Sociaal Cultureel Werk en het Fonds 
Culturele Infrastructuur (FoCI) staat in voor het onderhoud van de drooginstallatie. 152
correct toepast. Dat reglement bevat immers maatregelen om het tententekort te beperken. 
De tentverhuur piekt telkenjare in de maanden juli en augustus. De andere maanden ligt een 
grote voorraad tenten ongebruikt opgeslagen. Mede dankzij de samenwerkingsovereenkomst 
met het ministerie van Defensie is het aantal geweigerde tentaanvragen de laatste jaren ge -
daald. In 2012 werden 111 aanvragen op een totaal van 1.161 initieel geweigerd wegens uitputting 
van de voorraad (9,6%). In 2011 en 2010 was dat nog respectievelijk 128 en 165. Na uitputting 
van alle alternatieven bleef in 2012 uiteindelijk maar 2,8% van de aanvragen oningewilligd. 
10.5.2	 Aankoopbeleid
De ULDK beheerde in 2012 2.187 seniortenten en 3.277 patrouilletenten. Het kon echter maar 
2.172 seniortenten en 2.875 patrouilletenten dagelijks beschikbaar stellen, enerzijds doordat 
de verhuurdienst een kleine reserve aanhoudt en anderzijds door de afzonderlijke aankoop 
van tentzeilen, buiten de andere onderdelen, zoals tentstokken, waardoor een aantal tenten 
onvolledig is. Honderden nieuwe tentzeilen liggen zodoende al jarenlang ongebruikt in het 
magazijn. Onder meer door een foute inschatting van de ijzerprijs beschikt de UDLK dan 
weer over te veel tentharingen. 
10.5.3	 Behandeling	 van	de	aanvraagdossiers
Het Rekenhof onderzocht 35 aanvraagdossiers uit 2012. Het stelde vast dat de ULDK zich flexi -
bel en klantvriendelijk opstelt in zijn toepassing van het uitleenreglement:
 yEr is een soepele evaluatie van de ontleningsduur. 
 yIn drie gevallen kende de dienst laattijdig aangevraagd materiaal toe. 
 yAls de voorraad het toelaat, leent de dienst in de zomermaanden ook materiaal uit aan 
andere dan jeugdverenigingen, onderwijsinstellingen en overheden of aan grote evene -
menten, in weerwil van de reglementbepalingen.
 yDe ULDK aanvaardt flexibel klachten over het ontleende materiaal. Wegens tijdgebrek 
controleert de dienst in de zomermaanden de tentzeilen bij inlevering niet, hoewel 
het uitleenreglement daartoe verplicht. De tenten worden dan vaak onmiddellijk weer 
uitgeleend.
 yDe dienst maakt niet altijd gebruik van de mogelijkheid in bepaalde omstandigheden 
administratiekosten aan te rekenen.
 yHij past bij betalingsvertragingen de verwijlintrestregeling niet toe.
Het beheer van de ULDK vertoont een aantal sterktes: 
 yAanvragen na 1 februari krijgen meestal binnen de week al antwoord. Vroege aanvragen 
moeten daarentegen de verdelingsplanning afwachten. 
 yDe ULDK tracht doorgaans het aantal deelnemers en het gevraagde materiaal af te wegen 
en steunt op die afweging om de toekenningen in de drukste periode te beperken. Het 
hanteert daarbij vrij consequent de eigen, officieuze norm (maximale slaapruimte voor 
anderhalf keer het aantal deelnemers). 
 yDe afhaling en inlevering van materiaal gaat vrij nauwgezet gepaard met een correcte 
documentondertekening. 
 yDe facturatie vond doorgaans ruimschoots binnen de reglementaire termijn plaats en de 
gefactureerde huurgelden en schadevergoedingen waren doorgaans correct. 
Het Rekenhof detecteerde echter ook enkele tekortkomingen238:
238 Tijdens het onderzoek deelde de ULDK het Rekenhof mee dat hij vanaf 2013 ontvangstmeldingen zal versturen aan 
aanvragers met een gekend mailadres en een inventaris zal opstellen. Ook inzake de buitengebruikstelling en de in -
specties werden concrete maatregelen in het vooruitzicht gesteld.  REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   153
 yDe vroege aanvragers ontvangen geen ontvangstmeldingen, wat onzekerheid creëert. 
 yEen online-aanvraag is vooralsnog niet mogelijk.
 yDe ULDK voerde in 2012 slechts één inspectie ter plaatse uit.
 yNa het verhuurseizoen worden tenten hersteld of buitengebruik gesteld. In 2012 werden 
bv. 80 seniortenten en 19 patrouilletenten buiten gebruik gesteld op voorstel van de ten -
tenherstellers. De ploegbaas beslist zonder verantwoordingsdocument. 
 yDe ULDK houdt geen tenteninventaris bij en houdt geen jaarlijkse fysieke stocktelling.
 yOmdat natte tentzeilen sneller stuk gaan, beschikt de ULDK over een speciale droogin -
stallatie op maat. De dienst gebruikt die echter zelden of nooit239. Aan de installatie zijn 
behalve de aankoopkosten (ongeveer 320.000 euro) ook kosten verbonden voor een tele -
foonlijn en het jaarlijks verplichte onderhoud (1.375 euro in 2012).
 yBij ontstentenis van een controle op de ingeleverde tentzeilen bestaat het risico dat de 
ULDK eventuele schade niet ontdekt.
10.5.4	 Conclusies
Het beheer van kampeermateriaal door de ULDK kent een aantal sterktes. De dienst stelt 
zich soepel en klantvriendelijk op bij de interpretatie van het uitleenreglement. Het tenten -
tekort tijdens de piekperiode wordt mede veroorzaakt door tekortkomingen in het aankoop -
beleid, die meebrachten dat honderden tentzeilen jarenlang onbruikbaar waren bij gebrek 
aan toebehoren. Bovendien gebruikt de dienst een dure drooginstallatie op maat niet wegens 
onhandig en inefficiënt. Verbeteringen zijn ten slotte ook mogelijk op het vlak van controle, 
inventarisering en inspectie. 
10.5.5	 Aanbevelingen
 yDe ULDK en het Agentschap Sociaal-Cultureel Werk voor Jeugd en Volwassenen dienen 
een beter gecoördineerd en zorgvuldiger aankoopbeleid van tentmaterialen te voeren. 
 yDe ULDK dient een tenteninventaris en een jaarlijkse fysieke stocktelling te houden.
 yGelet op de niet geringe waarde van een tentzeil dienen buitengebruikstellingen gepaard 
te gaan met een versterkte, gedocumenteerde interne controle, met toepassing van het 
vierogenprincipe. 
 yOntvangst meldingen of een online-aanvraagmogelijkheid kunnen onzekerheid bij 
vroege aanvragers vermijden.
10.5.6	 Antwoord	 van	de	minister
De Vlaamse minister van Jeugd heeft op 30 september 2013 meegedeeld dat een aantal proble -
men uit 2012 in 2013 al een oplossing kregen. Zo zou de ULDK in 2013 wel degelijk inspecties 
te velde hebben georganiseerd en zouden de contracten met betrekking tot de droogloods 
zijn opgezegd. Ook zou de ULDK vanaf de herstellingen van 2012 een duidelijke tentenstock 
bijhouden. Vanaf de ontleningen 2013 zouden twee personen op gedocumenteerde wijze over 
de buitengebruikstellingen beslissen. Voortaan zouden alle aanvragers ten slotte elektroni -
sche ontvangstmeldingen ontvangen dankzij een nieuw reserveringsprogramma. Pas vanaf 
2015 zou het ook mogelijk worden online te reserveren. Een controle van de tentzeilen bij 
inlevering acht de minister, zeker in de zomerperiode, praktisch onhaalbaar, gelet op het grote 
aantal inleveringen en uitleningen per dag. De opmerkingen van het Rekenhof over het aan -
koopbeleid vinden volgens de minister hun oorsprong in de bestellingen uit 2008 en zouden 
geleidelijk bijgestuurd en uitgevlakt worden.
239 Omdat de installatie in een relatief vochtige ruimte staat zonder droogblazers en niet handig in gebruik is. 154
Hoofdstuk HoofdstukWerk en Sociale Economie
11 156
11.1	 Geconsolideerde 	beleidsdomeingegevens 	2012
Het beleidsdomein Werk en Sociale Economie deed in 2012 ruim 1.471,3 miljoen euro ESR-
geconsolideerde uitgaven, goed voor ongeveer 5,5% van de totale Vlaamse geconsolideerde 
uitgavenbegroting 2012240. Het beleidsdomein zorgde ook voor 107 miljoen geconsolideerde 
ontvangsten (0,4% van de Vlaamse geconsolideerde middelenbegroting). 
Overige 
beleids -
domeinen
94,5%Werk en 
Sociale 
Economie
5,5%
54,4%VDAB
41,1%
Syntra
4,5%
 yhet departement Werk en Sociale Economie, dat instaat voor de voorbereiding, handha -
ving en evaluatie van het Vlaamse werkgelegenheidsbeleid en een coördinerende rol ver -
vult bij organisatiebrede opdrachten, 
 yhet IVA Vlaams Subsidieagentschap voor Werk en Sociale Economie (VSAWSE), dat 
instaat voor de ondersteuning en versterking van de werkgelegenheid in de reguliere sec -
tor, de non-profitsector en de sociale economie in Vlaanderen. Met verschillende tewerk -
stellingsprogramma’s, erkenningen en subsidies draagt het bij tot de bevordering van de 
werkgelegenheid.
De totale werking van het ministerie WSE bestond in 2012 uit 800,7 miljoen euro geconsoli -
deerde uitgaven en 4,1 miljoen geconsolideerde ontvangsten. De uitgaven betroffen vooral de 
loon- en omkaderingspremies die het VSAWSE betaalt in het kader van de GESCO- en DAC-
reglementering, de aanmoedigingspremies voor tijdskrediet of (thematische) loopbaanon -
derbreking, de ondersteuning van beschutte en sociale werkplaatsen, werkervaringsprojecten 
en lokale diensteneconomie.
De  belangrijkste rechtspersoon in het beleidsdomein is de VDAB. Dit agentschap biedt ar -
beidsbemiddeling, training en opleiding en loopbaanbegeleiding aan. De dienst gaf in 2012 
604,5 miljoen euro uit, waaronder 435,8 miljoen euro voor loon-, werkings- en investerings -
kosten. Deze kosten dekken in belangrijke mate de kerntaken van de VDAB: begeleiding van 
werkzoekenden, ondersteuning van werkgevers, loopbaandienstverlening aan burgers en de 
erkenning en versterking van competenties. Voor de aanpak van specifieke doelgroepen doet 
de VDAB steeds meer een beroep op privé-partners. Ongeveer 91,9 miljoen euro van de boven -
vermelde loon- en werkingskosten gaat naar de samenwerking met derden. Buiten de bemid -
delings- en begeleidingsactiviteiten verschaft de VDAB ook opleidingscheques en een aantal 
(loon)premies, zoals de Vlaamse ondersteuningspremie voor personen met een arbeidshan -
dicap (VOP) of de tewerkstellingspremie 50+. De dienst ondersteunt ook de individuele be -
roepsopleiding in de onderneming (IBO). Hij gaf in het kader van deze sociale prestaties  168,7 
miljoen euro uit. 
240  Het Rekenhof heeft daarvoor de geconsolideerde cijfers 2012 van het IVA Centrale Accounting uitgesplitst over de 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   157
De VDAB realiseerde ook de belangrijkste geconsolideerde ontvangsten in het beleidsdo -
mein. Hij boekte 102,3 miljoen euro eigen ontvangsten, waaronder 61,6 miljoen euro uit fac -
turaties allerhande (bv. voor IBO, opleidingen of webdiensten) en uit terugvorderingen van 
tewerkstellingspremies 50+. Voor de uitvoering van Europese projecten ontving de VDAB 30,1 
miljoen euro. In het kader van het inschakelingsplan ontvangt hij jaarlijks 10,5 miljoen euro 
van de federale overheid. De verkoop van vaste activa en de inning van ver wijlintresten bij 
verkoopfacturen bracht 0,1 miljoen euro op. Tot slot beschikt de VDAB over ruime budgettaire 
saldi. Het begin 2012 beschikbare saldo van 148,5 miljoen euro liep tegen het jaareinde op tot 
176 miljoen euro. 
Het agentschap voor Ondernemersvorming – Syntra Vlaanderen nam in 2012 66 miljoen euro 
geconsolideerde uitgaven voor haar rekening. Het agentschap financierde daarmee de regio -
nale syntra-lesplaatsen. 50,7 miljoen euro betrof doorstortingen aan de regionale syntra ter 
dekking van de lonen van de lesgevers en de werkingskosten van de aangeboden opleidingen. 
15,1 miljoen euro ging naar de eigen loon-, werkings- en investeringskosten van Syntra Vlaan -
deren. Het agentschap betaalde 0,2 miljoen euro vergoedingen aan vakdeskundigen, zelfstan -
dige leersecretarissen en reiskosten van leerlingen. De eigen ontvangsten beperkten zich tot 
0,4 miljoen euro. Daarbij hoorden een beperkt aantal Europese ontvangsten.
In het beleidsdomein is ook het ESF-Agentschap Vlaanderen actief, een privaatrechtelijk 
vormgegeven extern verzelfstandigd agentschap dat wel tot de consolidatiekring behoort, 
maar momenteel nog geen ESR begroting, noch een uitvoeringsrekening van de begroting 
opmaakt. Het agentschap is verantwoordelijk voor de uitvoering en het beheer van de pro -
gramma’s van het Europees Sociaal Fonds (ESF) in Vlaanderen. Het beheert ook het Euro -
pees Integratiefonds (EIF) en het Europees Globalisatiefonds (EGF). Europa heeft voor de 
programmaperiode 2007-2013 voorzien in 468,9 miljoen euro ESF-middelen. Dat komt neer 
op een jaargemiddelde van 67 miljoen euro. Deze middelen moeten worden aangevuld met 
Vlaamse en private cofinanciering. De Vlaamse begroting bevatte in 2012 24 miljoen euro co -
financiering voor ESF-projecten. De Vlaamse cofinanciering verloopt in belangrijke mate ook 
langs de institutionele partners (het ministerie, de VDAB, de Dienst Beroepsopleiding, Syntra 
Vlaanderen en de SERV). De budgetten van het EIF en EGF zijn beperkter: het agentschap 
ontving daarvoor 0,8 miljoen euro uit de Vlaamse begroting.
11.2	 Begrotingsuitvoering	 door	het	beleidsdomein
Ontvangsten Begroting  
2012% OverflowOntvangsten 
2011
Ministerie 20.283 4.174 21% 6 20.396
Rechtspersonen 723.617 733.026 101,3% 34.925 660.565
VDAB 654.744 665.763 101,7% 33.709 596.336
Syntra Vlaanderen 68.873 67.263 97,7% 1.216 64.229
De ontvangsten van het ministerie lagen met 4,2 miljoen euro duidelijk onder de raming van 
20,3 miljoen euro: 
 yEnerzijds derfde het 9,1 miljoen euro van de federale overheid in het kader van het samen -
werkingsakkoord met de Gewesten en de Duitstalige Gemeenschap. Een avenant bij het  158
akkoord van 2005 bracht de financiering voor het begrotingsjaar 2009 in 2012 op 8,8 mil -
joen euro241. De federale overheid zal dat bedrag in de loop van 2013 betalen.
 yAnderzijds derfde het in 2012 6,2 miljoen euro Europese middelen voor werk  ervarings-  
projecten. Het ministerie ontving die in 2012 opgevraagde middelen immers maar begin 
januari 2013. Het zal in 2013 wellicht een dubbele ontvangst van Europese middelen voor 
werkervaringsprojecten realiseren. 
De belangrijkste beleidsdomeinontvangsten situeren zich echter bij de VDAB. Die ontving 
van de Vlaamse overheid een dotatie van 563,5 miljoen euro, 10,8 miljoen euro meer dan be -
groot door de combinatie van de gewijzigde aanrekeningsregels voor kapitaaldotaties en een 
toewijzing van minder middelen uit de provisie Werk242. De VDAB registreerde in 2012 zowel 
de investeringsdotaties voor 2011 als die voor 2012, maar rapporteerde deze eenmalige dub -
beltelling niet als overflow, zodat hij een te hoge overflowdotatie bekwam en, bijgevolg, een 
belangrijke budgettaire meerontvangst. Verder ontving de VDAB, zoals begroot, 10,5 miljoen 
euro van de federale overheid in het kader van het inschakelingsplan. De dienst ontving ook 
30,1 miljoen euro Europese middelen, 0,9 miljoen euro minder dan geraamd. De overige ont -
vangsten uit o.a. facturaties van IBO, opleidingen, verwijlintresten en desinvesteringen over -
troffen met 1,1 miljoen euro de raming. De hogere ontvangsten in 2012 tegenover 2011 hebben 
te maken met de verhoogde dotatie van de Vlaamse overheid om redenen van indexeringen, 
een bijpassing voor opleidingscheques en tewerkstellings premies 50+, en de eenmalige ver -
snelling van de uitgaven door het rekendecreet. 
Het Vlaams Agentschap voor Ondernemersvorming – Syntra Vlaanderen ontving een dotatie 
van 66,8 miljoen euro. Dat was (inclusief overflow) 3,3 miljoen euro meer dan in 2011 door 
indexeringen. De eigen ontvangsten waren met 0,4 miljoen euro beperkt. De afwijking tegen -
over de geraamde ontvangsten is te wijten aan minderontvangsten voor Europese projecten. 
Uitgaven Begroot  
dragenVereffend  
in 2012% Overflow 
in 2011
Ministerie 1.479.855 43.511 1.422.013 93,3% 37.524 1.384.489 1.363.489
JB0 Departement WSE 699.885 43.091 660.622 88,9% 36.126 624.496 607.105
A Apparaatkredieten 10.462 305 10.160 94,4% 1.006 9.154 9.435
JB Provisies 35.90421.448 00,0% 0 0 0
JD Werk 653.071 17.690 650.176 96,9% 35.120 615.056 597.441
JE Sociale Economie 4483.648 2867,0% 0 286 230
JC0 Vl.Subsidieagentschap 
WSE779.969 420761.391 97,6% 1.398759.993756.384
JA Apparaatkredieten 10.186 11 9.37591,9% 1.398 7.977 8.444
JD Werk 413.982 0402.964 97,3% 0402.964 406.315
JE Sociale Economie 355.801 409 349.053 98,0% 0349.053 341.626
Rechtspersonen 716.027 0705.439 98,5% 34.909 670.530 647.067
VDAB 647.154 0638.193 98,6%33.708604.485582.838
Syntra Vlaanderen 68.873 067.246 97,6% 1.20166.04564.229
Het belangrijkste uitgavenprogramma van het departement WSE omvatte de dotaties aan de 
VDAB en Syntra Vlaanderen (94% van JD Werk). Zij stegen in 2012 door indexeringen en de 
toegekende overflow. Blijkbaar zijn niet alle dotaties vereffend. Van de onderaanwending van 
20,6 miljoen euro op programma JD Werk had 17,7 miljoen euro betrekking op dotaties: 3,5 
241 Decreet van 2 mei 2013 houdende instemming met het aanhangsel van 4 oktober 2012 bij het samenwerkingsak -
koord  van 30 mei 2005 tussen de Federale Staat, het Vlaamse Gewest, het Waalse Gewest, het Brussels Hoofdstedelijk 
Gewest en de Duitstalige Gemeenschap betreffende de meerwaardeneconomie.
242  Algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap – JBO-1JBG2Z-PR. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   159
miljoen euro verantwoorde investeringsdotaties 2011 van de VDAB die niet correct in het boek -
houdpakket Orafin werden geregistreerd en 14,2 miljoen euro dotaties 2005 die de VDAB bij 
gebreke aan kostenverantwoording al lang niet meer claimt, maar die jarenlang ten onrechte 
in Orafin bleven openstaan en werden overgedragen. In 2013 zijn de dotaties 2005 uiteinde -
lijk definitief geannuleerd. De overige 2,9 miljoen euro onderaanwending van programma 
JD Werk betrof subsidies voor evenredige arbeidsdeelname en diversiteit. De gerapporteerde 
onderaanwending bij de dotaties berust dus op technische fouten in het boekhoudsysteem 
van het ministerie. In werkelijkheid heeft het de dotaties 2012 volledig aan de agentschappen 
toegewezen. 
Het ministerie boekte ook een overschot bij de provisies. Begrotingsherschikkingen en her -
verdelingen brachten deze provisies voor vooral maatregelen die met de sociale partners in 
diverse werkgelegenheidsakkoorden werden uitgewerkt (werkgelegenheids- en investerings -
plan (WIP), het loopbaanakkoord en alternatieven voor de afschaffing van de jobkorting) op 
het jaareinde op 57,3 miljoen euro. 
  (In duizenden euro)
Begroting 2012 BC 2012 Herverdeling Overdracht 2012
WIP 11.544 11.544 - 6.500 5.044
Loopbaanakkoord 30.000 26.000 26.000
Alternatieven jobkorting 23.400 23.400 -3.367 20.033
Totaal 64.944 60.944 51.077
Overdracht 2011 1e herverdeling 2e herverdeling Overdracht 2012
Restprovisie 3.622 -438 -150 3.034
WIP 2010/2011 17.826 -14.585 3.241
Totaal 21.448 6.275
 yHet WIP dateert al van december 2009 en de WIP-middelen zijn toegewezen aan maat -
regelen en acties. In 2012 is een belangrijk aandeel overgedragen aan de uitvoerders. De 
overgedragen resterende 8,3 miljoen euro zal in 2013 verder worden aangewend. 
 yHet loopbaanakkoord kwam pas in het voorjaar van 2012 tot stand. Daar dit akkoord bij de 
begrotingsopmaak nog niet op punt stond, werd in een algemene provisie van 30 miljoen 
euro voorzien (met 4 miljoen euro verminderd bij de begrotingscontrole). Het loopbaan -
akkoord raamde het voor 2012 benodigde budget op 3,475 miljoen euro, aangevuld met 
2,025 miljoen euro cofinanciering van Europese projecten. Een inschrijving van 26 miljoen 
in 2012 was dan ook ruimer dan waarin het akkoord uiteindelijk voorzag. Uiteindelijk wer -
den in 2012 nog geen middelen overgedragen aan de uitvoerders, doordat de maatregelen 
nog op gang moesten komen. Het akkoord zal dan ook pas in 2013 en 2014 op kruissnel -
heid komen243.
 yOok de maatregelen waarin het VESOC-akkoord van december 2011 voorzag als alternatie -
ven voor de jobkorting kwamen in 2012 nog niet op kruissnelheid. De begrotingsopmaak 
2012 ging uit van een jaarlijks budget van 23,4 miljoen euro, terwijl dat zich in het opstart -
jaar 2012 volgens financieel plan van het akkoord zou beperken tot 10,2 miljoen euro en 
ook de volgende jaren lager zou zijn244. In de praktijk werd in 2012 uiteindelijk maar 3,4 
miljoen euro effectief aangewend. 
Het Rekenhof concludeert dat de begrotingsopmaak onvoldoende rekening hield met de bud -
getten en de groeipatronen waarin de financiële plannen van de diverse akkoorden voorza -
243 Voor 2013 en 2014 voorziet het loopbaanakkoord in een jaarbudget van 20,95 miljoen euro aangevuld met 4,05 mil -
joen euro cofinanciering voor Europese projecten. 
244 Het VESOC-akkoord raamde de maximaal benodigde middelen overigens voor 2013 op 18,2 miljoen euro en voor 2014 
op 22,8 miljoen euro. 160
gen245 en buffers creëerde voor regulier beleid. Van de 57,3 miljoen euro die naar 2013 is over -
gedragen, betreft maar 22 miljoen euro de werkgelegenheidsakkoorden. 35,3 miljoen euro is 
onbelast en betreft een zuivere provisie zonder specifieke bestemming.
Ook het uitvoeringspercentage van het programma JE Sociale Economie lag met 7% laag ten -
gevolge een oude overdracht van 3,6 miljoen euro246 die in 2013 werd weggeboekt. 
De uitgaven van het Vlaams Subsidieagentschap WSE (voor GESCO’s, DAC, aanmoedigings -
premies, beschutte en sociale werkplaatsen, invoegbedrijven, lokale diensteneconomie e.a.) 
lagen in lijn met deze van vorig jaar. Met een benutting van 98% bleek de raming accuraat te 
zijn.
VDAB
De VDAB heeft in totaal 9 miljoen euro minder besteed dan begroot. Het gaf 2,5 miljoen euro 
minder uit voor personeelskosten dan geraamd, maar nog altijd 8,9 miljoen euro meer dan 
in 2011247. De werkingskosten bedroegen 12,9 miljoen euro meer dan geraamd, vooral door 
minderuitgaven in de samenwerking met derden. Die samenwerkingsuitgaven stegen noch -
tans met 5,7 miljoen euro tegenover 2011. De uitgaven voor sociale prestaties (premiestelsels, 
opleidingscheques, IBO) lagen dan weer 6,1 miljoen euro hoger dan begroot. Enerzijds lagen 
de uitgaven voor tewerkstellingspremies 50+ 4,2 miljoen euro lager dan begroot248 en er werd 
2,6 miljoen euro minder uitgegeven bij IBO. Anderzijds overschreed de VDAB met 12 miljoen 
euro de kredieten voor personen met een arbeidshandicap (VOP). Tegenover 2011 stegen de 
uitgaven voor sociale prestaties met 7 miljoen euro door de jaarlijks stijgende VOP-uitgaven. 
De VDAB boekte uiteindelijk een budgettair resultaat van het boekjaar van 27,6 miljoen euro. 
Dat leidde tot een gecumuleerd over te dragen saldo van 176 miljoen euro.
Vlaams Agentschap voor Ondernemersvorming - Syntra Vlaanderen
Syntra Vlaanderen heeft in totaal 1,6 miljoen euro minder uitgegeven dan begroot. De loon- 
en werkingskosten bleven onder de raming door een voorzichtig personeelsbeleid en meer 
deeltijds werken. Ook de werkings- en investeringssubsidies voor de lesplaatsen, de kerntaak 
van het agentschap, lagen met 50,7 miljoen euro licht onder het geraamde bedrag.
11.3	 Controles 	en	controlebevindingen 	
Het Rekenhof heeft voor het ministerie een selectie van 148 transacties uit 2012 met bijho -
rende verbintenissen gecontroleerd, voor in totaal 38.689 duizend euro. Het richtte zich in 
eerste instantie op de aanrekeningsregels. In geen van de gecontroleerde dossiers stelde het 
ernstige onduidelijkheden of fouten vast. 
VDAB
Gelet op het grote aandeel van de VDAB in de uitvoering van de begroting 2012 van het be -
rechtspersoon. Het heeft daarbij, met toepassing van het single auditprincipe, een controle 
245 Overigens kennen de uitvoering en uitvoering van dergelijk akkoorden doorgaans vertragingen in de tijd.
246  Het betreft restbedragen van tot 2005 aan plaatselijke vzw’s en steden toegewezen subsidies in het kader van het 
actieplan lokale diensteneconomie in centrumsteden, die na saldering teruggevorderd zijn of niet uitgekeerd werden.
247 Vooral door verhoogd pensioenbijdragen voor statutairen, indexaanpassingen, endogene groei, het sectoraal ak -
koord  voor de ambtenaren en de omzetting naar statutaire benoemingen.
248 En rekening houdend met de terugvorderingen zelfs 5,67 miljoen euro. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   161
in overleg met het bedrijfsrevisoraat uitgevoerd. De bedrijfsrevisor heeft op 4 juli 2013 een 
verklaring met voorbehoud afgelegd bij de jaarrekening, waarbij het Rekenhof zich aansluit. 
Het voorbehoud werd gegeven omdat belangrijke transacties langs het passief van de balans 
ontbraken: 
 yZo liet de VDAB na een provisie voor niet opgenomen vakantiedagen te boeken. Die is 
nodig om het alsmaar toenemende aantal opgespaarde vakantiedagen, dat eind 2012 51.805 
dagen bedroeg en een kostprijs van ongeveer 10,4 miljoen euro vertegenwoordigde, in de 
jaarrekening tot uiting te brengen.
 yDe VDAB registreert de tewerkstellingspremies 50+ als kost of uitgave op het moment 
van betaling, terwijl het rekendecreet de aanrekening gebiedt aan het boekjaar waarop 
de prestatie betrekking heeft. Er rijzen dus vragen over de aanrekening van de premies 
die de VDAB in het eerste kwartaal van 2013 betaalde voor tewerkstellingen die al in 2012 
plaatsvonden. 
 yDezelfde vragen rijzen bij de aanrekening van de Vlaamse ondersteuningspremies voor 
personen met een arbeidshandicap (VOP). De VDAB had meer bepaald een schuld moe -
ten inboeken voor de kwartaalbetalingen in februari 2013 als die betrekking hadden op 
arbeidsprestaties van 2012.
Buiten deze opmerkingen merkte het Rekenhof nog op dat de overflowdotatie van de VDAB 
(33,9 miljoen euro) geen rekening hield met 2 miljoen euro pensioenlastuitgaven van 2011 en 
de kapitaaldotatieontvangst 2011 van 15,8 miljoen euro, die volgens de oude aanrekeningsre -
gels pas in de rekening 2012 werd geregistreerd. De overflowdotatie had bijgevolg 20,1 miljoen 
euro moeten bedragen in plaats van 33,9 miljoen euro. De overschatting van deze dotatie 
verklaart deels het positieve budgettaire jaarresultaat.
ESF-Agentschap Vlaanderen
Het Rekenhof wees er al meermaals op dat het ESF-Agentschap wel tot de consolidatiekring 
behoort, maar geen ESR-rapportering opmaakt. Daardoor is het momenteel onmogelijk het 
agentschap op te nemen in de consolidatie. In het rekeningenboek over 2011 meldde het Re -
kenhof bovendien dat het agentschap nog hoofdzakelijk op kasbasis boekte en diverse ver -
richtingen ten onrechte buiten balans registreerde. Het agentschap heeft sindsdien geen actie 
ondernomen om tegemoet te komen aan deze opmerkingen van het Rekenhof. 
11.4		 Conclusie 	over	de	begrotingsuitvoering
Met zijn 1.471,3 miljoen euro geconsolideerde uitgaven behoort het beleidsdomein WSE tot 
dieten. Het Rekenhof stelde vast dat het ministerie een provisie van 57,3 miljoen euro heeft 
aangelegd voor de uitvoering van werkgelegenheidsakkoorden waarvan echter 35,3 miljoen 
euro door overraming onbestemd is, zodat het ministerie aldus een zuivere buffer opbouwde. 
Gelet op het belang van de VDAB in het beleidsdomein, heeft het Rekenhof zijn controle 
mede op de rekeningen van dat agentschap gericht. Het plaatst, samen met de bedrijfsrevisor 
vraagtekens bij de volledigheid van de schuldpositie, wat resulteerde in een voorbehoud bij de 
financiële rapportering. Bovendien leidde een overschatting van de overflowdotatie met 13,8 
miljoen euro tot een positief jaarresultaat en een over te dragen saldo dat is opgelopen tot 176 
miljoen euro. Tot slot wijst het Rekenhof er andermaal op dat het ESF-Agentschap Vlaanderen 
tot de consolidatiekring behoort, maar nog altijd geen ESR-rapportering opmaakt, zodat het 
niet mee kan worden geconsolideerd. 162
Hoofdstuk HoofdstukLandbouw en Visserij
12 164
12.1	 Geconsolideerde 	beleidsdomeingegevens 	2012
Het beleidsdomein Landbouw en Visserij (LV) deed in 2012 ruim 198,7 miljoen euro ESR-
geconsolideerde uitgaven, goed voor ongeveer 0,7% van de totale Vlaamse geconsolideerde 
uitgavenbegroting 2012249. Het beleidsdomein zorgde ook voor 23,2 miljoen geconsolideerde 
ontvangsten (bijna 0,1% van de Vlaamse geconsolideerde middelenbegroting). 
Overige 
beleids -
domeinen
99,3%Landbouw 
en Visserij
0,7%
45,0%VLIF
41,4%
EV ILVO
12,3%
Andere 
1,2%
 yhet departement Landbouw en Visserij, dat instaat voor de beleidsvoorbereiding en  
-evaluatie, de aansturing en opvolging van de beleidsuitvoering, de coördinatie en integra -
tie van de begroting, het informatiemanagement voor het beleidsdomein en het uitvoeren 
van managementondersteunende dienstverlening; 
 yhet Agentschap voor Landbouw en Visserij, dat het beleid inzake landbouw en visserij 
uitvoert;
 yhet Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek (ILVO), dat beleidsonderbouwend 
wetenschappelijk onderzoek en de daaraan verbonden dienstverlening met het oog op een 
duurza me landbouw en visserij uitvoert en coördineert.
De totale werking van het ministerie LV bestond in 2012 uit 89,4 miljoen euro geconsolideerde 
uitgaven (45% van de totale uitgaven van het beleidsdomein) en 2,3 miljoen geconsolideerde 
ontvangsten. 
Wat de bijdrage van de rechtspersonen tot het beleidsdomein betreft, namen het Vlaams 
Landbouwinvesteringsfonds (VLIF) en het Eigen Vermogen van het Instituut voor Landbouw- 
en Visserijonderzoek (EV ILVO) de hoofdmoot voor hun rekening.
Het VLIF, dat de investeringen en vestigingen in de Vlaamse land- en tuinbouwsector onder -
steunt, realiseerde in 2012 82,3 miljoen euro geconsolideerde uitgaven (41,4% van de totale 
uitgaven in het beleidsdomein). Buiten de ontvangen dotatie boekte het ook 2,7 miljoen euro 
eigen ontvangsten, nl. terugvorderingen van uitbetaalde steun en recuperaties van uitbetaal -
de VLIF-waarborgen.
Het EV ILVO, een afsplitsing van het ILVO met rechtspersoonlijkheid, werd eind 2005 de -
cretaal opgericht om het ILVO toe te laten vlotter contracten met derden te verkrijgen en 
te realiseren. Dit eigen vermogen gaf in de loop van 2012 geconsolideerd 24,5 miljoen euro 
uit (12,3% van de totale corresponderende landbouwuitgaven). Daartegenover stonden 18,4 
249  Het Rekenhof heeft daarvoor de geconsolideerde cijfers 2012 van het IVA Centrale Accounting uitgesplitst over de 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   165
miljoen ontvangsten na consolidatie. Deze ontvangsten bevatten behalve de verkoop van niet-
duurzame goederen en diensten (6,8 miljoen euro) en van eigen teeltgoederen (1,1 miljoen 
euro) ook inkomensoverdrachten van EU-instellingen (3,1 miljoen euro) en de federale over -
heid (5,4 miljoen euro).
De resterende rechtspersonen van het beleidsdomein die binnen de consolidatiekring val -
len, zijn het Financieringsinstrument voor de Vlaamse Visserij- en Aquacultuursector  
(FIVA) en de Strategische Adviesraad voor Landbouw en Visserij (SAR LV). Zij namen res -
pectievelijk 2,1 en 0,4 miljoen euro van de geconsolideerde uitgaven voor hun rekening. Hun 
geconsolideerde ontvangsten waren klein (18,6 duizenden euro). 
Hoewel de vzw’s Vlaams Centrum voor Agro- en Visserijmarketing (VLAM) en Vlaams info -
centrum land- en tuinbouw (VILT) deel uitmaken van de consolidatiekring van het beleidsdo -
mein Landbouw en Visserij, werden ze voor 2012 uit de consolidatieperimeter gehaald, daar de 
administratieve begrotingsprocessen voor deze instellingen zich nog in een te pril groeitraject 
bevonden. Het VLAM is een in 2004 decretaal opgericht privaatrechtelijk EVA dat instaat 
voor de promotie van de Vlaamse producten van de landbouw, tuinbouw, visserij en agro-ali -
mentaire sector. Het VILT is een vzw waarin zowel de Vlaamse overheid als privé-organisaties 
zijn vertegenwoordigd. Door middel van informatie en communicatie wil deze vzw op een 
onafhankelijke manier een betere kennis van en begrip voor de Vlaamse land- en tuinbouw 
bevorderen en stimuleren.
12.2	 Begrotingsuitvoering	 door	het	beleidsdomein
  (in duizenden euro)
2011
Ministerie 1.430 2.305 161,2%  2.122
Rechtspersonen 79.799 85.769 107,5% 983 89.779
VLIF 54.653 57.039 104,4% 64.320
EV ILVO 24.731 28.321 114,5% 956 22.359
Andere 415 409 98,6% 27 3.100
De inkomsten van het departement LV lagen met 2,3 miljoen euro ruim 61% hoger dan voor -
zien bij de begrotingsopmaak. Met deze stijging werd rekening gehouden bij de opmaak van 
de begroting 2013. Vooral de rechtspersonen genereerden ontvangsten, bijna 86 miljoen euro. 
Zij zijn nagenoeg uitsluitend door het VLIF en het EV ILVO gerealiseerd. Ook zij inden meer 
dan begroot. Tegenover 2011 registreerden de rechtspersonen opvallend minder ontvangsten. 
Zowel het VLIF als het FIVA ontvingen lagere dotaties, respectievelijk 10 (15%) en 2,9 (100%) 
miljoen euro en moesten interen op hun overgedragen resultaat.
Uitgaven BegrootOver-  
gedragen Vereffend  
in 2011
Ministerie 160.748 8.467 157.722 93,2% 8.560 149.162 158.896
KBO Departement LV 50.815 5.937 48.994 86,3% 3.541 45.453 47.813
KA Apparaatkredieten 24.016 231 23.542 97,1% 2.799 20.743 20.502
KD Landbouw-, Visserij- en 
Plattelandsbeleid26.799 5.706 25.452 78,3% 742 24.710 27.311
KCO Agentschap voor Land -
bouw en Visserij90.682 2.488 89.443 96,0% 3.182 86.261 93.367
KA Apparaatkredieten 21.252 0 20.568 96,8% 2.360 18.208 18.167 166
in 2011
KE Uitvoering Landbouw- en 
Plattelandsbeleid69.430 2.488 68.875 95,8% 822 68.053 75.200
KDO Instituut voor Land -
bouw- en Visserijonderzoek19.251 42 19.285 100,0% 1.837 17.448 17.716
Rechtspersonen 110.646  110.599 100,0% 983 109.616 87.992
VLIF 82.613  82.321 99,6% 82.321 62.953
EV ILVO 24.731 25.434 102,8% 952 24.482 22.440
Andere 3.302 2.844 86,1% 31 2.813 2.599
De onderbenutting in programma KD Landbouw-, Visserij- en Plattelandsbeleid is deels te 
verklaren door de afwachtende houding van het departement tegenover het nemen van gro -
tere engagementen (bv. overheidsopdrachten voor studies) in het licht van de zich voor 2012 
aankondigende besparingen. Dossiers die het departement naar het jaareinde toe vastlegde, 
brachten soms geen eerste betaalschijf meer in 2012 mee. De lagere  besteding is ook te wijten 
aan de variabele kredieten die in de berekening werden opgenomen. De besteding van deze 
kredieten hangt immers samen met de eraan toegewezen ontvangsten. Het overgedragen be -
schikbaar saldo van het Fonds Gemeenschappelijk Landbouwbeleid blijft beschikbaar voor 
uitzonderlijke uitgaven (bv. EU-sancties). In vergelijking met 2011 tonen de programma’s KD 
en KE duidelijk minder uitgaven. De genoemde dotatieverminderingen aan het FIVA en het 
VLIF, gecompenseerd door de intering op hun gerealiseerde overgedragen resultaten, hadden 
daar een groot aandeel in.
VLIF
Eind 2012 werd nog een late begrotingswijziging aangevraagd, o.a. een dotatieverhoging met 
17,9 miljoen euro. De goedkeuring vond echter laattijdig plaats, zodat de extra middelen niet 
meer in 2012 werden toegekend. Het VLIF voerde wel de corresponderende uitgaven uit, waar -
door het 2012 afsloot met een begrotingstekort van 15,2 miljoen euro. Er werd voor geopteerd 
dit budgettair tekort bij de begrotingsaanpassing 2013 te regulariseren.
EV ILVO
De uitvoeringsrekening van de begroting van het EV ILVO vertoonde geen grote afwijkingen. 
De jaarrekening lichtte bovendien de afwijkingen die zich toch voordeden, voldoende toe. 
Zo stelde het Eigen Vermogen door het hoger aantal projecten meer werknemers tewerk dan 
begroot, wat resulteerde in een toename van de betaalde lonen en sociale lasten en een over -
schrijding met 310 duizend euro, maar ook compenserende meerontvangsten. Het EV ILVO 
gaf 7,2 miljoen euro algemene werkingskosten uit, 0,7 miljoen euro minder dan begroot, door 
opgelopen vertragingen bij de geplande bouw van een melkstal. Wat de inkomensoverdrach -
ten aan het buitenland en de verwerving van overige investeringsgoederen betreft, werden 
respectievelijk 368 (100%) en 332 (40%) duizend euro meer uitgegeven dan begroot. In het 
eerste geval ontving het EV voor het EU-project MEMO voorschotten die het op zijn beurt 
naar de andere buitenlandse partners dienden door te storten, al was de doorstorting niet 
begroot. Het EV kocht ook onvoorzien twee tractoren ingevolge dringend noodzakelijke ver -
vangingen wegens defecten aan de bestaande exemplaren.
12.3	 Controles 	en	controlebevindingen 	
Voor de uitgaven en ontvangsten van het ministerie van LV heeft het Rekenhof een selectie van 
170 transacties gecontroleerd voor een totaalbedrag van 11 miljoen euro. In 19 dossiers (11%)  REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   167
heeft het onduidelijkheden of fouten vastgesteld. Het Rekenhof stelde geen relevante tekort -
komingen vast in de aanrekening in het boekhoudsysteem. Het stelde wel beperkte tekortko -
mingen vast bij de toepassing van de wetgeving op de overheidsopdrachten op het vlak van de 
mededinging, de naleving van de algemene aannemingsvoorwaarden en de verantwoording 
van de prestaties bij het ILVO. De subsidiedossiers vertoonden enkele onvolkomenheden op 
het vlak van de volledigheid van subsidiebesluiten, de naleving van de subsidievoorwaarden 
en de summiere verantwoordingen bij saldobetalingen. Ook ten aanzien van het opzet en de 
naleving van interne procedures of de uitbouw van de organisatiebeheersing, kwamen een 
aantal tekortkomingen aan het licht. Bij enkele transactiecontroles ontbrak bv. een intern 
controleverslag. Een algemene en daarbij aansluitende vaststelling is dat er vooralsnog onvol -
doende interne controle is op meervoudige subsidiëring. De administratie heeft daarvoor nog 
altijd geen gecoördineerde aanpak uitgewerkt.
Op basis van risicoanalyse heeft het Rekenhof beslist de jaarrekeningen 2012 van de rechtsper -
sonen in het beleidsdomein niet aan een verdere controle te onderwerpen. 
12.4		 Conclusie 	over	de	begrotingsuitvoering
Met zijn 198,7 miljoen euro geconsolideerde uitgaven behoort het beleidsdomein LV tot de 
kleine beleidsdomeinen van de Vlaamse Gemeenschap. De uitvoering van de begroting sloot 
behoorlijk aan bij de vooropgestelde ramingen en kredieten, al moet het VLIF nauwer opvol -
gen dat begrotingsaanpassingen en kredietherschikkingen tijdig en correct worden aange -
leverd en goedgekeurd. Het ministerie droeg het zwaartepunt van de controles van het Re -
kenhof weg. De controles van het Rekenhof leverden maar een beperkt aantal, relatief kleine 
opmerkingen op. 168
Hoofdstuk Hoofdstuk13Leefmilieu, Natuur en Energie 170
13.1	 Geconsolideerde 	beleidsdomeingegevens 	in	2012
Het beleidsdomein LNE deed in 2012 ruim 937,6 miljoen euro ESR-geconsolideerde uitgaven, 
goed voor ongeveer 3,5% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgaven begroting 2012250. 
Het beleidsdomein zorgde ook voor 218,6 miljoen euro geconsolideerde ontvangsten (bijna 
Overige 
beleids -
domeinen
96,5%Leefmilieu, 
Natuur en 
Energie
3,5%
21,8%DAB Minafonds
50,2%OVAM
5,4%
VMM
12,6%
VLM
9,3%
Andere 
0,7%
Het ministerie bestaat uit de volgende entiteiten: 
 yhet departement LNE staat in voor de beleidsvoorbereiding en –implementatie, handha -
ving van de regelgeving en beleidsevaluatie, en neemt daarbij een coördinerende rol op 
ten opzichte van interne en externe partners op lokaal, nationaal en internationaal niveau;
 yhet IVA Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) staat in voor het beleid, het duurzaam 
beheer en de versterking van natuur, bos en groen in Vlaanderen, en werkt daarvoor 
samen met verscheidene partners;
 yhet IVA Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) treedt op als Vlaams onderzoeks- 
en kenniscentrum voor de natuur en het duurzame beheer en gebruik ervan;
 yhet IVA Vlaams Energieagentschap (VEA) staat in voor de evaluatie, voorbereiding en uit -
voering van een duurzaam energiebeleid.
De totale werking van het ministerie bestond in 2012 uit 204,3 miljoen euro geconsolideerde 
uitgaven en 13,7 miljoen euro geconsolideerde ontvangsten. 
Met 470,7 miljoen euro bedragen de geconsolideerde uitgaven van de DAB Minafonds onge -
veer de helft van het beleidsdomein. De Minafondsuitgaven voor milieu en natuur worden 
beheerd door het departement én de agentschappen van het beleidsdomein (de OVAM, de 
VMM, de VLM en het ANB). De belangrijkste ervan gaan naar de aanleg van gemeentelijke 
rioleringen en de bouw van kleinschalige waterzuiveringsinstallaties (88,3 miljoen euro), de 
werkingstoelagen aan de drinkwatermaatschappijen (256,8 miljoen euro, waarvan 67,3 mil -
joen euro als voorschot 2013), de milieuconvenants en samenwerkingsovereenkomsten met de 
Vlaamse gemeenten en provincies (29,4 miljoen euro) en de aankoop van gronden en inves -
teringsuitgaven in ANB-domeinen (20,4 miljoen euro). De DAB stond ook in voor de belang -
rijkste geconsolideerde ontvangsten van het beleidsdomein, in het bijzonder milieuheffingen 
tegen de verontreiniging door afvalstoffen (de OVAM) en meststoffen en nitraten (de VLM) of 
ter bescherming van de oppervlaktewateren en het grondwater (de VMM).
Bij de geconsolideerde rechtspersonen is het IVA Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) met 
118,6 miljoen euro geconsolideerde uitgaven veruit de belangrijkste. Een groot deel van deze 
250 Het Rekenhof heeft daarvoor de geconsolideerde cijfers 2012 van het IVA Centrale Accounting uitgesplitst over de 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   171
uitgaven gaat naar het operationeel beheer van watersystemen, in het bijzonder waterbouw -
kundige werken en het beheer van onbevaarbare waterlopen.
De geconsolideerde uitgaven van het IVA Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij 
(OVAM) zijn met 50,9 miljoen euro beperkter. Zij gaan vooral naar ambtshalve bodemsane -
ringen en verwijderingen van afvalstoffen. Daarvoor ontvangt de OVAM dotaties van de DAB 
Minafonds.
Het EVA Vlaamse Landmaatschappij (VLM) heeft met 86,7 miljoen euro ook een belangrijk 
deel in de geconsolideerde uitgaven. De VLM verricht enkele specifieke uitgaven, die zijn on -
dergebracht in diverse deelbegrotingen, waaronder de mestbank, natuurinrichting, landin -
richting, de grondenbank en ruilverkaveling.
Ten slotte vertegenwoordigen de VOI A Grindfonds, het EVA Vlaamse Reguleringsinstantie 
voor de Elektriciteits- en Gasmarkt (VREG) en de SAR Minaraad samen nog 6,5 miljoen euro 
van de geconsolideerde uitgaven.
Buiten de consolidatiekring zijn er nog de eigen vermogens OC-ANB en EV INBO, samen 
goed voor 10,8 miljoen euro uitgaven, en de Vlaamse Maatschappij voor Watervoorziening 
(VMW, nu De Watergroep) met 705,3 miljoen euro uitgaven. Die instellingen hebben eigen 
ontvangsten en krijgen geen dotaties van de Vlaamse overheid. Weliswaar ontvangt de VMW, 
zoals de overige Vlaamse drinkwatermaatschappijen, een toelage van het Vlaams Gewest om 
de bovengemeentelijke saneringsverplichting te kunnen naleven251. 
Ten slotte zijn er in het beleidsdomein LNE nog de nv’s Vlaamse Milieuholding (VMH) en 
Aquafin. De VMH is in handen van het Vlaams Gewest. De holding is voor 100% aandeel -
houder van de nv Aquafin, die belangrijke budgetten beheert voor de waterzuivering op ge -
westelijk niveau252. De dividendenstroom van Aquafin naar de VMH komt toe aan de DAB 
Minafonds. 
13.2	 Begrotingsuitvoering	in 	2012
2012%OverflowOntvangsten  
2011
Ministerie 72.265 73.023 101,0%  151.841
LB0 Departement Leefmilieu, 
Natuur en energie61.029 64.456 105,6%  144.438
Andere 19.291 14.995 77,7% 13.716
Diensten met afzonderlijk beheer 540.263 486.084 90,0% 9.221 424.961
Minafonds 540.263 486.084 90,0% 9.221 424.961
Rechtspersonen 365.961 377.643 103% 49.711 410.009
VMM * 198.263 216.243 109,1% 34.908 248.640
VLM 97.428 97.877 100,5% 10.003 96.838
Ovam * 63.503 57.023 89,8% 4.496 58.108
Andere 6.767 6.500 96,1% 304 6.423
* excl. opnemingen uit reservefondsen .
251 De bovengemeentelijke saneringsplicht wordt uitgevoerd door de nv Aquafin en deels gefinancierd door de vervuiler 
in de drinkwaterfactuur, deels door een gewesttoelage van de DAB Minafonds. 
252 Volgens het laatste door de Vlaamse Regering goedgekeurde financieel verslag van de nv Aquafin over 2011, factu -
reerde Aquafin in totaal 358,6 miljoen  euro (excl. BTW) aan de drinkwatermaatschappijen, waarvan 232,4 miljoen euro 
werkingsuitgaven en 125,4 miljoen euro investeringsuitgaven (beiden excl. BTW). 172
De beleidsdomeinontvangsten situeren zich hoofdzakelijk bij de DAB Minafonds. De dota -
ties aan de DAB bedroegen 366,7 miljoen euro253. De eigen ontvangsten van de DAB waren 
voor 2012 begroot op 173,6 miljoen euro, terwijl de vorderingen slechts 119,4 miljoen euro be -
droegen. Het verschil is vooral het resultaat van een verschillende interpretatie van de aan te 
rekenen vorderingen bij de opstelling van de begroting en de uiteindelijke rapportering van 
de uitvoeringscijfers254. Ook bevatte de begroting 6,7 miljoen euro dividenden van de VMH, 
die de DAB maar boekte in 2013, bij de uitbetaling ervan. De stijging van de ontvangsten 2012 
tegenover 2011 met 61,1 miljoen euro is het resultaat van de daling met ongeveer 20 miljoen 
euro voor de bovenvermelde elementen en de toename van de dotaties met 80,7 miljoen euro. 
De ontvangsten van het ministerie bestonden in 2012 en 2011 overwegend uit de VMM-door -
stortingen van de verkoopopbrengsten van de rioolwaterzuiveringsinstallaties aan de nv 
Aquafin, respectievelijk 57,9 miljoen en 139,9 miljoen euro255. De eigen ontvangsten van het 
ministerie bleven dus beperkt (15,1 miljoen euro). De meeste waren bestemd voor het bossen -
compensatiefonds (ANB) en het energiefonds (VEA).
De ontvangsten van de geconsolideerde rechtspersonen bevatten voor het grootste deel dota -
ties. De eigen ontvangsten waren relatief klein (21,5 miljoen euro256). De relatief hoge overflow-
ontvangsten van de rechtspersonen bestaan uit de extra ontvangen werkingsdotaties voor de 
personeelskosten en, vooral, de aanrekeningen van de nog aanzienlijke, te ontvangen inves -
teringsdotaties van 2011 en vroeger. Aangezien niet alle investeringsdotaties waren begroot, 
verklaart dat ook de gerapporteerde hogere vorderingen en de toename van het begrotings -
overschot bij die instellingen eind 2012.
2012Over 
2011
Ministerie 763.096 88.001 760.475 89,4% -6.404 766.879 652.069
LB0 Departement LNE 620.201 18.764 604.759 94,6% -14.046 618.805 534.419
LA Apparaatkredieten 50.819 607 48.089 93,5% 6.606 41.483 40.642
LC Algemeen 564.764 18.158 552.127 94,7% -20.798 572.925 493.777
LE Energie 4.618 0 4.543 98,4% 146 4.397 0
LC0 Inst. Natuur- en 
Bosonderz.16.316 18 15.547 95,2% 1.538 14.008 13.557
LA Apparaatkredieten 12.285 0 11.852 96,5% 1.337 10.515 10.242
LD Natuur, Bos en Groen 4.031 18 3.695 91,2% 201 3.494 3.315
LD0 Agentsch. Natuur 
en Bos63.899 26.938 60.461 66,6% 5.464 54.997 52.173
LA Apparaatkredieten 45.268 0 45.003 99,4% 5.337 39.666 39.500
LD Natuur, Bos en Groen 18.631 26.938 15.458 33,9% 127 15.331 12.673
LE0 Vlaams Energie -
agentschap62.681 42.281 79.708 75,9% 640 79.068 51.921
LA Apparaatkredieten 5.645 0 5.330 94,4% 563 4.767 4.224
LE Energie 57.036 42.281 74.378 74,9% 77 74.301 47.696
DAB’s 538.963 0 513.271 95,2% 9.221 504.050 427.846
Minafonds 538.963 0 513.271 95,2% 9.221 504.050 427.846
Rechtspersonen 372.997 0 344.917 92,5% 18.817 326.100 417.796
VMM * 194.372 0 185.443 95,4% 8.923 176.520 254.861
253 De tweede begrotingscontrole 2012 voorzag in een dotatie uit de algemene uitgavenbegroting van 290,7 miljoen 
euro. In december 2012 werden nog dotaties toegekend voor 76 miljoen euro, enerzijds door herverdeling van een 
provisioneel krediet van 25 miljoen euro en anderzijds door toekenning van een toelage aan de DAB Minafonds van 
51 miljoen euro, beide uit begrotingsartikelen van de algemene uitgavenbegroting 2012 van Financiën en Begroting 
(CB0/1CB-G-2-Z/PR provisie  en CB0-1CC-G2Z-IS werking en toelagen – doelgericht fiscaal beleid ).
254 Zie controlebevindingen bij de rekeningen 2012 van de DAB Minafonds, in punt 3 van dit hoofdstuk.
255 Diezelfde bedragen staan dus ook in de VMM-begroting als ontvangst voor de verkoop van de RWZI’s en als uitgave 
voor de doorstorting.
256 Voor de VMM zonder de ontvangsten voor de verkoop van de RWZI’s (57,9 miljoen euro). REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   173
2012Over 
2011
VLM 107.166 0 99.131 92,5% 6.918 92.213 94.722
Ovam * 63.070 0 53.610 85,0% 2.721 50.889 61.840
Andere 8.389 0 6.733 80% 255 6.478 6.373
(*) excl. stijving reservefondsen
De belangrijkste uitgaven van het ministerie situeren zich in het departement LNE, met 604,8 
miljoen euro vereffeningen, waarvan 532,3 miljoen euro dotaties aan de te consolideren instel -
lingen van het beleidsdomein LNE en 2,1 miljoen euro aan instellingen buiten het beleidsdo -
mein. De meeste dotaties komen uit het programma LC: de dotatie aan de DAB Minafonds 
(315,7 miljoen euro) en de werkings- en investeringsdotaties aan de agentschappen OVAM 
(21,4 miljoen euro), VMM (134,4 miljoen euro) en VLM (54,9 miljoen euro). De dotaties aan 
de SAR Minaraad (1,4 miljoen euro) komen uit het programma LA en die aan de VREG (4,5 
miljoen euro) uit het programma LE van het departement LNE. Daarbuiten kent ook het ANB 
uit het programma LD nog dotaties toe aan de VLM (3,3 miljoen euro).
De belangrijke kredieten van het ministerie situeren zich bij het VEA, programma LE, met 
57,0 miljoen euro begrote kredieten, 42,3 miljoen euro overgedragen kredieten, en 74,4 mil -
joen euro vereffeningen. Voor energie-efficiëntie was voor 2012 in 49,5 miljoen euro vastleg -
gings- en vereffeningskredieten voorzien op grond van het energiedecreet van 8 mei 2009 
en het onderliggende energiebesluit van 19 november 2010257, dat de netbeheerders openbare 
dienstverplichtingen oplegde: het (laten) uitvoeren van energiescans en sociale dakisolatie -
projecten, en de toekenning van premies voor rationeel energiegebruik. In 2012 kende het 
VEA aldus 50,7 miljoen euro vergoedingen toe. De niet-gebruikte kredieten zijn door een bij -
zondere bepaling wel overdraagbaar naar het volgende begrotingsjaar.
De kredieten van het ANB dienen o.m. voor de verwerving van gronden voor bebossing door 
het bossencompensatiefonds. Voornamelijk wegens onvoldoende beschikbare terreinen in 
Vlaanderen bleef de aanwending van de kredieten laag.
De vereffeningkredieten van de DAB Minafonds kenden geen overschrijdingen en weinig 
onderaanwendingen258. De onderaanwendingen situeerden zich vooral bij de dotaties aan 
de OVAM voor ambtshalve bodemsaneringen en de verwijdering van afvalstoffen, en bij de 
aankoop van gronden door het ANB voor rekening van het Minafonds, waarvoor extra ver -
effeningskredieten ter beschikking werden gesteld, die niet volledig werden aangewend. 
De sterke toename van de begrotingsuitvoering 2012 tegenover die in 2011, met 85,4 miljoen 
euro, komt vooral door de werkingstoelagen aan de drinkwatermaatschappijen, die in 2012 
met 105,3 miljoen euro toenamen tot 256,8 miljoen euro. In die toename is de 67,3 miljoen 
euro begrepen die de DAB eind december 2012 betaalde als voorschot op de werkingstoelage 
2013. De belangrijkste uitgavendalingen betroffen de dotatie aan de OVAM voor saneringen 
(9,6 miljoen euro) en de investeringsbijdragen voor gemeentelijke rioleringen (5,2 miljoen 
euro)259. Ten slotte verliepen ook de dotaties aan enkele LNE-agentschappen langs de DAB 
Minafonds, met name die aan de OVAM (23,8 miljoen euro), de VMM (0,5 miljoen euro) en 
de VLM (9,7 miljoen euro).
De agentschappen OVAM, VMM en VLM gaven elk in totaal ongeveer 10 miljoen euro minder 
uit dan begroot. Een belangrijk gedeelte van de minderuitgaven deed zich voor in de wer -
kingskosten, voor respectievelijk 1,8 miljoen, 3,7 miljoen en 2,5 miljoen euro. Daarbuiten wa -
257 Beide met inwerkingtreding op 1 januari 2011.
258 Weliswaar waren er, vooral naar het jaareinde, verscheidene kredietherverdelingen met een besluit van de Vlaamse 
Regering of een ministerieel besluit en sinds 2012, met toepassing van het rekendecreet, ook langs de verkorte auto -
nome mananagementprocedure.
259 In 2011 waren nog voor 18 miljoen euro extra vereffeningskredieten toegekend en uitgevoerd. De vermindering in 
2012 deed zich niet voor bij de vastleggingskredieten, met een nagenoeg ongewijzigde uitvoering van 110 miljoen 
euro.  174
ren de begrote investeringsuitgaven vaak hoger dan de realisaties: de OVAM gaf 7,2 miljoen 
euro minder uit voor saneringswerken en verwijderingen, de VMM spendeerde in totaal 3 
miljoen euro minder aan diverse investeringsuitgaven en de VLM deed 3,1 miljoen euro min -
der investeringen in bouwkundige werken. De VLM gaf ook 1,5 miljoen euro minder uit voor 
gebruikers- en kapitaalschade.
13.3	 Controlebevindingen 	
Het Rekenhof heeft in het ministerie een beperkte, gerichte selectie van transacties uit 2012 
met bijhorende verbintenissen gecontroleerd. Het heeft 275 transacties uit 2012 geselecteerd 
en gecontroleerd. In 38 van de gecontroleerde dossiers (13,81%) ontdekte het onduidelijkhe -
den of fouten. Deze controle heeft geleid tot, onder meer, de onderstaande vaststellingen.
 yHet ministerie had soms problemen met de toepassing van enkele van de nieuwe aan -
rekeningsregels. Zo kon het de foutieve ESR-aanrekening van grondaankopen voor over -
stromingsgebieden op oudere vastleggingen achteraf niet corrigeren en boekte het boetes 
verkeerdelijk als kostenverminderingen. Het ANB gebruikte dan weer enkele foutieve 
economische rekeningen, doordat het pas laat de creatie door het IVA Centrale Accoun -
ting van nieuwe economische rekeningen had vastgesteld. Ook de ESR-aanrekening van 
(waterbouwkundige) investeringen op domeinen van derden is sinds de invoering van het 
rekendecreet nog onduidelijk260. 
 yHet ministerie respecteerde bij aankopen van materiaal of diensten soms onvoldoende de 
mededingingsregels. Zo huurde het INBO op regelmatige basis een ICT-dienstverlener in 
zonder een mededinging te organiseren en beperkte het de prijsvragen voor de aankoop 
van voertuigen tot één merk en model. Het INBO splitste ook een bestelling van teleme -
trisch materiaal op, waardoor de wettelijke drempel voor de toepassing van de algemene 
aannemingsvoorwaarden niet werd overschreden. Het VEA gebruikte de onderhande -
lingsprocedure ten onrechte om bijkomende diensten te gunnen bij een al opgeleverde 
opdracht en herhaalde een dienstenopdracht die het oorspronkelijk buiten mededinging 
had toegewezen.
 yHet ministerie betaalde soms subsidies uit zonder dat het over een toereikende, vooraf -
gaande verantwoording beschikte. 
 yHet ministerie liep om diverse redenen verwijlintresten op: door een foutieve factuurklas -
sering, door de laattijdige betaling van een schadevergoeding ingevolge een vonnis, door 
de laattijdige bezorging door het Agentschap voor Facilitair Management (AFM) van een 
pv van oplevering, enz. Voor het ministerie bedroegen de in 2012 betaalde verwijlintresten 
bijna 71 duizend euro; in 2011 was dat nog 158 duizend euro.
 yHet ministerie leefde niet altijd het principe van de gelijke behandeling van de inschrijvers 
na. Met een bijakte werd een contract voor het ANB door het AFM verlengd zonder dat in 
een clausule of optie tot verlenging was voorzien. 
 yHet ministerie verstrekte bij overheidsopdrachten niet altijd adequate informatie, wat een 
objectieve gunning bemoeilijkte. Zo liet het ANB bij een algemene offertevraag voor de 
levering van een voertuig suggesties (opties) toe, terwijl het vrije varianten verbood. 
 yHet ministerie volgde niet altijd nauwgezet de goedkeuringsprocedures. Zo ging het depar -
tement door de stilzwijgende verlenging van een onderhoudscontract voor software een 
260  Volgens het Rekenhof is een opsplitsing aangewezen tussen de eigen investeringen (ESR-code 7) en co-financiering 
(ESR-code 6). REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   175
verbintenis aan vóór de registratie in Orafin. Het INBO startte een goedkeuringsprocedure 
op nadat de opdracht uitgevoerd en gefactureerd was. 
Het Rekenhof detecteerde geen relevante tekortkomingen en zwakheden in het opzet of de 
naleving van de interne procedures of in de uitbouw van de organisatiebeheersing, maar de 
interne controle heeft een aantal van de bovengenoemde fouten niettemin niet ontdekt.
DAB Minafonds
Gelet op het grote aandeel van de DAB Minafonds in het beleidsdomein, heeft het Rekenhof 
de rekeningen over 2012 van deze DAB aan een grondig onderzoek onderworpen. Daaruit re -
sulteren een aantal bedenkingen inzake de overflowverwerking.
 yDe DAB raamde in totaal 9,2 miljoen euro overflowontvangsten: 45,5 miljoen euro overflo -
wontvangsten die de OVAM, VMM en VLM beheren, min 36,3 miljoen euro overflowdota -
tie uit de algemene uitgavenbegroting. De overflowontvangsten slaan op openstaande, nog 
inbare vorderingen die de rechtspersonen volgens de nieuwe aanrekeningsregels in 2011 
tot de ontvangsten hadden moeten rekenen. Eind december 2011 stond echter nog 93,2 
miljoen euro open. De raming kwalificeerde dus impliciet ongeveer de helft van de nog 
openstaande vastgestelde rechten als oninbaar. De uitvoeringscijfers vermelden in totaal 
maar 7,7 miljoen euro overflowontvangsten, zijnde de in 2012 effectief geïnde vorderingen 
van vóór einde 2011.
 yDe DAB-rekeningen vermelden in totaal 9,2 miljoen euro gebudgetteerde én effectieve 
overflowvereffeningen. De DAB kon van de vereffeningen echter meestal geen opgave ver -
strekken, bij ontstentenis van een aangepaste rapportering. Aan 11,1 miljoen euro vereffe -
ningen voegde de DAB de omschrijving overflow toe. De administratie deelde mee dat die 
vermelding onvolledig en onbetrouwbaar was. Nochtans wees steekproefsgewijze dossier -
onderzoek uit dat bijna alle betrokken dossiers wel degelijk overflowuitgaven betroffen. 
Verder onderzoek wees uit dat ook nog 1,6 miljoen euro uitgaven voor grondaankopen tot 
de overflow behoren, die niet zo zijn gerapporteerd. De effectieve overflow op de uitgaven -
artikelen is dus hoger dan gerapporteerd in de uitvoeringscijfers. 
De DAB paste de aanrekeningsregels van het nieuwe rekendecreet nog onvoldoende toe. Hij 
boekte nauwelijks te ontvangen facturen, hoewel hij in 2013 verscheidene facturen met datum 
2012 aanrekende. De DAB werkte evenmin met overlopende rekeningen. Aan de ontvangsten -
zijde rekende hij het dividend van de VMH van 6,5 miljoen euro, dat in 2012 betaalbaar werd 
gesteld, pas bij de uitbetaling in 2013 aan.
De DAB telde de 94,4 miljoen euro eind 2011 openstaande vorderingen – waarvan dus een 
groot gedeelte oninvorderbaar is – bij het overgedragen saldo, dat 214,2 miljoen euro bedroeg. 
Dat leverde een overschat gecorrigeerd gecumuleerd saldo van de voorbije jaren van 308,6 
miljoen euro op. Het Rekenhof beveelt de DAB dan ook aan de invorderbaarheid van de nog 
openstaande vorderingen te evalueren en het begrotingssaldo aan te passen. Daarbij dient de 
DAB passende procedures uit te werken om de geraamde, oninbare vorderingen op te volgen 
en consistent te registreren in de uitvoeringsrekening. 
De Vlaamse Minister van Financiën en Begroting gaf op 1 augustus 2013 enkele toelichtingen 
bij de overflowboekingen van de DAB en gaf aan dat de DAB de aangegeven verbeterpunten 
al deels toepaste en verder zou toepassen. De DAB zou ook samen met het IVA Centrale Ac -
counting en de agentschappen nagaan hoe hij waardeverminderingen op grond van de in -
vorderingsgraad van de oude vastgestelde rechten kan boeken en het begrotingssaldo kan 
corrigeren. 176
HoofdstukOVAM, VMM en VLM
Bij de agentschappen OVAM, VMM en VLM heeft het Rekenhof de jaarrekeningen 2012 ge -
controleerd voor hun voorlegging aan het IVA Centrale Accounting. Daarbij besteedde het 
vooral aandacht aan de vaststelling van en rapportering over de overflow in de uitvoeringsre -
kening van de begroting. Het stelde vast dat de agentschappen niet altijd met alle overflow-  
ontvangsten en –uitgaven rekening hielden of dat die ontvangsten en uitgaven niet altijd cor -
rect waren. In het bijzonder betrof het de kapitaalsubsidies bij de VMM en de VLM. Daar 
de agentschappen de gevraagde correcties in de voorgelegde rekeningen hadden uitgevoerd, 
formuleerde het Rekenhof geen opmerkingen. 
VMW
Ten aanzien van de rekeningen 2012 van De Watergroep (VMW) heeft het Rekenhof een con -
trole uitgevoerd, die zich vooral toespitste op de rapportering van een voorziening voor de 
pensioenen van de personeelsleden en hun rechthebbenden van 537,4 miljoen euro. In 2011 
bedroeg deze voorziening maar 284 miljoen euro. Zij nam dus toe met 253,4 miljoen euro. 
Om aan de toekomstige pensioenverplichtingen te kunnen voldoen, vormde de VMW deze 
voorziening in 2007 met middelen die ze haalde uit een economische waardering van haar 
drinkwaterleidingen. Ook voor de toename van de voorziening in 2012 haalde de VMW voor 
236,2 miljoen euro op louter boekhoudkundige wijze middelen uit een herwaardering van 
vaste activa, meer bepaald haar drinkwateraftakkingen. Enerzijds is deze voorziening dus 
grotendeels een louter boekhoudkundige creatie, waartegenover geen echte middelen staan 
waarmee de maatschappij effectief toekomstige pensioenverplichtingen kan betalen. Ander -
zijds was een dergelijke pensioenvoorziening in 2012 ook niet meer nodig. De decreetgever 
heeft immers op 21 december 2011261 de gewestwaarborg aan de pensioenverplichtingen van de 
VMW gekoppeld en had op 17 december 1997262 reeds bepaald dat de VMW de uitbetaling van 
haar pensioenen garandeert en hiervoor de nodige financiële middelen reserveert. Hieraan 
komt de VMW tegemoet door de stelselmatige verhoging van de werkgeversbijdrage voor de 
pensioenen. Overigens zal de jaarlijkse boeking van een service cost , voor 2013 geraamd op 13 
miljoen euro, ook in de volgende boekjaren een blijvende negatieve resultaatimpact hebben.
13.4	 Conclusie 	over	de	begrotingsuitvoering
Met zijn 937,6 miljoen euro geconsolideerde uitgaven behoort het beleidsdomein LNE tot de 
middelgrote beleidsdomeinen van de Vlaamse Gemeenschap.  De financiële uitvoering van de 
begroting sloot voor het beleidsdomein nauw aan bij de vooropgestelde ramingen en kredie -
ten, al waren er minder bosaankopen, minder vergoedingen voor energie-efficiëntie en min -
der investeringen bij de OVAM. Het leeuwendeel van het budget in het beleidsdomein ging, 
behalve naar het ministerie, naar de DAB Minafonds en naar de werkings-en investeringsdo -
taties van de OVAM, de VMM en de VLM. Deze entiteiten droegen dan ook het zwaartepunt 
van de controles van het Rekenhof weg. Zij leverden voor de meeste entiteiten opmerkingen 
op over de toepassing van de nieuwe aanrekeningsregels ingevolge het rekendecreet en voor 
de DAB Minafonds over de rapportering van de overflow. Het ministerie volgde niet altijd de 
wetgeving op de overheidsopdrachten: het kocht materiaal of diensten aan buiten mededin -
ging, volgde niet altijd nauwgezet de goedkeuringsprocedures en gaf inadequate informatie 
wat een objectieve gunning bemoeilijkte. Ook betaalde het soms subsidies uit zonder toerei -
kende verantwoording. Voorts is het gecumuleerde begrotingssaldo van de DAB Minafonds 
overschat door de toevoeging van oninbare vorderingen en houdt de VMW een niet langer 
vereiste voorziening voor pensioenen aan. 
261 Decreet van 21 december 2011 houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2012, artikel 56.
262 Decreet van 17 december 1997 betreffende de rustpensioenen toegekend aan de vastbenoemde en tot de stage 
toegelaten personeelsleden van de Vlaamse Maatschappij voor Watervoorziening en betreffende de overlevingspen -
sioenen toegekend aan de rechtverkrijgenden van die personeelsleden.  HoofdstukMobiliteit en Openbare 
Werken
14 178
14.1	 Geconsolideerde 	beleidsdomeingegevens 	2012
Het beleidsdomein MOW deed in 2012 ruim 3.064,6 miljoen euro ESR-geconsolideerde uit -
gaven, goed voor ongeveer 11,4% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgaven begroting 
2012263. Het beleidsdomein zorgde ook voor 639,0 miljoen geconsolideerde ontvangsten (ca. 
2,3% van de Vlaamse geconsolideerde middelenbegroting). 
Overige 
beleids -
domeinen
88,6%Mobiliteit 
en 
Openbare 
Werken
11,4%
21,3%DAB VIF
20,7%Andere DAB's
4,1%
De Scheepvaart
5,6%
W & Z
8,5%
De Lijn
38,9%
BAM
1,0%Andere 
0,0%
 yhet departement MOW, dat zorgt voor actieve ondersteuning bij de beleidsvoering, zowel 
voor mobiliteit en verkeersveiligheid, als voor investeringen in en beheer en exploitatie van 
de transport- en de haveninfrastructuur;
 yhet IVA Maritieme Dienstverlening en Kust, dat instaat voor vlot en veilig scheepvaart -
verkeer van en naar de Vlaamse havens, verantwoordelijk is voor de beveiliging van de 
Vlaamse Kust tegen overstromingen en ijvert voor een geïntegreerd en duurzaam beheer 
van de kustzone;
 yhet IVA Wegen en Verkeer, dat verantwoordelijk is voor het beheer, het onderhoud en de 
optimalisatie van het Vlaams wegenpatrimonium, en voor de organisatie van het verkeer 
op het wegennet met het oog op een veilige, vlotte en duurzame mobiliteit in Vlaanderen.
De totale werking van het ministerie MOW bestond in 2012 uit 652,7 miljoen euro geconsoli -
deerde uitgaven en 11,5 miljoen geconsolideerde ontvangsten. 
De rechtspersoon De Lijn, die instaat voor het gemeenschappelijk openbaar stads- en streek -
vervoer in Vlaanderen, vertegenwoordigde 1.192,4 miljoen euro (38,9% van de totale geconso -
lideerde MOW-uitgaven). De ontvangsten na consolidatie bedroegen 191,2 miljoen euro.
Ook de dienst met afzonderlijk beheer Vlaams Infrastructuurfonds (VIF) speelt een belang -
rijke rol in het beleidsdomein. Het beheert de middelen voor investeringen in en structureel 
onderhoud van de Vlaamse wegen- en waterwegeninfrastructuur. In 2012 gaf het VIF 633,9 
miljoen euro uit, terwijl de ontvangsten na consolidatie bijna 61 miljoen euro bedroegen.
Verder namen de rechtspersonen De Scheepvaart en Waterwegen en Zeekanaal, die elk in 
hun werkingsgebied moeten instaan voor een duurzaam, dynamisch en commercieel beheer 
263 Het Rekenhof heeft daarvoor de geconsolideerde cijfers 2012 van het IVA Centrale Accounting uitgesplitst over de 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   179
van waterwegen en watergebonden gronden, respectievelijk 170,2 en 259,1 miljoen euro van de 
geconsolideerde uitgaven voor hun rekening. Daartegenover stonden respectievelijk 60,3 en 
61,8 miljoen euro geconsolideerde ontvangsten.
De resterende rechtspersonen in het beleidsdomein die binnen de consolidatiekring vallen, 
zijn de BAM, die in 2012 30,2 miljoen euro geconsolideerde uitgaven vertegenwoordigde, het 
Pendelfonds, dat 0,8 miljoen euro uitgaf, en de nv’s Vlaamse Havens en Lijninvest, die in 2012 
nog geen ESR-rapportering hebben voorgelegd.
Behalve het VIF behoren nog enkele andere diensten met afzonderlijk beheer tot het beleids -
domein: Loodswezen, Vloot en de regionale luchthavens van Oostende en Antwerpen. Beide 
luchthavens behoren weliswaar niet tot de consolidatiekring. De andere DAB’s vertegenwoor -
digden in 2012 ongeveer 125,3 miljoen euro geconsolideerde uitgaven.
De nv’s Via-Invest, Nautinvest en Tunnel Liefkenshoek zijn verbonden aan het beleidsdo -
mein, maar maken geen deel uit van de consolidatiekring. Via-Invest is opgericht om missing 
links  in de Vlaamse wegeninfrastructuur weg te werken, Nautinvest investeert in nautische en 
watergebonden projecten (bv. een nieuwe Vlaamse beloodsingsvloot). Tunnel Liefkenshoek 
is een dochteronderneming van de BAM, die het beheer en de uitbating van de derde Schelde -
oeververbinding in Antwerpen op zich neemt.
14.2	 Begrotingsuitvoering	 door	het	beleidsdomein
domein. De uitgaventabel bevat alleen de betaalkredieten. De toepassing van het rekende -
creet in 2012 zorgde voor een aanpassing van de aanrekeningsregels, waardoor de cijfers 2011 
en 2012 niet volledig vergelijkbaar zijn.
 ONTVANGSTENBegroting  
2011
Ministerie 10.046 11.549 115% 0 9.056
MB0 Departement MOW 1.165 517 44% 750
MA Apparaatkredieten 365 461 126% 608
MC Algemeen 200 2 1% 60
MG Haven- en waterbeleid en Maritieme toe -
gang600 54 9% 82
MC0 Agentschap voor Maritieme Dienstverle -
ning en Kust8.861 10.991 124% 8.283
MD0 Agentschap Wegen en Verkeer 20 41 204% 23
DAB 927.420 921.822 99,4% 105.959 786.585
Loodswezen 102.241 88.114 86,2% 8.442 85.114
Luchthaven Antwerpen 7.770 7.731 99,5% 241 6.393
Luchthaven Oostende 12.544 12.063 96,2% 524 11.802
Vlaams Infrastructuurfonds 738.379 749.045 101,4% 91.655 624.083
Vloot 66.486 64.869 97,6% 5.097 59.193
Rechtspersonen 1.849.637 1.863.103 100,7% 136.491 1.659.916
Pendelfonds 2.454 2.454 100,0% 0 2.454
De Scheepvaart 250.550 260.023 103,8% 21.008 121.231
Waterwegen en Zeekanaal 299.953 293.703 97,9% 12.080 309.361
De Lijn 1.296.680 1.306.923 100,8% 103.403 1.226.600
BAM n/b 137.782 0
De ontvangsten van het ministerie waren in 2012 met 11,5 miljoen euro ongeveer 15% (1,5 mil -
joen euro) hoger dan geraamd. Voor het agentschap Maritieme Dienstverlening en Kust liep 
het verschil tussen de geraamde en de werkelijke ontvangsten (bijna 11 miljoen euro) zelfs op  180
tot meer dan 2,1 miljoen euro. Dat komt door ongeveer 1,2 miljoen euro ontvangen VBS264-
vergoedingen van oktober tot december 2011 die pas in 2012 werden aangerekend, en ruim 1 
miljoen euro ontvangsten uit Nederland van de Schelderadarketen. De algemene ontvangsten 
en de ontvangsten voor het haven- en waterbeleid van het departement, hoofdzakelijk terug -
betalingen voor de uitgaven van het Vlaams Gewest voor het herstel van schade aan havens en 
waterwegen veroorzaakt door derden, bleven daarentegen onder de ramingen. 
De belangrijkste ontvangsten van het beleidsdomein, exclusief de interne stromen (dotaties), 
situeren zich bij De Lijn (191,2 miljoen euro) en de BAM (132,9 miljoen euro). Verder droegen 
vooral Waterwegen en Zeekanaal (61,8 miljoen euro), De Scheepvaart (60,3 miljoen euro), en 
de diensten met afzonderlijk beheer Loodswezen (73,2 miljoen euro) en VIF bij tot de globale 
ontvangsten van het beleidsdomein. 
 yHet VIF registreerde in 2012 behalve een dotatie van 688,1 miljoen euro bijna 61 miljoen 
euro eigen ontvangsten. De dienst met afzonderlijk beheer had eind 2012 nog 202,5 mil -
joen euro openstaande vorderingen, waaronder een sinds 2005 achtergestelde lening van 
176,5 miljoen euro aan de BAM. Ongeveer de helft van de bijna 26 miljoen resterende 
openstaande vorderingen waren eind 2012 meer dan een jaar vervallen. Tegenover 2011 
stegen de openstaande vorderingen met 6,5 miljoen euro, waarvan 5,4 miljoen euro ten 
aanzien van de nevenbedrijven langs de snelwegen. 
 yDoor een abonnementverhoging en meer controle op zwartrijden stegen de nettovervoer -
sontvangsten van De Lijn, ondanks een daling van het aantal reizigers met 0,9%, met 4 
miljoen euro. Zonder overflowdotatie zou De Lijn 30,5 miljoen euro toelagen minder heb -
ben ontvangen ten opzichte van 2011. 
 yDoor de economische crisis daalde de trafiek op het kanalennet en konden De Scheep -
vaart en Waterwegen en Zeekanaal minder scheepvaartrechten innen. In 2012 namen 
de dotaties en investeringsbijdragen van De Scheepvaart toe met 124,6 miljoen euro tot 
202,1 miljoen euro door de gesubsidieerde overname van de Noorderlaanbrug van de BAM 
(31,8 miljoen euro), de nieuwe aanrekeningsregels (47,1 miljoen euro) en de overflowdo -
tatie (21,3 miljoen euro). Ook de lopende ontvangsten stegen (bv. uit vergunningen of 
watervangen). 
 yDe ontvangsten van Waterwegen en Zeekanaal daalden met 15,7 miljoen euro, ondanks 
een overflowdotatie van 12,1 miljoen euro. De daling in de lopende ontvangsten is toe te 
schrijven aan een uitzonderlijke ontvangst in 2011 van een dadingsom (3 miljoen euro). 
 yDe BAM behoort sinds 2012 tot de ESR-consolidatiekring. De instelling stelde een uit -
voeringsrekening op conform het door het agentschap Centrale Accounting aangereikte 
ESR-sjabloon. Daarin rekende zij 137,8 miljoen euro ontvangsten aan, waarvan 98,99 mil -
joen euro uit de overdracht van de Van Cauwelaertsluis en de Noorderlaanbrug aan res -
pectievelijk het Gemeentelijk havenbedrijf Antwerpen en De Scheepvaart, die voor die 
aankoop subsidies ontvingen. Om die subsidiëring mogelijk te maken, verstrekte de BAM 
een lening van 100 miljoen euro over drie jaar en tegen 2,04% aan het Vlaams Gewest265. De 
overige ontvangsten waren een retributie voor de Liefkenshoektunnelconcessie (16,2 mil -
joen euro), renteontvangsten (17,6 miljoen euro) en de beheersvergoeding van het Vlaams 
Gewest voor de algemene kosten, waaronder de fietspaden en het contractmanagement 
van Brabo I (4,9 miljoen euro).
264 Verkeersbegeleidingsysteem.
265 De BAM rekende die lening in zijn uitvoeringsrekening als uitgave aan. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   181
 UITGAVENBegroot  
in 2011
Ministerie 3.008.708 114.681 2.966.411 95,0% 373.820 2.592.591 2.461.758
MB0 Departement MOW 2.578.393 114.6272.573.718 95,6%316.6372.257.081 2.111.985
MA Apparaatkredieten 54.412 630 49.734 90,4% 5.711 44.023 43.751
MB Provisies 1.000 0 0 0,0% 0 0 0
MC Algemeen 759.861 0 759.697 100,0% 91.655 668.042 579.095
MD Technisch Ondersteu -
nende Diensten en Lucht -
havens20.894 22.034 18.863 43,9% 914 17.949 16.532
ME Gemeenschappelijk 
Vervoer1.113.935 6.012 1.113.775 99,4% 144.701 969.074 973.542
MF Algemene infrastruc -
tuur en Verkeersbeleid15.256 0 12.750 83,6% 0 12.750 14.343
MG Haven- en waterbeleid 
en Maritieme toegang613.035 85.951 618.899 88,5% 73.656 545.243 484.722
MC0 Agentschap voor 
Maritieme  Dienstverlening  
en Kust134.508 0125.93293,6%20.991104.941 112.277
MA Apparaatkredieten 21.666 0 20.604 95,1% 2.272 18.332 17.889
MI Mar. Dienstverlening 
en Kust112.842 0 105.328 93,3% 18.719 86.609 94.387
MD0 Agentschap Wegen en 
Verkeer295.807 54266.76190,2%36.192230.569 237.497
MA Apparaatkredieten 97.629 54 97.330 99,6% 10.902 86.428 85.816
MH Wegen en Verkeer 198.178 0 169.431 85,5% 25.290 144.141 151.681
DAB 978.936 0915.99593,6%105.959 810.036 826.951
Loodswezen 102.241 097.68495,5%8.44289.242 91.245
Luchthaven Antwerpen 8.636 06.79478,7% 2416.553 5.608
Luchthaven Oostende 13.569 011.73186,5% 52411.207 12.683
Vlaams Infrastructuurfonds 778.904 0733.37694,2%91.655641.721 668.048
Vloot 75.586 066.41087,9%5.09761.313 49.367
Rechtspersonen 1.813.054 01.778.764 98,1% 129.193 1.649.571 1.587.731
Pendelfonds 3.040 078926,0% 07892.724
De Scheepvaart 200.032 0191.14495,6%20.764170.380 145.742
Waterwegen en Zeekanaal 292.053 0273.35793,6%14.040259.317 274.641
De Lijn 1.317.929 01.313.474 99,7%94.3891.219.085 1.164.624
BAM n/b  130.227       
Het ministerie gebruikte ongeveer 95% van de voorziene vereffeningskredieten (vóór de over -
dracht naar het FFEU). Een groot deel ervan bestaat uit dotaties aan de instellingen in het 
beleidsdomein. Zo gaat nagenoeg het volledige bedrag op programma ME–Gemeenschap -
pelijk vervoer naar De Lijn. Het leeuwendeel van programma MC–Algemeen gaat naar het 
VIF en ruim de helft van programma MG–Haven- en waterbeleid en maritieme toegang be -
treft werkings- en investeringsdotaties voor De Scheepvaart en Waterwegen en Zeekanaal. 
Het programma MG toont verder een zeer lage aanwending van het krediet van 85,9 miljoen 
euro dat werd overgedragen voor de terugbetalingen aan Nederland voor investeringsuitgaven 
in de Westerschelde (slechts 1 miljoen euro aangerekend). Het Vlaams Gewest heeft weinig 
impact op de voortgang en facturatie van de werken op Nederlands grondgebied. Het droeg 
het kredietsaldo over naar 2013. Ook van programma MD–Technische ondersteunende dien -
sten en luchthavens droeg het 22 miljoen euro over naar 2013 voor de kapitalisatie van de 
luchthavenontwikkelingsmaatschappijen. Daar werd in 2012 evenmin gebruik van gemaakt in 
afwachting van de concrete start van de ontwikkelings- en exploitatiemaatschappijen voor de 
luchthavens van Antwerpen, Oostende en Wevelgem.
Het agentschap Maritieme Dienstverlening en Kust gebruikte maar 93,3% van het programma 
MI door een van een vertraagd investeringsritme van een aantal Schelderadarketenprojecten, 
die het in samenspraak met Nederland uitvoert. 182
Op programma MH liet het Agentschap Wegen en Verkeer 14,5% van het vereffeningskrediet 
onaangewend. Vooral de middelen voor wegenonderhoud en winterdienst kenden een lagere 
aanwending in 2012 dan geraamd, onder meer als gevolg van vertragingen in de centrale regi -
stratie van inkomende facturen.
Het VIF vereffende in 2012 733,4 miljoen euro en legde 672 miljoen euro vast. Ongeveer de helft 
daarvan ging naar wegenbouwkundige werken door het IVA Wegen en Verkeer (bv. heraanleg 
van wegen, structureel onderhoud, geluidswerende schermen). Fietspaden, doortochten en 
veilige schoolomgevingen kostten 37,9 miljoen euro; de bevordering van de doorstroming van 
het openbaar vervoer 18,6 miljoen euro (vrije busbanen, verkeerslichtenbeïnvloeding, bushal -
tes). Slechts 1 miljoen euro ging naar de aanpak van gevaarlijke punten, waarvan de financie -
ring echter vooral langs het FFEU verloopt. In 2012 legde het VIF ook 54,7 miljoen euro vast 
voor de ondertunneling van de R11 bij de luchthaven Antwerpen, maar eind 2012 waren daarop 
nog geen facturen aangerekend. Verder boekte het VIF 53,1 miljoen euro facturen voor inves -
teringen in spoorweginfrastructuur en ging het voor 20 miljoen euro verbintenissen aan voor 
wegenisprojecten in het kader van het stationsomgevingsproject in Mechelen. In het kader 
van het haven- en waterbeleid ging 88,6 miljoen euro (12% van de totale VIF-uitgaven in 2012) 
naar baggerwerken, sluizen en kaaimuren, wegen in havengebied, enz. Voor de Antwerpse ha -
ven legde het VIF 52,3 miljoen euro vast, voor Zeebrugge 16,1 miljoen euro, voor Oostende 5,8 
miljoen euro en voor Gent 2,5 miljoen euro (investeringen en buitengewoon onderhoud). De 
havens ontvingen samen ook 22,9 miljoen euro subsidies voor investeringen aan haveninterne 
basis- en uitrustingsinfrastructuur, en 23,8 miljoen euro subsidies voor het onderhoud en de 
exploitatie van de sluizen, kanaaldokken en zwaaikommen. In 2012 betaalde het VIF ten slotte 
2,9 miljoen euro verwijlintresten, 0,9 miljoen euro meer dan in 2011. 
DAB Loodswezen
De uitvoeringsrekening van de DAB Loodswezen vertoonde eind 2012 een over te dragen te -
kort van 9,7 miljoen euro, dat resulteerde uit het overgedragen tekort van 2011 (0,1 miljoen 
euro) en het jaartekort (9,6 miljoen euro). Eind 2012 had de DAB weliswaar bijna 6 miljoen 
euro openstaande vastgestelde rechten en 8,5 miljoen euro beschikbaar op bankrekening, 
maar hij had ook nog 48,8 miljoen euro te betalen facturen, wat uiteindelijk resulteerde in 
een werkelijk tekort van 34,3 miljoen euro. Dit aanzienlijke tekort kwam niet tot uitdrukking 
in de uitvoeringsrekening 2012. De aanzienlijke betalingsachterstand is veroorzaakt door een 
daling van de inkomsten voortvloeiend uit de trafiekdaling door de economische crisis sinds 
2009.
De Lijn
De Lijn besteedde 552,9 miljoen euro aan algemene werkingskosten, 24,1 miljoen euro meer 
dan in 2011, vooral door de stijging van de brandstofkosten. Dat vertaalde zich ook in hogere 
uitgaven voor exploitanten. Door de oplevering van enkele pps-projecten (tramverlengingen 
Brabo 1 en stelplaatsen) diende De Lijn in 2012 12,5 miljoen euro beschikbaarheidsvergoedin -
gen te betalen. De personeelsuitgaven bedroegen 557 miljoen euro, een toename met 12,2 mil -
joen euro ten opzichte van 2011 ten gevolge van, ondermeer, een indexoverschrijding. Tegen -
over de aangepaste begroting daalden de personeelsuitgaven met 9,4 miljoen euro door een 
daling van het aantal VTE met 117 personen. De Lijn vereffende 139,8 miljoen investeringen, 
3% meer dan begroot. De grootste ervan betroffen grondaankopen, werken aan gebouwen en 
aankopen van vervoermaterieel. De Lijn sloot 2012 af met een budgettair tekort van 6,5 mil -
joen euro en bracht zo het over te dragen tekort op 91,8 miljoen euro. Zij rekende het surplus 
aan overflowdotatie van 9 miljoen euro aan als een over te dragen overschot, wat uiteindelijk 
leidt tot een globaal positief budgettair resultaat van het begrotingsjaar. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   183
De Scheepvaart en Waterwegen en Zeekanaal
De Scheepvaart vereffende 111,3 miljoen euro investeringen waarvan 31,8 miljoen euro voor de 
overname van de Noorderlaanbrug van de BAM. De Scheepvaart sloot 2012 af met een posi -
tief begrotingssaldo van 68,9 miljoen euro en bracht het over te dragen overschot daarmee 
op 62,4 miljoen euro. Waterwegen en Zeekanaal vereffende 116,1 miljoen euro investeringen, 
10% minder dan gebudgetteerd, vooral door weerverlet. Het boekte in 2012 een positief be -
grotingsresultaat van 20,35 miljoen euro en bracht daarmee zijn over te dragen resultaat op 
106,22 miljoen euro.
BAM266
De BAM vereffende 16,11 miljoen euro investeringen, waarvan 7 miljoen euro voor studies en 
6,8 miljoen euro voor het spoorbruggenproject. De uitvoeringsrekening van BAM sloot af met 
een positief resultaat van 7,6 miljoen euro. De Vlaamse minister van Financiën en Begroting 
trad op 22 oktober 2013 de bevindingen van het Rekenhof bij.
14.3	 Controles 	en	controlebevindingen 	
Het Rekenhof controleerde een selectie van 270 transacties, voor een totaal van 13,8 miljoen 
euro). In 45 (16,7%) van de gecontroleerde dossiers stelde het onduidelijkheden of fouten vast. 
Een aantal ervan betrof de regelmatigheid van de aanrekening. Zo bleven enkele oude vastleg -
gingen openstaan, werden enkele facturen aangerekend op verkeerde kredieten, ontbraken 
voor enkele subsidiedossiers voorafgaandelijke vastleggingen en werd een ontvangst geboekt 
als een contant recht. Het Rekenhof stelde ook enkele tekortkomingen vast in de organisatie -
beheersing: verwijlintrestvorming door laattijdige betalingen of doordat onvoldoende kredie -
ten beschikbaar waren, lange doorlooptijden voor het vastleggingsproces bij verrekeningen267 
en betalingsvertragingen doordat de jaarlijkse eindafrekening van een onderhoudscontract 
onvoldoende en te laat rekening hield met de bijzonder sterk stijgende prijs van een bepaalde 
post. Bijzondere aandacht had het Rekenhof voor een geschil tussen een aantal rederijen en 
het Vlaams Gewest over de rechtsgeldigheid van de VBS-vergoeding. Na een jarenlange im -
passe werden in 2012 een aantal dadingen getroffen. In drie dossiers leidde een dading tot de 
betaling van, in het totaal, 8,6 miljoen euro. In een ander dossier betaalde de rederij in het 
kader van een afbetalingsplan al meer dan 1 miljoen euro. Voor één rederij, die nog altijd een 
vordering van 6,4 miljoen euro weigerde te betalen, heeft het Vlaams Gewest de burgerlijke 
procedure geactiveerd.
Rekenplichtigheid
Het Rekenhof had ook bijzondere aandacht voor de rekenplichtigheid in het beleidsdomein.  
Sinds 2008 is de rekenplichtigheid in de Vlaamse Gemeenschap samengebracht bij de cen -
trale rekenplichtigen. Een aantal afzonderlijke rekenplichtigen bleef echter bestaan, met 
name bij de DAB’s Vloot, Loodswezen, Luchthaven Antwerpen en Luchthaven Oostende. Zij 
bleven alle noodzakelijke rekenplichtige handelingen stellen. Met de invoering van het reken -
decreet is de reglementaire basis voor deze rekenplichtigen echter weggevallen268. Zodoende 
ontstond vanaf 1 januari 2012 een discrepantie tussen de regelgeving en de situatie de facto. 
Het rekendecreet en zijn uitvoeringsbesluiten regelden evenmin de rekenplichtigheid voor 
266  De officiële rekening is pas op 8 oktober 2013 voorgelegd.
267 Het Agentschap Wegen en Verkeer zou onderzoeken hoe de goedkeuringsflow sneller kan.
268  Een besluit van de Vlaamse Regering van 1 juni 2012 ter uitvoering van het rekendecreet heeft namelijk een aantal 
bepalingen geschrapt in de diverse besluiten over het financieel en materieel beheer van een aantal Vlaamse DAB’s, 
waaronder die over de rekenplichtigheid in de vier DAB’s. 184
de goederenmagazijnen van MOW (warenrekenplichtigheid). De bestaande regelgeving van 
de warenrekeningen is nochtans sterk verouderd en biedt formeel geen rechtsgrond voor het 
dienstorder over het nieuwe elektronisch beheer van de magazijnen. Bovendien zijn in de 
voorbije jaren een aantal rekeningen niet aan het Rekenhof voorgelegd. Zowel in het ministe -
rie als in het IVA Centrale Accounting lopen initiatieven om de rekenplichtigheid in de DAB’s 
en de magazijnen alsnog te regelen en om de achterstand in de warenrekeningen in te lopen 
en de procedures ervoor te actualiseren. Een werkgroep rond rekenplichtigheid kwam in ok -
tober 2013 samen.
VIF
Gelet op het budgettaire belang van het VIF, heeft het Rekenhof de jaarrekening 2012 van deze 
DAB gecontroleerd. Het stelde vast dat het VIF daarin de in 2012 aangerekende verbintenissen 
berekenende door bij de inkooporders een negatieve overdracht van 248.649,46 euro te tel -
len. Daardoor was er geen aansluiting met het inkoopordersrapport uit Orafin. Voorts paste 
het VIF de nieuwe aanrekeningsregels van het rekendecreet nog onvoldoende toe. Enerzijds 
raamde het de overflowkredieten voor de programma’s MG–Haven- en waterbeleid en ma -
ritieme toegang en MH–Wegen en verkeer op grond van de gekende dossiers op slechts 81,7 
miljoen euro, terwijl uit een steekproef van het Rekenhof bleek dat op deze programma’s mi -
nimaal 119,9 miljoen euro transacties aangerekend werden die verwezen naar facturen of pres -
taties van 2011 of vroeger. Anderzijds rekende het VIF in 2013 nog facturen aan die verbonden 
waren aan 2012. De DAB registreerde niet alle inkomende facturen onmiddellijk bij ontvangst 
centraal, zodat het departement geen volledig overzicht had van alle openstaande schuldver -
plichtingen bij rekeningafsluiting. Hoewel de DAB inspanningen leverde om die verplichtin -
gen vollediger in kaart te brengen, kende hij de precieze schuldpositie op het jaareinde dus 
niet nauwkeurig en schoof hij een aantal schuldverplichtingen ten onrechte naar het volgende 
begrotingsjaar door. De impact daarvan op het begrotingssaldo is niet gekend. 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 8 juli 2013 het verschil verklaard 
tussen het inkoopordersrapport uit Orafin en de jaarrekening van het VIF. Hij heeft ook een 
verklaring gegeven voor de verkeerde raming van de overflowkredieten en voor de laattijdige 
aanrekening op het einde van 2012. Hij heeft daarbij verwezen naar de organisatie van het VIF, 
die nog niet is aangepast aan de nieuwe aanrekeningsregels van het rekendecreet, en verdere 
optimalisatie in het vooruitzicht gesteld.
De Lijn
Overeenkomstig het rekendecreet en het besluit van de Vlaamse Regering betreffende contro -
le en single audit, steunde het Rekenhof voor zijn controle op de jaarrekening van De Lijn in 
belangrijke mate op de controles door de bedrijfsrevisor van de begrotings- en de bedrijfseco -
nomische rekeningen. Die formuleerde geen voorbehoud, maar wel enkele toelichtingen269. 
De Lijn heeft het boekjaar 2012 in evenwicht afgesloten. Daarvoor heeft zij onder meer eenma -
lige effecten in rekening gebracht:
 yDe Lijn heeft de extra overflowdotatie niet in de resultatenrekening verwerkt, maar heeft 
5,4 miljoen euro aan de kapitaalsubsidies toegewezen en 138,5 miljoen euro aan het over -
gedragen resultaat. Zij heeft zodoende de methodiek toegepast die de minister voorop -
stelde. In de uitvoeringsrekening heeft De Lijn het surplus aan overflowdotatie van 9 
miljoen euro aangerekend als een over te dragen overschot. 
269  Zij hebben in hoofdzaak betrekking op: de boekhoudkundige verwerking van pps-constructies, leasing, niet uitbe -
taalde kapitaalsubsidies, de overflowdotatie, concessievergoedingen van een dochtervennootschap, bepaalde pensi -
oenverplichtingen en een betrokken vordering op het Vlaams Gewest; de toelichting bij de jaarrekening en afwijkende 
waarderingsregels; de administratieve organisatie inzake financiële rapportering en begrotingsopvolging, de voor -
raadinventarisatie, de afrekening van de exploitanten en de volledigheid van het contractenbestand; het niet opstel -
len van een meerjarenbegroting en de rapportering over de beheersover eenkomst; de naleving van de regelgeving 
inzake openbare aanbesteding. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   185
 yDe Lijn erkende een opbrengst van 2,5 miljoen euro uit niet ontwaarde, voorverkochte 
vervoersbewijzen in de periode 2006-2012.
 yDe Lijn financierde 2,5 miljoen euro eigen investeringen voor klanten, zoals mediacam -
pagnes en het Lijninfo-callcentrum, met de concessievergoeding die zij van haar dochter -
vennootschap nv Lijncom vorderde, gelet op de beperkte voortgang in de uitvoering van 
de projectdiensten. De Lijn nam een gelijkaardige beslissing in 2011. Deze werkwijze stemt 
niet overeen met het afgesloten protocol.
 yDe Lijn mag de eigen meerontvangsten in vergelijking met de ESR-ontvangsten van 2006 
aanwenden voor investeringsbehoeften270. De Lijn besliste in 2012 ook de kosten voor reizi -
gersbehoud, en dus ook de daaraan gekoppelde ontvangsten, bij aanhoudende besparings -
ronden in die meerontvangsten op te nemen. Door deze gewijzigde bereke ningswijze kon 
De Lijn bijkomend 0,5 miljoen euro meeropbrengsten van 2012 aan toekomstige investe -
ringen toewijzen. 
 yDe Lijn heeft een bijkomende voorziening van 1 miljoen euro aangelegd voor de afrekening 
van exploitanten. Zij wil zo het resterende risico dekken dat wordt gevormd doordat nog 
niet alle dossiers zijn verrekend op grond van ondertekende akkoord  verklaringen.
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft zich op 8 juli 2013 aangesloten bij de 
bevindingen van het Rekenhof. 
Ook voor de controle op de rekeningen 2012 van De Scheepvaart en Waterwegen en Zeeka -
naal steunde het Rekenhof in belangrijke mate op de controles door de bedrijfsrevisor van 
de begrotings- en de bedrijfseconomische rekeningen en de toelichting daarbij. De bedrijfs -
revisor van Waterwegen en Zeekanaal legde een verklaring af zonder voorbehoud met een 
toelichtende paragraaf bij de vennootschapsrechtelijke jaarrekening, meer bepaald over de 
verwerking in de boekhouding van de overgedragen vakantiedagen. De bedrijfsrevisor van De 
Scheepvaart heeft een goedkeurende verklaring afgelegd. De controle van het Rekenhof gaf 
voor beide instellingen geen aanleiding tot verdere opmerkingen.
14.4		 Conclusie 	over	de	begrotingsuitvoering
Met zijn 3.064,6 miljoen euro geconsolideerde uitgaven behoort het beleidsdomein MOW tot 
de grotere beleidsdomeinen van de Vlaamse Gemeenschap. De financiële uitvoering van de 
ten. Het ministerie kende een onderaanwending van de overdraagbare uitgavenkredieten voor 
de werken aan de Westerschelde en de Schelderadarketen in samenwerking met Nederland. 
Een andere onderbenutting voor de onderhoudsuitgaven van de wegen van bijna 30 miljoen 
euro hing onder meer samen met vertragingen in de centrale registratie van inkomende fac -
turen. De rechtspersonen in het beleidsdomein realiseerden in 2012 alle een positief begro -
tingsresultaat. Het leeuwendeel van het budget in het beleidsdomein ging, behalve naar het 
ministerie, naar het VIF en De Lijn. Deze entiteiten droegen dan ook het zwaartepunt van 
de controles van het Rekenhof weg. Het Rekenhof stelde bij het ministerie vooral aanreke -
ningsfouten en gebreken aan de organisatiebeheersing vast. Het wees in het bijzonder op de 
nood tot regeling van de warenrekenplichtigheid. Ook ten aanzien van de rekenplichtigen bij 
een aantal diensten met afzonderlijk beheer ontbreekt sinds het rekendecreet een regeling. 
Specifiek over het VIF, merkte het Rekenhof op dat de nieuwe aanrekeningsregels nog niet 
volwaardig werden toegepast. De Lijn heeft ten slotte haar resultaat in evenwicht gehouden 
door een aantal eenmalige effecten. 
270 Krachtens een beslissing van de Vlaamse Regering van 16 februari 2007. 186
14.5	 Onderhoud 	en	verbruik 	van	elektrische 	installaties 	voor	het	
Vlaamse 	wegennet 	
14.5.1	 Inleiding
Op het programma MH Wegen en Verkeer, basisallocatie MH202, worden het onderhoud van 
de elektrische en elektromechanische installaties271 langs de Vlaamse wegen en het elektrici -
teitsverbruik voor de verlichting aangerekend272. Het Rekenhof onderzocht de aanbesteding 
van de onderhoudsopdrachten, de contracten voor het elektriciteitsverbruik van onder meer 
de autowegverlichting en de uitvoering van deze opdrachten en contracten.
2010 2011 2012
Budget vastleggingskredieten 50.103 50.403 49.144
Uitvoering vastleggingskredieten 50.052 50.385 48.736 
Budget vereffeningskredieten 49.425 46.625 57.86
Uitvoering vereffeningskredieten 39.916 46.547 53.050
% 80,8% 99,8% 91,7%
Betalingen energieverbruik 15.024 18.872 19.889
Betalingen totaal 39.907 46.320 48.101
% 37,7% 40,7% 41,4%
14.5.2	 Onderhoud	 van	elektromechanische 	installaties
Aanbestedingsproces
De afdeling Elektromechanica en Telematica (EMT) van het Agentschap Wegen en Verkeer 
(AWV) is verantwoordelijk voor de onderhoudsbestekken en verkiest vooral de procedure van 
de openbare aanbesteding. Het aanbestedingsproces wordt grotendeels ondersteund door 
ISO-procedures. Zij past de onderhandelingsprocedure alleen toe in de wettelijke uitzon -
deringsgevallen. Het Rekenhof onderzocht de aanbesteding van negen gunningsdossiers en 
deed daarbij onder meer de volgende vaststellingen:
 yTot eind 2009 kwalificeerde de EMT de onderhoudsbestekken meestal als aannemingen 
van werken. Na opmerkingen van de Inspectie van Financiën in een individueel gunnings -
dossier, kwalificeerde zij ze als aannemingen van diensten. Het Rekenhof is echter van 
oordeel dat de toetsing van de juridische kwalificatie, gelet op het belang ervan voor de 
procedures, het best per opdracht afzonderlijk plaatsvindt. 
 yDe typetekst voor de onderhoudsbestekken bevat zowel selectie- als gunningscriteria 
voor de technische bekwaamheid van de opdrachtnemer en zijn personeel. De toetsin -
gen aan deze criteria hebben echter een andere finaliteit. Een selectiecriterium mag bijge -
volg niet als gunningscriterium worden gebruikt, wat kan leiden tot onwettigheid van de 
gunningsprocedure. 
 yDe kwaliteit van de rapportering over de toetsing aan de selectiecriteria in de gunningsver -
slagen van de afdeling EMT varieert sterk. Een toetsing van elk selectiecriterium afzonder -
lijk bevordert de objectiviteit van de gunningsverslagen.
271 Het gewone onderhoud omvat alle werken die op korte termijn gepland zijn en regelmatig moeten worden uitge -
voerd. Het elektromechanische onderhoud betreft o.m. verkeerslichten, wegverlichting, inwendig verlichte signale -
ring en afbakening, installaties van verkeersbeïnvloeding door het openbaar vervoer, uitrustingen van kunstwerken 
(tunnels, pompstations, enz.), praatpalen, weerstations, bewakings- en detectieapparatuur voor het verkeer, rood -
lichtcamera’s, aswegers, enz.
272 Het elektriciteitsverbruik wordt in het programma MH202 in het boekhoudprogramma van Orafin verkeerdelijk aan -
gerekend op de economische rekening 616055 - Onderhoud- en herstellingskost: autosnelwegen, wegen en fietspa -
den. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   187
 yVijf van de negen onderzochte gunningsdossiers (56%) vertoonden een prijsafwijking in 
min of meer van meer dan 15% tegenover de ramingen273, volgens de afdeling EMT onder 
meer doordat de projectingenieurs niet altijd voldoende kennis hebben om in de snel evo -
luerende sectoren van elektromechanica en telematica gunningsprocedures degelijk voor 
te bereiden. De techniek van de marktverkenning kan daarbij een hulpmiddel zijn. 
 yMede bij gebrek aan richtlijnen, voeren de projectingenieurs het prijsonderzoek niet altijd 
zorgvuldig uit. 
 yIn twee dossiers plaatste de afdeling EMT de opdracht niet wegens de eigen onderschat -
ting van het effect van bepaalde kostenelementen. 
 yDe afdeling EMT legt doorgaans niet het goedgekeurde inschrijvingsbedrag voor één 
onderhoudsjaar boekhoudkundig vast, maar het bedrag waarin het fysisch jaarprogramma 
voor de opdracht voorziet274. 
Onderhoudsproces
De onderhoudsbestekken voor elektromechanische en telematische installaties onderschei -
den drie types onderhoud: preventief (opgedragen bij aanvangsbevel of algemeen dienst -
bevel), correctief (meestal na een oproep van het Vlaams Tunnel- en Controlecentrum) en 
aanpassingsonderhoud (ook opgedragen bij dienstbevel). Het Rekenhof deed aangaande het 
onderhoudsproces onder meer de volgende vaststellingen:
 yDe aannemers komen niet altijd hun verplichtingen op het vlak van de kwaliteitsbor -
ging na. Zo houden zij niet altijd het kwaliteitssysteem bij waarvoor ze een maandelijkse 
vergoeding ontvangen en leggen ze niet altijd voor de aanvang van de werken het kwa -
liteitshandboek voor als het bestek dat vraagt. Ze dienen evenmin altijd hun week- en 
dagplanning in. De afdeling EMT dringt op dit vlak niet aan wegens het relatieve nut voor 
het toezicht.
 yDe afdeling EMT vergoedt de aannemers nog alleen volgens de werkelijk geleverde presta -
ties, omdat het forfaitaire vergoedingensysteem meestal duurder bleek te zijn. Het forfai -
tair vergoedingensysteem biedt nochtans de mogelijkheid resultaatgerichte eisen aan de 
onderhoudsaannemer te stellen. Bij dergelijke omniumcontracten bestaat het risico dat 
een aannemer een dringende oproep en herstelling aanrekent als nutteloze interventie, 
waarvoor hij een vaste vergoeding ontvangt. De afdeling EMT heeft daar geen sluitende 
controle op.
 yDe overheid garandeert soms een minimumafname en een maandelijks maximumbedrag 
aan bestellingen. De aannemer kan in principe opdrachten die deze maandelijkse drempel 
overschrijden, weigeren. De territoriale wegenafdelingen die verantwoordelijk zijn voor de 
uitvoering van de onderhoudsopdrachten beschikken niet over een tool voor de opvolging 
van deze engagementen. 
 yDe aannemers slagen er om diverse redenen niet altijd in het preventief onderhoud uit 
te voeren volgens de vooropgestelde planning (weersomstandigheden, wegenwerken, de 
onbeschikbaarheid van materialen die het bestuur moet leveren, werken met onderaanne -
mers). Zij bezorgen bovendien de contractuele verantwoordingsdocumenten, zoals werk -
bonnen, inspectieverslagen en bezoekfiches) niet altijd tijdig aan het bestuur.
273 Bij een onderzoek van de overheidsopdrachten ten laste van het Vlaams Infrastructuurfonds in 1999 stelde het 
Rekenhof  bij 21% van de aanbestedingsdossiers een afwijking in min of meer van meer dan 15% vast. Stuk 36 (2000-
2001) – Nr. 1, p. 460.
274 Als het totale bedrag van de goedgekeurde offerte lager is dan het bedrag waarin het fysisch jaarprogramma voor de 
opdracht voorziet, legt de afdeling het goedgekeurde inschrijvingsbedrag boekhoudkundig vast. 188
 yDe toezichters passen niet altijd de procedurestappen in de afhandeling van dringende 
oproepen in de databank voor de opvolging van defectoproepen consciëntieus toe. De toe -
zichters vergeten soms de oproepen af te sluiten; de aannemer registreert niet altijd de 
definitieve herstelling en sommige toezichters geven geen voorlopig verslag. Telefonische 
oproepen van de toezichter worden bovendien niet geregistreerd. Daardoor is de controle 
op de factuur nadien moeilijk.
 yDoor de hoge werklast blijft het toezicht op het terrein beperkt275. Ook de streefcijfers voor 
de uitvoering van steekproefcontroles op het onderhoud worden niet altijd gehaald. Het 
toezicht op investeringswerken gaat vaak voor op de onderhoud inspecties.
 yIn de praktijk passen de wegenafdelingen voor inbreuken het toepasselijke strafbeding niet 
toe. Soms maken zij de aannemer er met een proces-verbaal van vaststelling op attent dat 
hij contractuele verplichtingen niet nakomt, maar vaak ook niet276. De leidend ambtenaren 
blijken voor de toepassing van de sanctiebepalingen een ruime vrijheid en appreciatiebe -
voegdheid te hebben.
 yEen intern onderzoek van het AWV bracht in 2012 een aantal knelpunten op het vlak 
van de inventarisatie en inspectie van wegaanhorigheden aan het licht: geen uniformi -
teit in de bestaande inventarissen, geen databankkoppeling, onvoldoende detail, onvol -
doende actualisatiemogelijkheden, een disparate registratie van inspectieresultaten. 
Daarom startte het AWV het IIR-project op (Inventarisatie, Inspectie en Rapportering van 
wegaanhorigheden)277, dat op termijn een gerichter onderhoud en een betere controle op 
de uitgevoerde werken moet toelaten. 
Betalingsproces
De afdeling EMT heeft ISO-procedures met flowcharts voor de afhandeling van betalingsdos -
siers voor overheidsopdrachten. Het documentatiesysteem van het AWV daarentegen bevat 
geen algemene procedure of instructie voor de administratieve en boekhoudkundige afhan -
deling van betalingsdossiers voor overheidsopdrachten. De territoriale wegenafdelingen be -
schikken alleen over een algemene instructie voor investeringsprojecten, die ook van toepas -
sing is op onderhoudscontracten, maar die weinig gedetailleerd is. De dossierbehandelaars 
van de territoriale wegenafdelingen beschikken evenmin over een richtlijn voor de samenstel -
ling van hun betalingsdossiers. 
Het Rekenhof stelde voorts vast dat de afdeling EMT niet met zekerheid kon nagaan of een 
aantal uitgebleven betalingen die een aannemer meldde, niet voorheen toch waren betaald 
via een maandstaat.
In 2011 en 2012 betaalde de afdeling EMT in totaal respectievelijk 78 duizend euro en 94 dui -
zend euro verwijlintresten278. De oorzaken van de laattijdige betaling waren de trage opmaak 
van een verrekening en het uitblijven van de behandeling van een schuldvordering wegens 
reorganisatie van de afdeling.
14.5.3	 Elektriciteitsverbruik 	
De elektriciteitscontracten van 2009 en 2011 omvatten zowel het elektriciteitsverbruik van de 
wegverlichting en andere elektromechanische installaties, als het elektriciteitsverbruik van de 
275 Het bestuur kan de kwaliteit van de uitgevoerde onderhoudswerkzaamheden weliswaar ook evalueren aan de hand 
van de specifieke kwaliteitsrapporten in het opvolgingssysteem.
276 Een proces-verbaal is de eerste verplichte stap in het sanctioneringproces.
277 Het project i s het rechtstreekse gevolg van het omvallen van twee verlichtingspalen langs de E 19 in februari 2011.
278 Volgens de notulen van de stafvergadering van 26 februari 2013. De intresten voor 2012 zijn berekend op 15 kalender -
maanden. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   189
gebouwen van verschillende Vlaamse overheden. De Afdeling Expertise Verkeer en Telematica 
(EVT) is verantwoordelijk voor het aanbestedingsproces en treedt op als opdrachtencentrale 
voor de territoriale afdelingen van het AWV, maar ook, onder meer, de VDAB, het Agentschap 
voor Maritieme Dienstverlening en Kust, enz.279. Behalve de financiële en betalingsprocessen, 
onderzocht het Rekenhof ook het verbruiksproces. Het steunde daarbij op de gegevens van de 
afdeling EVT over de laatste drie jaar. 
De Vlaamse Gemeenschap of de elektriciteitsmaatschappij kan de elektriciteitscontracten na 
één jaar opzeggen. Deze jaarlijkse opzegbaarheid en de onmogelijkheid om op die korte tijds -
spanne de administratiekosten voor, onder meer, de digitalisering van facturen of de opname 
van de aansluitingen af te schrijven, maken dat kleinere maatschappijen niet naar de contrac -
ten meedingen. Dat heeft mogelijks een hogere kostprijs tot gevolg.
De afdeling EVT bood bij de contractvernieuwing in 2011 aan andere Vlaamse overheidsinstel -
lingen dan die welke al deelnamen aan het contract 2009, niet de mogelijkheid in te tekenen. 
Een uitbreiding van het aantal aansluitingspunten had wellicht nochtans meer concurrentiële 
prijzen kunnen opleveren.
De prijszetting voor de contracten betreft alleen de energietarieven en de dienstverlening. 
Andere kosten, zoals transport- en distributiekosten, bijdragen voor groenestroomcertifica -
ten en warmtekrachtkoppeling, alsook heffingen en bijdragen, zijn er niet in opgenomen. Een 
aantal van die kosten stegen in 2011 en 2012 sterk. Dat blijkt ook uit de totale kostprijs zoals 
vermeld in bovenstaande tabel.
Positief is dat de afdeling EVT voortaan geen bepaalde technologie in de bestekken meer op -
legt, maar de inschrijvers verschillende technologieën laat voorstellen, waaruit ze die met de 
interessantste terugverdieneffecten kan kiezen.
Betalingsproces en inventarisatie
De leverancier stuurt de facturen rechtstreeks naar de verschillende Vlaamse overheidsen -
titeiten. Voor het AWV brengt dat halfmaandelijks tot 6.000 facturen en creditnota’s mee. 
Volgens de opdracht 2011 waren er in totaal 8.000 aansluitpunten, waarvan 5.000 van het AWV 
zelf. Elk aansluitingspunt wordt apart gefactureerd en een digitaal datasysteem registreert 
voor het AWV het verbruik per punt. De territoriale afdelingen van het AWV of de afdeling 
EMT moeten de juistheid controleren van de hoeveelheden per aansluitingspunt die de distri -
butienetbeheerder opgeeft. De afdeling EVT genereert betaallijsten per territoriale afdeling280. 
Volgens de afdeling zijn er weinig facturatieproblemen. Tot op heden bestond nochtans het 
risico op dubbele betalingen, maar recente wijzigingen in de databank hebben dat risico voor 
de toekomst ingeperkt. Het Rekenhof heeft de facturatie van een steekproef van aansluitpun -
ten gecontroleerd. Het deed daarbij de volgende vaststellingen:
 yDe afdeling EVT kond niet altijd de redenen opgeven van plotse veranderingen in energie -
verbruik of langdurig nulverbruik.
 yDe inventaris van de aansluitingspunten is niet volledig bijgewerkt. Zo kon de afdeling 
EMT in het registratiesysteem ABBAmelda geen volledige verklaring geven over de bijna 
600 onbenoemde aansluitingspunten op de EVT-lijst die haar waren toegewezen.
 yDe inventarisatie en de meettechnieken zijn vooralsnog niet ver genoeg gevorderd om spe -
cifieke verbruiksdetails op te leveren, bv. over de wegverlichting op autosnelwege n.
279 Deze laatstgenoemde overheden zijn niet bij het onderzoek betrokken.
280 De andere entiteiten buiten het AWV handelen de facturen autonoom af, zonder tussenkomt van de afdeling EVT. 190
HoofdstukLichtplan 
Middels een lichtplan wilde de Vlaamse overheid het elektriciteitverbruik langs de Vlaamse 
autosnelwegen reduceren. Behalve een vermindering van de wegverlichting, bevat dat plan 
ook maatregelen zoals realtime  verkeersmonitoring, investering in wegmarkering, beba -
kening en LED-verlichting, een beter onderhoud, enz. De afdeling EVT schatte in dat het 
minverbruik 10% kon bedragen voor alle verlichting en 15% voor de autosnelwegen. Het be -
sparingseffect van het minverbruik van de wegverlichting zou heden stabiel zijn en volledig 
gerealiseerd, met uitzondering van het markerings- en bebakeningseffect. Een eind evaluatie 
van het lichtplan en de berekeningen van de afdeling EVT zullen maar eind 2013 volgen. Het 
Rekenhof merkt alvast op dat de berekeningen van de besparingen op het energieverbruik in 
het kader van de evaluatie van het lichtplan vooralsnog te veel op ramingen en onzekerheden 
steunt, en te weinig op detailgegevens en -metingen. In dit verband is een correcte eindevalu -
atie niet vanzelfsprekend.
14.5.4	 Conclusies
De afdeling EMT staat in voor de aanbesteding en opvolging van de onderhoudscontracten 
voor elektromechanische wegeninstallaties. Zij kiest weliswaar altijd voor de meest ruime me -
dedinging, maar het aanbestedingsproces vertoont toch een aantal zwaktes: zo gebruikt het 
selectie- en gunningscriteria door mekaar, zijn de gunningsverslagen niet altijd kwaliteitsvol 
en is het prijsonderzoek soms onzorgvuldig. Tijdens de uitvoering van de contracten laat de 
afdeling na de aannemers die hun verplichtingen niet nakomen, te sanctioneren. De opvol -
ging, de inventarisering en het toezicht door de afdeling zijn overigens niet sluitend. Het be -
talingsproces mist ten slotte voldoende gedetailleerde procedures.
De afdeling EVT staat in voor de elektriciteitscontracten voor, onder meer, de wegeninstal -
laties. De jaarlijkse opzegbaarheid van deze contracten beperkt blijkbaar de mededinging. 
Bovendien is de inventaris van de aansluitingspunten onvolledig. Het gebrek aan voldoende 
verfijnde meettechnieken en verbruiksdetails verhindert vooralsnog een onderbouwde evalu -
atie van de uitvoering van het Vlaams lichtplan. 
14.5.5	 Aanbevelingen
 yDe afdeling EMT dient maatregelen te treffen opdat haar projectingenieurs de onder -
houdsopdrachten en beoordelingscriteria juist kwalificeren, de onderhoudskostprijzen 
nauwkeuriger bepalen, prijsoffertes zorgvuldig onderzoeken en degelijke gunningsversla -
gen opstellen.
 yDe afdeling EVT dient te streven naar een zo ruim mogelijke mededinging naar elek -
triciteitscontracten en een zo ruim mogelijke inschrijving op deze contracten door 
overheidsinstellingen. 
 yDe inventarisatie van de wegaanhorigheden, in het bijzonder die van verlichtingspalen, 
moet vervolledigd worden. 
 yDe afdeling EVT moet streven naar meer verfijnde meettechnieken om de energiebespa -
ring correct en gedetailleerd mee te kunnen berekenen, voor zover dit technisch en eco -
nomisch haalbaar is. HoofdstukRuimtelijke Ordening, Wonen 
en Onroerend Erfgoed 
15 192
15.1	 Geconsolideerde 	beleidsdomeingegevens 	2012
Het beleidsdomein RWO deed in 2012 ruim 703,6 miljoen euro ESR-geconsolideerde uit -
gaven, goed voor ongeveer 2,6% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgavenbegroting 
2012281. Het beleidsdomein zorgde ook voor 19,3 miljoen geconsolideerde ontvangsten.VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2012 / 177 
 
HOOFDSTUK  15 
Ruimtelijke  Ordening,  Wonen en 
Onroerend  Erfgoed 
15.1 Geconsolideerde  beleidsdomeingegevens  2012 
Het beleidsdomein  RWO deed in 2012 ruim 703,6 miljoen euro ESR‐geconsolideerde  
uitgaven,  goed voor ongeveer  2,6% van de totale Vlaamse geconsolideerde  
uitgavenbegroting  2012281. Het beleidsdomein  zorgde ook voor 19,3 miljoen geconsolideerde  
ontvangsten.  
 
Het beleidsdomein  bestaat uit drie beleidsvelden  die ressorteren onder drie  ministers:  
ruimtelijke  ordening  ressorteert  onder de Vlaamse minister van Financiën,  Begroting,  
Werk, Ruimtelijke  Ordening  en Sport; 
wonen ressorteert  onder de Vlaamse minister van Energie, Wonen,  Steden en Sociale 
Economie;  
onroerend  erfgoed ressorteert  onder de Vlaamse  minister van Bestuurszaken,  
Binnenlands  Bestuur, Inburgering,  Toerisme  en Vlaamse Rand.  
De onderstaande  grafiek geeft de organisatie  van het beleidsdomein  weer. 
 
281  Het Rekenhof  heeft daarvoor de geconsolideerde  cijfers 2012 van het IVA Centrale Accounting  
uitgesplitst  over de verschillende  beleidsdomeinen.  Ten opzichte van de begrotingsuitvoering  zijn 
overgedragen  saldi, interne stromen, kapitaalverrichtingen,  schuldverrichtingen  en de 
gerapporteerde  overflow geëlimineerd.   
Overige 
beleidsdom
einen
97,4%Ruimtelijke  
Ordening,  
Woonbeleid  
en 
Onroerend  
Erfgoed
2,6%
Ministerie;  
93,8%Diensten 
afzonderlijk  
bestuur; 5,5%
Rechtspersonen;  
0,7%
Het beleidsdomein bestaat uit drie beleidsvelden die ressorteren onder drie ministers:
 yruimtelijke ordening ressorteert onder de Vlaamse minister van Financiën, Begroting, 
Werk, Ruimtelijke Ordening en Sport;
 ywonen ressorteert onder de Vlaamse minister van Energie, Wonen, Steden en Sociale 
Economie;
 yonroerend erfgoed ressorteert onder de Vlaamse minister van Bestuurszaken, Binnenlands 
Bestuur, Inburgering, Toerisme en Vlaamse Rand.
De onderstaande grafiek geeft de organisatie van het beleidsdomein weer.VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2012 / 178 
 
     Ministers      
            
   SARO     Vlaamse 
Woonraad          
 (Ministerie)           
              
 Departement 
RWO 
(departement)  Onroerend 
Erfgoed (IVA) Inspectie 
RWO 
(IVA) Wonen – 
Vlaanderen 
(IVA)  VMSW 
(EVA
pub)
            
Het departement  RWO voert voor het beleidsveld  ruimtelijke  ordening  de gehele 
beleidscyclus  uit, met uitzondering  van het toezicht.  Het IVA Onroerend  Erfgoed neemt 
voor het beleidsveld  onroerend  erfgoed de uitvoerende  taken waar, met uitzondering  van 
het toezicht,  en doet ook de beleidsvoorbereiding  en ‐evaluatie.  In concreto  inventariseert,  
onderzoekt,  beschermt,  beheert  en ontsluit het onroerend  erfgoed. Het IVA Wonen 
Vlaanderen  verzekert  in het beleidsveld  Wonen de kwaliteitsbewaking,  beheert de 
subsidies  voor particulieren  (bv. renovatiepremies)  en doet aan beleidsvoorbereiding  en  
–evaluatie.  Het IVA Inspectie  RWO zorgt voor de handhaving  in het beleidsdomein,  het 
toezicht op de actoren die het woonbeleid  uitvoeren  (huisvestingsmaatschappijen,  
gemeenten,  kredietinstellingen,...)  en het toezicht op de aanwending  van subsidies.  Het 
controleert echter  niet de andere  IVA’s, bv. bij de toekenning  van subsidies.  
De totale werking van het ministerie  RWO bestond in 2012 uit 703,6 miljoen euro 
geconsolideerde  uitgaven.  Het IVA Wonen‐Vlaanderen  nam daarvan  ruim 80% voor zijn 
rekening.  Het beleidsveld  Wonen is veruit het belangrijkste  onderdeel  in het 
beleidsdomein.  
In het beleidsdomein  waren ook enkele diensten  met afzonderlijk  beheer werkzaam:  het 
Fonds voor de Financiering  van het Urgentieplan  van de Sociale Huisvesting,  het Fonds ter 
Bestrijding  van Uithuiszettingen,  het Grondfonds,  het Herstelfonds  en de DAB Vlaams 
Instituut  Onroerend  Erfgoed. Zij waren in 2012 samen goed voor 38,7 miljoen euro 
geconsolideerde  uitgaven,  waarvan het Urgentieplan  de grootste is (33 miljoen euro 
uitgaven).  
Het EVA Vlaamse Maatschappij  voor Sociaal Wonen (EVA VMSW) steunt de realisatie  en 
het beheer van sociale woonprojecten  (planning,  financiering,…)  en verstrekt  sociaal 
hypothecair  krediet aan particulieren.  De VMSW bevindt zich buiten de consolidatiekring.  
Haar cijfers zijn dus niet opgenomen  in de bovenstaande  geconsolideerde 
beleidsdomeingegevens.  De rechtspersoon  gaf in 2012 bijna 1.666 miljoen euro uit en 
boekte 1.684 miljoen euro ontvangsten.  De uitvoering  van de begroting  2012 resulteerde  in 
een overschot  van 18 miljoen euro. De belangrijkste  uitgavenposten  waren de verstrekking  
van goedkope  leningen  aan particulieren  en sociale huisvestingsmaatschappijen  (SHM’s) 
en de terugbetalingen  van kapitaal en interesten  op bankschulden  en schulden  bij de 
Vlaamse overheid.  
In het beleidsdomein  waren ook nog andere rechtspersonen  werkzaam:  de VOI A 
Vlabinvest,  de VOI A Garantiefonds  voor Huisvesting,  de VOI A Rubiconfonds  en de twee 
strategische  adviesraden:  de SARO (Ruimtelijke  Ordening  – Onroerend  Erfgoed) en 
Vlaamse Woonraad.  Zij waren in 2012 samen goed voor 9,4 miljoen euro uitgaven.  Het departement RWO voert voor het beleidsveld ruimtelijke ordening de gehele beleids -
cyclus uit, met uitzondering van het toezicht. Het IVA Onroerend Erfgoed neemt voor 
het beleidsveld onroerend erfgoed de uitvoerende taken waar, met uitzondering van 
het toezicht, en doet ook de beleidsvoorbereiding en -evaluatie. In concreto inventari -
seert, onderzoekt, beschermt, beheert en ontsluit het onroerend erfgoed. Het IVA Wo -
nen Vlaanderen verzekert in het beleidsveld Wonen de kwaliteitsbewaking, beheert de 
subsidies voor particulieren (bv. renovatiepremies) en doet aan beleidsvoorbereiding en  
281 Het Rekenhof heeft daarvoor de geconsolideerde cijfers 2012 van het IVA Centrale Accounting uitgesplitst over de 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   193
–evaluatie. Het IVA Inspectie RWO zorgt voor de handhaving in het beleidsdomein, het toe -
zicht op de actoren die het woonbeleid uitvoeren (huisvestingsmaatschappijen, gemeenten, 
kredietinstellingen,...) en het toezicht op de aanwending van subsidies. Het controleert echter 
niet de andere IVA’s, bv. bij de toekenning van subsidies.
De totale werking van het ministerie RWO bestond in 2012 uit 703,6 miljoen euro geconsoli -
deerde uitgaven. Het IVA Wonen-Vlaanderen nam daarvan ruim 80% voor zijn rekening. Het 
beleidsveld Wonen is veruit het belangrijkste onderdeel in het beleidsdomein.
In het beleidsdomein waren ook enkele diensten met afzonderlijk beheer werkzaam: het 
Fonds voor de Financiering van het Urgentieplan van de Sociale Huisvesting, het Fonds ter Be -
strijding van Uithuiszettingen, het Grondfonds, het Herstelfonds en de DAB Vlaams Instituut 
Onroerend Erfgoed. Zij waren in 2012 samen goed voor 38,7 miljoen euro geconsolideerde 
uitgaven, waarvan het Urgentieplan de grootste is (33 miljoen euro uitgaven).
Het EVA Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (EVA VMSW) steunt de realisatie en het 
beheer van sociale woonprojecten (planning, financiering,…) en verstrekt sociaal hypothecair 
krediet aan particulieren. De VMSW bevindt zich buiten de consolidatiekring. Haar cijfers 
zijn dus niet opgenomen in de bovenstaande geconsolideerde beleidsdomeingegevens. De 
rechtspersoon gaf in 2012 bijna 1.666 miljoen euro uit en boekte 1.684 miljoen euro ontvangs -
ten. De uitvoering van de begroting 2012 resulteerde in een overschot van 18 miljoen euro. De 
belangrijkste uitgavenposten waren de verstrekking van goedkope leningen aan particulieren 
en sociale huisvestingsmaatschappijen (SHM’s) en de terugbetalingen van kapitaal en inte -
resten op bankschulden en schulden bij de Vlaamse overheid.
In het beleidsdomein waren ook nog andere rechtspersonen werkzaam: de VOI A Vlabinvest, 
de VOI A Garantiefonds voor Huisvesting, de VOI A Rubiconfonds en de twee strategische 
adviesraden: de SARO (Ruimtelijke Ordening – Onroerend Erfgoed) en Vlaamse Woonraad. 
Zij waren in 2012 samen goed voor 9,4 miljoen euro uitgaven.
15.2	 Begrotingsuitvoering	 door	het	beleidsdomein
2011
Ministerie 6.576 13.046 198% 0 6.652
DAB 46.858 45.899 97,9% 0 51.225
Rechtspersonen 15.365 15.364  99,9% 41 12.713
De geconsolideerde beleidsdomeinontvangsten situeren zich hoofdzakelijk bij de DAB Ur -
gentieplan Sociale Huisvesting (32,5 miljoen euro). 194
282282(in duizenden euro)
Uitgaven Begroot282Over-
in 2011
Ministerie 763.747 25.102 718.643 91,1% 7.057 711.586 661.068
NC0 Departement RWO 29.845 18 26.322 88,1% 1.571 24.751 332.154
NA Apparaatkredieten 15.582 18 14.177 90,9% 1.571 12.606 17.688
ND Ruimtelijke Ordening 14.263 0 12.145 85,1% 0 12.145 9.315
NE Woonbeleid 0 0 0 0 0 296.892
NF Onroerend Erfgoed 0 0 0 0 0 8.259
ND0 Agentschap RO-
Vlaanderen27.718 13.305 22.465 54,8% 1.377 21.088 102.334
NA Apparaatkredieten 14.486 0 13.660 94,3% 1.377 12.283 20.509
ND Ruimtelijke Ordening 13.232 13.305 8.806 33,2% 0 8.806 11.119
NF Onroerend Erfgoed 0 0 0 0,0% 0 0 70.705
NE0 Agentschap Wonen-
Vlaanderen597.953 10.455 576.265 94,7% 1.663 574.602 219.531
NA Apparaatkredieten 16.764 247 14.741 86,7% 1.663 13.078 9.551
NE Woonbeleid 581.189 10.208 561.525 94,9% 0 561.525 209.979
NF0 Vl. Instit. voor On -
roer. Erfgoed99.087 1.325 85.100 84,8% 1.525 83.575 0
NA Apparaatkredieten 18.180 0 17.927 98,6% 1.485 16.442 0
NF Onroerend Erfgoed 80.907 1.325 67.173 81,7% 40 67.133 0
NG0 Inspectie RWO 9.145 0 8.490 92,8% 921 7.569 7.050
DAB 0 92,8% 0
Fonds Uithuiszettingen 3.087  0  0 0 (*)
Urgentieprogramma Huis -
vesting33.238 0 32.911 0,0% 0 32911 33.030
Instituut Onroerend Erf -
goed1.565 0 1.190 99,0% 113 1077 8.820
Herstelfonds 3.284 0 2.271 76,0% 0 2271 1.682
Grondfonds 6.065 0 2.379 69,2% 0 2379 1.355
Rechtspersonen 0 39,2% 0
Vlabinvest 8.832  6.349  0 6.349 6.367
Rubiconfonds 2.344 0 1.224 71,9% 0 1.224 62
Garantiefonds voor Huis -
vesting1.249 0 1.249 52,2% 0 1.249 1.085
Vlaamse Woonraad 265 0 283 100,0% 10 273 270
SAR RWO 390 0 318 106,8% 30 288 279
*Opgericht in 2012
Op het niveau van het departement en de agentschappen ziet het uitvoeringspercentage van 
de vereffeningskredieten er als volgt uit: NCO 88,1%, NDO 54,8%, NFO 84,8% en NEO 94,7%. 
De administratie heeft enkele onderaanwendingen verklaard:
 yIn het beleidsveld Ruimtelijke Ordening situeert de onderaanwending van de VEK kre -
dieten zich enerzijds bij de ICT-kredieten, waarvoor de facturen soms lang op zich lieten 
wachten en waarvan de uitvoering soms afweek van de oorspronkelijke planning. Ander -
zijds kon het ministerie vastleggingen die het pas in de 2e helft van 2012 nam in 2012 niet 
meer vereffenen.
 yVoor het beleidsveld Wonen is de onderaanwending van de VEK kredieten in hoofdzaak 
te wijten aan de betaalkalenders, die niet goed zijn of kunnen worden afgestemd op de 
werkelijkheid.
 yIn het beleidsveld Onroerend Erfgoed deed zich een sterke onderaanwending voor van 
het vereffeningskrediet voor archeologiebeleid (NFO/1NF-C-2-F/WT). Het krediet werd 
282 Inclusief overdrachten. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   195
maar voor 31 % gebruikt door discussies over de subsidiëring van het PEC Ename die de 
uitbetaling van voorschotten verhinderde. Die problemen zouden inmiddels opgelost zijn. 
Bij monumentenzorg veroorzaakte vooral uitstel of vertraging bij de indiening van afreke -
ningen voor restauratiepremies vermoedelijk de onderaanwending (NFO/1NF-C-2-G/WT), 
volgens de administratie door het effect van de crisis. Het eigen aandeel in de restauratie 
bedraagt voor privé eigenaars 60% en voor kerkfabrieken en gemeenten 10%.
VMSW
De VMSW sloot de uitvoering van haar operationele begroting 2012 af met een tekort van 
8,87 miljoen euro in plaats van het begrote tekort van 6,60 miljoen euro, mede door een bij -
komende besparing door de Vlaamse overheid van 200.000 euro op haar jaarlijkse storting 
ter compensatie voor de onttrekking van 20 miljoen euro aan de VMSW als alternatief voor 
de sale-and-rent-backoperatie uit 2005283. De VMSW boekte ook 2,4 miljoen euro minder be -
heersvergoedingen284, eensdeels doordat de nieuwe aanrekeningsregels ertoe noopten de nog 
verschuldigde beheersvergoedingen voor 2008 en 2009 integraal in de uitvoering op te nemen 
(1,2 miljoen euro), anderdeels doordat de VMSW het gedeelte van de vergoeding dat zij in 2012 
nog niet effectief kon innen, niet in de uitvoering mocht opnemen (-3,7 miljoen euro). 
De VMSW sloot haar financiële begroting 2012 af met een tekort van 74,2 miljoen euro, tegen -
over een geraamd overschot van 59,3 miljoen euro. De uitgaven voor de kredietverlening aan 
de sociale huisvestingsmaatschappijen lagen 43,1 miljoen euro hoger en de SHM betaalden 
4,7 miljoen euro minder terug op de leningen dan geraamd. De reële netto-inkomsten lagen 
ook 116 miljoen euro lager dan geraamd doordat de verkoopopbrengsten van 33,7 miljoen euro 
OLO’s niet in de begroting waren opgenomen en de VMSW 133,3 miljoen euro minder schul -
den opnam.
De VMSW sloot de uitvoering van haar begroting verhuurde woningen en gronden in 2012 af 
met een tekort van 11 miljoen euro, tegenover het geraamde tekort van 29 miljoen euro. In 2012 
kocht de maatschappij 9,5 miljoen euro gronden (incl. kosten), 17,4 miljoen euro minder dan 
geraamd. De herziene begroting nam echter de volledige, nog beschikbare machtiging van 
het Rollend Grondfonds285 op.
De uitvoering van de VMSW-begroting van SHM-middelen toonde een middelenstijging 
van de SHM’s286 met 112,0 miljoen euro, terwijl de begroting een daling van 14,7 miljoen euro 
raamde. 
283 In het kader van de sale-en-rent-backoperatie werd in 2005 aanvankelijk beslist de administratieve zetel van de VMSW 
te verkopen. Uiteindelijk werd een andere maatregel genomen (VR/PV/2004/49-punt 6A en doc. VR/2004/10012/
Doc.1312A): in ruil voor het onttrekken van 20 miljoen euro uit het fonds van de eigendomssector zou de VMSW jaar -
lijks voor een periode van 18 jaar een compensatie ontvangen.
284 Vanaf 2012 bestaande uit een vergoeding voor de dienstverlening gekoppeld aan de leningen die de VMSW verstrekt, 
een vergoeding voor de ondersteuning van verhuuractiviteiten en een vergoeding voor de ondersteuning van ver -
koopactiviteiten. Die vergoedingen worden in een fonds gestort, waaruit de VMSW jaarlijks een bedrag kan opnemen 
(in 2012 14,1 miljoen euro). Eind 2012 bleek echter meer uit het fonds genomen dan opgehaald. Het fonds vertegen -
woordigde slechts 10,4 miljoen euro. Het had dus een eind 2012 een negatief saldo. Een verklaring ligt in het feit dat 
er minder leningen werden geconsolideerd dan verwacht. De VMSW legde een voorlopige provisie aan.
285  Grond sociale last en Rollend Grondfonds (zie verder punt 13.5).
286 De sociale huisvestingsmaatschappijen (SHM’s) plaatsen de middelen die ze niet meteen nodig hebben bij de VMSW 
op een rekening-courant. In 2005 boekte de VMSW het negatieve rekening-courantsaldo voor zeven sociale huis -
vestingmaatschappijen over een interestneutrale rekening-courant op lange termijn, die zou worden aangezuiverd 
met overschotten op de gewone rekening-courant overeenkomstig werkafspraken met maatschappijen. Eind 2012 
hadden nog drie maatschappijen een negatief saldo van samen 860.302,86 euro uitstaan. Vijf maatschappijen hadden 
samen een negatief saldo van 1.691.945,63 euro op de gewone rekening-courant. In 2012 kwam er een vernieuwde 
aanpak met een striktere opvolging van de terugbetaling. Op dit ogenblik worden acht huisvestingsmaatschappijen 
opgevolgd in de begeleidingscommissie.  196
15.3	 Controles 	en	controlebevindingen 	
Wat het departement betreft, controleerde het Rekenhof een selectie van 808 transacties uit 
2012, voor in totaal 32,21 miljoen euro. De controles leidden tot de volgende conclusies:
 yEr zijn ernstige aanwijzingen dat een openstaande vordering van 59,3 miljoen euro op de 
VMSW zonder voorwerp is.
 yDe openstaande vorderingen voor tussenkomsten door het waarborgfonds (4,2 miljoen 
euro) zijn in grote mate oninbaar. Bovendien rekende het ministerie intresten nog altijd 
aan als contante in plaats van vastgestelde rechten287. 
 yBij een subsidiedossier voor een project ter ondersteuning van lokaal woonbeleid 
bleken de kosten en opbrengsten van ter beschikking gesteld personeel niet uit de 
resultatenrekening.
 yEen beperkte controle van acht subsidiedossiers voor gebouwaanpassingen in het kader 
van de planmatige realisaties van sociale woonprojecten, bleek dat het ministerie in twee 
gevallen ten onrechte meerwerken niet subsidieerde en een boete wegens vertraging niet 
verrekende288.
 yHet ministerie gedoogde meermaals dat aannemers geen borgtocht stelden.
 yDe administratie Wonen volgt blijkens opvolgingscontroles thans de overfinanciering van 
de IGS-projecten door Wonen-Vlaanderen, de provincies en de gemeenten goed op.
DAB Herstelfonds
Sinds opstart Orafin in 2010 werden tot half 2012 geen nieuwe wachtgelden geboekt. Vol -
gens een lijst van eind augustus 2013 stonden nochtans al 157.396,13 euro ontvangsten op een 
wachtrekening bij de centrale rekenplichtige, die nog niet waren toegewezen aan de DAB 
Herstelfonds. Medio 2012 heeft de DAB drie nieuwe orderekeningen gecreëerd: voor waarbor -
gen, voor voorlopige dwangsommen en voor de overige wachtgelden. Het is de bedoeling de 
openstaande ontvangsten daaraan toe te wijzen tegen eind 2013.
VMSW
Gelet op het grote aandeel van de VMSW in het beleid, heeft het Rekenhof bijzondere aan -
dacht gehad voor de jaarrekening van deze rechtspersoon. Het heeft daarbij, met toepassing 
van het single auditprincipe, informatie uitgewisseld met het bedrijfsrevisoraat. Het heeft bij 
deze rekeningencontrole gewezen op een verkeerde boeking van het resultaat. De jaarreke -
ning vermeldt een toevoeging aan de wettelijke reserves van 1.104.538 euro. De winst van het 
boekjaar bedroeg echter 689.666 euro en volgens haar statuten diende de VMSW dat bedrag 
toe te voegen aan de overige reserves.
287 De administratie antwoordde dat over de aanrekening van intresten tot op heden de concrete instructies ontbreken 
die het IVA Accounting in het vooruitzicht heeft gesteld. 
288  Op 11 oktober 2013 antwoordde Wonen-Vlaanderen dat de Vlaamse Regering het procedurebesluit Wonen principieel 
heeft goedgekeurd op 19 juli 2013 en dat de definitieve goedkeuring voor dit najaar is. Dat besluit zal voorzien in een 
eenvoudigere en transparantere procedure voor de planning, programmatie en realisatie van sociale woonprojecten. 
Het moet tegemoetkomen aan de aanbeveling van het Rekenhof tot verbetering van de organisatiebeheersing voor 
de subsidieberekening van grote projecten. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   197
15.4		 Conclusie 	over	de	begrotingsuitvoering
Met zijn 703,6 miljoen euro geconsolideerde uitgaven behoort het beleidsdomein RWO tot de 
middelgrote beleidsdomeinen van de Vlaamse Gemeenschap. Het EVA VMSW, dat niet tot de 
consolidatiekring behoort, vertegenwoordigde in 2012 1.666 miljoen euro uitgaven. Beide sa -
men vertegenwoordigen dus meer dan 2 miljard euro. De financiële uitvoering van de begro -
ting sloot voor het beleidsdomein nauw aan bij de vooropgestelde ramingen en kredieten. Het 
ministerie boekte een uitvoeringspercentage van 91,1%. De grote rechtspersoon bij dit beleids -
domein, de VMSW, boekte een begrotingsoverschot van 18 miljoen euro. Het leeuwendeel van 
het geconsolideerde budget in het beleidsdomein ging naar het IVA Wonen-Vlaanderen. Sa -
men droegen deze twee instellingen het zwaartepunt van de controles van het Rekenhof weg. 
Die mondden uit in een reeks aanbevelingen die het Rekenhof rechtstreeks aan het ministerie 
richtte en de vaststelling dat de reserves van de VMSW verkeerd waren geboekt.
15.5	 Grondvoorraad	 van	de	VMSW
15.5.1	 Inleiding
De Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW) beschikt over een grondvoorraad, die 
bestaat uit: 
·	 onbebouwde gronden bestemd voor overdracht naar het openbaar domein , zijnde gronden 
die na het bouwrijp maken van een terrein overblijven en die de VMSW als openbaar 
domein aan openbare besturen overdraagt;
·	 restgronden , zijnde gronden die door hun oppervlakte of ligging niet meer van nut zijn 
voor sociale huisvesting; 
·	 onontwikkelbare gronden , zijnde gronden die volgens hun stedenbouwkundige bestem -
ming niet onmiddellijk in aanmerking komen voor bebouwing; 
·	 gronden verworven langs sociale last289; 
·	 gronden verworven langs het rollend grondfonds290, een specifiek budget waarmee de 
VMSW dure gronden kan aanwenden voor sociale doeleinden. 
De onderstaande tabel toont de boekhoudwaarde van deze gronden op 31 december 2012.
Rekening Omschrijving waarde (euro)
35000000Onbebouwde terreinen (bestemd voor overdracht naar openbaar 
domein en restgronden en onontwikkelbare gronden)37,64
35000201 Gronden sociale last 798.173,09
35001000 Rollend grondfonds 12.183.834,46
289 Art. 4.1.25 van het decreet van 27 maart 2009 betreffende het grond- en pandenbeleid.
290 Bij decreet van 23 december 2011 houdende wijziging van diverse bepalingen van het decreet van 27 maart 2009 be -
treffende het grond- en pandenbeleid en van diverse bepalingen van andere decreten die betrekking hebben op het 
grond- en pandenbeleid, werd het decreet Vlaamse Wooncode van 15 juli 1997 gewijzigd (Artikel 33,34 en 42) en de 
rechtsgrond voor het rollend grondfonds tot stand gebracht. Dat werd verder uitgewerkt in het besluit van de Vlaamse 
Regering van 2 maart 2012 tot bepaling van de nadere regeling met betrekking van het rollend grondfonds. 198
15.5.2	 Grondenoverdracht 	openbaar 	domein, 	restgronden 	en	onontwikkelbare 	
gronden
De VMSW boekt de gronden bestemd voor overdracht naar het openbaar domein, de restgron -
den en de onontwikkelbare gronden in haar voorraad. Zij boekt de openbaar domeingronden 
tegen 0,02 euro per grond. Op 31 december 2012 vertegenwoordigde dat in totaal 0,22 euro 
voor 209.012,54 m² grond. De restgronden en onontwikkelbare gronden boekt de maatschap -
pij doorgaans tegen 1 euro. Op 31 december 2012 betekende dat 37,42 euro voor 55.010,66 m². 
In 2012 bleek dat de inventaris van de gronden van de cel onroerende transacties niet aansloot 
bij de boekhoudkundige inventaris291. Op vraag van de commissaris-revisor trachtten de boek -
houddienst, de cel onroerende transacties en de cel interne audit van de VMSW de verschillen 
uit te klaren. Enerzijds corrigeerden zij diverse fouten. Anderzijds blijft er vooralsnog het pro -
bleem van de gronden die niet zijn opgenomen in de boekhoudinventaris wegens zogezegd 
geen waarde. Twee ervan verkocht de VMSW in 2012 voor in totaal 14.621,44 euro. De VMSW 
staat bijgevolg voor de uitdagingen de openbaar domein- en restgrondenvoorraad actueel te 
houden door alle gronden, ook die schijnbaar zonder waarde, boekhoudkundig te registreren 
en de historisch niet geïnventariseerde kleine gronden te inventariseren.
15.5.3	 Gronden 	verworven 	via	sociale	last
Artikel 4.2.20 van de Vlaamse Codex Ruimtelijke Ordening verplicht verkavelaars of bouw -
heren een sociaal woonaanbod te verwezenlijken volgens op hun projecten toepasselijke per -
centages. Het grond- en pandendecreet bepaalt voor de uitvoering van deze sociale lasten een 
cascadesysteem: de individuele projectontwikkelaar moet een aantal panden van zijn project 
aan een sociale woonorganisatie292 aanbieden voor sociale huisvesting. De ontwikkelaar kan 
ervoor opteren gronden aan te bieden die economisch en ruimtelijk gelijkwaardig zijn. Tot he -
den werden een tweehonderdtal gronden aangekocht door lokale woonorganisaties. In laatste 
instantie moet de VMSW de panden aankopen die geen sociale woonorganisatie wil kopen. 
De VMSW gaat ervan uit dat zij ongeveer 20% van het aanbod verplicht zal moeten aankopen.
De VMSW heeft tot 30 juni 2013 een achttal gronden verplicht  aangekocht in het kader van de 
grondverwerving langs sociale lasten, voor ongeveer 1,58 miljoen euro. Voor vier andere gron -
den is de aankoopprocedure lopende, maar werd de aankoopakte nog niet verleden. Voor een 
dertigtal gronden is nog geen aankoopprocedure lopende, maar is al duidelijk dat de VMSW 
ze in laatste instantie zal moeten aankopen.
Op deze gronden moet de VMSW binnen de vijf jaar een sociaal woonaanbod creëren. Zij 
onderzoekt momenteel of zij de gronden niet met een zogenaamde design en build  formule 
kan aanbieden in één overheidsopdracht, die de geografisch gespreide gronden bundelt tot 
één project. Na de ontwikkeling van de woningen zal zij voor het beheer, de verhuur en de ver -
koop ervan dezelfde werkwijze hanteren als die voor de aankoop van in natura gerealiseerde 
sociale huurwoningen: zij zal de grond en de woning in beheer geven aan de sociale huisves -
tingsmaatschappijen en financieren met een sociale FS3-lening of een marktconforme lening 
aangaan en verhuren langs de sociale verhuurkantoren. 
Het Rekenhof merkt op dat de VMSW een verplicht financieel risico loopt, mede doordat zij 
geen aanspraak kan maken op een financiële tegemoetkoming langs de gewestelijke sociale 
correctie293.
291 Het Rekenhof vermeldde deze problematiek in zijn brief van 20 juni 2000, met kenmerk N12-1.854.703 B1.
292  Sociale huisvestingsmaatschappijen, het Vlaams Woningfonds van de Grote Gezinnen, de sociale verhuurkantoren of 
een huurdersbond.
293 Hoofdstuk 5 van het besluit van de Vlaamse Regering van 21 december 2012 houdende de financiering van verrich -
tingen in het kader van sociale woonprojecten en de daaraan verbonden werkingskosten bepaalt de parameters van 
deze correctie. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   199
15.5.4	 Gronden 	verworven 	via	het	rollend	grondfonds
Begin 2011 heeft de decreetgever het takenpakket van de VMSW uitgebreid met het beheer van 
een rollend grondfonds, waarmee de VMSW in gemeenten met hoge grondprijzen gronden 
dient aan te kopen voor de realisatie van een, in hoofdzaak, sociaal woonaanbod, in combi -
natie met een andere bestemming, zoals zorgvoorziening, studentenhuisvesting, bescheiden 
woonaanbod en andere functiegebonden gebouwen. De VMSW moet die gronden na aan -
koop strategisch ontwikkelen en doorverkopen aan sociale huisvestingsmaatschappijen en 
andere ontwikkelaars. Territoriaal kunnen aankopen plaatsvinden in de 39 Vlaams-Brabantse 
gemeenten van het werkgebied van Vlabinvest294 of in één van de overige gemeenten met een 
gemiddelde bouwgrondprijs per vierkante meter boven de mediaan.
Voor een sluitende opvolging van de uitgaven en ontvangsten van het rollend grondfonds 
heeft de VMSW een apart financieringsfonds voor grondaankopen gecreëerd. Het rollend 
grondfonds kan volgens de beleidsbrief van de minister295 beschikken over 50 miljoen euro. De 
Vlaamse begrotingen bevatten daarvoor verbintenis- en leningsmachtigingen (met gewest -
waarborg) van 10 miljoen euro in 2011, 15 miljoen euro in 2012, 15 miljoen euro in 2013 en 10 
miljoen euro in 2014. Ten minste 10 miljoen euro is bestemd voor grondaankopen ten behoeve 
van Vlabinvest, dat door ESR-implicaties nog nauwelijks tot grondaankopen kwam296. Aange -
zien de VMSW buiten de consolidatiekring valt, verlopen de Vlabinvest-aankopen langs haar 
rollend grondfonds ESR-neutraal.
In de praktijk koopt de VMSW alleen gronden aan die onmiddellijk ontwikkelbaar zijn297. 
Tot 30 juni 2013 verwierf de VMSW met het rollend grondfonds gronden in zes locaties: drie 
buiten het Vlabinvestgebied voor een totale aankooprijs van ongeveer 6,4 miljoen euro en drie 
Vlabinvestaankopen voor in totaal nog eens 6,4 miljoen euro. De lopende projecten zijn vrij 
goed gespreid. Alleen in de provincie Limburg ontbreekt nog een project, maar daar zijn er 
nog relatief veel bouwgronden tegen lage prijzen beschikbaar. Vier van deze locaties betref -
fen woonuitbreidingsgebieden. Dat volgt uit de voorwaarde dat de minimumoppervlakte een 
halve hectare moet bedragen (met uitzondering van de Vlabinvestgronden).
Het Vlaams Gewest verstrekt een rentesubsidie die de financieringskosten dekt van de le -
ningen die de VMSW aangaat. Het agentschap Wonen-Vlaanderen betaalt driemaandelijks 
die rentesubsidie op grond van een VMSW-overzicht van de leningen met vervaldag in het 
lopende kwartaal. De VMSW heeft in afwachting van de leningopname298 grondaankopen 
al met eigen middelen geprefinancierd. Op 31 december 2012 heeft zij voor deze geprefinan -
cierde uitgaven in haar boekhouding een intrestvordering geboekt van 38.974,25 euro. Zij liep 
daarmee vooruit op het protocol met de Vlaamse minister van Wonen over, onder meer, de 
werkingskosten en de prefinancieringskosten die de VMSW kan aanrekenen op het fonds, 
de verkoopmodaliteiten en de aanwending van eventuele fondsreserves. Medio 2013 was dat 
protocol nog in opmaak.
294 In het Vlabinvestgebied moet de VMSW de middelen van het rollend fonds aanwenden volgens hoofdstuk II van het 
decreet van 25 juni 1992 houdende diverse bepalingen tot begeleiding van de begroting 1992 genomen doelstellin -
gen.
295  Stuk 1780 (2012-2013) – nr. 1, p. 17.
296 Vlabinvest is een Vlaamse Openbare Instelling type A, die binnen de ESR-consolidatiekring valt en over een beperkt 
budget voor grondaankopen beschikt (1,12 miljoen euro in 2010, 1,26 miljoen euro in 2012 en 1,98 miljoen euro in 
2013. Het stelde deze aankopen in het verleden meermaals noodgedwongen uit tot volgende begrotingsjaren.
297 Bij een grondaankoop hoeft deze grond niet per se onmiddelijk in aanmerking te komen voor bebouwing. De vol-Bij een grondaankoop hoeft deze grond niet per se onmiddelijk in aanmerking te komen voor bebouwing. De vol -
gende gronden komen ook in aanmerking: een grond in woonuitbreidingsgebied, een grond die volgens de huidige 
bestemming van het gewestplan niet onmiddellijk voor woningbouw in aanmerking komt, maar waarvoor een ruim -
telijk structuurplan of een ontwerp van ruimtelijk uitvoeringsplan een woonbestemming op grond van een principebe -
slissing van een gemeente, provincie of de Vlaamse Overheid in het vooruitzicht stelt, en, tot slot, een grond gelegen 
in een ontsluitbare woonzone.
298 Op 5 april 2013 nam de VMSW een eerste lening van 25 miljoen euro op, met een looptijd van 20 jaar. 200
Het Rekenhof heeft opgemerkt dat de VMSW met haar rollend fonds voor een aantal onze -
kerheden staat. Zo is het nog onduidelijk of het rollend karakter van de aan- en verkoop van 
gronden, beschreven in de beleidsbrief Wonen 2012-2013, zal kunnen leiden tot een volledige 
recuperatie en herinvestering van het aangewende kapitaal. Voorlopig heeft de VMSW nog 
geen gronden verkocht. De administratie onderzoekt nog hoe zij de verkoopprijs moet bepa -
len. Het is weliswaar niet de bedoeling met de verkoop van de gronden winsten te realiseren, 
maar de verkoopprijs moet minstens alle kosten van de VMSW bevatten. De VMSW over -
weegt ook een extra indexeringsformule om de koopkracht te bewaren in de periode tussen 
aankoop en verkoop. Die kan dure gronden nog duurder maken. 
Voorts doorkruist een erfpachtregeling in Vlabinvestgebied het rollend karakter van het 
fonds: er is immers geen doorverkoop maar wel de betaling van een erfpachtvergoeding gedu -
rende de looptijd van het contract. Ook is het onduidelijk of de rentesubsidie van het Vlaams 
Gewest mee moet worden verrekend in de verkoopprijs. Ten slotte zal de VMSW de risico’s 
moeten beheersen die gepaard gaan met grondaankopen in het algemeen (bv. procedurele 
problemen inzake ruimtelijke ordening of de annulering van bouwplannen). 
15.5.5	 Besluit
Twee recente ontwikkelingen, de uitbreiding van haar taken tot de aankoop van gronden voor 
sociale woningen in gemeenten met hoge grondprijzen langs een rollend grondfonds en de 
verplichte aankoop van sociale-lastgronden die sociale woonorganisaties niet willen kopen, 
zullen de grondvoorraad van de VMSW in de toekomst doen toenemen. Hieraan zijn voorals -
nog een aantal onzekerheden verbonden. Zo is het enerzijds nog niet duidelijk in welke mate 
het rollend fonds zijn kapitaal zal kunnen recupereren na wederverkoop. Anderzijds moet 
nog blijken of de VMSW op de minder interessante sociale-lastengronden op een rendabele 
wijze sociale woningen zal kunnen realiseren.
15.6	 Beleidsruimte 	voor	monumentenzorg
15.6.1	 Inleiding
De Vlaamse overheid verstrekt restauratiepremies om het onroerend erfgoed weer in goede 
staat te brengen. Zij doet dat op twee wijzen, met gewone of klassieke restauratiepremies en 
met meerjarenovereenkomsten voor restauratie. 
Bij de klassieke restauratiepremies verloopt de afhandeling in vier fases: 
 yDe subsidieaanvrager legt een aanvraagdossier over aan de provinciale afdeling van Onroe -
rend Erfgoed, die oordeelt over de ontvankelijkheid ervan. Ontvankelijke dossiers stuurt 
de afdeling door naar Onroerend Erfgoed Brussel, die een tweede controle uitvoert, het 
aandeel van het Vlaams Gewest in de restauratiekosten berekent en het dossier voorlegt 
aan de minister en inschrijft op de restauratieprogrammatie299. 
 yDe minister bepaalt op grond van de reglementering300 en de programmatielijst waarin de 
administratie een prioritering voorstelt, de subsidies en de bijhorende vastleggingen. De 
299 De restauratieprogrammatie beperkt de ministeriële toekenning van restauratiepremies tot de daarvoor bestemde 
kredieten ( art. 3, §1, van het besluit van de Vlaamse Regering van 14 december 2001 houdende vaststelling van het 
premiestelsel voor restauratiewerkzaamheden aan beschermde monumenten). Bij gebrek aan een kader, bestaat de 
programmatie in een door de minister goedgekeurd plan voor de uitvoering van het betrokken begrotingsartikel. 
Daarin selecteert hij de dossiers die voorrang moeten krijgen. De andere ontvankelijke dossiers komen bij ontoe -
reikende kredieten op een wachtlijst. De programmatie wordt twee- tot viermaal per jaar bijgestuurd. Zie ook het 
verslag van het Rekenhof over het onderzoek van de restauratie- en onderhoudspremies voor onroerend erfgoed van 
30 oktober 2007, Stuk 37-A (2001-2008) nr. 1.
300 In hoofdzaak: het besluit van de Vlaamse Regering van 14 december 2001 houdende vaststelling van het premiestelsel 
voor restauratiewerkzaamheden aan beschermde monumenten. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   201
aanvrager ontvangt vervolgens schriftelijk het ministerieel besluit tot subsidietoekenning. 
Deze betekening van de voorlopige premie houdt voor Onroerend Erfgoed een vastleg -
gingsengagement in. 
 yDe subsidietrekker bezorgt een aanbestedingsdossier langs de provinciale afdeling aan 
Onroerend Erfgoed Brussel, dat de uiteindelijke subsidie berekent. De minister keurt het 
aanbestedingsdossier goed, waarna het op de restauratieprogrammatie komt voor de vast -
legging van het definitieve subsidiebedrag.
 yDe minister beslist over het definitief toegezegde subsidiebedrag en de vastlegging ervan, 
en kent de subsidie toe op grond van het gunningsbedrag. Na het aanvangsbevel kun -
nen de werken starten en volgt de uitbetalingen in voorschotten. Na de indiening van de 
schuldvordering volgt de uitbetaling van het eindsaldo.
Voor restauraties die een grote meerjareninvestering vergen, kan de minister een subsidie toe -
kennen met een meerjarenpremieovereenkomst. In dit aanvullend systeem kent hij subsidies 
gespreid toe. Daarbij is de subsidietrekker zeker zijn van zijn jaarlijks toegezegd subsidiebe -
drag. De minister moet een dergelijke meerjarige subsidietoekenning aan de Vlaamse Rege -
ring voorstellen in een meerjarig ontwerpprotocol. Hij schrijft het goedgekeurde protocol in 
de restauratieprogrammatie in voor de ramingen van de restauratie tijdens het eerste jaar. In 
de subsidiebetekening hebben deze dossiers prioriteit op de klassieke subsidiedossiers die 
nog niet zijn betekend. De eerstejaarssubsidie wordt dan ook onmiddellijk toegekend en vast -
gelegd. Die werkwijze herhaalt zich jaarlijks voor de duur van de overeenkomst. Verder ver -
loopt de procedure zoals bij de klassieke dossiers.
15.6.2	 Gewone 	restauratiepremiedossiers
Het Vlaams Parlement machtigde de minister bevoegd voor onroerend erfgoed voor 2012 ini -
tieel 47.132.000 euro vastleggingen te nemen voor klassieke en meerjarenrestauratie premies. 
Dat bedrag was ontoereikend om de restauratiepremiedossiers op de programmatie 2012 en 
voorgaande jaren vast te leggen. Eind 2012 werd een vierde (eind)programmatie opgemaakt, 
met een eindberekening van de kredietaanwending in het begrotingsjaar en een lijst van dos -
siers die op de wachtlijst werden geplaatst in afwachting van de nieuwe kredieten voor het 
volgende jaar. Met deze programmatie berekende de administratie het bedrag dat zij in de 
volgende jaren nog moet vastleggen.
Restauratiepremiedossiers op de wachtlijst op 31 december 2012
Initieel VAK  
progr. 2012VAK na krediet-hers -
chikking Openstaand bedrag  
voor vastlegging% t.o.v. initieel 
budget301% t.o.v. budget na  
kredietherschikking
47.132.000 euro 61.571.000 euro 88.674.141,92 euro* 218,77% 144,02%
* Zonder kredietverschuiving: 103.113.141,92 euro  301301
Eind 2012 stond 88.674.141,92 euro open voor de vastlegging van 252 dossiers, een bedrag dat 
financieel alleen extracomptabel wordt opgevolgd. Dat is 144% tegenover het budget voor 2012 
na kredietaanpassing en 218,77% tegenover het initiële budget. Door het tekort aan vastleg -
gingskredieten werd dat bedrag doorgeschoven naar het volgende jaar, waarin het de vrije 
krediet- en beleidsruimte van de minister beperkt. Het tekort schaadt soms ook de verwach -
ting van de subsidieaanvrager binnen een redelijke termijn daadwerkelijk een subsidie te ont -
vangen. Zo wachtten eind 2012 drie dossiers al sinds 2009 op een subsidietoezegging302. Dat 
301 Het initieel budget geldt als ijkpunt aangezien het door het Vlaams parlement gemachtigd is en de grondslag vormt 
voor het ministeriële beleid.
302 Tongeren, St. Martinuskerk, 746.774,62 euro subsidieerbaar, waarvan 596.374,21 euro door het Vlaams Gewest 
(ontvankelijk verklaard op 29 oktober 2009); Tongeren, Medarduskerk, 572.256,49 euro subsidieerbaar, waarvan 
457.004,03 euro door hete Vlaams Gewest (ontvankelijk verklaard op 9 november 2009) en Grobbendonk, Oude pas -
torie, 401.653,03 euro subsidieerbaar, waarvan 320.760,10 euro door het Vlaams Gewest (ontvankelijk verklaard op 27 
november 2009). 202
lange wachten heeft ook financiële consequenties. De regelgeving voor monumentenzorg303 
bepaalt immers dat de subsidieaanvrager in afwachting van de subsidietoekenning met eigen 
middelen de instandhouding van het erfgoed moet prefinancieren. Naarmate de tijd verstrijkt 
kunnen ook de kosten stijgen door kostprijsactualisatie, bijkomende en aanvullende werken, 
nieuwe vereiste restauratiewerken door verdere aftakeling304 en extra planningsproblemen. 
Een formeel beoordelingskader op grond waarvan de minister bij de vaststelling van de res -
tauratieprogrammatie kiest wie in aanmerking komt voor een onmiddellijke subsidietoezeg -
ging en vastlegging bestaat niet. Het is ook onduidelijk in welke mate de minister daarvoor 
vaste selectiecriteria hanteert.
15.6.3	 Meerjarige 	subsidieovereenkomsten
De decreetgever bood de administratie Onroerend Erfgoed in sectorale regelgeving305 de mo -
gelijkheid het totale bedrag van de verplichtingen die voortvloeien uit die overeenkomsten, 
gefaseerd vast te leggen over de jaren heen. De administratie heeft dan ook verscheidene lang -
lopende verbintenissen, die zij niet in hun totaliteit vooraf heeft ingeschreven in de begroting 
of die ze niet voor het totale bedrag heeft vastgelegd in de boekhouding. Uit interne meet -
staten blijkt in welke mate eind 2012 nog verplichtingen openstonden voor vastlegging in een 
volgend jaar.
Meerjarige subsidieverbintenissen op 31 december 2012
programmatie 2012VAK na krediet-  
herschikking Openstaand bedrag  
budget% t.o.v. budget na  
47.132.000 euro 61.571.000 euro 54.450.968,68 euro 115%% 88,43%
Eind 2012 stond 54.450.968,68 euro open voor vastlegging. Dat is 115% van het initieel budget 
volgens de programmatie 2012 en 88,43% tegenover het aangepast budget voor 2012. De ad -
ministratie bezorgde een overzicht met veertien meerjarige subsidietoezeggingen, waarvan 
enkele de legislatuur overschrijden. Ook deze overschrijdingen beperken de vrije krediet- en 
beleidsruimte voor de volgende minister. Hij zal in de volgende legislatuur immers een deel 
van de vastleggingskredieten moeten gebruiken om te voldoen aan de engagementen van de 
huidige legislatuur. 
Deze aanzienlijke impliciete schuld in de monumentenzorg is niet in de boekhouding terug 
te vinden: de administratie houdt de financiële verplichtingen louter extracomptabel en dus 
ontoegankelijk voor derden bij. Zij neemt alleen de verplichtingen voor het lopende jaar langs 
de programmaties in de boekhouding op. Daardoor ontbreekt een getrouw beeld van de fi -
nanciële toestand van monumentenzorg in de Vlaamse overheid.
Het Vlaams Parlement heeft op 27 maart 2009, vóór het rekendecreet van kracht werd, be -
paald dat de kredieten in het kader van een meerjarige subsidieovereenkomst kunnen worden 
vastgelegd op jaarbasis306. De vraag rijst of deze budgettaire bepaling uit de sectorale wet -
geving overeind kan blijven in het licht van het rekendecreet van 8 juli 2011. Dat stelt dat 
verbintenissen onmiddellijk moeten worden vastgelegd voor het totale bedrag, ongeacht de 
303 Besluit van de Vlaamse Regering van 17 november 1993 tot bepaling van de algemene voorschriften inzake instand -
houding en onderhoud van monumenten en stads- en dorpsgezichten, gewijzigd bij besluit(en) van de Vlaamse Rege -
ring van 23 juni 2006, 5 juni 2009 en 4 december 2009.
304 De meerkosten wegens tijdsverloop zijn onder voorwaarden subsidieerbaar, maar de subsidies dekken niet de volle -
dige meerkosten.
305 Artikel 98, 3° van dit decreet van  27 maart 2009 tot aanpassing en aanvulling van het ruimtelijk plannings-, vergun -
ningen en handhavingsbeleid, brengt een wijziging aan in het decreet van 3 maart 1976 tot bescherming van monu -
menten, stads- en dorpsgezichten (artikel 11,§8, 2de lid van het decreet van 3 maart 1976 tot bescherming van monu -
menten, stads- en dorpsgezichten).
306 Artikel 11,§8, 2de lid van het decreet van 3  maart 1976 tot bescherming van monumenten, stads- en dorpsgezichten. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   203
uitvoeringstermijn307, tenzij het gaat om recurrente  verbintenissen waarvan de gevolgen zich 
over verscheidene jaren strekken308. Volgens de Inspectie van Financiën kunnen de meerjarige 
restauratiepremies niet als recurrente verbintenissen worden beschouwd309. Met de huidige 
protocols schuift de Vlaamse Regering dan ook belangrijke bedragen naar de toekomst door 
zonder machtiging van het parlement.
Ook bij de meerjarige subsidieovereenkomsten rijst ten slotte de vraag hoe de minister de 
dossiers ervoor selecteert310. 
15.6.4	 Besluit
Eind 2012 stond in totaal 143.125.110,6 euro open voor de vastlegging van restauratiepremies. 
Dat is 232,46% in vergelijking met het budget na kredietverschuiving en 334,3% ten opzichte 
van het initiële krediet. Dat omvangrijk bedrag heeft een aanzienlijke impact op de financiële 
toestand van monumentenzorg in de Vlaamse overheid en op de vrije krediet- en beleids -
ruimte van de minister. Aangezien het niet wordt verantwoord in de begrotingsdocumenten 
of de rekeningen, heeft het Vlaams Parlement geen getrouw beeld van deze toestand. Boven -
dien is het niet duidelijk welke criteria de minister hanteert om dossiers te prioriteren of te 
selecteren voor een klassieke restauratiepremie of een meerjarenpremieovereenkomst.
15.6.5	 Aanbevelingen
 yIn de begrotingen en rekeningen dient te worden aangegeven welke klassieke restaura -
tiepremiedossiers op de wachtlijst worden geplaatst, voor welke dossiers een meerjarige 
subsidieovereenkomst werd gesloten en hoeveel openstaande verplichtingen er zijn. 
 yHet is aangewezen de sectorale bepaling dat meerjarenovereenkomsten gespreid in de tijd 
kunnen worden vastgelegd, te heroverwegen in het licht van het rekendecreet. 
 yDe keuze van de restauratieprojecten die subsidies zullen krijgen, dient deugdelijk te wor -
den gemotiveerd en het Vlaams Parlement dient daarover te worden geïnformeerd.
Op 11 oktober 2013 heeft het Agentschap Onroerend Erfgoed gereageerd op deze aanbeve -
lingen. Het zal in eerste instantie voorstellen in de memorie van toelichting bij de begroting 
(zowel bij de opmaak als bij de begrotingsaanpassing) te laten opnemen hoe groot de wacht -
lijst op dat moment bedraagt. Het Agentschap vindt het echter niet aangewezen de integrale 
wachtlijst op te nemen, aangezien dat geen toegevoegde waarde biedt inzake de begrotings -
implicaties. Het Agentschap zal voorts in de beleidsaanbevelingen opnemen dat meerjarige 
subsidieovereenkomsten inderdaad het best worden vastgelegd voor de totaliteit van de ver -
307 Artikel 28, §1, 3de lid van het decreet van 8 juli 2011 houdende regeling van de begroting, de boekhouding, de toeken -
ning van subsidies en de controle op de aanwending ervan, en de controle door het R ekenhof.
308 Artikel 10, §1 en 2, en artikel 28, §1, 2de lid, van het rekendecreet van 8 juli 2011.
309 Nadat de inspectie op 4 augustus 2010 in zijn advies bij het rekendecreet opmerkte dat het begrip recurrent  onduidelijk 
was, stelde de Vlaamse minister van Financiën en Begroting in een nota aan de Vlaamse Regering dat het om bv. 
huurovereenkomsten ging. De Vlaamse regering voegde er in de memorie van toelichting aan toe dat de bepaling 
onder meer ook van toepassing was op de beschikbaarheidvergoedingen voor pps en op de alternatieve financiering. 
Op 27 mei 2009 adviseerde de Inspectie van Financiën dat meerjarige toezeggingen die jaarlijks worden vastgelegd, 
een substantiële voorafname van toekomstige beleidskredieten (voor restauratiepremies) inhouden, die (slechts) in 
de toekomst in de begroting zullen worden ingeschreven. Zij achtte deze aanpak dan ook budgettair niet orthodox (p. 
4 van het advies aangaande de protocolovereenkomst inzake de meerjarenplanning van de herstructurering en res -
tauratie van de vroegere mijnsite van Beringen en aangaande de protocolovereenkomst inzake de meerjarenplanning 
voor de tweede restauratiefase van het Europacollege te Brugge, met k enmerk KDW/MVW/09/00319bis).
310 Hij moet daarbij de meerjarenpremieovereenkomst afwegen tegen de klassieke restauratiepremie, voorlegging aan 
het Vlaams Parlement voor subsidiëring op naam langs de algemene uitgavenbegroting of voor een volledig decretale 
bescherming wegens de grote investering niet beter (zoals het Ijzermonument te Diksmuide ). 204
Bijlage bintenissen in het jaar waarin het engagement wordt gesloten. Ten slotte zal het voorstellen 
de wijze wa arop de programmatie in een bepaald begrotingsjaar wordt ingevuld, op te nemen 
in de memorie van toelichting bij de begroting (zowel bij de opmaak als bij de begrotingsaan -
passing). Voorlegging van de rekeningen 
van DAB’s en Rechtspersonen
1Bijlage  206
De onderstaande tabel overziet de timing voor de rekeningaflegging waarin het rekendecreet 
van 8 juli 2011 voorziet.
Jaar x+1 Actie
31 maartVlaamse Regering en Vlaamse rechtspersonen bezorgen algemene rekening en jaarreke -
ningen aan Rekenhof
15 april Vlaamse Regering bezorgt geconsolideerde jaarrekening aan Rekenhof
21 aprilVlaamse Regering bezorgt certificatie door bedrijfsrevisoren van jaarrekeningen aan 
Rekenhof
31 mei Rekenhof bezorgt opmerkingen aan Vlaamse Regering en Vlaamse rechtspersonen
21 juni Vlaamse Regering antwoordt aan Rekenhof
30 juni Rekenhof bezorgt opmerkingen en antwoord aan Vlaams Parlement  
15 september Vlaamse Regering dient ontwerpdecreet over algemene rekening (met consolidatie) in
31 oktober Vlaams Parlement sluit algemene rekening decretaal af
Niet bepaald Rekenhof publiceert de rekeningen in zijn boek 
Het IVA Centrale Accounting heeft het Rekenhof tegen 31 maart 2013 een elektronische en 
papieren uitvoeringsrekening van diensten met afzonderlijk beheer en de elektronische jaar -
rekeningen van de meeste agentschappen bezorgd, met uitzondering van de jaarrekeningen 
van de privaatrechtelijke EVA’s. De onderstaande tabel biedt een overzicht van deze voorleg -
ging. Voor 2012 houdt de tabel nog geen rekening met de Vlaamse universiteiten, hogescholen 
(met inbegrip van de wetenschappelijke inrichtingen) en associaties, die weliswaar ook tot de 
geconsolideerde Vlaamse overheid behoren. Bij wijze van overgangsmaatregel zijn die entitei -
ten in 2012 echter nog niet begrepen in de ESR-geconsolideerde rapportering van de Vlaamse 
overheid. Pas bij de eerste begrotingscontrole 2013 heeft zij de begrotingen van de universitei -
ten en hogescholen ter informatie meegedeeld aan het Vlaams Parlement, zonder ze evenwel 
op te nemen in de consolidatie.
Voor de goedkeuring van de rekeningen door de Vlaamse minister van Financiën en Begroting 
heeft het IVA Centrale Accounting met het Rekenhof afspraken gemaakt, die evenwel bij de 
afsluiting van dit rapport nog niet volledig waren uitgevoerd. Het Rekenhof beschikte zo -
doende nog niet over alle officiële goedkeuringen door alle bevoegde overheden (raden van de 
bestuur, de Vlaamse minister van Financiën en Begroting of de toezichthoudende ministers). 
Het rekendecreet bepaalt dat de Vlaamse Regering de certificatie door de bedrijfsrevisoren 
van de jaarrekeningen aan het Rekenhof dient te bezorgen tegen 21 april. Tot op 20 mei 2013 
ontving het Rekenhof, zoals gesteld in de inleiding, echter maar de helft van deze verklaringen 
(20/40).  
311311
Rechtspersonen   
en DAB’sJaarrekening 
goedgekeurd 
op 311Ontvangen door 
Rekenhof opVerklaring bedrijfsrevisor
01 DAR
Vlaams Brusselfonds 22-03-13 29-03-13 Niet van toepassing
AGIV 12-03-13 29-03-13 Voorbehoud
VZW De Rand 22-03-13 29-03-13 Goedkeurend
SERV 13-03-13 29-03-13 Goedkeurend
DAB IAVA 20-02-13 11-03-13
02 BZ
VLABEST 09-04-2013 11-04-2013 Niet van toepassing
DAB Catering 20-03-2012 05-04-2013
DAB Schoonmaak 20-02-2013 11-03-2013
DAB Digitale Drukkerij 11-03-2013 20-03-2013
DAB Overheidspersoneel Niet gedateerd 02-04-2013
DAB Informatie Vlaanderen 20-03-2013 02-04-2013
03 FB
FFEU Niet gedateerd 29-03-2013 Niet van toepassing
311 Voor de DAB’s vermeldt de tabel in deze kolom de datum van de rekeningen. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   207
VFLD Niet gedateerd 29-03-2013 Niet van toepassing
Toekomstfonds Niet gedateerd 29-03-2013 Niet van toepassing
Egalisatiefonds (Vlaams 
Pensioenfonds)Niet ontvangen
NV Diestsepoort Niet ontvangen
04 IV
VAIO - FIT 27-03-2013 29-03-2013 Zonder voorbehoud 
Toerisme Vlaanderen 22-03-2013 29-03-2013 Nog geen verklaring bekend
SARiV 15-03-2013 29-03-2013 Niet van toepassing
Vlaams-Europees Verbin -
dingsagentschap vzw 19-04-2013 28-03-2013Zonder voorbehoud (alleen 
over bedrijfseconomische jaar -
rekening)
DAB Waarborgfonds Microfi -
nanciering20-02-2013 20-03-2013
05 EWI
Hermesfonds 18-03-2013 29-03-2013 Niet van toepassing
IWT 22-03-2013 29-03-2013 Onthouding
Herculesstichting 28-02-2013 29-03-2013 Goedkeurend
VRWI 28-03-2013 29-03-2013 Niet van toepassing
VITO 12-03-2013 29-03-2013 Goedkeurend
VIB Niet ontvangen Nog geen verklaring bekend
FWO 02-04-2013312Zonder voorbehoud (alleen 
rekening)
KVAB 28-03-2013 04-04-2013 Goedkeurend
Waarborgbeheer ongedateerd 08-10-2013313Zonder voorbehoud over 
bedrijfseconomische jaarre -
kening
NV Gigarant Niet ontvangen
VLIZ Niet ontvangen
06 OV
VLOR 14-03-2013 29-3-2013 Niet van toepassing
Agion 26-03-2013 29-03-2013 Niet van toepassing
GO ! 08-03-2013 29-03-2013 Niet van toepassing314
UZ Gent24-06-2013  
(raad van bestuur)18-07-2013Voorbehoud, met toelichtende 
paragraaf
Vzw Epon Niet ontvangen
Instituut voor Tropische 
GeneeskundeNiet ontvangen
Universitaire Faculteit Pro -
testantse Godgeleerdheid 
BrusselNiet ontvangen
Evangelische theologische 
faculteitNiet ontvangen
Vzw’s ‘Sociale Voorzieningen’ 
van instellingen van auto -
noom onderwijsNiet ontvangen
Vlaamse Interuniversitaire 
RaadNiet ontvangen
Vlaamse Hogescholenraad Niet ontvangen
DAB Inschrijvingsgelden 
Centra voor Volwassenenon -
derwijs28-02-2013 11-03-2013
07 WVG
Fonds JongerenwelzijnNiet  
goedgekeurd29-03-2013 Nog geen verklaring bekend3121,3132 3143 
312 Voorlopige rekening.
313 Alleen ESR-rapportering.
314 Bij het Gemeenschapsonderwijs is er een College van Accountants, maar dat geeft geen verklaring over de jaarreke -
ning. 208
Kind en GezinNiet  
goedgekeurd29-03-2013 Nog geen verklaring bekend
OPZ GeelNiet  
goedgekeurd29-03-2013Voorbehoud en toelichtende 
paragraaf
OPZ RekemNiet  
VAPHNiet  
goedgekeurd24-04-2013  
(aanpassing)Nog geen verklaring bekend
VIPANiet  
Vlaams ZorgfondsNiet  
Koninklijke Academie voor 
Geneeskunde van BelgiëNiet ontvangen
DAB CICOV Niet gekend 20-03-2013
08 CJSM
VRT 25-3-2013 29-03-2013Zonder voorbehoud met toe -
lichtende paragraaf
BLOSOGoedgekeurd, da -
tum niet gekend29-03-2013Voorbehoud bij ESR-rappor -
tering
FoCI 13-03-2013 29-03-2013 Niet van toepassing 
Topstukkenfonds 15-03-2013 29-03-2013 Niet van toepassing
VRM 21-03-2013 29-03-2013 Zonder voorbehoud
VFL 06-03-2013 04-04-2013 Verslag niet bekend
SAR CJSM 21-03-2013 29-03-2013
Vlaamse opera 28-03-2013 29-03-2013
MUHKA 26-03-2013 08-10-2013
De Singel Niet gekend 08-10-2013
Vlaams Audiovisueel Fonds Niet ontvangen
Nederlandse Taal-en Let -
terkunde20-03-2013 08-10-2013
Pensioenfonds VRT voor 
statutairenNiet ontvangen
DAB KMSKA 15-02-2013 14-03-2013
DAB Kasteel – Domein van 
Gaasbeek12-02-2013 11-03-2013
DAB Uitleendienst kampeer -
materiaal voor de JeugdNiet gekend31525-03-2013
DAB Landcommanderij Alden 
Biesen15-02-2013 11-03-2013
09 WSE
VDAB 26-03-2013 29-03-2013 Voorbehoud
Syntra Vlaanderen 22-03-2013 29-03-2013 Goedkeurend
ESF-Agentschap Vlaanderen 07-06-2013 Niet ontvangenZonder voorbehoud, met toe -
10 LV
EV ILVO 18-03-2013 27-03-2013 Niet van toepassing
FIVA 24-04-2013 28-03-2013 Niet van toepassing
SAR LV 25-03-2013 27-03-2013 Niet van toepassing
VILT Niet ontvangen Nog geen verklaring bekend
VLAM 14-06-2013 28-06-2013Zonder voorbehoud (alleen 
rekening)
VLIF 24-04-2013 28-03-2013 Niet van toepassing
11 LNE
OVAM 25-03-2013 29-03-2013 Niet van toepassing 
VMM 02-04-2013 29-03-2013316Niet van toepassing 
Grindfonds 04-03-2013 29-03-2013 Niet van toepassing3151 3162 
315 Initiële rekening goedgekeurd op 4 maart 2013. De datum van goedkeuring met betrekking tot de aangepaste reke -
ning is niet gekend.
316 Datum ontvangst digitale jaarrekening die overeenstemt met de goedgekeurde jaarrekening. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   209
VLM 27-03-2013 29-03-2013 Goedkeurend
VREG 29-03-2013 29-03-2013Zonder voorbehoud, met toe -
De Watergroep (VMW) 16-04-2013 08-05-2013Voorbehoud m.b.t. ESR-uit -
voeringsrekening
SAR Minaraad 28-03-2013 29-03-2013 Niet van toepassing
EV INBO 12-03-2013 29-03-2013 Niet van toepassing
OC-ANB 28-02-2013 29-03-2013 Goedkeurend
DAB MINAFONDS 12-03-2013 29-03-2013 Niet van toepassing
12 MOW
VVM – De Lijn 20-03-2013 29-03-2013Zonder voorbehoud, met toe -
NV13-03-2013 29-03-2013Zonder voorbehoud, met 
toelichtende paragraaf (enkel 
rekening)
NV De Scheepvaart 13-03-2013 29-03-2013 Verklaring zonder voorbehoud
Pendelfonds 10-06-2013 29-03-2013 Niet van toepassing
EV Flanders Hydraulics Datum niet gekend 29-03-2013 Niet van toepassing
Beheersmaatschappij Ant -
werpen Mobiel NVNiet gedateerd 08-10-2013317Zonder voorbehoud, met 
rekening)
NV Vlaamse Havens Niet ontvangen Nog geen verklaring bekend
NV Lijninvest Niet ontvangenZonder voorbehoud, met 
rekening)
DAB Loodswezen 28-02-2013 11-03-2013 Niet van toepassing
DAB Luchthaven Antwerpen 26-03-2013 02-04-2013 Niet van toepassing
DAB Luchthaven Oostende 05-03-2013 15-03-2013 Niet van toepassing
DAB Vlaams Infrastructuur -
fonds27-03-2013 05-04-2013 Niet van toepassing
DAB Vloot 28-02-2013 11-03-2013 Niet van toepassing
13 RWO
VOIA Garantiefonds voor 
Huisvesting21-03-2013 29-03-2013 Niet van toepassing
VOIA Vlabinvest 21-02-2012 29-03-2013 Niet van toepassing
VOIA Rubiconfonds Niet gekend 29-3-2012 Niet van toepassing
EVA VMSW 26-03-2013 04-04-2013 Goedkeurend
SAR Vlaamse Woonraad 25-03-2013 29-03-2013 Niet van toepassing
SAR Ruimtelijke Ordening – 
Onroerend Erfgoed27-03-2013 29-03-2013 Niet van toepassing
DAB Grondfonds 27-02-2013 11-03-2013 Niet van toepassing
DAB Herstelfonds 27-02-2013 11-03-2013 Niet van toepassing
DAB Vlaams Instituut voor 
het Onroerend Erfgoed18-03-2013 02-04-2013 Niet van toepassing
DAB Fonds voor de Finan -
ciering van het Urgentieplan 
voor de Sociale Huisvesting21-02-2013 11-03-2013 Niet van toepassing
DAB Fonds ter Bestrijding 
van Uithuiszettingen21-02-2013 11-03-2013 Niet van toepassing3171 
317 Controle gebaseerd op officieuze rekening van 4 september 2013. 210
Bijlage Stand van uitvoering van de 
vroegere aanbevelingen
2Bijlage 212
De onderstaande tabel overziet de aanbevelingen die het Rekenhof formuleerde in zijn re -
keningenboeken over 2009 en 2010, en in zijn onderzoek van de aanpassing van de Vlaamse 
begroting voor 2012. Enerzijds geeft de tabel de mate aan waarin het Rekenhof de aanbeveling 
als uitgevoerd beschouwt. Anderzijds geeft de tabel aan in hoeverre de betrokken ministers 
in hun recente beleidsbrieven informatie over de uitvoering van de aanbevelingen hebben op -
genomen. De website van het Rekenhof bevat ook een overzicht van de aanbevelingen uit het 
rekeningenboek over 2011. Deze aanbevelingen zijn in dit boek niet opgenomen, omdat het 
Rekenhof de bewindslui voldoende tijd wil geven voor de uitvoering van de aanbevelingen en 
omdat de ministers voor deze recente aanbevelingen nog niet de kans kregen informatie over 
de uitvoering ervan in hun beleidbrieven op te nemen.
Uitg = uitgevoerd  IU = in uitvoering (On)Vold = (on)voldoende
NmR = niet meer relevant ? = geen informatie
Stand van uitvoering Informatie in beleidsbrief
Uitg NmR IU ? Geen Vold. Onvold.
Diverse beleidsdomeinen
Jaarverslagen van de Vlaamse openbare rechtspersonen, rekeningenboek over 2008, Stuk 36-A (2009-2010)
1 Het is raadzaam dat de Vlaamse Regering algemene instructies uit -
vaardigt met betrekking tot de (minimum)inhoud, de vorm en de 
kwaliteit van de jaarverslagen, om de bruikbaarheid ervan als verant -
woordingsdocument voor het Vlaams Parlement te verbeteren. Het 
wetboek vennootschappen en de richtlijnen inzake de jaarrapporte -
ring over de uitvoering van de beheersovereenkomst vormen in dat 
verband een nuttige referentie. Het Rekenhof beveelt aan dat het 
jaarverslag de volgende informatie bevat:x x
- De agentschappen moeten verantwoording afleggen over de 
ingezette middelen, de geleverde prestaties en de behaalde be -
leidseffecten, en die resultaten vergelijken met de vooropgestel -
de doelstellingen in de begroting en de beheersovereenkomst.x x
- De jaarrapportering over de uitvoering van de beheersovereen -
komst moet, al dan niet in verkorte vorm, in het jaarverslag wor -
den geïntegreerd.x x
- Over financiële gegevens moet in het jaarverslag uniformer wor -
den gerapporteerd. Een minimumvereiste is dat het jaarverslag 
toelichting geeft bij de uitvoering van de begroting en bij het 
financieel plan dat is opgenomen in de beheersovereenkomst, 
aangevuld met bedrijfseconomische informatie over de financi -
ele toestand en resultaten.x x
- Het jaarverslag moet informatie geven over de aard, structuur 
en taakstelling van de organisatie, over haar missie, strategie 
en doelstellingen en over de externe omstandigheden die een 
belangrijke rol hebben gespeeld.x x
- Algemene informatie over het beleidsveld moet duidelijk wor -
den gescheiden van informatie over de werking van het agent -
schap.x x
Controle van de ontvangsten (wachtrekeningen, derdengelden, begrotingsfondsen, Europese subsidies en publicatieopbrengsten in acht beleidsdomeinen), reke -
ningenboek over 2009, Stuk 36 (2010-2011) – Nr. 1
1 Het contractbeheer bij de verkoop van publicaties moet verbeteren. 
Meer algemeen dient de interne controle bij het debiteurenbeheer in 
diverse beleidsdomeinen te worden versterkt.x x318
3 Financiën en Begroting
ESR-vorderingensaldo 2009 van de Vlaamse Gemeenschap, rekeningenboek over 2009, Stuk 36 (2010-2011) – Nr. 1
9 Aangezien een begrotingsnormering die uitsluitend op het ESR-vor -
deringensaldo steunt, niet volstaat om de financiële houdbaarheid 
van de overheidsfinanciën op lange termijn te garanderen, moet de 
Vlaamse Regering ook de verbintenissen en de financiering van par -
ticipaties die de schuld doen toenemen, normeren in functie van hun 
budgettaire implicaties. Een Vlaamse begrotingsnorm zou overigens 
betrekking moeten hebben op alle entiteiten die deel uitmaken van 
de Vlaamse overheid.x319x3181 
318 Deels uitgevoerd volgens de beleidsbrief van de minister van Ruimtelijke Ordening REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   213
Vlaams Fiscaal Platform: inning van de leegstandsheffing bedrijfsruimten, rek eningenboek over 2008, Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1
1 De Vlaamse Regering moet verder werk maken van een unieke Vlaam -
se belastingcodex.x320x
4 VLABEL dient de verschillende opvolgingssystemen per afzonderlijke 
belasting op het einde van het jaar te reconciliëren en op een gerecon -
cilieerde of reconcilieerbare manier te rapporteren.x321x
6 VLABEL zou in zijn jaarverslagen ook moeten rapporteren over de 
bedragen die het voor rekening van de gemeenten int.x x322
17 De administratie dient haar boekhouding zo te organiseren dat ze 
tijdige, accurate en volledige informatie kan geven over de project -
interne kosten van het project.x323x
1 Enkele reglementeringen inzake de Centrale Invorderingscel vergen 
aanpassing of verduidelijking en de werking en interne controle van 
die cel kan nog verbeteren.x x
Inkohiering en inning van de onroerende voorheffing (Thematisch financieel onderzoek), rekeningenboek over 2010, Stuk 36 (2011-2012) – Nr. 1
1 VLABEL dient de relevantie en meetbaarheid van de indicatoren in 
de beheersovereenkomst in overweging te nemen. Deze indicatoren 
moeten in voldoende mate uit het ICT-systeem volgen om vergissin -
gen of bewerkingen te vermijden en de informatie zo actueel mogelijk 
te houden.x x
2 Openstaande items in de ontwikkeling van het VFP vergen een snelle 
afhandeling, met een maximale bescherming van de rechten van de 
Vlaamse overheid in het kader van het outsourcingscontract.x x
3 Het is aangewezen dat VLABEL met de AAPD een protocol of samen -
werkingsovereenkomst sluit en met deze federale dienst een goede 
samenwerking en communicatie opzet.x x
4 De beslissingsmatrix vergt nog een verdere optimalisatie. x x
5 Het is aangewezen behalve de indicatoren over de nieuwe en afge -
handelde bezwaarschriften ook de evolutie van het aantal meer dan 
zes maanden oude bezwaarschriften en hangende rechtszaken (per 
instantie) op te volgen, inclusief de betwiste bedragen. De opvolging 
van de evolutie van de aantallen is voorzien in de nieuwe beheersover -
eenkomst.x x
6 VLABEL dient prioriteit te geven aan bezwaardossiers met hoge be -
twiste bedragen, om hoge moratoriumintresten te vermijden.x x
7 De regelgeving en procedures moeten regelmatig op hun efficiëntie 
worden getoetst en eventueel bijgestuurd, bv. de complexe propor -
tionele vermindering wegens improductiviteit van materieel en ou -
tillage. VLABEL dient deze regelgeving en procedures verder toe te 
lichten op zijn website. In afwachting van een vereenvoudiging van de 
regelgeving dient VLABEL bij bezwaarschriften wegens improductivi -
teit zo snel mogelijk op te treden en de verantwoordingsstukken op te 
vragen.x x
8 Gelet op het groot aantal fouten in de perequatiedossiers, dient VLA -
BEL deze dossiers systematisch verder te controleren.x x
9 Aangekondigde beleidsmaatregelen dienen de nodige aandacht te 
krijgen, bv. inzake de sociale verhuurkantoren.x x3191,3202,3213,3224,3235 
319 Deze aanbeveling blijft belangrijk: nog altijd wordt de begroting vrijwel uitsluitend gestuurd op grond van het ESR-
vorderingensaldo. De SERV heeft gewerkt aan een structurele norm voor de begroting, maar die wordt nog niet toe -
gepast.
320 De minister heeft in zijn beleidsbrief maatregelen aangekondigd. De Vlaamse Regering is met de uitvoering gestart.
321 De minister heeft in de beleidsbrief het belang van deze aanbeveling onderstreept.
322 De beleidbrief bevat de belofte hierover te rapporteren vanaf het verslag over 2011, dat is het eerstkomende jaarver -
slag.
323 Een bevraging over de boekhouding 2011 toonde aan dat Vlabel de analytische component bijna niet gebruikt 214
Onderzoek naar het beheer van schadedossiers door het VFLD (Thematisch financieel onderzoek), rekeningenboek over 2010, Stuk 36 (2011-2012) – Nr. 1
1 Door een betere definiëring van de gebruikte terminologie in zijn 
nieuwe regelgeving op te nemen kan het VFLD verkeerde interpreta -
ties door de beleidsdomeinadministraties voorkomen.x x
2 Het VFLD kan in toekomstige bevragingsfiches de beleidsdomeinen 
verzoeken de procentuele kans op veroordeling voor alle schadedos -
siers in te schatten.x x
3 De Vlaamse overheid heeft nood aan een centrale databank waarin de 
status van geschillendossiers kan worden geconsulteerd.x
4 Dankzij een redelijke raming van de schadelast van de hangende ge -
schillen, zou het VFLD gesplitste kredieten in haar begroting kunnen 
opnemen en voorzieningen aanleggen in de bedrijfseconomische re -
kening.x
Onderzoek van de Vlaamse begroting voor 2012, Stuk 16 (2011-2012) – Nr. 1
1 Het Rekenhof beveelt aan duidelijker richtlijnen te hanteren voor de 
koppeling van begrotingskredieten aan doelstellingen en sturing te 
geven aan de evolutie naar een prestatiebegroting. Daarbij wordt het 
best eerst de doelstellingenkoppeling van de programma’s verbeterd 
(niveau beleidsdomein/beleidsveld) om daarna af te dalen naar de doel -
stellingenkoppeling van de begrotingsartikelen of deelprogramma’s 
(niveau organisatievorm/entiteit). Het is raadzaam de programma’s 
te koppelen met de beleidsdoelstellingen (beleidsnota of -brief) en de  
begrotingsartikelen te koppelen met uit de beleidsdoelstellingen 
afgeleide organisatiedoelstellingen (beheers- of managementover -
eenkomst).x x
2 Meer eenduidigheid in het begrippenkader en de methodiek van doel -
stellingformulering en verdere concretisering van de doelstellingen 
door genormeerde en meetbare indicatoren (herneming aanbevelin -
gen geformuleerd bij het onderzoek van de Vlaamse begroting voor 
2011 – Stuk 20 (2010-2011) – Nr.1).x x
5 Economie, wetenschappen en Innovatie 
Hermesfonds: overdrachten van het Vlaams Agentschap Ondernemen, rekeningenboek over 2009, Stuk 36 (2010-2011) – Nr. 1
2 De jaarrekening moet in haar verplichte toelichting uitzonderlijke 
boekingswerkzaamheden uitleggen en zo een correcte lezing en in -
terpretatie waarborgen.x324x
IWT: tekort aan betaalkredieten, rekeningenboek over 2009, Stuk 36 (2010-2011) – Nr. 1
3 Het IWT moet alle ontvangen verantwoordingen in zijn jaarrekening 
verwerken en de uitstaande schuld duidelijk rapporteren.x x
4 Het IWT dient zijn dossieropvolgingssysteem en zijn gebruik daarvan 
te verfijnen om zijn werking op grond van managementinformatie 
beter te stroomlijnen. Het moet ook dringend projectopvolgingspro -
cedures uitwerken.x x
5 Het IWT moet lopende projecten en terugbetalingen van achterge -
stelde leningen punctueler opvolgen. Het moet begunstigden aan -
sporen tot tijdige verantwoording en terugbetaling en moet de eigen 
behandelingstermijnen bewaken.x x
6 Onderwijs en Vorming
Toepassing van de nieuwe boekhoudregelgeving bij de Vlaamse universiteiten, rekeningenboek over 2009, Stuk 36 (2010-2011) – Nr. 1
1 De universiteiten dienen hun waarderingsregels te vervolledigen, vol -
doende te detailleren en nauwgezet op te volgen.x x
2 Zonder afbreuk te doen aan de keuzevrijheid die het boekhoudbesluit 
biedt, moet de VLIR (commissie Financiële Directeuren) concrete af -
spraken maken over:x x
- de correcte classificatie van een aantal grootboekrekeningen en sub -
rubrieken in de balansrubrieken;x x
- de waardering van het onroerend patrimonium; x x
- de berekening van de vakantiegeldvoorziening; x x
- de berekening van de te ontvangen facturen; x x3241 
324 Bijkomende toelichtingen worden voorbereid, maar zijn nog niet opgenomen in toelichting bij de jaarrekening. REKENINGENBOEK OVER 2012 
STUK 36 (2013-2014) – NR. 1/   215
- de voorstellingswijze van het eigen vermogen; x x
- de werkwijze om onderzoeksprojecten te matchen; x x
- een aanpassing van de eerdere aanbevelingen over de overlopende 
rekeningen en de boekingen langs afdeling VIII.x x
3 De universiteiten moeten aandacht besteden aan de volledigheid en 
juistheid van hun kapitaalsubsidies, waarborgen en rechten en ver -
plichtingen buiten balans.x x
4 De universiteiten dienen de voorzieningen aan te leggen die het boek -
houdbesluit vereist.x x
UZ Gent: kostenrekeningen (Thematisch financieel onderzoek), rekeningenboek over 2010, Stuk 36 (2011-2012) – Nr. 1
1 Het UZ Gent dient de bestaande richtlijnen op te nemen in een regle -
ment voor kosten eigen aan de werkgever dat op de instelling in haar 
geheel van toepassing is. Dat reglement kan rekening houden met de 
onderscheiden personeelscategorieën.x x
2 Het ziekenhuis moet verantwoordingsstukken opvragen die het be -
roepskarakter van de gemaakte kosten duidelijk aantonen.x x
3 Het UZ Gent mag restaurantkosten in België alleen terugbetalen mits 
originele btw-ontvangstbewijzen zijn voorgelegd.x x
4 Kosten voor werkgebonden vergaderingen die, al dan niet met exter -
nen, in een restaurant plaatsvinden, mag het UZ Gent maar terugbe -
talen als het beschikt over een duidelijke situatieschets die aangeeft 
wie de kosten heeft gemaakt, wie de begunstigden waren en voor 
welke activiteit de kosten werden gemaakt, ongeacht de manier van 
betaling.x x
5 Bij aankopen van relatiegeschenken moet duidelijk blijken wie de be -
gunstigden zijn en of zij behoren tot het personeelskader.x x
6 Aankopen van dranken, kantoormeubilair en computermateriaal 
moeten centraal plaatsvinden om prijsvoordelen te bekomen.x x
7 Het UZ Gent moet duidelijk bepalen waarvoor het de forfaitaire on -
kostenvergoeding toekent.x x
7 Welzijn, Volksgezondheid en Gezin
Zorg- en gezondheidssubsidies met opbrengsten van de Nationale Loterij, rek eningenboek over 2009, Stuk 36 (2010-2011) - Nr. 1
1 Het regeringsbesluit en de circulaires dienen aan een aanvraag de -
zelfde vereisten te stellen op het vlak van bij te voegen stukken.x x
5 De administratie dient nauwgezet te controleren of de kosten uit de 
aanvraag subsidiabel zijn, opdat ze de subsidie correct kan bepalen.x325x
8 Cultuur, Jeugd, Sport en Media
Controle van de ontvangsten (wachtrekeningen, derdengelden, begrotingsfondsen, Europese subsidies en publicatieopbrengsten in acht beleidsdomeinen),  
rekeningenboek over 2009, Stuk 36 (2010-2011) – Nr. 1  
1 Een aantal ontvangsten op wachtrekeningen, onder meer bijdragen 
voor de filmkeuring, dienen na verscheidene jaren nog altijd een defi -
nitieve bestemming te krijgen.x x
Subsidies ter ondersteuning van de circuskunsten in Vlaanderen (Kleine gereglementeerde subsidies), rekeningenboek over 2010, 
Stuk 36 (2011-2012) – Nr. 1
1 De adviezen van de commissie moeten een duidelijke toetsing van de 
aanvragen aan alle decretale subsidievoorwaarden en kwaliteitscrite -
ria inhouden. Zij moeten de voorgestelde bedragen duidelijk toelich -
ten.x x
2 De subsidiebesluiten moeten de subsidiedoeleinden duidelijk formu -
leren en de overeenkomsten met festivals moeten beantwoorden aan 
de voorschriften uit het uitvoeringsbesluit.x x
3 Alle dossiers moeten financiële-controlespoor van de administratie 
bevatten, alsook een evaluatie van de projectuitvoering die aangeeft 
of de begunstigde de subsidievoorwaarden heeft nageleefd en de 
subsidies heeft aangewend voor de juiste doeleinden.x** x3251 
325 Sinds 2010 werd geen projectoproep meer gedaan voor de toekenning van subsidies uit de winst van de Nationale 
Loterij. 216
BLOSO: verantwoording van de subsidies aan gemeenten en provincies (Thematisch financieel onderzoek), rekeningenboek over 2010, Stuk 36-A (2011-2012) – Nr. 1
1 Bij zijn controle op de subsidies die de gemeenten en provincies uitbe -
taalden, dient het BLOSO behalve op de grootboekrekeninguittrek -
sels, ook te steunen op de betalingsbewijzen, die de volledigheid en 
juistheid garanderen.x x
2 Het BLOSO dient erover te waken dat de gemeenten en provincies de 
subsidies uitkeren overeenkomstig hun eigen reglementen.x x
3 Het BLOSO dient de gemeenten en provincies de werkelijke uitgaven 
per subsidiedoelgroep te vragen, in plaats van een loutere verklaring te aanvaarden dat de minimumbedragen per categorie zijn gehaald. x x
4 De regelgeving moet voldoende duidelijkheid verschaffen over de 
doelstellingen per doelgroep. Het decreet is op dat vlak duidelijker voor de provincies dan voor de gemeenten. x x
5 De regelgeving moet ook duidelijkheid verschaffen over de kosten -
soorten die in aanmerking komen voor de verschillende subsidiedoel-groepen. x x
13 Ruimtelijke Ordening Wonen en Onroerend Erfgoed
Vlaams Fiscaal Platform: inning van de leegstandsheffing bedrijfsruimten, rek eningenboek over 2 008, Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1
1 Het RO-agentschap zou zijn administratieve dossiers moeten digitali -
seren.x326
14 Landbouw, Visserij en PlattelandsbeleidSubsidies voor zorgboerderijen en demonstratieprojecten (Kleine gereglementeerde subsidies), rek eningenboek over 2
 010, 
1 Gelet op het succes van zorgboerderijen bij onderwijs- en welzijns -
instellingen, kan de Vlaamse Regering de bestaande financiering en 
samenwerking tussen enerzijds de beleidsdomeinen Landbouw en Visserij en Welzijn, Volksgezondheid en Gezin, en anderzijds Onder -
wijs en Vorming evalueren en zo nodig bijsturen.x x
2 De rechtspositie van de diverse partijen bij een zorgboerderijovereen -
komst moet duidelijk geregeld worden. De bedrijfspolissen moeten de uitbatingsactiviteiten van een zorgboerderij uitdrukkelijk verzeke -
ren.x x
15 Leefmilieu en Natuur
DAB Minafonds – Uitgaven van het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) (Thematisch financieel onderzoek), rekeningenboek over 2010,
Stuk 36-A (2011-2012) – Nr. 1
1 Het ANB moet de uitgavendossiers van de DAB Minafonds zorgvuldi -
ger beheren, administratief beter opvolgen en degelijk archiveren.x327x
2 Het agentschap en het departement LNE moeten maatregelen ne -
men om hun interne controletaken meer nauwgezet uit te oefenen.x328x
3 De problemen met de boekhoudkundige registratie (de aanrekenin -
gen en de inventaris van vaste activa), die sterk verbonden zijn met de implementatie van Orafin 2010, dienen een beleidsdomeinoverschrij -
dende oplossing te krijgen.xx3261,3272,3283 
326 De aanbeveling is niet meer relevant door de opheffing van het agentschap.
327 Het Rekenhof voert thans een controle uit naar de uitgaven 2013 beheerd door het ANB voor de DAB Minafonds op 
basis van steekproefsgewijs geselecteerde individuele dossiers.
328 Het Rekenhof voert thans een controle uit naar de uitgaven 2013 beheerd door het ANB voor de DAB Minafonds op 
basis van steekproefsgewijs geselecteerde individuele dossiers.  Verslag van het Rekenhof aan het Vlaams Parlement
adres
Rekenhof
tel.
fax
Daar kunt u zich ook abonneren op de RSS-feeds om op de hoogte te blijven van nieuwe publicaties.

Bruxelles, mars 2016Pensions comportant  un élément étranger
 
Cour des comptes   Pensions comportant un élément étranger mars 2016 Rapport adopté le 16 mars 2016
par l’assemblée générale de la Cour des comptesPensions comportant  un élément étranger 
   SYNTHÈSE /3
Pensions comportant un 
élément étranger
Les « pensions comportant un élément étranger » se caractérisent par le fait que le futur béné -
ficiaire d’une pension belge réside à l’étranger et/ou possède des droits à la pension à l’étranger. 
L ’Office national des pensions (ONP) traite les demandes de pension des travailleurs salariés. L ’Institut national d’assurances sociales pour travailleurs indépendants (Inasti) traite celles des indépendants. L ’ONP paie les pensions des travailleurs salariés comme des indépendants.
L ’internationalisation croissante du marché de l’emploi et la mobilité des ressortissants de l’Union 
européenne ont fait augmenter le nombre de dossiers de pension comportant un élément étran -
ger à traiter de 17,90 % à l’ONP et de 11,34 % à l’Inasti entre 2012 et 2014. Ces pensions prennent 
dès lors de l’importance sur le plan financier. En 2014, l’ONP a ainsi versé environ un milliard 
d’euros à l’étranger.
La Cour des comptes a examiné si les procédures appliquées par l’ONP et l’Inasti assurent un 
traitement correct et efficient de ces dossiers de pension et si elles garantissent un service trans -
parent et de qualité aux futurs bénéficiaires de pension.
L ’audit révèle que les procédures sont suffisamment détaillées. Néanmoins, elles ne couvrent pas 
tous les risques de retard ni d’erreur dans l’attribution et le paiement des pensions vu les spécifi -
cités des pensions comportant un élément étranger. L ’ONP et l’Inasti sont largement tributaires des informations provenant d’institutions étrangères. Dans certains cas, ils ne peuvent se fonder que sur des déclarations sur l’honneur des intéressés. Les processus d’attribution et de paiement incluant les contrôles (automatiques) correspondants sont difficiles à informatiser à cause de la réglementation complexe ainsi qu’en l’absence d’échanges électroniques de données entre les pays et de liens avec des banques de données étrangères. L ’ONP a toutefois conclu des accords bilatéraux avec plusieurs pays limitrophes en matière d’échange électronique de données, ce qui lui a permis de limiter le risque de paiements indus et d’accélérer la gestion des dossiers.
Que ce soit à l’ONP ou à l’Inasti, les instruments de suivi des dossiers ne garantissent pas de 
traiter dans les délais les demandes de pension qui comportent un élément étranger. L ’absence de suivi ou le suivi incorrect des durées et des délais de traitement explique la situation. Dans le cadre de son contrat d’administration, l’ONP ne doit mesurer le délai de traitement des dossiers de pension comportant un élément étranger qu’a posteriori. L ’Office ne l’a pas fait en 2013 et pas 
de manière tout à fait conforme à la réglementation en vigueur en 2014. L ’Inasti ne mesure pas le délai de traitement des pensions comportant un élément étranger, car ces pensions ne sont pas liées aux objectifs fixés dans son contrat d’administration.
Pour l’ONP et l’Inasti, il est difficile de respecter les délais que la réglementation fixe pour traiter 
une demande de pension comportant un élément étranger et de traiter les dossiers dans les dé -
lais. Cette difficulté découle de la complexité des procédures (doubles vérifications, notamment), des demandes multiples d’informations à adresser à l’intéressé ou à l’étranger (avec un grand nombre de suspensions des délais à la clé), du nombre croissant de pensions mixtes (salarié-indé -
pendant) et du manque de personnel dans les services concernés. 4
L ’échange des données sociales et de carrière avec l’étranger ne constitue pas nécessairement la 
raison principale de l’allongement de la durée de traitement. À l’ONP, des indices révèlent que les délais de traitement sont plus longs lorsque les demandes de pension sont introduites en Belgique que lorsqu’elles le sont à l’étranger. Il ressort ainsi de l’analyse d’un échantillon limité (non représentatif) que le traitement des dossiers de bénéficiaires résidant en Belgique dure en moyenne 110 jours ouvrables de plus environ que celui des dossiers de bénéficiaires qui résident 
dans un État membre de l’Espace économique européen (EEE). Cette différence s’expliquerait surtout par le fait qu’une demande de pension provenant de l’étranger peut déjà contenir bon nombre des renseignements nécessaires et que ces demandes sont traitées par un seul service, ce qui évite une double vérification.
Par ailleurs, les deux institutions de pension ont un processus d’attribution différent, ce qui peut 
poser problème pour les pensions mixtes et rend difficile toute comparaison de leurs délais res -
pectifs. De plus, la réglementation n’est pas toujours appliquée complètement ou correctement dans certains cas. La politique du gouvernement en matière de pension vise à calculer la pension simultanément pour les différents régimes (dans le cadre du projet de moteur de pension). Il s’in -
dique dès lors que toutes les institutions de pension partagent la même approche pour le calcul des durées et délais de traitement des demandes de pension.
Pour économiser du temps et de l’argent, l’ONP a élargi, en concertation avec l’Inasti, les possi -
bilités de communication électronique et ajouté des canaux de communication, ce qui a permis 
d’augmenter la qualité du service. En ce qui concerne en particulier les bénéficiaires de pension résidant à l’étranger, la communication est perfectible et la gestion des plaintes peut être mieux organisée dans les deux institutions de pension.
Le ministre des Pensions et le ministre des Indépendants ont pris plusieurs initiatives pour donner 
suite aux recommandations de la Cour des comptes. Table des matières  PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /7
Chapitre 1
Introduction   11
1.1 Contexte 11
1.2 Questions d’audit 12
1.3 Normes et méthode d’audit 12
1.4 Calendrier 13
Chapitre 2Traitement des dossiers de pension  15
2.1 Procédure de demande 16
2.1.1 Pension de retraite 16
2.1.2 Pension de survie et pension des époux divorcés 17
2.2 Processus d’attribution 17
2.2.1 Champ d’application 17
2.2.2 Organisation des services d’attribution 18
2.2.3 Élaboration du dossier électronique de pension 19
2.2.4 Contrôles des conditions d’attribution 20
2.2.5 Contrôles lors de l’attribution des droits à la pension 23
2.3 Processus de paiement 24
2.3.1 Changement d’état civil ou décès 24
2.3.2 Cumul d’une pension et d’une activité professionnelle ou  
d’une allocation sociale 25
2.4 Conclusions 26
Chapitre 3Délai et durée de traitement 29
3.1 Normes 29
3.1.1 Délais réglementaires 29
3.1.2 Délais fixés dans les contrats d’administration 30
3.2 Délai de traitement à l’ONP 32
3.2.1 Suivi du processus de pension en temps réel 32
3.2.2 Instruments de suivi postérieur 33
3.3 Délai de traitement à l’Inasti 36
3.3.1 Suivi du processus de pension 36
3.3.2 Instruments de suivi postérieur 37
3.4 Délai de traitement en cas de pensions mixtes 37
3.5 Échantillons sélectionnés par la Cour auprès de l’ONP et de l’Inasti 38
3.5.1 ONP 38
3.5.2 Inasti 39
3.6 Conclusions 40 8
Chapitre 4
Communication et gestion des plaintes  43
4.1 Communication 43
4.1.1 Communication de l’institution au bénéficiaire d’une pension 43
4.1.2 Communication du bénéficiaire d’une pension à l’institution 46
4.2 Gestion des plaintes comme instrument de prestation de service 47
4.2.1 Gestion des plaintes à l’ONP 48
4.2.2 Gestion des plaintes à l’Inasti 49
4.2.3 Service de médiation pour les pensions et Solvit 50
4.3 Conclusions 51
Chapitre 5Conclusions finales et recommandations  53
5.1 Conclusions finales 53
5.1.1 Les procédures appliquées par l’ONP et l’Inasti garantissent-elles  
un traitement efficient et correct des dossiers de pension ? 53
5.1.2 La communication entre l’ONP et l’Inasti et le bénéficiaire  
de pension garantit-elle un service transparent et de qualité ? 54
5.2 Recommandations 55
5.2.1 Mesures en vue d’un traitement efficient et correct des dossiers de pension 55
5.2.2 Mesures en vue d’un traitement des dossiers de pension dans les délais 56
5.2.3 Mesures en vue d’un service de qualité 56
AnnexesAnnexe 1  Critères fixés par la circulaire Orientation client dans  
les administrations fédérales  61
Annexe 2 Réponse du ministre des Indépendants 63
Annexe 3 Réponse du ministre des Pensions 66 Pensions comportant  
un élément étranger  PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /11
Chapitre 1
Introduction 
L’office national des pensions (ONP) et l’Institut national d’assurances sociales pour tra -
vailleurs indépendants (Inasti) attribuent les pensions dans les régimes des travailleurs 
salariés et indépendants. L’ONP paie les pensions dans ces deux régimes. Une pension com -
porte un « élément étranger » lorsque le (futur) bénéficiaire d’une pension belge1 réside à 
l’étranger et/ou possède des droits à la pension à l’étranger.
Les pensions comportant un élément étranger prennent de plus en plus d’importance dans 
les deux régimes en raison de l’internationalisation du marché de l’emploi, de la mobilité croissante des ressortissants de l’Union européenne et de la nouvelle réglementation rela -
tive aux pensions en Belgique et dans les pays limitrophes
2. Plus qu’auparavant, le nombre 
d’années de carrière prestées à l’étranger va en partie déterminer si toutes les conditions sont réunies pour attribuer une pension anticipée. Le Service des pensions du secteur pu -
blic (SdPSP) n’est pas abordé dans le cadre de cet audit, car les carrières à l’étranger sont plus rares dans le régime des fonctionnaires.
Les dossiers de pension comportant un élément étranger sont assez complexes à traiter. 
Outre la réglementation belge en matière de pension, dont celle concernant les travailleurs frontaliers et saisonniers en particulier, les conventions internationales et parfois aussi la législation étrangère doivent être prises en compte
3. De plus, les informations nécessaires 
au calcul de la pension sont réparties dans plusieurs pays. Enfin, la complexité de ces dos -
siers tient au fait qu’ils nécessitent une coopération intense entre les institutions de pen -
sion belges (par exemple, dans le cas d’une carrière mixte indépendant-salarié).
En janvier 2014, 190.477 bénéficiaires de pension, soit 9,8 % du total, résidaient à l’étranger, 
dont 153.742 dans un État membre de l’Union européenne. Parmi tous les bénéficiaires de 
pension résidant à l’étranger, 41.599 avaient la nationalité belge. En janvier 2014, l’ONP a 
payé quelque 78,8 millions d’euros à l’étranger, soit quelque 945 millions d’euros par an.
1 Le « (futur) bénéficiaire de pension » est abrégé en « bénéficiaire de pension » dans la suite de ce rapport.
2 En 2013, l’ONP a traité 44.526 dossiers de pension comportant un élément étranger et l’Inasti 10.227. Entre 2012 
et 2014, le nombre de dossiers traités a augmenté de 17,90 % à l’ONP et de 11,34 % à l’Inasti.
3 La notion de carrière a parfois une autre définition à l’étranger qu’en Belgique. En Allemagne par exemple, l’an -
ticipation de la pension allemande prend en compte non seulement les années prestées mais aussi les années 
d’études.  12
1.2 Questions d’audit
La Cour des comptes a articulé son audit autour des questions suivantes :
• Les procédures appliquées par l’ONP et l’Inasti garantissent-elles un traitement efficient 
et correct des dossiers de pension ? (chapitres 2 et 3)
• La communication entre l’ONP et l’Inasti et le bénéficiaire de pension garantit -elle un 
service transparent et de qualité ? (chapitre 4)
1.3 Normes et méthode d’audit
La Cour des comptes s’est appuyée sur les normes qui découlent de la réglementation sur les pensions des travailleurs salariés et indépendants
4, des règlements (CE) 859/2003, 
883/2004, 987/2009  et 1231/20105, de la charte de l’assuré social6, de la loi sur l’obligation 
de motivation7, des contrats d’administration 2013-2015 de l’ONP et de l’Inasti8, de la cir -
culaire fédérale relative à l’orientation client9 et des chartes du client des deux institutions.
La Cour a analysé le processus d’attribution des pensions comportant un élément étranger à l’aide de descriptions de processus. Elle a également fondé son analyse sur un échantillon limité de dossiers. Ainsi, elle a sélectionné 64 dossiers de pension comportant un élément 
étranger à l’ONP et 60 à l’Inasti. L’Inasti n’a pas été en mesure de fournir des données de 
pension aussi détaillées que celles de l’ONP. L’analyse de la Cour est dès lors plus restreinte pour l’Inasti que pour l’ONP. Les résultats de l’audit reposent également sur des entretiens et des questionnaires.
4 Arrêté royal du 21 décembre 1967 portant règlement général du régime de pension de retraite et de survie des 
travailleurs salariés et arrêté royal du 22  décembre  1967  portant règlement général relatif à la pension de retraite 
et de survie des travailleurs indépendants. 
5 Les règlements européens s’appliquent aux personnes soumises à la législation sociale pour travailleurs salariés, 
indépendants et fonctionnaires dans un ou plusieurs pays de l’Union européenne. Les règlements 883/2004 et 
987/2009 remplacent les anciens règlements 1408/71 et 574/72.
6 Loi du 11 avril 1995 visant à instituer la charte de l’assuré social.
7 Loi du 29 juillet 1991 relative à la motivation formelle des actes administratifs.
8 Arrêtés royaux du 21 mai 2013.
9 Circulaire 626 du 14 mars 2013 – Orientation client dans les administrations fédérales. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /13
1.4 Calendrier
12 février 2014 Annonce de l’audit au ministre des Indépendants, au 
ministre des Pensions et aux administrateurs généraux de l’Inasti et de l’ONP
Mars 2014 à septembre 2015 Réalisation de l’audit et rédaction de l’avant-projet de rapport
7 octobre 2015 Envoi de l’avant-projet de rapport aux administrateurs généraux de l’Inasti et de l’ONP
6 et 9 novembre 2015 Réponses de l’Inasti et de l’ONP concernant l’avant- projet de rapport
22 décembre 2015 Envoi du projet de rapport au ministre des Pensions et au ministre des Indépendants
5 et 11 février 2016 Réponse du ministre des Indépendants et du ministre des Pensions
Ce rapport final tient compte des remarques des deux ministres. Le texte intégral de leurs réponses figure aux annexes 2 et 3 de ce rapport.  PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /15
Chapitre 2
Traitement des dossiers  
de pension
Dans les chapitres 2 et 3, la Cour des comptes examine si les procédures appliquées par 
l’ONP et l’Inasti garantissent un traitement efficient et correct des dossiers de pension 
comportant un élément étranger.
Le traitement de ces dossiers se distingue de celui des dossiers de pension belges par les 
procédures de demande différentes, l’organisation séparée de la gestion des dossiers et la réglementation spécifique complexe. Il comprend trois phases :
• la procédure de demande ;
• le processus d’attribution incluant la notification ou la signification de la décision de 
pension ;
• le processus de paiement et, en particulier, le contrôle du respect des conditions de paiement.
Ces trois phases sont principalement influencées par trois facteurs :
• le domicile au moment de la procédure de demande ;
• le ou les pays d’occupation ;
• la nationalité.
Le domicile est déterminant au moment de la procédure de demande ou, pour le travail 
frontalier ou saisonnier, au moment de l’occupation.
Le pays d’occupation intervient pour déterminer la réglementation applicable. La situation 
n’est pas la même si le bénéficiaire d’une pension a travaillé dans un pays de l’Espace éco -
nomique européen (EEE), en Suisse
10 ou dans un pays qui a conclu une convention bilatérale 
avec la Belgique, ou s’il a travaillé en Belgique et réside dans un pays qui n’a pas conclu de convention bilatérale avec la Belgique.
La nationalité est déterminante pour le paiement d’une pension belge à l’étranger.
10 L ’EEE comprend les 28  États membres de l’UE, ainsi que l’Islande, le Liechtenstein et la Norvège. La Suisse s’y est 
aussi ralliée en ce qui concerne le régime de pensions. Lorsque ce rapport se réfère à l’EEE, il inclut donc la Suisse. 
Les règlements européens s’appliquent aux résidents des États membres de l’EEE et ne sont pas liés à la nationalité du demandeur pour autant qu’il réside légalement dans un État membre de l’EEE et qu’il y ait occupation trans -
frontalière. 16
2.1 Procédure de demande
L’examen de pension est entamé à la demande du bénéficiaire de pension ou, dans certains 
cas, à l’initiative de l’ONP et de l’Inasti pour les bénéficiaires résidant en Belgique11.
2.1.1 Pension de retraite
Le bénéficiaire habite en BelgiqueLe bénéficiaire qui souhaite prendre sa retraite à l’âge normal de la pension de 65 ans
12 ne 
doit pas introduire de demande. L’ONP et l’Inasti entament un examen automatique à son égard respectivement douze et quinze mois au préalable. À partir de 2016, l’Inasti entame -
rait également ses examens automatiques douze mois avant la date de prise de cours de la pension.
Si le bénéficiaire a travaillé dans un pays n’ayant pas conclu de convention, il doit introduire 
lui-même sa demande de pension auprès de l’organe de sécurité sociale étranger.
Le bénéficiaire habite à l’étranger
Si le bénéficiaire habite dans un pays de l’EEE, il doit s’adresser à l’organe de sécurité so -
ciale de son pays de résidence. S’il n’est pas soumis au régime de pension de son pays de résidence ou s’il réside dans un pays extérieur à l’EEE, il doit s’adresser au pays dans lequel il a fourni ses dernières prestations en tant que travailleur indépendant ou salarié.
Si le bénéficiaire est ressortissant d’un pays ayant conclu une convention bilatérale avec la 
Belgique, y réside et relève du champ d’application de cette convention, il doit s’adresser à l’organe de sécurité sociale de son pays de résidence. S’il ne réside pas dans ce pays, il doit introduire sa demande de pension auprès de l’ONP ou, dans le cas d’une pension d’indé -
pendant pure, auprès de l’Inasti.
S’il habite dans un pays qui n’a pas conclu de convention avec la Belgique, il doit faire par -
venir sa demande de pension directement à l’ONP ou à l’Inasti, qui vérifieront ses droits 
belges à la pension.
Dès lors que les institutions de pension belges ne procèdent pas automatiquement à un exa -
men pour les bénéficiaires qui résident à l’étranger, il importe que ceux-ci puissent obte -
nir des renseignements suffisants via des canaux d’information externes (voir chapitre 4). 
L’ONP et l’Inasti ne disposent en effet pas d’informations actualisées sur le nombre de 
bénéficiaires à l’étranger qui ont une carrière belge. Comme il arrivait souvent par le pas -
sé que des bénéficiaires résidant à l’étranger introduisent leur demande de pension après avoir atteint l’âge légal de la retraite, la législation relative aux pensions a été modifiée. 
11 Le terme « demande de pension » est utilisé ci-après dans un sens général, sans faire de distinction selon que l’exa -
men de pension a été entamé d’office ou à la suite d’une demande de pension.
12 L’âge légal de la pension peut être différent pour les bénéficiaires relevant d’un régime particulier (les marins, par 
exemple) qui doivent introduire eux-mêmes leur demande de pension. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /17
L’ONP et l’Inasti peuvent de ce fait attribuer la pension avec effet rétroactif. Les montants 
de pension eux-mêmes ne sont cependant exigibles que dix ans13.
Pour les travailleurs frontaliers et saisonniers qui bénéficient déjà d’une pension belge et d’un éventuel complément, l’ONP envoie toutefois lui-même une demande de pension au pays limitrophe à l’approche de l’âge légal de la pension étrangère. L’Office le fait parce que le complément qu’il verse diminue dès l’attribution d’une pension légale ou complémen -
taire à l’étranger.
2.1.2 Pension de survie et pension des époux divorcés
En cas de décès du partenaire lorsque les intéressés résident à l’étranger ou en cas de di -
vorce à l’étranger, les personnes concernées doivent avertir elles-mêmes l’ONP ou l’Inasti 
en vue de l’attribution d’une pension pour le partenaire divorcé ou d’une pension de survie pour le partenaire survivant
14.
2.2 Processus d’attribution
2.2.1 Champ d’application
Espace économique européen (EEE)Tous les travailleurs salariés, indépendants ou fonctionnaires ayant fourni des prestations au sein de l’EEE ainsi que les membres de leur famille relèvent du champ d’application des règlements européens 883/2004  et 987/2009. Les règles spécifiques de calcul de la pension 
ont pour but qu’un ressortissant de l ’EEE ne soit pas pénalisé au niveau de sa pension natio -
nale à cause de sa carrière dans un pays de l’EEE. Lorsque l’intéressé relève non seulement du régime de pension belge mais aussi d’un régime d’un pays de l’EEE, l’institution de pension compétente doit calculer deux « pensions nationales » : une selon les règles belges 
(la pension strictement nationale) et une autre en fonction des règles de l’EEE (la pension proportionnelle). Le travailleur salarié ou indépendant perçoit la plus avantageuse des deux pensions « nationales » en plus de sa pension étrangère.
Conventions bilatérales conclues avec la Belgique
Si le bénéficiaire ou son conjoint décédé a fourni des prestations dans un pays ayant conclu une convention bilatérale avec la Belgique ou est ressortissant d’un tel pays
15, il convient 
de respecter les règles spécifiques prévues dans la convention pour attribuer et calculer la pension. Certaines conventions (notamment celle entre la Belgique et le Maroc pour les tra -
vailleurs salariés) suivent globalement le système de calcul des règlements européens. Dans la plupart des conventions bilatérales, le calcul de la pension tient compte des périodes 
13 Arrêté royal du 11  mai  2005  portant modification de l’arrêté royal du 21  décembre  1967  portant règlement géné -
ral du régime de pension de retraite et de survie des travailleurs salariés ; loi-programme du 24 décembre 2002, 
titre II, Affaires sociales et pensions, chapitre 13 – Délai de prescription en matière de paiement des pensions ; 
arrêté royal du 11  juillet  2003  relatif au délai de prescription en matière de paiement des pensions et à la rectifica -
tion des décisions entachées d’une erreur et à la rectification d’erreurs commises dans l’exécution d’une décision.
14 Si les intéressés habitent en Belgique lors du décès ou du divorce, ils doivent uniquement avertir les institutions de 
pension si le paiement des pensions n’a pas encore débuté.
15 La Belgique a conclu une convention bilatérale pour les travailleurs salariés avec l’Algérie, l’Australie, le Canada, le 
Chili, les Philippines, la république démocratique du Congo (uniquement pour les marins de la marine marchande), 
la Croatie, les États-Unis, Israël, le Japon, le Maroc, Saint-Marin, la Tunisie, l’ex-Yougoslavie, la Macédoine, la Co -
rée du Sud, l’Uruguay, le Brésil et l’Inde. Les conventions conclues avec le Chili, le Canada, les États-Unis, la Tur -
quie, le Japon, la Corée du Sud, l’Uruguay, le Brésil et l’Inde s’appliquent également aux travailleurs indépendants. 18
d’assurance (périodes admissibles pour ouvrir et/ou calculer une pension) prestées dans 
l’autre pays partie à la convention, mais ce n’est pas toujours le cas (dans la convention avec Israël, par exemple).
Pas de convention conclue avec la Belgique
Si le bénéficiaire a travaillé en Belgique et dans un pays n’ayant pas conclu de convention avec la Belgique, sa pension sera uniquement octroyée et calculée en application de la légis -
lation belge. Si le bénéficiaire d’une pension belge réside dans un pays n’ayant pas conclu de convention, il doit adresser lui-même sa demande de pension directement à l’institution de pension belge.
2.2.2 Organisation des services d’attribution
Aussi bien l’ONP que l’Inasti confient la responsabilité finale du traitement des demandes 
de pension comportant un élément étranger à des services centraux établis à Bruxelles. Il s’agit pour les deux institutions du Bureau des conventions internationales (BCI) et du Bureau voor de Internationale Overeenkomsten (BIO).
Si le bénéficiaire habite en Belgique lors de l’introduction de la demande, celle-ci est 
d’abord traitée par les services régionaux d’attribution de l’ONP et/ou de l’Inasti pour la carrière belge et, ensuite, par les services centraux BCI et BIO pour l’élément étranger. L’ONP compte quinze bureaux régionaux et l’Inasti douze.
Si le bénéficiaire réside à l’étranger lors de l’introduction de la demande, les services cen -
traux BCI et BIO se chargent du traitement complet du dossier.À l’heure actuelle, les différents pays s’échangent encore les données sociales et les infor -
mations sur la carrière du bénéficiaire d’une pension au moyen de formulaires standard sur 
papier. Selon les règlements européens, ces formulaires de liaison doivent être envoyés par voie électronique aux organes compétents dans un autre pays de l’Union européenne pour assurer une collaboration étroite et efficiente. Il n’existe pas encore de système électronique commun à l’ensemble de l’Union européenne. L’ONP collabore toutefois au développement du projet européen EESSI
16 dans lequel l’Inasti est aussi impliqué. Ce projet a pour objectif 
l’échange électronique d’informations essentielles entre institutions de sécurité sociale et par domaine.
Pour pouvoir traiter la demande de pension, les institutions de pension doivent pouvoir 
disposer d’informations validées sur les périodes d’assurance et sur d’autres droits sociaux éventuels en Belgique et à l’étranger. Le bénéficiaire peut déjà mentionner lui-même ces informations lors de sa demande.
L’institution de pension compétente recherche ensuite les informations relatives à la car -
rière belge dans les banques de données de carrière disponibles. En vue de la demande ou 
de la validation des informations étrangères, l’institution de pension transmet les formu -
laires de liaison papier aux institutions étrangères compétentes en leur demandant de lui communiquer la carrière, les pensions et les autres droits sociaux éventuels à l’étranger. Si 
16 European Exchange of Social Security Information . Selon l’ONP, le projet EESSI devrait être implémenté en 2019. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /19
le demandeur réside à l’étranger, l’institution étrangère atteste aussi les données signalé -
tiques (domicile, état civil, etc.).
2.2.3 Élaboration du dossier électronique de pension
Afin de garantir que toutes les demandes de pension soient traitées de manière égale, cor -
recte et efficiente, l’ONP et l’Inasti ont fixé dans leur contrat d’administration 2013-2015 des 
objectifs stratégiques en vue d’informatiser le processus d’attribution et de paiement. Cela 
devrait permettre de poursuivre l’automatisation de l’échange électronique des données et de systématiser les contrôles automatiques.
Pour optimiser les processus d’attribution et de paiement, les deux institutions de pension 
emploient actuellement un dossier de pension électronique. Elles ont chacune développé leur propre application informatique à cet effet.
L’Inasti utilise depuis 2001 une application (Webapps)  qui s’ inscrit dans un projet quadrien -
nal de plus grande envergure (Sequoia) entamé en 2013. Ce projet vise à développer pour 
chaque indépendant ou chaque société un dossier électronique transversal unique conte -
nant toutes les informations relatives au statut social.
Le processus d’attribution automatisé de l’ONP (workflow Theseos-attribution) a été intro -
duit progressivement : d’abord, fin 2009, auprès des bureaux régionaux pour les pensions 
belges pures et, ensuite, de septembre 2011 à fin 2013, pour les pensions comportant un 
élément étranger. Le processus de paiement automatisé de l'ONP (workflow Theseos-paie -
ments) s’appuie, depuis fin 2011, sur une banque de données unique pour la gestion des 
droits à la pension et intègre des règles de calcul, d’adaptation et de cumul ainsi que des contrôles internes. L’ONP est plus loin que l’Inasti dans l’informatisation des processus.
Le dossier électronique permet d’automatiser les processus et les contrôles dans le cadre 
du traitement des dossiers. L’application informatique avertit les gestionnaires de dossiers des démarches à entreprendre en temps voulu et/ou des adaptations (urgentes) qu’il est nécessaire d’apporter. Comme les calculs de pension sont en grande partie programmés, les directives (techniques) (à la suite de modifications de la loi, par exemple) sont peu nom -
breuses et ne sont pas toujours communiquées au gestionnaire du dossier
17. Les connais -
sances techniques des collaborateurs concernés risquent dès lors de s’amenuiser. L’ONP tente de remédier à cette situation en constituant des groupes de collaborateurs experts responsables de la formation des nouveaux collaborateurs et de la formation continue du personnel plus expérimenté. L’Inasti élabore actuellement un intranet mieux structuré et développé de manière centrale. Il comprendra entre autres des explications sur les modifi -
cations de la réglementation.
Un dossier électronique constitue aussi un instrument de lutte contre la fraude sociale 
grâce à la comparaison automatique des différents flux de données de la Banque-Carrefour de la sécurité sociale (BCSS) et des informations dont les institutions disposent.
17 L’ONP publie sur son intranet des courriels d’information expliquant les adaptations techniques consécutives à des 
modifications de la réglementation ou à des problèmes techniques. Lors de l’audit, l’Inasti ne disposait pas encore 
d’un intranet ni d’un cours actualisé pour les nouveaux gestionnaires de dossiers concernant les explications tech -
niques du nouveau calcul des pensions découlant des modifications réglementaires. 20
Dans certains domaines, l’automatisation est peu poussée, voire irréalisable, pour diverses 
raisons exposées dans les paragraphes suivants.
2.2.4 Contrôles des conditions d’attribution
L’attribution d’une pension comportant un élément étranger peut uniquement faire l’objet 
d’un examen si les données personnelles du bénéficiaire et/ou de son conjoint sont connues, ce qui permet de vérifier les conditions d’âge et de carrière de l’intéressé.
2.2.4.1 Établissement des données personnelles
À l’ouverture d’un dossier de pension électronique, l’identité d’un demandeur domicilié 
en Belgique peut être confirmée au moyen de son numéro de registre national ou de son numéro  bis
18. Les données personnelles sont alors récupérées dans les banques de données 
signalétiques de l’ONP et de l’Inasti ou, si le demandeur n’est pas encore connu, dans celles des institutions de pension, via la BCSS.
Le logiciel d’attribution utilisé avertit le gestionnaire du dossier en cas d’imprécisions ou 
d’incohérences éventuelles dans les données personnelles.
En ce qui concerne les bénéficiaires à l’étranger, il faut par contre d’abord vérifier s’ils dis -
posent d’un numéro bis ou d’un numéro de registre national. Si ce n’est pas le cas, la BCSS 
attribue un numéro bis à la demande de l’institution de pension compétente, pour autant qu’un document officiel puisse être soumis à la BCSS. La BCSS reconnaît les formulaires de liaison internationaux comme des documents authentiques, car l’institution étrangère qui les délivre est tenue de vérifier et de garantir au préalable l’exactitude des données.
L’ambassade ou le consulat de Belgique vérifie aussi l’exactitude des données personnelles 
et de l’état civil du bénéficiaire à l’étranger. En cas d’imprécision ou de doute, le deman -
deur doit produire les documents nécessaires, tels qu’une copie de l’acte de mariage, de divorce ou de décès. Le contrôle des personnes à charge autres que les enfants s’avère aussi bien plus difficile pour les bénéficiaires établis à l’étranger, du fait de l’absence d’informa -
tions sur la situation fiscale du ménage
19. Le risque d’octroyer une pension indûment ou de 
payer des montants de pension indus est ainsi accru.
Pour améliorer l’efficience de l’attribution, l’ONP entend organiser via la BCSS un échange 
électronique de données sociales avec les institutions de pension étrangères. L’ONP a ainsi déjà eu des premiers contacts avec l’Allemagne, les Pays-Bas, le Royaume-Uni, le Luxem -
bourg et la France pour organiser la coopération et l’échange de données signalétiques concernant essentiellement les dates de décès et les montants de pension en Belgique et à l’étranger. Pour diverses raisons, l’échange électronique de données avec d’autres pays ne progresse pas. L’Allemagne et les Pays-Bas (à partir de juin 2015) sont les seuls pays à 
18 Le numéro de registre national est un numéro d’identification unique qui est attribué aux personnes physiques 
inscrites en Belgique. Le numéro bis est attribué aux ressortissants étrangers qui séjournent temporairement en 
Belgique ou qui sont inconnus sur le territoire belge.
19 L’échantillon des dossiers examinés par la Cour contenait un dossier dans lequel une pension de ménage avait été 
versée à une épouse, car son mari plus jeune était à sa charge. Le dossier ne précise pas comment il a été déterminé que le mari était bien à la charge de son épouse. L’ONP a toutefois suspendu le paiement dans ce dossier après s’être rendu compte, lors d’une vérification, que l’adresse n’était plus correcte.  PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /21
communiquer au service de paiement de l’ONP les dates de décès de leurs ressortissants 
bénéficiant de droits à une pension belge.
La gestion du régime des indépendants incombant à plusieurs caisses à l’étranger, il est 
difficile pour l’Inasti de mettre sur pied une initiative similaire.
2.2.4.2 Établissement des conditions de carrière et contrôle de l’âge
Les carrières sont actualisées périodiquement dans les banques de données de l’ONP et de 
l’Inasti. S’il s’agit d’une carrière mixte comportant ou non une partie à l’étranger, les deux institutions doivent s’échanger leurs informations de carrière.
À cet égard, l’ONP et l’Inasti collaborent avec le SdPSP à la mise en œuvre d'un projet 
de moteur de pension. Le but est notamment d’optimiser et d’organiser simultanément l’échange électronique des informations de carrière et le calcul des pensions dans les dif -
férents régimes. Les institutions continueront à utiliser leur propre logiciel pour calculer les pensions (« moteur de calcul »). L’ONP développera cependant un nouveau moteur de 
calcul. Le projet de moteur de pension prévoit néanmoins de développer un logiciel qui confrontera les résultats des différents moteurs et les rassemblera. Pour les carrières mixtes, il serait ainsi possible de prévoir une définition automatisée et commune des droits à la pension pour aboutir à un dossier de pension commun en ligne pour l’ONP, l’Inasti et le SdPSP
20.
Pour les pensions comportant un élément étranger, les moteurs de calcul de l’ONP et de l’Inasti calculent les pensions nationale, théorique et proportionnelle conformément aux conventions internationales. Les deux institutions de pension ont largement automatisé le calcul des pensions au moyen de leur propre moteur de calcul, sauf pour certains calculs spécifiques (voir ci-dessous).
Dans l’attente du moteur de pension, l’Inasti et l’ONP peuvent dans la pratique déjà consul -
ter leurs applications informatiques respectives pour l’attribution afin de rechercher des 
données manquantes éventuelles pour le calcul de la carrière et du montant de pension. L’échange d’information sur papier a dès lors diminué ces dernières années.
Calcul de la carrière
Le gestionnaire du dossier récupère les données de carrière nationale à partir de sa propre banque de données de carrière ou après les avoir demandées auprès d’autres institutions de pension. L’ONP et l’Inasti ont conçu une application informatique (Hermes) pour s’enqué -
rir l’un chez l’autre de l’existence d’un dossier de pension. Cette application n’est toutefois accessible qu’aux services et aux bureaux régionaux. Les services BCI et BIO des deux insti -
tutions ne peuvent donc pas l’employer. Ils demandent les informations dont ils ont besoin par courrier. Jusqu’à présent, les institutions de pension reçoivent toujours les périodes d’assurance à l’étranger sur papier au moyen des formulaires de liaison.
20 Le SdPSP ne disposera pas de toutes les données historiques de carrière des fonctionnaires avant janvier 2016. 22
Puisque les institutions utilisent leur propre logiciel d’attribution et de calcul, les données 
de carrière provenant d’un autre régime ou de l’étranger doivent systématiquement être converties en données reconnues par le logiciel d’attribution de l’institution.
Pour les informations étrangères, chaque institution doit faire la conversion manuellement. 
En fonction du régime de pension à l’étranger, ces périodes d’assurance sont exprimées sur les formulaires de liaison en jours, en semaines ou en mois pour le régime des travailleurs salariés et également en trimestres pour le régime des indépendants. Même le nombre de jours pris en compte dans une année peut différer dans certains pays (par exemple, les périodes d’assurance en tant que travailleur salarié en Espagne sont calculées sur 360 jours 
au lieu de 365).
La conversion manuelle des périodes d’assurance requiert temps et expérience. Cette opé-
ration est citée dans le chapitre 3 comme un des facteurs qui retardent le traitement des 
pensions comportant un élément étranger auprès du service BCI de l’ONP.
Pour ce qui est des pensions comportant un élément étranger, le nouveau moteur de calcul 
de l’ONP vise notamment à automatiser les règles de conversion (de mois en jours, par exemple) ainsi que les différences spécifiques dans les diverses conventions applicables. Le gain de temps sera considérable. L’Inasti et le SdPSP devraient également y adhérer dans une phase ultérieure. La mise en œuvre est planifiée pour le quatrième trimestre 2015.
Calcul du montant de pension
Le calcul du montant de pension doit tenir compte de plusieurs éléments. Ainsi convient-il, lors de l’attribution ou de l’adaptation d’une pension mixte salarié-indépendant, de vérifier la situation la plus favorable pour l’intéressé et/ou son conjoint
21. C’est en effet le montant 
de pension le plus avantageux qui est octroyé. Pour ce faire, les droits à la pension potentiels des deux partenaires comme isolés sont comparés avec le droit potentiel à une pension de ménage. Ce calcul n’est pas encore totalement automatisé pour une pension comportant un élément étranger
22. Les deux institutions doivent donc s’échanger leurs montants de pen -
sion nationaux et étrangers. L’analyse des dossiers à laquelle la Cour des comptes a procédé révèle que ces données ont en général été demandées par courrier en 2013. Il n’est pas claire -
ment établi que les gestionnaires de dossiers utilisent (ou peuvent utiliser) les applications informatiques de l’autre institution à cet effet.
Il est également nécessaire de connaître le montant de la pension étrangère pour pouvoir 
appliquer les règles de cumul avec une pension de survie belge (voir ci-après) ainsi que pour pouvoir calculer, à partir de 2013, la cotisation maladie et invalidité et la cotisation de solidarité
23.
21 Article 21ter, 4°, de l’arrêté royal du 21 décembre 1967 portant règlement général du régime de pension de retraite 
et de survie des travailleurs salariés.
22 Une automatisation complète ne sera possible qu’une fois que le projet EESSI sera opérationnel.
23 La cotisation maladie et invalidité est une cotisation de sécurité sociale destinée à financer l’assurance maladie - 
invalidité. La cotisation de solidarité est une cotisation de sécurité sociale progressive, qui est calculée sur le mon -
tant brut total des pensions, des rentes et de certains avantages complémentaires. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /23
2.2.5 Contrôles lors de l’attribution des droits à la pension
La décision d’octroyer ou non une pension dépend du fait que le bénéficiaire ou son conjoint 
exercera encore ou non une activité professionnelle, de la situation sociale (en particulier, l’état civil et les personnes à charge) et du fait que l’intéressé ou son conjoint a encore droit ou non à une allocation sociale nationale ou étrangère.
Chaque bénéficiaire de pension doit fournir des informations à ce sujet au cours de la pro -
cédure d’attribution.Il est nécessaire de disposer des informations relatives à une pension étrangère, car des 
règles de calcul particulières s’appliquent en cas de cumul avec une pension de survie belge. Concrètement, l’ONP et l’Inasti doivent demander plusieurs fois ces informations auprès des caisses de pension locales de pays de l’EEE ou de pays qui ont conclu une convention bilatérale avec la Belgique.
Le bénéficiaire de pension ou le conjoint qui perçoit une allocation sociale doit le signaler 
au préalable, étant donné qu’une allocation sociale ne peut pas tout simplement être cumu -
lée avec une pension belge ou étrangère. Depuis le 1
er janvier 2007, seule une pension de 
survie peut être cumulée à des conditions spécifiques avec des allocations sociales belges et/ou étrangères
24.
Pour obtenir une pension, l’intéressé doit préciser dans le formulaire de renseignement et/ou dans une déclaration sur l’honneur séparée s’il met fin à son activité professionnelle ou s’il souhaite continuer à travailler dans les limites de revenus autorisées
25. Tant que ces 
limites de revenus ne sont pas dépassées, il est permis de cumuler une pension avec une ac -
tivité professionnelle26. Toute activité procurant un revenu imposable exercée en Belgique 
ou à l’étranger doit être déclarée avant le premier versement de la pension27. L’activité du 
conjoint doit également l’être lorsqu’il s’agit d’une pension de ménage. Il suffit pour cela de faire une déclaration auprès de l’ONP ou de l’Inasti, qui la communique à l’autre insti -
tution de pension. Les revenus tirés d’une activité professionnelle font l’objet d’un contrôle annuel lorsque la pension est mise en paiement ( voir point 2.3).
Le bénéficiaire doit non seulement fournir les informations nécessaires au préalable, mais aussi s’engager, au moyen d’une déclaration sur l’honneur signée, à communiquer tout changement susceptible d’avoir une incidence sur la pension (par exemple, un changement d’état civil ou l’exercice d’une activité professionnelle en Belgique). Si l’intéressé ne signale pas un changement ou refuse de faire la déclaration sur l’honneur dans le temps imparti, il est considéré comme de mauvaise foi et un délai de prescription de trois ans est applicable 
24 En fonction de la nature de l’allocation, l’intéressé doit faire compléter un formulaire distinct par l’Office national 
de l’emploi (Onem) ou l’Institut national d’assurance maladie-invalidité (Inami).
25 Ces limites diffèrent en fonction de l’activité professionnelle, de l’âge, des enfants à charge et de la date de prise de 
cours de la pension.
26 À partir de 2015, les revenus supplémentaires autorisés sont illimités pour le bénéficiaire d’une pension qui compte 
au moins 45 années de carrière le 1er janvier de l’année où il atteint l’âge de 65 ans ou lors de l’attribution de sa 
première pension de retraite.
27 Cette déclaration doit être faite dans les 30  jours qui suivent la date de la notification de la décision de pension ou 
le début de l’activité professionnelle. 24
pour récupérer éventuellement les montants perçus indûment28. La mauvaise foi est néan -
moins difficile à démontrer au plan juridique.
2.3 Processus de paiement
Avant de verser une pension belge à l’étranger, l’ONP, qui agit également comme organe de 
paiement pour l’Inasti, analysera d’abord la combinaison entre le domicile et la nationalité du bénéficiaire et de son conjoint décédé (en cas de pension de survie) afin de déterminer si une pension octroyée peut être payée (en tout ou en partie). Ainsi, un Belge ou un ressor -
tissant d’un État membre de l’EEE percevra sa pension de retraite ou de survie (ordinaire) quel que soit le pays où il réside. En revanche, un ressortissant d’un pays n’ayant pas conclu de convention avec la Belgique ne la percevra que s’il séjourne légalement dans un État membre de l’Union européenne (sauf le Danemark). Si un bénéficiaire relève de plusieurs catégories, l’ONP doit toujours appliquer la règle la plus favorable à l’intéressé.
L’ONP a conçu une série de contrôles automatiques portant sur les conditions de mise en 
paiement pour éviter autant que possible les cotisations indues. Si des changements inter -
viennent (par exemple, des droits étrangers supplémentaires, un décès), un contrôle auto -
matique est effectué dans la banque de données de droits en vue d’examiner si des droits belges sont déjà mis en paiement et si la modification a une incidence sur l’attribution ou le paiement de ces droits belges. Le système signale si le paiement des droits actuels doit être adapté. Si possible, l’ONP ajuste le paiement de manière provisoire  (pour éviter des verse -
ments indus), un ajustement qu’il faut ensuite encore confirmer formellement au moyen d’une nouvelle décision de pension et d’un ordre de paiement adapté.
Le contrôle des conditions de mise en paiement concerne tous les éléments pouvant in -
fluencer le droit à la pension ou son montant :• en cas de décès ou de changement d’état civil (par exemple, divorce, changement 
d’adresse, remariage, composition de ménage) ;
• en cas de dépassement des limites de revenus professionnels ou d’un cumul non autorisé avec une allocation sociale.
2.3.1 Changement d’état civil ou décès
Lors de la réception d’une modification des données personnelles dans la BCSS, une com -
munication électronique est automatiquement envoyée aux services compétents, ou l’ONP avertit l’Inasti par la suite de la nécessité d’adapter l’ordre de paiement. En cas de décès du conjoint, il ne faut, par exemple, plus octroyer de pension de ménage et l’ONP et/ou l’Inasti doit réviser la pension.
L’ONP envoie une fois par an un « certificat de vie », aussi bien pour ses dossiers de pension 
que pour ceux de l’Inasti, aux bénéficiaires d’une pension à l’étranger. L’intéressé doit 
signer ce certificat et le faire valider par l’autorité compétente de son lieu de résidence. Le but est de vérifier que le pensionné et son conjoint sont encore en vie.
28 L’Inasti le mentionne explicitement dans sa décision d’attribution, tandis que l’ONP le signale en annexe. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /25
Si le certificat de vie n’est pas renvoyé dans les deux mois, le paiement de la pension est 
interrompu automatiquement. S’il n’est pas complété correctement, il est renvoyé à l’inté -
ressé ; le délai est alors prolongé d’un mois avant que le paiement soit suspendu.
Une fois que l’échange électronique de données sociales via la BCSS sera opérationnel avec 
certains pays européens (voir point 2.2.4.1), le certificat de vie sera superflu pour ces pays. Un changement d’état civil devrait ainsi être signalé plus rapidement et il devrait être pos -
sible d’apporter plus vite des adaptations, comme la suspension du paiement, la réduction du montant de la pension, etc.
2.3.2 Cumul d’une pension et d’une activité professionnelle ou d’une allocation sociale
Les deux institutions contrôlent l’activité professionnelle  : l’ONP contrôle l’activité profes -
sionnelle en tant que salarié (également pour les anciens indépendants) et l’Inasti contrôle 
celle en tant qu’ indépendant (également pour les anciens salariés). L’ONP contrôle en outre le cumul d’une pension et d’allocations sociales.
Lorsqu’il s’agit d’une activité professionnelle en Belgique ou d’allocations sociales belges, 
les institutions peuvent utiliser les informations disponibles auprès d’autres institutions belges (de sécurité sociale).
Le contrôle de l’activité professionnelle en tant que salarié en Belgique et, par corollaire, 
celui du droit aux allocations familiales sont exercés au moyen d’une vérification automati -
sée des déclarations multifonctionnelles
29 des employeurs et à partir d’un flux de données 
électroniques concernant les allocations familiales auprès du cadastre des allocations fami -
liales (Cadaf). L’ONP essaie autant que possible d’exercer ces contrôles durant l’année de pension en cours afin de pouvoir intervenir de manière proactive en cas de dépassement des plafonds de revenus. Il avertit le pensionné si nécessaire. Le contrôle de l’activité pro -
fessionnelle en tant qu’indépendant a lieu par la suite puisque les revenus professionnels ne sont connus que plusieurs années plus tard.
Les contrôles du cumul avec une allocation sociale s’appuient sur les flux de données 
d’autres institutions de sécurité sociale. Par exemple, l’Onem transmet des données sur les allocations qu’il verse et le Collège intermutualiste national (CIN) fournit les données de maladie et d’invalidité.
L’ONP et l’Inasti s’informent mutuellement par écrit lorsqu’ils constatent un cumul non 
autorisé et que l’intéressé bénéficie d’une pension dans l’autre régime.
Il n’est possible de contrôler l’activité professionnelle ou les allocations sociales à l’étran -
ger que si l’intéressé ou son conjoint a déclaré cette activité ou allocation. Si l’intéressé 
réside de surcroît à l’étranger, les institutions belges ne peuvent pas toujours disposer des 
29 Chaque employeur est tenu d’introduire une déclaration trimestrielle mentionnant toutes les données de carrière 
des travailleurs. Il doit l’introduire au plus tard à la fin du mois qui suit le trimestre concerné. 26
informations nécessaires pour vérifier les déclarations30. Ainsi, il n’est pas toujours possible 
d’obtenir des informations fiscales relatives à des bénéficiaires d’une pension à l’étranger.
2.4 Conclusions
Les pensions comportant un élément étranger reposent sur une réglementation complexe, 
qui induit, en toute logique, des processus détaillés et complexes pour la mettre en œuvre et pour en contrôler l’application. L’ONP et l’Inasti sont en train d’informatiser leurs pro -
cessus. L’ONP est un peu plus avancé que l’Inasti dans ce domaine.
L’informatisation est susceptible d’entraîner un échange moins systématique, au moyen de 
directives ou de notes, des dernières modifications de la réglementation et des adaptations techniques qui en découlent. À terme, un appauvrissement des connaissances spécialisées peut dès lors en résulter. Les deux institutions sont conscientes du problème et tentent d’y remédier.
Il ressort de l’audit que certaines caractéristiques inhérentes à l’élément étranger de ces 
dossiers de pension compliquent l’informatisation et l’automatisation, notamment des contrôles.
Les deux institutions sont tributaires des informations provenant d’organisations étran -
gères et doivent parfois se fier aux déclarations sur l’honneur des bénéficiaires. Certains 
contrôles ne peuvent pas être automatisés faute d’échange électronique de données (au moyen de formulaires de liaison sur papier, par exemple) et/ou de lien avec d’autres banques de données nationales ou étrangères (pour l’échange des dates de décès, par exemple). En sa qualité d’organe de paiement des pensions pour les travailleurs salariés et indépendants, l’ONP a intégré des contrôles spécifiques pour limiter le risque de paiements indus, éga -
lement pour l’Inasti. Il subsiste néanmoins un risque que certaines pensions ne soient pas calculées correctement ou que des pensions soient encore payées (temporairement) alors qu’elles ne sont plus dues. Une collaboration plus intense avec les institutions étrangères et une automatisation plus poussée des processus doivent respectivement permettre d’assurer un suivi plus strict et améliorer le délai de réaction de l’ONP.
Certains bénéficiaires résidant à l’étranger risquent aussi de percevoir leur pension en re -
tard voire de ne pas la recevoir pas du tout, car il est impossible de les identifier de manière 
proactive en l’absence de données signalétiques provenant de l’étranger. Des mesures spé -
cifiques ont toutefois été prises pour garantir le droit à la pension de tous les bénéficiaires. Des adaptations ont ainsi été apportées à la réglementation belge et dans les procédures de demandes d’une pension afin d’éviter de léser le bénéficiaire d’une pension qui introduit avec retard une demande de pension à partir de l’étranger.
Le traitement d’un dossier de pension comportant un élément étranger représente une plus 
grande charge de travail que pour un dossier de pension ordinaire. En outre, il est difficile de gagner en efficience dès lors que l’ONP et l’Inasti n’ont pas de prise sur des problèmes 
30 Contrairement à leurs homologues néerlandaises, les institutions belges ne peuvent pas mener de politique active 
de maintien avec des unités d’inspection sur le terrain. Les institutions néerlandaises peuvent procéder à la suspen -
sion du droit en cas de refus de collaboration. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /27
de nature transfrontalière et dépendent en partie de la coopération des organisations étran -
gères dans les pays concernés pour informatiser les processus (par exemple, pour la trans -
mission des certificats de vie). À cet égard, la collaboration entre l’ONP et certains pays de 
l’Union européenne en vertu de conventions bilatérales est prometteuse. Elle devrait être renforcée en concertation avec les autres institutions de pension belges.
En attendant d’informatiser davantage leurs processus dans le cadre des pensions mixtes, 
l’ONP a autorisé l’Inasti à accéder à ses applications informatiques et inversement, par souci d’efficience. Pour les pensions comportant un élément étranger, l’échange d’infor -
mations avec les services BCI et BIO se déroule encore en partie sur papier.  PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /29
Chapitre 3
Délai et durée de traitement
3.1 Normes
La réglementation et les contrats d’administration fixent des normes de durée et de délai de 
traitement pour garantir que les droits à la pension soient attribués et payés dans un délai raisonnable.
La « durée de traitement » représente la durée complète du processus d’attribution, de la 
date de la demande de pension (introduite d’office ou non) à la date de la notification de la 
décision de pension définitive.
Le processus d’attribution comprend des périodes durant lesquelles une institution n’est 
pas en mesure de traiter un dossier parce qu’elle attend des informations d’une institution étrangère ou du bénéficiaire. Ces périodes sont appelées des « suspensions ».
Le « délai de traitement » d’une demande de pension équivaut à la durée de traitement 
diminuée des suspensions.3.1.1 Délais réglementaires
Pour chaque demande de pension en Belgique, il convient de respecter à la fois la réglemen -
tation relative aux pensions
31 et les règles fixées dans la charte de l’assuré social32 (ci-après 
la « charte »).La charte fixe les règles suivantes : une institution de pension a quatre mois pour répondre 
à une demande (donner des informations, prendre une décision de pension, etc.) ou réaliser 
un examen d’office après le fait qui y a donné lieu (par exemple, un décès en Belgique). S’il lui est impossible de transmettre une réponse ou de prendre une décision dans les quatre mois, l’institution doit en faire connaître les raisons
33. Ce délai de quatre mois peut être 
porté temporairement à huit mois au plus par arrêté royal.
La charte dispose également que l’institution de pension concernée doit rassembler les 
informations nécessaires pour fixer les droits à la pension de l’assuré social. Si l’assuré social reste en défaut de fournir les renseignements demandés pendant plus d’un mois après un rappel sans mentionner de motif valable, l’institution de pension peut prendre une décision en fonction des informations disponibles. Si une autre institution (de pension) 
31 Arrêté royal du 22 décembre 1967 portant règlement général relatif à la pension de retraite et de survie des tra -
vailleurs indépendants et arrêté royal du 21 décembre 1967 portant règlement général du régime de pension de 
retraite et de survie des travailleurs salariés.
32 Loi du 11 avril 1995 visant à instituer la « charte » de l’assuré social.
33 L’examen d’office doit toutefois être matériellement possible. La charte donne une interprétation large de cet exa -
men, de telle sorte qu’il vise également un examen « automatique » (par exemple, lorsque le bénéficiaire atteint 
l’âge légal de la pension). 30
doit intervenir (en cas de pension mixte ou d’incompétence de l’institution, par exemple), 
l’intéressé en est averti. Si la demande (introduite ou non à l’étranger) est transférée à une autre institution de pension dans le cadre de la polyvalence
34, l’intéressé doit aussi en être 
informé.
Le délai de quatre ou huit mois est suspendu tant que l’intéressé ou une institution étran -
gère n’a pas transmis les données demandées à l’institution de pension.Lorsque l’examen des droits à la pension ne permet pas encore de prendre une décision 
définitive, l’institution de pension peut payer des avances.
La réglementation relative aux pensions prévoit en grande partie les mêmes règles que la 
charte. Un arrêté royal
35 a prolongé le délai pour les deux institutions : si la demande est 
introduite plus de neuf mois avant la date de prise de cours sollicitée, la décision doit être prise dans les huit mois. Cette prolongation limitée dans le temps pour l’ONP a pris fin le 19 novembre  1999. Par contre, l’Inasti bénéficie toujours d’une prolongation temporaire 
des délais fixés dans la charte. Une proposition de loi visant à mettre fin à cette prolonga -
tion a été déposée le 16 juillet 2014, mais est toujours en suspens
36.
3.1.2	 Délais 	fixés	dans	les	contrats 	d’administration
Outre les délais légaux, les objectifs stratégiques définis dans les contrats d’administration impliquent aussi des délais.
3.1.2.1 Contrat d’administration de l’ONP
Le contrat d’administration 2013-2015  de l’ONP contient les normes suivantes concernant 
les délais dans lesquels une décision de pension doit être prise :• Pour les pensions de retraite dont la demande a été introduite au moins six mois avant 
la date de prise de cours, 90 % des décisions doivent être prises au plus tard 80 jours 
ouvrables avant la date de prise de cours.
• Pour les pensions de retraite dont la demande a été introduite moins de six mois avant la date de prise de cours, 90 % des décisions doivent être prises dans les 63 jours ouvrables 
qui suivent la demande.
• Pour les pensions de survie, 90 % des décisions doivent être prises dans les 42 jours 
ouvrables qui suivent la demande.
• Pour la garantie de revenus aux personnes âgées, 90  % des décisions doivent être prises 
dans les 63 jours ouvrables qui suivent la demande ou la notification de la pension.
34 Une demande de pension introduite dans un régime vaut automatiquement pour tous les autres régimes légaux 
et pour tous les autres types de pension. Si la demande de pension est introduite sous forme électronique ou via 
l’administration communale, toutes les institutions concernées sont normalement averties en fonction de la car -
rière déclarée.
35 Arrêté royal du 8  août  1997  modifiant l’arrêté royal du 21  décembre  1967  portant règlement général du régime de 
pension de retraite et de survie des travailleurs salariés ; arrêté royal du 15 décembre 1998 portant modification 
de l’arrêté royal du 22 décembre 1967 portant règlement général relatif à la pension de retraite et de survie des 
travailleurs indépendants.
36 Doc. parl. , Chambre, 16 juillet 2014, DOC 54K0092, Proposition de loi modifiant l’arrêté royal du 22 dé-
cembre 1967 portant règlement général relatif à la pension de retraite et de survie des travailleurs indépendants 
concernant le délai de quatre mois pour prendre une décision en matière de pension. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /31
En vertu du contrat d’administration, les délais sont suspendus tant que l’ONP attend les 
informations nécessaires à fournir par l’assuré social ou par une institution belge ou étran -
gère37. Si l’ONP n’est pas en mesure de respecter les délais, il doit notifier une décision 
provisoire à l’intéressé ainsi que les motifs justifiant son caractère provisoire. Une fois qu’il a reçu les informations nécessaires, il doit prendre la décision définitive dans les 21 jours 
ouvrables.
Le contrat d’administration n’est pas conforme à la réglementation sur deux points. Pre -
mièrement, il autorise l’ONP à répondre dans un délai plus long que les quatre mois régle -
mentaires prévus par la charte pour toutes les demandes de pension de retraite introduites 
plus de huit mois avant la date de prise de cours. En vertu du contrat d’administration, l’ONP doit ainsi statuer au plus tard 80 jours ouvrables (soit environ quatre mois) avant la 
date de prise de cours pour une demande de pension introduite par exemple dix mois avant la date de prise de cours. Dans un dossier de ce type, l’ONP a donc six mois pour prendre une décision en application de son contrat d’administration. Deuxièmement, les délais sont suspendus lorsque l’ONP attend des informations provenant d’institutions belges.
Par ailleurs, il est illogique que le contrat d’administration impose des normes plus strictes 
pour traiter les dossiers introduits entre six et sept mois avant la date de prise de cours que pour les dossiers introduits moins de six mois avant la prise de cours. Pour le second groupe de dossiers, la décision doit être prise dans les 63 jours ouvrables, soit trois mois environ. 
Pour le premier groupe de dossiers, elle doit être prise 80 jours ouvrables ou environ quatre 
mois avant la prise de cours du droit, si bien qu’il reste moins de trois mois.
La question est de savoir si l’application stricte de la charte favorise une gestion efficiente 
des dossiers de pension. Quelle est l’utilité d’exiger une décision de pension dans les quatre mois lorsque la demande de pension a été introduite dix à onze mois avant la date de prise de cours ? La norme pour une demande de pension ne devrait-elle pas plutôt être fixée en 
tenant compte du risque de dépasser la date de prise de cours ou de la situation financière du demandeur de la pension ? La Cour des comptes fait en outre observer le coût qu’en -
gendre l’envoi de plusieurs décisions provisoires dans les quatre mois de la réception de la demande de pension.
L’ONP rend compte du degré de réalisation des objectifs semestriellement et annuellement 
au ministre de tutelle dans un « rapport Darwin ».
37 Pour une pension de retraite demandée plus de six mois avant la date de prise de cours, le délai de 80 jours ou -
vrables n’est suspendu que si, durant la période comprise entre la demande et les 80  jours ouvrables précédant la 
prise de cours, le nombre de jours ouvrables pendant lesquels l’ONP n’est pas en attente de l’information néces -
saire est inférieur à 63 jours ouvrables. 32
3.1.2.2 Contrat d’administration de l’Inasti
Le contrat d’administration 2013-2015 de l’Inasti fixe des objectifs opérationnels assortis 
d’indicateurs relatifs aux décisions de pension :
• Lors des premiers examens des droits à la pension :
• En cas de demande de pension, un pourcentage déterminé de décisions doivent être prises avant la date de prise de cours ou dans les 120 jours de la réception de la de -
mande de pension (78 % en 2013 et 79 % en 2014 et 2015).
• En cas d’examen automatique, un pourcentage déterminé de décisions doivent être prises avant la date de prise de cours de la pension (83 % en 2013, 84 % en 2014 et 85 % 
en 2015).
• Lors d’une révision des droits à la pension, 78 % des décisions doivent être prises dans 
les 120 jours de la prise de cours de la nouvelle décision.
La Cour des comptes observe que le contrat d’administration exprime la durée de trai -
tement en jours civils et non en jours ouvrables. L’Inasti s'engage à respecter le délai de quatre mois prévu par la charte (environ 120  jours civils) et ne le prolonge pas à huit mois. 
Le contrat d’administration ne mentionne aucune possibilité de suspension.
L’Inasti fait rapport trimestriellement et annuellement dans ses rapports d’activité.
3.2 Délai de traitement à l’ONP
Les institutions de pension doivent rassembler des informations sur le processus de pen -
sion réel. Ces informations doivent permettre de faire rapport au ministre compétent et 
de suivre et piloter dans la pratique le traitement des pensions comportant un élément étranger.
3.2.1 Suivi du processus de pension en temps réel
Un gestionnaire de dossier doit disposer des outils nécessaires au suivi des dossiers de pen -
sion dont il est chargé. Il doit pouvoir identifier quel dossier requiert un traitement en 
urgence et quelle tâche il doit d’abord effectuer dans le cadre d’un dossier. Le logiciel de l’ONP intègre à cet effet des indicateurs de priorité, qui précisent quelles décisions urgentes doivent être prises dans quels dossiers. Parmi les décisions urgentes qu’il doit prendre, l’ONP peut, par exemple, devoir fixer un droit à une pension de survie, prévenir les paie -
ments indus ou remédier à l’absence d’un ordre de paiement à moins de vingt jours de la date de paiement.
Ces indicateurs de priorité programmés constituent un instrument de suivi performant 
pour la gestion ordinaire des dossiers. Néanmoins, la Cour des comptes estime qu’ils ne sont pas suffisants pour suivre les dossiers de pension comportant un élément étranger.
Premièrement, la procédure prévoit une double vérification pour les dossiers comportant 
un élément étranger dont le bénéficiaire réside en Belgique : d’abord dans le bureau régio -
nal et, ensuite, dans le service central BCI ou BIO. Les indicateurs n’ont pas été conçus à cet effet. Ils ne mesurent pas des phases importantes du processus, telles que le traitement des pensions comportant un élément étranger auprès du bureau régional et la vérification de la  PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /33
décision de pension par le bureau régional ou les services BCI et BIO. Il est donc impossible 
de savoir au cours du processus d’attribution si le délai de traitement est dépassé.
Deuxièmement, le processus d’attribution pour ces dossiers est plus long et comporte de 
nombreuses suspensions puisque l’ONP doit attendre des informations de l’étranger (voir aussi point 3.5.1). Il est donc fréquent que la date de prise de cours demandée ne soit pas respectée, et les indicateurs ont de ce fait toujours une priorité haute, ce qui réduit leur valeur indicative.
Troisièmement, pour les dossiers de bénéficiaires qui résident à l’étranger, les indicateurs 
ont, dans certains cas, une priorité haute dès le début. L’explication réside dans la réception tardive des formulaires de liaison étrangers nécessaires (par exemple, l ’ONP reçoit en géné -
ral le formulaire de liaison en provenance d’Espagne et d’Italie alors que la date de prise de cours qui figure sur la demande est déjà dépassée). Ce dernier argument concerne surtout le service BCI, qui reçoit environ 70 % de ses dossiers de l’étranger, tandis que le service 
BIO ne traite que 30 % de demandes de pension provenant de l’étranger. Le service BCI 
introduit dès lors les demandes de pension provenant de l’étranger comme s’il s’agissait d’examens d’office. Comme les examens d’office doivent être réalisés en principe dans les douze mois, l’indicateur ne se place pas automatiquement en priorité haute. Les indicateurs de priorité perdent ainsi leur intérêt et la date de prise de cours réelle doit être réintroduite manuellement lors de la notification.
En raison de la procédure de traitement distincte des pensions comportant un élément 
étranger, les systèmes de suivi actuels ne garantissent pas à suffisance une gestion efficiente des dossiers. Il n’existe pas de listing standard spécifique ni d’instrument de monitorage électronique qui mesurent le délai de traitement d’une pension comportant un élément étranger auprès des services BCI et BIO.
Dès lors que les indicateurs de priorité ont perdu leur utilité, les gestionnaires de dossiers 
et les vérificateurs essaient de définir eux-mêmes des priorités en fonction d’autres para -
mètres et de réduire les effets négatifs sur la gestion du dossier à l’aide d’une interaction de qualité entre les deux groupes. Ces paramètres sont, par exemple, les ordres de paiement électroniques récurrents pour lesquels les conditions de paiement ne sont pas respectées pour l’une ou l’autre raison, ou le temps qu’un dossier reste inactif depuis la dernière mo -
dification. De même, le logiciel d’attribution réactivera automatiquement un dossier en attente
38 depuis longtemps afin que le gestionnaire de dossier puisse décider d’envoyer un 
rappel éventuel. Le gestionnaire peut utiliser les délais de réactivation par défaut du sys -
tème (trois mois pour les institutions belges et six mois pour les institutions étrangères) ou en configurer de plus courts.
3.2.2 Instruments de suivi postérieur
L’ONP a défini des indicateurs clés de performance (ICP) pour suivre les objectifs prévus par 
le contrat d’administration et pouvoir faire rapport à leur sujet. Ces ICP correspondent aux normes fixées dans le contrat d’administration (voir point 3.1.2.1) et sont calculés en fonc-tion de paramètres mesurés au cours des processus de l’ONP. Le service de coordination de 
38 Un dossier est mis en attente lorsque des informations ont été demandées à l’intéressé ou à une institution (étrangère). 34
la gestion et des projets et le service informatique examinent ensemble à partir de quelles 
données de base les ICP peuvent être automatisés.
3.2.2.1 Analyse des indicateurs clés de performance (ICP)
Au cours de l’audit, aucune description actualisée des ICP n’était disponible pour le contrat 
d’administration 2013-201539. Les collaborateurs risquent dès lors de ne pas tous accorder la 
même importance aux ICP ou de ne pas les comprendre de la même manière.
Les ICP ont été conçus pour permettre le rapportage et la mesure des performances a pos -
teriori40. Ils n’ont pas été développés pour évaluer la durée de traitement d’un processus en 
cours.Il n’existe pas d’ICP spécifique aux décisions provisoires et le calcul des ICP disponibles 
ne tient pas compte d’une décision provisoire éventuelle. L’utilité des ICP en pâtit pour les pensions comportant un élément étranger, dès lors que des décisions provisoires sont prises régulièrement dans des dossiers ouverts dans un bureau régional et clôturés auprès des services BCI ou BIO
41.
Le calcul des ICP pose aussi à l’ONP deux difficultés qui concernent les pensions compor -
tant un élément étranger. La première consiste à déterminer la date de la demande qui sera utilisée dans les formules de calcul. La date reprise sur les formulaires de demande peut différer de celle à laquelle la demande parvient à l’ONP. La différence est souvent faible voire inexistante pour les dossiers ouverts en Belgique. En revanche, en ce qui concerne les dossiers introduits à l’étranger, l’ONP reçoit parfois les formulaires après la date de prise de cours demandée. Dans le cas d’une demande de pension étrangère, l’ONP a choisi de se baser sur la date de réception de la demande, bien que cela soit contraire au contrat d ’admi -
nistration en vigueur.
La deuxième difficulté en matière de calcul réside dans les suspensions de délais, qui sont 
fréquentes pour les dossiers comportant un élément étranger.
Pour simplifier la gestion des suspensions, l’ONP a apporté deux adaptations non conformes 
à la réglementation. Premièrement, l’ONP ne fait pas de distinction entre les institutions nationales et étrangères dans son calcul des suspensions. Or, la réglementation dispose qu’un délai est suspendu uniquement si des informations sont demandées à l’intéressé ou à une institution étrangère. Deuxièmement, dans les dossiers qui présentent plusieurs suspensions, l’ONP comptabilise à tort le délai entre deux suspensions non consécutives dans le délai de suspension. L’examen des dossiers auprès de l’ONP révèle qu’il le fait dans un quart des dos -
siers
42. Ces deux adaptations contribuent à allonger la durée de la suspension et permettent 
ainsi à l’ONP de respecter plus aisément les normes fixées dans le contrat d’administration.
39 En raison de l’absence de longue durée du fonctionnaire responsable. Il existait seulement une première version 
non approuvée.
40 Pour les ICP relatifs aux pensions de retraite, la date de prise de cours est un facteur important. Cette date n’est 
toutefois connue définitivement qu’a posteriori, après la clôture du processus de pension complet. 
41 Sur les 30 dossiers de l’échantillon de l’ONP dans lesquels l’intéressé réside en Belgique, 23 ont donné lieu à une 
décision provisoire.
42 Cela se produit dans 25 % des cas dans l’échantillon non représentatif de 64 dossiers. Dans ces cas, l’ONP augmente 
en moyenne de 38,17 % le nombre de jours de suspension. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /35
Puisque les ICP sont basés sur les normes fixées dans le contrat d’administration, ils ne sont 
pas non plus conformes à la réglementation sur les points régis par des normes elles-mêmes non conformes (voir point 3.1.2.1).
Le contrat d’administration 2013-2015 ne mentionne plus les ICP relatifs aux décisions 
concernant les pensions mixtes ONP-Inasti ni le nombre de ces décisions. Le délai de la 
prise de décision pour une pension mixte n’est plus mesuré malgré l’existence de délais spécifiques dans la réglementation relative aux pensions applicable à l’ONP
43. Lorsque la 
demande de pension concerne un bénéficiaire résidant en Belgique et qu’elle est adressée à l’ONP ou à l’Inasti, la notification commune définitive doit avoir lieu au plus tard 80 jours 
ouvrables avant la date de prise de cours. S’il n’est pas en mesure de le faire, l’ONP doit statuer provisoirement sur la pension du travailleur salarié.
L’ONP et l’Inasti avaient le projet en 2009 d’envoyer une notification commune définitive 
dans le cadre d’une carrière mixte employé-indépendant
44. D’après l’ONP, le projet a été 
mis à l’arrêt en attendant de poursuivre le développement du projet de moteur de pension 
(voir aussi point 2.2.4.2). Dans sa réponse, le ministre des Pensions déclare qu'une notifica -
tion commune devrait être possible en 2019 au plus tôt.
3.2.2.2 ICP dans le rapportage de suivi du contrat d’administration
Il est ressorti de l’audit que les rapports de suivi du contrat d’administration établis par 
l’ONP (« rapports Darwin ») ne contiennent, jusqu’au rapport du premier semestre 2014 in-
clus, aucun ICP concernant les décisions définitives prises par les services BCI et BIO dans des dossiers de pension comportant un élément étranger. Le ministre compétent n’a donc pas été en mesure de suivre le délai de traitement de ces pensions.
La Cour des comptes a constaté que les ICP en question étaient disponibles en interne de -
puis 2014
45. Cependant, leur instabilité et les incohérences qu’ils contenaient46 leur ont ôté 
toute pertinence. Ni les responsables des services d’attribution ni le service informatique 
n’ont pu fournir à la Cour des informations suffisamment détaillées sur la programmation des ICP pour les pensions comportant un élément étranger, pas plus que sur leur interprétation.
En fin de compte, l’ONP a calculé les ICP 2014 des services BCI et BIO pour toute l’an -
née 2014 avec effet rétroactif. Les résultats de ces adaptations figurent dans le rapport 
Darwin annuel 2014 du 30 mars 2015. Les difficultés et les adaptations citées au point 3.2.2.1 
n’ont pas encore été réglées et sont toujours en vigueur.
43 Voir l’article 20, § 1er, de l’arrêté royal du 21 décembre 1967 portant règlement général du régime de pension de 
retraite et de survie des travailleurs salariés. Lorsque, dans le chef du demandeur, s’ouvre un droit à plusieurs pen -
sions à charge de l’ONP et de l’Inasti, les décisions lui sont notifiées conjointement. 
44 Voir ONP, Rapport annuel 2009, p. 6.
45 La direction peut consulter les ICP en interne au moyen de l’application KPI Management Cockpit.  
46 Un même ICP (en l’occurrence le nombre de dossiers de pension clôturés par les services BCI et BIO en  novembre  2014) 
ne présentait pas la même valeur lorsque la Cour l’a consulté en novembre 2014  et en janvier 2015. De plus, le tableau 
récapitulatif et les relevés constitutifs des ICP contenaient des valeurs différentes (pourcentages). 36
Le tableau ci-après présente les ICP 2014 relatifs aux décisions de pension. Les valeurs 
doivent être considérées à la lumière de la norme de 90 % (voir point 3.1.2.1).
Indicateurs clés de performance 2014 : décisions de pension définitives
IndicateurService 
BCIService 
BIOServices d’attribution 
régionaux
NL FR
Décisions définitives en matière 
de pensions de retraite prises dans les 80 jours ouvrables avant la date de prise de cours (période entre la demande et la prise de cours supé
-
rieure ou égale à six mois)55,09 % 88,61 % 97,58 % 96,44 %
Décisions définitives en matière de pensions de retraite prises dans les 63 jours ouvrables (période entre la demande et la prise de cours inférieure à six mois)34,37 % 81,63 % 96,37 % 94,38 %
Décisions définitives en matière de pensions de survie prises dans les 42 jours ouvrables25,56 % 68,43 % 87,12 % 79,20  %
Décisions définitives en matière de ga
-
rantie de revenus aux personnes âgées prises dans les 63 jours ouvrables76,19 % 85,71 % 91,99 % 82,28 %
Source : ONP, Darwin 2014 - Rapport annuel, rapport intermédiaire de suivi du contrat d’administration 2013-2015
Le service BCI obtient des résultats nettement plus mauvais que le service BIO, qui atteint 
presque la norme pour plusieurs indicateurs. Le service BCI a surtout été confronté à un arriéré dans le traitement des dossiers de pension en 2012 et en 2013. Cet arriéré est dû 
notamment au sous-effectif au sein du service (dont le service BIO souffre également) et au grand nombre de demandes de pension à traiter qui proviennent de l’étranger (70 % 
des demandes à traiter). Ces effets sont encore renforcés par la lourde charge de travail que représente l’introduction manuelle des règles de conversion en jours pour les pen -
sions comportant un élément étranger ainsi que par le travail supplémentaire induit par les réformes des pensions en 2013.
3.3 Délai de traitement à l’Inasti
3.3.1 Suivi du processus de pension
L’application informatique de gestion des pensions à l’Inasti comprend depuis 2001 plu-
sieurs variables utiles au suivi d’un processus de pension et permettant de générer des statistiques. La Cour des comptes a néanmoins observé que les informations disponibles sur l’application étaient rares et qu’il avait été impossible de fournir un relevé des variables et instruments de mesure disponibles et utilisés. Les instruments de mesure dont disposent les services BCI et BIO concernent avant tout le nombre de dossiers à traiter et de tâches à réaliser (comme le nombre de dossiers prêts pour la vérification). PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /37
Lors de son examen d’un certain nombre de dossiers de pension comportant un élément 
étranger, la Cour des comptes a constaté que les services BCI et BIO n’exploitaient pas toutes les variables présentes. Par exemple, l’application attribue à chaque dossier une date d’échéance pour la clôture. Les responsables des services BCI et BIO ont indiqué qu’ils n’utilisaient pas cette date d ’échéance pour vérifier si un dossier de pension avait été clôtu -
ré dans les délais. Le fait que les suspensions des délais ne soient pas enregistrées explique la situation. Il est impossible de mesurer correctement les délais de traitement sans prendre en compte les suspensions.
L’examen des dossiers à l’Inasti a aussi révélé que la date réelle de la demande de pension 
diffère souvent de la date de création de la demande de pension dans l’application. La date de création est celle à laquelle l’Inasti a reçu la demande. Cette date peut différer de la date de la demande, en particulier pour les pensions mixtes demandées auprès de l’ONP. La notification à l’intéressé mentionne la date réelle de la demande. Des règles font mani -
festement défaut pour déterminer la date à utiliser lors du calcul des durées et délais de traitement.
Dans la pratique, les gestionnaires de dossiers ou les vérificateurs utilisent quelques va -
riables, comme le nombre de dossiers en attente, pour suivre les dossiers qui leur ont été 
attribués. Les dossiers sont clôturés en fonction de la date de prise de cours.
D’autres statistiques, telles que le nombre de dossiers notifiés ou de significations, doivent 
être établies manuellement par les services BCI et BIO à partir des chiffres de production. Il est cependant convenu avec la direction qu’un pourcentage limité de dossiers en traitement depuis plus d’un an peuvent rester ouverts. Pour la fin 2015, 4 % maximum des dossiers en cours de traitement datant d'avant 2013 peuvent être ouverts.
3.3.2 Instruments de suivi postérieur
L’Inasti utilise un tableau de bord prospectif (Balanced Scorecard) comme instrument de 
mesure des performances et emploie des indicateurs pour suivre les objectifs du contrat 
d’administration (synthétisés dans des tableaux de bord). Cependant, les chiffres des ser -
vices BCI et BIO n’apparaissent ni dans le tableau de bord prospectif ni dans les indicateurs, car l’Inasti estime qu’ils ne relèvent pas du champ d’application du contrat d’administra -
tion. Le contrat d’administration précise toutefois que «  les demandes de pension sont à pré -
sent plus spécifiques (pension de retraite anticipée, pension de survie, étranger) et requièrent, lors de l’examen des droits, une approche différente que lorsqu’ il s’agit d’un examen automa -
tique  ». Il n’est donc pas légitime que la durée et le délai de traitement du trajet de pension 
entier ne soient pas mesurés.
3.4 Délai de traitement en cas de pensions mixtes
Aucune des deux institutions ne mesure les durées de traitement totales et les délais de trai -
tement complets des dossiers de pension comportant un élément étranger dont le bénéfi -
ciaire peut justifier d’une carrière mixte (salarié-indépendant)47. La réglementation  relative 
47 Le contrat d’administration 2013-2015 de l’ONP ne mentionne plus les ICP relatifs aux décisions concernant les 
pensions mixtes ONP-Inasti ni le nombre de ces décisions. 38
aux pensions applicable aux deux institutions48 prévoit pourtant un délai spécifique : la 
notification définitive commune doit avoir lieu au plus tard 80 jours ouvrables (environ 
quatre mois) avant la date de prise de cours. Ce délai déroge aux autres délais fixés dans la 
réglementation relative aux pensions et à ceux prévus dans la charte. Cette dérogation n’a pas de caractère temporaire. Il s’agit aussi du seul délai de prise de décision qui est exprimé en jours ouvrables et non en jours civils dans la réglementation relative aux pensions des indépendants.
3.5 Échantillons sélectionnés par la Cour auprès de l’ONP et de l’Inasti
Pour mieux comprendre les procédures relatives aux pensions, la Cour des comptes a consti -
tué dans les deux institutions un échantillon limité de dossiers de pension comportant un élément étranger. Ces échantillons
49 ne peuvent pas être directement extrapolés, mais 
donnent quelques indications.
3.5.1 ONP
La Cour des comptes a examiné 64 dossiers à l’ONP, dont 60 de bénéficiaires d’une pension 
comportant un élément étranger qui résident ou non à l’étranger et quatre de bénéficiaires 
qui résident à l’étranger mais qui ne bénéficient pas d’une pension étrangère.
La Cour des comptes constate que la durée de traitement des demandes de pension peut 
être considérable. La durée de traitement moyenne s’élève à 162,59 jours ouvrables et le 
délai de suspension moyen s’établit à 82,95 jours ouvrables. Par rapport au service BCI, 
le service BIO présente une durée de traitement moyenne inférieure et des délais moyens de suspension supérieurs. Le délai de traitement effectif atteint 60,74 jours ouvrables au 
sein du service BIO. Le service BCI présente un délai de traitement moyen de 107,27 jours 
ouvrables. Au service BCI, le délai de suspension fluctue entre 29,11 % pour les bénéficiaires 
domiciliés dans l’EEE et 62,83  % pour les bénéficiaires résidant en Belgique. Au service BIO, 
le délai de suspension représente environ 60 % de la durée de traitement, quel que soit le 
domicile.
Trente des 64 dossiers de pensions de l’échantillon concernent des bénéficiaires qui ré -
sident en Belgique. La durée de traitement moyenne de ces dossiers atteint 220,47 jours 
ouvrables. Le traitement des dossiers des bénéficiaires résidant au sein de l’EEE atteint en 
moyenne  109,50  jours ouvrables. Trois causes possibles expliquent cette différence considé -
rable et se corroborent. Tout d’abord, dans le cadre des dossiers de bénéficiaires résidant en Belgique, il faut encore demander toutes les informations à l’étranger, ce qui augmente le délai de suspension et donc aussi fortement la durée de traitement. Ensuite, les dos -
siers entamés par un bureau régional sont soumis à une double procédure (voir point 3.2.1) 
impliquant qu’un dossier doive faire l’objet d’une attribution à deux reprises et passer par une double phase de vérification, ce qui prend davantage de temps
50. Enfin, les dossiers de 
48 Article 134 de l’arrêté royal du 22 décembre 1967 portant règlement général relatif à la pension de retraite et de 
survie des travailleurs indépendants et article 20, § 1er, de l’arrêté royal du 21 décembre 1967 portant règlement 
général du régime de pension de retraite et de survie des travailleurs salariés.
49 Les échantillons constituent un instantané du traitement des dossiers qui ne répercute pas l’influence des écono -
mies imposées entretemps par le gouvernement et de l’augmentation du nombre de demandes de pension. 
50 Les analyses que le service de gestion des plaintes a réalisées à propos des plaintes relatives au délai de traitement 
montrent que la vérification engendre souvent un goulot d’étranglement dans la procédure (voir chapitre 4). PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /39
pension des travailleurs frontaliers et saisonniers présentent une complexité supplémen -
taire, accrue par les récentes modifications de loi51 . Les travailleurs frontaliers et saison -
niers habitent principalement en Belgique.
Dans ses bureaux régionaux de Malmedy et Mouscron, l’ONP expérimente le traitement au 
niveau local des dossiers belges comportant un élément étranger qui ont été ouverts dans 
ces bureaux. S’il est possible et nécessaire de prendre une décision provisoire, le dossier 
fait l’objet d’une double vérification : une première fois lors de la décision provisoire et une 
seconde fois lors de la décision définitive (en tenant compte des éléments étrangers). Néan -
moins, l’attributeur et le vérificateur ne changent pas au fil du traitement de ces dossiers, ce qui procure un gain de temps.
L’analyse de l’échantillon ne permet pas d’affirmer avec certitude qu’une décision provi -
soire est prise de manière systématique. Vingt-cinq des 64 dossiers ont néanmoins donné 
lieu à une décision provisoire.À l’ONP, la durée de traitement moyenne s’élève à 171,57 jours ouvrables pour une car -
rière mixte ONP-Inasti, contre 162,27 jours ouvrables pour une pension de salarié pure. Dès 
lors que les délais de suspension moyens pour les pensions mixtes sont proportionnelle -
ment plus longs (70,44 % contre 45,29 % pour les pensions de salarié pures), les pensions 
mixtes présentent un délai de traitement plus court, soit 50,71 jours ouvrables, par rapport 
à 88,45  jours ouvrables pour les pensions de salarié pures. Dans plusieurs dossiers, la sus -
pension a été aussi invoquée à tort pour demander des informations à l’Inasti.3.5.2 Inasti
La Cour des comptes a sélectionné 60 dossiers de pension auprès de l’Inasti. Leur analyse 
a été moins poussée que pour les dossiers de l’ONP, parce que l’Inasti ne tient pas compte 
des suspensions. Sur les 60  dossiers de pension, 51 concernaient une pension mixte salarié-
indépendant et neuf portaient sur un bénéficiaire ayant une carrière d’indépendant pure. Cette proportion correspond approximativement au pourcentage mentionné dans les sta -
tistiques annuelles de l’ONP. Au 1
er janvier 2014, l’ONP payait à 19,53 % des indépendants 
une pension relative à une carrière d’indépendant pure52. Pour pouvoir se prononcer sur 
une pension en cas de carrière mixte salarié-indépendant, l’Inasti doit attendre, en plus des informations des institutions étrangères, celles relatives au régime salarié en provenance de l’ONP. Cette attente influence les délais d’exécution.
Les services BIO et BCI de l’Inasti reçoivent plus de dossiers de pension de bénéficiaires 
résidant en Belgique que de dossiers de bénéficiaires résidant à l’étranger (respective -
ment 80,00 % et 53,33 %). Sur les 60 dossiers de l’échantillon, six concernent des bénéfi -
ciaires résidant à l’étranger et ayant une carrière uniquement belge.
Le système d’attribution de l’Inasti mentionne une « date d’échéance ». Ce paramètre 
équivaut à quatre mois en cas de nouvelles demandes de pension ou correspond à la date de 
51 Voir titre 8 de la loi-programme du 19 décembre 2014. Un arrêté royal sera pris prochainement, en application de 
cette loi-programme, pour en régler la mise en œuvre pratique en vue de l’entrée en vigueur au 1er janvier 2015.
52 O N P, Statistique annuelle des bénéficiaires de prestations 2014 , www.onprvp.fgov.be. 40
prise de cours en cas d’examen d’office à l’approche de l’âge légal de la pension. Ces exa -
mens d’office sont entamés quinze mois avant la date de prise de cours.
La Cour des comptes relève que 51,7  % des premières décisions concernant le droit à la pen -
sion étaient des décisions provisoires (dans 31 des 60 dossiers)53. À un stade ultérieur, les 
décisions de pension définitives sont dénommées des «  révisions de décisions définitives  » 
ou des « révisions pour d’autres motifs » (comme la prise en compte d’un autre régime, 
par exemple la carrière du conjoint comme travailleur frontalier). Cette méthode a l’avan -
tage d’informer le bénéficiaire plus rapidement de l’évolution de la situation (par exemple, 
la demande d’informations complémentaires ou l’absence de certaines informations) au moyen de décisions provisoires que s’il fallait passer par l’ONP.
Dans dix-neuf des 31 dossiers de pension ayant donné lieu à une décision provisoire, 
l’Inasti a pris cette décision avant la date de prise de cours de la pension. À cet égard, il 
faut certes tenir compte du fait que les examens d’office débutent quinze mois avant l’âge légal de la pension. Dans les douze autres dossiers, l’Inasti a envoyé une notification en moyenne 179,6 jours civils après la date de prise de cours.
Si on compare la date de la notification définitive avec la date de prise de cours de la pen -
sion, l’Inasti a notifié sa décision tardivement dans 50 des 60 dossiers de pension examinés. 
En moyenne, l’Inasti accuse 325,76 jours civils de retard. Le service BIO dépasse les délais 
(date de prise de cours de la pension) de 307,68 jours civils en moyenne, contre 339,96 pour 
le service BCI. Ces chiffres doivent être interprétés avec prudence, car l’Inasti n’enregistre 
pas les suspensions dans la durée de traitement et celles-ci ne sont donc pas comptabilisées. Certaines notifications concernent en outre des révisions en vigueur à partir de la date de prise de cours initiale et la personne concernée risque alors de prendre connaissance de sa pension définitive avec un retard considérable. Entre la notification de la décision provi -
soire et celle de la décision définitive, il s’écoule en moyenne 334,73 jours civils.
Il ressort de l’examen des dossiers par la Cour des comptes que l’Inasti accélère la procédure 
en matière de pension mixte de deux manières. Premièrement, il demande proactivement des informations à l’intéressé après que l’ONP a averti l’Inasti d’un droit potentiel à une pension d'indépendant. Deuxièmement, il utilise les éléments du dossier déjà disponibles dans le cadre de la décision de pension définitive de l’ONP. Une fois que l’Inasti a reçu cette dernière, le traitement du dossier peut être bouclé rapidement.
3.6 Conclusions
Contrairement à l’ONP, l’Inasti est encore autorisé temporairement  à respecter un délai de ré -
ponse plus long que celui prévu par la charte de l’assuré social, soit huit mois au lieu de  quatre.
Dans le cadre d’un examen d’office concernant une pension de retraite d’un bénéficiaire ayant atteint l’âge légal de la pension et justifiant d’une carrière mixte, le délai de prise de 
53 Deux dossiers de pension comprenaient uniquement une décision provisoire fin juin 2015. Cela peut arriver, par 
exemple, lorsque le bénéficiaire désire continuer à travailler après avoir pris connaissance du montant de sa pen -
sion. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /41
décision imposé par la réglementation relative aux pensions déroge aussi au délai général de 
quatre mois à dater de la demande. Cette dérogation n’est pas limitée dans le temps.
Par ailleurs, l’ONP et l’Inasti appliquent différemment les normes fixées dans leur contrat 
d’administration pour les pensions comportant un élément étranger. L’ONP applique ses normes générales aux pensions comportant un élément étranger, mais il interprète la no -
tion de suspension de manière plus large que ce qui est autorisé dans la réglementation en suspendant également les délais quand il demande des informations à une institution belge. En outre, ces normes ne sont pas adaptées au suivi d’un processus en cours, car elles dépendent de la date de prise de cours du droit, une variable qui n’est connue de manière définitive qu’à la clôture du processus de pension. Les pensions comportant un élément étranger sont exclues des objectifs fixés dans le contrat d’administration de l’Inasti. En effet, le contrat ne mentionne pas la notion de suspension, en particulier dans le cas d’une institution étrangère, et les tableaux de bord relatifs au contrat d’administration n’utilisent pas les chiffres des services BCI et BIO.
Ces	différences	et	lacunes	dans 	la	réglementation	et	dans 	les	normes	sont sources de 
confusion, en particulier pour les carrières mixtes. Les contrats d’administration ne com -
portent aucune norme spécifique aux dossiers relatifs à une carrière mixte ni aux pensions 
En vue du suivi des dossiers de pension en cours , l’ONP a élaboré un système d’indica -
teurs de priorité. Il n’est toutefois pas adapté aux pensions comportant un élément étranger 
et n’est dès lors pas assez fonctionnel. Les indicateurs de priorité font en sorte que les dif -
férentes étapes d’un processus se déroulent dans le bon ordre, mais elles n’atteignent pas leur objectif principal, à savoir veiller à ce qu’une demande pension soit traitée dans les délais. Les gestionnaires de dossiers assurent eux-mêmes le suivi de certains indicateurs pour gérer les durées de traitement. Ce type de solution manuelle et individuelle ne garantit pas un suivi efficient.
Le système d’attribution de l’Inasti prévoit une série d’instruments de suivi, dont certains 
servent à élaborer des statistiques. Les instruments de suivi ne sont plus tous utilisés et il n’y a pas de liste les énumérant. La transparence et les possibilités d’application du système en pâtissent considérablement. Le système ne mesure pas les durées ni les délais de traite -
ment des pensions comportant un élément étranger.
À l’Inasti, les gestionnaires de dossiers des services BCI et BIO ont recours à d’autres sys -
tèmes pour gérer les dossiers qui leur sont attribués (par exemple, le nombre de dossiers en 
attente ou de rappels). Ces instruments mesurent néanmoins essentiellement les quantités. Ils permettent toutefois de veiller à ce que le pourcentage de dossiers anciens ne dépasse pas un certain plafond fixé chaque année. Comme à l’ONP, ces instruments sont donc insuffi -
samment adaptés pour garantir une gestion efficiente des dossiers.
En ce qui concerne le rapportage  au sujet des objectifs du contrat d’administration pour 
les dossiers de pension comportant un élément étranger, la Cour des comptes observe que 
l’Inasti n’intègre pas ces dossiers dans son suivi postérieur. De son côté, l’ONP a en re -
vanche calculé en 2014 les indicateurs clés de performance (ICP) pour le suivi des objectifs 
fixés dans le contrat d’administration. Le service BIO respecte pratiquement la norme pour  42
certains indicateurs, tandis que le service BCI enregistre des résultats plus modestes. Ces 
indicateurs ne sont toutefois pas adaptés aux pensions comportant un élément étranger. Pour que les calculs soient réalisables, les suspensions sont prises en compte d’une manière non conforme à la réglementation. En outre, les ICP ne prennent pas en considération les décisions provisoires, qui sont fréquentes dans ce type de dossiers. L’ONP a encore appor -
té quelques modifications aux ICP en 2014 pour les demandes de pension provenant de 
l’étranger. Le calcul des délais commence alors à partir de la date à laquelle l’ONP a reçu la demande et non à partir de la date de la demande mentionnée sur le formulaire de liaison étranger. Aucun indicateur n’a été conçu pour les pensions mixtes comportant un élément étranger.
Compte tenu des conclusions précitées, le rapportage postérieur ne permet pas de déduire 
si le traitement des pensions comportant un élément étranger est efficient.
La Cour des comptes conclut de son examen d’un échantillon limité que la demande d’in -
formations auprès d’institutions étrangères est la première source de prolongation de la 
durée de traitement à l’ONP. Les dossiers concernant des bénéficiaires résidant en Bel -
gique présentent dès lors les durées de traitement les plus longues, car toutes les informa -
tions doivent encore être demandées à l’étranger. Le système de vérification double génère aussi un retard supplémentaire. Faire vérifier une première fois la partie belge de la pension par le bureau régional et une deuxième fois la pension complète par les services centraux ralentit le processus étant donné que différents collaborateurs doivent reprendre le dossier à zéro. La double vérification permet par contre d’assurer à temps un paiement (provi -
soire) de la partie belge si la carrière belge comprend suffisamment d’années. L’ONP tente actuellement l’expérience de confier la totalité de la procédure à un seul service, ce qui permet d’exploiter davantage la connaissance du dossier. L’Inasti prend régulièrement des décisions provisoires. L’avantage est que l’intéressé reçoit rapidement une décision quant à son droit à la pension. Dans la majorité des cas, les décisions définitives ne sont notifiées qu’après la date de prise de cours.
En ce qui concerne les demandes de pension provenant de l’étranger, l’ONP et l’Inasti 
adoptent une stratégie différente quant à la date de la demande à mentionner dans les notifications. Dans ses notifications, l’Inasti fait toujours référence à la date de la demande indiquée sur le formulaire de liaison étranger. Dans certains cas, l’ONP utilise toutefois aussi la date de réception effective du formulaire de liaison pour les demandes de pension provenant de l’étranger. Dans le cas d’une pension mixte, l’intéressé peut donc recevoir deux notifications avec une date de demande différente. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /43
Chapitre 4
Communication et gestion  
des plaintes
Dans ce chapitre, la Cour des comptes examine si la communication avec le bénéficiaire 
d’une pension au sens large (point 4.1) et le traitement des plaintes (point 4.2) par l’ONP et l’Inasti garantissent un service transparent et de qualité.
La communication avec le citoyen occupe une place importante tant dans le contrat d'ad-
ministration 2013-2015 de l’ONP que dans celui de l’Inasti.
4.1 Communication
4.1.1	 Communication 	de	l’institution 	au	bénéficiaire 	d’une	pension
L’ONP et l’Inasti engagent de leur propre initiative la communication avec le bénéficiaire d’une pension dans certains cas  : envoi d'aperçus de carrière et d'estimations (et leur mise 
à disposition sur internet)
54 et ouverture d’office d’un dossier de pension à l’âge légal de la 
pension, au décès du conjoint ou en cas de divorce.
En fonction de leurs moyens financiers et de leurs possibilités, les deux institutions prennent 
des initiatives en vue de communiquer des informations au bénéficiaire par voie électro -
nique et non plus sur papier.
Ces dernières années, l’ONP a encouragé autant que possible les bénéficiaires des pensions 
à utiliser les moyens de communication électroniques. Par exemple, il joue un rôle de pion -
nier depuis 2010 dans le développement de la plateforme interactive « mypension.be », qui 
a pour vocation de devenir un portail des pensions en ligne d’ici 2017. Ce portail contiendra des informations personnalisées sur les pensions légales et complémentaires des travailleurs en activité ou pensionnés, qu’ils soient salariés, indépendants ou fonctionnaires. À l’ave -
nir, le portail permettra aux salariés, aux indépendants et aux fonctionnaires de suivre leur dossier de pension et de le préparer. La plateforme comporte aussi un lien vers l’application permettant aux citoyens de demander eux-mêmes leur pension. Une nouvelle version de mypension.be étendue à tous les indépendants et les fonctionnaires est en ligne depuis fin avril 2015.
Les fonctionnalités actuelles concernent la gestion des données personnelles (l’adresse 
électronique, par exemple), la demande d’une pension, le suivi de l’évolution d’un dossier et la version électronique de la correspondance avec les institutions. Les indépendants et les 
54 Sur le site internet mypension.be, l’ONP met à disposition un aperçu de carrière pour tous les travailleurs salariés 
dans l’année où ils atteignent 30, 35, 40, 45 et 50 ans. Si l’intéressé ne communique pas par voie électronique, 
l’ONP lui envoie un aperçu de carrière par courrier au moins tous les cinq ans. Depuis les réformes des pensions 
de 2011, l’envoi automatique d’une estimation a été régulièrement interrompu (à l’ONP) et stoppé (à l’Inasti). 44
salariés peuvent utiliser deux fonctionnalités supplémentaires  : consulter leur carrière pen -
sion55 et, éventuellement, la corriger ou la compléter et, en cas de mise à la retraite, suivre 
les paiements de leur pension.
La communication électronique via la plateforme mypension.be présente certains avan -
tages, comme la rapidité du retour d’information sur la procédure et l’évolution de la ges -
tion du dossier par l’ONP ainsi que la possibilité de demander, de manière plus simple et en 
une fois, des informations (étrangères). Les informations recueillies via mypension.be sont introduites de manière standardisée dans l’application informatique développée pour la gestion complète du dossier de pension. Il est aussi prévu d’élaborer un formulaire de pre -
miers renseignements commun aux trois institutions de pension. Cet objectif n’a toutefois pas encore été réalisé en raison de restrictions budgétaires
56.
En ce qui concerne l’accès à mypension.be, le Service de médiation pour les pensions a indiqué dans son rapport annuel 2013 qu’il était parfois difficile ou impossible pour les 
bénéficiaires d’une pension à l’étranger. L’ONP a donc élaboré une procédure utilisant un token et un code de sécurité. Néanmoins, ce code doit encore être envoyé par la poste à l’intéressé, ce qui n’est pas évident dans tous les pays. Une enquête de satisfaction réali -
sée par l’ONP a révélé que l’authentification au moyen de la carte d’identité électronique posait encore des problèmes en 2014. La solution pourrait consister à offrir la possibilité d’une demande de token auprès des consulats et postes consulaires belges.
À l’ouverture d’un dossier de pension, chaque salarié bénéficiaire d’une pension en Bel -
gique ou à l’étranger reçoit une lettre lui demandant s’il souhaite poursuivre la commu -
nication sur papier ou par voie électronique. À sa demande, l’intéressé peut changer de 
forme de communication à tout moment. Qu’il choisisse la communication électronique ou sur papier, l’intéressé aura toujours accès aux décisions prises et aux communications de l’institution dans mypension.be et il sera averti par courriel de l’ajout de tout nouveau document.
Par ailleurs, les possibilités de communication pour les bénéficiaires d’une pension rési -
dant à l’étranger sont plus limitées à l’heure actuelle. Le travailleur salarié qui a travaillé 
en Belgique et qui ne réside pas (ou plus) en Belgique ne reçoit pas d’aperçu de carrière ni d’estimation d’office sur papier, contrairement aux salariés résidant en Belgique. Ces documents ne sont pas non plus mis à sa disposition via mypension.be pour le moment, principalement parce que l’ONP ne possède pas de coordonnées exactes validées et que le système ne génère donc pas automatiquement ces documents. La transmission des aperçus de carrière aux indépendants par voie électronique n’a débuté qu’en mai 2015 à l’Inasti et 
est encore en plein développement. D’ici à la fin 2016, les bénéficiaires d’une pension à l’étranger des deux régimes devraient pouvoir consulter, via mypension.be, une estimation de la date de prise de cours la plus proche et du montant de pension correspondant calculé en fonction de la carrière belge.
55 La carrière indiquée correspond à la carrière convertie sous une forme utilisable en vue du calcul d’une pension. 
Pour le travailleur salarié, elle mentionne l’année, la qualité, le salaire, le temps de travail, le nombre de jours 
d’inactivité et le nombre de jours de travail. Pour le travailleur indépendant, elle contient l’année, le trimestre, la caisse d’assurances sociales à laquelle il est affilié, les revenus annuels réévalués et un commentaire.
56 Voir ONP, 2015, Darwin 2014 – Rapport annuel, rapport intermédiaire de suivi du contrat d’administra -
tion 2013 -2015. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /45
Les aperçus de carrière ne présentent actuellement que la carrière belge en tant que travail -
leur salarié et indépendant57. Les périodes d’assurance à l’étranger ne peuvent pas y être 
ajoutées. L’introduction de la demande de pension est le seul moment où le bénéficiaire 
peut indiquer, au moyen de cases à cocher, s’il a travaillé ou non en Belgique et s’il a ou non une carrière à l’étranger. En effet, la carrière à l’étranger ne peut être validée qu’au cours de l’examen de la pension proprement dit à l’aide des formulaires de liaison traditionnels.
Les informations nécessaires relatives à la carrière étrangère peuvent néanmoins être de -
mandées à l’étranger en introduisant un formulaire de liaison spécifique avant la demande 
de pension. Les institutions de sécurité sociale du réseau européen n’y sont toutefois pas favorables pour diverses raisons, ce qui complique la gestion proactive des carrières et la communication aux bénéficiaires de pension qui justifient d’une carrière à l’étranger. Dans l’attente du développement de l’échange de données par voie électronique au sein du réseau européen (voir point 2.2.4.1), l’ONP tente de conclure des accords bilatéraux pour organiser un échange de données proactif (par exemple, l’accès à la banque de données de carrière de la Caisse nationale d’assurance pension du Luxembourg). L’ONP organise dans ce cadre également des réunions périodiques de travail avec des collaborateurs des institutions de pension des pays voisins.
L’Inasti va également se tourner davantage vers la communication électronique à l’avenir. 
Actuellement, sa communication se déroule encore principalement sur papier. Le passage à la communication électronique se fera en parallèle avec la poursuite du développement du moteur de pension et de la plateforme mypension.be. L’Institut prévoit aussi une concerta -
tion avec l’ONP sur la manière de lier les informations de pension à e-box . Cette boîte aux 
lettres électronique personnelle, centralisée et sécurisée rassemble pour les indépendants tous les documents envoyés par les institutions partenaires du portail MySocialSecurity .
Communication transparenteCes dernières années, les deux institutions se sont attachées à rendre leur communication plus compréhensible
58. Par exemple, elles ont amélioré la lisibilité de plusieurs documents 
en 2014 : l’Inasti a adapté ses lettres et l’ONP a retravaillé 23 (ensembles de) documents. 
Certaines adaptations découlent des réformes des pensions.
Cependant, l’ONP et l’Inasti ne font pas toujours preuve d’assez de transparence dans leur 
communication et prennent parfois des orientations différentes. Les décisions de pension provisoires et définitives prises par les services BCI et BIO illustrent ce phénomène. En ce qui concerne les décisions provisoires, la communication standard de l’ONP depuis 2013 se 
limite à préciser que la décision est provisoire et que les périodes d’assurance à l’étranger ont été demandées. L’ONP ne donne pas plus d’informations, tandis que l’Inasti fournit davantage de détails. Lors de la notification de la décision définitive, l’ONP n’indique que le montant de pension le plus élevé pour éviter toute confusion. Il ne présente pas le calcul sous-jacent ni la comparaison entre la pension nationale et la pension proportionnelle. Pour 
57 Les carrières des fonctionnaires (pensions gérées par le SdPSP) seront disponibles à un stade ultérieur. 
58 Le Service de médiation pour les pensions précise que la tendance internationale est à une plus grande transpa -
rence dans la communication des procédures en matière de gestion des dossiers de pension. Le citoyen a la pos -
sibilité de contribuer activement à la constitution de son dossier de pension afin de le compléter (rapport annuel 
2013 du Service de médiation pour les pensions, p. 66-72). 46
les cas où la pension strictement nationale est la plus avantageuse, ce choix de communi -
cation donne l’impression au pensionné que sa carrière à l’étranger n’a pas été prise en 
compte59. Le Service de médiation pour les pensions a déjà formulé des remarques à cet 
égard60. La personne concernée a la possibilité de demander une version détaillée de la noti -
fication auprès de l ’ONP. L’Inasti renseigne quant à lui l ’ensemble des calculs et des compa -
raisons dans la notification, ce qui présente l’avantage de l’exhaustivité mais engendre une notification volumineuse qui noie le pensionné sous l’information.
4.1.2	 Communication 	du	bénéficiaire 	d’une	pension 	à	l’institution
4.1.2.1 Site internet
Le site internet de l’ONP rassemble des informations pertinentes par groupe cible (pen -
sionné, futur pensionné, professionnel). Selon le rapport Darwin 2014, le site internet a 
enregistré deux millions de visites en 2014. Le portail en ligne mypension.be a compté 
environ 58.000 visiteurs par mois.
Parmi les visiteurs, 79,09 % se disent satisfaits du service en ligne de l’ONP (sur le site in -
ternet et la plateforme mypension.be). Ce taux de satisfaction représente une amélioration 
par rapport aux 75,30  % en 2013
61 et se rapproche de la norme de 80  % fixée dans le contrat 
La structure du site internet de l’Inasti s’articule autour des missions principales de l’ins -
titution. Le site internet tente de répondre aux questions qu’un indépendant peut se poser 
au sujet de chacune des missions principales (FAQ). Une enquête en ligne et un sondage au -
près des collaborateurs de l’Inasti ont démontré qu’informer sur les pensions est considéré comme une mission absolument essentielle. L’Inasti s’est fixé comme objectif d’obtenir le label Anysurfer  concernant l’accessibilité des sites internet
62.
Les sites internet des deux institutions sont accessibles dans les trois langues nationales et proposent aussi des informations succinctes en anglais.
4.1.2.2 Numéro de téléphone 1765
Le 1765 est le numéro spécial pension auquel les gens peuvent téléphoner gratuitement (l’ap -
pel est payant de l’étranger) pour poser des questions sur leur pension indépendamment 
du régime dont ils relèvent. Le numéro spécial pension a été inauguré le 10 octobre 2012. La 
Cour des comptes relève que, lors de leur communication téléphonique, les appelants ont un choix d'option dans les trois langues nationales, ce qui n’est pas simple pour tous les bénéficiaires étrangers.
Le niveau de service offert au bénéficiaire par le numéro spécial pension 1765 est mesuré 
par l’ONP (et, donc, indirectement aussi pour les autres institutions de pension) au moyen 
59 L’examen des dossiers auprès de l’ONP a révélé qu’un bénéficiaire d’une pension a souhaité obtenir plus d’explica -
tions sur le calcul du montant final de la pension. Comme la notification mentionnait seulement la pension natio -
nale, l’intéressé a cru à tort que ses périodes d’assurance à l’étranger n’avaient pas été prises en compte.
60 Service de médiation pour les pensions, Rapport annuel 2013, p. 42-45.
61 Voir l’article 8 du contrat d’administration 2013-2015 de l’ONP.
62 La conformité à la liste de vérification Anysurfer (www.anysurfer.be) garantit l’accessibilité d’un site internet. L’ins -
titution qui applique cette liste reçoit un label de qualité. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /47
d’enquêtes de satisfaction mensuelles. En 2013 et 2014, la moyenne de clients satisfaits os -
cillait entre 82,78 % et 85,59 %.
Ces enquêtes sont réalisées auprès de citoyens qui résident en Belgique et qui ont pris 
contact avec l’ONP dans le mois précédant l’enquête. Par conséquent, l’ONP n’a pas de re -
tour d’informations des personnes résidant à l’étranger ni de celles qui ne peuvent évaluer les effets de leur contact avec l’ONP qu’après plus d’un mois. L’intéressé peut ainsi consta -
ter après plusieurs mois qu’il n’a pas été orienté vers le bon service ou que les informations reçues sont erronées. Le délai d’un mois est trop court, certainement pour les pensions comportant un élément étranger.
4.1.2.3 Points pensions, bureaux régionaux et permanences
Un bénéficiaire peut également choisir de prendre contact avec un bureau régional ou de se 
rendre à une permanence ou à un point pension.
Les bureaux régionaux répondent essentiellement aux questions portant sur des dossiers de 
pension en cours d’examen, mais aussi aux questions sur la pension du régime pour lequel le bureau est compétent.
L’ONP et l’Inasti organisent des permanences dans plusieurs communes où les bénéfi -
ciaires peuvent obtenir des explications sur leur pension. L’ONP en organise également 
en France et en Allemagne pour les personnes résidant dans l’un des deux pays et ayant travaillé en Belgique comme salarié.
Dans le cas d’une carrière mixte, il est conseillé de s’adresser à un des vingt points pen -
sions répartis dans tout le pays. Il s’agit de points de contact permettant de joindre les trois 
institutions de pension (ONP, Inasti et SdPSP), qui s’adressent surtout aux personnes ayant une carrière mixte. Le site internet de l’ONP présente un schéma visant à aider le (futur) pensionné à choisir entre le bureau régional, le point pension et la permanence.
4.2 Gestion des plaintes comme instrument de prestation de service
La manière dont une institution réagit aux plaintes constitue un aspect important d’une communication de qualité avec les clients
63.
La Cour des comptes a constaté qu’aussi bien l’ONP que l’Inasti disposaient d’une procé -
dure élaborée pour la gestion des plaintes, qui satisfait en grande partie voire totalement à onze des quatorze critères imposés par la circulaire Orientation client
64 (voir annexe 1). 
Cette circulaire a pour but d’optimiser le traitement de première ligne des plaintes65 
63 La procédure de plainte des deux institutions est indépendante de la possibilité qu’a le (futur) bénéficiaire d’une 
pension d’intenter un recours auprès du tribunal du travail compétent contre une décision de pension. 
64 Circulaire 626 du 14 mars 2013 – Orientation client dans les administrations fédérales.
65 Le traitement des plaintes de première ligne est assuré au sein même des institutions. Le traitement des plaintes 
de deuxième ligne est confié à un service de médiation (en l’occurrence le Service de médiation pour les pensions).  48
déposées auprès des institutions (de pension) fédérales belges et d’améliorer l’organisation 
de chaque institution au moyen d’une analyse des plaintes66.
4.2.1 Gestion des plaintes à l’ONP
Un intéressé (ou son mandataire) peut déposer une plainte auprès de l’ONP qui s’engage à y répondre dans les quinze jours ouvrables. Ce délai est mentionné sur le site internet de l’institution et dans le dépliant consacré aux plaintes. L’intéressé peut déposer une plainte en complétant le formulaire en ligne sur le site internet, par courrier ordinaire ou par cour -
riel. Le seuil d’accès pour introduire une plainte est donc suffisamment bas, ce qui res -
sort également du nombre de plaintes reçues. L’ONP a reçu 1.234 plaintes en 2013 et 1.557 
en 2014
67. Pour les services BCI et BIO pris ensemble, l'ONP a reçu 80 plaintes en 2013 (dont 
60 fondées) et 208  en 2014  (dont 100  fondées). En comparaison avec l ’Inasti, il n’apparaît pas 
clairement si les plaintes concernant des faits qui remontent à plus d’un an sont recevables. Le dépliant, le formulaire (en ligne) relatif aux plaintes ou la note de service ne mentionnent rien à ce sujet  : seul le site de l’ONP signale que les plaintes de plus d’un an ne seraient pas 
recevables. Dans la pratique, selon l’ONP, on ne tiendrait pas compte du délai d’un an.
Dans son analyse, l’ONP répartit les plaintes en catégories, selon qu’elles concernent une 
erreur matérielle, la qualité de l’information, l’accessibilité des services, le délai de traite -
ment et le traitement désobligeant. Il en ressort que 36,48  % des plaintes recevables portent 
sur le délai de traitement en 2013. En 2014, 27,82  % des plaintes fondées se rapportent au délai 
de traitement
68.
Les plaintes ne sont pas réparties en catégories pour les services BCI et BIO. Le rapport Darwin 2014  précise néanmoins qu’une grande partie des plaintes relatives au délai de trai -
tement concerne des paiements à l’étranger. Selon toute probabilité, le nombre de plaintes relatives au délai de traitement dans les services BCI et BIO sera proportionnellement plus élevé que la moyenne de l’ONP. Cela peut s’expliquer par la longue durée de traitement des dossiers de pension comportant un élément étranger causée entre autres par la double vérification (voir chapitre 3). Le service de gestion des plaintes a observé que même les dos -
siers ordinaires  traînaient régulièrement durant la phase de vérification, ce qui démontre 
assurément l’effet négatif de la double vérification sur les durées de traitement. Dans son rapport annuel interne 2014
69, le service de gestion des plaintes indique ce qui suit : « Le 
retard important dans la gestion des dossiers au BCI[/BIO] entraine de multiples plaintes. Le délai nécessaire pour chaque étape du traitement du dossier est démesuré et nécessite, en général, plus d’une année avant d’ être finalisé. La date de prise de cours est souvent dépassée, de plusieurs mois, lors de la notification et de la mise en paiement de la pension […] ».
66 L’orientation client des pouvoirs publics est aussi ancrée dans la loi du 11 avril 1994 relative à la publicité de l’admi -
nistration, la charte de l’utilisateur des services publics et la charte pour une administration à l’écoute des usagers. 
Le rapport annuel du Réseau fédéral de la gestion des plaintes contient des statistiques récapitulatives et des ana -
lyses par institution.
67 Parmi les plaintes reçues en 2013, 1.198  étaient recevables (97  %). Parmi elles, 832  se sont avérées fondées (67  %). 
En 2014, 1.535 plaintes étaient recevables (98 %), dont 708 fondées (45 %).
68 ONP , Darwin 2013  – Rapport annuel, rapport intermédiaire de suivi du contrat d’administration 2013-2015, p. 45 ; 
ONP, Darwin 2014 – Rapport annuel, rapport intermédiaire de suivi du contrat d’administration 2013-2015, p. 51. Le rapport 2013 mentionne les chiffres relatifs aux plaintes « recevables » ; le rapport 2014, ceux relatifs aux 
plaintes « fondées ». 
69 ONP, Gestion des plaintes – Rapport annuel 2014, 24 mars 2015. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /49
En consultant certains dossiers de plainte, la Cour des comptes a constaté que la classifi -
cation attribuée ne correspondait pas toujours au motif réel de la plainte70. L’audit réalisé 
en 2015 par les services d’audit interne de l’ONP arrive aussi à cette conclusion. Il ressort 
de leur rapport que la classification peut s’écarter de la réalité pour 28 % des plaintes (par 
extrapolation). Les résultats des analyses de plaintes effectuées par le service de gestion 
des plaintes ne sont donc pas tout à fait fiables. En mars 2015, l’ONP a adapté sa procédure d’enregistrement des plaintes en tenant compte des résultats de cet audit interne.
La Cour des comptes a constaté par ailleurs que les analyses de plaintes ne sont pas reprises 
dans le rapport annuel de l’ONP comme le prévoit la circulaire précitée, mais dans le rap -
portage annuel concernant le suivi du contrat d’administration de l’ONP, à savoir le rapport Darwin qui n’est pas public. Le rapport annuel 2014 de l’ONP, publié à la mi-novembre 2015, 
comprend par contre une synthèse de l’analyse des plaintes et les indicateurs les plus per -
tinents. Les analyses de plaintes n’ont pas été soumises à l’ensemble de la direction qui n’a donc pas pu prendre d’initiatives suffisantes pour s’attaquer aux motifs des plaintes. Le rapport devrait toutefois être diffusé à l’avenir, à la suite de la réorganisation des services de soutien à la direction en 2015. La Cour des comptes relève également que ni le site internet de l’ONP ni le dépliant concernant les plaintes n’évoquent la possibilité de s’adresser à un service de médiation.
4.2.2 Gestion des plaintes à l’Inasti
Depuis 2009, l’Inasti dispose d’une procédure de plainte. Elle est décrite brièvement sur 
son nouveau site internet. Il précise quelles plaintes peuvent être déposées
71, quelles plaintes 
ne peuvent pas être examinées, comment la plainte est traitée et comment l’introduire (par courriel, lettre, fax ou téléphone).
La plainte ne peut pas porter sur un fait qui date de plus d’un an. Cette limitation est jus -
tifiée par l’argument selon lequel certains types de plaintes (concernant l’attitude d’un 
collaborateur, par exemple) ne peuvent plus être examinées correctement passé un certain délai. Étant donné que le traitement pour les demandes de pension comportant un élément étranger est plus long (presque toujours plus d’un an) et que le taux de pensions mixtes salarié-indépendant est élevé, ce délai semble trop court.
L’Inasti enregistre globalement peu de plaintes. Vingt-trois plaintes ont été enregistrées 
en 2013, dont seulement sept se sont avérées fondées
72. Cinq concernaient les services de 
pension. Sur les 34 plaintes enregistrées en 2014, treize se sont révélées fondées et dix por -
taient sur les services de pension. Les chiffres du rapportage annuel du contrat d’adminis -
tration de l’Inasti n’ont pas permis de savoir combien de plaintes concernant les services de pension étaient fondées. Aucune ventilation détaillée ne permet d’identifier les plaintes 
70 Par exemple, une demande d’information sur un formulaire de plaintes a été enregistrée comme plainte. La des -
cription indiquait que l’intéressé n’avait pas compris la notification, alors qu’il avait précisé lui-même sur le formu -
laire de plaintes qu’il s’agissait plutôt d’une demande d’information.
71 Les plaintes peuvent concerner le service fourni par l’Inasti, le fonctionnement d’un service ou d’un collaborateur 
de l’Inasti ainsi que l’intervention ou les agissements d’un collaborateur de l’Inasti.
72 Voir Inasti, doc. RB STR 96/5978, contrat d’administration 2013-2015 : rapport d’activité 2013 (situation au 31 dé-
cembre 2013) ; Inasti, doc. RB STR 103/6138, contrat d’administration 2013-2015 : rapport d’activité 2014 (situation 
au 31 décembre 2014). 50
qui se rapportent à des dossiers de pension comportant un élément étranger73. Ces chiffres 
sont par contre disponibles en interne74.
Plusieurs raisons expliquent le nombre limité de plaintes. Il se peut tout d’abord que le seuil 
d’accès pour introduire une plainte soit trop élevé à l’Inasti, étant donné que les moyens pour communiquer une plainte sont moins nombreux. Ainsi, à la clôture de l’audit, le for -
mulaire de plainte (en ligne) ne figurait pas sur le nouveau site internet (alors qu’il l’était sur l’ancien). De même, un dépliant sur la gestion des plaintes n’a été placé sur le nou -
veau site internet qu’après la clôture de l’audit. La deuxième explication possible est qu’une partie des plaintes concernant les pensions d’indépendants est déposée auprès d’autres institutions parce qu’elles sont compétentes. Il s’agirait en particulier de l’ONP qui assure les paiements et des caisses d’assurances sociales qui perçoivent les cotisations des indé -
pendants. La troisième possibilité est que les plaintes sont mal identifiées. Une plainte ne peut être enregistrée correctement que si elle est reconnue comme telle. Étant donné qu’à l ’Inasti, la correspondance dans le cadre des dossiers en cours n’est pas reprise dans l ’enre -
gistrement des plaintes, les plaintes qui parviennent par ce biais passent inaperçues.
Le faible nombre de plaintes enregistrées auprès de l’Inasti contraste en tout cas avec le 
nombre de plaintes qui aboutissent au Service de médiation pour les pensions. Parmi les plaintes enregistrées qui concernent les pensions, on dénombre cinq plaintes de première ligne contre 83  de seconde ligne en 2013, et dix de première ligne contre 81 de seconde ligne 
en 2014. L’Inasti se concerte avec le Service de médiation pour les pensions pour arriver à un meilleur accord entre le nombre de plaintes traitées en première et deuxième ligne.
Compte tenu du nombre limité de plaintes, il n’existe pas de plans d’action annuels visant 
à améliorer le service. L’analyse succincte des plaintes est présentée chaque année dans le rapport d’activité relatif au contrat d’administration de l’Inasti et pas dans le rapport annuel qui est rendu public
75.
4.2.3 Service de médiation pour les pensions et Solvit
Lorsqu’un citoyen a suivi la procédure de plainte de première ligne auprès de l’institution et n’a pas reçu l’aide souhaitée, il peut transférer sa plainte au Service de médiation pour les pensions. Les personnes domiciliées à l’étranger qui sont en litige avec une institution de pension belge peuvent aussi s’adresser au Service de médiation.
En 2013, 28  % des plaignants habitaient à l’étranger contre 25  % en 2014
76. Néanmoins, une 
partie des plaintes de bénéficiaires résidant en Belgique peut aussi comporter un élément 
étranger.
73 Dans ce rapportage, les plaintes fondées ne sont pas réparties par service ou thème. C’est dû au nombre limité de 
plaintes en 2013 et 2014. En cas de nombre plus élevé de plaintes, il est conseillé de ventiler davantage l’analyse des 
plaintes. 
74 Le service de communication de l’Inasti a fait savoir le 23  décembre  2014  que deux plaintes concernaient des pen -
sions comportant un élément étranger en 2013 et une en 2014.
75 La note concernant la gestion des plaintes à l’Inasti mentionne l’existence d’un rapportage annuel à l’intention 
de l’administrateur général et du conseil d’administration en matière de traitement des plaintes et la publication 
d’une synthèse de ce compte rendu dans le rapport annuel de l’Inasti. 
76 Voir Service de médiation pour les pensions, Rapport annuel 2013, p. 13 ; Rapport annuel 2014, p. 26. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /51
Sur un total de 720 plaintes de seconde ligne recevables concernant l’ONP en 2014, 49 % des 
plaintes relatives à l’attribution d’une pension sont fondées, tout comme 47 % des plaintes 
relatives aux paiements effectués par l’ONP, y compris les paiements pour compte de 
l’Inasti. Quarante-cinq pour cent des 81 plaintes concernant l’ONP qui étaient recevables 
en 2014 étaient fondées.
Pour une plainte concernant une institution de pension étrangère, l’intéressé doit s’adres -
ser directement à l’institution étrangère ou à un service de médiation étranger. Dans le 
cas d’une plainte concernant une institution de pension d’un autre pays de l’UE, l’inté -
ressé peut aussi solliciter l’intervention de Solvit, un service créé par la Commission euro -
péenne77, si le problème reste sans solution.
Environ 40 % des 572 cas soumis à Solvit ont trait à des plaintes en matière de sécurité 
sociale78. Les chiffres globaux ne permettent toutefois pas de déduire le nombre de plaintes 
concernant les pensions.
4.3 Conclusions
Au cours des dernières années, l’ONP et l’Inasti ont fourni des efforts considérables pour axer davantage leur service sur le client, le rendre plus transparent et en améliorer la qua -
lité, tant en termes de communication et d’information que de gestion des plaintes.
Depuis fin avril 2015, la plateforme mypension.be autrefois réservée aux travailleurs salariés 
a été étendue à l’ensemble des indépendants et des fonctionnaires. D’ici la fin 2017, le por -
tail en ligne doit devenir une plateforme interactive contenant les données de carrière et de pension personnalisées de tous les salariés, indépendants et fonctionnaires.
Le bénéficiaire d’une pension jouit d’une grande liberté de choix en matière de commu -
nication : il peut modifier son choix à tout moment (communication par voie électronique 
ou sur papier) et peut obtenir des renseignements par d’autres canaux tels que la ligne 
téléphonique gratuite ou les points de contact où il peut être reçu personnellement. L’accès pose toutefois problème pour les bénéficiaires qui ne maîtrisent pas assez une des langues nationales.
L’efficacité du service via le portail en ligne ou la ligne téléphonique gratuite est mesurée 
en partie au moyen d’enquêtes de satisfaction et indirectement par le biais de la gestion des plaintes. Les mesures effectuées par l’ONP révèlent une grande satisfaction des béné -
ficiaires. La Cour émet cependant des réserves à l’égard de ces mesures. Elles s’appliquent uniquement aux citoyens résidant en Belgique dont le contact avec l’ONP remonte à maxi-mum un mois avant la mesure.
Le passage de la communication papier à une communication électronique se déroule par 
phases à l ’ONP. L’Inasti et le SdPSP ne sont pas aussi avancés. Les possibilités de communi -
cation en général sont néanmoins plus limitées pour les bénéficiaires salariés qui résident à 
77 http://ec.europa.eu/solvit/.
78 http://ec.europa.eu/internal_market/scoreboard/performance_by_governance_tool/solvit/index_
en.htm#maincontentSec4. 52
l’étranger. Ces derniers ne reçoivent pas d’aperçus de carrière ni d’estimations d’office sur 
papier comme les salariés résidant en Belgique. Ces informations ne sont pas non plus mises à leur disposition sur la plateforme mypension.be. À l’Inasti et au SdPSP, la communication s’effectue en grande partie sur papier. Au sein de l’Inasti, le premier échange électronique d’informations relatives à des aperçus de carrière pour indépendants basés sur la carrière belge n’a été possible qu’à partir de mai 2015. Une série d’échanges électroniques d’infor -
mations devraient être mis sur pied d’ici la fin 2016 pour tous les bénéficiaires, y compris 
ceux qui résident à l’étranger.
Le service en ligne actuel doit toutefois être amélioré sur certains points pour les demandes 
de pension comportant un élément étranger. Les points à améliorer concernent principa -
lement l’accès au portail pour les bénéficiaires d’une pension résidant à l’étranger, la pro -
cédure d’utilisation de l’adresse électronique pour le bénéficiaire, la mise en place d’autres initiatives transfrontalières en vue d’une meilleure coopération entre les pays ainsi que l’uniformisation entre institutions de pension de la communication relative aux décisions de pension (par exemple, la motivation du calcul de la pension comportant un élément étranger).
L’ONP et l’Inasti ont développé leur propre gestion des plaintes qui satisfait en grande par -
tie aux critères fixés par la circulaire Orientation client dans les administrations fédérales 
du 14 mars 2013. La mise en œuvre de la gestion des plaintes est néanmoins encore perfec-
tible sur certains points.
Le nombre de plaintes reçues par l’ONP indique que le seuil d’accès pour introduire une 
plainte est suffisamment bas. Une grande partie du total des plaintes s’avère porter sur le délai de traitement, ce qui est significatif pour les dossiers comportant un élément étranger qui présentent une longue durée de traitement. La classification des plaintes en catégories n’est toutefois pas toujours correcte. Cette imprécision a surtout une incidence sur l’analyse a posteriori des plaintes reçues et limite les éventuels effets d’apprentissage. L’ONP a déjà pris des mesures en 2015 pour améliorer cette classification.
L’Inasti enregistre nettement moins de plaintes que le Service de médiation pour les pen -
sions, ce qui révèle un problème d’enregistrement à l’Inasti et empêche l’optimisation du 
service fourni. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /53
Chapitre 5
Conclusions finales et  
5.1	 Conclusions	finales
La Cour des comptes a examiné dans quelle mesure les procédures appliquées à l’ONP et à 
l’Inasti assurent un traitement correct et efficient des dossiers de pension comportant un élément étranger ainsi qu’une prestation de service transparente et de qualité aux futurs bénéficiaires de pension. Cet examen s’est articulé autour de deux questions d’audit.
5.1.1 Les procédures appliquées par l’ONP et l’Inasti garantissent-elles un traitement 
efficient 	et	correct	des	dossiers 	de	pension 	?
Les procédures de l’ONP et de l’Inasti sont suffisamment détaillées pour garantir un trai -
tement correct et efficient des dossiers de pension. Néanmoins, les risques d’attribuer des pensions à tort ou d ’effectuer des paiements indus ne sont pas totalement exclus étant don -
né l’élément étranger à prendre en compte lors de l’examen des dossiers de pension. Dans certains cas, les institutions de pension doivent en effet se fonder sur les déclarations sur l’honneur des bénéficiaires. De plus, les processus d’attribution et de paiement incluant les contrôles (automatiques) correspondants sont difficiles à informatiser à cause de la régle -
mentation complexe et en l’absence d’échanges électroniques de données entre les pays et de liens avec des banques de données étrangères.
L’ONP a gagné en efficience dans la gestion des dossiers en concluant des accords bilatéraux 
avec plusieurs pays limitrophes concernant l’échange électronique de données sociales et de carrière. Il réduit ainsi le risque de paiements indus à des bénéficiaires de pensions à l’étranger et accélère le traitement des dossiers.
La Cour des comptes s’est penchée en particulier sur la durée du traitement des dossiers et 
sur son suivi par l’ONP et l’Inasti. Elle en a tiré les conclusions suivantes.
Les instruments dont l’ONP et l’Inasti disposent actuellement pour suivre la gestion des 
dossiers garantissent dans une certaine mesure le suivi systématique et chronologique des différentes phases. Ils ne garantissent par contre pas que les demandes de pension com -
portant un élément étranger soient traitées dans les délais. L’audit montre que les délais de traitement de ces pensions ne sont pas mesurés à l’ONP d’une manière conforme à la réglementation en vigueur et qu'ils ne peuvent pas être calculés à l’Inasti puisque l'Insti -
tut ne tient pas compte des suspensions des délais de traitement. L’Inasti a répondu que le nécessaire sera fait lors du développement d’un nouveau datawarehouse  pour que ces 
suspensions puissent être enregistrées.
Sur le plan technique et organisationnel, la Cour des comptes a relevé que la demande de 
données sociales et de carrière depuis l’étranger représente un facteur important, parmi  54
d’autres, qui explique l’augmentation des durées et délais de traitement. Le traitement des 
dossiers de pension au service BCI de l’ONP a accusé du retard en 2012 et 2013 en raison 
notamment du sous-effectif et du grand nombre de demandes de pension provenant de l’étranger. Par ailleurs, l’analyse d’un échantillon limité auprès de l’ONP permet d’avan -
cer que la double procédure de vérification au sein des bureaux régionaux et des services BCI et BIO contribue aussi à allonger la durée de traitement. Ainsi, la durée de traitement d’une pension comportant un élément étranger demandée en Belgique est plus longue que lorsque la demande provient de l’étranger. Dans ce dernier cas, les formulaires de liaison contiennent déjà toutes les données nécessaires ou une partie. Toutefois, l ’ONP reçoit régu -
lièrement ces formulaires en retard par rapport à la date de la demande.
Le nombre de pensions comportant un élément étranger à traiter par l’Inasti comprend une 
proportion importante de pensions mixtes, pour lesquelles aucune norme spécifique n’est pourtant prévue dans les contrats d’administration.
En ce qui concerne le traitement des dossiers de pension comportant un élément étranger, la 
Cour des comptes souligne l’existence d’une certaine tension entre la réglementation et son application dans la pratique. La réglementation en vigueur est difficile à mettre en œuvre, dans la mesure où elle ne tient pas compte des procédures spécifiques, des demandes mul -
tiples d’informations à l’intéressé et à l’étranger (impliquant un grand nombre de suspen -
sions des délais) ni de l’augmentation du nombre de pensions mixtes salarié-indépendant à examiner. Un autre problème réside dans le fait que les procédures d’attribution appli -
quées à l’ONP et l’Inasti abordent différemment les dates d’introduction des demandes de pension et des examens d’office et qu’elles adoptent une autre répartition des phases du processus d’attribution. À partir de 2016, l’examen d'office à l’âge légal de la pension démarrerait au même moment dans les deux institutions, c’est-à-dire douze mois avant la prise de cours.
Pour des raisons budgétaires et d’efficience, l’application stricte de la réglementation ac-
tuelle doit concrètement être mise en balance avec le coût pour les institutions de pen -
sion en considérant l’intérêt du bénéficiaire. La question est de savoir si la réglementation actuelle n’entrave pas une gestion des dossiers efficiente, en ce qu’elle impose de répondre aux demandes de pension dans les quatre mois (même si la prise de cours demandée est encore bien éloignée) et d’envoyer systématiquement des décisions provisoires dans les quatre mois.
5.1.2	 La 	communication 	entre	l’ONP	et	l’Inasti	et	le	bénéficiaire 	de	pension 	garantit-
elle	un	service	transparent 	et	de	qualité	?
Au cours des dernières années, l’ONP et l’Inasti ont axé davantage leur communication, et 
donc leur service, sur leurs clients et ils en ont amélioré la transparence et la qualité. Leurs efforts se sont traduits par la poursuite du développement de la communication électro -
nique et de la fourniture d’information via la plateforme en ligne mypension.be, la mise en place de divers canaux de communication et le maintien du choix pour le bénéficiaire entre la communication électronique ou sur papier. Les deux institutions doivent toutefois encore améliorer la transparence et la qualité du service en ligne pour les bénéficiaires de pension à l’étranger. Les points à améliorer concernent l’accessibilité du portail en ligne, l’encouragement des initiatives transfrontalières et l’uniformisation de la communication des décisions de pension communes. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /55
Sur le plan formel, les deux institutions satisfont à la plupart des critères applicables aux 
institutions fédérales en matière de gestion des plaintes. Néanmoins, le service ne peut être évalué correctement que si les deux institutions organisent une gestion accordant plus d’importance à l’enregistrement et à la classification des plaintes, prévoyant une analyse plus approfondie de celles-ci et améliorant l’accessibilité du système de plaintes.
5.2.1	 Mesures 	en	vue	d’un	traitement 	efficient 	et	correct	des	dossiers 	de	pension
La Cour des comptes demande aux ministres compétents de prendre des initiatives afin que les institutions de pension des États membres de l’Union européenne élaborent un plan d’action s’inscrivant dans une coopération transfrontalière en vue de renforcer les contacts bilatéraux. L’objectif serait d’accélérer l’échange des données sociales et de car -
rière au moyen de formulaires de liaison électroniques. L’organisation de la communication entre les intéressés gagnerait alors en efficience. Certains contrôles concernant les don -
nées sociales, les allocations sociales à l’étranger ou le travail autorisé effectué à l’étranger pourraient ainsi avoir lieu automatiquement ou par le biais d’un accès électronique aux données concernées. Le gain de temps serait ainsi automatique pour la gestion des dossiers. La consultation des données de carrière au Luxembourg est un exemple type d’action mise en place par l’ONP dans ce domaine.
L’ONP et l’Inasti doivent vérifier si d’autres institutions belges de sécurité sociale disposent 
d’informations relatives au cumul d’une pension et d’allocations sociales à l’étranger ou d’un travail autorisé effectué à l’étranger. Ils pourraient ainsi exercer certains contrôles en ayant recours à l’exploration de données (datamining) .
Pour détecter les incohérences éventuelles dans la programmation et maintenir le niveau d’expertise des gestionnaires de dossiers et des vérificateurs, la Cour recommande aux ins -
titutions de pension d’émettre des directives à chaque modification de la loi.
Dans l'optique d'un calcul simultané de la pension pour les trois régimes (salariés, indé -
pendants et fonctionnaires), la Cour des comptes insiste pour que le projet de moteur de 
pension soit étendu à l’échange électronique des informations de gestion concernant les dossiers de pension mixte. Parmi les mesures envisageables, elle cite la possibilité de s’en -
quérir par voie électronique de l’existence de dossiers de pension au nom du même bénéfi -
ciaire auprès des services BCI et BIO de l’ONP et de l’Inasti, ainsi que la communication par voie électronique au sujet des modifications des conditions de paiement pour les pensions des indépendants et à propos de la poursuite ou non d’une activité professionnelle ou du dépassement des plafonds de revenus en tant que salarié ou indépendant.
Les applications informatiques des deux régimes devraient être adaptées en vue de com -
muniquer par voie électronique aux autres institutions de pension concernées le calcul des 
règles de conversion des prestations en jours et les éléments de calcul de la situation la plus avantageuse en cas de pension mixte. Si possible, cette communication devrait être entière -
ment automatisée dans tous les régimes, afin d’accélérer le processus de traitement en cas de pension mixte comportant un élément étranger. 56
5.2.2 Mesures en vue d’un traitement des dossiers de pension dans les délais
Vu le contenu du projet de moteur de pension, la Cour des comptes invite les institutions 
de pension, lors de la réalisation d’un calcul de pension simultané pour les trois régimes, à examiner au préalable comment aborder la polyvalence des examens d’office en cas de pension mixte et comment calculer la durée et le délai de traitement.
La Cour recommande par conséquent de se mettre d’accord sur la définition et l’interpré -
tation des notions de décision de pension provisoire, de décision de pension définitive et 
de suspension ainsi que sur l’enregistrement des dates d’introduction des demandes de pension ou des examens d’office et sur une approche commune pour le calcul de la durée et du délai de traitement en jours civils. Ces accords pourront ensuite être traduits dans les objectifs des nouveaux contrats d’administration 2016-2018. D’après le ministre des Indé -
pendants, ce point fait déjà l’objet de discussions concrètes avec l’ONP.
Dans ce cadre, de nouvelles initiatives législatives s’imposent également pour permettre 
aux services de pension de transposer les délais fixés par la charte en délais applicables dans leur réglementation. Cela implique une réflexion préalable sur la nécessité de prendre des décisions provisoires et sur le coût de la communication systématique qui en résulte, en tenant compte de l’intérêt de l’assuré social. La solution pourrait consister à mention -
ner les décisions provisoires sur la plateforme mypension.be afin de réduire considérable -
ment le coût. Pour le ministre des Indépendants, cette réflexion doit être menée au sein du groupe de travail Charte créé au sein du collège des institutions publiques de sécurité sociale (IPSS). La réalisation du projet EESSI permettra aussi de prendre plus rapidement des décisions définitives qu’actuellement, étant donné que les délais de réponse pour les informations provenant de l’étranger raccourciront probablement.
La Cour des comptes propose les mesures suivantes :• uniformiser la mesure des délais de traitement dans l’ensemble des institutions de pen -
sion et ne pas compter comme suspension dans la durée de traitement la période d’at -
tente d’information de la part d’une institution de pension belge ;
• inscrire l’envoi de formulaires de liaison électroniques en haut de la liste des priorités en 
collaboration avec tous les acteurs concernés ;
• identifier et résoudre systématiquement les problèmes éventuels dans le processus d’at -
tribution des pensions comportant un élément étranger.
En vue d’une mesure correcte des délais de traitement, le ministre des Pensions signale que l’adaptation nécessaire relative à la prise en compte des suspensions a été effectuée. Elle figurera au contrat d’administration 2016-2018 de l’ONP.
5.2.3 Mesures en vue d’un service de qualité
Afin que les institutions de pension fournissent un service plus transparent et de qualité, la 
Cour des comptes les encourage à assurer une communication plus claire et plus transpa -
rente avec le bénéficiaire au sujet des procédures.
La notification et la justification des décisions dans le cadre des pensions comportant un 
élément étranger doivent être mieux harmonisées entre les deux régimes. Dans le cadre de la simplification administrative, il convient de rédiger plus de formulaires communs,  PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /57
tels qu’un formulaire (de renseignements) unique. Si le développement de la plateforme 
mypension.be permet de mettre ces documents à disposition et d’y répondre de manière électronique, l’obtention des données (par exemple, la poursuite ou non d’une activité professionnelle) fera accélérer les procédures d’examen des dossiers de pension dans les deux régimes.
La communication est assurée dans les trois langues nationales. Les institutions de pension 
pourraient convenir d’une approche commune pour fournir une information accessible aux bénéficiaires qui ne maîtrisent pas ces langues.
Les institutions de pension pourraient optimiser le service en ligne actuel en améliorant 
l’accès des bénéficiaires à l’étranger à la plateforme mypension.be moyennant une adapta -
tion de la procédure d’accès (par exemple, en donnant la possibilité de demander un token dans les consulats belges ou les postes consulaires).
En vue de mesurer de manière efficiente la qualité du service offert aux bénéficiaires de 
pension résidant à l’étranger ou justifiant d’une carrière à l’étranger, la Cour recommande à l’ONP et à l’Inasti d’organiser sur la plateforme mypension.be et le site internet un son -
dage en ligne concernant la qualité du service. Par ailleurs, un échantillon de personnes qui ont introduit une demande de pension comportant un élément étranger pourraient être contactées.
La Cour des comptes recommande d’améliorer la fiabilité des analyses des plaintes en assu -
rant un meilleur suivi de la classification des plaintes et de leur identification. Une analyse 
plus fiable et diffusée plus largement entre les membres de la direction améliorera la gestion des plaintes. La Cour invite aussi les deux institutions à se tenir au courant des plaintes reçues concernant une pension mixte. Le ministre des Pensions signale que les deux institu -
tions collaborent entretemps de manière étroite en ce qui concerne les plaintes dans le cadre de pensions mixtes afin de leur garantir un meilleur traitement.  Annexes  PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /61Annexe 1
Critères	fixés	par	la	circulaire	Orientation	client	dans	les	administrations	fédérales
(vert : critère parfaitement rempli ; orange : critère rempli en grande partie avec réserve éventuelle ; rouge : critère non rempli)
N° Description ONP Inasti
 1 Désignation d’un coordinateur 
de plaintesCoordinateur présent Coordinateur présent
 2 Procédure interne de gestion des plaintes, validée par le comité de direction et faisant l’objet d’une communication interneNote de service 2010/05 Note publiée sur l’intranet. La procédure interne de traitement des plaintes a été validée lors de la réunion du 23 septembre 2008  du comité de direction.
 3 Utilisation d’un logo commun (voir la charte d’utilisation du logo « gestion des plaintes »)Réalisé Réalisé
 4 Communication sur le site internet : pourquoi une gestion des plaintes, qu’est-ce qu’une plainte, quelle est la procédure et quels sont les délais ?Réalisé, www.onprvp.fgov.be/fr/about/pages/contact_com
-
plaints.aspxRéalisé, www.inasti.be/fr/la-gestion-des-plaintes-a-li -
nasti
 5 Dépliant sur la gestion des plaintes de première ligneDépliant publié sur internet. Diffusion interne via une FAQ sur l’intranetAucun dépliant disponible sur le nouveau site internet (au 3 juillet 2015). Le dépliant figure à présent sur le nouveau site.
 6 Formulaire de plaintes Versions électronique et papier disponibles Aucun formulaire disponible sur le nouveau site internet (au 3 juillet 2015). Un nouveau formulaire de plainte en ligne est en cours d’élaboration.
 7 Enregistrement de la plainte et attribution d’un numéro uniqueRéalisé. Réserve : incertitude quant à l’enregistrement de toutes les plaintes en tant que telles. Zone grise en cas de « demande d’information ».Réalisé. Réserve : incertitude quant à l’enregistrement de toutes les plaintes en tant que telles. Zone grise en cas de « demande d’information ». 62
 8 Envoi d’un accusé de réception Réponse promise dans les quinze jours ouvrables. Pas d’envoi 
d’accusé de réception, car réponse transmise rapidement en général (pour info : un accusé de réception est envoyé par courriel pour les plaintes introduites sur mypension.be).Accusé de réception promis dans les dix jours. Le délai de traitement complet s’élève à 45 jours civils (voir le délai fixé par la charte de l’assuré social – demande d’information).
 9 Mention de la possibilité de déposer une plainte de deu
-
xième ligneNon mentionnée sur le site internet ni dans le dépliant. La possibilité n’est pas toujours mentionnée dans la réponse écrite envoyée au plaignant.Réalisé
 10 Analyse des plaintes et rappor -
tage annuel à la directionLe rapport n’est pas diffusé à l’ensemble de la direction. Aucune collaboration n’a été organisée en 2013 avec le service de coordination stratégique de l’ONP .Le rapport est diffusé à la direction au moyen des rap
-
ports d’activité relatifs au contrat d’administration.
 11 Plan d’action annuel Le rapport annuel de gestion des plaintes décrit quelques points d’action, mais aucun plan d’action spécifique n’est disponible.Aucun plan d’action annuel n’est établi en raison du nombre peu élevé de plaintes.
 12 Participation au Réseau fédéral de la gestion des plaintesParticipation et transmission des informations Participation au niveau de l’Inasti : les informations ne sont pas classées de manière à identifier les problèmes relatifs aux pensions.
 13 Utilisation des indicateurs du Réseau fédéral de la gestion des plaintesApplication des indicateurs Application des indicateurs
 14 Publication des indicateurs dans le rapport annuelLes indicateurs ne sont pas repris dans le rapport annuel 2013. Le rapport annuel 2014 contient une synthèse de l’analyse des plaintes. Ils sont aussi publiés dans le rapport Darwin de suivi du contrat d’administration de l’ONP .Les indicateurs ne sont pas repris dans le rapport annuel. Ils sont toutefois publiés dans le rapport d’activité relatif au contrat d’administration de l’Inasti.
Source : circulaire 626 du 14 mars 2013 – Orientation client dans les administrations fédérales PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /63
Annexe 2
Réponse du ministre des Indépendants
(traduction)Ministre des Classes moyennes, des Indépendants, Bruxelles, le 5 février 2016
des PME, de l’Agriculture et de l’Intégration sociale
Cellule SSZ Philippe Roland–Premier Président
Bertel Cousaert Jozef Van Ingelgem–Greffier en chef
Bertel.cousaert@borsus.fgov.be  Cour des comptes
Tél. : 02/541 63 70 Rue de la Régence 2
 1000 Bruxelles
Votre lettre du  Vos références  Nos références  Annexe(s)
22 décembre 2015  A 4-3.704.191 B8  SSZ/MG/BCt/1308  1
Objet  : audit du traitement des pensions comportant un élément étranger
Monsieur le Premier Président,
Monsieur le Greffier en chef,
J’ai reçu le 5 janvier 2016 votre projet de rapport d’audit concernant le traitement par  l’Inasti 
et l’ONP des pensions comportant un élément étranger et je vous en remercie.
Bien que je souhaite formuler quelques remarques à son sujet, ce rapport aidera l’Inasti à 
améliorer encore la mise en œuvre de ses missions. Je m’en inspirerai également pour pré -
parer la politique future.
Le document ci-joint contient, d’une part, quelques réserves et remarques concernant le 
rapport et, d’autre part, une présentation des actions déjà entreprises par l’Inasti.
Eu égard à ma compétence limitée au statut social des indépendants, ma réponse ci-joint 
n’aborde évidemment que les éléments relatifs aux pensions des indépendants. Quant à ce qui concerne les institutions de pension proprement dites, je me suis également limité à l’Inasti.
Veuillez agréer, Monsieur le Premier président, Monsieur le Greffier en chef, l’assurance de 
ma plus haute considération.
Willy Borsus 64
Audit du traitement des pensions comportant un élément étranger
En vue de l’établissement des données personnelles, l’Inasti peut avoir recours à l’échange 
électronique de données que l’ONP a mis en place avec plusieurs pays limitrophes.
En ce qui concerne le point 2.2.4.2 – Établissement des conditions de carrière et contrôle 
de l’âge, l’échange de données se déroulait effectivement sur papier en 2013. Depuis 2014, cependant, l’application Theseos de l’ONP est accessible à tous les gestionnaires de dossiers du service Pensions et aux vérificateurs, y compris ceux des services BCI et BIO. Les colla -
borateurs de l’ONP bénéficient du même accès à l’application Eclipz de l’Inasti. Grâce à ces possibilités de consultation, l’échange de données sur papier s’est raréfié et est en voie de disparition.
La conclusion selon laquelle l’échange d’informations se déroule en grande partie sur pa -
pier n’est donc plus conforme à la réalité.Il convient en outre de souligner l’avancement du projet EESSI. La concertation avec les 
diverses institutions européennes est coordonnée par la BCSS. De son côté, l’Inasti tente de donner les impulsions nécessaires aux activités dans le cadre de ce projet. L’objectif à terme est que les données soient intégrées automatiquement dans le programme de calcul. La création d’un flux présente l’avantage d’automatiser non seulement la saisie des données mais aussi leur traitement, ce qui réduit le risque d’erreur inhérent à la saisie manuelle et augmente ainsi la qualité des calculs.
Contrairement à ce que mentionne le rapport à propos du calcul du montant de pension 
pour une pension comportant un élément étranger, le montant de pension le plus avanta -
geux est calculé automatiquement (en fonction de la composition de ménage et des deux méthodes de calcul – nationale et proportionnelle). Néanmoins, les données doivent d’abord être introduites dans l ’application informatique. La notification inclut aussi le tableau com -
paratif indiquant le montant de pension octroyé (pour une pension d’isolé ou de ménage).
La direction Pensions de l’Inasti transmet des directives concrètes par courriel aux ges -
tionnaires de dossiers et aux vérificateurs afin de maintenir leurs connaissances profession -
nelles à niveau. De plus, elle publie régulièrement des instructions techniques et organise 
des formations. L’Inasti satisfait donc déjà à la recommandation de fournir des directives de manière systématique.
L’assouplissement de la réglementation relative à l’exercice d’une activité autorisée par les 
pensionnés de plus de 65 ans (revenu complémentaire illimité à partir du 1
er janvier 2015) 
a très nettement rétréci le groupe cible visé par le contrôle de l’activité autorisée. L’Inasti prend des décisions provisoires pour deux raisons : d’une part, pour veiller au paiement 
de la pension en temps voulu et éviter ainsi au citoyen de demeurer sans ressources et, d’autre part, pour respecter les délais imposés par la charte. Les décisions provisoires ne compliquent ni ne retardent guère ou pas la procédure décisionnelle. Elles sont prises en premier lieu dans l’intérêt du citoyen. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /65
La réflexion sur l’opportunité de prendre des décisions provisoires peut s’inscrire dans les 
discussions du groupe de travail Charte créé au sein du collège des IPSS. Par ailleurs, le pro -
jet EESSI aura pour effet à terme de raccourcir les délais de réponse pour les informations provenant de l’étranger, ce qui permettra de prendre directement des décisions définitives.
Pour ce qui est de la recommandation de conclure des accords concernant la définition des 
notions de décision de pension provisoire, de décision de pension définitive et de suspen -
sion ainsi que l’enregistrement des dates d’introduction des demandes de pension ou des examens d’office et l’adoption d’une approche commune pour le calcul de la durée et du délai de traitement en jours civils, les discussions sont déjà en cours avec l’ONP. Au sujet de la durée de traitement des plaintes relatives aux pensions comportant un élément étranger, il faut souligner que la durée de traitement d’un an commence à compter du fait donnant lieu à la plainte. Le plaignant peut aussi déposer une plainte au cours du traitement de son dossier sans attendre la notification d’une décision définitive. Le fait que la durée de traitement dépasse parfois un an (clôture d’un dossier de pension comportant un élément étranger) n’empêche donc pas l’introduction d’une plainte.
En outre, l’intéressé a toujours la possibilité de déposer une plainte concernant l’issue du 
processus de sa demande de pension comportant un élément étranger, sans être entravé par une durée de traitement supérieure à un an. En effet, le délai d’un an débute dans ce cas au moment où le citoyen reçoit la décision définitive.
Il existe par ailleurs une procédure de recours spécifique auprès du tribunal du travail dans 
le cas où le citoyen conteste la décision de pension. Un délai de trois mois après la réception de la décision de pension est prévu dans le cadre de cette procédure de recours.
La note en bas de la page 40 indique que le traitement des plaintes fait l’objet d’un rapport 
annuel à l’administrateur général et au conseil d’administration. Or, ce rapportage a lieu 
deux fois par an.
Le dépliant sur la gestion des plaintes de première ligne a été publié entretemps sur le site 
internet. Un nouveau formulaire de plaintes en ligne répondant au principe Only Once  est 
en cours d’élaboration. Il fera partie de la prochaine phase de déploiement du site internet rénové de l’Inasti.
Enfin, l’Inasti mène des actions visant à améliorer la gestion des plaintes depuis 2014. La page 
dédiée du site internet et le dépliant sur la gestion des plaintes ont été refondus en 2014. 66
Annexe 3
Réponse du ministre des Pensions
(traduction)Royaume de Belgique  Bruxelles, le 11 février 2016
Ministre des Pensions
Tom Watthy Monsieur Philippe Roland
Conseiller  Premier Président
tom.watthy@bacquelaine.fed.be  Cour des comptes
02 501 38 61 Rue de la Régence 2
22 décembre 2015  A4-3.704.191 B7  OUT 06685
      (à mentionner dans toute correspondance)
Objet : réponse au projet de rapport « Pensions comportant un élément étranger »
Monsieur le Premier Président,Je vous remercie pour le projet de rapport « Pensions comportant un élément étranger », 
que j’ai lu avec grand intérêt. Ma réaction se joint à celle du ministre des Classes moyennes, 
des Indépendants, des PME, de l’Agriculture et de l’Intégration sociale, qui vous transmet -
tra également sa réponse.
Le rapport accorde beaucoup d’importance à l’échange électronique de données, non 
seulement entre l’ONP et les pays étrangers, mais aussi entre l’ONP et l’Inasti. À l’heure actuelle, l’ONP et l’Inasti ont déjà chacun accès au système de traitement des dossiers électroniques de l’autre institution (Theseos et Eclipz). Cela vaut aussi pour les services BIO et BCI, contrairement à ce qui est mentionné dans le rapport. L’importance du moteur de pension ne doit pas être sous-estimée à cet égard, dès lors que ce projet réunit les trois grandes institutions de pension. En revanche, la communication avec les institutions de pension étrangères se déroule en -
core en grande partie sur papier. Cette situation est due à diverses raisons et souvent à des facteurs sur lesquels l’ONP n’a pas de prise. Par exemple, tous les pays ne disposent pas d’un système de gestion des pensions suffisamment informatisé. De même, l’échange de données personnelles et de carrière pose souvent des problèmes en matière de respect de la vie privée. Je me réjouis que l’on reconnaisse les mérites de l’ONP pour les initiatives prises en matière d’échange électronique de données avec l’étranger, en dehors du cadre du projet EESSI. Par ailleurs, l’ONP contribue activement au développement du projet EESSI, qui, espérons-le, entrera en vigueur d’ici 2019. PENSIONS COMPORTANT UN ÉLÉMENT ÉTRANGER /67
Selon l’auditeur, le dossier de pension électronique et la programmation accrue du calcul 
des pensions présentent potentiellement le risque que les connaissances des gestionnaires de dossiers s’amenuisent. L’ONP dispose d’un intranet étendu où les collaborateurs peuvent toujours consulter les notes de service ainsi que la législation. Des cellules d’expertise pra -
tique ont été créées dans le cadre de la réorganisation interne de l’ONP (BPM). Un groupe d’experts assure le recyclage des gestionnaires de dossiers et forme les nouvelles recrues. Il s’agit d’une nécessité pour le traitement des dossiers de pension, qui requiert encore en effet une grande part d’intervention humaine, en particulier pour les dossiers plus com -
plexes. Enfin, des présentations préalables sont organisées lors de grandes réformes, afin de décrire les principes généraux applicables au contexte de l’ONP.
Le rapport expose ensuite que l’ONP ne respecte pas toujours la charte de l’assuré social 
quant aux délais fixés. La Cour indique ainsi que le délai de traitement d’un dossier de pension est actuellement suspendu à tort lorsque l’ONP attend des informations prove -
nant d’une institution de pension belge. Ce problème sera réglé dans le cadre du prochain contrat d’administration de l’ONP.
Pour ce qui est de la communication avec le citoyen, l’auditeur constate que l’ONP et l’Inas -
ti intègrent des éléments différents dans la notification concernant la carrière étrangère et 
la décision de pension, ce qui nuit à la transparence des décisions d’une telle complexité. Je peux vous assurer que l’ONP et l’Inasti collaborent intensivement en vue de réduire au maximum ces différences à l’avenir. Nous nous efforçons aussi déjà de répondre à la recom -
mandation d’utiliser davantage de formulaires communs et, de préférence, électroniques. Par exemple, un formulaire de renseignements électronique unique est en cours d’élabora -
tion dans le cadre de la poursuite du développement du moteur de pension. Une notifica -
tion commune sera possible en 2019 au plus tôt.
En ce qui concerne la gestion des plaintes, l’auditeur souligne que la classification des 
plaintes manque de précision. Il ressortirait de l’analyse d’un audit interne que, par extra -
polation, la classification peut s’écarter du type de plainte formulée dans 28 % des cas. 
Compte tenu des possibilités générales de classification des plaintes, ce pourcentage relati -
vement élevé me surprend. Quant aux plaintes relatives aux pensions mixtes, l’ONP et l’Inasti collaborent aussi désor -
mais afin de garantir un meilleur traitement de ces plaintes.
Veuillez agréer, Monsieur le Premier président, l ’assurance de ma plus haute considération.Daniel Bacquelaine  Il existe aussi une version néerlandaise de ce rapport.
D/2016/1128/07
adresse
tél.
fax
www.courdescomptes.beCour des comptes   Pensions comportant un élément étranger mars 2016

CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS — SESSION 2002-2003
159eCAHIER DE LA COUR DES COMPTES
OBSERV ATIONS ET DOCUMENTS SOUMIS À LA CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS
FASCICULE Ier
KAMER V AN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS — ZITTING 2002-2003
159eBOEK V AN HET REKENHOF
OPMERKINGEN EN DOCUMENTEN AAN DE KAMER V AN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS VOORGELEGD
DEEL I
  159eCAHIER
DE LA
COUR DES COMPTES
Observations et documents
soumis à la Chambre des représentants
159eBOEK
V AN HET
REKENHOF
Opmerkingen en documenten
aan de
Kamer van V olksvertegenwoordigers voorgelegd
DEEL I  CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS
SESSION 2002-2003
159eCAHIER
DE LA
KAMER V AN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS
ZITTING 2002-2003
159eBOEK
V AN HET
REKENHOF
DEEL I 4TABLE DES MATIÈRES DU FASCICULE Ier
Composition de la Cour 10
Nominations 10Activités internationales 10
– La Cour des comptes européenne 10– La présidence belge de l’Union européenne 14– INTOSAI 16– EUROSAI 16
Aperçu de la correspondance échangée en 2001 entre la Cour des comptes et
les membres du gouvernement fédéral 16
Chapitre 1
Mission Juridictionnelle
1. Première phase – Arrêt administratif des comptes 20
2. Deuxième phase – Détermination de la responsabilité du comptable dont
le compte a été arrêté avec un déficit 22
Chapitre 2
Budget et comptes
1. Comptabilité générale de l’Etat 44
1.1 Examen budgétaire en 2001 441.2 Compte général de l’Etat 541.3 Comptes des administrations fiscales 581.4 Préfiguration des résultats de l’exécution du budget 2001 601.5 Délibérations du conseil des ministres autorisant des dépenses
nouvelles ou des dépenses au-delà des crédits budgétaires 64
1.6 Evolution de la législation en matière de comptabilité publique 68
2. Fonds national de retraite des ouvriers mineurs 76
– Examen des comptes de 1997 et 1998 – Problèmes liés à la dissolution
–de l’institution 76 5INHOUDSTAFEL VAN DEEL I
Inleiding
Samenstelling van het Rekenhof 11
Benoemingen 11Internationale activiteiten 11
– De Europese Rekenkamer 11– Belgisch Voorzitterschap van de Europese Unie 15– INTOSAI 17– EUROSAI 17
Overzicht van de in het jaar 2001 door het Rekenhof met de leden van de 
federale regering gevoerde briefwisseling 17
Jurisdictionele opdracht
1. Eerste fase – administratieve afsluiting van de rekeningen 21
2. Tweede fase – beoordeling van de aansprakelijkheid van de rekenplichtige
van wie de rekening met een tekort werd afgesloten 23
Begroting en rekeningen
1. Algemene rijkscomptabiliteit 45
1.1 Begrotingsonderzoek in 2001 451.2 Algemene rekening van de Staat 551.3 Rekeningen van de fiscale administraties 591.4 Voorafbeelding van de uitslagen van de uitvoering van de begroting
voor 2001 61
1.5 Beslissingen van de Ministerraad waarbij machtiging wordt verleend
tot nieuwe uitgaven of tot uitgaven boven de begrotingskredieten 65
1.6 Evolutie van de wetgeving inzake rijkscomptabiliteit 69
2. Nationaal Pensioenfonds voor Mijnwerkers 77
– Onderzoek van de rekeningen van de jaren 1997 en 1998 – Problemen
–gepaard gaande met de ontbinding van de instelling 77 Chapitre 3
Contrôle des recettes fiscales
– Publication spéciale 82
L’enrôlement de l’impôt des personnes physiques et de l’impôt
des sociétés 82
Chapitre 4
Contrôle de légalité et régularité
1. Visa avec réserve – Exposés transmis par la Cour en exécution de
l’article 14 de sa loi organique du 29 octobre 1846 86
2. Ministère de la Justice 
– Examen des contrats d’étude et de recherche conclus au cours de 
–la période 1998-2001 90
3. Ministère de l’Intérieur
– Financement des contrats de sécurité conclus avec certaines villes et
–communes (période 1992-1993 à 1999) 112
4. Ministère des Affaires étrangères, du Commerce extérieur et de 
la Coopération internationale
– Distinction entre subvention et marché public de services, et respect
–des réglementations y afférentes 142
5. Ministère de la Défense nationale
– Conséquences financières de l’annulation d’un programme de construc-
–tion de dragueurs de mines côtiers 158
6. Ministère des Finances
– Suivi de l’audit du fonctionnement et de la comptabilité des services
–francophones du Comptable du contentieux de l’Administration de 
–la trésorerie 172
7. Ministère de la Fonction publique
– Evaluation de la procédure de constatation de la nullité de plein droit
–de recrutements d’experts et de personnel contractuel 178
8. Ministère de la Fonction publique (Bureau fédéral d’Achats)
– Contrôle de l’exécution d’un marché de fourniture de mobilier 
–ergonomique 186
9. Ministère des Affaires sociales, de la Santé publique et de l’Environnement
– Examen du système de réduction des cotisations sociales dans le secteur
–non-marchand (Maribel social) 210
– Contrôle des dépenses de personnel afférentes aux Centres d’accueil
–pour réfugiés de Houthalen et Westende 222
10. Ministère des Affaires économiques
– Transformation de l’Institut National de statistiques (I.N.S.) en service de
–l’Etat à gestion séparée et composition de son comité de coordination 226
6 7Hoofdstuk 3
Controle van de fiscale ontvangsten
– Bijzondere publicatie 83
De inkohiering van de aanslagen in de personenbelasting en de vennoot-
schapsbelasting 83
Wettigheids- en regelmatigheidscontrole
1. Visum onder voorbehoud – Uiteenzettingen van het Rekenhof krachtens
artikel 14 van zijn inrichtingswet van 29 oktober 1846 87
2. Ministerie van Justitie
– Onderzoek van de studie- en onderzoeksovereenkomsten gesloten in
–de periode 1998-2001 91
3. Ministerie van Binnenlandse Zaken
– Financiering van de veiligheids- en samenlevingscontracten met sommige
–steden en gemeenten (periode 1992-1993 tot 1999) 113
4. Ministerie van Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Internationale
samenwerking
– Onderscheid tussen subsidie en overheidsopdracht van diensten en
–naleving van de desbetreffende regelgevingen 143
5. Ministerie van Landsverdediging
– Financiële gevolgen van de schrapping van het programma voor de bouw
–van kustmijnenvegers 159
6. Ministerie van Financiën
– Opvolging van de audit met betrekking tot de werking en de comptabi-
–liteit van de Franstalige diensten van de rekenplichtige van de geschillen
–bij de Administratie van de Thesaurie 173
7. Ministerie van Ambtenarenzaken
– Evaluatie van de procedure voor de vaststelling van de van rechtswege
–nietigheid van wervingen van deskundigen en contractueel personeel 179
8. Ministerie van Ambtenarenzaken (Federaal Aankoopbureau)
– Onderzoek van de uitvoering van de opdracht inzake de levering van
–ergonomisch meubilair 187
9. Ministerie van Sociale Zaken, Volksgezondheid en Leefmilieu
– Onderzoek van het systeem voor de vermindering van de sociale bij
–dragen in de non-profitsector (Sociale Maribel) 211
– Onderzoek van de personeelsuitgaven bij de opvangcentra voor vluch-
–telingen van Houthalen en Westende 223
10. Ministerie van Economische Zaken
– Omvorming van het Nationaal Instituut voor de Statistiek tot
–staats dienst met afzonderlijk beheer en samenstelling van zijn coör-
–dinatiecomité 227 11. Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire
– Mise en oeuvre opérationnelle 232
12. Régie des bâtiments
– Contrôle des opérations financières de la S.A. BERLAYMONT 2000 248– Hébergement d’associations de droit privé dans des bâtiments de l’Etat
–– Article de suivi 252
– Mission statutaire et règlement administratif d’entretien de la Régie des
–bâtiments – Examen des modes de répartition entre «charges du pro-
–priétaire» et «charges de l’occupant» 260
13. Fonds de participation
– Gestion des crédits et retards dans la reddition des comptes – Evaluation
–du contrôle interne et du respect de la réglementation sur les marchés
–publics 268
14. Office national des pensions
– Stabilisation des avantages de pension du régime belge, cumulés avec
–une ou plusieurs pensions étrangères 282
15. Office national de l’emploi
– Comptabilisation des frais d’administration dus par l’office aux organis-
–mes de paiement 286
16. Office national de l’emploi et Office national des vacances annuelles
– Assimilation des journées de chômage temporaire pour raisons écono-
–miques 292
17. Office national de l’emploi et Régie des bâtiments
– Octroi et exercice de fonctions supérieures 296
Chapitre 5
Contrôle du bon emploi des deniers publics
– Publication spéciale
Audit relatif à l’utilisation d’assurances par dix organismes de securité
sociale 300
8 911. Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen
– Vertraging in de operationalisering 233
12. Regie der Gebouwen
– Toezicht op de financiële verrichtingen van de NV Berlaymont 2000 249– De huisvesting van privaatrechtelijke verenigingen in gebouwen van de
–Staat – Vervolgartikel 253
– Statutaire opdracht en administratief onderhoudsreglement van de Regie
–der Gebouwen – Onderzoek van de verdelingsmodaliteiten inzake
–„eigenaars-” en „bezetterslasten” 261
13. Participatiefonds
– Kredietbeheer en vertraging in de aflegging van de rekeningen –
–Evaluatie van de interne controle en van de naleving van de regelgeving
–inzake overheidsopdrachten 269
14. Rijksdienst voor Pensioenen
– Stabilisatie van de Belgische pensioenvoordelen, gecumuleerd met één
–of meerdere buitenlandse pensioenen 283
15. Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening
– Boeking van de administratiekosten verschuldigd door de rijksdienst aan
–de uitbetalings instellingen 287
16. Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening en Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie
– Gelijkstelling van de dagen tijdelijke werkloosheid wegens economische
–redenen 293
17. Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening en Regie der Gebouwen
– Toekenning en uitoefening van hogere functies 297
Doelmatigheidsonderzoek
– Bijzondere publicatie
De aanwending van verzekeringen door tien sociale zekerheidsinstellingen 301 INTRODUCTION
COMPOSITION DE LA COUR
En séance du 24 janvier 2002, la Chambre des représentants a autorisé M. le
Conseiller José Culot à faire valoir ses droits à une pension de retraite, à partir du1
erjuillet 2002.
En séance du 20 juin 2002, la Chambre des représentants a attribué le mandat
vacant de conseiller à la chambre française à M. Didier CLAISSE. M. le ConseillerDidier CLAISSE a été installé dans ses fonctions en assemblée générale du 1
erjuillet
2002.
NOMINATIONS
En séance du 20 mars 2002, l’assemblée générale de la Cour des comptes a désignéMessieurs Jan DEBUCQUOY, Conseiller et Franz WASCOTTE, Greffier, pour exercerles fonctions de commissaire auprès du Palais des Beaux-Arts, société anonyme dedroit public à finalité sociale.
ACTIVITÉS INTERNATIONALES
– La Cour des comptes européenne
La Cour des comptes européenne assure le contrôle externe des recettes et desdépenses européennes. En vertu de l’article 248 du traité instituant la Communautéeuropéenne, ce contrôle a lieu sur pièces et, au besoin, sur place, auprès des autresinstitutions de la Communauté européenne, ainsi que dans les Etats membres.
Cette même disposition du traité CE prévoit également que les contrôles dans les
Etats membres doivent s’effectuer en liaison avec l’institution de contrôle nationale,qui fait connaître à la Cour des comptes européenne si elle entend participer aucontrôle.
Chaque visite de contrôle est ainsi notifiée à la Cour des comptes de Belgique, qui
en informe immédiatement les autorités nationales concernées. La même procédures’applique lorsque, à l’issue d’un contrôle, la Cour des comptes européenne transmet,par une lettre de secteur, le résultat de celui-ci en demandant aux autorités contrôléesde réagir aux éventuelles observations critiques résultant du contrôle.
La Cour participe à titre d’observateur aux contrôles européens. Les contrôleurs de
la Cour des comptes européenne sont accompagnés par des auditeurs de la Courdes comptes de Belgique.
En 2001, six contrôles ont été effectués en Belgique: deux missions concernaient les
droits de douane (audit financier des exercices 2000 et 2001) et trois le FEOGA-Garantie (audit financier des exercices 2000 et 2001 et contrôle relatif au laitécrémé en poudre). Dans le domaine des Fonds structurels, un contrôle relatif à lamise en œuvre de la réforme des actions structurelles en Hainaut, initié en 2000,s’est poursuivi en 2001.
10 INLEIDING
SAMENSTELLING VAN HET REKENHOF
In de vergadering van 24 januari 2002 heeft de Kamer van Volksvertegenwoordigers
de heer raadsheer José CULOT gemachtigd om, met ingang van 1 juli 2002, aanspraakop een rustpensioen te maken.
Tijdens de vergadering van 20 juni 2002 werd de heer Didier CLAISSE benoemd tot
raadsheer in de Franse kamer. De heer raadsheer Didier CLAISSE werd in zijn ambtgeïnstalleerd in de buitengewone algemene vergadering van het Rekenhof van1 juli 2002.
BENOEMINGEN
In zijn algemene vergadering van 20 maart 2002 heeft het Rekenhof de heren JanDEBUCQUOY, raadsheer, en Franz WASCOTTE, griffier, benoemd tot commissaris-sen bij het Paleis voor Schone Kunsten, naamloze vennootschap van publiek recht metsociaal oogmerk.
INTERNATIONALE ACTIVITEITEN
– De Europese Rekenkamer
De Europese Rekenkamer oefent de externe controle uit op de Europese ontvang-sten en uitgaven. Luidens artikel 248 van het Verdrag tot oprichting van de EuropeseGemeenschap wordt die controle uitgevoerd op stukken en, zo nodig, ter plaatse bijde andere instellingen van de Europese Gemeenschap en in de Lid-Staten.
Die bepaling van het EG-Verdrag schrijft tevens voor dat de controle in de Lid-Staten
gebeurt in samenwerking met de nationale controle-instantie, die aan de Rekenkamermeedeelt of ze aan de controle zal deelnemen.
Aldus wordt elk controlebezoek aan het Belgische Rekenhof aangekondigd, dat de
betrokken nationale overheden daarvan onmiddellijk op de hoogte brengt. Dezelfdeprocedure wordt toegepast wanneer de Europese Rekenkamer, na afloop van eenonderzoek, in een sectorbrief het resultaat van die controle overzendt waarbij degecontroleerde overheden wordt gevraagd in voorkomend geval te reageren op dekritiek die naar aanleiding van de controle werd geformuleerd.
Het Belgische Rekenhof neemt als waarnemer deel aan de Europese controles. De
controleurs van de Europese Rekenkamer worden bijgevolg vergezeld door auditeursvan het Belgische Rekenhof.
In 2001 werden in België zes controles uitgevoerd: twee ervan hadden betrekking op
de douanerechten (financiële audit over de begrotingsjaren 2000 en 2001) en drie ophet EOGFL-Garantie (financiële audit over de begrotingsjaren 2000 en 2001 en con-trole in verband met magere melkpoeder). Wat de structuurfondsen betreft, werd in2001 een in 2000 gestarte controle voortgezet in verband met de tenuitvoerleggingvan de hervorming van de structurele acties in Henegouwen.
11 Les résultats définitifs des contrôles effectués par la Cour des comptes européenne
sont ensuite regroupés dans le rapport annuel1ou dans des rapports spéciaux 
consacrés à des questions particulières. Le rapport annuel contient également ladéclaration d’assurance (DAS) par laquelle la Cour des comptes européenneconfirme la fiabilité des comptes, ainsi que la régularité et la légalité des opérationssous-jacentes.
Quatorze rapports spéciaux ont été publiés en 2001.
– Rapport spécial n° 1/2001 relatif à l’initiative communautaire URBAN
2;
– Rapport spécial n° 2/2001 relatif à la gestion de l’aide humanitaire d’urgence en
faveur des victimes de la crise du Kosovo (ECHO)3;
– Rapport spécial n° 3/2001 relatif à la gestion par la Commission des accords
internationaux de pêche4;
– Rapport spécial n° 4/2001 sur l’audit relatif au FEOGA, section «Garantie» – 
La mise en œuvre du système intégré de gestion et de contrôle (SIGC)5;
– Rapport spécial n° 5/2001 relatif aux fonds de contrepartie des appuis à l’ajuste-
ment structurel affectés à des aides budgétaires (septième et huitième FED)6;
– Rapport spécial n° 6/2001 sur les quotas laitiers7;
– Rapport spécial n° 7/2001 relatif aux restitutions à l’exportation – Destination et
mise sur le marché8;
– Rapport spécial n° 8/2001 relatif aux restitutions à la production de la fécule de
pommes de terre et des amidons de céréales et aux aides à la fécule de pommesde terre
9;
– Rapport spécial n° 9/2001 relatif au programme «Formation et mobilité des cher-
cheurs»10;
– Rapport spécial n° 10/2001 relatif au contrôle financier des fonds structurels –
Règlements (CE) nos2064/97 et 1681/94 de la Commission11;
– Rapport spécial n° 11/2001 relatif au programme TACIS de coopération trans-
frontalière12;
– Rapport spécial n° 12/2001 relatif à certaines interventions structurelles en faveur
de l’emploi: impact sur l’emploi des aides FEDER et mesures du FSE contre lechômage de longue durée
13;
1JOC 359 du 15 décembre 2001.
2JOC 124 du 25 avril 2001. 
3JOC 168 du 12 juin 2001.
4JOC 210 du 27 juillet 2001.
5JOC 214 du 31 juillet 2001.
6JOC 257 du 14 septembre 2001.
7JOC 305 du 30 octobre 2001.
8JOC 314 du 8 novembre 2001.
9JOC 294 du 19 octobre 2001.
10JOC 349 du 10 décembre 2001.
11JOC 314 du 8 novembre 2001.
12JOC 329 du 23 novembre 2001.
13JOC 334 du 28 novembre 2001.
12 De definitieve resultaten van de controles van de Europese Rekenkamer worden
nadien opgenomen in het jaarverslag1of, voor bijzondere kwesties, in speciale ver-
slagen. Het jaarverslag bevat eveneens de verklaring van betrouwbaarheid (DAS),waarin de Rekenkamer de betrouwbaarheid bevestigt van de rekeningen en de regel-matigheid en de wettigheid van de onderliggende verrichtingen erkent.
In 2001 werden veertien speciale verslagen gepubliceerd.
– Speciaal verslag nr. 1/2001 over het communautair initiatief URBAN
2;
– Speciaal verslag nr. 2/2001 over het beheer van de humanitaire noodacties voor
de slachtoffers van de crisis in Kosovo (ECHO)3;
– Speciaal verslag nr. 3/2001 over het beheer door de Commissie van de interna-
tionale visserijovereenkomsten4;
– Speciaal verslag nr. 4/2001 over de controle van het EOGFL-Garantie – de
implementatie van het geïntegreerd beheers- en controlesysteem (GBCS)5;
– Speciaal verslag nr. 5/2001 over de tegenwaardefondsen van de steun voor
structurele aanpassing, die wordt bestemd voor begrotingssteun (zevende enachtste EOF)
6;
– Speciaal verslag nr. 6/2001 over de melkquota7;
– Speciaal verslag nr. 7/2001 over uitvoerrestituties – bestemming en het in de
handel brengen8;
– Speciaal verslag nr. 8/2001 over de productierestituties voor aardappel- en
graanzetmeel, en de steun voor aardappelmeel9;
– Speciaal verslag nr. 9/2001 over het Programma voor opleiding en mobiliteit van
onderzoekers10;
– Speciaal verslag nr. 10/2001 over de financiële controle van de Structuurfondsen
– Verordeningen (EG) nrs. 2064/97 en 1681/94 van de Commissie11;
– Speciaal verslag nr. 11/2001 over het Tacis-programma voor grensoverschrijdende
samenwerking12;
– Speciaal verslag nr. 12/2001 over bepaalde structuurmaatregelen ten behoeve
van de werkgelegenheid: effect van de EFRO-steun op de werkgelegenheid enESF-maatregelen ter bestrijding van langdurige werkloosheid
13;
1PB C 359 van 15 december 2001.
2PBC 124 van 25 april 2001.
3PBC 168 van 12 juni 2001.
4PBC 210 van 27 juli 2001.
5PBC 214 van 31 juli 2001.
6PBC 257 van 14 september 2001.
7PBC 305 van 30 oktober 2001.
8PBC 314 van 8 november 2001.
9PBC 294 van 19 oktober 2001.
10PB C 349 van 10 december 2001.
11PBC 314 van 8 november 2001.
12PBC 329 van 23 november 2001.
13PBC 334 van 28 november 2001.
13 – Rapport spécial n° 13/2001 sur la politique étrangère et de sécurité commune
(PESC)14;
– Rapport spécial n° 14/2001 concernant le suivi du rapport spécial n° 19/98 de la
Cour relatif à l’ESB15.
Outre la coopération en matière de contrôle, une structure de concertation existe
également au niveau des différentes institutions de contrôle des Etats membres del’Union européenne, qui leur permet d’aborder en collaboration avec la Cour descomptes européenne différents thèmes d’intérêt commun. Cette structure deconcertation est organisée à plusieurs niveaux.
Tout d’abord, il y a la réunion semestrielle des agents de liaison des institutions
supérieures de contrôle de l’Union européenne. En 2001, la réunion de printemps aété organisée par la Cour des comptes européenne les 3 et 4 mai à Luxembourg. Laréunion d’automne s’est déroulée à Rome les 24 et 25 septembre à l’initiative de laCorte dei Conti Italiana .
Par ailleurs, le comité de contact des présidents des institutions supérieures de
contrôle de l’Union européenne constitue le niveau suprême de la structure deconcertation. Sa réunion annuelle organisée par le National Audit Office en 2001
s’est tenue les 4 et 5 décembre à Londres.
Dans le cadre de ces réunions, des groupes de travail traitent divers sujets techniques
particuliers. La Cour des comptes de Belgique participe au groupe de travail sur lacoopération avec les pays candidats à l’adhésion, ainsi qu’au nouveau groupe de travailsur l’échange électronique de données dont les travaux ont débuté en 2001. Ce derniergroupe a pour mission de mettre en œuvre, au niveau des institutions supérieures decontrôle de l’Union européenne, le programme communautaire IDA relatif aux réseauxtranseuropéens pour l’échange électronique de données entre administrations
16.
Ces réunions sont aussi l’occasion de nouer entre les institutions de contrôle natio-
nales des contacts privilégiés, qu’elles mettent régulièrement à profit pour s’informerdes audits réalisés à l’étranger ainsi que des particularités administratives ou institu-tionnelles des autres pays.
– Présidence belge de l’Union européenne
A la demande du ministère des Affaires étrangères, la Cour a mis deux auditeurs àla disposition de la Représentation permanente de la Belgique auprès des NationsUnies à New York afin de lui fournir un appui technique dans le cadre des travaux dela 56
esession de l’Assemblée générale des Nations Unies durant le dernier trimes-
tre 2001.
Cet appui a concerné les négociations faites par la Belgique au nom de l’Union euro-
péenne au sein de la 5eCommission de l’Assemblée générale, compétente pour les
questions financières, budgétaires et administratives. Ces négociations ont porté surle budget régulier de l’ONU pour l’exercice 2002-2003, les budgets des différentesopérations de maintien de la paix, les budgets des Tribunaux pénaux internationauxpour l’ex-Yougoslavie et le Rwanda, ainsi que sur un ensemble de dossiers adminis-tratifs et financiers concernant l’Organisation.
14JOC 338 du 30 novembre 2001.
15JO C 324 du 20 novembre 2001.
16Décisions nos1719/1999/CE et 1720/1999/CE du Parlement européen du Conseil du 12 juillet 1999,
JOL 203 du 3 août 1999.
14 – Speciaal verslag nr. 13/2001 over het beheer van het gemeenschappelijk buiten-
lands en veiligheidsbeleid (GBVB)14;
– Speciaal verslag nr. 14/2001 over de follow-up van speciaal verslag nr. 19/98 van
de Rekenkamer over BSE15;
Naast de samenwerking voor de eigenlijke controle bestaat er een overlegstructuur
op het niveau van de verschillende controle-instellingen van de Lid-Staten van deEuropese Unie die hen toelaat samen te werken met de Europese Rekenkamer rondverscheidene thema’s met een gemeenschappelijk belang. Die overlegstructuurbestaat op meerdere niveaus.
Vooreerst zijn er de zesmaandelijkse bijeenkomsten van de verbindingsagenten van
de hoge controle-instellingen van de Europese Unie. In 2001 werd de lenteontmoetingdoor de Europese Rekenkamer op 3 en 4 mei in Luxemburg georganiseerd. Deherfstontmoeting had plaats in Rome op 24 en 25 september op initiatief van deCorte dei Conti Italiana .
Het contactcomité van de voorzitters van de nationale controle-organen van de Lid-
Staten van de Europese Unie vormt het hoogste niveau in de overlegstructuur. Zijnjaarlijkse bijeenkomst werd op initiatief van het National Audit Office op 4 en 5 decem-
ber in Londen gehouden.
In het kader van die vergaderingen behandelen werkgroepen uiteenlopende technische
onderwerpen die een bijzonder belang vertonen. Het Belgische Rekenhof neemt deelaan de werkgroep met betrekking tot de samenwerking met de kandidaat Lid-Statenen aan de werkgroep die zich bezighoudt met de elektronische gegevensuitwisselingenen die in 2001 met zijn werkzaamheden is gestart. Laatstbedoelde werkgroep heefttot taak op het niveau van de hoge controle-instellingen van de Europese Unie hetcommunautair programma IDA te implementeren betreffende de trans-Europese net-werken voor elektronische gegevensuitwisseling tussen overheidsdiensten
16.
Die vergaderingen vormen ook een ideale gelegenheid voor geprivilegieerde contac-
ten tussen de nationale controle-instellingen. Zo kunnen zij zich informeren over dein de andere landen uitgevoerde audits en over de administratieve of institutionelebijzonderheden van andere landen.
– Belgisch Voorzitterschap van de Europese Unie
Op vraag van het Ministerie van Buitenlandse Zaken heeft het Rekenhof twee audi-teurs ter beschikking gesteld van de permanente vertegenwoordiging van België bijde Verenigde Naties in New York, teneinde technische bijstand te verlenen bij dewerkzaamheden naar aanleiding van de 56e zitting van de Algemene Vergadering inhet laatste trimester van 2001.
Meer bepaald werden de onderhandelingen ondersteund die België in naam van de
Europese Unie voerde in de 5de Commissie van de Algemene Vergadering, bevoegdvoor financiële, budgettaire en administratieve aangelegenheden. Die onderhande-lingen hebben geleid tot de gewone begroting van de UNO voor het dienstjaar 2002-2003, de begrotingen van de verschillende vredesoperaties, de begrotingen van deinternationale strafrechtbanken voor ex-Yoegoslavië en Rwanda en tot een aantaladministratieve en financiële dossiers die de organisatie aanbelangen.
14PB C 338 van 30 november 2001.
15PBC 324 van 20 november 2001.
16Besluiten nrs 1719/1999/EG en 1720/1999/EG van het Europees Parlement en de Raad van
12 juli 1999, PBL 203 van 3 augustus 1999.
15 – INTOSAI
Sous la direction de Messieurs les Premier Président et Président, une délégation de
la Cour des comptes a participé au 17econgrès de l’International Organisation of
Supreme Audit Institutions ( INTOSAI), c’est-à-dire l’organisation mondiale des cours
des comptes, qui s’est déroulé à Séoul (Corée du Sud), du 21 au 27 octobre 2001.Les thèmes suivants ont été abordés au cours de cette rencontre: un premier thèmetraitait des audits effectués par les cours des comptes d’organisations internationa-les et supranationales; un second thème abordait la contribution des cours descomptes aux réformes administratives et était scindé en (a) le rôle des cours descomptes dans la planification et l’implémentation des réformes, (b) le rôle de cesinstitutions dans l’audit desdites réformes.
Durant ce congrès, le premier président de la Cour des comptes a assuré, conjoin-
tement avec le président du State Audit Office de Hongrie, la présidence de l’ Internal
Control Standards Committee de l’INTOSAI.
– EUROSAI
Le premier mandat de la cour des comptes en tant que commissaire aux comptes de
l’European Organization of Supreme Audit Institutions (EUROSAI) devait s’achever en
2002. Il a été prolongé pour une nouvelle période de trois ans au cours du 5econgrès
de l’EUROSAI, tenu à Moscou.
APERÇU DE LA CORRESPONDANCE ÉCHANGÉE EN 2001 ENTRE LA COUR
DES COMPTES ET LES MEMBRES DU GOUVERNEMENT FÉDÉRAL
En 2001, la Cour des comptes a envoyé 964 lettres aux membres du Gouvernement
fédéral.
Le tableau ci-dessous en présente un aperçu. La colonne Chambres mentionne le
nombre de lettres ou copies de lettres communiquant des observations traitées auniveau de la chambre française et de la chambre néerlandaise. La colonne AG
mentionne le nombre de lettres ou copies de lettres communiquant des observationstraitées au niveau de l’assemblée générale. La colonne Comptes indique le nombre
de lettres ou copies de lettres déclarant contrôlés les comptes d’organismes publicsou de comptables.
En vertu de l’article 5 bis, alinéa 3, de la loi organique de la Cour des comptes, inséré
par la loi du 10 mars 1998, les ministres sont tenus de répondre aux observations dela Cour dans un délai maximum d’un mois.
16 – INTOSAI
Een delegatie van het Rekenhof, onder leiding van de eerste voorzitter en de voorzit-
ter, nam van 21 tot 27 oktober 2001 in Seoel (Zuid-Korea) deel aan het 17econgres
van de International Organisation of Supreme Audit Institutions (INTOSAI), d.i. de
wereldorganisatie van rekenkamers. Tijdens die bijeenkomst werden de volgendethema’s behandeld: een eerste thema handelde over de audit door de rekenkamersvan internationale en supranationale organisaties; het tweede thema betrof de bij-drage van de rekenkamers aan administratieve hervormingen en was onderverdeeldin (a) de rol van rekenkamers in de planning en implementatie van de administratievehervormingen, en (b) de rol van de rekenkamers in de audit van die hervormingen.
Tijdens dat congres volgde de eerste voorzitter van het Rekenhof de president van
het Hongaarse State Audit Office op als voorzitter van het Internal Control Standards
Committee van INTOSAI.
– EUROSAI
In de loop van 2002 kwam een einde aan het eerste mandaat van het Rekenhof als
commissaris van de rekeningen van de European Organization of Supreme Audit
Institutions (EUROSAI). Op het 5eEUROSAI-congres in Moskou werd het mandaat
van het Rekenhof echter verlengd voor een nieuwe periode van drie jaar .
OVERZICHT VAN DE IN HET JAAR 2001 DOOR HET REKENHOF MET DE
LEDEN VAN DE FEDERALE REGERING GEVOERDE BRIEFWISSELING
In 2001 heeft het Rekenhof 964 brieven gericht aan de leden van de federale regering.
De onderstaande tabel biedt een overzicht. De kolom Kamers vermeldt het aantal
brieven of briefafschriften met op het niveau van de Nederlandse en de Franse kamerbehandelde opmerkingen. De kolom AV vermeldt het aantal brieven of briefafschrif-
ten met op het niveau van de algemene vergadering behandelde opmerkingen. Dekolom Rekening geeft het aantal brieven of briefafschriften aan waarbij rekeningen
van openbare instellingen of van rekenplichtigen gecontroleerd verklaard zijn.
Luidens artikel 5bis, derde lid, van de inrichtingswet van het Rekenhof, ingevoegd bij
wet van 10 maart 1998, zijn de ministers verplicht binnen een termijn van ten hoogsteéén maand op de opmerkingen van het Rekenhof te antwoorden.
17 18Destinataires Chambres AG Comptes Total
Observations Copies Observations Copies Observations Copies
Premier ministre 2 5 9 1 1 18
Vice-première ministre 1 8 10 19
et ministre de l’Emploi
Vice-premier ministre et 8 1 4 3 8 24
ministre des Affaires étrangères
Vice-premier ministre 15 5 6 45 71
et ministre du Budget, de l’Intégration sociale et de l’Economie sociale
Vice-première ministre 6 7 2 6 1 22
et ministre de la Mobilité et des Transports
Ministre de la Protection 34 1 6 2 4 47
de la Consommation, de la Santé publique et de l’Environnement
Ministre de l’Intérieur 9 1 15 2 1 2 30Ministre des Affaires sociales 23 3 18 5 3 18 70
et des Pensions
Ministre de la Fonction publique 3 2 3 8
et de la Modernisation de l’administration
Ministre de la Défense nationale 12 8 3 2 25Ministre de l’Agriculture 9 6 18 2 35
et des Classes moyennes
Ministre de la Justice 5 1 8 2 10 26Ministre des Finances 14 4 42 3 402 3 468Ministre des Télécommunications 8 7 4 19
et des Entreprises et Participations publiques
Ministre de l’Economie 17 1 6 2 9 4 39
et de la Recherche scientifique, chargé de la politique des grandes villes
Ministre, adjointe au ministre 8 1 4 1 14
des Affaires étrangères, chargée de l’Agriculture
Secrétaire d’Etat 0
au Commerce extérieur
Secrétaire d’Etat à la Coopération 15 1 6 1 2 25
au développement
Secrétaire d’Etat à l’Energie 1 1 1 1 4
et au Développement durable
TOTAL 190 17 159 42 460 96 964 19Geadresseerde Kamers AV Rekening Totalen
Opmerking Afschrift Opmerking Afschrift Opmerking Afschrift
Eerste Minister 2 5 9 1 1 18
Vice-Eerste Minister en 1 8 10 19
Minister van Werkgelegenheid
Vice-Eerste Minister en 8 1 4 3 8 24
Minister van Buitenlandse Zaken
Vice-Eerste Minister 15 5 6 45 71
en Minister van Begroting, Maatschappelijke Integratie en Sociale Economie
Vice-Eerste Minister en 6 7 2 6 1 22
Minister van Mobiliteit en Vervoer
Minister van Consumentenzaken, 34 1 6 2 4 47
Volksgezondheid en Leefmilieu
Minister van Binnenlandse Zaken 9 1 15 2 1 2 30Minister van Sociale Zaken 23 3 18 5 3 18 70
en Pensioenen
Minister van Ambtenarenzaken 3 2 3 8
en Modernisering van de Openbare Besturen
Minister van Landsverdediging 12 8 3 2 25Minister van Landbouw 9 6 18 2 35
en Middenstand
Minister van Justitie 5 1 8 2 10 26Minister van Financiën 14 4 42 3 402 3 468Minister van Telecommunicatie en 8 7 4 19
Overheidsbedrijven en Participaties, belast met Middenstand
Minister van Economie en 17 1 6 2 9 4 39
Wetenschappelijk Onderzoek, belast met het Grootstedenbeleid
Minister toegevoegd aan 8 1 4 1 14
de Minister van Buitenlandse Zaken, belast met Landbouw
voor Buitenlandse Handel 0
Staatssecretaris voor 15 1 6 1 2 25
Ontwikkelingssamenwerking
Staatssecretaris voor Energie 1 1 1 1 4
en Duurzame Ontwikkeling
TOTAAL 190 17 159 42 460 96 964 CHAPITRE 1
MISSION JURIDICTIONNELLE
La mission juridictionnelle de la Cour des comptes s’effectue en deux phases suc-
cessives, distinctes l’une de l’autre.
Dans la phase administrative, les comptes des comptables sont arrêtés par la Cour
des comptes. A cette fin, les comptables transmettent leurs comptes à la Courannuellement ou à certains moments fixés par la loi, ainsi qu’en cas de déficit et decessation de leurs fonctions. La Cour établit si les comptables sont quittes, enavance ou en débet.
La Cour envoie les comptes arrêtés à l’autorité compétente, qui, si un débet a été
constaté par la Cour, doit citer le comptable à comparaître devant la Cour, sauflorsque celui-ci peut se prévaloir de la force majeure ou lorsque le déficit n’excèdepas 50.000 francs (1.250 euros). Lorsque l’autorité compétente cite le comptabledevant la Cour, une procédure publique et contradictoire est mise en place, auterme de laquelle le comptable peut être condamné à rembourser tout ou partie dudéficit. Lorsque l’autorité compétente s’abstient de citer le comptable, elle en avisela Cour par un écrit motivé, accompagné de toutes les pièces justificatives.
Les données suivantes ont trait à l’année 2001.
1. P REMIÈRE PHASE – ARRÊT ADMINISTRATIF DES COMPTES
1.1. En 2001, la Cour a arrêté 27 comptes présentant des débets pour un montant
total de 45.878.588 francs (1.137.300,40 euros) et 240.663,61 dollars américains.
201.2. Les termes «administratief arrest» (en français «arrêt administratif») sont rem-
placés par «administratieve afsluiting».
Jusqu’à présent, en néerlandais, les termes «administratief arrest» étaient utilisés
pour désigner l’arrêt d’un compte en débet (ainsi que pour la clôture d’un compte deMinistère Nombre Montant total
Ministère des Affaires étrangères, du Commerce extérieur 16 1.884.442 francs
et de la Coopération internationale (46.714,09 euros)
et
240.663,61 dollars américains
Ministère des Finances 8 43.428.884 francs
(1.076.573,90 euros)
Ministère de la Justice 1 278.354 francs
(6.900,21 euros)
Ministère de la Défense nationale 2 286.908 francs
(7.112,26 euros)
Totaux généraux 27 45.878.588 francs
(1.137.300,40 euros)
et
240.663,61 dollars américains HOOFDSTUK 1
JURISDICTIONELE OPDRACHT
De jurisdictionele opdracht van het Rekenhof wordt uitgevoerd in twee opeenvol-
gende, van elkaar onderscheiden fasen.
In de administratieve fase worden de rekeningen van de rekenplichtige door het
Rekenhof afgesloten. Daartoe leggen de rekenplichtigen jaarlijks of op wettelijkbepaalde tijdstippen of in geval van tekort en beëindiging van hun ambt rekening af.Het Rekenhof stelt vast of de rekening effen is, een tegoed vertoont of met eentekort sluit.
Het Rekenhof stuurt de afgesloten rekeningen naar de bevoegde administratieve
overheid, die, in het geval waarin het Rekenhof een tekort heeft vastgesteld, derekenplichtige moet dagvaarden voor het Rekenhof, tenzij de rekenplichtige zichkan beroepen op overmacht of het bedrag van het tekort niet hoger is dan50.000 BEF (1.250 EUR). In het geval de bevoegde overheid de rekenplichtige voorhet Rekenhof dagvaardt, wordt een openbare en tegensprekelijke procedure inge-zet waarbij de rekenplichtige kan worden veroordeeld tot de gehele of gedeeltelijketerugbetaling van het tekort. Indien de bevoegde overheid evenwel afziet van dag-vaarding van de rekenplichtige, brengt ze het Rekenhof daarvan op de hoogte, metvermelding van de motieven, gestaafd door voldoende en afdoende bewijsstukken.
De hiernavolgende gegevens hebben betrekking op het jaar 2001.
1. E ERSTE FASE – ADMINISTRATIEVE AFSLUITING VAN DE REKENINGEN
1.1. In 2001 heeft het Rekenhof 27 rekeningen afgesloten met een tekort voor een
totaal bedrag van 45.878.588 BEF (1.137.300,40 EUR) en 240.633,61 USD.
211.2. De terminologie „administratief arrest” wordt vervangen door „administratieve
afsluiting”.
Tot nu toe werd in het Nederlands voor de afsluiting van een rekening met een tekort
(en tevens voor de afsluiting van een eindebeheersrekening zonder tekort) de termi-Ministerie Aantal Totaal bedrag
Ministerie van Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel 16 1.884.442 BEF
en Ontwikkelingssamenwerking (46.714,09 EUR)
en
240.633,61 USD
Ministerie van Financiën 8 43.428.884 BEF
(1.076.573,90 EUR)
Ministerie van Justitie 1 278.354 BEF
(6.900,21 EUR)
Ministerie van Landsverdediging 2 286.908 BEF
(7.112,26 EUR)
Algemeen totaal 27 45.878.588 BEF
(1.137.300,4 EUR)
en
240.633,61 USD fin de gestion non déficitaire). Ils renvoyaient aux termes utilisés en français, «arrêt
administratif». Toutefois, le mot «arrêt» en l’occurrence, a le sens de «clôture» («afslui-ting») et non le sens strict d’«arrêt», c’est-à-dire décision d’un organe juridictionnel.Pour éviter toute confusion possible, la Cour des comptes a décidé d’abandonner lestermes «administratief arrest» et d’utiliser désormais l’expression «administratieveafsluiting», qui, d’ailleurs, correspond parfaitement aux termes utilisés à ce sujet dansla loi organique de la Cour des comptes (article 8, 1
er, 3e, 4eet 7ealinéas).
2. D EUXIÈME PHASE – D ÉTERMINATION DE LA RESPONSABILITÉ DU
COMPTABLE DONT LE COMPTE A ÉTÉ ARRÊTÉ AVEC UN DÉFICIT
2.1. En 2001, la Cour a reçu des autorités compétentes 21 décisions de 
non-citation à comparaître pour un montant total de 10.061.091 francs(249.407,93 euros).
22Ministère Nombre Montant total
Ministère des Affaires étrangères, du Commerce extérieur 11 2.167.683 francs
et de la Coopération internationale (53.735,46 euros)
Ministère des Finances 4 4.924.926 francs
(122.085,73 euros)
Ministère de la Défense nationale 4 328.878 francs
(8.152,67 euros)
Ministère de la Justice 1 2.622.604 francs
(65.012,65 euros)
Ministère de l’Emploi et du Travail 1 17.000 francs
(421,42 euros)
Totaux généraux 21 10.061.091 francs
(249.407,93 euros)
Parmi les décisions transmises à la Cour, 18 ont été motivées par référence à la
force majeure dans le chef du comptable. Dans un cas, le montant du débet(≤50.000 francs ou 1.250 euros) a également été invoqué pour motiver la décision de
ne pas le citer. La Cour rappelle à cet égard qu’il convient d’abord de vérifier si lecomptable peut se prévaloir de la force majeure. Ensuite, si ce n’est pas le cas, il estpossible de ne pas le citer eu égard au montant du déficit. Les deux motifs ne peuventdonc, en principe, être invoqués simultanément dans la décision de non-citation. Dansdeux cas, seul le montant du déficit ( ≤50.000 francs ou 1.250 euros) a été invoqué.
La Cour a constaté que ces décisions satisfont aux conditions légales, à l’exception
d’une décision.
A propos de cette décision (Finances), la Cour a fait remarquer qu’elle a été envoyée
à son Collège après l’expiration du délai fixé à l’article 8, in fine , de sa loi organique.
Le ministre des Finances a pris acte du point de vue de la Cour par lettre du 14 août2002. nologie „administratief arrest” gebruikt. Zij refereerde aan de in het Frans gebruikte
terminologie „arrêt administratif”. Het woord „arrêt” wordt in casu evenwel gebruiktin de zin van „afsluiting” en niet in de zin van „arrest”, nl. een beslissing uitgaande vaneen rechtsprekend orgaan. Om alle mogelijke begripsverwarring uit te sluiten, heefthet Rekenhof dan ook beslist de terminologie „administratief arrest” te verlaten envoortaan de terminologie „administratieve afsluiting” te hanteren. Die sluit trouwensvolkomen aan bij de terminologie die desbetreffend in de inrichtingswet van hetRekenhof wordt gebruikt (artikel 8, 1
e, 3e, 4een 7elid).
2. T WEEDE FASE – BEOORDELING VAN DE AANSPRAKELIJKHEID VAN DE
REKENPLICHTIGE VAN WIE DE REKENING MET EEN TEKORT WERDAFGESLOTEN
2.1. In 2001 ontving het Rekenhof van de bevoegde overheden 21 beslissingen om
niet te dagvaarden voor een totaal bedrag van 10.061.091 BEF (249.407,93 EUR).
23Achttien van de aan het Rekenhof overgelegde beslissingen werden gemotiveerddoor verwijzing naar de situatie van overmacht in hoofde van de rekenplichtige. Inéén geval werd gelijktijdig het bedrag van het tekort ( ≤50.000 BEF of 1.250 EUR) als
motief om niet te dagvaarden aangevoerd. Het Rekenhof herinnert er in dit verbandaan dat eerst moet worden nagegaan of er sprake is van overmacht. Is dit niet hetgeval, dan nog kan van dagvaarding worden afgezien, gelet op het bedrag van hettekort. Beide motieven kunnen dus in principe niet gelijktijdig worden aangehaald inde beslissing niet te dagvaarden. In twee gevallen werd enkel verwezen naar hetbedrag van het tekort ( ≤50.000 BEF of 1.250 EUR).
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat die beslissingen voldoen aan de wettelijke voor-
waarden, met uitzondering van één beslissing.
Met betrekking tot die beslissing (Financiën) heeft het Rekenhof immers opgemerkt
dat zij aan zijn college werd toegezonden na het verstrijken van de in artikel 8, in fine,van zijn inrichtingswet bepaalde termijn. Met de brief van 14 augustus 2002 heeft deMinister van Financiën akte genomen van het standpunt van het Rekenhof.Ministerie Aantal Totaal bedrag
Ministerie van Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel 11 2.167.683 BEF
en Ontwikkelingssamenwerking (53.735,46 EUR)
Ministerie van Financiën 4 4.924.926 BEF
(122.085,73 EUR)
Ministerie van Landsverdediging 4 328.878 BEF
(8.152,67 EUR)
Ministerie van Justitie 1 2.622.604 BEF
(65.012,65 EUR)
Ministerie van Tewerkstelling en Arbeid 1 17.000 BEF
(421,42 EUR)
Algemeen totaal 21 10.061.091 BEF
(249.407,93 EUR) 2.2. En 2001, les Chambres française et néerlandaise de la Cour ont rendu au
niveau fédéral quatre arrêts, au terme d’une procédure publique et contradictoiredirigée contre des comptables. Ces arrêts sont repris par extrait ci-après.
2.2.1. Arrêt n° 1.230.535 A2 du 23 janvier 2001:
«…
Attendu que, selon la citation, l’action tend à entendre condamner le cité au 
remboursement de 26.000 francs, soit le montant du déficit constaté, ainsi qu’au paiement des dépens conformément aux articles 1018 à 1022 et 1024 du Codejudiciaire;
Attendu qu’il ressort de l’examen du dossier soumis que le déficit résulte de la
disparition, le 4 mai 1995, de l’encaisse remise par une collaboratrice de la comp-table, avec un paquet de lettres, à un guichetier du bureau de poste local, pourqu’elle soit versée sur le compte postal du bureau de l’enregistrement; que la col-laboratrice a toutefois omis d’attirer l’attention du guichetier sur le fait que le paquetcomprenait des espèces destinées à être versées sur un compte et n’a, par consé-quent, pas reçu de preuve de leur dépôt; que le versement n’a pas été effectué etqu’une enquête interne à la Poste n’a abouti à aucun résultat;
Attendu que la partie citante est d’avis qu’il ne peut être accordé décharge à la
citée pour la perte de fonds conformément à l’article 67 des lois coordonnées sur lacomptabilité de l’Etat, parce qu’elle n’a pas pris les précautions utiles lors du ver-sement des espèces et qu’elle ne peut se prévaloir de la force majeure, puisqu’unmanque de surveillance et de contrôle à l’égard de sa collaboratrice chargée duversement des espèces peut lui être reproché;
Attendu que la partie citée conteste, dans un premier moyen, ne pas avoir pris les
précautions requises lors du versement des espèces et n’avoir exercé qu’uncontrôle imparfait de sa collaboratrice, comme la partie citante l’affirme dans sonmémoire; qu’elle allègue avoir effectivement pris les précautions utiles, dans lamesure des moyens mis à sa disposition à cette fin par les autorités; que le 4 mai1995, seules deux personnes étaient présentes pour assurer le fonctionnement duservice et que, par conséquent, la charge de travail était très lourde; qu’eu égard àce manque de personnel et à l’absence d’instruments de paiement modernes ou detransport sûr d’importantes sommes d’argent de et vers la Poste, il est habituel quela collaboratrice se rende personnellement à la Poste pour y effectuer les formalitésnécessaires; que la collaboratrice est une personne fiable, qui a toujours accompliscrupuleusement et consciencieusement ses tâches;
Que la partie citée avance que la raison pour laquelle la preuve du versement n’a
pas immédiatement été rapportée au bureau doit uniquement être cherchée dans lefait que la collaboratrice est allée à la Poste à la fin de ses activités de ce jour-là(vers 16 heures) et n’est plus retournée ensuite au bureau; que, même si la preuveen question avait immédiatement été apportée au bureau, l’encaisse aurait quandmême disparu; que la citée a elle-même, dès que l’absence de preuve du versementa été remarquée, tout mis en œuvre pour préserver les intérêts de l’Etat; qu’elledéclare avoir agi comme on peut l’attendre de la part d’un comptable normalementprudent se trouvant dans les mêmes circonstances et qu’aucune négligence ou mal-
veillance ne peut, dès lors, lui être reprochée;
Que la partie citée signale en outre que le dossier pénal classé sans suite montre
clairement qu’il s’agit d’une situation de force majeure et que les événements se
24 2.2. In 2001 hebben de Nederlandse en Franse Kamer van het Rekenhof, voor het
federale niveau, vier arresten gewezen na afloop van een openbare en tegenspreke-lijkeprocedure tegen rekenplichtigen. Een uittreksel van die arresten volgt hierna.
2.2.1. Arrest nr. 1.230.535 A2 van 23 januari 2001:
„…
Overwegende dat de vordering er volgens de dagvaarding toe strekt gedaagde te
horen veroordelen tot de terugbetaling van 26.000 BEF, zijnde het bedrag van hetvastgestelde tekort, alsook tot het betalen van de kosten overeenkomstig de artike-len 1018 tot 1022 en 1024 van het Gerechtelijk Wetboek;
Overwegende dat uit het onderzoek van het voorgelegde dossier is gebleken dat het
tekort voortvloeit uit de verdwijning op 4 mei 1995 van het kasgeld dat, met het oogop de storting op de postrekening van het registratiekantoor, samen met een pakketbriefwisseling door een medewerkster van de rekenplichtige werd afgegeven aan eenloketbediende bij het plaatselijk postkantoor; dat de medewerkster evenwel heeftnagelaten de postbediende attent te maken op het feit dat het pakket de speciën terstorting bevatte en zij dientengevolge geen afgiftebewijs ontving; dat de storting nietwerd uitgevoerd en een intern onderzoek bij de Post geen resultaat opleverde;
Overwegende dat eiseres van oordeel is dat verweerster geen kwijting kan worden
verleend voor het geldverlies overeenkomstig artikel 67 van de gecoördineerdewetten op de rijkscomptabiliteit omdat zij niet de nodige voorzorgen heeft genomenbij het storten van de contanten en zij zich niet kan beroepen op overmacht aange-zien haar een gebrek aan toezicht en controle kan worden verweten ten aanzien vanhaar medewerkster aan wie zij de storting van de contanten heeft opgedragen;
Overwegende dat verweerster in een eerste middel betwist niet de nodige voorzor-
gen te hebben genomen bij het storten van de contanten en slechts een gebrekkigtoezicht te hebben uitgeoefend op haar medewerkster, zoals de eisende partij steltin haar memorie; dat zij aanvoert wel voorzorgsmaatregelen te hebben getroffen, inde mate dat haar daartoe van hogerhand middelen ter beschikking werden gesteld;dat er op 4 mei 1995 slechts twee personen aanwezig waren om de werking van dedienst te verzekeren en het bijgevolg zeer druk was; dat, gelet op dit gebrek aanpersoneel alsook op het niet voorhanden zijn van moderne betaalinstrumenten ofeen veilig transport van belangrijke geldsommen van en naar de Post, het eengewoonte is dat de medewerkster zich persoonlijk naar de Post begeeft om aldaarde nodige formaliteiten te verrichten; dat de medewerkster een betrouwbaar persoonis die steeds nauwgezet en plichtsgetrouw haar taken heeft waargenomen;
Dat verweerster stelt dat de verklaring waarom het ontvangstbewijs van de storting
niet onmiddellijk naar het kantoor werd teruggebracht enkel en alleen moet wordengezocht in het feit dat de medewerkster op het einde van haar werkzaamheden vandie dag (omstreeks 16.00u) naar de Post ging en daarna niet meer naar kantoor isteruggekeerd; dat zelfs indien het bewuste bewijs onmiddellijk naar het kantoor zouzijn gebracht, het kasgeld toch zou zijn verdwenen; dat zijzelf, zodra werd opgemerktdat er geen afgiftebewijs voorhanden was, alles in het werk heeft gesteld om debelangen van de Staat te vrijwaren; dat zij verklaart te hebben gehandeld zoals magworden verwacht van een normaal voorzichtige rekenplichtige die zich in dezelfdeomstandigheden zou bevinden en dat haar derhalve geen nalatigheid en/of moedwilkan worden verweten;
Dat verweerster er tevens op wijst dat uit het geseponeerd strafdossier duidelijk
blijkt dat het een situatie van overmacht betreft en dat de gebeurtenissen zich buiten
25 sont produits indépendamment de sa volonté; qu’elle a d’ailleurs, par le passé, tou-
jours reçu de très bons rapports d’évaluation;
Attendu que la partie citée allègue également, en ordre subsidiaire, que la fonction
de comptable comporte une responsabilité financière très lourde; que cette situationremonte à l’époque où les receveurs pouvaient recruter, rémunérer et licencier leurspropres membres du personnel; que tel n’est plus le cas actuellement et que lecomptable doit travailler avec le personnel mis à sa disposition, dont tant le nombreque la qualification diminuent;
Attendu qu’il ressort des directives administratives présentées (§ 500) que le verse-
ment d’espèces doit être confié à un fonctionnaire fiable et doit être effectué avant15 heures ou à une heure à convenir; que ces directives (§ 501) prescrivent aussique le comptable doit veiller dans tous les cas à ce que la preuve du versement soitimmédiatement rapportée au bureau;
Attendu que l’enveloppe contenant l’argent faisait partie d’un paquet de lettres
apportées au bureau de poste pour être expédiées; que la collaboratrice ne s’estprésentée au bureau de poste que vers 16 heures et n’est plus retournée ensuite aubureau de l’enregistrement, de sorte que le reçu n’a pas immédiatement été rapportéau bureau; que dès lors, la comptable n’a pas réagi immédiatement, mais seule-ment le lendemain, lorsque sa collaboratrice a constaté qu’il n’y avait pas de preuvedu versement; qu’il peut donc lui être reproché de ne pas avoir pris toutes lesmesures de précaution, telles que prescrites par l’article 67 des lois coordonnéessur la comptabilité de l’Etat;
Attendu que le premier moyen de la partie citée ne peut, en conséquence, être
retenu;
Attendu que la partie citée demande, dans un deuxième moyen, de poser à la Cour
d’arbitrage la question préjudicielle visant à déterminer dans quelle mesure l’article 8,cinquième et huitième alinéas, de la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisationde la Cour des comptes est conforme à l’article 10 et à l’article 11 de la Constitutioncoordonnée, compte tenu du fait que le travailleur du secteur privé peut se référeraux dispositions légales de l’article 18 de la loi du 3 juillet 1978 relative aux contratsde travail; que la partie citée renvoie, à ce sujet, à l’arrêt n° 77/96 du 18 décembre1996 de la Cour d’arbitrage, afin de pouvoir constater une inégalité de traitement ence qui concerne le régime de responsabilité des travailleurs salariés et celui des fonc-tionnaires; que cette différence de traitement ne repose pas sur un critère objectif;
Attendu que tant l’article 8, cinquième et huitième alinéas, de la loi organique de la
Cour des comptes que l’article 67 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etatprécisent clairement les conditions de responsabilité du comptable;
Attendu que la différence dans le traitement de la responsabilité, d’une part, d’un
travailleur salarié, soumis à la loi relative aux contrats de travail, et d’autre part,d’un comptable, soumis à la loi organique de la Cour des comptes et aux lois coor-données sur la comptabilité de l’Etat, est justifiée étant donné qu’elle repose sur uncritère objectif, à savoir la mission particulière de gestion des deniers publics quiest confiée au comptable;
Attendu que c’est précisément cette tâche spécifique, à laquelle sont attachées une
responsabilité et une charge de la preuve particulières, qui distingue également lecomptable d’un fonctionnaire qui ne l’est pas, de sorte que le renvoi à l’arrêtn° 77/96 du 18 décembre 1996 de la Cour d’arbitrage n’est, en l’occurrence, pasopportun;
26 haar wil hebben voorgedaan; dat zij trouwens in het verleden steeds zeer goede
evaluatieverslagen heeft gekregen;
Overwegende dat verweerster in ondergeschikte orde aanvoert dat rekenplichtig-
heid een zeer zware financiële verantwoordelijkheid met zich meebrengt; dat dezeinstelling nog dateert uit een tijd toen de ontvangers hun eigen personeelsledenkonden aanwerven, vergoeden en ontslaan; dat dit thans niet meer het geval is ende rekenplichtige dient te werken met het ter beschikking gestelde personeel,waarvan zowel kwantiteit als kwalificatie afneemt;
Overwegende dat uit de voorgelegde administratieve richtlijnen (§ 500) blijkt dat de
storting van contanten moet worden toevertrouwd aan een betrouwbare ambtenaaren moet worden uitgevoerd vóór 15.00 uur of op een overeen te komen uur; dat dierichtlijnen (§501) tevens voorschrijven dat de rekenplichtige er in elk geval overmoet waken dat het ontvangstbewijs van de storting onmiddellijk naar het kantoorwordt teruggebracht;
Overwegende dat de omslag met contanten werd vervat in het pakket briefwisseling
dat ter verzending naar het postkantoor werd gebracht; dat de medewerkster zichpas omstreeks 16.00u in het postkantoor heeft aangeboden en daarna niet naar hetregistratiekantoor is teruggekeerd zodat het ontvangstbewijs niet onmiddellijk naarhet kantoor werd teruggebracht; dat bijgevolg de rekenplichtige evenmin onmiddel-lijk maar pas de volgende dag, toen haar medewerkster vaststelde dat er geen ont-vangstbewijs voor de storting voorhanden was, tot actie is overgegaan; dat haarderhalve kan worden verweten dat zij niet alle voorzorgsmaatregelen in acht heeftgenomen zoals voorgeschreven door artikel 67 van de gecoördineerde wetten opde rijkscomptabiliteit;
Overwegende dat het eerste middel van verweerster bijgevolg niet kan worden
aangenomen;
Overwegende dat verweerster in een tweede middel vraagt aan het Arbitragehof de
prejudiciële vraag te stellen in hoeverre artikel 8, vijfde en achtste lid, van de wetvan 29 oktober 1846 op de inrichting van het Rekenhof in overeenstemming is metde artikelen 10 en 11 van de gecoördineerde grondwet, rekening houdende met hetfeit dat de werknemer uit de privé-sector zich kan beroepen op de wettelijke bepa-lingen van artikel 18 van de Wet op de Arbeidsovereenkomsten van 3 juli 1978; datverweerster desbetreffend verwijst naar het arrest van het Arbitragehof nr. 77/96 van18 december 1996, teneinde een ongelijkheid in behandeling te kunnen vastste llen
inzake de aansprakelijkheidsregeling van werknemers en die van ambtenaren; datdit verschil in behandeling niet berust op een objectief criterium;
Overwegende dat zowel artikel 8, vijfde en achtste lid, van de inrichtingswet van
het Rekenhof als artikel 67 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteitduidelijk zijn wat de aansprakelijkheid van de rekenplichtige betreft;
Overwegende dat het verschil in behandeling van de aansprakelijkheid van een
werknemer, onderworpen aan de arbeidsovereenkomstenwet, enerzijds, en van eenrekenplichtige, onderworpen aan de inrichtingswet van het Rekenhof en aan degecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, anderzijds, verantwoord is aangezienhet berust op een objectief criterium, namelijk de bijzondere opdracht tot beheervan openbare gelden die aan de rekenplichtige wordt gegeven;
Overwegende dat precies die bijzondere taak, waaraan dus een bijzondere verant-
woordelijkheid en bewijslast is verbonden, de rekenplichtige ook onderscheidt vaneen niet-rekenplichtig ambtenaar, zodat de verwijzing naar het arrest nr. 77/96 van18 december 1996 van het Arbitragehof in casu niet dienstig is;
27 Qu’en conséquence, ce deuxième moyen ne peut être retenu;
Attendu que la comptable ne démontre pas que la perte de fonds résulte de la force
majeure et qu’il ressort des pièces déposées qu’elle n’a pas pris toutes les précau-tions prescrites par les règlements, mais a manqué à son obligation de surveillanceet de contrôle;
Attendu que, conformément à l’article 8, huitième alinéa, de sa loi organique, la
Cour ne peut prononcer la décharge que si elle conclut à l’absence de débet ou sile comptable est fondé à se prévaloir de la force majeure; que, dans le cas contraire,elle le condamne à solder son débet ou, en s’inspirant de toutes les circonstancesde l’espèce et notamment de l’importance des manquements du comptable à sesobligations, ne le condamne qu’à rembourser une partie du débet;
Attendu que la partie citée invoque un certain nombre de circonstances atténuan-
tes, à savoir le manque de personnel, tant quantitatif que qualitatif, et l’absenced’instruments de paiement modernes et de transport sûr d’argent; que le dépôt despièces à la Poste a eu lieu après 16 heures parce que, ce jour-là, seules deux per-sonnes étaient présentes au bureau et que la charge de travail avait été très lourde;que la comptable a, le lendemain – c’est-à-dire pas immédiatement et donc tardi-vement selon les directives –, pris toutes les mesures qui s’imposaient, à savoiravertir le bureau de poste concerné et porter plainte contre X à la Gendarmerie; quela partie citée indique aussi avoir, par le passé, toujours reçu de très bons rapportsd’évaluation; que la partie citante a déclaré, en séance, pouvoir admettre des circonstances atténuantes eu égard à la désignation ultérieure de la comptable etau déroulement sans problème de ses activités par la suite;
Par ces motifs,La Cour des comptes,…Statuant contradictoirement en séance de la Chambre néerlandaise;Déclare l’action recevable et fondée dans la mesure suivante;Condamne D. à verser à l’Etat belge la somme de 13.000 francs.Rejette pour le surplus l’action en principal.(traduction)…».
2.2.2. Arrêt n° 1.391.402 A3 du 26 juin 2001:
«…
remboursement de 400.000 francs, soit le montant du déficit constaté, ainsi qu’aupaiement des dépens conformément aux articles 1018 à 1022 et 1024 du Codejudiciaire;
Attendu qu’il ressort de l’examen du dossier soumis que le déficit découle de la
disparition, constatée le 26 juillet 1996, de fonds publics d’un montant de400.000 francs à bord du X;
Attendu que la partie citante est d’avis qu’il ne peut être accordé décharge au cité
pour la perte de fonds conformément à l’article 67 des lois coordonnées sur lacomptabilité de l’Etat, parce qu’il n’a pas pris les précautions prescrites par les
28 Dat bijgevolg dit tweede middel niet kan worden aangenomen;
Overwegende dat de rekenplichtige niet aantoont dat het geldverlies te wijten is
aan overmacht en uit de neergelegde stukken blijkt dat zij niet alle door de verorde-ningen opgelegde voorzorgen heeft genomen maar tekortgeschoten is in haar plichttot toezicht en controle;
Overwegende dat overeenkomstig artikel 8, achtste lid, van zijn inrichtingswet het
Rekenhof enkel kwijting kan uitspreken indien het besluit dat er geen tekort is ofindien de rekenplichtige zich kan beroepen op overmacht; dat in het andere gevalde rekenplichtige wordt veroordeeld tot het aanzuiveren van zijn tekort, of, metinachtneming van de omstandigheden eigen aan het geval en meer bepaald van demate waarin de rekenplichtige in zijn verplichtingen is tekortgeschoten, tot hetslechts terugbetalen van een gedeelte van het tekort;
Overwegende dat verweerster een aantal verzachtende omstandigheden aanbrengt,
namelijk gebrek aan personeel, zowel kwantitatief als kwalitatief, alsook gebrek aanmoderne betaalinstrumenten en veilig geldtransport; dat de afgifte van de stukkenop de Post na 16.00u is gebeurd omdat op de bewuste dag maar twee personen ophet kantoor aanwezig waren en het een zeer drukke dag was geweest; dat derekenplichtige de volgende dag – zij het niet onmiddellijk en dus volgens de richt-lijnen laattijdig – alle zich opdringende maatregelen heeft genomen, namelijk verwit-tigen van het betrokken postkantoor en neerleggen van klacht tegen onbekendenbij de Rijkswacht; dat verweerster ook vermeldt in het verleden steeds zeer goedeevaluatieverslagen te hebben gekregen; dat eisende partij ter zitting heeft verklaardverzachtende omstandigheden te kunnen aanvaarden gelet op de latere benoemingvan de rekenplichtige en het verdere probleemloze verloop van haar werkzaamheden;
Om deze redenen,Het Hof,…Rechtsprekend op tegenspraak in Nederlandse Kamer;Verklaart de vordering ontvankelijk en gegrond in de hierna bepaalde mate;Veroordeelt D. tot het betalen aan de Belgische Staat van de som van 13.000 BEF.Wijst de vordering in hoofdsom voor het overige af.…”.
2.2.2. Arrest nr. 1.391.402 A3 van 26 juni 2001:
„…
horen veroordelen tot de terugbetaling van 400.000 BEF, zijnde het bedrag van hetvastgestelde tekort, alsook tot het betalen van de kosten overeenkomstig de artike-len 1018 tot 1022 en 1024 van het Gerechtelijk Wetboek;
tekort voortvloeit uit de verdwijning vastgesteld op 26 juli 1996 van 400.000 BEFstaatsgelden aan boord van de X.;
Overwegende dat eiser van oordeel is dat verweerder geen kwijting kan worden
verleend voor het geldverlies overeenkomstig artikel 67 van de gecoördineerdewetten op de rijkscomptabiliteit omdat hij de door de verordeningen opgelegde
29 règlements; que lesdites précautions sont formulées dans les prescriptions du para-
graphe 866, c et d, du règlement intérieur P1 sur la comptabilité financière; qu’ilressort de déclarations figurant au dossier que le cité n’a pas observé ces disposi-tions;
Attendu que la partie citante admet, toutefois, que le cité puisse invoquer des cir-
constances atténuantes, à savoir le fonctionnement éventuellement défectueux ducoffre-fort;
I. Quant à la question préjudicielle à poser à la Cour d’arbitrage:
Dans un premier moyen, le cité demande que la Cour des comptes, avant de faire
droit, pose la question préjudicielle suivante à la Cour d’arbitrage:
«Les dispositions de la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisation de la Cour
des comptes sont-elles contraires à l’article 10 et à l’article 11 de la Constitutionlorsqu’elles prévoient que les comptables de l’Etat et de la province, en applicationdes lois sur l’emploi des langues en matière administrative, sont justiciables desjuges de la Cour des comptes, nommés conformément et aux conditions fixées àl’article 10 (loi du 29 octobre 1846), peuvent être condamnés par arrêt exécutoire(article 13 bis de la loi du 29 octobre 1846) et en application d’une procédure par-ticulière (articles 10, 11, 12, 13, 13bis de la loi du 29 octobre 1846), alors que lesrelations entre l’Etat belge – créancier et les débiteurs – non comptables sont déter-minées par les tribunaux ordinaires, par les membres du pouvoir judiciaire y siégeant, conformément aux règles de procédure du droit commun et, notamment,au Code judiciaire, et en application des lois sur l’emploi des langues en matièrejudiciaire;» (traduction)
Le cité se réfère, à cet égard, à la jurisprudence de la Cour d’arbitrage, selon
laquelle le principe d’égalité est violé lorsqu’il s’avère qu’il n’existe aucun lien rai-sonnable de proportionnalité entre les moyens utilisés et le but poursuivi; il y a, dèslors, lieu de poser la question de savoir si le but poursuivi, à savoir la déterminationde la relation du créancier au débiteur, ce dernier étant, in casu, un comptable, justifie le moyen utilisé, à savoir une procédure très particulière devant la Cour descomptes;
Attendu que tant l’article 8, cinquième, huitième et dernier alinéas, de la loi organique
de la Cour des comptes que l’article 67 des lois coordonnées sur la comptabilité del’Etat précisent clairement les conditions de responsabilité du comptable;
Attendu que la différence de traitement entre un débiteur-comptable, soumis à la loi
sur la Cour des comptes et aux lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat, d’unepart, et un débiteur-non comptable, soumis au droit commun, d’autre part, est justifiée, puisqu’elle se fonde sur un critère objectif, à savoir la mission particulièrede gestion des deniers publics qui est dévolue au comptable;
responsabilité et une charge de la preuve particulières, qui justifie la procédure par-ticulière devant la Cour des comptes;
Qu’en conséquence, ce moyen ne peut être retenu;
30 voorzorgen niet heeft genomen; dat bedoelde voorzorgen verwoord zijn in de voor-
schriften van paragraaf 866,c en d van het inwendig reglement P1 inzake de finan-ciële comptabiliteit; dat uit verklaringen in het dossier blijkt dat verweerder dezebepalingen niet heeft nageleefd;
Overwegende dat eiser evenwel aanneemt dat verweerder beroep kan doen op 
verzachtende omstandigheden, met name het eventueel niet correct functionerenvan de kluis;
I. Wat de prejudiciële vraag aan het Arbitragehof betreft:
Verweerder vraagt in een eerste middel dat het Rekenhof, alvorens verder recht te
doen, volgende prejudiciële vraag zou stellen aan het Arbitragehof:
„Of strijdig zijn met artikel 10 en artikel 11 van de Grondwet, de voorzieningen van
de Wet van 29 oktober 1846, houdende de inrichting van het Rekenhof, en waarbijde rekenplichtigen van de Staat en de provincie, met toepassing van de Wetten ophet gebruik van de talen in bestuurszaken, onderworpen worden aan de rechts-macht van de Rechters van het Rekenhof, benoemd overeenkomstig en onder devoorwaarden bepaald in artikel 10 (Wet 29 oktober 1846), veroordeeld kunnenworden bij uitvoerbaar arrest (artikel 13bis Wet 29 oktober 1846) en met toepas-sing van een bijzondere procedure (artikelen 10, 11, 12, 13, 13bis Wet29 oktober 1846) terwijl de verhoudingen tussen de Belgische Staat – schuldeiseren de schuldenaars – niet-rekenplichtigen wordt bepaald door de gewone recht-banken, door de aldaar zetelende leden van de Rechterlijke macht, overeenkomstigde procedureregels van het gemeen recht en inzonderheid van het GerechtelijkWetboek en met toepassing van de Wetten op het gebruik van de talen in gerechts-zaken;”
Verweerder verwijst desbetreffend naar rechtspraak van het Arbitragehof die stelt
dat het gelijkheidsbeginsel is geschonden wanneer vaststaat dat er geen redelijkverband van evenredigheid bestaat tussen de aangewende middelen en het beoog-de doel; de vraag dient derhalve te worden gesteld of het beoogde doel, te wetenhet vaststellen van de verhouding van schuldeiser tot schuldenaar, deze laatstein casu een rekenplichtige zijnde, het aangewende middel, te weten een wel zeerbijzondere procedure voor het Rekenhof, verantwoordt;
Overwegende dat zowel artikel 8, vijfde, achtste en laatste lid, van de inrichtingswet
van het Rekenhof als artikel 67 van de gecoördineerde wetten op de rijkscompta-biliteit duidelijk bepalen onder welke voorwaarden de aansprakelijkheid van derekenplichtige kan worden vastgesteld;
Overwegende dat het verschil in behandeling van een schuldenaar-rekenplichtige,
onderworpen aan de wet op het Rekenhof en aan de gecoördineerde wetten op derijkscomptabiliteit, enerzijds, en van een schuldenaar – niet-rekenplichtige, onder-worpen aan het gemeen recht, anderzijds, verantwoord is aangezien het berust opeen objectief criterium, namelijk de bijzondere opdracht tot beheer van openbaregelden die aan de rekenplichtige wordt gegeven;
woordelijkheid en bewijslast is verbonden, de bijzondere procedure voor hetRekenhof verantwoordt;
Dat bijgevolg dit middel niet kan worden aangenomen;
31 II. Quant à la mise en œuvre ou non des précautions imposées par les règlements:
1. Clefs du coffre-fort:
Attendu que la partie citante et la partie citée ne sont pas d’accord sur les pres-
criptions applicables en l’occurrence; que la partie citante affirme, dans les mémoi-res déposés par elle, que les prescriptions du § 866c du règlement sur la compta-bilité financière (règlement P1), tempéré par le § 725a, (3) de l’instruction sur lasécurité militaire (règlement IF5), étaient applicables au moment de la survenancedu déficit; que, selon les mémoires déposés par la partie citée, ce n’était pas lerèglement P1 qu’il y avait lieu d’observer, mais le règlement relatif à la gestion desnavires de guerre, qui est inspiré du règlement IF5;
Attendu que le § 866c du règlement P1, tel que présenté par la partie citante, est
libellé comme suit: «Toutes les clefs (et donc également toutes les clefs de réserve)du coffre-fort doivent être obligatoirement en possession du chef de Sec Pers (BC)qui assure personnellement la responsabilité des fonds de l’Etat et est soumis à lajuridiction de la Cour des comptes (traduction)»; que le § 725a, (3) du règlement IF5,
tel que présenté par la partie citante, est libellé comme suit: «Les clefs supplémen-taires seront détenues par l’officier de sécurité ou celui qui en assume les fonctions(traduction)»; que la Cour des comptes, sur la base des pièces déposées et rai-sonnablement, c’est-à-dire abstraction faite de l’existence ou non d’un règlementparticulier relatif à la gestion des navires de guerre, qui n’a pas été versé au dos-sier déposé au greffe, ne peut que constater qu’en l’occurrence le comptable doittoujours garder la clef originale en sa possession et ne doit pas donner l’occasionà des tiers d’en faire usage;
Attendu que la partie citante affirme que la clef originale n’a pas toujours été en la
possession du cité, que la partie citante se fonde, à cet effet, sur des déclarationsdu cité faites durant les auditions des 26 juillet et 27 août 1996, dont les procès-verbaux, signés par le cité, ont été déposés au greffe de la Cour des comptes; que,durant ces auditions, le cité a déclaré à plusieurs reprises qu’au moment de ladisparition des fonds, la clef était sur le coffre-fort; que le cité a déclaré égalementqu’il laissait toujours la clef sur le coffre-fort, puisque, selon lui, il est sans impor-tance de laisser ou non la clef sur le coffre-fort, étant donné qu’il faut toujours utili-ser le code secret pour ouvrir le coffre-fort; qu’en outre, il pensait que le coffre-fortétait immédiatement verrouillé à la fermeture de la porte de celui-ci; que, par lasuite, il s’est, toutefois, avéré que le coffre-fort pouvait aussi être ouvert en tournantsimplement la clef de quelques millimètres vers la droite;
Attendu que le cité conteste les conclusions précitées de la partie citante et souli-
gne, à cet égard, qu’il n’est pas démontré que la clef trouvée sur le coffre-fort étaitla «clef originale» plutôt que la «clef de réserve»; qu’il apparaît des pièces du dos-sier que l’enquête a omis de déterminer si la clef de réserve se trouvait à l’endroitrequis, à savoir dans le coffre-fort du commandant; que le cité allègue que sesdéclarations, selon lesquelles il pensait que c’était la première clef (la sienne) quise trouvait sur le coffre-fort n’ont de valeur que pour autant que l’enquête fasseapparaître qu’il en était bien ainsi; qu’il ne peut être condamné sur la base de sespropres suppositions lorsque, par la suite, celles-ci ne sont pas étayées par desfaits constatables; qu’on peut, en effet, envisager l’hypothèse que la clef trouvéesur le coffre-fort était la clef de réserve, de sorte que le vol a pu être commis sansqu’il y ait eu la moindre faute dans le chef du cité;
Attendu que, conformément à l’article 67 des lois coordonnées sur la comptabilité
de l’Etat, le cité ne peut obtenir décharge pour le déficit survenu que s’il démontreque la perte des fonds résulte de la force majeure dans son chef et qu’il a pris toutes
32 II. Wat het al of niet nemen van de door de verordeningen opgelegde voorzorgen
betreft:
1. Sleutels van de kluis:
Overwegende dat eisende en verwerende partij het niet eens zijn over de in casu
toepasselijke voorschriften; dat de eisende partij in haar neergelegde memoriesstelt dat de voorschriften van § 866c van het reglement inzake de financiële comp-tabiliteit (reglement P1) afgezwakt door § 725a,(3) van de onderrichting over demilitaire veiligheid (reglement IF5), van toepassing waren op het moment van hetontstaan van het tekort; dat volgens de neergelegde memories van de verwerendepartij niet het reglement P1 diende te worden nageleefd, maar het reglement overhet beheer van oorlogsschepen hetwelk geïnspireerd is op het reglement IF5;
Overwegende dat § 866c van het reglement P1 zoals voorgelegd door de eisende
partij luidt als volgt: „Alle sleutels (ook alle reservesleutels) van de brandkast moetenverplicht in het bezit zijn van de chef van de Sectie Personeel (CB), die de verant-woordelijkheid der Staatsfondsen persoonlijk draagt en aan de rechtsmacht van hetRekenhof wordt onderworpen”; dat § 725,a,(3) van het reglement IF5, zoals voor-gelegd door de eiser luidt als volgt: „de bijkomende sleutels zullen worden bewaarddoor de veiligheidsofficier of door de officier die er de functie van uitoefent”; dat hetRekenhof op basis van de neergelegde stukken en redelijkerwijs, dit afgezien vanhet al dan niet bestaan van een bijzonder reglement over het beheer van oorlogs-schepen, dat niet werd neergelegd in het griffiedossier, alleen kan vaststellen datde rekenplichtige in casu de originele sleutel steeds persoonlijk in zijn bezit moesthouden en zijn handelen er derwijze moest op gericht zijn dat derde personen nietin de gelegeheid werden gesteld om van de sleutel gebruik te maken;
Overwegende dat de eisende partij stelt dat de originele sleutel niet steeds in het
bezit is geweest van de verweerder, dat de eiser zich hierbij steunt op verklaringenvan verweerder tijdens verhoren op 26 juli 1996 en 27 augustus 1996, waarvan deprocessen-verbaal, ondertekend door verweerder, werden neergelegd ter griffie vanhet Rekenhof; dat verweerder tijdens die verhoren meermaals aangeeft dat, op hetogenblik waarop het verdwijnen van het geld werd vastgesteld, de sleutel op debrandkast zat; verweerder verklaarde tevens dat hij steeds de sleutel op de brandkastliet zitten, vermits het volgens hem van geen belang is of men de sleutel al dan nietop de safe laat zitten aangezien steeds de geheime code moet worden gebruikt omde safe te openen; bovendien meende hij dat de safe onmiddellijk in het slot sprongbij het dichtdoen van de safedeur; achteraf is evenwel gebleken dat de safe ook konworden geopend door gewoon de sleutel een paar millimeter naar rechts te draaien;
Overwegende dat verweerder voorgaande conclusies van de eisende partij betwist
en daarbij wijst op het feit dat niet is bewezen dat de sleutel, aangetroffen op debrandkast, de „originele sleutel” was, dan wel de „reservesleutel”; dat uit de stuk-ken van het dossier blijkt dat het onderzoek heeft nagelaten vast te stellen of dereservesleutel aanwezig was daar waar hij behoorde te zijn, namelijk in de safe vande commandant; dat verweerder stelt dat zijn verklaringen, volgens dewelke hijdacht dat het de eerste (zijn) sleutel was die op de brandkoffer zat, slechts dan vanwaarde zijn zo dit ook uit het onderzoek blijkt; hij kan niet veroordeeld worden opgrond van zijn eigen veronderstellingen wanneer deze vervolgens niet door vast-stelbare feiten worden gestaafd; er bestaat immers de hypothese dat de sleutel,aangetroffen op de kluis, de reservesleutel was, zodat de diefstal kon gebeurenzonder enige fout in hoofde van verweerder;
Overwegende dat verweerder overeenkomstig artikel 67 van de gecoördineerde
wetten op de rijkscomptabiliteit slechts kwijting voor het ontstane tekort kan bekomenindien hij aantoont dat het verlies van de gelden het gevolg is van overmacht in zijnen
33 les précautions prescrites; qu’il existe, dès lors, dans le chef du cité une présomption
de responsabilité qu’il lui appartient personnellement de renverser en apportant lespreuves;
Attendu que les déclarations du cité relatives à la clef du coffre-fort sont plutôt à
charge qu’à décharge; qu’elles ne suffisent pas à prouver qu’il a pris les précautionsprescrites; que, si la clef de réserve était sur le coffre-fort au moment de la consta-tation de la disparition des fonds, le cité aurait dû produire la clef originale en sa pos-session comme preuve irréfutable du fait qu’il n’avait pas laissé la clef originale surle coffre-fort; que le cité a, en outre, par ses propres déclarations, rendu superflue lapoursuite de l’examen tendant à déterminer de quelle clef il s’agissait précisément;
Attendu que, sur la base des pièces déposées et des déclarations faites, la Cour
des comptes ne peut conclure que le cité a toujours détenu la clef originale; que,par conséquent, elle ne peut constater que le cité a pris les précautions prescritesen la matière;
2. Code secret du coffre-fort:
criptions applicables en l’occurrence; que la partie citante affirme, dans les mémoi-res déposés par elle, que les prescriptions du § 866d du règlement sur la compta-bilité financière (règlement P1) étaient applicables au moment de la survenance dudéficit; que, selon les mémoires déposés par la partie citée, le règlement relatif à lagestion des navires de guerre, qui est inspiré de l’instruction sur la sécurité militaire(règlement IF5), était applicable;
Attendu que le paragraphe 866d précité dispose ce qui suit: «A chaque remise ou
reprise de service (…), la combinaison secrète doit être modifiée. Seul le compta-ble responsable de la caisse peut en connaître la combinaison. Il est exclu qu’uneautre personne puisse connaître cette combinaison (traduction)»; que le § 725b durèglement IF5, tel qu’il a été déposé en ce qui concerne la sécurité des combinai-sons, dispose ce qui suit: «(1) Toute combinaison doit être choisie de manièreabsolument aléatoire; (2) les combinaisons successivement utilisées, à l’exclusion decelle en vigueur, doivent être enregistrées, avec indication de la période d’utilisation,dans un cahier conservé à l’intérieur du meuble concerné; (3) Pour prévenir l’oubliaccidentel de la combinaison en vigueur, la seule procédure acceptable de transcrip-tion consiste à consigner la combinaison dans une enveloppe scellée dans un coffredestiné à la conservation de documents d’un degré de sécurité équivalent et situédans un autre organisme. Au cas où l’on recourt à cette enveloppe, la combinaisondoit ensuite être nécessairement modifiée. (…) (traduction)»;
Attendu que le § 725b du règlement IF5 ne déroge pas à la disposition claire du
§ 866d du règlement P1, en vertu de laquelle seul le comptable peut connaître lacombinaison secrète; que le § 725b ne dispose pas expressément que la combi-naison utilisée à un moment donné peut être communiquée à une autre personne,cette disposition précisant uniquement, en son point (3), que le code secret peutêtre conservé d’une manière particulière et dans le respect de son caractère secret,mais dans l’éventualité d’un oubli accidentel; qu’il ne peut aucunement être déduitde ce qui précède que le code secret en usage peut ou doit être communiqué sys-tématiquement à une autre personne; que la Cour des comptes peut, sur cette baseet raisonnablement, constater qu’il n’était pas permis de communiquer le code àune tierce personne, et ce abstraction faite de l’existence éventuelle d’un règlement
34 hoofde én dat hij alle voorgeschreven voorzorgen heeft genomen; dat er derhalve
in hoofde van verweerder een vermoeden van aansprakelijkheid bestaat waarvoorhijzelf het tegenbewijs dient te leveren;
Overwegende dat de verklaringen van verweerder aangaande de sleutel van de
brandkoffer eerder belastend dan ontlastend zijn; dat ze niet volstaan als bewijs dathij de voorgeschreven voorzorgen had genomen; dat verweerder, zo de reserve-sleutel op de brandkoffer zat op het moment van de vaststelling van het verdwijnenvan het geld, zijn eigen originele sleutel moest hebben voorgelegd als onomstotelijkbewijs dat hij de originele sleutel niet had achtergelaten op de koffer; dat verweer-der bovendien door zijn eigen verklaringen overbodig heeft gemaakt dat verderwerd onderzocht om welke sleutel het nu precies ging;
Overwegende dat het Rekenhof op grond van de neergelegde stukken en de gege-
ven verklaringen niet kan besluiten dat de verweerder steeds de originele sleutel inzijn bezit heeft gehouden; dat het Rekenhof bijgevolg niet kan vaststellen dat deverweerder de terzake voorgeschreven voorzorgen heeft genomen;
2. Geheime code van de kluis:
toepasselijke voorschriften; dat de eisende partij in haar neergelegde memoriesstelt dat de voorschriften van § 866d van het reglement inzake de financiële comp-tabiliteit (reglement P1) van toepassing was op het moment van het ontstaan vanhet tekort; dat volgens de neergelegde memories van de verwerende partij hetreglement over het beheer van oorlogsschepen hetwelk geïnspireerd is op deonderrichting over de militaire veiligheid (reglement IF5) van toepassing was;
Overwegende dat voormelde paragraaf 866d het volgende bepaalt: „Bij elke dienst-
overgave of dienstovername (...) moet de geheime combinatie worden gewijzigd.Enkel de rekenplichtige verantwoordelijk voor de kas mag de combinatie kennen. Demogelijkheid dat een ander persoon in kennis wordt gesteld van de combinatiemoet uitgesloten worden”; dat § 725,b van het reglement IF5 zoals neergelegd voorwat betreft de veiligheid van de combinaties, het volgende bepaalt: „(1) Elke com-binatie moet op een absoluut willekeurige manier gekozen worden; (2) De achter-eenvolgens gebruikte combinaties, met uitzondering van deze die in gebruik is,moeten geregistreerd worden met de vermelding van de geldigheidsperiode, en ditin een schrijfboek dat bewaard wordt in het betrokken meubel; (3) Indien het toe-vallig vergeten van de combinatie mogelijk wordt geacht, bestaat de enige aan-vaardbare procedure van schriftelijke registrering erin van deze onder verzegeldeomslag te bewaren in een koffer, bestemd om documenten met een gelijkwaardigeclassificatiegraad te bewaren en die zich bevindt in een ander organisme. In hetgeval het nodig is beroep te doen op deze omslag moet de combinatie vervolgensnoodzakelijk veranderd worden. (...)”;
Overwegende dat § 725b van het reglement IF5 niet afwijkt van de duidelijke bepa-
ling van § 866d, van het reglement P1 luidens dewelke enkel de rekenplichtige degeheime combinatie mag kennen; dat § 725,b niet uitdrukkelijk stelt dat de op eenbepaald moment in gebruik zijnde combinatie mag medegedeeld worden aan eenander persoon, vermits die bepaling in zijn punt (3) enkel bepaalt dat de geheimecode op een bijzondere manier en met respect voor de geheimhouding ervan kanworden bewaard, doch enkel en alleen voor het geval van een toevallige vergetelheid;dat hieruit geenszins kan worden afgeleid dat de in gebruik zijnde geheime codesystematisch aan een andere persoon mag of moet worden medegedeeld; dat hetRekenhof op grond hiervan en redelijkerwijs kan vaststellen dat het niet toegelatenwas de code mede te delen aan een derde persoon, dit afgezien van het al dan niet
35 particulier relatif à la gestion des navires de guerre, qui n’a pas été versé au dossier
déposé au greffe;
Attendu que, selon la partie citante, le comptable cité aurait déclaré au cours de
son audition par la commission d’enquête du ministère de la Défense nationalechargée de l’enquête administrative interne, qu’il a modifié le code du coffre-fortconjointement avec une autre personne; que, par la suite, le cité, comme il le déclarelui-même, n’a plus utilisé le coffre-fort et n’a donc certainement plus modifié le code;que, par conséquent, hormis le comptable, une autre personne avait aussi connais-sance du code;
Que le cité conteste cette affirmation; qu’il indique que l’autre personne, à savoir
l’enseigne de vaisseau H., qui, selon la partie citante, était au courant du code sec-ret du coffre-fort, confirme, dans sa propre déclaration, qu’il a uniquement expliquéau cité l’utilisation et le réglage du code; que le code a été exclusivement réglé parle cité;
Attendu que, selon la Cour des comptes, il ressort des déclarations déposées tant
par le cité que par l’enseigne de vaisseau H. que le cité n’a pas communiqué lecode à ce dernier, qu’il est, par conséquent, sans pertinence de déterminer si lesprescriptions permettaient ou non que d’autres personnes que le comptable puissent,en l’occurrence, être informées de la combinaison;
Attendu que la Cour des comptes ne peut, sur la base des pièces déposées et 
raisonnablement, que constater que tant le règlement P1 que le règlement IF5 nepermettent pas que le numéro de code du coffre-fort soit visible sur un billet collésous une étagère située tout près du coffre-fort;
Attendu que, selon la partie citante, le numéro de code du coffre-fort était visible
sur un billet collé sous une étagère; que ledit billet n’a, certes, pas pu être joint audossier, mais qu’il ressort clairement de diverses déclarations figurant au dossierqu’il est fait état d’un billet portant le code secret du coffre-fort;
Attendu que le cité dénonce le fait que le billet en question n’a pas été repris dans
le dossier, qu’il allègue que ledit billet ne mentionnait pas un (le) code secret, maisplusieurs codes pouvant être lus de différentes manières et que seule une personneconnaissant le code du coffre-fort était susceptible de le reconnaître sur le billet;
Attendu que la Cour des comptes constate que les déclarations des agents de la
police judiciaire et de la gendarmerie appelés sur place sont formulées comme suit:«si on est agenouillé devant le coffre-fort et que l’on regarde vers la gauche, lenuméro de code du coffre-fort est visible sur un billet collé sous une étagère. Cetteétagère est située à gauche du coffre-fort et est suspendue au mur» (traduction); queles photos figurant dans le dossier déposé au greffe font apparaître que le coffre-fortétait posé sur le sol et que l’on devait, en tout état de cause, au moins se pencherpour pouvoir l’utiliser;
Attendu que le cité ne peut obtenir la décharge du déficit survenu que s’il justifie
que la perte de fonds est l’effet d’une force majeure dans son chef et qu’il a pristoutes les précautions prescrites pour prévenir la disparition des espèces; que, dèslors, il existe, dans le chef du cité, une présomption de responsabilité, qu’il luiappartient personnellement de renverser en apportant les preuves;
Attendu que l’apposition de manière visible d’un billet sur lequel était noté le numéro
de code du coffre-fort est, en soi, contraire aux précautions prescrites; qu’il n’a, dèslors, pas été démontré que toutes les précautions prescrites avaient été prises.
36 bestaan van een bijzonder reglement over het beheer van oorlogsschepen, dat niet
werd neergelegd in het griffiedossier,
Overwegende dat volgens de eisende partij de rekenplichtige verweerder tijdens
het verhoor door de onderzoekscommissie van Landsverdediging, die het internadministratief onderzoek heeft gevoerd, verklaard heeft dat hij samen met eenandere persoon de code van de kluis heeft veranderd; achteraf heeft verweerder,zo verklaart hij zelf, niet meer met de kluis gewerkt en heeft hij dus zeker de codeniet meer gewijzigd; er had bijgevolg, buiten de rekenplichtige, nog iemand anderskennis van de code;
Dat verweerder dit betwist; dat verweerder erop wijst dat de andere persoon, m.n.
Vaandrig ter Zee H., die volgens eiser op de hoogte was van de geheime code vande kluis, in zijn eigen verklaring bevestigt dat hij enkel en alleen het gebruik en hetinstellen van de code aan verweerder heeft uitgelegd; dat de code uitsluitend doorverweerder werd ingesteld;
Overwegende dat volgens het Rekenhof uit de neergelegde verklaringen van zowel
verweerder als Vaandrig ter Zee H., blijkt dat verweerder de code niet doorgaf aanlaatstgenoemde; dat het bijgevolg irrelevant is of de voorschriften nu al of niet toe-lieten dat andere personen dan de rekenplichtige in casu op de hoogte mochten zijnvan de combinatie;
Overwegende dat het Rekenhof op basis van de neergelegde stukken en redelijker-
wijs alleen kan vaststellen dat zowel het reglement P1 als het reglement IF5 niettoelaten dat het codenummer van de kluis zichtbaar was op een briefje dat onderaaneen boekenplank vlakbij de safe was bevestigd;
Overwegende dat volgens eiser het codenummer van de kluis zichtbaar was op een
briefje dat onderaan een boekenplank was bevestigd; dat het bewuste briefje welis-waar niet bij het dossier kon worden gevoegd, maar uit diverse verklaringen in hetdossier duidelijk blijkt dat sprake is van een briefje met daarop de geheime codevan de brandkast;
Overwegende dat verweerder aanklaagt dat het bewuste briefje niet werd opgenomen
in het dossier, dat hij aanvoert dat het bewuste briefje niet één (de) geheime codebevatte, maar meerdere codes die op verschillende wijzen kunnen worden gelezen endat alleen wie de code van de brandkast kent, ze ook kan herkennen op het briefje;
Overwegende dat het Rekenhof vaststelt dat de verklaringen van de ter plaatse
geroepen agenten van de gerechtelijke politie en de rijkswacht luiden als volgt: dat„als men op de knieën zit voor de safe en naar links kijkt het codenummer van desafe zichtbaar is op een briefje vastgekleefd onderaan een boekenrek. Dit boekenrekbevindt zich links van de safe en is opgehangen aan de muur”; dat uit de in het grif-fiedossier neergelegde foto’s blijkt dat de kluis op de grond was geplaatst en menzich in ieder geval minstens moest bukken om de kluis te kunnen bedienen;
Overwegende dat verweerder slechts kwijting voor het ontstane tekort kan bekomen
indien hij aantoont dat het verlies van de gelden het gevolg is van overmacht in zij-nen hoofde en dat hij alle voorgeschreven voorzorgen heeft genomen teneinde hetverdwijnen van de gelden te voorkomen; dat er derhalve in hoofde van verweerdereen vermoeden van aansprakelijkheid bestaat waarvoor hijzelf het tegenbewijsdient te leveren;
Overwegende dat het zichtbaar bevestigen van een briefje waarop de geheime code
van de safe was genoteerd vlakbij de safe zelf in strijd is met de voorgeschrevenvoorzorgen; dat derhalve niet is aangetoond dat alle voorgeschreven voorzorgenwerden genomen.
37 III. Quant aux circonstances atténuantes:
Attendu que le cité ne démontre pas que la perte de fonds est l’effet de la force
majeure et qu’il ressort des pièces déposées qu’il n’a pas pris toutes les précautionsprescrites par les règlements;
Cour des comptes ne peut prononcer la décharge que si elle conclut à l’absence dedébet ou si le comptable est fondé à se prévaloir de la force majeure; que, dans lecas contraire, elle le condamne à solder son débet ou, en s’inspirant de toutes lescirconstances de l’espèce et notamment de l’importance des manquements ducomptable à ses obligations, ne le condamne qu’à rembourser une partie du débet;
Attendu que le cité invoque un certain nombre de circonstances atténuantes, à
savoir le décalage entre le règlement P1 et les conditions effectives de travail à bordd’un navire de la marine, en ce compris l’absence, confirmée par le commandant, deprécautions tendant à assurer la sécurité des fonds à conserver par la séparation del’espace de travail et de l’espace habitable, de même que la circonstance que lematériel mis à disposition (en l’occurrence, le coffre-fort) était défectueux, le faitque le cité a signalé cette défectuosité en temps opportun et a demandé que le cof-fre-fort soit remplacé, les imprécisions qui subsistent après l’enquête menée, lesétats de service de l’intéressé en qualité d’officier comptable à bords de différentsnavires de la marine et, enfin, ses moyens financiers limités;
Attendu que la partie citante déclare pouvoir admettre des circonstances atténuantes,
eu égard à l’éventualité d’un fonctionnement défectueux du coffre-fort;
Attendu que le règlement P1 n’était pas adapté aux conditions effectives de travail
à bord d’un navire de la marine, de sorte que l’application concrète des précautionsprescrites aurait, éventuellement, pu entraîner une certaine confusion dans le chefde l’intéressé;
Attendu que la Cour des comptes peut, sur la base des pièces déposées, constater
que le coffre-fort mis à la disposition du cité ne fonctionnait pas convenablement;que ce fait est admissible comme circonstance atténuante pour le comportement ducité, en ce qu’il a laissé la clef sur le coffre-fort avec la conviction que la porte decelui-ci ne pouvait, même avec la clef engagée dans la serrure, être ouverte quepar une personne informée de la combinaison;
Attendu qu’à ce jour, l’intéressé n’a jamais été cité à comparaître devant la Cour
des comptes en raison d’un déficit constaté dans son compte;
Par ces motifs,La Cour des comptes,…Statuant contradictoirement en séance de la Chambre néerlandaise;Déclare l’action recevable et fondée dans la mesure suivante;Condamne M. V. à verser à l’Etat belge la somme de 40.000 francs.Rejette pour le surplus l’action en principal.(traduction)…».
38 III. Wat de verzachtende omstandigheden betreft:
Overwegende dat de rekenplichtige niet aantoont dat het geldverlies te wijten is aan
overmacht en uit de neergelegde stukken blijkt dat hij niet alle door de verordeningenopgelegde voorzorgen heeft genomen;
Overwegende dat verweerder een aantal verzachtende omstandigheden aanbrengt,
namelijk de discrepantie tussen het reglement P1 en de feitelijke werkomstandighe-den aan boord van een marinevaartuig, daar inbegrepen het gebrek aan voorzorgenals door de Commandant bevestigd om de veiligheid van de te bewaren gelden tewaarborgen door afscheiding van werkruimte en leefruimte, alsook de omstandig-heid dat het ter beschikking gestelde materiaal (in casu de safe) gebrekkig was, hetfeit dat verweerder dit tijdig heeft meegedeeld en om vervanging heeft gevraagd, deonduidelijkheden die blijven bestaan na het gevoerde onderzoek, zijn staat vandienst als rekenplichtig officier aan boord van verschillende marinevaartuigen enten slotte zijn beperkte financiële draagkracht;
Overwegende dat de eisende partij verklaart verzachtende omstandigheden te kun-
nen aanvaarden gelet op het eventueel niet correct functioneren van de kluis;
Overwegende dat het reglement P1 niet afgestemd was op de feitelijke werkom-
standigheden aan boord van een marinevaartuig, tengevolge waarvan de concretetoepassing van de voorgeschreven voorzorgen eventueel aanleiding zou kunnenhebben gegeven tot enige onduidelijkheid in hoofde van betrokkene;
Overwegende dat het Rekenhof op grond van de neergelegde stukken kan vaststellen
dat de aan verweerder ter beschikking gestelde safe niet naar behoren functioneerde;dat dit kan worden aanvaard als verzachtende omstandigheid voor de handelw ijze van
verweerder waarbij hij de sleutel op de safe liet zitten in de overtuiging dat de deurvan de safe zelfs met de sleutel in het slot enkel kan worden geopend door iemanddie op de hoogte is van de ingestelde lettercombinatie;
Overwegende dat betrokkene tot nog toe nooit voor het Rekenhof werd gedagvaard
wegens een in zijn rekening vastgesteld tekort;
Om deze redenen,Het Hof,…Rechtsprekend op tegenspraak in Nederlandse Kamer;Verklaart de vordering ontvankelijk en gegrond in de hierna bepaalde mate;Veroordeelt de heer V., tot het betalen aan de Belgische Staat van de som van
40.000 BEF.
Wijst de vordering in hoofdsom voor het overige af.…”.
39 2.2.3. Arrêt n° 1.960.311 A2 du 19 septembre 2001:
«…
Attendu que l’action tend au remboursement par le cité du débet de
42.559.704 francs, constaté dans sa gestion par l’arrêt administratif susvisé de laCour;
Attendu qu’en vertu du dernier alinéa de l’article 8 de la loi du 29 octobre 1846
relative à l’organisation de la Cour des comptes, cinq ans après la cessation de sesfonctions, le comptable aura une décharge définitive si un arrêt de condamnationn’a été rendu dans ce délai;
Attendu que ces conditions étant remplies au 15 avril 2001, le délai imparti à la
Cour pour statuer en la cause est expiré depuis cette date;
Par ces motifs,…La Cour des comptes, statuant contradictoirement en Chambre française, constate
qu’en vertu de l’article 8, alinéa 10, de la loi du 29 octobre 1846, la décharge définitive de sa gestion est acquise à H. à la date du 16 avril 2001.
…»
2.2.4. Arrêt n° 1.098.224 A2 du 20 novembre 2001:
«…
Considérant qu’aux termes de la citation, l’action tend à condamner le comptable
cité au remboursement de 1.067.958 francs, soit le montant du débet constaté, àmajorer des intérêts compensatoires à compter du 28 octobre 1994 et des intérêtsjudiciaires à compter du 7 mars 2001, ainsi qu’au paiement des dépens, y comprisdes indemnités de procédure;
En ce qui concerne la recevabilité de l’action:Considérant que la partie défenderesse précise en la matière dans son mémoire
que l’action de l’Etat belge est irrecevable, eu égard à l’expiration du délai de cinqans fixé à l’article 8, in fine, de la loi organique de la Cour des comptes du 29 octo-bre 1846, telle que modifiée par la loi du 3 avril 1995; qu’en effet, le défendeur a,le 23 janvier 1995, cessé ses fonctions de comptable et, par conséquent, obtenucinq ans plus tard, soit au 24 janvier 2000, une décharge définitive d’office;
Considérant que, dans son mémoire, la partie requérante est toutefois d’avis que le
délai précité de cinq ans est suspendu au cas où le résultat d’une instruction pénalepeut être déterminant pour l’arrêt de la Cour des comptes, eu égard à l’effet ergaomnes de l’autorité de chose jugée attachée aux décisions pénales; qu’en applica-tion de l’adage «le criminel tient le civil en état», découlant de l’article 4 du Titrepréliminaire du Code d’instruction criminelle, la Cour des comptes doit, commetoute juridiction civile, suspendre la poursuite de sa procédure jusqu’à la décisiondéfinitive de la juridiction répressive afin d’éviter des décisions contradictoires;qu’en l’occurrence, une instruction pénale, notamment à la charge du défendeur,était en cours du 30 avril 1996 au 4 juin 1998, de sorte que le délai de cinq ans aété suspendu à concurrence de cette période, que la prescription n’est pas encoreactuellement acquise et que l’action du requérant est donc effectivement recevable;
Considérant que, dans son mémoire complémentaire, le défendeur réplique que 
l’adage précité n’est pas applicable à la Cour en tant que juridiction d’exception;
40 2.2.3. Arrest nr. 1.960.311 A2 van 19 september 2001:
„…
Overwegende dat de vordering ertoe strekt de gedaagde het tekort van
42.559.704 frank te doen terugbetalen dat in zijn/haar beheer is vastgesteld inbovenvernoemd administratief arrest van het Rekenhof;
Overwegende dat luidens het laatste lid van artikel 8 van de wet van 29 okto-
ber 1846 op de inrichting van het Rekenhof de rekenplichtige vijf jaar na het neer-leggen van zijn ambt definitieve kwijting bekomt, indien binnen die termijn geenarrest tot veroordeling werd gewezen;
Overwegende dat die voorwaarden waren vervuld op 15 april 2001, zodat de aan het
Rekenhof toegekende termijn om terzake uitspraak te doen op die datum verstreek;
Om deze redenen,…Het Hof, rechtsprekend op tegenspraak in Franse Kamer, stelt vast dat H. op
16 april 2001 krachtens artikel 8, tiende lid, van de wet van 29 oktober 1846 defini-tieve kwijting heeft bekomen voor zijn beheer.
… (vertaling)„.
2.2.4. Arrest nr. 1.098.224 A2 van 20 november 2001:
„…
horen veroordelen tot de terugbetaling van 1.067.958 BEF, zijnde het bedrag vanhet vastgestelde tekort, te vermeerderen met de vergoedende interesten vanaf28 oktober 1994 en de gerechtelijke interesten vanaf 7 maart 2001, alsook tot hetbetalen van de kosten van het geding met inbegrip van de rechtsplegingsvergoeding;
Wat de ontvankelijkheid van de vordering betreft:
Overwegende dat verwerende partij ter zake in haar memorie stelt dat de vordering
van de Belgische Staat onontvankelijk is, gelet op het verstreken zijn van de in arti-kel 8, in fine, van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het Rekenhof,zoals gewijzigd door de wet van 3 april 1995, bepaalde termijn van vijf jaar; dat ver-weerder immers op 23 januari 1995 zijn rekenplichtige functie heeft neergelegd enbijgevolg vijf jaar later, zijnde per 24 januari 2000, ambtshalve definitieve kwijtingheeft bekomen;
Overwegende dat eisende partij in haar memorie evenwel van oordeel is dat voor-
melde termijn van vijf jaar geschorst wordt indien de uitslag van een strafonderzoekbeslissend kan zijn voor de uitspraak van het Rekenhof, en dit gelet op het gezagvan gewijsde erga omnes dat kleeft aan strafrechterlijke beslissingen; dat, met toe-passing van het uit artikel 4 van de Voorafgaande Titel van het Wetboek vanStrafvordering afgeleide adagium „le criminel tient le civil en état”, het Rekenhof,net als de burgerlijke rechter, zijn procedure moet schorsen tot de definitieve uit-spraak van de strafrechter, teneinde tegenstrijdige beslissingen te vermijden; dat incasu een strafonderzoek o.a. lastens verweerder aanhangig was van 30 april 1996tot 4 juni 1998, zodat de termijn van vijf jaar voor die tijdsspanne geschorst was,hetgeen impliceert dat de verjaring thans nog niet is bereikt en de vordering vaneiser dus wel degelijk ontvankelijk is;
Overwegende dat verweerder in zijn aanvullende memorie repliceert dat voormeld
adagium niet van toepassing is op het Rekenhof als uitzonderingsrechtbank; dat
41 qu’en outre, l’Etat belge considère à tort que la phase administrative du traitement
d’un compte de déficit, soit la vérification du compte et des pièces justificatives, estégalement soumise à l’adage en question; que ce n’est qu’au moment de la citationque la phase juridictionnelle proprement dite est entamée; que, d’ailleurs, tant laqualité du défendeur que l’objet du litige sont différents dans la procédure pénale etdans la procédure devant la Cour des comptes, de sorte que, sur ce point également,il n’est pas satisfait aux conditions requises pour l’application de l’adage visé;
Considérant que, dans son mémoire complémentaire, la partie requérante continue à
contester la thèse de la partie défenderesse et ajoute à son argumentation en ordretout à fait subsidiaire que le délai de cinq ans aurait même été suspendu jusqu’à l’arrêt du compte (en l’occurrence, le 28 décembre 1999), conformément à l’adage «contra non valentem agere non currit praescriptio »; qu’en effet, l’Etat belge n’a pu
procéder qu’après l’arrêt du compte de déficit à la citation du comptable en question; que, dans cette hypothèse également, la prescription n’aurait nullement été acquise;
Considérant que l’article 8, in fine, de la loi organique de la Cour des comptes du
29 octobre 1846, telle que modifiée par la loi du 3 avril 1995, dispose que, cinq ansaprès la cessation de ses fonctions, le comptable aura une décharge définitive si unarrêt de condamnation n’a été rendu dans ce délai; que la loi précitée ne prévoitpas explicitement de cause d’interruption ou de suspension du délai de cinq ans;
Considérant que les pièces déposées font apparaître que le défendeur a cessé ses
fonctions le 23 janvier 1995;
Considérant que la citation a été signifiée au défendeur le 7 mars 2001; que, par
conséquent, la citation a été signifiée après l’expiration du délai fixé à l’article 8, infine, de la loi organique de la Cour des comptes;
Considérant que, même au cas où il serait admis que l’adage «le criminel tient le
civil en état», découlant de l’article 4 du Titre préliminaire du Code d’instruction cri-minelle, est applicable à la procédure devant la Cour des comptes, l’exposé desmotifs du projet de loi modifiant la loi organique du 29 octobre 1846 de la Cour descomptes (devenue la loi du 3 avril 1995) précise que la procédure juridictionnelledevant la Cour des comptes ne commence qu’avec la citation du comptable et quela première phase du traitement d’un déficit figurant dans le compte d’un comptable,soit la liquidation du compte (vérification du compte et des pièces justificatives) estpurement administrative et non juridictionnelle; que, dès lors, la chronologie dudossier fait apparaître qu’à aucun moment, une procédure n’a été menée en mêmetemps devant la juridiction répressive et la Cour des comptes;
Considérant qu’en outre, l’adage précité ne s’applique qu’à des litiges identiques;
qu’en l’occurrence, l’objet des deux actions n’est pas identique, à savoir, d’unepart, l’aspect de la fraude de tickets d’avion traité par la juridiction répressive, et,d’autre part, celui de la disparition des pièces justificatives de dépenses effectuées,traité par la Cour des comptes;
Par ces motifs,La Cour,…Statuant contradictoirement en Chambre néerlandaise;Déclare l’action de l’Etat belge irrecevable.(traduction)…».
42 bovendien de Belgische Staat er ten onrechte van uitgaat dat ook de administratieve
fase in de behandeling van een tekortrekening, zijnde het nazicht van de rekening envan de verantwoordingsstukken, onderhevig is aan kwestieus adagium; dat slechtsmet het uitbrengen van een dagvaarding de eigenlijke jurisdictionele fase van deprocedure wordt opgestart; dat trouwens zowel de hoedanigheid van verweerderals het voorwerp van de betwisting in de strafprocedure en in de procedure voor hetRekenhof verschillend zijn, zodat ook op dit punt niet is voldaan aan de voorwaar-den voor toepassing van bedoeld adagium;
Overwegende dat eisende partij in haar aanvullende memorie de stelling van ver-
weerder blijft betwisten en uiterst ondergeschikt aan haar argumentatie toevoegt datde termijn van vijf jaar zelfs geschorst zou zijn tot het arrest van afsluiting van derekening (i.c. 28 december 1999), overeenkomstig het adagium „contra non valen-tem agere non currit praescriptio”; dat immers de Belgische Staat pas ná het arresttot afsluiting van de tekortrekening kon overgaan tot de dagvaarding van de betrok-ken rekenplichtige; dat ook in deze hypothese de verjaring geenszins zou zijn bereikt;
Overwegende dat artikel 8, in fine, van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting
van het Rekenhof, zoals gewijzigd door de wet van 3 april 1995, bepaalt dat derekenplichtige vijf jaar na het neerleggen van zijn ambt definitieve kwijting bekomt,indien binnen die termijn geen arrest tot veroordeling werd gewezen; dat voor-noemde wet niet uitdrukkelijk voorziet in een oorzaak van stuiting of schorsing vandie termijn van vijf jaar;
Overwegende dat uit de neergelegde stukken blijkt dat verweerder zijn ambt van
rekenplichtige heeft neergelegd op 23 januari 1995;
Overwegende dat de dagvaarding aan de verweerder werd betekend op 7 maart
2001; dat bijgevolg de dagvaarding werd betekend na het verstrijken van de termijnbepaald in artikel 8, in fine, van de inrichtingswet van het Rekenhof;
Overwegende dat, zelfs indien wordt aangenomen dat het adagium „le criminel tient
le civil en état”, afgeleid uit artikel 4 van de Voorafgaande Titel van het Wetboek vanStrafvordering, van toepassing zou zijn op de procedure voor het Rekenhof, in deMemorie van Toelichting bij het wetsontwerp tot wijziging van de wet van 29 okto-ber 1846 op de inrichting van het Rekenhof (de latere wet van 3 april 1995) gesteldwordt dat de jurisdictionele procedure voor het Rekenhof pas aanvangt met de dag-vaarding van de rekenplichtige en dat de eerste fase in de behandeling van eentekort in de rekening van een rekenplichtige, zijnde de verevening van de rekening(nazicht van de rekening en van de verantwoordingsstukken) louter administratiefen niet-jurisdictioneel is; dat bijgevolg uit de chronologie van het dossier blijkt dater op geen enkel moment gelijktijdig een procedure voor de strafrechter en voor hetRekenhof hangende was;
Overwegende dat voormeld adagium bovendien enkel zijn toepassing vindt op
identieke betwistingen; dat in casu het voorwerp van beide vorderingen niet iden-tiek is, te weten enerzijds het aspect van de fraude met vliegtuigtickets dat door destrafrechter is behandeld, en anderzijds het aspect van de verdwenen verantwoor-dingsstukken voor gedane uitgaven dat door het Rekenhof wordt behandeld;
Om deze redenen,Het Hof,…Rechtsprekend op tegenspraak in Nederlandse Kamer;Verklaart de vordering van de Belgische Staat onontvankelijk.…”.
43 CHAPITRE 2
BUDGET ET COMPTES
1. C OMPTABILITÉ GÉNÉRALE DE L ’ETAT
1. Examen budgétaire en 2001
Dans le cadre de sa mission de conseiller budgétaire, prévue à l’article 16 des lois
coordonnées sur la comptabilité de l’Etat, la Cour des comptes communique à laChambre des représentants ses commentaires et observations sur les projets debudget de l’Etat.
L’examen budgétaire effectué par la Cour pendant l’année 2001 a porté sur le pro-
jet d’ajustement du budget pour l’année budgétaire 2001 et le projet de budget pourl’année 2002. Les commentaires et observations qu’appelaient ces projets ont faitl’objet de rapports transmis au président de la Chambre des représentants respecti-vement les 16 mai et 19 novembre 2001. L’intégralité de ces documents ainsi queles réponses fournies par le ministre du Budget ont été reprises dans les rapportsfaits au nom de la Commission des finances et du budget de la Chambre
1.
1.1. Examen du projet d’ajustement du budget de l’Etat pour 2001
La Cour des comptes a fait précéder ses remarques d’un aperçu général, chiffré, du
projet d’ajustement.
Elle a ensuite commenté la possibilité, offerte au Trésor par une disposition du pro-
jet d’ajustement du budget des Voies et Moyens, de recourir à des opérations decession-rétrocession («repo») de certificats de trésorerie et d’obligations linéaires.
La Cour a également relevé des incohérences dans les tableaux dudit projet, en ce
qui concerne la taxe de circulation sur les véhicules automobiles et l’excédent desrevenus sur les charges du Fonds monétaire, ainsi que l’absence d’explication del’augmentation importante des recettes attendues en provenance de l’impôt sur lerevenu global perçu par rôles à charge des sociétés. Elle a aussi signalé des erreursdans les montants inscrits au titre d’intérêts «rythme» et «solde».
A propos du projet d’ajustement du budget général des dépenses, la Cour des comp-
tes a premièrement signalé le caractère inadéquat des notes justificatives quant aumontant de la dotation à la Communauté germanophone. Elle a rappelé, d’autre part,que l’intervention complémentaire en faveur du projet AIRBUS, approuvée enConseil des ministres du 1
erdécembre 2000, n’avait pas encore fait l’objet d’un
accord de coopération entre l’Etat et les Régions.
En ce qui concerne le département de la Justice, la Cour a formulé des remarques
relatives à l’imputation des dépenses en matière d’écoutes téléphoniques et d’infor-mation au sujet de la politique du département, et souligné l’insuffisance des justifi-cations des modifications de crédits.
1Doc. parl. , Chambre des représentants, 2000-2001, n° 1204/2, et 2001-2002, n° 1447/4.
44 HOOFDSTUK 2
BEGROTING EN REKENINGEN
1. A LGEMENE RIJKSCOMPTABILITEIT
1. Begrotingsonderzoek in 2001
In het kader van zijn opdracht als budgettair raadgever waarin artikel 16 van de
gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit voorziet, deelt het Rekenhof aan deKamer van Volksvertegenwoordigers zijn commentaar en opmerkingen betreffendede begrotingsontwerpen mee.
Het begrotingsonderzoek van het Rekenhof tijdens het jaar 2001 betrof het ontwerp
van aanpassing van de begroting voor het jaar 2001 en de ontwerpbegroting voorhet jaar 2002. Het commentaar en de opmerkingen bij die ontwerpen werden opge-nomen in verslagen, die respectievelijk op 16 mei en 19 november 2001 aan deVoorzitter van de Kamer van Volksvertegenwoordigers werden toegezonden. Al diedocumenten en de antwoorden van de Minister van Begroting werden verwerkt in deverslagen die namens de Commissie voor de Financiën en de Begroting van deKamer van Volksvertegenwoordigers werden uitgebracht
1.
1.1. Onderzoek van het ontwerp van aanpassing van de rijksbegroting voor 2001
Het Rekenhof heeft zijn opmerkingen laten voorafgaan door een algemeen, becijferd
overzicht van het ontwerp van aanpassing.
Het heeft vervolgens de mogelijkheid becommentarieerd die door een bepaling van
het ontwerp van aanpassing van de rijksmiddelenbegroting aan de schatkist wordtgeboden over te gaan tot verrichtingen van afstand en wederafstand („repo”) vanschatkistcertificaten en lineaire obligaties.
Er werden door het Rekenhof eveneens incoherenties vastgesteld in de tabellen van
dat ontwerp wat betreft de verkeersbelasting op de autovoertuigen en het excedentvan de inkomsten op de lasten van het Muntfonds. De aanzienlijke verhoging van deverwachte ontvangsten uit de belasting op het globaal inkomen geïnd door middel vankohieren ten laste van vennootschappen werd evenmin verklaard. Het college heeftook gewezen op vergissingen in de bedragen die als „ritme-” en „saldi-”interestenwerden ingeschreven.
In verband met het ontwerp van aanpassing van de algemene uitgavenbegroting
heeft het Rekenhof in de eerste plaats gewezen op de ontoereikendheid van de ver-antwoordingsstukken in verband met de dotatie aan de Duitstalige Gemeenschap.Het heeft er anderzijds aan herinnerd dat de bijkomende tegemoetkoming voor hetAIRBUS-project, die in de Ministerraad van 1 december 2000 werd goedgekeurd, nogniet het voorwerp van een samenwerkingsakkoord tussen de Staat en de Gewestenheeft uitgemaakt.
Wat het departement Justitie betreft heeft het college opmerkingen geformuleerd in
verband met de aanrekening van de uitgaven inzake telefoontap en informatie over hetbeleid van het departement. Bovendien was de verantwoording van kredietwijzigingenonvoldoende.
1Parl. St ., Kamer, 2000-2001, nr. 1204/2 en 2001-2002, nr. 1447/4.
45 La Cour a également noté qu’il n’avait pas été tenu compte de ses observations
antérieures concernant les missions et le subventionnement de la Maison internatio-nale, à charge de la section «Coopération internationale» du budget.
Commentant l’adaptation des crédits octroyés à la Défense nationale à la tran-
che 2001 du plan d’investissement des forces armées, la Cour a rappelé l’existenced’importants moyens extra-budgétaires devant être réintégrés au budget sous laforme de crédits variables. Elle a, en outre, dénoncé l’insertion inadaptée de disposi-tions normatives, en matière de personnel et de marchés publics, dans la loi budgé-taire, et signalé que la réduction du crédit provisionnel destiné à financer les mesuresde rajeunissement des forces armées n’avait pas été traduite dans la programmationpluriannuelle figurant dans les documents justificatifs du budget.
Par ailleurs, la Cour a relevé, à la section «Police fédérale et fonctionnement intégré»,
deux éléments contribuant à améliorer artificiellement le solde budgétaire: l’unconsistait en une débudgétisation de moyens destinés au financement des contratsde sécurité; l’autre revenait à faire supporter par la sécurité sociale une dépensenormalement due par l’Etat. Elle a également rappelé l’absence de base légale auxpaiements effectués par les polices locales pour l’appui administratif et logistique quileur est fourni par la police fédérale, ainsi que la nécessité d’une définition précisedes appuis susceptibles de donner lieu à un paiement de la part des zones de policedemanderesses, soulignant, de manière générale, l’absence des arrêtés royaux àprendre, en la matière, en application de l’article 115 de la loi du 7 décembre 1998organisant un service de police intégré, structuré à deux niveaux.
En ce qui concerne les Finances, la Cour des comptes a signalé la nouvelle dérogation
au principe de spécialité budgétaire constituée par l’autorisation de reventilation d’al-locations de base des divisions organiques relatives respectivement au Secrétariatgénéral et aux ancienne et nouvelle structures de l’Administration générale desimpôts. En outre, le recours à un crédit provisionnel pour financer le recrutement depersonnel statutaire au sein des différents départements était insuffisammentmotivé, au regard de son caractère dérogatoire.
D’autre part l’insuffisance des justifications appuyant les modifications de crédits du
programme relatif à la technologie de l’information et de la communication, au seindu département de la Fonction publique a été soulignée. Enfin la technique de finan-cement mise en place à l’occasion de la création du Fonds des pensions de la policeintégrée contrevenait au principe budgétaire de non-affectation et impliquait uneforme de débudgétisation.
A propos de la section «Emploi et Travail», la Cour a noté que la suppression du fonds
organique relatif au congé-éducation payé et le transfert des moyens correspondantsà l’ONEm n’étaient pas traduits dans les tableaux budgétaires. Elle a, en outre,dénoncé les imprécisions qui entouraient la création du nouveau Fonds européenpour réfugiés, au sein du ministère des Affaires sociales, de la Santé publique et del’Environnement, et signalé la nécessité d’adapter l’arrêté royal du 23 janvier 2001allouant des crédits en faveur de l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire, à la réduction prévue de la dotation à cet organisme. Elle a, en outre,considéré que le paiement des dépenses destinées à l’agence et imputées sur lescrédits du ministère des Classes moyennes et de l’Agriculture, durant le premier tri-mestre 2001, avait été contraire au principe de spécialité budgétaire.
46 Er was evenmin rekening gehouden met de vroegere opmerkingen nopens de
opdrachten en de subsidiëring van het Internationaal Huis, ten laste van de sectie„Internationale Samenwerking” van de begroting.
In zijn commentaar bij de aanpassing van de kredieten van Landsverdediging voor de
tranche 2001 van het investeringsplan van de Krijgsmacht heeft het Rekenhof herin-nerd aan de aanzienlijke middelen die buiten de begroting bestaan, die in de vormvan variabele kredieten opnieuw in de begroting moeten worden geïntegreerd. Hetheeft bovendien de niet geëigende inlassing van normatieve bepalingen inzake per-soneel en overheidsopdrachten in de begrotingswet bekritiseerd en erop gewezendat de vermindering van het provisionele krediet bestemd om de maatregelen methet oog op de verjonging van de Krijgsmacht te financieren, niet werd vertaald in demeerjarenplanning die opgenomen is in de verantwoordingsstukken bij de begroting.
Het Rekenhof heeft voorts in de sectie „Federale Politie en Geïntegreerde Werking”
twee elementen vastgesteld die bijdragen tot een artificiële verbetering van hetbegrotingssaldo: het eerste bestond in een debudgettering van middelen bestemdvoor de financiering van de veiligheidscontracten; het andere kwam erop neer eenuitgave die normaal door de Staat verschuldigd is, door de sociale zekerheid te latendragen. Voor de betalingen die de lokale politiezones verrichten voor de administra-tieve en logistieke steun die hun door de federale politie wordt verstrekt, ontbreekteen wettelijke basis; tevens heeft het college gewezen op de noodzaak van een pre-cieze definitie van de steun die van aard is aanleiding te geven tot een betaling doorde aanvragende politiezones; in het algemeen werd gewezen op het ontbreken van dekoninklijke besluiten die terzake moeten worden genomen in uitvoering van artikel 115van de wet van 7 december 1998 tot organisatie van een geïntegreerde politiedienst,gestructureerd op twee niveaus.
Wat Financiën betreft heeft het Rekenhof gewezen op de nieuwe afwijking van het
principe van de begrotingsspecialiteit die voortvloeit uit de machtiging tot herverde-ling van basisallocaties van de organisatieafdelingen betreffende respectievelijk hetAlgemeen Secretariaat en de oude en de nieuwe structuur van de AlgemeneAdministratie van de Belastingen. Bovendien was de aanwending van een provisioneelkrediet om de aanwerving van statutair personeel binnen de verschillende departe-menten te financieren, gelet op de afwijkende aard ervan, onvoldoende gemotiveerd.
Anderzijds werd de summiere aard onderstreept van de verantwoordingen tot sta-
ving van de kredietwijzigingen binnen het programma betreffende de informatie- encommunicatietechnologie in het departement Ambtenarenzaken. De financierings-techniek, aangewend naar aanleiding van de oprichting van het Fonds voor de pen-sioenen van de geïntegreerde politie, was daarenboven strijdig met het begrotings-principe van de niet-bestemming en hield een vorm van debudgettering in.
In verband met de sectie „Tewerkstelling en Arbeid” heeft het Rekenhof vastgesteld
dat de opheffing van het organiek fonds betreffende het betaald educatief verlof en deoverdracht van de overeenstemmende middelen aan de RVA niet in de begrotingsta-bellen waren opgenomen. Het heeft voorts het gebrek aan precisie bekritiseerd waar-mee de oprichting van een nieuw Europees Vluchtelingenfonds gepaard ging binnenhet Ministerie van Sociale Zaken, Volksgezondheid en Leefmilieu; het wees op denoodzaak het koninklijk besluit van 23 januari 2001 tot toekenning van kredieten tenbate van het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen aan tepassen aan de geplande vermindering van de dotatie aan die instelling. Ten slottewas de betaling van de uitgaven die voor het agentschap zijn bestemd en die in deloop van het eerste trimester 2001 op de kredieten van het Ministerie van Midden-stand en Landbouw werden aangerekend, in strijd met het principe van de begro-tingsspecialiteit.
47 La Cour a aussi rappelé, au sujet du programme «Accueil des réfugiés», la nécessité
de conformer l’imputation des dépenses de location de biens immeubles à la classi-fication économique.
La Cour des comptes s’est également interrogée sur le caractère réaliste du transfert
prévu vers le Fonds pour la santé et la qualité des animaux depuis le Fonds d’indem-nisation d’entreprises agricoles touchées par la crise de la dioxine, au vu des recettesde ce dernier, et souligné le caractère incomplet de la disposition qui l’autorise.
En ce qui concerne les Affaires économiques, la Cour a relevé l’inadéquation des
tableaux budgétaires par rapport aux désaffectations prévues de moyens du Fondspour l’organisation d’expositions internationales et du Fonds spécial destiné à couvrirles frais de fonctionnement généralement quelconques du Centre de traitement del’information, et a constaté qu’aucune information n’était fournie, dans les notes jus-tificatives, au sujet de la réduction à zéro des estimations de recettes au profit duFonds de lutte contre le surendettement.
La Cour a, par ailleurs, commenté l’impact, en termes de solde net à financer, de la
traduction dans les crédits budgétaires de la section «Dette publique», de la reprisepar l’Etat du refinancement des emprunts émis par le Fonds d’amortissement desemprunts du logement social (FADELS).
Au sujet de l’ajustement du budget de la sécurité sociale, la Cour des comptes a
premièrement relevé l’existence de dépenses non budgétisées, à concurrence de7,2 milliards de francs, ce budget ne tenant pas compte d’un versement effectué parl’INAMI en vue d’apurer le solde en compte courant pour l’année 1999 des organismesassureurs.
La Cour a, d’autre part, commenté la perspective pluriannuelle des dépenses de la
sécurité sociale, mettant en évidence diverses dépenses supplémentaires quidevaient venir grever son budget à partir des années 2001 ou 2002, et susceptiblesd’hypothéquer l’affectation comme prévue des boni budgétaires au financement duFonds de vieillissement.
Enfin, la Cour a fait état des dépenses nouvelles engendrées par l’accord interprofes-
sionnel 2001/2002 et destinées à faire face au déficit structurel de l’Office nationaldes vacances annuelles.
1.2. Examen du projet de budget de l’Etat pour 2002
La Cour des comptes a, tout d’abord, relevé l’insertion dans le budget, de nouvelles
sections correspondant aux services publics fédéraux (S.P.F.) créés dans le cadre dela réforme des administrations publiques et a souligné la nécessité d’y adapter larédaction d’une des dispositions légales concernant les services du Premier ministre.
Elle a réitéré sa remarque concernant l’adaptation du budget des Voies et Moyens à
la nouvelle structure organisationnelle du ministère des Finances.
La Cour a également observé que le calcul des moyens à transférer aux Communautés
et aux Régions, de même que celui de diverses dotations inscrites au budget généraldes dépenses, ne reposait pas sur la version la plus récente du budget économique et
qu’on ne pouvait, par ailleurs, pas s’assurer que le montant du «terme négatif», àconcurrence duquel les Régions voyaient leurs moyens réduits, représentait fidèle-ment la moyenne des recettes nettes, pour les années 1999 à 2001, des impôts 
48 Er werd in verband met het programma „Opvang van vluchtelingen” herinnerd aan de
noodzaak de aanrekening van de uitgaven voor het huren van onroerende goederenmet de economische classificatie in overeenstemming te brengen.
Het Rekenhof heeft tevens vragen gesteld omtrent de realistische aard van de
geplande overdracht naar het Fonds voor de gezondheid en de kwaliteit van de dierenvanuit het Fonds voor de schadeloosstelling van landbouwbedrijven getroffen door dedioxinecrisis, gelet op de ontvangsten van dat laatste. De bepaling die daartoemachtiging verleent, is bovendien onvolledig.
Wat Economische Zaken betreft heeft het Rekenhof gewezen op het gebrek aan over-
eenstemming van de begrotingstabellen ten aanzien van de geplande desaffectatie vande middelen van het Fonds voor de organisatie van internationale tentoonstellingenen van het Speciaal Fonds bestemd tot dekking van allerhande werkingskosten vanhet Centrum voor Informatieverwerking. In de verantwoordingsnota’s werd geenenkele informatie verstrekt betreffende de vermindering tot nul van de ontvangsten-ramingen ten voordele van het Fonds ter bestrijding van de overmatige schuldenlast.
Het Rekenhof heeft voorts commentaar geleverd bij de weerslag in het vlak van het
netto te financieren saldo van de omzetting in begrotingskredieten van de sectie„Rijksschuld” als gevolg van de overname door de Staat van de herfinanciering vande leningen uitgegeven door het Amortisatiefonds van de Leningen voor de SocialeHuisvesting (ALESH).
In verband met de aanpassing van de begroting van de sociale zekerheid heeft het
Rekenhof in de eerste plaats het bestaan vastgesteld van niet-gebudgetteerde uit-gaven ten belope van 7,2 miljard BEF; die begroting houdt immers geen rekeningmet een storting die het RIZIV heeft uitgevoerd om het saldo in rekening-courantvoor 1999 van de verzekeringsinstellingen aan te zuiveren.
Anderzijds werd commentaar geleverd bij het meerjarenperspectief voor de uitgaven
van de sociale zekerheid; daarbij werd gewezen op verschillende bijkomende uitga-ven die de begroting vanaf de jaren 2001 of 2002 zouden kunnen bezwaren en die degeplande financiering van het Zilverfonds via de bestemming van batige begrotings-saldi zouden kunnen hypothekeren.
Tot slot maakt het Rekenhof gewag van nieuwe uitgaven ingevolge het interprofes-
sioneel akkoord 2001/2002 bestemd om het hoofd te bieden aan het structureeltekort van de Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie.
1.2. Onderzoek van de ontwerpbegroting van de Staat voor 2002
Het Rekenhof heeft vooreerst vastgesteld dat in de begroting nieuwe secties werden
opgenomen die overeenstemmen met de federale overheidsdiensten (FOD) die wer-den opgericht in het raam van de hervorming van de overheidsbesturen en het heeftde noodzaak onderstreept de tekst van één van de wetsbepalingen betreffende dediensten van de Eerste Minister daaraan aan te passen.
Het heeft zijn opmerking herhaald nopens de aanpassing van de rijksmiddelenbegro-
ting aan de nieuwe organisatiestructuur van het Ministerie van Financiën.
Het college heeft eveneens opgemerkt dat de berekening van de middelen die aan
de Gemeenschappen en de Gewesten moeten worden overgedragen, evenals dievan verschillende dotaties die in de algemene uitgavenbegroting ingeschreven zijn,niet langer berustte op de meest recente versie van de economische begroting. Hetwas evenmin zeker dat het bedrag van de „negatieve term”, ten belope waarvan demiddelen van de Gewesten worden verminderd, een getrouw beeld gaf van het
49 nouvellement régionaux. La Cour a aussi relevé que l’estimation de la dotation com-
pensatoire de la redevance radio et télévision, ainsi que celle de la dotation inscrite aubudget général des dépenses, à allouer à la Communauté germanophone, anticipaientune modification législative.
Au sujet du projet de budget général des dépenses, la Cour a commenté la dérogation
au principe de spécialité autorisant la redistribution entre elles, au sein des différentessections, des allocations de base relatives aux dépenses informatiques, et a signalé lacaducité de la disposition relative au subside accordé à l’Institut géographique national,suite à l’adoption de la loi-programme pour l’année 2001.
A propos de la disposition visant à autoriser, à la section «Service public fédéral
Technologie de l’information et de la communication», la redistribution de crédits depersonnel avec ceux relatifs aux contrats de services en matière d’informatique, laCour a rappelé la classification économique adéquate de ces derniers.
En ce qui concerne la section «Services du Premier ministre», la Cour a noté l’ab-
sence de crédit d’engagement destiné à la couverture des dépenses AIRBUS, suiteà l’imputation d’engagements sur le budget de l’année 2001, en contradiction avec laréglementation en vigueur.
La Cour a, par ailleurs, indiqué la précision qui devait être apportée à la disposition rela-
tive aux avances de fonds accordées à charge de la section «Justice», en matière d’aideaux victimes d’actes intentionnels de violence. Elle a également constaté que le sys-tème en régie propre par le biais duquel peuvent être transférés les crédits destinésaux frais de fonctionnement en matière d’écoutes, de prises de connaissance et d’en-registrements de communications et de télécommunications privées, vers le programmede subsistance des juridictions ordinaires, n’était pas entièrement opérationnel.
D’autre part, la Cour a jugé utile que soit donné par le ministre du Budget un aperçu
des crédits supplémentaires destinés à l’exécution des projets du Plan fédéral desécurité et de politique pénitentiaire, ainsi que de ceux liés aux réformes envisagéesdans le cadre de la création d’un Service public fédéral Justice. De même, il convientd’indiquer quand le Centre pénitentiaire de recherche et d’observation clinique(C.P.R.O.C.) sera entièrement opérationnel et comment le maintien de l’effectif actuelpourra être combiné à la diminution des crédits de fonctionnement, et d’améliorer,dans plusieurs autres cas, la qualité des notes justificatives.
La Cour a également observé que les dépenses de personnel relatives aux soins
médicaux et paramédicaux aux détenus ne figuraient toujours pas au programmeadéquat et rappelé les problèmes posés par l’estimation des frais de justice. Parailleurs, le statut juridique de la Commission de conciliation des litiges en matière deconstruction et de location n’apparaît pas clairement.
En ce qui concerne les Affaires étrangères, le Commerce extérieur et la Coopération
internationale, la Cour s’est interrogée sur le bien-fondé de la dispersion entre diffé-rents programmes des crédits se rapportant à l’aide humanitaire, au regard du prin-cipe fixé par l’article 12 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat. Elle aaussi souligné le caractère approximatif et aléatoire des prévisions de recettes et dedépenses du fonds budgétaire relatif à la vente et à la location de biens immobilierssis à l’étranger. La Cour a enfin commenté le transfert vers la section «Coopérationinternationale» de crédits en provenance d’autres ministères.
50 gemiddelde van de netto-ontvangsten voor de jaren 1999 tot 2001 van de nieuwe
gewestelijke belastingen. Het heeft er eveneens op gewezen dat de raming van dedotatie ter compensatie van het kijk- en luistergeld en die van de dotatie die in dealgemene uitgavenbegroting ingeschreven is en die aan de Duitstalige Gemeenschapmoet worden toegekend, vooruitloopt op een wetswijziging.
Met betrekking tot het ontwerp van algemene uitgavenbegroting heeft het Rekenhof
commentaar geleverd betreffende de afwijking van het principe van de specialiteitwaarbij machtiging wordt verleend tot de onderlinge herverdeling, binnen verschillendesecties, van basisallocaties van uitgaven voor informatica. Bovendien is de wetsbepa-ling in verband met de subsidie aan het Nationaal Geografisch Instituut, als gevolg vande goedkeuring van de programmawet voor het jaar 2001, zonder voorwerp geworden.
In verband met de bepaling die machtiging verleent in de sectie „Federale
Overheidsdienst Informatie- en Communicatietechnologie” tot de herverdeling vanpersoneelskredieten met de kredieten met betrekking tot dienstencontracten inzakeinformatica, werd aangedrongen op een adequate economische classificatie.
Wat de sectie „Diensten van de Eerste Minister” betreft, heeft het college het ont-
breken vastgesteld van een vastleggingskrediet bestemd voor de dekking van de uit-gaven AIRBUS als gevolg van de aanrekening van vastleggingen op de begroting vanhet jaar 2001, in strijd met de reglementering.
Het Rekenhof heeft voorts aangegeven hoe de bepaling betreffende de fondsen-
voorschotten toegekend ten laste van de sectie „Justitie” inzake de hulp aan deslachtoffers van opzettelijke gewelddaden moest worden gepreciseerd. Het systeemin eigen beheer, waardoor de kredieten bestemd voor de werkingskosten inzake hetafluisteren, kennisnemen en opnemen van privé-communicatie en telecommunicatieworden getransfereerd naar het bestaansmiddelenprogramma van de gewonerechtsmachten, is daarenboven niet volledig operationeel.
Het college vond het bovendien nuttig dat de Minister van Begroting een overzicht
zou geven van de bijkomende kredieten bestemd voor de uitvoering van de projectenvan het Federaal Veiligheids- en Detentieplan, evenals van die welke in verbandstaan met de hervormingen die worden overwogen in het raam van de oprichting vaneen Federale Overheidsdienst Justitie. Tevens is het aangewezen mee te delen wan-neer het Penitentiair Onderzoeks- en Klinisch Observatiecenrtum (POKOC) volledigoperationeel zal zijn en hoe het behoud van het huidige personeelsbestand kan wor-den gecombineerd met de afnemende werkingskredieten; ook zou moeten wordenmeegedeeld hoe de kwaliteit van de verantwoordingsnota’s in verschillende anderegevallen kan worden verbeterd.
Er werd eveneens opgemerkt dat de personeelsuitgaven betreffende de medische en
paramedische zorgen aan gedetineerden nog steeds niet in het adequate programmavoorkwamen. Tevens werd herinnerd aan de problemen die voortvloeien uit de ramingvan de gerechtskosten. Bovendien is het juridisch statuut van de Verzoeningscommis-sie bouw- en huurgeschillen niet duidelijk.
Wat Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Internationale Samenwerking
betreft, had het Rekenhof vragen omtrent de gegrondheid van de verspreiding oververschillende programma’s van kredieten in verband met de humanitaire hulp, zulksin het licht van het principe opgenomen in artikel 12 van de gecoördineerde wettenop de rijkscomptabiliteit. Het heeft eveneens de benaderende en onzekere aardonderstreept van de ramingen van ontvangsten en uitgaven van het begrotingsfondsbetreffende de verkoop en de verhuur van onroerende goederen gelegen in het buitenland. Tot slot werd commentaar geleverd bij de overdracht naar de sectie„Internationale Samenwerking” van kredieten afkomstig van andere ministeries.
51 La Cour des comptes a constaté le manque de clarté des modalités de réintégration
à la section «Défense nationale» de moyens précédemment débudgétisés sous laforme de comptes d’ordre de trésorerie. Elle a également souligné les insuffisancesdes notes justificatives concernant l’évolution des moyens destinés à la mise enœuvre des forces armées et relevé l’absence de budget des nouveaux services del’Etat à gestion séparée, dont la création est prévue par la loi-programme du19 juillet 2001 pour l’année budgétaire 2001.
Par ailleurs, la Cour a relevé l’importante diminution des crédits destinés à la Régie
des bâtiments et son impact potentiel sur la réalisation des projets de l’organisme.
Au sujet de la création d’un Fonds des pensions de la police intégrée, la Cour a indi-
qué que tant la technique de l’imputation provisoire de recettes et de dépenses surun compte d’ordre de la Trésorerie, que l’absence de cotisations patronales à titre decontribution au financement des pensions de retraite et de survie des services depolice, constituaient une forme de débudgétisation, et a insisté pour que le finance-ment des pensions de retraite et de survie de la police intégrée fasse rapidementl’objet d’un règlement légal, de manière à mettre un terme à ce régime provisoire.
En ce qui concerne la section «Emploi et Travail», la Cour a préconisé une inscription
plus appropriée des crédits relatifs à la nouvelle cellule de «Mainstreaming».
A propos des Affaires sociales, de la Santé publique et de l’Environnement, la Cour a
souligné l’insuffisance des crédits destinés à couvrir l’intervention de l’Etat dans leprix de la journée d’hospitalisation. Elle a également relevé l’inadéquation de la clas-sification économique de subsides concernant l’art de guérir, la non-inscription de cré-dits pour la liquidation des indemnités résultant de la crise de la dioxine en 1999 auprogramme «Inspection des denrées alimentaires», ainsi que l’absence de dispositionlégale approuvant le budget de l’Institut d’expertise vétérinaire.
La Cour a, d’autre part, déploré les lacunes des notes justificatives et dispositions
légales concernant le transfert de compétences aux Communautés et aux Régions enmatière d’Agriculture, ainsi que diverses imprécisions concernant l’octroi de subsides.Elle a commenté la disposition autorisant le transfert de recettes du Fonds d’indem-nisation d’entreprises agricoles touchées par la crise de la dioxine vers le Fonds de lasanté et de la production des animaux.
En ce qui concerne les Affaires économiques, la Cour a rappelé diverses omissions
concernant les fonds organiques. Elle a, en outre, souligné, à propos du financementdu passif nucléaire, le caractère incertain des prévisions de recettes relatives auremboursement à l’Etat par la société Synatom de sa part dans les coûts de stand-by
des installations de l’ancienne société Eurochemic, encourus durant la période 1978-1985. La Cour a enfin estimé injustifiée l’inscription d’un crédit pour la couverture descharges du passé liées à l’octroi de primes en capital à des entreprises en difficulté,en exécution des lois d’expansion économique, étant donné le dépassement du délaide prescription en la matière.
Par ailleurs, la Cour a relevé des discordances entre tableaux budgétaires et dispo-
sitions légales au sujet des subsides accordés à charge des crédits de la section «Communications et Infrastructure». Elle a mis en évidence le report de charges effec-tué dans le paiement des dotations à La Poste et à la S.N.C.B. La Cour a également
52 Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de modaliteiten voor het herintegreren in de
sectie „Landsverdediging” van middelen die vroeger waren gedebudgetteerd in devorm van thesaurierekeningen voor orde, onduidelijk zijn. Het heeft eveneens deontoereikendheid onderstreept van de verantwoordingsnota’s betreffende de evolutievan de middelen bestemd voor de inzet van de krijgsmacht. Voor de nieuwe staats-diensten met afzonderlijk beheer waarvan de oprichting door de programmawet van19 juli 2001 voor het begrotingsjaar wordt voorzien, werd geen begroting opgesteld.
Het college heeft voorts gewezen op de aanzienlijke vermindering van de kredieten
bestemd voor de Regie der Gebouwen en op de potentiële weerslag ervan op de rea-lisatie van de projecten van de instelling.
In verband met de oprichting van een Fonds voor de Pensioenen van de Geïnte-
greerde Politie heeft het Rekenhof erop gewezen dat zowel de techniek van voorlo-pige aanrekening van ontvangsten en uitgaven op een thesaurierekening voor ordeals het ontbreken van patronale bijdragen voor de financiering van de rust- en over-levingspensioenen van de politiediensten een vorm van debudgettering zijn. Hetheeft erop aangedrongen dat de financiering van de rust- en overlevingspensioenenvan de geïntegreerde politie snel het voorwerp van een wettelijke regeling zou uit-maken, zodat aan het voorlopige stelsel een einde kan worden gesteld.
Met betrekking tot de sectie „Tewerkstelling en Arbeid” werd aangedrongen op een
meer geëigende inschrijving van de kredieten in verband met de nieuwe cel„Mainstreaming”.
In verband met Sociale Zaken, Volksgezondheid en Leefmilieu heeft het Rekenhof de
ontoereikendheid onderstreept van de kredieten bestemd voor de dekking van detegemoetkoming van de Staat in de ligdagprijs in de ziekenhuizen. Het heeft tevensgewezen op de inadequate aard van de economische classificatie van subsidiesbetreffende geneeskundepraktijk, de niet-inschrijving van kredieten voor de vereffe-ning van de vergoedingen als gevolg van de doixinecrisis in 1999 in het programma„Inspectie Voedingsmiddelen” en het ontbreken van een wetsbepaling tot goedkeuringvan de begroting van het Instituut voor Veterinaire Keuring.
Voorts werden door het Rekenhof leemten vastgesteld in de verantwoordingsnota’s
en in de wettelijke bepalingen betreffende de overdracht van bevoegdheden naar deGemeenschappen en de Gewesten inzake landbouw. Bovendien werd de toekenningvan verschillende subsidies niet nader vastgesteld. Het college heeft commentaargeleverd bij de bepaling houdende machtiging tot de overdracht van ontvangsten vanhet Fonds voor de schadeloosstelling van landbouwbedrijven getroffen door de dioxi-necrisis, naar het Fonds voor de Gezondheid en de Productie van de Dieren.
Wat betreft Economische Zaken heeft het Rekenhof nogmaals gewezen op verschil-
lende leemten betreffende de organieke fondsen. Het heeft bovendien in verband metde financiering van het nucleair passief de onzekere aard onderstreept van de ont-vangstenramingen betreffende de terugbetaling aan de Staat door de vennootschapSynatom van haar aandeel in de kosten inzake de stand-by van de installaties van de
gewezen NV Eurochemic tot stand gekomen gedurende de periode 1978-1985. Hetcollege achtte tot slot de inschrijving van een krediet voor de dekking van de lastenuit het verleden in verband met de toekenning van kapitaalpremies aan ondernemin-gen in moeilijkheden ter uitvoering van de wetten op de economische expansie, onge-rechtvaardigd aangezien de betreffende verjaringstermijn was verstreken.
Het Rekenhof heeft gewezen op afwijkingen tussen begrotingstabellen en wetsbepa-
lingen voor subsidies die ten laste van kredieten van de sectie „Verkeer enInfrastructuur” werden toegekend. Het heeft de aandacht gevestigd op de overdrachtvan lasten waartoe werd overgegaan in de betaling van de dotaties aan De Post en
53 formulé plusieurs remarques concernant les fonds relevant du département (Fonds
pour l’atténuation des nuisances dans le voisinage de l’aéroport de Bruxelles-National, Fonds pour le financement et l’amélioration des moyens de contrôle,d’inspection et d’enquête et des programmes de prévention de l’aéronautique, Fondsde financement du rôle international et de la fonction de capitale de Bruxelles etFonds pour la mise en place du Réseau express régional à et autour de Bruxelles),soulignant, pour les uns, les incertitudes entourant leur éventuelle suppression ou lesmodalités d’affectation de leurs recettes, et pour les autres, le caractère formel deleur constitution en fonds budgétaires, ainsi que les incohérences concernant leursprévisions de recettes.
Quant à la section «Dette publique», la Cour a noté l’absence de dépenses imputées
à charge du fonds organique «Recettes non fiscales diverses destinées au Fonds devieillissement». Elle a également indiqué le caractère désormais superflu de la dispo-sition autorisant le ministre des Finances à payer certaines dépenses par avances, etsouligné la dérogation fondamentale au principe de spécialité budgétaire que consti-tue l’autorisation de reventilation de l’ensemble des allocations de base de la section.
La Cour a, par ailleurs, relevé l’absence de justifications présentées à l’appui du
deuxième ajustement du budget du service de l’Etat à gestion séparée Fonds moné-taire, pour l’année 2001.
A propos du budget de la sécurité sociale pour l’année 2002, la Cour des comptes a,tout d’abord, commenté l’évolution des prestations sociales en matière de soins de santéet l’arriéré des factures à charge du tiers-payant, tant en ce qui concerne la détermina-tion de l’objectif budgétaire général et sa relation avec le montant des factures en souf-france, que la fixation de l’objectif partiel pour les spécialités pharmaceutiques.
La Cour a ensuite présenté les données générales de la sécurité sociale des tra-vailleurs salariés (solde budgétaire, recettes et dépenses courantes), formulant desremarques particulières au sujet des cotisations ordinaires et des réductions de coti-sations, ainsi que du financement alternatif.
Enfin, la Cour a passé en revue les prestations des différents organismes de sécurité
sociale (Institut national d’assurance maladie invalidité, Office national des pensions,Office national de sécurité sociale des administrations provinciales et locales, Officenational de vacances annuelles, Fonds des accidents du travail, Office national del’emploi, Office national des allocations familiales pour travailleurs salariés, Office desécurité sociale d’outre-mer, Fonds des maladies professionnelles et Institut nationald’assurances sociales pour les travailleurs indépendants).
2. Compte général de l’Etat
En vertu de l’article 80 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat, le ministredes Finances établit annuellement le compte général de l’Etat et le transmet à laCour des comptes avant le 30 juin de l’année qui suit celle à laquelle il se rapporte.
Il comporte le compte synthétique des opérations de l’Etat et les comptes de déve-
loppement ci-après:
1° Le compte d’exécution du budget;
2° Le compte des variations du patrimoine;3° Le compte de la Trésorerie.
54 de NMBS. Het college heeft eveneens verschillende opmerkingen geformuleerd
betreffende de fondsen waarvoor het departement bevoegd is (Fonds voor de beper-king van de milieuoverlast in de omgeving van de luchthaven Brussel-Nationaal,Fonds voor de financiering en de verbetering van de controle-, inspectie- en onder-zoeksmiddelen en van de preventieprogramma’s van de luchtvaart, Fonds ter finan-ciering van de internationale rol en de hoofdstedelijke functie van Brussel en Fondsvoor de inrichting van het Gewestelijk Express Net in en rond Brussel); het heeftvoor de ene gewezen op de onzekerheden omtrent hun eventuele opheffing ofbetreffende de modaliteiten van de bestemming van hun ontvangsten, terwijl voor deandere de formele aard van de oprichting ervan als begrotingsfondsen of incoherentiesbetreffende hun ontvangstenramingen in vraag werden gesteld.
Wat de sectie „Rijksschuld” betreft, heeft het Rekenhof het ontbreken vastgesteld
van uitgaven aangerekend ten laste van het organiek fonds „Diverse niet-fiscale ont-vangsten bestemd voor het Zilverfonds”. Het heeft eveneens gewezen op het voor-taan overbodig karakter van de bepaling waarbij de Minister van Financiën ertoewordt gemachtigd sommige uitgaven door middel van voorschotten te betalen. Hetheeft bovendien onderstreept dat door de machtiging tot herverdeling van het geheelvan de basisallocaties van de sectie, fundamenteel wordt afgeweken van het principevan de begrotingsspecialiteit.
Het college heeft voorts vastgesteld dat de verantwoordingen tot staving van de
tweede aanpassing van de begroting van de staatsdienst met afzonderlijk beheer hetMuntfonds voor het begrotingsjaar 2001 ontbraken.
In verband met de begroting van de sociale zekerheid voor het jaar 2002 heeft het
Rekenhof vooreerst de evolutie van de sociale uitkeringen inzake gezondheidszorgen de achterstand van de facturen ten laste van de derde betaler becommentarieerd,zowel wat de bepaling van de algemene budgettaire doelstelling en de verhoudingervan tot de nog hangende facturen als wat de farmaceutische specialiteiten betreft.
Er werden algemene gegevens inzake de sociale zekerheid van de werknemers
(begrotingssaldo, lopende ontvangsten en uitgaven) verschaft en bijzondere opmer-kingen geformuleerd betreffende de gewone bijdragen en de bijdrageverminderingen,evenals de alternatieve financiering.
Tot slot heeft het college een overzicht gegeven van de uitkeringen van de verschil-
lende sociale zekerheidsinstellingen (Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverze-kering, de Rijksdienst voor Pensioenen, de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van deProvinciale en Plaatselijke Overheidsdiensten, de Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie,het Fonds voor Arbeidsongevallen, de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening, de Rijks-dienst voor Kinderbijslag voor Werknemers, de Dienst voor de Overzeese SocialeZekerheid, het Fonds voor Beroepsziekten en het Rijksinstituut van de SocialeVerzekeringen der Zelfstandigen).
2. Algemene rekening van de Staat
In uitvoering van de bepalingen van artikel 80 van de gecoördineerde wetten op derijkscomptabiliteit stelt de Minister van Financiën jaarlijks de algemene rekening van deStaat op en zendt hij die naar het Rekenhof vóór 30 juni van het daaropvolgende jaar.
De algemene rekening omvat de samenvattende rekening van de verrichtingen van
de Staat en de hierna volgende toelichtende rekeningen:
1° de rekening van uitvoering van de begroting;
2° de rekening van de vermogenswijzigingen;3° de rekening van de Thesaurie.
55 En vertu de l’article 92 des mêmes lois, la Cour des comptes transmet le compte
général de l’Etat à la Chambre des représentants avec ses observations dans le cou-rant du mois d’octobre suivant. Selon l’article 77 des lois coordonnées, le ministredes Finances dépose à la Chambre des représentants le projet de loi portant règle-ment définitif du budget également dans le courant du mois d’octobre. Ainsi, laChambre des représentants est en mesure de voter, comme prévu par l’article 174de la Constitution, la loi des comptes, accordant décharge au gouvernement pour sagestion de l’année.
En pratique, les délais légaux n’ont, depuis de nombreuses années, pu être respectés.
En vue de remédier définitivement au retard constaté dans la reddition du compte, le
ministre des Finances et la Cour des comptes sont convenus, le 10 juin 1998, d’uncalendrier précis déterminant, jusqu’à l’année budgétaire 2002, pour laquelle lecompte d’exécution du budget devrait être remis dans le délai légal, les dates detransmission à respecter pour les divers éléments des comptes généraux
2.
L’administration de la Trésorerie et la Cour des comptes ont, depuis cette date,
fourni les efforts nécessaires pour assurer le respect du calendrier. Les éléments ducompte général (compte d’exécution du budget, compte de la Trésorerie, compte desvariations du patrimoine, compte synthétique) ont été remis et contrôlés dans lesdélais prévus.
Des efforts particuliers ont de plus été exercés, ces deux dernières années afin de
réduire le délai entre la remise et le contrôle du compte d’exécution du budget et ducompte de la Trésorerie. Le calendrier précité prévoit un délai d’un an, mais pour lecompte de la Trésorerie de 1995, il a pu être réduit d’un mois et demi, et pour ceuxde 1996 et 1997, de trois mois. Le compte de la Trésorerie de 1998 a été reçu avectrois mois d’avance sur la date prévue par le calendrier
3et celui de 1999 avec cinq
mois d’avance4.
Afin d’accélérer la transmission à la Chambre des représentants des rapports de la
Cour relatifs aux comptes généraux, le fascicule II A du Cahier de la Cour des comp-tes est, depuis le 149
e(compte général de 1991), publié en régie, et divisé car il
n’est pas attendu que tous les éléments du compte soient transmis pour présenterles parties déjà contrôlées, en particulier le compte d’exécution du budget.
Le dernier compte général reconnu conforme est celui de 1997.
La Cour a, depuis la publication du précédent Cahier de la Cour des comptes,
contrôlé les comptes d’exécution du budget pour 1998 (156
eCahier, fascicule II A) et
1999 (157eCahier, fascicule II A). Le compte d’exécution du budget pour 2000 devrait
être contrôlé en 2002 encore. Il est prévu que le compte pour 2001 sera transmisavant le 31 décembre 2002.
La Chambre des représentants a voté en 2001 les lois de règlement définitif des bud-
gets relatifs aux années 1994, 1995 et 1996, et en 2002 la loi de règlement définitifdu budget de l’année 1997. La Cour ayant transmis à la Chambre le fascicule II A du
2155eCahier de la Cour des comptes, fascicule Ier, pp. 60-66.
3Lettre de l’administration de la Trésorerie du 25 mars 2002.
4Lettre de l’administration de la Trésorerie du 9 juillet 2002.
56 Krachtens artikel 92 van dezelfde wetten zendt het Rekenhof de algemene rekening
van de Staat, samen met zijn opmerkingen, in de loop van de daaropvolgende maandoktober over aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers. In uitvoering van artikel77 van de gecoördineerde wetten dient de Minister van Financiën bij de Kamer vanVolksvertegenwoordigers eveneens in de loop van de maand oktober een wetsontwerphoudende eindregeling van de begroting in. Aldus kan de Kamer van Volksvertegen-woordigers, in uitvoering van artikel 174 van de Grondwet, de rekeningwet goedkeurenwaarbij aan de regering kwijting wordt verleend voor haar beheer over het jaar.
In de praktijk werden de wettelijke termijnen sedert talrijke jaren niet meer in acht
genomen.
Om definitief de achterstand weg te werken waarmee de algemene rekening van de
Staat wordt afgelegd, hebben de Minister van Financiën en het Rekenhof op 10 juni1998 een nauwkeurig tijdschema afgesproken dat tot het begrotingsjaar 2002, waar-voor de uitvoeringsrekening van de begroting binnen de wettelijke termijn zou moe-ten worden overgezonden, de data van overzending bepaalt die voor de verschillendeelementen van de algemene rekeningen moeten worden in acht genomen
2.
De Administratie van de Thesaurie en het Rekenhof hebben sedertdien de noodza-
kelijke inspanningen geleverd om de kalender te respecteren. De bestanddelen vande algemene rekening (uitvoeringsrekening van de begroting, thesaurierekening,rekening van de vermogenswijzigingen, synthetische rekening) werden binnen degeplande termijnen overgezonden en gecontroleerd.
Bovendien werden de laatste twee jaren bijzondere inspanningen geleverd om de
termijn tussen de overhandiging en de controle van de uitvoeringsrekening van debegroting en die van de thesaurierekening in te korten. De bovengenoemde kalendervoorziet in een termijn van één jaar, maar voor de rekening van de Thesaurie voor1995 kon hij tot anderhalve maand worden verminderd en voor die van 1996 en 1997tot drie maanden. De rekening van de Thesaurie voor 1998 werd met drie maandenvoorsprong op de in de kalender geplande termijn ontvangen
3en die voor 1999 met
vijf maanden voorsprong4.
Om de overzending van de verslagen van het Rekenhof betreffende de algemene
rekeningen aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers te versnellen, wordt boek-deel II A van het Boek van het Rekenhof sedert het 149e Boek (algemene rekeningvan 1991) in regie gepubliceerd en verdeeld. Er wordt immers niet meer gewacht totalle elementen van de rekening zijn overgezonden om de reeds gecontroleerdegedeelten, inzonderheid de uitvoeringsrekening van de begroting, over te zenden.
De laatste rekening die eensluidend werd verklaard, is die van 1997.Het Rekenhof heeft sedert de publicatie van zijn voorgaande Boek de uitvoeringsreke-
ningen van de begroting voor 1998 (156
eBoek, boekdeel II A) en 1999 (157eBoek,
boekdeel II A) onderzocht. De uitvoeringsrekening van de begroting voor 2000 zounog in 2002 moeten worden overgezonden en gecontroleerd. Volgens de planning zalde rekening voor 2001 vóór 31 december 2002 worden overgezonden.
De Kamer van Volksvertegenwoordigers heeft in 2001 de wetten tot eindregeling
van de begrotingen betreffende de rekeningen 1994, 1995 en 1996 goedgekeurd enin 2002 de wet tot eindregeling van de begroting voor het begrotingsjaar 1997.
2155eBoek van het Rekenhof, deel I, pp. 61-67.
3Brief van de Administratie van de Thesaurie van 25 maart 2002.
4Brief van de Administratie van de Thesaurie van 9 juli 2002.
57 N–1.779.726
58156eCahier, et la transmission du fascicule II A du 157eCahier étant imminente, il est
permis d’escompter que les projets de loi de règlement définitif des budgets relatifsaux années 1998 et 1999 pourront être votés prochainement.
3. Comptes des administrations fiscales
Le retard avec lequel sont transmis les comptes des administrations fiscales et lespièces y afférentes empêche l’arrêt de ces comptes en temps voulu. Cette situationcompromet la mise en œuvre du plan de rattrapage relatif à la vérification ducompte général de l’Etat.
L’article 74 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat dispose que les comp-
tes des comptables doivent être remis à la Cour des comptes, à l’intervention duministre des Finances, avant le 1
ermars de l’année qui suit celle pour laquelle ils sont
formés. Les comptes annuels et les états récapitulatifs des administrations fiscalesdoivent donc être transmis avant cette date. De même, les comptes de fin de ges-tion, établi en cas de mutation ou de cessation de la fonction comptable, doiventégalement être déposés, étant donné que ces comptes sont arrêtés en premier lieu.Pour arrêter les comptes de fin de gestion, la Cour se base traditionnellement sur lecertificat de vérification. Par le biais de ce document, l’administration confirme quele compte a été vérifié par le contrôle interne, notamment en ce qui concerne lerecouvrement des droits constatés.
Dans le passé, les comptes des administrations fiscales étaient généralement trans-
mis avec quelques mois de retard par rapport au délai légal. Ces dernières années,ce retard ne fait que s’accentuer et atteint parfois un an. Les retards dans la trans-mission des certificats de vérification sont encore plus longs. C’est ainsi, notam-ment, que les Administrations des contributions directes et de la TVA, de l’enregis-trement et des domaines transmettent parfois les certificats de vérification avec plusde trois ans de retard.
Le tableau ci-dessous dresse un état de la situation des différentes administrations
fiscales au 30 juin 2002. Les derniers comptes reçus et la dernière année pourlaquelle tous les certificats ont été transmis y sont mentionnés.
Comptes les plus récents Certificats
Année Date de la transmission Dernière année
Contributions directes 2000 23 janvier 2002 1997
Douanes et Accises 2000 27 février 2002 2000TVA, Enregistrement et Domaines 2001 28 juin 2002 1997
Cadastre 2000 28 mars 2002 2000
La transmission tardive des certificats met la Cour dans l’impossibilité d’arrêter les
comptes de fin de gestion dans un délai raisonnable, ce qui a pour effet de retarderl’arrêt des comptes annuels et des états récapitulatifs. Aangezien het Rekenhof aan de Kamer het boekdeel II A van het 156eBoek heeft
toegezonden en de toezending van boekdeel IIA van het 157eBoek weldra zal gebeu-
ren, zullen de wetsontwerpen tot eindregeling van de begrotingen voor de jaren 1998en 1999 wellicht binnen een kort tijdsbestek kunnen worden goedgekeurd.
3. Rekeningen van de fiscale administraties
De vertraging waarmee de rekeningen en de bijhorende stukken van de fiscaleadministraties worden voorgelegd, verhindert dat deze rekeningen tijdig wordenafgesloten. Daardoor komt het inhaalplan inzake het nazicht van de algemene reke-ning van de Staat in het gedrang.
Artikel 74 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit bepaalt dat de
rekeningen van rekenplichtigen door toedoen van de Minister van Financiën aan hetRekenhof worden voorgelegd vóór 1 maart van het jaar na dat waarvoor ze wordenopgemaakt. De jaarrekeningen en verzamelstaten van de fiscale administraties die-nen aldus vóór die datum te worden voorgelegd. Tegelijk moeten ook de einde-beheersrekeningen, opgesteld bij mutatie of neerleggen van de rekenplichtige functie,worden ingediend aangezien deze rekeningen als eerste worden afgesloten. Voor deafsluiting van de eindebeheersrekeningen steunt het Rekenhof traditioneel op hetgetuigschrift van verificatie. Met dit document bevestigt de administratie dat derekening, inzonderheid wat de invordering van de vastgestelde rechten betreft, doorde interne controle werd geverifieerd.
In het verleden werden de rekeningen van de fiscale administraties over het alge-
meen voorgelegd met enkele maanden vertraging ten opzichte van de wettelijkbepaalde termijn. De jongste jaren is echter een ongunstige evolutie merkbaar enloopt de vertraging vaak uit tot ongeveer één jaar. Aanzienlijker zijn echter de syste-matische vertragingen waarmee de getuigschriften van verificatie worden voorge-legd. Met name bij de Administratie van de Directe Belastingen en van de BTW,Registratie en Domeinen, worden de getuigschriften soms met meer dan drie jaarvertraging voorgelegd.
Onderstaande tabel geeft voor de verschillende fiscale administraties de stand van
zaken per 30 juni 2002 inzake de meest recent voorgelegde rekeningen en het laatstejaar waarvoor alle getuigschriften werden voorgelegd.
Wegens de laattijdige voorlegging van de getuigschriften verkeert het Rekenhof niet
in de mogelijkheid de eindebeheersrekeningen binnen een redelijke termijn af te slui-ten, wat op zijn beurt de afsluiting van de jaarrekeningen en verzamelstaten vertraagt.N–1.779.726
59meest recente rekeningen getuigschriften
jaar voorgelegd op laatste jaar
Directe Belastingen 2000 23 januari 2002 1997
Douane en Accijnzen 2000 27 februari 2002 2000BTW, Registratie en Domeinen 2001 28 juni 2002 1997
Kadaster 2000 28 maart 2002 2000 Ce retard a également une incidence sur la vérification du compte général de l’Etat
et menace ainsi d’hypothéquer le plan de rattrapage et le calendrier qui y a été fixépour la transmission de ce compte
5.
La Cour a déjà insisté à maintes reprises auprès du ministre des Finances sur la
nécessité d’accélérer la transmission des comptes et des certificats, en soulignantchaque fois l’importance qu’une transmission de ceux-ci en temps opportun revêtpour la vérification du compte général de l’Etat
6. A ce jour, le ministre n’a pas encore
fourni de réponse et aucun indice d’amélioration n’a été constaté.
4. Préfiguration des résultats de l’exécution du budget de l’an-
née 2001
L’article 77 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat dispose que, dans le
courant du mois de mai suivant la fin de l’année budgétaire, la Cour des comptesdonne connaissance, à la Chambre des représentants, d’une préfiguration des résul-tats de l’exécution du budget, laquelle peut donner lieu à l’approbation, par laChambre des représentants, d’une motion motivée de règlement provisoire du budget.
Conformément à ce prescrit légal, la Cour a adopté, en assemblée générale du
22 mai 2002, la préfiguration des résultats de l’exécution du budget de l’année 2001.Un relevé des matières traitées ainsi que les données synthétiques y afférentes figu-rent ci-après. Cette préfiguration a été élaborée sur la base des chiffres provisoiresdisponibles au 31 mars 2002.
4.1. Aperçu du contenu de la préfiguration
– La première partie, qui comporte six chapitres, contient l’analyse de l’exécution du
budget.
Le chapitre I fournit une synthèse générale des résultats de l’exécution du budget
pour 2001.
Le chapitre II traite des recettes en comparant les réalisations aux prévisions. Il
donne, en outre, un aperçu des recettes transférées, en 2001, aux Communautés etaux Régions, à la sécurité sociale et à l’Union européenne.
Consacré aux crédits de dépense, le chapitre III présente un relevé des données
budgétaires (crédits initiaux, ajustements, redistributions d’allocations de base etrépartition des crédits provisionnels), ainsi qu’un examen des délibérations duConseil des ministres ayant autorisé des dépenses au-delà des crédits budgétaires.
Le chapitre IV concerne les dépenses.
Il fournit, sous la forme d’un tableau, un aperçu global de l’ensemble des engage-
ments et ordonnancements effectuées à la charge des crédits pour 2001, ainsi qu’unregroupement économique de ces dépenses.
605155eCahier de la Cour des comptes, fascicule Ier, pp. 57-68.
6Lettres des 29 mars et 17 octobre 2000, du 18 juillet 2001 et du 14 août 2002. Die vertraging heeft eveneens gevolgen voor het nazicht van de algemene rekening
van de Staat en dreigt aldus het inhaalplan en de daarin vastgestelde kalender voorde voorlegging van deze rekening
5te hypothekeren.
Het Rekenhof heeft er bij de Minister van Financiën reeds meermaals op aangedron-
gen dat de rekeningen en de getuigschriften sneller zouden worden voorgelegd entelkens gewezen op het belang van de tijdige voorlegging voor het nazicht van dealgemene rekening van de Staat
6. Tot op heden heeft de minister nog geen antwoord
verschaft en evenmin werden inmiddels tekenen van beterschap vastgesteld.
4. Voorafbeelding van de uitslagen van de uitvoering van de begro-
ting voor 2001
Artikel 77 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit bepaalt dat het
Rekenhof, in de loop van de maand mei volgend op het einde van het begrotingsjaar,aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers kennis geeft van een voorafbeelding vande uitslagen van de uitvoering van de begroting. Die voorafbeelding kan aanleidinggeven tot de goedkeuring door de Kamer van Volksvertegenwoordigers van eengemotiveerde motie tot voorlopige regeling van de begroting.
Het Rekenhof heeft in uitvoering van die wettelijke bepaling, in de algemene verga-
dering van 22 mei 2002, de voorafbeelding van de uitslagen van de uitvoering van debegroting voor 2001 vastgesteld. Hierna wordt een overzicht gegeven van de behan-delde materies en de ermee verband houdende synthesegegevens. Die voorafbeel-ding werd opgemaakt op basis van voorlopige cijfers die beschikbaar waren op31 maart 2002.
4.1. Overzicht van de inhoud van de voorafbeelding
– Het eerste deel bevat het onderzoek van de uitvoering van de begroting en omvat
zes hoofdstukken.
In hoofdstuk I wordt een algemene synthese gegeven van de uitslagen van de uit-
voering van de begroting voor 2001.
In hoofdstuk II worden de ontvangsten weergegeven en wordt een vergelijking
gemaakt tussen de werkelijke en de geraamde ontvangsten. Daarnaast wordt eenoverzicht gegeven van de in 2001 aan de Gemeenschappen en Gewesten, de socialezekerheid en de Europese Unie overgedragen ontvangsten.
Hoofdstuk III heeft betrekking op de uitgavenkredieten en bevat een lijst van de be-
grotingsgegevens (initiële kredieten, aanpassingen, herverdelingen van basisallocatiesen verdeling van de provisionele kredieten) en het onderzoek van de beslissingen vande Ministerraad waarbij machtiging wordt verleend tot uitgaven boven de begrotings-kredieten.
In hoofdstuk IV wordt aandacht besteed aan de uitgaven.Er wordt in tabelvorm een globaal overzicht gegeven van het geheel der vastleggingen
en ordonnanceringen die ten laste van de kredieten voor 2001 werden uitgevoerd,evenals een economische hergroepering van die uitgaven.
615155eBoek van het Rekenhof, deel I, pp. 57-68.
6Brieven van 29 maart en 17 oktober 2000, van 18 juli 2001 en van 14 augustus 2002. Ce chapitre présente également les dépenses effectuées à la charge des crédits
reportés de 2000, ainsi que les dépassements des crédits constatés en 2001.
Le chapitre V analyse l’encours, la structure et les charges en intérêts de la dette
publique en 2001.
Dans le chapitre VI, la Cour des comptes examine les facteurs ayant principalement
influencé les recettes et les dépenses des régimes de sécurité sociale.
– La deuxième partie de la préfiguration commente les dépenses par programme du
budget général des dépenses et formule des observations à ce propos.
– Une troisième partie – annexes – comprend les données chiffrées en matière de
dépenses par section, par division et par programme du budget.
4.2. Les principaux résultats
4.2.1. Les recettes
62(en milliards de francs, colonnes de gauche; en milliards d’euros, colonnes de droite)
Recettes 2001 (Voies et Moyens)
Estimations ajustées Recettes imputées
Recettes fiscales 1.640,6 40,67 1.568,2 38,87
Recettes non fiscales 155,7 3,86 149,3 3,70
Total 1.796,3 44,53 1.717,5 42,58
En 2001, la progression des recettes fiscales totales a été de plus de moitié inférieure
à l’évolution attendue après réestimation lors du contrôle budgétaire et la progressiondes recettes fiscales courantes totales (+2,1%) fut sensiblement inférieure au tauxnominal de croissance de l’économie (+3,6%).
Les recettes fiscales attribuées à l’Etat (Voies et Moyens) sont inférieures de 1,6%
à celles de l’année précédente, en raison, essentiellement, du recul des recettes dela T.V.A. En revanche, les recettes non fiscales sont en augmentation à la suite de laperception du produit unique des licences U.M.T.S. et de l’accroissement de la partde l’Etat dans les produits financiers nets de la Banque nationale de Belgique. Unepartie importante du produit des ventes de bâtiments administratifs de l’Etat, réaliséesen décembre, n’a cependant pas pu être imputée au budget 2001.
En raison de leurs modalités de calcul, qui ont répercuté avec un certain retard la
croissance économique élevée de l’année 2000, les parties d’impôts attribuées auxCommunautés et aux Régions sont en nette augmentation. La part de la T.V.A.affectée à la sécurité sociale est en diminution, en compensation de la reprise parl’Etat de la dette des régimes de la sécurité sociale. Dat hoofdstuk vermeldt eveneens de uitgaven uitgevoerd ten laste van de van het
jaar 2000 overgedragen kredieten, evenals de in 2001 vastgestelde kredietover-schrijdingen.
Hoofdstuk V analyseert het uitstaande bedrag, de structuur en de interestlasten van
de rijksschuld in 2001.
In hoofdstuk VI onderzoekt het Rekenhof de factoren die voornamelijk de ontvang-
sten en de uitgaven van de socialezekerheidsstelsels hebben beïnvloed.
– In het tweede deel van de voorafbeelding wordt commentaar verstrekt bij en
opmerkingen geformuleerd over uitgaven per programma's van de algemene uitga-venbegroting.
– Een derde deel – bijlagen – bevat de cijfergegevens van de uitgaven per sectie,
per afdeling en per programma van de begroting.
4.2. Belangrijkste resultaten
4.2.1. Ontvangsten
63(linkerkolommen: in miljard BEF; rechterkolommen: in miljard EUR)
Ontvangsten 2001 (rijksmiddelenbegroting)
Aangepaste ramingen Aangerekende ontvangsten
Fiscale ontvangsten 1.640,6 40,67 1.568,2 38,87
Niet-fiscale ontvangsten 155,7 3,86 149,3 3,70
Totaal 1.796,3 44,53 1.717,5 42,58
In 2001 was de aangroei van de totale fiscale ontvangsten de helft lager dan de ver-
wachte evolutie na de herraming bij de begrotingscontrole en lag de aangroei van detotale lopende fiscale ontvangsten (+2,1%) aanzienlijk lager dan de nominale groei-voet van de economie (+3,6%).
De fiscale ontvangsten toegewezen aan de Staat (rijksmiddelen) liggen 1,6% lager
dan die van het jaar voordien, in hoofdzaak wegens de vermindering van de BTW-ontvangsten. De niet-fiscale ontvangsten nemen daarentegen toe ingevolge de ont-vangst van de eenmalige opbrengst van de UMTS-licenties en de stijging van hetaandeel van de Staat in de netto financiële opbrengsten van de Nationale Bank vanBelgië. Een aanzienlijk deel van de opbrengst van de verkoop van administratievegebouwen van de Staat, gerealiseerd in december, kan evenwel niet op de begroting2001 worden aangerekend.
De aan de Gemeenschappen en de Gewesten toegewezen belastinggedeelten zijn
duidelijk gestegen als gevolg van de berekeningswijze, die de sterke economischegroei van 2000 slechts met vertraging reflecteert. Het aandeel van de BTW toege-wezen aan de sociale zekerheid daalt ter compensatie van de overname door deStaat van de schuld van de sociale zekerheidsstelsels. 4.2.2. Les dépenses
7Les fonds budgétaires ne sont pas alimentés par des crédits inscrits au budget général des dépenses
mais par certaines recettes imputées à des postes correspondants du budget des Voies et Moyens.
64(en milliards de francs, colonnes de gauche; en milliards d’euros, colonnes de droite)
Dépenses 2001
(Ordonnancements 2001 à charge du budget 2001)
Crédits Ordonnancements
Crédits non dissociés 2.365,6 58,64 2.218,4 54,99
Crédits d’ordonnancement 32,3 0,80 29,2 0,72Sous-total 2.397,9 59,44 2.247,6 55,72Fonds budgétaires
7– – 473,1 11,73
Total 2.397,9 59,44 2.720,7 67,44
Par rapport à l’année 2000, l’évolution défavorable du solde des opérations budgétai-
res, en 2001, sur une base de caisse, est due à l’augmentation plus importante desdépenses que des recettes.
Toutefois, l’évolution favorable du solde des opérations de trésorerie permet de tem-
pérer quelque peu l’effet du solde budgétaire dans le solde net à financer, qui s’élèveà 74,8 milliards de francs au 31 décembre 2001 contre 22,4 milliards de francs un anauparavant.
D’autres facteurs, dont des reprises de dettes pour 68,7 milliards de francs ont eu
pour effet de finalement entraîner une augmentation nominale de la dette publiquede 246,2 milliards de francs.
5. Délibérations du conseil des ministres autorisant des dépenses
nouvelles ou des dépenses au-delà des crédits budgétaires
La procédure prévue à l’article 44 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat
ne peut être utilisée que dans les cas d’urgence amenés par des circonstancesexceptionnelles ou imprévisibles. Pour chaque délibération, la Cour des comptes estappelée à faire part à la Chambre des représentants de ses remarques éventuellesconcernant le respect de ces conditions.
Dans le courant de l’année budgétaire 2001, le Conseil des ministres a adopté huit
délibérations dans ce sens. Celles-ci peuvent être synthétisées dans le tableau suivant: 4.2.2. Uitgaven
7De begrotingsfondsen worden niet gestijfd door op de algemene uitgavenbegroting ingeschreven kre-
dieten, maar door bepaalde ontvangsten, die worden aangerekend op overeenkomstige posten van derijksmiddelenbegroting.
65In vergelijking met 2000 is de ongunstige evolutie van het saldo van de begrotings-verrichtingen in 2001 op kasbasis toe te schrijven aan de grotere stijging van de uit-gaven dan die van de ontvangsten.
De gunstige evolutie van het saldo van de thesaurieverrichtingen maakt het echter
mogelijk enigszins het effect te temperen van het begrotingssaldo in het netto tefinancieren saldo, dat 74,8 miljard BEF bedraagt op 31 december 2001 tegen22,4 miljard BEF het vorige jaar.
Andere factoren zoals de schuldovername van 68,7 miljard BEF hebben tot effect
gehad dat de nominale groei van de rijksschuld uiteindelijk 246,2 miljard BEF bedroeg.
5. Beslissingen van de Ministerraad waarbij machtiging wordt ver-
leend tot nieuwe uitgaven of tot uitgaven boven de begrotings-kredieten
De procedure vastgesteld in artikel 44 van de gecoördineerde wetten op de rijks-
comptabiliteit kan enkel worden aangewend in dringende gevallen veroorzaakt dooruitzonderlijke of onvoorzienbare omstandigheden. Voor elke beslissing moet hetRekenhof aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers zijn eventuele opmerkingenmeedelen in verband met de naleving van die voorwaarden.
Tijdens het begrotingsjaar 2001 heeft de Ministerraad acht beslissingen in die zin
genomen. Deze kunnen worden samengevat in de volgende tabel:(linkerkolommen: in miljard BEF; rechterkolommen: in miljard EUR)
Uitgaven 2001
(ordonnanceringen 2001 ten laste van de begroting 2001)
Kredieten Ordonnanceringen
Niet-gesplitste kredieten 2.365,6 58,64 2.218,4 54,99
Ordonnanceringen 32,3 0,80 29,2 0,72Subtotaal 2.397,9 59,44 2.247,6 55,72Begrotingsfondsen
Totaal 2.397,9 59,44 2.720,7 67,44 66(Montants: colonne de gauche en millions de francs, colonne de droite en millions d’euros)
DCM Date Sections du budget Programme Natur et Montant Objet
du crédit*
3179 19/01/2001 Affaires sociales, 26.53.1 CND –600,0 –14.873,61 Tests E.S.B..
Santé publique et Environnement 26.54.1 CND 600,0 14.873,61
3180 26/01/2001 Services du Premier ministre, 11.21.0 CND –34,4 –852,75 Fonctionnement de la cellule 
Affaires sociales, Santé publique 26.21.0 CND 34,4 852,75 de la commissaire du gouvernement
et Environnement adjointe au ministre des Affaires
sociales et des Pensions.
3181 30/03/2001 Affaires économiques 32.62.0 CND –4,4 –109,07 Présidence belge 
32.63.0 CND 23,9 592,47 de l’Union européenne;32.63.1 CND –1,1 –27,27 campagne d’informations 32.64.2 CO 62,3 1.544,38 sur le passage à l’euro.
32.65.0 CND –10,9 –270,20
32.66.0 CND –2,4 –59,4932.67.0 CND –5,1 –126,4332.70.2 CO –62,3 –1.544,38
3182 19/07/2001 Services du Premier ministre, 11.40.5 CND 34,0 842,84 Fonctionnement 
Affaires étrangères 14.04.0 CND 29,0 718,89 du cabinet du ministre adjoint
et Commerce extérieur, 14.11.0 CND –29,0 –718,89 au m inistre des Affaires
Coopération internationale, 14.41.0 CND 11,0 272,68 étrangères et chargéDéfense nationale, Finances, 14.41.3 CND 546,0 13.534,99 de l’Agriculture; présidence belgeAffaires sociales, Santé publique 14.51.1 CD –90,0 –2.231,04 de l’Union européenne; 
et Environnement 14.53.1 CND –10,0 –247,89 lutte contre la fraude T.V.A.; 
15.54.1 CD –40,0 –991,57 tests E.S.B.15.54.3 CND –40,0 –991,5716.50.6 CND –406,0 –10.064,48
18.40.0 CND 30,0 743,68
18.61.1 CND –5,0 –123,9518.61.4 CND –30,0 –743,6826.54.1 CND 500,0 12.394,68
26.55.1 CND –500,0 –12.394,68
3183 09/11/2001 Coopération internationale 15.54.0 CND –175,0 –4.338,14 Aide à la population afghane.
15.54.2 CND –25,0 –619,73
15.54.4 CND 200,0 4.957,87
3184 21/11/2001 Coopération internationale 15.54.3 CND –222,0 –5.503,24 Force spéciale de protection 
15.54.4 CND 222,0 5.503,24 au Burundi.
3185 07/12/2001 Affaires sociales, Santé publique 26.55.3 CND –296,4 –7.347,56 Lutte contre le bioterrorisme
et Environnement 26.62.0 CND 296,4 7.347,56 et le chimio-terrorisme.
3186 07/12/2001 Défense nationale 16.50.0 CND 458,7 11.370,88 Opérations humanitaires;
CD –20,0 –495,79 hausse du prix du carburant
16.50.1 CND 830,3 20.582,60 et du cours du dollar;
CE 56,2 1.393,16 obligations internationales
CO –69,3 –1.717,90 et dépenses diverses.
16.50.2 CND 58,5 1.450,18
CE – –
CO 1.094,2 27.124,51
16.50.4 CND – –
CE 1.621,3 40.190,98
CO 17,0 421,42
16.50.5 CND –670,0 16.608,8716.60.0 CND –17,4 –431,3316.70.4 CND 445,5 11.043,66
16.90.5 CND –12,0 –297,47
–67,0 –1.660,89
–3,0 –74,37
* CND: Crédit non dissocié
CD: Crédit dissocié
CE: Crédit d’engagementCO: Crédit d’ordonnancement 67(Bedrag in de linkerkolom: in miljoen BEF; bedrag in de rechterkolom: in duizendtallen EUR)
MRB Datum Secties van de begroting Programma Aard van Bedrag Voorwerp
het krediet*
3179 19/01/2001 Sociale Zaken, 26.53.1 NGK –600,0 –14.873,61 BSE-tests.
Volksgezondheid en Leefmilieu 26.54.1 NGK 600,0 14.873,61
3180 26/01/2001 Diensten van de Eerste Minister, 11.21.0 NGK –34,4 –852,75 Werking van de cel
Sociale Zaken, Volksgezondheid 26.21.0 NGK 34,4 852,75 van de regeringscommissaris
en Leefmilieu toegevoegd aan de Minister
van Sociale Zaken en Pensioenen.
3181 30/03/2001 Economische Zaken 32.62.0 NGK –4,4 –109,07 Belgisch Voorzitterschap
32.63.0 NGK 23,9 592,47 van de Europese Unie,32.63.1 NGK –1,1 –27,27 informatiecampagne inzake32.64.2 OK 62,3 1.544,38 de overgang naar de euro.
32.65.0 NGK –10,9 –270,20
32.66.0 NGK –2,4 –59,4932.67.0 NGK –5,1 –126,4332.70.2 OK –62,3 –1.544,38
3182 19/07/2001 Diensten van de Eerste Minister, 11.40.5 NGK 34,0 842,84 Werking van het kabinet
Buitenlandse Zaken en 14.04.0 NGK 29,0 718,89 van de minister toegevoegd aan
Buitenlandse Handel, 14.11.0 NGK –29,0 –718,89 de M inister van Buitenlandse Zaken
Internationale Samenwerking, 14.41.0 NGK 11,0 272,68 en belast met Landbouw;Landsverdediging, Financiën, 14.41.3 NGK 546,0 13.534,99 Belgisch voorzitterschapSociale Zaken, Volksgezondheid 14.51.1 GK –90,0 –2.231,04 van de Europese Unie;
en Leefmilieu 14.53.1 NGK –10,0 –247,89 bestrijding van de BTW-fraude;
15.54.1 GK –40,0 –991,57 BSE-tests.15.54.3 NGK –40,0 –991,5716.50.6 NGK –406,0 –10.064,48
18.40.0 NGK 30,0 743,68
18.61.1 NGK –5,0 –123,9518.61.4 NGK –30,0 –743,6826.54.1 NGK 500,0 12.394,68
26.55.1 NGK –500,0 –12.394,68
3183 09/11/2001 Internationale Samenwerking 15.54.0 NGK –175,0 –4.338,14 Steun aan de Afghaanse bevolking.
15.54.2 NGK –25,0 –619,73
15.54.4 NGK 200,0 4.957,87
3184 21/11/2001 Internationale Samenwerking 15.54.3 NGK –222,0 –5.503,24 Bijzondere beschermingsmacht 
15.54.4 NGK 222,0 5.503,24 in Burundi.
3185 07/12/2001 Sociale Zaken, Volksgezondheid 26.55.3 NGK –296,4 –7.347,56 Strijd tegen het terrorisme met
en Leefmilieu 26.62.0 NGK 296,4 7.347,56 biologische en chemische wapens.
3186 07/12/2001 Landsverdediging 16.50.0 NGK 458,7 11.370,88 Humanitaire operaties;
GK –20,0 –495,79 stijging van de brandstofprijzen
16.50.1 NGK 830,3 20.582,60 en van de dollarkoers;
VK 56,2 1.393,16 internationale verplichtingen
OK –69,3 –1.717,90 en allerlei uitgaven.
16.50.2 NGK 58,5 1.450,18
VK – –
OK 1.094,2 27.124,51
16.50.4 NGK – –
VK 1.621,3 40.190,98
OK 17,0 421,42
16.50.5 NGK –670,0 16.608,8716.60.0 NGK –17,4 –431,3316.70.4 NGK 445,5 11.043,66
16.90.5 NGK –12,0 –297,47
* NGK: niet-gesplitste kredieten
GK: gesplitste kredieten
OK: ordonnanceringskredietenVK: vastleggingskredieten Au total, le montant des engagements autorisés par ces délibérations au-delà des
crédits ouverts au budget général des dépenses de l’année 2001 s’est élevé à4.392,9 millions de francs; celui des ordonnancements, à 4.399,0 millions de francs.Des crédits ouverts ont été bloqués à concurrence de montants identiques.
En ce qui concerne les délibérations n
os3179, 3180, 3183, 3184 et 3185, la Cour a
conclu au respect des conditions légales.
A propos de la délibération n° 3181, la Cour a observé que l’insuffisance des crédits
ouverts n’était pas avérée, dans le cas des dépenses occasionnées par l’organisationde conférences liées à la présidence belge de l’Union européenne, celles-ci pouvantêtre couvertes par la répartition du crédit provisionnel prévu à cet effet. De plus, lepréambule de cette délibération ne permettait pas de conclure au caractère excep-tionnel ou à l’imprévisibilité des dépenses concernées. Enfin, les moyens nécessairesau financement d’une campagne d’information relative au basculement anticipé à l’euroauraient pu être inscrits dès l’adoption du budget par la Chambre des représentants,moyennant le dépôt d’un amendement par le Gouvernement.
D’autre part, la Cour a signalé que les conditions d’imprévisibilité invoquées à l’ap-
pui de l’octroi, par la délibération n° 3182, de moyens destinés au financement de laprésidence belge de l’Union européenne, étaient insuffisamment étayées. Elle aconclu de même au sujet des dépenses prévues pour la lutte contre la fraude fiscale,ajoutant que les crédits encore disponibles au programme concerné du budget généraldes dépenses étaient suffisants pour y faire face. La Cour a enfin considéré que lescrédits, même estimés approximativement, nécessaires à la réalisation de test E.S.B.,auraient pu être inscrits dès l’ajustement du budget.
Enfin, la Cour a estimé que l’insuffisance de crédits motivant la délibération n° 3186
(Défense nationale) n’était pas totalement avérée et a rappelé la possibilité offertepar une disposition du budget général des dépenses d’effectuer des transferts auprofit du programme concerné. Elle a ajouté que ni le degré d’urgence des dépenses,ni le caractère exceptionnel ou imprévisible des circonstances les ayant occasionnées,ne pouvaient être appréciés au vu des considérants de la délibération en question.
Toutes ces délibérations ont été régularisées par des ajustements du budget général
des dépenses de l’année budgétaire 2001. 
6. Evolution de la législation en matière de comptabilité publique
La loi du 15 mars 1991 portant réforme de la comptabilité générale de l’Etat et de lacomptabilité provinciale a créé une Commission de normalisation de la comptabilitépublique (C.N.C.P.), chargée de mettre au point un plan comptable général normalisé,intégrant l’ensemble des opérations budgétaires, financières et patrimoniales, ainsique des projets d’adaptation des textes en vigueur aujourd’hui.
L’arrêté royal du 14 janvier 1992 portant organisation de la Commission de normali-
sation de la comptabilité publique a constitué deux sections spécialisées, la section «Plan comptable» et la section «Adaptation des textes légaux et réglementaires envigueur», qui font rapport et formulent des propositions à la Commission.
68 In totaal beliep het bedrag van de vastleggingen die werden gemachtigd door die be-
slissingen boven de op de algemene uitgavenbegroting van het jaar 2001 geopendekredieten 4.392,9 miljoen BEF; dat van de ordonnanceringen beliep 4.399,0 miljoenBEF. Er werden ten belope van dezelfde bedragen geopende kredieten geblokkeerd.
Met betrekking tot de beslissingen nr. 3179, 3180, 3183, 3184 en 3185 heeft het
Rekenhof vastgesteld dat de wettelijke voorwaarden waren vervuld.
In verband met beslissing nr. 3181 heeft het Rekenhof opgemerkt dat niet was aan-
getoond dat de geopende kredieten ontoereikend waren in het geval van de uitgavennaar aanleiding van de organisatie van conferenties in samenhang met het Belgischvoorzitterschap van de Europese Unie. Deze uitgaven konden immers worden gedektdoor de verdeling van het provisioneel krediet dat daartoe was uitgetrokken. Aan dehand van de inleiding van die beslissing kon daarenboven niet worden geconcludeerddat de betrokken uitgaven uitzonderlijk of onvoorzienbaar waren. De noodzakelijkemiddelen voor de financiering van een informatiecampagne met betrekking tot devervroegde overschakeling naar de euro hadden tot slot van bij de goedkeuring van debegroting door de Kamer van Volksvertegenwoordigers kunnen worden ingeschrevenmits de indiening van een regeringsamendement.
Het Rekenhof heeft voorts opgemerkt dat de omstandigheden inzake onvoorzienbaar-
heid die werden ingeroepen ter staving van de toekenning door beslissing nr. 3182van middelen voor de financiering van het Belgisch voorzitterschap van de EuropeseUnie onvoldoende waren onderbouwd. Het kwam tot dezelfde conclusie met betrekkingtot de uitgaven waarin was voorzien voor de strijd tegen de fiscale fraude. Het voegdeeraan toe dat de op het betrokken programma van de algemene uitgavenbegroting nogbeschikbare kredieten voldoende waren. Het Rekenhof was tot slot van oordeel dat denoodzakelijke kredieten voor de BSE-tests, die zelfs maar bij benadering warengeraamd, al hadden kunnen worden ingeschreven naar aanleiding van de aanpassingvan de begroting.
Het Rekenhof was tot slot van oordeel dat de ontoereikendheid van kredieten die als
motivering voor beslissing nr. 3186 (Landsverdediging) werd aangevoerd, niet hele-maal was aangetoond. Het heeft herinnerd aan de mogelijkheid om door een bepalingvan de algemene uitgavenbegroting overdrachten uit te voeren ten voordele van hetbetrokken programma. Zijn college heeft hieraan toegevoegd dat aan de hand van deoverwegingen van de beslissing in kwestie noch de graad van hoogdringendheid vande uitgaven noch de uitzonderlijke of onvoorzienbare aard van de omstandighedendie hiertoe hebben geleid, konden worden beoordeeld.
Alle beslissingen werden geregulariseerd door de aanpassingen van de algemene
uitgavenbegroting van het begrotingsjaar 2001.
6. Evolutie van de wetgeving inzake rijkscomptabiliteit
De wet van 15 maart 1991 houdende hervorming van de algemene rijkscomptabiliteiten van de provinciale comptabiliteit heeft een Commissie voor de Normalisatie vande Openbare Comptabiliteit (CNOC) opgericht, die belast is met het uitwerken vaneen algemeen rekeningstelsel dat het geheel van de budgettaire, financiële en ver-mogensverrichtingen integreert en met het opstellen van ontwerpen tot aanpassingvan de van kracht zijnde teksten.
Het koninklijk besluit van 14 januari 1992 houdende organisatie van de Commissie
voor de Normalisatie van de Openbare Comptabiliteit heeft twee gespecialiseerdeafdelingen opgericht, de afdeling „Rekeningstelsel” en de afdeling „Aanpassing vande van kracht zijnde wet- en reglementaire teksten”, die aan de commissie verslaguitbrengen en voorstellen formuleren.
69 La Commission et ses deux sections comportent des représentants des Communautés
et Régions. En effet, le vaste projet de modernisation de la comptabilité de l’Etat,entamé voici plus de dix ans, ne concerne pas uniquement l’Etat fédéral mais aussiles Communautés et Régions. Le 12 avril 1994, la Conférence interministérielle desfinances et du budget a chargé la C.N.C.P. d’établir un avant-projet de loi portantexécution de l’article 50, § 2, de la loi spéciale de financement du 16 janvier 1989 etd’élaborer un plan comptable applicable à toutes les entités de l’Etat.
L’avant-projet de loi portant exécution de l’article 50, § 2, de la loi spéciale de finan-
cement du 16 janvier 1989 («projet de loi fixant les dispositions générales applicablesaux budgets, au contrôle des subventions et à la comptabilité des Communautés etdes Régions, ainsi qu’à l’organisation du contrôle de la Cour des comptes») a étéapprouvé par la Conférence interministérielle des Finances et du Budget le 19 janvier2000, et par le Conseil des ministres le 12 mai 2000. Il prévoit notamment que chaqueentité fédérée
8sera soumise à un plan comptable commun fixé par arrêté royal.
Une comptabilité en partie double est mise en place par le projet. Le plan comptable
général, en ce moment finalisé par la section «Plan comptable» de la C.N.C.P.,s’inspire largement du plan comptable minimum normalisé valable pour les sociétéscommerciales
9. Les définitions des classes 1 à 7 sont similaires. La classe 5, toute-
fois, contient les créances et dettes financières échéant dans l’année. Au stadeactuel du projet, la classe 0 devrait inclure, en plus des droits et engagements horsbilan, y compris l’encours des engagements budgétaires, la comptabilité analytiqueéventuelle, des états de synthèse des comptes des classes 1 à 7 et le compte d’exé-cution du budget. Les classes 8 et 9 devraient recueillir les imputations budgétaires;les comptes de ces deux classes respectent la classification économique.
Le plan comptable commun aux Communautés et Régions, tel qu’établi par la
Commission, est moins détaillé que celui s’appliquant à l’Etat. Il revient auxCommunautés et Régions de développer la structure de base selon leurs besoins.Toutefois, quand la consolidation des comptes annuels l’exige, un niveau de détailplus poussé est prévu.
Les principes de la comptabilité de caisse sont, dans le projet, abandonnés.
Dorénavant, les recettes et dépenses devraient être imputées sur la base des droitsconstatés. Les opérations devraient être imputées simultanément en comptabilitégénérale et en comptabilité budgétaire.
Selon cet avant-projet, le budget des entités qu’il concerne comprendra, en recettes,
l’estimation des droits constatés pendant l’année budgétaire, en lieu et place de l’es-timation des recettes encaissées. En dépenses, on retrouverait des crédits d’enga-gement et des crédits de liquidation pour toutes les dépenses prévues et autorisées.Les crédits non dissociés du régime actuel seraient donc appelés à disparaître. Descrédits de liquidation pourraient être non limitatifs.
8La Communauté flamande et la Région flamande, la Communauté française, la Communauté germano-phone, la Région wallonne, la Région de Bruxelles-Capitale, la Commission communautaire commune.
9A.R. du 8 octobre 1976 relatif aux comptes annuels des entreprises.
70 In de commissie en de twee afdelingen zetelen vertegenwoordigers van de
Gemeenschappen en de Gewesten. Het uitgebreide plan tot modernisering van derijkscomptabiliteit dat meer dan tien jaar geleden werd aangevat, heeft immers nietenkel betrekking op de federale Staat maar ook op de Gemeenschappen en deGewesten. Op 12 april 1994 heeft de Interministeriële Conferentie van Financiën enBegroting de CNOC opdracht gegeven een voorontwerp van wet houdende uitvoe-ring van artikel 50, § 2, van de bijzondere financieringswet van 16 januari 1989 op testellen en een rekeningstelsel uit te werken dat op alle entiteiten van de Staat toe-pasbaar is.
Het voorontwerp van wet houdende uitvoering van artikel 50, § 2, van de bijzondere
financieringswet van 16 januari 1989 („wetsontwerp tot vaststelling van de algemenebepalingen die gelden voor de begrotingen, de controle op de subsidies en voor deboekhouding van de Gemeenschappen en de Gewesten, alsook voor de organisatievan de controle door het Rekenhof”) werd op 19 januari 2000 goedgekeurd door deInterministeriële Conferentie voor de Financiën en de Begroting en op 12 mei 2000door de Ministerraad. Het bepaalt inzonderheid dat elke gefedereerde entiteit
8zal
worden onderworpen aan een bij koninklijk besluit bepaald genormaliseerd boekhoud-plan.
Het wetsontwerp voert een dubbele boekhouding in. Het algemeen rekeningenstelsel,
waaraan momenteel de laatste hand wordt gelegd door de afdeling „Rekeningstelsel”van de CNOC, is grotendeels geïnspireerd op het minimum genormaliseerd rekenin-genstelsel dat voor de handelsondernemingen
9van toepassing is. De definities van
de klassen 1 tot 7 zijn gelijkaardig. Klasse 5 bevat echter de financiële schuldvorde-ringen en schulden die binnen het jaar vervallen. In de huidige stand van het ontwerpzou klasse 0 naast de rechten en verbintenissen buiten de balans, met inbegrip van deuitstaande budgettaire vastleggingen, de eventuele analytische boekhouding, de statenvan de synthese-rekeningen van de klassen 1 tot 7 en de rekening van uitvoering vande begroting moeten omvatten. De klassen 8 en 9 moeten de budgettaire aanreke-ningen omvatten; de rekeningen van die twee klassen houden rekening met de eco-nomische classificatie.
Het gemeenschappelijk rekeningenstelsel van de Gemeenschappen en de Gewesten,
dat door de commissie werd opgesteld, is minder gedetailleerd dan datgene dat opde Staat van toepassing is. De Gemeenschappen en de Gewesten dienen de basis-structuur verder te ontwikkelen volgens hun eigen behoeften. Wanneer zulks voor deconsolidatie van de jaarrekening vereist is, is er in een meer gedetailleerd niveauvoorzien.
Van de principes van de kasboekhouding wordt in het ontwerp afgestapt. Voortaan
zullen de ontvangsten en uitgaven moeten worden aangerekend op basis van devastgestelde rechten. De verrichtingen zullen simultaan in de algemene boekhoudingen in de begrotingsboekhouding worden aangerekend.
Volgens het voorontwerp van wet zal de begroting van de entiteiten waarop het
betrekking heeft, voor de ontvangsten de raming van de tijdens het begrotingsjaarvastgestelde rechten omvatten in plaats van de raming van de geïnde ontvangsten.In de uitgaven kunnen de vastleggings- en vereffeningskredieten voor alle geraamdeen gemachtigde uitgaven worden teruggevonden. De niet-gesplitste kredieten van
8De Vlaamse Gemeenschap en het Vlaams Gewest, de Franse Gemeenschap, de Duitstalige Gemeen-schap, het Waals Gewest, het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en de Gemeenschappelijke Gemeen-schapscommissie.
9Koninklijk besluit van 8 oktober 1976 met betrekking tot de jaarrekening van de ondernemingen.
71 Selon l’avant-projet, les entités établiront un compte d’exécution du budget, dressé
dans la même forme que le budget. Les classes 8 et 9, standardisées du plan comp-table, devraient reprendre les données du compte d’exécution du budget et faire lelien entre la comptabilité budgétaire et la comptabilité générale.
Par ailleurs, des dispositions générales organisent le contrôle de la Cour des comp-
tes. La Cour des comptes contrôlerait la comptabilité générale et la comptabilitébudgétaire des entités fédérées ainsi que le bon emploi des deniers publics. Elleliquiderait les comptes des comptables de ces institutions. La Cour des comptesexaminerait également la légalité et la régularité des dépenses et des recettes etpour ces dernières, exercerait un contrôle général sur les opérations relatives à l’éta-blissement et au recouvrement. La Cour vérifierait les comptes des organismespublics dépendant des entités fédérées.
Le visa préalable par la Cour des comptes des ordonnances de dépenses n’est pas
prévu par cet avant-projet. Il appartiendrait à chaque entité fédérée de préciser lesautres modalités de contrôle de la Cour des comptes. 
Le 26 octobre 2001, le Conseil des Ministres a approuvé et soumis au Conseil d’Etat
deux autres avant-projets de loi issus des travaux de la Commission, l’un portant surl’organisation du budget et de la comptabilité de l’Etat fédéral et l’autre modifiant laloi du 29 octobre 1846 relative à l’organisation de la Cour des comptes.
Ces deux avant-projets, concernant uniquement l’Etat fédéral, participent des mêmes
principes que ceux repris dans le projet de loi portant exécution de l’article 50, § 2, dela loi spéciale de financement du 16 janvier 1989.
Les lois sur la comptabilité de l’Etat, coordonnées par arrêté royal du 17 juillet 1991
et modifiées par les lois du 24 décembre 1993, du 3 avril 1995, du 19 juillet 1996 etdu 10 juin 1998 sont abrogées par le premier avant-projet pour ce qui concerne lesservices de l’Etat fédéral. Des dispositions de ces lois sont cependant reprises dansl’avant-projet. Ces dispositions concernent essentiellement la préparation, le vote etl’exécution du budget.
Sont notamment reprises, telles quelles ou légèrement adaptées, les dispositions
concernant l’annualité, la spécialité, l’unité et l’universalité budgétaires; le rôle, enmatière budgétaire, de la Chambre des représentants, du Conseil des ministres, duministre du Budget et du ministre des Finances, des inspecteurs des Finances et descomptables; les crédits provisoires, les nouvelles ventilations des allocations debase, le contrôle budgétaire, la justification du budget, les fonds budgétaires, lesfonds de restitution et d’attribution; les paiements urgents.
L’avant-projet de loi prévoit qu’un nouveau système sera mis en place, caractérisé
par une comptabilité en partie double; l’imputation des recettes et dépenses surbase des droits constatés; un plan comptable général détaillé; l’établissement d’unbilan et d’un compte de résultats annuels, en plus du compte d’exécution du budget;un inventaire annuel; des écritures simultanées dans la comptabilité générale et lacomptabilité budgétaire; la généralisation des crédits dissociés (crédits d’engagementet crédits de liquidation) et l’annulation des crédits disponibles en fin d’année.
72 het huidige stelsel zouden dus verdwijnen. Vereffeningskredieten zouden niet-limitatief
kunnen zijn.
Luidens het voorontwerp zullen de entiteiten een rekening van uitvoering van de
begroting in dezelfde vorm als de begroting opstellen. De gestandaardiseerde klassen8 en 9 van het rekeningenstelsel zullen de gegevens van de rekening van uitvoeringvan de begroting hernemen en een link leggen tussen de begrotingsboekhouding ende algemene boekhouding.
Het voorontwerp bevat bovendien algemene bepalingen inzake de organisatie van de
controle door het Rekenhof. Het Rekenhof zal de algemene boekhouding en debegrotingsboekhouding van de gefedereerde entiteiten alsmede de goede bestedingvan de rijksgelden controleren. Het zal de rekeningen van de rekenplichtigen van dieinstellingen verevenen. Het Rekenhof zal eveneens de wettigheid en de regelmatig-heid van de uitgaven en de ontvangsten onderzoeken en zal m.b.t. de ontvangsteneen algemene controle uitoefenen op de verrichtingen inzake hun vaststelling eninvordering. Het Rekenhof zal tot slot de rekeningen onderzoeken van de openbareinstellingen die van de gefedereerde entiteiten afhangen.
Het voorafgaand visum door het Rekenhof van de uitgaven-ordonnanties komt in dat
voorontwerp niet voor. Elke gefedereerde entiteit zal de overige modaliteiten van decontrole door het Rekenhof moeten preciseren.
De Ministerraad heeft op 26 oktober 2001 twee andere voorontwerpen van wet van
de commissie goedgekeurd en aan de Raad van State voorgelegd; het ene heeftbetrekking op de organisatie van de begroting en de boekhouding van de federaleStaat en het andere wijzigt de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van hetRekenhof.
Hun toepassingsgebied is beperkt tot de federale Staat. Die voorontwerpen zijn
gebaseerd op dezelfde principes als deze opgenomen in het voorontwerp van wethoudende uitvoering van artikel 50, § 2, van de bijzondere financieringswet van16 januari 1989.
De door het koninklijk besluit van 17 juli 1991 gecoördineerde wetten op de rijks-
comptabiliteit die werden gewijzigd door de wetten van 24 december 1993,3 april 1995, 19 juli 1996 en 10 juni 1998, worden door het eerste voorontwerp opge-heven wat de diensten van de federale Staat betreft. Er worden echter bepalingenvan die wetten hernomen in het voorontwerp, hoofdzakelijk in verband met de voor-bereiding, de goedkeuring en de uitvoering van de begroting.
Meer bepaald worden, eventueel licht aangepast, hernomen: de bepalingen in verband
met de annaliteit, de specialiteit, de eenheid en de universaliteit van de begroting; debepalingen inzake de rol op budgettair vlak van de Kamer van Volksvertegenwoordi-gers, van de Ministerraad, van de Minister van Begroting en de Minister vanFinanciën, van de inspecteurs van Financiën en van de rekenplichtigen; de bepalingeninzake de voorlopige kredieten, de nieuwe uitsplitsingen van basisallocaties, debegrotingscontrole, de verantwoording van de begroting, de begrotingsfondsen, deterugbetalings- en toewijzingsfondsen; de bepalingen inzake de dringende betalingen.
Het voorontwerp van wet bepaalt dat een nieuw systeem zal worden ingevoerd dat
wordt gekenmerkt door het dubbel boekhouden; de aanrekening van de ontvangstenen uitgaven op basis van de vastgestelde rechten; een gedetailleerd algemeen reke-ningenstelsel; de opstelling van een jaarlijkse balans en resultatenrekening, bovenopde rekening van uitvoering van de begroting; een jaarlijkse inventaris; gelijktijdigeschrifturen in de algemene boekhouding en in de begrotingscomptabiliteit; de veralge-mening van de gesplitste kredieten (vastleggingskredieten en vereffeningskredieten)en de annulering van de op het einde van het jaar beschikbare kredieten.
73 Ces dispositions s’appliqueraient à l’administration générale, aux administrations
dotées d’une autonomie de gestion mais sans personnalité juridique, dénommées «services administratifs à comptabilité autonome», aux organismes d’administrationpublique dotés de la personnalité juridique, appelés «organismes administratifspublics» (à l’exclusion des organismes et institutions publics de sécurité sociale) etaux entreprises à caractère commercial, industriel ou financier, dotées d’un régimed’autonomie mais sans personnalité juridique, appelées «entreprises d’Etat».
Le second avant-projet vise à modifier la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organi-
sation de la Cour des comptes, pour ce qui concerne l’Etat fédéral.
Cette loi serait mise en concordance avec les dispositions concernant la Cour des
comptes contenues dans l’avant-projet de loi portant exécution de l’article 50, § 2,de la loi spéciale de financement du 16 janvier 1989.
Des dispositions spécifiques à l’Etat fédéral s’y ajoutent, à savoir, essentiellement:
– la mission d’information en matière budgétaire et comptable en faveur de la
Chambre des représentants;
– les conditions dans lesquelles un comptable peut être condamné à solder son
débet, si la Cour juge qu’il a commis une faute ou une négligence graves, ou unefaute légère à caractère répétitif ayant facilité ou permis la survenance du débet.Il est également prévu que l’administration devra démontrer l’existence de la fautedu comptable.
L’avant-projet supprime en outre le pouvoir juridictionnel de la cour à l’égard des
ordonnateurs délégués.
Il ressort des deux avant-projets de loi que l’Etat fédéral prévoit de ne pas maintenir
la procédure du visa préalable pour ce qui concerne ses opérations de dépense. LaCour exercerait dorénavant tous ses contrôles a posteriori, sans plus intervenir dansla procédure de dépense. 
Le 13 mars 2002, le Conseil d’Etat a rendu ses avis concernant ces deux avant-projets
de loi. Les projets adaptés ont été approuvés en Conseil des ministres du 31 mai etdéposés à la Chambre le 18 juin 2002.
74 Die bepalingen zullen van toepassing zijn op het algemeen bestuur, op de administra-
ties met beheersautonomie maar zonder rechtspersoonlijkheid, „administratieve dien-sten met boekhoudkundige autonomie” genoemd, op de openbare instellingen metrechtspersoonlijkheid, „administratieve openbare instellingen” genoemd (met uitsluitingvan de openbare instellingen van de sociale zekerheid) en op de ondernemingen methandels-, industriële of financiële aard met een vorm van autonomie maar zonderrechtspersoonlijkheid, „staatsbedrijven” genoemd.
Het tweede voorontwerp is bedoeld om de wet van 29 oktober 1849 op de inrichting
van het Rekenhof te wijzigen wat de federale Staat betreft.
Die wet wordt in overeenstemming gebracht met de bepalingen met betrekking tot
het Rekenhof die zijn opgenomen in het voorontwerp van wet houdende uitvoeringvan artikel 50, § 2, van de bijzondere financieringswet van 16 januari 1989.
Met dit voorontwerp worden specifieke bepalingen voor de federale Staat inge-
voegd, nl.:
– m.b.t. de opdracht inzake het verstrekken van budgettaire en boekhoudkundige
informatie aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers;
– m.b.t. de voorwaarden waaronder een rekenplichtige kan worden veroordeeld tot
het aanzuiveren van zijn tekort, nl. als het Rekenhof van oordeel is dat hij eenzware fout of nalatigheid heeft begaan, of bij herhaling een lichte fout heeftgemaakt die het ontstaan van het tekort in de hand heeft gewerkt of mogelijkheeft gemaakt. De administratie zal het bestaan van de fout in hoofde van derekenplichtige moeten aantonen.
Het voorontwerp schaft bovendien de rechtsmacht van het Rekenhof ten aanzien van
de gedelegeerde ordonnateurs af.
Uit de twee voorontwerpen van wet blijkt de intentie in hoofde van de federale Staat
om de procedure van het voorafgaand visum niet te handhaven voor zijn uitgavenver-richtingen. Het Rekenhof zal voortaan zijn controles a posteriori uitvoeren, zonder nogin het uitgavenproces tussen te komen.
De Raad van State heeft op 13 maart 2002 zijn adviezen in verband met de twee
voorontwerpen van wet verleend. De aangepaste ontwerpen werden op 31 mei 2002in de Ministerraad goedgekeurd, en inmiddels, op 18 juni 2002, bij de Kamer vanVolksvertegenwoordigers ingediend.
75 2. F ONDS NATIONAL DE RETRAITE DES OUVRIERS MINEURS
–EXAMEN DES COMPTES DE 1997 ET1998 – P ROBLÈMES LIÉS À
LA DISSOLUTION DE L ’ORGANISME
La Cour a procédé à l’examen des comptes 1997 et 1998 du Fonds national de
retraite des ouvriers mineurs. Les comptes de l’année 1998 constituent les dernierscomptes de cet organisme qui a été dissous le 1
erjanvier 1999. Plusieurs observations
et demandes d’explication ont été formulées par la Cour.
1. Cadre légal et réglementaire
Le Fonds national de retraite des ouvriers mineurs (F.N.R.O.M.) était un organismeappartenant à la catégorie D visée par la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle decertains organismes d’intérêt public et relevait de la tutelle du ministre des Affairessociales. Les mineurs ont, dès l’origine, été considérés comme une catégorie parti-culière de travailleurs salariés qui méritaient une protection spécifique. Le déclin qu’aconnu ce régime à partir des années 1960 a conduit à la dissolution du F.N.R.O.M.le 1
erjanvier 199910.
Les missions du Fonds ont, à partir de cette date, été reprises par quatre organismes:– l’Institut national d’assurance maladie-invalidité (INAMI) pour le paiement des
pensions d’invalidité des ouvriers mineurs;
– l’Office national de sécurité sociale (O.N.S.S.) pour la perception des cotisations
sociales des ouvriers mineurs;
– l’Office national des pensions (O.N.P.) en ce qui concerne la gestion des rentes
(régime de la capitalisation);
– l ‘Office national des vacances annuelles (O.N.V.A.) pour l’application des dispo-
sitions relatives aux vacances annuelles.
Le personnel du F.N.R.O.M. a été transféré à l’O.N.S.S. et à l’INAMI, tandis que le
passif et l’actif, les droits et les obligations du Fonds ont, quant à eux, été repris parl’INAMI seul.
Un comité de gestion des ouvriers mineurs – composé d’un président nommé par le Roi,
de six représentants des organisations représentatives des travailleurs, de six repré-sentants des organisations représentatives des employeurs ainsi que d’un commissairedu Gouvernement représentant le Ministre des Affaires économiques et d’un commis-saire représentant le Ministre des Affaires sociales – a été institué auprès de l’INAMI
11.
Les dépenses en matière de pensions d’invalidité des ouvriers mineurs sont essen-
tiellement couvertes par une subvention de l’Etat qui correspond à la différenceentre les recettes et les dépenses. Depuis le 1
erjuillet 1997, cette subvention
(2.028 millions de francs en 1998, soit 50,27 millions d’euros) doit être versée àl’O.N.S.S.-Gestion globale
12.
10Arrêté royal du 8 décembre 1998 portant exécution des articles 134 et 140 de la loi du 29 avril 1996portant des dispositions sociales.
11Article 5 de l’arrêté du 8 décembre 1998.
12Arrêté royal du 8 août 1997 portant des mesures en vue du développement de la gestion globale.F–1.820.242
76 2. N ATIONAAL PENSIOENFONDS VOOR MIJNWERKERS
–O NDERZOEK VAN DE REKENINGEN VAN DE JAREN 1997 EN1998 –
PROBLEMEN GEPAARD GAANDE MET DE ONTBINDING VAN DE
INSTELLING
Het Rekenhof heeft de rekeningen van de jaren 1997 en 1998 van het Nationaal
Pensioenfonds voor Mijnwerkers onderzocht. De rekeningen van het jaar 1998 zijnde laatste rekeningen van die instelling die op 1 januari 1999 werd ontbonden. HetRekenhof heeft verschillende opmerkingen en vragen om uitleg geformuleerd.
1. Wettelijk en reglementair kader
Het Nationaal Pensioenfonds voor Mijnwerkers (NPM) was een instelling van cate-gorie D, beoogd in de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommigeinstellingen van openbaar nut. De instelling stond onder het toezicht van de Ministervan Sociale Zaken. De mijnwerkers werden van bij de aanvang beschouwd als eenbijzondere categorie van werknemers die een specifieke bescherming behoefden. Degeleidelijke daling van het aantal mijnwerkers sedert de jaren 60 heeft op 1 januari1999 tot de ontbinding van het NPM geleid
10.
De opdrachten van dat fonds werden sedertdien door vier instellingen overgenomen:– het Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV), voor de betaling
van de invaliditeitspensioenen van de mijnwerkers;
– de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ), voor de inning van de sociale bij-
dragen van de mijnwerkers;
– de Rijksdienst voor Pensioenen (RVP), voor het beheer van de renten (kapitalisa-
tiestelsel);
– de Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV), voor de toepassing van de bepalingen
met betrekking tot de jaarlijkse vakantie.
Het personeel van het NPM werd overgedragen aan de RSZ en het RIZIV. De passiva
en activa en de rechten en verplichtingen van het fonds werden daarentegen alleendoor het RIZIV overgenomen.
Bij het RIZIV werd een beheerscomité voor de mijnwerkers opgericht, bestaande uit
een door de Koning benoemde voorzitter, zes vertegenwoordigers van de erkendevakbonden, zes vertegenwoordigers van de werkgeversorganisaties alsmede eenregeringscommissaris die de Minister van Economische Zaken vertegenwoordigt eneen commissaris die de Minister van Sociale Zaken vertegenwoordigt
11.
De uitgaven inzake invaliditeitspensioenen van de mijnwerkers worden in hoofdzaak
gedekt door een toelage van de Staat, die overeenstemt met het verschil tussen deontvangsten en de uitgaven. Sedert 1 juli 1997 moet die toelage (2.028 miljoen BEFin 1998, hetzij 50,27 miljoen EUR) worden gestort aan de RSZ-Globaal beheer
12.
10Koninklijk besluit van 8 december 1998 houdende uitvoering van de artikelen 134 en 140 van de wetvan 29 april 1996 houdende sociale bepalingen.
11Artikel 5 van het koninklijk besluit van 8 december 1998.
12Koninklijk besluit van 8 augustus 1997 houdende maatregelen met het oog op de ontwikkeling van hetglobaal beheer.F–1.820.242
77 En 1998, le F.N.R.O.M. a versé environ 2.234 millions de francs (55,38 millions d’eu-
ros) de prestations sociales et a perçu des cotisations pour 622 millions de francs(15,42 millions d’euros).
2. Constatations et observations13
Le contrôle a eu pour but de s’assurer que les comptes avaient été établis confor-mément aux dispositions légales et réglementaires et que les opérations avaient étécorrectement enregistrées dans les comptes. Une analyse approfondie du bilan del’année 1998 a été effectuée, étant donné qu’il s’agit du dernier bilan établi avant ladissolution de l’organisme.
Plus de la moitié de l’actif (1.270,1 millions de francs au 31 décembre 1998, soit
31,48 millions d’euros) est constituée par des créances sur des employeurs au titrede cotisations, de majorations et d’intérêts de retard. Il s’agit pour l’essentiel decréances douteuses pour lesquelles une provision a été constituée. La Cour ademandé à connaître les moyens mis en œuvre pour maximiser le recouvrement deces créances.
La répartition du patrimoine du F.N.R.O.M. a été approuvée lors de la réunion du
comité de gestion des ouvriers mineurs du 19 décembre 2000. La confrontationentre les données figurant dans le bilan du F.N.R.O.M. au 31 décembre 1998 et letableau de répartition a permis de détecter une différence de 31.216.981 francs(773.848,75 euros), due à l’annulation d’une créance du F.N.R.O.M. à l’égard del’Etat fédéral dans le cadre de l’opération Maribel. La Cour a estimé qu’une telleannulation devrait faire l’objet d’une décision motivée du Comité de gestion.
Au passif du bilan du F.N.R.O.M. de l’année 1998 figure un montant de
241.144.821 francs (5.977.823,97 euros) représentant des soldes reportés enmatière de vacances annuelles pour lesquels il n’existe plus aucun droit. La Cour ademandé des éclaircissements à propos de l’origine de ces montants.
A l’occasion de la dissolution du F.N.R.O.M., l’INAMI ne souhaitant pas disposer du
mobilier du Fonds, l’administrateur général de l’Institut a autorisé le personnel àacquérir ce mobilier à sa valeur d’inventaire. Certains meubles anciens ont ainsi étévendus pour le montant symbolique d’un franc. La Cour a exprimé le souhait de savoirpour quelles raisons ces meubles n’ont pas fait l’objet d’une expertise préalable oun’ont pas été vendus au plus offrant.
Lors de la répartition du patrimoine du F.N.R.O.M., un montant de 13.623.334 francs
(337.713,63 euros) a été transféré à l’INAMI au titre de réserves non affectées deperception. La Cour a demandé des précisions en ce qui concerne les élémentsconstitutifs de ce montant.
Par ailleurs, la Cour a fait observer que les réserves mathématiques constituées dans
le cadre de la gestion des rentes des ouvriers mineurs et enregistrées au passif dubilan ne correspondaient pas aux estimations réalisées par l’Office national desPensions à l’occasion du transfert de ces réserves.
Enfin, la Cour a rappelé l’observation formulée en 1999 à propos de la surévaluation
à concurrence de 5.198.160 francs (128.859,02 euros) du montant de l’intervention
13Lettre du 3 avril 2001 au ministre chargé des Affaires sociales.
78 In 1998 heeft het NPM nagenoeg 2.234 miljoen BEF (55,38 miljoen EUR) sociale
uitkeringen gestort en 622 miljoen BEF (15,42 miljoen EUR) bijdragen ontvangen.
2. Vaststellingen en opmerkingen13
De controle had tot doel zich ervan te vergewissen dat de rekeningen overeenkomstigde wettelijke en reglementaire bepalingen werden opgesteld en dat de verrichtingencorrect in de rekeningen werden geregistreerd. De balans van het jaar 1998 werdgrondig onderzocht. Het betreft immers de laatste balans die vóór de ontbinding vande instelling werd opgesteld.
Meer dan de helft van de activa (1.270,1 miljoen BEF op 31 december 1998, hetzij
31,48 miljoen EUR) bestaat uit schuldvorderingen op de werkgevers uit hoofde vanbijdragen, vermeerderingen en verwijlintresten. Het gaat in hoofdzaak om dubieuzeschuldvorderingen waarvoor een voorziening werd aangelegd. Het Rekenhof heeftgevraagd welke middelen werden ingezet om die schuldvorderingen maximaal in tevorderen.
De verdeling van het vermogen van het NPM werd goedgekeurd in de vergadering
van het beheerscomité voor de mijnwerkers op 19 december 2000. Bij vergelijking vande gegevens in de balans van het NPM per 31 december 1998 met de verdelingsta-bel kon een verschil van 31.216.981 BEF (773.848,75 EUR) worden vastgesteld; datverschil is het gevolg van de annulering van een schuldvordering van het NPM tenaanzien van de federale Staat in het raam van de Maribeloperatie. Het Rekenhof wasvan oordeel dat een dergelijke annulering een gemotiveerde beslissing van hetbeheerscomité behoeft.
Op de passiefzijde van de balans van het NPM van het jaar 1998 komt een bedrag van
241.144.821 BEF (5.977.823,97 EUR) voor aan overgedragen saldi inzake jaarlijksevakantie, waarvoor geen enkel recht meer bestaat. Het Rekenhof heeft gevraagd deoorsprong van die bedragen toe te lichten.
Naar aanleiding van de ontbinding van het NPM heeft de administrateur-generaal –
daar het RIZIV het meubilair van het fonds niet wenste over te nemen – het perso-neel toelating gegeven dat meubilair tegen de inventariswaarde aan te kopen.Bepaalde oude meubelen werden aldus verkocht voor een symbolische frank. HetRekenhof heeft gevraagd waarom die meubelen niet vooraf werden geschat of nietwerden verkocht aan de meestbiedende.
Naar aanleiding van de verdeling van het vermogen van het NPM werd een bedrag
van 13.623.334 BEF (337.713,63 EUR) aan het RIZIV overgedragen bij wijze vanniet-bestemde reserves van de inning. Het Rekenhof heeft gevraagd de elementenwaaruit dat bedrag is samengesteld, te preciseren.
Zijn college heeft bovendien opgemerkt dat de wiskundige reserves die werden aan-
gelegd in het raam van het beheer van de renten van de mijnwerkers en die werdengeboekt op de passiefzijde van de balans, niet overeenstemden met de ramingen diede Rijksdienst van Pensioenen heeft gemaakt naar aanleiding van de overdracht vandie reserves.
Het Rekenhof heeft tot slot herinnerd aan de opmerking die het in 1999 had gefor-
muleerd naar aanleiding van de overschatting met 5.198.160 BEF (128.859,02 EUR)
13Brief van 3 april 2001 aan de Minister bevoegd voor Sociale Zaken.
79 de l’Etat en faveur de la branche des pensions des ouvriers mineurs suite à une
erreur dans la répartition des intérêts de l’année 199514.
3. Réponse de l’INAMI15
Une réponse a été rédigée par l’INAMI et transmise par l’intermédiaire du ministèredes Finances. 
En ce qui concerne les tiers débiteurs, l’INAMI reconnaît que l’essentiel des créances
concernées auraient pu être passées en irrécouvrable avant la dissolution de l’orga-nisme. Il appartient désormais à l’O.N.S.S. d’assurer le suivi.
L’INAMI informe la Cour de ce que le montant de 13.623.334 francs (337.713,63 euros)
qui lui a été transféré le 1
erjanvier 1999 concernait des cotisations déjà encaissées
mais non encore transférées au 31 décembre 1998 sur des indemnités pour maladiesprofessionnelles versées par le Fonds des maladies professionnelles et que ces coti-sations ont été transférées à l’O.N.S.S au cours du 1
ertrimestre 1999. 
En ce qui concerne la répartition erronée des intérêts de l’année 1995, l’INAMI admet
le bien-fondé de la remarque de la Cour, à savoir que cette répartition inexacte a, ensurévaluant l’intervention de l’Etat en faveur de la branche «pensions d’invalidité desmineurs», porté préjudice au Trésor et informe la Cour de la correction effectuée lorsde la clôture des comptes de la branche invalidité pour l’année 1999.
4. Evaluation de la réponse
La réponse n’apparaît pas pleinement satisfaisante. Tout d’abord, aucun élémentnouveau n’est apporté au sujet de certaines observations.
En ce qui concerne la reprise des créances douteuses par l’O.N.S.S., il apparaît que
celles-ci n’ont, jusqu’à présent, pas été intégrées dans la comptabilité de l’Office. LaCour a formulé une observation à ce propos lors de la clôture des comptes del’O.N.S.S. afférents à l’année 1999
16.
En outre, en ce qui concerne le versement à l’O.N.S.S. d’un montant de
13.623.334 francs (337.713,63 euros), représentant des cotisations sur des indemni-tés pour maladies professionnelles, il est constaté que ce montant subsiste toujoursau passif du bilan de l’INAMI. La Cour a demandé la justification du maintien de cemontant en réserve non affectée de perception
17.
Par ailleurs, la Cour a pris acte de la volonté de réparer le préjudice de 5.198.160 francs
(128.859,02 euros) subis par le Trésor en raison de la surévaluation de l’interventionde l’Etat en faveur de la branche des pensions d’invalidité des ouvriers mineurs, suiteà une erreur dans la répartition des intérêts de l’année 1995. Toutefois, la Cour aconstaté que, contrairement aux affirmations contenues dans la réponse, aucunerectification n’avait été effectuée à ce jour.
14Lettre du 24 mars 1999 au ministre chargé des Affaires sociales.
15Lettre du 11 février 2002.
16Lettres du 9 avril 2002 au ministre des Finances et au ministre chargé des Affaires sociales.
17Lettre du 15 mai 2002 au ministre des Finances.
80 van het bedrag van de tegemoetkoming van de Staat ten voordele van de tak van de
pensioenen van de mijnwerkers, ingevolge een vergissing bij de verdeling van deinteresten van het jaar 1995
14.
3. Antwoord van het RIZIV15
Het RIZIV heeft via het Ministerie van Financiën een antwoord overgezonden.
Wat de derden debiteuren betreft, geeft het RIZIV toe dat het grootste deel van de
schuldvorderingen in kwestie had kunnen worden geboekt bij de oninvorderbareschuldvorderingen vóór de ontbinding van de instelling. De RSZ moet voortaaninstaan voor de opvolging.
Het RIZIV deelt het Rekenhof mee dat het bedrag van 13.623.334 BEF 
(337.713,63 EUR) dat op 1 januari 1999 aan het RIZIV werd overgedragen, betrek-king had op bijdragen die reeds waren geïnd, maar nog niet waren overgedragen op31 december 1998; het betrof bijdragen op vergoedingen voor beroepsziekten diedoor het Fonds voor Beroepsziekten waren gestort; zij werden in de loop van heteerste trimester 1999 aan de RSZ overgedragen.
Wat de onjuiste verdeling van de interesten van het jaar 1995 betreft, beaamt het
RIZIV de opmerking van het Rekenhof, nl. dat de schatkist werd benadeeld door dieonjuiste verdeling, die voor gevolg had dat de tegemoetkoming van de Staat tenvoordele van de tak „invaliditeitspensioenen van de mijnwerkers” werd overschat.Het RIZIV stipt aan dat naar aanleiding van de afsluiting van de rekeningen van detak invaliditeit voor het jaar 1999 een correctie werd doorgevoerd.
4. Evaluatie van het antwoord
Het antwoord lijkt niet volledig voldoeninggevend. Vooreerst wordt met betrekkingtot sommige opmerkingen geen enkel nieuw element aangereikt.
Inzake de overname van de dubieuze schuldvorderingen door de RSZ, blijkt dat deze
tot op heden niet werden geïntegreerd in de boekhouding van de dienst. Het Rekenhofheeft dit opgemerkt naar aanleiding van de afsluiting van de rekeningen van de RSZmet betrekking tot het jaar 1999
16.
In verband met de storting aan de RSZ van een bedrag van 13.623.334 BEF
(337.713,63 EUR) dat de bijdragen op vergoedingen voor beroepsziekten vertegen-woordigt, werd vastgesteld dat dat bedrag nog steeds op de passiefzijde van debalans van het RIZIV voorkomt. Het Rekenhof heeft gevraagd welke de reden is voorhet handhaven van dat bedrag op de niet-bestemde reserve van de inning
17.
Het Rekenhof heeft akte genomen van het voornemen tot het herstellen van het
nadeel van 5.198.160 BEF (128.859,02 EUR) die de schatkist heeft geleden door deoverschatting van de tegemoetkoming van de Staat ten voordele van de tak van deinvaliditeitspensioenen van de mijnwerkers, ingevolge een fout bij de verdeling vande interesten van het jaar 1995. Het Rekenhof heeft vastgesteld dat desondanks totop heden geen enkele rechtzetting werd uitgevoerd.
14Brief van 24 maart 1999 aan de Minister bevoegd voor Sociale Zaken.
15Brief van 11 februari 2002.
16Brieven van 9 april 2002 aan de Minister van Financiën en aan de Minister bevoegd voor Sociale Zaken.
17Brief van 15 mei 2002 aan de Minister van Financiën.
81 CHAPITRE 3
CONTRÔLE DES RECETTES FISCALES
–P UBLICATION SPÉCIALE
Le principe du contrôle général que la Cour des comptes exerce sur les opérations
relatives à l’établissement et au recouvrement des droits acquis par l’Etat, y comprisles recettes fiscales, est, depuis le 5 mai 1993, expressément réglé par l’article 180de la Constitution coordonnée et est précisé dans la loi du 4 avril 1995 modifiant laloi du 29 octobre 1846 relative à l’organisation de la Cour des comptes.
La loi dispose que les modalités d’exécution de ce contrôle sont arrêtées dans un
protocole. Celui-ci a été signé par le ministre des Finances et les présidents de laCour des comptes le 22 décembre 1995 et publié au Moniteur belge du 31 janvier1996.
Le contrôle exercé par la Cour des comptes a pour but de mesurer la fiabilité de
l’administration confrontée, dans ses tâches de mise en œuvre de la législation fiscale, aux critères d’efficacité, d’efficience et d’économie, ainsi qu’au respect dela loi et de l’égalité de traitement des contribuables. Le contrôle ne vise en aucunemanière à détecter ou corriger des erreurs individuelles.
Pour la réalisation de ses audits, la Cour s’efforce d’agencer ses objectifs de contrôle
selon un ordre chronologique, basé sur les phases successives du cycle des impôts.Les domaines de contrôle suivants ont ainsi été déterminés: la déclaration, l’ex amen
et le contrôle, l’établissement et le calcul de l’impôt, l’enrôlement administratif et lerecouvrement.
Conformément aux articles 4 et 5 du protocole, la Cour informe préalablement le
ministre ou l’administration fiscale concernée des contrôles prévus. A l’issue ducontrôle, un projet de rapport est présenté à l’administration contrôlée pour un pre-mier débat contradictoire. Le rapport élaboré au terme de ce débat est communiquéau ministre des Finances, qui a ainsi l’opportunité de répondre aux observations dela Cour des comptes. 
La Cour est alors en mesure d’informer utilement la Chambre des représentants
des résultats de ses contrôles. Eu égard à la nécessité de ne pas rendre publiquescertaines informations susceptibles de compromettre l’efficacité des contrôles pra-tiqués, les rapports publiés sont rédigés de telle manière que n’y paraisse aucuneinformation pouvant être exploitée à l’encontre des intérêts du Trésor.
L’enrôlement des cotisations à l’impôt des personnes physiques et 
à l’impôt des sociétés
La Cour a effectué un audit portant sur les systèmes mis en place par l’administration
pour assurer l’enrôlement annuel des cotisations à l’impôt des personnes physiques età l’impôt des sociétés.
Les contrôles opérés, sur la base de données issues des exercices d’imposition 1997
et 1998 ont permis de conclure que les objectifs assignés à l’administration en
82 HOOFDSTUK 3
CONTROLE VAN DE FISCALE ONTVANGSTEN
–B IJZONDERE PUBLICATIE
Het principe van de algemene controle van het Rekenhof op de verrichtingen be-
treffende de vaststelling en de invordering van de door de Staat verkregen rechten,met inbegrip van de fiscale ontvangsten, is sedert 5 mei 1993 expliciet vastgelegdin artikel 180 van de gecoördineerde Grondwet en wordt nader geregeld in de wetvan 4 april 1995 tot wijziging van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting vanhet Rekenhof.
De wet bepaalt dat de uitvoeringsmodaliteiten van die controle in een protocol wor-
den vastgesteld. Dat protocol werd op 22 december 1995 door de Minister vanFinanciën en door de Voorzitters van het Rekenhof ondertekend. Het werd in hetBelgisch Staatsblad van 31 januari 1996 gepubliceerd.
De controle van het Rekenhof heeft tot doel, naar aanleiding van de toepassing van
de fiscale wetgeving, de betrouwbaarheid van de gecontroleerde administratie temeten, in het licht van de criteria van zuinigheid, doeltreffendheid en doelmatigheid,alsmede toe te zien op de naleving van de wet en op de gelijke behandeling van debelastingsplichtigen. De controle heeft geenszins tot doel individuele vergissingente ontdekken of te corrigeren.
Bij het uitvoeren van zijn audits streeft het Rekenhof ernaar de oogmerken van zijn
controles op een chronologische wijze in te delen in functie van de opeenvolgendefasen van de belastingscyclus. Aldus werden de volgende controledomeinen afgeba-kend: de aangifte, het onderzoek en de controle, de vaststelling en de berekeningvan de belasting, de administratieve inkohiering en de invordering.
Overeenkomstig de artikelen 4 en 5 van het protocol brengt het Rekenhof vooraf-
gaandelijk de minister of het betrokken fiscaal bestuur op de hoogte van degeplande controles. Na het beëindigen van de controle wordt een ontwerpverslagaan de geauditeerde administratie voorgelegd voor een eerste tegensprekelijk debat.Het verslag dat na de afsluiting van dat debat tot stand komt, wordt aan de Ministervan Financiën meegedeeld die aldus de gelegenheid heeft op de opmerkingen vanhet Rekenhof te antwoorden.
Het Rekenhof kan nadien de Kamer van Volksvertegenwoordigers in een afzonderlijk
verslag de resultaten van zijn controle meedelen. Gelet op de noodzaak geen infor-matie openbaar te maken die van aard is de doeltreffendheid van de uitgevoerdecontroles in het gedrang te brengen, worden de gepubliceerde verslagen derwijzeopgesteld dat er geen enkele informatie in voorkomt die tegen de belangen van deschatkist kan worden gebruikt.
Inkohiering van de aanslagen in de personenbelasting en de vennoot-
schapsbelasting
Het Rekenhof heeft een audit uitgevoerd van de systemen die de administratie heeft
ingevoerd met het oog op het uitvoeren van de jaarlijkse inkohieringen van de aan-slagen in het raam van de personenbelasting en de vennootschapsbelasting.
Uit de controles op basis van de gegevens voor de aanslagjaren 1997 en 1998 kon
worden geconcludeerd dat de aan de administratie opgelegde doelstellingen om de
83 matière d’enrôlement dans les délais légaux sont atteints. Les systèmes mis en place
ne garantissent cependant pas une exécution optimale et sans faille.
Dans les circonstances actuelles, le respect de la régularité de l’enrôlement est
obtenu au détriment de la fonction de vérification. Un rééquilibrage dans l’accom-plissement de ces deux fonctions s’impose donc, sans pour autant mettre en péril lerespect des délais légaux d’enrôlement.
Diverses recommandations ont été émises concernant notamment:
– l’utilisation optimale du temps disponible par la mise en place d’une coordination
efficace de la phase préparatoire, à l’issue de laquelle les services de taxationdevraient être en possession de tous leurs outils de travail;
– la mise en œuvre d’une programmation spécifique des enrôlements, comprenant
des normes d’exécution et des instruments de mesure du respect de ces normes;
– l’automatisation de l’ensemble des opérations d’enrôlement, initiée dès le niveau
des services de taxation, seule une automatisation complète permettra, en effet,une régulation effective de l’enrôlement, en contribuant à une utilisation optimaledu temps disponible.
Le ministre des Finances a tenu à souligner, en réponse aux observations et recom-
mandations de la Cour, que l’adoption d’un plan informatique de rattrapage devraitpermettre de mieux tirer parti des possibilités d’automatisation et de repenser fon-damentalement les modalités actuelles de transmission des informations. 
Un rapport d’audit auquel la réponse du ministre des Finances a été annexée a été
transmis à la Chambre des représentants en date du 12 décembre 2001.
84 inkohiering binnen de wettelijke termijnen af te ronden, werden bereikt. De ingevoerde
systemen garanderen echter geen optimale en feilloze uitvoering.
In de huidige omstandigheden verloopt de inachtneming van de regelmatigheid van
de inkohiering ten koste van de verificatie. Er moet bijgevolg een nieuw evenwichtworden gecreëerd tussen die twee taken zonder dat afbreuk wordt gedaan aan dewettelijke inkohieringstermijnen.
Het Rekenhof heeft verschillende aanbevelingen geformuleerd:
– de optimale besteding van de tijd die vrijkomt door het invoeren van een doel-
treffende coördinatie van de voorbereidende fase, na afloop waarvan de taxatie-diensten over al hun werkinstrumenten zouden moeten beschikken;
– de implementatie van een specifieke programmatie van de inkohieringen, aangevuld
met uitvoeringsnormen en instrumenten om te meten in welke mate die normenwerden nageleefd;
– de automatisering van het geheel van de inkohieringsoperaties vanaf het niveau
van de taxatiediensten; enkel een volledige automatisering zal immers een doel-treffend verloop van de inkohiering mogelijk maken middels een optimaliseringvan de aanwending van de beschikbare tijd.
De Minister van Financiën heeft in zijn antwoord op de opmerkingen en aanbevelingen
van het Rekenhof benadrukt dat door de implementering van een plan om de achter-stand op informaticagebied weg te werken, de mogelijkheden van de automatiseringzouden kunnen worden benut en de huidige modaliteiten voor de overzending vaninformatie fundamenteel zouden kunnen worden herzien.
Het auditrapport werd met het antwoord van de Minister van Financiën op
12 december 2001 aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers overgezonden.
85 CHAPITRE 4
CONTRÔLE DE LÉGALITÉ ET RÉGULARITÉ
1. V ISA AVEC RÉSERVE – EXPOSÉS PRÉSÉNTÉS PAR LA COUR DES
COMPTES CONFORMEMENT A SA LOI ORGANIQUE DU 29 OCTOBRE
1846
L’article 14 de la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisation de la Cour des
comptes prévoit qu’aucune ordonnance de paiement ne peut être acquittée par leTrésor qu’après avoir été munie du visa de la Cour des comptes. Lorsque la Courestime devoir refuser son visa, les motifs de son refus sont examinés en Conseil desministres. Si les ministres décident que le paiement doit malgré tout être effectuésous leur responsabilité, la Cour vise avec réserve. Dans ce cas, elle rend immédia-tement compte des ses motifs à la Chambre des représentants.
En application de ces dispositions, quatre délibérations du Conseil des ministres
ont été transmises à la Cour en 2001. Les décisions concernaient les pensions deretraite de trois membres du personnel enseignant de la Communauté française etd’un membre du personnel enseignant d’un établissement d’enseignement libresubventionné par la Communauté française. La Cour a refusé de viser les arrêtésd’octroi d’une pension de retraite parce qu’il s’est avéré que les intéressés avaientété nommés irrégulièrement ou que l’agréation de leur nomination était irrégulière.
Chacune de ces délibérations a donné lieu à un exposé adressé à la Chambre des
représentants, dont un résumé figure ci-après.
Délibérations du Conseil des ministres nos 305 du 19 janvier 2001,
306 et 307 du 31 août 2001 et 308 du 7 septembre 2001
A l’occasion de la mise à la retraite de trois membres du personnel enseignant de la
Communauté française, la Cour des comptes a fait observer que l’admission desintéressés au stage, ainsi que leur nomination à titre définitif, avaient été accordéesen violation de la réglementation applicable, aucun des intéressés ne possédant lescertificats d’aptitude requis. A l’occasion de l’admission à la retraite d’un professeurde l’enseignement libre subventionné, la Cour a fait observer que l’agréation de lanomination de l’intéressée à titre définitif était irrégulière, l’intéressée ne disposantpas des certificats d’aptitude requis.
Par conséquent, la Cour des comptes a renvoyé les dossiers et a fait observer qu’en
raison des motifs susmentionnés, le droit à la pension de retraite ne pouvait pas êtrereconnu.
Le Conseil des ministres a prié la Cour de viser les quatre pensions avec réserve, en
se référant à la jurisprudence constante du Conseil d’Etat, selon laquelle un acte admi-nistratif créateur de droit à portée individuelle ne peut pas être retiré après l’expirationdu délai fixé pour l’introduction d’un recours en annulation devant le Conseil d’Etat.F–1.570.205
F–1.628.831F–1.823.171
F–1.914.023
86 HOOFDSTUK 4
WETTIGHEIDS- EN REGELMATIGHEIDSCONTROLE
1. V ISUM ONDER VOORBEHOUD – U ITEENZETTINGEN VAN HET
REKENHOF KRACHTENS ARTIKEL 14 VAN ZIJN INRICHTINGSWET VAN
29OKTOBER 1846
Artikel 14 van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het Rekenhof
bepaalt dat geen betalingsopdracht door de staatskas mag worden uitgevoerd danvoorzien van het visum van het Rekenhof. Wanneer het Rekenhof oordeelt zijnvisum te moeten weigeren, worden de redenen van de weigering in de Ministerraadonderzocht. Indien de ministers beslissen dat onder hun verantwoordelijkheid totbetaling moet worden overgegaan, verstrekt het Rekenhof zijn visum onder voorbe-houd. Het Rekenhof deelt in dit geval dadelijk aan de Kamer van Volksvertegenwoor-digers de redenen van zijn weigering mee.
Met toepassing van die bepaling werden aan het Rekenhof in 2001 vier beslissingen
van de Ministerraad voorgelegd. De beslissingen hadden betrekking op de rust-pensioenen van drie leden van het onderwijzend personeel van de Franse Gemeen-schap en van een lid van een onderwijsinstelling gesubsidieerd door de FranseGemeenschap. Het Rekenhof heeft geweigerd de besluiten tot toekenning van eenrustpensioen te viseren omdat was gebleken dat de betrokkenen onregelmatig wer-den benoemd of dat de erkenning van hun benoeming onregelmatig was.
Al die beslissingen hebben aanleiding gegeven tot uiteenzettingen aan de Kamer van
Volksvertegenwoordigers, waarvan hierna een samenvatting volgt.
Beslissingen van de Ministerraad nr. 305 van 19 januari 2001, nrs. 306
en 307 van 31 augustus 2001 en nr. 308 van 7 september 2001
Naar aanleiding van de pensionering van drie gewezen leden van het onderwijzend per-
soneel van de Franse Gemeenschap merkte het Rekenhof op dat de toelating vanbetrokkenen tot de stage, en vervolgens hun benoeming in vast verband, met misken-ning van de toepasselijke reglementering werd verleend, aangezien geen van de betrok-kenen in het bezit was van de vereiste bekwaamheidsbewijzen. Naar aanleiding van depensionering van een gewezen lerares van een vrije gesubsidieerde onderwijsinstelling,merkte het Rekenhof op dat de erkenning van haar benoeming in vast verband onregel-matig was omdat betrokkene niet beschikte over de vereiste bekwaamheidsbewijzen.
Het Rekenhof heeft bijgevolg de dossiers teruggezonden en opgemerkt dat, omwille
van de hierboven uiteengezette redenen, het recht op pensioen niet kon wordenerkend.
De Ministerraad heeft het Rekenhof verzocht de vier pensioenen onder voorbehoud te
viseren, met verwijzing naar de constante rechtspraak van de Raad van State luidenswelke een administratieve rechtscheppende akte met individuele draagwijdte door zijnauteur slechts kan worden ingetrokken tot het verstrijken van de termijn die is bepaaldvoor het instellen van een beroep tot nietigverklaring ervan bij de Raad van State.F–1.570.205
87 La Cour des comptes a visé avec réserve les arrêtés octroyant les pensions contes-
tées, mais reste toutefois d’avis que sa mission de contrôle ne saurait être entravéepar cette jurisprudence du Conseil d’Etat. En outre, la Cour de cassation a décidé queles cours et tribunaux étaient compétents pour vérifier la régularité ou l’irrégularitéd’une décision administrative, même si cette décision ne pouvait plus être retirée parl’autorité administrative
1.
881Cass., 21 avril 1988, Pas., 1988, I, p. 983; 24 novembre 1988, Pas., 1989, I, p. 344. Het Rekenhof heeft de besluiten tot toekenning van de betwiste pensioenen onder
voorbehoud geviseerd maar blijft van oordeel dat zijn controleopdracht niet mag wor-den belemmerd door deze rechtspraak van de Raad van State. Bovendien mag volgenshet Hof van Cassatie de bevoegdheid van de hoven en rechtbanken de wettelijkheid ofde onwettelijkheid van een administratieve beslissing te onderzoeken, niet wordenbelemmerd door de overweging dat die beslissing niet meer door de administratieveoverheid kan worden ingetrokken
1.
891Cass., 21 april 1988, Pas., 1988, I, p. 983; 24 november 1988, Pas., 1989, I, p. 344. 2. M INISTÈRE DE LA JUSTICE
–EXAMEN DES CONTRATS D ’ÉTUDE ET DE RECHERCHE CONCLUS AU
COURS DE LA PÉRIODE 1998-2001
La Cour des comptes a effectué un examen global de la budgétisation, de l’attribu-
tion, du suivi et de l’évaluation des contrats d’étude et de recherche au ministère dela Justice. L’examen de 78 contrats ayant fait l’objet d’un engagement, sur le planbudgétaire, pendant la période 1998-2001 a fait apparaître que la préparation et labudgétisation ne s’effectuent pas selon un canevas fixe et que le fondement juridiquedes contrats n’est pas univoque.
Bien que la plupart des contrats soient, quant à la forme, des marchés publics de
services, la méthode utilisée pour le choix du prestataire, la détermination du prix etle mode de liquidation s’apparente en général plutôt à un octroi de subsides. Pource qui est de la rédaction des contrats, les indications de prix varient fortementquant à leur nature et sont habituellement peu détaillées. De même, la compositionet les tâches des comités d’accompagnement ne font, dans la plupart des contrats,l’objet que d’une vague description, ce qui empêche un véritable échange d’infor-mations entre les entités des départements concernés. En outre, le suivi des dos-siers sur le plan du contenu, de la procédure administrative et de la comptabilitéfinancière n’est pas cohérent. Il n’apparaît pas davantage clairement de quellemanière se déroule le contrôle interne des pièces justificatives.
Sur la base de ces constatations, la Cour des comptes a formulé une série d’obser-
vations et recommandations. Elle a, en outre, demandé des informations au sujet dela préparation de la plate-forme de concertation Justice et Sécurité tendant à orga-niser une recherche scientifique coordonnée en matière de justice et de sécurité.
1.1. Cadre budgétaire
Les dépenses relatives à ces contrats ont fait l’objet, durant la période 1998-2001,
d’engagements d’un montant de 58.024.971 francs (soit 1.438.401,46 euros), opérésà la charge de plusieurs allocations de base 1201 du budget du ministère de laJustice («Dépenses permanentes pour achats de biens non durables et de services»),à savoir les allocations de base 40.02.1201 de l’administration centrale, 51.02.1201de la Direction générale des établissements pénitentiaires, 56.02.1201 des juridictionsordinaires et 63.02.1201 du Service de politique criminelle
1. En outre, pendant cette
même période, des dépenses pour un montant de 60.167.951 francs (soit1.491.524,55 euros) ont été engagées à la charge de l’allocation de base 40.31.1239(«Dépenses de toute nature relatives aux actions pour l’amélioration du fonctionne-ment de la Justice») de ce même budget
2,3.
1.2. Cadre légal et réglementaire général
L’examen a porté exclusivement sur les contrats qui ont trait explicitement à la
recherche scientifique et il a débouché sur un rapport final à l’intention du ministre de
1Allocation de base «12.01»; engagements: 1998: 31.400.000 francs, 1999: 16.784.971 francs, 2000:4.290.000 francs, 2001: 5.550.000 francs.
2Allocation de base 40.31.1239; engagements: 1998: 15.950.000 francs, 1999: 13.164.545 francs,2000: 19.711.902 francs, 2001: 11.341.504 francs.
3Deux contrats ont été imputés à titre de subsides à l’allocation de base 58.11.3405 («Allocation auCentre d’études de la police»).N–1.981.780
90 2. M INISTERIE VAN JUSTITIE
–O NDERZOEK VAN DE STUDIE - EN ONDERZOEKSOVEREENKOMSTEN
GESLOTEN IN DE PERIODE 1998-2001
Het Rekenhof heeft bij één federaal departement, het Ministerie van Justitie, een
globaal onderzoek gevoerd naar de budgettering, gunning, opvolging en evaluatievan studie- en onderzoeksovereenkomsten. Uit het onderzoek van 78 overeenkom-sten, budgettair vastgelegd in de periode 1998-2001, is gebleken dat de voorberei-ding en budgettering niet verlopen volgens een vast stramien, alsook dat de juridi-sche onderbouwing van de overeenkomsten niet eenduidig is.
Hoewel de meeste overeenkomsten naar de vorm overheidsopdrachten voor aan-
neming van diensten zijn, wordt inzake de keuze van de dienstenverlener, de prijs-bepaling en de betalingswijze een methodiek gehanteerd die eerder gebruikelijk isbij subsidiëring. Wat de redactie van de overeenkomsten betreft, blijkt dat de prijs-opgaven uiteenlopend van aard zijn en doorgaans weinig gedetailleerd. Ook desamenstelling en de taken van de begeleidingscomités zijn in de meeste overeen-komsten vaag omschreven. Er is geen sprake van een gedegen informatiedoorstro-ming tussen de betrokken departementale entiteiten. Ook de inhoudelijke, admi-nistratieve en financieel-boekhoudkundige opvolging van de dossiers zijn niet opelkaar afgestemd. Evenmin is het duidelijk op welke wijze de interne controle vande verantwoordingsstukken verloopt.
Het Rekenhof heeft op basis van zijn vaststellingen een aantal opmerkingen en aan-
bevelingen geformuleerd. Het heeft tevens om informatie gevraagd over de voorbe-reiding van het Overlegplatform Justitie en Veiligheid, waarbij wordt gestreefd naareen gecoördineerd wetenschappelijk onderzoek inzake justitie en veiligheid.
1.1. Begrotingsrechtelijk kader
De uitgaven met betrekking tot deze overeenkomsten werden in de periode 1998-2001
voor 58.024.971 BEF (1.438.401,46 EUR) vastgelegd op meerdere basisallocaties1201 van de begroting van het Ministerie van Justitie („Bestendige uitgaven voor deaankoop van niet-duurzame goederen en diensten”, met name basisallocaties40.02.1201 van het centraal bestuur, 51.02.1201 van het Directoraat-generaalStrafinrichtingen, 56.02.1201 van de gewone rechtsmachten en 63.02.1201 van deDienst voor Strafrechtelijk Beleid)
1. Daarnaast werden in dezelfde periode voor
60.167.951 BEF (1.491.524,55 EUR) uitgaven vastgelegd op basisallocatie40.31.1239 („Allerhande uitgaven met betrekking tot de acties voor de verbeteringvan de werking van Justitie”) van dezelfde begroting
2,3.
1.2. Algemeen wettelijk en reglementair kader
Het onderzoek van het Rekenhof betrof uitsluitend overeenkomsten die expliciet
betrekking hebben op wetenschappelijk onderzoek, resulterend in een eindrapport
1Basisallocaties „1201”; vastleggingen: 1998: 31.400.000 BEF, 1999: 16.784.971 BEF, 2000:4.290.000 BEF, 2001: 5.550.000 BEF.
2Basisallocatie 40.31.1239; vastleggingen: 1998: 15.950.000 BEF, 1999: 13.164.545 BEF, 2000:19.711.902 BEF, 2001: 11.341.504 BEF.
3Twee overeenkomsten werden als subsidies aangerekend op basisallocatie 58.11.3405 („Toelage aanhet Centrum voor Politiestudies”).N–1.981.780
91 la Justice. Seules ont été prises en considération les études et recherches qualifiées
de marchés publics de services, comme visés à l’article 5 de la loi du 24 décembre1993 relative aux marchés publics et à certains marchés de travaux, de fournitureset de services
4. Cette loi et ses arrêtés d’exécution constituaient donc le cadre de
référence du ministère pour les contrats considérés.
La Cour des comptes a vérifié si les règles en matière d’appel à la concurrence ont
été respectées dans le cadre de l’attribution par procédure négociée5. L’utilisation
de cette dernière procédure ne dégage en effet pas l’administration de l’obligationde mettre en concurrence, autant qu’il est possible, les prestataires de services enmesure d’exécuter le marché public envisagé
6.
L’attribution à forfait7constitue un principe de base de la législation relative aux
marchés publics. Il ne peut y être dérogé que dans les cas déterminés par la loi8. Le
marché peut, notamment, être attribué sur la base de dépenses réelles dans les casoù la loi autorise la conclusion du marché sans fixation forfaitaire des prix
9. Lorsque
le cahier spécial des charges le prévoit, les personnes désignées à cet effet par lepouvoir adjudicateur peuvent effectuer toutes vérifications sur pièces comptables ettous contrôles sur place de l’exactitude des indications fournies
10. Quelle que soit la
procédure de passation, l’adjudicataire est tenu de fournir au pouvoir adjudicateurtous renseignements destinés à effectuer la vérification des prix
11.
Selon la législation sur les marchés publics, les paiements ne peuvent être effectués
que pour des services faits et acceptés12. Le prix du marché est payé, soit en une
fois après son exécution complète, soit par acomptes dans les cas où ce mode estpermis par la loi, au fur et à mesure de son avancement, suivant les modalités prévuespar le cahier spécial des charges
13.
En ce qui concerne l’exécution des contrats, le cahier général des charges14est appli-
cable de plein droit à tous les marchés publics dont le montant estimé, hors T.V.A.,est égal ou supérieur à 800.000 francs. Il ne peut être dérogé au cahier général descharges que dans la mesure rendue indispensable par des exigences particulières dumarché en question. La liste des dispositions auxquelles il est dérogé doit figurer entête du cahier spécial des charges. Le cas échéant, ces dérogations (par exemple en
4A l’exception de deux contrats, cf. note de bas de page n° 3.
5Article 17 de la loi du 24 décembre 1993 et articles 120 et 122 de l’arrêté royal du 8 janvier 1996 relatifaux marchés publics de travaux, de fournitures et de services et aux concessions de travaux publics.
6Article 17, § 1er, de la loi du 24 décembre 1993.
7Ibid., article 1er.
8Ibid., article 7, § 2, à savoir pour les services complexes ou d’une technique nouvelle, présentant desaléas techniques importants qui obligent à commencer l’exécution des prestations alors que les condi-tions de réalisation et obligations ne peuvent en être déterminées complètement ou, en cas de cir-constances extraordinaires, quand il a trait à des services urgents dont la nature et les possibilités deréalisation sont difficiles à définir.
9Article 87,1°, de l’arrêté royal du 8 janvier 1996.
10Ibid., article 88, § 1er, troisième alinéa.
11Ibid., article 88, § 2, deuxième alinéa.
12Article 8 de la loi du 24 décembre 1993.
13Article 4, § 2, de l’arrêté royal du 26 septembre 1996 établissant les règles générales d’exécution desmarchés publics et des concessions de travaux publics.
14Annexe à l’arrêté royal du 26 septembre 1996.
92 ten behoeve van de Minister van Justitie. Enkel studies en onderzoeken die werden
gekwalificeerd als overheidsopdrachten voor aanneming van diensten, zoals bedoeldin artikel 5 van de wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachtenen sommige opdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten, werdenin aanmerking genomen
4. Die wet en zijn uitvoeringsbesluiten vormden dus het refe-
rentiekader voor het ministerie, wat betreft de onderzochte overeenkomsten.
Meer bepaald heeft het Rekenhof nagegaan of de regels inzake beroep op de mede-
dinging werden nageleefd in het kader van de gunning via onderhandelingsproce-dure
5. Het bestuur blijft er ook bij de onderhandelingsprocedure toe gehouden, voor
zover mogelijk en met alle gepaste middelen, dienstenverleners die bij machte zijn devoorgenomen overheidsopdracht uit te voeren, in mededinging te stellen
6.
De gunning op forfaitaire grondslag7vormt een basisprincipe van de wetgeving op de
overheidsopdrachten. Er kan enkel worden van afgeweken in de gevallen bepaald inde wet
8. De opdracht kan, in de gevallen waarin de wet op de overheidsopdrachten
een gunning zonder forfaitaire prijsbepaling toestaat, onder meer worden gegund opgrond van werkelijke uitgaven
9. Wanneer het bestek zulks bepaalt, kunnen de daar-
toe aangewezen ambtenaren van de aanbestedende overheid alle verificaties van deboekhoudkundige stukken en alle onderzoeken ter plaatse uitvoeren, teneinde dejuistheid van de gegevens na te gaan
10. Ongeacht de gunningsprocedure is de dien-
stenverlener verplicht de aanbestedende overheid alle inlichtingen te verstrekkenvoor het onderzoek van de prijzen
11.
Luidens de wetgeving op de overheidsopdrachten kunnen betalingen enkel gebeuren
voor verstrekte en aanvaarde diensten12. De prijs van de opdracht wordt betaald,
hetzij ineens na volledige uitvoering ervan, hetzij, wanneer de wet dit toestaat, metbetalingen in mindering naargelang de uitvoering vordert en volgens de modaliteitenbepaald in het bestek
13.
Op het vlak van de uitvoering van de overeenkomsten zijn de algemene aanne-
mingsvoorwaarden (AAV)14van rechtswege toepasselijk op alle overheidsopdrachten
met een geraamd bedrag, zonder belasting op de toegevoegde waarde, gelijk aan ofhoger dan 800.000 BEF. Er kan niet van de algemene aannemingsvoorwaarden wor-den afgeweken dan voor zover de bijzondere eisen van de beschouwde opdracht ditnoodzakelijk maken. De lijst van de bepalingen waarvan wordt afgeweken moet voor-
4Met uitzondering van twee overeenkomsten, zie voetnoot 3.
5Artikel 17 van de wet van 24 december 1993 en artikelen 120 en 122 van het koninklijk besluit van8 januari 1996 betreffende de overheidsopdrachten voor aanneming van werken, leveringen en dienstenen de concessies voor openbare werken.
6Artikel 17, § 1, van de wet van 24 december 1993.
7Ibid., artikel 1.
8Ibid., artikel 7, § 2, nl. voor diensten die ingewikkeld zijn of die een nieuwe techniek inluiden, metbelangrijke technische risico’s die ertoe nopen de uitvoering van de prestaties aan te vatten, terwijl alleuitvoeringsvoorwaarden en verplichtingen ervan niet volledig kunnen worden bepaald, of in buiten-gewone omstandigheden, wanneer de overheidsopdracht betrekking heeft op spoedeisende dienstenwaarvan de aard en de uitvoeringsmogelijkheden moeilijk kunnen worden omschreven.
9Artikel 87,1°, van het koninklijk besluit van 8 januari 1996.
10Ibid., artikel 88, § 1, derde lid.
11Ibid., artikel 88, §2, tweede lid.
12Artikel 8 van de wet van 24 december 1993.
13Artikel 4, §2, van het koninklijk besluit van 26 september 1996 tot bepaling van de algemene uitvoe-ringsregels van de overheidsopdrachten en van de concessies voor openbare werken.
14Bijlage bij het koninklijk besluit van 26 september 1996.
93 matière de règles relatives au cautionnement) doivent faire l’objet d’une motivation
formelle dans le cahier spécial des charges15.
Le cahier général des charges prescrit également les modalités de détermination des
délais d’exécution des marchés de services16. Il contient aussi un régime des amen-
des résultant de l’exécution tardive du contrat. Ces amendes constituent un desinstruments à la disposition du pouvoir adjudicateur en cas d’exécution déficiente parle prestataire de services
17.
Enfin, les contrats dont le montant hors T.V.A. dépassent 200.000 francs18sont, en
application de l’article 49 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat, engagésau niveau comptable, avant la notification de leur approbation au bénéficiaire.
2. Constatations de la Cour des comptes et observations adressées
au ministre de la Justice19
L’objectif de la Cour des comptes a été d’effectuer dans un département fédéral –
le ministère de la Justice – un examen global de la budgétisation, de l’attribution, dusuivi et de l’évaluation des contrats d’étude et de recherche. Au total, 78 contrats(tant néerlandophones que francophones) ont été examinés; ils représentent unmontant d’engagement global de 119.192.922 francs (soit 2.954.715,36 euros).
2.1. Imputation au budget
Le plus souvent, les dossiers examinés ne permettent pas d’établir si la date de l’en-
gagement du crédit précède celle de la notification de l’approbation du contrat. Surles 66 contrats dont le montant en engagement dépasse 200.000 francs hors T.V.A.,37 dossiers (soit 56%) portent une date d’engagement de crédit qui ne précède pascelle de l’entrée en vigueur du contrat, ce qui laisse supposer que des prestationsont déjà été effectuées avant que l’approbation du contrat n’ait été notifiée auchargé de mission. Dans certains cas, plusieurs mois se sont même déjà écoulésentre la date d’entrée en vigueur du contrat et celle de l’engagement budgétaire.
Ainsi, il n’apparaît pas clairement de quelle manière des points de départ ou priorités
déterminés préalablement ont, d’un point de vue budgétaire, présidé à la préparationde ces contrats. Il n’est tenu compte des implications de technique budgétaire qu’ul-térieurement, au moment où des accords sont passés avec le prestataire de services,voire après le début de l’exécution du marché.
En outre, il apparaît que les dépenses consacrées à la recherche scientifique n’ont pas
toujours été imputées aux budgets de manière uniforme et cohérente. Des dépensesont en effet été imputées autant sur les crédits de fonctionnement ordinaires que surceux destinés à des dépenses de toute nature relatives aux actions pour l’améliorationdu fonctionnement de la Justice.
15Article 3, § 1er, de l’arrêté royal du 26 septembre 1996.
16Article 69, § 3, du cahier général des charges.
17Ibid., article 75, § 1er.
18Article 1erde l’arrêté royal du 31 mai 1966 portant règlement du contrôle de l’engagement des dépenses
dans les services d’administration générale de l’Etat.
19Lettre du 23 janvier 2002.
94 aan in het bestek worden bepaald. In voorkomend geval dienen die afwijkingen,
onder meer wat betreft het stellen van een borgtocht, uitdrukkelijk te worden gemo-tiveerd in het bestek
15.
De AAV schrijven tevens voor op welke wijze de uitvoeringstermijnen voor de
opdrachten van diensten worden bepaald16. Zij bevatten ook een regeling voor de
inhouding van boeten wegens laattijdige uitvoering van de overeenkomst; die boetenvormen één van de middelen waarover de aanbestedende overheid beschikt in gevalvan gebrekkige uitvoering door de dienstenverlener
17.
Tenslotte moeten overeenkomsten waarvan het bedrag, zonder belasting op de toe-
gevoegde waarde, hoger is dan 200.000 BEF18, in toepassing van artikel 49 van de
gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, boekhoudkundig worden vastgelegdvóór de notificatie van de goedkeuring ervan aan de begunstigde.
2. Vaststellingen van het Rekenhof en opmerkingen aan de Minister
van Justitie19
De opzet van het Rekenhof was bij één federaal departement, het Ministerie van
Justitie, een globaal onderzoek te voeren naar de budgettering, gunning, opvolgingen evaluatie van studie- en onderzoeksovereenkomsten. In totaal werden 78 overeen-komsten (zowel Nederlandstalige als Franstalige) onderzocht voor een globaal vast-gelegd bedrag van 119.192.922 BEF (2.954.715,36 EUR).
2.1. Aanrekening op de begroting
Uit de onderzochte dossiers kan doorgaans niet worden opgemaakt of de datum van
de kredietvastlegging voorafgaat aan de datum van betekening van de goedgekeurdeovereenkomst. Van de 66 overeenkomsten met een vastgelegd bedrag hoger dan200.000 BEF (zonder BTW), gaat voor 37 dossiers (of 56%) de datum van krediet-vastlegging niet vooraf aan de datum van inwerkingtreding van de overeenkomst. Ditlaat uitschijnen dat er reeds prestaties worden verricht vooraleer de goedgekeurdeovereenkomst wordt betekend aan de opdrachthouder. In sommige gevallen verlopener zelfs enkele maanden tussen de datum van inwerkingtreding en de datum vanbudgettaire vastlegging.
Aldus is het voor de betrokken overeenkomsten vanuit budgettair oogpunt onduide-
lijk of en hoe zij worden voorbereid op basis van vooraf bepaalde uitgangspunten ofprioriteiten. Pas achteraf, namelijk op het ogenblik dat er met de dienstenverlenerafspraken tot stand komen of zelfs nadat de uitvoering van de opdracht reeds werdgestart, wordt rekening gehouden met de begrotingstechnische implicaties.
Bovendien blijkt dat de uitgaven voor wetenschappelijk onderzoek niet steeds op een
uniforme en consistente wijze op de begroting werden aangerekend. Er werdenzowel uitgaven aangerekend op de gewone werkingskredieten als op de kredietenbestemd voor allerhande uitgaven met betrekking tot de acties voor de verbeteringvan de werking van Justitie.
15Artikel 3, § 1, van het koninklijk besluit van 26 september 1996.
16Artikel 69, § 3, van de AAV.
17Ibid., artikel 75, § 1.
18Artikel 1 van het koninklijk besluit van 31 mei 1966 houdende regeling van de controle op de vastleggingvan de uitgaven in de diensten van algemeen bestuur van de Staat.
19Brief van 23 januari 2002.
95 Les documents budgétaires ne font apparaître aucune justification explicite pour la
recherche scientifique (prestations de service) aux allocations de base 1201. Or, en1998 et 1999, plus de 50% des dépenses consacrées à la recherche scientifique ontété imputées à ces allocations de base.
En ce qui concerne le contenu, il n’existe pas de distinction claire entre les contrats
imputés respectivement aux allocations de base 1201 et à l’allocation de base40.31.1239. La question se pose donc de savoir sur quelle base les dépenses ont étépréalablement estimées et sur la base de quels critères la distinction entre les allo-cations de base concernées a été opérée. C’est ainsi notamment que l’épuisementdes crédits à l’allocation de base 40.31.1239 a pour effet que les dépenses sontimputées à une allocation de base 1201.
2.2. Distinction entre subsides et contrats de services
Le fondement et les règles juridiques, les conditions financières, le régime fiscal et
l’imputation budgétaire sont totalement différents selon qu’il s’agit de subsides oude contrats de services. Il est donc indispensable de maintenir une stricte séparationentre les deux techniques (instruments de politique) et leurs modalités propres. Enoctroyant un subside, les pouvoirs publics entendent stimuler des activités qu’ilsestiment destinées à servir l’intérêt général, selon la conception qu’ils s’en font. Enconcluant un contrat de services, ils confient à un tiers des prestations qu’ils esti-ment nécessaires pour leur propre fonctionnement
20.
Dans un certain nombre de contrats, le texte mentionne aussi bien les termes, en
néerlandais, de «toelage» (subvention) que de «subsidie» (subside). Cela a notam-ment pour conséquence que les dispositions légales et réglementaires en matière demarchés publics ne sont pas toujours appliquées correctement (par exemple, enmatière de règles de concurrence, cf. aussi point 2.3.).
2.3. Appel à la concurrence
Il n’a pu être constaté dans aucun contrat que, lors de l’attribution des marchés, il y
ait eu mise en concurrence entre plusieurs prestataires de service. La référencerépétée au fait que les marchés sont d’une nature telle qu’ils ne peuvent être confiésqu’à un seul prestataire de services
21constitue une base insuffisante pour motiver le
choix du co-contractant.
2.4. Constitution de cautionnement
Les documents préparatoires et les contrats octroient toujours une dispense de cau-
tionnement en alléguant le «choix de prestataires spécialisés en la matière qui sontfiables et solvables, d’une part, et en raison du paiement effectué sur la base de ser-vices faits et acceptés, d’autre part» (traduction). Ni la fiabilité ni la solvabilité desprestataires, et pas davantage le paiement effectué sur la base de services faits etacceptés, ne constituent une motivation suffisante
22. La fiabilité et la solvabilité
20La Cour des comptes a analysé cette distinction en détail dans son 142eCahier, pp. 360-364.
21Article 17, § 2, 1°, f, de la loi du 24 décembre 1993.
22Au sens de l’article 3, § 1er, deuxième alinéa, de l’arrêté royal du 26 septembre 1996.
96 De begrotingsdocumenten bevatten geen uitdrukkelijke verantwoording voor weten-
schappelijk onderzoek (dienstenprestaties), gebudgetteerd op de basisallocaties1201. In 1998 en 1999 werd nochtans meer dan 50% van de uitgaven voor weten-schappelijk onderzoek op deze basisallocaties aangerekend.
Inhoudelijk bestaat er echter geen duidelijk onderscheid tussen de overeenkomsten
aangerekend op basisallocaties 1201 en basisallocatie 40.31.1239. De vraag rijst opwelke basis de uitgaven vooraf worden begroot en aan de hand van welke criteriahet onderscheid wordt gemaakt tussen de betrokken basisallocaties. Zo heeft ondermeer de uitputting van de kredieten op basisallocatie 40.31.1239 tot gevolg dat deuitgaven worden aangerekend op een basisallocatie 1201.
2.2. Onderscheid subsidies – dienstenovereenkomsten
Bij subsidies enerzijds en dienstenovereenkomsten anderzijds zijn de juridische
grondslag en regels, de financiële voorwaarden, het fiscaal stelsel en de budgettaireaanrekening fundamenteel verschillend. Het is dus noodzakelijk dat de twee technie-ken (beleidsinstrumenten) en hun geëigende modaliteiten strikt gescheiden wordengehouden. Door de toekenning van een subsidie wil de overheid activiteiten aan-moedigen die volgens haar het algemeen belang, dat zij beoordeelt, dienen. Door hetsluiten van een overeenkomst van diensten vertrouwt ze aan een derde prestatiestoe die ze voor haar eigen werking noodzakelijk vindt
20.
In een aantal overeenkomsten worden in de tekst de begrippen „toelage” en „subsidie”
gebruikt. Dit heeft er mede toe geleid dat de regelgeving inzake overheidsopdrachtenniet steeds correct wordt toegepast (bvb. inzake mededinging – zie ook punt 2.3).
2.3. Beroep op de mededinging
Voor geen enkele overeenkomst kon worden vastgesteld dat er bij de gunning van de
opdracht mededinging heeft plaatsgevonden, in de zin dat er meerdere dienstenver-leners werden geraadpleegd. De herhaaldelijke verwijzing naar het feit dat deopdrachten van die aard zijn dat zij slechts aan één dienstenverlener kunnen wordentoevertrouwd
21, is een onvoldoende basis om de keuze van de medecontractant te
motiveren.
2.4. Borgtochtstelling
In de voorbereidende documenten en in de overeenkomsten wordt steeds een vrijstel-
ling van borgtocht verleend, met verwijzing naar de „keuze van ter zake gespeciali-seerde dienstenverleners die bedrijfszeker en solvabel zijn, enerzijds, en omwille van debetaling op basis van verstrekte en aanvaarde diensten, anderzijds”. Noch de bedrijfs-zekerheid en de solvabiliteit van de dienstenverleners, noch de betaling op basis vanverstrekte en aanvaarde diensten vormen evenwel een afdoende motivering
22.D e
20Het Rekenhof is uitvoerig ingegaan op dit onderscheid in zijn 142e Boek, pp. 359-363.
21Artikel 17, § 2, 1°, f, van de wet van 24 december 1993.
22In de zin van artikel 3, § 1, tweede lid, van het koninklijk besluit van 26 september 1996.
97 constituent en tout état de cause des conditions nécessaires pour prendre en consi-
dération un prestataire de services et le paiement effectué sur la base de servicesfaits et acceptés constitue une règle de base de la législation relative aux marchéspublics.
Une telle clause stylistique générale est contraire aux objectifs des dispositions du
cahier général des charges, à savoir préserver les pouvoirs publics contre d’éven-tuelles prestations déficientes du co-contractant.
2.5. Paiements en phases
Presque tous les contrats stipulent un paiement en phases sur la base de pièces jus-
tificatives produites, à présenter ou non au moment du dépôt de rapports intermé-diaires.
Ni les documents communiqués à la Cour ni les dossiers internes de l’administration
ne permettent d’établir si, avant le paiement, les pièces justificatives et les rapportsvisés sont systématiquement soumis à une approbation préalable, après concerta-tion au sein du comité d’accompagnement concerné (pour ce qui est des rapports).Dans la mesure où tel n’est pas le cas, les paiements intermédiaires sont effectuéssans acceptation explicite des services faits jusqu’à cette date.
2.6. Détermination et justification du prix
Dans les cas de contrats d’étude et de recherche de plus grande importance (du
point de vue financier et du contenu), un relevé de prix séparé figure en annexe.Dans les contrats en question, le prix est, le plus souvent, considéré comme un maxi-mum (par poste de dépenses), à payer à concurrence des pièces justificatives à pro-duire ultérieurement et acceptées. La plupart des contrats peuvent dès lors êtredéfinis comme des marchés sur la base de dépenses réelles.
Globalement, le prix est scindé en une indemnité pour frais de personnel, frais de
fonctionnement (y compris, éventuellement, les frais de déplacement et de séjour) etles frais généraux
23. Pour ces relevés de prix, aucun canevas cohérent et fixe n’est
toutefois suivi.
C’est ainsi qu’en qui concerne les frais de déplacement, il existe rarement un aperçu
concret des frais estimés ou exposés. Il n’apparaît pas davantage clairement dansquelle mesure les frais de fonctionnement comprennent ou non des frais de déplace-ment et de séjour à l’étranger. Si tel est le cas, il n’est pas fourni une justificationsuffisante de la mesure dans laquelle ceux-ci sont indispensables à l’exécution ducontrat. En outre, ces frais ne s’avèrent pas soumis à une tarification uniforme.
Les dossiers contrôlés ne font pas apparaître de quelle manière les prestataires de
services présentent des informations permettant une vérification des prix. A défautde dispositions contraires figurant dans un cahier spécial des charges, il est mani-feste que le prix fixé est simplement celui proposé par les prestataires de services.
Il n’a pas été possible de s’assurer si les pièces justificatives produites par les char-
gés de mission sont soumises à un contrôle interne avant que les créances ne soient
23Par frais généraux, on entend les «frais centraux de gestion et frais généraux d’exploitation» (traduction),soit une indemnité minimale pour la mise à disposition, par l’université ou la haute école, de l’infrastruc-ture et des services généraux et pour les frais résultant de l’exécution des contrats, mais ils ne peuventêtre déterminés ou évalués de manière univoque.
98 bedrijfszekerheid en de solvabiliteit vormen sowieso noodzakelijke voorwaarden om
een dienstenverlener in aanmerking te nemen, en de betaling op basis van verstrekteen aanvaarde diensten vormt een basisregel van de wetgeving op de overheidsop-drachten.
Een dergelijke algemene clausule doet afbreuk aan de doelstellingen van de betref-
fende bepalingen van de algemene aannemingsvoorwaarden, met name de overheidte vrijwaren tegen eventuele wanprestaties van de medecontractant.
2.5. Gefaseerde betalingen
In nagenoeg alle overeenkomsten is een betaling in fasen gestipuleerd op basis van
voor te leggen verantwoordingsstukken, al dan niet in te dienen op het ogenblik vande neerlegging van tussentijdse rapporten.
Noch uit de aan het Rekenhof meegedeelde documenten, noch uit de interne dos-
siers van de administratie kan worden opgemaakt of de verantwoordingsstukken enrapporten systematisch en vóór betaling worden onderworpen aan een voorafgaandegoedkeuring, na overleg in het betrokken begeleidingscomité (wat de rapportenbetreft). In de mate dat dit niet het geval is, gebeuren de tussentijdse betalingenzonder expliciete aanvaarding van de tot op dat ogenblik verstrekte diensten.
2.6. Prijsbepaling en -verantwoording
Bij de onderzochte overeenkomsten van grotere omvang (financieel en inhoudelijk)
wordt een afzonderlijke prijsopgave als bijlage opgenomen. In die overeenkomstenwordt de prijs doorgaans beschouwd als een maximum (per uitgavenpost), te beta-len ten belope van de achteraf voor te leggen en aanvaarde verantwoordingsstukken.Aldus kunnen de meeste overeenkomsten worden omschreven als opdrachten opgrond van werkelijke uitgaven.
Globaal wordt de prijs opgedeeld in een vergoeding voor personeelskosten, wer-
kingskosten (waaronder eventueel reis- en verblijfskosten) en overhead
23. Voor die
prijsopgaven wordt evenwel geen consistent en vast stramien gevolgd.
Zo is er wat de reiskosten betreft zelden sprake van een concreet overzicht van
geraamde/gemaakte kosten. Het is ook onduidelijk in welke mate de werkingskostenbuitenlandse verplaatsings- en verblijfskosten omvatten. In voorkomend geval wordter onvoldoende verantwoord in welke mate deze noodzakelijk zijn ter uitvoering van deovereenkomst. Bovendien is er wat betreft die kosten geen sprake van een uniformetarifering.
Uit de onderzochte dossiers blijkt niet op welke wijze door de dienstenverleners
inlichtingen worden voorgelegd op basis waarvan een prijsonderzoek mogelijk is. Bijgebreke van een andersluidend bestek wordt klaarblijkelijk eenvoudig akte genomenvan de prijs, zoals voorgesteld door de dienstenverleners.
Het was niet mogelijk vast te stellen of de door de opdrachtnemers voorgelegde ver-
antwoordingsstukken worden onderworpen aan een interne controle, alvorens de
23Onder overhead wordt verstaan „centrale beheerskosten en algemene exploitatiekosten”, zijnde eenminimumvergoeding voor de terbeschikkingstelling door de universiteit of hogeschool van de algemeneinfrastructuur en diensten en voor kosten die voortvloeien uit de uitvoering van de overeenkomstenmaar niet eenduidig kunnen bepaald of gemeten worden.
99 liquidées, ni de savoir quels critères sont appliqués à cet égard ou de quelle manière
les résultats de ces contrôles sont traités en vue d’un contrôle uniforme de dossierssimilaires. De plus, rien ne porte à croire que les résultats du contrôle servent debase à des décisions budgétaires futures.
2.7. Portée des contrats
Outre la détermination et la justification du prix, des difficultés ont également été
constatées lors de l’exécution du contrat ou ultérieurement, après la présentation durapport final en ce qui concerne les contrats séparés.
Un des prestataires de services a ainsi mis fin prématurément et unilatéralement à
un contrat, ce qui a donné lieu à l’établissement d’un contrat supplémentaire avecles autres prestataires de services, sans toutefois occasionner de surcoût. Pareillesdémarches ont toutefois inévitablement un impact sur la suite de l’exécution ducontrat. Ainsi, dans le cas présent, l’Inspection des finances a refusé d’approuver uncontrat supplémentaire relatif à la relecture et à la traduction du projet de loi, esti-mant que le contrat de base avait déjà pour objet la rédaction d’une version bilingued’un projet de loi.
A ce jour, il n’a pas été tenu compte de l’avis de l’Inspection des finances tendant à
insérer, dans le contrat type, des dispositions fondamentales qui faisaient défaut(cf. point 3.7. ci-après) et à adopter un contrat-type selon le modèle déjà utilisé dansd’autres départements.
Ce contrat-type contient, en ce qui concerne les frais de fonctionnement, une dispo-
sition séparée consacrée à l’acquisition de biens d’équipement. Un seul contratcontient une disposition explicite en la matière.
2.8. Comités d’accompagnement
La plupart des contrats stipulent que le chargé de mission est assisté par un comité
d’avis ou d’accompagnement. La composition et les tâches des comités d’accompa-gnement sont, dans la plupart des contrats, décrits en termes vagues. Ce n’est quetrès rarement qu’une attestation est produite faisant apparaître que le comité d’ac-compagnement approuve un rapport final en vue de son acceptation définitive par leministre. Si les contrats prévoient que les comités d’accompagnement sont tenus dese réunir périodiquement pour examiner l’état d’avancement des diverses recherches,leurs constatations ne font manifestement pas pour autant l’objet d’un traitementsystématique, par exemple sur la base de procès-verbaux de ces réunions ou soustoute autre forme.
2.9. Exécution correcte et en temps voulu des contrats
Les contrats examinés contiennent une clause-type stipulant que l’exécution tardive
donne lieu, intégralement et sans autre injonction, à l’application des amendes régle-mentaires. Or, pour aucun contrat, l’existence de documents prouvant que, le caséchéant, cette clause a effectivement été appliquée, n’a pu être constatée. Les dos-siers ne permettent cependant pas toujours de déduire que les rapports commandésont été transmis en temps voulu. Ainsi, au moins 15 dossiers présentés à la Cour necontiennent aucun rapport intermédiaire et/ou final.
100 schuldvorderingen in vereffening worden gesteld, alsook welke criteria hierbij worden
gehanteerd. Evenmin is duidelijk op welke wijze de resultaten van deze controles wor-den verwerkt met het oog op een eenvormige controle van vergelijkbare dossiers.Bovendien zijn er geen aanwijzingen dat de controleresultaten als uitgangspunt voortoekomstige begrotingsbeslissingen worden gehanteerd.
2.7. Draagwijdte van de overeenkomsten
Naast de prijsbepaling en de prijsverantwoording werden met betrekking tot afzon-
derlijke overeenkomsten moeilijkheden vastgesteld bij de uitvoering van de overeen-komst of achteraf, na de presentatie van het eindrapport.
Zo werd één overeenkomst voortijdig en eenzijdig beëindigd door een van de dien-
stenverleners, hetgeen aanleiding heeft gegeven tot een aanvullende overeenkomstmet de overige dienstenverleners, evenwel zonder meerkost. Dergelijke demarcheshebben echter onvermijdelijk een impact op de verdere uitvoering van de overeen-komst. Wat betreft dezelfde overeenkomst weigerde de Inspectie van Financiën zijngoedkeuring aan een aanvullende overeenkomst voor de herlezing en de vertalingvan een wetsontwerp, vermits naar zijn oordeel de basisovereenkomst reeds deredactie van een tweetalige versie van het wetsontwerp tot voorwerp had.
Er werd tot dusver geen rekening gehouden met het advies van de Inspectie van
Financiën om enkele in de type-overeenkomst ontbrekende cruciale bepalingen (ziepunt 3.7. hierna) in te lassen en daarvoor een type-overeenkomst aan te nemen,naar het model dat reeds wordt gebruikt in andere departementen.
Die modelovereenkomst bevat, wat de werkingskosten betreft, een afzonderlijke
bepaling inzake aanschaf van uitrustingsgoederen. Slechts één overeenkomstbevatte op dat punt een expliciete bepaling.
2.8. Begeleidingscomités
In de meeste overeenkomsten wordt bepaald dat de opdrachtnemer wordt bijge-
staan door een advies- of begeleidingscomité. De samenstelling en de taken van debegeleidingscomités zijn doorgaans vaag omschreven. Slechts zelden wordt eenattest voorgelegd waaruit blijkt dat het begeleidingscomité een eindrapport goed-keurt, met het oog op de definitieve aanvaarding ervan door de minister. Hoewel debegeleidingscomités volgens de overeenkomsten op regelmatige tijdstippen dienente vergaderen omtrent de voortgang van de diverse onderzoeken, is er klaarblijkelijkgeen systematische verwerking van hun bevindingen, bijvoorbeeld aan de hand vande notulen van deze vergaderingen of anderszins.
2.9. Tijdige en correcte uitvoering van de overeenkomsten
De onderzochte overeenkomsten bevatten een standaardclausule waarin wordt
gesteld dat laattijdige uitvoering onverkort en zonder verdere aanmaning aanleidinggeeft tot toepassing van de reglementaire boetes. Voor geen enkele overeenkomstwerden evenwel documenten gevonden waaruit blijkt dat deze clausule zonodig ookeffectief wordt toegepast. Uit de dossiers kan niet steeds worden afgeleid of de ver-eiste rapporten tijdig werden overgemaakt. Ten minste 15 aan het Rekenhof voorge-legde dossiers bevatten geen tussentijds en/of eindrapport.
101 Le contrat-type utilisé contient également la clause de l’exécution gratuite de travaux
correctifs ou complémentaires, dans le mois de la notification de la non-acceptationdes rapports motivée par leur caractère insuffisant ou leur non-conformité avec lemarché. Les données disponibles ne permettent pas de déterminer si cette clause aeffectivement été appliquée.
Tous les rapports ne sont pas présentés systématiquement (à temps) à la comptabilité
générale du département en vue de la liquidation des créances (solde intermédiaire oufinal). Dans ce cas, il n’est pas possible de vérifier si les contrats sont exécutés entemps voulu et de manière correcte ni de déterminer le montant réellement dû (entenant compte d’éventuelles amendes à retenir).
2.10. Participation de l’administration, quant au contenu, et traitement du
dossier par celle-ci
L’administration (Service d’appui entre directions, Direction générale de la législa-
tion civile et des cultes, Direction générale de la législation pénale et des droits del’homme, Direction générale des établissements pénitentiaires, Service de politiquecriminelle) n’est manifestement guère associée, quant au contenu, à l’initiative ten-dant à conclure un contrat d’étude et de recherche, notamment en ce qui concernel’évaluation préalable des propositions d’examen introduites par les prestataires deservices.
Les dossiers ne sont traités que sur un plan administratif au sein du secrétariat géné-
ral (rédaction finale des contrats en vue de l’engagement comptable, à la demande ducabinet; présentation et communication de l’avis à l’Inspection des finances). Lescréances sont communiquées à la comptabilité générale, conjointement ou non avecles rapports de recherche, en vue de leur liquidation, et versées ensuite dans le dos-sier. Sur ces points, il est toutefois apparu que la circulation de l’information entre lecabinet et l’administration et entre les divers services administratifs ne se déroulaitpas selon un canevas fixe, ce qui a pour effet que les services concernés ne sont pastoujours informés des démarches entreprises (ou à entreprendre). Il n’y a pas davan-tage de suivi centralisé des contrats, assurant une coordination des dossiers en ter-mes du contenu (résultats de la recherche, utilité), d’administration (correspondance,circulation de documents) et de comptabilité financière (contrôle, liquidation).
2.11. Développements
Le Service de politique criminelle a été chargé de la préparation de la «plate-forme
de concertation Justice et Sécurité»
24. Cette initiative vise à organiser une recher-
che scientifique coordonnée, en matière de Justice et de Sécurité, avec le ministèredes Affaires étrangères et de la Politique scientifique, le ministère de la Justiceassumant la fonction de régie.
La Cour des comptes a demandé à être tenue au courant des résultats en la matière.
24Il s’agit du projet n° 1 du plan fédéral de sécurité et de détention du Gouvernement ( Doc. parl .,
Chambre des Représentants, 1999/2000, n° 716/4).
102 In de gehanteerde type-overeenkomst wordt ook het beding opgenomen dat corrige-
rende of bijkomende werkzaamheden, ingevolge de niet-aanvaarding van de rapportenwegens hun ontoereikend karakter of niet-conformiteit met de opdracht, kosteloos zul-len worden uitgevoerd binnen de maand na hun kennisgeving. Uit de beschikbaregegevens kon niet worden opgemaakt of dit beding effectief wordt toegepast.
Met het oog op de vereffening van de schuldvorderingen (tussentijds of eindsaldo)
worden bovendien niet alle rapporten systematisch (tijdig) voorgelegd aan de alge-mene comptabiliteit van het ministerie. Daardoor kan onvoldoende worden nagegaanof de overeenkomsten tijdig correct worden uitgevoerd en kan het werkelijk ver-schuldigd bedrag (rekening houdend met eventueel in te houden boeten) niet altijdworden vastgesteld.
2.10. Inhoudelijke betrokkenheid van en dossierbehandeling door de admi-
nistratie
Bij het initiatief tot het aangaan van een studie- of onderzoeksovereenkomst is er
klaarblijkelijk weinig inhoudelijke betrokkenheid van de administratie (InterdirectioneleSteundienst, Directoraat-Generaal Burgerlijke Wetgeving en Erediensten, Directoraat-Generaal Strafwetgeving en Rechten van de Mens, Directoraat-Generaal Strafin-richtingen, Dienst voor Strafrechtelijk Beleid), meer bepaald wat betreft het (vooraf)evalueren van de door de dienstenverleners ingediende onderzoeksvoorstellen.
De dossiers worden binnen het secretariaat-generaal enkel administratief verwerkt
(eindredactie van de overeenkomsten met het oog op boekhoudkundige vastlegging;presentatie aan en mededeling van het advies van de Inspectie van Financiën). Deschuldvorderingen worden, al dan niet samen met de onderzoeksverslagen, ter ver-effening meegedeeld aan de algemene comptabiliteit en achteraf bij het dossiergevoegd. Op deze punten is evenwel gebleken dat de informatiedoorstroming tussende betrokken departementale entiteiten niet verloopt volgens een vast stramien. Ditheeft tot gevolg dat de administratieve diensten niet steeds op de hoogte zijn van destappen die (moeten) worden ondernomen. Evenmin is er een gecentraliseerde opvol-ging van de overeenkomsten, waarbij de inhoudelijke (resultaten van het onderzoek;bruikbaarheid), administratieve (briefwisseling; documentenstroom) en financieel-boekhoudkundige afhandeling van de dossiers (controle; vereffening) op elkaar wordenafgestemd.
2.11. Verdere evolutie
De Dienst voor Strafrechtelijk Beleid werd belast met de voorbereiding van het
zogenaamde „Overlegplatform Justitie en Veiligheid”
24. In dat kader wordt gestreefd
naar een gecoördineerd wetenschappelijk onderzoek inzake justitie en veiligheid,samen met Binnenlandse Zaken en Wetenschapsbeleid, waarbij het Ministerie vanJustitie de regierol waarneemt.
Het Rekenhof heeft gevraagd op de hoogte te worden gehouden van de resultaten in
dat verband.
24Dit is project nr. 1 van het Federaal Veiligheids- en Detentieplan van de regering ( Parl. St., Kamer,
1999/2000, nr. 716/4).
103 3. Recommandations de la Cour des comptes à l’adresse du ministre
de la Justice25
3.1. Imputation au budget
La préparation budgétaire des marchés d’étude et de recherche à sous-traiter doit se
dérouler avec plus de transparence. C’est ainsi que, lors de l’établissement du budget,il y a lieu de déterminer les projets d’étude et de recherche (en cours et nouveaux) quidoivent bénéficier de la priorité. Cette priorité doit d’ailleurs ressortir explicitement del’information qui est transmise au Parlement conjointement avec le budget.
A cette occasion il faut déterminer à quelle allocation de base (12.01 ou autre), les
engagements seront imputés, et ce, sur la base de critères de distinction clairs etpréétablis, portant sur la nature et le contenu des projets. Ces aspects doivent fairel’objet d’un commentaire explicite dans les documents budgétaires (justification desallocations de base). En tout état de cause, l’imputation budgétaire doit être effectuéede manière cohérente à l’allocation de base appropriée.
Des mesures doivent être prises afin de faire respecter strictement, à l’avenir, l’obli-
gation légale d’engagement préalable de crédits par le contrôleur des engagements.
3.2. Distinction entre subsides et contrats de service
Au cas où les contrats d’étude et de recherche sont qualifiés de marchés publics de
services, toutes les dispositions applicables de la réglementation relative aux marchéspublics doivent être respectées d’une façon cohérente.
Si, en revanche, un projet de recherche fait l’objet d’un subside, les conditions et
modalités prescrites aux articles 12 et 55 à 58 des lois coordonnées sur la compta-bilité de l’Etat doivent être respectées.
Cette même distinction entre marchés publics, d’une part, et subsides, d’autre part,
doit également prévaloir pour garantir une imputation correcte au budget.
Il serait opportun d’élaborer à cet effet, une instruction générale précisant clairement
les conditions d’une qualification au titre de marché public ou de subside.
3.3. Appel à la concurrence
Lors des procédures négociées sans publicité, il convient d’indiquer dans les dossiers
d’attribution s’il a été fait appel à la concurrence et, dans l’affirmative, dans quellemesure. L’absence de mise en concurrence doit être justifiée dans un documentséparé à verser dans le dossier administratif.
Pour étayer la décision d’attribution, un cahier spécial des charges type peut être
utilisé, – le cas échéant, scindé en lots – applicable à tout contrat et décrivant lesobjectifs à atteindre. Ce cahier pourrait être complété par des dispositions particu-lières, propres à chaque contrat.
25Lettre du 23 janvier 2002.
104 3. Aanbevelingen van het Rekenhof aan de Minister van Justitie25
3.1. Aanrekening op de begroting
De budgettaire voorbereiding van uit te besteden studie- en onderzoeksopdrachten
dient op een meer transparante wijze te verlopen. Zo moet bij de opmaak van debegroting worden bepaald welke studie- en onderzoeksprojecten (lopende ennieuwe) prioriteit genieten. Dit moet tevens uitdrukkelijk blijken uit de informatie diesamen met de begroting aan het parlement wordt voorgelegd.
Daarbij dient te worden bepaald op welke basisallocatie (een basisallocatie „1201”
dan wel een specifieke) de vastleggingen zullen gebeuren, en dit op grond van voorafbepaalde, duidelijke onderscheidingscriteria inzake de aard en de inhoud van de pro-jecten. Een en ander dient uitdrukkelijk te worden toegelicht in de begrotingsdocu-menten (verantwoording van de basisallocaties). In ieder geval dient de budgettaireaanrekening consistent op de geëigende basisallocatie te gebeuren.
Maatregelen dienen te worden genomen opdat in de toekomst de wettelijke verplich-
ting van voorafgaande kredietvastlegging door de controleur van de vastleggingenstrikt zou worden nageleefd.
3.2. Onderscheid subsidies – dienstenovereenkomsten
In de mate waarin de studie- en onderzoeksovereenkomsten worden gekwalificeerd
als overheidsopdrachten voor aanneming van diensten, moeten alle toepasselijkebepalingen van de regelgeving inzake overheidsopdrachten consequent worden toe-gepast.
Indien een onderzoeksproject daarentegen het voorwerp uitmaakt van een subsidie,
moeten de voorwaarden, bepaald in de artikelen 12 en 55 tot 58 van de gecoördi-neerde wetten op de rijkscomptabiliteit, worden gerespecteerd.
Ook met het oog op een correcte aanrekening op de begroting dient dit onderscheid
tussen overheidsopdrachten, enerzijds, en subsidies, anderzijds, te worden gemaakt.
Het ware aangewezen daartoe een algemene richtlijn uit te werken waarin de voor-
waarden voor een kwalificatie als overheidsopdracht of als subsidie duidelijk wordenweergegeven.
3.3. Beroep op de mededinging
Bij onderhandelingsprocedures zonder bekendmaking bij de aanvang van de procedure
dient in de gunningsdossiers te worden opgetekend of en in welke mate er mededin-ging heeft plaatsgevonden. Ontstentenis van mededinging moet in een afzonderlijkdocument in het administratief dossier worden verantwoord.
Ter onderbouwing van de gunningsbeslissing kan een algemeen modelbestek worden
gehanteerd – desgevallend opgesplitst in loten – dat geldt voor elke overeenkomsten waarin de te bereiken objectieven worden omschreven. Dit model kan voor elkeopdracht worden aangevuld met bijzondere bepalingen.
25Brief van 23 januari 2002.
105 3.4. Constitution de cautionnement
Au cas où une dispense de cautionnement est jugée nécessaire, cette dérogation doit
figurer dans le cahier spécial des charges et faire l’objet d’une motivation formelle26,
sur la base des circonstances de fait qui rendent nécessaire l’application de cet article.
Si les circonstances ne nécessitent pas une dispense, la constitution d’un cautionne-
ment doit être imposée en vue d’une exécution complète et correcte des obligationsdu prestataire de services.
3.5. Paiements en phases
Au cas où l’indemnité est payée en tranches ou phases, le moment du paiement doit
toujours être en rapport avec celui où les rapports intermédiaires et finaux doiventêtre déposés. De plus, les contrats doivent stipuler explicitement que le dépôt tardifdes rapports intermédiaires peut donner lieu à des amendes pour cause d’exécutiontardive (cf. aussi point 3. 9).
En outre, les pièces justificatives produites et les rapports doivent faire effectivement
l’objet d’un contrôle avant qu’il puisse être procédé au paiement, ce qui doit ressortird’une attestation séparée à verser dans le dossier administratif (cf. aussi point 3.9).
3.6. Détermination et justification du prix
Les cahiers spéciaux des charges, les contrats ou les lettres de commande doivent
mentionner clairement quelles sont les modalités de détermination des prix
27appli-
cables au marché.
Dans la mesure où ce sont les dépenses réelles qui servent à déterminer le prix, il
convient de veiller à ce que les soumissionnaires fournissent toutes indicationsnécessaires à la vérification des prix.
De même, les contrats importants pourraient également prévoir la possibilité pour le
mandant d’effectuer toutes les vérifications des pièces comptables et toutes les véri-fications sur place, afin de s’assurer de l’exactitude des données fournies.
De plus, il serait judicieux, concernant les offres de prix demandées, de compléter et
de modifier systématiquement le contrat type en y incluant les éléments suivants:
– définition des frais de personnel (éventuellement en se référant aux échelles de
traitement du personnel scientifique), à l’exclusion des frais d’expertise séparés;
– description plus précise des frais de fonctionnement (frais de documentation, frais
de route et de déplacement, frais de rapport). Pour chacune de ces catégories, ily a lieu de démontrer que les frais exposés ont trait spécifiquement à l’exécutiondu marché de recherche;
– taux de remboursement de frais de déplacement (véhicule), tels que fixés pour le
personnel de l’Etat
28;
26Dans le sens de l’article 3, § 1er, deuxième alinéa, de l’arrêté royal du 26 septembre 1996.
27Comme énumérées à l’article 86 de l’arrêté royal du 8 janvier 1996.
28Arrêté royal du 18 janvier 1965 portant réglementation générale en matière de frais de parcours, telque modifié.
106 3.4. Borgtochtstelling
Indien een vrijstelling van borgtocht noodzakelijk wordt geacht, dient dit in het bestek
te worden opgenomen en uitdrukkelijk te worden gemotiveerd26, met name op basis
van de werkelijke, feitelijke omstandigheden die een vrijstelling noodzakelijk maken.
Indien de omstandigheden niet nopen tot een vrijstelling, dient een borgtochtstelling
te worden afgedwongen met het oog op een volledige en correcte uitvoering van deverplichtingen van de dienstenverlener.
3.5. Gefaseerde betalingen
Indien de vergoeding in schijven of fasen wordt betaald, moet het tijdstip van betaling
steeds worden afgestemd op het tijdstip waarop de tussentijdse en eindrapportenmoeten worden neergelegd. In de overeenkomsten dient tevens uitdrukkelijk te wor-den bedongen dat niet-tijdige indiening van de tussentijdse verslagen eveneens kanaanleiding geven tot boetes wegens laattijdige uitvoering (zie ook punt 3.9).
Bovendien moeten de voorgelegde verantwoordingsstukken en verslagen daadwer-
kelijk het voorwerp uitmaken van controle, alvorens kan worden overgegaan totbetaling. Dit moet blijken uit een afzonderlijk attest in het administratief dossier (zieook punt 3.9).
3.6. Prijsbepaling en -verantwoording
In de bestekken, overeenkomsten of bestelbrieven zou duidelijk moeten worden ver-
meld welke wijze van prijsbepaling
27op de opdracht van toepassing is.
In de mate dat gebruik wordt gemaakt van de prijsbepaling op grond van werkelijke
uitgaven, dient er over gewaakt dat de dienstenverleners alle inlichtingen verstrekkendie voor het onderzoek van de prijs noodzakelijk zijn.
Ook zou voor belangrijke overeenkomsten kunnen worden voorzien dat de opdracht-
gever alle verificaties van de boekhoudkundige stukken en alle onderzoeken terplaatse kan uitvoeren teneinde de juistheid van de verstrekte gegevens na te gaan.
Bovendien ware het wenselijk in de type-overeenkomst met betrekking tot de
gevraagde prijsopgaven systematisch de volgende aanvullingen en wijzigingen op tenemen:
– een definitie van de personeelskosten (eventueel met verwijzing naar de schalen
voor de bezoldiging van het wetenschappelijk personeel), met een uitsluiting vanafzonderlijke expertisekosten;
– een nadere omschrijving van de werkingskosten (documentatiekosten, reis- en
verplaatsingskosten, kosten voor rapportering). Voor elk van de categorieën dientte worden aangetoond dat de gemaakte kosten specifiek betrekking hebben opde uitvoering van de onderzoeksopdracht;
– tarieven voor terugbetaling van verplaatsingskosten (wagen), die zijn vastgelegd
voor het personeel van de Staat
28;
26In de zin van artikel 3, § 1, tweede lid, van het koninklijk besluit van 26 september 1996.
27Zoals opgesomd in artikel 86 van het koninklijk besluit van 8 januari 1996.
28Koninklijk besluit van 18 januari 1965 houdende algemene regeling inzake reiskosten, zoals gewijzigd.
107 – indemnisation des frais de séjour à l’étranger en référence aux taux appliqués aux
agents du ministère des Affaires étrangères29;
– définition claire des frais généraux, différente de celle des frais de fonctionnement,
tendant à appliquer un taux fixe à l’égard de toutes les universités et hautes écoles.
En vue d’assurer une plus grande uniformité du contrôle interne, la comptabilité
générale doit établir, à l’intention des services concernés par le contenu, un modèlede contrôle définissant les critères de rejet ou d’acceptation des dépenses et lesconditions minimales de forme et de contenu des relevés de dépenses et des piècesjustificatives. Il serait opportun de communiquer également ce modèle aux chargésde mission, de manière à permettre un dépôt normalisé de pièces justificatives.
3.7. Portée des contrats
Il serait opportun de faire figurer systématiquement les dispositions suivantes dans
le contrat type:
– lorsqu’un chercheur déterminé est désigné intuitu personae , il convient de l’indiquer
comme tel dans le contrat, en prévoyant une clause pénale au cas où l’intéresséarrêterait la recherche prématurément et unilatéralement;
– au cas où le contrat a trait à la rédaction d’un avant-projet de loi, il convient de
préciser si le prix comprend également la traduction des textes;
– une clause stipulant que l’indemnité est destinée exclusivement à la recherche,
comme précisé dans le contrat, sous peine de remboursement au Trésor s’il s’avérait que son emploi n’est pas suffisamment justifié, ainsi qu’une «claused’exclusivité» (ne pas appartenir au personnel statutaire ou contractuel rémunérépar le département de l’Enseignement, conformément au contrat type cité ci-des-sus du ministère de l’Intérieur, et un engagement exclusif et à part entière enfaveur de l’exécution du projet de recherche);
– il convient d’exclure, en principe, l’acquisition de matériel d’équipement (biens
meubles durables, comme, par exemple, du matériel informatique) ou, aucontraire, préciser que leur acquisition est possible et indiquer, le cas échéant etpour autant que ces biens demeurent la propriété du chargé de mission, quelstaux d’amortissement seront utilisés lors du décompte final.
3.8. Comités d’accompagnement
Lors de la signature de nouveaux contrats, il est indiqué de spécifier, dans le contrat
type utilisé jusqu’à présent, le rôle et les tâches du comité d’accompagnement etd’en préciser la composition en annexe. En outre, un rapport écrit des activités descomités d’accompagnement doit être systématiquement inclus dans les dossiersadministratifs (cf. aussi le point 3.10).
10829Arrêté ministériel du 20 août 2001 portant l’établissement d’indemnités journalières octroyées auxreprésentants et aux employés appartenant au ministère des Affaires étrangères, du Commerce exté-rieur et de la Coopération internationale qui se rendent à l’étranger ou qui siègent dans des commissionsinternationales. – voor de vergoeding van de verblijfskosten in het buitenland een verwijzing naar
de tarieven toegepast voor ambtenaren van het Ministerie van BuitenlandseZaken
29;
– een duidelijke definitie van de overheadkosten, verschillend van deze van de wer-
kingskosten, waarbij wordt gestreefd naar een vast tarief ten aanzien van alle uni-versiteiten en hogescholen.
Met het oog op meer eenvormigheid bij de interne controle dient de algemene comp-
tabiliteit, ten behoeve van de inhoudelijk betrokken departementale diensten, eencontrolemodel op te stellen met criteria voor verwerping of aanvaarding van uitgavenen met minimumvereisten inzake vorm en inhoud van de uitgavenstaten en verant-woordingsstukken. Het ware aangewezen dit model ook mee te delen aan deopdrachtnemers, zodat een gestandaardiseerde indiening van verantwoordingsstuk-ken mogelijk wordt.
3.7. Draagwijdte van de overeenkomsten
Het ware aangewezen in de type-overeenkomst systematisch volgende bepalingen
op te nemen:
– in de mate dat een bepaalde onderzoeker intuitu personae wordt aangeduid, dit
ook als dusdanig vermelden in de overeenkomst, met een boetebeding indiendeze persoon toch voortijdig en eenzijdig met het onderzoek zou stoppen;
– in geval de overeenkomst betrekking heeft op de redactie van een voorontwerp
van wet: specificeren of de prijs ook de vertaling van de teksten omvat;
– een clausule waarin wordt gesteld dat de vergoeding uitsluitend is bestemd voor
het onderzoek, zoals gepreciseerd in de overeenkomst, op straffe van terugstortingaan de schatkist in geval van onvoldoende rechtvaardiging van de aanwendingervan, alsook een „exclusiviteitsclausule” (niet behoren tot het statutaire ofcontractuele personeel, betaald door het departement Onderwijs, alsook eenexclusieve en volledige inzet voor de uitvoering van het onderzoeksproject);
– de aankoop van uitrustingsmateriaal (duurzame roerende goederen, zoals compu-
termateriaal) principieel uitsluiten, of daarentegen expliciteren dat deze kunnenworden aangekocht en in voorkomend geval, voor zover ze eigendom blijven van deopdrachtnemer, aangeven welke afschrijvingspercentages er bij de eindafrekeningzullen worden gehanteerd.
3.8. Begeleidingscomités
Bij het sluiten van nieuwe overeenkomsten is het aangewezen in de tot nog toe
gebruikte type-overeenkomst de rol en de taken van het begeleidingscomité te expli-citeren en de samenstelling ervan op te nemen in bijlage. Bovendien moet een schrif-telijke neerslag van de werkzaamheden van de begeleidingscomités systematischworden opgenomen in de administratieve dossiers (zie ook punt 3.10).
10929Ministerieel besluit van 20 augustus 2001 houdende vaststelling van de verblijfsvergoedingen toege-kend aan afgevaardigden en ambtenaren afhangend van het Ministerie van Buitenlandse Zaken,Buitenlandse Handel en Internationale Samenwerking die zich in officiële opdracht naar het buitenlandbegeven of zetelen in internationale commissies. 3.9. Exécution correcte et en temps voulu des contrats
En tout état de cause, le fait que les contrats ont été exécutés à temps et correcte-
ment doit apparaître clairement. A cet effet, une attestation séparée doit figurerdans les dossiers de paiement. Le cas échéant, des amendes pourront être retenues,ou l’exécution gratuite de corrections ou d’adaptations pourra être exigée, sur labase de cette attestation.
3.10. Participation de l’administration, quant au contenu, et traitement du
La description définitive de la mission de recherche doit, dans tous les cas, émaner du
département. Il faut assurer également une meilleure intégration du processus de pré-paration budgétaire et du suivi des contrats en termes de contenu, d’administration etde comptabilité financière, ce qui implique une meilleure circulation de l’informationentre tous les services concernés. A cet effet, il serait indiqué de désigner un agentcoordonnateur général qui serait en liaison avec les services concernés et tiendrait, enoutre, le fichier central de documentation, reprenant également systématiquement lesprocès-verbaux et rapports des comités d’accompagnement.
En outre, il serait utile de constituer, à la comptabilité générale, une classification
centrale analogue, laquelle permettrait de standardiser les dossiers (décision d’attri-bution motivée, contrat, avis de l’Inspection des finances, bulletin d’engagement,créances (normalisées) accompagnées, éventuellement, d’un rapport de contrôle, derapports intermédiaires et finaux complets ou d’une référence à ces éléments dansle fichier central de documentation) et de les présenter comme tels à la Cour.
A ce jour, le ministre de la Justice n’a pas réagi aux constatations, observations et
recommandations de la Cour des comptes. Une lettre de rappel a été envoyée
30.
30Lettre du 5 avril 2002.
110 3.9. Tijdige en correcte uitvoering van de overeenkomsten
In ieder geval moet duidelijk blijken of de overeenkomsten tijdig en correct werden
uitgevoerd. Daartoe dient een afzonderlijk attest te worden opgenomen in de beta-lingsdossiers. Desgevallend moet er, op basis van dit attest, worden overgegaan totinhouding van boetes of tot kosteloze uitvoering van corrigerende of bijkomendewerkzaamheden.
3.10. Inhoudelijke betrokkenheid van en dossierbehandeling door de admi-
nistratie
De definitieve omschrijving van de onderzoeksopdracht dient in alle gevallen uit te
gaan van het ministerie. De budgettaire voorbereiding en de opvolging van de over-eenkomsten op inhoudelijk, administratief en financieel-boekhoudkundig vlak moetenop een meer geïntegreerde wijze verlopen. Dit impliceert een betere informatiedoor-stroming tussen alle betrokken diensten. Daartoe ware het aangewezen een ambte-naar als algemeen coördinator aan te duiden. Deze zou in verbinding staan met debetrokken diensten en tevens instaan voor een centraal documentatiebestand,waarin ook de notulen en verslagen van de begeleidingscomités systematisch wordenopgenomen.
Ook bij de algemene comptabiliteit dient een gelijkaardige centrale classificatie te
worden aangelegd, waarbij de dossiers op stereotype wijze worden samengesteld(gemotiveerde gunningsbeslissing, overeenkomst, adviezen Inspectie van Financiën,vastleggingsbulletin, schuldvorderingen (gestandaardiseerd) met eventueel controle-verslag, integrale tussentijdse en eindrapporten of verwijzing ernaar in centraaldocumentatiebestand) en als dusdanig voorgelegd aan het Rekenhof.
De Minister van Justitie heeft tot dusver niet geantwoord op de vaststellingen,
opmerkingen en aanbevelingen. Er werd een herinneringsbrief gezonden
30.
30Brief van 5 april 2002.
111 3. M INISTÈRE DE L ’INTÉRIEUR
–FINANCEMENT DES CONTRATS DE SÉCURITE ET DE SOCIÉTE
CONCLUS AVEC CERTAINES VILLES ET COMMUNES (PÉRIODE 1992-
1993 À1999)
La Cour des comptes a effectué un examen du subventionnement fédéral, par le
biais du ministère de l’Intérieur, d’initiatives prises en matière de sécurité par uncertain nombre d’administrations locales, notamment les villes et communes quiavaient conclu un contrat de sécurité avec le ministre de l’Intérieur dans le cadred’un programme de prévention et de lutte contre diverses formes de criminalité.
Dans une première phase, il a été procédé à l’examen de dix des douze premiers
contrats de sécurité conclus en 1992-1993 avec le ministre de l’Intérieur. Il s’agitdes contrats de sécurité concernant Anvers, Gand, Bruxelles et 7 communesbruxelloises «à risque»: Anderlecht, Ixelles, Molenbeek-Saint-Jean, Schaerbeek,Saint-Gilles, Saint-Josse-ten-Noode et Forest.
Dans une phase suivante, l’examen a été limité à l’exécution des contrats de sécu-
rité passés avec deux grandes villes, à savoir Anvers et Gand, et une ville de taillemoyenne, soit Bruges. Cet examen a porté sur l’exécution des contrats de sécuritéconclus pour la période de 1994 à 1998, en ce qui concerne Anvers et Gand, et de1994 à 1999, en ce qui concerne Bruges.
1. Antécédents et contexte de l’examen
Dans son communiqué du 5 juin 1990 (Plan de Pentecôte I), le Gouvernement s’estassigné comme but de prendre des mesures de nature à améliorer l’organisation etle fonctionnement des services de police de manière à assurer une meilleure sécuritédes citoyens. Ce communiqué s’inscrit dans le droit fil des conclusions du 30 avril 1990de la première commission d’enquête sur les tueries du Brabant wallon, constituée ausein de la Chambre des représentants.
De même, l’accord gouvernemental du 6 mars 1992 comportait un chapitre impor-
tant consacré à la sécurité du citoyen. La note de politique générale du 5 juin 1992(Sécurité du citoyen: police et sécurité – plan de Pentecôte II) a développé les lignesde force préconisées dans l’accord gouvernemental du 6 mars 1992.
Les contrats de sécurité étaient destinés à contribuer à la réalisation du programme
d’urgence concernant les problèmes de société, dont les buts poursuivis sont essen-tiellement de garantir la sécurité du citoyen dans les villes et les grandes communeset de rétablir la confiance du citoyen dans les autorités.
La sécurité du citoyen est, en premier lieu, une matière communale. Afin de soutenir
les efforts des communes dans ce domaine, le Gouvernement a proposé de conclureavec elles des contrats dans lesquels elles s’engagent à fournir des efforts supplé-mentaires tant sur le plan qualitatif que quantitatif en matière de sécurité. Cescontrats ont été conclus entre le ministre de l’Intérieur, d’une part, et les villes etcommunes, d’autre part.
En échange des efforts consentis, les villes et communes reçoivent une contribution
financière du ministre de l’Intérieur. Le contenu spécifique des contrats de sécuritéest négocié en concertation avec tous les intéressés.
En 1992 et 1993, des contrats de sécurité ont été conclus avec 12 villes et communes:
Anvers, Gand, Liège, Charleroi, Bruxelles et les 7 communes bruxelloises «à risque»,N–1.731.826
N–1.779.126N–2.108.979N–2.121.760
112 3. M INISTERIE VAN BINNENLANDSE ZAKEN
–FINANCIERING VAN DE VEILIGHEIDS - EN SAMENLEVINGSCONTRAC -
TEN MET SOMMIGE STEDEN EN GEMEENTEN (PERIODE 1992-1993
TOT1999)
Het Rekenhof heeft een onderzoek gevoerd naar de federale subsidiëring, via het
Ministerie van Binnenlandse Zaken, van veiligheidsinitiatieven van een aantal lokalebesturen, in het bijzonder van steden en gemeenten die een veiligheidscontracthadden gesloten met de Minister van Binnenlandse Zaken over een programma tervoorkoming en bestrijding van diverse vormen van criminaliteit.
In een eerste fase werd onderzoek verricht naar de uitvoering van 10 van de eerste
12 veiligheidscontracten die in 1992-1993 met de Minister van Binnenlandse Zakenwerden gesloten. Het betreft de contracten die werden aangegaan met Antwerpen,Gent, Brussel en 7 Brusselse zogenaamde risicogemeenten, met name Anderlecht,Elsene, Sint-Jans-Molenbeek, Schaarbeek, Sint-Gillis, Sint-Joost-ten-Node en Vorst.
In een volgende fase werd het onderzoek beperkt tot de uitvoering van de veilig-
heidscontracten met twee grote steden, Antwerpen en Gent, en met één middel-grote stad, Brugge. Dit onderzoek had betrekking op de uitvoering van de veilig-heidscontracten voor de periode van 1994 tot en met 1998, wat Antwerpen en Gentbetreft, en van 1994 tot en met 1999, wat Brugge betreft.
1. Antecedenten en situering van het onderzoek
In haar mededeling van 5 juni 1990 (Pinksterplan I) stelde de federale regering zichtot doel maatregelen te nemen die de organisatie en de werking van de politiedien-sten zouden verbeteren, zodat de veiligheid van de burgers beter zou worden ver-zekerd. Deze mededeling lag in het verlengde van de besluiten van 30 april 1990 vande eerste zogenaamde bendecommissie, opgericht in de schoot van de Kamer vanVolksvertegenwoordigers met het oog op het onderzoek naar de moorden gepleegddoor de „Bende van Nijvel”.
Ook het regeerakkoord van 6 maart 1992 omvatte een belangrijk hoofdstuk met
betrekking tot de veiligheid van de burger. In de beleidsnota van 5 juni 1992(Veiligheid van de burger: politie en veiligheid – Pinksterplan II) werden de krachtlijnenontwikkeld die in het regeerakkoord van 6 maart 1992 waren vooropgesteld.
De veiligheidscontracten dienden bij te dragen tot de realisering van het urgentie-
programma voor de maatschappelijke problemen, met als voornaamste doelstellingen:de veiligheid van de burger waarborgen in de steden en in de grote gemeenten en hetvertrouwen van de burger in de overheid herstellen.
Aangezien de verantwoordelijkheid voor de veiligheid van de burger in de eerste
plaats een gemeentelijke materie is en teneinde de acties van de gemeenten terzakete steunen, stelde de regering voor met de gemeenten contracten te sluiten waarinzij zich ertoe verbinden op het stuk van de veiligheid meer kwalitatieve en kwantita-tieve inspanningen te doen. Die contracten werden gesloten tussen de Minister vanBinnenlandse Zaken en de steden en gemeenten.
In ruil voor de geleverde inspanningen ontvangen de steden en gemeenten een finan-
ciële bijdrage vanwege de Minister van Binnenlandse Zaken. De specifieke inhoudvan elk veiligheidscontract wordt in overleg met alle betrokkenen onderhandeld.
In de periode 1992-1993 werden veiligheidscontracten gesloten met 12 steden en ge-
meenten: Antwerpen, Gent, Luik, Charleroi, Brussel en de 7 Brusselse zogenaamdeN–1.731.826
113 à savoir Anderlecht, Ixelles, Molenbeek-Saint-Jean, Schaerbeek, Saint-Gilles, Saint-
Josse-ten-Noode et Forest.
En outre, depuis 1994, des contrats de sécurité ont également été conclus avec
17 autres villes et communes, soit Koekelberg et Etterbeek dans l’agglomérationbruxelloise et 15 villes de taille moyenne: Bruges, Namur, Mons, Ostende, Louvain,Malines, La Louvière, Courtrai, Seraing, Alost, Genk, Tournai, Verviers, Hasselt etSaint-Nicolas.
Ces 29 contrats sont toujours en cours. Il s’agit de contrats dont la durée d’une
année peut chaque fois être prorogée après une adaptation éventuelle du contenu.Les contrats doivent être approuvés par le Conseil des ministres avant leur entréeen vigueur effective.
Depuis l’année 1996, les contrats sont appelés contrats de sécurité et de société.
Les villes et communes concluent à cet effet un contrat avec l’autorité fédérale, enl’occurrence avec le ministre de l’Intérieur et le ministre de la Justice, le ministre desAffaires sociales et le ministre de l’Emploi et du Travail.
2. Cadre légal et réglementaire
2.1. Droit budgétaire
Durant la période de 1992-1993, le budget du ministère de l’Intérieur et de la
Fonction publique contenait un crédit dans les limites duquel le ministre de l’Intérieuret de la Fonction publique pouvait octroyer une allocation aux communes qu’il adésignées. Les conditions d’octroi et de répartition de cette allocation étaient fixéespar le Roi en ce qui concerne, d’une part, la réalisation d’un programme concernantles problèmes de société en matière de sécurité, et d’autre part, la réalisation d’ini-tiatives en matière de prévention criminelle.
A la suite de l’exécution de la loi du 30 mars 1994 portant des dispositions sociales
1,
les allocations accordées dans le cadre des contrats de sécurité n’ont plus été ver-sées à la charge des crédits budgétaires approuvés annuellement, mais à celle d’unfonds de sécurité spécialement créé au sein de l’Office national de sécurité socialedes administrations provinciales et locales (O.N.S.S.-A.P.L.)
2. Il s’agit d’un orga-
nisme public de la catégorie D, qui ressortit à la tutelle conjointe des ministres desAffaires sociales et de l’Intérieur
3.
La loi dispose que les recettes provenant des augmentations des accises ainsi que le
produit de l’augmentation du taux normal de T.V.A. sont affectés à concurrence de3 milliards de francs (74,37 millions d’euros) à l’O.N.S.S.-A.P.L. aux fins de financerles contrats de sécurité
4.
1Modifiée par la loi du 25 mai 1999.
2A la suite de l’exécution de la loi du 1eraoût 1985 portant des dispositions sociales, le Fonds spécial
des allocations familiales des administrations locales et régionales a dorénavant été appelé Officenational de sécurité sociale des administrations provinciales et locales (O.N.S.S.-A.P.L.). A la suite del’entrée en vigueur, le 1
erjanvier 1994, de l’article 70 de la loi précitée du 30 mars 1994, l’O.N.S.S. a
donc été doté d’une mission supplémentaire. Cet article 70 a inséré à l’article 1erde la loi du 1eraoût
1985 un § 2 quater pour étendre le champ de compétence de l’O.N.S.S.-A.P.L.
3Article 1erde la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public et 
article 9 de la loi du 1eraoût 1985.
4Article 13 de la loi du 30 mars 1994.
114 risicogemeenten Anderlecht, Elsene, Sint-Jans-Molenbeek, Schaarbeek, Sint-Gillis,
Sint-Joost-ten-Node en Vorst.
Vanaf 1994 werden daarenboven veiligheidscontracten gesloten met 17 andere 
steden en gemeenten, zijnde Koekelberg en Etterbeek in de Brusselse agglomeratieen 15 middelgrote steden: Brugge, Namen, Bergen, Oostende, Leuven, Mechelen,La Louvière, Kortrijk, Seraing, Aalst, Genk, Doornik, Verviers, Hasselt en Sint-Niklaas.
Alle 29 contracten lopen thans nog. Het betreft contracten met een duurtijd van één
jaar die telkenmale worden verlengd, na gebeurlijke aanpassing van de inhoud. Decontracten dienen door de Ministerraad vóór hun effectieve inwerkingtreding te wor-den goedgekeurd.
Vanaf het jaar 1996 worden de contracten veiligheids- en samenlevingscontracten
genoemd. De steden en gemeenten sluiten deze contracten met de federale overheid,in casu met de Minister van Binnenlandse Zaken en met de Minister van Justitie, deMinister van Sociale Zaken en de Minister van Arbeid en Tewerkstelling.
2. Wettelijk en reglementair kader
2.1. Begrotingsrechtelijk kader
In de periode 1992-1993 werd jaarlijks op de begroting van het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Ambtenarenzaken een krediet ingeschreven waarbinnen deMinister van Binnenlandse Zaken en Ambtenarenzaken een subsidie kon toekennenaan de door hem aangeduide gemeenten en volgens de door de Koning vastgesteldevoorwaarden inzake de toekenning en de verdeling ervan, voor de verwezenlijkingvan een programma betreffende de maatschappelijke problemen inzake veiligheid,enerzijds, en voor de verwezenlijking van initiatieven inzake criminaliteitspreventie,anderzijds.
Ingevolge de wet van 30 maart 1994 houdende sociale bepalingen
1werden de sub-
sidies in het kader van de veiligheidscontracten niet meer uitgekeerd ten laste vande jaarlijks goedgekeurde begrotingskredieten, maar wel van een veiligheidsfondsopgericht in de schoot van de RSZ-PPO
2. Dit is een openbare instelling, categorie D,
die onder het toezicht staat van de Ministers van Sociale Zaken en van BinnenlandseZaken
3.
De wet bepaalt dat de opbrengsten die voortvloeien uit de verhogingen van 
de accijnzen en van het normale BTW-tarief ten belope van 3.000 miljoen BEF(74,37 miljoen EUR) worden toegewezen aan de RSZ-PPO, ter financiering van deveiligheidscontracten
4.
1Gewijzigd door de wet van 25 mei 1999.
2Door de wet van 1 augustus 1985 houdende sociale bepalingen werd het Bijzonder Kinderbijslagfondsvoor de plaatselijke en gewestelijke overheidsdiensten voortaan Rijksdienst voor Sociale Zekerheid vande Provinciale en Plaatselijke Overheidsdiensten (RSZ-PPO) genoemd. Ingevolge de inwerkingtredingop 1 januari 1994 van artikel 70 van de wet van 30 maart 1994 kreeg de rijksdienst er dus eenopdracht bij. Door deze wetsbepaling werd in artikel 1 van de wet van 1 augustus 1985 een § 2 quateringevoegd tot uitbreiding van de bevoegdheidssfeer van de RSZ-PPO.
3Artikel 1 van de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van openbaarnut en artikel 9 van de wet van 1 augustus 1985.
4Artikel 13 van de wet van 30 maart 1994.
115 Dans les conditions fixées par le Roi, par arrêté délibéré en Conseil des ministres, le
ministre de l’Intérieur octroie une allocation annuelle aux autorités locales désignéespar lui, dans les limites des crédits disponibles à cet effet, sous la forme d’un montantforfaitaire pour les autorités locales qui ont conclu une convention avec le ministre del’Intérieur sur un programme relatif à la prévention et à la lutte contre diverses formesde criminalité
5.
Cette allocation est à la charge d’un article budgétaire spécifique inscrit au budget
de l’O.N.S.S. et est couverte par des recettes fiscales s’élevant à 3 milliards defrancs (soit 74,34 millions d’euros), versées à l’O.N.S.S. par tranches mensuelles
6.
L’impact budgétaire de l’exécution des contrats de sécurité et de société relatifs à la
période 1992-1993 à 2001 peut être schématisé comme suit.
– Années budgétaires 1992-1993
Ci-après figurent un aperçu des crédits budgétaires approuvés et des dépenses
réalisées pour la période 1992-1993, réduites à concurrence des montants récupéréspar le ministère de l’Intérieur
7.
5Ibid., article 69.
63.350 millions de francs (soit 83,04 millions d’euros) par an à partir du 1erjanvier 1998, et
3.810 millions de francs (soit 94,45 millions d’euros) par an à partir du 1erjanvier 1999. Article 1er,
§2quater , de la loi du 1eraoût 1985, tel que modifié.
7Le ministère de l’Intérieur a entrepris des mesures de récupération pour les villes et communes suivan-
tes: Bruxelles, Schaerbeek et Anderlecht, le 19 janvier 1995 et Ixelles, Molenbeek-Saint-Jean, Foresten Saint-Josse-ten-Noode le 27 janvier 1995.
8L’arrêté royal relatif à la répartition du crédit provisionnel interdépartemental n’ayant été pris que le16 novembre 1992, le crédit susmentionné n’a pas été ordonnancé en 1992. Les engagements destinésà honorer les obligations ont été pris au cours du mois de décembre 1992. Les ordonnancements yafférents ont été effectués au cours des mois de février et mars de l’année 1993.
116en millions de francs
Année budgétaire 1992 Crédits octroyés Engagements Ordonnancements8
Allocation de base 56.13.0157 250,0 247,2 247,2(ministère de l’Intérieur) (6,20) (6,13) (6,13)Crédit d’aide financière de l’Etat aux communes pour la réalisation d’un programme concernant les problèmes de société en matière de sécurité
Année budgétaire 1993
Allocation de base 56.33.0157 650,0 606,8 462,4
(ministère de l’Intérieur) (16,11) (15,04) (11,46)Crédit d’aide financière de l’Etat aux communes pour la réalisation d’un programme concernant les problèmes 
de société en matière de sécurité Onder de voorwaarden bepaald door de Koning, bij een in Ministerraad overlegd
besluit, kent de Minister van Binnenlandse Zaken aan de door hem aangeduide lokalebesturen een jaarlijkse subsidie toe binnen de grenzen van de daartoe beschikbarekredieten, in de vorm van een forfaitair bedrag voor die lokale besturen die een over-eenkomst hebben gesloten met de minister over een programma tot voorkoming enbestrijding van diverse vormen van criminaliteit
5.
Deze subsidiëring geschiedt ten laste van een specifiek artikel in de begroting van de
rijksdienst en wordt gedekt door fiscale ontvangsten ten belope van 3.000 miljoen BEF(74,37 miljoen EUR) per jaar, die in maandelijkse schijven aan de rijksdienst wordendoorgestort
6.
De budgettaire impact van de uitvoering van de veiligheids- en samenlevingscon-
tracten betreffende de periode 1992-1993 tot en met 2001 kan als volgt wordengeschematiseerd.
– Begrotingsjaren 1992-1993
Hierna volgen een overzicht van de goedgekeurde begrotingskredieten en van de in
de periode 1992-1993 gerealiseerde uitgaven, verminderd met de door het Ministerievan Binnenlandse Zaken teruggevorderde bedragen
7.
5Ibid., artikel 69.
63.350 miljoen BEF (83,04 miljoen EUR) per jaar met ingang van 1 januari 1998, en 3.810 miljoen BEF(94,45 miljoen EUR) per jaar met ingang van 1 januari 1999. Artikel 1, § 2 quater, van de wet van1 augustus 1985, zoals gewijzigd.
7Door het Ministerie van Binnenlandse Zaken werden bedragen teruggevorderd van de volgende stedenen gemeenten: Brussel, Schaarbeek en Anderlecht, op 19 januari 1995, Elsene, Sint-Jans-Molenbeek,Vorst en Sint-Joost-ten-Node, op 27 januari 1995.
8Daar het koninklijk besluit betreffende de verdeling van het interdepartementaal provisioneel kredietslechts werd getroffen op 16 november 1992, geschiedden op dit krediet nog geen ordonnanceringenin 1992. De vastleggingen tot dekking van de verbintenissen werden genomen in december 1992. Dedaarop betrekking hebbende ordonnanceringen werden verricht in februari en maart 1993.
117in miljoen BEF
(in miljoen EUR)
Begrotingsjaar 1992 toegekend krediet vastleggingen ordonnanceringen8
Basisallocatie 56.13.0157 250,0 247,2 247,2(Ministerie van Binnenlandse Zaken) (6,20) (6,13) (6,13)Krediet voor financiële hulp van de Staat aan de gemeenten voor de verwezenlijking van een programma betreffende de maatschappelijke problemen inzake veiligheid
Begrotingsjaar 1993
Basisallocatie 56.33.0157 650,0 606,8 462,4
(Ministerie van Binnenlandse Zaken) (16,11) (15,04) (11,46)Krediet voor financiële hulp van de Staat aan de gemeenten voor de verwezenlijking van een programma betreffende de maatschappelijke problemen 
inzake veiligheid – Années budgétaires 1994-2001
Ci-après figure un aperçu des dépenses et recettes réalisées pour la période de
1994 à 2001. En ce qui concerne les recettes, le montant total mentionné est celuiqui est versé chaque année au compte de l’O.N.S.S.-A.P.L. par le biais du transfertd’une partie des recettes de T.V.A.
9Le solde n’est liquidé qu’après établissement d’un décompte financier définitif par le ministère del’Intérieur, sur la base des pièces justificatives introduites par les villes et communes, et ce après infor-mation donnée tant à l’O.N.S.S.-A.P.L. qu’à la ville concernée.
118Dépenses
Année budgétaire Dépenses (en francs) Dépenses (en euros)
1994 1.206.940.573 29.919.275,28
1995 1.413.249.979 35.033.551,871996 1.741.133.926 43.161.582,601997 1.829.079.552 45.341.697,721998 1.836.682.782 45.530.176,871999 1.867.026.945 46.282.389,022000 Avance de 70%
91.596.155.907 39.567.671,39
2001 Avance de 70%91.515.563.967 37.569.849,38Communes Montants (en francs) Montants (en euros)
Anderlecht 25.019.120 620.207,78
Anvers 200.896.506 4.980.094,30Bruxelles 96.251.047 2.386.001,13Charleroi 70.215.223 1.740.589,91Ixelles 15.023.980 372.434,74Gand 89.779.429 2.225.573,91Liège 66.768.118 1.655.138,41Schaerbeek 20.166.258 499.908,48Saint-Gilles 24.451.794 606.144,14Molenbeek-Saint-Jean 27.140.744 672.801,47Saint-Josse-ten-Noode 13.603.792 337.229,19Forest 19.882.633 492.877,60
Total 669.198.644 16.589.001,06 – Begrotingsjaren 1994-2001
Hierna volgt een overzicht van de gerealiseerde uitgaven en ontvangsten voor de
periode 1994 tot en met 2001. Wat de ontvangsten betreft wordt telkens het totalebedrag vermeld dat jaarlijks op de rekening van de RSZ-PPO werd gestort, via door-storting van een gedeelte van de BTW-ontvangsten.
9Het saldo wordt slechts betaald nadat een definitieve financiële afrekening werd gemaakt doorBinnenlandse Zaken, op grond van de door de steden en gemeenten ingediende verantwoordingsstukken,en nadat zowel de RSZ-PPO als de betrokken stad daarvan in kennis werden gesteld.
119Uitgaven
Begrotingsjaar Uitgaven (in BEF) Uitgaven (in EUR)
1995 1.413.249.979 35.033.551,87
1996 1.741.133.926 43.161.582,601997 1.829.079.552 45.341.697,721998 1.836.682.782 45.530.176,871999 1.867.026.945 46.282.389,022000 voorschot à 70%
2001 voorschot à 70%91.515.563.967 37.569.849,38Gemeenten Bedragen (in BEF) Bedragen (in EUR)
Antwerpen 200.896.506 4.980.094,30Brussel 96.251.047 2.386.001,13Charleroi 70.215.223 1.740.589,91Elsene 15.023.980 372.434,74Gent 89.779.429 2.225.573,91Luik 66.768.118 1.655.138,41Schaarbeek 20.166.258 499.908,48Sint-Gillis 24.451.794 606.144,14Sint-Jans Molenbeek 27.140.744 672.801,47Sint-Joost-ten-Node 13.603.792 337.229,19Vorst 19.882.633 492.877,60
Totaal 669.198.644 16.589.001,06 2.2. Cadre légal et réglementaire général
Le subventionnement effectué dans le cadre des contrats de sécurité et de société
se fonde sur un ensemble de lois et d’arrêtés royaux et sur les contrats conclus entrele ministre et les villes et communes concernées
11.
10Outre les différents projets se situant dans le cadre des contrats de sécurité, une série d’initiatives del’Etat fédéral en matière de sécurité ont également été subsidiées à la charge du Fonds de sécurité. Ils’agit, notamment, de subsides à des écoles de police, de frais de fonctionnement pour les cen-traux 101, de soutien des accords pour la collaboration policière intercommunale, etc.
11Lois des 11 juin et 14 décembre 1992 relatives à l’approbation des budgets généraux des dépensesrespectivement pour les années 1992 et 1993;
Loi du 6 août 1993 portant des dispositions sociales et diverses;
Loi du 30 mars 1994 portant des dispositions sociales, modifiée par la loi du 25 mai 1999;
Arrêté royal du 10 juin 1994 déterminant les conditions auxquelles les communes peuvent bénéficier
d’un contrat de sécurité ou d’une aide financière pour le recrutement de personnel supplémentairedans le cadre de leur service de police, modifié par l’arrêté royal du 20 août 1996;
Arrêté royal du 5 juillet 1994 déterminant les conditions auxquelles les communes peuvent bénéficier
d’un contrat de sécurité ou d’une aide financière pour le recrutement de personnel supplémentairedans le cadre de leur service de police;
Arrêté royal du 12 août 1994 déterminant les conditions auxquelles les communes peuvent bénéficier
d’une aide financière pour le recrutement de personnel civil supplémentaire chargé de l’accompagne-ment de mesures judiciaires alternatives et de la prévention de la criminalité et l’accueil en matière detoxicomanie, modifié par l’arrêté royal du 30 août 1996;
Arrêté royal du 4 mai 1999 octroyant une aide financière pour l’adaptation de la tenue vestimentaire
des assistants de prévention et de sécurité dans les villes et communes bénéficiant d’un contrat desécurité et de société ou d’un contrat de prévention;
Arrêté royal du 4 mai 1999 octroyant une aide financière en vue de la réalisation du contrat en matière
de prévention des graffiti conclu entre la ville de Gand et l’Etat;
Arrêté royal du 4 mai 1999 déterminant les conditions auxquelles les communes détentrices d’un
contrat de sécurité et de société ou d’un contrat de prévention peuvent bénéficier de certaines aidesfinancières de l’Etat dans le domaine de la sécurité routière;
Arrêté royal du 23 juin 1999 octroyant une aide financière en vue de la réalisation des avenants 
«problématique relative au transport public» dans le cadre des contrats de sécurité et de société;
Arrêté royal du 23 mars 2000 octroyant une aide financière pour l’adaptation de la tenue vestimentaire
des assistants de prévention et de sécurité dans les villes et communes bénéficiant d’un contrat desécurité et de société ou d’un contrat de prévention.
120Recettes10
Année budgétaire Recettes (en francs) Recettes (en euros)
1994 3.000.000.000 74.368.057,43
1995 1.700.000.000 42.141.899,211996 3.000.000.000 74.368.057,431997 3.000.000.000 74.368.057,431998 3.000.000.000 74.368.057,43
1999 4.160.000.000 103.123.706,30
2000 3.810.000.000 94.447.432,94
2001 3.126.300.000 77.498.952,65 2.2. Algemeen wettelijk en reglementair kader
De subsidiëring in het kader van de veiligheids- en samenlevingscontracten steunt op
een aantal wetten en koninklijke besluiten en op de contracten gesloten tussen deminister en de betrokken steden en gemeenten
11.
10Ten laste van het veiligheidsfonds werden, naast de projecten in het kader van de veiligheidscontracten,nog een aantal veiligheidsinitiatieven van de federale Staat gesubsidieerd. Het betreft onder meer sub-sidies aan de politiescholen, werkingskosten voor de 101-centrales, ondersteuning van de akkoordenvoor intergemeentelijke politiesamenwerking, enz.
11Wetten van 11 juni 1992 en 14 december 1992 betreffende de goedkeuring van de algemene uitgaven-begroting voor respectievelijk de jaren 1992 en 1993;
wet van 6 augustus 1993 houdende sociale en diverse bepalingen;
wet van 30 maart 1994 houdende sociale bepalingen, gewijzigd bij wet van 25 mei 1999;
koninklijk besluit van 10 juni 1994 tot vaststelling van de voorwaarden waaronder de gemeenten een
veiligheidscontract kunnen sluiten of financiële hulp genieten voor de aanwerving van bijkomend per-soneel in het kader van hun politiedienst, gewijzigd bij koninklijk besluit van 20 augustus 1996;
koninklijk besluit van 5 juli 1994 tot vaststelling van de modaliteiten van de controle bij het toekennen
van een financiële tussenkomst aan de gemeenten bij het afsluiten van een veiligheidscontract of bij deaanwerving van bijkomend personeel in het kader van hun politiedienst;
koninklijk besluit van 12 augustus 1994 tot vaststelling van de voorwaarden waaronder de gemeenten
een financiële hulp kunnen genieten voor de aanwerving van bijkomend burgerpersoneel belast met debegeleiding van alternatieve strafrechtelijke maatregelen, de criminaliteitspreventie en de opvanginzake drugverslaving, gewijzigd bij koninklijk besluit van 30 augustus 1996;
koninklijk besluit van 4 mei 1999 tot toekenning van financiële hulp voor de aanpassing van de kledij
van de stadswachters in de steden en gemeenten met een veiligheids- en samenlevingscontract of eenpreventiecontract;
koninklijk besluit van 4 mei 1999 tot toekenning van financiële hulp met het oog op de verwezenlijking
van het contract inzake de preventie van graffiti afgesloten tussen de stad Gent en de Staat;
koninklijk besluit van 4 mei 1999 tot vaststelling van de voorwaarden waaronder de gemeenten die
houder zijn van een veiligheids- en samenlevings- of preventiecontract financiële hulp kunnen genietenvan de Staat op het vlak van de verkeersveiligheid;
koninklijk besluit van 23 juni 1999 tot de toekenning van financiële hulp met het oog op de realisatie
van de bijlagen van „problematiek openbaar vervoer” in het raam van de veiligheids- en samenlevings-contracten;
koninklijk besluit van 23 maart 2000 tot toekenning van financiële hulp voor de aanpassing van de kledij
van de stadswachters in de steden en gemeenten met een veiligheids- en samenlevingscontract of eenpreventiecontract.
121Ontvangsten10
2001 3.126.300.000 77.498.952,65 3. Constatations de la Cour des comptes
3.1. Respect de la législation et de la réglementation
3.1.1. IntroductionL’examen du respect de la réglementation n’a porté que sur la période commençant
avec l’année budgétaire de 1994. Après cette année, les subsides n’ont plus été ver-sés à la charge des crédits budgétaires votés annuellement, mais à la charge d’unfonds de sécurité créé au sein de l’O.N.S.S.-A.P.L. Ce système de paiement est tou-jours en vigueur pour les contrats de sécurité actuellement en cours.
La réglementation comporte un nombre important de dispositions relatives aux
conditions d’octroi, au contrôle et à l’évaluation de l’utilisation des subsides.
3.1.2. Réglementation relative à la compétence de l’O.N.S.S.-A.P.L.
En vertu de la législation, le Roi détermine les compétences de l’O.N.S.S.-A.P.L. rela-
tives à l’existence des conditions d’octroi de l’allocation et au contrôle de l’utilisationde celle-ci
12.
A ce jour, le Roi n’a pas mis à exécution le souhait du législateur de déterminer cette
compétence de l’O.N.S.S.-A.P.L.
3.1.3. Dispositions relatives à la compétence du ministre de l’Intérieur
La réglementation dispose que «le ministre ou son délégué peuvent à tout moment
prendre connaissance de et avoir accès à toutes les initiatives ou réalisations que lacommune réalise en exécution du contrat de sécurité»
13.
De plus, le ministre ou son délégué, ainsi que le service d’inspection de l’O.N.S.S.,
peuvent à tout moment, sur simple demande, consulter sur place toutes les pièces quiconstituent une preuve que la commune respecte les conditions présidant à la sub-vention prévue par le contrat de sécurité.
De l’avis de la Direction générale de la police générale du Royaume (D.G.P.G.R.), ces
contrôles sur place ont effectivement été effectués, mais aucun document n’a pu êtreproduit qui prouve que tel a effectivement été le cas.
La D.G.P.G.R. est compétente pour le contrôle, quant au contenu, du volet «police»;
le Secrétariat permanent de la politique de prévention (S.P.P.P.) est, en revanche,compétent pour les contrôles, quant au contenu, des volets «prévention» et «drogues».Tant la D.G.P.G.R. que le S.P.P.P. sont des administrations qui ressortissent à lacompétence du ministre de l’Intérieur. Le contrôle financier de tous les volets descontrats de sécurité a exclusivement été effectué par la D.G.P.G.R.
3.1.4. Réglementation relative à la compétence de la commission d’évaluation
Conformément à la réglementation, une commission d’évaluation composée d’au
moins un représentant de toutes les parties signataires et d’un expert indépendant
12Article 70, quatrième alinéa, de la loi du 30 mars 1994.
13Article 6 de l’arrêté royal du 5 juillet 1994.
122 3. Vaststellingen van het Rekenhof
3.1. Naleving van de wetgeving en reglementering
3.1.1. InleidingHet onderzoek over de naleving van de regelgeving heeft enkel betrekking op de
periode vanaf het begrotingsjaar 1994. Van dat jaar af werden de subsidies nietmeer uitgekeerd ten laste van de jaarlijks goedgekeurde begrotingskredieten, maarten laste van een veiligheidsfonds opgericht in de schoot van de RSZ-PPO. Dit uitbe-talingsysteem is nog steeds van kracht voor de veiligheidscontracten die momenteelin uitvoering zijn.
De regelgeving omvat een belangrijk aantal bepalingen in verband met de toeken-
ningsvoorwaarden, de controle en de evaluatie van de aanwending van de subsidies.
3.1.2. Regelgeving inzake de bevoegdheid van de RSZ-PPO
Luidens de wetgeving komt het de Koning toe de bevoegdheid te bepalen van de
RSZ-PPO met betrekking tot het bestaan van de voorwaarden tot toekenning van desubsidie en de controle op de aanwending ervan
12.
De Koning heeft tot dusver geen uitvoering gegeven aan de wil van de wetgever om
die bevoegdheid van de RSZ-PPO te bepalen.
3.1.3. Regelgeving inzake de bevoegdheid van de Minister van Binnenlandse Zaken
In de reglementering wordt bepaald „dat de minister of zijn afgevaardigde kennis
kunnen nemen van en toegang hebben tot alle initiatieven of realisaties die degemeente in uitvoering van het veiligheidscontract verwezenlijkt.”
13.
Daarenboven kunnen de minister of zijn afgevaardigde en de inspectiedienst van de
rijksdienst, op eenvoudig verzoek, op ieder ogenblik ter plaatse alle stukken raadple-gen die tot bewijs dienen dat de gemeente de voorwaarden van de in het veiligheids-contract bepaalde subsidie naleeft.
Volgens de Algemene Directie van de Algemene Rijkspolitie (ARP) werden deze con-
troles ter plaatse wel degelijk uitgevoerd, maar konden geen documenten wordenvoorgelegd waaruit dit blijkt.
De ARP is bevoegd voor de inhoudelijke controle van het luik politie. Het Vast
Secretariaat voor het Preventiebeleid (VSP) daarentegen is bevoegd voor de inhou-delijke controles van de luiken preventie en drugs. Zowel de ARP als het VSP zijnbesturen die ressorteren onder de bevoegdheid van de Minister van BinnenlandseZaken. De financiële controle van alle luiken binnen de veiligheidscontracten werduitsluitend uitgevoerd door de ARP.
3.1.4. Regelgeving inzake de bevoegdheid van de evaluatiecommissie
Volgens de reglementering vergewist een evaluatiecommissie, bestaande uit minstens
één vertegenwoordiger van alle ondertekenende partijen en een onafhankelijke expert,
12Artikel 70, vierde lid, van de wet van 30 maart 1994.
13Artikel 6 van het koninklijk besluit van 5 juli 1994.
123 s’assure que les communes respectent les dispositions du contrat et qu’elles réali-
sent le programme concernant les problèmes de société en matière de sécurité14.
La commission d’évaluation précitée ressortit à la compétence du ministre de
l’Intérieur et une commission d’évaluation est, chaque fois, convoquée, par ville oucommune, pour examiner la problématique qui lui est propre.
La réglementation dispose également qu’une commission d’évaluation se réunit au
moins deux fois par an en vue d’évaluer l’exécution des mesures reprises à laconvention
15. Au cours de ces réunions, les différents délégués de toutes les parties
concernées sont tenus de donner un avis favorable pour permettre la liquidationd’une deuxième tranche de 30% du montant de l’allocation.
La commission d’évaluation s’est, durant la période de 1994 à 1996, réunie deux fois
dans chaque ville, comme le prévoient les prescriptions réglementaires. Depuis l’an-née 1997, les commissions d’évaluation des villes d’Anvers, de Gand et de Bruges nese sont réunies qu’une fois par an. Tel a également été le cas pour les années 1998et 1999.
Conformément à la réglementation, une première tranche de 40% du montant de 
l’allocation est liquidée lors de l’entrée en vigueur de l’arrêté royal qui ratifie lecontrat. Une deuxième tranche s’élevant à 30% du montant de la subvention ne peutêtre liquidée qu’après écoulement de la moitié de la durée du contrat, pour autantque la commission d’évaluation ait rendu un avis favorable à cet effet
16.
L’examen des tranches liquidées en faveur des villes d’Anvers, de Gand et de
Bruges permet de constater que, pour la seule année 1995, une première tranche de40% a été liquidée conformément aux dispositions réglementaires.
Pour les années 1994, 1996, 1997 et 1998, une tranche de 70% a été chaque fois
liquidée en une fois. Pendant l’année 1999, en revanche, seule une tranche de 30%a été liquidée (le 21 avril 1999) au lieu de celle de 40% prévue.
3.1.5. Réglementation relative à l’accueil en matière de toxicomanie
Spécialement pour l’accueil en matière de toxicomanie, il a été prévu la mise sur
pied, à l’initiative du ministre de l’Intérieur, d’une commission nationale d’évaluationet d’accompagnement
17.
Cette dernière a été installée le 12 octobre 1994. Elle s’est réunie une trentaine de
fois de fin 1994 à fin 1999 et des avis ont été communiqués au ministre dans lecadre de l’accueil en matière de toxicomanie.
La réglementation dispose également que le ministre de l’Intérieur organise une
inspection régulière afin de s’assurer du respect par les communes des conditionsprésidant à l’octroi des interventions financières
18.
Des contrôles auraient été effectués sur place, mais les documents fournis n’ont,
pour l’instant, trait qu’à l’année 1998.
14Article 4 de l’arrêté royal du 10 juin 1994.
15Article 5, deuxième alinéa, de l’arrêté royal du 5 juillet 1994.
16Ibid., article 4, deuxième et troisième alinéas.
17Article 8 de l’arrêté royal du 12 août 1994.
18Ibid., article 9.
124 zich ervan dat de gemeenten de bepalingen van het contract naleven en dat ze het
programma betreffende de maatschappelijke problemen inzake veiligheid uitvoeren14.
Deze evaluatiecommissie valt onder de bevoegdheid van de Minister van Binnenlandse
Zaken. Per stad of gemeente wordt een evaluatiecommissie samengeroepen die deproblematiek eigen aan die stad of gemeente bespreekt.
De reglementering bepaalt ook dat een evaluatiecommissie minimaal tweemaal per
jaar vergadert om de uitvoering van de in de overeenkomst opgenomen maatregelente evalueren
15. In die vergadering dienen de afgevaardigden van alle betrokken par-
tijen een gunstig advies te verlenen opdat een tweede schijf van 30% van het bedragvan de subsidie kan worden vereffend.
De evaluatiecommissie heeft in de periode 1994 tot en met 1996 in elke stad 
tweemaal vergaderd, zoals reglementair voorgeschreven. In het jaar 1997 hebben deevaluatiecommissies in de steden Antwerpen, Gent en Brugge slechts éénmaal vergaderd. Dit was eveneens het geval in de jaren 1998 en 1999.
Luidens de reglementering wordt een eerste schijf van 40% van het bedrag van de
subsidie vereffend bij de inwerkingtreding van het koninklijk besluit dat het contractbekrachtigt. Een tweede schijf van 30% van het bedrag van de subsidie kan slechtsworden vereffend nadat de helft van de looptijd van het contract is verstreken envoor zover de evaluatiecommissie hieromtrent een gunstig advies heeft verstrekt
16.
Uit het onderzoek van de vereffende subsidieschijven voor de steden Antwerpen,
Gent en Brugge blijkt dat alleen voor het jaar 1995 een eerste schijf van 40% werdvereffend overeenkomstig de reglementaire bepalingen.
Voor de jaren 1994, 1996, 1997 en 1998 werd telkens ineens een subsidieschijf van
70% vereffend. In het jaar 1999 daarentegen werd een eerste schijf van 30% (op21 april 1999) vereffend in plaats van de voorgeschreven 40%.
3.1.5. Regelgeving inzake de opvang van de drugverslaving
Specifiek voor de opvang van de drugverslaving dient op initiatief van de Minister van
Binnenlandse Zaken een nationale evaluatie- en begeleidingscommissie te wordenopgericht
17.
Deze nationale evaluatie- en begeleidingscommissie werd geïnstalleerd op 12 okto-
ber 1994. Zij heeft in de periode van einde 1994 tot einde 1999 een dertigtal kerenvergaderd. Er werden aan de minister adviezen verstrekt in het kader van de opvangvan de drugverslaving.
De reglementering bepaalt ook dat de Minister van Binnenlandse Zaken een regel-
matige inspectie organiseert, om zich ervan te vergewissen dat de voorwaarden dieten grondslag liggen aan de toekenning van de financiële tegemoetkoming in achtworden genomen
18.
Ter plaatse zouden controles zijn uitgevoerd, maar de voorgelegde documenten heb-
ben vooralsnog alleen betrekking op het jaar 1998.
14Artikel 4 van het koninklijk besluit van 10 juni 1994.
15Artikel 5, tweede lid, van het koninklijk besluit van 5 juli 1994.
16Ibid., artikel 4, tweede en derde lid.
17Artikel 8 van het koninklijk besluit van 12 augustus 1994.
18Ibid., artikel 9.
125 3.2. Exécution des contrats de sécurité relatifs à la période 1992-1993
Dans une première phase, la Cour des comptes a procédé à l’examen de 10 des
12 premiers contrats qui ont été conclus pendant la période de 1992-1993, soit lescontrats conclus avec Anvers, Gand, Bruxelles et les 7 communes bruxelloises «à risque»: Anderlecht, Ixelles, Molenbeek-Saint-Jean, Schaerbeek, Saint-Gilles,Saint-Josse-ten-Noode et Forest.
Il a été constaté que des subventions ont été accordées, notamment pour des frais
qui entraînaient un dépassement des montants inscrits au budget dans les contratsde sécurité, pour des frais de personnel qui n’étaient pas prévus dans le contrat desécurité et pour d’autres qui étaient basés sur une interprétation trop maximaliste desdispositions contractuelles. En outre, certaines erreurs matérielles ont également étécommises. Le montant total sur lequel des observations ont été formulées s’élevait à65.352.452 francs (soit 1.620.044,97 euros), répartis comme suit entre les villes etcommunes.
126Ville ou commune Montants en francs Montants en euros
1. Anvers 39.098.170 969.218,32
2. Gand 4.822.395 119.544,053. Bruxelles 11.866.336 294.158,794. Ixelles 2.701.221 66.961,525. Schaerbeek 3.149.629 78.077,266. Forest 1.016.202 25.190,99
7. Molenbeek-Saint-Jean 1.427.590 35.389,03
8. Saint-Josse-ten-Noode 1.270.909 31.505,01
Total 65.352.452 1.620.044,97
3.3. Exécution des contrats de sécurité et de société relatifs à la période
de 1994 à 1999
3.3.1. IntroductionPour l’examen des contrats portant sur la période de 1994 à 1999, Anvers et Gand
ont été choisies comme grandes villes et Bruges comme ville de moyenne importance.Pour ces trois villes, l’examen s’étend aux derniers contrats qui avaient été étudiés au31 décembre 2001 par la D.G.P.G.R. Pour Anvers et Gand, il concerne des contratscourant jusqu’à 1998 et pour Bruges jusqu’à 1999.
Ci-après figure un aperçu de l’incidence budgétaire et financière de cet examen. Les
constatations effectuées à l’occasion de cet examen se subdivisent en un volet «cons-tatations générales» et un volet «constatations ayant des répercussions financières». 3.2. Uitvoering van de veiligheidscontracten betreffende de periode 1992-1993
In een eerste fase werd onderzoek verricht naar 10 van de eerste 12 contracten die
in de periode 1992-1993 werden gesloten, zijnde de contracten met Antwerpen, Gent,Brussel en 7 Brusselse risicogemeenten Anderlecht, Elsene, Sint-Jans-Molenbeek,Schaarbeek, Sint-Gillis, Sint-Joost-ten-Node en Vorst.
Er werd vastgesteld dat subsidies werden verleend onder meer voor kosten die een
overschrijding inhielden van de in de veiligheidscontracten gebudgetteerde bedragen,voor kosten voor personeel dat niet in het veiligheidscontract was gebudgetteerd envoor kosten die waren gebaseerd op een te maximalistische interpretatie van decontractuele bepalingen. Bovendien bleken ook een aantal materiële vergissingen tezijn gebeurd. Het totale bedrag waarover het Rekenhof opmerkingen formuleerde,bedroeg 65.352.452 BEF (1.620.044,97 EUR), als volgt verdeeld over de steden engemeenten.
127Stad of gemeente Bedrag in BEF Bedrag in EUR
1. Antwerpen 39.098.170 969.218,32
2. Gent 4.822.395 119.544,053. Brussel 11.866.336 294.158,794. Elsene 2.701.221 66.961,525. Schaarbeek 3.149.629 78.077,266. Vorst 1.016.202 25.190,997. Sint-Jans-Molenbeek 1.427.590 35.389,03
8. Sint-Joost-ten-Node 1.270.909 31.505,01
Totaal 65.352.452 1.620.044,97
3.3. Uitvoering van de veiligheids- en samenlevingscontracten betreffende de
periode 1994 tot en met 1999
3.3.1. InleidingVoor het onderzoek van de contracten over de periode 1994-1999 werden
Antwerpen en Gent als grote steden en Brugge als middelgrote stad geselecteerd.Voor deze drie steden strekt het onderzoek zich uit tot de contracten die tot31 december 2001 door de ARP waren onderzocht. Voor Antwerpen en Gent betrefthet de contracten tot en met 1998 en voor Brugge die tot en met 1999.
Hieronder volgt eerst een overzicht van de budgettaire en financiële impact van dit
onderzoek. De naar aanleiding van het onderzoek vastgestelde bevindingen vallenuiteen in een luik „algemene bevindingen” en een luik „bevindingen met financiëlerepercussies”. 3.3.3. Constatations générales
Les dispositions du contrat de sécurité ont parfois été formulées en termes imprécis,
tels qu’«un crédit de fonctionnement est prévu», ou ne formulent parfois que vague-ment les moyens à utiliser pour atteindre certains objectifs. Il est ainsi donné uneliberté relativement grande aux responsables de projet pour développer diversesactivités. Divers frais sont acceptés (comme, par exemple, les frais de visites à descafés par des jeunes du groupe cible et les éducateurs de rue dans le cadre des pro-jets de «city-coaching» d’Anvers et de Gand, l’organisation de festivités, les excur-sions pour assister à des matchs de football, le karting, l’achat de plantes et de jar-dinières, etc.), dont la contribution à la réalisation des trois objectifs énoncés dans lepréambule peut être mise en question. Ces objectifs sont les suivants: garantie dela sécurité des citoyens dans les villes et communes, rétablissement de la qualité devie et satisfaction des besoins locaux en ce qui concerne la sécurité et la protectiondes citoyens.
En ce qui concerne le contrat de sécurité conclu avec la ville de Bruges, la
D.G.P.G.R. a, lors de l’établissement du décompte financier pour l’année 1994, tenuuniquement compte des traitements annuels bruts indexés du personnel contractuelengagé, sans les cotisations patronales. Pour ce qui est d’Anvers et de Gand, enrevanche, il a été tenu compte tant des traitements annuels bruts indexés que descotisations patronales à payer sur ces montants par l’employeur.
Aux termes de la réglementation, une première tranche s’élevant à 40% de la sub-
vention est liquidée lors de l’entrée en vigueur de l’arrêté royal ratifiant le contrat.Une deuxième tranche de 30% n’est liquidée que pour autant que la commission d’évaluation ait rendu un avis favorable à cet effet. Pour les contrats de sécurité del’année 1994, l’arrêté d’octroi n’a été pris que le 14 novembre 1994. Le 29 novembre1994, une tranche inhabituelle de 70% a été liquidée. L’administration n’a, à ce jour,pas répondu à la question de savoir quelles sont les raisons justifiant que l’arrêtéroyal en question ait été pris aussi tardivement dans l’année, de sorte que la com-mission d’évaluation visée n’a pu jouer son rôle.
1283.3.2. Impact budgétaire et financier des contrats examinés
Anvers (1994-1998)
Montant inscrit au budget Montant ordonnancé
1.265.410.235 BEF 938.005.933 BEF
(31.368.700,34 EUR) (23.252.559,70 EUR)
Gand (1994-1998)
738.751.000 BEF 587.200.421 BEF
(18.313.158,93 EUR) (14.556.318,21 EUR)
Bruges (1994-1999)
234.855.435 BEF 219.166.730 BEF
(5.821.914,16 EUR) (5.433.001,32 EUR) 3.3.3. Algemene bevindingen
De bepalingen van het veiligheidscontract zijn soms vaag opgesteld, in de zin van
„een werkingskrediet is voorzien”, of er wordt slechts vaag geformuleerd welkemiddelen dienen te worden aangewend om bepaalde doelstellingen te bereiken.Daardoor wordt aan de projectverantwoordelijken een relatief grote vrijheid gelatenom allerlei activiteiten te ontwikkelen. Er worden allerhande kosten aanvaard (bij-voorbeeld kosten van cafébezoeken door doelgroepjongeren en straathoekwerkersbinnen de city-coachingprojecten Antwerpen en Gent, organisatie van feestjes, uit-stappen naar voetbalwedstrijden, kartingactiviteit, aankoop planten en bloembakken)waarvan de bijdrage tot het realiseren van de in de preambule vooropgezette doel-stellingen in vraag kan worden gesteld. Deze doelstellingen zijn: het waarborgen vande veiligheid van de burgers, het herstellen van de kwaliteit van het leven en hettegemoet komen aan de plaatselijke behoeften met betrekking tot de veiligheid ende bescherming van de burgers.
Wat het veiligheidscontract Brugge betreft, heeft de ARP bij het opmaken van de
financiële afrekening voor het jaar 1994 slechts rekening gehouden met de brutogeïndexeerde jaarwedden van het aangeworven contractueel personeel, zonder depatronale bijdragen. Voor Antwerpen en Gent daarentegen werd zowel met de brutogeïndexeerde jaarwedden als met de daarop door de werkgever te betalen bijdragenrekening gehouden.
Luidens de reglementering wordt een eerste subsidieschijf van 40% betaald bij de
inwerkingtreding van het koninklijk besluit dat het contract bekrachtigt. Een tweedeschijf van 30% wordt slechts betaald na gunstig advies van de evaluatiecommissie.Voor de veiligheidscontracten van het jaar 1994 werd het toekenningsbesluit slechtsgenomen op 14 november 1994. Op 29 november 1994 werd een ongebruikelijkesubsidieschijf van 70% gestort. De administratie heeft tot nog toe niet geantwoordop de vraag waarom genoemd besluit zo laat op het jaar werd genomen, zodat deevaluatiecommissie zijn rol niet heeft kunnen spelen.
1293.3.2. Budgettaire en financiële impact van de onderzochte contracten
Antwerpen (1994-1998)
Begroot bedrag Geordonnanceerd bedrag
Gent (1994-1998)
Brugge (1994-1999)
(5.821.914,16 EUR) (5.433.001,32 EUR) Les associations sans but lucratif avec lesquelles les villes ont conclu des accords de
coopération assurent l’aide médicale et psychosociale aux toxicomanes illégaux.Elles organisent également des activités de prévention pour les intermédiaires dansles secteurs de la santé et du bien-être et dans celui de la police et de la justice. Auxtermes d’une circulaire ministérielle, il y a lieu de produire une attestation du bourg-mestre qui fait apparaître que l’association sans but lucratif concernée a mis en oeu-vre les obligations figurant dans le protocole au cours de l’année écoulée et a épuiséentièrement les moyens donnés dans le contrat de sécurité
19. Or, pareille attestation
ne figure pas dans le dossier justificatif.
Certaines dépenses d’une ville sont acceptées, alors que des dépenses identiques
d’une autre ne le sont pas. Tel est notamment le cas pour la consommation de bois-sons alcoolisées, les pièces justificatives qui ne sont pas ou guère lisibles, les piècesjustificatives insuffisamment détaillées, la prise en considération de la location desalles de sports appartenant au patrimoine des villes. Aucun critère strict univoquen’a manifestement été utilisé préalablement par le ministère de l’Intérieur pour l’ap-probation de certaines dépenses.
Ce n’est que dans le contrat de sécurité de la ville de Bruges qu’il est mentionné expli-
citement que la ville même assurera l’hébergement et l’accompagnement matériel duprojet «fonctionnement de proximité». Dans les autres villes examinées, soit Anvers etGand, ce libellé ne figure pas dans les dispositions du contrat de sécurité. A ce jour,l’administration n’a pas précisé les raisons pouvant être invoquées à cet égard.
Les villes n’ont pas ou insuffisamment indiqué la nature et le groupe cible des activités
pour lesquelles un subside est demandé.
3.3.4. Constatations ayant des répercussions financières
Des frais sont liquidés sans qu’aient été produites les pièces justificatives, comme
des factures, devant faire apparaître que les dépenses ont été réellement effectuées.Certains frais sont payés sur la base du montant plus élevé du bon de commande, aulieu du montant réel repris sur la facture.
Les frais de salaire ou de fonctionnement dont le montant a été fixé forfaitairement
sont compensés à concurrence d’un montant supérieur. De même, des frais concer-nant le personnel communal qui ne relève pas du contrat de sécurité font égalementl’objet d’un subventionnement.
Des erreurs matérielles sont commises, comme des additions erronées, des doubles
paiements ou des paiements de frais qui ne sont pas acceptés. Dans certains cas,aucun frais n’est remboursé à défaut de pièces justificatives, alors qu’il apparaît quecelles-ci ont quand même été produites par les villes.
4. Observations de la Cour des comptes à l’adresse du ministre de
l’Intérieur à propos du respect de la législation et de la réglemen-tation
20
Alors que les dispositions légales et réglementaires prévoient une série de conditions
contraignantes en ce qui concerne l’octroi, l’utilisation et l’évaluation de l’aide obte-nue par les villes et communes, dans la pratique, elles ne sont pas toujours exécutéesou ne le sont pas à suffisance.
19Circulaire du 16 février 1995 du ministre de l’Intérieur.
20Lettre du 17 juillet 2002.
130 De VZW’s met dewelke de steden samenwerkingsakkoorden hebben gesloten, staan
in voor de medische en psychosociale hulpverlening aan illegale druggebruikers. Zijrichten ook preventieactiviteiten in voor intermediaire personen in de sectorengezondheid, welzijn en politie-justitie. Luidens een ministeriële rondzendbrief dient eenattest van de burgemeester te worden voorgelegd waaruit blijkt dat de VZW tijdenshet afgelopen jaar de in het protocol opgenomen verplichtingen heeft uitgevoerd ende uit het veiligheidscontract ontvangen middelen in hun totaliteit heeft aangewend
19.
Een dergelijk attest is echter niet terug te vinden in de verantwoordingsstukken.
Bepaalde uitgaven van de ene stad worden aanvaard, identieke uitgaven van een
andere stad worden dan weer niet aanvaard. Dit geldt onder meer voor het verbruikvan alcoholische dranken, niet of nauwelijks leesbare bewijsstukken, onvoldoendegedetailleerde bewijsstukken en de huurprijs voor het gebruik van tot het stadspatri-monium behorende sportzalen. Er werden blijkbaar door het Ministerie van Binnen-landse Zaken op voorhand geen éénduidige criteria gehanteerd voor het al dan nietgoedkeuren van bepaalde uitgaven.
Alleen in het veiligheidscontract van de stad Brugge wordt uitdrukkelijk vermeld dat
de stad zelf zal voorzien in de huisvesting en de materiële accommodatie van hetproject „buurtwerking”. In de andere onderzochte steden, Antwerpen en Gent, werddeze bepaling niet opgenomen in het veiligheidscontract. De administratie heeft totnog toe niet medegedeeld welke redenen daarvoor kunnen worden ingeroepen.
Door de steden wordt niet of op onvoldoende wijze aangegeven welke de aard en de
doelgroep is van de activiteiten waarvoor een subsidie wordt gevraagd.
3.3.4. Bevindingen met financiële weerslag
Er worden kosten betaald waarvan de bewijsstukken, zoals facturen waaruit moet
blijken dat de uitgaven effectief werden verricht, niet zijn voorgelegd. Sommigekosten worden betaald op basis van het hogere bedrag van de bestelbon, in plaatsvan het werkelijke bedrag op de factuur.
Loon- of werkingskosten waarvan de subsidiëring forfaitair is vastgesteld, worden
tegen een hoger bedrag gesubsidieerd. Ook kosten van stadspersoneel die geendeel uitmaken van het veiligheidscontract, worden gesubsidieerd.
Er gebeuren materiële vergissingen zoals verkeerde optellingen, dubbele betalingen
of betalingen van kosten die niet worden aanvaard. In sommige gevallen wordengeen kosten gesubsidieerd bij gebrek aan bewijsstukken, hoewel blijkt dat die tochdoor de steden zijn voorgelegd.
4. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Binnen-
landse Zaken betreffende de naleving van de wetgeving enreglementering
20
Hoewel de regelgeving een aantal stringente bepalingen inhoudt betreffende de toe-
kenning, de aanwending en de evaluatie van de door de steden en gemeenten ver-kregen hulp, werd daar in de praktijk niet steeds of in onvoldoende mate uitvoeringaan gegeven.
19Rondzendbrief van 16 februari 1995 van de Minister van Binnenlandse Zaken.
20Brief van 17 juli 2002.
131 Aucun arrêté royal n’a été publié afin d’octroyer des compétences à l’O.N.S.S.-
A.P.L. pour ce qui est des conditions d’octroi des subventions et de contrôle de leurutilisation, ce qui de facto a pour effet de limiter le rôle de l’O.N.S.S.-A.P.L. à laliquidation des tranches de subsides. Il en est également résulté que le ministre del’Intérieur n’a pas pu se baser sur les contrôles qui auraient dû être effectués parl’O.N.S.S.-A.P.L. sur la base de cet arrêté.
Ni la D.G.P.G.R. (compétente pour le volet «police») ni le S.P.P.P. (compétent pour
le volet «prévention») n’ont pu produire des documents faisant apparaître que descontrôles substantiels ont été effectués périodiquement dans les villes et communesen question. Il n’est, dès lors, pas possible de constater de manière univoque si ellesont satisfait aux obligations qui leur ont été imposées dans les contrats de sécuritéou si elles ont réalisé les objectifs énoncés dans le contrat de sécurité.
Pour les années 1994, 1996, 1997 et 1998, une tranche de subventions de 40% et
une deuxième de 30% ont été liquidées en une fois aux villes et communes bénéfi-ciaires. La commission d’évaluation n’a, dès lors, pas pu remplir pleinement son rôleconsultatif pour ce qui est de la liquidation de la deuxième tranche de 30%.
Le service compétent pour une inspection substantielle régulière en matière d’aide
financière pour l’accueil en matière de toxicomanie, à savoir le S.P.P.P., n’a, à cejour, produit que des documents se rapportant à l’année 1998. Il n’est, dès lors, paspossible de conclure que les inspections prévues réglementairement ont été dûmenteffectuées à des intervalles réguliers et pour toutes les années concernées.
5. Observations de la Cour des comptes à l’adresse du ministre de
l’Intérieur, réponse du ministre et évaluation de la réponse rela-tive aux contrats de sécurité pour les années 1992-1993
5.1. Observations de la Cour des comptes
La Cour a demandé au ministre de quelle manière le montant de 65.352.452 francs
(1.620.044,97 euros) perçu indûment par les villes et les communes à titre de sub-ventions serait régularisé
21.
5.2. Réponse du ministre
Dans une première réponse, le ministre reconnaît qu’un certain nombre d’erreurs
matérielles ont été commises22. Il est, toutefois, réticent à récupérer ces subventions
auprès des villes et communes concernées, où, entre-temps, s’est mise en place unenouvelle administration. En ce qui concerne les autres observations, le ministreconclut qu’en pareils cas, les affectations s’inscrivent toujours dans le cadre de laphilosophie antérieure et actuelle des contrats de sécurité. Les observations de laCour des comptes renvoient à des problèmes formels qui trouvent leur origine dansl’inexpérience, à l’époque, tant des administrations fédérales que locales en ce quiconcerne l’instrument complexe qu’est le subventionnement des contrats de sécurité.
Selon la Cour, cette argumentation n’énerve en rien son point de vue
23. Sur la base
des dispositions réglementaires et contractuelles, les interventions prévues dans le
21Lettre du 5 octobre 2000.
22Lettre du 26 janvier 2001.
23Lettre du 12 avril 2001.
132 Er werd geen koninklijk besluit uitgevaardigd teneinde de RSZ-PPO bevoegdheid te
verlenen inzake het bestaan van de voorwaarden tot toekenning van de subsidies ende controle op de aanwending ervan. Dit heeft er de facto toe geleid dat de rol vande RSZ-PPO beperkt is gebleven tot de uitbetaling van de subsidieschijven. Dit hadmede tot gevolg dat de minister zich niet heeft kunnen baseren op de controles diehadden moeten worden uitgevoerd door RSZ-PPO op grond van genoemd besluit.
Noch door de ARP (bevoegd voor het luik politie) noch door het VSP (bevoegd voor
het luik preventie) konden documenten worden voorgelegd waaruit moet blijken dater geregelde inhoudelijke controles werden uitgevoerd bij de betrokken steden engemeenten. Daardoor kan niet éénduidig worden vastgesteld of zij hebben voldaanaan de verplichtingen die hen waren opgelegd in de veiligheidscontracten en of zij dein het veiligheidscontract vooropgestelde doelstellingen hebben bereikt.
Voor de jaren 1994, 1996, 1997 en 1998 werden in éénmaal een subsidieschijf van
40% en één van 30% vereffend aan de begunstigde steden en gemeenten. Aldusheeft de evaluatiecommissie zijn adviserende rol wat betreft de vereffening van detweede schijf van 30% niet ten volle kunnen vervullen.
De dienst die bevoegd is voor een regelmatige inhoudelijke inspectie inzake financi-
ële hulp voor de opvang inzake drugverslaving, zijnde het VSP heeft tot dusveralleen documenten voorgelegd betreffende het jaar 1998. Aldus kan niet wordengeconcludeerd dat de reglementair bepaalde inspecties op regelmatige tijdstippen envoor alle betrokken jaren terdege werden uitgevoerd.
5. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Binnen-
landse Zaken, antwoord van de minister en evaluatie van hetantwoord betreffende de veiligheidscontracten 1992-1993
5.1. Opmerkingen van het Rekenhof
Het Rekenhof vroeg de minister op welke wijze het subsidiebedrag van
65.352.452 BEF (1.620.044,97 EUR) die de steden en gemeenten ten onrechte had-den ontvangen, zou worden geregulariseerd
21.
5.2. Antwoord van de minister
In een eerste antwoord geeft de minister toe dat een aantal materiële vergissingen
zijn begaan22. Hij is evenwel terughoudend om die subsidies van de betrokken steden
en gemeenten, die inmiddels een nieuw bestuur hebben, terug te vorderen. Met be-trekking tot de overige opmerkingen concludeert de minister dat de bestedingensteeds kaderen binnen de toenmalige en huidige filosofie van de veiligheidscontrac-ten. De opmerkingen van het Rekenhof verwijzen naar formele problemen die hunoorzaak vinden in de toenmalige onervarenheid van zowel de federale als lokalebesturen met het complexe subsidie-instrument van de veiligheidscontracten.
Volgens het Rekenhof doet die argumentatie geen afbreuk aan zijn standpunt
23. Op
grond van de reglementaire en contractuele bepalingen zijn de tussenkomsten in het
21Brief van 5 oktober 2000.
22Brief van 26 januari 2001.
23Brief van 12 april 2001.
133 cadre des contrats de sécurité sont des montants forfaitaires qui ne peuvent, en
aucun cas, faire l’objet d’un dépassement si des avenants écrits aux contrats desécurité initiaux n’ont pas été établis. De plus, les notes budgétaires attachées àchaque contrat de sécurité et en faisant par conséquent partie intégrante détaillentle nombre de membres du personnel attaché à chaque projet ainsi que les frais defonctionnement et les charges financières correspondantes.
Ultérieurement, le ministre a affirmé qu’ordre avait été donné à ses services de pro-
céder à une vérification approfondie des montants liquidés pour les années 1992-1993
24. Il en est résulté que, conformément aux constatations effectuées par la
Cour, une série de formalités n’ont pas toujours été respectées. Dans la plupart descas, il s’agit, toutefois, de dépenses qui s’inscrivent dans le cadre des objectifs globauxdes contrats de sécurité.
En ce qui concerne les erreurs matérielles, le ministre affirme qu’il y a lieu de procéder
au recouvrement et qu’une lettre dans ce sens a été adressée aux villes et communesconcernées. Elles ont trait aux montants suivants.
24Lettre du 7 juin 2002.
134Ville ou Commune Montants en francs Montants en euros
Anvers 6.042.063 149.778,83
Bruxelles 10.000 247,89Ixelles 121.177 3.003,90
Molenbeek-Saint-Jean 647.965 16.062,63
Total 6.821.205 169.093,25
5.3. Evaluation de la réponse
L’article 179 de la Constitution dispose qu’ «(…) aucune gratification à la charge de
l’Etat ne peut être accordée qu’en vertu d’une loi». Sur la base de cette disposition,seul le législateur peut octroyer une gratification et le ministre est dès lors tenu deréclamer les subventions payées indûment aux villes et communes.
La deuxième réponse du ministre fait apparaître que seuls les montants relatifs aux
erreurs matérielles ont été recouvrés à la charge des villes et des communes concer-nées. Les lettres en question ont été transmises à la Cour des comptes par le minis-tre. Il en ressort que «compte tenu des bases d’acceptation différentes», les autresmontants qui, sauf preuve du contraire, n’étaient pas dus ne seront pas recouvrésauprès des villes et communes en question.
En violation de l’article 179 de la Constitution, un montant total de 58.531.247 francs
(1.450.951,70 euros) est ainsi supporté par le Trésor. Ces montants sont ventiléscomme suit entre les villes et communes en question. kader van de veiligheidscontracten forfaitaire bedragen die onder geen enkel beding
kunnen worden overschreden indien geen schriftelijke bijakten aan de initiële con-tracten werden opgemaakt. Bovendien worden in de budgettaire nota’s die gehechtzijn aan elk veiligheidscontract en er bijgevolg een integrerend deel van uitmakengedetailleerd, per project, het aantal personeelsleden bepaald dat aan elk projectverbonden is, alsook de desbetreffende werkingskosten en de daarmee overeen-stemmende financiële lasten.
Later stelde de minister dat aan zijn diensten opdracht werd gegeven de voor de
jaren 1992-1993 uitbetaalde bedragen grondig te verifiëren
24. Daaruit bleek, over-
eenkomstig de vaststellingen van het Rekenhof, dat een aantal formele vereistenniet altijd werden nageleefd. In de meeste gevallen betreft het evenwel uitgaven diekaderen binnen de globale doelstellingen van de veiligheidscontracten.
Wat de materiële vergissingen betreft, is de minister van oordeel dat tot terugvor-
dering dient te worden overgegaan. Een schrijven in die zin werd aan de betrokkensteden en gemeenten gericht. Het gaat om de volgende bedragen.
24Brief van 7 juni 2002.
135Stad of gemeente Bedrag in BEF Bedrag in EUR
Antwerpen 6.042.063 149.778,83
Brussel 10.000 247,89Elsene 121.177 3.003,90Sint-Jans-Molenbeek 647.965 16.062,63
Totaal 6.821.205 169.093,25
5.3. Evaluatie van het antwoord
Artikel 179 van de Grondwet bepaalt dat „(…) geen gratificatie ten laste van de
staatskas kan worden toegekend dan krachtens een wet”. Op grond van die bepalingkan alleen de wetgever een gratificatie toestaan. De minister is er derhalve toegehouden de onverschuldigd betaalde subsidies van de steden en gemeenten terugte vorderen.
Uit het tweede antwoord van de minister blijkt dat van de betrokken steden en
gemeenten alleen bedragen werden teruggevorderd inzake de materiële vergissingen.De desbetreffende brieven werden door de minister aan het Rekenhof voorgelegd.Daaruit blijkt dat, „rekening houdende met verschillende aanvaardingsgronden”, deoverige bedragen die tot bewijs van het tegendeel niet verschuldigd waren, niet vande betrokken steden en gemeenten zullen worden teruggevorderd.
In strijd met artikel 179 van de Grondwet komt aldus een totaal bedrag van
58.531.247 BEF (1.450.951,70 EUR) ten laste van de schatkist. Deze bedragen zijnals volgt over de betrokken steden en gemeenten verdeeld. Pour les contrats de sécurité de la période 1992-1993 qui ont été examinés, il subsiste
donc toujours un montant de 1.450.951,70 euros (58.531.247 francs) dont l’utilisationdans le cadre des contrats de sécurité n’a pas été justifiée à suffisance et qui, dèslors, devrait être récupéré auprès des villes et communes concernées
25.
6. Observations de la Cour des comptes à l’adresse du ministre de
l’Intérieur à propos des contrats de sécurité et de sociétéconclus pour les années 1994-1999
26
L’engagement contractuel de l’autorité supérieure à payer le subside est parfois
respecté à la légère, ce qui résulte d’une série de problèmes structurels.
Les constatations effectuées dans le cadre de l’examen font apparaître que les villes
d’Anvers et de Gand doivent rembourser pour la période 1994-1998 respectivement20.348.807 francs (504.433,75 euros) et 10.542.598 francs (261.344,18 euros). Laville de Bruges, par contre, a encore droit, pour la période 1994-1999, à un montantsupplémentaire de 5.142.694 francs (127.484,05 euros).
Ci-après figure un relevé schématique du décompte financier définitif. Il s’agit de
montants en plus ou en moins par rapport à ceux acceptés par la D.G.P.G.R.
25Lettre du 17 juillet 2002.
26Lettre du 17 juillet 2002.
136(en francs)
Anvers Gand Bruges
1994 –21.867.560 –6.960.325 +5.121.628
1995 –553.361 –5.519.541 –1996 –882.692 +926.605 –25.6241997 +2.862.315 –115.833 –295.0891998 +92.491 +1.126.496 +183.3701999 – – +158.409
Totaux –20.348.807 –10.542.598 +5.142.694
(–504.433,75 euros) (–261.344,18 euros) (+127.484,05 euros)Ville ou commune Montant en francs Montant en euros
1. Anvers 33.056.107 819.439,49
2. Gand 4.822.395 119.544,053. Bruxelles 11.856.336 293.910,894. Ixelles 2.580.044 63.957,625. Schaerbeek 3.149.629 78.077,266. Forest 1.016.202 25.190,997. Molenbeek-Saint-Jean 779.625 19.326,408. Saint-Josse-ten-Node 1.270.909 31.505,01
Total 58.531.247 1.450.951,70 Voor de onderzochte veiligheidscontracten uit de periode 1992-1993 is er dus nog
steeds een bedrag van 1.450.951,70 EUR (58.531.247 BEF) waarvan de aanwendingin het kader van de veiligheidscontracten onvoldoende werd verantwoord en dat der-halve van de betrokken steden en gemeenten zou moeten worden teruggevorderd
25.
6. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Binnen-
landse Zaken betreffende de veiligheids- en samenlevings-contracten 1994-1999
26
De contractuele verbintenis van de hogere overheid tot het betalen van de subsidie
wordt soms op een onzorgvuldige wijze nagekomen, wat zijn oorzaak vindt in eenaantal structurele problemen.
De vaststellingen in het kader van het onderzoek brengen mee dat de steden
Antwerpen en Gent voor de periode 1994 tot en met 1998 respectievelijk20.348.807 BEF (504.433,75 EUR) en 10.542.598 BEF (261.344,18 EUR) dienenterug te storten. De stad Brugge daarentegen heeft voor de periode 1994 tot en met1999 recht op een supplementair bedrag van 5.142.694 BEF (127.484,05 EUR).
Hierna volgt een schematisch overzicht van de definitieve financiële afrekening. Het
betreft bedragen in min of in meer ten opzichte van de door de ARP aanvaardebedragen.
25Brief van 17 juli 2002.
26Brief van 17 juli 2002.
137Stad of gemeente Bedrag in BEF Bedrag in EUR
1. Antwerpen 33.056.107 819.439,49
2. Gent 4.822.395 119.544,053. Brussel 11.856.336 293.910,894. Elsene 2.580.044 63.957,625. Schaarbeek 3.149.629 78.077,266. Vorst 1.016.202 25.190,997. Sint-Jans-Molenbeek 779.625 19.326,408. Sint-Joost-ten-Node 1.270.909 31.505,01
Totaal 58.531.247 1.450.951,70
(in BEF)
Antwerpen Gent Brugge
Totalen –20.348.807 –10.542.598 +5.142.694
(–504.433,75 EUR) (–261.344,18 EUR) (+127.484,05 EUR) 7. Recommandations de la Cour des comptes à l’adresse du minis-
tre de l’Intérieur27
La possibilité laissée au ministre ou à son ou ses délégués d’effectuer sur place des
contrôles devrait être inscrite comme obligation explicite dans la réglementation. Enoutre, la fréquence des visites sur place devrait également être indiquée explicitement.
Il en découle que le ministre de l’Intérieur doit organiser ses services (D.G.P.G.R. et
S.P.P.P.) de manière telle que le personnel affecté à l’examen financier et au contrôlesubstantiel (sur place) de l’exécution des contrats de sécurité puisse remplir conve-nablement sa tâche, tant qualitativement que quantitativement, et s’en acquitter dansun délai raisonnable.
Les contrôles effectués par la D.G.P.G.R. et le S.P.P.P. doivent être documentés à
l’aide de rapports de contrôle suffisamment détaillés quant à la méthode et auxrésultats des contrôles.
Le suivi permanent visé par les commissions d’évaluation devrait se traduire plus
concrètement dans une convocation plus fréquente de ces commissions (par exemple,une fois par mois) que jusqu’à présent. En effet, depuis l’année 1997, les commis-sions d’évaluation des villes d’Anvers, de Gand et de Bruges n’ont été convoquéesqu’une fois par an.
Afin de permettre à la commission d’évaluation de jouer pleinement son rôle dans le
cadre de l’octroi d’une deuxième tranche du subside (30%), les arrêtés royaux rati-fiant le contrat de sécurité, qui autorisent la liquidation une première tranche de lasubvention (40%), devraient être publiés plus tôt dans l’année budgétaire.
Les subsides devant être affectés aux fins pour lesquelles ils ont été accordés, il est
indiqué de stipuler dans les contrats de sécurité que les activités annoncées par lesvilles et communes et les frais estimés doivent être préalablement soumis à l’appro-bation du ministre. Accessoirement, il y a lieu de stipuler que les villes et les com-munes doivent faire état du groupe cible visé pour l’activité concernée.
Les dispositions des contrats de sécurité doivent être respectées strictement. Un
subside ne peut être octroyé que sur la base de factures ou d’autres pièces justifi-catives produites faisant apparaître les frais réels. Les frais fixés forfaitairement nepeuvent être remboursés à raison d’un montant supérieur. Seuls les frais du personneldes villes ou des communes faisant partie du contrat de sécurité peuvent donner lieuà des subventions. Les engagements contractuels qui seraient modifiés ultérieurementdoivent être fixés dans un avenant au contrat.
Puisqu’aucune gratification à la charge de l’Etat ne peut être accordée qu’en vertu
d’une loi, les montants suivants doivent être recouvrés auprès des villes et communesconcernées, tant pour les contrats afférents aux années 1992-1993 que pour ceux de1994-1999:
27Lettre du 17 juillet 2002, à laquelle le ministre a répondu en date du 19 septembre 2002. Cette réponseest actuellement à l’examen.
138 7. Aanbevelingen van het Rekenhof aan de Minister van Binnen-
landse Zaken27
De mogelijkheid dat de minister of zijn afgevaardigden ter plaatse controles kunnen
uitvoeren zou als een uitdrukkelijke verplichting dienen te worden ingeschreven in dereglementering. Daarbij zou eveneens de frequentie van de bezoeken ter plaatseexpliciet moeten worden vermeld.
Dit impliceert dat de minister zijn diensten (ARP en VSP) dermate moet inrichten dat
het personeel dat voor het financieel onderzoek en de inhoudelijke controle (terplaatse) van de uitvoering van de veiligheidscontracten wordt ingezet, zowel kwalita-tief als kwantitatief voormelde taken naar behoren en binnen een redelijke termijn toteen goed einde kan brengen.
De door de ARP en het VSP doorgevoerde controles moeten worden gedocumen-
teerd aan de hand van controleverslagen die voldoende details bevatten over demethode en de resultaten van de controles.
De beoogde permanente opvolging door de evaluatiecommissies zou meer concreet
moeten worden vertaald naar een meer frequente bijeenroeping van deze commis-sies (bijvoorbeeld éénmaal per maand) dan dit tot dusver het geval is. Vanaf het jaar1997 werden de evaluatiecommissies in de steden Antwerpen, Gent en Bruggeimmers nog slechts éénmaal per jaar bijeengeroepen.
Om ervoor te zorgen dat de evaluatiecommissie haar rol in het kader van de toeken-
ning van een tweede subsidieschijf (30%) ten volle zou kunnen spelen, zouden dekoninklijke besluiten tot bekrachtiging van het veiligheidscontract waarbij een eerstesubsidieschijf (40%) wordt vereffend, vroeger in het begrotingsjaar moeten wordenuitgevaardigd.
Subsidies dienen te worden aangewend voor de doeleinden waarvoor zij werden ver-
leend. Het is dan ook aangewezen in de veiligheidscontracten te bepalen dat de doorde steden en gemeenten geplande activiteiten en geraamde kosten vooraf ter goed-keuring aan de minister worden voorgelegd. Bijkomend dient te worden bepaald datde steden en gemeenten daarbij melding maken van de doelgroep die met de betrok-ken activiteit wordt beoogd.
De bepalingen van de veiligheidscontracten dienen strikt te worden nageleefd. Er
kan slechts worden gesubsidieerd op basis van voorgelegde facturen of anderebewijsstukken waaruit de werkelijke kosten blijken. Kosten die forfaitair zijn vast-gesteld kunnen niet voor een hoger bedrag worden gesubsidieerd. Enkel de kostenvan het stads- of gemeentepersoneel die deel uitmaken van het veiligheidscontract kunnen worden gesubsidieerd. Contractuele verbintenissen die achteraf zouden wijzigen, dienen in een bijakte bij de overeenkomst te worden vastgelegd.
Vermits geen gratificatie ten laste van de staatskas kan worden toegekend dan
krachtens een wet, dienen zowel voor de contracten 1992-1993 als voor de contrac-ten 1994-1998 volgende bedragen van de betrokken steden en gemeenten te wordenteruggevorderd:
27Brief van 17 juli 2002, die door de minister op 19 september 2002 werd beantwoord. Dat antwoord ismomenteel in onderzoek.
139 La ville de Bruges, en revanche, peut encore prétendre, pour la période 1994-1999,
à un montant supplémentaire de 5.142.694 francs, ou 127.484,05 euros.
Pour les villes et communes qui n’ont pas été intégrées dans l’audit de la Cour des
comptes, l’administration doit effectuer un examen supplémentaire en vue de fixeravec plus d’exactitude le montant des subsides en question. Les résultats de cetexamen doivent être soumis à la Cour.
140Contrats 1992-1993
Ville ou commune Montant en francs Montant en euros
Anvers 33.056.107 819.439,49
Gand 4.822.395 119.544,05Bruxelles 11.856.336 293.910,89
Ixelles 2.580.044 63.957,62
Schaerbeek 3.149.629 78.077,26Forest 1.016.202 25.190,99Molenbeek-Saint-Jean 779.625 19.326,40Saint-Josse-ten-Node 1.270.909 31.505,01
Total 58.531.247 1.450.951,70
Contrats 1994-1998
Ville Montant en euros Montant en francs
Anvers 20.348.807 504.433,75
Gand 10.542.598 261.344,18
Total 30.891.405 765.777,93 De stad Brugge daarentegen heeft voor de periode 1994-1999 recht op een supple-
mentair bedrag van 5.142.694 BEF of 127.484,05 EUR.
Voor de steden en gemeenten die niet in het onderzoek van het Rekenhof waren
betrokken, dient door de administratie bijkomend onderzoek te worden verricht methet oog op een meer nauwkeurige vaststelling van de betrokken subsidies. De resul-taten van een dergelijk onderzoek dienen aan het Rekenhof te worden voorgelegd.
141Contracten 1992-1993
Stad of gemeente Bedrag in BEF Bedrag in EUR
Antwerpen 33.056.107 819.439,49
Gent 4.822.395 119.544,05Brussel 11.856.336 293.910,89
Elsene 2.580.044 63.957,62
Schaarbeek 3.149.629 78.077,26Vorst 1.016.202 25.190,99Sint-Jans-Molenbeek 779.625 19.326,40Sint-Joost-ten-Node 1.270.909 31.505,01
Contracten 1994-1998
Stad Bedrag in BEF Bedrag in EUR
Antwerpen 20.348.807 504.433,75
Gent 10.542.598 261.344,18
Totaal 30.891.405 765.777,93 4. M INISTÈRE DES AFFAIRES ÉTRANGÈRES , DUCOMMERCE EXTÉRIEUR
ET DE LA COOPÉRATION INTERNATIONALE
–DISTINCTION ENTRE SUBVENTION ET MARCHÉ PUBLIC DE SERVICES
ET RESPECT DES RÉGLEMENTATIONS Y AFFÉRENTES
Dans le cadre des dépenses inscrites à la charge du budget de la Coopération
internationale, concernant la production de matériel audiovisuel destinée à la sensi-bilisation de l’opinion publique en matière de coopération au développement, laCour des comptes a contrôlé si la distinction entre subvention et marché public aété correctement appliquée. Cette distinction s’exprime au niveau de la base juri-dique, des conditions financières, de l’imputation budgétaire, du régime parafiscalet des contrôles applicables. Il a été constaté que la Direction générale de laCoopération internationale (D.G.C.I.) confond les deux techniques. La Cour a étéd’avis que les cas examinés devaient être considérés comme des marchés publicsde services.
1. Cadre légal
1.1. Droit budgétaire
Par l’octroi d’une subvention, l’autorité publique entend encourager des activités
qu’elle considère comme utiles à l’intérêt général. Lorsqu’elle conclut un marchépublic, elle confie à un tiers une tâche qu’elle juge nécessaire pour ses propres acti-vités. La finalité différente de ces deux instruments implique une imputation budgé-taire différente
1.
Lorsque l’autorité publique confie à un tiers des prestations qu’elle estime nécessai-
res pour son propre fonctionnement par le biais d’un marché public, le paiement deces prestations doit être imputé à une allocation de base «12» (achat de biens nondurables et de services) ou, le cas échéant, à une allocation de base «74» (acquisitiond’autres biens d’investissement, parmi lesquels figurent les biens incorporels).
Par l’octroi d’une subvention, l’autorité publique entend encourager des activités 
utiles à l’intérêt général, ce qui revient à un transfert de revenus à imputer, suivantle cas, soit à une allocation de base de la catégorie «3», si l’entité subsidiée n’ap-partient pas au secteur public, soit à une allocation de base de la catégorie «4», si lesubventionnement s’effectue au sein du secteur public.
D’après la législation, la Coopération internationale belge a notamment pour mission
de sensibiliser l’opinion publique belge
2. Il est loisible à l’autorité d’assurer elle-même
la gestion de cette mission ou de la faire exécuter par des tiers ou encore de combi-ner les deux. Le budget général des dépenses, section 15 «Coopération internatio-nale», fait apparaître qu’en l’occurrence, elle a choisi de prévoir les deux possibilités:allocation de base 54.43.1228 – Information relative à la politique, et allocation debase 54.43.3329 – Sensibilisation par des tiers (respectivement 1.640.000 euros et3.000.000 euros dans le budget initial 2002).
La justification du budget général des dépenses de l’année 2002 fait apparaître que
les moyens inscrits à l’allocation de base 54.43.1228 sont destinés à la réalisation de la mission d’information spécifique de l’administration. Cette allocation peutnotamment être destinée à la conclusion d’un marché public relatif à l’«information
1Classification économique des dépenses et recettes publiques SEC95, version de mars 1998.
2Article 3 de la loi du 25 mai 1999 relative à la Coopération internationale belge.N–2.068.277
142 4. M INISTERIE VAN BUITENLANDSE ZAKEN, BUITENLANDSE HANDEL
ENINTERNATIONALE SAMENWERKING
–O NDERSCHEID TUSSEN SUBSIDIE EN OVERHEIDSOPDRACHT VAN
DIENSTEN EN NALEVING VAN DE DESBETREFFENDE REGELGEVINGEN
Bij het onderzoek van uitgaven ten laste van de begroting van Internationale
Samenwerking in verband met de productie van geluids- en beeldmateriaal in hetkader van de sensibilisatie van de publieke opinie inzake ontwikkelingssamenwer-king, heeft het Rekenhof nagegaan of het onderscheid tussen subsidie en overheids-opdracht correct werd toegepast. Dit verschil uit zich op het niveau van de juridi-sche basis, de financiële voorwaarden, de budgettaire aanrekening, het parafiscaalstelsel en de toepasselijke controles. Er werd vastgesteld dat het Directoraat-gene-raal voor Internationale Samenwerking (DGIS) beide technieken vermengt. HetRekenhof was van oordeel dat de onderzochte gevallen dienden te wordenbeschouwd als overheidsopdrachten van diensten.
1. Wettelijk kader
Door de toekenning van een subsidie wil de overheid activiteiten van derden aan-
moedigen die volgens haar het algemeen belang, dat zij behartigt, dienen. Door hetsluiten van een overheidsopdracht vertrouwt ze aan een derde een taak toe die zevoor haar eigen activiteiten noodzakelijk vindt. Deze verschillende finaliteit van beideinstrumenten impliceert een verschillende begrotingsaanrekening
1.
Wanneer de overheid prestaties die ze noodzakelijk vindt voor haar eigen werking
toevertrouwt aan een derde door middel van een overheidsopdracht, dient de verwer-ving van deze prestaties te worden aangerekend op een basisallocatie „12” (aankoopvan niet-duurzame goederen en van diensten) of in voorkomend geval op een basisal-locatie „74” (verwerving van investeringsgoederen, waaronder onlichamelijke zaken).
Middels een subsidie wil de overheid activiteiten aanmoedigen die het algemeen
belang dienen. Dit komt neer op een inkomensoverdracht aan te rekenen, naargelangvan het geval, hetzij op een basisallocatie van de categorie „3”, indien de gesubsi-dieerde niet tot de overheidssector behoort, hetzij op een basisallocatie van de cate-gorie „4”, indien de subsidiëring geschiedt binnen de overheidssector.
De Belgische internationale samenwerking heeft, zoals de wet bepaalt, onder andere
als opdracht de Belgische publieke opinie te sensibiliseren
2. Het staat de overheid
vrij het beheer van deze opdracht zelf uit te voeren of door derden te laten uitvoerenof via een combinatie van beide. Uit de algemene uitgavenbegroting, sectie 15„Internationale Samenwerking”, blijkt dat zij in casu ervoor heeft gekozen te voorzienin beide mogelijkheden: basisallocatie 54.43.1228 – informatie over het beleid, enbasisallocatie 54.43.3329 – sensibilisering door derden (respectievelijk 1.640.000 EURen 3.000.000 EUR in de initiële begroting 2002).
De middelen op basisallocatie 54.43.1228 zijn bestemd voor het realiseren van de
specifieke informatieopdracht van de administratie, zoals blijkt uit de verantwoordingvan de algemene uitgavenbegroting voor het jaar 2002. Meer bepaald kunnen op dezebasisallocatie onder andere overheidsopdrachten worden aangerekend in verband
1Economische classificatie van de uitgaven en ontvangsten van de overheid ESR95, versie maart 1998.
2Artikel 3 van de wet van 25 mei 1999 betreffende de Belgische internationale samenwerking.N–2.068.277
143 générale sur les thèmes et priorités de la coopération internationale en coproduction
avec des radio-télévisions nationales ou locales (notamment des coproductions)».
L’allocation de base 54.43.3329 constitue le fondement légal de subventions desti-
nées à des organismes publics ou privés qui organisent des activités de sensibilisa-tion en matière de coopération internationale, notamment en ce qui concerne lacoproduction de supports audiovisuels traitant du développement en général, envertu de l’article 2.15.4 de la loi du 22 décembre 2001 contenant le budget généraldes dépenses pour l’année budgétaire 2002, qui autorise l’octroi de subventions pourl’information relative à la politique et pour la sensibilisation par des tiers aux rela-tions nord-sud, à la coopération internationale et à la tolérance interculturelle
3.
1.2.1. Marchés publicsToutes les dispositions contenues dans la législation et la réglementation relatives
aux marchés publics doivent être appliquées
4. Il en résulte qu’après qu’il a été fait
appel – dans toute la mesure du possible – à la mise en concurrence, une conventiondoit être conclue en tenant compte des dispositions de l’arrêté royal du 26 septem-bre 1996 et du cahier général des charges (C.G.C.) reproduit en annexe à cet arrêté.L’applicabilité du C.G.C. est régie par l’article 3 de ce dernier arrêté.
1.2.2. Subventions
Comme une subvention implique un transfert gratuit de moyens – c’est-à-dire sans
que l’autorité publique ne reçoive directement en échange une prestation productivedu bénéficiaire – il incombe au législateur, en application de l’article 12, troisième ali-néa, des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat, de fixer le fondement detoute subvention. Les subsides qui n’ont pas été réglés par une loi organique doiventfaire l’objet d’une disposition spéciale dans le budget général des dépenses, qui enprécise la nature.
Une subvention ne peut être octroyée que dans les conditions et selon les modalités
prescrites aux articles 12, troisième alinéa, et 55 à 58 des lois coordonnées sur lacomptabilité de l’Etat.
Toute subvention accordée doit faire l’objet d’une loi ou d’un arrêté royal qui désigne
le bénéficiaire et mentionne le montant de l’intervention et les modalités de paie-ment, ainsi que les fins et les modalités de justification pour lesquelles elle est
3Une disposition similaire a été reprise pour les années budgétaires 2000 (loi du 24 décembre 1999,article 2.15.5) et 2001 (loi du 22 décembre 2000, article 2.15.5).
4Loi du 24 décembre 1993 relative aux marchés publics et à certains marchés de travaux, de fournitureset de services, arrêté royal du 8 janvier 1996 relatif aux marchés publics de travaux, de fournitures etde services et aux concessions de travaux publics, arrêté royal du 26 septembre 1996 établissant lesrègles générales d’exécution des marchés publics et des concessions de travaux publics et arrêté royaldu 14 octobre 1996 relatif au contrôle préalable et aux délégations de pouvoir en matière de passationet d’exécution des marchés publics de travaux, de fournitures et de services et en matière d’octroi deconcessions de travaux publics au niveau fédéral.
144 met „algemene informatie met betrekking tot de onderwerpen en de prioriteiten van
de internationale samenwerking, in samenwerking met nationale en lokale radio- entelevisiezenders (o.a. coproducties)”.
Op basisallocatie 54.43.3329 worden de middelen uitgetrokken die bestemd zijn om
subsidies te verstrekken aan publieke of private instellingen die sensibiliseringsacti-viteiten inzake internationale samenwerking organiseren, onder andere in verbandmet de coproductie van audiovisuele documenten over ontwikkeling in het algemeen.De grondslag hiervoor is artikel 2.15.4 van de wet van 22 december 2001 houdendede algemene uitgavenbegroting voor het begrotingsjaar 2002, waarbij machtigingwordt gegeven tot het toekennen van subsidies voor informatie over het beleid envoor sensibilisering door derden inzake noord-zuidrelaties, internationale samenwer-king en interculturele verdraagzaamheid
3.
1.2.1. OverheidsopdrachtenBij een overheidsopdracht dienen alle bepalingen van de wetgeving en reglemente-
ring op de overheidsopdrachten te worden toegepast
4. Dit impliceert dat, nadat in de
mate van het mogelijke een beroep op de mededinging werd gedaan, een overeen-komst wordt gesloten, waarbij rekening wordt gehouden met de voorschriften vanhet koninklijk besluit van 26 september 1996 en met de algemene aannemingsvoor-waarden (AAV) in bijlage bij dit besluit. De toepasselijkheid van deze AAV wordtgeregeld door artikel 3 van voormeld besluit.
1.2.2. Subsidies
Vermits een subsidie een overdracht van middelen om niet inhoudt, d.w.z. zonder dat
de overheid rechtstreeks in ruil een productieve prestatie van de begunstigde ontvangt, dient volgens artikel 12, derde lid, van de gecoördineerde wetten op derijkscomptabiliteit de wetgever de grondslag van elke subsidie vast te leggen. Voorsubsidies die niet door een materiële wet zijn geregeld moet er een speciale bepalingin de algemene uitgavenbegroting zijn die de aard van de subsidie preciseert.
Een subsidie kan slechts worden toegekend binnen de voorwaarden bepaald door de
artikelen 12, derde lid, en 55 tot 58 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomp-tabiliteit.
Iedere toekenning van een subsidie moet het voorwerp uitmaken van een wet of
koninklijk besluit, waarbij de begunstigde wordt aangeduid en het bedrag van de tus-senkomst en de betalingsmodaliteiten worden bepaald, alsook de doeleinden en de
3Een gelijkaardige bepaling werd opgenomen voor de begrotingsjaren 2000 (wet van 24 december 1999,artikel 2.15.5) en 2001 (wet van 22 december 2000, artikel 2.15.5).
4Wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachten en sommige opdrachten voor aanne-ming van werken, leveringen en diensten, koninklijk besluit van 8 januari 1996 betreffende de over-heidsopdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten en de concessies voor openbarewerken, koninklijk besluit van 26 september 1996 tot bepaling van de algemene uitvoeringsregels vande overheidsopdrachten en van de concessies voor openbare werken, en koninklijk besluit van 14 okto-ber 1996 betreffende het voorafgaand toezicht en de overdracht van bevoegdheid inzake de gunningen de uitvoering van overheidsopdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten eninzake de toekenning van concessies voor openbare werken op federaal niveau.
145 accordée (article 55 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat). Dans le cas
de subventions réglementées pour lesquelles le Roi a accordé délégation au ministre,un arrêté ministériel suffit.
2. Constatations de la Cour des comptes et observations à l’adresse
du secrétaire d’Etat à la Coopération au développement5
2.1. Base juridique
Lorsque l’autorité publique entend faire réaliser une prestation par un tiers, elle doit,
en tout premier lieu, vérifier s’il ne s’agit pas d’un «marché public de services», tel quedécrit dans l’annexe 2 de la loi du 24 décembre 1993
6. Dans l’affirmative, toutes les
dispositions contenues dans la législation et la réglementation relatives aux marchéspublics doivent être appliquées. En l’occurrence, de tels marchés ont été octroyés àdes tiers par la D.G.C.I., d’une part, au moyen de marchés publics de services, etd’autre part, au moyen de subventions. En outre, les dispositions légales et régle-mentaires applicables en la matière n’ont pas été intégralement respectées.
2.2. Modalités financières
2.2.1. Marchés publics– Détermination et examen des prix
L’arrêté royal du 8 janvier 1996 prescrit, aux articles 86 à 88, les modalités de déter-
mination des prix et de déroulement d’examen des prix.
Pour deux des marchés concernés, la stipulation d’un prix forfaitaire indique qu’il s’a-
git d’un «marché à prix global». Or, l’ajout d’une énumération exhaustive de fraisauxquels le paiement peut seulement s’appliquer constitue une disposition qui trou-verait mieux sa place dans les «contrats effectués sur la base de dépenses réelles»,dont l’application est limitée aux cas d’exception prévus à l’article 7, § 2, de la loi du24 décembre 1993, qui permet une dérogation à une fixation forfaitaire des prix.Néanmoins, les marchés en cause ne sont pas d’une complexité telle qu’ils puissentêtre attribués en fixant les prix sur la base des dépenses réelles.
Dans le cadre d’une telle détermination des prix, on pourrait s’attendre logiquement
à ce que la convention prévoie explicitement que l’emploi de ce montant doive êtrejustifié a posteriori, de sorte que les paiements puissent être limités aux frais réelle-ment exposés et justifiés. Il s’agit alors d’un marché sur la base de dépenses réellesplafonnées à un montant forfaitaire maximum. Or, une telle disposition contractuellefait défaut en l’occurrence.
Il faut également rappeler que, dans les cas de procédure négociée sans publicité
préalable, les soumissionnaires sont tenus de fournir, préalablement à l’attribution dumarché, toutes indications destinées à permettre de vérifier les prix, en exécution del’article 88, § 1
er, de l’arrêté royal du 8 janvier 1996 susmentionné. Une telle vérifi-
cation des prix ne semble pas être intervenue en l’occurrence.
5Lettre du 12 juin 2002.
6L’annexe 2 de la loi du 24 décembre 1993 a été explicitée dans une circulaire du Premier Ministre du2 décembre 1997.
146 wijze van verantwoording van de subsidie (artikel 55 van de gecoördineerde wetten
op de rijkscomptabiliteit). In het geval van gereglementeerde subsidies waarbij deKoning delegatie heeft verleend aan de minister, volstaat een ministerieel besluit.
2. Vaststellingen van het Rekenhof en opmerkingen aan de Staats-
secretaris voor Ontwikkelingssamenwerking5
2.1. Juridische basis
Wanneer de overheid door een derde een prestatie wil laten verrichten, dient in eer-
ste instantie te worden nagegaan of het al dan niet gaat om een „overheidsopdrachtvoor aanneming van diensten” zoals omschreven in bijlage 2 bij de wet van 24 decem-ber 1993
6. Wanneer dit het geval is, dienen alle bepalingen van de wetgeving en
reglementering op de overheidsopdrachten te worden toegepast. In casu werden doorhet DGIS soortgelijke „opdrachten” aan derden toegekend, enerzijds middels de tech-niek van de overheidsopdracht van diensten, anderzijds middels de techniek van desubsidie. Bovendien werden de terzake geldende wets- en reglementsbepalingen nietintegraal nageleefd.
2.2. Financiële voorwaarden
2.2.1. Overheidsopdrachten– Prijsbepaling en prijsonderzoek
Het koninklijk besluit van 8 januari 1996 schrijft in zijn artikelen 86 tot 88 voor hoe
de prijsbepaling en het prijsonderzoek dienen te verlopen.
In twee van de betrokken opdrachten werd, door een forfaitaire prijs te bedingen,
geopteerd voor een „opdracht voor een globale prijs”. Evenwel betreft de toevoegingvan een exhaustieve opsomming van kosten waarop de betaling enkel kan betrekkinghebben, een bepaling die eerder thuishoort bij een „opdracht op grond van werkelijkeuitgaven”. De toepassing daarvan is beperkt tot de uitzonderingsgevallen omschre-ven in artikel 7, § 2, van de wet van 24 december 1993, dat een afwijking op het for-faitair karakter van de prijs toelaat. De opdrachten leken evenwel niet van dergelijkecomplexe aard dat ze konden worden gegund met een prijsbepaling op grond vanwerkelijke uitgaven.
Bij een dergelijke prijsbepaling mag logischerwijze worden verwacht dat in de over-
eenkomst uitdrukkelijk zou zijn gestipuleerd dat de aanwending van dit bedragachteraf moet worden verantwoord. Zodoende kunnen de betalingen worden beperkttot de werkelijk gemaakte en verantwoorde kosten. Het gaat dan om een opdrachtop grond van werkelijke uitgaven begrensd tot een maximum forfaitair bedrag. Eendergelijke contractuele bepaling werd evenwel niet opgenomen.
Er weze ook aan herinnerd dat in de gevallen van onderhandelingsprocedure zonder
voorafgaande bekendmaking de inschrijvers, in uitvoering van artikel 88, § 1, van hetkoninklijk besluit van 8 januari 1996, vóór het gunnen van de opdracht alle nodigeinlichtingen moeten verstrekken om het onderzoek van de prijzen mogelijk te maken.Een dergelijk prijsonderzoek blijkt in casu niet te zijn gebeurd.
5Brief van 12 juni 2002.
6Bijlage 2 bij de wet van 24 december 1993 werd nader toegelicht in een omzendbrief van 2 decem-ber 1997 van de Eerste Minister.
147 – Cautionnement
En principe, en application de l’article 5 du C.G.C., le prestataire de services doit
constituer un cautionnement, dont la preuve doit être produite à l’administrationdans les 30 jours calendrier après l’attribution du marché.
Cette disposition a été négligée dans les conventions examinées. Eu égard au fait
que les conventions ne prévoient aucune dispense de constitution de cautionnement,les sanctions et mesures prescrites à l’article 6 du C.G.C. (prélèvement d’amendeset, éventuellement, retenue d’office du cautionnement ou application de mesuresd’office) devaient être prises.
– Paiement après service fait et accepté
L’article 8 de la loi du 24 décembre 1993 précise que des paiements ne peuvent
intervenir que pour un service fait et accepté. Il en résulte qu’hormis les cas énumé-rés à l’article 5 de l’arrêté royal du 26 septembre 1996, aucun marché public ne peutstipuler d’acompte.
Or, les conventions conclues prévoient la liquidation d’une première tranche lors de
leur signature, ce qui doit donc être considéré comme un acompte. Lors de l’octroid’acomptes, le cahier spécial des charges doit, en outre, prévoir la constitution d’uncautionnement en vertu de l’article 5, § 1
er, dernier alinéa, de l’arrêté royal du
26 septembre 1996, ce qui n’a pas été le cas en l’occurrence.
– Délai d’exécution
L’article 69, § 3, du C.G.C. prescrit les modalités de calcul du délai d’exécution des
marchés de services. L’article 75, § 1er, du C.G.C. prévoit, pour ces marchés, l’ap-plication d’amendes pour retard d’exécution de la convention, ce qui constitue l’undes moyens dont dispose l’autorité adjudicatrice en cas d’exécution défectueuse parle prestataire de services.
Les conventions examinées contiennent effectivement des données concernant la
diffusion des programmes. Mais les dossiers de paiement présentés à la Cour necontiennent toutefois au départ aucune donnée qui fasse apparaître que les datesimposées par contrat aient effectivement été respectées.
2.2.2. Subsides
En ce qui concerne les modalités financières relatives aux subsides, il est fait réfé-
rence aux règles d’octroi de subventions et de leur affectation (cf. point 3.2.2.).
2.3. Imputation budgétaire
Eu égard au fait que la production de matériel audiovisuel en vue d’une diffusion
ultérieure par des tiers, tant quant à son objet qu’à sa finalité, doit être considéréecomme un marché public de services, elle doit être imputée à une allocation de basede la catégorie «12», c’est-à-dire l’achat de biens non durables et de services
7.
7Catégorie B 26 de l’annexe 2 de la loi du 24 décembre 1993: rubrique 96112: «Services pour la pro-duction de films ou de bandes vidéo», rubrique 96131: «Services de radio» et rubrique 96132: «Servicesde télévision».
148 – Borgtocht
In principe moet de dienstenverlener, in toepassing van artikel 5 van de AAV, een
borgtocht stellen, waarvan het bewijs binnen de 30 kalenderdagen na de toewijzingvan de opdracht moet worden voorgelegd aan de administratie.
Deze bepaling werd in de onderzochte overeenkomsten niet nageleefd. Aangezien in
de overeenkomsten niet is voorzien in een vrijstelling van borgstelling, dienden de inartikel 6 van de AAV voorgeschreven sancties en maatregelen (afhouding van een strafen eventueel ambtshalve inhouding van de borgtocht of toepassing van maatregelenvan ambtswege) te worden getroffen.
– Betaling na verstrekte en aanvaarde diensten
Artikel 8 van de wet van 24 december 1993 stelt dat betalingen alleen mogen wor-
den gedaan voor verstrekte en aanvaarde diensten. Dit impliceert dat, behoudens inde gevallen expliciet opgesomd onder artikel 5 van het koninklijk besluit van 26 sep-tember 1996, geen voorschotten mogen worden toegekend.
Nochtans voorzien de overeenkomsten in de uitbetaling van een eerste schijf bij hun
ondertekening, hetgeen als het betalen van een voorschot dient te wordenbeschouwd. Bij het toekennen van voorschotten moet het bestek bovendien volgensartikel 5, § 1, laatste lid, van het koninklijk besluit van 26 september 1996 voorzienin het stellen van een waarborg, wat in casu niet is gebeurd.
– Uitvoeringstermijn
Artikel 69, § 3, van de AAV schrijft voor op welke wijze de uitvoeringstermijnen voor
opdrachten van diensten worden bepaald. Artikel 75, § 1, van de AAV voorziet voordeze opdrachten in het opleggen van boetes wegens laattijdige uitvoering van deovereenkomst, als één van de middelen die de aanbestedende overheid ter beschikkingstaan in geval van gebrekkige uitvoering van de opdracht door de dienstenverlener.
De onderzochte overeenkomsten voorzagen wel in data in verband met de uitzending
van de programma’s, doch de aan het Rekenhof voorgelegde betalingsdossiersbevatten initieel geen gegevens waaruit bleek dat de contractueel opgelegde dataook effectief werden nageleefd.
2.2.2. Subsidies
Inzake de financiële voorwaarden met betrekking tot subsidies wordt verwezen naar
de regels betreffende de toekenning en de aanwending van subsidies (zie punt 3.2.2.).
2.3. Budgettaire aanrekening
Daar de productie van beeld- en geluidsmateriaal voor latere uitzending door derden,
zowel naar voorwerp als naar finaliteit, dient te worden beschouwd als een overheids-opdracht van diensten, dient deze te worden aangerekend op een basisallocatie vande categorie „12”, nl. de aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten
7.
7Categorie B 26 van bijlage 2 bij de wet van 24 december 1993: rubriek 96112: „Diensten voor de pro-ductie van films of videobanden”, rubriek 96131: „Radiodiensten” en rubriek 96132: „Televisiediensten”.
149 2.4. Régime parafiscal – créance ou facture
Dans le cas d’un subside, il peut être procédé au paiement sur la base d’une déclan-
tion de créance, alors que pour un marché public, une facture doit être établie8.
Les factures soumises dans le cadre des marchés concernés ne mentionnent à aucun
endroit la raison pour laquelle l’acte n’est pas assujetti à la T.V.A., ou pourquoi laT.V.A. n’est pas portée en compte
9.
2.5. Contrôle administratif et budgétaire
2.5.1. Inspection des financesTous les arrêtés royaux et ministériels ainsi que toutes propositions dont la réalisa-
tion peut avoir un impact financier direct ou indirect doivent être soumis pour avispréalable – sauf dans certains cas – à l’Inspection des finances, en exécution de laréglementation relative au contrôle administratif et budgétaire
10. Ainsi, l’avis de
l’Inspection des finances n’est pas requis pour les cas suivants:
– des subventions qui sont accordées conformément à des règles organiques qui en
fixent les conditions d’octroi, le bénéficiaire et le montant, des subventions dontles bénéficiaires sont nommément mentionnés au budget et qui sont inférieures à25.000 euros et d’autres, dont le montant est inférieur à 3.100 euros;
– des marchés publics, pour autant que la dépense n’excède pas 250.000 euros,
pour l’adjudication publique et l’appel d’offres général; 125.000 euros, pour l’adju-dication restreinte et l’appel d’offres restreint et 31.000 euros, pour la procédurenégociée.
Les marchés publics de services examinés n’ont pas toujours été soumis préalable-
ment pour avis à l’Inspection des finances.
2.5.2. Contrôleur des engagements
En vertu de l’article 49 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat, les dépen-
ses doivent être engagées avant que la décision soit signifiée au bénéficiaire de lasubvention ou à la partie contractante.
Les dossiers examinés font apparaître que, dans beaucoup de cas, l’engagement a
été effectué tardivement.
8Article 100 de l’arrêté royal du 10 décembre 1868 portant règlement général sur la comptabilité del’Etat, et article 15, § 2, premier alinéa, du C.G.C.
9Article 5, 10°, de l’arrêté royal n° 1 du 29 décembre 1992 relatif aux mesures tendant à assurer le paie-ment de la taxe sur la valeur ajoutée.
10Articles 14 et 15 de l’arrêté royal du 16 novembre 1994 relatif au contrôle administratif et budgétaire.
150 2.4. Parafiscaal stelsel – schuldvordering of factuur
Bij een subsidie kan tot betaling worden overgegaan op basis van een schuldvordering.
Bij een overheidsopdracht daarentegen moet een factuur worden opgemaakt8.
Op de in het kader van de betrokken opdrachten voorgelegde facturen is nergens
vermeld waarom de handeling is vrijgesteld van BTW of de BTW niet in rekeningwordt gebracht
9.
2.5. Administratieve en budgettaire controle
2.5.1. Inspectie van FinanciënAlle koninklijke en ministeriële besluiten, evenals alle voorstellen waarvan de verwe-
zenlijking rechtstreeks of onrechtstreeks een financiële weerslag kan hebben, moe-ten voorafgaandelijk – behoudens in bepaalde gevallen – aan het advies van deInspectie van Financiën worden voorgelegd in uitvoering van de reglementeringinzake de administratieve en budgettaire controle
10. Aldus is het advies van de
Inspectie van Financiën niet vereist:
– voor subsidies die zijn toegekend overeenkomstig organieke regelen die de toe-
kenningsvoorwaarden, de begunstigde en het bedrag ervan vaststellen, voor sub-sidies waarvan de begunstigden bij name in de begroting zijn vermeld en die lagerzijn dan 25.000 EUR en voor andere waarvan het bedrag lager is dan 3.100 EUR;
– voor overheidsopdrachten voor zover de uitgave volgende bedragen niet over-
schrijdt: 250.000 EUR voor de openbare aanbesteding en de algemene offerte-aanvraag, 125.000 EUR voor de beperkte aanbesteding en de beperkte offerte-aanvraag en 31.000 EUR voor de onderhandelingsprocedure.
De onderzochte overheidsopdrachten van diensten werden niet steeds voorafgaan-
delijk aan het advies van de Inspectie van Financiën voorgelegd.
2.5.2. Controleur van de vastleggingen
Krachtens artikel 49 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit moeten
de verbintenissen worden vastgelegd alvorens de beslissing aan de begunstigde vande subsidie of de medecontractant wordt betekend.
Uit de onderzochte dossiers is gebleken dat de vastlegging in vele gevallen laattijdig
gebeurde.
8Artikel 100 van het koninklijk besluit van 10 december 1868 houdende algemeen reglement op de rijks-comptabiliteit, en artikel 15, § 2, eerste lid, van de AAV.
9Artikel 5, 10°, van het koninklijk besluit nr. 1 van 29 december 1992 met betrekking tot de regelingvoor de voldoening van de belasting over de toegevoegde waarde.
10Artikelen 14 en 15 van het koninklijk besluit van 16 november 1994 betreffende de administratieve enbegrotingscontrole.
151 3. Recommandations de la Cour des comptes au secrétaire d’Etat
à la Coopération au développement11
3.1. Qualification de marché public de services
Les marchés concernant la production de matériel audiovisuel doivent être considé-
rés comme des conventions à titre onéreux. En effet, la D.G.C.I. paie une sommeforfaitaire et obtient, en contrepartie, la diffusion du film et du reportage demandésainsi qu’un certain nombre de copies vidéo. En outre, il s’agit de prestations pouvantêtre rangées dans les services de catégorie B26 (services récréatifs, culturels etsportifs), mentionnés à l’annexe 2 de la loi du 24 décembre 1993 et dans la circulairey afférente du Premier ministre.
S’agissant d’activités nécessaires au fonctionnement de la D.G.C.I., un marché
public est à cet effet plus indiqué qu’un subside. La réalisation de l’objectif de déve-loppement durable, en sensibilisant, notamment, l’opinion publique belge, relève dela mission légale de la D.G.C.I.
3.2. Modalités financières
3.2.1. Marchés publics– Détermination des prix et examen des prix
Les conventions doivent contenir des dispositions claires concernant le prix de
nature à permettre une application cohérente des modes de détermination des prixprévus à l’article 86 de l’arrêté royal du 8 janvier 1996.
Dans les cas de procédure négociée sans publicité préalable, les soumissionnaires
sont tenus de fournir, préalablement à l’attribution du marché, toutes indicationsdestinées à permettre de vérifier les prix, en application de l’article 88, § 1
er, de l’arrêté
royal susmentionné.
– Cautionnement
A l’avenir, les obligations relatives au cautionnement devront être appliquées stric-
tement. Au cas où une dispense de cautionnement est jugée nécessaire, ce pointdoit figurer dans la convention et être motivé explicitement sur la base des condi-tions particulières du marché au sens de l’article 3, § 1
er, deuxième alinéa, de l’arrêté
royal du 26 septembre 1996.
Les conventions ne peuvent prévoir l’octroi d’avances que si cette façon de faire
peut être motivée explicitement au regard des cas énumérés à l’article 5 de l’arrêtéroyal susmentionné.
En tout état de cause, il doit apparaître clairement si les conventions ont été exécu-
tées à temps et si toutes les clauses ont été correctement respectées. A cet effet,à l’avenir, une attestation séparée devra être versée dans les dossiers de paiement.Le cas échéant, il devra, sur la base de cette attestation, être procédé à la retenued’amendes ou à l’exécution gratuite de travaux rectificatifs ou complémentaires.
11Lettre du 12 juin 2002.
152 3. Aanbevelingen van het Rekenhof aan de Staatssecretaris voor
Ontwikkelingssamenwerking11
3.1. Kwalificatie als overheidsopdracht van diensten
De opdrachten voor de productie van beeld- en geluidsmateriaal dienen als overeen-
komsten onder bezwarende titel te worden beschouwd. Het DGIS betaalt immerseen forfaitaire som en verkrijgt hiervoor als tegenprestatie de uitzending van degevraagde film en reportage én een aantal (video-) kopieën. Bovendien gaat het omprestaties die kunnen worden ondergebracht bij de diensten van categorie B26(recreatie, cultuur en sport), vermeld in bijlage 2 bij de wet van 24 december 1993en in de desbetreffende omzendbrief van de Eerste Minister.
Aangezien het hier gaat om activiteiten die voor de eigen werking van het DGIS
noodzakelijk zijn, is hiervoor een overheidsopdracht meer aangewezen dan een sub-sidie. De doelstelling duurzame ontwikkeling te realiseren door onder andere deBelgische publieke opinie te sensibiliseren, behoort tot de wettelijke opdracht vanhet DGIS.
3.2. Financiële voorwaarden
3.2.1. Overheidsopdrachten– Prijsbepaling en prijsonderzoek
In de overeenkomsten moeten duidelijke bepalingen in verband met de prijs worden
opgenomen, die toelaten de in artikel 86 van het koninklijk besluit van 8 januari 1996geregelde wijzen van prijsbepaling consequent toe te passen.
In de gevallen van onderhandelingsprocedure zonder voorafgaande bekendmaking
moeten de inschrijvers vóór het gunnen van de opdracht alle nodige inlichtingen verstrekken om het onderzoek van de prijzen mogelijk te maken, in toepassing vanartikel 88, § 1, van genoemd besluit.
– Borgtocht
In de toekomst zouden de verplichtingen in verband met de borgtochtstelling strikt
moeten worden toegepast. Indien een vrijstelling van borgtocht noodzakelijk wordtgeacht, moet dit in de overeenkomst worden opgenomen en uitdrukkelijk wordengemotiveerd door een verwijzing naar de bijzondere eisen van de opdracht, in de zinvan artikel 3, § 1, tweede lid, van het koninklijk besluit van 26 september 1996.
In de overeenkomsten kunnen voorschotten slechts worden toegestaan indien dit uit-
drukkelijk kan worden gemotiveerd ten aanzien van de gevallen opgesomd in artikel 5van genoemd besluit van 26 september 1996.
Het moet in ieder geval duidelijk zijn of de overeenkomsten tijdig werden uitgevoerd
en of alle clausules correct werden nageleefd. Daartoe dient in de toekomst eenafzonderlijke attestatie te worden opgenomen in de betalingsdossiers. Desgevallendmoet er, op basis van dit attest, worden overgegaan tot de inhouding van boetes ofde kosteloze uitvoering van corrigerende of bijkomende werkzaamheden.
11Brief van 12 juni 2002.
153 3.2.2. Subsides
En vertu de l’article 55, deuxième alinéa, des lois coordonnées sur la comptabilité de
l’Etat, tout allocataire d’une subvention doit justifier de l’utilisation des sommesreçues, à moins que la loi ne l’en dispense. La finalité et la portée du subside doiventêtre indiquées avec précision. Il importe à cet égard de déterminer quelles dépensessont admissibles comme preuve de l’emploi du subside. En d’autres termes, lecontrôle des prix est effectué essentiellement a posteriori, contrairement aux mar-chés publics, dont le prix est, à quelques exceptions près, forfaitaire, et pour lesquelsun contrôle préalable des prix doit être possible. Dans le cas de subsides, des piècesjustificatives doivent être produites pour étayer le coût des activités ou un rapportde contrôle doit être établi, ce qui n’est pas le cas pour un marché public (sauf lors-qu’il s’agit d’un marché effectué sur la base de dépenses réelles).
L’attributaire du subside a également le droit, en exécution de l’article 56 des lois
coordonnées sur la comptabilité de l’Etat, de faire procéder sur place au contrôle del’emploi des fonds attribués. Lorsque les pièces justificatives présentées sont insuf-fisantes pour étayer les subsides ou lorsque le bénéficiaire se dérobe au contrôle, laliquidation des tranches restant à payer peut être suspendue et le recouvrement dessommes déjà payées peut être demandé. Le contrôle se situe surtout sur le plan dela réalité des dépenses, en application des articles 57 et 58 des lois coordonnées surla comptabilité de l’Etat.
Dans le cas de subsides, l’autorité publique fixe de manière discrétionnaire les moda-
lités de liquidation: sous la forme d’acomptes, de paiement unique, de paiement partranches, de paiement après justification de la tranche précédente, etc. En effet,l’octroi d’un subside résulte d’une décision unilatérale.
3.3. Imputation budgétaire
Lorsqu’il s’agit d’un marché public de services, les dépenses doivent toujours être
engagées et ordonnancées sur une allocation de base dans la classification écono-mique adéquate. Eu égard au fait que la production de matériel audiovisuel doit êtreconsidérée comme un marché public de services, les marchés examinés doivent êtreimputés à l’allocation de base 54.43.12.28 du budget de la Coopération internationale.
3.4. Régime parafiscal – créance ou facture
L’administration doit veiller à ce que les créances et les factures introduites par les
créanciers répondent aux prescriptions légales et réglementaires déjà mentionnées(en particulier en matière de paiement de la T.V.A.).
154 3.2.2. Subsidies
Volgens artikel 55, tweede lid, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabi-
liteit is iedere subsidietrekker gehouden verantwoording te verstrekken over de aan-wending van de ontvangen bedragen, tenzij de wet hem daarvan vrijstelling verleent.De bestemming en de draagwijdte van de subsidie moeten precies worden aangege-ven. Daarbij is het van belang te bepalen welke uitgaven in aanmerking komen alsbewijs voor de aanwending van de subsidie. M.a.w. de (prijzen)controle gebeurthoofdzakelijk achteraf. Bij een overheidsopdracht daarentegen is de prijs, op eenaantal uitzonderingen na, forfaitair en moet een voorafgaande prijzencontrole moge-lijk zijn. Bij subsidies moeten steeds de bewijsstukken worden voorgelegd ter stavingvan de kostprijs van de activiteiten of dient een controleverslag te worden opgesteld.Dat is niet het geval bij overheidsopdrachten (behoudens wanneer het een opdrachtop grond van werkelijke uitgaven betreft).
De subsidieverstrekker heeft ook het recht om, in uitvoering van artikel 56 van de
gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, ter plaatse bij de gesubsidieerdecontrole uit te oefenen over de aanwending van de toegekende gelden. Wanneer bijsubsidies ontoereikende bewijsstukken worden voorgelegd of wanneer de begun-stigde zich onttrekt aan controle, kan de vereffening van de nog te betalen gedeel-ten worden geschorst of kunnen de reeds betaalde gedeelten worden teruggevor-derd. De controle situeert zich vooral op het vlak van de werkelijkheid van deuitgaven, in toepassing van de artikelen 57 en 58 van de gecoördineerde wetten opde rijkscomptabiliteit.
Bij subsidies bepaalt de overheid op discretionaire wijze de mogelijke vereffenings-
modaliteiten: toekennen van een voorschot, uitbetaling in één keer, betaling in meer-dere schijven, betaling na verantwoording van de vorige schijf, enz. Een subsidietoe-kenning maakt immers het voorwerp uit van een éénzijdige beslissing.
3.3. Begrotingsaanrekening
Indien het om een overheidsopdracht van diensten gaat, moeten de uitgaven steeds
worden vastgelegd en geordonnanceerd op een basisallocatie met de juiste econo-mische classificatie. Aangezien de productie van beeld- en geluidsmateriaal moetworden beschouwd als een overheidsopdracht van diensten, dienen de onderzochteopdrachten te worden aangerekend op basisallocatie 54.43.1228 van de begrotingvan Internationale Samenwerking.
3.4. Parafiscaal stelsel – schuldvordering of factuur
De administratie dient erover te waken dat de door de schuldeisers ingediende
schuldvorderingen en facturen beantwoorden aan de reeds vermelde wettelijke enreglementaire voorschriften (in het bijzonder inzake de voldoening van de BTW).
155 3.5. Contrôle administratif et budgétaire
Le secrétaire d’Etat a été prié de prendre les mesures qui s’imposent pour que les
règles relatives au contrôle administratif et budgétaire soient strictement respectées.
La Cour a également insisté sur la nécessité de soumettre préalablement tous les
engagements financiers du département au contrôleur des engagements, de sortequ’une imputation budgétaire correcte et en temps voulu puisse être garantie.
**
*
A ce jour, le secrétaire d’Etat à la Coopération au développement n’a pas encore
répondu aux observations et recommandations de la Cour des comptes.
156 3.5. Administratieve en budgettaire controle
Er werd de staatssecretaris verzocht maatregelen te nemen opdat de regels in ver-
band met de administratieve en begrotingscontrole strikt zouden worden nageleefd.
Tevens werd er op aangedrongen dat alle financiële verplichtingen van het departement
voorafgaandelijk aan de controleur van de vastleggingen zouden worden voorgelegd,zodat een correcte en tijdige begrotingsaanrekening kan worden gewaarborgd.
**
*
Tot dusver heeft de Staatssecretaris voor Ontwikkelings-samenwerking niet geant-
woord op de opmerkingen en aanbevelingen van het Rekenhof.
157 5. M INISTÈRE DE LA DÉFENSE NATIONALE
–CONSÉQUENCES FINANCIÈRES DE L ’ANNULATION D ’UN PROGRAMME
DE CONSTRUCTION DE DRAGUEURS DE MINES CÔTIERS (D.M.C.)
En février 1994, le Conseil des ministres a approuvé un programme de construction
de dragueurs de mines côtiers (D.M.C.) qui comportait quatre volets:
–le développement et la construction d’un prototype de système de dragage des
mines flottantes;
–l’achat de l’appareillage de mesures;
–la construction d’une plate-forme d’essais sur un dragueur de mines existant;
–la construction de quatre dragueurs de mines côtiers par un chantier naval belge.
Les trois premiers de ces contrats ont été attribués et exécutés. En novembre 1996,
le ministère de la Défense nationale a conclu avec le chantier naval retenu un mar-ché-cadre (convention) relatif à la construction de quatre dragueurs de minescôtiers. Ce marché a été scindé en trois phases distinctes: une phase d’ingénierie,la construction d’un prototype et la construction de trois autres navires. Dans lecadre de cette convention, seul le contrat d’ingénierie a été conclu et exécuté enfévrier 1998. A la suite de la décision du Conseil des ministres du 12 mai 2000approuvant le «plan stratégique pour la modernisation de l’Armée belge 2000-2015»,le programme D.M.C. n’a pas été poursuivi. Du fait de cette décision, les dépensesexposées dans le cadre du programme de construction de dragueurs de minescôtiers, soit environ 1,1 milliard de francs (28,29 millions d’euros), doit être consi-déré comme partiellement perdu. En outre, le ministère de la Défense nationale a étéassigné par l’entrepreneur principal, qui a intenté une action en dommages-intérêtspour un montant de 1,5 milliard de francs (37,18 millions d’euros).
1. Historique – Contrats relatifs au système de dragage des mines
flottantes, à l’appareillage de mesures et à la plate-forme d’essais
1.1. Aperçu des faits
En 1985, la Marine a entrepris une étude des nouvelles possibilités technologiques
en matière de dragage de mines. Celle-ci a débouché sur l’étude préliminaire d’unprogramme de dragueurs de mines côtiers (D.M.C.), mis en oeuvre durant la période1990-1992 en collaboration avec la Marine royale néerlandaise, dans le cadre duMOU («Memorandum of Understanding» – protocole d’accord). L’accord de coopé-ration était relatif à la phase de définition du projet de développement conjoint d’un
dragueur de mines côtier.
Le programme D.M.C. a été approuvé, les 2 et 29 juillet 1993, par le Conseil des
ministres dans le cadre du «plan de rééquipement à moyen terme» (P.M.T.) pour lapériode 1993-1997. Ce plan prévoyait un programme de construction de quatre dra-gueurs de mines côtiers en polyester renforcé par de la fibre de verre, en remplace-ment des 4 dragueurs de mines opérationnels, mais âgés de 40 ans. L’objectif étaitde conclure, avant la fin de l’année 1994, un contrat-cadre avec le chantier navalretenu. Le prototype devait être opérationnel en 1997, les trois autres devant êtrefournis entre 1999 et 2003. Le montant total de la construction des quatre dragueursde mines côtiers était évalué à 12 milliards de francs (294,47 millions d’euros).
Par décision du 25 février 1994, le Conseil des ministres a autorisé le ministre de la
Défense nationale à négocier de gré à gré quatre marchés:N–1.307.007
N–1.701.248
N–1.793.643
158 5. M INISTERIE VAN LANDSVERDEDIGING
–FINANCIËLE GEVOLGEN VAN DE SCHRAPPING VAN HET PROGRAMMA
VOOR DE BOUW VAN KUSTMIJNENVEGERS
In februari 1994 verleende de Ministerraad zijn goedkeuring aan het programma
kustmijnenveger (KMV), dat bestond uit vier luiken:
–de ontwikkeling en de bouw van een prototype invloedsmijnenveegsysteem;
–de aankoop van de meetapparatuur;
–de bouw van een proefplatform op een bestaande mijnenveger;
–de bouw van vier kustmijnenvegers door een Belgische scheepswerf.
De eerstgenoemde drie contracten werden gegund en uitgevoerd. In november
1996 werd door het Ministerie van Landsverdediging met de weerhouden scheeps-werf een raamopdracht (conventie) betreffende de bouw van vier kustmijnenvegersgesloten, opgesplitst in drie onderscheiden fasen: een engineeringfase, de bouw vaneen prototype en de bouw van nog drie schepen. In het kader van die conventiewerd in februari 1998 enkel het engineeringcontract gesloten en uitgevoerd. Tengevolge van de beslissing van de Ministerraad van 12 mei 2000, waarbij het „stra-tegisch plan voor de modernisering van het Belgisch leger 2000-2015” werd goed-gekeurd, werd het programma KMV stopgezet. Door deze beslissing moeten de uit-gaven die in het kader van het programma reeds werden verricht, ten bedrage vanongeveer 1,1 miljard BEF (28,29 miljoen EUR), als gedeeltelijk verloren wordenbeschouwd. Tevens werd het Ministerie van Landsverdediging door de hoofdaan-nemer gedagvaard met een eis tot schadevergoeding van ongeveer 1,5 miljard BEF(37,18 miljoen EUR).
1. Antecedenten – De contracten prototype invloedsmijnenveeg-
systeem, meetapparatuur en proefplatform
1.1. Overzicht van de feiten
De Zeemacht had in 1985 een onderzoek aangevat inzake nieuwe technologische
mogelijkheden op het vlak van het mijnenvegen. Dit leidde tot de voorstudie van eenprogramma kustmijnenveger (KMV), die in de periode 1990-1992 werd uitgevoerd insamenwerking met de Koninklijke Nederlandse Marine in het kader van het MOU(Memorandum of Understanding). De samenwerkingsovereenkomst betrof het reali-seren van de projectdefinitiefase van een gemeenschappelijke ontwikkeling van een
kustmijnenveger.
Het programma KMV werd op 2 en 29 juli 1993 goedgekeurd door de Ministerraad
in het kader van het „plan wederuitrusting op middellange termijn” (PMT) voor deperiode 1993-1997. Dat plan voorzag in een bouwprogramma van vier kustmijnenve-gers in glasvezel versterkte polyester, ter vervanging van de vier operationele, maar40 jaar oude mijnenvegers. De bedoeling was vóór eind 1994 een raamcontract tesluiten met de weerhouden werf. Het prototype zou operationeel worden in 1997, deandere drie kustmijnenvegers zouden worden geleverd tussen 1999 en 2003. Hettotale bedrag voor de bouw van de vier kustmijnenvegers werd geraamd op 12 mil-jard BEF (294,47 miljoen EUR).
Bij beslissing van de Ministerraad van 25 februari 1994 werd aan de Minister van
Landsverdediging toelating gegeven onderhands te onderhandelen over vieropdrachten:N–1.307.007
159 – un marché relatif au développement et à la construction d’un prototype de sys-
tème de dragage des mines flottantes , suivant la procédure de gré à gré et après
consultation des quatre fournisseurs connus;
– un marché relatif à l’achat de l’ appareillage de mesure destiné au système de
dragage des mines flottantes, suivant la procédure de gré à gré et après consul-tation des cinq fournisseurs connus;
– un marché relatif à la construction d’une plate-forme d’essai sur un dragueur de
mines existant, en vue de tester le prototype de système de dragage des minesflottantes et l’appareillage de mesure, suivant la procédure de gré à gré et aprèsconsultation des chantiers navals nationaux;
– un marché-cadre (convention) à conclure avec un chantier naval belge, après
consultation des chantiers nationaux candidats, en vue de réaliser un programme
de construction de quatre dragueurs de mines côtiers .
Le contrat relatif au prototype du système de dragage des mines flottantes a été
approuvé en Conseil des ministres le 31 mars 1995, attribué pour un montant de451.366.750 francs (11.189.089,46 euros) et notifié le 23 mai 1995
1.
Le contrat relatif à l’achat de l’appareillage de mesures a été approuvé en Conseil
des ministres le 22 décembre 1995, attribué pour un montant de 121.062.694 francs(3.001.065,79 euros) et notifié le 29 décembre 1995
2.
Le contrat relatif à la conversion d’un dragueur de mines existant en une plate-forme
d’essais a été approuvé en Conseil des ministres du 20 décembre 1996, attribué pourun montant de 78.331.915 francs (1.941.797,45 euros) et notifié le 9 janvier 1997
3.
1.2. Observations formulées par la Cour des comptes au ministre de la Défense
nationale4
La Cour n’a formulé aucune observation à propos du déroulement de la procédured’attribution des trois marchés précités. Les contrats relatifs au système de dragagedes mines flottantes, à l’appareillage de mesures et à la plate-forme d’essais ont étéexécutés correctement et ont produit les résultats escomptés dans le cadre du pro-gramme.
Le ministre de la Défense nationale a toutefois été prié d’expliquer pourquoi les
contrats relatifs au prototype du système de dragage des mines flottantes et à l’ap-pareillage de mesure ont été attribués sans tenir compte d’une décision définitiveconcernant le programme de construction proprement dit, et ce en dépit du fait quela réalisation du programme D.M.C. devait, logiquement, être considérée commeconstituant un ensemble composé de quatre volets.
Auparavant déjà, et compte tenu de l’incertitude entourant, à l’époque, la faisabilité
du programme de construction proprement dit, l’Inspection des finances avait fait
1Après une procédure de gré à gré, justifiée sur la base de l’article 17, § 2, 4° (ouvrages et objets d’artou de précision dont l’exécution ne peut être confiée qu’à des artistes ou techniciens éprouvés) et 7°(caractère secret des travaux, fournitures ou services) de la loi du 14 juillet 1976 relative aux marchéspublics de travaux, de fournitures et de services.
2Après une procédure de gré à gré, justifiée sur la base de l’article 17, § 2, 4° et 7°, de la loi du 14 juillet1976 relative aux marchés publics de travaux, de fournitures et de services.
3Après une procédure de gré à gré, justifiée sur la base de l’article 17, § 2, 4°, de la loi du 14 juillet 1976relative aux marchés publics de travaux, de fournitures et de services.
4Lettre du 28 août 1996.
160 – een opdracht met betrekking tot de ontwikkeling en de bouw van een prototype
invloedsmijnenveegsystee m, volgens de onderhandse procedure, na raadpleging
van de vier gekende leveranciers;
– een opdracht met betrekking tot de aankoop van de meetapparatuur ten behoeve
van het invloedsmijnenveegsysteem, volgens de onderhandse procedure, na raad-pleging van de vijf gekende leveranciers;
– een opdracht met betrekking tot de bouw van een proefplatform op een
bestaande mijnenveger met het oog op het testen van het prototype invloeds-mijnenveegsysteem en de meetapparatuur, volgens de onderhandse procedure,na raadpleging van de nationale scheepswerven;
– een raamopdracht (conventie) met een Belgische scheepswerf, na raadpleging
van de nationale scheepswerven die hun kandidatuur stellen, met het oog op eenbouwprogramma voor vier kustmijnenvegers .
Het contract met betrekking tot het prototype invloedsmijnenveegsysteem werd, na
goedkeuring door de Ministerraad van 31 maart 1995, toegewezen voor een bedragvan 451.366.750 BEF (11.189.089,46 EUR) en genotificeerd op 23 mei 1995
1.
Het contract met betrekking tot de aankoop van meetapparatuur werd, na goedkeu-
ring door de Ministerraad van 22 december 1995, toegewezen voor een bedrag van121.062.694 BEF (3.001.065,79 EUR) en genotificeerd op 29 december 1995
2.
Het contract met betrekking tot de ombouw van een bestaande mijnenveger tot een
proefplatform werd, na goedkeuring door de Ministerraad van 20 december 1996, toe-gewezen voor een bedrag van 78.331.915 BEF (1.941.797,45 EUR) en genotificeerdop 9 januari 1997
3.
1.2. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Landsverdediging4
Betreffende het verloop van de gunningsprocedure voor de drie genoemde opdrachten
werden door het Rekenhof geen opmerkingen geformuleerd. De contracten prototypeinvloedsmijnenveegsysteem, meetapparatuur en proefplatform werden naar behorenuitgevoerd en gaven de in het kader van het programma verwachte resultaten.
Wel werd aan de Minister van Landsverdediging gevraagd uit te leggen waarom de
contracten prototype invloedsmijnenveegsysteem en meetapparatuur werdengegund onafhankelijk van een definitieve beslissing over het eigenlijke bouwpro-gramma, ondanks het feit dat de realisatie van het KMV-programma logischerwijzemoest worden beschouwd als één geheel bestaande uit vier luiken.
Reeds eerder had de Inspectie van Financiën, rekening houdend met de toen onze-
kere situatie betreffende de realiseerbaarheid van het eigenlijke bouwprogramma,
1Na een onderhandse procedure, gerechtvaardigd op basis van artikel 17, §2, 4° (kunst- of precisiewer-ken en -voorwerpen waarvan de uitvoering slechts aan ervaren kunstenaars of technici kan worden toe-vertrouwd) en 7° (geheime aard der werken, leveringen of diensten) van de wet van 14 juli 1976 betref-fende de overheidsopdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten.
2Na een onderhandse procedure, gerechtvaardigd op basis van artikel 17, §2, 4° en 7°, van de wet van14 juli 1976 betreffende de overheidsopdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten.
3Na een onderhandse procedure, gerechtvaardigd op basis van artikel 17, §2, 4°, van de wet van 14 juli1976 betreffende de overheidsopdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten.
4Brief van 28 augustus 1996.
161 observer qu’il était inopportun de notifier les contrats relatifs au prototype du sys-
tème de dragage des mines flottantes et à l’appareillage de mesure avant l’achève-ment définitif du volet concernant la construction. C’était en effet l’exécution finalede ce dernier volet qui conférait leur pertinence aux projets partiels d’achat du proto-type du système de dragage des mines flottantes et de l’appareillage de mesure. Parconséquent, selon l’Inspection des finances, le Gouvernement ne pouvait poursuivrel’exécution des projets partiels que s’il était convaincu qu’en tout état de cause, leprogramme serait réalisé
5.
1.3. Réponse du ministre de la Défense nationale6
Le ministre de l’époque a fait uniquement savoir que les contrats relatifs au proto-
type du système de dragage des mines flottantes et à l’appareillage de mesureétaient exécutés normalement et que, le 30 octobre 1996, la convention ayant traitau programme de construction de quatre dragueurs de mines côtiers avait été signéeavec l’entrepreneur principal.
2. Convention relative au programme de construction de quatre
dragueurs de mines côtiers
2.1. Aperçu des faits
La convention7a été notifiée par le ministre de la Défense nationale à l’entrepreneur
principal le 8 novembre 1996 et confirmée par décision du Conseil des ministres du20 décembre 1996. Elle prévoyait trois phases, dont chacune devait faire séparémentl’objet d’un contrat partiel:
– phase 1: ingénierie (étude du développement);
– phase 2: construction du premier navire (tête de série);– phase 3: construction de trois navires (série).La convention fixait des plafonds pour chaque phase du programme de construction.
Le montant total du programme de construction, qui ne pouvait être dépassé, s’éle-vait à 12,005 milliards de francs (297,60 millions d’euros). Un prix forfaitaire ne devaitêtre fixé qu’à la conclusion de chacun des contrats partiels, et ce en fonction desrésultats de l’ingénierie.
Dans la convention étaient incluses un certain nombre de clauses restrictives de
risques pour l’Etat. C’est ainsi que, par définition, sa signature n’impliquait pas unengagement, mais exprimait uniquement la ferme intention de mettre en oeuvre leprogramme de construction et, s’il était mis en oeuvre, de le confier à l’entrepreneurprincipal. La convention stipulait également que le ministère de la Défense nationale
5Cf., notamment, les notes de l’Inspection des finances des 13 novembre et 18 décembre 1995.
6Lettre du 12 novembre 1996.
7La convention a été conclue par le biais d’une procédure de gré à gré en application de l’article 223 duTraité de Rome – de sorte que la consultation a été exclusivement nationale et que le marché a été sous-trait à la concurrence européenne – et sur la base de l’article 17, § 2, 4° (objets d’art ou de précision dontl’exécution ne peut être confiée qu’à des artistes ou techniciens éprouvés, et de l’article 17, § 2, 7°(caractère secret de la fourniture et protection des intérêts fondamentaux de la sécurité nationale), dela loi du 14 juillet 1976 relative aux marchés publics de travaux, de fournitures et de services.L’article 223 constitue actuellement l’article 296 du Traité instituant l’Union européenne.
162 opgemerkt dat het geen zin had de contracten prototype invloedsmijnenveegsysteem
en meetapparatuur te notificeren vooraleer het luik bouw definitief was afgerond.Het was immers de finale uitvoering van het luik bouw, die zin gaf aan de aankoopvan de deelprojecten prototype invloedsmijnenveegsysteem en meetapparatuur.Bijgevolg kon volgens de Inspectie van Financiën de regering slechts doorgaan metde deelprojecten indien zij ervan overtuigd was dat het bouwprogramma hoe dan ookzou worden uitgevoerd
5.
1.3. Antwoord van de Minister van Landsverdediging6
De toenmalige minister meldde enkel dat de contracten prototype invloedsmijnenveeg-
systeem en meetapparatuur een normale uitvoering kenden en dat op 30 oktober 1996de conventie betreffende het bouwprogramma voor vier kustmijnenvegers met dehoofdaannemer was ondertekend.
2. De conventie betreffende het bouwprogramma voor vier kust-
mijnenvegers
2.1. Overzicht van de feiten
De conventie7werd door de Minister van Landsverdediging op 8 november 1996 aan
de hoofdaannemer genotificeerd en bij beslissing van de Ministerraad van 20 decem-ber 1996 bevestigd. Zij voorzag in drie fasen, die elk afzonderlijk het voorwerp zoudenuitmaken van een deelcontract:
– fase 1: de engineering (studie van de ontwikkeling);
– fase 2: de bouw van een eerste schip (hoofd van de serie);– fase 3: de bouw van drie schepen (serie).De conventie bepaalde voor elke fase van het bouwprogramma een plafondbedrag.
Het totale bedrag voor het bouwprogramma, dat niet mocht worden overschreden,bedroeg 12,005 miljard BEF (297,60 miljoen EUR). Pas bij het afsluiten van elk vande deelcontracten zou een forfaitaire prijs worden bepaald en dit in functie van deresultaten van de engineering.
In hoofde van de Staat bevatte de conventie een aantal risicobeperkende clausules.
Zo hield de ondertekening ervan per definitie geen onvoorwaardelijke verbintenis in,maar gaf zij slechts uitdrukking aan het vaste voornemen het bouwprogramma uit tevoeren en – indien het tot uitvoering werd gebracht – het toe vertrouwen aan dehoofdaannemer. De conventie bepaalde tevens dat het Ministerie van Landsver-
5Zie onder andere de nota’s van de Inspectie van Financiën van 13 november 1995 en van 18 december1995.
6Brief van 12 november 1996.
7De conventie werd aangegaan via een onderhandse procedure in toepassing van artikel 223 van hetVerdrag van Rome – waardoor uitsluitend een nationale raadpleging gebeurde en de opdracht werdonttrokken aan de Europese concurrentie – en op basis van artikel 17, § 2, 4° (kunst- of precisiewerkenen -voorwerpen waarvan de uitvoering slechts aan ervaren kunstenaars of technici kan worden toever-trouwd) en van artikel 17, § 2, 7° (geheime aard van de levering en bescherming van de fundamentelebelangen van de veiligheid van het land) van de wet van 14 juli 1976 betreffende de overheidsop-drachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten. Artikel 223 is momenteel artikel 296 vanhet Verdrag tot oprichting van de Europese Unie.
163 pouvait, à tout moment, renoncer à en poursuivre l’exécution, sans que des domma-
ges-intérêts doivent être payés pour la non-conclusion des contrats partiels.
Après approbation en Conseil des ministres du 6 février 1998, le contrat partiel rela-
tif à l’ingénierie a été notifié à l’entrepreneur principal le 13 février 1998 pour unmontant de 218.159.897 francs (5.408.042,58 euros)
8.
Le contrat de construction ne devait être attribué qu’à l’issue de l’approbation des
résultats de la phase d’ingénierie (octobre 1999) et avec l’assentiment du Conseildes ministres.
En réponse aux observations de l’Inspection des finances, le Conseil des ministres
du 6 février 1998 a formulé plusieurs conditions à propos des garanties techniqueset financières à fournir par l’entrepreneur principal. En effet, tant lors de l’introduc-tion du dossier relatif à la convention que de celle du dossier concernant l’ingénierie,l’Inspection des finances avait émis plusieurs avis négatifs et insisté à maintes repri-ses sur la nécessité de fournir des garanties absolues en matière financière et auniveau de la qualité technique.
2.2. Observations formulées par la Cour des comptes au ministre de la Défense
nationale
9
A l’occasion de la réception définitive du contrat d’ingénierie et des problèmes sou-levés à cet égard, la Cour a posé des questions concrètes au sujet du programmeD.M.C. en général, et du contrat d’ingénierie en particulier, et ce à propos, notam-ment, des points suivants:
– écarts par rapport aux exigences techniques initiales;
– prolongation des délais convenus et infrastructure de l’entrepreneur principal non
encore totalement achevée;
– estimations des coûts et respect des limites budgétaires imposées par la conven-
tion;
– application des sanctions prévues par le contrat pour cause de manquement aux
accords initiaux en matière de prix, de calendrier et de qualité;
– exécution d’un contrôle des prix a posteriori .
2.3. Réponse du ministre de la Défense nationale
10
Au terme de négociations et après la mise en demeure de l’entrepreneur principal, le
12 janvier 2000, celui-ci avait, conjointement avec les principaux sous-traitants, élaboré des solutions en vue de fournir des produits (document définissant le projet,estimations des coûts, calendrier, etc.) entièrement conformes à la convention et aucontrat partiel relatif à l’ingénierie. L’administration a confirmé que ceux-ci répon-daient aux exigences opérationnelles et aux limites budgétaires fixées dans la
8La phase d’ingénierie avait pour but d’obtenir un ensemble cohérent de documents décrivant intégra-lement et en détail le futur dragueur de mines côtier jusqu’au niveau des éléments constitutifs, le ren-dant budgétisable et établissant la relation avec les exigences posées par l’Etat-major (notamment,une estimation des coûts, un calendrier de construction, le document définissant le projet et le manuelde qualité pour la réalisation des phases 2 et 3).
9Lettre du 9 février 2000.
10Réponse du 18 avril 2000.
164 dediging op elk ogenblik kon afzien van de voortzetting van de uitvoering ervan, zon-
der dat een schadevergoeding diende te worden betaald voor het niet afsluiten vande deelcontracten.
Het deelcontract engineering werd, na goedkeuring door de Ministerraad van
6 februari 1998, aan de hoofdaannemer genotificeerd op 13 februari 1998 voor eenbedrag van 218.159.897 BEF (5.408.042,58 EUR)
8.
Het bouwcontract zou pas worden gegund na goedkeuring van de resultaten van de
engineeringfase (oktober 1999) en na goedkeuring door de Ministerraad.
In antwoord op de opmerkingen van de Inspectie van Financiën, werden door de
Ministerraad van 6 februari 1998 een aantal voorwaarden geformuleerd betreffendede financiële en technische waarborgen die door de hoofdaannemer dienden te wor-den geleverd. Zowel bij de indiening van het dossier conventie als van het dossierengineering, had de Inspectie van Financiën immers meerdere negatieve adviezenuitgebracht en herhaaldelijk aangedrongen op sluitende financiële en technisch-kwa-litatieve garanties.
2.2. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Landsverdediging
9
Naar aanleiding van de definitieve oplevering van het engineeringcontract heeft het
Rekenhof concrete vragen gesteld omtrent het programma KMV in het algemeen enhet deelcontract engineering in het bijzonder, meer bepaald betreffende:
– de afwijkingen van de oorspronkelijke technische eisen;
– de verlenging van de streefplanning en de nog niet volledig afgewerkte infra-
structuur van de hoofdaannemer;
– de kostenramingen en het respecteren van de budgettaire grenzen van de con-
ventie;
– de toepassing van de contractuele sancties wegens het niet nakomen van de oor-
spronkelijke afspraken inzake prijzen, planning en kwaliteit;
– het uitvoeren van een prijzencontrole a posteriori.
2.3. Het antwoord van de Minister van Landsverdediging
10
Na onderhandelingen en na ingebrekestelling van de hoofdaannemer op 12 janu-
ari 2000, had laatstgenoemde, samen met de belangrijkste onderaannemers, oplos-singen uitgewerkt teneinde producten (projectdefinitiedocument, kostenramingen,planning enz.) af te leveren die volledig conform waren aan de conventie en aan hetdeelcontract engineering. De administratie bevestigde dat deze beantwoordden aande operationele vereisten en aan de budgettaire beperkingen gesteld in de conventie.
8De engineeringfase had als doel een coherent geheel van documenten te bekomen die de toekomstigekustmijnenveger volledig en gedetailleerd beschreven tot op componentniveau, budgetteerbaar maaktenen de relatie legden met de gestelde stafeisen (o.a. een kostenraming, een bouwplanning, het project-definitiedocument en het kwaliteitshandboek voor de realisatie van de fasen 2 en 3).
9Brief van 9 februari 2000.
10Antwoord van 18 april 2000.
165 convention. Entre-temps, les exigences de la Marine ont été réexaminées en fonction
de nouvelles solutions technologiques, sans modification des critères opérationnels,et en fonction des conditions posées par la convention et le contrat d’ingénierie.Seuls des points d’intérêt secondaire ont subi des adaptations. Il n’a, de la sorte, pasété porté atteinte à l’essence opérationnelle du navire, ni à la fiabilité.
Le département a donc estimé que le contrat d’ingénierie avait été exécuté de
manière satisfaisante et que les solutions proposées satisfaisaient techniquement etfinancièrement aux conditions posées par le Conseil des ministres du 6 février 1998et aux avis de l’Inspection des finances.
3. Décision du Conseil des ministres du 12 mai 2000 d’interrompre
le projet
3.1. Aperçu des faits
Le programme D.M.C. faisait partie de la liste des programmes proposés à l’enga-
gement au cours de l’année 2000, telle qu’approuvée par le Conseil des ministres du31 mars 2000. Il devait être repris dans le «Plan à moyen terme 2001-2006».
Par décision du 12 mai 2000, le Conseil des ministres a approuvé le «plan stratégique
pour la modernisation de l’Armée belge 2000-2015», qui a supprimé le programmeD.M.C. En approuvant le plan stratégique, le Gouvernement fédéral visait, conformé-ment à la politique qu’il entendait mener, à constituer une armée plus petite et plusmobile, bénéficiant d’un équipement plus moderne (et plus sûr), adapté à la missionde l’armée.
L’entrepreneur principal a été informé par le ministre de la Défense nationale de la
décision prise par le Conseil des ministres. Le ministre a confirmé que son adminis-tration n’entamerait pas la procédure relative à la deuxième phase du programme deconstruction, étant donné qu’en raison de l’évolution géostratégique, les Forcesarmées devaient revoir radicalement leur structure et leurs composants
11.
L’entrepreneur principal a alors assigné le département en dommages-intérêts à
concurrence de quelque 1,5 milliard de francs (37,18 millions d’euros). D’après leministre, un arrangement à l’amiable semblait exclu en raison du caractère excessifet infondé de l’indemnisation demandée
12.
A ce jour, aucun jugement définitif n’a encore été rendu. Par jugement interlocutoire
du 30 avril 2002, le tribunal de première instance de Bruxelles a uniquementdemandé la production des procès-verbaux des réunions du Conseil des ministresdes 31 mars et 12 mai 2000.
3.2. Observations formulées par la Cour des comptes au ministre de la Défense
nationale
13
La Cour des comptes a constaté qu’en raison de l’interruption du programme D.M.C.,toutes les dépenses déjà exposées pour sa réalisation devaient être considéréescomme perdues.
11Lettre du 6 juillet 2000.
12Lettre de la Cour des comptes du 28 juin 2000, priant le ministre de la Défense nationale de l’informerde l’évolution ultérieure du dossier, et réponses du ministre de la Défense nationale des 1
erseptembre
2000 et 6 août 2001.
13Lettre du 17 octobre 2001.
166 De vereisten gesteld door de Zeemacht waren inmiddels opnieuw onderzocht in func-
tie van nieuwe technologische oplossingen, zonder de operationele criteria te wijzigenen binnen de voorwaarden gesteld in de conventie en het engineeringcontract.Slechts punten van secundair belang werden aangepast. Aldus werd geen afbreukgedaan aan de operationele essentie van het schip, noch aan de betrouwbaarheid.
Het ministerie stelde derhalve dat het engineeringcontract op bevredigende wijze
was uitgevoerd en dat de voorgestelde oplossingen op technisch en financieel vlaktegemoet kwamen aan de voorwaarden gesteld door de Ministerraad van 6 februari1998 en aan de adviezen van de Inspectie van Financiën.
3. De beslissing van de Ministerraad van 12 mei 2000 tot stopzetting
van het project
3.1. Overzicht van de feiten
Het programma KMV maakte deel uit van de lijst van programma’s voorgesteld voor
vastlegging in het jaar 2000, goedgekeurd door de Ministerraad van 31 maart 2000.Het zou worden opgenomen in het „plan op middellange termijn 2001-2006”.
Bij beslissing van de Ministerraad van 12 mei 2000 werd het „strategisch plan voor
de modernisering van het Belgisch leger 2000-2015” goedgekeurd, waarbij het pro-gramma KMV werd geschrapt. Met de goedkeuring van het strategisch planbeoogde de federale regering, overeenkomstig het door haar voorgenomen beleid,de vorming van een kleiner en mobieler leger, met moderner (en veiliger) materieel,aangepast aan de opdracht van het leger.
De hoofdaannemer werd door de Minister van Landsverdediging in kennis gesteld van
de genoemde beslissing van de Ministerraad. De minister bevestigde dat zijn admi-nistratie de procedure met betrekking tot de tweede fase van het bouwprogrammaniet zou aanvangen omdat de Krijgsmacht, ingevolge de evolutie op geostrategischvlak, zijn structuur en componenten grondig diende te herzien
11.
Hierop heeft de hoofdaannemer het departement gedagvaard met een eis tot schade-
vergoeding van ongeveer 1,5 miljard BEF (37,18 miljoen EUR). Een minnelijke schik-king leek volgens de minister uitgesloten gezien het excessieve en ongefundeerdekarakter van de geëiste schadevergoeding
12.
Tot op heden ontbreekt een definitieve rechterlijke uitspraak. Bij tussenvonnis van
30 april 2002 heeft de rechtbank van eerste aanleg te Brussel enkel om voorleggingverzocht van de processen-verbaal van de vergaderingen van de Ministerraad van31 maart 2000 en van 12 mei 2000.
3.2. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Landsverdediging
13
Het Rekenhof stelde vast dat door de stopzetting van het programma KMV al de uit-
gaven die inmiddels in dit verband reeds waren verricht, als verloren moesten wordenbeschouwd.
11Brief van 6 juli 2000.
12Brief van het Rekenhof van 28 juni 2000, waarin aan de Minister van Landsverdediging werd gevraagdte worden geïnformeerd over de verdere ontwikkelingen in het dossier en de antwoorden van deMinister van Landsverdediging van 1 september 2000 en van 6 augustus 2001.
13Brief van 17 oktober 2001.
167 Le montant total de ces dépenses peut être calculé comme suit.
– Montants liquidés dans le cadre de l’exécution concrète des contrats:
168– Les dépenses suivantes doivent également être portées en compte:
• avances accordées par le ministère des Affaires économiques durant la période
1985-1987, dans le cadre de l’aide aux prototypes, à une association momentanéebelge en vue de la réalisation d’une étude préliminaire – les versements effectuésdans ce cadre se sont élevés à 52.564.051 francs (1.303.028,79 euros) en 1985et à 24.095.000 francs (597.299,45 euros) en 1987;
• participation belge, d’un montant de 250 millions de francs, dans le cadre de l’ac-
cord de coopération du 5 décembre 1989 conclu entre la Belgique et les Pays-Basà propos de la phase de définition du projet de développement conjoint d’un dra-gueur de mines côtier.
Cette participation devait être financée par:– le ministère des Affaires économiques à hauteur de 200 millions de francs;– le ministère de la Défense nationale à hauteur de 25 millions de francs;– le chantier naval spécialisé précité à hauteur de 25 millions de francs (par le
biais de l’autofinancement).
Le montant total des interventions à la charge du ministère des Affaires écono-
miques s’est élevé à 185.705.516 francs (4.603.519,49 euros). Un montant de24.717.065 francs (612.720,04 euros) a été ordonnancé par le ministère de laDéfense nationale.
Le montant total des dépenses exposées dans le cadre du programme de construc-
tion de dragueurs de mines côtiers s’élève donc à 1.141.349.796 francs(28.293.322,39 euros).
A la lumière de l’importance des dépenses déjà effectuées et de la demande d’in-
demnisation, la Cour a demandé d’être mise en possession de tous les documentsdont pourrait ressortir la motivation de la décision du Conseil des ministres du12 mai 2000 de ne pas poursuivre le programme D.M.C. En outre, elle a, une nouvellefois, demandé à être tenue informée de l’évolution du dossier, concernant soit unéventuel arrangement à l’amiable, soit un éventuel jugement en matière de dommages-intérêts.Contrats Montants en francs Montants en euros
Prototype d’instrument de dragage 425.685.438 10.552.466,37
Appareillage de mesure 124.969.746 3.097.919,08Plate-forme d’essai 80.200.000 1.988.106,07lngénierie 223.412.980 5.538.236,11
Total 854.268.164 21.176.754,63 De totale omvang van die uitgaven kan als volgt worden berekend.
– Bedragen vereffend in het kader van de concrete uitvoering van de contracten:
169Contract Bedrag in BEF Bedrag in EUR
prototype veegsysteem 425.685.438 10.552.466,37
meetapparatuur 124.969.746 3.097.919,08proefplatform 80.200.000 1.988.106,07engineering 223.412.980 5.538.236,11
totaal 854.268.164 21.176.754,63
– Ook de hierna volgende uitgaven dienen in rekening te worden gebracht.
• De voorschotten voor prototypesteun, in de periode 1985-1987 door het Ministerie
van Economische Zaken toegekend aan een Belgische tijdelijke vereniging met hetoog op het realiseren van een voorafgaande studie; de uitkeringen, verricht in ditkader, beliepen 52.564.051 BEF (1.303.028,79 EUR) in 1985 en 24.095.000 BEF(597.299,45 EUR) in 1987.
• De Belgische deelname ten bedrage van 250.000.000 BEF binnen de samenwer-
kingsovereenkomst van 5 december 1989 tussen België en Nederland betref-fende de projectdefinitiefase van een gemeenschappelijke ontwikkeling van eenkustmijnenveger.
Deze deelname zou worden gefinancierd door:– het Ministerie van Economische Zaken voor 200.000.000 BEF;– het Ministerie van Landsverdediging voor 25.000.000 BEF;– de reeds genoemde gespecialiseerde scheepswerf voor 25.000.000 BEF (via
autofinanciering).
Het totale bedrag aan uitkeringen ten laste van het Ministerie van Economische
Zaken bedroeg 185.705.516 BEF (4.603.519,49 EUR). Door het Ministerie vanLandsverdediging werd een bedrag van 24.717.065 BEF (612.720,04 EUR) geor-donnanceerd.
De totale uitgaven in het kader van het programma kustmijnenveger bedragen dus
1.141.349.796 BEF (28.293.322,39 EUR).
Gezien de omvang van de reeds verrichte uitgaven en van de gevorderde schade-
vergoeding, heeft het Rekenhof gevraagd in het bezit te worden gesteld van alledocumenten waaruit de motivering kon blijken die leidde tot de beslissing van deMinisterraad van 12 mei 2000 om het KMV-programma niet verder te zetten. Tevenswerd opnieuw gevraagd te worden geïnformeerd over de verdere ontwikkelingen inhet dossier, hetzij betreffende een eventuele minnelijke schikking, hetzij betreffendeeen eventueel vonnis inzake schadevergoeding. 3.3. Réponse du ministre de la Défense nationale
La réflexion stratégique au sujet de l’avenir des Forces armées qui a précédé la déci-
sion du Conseil des ministres du 12 mai 2000 relative au plan stratégique a débouchésur une révision du volet des investissements en rééquipement. C’est dans ce cadregénéral que le Conseil des ministres a décidé d’interrompre le projet D.M.C., ce quia amené la résiliation de la convention
14. Le dossier D.M.C. n’a pas fait l’objet d’un
échange de correspondance distinct entre les instances politiques concernées15.
Par la suite, il a encore été précisé que les dépenses pour le système de dragage et
pour l’appareillage de mesure ne peuvent pas être considérées comme perdues défini-tivement. Une étude est réalisée par la Défense nationale afin d’examiner la possibilitéd’utiliser l’équipement de dragage à partir des dragueurs de mines tripartites.L’appareillage de mesure est utilisé pour des tests et des exercices complémentaires
16.
Cet éclaircissement est en cours d’examen.
4. Conclusion générale
Les projets d’investissement importants scindés en plusieurs phases et couvrant unelongue période courent le risque, en raison d’un changement de circonstances oud’une modification de la politique menée, d’être interrompus à un moment donné et,par conséquent, de causer des dépenses inutiles.
Les dépenses totales dans le cadre du programme excèdent 1,1 milliard de francs
(28,29 millions d’euros).
Ce montant pourrait encore croître si le tribunal donnait suite à la demande de dom-
mages-intérêts introduite par l’entrepreneur principal pour un montant de 1,5 milliardde francs (37,18 millions d’euros).
Il ne ressort pas des documents soumis à la Cour des comptes que la décision d’in-
terrompre le projet aurait fait, au préalable, l’objet d’une analyse coûts-bénéfices.
14Lettre du 17 décembre 2001.
15Dans sa réponse, le ministre renvoie simplement à une note interne du 30 mai 2000, avançant lesmotifs suivants:
– évolution fondamentale des concepts stratégiques, tactiques, socio-économiques et politiques sur la
base desquels le programme D.M.C. a été conçu à la fin des années quatre-vingt et qui a donc enlevéau programme une partie de sa justification;
– opinion publique exigeant une réduction maximale des risques pour les militaires;– eu égard à ces deux éléments, concept (technique) du D.M.C. et type d’instrument de dragage;
– développement de nouvelles techniques de lutte anti-mines (comportant moins de risques). Une
étude est en cours pour déterminer si une capacité de dragage de mines peut être intégrée dans leprogramme de modernisation des chasseurs de mines tripartites (BENECUP).
16Lettre du 24 septembre 2002.
170 3.3. Antwoord van de Minister van Landsverdediging
De strategische reflectie over de toekomst van de Krijgsmacht, die voorafging aan
de beslissing van de Ministerraad van 12 mei 2000 betreffende het strategisch plan,heeft geleid tot een herziening van het luik investeringen in wederuitrusting. Het is indit algemene kader dat de Ministerraad besliste het programma kustmijnenvegersstop te zetten, wat leidde tot de opzegging van de conventie
14. Over het dossier
KMV werd geen afzonderlijke correspondentie gevoerd tussen de betrokken beleids-instanties
15.
Verder werd nog gespecificeerd dat de uitgaven voor het veegsysteem en voor de
meetapparatuur niet als definitief verloren mogen worden beschouwd. Er wordt doorLandsverdediging een studie uitgevoerd om de mogelijkheid te onderzoeken hetveegtuig te gebruiken vanaf de tripartiete mijnenvegers. De meetapparatuur wordtgebruikt voor bijkomende testen en voor oefeningen
16. Deze toelichting wordt door
het Rekenhof onderzocht.
4. Algemeen besluit
Belangrijke investeringsprojecten, die uit verschillende fasen bestaan en een langeperiode beslaan, houden het risico in dat zij op een bepaald ogenblik wegens veran-derde omstandigheden of wegens een beleidswijziging (moeten) worden stopgezeten bijgevolg in nutteloze uitgaven resulteren.
De totale uitgaven in het kader van het programma bedragen ruim 1,1 miljard BEF
(28,29 miljoen EUR).
Dit bedrag kan nog verder oplopen, in de mate dat door de rechtbank gevolg zal wor-
den gegeven aan de door de hoofdaannemer ingediende schade-eis van 1,5 mil-jard BEF (37,18 miljoen EUR).
Uit de aan het Rekenhof voorgelegde documenten blijkt niet dat aan de beslissing tot
stopzetting van het project een kosten-batenanalyse is voorafgegaan.
14Brief van 17 december 2001.
15De Minister verwees in zijn antwoord enkel naar een interne nota van 30 mei 2000, waarin volgendeargumenten worden aangevoerd:
– de fundamentele evolutie in de strategische, tactische, socio-economische en politieke concepten,
op basis waarvan het programma KMV op het einde van de tachtiger jaren was geconcipieerd en diedus het programma een deel van zijn rechtvaardiging ontnamen;
– de publieke opinie die een maximale risicobeperking voor militairen eist;– daarbij aansluitend, het (technische) concept van de KMV en het type veegtuig;
– de ontwikkeling van nieuwe technieken van mijnenbestrijding (met minder risico). Er wordt een studie
uitgevoerd om te bepalen of een mijnenveegcapaciteit kan worden geïntegreerd in het modernise-ringsprogramma voor de tripartite mijnenjagers (BENECUP).
16Brief van 24 september 2002.
171 6. M INISTÈRE DES FINANCES
–SUIVI DE L ’AUDIT DU FONCTIONNEMENT ET DE LA COMPTABILITÉ
DES SERVICES FRANCOPHONES DU COMPTABLE DU CONTENTIEUX
DE L’ADMINISTRATION DE LA TRÉSORERIE
La Cour des comptes a entrepris le suivi de l’audit des services francophones du
Comptable du contentieux effectué en 1997-1998. Un article publié au 156eCahier
traitait des principales constatations et recommandations issues de ce contrôleinitial visant l’organisation des services et le contrôle interne, la fiabilité des étatscomptables, la réglementation relative au comptable lui-même et la bonne gestionadministrative. Le nouveau contrôle a porté sur les actions mises en œuvre afin detenir compte des recommandations de la Cour. Le résultat a été soumis au ministredes Finances dans le cadre de la procédure contradictoire usuelle.
Les services du comptable du contentieux sont chargés d’exécuter les paiements
pour l’Etat, lorsqu’il existe un empêchement juridique au paiement entre les mains dubénéficiaire (saisies-arrêts, cessions de créance, faillites) ou lorsque les circonstancesne permettent pas d’en identifier immédiatement le bénéficiaire (décès, indivision) oud’effectuer l’opération (paiement à l’étranger, adresse inconnue, erreurs matérielles,etc.).
Un contrôle a été réalisé sur place en décembre 2000 et janvier 2001 et a été com-
plété par l’examen des pièces transmises à l’appui du compte de l’année 2000. Il s’estattaché à analyser les actions entreprises afin de rencontrer les recommandationsformulées antérieurement
1par la Cour quant à l’organisation des services en général
et du contrôle interne en particulier, la fiabilité des états financiers et la réglementationrelative au comptable du contentieux.
Les résultats de ce contrôle ont été communiqués au ministre des Finances le
17 octobre 2001. Dans sa réponse du 21 mars 2002, ce dernier a fait part de l’avisde l’Administration et a confirmé que celle-ci continuera à appliquer, dans la mesurede ses possibilités, les recommandations formulées par la Cour.
Les principales constatations de ce nouveau contrôle sont résumées ci-après.
1. L’organisation des services et le contrôle interne
La Cour avait recommandé une meilleure organisation des services, le traitement
plus rapide des dossiers et le renforcement de l’efficacité du contrôle interne.
De larges efforts ont été consentis tant dans la mise à disposition du comptable de
ressources humaines et de moyens matériels supplémentaires que dans l’organisationdes tâches et la mise en œuvre du contrôle interne.
Le service «comptabilité» a subi une importante réorganisation: il relève actuellement
de l’autorité directe du comptable et est chargé de l’enregistrement de toutes lesrecettes et de toutes les dépenses effectuées sur les comptes courants.
1156eCahier de la Cour des comptes, fascicule Ier, pp. 291-295.F–1.358.406
172 6. M INISTERIE VAN FINANCIËN
–O PVOLGING VAN DE AUDIT MET BETREKKING TOT DE WERKING EN
DE COMPTABILITEIT VAN DE FRANSTALIGE DIENSTEN VAN DE
REKENPLICHTIGE VAN DE GESCHILLEN BIJ DE ADMINISTRATIE VAN
DETHESAURIE
Het Rekenhof heeft de opvolging aangevat van de audit van de Franstalige diensten
van de rekenplichtige der geschillen die in 1997-1998 werd uitgevoerd. In zijn 156
eBoek werden de belangrijkste vaststellingen en aanbevelingen die voortvloei-
den uit die initiële controle met betrekking tot de organisatie van de diensten en deinterne controle, de betrouwbaarheid van de boekhoudkundige staten, de reglemen-tering met betrekking tot de rekenplichtige zelf en het goed administratief beheer uit-eengezet. De nieuwe controle betrof de acties die werden ondernomen om de aan-bevelingen van het Rekenhof in de praktijk te brengen. Het resultaat van die controlewerd aan de Minister van Financiën voorgelegd in het raam van de gebruikelijketegensprekelijke procedure.
De diensten van de rekenplichtige van de geschillen zijn belast met het uitvoeren van
de betalingen voor de Staat als er een juridisch beletsel bestaat voor de betaling inhanden van de begunstigde (beslag onder derden, overdracht, faillissementen) of alsde omstandigheden het niet mogelijk maken onmiddellijk de begunstigde te identifi-ceren (overlijden, onverdeeldheid) of de verrichting uit te voeren (betaling aan hetbuitenland, onbekend adres, materiële fouten, enz.).
In december 2000 en januari 2001 werd een controle ter plaatse uitgevoerd, vervol-
ledigd met het onderzoek van de stukken overgezonden ter staving van de rekeningvan het jaar 2000. Die controle beoogde de acties te evalueren die werden onderno-men om tegemoet te komen aan de eerdere aanbevelingen van het Rekenhof metbetrekking tot de organisatie van de diensten in het algemeen en de interne controlein het bijzonder, de betrouwbaarheid van de financiële staten en de reglementeringmet betrekking tot de rekenplichtige van de geschillen
1.
De resultaten van die controle werden op 17 oktober 2001 aan de Minister van
Financiën meegedeeld. De minister maakte in zijn antwoord van 21 maart 2002 mel-ding van het advies van de administratie en heeft bevestigd dat deze binnen de gren-zen van haar mogelijkheden de aanbevelingen van het Rekenhof zou blijven toepassen.
De belangrijkste vaststellingen van die nieuwe controle worden hierna samengevat.
1. Organisatie van de diensten en interne controle
Het Rekenhof had aanbevolen de diensten beter te organiseren, de dossiers sneller
te behandelen en de doeltreffendheid van de interne controle te versterken.
Heel wat inspanningen worden geleverd zowel inzake de terbeschikkingstelling van
bijkomend personeel en materieel voor de rekenplichtige als inzake de organisatievan de taken en de uitvoering van de interne controle.
De dienst „comptabiliteit” heeft een grondige reorganisatie ondergaan: hij valt thans
onder het rechtstreeks gezag van de rekenplichtige en is belast met het boeken vanalle ontvangsten en alle uitgaven op de lopende rekeningen.
1156e Boek van het Rekenhof, deel I, pp. 290-294.F–1.358.406
173 En ce qui concerne la rapidité de traitement, l’informatisation des sections successions
(fonds en souffrance) et dégrèvements (fonds en litige) a considérablement allégé lesopérations matérielles de mise en paiement pour un grand nombre de dossiers.
De l’examen des opérations du comptable, il apparaît que, pour le règlement au bon
bénéficiaire, des procédures de contrôle interne ont été mises en place. Elles doiventcependant encore être améliorées: ainsi, le code qui enclenche la procédure auto-matisée de paiement devrait être introduit par la personne chargée de la vérificationet non préalablement à celle-ci, comme cela se pratique actuellement.
Enfin, la procédure de vérification des opérations journalières, mensuelles et annuelles
est jugée satisfaisante.
L’Administration de la trésorerie indique que les objectifs de meilleure organisation, de
traitement rapide des dossiers et de renforcement de l’efficacité du contrôle internepourront être rencontrés, en grande partie, par une nouvelle approche informatiqueconcrétisée dans le courant de 2002.
2. La fiabilité des états comptables
Lors de son audit, la Cour avait relevé un certain nombre de déficiences, notammenten ce qui concerne, d’une part, le strict respect des règles de prescription – laquelledoit être constatée dès qu’elle est acquise et entraîner le versement rapide des som-mes prescrites au Budget des voies et moyens – et, d’autre part, le suivi périodiquedes dossiers en cours de traitement.
– Les règles de prescription
D’une manière générale, l’administration évoque un souci de prudence en matière de
prescription. Pour les fonds en litige, il a été relevé que la prescription n’est consta-tée pour aucun dossier, même lorsque le litige n’est pas pendant devant les cours ettribunaux. Quant aux fonds en souffrance, le comptable acte la prescription des som-mes à payer sans procéder à un examen au cas par cas, mais en se basant unique-ment sur la date du dernier mouvement comptable enregistré. Cette pratique a pourconséquence que le comptable conserve en portefeuille des sommes prescrites, avecle risque de payer une créance dûment prescrite au profit de l’Etat. De plus, cela apour effet de maintenir sur le compte du comptable des sommes qui ne correspondentplus à des dettes de l’Etat et qui devraient être versées au comptable centralisateuren vue de leur enregistrement au Budget des voies et moyens.
Sur ce point, l’administration tient à souligner une nouvelle fois que la prudence du
comptable s’explique par l’ignorance dans laquelle il se trouve des démarches entre-prises par les ordonnateurs et susceptibles d’interrompre la prescription.
– Le suivi périodique des sommes à payer
De l’examen effectué, il ressort qu’il n’existe pas de procédure de suivi systématique
des créances en attente de paiement. Si une créance ne peut être payée dans les 6 mois de son arrivée, elle est reléguée dans la masse des créances en attente et nefait l’objet que d’un seul rappel en fonction du travail quotidien à assurer, sauf si lecréancier de l’Etat effectue une démarche comme l’envoi d’un courrier par exemple.
174 Wat de snelheid van behandeling betreft, heeft de informatisering van de secties suc-
cessies (liggende gelden) en belastingaftrekken (betwiste gelden) de materiële ver-richtingen inzake betaalbaarstelling voor een groot aantal dossiers aanzienlijk verlicht.
Uit het onderzoek van de verrichtingen van de rekenplichtige blijkt dat er interne
controleprocedures werden ingesteld voor de betaling aan de juiste begunstigde.Deze procedures moeten echter nog worden verbeterd: zo zou de code die de geau-tomatiseerde betaalprocedure opstart, moeten worden ingevoerd door de persoondie is belast met de verificatie en niet voordien, zoals thans het geval is.
De procedure voor de verificatie van de dagelijkse, maandelijkse en jaarlijkse ver-
richtingen wordt als bevredigend beschouwd.
De Administratie van de Thesaurie wijst erop dat de oogmerken inzake een betere
organisatie, een snellere behandeling van de dossiers en een versterking van dedoeltreffendheid van de interne controle grotendeels zullen kunnen worden gerea-liseerd door een nieuwe informaticabenadering die in de loop van 2002 gestalte zalkrijgen.
2. Betrouwbaarheid van de boekhoudkundige staten
Het Rekenhof had naar aanleiding van zijn audit een zeker aantal tekortkomingenvastgesteld, inzonderheid in verband met, enerzijds, de strikte naleving van de verja-ringsregels – de verjaring moet worden vastgesteld zodra ze verworven is en moetleiden tot de snelle storting van de verjaarde sommen aan de rijksmiddelenbegroting– en, anderzijds, de periodieke opvolging van de dossiers in behandeling.
– Verjaringsregels
In het algemeen benadrukt de administratie haar bekommernis voorzichtig op te tre-
den inzake verjaringen. Voor de betwiste gelden werd opgemerkt dat voor geen enkeldossier een verjaring werd vastgesteld, zelfs als het geschil niet hangende is voor dehoven en rechtbanken. Wat de liggende gelden betreft, neemt de rekenplichtige aktevan de verjaring van de te betalen sommen, maar stelt hij niet geval per geval eenonderzoek in; hij baseert zich enkel op de datum van de laatst geregistreerde bewe-ging in de boekhouding. Deze werkwijze heeft tot gevolg dat de rekenplichtige ver-jaarde sommen in portefeuille houdt, met het risico dat hij een in de regel ten voor-dele van de Staat verjaarde schuldvordering uitbetaalt. Zulks heeft daarenboven totgevolg dat op de rekening van de rekenplichtige sommen worden gehandhaafd dieniet meer als schulden van de Staat kunnen worden beschouwd en die aan de cen-traliserende rekenplichtige zouden moeten worden gestort met het oog op deregistratie ervan in de rijksmiddelenbegroting.
Desbetreffend wenst de administratie andermaal te onderstrepen dat de voorzichtig-
heid van de rekenplichtige kan worden verklaard door het feit dat hij niet weet welkestappen de ordonnateurs eventueel hebben ondernomen om de verjaring te stuiten.
– Periodieke opvolging van de te betalen sommen
Uit het gevoerde onderzoek blijkt dat er geen procedure bestaat voor de systemati-
sche opvolging van de schuldvorderingen die nog moeten worden betaald. Als eenschuldvordering niet kan worden betaald binnen zes maanden nadat ze is toegekomen,wordt ze opgenomen in de massa van de wachtende schuldvorderingen en maakt zeslechts het voorwerp uit van één herinneringsbrief naargelang van het dagelijks werkdat moet worden uitgevoerd, behalve wanneer de schuldeiser van de Staat stappenonderneemt, zoals bv. de verzending van een brief.
175 L’Administration de la trésorerie indique que la mise en œuvre d’une procédure de
suivi automatisé des sommes en attente sera initiée dès l’implémentation de la nou-velle application informatique prévue en 2002.
3. La réglementation relative au comptable du contentieux
La Cour avait recommandé de revoir la réglementation applicable au comptable ducontentieux en vue de définir clairement sa mission et de rendre obligatoire, pour lesadministrations fédérales, le recours à ce service spécialisé dans les paiements quine peuvent être directement effectués entre les mains du créancier par le comptablecentralisateur.
Sur ce point, la Trésorerie déclare préférer attendre l’actualisation du chapitre IV de
l’A.R. du 17 juillet 1991 portant coordination des lois sur la comptabilité de l’Etatavant de rédiger un nouvel arrêté royal concernant le comptable du contentieux danslequel sera mentionnée l’obligation de recourir à ce service lors de chaque paiementà modalité contentieuse.
La Cour avait aussi suggéré de ne plus recourir au comptable du contentieux d’une
part, pour effectuer, pour compte de l’administration des contributions directes, desdégrèvements fiscaux non frappés de saisies, cessions ou délégations en faveur d’é-poux séparés, et, d’autre part, pour exécuter, pour compte des départements, despaiements à l’étranger lorsque aucun contentieux ne frappe ces opérations.
Pour les règlements effectués pour compte de l’Administration du recouvrement, la
Trésorerie envisage d’entamer des discussions avec cette administration pour élimi-ner les opérations qui ne présentent pas de caractère strictement contentieux.
La problématique des paiements à l’étranger effectués pour compte des départe-
ments doit encore être examinée pour cerner les conséquences pratiques d’unrecours à des ordonnances à exécuter par la Banque nationale ou le comptable cen-tralisateur.
4. La bonne gestion administrative
La Cour avait souligné que, dans le cadre d’une bonne gestion administrative, uneinstruction interne contenant une définition formelle des responsabilités du compta-ble, ainsi que des pouvoirs et des procédures d’exécution et de contrôle des tâches,permettrait l’examen objectif de la responsabilité du comptable en cas de déficit.
L’Administration de la Trésorerie ne juge pas utile une instruction interne à l’intention
du comptable puisque celui-ci est tenu de respecter la législation et est responsablepersonnellement des opérations qu’il effectue. Par contre, une instruction interne, àl’intention des agents, explicitant les procédures d’exécution et de contrôle des tâchesà accomplir est jugée nécessaire et sera rédigée sous la forme d’un vade-mecum.
176 De Administratie van de Thesaurie deelt mede dat een procedure van geautomati-
seerde opvolging van de wachtende sommen zal worden opgestart, zodra de nieuwe,voor 2002 geplande, informaticatoepassing wordt geïmplementeerd.
3. Reglementering met betrekking tot de rekenplichtige van de
geschillen
Het Rekenhof had aanbevolen de op de rekenplichtige der geschillen toepasselijke
reglementering te herzien teneinde zijn opdracht duidelijk te definiëren en de federalebesturen te verplichten een beroep te doen op die dienst, die is gespecialiseerd in debetalingen die niet rechtstreeks door de centraliserende rekenplichtige in handen vande schuldeiser kunnen worden verricht.
Desbetreffend acht de thesaurie het verkieslijk te wachten op de actualisering van
hoofdstuk IV van het koninklijk besluit van 17 juli 1991 houdende coördinatie van dewetten op de rijkscomptabiliteit, vooraleer een nieuw koninklijk besluit met betrekkingtot de rekenplichtige van de geschillen op te stellen. Hierin zal de verplichting wor-den opgenomen om een beroep te doen op die dienst voor elke betaling waarmeeeen geschil gemoeid is.
Het Rekenhof had eveneens gesuggereerd geen beroep meer te doen op de reken-
plichtige van de geschillen, enerzijds, om voor rekening van de Administratie van deDirecte Belastingen fiscale aftrekken waarop geen beslag rust, en overdrachten ofdelegaties ten gunste van gescheiden echtgenoten uit te voeren, en, anderzijds, omvoor rekening van de ministeries betalingen aan het buitenland uit te voeren wanneerhiermee geen enkel geschil gemoeid is.
Voor de betalingen voor rekening van de Administratie van de Invordering overweegt
de Thesaurie besprekingen met die administratie aan te vatten om de verrichtingendie niet strikt met een geschil te maken hebben, te elimineren.
De problematiek van de betalingen aan het buitenland voor rekening van de ministe-
ries moet nog worden onderzocht teneinde de praktische gevolgen die gepaard gaanmet het gebruik van ordonnanties die moeten worden uitgevoerd door de NationaleBank of de centraliserende rekenplichtige, vast te stellen.
4. Goed administratief beheer
Het Rekenhof had onderstreept dat in het raam van een goed administratief beheereen interne instructie met een formele definitie van de verantwoordelijkheden van derekenplichtige alsmede van de bevoegdheden en de procedures voor de uitvoeringen de controle van de taken het mogelijk zou maken de aansprakelijkheid van derekenplichtige ingeval van tekort objectief te onderzoeken.
De Administratie van de Thesaurie acht een interne instructie ter attentie van de
rekenplichtige niet nuttig aangezien hij de wetgeving moet naleven en persoonlijkverantwoordelijk is voor de verrichtingen die hij uitvoert. Een interne instructie tenaanzien van de beambten, waarin de procedures voor de uitvoering en de controlevan de uit te voeren taken worden geëxpliciteerd, wordt wel noodzakelijk geacht enzal in de vorm van een vademecum worden geredigeerd.
177 7. M INISTÈRE DE LA FONCTION PUBLIQUE
–EVALUATION DE LA PROCÉDURE DE CONSTATATION DE LA NULLITÉ
DE PLEIN DROIT DE RECRUTEMENTS D ’EXPERTS ET DE PERSONNEL
CONTRACTUEL
La loi sanctionne les recrutements irréguliers effectués par l’autorité fédérale par la
nullité de plein droit. Un collège de fonctionnaires généraux est compétent pourconstater cette nullité. Lorsque la Cour des comptes constate, à l’occasion de soncontrôle, qu’un recrutement n’est pas conforme à la loi, elle en informe ce collège.
La Cour a ouvert plusieurs dossiers à ce sujet. Par le biais de ces dossiers, elle a
soumis la procédure d’établissement de la nullité de plein droit à une évaluation.
Cette évaluation montre que le collège de fonctionnaires généraux a outrepassé à
plusieurs reprises ses compétences légales: il a utilisé des arguments non juridiques,préconisé la régularisation d’irrégularités constatées ou décidé de la régularité derecrutements sans motivation convaincante.
Ce faisant, non seulement le collège de fonctionnaires généraux transgresse la loi
mais, en outre, il compromet l’efficacité du contrôle effectué par la Cour.
La loi du 22 juillet 1993 fixe un certain nombre de procédures visant à garantir larégularité de recrutements par les pouvoirs fédéraux
2.
Un collège de quatre fonctionnaires généraux est compétent pour constater la nullité
de recrutements estimés irréguliers3. Pour ce faire, des renseignements sont fournis
par les trois instances de contrôle désignées par la loi: l’Inspection des finances etle Service central des dépenses fixes en tant qu’organes de contrôle internes et laCour des comptes comme organe de contrôle externe.
Dans son 156
eCahier, la Cour avait déjà fait rapport au sujet de l’évaluation de son
contrôle de la régularité des recrutements4. Il en ressortait que la procédure présen-
tait certains défauts. La loi du 22 juillet 1993 fixait le délai dans lequel la nullité deplein droit devait être constatée à six mois, à compter de la date de recrutement oude nomination. Toutefois, de nombreuses nominations irrégulières n’ont pu êtreannulées en temps opportun, parce que le collège de fonctionnaires généraux n’estpas parvenu à se réunir en temps voulu ou parce qu’une administration a parfoisrefusé de transmettre les dossiers du personnel demandés.
Cependant, la loi du 22 mars 1999 a modifié la procédure
5. Le délai de six mois a été
remplacé par un délai de 30 jours au cours duquel le service public concerné doitfournir des renseignements complémentaires. Ce délai ne commence à courir qu’àpartir de la demande de renseignements de la part de l’administrateur délégué du
1Concerne aussi les dossiers nosF-1.759.161, N-1.840.234, N-1.910.552, N-1.911.541, N-1.911.542, 
N-1.911.543, F-1.921.549, F-2.009.791.
2Loi du 22 juillet 1993 portant certaines mesures en matière de fonction publique.
3L’administrateur délégué du Bureau de sélection de l’Administration Fédérale (Selor), le secrétairegénéral du ministère de la Fonction publique, l’administrateur général du Service d’administrationgénérale et l’inspecteur général des finances, chef de corps.
4156eCahier de la Cour des comptes, pp. 352-367.
5Loi du 22 mars 1999 portant diverses mesures en matière de fonction publique.N–J 195.9321
178 7. M INISTERIE VAN AMBTENARENZAKEN
–EVALUATIE VAN DE PROCEDURE VOOR DE VASTSTELLING VAN DE
VAN RECHTSWEGE NIETIGHEID VAN WERVINGEN VAN DESKUNDIGEN
EN CONTRACTUEEL PERSONEEL
De wet sanctioneert onregelmatige wervingen bij de federale overheid met de van
rechtswege nietigheid. Een college van ambtenaren-generaal is bevoegd om dezenietigheid vast te stellen. Wanneer het Rekenhof n.a.v. zijn controle vaststelt dateen werving niet wetsconform is, stelt het dit college daarvan in kennis.
Het Rekenhof heeft desbetreffend verschillende dossiers geopend. Aan de hand
van die dossiers heeft het de procedure voor de vaststelling van de van rechtswegenietigheid aan een evaluatie onderworpen.
Die evaluatie toont aan dat het college van ambtenaren-generaal haar wettelijke
bevoegdheden in meerdere gevallen overschrijdt: het college hanteert niet-juridischeargumenten, stuurt aan op de regularisatie van vastgestelde onregelmatigheden ofbeslist tot de regelmatigheid van wervingen zonder afdoende motivering.
Hierbij overtreedt het college van ambtenaren-generaal niet enkel de wet maar
wordt bovendien de effectiviteit van de Rekenhofcontrole in het gedrang gebracht.
De wet van 22 juli 1993 legt een aantal procedures vast om de regelmatigheid vande wervingen door de federale overheid te waarborgen
2.
Een college van vier ambtenaren-generaal is bevoegd om de nietigheid van onregel-
matig bevonden wervingen vast te stellen3. Daartoe worden inlichtingen verstrekt
door de drie in de wet aangewezen controle-instanties: de Inspectie van Financiën ende Centrale Dienst voor Vaste Uitgaven als interne controleorganen, en het Rekenhofals extern controleorgaan.
In zijn 156
eBoek heeft het Rekenhof reeds verslag uitgebracht over de evaluatie van
zijn controle op de regelmatigheid van wervingen4. Hieruit bleek dat de procedure
een aantal gebreken vertoonde. De wet van 22 juli 1993 bepaalde de termijn waar-binnen de vaststelling van de nietigheid van rechtswege diende te gebeuren op zesmaanden, te rekenen vanaf de datum van aanwerving of benoeming. Talrijke onregel-matige benoemingen konden evenwel niet tijdig nietig worden verklaard, omdat hetcollege van ambtenaren-generaal er niet in slaagde tijdig samen te komen of omdateen administratie soms weigerde de gevraagde personeelsdossiers over te leggen.
De wet van 22 maart 1999 heeft de procedure echter gewijzigd
5. De termijn van 6
maanden werd vervangen door een termijn van 30 dagen, waarin de betrokken over-heidsdienst bijkomende inlichtingen moet verschaffen. Die termijn begint pas te lopenvanaf het verzoek om inlichtingen vanwege de afgevaardigd bestuurder van Selor.
1Betreft ook de dossiers nrs. F-1.759.161, N-1.840.234, N-1.910.552, N-1.911.541, N-1.911.542, N-1.911.543, F-1.921.549, F-2.009.791.
2Wet van 22 juli 1993 houdende bepaalde maatregelen inzake ambtenarenzaken.
3De afgevaardigd bestuurder van het Selectiebureau van de Federale Overheid (Selor), de secretaris-generaal van het Ministerie van Ambtenarenzaken, de administrateur-generaal van de Dienst vanAlgemeen Bestuur en de Inspecteur-generaal van Financiën, hoofd van het korps.
4156e Boek van het Rekenhof, deel I, pp. 352-366.
5Wet van 22 maart 1999 houdende diverse maatregelen inzake ambtenarenzaken.N–J 195.9321
179 Selor. A l’expiration de ce délai, le collège de fonctionnaires généraux doit notifier
l’acte de constatation de la nullité au membre du personnel concerné, par lettrerecommandée, dans les six mois.
Selon l’article 9, § 2, de la loi du 22 juillet 1993, la compétence du collège de fonc-
tionnaires généraux est une compétence liée: il constate uniquement si le recrutementest ou non conforme aux prescriptions des articles 1
erà 5, et 16 de la loi.
Cette précision implique que, lorsque le collège rejette une demande de déclaration
de nullité d’un recrutement, il ne peut s’appuyer à cet effet que sur ces articles etqu’il doit motiver sa décision de manière circonstanciée
6.
2. Constatations de la Cour des comptes concernant la procédure
de constatation de la nullité de plein droit des recrutements parle collège de fonctionnaires généraux
Lors de contrôles effectués de 1999 à ce jour, la Cour a constaté que le collège a
dépassé à plusieurs reprises ses compétences légales, en omettant de déclarer nulscertains recrutements sans motivation valable ou en préconisant la régularisation derecrutements irréguliers.
2.1. Dans certains cas, le collège a utilisé des arguments non juridiques pour
contester la nullité de recrutements, tels des difficultés pratiques liées au recrute-ment ou la nécessité d’assurer la continuité du service public.
Lors d’un contrôle à l’Office central d’action sociale et culturelle au profit des memb-
res de la communauté militaire (OCASC), la Cour avait relevé trois recrutementscontractuels irréguliers. En effet, l’organisme ne disposait pas d’autorisation de recru-tement; en outre, il s’avérait que deux membres du personnel contractuels n’avaientpas réussi d’examen ou de test de sélection.
La Cour en a informé le collège de fonctionnaires généraux
7.
Evoquant les grandes difficultés que l’organisme éprouve pour recruter du personnel
dans le cadre d’un emploi à temps partiel en Allemagne8, le collège n’a pas constaté
la nullité de ces recrutements. Il a estimé, en outre, qu’un licenciement des intéressésaurait compromis la continuité du service public.
Un contrôle relatif à l’engagement de deux experts au ministère des Communications
et de l’Infrastructure a démontré que les diverses exigences de procédure posées parl’arrêté royal du 1
erfévrier 19939n’ont pas été respectées. Aucune analyse de fonc-
tion n’a été faite et les contrats de travail ne contiennent pas de description destâches. En outre, aucune spécialisation ni expérience n’était requise pour ces fonc-tions, et aucune expérience n’était attendue de la part des candidats, ce qui permetde s’interroger sur la nature de la compétence des intéressés
10.
6Conformément à l’arrêté royal du 23 septembre 1994 fixant la procédure de constatation de la nullitéde plein droit des recrutements (article 5).
7Lettre du 21 septembre 1999 à l’administrateur délégué du Selor.
8Lettre du 11 mai 2000.
9Arrêté royal du 1erfévrier 1993 déterminant les tâches auxiliaires ou spécifiques dans les administrations
et autres services des ministères ainsi que dans certains organismes d’intérêt public.
10Lettre du 25 octobre 2000 à l’administrateur délégué du Selor.
180 Na het verstrijken van die termijn moet het college van ambtenaren-generaal binnen
de 6 maanden de akte van vaststelling van de nietigheid bij aangetekende brief terkennis te brengen van het betrokken personeelslid.
Blijkens artikel 9, § 2, van de wet van 22 juli 1993 is de bevoegdheid van het college
van ambtenaren-generaal een gebonden bevoegdheid: het stelt enkel vast of de wer-ving al dan niet conform is aan de bepalingen van de artikelen 1 tot 5 en 16 van de wet.
Dit impliceert dat, wanneer het college een verzoek van het Rekenhof tot nietigver-
klaring van een werving afwijst, het hiervoor enkel kan steunen op die artikelen en dathet zijn beslissing omstandig moet motiveren
6.
2. Vaststellingen van het Rekenhof m.b.t. de procedure voor de
vaststelling van de van rechtswege nietigheid door het collegevan ambtenaren-generaal
Bij de uitoefening van zijn controle sedert 1999 tot nu heeft het Rekenhof vastgesteld
dat het college zijn wettelijke bevoegdheden in meerdere gevallen overschreed dooronregelmatige wervingen zonder deugdelijke motivering toch niet nietig te verklarenof aan te sturen op een regularisatie van onregelmatige wervingen.
2.1. In bepaalde gevallen hanteerde het college niet-juridische argumenten, zoals
vermeende wervingsproblemen of de continuïteit van de openbare dienst, om denietigheid van wervingen te betwisten.
Naar aanleiding van een controle bij de Centrale Dienst voor Sociale en Culturele
Actie ten behoeve van de leden van de Militaire Gemeenschap (CDSCA) had hetRekenhof drie onregelmatige contractuele tewerkstellingen vastgesteld. De instellingbeschikte immers niet over een wervingsmachtiging. Bovendien bleken twee contrac-tuele personeelsleden niet geslaagd voor een examen of een selectietest.
Het Rekenhof bracht het college van ambtenaren-generaal hiervan op de hoogte
7.
Het college betwistte evenwel de nietigheid van die wervingen onder verwijzing naar
de grote moeilijkheden die de instelling ondervindt om personeel te recruteren vooreen deeltijdse baan in Duitsland
8. Het college was daarenboven van oordeel dat een
ontslag van de betrokkenen de continuïteit van de openbare dienst in het gedrangzou brengen.
Een controle met betrekking tot de tewerkstelling van twee deskundigen bij het
Ministerie van Verkeer en Infrastructuur wees uit dat de diverse procedurevereistenvan het koninklijk besluit van 1 februari 1993 niet werden gerespecteerd
9. Er werden
geen functieanalyses opgemaakt en de arbeidsovereenkomsten bevatten geen taak-omschrijving. Bovendien werd voor deze functies geen enkele specialisatie of ervaringvereist, en werd geen enkele ervaring van de kandidaten verwacht, wat vragen doetrijzen over de aard van de deskundigheid van de betrokkenen
10.
6Overeenkomstig het koninklijk besluit van 23 september 1994 houdende de procedure tot vaststellingvan de van rechtswege nietigheid (artikel 5).
7Brief van 21 september 1999 aan de afgevaardigd bestuurder van Selor.
8Brief van 11 mei 2000.
9Koninklijk besluit van 1 februari 1993 tot bepaling van de bijkomende of specifieke opdrachten in debesturen en andere diensten van de ministeries en sommige instellingen van openbaar nut.
10Brief van 25 oktober 2000 aan de afgevaardigd bestuurder van Selor.
181 Le collège de fonctionnaires généraux n’a pas procédé à la constatation de la nullité
de plein droit11. Il a uniquement fait référence à une décision du Conseil des ministres
du 18 septembre 1998, autorisant le département à constituer une cellule de crise,suite aux graves inondations qui s’étaient produites à l’époque, et à recruter contrac-tuellement deux juristes dans le rang 13. Les membres du personnel concernés n’a-vaient toutefois pas été désignés intuitu personae par le Conseil des ministres, lanature de sa décision, consistant en une autorisation générale, ne dispensait en aucuncas de respecter la réglementation en vigueur.
2.2. Dans d’autres dossiers, les fonctionnaires généraux ont demandé la régu-
larisation des irrégularités constatées, bien que la loi ne leur attribue pas cette compétence.
A l’occasion du contrôle relatif à l’engagement d’experts pour divers départements
et organismes d’intérêt public
12, la Cour a constaté dans trente-trois dossiers que
diverses exigences inhérentes à la procédure de recrutement9n’ont pas été respec-
tées: soit aucune analyse de fonction n’avait été faite, soit les contrats de travail necontenaient pas de description des tâches ni des qualifications professionnellesrequises
13.
Ces exigences ne sont cependant pas que des formalités. En effet, des experts ne
peuvent être engagés que pour des tâches spécifiques et précaires pour lesquellesun haut niveau de compétence est requis et pour lesquelles un recrutement statu-taire est moins indiqué. De surcroît, les conditions offertes par de tels recrutementspeuvent être plus avantageuses et dérogatoires au statut pécuniaire normal. Pour évi-ter les abus à cet égard et démontrer la légitimité d’un tel recrutement contractuelparticulier, la réglementation prévoit que les tâches à accomplir et les qualificationsrequises pour les exercer de manière optimale feront l’objet d’une descriptiondétaillée.
Bien que les irrégularités susmentionnées n’aient pas été contestées, les fonction-
naires généraux n’ont pas constaté la nullité des recrutements, mais ont suggéréd’adjoindre les pièces manquantes à une annexe complémentaire au contrat de travail,et ce avec effet rétroactif à la date de la conclusion de ces contrats
14.
Lors du recrutement de deux experts à l’Office de sécurité sociale d’outre-mer
(OSSOM), des irrégularités similaires ont été constatées. Les intéressés ne possé-daient aucune expérience ou n’avaient pas suivi de formation qui puisse justifier unrecrutement en qualité d’expert. En outre, ils n’ont été engagés que pour l’exécutionde tâches relevant de la mission organique de leur administration
15.
Bien que les fonctionnaires généraux se soient entièrement rangés à l’analyse de la
Cour en constatant la nullité de plein droit, le collège a quand même proposé à
11Lettre du 30 mars 2001.
12Sont concernés: l’Institut d’Expertise vétérinaire (14 cas); le Bureau Belge d’Intervention et deRestitution (BIRB) (3 cas); la Caisse d’assurance maladie-invalidité (4 cas); la Régie des Bâtiments(3 cas); le Ministère de l’Intérieur (9 cas).
13Lettres des 28 février, 11 et 12 juin 2001 à l’administrateur délégué du Selor.
14Lettre du 15 octobre 2001.
15Lettre du 27 juin 2001 à l’administrateur délégué du Selor.
182 Het college van ambtenaren-generaal ging ook hier niet over tot de vaststelling van
de van rechtswege nietigheid11. Het verwees enkel naar een beslissing van de
Ministerraad van 18 september 1998, waarin tegelijk met de oprichting van een crisis-cel naar aanleiding van toenmalige zware overstromingen, aan het ministerie de toe-stemming werd verleend twee juristen op contractuele basis in rang 13 aan te werven.De betrokken personeelsleden werden echter niet „intuitu personae” aangeduid doorde Ministerraad. Een dergelijke beslissing kan dan ook enkel de aard hebben van eenalgemene toelating tot werving, waarbij de toepasselijke wervingsreglementeringgeenszins buiten werking wordt gesteld.
2.2. In andere dossiers stuurden de ambtenaren-generaal aan op een regularisering
van de vastgestelde onregelmatigheden, alhoewel de wet niet in die bevoegdheidvoorziet.
Naar aanleiding van de controle inzake de tewerkstelling van deskundigen bij een
aantal ministeries en openbare instellingen
12stelde het Rekenhof vast dat de diverse
procedurevereisten in drieëndertig gevallen niet werden gerespecteerd9. Ofwel wer-
den geen functieanalyses opgesteld, ofwel ontbrak in de arbeidscontracten eenbeschrijving van de taken of van de vereiste beroepskwalificaties
13.
Het gaat evenwel om meer dan loutere vormvereisten. Deskundigen kunnen immers
alleen maar worden aangeworven voor specifieke en precaire opdrachten waarvooreen hoog competentieniveau is vereist, en waarvoor een statutaire tewerkstellingminder is aangewezen. Bovendien zijn de voorwaarden van aanwerving gunstiger enkan worden afgeweken van de normale bezoldigingsregeling. Om hierbij misbruikenuit te sluiten en de noodzaak van een dergelijke bijzondere contractuele werving aante tonen voorziet de reglementering in een gedetailleerde beschrijving van de takenen van de kwalificaties die vereist zijn om deze taken op een optimale wijze uit teoefenen.
Hoewel de onregelmatigheden niet worden betwist, stelden de ambtenaren-generaal
de nietigheid van de wervingen niet vast maar suggereerden zij de ontbrekende stuk-ken in een aanvullende bijlage bij de arbeidsovereenkomst op te nemen, en dit metterugwerkende kracht tot op de datum van het sluiten van de contracten
14.
Bij de tewerkstelling van twee deskundigen bij de Dienst voor Overzeese Sociale
Zekerheid (DOSZ) werden gelijksoortige onregelmatigheden vastgesteld. De betrok-kenen beschikten niet over enige ervaring of hadden geen opleiding genoten die eentewerkstelling als deskundige kan rechtvaardigen. Bovendien worden zij enkeltewerkgesteld voor de uitvoering van taken die behoren tot de organieke opdrachtvan hun administratie
15.
Hoewel de ambtenaren-generaal zich volledig achter de analyse van het Rekenhof
schaarden door de nietigheid van rechtswege van de aanwervingen vast te stellen,
11Brief van 30 maart 2001.
12Het betreft: het Instituut voor Veterinaire Keuring (veertien gevallen), het Belgisch Interventie- enRestitutiebureau (drie gevallen), de Hulpkas voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (vier gevallen), deRegie der Gebouwen (drie gevallen) en het Ministerie van Binnenlandse Zaken (negen gevallen).
13Brieven van 28 februari 2001, 11 juni 2001 en 12 juni 2001 aan de afgevaardigd bestuurder van Selor.
14Brief van 15 oktober 2001.
15Brief van 27 juni 2001 aan de afgevaardigd bestuurder van Selor.
183 l’OSSOM de régulariser la situation en modifiant les contrats de travail des intéres-
sés16.
Les fonctionnaires généraux ont agi de la même façon en ce qui concerne quarante
recrutements au ministère des Classes moyennes et de l’Agriculture17, considérés
comme irréguliers par la Cour. En première instance, le collège a constaté la nullitédes recrutements des membres du personnel concernés (à l’exclusion d’un seul), parcequ’ils n’avaient pas réussi d’examen ou de test de sélection ou parce qu’ils avaient étéconsidérés à tort comme experts
18. Mais ensuite, les fonctionnaires généraux ont
cherché un moyen d’éviter de licencier ces membres du personnel. Ainsi, ils ont faitremarquer que quinze d’entre eux avaient quand même réussi un test de sélectionorganisé par le Selor après le contrôle effectué par la Cour, et que, pour les autres,le Selor pouvait être invité à organiser des tests de sélection spécifiques dans unavenir proche. Il a été suggéré d’adapter les contrats de travail des personnes enga-gées en qualité d’experts.
Or, d’après sa mission légale, le collège de fonctionnaires généraux peut uniquement
constater que le recrutement d’un membre du personnel est régulier ou non. Leséventuelles initiatives que l’administration, ou le membre du personnel, pourraitprendre ensuite pour essayer de corriger les irrégularités ne peuvent pas nuire àcette constatation. En tout état de cause, les fonctionnaires généraux ne sont pascompétents pour formuler eux-mêmes des recommandations en vue de telles régula-risations.
2.3. Dans d’autres cas, le collège de fonctionnaires généraux a décidé que le
recrutement soumis était régulier, sans donner une motivation suffisante.
A l’occasion du contrôle susmentionné relatif à l’engagement d’experts dans un cer-
tain nombre de services publics
12, la Cour des comptes s’est référée à la jurisprudence
du Conseil d’Etat19selon laquelle les fonctions ressortissant aux tâches organiques
des administrations ne peuvent être effectuées par des experts20. Or, le collège des
fonctionnaires généraux a décidé que leur recrutement était régulier, en se basant surdes renseignements complémentaires qui lui ont été fournis par les administrationsconcernées, faisant apparaître que, conformément à la réglementation, les expertseffectuaient des tâches pour une durée limitée ou dans le cadre d’une activité nette-ment définie
21.
Une telle argumentation n’est pas suffisante pour rejeter la requête de la Cour des
comptes. Lorsque le collège des fonctionnaires généraux constate qu’un recrutementest conforme à la réglementation existante, il lui appartient de motiver cette consta-tation exclusivement au moyen d’arguments d’ordre juridique.
16Lettre du 20 décembre 2001.
17Lettre du 12 décembre 2001 à l’administrateur délégué du Selor.
18Lettre du 29 mars 2002.
19Arrêt n° 64.111 du 17 janvier 1997.
20Lettres des 28 février, 11 et 12 juin 2001 à l’administrateur délégué du Selor.
21Lettre du 15 octobre 2001.
184 stelde het college toch aan de DOSZ voor de toestand te regulariseren door de
arbeidsovereenkomsten van de betrokkenen anders te omschrijven16.
De ambtenaren-generaal gingen op dezelfde wijze te werk met betrekking tot veer-
tig door het Rekenhof vastgestelde onregelmatige wervingen bij het Ministerie vanMiddenstand en Landbouw
17. In eerste instantie stelt het college de nietigheid vast
van de wervingen van de bedoelde personeelsleden (behalve één), omdat ze nietgeslaagd waren voor een examen of een selectietest, of omdat ze onterecht als des-kundige werden aangemerkt
18. Tegelijk hebben de ambtenaren-generaal gezocht
naar mogelijkheden om een ontslag van die personeelsleden te vermijden. Zo merkenzij op dat vijftien personeelsleden na de controle door het Rekenhof toch geslaagdzijn in een door Selor georganiseerde selectietest, en dat voor de anderen Selor zalworden gevraagd in de nabije toekomst specifieke selectietesten te organiseren.Voor diegenen die als deskundigen werden aangeworven, werd gesuggereerd hunarbeidsovereenkomsten aan te passen.
Vanuit zijn wettelijke opdracht mag het college van ambtenaren-generaal nochtans
enkel vaststellen of een aanwerving van een personeelslid al dan niet regelmatigwas. Mogelijke initiatieven die de administratie of het personeelslid nadien zoudennemen om te trachten de onregelmatigheden te regulariseren, kunnen aan deze vast-stelling geen afbreuk doen. In ieder geval zijn de ambtenaren-generaal zelf nietbevoegd inzake regularisatie aanbevelingen te doen.
2.3. In andere gevallen besluit het college van ambtenaren-generaal dat een voor-
gelegde werving regelmatig is, zonder dit afdoende te motiveren.
Naar aanleiding van de hierboven reeds besproken controle naar de tewerkstelling
van deskundigen bij een aantal overheidsdiensten
12heeft het Rekenhof verwezen
naar de rechtspraak van de Raad van State19volgens dewelke functies die tot de
organieke taken van de administraties behoren, niet door deskundigen kunnen wor-den vervuld
20. Het college van ambtenaren-generaal besliste niettemin dat hun wer-
ving regelmatig is, aangezien uit de aanvullende inlichtingen die door de betrokkenadministraties aan het college werden bezorgd, zou blijken dat de deskundigen inovereenstemming met de regelgeving opdrachten voor een bepaalde tijd of voor eenduidelijk omschreven werk uitvoeren
21.
Een dergelijk argumentatie volstaat niet om het verzoek van het Rekenhof af te wijzen.
Wanneer het college van ambtenaren-generaal vaststelt dat een werving conform isaan de toepasselijke regelgeving, moet zij dit motiveren aan de hand van juridisch-inhoudelijke argumenten.
16Brief van 20 december 2001.
17Brief van 12 december 2001 aan de afgevaardigd bestuurder van Selor.
18Brief van 29 maart 2002.
19Arrest nr. 64.111 d.d. 17 januari 1997.
20Brieven van 28 februari 2001, 11 juni 2001 en 12 juni 2001 aan de afgevaardigd bestuurder van Selor.
21Brief van 15 oktober 2001.
185 8.MINISTÈRE DE LA FONCTION PUBLIQUE (BUREAU FÉDÉRAL D ’ACHATS )
–CONTRÔLE DE L ’EXÉCUTION D ’UN MARCHÉ DE FOURNITURE DE
MOBILIER ERGONOMIQUE
La Cour des comptes a consacré un examen à la manière dont un marché public
relatif à la fourniture de mobilier ergonomique a été réglé et suivi au point de vueadministratif, juridique et financier.
L’exécution, dans le cadre du contrat en cours, du triple des quantités initialement
mentionnées dans l’appel d’offres ne répond pas aux dispositions inscrites dans laréglementation relative aux marchés publics, en matière de concurrence.
L’assouplissement de l’une des plus importantes composantes du contrat – une
clause pénale en cas de retard dans les livraisons – n’a pas été accordé de lamanière réglementaire et implique une rupture de l’égalité de traitement des soumis-sionnaires. En outre, l’avenant conclu à ce propos peut être interprété de différentesmanières et n’a pas été communiqué aux services publics auxquels le mobilier étaitdestiné et qui devaient en assurer le paiement. A cause du suivi déficient du contrat,toutes les amendes pour retard dans les livraisons n’ont pas été correctement rete-nues. La Cour estime le montant des amendes non retenues à plusieurs millions defrancs.
1. Cadre factuel et constatations effectuées par la Cour des comp-
tes
Le Bureau fédéral d’achats (B.F.A.) – anciennement connu sous la dénomination
d’Office central des fournitures (O.C.F.) – est chargé de l’achat et du contrôle de laqualité des fournitures et des biens destinés aux services publics
1. Les achats doivent
être effectués dans le respect de la réglementation relative aux marchés publics2.L e
B.F.A. fait partie du ministère de la Fonction publique (actuellement dénommé Servicepublic fédéral Personnel et Organisation).
Le B.F.A. ne procède aux liquidations que pour une partie seulement des comman-
des. Dans la plupart des cas, le fournisseur envoie la facture originale directement àl’adresse de facturation indiquée par le ministère ou l’organisme public. Le B.F.A.reçoit une copie de la facture, ce qui doit lui permettre de contrôler, dans les huitjours, le prix, le délai de livraison, etc. Lorsqu’il n’a pas réagi à l’expiration de cedélai, l’administration peut procéder au paiement.
En 1999, le B.F.A. a lancé au niveau européen un appel d’offres général pour la
conclusion d’un contrat pluriannuel ouvert (maximum 3 ans) concernant la fourniture
1Arrêté royal du 22 février 1977 relatif à l’Office central des fournitures et arrêté ministériel du 30 mars1978 fixant les conditions autorisant l’Office central des fournitures à remplir sa mission au profit desprovinces, des communes, des fédérations et agglomérations de communes, des établissementspublics et des associations de droit public.
2Loi du 24 décembre 1993 relative aux marchés publics et à certains marchés de travaux, de fournitureset de services, arrêté royal du 8 janvier 1996 relatif aux marchés publics de travaux, de fournitures etde services et aux concessions de travaux publics, arrêté royal du 26 septembre 1996 établissant lesrègles générales d’exécution des marchés publics et des concessions de travaux publics et arrêté royaldu 14 octobre 1996 relatif au contrôle préalable et aux délégations de pouvoir en matière de passationet d’exécution des marchés publics de travaux, de fournitures et de services et en matière d’octroi deconcessions de travaux publics au niveau fédéral.N–2.016.317
186 8. M INISTERIE VAN AMBTENARENZAKEN (FEDERAAL AANKOOPBUREAU )
–O NDERZOEK VAN DE UITVOERING VAN DE OPDRACHT INZAKE DE
LEVERING VAN ERGONOMISCH MEUBILAIR
Het Rekenhof heeft een onderzoek ingesteld naar de wijze waarop een overheids-
opdracht voor de levering van ergonomisch meubilair administratief, juridisch enfinancieel werd afgehandeld en opgevolgd.
De uitvoering van het drievoud van de oorspronkelijk bij de offerteaanvraag
geraamde hoeveelheden, binnen de lopende overeenkomst, is niet te verzoenen metde regels inzake mededinging die in de regelgeving inzake overheidsopdrachten zijnopgenomen.
De versoepeling van één van de belangrijkste bestanddelen van het contract, een
boetebeding wegens laattijdige levering, is niet op de reglementair voorgeschrevenmanier toegestaan en impliceert een inbreuk op de gelijke behandeling van deinschrijvers. De bijakte die dienaangaande werd gesloten is bovendien voor verschil-lende interpretaties vatbaar en is ten onrechte niet medegedeeld aan de overheids-diensten voor dewelke het meubilair was bestemd en die voor de betalingen moesteninstaan. Door een gebrekkige opvolging van de overeenkomst werden bovendienniet alle boetes wegens laattijdige levering correct ingehouden. Het Rekenhof raamthet bedrag van de niet ingehouden boetes op meerdere miljoenen BEF.
1. Feitelijk kader en vaststellingen van het Rekenhof
Het Federaal Aankoopbureau (FAB) – vroeger gekend onder de benaming CentraalBureau voor Benodigdheden (CBB) – is belast met de aankoop van en de kwaliteits-controle op benodigdheden en goederen bestemd voor de openbare diensten
1. De
aankopen moeten worden verricht met naleving van de regelgeving op de overheids-opdrachten
2. Het FAB maakt deel uit van het Ministerie van Ambtenarenzaken
(thans de Federale Overheidsdienst Personeel en Organisatie).
Voor slechts een deel van de bestellingen gebeurt de vereffening door het FAB. In de
meeste gevallen stuurt de leverancier de originele factuur rechtstreeks naar het doorhet ministerie of de openbare instelling opgegeven facturatie-adres. Het FAB krijgteen kopie van de factuur, hetgeen deze dienst in staat moet stellen binnen de 8 dagenprijs, leveringstermijn, enz. te controleren. Wanneer een reactie van het FAB bij hetverstrijken van deze termijn is uitgebleven, mag het bestuur tot betaling overgaan.
In 1999 schreef het FAB op Europees niveau een algemene offerteaanvraag uit voor
het sluiten van een open meerjarige overeenkomst (maximum 3 jaar) inzake de lever-
1Koninklijk besluit van 22 februari 1977 betreffende het Centraal Bureau voor Benodigdheden enministerieel besluit van 30 maart 1978 tot vaststelling van de voorwaarden waarbij het CentraalBureau voor Benodigdheden toegelaten is zijn taak uit te oefenen ten gerieve van de provincies,gemeenten, federaties en agglomeraties van gemeenten, openbare instellingen en publiekrechtelijkeverenigingen.
2Wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachten en sommige opdrachten voor aanne-ming van werken, leveringen en diensten, koninklijk besluit van 8 januari 1996 betreffende de over-heidsopdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten en de concessies voor openbarewerken, koninklijk besluit van 26 september 1996 tot bepaling van de algemene uitvoeringsregels vande overheidsopdrachten en van de concessies voor openbare werken en koninklijk besluit van 14 okto-ber 1996 betreffende het voorafgaand toezicht en de overdracht van bevoegdheid inzake de gunningen de uitvoering van overheidsopdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten eninzake de toekenning van concessies voor openbare werken op federaal niveau.N–2.016.317
187 de mobilier ergonomique. Par contrat ouvert, on entend le marché public de fourni-
tures attribué pour faire face, pendant une ou plusieurs années, à des besoins dontl’administration ne peut définir a priori l’ampleur avec précision. Le contrat se borneà fixer les prix unitaires; le montant à payer est fixé en appliquant ces prix unitairesaux quantités des prestations effectuées (marché à bordereau de prix; cf. article 86,troisième alinéa, de l’arrêté royal du 8 janvier 1996).
Le 4 octobre 1999, le ministre de la Fonction publique a adjugé le contrat à celle des
quatre firmes soumissionnaires qui avait introduit l’offre régulière la plus avantageuse.Le contrat a été conclu pour une durée d’un an et, par la suite, reconduit tacitementà deux reprises pour une période d’un an, de sorte qu’il expire au début du mois d’oc-tobre 2002.
Le cahier spécial des charges a estimé la valeur annuelle totale des fournitures à
90 millions de francs (2.231.041,72 euros), soit 7,5 millions de francs(185.920,14 euros) par mois. Il a été stipulé que les quantités à fournir peuvent êtresupérieures ou inférieures aux quantités estimées et que des quantités supérieuresou inférieures ne donnent pas droit à l’application de dommages-intérêts, ni à unerévision des prix.
En cours d’exécution du contrat, il s’est avéré que les commandes mensuelles excé-
daient largement les quantités estimées initialement (jusqu’à trois fois). Cela a eupour conséquence qu’à la fin du mois de mars 2002, donc sur une période de deuxans et demi, la valeur totale des commandes avait déjà dépassé 800 millions defrancs (19.831.481,98 euros). Par comparaison avec le coût estimé, soit 270 millionsde francs (6.693.125,17 euros), pour une période de 3 ans, ce montant peut êtreconsidéré comme anormalement élevé.
Cette augmentation des commandes a résulté, notamment, du souhait des départe-
ments (surtout le ministère des Finances) de remplacer le mobilier obsolète à unrythme accéléré, ainsi que du fait que le B.F.A. n’avait pas estimé avec suffisammentde précision les besoins réels des départements lors de la préparation de l’appeld’offres.
La firme n’a pu respecter systématiquement le délai de livraison de quatre mois
prévu par contrat. Pour certaines commandes, le délai de livraison effectif a mêmeexcédé un an. En raison des retards, la firme s’est trouvée confrontée aux amendesimposées par le cahier spécial des charges (à raison de 2% par semaine, avec unmaximum de 20% de la valeur des biens livrés en retard).
Le 2 octobre 2000, le ministre de la Fonction publique a conclu un avenant avec la
firme. Le fournisseur s’y engageait à livrer mensuellement des biens pour une valeurde 12.500.000 francs (309.866,91 euros; T.V.A. incluse), au lieu du montant estiméde 7.500.000 francs (185.920,14 euros; T.V.A. incluse). Le B.F.A. renonçait à l’ap-plication de l’amende maximale de 20% sur les factures encore à liquider. Cet ave-nant était valable pour six mois et pouvait, le cas échéant, être prorogé par périodesde six mois, si le montant des commandes continuait à dépasser 12.500.000 francs(309.866,91 euros). Le 16 février 2001, l’administrateur général du B.F.A. a prorogél’avenant de six mois (jusqu’au 1
eroctobre 2001).
188 ing van ergonomisch meubilair. Met een open overeenkomst wordt de overheids-
opdracht van leveringen bedoeld, gegund om gedurende een bepaald jaar of overmeerdere jaren het hoofd te bieden aan eventuele of vermoede behoeften, waarvanhet bestuur de omvang a priori niet precies kan omschrijven. Het contract beperktzich tot het vaststellen van de eenheidsprijzen; door deze eenheidsprijzen op de hoe-veelheden van de verrichte prestaties toe te passen, wordt het te betalen bedragvastgesteld (opdracht volgens prijslijst; zie artikel 86, derde lid, van het koninklijkbesluit van 8 januari 1996).
Op 4 oktober 1999 wees de Minister van Ambtenarenzaken de opdracht toe aan de
firma die van de vier inschrijvers de voordeligste regelmatige offerte had ingediend.De overeenkomst werd gesloten voor de duur van één jaar en werd nadien twee keerstilzwijgend verlengd met een periode van één jaar, zodat de overeenkomst beginoktober 2002 een einde neemt.
In het bestek werd de totale jaarlijkse waarde van de leveringen op 90 miljoen BEF
(2.231.041,72 EUR) of 7,5 miljoen BEF (185.920,14 EUR) per maand geraamd. Er isgestipuleerd dat de te leveren hoeveelheden hoger of lager kunnen zijn dan degeraamde hoeveelheden en dat hogere of lagere hoeveelheden geen recht geven opschadevergoeding, noch prijsherziening.
Tijdens de uitvoering van de opdracht bleek dat de maandelijkse bestellingen de oor-
spronkelijk geraamde hoeveelheden ruimschoots (tot het drievoud) overschreden.Dit heeft tot gevolg gehad dat tot eind maart 2002, dus gedurende een periode van2,5 jaar, de totale waarde van de bestellingen al tot ruim 800 miljoen BEF(19.831.481,98 EUR) was opgelopen. Dat kan, in vergelijking met de geraamde kost-prijs van 270 miljoen BEF (6.693.125,17 EUR) voor een periode van 3 jaar, alsabnormaal veel worden beschouwd.
Deze toename van de bestellingen was onder meer het gevolg van de wens van de
departementen (vooral het Ministerie van Financiën) het verouderd meubilair in ver-sneld tempo te vervangen, evenals van het feit dat het FAB tijdens de voorbereidingvan de offerteaanvraag de werkelijke behoeften van de departementen onvoldoendehad ingeschat.
De firma kon de contractuele leveringstermijn van vier weken stelselmatig niet nako-
men. Voor sommige bestellingen liep de werkelijke leveringstermijn zelfs op tot meerdan een jaar. Omwille van de vertragingen zag de firma zich geconfronteerd met dedoor het bestek opgelegde boetes (naar rato van 2% per week, met een maximumvan 20% van de waarde van de met vertraging geleverde goederen).
Op 2 oktober 2000 sloot de Minister van Ambtenarenzaken met de firma een bijakte.
Daarbij verbond de leverancier zich ertoe per maand voor 12.500.000 BEF(309.866,91 EUR; inclusief BTW) te leveren, in plaats van de geraamde7.500.000 BEF (185.920,14 EUR; inclusief BTW). Het FAB zag af van de toepassingvan de maximale boete van 20% op de nog te vereffenen facturen. Deze bijakte wasvoor zes maanden geldig en kon zonodig per zes maanden worden verlengd, als hetbedrag van de bestellingen 12.500.000 BEF (309.866,91 EUR) bleef overstijgen. Deduur van de bijakte werd op 16 februari 2001 door de administrateur-generaal van hetFAB met zes maanden verlengd (tot 1 oktober 2001).
189 2. Observations formulées par la Cour des comptes au ministre de la
Fonction publique et de la Modernisation de la Fonction publique3
2.1. Dépassement des quantités présumées
Il est inhérent à un marché à bordereau de prix passé sous la forme d’un contrat
ouvert que les quantités effectivement exécutées puissent différer (tant en moinsqu’en plus) des quantités estimées dans le cahier spécial des charges. Néanmoins,la doctrine souligne que les quantités estimées ne peuvent être dépassées sans res-triction
4.
Une modification importante de l’objet d’un marché fausse par ailleurs la mise en
concurrence initiale. En outre, il est généralement admis que la livraison d’une quan-tité de biens beaucoup plus importante que prévu au prix unitaire convenu lors del’adjudication est, la plupart du temps, économiquement défavorable pour le maîtrede l’ouvrage.
Des dépassements importants des quantités doivent être considérés comme étant
des extensions conclues de gré à gré, à justifier par rapport aux cas énumérés dansla loi du 24 décembre 1993. L’article 17, § 2, 3°, b, de cette loi prévoit la possibilitéde recourir à une procédure négociée sans respecter les règles de publicité prévuespour les «livraisons complémentaires».
Pour pouvoir appliquer cette dernière disposition légale, les commandes complémen-
taires doivent être plutôt réduites par rapport à la quantité initiale. En l’occurrence,la multiplication par trois des quantités initialement présumées peut difficilementêtre qualifiée de commande complémentaire autorisant le recours à une procédurenégociée.
Dès qu’il est apparu clairement que les besoins réels en mobilier ergonomique
seraient beaucoup plus importants que prévu initialement, il aurait à nouveau fallufaire appel à la concurrence. Cette démarche s’imposait d’autant plus qu’il s’estavéré que le fournisseur ne serait pas à même de fournir les quantités supérieuresdans le délai de livraison indiqué dans son offre.
Dans la note par laquelle l’avenant a été soumis à la signature du ministre, le B.F.A.
a proposé d’organiser un appel d’offres complémentaire pour une deuxième gammede mobilier ergonomique, de manière à pouvoir répartir les commandes entre deuxmarchés. Il n’apparaît pas clairement pour quelle raison il n’en a finalement pas étéainsi.
En outre, en cas d’estimation plus précise de la valeur du marché, le dossier d’attri-
bution initial aurait dû être soumis à l’approbation du Conseil des ministres. En effet,conformément à l’article 2, § 1
er, 1°, b, de l’arrêté royal du 14 octobre 1996 il existe
une double obligation en ce qui concerne les appels d’offres généraux afférents àdes marchés de fournitures dont la valeur estimée est supérieure à 400 millions defrancs (9.915.740,99 EUR).
Etant donné que l’avenant a augmenté le montant du marché de plus de 20%, le cau-
tionnement devait également être adapté en conséquence
5.
3Lettre du 18 juin 2002.
4FLAMME M.-A. e.a., Commentaire pratique de la réglementation des marchés publics , tome 1A,
Bruxelles, 1996-1997, p. 857; VERMANDER J., Overheidsopdrachten in de klassieke sectoren ,
Bruxelles, 1997, p. 52.
5Article 5, § 4, de l’annexe de l’arrêté royal du 26 septembre 1996 établissant les règles généralesd’exécution des marchés publics (cahier général des charges – C.G.C.).
190 2. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Ambtenaren-
zaken en Modernisering van de Openbare Besturen3
2.1. Overschrijding van de vermoedelijke hoeveelheden
Het is inherent aan een overeenkomst tegen prijslijst onder de vorm van een open
overeenkomst dat de werkelijk uitgevoerde hoeveelheden kunnen verschillen (zowelin min als in meer) van de in het bestek geraamde hoeveelheden. Toch wordt in derechtsleer algemeen aangenomen dat de geraamde vermoedelijke hoeveelheden nietonbeperkt mogen worden overschreden
4.
Door het voorwerp van de opdracht grondig te wijzigen, vermindert overigens de
relevantie van de georganiseerde mededinging. Algemeen mag ook worden aange-nomen dat het voor de opdrachtgever doorgaans economisch nadelig is veel meerhoeveelheden te laten leveren aan dezelfde eenheidsprijs, als bij de aanbestedingwerd opgegeven.
Belangrijke overschrijdingen van de oorspronkelijk voorziene hoeveelheden moeten
als onderhandse uitbreidingen worden beschouwd, die dienen te worden verantwoordten aanzien van de gevallen opgesomd in artikel 17 van de wet van 24 december 1993.In artikel 17, § 2, 3°, b, van deze wet is in de mogelijkheid van een onderhandelings-procedure zonder naleving van de bekendmakingsregels voor „bijkomende leveringen”voorzien.
Om laatstgenoemde wetsbepaling te kunnen toepassen, dient de omvang van de bij-
bestellingen van eerder geringe aard te zijn ten overstaan van de oorspronkelijkehoeveelheid. Door de verdrievoudiging van de oorspronkelijk geraamde hoeveelhe-den kan hier nog bezwaarlijk sprake zijn van een bijkomende bestelling waarvoor eenonderhandelingsprocedure geoorloofd was.
Zodra het duidelijk was dat de werkelijke behoefte aan ergonomisch meubilair veel
groter zou zijn dan oorspronkelijk geraamd, diende derhalve hiervoor een nieuwberoep op de mededinging te worden gedaan. Dit moest des temeer daar bleek datde leverancier niet in staat zou zijn de grotere hoeveelheden binnen de door hem inzijn offerte opgegeven leveringstermijn te leveren.
In de nota waarmee de bijakte aan de goedkeuring van de minister werd voorgelegd,
stelde het FAB voor een bijkomende offerteaanvraag te organiseren voor een tweedegamma ergonomisch meubilair, zodat de bestellingen over twee contracten zoudenkunnen worden verdeeld. Het is niet duidelijk waarom dit uiteindelijk niet is gebeurd.
Bij een meer nauwkeurige raming van de waarde van de opdracht had het oorspron-
kelijke gunningsdossier daarenboven voor goedkeuring aan de Ministerraad moetenworden voorgelegd. Overeenkomstig artikel 2, § 1, 1°, b, van het koninklijk besluitvan 14 oktober 1996 geldt een dergelijke verplichting immers voor algemene offer-teaanvragen voor aannemingen van leveringen met een geraamde waarde boven de400 miljoen BEF (9.915.740,99 EUR).
Aangezien de bijakte de omvang van de opdracht met meer dan 20% heeft uitgebreid,
diende ook de borgtocht in verhouding te worden aangepast
5.
3Brief van 18 juni 2002.
4FLAMME M.-A. e.a., Praktische commentaar bij de reglementering van de overheidsopdrachten , deel
1A, Brussel, 1997, p. 926; VERMANDER J., Overheidsopdrachten in de klassieke sectoren , Brussel,
1997, p. 52.
5Artikel 5, § 4, van de bijlage bij het koninklijk besluit van 26 september 1996, houdende de algemeneaannemingsvoorwaarden voor de overheidsopdrachten (AAV).
191 2.2. Modification des règles d’exécution
Suivant l’article 8 de l’arrêté royal du 26 septembre 1996, il ne peut, après l’attribu-
tion du marché, être dérogé aux clauses et conditions essentielles de celui-ci que parune décision motivée du pouvoir adjudicateur.
Conformément à l’article 16, § 1
er, premier alinéa, du C.G.C., le fournisseur peut se
prévaloir des carences, lenteurs ou faits quelconques qu’il impute au pouvoir adjudi-cateur ou à ses agents et qui lui occasionnent un retard et/ou un préjudice, en vued’obtenir la prolongation des délais d’exécution, la révision ou la résiliation du marchéet/ou des dommages-intérêts. En tout état de cause, les réclamations ou requêtes nesont pas recevables lorsque la dénonciation des faits ou des circonstances incriminésn’a pas eu lieu par écrit dans les trente jours de calendrier de leur survenance ou dela date à laquelle le fournisseur aurait normalement dû en avoir connaissance(article 16, § 3, quatrième alinéa, du C.G.C.).
En outre, lors de l’attribution du marché, il a été expressément signalé à la firme que
tous les faits susceptibles de modifier le délai d’exécution, devaient, sous peine dedéchéance, être communiqués par lettre au B.F.A. dans le délai réglementaire prévu.La lettre d’attribution mentionne également que les demandes de modification,notamment du délai d’exécution, doivent être dûment motivées et étayées par descalculs et des documents.
Dans la pratique, le B.F.A. a appliqué l’avenant et la prorogation de sa mise en œuvre
pour six mois de manière telle qu’en ce qui concerne les fournitures de mobilier ergo-nomique, il n’a, pendant plus d’un an, plus été retenu d’amendes pour retard; de cefait, aucun délai de livraison minimum n’a plus été applicable.
Il s’agit, en l’occurrence, d’un assouplissement substantiel du cahier des charges
initial, qui ne pouvait être accordé que s’il était satisfait aux conditions réglementairesprécitées. La légalité de la modification accordée n’est démontrée ni dans l’avenantmême ni dans la note d’accompagnement adressée au ministre. L’administration n’apas davantage pu produire une demande motivée et dûment étayée introduite par lefournisseur.
Cet assouplissement, après attribution, des règles relatives au délai de livraison a
entraîné une infraction au principe de l’égalité de traitement des soumissionnaires etune distorsion de la concurrence.
En effet, dans le cadre de la mise en concurrence, les fournisseurs potentiels ont eu
le sentiment qu’une grande importance serait attachée à la réduction maximale dudélai de livraison. Le cahier spécial des charges imposait, en effet, des amendes plussévères que celles fixées à l’article 66, § 1
er, du C.G.C. En outre, le délai de livraison
indiqué par chacun des fournisseurs constituait un des critères d’attribution. En auto-risant, sans la moindre sanction, le fournisseur à étendre le délai de livraison de qua-tre semaines initialement prévu jusqu’à une durée pouvant excéder un an, l’adminis-tration lui a accordé un avantage disproportionné par rapport aux conditions strictesprévues par l’appel d’offres.
Le rapport d’attribution fait d’ailleurs apparaître clairement qu’en raison de ce délai
de livraison de quatre semaines et de l’écart minime vis-à-vis du résultat globalobtenu par la firme classée en deuxième position, c’est précisément le délai de livrai-son indiqué par les soumissionnaires qui a été déterminant pour l’attribution finale.
En outre, le contenu de l’avenant est très imprécis et permet différentes interpréta-
tions. Strictement parlant, la clause relative aux amendes pourrait être interprétéede manière à en revenir au calcul plus modéré de l’amende fixé à l’article 66, § 1
er,
du C.G.C. (avec un maximum de 5% de la valeur des fournitures). Dans la pratique,
192 2.2. Wijziging van de aannemingsvoorwaarden
Volgens artikel 8 van het koninklijk besluit van 26 september 1996 kan na de gun-
ning van de opdracht van haar essentiële bepalingen en voorwaarden niet wordenafgeweken dan bij een gemotiveerde beslissing van de aanbestedende overheid.
Overeenkomstig artikel 16, § 1, eerste lid, van de AAV kan de leverancier zich beroe-
pen op vertragingen of welke feiten ook die hij aan de aanbestedende overheid ofhaar personeel ten laste legt en die voor hem oorzaak zouden zijn van een vertragingen/of een nadeel, met het oog op het verkrijgen van een verlenging van de uitvoe-ringstermijnen, herziening of verbreking van de opdracht en/of schadevergoeding.De klachten en verzoeken zijn in elk geval niet ontvankelijk wanneer de ingeroepenfeiten en omstandigheden niet schriftelijk werden bekendgemaakt binnen de dertigkalenderdagen ofwel nadat ze zich hebben voorgedaan, ofwel na de datum waaropde leverancier ze normaal had moeten kennen (artikel 16, § 3, vierde lid, van de AAV).
Bovendien werd de firma er bij de gunning van de opdracht uitdrukkelijk op gewezen
dat alle feiten die een verandering in de uitvoeringstermijn kunnen veroorzaken,onmiddellijk en op straffe van rechtsverval binnen genoemde reglementaire termijnper brief aan het FAB moeten worden gemeld. De gunningsbrief vermeldt eveneensdat de aanvragen tot wijziging van onder meer de uitvoeringstermijn behoorlijk moe-ten worden gemotiveerd en gestaafd aan de hand van berekeningen en documenten.
In de praktijk heeft het FAB de bijakte en de verlenging van de toepassing ervan met
zes maanden zo toegepast dat er voor de leveringen van het ergonomisch meubilairgedurende één jaar geen vertragingsboetes meer werden ingehouden; hierdoor golddus ook geen minimum leveringstermijn meer.
Het gaat hier om een substantiële versoepeling van de oorspronkelijke aannemings-
voorwaarden, die enkel kon worden toegestaan indien aan hoger geciteerde regle-mentaire voorwaarden was voldaan. Noch in de bijakte zelf, noch in de begeleidendenota aan de minister is de wettigheid van de toegestane wijziging voldoende aan-getoond. Evenmin kon het bestuur een gemotiveerde en gestaafde aanvraag van deleverancier voorleggen.
Door de versoepeling, na de gunning, van de regeling betreffende de leveringster-
mijn werd afbreuk gedaan aan het principe van de gelijke behandeling van deinschrijvers en werd de mededinging vertekend.
Bij de mededinging kregen de potentiële leveranciers immers de indruk dat veel
belang zou worden gehecht aan een zo kort mogelijke leveringstermijn. Het besteklegde immers strengere boetes op dan deze bepaald in artikel 66, § 1, van de AAV.Bovendien was de door de leveranciers zelf op te geven leveringstermijn één van degunningscriteria. Door aan de leverancier, zonder enige sanctie, toe te staan zijnleveringstermijn van vier weken zelfs met meer dan één jaar te overschrijden, kendehet bestuur hem een voordeel toe dat buiten verhouding staat tot de strenge voor-waarden die bij de offerteaanvraag golden.
Het gunningsverslag maakt overigens duidelijk dat, wegens die leveringstermijn van
vier weken en het minieme verschil met het door de als tweede gerangschikte firmabekomen globale resultaat, juist de door de inschrijvers opgegeven leveringstermijndoorslaggevend was bij de uiteindelijke toewijzing.
Bovendien is de inhoud van de bijakte zeer onduidelijk en voor verschillende inter-
pretaties vatbaar. Strikt genomen zou de boetebepaling zo kunnen worden geïnter-preteerd dat wordt teruggevallen op de meer gematigde boeteberekening bepaald inartikel 66, § 1, van de AAV (met een maximum van 5% van de waarde van de goe-
193 le B.F.A. applique toutefois une exonération générale des amendes. Il n’apparaît pas
plus clairement ce qu’il y a lieu d’entendre par les factures encore à liquider et àquelles commandes et pendant quelle période l’avenant a été d’application. LeB.F.A. n’a plus retenu d’amendes sur les factures établies depuis le moisd’août 2000, soit 2 mois avant la conclusion de l’avenant.
Il est également injustifiable que le B.F.A. ait omis de porter le contenu de l’avenant
à la connaissance des départements auxquels les fournitures étaient destinées et quidevaient assurer le paiement des factures. C’est ainsi que les services ordonnateursn’ont pu disposer de suffisamment de données pour pouvoir retenir correctement lesamendes pour retard.
Enfin, l’administrateur général du B.F.A. n’était pas compétent pour proroger de six
mois la durée de l’avenant, et ce eu égard à l’incidence financière (remise d’amen-des à concurrence de plusieurs millions de francs) d’une pareille décision.Conformément aux dispositions de l’article 6, § 1
er, de l’arrêté ministériel du 12 mai
1998 relatif aux délégations de pouvoir à certains fonctionnaires du ministère de laFonction publique en matière de passation et d’exécution des marchés publics detravaux, de fournitures et de services, sa compétence ne s’étendait au maximumqu’aux marchés d’un million de francs (24.789,35 euros).
2.3. Non-application d’amendes pour retard dans les livraisons
Le B.F.A. ne dispose pas de suffisamment d’informations concernant la mesure dans
laquelle les délais de fourniture contractuels ont été respectés. Il n’a pas davantageveillé systématiquement à ce que les amendes pour retard dans les livraisons soientappliquées conformément aux dispositions contractuelles (initiales et modifiées). Or,le cahier spécial des charges dispose clairement que seul le B.F.A. est compétentpour assurer le contrôle et la surveillance du marché. Pour justifier cette carence, leservice évoque un manque de personnel.
Il en a résulté que les amendes pour retard dans les livraisons n’ont, dans la pra-
tique, quasiment pas été perçues. Le cahier spécial des charges stipule que le règle-ment d’une semblable amende s’effectue au moyen d’une note de crédit à attacherà la facture originale, mais de telles notes de crédit ont à peine pu être produites.
Par le biais d’un sondage, la Cour s’est efforcée de calculer l’incidence financière de
cette négligence inadmissible du B.F.A.
Elle a contrôlé 775 factures pour un montant total de 270.440.000 francs
(6.704.032 euros; hors T.V.A.), représentant 40,9% des transactions effectuées à lafin du mois de mars 2002. Ce contrôle a révélé que des amendes dues en vertu ducontrat et représentant plus de 31,9 millions de francs (792.300 euros) n’ont pas étéretenues sur les factures examinées. Une partie de cette somme, soit environ18,7 millions de francs (464.700 euros), pourrait être acceptable en interprétant lar-gement le texte de l’avenant (pas d’amendes retenues sur les sommes liquidéesdurant la période d’octobre 2000 à octobre 2001). Il n’en reste pas moins que desamendes n’ont pas été retenues indûment pour un montant minimum de 13,2 millionsde francs (327.600 euros). Il ne fait aucun doute que ce montant augmentera encoreconsidérablement lorsque toutes les factures auront été contrôlées.
194 deren). In de praktijk blijkt het FAB evenwel een algehele vrijstelling van boetes toe
te passen. Het is evenmin duidelijk wat precies onder de nog te vereffenen facturenmoet worden begrepen en op welke bestellingen en gedurende welke periode de bij-akte van toepassing is geweest. Het FAB hield al geen boetes meer af op de facturenopgemaakt vanaf augustus 2000, dus 2 maanden vóór het sluiten van de bijakte.
Het is tevens onverantwoord dat het FAB heeft nagelaten de inhoud van de bijakte
ter kennis te brengen van de departementen, voor wie de leveringen waren bestemden die voor de betaling van de facturen moesten instaan. Aldus ontbrak het deordonnancerende diensten aan voldoende gegevens om vertragingsboetes correct tekunnen inhouden.
Tot slot was de administrateur-generaal van het FAB niet bevoegd de duurtijd van 
de bijakte met zes maanden te verlengen, gelet op de grote financiële impact (kwijt-schelding van boetes ten bedrage van meerdere miljoenen BEF) van een dergelijkebeslissing. Overeenkomstig de bepalingen van artikel 6, § 1, van het ministerieelbesluit van 12 mei 1998 betreffende de overdracht van bevoegdheid aan sommigeambtenaren van het Ministerie van Ambtenarenzaken inzake de gunning en de uit-voering van overheidsopdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten,reikte zijn bevoegdheid maar tot maximum 1 miljoen BEF (24.789,35 EUR).
2.3. Niet toepassen van boetes wegens laattijdige levering
Het FAB bezit geen volledige informatie over de mate waarin de contractuele leve-
ringstermijnen werden gerespecteerd. Evenmin heeft het er systematisch overgewaakt dat de boetes wegens laattijdige levering conform de (oorspronkelijke engewijzigde) contractuele bepalingen werden toegepast. Het bestek bepaalt nochtansduidelijk dat enkel het FAB bevoegd is voor de controle en het toezicht op deopdracht. Als reden voor dit verzuim geeft de dienst personeelsgebrek op.
Een en ander heeft tot gevolg gehad dat de boetes wegens laattijdige levering in de
praktijk nagenoeg niet zijn toegepast. In het bestek is gestipuleerd dat de verrekeningvan een dergelijke boete gebeurt door middel van een aan de oorspronkelijke factuurte hechten creditnota, maar dergelijke creditnota’s konden nauwelijks worden voor-gelegd.
Door middel van een steekproef heeft het Rekenhof getracht de financiële impact
van deze ongeoorloofde nalatigheid van het FAB te berekenen.
Er werden 775 facturen gecontroleerd voor een totaal bedrag van 270.440.000 BEF
(6.704.032 EUR; exclusief BTW), goed voor 40,9% van de tot eind maart 2002 gere-aliseerde omzet. Deze controle heeft uitgewezen dat van de onderzochte facturenruim 31,9 miljoen BEF (792.300 EUR) contractueel verschuldigde boetes niet werdenafgehouden. Een deel daarvan, namelijk ongeveer 18,7 miljoen BEF (464.700 EUR),zou, mits de tekst van de bijakte ruim wordt geïnterpreteerd (geen boetes op de ver-effeningen in de periode oktober 2000 tot oktober 2001), kunnen aanvaardbaar zijn.Blijft echter dat zeker voor een bedrag van ongeveer 13,2 miljoen BEF (327.600 EUR)boetes ten onrechte niet werden ingehouden. Dit bedrag zal ongetwijfeld nogoplopen indien alle facturen zullen zijn gecontroleerd.
195 3. Recommandations de la Cour des comptes au ministre de la
Fonction publique et de la Modernisation de la Fonction publique6
En cas de marchés publics de fournitures à bordereau de prix passés sous la forme de
contrats ouverts, il serait préférable de spécifier, pour le montant total des comman-des, aussi bien un minimum qu’un maximum. Si les quantités présumées ne peuventêtre estimées qu’approximativement, il y a lieu de demander aux soumissionnaires dedifférencier, dans les offres, leurs conditions (prix unitaire, délai de livraison, garanties,etc.) en fonction de l’ampleur éventuelle des commandes.
Dans les avenants impliquant une modification (un assouplissement) de dispositions
essentielles du cahier des charges initial, il faut renvoyer, dans un considérant, auxdispositions légales et réglementaires, aux faits et aux motifs qui justifient les modi-fications. Un dossier administratif suffisamment documenté doit contenir les piècesjustificatives nécessaires étayant la recevabilité, le bien-fondé et l’équité des modifi-cations introduites à la demande des adjudicataires.
Les fonctionnaires chargés de la surveillance et de la direction d’un marché doivent
à tout moment pouvoir produire et certifier des données détaillées relatives à tousles éléments déterminants pour fixer le prix du marché (tels que le délai d’exécution)et doivent également veiller au règlement financier correct des dossiers.
Les fonctionnaires du B.F.A. responsables de la direction et de la surveillance du
contrat de fourniture de mobilier ergonomique doivent vérifier d’urgence quels ontété les délais de fourniture réels pour les commandes exécutées jusqu’ici et quellesamendes pour retard dans les livraisons ont déjà été retenues par les services ordon-nateurs. Ces données doivent être vérifiées à l’aune des dispositions insérées dansle cahier spécial des charges et dans l’avenant à propos des délais de fourniture etdes amendes. Tout doit être mis en œuvre pour récupérer encore les amendes aux-quelles l’Etat a droit. Les services concernés doivent recevoir les informations néces-saires pour pouvoir garantir, pendant la durée restante du contrat (jusqu’au début dumois d’octobre 2002), un règlement financier correct.
4. Réponse du ministre7
4.1. Dépassement des quantités présumées
En lançant la procédure, il était impossible de savoir que les quantités livrées
seraient trois fois supérieures aux quantités estimées initialement. Sur la base desinformations disponibles à ce moment, il n’y avait rien à reprocher à la procédureappliquée. Etant donné que les informations émanant des services publics relatives àleurs besoins en mobilier étaient sujettes à caution, le B.F.A. a basé ses estimationssur les achats effectués les années antérieures. Le dépassement des quantités pré-sumées est la conséquence de commandes importantes intervenues inopinément. Enconséquence, il s’agit donc, en l’occurrence, manifestement de besoins imprévisibles,qui ont, ultérieurement, créé l’impression que le dossier d’attribution initial aurait dûêtre soumis à l’approbation du Conseil des ministres.
Pour résoudre le problème du dépassement, le B.F.A. a envisagé, notamment, d’orga-
niser une nouvelle procédure de mise en adjudication pour le même type de mobilier.En raison du préjudice éventuel pour le cocontractant, cette piste a été abandonnée,
6Lettre du 18 juin 2002.
7Lettre du 26 juillet 2002.
196 3. Aanbevelingen van het Rekenhof aan de Minister van Ambtenaren-
zaken en Modernisering van de Openbare Besturen6
Bij overheidsopdrachten voor aanneming van leveringen volgens prijslijst onder de
vorm van een open overeenkomst zou best naast een minimum ook een maximumvoor het totaal van de bestellingen worden vooropgesteld. Indien de vermoedelijkehoeveelheden niet bij benadering te ramen zijn, dient de inschrijvers te wordengevraagd in de offertes hun voorwaarden (eenheidsprijs, leveringstermijn, waarborgen,enz.) te differentiëren naargelang van de mogelijke omvang van de bestellingen.
In de bijaktes die een wijziging (versoepeling) van essentiële bepalingen van de oor-
spronkelijke voorwaarden inhouden, moet in een considerans worden verwezen naarde wettelijke en reglementaire bepalingen, de feiten en de motieven die de wijzigin-gen rechtvaardigen. Een voldoende gedocumenteerd administratief dossier dient denodige verantwoordingsstukken te bevatten die de ontvankelijkheid, de gegrondheiden de redelijkheid van de op vraag van aannemers doorgevoerde wijzigingen staven.
De ambtenaren die het toezicht en de leiding over een aanneming kregen toegewe-
zen, dienen te allen tijde gedetailleerde gegevens te kunnen voorleggen en attesterenin verband met alle prijsbepalende elementen van de aanneming (zoals de uitvoe-ringstermijn) en dienen tevens over de correcte financiële afhandeling van de dossierste waken.
De ambtenaren van het FAB die verantwoordelijk zijn voor de leiding en het toezicht
op de overeenkomst voor de levering van ergonomisch meubilair, moeten dringendnagaan wat voor de tot dusver uitgevoerde bestellingen de werkelijke leveringstermij-nen zijn geweest en welke boetes wegens laattijdige levering door de ordonnance-rende diensten reeds zijn ingehouden. Deze gegevens dienen te worden getoetst aande in het bestek en de bijakte opgenomen bepalingen aangaande de leveringstermij-nen en boetes. Alles dient in het werk te worden gesteld om alsnog de boetes waarde Staat recht op heeft, te recupereren. De betrokken diensten moeten de nodigeinformatie krijgen om tijdens de nog resterende looptijd van de overeenkomst (totbegin oktober 2002) een correcte financiële afhandeling te kunnen waarborgen.
4. Antwoord van de minister7
4.1. Overschrijding van de vermoedelijke hoeveelheden
Bij het opstarten van de procedure kon onmogelijk worden ingeschat dat de gele-
verde hoeveelheden drie maal hoger zouden liggen dan de oorspronkelijk geraamde.Op basis van de toen beschikbare informatie viel op de toegepaste procedure nietsaan te merken. Omdat de informatie van de overheidsdiensten over de behoeftenaan meubilair onbetrouwbaar was, baseerde het FAB zijn ramingen op de aankopenvan voorgaande jaren. De overschrijding van de vermoedelijke hoeveelheden is toete schrijven aan onverwacht grote bestellingen. Het betreft hier bijgevolg duidelijkonvoorzienbare behoeften, waardoor achteraf de indruk kan ontstaan dat het oor-spronkelijke gunningsdossier voor goedkeuring aan de Ministerraad had moeten wor-den voorgelegd.
Om het probleem van de overschrijding op te lossen, dacht het FAB onder meer aan
een nieuwe aanbesteding voor hetzelfde type meubilair. Wegens de mogelijke bena-deling van de medecontractant, werd deze piste, in nauw overleg met de Inspectie
6Brief van 18 juni 2002.
7Brief van 26 juli 2002.
197 en étroite concertation avec l’Inspection des finances. Finalement, le choix s’est porté
sur la conclusion d’un avenant, assortie du lancement d’une nouvelle procédure demise en adjudication pour un autre type de mobilier.
L’objectif de limitation du dépassement des quantités ressort de l’organisation d’une
nouvelle procédure. Pour ce qui est de ce deuxième contrat, l’ouverture des soumis-sions a eu lieu le 31 juillet 2001 et l’attribution à une firme différente a été notifiéele 7 juin 2002. La longue période qui s’est écoulée entre la mise en adjudication etl’attribution s’explique par un concours de circonstances, telles que le sous-effectifdes services et la réforme du B.F.A.
Dans le présent cas, il n’était pas, pour le maître de l’ouvrage, économiquement
dommageable de faire livrer des quantités beaucoup plus importantes au même prixunitaire que celui indiqué lors de la mise en adjudication. Par expérience, le B.F.A.sait que les contrats relatifs au mobilier d’un montant de 270 millions de francs(6.693.125,17 euros) ou de 800 millions de francs (19.831.481,98 euros) ne secaractérisent pas par des différences positives au niveau du prix unitaire. L’inverseest même possible, car, pour des fournitures à hauteur de 800 millions de francs(19.831.481,98 euros), le nombre de candidats s’amenuise ou des investissementssupplémentaires s’imposent sur le plan de la production et de la distribution etaccroissent les prix.
Pour le surplus, il est difficile de faire référence à l’article 17, § 2, 3°, b, de la loi du
24 décembre 1993 pour justifier les livraisons supplémentaires. En effet, les prix uni-taires et les autres quantités restent inchangés. Il ne s’agit pas davantage de renou-vellements ni d’extensions.
4.2. Modification des règles d’exécution
L’article 8 de l’arrêté royal du 26 septembre 1996 a bel et bien été respecté. La
décision motivée du pouvoir adjudicateur, exigée par cette disposition, figure dans lanote au ministre jointe à la proposition d’avenant. En outre, l’article 7 de cet arrêtén’est pas dénué d’importance. Sur la base de cette disposition, le pouvoir adjudicateura le droit d’apporter unilatéralement des modifications au marché initial, pour autantqu’il n’en modifie pas l’objet et moyennant juste compensation, s’il y a lieu.
A l’origine de la conclusion de l’avenant a été la reconnaissance, par l’autorité, du
fait que le fournisseur ne pouvait respecter les délais de livraison en raison de l’aug-mentation imprévue des commandes. Le B.F.A. a constaté cette situation de facto et
la firme a invoqué cette donnée dans la correspondance et au cours d’une réunion.
La dispense temporaire d’amendes pour retard dans les livraisons ne porte pas pré-
judice à l’égalité de traitement des soumissionnaires. L’arrangement devait êtreappliqué à tous les fournisseurs se trouvant dans la même situation.
Il n’est pas exact d’affirmer que le délai de livraison aurait été le critère déterminant
de l’attribution du marché. Pour l’évaluation de ce critère, la firme classée enseconde place a obtenu un résultat supérieur à celui de l’entreprise qui a obtenu lemarché. Lorsque le délai de livraison n’est pas adopté comme critère, le classementfinal des soumissionnaires est encore davantage favorable à cette dernière firme.
L’interprétation de la clause relative aux amendes, selon laquelle l’amende maximale
de 20% serait ramenée à 5% (article 66, § 1er, du C.G.C.), est difficilement défen-dable. Le triplement des commandes, combiné avec le maintien de la clause de péna-lisation, n’aurait pas été équitable. L’avenant aurait, dans ce cas, peut-être été inac-ceptable par le fournisseur, qui aurait alors pu mettre un terme au contrat résiliable
198 van Financiën, verlaten. Er werd uiteindelijk geopteerd voor het sluiten van de bijakte,
met terzelfdertijd het uitschrijven van een nieuwe aanbesteding voor een ander typemeubilair.
De intentie om de overschrijding van de hoeveelheden te beperken blijkt uit het
opstarten van een nieuwe procedure. Voor dit tweede contract vond de opening vande inschrijvingen plaats op 31 juli 2001 en werd de toewijzing aan een andere firmaop 7 juni 2002 betekend. De lange periode tussen aanbesteding en toewijzing is tewijten aan een samenloop van omstandigheden, zoals de onderbezetting van dediensten en de hervorming van het FAB.
In het onderhavige geval was het voor de opdrachtgever niet economisch nadelig een
veel grotere hoeveelheid te laten leveren aan dezelfde eenheidsprijs, dan bij de aan-besteding werd opgegeven. Uit de ervaring van het FAB blijkt dat meubilaircontractenvan 270 miljoen BEF (6.693.125,17 EUR) of 800 miljoen BEF (19.831.481,98 EUR)geen positief verschil in eenheidsprijs opleveren. Zelfs het tegendeel is mogelijk,want voor aannemingen van 800 miljoen BEF (19.831.481,98 EUR) zou het aantalkandidaten geringer zijn of zijn bijkomende investeringen nodig in de productie en inde distributie, waardoor de kostprijs toeneemt.
Verder kan moeilijk naar artikel 17, § 2, 3°, b, van de wet van 24 december 1993
worden verwezen als verantwoording voor de bijkomende leveringen. De eenheids-prijzen en de overige voorwaarden blijven immers ongewijzigd. Evenmin gaat het omvernieuwingen of uitbreidingen.
4.2. Wijziging van de aannemingsvoorwaarden
Artikel 8 van het koninklijk besluit van 26 september 1996 werd wel degelijk nage-
leefd. De door die bepaling vereiste gemotiveerde beslissing van de aanbestedendeoverheid is opgenomen in de nota aan de minister bij het voorstel van bijakte. Tevensis artikel 7 van genoemd besluit van belang. Op grond daarvan is de aanbestedendeoverheid gerechtigd de oorspronkelijke opdracht eenzijdig te wijzigen, voor zover hetvoorwerp ervan onveranderd blijft en, zo nodig, mits een rechtmatige compensatie.
Aan de basis voor het sluiten van de bijakte lag de erkenning van de overheid dat de
leverancier de leveringstermijnen niet kon respecteren door de onvoorziene toenamevan de bestellingen. Het FAB heeft dit de facto vastgesteld en de firma bracht hetgegeven aan in briefwisseling en tijdens een vergadering.
De tijdelijke vrijstelling van boetes voor laattijdige levering doet geen afbreuk aan de
gelijke behandeling van de inschrijvers. De regeling zou uiteraard worden toegepastvoor iedere leverancier die zich in dezelfde toestand zou bevinden.
Het is niet juist dat de leveringstermijn het doorslaggevend criterium is geweest bij
de toewijzing. Bij de beoordeling van dit criterium kreeg de als tweede gerangschiktefirma een hogere score dan het bedrijf aan wie de opdracht werd toegewezen. Indiende leveringstermijn niet als criterium in aanmerking wordt genomen, valt de eindklas-sering van de inschrijvers nog meer in het voordeel van laatstgenoemde firma uit.
De interpretatie van de boetebepaling, waarbij de maximale boete van 20% zou wor-
den verminderd tot 5% (artikel 66, § 1, van de AAV), is moeilijk verdedigbaar. Deverdrievoudiging van de bestellingen, in combinatie met het behoud van de boete-clausule, zou niet billijk zijn geweest. De bijakte zou alsdan wellicht onaanvaardbaarzijn geweest voor de leverancier, die in dat geval een einde kon maken aan het voor
199 annuellement par les deux parties. La disparition inopinée du contrat en cours aurait
compromis la continuité de l’approvisionnement. Les conséquences en auraient étéplus graves que celles qui résultent de la conclusion de l’avenant.
L’administration a, dès lors, choisi d’inclure dans l’avenant des accords équitables,
rencontrant positivement les besoins des pouvoirs publics clients, à savoir la clauseselon laquelle la valeur des fournitures devait s’élever à 12,5 millions de francs(309.866,91 euros) au lieu 7,5 millions de francs (185.920,14 euros), de manière àrésorber plus rapidement le retard encouru. Il est difficile de qualifier de libéralité uneaugmentation de 66%.
Dans la pratique, le B.F.A. a suspendu, depuis le mois d’août 2000, le calcul de l’a-
mende pour les factures introduites, après que l’Inspection des finances ait marquéson accord sur la proposition d’avenant. Il va de soi qu’il aurait mieux valu prévoircette mesure dans l’avenant.
L’approbation de l’avenant par le ministre implique qu’il soit donné délégation au
B.F.A. pour approuver les prorogations ultérieures.
4.3. Non-application d’amendes pour retard dans les livraisons
En raison de l’accroissement des commandes et du manque de personnel et de
moyens informatiques, le B.F.A. est obligé de contrôler par sondages l’exécution cor-recte du marché.
En ce qui concerne les commandes facturées au B.F.A., les amendes pour retard dans
les livraisons ont toujours été retenues dans les périodes antérieure et postérieure àl’avenant.
En matière de commandes facturées directement aux pouvoirs publics clients, le
B.F.A. impute à ces administrations la responsabilité de la surveillance de la livraisonen temps opportun. En outre, les ordonnancements des départements ministérielssont soumis au visa préalable de la Cour des comptes. Pour certains contrats com-portant des milliers de commandes, il n’est pas réaliste que le B.F.A. soit seul àcontrôler l’exécution. C’est précisément pour cette raison que la nouvelle conceptiondes achats se fonde sur la responsabilisation des services publics et les charge deces missions de contrôle. Le calcul des amendes non perçues pour les livraisons fac-turées directement aux administrations nécessiterait, au B.F.A., le recours à uneéquipe de trois personnes au moins.
La proposition de la Cour des comptes tendant à encore appliquer, unilatéralement
et rétroactivement, des amendes sur des factures liquidées est susceptible de susci-ter un recours dans le chef du fournisseur. A cet effet, il invoquerait la règle d’équitémentionnée plus haut et ferait valoir que, dans les faits, il est survenu un accroisse-ment des commandes, inattendu pour les deux parties, qui a rendu injustifiée l’appli-cation aveugle des clauses relatives aux amendes. En outre, la firme pourrait invoqueren droit le fait que semblable retenue rétroactive d’amendes l’empêche de faire valoirses droits en temps opportun, en demandant l’exonération d’amendes en raison del’augmentation inattendue des commandes ou en résiliant le contrat à la prochaineéchéance.
4.4. Recommandations
La recommandation visant à demander, désormais, aux soumissionnaires de diffé-
rencier, dans leurs offres, leurs conditions en fonction de l’ampleur éventuelle des
200 beide partijen jaarlijks opzegbare contract. Door het onverwacht wegvallen van het
lopend contract zou de continuïteit van de bevoorrading in het gedrang zijn gekomen.De gevolgen hiervan zouden erger zijn geweest dan de oplossing via de bijakte.
Het bestuur heeft in de bijakte dan ook gekozen voor billijke afspraken, die de noden
van de klanten-overheden positief tegemoetkwamen, met name het beding dat demaandelijkse leveringen 12,5 miljoen BEF (309.866,91 EUR) moesten bedragen inplaats van 7,5 miljoen BEF (185.920,14 EUR), zodat de achterstand sneller zou wor-den ingelopen. Een toename met 66% kan moeilijk als een vrijgevigheid wordenbestempeld.
In de praktijk schortte het FAB sinds begin augustus 2000 voor de voorgelegde fac-
turen de boeteberekening op, nadat de Inspectie van Financiën mondeling haarakkoord had betuigd met het voorstel van bijakte. Dit had uiteraard ook beter in debijakte kunnen worden opgenomen.
De goedkeuring door de minister van de bijakte impliceert een delegatie aan ambte-
naren van het FAB om latere verlengingen goed te keuren.
4.3. Niet toepassen van boetes wegens laattijdige levering
Omwille van de toename aan bestellingen en het tekort aan personeel en informatica-
middelen, controleert het FAB de correcte uitvoering van de opdracht noodgedwongenop basis van steekproeven.
Voor de aan het FAB gefactureerde bestellingen werden de boetes voor laattijdige
leveringen in de periodes voor en na de bijakte steeds afgehouden.
Inzake de bestellingen die rechtstreeks aan de klanten-overheden worden gefactu-
reerd, legt het FAB de verantwoordelijkheid voor het toezicht op de tijdige leveringbij deze besturen. De ordonnanceringen van de ministeriële departementen zijntevens onderworpen aan het voorafgaand visum van het Rekenhof. Voor sommigecontracten met duizenden bestellingen is het niet realistisch dat uitsluitend het FABde uitvoering controleert. Precies daarom gaat het nieuwe aankoopconcept uit vande responsabilisering van de overheidsdiensten en verplaatst het de controletakennaar deze diensten. De berekening van de niet geïnde boetes voor de rechtstreeksaan de besturen gefactureerde leveringen zou bij het FAB de inzet vergen van eenteam van minimaal drie personen.
Het voorstel van het Rekenhof om eenzijdig en retroactief op vereffende facturen als-
nog boetes toe te passen, zal wellicht bij de leverancier een initiatief in rechte uitlok-ken. Daarbij zou hij de hierboven genoemde billijkheidsregel inroepen en aanvoerendat er in de feiten een voor beide partijen onverwachte toename van bestellingenheeft plaatsgevonden, die een blinde toepassing van de boetebedingen onredelijkmaakte. Daarnaast zou de firma in rechte kunnen opwerpen dat dergelijke retroac-tieve afhouding van boetes het haar onmogelijk maakt haar rechten ten gepasten tijdete laten gelden, door vrijstelling van boetes te vragen omwille van de onverwachtetoename van de bestellingen of door het contract op te zeggen bij de eerstvolgendevervaldag.
4.4. Aanbevelingen
De aanbeveling om de inschrijvers voortaan te vragen in hun offertes hun voor-
waarden te differentiëren naargelang van de mogelijke omvang van de bestellingen,
201 commandes est susceptible de placer l’administration devant des choix impossibles,
le prix ne baissant pas toujours corrélativement à l’accroissement des quantités. Enoutre, la comparaison interne des offres en deviendrait impossible. Le nouveaucahier des charges relatif au mobilier modulaire résout ce problème en prolongeantle délai de livraison en fonction du nombre des commandes. En outre, le B.F.A., ou sonsuccesseur, prendra, dans le cadre de la nouvelle conception des achats, dans laquellela concertation en réseau est essentielle, plus rapidement et mieux connaissance desbesoins futurs des services publics.
Dans les nouveaux cahiers des charges, ce n’est pas seulement le B.F.A., ou son
successeur, qui exerce la compétence de contrôle, mais aussi les services publics quipassent commande.
5. Réplique de la Cour des comptes8
5.1. Dépassement des quantités présumées
Dès les premiers mois de l’exécution du marché (octobre 1999), il est apparu claire-
ment que les besoins en mobilier ergonomique étaient beaucoup plus importants qu’iln’avait été estimé initialement et que le fournisseur ne serait pas à même de livrerles quantités supérieures dans le délai indiqué dans son offre.
Il était, dès lors, possible de contenir les commandes dans les limites d’un dépasse-
ment normal des quantités indiquées dans l’appel d’offres, sous réserver d’entameren temps opportun une nouvelle procédure d’adjudication pour le surplus. Le fait quele nouveau contrat, annoncé lors de l’approbation de l’avenant (octobre 2000), n’aété attribué que le 7 juin 2002 a eu pour conséquence que le dépassement des quan-tités estimées s’est poursuivi jusqu’à atteindre le triple de l’estimation initiale.
Un dépassement aussi anormalement important ne peut être qualifié que d’extension
tacite, à justifier en fonction des cas énumérés à l’article 17 de la loi du 24 décembre1993. Il n’est pas correct d’affirmer que les conditions initiales du marché sont res-tées inchangées, et ce en raison de la modification en profondeur de l’un des critèresd’attribution, à savoir le délai de livraison.
Jusqu’à ce que la preuve du contraire ait été apportée au moyen d’arguments ou de
données statistiques, il faut considérer que la règle générale selon laquelle le prixunitaire des livraisons évolue à la baisse sous l’influence des économies d’échelleprévaut également pour les biens litigieux.
5.2. Modification des règles d’exécution
En vertu des articles 7 et 8 de l’arrêté royal du 26 septembre 1996, il est, en effet,
possible, après l’attribution du marché, de déroger à ses clauses essentielles «parune décision motivée du pouvoir adjudicateur» et «pour autant qu’il [le pouvoir adju-dicateur] n’en modifie pas l’objet et moyennant juste compensation, s’il y a lieu».
Indépendamment du fait que le triplement des quantités initialement estimées a éga-
lement eu pour effet de modifier l’objet du marché, la légalité de la compensation
8Lettre du août 2002.
202 kan het bestuur voor onmogelijke keuzes plaatsen, omdat de prijs niet altijd daalt
naarmate de hoeveelheden toenemen. Bovendien wordt een onderlinge vergelijkingvan de offertes hierdoor onmogelijk. In het nieuwe bestek voor modulair meubilairwerd deze problematiek opgevangen door de leveringstermijn te verlengen naarge-lang van het aantal bestellingen. Daarnaast zal het FAB, of zijn opvolger, in hetnieuwe aankoopconcept, waarin netwerkoverleg essentieel is, sneller en beter inzichthebben in de toekomstige behoeften van de overheidsdiensten.
In de nieuwe bestekken hebben niet alleen het FAB, of zijn opvolger, maar ook de
bestellende overheidsdiensten controlebevoegdheid.
5. Repliek van het Rekenhof8
5.1. Overschrijding van de vermoedelijke hoeveelheden
Vanaf de eerste maanden van de uitvoering van de opdracht (oktober 1999) was het
duidelijk dat de werkelijke behoefte aan ergonomisch meubilair veel groter was danoorspronkelijk geraamd en dat de leverancier niet in staat zou zijn de grotere hoe-veelheden binnen de in zijn offerte opgegeven termijn te leveren.
Het was dan ook mogelijk de bestellingen binnen de perken te houden van een normale
overschrijding van de bij de offerteaanvraag opgegeven hoeveelheden, mits tijdig voor
het surplus een nieuwe aanbesteding uit te schrijven. Dat het bij de goedkeuring vande bijakte (oktober 2000) in het vooruitzicht gestelde nieuwe contract pas op 7 juni2002 werd gegund, heeft er toe geleid dat de overschrijding van de vermoedelijkehoeveelheden verder is blijven oplopen tot het drievoud van het oorspronkelijkgeraamde.
Een dergelijke abnormaal grote overschrijding kan niet anders dan als een onder-
handse uitbreiding van de opdracht worden beschouwd, die dient te worden verant-woord ten aanzien van de gevallen opgesomd in artikel 17 van de wet van 24 decem-ber 1993. De bewering dat de oorspronkelijke voorwaarden van de aannemingonveranderd zijn gebleven, is niet correct, omwille van de grondige wijziging van éénvan de gunningscriteria, namelijk de leveringstermijn.
Tot het bewijs van het tegendeel aan de hand van argumenten of statistische cijfer-
gegevens, wordt ervan uitgegaan dat ook voor de kwestieuze goederen de algemeneregel geldt dat de eenheidsprijs van leveringen in neerwaartse zin evolueert onderinvloed van schaalvoordelen.
5.2. Wijziging van de aannemingsvoorwaarden
Krachtens de artikelen 7 en 8 van het koninklijk besluit van 26 september 1996 kan
inderdaad na de gunning van de opdracht van haar essentiële bepalingen wordenafgeweken „bij een gemotiveerde beslissing van de aanbestedende overheid” en„voor zover het voorwerp ervan onveranderd blijft en, zo nodig, mits een rechtmatigecompensatie”.
Afgezien van het feit dat door de verdrievoudiging van de oorspronkelijk geraamde
hoeveelheden ook het voorwerp van de opdracht werd veranderd, is de rechtmatigheid
8Brief van 23 augustus 2002.
203 accordée dans l’avenant (exonération intégrale des amendes pour retard dans les
livraisons pendant un an) n’a pas été démontrée ni motivée.
Il n’apparaît, ni de la note au ministre jointe à l’avenant, ni du dossier administratif
tenu par le B.F.A., que les demandes de modification du délai de livraison auraientété introduites valablement et étayées au moyen de considérations, de calculs et dedocuments, comme il est prévu expressément à l’article 16, § 3, du C.G.C. et dansla lettre attribuant le marché.
Par contre, la modification non motivée des clauses essentielles après l’attribution
du marché a, bel et bien, porté préjudice à l’égalité de traitement des fournisseurs.Si l’administration n’avait, dans le cadre du marché en cours, admis qu’un dépasse-ment raisonnable des quantités estimées, d’autres fournisseurs potentiels auraient,en effet, eu la possibilité de concourir pour la fourniture du surplus «inattendu». Euégard au résultat de la demande d’offres du 31 juillet 2001, il y aurait alors eu unechance réelle de voir beaucoup plus de commandes être confiées à une autre firmeque ce n’est actuellement le cas.
Pour mesurer l’incidence du délai de livraison sur l’attribution finale du marché, il fau-
drait vérifier si le fournisseur a, effectivement, toujours livré les quantités initialementestimées dans le délai de livraison de quatre semaines indiqué dans sa soumission. Si,pour cette «tranche», le délai d’exécution n’aurait pas été respecté, on pourrait allé-guer que c’est à tort que lui a été attribuée, pour ce critère d’attribution, la cote quilui a valu la première place au classement. En effet, si, à titre d’exercice, il est attri-bué une cote 0, le classement des soumissionnaires n’est plus favorable à la firme àlaquelle le marché a été adjugé.
Si, néanmoins, il a été opté – indûment – pour le triplement des quantités initialement
estimées, le délai de livraison contractuel aurait, en effet, dû être adapté équitable-ment. La controverse subsiste, toutefois, quant à la question de savoir si l’exonérationintégrale des amendes pour retard pendant un an, dont il a résulté, dans la pratique,que le fournisseur n’a plus été lié au moindre délai de livraison, peut encore être qua-lifiée d’«équitable», compte tenu de la grande importance attachée au délai de livrai-son dans la demande d’offres. Cette dérogation n’a pas été modifiée de la manièreprescrite. Une simple référence à l’«équité» ne suffit pas.
Conformément au cahier spécial des charges, le fournisseur pouvait clôturer l’exécu-
tion du contrat au plus tôt le 4 octobre 2001, de sorte que la crainte, nourrie par leB.F.A. au mois d’août 2000, d’une absence soudaine d’approvisionnement était pré-maturée. Le délai de livraison réel de certaines commandes atteignant même plusd’un an, il est, en outre, permis de se demander si, en fait, la continuité de l’appro-visionnement n’en aurait pas été compromise.
Aussi longtemps que la légalité de l’exonération des amendes accordée dans l’ave-
nant n’aura pas été justifiée et motivée à suffisance conformément aux prescriptionsréglementaires, l’avantage ainsi accordé au fournisseur doit être considéré commeune libéralité injustifiée au détriment du Trésor.
En outre, l’observation relative à la formulation imprécise de l’avenant conserve toute
sa validité et les rédacteurs de ce texte doivent en expliciter la portée aux servicesordonnateurs.
204 van de in de bijakte toegekende compensatie (volledige vrijstelling van vertragings-
boetes gedurende één jaar) niet aangetoond of gemotiveerd.
Noch in de bij de bijakte gevoegde nota aan de minister, noch uit het door het FAB
bijgehouden administratief dossier, blijkt dat de aanvragen tot wijziging van de leve-ringstermijn behoorlijk werden ingediend en gestaafd aan de hand van beweegrede-nen, berekeningen en documenten, zoals dit in artikel 16, § 3, van de AAV en in debrief waarmee de opdracht werd gegund, uitdrukkelijk wordt bepaald.
De ongemotiveerde wijziging van de essentiële voorwaarden na de gunning van de
opdracht deed wel degelijk afbreuk aan de gelijke behandeling van de leveranciers.Indien het bestuur binnen de lopende aanneming slechts een redelijke overschrijdingvan de geraamde hoeveelheden zou hebben gedoogd, hadden andere potentiëleleveranciers immers de kans gekregen naar de levering van het „onverwachte” sur-plus mee te dingen. Gelet op de uitslag van de offerteaanvraag van 31 juli 2001, wasde kans dan reëel dat veel meer bestellingen naar een andere firma zouden zijngegaan dan thans het geval is geweest.
Voor het meten van de invloed van de leveringstermijn op de uiteindelijke toewijzing
van de opdracht zou moeten worden nagegaan of de leverancier de oorspronkelijkgeraamde hoeveelheden wel degelijk altijd binnen de bij zijn inschrijving opgegevenleveringstermijn van vier weken heeft geleverd. Indien voor die „schijf” de uitvoe-ringstermijn niet zou zijn gerespecteerd, kan worden aangevoerd dat hij ten onrechtevoor dit gunningscriterium de quotering heeft bekomen die hem de eerste plaats inde rangschikking opleverde. Als bij wijze van oefening een quotering 0 wordt gegeven,valt de klassering van de inschrijvers immers niet langer in het voordeel uit van defirma aan dewelke de opdracht werd gegund.
Wanneer dan toch – ten onrechte – voor een verdrievoudiging van de oorspronkelijk
geraamde hoeveelheden werd gekozen, diende inderdaad de contractuele leve-ringstermijn op een billijke wijze te worden aangepast. Het blijft echter betwijfelbaarof een volledige kwijtschelding van vertragingsboetes gedurende één jaar, waardoorin de praktijk de leverancier aan geen enkele leveringstermijn meer was gebonden,nog „billijk” kan worden genoemd, rekening houdend met het grote belang dat bij deofferteaanvraag aan de leveringstermijn werd gehecht. Deze afwijking werd niet opde voorgeschreven wijze gemotiveerd. Een loutere verwijzing naar de „billijkheid” isonvoldoende.
Overeenkomstig het bestek kon de leverancier het contract ten vroegste op 4 okto-
ber 2001 beëindigen, zodat de in augustus 2000 gekoesterde vrees van het FABvoor het plotse wegvallen van de bevoorrading voorbarig was. Daar de werkelijkeleveringstermijn voor sommige bestellingen zelfs tot meer dan een jaar opliep, kanbovendien de vraag worden gesteld of eigenlijk niet hierdoor de continuïteit van debevoorrading in het gedrang is gekomen.
Zolang de rechtmatigheid van de in de bijakte toegekende kwijtschelding van boetes
niet voldoende is gestaafd en gemotiveerd overeenkomstig de reglementaire voor-schriften, moet het daarmede aan de leverancier verleende voordeel als een onver-antwoorde vrijgevigheid ten nadele van de schatkist worden beschouwd.
Bovendien blijft de opmerking over de zeer onduidelijke formulering van de bijakte
onverkort gelden en moeten de opstellers van deze tekst de draagwijdte ervan aande ordonnancerende diensten toelichten.
205 5.3. Non-application d’amendes pour retard dans les livraisons
Il n’est pas exact que, pour les commandes facturées au B.F.A., les amendes
auraient toujours été retenues correctement durant les périodes où l’avenant n’étaitpas applicable. Il ressort du sondage précité exécuté par la Cour des comptes que,durant la période antérieure à l’avenant et celle suivant l’expiration de l’avenant, desamendes pour un montant de, respectivement, 5.214.684 francs (129.268,64 euros)et 698.870 francs (17.324,54 euros) n’auraient, indûment, pas été retenues.
Le même examen révèle également que, pour les commandes facturées directement
au services publics clients, des amendes importantes n’auraient, à tort, pas été rete-nues en dehors de la durée de validité de l’avenant.
Les montants exacts des amendes restant à retenir ne pourront, toutefois, être
déterminés que lorsque le B.F.A. lui-même aura, d’abord, précisé quelles factureset/ou commandes ressortissent à l’application de l’avenant.
Il faudrait examiner de manière approfondie les moyens juridiques dont les autorités
disposent pour encore récupérer les amendes non retenues indûment.L’argumentation invoquée à cet égard est insuffisante. Il serait préférable de rendreun avis juridiquement motivé, étayé par la jurisprudence et la doctrine éventuelles.
L’argument selon lequel un recouvrement rétroactif des amendes mettrait le fournis-
seur dans l’impossibilité d’encore faire valoir ses droits est difficilement acceptable.En effet, il peut éventuellement faire valoir ses moyens de défense lorsque, commestipulé dans le cahier spécial des charges, il lui est demandé, par exemple, d’établirdes notes de crédit. En outre, le fournisseur, en approuvant l’avenant, souscrit expli-citement à la compensation (exonération d’amendes pendant une période restreinte)qui y est stipulée. Il a, par conséquent, marqué son accord pour qu’en dehors de lapériode durant laquelle l’avenant était applicable, les amendes contractuelles soientretenues conformément au cahier spécial des charges.
L’affirmation selon laquelle l’analyse de toutes les factures de l’administration exige-
rait un effectif et un délai trop importants n’est pas convaincante, eu égard au tempset aux moyens que la Cour elle-même a consacré au contrôle de 775 factures. Il vasans dire que le B.F.A. peut également utiliser les données dont la Cour dispose.
Pour ce qui est du contrôle de la Cour des comptes, la majorité des factures ont, en
effet, été soumises au visa préalable et liquidées sans aucune observation. Par l’oc-troi du visa, le fournisseur n’acquiert toutefois aucun droit sur des sommes qui luiauraient été liquidées indûment. Il est, dans la pratique, impossible à la Cour de véri-fier pour tous les travaux, fournitures et services si ceux-ci ont été, effectivement,exécutés dans les délais prescrits. Pareil contrôle doit être effectué, en premier lieu,par le service chargé de la gestion du contrat, en l’espèce, donc, le B.F.A., et/ou parle département ordonnateur. Ainsi qu’il est d’usage, la Cour s’est donc limitée à exé-cuter un sondage. Il ne serait, d’ailleurs, pas admissible que les départements sedéchargent systématiquement sur la Cour des comptes du contrôle interne qu’ilsdoivent eux-mêmes assurer.
Après avoir communiqué les résultats de l’audit au ministre de la Fonction publique,
la Cour a, elle-même, dans certains dossiers de liquidation, refusé son visa à concur-rence du montant des amendes fixées par contrat. Son Collège a demandé auxministres compétents (le ministre des Finances, le ministre de l’Intégration sociale etle ministre des Affaires économiques) de charger leurs administrations de prendreles mesures de contrôle idoines
9.
9Lettres des 2 juillet, 26 juillet et 8 août 2002.
206 5.3. Niet toepassen van boetes wegens laattijdige levering
Het is niet zo dat voor de aan het FAB gefactureerde bestellingen de boetes steeds
correct werden ingehouden tijdens de periodes dat de bijakte niet van toepassingwas. Uit bovengenoemde steekproef van het Rekenhof blijkt dat in de periode voor-afgaand aan de bijakte een bedrag van 5.214.684 BEF (129.268,64 EUR) en in deperiode na het verstrijken van de bijakte een bedrag van 698.870 BEF(17.324,54 EUR) aan boetes ten onrechte niet werden ingehouden.
Uit datzelfde onderzoek komt ook naar voor dat voor de rechtstreeks aan de klanten-
overheden gefactureerde bestellingen, buiten de geldigheidsduur van de bijakte,belangrijke boetes onterecht niet werden ingehouden.
De juiste bedragen van de nog af te houden boetes kunnen evenwel maar worden
vastgesteld, wanneer het FAB eerst zelf verduidelijkt welke facturen en/of bestellin-gen onder de toepassing van de bijakte vallen.
Er zou op een grondige wijze moeten worden onderzocht over welke juridische midde-
len de overheden beschikken om alsnog de ten onrechte niet afgehouden boetes terecupereren. De op dat punt aangevoerde argumentatie is onvoldoende. Een gemoti-veerd juridisch advies, gestoeld op eventuele rechtspraak en rechtsleer, is wenselijk.
Het argument dat bij een retroactieve invordering van de boetes de leverancier in de
onmogelijkheid zou verkeren alsnog zijn rechten te doen gelden, kan bezwaarlijk wor-den aanvaard. Hij kan immers eventueel zijn verweermiddelen doen gelden wanneerhem, zoals bepaald in het bestek, wordt gevraagd creditnota’s op te stellen.Bovendien heeft de leverancier, door de goedkeuring van de bijakte, zich explicietakkoord verklaard met de daarin gestipuleerde compensatie (vrijstelling van boetestijdens een beperkte periode). Hij is er bijgevolg mee akkoord gegaan dat buiten deperiode tijdens dewelke de bijakte van toepassing was, de contractuele boetes over-eenkomstig het bestek zouden worden ingehouden.
De bewering dat een analyse van alle facturen van het bestuur teveel mankracht en
tijd zou vergen is niet overtuigend, afgaande op de tijd en middelen die het Rekenhofzelf aan de controle van 775 facturen heeft besteed. Vanzelfsprekend kan het FABook de gegevens waarover het Rekenhof beschikt, gebruiken.
Wat de controle van het Rekenhof betreft, werd het merendeel van de facturen
inderdaad aan het voorafgaand visum voorgelegd en zonder opmerkingen vereffend.Door de visumverlening heeft de leverancier evenwel geen recht verworven voorsommen die hem ten onrechte zouden zijn uitbetaald. Het is voor het Rekenhof in depraktijk onmogelijk voor alle werken, leveringen en diensten na te gaan of dezeeffectief binnen de gestelde termijnen werden uitgevoerd. Een dergelijke controlebehoort in eerste instantie te worden uitgevoerd door de dienst die voor het beheervan het contract is aangesteld, in casu dus het FAB en/of het ordonnancerendedepartement. Zoals gebruikelijk heeft het Rekenhof zich bijgevolg beperkt tot eensteekproef. Overigens kan niet worden aanvaard dat de departementen de internecontrole, waarvoor ze zelf moeten instaan, systematisch op het Rekenhof afschuiven.
Nadat de resultaten van het onderzoek aan de Minister van Ambtenarenzaken waren
medegedeeld, heeft het Rekenhof zelf in een aantal vereffeningsdossiers zijn visumtot beloop van de contractueel bepaalde boetes geweigerd. Zijn college heeft debevoegde ministers (de Minister van Financiën, de Minister van MaatschappelijkeIntegratie en de Minister van Economische Zaken) gevraagd hun administraties op tedragen de passende controlemaatregelen te nemen
9.
9Brieven van 2 juli 2002, 26 juli 2002 en 8 augustus 2002.
207 5.4. Recommandations
La Cour des comptes prend acte du fait qu’il serait impossible au B.F.A. d’apprécier,
en cas de «contrats ouverts» ou de «marchés de commandes», le résultat d’un appeld’offres prévoyant une différenciation des conditions (prix unitaire, délai de livraison,garanties, etc.) en fonction de l’ampleur des quantités livrées. Dans ce cas, ellecontinue, néanmoins, à préconiser que les cahiers spéciaux des charges prévoient,outre un seuil, aussi un plafond pour la totalité des commandes.
La Cour insiste une nouvelle fois pour que tout soit mis en oeuvre afin de récupérer
encore les amendes non perçues indûment. Le B.F.A. doit également fournir à sespouvoirs publics clients les informations nécessaires pour que les administrationselles-mêmes puisent encore, pour ce qui est des factures restant à liquider, appliquercorrectement les clauses contractuelles relatives aux amendes pour retard dans leslivraisons.
208 5.4. Aanbevelingen
Het Rekenhof neemt akte van het feit dat het voor het FAB onmogelijk zou zijn bij
„open overeenkomsten” of „bestellingsopdrachten” de uitslag van een offerteaan-vraag te beoordelen, waarbij is voorzien in een differentiëring van de voorwaarden(eenheidsprijs, leveringstermijn, waarborgen, enz.) naargelang van de omvang vande geleverde hoeveelheden. In dit geval blijft het er evenwel voor pleiten dat in debestekken, naast een minimum, ook een maximum voor het totaal van de bestellingenzou worden opgegeven.
Het Rekenhof dringt er nogmaals op aan dat alles in het werk zou worden gesteld om
de ten onrechte niet geïnde boetes alsnog te recupereren. Het FAB dient zijn klan-ten-overheden ook de nodige informatie te geven zodat de besturen zelf voor de nogte vereffenen facturen tot een correcte toepassing van de contractuele bepalingeninzake boetes wegens laattijdige levering zouden kunnen overgaan.
209 9. M INISTÈRE DES AFFAIRES SOCIALES , DE LA SANTÉ PUBLIQUE ET
DE L’ENVIRONNEMENT
–EXAMEN DU SYSTÈME DE RÉDUCTION DES COTISATIONS SOCIALES
DANS LE SECTEUR NON -MARCHAND (MARIBEL SOCIAL )
La Cour a procédé à un examen du système de réduction des cotisations sociales
dans le secteur non-marchand (Maribel social).
Cette analyse a permis de constater les nombreuses difficultés d’application d’un
système très complexe et l’absence d’un contrôle efficace.
L’application du système Maribel social est régie par l’article 35, § 5, alinéa 2, de laloi du 29 juin 1981 établissant les principes généraux de la sécurité sociale des tra-vailleurs salariés
1. En outre, une vingtaine de textes, modifiés à de multiples reprises,
en fixent les règles particulières d’exécution.
Le Maribel social est un système de réductions des cotisations sociales patronales
en faveur des employeurs du secteur non-marchand qui exercent une activité dans ledomaine de la santé et de l’action sociale et culturelle. Le but poursuivi est de satis-faire de nombreux besoins auxquels ne sont pas consacrés suffisamment de moyenspar le biais de subventions. C’est la raison pour laquelle le produit de la réduction descotisations sociales dans le secteur non-marchand doit être affecté à l’engagement depersonnel supplémentaire. Le système Maribel social s’applique aussi bien auxemployeurs du secteur privé qu’aux employeurs du secteur public.
En ce qui concerne le secteur non-marchand privé, l’employeur doit être constitué en
association sans but lucratif, en association de fait agréée et/ou contrôlée par l’au-torité publique ou en société à finalité sociale dont les statuts disposent que lesassociés ne recherchent aucun bénéfice patrimonial.
Le système concerne également les hôpitaux universitaires et les maisons de repos
et de soins désignés par le ministre de l’Emploi et le ministre des Affaires sociales.
En ce qui concerne le secteur public, y compris hospitalier, le système s’applique
aussi bien aux employeurs affiliés à l’Office national de sécurité sociale (O.N.S.S.)qu’aux employeurs affiliés à l’Office national de sécurité sociale des administrationsprovinciales et locales (O.N.S.S.-A.P.L.).
Pour avoir droit à la réduction des cotisations patronales, l’employeur doit être lié
soit par une convention collective, soit par un accord-cadre ou par un protocole d’ac-cord mixte privé/public. Ces conventions ou accords doivent être approuvés par leministre de l’Emploi et du Travail et par le ministre des Affaires sociales.
Le travailleur pour lequel la réduction de cotisations sociales est accordée doit être
occupé à mi-temps.
1Tel que complété ou modifié par les lois des 22 décembre 1995, 26 juillet 1996, 13 février 1998, 15 jan-vier 1999, 26 mars 1999 et 24 décembre 1999, ainsi que par l’arrêté royal du 5 février 1997 portant desmesures visant à promouvoir l’emploi dans le secteur non-marchand, modifié par les arrêtés royaux des5 mai 1997, 6 juillet 1997, 16 avril 1998, 11 décembre 1998, 1
ermars 1999, 3 mai 1999, 3 septembre
2000 et 25 janvier 2001.F–1.993.282
210 9. M INISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN, VOLKSGEZONDHEID EN LEEF-
MILIEU
–O NDERZOEK VAN HET SYSTEEM VOOR DE VERMINDERING VAN DE
SOCIALE BIJDRAGEN IN DE NON -PROFITSECTOR (SOCIALE MARIBEL )
Het Rekenhof heeft het stelsel voor de vermindering van de sociale bijdragen in de
non-profitsector (Sociale Maribel) onderzocht.
Er werd vastgesteld dat de complexiteit van het stelsel leidt tot tal van toepassings-
problemen en dat een doeltreffende controle ontbreekt.
Het stelsel van de Sociale Maribel wordt geregeld door artikel 35, § 5, 2elid, van de
wet van 29 juni 1981 van de wet van 2 juni 1981 houdende de algemene beginselenvan de sociale zekerheid voor werknemers
1. De bijzondere uitvoeringsregels werden
vastgelegd in een twintigtal, herhaaldelijk gewijzigde teksten.
De Sociale Maribel is een stelsel van vermindering van de patronale sociale bijdragen
ten voordele van de werkgevers van de non-profit sector die een activiteit uitoefenenin het domein van de gezondheidszorg en de sociale of culturele actie. De maatregelis bedoeld als aanvulling op de bestaande toelagestelsels, die ontoereikend zijn omtegemoet te komen aan de vele behoeften van de sector. Daartoe is het vereist dat deopbrengst van de vermindering van de sociale bijdragen in de non-profit sector voor deaanwerving van bijkomend personeel wordt bestemd. De Sociale Maribel is zowel vantoepassing op de werkgevers van de privé-sector als op die van de overheidssector.
Wat de private non-profit sector betreft moet de werkgever een vereniging zonder
winstoogmerk, een erkende en/of door de overheid gecontroleerde feitelijke vereni-ging of een onderneming met een sociale doelstelling zijn, waarvan de statuten bepa-len dat de vennoten geen enkele vermogenswinst nastreven.
Het stelsel is eveneens van toepassing op de universitaire ziekenhuizen en de rust-
en verzorgingstehuizen die door de Minister van Tewerkstelling en Arbeid en deMinister van Sociale Zaken zijn aangewezen.
Wat de overheidssector betreft is het stelsel eveneens van toepassing, zowel voor
de werkgevers aangesloten bij de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ) als voordie aangesloten bij de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale enPlaatselijke Overheidsdiensten (RSZ-PPO).
Om recht te hebben op de vermindering van patronale bijdragen moet de werkgever
ofwel gebonden zijn door een collectieve arbeidsovereenkomst, ofwel door een raam-akkoord of door een gemengd protocolakkoord privé-sector/openbare sector. Aandie overeenkomsten of akkoorden moet de Minister van Arbeid en Tewerkstelling ende Minister van Sociale Zaken zijn goedkeuring hebben verleend.
De werknemer voor wie een vermindering van sociale bijdragen wordt toegekend,
moet halftijds tewerkgesteld zijn.
1Aangevuld of gewijzigd door de wetten van 22 december 1995, 26 juli 1996, 13 februari 1998, 15 janu-ari 1999, 26 maart 1999 en 24 december 1999, alsmede door het koninklijk besluit van 5 februari 1997houdende maatregelen met het oog op de bevordering van de werkgelegenheid in de non-profit sector,gewijzigd door de koninklijke besluiten van 5 mei 1997, 6 juli 1997, 16 april 1998, 11 december 1998,1 maart 1999, 3 mei 1999, 3 september 2000 en 25 januari 2001.F–1.993.282
211 La réduction forfaitaire trimestrielle octroyée dans le cadre du Maribel social, qui 
s’élevait à l’origine à 3.250 francs (80,57 euros), s’élève aujourd’hui à 11.625 francs(288,18 euros).
Deux modalités d’affectation de la réduction coexistent: d’une part, le procédé clas-
sique, qui consiste à défalquer le montant auquel peut prétendre l’employeur dans lecadre du Maribel social, du montant total des cotisations dues à l’organisme percep-teur, et d’autre part, la mutualisation du produit des réductions de cotisations et larépartition de celui-ci entre les employeurs qui procèdent à l’engagement de person-nel supplémentaire.
Le processus de mutualisation s’opère par l’intermédiaire de fonds sectoriels qui
reçoivent le produit de la réduction des cotisations sociales et l’attribuent auxemployeurs qui s’engagent à faire un effort supplémentaire en matière d’emploi.
A l’heure actuelle, le système de réductions directes des cotisations patronales est
limité à l’O.N.S.S.-A.P.L. où il coexiste avec les interventions d’un Fonds sectoriel,tandis que le système de la mutualisation a été généralisé dans le secteur privé etdans le secteur public affilié à l’O.N.S.S.
Les fonds sectoriels constituent la clef de voûte du système de mutualisation. On
peut classer ceux-ci en trois catégories: les fonds sectoriels du secteur privé, lesdeux fonds sectoriels du secteur public affiliés à l’O.N.S.S., et le fonds sectoriel dusecteur public affilié à l’O.N.S.S.-A.P.L.
Par ailleurs, à chaque catégorie de fonds sectoriels est associé un fonds de récupé-
ration des réductions de cotisations patronales indûment accordées.
Pour bénéficier des interventions du Maribel social, l’employeur doit s’engager à
fournir un effort supplémentaire pour l’emploi sous la forme d’un accroissement dunombre de travailleurs à concurrence au moins du produit des réductions de cotisa-tions et d’un accroissement du volume de travail total.
L’importance budgétaire du Maribel social s’élève pour le second semestre 2001 à
5.848 millions de francs (144,97 millions d’euros) pour les Fonds du secteur privés,à 184,8 millions de francs (4,58 millions d’euros) pour le Fonds des hôpitaux et desmaisons de soins psychiatriques du secteur public, à 216,6 millions de francs(5,37 millions d’euros) pour le Fonds du secteur public affilié à l’ONSS et à2.571 millions de francs (63,73 millions d’euros) pour le secteur O.N.S.S.-A.P.L.
212 De forfaitaire driemaandelijkse vermindering die in het raam van de Sociale Maribel
wordt toegekend en die aanvankelijk 3.250 BEF (80,57 EUR) bedroeg, bedraagtthans 11.625 BEF (288,18 EUR).
Er bestaan twee modaliteiten voor het bestemmen van de vermindering: het klas-
sieke stelsel, waarbij het bedrag van de verminderingen, waarop de werkgever in hetraam van de Sociale Maribel aanspraak kan maken, wordt afgetrokken van het totalebedrag van de bijdragen die aan de innende instelling verschuldigd zijn, en, het stel-sel van de mutualisering, waarbij de opbrengst van de bijdrageverminderingen wordtverdeeld onder de werkgevers die bijkomend personeel in dienst nemen.
In geval van mutualisering worden sectorale fondsen ingeschakeld, die de opbrengst
van de vermindering van de sociale bijdragen ontvangen en verder verdelen onder dewerkgevers, die zich ertoe verbinden een bijkomende tewerkstellingsinspanning tedoen.
Momenteel is het stelsel van de rechtstreekse verminderingen van de patronale bij-
dragen beperkt tot de RSZ-PPO, waar het bestaat naast de interventies van eensectoraal fonds, terwijl de mutualisering veralgemeend is voor de privé-sector envoor de openbare sector aangesloten bij de RSZ.
De sectorale fondsen vormen het sluitstuk van het stelsel. Zij kunnen worden inge-
deeld in drie categorieën: de sectorale fondsen van de privé-sector, de twee sectoralefondsen van de openbare sector aangesloten bij de RSZ en het sectoraal fonds vande openbare non-profit sector aangesloten bij de RSZ-PPO.
Aan elke categorie van sectorale fondsen is bovendien een fonds voor de terugvor-
dering van de ten onrechte toegekende verminderingen van patronale bijdragen ver-bonden.
Om de interventies van de Sociale Maribel te bekomen moet de werkgever zich
ertoe verbinden een bijkomende inspanning te leveren voor de werkgelegenheid,middels een toename van het aantal werknemers, die minstens evenwaardig is aande opbrengst van de bijdrageverminderingen, en middels een verhoging van hettotale werkvolume.
Op budgettair vlak vertegenwoordigt de Sociale Maribel wat betreft het tweede
semester 2001 een bedrag van 5.848 miljoen BEF (144,97 miljoen EUR) voor defondsen van de privé-sector, 184,8 miljoen BEF (4,58 miljoen EUR) voor het Fondsvan de ziekenhuizen en de psychiatrische verzorgingstehuizen van de openbare sectoraangesloten bij de RSZ, 216,6 miljoen BEF (5,37 miljoen EUR) voor het Fonds voor deopenbare sector aangesloten bij de RSZ en 2.571 miljoen BEF (63,73 miljoen EUR)voor de sector RSZ-PPO.
213 2. Constatations et observations de la Cour2
2.1. Fonds du secteur privé
Conformément à l’article 1erde l’arrêté ministériel du 4 mai 19993, le produit des
réductions de cotisations sociales qui doit être attribué à chaque Fonds est, depuisle 1
erjanvier 1999, établi sur la base de statistiques produites par l’O.N.S.S. A cet
égard, l’établissement de l’indice de catégorie auquel se rattache l’employeur et sur labase duquel les statistiques sont établies suscite des difficultés. Par ailleurs, il s’avèreopportun de procéder, lors du traitement de ces statistiques, à certaines vérificationsafin d’éviter que le montant de la réduction accordée pour chaque travailleur ne soitsupérieur au montant des cotisations patronales qui ont été versées pour celui-ci.
Aucun contrat de gestion n’a été conclu entre les Fonds sectoriels privés et les
ministres de l’Emploi et du Travail et des Affaires sociales, alors que la conclusion detels contrats est explicitement prévue par l’article 2 d’un arrêté ministériel du 20 mai1998
4. Or, ces contrats doivent, notamment, régler les modalités de contrôle des
montants mis à la disposition des Fonds sectoriels ainsi que leur affectation.
Faute de personnel suffisant, les rapports de contrôle semestriels établis par les
Fonds sectoriels privés conformément à l’article 6 de l’arrêté ministériel susmen-tionné, ne font pas l’objet d’un contrôle approfondi. Or ces rapports, – qui compor-tent les données afférentes au produit de la réduction des cotisations et son affec-tation –, constituent l’outil principal dont dispose l’autorité publique pour vérifierl’utilisation des moyens mis à disposition des Fonds sectoriels.
Le financement du Fonds intersectoriel des services de santé au moyen des réserves
non récurrentes d’autres fonds, institué en vertu d’une convention collective de tra-vail du 4 septembre 2000, contrevient à l’article 2 de l’arrêté royal du 5 février 1997,lequel n’autorise que les versements directs de l’O.N.S.S. En outre ces moyens nonrécurrents doivent revenir au Fonds de récupération du secteur non-marchand privé.
La faculté de désigner un fonctionnaire du ministère de l’Emploi et du Travail pour
assister aux réunions du Comité de gestion des Fonds sectoriels
5n’a pas été utilisée
par le ministre de l’Emploi et du Travail.
2.2. Fonds du secteur public
Conformément à la loi, chaque fonds du secteur public a conclu un contrat de ges-
tion avec leurs autorités de tutelle, contrat qui comportait certaines dispositions enmatière de contrôle. Cependant, la loi a été modifiée; elle rend obsolètes les
2Lettre du 27 février 2002.
3Arrêté ministériel du 4 mai 1999 déterminant les modalités de versement de la réduction forfaitaire,visée à l’article 2 de l’arrêté royal du 5 février 1997 portant des mesures visant à promouvoir l’emploidans le secteur non-marchand, aux fonds sectoriels du secteur non-marchand privé.
4Arrêté ministériel du 20 mai 1998 déterminant les modalités visées à l’article 2, alinéa 2 de l’arrêté royaldu 5 février 1997 portant des mesures visant à promouvoir l’emploi dans le secteur non-marchand.
5Article 2 de l’arrêté royal du 5 février 1997, portant des mesures visant à promouvoir l’emploi dans lesecteur non-marchand.
214 2. Vaststellingen en opmerkingen van het Rekenhof2
2.1. Fondsen van de privé-sector
Overeenkomstig artikel 1 van het ministerieel besluit van 4 mei 19993wordt de op-
brengst van de verminderingen van sociale bijdragen die aan elk fonds moet wordentoegekend, sedert 1 januari 1999 vastgesteld op basis van door de RSZ opgesteldestatistieken. De toekenning van de categorieaanduiding waaronder de werkgevervalt – die de basis vormt waarop de statistieken worden opgesteld – geeft aanleidingtot moeilijkheden. Het ware bovendien nuttig bij de verwerking van die statistiekencontroles uit te voeren om te vermijden dat het bedrag van de toegekende verminde-ring voor elke werknemer hoger zou zijn dan het bedrag van de werkgeversbijdragendie voor die werknemer werden gestort.
Er werd geen enkel beheerscontract gesloten tussen de sectorale fondsen van de
privé-sector en de Minister van Tewerkstelling en Arbeid en de Minister van SocialeZaken, hoewel artikel 2 van het ministerieel besluit van 20 mei 1998
4zulks uitdruk-
kelijk bepaalt. In bedoelde contracten moeten inzonderheid de nadere regels wordenvastgelegd met betrekking tot de controle en de bestemming van de bedragen dieter beschikking van de sectorale fondsen worden gesteld.
Bij gebrek aan personeel worden de zesmaandelijkse controleverslagen, overeen-
komstig artikel 6 van het bovenvermeld ministerieel besluit opgesteld door de secto-rale privé-fondsen, niet grondig gecontroleerd. Die verslagen – die de gegevensbevatten met betrekking tot de opbrengst van de vermindering van de bijdragen ende bestemming ervan – vormen echter het belangrijkste instrument waarover deoverheid beschikt om na te gaan hoe de middelen worden aangewend die terbeschikking van de sectorale fondsen worden gesteld.
De financiering van het Intersectoraal fonds voor de gezondheidsdiensten door
middel van de niet-recurrente reserves van andere fondsen, die werd ingesteldkrachtens een collectieve arbeidsovereenkomst van 4 september 2000, is in strijdmet artikel 2 van het koninklijk besluit van 5 februari 1997, dat slechts rechtstreeksestortingen vanwege de RSZ toestaat. Bedoelde reserves moeten bovendien wordentoegekend aan het Terugvorderingsfonds voor de private non-profit sector.
De Minister van Tewerkstelling en Arbeid heeft geen gebruik gemaakt van de moge-
lijkheid een ambtenaar van het Ministerie van Tewerkstelling en Arbeid te laten deel-nemen aan de vergaderingen van het beheerscomité van de sectorale fondsen
5.
2.2. Fondsen van de openbare sector
Overeenkomstig de wet heeft elk fonds van de openbare sector een beheerscontract
gesloten met zijn toezichthoudende overheid, waarin onder meer bepalingen inzakede controle werden opgenomen. Ingevolge een wetswijziging, waarbij de bevoegd-
2Brief van 27 februari 2002.
3Ministerieel besluit van 4 mei 1999 tot bepaling van de modaliteiten van de storting van de forfaitairevermindering, bedoeld in artikel 2 van het koninklijk besluit van 5 februari 1997 houdende maatregelenmet het oog op de bevordering van de tewerkstelling in de non-profit sector, aan de sectorale fondsenvan de private non-profit sector.
4Ministerieel besluit van 20 mei 1998 bepalend de modaliteiten bedoeld in artikel 2, tweede lid van hetkoninklijk besluit van 5 februari 1997 houdende maatregelen met het oog op de bevordering van detewerkstelling in de non-profit sector.
5Artikel 2 van het koninklijk besluit van 5 februari 1997 houdende maatregelen met het oog op de bevor-dering van de tewerkstelling in de non-profit sector.
215 contrats de gestion et confie désormais au Roi le soin de régler les modalités de
contrôle6. Un arrêté royal a été pris à cette fin le 18 juillet 20027.
Etant donné que le Fonds des hôpitaux et des maisons de soins psychiatriques du
secteur public affilié à l’O.N.S.S. n’est pas encore opérationnel, l’Office a poursuivien 2001, en dehors de tout cadre réglementaire, les versements directs d’avancesaux employeurs qui avaient été autorisés par divers arrêtés royaux jusqu’au 31 déc-embre 2000. Ces versements doivent encore recevoir une confirmation réglementaireet être régularisés sur la base des dépenses réelles.
Le Fonds du secteur public affilié à l’O.N.S.S. a bénéficié d’avances pour les premier
et second semestres 2001
8, alors que les dispositions relatives à l’organisation et
aux modalités d’intervention de ce Fonds n’ont été fixées que par un arrêté royal du22 novembre 2001.
De plus la périodicité imposée pour l’établissement des rapports de contrôle n’est pas
respectée. Par ailleurs, aucune récupération des montants indûment accordés n’a étéopérée à ce jour.
2.3. Fonds sectoriel du secteur public non-marchand affilié à l’O.N.S.S.-A.P.L.
L’O.N.S.S.-A.P.L. est tenu réglementairement d’établir des rapports en ce qui
concerne le secteur des hôpitaux et des maisons de soins psychiatriques qui relèventde son autorité
9, alors qu’un travail de même nature est accompli par l’administration
des soins de santé du ministère des Affaires sociales en vertu de l’article 9 de l’ac-cord-cadre du 3 juin 1998. Par ailleurs, à l’instar des fonds du secteur public affiliésà l’O.N.S.S.-A.P.L., la périodicité imposée pour l’établissement des rapports decontrôle n’est pas respectée et aucune récupération des montants indûment accordésn’a été effectuée.
Enfin, la gestion du Fonds sectoriel du secteur public non-marchand devrait être indi-
vidualisée au sein de la comptabilité de l’O.N.S.S.-A.P.L. et disposer d’un comptebancaire spécifique.
3. Réponses de la ministre de l’Emploi et du Travail et du ministre
des Affaires sociales
3.1 Ministre de l’emploi10
En ce qui concerne la fiabilité des statistiques établies par l’O.N.S.S. qui servent de
base pour attribuer le produit des réductions de cotisations aux fonds sectoriels dusecteur non-marchand privés, la ministre avance que des vérifications ont bel et bien
6Articles 4 et 6 de la loi du 24 décembre 1999 en vue de la promotion de l’Emploi.
7Arrêté royal du 18 juillet 2002 portant portant des mesures visant à promouvoir l’emploi dans le secteurnon-marchand.
8Arrêté royal du 8 mars 2001 fixant le montant du produit de la réduction forfaitaire visé à l’article 71,2°, de la loi du 26 mars 1999 relative au plan d’action belge pour l’emploi et portant des dispositionsdiverses et déterminant les modalités d’affectation de ce produit au Fonds du secteur public affilié àl’O.N.S.S.
9Article 11 de l’arrêté royal du 3 mai 1999.
10Lettre du 8 mai 2002.
216 heid inzake het vaststellen van de controlemodaliteiten werd toegewezen aan de
Koning, werden deze bepalingen echter virtueel opgeheven6. De aangelegenheid
wordt thans geregeld door het koninklijk besluit van 18 juli 20027.
Hoewel het Fonds voor de ziekenhuizen en de psychiatrische verzorgingstehuizen
van de publieke sector aangesloten bij de RSZ nog niet operationeel is en de diversekoninklijke besluiten dit slechts toestonden tot 31 december 2000, is de administratiein 2001 gewoon doorgegaan met de rechtstreekse storting van voorschotten aan dewerkgevers. Aan die stortingen moet nog een reglementaire grondslag worden ver-leend en zij dienen te worden geregulariseerd op basis van de werkelijke uitgaven.
Het Fonds voor de openbare sector aangesloten bij de RSZ heeft voorschotten 
ontvangen voor het eerste en tweede semester 2001
8, terwijl de bepalingen met
betrekking tot de organisatie en de interventiemodaliteiten van dat fonds pas werdenvastgelegd door een koninklijk besluit van 22 november 2001.
Daarenboven wordt de kalender, opgelegd voor het opstellen van de controlever-
slagen, niet in acht genomen. Bovendien werd tot op heden nog geen enkel onrecht-matig toegekend bedrag teruggevorderd.
2.3. Sectoraal fonds van de openbare non-profit sector aangesloten bij de
RSZ-PPO
Luidens de reglementering dient de RSZ-PPO verslagen op te stellen betreffende de
sector van de ziekenhuizen en de psychiatrische verzorgingstehuizen die onder zijngezag staan
9, terwijl het Bestuur van de Gezondheidszorg van het Ministerie van
Sociale Zaken krachtens artikel 9 van het raamakkoord van 3 juni 1998 een soortge-lijke opdracht uitvoert. Net zoals voor de fondsen van de openbare sector aangeslotenbij de RSZ-PPO, wordt de kalender voor het opstellen van de controleverslagen niet inacht genomen en worden ten onrechte toegekende sommen niet teruggevorderd.
Tenslotte zouden de verrichtingen van het Sectoraal fonds van de openbare non-pro-
fit sector aangesloten bij de RSZ-PPO in de boekhouding van de RSZ-PPO apartmoeten worden geboekt en zou het fonds over een specifieke bankrekening moetenbeschikken.
3. Antwoorden van de Minister van Tewerkstelling en Arbeid en van
de Minister van Sociale Zaken
3.1. Minister van Tewerkstelling en Arbeid10
Wat betreft de betrouwbaarheid van de statistieken van de RSZ – die de grondslag
vormen voor de toekenning van de opbrengst van de bijdrageverminderingen aan desectorale fondsen van de private non-profit sector – laat de Minister van
6Artikel 4 en 6 van de wet van 24 december 1999 ter bevordering van de werkgelegenheid.
7Koninklijk besluit van 18 juli 2002 houdende de regeling van de fondsen Sociale Maribel van de over-heidssector.
8Koninklijk besluit van 8 maart 2001 tot bepaling van het bedrag van de opbrengst van de forfaitairevermindering, bedoeld in artikel 71, 2°, van de wet van 26 maart 1999 betreffende het Belgisch actieplanvoor de werkgelegenheid en houdende diverse bepalingen, en tot bepaling van de modaliteiten van debesteding van deze opbrengst aan het Fonds voor de openbare sector aangesloten bij de RSZ.
9Artikel 11 van het koninklijk besluit van 3 mei 1999.
10Brief van 18 maart 2002.
217 été effectuées en vue d’empêcher que le montant de la réduction accordée pour
chaque travailleur ne soit supérieur au montant des cotisations patronales qui sontversées pour celui-ci.
Au sujet de l’opérationnalisation tardive du Fonds des hôpitaux et des maisons de
soins psychiatriques du secteur public affilié à l’O.N.S.S. et du vide juridique concer-nant le versement par l’O.N.S.S. d’avances en 2001 aux employeurs du secteur deshôpitaux et des maisons de soins psychiatriques, la ministre fait valoir que ce retardest la conséquence de la nécessité de se conformer à un avis du Conseil d’Etat etassure que tout sera mis en œuvre pour que l’arrêté royal portant nomination desmembres de ce Fonds soit soumis à bref délai au Conseil des ministres.
La ministre reconnaît que l’arrêté royal du 22 novembre 2001 portant les dispositions
relatives à l’organisation et aux modalités d’intervention du Fonds du secteur publicaffilié à l’ONSS a été pris postérieurement aux deux arrêtés d’attribution des mon-tants relatifs aux premier et second semestres 2001 (arrêté royal du 2 mars 2001modifié par l’arrêté royal du 10 août 2001).
Au sujet de la non-conclusion de contrats de gestion entre les Fonds sectoriels privés
et les ministres concernés, en méconnaissance du prescrit réglementaire, la ministreestime que celle-ci n’est plus nécessaire, étant donné qu’une nouvelle réglementation,à savoir un arrêté royal pris de 18 juillet dernier, qui entrera en vigueur le 1
erjanvier
2003, permettra de s’en passer.
En application des articles 71, 1° et 2°, et 73, 1°, de la loi du 26 mars 1999 relative au
plan d’action belge pour l’emploi 1998 et portant des dispositions diverses, les Fondssectoriels du secteur public ont conclu un contrat de gestion avec les autorités detutelle. La ministre confirme que les dispositions susvisées ont été remplacées par lesarticles 4 et 6 de la loi du 24 décembre 1999 en vue de la promotion de l’emploi, quiattribue dorénavant au Roi une compétence exclusive pour régler les modalités decontrôle de ce type de fonds.
La ministre reconnaît que l’actuelle réglementation ne permet pas un contrôle satis-
faisant des Fonds sectoriels privés et se réfère à la nouvelle réglementation sus-mentionnée.
Au sujet du financement irrégulier du Fonds intersectoriel des services de santé au
moyen des réserves non récurrentes d’autres fonds afin de financer des projets deformation, la ministre annonce des adaptations de la réglementation qui fournirontune base légale au fonctionnement du Fonds intersectoriel.
Dans la même optique, de nouvelles dispositions vont être adoptées en vue de révi-
ser le système de récupération auprès de l’O.N.S.S.-A.P.L. et d’autoriser le Fondsdu secteur public affilié à l’O.N.S.S.-A.P.L. à financer des projets de formation avecles moyens non récurrents qui devaient auparavant revenir au fonds de récupération.
Au sujet de l’absence de récupération de montants indûment accordés, la ministre se
réfère à la mise en œuvre de la nouvelle réglementation
A propos de l’absence de désignation de fonctionnaires siégeant dans les comités de
gestion des Fonds sectoriels, la ministre invoque le manque de moyens et déclareque cette désignation pourra se faire dès que le Fonds budgétaire organique créépar la loi-programme du 30 décembre 2001 sera opérationnel.
218 Tewerkstelling en Arbeid weten dat wel degelijk controles worden uitgevoerd om te
vermijden dat het bedrag van de voor elke werknemer toegekende verminderinghoger zou liggen dan het bedrag van de werkgeversbijdragen die voor die werknemerworden gestort.
Wat betreft de laattijdige operationalisering van het Fonds voor de ziekenhuizen en
de psychiatrische verzorgingstehuizen van de publieke sector aangesloten bij de RSZen het juridisch vacuüm met betrekking tot de storting door de RSZ van voorschot-ten in 2001 aan de werkgevers van sector van de ziekenhuizen en de psychiatrischeverzorgingstehuizen, verwijst de minister naar de vertraging veroorzaakt door het feitdat de administratie zich diende te schikken naar een advies van de Raad van State.Zij verzekert dat alles in het werk zal worden gesteld opdat het koninklijk besluit houdende benoeming van de leden van dat fonds zo spoedig mogelijk aan deMinisterraad zou kunnen worden voorgelegd.
De minister erkent dat het koninklijk besluit van 22 november 2001 houdende de
bepalingen met betrekking tot de organisatie en de interventiemodaliteiten van hetFonds voor de openbare sector aangesloten bij de RSZ pas werd getroffen nà detwee besluiten tot toekenning van de bedragen met betrekking tot het eerste entweede semester 2001 (koninklijk besluit van 2 maart 2001 gewijzigd door hetkoninklijk besluit van 10 augustus 2001).
De minister is van oordeel dat het sluiten van beheerscontracten tussen de sectorale
privé-fondsen en de betrokken ministers niet langer vereist is gezien een nieuwereglementering, die op 1 januari 2003 in werking zou moeten treden, het mogelijk zalmaken hiervan af te zien.
In toepassing van de artikelen 71, 1° en 2°, en 73, 1°, van de wet van 26 maart 1999
betreffende het Belgisch actieplan voor de werkgelegenheid 1998 en houdendediverse bepalingen hebben de sectorale fondsen van de openbare sector eenbeheerscontract gesloten met de toezichthoudende overheden. De minister bevestigtdat de bovenvermelde bepalingen werden vervangen door de artikelen 4 en 6 van dewet van 24 december 1999 ter bevordering van de werkgelegenheid, die voortaanaan de Koning een exclusieve bevoegdheid toekennen om de nadere regels voor decontrole van dergelijke fondsen te regelen.
De minister geeft toe dat de huidige reglementering geen bevredigende controle van
de sectorale privé-fondsen mogelijk maakt en verwijst naar de toekomstige regle-mentering.
Wat betreft de onrechtmatige financiering van het Intersectoraal fonds van de
gezondheidsdiensten door middel van de niet-recurrente reserves van andere fondsen,aangewend ten behoeve van vormingsprojecten, belooft de minister een aanpassingvan de reglementering, die een wettelijke grondslag zal verlenen aan de werking vanhet intersectoraal fonds.
In dezelfde optiek zullen nieuwe bepalingen worden goedgekeurd om het systeem van
terugvordering bij de RSZ-PPO te herzien en het Fonds voor de openbare sector aan-gesloten bij de RSZ-PPO toe te laten vormingsprojecten te financieren met de niet-recurrente middelen die voordien bestemd waren voor het terugvorderingsfonds.
Met betrekking tot het niet terugvorderen van ten onrechte toegekende bedragen,
verwijst de minister naar de tenuitvoerlegging van de toekomstige reglementering.
Dat geen ambtenaren zetelen in de beheerscomités van de sectorale fondsen is te
wijten aan een gebrek aan middelen .Zodra het organiek begrotingsfonds, opgericht
door de programmawet van 30 december 2001, operationeel zal zijn, zullen de vereisteaanstellingen kunnen gebeuren.
219 3.2. Ministre des affaires sociales11
Quant au Fonds du secteur public non-marchand affilié à l’O.N.S.S.-A.P.L., la ministre
des Affaires sociales assure qu’afin d’améliorer la transparence des comptes del’Office, il a été procédé à partir de 2002 à l’individualisation de ce Fonds, lequeldispose désormais d’un compte bancaire spécifique.
4. Evaluation des réponses et suite
En ce qui concerne la fiabilité des statistiques de l’O.N.S.S. servant de base pour l’é-tablissement du montant des réductions de cotisations sociales qui doit être attribuéà chaque fonds, des précisions ont été demandées à la ministre de l’emploi
12afin de
connaître la teneur des vérifications effectuées en vue de ne pas excéder le montantdes cotisations patronales payées.
A propos du Fonds sectoriel du secteur public non-marchand affilié à l’O.N.S.S.-
A.P.L., la Cour souligne la volonté d’améliorer la transparence des comptabilités del’O.N.S.S.-A.P.L. en individualisant le Fonds sectoriel du Maribel social, tout enregrettant que ce Fonds ne dispose toujours pas d’un compte bancaire propre. Eneffet, il s’avère que le compte bancaire spécifique mentionné par le ministre desaffaires sociales concerne le Fonds de récupération, et non le Fonds sectoriel.
Plus généralement, il conviendra d’examiner les moyens qui seront mis en œuvre dans
le cadre de la nouvelle réglementation pour assurer le contrôle interne du systèmeMaribel social.
11Lettre du 18 mars 2002.
12Lettre du 29 juillet 2002.
220 2.3. Minister van Sociale Zaken11
De Minister van Sociale Zaken verzekert dat de verrichtingen van het Sectoraal
fonds van de openbare non-profitsector aangesloten bij de RSZ-PPO sedert 2002apart worden geboekt, teneinde de transparantie van de rekeningen te verbeteren.Het fonds beschikt voortaan ook over een specifieke bankrekening.
4. Evaluatie van de antwoorden en verder gevolg
Wat betreft de betrouwbaarheid van de statistieken van de RSZ, die als grondslagdienen voor de vaststelling van de opbrengst van de verminderingen van sociale bijdragen die aan elk fonds moet worden toegekend, werd de Minister van Arbeid enTewerkstelling gevraagd
12te preciseren welke controles worden uitgevoerd om te
vermijden dat het bedrag van de door de werkgevers betaalde bijdragen wordt over-schreden.
In verband met het Sectoraal fonds van de openbare non-profit sector aangesloten
bij de RSZ-PPO, onderschrijft het Rekenhof de doelstelling van de administratie omde transparantie van de boekhouding van de RSZ-PPO te verbeteren middels deaparte boeking van de verrichtingen van dat fonds. Het stelt echter vast dat hetfonds nog steeds niet over een eigen bankrekening beschikt. Het blijkt immers datde specifieke bankrekening die door de Minister van Sociale Zaken werd vermeld,betrekking heeft op het terugvorderingsfonds, en niet op het sectoraal fonds.
In het algemeen zal moeten worden onderzocht welke middelen in het raam van de
nieuwe reglementering zullen worden ingezet om de interne controle van het stelselvan de Sociale Maribel te verzekeren.
11Brief van 8 mei 2002.
12Brief van 29 juli 2002.
221 –C ONTRÔLE DES DÉPENSES DE PERSONNEL AFFÉRENTES AUX
CENTRES D ’ACCUEIL POUR RÉFUGIÉS DE HOUTHALEN ET WESTENDE
Pour constituer l’effectif du personnel des centres d’accueil pour réfugiés à
Houthalen et à Westende, il a été principalement fait appel aux membres du person-nel des anciens centres de vacances «Hengelhoef» (Houthalen) et «Zon en Zee»(Westende). A la suite d’un examen des ressources en personnel des deux centresd’accueil, la Cour des comptes a constaté diverses infractions à la réglementationen matière de personnel.
1. Cadre réglementaire
Deux arrêtés royaux du 10 juin 2001 règlent les avantages pécuniaires octroyés auxmembres du personnel des centres d’accueil pour réfugiés de Houthalen et deWestende
1, lesquels ont été principalement recrutés parmi les membres du personnel
des anciens centres de vacances «Hengelhoef» (Houthalen) et «Zon en Zee»(Westende).
En principe, les membres du personnel des deux centres d’accueil pour réfugiés per-
çoivent une rémunération égale à celle d’un agent contractuel dans la Fonctionpublique fédérale. En conséquence, ils se voient toujours attribuer un grade de recru-tement correspondant à la nature et à l’importance de la fonction exercée et ilsbénéficient de l’échelle de traitements qui y est attachée.
Les services qu’ils ont accomplis dans l’un des deux anciens centres de vacances peu-
vent être valorisés pour le calcul de l’ancienneté pécuniaire. En outre, leur traitementne peut pas être inférieur à celui dont ils bénéficiaient dans ces centres de vacanceset qui est attesté par le réviseur d’entreprise du secrétariat social compétent.
2. Observations de la Cour des comptes au vice-premier ministre,
ministre du Budget, de l’Intégration sociale et de l’Economiesociale
2
La Cour des comptes n’a pas toujours été en mesure de constater les prestations
effectivement accomplies par les membres du personnel en question, étant donnéque le centre de Houthalen n’a accueilli des réfugiés qu’entre décembre 2001 etmars 2002, et que ce n’est qu’à partir d’avril 2001 que les premiers demandeurs d’a-sile sont arrivés à Westende.
En outre, les membres du personnel se sont toujours vu attribuer une échelle de trai-
tement fixée dans un grade de recrutement du niveau correspondant au diplômedont ils sont revêtus, et ce indépendamment de la fonction qu’ils exerçaient. Aucunecondition de diplôme n’étant posée pour le recrutement dans les niveaux 3 et 4, tousles membres du personnel ont ainsi obtenu, au moins, le grade de commis(échelle 30A).
1Arrêté royal du 10 juin 2001 fixant la rémunération des agents engagés par contrat de travail en servicedans le Centre d’accueil pour réfugiés «Hengelhoef « à Houthalen du ministère des Affaires sociales, dela Santé publique et de l’Environnement et l’arrêté royal du 10 juin 2001 fixant la rémunération desagents engagés par contrat de travail en service dans le Centre d’accueil pour réfugiés «Zon en Zee»à Westende du ministère des Affaires sociales, de la Santé publique et de l’Environnement.
2Lettre du 3 avril 2002, rappelée le 29 mai 2002.N–2.001.437
222 –O NDERZOEK VAN DE PERSONEELSUITGAVEN BIJ DE OPVANGCENTRA
VOOR VLUCHTELINGEN VAN HOUTHALEN EN WESTENDE
Bij de uitbouw van het personeelseffectief van de onthaalcentra voor vluchtelingen te
Houthalen en Westende werd voornamelijk een beroep gedaan op de personeels-leden van de voormalige vakantiecentra „Hengelhoef” (Houthalen) en „Zon en Zee”(Westende). Naar aanleiding van een onderzoek naar de personele middelen bijbeide onthaalcentra heeft het Rekenhof verscheidene inbreuken op de personeels-reglementering vastgesteld.
1. Reglementair kader
Twee koninklijke besluiten van 10 juni 2001 regelen de geldelijke voordelen die wor-den toegekend aan de personeelsleden van de onthaalcentra voor vluchtelingen teHouthalen en te Westende
1. Die personeelsleden werden voornamelijk gerecruteerd
onder de personeelsleden van de voormalige vakantiecentra „Hengelhoef” (Houthalen)en „Zon en Zee” (Westende).
In beginsel ontvangen die personeelsleden dezelfde bezoldiging als de andere
contractuele personeelsleden bij het federaal openbaar ambt. Dit betekent dat hensteeds een wervingsgraad wordt toegekend die overeenstemt met de aard en debelangrijkheid van de uitgeoefende functie, en een weddenschaal die hiermee ver-bonden is.
Wel kunnen de diensten die de personeelsleden bij één van beide voormalige vakan-
tiecentra presteerden, in aanmerking worden genomen voor de berekening van hungeldelijke anciënniteit. Tevens kan hun wedde niet minder bedragen dan het loon bijdie vakantiecentra, bevestigd door de bedrijfsrevisor van het bevoegde sociaalsecretariaat.
2. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Vice-Eerste Minister en
Minister van Begroting, Maatschappelijke Integratie en SocialeEconomie
2
Het Rekenhof kon niet altijd vaststellen welke prestaties door de personeelsleden
effectief werden geleverd, aangezien in het onthaalcentrum van Houthalen slechts inde periode van december 2001 tot maart 2002 vluchtelingen aanwezig waren. Ook inWestende kwamen de eerste asielzoekers pas vanaf april 2001 aan.
Aan de personeelsleden werd bovendien steeds een weddenschaal toegekend in een
wervingsgraad van het niveau dat overeenstemt met het diploma dat zij bezitten, endit ongeacht de functie die zij uitoefenen. Aangezien voor de werving in de niveaus 3en 4 geen specifieke diplomavereisten gelden, bekwamen alle personeelsleden aldusminstens de graad van klerk (schaal 30A).
1Koninklijk besluit van 10 juni 2001 tot vaststelling van de bezoldiging van de personeelsleden aangewor-ven bij arbeidsovereenkomst en tewerkgesteld in het Onthaalcentrum voor vluchtelingen ‘Zon en Zee’ teWestende van het Ministerie van Sociale Zaken, Volksgezondheid en Leefmilieu, en koninklijk besluitvan 10 juni 2001 tot vaststelling van de bezoldiging van de personeelsleden aangeworven bij arbeids-overeenkomst en tewerkgesteld in het Onthaalcentrum voor vluchtelingen „Hengelhoef” te Houthalenvan het Ministerie van Sociale Zaken, Volksgezondheid en Leefmilieu.
2Brief van 3 april 2002, herinnerd op 29 mei 2002.N–2.001.437
223 De la même manière, la valorisation des services accomplis dans les centres de
vacances et la garantie du maintien du traitement antérieur ont été appliqués defaçon analogue à l’ancien personnel saisonnier, en dépit du fait que ce dernier n’étaitpas au service des centres de vacances au moment de la reprise.
En ce qui concerne la garantie du maintien du traitement antérieur, le réviseur d’en-
treprise n’a produit aucune attestation pour le centre de Houthalen. Pour celui deWestende, il a uniquement déclaré par écrit que les attestations salariales produitescorrespondaient aux bordereaux mensuels récapitulatifs de traitements et de salai-res. Ces attestations ne permettent toutefois pas de vérifier quelles indemnités,allocations ou autres avantages financiers particuliers ont été octroyés en plus dusalaire de base. Elles ne permettent pas davantage de savoir si les salaires versésconcernaient des prestations complètes ni depuis combien de temps ils étaientoctroyés selon ces modalités.
Enfin, à la suite de son examen, la Cour des comptes a également constaté des
infractions à la législation relative à l’emploi des langues en matière administrative
3.
Ainsi, cinq agents n’ont pas suivi d’enseignement en néerlandais et n’ont pas davan-tage réussi l’examen portant sur la connaissance de la langue néerlandaise qu’ils ontprésenté devant le Selor.
Le ministre n’a pas encore répondu aux observations de la Cour des comptes.
3Arrêté royal du 18 juillet 1966 portant coordination des lois sur l’emploi des langues en matière admi-
nistrative.
224 Ook werd de waarborgregeling met betrekking tot de validering van diensten verricht
bij de vakantiecentra en het behoud van de voormalige wedde op dezelfde wijze toe-gepast op het voormalig seizoenspersoneel, hoewel zij op het ogenblik van de over-name niet in dienst waren van de vakantiecentra.
Voor wat betreft de waarborg van de vroegere wedde, werd voor Houthalen geen
enkele attestering door de bedrijfsrevisor voorgelegd. Voor Westende heeft debedrijfsrevisor enkel schriftelijk verklaard dat de hem voorgelegde loonattestenovereenstemden met de samenvattende maandelijkse loon- en salarisstaten. Aan dehand van dit attest kon echter niet worden vastgesteld welke vergoedingen, toelagenof andere bijzondere financiële voordelen naast het basisloon werden toegekend, ofhet een loon voor volledige prestaties betrof, en hoe lang dit loon reeds op die wijzewerd toegekend.
Tenslotte heeft het Rekenhof naar aanleiding van zijn onderzoek ook inbreuken vast-
gesteld op de wetgeving inzake het gebruik der talen in bestuurszaken
3. Vijf perso-
neelsleden hebben immers geen onderwijs genoten in het Nederlands en zijn evenmingeslaagd in het taalexamen Nederlands waaraan ze hadden deelgenomen bij Selor.
De minister heeft op de opmerkingen van het Rekenhof nog niet geantwoord.
3Koninklijk besluit van 18 juli 1966 houdende coördinatie van de wetten op het gebruik van de talen in
bestuurszaken.
225 10. M INISTÈRE DES AFFAIRES ÉCONOMIQUES
–TRANSFORMATION DE L ’INSTITUT NATIONAL DE STATISTIQUE EN
SERVICE DE L ’ETAT À GESTION SÉPARÉE ET COMPOSITION DU
COMITÉ DE COORDINATION
L’Institut national de statistique (I.N.S.) a été érigé en service de l’Etat à gestion
séparée par la loi du 21 décembre 1994.
Cette transformation a été décidée en raison du fonctionnement défectueux de
l’I.N.S. en tant que service d’administration générale. Le Roi doit arrêter les règlesconcernant la gestion matérielle et financière de ce service. Toutefois, l’arrêté royald’exécution n’a toujours pas été pris. Dès lors, l’Institut ne dispose pas encore del’autonomie financière, limitée certes, mais réelle, qui lui permettrait de fonctionnerplus efficacement.
Depuis l’année budgétaire 2000, des moyens propres de l’I.N.S. sont, chaque année,
attribués au budget des voies et moyens, ce qui est contraire à la loi. En outre, ledéfaut d’autonomie empêche d’affecter une partie importante des moyens propres.
Enfin, l’arrêté royal fixant la composition du comité de coordination fait également
toujours défaut.
1. Cadre juridique
Les dépenses relatives à l’I.N.S. sont imputées à la division organique 67 du budget
du ministère des Affaires économiques. Dans le budget ajusté pour l’année budgé-taire 2001, des crédits y étaient disponibles à concurrence de 1.538.200.000 francs(38.130.981,98 euros). Cette division comporte trois programmes: le programme desubsistance (32.67.0), le programme «Participation au fonctionnement d’associationsstatistiques» (32.67.1) et le programme «Prestation de service à des tiers» (32.67.2).
1.2. Cadre légal et réglementaire
L’article 123 de la loi du 21 décembre 1994 portant des dispositions sociales et
diverses
1dispose que l’I.N.S. est érigé en service de l’Etat a gestion séparée, au
sens de l’article 140 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat. Les deux loisdisposent que le Roi arrête les règles concernant la gestion matérielle et financière dece service. Les recettes provenant de la vente des produits et publications élaboréspar le service, ainsi que les subventions accordées par les institutions internationalesen vue de l’établissement de statistiques, sont allouées au service.
La transformation de l’I.N.S. en un service de l’Etat à gestion séparée a été décidée
en raison de son fonctionnement défectueux en tant qu’administration du départe-ment. Le retard dans le traitement des indicateurs économiques, la communicationdéficiente, la fiabilité parfois faible des calculs, le manque de personnel hautementqualifié et le maigre budget de fonctionnement ont été désignés comme causes
1Cet article remplace l’article 24 terde la loi du 4 juillet 1962 relative à la statistique publique.N–2.108.141
226 10. M INISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN
–O MVORMING VAN HET NATIONAAL INSTITUUT VOOR DE STATISTIEK
TOT STAATSDIENST MET AFZONDERLIJK BEHEER EN SAMENSTELLING
VAN ZIJN COÖRDINATIECOMITÉ
Door de wet van 21 december 1994 wordt het Nationaal Instituut voor de Statistiek
(NIS) opgericht als staatsdienst met afzonderlijk beheer.
De Koning moet de regelen bepalen voor het materieel en financieel beheer van
deze dienst. De aanleiding tot het omvormen van het NIS tot staatsdienst metafzonderlijk beheer was de gebrekkige werking van het instituut als dienst van alge-meen bestuur. Het koninklijk uitvoeringsbesluit is evenwel nog steeds niet uitge-vaardigd. Dit heeft verhinderd dat het NIS een beperkte maar reële financiële auto-nomie zou krijgen, waardoor een doeltreffender werking mogelijk zou zijn.
Sedert het begrotingsjaar 2000 worden jaarlijks eigen middelen van het NIS aan de
rijksmiddelenbegroting toegewezen, hetgeen in strijd is met de wet. Bij gebrek aanautonomie kan bovendien een belangrijk gedeelte van de eigen middelen niet wor-den aangewend.
Tot slot is het koninklijk besluit tot samenstelling van het coördinatiecomité tot op
heden evenmin tot stand gekomen.
1. Juridisch kader
De uitgaven met betrekking tot het Nationaal Instituut voor de Statistiek (NIS) wor-
den aangerekend op organisatie-afdeling 67 van de begroting van het Ministerie vanEconomische Zaken. Daarop waren in de aangepaste begroting voor het begrotings-jaar 2001 voor 1.538.200.000 BEF (38.130.981,98 EUR) kredieten beschikbaar. Dieafdeling bestaat uit drie programma’s: het bestaanmiddelenprogramma (32.67.0),het programma „Deelneming in de werking van statistische verenigingen” (32.67.1)en het programma „Dienstverlening aan derden” (32.67.2).
1.2. Wettelijk en reglementair kader
Luidens artikel 123 van de wet van 21 december 1994 houdende sociale en diverse
bepalingen
1wordt het NIS opgericht als staatsdienst met afzonderlijk beheer in de
zin van artikel 140 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. Beidewetten bepalen dat de Koning de regelen voor het materieel en financieel beheer vandie dienst vaststelt. De inkomsten uit de verkoop van door de dienst uitgewerkteproducten en publicaties, alsook de subsidies die door de internationale instellingenworden verleend voor het opstellen van statistieken, worden aan die dienst toegekend.
De aanleiding tot het omvormen van het NIS tot staatsdienst met afzonderlijk
beheer was de gebrekkige werking van het instituut als dienst van algemeen bestuur.De laattijdige verwerking van de economische indicatoren, de gebrekkige communi-catie, de soms geringe betrouwbaarheid van de berekeningen, het tekort aan hoogopgeleid personeel en het lage werkingsbudget werden als belangrijkste oorzaken
1Dit artikel vervangt artikel 24ter van de wet van 4 juli 1962 betreffende de openbare statistiek.N–2.108.141
227 essentielles des défauts de fonctionnement2. La transformation est intervenue dans
le cadre de la réforme de l’appareil statistique et de prévision économique duGouvernement fédéral, qui englobait également l’Institut des comptes nationaux etle Bureau fédéral du Plan
3.
En vertu de l’article 133 de la loi du 21 décembre 19944, le Roi règle la composition
du comité de coordination de l’I.N.S. Celui-ci comprend au moins le président et levice-président du Conseil supérieur de statistique ainsi que le directeur général del’I.N.S. Les autorités régionales et communautaires sont représentées dans lecomité selon les règles fixées dans un accord de coopération.
2. Constatations de la Cour des comptes et observations au ministre
de l’Economie et de la Recherche scientifique, chargé de laPolitique des grandes villes
5
2.1. Gestion du service et affectation des recettes
L’arrêté royal qui devait exécuter l’article 123 de la loi du 21 décembre 1994 et l’ar-
ticle 140 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat n’a toujours pas été pris.Dès lors, le service de l’Etat à gestion séparée voulu par le législateur n’existe tou-jours pas. La Cour en a déjà fait l’observation à la Chambre des représentants dansses commentaires des budgets des années 1998, 1999 et 2000
6. Le ministre a
déclaré à maintes reprises qu’un projet d’arrêté royal était en préparation.
Le fait de ne pas donner à l’I.N.S. le statut de service de l’Etat à gestion séparée ne
répond pas à l’objectif du législateur, qui était d’accorder à l’Institut une autonomie,limitée mais réelle, dans le domaine financier, afin de lui permettre de fonctionner plusefficacement
7. En outre, dans cette situation, l’I.N.S. n’a même pas pu conserver les
recettes provenant de ses propres activités ni disposer de financements extérieurs,comme l’envisageait le législateur.
Depuis l’année budgétaire 2000, des moyens propres de l’I.N.S., résultant de presta-
tions effectuées au profit de des tiers, sont, chaque année, attribués au budget desvoies et moyens (budget des voies et moyens 2002, article 16.09: 496.000 euros).Une telle affectation est contraire à l’article 123 de la loi du 21 décembre 1994, quialloue expressément ces recettes à l’I.N.S.
En l’absence d’autonomie, une partie importante de ces moyens propres ne sont pas
affectés. Outre le versement de 20 millions de francs (495.787,05 euros) au Trésordurant l’année 2000, le compte chèque postal de l’I.N.S. présentait encore, au1
erjanvier 2002, un excédent de recettes propres d’un montant de 117.480.295 francs
(2.912.260,44 euros). La non-affectation de ces fonds ne témoigne pas d’un bonemploi des deniers publics.
2Compte rendu analytique , Sénat, 1994-1995, 27 octobre 1994, pp. 99-106, et Doc. parl ., Sénat, 1994-
1995, n° 1218-5, p. 2.
3Titre VIII de la loi du 21 décembre 1994.
4Cet article remplace l’article 14, § 2, de la loi du 4 juillet 1962.
5Lettre du 9 avril 2002.
6Doc. parl ., Chambre, 1997-1998, n° 1250-2, p. 89, 1998-1999, n° 1783-3, p. 77 et 1999-2000, n° 197-2,
p. 56.
7Doc. parl ., Sénat, 1994-1995, n° 1218-5, p. 8.
228 voor de gebrekkige werking aangewezen2. De omvorming vond plaats in het kader
van de hervorming van het apparaat voor de statistiek en de economische vooruit-zichten van de federale regering, waarbij naast het NIS ook het Instituut voor deNationale Rekeningen en het Federaal Planbureau waren betrokken
3.
Luidens artikel 133 van de wet van 21 december 19944regelt de Koning de samen-
stelling van het coördinatiecomité van het NIS. Het omvat ten minste de voorzitteren de ondervoorzitter van de Hoge Raad van de Statistiek, alsmede de directeur-generaal van het NIS. De gewest- en gemeenschapsregeringen zijn in het comitévertegenwoordigd volgens de regelen bepaald in een samenwerkingsakkoord.
van Economie en Wetenschappelijk Onderzoek, belast met hetGrootstedenbeleid
5
2.1. Beheer van de dienst en bestemming van de inkomsten
Het koninklijk besluit dat aan artikel 123 van de wet van 21 december 1994 en aan
artikel 140 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit uitvoering moestgeven is nog altijd niet uitgevaardigd. Bijgevolg bestaat de door de wetgever gewildestaatsdienst met afzonderlijk beheer nog steeds niet. Het Rekenhof formuleerdedeze opmerking reeds in zijn commentaren bij de begrotingen van de jaren 1998,1999 en 2000
6. De minister heeft herhaaldelijk verklaard dat een ontwerp van
koninklijk besluit in voorbereiding is.
Het uitblijven van de effectieve oprichting van de staatsdienst met afzonderlijk
beheer NIS beantwoordt niet aan de doelstelling van de wetgever, nl. het statuut vanhet NIS te wijzigen, zodat het een beperkte maar reële financiële autonomie zou krij-gen, waardoor een doeltreffender werking zou mogelijk zijn
7. Het heeft eveneens
verhinderd dat het NIS zelf zijn inkomsten uit eigen activiteit kon behouden en konbeschikken over externe financiering, zoals door de wetgever was bedoeld.
Sedert het begrotingsjaar 2000 worden jaarlijks eigen middelen van het NIS, afkom-
stig van dienstverlening aan derden, aan de rijksmiddelenbegroting toegewezen (rijks-middelenbegroting 2002, artikel 16.09, 496.000 EUR). Dit is in strijd met artikel 123van de wet van 21 december 1994, luidens hetwelk die ontvangsten uitdrukkelijk aanhet NIS worden toegekend.
Bij gebrek aan autonomie wordt ook een belangrijk gedeelte van die eigen middelen niet
aangewend. Naast de storting in het jaar 2000 van 20 miljoen BEF (495.787,05 EUR)aan de schatkist, bestond er op 1 januari 2002 op de postchequerekening van hetNIS nog een overschot aan eigen ontvangsten ten bedrage van 2.912.260,44 EUR.Het niet aanwenden van deze gelden wijst evenmin op een doelmatig gebruik vanoverheidsgelden.
2Hand ., Senaat, 1994-1995, 27 oktober 1994, pp. 99-106, en Parl. St ., Senaat, 1994-1995, nr. 1218-5, p. 2.
3Titel VIII van de wet van 21 december 1994.
4Dit artikel vervangt artikel 14, §2, van de wet van 4 juli 1962.
5Brief van 9 april 2002.
6Parl. St ., Kamer, 1997-1998, nr. 1250-2, p. 89, 1998-1999, nr. 1783-3, p. 77 en 1999-2000, nr. 197-2,
p. 56.
7Parl. St ., Senaat, 1994-1995, nr. 1218-5, p. 8.
229 2.2. Composition du comité de coordination
Ce comité vise surtout à assurer la compatibilité des activités statistiques mises en
œuvre par les diverses administrations publiques (tant fédérales que régionales). Lelégislateur a laissé au Roi la compétence de composer ce comité, dans le but de pou-voir adapter plus rapidement et efficacement sa composition à certaines évolutions,telles que la création de nouveaux organismes
8.
Sept ans après la modification de la loi, la composition de ce comité de coordination
n’a toutefois pas encore été fixée par arrêté royal.
La Cour a demandé au ministre d’exécuter d’urgence les dispositions légales.
Jusqu’à présent, le ministre n’a pas répondu à la lettre de la Cour.
8Ibid., p. 10.
230 2.2. Samenstelling van het coördinatiecomité
Met de oprichting van het coördinatiecomité wordt vooral beoogd een onderlinge
compatibiliteit te verzekeren van de statistische activiteiten ondernomen door dediverse openbare besturen (zowel federaal als gewestelijk). De wetgever heeft debevoegdheid om dit comité samen te stellen aan de Koning overgelaten, met debedoeling de samenstelling sneller en adequater te kunnen aanpassen aan bepaaldeontwikkelingen zoals de oprichting van nieuwe instellingen
8.
Zeven jaar na de wetswijziging werd de samenstelling van dit coördinatiecomité
evenwel nog niet bij koninklijk besluit vastgesteld.
Het Rekenhof heeft de minister gevraagd dringend uitvoering te geven aan de wet-
telijke bepalingen.
De minister heeft tot dusver niet op de brief van het Rekenhof geantwoord.
231 11. A GENCE FÉDÉRALE POUR LA SÉCURITÉ DE LA CHAÎNE ALIMENTAIRE
(A.F.S.C.A.)
–M ISE EN ŒUVRE OPÉRATIONNELLE
L’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire a été créée par la loi du
4 février 2000 en vue d’assurer une protection maximale de la santé publique aumoyen d’un contrôle intégré de toute la chaîne alimentaire.
Les compétences de contrôle existantes en matière de sécurité alimentaire, réglées
dans diverses lois et attribuées à divers organes de contrôle, devaient être transfé-rées à cette agence, et les organes de contrôle existants – tels que l’Institut d’ex-pertise vétérinaire et un certain nombre de services des ministères de l’Agricultureet de la Santé publique – devaient y être intégrés.
Un nouveau système harmonisé de redevances et de rétributions imposé aux parti-
cipants à la chaîne alimentaire devait être mis en place en vue de financer l’Agence.Ces redevances devaient être fixées en fonction des risques spécifiques pour lasanté liés aux activités des entreprises et du contrôle interne exercé par celles-ci.Des droits perçus par l’Agence devaient rémunérer les missions exercées par ellepour le compte de tiers, étrangères au cadre de la sécurité alimentaire. La réorga-nisation des services publics concernés ne peut, en effet, avoir pour effet de greverdavantage le budget et, à moyen terme, l’Agence devrait pouvoir financer son activitéde contrôle intégralement au moyen de ses recettes propres.
Pour réaliser les objectifs précités, la loi organique a prévu que la législation existante
pouvait être modifiée dans un délai d’un an, au moyen d’arrêtés royaux délibérés enConseil des ministres.
A ce jour, la réorganisation des services concernés n’est pas achevée. L’exécution
de la loi organique n’a pas non plus débouché sur un nouveau système de finance-ment du contrôle alimentaire. En outre, la comptabilité de l’Agence présente deslacunes importantes.
La loi organique de l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire(A.F.S.C.A.)
1dispose que l’Agence a pour objectif d’assurer la sécurité de la chaîne
alimentaire et la qualité des aliments afin de protéger la santé des consommateurs.
A cette fin, l’Agence est chargée de l’élaboration, de l’application et du contrôle de
mesures relatives à l’analyse et à la gestion des risques susceptibles d’affecter lasanté (article 4, § 2).
La loi a été complétée par une disposition prévoyant que des missions complémentai-
res peuvent être confiées à l’Agence (article 4, § 6
2). Sont visées les missions qui,
1Loi du 4 février 2000 relative à la création de l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire.
2Inséré par l’article 2 de la loi du 13 juillet 2001 modifiant la loi du 4 février 2000 relative à la créationde l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire.N–1.784.219
232 11. F EDERAAL AGENTSCHAP VOOR DE VEILIGHEID VAN DE VOEDSELKETEN
–VERTRAGING IN DE OPERATIONALISERING
Met het oog op een optimale bescherming van de volksgezondheid door middel van
een geïntegreerde controle op de volledige voedselketen werd bij wet van 4 februari2000 het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen opgericht.
De bestaande controlebevoegdheden inzake de voedselveiligheid, geregeld in
diverse wetten en toegewezen aan diverse controleorganen, zouden worden over-gedragen aan het agentschap, waarin die controleorganen – zoals het Instituut voorde Veterinaire Keuring en een aantal diensten van de Ministeries van Landbouw enVolksgezondheid – zouden worden geïntegreerd.
Ter financiering van het agentschap zou een nieuw, geharmoniseerd systeem wor-
den gecreëerd van bijdragen en retributies, opgelegd aan de deelnemers aan devoedselketen. Die bijdragen zouden worden bepaald in functie van de specifiekegezondheidsrisico’s en van de interne, door de ondernemingen zelf uitgevoerdecontroles. Voor opdrachten buiten het kader van de voedselveiligheid, door hetagentschap uitgevoerd voor rekening van derden, zouden rechten worden geheven.De reorganisatie van de betrokken overheidsdiensten mocht immers geen aanleidinggeven tot een bijkomende bezwaring van de begroting en op middellange termijndiende het agentschap zijn controleactiviteit geheel met eigen ontvangsten te kunnenfinancieren.
Om bovenstaande doelstellingen te realiseren, bepaalde de oprichtingswet dat de
bestaande wetgeving binnen een termijn van één jaar kon worden aangepastmiddels in de Ministerraad overlegde koninklijke besluiten.
Tot op heden werd de reorganisatie van de betrokken diensten niet voltooid.
Evenmin heeft de uitvoering van de oprichtingswet geleid tot een nieuw financie-ringsstelsel van de voedselcontrole. Bovendien vertoont de boekhouding van hetagentschap belangrijke gebreken.
De oprichtingswet van het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van deVoedselketen (FAVV)
1bepaalt dat het agentschap de veiligheid van de voedselketen
en de kwaliteit van het voedsel tot doel heeft, teneinde de gezondheid van de con-sument te beschermen.
Daartoe wordt het agentschap belast met het uitwerken, toepassen en controleren
van de maatregelen die betrekking hebben op de analyse en de beheersing van degezondheidsrisico’s (artikel 4, § 2).
De wet werd aangevuld met een bepaling die erin voorziet dat bijkomende opdrach-
ten aan het agentschap kunnen worden toevertrouwd (artikel 4, § 6
2). Bedoeld wor-
1Wet van 4 februari 2000 houdende oprichting van het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van deVoedselketen.
2Ingevoegd door artikel 2 van de wet van 13 juli 2001 tot wijziging van de wet van 4 februari 2000 hou-dende oprichting van het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen.N–1.784.219
233 bien que sans lien direct avec la santé alimentaire, peuvent fort bien, pour des raisons
d’efficacité, être exécutées par un seul et même corps de contrôle3.
En outre, l’Agence remplit un rôle consultatif – un Comité scientifique et un Comité
consultatif (articles 4, §§ 4, 7 et 8) sont constitués à cette fin – et elle doit créer unservice où le public peut obtenir des informations et déposer des plaintes (article 9).
L’Agence a été établie au 1
erjanvier 2000 et exerce ses compétences consultatives
à partir de cette date. Elle exerce ses autres compétences à partir de différentesdates fixées par arrêté royal (article 14).
Afin de rendre l’Agence opérationnelle, le Roi est habilité à prendre les mesures 
suivantes par arrêté délibéré en Conseil des ministres:
– régler la manière dont les compétences, les organismes, les services et les per-
sonnes qui entrent dans le cadre des missions précitées de l’Agence, – ainsi queles droits et obligations y afférents –, sont transférés à l’Agence (article 5, premieralinéa);
– abroger, compléter, modifier, remplacer et coordonner une série de quinze lois
énumérées, afin de réaliser ce transfert, d’éviter les conflits de compétences etde rendre le contrôle efficace (article 5, deuxième alinéa).
Cette habilitation a expiré un an après l’entrée en vigueur de la loi organique, soit le
28 février 2001 (article 14, troisième alinéa).
Il ressort des travaux préparatoires de la loi organique que l’Administration générale
de la qualité des matières premières et du secteur végétal (DG IV du ministère desClasses moyennes et de l’Agriculture), l’Administration générale de la santé animaleet de la qualité des produits animaux (DG V du ministère des Classes moyennes etde l’Agriculture), l’Inspection générale des denrées alimentaires (ministère desAffaires sociales, de la Santé publique et de l’Environnement), l’Inspection généralede la pharmacie (idem) et l’Institut d’expertise vétérinaire (idem) seraient intégrés ausein de l’Agence
4.
La loi organique dispose que l’Agence est financée notamment par des crédits
inscrits au budget des dépenses (article 10, 2°) et par le produit des redevances etrétributions existantes, liées aux contrôles transférés à l’Agence en exécution del’article 5 (article 10, 1°).
En remplacement de ces contributions, la loi organique prévoit qu’un arrêté royal
délibéré en Conseil des ministres imposera aux participants à la chaîne alimentaire lepaiement de redevances et rétributions, à fixer en fonction des risques sanitaires liésà la nature et à l’ampleur de leurs activités (article 10, 8°)
5. Des droits doivent éga-
lement être imposés, par arrêté royal délibéré en Conseil des ministres, pour lesactivités que l’Agence exerce pour le compte de tiers (article 10, 9°). De même, pour
3Ces missions complémentaires ont trait aux «compétences résiduaires», auxquelles ressortissent sur-tout les contrôles relatifs à la santé et à la qualité des animaux et des plantes, ainsi que les contrôleseffectués par l’Institut d’expertise vétérinaire (I.E.V.) et les services DG IV et DG V du départementde l’Agriculture pour le compte du Bureau d’intervention et de restitution belge (BIRB) dans le cadrede la réglementation européenne en matière de restitutions et d’interventions à l’exportation.
4Doc. parl ., Chambre, 1999-2000, n° 0232/004.
5Tel que modifié par l’article 6 de la loi du 13 juillet 2001 modifiant la loi du 4 février 2000 relative à la
création de l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire.
234 den de opdrachten die, hoewel zij geen rechtstreeks verband hebben met de voed-
selgezondheid, om doelmatigheidsredenen best door eenzelfde controlekorps kunnenworden uitgevoerd
3.
Daarnaast vervult het agentschap een adviserende rol – waartoe een wetenschap-
pelijk comité en een raadgevend comité worden opgericht (artikelen 4, § 4, 7 en 8) –en dient het een meldpunt in te richten waar het publiek terecht kan voor informatieen klachtenbehandeling (artikel 9).
Het agentschap is opgericht met ingang van 1 januari 2000 en oefent zijn adviserende
bevoegdheden vanaf die datum uit. Zijn andere bevoegdheden oefent het uit vanaf dedata, vastgesteld bij koninklijk besluit (artikel 14).
Teneinde het agentschap te operationaliseren wordt de Koning ertoe gemachtigd
middels in de Ministerraad overlegd besluit:
– de wijze te regelen waarop bevoegdheden, instellingen, diensten en personen die
kaderen in de bovenvermelde opdrachten van het agentschap en de daaraan ver-bonden rechten en plichten, worden overgedragen aan dat agentschap (artikel 5,eerste lid);
– te voorzien in de afschaffing, aanvulling, wijziging, vervanging of coördinatie van
een reeks van vijftien opgesomde wetten ten einde die overdracht te verwezen-lijken, bevoegdheidsoverlappingen te vermijden en een effectieve en efficiëntecontrole mogelijk te maken (artikel 5, tweede lid).
Die machtiging verviel één jaar na de inwerkingtreding van de wet, meer bepaald op
28 februari 2001 (artikel 14, derde lid).
Uit de voorbereidende stukken bij de oprichtingswet blijkt dat het Bestuur voor de
Kwaliteit van de Grondstoffen en de Plantaardige Sector (DG IV van het Ministerievan Middenstand en Landbouw), het Bestuur voor de Dierengezondheid en deKwaliteit van de Dierlijke producten (DG V van het Ministerie van Middenstand enLandbouw), de Algemene Eetwareninspectie (Ministerie van Sociale Zaken, Volksge-zondheid en Leefmilieu), de Algemene Farmaceutische Inspectie (idem) en het Instituutvoor de Veterinaire Keuring (idem) in het agentschap zouden worden geïntegreerd
4.
De oprichtingswet bepaalt dat het agentschap onder meer wordt gefinancierd door
kredieten ingeschreven op de uitgavenbegroting (artikel 10, 2°) en door de opbrengstvan de bestaande bijdragen en retributies verbonden aan de controles die in uitvoeringvan artikel 5 aan het agentschap worden overgedragen (artikel 10, 1°).
Ter vervanging van die bestaande bijdragen en retributies bepaalt de oprichtingswet
dat, bij in de Ministerraad overlegd koninklijk besluit, aan de deelnemers van devoedselketen bijdragen en retributies dienen te worden opgelegd, vast te stellen infunctie van de gezondheidsrisico’s verbonden aan de aard en de omvang van hunactiviteiten (artikel 10, 8°)
5. Voor de activiteiten, die het agentschap verricht voor
rekening van derden, dienen eveneens rechten te worden opgelegd bij een in de
3Die bijkomende opdrachten betreffen de zogenaamde restbevoegdheden, waartoe vooral de controlesbehoren met betrekking tot de gezondheid en de kwaliteit van dieren en planten, evenals de controles,verricht door het Instituut voor de Veterinaire Keuring (IVK) en de diensten DG IV en DG V van hetlandbouwdepartement voor rekening van het Belgisch Interventie- en Restitutiebureau (BIRB) in hetkader van de Europese regelgeving inzake uitvoerrestituties en interventies.
4Parl. St ., Kamer, 1999-2000, nr. 0232/004.
5Zoals gewijzigd door artikel 6 van de wet van 13 juli 2001 tot wijziging van de wet van 4 februari 2000
houdende oprichting van het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen.
235 l’exécution des articles 10, 8° et 9°, le Roi a disposé de pouvoirs spéciaux, qui ont
expiré un an après l’entrée en vigueur de la loi organique, plus précisément le28 février 2001, (article 14, troisième alinéa).
Il ressort de l’exposé des motifs de la loi organique que la création de l’Agence devait
être budgétairement neutre dans tous ses aspects et que, par conséquent, elle nepouvait causer aucune charge budgétaire supplémentaire. A moyen terme, l’Agencedevait pouvoir financer ses activités de contrôle par les recettes y afférentes
6.
En ce qui concerne la comptabilité et les comptes, l’Agence doit, en qualité d’orga-
nisme d’intérêt public de la catégorie A7, satisfaire aux dispositions de la loi du
16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public. A titresubsidiaire, la loi organique dispose que l’Agence doit établir des rapports et dessituations trimestriels (article 13, § 2).
2. Constatations effectuées par la Cour des comptes
La Cour a constaté que la mise en place opérationnelle de l’Agence accuse du retard.L’exécution de la loi organique n’a pas abouti à l’exercice concret des compétencesde contrôle transférées à l’Agence, ni au développement d’un nouveau systèmecohérent de redevances, de rétributions et de droits.
L’arrêté royal du 22 février 2001 organisant les contrôles effectués par l’A.F.S.C.A.,
pris en exécution de l’article 5 de la loi organique, ne définit pas concrètement lescompétences de l’Agence au regard des quinze lois énumérées dans cet article,comme le signale d’ailleurs le rapport au Roi. Il ne prévoit que la possibilité de trans-
férer à l’Agence les contrôles réglés dans ces lois, et ce à des dates à préciser parun ou plusieurs arrêtés royaux délibérés en Conseil des ministres (article 26).
En raison de l’exécution imparfaite de cette disposition légale, le transfert graduel du
personnel et de l’infrastructure des organes de contrôle existants, prévu dans lebusiness plan de l’Agence
8, n’a pas encore pu être réalisé.
Dans la pratique, les activités de l’Agence sont exercées par le personnel des orga-
nes de contrôle existants, dans l’attente d’un transfert formel. L’arrêté royal du5 avril 2001 relatif à la mise à disposition de l’A.F.S.C.A. du personnel de certainsservices publics a voulu conférer un fondement juridique à cette situation de fait.
Cette manière de procéder est contestable aussi longtemps que les compétences de
l’Agence n’ont pas été énumérées avec précision et qu’aucun cadre du personnel n’aété fixé en exécution de la loi organique
9.
6Doc. parl ., Chambre, 1999-2000, n° 0232/001.
7Article 12 de la loi organique.
8Le business plan a été approuvé en Conseil des ministres du 6 octobre 2000.
9L’article 6, § 7, de la loi organique dispose que le cadre du personnel est fixé par un arrêté royal délibéré
en Conseil des ministres.
236 Ministerraad overlegd koninklijk besluit (artikel 10, 9°). Ook voor de uitvoering van
de artikelen 10, 8° en 9°, beschikte de Koning over bijzondere machten, die één jaarna de inwerkingtreding van de oprichtingswet, meer bepaald op 28 februari 2001,vervielen (artikel 14, derde lid).
Uit de memorie van toelichting bij de oprichtingswet blijkt dat de oprichting van het
agentschap in al zijn aspecten budgettair neutraal moest zijn en derhalve geen bijko-mende bezwaring van de begroting mocht met zich brengen. Op middellange termijndiende het agentschap zijn controleactiviteiten te kunnen financieren uit de daaruitvoortvloeiende ontvangsten
6.
Met betrekking tot de boekhouding en de rekeningen moet het agentschap, als
instelling van openbaar nut van de categorie A7, voldoen aan de bepalingen van de
wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van open-baar nut. Bijkomend bepaalt de oprichtingswet dat het agentschap driemaandelijkseactiviteitenverslagen en toestandsopgaven dient op te stellen (artikel 13, § 2).
2. Vaststellingen van het Rekenhof
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de operationalisering van het agentschap ver-traagd verloopt. De uitvoering van de oprichtingswet heeft niet geleid tot de concre-tisering van de controlebevoegdheden, die aan het agentschap worden overgedra-gen, noch tot de ontwikkeling van een nieuw, coherent stelsel van bijdragen,retributies en rechten.
In het koninklijk besluit van 22 februari 2001 houdende organisatie van de controles
die worden verricht door het FAVV, getroffen in uitvoering van artikel 5 van deoprichtingswet, worden de bevoegdheden van het agentschap met betrekking tot devijftien in dat artikel opgesomde wetten, niet concreet gedefinieerd, zoals overigens inhet verslag aan de Koning zelf wordt vermeld. Het voorziet slechts in de mogelijkheid
dat de in die wetten geregelde controles worden overgedragen aan het agentschapop de tijdstippen, nog nader te bepalen bij in de Ministerraad overlegd(e) koninklijkebesluit(en) (artikel 26).
Door de onvolkomen uitvoering van die wetsbepaling kon de stapsgewijze overdracht
van het personeel en de infrastructuur van de bestaande controleorganen, voorzien inhet beleidsplan ( business plan ) van het agentschap
8, nog niet worden gerealiseerd.
In de praktijk worden de activiteiten van het agentschap uitgevoerd door het personeel
van de bestaande controleorganen, in afwachting van een formele overdracht. Hetkoninklijk besluit van 5 april 2001 betreffende de terbeschikkingstelling van personeelvan bepaalde overheidsdiensten aan het FAVV heeft aan deze feitelijke toestand eenrechtsgrond willen verlenen.
Die handelwijze is betwistbaar zolang onduidelijkheid bestaat over de bevoegdheden
en zolang in uitvoering van de oprichtingswet geen personeelsformatie van hetagentschap werd vastgesteld
9.
6Parl. St. , Kamer, 1999-2000, nr. 0232/001.
7Artikel 12 van de oprichtingswet.
8Het beleidsplan werd goedgekeurd in de Ministerraad van 6 oktober 2000.
9Artikel 6, § 7, van de oprichtingswet bepaalt dat de personeelsformatie wordt vastgesteld middels een
in de Ministerraad overlegd koninklijk besluit.
237 L’article 10, 8° et 9°, de la loi organique n’a pas reçu d’exécution dans le délai fixé
par le législateur. L’arrêté royal du 22 février 2001 relatif au financement de l’Agencefédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire ne porte que sur le transfert desredevances et rétributions liées aux contrôles existants. Afin de mettre au point lenouveau système harmonisé de redevances et rétributions, une initiative législativedevait – comme il ressort du rapport au Roi accompagnant l’arrêté en cause – êtreprise dans les douze mois
10. Le business plan , qui prévoyait un système de redevan-
ces et de rétributions basé sur un contrôle effectué par les entreprises concernéeselles-mêmes
11, n’a, dès lors, pu être exécuté.
La comptabilité de l’Agence présente des imperfections graves. Son organisation est
rudimentaire. Le plan comptable, prévu par l’article 7 de la loi du 16 mars 1954 n’existepas. Les rapports d’activités et les situations trimestriels n’ont pas été soumis auxministres compétents dans les délais légaux
12. En outre, pour l’année budgétaire 2000,
ni le compte d’exécution du budget ni l’état de l’actif et du passif n’ont été établis13.
3. Observations formulées par la Cour à l’adresse de la ministre de
la Protection de la Consommation, de la Santé publique et del’Environnement
14
La Cour a émis à l’adresse de la ministre de la Protection de la Consommation, de
la Santé publique et de l’Environnement des critiques à propos du retard apporté àla mise en place fonctionnelle de l’Agence.
Son Collège a fait observer que l’exécution de la loi organique est restée limitée aux
dispositions relatives à l’administrateur délégué et aux organes chargés de tâchesconsultatives et de recherche. Les compétences en matière de contrôle, les services,le personnel et l’infrastructure qui devaient être transférés effectivement à l’A.F.S.C.A.n’ont pas été définis concrètement.
En outre, en raison de ce retard dans l’intégration, un certain nombre de problèmes
relatifs à l’I.E.V. n’ont pas reçu de solution, à savoir le statut des vétérinaires en mis-sion
15et l’absence d’un protocole d’accord à conclure, en vertu de la réglementation
10Rapport au Roi afférent à l’arrêté royal du 22 février 2001 relatif au financement de l’Agence fédéralepour la sécurité de la chaîne alimentaire.
11L’importance des redevances et des rétributions devait être fixée sur la base des risques spécifiquespour la santé et des contrôles internes institués à cet effet par les entreprises concernées elles-mêmes.Ces contrôles devaient être évalués par l’Agence au moyen des normes existantes ou restant à déve-lopper.
12Aux termes de l’article 13, § 2, de la loi organique, les rapports trimestriels sur les activités doivent êtreprésentés, dans le mois qui suit la période qu’ils couvrent, au ministre qui exerce l’autorité hiérarchiquesur l’Agence; il en va de même des situations trimestrielles, qui doivent en outre être transmises auministre compétent en matière de budget.
13Conformément à l’article 13, § 2, de la loi organique, ces deux documents devaient être établis le30 avril 2001 au plus tard.
14Lettre du 28 mai 2001.
15Les problèmes en matière de sécurité sociale (faux indépendants) et de déontologie (incompatibilités)sont connus de longue date. Cf., notamment, Doc. parl ., Chambre, 1999-2000, n° 0232/004 et note
de politique générale, p. 10.
238 Er werd geen uitvoering gegeven aan artikel 10, 8° en 9°, van de oprichtingswet
binnen de door de wetgever gestelde termijn. Het koninklijk besluit van 22 februari2001 betreffende de financiering van het Federaal Agentschap voor de Veiligheidvan de Voedselketen omvat slechts de overdracht van de bijdragen en retributiesverbonden aan de bestaande controles. Teneinde het nieuwe, geharmoniseerde stel-sel van bijdragen en retributies te verwezenlijken zou – zoals blijkt uit het verslag aande Koning bij dat besluit – binnen de 12 maanden een wetgevend initiatief wordengenomen
10. Het beleidsplan, dat voorzag in een stelsel van bijdragen en retributies
gebaseerd op de zelfcontrole van de betrokken ondernemingen11, kon derhalve nog
niet worden uitgevoerd.
De boekhouding van het agentschap vertoont ernstige tekortkomingen. De organisa-
tie ervan is rudimentair. Er is geen boekhoudplan, zoals voorgeschreven doorartikel 7 van de wet van 16 maart 1954. Evenmin werden een driemaandelijks activi-teitenverslag en een driemaandelijkse toestandsopgave voorgelegd aan de bevoegdeministers binnen de wettelijk bepaalde termijnen
12. Voor het begrotingsjaar 2000
werden bovendien noch een uitvoeringsrekening van de begroting noch een toestands-opgave van het actief en passief opgesteld
13.
3. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Consumen-
tenzaken, Volksgezondheid en Leefmilieu14
Het Rekenhof heeft bij de Minister van Consumentenzaken, Volksgezondheid en
Leefmilieu kritiek uitgebracht met betrekking tot de laattijdige operationalisering vanhet agentschap.
Zijn college heeft opgemerkt dat de uitvoering van de oprichtingswet beperkt bleef
tot de bepalingen met betrekking tot de gedelegeerd bestuurder en de organenbelast met advies- en onderzoekstaken. De controlebevoegdheden, de diensten, hetpersoneel en de infrastructuur die daadwerkelijk aan het FAVV zouden worden over-gedragen, werden niet concreet gedefinieerd.
Door deze vertraagde integratie blijven bovendien een aantal problemen met betrek-
king tot het Instituut voor Veterinaire Keuring (IVK) onopgelost, met name het statuutvan de dierenartsen met opdracht
15en het ontbreken van een protocolovereenkomst,
10Verslag aan de Koning bij het koninklijk besluit van 22 februari 2001 betreffende de financiering vanhet Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen.
11De omvang van de bijdragen en retributies zou worden vastgesteld op basis van de specifieke gezond-heidsrisico’s en de interne controles daarop ingesteld door de betrokken ondernemingen zelf. Die zelf-controles zouden door het agentschap worden geëvalueerd aan de hand van bestaande of nog te ont-wikkelen normen.
12Luidens artikel 13, § 2, van de oprichtingswet dienen de driemaandelijkse verslagen betreffende dewerkzaamheden binnen de maand na het einde van de periode waarop zij betrekking hebben, te wor-den voorgelegd aan de minister die het hiërarchisch gezag uitoefent over het agentschap; dit geldt ookvoor de driemaandelijkse toestandsopgaven, die bovendien moeten worden overgemaakt aan deminister die de Begroting onder zijn bevoegdheid heeft.
13Conform artikel 13, § 2, van de oprichtingswet dienden beide documenten uiterlijk op 30 april 2001 tezijn opgemaakt.
14Brief van 28 mei 2001.
15De problemen op het vlak van de sociale zekerheid (schijnzelfstandigheid) en op het vlak van de deonto-logie (onverenigbaarheden) zijn sedert jaren bekend. Zie o.m. Parl. St ., Kamer, 1999-2000, nr. 0232/004
en beleidsnota, p.10.
239 européenne, entre l’I.E.V. (ou l’A.F.S.C.A. en qualité de successeur juridique) et le
BIRB16.
Pour ce qui est du financement de l’Agence, la Cour a prié la ministre de prendre
d’urgence une initiative législative pour donner exécution au système de redevances,de rétributions et de droits, prévu dans la loi organique et dans le business plan et
basé sur le double principe du contrôle par les participants à la chaîne alimentaireeux-mêmes et de la neutralité budgétaire de l’Agence.
En ce qui concerne la comptabilité, les obligations en matière de publicité et la reddi-
tion des comptes, la Cour a fait observer qu’il n’a pas été satisfait aux prescriptionslégales relatives au plan comptable, à la présentation en temps opportun des rapportset situations trimestriels et aux comptes relatifs à l’année budgétaire 2000.
4. Réponse de la ministre de la Protection de la Consommation, de
la Santé publique et de l’Environnement17
La ministre regrette que, sur le plan juridique, les compétences de contrôle n’aient
pas encore été transférées à l’Agence. Il n’est toutefois pas inhabituel que l’exécu-tion d’une loi nécessite du temps. En outre, l’Agence a en fait déjà contribué aucontrôle de la sécurité alimentaire par le rôle consultatif qu’elle a joué dans la priseen charge de l’encéphalopathie spongiforme bovine (ESB) et du développement ulté-rieur des systèmes de traçabilité et d’identification dans le secteur de la viande et ence qui concerne la convention relative aux déchets animaux.
La mise en place opérationnelle a subi un retard pour deux motifs.D’une part, il a fallu attendre la modification de la loi concernant les missions com-
plémentaires (compétences résiduaires)
18, afin de permettre le transfert intégral des
services existants et de paquets de compétences homogènes à l’Agence, et le proto-cole de coopération avec le BIRB a dû être négocié.
D’autre part, la réforme de l’Etat, qui, à la date de la réponse, ne faisait encore l’ob-
jet d’aucun accord global, devait être décisive pour le transfert des compétencesrésiduaires exercées par les services fédéraux du département de l’Agriculture. Atrès court terme, des arrêtés ministériels seront pris pour permettre à l’Agence, surla base des arrêtés royaux déjà pris concernant la mise à disposition de personnel etau fonctionnement de l’A.F.S.C.A.
19, d’exécuter fonctionnellement ses missions de
contrôle sous l’autorité de l’administrateur délégué.
16En vertu des orientations VI/5331/98 de la Commission européenne, il y a lieu, en ce qui concerne lescontrôles exécutés dans le cadre de la législation européenne sur les restitutions à l’exportation et auxinterventions, d’établir un protocole d’accord entre les organismes payeurs (en l’occurrence, le BIRB)et les services qui effectuent ces contrôles pour le compte des organismes payeurs (en l’occurrence,l’I.E.V.). L’incertitude entourant la question de savoir si l’Agence reprendrait ou non ces contrôles àl’I.E.V. a contribué au fait qu’un accord de protocole n’a toujours pas pu être établi. La Commissioneuropéenne pourrait sanctionner le non-respect de cette obligation. Cf. déjà le 156
eCahier de la Cour
des comptes, pp. 307 et suivantes.
17Lettre du 7 juin 2001.
18Cf. note de bas de page n° 2.
19Arrêté royal du 5 avril 2001 relatif à la mise à disposition de l’Agence fédérale pour la sécurité de lachaîne alimentaire du personnel de certains services publics et arrêté royal du 16 mai 2001 fixant le lieud’établissement, l’organisation et le fonctionnement de l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaînealimentaire.
240 die krachtens de Europese regelgeving dient te worden gesloten tussen het IVK (of
het FAVV als zijn rechtsopvolger) en het Belgisch Interventie- en Restitutiebureau(BIRB)
16.
Wat betreft de financiering van het agentschap, heeft het Rekenhof aan de minister
gevraagd onverwijld een wetgevend initiatief te nemen om uitvoering te geven aanhet in de oprichtingswet en in het beleidsplan voorziene stelsel van bijdragen, retri-buties en rechten, gebaseerd op de beginselen van zelfcontrole door de deelnemersaan de voedselketen en de budgettaire neutraliteit van het agentschap.
Wat betreft de boekhouding, de publicatieverplichtingen en de rekeningen werd opge-
merkt dat niet werd voldaan aan de wettelijke voorschriften inzake het boekhoudplan,de tijdige voorlegging van driemaandelijkse verslagen en toestandsopgaven en derekeningen met betrekking tot het begrotingsjaar 2000.
4. Antwoord van de Minister van Consumentenzaken, Volksgezond-
heid en Leefmilieu17
De minister betreurt dat op juridisch vlak nog geen overdracht van controlebevoegd-
heden aan het agentschap plaatsvond. Het is echter niet ongebruikelijk dat de uit-voering van een wet tijd vergt. Bovendien heeft het agentschap in feite reeds bijge-dragen tot de voedselveiligheidscontrole door zijn adviserende rol bij de aanpak vande spongiforme encephalopathie (BSE) en de verdere ontwikkeling van geïntegreerdetraceer- en identificatiesystemen in de vleessector en inzake de conventie van dierlijkafval.
De operationalisering liep om twee redenen vertraging op.Vooreerst diende de wetswijziging met betrekking tot de bijkomende opdrachten
(restbevoegdheden) te worden afgewacht
18, teneinde de integrale overdracht van de
bestaande diensten en van homogene bevoegdheidspakketten naar het agentschapmogelijk te maken, en moest het protocol van samenwerking met het BIRB wordenonderhandeld.
Daarnaast zou de staatshervorming, waarover op datum van het antwoord geen slui-
tend akkoord bestond, bepalend zijn voor de overdracht van die restbevoegdheden,welke door de federale diensten van het landbouwdepartement worden uitgeoefend.Op zeer korte termijn zouden ministeriële besluiten worden genomen teneinde opgrond van de reeds getroffen koninklijke besluiten betreffende de terbeschikkingstel-ling van personeel en de werking van het FAVV
19erin te voorzien dat het agentschap
zijn controleopdrachten functioneel kan opnemen onder het gezag van de gedelegeerdbestuurder.
16Luidens richtsnoer VI/5331/98 van de Europese Commissie dient, wat betreft de controles uitgevoerdin het kader van de Europese regelgeving inzake de uitvoerrestituties en de interventiesteun, een pro-tocolakkoord te worden opgesteld tussen de betaalorganen (i.c. het BIRB) en de diensten die dezecontroles in opdracht van die betaalorganen uitvoeren (i.c. het IVK). De onzekerheid of het agentschapde bedoelde controles al dan niet van het IVK zou overnemen, heeft ertoe bijgedragen dat er nog steedsgeen protocolovereenkomst kon worden opgesteld. Het niet naleven van deze verplichting kan door deEuropese Commissie worden gesanctioneerd. Zie reeds 156
eBoek van het Rekenhof, deel I, p. 306 e.v.
17Brief van 7 juni 2001.
18Zie voetnoot 2.
19Koninklijk besluit van 5 april 2001 betreffende de ter beschikkingstelling van personeel van bepaaldeoverheidsdiensten aan het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen en koninklijkbesluit van 16 mei 2001 tot vaststelling van de vestigingsplaats, de organisatie en de werking van hetFederaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen.
241 En ce qui concerne le statut des vétérinaires en mission à l’I.E.V., la ministre souligne
la nécessité de pouvoir disposer d’un corps de contrôle flexible, car les besoins enexperts fluctuent très fortement en fonction de la variabilité très élevée des activitésdes abattoirs. L’Agence aurait des contacts avec les organisations de vétérinaires afinde mettre au point une formule qui respecterait une telle souplesse tout en apportantune solution pour une série de missions.
L’accord de collaboration serait négocié avec le BIRB dès l’entrée en vigueur de la
modification de la loi en ce qui concerne les missions complémentaires.
Pour ce qui est du financement de l’Agence, l’arrêté royal du 22 février 2001 prévoit
un règlement provisoire. La ministre annonce une initiative législative pour la fin del’année 2001.
L’absence de comptes pour l’année 2000 se justifie par le fait que, durant cette année,
l’Agence ne disposait pas encore d’un budget propre et que des crédits de démarrageétaient inscrits au budget des dépenses fédéral. Un rapport relatif à l’année 2000 aété remis à la ministre et, entre-temps, transmis à la Chambre des représentants.L’obligation d’introduire des rapports trimestriels ne s’applique pas au premier trimes-tre de l’année 2001, la dotation n’ayant été accordée à l’Agence qu’ultérieurement.Pour ce qui est du plan comptable, un appel d’offres en vue de la mise au point dela comptabilité économique, analytique et budgétaire est en cours de préparation.
5. Evaluation de la réponse de la ministre
En ce qui concerne le retard apporté à la mise en place opérationnelle l’agence, lesarguments de la ministre doivent être nuancés. D’une part, le problème des compé-tences résiduaires était déjà connu lors de l’élaboration de la loi organique et, d’autrepart, la réforme de l’Etat annoncée n’a pu faire obstacle au transfert des services etdes organismes dépendants du département de la Santé publique.
En dépit du rôle positif que l’Agence a indubitablement joué dans la prise en charge
de la crise de l’E.S.B., l’Union européenne a jugé qu’actuellement, les systèmes detraçabilité utilisés en Belgique n’offraient pas la garantie suffisante que des matièresà risques ne puissent passer dans la chaîne alimentaire
20.
La promesse de la ministre de prendre, avant la fin de l’année, une initiative législa-
tive concernant un nouveau système harmonisé de recettes n’est que la réitérationde l’intention déjà manifestée lors de l’élaboration de l’arrêté royal du 22 février2001 relatif au financement de l’Agence
21.
Deux problèmes fondamentaux se posent à propos du protocole d’accord conclu entre
le BIRB et l’Agence:
– il n’apparaît pas clairement quelles compétences de contrôle de l’I.E.V. seront
transférées à l’Agence;
20Enquête réalisée du 11 au 15 décembre 2000, actualisé le 19 février 2001. Rapport portant la réfé-rence DG(SANCO)/1302/2000.
21Cf. point 2.
242 Wat het statuut van de dierenartsen met opdracht bij het IVK betreft, beklemtoont
de minister de noodzaak te kunnen beschikken over een flexibel controlekorps, aan-gezien de nood aan keurders zeer sterk varieert in functie van de zeer wisselvalligeactiviteit in de slachthuizen. Het agentschap zou contacten hebben met de organisa-ties van de dierenartsen ten einde een formule uit te werken die dergelijke soepel-heid koppelt aan een oplossing voor een reeks van opdrachten.
Het samenwerkingsprotocol zou met het BIRB worden onderhandeld zodra de wets-
wijziging met betrekking tot de bijkomende opdrachten in werking treedt.
Inzake de financiering van het agentschap voorziet het koninklijk besluit van 22
februari 2001 in een voorlopige regeling. De minister kondigt een wetgevend initiatiefaan voor eind 2001.
Het ontbreken van rekeningen voor het jaar 2000 is verantwoord omwille van het feit
dat het agentschap in dat jaar nog niet over een eigen begroting beschikte en deopstartkredieten in de federale uitgavenbegroting waren ingeschreven. Een verslagmet betrekking tot het jaar 2000 werd bij de minister ingediend en inmiddels overge-zonden aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers. De verplichting driemaandelijkseverslagen voor te leggen geldt niet voor het eerste kwartaal van 2001, omdat dedotatie aan het agentschap pas nadien werd verleend. Wat het boekhoudplanbetreft, zou een offerteaanvraag worden voorbereid met het oog op de invoering vaneen economische, analytische en budgettaire boekhouding.
5. Evaluatie van het antwoord van de minister
De argumenten van de minister met betrekking tot de vertraagde operationaliseringdienen te worden genuanceerd. Enerzijds was het probleem van de restbevoegdhe-den reeds bekend bij de totstandkoming van de oprichtingswet zelf en, anderzijds,kon de aangekondigde staatshervorming geen beletsel vormen voor de overdrachtvan diensten en instellingen behorend tot het departement Volksgezondheid.
Ongeacht de positieve rol die het agentschap ongetwijfeld heeft vervuld bij de aan-
pak van de BSE-crisis, heeft de Europese Commissie geoordeeld dat de tracerings-systemen in België voorlopig geen afdoende garanties bieden dat risicostoffen nietin de voedselketen terecht komen
20.
De belofte van de minister vóór het einde van het jaar een wetgevend initiatief te
nemen inzake een nieuw geharmoniseerd stelsel van ontvangsten, is slechts de her-haling van het voornemen dat reeds bij de totstandkoming van het koninklijk besluitvan 22 februari 2001 betreffende de financiering van het agentschap werd aange-kondigd
21.
Met betrekking tot een protocolovereenkomst tussen het BIRB en het agentschap
stellen zich twee fundamentele problemen:
– het is onduidelijk welke controlebevoegdheden van het IVK aan het agentschap
zullen worden overgedragen;
20Onderzoek uitgevoerd van 11 tot 15 december 2000, geactualiseerd op 19 februari 2001. Rapport metkenmerk DG(SANCO)/1302/2000.
21Zie punt 2.
243 – aussi longtemps que la loi organique n’aura pas été mise en application en ce qui
concerne l’imposition de droits22, l’Agence ne peut être rémunérée pour l’exécu-
tion de cette mission23.
Pour ce qui est des comptes de l’année 2000 et des obligations en matière de publi-
cation relatives au premier trimestre de l’année 2001, la Cour a examiné les argu-ments de la ministre et les a admis. L’absence de plan comptable et l’organisationdéficiente du service comptable en général constituent des problèmes auxquels unesolution doit être apportée d’urgence.
6. Correspondance ultérieure et développements récents
Dans sa réponse à la ministre24, la Cour a fait observer que la mise à la disposition
de l’Agence du personnel des services de contrôle existants ne saurait avoir qu’uncaractère provisoire. Le transfert définitif du personnel exige, en effet, l’exécutiondes dispositions de la loi organique relatives au cadre du personnel de l’Agence et autransfert de l’équipement et des installations.
Entre-temps, les arrêtés ministériels annoncés à propos de la mise à disposition de
personnel ont été publiés
25. Bien qu’ils prévoient que le personnel des services
DG IV et DG V du ministère, de l’Inspection générale des denrées alimentaires et del’I.E.V. peuvent effectuer des prestations dans le cadre des missions de l’Agence,aucun de ces services ou organismes n’a été supprimé.
D’ailleurs des imprécisions subsistent encore au niveau des compétences transférées,
et ce en dépit de l’arrêté royal du 10 août 2001, en vertu duquel l’Agence exerce, àpartir du 1
erseptembre 2001, l’entièreté de ses missions et compétences26.
Certes, le transfert des missions complémentaires en dehors du cadre de la santé
publique (compétences résiduaires) a, dans l’intervalle, été réglé par un arrêté royaldu 16 novembre 2001
27, après que la réforme de l’Etat eut indiqué clairement quel-
les compétences restaient fédérales28. L’arrêté ne prévoit toutefois pas le transfert
22Article 10, 9°, de la loi organique.
23Un examen plus approfondi a fait apparaître que les prétentions de l’I.E.V. à une rémunération de lapart du BIRB pour les contrôles exécutés dans le cadre de la réglementation relative aux restitutionset aux interventions constituaient la cause principale de l’absence d’un protocole d’accord entre les deuxorganismes. Le business plan de l’Agence prévoit également que ces contrôles doivent être rémunérésà prix coûtant.
24Lettre du 3 août 2001.
25Arrêté ministériel du 26 mars 2002 relatif à la mise à disposition d’office de l’Agence fédérale pour lasécurité de la chaîne alimentaire de membres du personnel du ministère des Classes moyennes et del’Agriculture; arrêté ministériel du 28 mars 2002 relatif à la mise à disposition d’office de l’Agencefédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire des membres du personnel de l’Institut d’expertisevétérinaire; arrêté ministériel du 28 mars 2002 relatif à la mise à disposition d’office de l’Agence fédéralepour la sécurité de la chaîne alimentaire de membres du personnel de l’Inspection générale des denréesalimentaires.
26Arrêté royal du 10 août 2001 fixant la date à partir de laquelle l’Agence fédérale pour la sécurité de lachaîne alimentaire exerce ses compétences, pris en exécution de l’article 14 de la loi organique.
27Arrêté royal du 16 novembre 2001 confiant des missions complémentaires à l’Agence fédérale pour lasécurité de la chaîne alimentaire.
28L’article 2 de la loi spéciale du 13 juillet 2001 portant transfert de diverses compétences aux Régionset Communautés détermine les compétences en matière d’agriculture et de pêche maritime qui restentfédérales.
244 – zolang geen uitvoering werd gegeven aan de oprichtingswet wat betreft het opleg-
gen van rechten22, kan het agentschap voor deze opdracht niet worden vergoed23.
Wat betreft de rekeningen over het jaar 2000 en de publicatieverplichtingen met be-
trekking tot het eerste kwartaal van het jaar 2001 heeft het Rekenhof de argumen-ten van de minister onderzocht en aanvaard. Het ontbreken van een boekhoudplanen de gebrekkige organisatie van de boekhouddienst in het algemeen zijn problemendie een dringende oplossing vereisen.
6. Verdere briefwisseling en recente ontwikkelingen
In zijn repliek aan de minister24heeft het Rekenhof erop gewezen dat de terbeschik-
kingstelling van het personeel van de bestaande controlediensten aan het agent-schap slechts een voorlopig karakter kan hebben. Een definitieve overdracht van hetpersoneel vergt immers de uitvoering van de bepalingen in de oprichtingswet betref-fende de vaststelling van de personeelsformatie van het agentschap en de over-dracht van uitrusting en installaties.
Inmiddels werden de in het vooruitzicht gestelde ministeriële besluiten met betrek-
king tot de terbeschikkingstelling van personeel afgekondigd
25. Hoewel zij erin voor-
zien dat het personeel van de diensten DG IV en DG V, van de AlgemeneEetwareninspectie en van het IVK prestaties kan verrichten in het raam van deopdrachten van het agentschap, werd geen van die diensten of instellingen formeelopgeheven.
Overigens blijven op het vlak van de overgedragen bevoegdheden nog onduidelijkhe-
den bestaan, ondanks het koninklijk besluit van 10 augustus 2001 luidens hetwelkhet agentschap vanaf 1 september 2001 het geheel van zijn opdrachten en
bevoegdheden uitoefent
26.
Weliswaar werd de overdracht van de bijkomende opdrachten buiten het kader van
de Volksgezondheid (restbevoegdheden) inmiddels geregeld bij koninklijk besluit van16 november 2001
27, nadat door de staatshervorming duidelijk was geworden welke
bevoegdheden federaal blijven28. Het besluit voorziet echter niet in de onvoorwaar-
22Artikel 10, 9°, van de oprichtingswet.
23Uit nader onderzoek is gebleken dat de aanspraken van het IVK op een vergoeding vanwege het BIRBvoor de controles verricht in het kader van de restitutie- en interventiereglementering, de voornaamsteoorzaak was van het uitblijven van een protocolakkoord tussen beide instellingen. Ook in het beleidsplanvan het agentschap wordt vooropgesteld dat deze controles aan kostprijs dienen te worden vergoed.
24Brief van 3 augustus 2001.
25Ministerieel besluit van 26 maart 2002 betreffende de ambtshalve ter beschikkingstelling aan hetFederaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen van personeelsleden van het Ministerievan Middenstand en Landbouw; ministerieel besluit van 28 maart 2002 betreffende de ambtshalve terbeschikkingstelling aan het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen van depersoneelsleden van het Instituut voor de Veterinaire Keuring; ministerieel besluit van 28 maart 2002betreffende de ambtshalve terbeschikkingstelling aan het Federaal Agentschap voor de Veiligheid vande Voedselketen van personeelsleden van de Algemene Eetwareninspectie.
26Koninklijk besluit van 10 augustus 2001 tot vaststelling van de datum met ingang waarvan het FederaalAgentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen zijn bevoegdheden uitoefent, getroffen in uitvoeringvan artikel 14 van de oprichtingswet.
27Koninklijk besluit van 16 november 2001 houdende het toevertrouwen van bijkomende opdrachten aanhet Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen.
28Artikel 2 van de bijzondere wet van 13 juli 2001 houdende overdracht van diverse bevoegdheden aan degewesten en de gemeenschappen bepaalt welke bevoegdheden inzake de landbouw en de zeevisserijfederaal blijven.
245 inconditionnel à l’Agence des contrôles à effectuer dans le cadre des mesures euro-
péennes en matière de restitutions à l’exportation et d’interventions. L’Agence ne peut
exercer ces contrôles qu’à condition de conclure avec l’organisme payeur (BIRB) unprotocole d’accord
29.
Cette formulation empêche le transfert intégral à l’Agence des organes actuellement
chargés de ces contrôles, aussi longtemps qu’un protocole d’accord n’a pas étéconclu à ce sujet. Le problème se pose plus particulièrement en ce qui concernel’I.E.V., où l’absence d’un protocole d’accord avec le BIRB implique en outre le risquepermanent d’une sanction de la part de l’Union européenne
30.
L’Agence ne compte, pour l’heure, qu’une vingtaine de membres, administrateur
délégué inclus. Leurs tâches ont surtout trait à la logistique et à la préparation de lapolitique à suivre. Entre-temps, le service à l’usage des consommateurs est devenuopérationnel et est pourvu de deux membres du personnel.
L’adoption d’un arrêté ministériel portant exécution de l’arrêté royal fixant le lieu 
d’établissement, l’organisation et le fonctionnement de l’Agence, annoncée commetrès proche par la ministre, n’a pas encore eu lieu.
L’adaptation du statut des vétérinaires en mission se fait également attendre.
L’initiative législative, – qui devait être prise avant la fin de l’année 2001 et débou-
cher sur un nouveau système harmonisé de redevances et de rétributions basé surles risques sanitaires réels, tel que prévu par la loi organique –, tarde également.Aussi longtemps que cette loi ne sera pas promulguée, l’objectif de neutralité bud-gétaire ne pourra pas être réalisé.
Les comptes de l’Agence pour l’année 2001 n’ont pas été établis dans le délai légal.
Par lettre du 24 mai 2002, la Cour a de nouveau interrogé la ministre, notamment ausujet de l’exécution des obligations légales relatives aux comptes 2001, au plancomptable et aux rapports trimestriels à l’adresse des ministres compétents.
A ce jour, la ministre n’a pas encore répondu à cette lettre. La Cour des comptes
suivra attentivement la poursuite de la mise en place opérationnelle de l’A.F.S.C.A.
29Article 3 dudit arrêté.
30Un examen supplémentaire devra démontrer si l’Agence a repris (de plein droit) les protocoles d’accordsexistants des (anciens) services DG IV et de DG V.
246 delijke overdracht aan het agentschap van de controles uit te voeren in het kader van
de Europese maatregelen inzake uitvoerrestituties en interventiesteun. Het agent-schap kandeze controles slechts uitvoeren op voorwaarde dat het met het betrokken
betaalorgaan (BIRB) een protocolovereenkomst sluit
29.
Deze formulering belet de integrale overdracht aan het agentschap van de organen,
die momenteel instaan voor die controles, zolang dienaangaande geen protocolover-eenkomst werd gesloten. Het probleem stelt zich inzonderheid wat betreft het IVK,waar het ontbreken van een protocolovereenkomst met het BIRB bovendien hetvoortdurende risico op een sanctie vanwege de Europese Commissie inhoudt
30.
Het agentschap stelt momenteel slechts een twintigtal personeelsleden tewerk, met
inbegrip van de gedelegeerd bestuurder. Hun taken zijn vooral van logistieke enbeleidsvoorbereidende aard. Het meldpunt ten behoeve van de consument is inmiddelsoperationeel en wordt door twee personeelsleden bemand.
Het ministerieel besluit in uitvoering van het koninklijk besluit betreffende de vesti-
gingsplaats, de organisatie en de werking van het agentschap, dat door de ministerop zeer korte termijn was aangekondigd, werd nog niet getroffen.
De aanpassing van het statuut van de dierenartsen met opdracht laat eveneens op
zich wachten.
Het wetgevend initiatief – aangekondigd vóór eind 2001 – dat zou leiden tot een nieuw,
geharmoniseerd stelsel van bijdragen en retributies gebaseerd op de reële gezond-heidsrisico’s, zoals voorzien in de oprichtingswet, blijft eveneens achterwege. Zolangdie wet niet is tot stand gekomen kan de doelstelling van budgettaire neutraliteit niet
worden gerealiseerd.
De rekeningen 2001 van het agentschap werden niet opgesteld binnen de wettelijk
bepaalde termijn. Bij brief van 24 mei 2002 heeft het Rekenhof de minister opnieuwondervraagd, onder meer over de uitvoering van de wettelijke verplichtingen metbetrekking tot de rekeningen 2001, het boekhoudplan en de driemaandelijkse rappor-ten aan de bevoegde ministers. De minister heeft tot op heden op deze brief geenantwoord verstrekt.
Het Rekenhof zal bovendien de verdere operationalisering van het FAVV nauwlettend
opvolgen.
29Artikel 3 van dat besluit.
30Verder onderzoek moet uitwijzen of het agentschap de bestaande protocolakkoorden van de (voormalige)diensten DG IV en de DG V (van rechtswege) heeft overgenomen.
247 12. R ÉGIE DES BÂTIMENTS
–C ONTRÔLE DES OPÉRATIONS FINANCIÈRES DE LA S.A.
BERLAYMONT 2000
Par une lettre du 30 janvier 2001, le ministre des Télécommunications, des
Entreprises et des Participations publiques, compétent pour la Régie des bâtiments,a demandé à la Cour des comptes si elle pouvait exercer un contrôle sur le fonc-tionnement financier de la S.A. Berlaymont 2000, celle-ci a répondu que ses mis-sions sont exclusivement définies par le législateur.
La Régie des bâtiments a été créée par la loi du 1eravril 19711. La loi du 20 juillet
1990 a ajouté un alinéa à l’article 2 de la loi du 1eravril 19712. En vertu de cette
disposition, et à condition d’y être autorisée par arrêté royal délibéré en Conseil desministres, la Régie peut prendre, pour la réalisation de son objectif statutaire, desparticipations en capital ou s’associer avec une ou plusieurs personnes physiques oumorales en vue de la création d’une société commerciale.
Le 18 septembre 1990, la S.A. Berlaymont 2000 a été constituée par la Régie des
bâtiments et trois institutions financières. Cette société a été chargée de la gestionet de la rénovation du bâtiment du Berlaymont.
2. Demande du ministre des Télécommunications, des Entreprises
et des Participations publiques à la Cour des comptes
Le ministre des Télécommunications, des Entreprises et des Participations publiques,
compétent pour la Régie des bâtiments, a demandé à la Cour des comptes d’examinerdans quelle mesure elle pourrait exercer un contrôle sur le fonctionnement financier dela S.A. Berlaymont 2000
3.
Il a fait remarquer que l’Etat belge n’exerce, en qualité d’actionnaire majoritaire,
aucune surveillance institutionnalisée sur cette société. Cette situation lui paraît illogique du point de vue du contrôle parlementaire sur les participations publiques.
3. Réponse de la Cour des comptes4
La Cour a attiré l’attention sur le fait que le contrôle à exercer, pour le compte del’Etat belge, sur le fonctionnement (financier) de la S.A. Berlaymont 2000 doit l’être,en premier lieu, par la Régie des bâtiments, cofondatrice de la société. En tant qu’or-ganisme d’intérêt public de la catégorie A
5, la Régie des bâtiments est soumise à
l’autorité et au pouvoir de gestion du ministre. Il semble dès lors indiqué que leGouvernement fasse, à intervalles réguliers, rapport à la Chambre des représentants,tant au sujet du fonctionnement (financier) de la S.A. Berlaymont 2000 qu’à proposde la surveillance exercée en la matière par le Gouvernement.
1Loi du 1eravril 1971 portant création d’une Régie des bâtiments.
2Article 41 de la loi du 20 juillet 1990 portant des dispositions économiques et fiscales.
3Lettre du 30 janvier 2001.
4Lettre du 11 avril 2001.
5Article 1erde la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public.N–1.966.734
248 12. R EGIE DER GEBOUWEN
–TOEZICHT OP DE FINANCIELE VERRICHTINGEN VAN DE
NV B ERLAYMONT 2000
Bij brief van 30 januari 2001 vroeg de Minister van Telecommunicatie en Over-
heidsbedrijven en Participaties, die bevoegd is voor de Regie der Gebouwen, aanhet Rekenhof of het toezicht kan uitoefenen op de financiële werking van de NVBerlaymont 2000. Het Rekenhof antwoordde dat zijn opdrachten uitsluitend wordenbepaald door de wetgever.
De Regie der Gebouwen werd opgericht bij wet van 1 april 19711. De wet van
20 juli 1990 voegde een laatste lid toe aan artikel 2 van de wet van 1 april 19712. Op
grond van die bepaling kan de regie, mits machtiging bij in Ministerraad overlegdkoninklijk besluit, kapitaalparticipaties nemen of zich verenigen met één of meernatuurlijke of rechtspersonen met het oog op het oprichten van een handelsvennoot-schap, voor de verwezenlijking van haar statutair doel.
Op 18 september 1990 werd de NV Berlaymont 2000 opgericht door de Regie der
Gebouwen en drie kredietinstellingen. De NV is belast met het beheer en de renovatievan het Berlaymontgebouw.
2. Vraag van de Minister van Telecommunicatie en Overheids-
bedrijven en Participaties aan het Rekenhof
De Minister van Telecommunicatie en Overheidsbedrijven en Participaties, die
bevoegd is voor de Regie der Gebouwen, vroeg het Rekenhof na te gaan in welkemate het toezicht zou kunnen uitoefenen op de financiële werking van de NVBerlaymont 2000
3.
Hij stelde dat de Belgische Staat, als meerderheidsaandeelhouder, geen enkel geïnsti-
tutionaliseerd toezicht heeft op de vennootschap. Deze toestand leek hem onlogischvanuit het standpunt van de parlementaire controle op de overheidsparticipaties.
3. Antwoord van het Rekenhof4
Het Rekenhof wees erop dat het toezicht, voor rekening van de Belgische Staat, opde (financiële) werking van de NV Berlaymont 2000, in de eerste plaats dient tegebeuren door de Regie der Gebouwen als medeoprichter van de vennootschap. Deregie is immers als instelling van openbaar nut van categorie A
5onderworpen aan het
gezag van de minister, die beheersbevoegdheid bezit. Het lijkt in die optiek aangewe-zen dat door de regering op geregelde tijdstippen verslag zou worden uitgebracht bijde Kamer van Volksvertegenwoordigers zowel over de (financiële) werking van de NVBerlaymont 2000 als over het toezicht terzake vanwege de regering.
1Wet van 1 april 1971 houdende oprichting van een Regie der Gebouwen.
2Artikel 41 van de wet van 20 juli 1990 houdende economische en fiscale bepalingen.
3Brief van 30 januari 2001.
4Brief van 11 april 2001.
5Artikel 1 van de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van openbaarnut.N–1.966.734
249 La Cour a également fait observer que ses missions sont définies exclusivement par
la loi. Son Collège ne pourrait, par conséquent, exercer de contrôle sur les opérationsfinancières de la S.A. Berlaymont 2000 que dans la mesure où une loi l’y autoriserait.A cet effet, l’article 2, dernier alinéa, de la loi du 1
eravril 1971 portant création d’une
Régie des bâtiments pourrait, par exemple, être complété par une disposition préci-sant que les sociétés dans lesquelles la Régie des bâtiments détient une participationou qu’elle crée (éventuellement avec d’autres institutions) relèvent de la compétencede contrôle de la Cour.
Le ministre n’a pas réagi à la lettre de la Cour.
250 Het Rekenhof wees er verder op dat zijn opdrachten uitsluitend worden bepaald door
de wetgever. Het kan bijgevolg slechts toezicht uitoefenen op de financiële verrich-tingen van de NV Berlaymont 2000 in zoverre hiervoor een wettelijke basis bestaat.Daartoe kan bijvoorbeeld artikel 2, laatste lid, van de wet van 1 april 1971 wordenaangepast, door het aan te vullen met de bepaling dat de vennootschappen waarinde Regie der Gebouwen participeert of die zij (mede)opricht, onder de controlebe-voegdheid van het Rekenhof vallen.
De minister heeft op de brief van het Rekenhof niet gereageerd.
251 –L ’ HÉBERGEMENT D ’ASSOCIATIONS DE DROIT PRIVÉ DANS DES
BÂTIMENTS DE L ’ETAT– ARTICLE DE SUIVI
La loi organique de la Régie des bâtiments, telle que modifiée ultérieurement, auto-
rise, dans certaines conditions, l’hébergement d’associations de droit privé. LaRégie ne respecte pas toujours les formalités imposées en pareils cas. La Cour descomptes a déjà traité cette problématique dans son 158
eCahier. Le ministre des
Télécommunications et des Entreprises et participations publiques, chargé desClasses moyennes, qui est compétent pour la Régie des bâtiments, affirme que lanorme légale n’est pas applicable dans le cas d’une occupation à titre précaire parles associations. La Cour estime toutefois que, dans la majorité des cas, il ne s’agitpas d’une occupation à titre précaire.
La Régie des bâtiments a été créée par la loi du 1eravril 1971 en tant qu’organisme
public doté de la personnalité civile1. Elle est soumise à la loi du 16 mars 19542et est
rangée parmi les organismes de la catégorie A. Elle est ainsi placée sous l’autoritédirecte du ministre.
La loi du 1
eravril 1971 charge la Régie de mettre à la disposition de l’Etat les terrains
et bâtiments nécessaires aux services de l’Etat, ainsi qu’au logement de certainescatégories du personnel rétribué par l’Etat. A cet effet, la Régie peut construire, amé-nager, entretenir, acquérir et exproprier, vendre, prendre et donner en location desbâtiments.
Ladite loi a été modifiée, notamment par l’article 36 de la loi du 15 janvier 1999
3, qui
dispose que le Roi peut, par arrêté royal délibéré en Conseil des ministres, autoriserla Régie à donner une autre affectation, à des bâtiments gérés par elle, que l’héber-gement des services susmentionnés. Cette autorisation n’est accordée que dans descirconstances exceptionnelles. L’affectation doit être adaptée matériellement au bienet poursuivre un but d’intérêt général. L’arrêté royal détermine les investissementsque la Régie est autorisée à effectuer ainsi que les conditions générales d’occupation.
2. Constatations de la Cour des comptes
Dans le passé, la Cour des comptes a constaté à maintes reprises que la Régie desbâtiments a hébergé des associations de droit privé. Avant la loi du 15 janvier 1999,cette pratique était, dans la plupart des cas, contraire à la mission statutaire de laRégie.
La Cour des comptes a constaté qu’elle a encore hébergé des associations de droit
privé après le vote de la loi du 15 janvier 1999, tout en ne satisfaisant pas aux obli-gations légales applicables en la matière.
Ces constatations concernent, notamment, les bâtiments suivants: le complexe ESIM
et le bâtiment sis rue Ducale, n° 81.
1Loi du 1eravril 1971 portant création de la Régie des bâtiments.
2Loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public.
3Loi du 15 janvier 1999 portant des dispositions budgétaires et diverses.N–1.786.129
252 –D E HUISVESTING VAN PRIVAATRECHTELIJKE VERENIGINGEN IN
GEBOUWEN VAN DE STAAT – VERVOLGARTIKEL
De oprichtingswet van de Regie der Gebouwen, zoals later gewijzigd, laat de regie
toe onder bepaalde voorwaarden in te staan voor de huisvesting van privaatrechte-lijke verenigingen. In dergelijke gevallen gelden een aantal vormvereisten die door deregie niet steeds worden nageleefd. In zijn 158
eBoek heeft het Rekenhof die proble-
matiek reeds uiteengezet. De Minister van Telecommunicatie en Overheidsbedrijvenen Participaties, belast met Middenstand, die bevoegd is voor de Regie derGebouwen, stelt dat de wettelijke regeling niet van toepassing is in geval van bezet-ting ten precaire titel door de verenigingen. Volgens het Rekenhof echter kan voorde meeste verenigingen niet worden gesproken van dergelijke bezetting.
De Regie der Gebouwen werd opgericht bij wet van 1 april 1971 als openbare instel-ling met rechtspersoonlijkheid
1. Zij is onderworpen aan de wet van 16 maart 19542en
is gerangschikt onder de instellingen van de categorie A. Dit impliceert dat zij onderhet rechtstreeks gezag van de minister staat.
De wet van 1 april 1971 belast de regie ermee de terreinen en gebouwen, die nood-
zakelijk zijn voor de diensten van de Staat, evenals voor de huisvesting van sommigecategorieën van het door de Staat bezoldigd personeel, ter beschikking te stellen vande Staat. Daartoe kan de regie gebouwen oprichten, inrichten en onderhouden, enonroerende goederen aankopen en onteigenen, verkopen, huren en verhuren.
Die wet werd onder meer gewijzigd door artikel 36 van de wet van 15 januari 1999
3.
Op grond daarvan kan de Koning, bij een in Ministerraad overlegd besluit, aan deregie toestemming verlenen door haar beheerde gebouwen een andere bestemmingte geven dan de huisvesting van bovenvermelde diensten. Die toestemming magslechts in uitzonderlijke gevallen worden verleend. De bestemming moet materieelaan het gebouw zijn aangepast en het algemeen belang ten goede komen. Hetkoninklijk besluit bepaalt de investeringen waartoe de regie wordt gemachtigd en debezettingsvoorwaarden.
In het verleden heeft het Rekenhof er meermaals op gewezen dat de Regie derGebouwen privaatrechtelijke verenigingen huisvestte. Vóór de wet van 15 januari 1999was deze praktijk in de meeste gevallen strijdig met de statutaire opdracht van deregie.
Het Rekenhof stelde vast dat ook na de goedkeuring van de wet van 15 januari 1999
privaatrechtelijke verenigingen werden gehuisvest, zonder dat aan alle wettelijkeverplichtingen desbetreffend werd voldaan.
Die vaststellingen werden gedaan met betrekking tot onder meer volgende gebouwen
te Brussel: het ESIM-complex en het gebouw aan de Hertogstraat 81.
2Wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van openbaar nut.
3Wet van 15 januari 1999 houdende budgettaire en diverse bepalingen.N–1.786.129
253 3. Observations de la Cour des comptes adressées au ministre 
des Télécommunications et des Entreprises et Participationspubliques
4
La Régie des bâtiments doit dresser un inventaire de tous les bâtiments qui ont été
mis, entièrement ou partiellement, à la disposition d’associations de droit privé.
Dans le cas d’une occupation à titre précaire, il y a lieu de donner une autorisation
écrite d’occupation aux associations concernées. En outre, il y a également lieu dedemander à chaque association en question une indemnité pour l’occupation deslocaux. Si l’occupation est gratuite ou en dessous du prix du marché, il en résulte unesubsidiation des associations. Or, tout subside doit reposer sur une base légale
5.
Les bâtiments qui s’avèrent inappropriés à l’hébergement des administrations
publiques doivent être vendus.
En ce qui concerne plus particulièrement le complexe ESIM, la convention annoncée
dans l’accord de coopération passé entre les autorités copropriétaires6en vue de la
gestion du complexe n’a pas été conclue. L’accord de coopération chargeait la Régiedes bâtiments de mettre le complexe en vente le plus rapidement possible; cettevente n’a pas été effectuée. En outre, il reste à voir si tous les copropriétaires ontmarqué leur accord sur l’hébergement des associations. Enfin, pour ce qui est desrecettes et des dépenses du complexe, deux comptes bancaires ont été ouverts aunom de la Régie, et non au nom de la copropriété.
L’article 36 de la loi du 15 janvier 1999 n’est pas applicable lorsque l’association aobtenu l’accord pour une occupation à titre précaire. L’hébergement d’associations dedroit privé est, dans tous les cas, considéré comme une occupation à titre précaire.
La réponse du ministre est accompagnée d’un inventaire des bâtiments ou parties de
bâtiment occupés par des associations de droit privé.
En ce qui concerne le complexe ESIM, le ministre a demandé à la Régie des bâtiments
de préparer la vente.
Une seule des six associations qui ont été hébergées dans le complexe ESIM possède
une autorisation écrite. Pour ce qui est des autres associations, il est renvoyé à l’avis
négatif de l’Inspection des finances.
Au cas où il s’agit d’une occupation à titre précaire, une indemnité peut être deman-
dée, mais il ne s’agit pas d’une obligation. Même lorsqu’aucune indemnité n’estdemandée, l’hébergement d’une association résulte d’une gestion saine et profite auxcopropriétaires du bâtiment. Il peut difficilement être considéré comme un subside.
4Lettre du 21 février 2000, rappelée par lettre du 13 février 2001.Le ministre n’ayant pas répondu, la Chambre des représentants a été informée des constatations etobservations de la Cour dans son 158
eCahier, fascicule Ier, pages 375-381.
5Article 12 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat.
6Accord de coopération du 10 octobre 1991 conclu entre l’Etat, la Communauté française, laCommunauté flamande, la Région wallonne, la Région de Bruxelles-Capitale et la Région wallonne relativeà la gestion commune de certains éléments du patrimoine de l’Institut économique et social des Classesmoyennes.
7Lettre du 11 janvier 2002.
254 3. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Telecommu-
nicatie en Overheidsbedrijven en Participaties4
De Regie der Gebouwen moet een inventaris opstellen van alle gebouwen die, geheel
of gedeeltelijk, ter beschikking worden gesteld van privaatrechtelijke verenigingen.
In geval van een bezetting ten precaire titel (ter bede) moet aan de betrokken vereni-
gingen een schriftelijke toestemming tot bezetting worden gegeven. Bovendien moetaan de vereniging een vergoeding worden gevraagd voor het gebruik van de lokalen.In de gevallen dat de bezetting kosteloos is of beneden de marktprijs, is er sprake vansubsidiëring van de verenigingen. Elke subsidiëring moet evenwel steunen op eenwettelijke basis
5.
Gebouwen die ongeschikt blijken voor de huisvesting van overheidsadministraties
moeten worden verkocht.
Wat in het bijzonder het ESIM-complex betreft, werd een in het samenwerkingsak-
koord tussen de overheden mede-eigenaars6in het vooruitzicht gestelde overeen-
komst betreffende het beheer van het complex, niet gesloten. Het samenwerkingsak-koord belastte tevens de Regie der Gebouwen ermee het complex zo snel mogelijk teverkopen, wat niet is gebeurd. Verder rijst de vraag of alle mede-eigenaars hebbeningestemd met de huisvesting van de verenigingen. Tenslotte werden voor de ont-vangsten en uitgaven van het complex twee bankrekeningen geopend op naam vande regie, en niet op naam van de mede-eigendom.
Artikel 36 van de wet van 15 januari 1999 is niet van toepassing wanneer de vereni-ging toestemming voor een bezetting ten precaire titel heeft bekomen. De huisvestingvan privaatrechtelijke verenigingen wordt in alle gevallen als een bezetting ter bedebeschouwd.
Bij het antwoord van de minister is een inventaris gevoegd van gebouwen of delen
van gebouwen die door privaatrechtelijke verenigingen worden bezet.
Wat het ESIM-complex betreft, heeft de minister de Regie der Gebouwen gevraagd
de verkoop voor te bereiden.
Slechts één van de zes verenigingen die in het ESIM-complex zijn gehuisvest,
beschikt over een schriftelijke toelating. Wat de andere verenigingen betreft wordtverwezen naar een negatief advies van de Inspectie van Financiën.
Bij een bezetting ter bede kan een vergoeding worden gevraagd, maar dit is geen ver-
plichting. Zelfs wanneer geen vergoeding wordt gevraagd is het huisvesten van eenvereniging het resultaat van een gezond beheer en komt het ten goede aan de mede-eigenaars van het gebouw. Het kan bezwaarlijk worden beschouwd als een subsidie.
4Brief van 21 februari 2000, herinnerd bij brief van 13 februari 2001.Aangezien de minister niet antwoordde, werd de Kamer van Volksvertegenwoordigers op de hoogtegebracht van de vaststellingen en opmerkingen van het Rekenhof, in zijn 158
eBoek, deel I, pp. 374-381.
5Artikel 12 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
6Samenwerkingsakkoord van 10 oktober 1991 tussen de Staat, de Vlaamse Gemeenschap, de FranseGemeenschap, het Vlaamse Gewest, het Waalse Gewest en het Brusselse Hoofdstedelijk Gewestbetreffende het gemeenschappelijk beheer van sommige elementen van het vermogen van hetEconomisch en Sociaal Instituut voor de Middenstand.
7Brief van 11 januari 2002.
255 La comptabilité de la Régie des bâtiments a autorisé l’ouverture d’un compte bancaire
au nom de «Gestion complexe ESIM». En l’absence de convention entre les copro-priétaires, la banque a refusé d’ouvrir un compte en copropriété et deux comptes ontété ouverts au nom de la Régie.
Pour ce qui est du bâtiment situé rue Ducale, le ministre a donné ordre à la Régie de
contrôler si le bâtiment serait encore utile pour héberger des services publics etd’examiner l’opportunité d’une rénovation. La réponse du ministre permet de déduirequ’au cas où il serait décidé que les associations peuvent continuer à être hébergéesdans le bâtiment, il appliquerait la procédure d’affectation prescrite par l’article 36de la loi du 15 janvier 1999.
5. Evaluation de la réponse8
La Cour des comptes peut admettre que l’article 36 de la loi du 15 janvier 1999 n’estpas applicable lorsqu’il s’agit d’une occupation à titre précaire, étant donné que l’affectation du bâtiment n’est pas modifiée.
Néanmoins, une occupation à titre précaire doit répondre à une série de conditions.
Il ne s’agit pas d’une telle occupation lorsqu’ aucun élément ne fait apparaître quel’autorité a l’intention de démolir, de rénover ou de vendre le bâtiment et lorsqu’enoutre, il est constaté que l’association occupe le bâtiment depuis déjà plusieursannées. Il ne s’agit pas davantage d’une occupation à titre précaire lorsqu’un bail aété conclu avec l’association. En effet, l’accord d’occupation à titre précaire est unacte public unilatéral, qui peut être dénoncé à tout moment.
En ce qui concerne Bruxelles, il ne s’agit pas d’une occupation à titre précaire pour
la plupart des associations de droit privé que la Régie des bâtiments héberge. Uncertain nombre de ces associations sont, en effet, hébergées dans des bâtiments quiont été entièrement adaptés à leurs besoins et qui, dans leur état actuel, ne sont pasutilisables comme immeuble de bureaux. Pour différentes autres associations, l’oc-cupation est réglée par un bail. Dans tous ces cas, il y a dès lors lieu de respecter laprocédure d’affectation visée à l’article 36 de la loi du 15 janvier 1999.
Par ailleurs, l’inventaire transmis par le ministre est incomplet.En arguant de l’avis négatif de l’Inspection des finances pour expliquer l’absence
d’autorisations écrites pour l’occupation du complexe ESIM, le ministre n’apporte pasune justification suffisante.
La mise à disposition gratuite dont bénéficient les associations constitue incontesta-
blement un avantage en nature. La Cour maintient qu’une telle mise à dispositiongratuite doit être considérée comme une forme de subside ne reposant pas sur unebase légale.
Le ministre ne répond pas à la question de savoir si les copropriétaires du complexe
ESIM ont approuvé l’hébergement des associations dans le complexe.
Les deux comptes bancaires ouverts au nom de la Régie des bâtiments doivent être
résiliés incessamment et remplacés par des comptes au nom de la copropriété. Aucas où cette mesure ne serait possible qu’après la conclusion d’une convention degestion, les initiatives nécessaires devraient être prises pour faire signer une telleconvention par les copropriétaires.
8Lettre du 4 mars 2002.
256 De boekhouding van de Regie der Gebouwen gaf toestemming een bankrekening te
openen op naam van „Beheer ESIM-complex”. Omdat de beheersovereenkomst tus-sen de mede-eigenaars ontbrak, weigerde de bank een rekening te openen op naamvan de mede-eigendom en werden twee rekeningen geopend op naam van de regie.
Voor het gebouw aan de Hertogstraat 81 heeft de minister de regie opdracht gege-
ven na te gaan of het gebouw nog nuttig is voor de huisvesting van staatsdiensten ende opportuniteit van een renovatie te onderzoeken. Uit het antwoord van de ministeris af te leiden dat, indien wordt besloten dat de verenigingen in het gebouw gehuis-vest kunnen blijven, hij de bestemmingsprocedure voorgeschreven door artikel 36 vande wet van 15 januari 1999 zal toepassen.
5. Evaluatie van het antwoord8
Het Rekenhof kan aanvaarden dat artikel 36 van de wet van 15 januari 1999 niet vantoepassing is wanneer het gaat om een bezetting ten precaire titel, aangezien debestemming van het gebouw niet wordt gewijzigd.
Een bezetting ten precaire titel moet evenwel aan een aantal voorwaarden beant-
woorden. Er kan geen sprake zijn van dergelijke bezetting indien uit niets blijkt dat deoverheid de bedoeling heeft het gebouw te slopen, te renoveren of te verkopen enwanneer bovendien wordt vastgesteld dat de vereniging het gebouw reeds jarenlangbetrekt. Van een bezetting ter bede kan evenmin sprake zijn wanneer een huurcontractmet de vereniging werd gesloten. De toestemming tot bezetting ter bede is immerseen eenzijdige overheidshandeling die te allen tijde kan worden ingetrokken.
Wat Brussel betreft kan voor de meeste privaatrechtelijke verenigingen die de Regie
der Gebouwen huisvest, niet worden gesproken van een bezetting ten precaire titel.Een aantal van die verenigingen wordt namelijk gehuisvest in gebouwen die volledigaan hun noden werden aangepast en die, in de huidige toestand, niet bruikbaar zijn alskantoorgebouw. Voor verschillende andere verenigingen wordt de bezetting door eenhuurcontract geregeld. In al die gevallen moet derhalve de bestemmingsprocedurevan artikel 36 van de wet van 15 januari 1999 worden nageleefd.
Overigens blijkt de door de minister overgelegde inventaris onvolledig te zijn.Een verwijzing naar het negatief advies van de Inspectie van Financiën als verklaring
voor het ontbreken van schriftelijke toestemmingen voor de bezetting van het ESIM-gebouw, vormt geen afdoende verantwoording.
De kosteloze huisvesting waarvan de verenigingen genieten, is zonder twijfel een
voordeel in natura. Het Rekenhof blijft bij zijn standpunt dat dergelijke kosteloze huis-vesting als een vorm van subsidie zonder wettelijke basis moet worden beschouwd.
De minister geeft geen antwoord op de vraag of de mede-eigenaars van het ESIM-
gebouw hebben ingestemd met de huisvesting van de verenigingen in het gebouw.
De twee bankrekeningen op naam van de Regie der Gebouwen dienen onverwijld te
worden opgezegd en vervangen door rekeningen op naam van de mede-eigendom.Indien dit slechts mogelijk is na het sluiten van een beheersovereenkomst, dienen denodige initiatieven te worden genomen om dergelijke overeenkomst door de mede-eigenaars te doen ondertekenen.
8Brief van 4 maart 2002.
257 Pour ce qui est du bâtiment situé rue Ducale, 81, la Cour prend acte du fait qu’il sera
examiné si le bâtiment présente encore une utilité pour l’hébergement d’une adminis-tration publique. Entre-temps, la mise à la disposition gratuite des associations est àconsidérer comme un subside devant reposer sur une base légale. En l’absence decette dernière, il y a lieu de demander aux associations d’acquitter un loyer conformeaux prix du marché.
258 Met betrekking tot het gebouw aan de Hertogstraat 81 neemt het Rekenhof akte van
het feit dat zal worden onderzocht of het gebouw nog nuttig is voor de huisvestingvan een overheidsadministratie. Ondertussen dient de kosteloze huisvesting van deverenigingen te worden beschouwd als een subsidie waarvoor een wettelijke basisnoodzakelijk is. Bij gebrek hieraan moet aan de verenigingen een marktconformehuurprijs worden gevraagd.
259 –M ISSION STATUTAIRE ET RÈGLEMENT ADMINISTRATIF D ’ENTRETIEN
DE LA RÉGIE DES BÂTIMENTS – EXAMEN DES MODES RÉPARTITION
DES CHARGES RELEVANT DE «L’ENTRETIEN DU PROPRIÉTAIRE » ET
DE«L’ENTRETIEN DU LOCATAIRE »
La Régie des bâtiments assure l’hébergement des services d’administration générale
de l’Etat fédéral. Elle supporte ainsi les dépenses considérées comme des chargesrelevant de l’entretien du propriétaire, les charges relevant de l’entretien locatif étant
supportées par le ministère occupant.
La délimitation et la répartition de ces charges sont réglées par le règlement admi-
nistratif d’entretien de la Régie des bâtiments, qui date de 1973. Ce règlement estobsolète et contient des lacunes, de sorte qu’il n’est parfois pas précisé quellescharges une autorité déterminée est appelée à supporter. Celles-ci se rapportentprincipalement à l’entretien des parcs et jardins et à l’éclairage extérieur.
Dans un certain nombre de cas, la Régie supporte indûment le paiement de ces
charges.
Bien que le ministre ait marqué son accord de principe sur les observations et
recommandations que la Cour a déjà formulées en la matière dès 1999, un certainnombre de mesures doivent encore être concrétisées. Elles portent surtout sur l’ap-probation d’un nouveau règlement d’entretien et l’établissement de conventionsprévoyant une répartition claire des charges.
La loi du 1eravril 19711charge la Régie de mettre à la disposition de l’Etat les terrains
et bâtiments nécessaires à ses services, ainsi qu’au logement de certaines catégo-ries de son personnel. A cet effet, la Régie peut construire, aménager, entretenir,acquérir et exproprier, vendre, prendre et donner en location des bâtiments.
Les obligations statutaires de la Régie des bâtiments en ce qui concerne l’héberge-
ment des administrations fédérales sont précisées dans un règlement administratifd’entretien datant de 1973. Il s’agit d’un document administratif interne.
La mission statutaire de la Régie des bâtiments consiste essentiellement dans lagestion du patrimoine immobilier de l’Etat fédéral. Les frais qui sont liés à l’héber-gement d’agents fédéraux ne doivent pas tous être supportés par la Régie. Les fraisd’investissement sont toujours à la charge de la Régie. En ce qui concerne l’entretiendes bâtiments, la Régie assure le gros entretien et les ministères assurent l’entretiendu locataire ou de l’occupant.
Le règlement administratif d’entretien de 1973, qui précise ces obligations, est obs-
olète sur plusieurs points. En outre, il contient un certain nombre de lacunes, ayantsurtout trait à l’entretien des parcs et jardins qui sont gérés par la Régie. Le règlement
1Loi du 1eravril 1971 portant création d’une Régie des bâtiments.N–1.697.307
260 –STATUTAIRE OPDRACHT EN ADMINISTRATIEF ONDERHOUDS -
REGLEMENT VAN DE REGIE DER GEBOUWEN – ONDERZOEK VAN DE
VERDELINGSMODALITEITEN INZAKE „EIGENAARS -” EN„BEZETTERS -
LASTEN ”
De Regie der Gebouwen staat in voor de huisvesting van de diensten van algemeen
bestuur van de federale overheid. Ze draagt daarbij de uitgaven die als „eigenaars-lasten” worden beschouwd. De „bezetterslasten” worden betaald door het bezettendministerie.
De afbakening en verdeling van die lasten wordt geregeld in het administratief
onderhoudsreglement van de Regie der Gebouwen, dat dateert van 1973. Datreglement is verouderd en bevat leemten, waardoor het soms onduidelijk is welkelasten door welke overheid moeten worden gedragen. Het betreft vooral de uitgavenmet betrekking tot het onderhoud van parken en tuinen en met betrekking tot debuitenverlichting.
In een aantal gevallen worden die uitgaven ten onrechte door de regie betaald.
Hoewel de minister principieel instemde met de opmerkingen en aanbevelingen die
het Rekenhof dienaangaande reeds in 1999 formuleerde, dienen een aantal maat-regelen nog te worden geconcretiseerd. Het betreft vooral de goedkeuring van eennieuw onderhoudsreglement en het opstellen van overeenkomsten die moetenvoorzien in een duidelijke lastenverdeling.
De wet van 1 april 19711belast de regie ermee de terreinen en gebouwen, die nood-
zakelijk zijn voor de diensten van de Staat, evenals voor de huisvesting van sommigecategorieën van het door de Staat bezoldigd personeel, ter beschikking te stellen vande Staat. Daartoe kan de regie gebouwen oprichten, inrichten, onderhouden, kopenen verkopen, onteigenen, huren en verhuren.
De statutaire verplichtingen van de Regie der Gebouwen naar aanleiding van de
huisvesting van de federale administraties worden nader bepaald in een administratiefonderhoudsreglement. Dat reglement dateert van 1973. Het is een intern administra-tief document.
De statutaire opdracht van de Regie der Gebouwen bestaat hoofdzakelijk uit hetbeheer van het onroerend patrimonium van de federale Staat. Niet alle kosten die temaken hebben met de huisvesting van federale ambtenaren moeten worden gedragendoor de regie. De investeringskosten vallen steeds ten laste van de regie. Met be-trekking tot het onderhoud van de gebouwen staat de regie in voor het „eigenaars-onderhoud”. De bezettende ministeries staan in voor het „huurders-” of „bezetters-onderhoud”.
Het administratief onderhoudsreglement van 1973, waarin die verplichtingen nader
worden omschreven, is op diverse punten verouderd. Het bevat bovendien een aantalleemten, die vooral betrekking hebben op het onderhoud van parken en tuinen die door
1Wet van 1 april 1971 houdende oprichting van een Regie der Gebouwen.N–1.697.307
261 ne contient pas davantage de réponse à la question de savoir qui doit payer l’éclairage
de ces parcs et jardins – et, parallèlement, l’éclairage extérieur des bâtiments.
Un tel problème se pose en ce qui concerne le parc de Tervuren, dont, à la suite de
la réforme de l’Etat, la propriété et la gestion seraient partagées entre l’Etat et laRégion flamande.
En 1991, le Comité de concertation compétent en la matière a décidé que la partie
du parc constituant un seul ensemble avec les bâtiments, ainsi que les propriétés dela Donation royale attenantes au parc, resteraient nationales. Il a également décidéque la Régie conclurait une convention avec la Région flamande en vue de l’entretiende toutes les parties du parc. Aucune des deux décisions du Comité de concertationn’a été exécutée.
Entre-temps, il s’avère que la Régie des bâtiments prend également en charge certains
travaux d’entretien dans les parties du parc qui, selon la décision susmentionnée, sontattribuées à la Région flamande. Il est à craindre que ces travaux, dont l’importanceest restée jusqu’à présent limitée, seront appelés à prendre de l’extension à l’avenir.
La Régie des bâtiments effectue également des travaux d’entretien aux bâtiments
situés dans le parc de Tervuren dont la Donation royale est propriétaire. Si la loiorganique l’y autorise
2, la Donation royale n’en est pas moins obligée de dédommager
la Régie pour ces travaux. Aussi longtemps que la Donation royale mettra gratuite-ment ces bâtiments à la disposition de l’administration fédérale, il serait toutefoiséquitable que la Régie prenne en charge l’entretien des parties du parc dont laDonation royale est propriétaire.
Le règlement administratif d’entretien ne contient en fait aucune disposition relative
à l’entretien des parcs. Il mentionne uniquement que la Régie doit assurer l’entretiende la haute futaie et que l’entretien des autres plantations, attenantes aux bâtiments,est à la charge de l’occupant.
Les conventions qu’a conclues la Régie des bâtiments avec des tiers pour l’entretien
de certaines parties du parc de Tervuren contiennent néanmoins de nombreux pos-tes dont le paiement, en vertu du règlement d’entretien, incombe aux administrationsoccupantes.
Le 5 mars 1992, une convention a été signée entre la Régie des bâtiments et la
Région de Bruxelles-Capitale en vue de la gestion d’un certain nombre d’espacesverts sur le territoire de la Région. La Région de Bruxelles-Capitale s’engageait ainsià entretenir entièrement ou partiellement certains espaces verts et à assurer leursurveillance. En échange de cette prestation, la Régie s’engageait à allouer chaqueannée 75 millions de francs (soit 1.859.201,44 euros) à la Région de Bruxelles-Capitale.
L’un de ces espaces verts est le parc du Cinquantenaire à Bruxelles, parc public non
clôturé et donc accessible de jour comme de nuit. Les bâtiments du parc sont éclai-rés la nuit. Les frais d’éclairage étaient autrefois supportés par les occupants desbâtiments, conformément au règlement administratif d’entretien de la Régie.
Jusqu’en 1998, ces bâtiments étaient éclairés du soleil couchant à 23 heures et de
7 heures du matin au lever du jour. Dans le courant de 1998, le ministre de la
2Article 2 bisde la loi du 1eravril 1971, tel que modifié par l’arrêté royal du 11 novembre 1996.
262 de regie worden beheerd. Het reglement geeft evenmin een antwoord op de vraag
wie de verlichting van deze parken en tuinen – en aansluitend de buitenverlichtingvan gebouwen – moet betalen.
Een dergelijk probleem stelt zich wat betreft het Park van Tervuren, waarvan de
eigendom en het beheer ingevolge de staatshervorming zouden worden verdeeldover de Staat en het Vlaams Gewest.
In 1991 besliste het daartoe bevoegde overlegcomité dat het gedeelte van het park
dat één geheel vormt met de gebouwen, evenals de eigendommen van de KoninklijkeSchenking in en rond het park, „nationaal” zouden blijven. De regie diende met hetVlaams Gewest een overeenkomst te sluiten voor het onderhoud van alle delen vanhet park. Geen van beide beslissingen van het overlegcomité werd uitgevoerd.
Inmiddels blijkt dat de Regie der Gebouwen ook bepaalde onderhoudswerken ten
laste neemt in de gedeelten van het park die luidens bovenvermelde beslissing wor-den toegewezen aan het Vlaams Gewest. De kans bestaat dat die werken, waarvande omvang alsnog beperkt is gebleven, in de toekomst uitbreiding zullen nemen.
De Regie der Gebouwen voert ook onderhoudswerken uit aan de gebouwen in het
park van Tervuren die eigendom zijn van de Koninklijke Schenking. Hoewel de oprich-tingswet zulks toelaat
2, moet de Koninklijke Schenking de regie voor dergelijke wer-
ken vergoeden. Zolang de Koninklijke Schenking die gebouwen gratis ter beschikkingstelt van de federale administratie, lijkt het echter billijk dat de regie het onderhoudvan de delen van het park, die eigendom zijn van de Koninklijke Schenking, ten lasteneemt.
Het administratief onderhoudsreglement bevat in feite geen bepalingen over het
onderhoud van parken. Het vermeldt enkel dat de regie moet instaan voor het onder-houd van hoogstammige bomen en dat het onderhoud van andere beplantingen, dieaansluiten bij de gebouwen, ten laste is van de bezetter.
De overeenkomsten die de Regie der Gebouwen sloot met derden voor het onderhoud
van bepaalde delen van het park van Tervuren, omvatten echter tal van posten diekrachtens het onderhoudsreglement door de bezettende administraties verschuldigdzijn.
Op 5 maart 1992 werd tussen de Regie der Gebouwen en het Brussels Hoofd-
stedelijk Gewest een overeenkomst gesloten voor het beheer van een aantal groeneruimten op het grondgebied van het gewest. Daarin verbond het Brussels Hoofd-stedelijk Gewest zich ertoe welbepaalde groene ruimten geheel of gedeeltelijk teonderhouden en in te staan voor hun bewaking. Als tegenprestatie verbond de regieer zich toe jaarlijks 75 miljoen BEF (1.859.201,44 EUR) aan het Brussels Hoofd-stedelijk Gewest te betalen.
Eén van die groene ruimten is het Jubelpark te Brussel. In dit verband stelt zich een
bijkomend probleem. Het Jubelpark is een openbaar park dat niet wordt afgesloten endus dag en nacht toegankelijk is. De gebouwen van het Jubelpark worden ‘s nachtsverlicht. De kosten van de verlichting werden in het verleden, conform het admini-stratief onderhoudsreglement van de regie, gedragen door de bezetters van degebouwen.
Tot 1998 werden deze gebouwen verlicht van zonsondergang tot 23 uur en van 7 uur
tot zonsopgang. In de loop van 1998 besliste de Minister van Ambtenarenzaken, op
2Artikel 2bis van de wet van 1 april 1971, zoals gewijzigd door het koninklijk besluit van 11 november 1996.
263 Fonction publique, compétent, à l’époque, pour la Régie des bâtiments, a décidé que
les bâtiments devaient rester éclairés toute la nuit. A la suite de cette décision, lesoccupants des bâtiments ont refusé de continuer à payer les frais d’éclairage, de sorteque la Régie s’est vue forcée de supporter elle-même ces frais – même si, en vertu durèglement d’entretien, ils constituent des charges d’occupants.
De même, les frais d’éclairage de monuments inhabités non attenants aux bâtiments
sont supportés par la Régie des bâtiments, bien que le règlement administratif d’en-tretien ne contienne aucune disposition en la matière. En outre, le budget de la Régiene contient aucun article permettant d’imputer ce type de dépenses. Au mépris duprincipe de la spécialité budgétaire, les dépenses en question sont imputées sur unautre article budgétaire.
3. Observations de la Cour des comptes au ministre de la Fonction
publique3
La Cour des comptes avait insisté sur la nécessité d’exécuter sans délai les décisions
du Comité de concertation en ce qui concerne le parc de Tervuren. Elle était d’avisqu’il fallait qu’une proposition de division du parc soit soumise aussi rapidement quepossible à la Région flamande, car la situation confuse entraînait le risque que laRégie des bâtiments n’expose des dépenses qui incombaient, en fait, à la Régionflamande.
La Cour des comptes estimait que le règlement administratif d’entretien applicable à
la Régie des bâtiments n’autorisait pas la Régie à prendre en charge l’entretien desparcs et jardins. Si le ministre estimait que cet entretien devait cependant, dans cer-tains cas, être assuré aux frais de la Régie des bâtiments, il convenait d’adapter dansce sens le règlement administratif d’entretien. Afin de lever toute ambiguïté, les parcset jardins en question devaient être énumérés de manière exhaustive dans leditrèglement.
La Cour recommandait également la conclusion, entre la Régie et la Donation royale,
d’une convention précisant clairement les droits, devoirs et responsabilités ayanttrait à l’entretien des bâtiments situés dans le parc de Tervuren dont la Donationroyale est propriétaire.
Enfin, si le ministre était d’avis que les frais d’éclairage de la façade de certains bâti-
ments devaient être supportés par la Régie des bâtiments, le règlement administratifd’entretien devait être adapté dans ce sens. Tel était également le cas pour l’éclairagedes monuments. Si nécessaire, un article budgétaire distinct devait être créé pour cesdépenses.
4. Réponse du ministre de la Fonction publique4
Le ministre de la Fonction publique s’était déclaré d’accord sur les observations for-mulées par la Cour des comptes et s’était engagé à prendre les mesures nécessairespour y donner suite.
Lors de l’entrée en fonction du Gouvernement, le 12 juillet 1999, la Régie des bâti-
ments est passée sous l’autorité du ministre des Télécommunications et desEntreprises et Participations publiques, chargé des Classes moyennes. La Cour des
3Lettre du 12 mai 1999.
4Lettre du 22 juin 1999.
264 dat ogenblik bevoegd voor de Regie der Gebouwen, dat de gebouwen de ganse
nacht moesten worden verlicht. Daarop weigerden de bezetters van de gebouwen deverlichtingskosten nog verder te betalen, zodat de regie zich genoodzaakt zag dezekosten – hoewel het luidens het onderhoudsreglement bezetterslasten zijn – zelf tedragen.
Ook de verlichting van onbewoonbare monumenten, die niet aansluiten bij de gebou-
wen, wordt betaald door de Regie der Gebouwen, hoewel het administratief onder-houdsreglement dienaangaande geen bepalingen bevat. De begroting van de regiebevat bovendien geen artikel waarop dit soort uitgaven kan worden aangerekend. Instrijd met het specialiteitsbeginsel van de begroting, worden bedoelde uitgaven aan-gerekend op een niet daartoe bestemd begrotingsartikel.
3. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Ambtenaren-
zaken3
Het Rekenhof drong er op aan de beslissingen van het overlegcomité met betrekking
tot het park van Tervuren onverwijld uit te voeren. Het was van oordeel dat aan hetVlaams Gewest zo snel mogelijk een voorstel tot opdeling van het park moest wordenvoorgelegd aangezien de onduidelijke toestand het risico inhield dat de Regie derGebouwen uitgaven deed die in feite ten laste vielen van het Vlaams Gewest.
Het Rekenhof stelde dat het administratief onderhoudsreglement, van toepassing bij
de Regie der Gebouwen, niet toelaat dat de regie het onderhoud van parken en tuinen ten laste neemt. Indien de minister van oordeel zou zijn dat dit onderhoud, inbepaalde gevallen, toch moest worden verzorgd door de Regie der Gebouwen, dandiende het administratief onderhoudsreglement in die zin worden aangepast.Teneinde iedere onduidelijkheid te voorkomen zouden de beoogde parken en tuinenexhaustief in het onderhoudsreglement moeten worden opgesomd.
Met de Koninklijke Schenking zou de Regie der Gebouwen een conventie moeten
sluiten waarin de rechten, plichten en verantwoordelijkheden met betrekking tot hetonderhoud van de gebouwen in het park van Tervuren, eigendom van de KoninklijkeSchenking, duidelijk worden omschreven.
Tenslotte werd opgemerkt dat, indien de minister van oordeel was dat de gevelver-
lichting van bepaalde gebouwen diende te worden betaald door de Regie derGebouwen, het administratief onderhoudsreglement in die zin moest worden aange-past. Dit geldt ook voor de verlichting van onbewoonde monumenten. Zo nodig dientvoor deze uitgaven een afzonderlijk begrotingsartikel te worden gecreëerd.
4. Antwoord van de Minister van Ambtenarenzaken4
De Minister van Ambtenarenzaken verklaarde zich akkoord met de door het Rekenhofgeformuleerde opmerkingen en beloofde de nodige maatregelen te zullen nemen omeraan tegemoet te komen.
Omdat bij het aantreden van de regering op 12 juli 1999 de Minister van
Telecommunicatie en Overheidsbedrijven en Participaties, belast met Middenstand,bevoegd werd voor de Regie der Gebouwen en het Rekenhof had vastgesteld dat de
3Brief van 12 mei 1999.
4Brief van 22 juni 1999.
265 comptes ayant constaté que les mesures annoncées par le ministre de la Fonction
publique n’avaient pas été prises, des démarches ont été entreprises auprès du nou-veau ministre, insistant sur la nécessité de trouver rapidement une solution en lamatière
5.
5. Réponse du ministre des Télécommunications et des Entreprises
et participations publiques, chargé des Classes moyennes6
Le ministre des Télécommunications et des Entreprises et Participations publiques,
chargé des Classes moyennes, a communiqué à la Cour des comptes qu’une conven-tion réglant la répartition de la propriété et de la gestion du parc de Tervuren avaitété passée entre les représentants de l’Etat fédéral et ceux de la Région flamande.En exécution de cette convention, trois projets d’arrêté royal ont été transmis, le10 septembre 2001, au Premier ministre, en lui demandant de présenter ces docu-ments au Conseil des ministres.
Le ministre a également signalé que son cabinet a finalisé un projet de règlement
administratif d’entretien, version 2002, tenant compte des observations de la Courdes comptes.
Le ministre a reconnu que des imprécisions subsistaient en ce qui concerne les
droits, devoirs et responsabilités tant de la Régie des bâtiments que de la Donationroyale. A cet égard, il a chargé la Régie de prendre contact avec la Donation royaleafin de conclure une convention globale en la matière.
Enfin, le ministre a déclaré qu’il suivrait la question et tiendrait la Cour des comptes
au courant de la situation.
6. Evaluation de la réponse
La Cour des comptes constate que, si des progrès ont effectivement été réalisés, lesquestions soulevées par son Collège n’ont pas encore trouvé de solution concrète.
C’est ainsi que les projets de trois arrêtés royaux transmis le 10 septembre 2001 au
Premier ministre n’avaient, à la fin du mois de mai 2002, toujours pas été approuvéspar le Conseil des ministres.
Le règlement administratif d’entretien est certes en cours de remaniement, mais
aucune date n’est toutefois annoncée pour son entrée en vigueur.
Depuis la fin mai 2002, la Régie des bâtiments prépare une convention globale avec
la Donation royale décrivant clairement les droits, obligations et responsabilités desdeux parties.
Un article spécifique permettant l’imputation des dépenses relatives à l’éclairage des
façades et des monuments fait toujours défaut dans le budget de la Régie pour l’an-née 2002.
5Lettre du 11 avril 2001, rappel du 21 janvier 2002.
6Dépêche du 13 mai 2002.
266 door de Minister van Ambtenarenzaken in het vooruitzicht gestelde maatregelen niet
waren getroffen, werd bij de nieuwe minister aangedrongen op een spoedige oplossingter zake
5.
5. Antwoord van de Minister van Telecommunicatie en Overheids-
bedrijven en Participaties, belast met Middenstand6
De Minister van Telecommunicatie en Overheidsbedrijven en Participaties, belast
met Middenstand, deelde het Rekenhof mee dat over de verdeling van de eigendomen het beheer van het park van Tervuren een overeenkomst werd bereikt tussen devertegenwoordigers van de federale Staat en die van het Vlaams Gewest. In uitvoeringvan deze overeenkomst werden op 10 september 2001 drie ontwerpen van koninklijkbesluit overgemaakt aan de Eerste Minister, met het verzoek deze documenten voorte leggen aan de Ministerraad.
De minister deelde verder mee dat door zijn kabinet de laatste hand werd gelegd aan
een ontwerp van „Administratief onderhoudsreglement versie 2002”, waarin met deopmerkingen van het Rekenhof rekening werd gehouden.
De minister erkende dat er nog steeds onduidelijkheid bestaat over de rechten, ver-
plichtingen en verantwoordelijkheden van zowel de Regie der Gebouwen als deKoninklijke Schenking. Hij gaf in dit verband de opdracht aan de regie contact tenemen met de Koninklijke Schenking teneinde hierover een globale overeenkomst tesluiten.
Tenslotte deelde de minister mee dat hij de kwestie zou opvolgen en het Rekenhof
op de hoogte zou houden van de stand van zaken.
6. Evaluatie van het antwoord
Het Rekenhof stelt vast dat vooruitgang werd geboekt, maar dat de door zijn collegeopgeworpen kwesties nog geen concrete oplossing kregen.
Zo waren eind mei 2002 de op 10 september 2001 aan de Eerste Minister overge-
maakte ontwerpen van drie koninklijke besluiten nog steeds niet door de Ministerraadgoedgekeurd.
Het administratief onderhoudsreglement wordt weliswaar herwerkt, zonder dat even-
wel een datum in het vooruitzicht wordt gesteld waarbinnen dit reglement in voegezou treden.
Vanaf eind mei 2002 wordt door de Regie der Gebouwen een globale overeenkomst
met de Koninklijke Schenking voorbereid, waarin de rechten, verplichtingen en verant-woordelijkheden van beide partijen duidelijk zullen worden omschreven.
In de begroting van de regie voor het jaar 2002 ontbreekt nog steeds een geëigend
artikel waarop de uitgaven met betrekking tot de verlichting van gevels en monumen-ten kunnen worden aangerekend.
5Brief van 11 april 2001, herinnerd op 21 januari 2002.
6Brief van 13 mei 2002.
267 13. L EFONDS DE PARTICIPATION
–G ESTION DES CRÉDITS ET RETARD DANS LA REDDITION DES
COMPTES – EVALUATION DU CONTRÔLE INTERNE ET DU RESPECT
DE LA RÉGLEMENTATION SUR LES MARCHÉS PUBLICS
Les comptes des années budgétaires 1999 et 2000 du Fonds de participation ont
été transmis avec retard. En outre, ces comptes ont été affectés par des carencesdans la gestion des crédits et dans le contrôle des crédits gérés par des mandatai-res. De surcroît, le Fonds de participation est confronté à des problèmes liés à saconstitution en tant qu’organisme public autonome, indépendant de la SA Créditprofessionnel, et à l’automatisation du système de gestion des crédits. Les organesde gestion sont toutefois conscients de la situation et recherchent des solutions.
Le processus d’informatisation, destiné à pallier les faiblesses de l’organisation
administrative et comptable, devrait être achevé à l’horizon 2005.
Deux marchés de service ont été attribués sans que l’administration ne puisse prouver
qu’elle ait fait appel à la concurrence.
Le Fonds de participation est issu de la Caisse nationale de crédit professionnel(C.N.C.P.), actuellement S.A. Crédit professionnel. Il a été créé dans le but de pren-dre des participations minoritaires dans des sociétés qui remplissent les conditionspour obtenir un crédit professionnel et/ou de souscrire aux obligations émises par detelles sociétés.
En exécution de la loi du 17 juin 1991
1, le Fonds de participation a été détaché de la
C.N.C.P., à l’initiative du Gouvernement. Son indépendance a été consacrée par laloi du 28 juillet 1992
2, qui l’a transformé, à partir du 31 décembre 1992, en un orga-
nisme public doté de la personnalité juridique. Il est placé sous la tutelle du ministredes Finances, du ministre des Classes moyennes et du ministre de l’Emploi et duTravail et est rangé parmi les organismes publics de catégorie C, selon la loi du16 mars 1954
3. Un arrêté royal du 24 décembre 19994règle les compétences de
contrôle et de tutelle du ministre des Télécommunications et des Entreprisespubliques et Participations publiques.
2. La mission du Fonds de participation et sa mise en pratique
La mission du Fonds de participation consiste essentiellement dans l’octroi de créditsaux indépendants et aux petites et moyennes entreprises qui débutent.
Ne disposant pas d’un réseau direct de services, l’organisme a dans un premier temps
réalisé ses objectifs en utilisant des mandataires, à savoir des institutions de créditagréées, qui étaient associées à la C.N.C.P. Depuis 1996, le Fonds de participationfait également appel à des organismes de crédit privés et à des banques pour diffuserses produits.
1Loi du 17 juin 1991 portant organisation du secteur public du crédit et harmonisation du contrôle et desconditions de fonctionnement des établissements de crédit.
2Loi du 28 juillet 1992 portant des dispositions fiscales et financières.
3Loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public.
4Arrêté royal du 24 décembre 1999 précisant certaines attributions ministérielles.N–1.811.057
N–2.135.415
268 13. P ARTICIPATIEFONDS
–KREDIETBEHEER EN VERTRAGING IN DE AFLEGGING VAN DE REKE -
NINGEN – EVALUATIE VAN DE INTERNE CONTROLE EN VAN DE
NALEVING VAN DE REGELGEVING INZAKE OVERHEIDSOPDRACHTEN
De rekeningen over de begrotingsjaren 1999 en 2000 werden door het
Participatiefonds met vertraging voorgelegd. Tevens wordt de kwaliteit van de rekeningen aangetast door gebreken in het kredietbeheer en in de controle van dekredieten beheerd door de mandaathouders. Het Participatiefonds kampt bovendienmet problemen inzake verzelfstandiging (onafhankelijkheid van de NV Beroeps-krediet) en automatisering van het kredietbeheersysteem. De beheersorganen zijnzich evenwel bewust van de situatie en werken oplossingen uit.
De doorgedreven informatisering, die aan de zwakheden in de administratieve en
boekhoudkundige organisatie dient te verhelpen, zou pas in 2005 zijn voltooid.
Twee opdrachten voor aanneming van diensten werden toegewezen zonder dat de
administratie het bewijs kon leveren dat de aannemer werd gekozen via een beroepop de mededinging.
Het Participatiefonds is ontstaan uit de Nationale Kas voor Beroepskrediet (NKBK),thans de NV Beroepskrediet. Het werd opgericht met het doel een minderheidspar-ticipatie te nemen in vennootschappen die in aanmerking kwamen voor het verkrijgenvan een beroepskrediet en/of in te schrijven op door dergelijke vennootschappenuitgegeven obligaties.
In uitvoering van de wet van 17 juni 1991
1werd op initiatief van de regering het
Participatiefonds uit de NKBK gelicht. Deze verzelfstandiging van het Participatiefondswerd geconcretiseerd bij wet van 28 juli 1992
2waarbij het met ingang van 31 decem-
ber 1992 werd omgevormd tot een openbare instelling met eigen rechtspersoonlijk-heid. Het fonds staat onder de voogdij van de Minister van Financiën, de Ministervan Middenstand en de Minister van Tewerkstelling en Arbeid en ressorteert alsopenbare instelling onder categorie C van de wet van 16 maart 1954
3. Het koninklijk
besluit van 24 december 19994regelt de controle- en voogdijbevoegdheden van de
Minister van Telecommunicatie en Overheidsbedrijven en Participaties.
2. Opdracht van het Participatiefonds en praktische invulling
De opdracht van het Participatiefonds bestaat hoofdzakelijk uit het toestaan van kre-dieten aan startende zelfstandigen en KMO’s.
Aangezien de instelling niet over een rechtstreeks dienstennetwerk beschikt, reali-
seerde zij haar doelstellingen aanvankelijk door de inschakeling van mandatarissen,met name erkende kredietverenigingen, die verbonden waren met de NKBK. Sinds1996 wordt ter verspreiding van de producten van het Participatiefonds tevensberoep gedaan op private kredietinstellingen en banken.
1Wet van 17 juni 1991 tot organisatie van de openbare kredietsector en harmonisering van de controleen de werkingsvoorwaarden van de publieke kredietinstellingen.
2Wet van 28 juli 1992 houdende fiscale en financiële bepalingen.
3Wet van 16 maart 1954 houdende de controle op sommige instellingen van openbaar nut.
4Koninklijk besluit van 24 december 1999 houdende precisering van bepaalde ministeriële bevoegdheden.N–1.811.057
269 Un convention de mandat stipule que les mandataires assurent la promotion des 
formules de crédit auprès de leur clientèle ainsi que le traitement des demandes decrédits et la gestion des crédits approuvés par le Fonds de participation.
Cette façon de procéder rend le Fonds de participation tributaire, pour la gestion et
le traitement administratif des crédits, des rapports établis par ses mandataires.
Afin de rendre la gestion des crédits plus autonome, plus aucune convention de man-
dat n’a été conclue depuis le 1
erjuillet 1998. Les crédits octroyés par l’entremise de
nouveaux intermédiaires font, depuis lors, l’objet de conventions d’apport, dans lecadre desquelles la contribution des intermédiaires est limitée à la promotion descrédits et à la préparation des demandes de crédits. Le Fonds de participationassure donc lui-même le traitement des demandes ainsi que la gestion et le suivi descrédits accordés.
Le Fonds de participation a l’intention de transformer progressivement toutes les
conventions de mandat en cours en conventions d’apport, afin de gérer lui-mêmel’ensemble des crédits accordés.
3. Constatations de la Cour des comptes
3.1. Retard dans l’établissement et la transmission des comptes
Les comptes du Fonds de participation doivent être dressés au plus tard le 30 avril
de l’année qui suit celle de la gestion5. Après approbation par les organes de gestion,
ils doivent être adressés au ministre de tutelle, qui les transmet au plus tard le 31 maià la Cour des comptes en vue de leur contrôle
6.
Les comptes annuels de 1999 ont été approuvés par le conseil d’administration du
Fonds de participation le 14 novembre 2000. Les comptes d’exécution ont étéapprouvés en assemblée générale du 23 janvier 2001. Ils ont été transmis à la Courdes comptes le 7 février 2001.
Les comptes annuels de 2000 ont été approuvés par le conseil d’administration le
18 décembre 2001, et transmis à la Cour des comptes le 18 avril 2002.
3.2. L’informatisation de la gestion des crédits
3.2.1. EvolutionMalgré sa transformation en organisme public autonome, le Fonds de participation
est demeuré, sur le plan administratif, largement dépendant de la C.N.C.P. En effet,la loi du 28 juillet 1992 a prévu une convention qui confie la gestion journalière duFonds à la C.N.C.P. pendant une durée de 5 ans.
A l’époque, la gestion des crédits du Fonds auprès de la C.N.C.P. était enregistrée
à deux niveaux: d’une part, suivi individuel des crédits par le système qui gérait éga-lement les crédits commerciaux de la C.N.C.P., et d’autre part, gestion des dossierspar mandataire.
5Article 6, § 2, de la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public.
6Article 6, § 4, de la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public.
270 Een mandaatovereenkomst impliceert dat de mandatarissen instaan voor de promotie
van de kredietformules bij hun cliënteel, de behandeling van kredietaanvragen en hetbeheer van door het Participatiefonds goedgekeurde kredieten.
Door deze werkwijze is het Participatiefonds voor het beheer en de administratieve
afhandeling van de kredieten afhankelijk van de rapportering door zijn mandaat-houders.
Om tot een zelfstandiger kredietbeheer te komen worden sedert 1 juli 1998 geen
mandaatovereenkomsten meer gesloten. De kredieten via nieuwe tussenpersonenworden sedertdien verspreid door middel van zogenaamde aanbrengovereenkom-sten. Hierbij wordt de inbreng van de tussenpersonen beperkt tot de promotie vande kredieten en de voorbereiding van de kredietaanvragen. Het Participatiefondsstaat derhalve zelf in voor de behandeling van de kredietaanvragen, het beheer en deopvolging van de toegestane kredieten.
Het Participatiefonds heeft de intentie de lopende mandaatovereenkomsten geleide-
lijk te vervangen door aanbrengovereenkomsten, zodat uiteindelijk alle toegestanekredieten door het Participatiefonds zelf worden beheerd.
3. Vaststellingen van het Rekenhof
3.1. Laattijdig opstellen en overzenden van de rekeningen
De rekeningen van het Participatiefonds moeten worden opgemaakt uiterlijk op 
30 april van het jaar volgend op dat van het beheer5. Na goedkeuring door de beheers-
organen dienen de rekeningen te worden overgemaakt aan de voogdijminister, die zeuiterlijk op 31 mei daaropvolgend voor toezicht laat geworden aan het Rekenhof
6.
De jaarrekening over 1999 werd op 14 november 2000 door de raad van beheer van
het Participatiefonds goedgekeurd. De uitvoeringsrekeningen werden tijdens dealgemene vergadering van 23 januari 2001 goedgekeurd. De rekeningen werden per7 februari 2001 aan het Rekenhof overgemaakt.
De jaarrekening over 2000 werd op 18 december 2001 door de raad van beheer
goedgekeurd en op 18 april 2002 aan het Rekenhof overgemaakt.
3.2. De informatisering van het kredietbeheer
3.2.1. EvolutieHet Participatiefonds bleef, ondanks zijn omvorming tot openbare instelling, op admi-
nistratief vlak sterk afhankelijk van de NKBK. Immers, de wet van 28 juli 1992 voorzagin een overeenkomst waarin het dagelijks beheer van het Participatiefonds voor eenperiode van 5 jaar aan de NKBK werd toevertrouwd.
Destijds werd het kredietbeheer van het Participatiefonds bij de NKBK geregistreerd
op twee niveaus: individuele kredietopvolging via het systeem, waarmee ook decommerciële kredieten van de NKBK beheerd werden, enerzijds, en dossierbeheerper mandataris, anderzijds.
5Artikel 6, § 2, van de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen vanopenbaar nut.
6Artikel 6, § 4, van de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen vanopenbaar nut.
271 Etant donné l’imbrication du suivi individuel des crédits du Fonds de participation
dans la comptabilité de la C.N.C.P., il n’était pas possible de gérer la banque dedonnées du Fonds de participation en toute autonomie.
Afin de permettre une autonomie administrative complète du Fonds de participation,
un système de gestion informatisé baptisé «Ariane» a été mis en place à partirde 1996, à la demande et sous la supervision de la C.N.C.P. Ce projet repose sur lacréation d’une administration automatisée, reliant directement le suivi des crédits,tant individuels que ceux gérés par des mandataires, à la comptabilité et comprenantégalement un système de contrôle interne («plan d’action 2000»).
Le passage de l’ancien système de gestion au nouveau a entraîné une détérioration
de la banque de données. Pour parer au plus pressé, un système de gestion parallèlea été mis sur pied, lequel ne permet toutefois pas d’assurer une gestion efficace del’ensemble des crédits.
Au début de l’année 2000, le Fonds de participation a créé en son sein la division 
«back office», qui assure la gestion des crédits et des contentieux en concertation avecles mandataires et les apporteurs ainsi que la remise sur pied de la banque de données«Ariane».
En raison, notamment, de l’augmentation du nombre de demandes de crédits, la divi-
sion «back office» n’a pas disposé du temps suffisant pour remettre sur pied labanque de données.
A la fin de l’année 2000, la C.N.C.P. – devenue, entre-temps, la S.A. Crédit profes-
sionnel – qui effectuait encore des tâches informatiques et bancaires pour le comptedu Fonds de participation –, a subi des restructurations qui ont eu pour conséquencesune réduction de l’effectif au sein de la section informatique et une baisse d’efficacitédans la gestion des dossiers du Fonds. Il en a résulté une série d’erreurs humaines àla suite desquelles la banque de données s’est à nouveau détériorée.
A l’heure actuelle, un plan baptisé «Plan d’actions 2002» est mis en œuvre. Selon les
responsables du Fonds, ce plan devrait permettre, au plus tard en 2005, la remisesur pied de la banque de données détériorée, l’intégration au sein de cette dernièred’un suivi individuel des crédits, la création d’un système de contrôle interne intégré etune liaison permanente du système de gestion des crédits au programme comptable.
Sauf nouveau contre-temps, le Fonds de participation ne devrait dès lors pas dispo-
ser avant 2005 d’un système de gestion efficace des crédits, alors que l’élaborationd’un tel système avait déjà été entamée en 1996. Plus ce processus prend du temps,plus le risque de compromettre le suivi des crédits est élevé. En outre, l’absenced’une gestion vraiment opérationnelle des systèmes de crédits ralentit la poursuitedu processus d’autonomisation du Fonds de participation opérée par la transforma-tion des conventions de mandat en conventions d’apport. En effet, avec le systèmed’information actuel et sans augmentation de son effectif, le Fonds n’est pas enmesure de reprendre la gestion des crédits des mandataires.
3.2.2. Incidence du système actuel de gestion des crédits sur la comptabilité
Le mauvais système de gestion des crédits nuit également à la qualité des comptes.
En effet, le Fonds de participation n’est pas en mesure de confronter les intérêts por-tés en compte par les mandataires aux données de son propre système d’information.
Dès lors, le service comptable du Fonds est actuellement obligé de suivre globale-
ment les mouvements de fonds résultant de ces crédits, au moyen de tableursélectroniques.
272 Aangezien de individuele kredietopvolging van het Participatiefonds was verstrengeld
met de boekhouding van de NKBK, was het niet zonder meer mogelijk de databankvan het Participatiefonds autonoom te beheren.
Met het oog op de verwezenlijking van een volledige administratieve autonomie van
het Participatiefonds werd vanaf 1996, in opdracht en onder supervisie van de NKBK,de ontwikkeling van een geïnformatiseerd beheersysteem „Ariane” opgestart. Dit pro-ject gaat uit van de implementering van een geautomatiseerde administratie die deopvolging van individuele kredieten alsook van kredieten op mandatarisniveau recht-streeks koppelt aan de boekhouding en die tevens een intern controlesysteem omvat(„actieplan 2000”).
De omvorming van het oude naar het nieuwe beheersysteem heeft tot beschadiging
van de databank geleid. Als noodoplossing werd een parallel beheersysteem in hetleven geroepen dat evenwel niet geschikt is om alle kredieten doeltreffend te beheren.
Begin 2000 werd binnen het Participatiefonds de afdeling „back office” opgericht die
instaat voor het beheer van de kredieten en geschillen in overleg met mandaathoudersen aanbrengers enerzijds, en het herstel van de databank „Ariane”, anderzijds.
Mede door de stijging van het aantal kredietaanvragen kan door de „back office”
onvoldoende tijd worden uitgetrokken om de databank te herstellen.
Eind 2000 werden bij de NKBK – ondertussen omgevormd tot de NV Beroepskrediet
– die nog steeds informatica- en bankfuncties voor het Participatiefonds verrichtte,herstructureringen doorgevoerd, waarbij de personeelsbezetting van de afdelinginformatica werd verminderd en de knowhow inzake het beheer van de dossiers vanhet Participatiefonds werd aangetast. Dit leidde tot een reeks menselijke vergissingenwaardoor de databank nogmaals schade werd toegebracht.
Momenteel wordt het zogenaamde „Plan 2002” uitgevoerd dat volgens het fonds ten
laatste in 2005 moet leiden tot het herstel van de beschadigde databank, de incor-poratie van een individuele kredietopvolging in de databank, een geïntegreerd interncontrolesysteem en een permanente koppeling van het kredietbeheersysteem aanhet boekhoudprogramma.
Zonder verdere tegenslagen zal het Participatiefonds bijgevolg pas in 2005 over een
doeltreffend kredietbeheersysteem beschikken, waarvan de ontwikkeling reeds in1996 was ingezet. Hoe langer dit proces in beslag neemt, hoe groter het risico dat deopvolging van de kredieten in het gedrang komt. Bovendien vertraagt het ontbrekenvan een slagvaardig kredietbeheersysteem de verdere verzelfstandiging van hetParticipatiefonds door middel van de omvorming van mandaatovereenkomsten totaanbrengovereenkomsten. Met het huidige informatiesysteem en zonder uitbreidingvan zijn personeelseffectief is het Participatiefonds immers niet in staat het beheervan de kredieten van de mandatarissen over te nemen.
3.2.2. Implicaties van het huidige kredietbeheersysteem op de boekhouding
Het gebrekkig kredietbeheersysteem tast tevens de kwaliteit van de rekeningen aan.
Met name de door de mandatarissen in rekening gebrachte interesten kunnen doorhet Participatiefonds niet aan de eigen databankgegevens worden getoetst.
Derhalve is de boekhouddienst van het Participatiefonds momenteel genoodzaakt de
geldstromen, voortvloeiend uit deze kredieten, globaal op te volgen via elektronischeberekeningsbladen.
273 Cette manière extracomptable de procéder permet sans doute à la comptabilité du
Fonds de participation d’établir un relevé exhaustif de l’encours des créances desemprunteurs, dans la mesure où chaque mouvement de fonds (paiement du capitalet encaissement des remboursements et des intérêts) est enregistré dans la comp-tabilité. Toutefois, le système ne permet pas de donner une image exacte, dans lamesure où la banque de données «Ariane» – qui n’est pas encore entièrement opé-rationnelle – ne permet pas de rapporter les sommes reçues aux comptes compta-bles appropriés. Malgré le personnel supplémentaire affecté à l’exécution manuellede cette fonction, de nombreuses imputations demeurent erronées.
En outre, à cause des dommages occasionnés à sa banque de données, le Fonds de
participation n’est pas en mesure de vérifier les intérêts portés en compte par lesmandataires en ce qui concerne les crédits qu’ils gèrent. Le réviseur d’entreprises aformulé une réserve à ce propos dans son rapport sur les comptes annuels de 1999.
Les indemnités de gestion, dont le Fonds de participation est redevable aux manda-
taires, ont été calculées sur la base des crédits gérés par ces derniers. A la suite desproblèmes mentionnés plus haut concernant la banque de données, le Fonds de par-ticipation n’a pas paru en mesure de calculer, à temps et correctement, les commis-sions en question. C’est pourquoi ces dernières ont été liquidées provisoirement surla base du capital non échu (par type d’emprunt) à la fin du troisième trimestrede 1999. Ce n’est qu’ultérieurement qu’un décompte définitif est intervenu sur labase des mouvements de fonds enregistrés dans le logiciel comptable «Exact».
3.3. Insuffisances du contrôle interne
3.3.1. Rapports établis par les mandataires
Pour la gestion et le suivi administratif des crédits, le Fonds de participation est
entièrement tributaire des rapports établis par les mandataires.
Sur la base des conventions de mandat conclues et des résolutions approuvées le
21 octobre 1997, les mandataires sont tenus de faire rapport, suivant un modèledéterminé, au Fonds de participation au sujet de leur portefeuille de crédits.
La pratique fait toutefois apparaître que plus de la moitié des rapports mensuels ne
satisfont pas aux instructions imposées, principalement en ne respectant pas le délaifixé pour leur dépôt.
Cette situation a des répercussions néfastes pour la gestion et l’établissement des
comptes.
3.3.2. Contrôle des rapports de mandat mensuels
Déjà dans son rapport sur les comptes annuels de 1997, le reviseur d’entreprises a
fait remarquer que l’organisation administrative et comptable du Fonds reposeessentiellement sur les données fournies par les mandataires, lesquelles ne sont pascontrôlées sur place. Une étude commandée par le Crédit professionnel à un bureaude consultants a confirmé cette analyse.
Actuellement, les rapports des mandataires sont enregistrés dans la comptabilité
avec les paiements correspondants. Les écarts éventuels sont soumis au mandataire,qui est tenu de les expliquer.
Bien qu’indispensable du fait des limites du système de gestion des crédits, aucun
contrôle approfondi n’est effectué sur place auprès des mandataires. La raison invo-
274 Door deze extracomptabele werkwijze verschaft de boekhouding van het Participatie-
fonds weliswaar een getrouw beeld van de uitstaande vorderingen op kredietnemers,omdat elke geldbeweging (de uitbetaling van kapitaal en de ontvangst van aflossingenen interesten) in de boekhouding wordt geregistreerd. Het systeem laat evenwel niettoe een juist beeld te verschaffen omdat de databank „Ariane” – die nog niet geheeloperationeel is – niet toelaat de ontvangen gelden aan de juiste boekhoudkundigerekeningen toe te wijzen. Ondanks het extra personeel, dat werd ingeschakeld omdeze functie manueel over te nemen, blijven vele toewijzingen onjuist.
Bovendien is het Participatiefonds ingevolge de beschadiging van de databank niet
in staat de door de mandatarissen in rekening gebrachte interesten – inzake de doorhen beheerde kredieten – te toetsen. Ter zake formuleerde de bedrijfsrevisor eenvoorbehoud in zijn verslag over de jaarrekening 1999.
De beheersvergoedingen, die het Participatiefonds aan de mandatarissen is ver-
schuldigd, werden berekend op basis van de door die mandatarissen beheerde kre-dieten. Ingevolge de hoger vermelde problemen met de databank bleek hetParticipatiefonds niet in staat bedoelde commissielonen tijdig en correct te berekenen.Daarom werden zij op voorlopige basis uitbetaald op grond van het niet-vervallenkapitaal (per soort lening) op het einde van het derde kwartaal 1999. Pas latervolgde de definitieve afrekening op basis van de in het boekhoudpakket „Exact”geregistreerde geldbewegingen.
3.3. Tekortkomingen in de interne controle
3.3.1. Rapportering door mandaathouders
Het Participatiefonds is voor het beheer en de administratieve opvolging van de kre-
dieten volledig afhankelijk van de rapportering door zijn mandaathouders.
Op basis van de gesloten mandaatovereenkomsten en de per 21 oktober 1997 goed-
gekeurde resoluties dienen de mandaathouders, volgens een vastgelegd model, aanhet Participatiefonds te rapporteren over hun kredietportefeuille.
Uit de praktijk blijkt evenwel dat meer dan de helft van de maandelijkse rapporten
niet beantwoordt aan de opgelegde richtlijnen, waarbij voornamelijk de rapporterings-termijn niet wordt nageleefd.
Dit heeft nefaste gevolgen voor het beheer en het opstellen van de rekeningen.
3.3.2. Controle van de maandelijkse mandaatrapporten
Reeds zijn verslag over de jaarrekening van 1997 merkte de bedrijfsrevisor op dat de
administratieve en boekhoudkundige organisatie van het fonds hoofdzakelijk berustop de door de mandatarissen aangeleverde gegevens, die niet in situ worden gecon-troleerd. Een studie, in opdracht van het Beroepskrediet uitgevoerd door een con-sultantsbureau, bevestigde deze analyse.
Momenteel worden de ontvangen mandaatrapporten aangesloten met de betalingen
geregistreerd in de boekhouding. Gebeurlijke verschillen worden voorgelegd aan demandataris, die ze dient te verklaren.
Een grondige controle van de kredieten ter plaatse bij de mandatarissen – onont-
beerlijk gelet op de beperkingen van het kredietbeheersysteem – vindt niet plaats,
275 quée en est l’insuffisance de personnel et de moyens financiers. Cette situation a
amené le reviseur d’entreprises à formuler une réserve supplémentaire dans son rap-port afférent aux comptes annuels de 1999.
3.3.3. Comité d’audit
Comme prévu dans le plan d’action 2000, un comité d’audit chargé de superviser
l’audit financier et le contrôle de gestion doit être mis en place au sein du Fonds departicipation.
3.4. Application de la législation sur les marchés publics
Le Fonds de participation a attribué deux marchés de service, sans être en mesure
de prouver qu’il ait fait appel à la concurrence, comme le prévoit la législation enmatière de marchés publics.
Il s’agit:– du renouvellement du contrat de gestion avec la SA Crédit professionnel, après
que le contrat de gestion en cours eut été résilié le 18 juin 1997;
– du contrat conclu le 2 janvier 1998 avec un consultant indépendant, dans le cadre
du plan d’action 2000.
4. Observations de la Cour aux ministres de tutelle
Par lettre du 10 octobre 2002, la Cour des comptes a attiré l’attention des ministresde tutelle sur les constatations suivantes.
Les comptes des années 1999 et 2000 n’ont pas été approuvés et transmis à la
Cour dans les délais légaux.
Les insuffisances constatées perturbent le suivi adéquat des crédits accordés, ce qui
ne manque pas d’avoir un impact négatif sur la qualité des comptes produits.
La Cour peut difficilement admettre que la mise en œuvre d’un système de gestion
des crédits efficace, dont l’élaboration a déjà été entamée en 1996, se fasse encoreattendre jusqu’en 2005.
Elle a attiré l’attention sur les faiblesses du contrôle des mandataires – déjà signa-
lées antérieurement par le reviseur d’entreprises – et a demandé quelles mesuresconcrètes seront prises pour améliorer la qualité des comptes.
L’exécution des plans informatiques destinés à pallier ces lacunes fera l’objet d’un
suivi attentif de la Cour. A cet effet, son Collège a demandé à être tenu au courantde son état d’avancement.
Par lettre du 5 juin 2002, la Cour des comptes a demandé qu’un comité d’audit soit
installé sans retard auprès du Fonds de participation, conformément au plan d’action2002.
Une explication a été demandée aux ministres de tutelle à propos de l’appel à la
concurrence lors de l’attribution des deux marchés mentionnés plus haut.
276 naar verluidt bij gebrek aan personeel en financiële middelen. Deze toestand heeft
ertoe geleid dat de bedrijfsrevisor in zijn verslag bij de jaarrekening van 1999 een bij-komend voorbehoud heeft geformuleerd.
3.3.3. Auditcomité
Zoals voorzien in het actieplan 2000 dient bij het Participatiefonds een auditcomité
te worden opgericht dat ten behoeve van de raad van beheer moet instaan voor hettoezicht over de financiële audit en de audit van het beheer van de instelling.
3.4. Toepassing van de wetgeving overheidsopdrachten
Twee opdrachten voor aanneming van diensten werden door het Participatiefonds
gegund zonder dat het bewijs werd geleverd dat beroep werd gedaan op de mede-dinging, zoals de wetgeving overheidsopdrachten voorschrijft.
Het betreft:– de vernieuwing van het beheerscontract met de NV Beroepskrediet, nadat het
lopende beheerscontract op 18 juni 1997 werd opgezegd;
– de overeenkomst met een zelfstandig consulent in het kader van het actieplan
2000, gesloten op 2 januari 1998.
4. Opmerkingen van het Rekenhof aan de voogdijministers
Bij brief van 10 oktober 2001 heeft het Rekenhof de aandacht van de voogdijministersgevestigd op de hierna volgende vaststellingen.
De rekeningen over de jaren 1999 en 2000 werden niet binnen de wettelijk bepaalde
termijnen goedgekeurd en aan het Rekenhof overgezonden.
Door gebreken in het kredietbeheer bestaat het risico dat de opvolging van de toe-
gestane kredieten onbeheersbaar wordt en dat de kwaliteit van de voorgelegde reke-ningen in het gedrang komt.
Het Rekenhof kan moeilijk aanvaarden dat de operationalisering van een doeltreffend
kredietbeheersysteem, waarvan de ontwikkeling reeds in 1996 is ingezet, nog tot2005 zou aanslepen.
Er werd gewezen op de zwakheden in het toezicht over de mandatarissen – reeds eer-
der aangegeven door de bedrijfsrevisor – en gevraagd welke concrete maatregelenzullen worden genomen om de kwaliteit van de rekeningen te verbeteren.
De uitvoering van de informaticaplannen die aan deze tekortkomingen moet verhelpen,
zal nauwlettend worden opgevolgd door het Rekenhof. Daartoe werd gevraagd dat zijncollege zou worden ingelicht over de vooruitgang ervan.
Bij brief van 5 juni 2002 heeft het Rekenhof erop aangedrongen dat bij het
Participatiefonds onverwijld een auditcomité zou worden opgericht, zoals voorzien inhet actieplan 2000.
Inzake het beroep op de mededinging bij de gunning van de twee hoger vermelde
overheidsopdrachten werd de voogdijministers om uitleg verzocht.
277 5. Réponse du ministre des Finances à la lettre du 10 octobre 2001
Dans sa dépêche du 12 février 2002, le ministre des Finances signale que, si les
délais d’approbation et de transmission des comptes ne sont pas respectés, c’estparce que le Fonds de participation est tributaire des informations fournies par sesmandataires, qui gèrent une partie des crédits, ainsi que des réconciliations compta-bles fastidieuses qui en découlent.
Pour résoudre ce problème, le conseil d’administration a décidé, au milieu de l’an-
née 2001, de mettre en oeuvre le «Plan d’actions 2002», qui prévoit de ne plusaccorder de crédits gérés par des tiers à partir du 1
erseptembre 2001 et de faire
reprendre les «portefeuilles de crédits», encore gérés par les mandataires, par leFonds de participation.
Pour ce qui est des prêts dont il dispose lui-même en portefeuille, le Fonds de parti-
cipation possède un système de gestion des crédits efficace, inspiré du systèmequ’utilise la S.A. Crédit professionnel depuis longtemps. Il a pour seul inconvénientde ne pas effectuer automatiquement le rapport comptable, qui doit dès lors être engrande partie effectué manuellement.
Outre le système propre aux emprunts en gestion propre, un système de contrôle –
fourni par la S.A. Crédit professionnel – a été introduit, permettant d’assurer le suivide la gestion des crédits par les mandataires. Ce système présentant toujours descarences, le Fonds de participation demeure obligé de recourir aux habituelles procé-dures de rapport écrites et aux contrôles connexes fastidieux, mais qui ont fait leurspreuves.
Le conseil d’administration du Fonds de participation a, entre-temps, décidé d’utiliser,
et ce depuis février 2002, un nouveau système informatique qui remplace tant l’actuelsystème de gestion des crédits que le système de contrôle.
Il convient à cet égard de signaler que le logiciel, dont l’élaboration a débuté
en 1996, n’avait pas pour objectif de gérer les crédits mais plutôt d’assurer un suiviautomatisé des crédits gérés par les mandataires.
Ce n’est qu’au moment où le conseil d’administration du Fonds de participation a
décidé de ne plus collaborer exclusivement avec les associations de crédit agrééespar la S.A. Crédit professionnel (fin 1998) que le besoin de nouvelles applicationsinformatiques s’est fait sentir. Cela a conduit à l’adoption du «Plan d’actions 2002».
La délai de cinq ans prévu pour l’exécution du plan a pour seul but d’assurer le bon
déroulement de la reprise d’environ 18.000 crédits encore gérés par les mandataires.En effet, il faut assurer la continuité de la gestion des prêts en question et tenircompte de leur nombre, de leur complexité et de leur diversité.
Le Fonds de participation met toutefois tout en oeuvre pour réduire cette durée. Un
bureau de consultants a d’ailleurs été chargé de coordonner le processus en cours,afin d’en favoriser la rapidité et l’efficacité.
La décision de supprimer progressivement le système des mandataires et de repren-dre lui-même la gestion de l’ensemble des portefeuilles de crédits existants prouveque le Fonds de participation a la volonté de respecter ses obligations en matièred’approbation et de transmission des comptes.
278 5. Antwoord van de Minister van Financiën op de brief van 10 okto-
ber 2001
In zijn brief van 12 februari 2002 verklaart de Minister van Financiën dat het niet
naleven van de termijnen van goedkeuring en overzending van de rekeningen te wij-ten is aan het feit dat het Participatiefonds afhankelijk is van de informatie van zijnmandatarissen die een deel van de kredieten beheren en van de tijdrovende boek-houdkundige reconciliaties die daarmee gepaard gaan.
Om aan deze problematiek het hoofd te bieden heeft de raad van beheer medio 2001
beslist het „Plan 2002” ten uitvoer te leggen, waarbij vanaf 1 september 2001 geenkredieten meer worden toegestaan die door derden worden beheerd en waarbij de„kredietportefeuilles”, die nog door de mandatarissen worden beheerd, door hetParticipatiefonds zouden worden teruggenomen.
Voor de leningen die het zelf in portefeuille heeft, beschikt het Participatiefonds over
een afdoend kredietbeheersysteem, gekopieerd van het systeem dat de NV Beroeps-krediet sinds geruime tijd gebruikt. Het enige nadeel ervan is dat de boekhoudkun-dige rapportering niet automatisch geschiedt en derhalve grotendeels manueel moetworden uitgevoerd.
Naast het systeem voor de leningen in eigen beheer werd in 1999 een controlesysteem
– geleverd door de NV Beroepskrediet – ingevoerd om het beheer van de kredietendoor de mandatarissen te kunnen opvolgen. Omdat dit systeem nog steeds gebrekenvertoont, blijft het Participatiefonds genoodzaakt beroep te doen op geijkte schrifte-lijke rapporteringprocedures en de daarbij horende tijdrovende, maar deugdelijkbevonden controles.
De raad van beheer van het Participatiefonds heeft ondertussen beslist tot een
nieuwe informaticaontwikkeling die zowel het huidige kredietbeheersysteem als hetcontrolesysteem vervangt en sedert februari 2002 in gebruik werd genomen.
Hierbij wordt gewezen op het feit dat de software, waarvoor in 1996 de aanzet werd
gegeven, niet de bedoeling had kredieten te beheren dan wel te voorzien in de geau-tomatiseerde opvolging van de kredieten beheerd door de mandatarissen.
Pas op het ogenblik waarop de raad van beheer van het Participatiefonds besliste
niet langer op exclusieve basis samen te werken met de erkende kredietverenigingenvan de NV Beroepskrediet (eind 1998), ontstond de nood aan nieuwe informaticatoe-passingen die leidde tot het „Plan 2002”.
De periode van vijf jaar, voorzien voor de uitvoering van het plan, heeft louter tot doel
de overname van de ongeveer 18.000 kredieten, die nog worden beheerd door demandatarissen, vlot te laten verlopen. Er dient immers rekening te worden gehoudenmet de continuïteit in het beheer van de betrokken leningen alsmede met het volume,de complexiteit en de diversiteit ervan.
Het Participatiefonds stelt echter alles in het werk om die periode in te korten.
Teneinde een snel en efficiënt verloop tot stand te brengen werd aan een consultants-bureau een opdracht gegund om het proces te begeleiden.
De beslissing om het beheer door bemiddeling van mandatarissen terug te dringenen op termijn alle bestaande kredietportefeuilles zelf te beheren, wijst op de intentievan het Participatiefonds om zijn verplichtingen inzake goedkeuring en overzendingvan de rekeningen na te komen.
279 L’approche de l’organisme en matière de gestion des systèmes de crédits est cepen-
dant trop étroite. En effet, une gestion efficace suppose de pouvoir disposer de don-nées précises sur l’ensemble des crédits et pas seulement sur les prêts en gestionpropre. A propos de ces derniers, le Fonds de participation contredit d’ailleurs par-tiellement sa propre affirmation selon laquelle il dispose d’un système de gestionefficace puisqu’il qu’il reconnaît que les rapports comptables ne sont pas établisautomatiquement.
En ce qui concerne les crédits gérés par des mandataires, il est nécessaire de recou-
rir à une procédure de contrôle écrite, qui, de l’avis du Fonds de participation, a faitses preuves. Dans ce cas, il n’est pas opportun d’invoquer la dépendance vis-à-visdes informations des mandataires et les réconciliations fastidieuses qui en résultentpour justifier le retard dans l’établissement, l’approbation et la transmission descomptes.
7. Echange ultérieur de correspondance et suite
Par lettre du 19 décembre 2001 adressée au ministre des Finances, la Cour descomptes a confirmé sa position: lenteur excessive de l’exécution des plans d’automa-tisation et impossibilité d’établir à temps les comptes annuels en raison d’une gestiondéficiente des crédits, conjuguée à la remise tardive de rapports incomplets par lesmandataires.
Dans sa lettre du 8 janvier 2002 envoyée au ministre des Finances, le président du
conseil d’administration déclare être largement d’accord sur les constatations de laCour des comptes
7. Il nuance néanmoins la lenteur de la mise en oeuvre opération-
nelle du système de gestion informatisée des crédits: en effet, le délai de cinq ansprévu pour l’exécution du «Plan d’actions 2002» est un délai maximum. Plus ce planavancera, moins le Fonds de participation sera tributaire de données externes, ce quilui permettra de clôturer plus rapidement les comptes. En outre, le Fonds fait tout cequi est en son pouvoir pour abréger le délai fixé. Le ministre a confirmé ce point.
Dans sa lettre au ministre des Finances du 11 février 2002, la Cour s’est félicitée des
mesures prises par le Fonds afin d’achever aussi rapidement que possible l’informati-sation prévue de la gestion des crédits. Elle a indiqué qu’elle suivrait attentivementl’évolution de la situation.
Aucune réponse des ministres compétents n’est encore parvenue en ce qui concerne
les remarques à propos du respect de la législation sur les marchés publics et la miseen place du comité d’audit
8.
7Copie envoyée par l’organisme à la Cour des comptes le 14 janvier 2002.
8Lettre du 5 juin 2002.
280 De instelling gaat echter uit van een te enge benadering van het kredietbeheer-
systeem. Een efficiënt beheer veronderstelt de beschikking over accurate gegevensmet betrekking tot alle kredieten en dus niet enkel met betrekking tot de leningen ineigen beheer. Bovendien ontkracht het Participatiefonds deels de eigen beweringdat het over een afdoend kredietbeheersysteem beschikt voor de leningen in eigenbeheer, aangezien wordt toegegeven dat de boekhoudkundige rapportering nietautomatisch plaatsvindt.
Wat betreft het beheer van de kredieten door bemiddeling van mandatarissen, dient
te worden teruggegrepen naar een schriftelijke controleprocedure, die volgens hetParticipatiefonds haar deugdelijkheid heeft bewezen. In die optiek is het niet oppor-tuun de afhankelijkheid van informatie van de mandaathouders en de daaraan ver-bonden tijdrovende reconciliaties in te roepen als reden voor het laattijdig opstellen,goedkeuren en overzenden van de rekeningen.
7. Verdere briefwisseling en verder gevolg
Bij brief van 19 december 2001 aan de Minister van Financiën heeft het Rekenhofzijn standpunten bevestigd: de uitvoering van de automatiseringsplannen verloopt tetraag en het gebrekkig kredietbeheer, in combinatie met de laattijdige en onvolledigerapportering door de mandaathouders, belet een tijdige opstelling van de jaarrekening.
In zijn brief van 8 januari 2002 aan de Minister van Financiën stemt de voorzitter van
de raad van beheer grotendeels in met de vaststellingen van het Rekenhof
7. Enkel de
trage operationalisering van het geïnformatiseerde kredietbeheersysteem wordtgenuanceerd. Vijf jaar is immers de uiterste termijn voor uitvoering van het „Plan2002”. Naarmate het plan echter vordert, zal het Participatiefonds steeds minderafhankelijk worden van externe gegevens en dus in staat zijn de rekeningen sneller afte sluiten. Bovendien doet het fonds al het mogelijke om het plan eerder te voltooien.Dit werd door de minister bevestigd.
In zijn brief aan de Minister van Financiën van 11 februari 2002 heeft het Rekenhof zijn
waardering uitgesproken voor de acties die het fonds onderneemt om de geplandeinformatisering van het kredietbeheer zo snel mogelijk te voltooien en aangegevendat het de vooruitgang ervan nauwlettend zal volgen.
Met betrekking tot de opmerkingen over de naleving van de wetgeving op de over-
heidsopdrachten en de samenstelling van het auditcomité
8werd tot op heden nog
geen antwoord van de bevoegde ministers ontvangen.
7Kopie door de instelling aan het Rekenhof toegezonden op 14 januari 2002.
8Brief van 5 juni 2002.
281 14. O FFICE NATIONAL DES PENSIONS
–STABILISATION DES AVANTAGES DE PENSION DU RÉGIME BELGE ,
CUMULÉS AVEC UNE OU PLUSIEURS PENSIONS ÉTRANGÈRES
La Cour des comptes a constaté que, depuis quelque temps, le paiement de certains
avantages de pension du régime belge n’était plus adapté en fonction de certainesmodifications apportées aux avantages de pension étrangers cumulés. Il a, dès lors,été demandé au ministre de préciser le fondement juridique de cette «stabilisation»des avantages de pension du régime belge. Il ressort de la justification fourniequ’aucun fondement juridique clair ne peut être indiqué pour ces stabilisations.Cette problématique avait déjà fait l’objet d’un article au 158
eCahier d’observations.
Etant donné que la Cour ne pouvait se satisfaire de la réponse reçue, elle a de nou-veau fait part de ses objections et arguments au ministre. Celui-ci a répondu quel’Office national des pensions (O.N.P.) donnerait suite aux observations de la Cour.
1. Constatations et observations de la Cour des comptes au ministre
des Affaires sociales et des Pensions
L’O.N.P. a «stabilisé» les avantages de pension du régime belge cumulés avec une
ou plusieurs pensions étrangères. La stabilisation se fonde sur l’article 51, 1eralinéa,
du règlement (CE) n° 1408/71 du 14 juin 19711. Elle a essentiellement pour effet de
neutraliser l’incidence sur le taux de pension belge d’une modification de l’avantagede pension étranger, que celle-ci résulte d’une réévaluation, d’une adaptation aucoût de la vie, d’une adaptation des montants minimum, des fluctuations des taux dechange, ou encore d’autres causes. Lorsque le règlement est applicable, seule unemodification du mode de calcul ou des conditions d’octroi justifie un nouveau calcul del’avantage dans le régime belge
2. Pareilles modifications entraînent alors une nouvelle
décision du service d’attribution.
Toutefois, outre les stabilisations justifiées3, l’O.N.P. a aussi stabilisé le complément
de pension des ouvriers frontaliers et saisonniers (à partir du 1erjanvier 1998).
L’O.N.P. a également étendu la stabilisation à tous les avantages de pension belgeset avantages résiduaires cumulés avec une ou plusieurs pensions étrangères, ainsiqu’au calcul des retenues sociales (à partir du 1
erjanvier 2000).
La Cour a demandé au ministre de préciser le fondement juridique de ces exten-
sions. La réponse du ministre4a été examinée dans le 158eCahier d’observations5.
La Cour ne pouvait se satisfaire de la réponse et a de nouveau fait part au ministrede ses arguments
6.
1Règlement (CE) n° 1408/71 du 14 juin 1971 relatif à l’application des régimes de sécurité sociale auxtravailleurs salariés et à leur famille qui se déplacent à l’intérieur de la Communauté.
2Par exemple, une adaptation de l’avantage de pension résultant de la prise en considération d’uneannée de prestations supplémentaire, une modification de la situation du ménage, etc.
3En principe, lorsqu’une pension du régime belge est cumulée avec un avantage de pension étrangeroctroyé en application du règlement.
4Lettre du 5 avril 2001.
5158eCahier de la Cour des comptes, fascicule Ier, pp. 362-369.
6Lettre du 27 juin 2001, rappelée le 9 janvier 2002.N–1.803.364
282 14. R IJKSDIENST VOOR PENSIOENEN
–STABILISATIE VAN DE BELGISCHE PENSIOENVOORDELEN , GECU-
MULEERD MET ÉÉN OF MEERDERE BUITENLANDSE PENSIOENEN
Het Rekenhof stelde vast dat de betaling van sommige Belgische pensioenvoorde-
len sinds enige tijd niet meer wordt aangepast aan bepaalde wijzigingen in gecu-muleerde buitenlandse pensioenvoordelen. De minister werd daarom gevraagd naarde rechtsgrond van deze „stabilisatie” van Belgische pensioenvoordelen. Uit deverstrekte verantwoording bleek dat geen duidelijke rechtsgrond kan worden aan-gewezen. Hierover werd gerapporteerd in het 158
eBoek van het Rekenhof.
Aangezien het Rekenhof geen genoegen kon nemen met het antwoord, bracht het zijnopwerpingen en argumenten opnieuw ter kennis van de minister. De minister heeftondertussen geantwoord dat de Rijksdienst voor Pensioenen zal tegemoetkomen aande opmerkingen van het Rekenhof.
1. Vaststellingen van het Rekenhof en opmerkingen aan de Minister
van Sociale Zaken en Pensioenen
De Rijksdienst voor Pensioenen (RVP) heeft de Belgische pensioenvoordelen, gecu-
muleerd met één of meerdere buitenlandse pensioenen, „gestabiliseerd”. De stabili-satie vindt haar grondslag in artikel 51, 1e lid, van de verordening (EG) nr. 1408/71van 14 juni 1971
1. De stabilisatie komt er in essentie op neer dat een wijziging van
het buitenlands pensioenvoordeel, die voortvloeit uit een herwaardering, een aanpas-sing aan de kosten van levensonderhoud, een aanpassing van de minimumbedragen,schommelingen van de wisselkoersen, enz., het Belgisch pensioenbedrag niet langerbeïnvloedt. Wanneer de verordening van toepassing is, rechtvaardigen enkel een wijziging van de berekeningswijze of van de toekenningsvoorwaarden
2een nieuwe
berekening van het Belgische voordeel. Dergelijke wijzigingen geven dan aanleidingtot een nieuwe beslissing van de toekenningsdienst.
Naast de gerechtvaardigde stabilisaties
3, stabiliseerde de RVP echter tevens de
pensioenaanvulling aan de grens- of seizoenarbeiders (vanaf 1 januari 1998). De sta-bilisatie werd verder uitgebreid tot alle pensioen- en residuaire voordelen die wordengecumuleerd met één of meerdere buitenlandse pensioenen, alsook tot de berekeningvan de sociale inhoudingen (vanaf 1 januari 2000).
Het Rekenhof heeft aan de minister gevraagd de rechtsgrond van die uitbreidingen
te verduidelijken. Het antwoord van de minister
4werd besproken in het 158eBoek
van het Rekenhof5. Het Rekenhof kon geen genoegen nemen met het antwoord en
confronteerde de minister opnieuw met zijn argumenten6.
1Verordening (EG) nr. 1408/71 van 14 juni 1971 betreffende de toepassing van de sociale zekerheids-regelingen op werknemers en zelfstandigen, alsmede op hun gezinsleden, die zich binnen de Gemeenschapverplaatsen.
2Bijvoorbeeld een aanpassing van het buitenlands pensioenvoordeel als gevolg van het in aanmerkingnemen van een bijkomend jaar dat is gepresteerd, een verandering in de gezinstoestand, enz.
3In principe wanneer een Belgisch pensioen wordt gecumuleerd met een buitenlands pensioenvoordeeldat werd toegekend met toepassing van de verordening.
4Brief van 5 april 2001.
5158eBoek van het Rekenhof, deel I, pp. 362-369.
6Brief van 27 juni 2001, herinnerd op 9 januari 2002.N–1.803.364
283 2. Réponse du ministre7
L’O.N.P. donnera suite aux observations de la Cour. Il n’appliquera plus la stabilisa-
tion aux compléments à charge du régime belge des travailleurs salariés qui sontoctroyés aux ouvriers frontaliers et saisonniers, au cumul du revenu garanti aux per-sonnes âgées (ou de la garantie de revenu pour les personnes âgées) avec un avan-tage étranger, au cumul de pensions du régime belge avec une pension provenantd’un pays non-membre de l’Union européenne et à la fixation des retenues sociales(retenue pour assurance maladie-invalidité et cotisation de solidarité).
Si la correction aboutit au paiement d’un avantage de pension belge inférieur,
l’O.N.P. paiera ce nouveau montant à partir du premier mois suivant la correction
8.
Pour les pensionnés qui ont perçu trop peu en raison de l’instauration de la stabilisa-tion, la situation sera rectifiée avec effet rétroactif. Les bénéficiaires concernés serontinformés de la modification de leurs droits à pension.
3. Evaluation de la réponse
Le ministre donne entière satisfaction à la Cour. L’O.N.P. ne pourra cependant pasarrêter immédiatement la stabilisation dans les cas cités plus haut, parce qu’uneadaptation du nouveau programme de paiement est requise à cet effet. La questionsera suivie sur place par la Cour.
7Lettre du 13 mars 2002.
8En vertu d’une décision de principe du Conseil pour le paiement des prestations de l’O.N.P., il estrenoncé d’office à la récupération de la dette résultant de l’application tardive de la réduction des pres-tations belges à la suite d’une mesure générale visant à octroyer ou à augmenter des prestationsétrangères.
284 2. Antwoord van de minister7
De Rijksdienst voor Pensioenen zal tegemoetkomen aan de opmerkingen van het
Rekenhof. De RVP zal de stabilisatie niet meer toepassen voor de aanvullingen tenlaste van het Belgisch werknemersstelsel die aan grens- en seizoenarbeiders wordentoegekend, voor de cumulatie van het gewaarborgd inkomen voor bejaarden en inko-mensgarantie voor ouderen met een buitenlands voordeel, voor de cumulatie vanBelgische pensioenen met een niet-EG-pensioen en voor de vaststelling van de socialebijdragen (inhouding voor ziekte- en invaliditeitsverzekering en solidariteitsbijdrage).
Wanneer de rechtzetting uitmondt in de betaling van een kleiner Belgisch pensioen-
voordeel, zal de RVP dit nieuwe bedrag betalen vanaf de eerste maand na de recht-zetting
8. Voor de gepensioneerden die door de stabilisatie te weinig kregen, zal de
toestand worden rechtgezet met terugwerkende kracht. De betrokken gerechtigdenzullen in kennis worden gesteld van hun gewijzigde pensioenrechten.
3. Evaluatie van het antwoord
De minister komt volledig tegemoet aan de opmerkingen van het Rekenhof. De RVPkan echter de stabilisatie van de hierboven opgesomde gevallen niet onmiddellijkstopzetten omdat hiervoor een aanpassing van het nieuwe betalingsprogramma isvereist. De kwestie zal door het Rekenhof ter plaatse verder worden opgevolgd.
7Brief van 13 maart 2002.
8Ingevolge een princiepsbeslissing van de Raad voor uitbetaling van de voordelen van de RVP wordtambtshalve verzaakt aan de terugvordering van schuld die voortvloeit uit het laattijdig toepassen vande vermindering van de Belgische prestaties ten gevolge van een algemene maatregel strekkende tottoekenning of verhoging van buitenlandse prestaties.
285 15. O FFICE NATIONAL DE L ’EMPLOI (ONE M)
–C OMPTABILISATION DES FRAIS D ’ADMINISTRATION DUS PAR
L’OFFICE AUX ORGANISMES DE PAIEMENT
Les organismes chargés du paiement des allocations de chômage ont droit annuel-
lement à une intervention dans les frais d’administration de la part de l’Office national de l’emploi (ONEm). La comptabilisation de ces frais par l’ONEm présented’importantes lacunes.
L’ONEm est soumis aux dispositions de l’arrêté royal du 5 août 1986 portant règle-ment général du budget et de la comptabilité des organismes d’intérêt public appar-tenant à la catégorie D, visés par la loi du 16 mars 1954. Dès lors, les règles du plancomptable général de la Commission de normalisation de la comptabilité des orga-nismes d’intérêt public de la sécurité sociale lui sont applicables.
L’arrêté royal du 16 septembre 1991 portant fixation des indemnités pour les frais
d’administration des organismes de paiement des allocations de chômage disposeque ceux-ci ont droit annuellement à une intervention dans les frais d’administration.
En vertu de l’article 29, § 2, deuxième alinéa, de l’arrêté ministériel du 22 décembre
1995 portant réglementation générale de la comptabilité de gestion des organismesde paiement agréés, les organismes de paiement doivent comptabiliser les fraisd’administration comme produit dans le compte économique.
2. Constatations
La comptabilisation par l’ONEm des frais d’administration dus aux organismes depaiement présente d’importantes lacunes.
Ainsi, les comptes de la Caisse auxiliaire de paiement des allocations de chômage
(CAPAC) pour l’année 1999 montrent que le solde du compte courant «ONEm – fraisd’administration» s’élève à zéro franc (zéro euro), alors que, dans la comptabilité del’ONEm, un solde de 2,472 milliards de francs (61.279.279,32 euros) figure au compte.
Une analyse plus poussée montre que les versements des avances faites par
l’ONEm à la CAPAC et aux organismes de paiement agréés sont certes imputés aubudget, mais qu’ils ne sont pas comptabilisés sur un compte de charges.
Trois lacunes ont été constatées.En ce qui concerne les avances payées, la comptabilité de l’ONEm ne donne pas une
image correcte des charges de l’année en cours. D’après le plan comptable généralde la Commission de normalisation de la comptabilité des organismes d’intérêt publicde la sécurité sociale, la classe 6 «Charges de la sécurité sociale» reprend « (…) l’en-
semble des charges constatées, pour une année déterminée, par les gestionnaires dela sécurité sociale au profit de tiers ainsi que d’organismes de sécurité sociale et debranches ou sous-branches de l’organisme ». Les avances de frais d’administration ne
sont pas seulement des droits constatés, mais peuvent également être considéréescomme définitives. En effet, lors du décompte définitif des frais d’administration,l’ONEm ne porte en compte que le solde.N–1.969.733
286 15. R IJKSDIENST VOOR ARBEIDSVOORZIENING
–BOEKING VAN DE ADMINISTRATIEKOSTEN VERSCHULDIGD AAN DE
UITBETALINGSINSTELLINGEN
De instellingen, belast met de uitbetaling van de werkloosheidsuitkeringen, hebben
jaarlijks recht op een tegemoetkoming in de administratiekosten vanwege deRijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA). De boeking van die kosten door de RVAvertoont belangrijke tekortkomingen.
De RVA is onderworpen aan de bepalingen van het koninklijk besluit van 5 augus-tus 1986 houdende algemeen reglement op de begroting en de boekhouding van deinstellingen van openbaar nut behorend tot categorie D, beoogd bij de wet van16 maart 1954. Bijgevolg zijn de regels van het algemeen boekhoudplan van deCommissie voor Normalisatie van de Boekhouding der Instellingen van OpenbaarNut van de Sociale Zekerheid van toepassing.
Het koninklijk besluit van 16 september 1991 tot vaststelling van de vergoedingen
voor administratiekosten van de uitbetalingsinstellingen, belast met de uitbetalingvan werkloosheidsuitkeringen, bepaalt dat de uitbetalingsinstellingen jaarlijks rechthebben op een tegemoetkoming in de administratiekosten.
Luidens artikel 29, § 2, tweede lid, van het ministerieel besluit van 22 december 1995
houdende het algemeen reglement op de beheersboekhouding der erkende uitbeta-lingsinstellingen, dienen de administratiekosten door de uitbetalingsinstellingen teworden geboekt als opbrengst in de economische rekening.
2. Vaststellingen
De boeking door de RVA van de administratiekosten, verschuldigd aan de uitbeta-lingsinstellingen, vertoont belangrijke tekortkomingen.
Zo blijkt dat in de rekeningen 1999 van de Hulpkas voor Werkloosheidsuitkeringen
(HVW) het saldo van de rekening-courant „RVA- administratiekosten” 0 BEF (0 EUR)bedraagt, terwijl in de boekhouding van de RVA een saldo van 2,472 miljard BEF(61.279.279,32 EUR) is ingeschreven.
Verdere analyse wijst uit dat de stortingen van de voorschotten aan de HVW en aan
de erkende uitbetalingsinstellingen door de RVA weliswaar budgettair worden aan-gerekend, doch niet op een kostenrekening worden geboekt.
De vastgestelde tekortkomingen zijn drieledig.Wat betreft de betaalde voorschotten geeft de boekhouding van de RVA geen correct
beeld van de kosten van het lopende jaar. Volgens het algemeen boekhoudplan vande Commissie voor Normalisatie van de Boekhouding der Instellingen van OpenbaarNut van de Sociale Zekerheid worden in de klasse 6 „lasten van de sociale zekerheid”geboekt: „(…) het geheel van de rechten die voor een bepaald jaar door de beheer-ders van de sociale zekerheid worden vastgesteld ten voordele van derden, ten voor-dele van andere sociale zekerheidsinstellingen en ten voordele van de takken enondertakken van de instelling”. De voorschotten van de administratiekosten zijn nietenkel vastgestelde rechten, doch kunnen tevens als definitief worden beschouwd.Immers, bij de definitieve afrekening van de administratiekosten wordt door de RVAenkel het saldo in rekening gebracht.N–1.969.733
287 Conformément au principe d’exhaustivité, toutes les charges de l’année doivent être
reprises dans la comptabilité. Le mode de comptabilisation actuel de l’ONEm nedonne pas une image complète des charges de l’année durant laquelle les avancessont payées, étant donné que celles-ci ne sont pas enregistrées dans un compte decharges.
Il n’existe pas de correspondance entre la dette comptabilisée à l’ONEm (compte
bilantaire «Avances frais d’administration») et les créances des organismes de paie-ment (comptes courants de la CAPAC et des organismes de paiement agréés).Cette situation porte préjudice à la valeur de la comptabilité et des comptes del’ONEm, en tant qu’instrument de politique.
3. Observations de la Cour des comptes à la Vice-Première Ministre
Par lettre du 30 mai 2001, la Cour a communiqué les constatations susmentionnées
à la Vice-Première Ministre et a demandé que, dans la comptabilité économique, lesavances «Frais d’administration organismes de paiement» faites par l’ONEm soientimputées à l’année à laquelle elles ont trait, de sorte que le compte bilantaire del’ONEm et les comptes courants correspondants de la CAPAC et des organismes depaiement agréés correspondent.
4. Réponse de la Vice-Première Ministre
Dans sa réponse du 27 août 2001, la ministre signale que les comptes économiquesne peuvent pas comprendre de dépenses qui ont un caractère provisoire. La ministrefait une distinction entre les frais d’administration dus à l’organisme de paiementpublic – c’est-à-dire la CAPAC – et ceux dus aux autres organismes de paiement.Alors que les avances de la CAPAC créent, selon la ministre, un droit réel, et doncdéfinitif, le droit définitif à l’égard des organismes de paiement privés n’apparaîtqu’après que l’autorité de tutelle a approuvé le décompte. Les montants définitifs àpayer peuvent être très différents des avances versées, en raison de facteurs éco-nomiques imprévus, lesquels peuvent entraîner une importante variation du volumede travail des organismes concernés.
Enfin, la ministre signale que les avances faites sur les frais d’administration de l’or-
ganisme de paiement public seront, cette année encore, comptabilisées dans lecompte économique. En ce qui concerne les organismes de paiement privés, le modede comptabilisation actuel sera maintenu.
5. Evaluation de la réponse de la Vice-Première Ministre
L’ONEm tient partiellement compte des observations formulées par la Cour.
L’organisme adaptera le mode de comptabilisation des avances de frais d’adminis-
tration faites à la CAPAC, de sorte qu’au cours de l’année, celles-ci ne soient plusuniquement imputées sur le plan budgétaire, mais qu’elles le soient aussi sur le planéconomique.
Toutefois, l’argumentation de la ministre se base sur le montant des frais d’adminis-
tration, alors que l’observation de la Cour concerne la présentation comptable cor-recte des paiements réels.
288 Overeenkomstig het principe van de volledigheid moeten in de boekhouding alle
kosten van het jaar worden opgenomen. De huidige boekingswijze van de RVA geeftgeen volledig beeld van de kosten van het jaar waarin de voorschotten wordenbetaald, aangezien de betaalde voorschotten niet op een kostenrekening wordengeboekt.
Er bestaat geen overeenstemming tussen de bij de RVA geboekte schuld (balans-
rekening „voorschotten bestuurskosten”) en de vorderingen van de uitbetalings-instellingen (rekeningen-courant van de HVW en de erkende uitbetalingsinstellingen).Hierdoor wordt afbreuk gedaan aan de waarde van de boekhouding en de rekeningvan de RVA als beleidsinstrument.
3. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Vice-Eerste Minister en
Bij brief van 30 mei 2001 heeft het Rekenhof de bovenstaande vaststellingen aan de
Vice-Eerste Minister meegedeeld en gevraagd dat de voorschotten „bestuurskostenuitbetalingsinstellingen” door de RVA economisch zouden worden aangerekend ophet jaar waarop ze betrekking hebben, zodat de balansrekening van de RVA en decorresponderende rekeningen-courant van de HVW en van de erkende uitbetalings-instellingen op elkaar zouden zijn afgestemd.
4. Antwoord van de Vice-Eerste Minister
In zijn antwoord van 27 augustus 2001 wijst de minister erop dat in de economischerekeningen geen uitgaven kunnen worden geboekt die een voorlopig karakter heb-ben. De minister maakt een onderscheid tussen de administratiekosten verschuldigdaan de openbare uitbetalingsinstelling – met name de HVW – en die verschuldigdaan de overige uitbetalingsinstellingen. Terwijl de voorschotten van de HVW volgensde minister een feitelijk, derhalve definitief recht creëren, ontstaat het definitiefrecht ten aanzien van de private uitbetalingsinstellingen pas na goedkeuring van deafrekening door de voogdijoverheid. De af te rekenen bedragen kunnen in belangrijkemate afwijken van de voorschotten ingevolge onverwachte economische factoren,waardoor een belangrijke variatie van het werkvolume van bedoelde instellingen kanoptreden.
Tenslotte stelt de minister dat de voorschotten op de administratiekosten van de
openbare uitbetalingsinstelling nog tijdens het boekjaar op de economische rekeningzullen worden geboekt. Wat betreft de private uitbetalingsinstellingen blijft de huidigeboekingswijze behouden.
5. Evaluatie van het antwoord van de Vice-Eerste Minister
De RVA komt gedeeltelijk tegemoet aan de opmerkingen van het Rekenhof.
De instelling zal de boekingswijze van de voorschotten op de administratiekosten
aan de HVW aanpassen, zodat de voorschotten in de loop van het jaar niet enkelbudgettair, maar ook economisch zullen worden aangerekend.
Terwijl echter de argumentatie van de minister uitgaat van het bedrag van de admi-
nistratiekosten, is de opmerking van het Rekenhof gericht op de correcte boekhoud-kundige voorstelling van de feitelijke betalingen.
289 Le fait que l’ONEm enregistre les avances payées au budget implique un droit acquis
dans le chef de l’organisme de paiement. La comptabilisation correcte dans lescomptes économiques n’a rien à voir avec la création ou non d’un droit et reflète uni-quement les charges que l’ONEm a supportées durant l’année budgétaire considérée.
Par conséquent, la Cour a répété que l’enregistrement comptable des avances faites
sur les frais d’administration des organismes de paiement privés est indépendant dudroit aux frais d’administration et du calcul de leur montant, et a insisté pour que,dans la comptabilité économique, les avances faites aux organismes de paiement privés soient, elles aussi, imputées à l’année à laquelle elles ont trait.
Par lettre du 17 janvier 2002, la Vice-Première Ministre a fait savoir que la problé-
matique serait réexaminée en profondeur.
290 Aangezien de RVA de betaalde voorschotten budgettair aanrekent, impliceert dit een
verworven recht in hoofde van de uitbetalingsinstelling. De correcte boeking op deeconomische rekeningen staat los van het ontstaan van een recht en geeft enkel de„kosten” weer van de RVA in het beschouwde begrotingsjaar.
Bijgevolg heeft het Rekenhof herhaald dat de boekhoudkundige registratie van de
voorschotten op de administratiekosten van de private uitbetalingsinstellingen los-staat van het recht op en de berekening van het bedrag van die administratiekosten,en erop aangedrongen ook de voorschotten op de administratiekosten aan de privateuitbetalingsinstellingen economisch aan te rekenen op het jaar waarop zij betrekkinghebben.
Bij brief van 17 januari 2002 heeft de Vice-Eerste Minister meegedeeld dat de pro-
blematiek opnieuw en grondig zal worden onderzocht.
291 16. O FFICE NATIONAL DE L ’EMPLOI ET OFFICE NATIONAL DES VACANCES
ANNUELLES
–L ’ ASSIMILATION DES JOURNÉES DE CHÔMAGE TEMPORAIRE POUR
RAISONS ÉCONOMIQUES
La notion de chômage économique n’est pas légalement définie. Cette lacune a
entraîné des divergences d’interprétation de la portée de ce concept par l’Officenational de l’emploi et l’Office national des vacances annuelles. Le second orga-nisme ne reconnaît pas certaines des journées de chômage économique, indemni-sées par le premier, en vue de leur assimilation à des journées de travail donnantdroit au pécule de vacances.
Cette situation s’accommode mal de la mise en œuvre, au sein de la Sécurité
sociale, de la déclaration multifonctionnelle qui postule, en matière d’établissementdes droits, un accord sur l’identité d’interprétation de telles notions.
Il apparaît que chacun des organismes souhaite conserver sa liberté d’appréciation
tout en laissant à l’autre son autonomie dans les matières qu’il est appelé à gérer.Le 26 juin 2002, la Cour a adressé un rapport à ce sujet au ministre de l’Emploi,des Affaires sociales et des Pensions.
Le législateur n’a jamais défini la notion de chômage économique. En effet, l’article 51,
§1
er, de la loi du 3 juillet 1978 relative aux contrats de travail se borne à énoncer que
«sur avis de la commission paritaire ou du Conseil national du Travail, le Roi peutdéterminer les conditions dans lesquelles le manque de travail pour raisons écono-miques permet la suspension totale de l’exécution du contrat ou l’instauration d’unrégime de travail à temps réduit».
Les travaux préparatoires de cette loi sont également muets sur ce point.
En 1962 cependant, dans l’exposé des motifs du projet de loi modifiant, entre aut-
res, la loi du 10 mars 1900 sur le contrat de travail, il a été déclaré que «la notion de«causes économiques» était extrêmement malaisée à définir, tant ces causes étaientmultiples et variables dans la pratique. On peut affirmer que les causes économiquesdont peut se prévaloir l’employeur, sont celles qui rendent impossible le maintien durythme de travail existant dans l’entreprise. Elles ne peuvent être invoquées, lorsquele manque de travail est la conséquence d’une organisation déficiente de l’entrepriseou d’une mauvaise gestion de l’employeur. Les causes économiques peuvent êtreévoquées en période de haute conjoncture et de basse conjoncture économique
1.»
Ce concept fut et reste interprété différemment par l’Office national de l’emploi
(ONEm) et l’Office national des vacances annuelles (O.N.V.A.), chacun pour sesmissions statutaires spécifiques. L’ONEm fournit aux travailleurs touchés par le chô-mage économique un revenu de remplacement dans le cadre de la sécurité socialetandis que l’O.N.V.A. paie le pécule de vacances des ouvriers dans le cadre ducontrat de travail, avec l’obligation réglementaire d’assimiler certains jours à desjournées de travail. C’est la mise en œuvre de réglementations différentes par lesdeux organismes qui a abouti à des interprétations propres du concept de chômageéconomique.
1Doc. parl ., Chambre des Représentants 369 (1961-1962) – 1, page 5.F–1.944.308
292 16. R IJKSDIENST VOOR ARBEIDSVOORZIENING EN RIJKSDIENST VOOR
JAARLIJKSE VAKANTIE
–G ELIJKSTELLING VAN DE DAGEN TIJDELIJKE WERKLOOSHEID
WEGENS ECONOMISCHE REDENEN
Het begrip economische werkloosheid is niet in de wet gedefinieerd. Deze leemte
heeft geleid tot interpretatieverschillen tussen de Rijksdienst voor Arbeidsvoorzieningen de Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie met betrekking tot de draagwijdte van datbegrip. Aldus worden bepaalde dagen van economische werkloosheid, die door deeerstgenoemde instelling worden vergoed, door de laatstgenoemde instelling nieterkend met het oog op de gelijkstelling ervan met dagen die recht geven op vakantie-geld.
Deze toestand is moeilijk te verzoenen met de invoering, binnen de sociale zekerheid,
van de multifunctionele aangifte die, inzake de vaststelling van rechten, een akkoordover de eensluidende interpretatie van dergelijke begrippen vooropstelt.
Het blijkt dat elke instelling haar eigen beoordelingsbevoegdheid wenst te behou-
den, maar tevens de autonomie aanvaardt van de andere instellingen inzake demateries die zij beheren. Op 26 juni 2002 heeft het Rekenhof hierover gerapporteerdaan de Ministers van Tewerkstelling en van Sociale Zaken en Pensioenen.
De wetgever heeft nooit het begrip economische werkloosheid gedefinieerd.
Artikel 51, § 1, van de wet van 3 juli 1978 betreffende de arbeidsovereenkomstenbeperkt zich ertoe te stellen dat „op voorstel van het paritair comité of van deNationale Arbeidsraad de Koning de voorwaarden kan bepalen waaronder bij gebrekaan werk wegens economische oorzaken de uitvoering van de overeenkomst geheelwordt geschorst of een regeling van gedeeltelijke arbeid wordt ingevoerd”.
De voorbereidende werkzaamheden van die wet behouden hierover eveneens het
stilzwijgen.
In 1962 werd echter in de memorie van toelichting bij het wetsontwerp tot wijziging
van o.a. de wet van 10 maart 1900 op het arbeidscontract aangegeven dat „hetbegrip „economische oorzaken” uitermate moeilijk te bepalen was, omdat de oorza-ken ervan in de praktijk talrijk en verscheiden waren. Men mag evenwel zeggen datde economische oorzaken, waarop de werkgever zich kan beroepen, diegene zijnwaardoor het in de onderneming bestaande arbeidsritme onmogelijk kan wordengehandhaafd. Men mag er zich niet op beroepen, wanneer het gebrek aan werkvoortvloeit uit een gebrekkige organisatie van de onderneming of uit het wanbeheervan de werkgever. De economische oorzaken kunnen worden ingeroepen in een peri-ode van economische hoogconjunctuur of laagconjunctuur”
1.
Het begrip economische werkloosheid wordt door de Rijksdienst voor Arbeids-
voorziening (RVA) en door de Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV), elk voorzijn specifieke statutaire opdrachten, verschillend geïnterpreteerd. De RVA verstrektde werknemers die worden getroffen door economische werkloosheid een vervan-gingsinkomen in het raam van de sociale zekerheid. De RJV betaalt het vakantiegeldvan de werknemers in het raam van de arbeidsovereenkomst, met de reglementaireverplichting sommige dagen met werkdagen gelijk te stellen. Precies de toepassingvan een verschillende reglementering door de twee instellingen heeft geleid tot ver-schillende interpretaties van het begrip economische werkloosheid.
1Parl. St ., Kamer, nr. 369 (1961-1962) – 1, p. 5.F–1.944.308
293 En effet, certaines journées de chômage économique indemnisées par l’ONEm ne
sont pas reconnues par l’O.N.V.A. en vue de l’assimilation à des journées de travaildonnant droit au payement du pécule de vacances.
La controverse dure depuis des décennies sans que le législateur, les autorités de
tutelle ou la jurisprudence n’apportent de solution définitive. Les juridictions recon-naissent en général le pouvoir d’appréciation de l’O.N.V.A. et indépendamment del’interprétation de l’ONEm. La Cour de Cassation n’a jamais été saisie de la question.Les organismes ont réglé le problème par le biais d’instructions internes (ONEm) oude circulaires destinées aux employeurs (O.N.V.A.).
sociale, de la déclaration multifonctionnelle qui postule, en matière d’établissementdes droits, un accord sur l’identité d’interprétation de ces notions.
Dans le cadre de l’harmonisation de la notion de chômage économique prévue par
l’accord interprofessionnel de 2001-2002, 50 dossiers pour lesquels l’O.N.V.A. arefusé d’assimiler des jours de chômage économique reconnus comme tels parl’ONEm ont été transmis à cet organisme.
Le processus d’harmonisation se poursuit encore actuellement au sein de l’ONEm.
Son comité de gestion a défini le cadre dans lequel le travail sur les dossiers soumispar l’O.N.V.A. devra s’effectuer. Il a souligné que l’intention du législateur n’était pasde faire contrôler systématiquement le chômage pour cause économique par unorganisme public.
Dans ce contexte, la Cour a adressé aux organismes concernés, en vue de la tenue
d’une phase contradictoire, un rapport provisoire établi par son auditorat. Les deuxorganismes reconnaissent leurs divergences et insistent sur les différences entreleurs missions respectives. L’ONEm verse un revenu de remplacement dans le cadrede la sécurité sociale, financé par la Gestion financière globale, tandis que l’O.N.V.A.paye un complément de revenu (les pécules de vacances des ouvriers) financé parles employeurs.
Les partenaires sociaux, membres des deux comités de gestion, adoptent par ailleurs
des positions différentes selon les spécificités de l’organisme. Pour l’ONEm, le chô-mage économique doit favoriser la flexibilité du marché de l’emploi, alors que pourl’O.N.V.A. il doit se limiter au chômage résultant des aléas de la conjoncture.
L’ONEm souligne la difficulté de contrôler les motifs du chômage économique et
reconnaît le chômage saisonnier comme du chômage économique à part entière.L’O.N.V.A. considère par contre que ce type de chômage est structurel et ne peutdonc donner lieu à une assimilation.
Chacun des organismes souhaite par conséquent conserver sa liberté d’appréciation
tout en laissant à l’autre son autonomie dans les matières qu’il est appelé à gérer.
En date du 26 juin 2002, le rapport définitif approuvé par la Cour a été adressé au
ministre de l’Emploi et au Ministre des Affaires sociales et des Pensions.
Le ministre a pris connaissance de ce rapport
2et s’est engagé à chercher une solu-
tion aux problèmes qui y sont abordés.
La Cour des comptes suivra attentivement l’évolution du dossier.
2Lettre du 23 juillet 2002.
294 Sommige door de RVA vergoede dagen economische werkloosheid worden immers
niet door de RJV erkend met het oog op de gelijkstelling met werkdagen die rechtgeven op de betaling van het vakantiegeld.
De controverse duurt al ettelijke decennia zonder dat de wetgever, de toezichthou-
dende overheid of de rechtspraak een definitieve oplossing aanreiken. In het alge-meen erkennen de rechtscolleges dat zowel de RJV als de RVA ter zake over eenonafhankelijke beoordelingsbevoegdheid beschikken. De betwisting werd nooit voor-gelegd aan het Hof van Cassatie. De instellingen hebben het probleem geregeld viainterne instructies (RVA) of omzendbrieven aan de werkgevers (RJV).
Die situatie valt moeilijk te rijmen met de invoering, binnen de sociale zekerheid, van
de multifunctionele aangifte die, inzake de vestiging van de rechten, een akkoordover de eensluidende interpretatie van dergelijke begrippen vooropstelt.
In het raam van de harmonisering van het begrip economische werkloosheid waarin
het interprofessioneel akkoord van 2001-2002 voorzag, werden 50 dossiers waar-voor de RJV weigerde de door de RVA als economische werkloosheid erkende dagengelijk te schakelen, aan de RVA overgezonden.
Het harmoniseringsproces is bij de RVA momenteel nog aan de gang. Het beheers-
comité heeft het kader gedefinieerd binnen hetwelk de door de RJV voorgelegdedossiers zullen worden onderzocht. De RVA geeft hierbij aan dat de wetgever niet debedoeling had de werkloosheid wegens economische redenen systematisch door eenopenbare instelling te laten controleren.
In die context heeft het Rekenhof aan de betrokken instellingen, met het oog op het
organiseren van een tegensprekelijke fase, een door zijn auditeurs geredigeerd voor-lopig verslag toegezonden. De twee instellingen geven toe dat zij er divergentestandpunten op nahouden en zij benadrukken de verschillen tussen hun respectieveopdrachten. De RVA stort een vervangingsinkomen in het raam van de sociale zeker-heid, gefinancierd door het globaal financieel beheer, terwijl de RJV een inkomen-complement (het vakantiegeld van de werknemers) betaalt dat door de werkgeverswordt gefinancierd.
De sociale partners die lid zijn van de twee beheerscomités, nemen bovendien ver-
schillende standpunten in naargelang van de specifieke doelstellingen van de instel-ling. Voor de RVA moet de economische werkloosheid de flexibiliteit van de arbeids-markt bevorderen, terwijl zij voor de RJV beperkt moet blijven tot de werkloosheidals gevolg van conjunctuurschommelingen.
De RVA onderstreept hoe moeilijk het is de redenen van de economische werkloos-
heid te controleren en erkent de seizoenswerkloosheid als echte economische werk-loosheid. De RJV is daarentegen van oordeel dat die vorm van werkloosheid vanstructurele aard is en geen aanleiding kan geven tot gelijkstelling.
Het blijkt dat elke instelling haar eigen beoordelingsbevoegdheid wenst te behouden,
maar tevens de autonomie aanvaardt van de andere instelling inzake de materies diezij beheert .
Het definitief verslag dat door het Rekenhof werd goedgekeurd, werd op 26 juni 2002
aan de Minister van Tewerkstelling en aan de Minister van Sociale Zaken enPensioenen toegezonden.
De minister heeft kennis genomen van dat verslag
2en heeft zich ertoe verbonden
een oplossing te zoeken voor de daarin aangevoerde problemen. 
Het Rekenhof zal de verdere evolutie van het dossier nauwlettend opvolgen.
2Brief van 23 juli 2002.
295 17. O FFICE NATIONAL DE L ’EMPLOI ET RÉGIE DES BÂTIMENTS
–O CTROI ET EXERCICE DE FONCTIONS SUPÉRIEURES
La Cour des comptes a effectué un contrôle de l’octroi et de l’exercice de fonctions
supérieures à l’Office national de l’emploi et à la Régie des bâtiments. A cette occa-sion, elle a constaté qu’un avantage financier est accordé à un certain nombre demembres du personnel par le biais d’une désignation à une fonction supérieure, cequi est contraire à la lettre et aux objectifs de la réglementation.
L’arrêté royal du 8 août 1983 régit l’exercice d’une fonction supérieure dans lesadministrations de l’Etat
1. L’objectif de cet arrêté était d’éliminer un certain nombre
d’abus et de situations intolérables constatées auparavant.
Pour l’application de l’arrêté, il faut entendre par fonction supérieure toute fonction
correspondant à un emploi prévu au cadre, d’un grade au moins équivalent à celui dontl’agent est revêtu, et auquel est attachée une échelle de traitement plus avantageuse(article 1
er).
Les désignations à des fonctions supérieures doivent avoir un caractère exceptionnel
(préambule). En outre, ces désignations ne peuvent être que momentanées: ellesdoivent cesser lorsque le titulaire de l’emploi reprend ses fonctions ou, en cas d’em-ploi définitivement vacant, lorsqu’un nouveau titulaire est nommé par le biais d’unrecrutement, d’une promotion ou de la mobilité (article 4).
En principe, seul un agent remplissant les conditions statutaires pour être nommé au
grade correspondant à la fonction à exercer peut être désigné pour l’exercice d’unefonction supérieure. A défaut, un autre agent peut, à certaines conditions strictementénumérées, être désigné pour l’exercice de cette fonction (article 3).
Une fonction définitivement vacante ou momentanément non occupée par son titu-
laire est confiée à l’agent jugé le plus apte. Toute désignation est précédée par uneprocédure déterminée et un processus décisionnel hiérarchique (articles 6 et 7).
L’agent chargé d’une fonction supérieure pendant un certain temps reçoit une allo-
cation dont le montant est au maximum égal à la différence entre le traitement dontil bénéficierait dans le grade de la fonction assumée provisoirement et le traitementdont il bénéficie dans son grade effectif (article 13, § 3).
2. Constatations et observations de la Cour des comptes
A l’Office national de l’emploi, des fonctions supérieures ont été octroyées enméconnaissance des conditions de grade et d’échelle minimales prévues à l’article 3,§ 2, de l’arrêté royal du 8 août 1983. En outre, la détermination de l’allocation n’estpas réglementaire, parce que l’ancienneté utile est mal calculée, eu égard à l’article 13,§ 3, de cet arrêté.
A la Régie des bâtiments, il a été constaté que presque 8% des membres du person-
nel effectivement en service exercent une fonction supérieure. Qui plus est, dans 78%
1Arrêté royal du 8 août 1983 relatif à l’exercice d’une fonction supérieure dans les administrations de l’Etat.N–2.014.184
N–2.094.309
296 17. R IJKSDIENST VOOR ARBEIDSVOORZIENING EN REGIE DER GEBOUWEN
–TOEKENNING EN UITOEFENING VAN HOGERE FUNCTIES
Het Rekenhof heeft een onderzoek gevoerd naar de toekenning en uitoefening van
hogere functies bij de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening en de Regie derGebouwen. Naar aanleiding daarvan heeft het vastgesteld dat aan een aantal personeelsleden een financieel voordeel wordt toegekend via een aanstelling tothet uitoefenen van een hoger ambt, in strijd met de letter en de geest van de regle-mentering.
Het koninklijk besluit van 8 augustus 1983 regelt de uitoefening van een hoger ambtin de rijksbesturen
1. Het kwam tot stand met de bedoeling een aantal eerder aan het
licht gebrachte misbruiken en wantoestanden weg te werken.
Voor de toepassing van het besluit moet worden verstaan onder hoger ambt elk
ambt dat overeenstemt met de in de personeelsformatie voorkomende betrekkingvan een graad die ten minste gelijkwaardig is aan die waarmee de ambtenaar isbekleed en waaraan een voordeliger weddenschaal is verbonden (artikel 1).
Aanstellingen tot het uitoefenen van een hoger ambt dienen uitzonderlijk te blijven
(aanhef). Bovendien kunnen die aanstellingen slechts tijdelijk gebeuren, totdat detitularis de betrekking terug inneemt, of bij definitief vacante betrekking tot hetogenblik dat bij wege van werving, bevordering of mobiliteit, een nieuwe titularis isbenoemd (artikel 4).
Hogere functies kunnen in principe enkel worden waargenomen door ambtenaren die
voldoen aan de statutaire voorwaarden om tot de graad van het hoger ambt te wor-den benoemd. Slechts bij gebrek aan zulke ambtenaren kan, onder bepaalde preciesvoorgeschreven minimumvoorwaarden, het hoger ambt ook aan een ander ambtenaarworden toegekend (artikel 3).
Definitief of tijdelijk openstaande betrekkingen kunnen worden toegewezen bij wijze
van hoger ambt aan de meest geschikt bevonden vastbenoemde ambtenaar. Aanelke toewijzing gaat een bepaalde procedure en hiërarchische besluitvorming vooraf(artikelen 6 en 7).
De ambtenaar die gedurende een zekere tijd met een hoger ambt wordt belast, ont-
vangt een toelage waarvan het bedrag maximaal gelijk is aan het verschil tussen debezoldiging welke de betrokken ambtenaar zou genieten in de graad van het uitge-oefend hoger ambt en die welke hij geniet in zijn werkelijke graad (artikel 13, § 3).
2. Vaststellingen en opmerkingen van het Rekenhof
Bij de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening werden hogere functies toegekend metmiskenning van de minimale graad- en schaalvereisten voorzien in artikel 3, § 2, vanhet koninklijk besluit van 8 augustus 1983. Bovendien is de vaststelling van de toelageniet reglementair vermits de nuttige anciënniteit, gelet op artikel 13, § 3, van genoemdbesluit, verkeerd wordt berekend.
Bij de Regie der Gebouwen werd vastgesteld dat bijna 8% van de personeelsleden
die effectief in dienst zijn een hogere functie uitoefenen. Daarenboven werd in 78%
1Koninklijk besluit van 8 augustus 1983 betreffende de uitoefening van een hoger ambt in de rijksbesturen.N–2.014.184
297 des cas, la fonction supérieure est octroyée à des fonctionnaires qui ne satisfont pas
aux exigences statutaires en matière de désignation, ce qui peut difficilement corres-pondre à l’objectif et aux dispositions de l’arrêté royal du 8 août 1983.
Par ailleurs, les actes de désignation ne sont pas établis conformément aux disposi-
tions de l’arrêté royal, ce qui, par exemple, ne permet pas de localiser l’emploi vacant.Il a également été constaté que, dans la plupart des cas, différentes fonctions supé-rieures sont octroyées successivement à la même personne, de sorte que, pendant lamajeure partie de leur carrière, ces agents sont en service en étant revêtus d’ungrade et en bénéficiant d’une rémunération auxquels ils n’ont pas droit statutaire-ment. Des fonctions supérieures ont aussi été octroyées avant le début de l’absencede la personne à remplacer et, dans plusieurs cas, des fonctions supérieures ont étéoctroyées dans un autre grade que celui de la fonction vacante. Dans un autre cas, lepaiement de l’allocation n’a pas été suspendu, malgré l’absence de la personne dési-gnée pendant plus de trente jours.
En outre, tant à l’Office national de l’emploi qu’à la Régie des bâtiments, un certain
nombre de fonctions supérieures sont contraires à la réglementation, pour une ouplusieurs des raisons suivantes:
– la durée de désignation maximale de deux ans dans une fonction définitivement
vacante est dépassée;
– des fonctionnaires sont désignés dans des emplois temporairement vacants sans
réellement remplacer le fonctionnaire absent, ce qui signifie que la fonction supé-rieure est exercée dans un autre service que celui où le titulaire absent travaillait.Dans de nombreux cas, l’intéressé continue même à travailler dans son serviced’origine;
– des fonctions supérieures sont octroyées dans des emplois non vacants par
dépassement du cadre;
– lorsque, dans des désignations en cascade, l’une des indications relatives à la
fonction supérieure n’est pas valable, les désignations qui s’appuient sur elle per-dent ainsi leur fondement juridique;
– les décisions de désignation ou de prorogation sont prises avec effet rétroactif.
L’avis obligatoire du conseil de direction, du chef de service ou de l’Inspectiondes finances est donné tardivement, n’est pas daté ou fait défaut. En outre, lajustification de l’attribution de la fonction supérieure à un membre du personnelbien déterminé est souvent insuffisante et, dès lors, la nécessité d’octroyer lesfonctions supérieures n’est pas démontrée.
Les irrégularités constatées ont été communiquées à la Vice-Première Ministre et
ministre de l’Emploi, compétente pour l’Office national de l’emploi, et au ministre desTélécommunications et des Entreprises et Participations publiques, compétent pourla Régie des bâtiments. La Cour a demandé que soient prises les mesures adéquatesen vue de mettre fin aux infractions à la réglementation et de récupérer les allocationsnon dues
2.
Les ministres n’ont, jusqu’à présent, pas répondu aux observations de la Cour.
2Lettres des 1ermars et 22 mai 2002.
298 van de gevallen de hogere functie verleend aan ambtenaren die niet aan de statutaire
benoemingsvereisten voldoen. Dit kan bezwaarlijk in overeenstemming wordengebracht met de bedoeling en de bepalingen van het koninklijk besluit van 8 augustus1983.
Bovendien zijn de aanstellingsakten niet opgesteld conform de bepalingen van het
koninklijk besluit, waardoor het bijvoorbeeld niet mogelijk is de openstaande betrek-king te lokaliseren. Er werd ook vastgesteld dat in de meeste gevallen aan dezelfdepersoon verschillende hogere functies na elkaar worden verleend, zodat deze ambte-naren gedurende een groot deel van hun loopbaan in dienst zijn met een graad enbezoldiging waar zij statutair geen recht op hebben. Eveneens werden hogere func-ties vroeger toegekend dan de begindatum van de afwezigheid van de te vervangenpersoon en werden een aantal hogere functies verleend in een andere graad dan dievan de openstaande betrekking. Daarenboven werd, bij een afwezigheid van de aan-gestelde van meer dan 30 dagen, de betaling van de toelage niet stopgezet.
Zowel bij de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening als bij de Regie der Gebouwen 
bleken een aantal hogere functies bovendien strijdig te zijn met de reglementeringom één of meer van de hiernavolgende redenen.
– De maximale aanstellingsduur van twee jaar in een definitief openstaande betrek-
king wordt overschreden.
– Ambtenaren worden aangesteld in tijdelijk openstaande betrekkingen zonder dat
zij daadwerkelijk de plaats van de afwezige ambtenaar innemen. Dit betekent dathet hoger ambt wordt waargenomen in een andere dienst dan die waarin de afwe-zige titularis was tewerkgesteld. In veel gevallen blijft de betrokkene zelfs tewerk-gesteld in zijn dienst van oorsprong.
– Hogere functies worden verleend in niet-vacante betrekkingen door overschrijding
van de personeelsformatie.
– Wanneer in trapsgewijze opgebouwde aanstellingen één van de aanwijzingen
ongeldig blijkt, vervalt daardoor eveneens de rechtsgrond van de daaropgesteunde aanstellingen van de vervangers.
– Beslissingen tot aanstelling of verlenging worden retroactief opgemaakt. De ver-
eiste adviezen van de directieraad, het diensthoofd of de Inspectie van Financiënworden laattijdig verleend, zijn niet gedateerd of ontbreken. Bovendien is demotivering om het hoger ambt toe te wijzen aan een bepaald personeelslid dik-wijls onvoldoende, en wordt bijgevolg de noodzaak tot het verlenen van de hogerefuncties niet aangetoond.
De vastgestelde onregelmatigheden werden medegedeeld aan de Vice-Eerste
Minister en Minister van Werkgelegenheid, bevoegd voor de Rijksdienst voor Arbeids-voorziening, en aan de Minister van Telecommunicatie en Overheidsbedrijven enParticipaties, bevoegd voor de Regie der Gebouwen. Het Rekenhof verzocht de passende maatregelen te treffen om een einde te stellen aan de inbreuken op deregelgeving en de niet-verschuldigde toelagen te recupereren
2.
De ministers hebben tot op heden de opmerkingen van het Rekenhof niet beantwoord.
2Brieven van 1 maart en 22 mei 2002.
299 CHAPITRE 5
CONTRÔLE DU BON EMPLOI DES DENIERS PUBLICS
La loi du 10 mars 1998 octroie à la Cour des comptes une compétence de contrôle
a posteriori du bon emploi des deniers publics au regard des principes d’économie,d’efficacité et d’efficience. Au niveau fédéral, ces analyses de gestion peuvent êtremenées d’initiative ou sur demande de la Chambre des représentants
1.
Les principales phases de l’exécution de ce type de contrôle sont les suivantes:
l’annonce de la mission, l’échange de vues contradictoire avec l’administrationcontrôlée et, ensuite, le débat avec le ministre compétent, et ce préalablement àtoute communication au Parlement des résultats d’un contrôle, et, enfin, la commu-nication des résultats du contrôle à la Chambre des représentants – le plus souventsous la forme d’un rapport séparé.
Durant la période s’étendant du 1
eroctobre 2001 au 30 septembre 2002, la Cour,
en exécution de la loi du 10 mars 1998, a, pour les matières fédérales, adressé d’initiative à la Chambre des représentants le rapport de contrôle résumé ci-dessous.
L’utilisation d’assurances par dix organismes de sécurité sociale
La Cour des comptes a effectué une étude des conditions dans lesquelles dix orga-nismes d’intérêt public, responsables des paiements d’interventions sociales, couv-rent leur responsabilité envers les tiers et s’assurent contre les risques de sinistrestouchant leur patrimoine propre.
Diverses recommandations ont été formulées à la suite de ce contrôle, qui devraient
contribuer à la mise en place d’une évaluation critique permanente des besoins enmatière d’assurance, une gestion d’assurance active et cohérente et un recours sys-tématique à la mise en concurrence sur le marché des assurances.
Après discussion des constatations et recommandations avec les administrations
concernées, le rapport de contrôle a été porté à la connaissance des ministres com-pétents le 24 janvier 2002. Des programmes spécifiques ont d’ores et déjà été missur pied en vue de mettre en application les recommandations de la Cour.
Le rapport d’audit a été transmis le 6 mai 2002 à la Chambre des représentants.
1La Chambre des représentants a notamment considéré que cette mission de contrôle du bon emploi
des deniers publics permettra aux assemblées législatives d’exercer un contrôle plus direct du fonc-tionnement des services et organismes soumis au contrôle de la Cour des comptes. (Voir le Rapportfait au nom de la Commission des finances et du budget, Doc. parl. , Chambre, 1995-1996, n° 618/7).
300 HOOFDSTUK 5
DOELMATIGHEIDSONDERZOEK
De wet van 10 maart 1998 kent aan het Rekenhof een controlebevoegdheid a
posteriori toe op de goede besteding van de overheidsgelden in het licht van de criteria van zuinigheid, doeltreffendheid en doelmatigheid. Op het federale niveaukunnen die onderzoeken van het beheer worden uitgevoerd op eigen initiatief of opverzoek van de Kamer van Volksvertegenwoordigers
1.
De belangrijkste fasen in de uitvoering van dat controletype zijn: de aankondiging
van de opdracht, de tegensprekelijke procedure met de geauditeerde administratieen vervolgens met de bevoegde minister, zulks voorafgaand aan elke mededelingvan het resultaat van een controle aan het Parlement en ten slotte de mededeling– doorgaans onder de vorm van een afzonderlijk verslag – van de resultaten van decontrole aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers.
In uitvoering van de wet van 10 maart 1998 heeft het Rekenhof voor de federale
materies tijdens de periode van 1 oktober 2001 tot 30 september 2002 aan de Kamervan Volksvertegenwoordigers één auditverslag toegezonden, dat hierna bondigwordt samengevat.
De aanwending van verzekeringen door tien sociale zekerheidsinstel-
lingen
Het Rekenhof heeft een onderzoek verricht naar de wijze waarop tien openbare
instellingen, die instaan voor de betaling van sociale uitkeringen, zich verzekerentegen risico’s inzake aansprakelijkheid of schade aan het eigen patrimonium.
Op grond van dat onderzoek werden diverse aanbevelingen geformuleerd, die moeten
bijdragen tot een permanente kritische evaluatie van de verzekeringsbehoeften, eencoherent en actief verzekeringenbeheer en een systematische raadpleging van de ver-zekeringsmarkt.
Na bespreking van de bevindingen en aanbevelingen met de betrokken instellingen,
werden de bevoegde ministers op 24 januari 2002 in kennis gesteld van het onder-zoeksverslag. Specifieke programma’s werden reeds opgezet om de aanbevelingenvan het Rekenhof te implementeren.
Het auditverslag werd op 6 mei 2002 aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers
toegezonden.
1De Kamer van Volksvertegenwoordigers was van oordeel dat die opdracht van controle op de goedebesteding van de overheidsgelden de wetgevende assemblees in de gelegenheid zal stellen een meerrechtstreekse controle uit te oefenen op de werking van de diensten en de instellingen die aan de con-trole van het Rekenhof zijn onderworpen (Verslag namens de Commissie voor de Financiën en deBegroting, Parl. St ., Kamer, 1995-1996, nr. 618/7).
301  Adopté en assemblée générale
du 21 août 2002
Aangenomen in algemene vergadering
van 21 augustus 2002
Le Premier Président:
De Eerste Voorzitter: W. Dumazy;
Le Président:
De Voorzitter: F. Vanstapel;
Les Conseillers:
De Raadsheren: J. Beckers,
M. de Fays,
G. Hubert,
P. Rion,
R. Lesage,
I. Desomer,
J. Debucquoy,
D. Claisse;
Le Greffier en chef:
De Hoofdgriffier: F. Van Den Heede;
Le Greffier:
De Griffier: F. Wascotte. PRINTED ON PERMANENT PAPER •IMPRIME SUR PAPIER PERMANENT •GEDRUKT OP DUURZAAM PAPIER -ISO9706
N.V.PEETERS S .A.,WAROTSTRAAT 50, B-3020 HERENT 

Fraude intracommunautaire
à la TVA
Audit conjoint réalisé en collaboration avec 
les cours des comptes des Pays-Bas et d’Allemagne
Rapport de la Cour des comptes transmis 
à la Chambre des représentants
Bruxelles, mars 2009
COUR DES COMPTES mars 2009 Fraude intracommunautaire à la TVA
Il existe aussi une version néerlandaise de ce rapport.
Er bestaat ook een Nederlandse versie van dit verslag.Vous pouvez consulter ou télécharger ce rapport dans la langue 
de votre choix sur le site internet de la Cour des comptes.
imprimeur
adresse
tél
fax
site internetD/2009/1128/08
N.V. PEETERS S.A.
Cour des comptes
Rue de la Régence, 2B-1000 Bruxelles
02-551 81 11
02-551 86 22www.courdescomptes.be COUR DES COMPTES
Fraude intracommunautaire 
à la TVA
Rapport adopté le 11 février 2009
par l’assemblée générale de la Cour des comptes  Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 Synthèse
La fraude à la TVA et, en particulier, la fraude intracommunautaire organisée à la 
TVA, fausse la concurrence loyale au sein de l’Union européenne et prive les États membres d’un montant considérable en recettes ﬁ  scales. À elle seule, la fraude intracommunautaire à la TVA est responsable annuellement d’un manque à gagner de plusieurs centaines de millions d’euros. Il importe dès lors que les administrations ﬁ  scales des États membres fassent de la lutte contre la fraude à 
la TVA une priorité.
La Cour des comptes de Belgique, en collaboration avec ses homologues néer-
landaise et allemande, a examiné le traitement de la fraude intracommunautaire par l’administration. La question principale abordée dans le présent audit, réalisé en parallèle aux Pays-Bas, en Allemagne et en Belgique, est de savoir si les moyens dont disposent les autorités ﬁ  scales pour lutter contre cette fraude sont 
sufﬁ sants. 
Dans une première partie, l’audit examine les mesures à la disposition de l’admi-
nistration pour éviter l’élaboration d’un système de fraude par des personnes malintentionnées (prévention). 
Il étudie ensuite quelles sont les mesures destinées à détecter et à démanteler 
les circuits frauduleux existants (détection). 
Enﬁ n, il examine si les infractions constatées ont débouché sur une réelle récupé-
ration des montants de TVA dus, des arriérés et des amendes, et quantiﬁ  e ces 
montants (répression).
La prévention constitue un élément essentiel dans la lutte contre la fraude intra-
communautaire à la TVA. Dès lors, un examen objectif et rapide doit précéder toute attribution d’un numéro de TVA et les numéros inutilisés doivent être rayés. L’audit montre que l’administration est en mesure d’effectuer un examen satisfai-sant en peu de temps avant d’attribuer un numéro de TVA. En revanche, elle contrôle moins l’inﬁ  ltration des entreprises par des personnes malintentionnées. 
En outre, les actions pour tenter de contrer l’utilisation abusive de numéros de 
TVA qui ne sont plus utilisés depuis longtemps sont prises trop tardivement, ce qui donne l’occasion aux personnes malintentionnées d’organiser un circuit frau-duleux grâce à un numéro de TVA inactif mais valable.
Enﬁ n, l’administration ne dispose pas toujours de la possibilité de rayer le numéro 
de TVA d’un fraudeur à la TVA.
L’enregistrement des demandes de validation de numéros de TVA conduit à 
l’échange de signaux d’alerte précoce ( early warning signals ) par le biais du 
réseau Eurocanet et représente dès lors un moyen de prévention utile dans la lutte contre la fraude. 
La validité des numéros de TVA peut être contrôlée auprès du Central Liaison 
Ofﬁ ce (CLO) national ou sur un site internet européen. Les deux systèmes n’ont 
toutefois pas le même mode de travail. Le site internet européen s’attache avant tout à fournir un service, alors que le CLO vise également d’autres objectifs, tels que le contrôle, l’administration de la preuve et l’incitation à la rigueur. 
Le problème de la divergence des informations suivant qu’elles sont disponibles 
sur le site européen (différences entre les pays) ou par le biais du CLO national doit être abordé au niveau européen. Les possibilités d’échanges d’informations par l’intermédiaire des formulaires 
SCAC ne sont pas utilisées de manière optimale. Le nombre réduit d’échanges et le non-respect fréquent des délais maximums en sont la preuve. Ce problème n’est d’ailleurs pas exclusivement belge.
L’administration a décidé à juste titre de conﬁ  er la lutte contre la fraude à la TVA 
à des services séparés et hautement spécialisés qui bénéﬁ  cient d’une réputation 
internationale en matière de développement de méthodes de détection et d’échan-ges d’information transfrontaliers. À titre d’exemples, citons les modèles de data-mining et le réseau Eurocanet, tous deux développés par l’Inspection spéciale des impôts (ISI) et la cellule de soutien à la lutte contre les carrousels à la TVA (OCS). Eurocanet, qui permet l’échange rapide et ciblé d’informations entre les services spécialisés, perd toutefois de son efﬁ  cacité parce que, pour diverses raisons, tous 
les États membres n’alimentent ou n’utilisent pas le réseau de la même manière. 
Quand l’administration a constaté une fraude organisée, il s’avère très difﬁ  cile de 
récupérer ensuite les fonds concernés par des voies ﬁ  scales. Le taux de recou-
vrement effectif du montant de la TVA détourné, des arriérés et des amendes est singulièrement faible dans le cas des carrousels à la TVA.
La poursuite pénale de la fraude offre plus de possibilités en matière de récupé-
ration, mais elle est concentrée dans les mains des parquets. Sauf en cas de détachement de fonctionnaires des impôts auprès des parquets, la loi limite le rôle du ﬁ  sc à celui de témoin. 
 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 Table des matières
Liste des concepts et abréviations  7
Chapitre 1
Introduction  10
1.1 Motivation de l’audit conjoint 10
1.2 Fraude intracommunautaire à la TVA 101.3 Importance ﬁ  nancière 11
Chapitre 2
Objectif et exécution de l’audit  13
2.1 Objectif 13
2.2 Objet de l’audit et normes 132.3 Questions d’audit 132.4 Procédure contradictoire 14
Chapitre 3
Organisation de la lutte contre la fraude à la TVA 
en Belgique  15
3.1 Introduction 15
3.2 Ofﬁ  ces de contrôle TVA classiques 16
3.3 Centres de contrôle de l’Administration de la ﬁ  scalité 
des entreprises et des revenus 16
3.4 Central Liaison Ofﬁ  ce  16
3.5 Cellule de soutien Carrousel TVA 163.6 Inspection spéciale des impôts 17
Chapitre 4
Prévention  19
4.1 Généralités 194.2 Prévention d’abus au niveau des numéros de TVA 19
4.2.1 Octroi de nouveaux numéros de TVA 19
4.2.2 Reprise d’une entreprise disposant d’un numéro de TVA actif 21
4.2.3 Mesures pour contrer l’usage abusif de numéros de TVA 
restés longtemps inactifs 21 Chapitre 5
Détection  23
5.1 Types de détection 23
5.2 Système d’échange d’informations sur la TVA (VIES) 23
5.2.1 Vériﬁ  cation de numéros de TVA 23
5.2.2 Traitement des relevés de livraisons intracommunautaires 255.2.3 Concordance ( matching ) 26
5.3 Contrôle TVA 27
5.3.1 Fraude classique 275.3.2 Fraude organisée 29
5.4 Échange d’informations internationales 29
5.4.1 Cadre de l’échange d’informations 295.4.2 Demandes d’informations internationales 305.4.3 Échange spontané d’informations 385.4.4 Échange automatique d’informations 385.4.5 Eurocanet 39
Chapitre 6
Répression  41
6.1 Généralités 416.2 Sanctions administratives 416.3 Qualiﬁ  cation pénale 42
6.4 Sanctions pénales 426.5 Services concernés 436.6 Quelques chiffres 43
Chapitre 7
Conclusions et recommandations  45
7.1 Prévention 457.2 Détection 46
7.3 Répression 47
Annexe 1
Littérature consultée  49
Annexe 2
Lettre du ministre  50
Annexe 3
Rapport commun de l’audit réalisé en collaboration avec 
les cours des comptes des Pays-Bas et d’Allemagne  51
 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 7Liste des concepts et abréviations
Afer Administration de la ﬁ  scalité des entreprises et des revenus
ATFS Anti Tax Fraud Strategy (Stratégie antifraude ﬁ  scale)
 Le groupe de travail ATFS est un groupe de travail tempo-
raire et informel composé de délégations des autorités ﬁ  s-
cales des différents États membres. Sa tâche, en collabora-tion avec la Commission européenne, est de favoriser l’échange d’idées et de contribuer à l’élaboration d’une stra-tégie européenne de lutte contre la fraude ﬁ  scale. 
ISI Inspection spéciale des impôtsFraude à la TVA  Fraude perpétrée dans le but d’éluder la TVA, en ne versant 
de type carrousel pas la TVA due ou en réclamant indûment des rembourse-
ments au moyen de constructions d’entreprises qui opè-rent dans un environnement international.
 Lorsque les mêmes biens circulent de façon répétée entre 
des États membres, on parle de carrousel à la TVA. 
 De tels systèmes de fraude peuvent être très sophistiqués, 
impliquant des opérateurs défaillants dans plusieurs États membres, et ﬁ  nir par porter atteinte aux intérêts ﬁ  nanciers 
de tous les États membres concernés.
 Voir également Opérateur défaillant ( missing trader ), 
Conduit company  et Tampon
Tampon ( buffer ) Client de l’opérateur défaillant. Il joue un rôle double et 
indispensable dans le carrousel : il a pour mission de com-pliquer la tâche les contrôleurs ﬁ  scaux en brouillant les cartes. Il a toutes les apparences d’un acheteur et vendeur honnête. Les contrôleurs ont du mal à l’attaquer étant donné que la complicité dans la fraude doit être prouvée.
 Le tampon au bout du carrousel en Belgique (« proﬁ  teur ») 
s’occupe de re-livrer les marchandises aux sociétés-relais à l’étranger, par le biais ou non d’un opérateur défaillant. 
 Voir également Opérateur défaillant et Conduit company .
Carrousel à la TVA Voir Fraude à la TVA de type carrouselCLO Central Liaison Ofﬁ  ce (bureau central de liaison)
 Présent dans chaque État-membre, ce service s’occupe de 
l’échange des données internationales tant sur le plan du contrôle que sur le plan du recouvrement. Le CLO traite notamment les demandes de validation des numéros de TVA belges émanant des CLO étrangers ainsi que les demandes de validation des numéros de TVA étrangers par les services ﬁ  scaux belges. 
Conduit company Cette société est celle qui orchestre la fraude. Elle se 
trouve dans l’État-membre 1 et se sert d’un client (opéra-teur défaillant) situé dans l’État-membre 2, auquel elle peut effectuer une livraison en exemption de TVA. Par la suite, une ou plusieurs livraisons nationales avec TVA sont effectuées dans l’État-membre 2 par l’intermédiaire d’un  8 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009ou de plusieurs tampons. L’opérateur défaillant ne reverse 
toutefois pas cette TVA à l’État. Les marchandises en pro-venance de l’État-membre 2 sont à nouveau livrées, sous le régime intracommunautaire, à la société installée dans l’État-membre 1 ( conduit company ). Elle réceptionne les 
marchandises et paie la TVA lors de l’acquisition. Elle peut toutefois la récupérer à nouveau immédiatement en livrant à nouveau ces marchandises sans TVA à un opérateur défaillant dans un autre État-membre qui, une fois encore, omettra sciemment de reverser la TVA lors de l’acquisition.
 Voir également Opérateur défaillant et Tampon
SCC Structure de coordination CarrouselsData mart /  Le datawarehouse (littéralement magasin de données) est 
datawarehouse un système informatique qui rassemble toutes les données 
pertinentes sur un sujet ou une personne. Les données ne sont souvent pas consultables directement dans leur glo-balité, mais les utilisateurs ont accès à la partie (le data mart) qui les concerne spéciﬁ  quement dans le cadre de leur travail. Ainsi, le data mart « new taxable persons » 
contient les données des nouveaux contribuables et est accessible aux services ﬁ  scaux compétents.
Eurocanet European Carrousel Network
 Réseau électronique sécurisé créé dans le but d’échanger 
des informations pertinentes sur les carrousels à la TVA entre les différents services spécialisés des États mem-bres de l’Union européenne. Chaque membre du réseau peut faire mettre sous surveillance un nombre limité d’en-treprises soupçonnées d’être impliquées dans des cas de fraude de type carrousel.
In-and-outer Fraudeur qui met en place un système de fraude portant 
principalement préjudice au Trésor d’un pays étranger. Avec la complicité de son fournisseur et de ses clients, il effectue des livraisons à des commerçants qui ne rentrent pas de déclarations TVA. Souvent, les marchandises sont originaires du pays de re-livraison.
Facturateur croisé Il constitue une version améliorée de l’opérateur défaillant. 
Sa tâche consiste à ajouter une série d’opérations ﬁ  ctives, 
en particulier de faux achats nationaux et de fausses livrai-sons intracommunautaires pour camouﬂ  er les opérations d’achats à l’étranger et la vente en Belgique. 
 Voir également Opérateur défaillant
Opérateur défaillant Opérateur immatriculé à la TVA, qui, avec une intention 
(missing trader )  peut-être frauduleuse, se porte acquéreur de biens ou de 
services ou simule de le faire, sans s’acquitter de la TVA, et qui fournit ces biens ou services en facturant la TVA, sans toutefois la reverser aux services ﬁ  scaux nationaux. Les clients de l’opérateur défaillant (tampons) peuvent demander le remboursement de la TVA qu’ils ont payée à l’opérateur défaillant (mais que le défaillant n’a pas versée) auprès des autorités ﬁ  scales.  Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 9 L’opérateur défaillant a généralement une durée de vie 
limitée. 
 Voir également Conduit company  et Tampon.
MTIC Fraud Missing Trader Intracommunity Fraud . Terme anglais dési-
gnant la fraude à la TVA de type carrousel.
Déposant de  Assujetti à la TVA qui n’a pas fait de chiffre d’affaire au 
déclarations « néant » cours d’une période imposable et ne doit donc pas payer 
de TVA. Il est toutefois tenu de rentrer une déclaration.
OCS Ondersteuningscel (BTW fraude) – Cellule de soutien 
(Fraude TVA) 
 La création de ce service spécialisé dans la recherche et 
l’analyse de systèmes de fraude à la TVA résulte d’un pro-tocole d’accord conclu le 20 juillet 2000 entre les ministres des Finances, de la Justice, de l’Intérieur et le commis-saire du gouvernement chargé de la lutte contre la fraude ﬁ  scale. L’OCS adopte une approche multidisciplinaire et proactive. Le service coordonne les moyens mis en œuvre ainsi que l’échange d’informations et de connaissances entre tous les acteurs, ce qui lui permet d’identiﬁ  er les car-
rousels TVA, de les analyser, d’émettre des avis et de diri-ger des enquêtes.
SCAC Standing Committee on Administrative Cooperation
 Comité permanent de coopération administrative instauré 
en vertu de l’article 44 du règlement CE n° 1798/2003 du Conseil. Il assiste la Commission sur le plan de la coopé-ration administrative. Il se réunit habituellement deux fois par an.
VIES Vat Information Exchange System
 Réseau électronique destiné à la transmission d’informa-
tions concernant la validité de numéros de TVA d’entrepri-ses enregistrées dans les États membres. Des informations concernant les livraisons intracommunautaires exemptes de TVA y sont également mises à la disposition des instan-ces des États membres. Le système a été mis en place pour compenser la suppression des contrôles et formalités en matière de douanes. 10 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009Chapitre 1
1.1 Motivation de l’audit conjoint
Au mois de mars 2007, la Cour des comptes des Pays-Bas ( Algemene Rekenka-
mer) a invité les cours des comptes d’Allemagne ( Bundesrechnungshof ) et de 
Belgique à participer à un audit conjoint consacré à la fraude intracommunautaire à la TVA. 
Ce projet d’audit trouve son origine dans les activités du groupe de travail TVA 
du comité de contact des présidents des cours des comptes des États membres de l’Union européenne et de la Cour des comptes européenne. À plusieurs repri-ses, le souhait d’une collaboration entre les institutions supérieures de contrôle (ISC) en matière de fraude intracommunautaire à la TVA y avait été émis. Plu-sieurs ISC ont déjà organisé des activités communes. Dans sa résolution du 12 décembre 2006, le comité de contact a apporté son soutien à la recomman-dation formulée par le groupe de travail TVA appelant les ISC à organiser une coopération bilatérale et multilatérale en la matière. 
1.2 Fraude intracommunautaire à la TVA
La TVA est un impôt indirect prélevé sur les biens et les services. L’impôt est, en 
dernier ressort, supporté par le destinataire ﬁ  nal, qui, contrairement aux maillons 
précédents de la chaîne, ne peut pas récupérer la TVA qu’il a payée. 
Les États membres de l’Union européenne disposent d’un régime de TVA com-
mun. Depuis la création du marché intérieur européen en 1993, les biens et les services peuvent y être commercialisés librement et les contrôles frontaliers ont été supprimés. Un système « temporaire » a été introduit pour la TVA, dans le cadre duquel le tarif zéro est appliqué à la fourniture de biens à un autre État membre. Ce système transitoire s’avère, cependant, très sensible à la fraude intracommunautaire. 
La forme la plus connue et la plus répandue de fraude intracommunautaire à 
la TVA est le « carrousel à la TVA » ou Missing Trader Intracommunity Fraud  
(MTIC Fraud ). 
Cette forme de fraude consiste à abuser de l’application du tarif zéro pour les 
fournitures intracommunautaires
1. 
1 L’article 39bis du code de la TVA stipule que sont exemptes de taxe: « les livraisons de biens 
expédiés ou transportés par le vendeur autre qu’un assujetti bénéﬁ  ciant du régime prévu à l’arti-cle 56, § 2, par l’acquéreur ou pour leur compte en dehors de la Belgique mais à l’intérieur de la Communauté, effectuées pour un autre assujetti ou pour une personne morale non assujettie, agissant en tant que tels dans un autre État membre et qui sont tenus d’y soumettre à la taxe leurs acquisitions intracommunautaires […] ». La manière dont la preuve doit être apportée est précisée 
dans l’arrêté royal n° 52 du 29 décembre 1992 concernant les exemptions relatives aux livraisons intracommunautaires de biens et aux opérations y assimilées, ainsi qu’aux acquisitions intracom-munautaires de biens en matière de taxe sur la valeur ajoutée. Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 11Le schéma suivant illustre un tel carrousel dans sa forme la plus simple :
État membre A
État membre B 0 % TVA
Commerçant 1Commerçant 2 /
Opérateur défaillant+ TVACommerçant 3
0 % TVA
Ce schéma montre les conditions minimales nécessaires pour un carrousel :
Au moins trois commerçants, dont l’un est établi dans un autre État mem- • 
bre. 
Un ﬂ ux de factures (représentées par les ﬂ  èches dans le schéma) entre ces • 
commerçants. Un ﬂ  ux réel de marchandises et de fonds n’est pas néces-
saire. Il peut être totalement ﬁ  ctif. 
Un commerçant qui facture la TVA (commerçant 2), mais qui ne la reverse • 
pas (« l’opérateur défaillant »).
Le commerçant 1 effectue une livraison intracommunautaire exemptée de taxe à 
un commerçant 2 établi dans un autre État membre de l’Union européenne. Le commerçant 2 est tenu de déclarer cette opération dans le pays de destination des biens comme une acquisition intracommunautaire
2, mais s’abstient sciem-
ment de cette déclaration. Le commerçant 2 vend ensuite les biens à un commer-çant 3 établi dans le même État membre en lui comptant la TVA mais sans la reverser à l’État membre. Le commerçant 3 déduit la TVA que le commerçant 2 lui a facturée (mais qu’il n’a pas reversée à l’État membre). Le commerçant 3 peut alors livrer les biens au commerçant 1 sous le régime intracommunautaire et le cycle peut être répété une ou plusieurs fois, ce qui explique le terme de « car-rousel à la TVA ». Entretemps, le commerçant 2 se sera volatilisé et sera introu-vable lors du contrôle ultérieur (par les services ﬁ  scaux). C’est le « missing  » trader,  
l’opérateur défaillant.
La fraude à la TVA et, en particulier, la fraude intracommunautaire à la TVA orga-
nisée fausse la concurrence loyale au sein de l’Union européenne et diminue, en outre, les recettes ﬁ  scales des États membres. Pour ces deux raisons, il importe 
que les administrations ﬁ  scales des États membres fassent de la lutte contre ce 
type de fraude une priorité.
1.3 Importance ﬁ  nancière
Tous les États membres n’ont pas réalisé d’enquêtes approfondies portant sur 
l’ampleur de la fraude à la TVA, mais les estimations publiées partent du principe qu’il s’agit de montants très élevés. 
2 Article 25bis du code de la TVA. 12 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009Dans un rapport spécial récent3 de la Cour des comptes européenne, les estima-
tions suivantes sont citées :
Selon l’ • International VAT Association  (IVA), les moins-values de TVA sont 
estimées à un montant allant de 60 à 100 milliards d’euros par an dans l’ensemble de l’Union européenne.
Le service des douanes et accises du Royaume-Uni estime le manque à • 
gagner de la TVA pour l’année ﬁ  scale 2005-2006 à 18,2 milliards d’euros.
Le ministère des Finances allemand a publié une estimation ﬁ  xant les • 
moins-values de TVA pour l’année 2005 à 17 milliards d’euros.
En Belgique, l’OCS
4 a établi une estimation de la fraude à la TVA de type carrou-
sel sur la base d’une extrapolation de deux types courants de fraude : les opéra-teurs défaillants et la facturation croisée. Il ressort de ces estimations (voir tableau ci-après) que la fraude à la TVA a nettement diminué entre 2002 et 2006, mais est en légère augmentation depuis lors. 
Tableau 1 – Évaluations de la fraude de type carrousel (en millions d’euros)
Opérateur défaillant Facturation croisée Moyenne des deux 
extrapolations
2002 220 244 232
2003 129 187 1582004 144 173 1592005 181  81 1312006  28  24  262007 (trois trimestres)  45  29  37
Source : OCS
L’Inspection spéciale des impôts (ISI) a également chiffré la fraude de type car-
rousel (montant de la TVA à récupérer). Les chiffres du tableau portent sur des constatations effectuées par l’ISI en cours d’année concernant des cas de fraude avérés au cours d’une ou de plusieurs années antérieures.
Tableau 2 – TVA à récupérer (montants en millions d’euros)*
Année Montant
1997 88
1998 2041999 3952000 4492001 4132002 3382003 2302004 1272005  992006 1162007  76
 *  Pour 2008, seul le montant provisoire (comprenant les amendes et les 
arriérés) est connu. Voir le tableau 16 à ce sujet.
3 Cour des comptes européenne, Rapport spécial n° 8/2007 relatif à la coopération administrative 
dans le domaine de la taxe sur la valeur ajoutée, accompagné des réponses de la Commission (Journal ofﬁ  ciel de l’Union européenne  du 25 janvier 2008, C20/1, point 3).
4 L’OCS (Ondersteuningscel – Cellule de soutien) est un service spécialisé dans la recherche et 
l’analyse de systèmes de fraude à la TVA. Plus de détails au chapitre 3, point 3.5.  Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 13Chapitre 2
Objectif et exécution de l’audit
2.1 Objectif 
En réalisant cet audit, les cours des comptes entendent effectuer une étude com-
parative de l’approche de la lutte contre la fraude intracommunautaire à la TVA au sein de l’Union européenne, en général, et dans les trois pays participant à l’audit, en particulier. 
L’audit a été réalisé par chaque cour des comptes dans son propre pays. Des 
fonctionnaires des deux autres cours des comptes ont été partiellement associés aux travaux. Les résultats font l’objet de trois rapports nationaux.
Par ailleurs, les constatations d’audit communes et les recommandations ont été 
rassemblées en un rapport international. Ce rapport ﬁ  gure en annexe 3 de ce rapport
5.
2.2 Objet de l’audit et normes
Objet de l’audit
L’objet principal de l’audit consiste à savoir si les autorités ﬁ  scales des pays 
concernés disposent d’instruments sufﬁ  samment efﬁ  caces pour prévenir, détec-
ter et combattre la fraude intracommunautaire à la TVA et si elles les mettent en œuvre.
Normes
Les normes utilisées sont issues de la réglementation européenne et nationale en 
vigueur, étant entendu que le respect de cette réglementation est considérée comme une exigence minimale. Ainsi, la réponse à une demande d’informations internationale est considérée comme fournie en temps voulu si le délai imposé est respecté. Toutefois, pour s’attaquer avec efﬁ  cacité à la fraude intracommunau-
taire à la TVA, un traitement plus rapide serait souhaitable.
Outre la norme formelle du respect de la réglementation (européenne) applicable, 
une norme matérielle importante sera l’efﬁ  cacité de la prévention et de la détec-
tion de la fraude ainsi que de la lutte contre celle-ci. Cette norme implique notam-ment que les activités des autorités ﬁ  scales doivent manifestement contribuer à 
la réduction, et si possible à la disparition, de la fraude à la TVA. 
2.3 Questions d’audit
L’objet principal de l’audit (voir plus haut) doit être décomposé en trois éléments : 
prévention, détection et lutte en matière de fraude intracommunautaire à la TVA. Les questions d’audit suivantes ont été établies pour chacun de ces éléments.
5 Le rapport commun est également disponible sous forme d’une publication séparée en anglais sur le site www.courdescomptes.be. 14 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009(1) Prévention (limitation du risque de fraude)
Quelles sont les mesures prises pour éviter que des commerçants poten- • 
tiellement non ﬁ  ables puissent disposer de numéros de TVA et se transfor-
mer en ‘opérateur défaillant’ ? 
Quelles sont les mesures prises pour contrer l’abus potentiel de numéros • 
de TVA restés inactifs pendant une longue période ? 
(2) Détection (analyse de risques, inspection, contrôle et signalement)
Quelles garanties existe-t-il pour assurer une saisie complète et correcte • 
des données relatives aux numéros de TVA, aux fournitures intracommunau-taires et aux corrections des déclarations TVA dans le système d’échange d’informations sur la TVA automatisé (VIES) ?
De quelle manière l’analyse et la gestion des risques afférents au contrôle • 
des déclarations TVA et des fournitures intracommunautaires sont-elles organisées ? 
Quels sont les contrôles et les vériﬁ  cations des déclarations TVA et des • 
relevés de fournitures intracommunautaires effectués sur la base de proﬁ  ls 
de risque ?
Les transactions inhabituelles détectées sont-elles suivies (rapidement) • 
par un examen plus approfondi ?
Les sources d’informations pertinentes, notamment les signalements spon- • 
tanés et les demandes d’informations, sont-elles exploitées dans le cadre de la détection ? 
Existe-t-il un suivi en vue de la réception/fourniture en temps voulu des • 
données à l’occasion des demandes d’informations ? 
(3) Répression (enquête, recherche et poursuite)
Les indices de suspicion de fraude font-ils l’objet d’un suivi par les auto- • 
rités ﬁ  scales en général et par les services de lutte contre la fraude en particulier ?
De quelles informations de management les autorités ﬁ  scales disposent- • 
elles au sujet des résultats des enquêtes, recherches et poursuites des dossiers ? 
L’audit a été mené sur la base des questions précitées. En cours d’audit, il est 
vite apparu clairement que les trois éléments de la fraude (prévention, détection et répression) se recoupent en permanence. De nombreuses mesures prises par les autorités dans le cadre de leur lutte contre la fraude à la TVA concernent donc au moins deux de ces trois éléments.
2.4 Procédure contradictoire
L’avant-projet de rapport de la Cour des comptes a été transmis par lettre du 
28 mai 2008 au président du comité de direction du SPF Finances et à l’adminis-trateur général de l’Administration des impôts et du recouvrement.
L’administration a formulé ses remarques par lettre du 10 juillet 2008. Des extraits 
de cette réponse sont intégrés au présent rapport, avec mention dans la marge.
Le 17 décembre 2008, le projet de rapport a été adressé au ministre des Finan-
ces aﬁ  n de recueillir ses commentaires. Dans sa lettre du 28 janvier 2009, le ministre répond qu’il se rallie aux remarques de son administration et qu’il n’a pas d’autre observation à formuler concernant le rapport. Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 15Chapitre 3
Organisation de la lutte contre la fraude à la TVA en Belgique
3.1 Introduction
Outre l’administration ﬁ  scale, des services de police et des services judicaires 
sont évidemment aussi impliqués dans la lutte contre la fraude intracommunau-taire à la TVA. Le présent chapitre ne traite que des services qui relèvent de l’administration ﬁ  scale ou qui lui sont adjoints.
Le contrôle régulier des dossiers de TVA est effectué par les ofﬁ  ces de contrôle 
classiques et par les centres de contrôle de l’Administration de la ﬁ  scalité des entreprises et des revenus (Afer). Le Central Liaison Ofﬁ  ce (CLO), qui assure 
l’échange de données internationales, fait également partie de l’Afer.
L’Administration de l’inspection spéciale des impôts (ISI) s’attache plus spéciﬁ  -
quement aux phénomènes de fraude importante et organisée, dont la fraude de type carrousel.
La création de la cellule de soutien Carrousel TVA (OCS : Ondersteuningscel – 
Cellule de soutien) résulte d’un protocole d’accord conclu le 20 juillet 2000 entre les ministres des Finances, de la Justice, de l’Intérieur et le commissaire du gou-vernement chargé de la lutte contre la fraude ﬁ  scale.
OCS242 ofﬁ  ces de 
contrôle TVA
48 centres de contrôle
1 CLOCellule d’audit interneAdministration des affaires ﬁ  scalesCellule de contact 
RecouvrementAdministrateur général des impôts
Administration de la ﬁ scalité des 
entreprises et des revenus (Afer)Administration du cadastre, de l’enregistrement et des domainesAdministration des douanes et accises Administration de l’inspection spéciale des impôts Administration du recouvrement 16 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 20093.2 Ofﬁ  ces de contrôle TVA classiques
La contribution principale de ces 242 ofﬁ  ces de contrôle TVA classiques à la lutte 
contre la fraude intracommunautaire à la TVA se situe dans le domaine de l’enre-gistrement et de la radiation des assujettis à la TVA. Une de leurs tâches consiste, en effet, à traiter les demandes d’activation d’un numéro d’entreprise comme numéro d’identiﬁ  cation à la TVA. Par ailleurs, seul l’inspecteur principal à la tête 
d’un ofﬁ  ce de contrôle local est compétent pour supprimer un numéro existant. 
D’autres tâches abordées dans le présent audit consistent pour les ofﬁ  ces de 
contrôle TVA à répondre aux demandes d’informations internationales et à véri-ﬁ er la liste des assujettis qui ont introduit des déclarations « néant ».
3.3  Centres de contrôle de l’Administration de la ﬁ  scalité des 
entreprises et des revenus 
Ces 48 centres de contrôle sont des services polyvalents qui contrôlent les entre-
prises tant au niveau de la TVA que des impôts sur les revenus. Leur activité diffère de celle des ofﬁ  ces classiques par l’intensité du contrôle effectué : les centres de contrôle réalisent les contrôles plus approfondis, alors que les ofﬁ  ces 
se chargent des mises en ordre et des contrôles de gestion.
Le rôle des ofﬁ  ces et des centres de contrôle est relativement réduit en ce qui 
concerne la fraude intracommunautaire à la TVA de grande envergure. Toutes les indications de fraude potentielle organisée à grande échelle et au niveau interna-tional doivent être transmises sans délai à l’ISI, qui est responsable de leur trai-tement ultérieur. 
3.4 Central Liaison Ofﬁ  ce
Le Central Liaison Ofﬁ  ce (CLO) a été créé en 1992 pour satisfaire aux obligations 
imposées par le règlement de l’Union européenne 218/1992 (remplacé, à partir du 1
er janvier 2004, par le règlement n° 1798/2003). Parmi ses quatre tâches 
principales, les plus importantes dans le présent contexte sont les suivantes:
Validation, à la demande d’assujettis belges, de numéros d’identiﬁ  cation • 
intracommunautaires attribués à des assujettis à la TVA dans d’autres États membres. Cette mission est exécutée par la section Dispatch VAT du CLO.
Gestion quotidienne des échanges d’informations internationaux. Cette • 
mission relève, au sein du CLO, de la section Level 3.
3.5 Cellule de soutien Carrousel TVA
La cellule de soutien Carrousel TVA (OCS) soutient la lutte contre la fraude 
organisée à la TVA par une approche multidisciplinaire (ﬁ  sc, police et ministère 
public) et proactive. La coordination des moyens mis en œuvre et l’échange d’in-formations et de connaissances permettent à l’OCS :
de suivre et de décrire les techniques de fraude de type carrousel ; • 
d’évaluer l’ampleur de la fraude et les pertes qui en découlent pour le Trésor ; • 
de réaliser des analyses juridiques, d’émettre des avis et de diriger des • 
enquêtes.  Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 17L’OCS est également à la base de la création du réseau Eurocanet dont il assure 
la gestion. Ce système d’échange spontané d’informations entre les États mem-bres est opérationnel depuis le 1
er janvier 2005. Les pays adhérant au réseau 
placent sous surveillance accrue une série d’entreprises soupçonnées de jouer un rôle important dans des cas de fraude de type carrousel. Le réseau est alimenté par des données concernant la validation des numéros de TVA, des factures et des relevés des livraisons intracommunautaires. La rapidité de l’analyse et de l’échange permet aux autorités compétentes des États membres participants de réagir avec la plus grande célérité.
3.6 Inspection spéciale des impôts
Au sein du SPF Finances, l’Inspection spéciale des impôts (ISI) est seule compé-
tente pour la fraude de type carrousel. Cette tâche a été conﬁ  ée spéciﬁ  quement 
à sept inspections réparties sur l’ensemble du territoire, chacune s’étant spécia-lisée dans des secteurs économiques bien déﬁ  nis.
Le projet de réforme Coperﬁ  n du SPF Finances prévoit de fusionner ces inspec-
tions en un centre national de lutte contre la fraude plus large, spécialisé dans la fraude de type carrousel. Ce service constituerait la cinquième direction centrale de l’ISI et serait situé à Bruxelles. En janvier 2008 une phase d’essai a été lancée sous la dénomination « Structure de coordination Carrousels (SCC) ». Les inspec-tions opérationnelles existantes ont été maintenues, mais un nouveau collège de quatre personnes a pris la direction de la structure de coordination et un service dédié à la gestion de l’input a été créé.
1 équipe 
Gestion de l’input
4 équipes 
OpérationsService des opérations
1 équipe TICService des affaires 
juridiques
1 équipe Affaires 
juridiquesCentre national de 
lutte contre la fraude
Au sein de cette nouvelle direction à créer, trois principaux types d’activités peu-
vent être distingués : 
Gestion de l’input • 
Traitements opérationnels • 
Affaires juridiques •  18 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009La partie concernant la gestion de l’input est opérationnelle depuis la ﬁ  n du mois 
de mars 2008. Douze personnes sont chargées d’analyser une quantité considé-rable de données entrantes. Chacune se spécialise dans une ou deux sources spéciﬁ  ques. Un système de magasin des données (datawarehouse) et la trans-mission automatique des résultats par le biais de courriels standardisés sont également prévus. L’objectif est de permettre à un collège de décider du pilo-tage des équipes opérationnelles sur la base des rapports établis par l’équipe de gestion de l’input. 
Les résultats d’une évaluation du fonctionnement de la gestion de l’input sont 
attendus avant de mettre sur pied ces équipes opérationnelles et l’équipe char-gée des affaires juridiques. Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 196 Note de politique générale du secrétaire d’État à la Simpliﬁ  cation administrative du 26 novem-
bre 2003, p. 15-16 (Œuvres VII des XII Œuvres visant la simpliﬁ  cation administrative).Chapitre 4
Prévention
4.1 Généralités 
Parmi les mesures préventives en matière de fraude intracommunautaire à la TVA, 
celle qui consiste à empêcher les opérateurs malveillants de disposer d’un numéro de TVA, soit en introduisant une demande de nouveau numéro, soit en reprenant une entreprise existante, est cruciale. Vu les moyens de contrôle limités, un sys-tème d’analyse de risque détermine où doivent se concentrer les efforts.
Un certain effet préventif résulte, en outre, de la manière dont les fraudeurs 
potentiels perçoivent le degré de menace de l’ampleur des sanctions, des résul-tats obtenus dans la lutte contre la fraude et de la capacité judiciaire à corespon-sabiliser les acteurs de la fraude tournante. 
4.2 Prévention d’abus au niveau des numéros de TVA 
4.2.1 Octroi de nouveaux numéros de TVA
Les entreprises sont enregistrées à la Banque-Carrefour des entreprises (BCE) 
par le biais d’un guichet d’entreprises agréé. Une fois inscrite, l’entreprise se voit attribuer un numéro d’entreprise. Le guichet d’entreprises introduit également – le plus souvent, par voie électronique – le formulaire de demande 604A auprès de l’ofﬁ ce de contrôle local de la TVA compétent aﬁ  n d’activer le numéro d’entre-
prise en tant que numéro de TVA. Le numéro d’identiﬁ  cation à la TVA est donc 
identique au numéro d’entreprise et est précédé d’un préﬁ  xe de deux lettres (BE) 
qui identiﬁ  e l’État membre ayant délivré le numéro. En principe, l’ofﬁ  ce de contrôle 
doit se prononcer sur l’activation dans un délai de trois jours. Ce délai découle de la décision politique visant à permettre, à partir du 1
er juillet 2005, de ﬁ  naliser, sur 
le plan administratif, la création d’une entreprise en trois jours6.
Tableau 3 – Délais nécessaires pour l’octroi d’un numéro de TVA
2006
(demandes électroniques uniquement)2007
Inférieur ou égal à 3 jours 46 % 60 %
Entre 3 et 7 jours 24 % 21 %Entre 7 et 10 jours  6 %  5 %Entre 10 et 20 jours 10 %  7 %Total au 20
e jour 86 % 93 %
Pour ce qui est des mesures prises pour empêcher l’octroi d’un numéro de TVA à 
des commerçants peu ﬁ  ables, il convient de distinguer la situation actuelle et celle qui prévaudra dans un avenir proche. 
Actuellement, le bureau des contributions local doit prendre une décision dans un 
délai de trois jours en se basant sur les données mentionnées dans le formulaire de demande.  20 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 20097 L’objectif du programme TP490 est l’enregistrement et le partage de données concernant des 
personnes dont le passé ﬁ  scal est douteux ou qui présentent des caractéristiques suspectes, aﬁ  n 
d’éviter qu’elles s’adressent à plusieurs bureaux de contribution en passant inaperçues. Néan-moins, si au niveau local, toutes les données pertinentes ne sont pas introduites dans le système, une telle application perd beaucoup de sa valeur. L’administration signale qu’actuellement, cette mise à jour n’est pas réalisée de manière sufﬁ  samment rigoureuse. Entretemps, il a été décidé de 
remplacer le programme TP490 par une nouvelle application.Toutefois, si l’un ou plusieurs des quatre « clignotants » prévus se manifestent, le bureau doit réaliser une enquête préalable plus étendue, notamment en faisant remplir un questionnaire 604Abis détaillé dans le but de recueillir des informa-tions supplémentaires sur l’assujetti et son entreprise et en se rendant sur place une ou plusieurs fois. 
Les quatre clignotants s’enclenchent lorsque les éléments suivants sont détectés :
activité à haut risque (la liste initiale des huit secteurs à risque est adaptée • 
si nécessaire) ;
indication de siège social statutaire ou de siège administratif ne correspon- • 
dant pas à la réalité ; 
numéro de TVA envoyé par recommandé, mais qui n’a pas été réceptionné • 
par le demandeur ; 
doute quant au proﬁ  l d’une personne impliquée dans l’entreprise (sur la • 
base d’informations recueillies au niveau local ou provenant du programme TP490
7) ;
En 2006, la procédure esquissée ci-dessus a donné les résultats suivants : 
Au 1 • er janvier 2006, le nombre total de numéros actifs s’élevait à 708.531.
65.531 nouveaux numéros de TVA ont été activés. • 
Dans 94 % des cas, l’activation s’est déroulée sans problème. Pour ce qui est • 
des autres demandes, un ou plusieurs des clignotants a/ont fonctionné. 
Au terme de l’enquête complémentaire subséquente, il a été décidé, dans • 
5 % des cas, d’activer le numéro de TVA. 
Par contre, pour environ 3 % des demandes, l’assujetti a été soumis à un • 
régime de suivi. Celui-ci implique notamment une surveillance accrue de l’exactitude et de la ponctualité de l’introduction des déclarations pendant une période de deux ans. 
Dans moins de 0,5 % des cas, le demandeur est avisé du fait que l’activa- • 
tion est suspendue pour une durée indéterminée.
Il est frappant de constater que l’administration ﬁ  scale n’oppose jamais un refus 
déﬁ  nitif à une demande d’activation d’un numéro d’entreprise et d’un numéro de TVA. Le demandeur étant toutefois tenu de démontrer qu’il est assujettissable au sens de l’article 4 du code de la TVA, son absence de réaction après réception de la notiﬁ  cation de la suspension de l’activation pour une durée indéterminée produira de facto les mêmes effets qu’un refus. 
Lorsqu’un numéro a été attribué sans problème, il n’y a plus de suivi d’autres 
risques. En effet, l’assujetti relève dès ce moment de la procédure de contrôle ordinaire plutôt que de la procédure d’attribution. 
La procédure décrite ci-dessus sera remplacée sous peu par un système de stoc-
kage ( data mart ) « new taxable persons  » (en cours de développement). Les 
bureaux locaux recevront quotidiennement par le biais de l’intranet une liste des nouveaux assujettis pour lesquels une enquête est requise avant l’activation de leur numéro de TVA. Ce système utilisera des données provenant des sources  Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 21suivantes :
Formulaire de demande • 
Banque-Carrefour des entreprises • 
Banque de données des numéros de TVA • 
Liste d’adresses ﬁ  ctives • 
Liste de personnes au proﬁ  l douteux • 
Liste d’activités à risque • 
En février 2008, la déﬁ  nition des risques et de leurs indicateurs a marqué une 
première étape en vue de la constitution de ce data mart. Les outils permettant d’élaborer le mode de sélection des assujettis seront déterminés au cours d’une deuxième phase. 
4.2.2 Reprise d’une entreprise disposant d’un numéro de TVA actif
Comme il a été signalé ci-dessus, lorsqu’une nouvelle entreprise voit le jour, son 
dossier fait généralement l’objet d’un examen. Tel n’est pas le cas lorsqu’une entreprise est rachetée ou inﬁ  ltrée par des entrepreneurs éventuellement mal-veillants. 
Pour toute modiﬁ  cation de la dénomination, de l’adresse, de la forme juridique ou 
de l’activité, il faut introduire une déclaration 604B. La procédure à suivre ensuite est identique à celle de la déclaration 604A, il convient donc aussi éventuellement de répondre au questionnaire complémentaire 604Abis.
Par contre, il n’y a plus lieu de déposer une déclaration 604B en cas de change-
ment d’administrateurs et de gérants. Le changement de direction, de propriété ou de structure de propriété n’entraîne en tant que tel aucun effet pour ce qui est du régime de la TVA. En cas de changement « porté à la connaissance de l’ofﬁ  ce 
de contrôle » d’administrateurs ou de gérants dans des personnes morales, le proﬁ  l des nouvelles personnes mandatées doit être expressément examiné. Il s’agit, en fait, du quatrième clignotant.
Il n’existe cependant aucune procédure informant de manière systématique les 
ofﬁ ces de contrôle de la désignation de nouveaux administrateurs ou gérants.
Comme les modiﬁ  cations intervenues au niveau de la direction d’une entreprise 
doivent être déposées au greffe du tribunal de commerce et publiées dans les annexes du Moniteur belge , une analyse de risques réalisée à l’aide de la techni-
que de textmining  (ou extraction textuelle) est possible en théorie. L’OCS a exa-
miné les possibilités d’une telle analyse, mais a jugé son coût et sa complexité excessifs. 
4.2.3  Mesures pour contrer l’usage abusif de numéros de TVA restés 
longtemps inactifs 
Il est dans l’intérêt de l’administration que seuls des assujettis actifs disposent 
d’un numéro de TVA valable et que soient éliminés les numéros qui ne représen-tent plus des opérations économiques. 
Pendant le mois de mai, les ofﬁ  ces locaux reçoivent par l’intranet une liste des 
assujettis qui ont déposé des déclarations « néant » au cours des deux dernières années. Les ofﬁ  ces doivent ensuite vériﬁ  er si des activités assujetties à la TVA 
ont encore lieu. Ils doivent décider, pour le 31 décembre, si le numéro de TVA doit être rayé de la liste.  22 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009En 2006, 1.923 assujettis ﬁ  guraient sur cette liste. Aucune information n’est dis-
ponible au sujet du nombre de radiations qui a suivi. 
Selon la Cour des comptes, une réaction qui intervient après deux ans d’inactivité 
est trop tardive. D’autre part, la période prise en considération ne peut pas non plus être trop brève. En effet, dans ce dernier cas, les exploitations saisonnières apparaîtraient également sur la liste des numéros inactifs. L’idée d’une enquête à effectuer après un an de déclarations « néant » semble une option défendable. 
En 2006, 51.166 numéros de TVA ont été radiés, et ce pour des raisons très 
diverses : 
cessation déﬁ  nitive d’activité : 34.262 • 
remise du fonds de commerce : 5.435 • 
apport en société : 1.599 • 
inscription par erreur : 82 • 
suite d’un arrêté royal ou d’une autorisation ministérielle : 5 • 
fermeture résultant d’une faillite : 7.144 • 
autres cas : 2.639 • 
En fait, la grande majorité des radiations fait donc suite à une déclaration de l’as-
sujetti. Les radiations d’ofﬁ  ce au sens strict ne représentent qu’une petite partie 
des « autres cas ». En effet, pour l’administration, la constatation d’une fraude ne constitue pas un fondement juridique sufﬁ  sant pour permettre de radier le numéro. 
Une telle radiation n’est possible que si l’administration constate l’absence de toute activité. 
Dans la lutte contre la grande fraude intracommunautaire de type carrousel, l’ISI 
et l’OCS précisent que ces règles sont appliquées de manière pragmatique. En général, une demande motivée adressée à l’inspecteur principal compétent sufﬁ  t 
pour faire supprimer le numéro d’un opérateur défaillant. Tel a été le cas, en 2007, pour 60 numéros de TVA. Dans les rares cas où le contrôleur en chef n’a pas voulu accéder à cette demande, il a été convenu de placer l’assujetti dans le régime d’exemption des petites entreprises. Ce régime permet à l’entreprise d’encore effectuer des opérations nationales, mais le préﬁ  xe national « BE » néces-
saire pour réaliser des opérations intracommunautaires disparaît du numéro de TVA.
Il ressort cependant de statistiques que, plusieurs années après la ﬁ  n de l’en-
quête ﬁ  scale, plus de 30 % des assujettis impliqués dans les affaires de fraude les 
plus importantes disposent toujours d’un numéro de TVA « BE » actif. Ceci s’expli-que par le fait qu’il ne s’agit pas, dans ce cas, d’opérateurs défaillants, mais d’ in-
and-outers . Il est plus difﬁ  cile de mettre ceux-ci en défaut parce qu’ils remplis-
sent apparemment toutes leurs obligations.
Les autorités européennes prennent de plus en plus conscience de la nécessité 
d’harmoniser les règles d’enregistrement et de la radiation des assujettis à la TVA dans le but de permettre la détection et la radiation rapides des faux assujettis à la TVA. Le groupe d’experts ATFS (Anti Tax Fraud Strategy), qui se réunit sous la présidence de la Commission européenne, a conﬁ  é à un sous-groupe de travail créé 
en son sein la réalisation d’une étude sur l’introduction de normes minimales. Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 23Chapitre 5
Détection
5.1 Types de détection
Différentes techniques peuvent être utilisées pour détecter la fraude intracommu-
nautaire. Des processus automatisés permettent de rechercher des anomalies dans les banques de données de l’administration ﬁ  scale. Les données sources proviennent notamment des déclarations à la TVA et des relevés de fournitures intracommunautaires. 
5.2 Système d’échange d’informations sur la TVA (VIES)
Le système VIES ( VAT Information Exchange System ), mis sur pied par la Com-
mission européenne, permet un échange d’informations entre les États membres, de telle sorte que :
les entreprises peuvent vériﬁ  er rapidement la validité du numéro de TVA • 
de leurs partenaires commerciaux ;
les services nationaux chargés du contrôle de la TVA peuvent suivre les • 
échanges commerciaux intracommunautaires et constater des irrégularités. 
5.2.1 Vériﬁ  cation de numéros de TVA
Pour vériﬁ  er les numéros de TVA, l’administration ﬁ  scale belge actualise toutes 
les semaines deux banques de données : 
VAT-R : liste de tous les numéros de TVA BE valables • 
H-VAT-R : historique mentionnant notamment, pour chaque numéro, la date • 
d’activation et, le cas échéant, de ﬁ  n de validité. 
Les CLO ( Central Liaison Ofﬁ  ce ) d’autres États membres ont accès à ces deux 
banques de données, mais ne consultent, en général, que la banque VAT-R.
Les assujettis belges qui ont l’intention de procéder à des livraisons intracommu-
nautaires disposent de deux possibilités pour s’assurer de la validité du numéro de TVA de leur acheteur : ils peuvent soit s’adresser au CLO belge, soit consulter le site internet VIES de la Commission européenne.
La section Dispatch VAT du CLO conﬁ  rme ou inﬁ  rme la validité du numéro par 
retour de fax. Si le demandeur a précisé, pour un numéro valable, le nom et l’adresse de l’acheteur, la concordance entre ces données et le numéro de TVA sera également attestée ou inﬁ  rmée. Un dégagement de responsabilité ( dis-
claimer ) en ﬁ  n d’attestation prévient qu’un numéro valable n’est qu’un des élé-
ments nécessaires pour pouvoir effectuer une livraison intracommunautaire en tant que fournisseur en exemption de la TVA. 24 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009L’administration ajoute que l’aspect probant de la qualité du co-contractant (outre 
l’aspect probant du transport effectif entre divers États membres) dans le cadre de l’administration de la preuve en matière d’exemption des livraisons intracom-munautaires comprend deux éléments. Il ne s’agit pas seulement de prouver que le numéro de TVA communiqué par le co-contractant est valable mais également que ce numéro lui a réellement été attribué. Il est évident que l’attestation de la validité d’un numéro de TVA à un moment donné et l’identité d’un cocontractant ne constituent que quelques éléments de l’administration de la preuve dans un ensemble d’éléments dont aucun n’a de valeur probante exclusive. 
Sauvegarde dans un ﬁ  chier de consignation
Les données concernant les demandes de validité des numéros de TVA qui tran-
sitent par le CLO belge (demandes de ou vers l’étranger) sont enregistrées dans un ﬁ chier de consignation ( log-ﬁ  le) .
L’OCS introduit ces données dans Eurocanet pour les sociétés belges placées 
sous surveillance. De plus, l’OCS analyse également ces données et les transmet au service de gestion de l’input SCC avec des commentaires supplémentaires (tels que le nombre par demandeur). Les informations analysées sont ensuite diffusées dans les services opérationnels compétents. 
En 2006, la section Dispatch VAT a reçu 56.399 demandes concernant 130.076 
numéros de TVA. En dépit d’un nombre croissant d’États membres de l’Union européenne, le nombre de demandes a diminué. Une explication éventuelle pour-rait résider dans l’utilisation accrue de l’application mise en ligne par la Commis-sion européenne décrite ci-après. 
Informations obtenues sur le site internet européen et par le CLO
La Commission européenne fournit également des informations sur la validité des 
numéros de TVA. Elle le fait par le biais d’un site internet
8. Il est à noter que les 
données fournies par le biais de ce site varient en fonction de l’État membre où est introduite la demande concernant la validité d’un numéro de TVA. 
Quatorze États membres transmettent automatiquement, outre la conﬁ  rmation 
de la validité du numéro de TVA, le nom de l’entreprise concernée et onze États membres mentionnent également l’adresse. 
L’administration estime que le CLO et le site européen se fondent sur le même 
réseau d’information (VIES) et utilisent les mêmes données. Il existe toutefois une différence dans le mode de travail. Le CLO conﬁ  rme uniquement les informa-
tions que le demandeur lui transmet, tandis que le site internet européen, non seulement, examine la validité d’un numéro que le demandeur lui soumet, mais lui fournit aussi automatiquement, dans de nombreux cas, le nom et l’adresse de l’assujetti sans que le demandeur ne les ait demandés.
Ce mode de fonctionnement s’éloigne de la philosophie sous-jacente à l’objectif 
du mécanisme de validation du CLO.
8 Voir le site: http://ec.europa.eu/taxation_customs/vies/lang.do?fromWhichPage=vieshome&selectedLanguage=FRCommentaire de
l’administration
Commentaire del’administration Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 25Avant de pouvoir procéder à une livraison intracommunautaire sous exemption de 
TVA, le fournisseur doit en effet soigneusement vériﬁ  er si les conditions requises 
sont remplies. Comme le remarque à juste titre l’administration dans sa réponse, l’attestation de la validité du numéro de TVA et de l’identité du cocontractant ne constituent que quelques éléments de l’administration de la preuve parmi la mul-titude d’éléments dont aucun n’a de valeur probante exclusive.
Il est cependant clairement établi qu’une attestation délivrée par le CLO consti-
tue une preuve importante et que l’attestation par laquelle le CLO conﬁ  rme la concordance entre le numéro de TVA valable et le nom et l’adresse peut être considérée comme plus complète que l’attestation où le CLO indique uniquement la validité d’un numéro de TVA donné.
Dans le premier cas, on peut en effet supposer que le demandeur s’est entière-
ment acquitté de son devoir de rigueur et s’est scrupuleusement assuré de la validité des informations relatives au cocontractant établi dans un autre État membre. Le fait de pouvoir obtenir facilement par le site européen les données qui feront l’objet de l’examen par le CLO a pour effet de dévaloriser ce type d’at-testation au caractère pourtant plus complet.
Rien n’empêche non plus d’imaginer que les acteurs d’un carrousel à la TVA fas-
sent un usage abusif du site internet européen comme source d’information pour obtenir certains renseignements de manière anonyme ou vériﬁ  er le statut d’un cocontractant.
5.2.2 Traitement des relevés de livraisons intracommunautaires 
Les personnes qui réalisent des livraisons intracommunautaires exemptées sont 
tenues de noter celles-ci dans un relevé synthétique trimestriel. Les relevés de livraisons intercommunautaires comprennent, pour chaque acheteur mentionné, le numéro de TVA et le montant total des livraisons effectuées. Le relevé doit être introduit au plus tard le 20
e jour du mois qui suit le trimestre auquel il se rapporte. 
Outre une transmission par voie électronique (Intervat), les relevés peuvent pro-visoirement encore être transmis en version papier. Ils sont ensuite numérisés dans les centres de scanning de Gand ou de Namur ou – pour une petite partie – encodés manuellement. La transmission par voie électronique est obligatoire depuis le 1
er juillet 2008 pour les contribuables tenus à l’introduction d’une décla-
ration mensuelle à la TVA et à partir du 1er juillet 2009 pour les contribuables 
tenus à une déclaration trimestrielle à la TVA.
En 2006 et 2007, le nombre de relevés introduits s’est respectivement élevé à 
372.898 et 338.861. 
La disparition des relevés sur papier permettra un gain de temps lors du traite-
ment. En soi, la numérisation ne prend pas un temps considérable, mais comme les centres de scanning doivent traiter en priorité les déclarations TVA tradition-nelles, la numérisation des relevés n’était souvent entamée qu’à la ﬁ  n du mois au 
cours duquel ils avaient été introduits. 
Sept semaines environ après le trimestre concerné, la liste des auteurs de rele-
vés et celle des assujettis ayant mentionné des livraisons intracommunautaires dans la case 46 de leur déclaration TVA est comparée pour contrôle. La vériﬁ  ca-
tion ne porte que sur la concordance entre les deux listes, et pas sur les montants indiqués.  26 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009Un deuxième contrôle consiste en une vériﬁ  cation purement technique et automa-
tisée. Ainsi, pour les relevés introduits autrement que par voie électronique, il est vériﬁ é :
si le préﬁ  xe du pays est formellement valable ; • 
si les numéros de TVA mentionnés ont un format valable ; • 
si la période correspond à celle sur laquelle porte le relevé. • 
Là encore, le passage aux relevés électroniques présentera de grands avantages. 
L’application Intervat refuse, en effet, en temps réel l’introduction de données qui ne correspondent pas aux critères requis et invite immédiatement l’auteur du relevé à corriger les lignes contenant des erreurs ou à les laisser en suspens dans l’attente d’une adaptation ultérieure.
Les erreurs résultant du fait que les contribuables ont rempli la case 46 de la 
déclaration à la TVA, mais n’ont, par la suite, pas introduit de relevé intracommu-nautaire sont reprises sur des listes de rappel destinées aux bureaux de la TVA compétents. Ceux-ci assurent l’expédition des modèles de lettres signalant aux assujettis leurs erreurs ou lacunes et les incitant, sous peine d’amende, à réintro-duire encore un relevé correct. Pour l’année 2007, cette procédure a, pour l’en-semble des quatre trimestres, été appliquée dans 32.005 cas. Les listes devant être afﬁ  nées dans les bureaux locaux, on peut s’attendre à un nombre ﬁ  nal de lettres expédiées inférieur.
Les relevés de fournitures intercommunautaires doivent être échangés au niveau 
international par le biais du système VIES dans les trois mois qui suivent le tri-mestre. Comme il s’agit d’un acte purement technique, l’administration belge pourrait procéder à cet échange bien avant l’expiration de ce délai pour la majo-rité des relevés. Tel n’est cependant pas le cas. Comme la plupart des autres pays, la Belgique utilise au maximum le délai autorisé pour transmettre l’ensem-ble des relevés en une fois. 
Les États membres destinataires vériﬁ  ent ensuite les numéros de TVA de leurs 
ressortissants mentionnés dans les relevés belges. Si, par exemple, un numéro n’est pas attribué, plus actif ou radié, l’administration belge en sera informée par un message d’erreur provenant de l’étranger. Ces messages d’erreur sont trans-mis tous les trois mois par l’intranet aux bureaux des contributions locaux, qui doivent en vériﬁ  er la cause auprès des auteurs des relevés concernés. 
5.2.3 Concordance ( matching ) 
En raison de l’échange international des relevés récapitulatifs, le ﬁ  sc belge dis-
pose, environ trois mois après l’expiration d’un trimestre donné, des chiffres concernant les livraisons intracommunautaires reçues par des assujettis belges au cours de ce trimestre et comprenant une exemption de la TVA pour le fournis-seur étranger. Ces données permettent une vériﬁ  cation croisée avec la déclara-
tion TVA périodique de l’acquéreur. En effet, celui-ci est tenu de déclarer ses acquisitions intracommunautaires dans la case 86 de sa déclaration et doit payer la TVA due sur ce montant.
En théorie, il est donc parfaitement possible de comparer ces deux montants, et 
les éventuelles différences devraient donner lieu à une enquête plus poussée. La pratique a toutefois démontré le manque d’efﬁ  cacité de cette méthode. Même en 
prévoyant des marges importantes, les résultats de contrôles basés sur une liste de différences signalées sont décevants. La raison en est que les montants des relevés de fournitures intercommunautaires et des déclarations TVA divergent très souvent, mais que ces différences ne sont que rarement dues à une fraude.  Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 27Généralement, il s’agit d’une transaction qui a été imputée à une période erronée 
ou qui n’a pas été reprise dans la déclaration, la TVA payée en amont étant de toute manière déductible.
Dès lors, l’Afer préfère provisoirement introduire, sur une base annuelle, les don-
nées du système VIES dans les systèmes de sélection automatisés (présélection et modèles divers de datamining) dont l’administration dispose. Les données deviennent alors l’un des nombreux paramètres en fonction desquels un dossier est sélectionné en vue d’un contrôle. 
5.3 Contrôle TVA
Les contrôles des dossiers de la TVA intracommunautaires et la manière dont les 
dossiers sont sélectionnés sont marqués par une importante dualité selon qu’il s’agit d’une fraude classique ou bien de la fraude organisée (de type carrousel). Dans le cas de la fraude classique, les entreprises concernées sont très nombreu-ses (l’administration reconnaît même qu’une entreprise sur deux ne serait, à des degrés variables, pas en règle). La fraude revêt d’ailleurs de nombreuses formes. La fraude classique représenterait quelque 70 % du volume total de la fraude. Les dossiers peuvent être sélectionnés rétroactivement, car la célérité est moins cru-ciale que dans le cas de la fraude organisée. 
En matière de fraude organisée, on ne distingue pas plus de huit types. Seule une 
entreprise sur 5.000 serait concernée, mais ce nombre réduit est néanmoins res-ponsable de quelque 30 % du volume de la fraude. En raison de la vitesse à laquelle la fraude est réalisée, la première priorité est de la détecter et d’y mettre ﬁ  n rapi-
dement. En effet, postérieurement, il est encore à peine possible de rattraper ﬁ  s-
calement les dommages occasionnés.
5.3.1 Fraude classique
Typologie des contrôles
Vu le manque de ressources nécessaires au contrôle, l’administration n’est pas à 
même de contrôler chaque déclaration TVA de manière approfondie ni même superﬁ  cielle. Partant, les efforts en matière de contrôle devront être répartis dans 
le temps et axés sur les dossiers ﬁ  scalement intéressants.
L’administration distingue trois types de contrôle. En ordre d’intensité décrois-
sant, il s’agit des contrôles approfondis, des contrôles de gestion et des mises en ordre.
Les contrôles approfondis sont des enquêtes en profondeur portant sur l’intégra-
lité de la situation ﬁ  scale d’un contribuable tant vis-à-vis de la TVA que de l’impôt 
sur les revenus. Ils sont exécutés presque exclusivement par les centres de contrôle, mis à part des dossiers sélectionnés dans le cadre du projet de datami-ning qui sont, en partie, également attribués aux ofﬁ  ces de contrôle.
Les contrôles de gestion sont réalisés par les ofﬁ  ces de contrôle classiques et 
portent sur un ou plusieurs aspects spéciﬁ  ques de la situation d’un contribuable 
vis-à-vis de la TVA. 
Les mises en ordre englobent toutes les opérations nécessaires à l’actualisation 
d’un dossier sous l’angle de la forme et du contenu. Elles sont réservées aux ofﬁ ces de contrôle. Quoique le contrôle ne soit pas le souci premier, la constata-
tion d’une irrégularité peut, ici aussi, déboucher sur un ordre de recouvrement. 28 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009Programme de contrôle et sélection de dossiers 
Les ofﬁ  ces de contrôle classiques exécutent des contrôles approfondis des dos-
siers sélectionnés par le biais de la technique du datamining. Ils peuvent, en outre, procéder à des contrôles de gestion lorsque cette procédure est judicieuse ou nécessaire.
Les centres de contrôle suivent un programme de contrôle annuel en quatre par-
ties. Le programme permanent constitue un premier volet et couvre 25 % de la capacité de contrôle. Tous les contribuables sont répartis en six groupes et les dossiers peuvent être sélectionnés au gré des contrôleurs dans le groupe qui, conformément au cycle de rotation appliqué, entre en considération pour un contrôle approfondi cette année-là.
Dans une seconde partie, représentant au maximum 35 % de la capacité de 
contrôle, les dossiers peuvent être choisis librement au sein de l’ensemble des assujettis à la TVA.
Une troisième partie se compose de dossiers sélectionnés par les services cen-
traux à l’aide de la technique du datamining. Ce groupe couvre 40 % de la capa-cité de contrôle. 
Dans une quatrième partie, la capacité de contrôle qui subsisterait éventuelle-
ment peut être consacrée à des enquêtes ponctuelles réalisées en préparation à des contrôles ultérieurs.
Datamining
Depuis 2004, l’administration a recours à la technique du datamining pour la 
sélection d’une partie du programme de contrôle. En l’occurrence, les informa-tions disponibles au sein de l’administration ﬁ  scale sont utilisées dans un modèle 
mathématique pour repérer les assujettis à la TVA pour lesquels certains élé-ments sont l’indice d’un risque de fraude accru.
Le but principal est d’aboutir à un instrument de sélection qui soit objectif et uti-
lisable à l’échelle nationale. À ce but s’ajoute un autre qui est d’attribuer efﬁ  ca-
cement les moyens en matériel et, surtout, en personnel.
L’agent ﬁ  scal responsable précise que les premiers résultats font apparaître que 
si l’augmentation moyenne de l’imposition est plus élevée dans les dossiers sélec-tionnés au moyen de la technique du datamining, l’écart entre ces dossiers et ceux sélectionnés manuellement est insigniﬁ  ant. Cette constatation est pour lui la 
preuve que la méthode de sélection idéale n’est pas une automatisation à 100 % et qu’une sélection manuelle opérée sur la base d’une connaissance de l’environ-nement local constituera toujours un élément important. 
Pour la période de contrôle 2008-2009, un dixième groupe sera ajouté au modèle 
de datamining : les grandes entreprises.
Activités des ofﬁ  ces de contrôle
En plus du traitement des dossiers sélectionnés par le biais de la technique du 
datamining, les ofﬁ  ces de contrôle réalisent également les contrôles de gestion. 
Ces contrôles peuvent être répartis comme suit, en fonction du moment du contrôle ou de son élément déclencheur :
contrôles au début de l’activité ; • 
contrôles à l’arrêt de l’activité ; • 
contrôles des listes de remboursement (voir plus loin). •  Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 29 9 Voir les instructions de l’Afer n° 58/2004 du 6 septembre 2004.
10 Règlement (CE) no 1798/2003 du Conseil du 7 octobre 2003 concernant la coopération adminis-
trative dans le domaine de la taxe sur la valeur ajoutée et abrogeant le règlement (CEE) no 218/92 
(Journal ofﬁ  ciel L. 264 du 15 octobre 2003, p. 1)
11 Règlement (CE) no 1925/2004 de la Commission du 29 octobre 2004 ﬁ  xant les modalités d’appli-
cation de certaines dispositions du règlement (CE) no 1798/2003 du Conseil concernant la coopé-
ration administrative dans le domaine de la taxe sur la valeur ajoutée (Journal ofﬁ  ciel L. 331 du 
5 novembre 2004, p. 13).En ce qui concerne le contrôle des remboursements, l’administration spéciﬁ  e qu’elle a procédé également par échantillonnage à un nombre restreint de contrô-les a posteriori sur des montants de remboursement très élevés et sur les rem-boursements effectués aux détenteurs d’une autorisation de remboursement mensuelle. Les résultats sont rassemblés manuellement.
Selon les objectifs de gestion actuels de l’Afer
9, au moins 40 % des dossiers ﬁ  gu-
rant sur la liste des assujettis à la TVA qui ont droit (en principe) à un rembour-sement (« liste 678 ») doivent actuellement faire l’objet d’un contrôle de gestion intégré. 
Ce contrôle préalable au remboursement constitue une mesure efﬁ  cace dans la 
lutte contre le carrousel à la TVA. Une fois l’argent remboursé, le contribuable peut en effet facilement « se volatiliser ».
5.3.2 Fraude organisée
La fraude organisée est traitée exclusivement par l’ISI. 
L’ISI et l’OCS recourent à trois méthodes pour sélectionner les dossiers à examiner.
Tout d’abord, il est procédé tous les trois mois à une vériﬁ  cation de la concor-
dance ( matching ) entre les données tirées des relevés récapitulatifs échangés et 
celles provenant des déclarations à la TVA. Cette procédure est similaire à celle utilisée par l’Afer et exposée au point 5.2.3. La recherche portant sur la grande fraude organisée, il va de soi que chaque écart n’est pas pris en considération.
Une deuxième analyse prévisionnelle recourt aux techniques du datamining. Trois 
modèles sont opérationnels et font usage de données transactionnelles (données tirées de déclarations et de relevés). Chacun de ces modèles est axé spéciﬁ  que-
ment sur la découverte d’un type de fraude bien précis impliquant les acteurs suivants : tampons, conduit companies  et facturateurs croisés.
Une troisième source de pilotage des enquêtes est constituée par le réseau Euro-
canet, qui est commenté plus loin.
Un quatrième modèle est en cours d’élaboration en vue de repérer les opérateurs 
défaillants. Étant donné qu’ils ne rentrent pas de déclarations, ou tout au plus une fausse déclaration, ce modèle ne peut être basé sur des données transactionnel-les. Un projet pilote vise à tenter d’identiﬁ  er, à partir de leurs données d’identité, 
les entreprises qui seront les prochains opérateurs défaillants.
5.4 Échange d’informations internationales
5.4.1 Cadre de l’échange d’informations
Les conditions régissant les échanges de données internationales et l’assistance 
mutuelle au niveau de la lutte contre la fraude à la TVA sont déﬁ  nies dans le règlement n° 1798/2003 du Conseil du 7 octobre 2003
10 et dans le règlement 
d’exécution n° 1925/2004 de la Commission du 29 octobre 200411. Commentaire de
l’administration 30 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009Il y a lieu de distinguer trois types d’échanges d’information :
Échange d’informations et assistance mutuelle sur la base de l’article 5 du • 
règlement 1798/2003. À cet effet, deux formulaires type ont été élaborés, l’un pour l’échange ordinaire d’informations, qui a lieu par le biais des CLO (le formulaire SCAC 2004) et l’autre visant à accélérer l’échange d’informa-tions entre les services spécialisés dans la lutte contre la fraude (le formu-laire SCAC 383).
Échange spontané d’informations sur la base de l’article 19 du règlement • 
1798/2003. L’échange d’informations dans le cadre de l’Eurocanet en est un exemple. 
Échange automatique spontané d’informations sur la base de l’article 17 du • 
règlement 1798/2003 et de l’article 3 du règlement 1925/2004. 
Outre ces canaux d’informations, le règlement 1798/2003 prévoit depuis 2004 la 
possibilité d’un échange direct entre fonctionnaires de régions frontalières de la Belgique (par ex. les départements du Nord de la France, certains Länder alle-mands frontaliers de la Belgique). Cette forme de collaboration spéciﬁ  que n’a pas 
été examinée dans le présent audit.
La possibilité d’effectuer des contrôles bilatéraux ou multilatéraux est également 
prévue dans le règlement 1798/2003. Cette autre forme d’échange international d’information, à laquelle la Belgique participe d’ailleurs activement, n’entrait pas dans le cadre de l’audit.
5.4.2 Demandes d’informations internationales
Toutes les demandes d’information internationales arrivent en principe au CLO à 
Bruxelles. C’est également de là qu’elles partent en principe. La communication est assurée par des boîtes aux lettres électroniques ( mailbox ) sécurisées, et ce 
tant pour les demandes introduites par le formulaire SCAC 2004 que par le for-mulaire SCAC 383.
Les demandes reçues et celles formulées par la Belgique sont enregistrées dans 
une base de données. Des dates limites sont ﬁ  xées de manière automatisée, tant 
en interne qu’en externe. Pour le traitement interne, il s’agit du délai de réponse accordé au service externe compétent. Pour le traitement externe, il s’agit des délais d’expédition des réponses à fournir et de réception des réponses aux demandes formulées.
Le master programme  du CLO présente à tout moment un aperçu automatisé de 
l’état d’avancement de tous les dossiers relatifs à des demandes d’informations introduites auprès des autorités belges et aux réponses fournies par la Belgique. Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 3112 Cour des comptes européenne, Rapport spécial n° 8/2007, points 20-21.
13 Les chiffres mentionnés ne sont pas exactement comparables à ceux mentionnés dans les statisti-
ques SCAC 414 à remettre annuellement à la Commission européenne. Les objectifs de la collecte des données n’étant pas identiques, des différences mineures peuvent s’expliquer par l’application de règles divergentes concernant les nombres enregistrés au moment de l’enregistrement.Tableau 4 – Nombres de demandes d’informations sortantes 
  (demandes belges adressées à l’étranger) et entrantes 
(demandes adressées à la Belgique)
Envoi des 
SCAC 2004Envoi des
SCAC 383Total
2003 1758 118 1876
2004 1094 163 12572005 1043 245 12882006 955 177 11322007 1231 191 1422
Réception des 
SCAC 2004Réception 
des SCAC 383Total
2003 1511 55 1566
2004 1204 228 14322005 1269 207 14762006 1229 314 15432007 1163 262 1425
 Source : analyse des demandes par le CLO au 22 avril 2008
Étant donné que 1.200 demandes d’informations sont envoyées annuellement en 
moyenne et qu’une demande d’informations adressée à un autre État membre peut intéresser environ 400 bureaux et services, il ressort qu’en moyenne, trois demandes seulement sont formulées par bureau et par année. Bien qu’au niveau international, la Belgique n’enregistre ainsi un score ni particulièrement élevé, ni particulièrement bas, force est de constater que les possibilités existantes sont utilisées de manière sporadique
12. 
Délai de traitement des demandes d’informations13
Les tableaux suivants indiquent la mesure dans laquelle la Belgique respecte le 
délai de trois mois ﬁ  xé pour répondre aux demandes d’informations provenant de 
l’étranger (Allemagne, Pays-Bas et Union européenne dans son ensemble).
Tableau 5 – Respect du délai de réponse de trois mois pour le traitement 
 des demandes d’information de l’étranger
Demandes d’informations en provenance de l’Allemagne
2003 2004 2005 2006 2007
Nombre de demandes reçues 438 345 260 247 193Nombre de réponses tardives 191 162 112 107 79Pourcentage de réponses tardives 44 % 47 % 43 % 43 % 41 % 32 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009Demandes d’informations en provenance des Pays-Bas
Nombre de demandes reçues 268 206 161 104 162Nombre de réponses tardives 39 44 64 49 64Pourcentage de réponses tardives 15 % 21 % 40 % 47 % 40 %
Demandes d’informations en provenance de l’ensemble des États membres
Nombre de demandes reçues 1707 1373 1519 1476 1329Nombre de réponses tardives 882 600 625 575 524Pourcentage de réponses tardives 52 % 44 % 41 % 39 % 39 %
Ces chiffres révèlent clairement que le nombre total des demandes d’informa-
tions reçues reste généralement stable, mais qu’il n’en va pas de même lorsque la situation est considérée par État membre requérant. Tant en ce qui concerne l’Allemagne que les Pays-Bas, leur nombre s’est réduit d’environ la moitié en cinq ans. En d’autres termes, la stabilité du chiffre global n’est que la conséquence de l’extension du nombre des États membres de l’Union européenne. 
Une autre constatation effectuée est que le pourcentage de réponses fournies 
tardivement à l’Allemagne reste approximativement stable, mais que celui des réponses tardives aux Pays-Bas s’est sensiblement accru durant la période 2004-2005. De manière générale, le nombre des réponses tardives fournies par la Bel-gique est en diminution. Avec quelque 40 %, ce pourcentage est toutefois élevé, tout en restant acceptable au niveau international (le tableau 7 ci-après révèle que la Belgique reçoit tardivement plus de la moitié des réponses à ses deman-des d’informations).
À cet égard, il est intéressant d’examiner combien de temps est consacré à 
répondre aux demandes d’informations ainsi que d’analyser cette donnée par État membre requérant.
Le délai de traitement des demandes se répartit entre deux acteurs :
Au niveau interne : Le CLO assure le traitement administratif (réception, • 
enregistrement, envoi au service pour réponse et transmission à l’État mem-bre requérant) ainsi qu’habituellement aussi la traduction en néerlandais ou en français et la traduction de la réponse dans l’une des langues de travail utilisées dans l’Union européenne.
Au niveau externe : Un service de contrôle se charge de répondre à la • 
demande d’informations en ce qui concerne le contenu. Il s’agit le plus sou-vent d’un ofﬁ  ce de contrôle de la TVA classique, dans une moindre mesure 
d’un service des recherches.
Le tableau ci-après exprime, pour les années 2006 et 2007, le délai de traitement 
interne et externe moyen exprimé en jours de calendrier pour les demandes éma-nant des Pays-Bas, d’Allemagne et de l’ensemble des États membres. Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 33Tableau 6 – Délai de traitement des demandes émanant de l’étranger 
 (en jours de calendrier)
Temps nécessaire au CLO et aux services de contrôle
2006 2007
CLO Service 
de contrôleTotal CLO Service 
de contrôleTotal
Demandes d’Allemagne 17 126 143 20 98 118
Demandes des Pays-Bas 20  91 111 23 99 122Demandes de l’Union 
européenne (globalement)19  98 117 21 83 104
Eu égard au fait que les délais totaux de traitement des demandes émanant des 
différents États membres varient en moyenne de 50 à 325 jours, ces délais pour les Pays-Bas et l’Allemagne se situent aux environs de la moyenne européenne.
Le tableau suivant indique dans quelle mesure l’Allemagne, les Pays-Bas et l’en-
semble des États membres répondent dans les délais ﬁ  xés aux demandes d’infor-
mations provenant de Belgique.
Tableau 7 – Respect du délai de trois mois dans le traitement des demandes 
 belges par l’étranger
Demandes d’informations adressées à l’Allemagne
Nombre de demandes envoyées 416 300 266 218 251Nombre de réponses tardives 264 168 152 127 129Pourcentage de réponses tardives 63 % 56 % 57 % 58 % 51 %
Demandes d’informations adressées aux Pays-Bas
Nombre de demandes envoyées 463 400 241 244 351Nombre de réponses tardives 363 292 151 163 219Pourcentage de réponses tardives 78 % 73 % 63 % 67 % 62 %
Demandes d’informations adressées à l’ensemble des États membres
Nombre de demandes envoyées 1.755 1.450 882 1.113 1.287Nombre de réponses tardives 1.148 915 512 646 675Pourcentage de réponses tardives 65 % 63 % 58 % 58 % 52 %
Ici aussi, le nombre de demandes d’informations est en recul. Le pourcentage des 
réponses tardives est très élevé. L’Allemagne se situe à cet égard dans la moyenne, tandis que le taux de réponses tardives en provenance des Pays-Bas est encore plus élevé.
Échantillon
Aﬁ n de permettre une meilleure évaluation du traitement des demandes d’infor-
mations adressées par l’Allemagne et les Pays-Bas à l’administration belge, ainsi que du traitement des demandes d’informations belges par les administrations allemande et néerlandaise, la Cour des comptes a constitué un échantillon limité à partir des données du CLO de Bruxelles. 34 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009Il a été demandé au CLO de présenter, pour chaque mois de l’année 2007, d’une 
part, les dossiers relatifs à la première demande envoyée par la Belgique aux Pays-Bas et à l’Allemagne, et d’autre part, ceux concernant la première demande émanant de ces deux pays. Parmi ces quatre dossiers multipliés par douze, les huit premiers dossiers relatifs à des formulaires SCAC 2004 ont chaque fois été retenus (les dossiers SCAC 383 ont donc été exclus).
a) Demandes reçues
Le tableau ci-dessous indique, pour chacune des demandes reçues, le délai de 
transmission de la demande au bureau compétent par le CLO, le délai dans lequel ce bureau a répondu à la question, le délai de transmission de la réponse (éven-tuellement sous forme de traduction) au CLO d’Allemagne ou des Pays-Bas par le CLO belge. Il précise si le délai total de traitement de la question a excédé les trois mois prévus.
Tableau 8 – Analyse du délai de réponse aux demandes d’informations reçues
Demandes d’informations reçues (échantillon) 16
En provenance des Pays-Bas
En provenance d’Allemagne 8
 8
Transmission au service compétent par le CLO
Dans la semaine
Dans un délai d’une à deux semaines
Dans un délai de deux semaines à un mois
Dans un délai d’un à deux mois12
 3
 1
 0
Renvoi au CLO de la question traitée 
Dans un délai d’un à deux mois
Dans un délai de deux à trois mois
Dans un délai de trois à quatre mois 
Dans un délai de quatre à six mois
Dans un délai plus longDemande non traitée  0
 3
 2
 4
 2
 4
 0
 0 1
Transmission (par le CLO belge) de la réponse au CLO étranger 
Demande non traitée 8
 3
 4
 1
Délai total d’exécution inférieur à trois mois
Délai total d’exécution supérieur à trois mois
Demande non traitée 11
 4
 1
Dans la très grande majorité des cas, le CLO transfère les demandes aux servi-
ces compétents en moins d’une semaine. Dans le cas d’une seule demande, plus de deux semaines ont été nécessaires pour effectuer ce transfert. Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 3514 Il ressort du rapport spécial n° 8/2007 de la Cour des comptes européenne relatif à la coopération 
administrative dans le domaine de la taxe sur la valeur ajoutée qu’en 2005 et 2006, la Belgique avait fourni des réponses tardives, respectivement, dans 36,5 et 37,5 % des cas.
15 Dans deux cas, l’administration belge a demandé des éclaircissements à l’administration allemande 
et les a obtenus dans un cas.Une demande (provenant d’Allemagne) n’a pas reçu de réponse. Dès l’abord, la demande n’était pas clairement formulée. Le CLO belge a donc demandé explici-tement des précisions. La réponse de l’administration allemande manquait, elle aussi, de clarté. Des précisions supplémentaires ont été demandées mais sont restées sans réponse. Dès lors, l’administration belge a considéré le dossier comme clôturé au bout de trois mois. Aucune réponse n’a donc été fournie à l’Allemagne.
Dans quatre cas (sur quinze), le délai d’exécution est trop long, dépassant les 
trois mois prévus par le règlement. La proportion obtenue au départ d’un échan-tillon limité correspond en gros à la moyenne générale de réponses fournies tar-divement par la Belgique au cours des dernières années
14.
Le CLO s’efforce de respecter le délai réglementaire de trois mois et a ﬁ  xé des 
dates limites internes à cet effet. C’est ainsi que le bureau local auquel est adres-sée la demande dispose d’un délai de deux mois pour traiter la question et y répondre. Si l’on y ajoute le temps que prend le double passage par le CLO, en ce compris le délai nécessaire à la traduction, il devrait être possible, en principe, de fournir une réponse dans le délai de trois mois prévu par le règlement. 
Il ressort de l’échantillon que, lorsque les deux mois sont écoulés, le CLO envoie un 
rappel au service chargé de répondre à la question posée par le service étranger.
Tableau 9 – Qualité des demandes de l’étranger et des réponses fournies
Nombre de cas où la demande était nécessaire 15
Nombre de cas où la demande était formulée clairement 14Nombre de réponses complètes 12Nombre de réponses claires 15Nombre d’impositions complémentaires  1
Nombre de cas où le risque de dépassement du délai est signalé  0
Nombre de cas ayant fait l’objet d’un rappel de l’État membre à l’origine de la 
demande 2
L’étude des dossiers issus de l’échantillon montre que, dans tous les cas sauf un, 
la nécessité pour l’administration requérante d’adresser la question était fondée, c’est-à-dire que le service de taxation étranger ne pouvait obtenir une réponse à sa question qu’en interrogeant les services ﬁ  scaux belges. 
Dans presque tous les cas (pour les huit questions néerlandaises et pour six des 
huit questions allemandes), la demande était également formulée clairement et l’administration belge a compris immédiatement sur quels éléments elle portait
15. 
Il est peu probable que la barrière de la langue puisse expliquer cet écart. En effet, le CLO belge travaille sur la base de quatre langues (français, néerlandais, anglais et allemand).  36 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009La réponse était incomplète dans quatre cas. L’un de ces cas concerne la demande 
précitée de l’Allemagne nécessitant des éclaircissements. Dans les trois autres cas, il n’a pas été possible de répondre (en partie) à la question : soit la personne assujettie avait disparu, soit sa faillite avait déjà été déclarée depuis longtemps et le curateur n’était plus en mesure de fournir des documents comptables aux services ﬁ  scaux, ou encore aucun document n’était disponible.
L’un de ces cas concernait un montant inférieur à 15.000 euros. L’administration 
– en l’occurrence, celle des Pays-Bas – avait justiﬁ  é sa demande en précisant que 
celle-ci s’inscrivait dans le cadre d’un examen plus large de cas de fraude poten-tiels, étalé sur plusieurs pays et pour lequel il était nécessaire de faire appel à la collaboration des pays concernés pour obtenir un aperçu global du circuit de la fraude et aboutir à un résultat.
Dans deux cas, à l’expiration du délai de réponse prévu de trois mois, l’adminis-
tration néerlandaise a envoyé, à raison, un rappel au CLO belge.
Il ressort d’un des dossiers qu’une imposition complémentaire a été effectivement 
appliquée en Belgique.
b) Demandes envoyées
Tableau 10 – Analyse du délai de réponse aux demandes d’informations envoyées 
 par la Belgique 
Demandes d’informations envoyées (échantillon) 16
À destination des Pays-Bas
À destination de l’Allemagne 8
 8
Envoi de la demande à l’étranger par le CLO 
Dans un délai d’un à deux mois 3
 5
 6
 2
Renvoi de la réponse de l’étranger au CLO belge
Dans un délai de trois à quatre mois
Dans un délai supérieur à six mois 
Réponse non renvoyée  0
 1
 1
 1
 2
 4
 6
 1
 0
Transfert du CLO au service auteur de la demande
Réponse non envoyée 
Sans objet (traitement en cours – réponse venant d’être reçue)11
 2
 1
 1
 1
Délai d’exécution total inférieur à trois mois
Délai d’exécution total supérieur à trois mois5
11 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 37Le délai d’exécution par le CLO belge (le temps nécessaire avant l’envoi à l’étranger) 
dépasse deux semaines dans la moitié des cas. 
L’une des raisons invoquées est le temps nécessaire à la traduction en ce qui concerne les dossiers destinés à l’Allemagne. 
En outre, le CLO belge s’efforce de formuler les demandes de la manière la plus 
précise possible et il est donc parfois nécessaire de demander des informations ou des données supplémentaires au service à l’origine de la demande. 
Le fait que le CLO belge doive accomplir cette démarche avant d’envoyer la 
demande au CLO étranger devrait pouvoir être évité. 
Le délai d’exécution de trois mois (de l’expédition de la demande à la réception 
de la réponse) est nettement plus souvent dépassé que respecté.
Tableau 11 – Qualité des demandes envoyées à l’étranger et des réponses fournies
Nombre de cas où elle était formulée clairement 14Nombre de réponses complètes 11Nombre de réponses claires 11Nombre d’impositions complémentaires  2Nombre de cas où le risque de dépassement du délai est signalé  0Nombre de rappels envoyés  0
Dans une grande majorité des cas, les services ﬁ  scaux auteurs d’une demande ont 
effectivement besoin de ces informations et formulent clairement leur question.
Dans un seul cas, le service ﬁ  scal néerlandais a répondu que la demande était 
superﬂ  ue, arguant du fait que l’affaire était due à des erreurs dans le chef du ﬁ  sc 
belge et qu’il ne pouvait donc accéder à la demande de « recevoir toutes les factu-
res » (ce qui représentait des centaines de factures).
Rien dans les dossiers n’indique que l’administration belge aurait envoyé des rap-
pels aux CLO d’Allemagne ou des Pays-Bas. Or, elle aurait pu le faire dans plu-sieurs cas.
L’administration fait remarquer que le CLO limite les rappels aux demandes qu’il 
adresse aux CLO étrangers. Les autres autorités belges compétentes qui ont envoyé une demande d’informations doivent bien entendu s’adresser elles-mêmes, le cas échéant, à leurs partenaires étrangers. 
La Cour des comptes prend acte de cette procédure, qui n’a cependant fait l’ob-
jet d’aucune critique.
L’administration afﬁ  rme que le CLO enverra toujours un rappel à la demande de 
l’autorité compétente. Elle signale par ailleurs que le CLO belge prend aussi régulièrement l’initiative de rappels dans le cas de retards importants après s’être assuré auprès du service de contrôle demandeur en Belgique qu’une réponse est encore souhaitée. 
La Cour des comptes prend acte mais son observation portait sur le fait que le 
CLO belge aurait pu envoyer un rappel dans les cas examinés.
L’administration souligne encore que les rappels ne sont envoyés aux États mem-
bres que lorsque le délai de réponse prévu de trois mois a complètement expiré. La Cour des comptes ne nie pas l’évidence.Commentaire de
l’administration 38 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009À l’inverse, l’administration spéciﬁ  e qu’un rappel en vue du traitement des demandes 
provenant de l’étranger est envoyé sous la forme « d’alertes » aux services de contrôle belges à quelques jours de l’expiration du délai de deux mois qui leur est accordé en interne. La Cour des comptes n’a toutefois pas contesté cette pratique.
Par ailleurs, les États membres ont la possibilité d’utiliser les « notiﬁ  cations » visées à l’article 10 du règlement n° 1798/2003, par lesquelles ils peuvent infor-mer de leur impossibilité à respecter le délai légal de trois mois maximum; dans la pratique, cette possibilité n’est toutefois guère invoquée.
L’administration remarque enﬁ  n que ce n’est peut-être pas tant le « délai d’exécu-
tion» des demandes et réponses qu’il convient d’évaluer, mais plutôt la qualité de la réponse fournie. La Cour des comptes n’avait émis aucune critique sur ce point (voir tableau 11).
5.4.3 Échange spontané d’informations 
Outre l’échange d’informations dans le cadre d’une demande, examiné plus haut, 
le règlement n° 1798/2003 prévoit également l’échange d’informations sans demande préalable. Cet échange peut revêtir deux formes : le véritable échange spontané ou l’échange sur demande automatisé, commenté au point suivant.
En vertu de l’article 19 du règlement, les États membres peuvent en toutes cir-
constances se communiquer, par un échange spontané, les informations visées à l’article 1
er dont ils ont connaissance. Comme lors des échanges à la demande, 
les formulaires SCAC 2004 sont utilisés et la réception ou l’envoi s’effectuent par l’entremise du CLO.
Le tableau suivant montre que la Belgique envoie moins de demandes d’informa-
tions spontanées qu’elle n’en reçoit.
Tableau 12 – Informations spontanées reçues et envoyées 
Année Informations spontanées reçues Informations spontanées envoyées
2003 502 251
2004 392 348
2005 436 3982006 395 3622007 457 333
5.4.4 Échange automatique d’informations
Les articles 17 et 18 du règlement n° 1798/2003, complétés dans le règlement 
n° 1925/2004, prévoient que, pour cinq catégories d’informations, l’échange doit s’effectuer d’une manière « automatique » ou « automatique et structurée » :
informations concernant des assujettis non établis ; • 
informations sur les moyens de transport neufs ; • 
informations relatives à la vente à distance ; • 
informations relatives aux opérations intracommunautaires supposées irré- • 
gulières ;
informations sur les « opérateurs défaillants » (potentiels). •  Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 3916 La Belgique, contrairement à de nombreux autres États membres, enregistre chaque vériﬁ  cation de 
numéro de TVA dans une base de données. Ces informations sont – souvent par centaines à la fois – échangées sous la forme de tableurs.
Tableau 13 – Nombre d’informations échangées de manière automatique
2004 2005 2006
Envoyées
À destination des Pays-Bas 1.764 26.621 8.543À destination de l’Allemagne 10.325 31.200 14.199
Reçues 
En provenance des Pays-Bas 618 660 559En provenance d’Allemagne 5.860 8.504 3.426
5.4.5 Eurocanet
Fonctionnement du système
Eurocanet ( European Carrousel Network)  est un réseau électronique sécurisé créé 
dans le but d’échanger des informations pertinentes sur les carrousels entre les différents services spécialisés des États membres de l’Union européenne. En tant que tel, il fait ofﬁ  ce de modèle en matière d’échange spontané d’informations.
Chaque État membre participant peut placer sous surveillance un nombre res-
treint d’entreprises soupçonnées d’être impliquées dans des cas de fraude de type carrousel. La limitation stricte du nombre, telle qu’elle prévalait précédem-ment, a été supprimée. La condition à remplir actuellement est qu’il doit s’agir d’un nombre gérable.
Le réseau est conçu pour permettre la mise à disposition très rapide d’informa-
tions. La principale critique portée à l’encontre du système VIES existant était, en effet, qu’il ne fournit les informations que tardivement. La célérité est en effet cruciale pour combattre la fraude de type carrousel. 
Les informations proviennent de différentes sources :
Informations fournies par les CLO à propos de la consultation de la base • 
de données des numéros de TVA (vériﬁ  cation des numéros de TVA
16) préa-
lablement à la réalisation d’opérations intracommunautaires ;
Informations fournies par les unités antifraude concernant des faits consta- • 
tés au cours de visites au contribuable (principalement des données relati-ves à la facturation) ;
Relevés récapitulatifs de fournitures intracommunautaires. • 
Le réseau Eurocanet a été créé dans le courant de 2004 à l’initiative de l’OCS. 
Ce service assure également la gestion de la base de données opérationnelle depuis le 1
er janvier 2005.
Initialement, cinq États membres ont participé au réseau : Belgique, Pays-Bas, 
Luxembourg, France et Royaume-Uni. Depuis lors, une majorité d’États membres européens adhèrent au réseau Eurocanet. Un certain nombre de pays s’inter-rogent, toutefois, sur le fondement juridique de celui-ci et s’abstiennent provisoi-rement d’y contribuer activement. Il en résulte que, bien qu’ils reçoivent les infor-mations échangées, eux-mêmes n’en fournissent pas. 40 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009À la demande du groupe d’experts ATFS, le service juridique de la Commission 
européenne a conﬁ  rmé que le règlement (CE) n° 1798/2003 du Conseil du 7 octo-
bre 2003 concernant la coopération administrative dans le domaine de la taxe sur la valeur ajoutée constitue une base juridique sufﬁ  sante pour l’échange de don-
nées par le biais du réseau Eurocanet. Certains États membres persistent, toute-fois, à demander un meilleur encadrement juridique et l’ofﬁ  cialisation du réseau.
Avantages
Les atouts d’Eurocanet sont les suivants :
rapidité d’échange d’informations ; • 
efﬁ  cacité du fait que seul un nombre restreint d’entreprises sont suivies • 
(ciblage) ;
instantanéité : l’information circule directement entre les services spécia- • 
lisés.
Eurocanet permet de repérer rapidement les relations commerciales suspectes 
dans les secteurs à risque. 
Les données du CLO belge concernant la validation des numéros de TVA • 
sont échangées au début du mois suivant celui durant lequel la validation a été demandée. Cette façon de procéder augmente les chances de pouvoir disposer d’informations avant même qu’une éventuelle opération fraudu-leuse n’ait eu lieu.
Les relevés récapitulatifs sont échangés dès leur introduction par le contri- • 
buable. En moyenne, le délai est de quinze jours après la ﬁ  n du trimestre. 
Par l’entremise du VIES, cette opération prend quelque trois à quatre mois.
Les données relatives aux factures et les autres renseignements recueillis sur • 
place auprès de l’entreprise sont échangées dès qu’elles sont disponibles.
Nombre d’échanges
Dans le tableau suivant ﬁ  gure le nombre total des données reprises dans le sys-
tème Eurocanet.
Tableau 14 – Nombre de données ﬁ  gurant dans Eurocanet
2005 2006 2007
Validations 5.725 5.098 4.587
Relevés intracommunautaires 4.208 5.223 5.179Factures 6 5.050 900Nombre total d’échanges 9.939 15.371 10.666
Le calcul de la moyenne des montants sur lesquels portent les factures et les 
relevés intracommunautaires (voir tableau suivant) démontre une fois encore l’im-portance des montants en jeu dans la fraude de type carrousel.
Tableau 15 – Montant moyen par facture ou relevé échangé (en euros)
915.269,00 1.373.511,00 457.441,00 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 4117 Article 74, § 1er, du code de la TVA.
18 Article 74, § 2, du code de la TVA et article 29 du code d’instruction criminelle.
19 Article 2 de la loi du 28 avril 1999 complétant, en ce qui concerne la lutte contre la fraude ﬁ  scale, 
l’arrêté royal n° 185 du 9 juillet 1935 sur le contrôle des banques et le régime des émissions de titres et valeurs et la loi du 9 juillet 1975 relative au contrôle des entreprises d’assurances.
20 Article 93quaterdecies du code de la TVA.
21 Article 74bis du code de la TVA.
22 Article 70, § 1er, du code de la TVA.
23 Dernier alinéa de l’article 1er de l’arrêté royal n° 41.
24 Cour européenne des droits de l’homme, 4 mars 2004, Silvester’s Horeca Service / État belge, 
T.F.R., 2004, p. 636-643, avec note de B. Coopman, “Rechterlijke toetsing van ﬁ  scale boetes : Cassatie teruggeﬂ  oten door Straatsburg” (Contrôle judiciaire des amendes ﬁ  scales: la Cour de cassation rappelée à l’ordre par Strasbourg).Chapitre 6
Répression
6.1 Généralités
La répression de la fraude à la TVA intracommunautaire s’effectue tant au niveau 
administratif que pénal. 
L’action publique est exercée par le ministère public17. Les fonctionnaires ﬁ  scaux 
qui relèvent des indices de fraude sont tenus d’en donner avis au procureur du Roi compétent. La notiﬁ  cation ne peut, toutefois, intervenir que moyennant l’auto-
risation du directeur régional dont le fonctionnaire dépend
18.
D’autre part, le ministère public doit, à son tour, informer le ministre des Finances de tous les indices de fraude ﬁ  scale relevés dans le cadre d’une procédure pénale
19.
L’administration ﬁ  scale peut, moyennant l’autorisation expresse du chef de par-
quet, également prendre connaissance des pièces d’un dossier pénal en cours20. 
Étant donné que le ministère public dispose de possibilités d’investigation consi-dérablement plus larges, cette prise de connaissance peut être d’une grande importance dans le cadre d’une enquête ﬁ  scale.
La loi limite la collaboration de fonctionnaires ﬁ  scaux à une enquête pénale à un 
rôle de témoin
21. Pour permettre néanmoins d’utiliser l’expertise en matière ﬁ  s-
cale, il est prévu de détacher des fonctionnaires ﬁ  scaux auprès du parquet. Ils sont 
alors privés de leur compétence de taxation, portent le titre d’ofﬁ  cier de police judiciaire et sont placés sous l’autorité du procureur du Roi.
6.2 Sanctions administratives 
Pour toute infraction à l’obligation d’acquitter la taxe, il est encouru une amende 
égale à deux fois la taxe éludée ou payée tardivement
22. Bien que cette amende 
puisse être réduite suivant des échelles en fonction de la nature et de la gravité de l’infraction, cette réduction n’est pas applicable en cas d’infractions commises dans l’intention d’éluder ou de permettre d’éluder la taxe
23. L’amende reste alors 
ﬁ xée à 200 %. Dans son arrêt du 4 mars 200424, la Cour européenne des droits de 
l’homme a conﬁ  rmé que cette amende constitue une sanction pénale, ce qui impli-
que qu’il incombe aux tribunaux de juger de l’opportunité d’inﬂ  iger une telle amende et de l’importance de celle-ci. 42 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 200925 Chambre, question n° 465 de Van der Maelen, 6 décembre 2004, Questions et réponses  de la 
Chambre 2004-2005, n° 061, 9737.6.3 Qualiﬁ  cation pénale
L’implication dans une fraude de type carrousel ne constitue pas en soi un délit 
légalement déﬁ  ni. Les poursuites s’effectuent sur la base des délits prévus dans 
le code pénal et commis dans le cadre de l’organisation et de la mise en pratique de la fraude. Des déﬁ  nitions courantes sont les suivantes :
fraude ﬁ  scale ; • 
faux en écritures ; • 
corruption ; • 
blanchiment ; • 
escroquerie ; • 
insolvabilité frauduleuse. • 
Il faut également signaler qu’au contraire de l’approche ﬁ  scale, les poursuites 
pénales ne concernent pas uniquement les assujettis à la TVA directement impli-qués (le plus souvent des sociétés), mais aussi les coauteurs, les participants et les personnes indirectement concernées, telles que comptables ou conseillers ﬁ scaux, qu’il s’agisse de sociétés ou de personnes physiques. Les possibilités de 
poursuite et de sanction, mais aussi de compensation pour les dommages subis, s’en trouvent considérablement élargies.
6.4 Sanctions pénales
Les articles 73 et 73bis du code de la TVA prévoient les peines d’emprisonne-
ment et les amendes suivantes :
Contrevenir aux dispositions du code de la TVA ou des dispositions pri- • 
ses pour son exécution, dans une intention frauduleuse ou à dessein de nuire : emprisonnement de huit jours à deux ans et/ou amende de 250 à 125.000 euros ;
Faux en écritures ou usage d’un tel faux en vue de commettre une des • 
infractions énumérées ci-dessus : emprisonnement d’un mois à cinq ans et/ou amende de 250 à 125.000 euros ;
Établir, sciemment, un faux certiﬁ  cat pouvant compromettre les intérêts du • 
Trésor ou utiliser pareil certiﬁ  cat : emprisonnement de huit jours à deux ans 
et/ou amende de 250 à 125.000 euros.
L’article 73ter du code de la TVA permet au juge d’interdire, pour une durée de 
trois mois à cinq ans, l’exercice de leur activité professionnelle aux personnes qui ont conseillé les parties impliquées dans une fraude de type carrousel. Il ressort de la réponse de la ministre de la Justice à une question parlementaire
25 qu’au 
cours des années 2001, 2002 et 2003, cette mesure a été prise en moyenne une dizaine de fois. Le juge peut même ordonner la fermeture de l’entreprise où le condamné est occupé.
Aux termes de l’article 73sexies du code de la TVA, les personnes condamnées 
pour une des infractions visées aux articles 73 et 73bis du code de la TVA sont solidairement tenues au paiement de l’impôt éludé. Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 4326 L’arrêté royal du 23 janvier 2007 règle la mise à disposition à la police fédérale de fonctionnaires 
des administrations ﬁ  scales aﬁ  n de l’aider à lutter contre la criminalité économique et ﬁ  nancière 
organisée. Leur tâche principale est (l’aide à) la recherche des crimes et délits économiques ou ﬁ scaux graves et complexes.6.5 Services concernés
Au sein de l’administration ﬁ  scale, la lutte contre la fraude ﬁ  scale organisée est du 
ressort exclusif de l’Inspection spéciale des impôts. Au contraire de ses homolo-gues néerlandaise et allemande, l’ISI n’est pas dotée d’une compétence pénale.
Au sein des services de la police fédérale, l’Ofﬁ  ce central de la lutte contre la 
délinquance économique et ﬁ  nancière organisée (OCDEFO)
26 dispose d’enquê-
teurs spécialisés. Seize fonctionnaires du SPF Finances ont été détachés auprès de l’Ofﬁ  ce et ont été dotés de la qualité d’ofﬁ  cier de police judiciaire, ce qui est 
peu (moins d’un fonctionnaire par parquet). Outre la recherche et l’assistance, l’Ofﬁ  ce pilote également les directions d’arrondissement de la police judiciaire fédérale.
La cellule de soutien Carrousel TVA (OCS) évoquée plus haut est placée sous 
l’autorité d’une structure de coordination générale composée de représentants du ministère public, de l’administration ﬁ  scale et de la police. La cellule coordonne la 
procédure ﬁ  scale et judiciaire.
Pour ce qui est du ministère public, les enquêtes sont exécutées et les poursuites 
pénales intentées par le substitut du procureur du Roi spécialisé dans les matiè-res ﬁ scales.
6.6 Quelques chiffres
Le tableau suivant indique les montants à recouvrer (en euros) que l’ISI a établis 
dans le cadre de la lutte contre la fraude de type carrousel.
Tableau 16 – Montants en provenance de la fraude de type carrousel à recouvrer 
 (en euros)
Année TVA à recouvrer TVA à recouvrer 
+ amendesDossiers TVA 
traités
2008 
(chiffres provisoires)– 251.483.000,00 163
2007 75.773.882,78 218.277.738,79 127
2006 115.577.751,34 333.243.746,76 1252005 99.201.895,96 280.697.942,84 1462004 127.256.181,33 378.914.766,49 1632003 230.019.465,71 659.893.651,93 2052002 338.498.739,46 912.145.504,44 1672001 413.020.064,42 1.196.937.668,77 4712000 448.549.423,47 1.374.253.861,46 3291999 394.642.043,52 1.225.130.730,71 3401998 204.385.228,19 607.134.833,12 2331997 87.862.259,50 260.465.441,13 122
Source : ISI 44 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009Comme spéciﬁ  é au point 6.2, les amendes administratives entraînent une aug-
mentation du capital de quelque 200 %.
Les chiffres de l’ISI révèlent qu’un nombre restreint de cas de fraude représen-
tent une part disproportionnée des sommes à recouvrer. Pour 2005, 2006 et 2007, les quinze affaires les plus importantes sont à l’origine de, respectivement, 55, 75 et 72 % du montant total à recouvrer.
Une autre constatation importante est qu’une partie minime seulement de cette 
somme est effectivement recouvrée, comme le montre ci-après le tableau suivant relatif aux quinze dossiers de fraude les plus importants.
Tableau 17 – Taux de recouvrement dans les quinze dossiers de fraude les plus 
 importants (situation au 14 mars 2008)
Année du recouvrement Montant payé au 14 mars 2008
2005  0,004 %
2006  0,032 %2007 0,0001 %
Source : ISI
Comme il s’avère pratiquement impossible de récupérer ultérieurement des som-
mes par la voie ﬁ  scale, les services actifs dans la lutte contre la fraude à la TVA 
intracommunautaire organisée considèrent comme une priorité absolue de détec-ter la fraude à un stade aussi précoce que possible et d’y mettre un terme.
En 2004, 2005 et 2006, l’ISI a introduit respectivement 54, 58 et 48 plaintes 
auprès du parquet. Pour 2006, 21 % de ces plaintes portaient sur la fraude de type carrousel, soit dix plaintes, étant entendu qu’une seule plainte peut englober différents dossiers. Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 45Chapitre 7
Conclusions et recommandations
7.1 Prévention
Attribution des numéros de TVA et examen des dossiers de l’entreprise
Un des éléments essentiels de la prévention de la fraude intracommunautaire à la 
TVA consiste à éviter que des entrepreneurs malhonnêtes n’obtiennent indûment un numéro de TVA valable et ne l’utilisent pour réaliser des transactions sans verser la TVA due ou pour récupérer injustement la TVA.
La décision politique visant à permettre le démarrage administratif complet d’une 
entreprise en trois jours a considérablement accru la pression sur l’administration appelée à décider de l’attribution d’un numéro de TVA.
La Cour des comptes constate que l’administration mène une politique de sélec-
tion sévère basée sur une analyse de risques aﬁ  n de mettre en œuvre le plus efﬁ  cacement possible les moyens de contrôle. La prise en compte des antécé-dents du demandeur et le développement d’une application informatique en vue d’automatiser autant que possible la sélection du risque constituent des points positifs de cette politique. 
La Cour des comptes recommande d’intensiﬁ  er encore le recours aux techniques 
de sélection du risque et leur automatisation.
La Cour des comptes est d’avis que la pratique actuelle, en vertu de laquelle les 
demandes d’activation d’un numéro de TVA jugées négatives ne débouchent pas sur un refus déﬁ  nitif mais sur la suspension de l’activation pour une durée indé-
terminée, est à éviter.
La Cour des comptes recommande de terminer le traitement d’une demande de 
manière indiscutable, soit par une approbation, soit par un refus motivé. 
La Cour des comptes est d’avis que l’administration n’est actuellement pas en 
mesure d’empêcher la reprise ou l’inﬁ  ltration d’une entreprise existante par des 
personnes malintentionnées et elle demande à l’administration de développer les moyens administratifs pour prévenir ces situations.
Retrait des numéros de TVA inactifs
Il est important que seuls les contribuables actifs disposent d’un numéro de TVA 
valable et que la liste des numéros de TVA de contribuables qui n’effectuent plus de transactions économiques soit épurée régulièrement. La Cour des comptes est d’avis que la procédure actuelle, où l’examen intervient seulement après deux ans d’inactivité, constitue une réaction trop tardive. 
La Cour des comptes recommande dès lors de raccourcir considérablement cette 
procédure.
Retrait de numéro de TVA après constat de fraude
Constatant que des années après la ﬁ  n d’un examen ﬁ  scal, plus de 30 % des contri-
buables impliqués dans les affaires de fraude les plus importantes disposent tou-jours d’un numéro de TVA « BE » actif, on peut s’interroger sur la sufﬁ  sance des 
moyens qu’a l’administration pour prévenir la survivance d’un circuit frauduleux.  46 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009L’administration doit par conséquent développer des moyens aﬁ  n d’empêcher 
effectivement les contribuables qui ont été impliqués dans des affaires de fraude de conserver leur numéro de TVA.
Procédure harmonisée
Eu égard aux observations qui précèdent, la Cour des comptes se rallie à l’idée, 
de plus en plus partagée au niveau européen, qu’il est souhaitable de disposer d’une procédure harmonisée pour l’enregistrement et la radiation des assujettis à la TVA. 
La Cour des comptes souhaite que l’administration s’y emploie activement au 
niveau européen.
7.2 Détection
Vériﬁ  cation des numéros de TVA
La conservation dans un ﬁ  chier de consignation des interrogations concernant la 
validité d’un numéro de TVA représente un élément important de la détection d’une fraude à la TVA. L’analyse des données permet d’émettre d’utiles « signaux d’alerte précoce » ( early warning signals ) dans le système Eurocanet.
La validité des numéros de TVA des clients étrangers peut être vériﬁ  ée auprès du 
CLO belge ou sur le site internet de l’Union européenne. Ces deux acteurs utili-sent les mêmes bases de données sources.
La Cour des comptes relève que les deux systèmes ne procèdent pas de la même 
manière et se fondent sur des principes différents. Le site internet européen se concentre exclusivement sur le service presté, alors que le CLO vise également d’autres objectifs, tels que le contrôle, l’administration de la preuve et l’incitation à l’exactitude. La consultation préalable du site internet européen peut saper ces objectifs supplémentaires.
La Cour des comptes insiste pour que l’administration belge aborde cette ques-
tion dans les organes de concertation européens compétents. 
Délais pour l’échange de données
Dans la plupart des cas, l’administration belge traite l’échange de données intra-
communautaires via le système VIES dans les délais prescrits. 
Cependant, à l’image de beaucoup d’autres pays, la Belgique utilise systémati-
quement le délai maximal de trois mois. 
La Cour des comptes est d’avis que la volonté d’échanger plus rapidement des 
données dès qu’elles sont disponibles et vériﬁ  ées pourrait contribuer à une détec-
tion plus rapide de la fraude intracommunautaire.
Contrôle
L’administration a décidé, à juste titre, d’opérer une distinction entre la fraude 
classique et la fraude organisée à grande échelle. La fraude classique est traitée par l’Afer alors que des services spécialisés ont été créés pour s’attaquer à la fraude organisée. Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 47L’examen croisé des relevés intracommunautaires et des déclarations à la TVA 
s’est révélé être un instrument inutilisable pour la détection de la fraude classi-que. Ses résultats sont cependant utilisés dans le modèle de datamining de l’Afer. L’Afer participe également à la lutte contre les carrousels à la TVA en soumettant une grande partie des remboursements de TVA à un examen préalable.
En matière de fraude intracommunautaire organisée, les services spécialisés de 
l’ISI et de l’OCS ont développé des méthodes de détection efﬁ  caces. La Cour des comptes souligne le potentiel des modèles de datamining élaborés.
En outre, le réseau Eurocanet, développé et géré par l’OCS, contribue de manière 
importante à la détection de la fraude. La rapidité, l’instantanéité et l’efﬁ  cacité de 
l’échange d’informations entre les pays participant à ce réseau remédient à quel-ques inconvénients inhérents au système VIES.
La Cour des comptes recommande de poursuivre le développement des modèles 
de datamining et les méthodes de lutte contre la fraude élaborées par Eurocanet et de les utiliser pour détecter les circuits de fraude.
Collaboration administrative internationale
Malgré l’élargissement de l’Union européenne et la croissance des échanges com-
merciaux internationaux, la possibilité d’échanges internationaux de données par l’intermédiaire des formulaires SCAC normalisés est relativement peu exploitée.
Un échantillon limité a permis de constater que la qualité des réponses fournies 
par l’administration belge est correcte.
Le problème se situe cependant au niveau du délai de réponse maximum prévu 
par la loi, délai qui est dépassé dans environ 40 % des cas. Il convient d’ajouter que la Belgique reçoit plus de 50 % de réponses tardives de la part des adminis-trations étrangères.
La Cour des comptes insiste sur la nécessité d’un recours plus intensif à l’échange 
international d’informations à l’aide des formulaires SCAC et sur le respect des délais de réponse.
7.3 Répression
Dispersion des compétences entre l’administration ﬁ  scale et le parquet
Au sein de l’administration ﬁ  scale, la lutte contre la fraude organisée relève de la 
compétence exclusive de l’ISI. La compétence des fonctionnaires du ﬁ  sc qui pos-
sèdent l’expérience ﬁ  scale nécessaire est cependant limitée au niveau de la jus-
tice pénale.
En effet, ils n’exercent pas les poursuites pénales. Ils peuvent uniquement signa-
ler le constat d’une fraude au procureur du Roi. Par ailleurs, ils ne peuvent consul-ter un dossier pénal en cours qu’après avoir obtenu l‘autorisation de ce dernier. La collaboration des fonctionnaires du ﬁ  sc à une enquête pénale est dès lors conﬁ née à un rôle de témoin. 
Les fonctionnaires du parquet, qui disposent de plus de compétences au niveau 
judiciaire/pénal, ne bénéﬁ  cient pas de la même expérience ﬁ  scale.
Comme solution, des fonctionnaires du ﬁ  sc possédant l’expertise ﬁ  scale sont 
détachés auprès des parquets. Ils perdent bien entendu leur compétence de taxa-teur. 48 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009La Cour des comptes recommande une étroite collaboration entres les autorités 
de taxation et le ministère public, qui doit engager les poursuites pénales, aﬁ  n d’obtenir des résultats satisfaisants dans la lutte contre la fraude à la TVA. 
Recouvrement
Les chiffres montrent que les montants à recouvrer annuellement au titre de car-
rousels à la TVA s’élèvent à plusieurs centaines de millions d’euros.
De plus, les principales affaires de fraude représentent la majeure partie des 
sommes à recouvrer.
La Cour des comptes constate que les montants soustraits par fraude ne pour-
ront pour ainsi dire jamais être récupérés. 
C’est la raison pour laquelle l’administration se préoccupe davantage de la détec-
tion de la fraude ﬁ  scale (stopper la fraude) que de la répression et de la récupé-
ration.
La Cour des comptes constate que, dans les cas de carrousel à la TVA, il est 
souvent difﬁ  cile de procéder à un véritable recouvrement, mais elle demande à 
l’administration d’examiner comment elle pourrait augmenter son taux de recou-vrement. Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 49Annexe 1
Littérature consultée
Cour des comptes européenne (2007). Rapport spécial n° 8/2007 relatif à la coo-
pération administrative dans le domaine de la TVA. Luxembourg : Cour des comp-tes européenne
P. W
ILLE, P. B AERVOETS  et I. L EJEUNE , BTW-praktijkboek 2007 , Malines, Kluwer.
A. C LAES, btw -carrousel. De ﬁ  scaal- en strafrechtelijke aanpak en de gevolgen 
voor de organisatoren, medeplichtigen en hun afnemers . Dans la série Biblio-
theek Fiscaal Recht , Gand, Larcier, 2005, 296 pages.  50 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009Annexe 2
Lettre du ministre
Service public fédéral Bruxelles, le 28 janvier 2009
FINANCES
Le Vice-Premier Ministre
et Ministre des Financeset des Réformes institutionnelles
 COUR DES COMPTES
 Le Premier Président Monsieur F. VANSTAPEL Rue de la Régence 2 1000 BRUXELLES
votre lettre du vos références nos références annexe(s)
17 décembre 2008 A4-3.245.139 B14 E.T. 113.492  VP2007/01028
Audit concernant la lutte contre la fraude intracommunautaire en matière de T.V.A.
Projet de rapport
Je me réfère à votre lettre du 17 décembre 2008, ayant pour objet la communi-
cation du projet de rapport de l’audit susmentionné.
J’adhère aux observations qui ont été réalisées par l’administration sur votre avant-
projet de rapport et qui ont ensuite été intégrées dans votre projet de rapport.
Je n’ai pour le reste pas de remarques supplémentaires à apporter à ce projet de 
rapport.
En vous souhaitant bonne réception de la présente, je vous prie de croire, Monsieur 
le Premier Président, en l’assurance de ma considération distinguée.
Didier Reynders Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 5127 Traduction par la Cour des comptes de Belgique. Ce rapport est également disponible dans sa ver-
sion originale anglaise sous forme d’une publication séparée sur le site www.courdescomptes.be Annexe 3
Rapport commun de l’audit réalisé en collaboration avec les cours des comptes des Pays-Bas et d’Allemagne
27
à la TVA
RekenhofAlgemene Rekenkamer
 52 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009Sommaire
1 Introduction  53
1.1 Contexte de l’audit commun 53
1.2 Explication de la fraude intracommunautaire à la TVA 53
1.3 Initiatives européennes de lutte contre la fraude 54
1.4 Cadre de l’audit 55
1.5 Structure du rapport 55
2 Prévention  56
2.1 Introduction 562.2 Conclusions/recommandations: prévention 56
3 Détection  60
3.1 Introduction 60
3.2 Conclusions/recommandations: systèmes administratifs 60
3.3 Conclusions/recommandations: échange d’informations entre États 
membres de l’Union européenne 63
4 Répression  65
4.1 Introduction 65
4.2 Conclusions/recommandations: répression 65
Annexe 1 Questions d’audit  68
Annexe 2 Liste des abréviations  69 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 531 Introduction
1.1 Contexte de l’audit commun
Le système actuel de la TVA28 au sein de l’Union européenne est exposé à un risque de 
fraude intracommunautaire auquel tous les États membres se doivent de faire face. Par une résolution du 12 décembre 2006, le comité de contact
29 a apporté son soutien à la 
recommandation du groupe de travail TVA qui vise à encourager les institutions supérieu-res de contrôle à une meilleure coopération bilatérale ou multilatérale dans ce domaine. En mars 2007, la Cour des comptes des Pays-Bas (Algemene Rekenkamer) a invité l’ins-titution supérieure de contrôle allemande (Bundesrechnungshof) et la Cour des comptes belge à participer à une enquête sur la fraude intracommunautaire à la TVA. 
Cet audit tripartite fait l’objet de rapports nationaux dans chacun des pays participants et 
du présent rapport commun qui présente les conclusions générales et les recommanda-tions suivies des observations sur lesquelles elles reposent. Les institutions chargées de la répression de la fraude intracommunautaire à la TVA, au niveau européen et à celui des États membres, sauront tirer les leçons de ce rapport. 
1.2 Explication de la fraude intracommunautaire à la TVA
Les États membres de l’UE ont mis en place un régime de TVA commun. Depuis l’ouver-
ture du marché intérieur en 1993, les biens peuvent être librement échangés au sein du marché intérieur et les contrôles aux frontières ont été abolis. Un ‘régime transitoire’ a été instauré pour la TVA: le taux nul s’applique à la livraison de marchandises dans un autre État membre. Pour bénéﬁ  cier de ce taux zéro, un commerçant doit posséder un numéro 
d’identiﬁ  cation valable à la TVA
30 et être en mesure de vériﬁ  er si son correspondant à 
l’étranger en a un également. Outre la déclaration à la TVA, les entreprises sont tenues de compléter chaque trimestre un relevé des livraisons intracommunautaires aﬁ  n de permet-
tre un suivi
31. 
Le régime transitoire de TVA s’avère vulnérable à la fraude intracommunautaire. Dans sa 
forme la plus simple, une fraude consiste à appliquer abusivement le taux nul en présen-tant une transaction nationale comme une livraison intracommunautaire. La forme la plus courante et la plus répandue de fraude intracommunautaire à la TVA est la ‘Fraude à l’opé-rateur défaillant’ ou ‘Carrousel TVA’. Dans sa variante la plus commune, un commerçant acquiert des biens auprès d’un autre commerçant d’un État membre de l’UE à un taux de TVA nul. Le commerçant revend ces biens dans son propre pays et facture la TVA à l’acheteur. Le commerçant ne reverse cependant pas cette TVA à l’administration ﬁ  scale 
et veille à ne pas être découvert (‘opérateur défaillant’) s’il fait l’objet d’une enquête. De son côté, le nouveau propriétaire des biens les revend et réclame la TVA qu’il a payée. Les biens sont ensuite renvoyés dans le pays d’origine sous la forme d’une livraison intracom-munautaire au taux nul, de sorte que le cycle peut recommencer une ou plusieurs fois. C’est pourquoi cette fraude est appelée un carrousel. 
28 TVA: taxe sur la valeur ajoutée
29 Comité de contact des présidents des institutions supérieures de contrôle des États membres de 
l’UE et de la Cour des comptes européenne.
30 Le numéro de TVA est utilisé dans le cadre des transactions intracommunautaires. 
31 En Allemagne, des relevés annuels sont autorisés dans certains cas spéciﬁ  ques. 54 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 200932 Source: Comité économique du Parlement européen, 2003.
33 Voir, par exemple, Com(2006)254 ﬁ  nal.
34 Voir COM(2008) 147 ﬁ  nal.Le diagramme suivant illustre le carrousel dans sa forme la plus simple:
TVA 0 %
Il montre également les conditions minimales pour constituer un carrousel à la TVA.
Au moins trois commerçants, dont un établi dans un autre État membre. • 
Un ﬂ ux de factures entre les commerçants. • 
Un commerçant qui facture la TVA (commerçant 2) mais ne la verse pas (‘opéra- • 
teur défaillant’).
Bien que le montant exact de ce type de fraude soit difﬁ  cile à établir, il est clair que des 
sommes énormes sont en jeu. On estime le manque à gagner pour les États membres à environ 100 milliards d’euros
32, toutes formes de fraude à la TVA confondues, dont les 
carrousels représentent une part signiﬁ  cative. 
1.3 Initiatives européennes de lutte contre la fraude
Depuis plusieurs années, les États membres, le Conseil des affaires économiques et ﬁ  nan-
cières de l’Union européenne (Ecoﬁ  n) et la Commission européenne (CE) examinent les 
manières de contrer plus efﬁ  cacement la fraude intracommunautaire à la TVA33. La Com-
mission a examiné les possibilités de coordination d’une stratégie anti-fraude. Lors de sa réunion du 28 novembre 2006, le Conseil, a invité la Commission à préparer les éléments d’une telle stratégie en étroite collaboration avec les États membres. En 2007, la Commis-sion a procédé à un inventaire des mesures envisageables, tant les mesures traditionnelles  
offertes par la réglementation en matière de TVA que des mesures plus radicales  qui sup-
posent une modiﬁ  cation du système actuel.
Il s’avère difﬁ  cile de s’entendre quant aux mesures à prendre car une décision requiert 
l’unanimité des États membres. Après l’examen par le conseil Ecoﬁ  n des mesures tradi-
tionnelles, le Conseil de l’Union européenne a publié le 17 mars 2008
34 une proposition 
d’amendement de la directive du Conseil 2006/112/EC et du règlement 1798/2003 en vue d’introduire une déclaration récapitulative mensuelle suivie d’une période d’un mois pour l’échange d’informations sur les opérations intracommunautaires entre les États membres. La proposition vise à remplacer à partir de 2010 la pratique actuelle des décla-rations trimestrielles par des déclarations mensuelles. Le 4 novembre 2008, le Conseil de l’Union européenne a trouvé un accord de principe sur cette approche générale. 
Étant donné que les États membres ne partagent pas les mêmes opinions quant aux chan-
gements à apporter au régime actuel de la TVA, il est peu probable qu’un accord soit obtenu dans un proche avenir sur l’une ou l’autre des mesures plus radicales. Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 551.4 Cadre de l’audit
L’audit vise à contribuer à la lutte contre la fraude intracommunautaire à la TVA en identi-
ﬁ ant les meilleures pratiques qui peuvent rendre l’approche plus efﬁ  cace à l’avenir. C’est 
pourquoi la question principale de l’audit est de savoir si les instruments utilisés par les autorités ﬁ  scales sont efﬁ  caces dans leur lutte contre la fraude intracommunautaire à la 
TVA. 
Cette question centrale peut être divisée en trois éléments. 1. La prévention (limiter les possibilités de fraude), notamment l’usage abusif des 
numéros d’identiﬁ  cation à la TVA.
2. La détection (analyse de risques, inspection, suivi, audit et signalement), en se 
concentrant sur le traitement des signaux en provenance des systèmes administra-tifs et des échanges internationaux d’information.
3. La répression (enquête, poursuites, sanctions et signalement) qui s’intéresse à l’or-
ganisation de l’enquête et des poursuites en matière de fraude, ainsi qu’aux informa-tions de gestion disponibles dans le domaine des résultats d’audit, des enquêtes et des traitements ﬁ  scaux de tels cas.
1.5 Structure du rapport
Les trois éléments de cet audit (prévention, dépistage et répression) font l’objet des cha-
pitres 2, 3 et 4 du rapport. Les conclusions/recommandations principales sont présentées dans chaque chapitre, suivies des observations sur lesquelles elles reposent.  56 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 200935 Le terme “numéro de TVA” est utilisé dans le cadre des procédures d’enregistrement et des opé-
rations intérieures. En Allemagne, une entreprise reçoit un numéro d’identiﬁ  cation supplémentaire 
à la TVA pour les opérations intracommunautaires. En Belgique et aux Pays-Bas, le numéro d’iden-tiﬁ cation à la TVA est le numéro de TVA complété du code pays. 2 Prévention
Les autorités ﬁ  scales tentent de prévenir la fraude intracommunautaire à la TVA en ne 
permettant pas l’accès des fraudeurs potentiels au système. Une analyse du risque lors de l’attribution d’un numéro de TVA
35 et une révocation à temps des numéros d’identiﬁ  cation 
à la TVA inutilisés s’avèrent indispensables. Empêcher les fraudeurs potentiels de repren-dre une affaire qui possède un numéro d’identiﬁ  cation à la TVA actif constitue un autre 
volet de cette prévention. 
2.2 Conclusions/recommandations: prévention
Évaluer au préalable les demandes de numéro de TVA
L’évaluation préalable (avant l’attribution d’un numéro de TVA) est importante; toutes les 
informations disponibles devraient être utilisées aussi tôt que possible. Bien qu’il existe une tendance à attribuer les numéros de TVA rapidement, l’usage abusif de numéros d’identiﬁ  cation à la TVA se doit d’être prévenu chaque fois qu’un cas d’abus est possible. En raison des limites inhérentes de la prévention, il convient également de se pencher sur le dépistage précoce des abus une fois que les numéros d’identiﬁ  cation à la TVA ont été attribués.  
Attribution des numéros de TVA 
La politique actuelle en Belgique consiste à attribuer les numéros de TVA dans les trois 
jours et aux Pays-Bas dans les cinq jours. En d’autres mots, la pré-évaluation des deman-des s’avère difﬁ  cile. Il en résulte un glissement de l’accent de la prévention vers le dépis-
tage précoce des fraudeurs potentiels. L’Allemagne a adopté une autre approche de l’at-tribution des numéros de TVA. Actuellement, aucun délai n’est imposé à l’administration ﬁ scale pour se prononcer sur une demande de numéro de TVA. 
En Belgique, les entreprises sont enregistrées auprès de la Banque-carrefour des entrepri-
ses (BCE) par les soins d’un guichet d’entreprise agréé. Les informations sont transférées au bureau local de la TVA. Ce bureau décide de l’activation du numéro de TVA de l’entre-prise. Si certains signes avant-coureurs apparaissent, une enquête préliminaire est diligen-tée par le bureau de contrôle de la TVA. Dans un proche avenir, les bureaux locaux rece-vront une liste quotidienne des nouveaux candidats dont la demande fait l’objet d’une enquête plus approfondie. Un magasin de données ‘Nouvelles personnes imposables’ contribuera à sélectionner ceux qui feront l’objet d’une attention spéciale.
En Allemagne, l’enregistrement des sociétés en matière de TVA relève des bureaux du ﬁ  sc 
et plus particulièrement d’unités spéciales expérimentées et formées à cet effet. Une pré-évaluation est effectuée à l’aide de listes de contrôle détaillées fondées sur l’expérience accumulée par l’administration ﬁ  scale en matière de fraudes à la TVA identiﬁ  ées. L’utilisa-
tion de listes de contrôle n’est plus laissée à la discrétion du personnel mais est devenue obligatoire dans tous les états fédérés. Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 57Aux Pays-Bas, les bureaux régionaux des administrations ﬁ  scales sont chargés de l’attri-
bution des numéros de TVA. La manière dont la procédure est organisée varie d’une région à une autre. Récemment, une partie des démarches d’enregistrement (principalement pour les entreprises sans raison sociale) a été transférée aux chambres de commerce. Une liste de contrôle utilisée par les chambres de commerce comporte des critères qui nécessitent une intervention des autorités ﬁ  scales sous la forme de contrôles supplémentaires, d’une 
part, avant l’enregistrement et, d’autre part, après l’enregistrement. 
Refus d’enregistrement
Les motifs pour refuser d’attribuer un numéro de TVA varient d’un État membre à un 
autre. 
En Belgique, les demandeurs douteux recevront un avis de suspension de l’activation et, 
s’ils ne répondent pas, la suspension peut être indéﬁ  nie. Dans ce cas, un refus ofﬁ  ciel de 
la demande n’est pas nécessaire. 
En Allemagne, l’enregistrement peut être refusé si le demandeur ne répond pas aux condi-
tions d’obtention du statut de commerçant. La décision de l’administration ﬁ  scale doit être 
motivée et est susceptible d’appel. 
Aux Pays-Bas, les demandes de numéro de TVA sont rarement refusées, mais si aucun 
signe d’activité économique n’est relevé à l’adresse indiquée, ou s’il est impossible de prendre contact avec le demandeur, le numéro de TVA peut être refusé ou retiré.
Numéros de TVA inactifs 
Les numéros de TVA inactifs sont traités de la même manière dans les trois pays lorsqu’un 
contribuable signale lui-même la cessation de ses activités professionnelles. Le numéro de TVA sera soit effacé, soit désactivé. Si ses propres recherches permettent à une adminis-tration ﬁ  scale de constater un numéro de TVA inactif, l’approche est différente. 
En Belgique, les contribuables qui déposent des déclarations « néant » ou qui n’en déposent 
pas sont placés sous surveillance et le ﬁ  sc ouvre une enquête sur la poursuite ou non des 
activités économiques. En l’absence d’activité économique, le numéro de TVA est effacé. Dans les affaires de fraude importante, un numéro de TVA peut être annulé ou amputé du préﬁ xe ‘BE’ (code de pays) aﬁ  n d’éviter que le contribuable ne participe à des opérations 
intracommunautaires. L’annulation rétroactive est possible à partir du premier jour du mois en cours.
En Allemagne, si l’administration ﬁ  scale se rend compte qu’un commerçant a interrompu 
ses activités économiques, elle efface le numéro de traitement interne de la TVA et, par conséquent, enlève toute valeur au numéro d’identiﬁ  cation à la TVA. Les effets de l’annu-
lation peuvent s’étendre aussi loin que nécessaire dans le passé.
Aux Pays-Bas, un numéro de TVA peut être ofﬁ  ciellement désactivé si un commerçant 
manque à plusieurs reprises de déposer une déclaration ou s’il a déposé plusieurs déclara-tions nulles. Les effets rétroactifs de l’annulation peuvent s’étendre aussi loin que néces-saire dans le passé.
Améliorer le soutien au système d’information en matière de signalement du risque 
et de hiérarchisation du traitement des signaux d’alerte
Le soutien du système d’information est indispensable pour générer des signaux d’aver-
tissement (sélection du risque) et faire face aux contraintes de temps (évaluation manuelle impossible). Les techniques d’exploration de données / proﬁ  lage du risque peuvent être utiles à cet égard .
Dans le cadre de la gestion des risques, les systèmes d’information jouent un rôle impor-
tant. Compte tenu des contraintes de temps pendant et après l’examen des dossiers, les autorités ﬁ  scales se doivent de disposer d’un soutien efﬁ  cace sous la forme de systèmes  58 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 200936 Land (pluriel Länder): chacun des États fédérés en Allemagne.d’information. Ces systèmes devraient fournir aux autorités les données pour évaluer les 
demandes et contribuer à déﬁ  nir et à ajuster les critères de risque pour les commerçants 
qui possèdent déjà un numéro de TVA. Des outils d’exploration de données et des techni-ques de proﬁ  lage de risque sont utilisés dans les trois pays mais à des degrés divers. Il 
existe des listes de contrôle ou un magasin de données pour la pré-évaluation. Les signaux d’avertissement produits par ces systèmes doivent être évalués et un suivi systématique doit être assuré dès que possible car les carrousels ont tendance à se développer rapide-ment. En ce qui concerne le suivi des risques après l’enregistrement, les autorités ﬁ  scales 
créent et déﬁ  nissent des signaux d’avertissement. Les signaux se concentrent principale-
ment sur les données extraites des déclarations à la TVA et sur les relevés récapitulatifs (voir également 3.2).
Pour la gestion des risques, utiliser les informations disponibles au sujet d’anciens 
délinquants
Des informations sur les anciens délinquants devraient être incluses dans l’évaluation en 
raison du risque de récidive .
Il est nécessaire de réunir le plus d’informations pertinentes possible pour évaluer le risque 
qu’un commerçant ne s’enregistre avec l’intention de frauder. Plus le portrait qui en est fait sera détaillé, plus tôt l’administration pourra se forger une opinion raisonnable sur le niveau de conformité passé ou futur du contribuable/demandeur. Il est utile de savoir, entre autres choses, si un demandeur a des antécédents de fraudeur ou s’il a commis d’autres formes d’infraction. De tels antécédents ne constituent cependant pas directe-ment un motif pour empêcher une personne d’avoir des activités commerciales. C’est le cas dans les trois pays.
En Belgique, les renseignements au sujet de personnes au proﬁ  l douteux sont rassemblés 
et mis à disposition de tous les bureaux du ﬁ  sc, évitant ainsi tout risque de « marché de 
l’enregistrement ». Un magasin de données (datawarehouse) tout récent prendra en compte le proﬁ  l pour déterminer quelles demandes doivent faire l’objet d’un examen attentif. 
L’Allemagne possède une base de données centrale (ZAUBER) pour stocker et analyser 
les cas de fraudes à la TVA et élaborer des proﬁ  ls de risque. La mise en place de cette 
base de données constitue un élément de la décision prise de concert par le ministère fédéral des Finances et les ministres des Finances de tous les Länder
36. Elle est intégrée 
au sein de KUSS, l’unité de coordination des contrôles TVA spéciaux et des enquêtes ﬁ scales connexes. La base de données est accessible au personnel des services ﬁ  scaux 
des Länder et tous les cas conformes aux conditions de la base de données doivent y être introduits. L’administration est ainsi en mesure de dépister précocement les fraudeurs potentiels ou, au moins, d’éviter la répétition d’une fraude à la TVA (utilisation de la même entreprise). Le ﬁ  sc allemand espère surmonter les inconvénients de sa structure fédérale 
à l’aide de la base de données ZAUBER. 
Aux Pays-Bas, les bureaux régionaux ne prennent pas en compte les antécédents lors du 
traitement des demandes de numéro de TVA. Il n’existe aucune ‘liste noire’ des entrepri-ses ou commerçants qui ont été impliqués auparavant dans une affaire de fraude. Les bureaux régionaux n’ont pas accès aux informations provenant du casier judiciaire ou aux transactions inhabituelles signalées. Par ailleurs, les bureaux régionaux n’ont pas accès aux informations des autres régions, à moins qu’elles n’aient été introduites dans un sys-tème national comme la Base de données des contribuables ou le Proﬁ  l individuel du client. Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 59Accorder une attention accrue aux risques lors du changement de propriétaire 
d’une entreprise 
Outre des analyses de risque des entreprises débutantes, plus d’attention devrait être 
consacrée aux transferts de propriété .
L’expérience de la fraude à la TVA montre que le transfert de propriété d’une entreprise 
peut comporter un risque. Des escrocs potentiels pourraient essayer d’utiliser des entre-prises existantes pour éviter la procédure d’enregistrement. 
En Belgique, aucun formulaire ne doit être complété pour signaler un changement d’admi-
nistrateurs et de direction, à l’inverse d’un changement de nom, d’adresse, de forme juri-dique ou d’activité d’un contribuable. Aucune procédure ne permet aux services de contrôle d’être informés systématiquement de la désignation de nouvelles personnes. Une analyse des risques à partir de l’extraction textuelle ( text mining ) des informations dans les actes 
du tribunal de commerce, tels que publiées dans les annexes du journal ofﬁ  ciel belge, s’est 
révélée ingérable dans des conditions normales. 
En Allemagne, le bureau fédéral central de taxation n’effectue aucune analyse de risque 
lors du changement de propriétaire d’une entreprise. Il est dès lors impossible de vériﬁ  er, 
au niveau du bureau de liaison central, si une entreprise inactive avec un numéro de TVA ne s’est pas transformée en fraudeur grâce à un changement de propriétaire. Il en va de même au niveau des Länder. Une fois des ‘hommes de paille’, instigateurs ou investisseurs d’origine enregistrés dans ZAUBER, une interrogation de la base de données peut retrou-ver des informations qui permettent une meilleure évaluation du risque qu’implique un changement particulier de la propriété ou de la direction d’une entreprise. 
Aux Pays-Bas, les services ﬁ  scaux reçoivent un acte notarié lorsque le propriétaire ou les 
actionnaires d’une entreprise changent. Le traitement de cet acte par les services ﬁ  scaux 
varie et dépend en réalité de la charge de travail. Certains services ﬁ  scaux traitent un acte 
de la même manière qu’une nouvelle demande. Les actes ne font l’objet en aucun cas d’une évaluation du risque de fraude (carrousel). 60 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 200937 SCAC = Comité permanent de la coopération administrative3 Détection
La fraude intracommunautaire à la TVA peut être dépistée de plusieurs manières. Il est 
possible d’analyser et d’envoyer des signaux à partir d’informations disponibles auprès des autorités ﬁ  scales, telles les déclarations de livraisons intracommunautaires et les déclara-
tions de TVA. Ces méthodes peuvent être intégrées aux processus de travail traditionnels, notamment la détection automatique de signaux par les systèmes de gestion des risques, ou être appliquées de manière ponctuelle en demandant des renseignements auprès du système d’information d’une administration ﬁ  scale (interrogations). Le dépistage peut éga-
lement être le résultat de signaux reçus dans le cadre de l’échange international d’informa-tions avec les autorités ﬁ  scales d’autres États membres. 
Les principaux systèmes et procédures de lutte contre la fraude intracommunautaire à la 
TVA sont:
le système d’échange d’informations TVA (VIES) (voir 3.2) qui facilite la vériﬁ  cation • 
des numéros d’identiﬁ  cation à la TVA dans les livraisons intracommunautaires et le 
traitement des déclarations de livraisons intracommunautaires;
les contrôles de déclarations de TVA (voir 3.2); • 
les systèmes de gestion des risques, en particulier ceux relatifs à VIES et aux • 
déclarations de TVA (voir 3.2);
l’échange international d’informations entre les administrations ﬁ  scales (ou leurs • 
services anti-fraude) sous la forme de demandes d’information et de rapports spon-tanés (voir 3.3). 
L’échange international d’informations et l’assistance mutuelle dans le domaine de la lutte 
contre la fraude à la TVA sont réglés par les règlements européens 1798/2003 et 1925/2004. Les principales formes d’échange d’informations sont:
les demandes d’information ou d’assistance mutuelle en vertu de l’article 5, • 
1798/2003 (un formulaire standard a été mis au point à cet effet au niveau européen (SCAC
37 2004); il existe un formulaire distinct (SCAC 383) pour l’échange d’infor-
mations entres services anti-fraude en vertu de l’article 5);
l’échange spontané d’informations en vertu de l’article 19, 1798/2003 (l’échange • 
d’informations dans le cadre de l’European Carousel Network (Eurocanet) repré-sente une forme particulière de cette procédure);
l’échange automatique spontané d’informations en vertu de l’article 18, 1798/2003 • 
et des articles 3 et 4, 1925/2004. 
3.2 Conclusions/recommandations: systèmes administratifs
Vériﬁ  cation de la consignation des numéros d’identiﬁ  cation à la TVA aux ﬁ  ns 
d’analyse des risques
La consignation des vériﬁ  cations du numéro d’identiﬁ  cation à la TVA est utile pour géné-
rer des avertissements précoces et des informations sur le proﬁ  l de risque. Par ailleurs, il est recommandé d’effectuer une étude sur les meilleures pratiques à cet égard.
La vériﬁ  cation du numéro d’identiﬁ  cation à la TVA signiﬁ  e qu’un commerçant doit établir la 
validité du numéro d’identiﬁ  cation à la TVA de l’acheteur aﬁ  n de s’assurer qu’il ne doit pas 
facturer la TVA due sur une livraison intracommunautaire. Les États membres sont tenus de fournir ces informations à la demande en vertu du règlement européen 1798/2003. Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 61Les entreprises peuvent vériﬁ  er les données dans le système VIES de plusieurs manières 
qui dépendent de l’organisation de l’État membre. La vériﬁ  cation est également possible 
sur le site européen. Pour quatorze de ces États membres, le site web conﬁ  rme automati-
quement non seulement la validité du numéro d’identiﬁ  cation à la TVA mais également la 
raison sociale et pour onze États membres aussi l’adresse. 
L’administration ﬁ  scale aux Pays-Bas a choisi de ne pas consigner l’enregistrement des 
numéros d’identiﬁ  cation à la TVA qui ont été vériﬁ  és. Il n’existe pas non plus d’enregistre-
ment des commerçants qui ont demandé la vériﬁ  cation de numéros d’identiﬁ  cation spéciﬁ  -
ques à la TVA. 
En Allemagne, les demandes des commerçants et les réponses qui leur sont fournies sont 
enregistrées par l’administration ﬁ  scale centrale fédérale. 
En Belgique, les données concernant les demandes relatives à la validité des numéros 
d’identiﬁ  cation à la TVA sont également enregistrées dans un ﬁ  chier de consignation. Il est 
ainsi possible d’analyser les données à la recherche d’indices de risque mais cette procé-dure n’est utilisée qu’en Belgique où la consignation systématique des vériﬁ  cations est utilisée pour générer des signaux précoces. Une étude plus approfondie est recommandée aﬁ n d’optimiser l’utilisation de ces informations par le système de gestion des risques.
Accélérer le traitement VIES et l’échange d’informations VIES
Le traitement VIES est trop long. La procédure devrait être accélérée et les informations 
VIES devraient être échangées plus tôt.
Pour être autorisé à appliquer le taux zéro, un commerçant est tenu de fournir un relevé 
trimestriel de ses livraisons intracommunautaires exemptées (état récapitulatif). Ces rele-vés sont enregistrés dans le système VIES en vertu du règlement européen 1798/2003. Un relevé indique le volume total des opérations par État membre et par numéro d’identi-ﬁ cation à la TVA. 
Le traitement et la vériﬁ  cation des relevés prennent un temps considérable. Selon les 
règlements européens, l’échange international d’informations via le système VIES ne peut avoir lieu plus de trois mois après la ﬁ  n de la période (donc au plus tard le 1
er juillet pour 
le premier trimestre, soit la date de clôture). Ce délai est généralement accordé pour per-mettre aux commerçants d’établir leurs relevés et de corriger les erreurs éventuelles. L’échange international d’information peut également mettre à jour des erreurs comme l’utilisation de numéros de TVA non valides qui se traduit par une ’alerte État membre’ générée par VIES. Toute correction prend du temps et le suivi constitue un fardeau pour les administrations ﬁ  scales. Le traitement des états récapitulatifs représente donc une procédure à la fois longue et fastidieuse.
Outre l’accélération des délais de traitement, les États membres devraient envisager de 
rendre les états récapitulatifs disponibles plus rapidement, donc sans attendre la date-limite.
Lorsqu’un état récapitulatif n’est pas renvoyé, a été renvoyé trop tard, est incomplet ou 
incorrect, l’administration ﬁ  scale peut imposer des amendes. Les amendes sont cependant 
relativement faibles. En Allemagne et aux Pays-Bas, par exemple, la première amende ne peut excéder 125 euros et la deuxième 250 euros. En Belgique, l’amende peut aller de 25 à 1.250 ou 2.500 euros selon le nombre et la nature des omissions ou erreurs sur le for-mulaire. Vu l’importance des dommages causés par la fraude à la TVA, les amendes ne sont pas sufﬁ  samment élevées pour décourager ce type de fraude. 62 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 200938 Toutefois, un groupe de travail gouvernement fédéral / Länder a été créé pour élaborer des pro-
positions de comparaison des données.
39 Par référence à des évolutions similaires comme le système d’informatisation des mouvements et 
des contrôles des produits soumis à accises entre États membres en régime de suspension des droits de douane (EMCS).Confronter les déclarations VIES des commerçants et leurs déclarations à la TVA
Les livraisons intracommunautaires et les montants en jeu devraient être confrontés avec 
les déclarations à la TVA du même commerçant quant à leur cohérence.
L’état récapitulatif d’un commerçant devrait coïncider avec la ligne correspondante de sa 
déclaration à la TVA. Aux Pays-Bas, cette vériﬁ  cation est effectuée systématiquement et, 
en cas d’incohérence, un délai est accordé aux commerçants pour rectiﬁ  er leur déclaration 
(état récapitulatif ou déclaration à la TVA). En Allemagne38 et en Belgique, cette cohé-
rence n’est pas contrôlée régulièrement. L’absence de correction des erreurs peut entraî-ner des pertes de TVA si les livraisons ont été erronément qualiﬁ  ées de livraisons intra-
communautaires. Des informations VIES incorrectes peuvent alors également être transmises aux autres États membres. Par conséquent, il est indispensable de confronter les déclarations VIES et les déclarations à la TVA correspondantes. 
Harmoniser les règles d’exigibilité pour aider à surmonter les problèmes de corres-
pondance avec les informations VIES reçues d’autres États membres
Les différences dans les règles d’exigibilité représentent l’une des causes sous-jacentes 
aux problèmes de correspondance avec les informations VIES. Une harmonisation s’avère dès lors indispensable pour réduire le nombre de discordances . 
La comparaison des acquisitions intracommunautaires indiquées dans les déclarations à la 
TVA et les états récapitulatifs de livraisons intracommunautaires provenant d’autres États membres révèle de nombreuses discordances. C’est notamment le cas en Belgique et aux Pays-Bas. Le nombre de discordances est si élevé qu’il devient impossible à l’administra-tion ﬁ  scale d’essayer de les résoudre. En Allemagne, il n’existe actuellement aucune pro-
cédure permanente et en temps réel pour la comparaison automatique des relevés récapi-tulatifs transmis par d’autres États membres européens avec les données consolidées des acquisitions intracommunautaires de biens déclarées sur le formulaire. En réalité, cette comparaison concerne uniquement les entreprises qui n’ont pas droit à une déduction complète de la taxe d’entrée. 
Les discordances ont différentes origines. Plutôt qu’à une fraude, la plupart des discordan-
ces sont dues à des erreurs de report ou d’enregistrement chez le contribuable. Un pro-blème bien connu, par exemple, est la mauvaise interprétation des règles en matière de rapportage pour les entités ﬁ  scales aux Pays-Bas. Des différences dans les règles d’exigi-
bilité entre les États membres peuvent également être à l’origine de discordances. Une harmonisation des règles d’exigibilité relatives à l’imputation de transactions à des pério-des de temps est nécessaire pour résoudre ce problème. 
Envisager une correspondance ‘transaction-par-transaction’ comme une solution à 
long terme
La concordance à un moindre niveau d’agrégation est une solution à envisager pour 
l’avenir. Il s’agirait d’une comparaison au niveau de chaque transaction.
Le niveau d’agrégation dans les états récapitulatifs et les déclarations à la TVA ne permet 
qu’une comparaison entre les totaux. Si les montants ne coïncident pas, il devient très difﬁ  cile d’expliquer les discordances. Supprimer l’agrégation et revenir aux transactions individuelles
39 (au moins pour les transactions au-delà d’un certain seuil) peut constituer 
une solution à long terme. Des évolutions comme la facturation électronique peuvent venir appuyer cette solution. Ce type de comparaison peut fournir aux autorités ﬁ  scales la preuve que le taux zéro a été appliqué correctement pour chaque transaction et réduire ainsi le risque de fraude (carrousel). Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 6340 Central Liaison Ofﬁ  ce (bureau central de liaison), référence à l’article 2, 2 du règlement 1798/2003.Inclure les discordances dans le système d’analyse des risques
Les discordances comme indicateur en combinaison avec d’autres signaux pourraient 
être incluses dans le système de gestion des risques .
Comparer les données VIES obtenues lors des vériﬁ  cations de numéro d’identiﬁ  cation à la 
TVA et les livraisons et acquisitions intracommunautaires pourrait fournir des signaux de risque précieux pour détecter une fraude. Toutefois, la plupart des discordances sont dues à des erreurs de déclaration ou d’enregistrement par le contribuable plutôt qu’à une fraude. Aussi longtemps que ne sera pas réalisable une correction de toutes les discordances indivi-duellement, il pourrait être utile d’inclure les résultats des comparaisons dans un système de gestion des risques. En combinaison avec d’autres indicateurs et des analyses de tendances, cette initiative pourrait aider à détecter les discordances qui sont de véritables indicateurs d’une fraude potentielle ou réelle. Cette technique est déjà courante en Belgique.
Améliorer la gestion des risques de la vériﬁ  cation des déclarations à la TVA
Le système de gestion des risques pour la vériﬁ  cation des déclarations à la TVA peut être 
amélioré en combinant toutes les sources d’information disponibles.
La mesure dans laquelle les administrations ﬁ  scales belge, allemande et néerlandaise font 
appel à la gestion des risques lors du traitement des déclarations à la TVA diffère nette-ment. Le ﬁ  sc belge utilise très largement les techniques d’exploration de données, en distinguant divers groupes de contribuables et en appliquant environ 100 variables. Ces techniques sont utilisées pour identiﬁ  er les dossiers dignes d’un examen plus attentif. Les 
premiers résultats indiquent une légère progression des recettes ﬁ  scales grâce au recours 
à ces techniques.
En Allemagne et aux Pays-Bas, le recours à la gestion du risque dépend également de 
l’activité des bureaux locaux du ﬁ  sc, en Allemagne dans les Länder et aux Pays-Bas dans 
les bureaux régionaux. L’utilisation effective de proﬁ  ls de risque et les techniques de ges-
tion des risques sont également tributaires de la disponibilité de moyens informatiques sufﬁ sants. Il n’est pas réaliste d’analyser manuellement de nombreuses variables ou d’iden-
tiﬁ er des comportements à risque dans des combinaisons de variables.
3.3  Conclusions/recommandations: échange d’information entre États 
membres de l’Union européenne
Évaluer l’efﬁ  cacité de l’échange d’information entre les États membres
L’efﬁ cacité de l’échange d’information entre les États membres en ce qui concerne la pré-
vention ou la détection de la fraude ne fait pas l’objet d’une évaluation. Une telle évaluation est justiﬁ  ée car notre audit relève une utilisation limitée des possibilités d’échange d’infor-
mation. Les observations de l’audit indiquent que les demandes d’information contribuent généralement à expliquer les discordances administratives (dues en partie au manque de ﬁ abilité de VIES) mais qu’elles débouchent rarement sur la détection d’une fraude.
L’audit démontre que les trois États membres ne font de l’échange d’information qu’un 
usage limité par rapport au potentiel que laisserait supposer le volume du commerce intra-communautaire. Le fait que la Belgique, par exemple, n’envoie en moyenne que trois demandes par an et par bureau de taxation soulève la question de savoir si cet instrument est sufﬁ  samment connu de tous les services. 
En raison d’une absence d’évaluation, les États membres n’ont qu’une vague idée des 
résultats de la coopération administrative en matière de prévention ou de dépistage de la fraude ou de la récupération des taxes soustraites. Il est recommandé de procéder à une évaluation de la valeur de l’échange d’informations, par exemple en demandant régulière-ment un retour d’information aux utilisateurs. C’est déjà le cas aux Pays-Bas mais le CLO
40  64 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 200941 Voir également le rapport spécial n° 8/2007 de la Cour des comptes européenne.d’Almelo ne reçoit qu’un petit nombre de réponses au formulaire d’évaluation qu’il envoie. 
En guise de solution alternative, on pourrait songer à demander à un échantillon seulement un retour d’information. Le travail des divisions concernées et du CLO s’en trouverait ainsi allégé. Un meilleur suivi et un meilleur traitement des informations en retour ainsi que l’utilisation des informations obtenues permettraient de traiter de nouvelles demandes.
Traiter les demandes d’information à temps
L’échange d’information est fastidieux et, dans de nombreux cas, le délai est dépassé .
L’audit montre que la qualité des demandes d’information et des réponses est générale-
ment satisfaisante. On ne peut en dire autant du respect du délai de trois mois maximum imposé aux États membres par le règlement européen. Les chiffres diffèrent selon les États membres demandeurs et répondants mais en règle générale, 30 à 60 % de toutes les demandes reçoivent une réponse tardive
41.
Aux Pays-Bas, il n’existe pas de suivi régulier des délais de réponse. L’Allemagne et la 
Belgique possèdent des systèmes largement automatisés qui vériﬁ  ent les délais de réponse 
mais ne fournissent aucun renseignement sur les progrès réalisés entre l’envoi d’une demande à un bureau local du ﬁ  sc et la réception d’une réponse. Le traitement des deman-
des par les bureaux locaux du ﬁ  sc provoque généralement des dépassements de délai mais 
le CLO (Pays-Bas) et les services de traduction (Allemagne) ont également besoin de temps. Des objectifs devraient être ﬁ  xés aux bureaux locaux du ﬁ  sc en matière de réponse 
à temps aux demandes d’information. En outre, les bureaux locaux devraient fournir au CLO une meilleure information sur l’évolution du traitement des demandes. En plus d’un meilleur suivi, cette procédure devrait accélérer la fourniture d’informations à l’État concerné au cas où les délais seraient dépassés.
Améliorer l’échange d’informations entre les services anti-fraude et élargir la base 
d’Eurocanet en tant que moyen d’échange d’information valable
Eurocanet est considéré comme un outil efﬁ  cace en Belgique et aux Pays-Bas. L’administra-
tion ﬁ  scale allemande ne participe pas activement à Eurocanet. Étant donné qu’il serait avantageux d’élargir la portée d’Eurocanet pour englober autant d’États membres européens que possible, il serait bon de lever tout obstacle qui pourrait empêcher son utilisation . 
Les travaux d’audit révèlent qu’une approche spéciﬁ  que est indispensable pour lutter 
contre les carrousels à la TVA. À cet égard, le European Carousel Network (Réseau euro-péen Carrousel) constitue un instrument certes utile mais pas accepté par tous les États membres. Les Pays-Bas et la Belgique comptent parmi les participants qui alimentent le réseau en données et utilisent les informations échangées, mais l’Allemagne et un certain nombre d’États membres refusent de participer activement parce qu’un tel échange d’in-formations ne repose pas sur une base juridique satisfaisante. 
La non-participation d’un nombre important d’États membres réduit la portée de l’échange 
d’information. C’est pourquoi les participants envisagent une nouvelle rédaction des règles de fonctionnement d’Eurocanet ou l’ajout d’une base légale dans le règlement même (Règlement du Conseil (CE) 1798/2003). Une autre idée, proposée par la France, est la création d’une nouvelle plate-forme européenne appelée Euroﬁ  sc. Lors de sa réunion du 
7 octobre 2008, le Conseil a approuvé le concept général d’Euroﬁ  sc et a également invité 
la Commission européenne à inclure des dispositions sur Euroﬁ  sc dans le règlement 1798/2003. Euroﬁ  sc est conçu comme un réseau décentralisé réunissant uniquement des 
États membres volontaires. Les nouvelles solutions comme Euroﬁ  sc devraient conserver 
les avantages offerts par le système Eurocanet actuel. La rapidité d’échange des informa-tions est cruciale à cet égard. Non seulement l’échange de données doit-il être exploitable et se limiter aux entreprises et transactions suspectes mais les canaux d’information doi-vent aussi être courts et les données partagées directement avec les services concernés. Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 654 Répression
4.1 Introduction
La répression comporte l’enquête, les poursuites, la sanction et le règlement des cas de 
fraude. Le présent rapport d’audit se concentre sur la répression de la fraude dans les trois pays participants et sur les informations de gestion disponibles quant aux résultats des enquêtes, des poursuites et des règlements des cas de fraude. 
4.2 Conclusions/recommandations: répression
Organiser une coopération étroite entre les enquêteurs / procureurs et les autori-
tés ﬁ scales
Une coopération étroite est nécessaire entre les enquêteurs / procureurs et les autorités 
ﬁ  scales pour garantir une répression efﬁ  cace.
Nos observations indiquent que la répression ne peut généralement être efﬁ  cace sans une 
étroite coopération entre toutes les autorités concernées. Une coopération efﬁ  cace sup-
pose:
l’absence d’obstacles formels ou chronophages entre l’autorité ﬁ  scale et les servi- • 
ces d’enquête et des poursuites;
une vue d’ensemble permanente par les services concernés des diverses pratiques • 
TVA suspectes;
l’existence de mesures satisfaisantes en matière d’organisation et de personnel; • 
une analyse permanente des mesures et leur adaptation si nécessaire; • 
le recours par les services des poursuites aux informations dont disposent les • 
experts ﬁ  scaux pour lutter contre la fraude à la TVA dans les cas qui s’y prêtent.
En Belgique, les services de contrôle de la TVA et les centres de contrôle jouent un rôle 
limité dans la lutte contre l’évasion de la TVA. Leur seule fonction est d’informer immédia-tement l’Inspection spéciale des impôts lorsqu’ils suspectent une évasion de la TVA. L’Ins-pection spéciale des impôts s’intéresse aux affaires de fraude spéciﬁ  que et organisée à 
grande échelle, dont les carrousels à la TVA. On estime que la Task force fraude TVA (OCS), spécialisée dans la lutte contre la fraude carrousel à la TVA, est un élément de force de l’approche belge. L’OCS a été créée pour surmonter les problèmes de coopéra-tion entre l’administration ﬁ  scale, la police et le ministère public. Le ministère public est 
obligé de signaler toutes les présomptions de fraudes à la TVA au ministre des Finances. Des obstacles demeurent toutefois dans l’organisation et la coopération.
Des procédures formelles et chronophages existent pour: • 
l’autorisation spéciale de signalement au ministère public; –
le détachement auprès du ministère public de fonctionnaires des impôts spé- –
cialisés dans des questions ﬁ  scales comme la fraude à la TVA. 
L’Inspection spéciale des impôts n’a aucune compétence pénale et le personnel • 
judiciaire ne dispose que d’une compétence ﬁ  scale limitée.
En Allemagne, divers services sont compétents pour les vériﬁ  cations TVA et la lutte contre 
la fraude à la TVA. L’approche de l’administration ﬁ  scale consiste à établir des structures 
organisationnelles spécialisées et de mettre à disposition du secteur fédéral et des Länder un personnel bien formé. Les procédures répressives en matière d’impôts sont générale-ment gérées au sein de l’administration ﬁ  scale. En cas de délits ﬁ  scaux, les services d’en-
quête ﬁ  scale et l’unité des amendes administratives et des affaires pénales peuvent soit 
poursuivre eux-mêmes la fraude à la TVA, soit transmettre les affaires au ministère public. Si la procédure est mue par le ministère public, l’unité des amendes administratives et des  66 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009affaires pénales est obligée de représenter les intérêts de l’administration ﬁ  scale. En outre, 
le ministère public s’appuie généralement sur des fonctionnaires expérimentés du service d’enquêtes ﬁ  scales au titre d’experts. En vertu de la ‘stratégie uniforme d’enquêtes ﬁ  scales 
en cas de carrousel et de fraude en chaîne’, des équipes d’enquête spéciales peuvent être constituées pour les cas graves d’évasion ﬁ  scale, ou en cas d’évasion ﬁ  scale organisée. Ces équipes réunissent le ministère public, la police, des enquêteurs ﬁ  scaux et des inspec-
teurs spéciaux des impôts. En fonction des structures organisationnelles des Länder, les administrations ﬁ  scales emploient du personnel bénéﬁ  ciant de divers niveaux d’expérience 
et au moins un contrôleur TVA expérimenté ou un inspecteur TVA. Au niveau fédéral, l’unité de coordination des contrôles TVA spéciaux et des enquêtes ﬁ  scales connexes (acronyme 
allemand: KUSS) est chargé de la coordination nationale dans le domaine de la fraude pré-sumée ou avérée à la TVA. Le KUSS travaille en étroite collaboration avec les unités de contrôle spécial TVA et les services d’enquêtes ﬁ  scales des Länder pour lutter contre la 
fraude à la TVA. Le KUSS soutient également l’échange d’informations entre les enquê-teurs du ﬁ  sc et les inspecteurs TVA concernés. Le traitement par l’unité centrale de coor-
dination dépend de la nature de l’affaire (procédure d’imposition ou poursuites pénales).
En Allemagne, il reste des quelques obstacles à la coopération.
La coordination à l’échelle nationale ne peut être assurée avec satisfaction en rai- • 
son des manquements dans l’échange d’information entre le KUSS et les adminis-trations ﬁ  scales des Länder.
Au niveau fédéral, il n’existe aucune autorité pour conseiller les administrations • 
ﬁ  scales des Länder lors des enquêtes. La procédure de coopération ne peut en être qu’allongée.
Affectation insufﬁ  sante de moyens humains compétents disposant de la formation • 
et de l’expérience nécessaires pour lutter contre la fraude à la TVA.
Ni le KUSS ni les administrations ﬁ  scales des Länder ne peuvent inﬂ  uencer les • 
décisions du ministère public de juger les cas de fraude organisée à la TVA au cours d’un procès commun plutôt qu’au cas par cas.
Aux Pays-Bas, les bureaux régionaux des impôts réalisent des contrôles sur la base de 
signaux reçus de l’intérieur et de l’extérieur. Si un contrôle ou un signal du Service d’infor-mation et d’enquête ﬁ  scale (abréviation en néerlandais: FIOD-ECD) donne lieu à une sus-
picion de fraude à la TVA, le cas est discuté au cours de l’une des réunions régulières des représentants de l’administration ﬁ  scale, du FIOD-ECD et du ministère public. Conformé-
ment aux directives nationales, une décision est prise d’ouvrir une enquête pénale ou de traiter le cas sur le plan ﬁ  scal. Des directives et procédures spéciales existent pour la prise 
de décision. Les mêmes critères sont ainsi appliqués à travers tout le pays par le person-
nel qualiﬁ  é et expérimenté en matière de fraude à la TVA et d’action pénale. En général, 
une coopération sufﬁ  sante est ainsi garantie entre l’administration ﬁ  scale, les services d’enquête et le ministère public.
Aux Pays-Bas, il reste aussi des obstacles à l’organisation de la répression des carrousels 
à la TVA.
La décision d’enquêter et de poursuivre les cas de fraude dépend également des • 
capacités en personnel du FIOD-ECD et du ministère public. 
Des accords annuels spéciaux sont passés entre le FIOD-ECD et le ministère • 
public. L’accord pour 2008 n’accorde cependant aucune attention spéciale à la fraude à la TVA (carrousel).
Les informations concernant les cas de fraude sont enregistrées différemment par • 
l’administration ﬁ  scale et le ministère public.
Fournir des informations de gestion sur les cas de fraude et les pertes de TVA
Les informations sur les cas de fraude intracommunautaire à la TVA et les pertes de TVA 
qui en résultent sont limitées. La perte totale due aux carrousels n’est pas connue. Les informations concernant ces pertes est utile pour mesurer l’efﬁ  cacité des politiques anti-fraude et décider des ressources à mettre en œuvre pour combattre la fraude.   Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 67Les administrations ﬁ  scales devraient analyser les cas de fraude à la TVA et les pertes de 
TVA et rassembler toutes les informations pertinentes, notamment celles disponibles auprès du ministère public, pour mesurer l’efﬁ  cacité  des politiques et des mesures anti-
fraude. 
Des informations sur les cas de fraude à la TVA et les pertes de TVA sont disponibles 
dans une certaine mesure dans les trois pays participants. Toutefois, un relevé complet des cas de fraude et des pertes dues aux carrousels n’est pas disponible.
En Belgique, il existe des informations quant au nombre de cas détectés par le service 
d’appui (OCS) et traités par le service d’enquête (ISI), ainsi qu’aux montants de TVA concernés et aux amendes. Les chiffres montrent qu’un petit nombre de cas représente une part disproportionnée des montants soustraits. Les quinze cas principaux représentent plus de 70 % des montants totaux éludés en 2006 et 2007. 
En Allemagne, des données statistiques sont disponibles mais ne sont pas utilisées comme 
outil de pilotage. Des statistiques consolidées basées sur les données des Länder sont établies au niveau national. L’administration ﬁ  scale alimente des bases de données avec 
des informations au sujet des cas de fraude à la TVA et des participants aux carrousels à la TVA. Les services ﬁ  scaux nationaux ne peuvent obliger les Länder à leur fournir des informations de gestion adéquates. La pratique des Länder en la matière n’est donc pas analysée au niveau fédéral. Les données statistiques conservées par les Länder sont éga-lement insufﬁ  santes pour mesurer l’efﬁ  cacité des politiques anti-fraude. Ni l’administration 
ﬁ  scale fédérale ni les Länder ne possèdent des informations complètes sur les cas de fraude à la TVA (carrousel), notamment en ce qui concerne, par exemple, le résultat des conﬁ scations et saisies ou du taux de récupération des taxes établies.
Aux Pays-Bas, des informations statistiques sont disponibles au sujet de la fraude à la 
TVA et des carrousels à la TVA tels qu’enregistrés par le FIOD-ECD. La perte ﬁ  nancière 
résultant de la fraude carrousel est relativement importante: 75 % du total des pertes enre-gistrées sont dus aux carrousels TVA alors que seuls 6 % du nombre total de fraudes à la TVA concernent les carrousels. L’administration ﬁ  scale ne possède pas une vue d’ensem-
ble du nombre de cas et de l’importance de la fraude intracommunautaire à la TVA. Des informations sont uniquement disponibles sur les cas recensés et traités par le FIOD-ECD. Aucune information n’est disponible au sujet du règlement des dossiers par voie adminis-trative.
Le faible taux de récupération des pertes souligne l’importance de la prévention et 
du dépistage précoce
Les informations disponibles indiquent que la fraude carrousel est à l’origine de pertes 
proportionnellement plus importantes que les autres cas de fraude et que le taux de récu-pération est faible .
Vu la nature de la fraude intracommunautaire à l’opérateur défaillant, le taux de récupéra-
tion des pertes en TVA est faible. Le montant dû a beau être grevé d’une lourde amende, par exemple en Belgique et aux Pays-Bas, cette mesure n’a pratiquement pas d’effet sur les montants collectés. C’est pourquoi la prévention et le dépistage précoce constituent la meilleure approche pour réduire le manque à gagner de TVA.
La responsabilité conjointe et solidaire pour la TVA éludée des fraudeurs condamnés, de 
ﬁ nanciers de la fraude à la TVA, des instigateurs de la fraude et d’autres personnes impli-
quées dans les carrousels à la TVA est un instrument supplémentaire appréciable. 
En Allemagne, l’approche par l’administration ﬁ  scale de la fraude à la TVA comprend le 
renforcement de la prévention, de la détection et de la répression en ordre décroissant d’importance. Bien qu’elle semble raisonnable, cette approche ne repose pas sur une éva-luation complète des politiques anti-fraude de l’administration ﬁ  scale.  68 Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009Annexe 1 Questions d’audit
(1) Prévention (limitation du risque de fraude)
1. Quelles sont les mesures prises pour éviter que des commerçants potentiellement 
non ﬁ  ables puissent disposer de numéros de TVA et se transformer en ‘opérateurs 
défaillants’ ? 
2. Quelles sont les mesures prises pour contrer l’abus potentiel de numéros de TVA 
restés inactifs pendant une longue période ?
(2) Détection (analyse de risques, inspection, contrôle et signalement)1. Quelles garanties existe-il pour assurer une saisie complète et correcte des don-
nées relatives aux numéros de TVA, aux fournitures intracommunautaires et correc-tions des déclarations de TVA dans le système d’échange d’informations sur la TVA automatisé (VIES) ?
2. De quelle manière l’analyse et la gestion des risques afférents au contrôle des 
déclarations TVA et des livraisons intracommunautaires sont-elles effectuées ?
3. Quels sont les contrôles et les vériﬁ  cations des déclarations TVA et des relevés de 
fournitures intracommunautaires effectués sur la base de proﬁ  ls de risque ?
4. Les transactions inhabituelles sont-elles suivies rapidement par un examen plus 
approfondi ?
5. Les sources d’information pertinentes, notamment les signalements spontanés et 
les demandes d’informations, sont-elles exploitées dans le cadre de la détection ? 
6. Existe-t-il un suivi en vue de la réception/fourniture en temps voulu des données à 
l’occasion des demandes d’informations ? 
(3) Répression (audit, enquête et dépistage, poursuites et règlement)1. Les indices de suspicion de fraude font-ils l’objet d’un suivi par les administrations 
ﬁ scales ou les services anti-fraude ?
2. De quelles informations de gestion les administrations ﬁ  scales disposent-elles au 
sujet des résultats d’audits, enquêtes et traitement ﬁ  scal de ces affaires ?  Fraude intracommunautaire à la TVA – Cour des comptes, mars 2009 69Annexe 2 Liste des abréviations
ISI Inspection spéciale des impôts (Belgique)
CLO Central Liaison Ofﬁ  ce  (bureau central de liaison présent dans chaque 
État membre)
Ecoﬁ n Conseil des affaires économiques et ﬁ  nancières de l’Union européenne
Eurocanet European Carousel Network
FIOD-ECD Service d’information et d’enquêtes ﬁ  scales/Inspection économique 
(Pays-Bas)
BCE Banque-Carrefour des entreprises (Belgique)KUSS Unité de coordination des contrôles TVA spéciaux et des enquêtes ﬁ  sca-
les connexes (Allemagne)
MSW Alerte État membreMTIC-Fraud Missing Trader Intra-Community Fraud (Carrousel à la TVA)
OCS Task force fraude TVA (Belgique)OLAF Ofﬁ  ce européen de lutte anti-fraude
SCAC Standing Committee on Administrative Cooperation  (Comité permanent 
de la coopération administrative)
TBF Task force fraude TVA (Pays-Bas) TPO Consultation tripartite (Pays-Bas)TVA Taxe sur la valeur ajoutéeVIES VAT Information Exchange System  (Système d’échange d’informations 
sur la TVA automatisé)  COUR DES COMPTES
à la TVA
imprimeur
adresse
tél
fax
02-551 86 22www.courdescomptes.be

The Pension Engine : Development and Application for Public Service Pensions

Le présent rapport a été approuvé le 5 décembre  2018 par l’assemblée  générale de la Cour des comptes et 
transmis à la Chambre des représentants.   
Il est disponible  uniquement  en version électronique  sur www.courdescomptes.be.  Le moteur pension 
Développement  et application  pour 
les pensions  des fonctionnaires  
Afin de pouvoir calculer les pensions automatiquement,  le Service fédéral des pensions (SFP) a 
lancé le projet Capelo. Il souhaite ainsi pouvoir suivre la carrière des fonctionnaires  dans une base 
de données actualisée  en permanence.  La mise en relation des données du SFP sur les pensions 
des fonctionnaires  et de celles des banques de données relatives aux pensions des salariés et des 
indépendants  a permis en outre de développer  un « moteur pension ». Il s’agit d’un projet de 
collaboration  entre les trois régimes de pensions (fonctionnaires,  salariés et indépendants)  qui 
offre au citoyen un point de contact unique (sur www.mypension.be)  pour calculer en ligne la 
première  date de pension possible et le montant de sa pension, qu’il soit fonctionnaire,  salarié ou 
indépendant.  
Tant le moteur pension que l’interface  www.mypension.be  ont enregistré  du retard, mais, depuis 
novembre  2017, la plupart des citoyens peuvent consulter  une estimation  de leur pension légale. 
L’application  a eu immédiatement  beaucoup  de succès, ce qui montre que le citoyen a besoin 
d’informations  claires au sujet de sa pension. 
Le citoyen doit toutefois tenir compte du fait que les informations  de pension fournies ne sont 
valables qu'au moment de la consultation  et n'offrent aucune garantie sur le montant de la 
pension que l'intéressé  recevra finalement.  Par ailleurs, les informations  fournies sont très 
sommaires.  L'intéressé  ne peut dès lors pas vérifier si son estimation  est correcte ni contrôler  si 
tous les éléments  de carrière et de traitement  ont été pris en compte. 
La Cour des comptes a examiné le moteur pension et constate que la banque de données Capelo 
ne contient toujours pas toutes les données de carrière des fonctionnaires  statutaires,  alors que la 
date limite à laquelle les employeurs  devaient introduire  les informations  est déjà passée depuis 
presque trois ans. Par ailleurs, pour un nombre inconnu d'anciens  fonctionnaires  qui n'étaient plus 
en service au sein du secteur public au 31 décembre  2010 (et qui n'y ont plus travaillé depuis), c’est 
même l’ensemble  des données de carrière dans le secteur public qui font défaut. Une déclaration  
complète  et correcte des données revêt une importance  capitale pour pouvoir établir les droits à 
la pension dans tous les régimes. La Cour des comptes estime dès lors qu'il conviendrait  
d'introduire  une sanction légale lorsque l'obligation  de déclaration  n'est pas respectée.  En effet, 
MyPension  ne pourra pas fonctionner  convenablement  tant que toutes les données des (anciens) 
fonctionnaires  n'auront pas été intégrées.  
Le nombre de déclarations  remplies est encore plus bas pour les membres  du personnel  
contractuel  du secteur public, notamment  parce que des protocoles  d’accord autorisent,  sans 
base légale, des exemptions.  En outre, ces protocoles  ne sont pas toujours exécutés correctement  
dans la pratique. Les services militaires  de nombreux  fonctionnaires  ne figurent toujours pas dans 
la banque de données Capelo, ce qui entraîne un calcul erroné dans MyPension.  De plus, les 
données de plusieurs petites institutions  de pension et celles relatives aux mandats politiques  
devraient  également  être reprises dans les banques de données.  Enfin, il apparaît que la 
réglementation  sur les pensions relative au maximum  absolu, à la non‐prise en compte des 
services défavorables,  au bonus de pension, au tantième  préférentiel,  à la pension minimale  et  LE MOTEUR  PENSION  / 2 
 
aux pensions mixtes n'a pas été (intégralement)  programmée  dans MyPension,  de sorte que le 
logiciel fournit des informations  erronées ou n'en donne aucune dans certains cas.  
Le ministre des Pensions a répondu qu’il souhaite,  par le biais d’un (avant‐) projet de loi, introduire  
une sanction lorsque les données historiques  ne sont pas introduites  en temps voulu et étendre 
l’obligation  de participer  au projet Capelo. Ce projet de loi créera également  une assise légale pour 
les protocoles  d’accord qui ont déjà été conclus avec certains employeurs.   
Par ailleurs, le ministre se rallie en grande partie aux conclusions  et recommandations  de la Cour 
des comptes.  Il souligne une nouvelle fois qu’il attache une grande importance  à la fourniture  
d’informations  correctes  et à la poursuite  de l’automatisation  du traitement  des dossiers de 
pension. Il demandera  dès lors au SFP de prêter attention  aux points d’amélioration  et aux 
recommandations  formulés par la Cour des comptes et, le cas échéant, d’y donner suite le plus 
rapidement  possible. 
    LE MOTEUR  PENSION  / 3 
 
TABLE DES MATIÈRES  
CHAPITRE  1  
Introduction   5 
1.1 Contexte    5 
1.2  Questions  d’audit et délimitation   7 
1.3 Méthode  d'audit  8 
1.4  Déroulement  de l'audit  8 
CHAPITRE  2  
Avancement  du projet  10 
CHAPITRE  3  
Constatations  relatives à la banque de données Capelo  14 
3.1 Exhaustivité  et exactitude  de la banque de données  14 
3.1.1  Déclarations  historiques   14 
3.1.2  Déclarations  DmfA  14 
3.1.3  Dispense  de déclaration  en vertu d'un « protocole  »  16 
3.1.4 Répartition  des tâches entre les employeurs   17 
3.1.5 Données ponctuelles   18 
3.1.6 Services militaires   18 
3.2 Conséquences  d'une banque de données incomplète  et/ou inexacte  19 
3.2.1 Conséquences  pour le calcul des pensions des fonctionnaires   19 
3.2.2 Conséquences  en cas de carrière mixte  19 
CHAPITRE  4 
Constatations  relatives au calcul des pensions   21 
4.1 Remarques  générales   21 
4.1.1  Estimations  automatiques   21 
4.1.2. Informations  accompagnant  les estimations  de MyPension   22 
4.1.3. Informations  pour les fonctionnaires  en prépension   23 
4.2 Réglementation  manquante  dans le logiciel d'estimation   23 
4.2.1 Limitation  au montant maximum  absolu23 
4.2.2 Application  de la règle selon laquelle il peut être fait abstraction  des « services 
préjudiciables  »  23 
4.2.3 Bonus de pension  24 
4.2.4 Tantième   24 
4.2.5 Augmentation  jusqu'à la pension minimale   25 
4.2.6 Législation  relative aux pensions mixtes  25 
4.3  Logiciel de calcul différent   26  LE MOTEUR  PENSION  / 4 
 
CHAPITRE  5  
Conclusions  et recommandations   27 
5.1 Conclusions   27 
5.2        Recommandations    28 
ANNEXE  
Réponse du ministre des pensions  du 24 octobre 2018      29  LE MOTEUR  PENSION  / 5 
 
CHAPITRE  1 
Introduction  
1.1 Contexte  
Le Service fédéral des pensions  (SFP) a automatisé  depuis un certain temps déjà les processus  
de calcul des pensions  afin de travailler  de manière plus performante  et de pouvoir fournir 
au citoyen de meilleures  informations  à propos de ses droits en matière de carrière et de 
pension. Ainsi, il a entamé le projet Capelo (carrière publique  électronique ‐elektronisch  
loopbaanoverzicht ), pour lui permettre  de suivre la carrière des fonctionnaires  à l'aide d'une 
base de données actualisée  en permanence.  Cette banque de données,  avec le programme  de 
calcul PenCalc,  devait permettre  d'octroyer  automatiquement  les pensions  dans le secteur 
public. Depuis début 2013, le SFP fixe ces pensions  sur la base d'informations  électroniques  
et plus à partir d'un dossier papier et de documents  de carrière probants.  Les données de 
carrière sont encodées  et envoyées  par les divers employeurs  du secteur public ; les données 
de carrière datant d'avant 2011 sont reprises dans une déclaration  des « données historiques  » 
et celles à partir de 2011 sont obtenues  via la déclaration  de la sécurité sociale (DmfA)1.  
La mise en relation des données électroniques  relatives aux pensions  des fonctionnaires  et 
de celles des banques de données relatives aux pensions  des salariés et de l’Institut national 
d'assurances  sociales pour travailleurs  indépendants  (Inasti) a permis en outre de développer  
un « Moteur pension ». Il s’agit d’un projet de collaboration  entre les trois régimes de 
pensions  (fonctionnaires,  salariés et indépendants)  qui offre au citoyen un point de contact 
unique pour calculer en ligne la première  date de pension possible et le montant de sa 
pension, qu’il soit fonctionnaire,  salarié ou indépendant.  
Une banque de données supplémentaire  était devenue indispensable  pour le SFP à la suite 
des réformes  des pensions.  En effet, en raison de ces modifications  législatives,  la banque de 
données Capelo en construction,  reprenant  toutes les données de carrière du secteur public 
d’un fonctionnaire,  ne suffisait plus pour automatiser  le droit à une pension publique  et son 
calcul. En effet, certains éléments  de la fixation de la pension requièrent  de connaître  
également  les périodes de travail en tant que salarié ou indépendant.   
Pour les deux autres grands régimes de pensions  (salariés et indépendants),  le projet devait 
en premier lieu permettre  que, pour les carrières mixtes, il ne soit plus nécessaire  d’attendre  
le traitement  de la pension de fonctionnaire  avant de pouvoir fixer la pension de salarié et/ou 
d’indépendant.  Par ailleurs, à la suite des réformes  des pensions  successives,  un nombre 
croissant  de cas dans ces régimes requièrent  la connaissance  des services prestés en tant que 
fonctionnaire  pour pouvoir examiner  le droit à la pension. 
                                                           
1 La Cour des comptes a examiné dans un audit antérieur  le fonctionnement  de Capelo. Voir Cour des comptes,  « Mise en 
œuvre du projet Capelo et traitement  des données électroniques  par le SFP‐Pensions fonctionnaires  », rapport à la 
Chambre  des représentants,  Bruxelles,  mars 2017, www.courdescomptes.be.  Sauf mention contraire explicite, toutes les 
références  à des constatations  antérieures  de la Cour des comptes portent sur le contenu de ce rapport d'audit.  LE MOTEUR  PENSION  / 6 
 
Le projet « Moteur pension » comprend  : 
 une banque de données commune  ; 
 
 un moteur de calcul pour chaque régime de pension qui consolide  les données du 
régime concerné,  c’est‐à‐dire les interprète  suivant la réglementation  spécifique  à ce 
régime ; 
 
 un orchestrateur  central pour gérer l’échange  des données brutes (c’est‐à‐dire les 
données avant leur consolidation)  et des données consolidées  entre les trois régimes 
de pension ; 
 
 une interface  commune  qui communique  ces données au citoyen (et aux 
professionnels)  : www.mypension.be.  
Concrètement,  le moteur pension fonctionne  comme suit : 
 Chacune  des trois institutions  de pension (le SFP‐ancien Service des pensions  du 
secteur public pour les pensions  des fonctionnaires,  le SFP‐ancien Office national des 
pensions  pour les pensions  des salariés et l’Inasti pour les pensions  des indépendants)  
introduit  les données de carrière dans la banque de données intégrée.  Les données du 
secteur public sont fournies de manière structurelle  à partir du portail des pensions  
du SFP. 
 
 Chaque institution  consolide  ses propres données de carrière pour établir le droit à 
pension et calcule la « date P », c'est‐à‐dire la première  date de pension possible.  Le 
module de calcul de la date P du SFP (services compétents  pour les pensions  des 
fonctionnaires)  communique  les données consolidées  au moteur pension de deux 
manières  : la durée de carrière prise en considération  dans le régime du secteur public 
et la durée de carrière prise en considération  dans les autres régimes. Ce module peut 
aussi calculer une date P à partir de données fournies par le moteur pension. 
 
 Chaque institution  consolide  ses propres données de carrière pour calculer la pension. 
On obtient ainsi un montant de pension à trois dates possibles  : la date P, la première  
date de pension possible commune  aux trois régimes et la date de pension légale. En 
outre, le moteur calcule le montant  de pension déjà constitué2.  
Cette plateforme  de pension interactive  commune  collecte et traite donc les données de 
carrière détaillées  pour établir un aperçu de carrière complet pour les trois régimes de 
pension. Ces données de carrière sont en outre traduites  en droits à la pension et affectées à 
un des régimes. De cette manière,  il peut être déterminé  si et dans quelle mesure chaque 
service presté est pris en compte pour l’établissement  du droit et le calcul de la pension dans 
chaque régime de pensions.  Les données et le calcul sont mis à disposition  via l'interface  
www.mypension.be3. Le citoyen a donc à tout moment une vue de sa carrière et des droits à 
la pension qui en découlent.  
                                                           
2 Il s'agit du montant de la pension que le futur pensionné  percevra à l'âge légal de la pension s'il arrête immédiatement  de 
travailler et ne constitue  pas de droits à la pension supplémentaires.  
3 Outre MyPension  qui est géré par le SFP, Sigedis et l'Office national de sécurité sociale ont lancé MyCareer  le 
29 août 2017. Sigedis est l'ASBL « Sociale Individuele  Gegevens  – Données Individuelles  sociales ». Elle collecte les données 
sociales individuelles  en Belgique et les stocke dans des bases de données accessibles  aux institutions  publiques  de sécurité 
sociale et éventuellement  à d'autres organismes  publics. MyCareer  donne au citoyen un aperçu de sa carrière, qui reprend 
toutes les périodes d’activité  en tant que fonctionnaire,  travailleur  salarié ou indépendant  et toutes les périodes d’inactivité  
(chômage,  crédit‐temps, etc.). Cette application  en ligne permet aussi au citoyen de signaler les lacunes dans sa carrière.  LE MOTEUR  PENSION  / 7 
 
En résumé, le moteur pension calcule : 
 la date P, soit la première  date de pension possible dans un régime (fonctionnaires,  
salariés, indépendants)  compte tenu des services prestés dans l’ensemble  des trois 
régimes ; 
 
 la date de pension commune  à laquelle une personne  dispose d’un droit à pension 
simultanément  dans les trois régimes; 
 
 le montant de la pension à la date P, à la date de prise de cours commune  et à la date 
légale de la pension et le montant de la pension déjà constitué  à un moment donné. 
À terme, le moteur pension permettra  aussi d'effectuer  des simulations  individuelles,  pour 
qu'un citoyen puisse évaluer au préalable  l'effet de certains choix de carrière sur la date de 
sa pension et son montant.  À cet effet, le site internet www.mypension.be  doit évoluer vers 
un portail des pensions  en ligne qui contient des informations  personnalisées  sur les 
pensions  légales et complémentaires  des salariés, fonctionnaires  et indépendants,  
regroupées  dans un dossier de pension numérique  personnel.  
Le SFP s’est beaucoup  investi dans le dossier de carrière électronique  (Capelo) et 
l’élaboration  du moteur pension. Dès le début du projet, il avait été prévu de lancer les 
applications  en plusieurs  phases sur la base d'un calendrier  qui a déjà été ajusté à plusieurs  
reprises entre‐temps (voir le chapitre 2). 
1.2 Questions  d’audit et délimitation  
La Cour des comptes a examiné le développement  et la réalisation  du moteur pension. Vu 
que la fiabilité du moteur pension (et donc son utilité finale) dépend de l’exactitude  des 
informations  fournies,  l’audit s'est concentré  sur la manière dont les flux de données sont 
automatisés  et sur l’exhaustivité  des données.  
En outre, l’audit a analysé quelles fonctionnalités  du moteur pension sont déjà 
opérationnelles  et dans quelle mesure le moteur pension est capable de produire  des 
résultats exacts et complets.  À cet égard, la Cour a examiné dans quelle mesure le SFP a suivi 
le calendrier  (initial et adapté). 
L'audit peut être résumé aux questions  d'audit suivantes  : 
 
 De quelle manière les flux de données destinés au moteur pension sont‐ils organisés  
et automatisés  ? 
 
 Ces flux de données sont‐ils complets  et contiennent ‐ils des informations  correctes  ? 
 
 Quelles sont les fonctionnalités  du moteur pension déjà opérationnelles  ? 
 
 Ces fonctionnalités  produisent ‐elles des résultats corrects et est‐il suffisamment  tenu 
compte des modifications  de la réglementation  en matière de pensions  (informations  
actualisées)  ? 
                                                           
MyCareer  offre un aperçu neutre de tous les événements  de la carrière sans les interpréter  sous la forme de certains droits, 
tandis que MyPension  se concentre  sur les droits à la pension constitués.  Comme ces outils ont des objectifs différents,  les 
données communiquées  peuvent diverger. Ainsi, MyPension  reprend certaines  périodes qui ne font pas partie de la 
carrière, mais qui créent malgré tout des droits à pension (par exemple,  les périodes d'étude).  LE MOTEUR  PENSION  / 8 
 
 Dans quelle mesure le calendrier  prévu pour la réalisation  du moteur pension est‐il 
respecté ? 
 
1.3 Méthode  d'audit 
Dans une première  phase, les informations  disponibles  (ordres de service, rapports de 
groupes de travail, etc.) ont été examinées  et des entretiens  ont été organisés  avec les 
fonctionnaires  responsables.  
Dans une deuxième  phase, le fonctionnement  du moteur pension a été examiné à partir 
d'environ  deux cents dossiers concrets.  L'examen  a notamment  porté sur une sélection  de 
dossiers demandés  au SFP. Une partie d'entre eux concernaient  des dossiers types de 
membres  du personnel  de l'enseignement,  d'autres des dossiers types d'une carrière mixte 
(c'est‐à‐dire une carrière de fonctionnaire  accompagnée  de services prestés en tant que 
salarié ou indépendant).  
1.4 Déroulement  de l’audit 
1er février 2017  Annonce  de l’audit au ministre des Pensions  et à 
l’administrateur  général du SFP 
De mai 2017 à mai 2018  Réalisation  de l’audit et rédaction  du projet de rapport 
3 octobre 2018  Envoi du projet de rapport à l’administrateur  général du 
SFP et au ministre des Pensions  
24 octobre 2018  Réponse du ministre des Pensions  au projet de rapport 
9 novembre  2018  Réponse de l’administrateur  général adjoint du SFP au 
projet de rapport 
 
    LE MOTEUR  PENSION  / 9 
 
CHAPITRE  2 
Avancement  du projet 
D'après le plan de management  2013‐2019  du 31 octobre 2013 de l’ancien Service des pensions  
du secteur public (SdPSP), le projet Moteur pension devait être réalisé en plusieurs  phases 
(voir la colonne « calendrier  initial » dans le tableau suivant).  Un an après la publication  du 
plan de management,  le calendrier  a déjà été ajusté, comme l’indique  la réponse du ministre 
des Pensions  à une question  parlementaire  du 28 octobre 20144. Le plan d'administration  
2015 de l'ancien Office national des pensions  a de nouveau adapté le calendrier  (voir la 
colonne « calendrier  adapté » dans le tableau suivant).  Il a encore dû être adapté ensuite5. 
Ces adaptations  suscitent  des questions:  
 Le calendrier  initial était‐il bien réaliste ? 
Il est apparu clairement  dès le départ qu'il serait impossible  de clôturer la phase 1 en 
décembre  2014. Comme la Cour l'avait déjà souligné début 2014, le SFP (encore le 
SdPSP à l'époque)  ne pouvait disposer d'une banque de données reprenant  les 
données de carrière de tous les fonctionnaires  que début 2016 au plus tôt. En effet, les 
divers organismes  publics ne devaient établir la déclaration  des données historiques  
des membres  de leur personnel  que pour le 31 décembre  20156. Il va de soi que le report 
d'une (première)  phase a une incidence  négative sur le calendrier  de toutes les phases 
suivantes.  D’après le SFP, il n’était pas possible de prévoir que les employeurs  du 
secteur public auraient besoin de tant de temps pour introduire  les attestations  
électroniques  reprenant  les données de carrière historiques.  
 
 Quelle est la raison des modifications  successives  du calendrier  ? 
Lorsque la Cour a demandé  une liste claire des modifications  successives  apportées  au 
calendrier  et des raisons de celles‐ci, le SFP a simplement  répondu en premier lieu 
qu'il s'agissait  d'un énorme projet en évolution  constante.  Dans sa réaction au projet 
de rapport, le service a invoqué les nombreuses  réformes  des pensions  qui ont été 
menées depuis le lancement  du projet et qui ont eu une incidence  importante  sur le 
logiciel d’octroi de l’ancien ONP et de l’ancien SdPSP. 
Pour le développement  du projet, le SFP a fait appel à la Smals, l'organisation  informatique  
commune  des institutions  publiques  de sécurité sociale belges. Comme un projet d'une telle 
envergure  nécessitait  apparemment  une approche  plus structurée  et spécifique,  le SFP a 
ensuite aussi fait appel à une société privée (par le biais d'un contrat‐cadre lié à la Smals) 
ainsi que, depuis le 31 mai 2017, indirectement  à une autre société privée7 spécialisée  dans les 
expériences  d'utilisation  en ligne. En tant que partenaire  externe, cette dernière doit 
encadrer  le SFP dans la poursuite  du développement  de MyPension  et la mise au point d'un 
site internet unique pour le SFP (tant pour les pensions  des fonctionnaires  que pour les 
pensions  des salariés).  En parallèle,  les réseaux internes respectifs  seront intégrés en un seul 
                                                           
4Chambre,  8 décembre  2014, QRVA 54/003, Question  de F. Demon du 28 octobre 2014au ministre des Pensions.  La 
réalisation  de la phase 1 a été déplacée d'emblée  de décembre  2014 à fin 2015. 
5 La Cour des comptes a constaté pendant l'audit qu'il n'existe pas de plateforme  d'information  centrale reprenant  
l'ensemble  des documents  et décisions  concernant  le moteur pension. Il a dès lors été très difficile d'obtenir  un aperçu 
chronologique  des différentes  étapes. 
6 Cour des comptes,  Évolutions  actuelles en matière de pensions publiques  ‐ évaluation  intermédiaire , rapport présenté à la 
Chambre  des représentants,  Bruxelles,  février 2014, www.courdescomptes.be.  
7 Plus particulièrement  en sous‐traitance de la première  société privée. Cette collaboration  via la Smals est réglée dans une 
modalité spéciale de collaboration  (en abrégé : MSC).  LE MOTEUR  PENSION  / 10 
 
réseau de manière à ce que toutes les informations  et connaissances  sur les pensions  des 
fonctionnaires  et des salariés puissent être gérées en un seul endroit. Cet objectif n'a pas 
encore été réalisé.  
Le tableau suivant donne un aperçu de la mise en œuvre du projet : LE MOTEUR  PENSION  / 11 
 
Contenu prévu  Calendrier 
initial Calendrier 
adapté Réalisation Contenu réalisé 
Phase 0 - Accès en ligne au statut du  dossier et à l'aperçu des paiements 
Le citoyen a accès en ligne au statut de son 
dossier dans les trois régimes. Le pensionné peut consulter ses paiements de pension dans le secteur privé et le régi me des fonctionnaires. Décembre 
2014 Deuxième 
trimestre 2015 Mai 2015  Les travailleurs salariés, indépendants et fonctionnaires actifs et 
pensionnés peuvent, grâce à MyPension, consulter leurs données de carrière, lire des messages électroniques du service des pensions et demander leur pension. Les pensionnés peuvent également consulter les montants de pension versés. 
Phase 1 - Aperçu en ligne des périodes d'assurance pension et  calcul de la première date de prise de cours possible 
Le citoyen peut consulter en ligne les données de 
carrière qui ont été enregistrées en vue de la constitution de sa pension dans les trois régimes et, si nécessaire, les diplômes. Il peut signaler les éventuelles données manquantes. En outre, la première date de pens ion possible est indiquée 
pour chaque régime accompagnée d'une explication. Décembre 
2014 Premier 
trimestre 2016 Janvier 
2016 Une version limitée du moteur pension a été lancée le 8 janvier 
2016. Jusqu'au 20 janvier 2016, MyPension ne faisait apparaître que les lignes du temps pour chaque régime de pension contenant des données détaillé es sur les périodes et les 
employeurs. Les visiteurs pouvaient signaler les périodes de travail ou de service militaire  manquantes et les erreurs. 
La phase 1 du moteur pension a débuté le 21 janvier 2016. À 
partir de cette date, chaque citoyen devait pouvoir consulter la 
première date de pension possib le sur la base des données de 
carrière reprises dans la banque  de données commune. Lorsque 
les données disponibles sont insuffisantes pour calculer la date 
de pension (par exemple, lorsqu e les données historiques d'un 
fonctionnaire n'ont pas encore été introduites), le citoyen reçoit 
un avertissement indiquant la rais on pour laquelle il n'est pas 
encore possible de calculer  la date de pension.  
Phase 1 bis - Envoi et collecte coordonnés de renseign ements supplémentaires pendant le processus d'octroi 
Les informations demandées par les trois 
organismes de pension pendant le processus d'octroi ne sont dorénavant demandées qu'une Décembre 
2016   À la clôture de l'audit, il n'était toujours pas possible de 
communiquer des informations en ligne. Le citoyen peut  LE MOTEUR  PENSION  / 12 
 
seule fois. Le citoyen a la possibilité de compléter 
ces informations en ligne via un formulaire commun. toutefois télécharger les formulaires nécessaires sur le site 
internet et ensuite les envoyer par la poste. 
Phase 2 - Estimation unique et simulation de pension en ligne 
Au cours de sa carrière, le citoyen peut consulter 
en ligne pour les trois régimes une simulation du montant de pension. En outre, il peut simuler des choix de carrière futurs pour connaître l'incidence de ceux-ci sur sa pension. Décembre 
2016 Décembre 
2016  (phase 2 : estimation à la première date de pension possible et/ou à la limite d'âge) Novembre 
2017 Depuis le 20 novembre 2017, la plupart des citoyens peuvent 
consulter via MyPension une estimation de leur pension légale, qu'ils aient eu une carrière de fonctionnaire, de salarié ou d'indépendant. L'estimation est effectuée à trois dates : la première date de pens ion possible, la date de pension commune 
aux trois régimes et la date de l’âge légal. 
  Décembre 
2017 (phase 2bis : simulation du montant de pension à une date choisie librement et suivant des variables choisies librement) Juillet 2018 Depuis le 5 juillet 2018, chaque citoyen peut demander une 
estimation du montant de sa pension à une date choisie librement entre la première date de pension possible et la limite d'âge légale. Cette estimation automatique repose sur les mêmes paramètres et conditions que les autres montants de pension indiqués. L'estimation pe ut être effectuée au choix en 
tenant compte ou pas des pé riodes d'étude pouvant être 
validées moyennant des cotisations personnelles. 
Il n'est toujours pas possible de simuler un montant de pension 
en adaptant des variables de carrière (par exemple, les absences ou interruptions de carrière, les modifications de certains éléments de la carrière, les promotions, etc.). Lors de la présentation à la presse de  la (nouvelle) phase 2 (fin 
novembre 2017), le ministre des Pensions avait annoncé qu'il serait possible à partir de 2019 de calculer l'effet de certains 
choix de carrière sur le montant de la pension.  LE MOTEUR  PENSION  / 13 
 
Phase 3 - Communication coordonnée de la décision de pension 
Lorsque les administrations des pensions 
prennent une décision, le citoyen reçoit simultanément les décision s d'octroi prises dans 
tous les régimes. Les différentes notifications sont rassemblées et accompagnées d'une brève explication mentionnant le montant de pension global. Juin 2018   À la clôture de l'audit, cet objectif n'avait pas encore été réalisé.  LE MOTEUR  PENSION  / 14 
 
CHAPITRE  3 
Constatations  relatives à la banque 
de données Capelo 
3.1 Exhaustivité  et exactitude  de la banque de données  
3.1.1 Déclarations  historiques  
Les employeurs  du secteur public devaient déclarer et valider les anciennes  données de 
carrière de tous les membres  du personnel  qu'ils employaient  au 31 décembre  2010, y compris 
les données des employeurs  précédents  dans le secteur public. Le législateur  avait imposé 
que ces « attestations  de carrière historiques  » soient achevées  pour le 1er janvier 2016. 
Des chiffres de Sigedis montrent  qu’en 2018, les employeurs  sont encore loin d'avoir achevé 
cette opération.  Début avril 2018, le SFP n'avait encore reçu une attestation  de carrière que 
pour 86,67 % de l'ensemble  des agents statutaires.  Cela signifie que l'aperçu de carrière de 
plus de 87.000 agents statutaires  actuels ou anciens fait encore défaut8. Dans sa réaction au 
projet de rapport, le SFP actualise  les chiffres. Début novembre  2018, 90,32 % des attestations  
attendues  avaient été validées. Il manquait  encore 63.356 attestations,  dont 84 % à la charge 
d’un seul employeur,  à savoir l’enseignement  francophone.  
Par ailleurs, les données historiques  des anciens fonctionnaires  qui n'étaient  plus en service 
au 31 décembre  2010 sont manquantes.  Il s'agit d'un nombre inconnu pour le moment de 
personnes  qui sont devenues  salariées ou indépendantes  après une carrière dans le secteur 
public. Comme leur ancien employeur  public ne doit pas remettre  d'attestation  historique,  
ces données ne carrière ne sont pas reprises dans la banque de données Capelo. Lorsque les 
intéressés  contrôlent  leur carrière sur le site MyPension.be,  ils constatent  que leur ancienne  
carrière publique  est complètement  omise. Ce n'est que lorsqu'ils  le signalent  que la 
procédure  visant à compléter  les données peut être entamée.  Des centaines  de cas sont 
découverts  ainsi chaque mois. Cette situation  est aussi liée au fait que le problème  touche 
également  tous les miliciens  qui ont prolongé  leur engagement  comme militaire pour 
quelques  mois ou années. 
Le SFP signale qu’il a entre‐temps déposé un avant‐projet de loi auprès de la cellule 
stratégique,  qui prévoit notamment  que le dernier employeur  qu’un membre du personnel  a 
quitté avant le 1er janvier 2011 doit valider une attestation  historique  dans le mois qui suit la 
réception  d’une demande  émanant  d’un organisme  de pension du secteur public. La Cour 
des comptes fait observer que cette procédure  requiert également  une initiative  du 
fonctionnaire  concerné.   
3.1.2 Déclarations  DmfA 
Depuis le 1er janvier 2011, les données destinées  à Capelo sont dans une large mesure 
collectées  via la déclaration  trimestrielle  à la sécurité sociale DmfA, à laquelle sont ajoutées 
des informations  relatives à l'occupation  dans le secteur public. Ainsi, chaque forme de 
congé, d'absence  ou de prestations  partielles  doit être exprimée  par un code ayant une 
                                                           
8 En outre, la saisie ne s'est pas intensifiée  en 2017 : le pourcentage  d'attestations  de carrière introduites  a augmenté  de 
moins de deux pourcents  au cours de cette période. À ce rythme, il faudra encore attendre plus de sept ans avant que la 
banque de données Capelo ne contienne  les données historiques  de tous les fonctionnaires.  D'après le SFP, les 
manquements  se situeraient  surtout au niveau de la Communauté  française.   LE MOTEUR  PENSION  / 15 
 
incidence  spécifique  sur le calcul de la pension.  En 2011 déjà – lorsque la banque de données 
Capelo était encore en cours d’élaboration  et que le calcul de la pension sur la base des 
données introduites  n'était pas encore opérationnel  –, la Cour s’était interrogée  sur la 
capacité des employeurs  à prendre de telles décisions  en connaissance  de cause et sur le fait 
que les choix que le SdPSP leur propose par le système de codes sont exhaustifs9. 
L'échantillon  examiné par la Cour dans le cadre de cet audit montre clairement  que cette 
crainte était fondée. Il existe apparemment  de nouveaux  codes pour certains congés, mais ils 
ne sont pas repris dans le manuel. Dès lors, on ne sait pas comment  les employeurs  publics 
peuvent connaître  ces codes. De manière plus générale,  la Cour constate que les codes repris 
dans le manuel sont souvent délimités  de manière très sommaire  et que les descriptions  ne 
permettent  pas de déterminer  assez clairement  le code à utiliser pour un type de congé ou 
d'absence.   
La Cour relève en outre que le SFP a indiqué lors d'une mise à jour du moteur pension que 
deux codes existants10 seraient dorénavant  traités de la même manière.  On peut évidemment  
se demander  pourquoi  deux codes distincts existaient  alors à l'origine et pourquoi  ils sont 
censés avoir une incidence  identique  sur le calcul de la date P et du montant  de la pension 
(seulement)  à partir d'une date déterminée.  Il n'est pas clair non plus que les employeurs  
concernés  ont été informés  de cette modification  annoncée  sur le réseau interne du service 
des pensions,  ni comment  ils l’ont éventuellement  été. 
Par ailleurs, lors de l'introduction  de la carrière dans la banque de données Capelo (via une 
attestation  historique  ou via les déclarations  DmfA), les périodes d'absence  ne doivent pas 
toutes être encodées.  Par exemple,  les congés pour prestations  réduites pour cause de 
maladie ne doivent pas être mentionnés  séparément,  car l'occupation  se poursuit 
normalement  pendant ce type d'absence  à temps partiel. Ce choix semble logique parce que 
cette forme d'absence  n'a pas d'incidence  sur le calcul de la pension pour le moment.  Il 
implique  toutefois  qu'en cas de modification  de la loi en la matière, les périodes concernées  
ne pourront  pas être identifiées  dans Capelo. 
Une modification  de la procédure  a résolu une imprécision  relative à la saisie du « congé 
pour mission »11 que la Cour avait signalée dans son audit de mars 2017. Un tel congé est 
octroyé par l'employeur  auprès duquel l'agent concerné  est nommé définitivement,  afin que 
l'agent puisse prester temporairement  des services contractuels  auprès d'un autre 
employeur.  Jusqu'à présent, cette absence n'était pas toujours introduite  dans la banque de 
données Capelo lorsqu'elle  était assimilée  à la situation  administrative  « activité de service ». 
Il n'était donc pas possible d'appliquer  la réglementation12 qui vise à éviter que de telles 
périodes fournissent  un double avantage  en matière de pension ou permettent  d'obtenir  une 
pension publique  (plus élevée) au lieu d'une pension de salarié. La nouvelle procédure  
prévoit une double déclaration  : dorénavant,  les deux employeurs  doivent compléter  les 
blocs Capelo de la déclaration  DmfA13. 
                                                           
9 Cour des comptes,  « Pensions publiques  : points d'attention  », 168e Cahier de la Cour des comptes,  Bruxelles,  
décembre  2011, p. 373, www.courdescomptes.be.   
10 Il s’agit des codes 513 et 505. 
11 Code 505. 
12 Loi du 10 janvier 1974 réglant l'admissibilité  de certains services et de périodes assimilées  à l'activité de service pour 
l'octroi et le calcul des pensions à charge du Trésor public et loi du 5 août 1978 de réformes  économiques  et budgétaires.  
13 On peut toutefois se demander  si et comment  les employeurs  publics ont été informés de cette nouvelle procédure  et 
comment  les déclarations  incomplètes  du passé seront identifiées  et rectifiées.   LE MOTEUR  PENSION  / 16 
 
En ce qui concerne  les « services actifs »14, l'audit montre à nouveau que le SFP ne peut plus 
contrôler  l'application  concrète de la réglementation  via la banque de données Capelo. Les 
données provenant  des attestations  historiques  et des déclarations  DmfA ne suffisent pas 
pour déterminer  si un agent remplit les deux conditions  cumulatives  : être titulaire d'un 
grade actif et exercer effectivement  la fonction qui y est liée. Le grade précis d'un membre 
du personnel  ne doit même plus être mentionné  dans les déclarations.   
La Cour des comptes ne peut donc que constater  à nouveau que le service des pensions  a sur 
plusieurs  plans transféré  une partie de sa compétence  de contrôle aux employeurs,  sans 
disposer lui‐même des instruments  pour vérifier l'exactitude  des informations  fournies.   
Le SFP n’est pas d’accord avec les constatations  concernant  la perte de qualité des données 
de carrière. Il précise que tant l’ancien dossier papier que le flux numérique  actuel 
constituent  une déclaration  certifiée sincère et véritable  par l’employeur  et ne peuvent pas 
être contrôlés  par l’organisme  de pension. La Cour souligne que l’ancien dossier de pension 
était constitué  de documents  probants  authentiques,  alors que tout repose à présent sur une 
déclaration  récapitulative.  Par ailleurs, la Cour attire l’attention  sur le fait que le SFP est bien 
légalement  chargé d’exercer  un contrôle sur les déclarations  Capelo15. En ce qui concerne  
plus spécifiquement  les services actifs, il est vrai que les dénominations  des grades ne 
constituent  plus un critère parfait. Les descriptions  de fonction sont en réalité 
indispensables.  Pourtant  le tableau de concordance  (officieux)  des services actifs permettait  
un contrôle permanent,  justement  parce qu’il ne pouvait être adapté que sur la proposition  
de l’employeur  et moyennant  l’accord du SFP et de la Cour des comptes.  
3.1.3 Dispense  de déclaration  en vertu d'un « protocole  » 
Les chiffres mentionnés  au point 3.1.1 à propos des données historiques  manquantes  
concernent  uniquement  les agents statutaires.  Le SFP reconnaît  que le pourcentage  
d'attestations  de carrière complétées  pour les membres  du personnel  contractuels  des 
pouvoirs  publics est encore très bas. 
En vertu de la loi Capelo, il est obligatoire  de déclarer toutes les données de carrière et de 
rémunération  nécessaires  à la détermination  et au suivi des droits à la pension dans le secteur 
public, qu'elles concernent  des services prestés en tant qu'agent nommé ou contractuel.  
Dans la pratique,  le SFP déroge à cette règle en accordant  des exceptions  pour les services 
contractuels,  au moyen de protocoles  conclus avec les employeurs.   
La Cour avait déjà critiqué cette pratique dans son audit de mars 2017. De tels protocoles  
sont illégaux parce qu'ils ne sont pas prévus dans la loi Capelo. Le SFP a reconnu cette 
illégalité,  mais a précisé que les protocoles  avaient été introduits  pour des raisons pratiques  : 
ils ont fait suite à la plainte des administrations  locales à propos de la charge de travail trop 
élevée parce qu'elles devaient établir des attestations  de carrière historiques  pour tous les 
membres  du personnel  contractuels.  
Les employeurs  concernés  s'engagent  dans les protocoles  à établir dans certains cas une 
attestation  historique  pour les travailleurs  (contractuels)  pour lesquels ils ne doivent plus 
introduire  une attestation  de carrière dans Capelo. C’est le cas par exemple si le travailleur  
est nommé à titre définitif ultérieurement  ou met fin à ses fonctions  auprès de l'organisme  
et entre en service auprès d'un autre employeur  public. Les employeurs  doivent remettre  
                                                           
14 En application  de l'article 8, § 3, 3°, de la loi du 21 juillet 1844 sur les pensions civiles et ecclésiastiques,  le tantième  
« préférentiel  » 1/50e est accordé (au lieu du tantième  « standard » 1/60e) pour chaque période au cours de laquelle un agent 
était titulaire de l'un des emplois désignés dans le tableau annexé à la loi. Ces emplois sont dénommés  « services actifs » ; 
l'agent concerné  a droit au tantième  préférentiel  pour autant qu'il exerçait effectivement  l'emploi. 
15 La loi Capelo contient même en son titre 13 une section 6 qui se concentre  spécifiquement  sur le contrôle (articles 158 à 
161).  LE MOTEUR  PENSION  / 17 
 
cette attestation  dans le mois qui suit la nomination  définitive  auprès de l'organisme  
concerné  ou l'entrée en service auprès d'un autre organisme  public16.  
Tant le SFP que le ministre des Pensions  indiquent  que ces protocoles  d’accord seront dotés 
d’une assise légale avec effet rétroactif.  Un avant‐projet de loi a été déposé à cet effet.  
La Cour des comptes répète que la dispense  de déclaration  empêche  l'exhaustivité  de la 
banque de données.  En effet, certains employeurs  du secteur public tombent ainsi en grande 
partie ou totalement  en dehors du champ d'application  de la loi Capelo. Ainsi, le projet perd 
son utilité en tant que banque de données pour « l'ensemble  des travailleurs  du secteur 
public ». 
Enfin, la Cour attire l'attention  sur la nouvelle législation  relative aux pensions  mixtes17. En 
vertu de cette loi, les services prestés avant la nomination  définitive  ne peuvent plus être pris 
en considération  dans la pension publique  que si l'intéressé  était nommé à titre définitif au 
1er décembre  2017 (à l'exception  des services temporaires  dans l'enseignement).  Ce nouvel 
élément pourrait constituer  la base de la suppression  de l'obligation  de déclaration  pour les 
contractuels  dans la loi Capelo. Une telle modification  de la loi impliquerait  toutefois  que 
l'objectif de la banque de données serait encore restreint.  
3.1.4 Répartition  des tâches entre les employeurs  
La loi Capelo obligeait  les employeurs  à déclarer et valider les anciennes  données de carrière 
des membres  du personnel  en service au 31 décembre  2010, y compris les données des 
employeurs  précédents  dans le secteur public. Depuis le 1er janvier 2011, les données relatives 
au travail sont récoltées  via les déclarations  trimestrielles  DmfA. 
Dans son échantillon,  la Cour a constaté que cette répartition  des tâches engendre  des 
problèmes  pour les citoyens qui sont entrés en service pour la première  fois auprès d'un 
employeur  public précisément  le 1er janvier 2011. Ces personnes  ne peuvent pas consulter  la 
date de leur pension ni l'estimation  du montant de leur pension via MyPension  et reçoivent  
le message suivant : 
« Votre date de pension et l'estimation  du montant de votre pension ne peuvent pas 
être calculées  pour le moment.  
Nous ne disposons  pas de vos données de carrière dans le secteur public datant d'avant 
le 01.01.2011.  Ces données doivent être introduites  par l'employeur  auprès duquel vous 
étiez en service au 01.01.2011.  Veuillez vous adresser à cet employeur  et lui demander  
d'introduire  ces données. » (traduction)  
Le logiciel du SFP part apparemment  du principe que tous les membres  du personnel  qui 
travaillent  dans le secteur public au 1er janvier 2011 ont travaillé dans les services publics 
antérieurement,  de sorte que le calcul est bloqué tant que ces données historiques  n'ont pas 
                                                           
16 L'échantillon  contenait  un cas dans lequel l'employeur  dispensé de déclaration  n'avait toujours pas validé l'attestation  
de l'occupation  précédente  six ans après la cessation  des activités d'un membre du personnel  contractuel  et sa nomination  
définitive  auprès d'un autre service public. En l'absence  de cette attestation,  l'intéressé  semblait avoir une carrière 
incomplète  et il ne pouvait pas obtenir une estimation  correcte via MyPension.  Ce n'est qu'après avoir protesté à plusieurs 
reprises auprès de son employeur  précédent  que la situation a été rectifiée. Dans la pratique, il revient donc au futur 
pensionné  d'insister lui‐même pour l'exécution  correcte du protocole.  
17 Loi du 30 mars 2018 relative à la non‐prise en considération  de services en tant que personnel  non nommé à titre définitif 
dans une pension du secteur public, modifiant  la responsabilisation  individuelle  des administrations  provinciales  et locales 
au sein du Fonds de pension solidarisé,  adaptant  la réglementation  des pensions complémentaires,  modifiant  les 
modalités  de financement  du Fonds de pension solidarisé  des administrations  provinciales  et locales et portant un 
financement  supplémentaire  du Fonds de pension solidarisé  des administrations  provinciales  et locales, dénommée  ici 
« loi relative aux pensions mixtes ».   LE MOTEUR  PENSION  / 18 
 
été déclarées.  Les personnes  qui sont entrées en service auprès d'un employeur  public 
précisément  à cette date reçoivent  dès lors ce message à tort18.  
3.1.5 Données  ponctuelles  
Les employeurs  doivent transmettre  deux types de données ponctuelles  au SFP :  
 les diplômes  et certificats,  s’ils constituaient  une exigence pour le recrutement  ou la 
promotion  à partir du 1er janvier 2011. Avant cette date, ils font partie de la déclaration  
historique,  ce qui implique  qu'ils doivent uniquement  être attestés (sans aucun 
document  probant),  comme tous les services et congés ; 
 
 les décisions  de cessation  de l'occupation  à la suite d'une démission  d’office par 
l'employeur.  Si cette démission  est une application  de la sanction disciplinaire  la plus 
grave, il entraîne la perte des droits à la pension (publique)  constitués  et les années 
prestées sont transférées  dans le régime des travailleurs  salariés. 
 
L'audit a révélé ce qui suit à ce sujet : 
 Le SFP intègre les données de diplôme transmises  par l'employeur  dans le calcul de la 
pension sans procéder  à un contrôle (ni de la condition  de diplôme ni de la durée des 
études). En outre, aucun contrôle automatisé  ne permettrait  de rejeter les 
combinaisons  impossibles.  Ainsi, le système accepte l'introduction  d'un diplôme de 
master de cinq ans pour une fonction de niveau B, alors que ce niveau ne requiert 
qu’un diplôme de bachelier  (maximum  trois ans). 
 
 En cas de démission  d’office, l'employeur  ne peut introduire  que le code « démission  
imposée par l'employeur  », sans pouvoir préciser si elle a été effectuée  en application  
de la sanction disciplinaire  la plus grave. Le logiciel prend ensuite les services en 
considération  dans la pension publique,  mais génère une anomalie  et un 
avertissement  pour l'agent en charge du dossier. Celui‐ci doit examiner  si la démission  
entraîne la perte du droit à une pension publique  et, si nécessaire,  qualifier les services 
de non admissibles.  Il semblerait  plus logique que l'employeur  puisse déclarer 
d'emblée  lui‐même si la sanction disciplinaire  la plus grave a été appliquée.  En effet, 
il s'agit simplement  de l'application  du statut du personnel  et non d'une matière liée 
aux pensions.  
3.1.6 Services  militaires  
Les problèmes  déjà signalés par la Cour en ce qui concerne  l'introduction  des services 
militaires  n'ont pas été résolus. L'audit montre que ces données ne sont toujours pas 
transmises  de manière systématique  et que la banque de données Capelo ne mentionne  pas 
de services militaires  pour de nombreux  fonctionnaires  qui les ont pourtant  prestés.  
Dans la pratique,  le SFP ne demande  généralement  ces données qu'après l'introduction  d'une 
demande  par le citoyen, qui a constaté via MyPension  ou MyCareer  que son service militaire 
n'a pas été repris dans sa carrière. Même dans ce cas, l'échange  d'informations  est très lent. 
C'est la raison pour laquelle les sites précités recommandent  aux citoyens de fournir eux‐
mêmes les données,  par exemple en transmettant  une copie numérisée  de leur livret 
militaire.  
Le SFP signale que la Défense opère actuellement  un mouvement  de rattrapage  pour la 
déclaration  des miliciens  en collaboration  avec Sigedis. Cependant,  cette opération  n’est 
                                                           
18 Le SFP est conscient  de ce problème  depuis longtemps,  mais n'a pas encore réussi à trouver une solution.   LE MOTEUR  PENSION  / 19 
 
effectuée  que lorsqu’un  dossier est ouvert ou un citoyen pose une question  via MyPension  
ou MyCareer.   
3.2 Conséquences  d'une banque de données  incomplète  et/ou 
inexacte  
3.2.1 Conséquences  pour le calcul des pensions  des fonctionnaires  
La « première  date possible de prise de cours de la pension » (date P) et le montant de la 
pension ne peuvent être calculés correctement  que si les données historiques  et ponctuelles  
ainsi que les déclarations  DmfA sont complètes.  Comme signalé au point 3.1.1, tel n'est 
toujours pas le cas, bien qu'il faille relativiser  en partie ce constat : 
 Pour les agents statutaires,  les données manquantes  concernent  surtout les 
travailleurs  plus jeunes. La plupart des entités ont préféré à juste titre encoder d'abord 
les carrières de leurs travailleurs  plus âgés, qui sont les plus proches de leur pension 
ou de leur date P. 
 
 Lors de l'introduction  des données,  la priorité a été accordée  aux carrières des agents 
statutaires,  car il n'était pas certain à l'époque que les contractuels  bénéficieraient  
d'une pension publique.  Entre‐temps, la loi a fixé que les services contractuels  ne 
peuvent être pris en considération  dans le régime des pensions  de l'État que si 
l'intéressé  était nommé définitivement  au 1er décembre  2017. 
Donc, dans la pratique,  le caractère  incomplet  de la banque de données Capelo a des 
conséquences  moins graves que ce que les chiffres laissent penser, du moins pour le calcul 
des pensions  proprement  dit. Les données incomplètes  font surtout obstacle aux estimations  
et simulations.  
D’après le SFP, le fait de ne pas montrer dans MyPension  des estimations  effectuées  sur la 
base de données incomplètes  est une stratégie délibérée  afin d’encourager  le citoyen à faire 
compléter  sa carrière. La Cour des comptes constate que la responsabilité  est ainsi déplacée  
vers le citoyen.  
3.2.2 Conséquences  en cas de carrière mixte 
Depuis la réforme des pensions  de 2011, les conditions  de carrière pour bénéficier  d’une 
pension anticipée  ont été considérablement  renforcées.  Pour examiner  si une personne  a une 
carrière assez longue pour bénéficier  d'une pension anticipée,  toutes les périodes 
d'occupation  et les périodes assimilées  doivent être prises en compte. Il ne s’agit donc pas 
uniquement  des services prestés dans le régime de pension (secteur public, salarié, 
indépendant)  dans lequel l'intéressé  termine sa carrière. De nombreux  citoyens souhaitent  
sans doute savoir s'ils peuvent bénéficier  d'une pension anticipée.   Dans cette optique, il est 
donc primordial  de déterminer  la carrière complète  de manière correcte.  
Pour calculer la durée de la carrière donnant droit à une pension anticipée,  il faut en outre 
déterminer  les périodes d'occupation  et assimilées  suivant les règles du régime dans lequel 
elles ont été prestées.  La première  condition  pour cela est que la carrière complète  soit 
connue de toutes les institutions  de pension concernées.  
Pour permettre  le bon fonctionnement  du moteur pension en tant que banque de données 
de pension intégrée reprenant  les données de carrière de tous les citoyens,  il est 
indispensable  que chaque institution  de pension puisse fournir toutes les données.  Vu que 
la banque de données Capelo ne contient toujours pas les données de tous les fonctionnaires,  
le moteur pension est incomplet  dans certains cas en ce qui concerne  l'occupation  dans le  LE MOTEUR  PENSION  / 20 
 
secteur public. D'autres institutions  de pension (le SFP pour la partie concernant  les pensions  
des salariés et l’Inasti) ne peuvent donc pas calculer de date P dans certains cas. Tant que la 
banque de données Capelo sera incomplète,  MyPension  ne pourra donc pas fonctionner  
convenablement.  Les difficultés  concernant  les services militaires  impliquent  aussi que de 
nombreux  fonctionnaires,  dont la déclaration  Capelo a pourtant  déjà été complétée,  
n'obtiennent  pas des informations  correctes  sur leurs droits à la pension lorsqu'ils  consultent  
MyPension.   
Vu le dépassement  important  de la date limite pour la déclaration  des données historiques  
et que l'introduction  des déclarations  ne s'est pas déroulée  de manière plus intensive  l'année 
passée, la Cour des comptes répète qu'il conviendrait  d'introduire  une sanction légale lorsque 
l'obligation  de déclaration  n'est pas respectée.  Les appels antérieurs  du SFP et du ministre 
des Pensions  aux employeurs  n'ont pas eu un effet suffisant19. Dans leur réaction,  le SFP et le 
ministre des Pensions  précisent  qu’un avant‐projet de loi prévoit d’infliger  une sanction en 
cas de déclaration  tardive.  
Par ailleurs, plusieurs  petites institutions  de pension20 devraient  aussi être associées  à 
l'échange  (électronique)  des données de carrière et les données relatives aux mandats 
politiques  devraient  être reprises dans les banques de données.  Bien qu'en théorie, les 
mandats locaux relèvent du champ d'application  de la banque de données Capelo du SFP, 
les données y afférentes  ne peuvent pas être intégrées  dans les déclarations  DmfA pour des 
raisons techniques.  D'autres mandats politiques  se situent totalement  en dehors de champ 
d’application  de Capelo. Il était prévu à l'origine d'intégrer  les données des mandataires  
politiques  dans Capelo, mais ce projet n'a pas été concrétisé,  ce qui nuit de nouveau à 
l'exhaustivité  de la banque de données.   
Tant le SFP que le ministre des Pensions  ont répondu que l’obligation  de participer  au projet 
Capelo sera étendue.  Un avant‐projet de loi étendra les obligations  Capelo à HR‐Rail et à 
d’autres organismes  de pension. Le SFP ajoute qu’il milite pour que les carrières des 
mandataires  politiques  soient également  reprises dans Capelo via le flux DmfA.   
Pour obtenir des banques de données utilisables  et fiables et mettre en œuvre 
l'automatisation  intégrale  du processus  d'attribution,  il faut d'abord que toutes les 
institutions  de pension collaborent  et mettent leurs données à disposition  dans des banques 
de données communes.  Tant que ce ne sera pas le cas, toute banque de données en matière 
de pensions  sera incomplète,  ce qui empêche  une automatisation  complète  incluant 
l'ensemble  des institutions  de pension. 
  
19 Chambre,  20 avril 2018, QRVA 54/153, réponse du ministre des Pensions du 18 avril 2018 à la question n°296 de 
G. Calomne du 22 mars 2018.Dans  sa réponse à cette question parlementaire  récente, le ministre des Pensions a déclaré 
être conscient  des problèmes  de MyPension,  surtout en cas de carrière mixte fonctionnaire ‐salarié. Il indique aussi que 
l'absence  de certaines  données de carrière empêche  une estimation  automatique.  Il précise qu'il envisage d'introduire  une 
sanction pour les employeurs  publics qui, plus de deux ans après l'expiration  du délai prévu par la loi Capelo, n'ont pas 
transmis les données de carrière.  
20 Il s’agit d’une série d’entités (organismes  publics, provinces,  communes,  CPAS et intercommunales)  qui établissent  et 
gèrent (encore) elles‐mêmes la pension de leur personnel,  soit en gestion propre, soit via une institution  de prévoyance  
(par exemple De Watergroep,  le CPAS de Namur ou la Commune  de Lanaken).   LE MOTEUR  PENSION  / 21 
 
CHAPITRE  4 
Constatations  relatives au calcul des 
pensions  
4.1 Remarques  générales  
La Cour n'a examiné qu'environ  deux cents dossiers concrets au cours du présent audit. Vu 
la taille énorme de la banque de données,  et les limites (de délai) liées à l'exécution  pratique 
de l'audit, on ne peut conférer de valeur statistique  aux constatations.  Par ailleurs, il est 
probable  que le programme  d'estimation  présente des lacunes qui ne sont pas apparues  dans 
le cadre de cet échantillon  restreint.  
En outre, il apparaît que les projets Moteur pension et MyPension  sont encore en 
permanence  modifiés.  L'audit a révélé que ces modifications  avaient une incidence  
considérable  sur les estimations  dans certains cas. Tout nouveau projet requiert certes des 
adaptations  après son lancement,  mais ces projets ont subi (dû subir) tellement  de 
corrections  pendant la réalisation  de l'audit qu'on peut se demander  s'ils n'ont pas été 
présentés  trop tôt au public. Le SFP fait sans aucun doute au mieux pour développer  le 
moteur pension et MyPension  et les mettre à disposition,  mais le citoyen peut difficilement  
avoir confiance  en des applications  qui peuvent fournir des résultats de pension différents  
en un court laps de temps. 
De manière plus générale,  la Cour des comptes constate que les informations  de pension 
transmises  au citoyen sont valables au moment de la consultation  et ne constituent  aucune 
garantie à propos du montant de pension qui sera effectivement  perçu au moment de la mise 
à la retraite. Plus la date de pension effective est éloignée,  plus la valeur des informations  est 
faible, surtout eu égard aux modifications  annoncées  de la réglementation  sur les pensions.  
L'introduction  éventuelle  de la pension à points après 2025 pourrait même signifier que 
l'estimation  du futur montant de pension est superflue,  vu que les points ne pourront  être 
convertis  en un montant  de pension qu'à la date de pension effective.  
4.1.1 Estimations  automatiques  
MyPension  offre aux citoyens la possibilité  de vérifier en ligne, quel que soit leur âge, leurs 
futurs droits à la pension à la première  date de pension possible,  à la date de pension 
commune  aux trois régimes et à la limite d'âge21. Une telle estimation  part du principe que 
la carrière et la réglementation  demeurent  inchangées.  L'estimation  est réalisée 
« automatiquement  », sans l'intervention  d'un collaborateur  du service des pensions.  Les 
possibilités  offertes par MyPension  ont suscité un énorme intérêt dès leur lancement  : le site 
internet compte de nombreux  visiteurs et donne lieu à de nombreuses  questions  au service 
des pensions  et à l’ombudsman  pensions.   
Entre‐temps, il est toujours possible de demander  au SFP une estimation  effectuée  par un 
responsable  de dossier à partir de l'âge de 55 ans. À cette occasion,  le citoyen peut choisir 
une autre date de prise de cours et faire adapter éventuellement  certains éléments  de sa 
carrière (période de travail à temps partiel, prise en compte de l'évolution  du traitement,  
                                                           
21 L'application  permettant  de demander  une estimation  du montant de la pension à une date de pension choisie au hasard 
située entre la première  date de pension possible et la limite d'âge légale est devenue opérationnelle  le 5 juillet 2018. Voir 
aussi le point 2.2 ci‐dessus.  LE MOTEUR  PENSION  / 22 
 
etc.), de sorte qu'il obtient un calcul « sur mesure ». Lors d'une recherche  sur le site, 
MyPension  indique même explicitement  qu'il est possible d'obtenir  un avis plus 
personnalisé.  
Comme MyPension  n'est pas encore prêt pour fournir un service comparable,  il est logique 
que le citoyen puisse demander  une estimation  individualisée.  Dans la pratique,  il est 
toutefois  apparu que ces estimations  individualisées  prennent  parfois beaucoup  de temps 
parce que le SFP traite (à juste titre) en priorité les dossiers des fonctionnaires  qui partent 
effectivement  à la retraite. 
4.1.2. Informations  accompagnant  les estimations  de MyPension  
Les citoyens qui demandent  une estimation  de leur pension légale via MyPension  reçoivent  
d'abord le montant net par mois à la première  date de pension possible et à la date de pension 
légale. Un clic sur ‘plus de détails’ fait apparaître  la répartition  de ces montants  par régime 
de pension (fonctionnaire,  salarié et indépendant)  et des informations  sur les droits à la 
pension jusqu'à la date de la recherche.  Le citoyen peut aussi voir sur ce même écran des 
données qui expliquent  l'estimation  et soulignent  son caractère  conditionnel  : 
1. Cette estimation ne tient compte que de la législation en vigueur le 01.02.2018 . Elle ne 
tient donc pas compte d’éventuelle s futures adaptations législatives.  
2. Cette estimation a été réalisée à partir de vo s données de carrière que nous connaissons 
actuellement. Vous pouvez les consulter via « ma carrière pension ». Des données de 
carrière sont manquantes ? Avertissez-nous. 
3. Pour votre future carrière pension, nous part ons du principe que vous poursuivrez votre 
activité connue à ce jour jusqu'à la date de votre pension. Si vous avez opéré récemment 
un changement de carrière important, il est possible qu'il n'en ait pas encore été tenu 
compte dans l'estimation de votre pension. 
4. Nous ne pouvons naturellement pas prédire qu elle sera votre situation fiscale au moment 
de la mise à la retraite, de sorte que nous  partons du principe que vous n’avez pas de 
personne à charge et n’avez pas droit à d’autr es réductions fiscales. Les éventuelles autres 
pensions ne sont pas non plus prises en comp te. Pour effectuer le calcul brut net, nous 
nous basons sur les échelles actue lles du précompte professionnel. 
5. Cette estimation est purement informative et indicative. Elle n'ouvre aucun droit à la 
pension. Avez-vous encore besoin de cons eils personnalisés ? Contactez-nous ou 
rencontrez un de nos experts pension dans un de nos nombreux points pensions 
(consultez pour cela www.pointpension.be). (traduction en partie)  
L'écran suivant indique le calcul de la durée de la carrière. À l'aide d'une ligne du temps, il 
présente un aperçu général des périodes prises en compte dans chaque régime. En dessous 
figure un aperçu par année calendaire  des droits constitués  au cours de la durée de la carrière. 
Cependant,  il est impossible  de trouver les données précises qui ont été utilisées pour 
l'estimation  automatique  de la durée de la carrière ou le calcul de la pension proprement  dit. 
Aucun écran ne présente un relevé détaillé des périodes ni du traitement  sur la base desquels 
la pension est calculée. 
En ce qui concerne  le calcul du montant de la pension, les informations  demeurent  donc 
sommaires  en comparaison  avec les renseignements  qu'un futur pensionné  reçoit lorsqu'il 
demande  une estimation  personnalisée  ou reçoit le calcul de sa pension effective.  
En résumé, les informations  fournies sont, certes, bien contextualisées,  mais sont trop 
limitées pour vérifier si l'estimation  est correcte,  notamment  pour contrôler  si tous les 
éléments  de la carrière et du traitement  ont été pris en compte. Si le SFP veut inciter le  LE MOTEUR  PENSION  / 23 
 
citoyen à contrôler  ses données de carrière (historiques)  (via MyPension  ou MyCareer)  et à 
les faire corriger éventuellement,  le citoyen doit aussi pouvoir disposer au maximum  des 
informations  nécessaires  à cet effet22. 
4.1.3. Informations  pour les fonctionnaires  en prépension  
Les agents pour lesquels il existe un régime de congé préalable  au départ à la retraite et qui 
bénéficient  d'un tel système ne reçoivent  sur MyPension  aucune information  quant à leur 
date de pension et à l'estimation  du montant de leur pension finale. Ils n’obtiennent  que le 
montant  de pension qu'ils recevraient  à l'âge légal de la pension s'ils cessaient  leurs activités 
à la date de consultation  de MyPension.  Il n’est pas clair que la période de congé qui précède 
le départ à la retraite est prise en considération  dans le calcul. Quoi qu'il en soit, le logiciel 
n'est pas en mesure d'intégrer  automatiquement  cette forme de congé dans le calcul de la 
pension. Le SFP admet qu’il s’agit là d’un point à améliorer.   
4.2 Réglementation  manquante  dans le logiciel d'estimation  
4.2.1 Limitation  au montant  maximum  absolu 
Le revenu de pension total des fonctionnaires  doit être limité à un montant maximum  absolu 
fixé à 46.882,74  euros/ans  et lié à l'indice‐pivot 138,0123. À cet effet, l'ensemble  des pensions,  
compléments  de pensions,  rentes, allocations  et autres avantages  tenant lieu de pension sont 
additionnés.  
MyPension  limite correctement  chaque pension publique  individuelle  à ce montant 
maximum,  mais n'applique  pas cette limite au revenu de pension total en cas de cumul d'une 
pension publique  et d'une ou plusieurs  autres pensions.  Pour un (haut) fonctionnaire  qui a 
droit à la pension maximale  absolue, MyPension  mentionne  aussi, en plus, les montants  des 
éventuelles  pensions  de salarié et d'indépendant  auxquelles  il a droit, comme si ces montants  
devaient réellement  venir s'ajouter à la pension publique.  En réalité, dans pareil cas, la (partie 
de la) pension qui est directement  à la charge des pouvoirs  publics est réduite jusqu'à ce que 
la pension totale atteigne le maximum  absolu.  
Le SFP admet qu’en cas de carrière mixte, le montant total de la pension ne peut pas être 
limité au maximum  absolu dans MyPension.  Dans l’attente d’une solution définitive,  le 
citoyen voit apparaître  à l’écran un avertissement  qu’il dépasse le montant  de pension 
maximum.  
4.2.2 Application  de la règle selon laquelle  il peut être fait abstraction  des 
« services  préjudiciables  » 
Le calcul des pensions  publiques  est souvent très complexe  et donne parfois des résultats 
très « surprenants  », surtout en cas de carrière comprenant  un nombre élevé de services 
incomplets24. Le législateur  a donc dû prévoir que, pour le calcul de la pension de retraite, 
                                                           
22 La question se pose à cet égard de savoir si l'on peut attendre de la part de chaque citoyen qu’il puisse estimer 
suffisamment  à partir de quel moment les données de carrière sont incomplètes  ou incorrectes,  et quelle en est l'incidence  
sur son droit à la pension et le montant de sa pension. Il peut considérer  que certaines  données ne sont pas mentionnées  
parce qu'elles n'ont pas d'incidence  sur la pension. 
23 Loi de réformes  économiques  et budgétaires  du 5 août 1978. 
24 En application  de l'arrêté royal n° 206 du 29 août 1983 réglant le calcul de la pension du secteur public pour les services 
à prestations  incomplètes.    LE MOTEUR  PENSION  / 24 
 
« il est fait abstraction  des services et périodes dont la prise en compte aurait pour effet de 
causer un préjudice  à l'intéressé  »25.  
Il est certes logique que la pension ne diminue pas lorsque certains services prestés sont pris 
en compte dans le calcul, mais, dans la pratique,  il est particulièrement  difficile d'appliquer  
cette disposition  correctement  dans un calcul automatisé26. Cette disposition  légale est 
totalement  ignorée dans MyPension.  Dans certains cas, cette situation  engendre  toutefois  
une marge d'erreur élevée dans le résultat du calcul de la pension (à savoir une sous‐
estimation  du montant  de la pension).  La non‐prise en compte de cette disposition  légale 
suscite, pour certaines  personnes  qui travaillent  à temps partiel à la fin de leur carrière, 
l'impression  erronée que la poursuite  du travail après la première  date de pension possible 
ne leur conférera  qu'un faible surplus.  
Le SFP confirme  que cette partie de la réglementation  est trop complexe  pour être 
programmée  dans les simulations  de MyPension  sans surcharger  sérieusement  le système.  
4.2.3 Bonus de pension  
Jusqu'à très récemment,  la réglementation  relative aux pensions  publiques  octroyait  un 
« bonus de pension » aux fonctionnaires  qui poursuivaient  leur carrière après la première  
date de pension possible (60 ans à l'époque après minimum  cinq années de service). Ce 
complément  de pension a été supprimé  lors des récentes réformes  des pensions,  mais 
demeure  applicable  comme mesure transitoire  pour les personnes  qui avaient déjà droit à 
cet avantage  au moment de sa suppression  (le 1er janvier 2014).  
MyPension  ne tient pas compte de cette mesure transitoire.  Le système ne tient donc jamais 
compte d'un bonus de pension lors de l'estimation  du montant de la pension. La pension 
estimée est donc inférieure  et la différence  entre l'estimation  et le montant correct augmente  
à mesure que l'intéressé  prolonge  sa carrière. Comme il s'agit d'une disposition  transitoire  
limitée dans le temps, l'erreur disparaîtra  d’elle même dans le futur. 
4.2.4 Tantième  
Pour les titulaires  de certaines  fonctions  spéciales,  MyPension  génère toujours le message : 
« aucune estimation  ne peut être calculée pour cette catégorie  de personnel  » (traduction).  Il 
s'agit des fonctions  pour lesquelles  la réglementation  prévoit un ou plusieurs  tantièmes  plus 
favorables  (1/30e, 1/35e, 1/48e, voire 1/12e). Tel est notamment  le cas des gouverneurs  de 
province,  des membres  du clergé, etc. Le logiciel qui soutient MyPension  a apparemment  
introduit  des tantièmes  « fictifs » pour ces fonctions  (par exemple,  1/70e, 1/73e et 1/72e). 
L'objectif  serait ensuite de convertir  ces fractions  dans le tantième  correct applicable  en vertu 
de la réglementation  et qui peut être différent selon l'ancienneté  ou l'âge de l'intéressé.  
Jusqu'à présent, le logiciel qui doit permettre  la conversion  n'a pas encore été développé  tout 
à fait et il n'est donc pas possible d'obtenir  une estimation  automatique.  Ce problème  n’a été 
résolu à présent que pour les membres  de la magistrature.  Le SFP reconnaît  qu’une partie 
des dispositions  particulières  du régime des fonctionnaires  n’est intégrée que 
progressivement  dans le moteur pension.  
                                                           
25 Article 8, § 4, de la loi du 21 juillet 1844 sur les pensions civiles et ecclésiastiques.  Cet article a été introduit par l’article 231 
de la loi du 25 janvier 1999 portant des dispositions  sociales. 
26 D'ailleurs,  même lors d'un calcul manuel, il est pour ainsi dire impossible  d'appliquer  cette disposition  de manière 
entièrement  correcte dans tous les cas.  LE MOTEUR  PENSION  / 25 
 
4.2.5 Augmentation  jusqu'à la pension  minimale  
Les ayants droit à une pension publique  peuvent,  dans les conditions  fixées par la loi du 26 
juin 199227, prétendre  à une pension minimale  si leur pension normale est inférieure  à ce 
minimum.  Pour déterminer  si une personne  a droit à un supplément  à la pension publique  
normale,  le revenu de pension total de l'intéressé  est pris en compte, c'est‐à‐dire la somme 
de la pension publique  et de l'éventuelle  pension de salarié ou d'indépendant.   
En cas de pension inférieure  au montant  minimum,  MyPension  indique le message suivant : 
« Vous pouvez peut‐être prétendre  à un supplément  minimum  garanti. Lors de l'octroi de votre 
pension, votre droit à un minimum  garanti sera examiné automatiquement.  » (traduction)  Ce 
message apparaît toutefois  également  lorsque le montant d'une ou plusieurs  autres pensions  
(qui suivent juste sous le message)  est clairement  trop élevé et que l'intéressé  n'a donc pas 
droit à un supplément.  Le message est donc trompeur  dans ce cas. Les malentendus  
pourraient  être évités en intégrant  la réglementation  relative à la pension minimale  dans 
l'estimation.  
4.2.6 Législation  relative aux pensions  mixtes 
En vertu de la loi relative aux pensions  mixtes28, les services prestés avant la nomination  
définitive,  à l'exception  des services temporaires  dans l'enseignement,  ne peuvent plus être 
pris en considération  dans la pension publique  que si l'intéressé  était nommé à titre définitif 
au 1er décembre  2017.  
Les explications  générales  de MyPension29 (situation  début juillet 2018) comprennent  le texte 
suivant : 
L’estimation  de mypension.be  ne tient actuellement  pas compte des changements  
concernant  : 
 l’abandon  de la condition  des cinq années de carrière en tant que fonctionnaire  
pour avoir droit à une pension dans ce régime ;  
 la pension mixte salarié/fonctionnaire  pour les fonctionnaires  nommés après le 
1er décembre  2017. Les périodes en tant que fonctionnaire  contractuel  avant une 
nomination  ne comptent  plus pour la pension de fonctionnaire,  mais bien pour 
la pension de salarié. 
Cette adaptation  est prévue pour le 1er septembre  2018. (traduction)  
Dans le cadre de son échantillon,  la Cour a constaté que les services contractuels  prestés par 
certains fonctionnaires  avant leur nomination  définitive  avaient déjà été adaptés dans la 
banque de données Capelo : ils étaient tous qualifiés de « non admissibles  » (NA), ce qui est 
correct en soi.  
Cependant,  ces cas ne sont pas traités de manière uniforme  dans MyPension.  En effet, la 
plupart du temps, le système ne tient pas encore compte de la nouvelle réglementation,  
comme l’indique  le commentaire.  Il en tient tout de même compte pour certaines  personnes,  
mais de manière erronée. Pour un fonctionnaire  nommé à titre définitif au cours du premier 
semestre  2018, l’estimation  dans MyPension  a ainsi pris en compte la durée de la carrière 
                                                           
27 Loi du 26 juin 1992 portant des dispositions  sociales et diverses, titre V. Mesures concernant  les pensions du secteur 
public, chapitre I Exécution  de l'accord de programmation  sociale ‐ Montants  minimums  garantis de pension.  
28 Voir la note de bas de page 17. 
29 Voir réponse à la question suivante dans la foire aux questions  : « L’estimation  de mypension.be  est‐elle adaptée aux 
derniers changements  législatifs  ? ».  LE MOTEUR  PENSION  / 26 
 
suivant cette date de nomination  à la fois dans la pension publique  et dans la pension de 
salarié30. L’estimation  de l’intéressé  est donc naturellement  (bien) plus élevée que le montant 
de la pension réelle. Plus la date de pension est éloignée,  plus l’erreur est importante.  Il ne 
fait aucun doute que ces situations  se produisent  parce que la loi sur les pensions  mixtes n’a 
été que partiellement  intégrée dans le logiciel de MyPension.  Elles montrent  que les 
modifications  constantes  du logiciel de MyPension  entraînent  le risque d’estimations  
erronées.   
4.3  Logiciel de calcul différent  
La Cour des comptes constate que le SFP calcule le montant de la pension à l’aide de 
différents  logiciels :  
 PenCalc calcule la pension publique  et ne tient donc compte que des services publics 
admissibles.  
 
 New PenCalc calcule les estimations  automatiques  dans MyPension.  Ce système tient 
compte de chaque forme d’emploi  (fonctionnaire,  salarié et indépendant).  Il génère 
un montant  de pension par régime de pension, mais aussi un montant de pension 
total.  
L’audit a montré que les calculs de pension effectués  par New PenCalc ne correspondent  pas 
toujours aux montants  mentionnés  dans MyPension.  Il s’agit de différences  limitées. Il n’y a 
pas de lien précis entre New PenCalc et MyPension  et des éventuelles  interventions  
informatiques  ou manuelles  qui interviennent  entre les deux. En outre, on ne sait pas très 
bien quel est le rôle dans ce nouvel environnement  de l’« ancien » programme  PenCalc,  qui 
est apparemment  toujours utilisé pour réaliser les estimations  personnalisées  et les calculs 
proprement  dits des pensions  publiques  (pures). L’utilisation  de différents  logiciels présente 
un risque de donner lieu à des résultats contradictoires.   
Le SFP indique que la transition  de l’ancien moteur de calcul (PenCalc)  vers le nouveau (New 
PenCalc)  enregistre  du retard en raison des modifications  constantes  de la législation.  Le 
service des pensions  souligne que cette transition  sera encore davantage  retardée à la suite 
de l’introduction  de la « pension à mi‐temps ».  
   
30 Cette erreur provient du fait que, lors de la simulation  d’une pension de salarié, la carrière est prolongée  fictivement  à 
partir des données de carrière connues jusqu’à la dernière année calendaire  « consolidée  » (jusqu’en  2017 donc pour le 
moment),  alors que, pour les pensions publiques,  la carrière jusqu’à la date de pension est prolongée  à partir des données 
du dernier trimestre  connu (le premier trimestre  2018 pour le moment).  Les deux régimes partent donc du principe que 
l’intéressé  y poursuit sa carrière.  LE MOTEUR  PENSION  / 27 
 
CHAPITRE  5 
Conclusion  et recommandations  
5.1 Conclusions  
Le moteur pension a pour but de collecter via une plateforme  de pension interactive  
commune  aux trois régimes de pension (fonctionnaires,  salariés et indépendants)  des 
données de carrière détaillées  et de les traiter pour établir un aperçu de carrière complet.  Les 
données de carrière qui en forment la base sont en outre interprétées  pour établir les droits 
à la pension et attribuées  à un des régimes, de manière à connaître  l’admissibilité  de chaque 
service presté pour l’établissement  du droit et le calcul de la pension. Grâce à l’interface  
www.mypension.be,  le citoyen a donc à tout moment un aperçu de sa carrière et des droits 
à la pension qui en découlent.  
Les deux projets ont enregistré  beaucoup  de retard et leur calendrier  a dû être adapté à 
plusieurs  reprises. Cependant,  depuis novembre  2017, la plupart des citoyens peuvent 
consulter  via MyPension  une estimation  de leur pension légale, qu'ils aient eu une carrière 
de fonctionnaire,  de salarié ou d'indépendant.  L'énorme  succès de cette application,  dont 
témoigne  le nombre élevé de consultations,  montre que le citoyen a besoin d'informations  
claires au sujet de cette étape importante.  Il faut souligner  que les informations  de pension 
fournies ne sont valables qu'au moment de la consultation  et n'offrent aucune garantie sur 
le montant  de la pension que l'intéressé  recevra finalement  lors de sa mise à la retraite 
(conditions  d'ailleurs  mentionnées  par le SFP parmi les informations  de MyPension).  Plus la 
date de pension effective est éloignée,  plus la valeur informative  est donc faible, surtout dans 
un domaine  comme les pensions  qui est en pleine évolution.   
Par ailleurs, les informations  fournies sont trop sommaires.  L'intéressé  ne peut dès lors pas 
vérifier véritablement  si son estimation  a été réalisée correctement  ni contrôler  si tous les 
éléments  de carrière et de traitement  ont été pris en compte.  
L'audit a montré que la banque de données Capelo (qui rassemble  et gère les données de 
carrière électroniques  du personnel  du secteur public) est toujours incomplète.  Les données 
historiques  d’environ  10 % des agents statutaires  font encore défaut près de trois ans après la 
date ultime de déclaration.  Le pourcentage  de données manquantes  est encore bien plus 
élevé pour les membres  du personnel  contractuel  du secteur public. Les protocoles  qui 
accordent,  sans base légale, des exemptions  à l'obligation  de déclaration  des données de 
carrière du personnel  contractuel  du secteur public ne sont pas toujours exécutés 
correctement  dans la pratique.  Par ailleurs, les données historiques  d'un nombre inconnu 
d'anciens  fonctionnaires  qui n'étaient  plus en service au sein du secteur public au 
31 décembre  2010 et qui n'y ont plus travaillé depuis font aussi défaut. Vu le dépassement  
important  de la date limite pour la déclaration  des données historiques  et l'importance  d'une 
déclaration  complète  et correcte pour l'établissement  des droits à pension dans tous les 
régimes, la Cour des comptes estime qu'il conviendrait  d'introduire  une sanction légale 
lorsque l'obligation  de déclaration  n'est pas respectée.  En effet, MyPension  ne pourra pas 
fonctionner  convenablement  tant que toutes les données historiques  des (anciens)  
fonctionnaires  n'auront pas été intégrées  dans Capelo. 
Par ailleurs, la Cour des comptes a constaté que les services militaires  ne sont toujours pas 
transmis  systématiquement.  La banque de données Capelo ne contient donc pas ces services 
pour de nombreux  fonctionnaires  qui les ont pourtant  bien prestés, ce qui entraîne un calcul 
erroné dans MyPension.   LE MOTEUR  PENSION  / 28 
 
De plus, la Cour des comptes recommande  que plusieurs  petites institutions  de pension 
soient aussi associées  à l'échange  (électronique)  des données de carrière et que les données 
relatives aux mandats politiques  soient également  reprises dans les banques de données.  
Enfin, il apparaît que la réglementation  sur les pensions  relative au maximum  absolu, à la 
non‐prise en compte des services défavorables,  au bonus de pension, au tantième  
préférentiel,  à la pension minimale  et aux pensions  mixtes n'a pas été (intégralement)  
programmée  dans MyPension,  et que le logiciel fournit donc des informations  erronées ou 
n'en donne aucune dans certains cas.  
5.2 Recommandations  
Recommandation  Point du rapport 
auquel se 
rapporte  la 
recommandation  
Modifications  légales et réglementaires  
1 Prévoir formellement  dans la loi Capelo la possibilité  de dispenser  des 
employeurs,  en vertu d'un protocole,  de déclarer les attestations  
historiques  pour leur personnel  contractuel  3.1.3 
2 Prévoir dans la loi Capelo une sanction pour les employeurs  n'ayant pas 
encore introduit les attestations  historiques  3.2.2 
3 Étendre l'obligation  de contribution  au projet Capelo à toutes les 
institutions  de pension et aux données relatives aux mandats politiques  3.2.2 
Actions à réaliser par le SFP 
4 Utiliser le même logiciel pour le calcul de la pension, l'estimation  
personnalisée  de la pension et MyPension  4.3 
5 Programmer  la réglementation  manquante  en matière de pensions dans 
le moteur pension et MyPension  4.2 
6 Informer les employeurs  des modifications  concernant  Capelo et la DmfA   3.1.2 
7 Communiquer  davantage  d'informations  au citoyen pour lui permettre  
de contrôler  si son estimation  a été réalisée correctement  dans 
MyPension  4.1.2 
Point d'attention  pour les citoyens/fonctionnaires  
8 Contrôler  ses propres données de carrière en ligne via MyPension  et/ou 
MyCareer  4.1.2 
 
  LE MOTEUR  PENSION  / 29 
 
ANNEXE  
Réponse du ministre des Pensions  
du 24 octobre 2018 
(traduction)  
Le ministre des Pensions        le 24 novembre  2018 
Monsieur  Philippe Roland 
Premier Président  
Cour des comptes 
Rue de la Régence 2 
1000 BRUXELLES  
Votre courrier du  03.10.2018  
Notre réf. HV/KJ/IJ/17131  
Votre réf. A4‐3.714.440 ‐B3 
Objet : Audit du développement  et de l’application  du moteur de pension  dans le 
régime des pensions  de fonctionnaires  
Monsieur  le Premier Président,  
Votre audit au sujet du développement  et de l’application  du moteur de pension dans le 
régime des pensions  de fonctionnaires  a retenu toute mon attention.  
En réponse aux recommandations  formulées  par la Cour des comptes concernant  des 
adaptations  légales et réglementaires,  je souhaite apporter les précisions  suivantes.  
Aussi bien au sujet de l’introduction  d’une sanction dans la loi Capelo en cas 
d’enregistrement  tardif d’une attestation  historique  que pour l’extension  de l’obligation  de 
participer  au projet Capelo, je vous informe que les dispositions  nécessaires  ont été entre‐
temps prévues dans un projet de loi portant des dispositions  diverses qui sera bientôt soumis 
au Parlement.  Ce projet de loi prévoit en outre également  l’établissement  d’une base légale 
pour les protocoles  d’accords  déjà conclus avec plusieurs  employeurs  qui les dispensent  de 
déclarer les attestations  historiques  pour leurs membres  du personnel  contractuels.  
Par ailleurs, je suis d’accord que dans le cadre d’une information  correcte et complète  au 
citoyen et d’une automatisation  poussée du traitement  des dossiers de pension, il est 
nécessaire  que toutes les données de carrière soient reprises dans les bases de données de 
carrière, y compris celles qui concernent  les mandats politiques.  Dans le cadre du projet de 
contrat d’administration  2019‐2021, le SFP prévoit une nouvelle phase du développement  du 
moteur de pension avec comme objectif l’intégration  au maximum  des données de carrière 
qui manquent  encore actuellement.  
Je souhaite enfin souligner  qu’une communication  d’information  correcte et une 
automatisation  plus poussée du traitement  des pensions  sont d’une grande importance  pour 
moi. Je vais donc demander  au SFP de s’attacher  aux autres chantiers  et recommandations  
et, dans la mesure du possible,  de les appliquer  aussi vite que possible. 
Je vous assure, Monsieur  le Premier Président,  de ma plus haute considération,  
Daniel Bacquelaine    
 
Il existe aussi une version néerlandaise  de ce rapport. 
Er bestaat ook een Nederlandse  versie van dit verslag.  
 
DÉPOT LÉGAL 
D/2018/1128/39  
 
ADRESSE   
B‐1000 Bruxelles 
 
TÉL.  
+32 2 551 81 11 
 
FAX 
+32 2 551 86 22 
 
www.courdescomptes.be  

Traitement et gestion des 
 déclarations à l’impôt  
des personnes physiques
Rapport de la Cour des comptes transmis à la Chambre des représentantsBruxelles, avril 2013
Cour des comptes Traitement et gestion des  déclarations à l’impôt des personnes physiques avril 2013 Rapport adopté le 24 avril 2013 
par l'assemblée générale de la Cour des comptesTraitement et gestion des  déclarations à l'impôt des  personnes physiques   Synthèse  tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 5
Traitement et gestion des  
déclarations à l’impôt des  personnes physiques
Depuis plusieurs années, l’Administration générale de la fiscalité (AGF) du SPF Finances fournit 
de sérieux efforts pour uniformiser, automatiser et accélérer autant que possible le traitement 
et la gestion des déclarations à l’impôt des personnes physiques (ci-après « déclarations IPP »).
toutes les déclarations ipp encore déposées sur papier sont numérisées et intégrées dans le 
système Taxi avec les déclarations électroniques (introduites par Tax-on-web). Les services de 
taxation utilisent déjà cette application back office depuis 2005 pour traiter et enrôler les quelque  
six millions de déclarations IPP introduites chaque année.
dans le cadre de cet audit, la Cour des comptes a souhaité réaliser une évaluation globale de cette 
première phase de traitement administratif des déclarations IPP . Son audit s’articule autour des 
grandes questions suivantes :
• Comment l’AGF s’est-elle organisée pour optimiser le traitement et la gestion des déclara -
tions ipp ?
• Cette organisation administrative a-t-elle permis d’optimiser le délai de traitement des décla -
rations ipp ?
• Cette approche administrative présente-t-elle également des garanties suffisantes pour des 
enrôlements corrects et cohérents basés sur des données exactes et vérifiées?
Dans le cadre de cette dernière question, la Cour des comptes a prélevé un échantillon de dos -
siers afin de tester le fonctionnement de l’application Taxi dans la pratique.
Depuis l’introduction de la déclaration électronique (Tax-on-web) en 2003 et la numérisation 
des déclarations papier (Scanfin) en 2005, de nouveaux besoins administratifs sont apparus en 
matière de traitement des données de taxation. Un nouvel instrument a dès lors été développé à partir de l’exercice d’imposition 2005. Il s’agit de l’application Taxi, qui signifie « intégration 
des données de taxation ». Taxi vise essentiellement à mettre à la disposition des services taxa -
teurs une infrastructure conviviale et adéquate pour les divers flux d’informations fiscales, dans laquelle les données de taxation issues des déclarations fiscales reçues sont confrontées aux don -
nées dont le fisc dispose déjà par d’autres canaux.
Pour que les dossiers soient tous traités de manière identique, Taxi applique une série de filtres 
d’enrôlement ciblés à toutes les déclarations. Celles qui ne génèrent aucun message d’erreur lors de cette phase sont automatiquement traitées par Taxi, sans qu’un agent taxateur intervienne. L ’imposition est alors calculée et enrôlée automatiquement. En revanche, les déclarations qui génèrent un message d’erreur sont sélectionnées par Taxi pour être vérifiées par un agent taxa -
teur. Son intervention, nécessaire dans ce cas, se limite toutefois à traiter les erreurs signalées par Taxi. L ’agent ne vérifie pas l’ensemble du dossier. 6
La Cour des comptes estime que l’automatisation poussée de la gestion des déclarations IPP au 
moyen de Taxi représente un grand pas en avant. Les améliorations apportées à l’application depuis sa mise en route sont considérables et ont permis d’aboutir à un système performant. Cependant, tant le système en lui-même que son utilisation pourraient encore être améliorés.
Tout d’abord, la Cour a constaté que la consultation de Taxi à partir des bureaux locaux pose 
encore des problèmes pratiques. Apparemment, la capacité du serveur ne suffit pas pour utiliser Taxi à une vitesse acceptable lors de certaines périodes chargées. Par ailleurs, le système est parfois indisponible, en tout ou en partie, pendant une longue période. La Cour des comptes insiste donc auprès de l’AGF pour qu’elle garantisse la disponibilité permanente du système dans la pratique.
En outre, la Cour a relevé une série de lacunes dans le système et estime que sa convivialité pour 
l’agent taxateur pourrait encore être améliorée. Taxi pourrait notamment intégrer un lien direct vers un certain nombre de modèles de formulaires (demande de renseignements, avis de modi -
fication, etc.) ainsi que quelques sources d’informations complémentaires (par exemple, en ma -
tière de fiscalité immobilière).
pour étendre les possibilités de contrôle interne, la Cour recommande aussi de conserver dans le 
système un certain nombre d’historiques utiles et d’employer de manière plus systématique le 
champ de remarques disponible dans Taxi. Les agents pourraient ainsi se référer rapidement aux constatations et remarques antérieures lors d’une vérification ultérieure.
Puisque les instructions administratives précisent que les agents taxateurs ne doivent résoudre 
à l’enrôlement que les contradictions filtrées par Taxi, le choix et la définition des filtres revêtent une importance capitale pour garantir l’exactitude des enrôlements. La Cour des comptes re -
commande dès lors que non seulement l’analyse de risques qui sert de base aux filtres activés, mais aussi les modifications de ces filtres soient soumises explicitement à l’approbation du col -
lège de direction de l’AGF dans son ensemble. Elle préconise aussi d’en informer clairement les agents taxateurs qui doivent appliquer les filtres. Vu les constatations qu’elle a faites sur une série de dossiers non filtrés, la Cour juge qu’il convient également de prévoir une évaluation annuelle approfondie des filtres appliqués et un affinage de ceux-ci.
L ’ampleur et la nature de ces filtres sont bien entendu déterminantes pour le volume d’anomalies 
à traiter et, dès lors, pour la vitesse à laquelle les enrôlements peuvent être effectués. La décision de désactiver, à partir de la période de contrôle 2010, les filtres de Taxi qui vont au-delà de ce qui est considéré comme de la simple gestion, reflète la nouvelle philosophie de contrôle adoptée à cet égard par le SPF Finances. Alors qu’auparavant, les déclarations IPP étaient contrôlées avant leur enrôlement, on évolue de plus en plus vers une scission entre gestion et contrôle. L ’enrôle -
ment est effectué en priorité après les tâches de gestion et les contrôles plus complexes sont reportés après l’enrôlement (post-enrôlements). Cette nouvelle approche a largement contribué à l’accélération substantielle du rythme d’enrôlement des déclarations IPP ces dernières années. La Cour des comptes recommande toutefois à l’AGF de préciser au contribuable que (la réception plus rapide de) l’avertissement-extrait de rôle n’implique pas encore l’approbation définitive de toutes les données de la déclaration.
Ensuite, la Cour a parfois relevé des différences importantes sur le plan du mode de contrôle, de 
l’intensité du contrôle et du respect des procédures entre les divers bureaux de taxation. Afin  tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 7
de garantir une application (plus) uniforme de la législation fiscale par les différents bureaux et 
un meilleur respect de la procédure fiscale, la Cour insiste donc sur la nécessité, d’une part, de mettre à la disposition des services concernés des instructions claires et univoques et, d’autre part, d’assurer un suivi minutieux du contrôle de qualité dans le cadre du cycle administratif de gestion.
Enfin, dans ce rapport, la Cour des comptes met l’accent sur certains points spécifiques à amélio -
rer, notamment concernant l’établissement de la fiche administrative de documentation relative 
aux rentes alimentaires. Table des matières Table des matières  tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 11
Chapitre 1
Introduction  13
1.1 Contexte général et justification 15
1.2 Objet et portée de l’audit  15
1.3 Méthode d’audit 16
1.4 Déroulement de l’audit 16
Chapitre 2Organisation administrative 17
2.1 Organisation de l’établissement de l’impôt des personnes physiques 19
2.2 Modes de dépôt des déclarations IPP 19
2.2.1 Tax-on-web 19
2.2.2 Déclaration IPP sur papier 21
2.2.3 Proposition de déclaration simplifiée 22
2.3 Gestion et traitement des déclarations via Taxi 24
2.3.2 Fonctionnement des filtres Taxi 26
2.3.3 Statistiques 28
2.4 Réforme 28
Chapitre 3Rythme d'enrôlement 31
3.1 Cadre légal 33
3.2 Rythme d’enrôlement 33
3.3 Plans visant à accélérer le rythme d’enrôlement 35
Chapitre 4Exactitude des enrôlements 37
4.1 Filtres Taxi 39
4.2 Workflow  auditing  40
4.3 Contrôle de qualité 41
4.4 Évaluation des systèmes de contrôle interne 42
Chapitre 5Évaluation du système Taxi par échantillonnage 43
5.1 Contenu de l’échantillon 45
5.2 Constitution de l’échantillon et méthode de travail 46
5.3 Résultats de l’échantillonnage 47
5.3.1 Observations générales 47
5.3.2 Exonération des frais de déplacement domicile-lieu de travail 48
5.3.3 Réduction d’impôt pour les dépenses faites en vue d’économiser l’énergie  
dans une habitation qui concernent l’isolation du toit, des murs et des sols 51
5.3.4 Déduction des rentes alimentaires payées 52
5.4 Problèmes constatés lors de l'échantillonnage 57 12
ChapitreChapitre 6
Conclusions  59
6.1 Rythme d’enrôlement 61
6.2 Exactitude des enrôlements 61
6.2.1 Filtres 61
6.2.2 Gestion et contrôle 62
6.2.3 Respect de la procédure 62
6.2.4 Différences locales 63
6.3 Système Taxi 63
Chapitre 7Recommandations 65
7.1 Analyse de risques en matière de filtres d’enrôlement 67
7.2 Traitement équitable et contrôle de qualité 67
7.3 Système Taxi 67
7.4 Relation avec le contribuable 68
7.5 Points d’amélioration spécifiques découlant de l’échantillonnage 68
Annexe Réponse du ministre des Finances 71 Chapitre1Introduction  tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 15
1.1	 Contexte	général	et	justification
À la demande de la commission d’enquête parlementaire sur les grands dossiers de fraude 
fiscale1, la Cour des comptes a transmis en mai 2011 à la Chambre des représentants un 
rapport d’évaluation de la mise en œuvre de ses recommandations en matière de fraude fiscale
2.
Dans ce rapport, la Cour annonçait qu’elle suivrait en temps opportun les projets du  
SPF Finances visant une informatisation poussée et la mise en place d’une bonne gestion des risques. Plus spécifiquement, elle envisageait de réaliser un audit du traitement et de la gestion, par l’Administration générale de la fiscalité, des déclarations à l’impôt des per -
sonnes physiques, dans le cadre duquel elle examinerait aussi l’application back office  Taxi.
1.2 Objet et portée de l’audit
L’Administration générale de la fiscalité fournit, année après année, de sérieux efforts pour uniformiser, informatiser et accélérer autant que possible la gestion des déclarations à l’im -
pôt des personnes physiques (ci-après « déclarations IPP »). L’application back office  Taxi 
met toutes les déclarations IPP à la disposition des services.
L’objectif de l’audit était de réaliser une évaluation globale de cette première phase de 
traitement administratif des déclarations IPP via l’application Taxi, qui permet le traite -
ment automatique ou semi-automatique des quelque six millions de déclarations déposées chaque année.
Le traitement des déclarations IPP est assuré par les services de taxation IPP classiques. Les 
services centraux de l’Administration générale de la fiscalité compétents en la matière ont aussi été impliqués dans l’audit.
L’audit s’articule autour de trois questions :
1)  Comment l’Administration générale de la fiscalité s’est-elle organisée pour optimi -
ser le traitement des déclarations IPP ?
2)  Cette organisation administrative a-t-elle permis d’optimiser le délai de traitement 
des déclarations IPP ?
3)  Cette approche administrative présente-t-elle également des garanties suffisantes pour des enrôlements corrects et cohérents basés sur des données exactes et véri -
fiées ?
1 Doc. parl. , Chambre, 7 mai 2009, DOC 52 0034/004, Rapport de l’enquête parlementaire sur les grands dossiers de 
fraude fiscale.
2 Cour des comptes , Évaluation  de la mise en œuvre des recommandations  de la Cour des comptes en matière de fraude 
fiscale , rapport établi à la demande de la commission d’enquête parlementaire instituée en vue d’examiner les 
grands dossiers de fraude fiscale, Bruxelles, mai 2011. Disponible sur www.courdescomptes.be. Chapitre16
1.3 Méthode d’audit
La Cour des comptes a examiné divers documents administratifs (plans de management et 
d’action, instructions, statistiques, tableaux et graphiques, etc.) concernant la gestion et le traitement des déclarations IPP.
Elle s’est entretenue avec plusieurs acteurs principaux de l’Administration générale de la 
fiscalité chargés d’organiser le traitement et la gestion des déclarations IPP. Elle a clôturé l’audit par un échantillonnage limité dans le cadre duquel elle a examiné quelque 450 dos-
siers fiscaux individuels, répartis sur onze bureaux de contrôle locaux.
Sauf mention contraire, les tableaux et les graphiques se fondent sur des données du  
SPF Finances
3.
Pour exécuter l’audit, elle a fait appel à la collaboration des agents concernés des services 
centraux de l’Administration générale de la fiscalité et des services de taxation IPP clas -
siques. Ce rapport tient compte des réponses de l’administration.
1.4 Déroulement de l’audit
13 juillet 2011   Annonce de l’audit au ministre des Finances, au président du co -
mité de direction du SPF Finances et à l’administrateur général de la Fiscalité du SPF Finances
septembre 2012  Fin de l’audit
21 novembre 2012  Envoi de l’avant-projet de rapport au président du comité de direc-tion du SPF Finances et à l’administrateur général de la Fiscalité du SPF Finances pour commentaire
14 janvier 2013  Réponse de l’Administration générale de la fiscalité
18 mars 2013  Réponse du ministre des Finances
Dans sa réponse du 18 mars 2013, le ministre se rallie aux constatations de la Cour des comptes. Sa lettre figure en annexe de ce rapport.
3 Les chiffres indiqués dans le présent rapport peuvent très légèrement varier pour une même donnée, parce que les 
différents services du SPF Finances qui ont fourni les chiffres n’utilisent pas tous la même méthode de travail. Ces 
différences sont généralement imputables à une date d’enregistrement ou de calcul différente.  ChapitreOrganisation administrative
2  tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 19
Le présent chapitre aborde la première question d’audit, à savoir la manière dont l’Admi -
nistration générale de la fiscalité s’est organisée pour optimiser le traitement des déclara -
tions IPP.
2.1 Organisation de l’établissement de l’impôt des personnes physiques
Pour le moment, un contribuable peut remplir sa déclaration d ’ impôts de quatre manières  :
• via une « déclaration papier » classique ;
• via une déclaration électronique qu’il introduit lui-même dans Tax-on-web  
(Tax-on-web-citoyen)  ;
• via une déclaration électronique qu’il fait introduire par son mandataire dans  
Tax-on-web (Tax-on-web-mandataire)  ;
• avec l’aide d’un fonctionnaire qui introduit la déclaration directement sous forme élec-
tronique dans Tax-on-web (Tax-on-web–fonctionnaire).
Certaines catégories de contribuables sont exemptées de l’obligation de déclaration. Ils re -
çoivent une proposition de déclaration simplifiée.
Toutes les déclarations qui sont encore rentrées sur papier sont numérisées dans les centres 
de numérisation.
Les données des déclarations papier numérisées sont introduites dans l’application Taxi, 
tout comme les données des déclarations électroniques (Tax-on-web) et des propositions de déclaration simplifiée.
Sur la base de vérifications automatiques, Taxi prépare certaines déclarations directement 
pour enrôlement, sans aucune intervention d’un agent taxateur (enrôlement automatique). L’application «  bloque » les déclarations qui, sur la base de filtres d’enrôlement, présentent 
des contradictions, c’est-à-dire que ces déclarations devront être vérifiées et, au besoin, rectifiées.
Une fois que l’agent a procédé à la vérification et a apporté les éventuelles rectifications, il 
débloque le dossier et le prépare en vue de son enrôlement.
L’avertissement-extrait de rôle est enregistré électroniquement et l’exemplaire destiné au 
contribuable est imprimé.
2.2	 Modes	de	dépôt	des	déclarations	IPP
2.2.1 Tax-on-web
Afin de moderniser, rationaliser et automatiser la gestion et le traitement des déclara -
tions IPP au sein des services de taxation, l’administration a commencé par numériser les 
déclarations papier.
C’est ainsi que Tax-on-web a été développé. Il s’agit de l’application en ligne qui devait per -
mettre au citoyen d’introduire sa déclaration IPP via internet. 20
Ce système a été mis à disposition pour la première fois en 2003 (exercice d’imposition 
2003 – revenus 2002). Au cours de cette première phase, le système ne concernait que la 
partie 1 de la déclaration, de sorte que la portée et le groupe-cible sont restés limités. Seules 
57.688 déclarations ont été introduites par voie électronique4.
Depuis lors, Tax-on-web a fait l’objet année après année d’améliorations et d’extensions, de manière à devenir l’application actuelle. Elle s’adresse à trois types d’utilisateurs, qui disposent chacun de leur propre page d’accueil et de leurs propres possibilités :
• le contribuable (Tax-on-web-citoyen) ;
• les mandataires (Tax-on-web–mandataire) ;
• les fonctionnaires (Tax-on-web-fonctionnaire).
Tax-on-web-citoyen
Les salariés et les fonctionnaires, les pensionnés, les chômeurs, les étudiants, les titulaires d’une profession libérale, les commerçants, les artisans, les chefs d’entreprise et les contri -
buables qui sont imposés sur une base forfaitaire peuvent, sauf exceptions, déclarer leurs revenus à l’impôt des personnes physiques en Belgique via Tax-on-web.
L’accès à Tax-on-web est strictement protégé : la Taxbox personnelle est uniquement acces -
sible après authentification par carte d’identité électronique ou par token , à l’aide d’un 
code d’accès personnel à demander au SPF Technologie de l’information et de la communi -
cation (Fedict) sur la base des données figurant sur la carte d’identité et la carte SIS.Tax-on-web offre de nombreux avantages au citoyen : le formulaire de déclaration est en 
grande partie prérempli, les erreurs les plus fréquentes sont signalées immédiatement et 
le SPF Finances confirme automatiquement la réception de la déclaration. En outre, Tax-on-web donne d’emblée une première estimation du calcul des impôts dus avec, si elle est souhaitée, une optimalisation.
Tax-on-web-mandataire
Tax-on-web offre aux comptables, consultants fiscaux ou comptables-fiscalistes la possi -
bilité de s’enregistrer en tant que gestionnaire local. Ensuite, ils peuvent également intro -
duire par internet les déclarations à l’impôt des personnes physiques de leurs clients qui souhaitent les mandater à cet effet.
Tax-on-web-fonctionnaire
L’application Tax-on-web-fonctionnaire a été conçue pour permettre aux agents taxateurs à qui une aide a été demandée pour remplir la déclaration d’introduire directement celle-ci par voie électronique.
Cette application constitue une situation gagnant-gagnant tant pour l’administration que 
pour le contribuable. Celui-ci peut se rendre dans n’importe quel bureau de taxation, aux permanences communales, aux endroits où le fiscobus  s’arrête et dans différents centres 
commerciaux pour faire introduire gratuitement sa déclaration par un fonctionnaire via 
4 administration générale des impôts et du recouvrement, Rapport annuel 2003, chapitre II, 2.4 Tax-on-web.  tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 21
Tax-on-web. Il reçoit une preuve de dépôt de sa déclaration qui résume les données complé -
tées. L’administration dispose ainsi immédiatement de déclarations électroniques, ce qui 
facilite le traitement automatique.
Utilisation de Tax-on-web
Depuis sa première utilisation pour l’exercice d’imposition 2003, Tax-on-web a subi une grande évolution, comme le montre le tableau ci-après :
Tableau 1 –   Évolution des déclarations  IPP introduites  via Tax-on-web  (années d’imposition  2003-2011)
Exercice 
d’impositionTax-on-web- 
citoyenTax-on-web- 
mandataireTax-on-web- 
fonctionnaireTotal
2003 57.727 0 0 5 7.7 27
2004 92.664 49.232 26.922 168.818
2005 130.319 251.636 193.050 575.005
2006 160.253 422.154 439.605 1.022.012
2007 212.541 564.512 580.199 1.375.252
2008 303.382 683.920 725.614 1.712.916
2009 684.667 849.682 965.116 2.499.465
2010 967.107 984.567 1.098.094 3.049.768
2011 1.115.576 1.050.915 992.112 3.158.603
Alors qu’au cours des premières années, le succès de Tax-on-web était clairement imputable 
aux volets mandataire et fonctionnaire, de plus en plus de citoyens utilisent aussi le système depuis l’exercice d’imposition 2009.
Actuellement, environ la moitié des déclarations sont introduites via Tax-on-web, réparties 
de manière pratiquement égale entre les trois piliers.
2.2.2	 Déclaration 	IPP	sur	papier
L’administration était, certes, consciente que la déclaration électronique constituait un 
moyen d’avenir, mais elle est partie de l’hypothèse que tous les contribuables n’abandon -
neraient pas directement la déclaration papier à laquelle ils étaient habitués. C’est pourquoi elle a entamé, à partir de l’exercice d’imposition 2005, la numérisation des déclarations IPP introduites sur papier. La numérisation de ces déclarations était en effet une condition nécessaire afin de pouvoir les traiter automatiquement de la même manière que les décla -
rations introduites via Tax-on-web. L’administration manquait de temps et de moyens pour introduire les données manuellement.
Grâce à la procédure de numérisation (Scanfin), l’administration a pu mettre beaucoup plus 
rapidement les déclarations papier à la disposition des services de taxation en vue du calcul et de l’enrôlement de l’impôt.
Pour l’exercice d’imposition 2011, les déclarations numérisées étaient déjà disponibles en 
novembre 2011. 22
Grâce au succès de Tax-on-web, le nombre de déclarations à numériser a diminué chaque 
année. Ainsi, les déclarations numérisées sont passées de 4.228.604 pour l’exercice d’impo -
sition 2005 à 2.032.420 pour l’exercice 2011, ce que montre le tableau suivant :
Tableau 2 –   Évolution du nombre de déclarations IPP numérisées (exercices d’imposition 2005-2011)
2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
4.228.604 3.833.084 3.994.521 3.873.084 3.479.481 2.934.428 2.032.420
2.2.3	 Proposition 	de	déclaration 	simplifiée
Cette nouvelle forme de déclaration a vu le jour à la suite du constat que de nombreux 
contribuables qui s’adressaient chaque année aux fonctionnaires des Finances pour remplir leur déclaration disposaient d’un profil fiscal simple. Leur situation fiscale restait « stable » 
année après année et leur déclaration ne contenait que des données dont l’administration disposait déjà. Si l’administration pouvait dispenser ces contribuables de leur obligation de déclaration et leur envoyer une proposition de déclaration sur la base des données fiscales connues, cela représenterait une simplification administrative considérable.
À cette fin, le projet « proposition d’imposition » a été prévu dans le plan de management 
intégré 2010. Un certain profil de contribuables qui se rendaient jusqu’alors au bureau de 
taxation pour compléter leur déclaration IPP recevrait, sur la base d ’un projet pilote délimi -
té, une proposition d’imposition à la place d’une déclaration classique. Ensuite, une analyse d’opportunité étayée serait réalisée pour déterminer si cela répondait aux attentes réelles du contribuable, quelle en serait l’influence sur les autres services et quels en seraient les coûts/bénéfices concrets
5.
Dans le cadre du projet pilote, une telle proposition d’imposition a été envoyée à un groupe test de 4.646 pensionnés. Les résultats furent étonnants : seuls 3,5 % des contribuables concernés ont voulu apporter une rectification ou une modification. En outre, la charge de travail pour les 96,5 % de propositions restantes, qui ont pu être traitées sans correction, a diminué de 90 % grâce à l’automatisation maximale de ces dossiers
6.
Cette constatation a conduit à la priorité suivante dans le plan de management intégré 2011 :
« Proposition de déclaration simplifiée
Après une évaluation positive de la proposition d’ imposition qui a été envoyée en 2010 à un 
groupe cible bien défini et plutôt limité, le groupe cible pour l’EX 2011 est étendu aux contri -
buables qui bénéficient entre autres de pensions, allocations de chômage et/ou indemnités 
de maladie-invalidité. Cela signifie une augmentation significative du groupe cible (environ 725.000) qui pourra bénéficier de cette prestation de service et de cette simplification admi -
nistrative (ils ne devront en effet plus déposer de déclaration). De plus, ce projet contribue 
5 SPF Finances, Plan de management  intégré 2010 , 15 décembre  2009, projet K02.P.FISC.01, p. 29,  
www.minfin.fgov.be/PORTAIL2/fr/downloads/modernisation/ict/plan-modernisation-fr.pdf.
6 SPF Finances, Rapport annuel 2010 , p. 13. tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 23
à la stratégie qui est retenue en matière de gestion (automatisation maximale). À par -
tir de 2011, nous ne parlons plus de ‘proposition d’ imposition’, mais d’une ‘proposition de 
déclaration simplifiée’ »7.
Après la modification de la loi8 requise pour étendre le groupe cible, 724.019 contribuables 
ont été dispensés de l’obligation de déclaration pour l’exercice d’imposition 2011. L’admi -
nistration centrale leur a envoyé une proposition de déclaration simplifiée entre le 21 avril 
et le 4 mai 2011. Cette proposition contient le calcul détaillé de l’imposition sur la base des 
données fiscales que possède le fisc pour l’exercice d’imposition 2011. Le contribuable qui 
constate que la proposition est correcte ne doit plus rien faire. Il reçoit automatiquement son avertissement-extrait de rôle sur la base des données reprises dans la proposition. S’il n’est pas d’accord, il peut introduire des modifications via Tax-on-web, renvoyer le formu -
laire de réponse par la poste ou s’adresser au bureau de taxation compétent.
Le résultat de ce projet est globalement positif. Quelque 87 % des propositions de décla -
ration simplifiée ont été acceptées sans plus par le contribuable. Par ailleurs, 5,5  % d’entre 
elles ont été adaptées par l’administration, principalement en raison de la non-application 
de la réduction pour handicap. L’absence initiale de mention de cette réduction résultait d’une lacune dans l’échange de données entre le fisc et la Banque-Carrefour de la sécurité sociale. Il y a été remédié entretemps. Les 7,5  % de propositions restantes ont été modifiées 
sur initiative du contribuable. La plupart des contribuables qui ont contacté le fisc souhai -
taient bénéficier de réductions sur la base de données dont le fisc n’avait pas connaissance et qu’il ne pouvait donc pas accorder automatiquement, comme des dépenses relatives à des investissements économiseurs d’énergie ou à des dons.
Vu le succès des projets pilotes lors des exercices d’imposition 2010 et 2011 et dans le cadre 
de la poursuite de la simplification administrative, le groupe cible a une nouvelle fois été 
sensiblement étendu pour l’exercice d’imposition 2012 pour atteindre au moins 1,4 million de contribuables. À cet effet, les critères d’envoi d’une proposition de déclaration simplifiée ont été étendus à l’ensemble des pensions visées à la case V, A, de la déclaration (l’ensemble des pensions, rentes, indemnités légales pour cause d’incapacité permanente, capitaux et valeurs de rachats). On a aussi instauré le principe selon lequel une fois qu’un contribuable figure dans le groupe cible, il continue –  sous certaines conditions  – à en faire partie à l ’ave -
nir
9.
Ce principe s’explique par la volonté explicite de mettre en place un système permanent d ’envoi d ’une proposition de déclaration simplifiée à un groupe cible plus étendu de contri -
buables et d’ainsi contribuer à la simplification administrative.
7 SPF Finances, Plan de management intégré 2011 ,  p. 44,  
www.minfin.fgov.be/portail2/fr/downloads/modernisation/management/management-plan-11-07-25.pdf.
8 Article 306 du CIR 92 et article 178/1 AR/CIR 92, inséré par l’article 2 de l’arrêté royal du 23 mars 2011 (entrée en 
vigueur à partir de l’exercice d’imposition 2011). 
9 Article 178, § 4, AR/CIR 92, modifié par l’article 1er de l’arrêté royal du 22 avril 2012. 24
2.3	 Gestion	et	traitement	des	déclarations	via	Taxi
Depuis l’introduction de la déclaration électronique (T ax -on-web ) en 2003  et la numéri -
sation des déclarations papier (Scanfin) en 2005, de nouveaux besoins administratifs sont 
apparus au niveau du traitement des données de taxation. C’est la raison pour laquelle un nouvel instrument a été développé à partir de l’exercice d’imposition 2005. Il s’agit de l’application Taxi, qui signifie « intégration des données de taxation ».
Par un portail double, Taxi offre, d’une part, au chef de service une aide lors de l’élabo -
ration du plan de travail et, d’autre part, à l’agent taxateur un instrument de gestion des 
dossiers qui lui ont été attribués.
En résumé, le système poursuit les objectifs suivants :• prévoir une infrastructure adéquate tant pour les données de taxation numérisées que 
pour Tax-on-web ;
• adapter et restructurer le flux de données entre les différentes banques de données de l’administration  ;
• créer les flux d’informations garantissant une mise à jour continue des données ;
• mettre à la disposition des services taxateurs une application conviviale et adaptée à leurs besoins avec laquelle ils peuvent gérer et traiter les dossiers des contribuables de manière identique, peu importe leur origine (Tax-on-web, Scanfin…).
Par ailleurs, cette application informatique remplace aussi les statistiques périodiques ma -
nuelles en les automatisant et sert d ’ instrument de suivi des activités de taxation et d ’enrô -
lement pour le management.
Globalement, le système Taxi vise surtout à créer une (infra)structure adéquate et convi -
viale pour les divers flux d’informations fiscales, dans laquelle les données de taxation des 
déclarations fiscales reçues sont confrontées avec les données dont le fisc dispose déjà via d’autres canaux.
L’agent taxateur peut, via le numéro national, rechercher le dossier d’un contribuable dont 
il est chargé. Un tableau apparaît automatiquement sur son écran. Il se compose des trois colonnes suivantes  :
• La première colonne contient les données de la déclaration reçue (celle-ci peut éventuel -
lement être visualisée en cliquant sur une icône distincte, tout comme les éventuelles annexes à la déclaration).
• La deuxième colonne mentionne les données de base dont l’administration fiscale dis -
pose déjà : les données de Belcotax
10 (rémunérations, pensions, etc.), certaines données 
de l’exercice d’imposition précédent (revenu cadastral, etc.) et un certain nombre de données administratives (par exemple, des données personnelles, comme l’état civil, les enfants à charge, etc.).
10 L’application Belcotax-on-web (BOW) offre aux employeurs et autres débiteurs de revenus la possibilité de rem -
plir de manière informatisée les obligations imposées par l’article 92  de l’AR/CIR 92  concernant l’introduction des 
fiches fiscales 281 et des relevés 325.  tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 25
• La troisième colonne reprend le « record 1 », c’est-à-dire les données sur la base des -
quelles l’enrôlement pourrait être effectué.
À gauche de ces trois colonnes figurent les codes de la déclaration pour lesquels des données 
sont disponibles.
Outre ces données de taxation disponibles dès l’ouverture du dossier, il est aussi possible 
d’ouvrir un lien vers les données de Belcotax de l’exercice d’imposition précédent et vers les données de Taxi de l’année précédente (Taxi N-1).
Par ailleurs, l’examen global de la situation fiscale d’un contribuable est facilité grâce à 
l’accès direct de l’agent taxateur à une série d’autres applications et banques de données, comme notamment  :
• le répertoire personnes physiques : il s’agit d’un fichier basé sur le registre national et 
développé pour l’Administration des impôts directs qui reprend les données d’identité des contribuables soumis à l’IPP ;
• le fichier exercice d’imposition , qui est élaboré chaque année en février sur la base du 
répertoire personnes physiques et qui contient plutôt des données fiscales, comme le 
contrôle fiscal compétent, la personne à qui la déclaration doit être envoyée, etc. ;
• le fichier des versements anticipés ;
• la banque de données de la taxe de circulation ;
• le fichier relatif à la cotisation spéciale de sécurité sociale ;
• Cadnet  : une banque de données du SPF Finances qui contient le patrimoine immobilier 
de chaque personne physique et morale (notamment, identification et nature du bien, revenu cadastral, portée du droit et dernière situation) ;
• e-notariat  : un système de notification électronique entre le SPF  Finances et les notaires  ;
• Websigna : cette application permet de consulter et rechercher les données d’identité 
des assujettis à la TVA.
Divers autres projets sont en cours pour étendre les possibilités de recherche et la convivia -
lité du système en intégrant des sources d’informations complémentaires dans le portail Taxi-agent. Ainsi, on ne connaît pas pour le moment la situation exacte et actuelle concer -
nant la possession de biens immobiliers. En effet, dans la colonne reprenant les données de base, l’agent taxateur ne voit que les données relatives aux revenus immobiliers qui ont été repris des enrôlements de l’exercice d’imposition précédent. La fiche Belcotax récapi -
tulative
11 lui permet, certes, de vérifier les biens immobiliers qu’un contribuable déterminé 
possède, mais ces données ne sont actuellement pas assez détaillées pour pouvoir contrôler la déclaration (la fiche ne mentionne, par exemple, pas si l’habitation est utilisée en partie à des fins professionnelles ; elle ne contient pas davantage de détails concernant la partie 
dont l’intéressé est propriétaire pour les biens immobiliers en indivision).
11 Cette dénomination utilisée par l’administration prête quelque peu à confusion, parce que cette fiche contient non 
seulement des données de Belcotax, mais aussi des données personnelles, des données cadastrales relatives aux 
biens immobiliers et des données relatives aux véhicules provenant de la direction de l’immatriculation des véhi -
cules (DIV).   26
2.3.2	 Fonctionnement 	des	filtres	Taxi
Afin d’assurer un traitement identique de tous les dossiers, Taxi applique à toutes les décla -
rations une série de filtres d’enrôlement ciblés. Ces filtres ont été répartis théoriquement 
entre règles de validation, erreurs bloquantes , business rules simples  et business rules sur 
deux exercices d’ imposition .
Les règles de validation  sont les règles qui vérifient si tous les codes nécessaires au calcul de 
l’impôt figurent (correctement) dans la déclaration. Ces règles déterminent par exemple que la donnée mentionnée au code X implique aussi une donnée au code Y, que la donnée du code X ne peut pas être supérieure à celle du code Y, que la donnée reprise au code X n’est pas possible vu les données figurant aux codes Y et Z, etc.
Les erreurs bloquantes  sont les erreurs qui empêchent le traitement automatique du dossier, 
par exemple, parce que la déclaration n’a pas été signée, que le numéro de compte n’est pas 
correct ou que le contribuable n’en est pas titulaire, ou encore parce que des données non numériques ont aussi été identifiées sur la déclaration.
Les business rules simples  concernent les données facilement contrôlables, comme les 
charges de famille, le remboursement des frais de déplacement entre le domicile et le lieu 
de travail, les versements dans le cadre des titres-services, les amortissements de capital ou les intérêts d’emprunts, etc.
Les business rules  sur deux exercices d’ imposition , enfin, portent sur les données qui re -
quièrent un contrôle plus complexe. Il s’agit principalement de données afférentes à des 
travailleurs salariés qui souhaitent déclarer leurs frais professionnels réels et de données afférentes à des chefs d’entreprise et des contribuables qui perçoivent des bénéfices ou des profits. Il s’agit par exemple des frais professionnels des dirigeants d’entreprise, des plus-
values de cessation, des déficits indiciaires, etc.
Si une déclaration traverse tous ces filtres d’enrôlement sans générer d’erreur, elle est au -
tomatiquement traitée via Taxi, sans l’intervention d’un fonctionnaire. L’imposition est 
calculée et enrôlée automatiquement. La seule exception à cet enrôlement automatique concerne les dossiers pour lesquels le workflow auditing  est entamé (voir le point 4.2 ci-
après). Les déclarations qui génèrent un message d’erreur sont retenues par Taxi pour être vérifiées par un agent taxateur. L’intervention d’un agent est donc nécessaire dans ces cas-là, mais se limite, conformément aux instructions, à traiter les erreurs signalées par Taxi. Elle n’implique pas de vérifier l’ensemble du dossier.
Cette méthode de travail a fait l’objet d’une question parlementaire adressée au ministre 
des Finances
12. Cette question consistait à savoir si, en pratique, la règle n’est plus que l’ad-
ministration contrôle l’intégralité de la déclaration avant de faire connaître au contribuable son intention de rectifier sa déclaration et si, dans l’affirmative, il ne serait pas plus efficace, tant pour le contribuable que pour l’administration, de contrôler l’intégralité de la décla -
ration. Le ministre a répondu que, dans le cadre d’une gestion des risques performante, la vérification des déclarations n’implique pas nécessairement d’examiner tous les éléments 
12 Chambre, 7 novembre 2011, QRVA 53 047, Question n° 607 de M. Karel Uyttersprot au vice-Premier ministre et 
ministre des Finances et des Réformes institutionnelles, p. 29-31.  tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 27
que celles-ci comportent et que l’examen de certains éléments de la déclaration ne vaut pas 
approbation des éléments non vérifiés.
Cette méthode de travail peut effectivement susciter des imprécisions et une insécurité 
juridique pour le contribuable qui ne sait pas quels éléments de sa déclaration ont été exa -
minés. Il n’a pas de certitude que le fait d’avoir reçu une imposition implique que les don -
nées de sa déclaration ont été acceptées et que son dossier a été clôturé.
Le fait de travailler avec des listes « post-enrôlement » renforce encore cette incertitude.Pour accélérer l’enrôlement, la vérification des erreurs signalées a de plus en plus été limi -
tée aux anomalies qui pouvaient être rectifiées facilement et rapidement (gestion et traite -
ment des déclarations) en reportant les contrôles plus complexes, qui requièrent davantage 
de temps.
Ainsi, pour les exercices d’imposition 2008 (Taxi 2008) et 2009 (Taxi 2009), les dossiers 
relatifs aux indépendants qui étaient initialement bloqués par les filtres Taxi et concer -
naient la partie 2 de la déclaration « bénéfices et profits » et qui n’avaient pas encore fait 
l’objet d’un contrôle repris en tant que tel dans les statistiques ont été mis à la disposition 
des services de taxation via une liste distincte « post-enrôlement bénéfices et profits » dans 
le cadre du programme de contrôle 2010-2011.
À partir de l’exercice d’imposition 2010 (Taxi 2010), seuls les filtres d’enrôlement relatifs 
aux anomalies simples ont encore été appliqués directement par Taxi. Les filtres plus com -
plexes ont été désactivés et le contrôle y afférent a été reporté au programme de contrôle 
2012 par le biais d’actions de contrôle spécifiques « post-enrôlement ». Ces actions « post-
enrôlement  » portent sur trois catégories de contribuables  : les travailleurs salariés qui dé -
clarent leurs frais professionnels réels, les dirigeants d’entreprise et les indépendants.
Alors que l’administration répondait encore à la Cour en 2010
13 que « l’application Taxi a mis 
en place des […] business rules destinées à évaluer a priori si une déclaration de salarié com -
portant des frais réels peut ou non être enrôlée avec un minimum d’assurance quant au carac -
tère déductible desdits frais » , on constate que cette approche est entretemps déjà dépassée. 
En effet, le contrôle s’effectue a posteriori par un post-enrôlement.D’une manière générale, la Cour des comptes constate qu’à partir de l’exercice d’imposi-
tion 2010, la déclaration d’un contribuable qui contient des anomalies détectées par la pre -
mière série de « filtres de gestion »
14 et par la deuxième série de « filtres de contrôle »15 est, 
en principe, soumise deux fois à un contrôle, une fois dans le cadre de la gestion et du traite -
ment de la déclaration via Taxi, et une fois dans le cadre des actions de contrôle ultérieures.
13 Réponse de l’administration à la question de la Cour au sujet des résultats de l’examen des dossiers tests « frais 
professionnels réels des travailleurs salariés », reprise en annexe au rapport d’évaluation de la mise en œuvre de 
ses recommandations en matière de fraude fiscale, p. 57. Disponible sur www.courdescomptes.be. 
14 Il s’agit des filtres d’enrôlement qui ont trait aux anomalies simples (règles  de validation,  erreurs bloquantes  et busi-
ness rules simples) . 
15 Il s’agit des filtres d’enrôlement plus complexes qui requièrent un vrai contrôle ( business rules sur deux exercices 
d’imposition).   28
2.3.3 Statistiques
Comme mentionné ci-avant, à partir de Taxi 2010, les filtres appliqués immédiatement sont censés concerner des anomalies simples, dont la rectification peut être considérée comme une mise en ordre. Ce n’est que si un contrôle conforme à la définition en vigueur
16 est mal -
gré tout effectué que celui-ci est repris dans les statistiques.
Il s’agit là d’une différence par rapport à Taxi 2009 où tous les blocages, sans distinction, 
devaient être repris comme contrôles dans les statistiques.À partir du programme de contrôle 2012, tous les services doivent d’ailleurs abandonner les 
anciennes typologies de contrôle (mise en ordre, contrôle (de gestion), vérification appro -
fondie) et utiliser les quatre nouvelles typologies décrites dans Coperfin : contrôle ponctuel, 
contrôle ciblé, contrôle de suivi et contrôle d’orientation.
Les rectifications des anomalies simples effectuées dans le cadre de Taxi sont dorénavant 
reprises dans la catégorie « gestion »
17 des statistiques.
La modification permanente des typologies de contrôle entrave la comparaison entre les chiffres de « contrôle » des années successives.
2.4 Réforme
Pendant la transition des anciennes structures (Administration de la fiscalité des entre -
prises et des revenus – Afer, Administration des impôts directs, Administration de la TVA, de l’enregistrement et des domaines – secteur TVA) vers la nouvelle Administration géné -
rale de la fiscalité, composée des administrations Particuliers, PME et GE
18, le traitement, 
la gestion et le contrôle des déclarations IPP continuent à être assurés par les services de taxation classiques en matière d’IPP.
Conformément au plan de management intégré 2011, il convient d’introduire dans ces ser -
vices des ensembles de tâches séparés pour faciliter le passage à la nouvelle structure et plus 
particulièrement la séparation claire entre le groupe cible Particuliers et le groupe cible PME
19 ainsi que la distinction entre les tâches de gestion et les tâches de contrôle20.
La méthode de travail décrite ci-avant, dans laquelle Taxi se limite aux filtres d’enrôlement absolument nécessaires dans le cadre des activités de gestion, tandis que les filtres plus complexes qui doivent être conservés pour réaliser le programme de contrôle sont repor -
16 Un contrôle examine la réalité et l’exactitude d’un ou de plusieurs éléments d’une déclaration. Un contrôle requiert 
toujours un contact avec le contribuable ou avec des tiers. Un contrôle se clôture toujours par un rapport de vérifi -
cation et l’introduction d’un ou de plusieurs bordereaux de données (instruction Management de la performance 
33/2009 du 25 août 2009).
17 « On appelle gestion l’encodage  des données d’une déclaration  dans le but de son enrôlement  et de la prévention  de la 
prescription.  Cela implique que l’on vérifie préalablement  si la déclaration  est valable et, dans le cas contraire,  que les 
mesures nécessaires ont été prises pour corriger ce défaut. » , instruction AGFisc n°2/2012 du 5 janvier 2012.
18 Grandes entreprises.
19 le groupe cible de l’administration particuliers se compose des travailleurs salariés, des pensionnés et des diri -
geants d’entreprises, tandis que le groupe cible des centres PME en matière d’IPP se compose des indépendants et des titulaires d’une profession libérale. 
20 Administration générale de la fiscalité, Plan de management intégré 2011 , priorités pour 2011 , p. 51. tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 29
tés, constitue une première amorce de la séparation des tâches de gestion et de contrôle. 
Alors que la gestion et le contrôle sont, pour le moment, encore effectués par les mêmes agents taxateurs à des moments différents, l’objectif est qu’à terme, ces deux tâches soient réalisées de manière distincte par des agents différents. À cet effet, les dix-huit centres Par -
ticuliers et les 27 centres PME à créer seront chaque fois constitués de deux sections : une 
section gestion et une section contrôle. Chapitre ChapitreRythme d'enrôlement
3  tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 33
Le présent chapitre est consacré à la deuxième question d’audit, c’est-à-dire celle de savoir 
si l’organisation administrative décrite ci-avant a permis d’optimiser le délai de traitement des déclarations IPP.
3.1 Cadre légal
En ce qui concerne les impôts directs, la date d’enrôlement est celle à laquelle la dette d’impôt devient exigible. En déclarant le rôle fiscal exécutoire, l’administration fiscale crée un titre (exécutoire) légal, qui servira à percevoir et recouvrer l’impôt. Cette date exécutoire du rôle est déterminante pour examiner si l’imposition a été établie dans le délai d’impo -
sition fixé par la loi
21.
Conformément à l’article 359 du CIR 1992, le délai normal dans lequel l’impôt doit être 
établi (enrôlé) est fixé au 30 juin de l’année suivant l’exercice d’imposition22. Cette date 
peut donc être considérée comme l’échéance cruciale des travaux de taxation. En effet, si l’impôt n’a pas été enrôlé dans les délais, la déchéance intervient, de sorte que les pré -
comptes et les versements anticipés doivent être remboursés
23. L’organisation administra -
tive et la planification des activités de taxation se basent, dès lors, en premier lieu sur cette date ultime d’enrôlement fixée par la loi. Ainsi, l’administration dispose, en principe, pour la plupart des déclarations IPP, d’un délai d’enrôlement de onze à douze mois, débutant en juillet-août de l’exercice d’imposition et se terminant à la fin du mois de juin de l’exercice d’imposition +1. Cependant, attendre la fin de cette période et procéder à un enrôlement en masse ne témoigneraient pas d’une bonne gestion. Afin d’assurer un déroulement optimal des travaux d’enrôlement, l’administration se base sur le principe d’un enrôlement aussi rapide que possible de l’impôt, suivant le principe du « premier entré-premier sorti », selon 
lequel les premières déclarations rentrées dans une même catégorie de dépôt (par exemple, Tax-on-web-citoyen) sont traitées en premier lieu.
3.2 Rythme d’enrôlement
Pour garantir un traitement administratif efficace des quelque six millions de déclara -
tions IPP, il est essentiel d’automatiser au maximum toutes les tâches routinières ou les 
tâches à valeur ajoutée limitée. L’élément fondamental en l’occurrence est l’enregistrement des données des déclarations. La déclaration électronique, la numérisation des déclarations papier et le système des propositions de déclaration simplifiée ont rendu l’intervention manuelle d’un agent taxateur qui introduit les données des déclarations quasi superflue. L’intégration depuis 2006 de ces données dans l’application back  office  Taxi a en outre per -
mis de supprimer l’intervention d’un agent pour l’enrôlement de nombreuses déclarations ou de limiter, en principe, cette intervention à la résolution de contradictions ou d’anoma -
lies dans les déclarations bloquées par l’application.
21 L’avertissement-extrait de rôle ne constitue que la notification formelle de l’imposition au contribuable, dont la 
forme n’est pas prescrite par la loi.
22 il existe aussi le délai d’imposition exceptionnel  de trois ans qui débute le 1er janvier de l’exercice d’imposition et qui 
est appliqué en cas d’absence de déclaration, de remise tardive de celle-ci ou lorsque l’impôt dû est supérieur à 
celui qui peut être déduit de la déclaration (article 354, alinéa 1er, CIR 92). En cas de fraude, le délai d’imposition de 
trois ans est prolongé de quatre ans (article 354, alinéa 2, CIR 92).
23 Voir Tiberghien, Manuel de droit fiscal 2010-2011 , n° 1763. 34
Comme il ressort des statistiques de ces dernières années, cette automatisation poussée 
de la gestion a clairement permis d’accélérer le processus d’enrôlement. Ainsi, fin 2011, l’administration avait finalement pu envoyer plus de cinq millions d’avertissements- extraits de rôle (5.031.984 articles d’enrôlement) pour l’exercice d’imposition 2011 (reve -
nus 2010). Ce chiffre représente plus d’un million d’avertissements-extraits de rôle en plus 
que fin 2010 (3.957.671), et le double de l’exercice d’imposition 2008 (2.305.539).
Tableau 3 –  Évolution du nombre d’articles d’enrôlement (exercices d’imposition 2008-2011)
2008 2009 2010 2011
Juillet 0 0 0 10
Août 0 99.985 461.235 1.002.185
septembre 11.000 999.342 1.156.959 1.167.811
octobre 467.867 936.083 937.635 1.281.369
novembre 910.862 855.238 814.396 961.313
décembre 915.810 478.604 587.446 619.296
Total 2.305.539 3.369.252 3.95 7.67 1 5.031.984
Il apparaît que le pourcentage d’enrôlement automatique dépend fortement du mode de 
dépôt des déclarations. Le pourcentage d’enrôlement automatique le plus élevé concerne les propositions de déclaration simplifiée : 96,5 % pour l’exercice d’imposition 2010 et 87 % 
pour l’exercice d’imposition 2011. Toutes les propositions de déclaration simplifiée accep -
tées sans plus par le contribuable sont, en effet, enrôlées automatiquement. Les déclarations rentrées par voie électronique (via Tax-on-web) ont fait l’objet d’un traitement automa -
tique dans 76 % des cas au cours de l’exercice d’imposition 2010, tandis que ce pourcentage ne s’élève qu’à 42 % pour les déclarations numérisées (dans lesquelles des données sont 
souvent manquantes ou illisibles)
24. L’augmentation annuelle du nombre de déclarations 
envoyées via Tax-on-web est très significative à la lumière de ces chiffres.
Par ailleurs, l’administrateur Particuliers de l’Administration générale de la fiscalité a aussi 
imposé un ordre de traitement prioritaire des dossiers IPP  : il convient d’enrôler en pre -
mier lieu les propositions de déclaration simplifiée, ensuite les déclarations envoyées par voie électronique (Tax-on-web-citoyen, -fonctionnaire, -mandataire) et, en dernier lieu, les déclarations papier (numérisées)
25. Le principe du premier entré-premier sorti, selon lequel 
les déclarations envoyées en premier lieu sont aussi traitées en premier lieu, est normale -
ment appliqué pour chacune de ces catégories.
Comme déjà souligné au point 2.3.2, l’accélération du rythme d’enrôlement au cours de 
ces dernières années est aussi largement liée à la mise en place progressive de la séparation entre les tâches de gestion et les tâches de contrôle. Avant d’enrôler, l’application Taxi n’ef-fectue plus que les tâches de gestion, tandis que les tâches de contrôle sont réalisées dans le cadre d’actions de contrôle spécifiques après l’établissement de l’imposition initiale.
24 SPF Finances, Rapport annuel 2010 , p. 61, concernant l’intervention de l’agent taxateur au niveau des déclarations 
reçues bloquées par l’application Taxi : Tax-on-web (24 %), numérisées (58 %).
25 Instruction Afer du 13 septembre 2010 relative à l’enrôlement automatisé de l’IPP via Taxi. tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 35
Ainsi, l’objectif formulé dans le plan de management intégré 201126 visant à éta -
blir 4.500.000 impositions pour l'année d'imposition 2011 avant le 31 décembre 2011 a été 
largement atteint.
3.3	 Plans	visant	à	accélérer	le	rythme	d’enrôlement
L’Administration générale de la fiscalité voit encore un potentiel de croissance important 
du rythme d’enrôlement dans les propositions de déclaration simplifiée.
Comme exposé ci-avant, plus de 85 % de ces propositions ont été acceptées sans plus par le 
contribuable, ce qui a permis un enrôlement automatique rapide. Quant aux déclarations 
préremplies que le contribuable renvoie avec ses corrections, l’administration fiscale espère pouvoir puiser à court terme dans toute une série de bases de données (internes et externes au SPF Finances), par exemple, la banque de données des titres-services, pour augmenter le nombre de données préremplies et encore accélérer le rythme d’enrôlement. L’objectif se -
rait de réduire de moitié d’ici deux ans le nombre de déclarations envoyées via Tax-on-web-fonctionnaire en augmentant le nombre de propositions de déclaration simplifiée
27. Des 
pistes de réflexion existent pour étendre ce système à certaines catégories de salariés afin d’encore doubler le groupe cible – qui comptait déjà 1,4 million de contribuables en 2012.
En outre, comme souligné au point 2.2.3, le principe a été instauré à partir de l’exercice 
d’imposition 2012 selon lequel les contribuables figurant dans le groupe cible des proposi -
tions de déclaration simplifiée continuent à en faire partie, même si toutes les conditions initiales ne sont plus (totalement) remplies
28.
L’administration a l’intention à terme d’aboutir à deux grands canaux de dépôt des décla -
rations IPP, à savoir :
• la déclaration simplifiée (étendue à davantage de contribuables) ;
• la déclaration électronique via Tax-on-web.
26 SPF Finances, Plan de management  intégré 2011,  p. 42,  http://minfin.fgov.be/portail2/fr/downloads/modernisa -
tion/management/management-plan-11-07-25.pdf.
27 SPF Finances, magazine interne Fininfo, n° 2, printemps 2012.
28 Voir l’article 178 AR/CIR 92, § 4. Chapitre ChapitreExactitude des enrôlements
4  tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 39
Ce chapitre aborde la troisième question d’audit, c’est-à-dire celle de savoir si l’approche 
administrative des déclarations IPP décrite ci-avant présente également des garanties suffi -
santes pour un enrôlement correct et cohérent et un traitement équitable des contribuables.
4.1 Filtres Taxi
Comme exposé au point 2.3.2, le système Taxi applique une série de filtres d’enrôlement pour toutes les déclarations fiscales.
La série de filtres est toujours liée à un exercice d’imposition déterminé et peut être modi -
fiée d’année en année. Depuis son introduction en 2006, l’application Taxi a subi une cer -
taine évolution, les filtres applicables ayant été modifiés et/ou affinés régulièrement.Depuis que l’administration centrale a réalisé une analyse coûts-bénéfices des filtres de 
gestion intégrés dans l’application Taxi, on constate une nette tendance à limiter le nombre de filtres et à ne conserver que les filtres absolument nécessaires dans le cadre des tâches de gestion. Le but est d’accélérer l’enrôlement.
Alors que ces adaptations relevaient au départ essentiellement de la responsabilité indivi -
duelle de l’administrateur Particuliers de l’Administration générale de la fiscalité, ces filtres 
sont, depuis l’exercice d’imposition 2011, régulièrement analysés par un groupe de travail spécifique « Taxi » au niveau de l’administration centrale en collaboration avec le service 
Gestion des risques et sous la supervision de l’administrateur Particuliers. Depuis l’exercice d’imposition 2011, les propositions de modification des filtres sont toujours soumises pour validation à l’ensemble du collège de direction de l’Administration générale de la fiscalité.
En mai 2011, le collège de direction a approuvé la quasi-intégralité de la proposition de 
plan d’adaptation des filtres Taxi (2011). Ces adaptations devaient en premier lieu limiter le nombre de filtres et concernaient :
• l’ajout ou le remplissage automatique des données manquantes (surtout les données per -
sonnelles comme l’état civil, etc.) sur la base du registre national ou du répertoire des 
personnes physiques de l’administration ou sur la base des données de l’exercice d’impo -
sition précédent si le ménage fiscal n’a pas subi de modification entretemps ;
• la modification des seuils de vérification ;
• le transfert d’un certain nombre de filtres de gestion (notamment concernant les pertes antérieures, les revenus divers, les droits d’auteur et le précompte mobilier y afférent, etc.) vers le contrôle (parce que ces filtres ne relèvent pas des tâches de gestion ordi -
naires).
En outre, un indicateur critique (KPI) est actuellement développé en ce qui concerne le « pourcentage de filtres Taxi pertinents appliqués aux déclarations IPP pour les dirigeants d’entreprise et les salariés ». Les résultats de ce KPI feront l’objet d’un suivi mensuel au sein 
du cockpit Particuliers. 40
4.2 Workflow auditing
Pour garantir la qualité et la fiabilité des données enrôlées, une nouvelle fonction de 
contrôle, dénommée workflow auditing,  a été prévue dans Taxi à partir de l’exercice d’im -
position 2009. Cette fonction prévoit, dans certains cas (à risque), de demander à l’agent taxateur de motiver des choix opérés pendant l’enrôlement. Le chef de service ou un agent chargé de l’approbation doit ensuite contrôler et valider ces choix (principe de la double signature, l’agent approbateur différant toujours du gestionnaire du dossier).
Dans la pratique, l’activation du workflow auditing  entraîne l’apparition à l’écran d’une 
fenêtre contextuelle dans laquelle l’agent doit motiver les données qu’il a prises en consi -
dération pour l’enrôlement.Les dossiers faisant l’objet du workflow auditing  sont ensuite soumis à un contrôle par 
l’agent approbateur (le chef de service ou le collaborateur désigné par lui). Il existe deux cas 
de figure  : soit le dossier fait l’objet d’une validation favorable et peut être enrôlé suivant la 
procédure normale, soit la validation est refusée par l’agent approbateur, qui motive égale -
ment son refus. Dans ce dernier cas, l’enrôlement ne peut pas se faire sans l’intervention d’un agent taxateur.
Concrètement, le workflow auditing  de Taxi intervient de deux manières différentes : soit 
avant l’enrôlement (contrôle bloquant), soit après l’enrôlement (contrôle non bloquant).Dans la pratique, le workflow auditing  est activé pour l’exercice d’imposition 2011 dans les 
situations suivantes  :
• dossiers à valider par l’agent approbateur pour permettre l’enrôlement (contrôle blo -
quant) :
• dossiers dans lesquels des montants élevés  doivent être payés ou remboursés ;
• dossiers dans lesquels il est procédé à un dégrèvement d’impôt ( quick win
29) ;
• à défaut de concordance avec les données connues de Belcotax ;
• dossiers à vérifier par l’agent approbateur après l’enrôlement (contrôle non bloquant) :
• dossiers dans lesquels la différence entre le solde « état »30 dépasse un certain seuil 
par rapport à l’exercice d’imposition précédent et dont les données de taxation 
contiennent un ou plusieurs nouveaux codes par rapport à cet exercice précédent.
29 La demande de dégrèvement «  quick win  » a pour but de fournir au citoyen une prestation de service de meilleure 
qualité et plus rapide et ainsi d’éviter qu’il introduise une réclamation. À cet effet, une procédure accélérée accom -
pagnée d’un avertissement-extrait de rôle rectifié a été créée pour corriger les erreurs matérielles (constatées tant 
par le contribuable que par l’administration) et les anomalies incontestables, c’est-à-dire toute erreur manifeste commise dans la cotisation d’impôt par l’administration ou le contribuable. Dans la procédure (accélérée), une proposition de dégrèvement est soumise à l’agent approbateur dans Taxi via le workflow  auditing . Cet agent valide 
ou refuse la proposition. Voir aussi l’instruction n° Ci.RH.81/612.906 (AGFisc n° 52/2011) du 23 novembre 2011. 
30 Le solde «  état » est le montant dû (ou à recevoir) par le contribuable hors centimes additionnels.  tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 41
Dans ces cas, qui sont considérés comme risqués, un contrôle supplémentaire est dès lors 
prévu dans le système Taxi via le workflow auditing . Ce contrôle prend la forme d’une va -
lidation (double signature) par l’agent approbateur désigné soit avant l’enrôlement, soit après l’enrôlement de l’imposition.
Tout comme les filtres de blocage dans Taxi qui sont soumis chaque année à certaines adap -
tations ou certains affinements, les critères d’activation du workflow auditing  sont réguliè -
rement analysés et éventuellement adaptés au niveau de l’administration centrale
4.3 Contrôle de qualité
Outre la forme de contrôle interne instaurée dans Taxi (workflow auditing) , qui est unique -
ment activée dans certains cas (à risque) spécifiques, l’administration a aussi élaboré un 
système de contrôle de qualité (quality control)  qui permet d’évaluer la qualité des tâches 
de gestion lors de l’enrôlement et de suivre ces tâches par coups de sonde.
Ce système de contrôle de qualité, qui a été conçu comme une nouvelle fonctionnalité dans 
Taxi, a été mis en place, au terme d’une phase de test dans six services de contrôle fiscal de Bruxelles, dans tous les services de taxation IPP à partir du 1
er juin 2012.
L’instruction administrative concernée31 résume les lignes de force de ce contrôle de qualité 
comme suit.
Tous les mois, chaque chef de service reçoit (dans l’onglet workflow auditing  du portail 
Agent  taxateur  dans Taxi  2011) une liste d ’un nombre fixe de dossiers sélectionnés aléatoire -
ment par le système et répondant aux deux critères suivants :• Ils ont été enrôlés avec l’intervention d’un agent (donc pas enrôlés automatiquement).
• Ils n’ont fait l’objet ni d’un contrôle ni d’une validation dans le cadre du workflow au -
diting .
En principe, cette sélection est opérée sur les dossiers enrôlés le mois précédent (et, au be -
soin, aussi avant). Le chef de service est chargé d’examiner la qualité des tâches de gestion 
effectuées dans ces dossiers. Il s’agit d’une compétence exclusive du chef de service. Elle lui est directement attribuée par l’application Taxi et ne peut donc pas être déléguée.
Pour chaque dossier sélectionné, le chef de service doit vérifier :• la pertinence de la validation des messages d’erreur par l’agent taxateur ;
• la manière dont les corrections éventuelles ont été effectuées ;
• la correspondance entre la valeur donnée par l’agent taxateur au code statistique et les 
directives de l’instruction administrative
32 relative au remplissage de documents statis -
tiques de base.
31 Instruction AGFisc n° 35/2012 du 24 mai 2012.
32 Instruction AGFisc n° 2/2012 du 5 janvier 2012. Chapitre42
Si le chef de service estime que l’intervention de l’agent est correcte, il valide le contrôle de 
qualité. Par contre, s’il estime que les messages d’erreur n’ont pas été correctement traités dans le dossier concerné ou que les corrections nécessaires n’ont pas été dûment apportées, il refuse de valider le contrôle de qualité et motive sa décision.
La décision de validation ou de refus n’a cependant aucune incidence sur le statut ou sur 
l’enrôlement du dossier. En principe, le contrôle de qualité est clos après cette décision et l’application Taxi en transmet les résultats à la cellule TBT/MPM
33 de l’administration cen -
trale. Cependant, lorsqu’une ou plusieurs anomalies graves (ayant une incidence sur l ’exac -
titude de l’impôt calculé) sont constatées, le chef de service peut initier une cotisation supplétive. Dans ce cas, il doit indiquer dans le champ remarques de l’exercice d’ imposition 
les éléments de la cotisation refusée  à revoir et créer et sauvegarder un nouveau taxrecord . 
Le dossier concerné retourne dans la liste à corriger avec article de l’agent taxateur qui en était chargé. Ce dernier doit terminer l’enrôlement de la cotisation supplétive.
La cellule TBT/MPM de l’administration centrale intègre les résultats du contrôle de qua -
lité dans le « cockpit »
34 de l’entité Particuliers en vue d’un suivi mensuel sur la base d’un 
indicateur de processus spécifique (activé en juillet 2012).D’une manière générale, le système de contrôle de qualité prévu vise à donner, au niveau de 
la gestion des déclarations et des dossiers fiscaux, les moyens au chef de service :
• de mieux évaluer la qualité du travail de ses agents ;
• d’identifier les principales difficultés que ses agents peuvent rencontrer dans la gestion 
des dossiers fiscaux et de détecter les erreurs les plus fréquentes ;
• de détecter les éventuelles lacunes dans la formation de ses agents et d’y remédier (sen -
sibilisation, anticipation, etc.) ;
• de donner un retour d'information sur le travail effectué en matière de gestion des dé -
clarations fiscales.
4.4	 Évaluation	des	systèmes	de	contrôle	interne
Le workflow auditing  activé dans un nombre déterminé de cas à risque a certainement ses 
mérites en tant que mode de contrôle interne de la gestion des dossiers fiscaux.
Cependant, il convient de souligner l’importance d’une définition précise des paramètres 
que ce workflow auditing  met en œuvre. Dans les premières années qui ont suivi l’intro -
duction de ce système, il est apparu qu’il fallait encore le peaufiner et qu’il faudrait aussi l’évaluer régulièrement à l’avenir. Le fait que ces workflow auditing triggers sont fixés à l’occasion d’une décision annuelle et collégiale au niveau administratif le plus élevé est donc une évolution positive.
33 TBT : tableaux de bord- boordtabellen  / MPM : management de la performance- performantiemanagement.
34 Outil de management qui centralise l’ensemble des informations pertinentes pour assurer le suivi des objectifs 
relatifs aux activités essentielles de l’administration fiscale.  ChapitreÉvaluation du système Taxi 
par échantillonnage
5  tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 45
Pour clore son évaluation du traitement administratif des déclarations IPP via Taxi, la Cour 
des comptes a examiné le fonctionnement de Taxi dans la pratique par échantillonnage.
Elle a choisi d’examiner Taxi 2010 (revenus 2009), parce que le délai normal d’enrôlement 
pour l’exercice d’imposition 2010 a pris fin le 30 juin 2011. Elle a pu ainsi travailler sur un 
exercice d’imposition clos.
5.1	 Contenu	de	l’échantillon
Afin que l’audit reste gérable, la Cour a opté pour une vérification approfondie d’un nombre 
limité de postes de la déclaration. Les considérations suivantes ont guidé la sélection :
Aspects budgétaires
Une annexe au budget des voies et moyens de l’année budgétaire 2012 mentionne les postes suivants comme étant les exonérations, réductions fiscales et abattements principaux en matière d’impôt des personnes physiques :
Tableau 4 –  Principaux  abattements,  exonérations  et réductions  fiscales en matière d’IPP (en millions 
d’euros)
Montant
Réductions d’impôt pour revenus de remplacement 2.782
Réductions d’impôt pour l’épargne à long terme et l’investissement immobilier 2.529
Réduction d’impôt pour les dépenses en investissements économiseurs d’énergie 
et sa conversion en crédit d’impôt pour les travaux d’isolation592
Exonération des frais de déplacement domicile-lieu de travail 302
déduction des rentes alimentaires payées 205
Total 6.410
Source : Doc. parl., Chambre,  22 décembre 2011,  DOC 53 1943/002,  Inventaire  2010 des  exonérations, 
abattements et réductions qui influencent les recettes de l’État
Évaluation des risques
Pour les deux premiers postes, le SPF Finances dispose de données fournies par des institu -
tions de sécurité sociale, des banques, des organismes assureurs, etc. Il a semblé plus inté -
ressant d’axer l’échantillonnage sur les postes pour lesquels le contribuable doit lui-même déterminer le montant à déclarer et éventuellement le justifier ultérieurement (donc les trois derniers postes).
Suivi des rapports antérieurs de la Cour des comptes
Dans son rapport d’évaluation de la mise en œuvre de ses recommandations en matière de fraude fiscale
35, la Cour des comptes avait déjà abordé la nouvelle procédure de contrôle via 
Taxi des déclarations comportant une rente alimentaire. Il a dès lors semblé opportun de tester cette procédure dans le cadre de l’échantillonnage. Cet élément permettait du reste une double vérification, puisque chaque rente alimentaire déduite doit donner lieu à la déclaration, par le bénéficiaire, de la rente perçue.
35 Cour des comptes, Évaluation  de la mise en œuvre des recommandations  de la Cour des comptes en matière de fraude 
fiscale , Bruxelles, mai 2011, p. 59. Disponible sur www.courdescomptes.be . 46
Sur la base de ces arguments, la Cour a finalement sélectionné trois thèmes d’examen par 
échantillonnage  :
1.   l’exonération relative au remboursement des frais de déplacement du domicile au lieu de travail (code 1255/2255) ;
2.   la réduction d’impôt pour les dépenses faites en vue d’économiser l’énergie dans une habitation qui concernent l’isolation du toit, des murs et des sols (code 1335/1338) ;
3.   la déduction des rentes alimentaires (code 1390/2390 et 1392).
L’échantillonnage visait à examiner la valeur ajoutée du filtrage automatique effectué par Taxi et les actions de contrôle que l’agent taxateur associe à ce filtrage.
5.2	 Constitution	de	l’échantillon	et	méthode	de	travail
L’échantillon a été constitué de la même manière pour les trois thèmes.
Sur la base de listes mises à sa disposition par l’administration, la Cour des comptes a sélec-
tionné trente dossiers par thème auprès de cinq sites choisis au hasard36. Ainsi, 150 dossiers 
ont été sélectionnés pour chaque thème37. Dans certains sites, ces dossiers provenaient de 
plusieurs bureaux. Finalement, onze bureaux étaient représentés dans l’échantillon.
Concernant la méthode de travail, la Cour des comptes s’est également efforcée d’adopter 
une approche analogue pour les trois thèmes.
Pour tous les dossiers sélectionnés, elle a examiné tant le filtrage effectué par Taxi que 
les interventions de l’agent taxateur. Pour ce dernier point, elle s’est penchée tant sur le contrôle même que sur le respect de la procédure et le traitement du contrôle dans Taxi.
Un « contrôle » comprend à la fois une action de contrôle explicite (généralement une de -
mande de renseignements) et une vérification des preuves que le contribuable a jointes 
spontanément à sa déclaration et dont une trace figure dans le dossier.
Une procédure correcte implique que le contribuable ait été informé des adaptations appor -
tées à sa déclaration par un avis de modification
38 ou qu’il ait marqué son accord sur la 
modification (par courriel, lors d’une visite du contribuable à l’agent taxateur ou de ce der -
nier au contribuable) ou encore qu’une imposition d’office39 ait été envoyée.
Enfin, la Cour a examiné si l’action de contrôle a été documentée dans Taxi en insérant une 
mention dans le champ réservé aux remarques.
36 En tenant compte de la dispersion géographique : deux sites en Flandre, deux en Wallonie et un à Bruxelles.  
37 Pour un site, la Cour n’a pas pu sélectionner trente dossiers concernant les dépenses visant à économiser l’énergie. 
38 Article 346 CIR 92.
39 Article 351 CIR 92. tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 47
5.3	 Résultats	de	l’échantillonnage
5.3.1	 Observations 	générales
Disponibilité du système Taxi
Lors de la consultation des dossiers via Taxi, la Cour des comptes a rencontré plusieurs problèmes techniques  :
• Taxi n’était pas disponible. Ce problème s’est posé tant pendant la préparation de l’échan -
tillonnage à l’administration centrale que lors des vérifications au sein des bureaux de taxation. Tous les sites ont confirmé que le système connaît en effet des difficultés en périodes chargées, lorsque la capacité du serveur est apparemment insuffisante pour faire face à l’utilisation intensive de Tax-on-web ou du système d’introduction des décla -
rations à la TVA.
• Il était impossible de consulter l’état récapitulatif Belcotax à partir de Taxi.
• La fonction d’impression de Taxi n’était pas disponible.
• La consultation des données des déclarations Tax-on-web n’était pas possible.
• Des problèmes d’authentification ont été rencontrés.
En outre, la Cour des comptes a constaté que la rapidité de consultation du système dans les bureaux locaux était généralement bien inférieure à celle de l’administration centrale.
Dossiers vérifiés
Certains des dossiers sélectionnés n’ont pas pu être vérifiés dans les bureaux parce qu’ils ne s’y trouvaient plus. Certains avaient été transférés à un autre bureau pour cause de démé -
nagement du contribuable, d’autres avaient été regroupés, mais quelques-uns étaient sim -
plement introuvables.
Un bureau n’a pas souhaité soumettre certains des dossiers sélectionnés à la vérification 
parce qu’ils ne contenaient pas de preuves. La Cour les a considérés comme vérifiés et a dû constater que les pièces nécessaires (preuves, demandes de renseignements, avis de modi -
fication) y faisaient défaut.
Filtrage
En cas d’erreur bloquante (voir point 2.3.2), Taxi n’examine pas si la déclaration contient éventuellement d’autres anomalies de taxation. Dès que l’erreur bloquante a été rectifiée, l’agent taxateur peut enrôler. À ce moment-là, Taxi effectue un nouveau filtrage et signale les éventuelles anomalies de taxation. Cependant, aucun historique de ce deuxième filtrage n’est enregistré dans le dossier Taxi, contrairement à l’historique des messages d’erreurs relatifs à la déclaration. La Cour des comptes n’a, dès lors, pas pu vérifier si les codes exami -
nés étaient encore soumis à ce moment à un filtrage.
Mentions de contrôle dans Taxi
La Cour a uniquement tenu compte des remarques spécifiques reprises dans le champ de remarques de Taxi. En d’autres termes, les remarques générales, comme demande de ren -
seignements, avis de modification, entretien téléphonique , n’ont pas été prises en compte 
comme une mention dans Taxi. De telles remarques générales ne permettent en effet pas  48
de déterminer à quels éléments la demande de renseignements ou l’avis de modification se 
rapporte.
Dossiers « papier »
Lors de l’examen des dossiers dans les bureaux, il est apparu que ceux-ci sont parfois très volumineux et ne sont pas toujours structurés clairement (ils ne contiennent pas toujours des sous-fardes par année de contrôle ni un dossier fiscal général distinct), ce qui a considé -
rablement entravé le contrôle. Il n’a en particulier pas été évident de retrouver les décisions judiciaires dans les dossiers où les rentes alimentaires ont été contrôlées.
La Cour des comptes a constaté de grandes différences dans le mode de contrôle, le degré de contrôle et le respect de la procédure dans les divers sites. Les résultats repris ci-après sont globaux et gomment ces différences. C’est pourquoi la Cour aborde plus en détail les résultats par site pour certains éléments frappants.
5.3.2	 Exonération 	des	frais	de	déplacement 	domicile-lieu 	de	travail
Cadre réglementaire
Le code 1254/2254 de la déclaration doit être complété par tous les travailleurs qui reçoivent de leur employeur un remboursement (partiel) de leurs frais de déplacement entre le domi -
cile et le lieu de travail.
L’employeur mentionne le montant total de l’indemnité qu’il verse dans la rubrique 17 de la 
fiche salariale 281.10, selon le moyen de transport utilisé :
• Si le travailleur utilise un transport public en commun, l’employeur reprend l’indemnité 
dans la rubrique 17 a).
• Si le travailleur utilise un transport collectif organisé par l’employeur, l’employeur re -
prend l’indemnité dans la rubrique 17 b).
• Si le travailleur utilise un autre moyen de transport (à l’exception du vélo) ou si l’em -
ployeur ne connaît pas le moyen de transport utilisé par le travailleur, il reprend l’in -
demnité dans la rubrique 17 c).
Le code 1255/2255  de la déclaration concerne l’exonération éventuelle de cette indemnité.
Si le travailleur déclare ses frais professionnels réels, il n’a droit à aucune exonération de l’indemnité reçue et ne peut pas compléter ce code.
Lorsque les frais professionnels sont fixés forfaitairement, l’exonération à mentionner sous 
le code 1255/2255 doit être calculée comme suit
40 :
• Si l’indemnité est reprise à la case 17 a), le montant total de l’indemnité peut être repris.
• Si l’indemnité est reprise à la case 17 b), l’indemnité peut être reprise pour un montant 
limité au prix d’un abonnement première classe en train pour la même distance.
40 Article 38, § 1er, 9°, CIR 92. tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 49
• Si l’indemnité est reprise à la case 17 c), le contribuable doit prouver lui-même quel mon -
tant de l’indemnité a trait à l’utilisation d’un transport public en commun, d’un trans -
port collectif organisé et d’un autre moyen de transport. Concernant l’utilisation d’un 
autre moyen de transport, le montant maximum (indexé) s’élève à 350 euros.
Lorsque le travailleur utilise différents moyens de transport pour se déplacer, les différentes exonérations peuvent être additionnées.
Sur les 150 dossiers sélectionnés, la Cour a pu en examiner 140 dans les bureaux.
Filtrage
Sur les 140  dossiers, Taxi en avait identifié 115  dans lesquels il y avait une anomalie de taxa -
tion et il y avait lieu de vérifier le code 1255/2255, n’en avait pas filtré deux et en avait blo -
qué onze. Dans douze dossiers, le code 1255/2255 avait été mentionné erronément par le 
contribuable. La vérification du montant déclaré sous le code 1255/2255 n’avait donc pas lieu 
d’être effectuée dans ces derniers dossiers.
Actions de contrôle de l’agent taxateur
Dans la pratique, de nombreux contribuables mentionnent au poste 1255/2255 de la décla -
ration le total de l’indemnité en vue d’une exonération, peu importe la case sous laquelle l’employeur a indiqué l’indemnité. La Cour des comptes a examiné quelles actions l’agent taxateur associe à ce problème.
Lorsque l’employeur a indiqué l’indemnité dans la case 17 a), deux actions se sont avérées 
possibles  :
• L’agent taxateur ramène l’exonération demandée à 350 euros.
• L’agent taxateur accepte la totalité de l’exonération demandée
41.
Lorsque l’employeur a indiqué l’indemnité dans la case 17 c), trois situations se sont pré -
sentées  :
• L’agent taxateur ramène l’exonération demandée aux frais prouvés en matière de trans -
port public en commun, majorés de 350 euros.
• L’agent taxateur accepte la totalité de l’exonération demandée.
Lorsque l’employeur a indiqué l’indemnité en partie dans la case 17 a) et en partie dans la 
case 17 c), trois scénarios ont été distingués :• L’agent taxateur ramène l’exonération demandée à 350 euros.
• L’agent taxateur ramène l’exonération demandée au montant mentionné dans la case 17 a) 
de la fiche salariale 281.10  majoré de 350  euros.
41 Comme ces dossiers ne contiennent en principe aucun problème lié au déplacement domicile-lieu de travail, ils 
n’ont été repris qu’exceptionnellement dans la sélection.  50
Ces huit manières de procéder étaient réparties comme suit :
Tableau 5 –   Manières  de procéder  de l’agent taxateur  lors du contrôle des frais de déplacement 
 domicile-lieu de travail déclarés
Case de la fiche 
salariale17 a) 17 c) 17 a) et c)
Scénarios 
possibles350  
eurosMontant 
total350  
euros350 euros  
+ frais  
prouvésMontant 
total350  
eurosMontant  
en 17 a) +  
350 eurosMontant 
total
Filtre 1 7 52 3 13 2 22 15
Pas de filtre 1 1
Blocage 4 4 1 2
Ce tableau fait en particulier ressortir le traitement inégal de l’exonération demandée qui 
correspond au montant mentionné à la case 17 c) par l’employeur. Dans 52 cas, l’agent taxa -
teur ramène ce montant à 350  euros, alors que, dans treize dossiers, il accepte le montant 
total. Dans onze cas, il accepte ce montant en l ’absence d ’une quelconque preuve du contri -
buable quant à l’utilisation des transports publics et, dans deux cas, en l’absence de preuves suffisantes.
Par ailleurs, dans dix des quinze cas où l’agent taxateur accepte la totalité de l’exonéra -
tion demandée pour l’indemnité que l’employeur a mentionnée en partie à la case 17 a) et 
en partie à la case 17 c), il est apparu que le montant repris à la case 17 c) était supérieur à 
350 euros, sans qu’aucune preuve de ce montant ait été demandée
42.
En conclusion, 23 contribuables ont bénéficié d’une exonération complète sans qu’aucune 
preuve leur ait été demandée.En outre, la Cour a constaté que le traitement des dossiers précités dans les sites A et B est 
très différent de celui du site E
43. Les sites A et B ramènent l’exonération à 350 euros dans 
dix-neuf dossiers et n’accordent pas l’exonération complète sans preuve suffisante (site A) 
ou l’ont fait une seule fois (site B). Par contre, le site E ne ramène l’exonération à 350 eu-
ros que dans trois dossiers et accorde l’exonération complète sans preuve suffisante dans 
douze  dossiers.
Par ailleurs, la Cour a observé qu’un seul et même dossier peut faire l’objet d’un traitement inégal. Dans les cas où le mari (code 1255) et la femme (code 2255) ont indiqué tous les deux un montant supérieur à 350 euros et se trouvaient dans une situation identique, à savoir 
que l’employeur avait indiqué l’indemnité sous la case 17 c), il est apparu que tant le filtrage 
(code 1255 détecté par les filtres et code 2255 non détecté) que l’action de l’agent taxateur 
(montant du mari ramené à 350 euros et montant de la femme totalement accepté sans 
preuve) pouvaient être différents.
42 Dans les cinq autres cas, le montant repris sous c) était inférieur à 350 euros (trois dossiers), le contribuable avait 
déjà réduit lui-même l’exonération au montant repris sous 17 a) majoré de 350 euros (un dossier) et le montant total 
a apparemment été accordé (un dossier) après contestation (aucune pièce dans le dossier).
43 Un code de A à E a été attribué aux cinq sites examinés. tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 51
Dans les 140 dossiers, seules 26 remarques spécifiques ont été dénombrées dans le champ 
de remarques de Taxi concernant le contrôle du code 1255/2255.
Dans seulement 26 dossiers des 85 dans lesquels le montant déclaré a été réduit par l’agent 
taxateur, cette opération a été précédée de l’envoi d’un avis de modification ou de l’accord 
du contribuable. Cela signifie que la procédure à appliquer en cas de modification de la déclaration a été strictement suivie dans seulement 31 % des cas. Dans les autres cas, la déclaration a été modifiée unilatéralement.
5.3.3	 Réduction 	d’impôt	pour	les	dépenses 	faites	en	vue	d’économiser 	l’énergie 	dans	
une	habitation 	qui	concernent 	l’isolation 	du	toit,	des	murs	et	des	sols
Les dépenses faites en 2009 en vue d’isoler le toit, les murs et les sols d’une habitation entrent en considération pour une réduction d’impôt à concurrence de 40 % des dépenses 
effectivement réalisées, avec un maximum absolu de 2.770 euros (= montant indexé exer -
cice d’imposition 2010) par période imposable et par habitation (voir article 145/24 CIR 92). 
Selon que ces dépenses d’isolation concernent une habitation dont la première occupation précède de moins ou de plus de cinq ans le début des travaux, elles doivent être reprises au code 1335 ou 1338.
L’ayant droit à la réduction d’impôt est le propriétaire, le possesseur, l’emphytéote, le su -
perficiaire, l’usufruitier ou le locataire de l’habitation pour laquelle les dépenses ont été 
faites pour autant que les travaux aient été réalisés par un entrepreneur enregistré. Ce der -
nier doit confirmer sur sa facture, ou dans une annexe à celle-ci, que les travaux effectués répondent aux exigences prévues à l’annexe II bis de l’arrêté royal d’exécution du CIR 92. 
Le contribuable doit tenir à disposition une copie de la facture reçue et de la preuve de paie -
ment (voir article 63/11, § 2, AR/CIR 92).
Vu le maximum absolu autorisé pour la réduction d’impôt, le législateur a prévu, à partir de 
l’exercice d’imposition 2010, la possibilité de reporter l’excédent de réduction d’impôt sur les trois périodes imposables qui suivent celle durant laquelle les dépenses ont été réelle -
ment faites, sans pouvoir dépasser le plafond de 2.000  euros (montant de base) par période 
imposable. Ce report n’est applicable que lorsque les dépenses visées concernent des tra -
vaux effectués à une habitation dont la première occupation précède d’au moins cinq ans le début de ces travaux (article 145/24, § 1
er, alinéa 5 CIR)44.
Dossiers vérifiésSur les 140 dossiers sélectionnés, 129 ont pu être examinés dans les bureaux.
Filtrage
Sur les 129  dossiers, Taxi en avait identifié 50  dans lesquels il y avait une anomalie de taxa -
tion et il y avait lieu de vérifier le montant indiqué, n’en avait pas filtré 69 et en avait bloqué 
dix. Cela signifie que 38 % des dossiers ont été filtrés
45.
44 Loi de relance économique du 27 mars 2009.
45 La Cour n’a pas pu déterminer si les dix dossiers bloqués ont encore été filtrés par la suite. Si tel a été le cas dans tous 
les dossiers bloqués, le pourcentage est supérieur (46,5 %). 52
Les constatations de la Cour peuvent être résumées comme suit :46
Tableau 6 –   Contrôle des montants déclarés en matière de dépenses en vue d’économiser l’énergie
Filtre (50) Pas de filtre (69) Blocage (10)
Action de contrôle en 2010 32 13 7
traces de l’action de contrôle dans taxi46 21 3 2
montant accepté 17 3 2
Montant modifié 15 10 5
procédure correcte 10 3 3
Preuve suffisante 26 11 6
action de contrôle lors d’un autre exercice d’imposition 2 6 0
Sur les 50 dossiers filtrés, la Cour n’a retrouvé des traces d’une action de contrôle que 
pour 32 dossiers. Parmi ceux-ci, seuls 26 contenaient une preuve suffisante du montant 
accepté. Ce nombre doit encore être relativisé. En effet, la Cour a considéré le montant prouvé en présence d’une facture du montant réclamé et d’une preuve de paiement, même en l’absence de la mention formelle de l’entrepreneur selon laquelle les travaux effectués répondent aux conditions fixées à l’annexe II bis de l’AR/CIR92. Même en suivant cette 
interprétation, environ la moitié seulement des dossiers filtrés (52 %) ont fait l’objet d’un 
contrôle suffisant. D’une manière générale, l’agent taxateur accepte souvent le montant to -
tal de la facture lorsque les factures ne sont pas ventilées (isolation mentionnée de manière distincte).
Alors que l’agent taxateur n’aurait pas dû contrôler les dossiers non filtrés, il en a quand 
même contrôlé treize. Dans ce cadre, il est apparu dans dix dossiers que le montant déclaré devait être modifié.
Abstraction faite du filtrage, les agents taxateurs ont contrôlé 52 des 129 dossiers, ce qui 
représente un taux de contrôle global de 40  %. Dans 33  % des dossiers (43  sur 129), la déduc -
tion pour isolation était suffisamment prouvée.Enfin, la Cour des comptes a noté que, dans seulement seize des trente dossiers dans les -
quels le montant déclaré a été modifié par l’agent taxateur, cette opération a été précédée 
de l’envoi d’un avis de modification ou de l’accord du contribuable. Cela signifie que la procédure a été strictement suivie dans seulement la moitié des cas environ. Dans les autres cas, la déclaration a été modifiée unilatéralement.
5.3.4	 Déduction 	des	rentes	alimentaires 	payées
Une rente alimentaire peut être examinée sous deux angles. D’une part, sous l’angle du bé -
néficiaire, qui doit déclarer la rente alimentaire perçue dans la case VI de sa déclaration et, 
46 Comme mentionné dans les observations générales, il est uniquement tenu compte des remarques de contrôle 
spécifiques reprises dans le champ de remarques de Taxi. tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 53
d’autre part, sous l’angle du débiteur, qui doit mentionner la rente versée dans la case VII 
de sa déclaration en tant que dépense déductible.
Le montant total de la rente alimentaire versé ou reçu au cours de l’année concernée doit 
être mentionné dans la déclaration, mais il n’est pris en considération qu’à concurrence de 80 % tant pour la déduction que pour l’imposition.
Lorsque la rente alimentaire est due par un isolé, elle doit toujours être mentionnée en 
regard du code 1390. Lorsqu’elle n’est due que par un des époux ou cohabitants légaux, elle doit l’être sous le code 1390 ou 2390. Le code 1392 est, quant à lui, utilisé lorsque les 
rentes alimentaires sont dues conjointement par les deux époux ou cohabitants légaux (par exemple, les parents à leur enfant commun).
En outre, il convient de mentionner dans la déclaration le nom et l’adresse complète du bé -
néficiaire de la rente afin de permettre à l’administration fiscale de vérifier si le bénéficiaire 
a bien déclaré le montant correct de la rente et si le lien entre le bénéficiaire et le débiteur de la rente respecte les exigences légales.
Les rentes alimentaires ne sont déductibles fiscalement que si les conditions prévues à l’ar -
ticle 104, 1° et 2°, CIR 92 sont remplies
47.
Volet 1 : rentes alimentaires payéesDossiers vérifiés
Sur les 150 dossiers sélectionnés, la Cour a pu en examiner 134 dans les bureaux.
Filtrage
Sur les 134  dossiers, Taxi en avait identifié 46  dans lesquels il y avait une anomalie de taxa -
tion et il y avait lieu de vérifier le code 1390/2393 ou le code 1392, n’en avait pas filtré 78 et 
en avait bloqué dix. Cela revient à un pourcentage de filtrage de 34 %.
47  1.  Elles doivent être payées ou octroyées en exécution d’une obligation imposée par le code civil ou le code judi -
ciaire ou en vertu de la loi du 23 novembre 1998 instaurant la cohabitation légale.
 2. Elles doivent être régulièrement payées ou octroyées.
 3.  Le bénéficiaire doit se trouver dans un état de besoin.
 4. Le bénéficiaire ne peut pas faire partie du ménage du débiteur. 
 5. Le débiteur doit fournir la preuve que la rente a été payée ou octroyée. 54
Les constatations effectuées peuvent être résumées comme suit :
Tableau 7 –   Contrôle des montants déclarés en matière de rentes alimentaires
Filtre (46) Pas de filtre (78) Blocage (10)
Action de contrôle en 2010 22 18 1
traces de l’action de contrôle dans taxi 9 5 1
montant accepté 13 9 0
Montant modifié 9 9 1
procédure correcte 5 7 1
Preuve suffisante 19 18 1
action de contrôle lors d’un autre exercice d’imposition 10 17 3
La Cour a retrouvé des traces d’une action de contrôle dans seulement 22 des 46 dossiers 
filtrés. Une preuve suffisante du montant accepté figurait dans dix-neuf dossiers. Dans ce 
cadre, la Cour a considéré que le montant était prouvé lorsque les preuves de paiement du montant déclaré avaient été fournies. En effet, elle ne pouvait quasiment pas évaluer les autres conditions d’octroi. Ainsi, la question de l’état de besoin, qui requiert un examen étendu, n’a été abordée explicitement que dans un seul bureau ainsi que dans quelques cas sporadiques uniquement. La condition relative au paiement ou à l’octroi en exécution d’une obligation imposée par le code civil ou le code judiciaire ou en vertu de la loi du 23 no -
vembre 1998 instaurant la cohabitation légale n’a été examinée en tant que telle dans aucun 
dossier, sauf sous la forme de la demande d’une décision judiciaire imposant le paiement de la rente. À défaut de données suffisantes dans les dossiers, la Cour n’a pas pu examiner si ces conditions étaient ou non remplies en raison du court délai imparti pour effectuer les vérifications dans les bureaux.
En ce qui concerne les dossiers non filtrés, qui n’auraient donc pas dû être contrôlés par 
l’agent taxateur, il est étonnant de constater qu’un nombre élevé d’actions de contrôle ont été menées. En outre, ce contrôle a donné lieu dans neuf cas à une adaptation du montant.
Le problème d’absence de filtrage est aussi apparu clairement dans un dossier dans lequel 
la déduction des rentes alimentaires a été totalement refusée en 2007 et 2008. Comme cette déclaration n’a pas été filtrée en 2010 pour vérification du montant de la rente, la déduction 
a été entièrement acceptée. Or, on peut supposer qu’elle était douteuse en 2010 aussi.
Abstraction faite du filtrage, les agents taxateurs ont contrôlé 41 des 134 dossiers, ce qui 
représente un taux de contrôle global d’environ 30 %. Si on ajoute les 30 actions de contrôle 
afférentes à un autre exercice d’imposition, le taux de contrôle atteint 53 % (71 sur 134). 
Comme la rente alimentaire est une déduction récurrente, on peut estimer qu’environ la 
moitié des dossiers a été contrôlée sur une période de plusieurs années.
Il est également frappant de constater à ce sujet que les résultats divergent fortement selon 
le site. Tandis que le site B a contrôlé quinze dossiers, dans lesquels le montant avait en outre été suffisamment prouvé (y compris au moyen de la décision judiciaire imposant l’oc-troi de la rente), le site A n’a exécuté que trois actions de contrôle portant sur des dossiers  tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 55
dont seulement un contenait une preuve suffisante du montant. Le site C n’en a pour sa 
part exécuté que quatre, au sujet de dossiers dont seulement trois contenaient une preuve suffisante du montant.
Dans les dix-neuf cas où le montant a été modifié, la procédure a été respectée treize fois, ce 
qui représente 68 % des dossiers.
Volet 2 : établissement de la fiche 281.94 et déclaration de la rente alimentaire reçue 
par le bénéficiaireLorsque le contribuable déclare une rente alimentaire comme dépense déductible, l’agent 
taxateur doit établir une fiche Belcotax 281.94. Il s’agit d’une fiche de documentation rela -
tive à la rente alimentaire payée. Elle permet de vérifier, via Taxi, si une rente alimentaire payée donne lieu à la déclaration de la rente perçue. Cette procédure a été décrite dans le rapport d’évaluation de la mise en œuvre des recommandations de la Cour des comptes en matière de fraude fiscale
48. Elle a maintenant été examinée dans le cadre de l’échantillon -
nage.
L’ensemble des 150 dossiers sélectionnés ont été vérifiés via Taxi.
Filtrage
Sur les 150 dossiers, Taxi en avait filtré 91 concernant l’établissement des fiches 281.94, 
n’en avait pas filtré 47 et en avait bloqué douze. Cela revient à un pourcentage de filtrage 
de 60 %. Comme décrit dans le rapport d’évaluation de la mise en œuvre des recomman -
dations de la Cour des comptes en matière de fraude fiscale, le message pour introduire la fiche 281.94 apparaît uniquement en cas de rente élevée et exclusivement dans les dossiers 
déjà filtrés en vertu d’une autre business rule .
Établissement de la fiche par l’agent taxateurSur la base de la liste récapitulative des fiches établies mise à disposition par l’administra -
tion, la Cour a pu constater que la(les) fiche(s) avai(en)t été effectivement établie(s) dans 37 des 91 dossiers filtrés seulement, ce qui ne représente que 41 % des dossiers.
En outre, des fiches avaient aussi été établies dans neuf autres dossiers non filtrés.Globalement, cela signifie que des fiches ont finalement été établies dans seulement 46 des 
150 dossiers, soit dans à peine un tiers des cas, alors que les dossiers avaient été sélectionnés 
en raison du montant élevé de la rente alimentaire déduite.Le total des fiches ainsi établies s’est élevé à 76 au final. En effet, un seul dossier peut donner 
lieu à plusieurs fiches
49.
48 Cour des comptes , Évaluation  de la mise en œuvre des recommandations  de la Cour des comptes en matière de fraude 
fiscale , op. cit., p. 15 (point 3.1) et annexe 2 (p. 56). 
49 Par exemple, rente alimentaire versée à l’épouse et rente alimentaire versée aux enfants.  56
Des différences considérables ont une nouvelle fois été constatées entre les sites. Alors que 
des fiches ont été élaborées dans treize des vingt dossiers filtrés du site D, il n’en était de 
même que dans trois des dix-huit dossiers filtrés du site A.
Dans ce cadre, la Cour souhaite également attirer l’attention sur les chiffres globaux qu’elle 
a pu déduire de la comparaison du récapitulatif des fiches établies et de la liste de tous les dossiers dans lesquels une rente alimentaire a été déduite. Sur 230.196 déclarations dans lesquelles une rente alimentaire a été déduite au total, seules 24.318 fiches ont été établies. 
Puisqu’une déclaration peut générer plusieurs fiches, cela signifie que des fiches ont été éta -
blies dans moins de 10 % des dossiers. En comparaison avec les 26.899 fiches établies pour 
l’année de revenus 2008
50, la Cour constate en outre une diminution du nombre de fiches 
à concurrence de 2.581, ce qui revient à une baisse de près de 10 %. Cette constatation ne concorde pas avec l’objectif de l’administration d’augmenter le nombre de fiches d’année en année.
Enfin, la Cour relève que le mode de présentation actuel de la fiche telle qu’elle doit être 
complétée pour le moment prête à confusion. En effet, deux types d’anomalies ont été notés lors de l’établissement des fiches : d’une part, le débiteur de la rente a parfois été désigné 
comme bénéficiaire et inversement et, d’autre part, le débiteur et le bénéficiaire étaient parfois une seule et même personne. Les chefs de service ont confirmé que la manière dont la fiche est établie donne régulièrement lieu à des erreurs.
Contrôle par l’agent taxateur de la rente alimentaire reçue
La Cour a examiné en dernier lieu si, dans un dossier où une fiche 281.94 avait été établie, 
le bénéficiaire avait effectivement déclaré la rente alimentaire perçue et, dans la négative, quelle action l’agent taxateur a entreprise.
La consultation de Taxi a permis à la Cour des comptes d’enregistrer les résultats suivants :
Tableau 8 –  Montant de rente alimentaire déclaré et action de l’agent taxateur 
Le bénéficiaire a déclaré le total de la rente alimentaire 35
Le bénéficiaire n’a pas déclaré le total de la rente alimentaire et l’agent taxateur intervient 
pour intégrer la (totalité de la) rente alimentaire dans les revenus imposables13
Le bénéficiaire n’a pas déclaré le total de la rente alimentaire et l’agent taxateur n’inter -
vient pas pour intégrer la (totalité de la) rente alimentaire dans les revenus imposables28
Les 76 fiches établies ne conduisent donc que dans 48 cas à intégrer la (totalité de la) rente 
alimentaire dans les revenus imposables du bénéficiaire. En d’autres termes, l’établisse -
ment de la fiche n’a pas atteint le résultat visé dans  37 % des cas (28  sur 76). La Cour a néan -
moins reçu la confirmation expresse que, lorsqu’une imposition a été établie avant la fiche 
(souvent, il s’agit d’un enrôlement automatique), Taxi soumet automatiquement le dossier une nouvelle fois à l’agent taxateur en tant que « dossier enrôlé contenant des erreurs » pour lui permettre d’établir une imposition supplémentaire.
50 Cour des comptes , op. cit., p. 15. tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 57
Or, il ressort clairement de l’exemple chiffré suivant que l’élaboration de la fiche et l’établis -
sement d’une deuxième imposition peuvent avoir une incidence très importante. Un béné -
ficiaire n’a pas déclaré une rente alimentaire perçue d’un montant de 17.535  euros. La pre -
mière imposition (enrôlement automatique) n’a pas tenu compte de ce montant, de sorte que 
l'imposition était équivalente à zéro. Après élaboration de la fiche et nouvelle présentation du dossier à l’agent taxateur, celui-ci a établi une deuxième imposition de 7.232,24 euros.
5.4	 Problèmes	constatés	lors	de	l’échantillonnage
Problèmes de numérisationÀ l’occasion de la préparation de l’échantillon de dossiers relatifs aux frais de déplacement domicile-lieu de travail, la Cour a constaté que la numérisation n’est pas toujours irrépro -
chable  :
• Certains codes ont parfois été identifiés par erreur comme d’autres codes lors de la nu -
mérisation.
• Les données numérisées mentionnent parfois le même montant pour deux codes, alors que ce montant n’avait été déclaré que sous un code.
• Dans un dossier, un montant fantôme, qui n’était mentionné nulle part dans la déclara -
tion, est apparu dans les données numérisées.
Problèmes de suiviUn dossier qu’un bureau central de taxation avait transmis au contrôle compétent en vue d’un contrôle spécifique (d’un administrateur d’une société étrangère) en le mentionnant dans Taxi a simplement été classé, sans faire l’objet d’un quelconque suivi.
Dans un dossier dans lequel une demande de renseignements avait été renvoyée par les 
services postaux pour cause d’adresse inconnue, l’agent taxateur a simplement accepté le montant sur lequel portait la demande, sans autre suivi ultérieur.
Après avoir envoyé une demande de renseignements et un avis de modification, l’agent 
taxateur a reçu une réponse circonstanciée. Cependant, il n’en a pas tenu compte, parce que, d’après le chef de service, elle était beaucoup trop compliquée pour être traitée par l’agent taxateur concerné. Chapitre ChapitreConclusions
6  tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 61
6.1 Rythme d’enrôlement
La Cour des comptes a constaté ces dernières années une nette accélération du rythme de 
traitement et d’enrôlement des déclarations IPP. Celle-ci a pu être réalisée grâce à l’auto -
matisation poussée de l’enregistrement des données des déclarations et à leur gestion via l’application Taxi.
Tout d’abord, la déclaration électronique, la numérisation des déclarations papier et le sys -
tème des propositions de déclaration simplifiée ont fortement réduit le nombre d’interven -
tions manuelles requises d’un agent taxateur pour introduire les données des déclarations.Ensuite, Taxi a également rendu l’intervention d’un agent superflue pour enrôler de nom -
breuses déclarations (enrôlements automatiques). Grâce à une série de filtres d’enrôlement, 
cette application signale les contradictions et/ou anomalies à résoudre pour pouvoir enrô -
ler. L’ampleur et la nature de ces filtres déterminent bien entendu le volume d’anomalies res -
tant à traiter et, par conséquent, la vitesse à laquelle les enrôlements peuvent être effectués.
La décision administrative de désactiver, à partir de 2010, les filtres de contrôle qui vont 
au-delà de ce qui est considéré comme de la gestion reflète la nouvelle philosophie de contrôle du SPF Finances. Alors qu’auparavant, les déclarations étaient généralement 
contrôlées avant leur enrôlement, on évolue à présent de plus en plus vers une scission de 
la gestion et du contrôle. L’enrôlement est effectué en priorité après les tâches de gestion et les contrôles plus complexes sont reportés à après l’enrôlement (post-enrôlements). Cette nouvelle approche a dès lors largement contribué à l’accélération substantielle du rythme d’enrôlement.
6.2	 Exactitude	des	enrôlements
6.2.1 Filtres
Puisque les instructions précisent que les agents taxateurs ne doivent résoudre, lors de l’enrôlement, que les contradictions filtrées par Taxi, le choix des filtres à activer revêt une importance capitale pour garantir l’exactitude des enrôlements.
Pourtant, la Cour a constaté que, jusqu’à il y a peu, ce choix relevait de la responsabilité 
individuelle de l’administrateur Particuliers faisant fonction. Il n’est par ailleurs examiné que depuis peu par un groupe de travail spécifique Taxi en collaboration avec le service de gestion des risques de l’administration centrale.
En outre, elle a constaté lors des échantillonnages relatifs aux dépenses faites en vue d’ éco -
nomiser l’ énergie qui concernent l’ isolation  et aux rentes alimentaires  que les dossiers de 
l’échantillon tombaient largement hors du champ d’application des filtres (62 % des dos -
siers relatifs à des dépenses faites en vue d’économiser l’énergie et 64 % des dossiers relatifs 
à une rente alimentaire). Elle a aussi constaté que, lorsque les agents contrôlaient malgré tout des dossiers non filtrés, ce contrôle amenait à rectifier la déclaration dans un nombre pertinent de cas. 62
Dans ce contexte, la Cour souligne que les bureaux de taxation ne sont pas informés des 
fondements du filtrage. Certains agents acceptent donc difficilement d’ignorer les erreurs qu’ils constatent parfois dans les déclarations fiscales et qui n’ont pas été filtrées.
6.2.2	 Gestion 	et	contrôle
Lors de l’échantillonnage, la Cour a constaté que même les dossiers filtrés ne contiennent 
pas toujours de traces d’une vérification et qu’en cas de contrôle, ils ne contiennent pas toujours assez d’éléments probants relatifs aux montants acceptés.
Concernant les frais de déplacement domicile-lieu de travail, l’indemnité complète a été 
acceptée pour exonération dans un nombre considérable de cas, alors qu’une preuve de l’utilisation des transports en commun est normalement requise.
En ce qui concerne les montants déclarés en matière de dépenses faites pour économiser 
l’énergie et de rente alimentaire, le taux de preuve est plus élevé, mais cette hausse s’ex -
plique surtout par l’interprétation plus souple que la Cour a appliquée lors de l’évaluation des preuves. En effet, la Cour a elle-même constaté que la législation fiscale détaillée et relativement technique, qui impose des obligations et des conditions strictes pour l’octroi de ces avantages, est difficilement applicable dans la pratique. Par exemple, les preuves que les contribuables remettent concernant les mesures prises en vue d’économiser l’énergie constituent souvent une panoplie de cahiers des charges, factures partielles, factures de différents architectes et entrepreneurs, de sorte que l’agent taxateur doit déjà disposer de bonnes connaissances techniques pour pouvoir y puiser les preuves nécessaires.
De même, la condition relative à « l’état de besoin » à laquelle est soumise la déduction 
d’une rente alimentaire est difficile à vérifier dans la pratique vu le court délai dont l’agent taxateur dispose pour enrôler les dossiers à temps.
La Cour observe que le contrôle de ces éléments, qui relève pourtant de la « gestion pure » 
et devrait, donc, pouvoir être traité rapidement, nécessite parfois beaucoup de travail dans 
la pratique et se heurte souvent à la pression mise sur l ’agent taxateur pour accélérer l ’enrô -
lement.
En revanche, elle constate que les éléments qui relèvent effectivement de la gestion pure, 
comme l’obligation d’établir une fiche 281.94  pour les rentes alimentaires, ne sont pas ap -
pliqués très strictement. Comme il est ressorti de l’échantillonnage, cette obligation n’a été remplie que dans 40 % des cas.
6.2.3	 Respect 	de	la	procédure
La Cour constate que le respect de la procédure lorsque la déclaration est modifiée n’est 
pas la principale préoccupation de l’agent taxateur. Si la déclaration du contribuable est modifiée, celui-ci a le droit - sous peine de nullité de l’imposition
51 – d’en être informé et 
d’éventuellement réagir.
51 Article 346 CIR92. tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 63
6.2.4	 Différences 	locales
La Cour a parfois relevé des différences importantes au niveau du mode de contrôle, du 
degré de contrôle et du respect des procédures entre les divers bureaux. Comme le service de conciliation fiscale le constate dans son rapport annuel 2011
52, la Cour note également 
que les citoyens sont parfois traités différemment selon leur lieu de résidence. En outre, un traitement inéquitable est parfois constaté au sein d’un même bureau (et, dans des cas exceptionnels, dans un seul et même dossier).
6.3	 Système	Taxi
L’informatisation poussée de la gestion des déclarations IPP via Taxi constitue un grand pas en avant. Les améliorations apportées à l’application depuis sa mise en route sont consi -
dérables et ont permis d’aboutir à un système performant. Cependant, tant le système en lui-même que son utilisation pourraient encore être améliorés.
Tout d’abord, la Cour constate que la consultation de Taxi à partir des bureaux locaux pose 
encore des problèmes pratiques. Apparemment, la capacité du serveur ne suffit pas encore pour permettre d’utiliser Taxi à tout moment (y compris lors de la période chargée de l’in -
troduction des déclarations via Tax-on-web) à une vitesse acceptable. Le système ou des parties de celui-ci sont parfois indisponibles pendant longtemps.
En outre, la Cour a relevé un certain nombre de lacunes dans le système :• Il n’existe pas d’historique du deuxième filtrage effectué après la rectification des erreurs 
bloquantes, alors qu’il pourrait s’agir d’un instrument important de contrôle interne.
• Le respect de la procédure est un point délicat. Les bureaux locaux avancent souvent comme raison pour ne pas envoyer d’avis de modification le fait que cela prend trop de temps. Ils renvoient d’ailleurs à l’absence de lien vers les modèles de formulaires néces -
saires dans Taxi.
• La forme et le contenu des demandes de renseignements diffèrent aussi fortement d’un bureau à l’autre faute de lien dans Taxi vers les modèles de formulaires nécessaires.
• Si l’agent omet d’établir une deuxième imposition lorsqu'un dossier lui est à nouveau soumis dans la liste des « dossiers enrôlés contenant des erreurs », aucun contrôle n’est 
possible. Il n’existe aucun historique des dossiers supprimés de cette liste. Or, il pourrait constituer un instrument important de contrôle interne.
Enfin, la Cour signale que l’échantillonnage a révélé que le champ de remarques dans Taxi est non seulement insuffisamment utilisé, mais aussi souvent trop peu de manière efficace.
52 SPF Finances, Service de conciliation fiscale, Rapport annuel 2011, p. 13,  
www.minfin.fgov.be/portail2/fiscal-intermediary/fr/downloads/rapport-annuel-2011.pdf. Chapitre ChapitreRecommandations
7  tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 67
7.1	 Analyse	de	risques	en	matière	de	filtres	d’enrôlement
Étant donné l’importance cruciale du choix et de la définition des filtres d’enrôlement pour 
vérifier les déclarations IPP, la Cour recommande de soumettre explicitement non seule -
ment la modification de ces filtres, mais aussi l’analyse de risques complète, qui sert de base aux filtres activés, à l’approbation de l’ensemble du collège de direction de l’Administration générale de la fiscalité et d’en informer aussi clairement les agents taxateurs qui doivent appliquer les filtres. Eu égard aux constatations de la Cour des comptes au sujet des dossiers non filtrés, il convient de prévoir une évaluation annuelle approfondie des filtres appliqués et un affinage de ceux-ci.
Réponse du ministreLe ministre insistera auprès de son administration pour qu’elle tienne dûment compte des recommandations relatives à l’analyse de risques et aux filtres d’enrô -
lement.
7.2	 Traitement	équitable	et	contrôle	de	qualité
Afin de garantir une application (plus) uniforme de la législation fiscale par les divers bu -
reaux de taxation, la Cour insiste sur la nécessité, d’une part, de mettre à la disposition des services concernés des instructions claires et univoques et, d’autre part, d’assurer un suivi étroit du système de contrôle de qualité dans le cadre du cycle de gestion pour assurer au maximum l’uniformité des vérifications et le respect de la procédure fiscale dans les dos -
siers filtrés.
Réponse du ministreLe ministre estime que le traitement équitable est un enjeu de taille qui a une incidence directe sur l’image de son administration de même que sur le sentiment de satisfaction des contribuables. Il insistera auprès de son administration pour qu’elle tienne compte des recommandations.
7.3	 Système	Taxi
Pour que Taxi puisse évoluer vers un système qui remplace un maximum de dossiers papier, l’administration centrale doit assurer sa disponibilité en permanence.
Réponse de l’administrationL’administration signale qu’elle estime également qu’il est de la plus haute impor -
tance que l’application Taxi soit suffisamment disponible pour les agents. C’est la raison pour laquelle il a été décidé de mesurer en premier lieu la disponibilité sur le terrain. À cet effet, les directeurs régionaux des services classiques ont chacun sélectionné deux services qui indiquent une « indisponibilité » dans un formulaire 
Excel. Depuis le 1
er octobre 2012, 26 services procèdent à cet enregistrement. En 
outre, l’administration souligne que les services Business et TIC collaborent pour améliorer la disponibilité des applications.
La Cour des comptes souligne qu’il est nécessaire de finaliser rapidement les projets en cours visant à étendre les possibilités de recherche à la disposition des agents taxateurs en  68
intégrant des sources d’information supplémentaires dans le système (par exemple, en ce 
qui concerne la fiscalité immobilière).
En outre, la Cour estime que la convivialité du système Taxi pour l’agent taxateur pourrait 
encore être améliorée, notamment en prévoyant un lien direct vers un certain nombre de modèles de formulaires (demande de renseignements, avis de modification, etc.).
En vue d’étendre les possibilités de contrôle interne, la Cour attire aussi l’attention sur 
l’importance de conserver un certain nombre d’historiques utiles dans le système, comme en cas de deuxième filtrage après la rectification d’erreurs bloquantes.
Réponse de l’administrationL’administration signale que le développement de l’affichage systématique d’un certain nombre d’historiques sera évalué dans le cadre des budgets 2013 ou 2014.
7.4	 Relation	avec	le	contribuable
En ce qui concerne la relation avec le contribuable, la Cour insiste pour que les procédures prévues en cas de modification de la déclaration (demande de renseignements, avis de mo -
dification, etc.) soient toujours suivies de manière stricte et cohérente par l’administration.
Réponse de l’administrationL’administration fait savoir qu’elle insiste, dans sa communication avec les direc-teurs régionaux, sur le fait que les procédures doivent toujours être suivies. En outre, elle ajoute que des ateliers spécifiques sont organisés dans le cadre des for -
mations et que l’aspect procédural y occupe une place importante.
À la suite de la nouvelle philosophie de contrôle de l’administration fiscale (contrôles plus complexes reportés après le premier enrôlement), il pourrait aussi être envisagé de préciser expressément sur l’avertissement-extrait de rôle envoyé au contribuable que le document ne vaut pas encore approbation définitive de toutes les données de la déclaration.
7.5	 Points	d’amélioration	spécifiques	découlant	de	l’échantillonnage
La Cour des comptes recommande que les agents taxateurs utilisent de manière plus systé -
matique les champs de remarques disponibles dans Taxi. Ceux-ci seraient non seulement utiles pour le contrôle interne, mais aussi pour l’agent même (ou son collègue) qui pourra consulter au cours de l’exercice d’imposition x+1 les remarques formulées l’année précé -
dente.
Réponse de l’administrationL’administration souligne que les ateliers de formation et les recyclages (destinés au personnel qui n’a plus suivi de formation depuis cinq ans) incluent un module 
« travailler avec Taxi » qui met l’accent sur l’importance d’utiliser le champ de 
remarques.
Pour remédier à l’élaboration non systématique d’une fiche 281.94 (rente alimentaire), la 
Cour recommande enfin que, dès que l ’obligation d ’ élaborer une fiche est établie, l ’applica - tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 69
tion ouvre un lien automatique vers cette fiche et empêche de poursuivre le traitement du 
dossier tant que la fiche n’a pas été complétée. Vu la confusion semée par l’élaboration de la fiche sous sa forme actuelle, elle recommande aussi de réexaminer le contenu et la forme de la fiche.
Réponse de l’administrationL’administration indique qu’elle réexaminera le filtre relatif aux rentes alimen -
taires et qu’elle analysera dans quels cas les dossiers doivent être bloqués. Elle souligne cependant qu’un blocage systématique de tous les dossiers dans lesquels des rentes alimentaires sont déduites pourrait reporter l’enrôlement (et le rem -
boursement) pour le contribuable. Annexe AnnexeRéponse du ministre des  
Finances  tRaitement et gestion des déClaRations à l 'impôt des peRsonnes physiques  / 73
(traduction)
Service public fédéral FinancesBruxelles, le 18 mars  2013
M. Philippe Roland
Premier Président de laCour des comptesRue de la Régence 21000 Bruxelles
Votre lettre du  Votre référence  Notre référence  Annexe(s)
6 février 2013  A3-360.048 B9  BFIN/FIS/MF/232.798   
Audit	du	traitement	 et	de	la	gestion	 des	déclarations	 à	l’impôt	 des	personnes	  
physiques	par	l’Administration	générale	de	la	fiscalité	–	projet	de	rapport
Monsieur le Premier Président,Je vous informe par la présente que j’adhère au projet de rapport concernant l’audit précisé 
sous rubrique. Dans le prolongement, je souhaite vous informer que j’insisterai auprès de mon administration pour qu’elle suive scrupuleusement les recommandations relatives à l’analyse de risques en matière de filtres d’enrôlement, ainsi qu’au traitement équitable et au contrôle de la qualité. J’estime moi aussi que le traitement équitable est un élément important. L’application correcte de ce principe a une incidence directe sur l’image de mon administration, ce qui aura naturellement une influence sur le sentiment de satisfaction du contribuable.
Je vous prie d ’agréer, Monsieur le Premier Président, l ’assurance de ma haute considération.Koen Geens Il existe aussi une version néerlandaise de ce rapport.
sur le site internet de la Cour des comptes.
D/2013/1128/08
adresse
tél.
fax
www.courdescomptes.beCour des comptes Traitement et gestion des  déclarations à l’impôt des personnes physiques avril 2013

Paiements vers des paradis fiscaux
Rapport de la Cour des comptes transmis à la Chambre des représentants  
Bruxelles, juin 2022  Rapport adopté en assemblée générale de la Cour des comptes du 8 juin 2022Paiements vers  
des paradis fiscaux  SYNTHÈSE  / 3
Paiements vers  
des paradis fiscaux
Depuis le 1er janvier 2010, les sociétés belges doivent déclarer les paiements qu'elles effectuent vers des 
paradis fiscaux lorsque ceux-ci atteignent un total de plus de 100.000 euros. La déclaration doit se faire 
au moyen du formulaire 275F annexé à la déclaration à l'impôt des sociétés. Cette obligation contribue à 
lutter contre la fraude fiscale internationale. La globalisation croissante facilite en effet le déplacement 
de bénéfices vers des entités (sœurs) situées dans des régions fiscalement plus avantageuses. La base 
imposable des sociétés belges s'en trouve érodée, ce qui entraîne une diminution des recettes à l'impôt 
des sociétés.
La détection de ces transactions prend beaucoup de temps. Avec l'obligation de déclaration, l'adminis -
tration souhaite donc concentrer les contrôles sur la légitimité des paiements plutôt que sur leur détec -
tion. Un paiement déclaré est uniquement déductible (1) si la société prouve qu'il a été effectué dans le 
cadre d'opérations réelles et sincères et (2) pour autant que le destinataire ne soit pas une construction 
artificielle. Les paiements de plus de 100.000 euros qui n'ont pas été déclarés ne sont pas déductibles.
Dans cet audit, la Cour a évalué, d'une part, l'efficience et l'efficacité de l'approche de contrôle de l'admi -
nistration fiscale et, d'autre part, si l'obligation de déclaration a une incidence positive sur la lutte contre 
la fraude fiscale internationale.
En outre, la Cour des comptes a examiné si l'administration fiscale avait également une vue sur les paie -
ments non déclarés de plus de 100.000 euros effectués vers des paradis fiscaux. À défaut, les contri -
buables qui omettent intentionnellement de déclarer ces paiements échapperaient au contrôle.
Le concept central de « paradis fiscal » n'est pas univoque. Dans le cadre de cette mesure, un pays est 
considéré comme un paradis fiscal lorsqu'il figure sur la liste belge, la liste de l'OCDE ou la liste euro -
péenne des paradis fiscaux. La première liste est reprise à l'article 179 AR/CIR 92, la deuxième figure sur 
la page web de l'OCDE et la troisième est publiée au Journal officiel de l'Union européenne. Un contri -
buable qui souhaite être correctement informé doit donc consulter trois sources différentes.
En outre, les listes de paradis fiscaux évoluent. La législation et les circulaires doivent donc être réguliè -
rement adaptées. Il est étonnant que la dernière révision de la liste belge date de mars 2016 alors que 
les conditions légales du concept de paradis fiscal ont été considérablement étendues en  juillet  2016. 
L'arrêté royal qui fixe la liste belge n'est donc plus conforme à la législation depuis six ans. Les circulaires 
qui servent de fil conducteur à l'administration fiscale n'ont pas non plus été adaptées en fonction des 
listes de pays modifiées lors de la période examinée. Une circulaire adaptée a été publiée après la clôture 
de l'audit.
Pour que le paiement soit déductible, la société belge doit prouver qu'il n'a pas été effectué vers une 
construction artificielle. La force contraignante de la réglementation est toutefois minée par une dispo -
sition de l’exposé des motifs de la loi-programme, qui précise qu’il ne peut être question d’une construc -
tion artificielle que lorsque celle-ci a été créée dans le but d’éluder l’impôt dû en Belgique. Sauf si les 
sociétés sont liées, il est improbable qu’une société établie dans un paradis fiscal ait été créée précisé -
ment dans le but d’éluder l’impôt dû en Belgique. L ’administration fiscale ne peut pas non plus rejeter le  4
paiement lorsqu’il a été effectué vers un pays avec lequel la Belgique a conclu une convention préventive 
de la double imposition incluant une clause de non-discrimination. Une convention importante conte -
nant une telle clause est celle conclue avec les Émirats arabes unis, qui est le paradis fiscal comptant le 
plus de paiements déclarés.
Les contrôles des dossiers sélectionnés comportant des paiements déclarés sont peu productifs. 
Seulement 16 % des contrôles de l'Administration générale de la fiscalité (AGFisc) et 24 % de ceux 
de l’Administration générale de l'inspection spéciale des impôts (Agisi) produisent des résultats. Les 
contrôleurs ne peuvent pas se référer à des instructions concrètes reprenant des exemples de demandes 
de renseignements. La Cour constate que la méthode de contrôle diffère d'un bureau à l'autre. En outre, 
rien n'indique que les contrôles clôturés sont analysés de façon structurée et systématique afin d’amé -
liorer le processus de sélection. Vu le faible taux de productivité, il faudrait pourtant adapter les critères 
de sélection.
Quelques obstacles empêchent actuellement l'obligation de déclaration de constituer un instrument 
efficace dans la lutte contre la fraude fiscale internationale. Comme l'obligation de déclaration n’est 
imposée qu'en Belgique, elle peut tout d’abord facilement être contournée. Par exemple, lorsqu'une 
société a recours à un intermédiaire qui ne se trouve pas dans un paradis fiscal, l'administration fiscale ne 
peut pas le contrôler. En outre, l'administration fiscale ne détecte pas systématiquement les paiements 
non déclarés. Ainsi, les déclarants (de bonne foi) ont plus de risques d’être contrôlés et sanctionnés 
que les non-déclarants (de mauvaise foi). L ’administration fiscale prend toutefois des initiatives permet -
tant de comparer à l'avenir les données de la déclaration 275F avec les données de paiement reprises 
dans la comptabilité, d’une part, et les données bancaires, d’autre part, et d'automatiser également ce 
contrôle. Ainsi, les non-déclarants pourront aussi être détectés sans que cela entraîne une charge de 
travail trop importante pour l’administration fiscale.
Pour être efficace, la stratégie de contrôle doit donc être revue. Outre le contrôle des paiements décla -
rés, l'administration fiscale doit se concentrer sur la détection des paiements non déclarés. La probabi -
lité que les paiements non déclarés soient frauduleux est plus élevée. En outre, cette stratégie favorise 
le respect général de l'obligation de déclaration.
En réaction au rapport d'audit, le ministre des Finances indique que certaines recommandations seront 
prises en compte lors de l'élaboration de projets compris dans le premier et le deuxième plan d'action du 
comité ministériel pour la lutte contre la fraude fiscale et sociale. 5
Table des matières  PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 7
Chapitre 1
Introduction 13
1.1 Objet 13
1.2 Audit 14
1.2.1 Questions d'audit, délimitation et méthode 14
1.2.2 Calendrier 15
1.3	 Importance	financière	 16
Chapitre 2
Cadre législatif 17
2.1	 Pas	de	liste	unique	des	paradis	fiscaux	 17
2.2	 Incohérences	dans	les	listes	de	paradis	fiscaux	 18
2.2.1 Adaptation de la liste belge aux critères de la loi 18
2.2.2 Adaptation de la circulaire à la liste de l'OCDE 20
2.2.3 Actualisation des listes : périodicité différente 20
2.2.4 Différence de point de repère dans le temps 20
2.3	 Autres	mesures	fiscales 	liées	aux	paradis	fiscaux	 21
2.4 Législation non cohérente 22
2.4.1 Opérations réelles et sincères aux conditions du marché 22
2.4.2 Concept de « construction artificielle » dans l'exposé des motifs 22
2.4.3 Exceptions 24
2.5 Conclusion partielle 25
Chapitre 3
Organisation	de	l'administration	fiscale	 27
3.1	 Cellule	Paradis	fiscaux	 27
3.2	 Sélection	des	dossiers	à 	contrôler	 28
3.2.1 Sélection par la cellule Paradis fiscaux 29
3.2.2 Sélection pour l'exploration de données de l'Agisi 30
3.2.3 Pas de documentation du processus de sélection 30
3.3 Contrôle 31
3.3.1 Absence de modèle de contrôle 31
3.3.2 Rapport d’enquête préliminaire 31
3.3.3 Contrôles en pratique 33
3.3.4 Développement d’une stratégie de contrôle alternative 37
3.3.5 Renfort du rôle d’appui de la CPF 37
3.3.6 Absence d’évaluation des processus et d’ajustement 38
3.4	 Coordination	entre	les	différents	acteurs	 39
3.5	 Conclusion	partielle	 39som 8
Chapitre 4
Efficacité	de	l’obligation	de	déclaration	 43
4.1	 Points	d’amélioration	de	la	procédure	de	déclaration	 43
4.2	 Possibilité	de	contourner	l’obligation	de	déclaration	  
en passant par des intermédiaires 45
4.3	 Obligation	de	déclaration	visant	les	«	bons	élèves	»	 45
4.4	 Ensembles	de	données	 à	confronter	aux	déclarations	 275F	 46
4.4.1 E-audit : comptabilité et extraits de compte bancaire 46
4.4.2 Obligation de déclaration pour les banques 49
4.5	 Effet	dissuasif	de	l’obligation	de	déclaration	 49
4.6	 Conclusion	partielle	 50
Chapitre 5
Conclusions générales et recommandations 51
5.1 Conclusions générales 51
5.2 Recommandations 54
Annexes
Annexe	1  Liste	de	l’OCDE	 59
Annexe	2	 Liste	belge	 60
Annexe	3	 Liste	de	l’Union	européenne	 61
Annexe	4	 Réponse	du	ministre	des	Finances	 62 PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 9
ABRÉVIATIONS
AGFisc		 Administration générale de la fiscalité
Agisi Administration générale de l'inspection spéciale des impôts
BSAF		 Belgian Standard Audit File
CAF		 Service de coordination antifraude
CPF		 Cellule Paradis fiscaux
CTIF		 Cellule de traitement des informations financières
Déduction	RDT		 Déduction à titre de revenus définitivement taxés
Norme EOIR Standard of Exchange of Information on Request , norme dans le domaine des 
échanges d’informations sur demande
ERP  Entreprise Resource Planning
ESPOC  E-audit Single Point of Contact, point de contact unique en matière d’e-audit
Ocam Organe de coordination pour l'analyse de la menace
OCDE		 Organisation pour la coopération et le développement économique
OLAF		 Office européen de lutte antifraude
TACM  Tax Audit & Compliance Management
UBO		 Ultimate beneficial owner, bénéficiaire final  11
des paradis fiscaux  PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 13
Chapitre 1
1.1 Objet
La loi-programme du 23 décembre 2009 oblige les sociétés belges à déclarer les paiements 
totalisant minimum 100.000 euros effectués vers des paradis fiscaux à partir du 1er janvier  20101. 
La déclaration doit se faire au moyen du formulaire 275F annexé à la déclaration à l'impôt des 
sociétés. La loi-programme du 1er juillet  20162 et la loi du 20 décembre 20203 ont étendu cette 
obligation.
Cette obligation de déclaration s'inscrit dans le contexte de la lutte contre la fraude fiscale 
internationale, de la globalisation croissante et de l'incidence de celle-ci sur la fiscalité. Les pays 
du monde entier sont confrontés à une diminution des recettes à l'impôt des sociétés. La base 
imposable est érodée, car les entreprises internationales déplacent leurs bénéfices vers des entités 
(sœurs) situées dans des régions fiscalement plus avantageuses4. Ces entreprises bénéficient par 
conséquent d'un double avantage fiscal : les montants déplacés sont déductibles (à titre de frais 
professionnels) dans le pays appliquant les taux d'imposition élevés et ne sont que très peu ou 
pas imposés auprès de la société bénéficiaire. Différentes transactions permettent de déplacer les 
bénéfices, comme des paiements excessifs pour la fourniture de biens ou de services ou encore des 
redevances ou intérêts démesurés versés à l'entité (sœur) située dans le paradis fiscal.
Les multinationales étant actives dans plusieurs pays, elles ont la possibilité de recourir à ce type 
de planification fiscale (agressive) que n’ont pas les entreprises opérant uniquement en Belgique ou 
dans un contexte moins globalisé. Afin de préserver leur position concurrentielle, il est important 
de contrôler le caractère réel et sincère des transactions effectuées.
La détection active de ces transactions prend beaucoup de temps. L'objectif de l'obligation de 
déclaration est donc dans un premier temps de concentrer les contrôles sur la légitimité des 
paiements plutôt que sur leur détection. Un paiement déclaré est uniquement déductible (1) si la 
société prouve qu'il a été effectué dans le cadre d'opérations réelles et sincères et (2) pour autant 
que le destinataire ne soit pas une construction artificielle. Les paiements de plus de 100.000 euros 
qui n'ont pas été déclarés ne sont de toute façon pas déductibles.
Si une société souhaite déduire de tels paiements à titre de frais professionnels, elle doit les déclarer 
et pouvoir prouver qu'ils répondent à des attentes commerciales et économiques légitimes et qu'il 
s'agit de paiements effectifs à des organisations existantes.
1 Article 307, § 1er, alinéa 5, du code des impôts sur les revenus (CIR 92).
2 Article 44 de la loi-programme du 1er juillet 2016 ( Moniteur belge  du 4 juillet 2016).
3 Article 10 de la loi du 20 décembre 2020 portant des dispositions fiscales diverses et de lutte contre la fraude urgentes 
(Moniteur belge  du 30 décembre 2020).
4 La présente note établit une distinction entre les « paradis fiscaux » et les « pays à faible taux d'imposition » (low-tax  
countries ). Le « paradis fiscal » renvoie aux pays ou aux régions désignés comme tels par la législation fiscale belge. Les 
« pays à faible taux d'imposition » désignent les pays où la charge fiscale est (très) faible.  14
La cellule Paradis fiscaux (CPF), spécifiquement créée à cet effet, analyse notamment quels 
paiements déclarés doivent être contrôlés. La cellule relève du service de la coordination 
antifraude (CAF). Ce service dépend directement de l'administrateur général de l'Administration 
générale de l'inspection spéciale des impôts (Agisi), mais fonctionne de manière autonome 
vis-à-vis des autres services de l'Agisi. Les déclarations sélectionnées sont ensuite transmises à 
l'Administration générale de la fiscalité (AGFisc) ou à l'Agisi, qui effectuent les contrôles. En outre, 
l'Agisi sélectionne aussi les déclarations qu'elle contrôle elle-même à l'aide de l’exploration de 
données ( datamining ).
1.2 Audit
La Cour des comptes a examiné aussi bien le processus de sélection des dossiers à contrôler que les 
contrôles effectués sur les paiements vers des paradis fiscaux. Elle a ainsi analysé, d'une part, le 
fonctionnement de la CPF et des services concernés au sein de l'Agisi et de l'AGFisc ainsi que leur 
collaboration et, d'autre part, les résultats des contrôles.
La Cour a également vérifié si l’administration fiscale a connaissance des paiements non déclarés 
de plus de 100.000 euros effectués vers des paradis fiscaux. Les évolutions récentes des techniques 
d'e-audit permettent de détecter ces transactions. L'automatisation et le déploiement de ces 
techniques d'e-audit sont en plein développement.
1.2.1 Questions d'audit, délimitation et méthode
L'audit a examiné si l'administration fiscale possède une organisation adéquate et les instruments 
nécessaires pour analyser les paiements déclarés effectués vers les paradis fiscaux et exploiter ces 
données dans son approche de contrôle. Concrètement, trois conditions doivent être remplies à 
cet effet :
1. un cadre législatif clair et mûrement réfléchi doit exister ;
2. les dossiers à contrôler doivent être sélectionnés correctement ;
3. les dossiers sélectionnés doivent pouvoir être suffisamment contrôlés.
Pour répondre à la première condition, l'administration doit disposer d'une réglementation 
reposant sur un cadre de notions claires et des définitions utilisables. La réglementation doit être 
suffisamment contraignante, ne peut pas comporter de lacunes et doit être cohérente.
La deuxième condition requiert une analyse de risques étayée se basant sur des indicateurs 
spécifiques. Cette analyse doit permettre de sélectionner les dossiers les plus sensibles en matière 
de fraude pour qu'ils soient contrôlés. Une analyse de risques et un contrôle solides doivent se 
traduire par des dossiers « productifs »5. En outre, il faut que les résultats des contrôles soient 
analysés pour adapter l'analyse de risques et la sélection des contrôles. Comme plusieurs services 
sont impliqués dans la sélection et le contrôle, il faut également vérifier si ces services collaborent6.
La troisième condition ne peut être satisfaite que si les deux premières sont remplies et pour 
autant que les contrôleurs connaissent suffisamment la matière et disposent d'assez de temps 
5 Un dossier est « productif » si l’administration fiscale constate des irrégularités lors d'un contrôle et modifie la base 
imposable.
6 Notamment la CPF, les explorateurs de données de l'Agisi, la cellule Prix de transfert, le service Tax Audit & Compliance 
Management  (TACM) et les contrôleurs de l'AGFisc et de l'Agisi. PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 15
et de soutien pour effectuer le contrôle. À cet égard, il est important que la CPF partage avec les 
contrôleurs les informations et les connaissances qu'elle gère et rassemble.
En outre, l'audit a examiné si l'administration fiscale repère et sanctionne les paiements effectués 
vers les paradis fiscaux qui n’ont pas été déclarés. Outre la répression des transactions frauduleuses, 
le respect de l'obligation de déclaration serait également favorisé.
En résumé, la Cour a cherché à répondre aux questions d'audit suivantes :
•  La réglementation relative aux paiements effectués vers les paradis fiscaux est-elle claire et 
cohérente  ?
•  L'administration fiscale s'est-elle suffisamment organisée en vue d’un contrôle efficient et effi -
cace des paiements effectués vers les paradis fiscaux ?
•  La mesure contribue-t-elle à la réalisation de l'objectif stratégique en matière de lutte contre la 
fraude fiscale internationale ?
À cet effet, la Cour a combiné plusieurs méthodes d'audit : l'analyse de documents (travaux 
parlementaires préparatoires et littérature spécialisée), des entretiens poussés avec les personnes 
clés de l'administration et une enquête générale auprès de tous les contrôleurs effectuant des 
contrôles 275F depuis 2015 et dont les dossiers étaient clôturés.
Une fois les travaux d'audit terminés, une nouvelle circulaire a été publiée7. Le texte y renvoie 
lorsque c'est pertinent.
1.2.2 Calendrier
24 février 2021 Annonce de l'audit au ministre des Finances, au président du 
comité de direction du SPF Finances, à l'administrateur général 
de l’AGFisc et à l’administrateur général de l'Agisi
Mars 2021 à décembre 2021 Travaux d'audit et rédaction du projet de rapport
23 mars 2022 Envoi du projet de rapport au ministre des Finances, au président 
du comité de direction du SPF Finances, à l’administrateur 
général de l’AGFisc et à l’administrateur général de l’Agisi
6 mai 2022 Réception de la réponse du ministre des Finances
Le rapport intègre les remarques formulées par l’administration 
fiscale et le ministre des Finances. La réponse du ministre est 
reprise à l’ annexe 4 .
13 mai 2022 Réception de la réponse du SPF Finances
7 Circulaire 2021/C/112 sur l'obligation de déclarer les paiements à certains États. 16
1.3	 Importance 	financière
Le tableau 1 reprend le montant total des paiements déclarés. Il s'agit de montants particulièrement 
élevés et en augmentation (les chiffres pour 2020 ne sont pas encore définitifs). Ces montants 
considérables suscitent l’intérêt constant du Parlement et de la presse.
Quelques remarques doivent toutefois être formulées quant à la hauteur de ces montants.
Avant tout, les paiements effectués vers des paradis fiscaux qui sont déclarés ne représentent 
qu'un aspect de la question. Les paiements sortants ne peuvent pas toujours être considérés 
comme des sommes qui quittent définitivement le pays ; souvent, les mêmes montants reviennent 
aussi des paradis fiscaux, mais ces flux ne sont pas visibles. Une grande partie des montants 
déclarés consistent ainsi en des paiements effectués dans le cadre des taux d'intérêt dits au jour 
le jour ( overnight interest rates ). Les établissements financiers déplacent des sommes d’argent 
considérables vers des pays permettant d'obtenir le meilleur taux d'intérêt à ce moment-là. Les 
sommes reviennent à très court terme ou sont à nouveau déplacées vers un autre pays. Si le pays 
où l'argent est placé est un paradis fiscal, le paiement doit être déclaré. De telles opérations sont 
des opérations réelles et sincères et ne constituent en principe pas des transactions vers des 
constructions artificielles. Il n'est alors pas question de fraude ou de blanchiment d'argent8.
Enfin, les opérations impliquant un paradis fiscal ne sont pas toutes frauduleuses par définition : 
des paiements vers des paradis fiscaux peuvent aussi être effectués de manière régulière, sans 
motifs frauduleux.
Malgré l’importance des montants, le nombre de sociétés qui déclarent des paiements vers des 
paradis fiscaux est relativement limité. Au cours de la période 2016 à 2020, une annexe 275F a été 
jointe à la déclaration de 0,20  à 0,21 % des sociétés.
Tableau 1 –  Paiements déclarés vers des paradis fiscaux
Exercice	d'imposition Déclarants	uniquesPaiements déclarés  
(en milliards d'euros)
2016 815 82,9 
2017 803 129,9 
2018 858 206,8  
2019 871 288,1 
2020 843 265,3* 
(*)  Le montant pour l’exercice d’imposition 2020 peut encore légèrement augmenter.
Sources : Chambre, 6 septembre 2021, QRVA 55 062 , p. 266 et suivantes (question n° 509 de D. Vanbesien 
du 25 juin 2021) ; 11 mars 2021, QRVA 55 042 , p. 176 et suivantes (question n° 201 de S. Matheï du 1er fé-
vrier 2021) ; 27 mai 2020, QRVA 55 019 , p. 170 et suivantes (question n° 332 de D. Vanbesien du 28 avril 2020),  
www.lachambre.be  ; chiffres de la cellule Paradis fiscaux.
8 Concernant la problématique de l'identification de certaines formes de paiement, voir le point 4.1 . PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 17
Chapitre 2
Cadre législatif
Le concept central de l'obligation de déclaration 275F est la notion de « paradis fiscal ». Il n'existe 
pas de définition uniforme de ce concept en droit belge, européen ou international. Dans la 
pratique, les paradis fiscaux présentent généralement les caractéristiques suivantes : l'imposition 
y est très faible ou inexistante, la gestion d'entreprise n'y est pas transparente et il n'y a ni échange 
d'informations avec d'autres pays ni activité économique substantielle.
Selon la recommandation 36 de la commission d'enquête parlementaire Panama Papers , la notion 
de paradis fiscal doit être ancrée dans la loi et un contenu uniforme et objectivé doit lui être 
attribué. Sa définition doit être suffisamment nuancée et prendre en considération les standards 
européens et internationaux9.
Cette définition doit permettre d'établir une liste des paradis fiscaux susceptible de servir 
d'instrument pour l'administration comme pour le contribuable. Il est crucial que cette liste soit 
actualisée régulièrement.
2.1	 Pas	de	liste	unique	des	paradis	fiscaux
Malgré ces recommandations, le législateur a jusqu'à présent toujours choisi de ne pas utiliser 
de définition générale, mais d'indiquer séparément pour chaque mesure fiscale quels pays sont 
concrètement considérés comme paradis fiscaux. Les dispositions relatives à l'obligation de 
déclaration 275F ne reprennent pas davantage de définition. Concrètement, un pays10 est qualifié 
de paradis fiscal lorsqu'il figure sur une des trois listes mentionnées à l'article 307 du CIR 92 : la 
liste de l'OCDE, la liste belge ou la liste européenne11.
La liste de l'OCDE se compose de pays qui ne répondent pas à la norme relative à l'échange 
de renseignements sur demande (la norme EOIR). L'application de cette norme est vérifiée à 
l'aide d'examens par les pairs réalisés par le Forum mondial sur la transparence et l'échange 
9 La recommandation 36  de la commission d'enquête parlementaire Panama Papers  est formulée comme suit : « La notion 
de ‘paradis fiscal’, quel que soit l’impôt concerné, doit être ancrée dans la loi en tenant compte des évolutions internationales, 
afin de lui attribuer un contenu uniforme et objectivé. Il convient à cet égard de tenir compte suffisamment de nuances terri -
toriales, matérielles et formelles et de prendre en considération les standards européens et internationaux retenus pour qua -
lifier un État (ou une juridiction spécifique) de paradis fiscal, l’accent devant être mis en particulier sur la coopération appor -
tée en matière d’échange d’informations d’une part et sur les conditions de taxation bien plus avantageuses qui sont offertes 
d’autre part » (Chambre, 31 octobre 2017, DOC 54 2749/001 , Les Panama Papers et la fraude fiscale internationale , p. 34, 
www.lachambre.be ).
10 Ou une région géographique. L'État s'entend ici comme une subdivision politique compétente de façon autonome sur le 
plan de la détermination de la base imposable ou du taux d’imposition de l’impôt des sociétés. 
11 En réponse au projet de rapport, le SPF Finances s’engage à développer sur ce thème une page web reprenant une liste 
unique tenue à jour et à la disposition du contribuable.  18
de renseignements à des fins fiscales, un organe de l'OCDE12. Le rapport annuel 2021 du Forum 
indique qu'Anguilla, Trinidad et Tobago et le Guatemala ne sont pas conformes13.
La deuxième liste est communément appelée la liste belge. Cette liste est établie à l'aide des 
critères repris à l'article 307, § 1er/2 du CIR 92 et se compose d'États (1) qui ne font pas partie de 
l'Espace économique européen (EEE) et (2) qui soit ne soumettent pas les sociétés à un impôt des 
sociétés, (3) soit dont le taux nominal de l'impôt des sociétés est inférieur à 10 %, (4) soit dont le 
taux de l'impôt des sociétés correspondant à la charge fiscale effective sur les revenus d'origine 
étrangère est inférieur à 15  %14. La liste concrète des pays est reprise à l'article 179 de l'AR/CIR 92 et 
en annexe 2 .
Récemment, la présence sur la liste de l’Union européenne des juridictions non coopératives a 
été ajoutée comme critère à l'article 307, § 1er/2 du CIR 9215. Cette « liste noire » comprend une 
série d'États non européens qui encouragent des pratiques fiscales déloyales. Ces pays entraînent 
ainsi une diminution des recettes à l'impôt des sociétés dans l'Union européenne. Concrètement, 
92 pays non européens sont soumis à un examen en matière de transparence, de concurrence 
fiscale loyale et d’activités économiques réelles. La liste est actualisée deux fois par an depuis 
2020 et est publiée au Journal officiel de l’Union européenne16. Elle est reprise en annexe 3 .
2.2	 Incohérences	dans	les	listes	de	paradis	fiscaux
Les listes de paradis fiscaux évoluent. Idéalement, l'article 179 de l’AR/CIR 92 doit être adapté 
lorsqu'un pays ou une région répond ou ne répond plus aux conditions à remplir pour figurer sur la 
liste belge. En outre, la circulaire qui sert de fil conducteur aux contrôleurs doit aussi être adaptée 
en fonction des modifications des listes et de la réglementation. Des retards sont possibles, mais 
ils doivent être limités au maximum en vue de préserver la sécurité juridique.
2.2.1	 Adaptation 	de	la	liste	belge	aux	critères	de	la	loi
Les critères à remplir pour qu’un pays soit repris sur la liste belge des paradis fiscaux ont été 
étendus par la loi-programme du 1er juillet 2016. Un nouveau critère, le quatrième, a été ajouté 
à l'article 307, § 1er/2 du CIR 9217 : l'application d'une charge fiscale effective inférieure à 15 %. 
L'objectif était notamment de ne plus faire dépendre du taux d'imposition nominal la présence 
12 Forum mondial sur la transparence et l'échange de renseignements à des fins fiscales. 
 Voir https://www.oecd.org/fr/fiscalite/transparence/ . 
13 Forum mondial sur la transparence et l'échange de renseignements à des fins fiscales, Reinforcing Multilateral Co-operation 
in Tax Matters for a Fair and Inclusive Recovery. 2021 Global Forum Annual Report , p. 34 et suivantes, www.ocde.org .  
La liste est également reprise en annexe 1 . Il convient de noter qu'après la réponse du ministre des Finances à une ques -
tion parlementaire, les pays partiellement conformes entrent également en considération (Chambre, 30  juin  2021, 
Criv 55 Com 532 , 40, commission des Finances, question n° 20, S. Matheï). La récente circulaire précise que cette interpré -
tation s'applique dès l'exercice d'imposition 2022 (circulaire 2021/C/112 sur l'obligation de déclarer les paiements à certains 
États).
14 Voir l'article 307, § 1er/2 du CIR 92 ; article 44 de la loi-programme du 1er juillet 2016 ( Moniteur belge  du 4 juillet 2016).
15 Article 10 de la loi du 20 décembre 2020 portant des dispositions fiscales diverses et de lutte contre la fraude urgentes 
(Moniteur belge  du 30 décembre 2020). Il s'agit de la mise en œuvre d'une recommandation formulée dans les conclusions 
du Conseil de l'Union européenne du 12 mars 2019 demandant aux États membres de respecter l’une des quatre mesures 
dites défensives pour le 1er janvier 2021. 
16 La dernière adaptation date du 5 octobre 2021. Anguilla, la Dominique et les Seychelles ont été rayées de la liste. La liste 
reprend encore les Samoa américaines, les Fidji, Guam, les Palaos, Panama, le Samoa, Trinité-et-Tobago, les Îles Vierges 
américaines et le Vanuatu.
17 Voir la note de bas de page 13. PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 19
d'un État sur la liste, mais aussi de faire jouer la composition de la base imposable ou du résultat 
imposable. Si la composition de la base imposable diverge des normes internationales, le taux 
nominal appliqué peut en effet donner une image erronée de la charge fiscale effective. Selon 
cette condition, des pays comme Hong Kong et Singapour relèveraient aussi du concept de paradis 
fiscal. La dernière adaptation de l'article 179 de l’AR/CIR 92 reprenant la liste belge date toutefois 
du 1er mars  201618, soit juste avant l'ajout du nouveau critère de la loi, de sorte que la liste n'en tient 
pas encore compte19.
La loi-programme de 2009 qui a instauré l'obligation de déclaration souligne aussi le fait que 
la liste belge doit être revue par arrêté royal adopté en conseil des ministres. Selon l'exposé des 
motifs, une fréquence de révision de deux ans est prévue20.
Il est étonnant que la première révision de la liste belge ait eu lieu après six ans. Quelques mois 
seulement après sa révision, cette liste était à nouveau dépassée21.
Le fait que la liste de l'arrêté royal ne constitue pas une application actualisée des critères repris 
dans la loi est une cause d’insécurité juridique. Il ressort clairement de l'enquête de la Cour 
des comptes qu’une déclaration est introduite pour des paiements effectués vers des pays qui 
répondent bien aux critères formels de la liste belge de l'article 307 du CIR 92, mais qui ne sont 
pas repris sur la liste belge de l'article 179 de l'AR/CIR 92 ou de la circulaire. Cette circulaire avec 
des compléments22 est utilisée par les contrôleurs du SPF Finances comme fil conducteur pour leur 
travail.
Hong Kong en est un exemple. Ce pays répond aux critères de la liste belge et doit donc être 
repris dans l'arrêté royal contenant cette liste. Cet arrêté royal n'a toutefois jamais été adapté 
et, par conséquent, la circulaire correspondante non plus. Certains contribuables ne suivent 
pas la liste de l'arrêté royal, mais bien les critères de l'article 307 du CIR 92 et déclarent les 
paiements vers Hong Kong par sécurité.
18 Arrêté royal du 1er mars 2016 modifiant l'article 179 de l'AR/CIR 92 relatif à la liste des États à fiscalité inexistante ou peu 
élevée ( Moniteur belge  du 11 mars 2016).
19 Du fait que les contribuables peuvent se baser sur la liste de pays de l'arrêté royal, les paiements effectués vers Hong Kong 
et Singapour ne doivent pas être déclarés. 
20 Chambre, 25 novembre 2009, DOC 52 2278/001 , Exposé des motifs du projet de loi-programme du 25 novembre 2009, 
p. 70, www.lachambre.be .
21 Dans leurs réponses au projet de rapport, l’administration et le ministre ont indiqué que le 1er avril 2022, le comité minis -
tériel pour la lutte contre la fraude fiscale et sociale a entériné la fiche 8 du deuxième plan de lutte contre la fraude fiscale 
et sociale. Par conséquent, la liste de pays à fiscalité inexistante ou peu élevée sera actualisée en vue de l’introduction du 
pilier 2 de l’OCDE. L’introduction d’un taux minimum de 15 % comme convenu par les pays du cadre inclusif engendrera 
des conditions de concurrence égales au niveau mondial avec une taxe minimale effective de 15  %. Ce critère pourra alors, 
conjointement à d’autres critères comme l’échange d’informations, servir de ligne directrice générale future pour définir 
un paradis fiscal.
22 Ci. RH. 421/607.890 (AGFisc 64/2010). Après la fin des travaux d’audit, une nouvelle circulaire a été mise en œuvre : Circulaire 
2021/C/112 sur l’obligation de déclarer les paiements vers certains pays (20/12/2021). 20
2.2.2 Adaptation de la circulaire à la liste de l'OCDE
Pour être précise et inciter les États visés à changer23, cette circulaire doit également être adaptée 
systématiquement en même temps que la liste de l'OCDE et la liste européenne.
Au moment de la clôture de l’audit, ce n’était pas le cas. La liste de l'OCDE comprenait trois 
pays, à savoir Trinidad et Tobago, le Guatemala et Anguilla, mais la circulaire n'avait plus été 
adaptée depuis 2017 et mentionnait uniquement Trinidad et Tobago comme non conforme24.  La 
nouvelle circulaire du 20  décembre  2021  contient bien une référence à une feuille de tableur Excel 
enregistrée où se trouve une liste actualisée des paradis fiscaux.
2.2.3	 Actualisation 	des	listes	:	périodicité 	différente
Un problème supplémentaire est dû au fait que les listes ne sont pas actualisées au même moment 
et suivant la même périodicité. La loi-programme de 2016 précise que les pays sont considérés 
comme un paradis fiscal dès que le Forum mondial de l'OCDE le décide, donc au moment où 
un examen par les pairs est publié sur le pays en question. Le Forum mondial ne publie pas ces 
rapports à une date fixe. Un rapport sur l'Uruguay est ainsi paru le 1er septembre 2020, un autre 
sur Chypre le 11 décembre 2020 et un troisième sur l'Afrique du Sud le 24 juin 2021. L'OCDE peut 
donc attribuer le statut de paradis fiscal n'importe quel jour de l'année.
La liste européenne devient quant à elle officielle dès sa publication au Journal officiel des États 
membres de l'Union européenne. Depuis 2020, elle est actualisée deux fois par an. Le contribuable 
doit donc suivre de près la publication au Journal officiel pour savoir quels paiements il doit 
déclarer.
2.2.4	 Différence 	de	point	de	repère	dans	le	temps
Enfin, l'incohérence de la législation est accentuée par le fait que, selon la liste de pays, un autre 
point de repère dans le temps s'applique pour déterminer à partir de quand un pays relève de 
l'obligation de déclaration. La liste belge s'applique telle qu'elle existe au 1er janvier de l'exercice 
d'imposition lié à la période imposable pendant laquelle les paiements ont eu lieu. Pour la liste 
de l'OCDE, il convient de rechercher les rapports relatifs aux pays à la date du paiement même. 
Comme décrit plus haut, la liste de l'OCDE peut être modifiée n'importe quel jour de l'année. 
L'OCDE ne propose pas de liste adaptée ; les informations sont disponibles par pays sur le site web 
de l'OCDE.
23 Les lignes directrices du Conseil de l'Union européenne pour la transposition de mesures défensives concernant l'imposition 
de territoires non coopératifs recommandent aussi qu'il y ait un changement positif par le signal préventif donné aux juri -
dictions présentes sur la liste européenne. Du fait de son caractère statique, le cadre réglementaire belge ne donne pas de 
signal et ne contribue donc pas non plus à un changement positif. Conseil de l'Union européenne, Agreed Guidance by the 
Code of Conduct Group (business taxation): 1998-2019 , 5814/6/18 , 168.
24 Circulaire 2017/C/66 du 27 octobre 2017 concernant la norme internationale en matière de transparence et d'échange de 
renseignements à des fins fiscales : addendum à la circulaire Ci.RH.421/607.890 (AGFisc 64/2010 et AAF n°13/2010 du 
30/11/2010). En outre, il ressort de la réponse du ministre à la question parlementaire qu'à partir de l’exercice d’impo -
sition  2021, il ne s'agira plus seulement de pays non conformes, mais aussi de pays partiellement conformes (Chambre, 
30 juin 2021, Criv 55 Com 532 , 40, commission des Finances, question n° 20, S. Matheï). Les conséquences pratiques de 
cette réponse sont limitées selon le ministre, étant donné que ces pays figurent déjà sur la liste européenne. PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 21
Vérifier pour chaque paiement si le pays en question figure sur l’une des trois listes dans les 
différents forums (arrêté royal, site web de l'OCDE, Journal officiel de l'Union européenne) 
représente une lourde charge administrative pour le contribuable. Les erreurs ne peuvent plus 
être corrigées, même s'il s'agit d'une erreur matérielle manifeste. L'enquête a clairement établi 
qu'une application trop stricte de ces règles sanctionne à tort certains contribuables de bonne foi.
Lors d'un contrôle de paiements effectués vers les Îles Marshall, une erreur matérielle s’est 
révélée coûteuse pour l’entreprise concernée. Les Îles Marshall ont été ajoutées à la liste 
belge des paradis fiscaux le 1er mars 2016. Cet ajout était valable rétroactivement : tous les 
paiements effectués à partir du 1er janvier  2016  vers les Îles Marshall relevaient ainsi de l'obli -
gation de déclaration. Le contrôle concernait l'exercice 2017. Tous les paiements effectués 
vers des paradis fiscaux avaient été correctement déclarés et il n'y avait aucun doute sur le 
caractère réel et sincère de ces opérations. Dans le contexte d'un contrat-cadre avec un four -
nisseur sur les Îles Marshall déclaré par le contribuable, le contrôleur a demandé en plus la 
déclaration de l'exercice 2016. L'entreprise a indiqué n’être pas au courant de la rétroactivité 
de la liste et n'avait pas déclaré des paiements similaires à ce même fournisseur dans les Îles 
Marshall dans la période qui précède le 1er mars 2016. Le contrôleur a appliqué la sanction 
de non-déductibilité de manière intégrale et a rejeté environ 2,4 millions de frais. Pourtant, 
aucun doute ne subsistait quant au caractère réel et sincère des opérations ou sur le caractère 
non artificiel du fournisseur.
2.3	 Autres	mesures	fiscales	liées	aux	paradis	fiscaux
Le concept de paradis fiscal figure à différents endroits dans la réglementation fiscale, notamment 
dans le règlement relatif à la déduction à titre de revenus définitivement taxés (déduction RDT). 
Ainsi, une société ne peut pas déduire à titre de RDT les dividendes reçus si la société distributrice 
n'est pas soumise à l'impôt des sociétés ou à une taxation étrangère similaire ou lorsque cette 
société distributrice est établie dans un pays où les dispositions de droit commun en matière 
d’impôts sont notablement plus avantageuses qu'en Belgique25. Les pays dont les dispositions de 
droit commun sont notablement plus avantageuses qu'en Belgique sont repris dans une liste à 
l'article 734quater de l’AR/CIR 92. Il s'agit de pays non européens où le taux nominal de l'impôt 
des sociétés ou la charge fiscale effective sont inférieurs à 15 %.
Une autre référence aux paradis fiscaux figure dans le règlement relatif à la taxe Caïman. Il s'agit 
essentiellement d'un règlement qui organise une imposition fiscalement transparente en taxant 
des recettes perçues par certaines entités faiblement imposées, les « constructions juridiques », 
auprès du fondateur comme si elles étaient obtenues directement par ce dernier. Pour cela, ce n’est 
pas une liste de pays qui est utilisée, mais des types de constructions juridiques.
Il est également possible de renvoyer à certaines mesures prises pour lutter contre les 
conséquences de la pandémie de coronavirus (par exemple, réduction d'impôt pour l’acquisition 
d’actions nominatives, carry-back , réserve de reconstitution, dispense de versement du précompte 
professionnel) qui n'ont pas été appliquées dans les cas de paradis fiscaux.
Les renvois dans la législation varient toujours, tant en termes de conception (liste de pays , 
liste de types de constructions, ou description) qu'en termes de contenu concret (liste de pays 
25 Article 203, § 1er, alinéa 1er, 1°, CIR 92. 22
pour les paiements effectués vers des paradis fiscaux ou liste de pays pour la déduction RDT). Il 
s'agit donc d'un ensemble très hétérogène de mesures, ce qui s'explique en partie du fait que les 
mesures ont été prises au fil du temps. Cela empêche les contrôleurs du SPF Finances d'avoir une 
vue d'ensemble26.
2.4 Législation non cohérente
Conformément à l'article 121 de la loi-programme du 25 novembre 2009, les sociétés peuvent 
déduire à titre de frais professionnels les paiements déclarés vers des paradis fiscaux seulement s'il 
s'agit d'opérations réelles et sincères et si ces paiements n'ont pas été effectués à des constructions 
artificielles. La société doit elle-même prouver qu'elle a rempli ces deux conditions.
La loi faisant entièrement reposer la charge de la preuve sur le contribuable, la position des 
contrôleurs dans ces enquêtes semble favorable. Toutefois, des exceptions importantes à cet article 
viennent nuancer cette constatation. En pratique, l'administration fiscale peut difficilement 
imposer la sanction de non-déductibilité de ces paiements.
2.4.1	 Opérations 	réelles	et	sincères 	aux	conditions 	du	marché
Les opérations réelles et sincères sont des opérations professionnelles qui répondent réellement 
à une nécessité industrielle, commerciale ou financière et qui trouvent ou doivent trouver 
normalement une contrepartie dans l’ensemble de l’activité de l'entreprise27. Le contribuable doit 
en particulier prouver que la contrepartie existe effectivement et qu'elle a eu lieu aux conditions 
du marché.
Le respect des conditions de marché normales est vérifié en examinant si la transaction obéit 
au principe de pleine concurrence ( at arm's length ) : elle ne peut pas entraîner des avantages 
anormaux ou bénévoles au sens de l'article 26 du CIR 92. Cette question se pose principalement 
entre des entreprises liées. L'administration fiscale va examiner quels prix de transfert sont 
appliqués par les entreprises liées pour les opérations mutuelles, afin de les empêcher de déplacer 
entre elles des bénéfices anormaux vers l'entité située dans le territoire le plus avantageux 
fiscalement, comme un paradis fiscal. Ces contrôles sont toutefois si complexes et techniques que 
le SPF Finances a créé une cellule spécifique Prix de transfert à cet effet. La CPF conseille dès lors 
aux contrôleurs d’associer la cellule Prix de transfert à leur enquête lorsqu'ils soupçonnent que des 
transactions entre les entreprises concernées n'obéissent pas au principe de pleine concurrence. 
Le contrôle d'un paiement effectué vers un paradis fiscal dans le contexte d'un groupe de sociétés 
multinational revient dès lors souvent à un pur contrôle des prix de transfert.
2.4.2	 Concept 	de	«	construction 	artificielle 	»	dans	l'exposé 	des	motifs
Une société belge qui effectue des paiements vers une entité située dans un paradis fiscal doit 
prouver l'existence physique de cette entité à l'aide d'éléments objectifs et vérifiables. Elle doit 
ainsi démontrer que des locaux, du personnel et des équipements existent dans le paradis fiscal et 
qu'il ne s'agit donc pas d'une succursale fictive (« artificielle ») comme une société-écran.
26 La commission d'enquête parlementaire Panama Papers  a déjà pris acte en 2017 du constat du SPF Finances que cette 
hétérogénéité entraîne une insécurité, tant pour les contribuables que pour les contrôleurs. Chambre, 31 octobre 2017, 
DOC 54 2749/001 , Les Panama Papers et la fraude fiscale internationale,  p. 34, www.lachambre.be ).
27 ComIB 9 (commentaires sur le code des impôts sur les revenus 1992) 54/16 et 54/28. PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 23
La charge de la preuve du caractère non artificiel repose en principe sur la société belge. Une 
observation importante à ce sujet concerne les conditions que l'exposé des motifs de la loi-
programme de 2009 applique pour conclure au statut de construction artificielle. Selon l'exposé 
des motifs, il ne peut être question de construction artificielle que lorsque la société est dépourvue 
de toute réalité économique et est créée dans le but d'éluder l'impôt dû en Belgique28.  En 
d'autres termes, si l'objectif n'est pas d'éluder l'impôt belge, les paiements sont déductibles à 
titre de frais professionnels. Ce point entraîne des litiges supplémentaires entre les contribuables 
et l’administration fiscale. L'interprétation de cette condition représente souvent le point de 
dissension principal dans les procédures administratives et judiciaires.
Il est très difficile pour l'administration de démontrer qu'une entité déterminée située dans un 
paradis fiscal a été créée dans le but spécifique d'éluder l'impôt dû en Belgique. En pratique, 
un contrôleur ne sera en mesure de le faire que s’il s’agit d’entreprises liées. Une construction 
artificielle dans une structure de groupe peut effectivement être destinée à éluder l'impôt belge.
De nombreux contribuables partent dès lors du principe que si l'entité bénéficiaire ne fait pas 
partie du même groupe de sociétés, elle ne vise pas à éluder l'impôt dû en Belgique. La CPF estime 
toutefois qu'une connaissance plus approfondie de la construction est nécessaire pour pouvoir 
décider que l'impôt belge n'est pas éludé. Rien n'exclut en effet que le bénéficiaire du paiement 
élude des impôts en Belgique, même s'il n'est pas lié à la société débitrice. Lors d'une formation, la 
cellule s'est efforcée de sensibiliser les contrôleurs à cette problématique.
À la suite d'une procédure devant la Cour constitutionnelle sur la possible violation du principe 
d'égalité par l'obligation de déclaration, le conseil des ministres a répondu que la législation ne 
cible pas uniquement l'évasion fiscale en Belgique, mais va bien au-delà de cet objectif :
« Étant donné que le législateur aurait manifestement eu pour objectif d’adopter une mesure 
destinée à lutter contre la fraude à l’ impôt belge, la disposition en cause serait également 
contraire au principe d’ égalité et de proportionnalité [...] Le conseil des ministres réplique que 
l’objectif du législateur dépasse la lutte contre la fraude fiscale belge et rappelle que la mesure en 
cause s’ inscrit dans le cadre de la lutte contre la fraude (fiscale) et résulte de la recommandation 
expresse du G20, au sein de l’OCDE, de prendre des mesures au niveau national contre les États 
qui ne respectent pas effectivement leurs obligations en matière d’ échange d’ informations . »29
Ce flou, qui mine fortement l'obligation de déclaration, entraîne une insécurité juridique qui 
devrait être éliminée. Le législateur devrait préciser la portée du concept de « construction 
artificielle » afin qu'il puisse être appliqué uniformément.
La nouvelle circulaire ne mentionne plus qu'il doit être spécifiquement question d’éluder l'impôt 
belge pour pouvoir conclure au statut de construction artificielle. Cette importante modification 
n'est toutefois pas davantage motivée sur le plan du contenu. La Cour des comptes constate que 
28 Chambre, 25 novembre 2009, DOC  52 2278/001 , Exposé des motifs du projet de loi-programme du 25 novembre 2009 , p. 65, 
www.lachambre.be .
29 Cour constitutionnelle, arrêt n°11/2016  du 21 janvier 2016, numéro de rôle 6128, p. 4, www.const-court.be . 24
cette circulaire ne correspond pas à l'exposé des motifs, ce qui ne permet pas d'atteindre le niveau 
de sécurité juridique visé30 31.
2.4.3	 Exceptions
2.4.3.1 Clauses de non-discrimination dans les conventions préventives de la double imposition
L'obligation de déclaration est entravée lorsque la Belgique a conclu avec un pays qui figure sur 
une des listes une convention préventive de la double imposition incluant une clause de non-
discrimination. Une telle clause vise à empêcher que les ressortissants des États contractants 
soient discriminés par des dispositions nationales d'un des États concernés.
L'obligation de déclaration peut constituer une disposition discriminatoire en ce sens. En vertu 
de cette clause, l’administration fiscale ne peut pas refuser la déduction de paiements effectués à 
des personnes situées dans les pays signataires de la convention au seul motif que ces paiements 
n'ont pas été déclarés. Cela concerne uniquement l'obligation de déclaration proprement dite. Le 
contribuable doit toujours pouvoir démontrer que les paiements non déclarés sont des opérations 
réelles et sincères et n'ont pas été effectués avec des constructions artificielles.
Une importante convention préventive de la double imposition contenant cette clause est celle 
conclue avec les Émirats arabes unis. Il s'agit également du paradis fiscal pour lequel les paiements 
déclarés sont les plus nombreux. Il se peut donc que beaucoup d'autres paiements soient effectués 
vers les Émirats arabes unis et ne soient délibérément pas déclarés en vertu de cette clause32.
La Cour recommande dès lors de faire preuve d’une grande prudence lorsque des conventions 
préventives de la double imposition existantes sont renégociées ou lorsque de nouvelles conventions 
sont examinées : n’importe quel pays peut en effet devenir un paradis fiscal à un moment donné.
2.4.3.2  Libre circulation des capitaux
Enfin, il convient de tenir compte de la libre circulation des capitaux33. En vertu de ce principe, 
toute limitation de la circulation de capitaux et de paiements entre États membres de l'Union 
européenne, d'une part, et entre États membres et pays tiers, d'autre part, est interdite.
Toutefois, l'obligation de déclaration 275F et la sanction du rejet de la déductibilité à titre de frais 
professionnels qui lui est associée ne sont pas systématiquement contraires à ce principe, vu que 
les États membres peuvent toujours prendre toutes les mesures possibles pour lutter contre la 
violation de lois et de règles fiscales nationales.
Ce n’est que lorsqu’il n’est pas possible d’échanger des données fiscales avec un pays que le 
rejet automatique à titre de frais professionnel en vertu de la non-déclaration 275F n’entrave 
30 Circulaire 2021/C/112  sur l'obligation de déclarer les paiements à certains États  : une circulaire ne peut pas donner d'expli -
cation authentique de la loi, il va de soi que seul le législateur peut le faire (article 84 de la Constitution).
31 Dans sa réponse au projet de rapport, l’administration s’engage à formuler une proposition pour y remédier qu’elle soumet -
tra à la cellule stratégique.
32 La clause d'antidiscrimination figure dans les conventions préventives de la double imposition qui ont été ratifiées avec les 
Émirats arabes unis et avec le Bahreïn et dans les conventions non ratifiées avec l'Île de Man et le Botswana.
33 Article 63 du traité sur le fonctionnement de l'Union européenne. PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 25
pas la libre circulation des capitaux. Pour les pays qui figurent sur la liste de l’OCDE et la liste 
européenne, cette possibilité d’échanger des données fiscales n’existe pas par définition. Pour 
les pays de la liste belge, il convient de juger au cas par cas. S'il existe une convention d'échange 
de renseignements fiscaux avec ces pays, l'application de l'obligation de déclaration 275F et la 
sanction y afférente entraînent une violation de la libre circulation des capitaux. Dans ce cas, 
une non-déclaration n'entraînera alors pas automatiquement non plus la non-déductibilité du 
paiement. La déductibilité du paiement peut toutefois encore être rejetée (i) lorsque la société ne 
peut pas prouver le caractère réel et sincère de l'opération, (ii) lorsqu’il s’agit de services ou (iii) 
qu'il existe une relation de groupe.
2.5 Conclusion partielle
Le concept de paradis fiscal dans l'obligation de déclaration est défini sur la base de trois listes 
et de manière différente pour d'autres mesures fiscales. Cela implique qu'il est difficile pour les 
sociétés belges de déterminer si un pays est considéré comme un paradis fiscal. L'exigence de 
sécurité juridique assurée par une législation claire et cohérente n'est pas remplie.
S'il existait une seule liste de paradis fiscaux basée sur une définition uniforme, les contribuables 
et l'administration fiscale pourraient surveiller les paiements de manière plus ciblée et vérifier s'ils 
doivent être déclarés ou non. Il est également crucial que cette liste soit actualisée régulièrement. 
Il est inévitable qu'il y ait quelque retard, mais celui-ci doit être le plus limité possible dans l'intérêt 
de la sécurité juridique. Ce n'est pas le cas jusqu'à présent. La liste de l'article 179 AR/CIR 92 a été 
actualisée pour la dernière fois le 1er mars 2016, tandis que les conditions légales du concept belge 
de paradis fiscal ont été adaptées quelques mois plus tard, le 1er juillet 2016. La liste n’est donc plus 
à jour.
La liste de l'OCDE est définie par les conclusions du Forum international. Dès qu'un examen par 
les pairs conclut qu'un pays ne répond plus à la norme concernant l'échange de renseignements 
fiscaux, celui-ci est considéré comme un paradis fiscal. Ces examens peuvent être publiés à tout 
moment. Dès que c'est le cas, le pays est visé par l'obligation belge de déclaration. En théorie, un 
contribuable devrait consulter le site web de l'OCDE tous les jours pour vérifier si un pays vers 
lequel il effectue des paiements est un paradis fiscal ou non.
Enfin, les adaptations de la liste de l'OCDE et de la liste européenne ont été transposées tardivement 
dans les circulaires du SPF Finances. Cette transposition devrait avoir lieu dès que les listes sont 
actualisées.
Pour être déductibles, les paiements déclarés doivent être réels et sincères, ne pas être effectués 
vers une construction artificielle et être conformes aux conditions du marché. La charge de la 
preuve de ces conditions repose sur le contribuable. En pratique, cette lourde charge de la preuve 
est toutefois vidée de son contenu. Ainsi, l'exposé des motifs de la loi qui a introduit l'obligation 
de déclaration indique qu'il ne peut être question de construction artificielle que si la société 
est créée dans le but d'éluder l'impôt dû en Belgique. À moins que les entreprises concernées ne 
soient liées, il peut être difficile de prouver qu'une société a été créée dans un paradis fiscal dans 
le but d'éluder l'impôt belge. 26
Dans la pratique, la sanction qui consiste à rendre le montant non déductible à titre de frais 
professionnels s'il n'est pas déclaré ne peut pas toujours être appliquée automatiquement. C’est 
notamment le cas pour un paiement effectué vers un pays avec lequel la Belgique a conclu une 
convention préventive de la double imposition reprenant une clause de non-discrimination, 
comme les Émirats arabes unis, le pays comptant le plus de paiements déclarés. Le risque existe 
donc que des paiements non déclarés effectués vers les Émirats arabes unis échappent à la sanction 
de non-déductibilité, même s'il s'agit de paiements effectués vers des constructions artificielles. PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 27
Chapitre 3
Organisation  
de l'administration fiscale
Plusieurs recommandations du rapport final de la commission d'enquête parlementaire des grands 
dossiers de fraude fiscale de 2009 mentionnaient déjà l'importance d'une organisation fiscale 
efficace dans la lutte contre les paradis fiscaux. La 100e recommandation était de « dégager des fonds 
afin de permettre la réalisation d’une enquête sur le recours aux paradis fiscaux dans un but d’ évasion 
et de fraude fiscales au départ du territoire belge  ». La recommandation 101 imposait de mettre sur 
pied une taskforce « paradis fiscaux » au sein du SPF Finances34. Selon la recommandation 37 du 
rapport final de la commission spéciale concernant les Panama Papers , toutes les informations 
concernant les paradis fiscaux doivent être centralisées, autant que possible, auprès du CAF, 
dont la tâche est d’identifier les entreprises et structures patrimoniales établies dans les paradis 
fiscaux, d’établir les liens entre elles et d’en identifier l’UBO ( ultimate beneficial owner ), soit le 
bénéficiaire final35.
3.1	 Cellule	Paradis	fiscaux
Sur la base de ces recommandations, la cellule Paradis fiscaux (CPF) a été créée en 2013. Elle fait 
partie intégrante du service CAF au sein du SPF Finances36. La CPF est un service central qui 
effectue des enquêtes préliminaires et offre un support aux services de contrôle pour les dossiers 
liés aux paradis fiscaux. Le service CAF est un service autonome qui dépend directement de 
l'administrateur général de l'Agisi. Ses tâches sont variées. Il constitue un point de contact unique 
pour différentes parties prenantes externes, comme la cellule de traitement des informations 
financières (CTIF), le ministère public, la Sûreté de l'État, l'Organe de coordination pour l'analyse 
de la menace (Ocam), l'Office européen de lutte antifraude (Olaf) et des groupes de travail 
étrangers tels que le groupe d'action de l'OCDE sur les délits à caractère fiscal et autres délits.
Concrètement, la CPF traite les informations des déclarations 275F en vue de sélectionner les 
dossiers à contrôler. Avant sa création, ces informations n'étaient pas analysées ou traitées 
de manière structurelle, à l'exception d'une action de contrôle unique du service Tax Audit & 
Compliance Management  (TACM). Lors de cette action, 37 dossiers 275F ont été contrôlés, dont 
seuls 7 se sont révélés productifs. Le TACM en a conclu que les paiements déclarés étaient corrects 
pour la plupart et que les contrôles n'étaient pas efficaces parce qu'ils visaient uniquement les 
bons élèves. Le TACM a donc décidé de ne pas mener d'autres actions.
34 Chambre, 7 mai 2009, DOC  52 0034/004 , Enquête parlementaire sur les grands dossiers de fraude fiscale, Rapport,  p. 268, 
35 Chambre, 31 octobre 2017, DOC 54 2749/001 , Les Panama Papers et la fraude fiscale internationale, Rapport,  p. 36, 
36 Arrêté royal du 10 octobre 2013 modifiant l'arrêté royal du 19 juillet 2013 fixant le règlement organique du Service public  
fédéral Finances ainsi que les dispositions particulières applicables aux agents statutaires ( Moniteur belge  du 
18 octobre 2013). 28
Outre la sélection des dossiers à risques, la CPF soutient les services opérationnels dans leurs 
contrôles, prépare les réponses aux questions parlementaires sur les paradis fiscaux et assure une 
formation concernant la déclaration 275F. En tant que centre d'expertise, elle remplit également 
un rôle de coordination entre les différents acteurs, tant au sein du SPF (cellule Prix de transfert, 
TACM, contrôleurs AGFisc, explorateurs de données de l'ISI, contrôleurs de l'ISI) qu'avec des 
organisations et administrations fiscales étrangères.
La CPF se compose de quatre collaborateurs qui ne sont toutefois pas affectés à temps plein à la 
réalisation de missions relatives aux paradis fiscaux. Ces collaborateurs sont également chargés 
d’autres tâches relevant de la compétence du service CAF. En outre, trois collaborateurs d'appui 
travaillant à temps partiel traitent les signaux du ministère public et de la CTIF et effectuent des 
recherches dans les bases de données pour le compte de la Sûreté de l'État, du Service général du 
renseignement et de la sécurité et de l'Ocam. La CPF indique elle-même que cette structure suffit 
pour fonctionner de manière adéquate.
Pour le moment, les collaborateurs n’ont pas la possibilité d’ être promus au sein de la CPF même37. 
Ils risquent donc de partir, via la mobilité interne ou autre, pour d’autres services où une telle 
possibilité est offerte. À l'inverse, cette situation pourrait aussi empêcher des collaborateurs 
motivés d'autres services d’intégrer la CPF. La formation de nouveaux collaborateurs demande 
beaucoup de temps parce que la réglementation relative aux paradis fiscaux, au blanchiment 
d'argent et à la corruption en tous genres est très étendue et complexe. Garder ces collaborateurs 
est dès lors une préoccupation permanente pour la direction.
3.2 Sélection des dossiers à contrôler
Chaque année, environ 800 à 900 sociétés introduisent des déclarations 275F (voir le tableau 1 ) qui 
concernent entre 10.000  et 15.000  lignes, chacune d’entre elles devant en principe correspondre à 
un paiement unique. Certains contribuables regroupent toutefois leurs paiements, ce qui explique 
qu’une ligne peut dissimuler des milliers de paiements dans les cas les plus extrêmes. L'AGFisc 
collecte toutes les données de paiement dans un tableau Excel que la CPF complète et corrige le 
cas échéant. Ce fichier constitue la base pour la suite de la sélection, qui se déroule en deux flux, 
comme le montre le schéma ci-dessous.
37 Dans sa réponse au projet de rapport, l’administration fait savoir que deux possibilités de promotion ont été ouvertes dans 
le cadre du plan de personnel. PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 29
Schéma 1 –  Contrôle des dossiers contenant une déclaration 275F
3.2.1	 Sélection 	par	la	cellule	Paradis	fiscaux
Lors de la première sélection, la CPF analyse les risques dans les dossiers. Sans définition claire 
des critères de sélection, ce sont la hauteur ou la nature du montant, la structure du groupe, le 
paradis fiscal concerné, l'activité (du groupe) de sociétés, les antécédents fiscaux de la société et les 
éventuelles révélations dans les médias qui jouent un rôle. L'adresse du destinataire du paiement 
est également importante. La CPF consulte notamment des bases de données comme offshore 
leaks38, opencorporates39, public search  de la Banque-Carrefour des entreprises du SPF Économie 
et des bases de données payantes. Ces bases de données (payantes) donnent des informations 
concernant les adresses, les numéros de téléphone, les actionnaires, les gestionnaires, la 
capitalisation, la structure du groupe, les liens avec d'autres entreprises, etc., et peuvent fournir 
38 Base de données établie par le consortium international des journalistes d'investigation. 
 Consultable sur https://offshoreleaks.icij.org .
39 Base de données publique qui rassemble et rend accessibles des données d'entreprise. 
 Consultable sur https://opencorporates.com .AGFisc
Explorateurs de 
données de l’ Agisi
TACM
Contrôleurs de l’AGFisc Contrôleurs de l’Agisiétablissement 
du tableau général
communication 
sélection présélection
Directions régionales de l’ Agisidans le plan 
opérationnel 
de l’Agisi
pas
dans le plan 
de l’Agisi
sélection optionnelle sélectionnon sélectionnéCPF 30
des indications qu'il s'agit d'une société-écran. Les liens entre les sociétés et les personnes qui se 
dissimulent derrière elles peuvent également prouver leur degré d'interconnexion.
Il peut par exemple ressortir de recherches effectuées dans ces bases de données qu'une seule 
adresse héberge plus de mille sociétés, ce qui constitue une forte indication de l’existence d'une 
société-écran.
Après avoir passé en revue tous les paiements déclarés, la CPF analyse environ 10 % des déclarations 
effectuées. Si l'analyse indique qu'un contrôle est souhaitable, la CPF établit alors un rapport 
d’enquête préliminaire pour le service de contrôle concerné. Ce processus entraîne une sélection 
de dossiers à contrôler.
La CPF supprime ensuite de cette sélection les dossiers qui figurent déjà dans le plan opérationnel 
de l'Agisi et transmet la liste au service TCAM de l'AGFisc. Celui-ci charge les dossiers dans le 
système de contrôle Stirco et les transmet aux services de contrôle. Les dossiers d'institutions 
financières ou présentant un aspect complexe de prix de transfert sont transférés vers les services 
de contrôle spécialisés de l'administration Grandes entreprises. Les contrôles sont impératifs et 
revêtent un degré de priorité élevé, les services de contrôle ne peuvent donc en principe pas rejeter 
la sélection de ces dossiers.
3.2.2	 Sélection 	pour	l'exploration 	de	données 	de	l'Agisi
Une seconde sélection des dossiers à contrôler se fait via l'Agisi. Pour l'Agisi, la déclaration 275F 
n'est qu'un signal qui s'ajoute aux autres indications dans un dossier. Si suffisamment de signaux 
concordent et qu'il y a une indication de fraude à grande échelle, de mécanismes complexes 
comportant une composante internationale ou des réseaux criminels, l'Agisi se saisit elle-même 
du dossier. À cet effet, elle utilise des techniques d'exploration de données grâce auxquelles elle 
croise les déclarations avec d'autres données.
Concrètement, chaque direction régionale de l'Agisi intègre les informations de l'exploration 
des données dans une enquête préliminaire sur la base de toutes les informations connues sur 
la société. Ensuite, le directeur régional décide quels dossiers contrôler à partir de ces rapports 
d’enquête préliminaire. Les dossiers qui ne sont pas sélectionnés peuvent encore être retenus 
par l'AGFisc. Dans le tableau Excel comprenant 10.000 à 15.000 paiements, l'Agisi sélectionne 
finalement 20 à 40 dossiers à examiner.
L'ISI Anvers joue un rôle spécifique en ce qui concerne les paiements effectués vers les paradis 
fiscaux liés au commerce de diamants. Tant la CPF que les explorateurs de données de l'Agisi 
signalent immédiatement à l'ISI Anvers tous les paiements effectués dans ce secteur parce que 
l’ISI Anvers dispose d'une section spécialisée pour le contrôle des diamantaires.
3.2.3 Pas de documentation du processus de sélection
La Cour n'a pas pu obtenir de précisions sur les critères concrets utilisés lors de la sélection. Ils 
sont manifestement en grande partie fixés au cas par cas sans être explicitement documentés 
et le choix repose sur l'expertise acquise. Si l'expertise et le recours au jugement professionnel 
peuvent sans aucun doute représenter une plus-value, cette manière de procéder comporte 
aussi des inconvénients. Les contribuables courent ainsi le risque d’être traités de façon inégale.   PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 31
En outre, une expertise importante peut être entièrement perdue en cas de changement de 
personnel, surtout lors du départ inopiné d'un collaborateur.
L'absence de documentation est quelque peu étonnante. En 2015, le ministre des Finances de 
l'époque a en effet déclaré qu'un état des lieux des dossiers examinés jusqu'alors et des flux de 
paiement identifiés vers les paradis fiscaux serait établi en collaboration avec la CPF pour ensuite 
développer de nouvelles stratégies sur la base de ces bonnes pratiques. À cet effet, toutes les 
déclarations 275F devraient être regroupées numériquement et les profils de risque examinés40.
3.3 Contrôle
Les contrôles des paiements effectués vers des paradis fiscaux sont peu productifs : seulement 16 % 
des dossiers de l’AGFisc et 24  % des dossiers de l’Agisi donnent des résultats. En outre, des litiges 
concernent encore ces dossiers productifs (voir le point 3.3.3.4 ). Les points ci-dessous examinent 
tant les problèmes rencontrés en pratique lors des contrôles que l’évaluation a posteriori. Ils 
abordent également l’appui fourni aux contrôleurs dans cette matière complexe et technique.
3.3.1	 Absence 	de	modèle 	de	contrôle
Il n’existe pas de modèle de contrôle prévoyant une approche spécifique pour les contrôles 
de la déclaration 275F41. Un plan par étapes accompagné d’un modèle pour les demandes de 
renseignements et basé sur les bonnes pratiques dans d’autres dossiers est pourtant crucial 
pour pouvoir réaliser des contrôles optimaux et uniformes. Outre un tel modèle de contrôle, 
les contrôleurs devraient disposer d’une liste des paradis fiscaux, d’une liste des paradis fiscaux 
avec lesquels une convention préventive de la double imposition contenant une clause de non-
discrimination a été conclue et d’une liste des paradis fiscaux avec lesquels des données fiscales 
sont échangées42.
La circulaire est le seul outil actuellement, mais elle n’est pas suffisamment concrète et n’offre pas 
assez de soutien.
3.3.2 Rapport d’enquête préliminaire
Pour chaque dossier à contrôler, la CPF envoie un rapport d’enquête préliminaire au service 
opérationnel chargé de réaliser le contrôle proprement dit. Ce rapport contient des conseils 
spécifiques et devrait pallier l’absence de modèle de contrôle. Une enquête réalisée par la Cour 
des comptes (voir le point 3.3.3   ci-après) a toutefois montré que ces rapports varient fortement en 
matière d’exhaustivité et de qualité. Ils ne mentionnent généralement que l’article de loi concerné 
et ajoutent que l’adresse du destinataire est introuvable et qu’il peut s’agir d’une construction 
artificielle. En l’absence d’une analyse de risques concrète, les rapports ne constituent pas vraiment 
une aide. Les contrôleurs considèrent dès lors que la plus-value de ces rapports est minime. Il est 
40 Chambre, 4 décembre 2015, DOC  54 1428/022 , Note de politique générale, partie fraude fiscale du ministre des Finances p. 65, 
www.lachambre.be
41 Dans sa réponse au projet de rapport, l’administration s’engage à organiser une concertation à ce sujet entre les services 
CAF et TACM.
42 Dans sa réponse au projet de rapport, l’administration fait part de son intention de constituer un dossier de travail sur 
Fisconetplus sur le thème des paradis fiscaux. Jusqu’à présent, le personnel disponible n’a pas pu libérer suffisamment de 
temps pour le faire. 32
rare que ces rapports suggèrent des exemples de demandes de renseignements ou mentionnent les 
résultats des recherches ou les sources consultées à cette occasion43. Le risque est donc élevé que 
les contrôleurs consultent à nouveau les mêmes bases de données pour parvenir à une conclusion 
identique.
Comme mentionné ci-dessus, il est très important de déterminer si la société belge et la société 
étrangère sont liées. Si tel est le cas, non seulement le risque qu’il s’agisse d’un transfert de bénéfices 
est beaucoup plus élevé, mais cela permet en outre de contourner les nombreux obstacles légaux 
qui minent l’obligation de déclaration (voir le point 2.4 ). En effet, ce n’est que s’il existe un lien 
qu’il est possible de prouver que la société étrangère a été créée dans le but d’éluder l’impôt dû 
en Belgique.
L’ampleur du lien n’est toutefois pas toujours déterminable. Qui plus est, les entreprises de 
mauvaise foi mettront tout en œuvre pour le dissimuler afin de ne pas être soumises aux contrôles 
des prix de transfert et autres. Par ailleurs, le lien entre des sociétés n’apparaît souvent que 
lorsqu’on est en mesure d’identifier les personnes physiques qui contrôlent les sociétés. Des 
actionnaires, des bénéficiaires finaux, des membres des conseils d’administration, etc. communs 
peuvent notamment constituer une preuve de l’existence d’un lien entre des sociétés. Il n’est pas 
évident de collecter de telles données. Elles ne se retrouvent par exemple que dans des bases de 
données privées onéreuses auxquelles les contrôleurs n’ont pas accès, contrairement à la CPF. Il 
faudrait donc que cette dernière vérifie l’existence d’un lien dans chaque dossier sélectionné et 
qu’elle communique les résultats de cette vérification au service de contrôle. Dans leurs réponses 
au projet de rapport, l’administration et le ministre soulignent à ce sujet l’utilité des données du 
registre UBO comme référence44. Le service CAF a récemment opéré une sélection à partir de ces 
données UBO, dont les résultats seront évalués à la fin des contrôles.
L’enquête de la Cour a aussi révélé que, dans 19 % des dossiers sélectionnés, la société n’avait même 
pas déduit les paiements déclarés au titre de frais professionnels. Cette information ne ressort a 
priori pas du rapport d’enquête préliminaire. Par conséquent, certains contrôles portent sur des 
montants qui n’ont pas été repris parmi les frais professionnels, parce qu’il s’agissait par exemple 
d’amortissements en capital d’emprunts, de cautions ou d’activités d’affacturage. Le contrôle de 
ces dossiers n’est donc pas productif dès le départ45.
43 Dans sa réponse au projet de rapport, l’administration explique que les rapports d’enquête préliminaire étaient plus concis 
par le passé. En raison de la qualité modérée des contrôles, le service CAF a ensuite rédigé ses rapports de manière plus 
détaillée, notamment en les étoffant en indiquant la source des recherches et en formulant des recommandations de ques -
tions à poser. La Cour note que son enquête ne concernait que les dossiers de contrôle entièrement clôturés, soit tous les 
dossiers indiqués dans le plan opérationnel jusqu’à 2019 compris.
44 Le deuxième plan d’action du collège de lutte contre la fraude fiscale et sociale (approuvé le 1er avril 2022 par le comité minis -
tériel pour la lutte contre la fraude fiscale et sociale) indique que (dans le cadre d’une lutte efficace contre la fraude) des 
initiatives législatives ont été prises en matière de datamining  en vue de l’accès au registre UBO en vrac. Dans sa réponse, 
le ministre souligne que les propriétaires de biens immobiliers belges non domiciliés dans l’Union européenne sont repris 
dans le registre UBO. Ceci est dans le prolongement de la priorité du gouvernement d’augmenter le suivi de l’utilisation de 
constructions privées internationales complexes.
45 Dans sa réponse au projet de rapport, l’administration explique que ces contrôles visent plutôt à identifier les flux de paie -
ment équivoques. La Cour fait observer que les contrôles analysés s’arrêtaient pour la plupart au constat que le paiement 
n’était pas repris dans les frais professionnels. Pour que l’identification des flux de paiement soit utile, elle doit s’accompa -
gner d’un suivi structurel des résultats. PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 33
3.3.3 Contrôles en pratique
Pour se faire une idée des contrôles en pratique, la Cour des comptes a envoyé une enquête à tous 
les bureaux qui traitent des dossiers 275F. Elle s’est basée à cet effet sur une liste obtenue auprès 
de la CPF reprenant tous les dossiers contrôlés en raison de la présence d’une déclaration 275F.  
Le contrôle avait été achevé dans 73 dossiers au total. La Cour des comptes a envoyé un questionnaire 
à tous les contrôleurs impliqués dans ces dossiers et a reçu 54  réponses (taux de réponse de 74  %).
Les réponses permettent de tirer un certain nombre de conclusions générales. Ainsi, les contrôleurs 
mettent surtout l’accent sur la preuve de la prestation même de la société dans le paradis fiscal 
plutôt que sur le caractère artificiel de la construction ou sur les prix de transfert. En outre, des 
différences d’ interprétation et de méthode de contrôle sont apparues entre les bureaux de contrôle.
3.3.3.1 Preuve du caractère réel et sincère
Dans un dossier seulement, le paiement a été rejeté parce qu’il n’avait pas de caractère réel et 
sincère. La preuve demandée varie toutefois en fonction du bureau. La plupart du temps, le 
contrôleur demande d’abord les contrats et les factures pertinentes. En soi, le caractère réel et 
sincère n’est pas encore suffisamment prouvé de cette manière puisque les documents peuvent ne 
pas être véridiques.
Lorsqu’il s’agit de l’achat de biens, de nombreux contrôleurs demandent ensuite aussi les preuves 
de transport, les documents de douane, la preuve du dédouanement, etc. Certains font également 
appel à l’administration des douanes et accises pour évaluer les documents de douane. Les 
contrôleurs sont ainsi certains du flux commercial des biens et, donc, de leur existence. Aucun 
problème n’a été constaté dans les dossiers contrôlés de manière approfondie sur ce point.
En ce qui concerne la fourniture de services, la preuve est bien plus difficile à obtenir. Les 
documents probants (courriels, feuilles horaires, entrées dans l’agenda, rapports de réunions, etc.) 
sont établis par le contribuable même, de sorte que leur contenu ne peut généralement pas être 
contrôlé a posteriori. Dans les marchés de consultance, en particulier, il s’est parfois avéré difficile 
de déterminer les prestations réelles du contractant.
3.3.3.2 Preuve du caractère artificiel
Une société belge qui effectue des paiements à une entité située dans un paradis fiscal doit prouver 
à l’aide d’éléments objectifs et vérifiables que cette entité existe physiquement (voir le point 2.4.2 ).
La charge de la preuve repose intégralement sur le contribuable, mais celui-ci est souvent tributaire 
de l’entité concernée. Sauf s’il s’agit d’entreprises liées, la société belge n’a aucun moyen de forcer 
son contractant situé dans un paradis fiscal à fournir de telles preuves, généralement plusieurs 
années après le paiement effectif. Dans la pratique, ces sociétés ne sont pas enclines à rassembler et 
à communiquer leurs listes de personnel ni leurs contrats de location. En effet, cela constitue non 
seulement une charge administrative, mais concerne aussi des informations sensibles qu’elles ne 
souhaitent pas divulguer à la légère. En outre, la société belge n’est pas une instance officielle mais 
un simple client. Il est aussi important de préciser que les sociétés belges ne peuvent pas toujours 
choisir de traiter avec des cocontractants qui ne sont pas établis dans des paradis fiscaux. Ainsi, 
les grands armateurs de transport de pétrole, de gaz et de produits chimiques sont établis dans des 
paradis fiscaux, comme de nombreux acteurs du commerce diamantaire, de sorte qu’il n’est pas  34
évident de trouver d'autres solutions en dehors des paradis fiscaux. De même, les fournisseurs de 
biens ou services rares n’ont pas toujours accès à un marché concurrentiel en dehors des paradis 
fiscaux.
Il arrive qu’une société tombe, sans le vouloir et le savoir, sous le coup de l’obligation de décla -
ration 275F avec charge de la preuve supplémentaire. Par exemple, une société belge a acheté 
une machine très rare auprès d’un des seuls fabricants. Son siège est établi au Royaume-Uni, 
mais la facture mentionne un compte en banque aux Émirats arabes unis. La société belge 
est donc soumise involontairement à l’obligation de déclaration. Elle remplit sa déclaration 
et est soumise à un contrôle. Elle demande la documentation nécessaire, mais ne reçoit pas 
de réponse du fournisseur. Le contrôleur accepte malgré tout la déductibilité du paiement au 
motif que la bonne foi du contribuable est évidente.
L’enquête a montré que le contrôle et l’acceptation de la preuve qu’il ne s’agit pas d’une construction 
artificielle diffèrent d’un bureau à l’autre. Certains contrôleurs ne vérifient pas le caractère 
artificiel, d’autres acceptent toutes les preuves, aussi minimales soient-elles, et d’autres encore 
sont particulièrement stricts.
•  Une société établie dans les Îles Marshall a effectué des services de consultance pour une 
société belge. Le consultant proprement dit était un citoyen géorgien chargé de donner des 
conseils sur l’administration et la législation fiscales géorgiennes. Le contrat de consultance 
disposait aussi qu’en cas de litige, les tribunaux géorgiens seraient saisis et appliqueraient le 
droit géorgien. Enfin, le consultant géorgien était seul propriétaire de la société située dans 
les Îles Marshall. Le caractère artificiel de la construction n’a pas été contrôlé.
•  Dans un dossier dans lequel une entreprise cotée en bourse avait déclaré des paiements 
intragroupes, le contrôleur a estimé que l’avantage d’une construction artificielle était 
minime par rapport au risque et aux dommages qu’entraînerait son exposition. Il n’en a 
dès lors pas contrôlé le caractère artificiel.
•  Un contrôleur a consulté le numéro de TVA de la société à contrôler dans la base de don -
nées VIES46. Il est apparu que la société avait une autre adresse que celle mentionnée sur 
la facture. Après vérification, il s’est avéré que les Panama Papers  désignaient cette adresse 
comme appartenant à une société-écran. Le contrôleur a rejeté le paiement en question à 
titre de frais professionnels.
Il conviendrait d’uniformiser de façon centralisée les preuves à demander et les pièces justificatives 
acceptées ou non et communiquer de manière centralisée à ce sujet afin que chaque contribuable 
soit soumis à un contrôle identique.
La nouvelle circulaire donne des exemples de moyens de preuves pouvant être utilisés pour évaluer 
si les critères légaux sont remplis. La circulaire suggère de vérifier les données de contact et de 
correspondance après avoir demandé la facture. Ensuite, il est proposé de contrôler la présence de 
l’infrastructure nécessaire à la prestation concernée en recherchant et en analysant des photos 
prises par satellite47.
46 Base de données de la Commission européenne accessible publiquement permettant de contrôler la validité du numéro de 
TVA d’un cocontractant.
47 Circulaire 2021/C/112 sur l’obligation de déclarer les paiements à certains États. PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 35
La circulaire propose également que le contribuable rassemble de manière proactive certaines 
pièces justificatives auprès du contractant situé dans le paradis fiscal, telles que les contrats de 
location, les listes de personnel, etc. Comme mentionné ci-dessus, il n’est toutefois pas évident 
d’obtenir ces informations sensibles, qu’elles soient demandées de façon proactive ou dans le 
cadre d’un contrôle.
Dans deux dossiers, une demande de renseignements a été envoyée à l’administration fiscale du 
paradis fiscal concerné. Dans les deux cas, l’existence effective de la construction a été confirmée.
Si la société n’est pas en mesure de réfuter le caractère artificiel de la construction, cela ne signifie 
pas automatiquement que l’administration fiscale peut refuser la déductibilité du paiement. 
Comme mentionné au point 2.4.2 , le contribuable renvoie souvent dans ce cas à l’exposé des motifs, 
qui impose à l’administration fiscale de démontrer que le fournisseur étranger avait l’intention 
d’éluder l’impôt sur les revenus dû en Belgique. En vertu de cette disposition, pratiquement aucun 
dossier présentant une construction artificielle n’a donné lieu à un rejet de paiements. En outre, 
dans tous les dossiers où l’administration fiscale a malgré tout rejeté des frais en vertu de cette 
disposition (à l’exception d’un seul), le contribuable a introduit une réclamation. Ces dossiers 
sont encore en attente d’une décision du fisc ou ont déjà été renvoyés à la justice. Les prochains 
contrôles de la déclaration 275 F devront tenir compte de la jurisprudence à venir.
3.3.3.3 Contrôle des prix de transfert
Le prix de transfert n’a pratiquement jamais été contrôlé dans les dossiers examinés48. Dans la 
plupart des cas, les contrôleurs n’ont pas estimé ce contrôle nécessaire parce qu’il s’agissait de 
« sociétés indépendantes ». Cette position n’a toutefois jamais été étayée. Qui plus est, certains 
dossiers (dans lesquels le prix de transfert n’a pas été contrôlé) présentaient clairement des indices 
de l’existence d’un lien :
•  Dans un dossier, le nom de la société étrangère commençait par les mêmes lettres que 
celui du client belge.
•  Dans deux dossiers, les dirigeants de la société étrangère et de la société belge présentaient 
un lien familial étroit.
•  Dans deux dossiers, le dirigeant de la société bénéficiaire disposait d’un siège au conseil 
d’administration de la société belge.
Ces données ont été communiquées spontanément par les contribuables belges. Cependant, les 
entreprises liées auront généralement plutôt tendance à masquer leur lien, de sorte que le nombre 
de dossiers impliquant des sociétés liées est en réalité beaucoup plus élevé.
Dans deux dossiers, la CPF a demandé explicitement à contrôler les prix de transfert entre les 
sociétés liées. Dans un dossier, le contrôleur a indiqué ne pas disposer des connaissances ni de 
l’expérience requises à cet effet si bien qu’il a limité son examen à la simple structure du groupe. 
Dans l’autre dossier, le contrôleur a signalé que le volet du prix de transfert n’avait été abordé 
qu’indirectement.
48 Ce contrôle a été effectué dans seulement deux dossiers de l’AGFisc (sur 37) et un dossier de l’Agisi (sur 17).  36
Dans son enquête, la Cour s’est aussi renseignée sur le recours à l’assistance de la cellule des 
prix de transfert. Il n’y a été fait appel que dans trois dossiers. Dans l’un d’entre eux, les prix de 
transfert ont effectivement été vérifiés par la cellule des prix de transfert, dans un autre, ils avaient 
déjà été contrôlés auparavant. Dans le dernier dossier, la cellule des prix de transfert n’a pas pu 
aider le contrôleur, car elle ne disposait plus de capacité pour prendre en charge de nouveaux 
dossiers. Dans sa réponse au projet de rapport, l’administration signale également qu’un contrôle 
approfondi des prix de transfert par la cellule compétente n’est pas possible dans le délai de 
contrôle prévu de l’action 275F.
En confiant le contrôle des dossiers à des contrôleurs qui n’ont pas ou peu de connaissance de 
la notion de prix de transfert, l’obligation de déclaration risque de passer à côté de son objectif. 
Le transfert de bénéfices vers des paradis fiscaux constitue en effet une technique de fraude 
importante que le législateur entendait contrôler grâce à l’obligation de déclaration. Pour le 
moment, ce contrôle n’est pas réalisé, faute de connaissances techniques au sein des bureaux de 
contrôle.
3.3.3.4 Dossiers productifs
Six des 37 dossiers sélectionnés auprès de l’AGFisc et quatre des dix-sept dossiers de l’Agisi se sont 
avérés productifs.
Dans deux des six dossiers, la productivité ne fait aucun doute, car la société concernée 
s’était trompée et avait déclaré un montant trop faible dans son annexe 275F. Dans le pre -
mier cas, la société n’était pas au courant de l’effet rétroactif de la nouvelle liste de pays 
reprise à l’article 179 de l’AR/CIR92. Il s’agissait de paiements vers les Îles Marshall, reprises 
le 1er mars  2016  dans la liste belge des paradis fiscaux. La nouvelle liste a toutefois été décla -
rée applicable avec effet rétroactif aux paiements effectués à partir du 1er janvier 2016. Le 
contribuable avait considéré à tort que seuls les paiements effectués à partir de 2017 devaient 
être déclarés de sorte qu’il n’avait pas mentionné toute une série de paiements. Dans le deu -
xième cas, le contribuable avait omis de mentionner une facture dans sa déclaration. Tous les 
autres paiements déclarés par ces deux sociétés ont été considérés comme réels, sincères et 
effectués envers une personne autre qu’une construction artificielle. Reste à savoir s’il s’agit 
de sociétés frauduleuses. L’erreur dans la déclaration semble plutôt résulter de la complexité 
de la législation. Il n’est pas certain que l’administration fiscale aurait détecté ces paiements 
non déclarés si les sociétés n’avaient déclaré de paiement pour aucun exercice d’imposition.
Dans les quatre autres dossiers, le contrôleur a refusé les frais parce qu’il a estimé qu’une 
construction artificielle était impliquée. On ignore toutefois si ce refus sera maintenu car un 
dossier a été rouvert par l’administration fiscale et un deuxième fait l’objet d’une réclamation 
administrative. Dans les deux autres dossiers, le contribuable a intenté une action en justice 
après le rejet de la réclamation administrative. Les sociétés invoquent à cet effet la condition 
reprise dans l’exposé des motifs. Le jugement final quant à la validité de cet argument appar -
tient aux tribunaux fiscaux et revêtira une valeur de précédent importante. PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 37
3.3.4 Développement d’une stratégie de contrôle alternative
Le fait que les contrôles soient si peu productifs devrait inciter l’administration à réfléchir à sa 
stratégie de contrôle49. La productivité des contrôles est invariablement entravée par le manque 
de clarté de la législation. Les seuls contrôles qui sont productifs et qui ne posent pas question 
sont ceux qui identifient des paiements non déclarés. En plus de miser sur le contrôle des sociétés 
qui déclarent spontanément leurs paiements, l’administration pourrait se concentrer davantage 
sur la détection de celles qui omettent de le faire. Cette stratégie présente de nombreux avantages. 
Dès qu’un paiement non déclaré est détecté, il n’est plus nécessaire de procéder à un examen plus 
approfondi, car la sanction peut être appliquée automatiquement50. En outre, la condition reprise 
dans l’exposé des motifs peut aussi être écartée. Enfin, les sociétés se conformeront davantage 
à la législation lorsqu’elles se rendront compte du risque encouru en cas de non-déclaration de 
paiements. Ce changement de la stratégie de contrôle suppose naturellement que l’administration 
fiscale soit en mesure de détecter les paiements non déclarés. C’est justement l’impuissance 
présumée en la matière qui a conduit à l’époque à l’introduction de l’obligation de déclaration 
et à la concentration des moyens sur le contrôle de ces paiements plutôt que sur la détection des 
paiements non déclarés.
On ignore pour le moment le nombre de paiements réellement effectués vers des paradis fiscaux 
et combien d’entre eux sont déclarés. L’enquête n’a inclus que huit dossiers dans lesquels des 
paiements non déclarés ont fait l’objet d’un examen. Dans la grande majorité des cas, cet examen a 
été effectué manuellement moyennant un travail de recherche chronophage. La Cour des comptes 
estime que les nouvelles techniques d’e-audit permettraient de détecter de manière performante 
les paiements non déclarés (voir le point 4.4.1 ).
3.3.5	 Renfort 	du	rôle	d’appui	de	la	CPF
Le contrôle des dossiers 275F est très spécifique et complexe. En raison du faible taux de 
productivité des dossiers de contrôle, la CPF a organisé une formation interne pour sensibiliser et 
former les contrôleurs à cette matière. La Cour des comptes estime que cette formation doit être 
actualisée régulièrement et être accessible en permanence au format électronique, y compris pour 
les contrôleurs qui n’ont pas suivi la formation initiale51. La CPF pourrait alors déjà s’y référer dans 
le rapport d’enquête préliminaire.
Il n’est pas davantage certain que la formation ait été efficace. L’enquête a révélé que seulement 
31,5 % des contrôleurs connaissent la CPF. La plupart d’entre eux disent avoir appris son existence 
par le biais de l’enquête de la Cour. En outre, aucun contrôleur n’a déclaré être au courant de la 
formation. La visibilité de la CPF doit donc être renforcée et la formation et la possibilité de faire 
appel à la cellule en cas de difficulté dans un dossier concret doivent être mieux mises en exergue. 
Dans sa réponse au projet de rapport, l’administration indique qu’au lieu de se concentrer sur 
des formations destinées à un très grand groupe cible de contrôleurs intéressés de l’AGFisc et 
49 Il ressort de la circulaire récente que l’administration fiscale maintient sa stratégie de contrôle peu rentable en continuant à 
miser uniquement sur les contrôles des paiements déclarés (circulaire 2021/C/112 sur l’obligation de déclarer les paiements 
à certains États). 
50 À condition que le paiement ne relève pas d’une des exceptions légales, comme un paiement vers un paradis fiscal avec 
lequel la Belgique a conclu une convention préventive de la double imposition contenant une clause de non-discrimination 
ou si le rejet entrave la libre circulation des capitaux.
51 Comme mentionné précédemment, le SPF Finances s’engage à créer un dossier de documentation « paradis fiscaux » dans 
Fisconetplus pour offrir ainsi un support supplémentaire. 38
de l’Agisi, il est peut-être plus efficace de mettre en place des équipes de contrôle spécialisées.  
La Cour souscrit à cette vision.
Ainsi, il n’existe pour l’instant aucune page de l’intranet centralisant les informations relatives 
à la déclaration 275F à l’intention des contrôleurs. En tant que centre d’expertise, la CPF est 
pourtant idéalement placée pour créer une telle page et la tenir à jour. Des informations telles 
que les listes actualisées des paradis fiscaux, des exemples de demandes de renseignements, des 
bonnes pratiques issues d’autres dossiers de contrôle, des arguments visant à réfuter la formule 
standard de l’exposé des motifs ainsi qu’une formation numérique devraient être disponibles sur 
cette page intranet.
Parallèlement à la circulaire, un tableau Excel a été élaboré reprenant les différentes listes de 
pays par exercice d’imposition. La circulaire contient un hyperlien vers ce tableau52. La Cour 
des comptes observe que le SPF Finances déclare lui-même qu’il s’agit d’un tableau purement 
informatif. Le degré visé de sécurité juridique n’est ainsi pas tout à fait atteint en raison de 
l’absence systématique de mise à jour des listes au cours des dernières années.
3.3.6 Absence d’évaluation des processus et d’ajustement
Les résultats des contrôles doivent être évalués tant sur le plan quantitatif que qualitatif. Cette 
évaluation doit permettre d’ajuster l’analyse de risques et la sélection des contrôles. En raison du 
faible taux de productivité, ces dossiers doivent faire l’objet d’un suivi quant au fond.
L’impulsion en ce sens est présente. Ainsi, la CPF demande systématiquement un retour 
d’informations aux contrôleurs. Elle compile les informations obtenues dans un tableau Excel qui 
mentionne aussi la productivité. Ce retour d’informations n’est toutefois pas toujours donné. Les 
informations reprises dans le tableau sont dès lors trop fragmentaires et sommaires pour pouvoir 
en tirer des conclusions. Le retour d’informations n’est pas davantage analysé systématiquement 
par écrit, de sorte que le contenu des critères de sélection ne peut pas être affiné.
Par ailleurs, la CPF tient à jour un relevé des résultats des contrôles de l’AGFisc et de l’Agisi à partir 
de leur base de données respective, à savoir Stirco  et Stirfraude. Ce relevé est toutefois incomplet. 
L’Agisi peut en effet contrôler un dossier pour diverses raisons. La déclaration 275F peut ne 
constituer qu’un seul des indicateurs de sélection. Même si le contrôle a été effectué, notamment 
sur la base de la déclaration 275F, il n’a pas forcément été enregistré comme tel, de sorte que le 
dossier n’apparaît pas dans le relevé de la CPF. Pour la même raison, un dossier 275F peut avoir 
été enregistré comme productif alors que la productivité n’est pas liée au refus d’un paiement 
effectué vers un paradis fiscal, mais, par exemple, au rejet de frais liés à une voiture de société. 
Dans sa réponse au projet de rapport, l’administration indique que si les contrôles sont effectués 
sur la base d’un rapport d’enquête préliminaire de la CPF, ils sont certainement repris dans les 
résultats. En outre, les directions régionales de l’Agisi sont invitées à indiquer explicitement les 
codes 275F lorsqu’elles sélectionnent ces contrôles sur la plate-forme de risque. De cette manière, 
ces contrôles sont identifiables en tant que tels.
52 Circulaire 2021/C/112 sur l’obligation de déclarer les paiements à certains États. PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 39
3.4	 Coordination	entre	les	différents	acteurs
Vu qu’il existe deux filières de sélection et que divers services sont impliqués dans le contrôle final, 
il est nécessaire d’organiser une bonne coordination entre tous ces acteurs. Les connaissances 
requises pour pouvoir assurer de manière approfondie les contrôles complexes des dossiers 275F 
sont présentes, mais de manière éparpillée. La CPF s’est constitué une expertise, mais c’est surtout 
la cellule des prix de transfert qui possède des connaissances uniques qui sont importantes pour 
ces contrôles. Pour le moment, les deux cellules ne collaborent pas sur une base structurelle. Or, 
l’expérience de la cellule des prix de transfert pourrait être utile lors de la sélection des dossiers et 
de la détermination de l’existence d’un lien entre des sociétés53.
Les services opérationnels de l’Agisi organisent toutefois une concertation mensuelle avec la 
cellule des prix de transfert, durant laquelle chaque dossier est abordé séparément. Lorsqu’il existe 
des indices de fraude, l’Agisi traite en effet aussi les dossiers relatifs aux prix de transfert ( transfer 
pricing ). Afin de ne pas s'immiscer dans leurs champs de compétence, l’Agisi et la cellule des 
prix de transfert ont conclu un protocole permettant de décider qui traitera tel ou tel dossier. En 
outre, l’Agisi signale tout dossier qu’elle traite afin qu’il ne soit pas sélectionné par deux services 
en même temps. Il est étonnant que la CPF ne soit pas associée à la concertation entre l’Agisi et 
la cellule des prix de transfert. En effet, en tant qu’acteur central, on pourrait attendre de la CPF 
qu’elle organise une telle concertation ou du moins qu’elle suive quel service contrôle quel dossier. 
Elle devrait à tout le moins vérifier pour chaque dossier sélectionné si les prix de transfert ont déjà 
été examinés.
Comme mentionné au point 3.3.3.3 , l’enquête a révélé que les contrôleurs n’ont sollicité l’aide de la 
cellule des prix de transfert qu’à trois reprises. Cette possibilité devrait être nettement plus mise 
en avant.
Idéalement, l’administration fiscale devrait augmenter le nombre de contrôles complexes des 
déclarations 275F en les soumettant à une analyse de risques plus large et regrouper toutes les 
connaissances requises au sein d’une nouvelle cellule de contrôle spécialisée. La cellule des prix de 
transfert devrait être davantage impliquée auprès de ce service. L’interaction entre des spécialistes 
de la sélection, des spécialistes du contrôle et des spécialistes des prix de transfert permettrait 
indubitablement d’augmenter la productivité et garantirait également l’uniformité des contrôles. 
Le cloisonnement actuel sape ce partage de connaissances, pourtant crucial dans de tels dossiers 
techniques.
3.5 Conclusion partielle
Les contrôles des paiements effectués vers des paradis fiscaux sont peu productifs : seuls 16  % des 
dossiers contrôlés par l’AGFisc et 24 % des dossiers contrôlés par l’Agisi produisent des résultats. 
Tant le processus de sélection, le processus de contrôle que l’évaluation a posteriori pourraient 
être améliorés.
En ce qui concerne la sélection, le ministre des Finances avait déclaré en 2015 que toutes les 
déclarations 275F devraient être rassemblées électroniquement afin de détecter les profils à 
risque. La Cour des comptes constate toutefois que le processus de sélection repose largement sur 
l’expérience et le jugement professionnel et non sur des critères concrets et établis.
53 Dans sa réaction au projet de rapport, l’administration a fait savoir que la CPF et les experts en matière de prix de transfert 
de l’Agisi avaient collaboré ponctuellement dans différents dossiers. 40
La réglementation relative aux paradis fiscaux et aux prix de transfert est vaste et complexe. Il 
est dès lors crucial que les contrôleurs puissent s’appuyer sur un document concret contenant 
des exemples de demandes de renseignements fondés sur les bonnes pratiques issues d’autres 
dossiers. Un modèle de contrôle général pour les déclarations 275F fait néanmoins défaut et ce 
manque n’est pas pallié par les rapports d’enquête préliminaire que la CPF joint à chaque dossier 
sélectionné.
La plupart des rapports d’enquête préliminaire de la CPF sont trop peu étoffés ou pas suffisamment 
concrets pour offrir une réelle plus-value. La CPF doit intégrer ses résultats de recherche dans le 
dossier ainsi qu’une liste des sources consultées afin que les contrôleurs ne doivent pas refaire 
ce travail de contrôle. En outre, la CPF doit investir davantage dans une évaluation centrale des 
résultats des contrôles, tant sur le plan quantitatif que qualitatif, pour pouvoir affiner les sélections 
ultérieures.
Souvent, la fraude dans le cadre des paiements effectués vers des paradis fiscaux revient 
fondamentalement à déplacer les bénéfices entre des entreprises liées via la technique du prix de 
transfert. La preuve que la société belge et la société établie dans le paradis fiscal sont liées revêt 
donc une importance capitale dans le cadre des contrôles 275F. Si ce lien peut être démontré, 
l’exigence de l’exposé des motifs selon laquelle il doit exister une intention d’éluder l’impôt dû en 
Belgique est aussi satisfaite. Les sociétés belges de mauvaise foi tentent de dissimuler leur lien avec 
les sociétés établies dans les paradis fiscaux. Il n’est pas évident de prouver l’existence d’un lien et 
la preuve ne se trouve généralement que dans des bases de données privées onéreuses auxquelles 
les contrôleurs n’ont pas accès, contrairement à la CPF. Il faudrait donc que cette dernière vérifie 
l’existence d’un lien dans chaque dossier et qu’elle communique les résultats de cette vérification 
dans le rapport d’enquête préliminaire.
L’enquête a révélé que la vérification du caractère réel du paiement ne posait pas de problème, 
contrairement à la preuve du caractère non artificiel de la société établie dans le paradis fiscal. En 
effet, il s’agit souvent d’informations sensibles que la société étrangère ne souhaite pas divulguer 
à une autre société qui est cliente. Le contrôle et l’acceptation des pièces justificatives relatives à la 
construction artificielle varient d’un bureau à l’autre. Il conviendrait de prévoir une harmonisation 
centrale.
Les prix de transfert ne sont pratiquement jamais contrôlés, bien que la Cour ait constaté des 
indices de lien dans plusieurs dossiers. Il y a probablement encore plus de dossiers dans lesquels les 
entreprises liées ont intentionnellement masqué leur lien. Bien que les contrôleurs aient indiqué 
ne pas souvent être en mesure de réaliser ce contrôle, ils n’ont que rarement fait appel à la cellule 
des prix de transfert.
Les seuls contrôles 275F productifs et non contestés concernent des dossiers dans lesquels des 
paiements non déclarés vers des paradis fiscaux ont été constatés de manière plutôt fortuite. 
Cela devrait inciter l’administration fiscale à revoir à sa stratégie de contrôle. En plus de miser 
sur le contrôle des sociétés qui déclarent les paiements, l’administration pourrait se concentrer 
davantage sur la détection des sociétés non déclarantes. En cas de non-déclaration, il n’est plus 
nécessaire de procéder à un examen plus approfondi, car la sanction de refus des paiements peut 
être appliquée automatiquement. En outre, les sociétés respecteront davantage la législation dès 
qu’elles se rendront compte qu’elles se retrouvent dans le collimateur du fisc. Ce changement 
de la stratégie de contrôle suppose naturellement que l’administration fiscale soit en mesure de  PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 41
détecter les paiements non déclarés. Les nouvelles techniques en matière d’e-audit pourraient 
apporter une solution à cet égard.  PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 43
Chapitre 4
Efficacité de l’obligation de 
déclaration
4.1 Points d’amélioration de la procédure de déclaration
Les sociétés doivent déclarer les paiements effectués vers des paradis fiscaux dans une annexe à la 
déclaration à l’impôt des sociétés, le relevé 275F54.
Il faut reprendre chaque paiement, aussi minime soit-il, de façon séparée dans ce document. Les 
paiements ne peuvent en aucun cas être regroupés sur une seule ligne, même s’ils concernent un 
même bénéficiaire55.
Les données à mentionner sont succinctes. Concrètement, il s’agit du nom de l’État considéré 
comme un paradis fiscal, de l’identité du destinataire, de la date, de la nature et du montant du 
paiement.
54 Arrêté royal du 26 avril 2021 fixant le modèle de formulaire visé à l'article 307, § 1er/2, alinéa 4, du code des impôts sur les 
revenus 1992 ( Moniteur belge  du 3 mai 2021, 41979).
55 La nouvelle circulaire précise expressément que les paiements regroupés sont assimilés à des paiements non déclarés (cir -
culaire 2021/C/112 sur l’obligation de déclarer les paiements à certains États).  
Relevé 275 F | 1/1 
 
Dénomination :   ..............................................  
  ..............................................  
  .............................................. 
Numéro d’entreprise :  .....................................   
Service Public Fédéral  
FINANCES  
 
Administration générale de la Fiscalité  
 EXERCICE D'IMPOSITION ……..…..  
(Exercice comptable du .......... ............. .................   
au .......... ........... ................. ) 
 
Déclaration des paiements effectués vers des états qui n'appliquent pas substantiellement et effectivement le standard de l'O CDE 
d'échange d'informations ou vers des états à fiscalité inexistante ou peu élevée  ou vers des états repris sur la liste de l’UE des 
juridictions non coopératives  
 
Nature   
Date  
Etat  
Destinataire du paiement   
Adresse du destinataire du paiement   
Paiement exprimé  
en euros  
........... ............. ...............  ................ .................  ............. .............. ...................  ....................... ......... .......................  ........... ............... ......................................................................... ............ ....................  ........... ........... ....................  
........... .......... ..................  ........... ......................  ........... ..................................  ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  ............ .......... ....................  
........... ......... ...................  ........... ......................  ............... ..............................  ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  ..........................................  
........... ............................  ........... ......................  ........... ........ ..........................  ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  .......... ......... .......................  
........... ................... ......... ........... ......................  ............... ........ ......................  ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  .............. ............................  
........... ............................  ........... ......................  ................... ........ ..................  ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  .......... ........ ........................  
........... ............................  ........... ......................  ....................... ........ ..............  ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  ........... ........... ....................  
........... ............................  ........... ......................  ........................... ........ ..........  ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  ........... ............... ................  
........... ............................  ........... ......................  ............................... ........ ...... ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  ........... ........... ........ ............  
........... ............................  ........... ......................  ................................... ........ .. ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  ........... ............... ........ ........  
........... ............................  ........... ......................  ......... ....................................  ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  ........... ................... ............ 
........... ............................  ........... ......................  ............. ................................  ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  .......... ......... .......................  
........... ............................  ........... ......................  ......... ........ ............................  ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  .............. ............................  
........... ............................  ........... ......................  ............. ........ ........................  ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  .......... ........ ........................  
........... ............................  ........... ......... .............  ................. ........ ....................  ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  ........... ........... ....................  
........... ............................  ........... .......... ............  ..................... ........ ................  ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  ........... ............... ................  
........... ............................  ........... ........... ...........  .................... ............. ............  ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  ........... ........... ........ ............  
........... ............................  ........... ............ ..........  .................... ......... ........ ........  ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  ........... ............... ........ ........  
........... ............................  ........... ............. ......... ................................. ........ .... ....................... ......... .......................  ........... .................................................................................................... ....................  ........... ................... ........ .... 
     .............. ............................  
 
Numérotation de la déclaration ...../..... CERTIFIE EXACT,  .........................................................................  (date)  
  ......................................................................... (signature) 44
Depuis 2014, la déclaration doit obligatoirement être faite de façon numérique via l’application 
Biztax. Le formulaire électronique est toutefois peu automatisé, de sorte que des négligences et 
des fautes de frappe peuvent être commises. Ce problème pourrait être en partie résolu grâce à 
de petites interventions, comme la création de menus déroulants pour certaines données (par 
exemple, l’État) et l’interdiction de champs vides. Il a été demandé aux services informatiques 
de créer un menu déroulant pour les listes de pays et une colonne distincte pour l’adresse du 
destinataire, parce que celle-ci n’est souvent pas complétée dans la colonne appropriée pour le 
moment.
Les contribuables qui effectuent de nombreux paiements vers des paradis fiscaux, généralement 
des établissements financiers, estiment souvent qu’enregistrer chaque paiement séparément 
prend trop de temps. En effet, Biztax permet uniquement de remplir le formulaire manuellement 
paiement par paiement. Ces contribuables indiquent alors « opérations diverses » et « destinataires 
divers » sur une seule ligne du formulaire 275F et renvoient ensuite dans leurs déclarations à un 
fichier PDF annexé mentionnant les paiements.
Le tableau Excel reprenant tous les paiements de l’exercice d’imposition 2019 mentionne un 
montant total déclaré de 587,1 milliards d’euros. Huit paiements de plus d’un milliard d’euros 
sortent du lot. Les huit contribuables concernés ont un montant déclaré cumulé qui s’élève à 
580,6 milliards d’euros56. Tous ces contribuables sont des établissements financiers. Aucune 
de ces déclarations n’a été complétée correctement dans le formulaire 275F, comme l’exige la 
loi, ce qui signifie qu’au moins 99 % des fonds versés à des paradis fiscaux en 2019 n’ont pas 
été déclarés correctement.
Pour l’exercice d’imposition 2020, le montant cumulé des paiements déclarés atteint 
434,5 milliards d’euros. Il y a à nouveau huit déclarations de plus d’un milliard d’euros. Il 
s’agit ici aussi à chaque fois d’établissements financiers et aucune des déclarations n’a été 
introduite correctement. Le montant cumulé de ces huit déclarations s’élève à 427,3 milliards 
d’euros, ce qui signifie qu’au moins 98  % des fonds versés à des paradis fiscaux en 2020  n’ont 
pas été déclarés correctement.
Comme les données ne sont pas structurées comme le prévoit le formulaire de déclaration 275F, 
l’administration fiscale ne peut pas les traiter de façon automatique et il n’est pas possible d’établir 
des statistiques ou de réaliser des analyses de risques.
Comme la plupart de ces contribuables sont des établissements financiers, la CPF s’est concertée 
avec Febelfin, la fédération du secteur financier belge. Pour de nombreux établissements financiers, 
cela prend trop de temps de compléter une ligne pour chaque paiement dans le formulaire 275F. 
Il a dès lors été convenu de travailler le plus possible dans un format numérique qui est utilisé par 
les banques et peut être consulté par le SPF Finances (format xbrl). Le SPF Finances peut utiliser 
et analyser cette technologie xbrl. En pratique, peu d’établissements financiers en font toutefois 
56 Rien que ce montant est déjà tellement élevé qu’il ne correspond en aucune façon aux montants totaux cités par le ministre 
des Finances dans ses réponses aux questions parlementaires (voir tableau 1  au point 1.1 ). La Cour des comptes a reçu 
comme explication que certaines corrections sont apportées. Ainsi, les transferts de fonds effectués par des établisse -
ments financiers pour des tiers ne sont pas pris en compte. De même, les transactions à destination d’établissements finan -
ciers étrangers tels que visés à l’article 261, alinéa 4, du CIR 92  ne sont pas prises en considération lorsque la banque belge 
agit en tant qu’intermédiaire. PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 45
usage parce qu’ils utilisent des progiciels comptables différents et qu’il est très difficile de trouver 
des informaticiens formés en la matière. Les plus petites banques qui ne connaissent pas ce type 
de fichiers rentrent dès lors encore leur déclaration au moyen du formulaire 275F. La déclaration 
au format xbrl ne constitue donc pas une réponse pratique aux problèmes et une solution doit 
encore être développée pour les établissements financiers. Une solution intermédiaire a dès lors 
été trouvée, consistant à autoriser les banques à faire leur déclaration sous la forme d’une feuille 
de calcul. Cette solution ne peut toutefois pas être généralisée à d’autres secteurs, parce que le 
SPF Finances n’a pas la capacité d’analyser les différentes feuilles de calcul.
Il va de soi que les accords conclus avec un organisme tel que Febelfin ne sont pas contraignants 
pour tous les contribuables et qu’ils ne constituent dès lors pas une solution structurelle au 
problème, pour lequel une solution informatique durable doit être trouvée.
4.2 Possibilité de contourner l’obligation de déclaration en passant  
par des intermédiaires
L’obligation de déclaration prévue à l’article 307, § 1er/2, du CIR92 vise les paiements directs 
et indirects vers des paradis fiscaux. Un paiement indirect est un paiement effectué via un 
intermédiaire qui ne se trouve pas dans un paradis fiscal. Le paiement à l’intermédiaire n’est 
toutefois souvent pas déclaré, de sorte qu’il n’est pas détecté par l’administration fiscale. Celle-ci 
ne peut détecter un tel paiement qu’à l’occasion du contrôle d’une structure de paiement, qui n’est 
pas un contrôle standard. L’extension de l’obligation de déclaration aux intermédiaires n’est pas 
appliquée dans la pratique, parce que les contrôles ne sont pas possibles en pratique.
Cette lacune est aussi liée au fait que la Belgique est le seul pays prévoyant une telle obligation 
de déclaration. La coopération internationale ou l’échange international de renseignements 
n’apporterait pas davantage de solution, vu que les administrations correspondantes dans d’autres 
pays ne disposent pas elles-mêmes des informations nécessaires.
4.3	 Obligation	de	déclaration	visant	les	«	bons	élèves	»
Le faible taux de productivité des contrôles peut indiquer que ce sont précisément les paiements 
réels et sincères qui sont déclarés, donc ceux qui ne sont pas effectués à une construction 
artificielle. L’enquête a clairement démontré que le succès d’un contrôle était souvent dû à la 
découverte (fortuite) d’un paiement que le contribuable avait oublié de déclarer.
Comme mentionné au point 3.3.4 , les contrôles seraient probablement plus productifs s’ils se 
concentraient plus sur les sociétés (frauduleuses) qui omettent intentionnellement de déclarer 
leurs paiements vers des paradis fiscaux. Dès que de tels paiements sont détectés, l’administration 
peut immédiatement infliger la sanction de la non-déductibilité de ces montants sans autre forme 
de contrôle. Des résultats plus importants peuvent ainsi être obtenus avec un minimum de moyens.
Jusqu’à présent, les paiements non déclarés ne sont pas détectés. Il est impossible de se faire une 
idée du flux total de paiements effectués par des sociétés belges vers des paradis fiscaux. La CPF a 
déjà pris contact avec la Banque nationale de Belgique, mais celle-ci n’est pas davantage en mesure 
de fournir des données fiables puisque l’une des spécificités des paradis fiscaux est justement de 
ne pas être transparents. 46
L’enquête révèle toutefois aussi que les contrôleurs ne recherchent pas souvent, voire jamais 
les paiements non déclarés. Le risque de se faire repérer pour les non-déclarants doit donc 
considérablement augmenter, ce qui pourrait également entraîner un meilleur respect de 
la législation. Pour pouvoir détecter les paiements non déclarés, il faut toutefois obtenir des 
ensembles de données à confronter aux déclarations 275F. Ces comparaisons permettraient alors 
d’identifier les anomalies.
4.4	 Ensembles	de	données	à	confronter	aux	déclarations	275F
Afin de détecter les paiements non déclarés et vérifier si tous les paiements ont bien été 
intégralement déclarés, l’administration fiscale doit pouvoir comparer la déclaration 275F 
à d’autres données. Le point 4.1  décrit les données qui peuvent être extraites de la déclaration 
275F. Deux ensembles de données qui offriraient une base de comparaison utile sont examinés 
ci-après  : la comptabilité et les extraits de compte bancaire du contribuable ( point 4.4.1 ) ainsi que 
les transactions effectivement réalisées qui sont enregistrées par les établissements financiers 
(point 4.4.2 ).
4.4.1	 E-audit 	:	comptabilité 	et	extraits	de	compte	bancaire
Deux ensembles de données avec lesquels la déclaration 275F pourrait être contrôlée sont, d’une 
part, la comptabilité du contribuable et, d’autre part, ses extraits de compte bancaire. Ces deux 
sources sont susceptibles de reprendre les paiements effectués vers des paradis fiscaux.
Pour le moment, les contrôles du fisc sont fortement concentrés sur les anomalies détectées lors 
d’une analyse de risques et ne portent plus habituellement sur l’ensemble de la comptabilité. 
L’enquête a montré que les paiements effectués vers des paradis fiscaux sont rarement contrôlés 
dans la comptabilité même.
Le SPF Finances est conscient de ce problème. Une initiative mérite d’être soulignée à cet égard, 
à savoir la détection des paiements non déclarés dans la comptabilité et les extraits de compte 
bancaire par le biais de techniques d’e-audit. Un tel contrôle a été effectué pour la première fois 
par l’Espoc ( E-audit Single Point of Contact – point de contact unique en matière d’e-audit57) du 
centre Grandes entreprises d’Anvers au premier semestre 2020. Lorsque celui-ci a présenté cette 
technique lors d’une réunion du réseau des Espoc, les directeurs des centres Grandes entreprises 
se sont montrés intéressés. Ils l’utilisent à présent dans toutes leurs directions. D’après les 
renseignements obtenus, l’Agisi n’emploie pas cette technique.
Les Espoc demandent les tableaux de la comptabilité ou du progiciel ERP58 et les convertissent en 
un fichier d’audit standardisé au moyen d’une application. Ce fichier d’audit est ensuite analysé, ce 
qui constitue le contrôle fiscal proprement dit. L’application n’a toutefois pas encore été développée 
pour tous les progiciels comptables et ERP (voir le point 4.4.1.2 ).
57 Au sein de l’AGFisc, chaque centre Grandes entreprises et chaque centre PME dispose d’un Espoc. Les contrôleurs concer -
nés divisent leur temps entre leur travail de contrôleur et d’Espoc. Leur mission en tant qu’Espoc est double : d’une part, ils 
informent leurs collègues contrôleurs des techniques d’e-audit et les aident à appliquer ces techniques et, d’autre part, ils 
font office d’intermédiaires avec la cellule d’e-audit. Les contrôleurs peuvent contacter cette cellule lorsque les techniques 
d’e-audit appliquées à l’échelon local ne suffisent pas. L’Espoc évalue alors si le contact est nécessaire et demande, le cas 
échéant, l’assistance de la cellule d’e-audit.
58 Un progiciel Entreprise Resource Planning  rassemble toutes les informations importantes des différents départements 
d’une entreprise, y compris la comptabilité. PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 47
Les paiements effectués à des fournisseurs établis dans un paradis fiscal sont d’abord détectés. À 
cet effet, les données maîtres des fournisseurs et des clients contenues dans la comptabilité sont 
demandées et ensuite toutes les opérations débitrices effectuées vers des fournisseurs établis dans 
un paradis fiscal sont isolées dans le journal financier de la comptabilité au moyen d’un filtre59.
Par ailleurs, les paiements effectués sur un compte bancaire situé dans un paradis fiscal peuvent 
aussi être détectés au moyen des extraits de compte. Ceux-ci peuvent être obtenus et traités au 
format numérique afin de pouvoir sélectionner les paiements comportant des codes de pays 
renvoyant à des paradis fiscaux. De même, les chiffres correspondant aux pays dans les codes BIC 
permettent d’identifier les banques situées dans un paradis fiscal (l’application n’a pas encore été 
développée pour toutes les banques, voir le point 4.4.1.2 ). Ainsi, l’e-audit permettrait à l’avenir 
de détecter, lors de chaque contrôle, tous les paiements effectués vers des banques ou des filiales 
situées dans des paradis fiscaux. L’administration fiscale pourrait ainsi vérifier si la société n’a pas 
effectué de déclaration ou a introduit une déclaration incomplète.
4.4.1.1 Automatisation du contrôle
Un projet d’automatisation de la technique décrite ci-dessus a été lancé entre-temps. Cette 
technique ne pourra fonctionner de façon optimale que lorsque tous les contrôleurs pourront 
l’appliquer sous la forme d’un contrôle standard entièrement automatisé. Concrètement, les Espoc 
identifient actuellement les besoins pratiques précis et la manière dont la technique d’e-audit 
pourrait être affinée. Ensuite, les programmeurs des cellules d’e-audit60 développeront une version 
automatisée en partant de cette analyse.
Cela signifie que deux étapes doivent être mises en œuvre : premièrement, il faut pouvoir élaborer 
automatiquement pour chaque contribuable un fichier d’audit standard reprenant les données 
relatives aux paiements effectués vers des paradis fiscaux issues de la comptabilité et des extraits 
de compte (voir le point 4.4.1.2 ). Deuxièmement, le contrôleur doit pouvoir lancer une comparaison 
automatique de ce fichier d’audit avec les données de la déclaration 275F.
4.4.1.2 Belgian Standard Audit File
Un contrôle automatisé suppose par conséquent en premier lieu qu’un fichier uniforme soit 
disponible pour chaque contribuable à partir duquel le contrôle peut être effectué. Ce fichier 
standard est dénommé Belgian Standard Audit File (BSAF – fichier d’audit standard belge ). Il 
est généré à l’aide de l’application web BSAF, qui a été élaborée par les cellules d’e-audit et qui 
continue à être développée par celles-ci61. Pour créer le BSAF, les cellules d’e-audit ont recherché 
les tableaux utiles dans des progiciels comptables et ERP très courants et ont étudié comment les 
59 Les opérations mises en exergue par cette analyse ne constituent pas toutes des opérations à déclarer. Un filtre automa -
tique permettra à l’avenir d’éliminer les « faux positifs ». 
60 Il existe des cellules d’e-audit au sein du centre national de recherche (qui fait partie de l’AGFisc). Elles effectuent un large 
éventail de tâches qui ont toutes un aspect numérique, notamment l’élaboration du BSAF, l’automatisation des contrôles, 
l’appui à l’AGFisc en cas de problèmes numériques (par exemple, l’analyse des big data).  En outre, il existe aussi des services 
de recherche autonomes qui effectuent des analyses portant notamment sur la détection de logiciels frauduleux dans les 
programmes comptables, les progiciels ERP et les systèmes de caisse, la lecture des « caisses blanches », la lecture des 
téléphones mobiles, la fraude qui est détectée au moyen d’activités de scraping , etc.
61 De tels fichiers d’audit standards existent déjà notamment au Portugal, aux Pays-Bas et au Luxembourg. Au niveau inter -
national, il existe une directive de l’OCDE en la matière : Forum sur l’administration fiscale de l’OCDE, Guidance Note: 
Guidance for the Standard Audit File – Tax Version 2.0 , avril 2010, www.oecd.org .  48
convertir en un fichier standard utilisable par les contrôleurs. L’automatisation a déjà été réalisée 
pour un certain nombre de progiciels standards, pour lesquels il existe aussi déjà des contrôles 
automatisés. Tous les progiciels comptables ne peuvent toutefois pas être traités pour le moment 
au moyen de BSAFweb. En outre, l’analyse doit être répétée lorsqu’un progiciel est mis à jour, 
parce que les colonnes ont, par exemple, peut-être changé de nom.
Lorsqu’un contrôleur est confronté à un progiciel comptable pour lequel le support n’existe pas, 
il peut toutefois faire appel aux cellules d’e-audit. Celles-ci procèdent alors à une analyse en 
concertation avec le contribuable, demandent les tableaux utiles et les intègrent dans un logiciel 
spécial qui établit des liens entre ces tableaux. Il va de soi qu’il s’agit là d’un travail sur mesure qui 
prend du temps, mais qui permet finalement d’aboutir à un Belgian Standard Audit File  dans lequel 
la structure des informations est toujours identique, indépendamment du progiciel comptable 
utilisé par le contribuable62.
4.4.1.3 Contrôle automatisé de la déclaration 275F
L’objectif final est qu’un contrôleur puisse comparer de façon simple et automatique le BSAF 
avec les données de la déclaration 275F. Une application devrait être disponible à cet effet dans le 
courant de 2022.
Concrètement, les cellules d’e-audit programmeront et mettront en œuvre ce qui suit d’ici le 
début du plan de travail 2022 :
•  Tous les paiements effectués à des fournisseurs établis dans un paradis fiscal et tous les paie -
ments effectués vers un compte bancaire détenu ou géré dans un paradis fiscal pourront être 
isolés au moyen d’un filtre et vérifiés automatiquement pour le progiciel ERP le plus utilisé. Ces 
données pourront ensuite être comparées avec la déclaration 275F.
•  Pour tous les autres progiciels ERP et les progiciels comptables classiques, cela ne sera possible 
que pour les paiements effectués à des fournisseurs établis dans un paradis fiscal. Pour les pro -
giciels ERP, il est examiné comment les paiements effectués vers des comptes bancaires détenus 
ou gérés dans un paradis fiscal pourraient aussi être contrôlés automatiquement. Quant aux 
progiciels comptables classiques, un tel contrôle n’est généralement pas possible parce qu’au -
cune donnée relative aux paiements n’y est enregistrée.
•  Le contrôle des paiements effectués vers des paradis fiscaux à l’aide des extraits de compte via 
la fonction e-fin dans BSAFweb est prévu, mais e-fin n’est pas encore disponible pour toutes les 
banques.
Un autre avantage réside dans le fait que les contrôles automatiques peuvent également être 
utilisés par les centres PME. En outre, en cas de modification législative ou de mise à jour des listes 
de pays, les paramètres du contrôle automatisé peuvent être facilement adaptés.
La Cour des comptes estime qu’une telle automatisation pourrait aussi contribuer à améliorer le 
respect de la loi par les sociétés. Actuellement, les sociétés qui ne déposent pas de déclaration 275F 
sont, en effet, à peine contrôlées.
62 Le projet Belgian Standard Audit File for Tax examine si le contribuable pourra à l’avenir fournir lui-même le BSAF en même 
temps que sa déclaration. À cet effet, les fournisseurs de logiciel doivent intégrer la création du BSAF dans l’application. 
Cette pratique existe, par exemple, déjà aux Pays-Bas.   PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 49
4.4.2 Obligation de déclaration pour les banques
Une autre solution qui contribuerait à augmenter le taux de productivité des contrôles consisterait 
à obliger les établissements financiers à également déclarer les paiements qu’ils effectuent vers 
des paradis fiscaux pour le compte de tiers et non uniquement les paiements pour leur propre 
compte. Les paiements que les établissements financiers déclareraient ainsi pourraient alors être 
comparés avec ceux déclarés par les contribuables. Les différences entre les deux listes pourraient 
être assez facilement détectées et donner lieu à un contrôle voire, le cas échéant, à une sanction.
Ainsi, les sociétés non déclarantes risqueraient bien plus de se faire repérer, ce qui pourrait aussi 
augmenter de manière générale le respect de la loi.
L’établissement de la liste des paiements par les établissements financiers représente toutefois 
une charge administrative. En outre, on ignore dans quelle mesure la liste pourrait être générée 
automatiquement et quelle serait la charge pour les établissements financiers. L’association de 
l’obligation de déclaration des paiements effectués pour le compte de tiers à un seuil supérieur à 
100.000 euros permettrait d’atténuer cette charge administrative.
La Cour des comptes recommande dès lors de procéder en concertation avec Febelfin à une 
étude de faisabilité de l’extension de l’obligation de déclaration 275F aux paiements effectués 
par les établissements financiers pour le compte de tiers. Dans sa réaction au projet de rapport, 
l’administration indique que le service CAF a déjà mentionné ce point lors de contacts avec la 
cellule stratégique.
4.5	 Effet	dissuasif	de	l’obligation	de	déclaration
L’Agisi et la cellule des prix de transfert indiquent qu’en raison de l’arsenal de mesures existantes 
dans le cadre de la lutte contre les paradis fiscaux, les sociétés sont moins enclines à réaliser 
des transactions avec des entreprises établies dans des paradis fiscaux. En effet, l’obligation de 
déclaration ne constitue pas seulement une charge administrative, elle a aussi pour effet de placer 
les sociétés dans le collimateur de l’administration fiscale et, donc, d’augmenter le risque de 
contrôle. Les entreprises qui font tout pour passer inaperçues aux yeux du fisc évitent justement 
d’avoir affaire à des sociétés établies dans des paradis fiscaux. Elles s’adressent à des sociétés 
établies dans des pays pratiquant une imposition effective moins élevée, mais qui ne sont pas 
répertoriés comme paradis fiscaux.
C’est la raison pour laquelle la cellule des prix de transfert concentre sa sélection et son contrôle 
essentiellement sur ces pays à faible imposition , parce que ces contrôles sont beaucoup plus 
productifs . L’expérience montre que les entreprises qui s’adonnent à la fraude fiscale vont 
plutôt rechercher d’autres pays que des paradis fiscaux parce qu’il est trop risqué de réaliser des 
transactions vers des paradis fiscaux répertoriés dans les listes. L’obligation de déclaration et les 
autres mesures relatives aux paradis fiscaux ont donc bien un effet dissuasif sur le contribuable 
belge en général et les fraudeurs en particulier.
Dans le prolongement de cette constatation, la Cour des comptes souligne une nouvelle fois 
l’importance de l’e-audit. Les techniques d’e-audit sont flexibles et peuvent être programmées de 
manière à également détecter les paiements vers les pays à faible imposition et pas uniquement 
les paiements vers des paradis fiscaux. Les projets d’e-audit pourraient donc aussi jouer un rôle 
important dans ce domaine. 50
4.6 Conclusion partielle
La déclaration des paiements vers des paradis fiscaux doit être effectuée au moyen d’un formulaire 
spécifique. Celui-ci doit toutefois être complété manuellement pour chaque paiement distinct, 
de sorte que certains contribuables décident d’envoyer également des fichiers globaux séparés 
ou de regrouper sur une seule ligne tous les paiements effectués vers un bénéficiaire donné. 
L’administration fiscale ne peut dès lors pas procéder à une analyse ou à un contrôle automatisé 
des déclarations. Pour l’exercice d’imposition 2020, 98 % des fonds n’ont pas été déclarés 
correctement.
En outre, l’obligation de déclaration peut être contournée de différentes manières. Les sociétés 
peuvent, par exemple, passer par un intermédiaire qui ne se trouve pas dans un paradis fiscal. 
Un tel paiement doit en principe aussi être déclaré, mais comme d’autres pays n’imposent pas 
une telle obligation de déclaration, il n’est pas possible de procéder à un contrôle fiscal même 
avec une collaboration internationale. En effet, les administrations étrangères correspondantes ne 
disposent pas des données nécessaires.
Le contrôle du fisc se concentre sur les contribuables qui introduisent leur déclaration, sur 
l’exhaustivité et l’exactitude de la déclaration et sur le caractère réel et sincère des paiements 
déclarés. Les paiements non déclarés ne font pas l’objet d’une recherche systématique. 
L’administration fiscale crée ainsi une situation dans laquelle les sociétés déclarantes qui sont de 
bonne foi encourent un risque plus élevé de contrôle et de sanction que celles qui ne déclarent pas 
leurs paiements en violation de la réglementation.
Pour résoudre ce problème, l’administration fiscale a pris des initiatives permettant de comparer 
les données de la déclaration 275F avec les données de paiement reprises dans la comptabilité 
et les données bancaires. Un projet visant à automatiser ces contrôles est en cours. L’objectif est 
que le contrôleur puisse comparer les paiements déclarés avec les paiements tels qu’ils ressortent 
de la comptabilité et/ou des extraits de compte du contribuable. Les non-déclarants seront ainsi 
également contrôlés et sanctionnés sans que cela entraîne une charge de travail trop importante. 
La finalisation de ce projet est prévue pour 2022 en ce qui concerne les progiciels ERP et comptables 
les plus courants.
Enfin, l’obligation de déclaration a un effet dissuasif sur les entreprises : elles craignent la charge 
administrative qui accompagne les paiements vers des paradis fiscaux. Par conséquent, les 
entreprises de mauvaise foi sont plus susceptibles de commercer avec des pays dits à faible fiscalité 
plutôt qu’avec ceux officiellement qualifiés de paradis fiscaux. PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 51
Chapitre 5
Conclusions générales et 
5.1 Conclusions générales
Absence de législation et de réglementation claires et cohérentes
La loi-programme du 23 décembre 2009 a introduit une obligation de déclaration pour les sociétés 
belges qui effectuent des paiements d'un montant minimum de 100.000 euros vers des paradis 
fiscaux. L'obligation de déclaration prend la forme d'une annexe à la déclaration à l'impôt des 
sociétés, le formulaire 275F. La loi-programme du 1er juillet 2016 a étendu cette obligation.
internationale et, en particulier, contre les abus au moyen de paradis fiscaux. La détection active 
de telles transactions prend beaucoup de temps. L'objectif de l'obligation de déclaration est donc 
dans un premier temps de concentrer les contrôles sur la légitimité des paiements plutôt que sur 
leur détection. Les paiements de plus de 100.000  euros qui n'ont pas été déclarés ne sont de toute 
façon pas déductibles fiscalement.
L'audit a examiné si cette obligation de déclaration constitue un instrument utile dans la lutte 
contre la fraude fiscale internationale. Une première condition est que la réglementation définisse 
des notions claires et soit suffisamment contraignante et cohérente.
Le concept de « paradis fiscal » est central dans l'obligation de déclaration. Par le passé, le 
législateur a choisi de définir ce concept différemment pour chaque mesure relative aux paradis 
fiscaux. Tel est également le cas pour l'obligation de déclaration 275F : un pays est considéré 
comme un paradis fiscal dans le cadre de cette mesure lorsqu'il figure sur la liste belge, la liste 
de l'OCDE ou la liste européenne des paradis fiscaux. La première liste est reprise à l'article 
179 AR/CIR 92, la deuxième figure sur le site web de l'OCDE et la troisième est publiée au Journal 
officiel de l'Union européenne. Un contribuable qui souhaite être correctement informé doit donc 
consulter trois sources différentes. L'exigence d'une législation claire et cohérente n'est dès lors 
pas remplie. La commission d'enquête parlementaire sur les Panama Papers  a déjà critiqué le 
manque de cohérence et a dès lors recommandé une définition uniforme et objective du concept 
de paradis fiscal.
Les listes de paradis fiscaux évoluent. La législation et les circulaires doivent donc être régulièrement 
adaptées. Il est étonnant que la dernière révision de la liste belge date de mars 2016, alors que les 
conditions légales du concept de paradis fiscal ont été considérablement étendues en juillet 2016. 
L'arrêté royal qui fixe la liste belge n'est donc plus conforme à la législation depuis six ans. Les 
circulaires qui servent de guide à l'administration fiscale n'ont pas davantage été adaptées en 
fonction des listes de pays modifiées lors de la période examinée par l'audit. À l’issue des travaux 
d'audit, une nouvelle circulaire a été publiée, reprenant des hyperliens vers une feuille de calcul 
contenant les listes de pays adaptées. Le but est qu'elle soit actualisée. 52
Applicabilité insuffisante
Pour être déductibles, les paiements effectués vers des paradis fiscaux doivent être déclarés, 
constituer des opérations réelles et sincères, ne pas avoir été faits à une construction artificielle 
et être conformes aux conditions du marché. La charge de la preuve repose sur la société belge. 
L’applicabilité de la réglementation est toutefois minée par une disposition de l’exposé des motifs 
de la loi-programme, qui précise qu’il ne peut être question d’une construction artificielle que 
lorsque celle-ci a été créée dans le but d’éluder l’impôt dû en Belgique. Sauf si les sociétés sont 
liées, il est peu probable qu’une société établie dans un paradis fiscal a été créée spécifiquement 
dans le but d’éluder l’impôt dû en Belgique. L’exposé des motifs est souvent utilisé par les sociétés 
dont l’administration fiscale rejette, en tant que frais professionnels, des paiements effectués vers 
des paradis fiscaux au motif qu’ils sont présumés avoir été adressés à une construction artificielle. 
Enfin, l’administration fiscale ne peut pas refuser des paiements non déclarés lorsque ce refus 
entrave illicitement la libre circulation des capitaux ou lorsque les paiements ont été effectués vers 
un pays avec lequel la Belgique a conclu une convention préventive de double imposition incluant 
une clause de non-discrimination. Une convention importante contenant une telle clause est 
celle conclue avec les Émirats arabes unis, qui est le paradis fiscal comptant le plus de paiements 
déclarés.
Possibilités d’optimalisation des contrôles
L’obligation de déclaration fournit à l’administration fiscale une nouvelle source de données à 
contrôler. L’audit a examiné si l’administration fiscale exploite ces données de façon efficace. Il est 
important de souligner que ces données sont exclusivement fournies par les contribuables mêmes 
et qu’il n’existe pour le moment aucun ensemble de données avec lesquelles les déclarations 
pourraient être comparées. Les anomalies ne peuvent donc pas être détectées de façon automatisée.
En raison du nombre décroissant d’agents de contrôle, l’administration fiscale doit mettre ses 
moyens en œuvre avec un maximum d’efficience. Une analyse de risques étayée sur la base 
d’indicateurs spécifiques devrait permettre de sélectionner les dossiers les plus sensibles à la fraude. 
Une telle analyse de risques accompagnée d’un contrôle adapté devrait permettre d’augmenter 
la productivité des dossiers. Par ailleurs, il est important que les résultats des contrôles soient 
analysés pour ajuster l’analyse de risques et la sélection des contrôles.
Dans le cadre de la lutte contre les paradis fiscaux, une taskforce spécifique a été créée en  2013, à 
savoir la cellule Paradis fiscaux (CPF), qui traite les informations contenues dans les déclarations 
275F afin de sélectionner les dossiers à contrôler. En pratique, elle analyse environ 10 % des 
déclarations effectuées.
La Cour des comptes n’a pas pu déterminer clairement les critères de sélection utilisés par la CPF à 
cette occasion. Les critères sont apparemment en grande partie déterminés au cas par cas à partir 
de l’expertise acquise et ne sont documentés explicitement nulle part, en dépit d’une annonce 
antérieure du ministre compétent selon laquelle des profils de risque seraient utilisés.
Les contrôles des dossiers sélectionnés sont peu productifs : seuls 16 % des contrôles de l’AGFisc et 
24 % de ceux de l’Agisi produisent des résultats. Une enquête de la Cour des comptes a révélé que 
les contrôleurs bénéficient de peu de soutien. Ainsi, ils ne peuvent pas se référer à des instructions 
concrètes, à un modèle de contrôle ou à des exemples de demandes de renseignements. Les 
rapports d’enquête préliminaire de la CPF n’offrent pas davantage une plus-value suffisante. PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 53
L’enquête a aussi montré que la méthode de contrôle diffère d’un bureau à l’autre. Pour vérifier 
le caractère réel et sincère de l’opération, certains bureaux se contentent de la production d’une 
facture, tandis que d’autres examinent le flux commercial effectif et demandent les formulaires 
de douane.
La Cour constate également que les connaissances et les informations disponibles auprès de la 
CPF parviennent difficilement aux contrôleurs. La CPF dispense, certes, une formation, mais il 
n’existe pas de page intranet centrale regroupant toutes les informations pertinentes relatives à 
ce contrôle, telles qu’une formation numérique, des exemples de demandes de renseignements, 
des listes exactes des paradis fiscaux et une liste des pays avec lesquels la Belgique a conclu une 
convention préventive de double imposition contenant une clause de non-discrimination.
La Cour n’a pas d’indications que les contrôles sont analysés de façon structurée et systématique 
afin d’améliorer le processus de sélection par la suite. Vu le faible taux de productivité, il 
conviendrait pourtant d’adapter les critères de sélection.
Le formulaire de déclaration 275F doit être rempli manuellement pour chaque paiement 
distinct. Certains contribuables transmettent leurs données sous la forme de fichiers globaux 
que l’administration fiscale ne peut pas analyser ou contrôler de façon automatisée. En outre, 
l’obligation de déclaration peut être contournée par exemple en ayant recours à un intermédiaire 
qui ne se trouve pas dans un paradis fiscal. Bien que la société doive en principe aussi déclarer de 
tels paiements, l’administration fiscale se trouve quasiment dans l’impossibilité de les contrôler. 
Les administrations fiscales étrangères ne disposent en effet pas des données relatives aux 
paiements effectués vers des paradis fiscaux.
Enfin, l’enquête de la Cour a révélé que l’administration fiscale ne détecte pas systématiquement 
les paiements non déclarés. Ainsi, les déclarants ont plus de risques d’être contrôlés et sanctionnés 
que les non-déclarants. L’administration fiscale prendra par conséquent à l’avenir des initiatives 
permettant de comparer les données de la déclaration 275F avec les données de paiement reprises 
dans la comptabilité et les données bancaires et visant à automatiser les contrôles. Les non-
déclarants pourront ainsi également être détectés sans que cela entraîne une charge de travail 
trop importante pour l’administration fiscale. 54
Thèmes Recommandations DestinatairesVoir  
points
Législation1 
Définir le concept de paradis fiscal de manière 
uniforme et objective  ; appliquer cette définition à 
toutes les mesures fiscales dans le cadre de la lutte 
contre les paradis fiscaux Législateur 2.1
2 
Établir une liste unique de paradis fiscaux sur la base 
de cette définition et l'actualiser régulièrement pour 
garantir la sécurité juridiqueLégislateur2.1
2.2
3 
Dans l'attente d'une liste unique 
(recommandation 2) :  adapter sans délai les listes 
de paradis fiscaux, en particulier l'article 179  AR/
CIR 92, aux nouvelles circonstances, comme de 
nouvelles conditions légales ou un nouveau contexte 
internationalLégislateur 2.2.1
4 
Adapter sans délai les circulaires relatives aux 
paradis fiscaux lorsque les listes belges et/ou 
internationales de paradis fiscaux évoluentSPF Finances 2.2.2
5 
Faciliter le respect de la loi en établissant par 
exercice d’imposition une liste univoque et 
contraignante des paradis fiscaux qui indique 
clairement la période pendant laquelle un pays est 
un paradis fiscal ; ainsi, les contribuables peuvent 
respecter en temps utile la réglementation modifiéeLégislateur 2.2.4
6 
Préciser la portée du concept de construction 
artificielle et évaluer l'utilité de la condition reprise 
dans l'exposé des motifs de la loi-programme de 
2009 selon laquelle la construction doit être créée 
dans le but d'éluder l'impôt dû en Belgique Législateur 2.4.2
7 
Évaluer l'utilité de la clause de non-discrimination 
dans les conventions préventives de la double 
imposition ; faire preuve d'une grande prudence 
lorsque des conventions préventives de la double 
imposition existantes sont renégociées ou lorsque 
de nouvelles conventions sont examinéesLégislateur 2.4.3.1 PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 55
points
Organisation 
SPF	Finances8 
Utiliser toutes les informations numériques 
disponibles au SPF Finances, parmi lesquelles les 
déclarations 275F et y rechercher des profils de 
risque  ; établir des critères concrets de sélection des 
dossiers à contrôler et les documenter  SPF Finances 3.2
9 
Élaborer un modèle de contrôle des déclarations 
275F accompagné d’un plan d’approche spécifique 
basé sur les bonnes pratiques des contrôles 
antérieurs SPF Finances 3.3.1
10 
Rendre les rapports d’enquête préliminaire plus 
concrets, indiquer les risques concrets dans le 
dossier, suggérer les renseignements à demander 
et mentionner les sources consultées ainsi que les 
résultats SPF Finances 3.3.2
11 
Se concentrer sur le contrôle des entreprises liées ; 
examiner l’ampleur du lien entre les entreprises, 
indiquer le résultat dans le rapport d’enquête 
préliminaire et y joindre les pièces justificatives SPF Finances 3.3.2
12 
Élaborer des directives centrales concernant 
l’acceptation ou non de certaines pièces 
justificatives du caractère réel et sincère des 
opérations et du caractère non artificiel d’une 
construction dans un paradis fiscal SPF Finances 3.3.3.2
13 
Soutenir les contrôleurs au moyen d’une page 
intranet reprenant toutes les informations 
pertinentes relatives aux contrôles, telles qu’une 
formation, des exemples de demandes de 
renseignements, des listes exactes des paradis 
fiscaux et une liste des pays avec lesquels la 
Belgique a conclu une convention préventive 
de double imposition contenant une clause de 
non-discriminationSPF Finances 3.3.5
14 
Évaluer systématiquement les résultats des 
contrôles, sur le plan tant quantitatif que qualitatif, 
afin de pouvoir ajuster la sélection et les contrôles SPF Finances 3.3.6 56
points
SPF	Finances15 
Prévoir une collaboration structurelle entre la 
cellule Paradis fiscaux et la cellule Prix de transfert 
pour affiner la sélection et les contrôles ; évaluer la 
création d’une cellule de sélection et de contrôle 
composée également de spécialistes en matière 
de prix de transfert afin d’organiser un partage de 
connaissances optimal SPF Finances 3.4
16 
Adapter la stratégie de contrôle et miser sur la 
détection des paiements non déclarés en plus du 
contrôle des paiements déclarés SPF Finances 3.3.4
17 
Promouvoir de nouvelles technologies telles que 
l’e-audit dans les contrôles afin de détecter les 
paiements non déclarés ; poursuivre le déploiement 
des projets existants en la matièreSPF Finances 4.4.1 57
Annexes  PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 59
Annexe	1
Liste de l’OCDE
Pays qui ne satisfont pas à la norme d’échange de renseignements sur demande du Forum mondial 
sur la transparence et l’échange de renseignements à des fins fiscales :
1. Anguilla
2. Guatemala
3. Trinité-et-Tobago
Pays qui ne satisfont partiellement pas à la norme d’échange de renseignements sur demande du 
Forum mondial sur la transparence et l’échange de renseignements à des fins fiscales :
1. Barbade
2. Botswana
3. Dominique
4. Ghana
5. Kazakhstan
6. Libéria
7. Malte
8. Panama
9. Seychelles
10. Saint-Martin
11. Turquie
12. Vanuatu
Source : Forum mondial sur la transparence et l’échange de renseignements à des fins fiscales, Renforcer la 
coopération multilatérale sur le plan fiscal pour une reprise équitable et inclusive – Rapport annuel du forum 
mondial 2021 , OCDE, 2021, Annexe C, p. 36 et suiv., et https://oecd.org/tax/transparency/ 60
Annexe	2
Liste belge
1. Abu Dhabi
2. Ajman
3. Anguilla
4. Bahamas
5. Bahreïn
6. Bermudes
7. Îles vierges britanniques
8. Îles Cayman
9. Dubaï
10. Fujairah
11. Guernesey
12. Jersey
13. Île de Man
14. Îles Marshall
15. Micronésie (Fédération de)
16. Monaco
17. Monténégro
18. Nauru
19. Ouzbékistan
20. Palau
21. Îles Pitcairn
22. Ras al Khaimah
23. Saint-Barthélemy
24. Charjah
25. Somalie
26. Turkménistan
27. Îles Turques-et-Caïques
28. Oumm al Qaïwaïn
29. Vanuatu
30. Wallis-et-Futuna
Source : article 179 de l’AR/CIR 1992 PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 61
Annexe	3
Liste de l’Union européenne
Liste européenne des pays et territoires non coopératifs à des fins fiscales :
1. Samoa américaines
2. Fidji
3. Guam
4. Palaos
5. Panama
6. Samoa
7. Trinité-et-Tobago
8. Îles vierges américaines
9. Vanuatu
Source : Conseil de l’Union européenne, Conclusions du Conseil relatives à la liste révisée de l’UE des pays et ter -
ritoires non coopératifs à des fins fiscales, Bruxelles, 5 octobre 2021, n° 12519/21 , Annexe 62
Annexe	4
Réponse du ministre des Finances
Monsieur le Premier Président  
de la Cour des comptes
Rue de la Régence 2
Bruxelles, le 2 mai 2022
Vos références   Nos références   Annexe(s)
A4-3.726-693-B9    CAB/50795-1
Audit	sur	les	paiements	de	sociétés	vers	des	paradis	fiscaux
Je souhaite remercier la Cour des comptes pour la réalisation de l’audit et la formulation de 
recommandations relatives aux paiements de sociétés vers des paradis fiscaux.
En juin 2021, le comité ministériel pour la lutte contre la fraude fiscale et sociale a confié au collège 
pour la lutte contre la fraude fiscale et sociale la mission d’établir un deuxième plan d’action 
concernant des thèmes internationaux. Le 1er avril 2022, le comité ministériel a approuvé ce 
deuxième plan d’action contenant notamment des actions susceptibles d’avoir une incidence sur 
les constatations de votre rapport.
En vue de l’introduction du deuxième pilier de l’OCDE, la liste des pays à fiscalité inexistante 
ou peu élevée sera ainsi mise à jour. Le point de départ est que l’introduction du deuxième pilier 
de l’OCDE/du G20 et d’un taux minimum de 15 % comme convenu par les pays du cadre inclusif 
engendrera des conditions de concurrence égales au niveau mondial avec une taxe minimale 
effective de 15 %. Ce critère pourra alors, conjointement à d’autres critères comme l’échange 
d’informations, servir de ligne directrice générale future pour définir un « paradis fiscal ».
En vue de l’intensification de la lutte contre la fraude, des initiatives législatives relatives 
au registre UBO sont adoptées afin de permettre l’accès en vrac à ce registre en fonction de 
l’exploration de données. De même, les propriétaires de biens immobiliers belges non domiciliés 
dans l’Union européenne seront repris dans le registre UBO, dans le prolongement de la priorité 
du gouvernement d’augmenter le suivi de l’utilisation de constructions privées internationales 
Mon administration réalisera également, en collaboration avec le EU Tax Observatory, une étude 
scientifique visant à mieux appréhender nos données en vue d’améliorer la sélection dans le cadre 
des actions de contrôle. PAIEMENTS VERS DES PARADIS FISCAUX  / 63
En exécution du premier plan d’action du collège pour la lutte contre la fraude fiscale et sociale, 
une nouvelle circulaire concernant les mesures de lutte contre le recours aux «  paradis fiscaux  » a 
été publiée le 20 décembre 2021. Cette circulaire a été actualisée en ce qui concerne les règles en 
vigueur et comprend une feuille de calcul reprenant un aperçu des juridictions concernées et des 
périodes pendant lesquelles celles-ci sont visées. Ce fichier offre la possibilité aux contribuables de 
disposer d’un aperçu actualisé d’une réalité en évolution rapide.
Enfin, je renvoie à l’initiative législative du gouvernement visant à rendre également applicables 
aux contribuables soumis à la taxation forfaitaire au tonnage ou au « régime diamant » les sanctions 
pour non-respect des obligations du formulaire 275F.
Les projets des plans d’action respectifs viennent compléter certaines recommandations formulées 
dans votre rapport qui seront, dans la mesure du possible, intégrées à l’élaboration des projets.
Je vous prie d’agrée, Monsieur le Premier Président, l’assurance de ma plus haute considération.
 dépôt légal
D/2022/1128/30
prépresse
photo de couverture
adresse
1000 Bruxelles
téL.
www.courdescomptes.beCe rapport est disponible en français et  
en néerlandais sur www.courdescomptes.be.

Budget of the European Union|Court of Audit (France)|European Commission

    156eBOEK
VAN HET
REKENHOF
aan de
Kamer van Volksvertegenwoordigers voorgelegd
DEEL I
156eCAHIER
DE LA
FASCICULE Ier  KAMER VAN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS
ZITTING 1999-2000
156eBOEK
VAN HET 
REKENHOF
OPMERKINGEN EN DOCUMENTEN AAN DE KAMER VAN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS VOORGELEGD
DEEL I
CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS
SESSION 1999-2000
DE LA
OBSERVATIONS ET DOCUMENTS SOUMIS À LA CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS
FASCICULE Ier INHOUDSTAFEL VAN DEEL I
Bladz.
Inleiding
De gevolgen van de wet van 4 mei 1999 tot wijziging van de provincie-
wet op de bevoegdheid van het Rekenhof tot controle van de provincia-le ontvangsten en uitgaven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
Externe Betrekkingen– De Europese Rekenkamer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16– Intosai  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24– Eurosai  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26– Deelname aan andere internationale conferenties en seminaries . . . . 28Overzicht van de in het jaar 1998 door het Rekenhof met de leden van 
de federale regering gevoerde briefwisseling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
Benoemingen en aanstellingen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
I. – Algemene rijkscomptabiliteit
1. Het begrotingsonderzoek in 1998  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342. De algemene rekening van de Staat  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 463. Voorafbeelding van de uitslagen van de uitvoering van de 
begroting voor 1998  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
4. Beslissingen van de Ministerraad waarbij machtiging wordt 
verleend tot nieuwe uitgaven of tot uitgaven boven de begrotingskredieten  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
5. Evolutie van de wetgeving inzake rijkscomptabiliteit . . . . . . . 60
6. Analyse van de heroverwegingen van begrotingsprogram-
ma's  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
6 TABLE DES MATIÈRES DU FASCICULE Ier
Page
Incidence de la loi du 4 mai 1999 modifiant la loi provinciale sur la 
compétence de contrôle de la Cour en matière de recettes et de dépen-ses provinciales  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
Relations extérieures– La Cour des comptes européenne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17– Intosai  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25– Eurosai  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27– Participation à d'autres conférences et séminaires internationaux . . 29Aperçu de la correspondance échangée par la Cour des comptes avec 
les membres du Gouvernement fédéral au cours de l'année 1998  . . . . . . 29
Nominations et désignations  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
I. – Comptabilité générale de l'Etat
1. Examen budgétaire en 1998  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 352. Compte général de l'Etat  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 473. Préfiguration des résultats de l'exécution du budget pour 
1998  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
4. Délibérations du Conseil des ministres autorisant des dépen-
ses nouvelles ou des dépenses au-delà des crédits budgétai-res  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57
5. Evolution de la législation en matière de comptabilité publi-
que  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61
6. Analyse des réévaluations de programmes budgétaires  . . . . 65
7 II. – Jurisdictionele opdracht . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68
III. – Visum onder voorbehoud  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
IV. – Controle op de fiscale ontvangsten  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
V. – Sociale Zaken
1. Ministerie van Tewerkstelling en Arbeid
– Het financieel en administratief beheer door een VZW 
van projecten tot sociale herinschakeling, medegefinan-cierd door het Europees Sociaal Fonds  . . . . . . . . . . . . . . . . 112
2. Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA)
– Onderzoek van het administratief beheer van het stelsel 
loopbaanonderbreking  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 118
3. Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ)
– Toepassing van bijdrageverminderingen op het loon van 
de vervanger bij verlenging van de loopbaanonderbre-king . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134
– Onderzoek naar de wijze waarop diverse bijdragevermin-
deringen en –vrijstellingen door de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid worden uitgevoerd . . . . . . . . . . . . . . . . . 144
4. Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der 
Zelfstandigen (RSVZ)
– Mededeling van de beroepsinkomsten uit een zelfstandi-
ge activiteit door de Administratie der Directe Belastingen aan het RSVZ  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156
5. Rijksdienst voor Pensioenen (RVP)
– Onderzoek van de rekeningen van het jaar 1995  . . . . . . . . 160
6. Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV)
– Onrechtmatige betaling van sommige vakantiegelden 
betreffende het vakantiejaar 1994 als gevolg van de nieu-we berekeningswijze van de fictieve wedde  . . . . . . . . . . . . 162
8 II. – Mission juridictionnelle  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
III. – Visa avec réserve  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85
IV. – Contrôle des recettes fiscales  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
V. – Affaires sociales
1. Ministère de l'Emploi et du Travail
– La gestion financière et administrative, par une A.S.B.L., 
de projets de réinsertion sociale cofinancés par le Fonds social européen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113
2. Office national de l'emploi (ONEm)
– Examen de la gestion administrative du régime de l'inter-
ruption de carrière  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119  
3. Office national de sécurité sociale (O.N.S.S.)
– Application des réductions de cotisations sur le salaire du 
remplaçant en cas de prolongation de l'interruption decarrière . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135
– Examen de la manière dont l'Office national de sécurité 
sociale exécute diverses mesures de réduction et d'exoné-ration de cotisations  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145  
4. Institut national d'assurances sociales pour travailleurs indé-
pendants (INASTI)
– Communication à l'INASTI, par l'Administration des 
contributions directes, des revenus professionnels prove-nant d'une activité indépendante  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 157
5. Office national des pensions (O.N.P.)
– Examen des comptes pour l'année 1995  . . . . . . . . . . . . . . . 161
6. Office national des vacances annuelles (O.N.V.A.)
– Paiement indu de certains pécules de vacances afférents à 
l'année de vacances 1994 suite au nouveau mode de cal-cul du salaire fictif  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 163
9 VI. – Autoriteitsdepartementen
1. Diensten van de Eerste Minister
– Deelneming aan bijzondere financiële transacties door 
overheidsdiensten en –instellingen in de federale, Vlaamse en Waalse openbare sector  . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170
2. Ministerie van Landsverdediging
– Controle van de uitvoering van het Carapace-contract . . . 176
– Hulpfonds tot Financieel Herstel van de Gemeenten – 
Historiek en globale evaluatie van de werking . . . . . . . . . . 186
4. Nationale Instelling voor Radioactief Afval en Verrijkte 
Splijtstoffen (NIRAS)
– Juridische audit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 196
5. Ministerie van Justitie
– Vergoeding van de Staat voor rechtsbijstand door advo-
caten (pro deo-stelsel)  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212
– Budgettair, boekhoudkundig en materieel beheer van de 
strafinrichtingen – evolutie  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 228
6. Ministerie van Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en 
– Belextel : Het geïntegreerd systeem van bureautica, 
tele-communicatie en informatica – vervolgartikel  . . . . . . 262
– Finexpo (voorheen Copromex) en de instrumenten voor 
financiële steun aan de export  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 266
– Uitgaven in verband met de samenwerking tussen de 
Federale Inlichtingendienst en het ministerie . . . . . . . . . . . 278
7. Ministerie van Financiën
– Audit van de werking en de comptabiliteit van de Frans-
talige diensten van de rekenplichtige der geschillen  . . . . . 290
10 VI. – Départements d'autorité
1. Services du premier ministre
– Participation des services et des organismes fédéraux, fla-
mands et wallons à des transactions financières particu-lières . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171
2. Ministère de la Défense nationale
– Contrôle de l'exécution du contrat Carapace  . . . . . . . . . . . 177
3. Ministère de l'Intérieur
– Fonds d'aide au redressement financier des communes – 
Historique et évaluation globale du fonctionnement  . . . . 187
4. Office national des déchets radioactifs et des matières fis-
siles enrichies (ONDRAF)
– Audit juridique  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197
5. Ministère de la Justice
– Indemnité pour l'assistance judiciaire assurée par les avo-
cats (Régime du pro deo )  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213
– Gestion budgétaire, comptable et matérielle des établis-
sements pénitentiaires – Evolution  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229
6. Ministère des Affaires étrangères, du Commerce extérieur 
et de la Coopération au développement
– Belextel : système intégré de bureautique, télécom-
munication et informatique – Actualisation  . . . . . . . . . . . 263
– Finexpo (anciennement Copromex) et les instruments de 
soutien financier à l'exportation . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 267
– Dépenses relatives à la collaboration entre le Service 
fédéral d'information et le ministère  . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279
7. Ministère des Finances
– Audit du fonctionnement et de la comptabilité des servi-
ces francophones du comptable du contentieux  . . . . . . . . 291
11 VII. – Economie, Landbouw en Infrastructuur
1. Ministerie van Middenstand en Landbouw
– Analyse van de administratieve procedures van toepas-
sing op de waarborgdossiers van het Landbouwinveste-ringsfonds (LIF)  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 296
2. Belgisch Interventie- en Restitutiebureau (BIRB)
– Restituties bij de uitvoer van rundvlees : gebreken in het 
controlebeleid en in de organisatiestructuur  . . . . . . . . . . . 306
–
Informatisering van de uitgaven voor de exportrestituties :
het project IRIS-R  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 326
3. Regie der Gebouwen
– Vertraging in de aflegging van de rekeningen  . . . . . . . . . . 344– Onderzoek van het budgettair beheer en de boekhoud-
kundige registratie van de verrichtingen  . . . . . . . . . . . . . . . 344
VIII. – Ambtenarenzaken en Pensioenen
1. Evaluatie van de controle op de regelmatigheid van de 
wervingen bij de federale overheid  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 352
– Rechtspositie van het contractueel administratief perso-
neel van de griffies en parketten  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 368
3. Regie der Luchtwegen (RLW)
– Controle van de personeelsuitgaven  . . . . . . . . . . . . . . . . . . 376
4. Ministerie van Financiën
– Onderzoek naar de cumulatie van pensioenen met 
inkomsten voortvloeiend uit een beroepsactiviteit of een vervangingsinkomen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 404
– Toepassing in twee pensioendossiers ten laste van de 
openbare schatkist van de regels inzake de onderlinge cumulatie van verschillende pensioenen en inzake de cumulatie van pensioenen met het uitoefenen van een beroepsactiviteit  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 408
12 VII. – Economie, Agriculture et Infrastructure
1. Ministère des Classes moyennes et de l'Agriculture
– Analyse des procédures administratives applicables aux 
dossiers de garantie du Fonds d'investissement agricole (F.I.A.)  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297
2. Bureau d'intervention et de restitution belge (BIRB)
– Restitutions à l'exportation de viande bovine : déficien-
ces dans la politique de contrôle et la structure organisa-tionnelle . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307
– Informatisation des dépenses de restitution à l'exporta-
tion : le projet IRIS-R  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327
3. Régie des bâtiments
– Retard dans la reddition des comptes  . . . . . . . . . . . . . . . . . 345– Examen de la gestion budgétaire et de l'enregistrement 
comptable des opérations  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345
VIII. – Fonction publique et pensions
1. Evaluation du contrôle de régularité des recrutements effec-
tués par l'autorité fédérale  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353
2. Ministère de la Justice
– Situation du personnel administratif contractuel des 
greffes et des parquets  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369
3. Régie des voies aériennes (R.V.A.)
– Contrôle des dépenses de personnel  . . . . . . . . . . . . . . . . . . 377
4. Ministère des Finances
– Examen du cumul de pensions avec des revenus prove-
nant d'une activité professionnelle ou un revenu de remplacement  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 405
– Application, dans deux dossiers de pension à charge du 
Trésor public, des règles régissant le cumul de plusieurs pensions entre elles, ainsi que le cumul entre les pensions et l'exercice d'une activité professionnelle  . . . . . . . . . . . . . 409
13 IX. – Bijzondere Studie
De organisatie en de financiering van de sociale zekerheid
sedert de invoering van het globaal beheer  . . . . . . . . . . . . . . . . . . 418
14 IX. – Etude spéciale
L'organisation et le financement de la sécurité sociale depuis 
l'instauration d'une gestion globale  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 419
15 INLEIDING
DE GEVOLGEN VAN DE WET VAN 4 MEI 1999 TOT WIJZIGING VAN DE PROVINCIEWET OP
DE BEVOEGDHEID VAN HET REKENHOF TOT CONTROLE VAN DE PROVINCIALE ONT-VANGSTEN EN UITGAVEN
Het Rekenhof heeft in zijn vorige boek uiteengezet dat, als gevolg van de wij-
ziging van de provinciewet door de wet van 25 juni 1997, zijn controleopdracht tenoverstaan van de provincies beperkt bleef tot het afsluiten van de rekeningen en, invoorkomend geval, het uitoefenen van een rechtsprekende bevoegdheid over de ver-antwoordelijkheid van respectievelijk de provincieontvanger, de bijzondere ontvan-gers, de provinciale rekenplichtigen over gelden en over waren en de rekenplichtigenvan de (traditionele) provinciebedrijven (1).
Ondertussen heeft de wetgever, door een wijziging van de provinciewet bij
wet van 4 mei 1999, opnieuw een ruimere controlebevoegdheid van het Rekenhof in-gesteld ten overstaan van de provincies.
Het artikel 66 van de aldus gewijzigde provinciewet bepaalt dat de bestendige
deputatie elk jaar het ontwerp voor begroting voor het volgende dienstjaar, het bijho-rende advies van het Rekenhof en de rekeningen over het vorige dienstjaar, samenmet de opmerkingen van het Rekenhof, moet voorleggen aan de provincieraad.
Aldus wordt de bevoegdheid van het Rekenhof om een algemene externe
controle uit te voeren op de provinciale ontvangsten en uitgaven ondubbelzinnig inde provinciewet opgenomen.
Het Rekenhof heeft de provinciegouverneurs verzocht hun suggesties mede te
delen teneinde de modaliteiten van deze algemene externe controleopdracht in on-derling overleg vast te stellen (2).
EXTERNE BETREKKINGEN
De Europese Rekenkamer verricht de externe controle op de Europese ont-
vangsten en uitgaven. De Europese instelling voert haar controles uit in samenwer-king met de nationale controle-instellingen, overeenkomstig artikel 248 van het ver-drag van Rome tot oprichting van de Europese Gemeenschap (3).
Elke controleopdracht die in ons land wordt uitgevoerd, wordt aldus aan het
Rekenhof van België genotificeerd ; dat laatste brengt de betrokken nationale over-heden daarvan onmiddellijk op de hoogte. 
In 1998 heeft de Europese Rekenkamer in België acht controles uitgevoerd en
tevens vier controles op grond van vragenlijsten gevoerd, zonder ons land effectief tebezoeken.
(1) 155e Boek van Opmerkingen, deel I, pp. 32-38.
(2) Brieven van 16 augustus 1999.(3) Vroeger het artikel 188 C van het verdrag.
16 INTRODUCTION
INCIDENCE DE LA LOI DU 4 MAI 1999 MODIFIANT LA LOI PROVINCIALE SUR LA COMPE-
TENCE DE CONTROLE DE LA COUR EN MATIERE DE RECETTES ET DE DEPENSES PRO-VINCIALES 
Dans son précédent Cahier d'observations, la Cour a exposé que, suite à la
modification de la loi provinciale par la loi du 25 juin 1997, sa mission de contrôle àl'égard des provinces avait été limitée à l'arrêt des comptes et, le cas échéant, àl'exercice d'une compétence juridictionnelle portant sur la responsabilité, respective-ment, du receveur provincial, des receveurs spéciaux, des comptables provinciaux endeniers et en matières et des comptables des régies provinciales (traditionnelles) (1).
Entre-temps, par une modification du 4 mai 1999 de la loi provinciale, le légis-
lateur a rétabli une compétence plus large de contrôle de la Cour à l'égard des pro-vinces.
L'article 66 de la loi provinciale ainsi modifiée dispose que, chaque année, la
députation permanente soumet au conseil provincial le projet de budget pour l'exer-cice suivant, l'avis de la Cour des comptes y afférent et les comptes de l'exerciceprécédent accompagnés des observations de la Cour.
La compétence de la Cour pour exercer un contrôle interne général sur les re-
cettes et les dépenses provinciales est également reprise sans équivoque dans la loiprovinciale. 
Afin de fixer d'un commun accord les modalités de cette mission générale de
contrôle externe (2), la Cour a invité les gouverneurs provinciaux à lui communiquerleurs suggestions en la matière.
RELATIONS EXTERIEURES
La Cour des comptes européenne assure le contrôle externe des recettes et
des dépenses européennes. L'institution européenne effectue ses contrôles en colla-boration avec les institutions de contrôle nationales, conformément à l'article 248 dutraité de Rome instituant la Communauté européenne (3).
Chaque mission de contrôle effectuée dans notre pays est ainsi notifiée à la
Cour des comptes de Belgique, qui en informe immédiatement les autorités nationa-les concernées.
En 1998, la Cour des comptes européenne a effectué huit contrôles en
Belgique et a également réalisé quatre contrôles sur la base de questionnaires, sansvisite effective dans notre pays.
(1) 155eCahier d'observations, fascicule Ier, pp. 32-38.
(2) Lettres du 16 août 1999.(3) Antérieurement l'article 188 C du traité.
17 De controleopdrachten die betrekking hadden op het gemeenschappelijk
landbouwbeleid, betroffen de financiële audit inzake de uitgaven voor de EOGFL-waarborg van de boekjaren 1997 en 1998, de varkenspest en de botervetstoffen. Decontroles in verband met de structuurfondsen, en meer inzonderheid doelstelling 2van het EFRO, betroffen het operationele programma 1992/1993 in Turnhout en deontwikkeling van de industriezones in de provincie Limburg. Twee controleopdrach-ten hadden tot slot betrekking op de eigen middelen, meer bepaald de douanerech-ten en de landbouwheffingen, en de borgstellingen en waarborgen voor de betalingvan de douaneschuld.
De vragenlijsten van de Europese Rekenkamer betroffen de eigen middelen
van de Europese Gemeenschap, en meer bepaald de bedragen die op grond van deBTW en BNP aan de begroting van de Gemeenschap werden gestort, evenals bepaal-de vragen in verband met de structuurfondsen : het additionaliteitsbeginsel, de uit-voering van de tussentijdse evaluatie, inzonderheid in het domein van het EFRO, ende ontwikkeling van industriële sites in Henegouwen.
De Europese Rekenkamer rapporteert over de resultaten van haar controles
door middel van het jaarverslag en van speciale verslagen, die het BelgischeRekenhof worden toegestuurd.
Het jaarverslag betreffende het begrotingsjaar 1997 werd op 14 en 15 okto-
ber 1998 goedgekeurd (1). Het bevat eveneens de verklaring van betrouwbaarheid, dezogenoemde DAS, waarin de betrouwbaarheid van de rekeningen en de wettigheiden de regelmatigheid van de onderliggende verrichtingen worden bevestigd.
In 1998 heeft de Europese Rekenkamer geopteerd voor de publicatie van tal-
rijke auditresultaten in bijzondere verslagen, teneinde haar werkzaamheden beterover het hele jaar te kunnen spreiden. In 1998 werden aldus 25 bijzondere verslagen,vergezeld van de antwoorden van de gecontroleerde instelling gepubliceerd (2).
– Speciaal verslag nr. 1/98 over de bilaterale financiële en technische samenwerking
met de mediterrane derde landen (3).
– Speciaal verslag nr. 2/98 over de beschikkingen van de Commissie van 23 april en
30 juli 1997 betreffende de goedkeuring van de rekeningen voor 1993 in verbandmet de door het Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de landbouw(EOGFL), afdeling Garantie, gefinancierde uitgaven (4).
– Speciaal verslag nr. 3/98 over de tenuitvoerlegging door de Commissie van het be-
leid en de acties van de EU op het gebied van de waterverontreiniging (5).
– Speciaal verslag nr. 4/98 over de import in de Gemeenschap tegen een verlaagd
heffingspercentage van Nieuw-Zeelandse zuivelproducten en Zwitserse kaas ende afzet ervan (6).
(1) PB C349 van 17 november 1998.
(2) In 1997 werden 7 bijzondere verslagen gepubliceerd.(3) PB C98 van 31 maart 1998.(4) PB C191 van 18 juni 1998.(5) PB C191 van 18 juni 1998.(6) PB C127 van 24 april 1998.
18 Les missions de contrôle effectuées dans le domaine de la politique agricole
commune ont concerné l'audit financier relatif aux dépenses du FEOGA-Garantiedes exercices 1997 et 1998, la peste porcine classique et les matières grasses butyri-ques. En ce qui concerne la politique structurelle et, plus spécialement, l'objectif 2 duFEDER, les contrôles ont porté sur le programme opérationnel 1992/1993 àTurnhout et le développement des zones industrielles dans la province du Limbourg.Deux missions de contrôle ont enfin concerné les droits de douane et les prélève-ments agricoles, ainsi que les cautions et garanties pour le paiement de la dette dou-anière.
Les questionnaires de la Cour des comptes européenne concernaient les res-
sources T.V.A. et P.N.B. versées au budget communautaire, ainsi que certainesquestions relatives aux fonds structurels : l'analyse du principe d'additionnalité, lamise en œuvre de l'évaluation intermédiaire dans le domaine du FEDER, notam-ment, et le développement des sites industriels dans le Hainaut.
Les résultats du contrôle de la Cour des comptes européenne figurent dans un
rapport annuel et des rapports spéciaux, qui sont transmis à la Cour des comptes deBelgique.
Le rapport annuel relatif à l'exercice 1997 a été adopté les 14 et 15 octobre
1998 (1). Il comporte également la déclaration d'assurance, dénommée DAS, par la-quelle la fiabilité des comptes ainsi que la légalité et la régularité des opérations sous-jacentes sont certifiées.
En 1998, la Cour des comptes européenne a privilégié la publication de nom-
breux résultats d'audit dans des rapports spéciaux, de manière à pouvoir mieux ré-partir ses travaux sur toute l'année. 25 rapports spéciaux (2) ont ainsi été publiés, ac-compagnés des réponses de l'institution contrôlée :
– Rapport spécial n° 1/98 relatif à la coopération financière et technique bilatérale
avec les pays tiers méditerranéens (3).
– Rapport spécial n° 2/98 de la Cour des comptes sur les décisions de la Commission
du 23 avril 1997 et du 30 juillet 1997 relatives à l’apurement des comptes du Fondseuropéen d’orientation et de garantie agricole (FEOGA), section Garantie pourl’exercice 1993 (4).
–
Rapport spécial n° 3/98 concernant la mise en oeuvre, par la Commission, de la po-
litique et de l'action de l'Union européenne en matière de pollution des eaux (5).
– Rapport spécial n° 4/98 de la Cour des comptes relatif à l'importation à taux ré-
duit dans la Communauté et à l'écoulement, sur le marché, de produits laitiersnéo-zélandais et de fromage suisse (6).
(1) JO C349 du 17 novembre 1998.
(2) 7 rapports spéciaux furent publiés en 1997.(3) JO C98 du 31 mars 1998.(4) JO C191 du 18 juin 1998.(5) JO C191 du 18 juin 1998.(6) JO C127 du 24 avril 1998.
19 – Speciaal verslag nr. 5/98 over de wederopbouw in het voormalige Joegoslavië (pe-
riode 1996-1997) (7).
– Speciaal verslag nr. 6/98 over de balans van het stelsel van de middelen uit BTW
en BNP (8).
– Speciaal verslag nr. 7/98 over het communautaire programma voor ontwikkelings-
hulp aan Zuid-Afrika (1986-1996) (9).
– Speciaal verslag 8/98 van de Rekenkamer over de diensten van de Commissie die
specifiek zijn betrokken bij de fraudebestrijding, met name de "Unité de coordi-nation de la lutte antifraude" (10).
– Speciaal verslag nr. 9/98 over de bescherming van de financiële belangen van de
Europese Unie inzake de BTW van het intracommunautaire handelsverkeer (11).
– Speciaal verslag nr. 10/98 over de uitgaven en vergoedingen van de leden van het
Europees Parlement (12).
– Speciaal verslag nr. 11/98 over de ontwikkeling van de particuliere sector PHARE
& TACIS (periode 1991-1996) (Programma's ter ondersteuning van de KMO's, deregionale ontwikkeling en de herstructurering van het bedrijfsleven) (13).
– Speciaal verslag nr. 12/98 over de uitvoering van de operationele programma's be-
treffende de bevordering van de plattelandsontwikkeling in de zones van doelstel-ling 5b (14).
– Speciaal verslag nr. 13/98 over de controle van het gebruik van risico-analysetech-
nieken bij douanecontroles en de inklaring van goederen (15).
– Speciaal verslag nr. 14/98 over de afsluiting van de vormen van bijstandsverlening
van het EFRO (16).
– Speciaal verslag nr. 15/98 over de evaluatie van de bijstandsverlening van de
Structuurfondsen betreffende de perioden 1989-1993 en 1994-1999 (17).
– Speciaal verslag nr. 16/98 over de besteding van de kredieten van de structurele
acties gedurende de programmeringsperiode 1994-1999 (18).
– Speciaal verslag nr. 17/98 inzake steun voor hernieuwbare energiebronnen in ac-
ties voor gezamenlijke rekening van het programma Joule-Thermie en in de mo-delprojecten van het programma Altener (19).
(7) PB C241 van 31 juli 1998.
(8) PB C241 van 31 juli 1998.(9) PB C241 van 31 juli 1998.(10) PB C230 van 22 juli 1998.(11) PB C356 van 20 november 1998.(12) PB C243 van 3 augustus 1998.(13) PB C335 van 3 november 1998.(14) PB C356 van 20 november 1998.(15) PB C375 van 3 december 1998.(16) PB C368 van 27 november 1998.(17) PB C347 van 16 november 1998.(18) PB C347 van 16 november 1998.(19) PB C356 van 20 november 1998.
20 – Rapport spécial n° 5/98 relatif à la reconstruction en ex-Yougoslavie (période
1996-1997) (7).
– Rapport spécial n° 6/98 relatif au bilan du système des ressources fondées sur la
T.V.A. et le P.N.B. (8).
– Rapport spécial n° 7/98 concernant le programme communautaire d'aide au dé-
veloppement concernant l'Afrique du Sud (1986-1996) (9).
– Rapport spécial n° 8/98 de la Cour des comptes relatif aux services de la
Commission chargés de la lutte contre la fraude, notamment l'Unité de coordina-tion de la lutte anti-fraude (10).
– Rapport spécial n° 9/98 relatif à la protection des intérêts financiers de l'Union eu-
ropéenne en matière de T.V.A. sur les échanges intracommunautaires (11).
– Rapport spécial n° 10/98 relatif aux frais et indemnités des députés du Parlement
européen (12).
– Rapport spécial n° 11/98 relatif au développement du secteur privé PHARE et
TACIS pour la période 1991-1996 (Programmes de soutien aux P.M.E., au déve-loppement régional et à la restructuration des entreprises) (13).
– Rapport spécial n° 12/98 sur l'exécution des programmes opérationnels relatifs à
la promotion du développement rural dans les zones de l'objectif n° 5b (14).
– Rapport spécial n° 13/98 relatif à l'audit de l'utilisation des techniques d'analyse
de risque dans les contrôles douaniers et le dédouanement des marchandises (15).
– Rapport spécial n° 14/98 sur la clôture des formes d'intervention du FEDER (16).
–
Rapport spécial n° 15/98 de la Cour des comptes relatif à l'évaluation des interven-
tions des Fonds structurels concernant les périodes 1989-1993 et 1994-1999 (17).
–Rapport spécial n° 16/98 de la Cour des comptes européenne relatif à l'exécutiondes crédits des actions structurelles de la période de programmation 1994-1999 (18).
– Rapport spécial n° 17/98 relatif au soutien apporté aux sources d'énergie renouve-
lables dans le cadre des actions à frais partagés du programme Joule-Thermie etdes actions pilotes relevant du programme Altener (19).
(7) JO C241 du 31 juillet 1998.
(8) JO C241 du 31 juillet 1998.(9) JO C241 du 31 juillet 1998.(10) JO C230 du 22 juillet 1998.(11) JO C356 du 20 novembre 1998.(12) JO C243 du 3 août 1998.(13) JO C335 du 3 novembre 1998.(14) JO C356 du 20 novembre 1998.(15) JO C375 du 3 décembre 1998.(16) JO C368 du 27 novembre 1998.(17) JO C347 du 16 novembre 1998.(18) JO C347 du 16 novembre 1998.(19) JO C356 du 20 novembre 1998.
21 – Speciaal verslag nr. 18/98 over de communautaire maatregelen ter aanmoediging
van de oprichting van gemengde vennootschappen in de visserijsector (20).
– Speciaal verslag nr. 19/98 over de communautaire financiering van bepaalde maat-
regelen naar aanleiding van de BSE-crisis (21).
– Speciaal verslag nr. 20/98 over de verificatie van fysieke controles op landbouw-
producten waarvoor uitvoerrestituties worden betaald (22).
– Speciaal verslag nr. 21/98 over de procedure voor erkenning en verklaring, zoals
toegepast op de goedkeuring van de rekeningen inzake de uitgaven van hetEOGFL-Garantie voor 1996 (23).
– Speciaal verslag nr. 22/98 betreffende het beheer door de Commissie van de uit-
voering van maatregelen ter bevordering van gelijke kansen voor vrouwen enmannen (24).
– Speciaal verslag nr. 23/98 over de voorlichtings- en communicatieacties van de
Europese Commissie (25).
– Speciaal verslag nr. 24/98 over verrichtingen met risicodragend kapitaal, gefinan-
cierd uit de middelen van de Europese ontwikkelingsfondsen (26).
– Speciaal verslag nr. 25/98 over de door de Europese Unie gevoerde acties op het
gebied van de nucleaire veiligheid in Midden- en Oost-Europa (LMOE) en in deNieuwe Onafhankelijke Staten (NOS) (periode 1990-1997) (27).
Er bestaan nog andere vormen van samenwerking tussen de Europese
Rekenkamer en het geheel van de nationale controle-instellingen van de EuropeseUnie.
Het contactcomité van de voorzitters van de nationale controle-instellingen
van de Lid-Staten gaat elk jaar over tot een uitwisseling van informatie en beschou-wingen op het gebied van de externe controle op de openbare financiën. Tijdens zijnvergadering in Luxemburg op 20 en 21 oktober 1998 werden de volgende thema’s on-derzocht :
– de controle op de BTW in de intracommunautaire verrichtingen ;– de toepassing van de communautaire bepalingen betreffende staatssteun ;– de omzetting in intern recht van de richtlijnen van de Gemeenschap in verband
met overheidsopdrachten ;
– de algemene controlenormen ;
(20) PB C393 van 16 december 1998.
(21) PB C383 van 9 december 1998.(22) PB C375 van 3 december 1998.(23) PB C389 van 14 december 1998.(24) PB C393 van 16 december 1998.(25) PB C393 van 16 december 1998.(26) PB C389 van 14 december 1998.(27) PB C35 van 9 februari 1999.
22 – Rapport spécial n° 18/98 concernant les mesures communautaires visant à pro-
mouvoir la création de sociétés mixtes dans le secteur de la pêche (20).
– Rapport spécial n° 19/98 relatif au financement communautaire de certaines me-
sures prises à la suite de la crise de l'E.S.B. (21).
– Rapport spécial n° 20/98 sur l'audit des contrôles physiques opérés sur les produits
agricoles bénéficiant de restitutions à l'exportation (22).
– Rapport spécial n° 21/98 sur la procédure d'agrément et de certification appliquée
dans le cadre de l'apurement des comptes 1996 relatifs aux dépenses du FEOGA-Garantie (23).
– Rapport spécial n° 22/98 sur la gestion par la Commission de la mise en oeuvre de
mesures visant à promouvoir l'égalité des chances entre les hommes et les femmes(24).
– Rapport spécial n° 23/98 concernant les actions d'information et de communica-
tion gérées par la Commission (25).
– Rapport spécial n° 24/98 concernant les opérations de capitaux à risque financées
sur les ressources des Fonds européens de développement (26).
– Rapport spécial n° 25/98 relatif aux opérations engagées par l'Union européenne
dans le domaine de la sûreté nucléaire en Europe centrale et orientale (PECO) etdans les nouveaux États indépendants (N.E.I.) (période 1990-1997) (27).
Il existe aussi d'autres formes de collaboration entre la Cour des comptes eu-
ropéenne et l'ensemble des institutions de contrôle nationales de l'Union européen-ne.
Le comité de contact des présidents des institutions de contrôle nationales des
Etats membres procède, chaque année, à un échange d'informations et de réflexionsdans le domaine du contrôle externe des finances publiques. Lors de sa réunion, àLuxembourg, les 20 et 21 octobre 1998, les thèmes suivants ont été examinés :
– le contrôle de la T.V.A. dans les échanges intracommunautaires ;
– l'application des dispositions communautaires relatives aux aides d'Etat ;– la transposition en droit interne des directives communautaires relatives aux
marchés publics ;
– les normes générales de contrôle ;
(20) JO C393 du 16 décembre 1998.
(21) JO C383 du 9 décembre 1998.(22) JO C375 du 3 décembre 1998.(23) JO C389 du 14 décembre 1998.(24) JO C393 du 16 décembre 1998.(25) JO C393 du 16 décembre 1998.(26) JO C389 du 14 décembre 1998. (27) JO C35 du 9 février 1999.
23 – de samenwerking met de landen van Centraal en Oost-Europa ;
– de verbetering van de procedures met betrekking tot de voorstelling van het jaar-
verslag van de Europese Rekenkamer ;
– de samenwerking en de modaliteiten daarvan tussen de Europese Rekenkamer en
de nationale controle-instellingen.
De voorbereiding van de vergadering van het contactcomité wordt verzekerd
door de verbindingsagenten en door de verschillende werkgroepen. Het Rekenhofvan België neemt deel aan de werkzaamheden van de reeds bestaande werkgroepenbetreffende de BTW, staatssteun en overheidsopdrachten (28) en aan de nieuwewerkgroep met betrekking tot de samenwerking met de landen van Centraal en Oost-Europa.
Overeenkomstig de bepalingen van de verdragen tot oprichting van de
Europese Gemeenschap stellen de leden van de Europese Rekenkamer onderlingvoor drie jaar de voorzitter van de Rekenkamer aan. De heer Jan O. KARLSSONwerd op 14 januari 1999 tot voorzitter van de Europese Rekenkamer gekozen, metuitwerking op 18 januari 1999, ter vervanging van de heer Bernhard FRIEDMANN.
– Intosai
In november 1998 woonde een delegatie van het Rekenhof het 16
econgres
van INTOSAI in Montevideo (Uruguay) bij. Het eerste thema van het congres wasgewijd aan de taak van de hoge controle-instellingen (HCI) in het voorkomen en op-sporen van fraude en corruptie. Dat thema was onderverdeeld in twee subthema’s :
– de taak en de ervaringen van de HCI’s in het voorkomen en opsporen van fraude
en corruptie ;
– methoden en technieken om fraude en corruptie te voorkomen en op te sporen.
Hierna volgen de voornaamste aanbevelingen.
– De HCI’s benadrukken dat zij een voldoende graad van financiële en operatione-
le autonomie moeten bereiken zodat zij hun controleactiviteiten maximaal naareigen goeddunken kunnen invullen. Onder verwijzing naar de Verklaring vanLima, die in 1977 door INTOSAI werd aangenomen, stellen de HCI’s dat ze overde nodige onafhankelijkheid en de vereiste bevoegdheden moeten beschikken omop een doeltreffende wijze fraude en corruptie te kunnen helpen verminderen. Derekenkamers moeten kunnen beschikken over eerlijke, bekwame en gemotiveer-de ambtenaren, die integer, objectief en onpartijdig moeten zijn en bovendienprofessioneel te werk moeten gaan. Fraude-indicatoren zijn vaak moeilijk af tebakenen. Om die te herkennen moeten de auditeurs voldoende technische erva-ring bezitten. Verder is er ook nood aan nauwere samenwerking tussen de reken-kamers om hun ervaringen op dat vlak uit te wisselen. Daarnaast moeten deHCI’s ook over voldoende financiële middelen beschikken.
(28) Het mandaat van die werkgroep werd in 1998 beëindigd.
24 – la coopération avec les pays d'Europe centrale et orientale (PECO) ;
– l'amélioration des procédures relatives à la présentation du rapport annuel de la
Cour des comptes européenne ;
– la coopération et les relations de travail entre la Cour des comptes européenne et
les institutions de contrôle nationales.
La préparation de la réunion du comité de contact est réalisée par les agents
de liaison et différents groupes de travail. La Cour des comptes de Belgique participeaux travaux des groupes de travail déjà existants relatifs à la T.V.A., aux aidesd'Etats, aux marchés publics (28), ainsi qu'au nouveau groupe de travail relatif auxPECO.
Conformément aux dispositions des traités instituant la Communauté eu-
ropéenne, les membres de la Cour des comptes européenne désignent parmi eux,pour trois ans, le président de la Cour. M. Jan O. KARLSSON a été élu, le 14 janvier1999, Président de la Cour des comptes européenne, avec effet au 18 janvier 1999, enremplacement de M. Bernhard FRIEDMANN.
– Intosai
En novembre 1998, une délégation de la Cour des comptes a assisté au 16
e
congrès de l'INTOSAI à Montevideo. Le premier thème du congrès portait sur la
mission des institutions supérieures de contrôle (I.S.C.) dans la prévention et la dé-tection de la fraude et de la corruption. Ce thème a été lui-même réparti en deuxsous-thèmes :
– la mission et l'expérience des I.S.C. dans la prévention et la recherche de la fraude
et de la corruption ;
– les méthodes et les techniques pour prévenir et mettre à jour la fraude et la cor-
ruption.
Les principales recommandations ont été les suivantes.
– Les I.S.C. insistent pour être assurées d'un niveau suffisant d'autonomie financiè-
re de manière à pouvoir exercer leurs activités de contrôle comme elles l'enten-dent. En référence à la Déclaration de Lima adoptée en 1977 par l'INTOSAI, lesI.S.C. affirment qu'elles doivent disposer de l'indépendance nécessaire et descompétences indispensables pour pouvoir contribuer, de manière efficace, à la di-minution de la fraude et de la corruption. Les Cours des comptes doivent pouvoirdisposer d'un personnel honnête, qualifié et motivé, qui doit être intègre, objectifet impartial et qui, en outre, doit pouvoir travailler de manière professionnelle.Les indicateurs de fraude sont difficiles à circonscrire. Pour les identifier, les audi-teurs doivent posséder une expérience technique suffisante. Au surplus, unecoopération plus étroite entre les Cours des comptes est nécessaire aux échangesportant sur leurs expériences en la matière. De surcroît, les I.S.C. doivent égale-ment disposer de moyens financiers suffisants.
(28) Le mandat de ce groupe de travail s'est terminé en 1998.
25 – De HCI’s zijn van oordeel dat zij een meer actieve rol moeten spelen bij de beoor-
deling van de doelmatigheid en de doeltreffendheid van de systemen voor finan-ciële en interne controle. Zij zien vooral heil in een stevig financieel beheer endoeltreffende interne controleprocedures om fraude en corruptie te voorkomenen/of te detecteren.
– De HCI’s moeten hun controlestrategie – middels het uitwerken van doeltreffen-
de frauderisico-indicatoren – toespitsen op de meest fraude- en corruptiegevoeligediensten en verrichtingen.
– De HCI’s onderschrijven het belang van het uitwisselen van ervaringen met ande-
re HCI’s op het vlak van fraude en corruptie.
– De HCI’s benadrukken dat zij een aanzet moeten geven tot het uitwerken van
richtlijnen in verband met de vermogensaangiften van de ambtenaren en het uit-werken van een deontologische code voor het openbaar ambt moeten aanmoedi-gen (gelijkaardig aan de INTOSAI-deontologische code).
Het tweede thema handelde traditiegetrouw over de activiteiten van de ver-
schillende permanente comités en werkgroepen. Het Rekenhof trad op als moderatorvoor de besprekingen van het INTOSAI-comité dat bevoegd is voor het uitwerkenvan interne controlenormen. In voorbereiding van dat congres namen twee ambtena-ren van het Rekenhof in september 1998 deel aan de expert-meeting van voornoemdINTOSAI-comité in Boedapest.
– Eurosai
Leden van het Rekenhof, onder leiding van de voorzitters, namen van 31 mei
tot 4 juni 1999 in Parijs deel aan het 4
eEUROSAI-congres. Het congres ging nader in
op het belang van het onafhankelijk functioneren van de hoge controle-instellingen(HCI). Aan het slot van het congres bevestigden de deelnemers dat de onafhankelijk-heid van de HCI’s op de volgende principes berust.
– De HCI’s moeten over de middelen beschikken die daadwerkelijk hun onafhan-
kelijkheid kunnen waarborgen. Die onafhankelijkheid vergt grondwettelijke enwettelijke bepalingen die de plaats van de HCI’s binnen het staatsbestel bepalen.Tevens dient het statuut van de leidende instanties waarborgen te bevatten voorhun onafhankelijk functioneren en moeten de auditeurs onafhankelijk en vrij vanelke druk kunnen controleren. 
– Tegenover die onafhankelijkheid staat een institutionele verantwoordelijkheid die
kan variëren naargelang van de politieke organisatie. De HCI’s moeten vanzelf-sprekend op zichzelf de regels toepassen die ze aan anderen aanbevelen.
–
De onafhankelijkheid van de HCI’s komt ook tot uiting in hun betrekkingen met
de media. De HCI’s zouden moeten vrij zijn hun beleid inzake de communicatiemet de media en het publiek te bepalen. Behoudens de gevallen waarin de publica-ties door de grondwet of de wet worden voorgeschreven, zouden de HCI’s alduszelf moeten kunen bepalen of hun verslagen al dan niet worden gepubliceerd en inwelke vorm. De transparantie ten aanzien van de gecontroleerde instelling is eenfundamenteel principe : ze kan tot uiting komen via de tegensprekelijke procedureen/of de inlassing van de antwoorden van de gecontroleerde instellingen in deopenbare verslagen van de HCI. De burgers moeten tevens rechtsreeks toeganghebben tot de openbare rapporten van de HCI’s, eventueel zelfs via een website.
26 – Les I.S.C. considèrent qu'elles doivent jouer un rôle plus actif dans l'évaluation de
l'efficacité et de l'efficience des systèmes de contrôle financier et interne. Ellesestiment que la solution en vue de prévenir la fraude et la corruption passe parune gestion financière rigoureuse et des procédures de contrôle interne efficaces.
– Les I.S.C. doivent, au travers de l'élaboration d'indicateurs efficaces de risque de
fraude, perfectionner leur stratégie de contrôle à l'égard des services et des opéra-tions les plus exposés à la fraude et à la corruption.
– Les I.S.C. soulignent l'importance des échanges d'expériences avec les autres
I.S.C. sur le plan de la fraude et de la corruption.
– Les I.S.C. mettent l'accent sur le fait qu'elles doivent prendre une part active à
l'élaboration des directives relatives aux déclarations de patrimoine des fonction-naires et d'un code de déontologie applicable à la fonction publique (analogue aucode de déontologie de l'INTOSAI).
Le deuxième thème traitait, comme à l'accoutumée, des activités des diffé-
rents comités et groupes de travail permanents. La Cour des comptes est intervenueen tant que modérateur dans les discussions du comité de l'INTOSAI compétentpour l'élaboration des normes de contrôle interne. Dans le cadre de la préparation dece congrès, deux fonctionnaires de la Cour ont pris part, en septembre 1998, àBudapest, à une réunion d'experts dudit comité.
– Eurosai
Du 31 mai au 4 juin 1999, des membres de la Cour ont participé, sous la direc-
tion des présidents, au 4
econgrès de l'EUROSAI. Ce congrès a examiné de manière
approfondie l'importance de l'indépendance fonctionnelle des institutions supérieu-res de contrôle (I.S.C.). Lors de la clôture du congrès, les participants ont réaffirméles principes sur lesquels repose l'indépendance des I.S.C.
– Les I.S.C. doivent disposer des moyens qui peuvent effectivement garantir leur in-
dépendance. Celle-ci suppose des dispositions constitutionnelles et légales qui dé-finissent la place des I.S.C. au sein du système étatique. En même temps, le statutdes instances dirigeantes doit contenir des garanties pour leur indépendance fonc-tionnelle et les auditeurs doivent pouvoir exercer leur contrôle de manière indé-pendante, à l'abri de toute pression.
– Cette indépendance a pour contrepartie une responsabilité institutionnelle, qui
peut varier en fonction de l'organisation politique. Il va de soi que les I.S.C. doi-vent s'appliquer à elles-mêmes les règles qu'elles recommandent aux autres.
– L'indépendance des I.S.C. s'exprime également au travers de leurs relations avec
les médias. Les I.S.C. devraient définir librement leur politique de communicationà l'égard des médias et du public. Mis à part les cas où la constitution ou la loi dé-finissent les modes de publication, les I.S.C. devraient donc pouvoir décider sileurs rapports doivent ou non être publiés et sous quelle forme ils doivent l'être.La transparence à l'égard de l'organisme contrôlé est un principe fondamental :elle s'exprime par un processus contradictoire et/ou l'insertion, dans les rapportspubliés par les I.S.C., des réponses des institutions contrôlées. Les citoyens doi-vent, en même temps, avoir un accès direct aux rapports publics des I.S.C., éven-tuellement, via un site télématique.
27 – Deelname aan andere internationale conferenties en seminaries
Een lid van het Rekenhof woonde in oktober 1998 in Rome de internationale
conferentie van de European Evaluation Society bij.
Een lid van het Rekenhof nam van 24 tot 26 juni 1999 deel aan een seminarie
georganiseerd door het United Nations Development Programme in Kiev (Oekraine).
Op deze ontmoeting werd het thema behandeld van de rol van de HCI’s in het begro-tingsproces en het overheidsbeheer.
Op 27 juli 1999 was een lid van het Rekenhof in Sofia aanwezig op de viering
van de vierde verjaardag van de wet op het Bulgaarse National Audit Office . 
Een ambtenaar van het Rekenhof nam tijdens de verslagperiode deel aan ver-
schillende bijeenkomsten in het kader van de F16-SAI Conferentie.
OVERZICHT VAN DE IN HET JAAR 1998 DOOR HET REKENHOF MET DE LEDEN VAN DE
FEDERALE REGERING GEVOERDE BRIEFWISSELING
In 1998 heeft het Rekenhof 652 brieven gericht aan de leden van de federale
regering.
De onderstaande tabel biedt een overzicht. De kolom Kamers vermeldt het
aantal brieven of briefafschriften met op het niveau van de Nederlandse en de FranseKamer behandelde opmerkingen. De kolom AVvermeldt het aantal brieven of brief-
afschriften met op het niveau van de algemene vergadering behandelde opmerkin-gen. De kolom rekening geeft het aantal brieven of briefafschriften aan waarbij reke-
ningen van openbare instellingen of van rekenplichtigen gecontroleerd werden ver-klaard.
Krachtens artikel 5, zesde lid, van de inrichtingswet van het Rekenhof hadden
de ministers de verplichting, binnen een termijn van ten hoogste drie maanden, dedoor het Rekenhof gevraagde documenten, inlichtingen en ophelderingen te ver-strekken en zijn opmerkingen te beantwoorden.
Het nieuwe artikel 5bis, derde lid, van de inrichtingswet van het Rekenhof, in-
gevoegd bij wet van 10 maart 1998, bepaalt evenwel dat de ministers voortaan ver-plicht zijn binnen een termijn van ten hoogste één maand te antwoorden op de op-merkingen van het Rekenhof. Die bepaling is op 21 april 1998 in werking getreden.
28 – Participation à d'autres conférences et séminaires internationaux
Un membre de la Cour des comptes a assisté, en octobre 1998, à Rome, à une
conférence internationale de la Société européenne d'évaluation.
Un membre de la Cour des comptes a participé, du 24 au 26 juin 1999, à un sé-
minaire organisé à Kiev (Ukraine) par le Programme de développement des Nations-Unies. Le thème traité au cours de cette rencontre était le rôle des I.S.C. dans le pro-cessus budgétaire et la gestion publique.
Le 27 juillet 1999, un membre de la Cour a assisté, à Sofia, à la célébration du
quatrième anniversaire de l'Office national de contrôle de Bulgarie.
Un fonctionnaire de la Cour des comptes a pris part, lors de l'élaboration des
rapports, à différentes réunions de la "F-16 – S.A.I. Conférence".
APERÇU DE LA CORRESPONDANCE ECHANGEE EN 1998 ENTRE LA COUR DES COMPTES
ET LES MEMBRES DU GOUVERNEMENT FEDERAL
En 1998, la Cour des comptes a envoyé 652 lettres aux membres du Gouver-
nement fédéral.
Le tableau ci-dessous en présente un aperçu. La colonne Chambres mention-
ne le nombre de lettres ou copies de lettres communiquant des observations traitéesau niveau de la Chambre française et de la Chambre néerlandaise. La colonne A.G.
mentionne le nombre de lettres ou copies de lettres communiquant des observationstraitées au niveau de l'assemblée générale. La colonne Comptes indique le nombre
de lettres ou copies de lettres déclarant contrôlés les comptes d'organismes publics oude comptables.
En vertu de l'article 5, alinéa 6, de la loi organique de la Cour des comptes, les
ministres sont tenus de transmettre les documents, renseignements et éclaircisse-ments réclamés par la Cour et de répondre à ses observations dans un délai maximumde trois mois.
Le nouvel article 5 bis, alinéa 3, de la loi organique de la Cour des comptes, in-
séré par la loi du 10 mars 1998, dispose toutefois que les ministres sont tenus de trans-mettre les documents, renseignements et éclaircissements réclamés par la Cour et derépondre à ses observations dans un délai maximum d'un mois. Cette disposition estentrée en vigueur le 21 avril 1998.
29 1998
Geadresseerde  KAMERS AV Rekening Totalen 
Eerste Minister 3 1 8 10 5 – 27
Vice-Eerste Minister en 
Minister van Economie en Telecommunicatie 5 – 8 5 6 – 24
Minister van Binnenlandse Zaken 1 1 14 6 – – 22
Minister van Financiën en Buitenlandse Handel 23 4 39 13 35 2 116
Minister van Begroting 1 3 5 35 – 12 56
Minister van Wetenschaps-
beleid 6 – – 3 – – 9
Minister van Volksgezondheid 
en Pensioenen 42 1 33 6 – 1 83
Zaken 8 – 5 3 – – 16
Minister van Tewerkstelling en
Arbeid, belast met het Beleid van gelijke kansen voor mannen en vrouwen 15 – 6 10 3 5 39
Minister van Sociale Zaken 20 5 10 10 – 7 52Minister van Landbouw 
en de Kleine en Middelgrote Ondernemingen 8 – 10 4 12 2 36
Minister van Vervoer – – 4 5 9 – 18
Minister van Justitie 4 – 13 3 – – 20
Minister van Ambtenarenzaken 4 1 7 4 – – 16Minister van Landsverdediging 18 4 42 14 6 – 84Staatssecretaris voor Ontwikke-
lingssamenwerking 9 – 10 5 1 – 25
Staatssecretaris voor Veiligheid, 
Maatschappelijke Integratie en Leefmilieu 4 – 1 4 – – 9
TOTAAL 171 20 215 140 77 29 652
30 1998
Destinataire  CHAMBRES A.G. Comptes Totaux
Remarque Copie Remarque Copie Remarque Copie
Premier ministre 3 1 8 10 5 – 27
Vice-premier ministre et
ministre de l’Economie etdes Télécommunications 5 – 8 5 6 – 24
ministre de l’Intérieur 1 1 14 6 – – 22
ministre des Finances etdu Commerce extérieur 23 4 39 13 35 2 116
ministre du Budget 1 3 5 35 – 12 56
Ministre de la Politique 
scientifique 6 – – 3 – – 9
Ministre de la Santé publique
et des Pensions 42 1 33 6 – 1 83
Ministre des Affaires étrangères 8 – 5 3 – – 16
Ministre de l’Emploi et
du Travail 15 – 6 10 3 5 39
Ministre des Affaires sociales 20 5 10 10 – 7 52
Ministre de l’Agriculture et
des Petites et Moyennes Entreprises 8 – 10 4 12 2 36
Ministre des Transports – – 4 5 6 – 18
Ministre de la Justice 4 – 13 3 – – 20
Ministre de la Fonction publique 4 1 7 4 – – 16Ministre de la Défense nationale 18 4 42 14 6 – 84Secrétaire d’Etat à la 
Coopération au développement 9 – 10 5 1 – 25
Secrétaire d’Etat à la Sécurité,
à l’Intégration sociale età l’Environnement 4 – 1 4 – – 9
TOTAL 171 20 215 140 77 29 652
31 32BENOEMINGEN EN AANSTELLINGEN
In de algemene vergadering van 2 september 1998 heeft het Rekenhof beslist
hoofdgriffier Frans VAN DEN HEEDE en griffier Franz WASCOTTE te benoemenin de functie van lid van het college van commissarissen bij de naamloze vennoot-schap van publiek recht A.S.T.R.I.D. 
Tijdens de algemene vergadering van 9 november 1998 werden eerste voorzit-
ter Jeroom VAN de VELDE en voorzitter William DUMAZY voor een nieuwe ter-mijn herbenoemd tot leden van het college van commissarissen bij DE POST.Tijdens diezelfde vergadering werden tevens de raadsheren Annie DUROI-VAN-HELMONT en Guy HUBERT benoemd als leden van het college van commissaris-sen bij Belgocontrol en bij de NV Brussels International Airport Company. 
De heer William DUMAZY werd, in zijn hoedanigheid van voorzitter van het
Rekenhof, door de algemene vergadering van de Internationale Organisatie van deCriminele Politie (INTERPOL) aangesteld tot verificateur van de rekeningen vanINTERPOL voor de periode 1998-2001 (1).
Tenslotte werd het Belgisch Rekenhof op het 4de congres van EUROSAI (2)
benoemd tot commissaris van de rekening van EUROSAI, voor de periode 1999-2001.
(1) Brief van 23 december 1998 van de secretaris-generaal van de algemene vergadering
van INTERPOL.
(2) Dit congres ging door te Parijs van 31 mei tot 4 juni 1999. 33NOMINATIONS ET DESIGNATIONS
Lors de l'assemblée générale du 2 septembre 1998, la Cour des comptes a dé-
cidé de nommer M. le Greffier en chef Frans VAN DEN HEEDE et M. le GreffierFranz WASCOTTE aux postes de membre du collège des commissaires de la sociétéanonyme de droit public A.S.T.R.I.D.
Au cours de l'assemblée générale du 9 septembre 1998, M. le Premier
Président Jeroom VAN de VELDE et M. le Président William DUMAZY ont étéconfirmés pour un nouveau mandat en tant que membres du collège des commissai-res de La Poste. Lors de la même assemblée, M
mela Conseillère Annie DUROI-
VANHELMONT et M. le Conseiller Guy HUBERT ont été désignés comme mem-bres du collège des commissaires de Belgocontrol et de la S.A. Brussels International
Airport Company .
L'Assemblée générale de l'Organisation internationale du police criminelle
(INTERPOL) a désigné le Président de la Cour des comptes, M. William DUMAZY, en qualité de vérificateur des comptes d'INTERPOL pour la période1998-2001 (1).
Au 4
econgrès de l'EUROSAI (2), la Cour des comptes de Belgique a été
nommée commissaire aux comptes de l'EUROSAI, pour la période 1999-2001.
(1) Lettre du 23 décembre 1998 du secrétaire général de l'Assemblée générale de
l'INTERPOL.
(2) Ce congrès s'est tenu à Paris du 31 mai au 4 juin 1999. I. – ALGEMENE RIJKSCOMPTABILITEIT
1. HET BEGROTINGSONDERZOEK IN 1998
In het kader van zijn opdracht als budgettair raadgever van de Kamer van
Volksvertegenwoordigers (artikel 16 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomp-tabiliteit) deelt het Rekenhof zijn commentaar en opmerkingen betreffende de be-grotingsontwerpen mee.
In de loop van 1998 werden het ontwerp tot aanpassing van de staatsbegroting
voor 1998 en het ontwerp van staatsbegroting voor 1999 onderzocht.
1.1. Onderzoek van het ontwerp tot aanpassing van de staatsbegroting voor 1998
De commentaar en opmerkingen inzake het ontwerp van aanpassing van de
algemene uitgavenbegroting en van de rijksmiddelenbegroting voor 1998 (1) werdenop 13 mei 1998 aan de Voorzitter van de Kamer van Volksvertegenwoordigers toege-zonden. Het verslag van het Rekenhof en het antwoord van de Minister vanBegroting werden integraal opgenomen in het verslag dat namens de Commissie voorde Financiën en de Begroting werd uitgebracht (2). 
Zijn college merkte inzonderheid op dat via een bijzondere bepaling in het
wetsontwerp houdende aanpassing van de rijksmiddelenbegroting (3) in twee geval-len afbreuk werd gedaan aan een bestaande wettelijke regeling. Enerzijds wijzigdedie bepaling het plafond van de middelen waarover het Overlevingsfonds DerdeWereld sinds 1983 kon beschikken. Het Rekenhof was van oordeel dat een dergelijkeplafondverhoging dient te gebeuren middels een wijziging van de wet van 3 okto-ber 1983 houdende oprichting van een "Overlevingsfonds Derde Wereld" ter uitvoe-ring van de resolutie van de Senaat en van de Kamer van Volksvertegenwoordigersover het manifest van de Nobelprijswinnaars tegen uitroeiing door honger en over debijdrage die België aan die actie moet leveren. Anderzijds wordt de Nationale Loterijingevolge die bijzondere bepaling verplicht 750 miljoen BEF van haar geraamde win-sten voor 1998 vooraf te nemen ten voordele van het Overlevingsfonds DerdeWereld. Die ontworpen bepaling was overbodig vermits de wet van 22 juli 1991 metbetrekking tot de Nationale Loterij voorschrijft dat het winstverdelingsplan bij een inMinisterraad overlegd koninklijk besluit moet worden goedgekeurd (4).
Bovendien werd in de aangepaste rijksmiddelenbegroting het bedrag van de
terugbetaling door het Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering aan deStaat van de sociale vrijstelling van het remgeld, ingevoerd door artikel 43 van deprogrammawet van 24 december 1993, andermaal niet opgenomen.
(1) Aanpassing van de begrotingen van ontvangsten en uitgaven voor het begrotingsjaar
1998, Parl. St. Kamer, 1997-98, nr. 1510/4 ; wetsontwerp houdende aanpassing van de Rijksmiddelen-
begroting van het begrotingsjaar 1998, Parl. St. Kamer, 1997-98, nr. 1511/1 ; wetsontwerp houdende
tweede aanpassing van de Algemene Uitgavenbegroting van het begrotingsjaar 1998, Parl. St.
Kamer, 1997-98, nr. 1512/1 en 2.
(2) Parl. St. Kamer, 1997-98, nr. 1511/2.
(3) Artikel 6. (4) Artikel 16. 
34 I. – COMPTABILITE GENERALE DE L'ETAT
1. EXAMEN BUDGETAIRE EN 1998 
Dans le cadre de sa mission de conseiller budgétaire de la Chambre des repré-
sentants (article 16 des lois coordonnées sur la comptabilité de l'Etat), la Cour com-munique à celle-ci ses commentaires et ses observations concernant les projets debudget.
Dans le courant de l'année 1998 ont été examinés le projet d'ajustement du
budget de l'Etat pour 1998 et le projet du budget de l'Etat pour 1999. 
1.1. Examen du projet d'ajustement du budget de l'Etat pour 1998
Les commentaires et observations qu'appelait le projet d'ajustement du bud-
get général des Dépenses et du budget des Voies et Moyens pour 1998 (1) ont faitl'objet d'un rapport transmis au président de la Chambre des représentants le13 mai 1998. L'intégralité de ce document ainsi que les réponses du ministre duBudget ont été reprises dans le rapport fait au nom de la Commission des finances etdu budget (2).
La Cour a fait observer en particulier que, par le biais d'une disposition spé-
ciale figurant dans le projet de loi portant ajustement du budget des Voies et Moyens(3), une infraction a été commise dans deux cas à une réglementation existante.D'une part, cette disposition modifiait le plafond des moyens dont pouvait disposer leFonds de survie pour le Tiers Monde depuis 1983. La Cour était d'avis qu'une telleaugmentation du plafond devait s'effectuer au moyen d'une modification de la loi du3 octobre 1983 portant création d'un "Fonds de survie pour le Tiers Monde" en vued'assurer l'exécution des résolutions du Sénat et de la Chambre des représentants surle manifeste des Prix Nobel contre l'extermination par la faim et sur la contributionque la Belgique doit apporter à cette action. D'autre part, la Loterie nationale esttenue, en raison de cette disposition spéciale, de prélever 750 millions de francs de sesgains évalués pour 1998 au profit du Fonds de survie pour le Tiers Monde. La disposi-tion en projet était superflue, étant donné que la loi du 22 juillet 1991 relative à laLoterie nationale prévoit que le plan de répartition des bénéfices doit être approuvépar un arrêté royal délibéré en Conseil des ministres (4). 
En outre, le montant du remboursement à l'Etat, par l'Institut national d'assu-
rance maladie-invalidité, de la franchise sociale du ticket modérateur, introduit parl'article 43 de la loi-programme du 24 décembre 1993, n'a, une nouvelle fois, pas étérepris dans le budget des Voies et Moyens ajusté. 
(1) Ajustement des budgets des Recettes et Dépenses pour l'année budgétaire 1998,
Documents parlementaires , Chambre, 1997-1998, n° 1510/4 ; projet de loi ajustant le budget des
Voies et Moyens pour l'année budgétaire 1998, Documents parlementaires , Chambre, 1997-1998,
n° 1511/1 ; projet de loi portant le second ajustement du budget général des Dépenses de l'annéebudgétaire 1998, Documents parlementaires , Chambre, 1997-1998, n° 1512/1 et 2.
(2) Documents parlementaires , Chambre, 1997-1998, n° 1511/2.
(3) Article 6.(4) Article 16.
35 Naast die specifieke commentaar werden opmerkingen geformuleerd be-
treffende bepaalde secties van de begroting. Onder meer werd gewezen op het ge-brek aan transparantie van de programmastructuur (secties 12, 13, 16 en 32), op on-toereikende verantwoordingen (secties 16, 26 en 32), op onvolledige of betwistbarebijzondere wettelijke bepalingen (secties 13 en 51), op onevenwichten tussen de ge-programmeerde vastleggingen en de middelen die nodig zijn om deze te honoreren(sectie 17), op het niet in regelgeving omzetten van een beslissing van deMinisterraad met budgettaire implicaties (sectie 16) en op het onzorgvuldig ramenvan kredieten (sectie 23).
1.2. Onderzoek van het ontwerp van staatsbegroting voor 1999
De commentaar en opmerkingen betreffende het ontwerp van staatsbegroting
voor het begrotingsjaar 1999 (5) werden bij brief van 13 november 1998 aan deVoorzitter van de Kamer van Volksvertegenwoordigers overgezonden. Samen methet antwoord van de Minister van Begroting werden zij integraal opgenomen in hetverslag dat namens de Commissie voor de Financiën en de Begroting werd uitge-bracht (6).
Een eerste deel van de commentaar heeft betrekking op het ontwerp van
rijksmiddelenbegroting. Meerdere opmerkingen werden geformuleerd.
De leningsmachtigingen, bedoeld in de artikelen 8 en 9 van het ontwerp, moe-
ten worden uitgebreid tot de leningen in euro.
In de tekst van artikel 13 (7) van het ontwerp moet worden vermeld dat het
afwijkt van artikel 41 van de bijzondere financieringswet. 
Voor de recuperatie in 1999 van sommen die worden terugbetaald in het
kader van de wetgeving op de sociale franchise van het remgeld was een nulbedragingeschreven, terwijl in de kolom "vermoedelijke ontvangsten van het jaar 1998" vande vergelijkende tabellen een bedrag van 5.145 miljoen BEF was opgenomen. Bijontstentenis van het vereiste uitvoeringsbesluit zou die ontvangst evenwel wellichtniet vóór 1999 kunnen worden geïnd. 
Het Rekenhof kwam tot afwijkende ramingen ten opzichte van de raming in
de ontwerpbegroting voor 1999 met betrekking tot de gerealiseerde ontvangsten vanhet begrotingsjaar 1997, de vermoedelijke ontvangsten van 1998 en de verwachte ont-vangsten van 1999, voortvloeiende uit het excedent van de inkomsten op de lastenvan het Muntfonds.
Met betrekking tot de storting aan de schatkist van de opbrengst van de ver-
vreemding van een deel van het staatspatrimonium is de verbetering van de nettofi-nancieringsbehoefte waartoe de geplande onroerende verrichtingen aanleidinggeven, rekening houdend met de bijkomende lasten waartoe ze in de loop van de vol-gende jaren aanleiding geven, slechts occasioneel.
(5) Ontwerp van Algemene Uitgavenbegroting van het begrotingsjaar 1999, Parl. St .
Kamer, 1998-99, nr. 1782/1 ; Rijksmiddelenbegroting voor het begrotingsjaar 1999, Parl. St. Kamer,
1998-99, nr. 1783/1 ; Begrotingen van ontvangsten en uitgaven voor het begrotingsjaar 1999, Parl. St.
Kamer, 1998-99, nr. 1784/1.
(6) Parl. St. Kamer, 1998-99, nr. 1783/3. 
(7) Artikel 13 van het ontwerp bepaalt het aandeel van de BTW-opbrengst dat in 1999
aan de Vlaamse en de Franse Gemeenschap wordt toegekend.
36 Outre ce commentaire spécifique, des observations ont été formulées à propos
de certaines sections du budget. Les aspects suivants ont notamment été soulignés :manque de transparence de la structure par programmes (sections 12, 13, 16 et 32),justifications insuffisantes (sections 16, 26 et 32), dispositions légales particulières in-suffisantes ou contestables (sections 13 et 51), déséquilibres entre les engagementsprogrammés et les moyens nécessaires pour les honorer (section 17), absence detransposition, dans la réglementation, d'une délibération du Conseil des ministresayant des implications budgétaires (section 16) et négligence dans l'évaluation de cer-tains crédits (section 23).
1.2. Examen du projet du budget de l'Etat pour 1999
Les commentaires et les observations relatifs au projet du budget de l'Etat
pour l'année budgétaire 1999 (5) ont été transmis au président de la Chambre des re-présentants par lettre du 13 novembre 1998. Ils ont été repris intégralement avec laréponse du ministre du Budget dans le rapport fait au nom de la Commission des fi-nances et du budget (6). 
Une première partie des commentaires a trait au projet de budget des Voies
et des Moyens. Plusieurs observations ont été formulées.
Les autorisations d'emprunt, visées aux articles 8 et 9 du projet, doivent être
étendues aux emprunts en euros. 
A propos du texte de l'article 13 (7) du projet, il faut mentionner qu'il déroge
à l'article 41 de la loi spéciale de financement. 
Pour la récupération, en 1999, de sommes remboursées dans le cadre de la lé-
gislation sur la franchise sociale du ticket modérateur, un montant de zéro franc a étéinscrit, alors qu'un montant de 5.145 millions de francs était porté dans la colonne"Recettes supposées de l'année 1998" des tableaux comparatifs. Toutefois, en l'ab-sence de l'arrêté d'exécution requis, cette recette pourrait peut-être ne pas êtreperçue avant 1999. 
La Cour a abouti à des évaluations divergentes par rapport à l'estimation in-
sérée dans le projet de budget pour 1999 concernant les recettes réalisées de l'annéebudgétaire 1997, les recettes probables de 1998 et les recettes escomptées pour 1999,qui résultent de l'excédent des recettes sur les charges du Fonds monétaire. 
En ce qui concerne le versement, au Trésor, du produit de la désaffection
d'une partie du patrimoine de l'Etat, l'amélioration du besoin net de financement auquel donnent lieu les opérations immobilières prévues n'est qu'occasionnelle,compte tenu des charges supplémentaires qu'elles entraîneront au cours des annéessuivantes. 
(5) Projet du budget général des Dépenses de l'année budgétaire 1999, Documents parle-
mentaires , Chambre, 1998-99, n° 1782/1 ; Budget des Voies et Moyens pour l'année budgétaire 1999,
Documents parlementaires , Chambre, 1998-99, n° 1783/1 ; Budgets des Recettes et des Dépenses
pour l'année budgétaire 1999, Documents parlementaires , 1998-99, n° 1784/1.
(6) Documents parlementaires , 1998-1999, n° 1783/3.
(7) L'article 13 du projet détermine les parties du produit de la T.V.A. attribuées aux
Communautés flamande et française en 1999.
37 Een tweede deel heeft betrekking op de Secties van de algemene uitgavenbe-
groting. Met betrekking tot Sectie 11 – Diensten van de Eerste Minister, werd opge-merkt dat de in de wetsbepaling 2.11.1. opgesomde afwijkingen op artikel 15 van dewet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het Rekenhof moeten worden aange-vuld met de vermelding van het maximumbedrag aan geldvoorschotten die aan debuitengewone rekenplichtige van het kabinet van de Staatssecretaris voorOntwikkelingssamenwerking mogen worden toegekend. Verder werd het gebrek aanverantwoording en transparantie van het programma 11.60.1 "Onderzoek- ontwikke-ling op nationaal vlak" onderstreept en werd vastgesteld dat de belofte na te gaanhoe de situatie van het Nationaal Waarborgfonds na de staatshervorming van 1989kan worden uitgeklaard, nog geen begin van uitvoering had gekregen.
Voor Sectie 12 – Justitie, kan, mits aanpassing van een aantal punten voor de
structuur ervan, de budgettaire doorzichtigheid worden verbeterd. Verder werd ge-wezen op de soms te summiere of zelfs onbestaande verantwoording van kredietenen op een aantal onnauwkeurige ramingen.
Bij Sectie 13 – Binnenlandse Zaken, werden opmerkingen in verband met de
programmastructuur van de begroting geformuleerd. Bovendien stelde het Rekenhofvoor een nieuwe organisatieafdeling of een nieuw programma voor de VasteBeroepscommissie voor de Vluchtelingen te creëren, tot registratie van de uitgavenmet betrekking tot de activiteiten van dat administratief rechtscollege.
Voor Sectie 14 – Buitenlandse Zaken en Buitenlandse Handel, werd onder
meer gewezen op de gebrekkige verantwoording van de kredieten voor uitgaven vanallerhande aard betreffende de economische expansie en de regionale reconversie enop de structurele onderbenutting van die kredieten.
In Sectie 15 – Ontwikkelingssamenwerking, is de wetsbepaling 2.15.9 strijdig
met de artikelen 174, 2e lid, van de Grondwet en 3 en 28 van de gecoördineerde wet-ten op de rijkscomptabiliteit die budgettaire compensatie verbieden. Die bepaling iseveneens in strijd met het budgettair annaliteitsbeginsel. Luidens die bepaling kanvoor een limitatief aantal opgesomde basisallocaties het niet gebruikte of niet verant-woorde saldo van een jaarlijkse subsidie in het kader van een meerjarig programma,toegekend ten laste van een vorig begrotingsjaar, worden in mindering gebracht vande aan dezelfde actor voor dezelfde actie ten laste van het lopende begrotingsjaar tebetalen subsidie. Tevens werd betwijfeld of het door die wetsbepaling vastgesteldemechanisme praktisch haalbaar was. Verder benadrukte het Rekenhof de op datogenblik bestaande juridische onzekerheid met betrekking tot de BelgischeTechnische Coöperatie (BTC) en merkte het op dat de transfert van voor hetOverlevingsfonds Derde Wereld vastgestelde kredieten naar de BTC middels de inwetsbepaling 2.15.10 bepaalde herverdelingstechniek een onverenigbaarheid zoukunnen doen ontstaan met de toepassing van de wetsbepaling 2.15.6. Tevens werdvastgesteld dat de verspreiding van kredieten ten behoeve van het InternationaalHuis de transparantie van de begroting niet ten goede kwam, dat uit de verantwoor-ding van de kredieten voor de programmafinanciering van de niet-gouvernementeleontwikkelingssamenwerking (programma 15.54.2) niet bleek hoe het bedrag werdverdeeld over de niet-gouvernementele organisaties en de coöperanten, dat de ver-antwoording van het bedrag dat als tussenkomst in de werkingskosten van hetEuropees Ontwikkelingsfonds en voor het STABEX-programma werd ingeschreven,weinig doorzichtig bleek en dat het niet duidelijk was of er rekening werd gehoudenmet de door België in het kader van dat STABEX-programma verschuldigde bijdra-ge.
38 Une deuxième partie a trait aux sections du budget général des Dépenses. En
ce qui concerne la Section 11 – Services du premier ministre, les dérogations à l'arti-cle 15 de la loi du 29 octobre 1846 relative à l'organisation de la Cour des comptes,énumérées dans la disposition légale 2.11.1., doivent être complétées par la mentiondu montant maximal des avances de fonds qui peuvent être octroyées au comptableextraordinaire du cabinet du secrétaire d'Etat à la Coopération au développement.En outre, l'absence de justification et de transparence du programme 11.60.1"Recherche et développement dans le cadre national" a été soulignée et il a été con-staté que la promesse d'examiner la manière dont la situation du Fonds national degarantie pourrait être améliorée après la réforme d'Etat de 1989 n'avait pas encorereçu une ébauche d'exécution. 
Pour la Section 12 – Justice, la transparence budgétaire peut être améliorée
moyennant l'adaptation d'un certain nombre de points de sa structure. L'attention aen outre été attirée sur la justification parfois trop sommaire, voire inexistante, descrédits et sur un certain nombre d'évaluations imprécises. 
Pour la Section 13 – Intérieur, des observations ont été formulées à propos de
la structure par programmes du budget. En outre, la Cour a proposé de créer unenouvelle division organique ou un nouveau programme pour la Commission perma-nente d'appel pour les réfugiés, afin d'y enregistrer les dépenses relatives aux acti-vités de cette juridiction administrative. 
Pour la Section 14 – Affaires étrangères et Commerce extérieur, la Cour a no-
tamment relevé la justification insuffisante des crédits pour les dépenses de toute na-ture relatives à l'expansion économique et à la reconversion régionale, ainsi que lasous-utilisation structurelle de ces crédits. 
A la Section 15 – Coopération au développement, la disposition légale 2.15.9
est en contradiction avec les articles 174, 2
ealinéa, de la Constitution et les articles 3
et 28 des lois coordonnées sur la comptabilité de l'Etat, qui interdisent la compensa-tion budgétaire. Cette disposition est également contraire au principe de l'annualitébudgétaire. Aux termes de cette disposition, le solde non utilisé ou non justifié d'unesubvention annuelle dans le cadre d'un programme pluriannuel, attribuée à la charged'une année budgétaire antérieure, peut, pour un nombre limité d'allocations debase, être déduit de la subvention à liquider à la charge de l'année budgétaire encours au même bénéficiaire et pour la même opération. La possibilité, en pratique,d'appliquer le mécanisme fixé par la disposition légale a également été mis en doute.La Cour a aussi insisté sur l'insécurité juridique entourant à ce moment laCoopération technique belge (C.T.B.) et a fait observer que le transfert, vers laC.T.B., de crédits destinés au Fonds de survie pour le Tiers-Monde, par le biais de latechnique de redistribution prévue par la disposition légale 2.15.10, pourrait être in-compatible avec l'application de la disposition légale 2.15.6. Il a également été con-staté que la répartition de crédits au profit de la Maison internationale n'était pas fa-vorable à la transparence du budget, que la justification des crédits pour le finance-ment du programme de la coopération au développement non gouvernementale(programme 15.54.2) ne faisait pas apparaître le mode de répartition entre les organi-sations non gouvernementales et les coopérants, que la justification du montant in-scrit comme intervention dans les frais de fonctionnement du Fonds européen de dé-veloppement et pour le programme STABEX semblait peu transparente et que laprise en compte de la contribution due par la Belgique dans le cadre du programmeSTABEX ne pouvait être établie clairement.
39 Met betrekking tot Sectie 16 – Landsverdediging, werd in hoofdzaak op een
gebrek aan transparantie gewezen. Het departement werd van 1993 tot 1998 grondiggeherstructureerd. Dit kwam tot uiting in de bevriezing in nominale termen van dedepartementale begrotingsenveloppe en in het steeds toenemend beroep, boven delimiet, op extra-budgettaire middelen en dit hoofdzakelijk op rekeningen voor ordevan de Thesaurie. Het Rekenhof herinnerde er opnieuw aan dat het einde van deherstructureringsperiode (31 december 1998) het gepaste ogenblik was om de begro-ting van dit departement aan te passen aan de wettelijke voorschriften ; zo is de trans-parantie van die begroting afhankelijk van de integratie van de betrokken rekeningenvoor orde van de Thesaurie, alsmede van een herwerking van de programmastruc-tuur. Daarnaast had het Rekenhof vragen bij het voortbestaan van de wetsbepaling2.16.5 die de Minister van Landsverdediging machtigt tot het betalen van provisione-le voorschotten ten voordele van SABENA. Voorts werd opgemerkt dat de verant-woording ter staving van de budgettaire bijbepaling 2.16.25, waarbij de verjaringster-mijnen inzake terugvordering van personeelsuitgaven worden verruimd, niet toelaatde financiële omvang ervan na te gaan. Bovendien leidt de wetsbepaling 2.16.26, diebepaalt dat de opening van een nieuwe rekening voor orde van de Thesaurie tot in-ning van de commerciële ontvangsten van de Radio Maritieme Dienst, tot een de-budgettering van 30 miljoen BEF. Zijn college stelde ter zake een passende budget-taire oplossing voor.
Voor de Sectie 17 – Algemene Politiesteundienst en Rijkswacht, bleek de
door wetsbepaling 2.17.9 ontworpen compensatieregeling strijdig met de artikelen 3en 28 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. Voorts werd er nog-maals de aandacht op gevestigd dat de programmastructuur van de organisatieafde-ling Algemene Politiesteundienst onvoldoende is aangepast aan de organisatie en deopdrachten van die dienst en dat de aan die dienst toegekende middelen onvoldoen-de zijn verantwoord. Volgens het Rekenhof moeten bovendien de personeelsuitga-ven van de Rijkswacht moeten worden verricht volgens de procedure van de vereffe-ningen via vaste uitgaven (8).
In Sectie 18 – Financiën, werd de noodzaak af te wijken van het principe van
de begrotingsspecialiteit via de wetsbepaling 2.18.12 (9) niet verantwoord. De perti-nentie van de inlassing van een nieuw krediet voor de financiering van de Europeseinfrastructuur en voor uitgaven die van aard zijn de inplanting ervan in Brussel te be-vorderen in het programma "Exportbevordering" werd niet verantwoord. Ingevolgeonvoldoende verantwoording voor het begrotingsjaar 1999 bleek het ook nog steedsonmogelijk enige beoordeling te maken van de evaluatiebasis van de kredieten diewerden toegewezen aan de diverse programma's van de organisatieafdeling 80 –Algemene Administratie van de Belastingen : nieuwe structuur. Daardoor is het zeermoeilijk uit te maken of de ingeschreven kredieten en hun verdeling tussen de oudeen de nieuwe structuren conform zijn met de effectieve staat van vooruitgang van hetherstructureringsplan van de fiscale administraties. Tenslotte werd vastgesteld dat,spijts de herhaalde beloften van de regering, de begroting van de Koninklijke Muntvan België voor 1999 niet als bijlage werd gevoegd bij het begrotingsontwerp van datjaar.
(8) Artikel 41, eerste lid, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
(9) Die bepaling regelt de verdeling bij koninklijk besluit van het provisioneel krediet be-
stemd om de uitgaven van het departement voor het opslaan van de belastinggegevens en de over-gang naar de euro en het jaar 2000 te dekken. 
40 En ce qui concerne la Section 16 – Défense nationale, l'attention a principale-
ment été attirée sur un manque de transparence. Le département a été fondamenta-lement restructuré de 1993 à 1998. Cette opération s'est traduite par la stabilisation,en termes nominaux, de l'enveloppe budgétaire départementale et par le recours tou-jours croissant, au-delà des limites, à des moyens extra-budgétaires et ce, essentielle-ment sur des comptes d'ordre de la Trésorerie. La Cour a rappelé une nouvelle foisque la fin de la période de restructuration (31 décembre 1998) constituait le momentopportun pour ajuster le budget de ce département aux prescriptions légales ; c'estainsi que sa transparence est subordonnée à l'intégration des comptes d'ordre de latrésorerie concernés, ainsi qu'à un remaniement de la structure par programmes. Enoutre, la Cour s'est interrogée sur la continuité de la disposition légale 2.16.5, qui au-torise le ministre de la Défense nationale à payer des avances provisionnelles en fa-veur de la SABENA. Par ailleurs, elle a fait observer que la justification de l'adjonc-tion budgétaire 2.16.25, qui augmente les délais de prescription en matière de recou-vrement des dépenses de personnel, ne permet pas d'en examiner la portée finan-cière. En outre, la disposition légale 2.16.26, qui prévoit l'ouverture d'un nouveaucompte d'ordre de la trésorerie en vue de la perception des recettes commerciales duService de radio maritime, entraîne une débudgétisation de 30 millions de francs. Enla matière, son Collège a proposé une solution budgétaire adéquate. 
Pour la Section 17 – Service général d'appui policier et Gendarmerie, il appa-
raît que le régime de compensation prévu par la disposition légale 2.17.9 est contraireaux articles 3 et 28 des lois coordonnées sur la comptabilité de l'Etat. L'attention aune nouvelle fois été attirée sur l'adaptation insuffisante de la structure par program-mes de la division organique "Service général d'appui policier" à l'organisation et auxmissions de ce service et sur les justifications insuffisantes des moyens qui lui sont oc-troyés. Selon la Cour, les dépenses de personnel de la Gendarmerie doivent, enoutre, être exécutées conformément à la procédure des liquidations par le biais desdépenses fixes (8). 
A la Section 18 – Finances, la nécessité de déroger au principe de la spécialité
budgétaire par le biais de la disposition légale 2.18.12 (9) n'a pas été justifiée. Il en estde même de la pertinence de l'introduction d'un nouveau crédit pour le financementde l'infrastructure européenne et pour les dépenses qui sont de nature à favoriser sonimplantation à Bruxelles dans le programme "Encouragement à l'exportation". Enraison du programme justificatif insuffisant pour l'année budgétaire 1999, il a tou-jours été impossible d'émettre un jugement à propos de la base d'évaluation des cré-dits attribués aux différents programmes de la division organique 80 – Administrationgénérale des contributions : nouvelle structure. Il en résulte qu'il est très difficile dedéterminer si les crédits inscrits et leur répartition entre les anciennes et les nouvellesstructures sont conformes à l'état réel d'avancement du plan de restructuration desadministrations fiscales. Enfin, il a été constaté qu'en dépit des promesses répétéesdu Gouvernement, le budget de la Monnaie royale de Belgique pour 1999 n'a pas étéjoint en annexe au projet de budget de cette année. 
(8) Article 41, 1eralinéa, des lois coordonnées sur la comptabilité de l'Etat.
(9) Cette disposition règle la répartition, par arrêté royal, du crédit provisionnel destiné à
couvrir les dépenses du département pour le stockage des données relatives aux contributions et lepassage à l'euro et à l'an 2000.  
41 Met betrekking tot Sectie 19 – Ambtenarenzaken, vestigde het Rekenhof er
nogmaals de aandacht op dat het beroep op alternatieve financiering – in casu moge-lijk gemaakt door de invoering van de wetsbepaling 2.19.8 – neerkomt op een debud-gettering. Zijn college signaleerde dat de weerslag van de aanwending van alternatie-ve financiering in de voorgaande jaren op de algemene uitgavenbegroting voor 19991.869,4 miljoen BEF bedroeg. Het beroep op alternatieve financiering werd ook uit-geoefend onder de vorm van een rechtstreeks door de Regie der Gebouwen bij eenbankinstelling aangegane lening, hetgeen implicaties voor de gedebudgetteerdeStaatsschuld meebrengt.
Voor Sectie 23 – Tewerkstelling en Arbeid, bleek dat, ondanks de belofte van
de Minister van Tewerkstelling en Arbeid tot een spoedige harmonisering van de in-houdingen op het conventioneel brugpensioen, het koninklijk besluit tot vaststellingvan de inwerkingtreding van artikel 67, §1, eerste lid, van de wet van 21 decem-ber 1994 houdende sociale bepalingen nog steeds niet was genomen. Ook werd deaandacht gevestigd op de aanzienlijke saldi bij het Tewerkstellingsfonds en op de ver-traging in de financieringscyclus van het begeleidingsplan van de werklozen.
Met betrekking tot Sectie 26 – Sociale Zaken, Volksgezondheid en Leef-mi-
lieu, wees het Rekenhof onder meer op het ontoereikende karakter van de verant-woordingsnota's met betrekking tot de kredieten op het programma 26.53.1(Hospitalisaties). Een meer kwantitatieve benadering zou hebben toegelaten de bud-gettaire impact te isoleren, die resulteert uit de vastgestelde vertragingen in de proce-dure van prijsherzieningen voor vorige jaren van de verpleegdagprijs. Door de ontoe-reikendheid van de verantwoordingen kon het Rekenhof zich niet uitspreken overbepaalde wijzigingen in de gegevens die hebben gediend tot het vaststellen van hetbetrokken begrotingskrediet. Bovendien bleek dat de intentie tot een bijkomendevermindering van de achterstand inzake de betaling van de staatstussenkomst in deverpleegdagprijs via de recuperatie van aan de ziekenhuizen toegekende voorschot-ten, niet in het begrotingsontwerp tot uiting kwam. 
In verband met Sectie 31 – Middenstand en Landbouw, werd onder meer vast-
gesteld dat in de dotatie aan het Belgisch Interventie- en Restitutiebureau voor hetbegrotingsjaar 1999 geen nieuwe kredieten werden ingeschreven voor de verdere au-tomatisering van de Europese interventieverrichtingen en van andere systemen.Tevens werden geen kredieten uitgetrokken voor de uitzonderlijke informaticakos-ten inzake de invoering van de Euro en de overgang naar het jaar 2000.
Met betrekking tot Sectie 32 – Economische Zaken, drong het Rekenhof
onder meer aan op de noodzaak van een spoedige totstandkoming van een akkoordvoor de periode 1998–2003 inzake het meerjarenplan betreffende studies in verbandmet de haalbaarheid en de veiligheid van de berging van radioactieve afvalstoffen indiepe geologische structuren. Bovendien werd eraan herinnerd dat bij ontstentenisvan een conventie tussen de Staat, de Nationale Instelling voor Radioactief Afval enVerrijkte Splijtstoffen en het Instituut voor Radio-elementen betreffende het beheervan het fonds voor het technisch passief van dit laatste, de voor 1997 en 1998 op debasisallocatie 61.30.31.22 ingeschreven bedragen nog steeds niet konden worden be-taald. Verder stelde het Rekenhof vast dat, ondanks de beloften van de regering, hetkoninklijk besluit dat de regels moet vaststellen voor het financieel beheer van hetNationaal Instituut voor de Statistiek nog steeds uitbleef en dat aldus de inwerking-stelling van het nieuwe statuut werd verhinderd.
42 En ce qui concerne la Section 19 – Fonction publique, la Cour a, à nouveau,
attiré l'attention sur le recours au financement alternatif – autorisé, en l'espèce, parl'introduction de la disposition légale 2.19.8 –, qui équivaut à une débudgétisation.Son Collège a signalé qu'au cours des années précédentes, l'incidence de la mise enœuvre du financement alternatif sur le budget général des dépenses s'élevait à1.869,4 millions de francs. Le recours au financement alternatif a également étéexercé sous la forme d'un emprunt directement contracté par la Régie des bâtimentsauprès d'un organisme de crédit, ce qui a des conséquences pour la dette publiquedébudgétisée. 
Pour la Section 23 – Emploi et Travail, il est apparu qu'en dépit de la promes-
se de la ministre de l'Emploi et du Travail d'une harmonisation rapide des retenuessur les prépensions conventionnelles, l'arrêté royal fixant l'entrée en vigueur de l'arti-cle 67, § 1, premier alinéa, de la loi du 21 décembre 1994 portant des dispositions so-ciales n'avait toujours pas été pris. L'attention a également été attirée sur les soldesimportants au Fonds de l'emploi et sur le retard encouru dans le cycle de financementdu plan d'accompagnement des chômeurs. 
En ce qui concerne la Section 26 – Affaires sociales, Santé publique et
Environnement, la Cour a notamment souligné le caractère insuffisant des program-mes justificatifs relatifs aux crédits du programme 26.53.1 (Hospitalisations). Une ap-proche plus quantitative permettrait d'isoler l'impact budgétaire qui résulte des re-tards constatés dans la procédure de révision des prix du coût de la journée d'hospita-lisation pour les années antérieures. L'insuffisance des justifications a empêché laCour de se prononcer sur certaines modifications apportées aux données ayant servià la fixation du crédit budgétaire concerné. Il est, en outre, apparu que l'intention deprocéder à une réduction supplémentaire de l'arriéré affectant le paiement de l'inter-vention de l'Etat dans le coût de la journée d'hospitalisation, par le biais de la récupé-ration des avances octroyées aux hôpitaux, ne figurait pas dans le projet de budget.
En ce qui concerne la Section 31 – Classes moyennes et Agriculture, il a été
constaté, entre autres, que, pour l'année 1999, aucun nouveau crédit n'a été inscritdans la dotation du Bureau d'intervention et de restitution belge pour la poursuite del'automatisation des opérations d'intervention européennes et d'autres systèmes. Demême, aucun crédit n'a été inscrit pour les frais informatiques exceptionnels relatifs àl'introduction de l'euro et au passage à l'an 2000.
Pour ce qui est de la Section 32 – Affaires économiques, la Cour a notamment
souligné la nécessité d'aboutir rapidement à un accord, pour la période 1998-2003, àpropos du plan pluriannuel relatif aux études de faisabilité et de sécurité du stockagedes déchets radioactifs dans des structures géologiques profondes. Elle a en outrerappelé qu'en l'absence d'une convention entre l'Etat, l'Organisme national desdéchets radioactifs et des matières fissiles et l'Institut des radioéléments, concernantla gestion du fonds du passif technique de ce dernier, les montants inscrits à l'alloca-tion de base 61.30.31.22 pour 1997 et 1998 ne pouvaient toujours pas être payés. LaCour a, par ailleurs, constaté que l'arrêté royal devant fixer les règles de la gestion fi-nancière de l'Institut national des statistiques n'a pas été pris, en dépit des promessesdu Gouvernement, ce qui a empêché l'entrée en vigueur du nouveau statut.
43 In verband met Sectie 33 – Verkeer en Infrastructuur, oordeelde het Reken-
hof dat het geheel van uitgaven voor de Staat veroorzaakt door de ontbinding van deRegie voor Maritiem Transport ten laste zou moeten worden gelegd van verschillen-de programma's van éénzelfde organisatieafdeling. Verder stelde zijn college dat hetberoep op gesplitste kredieten voor onderhoudskosten van lokalen moet worden ge-rechtvaardigd. Tenslotte werd opgemerkt dat in de begroting van het BelgischInstituut voor Postdiensten en Telecommunicatie verrichtingen voorkwamen diegeen budgettair karakter hebben. Het kunstmatige karakter van het budgettair even-wicht dat uit deze verkeerde assimilatie voortvloeide, werd onderstreept. De beoogdeverrichtingen waren het resultaat van interne bewegingen in de zin van artikel 8 vanhet koninklijk besluit van 7 april 1954 houdende algemeen reglement op de begrotingen de comptabiliteit van de bij de wet van 16 maart 1954 bedoelde instellingen vanopenbaar nut en zijn derhalve niet op hun plaats in de ontwerpbegroting van de in-stelling.
Een derde deel van het verslag van het Rekenhof omvat commentaar op de
gegevens in verband met de sociale zekerheid, zoals ze werden opgenomen in deAlgemene Toelichting voor 1999 (10).
Vooreerst herinnerde het Rekenhof eraan dat het stelsel van het Globaal
Beheer van de sociale zekerheid van de werknemers sinds 1 januari 1995 de financië-le middelen (ongeveer 1.500 miljard BEF per jaar) verdeelt in functie van de thesau-riebehoeften van de verschillende takken. Voor 1999 werden de lopende behoeftenvan de sociale zekerheid voor werknemers geraamd op 1.513,39 miljard BEF, waar-van 1.420,86 miljard BEF wordt gedekt door het gebruik van de middelen van hetRSZ-Globaal Beheer en 92,53 miljard BEF door de eigen ontvangsten van de socialezekerheidsinstellingen. Het lopend saldo van het Globaal Beheer van de werknemersmoest neerkomen op een batig saldo van 2,57 miljard BEF, met dien verstande datbij dit bedrag nog geen rekening werd gehouden met de beslissing van deMinisterraad van 23 oktober 1998 een gedeelte ervan te bestemmen voor de betalingvan de vakantiegelden in 1999, ten gevolge van het recurrente structurele tekortwaarmee dat stelsel kampt. De kapitaalverrichtingen zouden van hun kant een nega-tief saldo van 10,2 miljard BEF hebben vertoond.
Het encours van de schuld van de sociale zekerheid van de werknemers zou
een gunstige invloed moeten kunnen uitoefenen ingevolge de daling van71,6 miljard BEF op 31 december 1996 naar 41,96 miljard BEF op 31 december 1999.
Verder formuleerde het Rekenhof nog diverse specifieke opmerkingen in ver-
band met de ontvangsten en uitgaven van de sociale zekerheid.
In een tweede punt betreffende het Globaal Beheer van de sociale zekerheid
der werknemers stelde het Rekenhof vast dat de te verdelen behoeften en ontvang-sten van het Globaal Beheer in 1999 met 2% zouden moeten worden verhoogd tenaanzien van wat in de aangepaste begroting voor 1998 was vermeld. Tevens heeft zijncollege de budgettaire gegevens betreffende dat Globaal Beheer aan een grondigeanalyse onderworpen.
(10) Parl. St. Kamer, 1998-99, nr. 1783/1, 134-167. 
44 En ce qui concerne la Section 33 – Communications et Infrastructure, la Cour
a jugé que l'ensemble des dépenses à charge de l'Etat, engendrées par la dissolutionde la Régie des transports maritimes, devraient être supportées par différents pro-grammes d'une seule et même division organique. En outre, son Collège a préciséque le recours aux crédits dissociés pour les frais d'entretien de locaux doit être justi-fié. Enfin, il a souligné que des opérations sans caractère budgétaire figuraient dansle budget de l'Institut belge des services postaux et des télécommunications. Le car-actère artificiel de l'équilibre budgétaire résultant de cette assimilation erronée a étémis en évidence. Les opérations visées sont le résultat de mouvements internes, ausens de l'article 8 de l'arrêté royal du 7 avril 1954 portant règlement général sur lebudget et de la comptabilité des organismes d'intérêt public visés par la loi du 16mars 1954, et n'ont, dès lors, pas leur place dans le projet de budget de l'organisme. 
Une troisième partie du rapport de la Cour contient des commentaires con-
cernant les données relatives à la sécurité sociale, telles qu'elles ont été reprises dansl'exposé général de 1999 (10).
La Cour a tout d'abord rappelé que, depuis le 1
erjanvier 1995, le système de
la Gestion globale de la sécurité sociale des travailleurs répartit les moyens financiers(environ 1.500 milliards de francs par an) en fonction des besoins de trésorerie desdifférentes branches. Pour 1999, les besoins courants de la sécurité sociale des travail-leurs ont été évalués à 1.513,39 milliards de francs, dont 1.420, 86 milliards de francsétaient couverts par l'utilisation de moyens de la Gestion globale – O.N.S.S. et92,53 milliards de francs par les recettes propres des organismes de sécurité sociale.Le solde courant de la Gestion globale des travailleurs devait correspondre à unsolde positif de 2,57 milliards de francs, étant donné que ce montant ne tenait pas en-core compte de la décision du Conseil des ministres du 23 octobre 1998 d'en affecterune partie au paiement des pécules de vacances en 1999, suite au déficit structurel ré-current que connaît ce régime. De leur côté, les opérations de capital auraient pré-senté un solde négatif de 10,2 milliards de francs. 
L'encours de la dette de la sécurité sociale des travailleurs devrait pouvoir
exercer une influence positive, étant donné qu'il a été ramené de 71,6 milliards defrancs au 31 décembre 1996 à 41,96 milliards de francs au 31 décembre 1999. 
La Cour a en outre formulé différentes observations spécifiques concernant
les recettes et les dépenses de la sécurité sociale. 
Dans un deuxième point portant sur la Gestion globale de la sécurité sociale
des travailleurs, la Cour a constaté que les besoins et recettes de la Gestion globale àrépartir devraient être augmentés de 2 % en 1999 par rapport aux montants mention-nés dans le budget ajusté de 1998. De même, son Collège a soumis les donnéesbudgétaires relatives à la Gestion globale à une analyse approfondie. 
(10) Documents parlementaires , Chambre, 1998-1999, n° 1783/1, 134-167.  
45 Een derde punt werd gewijd aan de instellingen die buiten het Globaal
Beheer zijn gesitueerd. Vastgesteld werd dat structurele maatregelen dienden te wor-den getroffen om het recurrente tekort van het stelsel van de jaarlijkse vakantie voorwerknemers weg te werken en dat de raming van het niveau van de sociale uitkerin-gen die als grondslag fungeerde voor het begrotingskrediet houdende de toelage vande Staat aan de Dienst voor Overzeese Sociale Zekerheid (DOSZ) niet overeenstem-de met de door die instelling zelf uitgevoerde ramingen.
In een laatste punt met betrekking tot de Sociale Zekerheid der Zelfstandigen
wees het Rekenhof er onder meer op dat in de ontwerpbegroting niets was voorzienom het aandeel van het stelsel der zelfstandigen in het vermeende globale tekort vande geneeskundige verzorging in 1998 van 8 miljard BEF te dekken en dat de RSVZvoor het begrotingsjaar 1998 bovendien nog niet was uitgenodigd zijn aandeel in hettekort van 1997 van het RIZIV te betalen.
2. DE ALGEMENE REKENING VAN DE STAAT
Overeenkomstig de bepalingen van de artikelen 80 en 92 van de gecoördi-
neerde wetten op de rijkscomptabiliteit moet de algemene rekening van de Staat, diede samenvattende rekening van de verrichtingen van de Staat alsook drie toelichten-de rekeningen (de rekening van uitvoering van de begroting, de rekening van de ver-mogenswijzigingen en de rekening van de Thesaurie) omvat, door de Minister vanFinanciën aan het Rekenhof worden overgezonden vóór 30 juni van het jaar dat volgtop het jaar waarop ze betrekking heeft. Het Rekenhof maakt die rekening samen metzijn opmerkingen in de loop van de maand oktober van dat jaar over aan de Kamervan Volksvertegenwoordigers.
De algemene rekening van de Staat wordt echter sedert vele jaren met een
aanzienlijke vertraging opgesteld en door de Minister van Financiën overgezonden.
In zijn vorige boeken van opmerkingen heeft het Rekenhof aan die problema-
tiek steeds bijzondere aandacht gewijd, ook omdat de toenemende achterstand meeren meer het voorwerp uitmaakt van kritiek op diverse niveaus. In overleg met deAdministratie van de Thesaurie werd getracht aan die onhoudbare situatie een eindete stellen door de uitwerking van een nieuwe methodologie van samenwerking en in-formatie-uitwisseling tussen de administratie en het Rekenhof en door de opmaakvan een gedetailleerde kalender met strikte limietdata voor de overlegging en de con-trole van de diverse onderdelen van de algemene rekening. 
In zijn vorig boek heeft het Rekenhof een overzicht gegeven van de verschil-
lende rekeningonderdelen in vertraging en van de begeleidende en noodzakelijkemaatregelen die dienen te worden genomen om de achterstand binnen een redelijketermijn weg te werken (11). De kalender voorziet in de overlegging om de zes maan-den van een rekening van uitvoering van de begroting en van een rekening van deThesaurie, en om de vijf maanden van een rekening van de vermogenswijzigingenmet de daaraan gekoppelde samenvattende rekening van de verrichtingen van deStaat. Het Rekenhof krijgt respectievelijk vijf en vier maanden toegewezen om zijnopmerkingen desbetreffend aan de Minister van Financiën mee te delen.
(11) 155e Boek van Opmerkingen, deel I, pp. 61-67. 
46 Un troisième point a été consacré aux organismes hors Gestion globale. Il a
été constaté que des mesures structurelles devaient être prises pour résorber le déficitrécurrent du régime des vacances annuelles des travailleurs et que l'évaluation du ni-veau des indemnités sociales, qui constituait la base du crédit budgétaire portant lasubvention de l'Etat à l'Office de sécurité sociale d'outre-mer (OSSOM), ne corres-pondait pas aux évaluations effectuées par l'organisme même.  
Dans un dernier point relatif à la sécurité sociale des indépendants, la Cour a
notamment souligné que le projet de budget ne prévoyait rien pour couvrir la part durégime des indépendants dans le déficit global des soins de santé, s'élevant à 8 mil-liards de francs en 1998, et qu'en outre, l'O.N.S.S. n'avait pas encore été invité, pourl'année budgétaire 1998, à payer sa part dans le déficit de l'INAMI de 1997.
2.  COMPTE GENERAL DE L'ETAT
Conformément aux dispositions des articles 80 et 92 des lois coordonnées sur
la comptabilité de l'Etat, le compte général de l'Etat, comprenant le compte synthéti-que des opérations de l'Etat ainsi que les trois comptes de développement (le compted'exécution du budget, le compte des variations du patrimoine et le compte de laTrésorerie), doit être transmis par le ministre des Finances à la Cour avant le 30 juinde l'année suivant celle à laquelle il se rapporte. La Cour des comptes communique,avec ses observations, le compte général de l'Etat à la Chambre des représentantsdans le courant du mois d'octobre suivant la fin de l'année budgétaire. 
Toutefois, depuis quelques années, le compte est établi et transmis par le mi-
nistre des Finances avec un retard considérable.
La Cour a toujours attiré particulièrement l'attention sur cette problématique
dans ses Cahiers précédents, en raison des critiques croissantes que suscitait cette ag-gravation des retards. En concertation avec l'Administration de la trésorerie, elle atenté de mettre un terme à cette situation intolérable, en élaborant une nouvelle mé-thodologie de coopération et d'échange d'informations entre ses services et l'adminis-tration et en établissant un calendrier détaillé, comportant des délais stricts, pour latransmission et le contrôle des divers éléments du compte général.
Dans son cahier précédent, la Cour a donné un aperçu des retards des diffé-
rentes parties du compte et des mesures d'accompagnement qui s'imposaient pour ré-sorber les retards dans des délais raisonnables (11). Le calendrier prévoit la transmis-sion, tous les six mois, d'un compte d'exécution du budget et d'un compte de laTrésorerie et, tous les cinq mois, d'un compte des variations du patrimoine conjointe-ment avec le compte synthétique des opérations de l'Etat y afférent. La Cour disposerespectivement de cinq et quatre mois pour communiquer au ministre des Financesses observations en la matière. 
(11) 155eCahier d'observations, fascicule Ier, pp.  60-66.  
47 De laatste algemene rekening van de Staat die het Rekenhof heeft afgesloten,
is die van het jaar 1988 (12). Het ontwerp van rekeningwet werd inmiddels door deKamer van Volksvertegenwoordigers goedgekeurd (13). In het licht van de afgespro-ken kalender die de overlegging in 1999 vaststelt van de rekeningen van de vermo-genswijzigingen en van de samenvattende rekeningen van de verrichtingen van deStaat voor de jaren 1989 en 1990, zal het Rekenhof in de loop van dit jaar nog defini-tief uitspraak kunnen doen over de resultaten van de algemene rekeningen van deStaat voor de jaren 1989 en 1990.
Specifiek met betrekking tot de rekeningen van uitvoering van de begroting
werd de Minister van Financiën in de loop van 1998 op de hoogte gebracht van de op-merkingen van het Rekenhof bij de uitvoeringsrekeningen 1991 en 1992 (14). Hetantwoord van de minister werd respectievelijk op 31 juli en 4 december 1998 ontvan-gen. De nota, de conclusies en de analytische tabellen betreffende die rekeningonder-delen zullen later in de delen II van het 149e en het 150e Boek worden gepubliceerd.
De controle van de uitvoeringsrekening van de begroting voor het jaar 1993
werd inmiddels beëindigd. De opmerkingen en vaststellingen in dat verband werdenaan de Minister van Financiën medegedeeld (15). Het nazicht van de uitvoeringsre-kening van de begroting voor het jaar 1994, waarvan de overlegging is gepland vóór1 juli 1999, zal normaliter eveneens in de loop van 1999 worden afgerond.
De opmerkingen van het Rekenhof betreffende de rekeningen van de
Thesaurie voor de jaren 1989 en 1990 werden aan de Minister van Financiën overge-zonden (16), die met brieven van 5 mei en 14 december 1998 heeft geantwoord. Dekalender voorziet nog in de overzending en het nazicht in 1999 van de rekeningenvan de Thesaurie 1991 en 1992.
Het eerbiedigen van strikte data voor de overlegging en de controle van de
verschillende onderdelen van de algemene rekening van de Staat vergt een volgehou-den inspanning van de beide instellingen en dient regelmatig te worden geëvalueerdteneinde de overlegging ervan nog te kunnen versnellen. In dat verband zal hetRekenhof bij de Minister van Financiën aandringen op de gelijktijdige overleggingvan de rekening van uitvoering van de begroting en van de rekening van deThesaurie (17). Die simultane overlegging is onontbeerlijk voor een grondige contro-le en voor het definitief en correct vaststellen van de begrotingsuitslagen. 
Om de informatie aan het Parlement te actualiseren geeft zijn college, bij toe-
passing van artikel 77 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, in deloop van de maand mei volgend op het einde van het begrotingsjaar aan de Kamervan Volksvertegenwoordigers kennis van een voorafbeelding van de uitslagen van deuitvoering van de begroting. Voor de voorafbeelding van de resultaten van het begro-tingsjaar 1998 wordt verwezen naar het punt 3 hierna.
(12) 146e Boek van Opmerkingen, deel II (bijvoegsel), zitting 1998-1999. 
(13) Wetsontwerp houdende eindregeling van de begroting van de diensten van algemeen
bestuur van de Staat en van de instellingen van openbaar nut van het jaar 1988 en voorgaande jaren,Parl. St. Kamer, 1998-99, nr. 1958/3. Ter herinnering : de wet van 19 juni 1997 houdende eindrege-
ling van de begrotingen van de diensten van algemeen bestuur van de Staat en van de instellingenvan openbaar nut van het jaar 1987 en voorgaande jaren werd gepubliceerd in het BelgischStaatsblad van 18 augustus 1998.
(14) Brieven van 17 juni en 4 november 1998.(15) Brief van 19 mei 1999. (16) Brieven van 13 januari 1998 en 25 november 1998.(17) Volgens de overeengekomen kalender blijft er een verschil van één jaar tussen de
overlegging van de beide rekeningonderdelen van eenzelfde begrotingsjaar. 
48 Le dernier compte général de l'Etat clôturé par la Cour est celui de l'an-
née 1988 (12). Le projet de loi de compte a, entre-temps, été approuvé par laChambre des représentants (13). A la lumière du calendrier convenu, fixant la trans-mission des comptes des variations du patrimoine de l'Etat et des comptes synthéti-ques des opérations pour les années 1989 et 1990 en 1999, la Cour ne pourra pas en-core se prononcer définitivement, dans le courant de cette année, sur les résultats descomptes généraux de l'Etat pour les années 1989 et 1990. 
En ce qui concerne spécifiquement les comptes d'exécution du budget, le mi-
nistre des Finances a été informé, dans le courant de l'année 1998, des observationsde la Cour à propos des comptes d'exécution pour 1991 et 1992 (14). Les réponses duministre ont été reçues respectivement les 31 juillet et 4 décembre 1998. La note, lesconclusions et les tableaux analytiques concernant ces éléments du compte seront pu-bliés ultérieurement dans les fascicules II des 149
eet 150eCahiers d'observations.
Le contrôle du compte d'exécution du budget pour l'année 1993 est terminé.
Les observations et constatations y afférentes ont été communiquées au ministre desFinances (15). Le contrôle du compte d'exécution du budget pour l'année 1994, dontla transmission est prévue avant le 1er juillet 1999, sera normalement achevé dans lecourant de l'année 1999. 
Les observations de la Cour relatives aux comptes de la Trésorerie des
années 1989 et 1990 ont été communiquées au ministre des Finances (16), qui a ré-pondu par lettres des 5 mai et 14 décembre 1998. Le calendrier prévoit encore latransmission et le contrôle des comptes de la Trésorerie pour 1991 et 1992.
Le respect strict des délais de transmission et de contrôle des différentes par-
ties du compte général de l'Etat exige un effort soutenu des deux parties et doit êtreévalué régulièrement, afin de pouvoir encore accélérer la transmission. A cet égard,la Cour insistera auprès du ministre des Finances sur la nécessité de transmettre si-multanément le compte d'exécution du budget et le compte de la Trésorerie (17).Cette transmission simultanée est indispensable pour assurer un contrôle approfondiet pour arrêter définitivement et correctement les résultats budgétaires. 
Afin d'actualiser l'information du Parlement, son Collège, en application de
l'article 77 des lois coordonnées sur la comptabilité de l'Etat, donne connaissance à laChambre des représentants d'une préfiguration des résultats de l'exécution du bud-get, dans le courant du mois de mai suivant la fin de l'année budgétaire. Cette préfi-guration des résultats de l'année budgétaire 1998 est commentée au point 3 ci-après.
(12) 146eCahier d'observations, fascicule II (complément), session 1998-1999.  
(13) Projet de loi contenant le règlement définitif des budgets des services d'administra-
tion générale de l'Etat et des organismes d'intérêt public pour l'année 1987 ou pour des années anté-rieures, Documents parlementaires , Chambre, 1998-99, n° 1958/3.  Pour rappel, la loi du 19 juin 1997
contenant le règlement définitif des budgets des services d'administration générale de l'Etat et desorganismes d'intérêt public pour l'année 1987 ou pour des années antérieures a été publiée dans leMoniteur belge du 18 août 1998.
(14) Lettres des 17 juin et 4 novembre 1998.(15) Lettre du 19 mai 1999.(16) Lettres des 13 janvier et 25 novembre 1998.(17) Selon le calendrier convenu, une différence d'un an subsiste entre la transmission des
deux éléments du compte d'une même année budgétaire.  
49 3. VOORAFBEELDING VAN DE UITSLAGEN VAN DE UITVOERING VAN DE BEGROTING
VOOR 1998
Artikel 77 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit bepaalt dat
het Rekenhof, in de loop van de maand mei volgend op het einde van het begrotings-jaar, aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers kennis geeft van een voorafbeel-ding van de uitslagen van de uitvoering van de begroting, die aanleiding kan geventot de goedkeuring door de Kamer van een met redenen omklede motie tot voorlopi-ge regeling van de begroting.
Het Rekenhof heeft bij toepassing van die wettelijke bepaling, in de algemene
vergadering van 26 mei 1999, de voorafbeelding van de uitslagen van de uitvoeringvan de begroting voor 1998 vastgesteld. Hierna wordt een overzicht gegeven van debehandelde materies en de ermee verband houdende synthesegegevens. Die vooraf-beelding werd opgemaakt op basis van voorlopige cijfers per 31 maart 1999.
Overzicht van de inhoud van de voorafbeelding
Het eerste deel bevat de analyse van de uitvoering van de begroting en omvat
zeven hoofdstukken.
In hoofdstuk I wordt een algemene synthese gegeven van de uitslagen van de
uitvoering van de begroting voor 1998.
In hoofdstuk II wordt het detail van de ontvangsten weergegeven en wordt
een vergelijking gemaakt tussen de werkelijke en de geraamde ontvangsten.Daarnaast wordt een overzicht gegeven van de in 1998 aan de Gemeenschappen ende Gewesten, de sociale zekerheid en de Europese Unie overgedragen ontvangsten.
Hoofdstuk III heeft betrekking op de uitgavenkredieten. Het bevat een lijst
van de begrotingsgegevens (initiële kredieten, aanpassingen, herverdelingen van basi-sallocaties en verdeling van de provisionele kredieten) en het onderzoek van de be-slissingen van de Ministerraad waarbij machtiging wordt verleend tot uitgaven bovende begrotingskredieten.
In hoofdstuk IV worden de maatregelen weergegeven die door de Minister
van Begroting werden getroffen met het oog op de boekhoudkundige bijwerking vanhet gedeelte van het encours van de vastleggingen ten laste van de gesplitste en devariabele kredieten dat niet beantwoordt aan reële juridische verplichtingen van deStaat.
In hoofdstuk V wordt aandacht besteed aan de uitgaven.In punt A wordt in tabelvorm een globaal overzicht gegeven van het geheel
der vastleggingen en ordonnanceringen die ten laste van de kredieten voor 1998 wer-den uitgevoerd voor ieder van de departementale secties.
Punt B behandelt de ordonnanceringen die in 1998 ten laste van de van het
begrotingsjaar 1997 overgedragen kredieten werden uitgevoerd. Het geeft bovendieneen overzicht van de ordonnanceringen die in 1997 op de voor dat jaar toegestanekredieten werden uitgevoerd, waardoor een exhaustief beeld kan worden gegevenvan de uitvoering van de begroting voor 1997 met betrekking tot de niet-gesplitstekredieten.
50 3. PREFIGURATION DES RESULTATS DE L'EXECUTION DU BUDGET POUR 1998 
L'article 77 des lois coordonnées sur la comptabilité de l'Etat dispose que,
dans le courant du mois de mai suivant la fin de l'année budgétaire, la Cour descomptes donne connaissance à la Chambre des représentants d'une préfiguration desrésultats de l'exécution du budget, laquelle peut donner lieu à l'approbation, par laChambre des représentants, d'une motion motivée de règlement provisoire duditbudget.
Conformément à cette disposition légale, la Cour a, en assemblée générale du
26 mai 1999, adopté la préfiguration des résultats de l'exécution du budget pour 1998.Un relevé des matières traitées, ainsi que les données synthétiques y afférentes, figu-rent ci-après. Cette préfiguration a été établie sur la base de chiffres provisoiresdisponibles au 31 mars 1999.
Aperçu du contenu de la préfiguration 
La première partie contient l'analyse de l'exécution du budget et comprend
sept chapitres. 
Le chapitre I fournit une synthèse générale des résultats de l'exécution du
budget pour 1998. 
Le chapitre II traite en détail des recettes en comparant les réalisations aux
prévisions. Il donne en outre un aperçu des recettes transférées, en 1998, auxCommunautés et aux Régions, à la sécurité sociale et à l'Union européenne. 
Le chapitre III est consacré aux crédits de dépenses. Il présente un relevé des
données budgétaires (crédits initiaux, ajustements, redistributions d'allocations debase et répartition des crédits provisionnels), ainsi qu'un examen des délibérations duConseil des ministres autorisant les dépenses au-delà des crédits budgétaires. 
Le chapitre IV reprend les mesures prises par le ministre du Budget en vue de
la mise à jour comptable de la partie de l'encours des engagements, à la charge descrédits dissociés et variables, qui ne correspond pas à des obligations juridiques réel-les de l'Etat. 
Le chapitre V concerne les dépenses.
Le point A fournit, sous la forme d'un tableau, un aperçu global de l'ensemble
des engagements et des ordonnancements effectués à la charge des crédits de 1998pour chacune des sections départementales. 
Le point B traite des ordonnancements effectués en 1998 à la charge des cré-
dits reportés de l'année budgétaire 1997. Il présente, en outre, un aperçu des ordon-nancements effectués en 1997 sur les crédits accordés pour cette année-là, de manièreà permettre une vue exhaustive de l'exécution du budget pour 1997 en ce qui concer-ne les crédits non-dissociés.
51 In punt C wordt commentaar gegeven bij de vastgestelde kredietoverschrij-
dingen.
In hoofdstuk VI worden nadere gegevens verstrekt over de toestand en de
evolutie van de rijksschuld in 1998.
Hoofdstuk VII is gewijd aan het onderzoek van de factoren, die in belangrijke
mate de ontvangsten en de uitgaven van de verscheidene stelsels van de sociale ze-kerheid hebben beïnvloed.
In het tweede deel van de voorafbeelding wordt commentaar verstrekt en wor-
den opmerkingen geformuleerd betreffende de programma's van de algemene uitga-venbegroting.
Een derde deel – bijlagen – bevat de cijfergegevens van de uitgaven per sectie,
per afdeling en per programma.
Belangrijkste resultaten
a) Ontvangsten
(in miljard BEF)
Ontvangsten 1998 (rijksmiddelenbegroting)
Aangepaste ramingen Aangerekende
Fiscale ontvangsten 1.375,6 1.432,9
Niet-fiscale ontvangsten 139,7 151,8
Totaal 1.515,3 1.584,7
De totale fiscale ontvangsten zijn in vergelijking met 1997 gestegen met 6,2%,
waardoor de ramingen in zekere mate zijn overschreden. Die toename is groter dande nominale groei van de economie (4,8%), zodat de in het regeringsakkoord vastge-stelde norm (18) werd gerespecteerd.
(18) Om de in het regeringsakkoord van 19 juni 1995 vastgelegde normen te halen moes-
ten de totale fiscale ontvangsten proportioneel stijgen met de nominale groei van de economie.
52 53Le point C commente les dépassements de crédits constatés. 
Le chapitre VI fournit des précisions sur la situation et l'évolution de la dette
publique en 1998.
Le chapitre VII est consacré à l'examen des facteurs qui ont influencé dans
une large mesure les recettes et les dépenses des différents régimes de la sécurité so-ciale.
La deuxième partie de la préfiguration examine les dépenses par programmes
du budget général des Dépenses et formule des commentaires et des observations àce propos. 
Une troisième partie – annexes – comprend les données chiffrées en matière
de dépenses par section, par division et par programme du budget. 
Résultats principaux
a) Recettes 
(En milliards de francs)
Recettes 1998 (budget des Voies et Moyens)
Evaluations ajustées Recettes imputées
Recettes fiscales 1.375,6 1.432,9
Recettes non-fiscales 139,7 151,8
Total 1.515,3 1.584,7
En comparaison avec 1997, les recettes fiscales totales ont augmenté de
6,2 %, dépassant ainsi dans une certaine mesure les prévisions. Cette augmentationest supérieure à la croissance nominale de l'économie (4,8 %), de sorte que la normefixée dans l'accord de Gouvernement a été respectée (18).
(18) Pour atteindre les normes fixées dans l'accord de gouvernement du 19 juin 1995, les
recettes fiscales totales devaient augmenter proportionnellement à la croissance nominale de l'éco-nomie. De in de rijksmiddelenbegroting ingeschreven middelen van de federale over-
heid zijn op uitzonderlijke wijze (+ 9,7% in vergelijking met 1997) toegenomen. Dieevolutie is een gevolg van een beduidende toename van de fiscale ontvangsten(+ 7,5%), alsmede van de niet-fiscale ontvangsten (+ 36,9%) die de storting van deopbrengst van de afstand door de Staat, via de Federale Participatiemaatschappij vande 25,1% die deze nog aanhield in het kapitaal van de ASLK-Bank, hebben geregis-treerd. Voor de niet-fiscale ontvangsten heeft het gedeelte lopende ontvangsten deramingen niet bereikt, in het bijzonder omwille van een vermindering van de door deNationale Bank van België gestorte ontvangsten en van de dividenden, verwacht vande Federale Participatiemaatschappij. Overigens werd, zoals in 1997, afgezien van dekapitaalverhoging van 9 miljard BEF van de patrimoniumvennootschap SOPIMA, enderhalve van de overeenkomstige storting aan de Schatkist van de tegenwaarde vande in te brengen onroerende goederen. Alhoewel hiervoor 6,8 miljard BEF was inge-schreven, werd geen enkele ontvangst geïnd ingevolge de ontwaarding van de oudebiljetten van 1.000 BEF.
b) Uitgaven
(in miljard BEF) 
Uitgaven 1998 (ordonnanceringen 1998 ten laste van de begroting 1998)
Niet-gesplitste kredieten 2.258,8 1.964,6
Ordonnanceringskredieten 57,5 32,8Subtotaal 2.316,3 1.997,4Begrotingsfondsen (19) 546,4
Totaal 2.316,3 2.543,8
De primaire begrotingsuitgaven, dit is zonder interestlasten, zijn in 1998 geste-
gen met 64,1 miljard BEF, zodat ze 6,4% boven die van 1997 liggen. Hierbij moetechter worden opgemerkt dat in dit bedrag een uitzonderlijke tegemoetkoming tenbelope van 20,7 miljard BEF in de wisselkoersverliezen van de NMKN is opgenomen.Indien van die verrichting abstractie wordt gemaakt, beloopt de toename van de pri-maire begrotingsuitgaven op kasbasis 4,4%.
Het netto te financieren saldo van 205,5 miljard BEF in 1997 werd in 1998 te-
ruggebracht tot 113,8 miljard BEF. Dit resultaat onderging de invloed van een ver-mindering ten belope van 52,9 miljard BEF van het negatieve saldo op de begrotings-verrichtingen en van een overschot ten belope van 8,5 miljard BEF op de thesaurie-verrichtingen.
(19) De begrotingsfondsen worden niet gespijsd door kredieten die in de algemene uitga-
venbegroting zijn ingeschreven, maar wel door sommige ontvangsten, aangerekend op overeenstem-mende artikels van de rijksmiddelenbegroting.
54 Les moyens inscrits au budget des Voies et Moyens de l'autorité fédérale ont
augmenté de manière exceptionnelle (+ 9,7 % par rapport à 1997). Cette évolutionrésulte d'une augmentation importante des recettes fiscales (+7,5 %) ainsi que des re-cettes non-fiscales (+ 36,9 %), qui ont enregistré le versement du produit de la ces-sion par l'Etat, par l'intermédiaire de la Société fédérale de participation, des 25,1 %des parts que celle-ci détenait encore dans le capital de la C.G.E.R.-banque. Pour lesrecettes non-fiscales, la partie des recettes courantes n'a pas atteint les évaluations,notamment en raison d'une diminution des recettes versées par la Banque nationalede Belgique et des dividendes escomptés de la Société fédérale de participation.D'ailleurs, tout comme en 1997, l'augmentation de capital de 9 milliards de francs dela société patrimoniale SOPIMA n'a pas eu lieu, et partant, le versement correspon-dant au Trésor de la contre-valeur d'immeubles qui devraient faire l'objet d'apport àcette société n'est pas intervenu. Bien qu'un montant de 6,8 milliards de francs ait étéinscrit à cet effet, aucune recette n'a été perçue en raison de la dévaluation des an-ciens billets de 1.000 francs.
b) Dépenses
Dépenses 1998 (ordonnancements 1998 à la charge du budget 1998)
Crédits non-dissociés 2.258,8 1.964,6
Crédits d'ordonnancement 57,5 32,8Sous-total 2.316,3 1.997,4Fonds budgétaires (19) 546,4
Total 2.316,3 2.543,8
Les dépenses budgétaires primaires, c'est-à-dire sans charges d'intérêt, ont
augmenté de 64,1 milliards de francs en 1998, de sorte qu'elles sont supérieures de6,4 % à celles de 1997. A ce sujet, il faut cependant faire observer que ce montant in-clut une intervention exceptionnelle, à concurrence de 20,7 milliards de francs, dansles pertes de taux de change de la S.N.C.I. Abstraction faite de cette opération, l'aug-mentation des dépenses budgétaires primaires sur la base de caisse s'élève à 4,4 %.
Le solde net à financer de 205,5 milliards de francs en 1997 a été ramené à
113,89 milliards de francs en 1998. Ce résultat a été influencé par une diminution, àconcurrence de 52,9 milliards de francs, du solde négatif sur les opérations budgétai-res, ainsi que par un excédent, à concurrence de 8,5 milliards de francs, sur les opéra-tions de la trésorerie. 
(19) Les fonds budgétaires ne sont pas alimentés par des crédits inscrits au budget général
des Dépenses mais par certaines recettes imputées à des postes correspondants du budget des Voieset Moyens. 
55 De gunstige invloed van de overige bronnen van schuldvariatie
(161,4 miljard BEF) en meer in het bijzonder de bestemming van de meerwaarde opde verkoop van goud door de Nationale Bank van België aan de terugbetaling vandie schuld hebben niet enkel toegelaten het netto te financieren saldo op te slorpen,maar bovendien het nominale bedrag van de schuld terug te dringen met47,6 miljard BEF. De schuldratio van de federale overheid bedraagt aldus 107,3%van het bruto binnenlands produkt (BBP), hetzij een vermindering met 5,7% in ver-gelijking met 1997. Inhoudelijk is de afname van de schuldgraad te wijten aan het"omgekeerd sneeuwbaleffect" (20) en aan de aanwending van de meerwaarde gere-aliseerd bij de verkoop van goud door de Nationale Bank van België voor een bedragvan 89 miljard BEF.
Ten slotte bedroeg de vermindering van de rijksschuld in netto-waarde (zon-
der thesaurieverrichtingen) 52,4 miljard BEF.
4. BESLISSINGEN VAN DE MINISTERRAAD WAARBIJ MACHTIGING WORDT VERLEEND
TOT NIEUWE UITGAVEN OF TOT UITGAVEN BOVEN DE BEGROTINGSKREDIETEN
De procedure bepaald in artikel 44 van de gecoördineerde wetten op de rijks-
comptabiliteit kan enkel worden aangewend in dringende gevallen veroorzaakt dooruitzonderlijke of onvoorzienbare omstandigheden. In de loop van 1998 heeft deMinisterraad in die zin zes beslissingen goedgekeurd :
(20) Het omgekeerde sneeuwbaleffect wordt bepaald door het verschil tussen het globaal
primair saldo, in % van het BBP, dat de federale overheid realiseert en het primair saldo dat nodig isom de schuldgraad op hetzelfde peil te houden als het voorgaande jaar.
56 L'influence positive des autres sources de variation de la dette (161,4 milliards
de francs) et, plus particulièrement, l'affectation, au remboursement de cette dette,de la plus-value sur la vente d'or par la Banque nationale de Belgique ont non seule-ment permis d'absorber le solde net à financer, mais également de réduire le montantnominal de la dette de 47,6 milliards de francs. Le coefficient de la dette de l'autoritéfédérale s'élève donc à 107,3 % du produit intérieur brut (P.I.B.), soit une diminutionde 5,7 % en comparaison avec 1997. Cette réduction du coefficient de la dette est àimputer à "un effet boule de neige inversé" (20) et à l'affectation de la plus-value réa-lisée lors de la vente d'or par la Banque nationale de Belgique pour un montant de89 milliards de francs.
Enfin, la diminution de la dette publique en valeur nette (sans opérations de
trésorerie) s'élève à 52,4 milliards de francs.
4. DÉLIBERATIONS DU CONSEIL DES MINISTRES AUTORISANT DE NOUVELLES DÉPEN-
SES OU DES DÉPENSES AU-DELÀ DES CRÉDITS BUDGÉTAIRES 
La procédure déterminée à l'article 44 des lois coordonnées sur la comptabi-
lité de l'Etat ne peut être utilisée que dans les cas d'urgence amenés par des circon-stances exceptionnelles ou imprévisibles. Dans le courant de 1998, le Conseil des mi-nistres a adopté six délibérations en ce sens.
(20) L'effet boule de neige inversé est déterminé par la différence entre le solde primaire
global, en pourcentage du P.I.B., réalisé par l'autorité fédérale et le solde primaire nécessaire pourmaintenir le coefficient de la dette au même niveau que l'année précédente.  
57 (in miljoen BEF)
Nr. Datum Begroting(en) Aard Initieel Bedrag Onderwerp
krediet krediet beslissing
3162 28.07.1998 Landsverdediging, niet-gesplitste 88,9 37,4 (0,4) Wijziging in de
Middenstand–Land- kredieten samenstelling van
bouw en Economi- de regering en
sche Zaken de kabinetten.
3163 04.09.1998 Rijksschuld niet-gesplitste 450,0 3.300,0 Dekken van wisselver-
kredieten liezen voor leningen in
yen uitgegeven door
de NMKN in uitvoering
van de wetten op de
economische expansie.
3164 23.10.1998 Ontwikkelings- niet-gesplitste 345,9 131,8 Humanitaire hulp voor
samenwerking kredieten oorlogsslachtoffers en
vluchtelingen en voor
landen die werden
getroffen door de
orkaan Georges en
door El Niño.
3165 27.11.1998 Ontwikkelings- niet-gesplitste 345,9 150,0 Humanitaire hulp aan
samenwerking kredieten slachtoffers van de
orkaan Mitch in
Midden-Amerika.
3166 10.12.1998 Landsverdediging niet-gesplitste 9.554,8 571,0 Bijkomende middelen voor
kredieten de inzet van Belgische
troepen bij humanitaire
acties en voor de NAVO-
bijdrage inzake de operaties
in de Balkan.
3167 10.12.1998 Rijksschuld niet-gesplitste 1.248,0 68,4 Financiële dienst van de
kredieten leningen uitgegeven door
de NMKN in uitvoering van
vastleggings- 2.465,0 18.485,8 de wetten op de econo-
kredieten mische expansie en
prefinanciering van werken
ordonnance- 450,0 20.500,8 uitgevoerd door
ringskredieten het Gemeentekrediet
van België.
Volgens het Rekenhof waren de voorwaarden van dringendheid en onvoor-
zienbaarheid slechts vervuld voor de beraadslagingen nrs. 3162 en 3163.
Met betrekking tot de beslissingen nrs. 3164 en 3165 had de toepassing van ar-
tikel 44 kunnen worden vermeden door een herverdeling van de beschikbare kredie-ten op de basisallocaties van de programmakredieten. Een gedeelte van de machti-gingen verleend door de beslissing nr. 3167 was geenszins van dringende aard vermitsze de budgettaire regularisatie wilde mogelijk maken van reeds verrichte uitgaven.
58 (En millions de francs)
N° Date Budget(s) Nature du Crédit Montant de Objet
crédit initial la délibération
3162 28.07.1998 Défense nationale, Crédits non- 88,9 37,4 (0,4) Modification dans
Classes moyennes – dissociés la composition
Agriculture et Affaires du Gouvernement et
économiques des cabinets
3163 04.09.1998 Dette publique Crédits non- 450,0 3.300,0 Couvertures des pertes
dissociés de changes pour les
emprunts émis en yen
par la S.N.C.I. en exécution
des lois sur l'expansion
économique
3164 23.10.1998 Coopération Crédits non- 345,9 131,8 Aide humanitaire aux
au développement dissociés victimes de la guerre
et aux réfugiés, ainsi qu'aux
pays touchés par
l'ouragan Georges et
par El Niño
3165 27.11.1998 Coopération Crédits non- 345,9 150 Aide humanitaire aux
au développement dissociés victimes de l'ouragan
Mitch en Amérique
centrale
3166 10.12.1998 Défense nationale Crédits non- 9.554,8 571,0 Moyens supplémentaires
dissociés pour l'envoi de troupes
belges lors d'actions
humanitaires et pour la
contribution de l'OTAN
dans le cadre des
opérations dans
les Balkans
3167 10.12.1998 Dette publique Crédits non- 1.248,0 68,4 Service financier des
dissociés emprunts émis par la
S.N.C.I. en exécution des lois
Crédits 2.465,0 18.485,8 sur l'expansion économique
d'engagement et le préfinancement des
travaux effectués par le
Crédits d'or- 450,0 20.500,8 Crédit communal
donnancement de Belgique
Selon la Cour, les conditions d'urgence et d'imprévisibilité n'étaient remplies
que pour les délibérations nos3162 et 3163.
En ce qui concerne les délibérations nos3164 et 3165, l'application de l'arti-
cle 44 aurait pu être évitée par une redistribution des crédits disponibles sur les allo-cations de base au sein des programmes. Une partie des autorisations accordées parla délibération n° 3167 n'avait aucun caractère urgent, étant donné qu'elle voulaitpermettre la régularisation budgétaire de dépenses déjà effectuées. 
59 De beraadslaging nr. 3166 was de facto zonder voorwerp door de goedkeuring
op 17 december 1998 van het wetsontwerp houdende zestiende aanpassing van de al-gemene uitgavenbegroting voor het begrotingsjaar 1998.
Alle wetsontwerpen tot regularisering van de bovenvermelde schatkistvoor-
schotten werden inmiddels bij de Kamer van Volksvertegenwoordigers ingediend engoedgekeurd.
5. EVOLUTIE VAN DE WETGEVING INZAKE RIJKSCOMPTABILITEIT
Commissie voor de Normalisatie van de Openbare Comptabiliteit – Stand van de werkzaam-
heden.
De Commissie voor de Normalisatie van de Openbare Comptabiliteit werd in-
gesteld door de wet van 15 maart 1991 houdende hervorming van de algemene rijks-comptabiliteit en van de provinciale comptabiliteit. Zij is in het bijzonder belast methet uitwerken van een algemeen rekeningenstelsel dat het geheel van de budgettaire,financiële en vermogensverrichtingen integreert en met het opstellen van ontwerpentot aanpassing van de van kracht zijnde wet- en reglementaire teksten.
De Commissie wordt in de uitoefening van haar taak bijgestaan door twee ge-
specialiseerde afdelingen die haar regelmatig verslag uitbrengen over de stand vanhun werkzaamheden en voorstellen doen, waarover ze beraadslaagt (21).
De eerste afdeling heeft tot taak het genormaliseerd rekeningenstelsel uit te
werken dat van toepassing is op de organen van de federale overheid en op de admi-nistratieve openbare instellingen die ervan afhangen, maar dat ook kan worden toe-gepast op de Gemeenschappen en de Gewesten en op de openbare instellingen dieervan afhangen.
De tweede afdeling bereidt de aanpassingen voor van de van kracht zijnde
wet- en reglementaire teksten of doet nieuwe voorstellen van teksten die noodzake-lijk zijn voor de realisatie van de hervorming van de comptabiliteit.
In de loop van het tweede semester van 1998 en de eerste maanden van 1999
is de afdeling Rekeningstelsel overgegaan tot een laatste herlezing van het geheel van
de rubrieken van de balansklassen (klassen 1 tot 5) en van de klassen van de kostenen de opbrengsten (klassen 6 en 7).
Om de algemene coherentie te behouden van het voordien uitgewerkte boek-
houdsysteem, heeft zij zich toegelegd op een vereenvoudiging van de nomenclatuurvan het plan door een grotere algemeenheid toe te kennen aan de inhoud van de sub-klassen en de rubrieken.
Ze heeft eveneens de manier van boeken van de beleggingen en de financiële
leningen op korte termijn en van de afgeleide financiële instrumenten herzien infunctie van de recente evolutie van de boekhouddoctrine op dat vlak. 
(21) Koninklijk besluit van 14 januari 1992 houdende organisatie van de Commissie voor
de Normalisatie van de Openbare Comptabiliteit. 
60 La délibération n° 3166 était de facto sans objet, en raison de l'approbation, le
17 décembre 1998, du projet de loi contenant le 16eajustement du budget général des
dépenses de l'année budgétaire 1998.
L'ensemble des projets de loi régularisant les avances de trésorerie susmen-
tionnées ont entre-temps été déposés à la Chambre des représentants et adoptés parcelle-ci.
5. EVOLUTION DE LA LÉGISLATION EN MATIERE DE COMPTABILITÉ PUBLIQUE 
Commission de normalisation de la comptabilité publique – Etat des activités 
La Commission de normalisation de la comptabilité publique a été créée par
la loi du 15 mars 1991 portant réforme de la comptabilité générale de l'Etat et de lacomptabilité provinciale. Elle est notamment chargée de mettre au point un plancomptable général intégrant l'ensemble des opérations budgétaires, financières et pa-trimoniales et les projets d'adaptation des textes légaux et réglementaires en vigueur. 
Dans l'exercice de sa tâche, la Commission est assistée par deux sections spé-
cialisées, qui lui font régulièrement rapport sur l'état de leurs travaux et formule despropositions sur lesquelles elle délibère (21). 
La première section a pour mission d'élaborer le plan comptable normalisé,
applicable aux organes du pouvoir fédéral et aux organismes publics administratifsqui en relèvent, et qui pourrait être appliqué par les Communautés et les Régions,ainsi que par les organismes publics qui en dépendent.
La deuxième section prépare les adaptations des textes légaux et réglementai-
res en vigueur ou formule de nouvelles propositions de textes, nécessaires à la miseen œuvre de la réforme de la comptabilité. 
Au cours du second semestre de 1998 et des premiers mois de 1999, la section
Plan comptable a procédé à une dernière relecture de l'ensemble des rubriques des
classes de bilan (classes 1 à 5) et des classes de charges et produits (classes 6 et 7).
Tout en veillant à maintenir la cohérence générale du système comptable éla-
boré précédemment, elle s'est attachée à simplifier la nomenclature du plan en confé-rant une plus grande universalité au contenu des sous-classes et des rubriques. 
Elle a également revu le mode d'enregistrement des placements et emprunts
financiers à court terme et des instruments financiers dérivés en fonction de l'évolu-tion récente de la doctrine comptable en la matière.
(21) Arrêté royal du 14 janvier 1992 portant organisation de la Commission de normalisa-
tion de la comptabilité publique.  
61 Naast de klassen 1 tot 7, bestemd voor het verzekeren van het voeren van de
patrimoniale en de economische dubbele boekhouding, voorziet het boekhoudplan inde klassen 8 en 9 (voordien de klassen 10 en 11) die de macro-economische classifica-tie van de budgettaire uitgaven en ontvangsten instellen volgens een codificatie die inovereenstemming werd gebracht met de nieuwe voorschriften van het "Europese sys-teem van nationale en regionale rekeningen" (ESR 1995).
De economische klassen van de budgettaire verrichtingen leggen het verband
tussen de algemene boekhouding (klassen 1 tot 7) en de budgettaire comptabiliteit,die de voorziene en door de begroting van de boekhoudkundige entiteit gemachtigdeuitgaven en ontvangsten opvolgt. De rekening van uitvoering van de begroting wordtbuiten het dubbel boekhouden opgesteld.
Met uitzondering van de klasse van de waarborgen, rechten en vastleggingen
buiten balans (klasse 0), werd het geheel van het algemene rekeningenstelsel onder-zocht en goedgekeurd door de Commissie. Die heeft eveneens kennis genomen vande gedetailleerde structuur van de balans en de resultatenrekening.
Bovendien heeft de subcommissie die is belast met de studie van het informa-
tica-luik van de boekhoudkundige hervorming verslag uitgebracht over de stand vanvordering van een eerste prospectiedossier dat als referentie moet dienen voor de la-tere uitwerking van een gedetailleerd lastenkohier.
In de loop van het tweede semester van 1999 zal de afdeling Rekeningstelsel
de redactie aanvatten van de commentaren met het oog op het normaliseren van deinhoud en de werking van de rubrieken van het plan, alsook met het omschrijven vande regels voor de waardering van de samenstellende elementen van het patrimoniumen voor de aanrekening van de verrichtingen in de economische en de budgettairecomptabiliteit.
De afdeling Aanpassing van de van kracht zijnde wet- en reglementaire teksten
heeft in het afgelopen jaar haar werkzaamheden in het bijzonder gericht op de uit-werking van een wettelijk kader op het vlak van de organisatie van de begroting envan de comptabiliteit van de federale overheid. Die opdracht betreft inzonderheidhet opstellen van een ontwerp van wet dat de bepalingen uit de gecoördineerde wet-ten op de rijkscomptabiliteit overneemt en desgevallend actualiseert, maar dat ooknieuwe bepalingen en begrippen zal opnemen met betrekking tot het voeren van eenalgemene boekhouding, het opstellen van een jaarrekening en het principe van deboeking van vastgestelde rechten. 
Om haar opdracht tot een goed einde te brengen heeft de afdeling werkgroe-
pen opgericht die elk op het hun toegewezen domein technische nota's opstellen be-treffende een bijzonder aspect van de openbare comptabiliteit. Op basis van die stu-diedocumenten bereidt de afdeling het nieuwe wettelijk kader voor. Het ontwerp be-paalt zowel algemeen geldende regels die van toepassing zijn op alle diensten, instel-lingen en ondernemingen van de federale overheid, als bijzondere regels met speci-fieke toepassingsmodaliteiten voor elk van hen.
62 Outre les classes 1 à 7, destinées à assurer la tenue de la comptabilité patrimo-
niale et économique en partie double, le plan comptable prévoit les classes 8 et 9(précédemment 10 et 11), qui opèrent la classification macro-économique des dépen-ses et des recettes budgétaires selon une codification rendue conforme aux nouvellesprescriptions du "Système européen des comptes nationaux et régionaux 1995" (SEC95).
Les classes économiques des opérations budgétaires réalisent la liaison entre
la comptabilité générale (classes 1 à 7) et la comptabilité budgétaire, qui assure lesuivi des dépenses et des recettes prévues et autorisées par le budget de l'entitécomptable. Le compte d'exécution du budget est arrêté en dehors de la comptabilitéen partie double.
A l'exception de la classe des garanties, droits et engagements hors bilan (clas-
se 0), l'ensemble du plan comptable général a été examiné et approuvé enCommission plénière. Celle-ci a également pris connaissance de la structure détailléedu bilan et du compte de résultats. 
En outre, la sous-commission chargée de l'étude du volet informatique de la
réforme comptable a fait rapport sur l'état d'avancement d'un premier dossier deprospection, qui devrait servir de référence à l'élaboration ultérieure d'un cahier descharges détaillé.
Au cours du second semestre de 1999, la section Plan comptable entamera la
rédaction des commentaires visant à normaliser le contenu et l'utilisation des rubri-ques du plan, ainsi qu'à définir les règles d'évaluation des éléments constitutifs du pa-trimoine et d'imputation des opérations en comptabilité budgétaire et économique.
Au cours de l'année écoulée, la section Adaptation des textes légaux et régle-
mentaires en vigueur a plus particulièrement axé ses activités sur l'élaboration d'un
cadre légal pour l'organisation du budget et la comptabilité du pouvoir fédéral. Cettemission concerne notamment l'élaboration d'un projet de loi qui reprendra les dispo-sitions des lois coordonnées sur la comptabilité de l'Etat, le cas échéant, actualisées,et qui contiendra aussi de nouvelles dispositions ainsi que les notions relatives à latenue d'une comptabilité générale, à l'établissement d'un compte annuel et au princi-pe de l'enregistrement des droits constatés.
Afin de mener à bien sa tâche, la section a mis sur pied des groupes de travail,
qui rédigent, chacun dans les domaines qui leur ont été attribués, des notes techni-ques concernant un aspect particulier de la comptabilité publique. Sur la base de cesdocuments d'étude, la section prépare le nouveau cadre légal. Le projet fixe des rè-gles générales applicables à tous les services, organismes et entreprises du pouvoirfédéral, mais aussi des règles particulières présentant des modalités d'application spé-cifiques pour chacun d'entre eux. 
63 Inmiddels werden vijf hoofdstukken uitgewerkt, waarover binnen de afdeling
een consensus werd bereikt. Naast de algemene en inleidende bepalingen met betrek-king tot het toepassingsgebied van de wet, de inhoud van de algemene rekening enhet principe van de boeking van de vastgestelde rechten, bepaalt het ontwerp de re-gels voor het voeren van de algemene boekhouding en de regels voor de begroting ende begrotingscomptabiliteit. Tevens is een apart hoofdstuk voorzien betreffende deaan de rechtsmacht van het Rekenhof onderworpen rekenplichtigen, dat de bepalin-gen uit de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit moderniseert in het lichtvan de nieuwe openbare procedure voor het Rekenhof. Tot slot werden in samen-spraak met de Administratie voor de Begroting en de Controle van de Uitgaven deartikelen van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit herschreven die gel-den voor de diensten van algemeen bestuur.
6. ANALYSE VAN DE HEROVERWEGINGEN VAN BEGROTINGSPROGRAMMA'S
Bij de opmaak van de begroting voor 1993 voerde de regering een procedure
in om bepaalde overheidsactiviteiten aan een grondig onderzoek te onderwerpen,teneinde, middels een gehele of gedeeltelijke herziening van die activiteiten, hun uit-voering te verbeteren. Die belangrijke innovatie diende een sleutelfunctie te vervul-len in de hervorming op middellange termijn van de begrotingsprocedures en moestde realisatie van onmiddellijke besparingen mogelijk maken (22). Het belangrijksteoogmerk was echter de doeltreffendheid van het gevoerde beleid verhogen door deeffectieve verwezenlijkingen te toetsen aan de vastgelegde oogmerken en door deverschillende mogelijke varianten te vergelijken (23). In het kader van zijn opdrachtals begrotingsadviseur van de Kamer van Volksvertegenwoordigers heeft hetRekenhof een onderzoek gewijd aan de procedure van de heroverwegingen van debegrotingsprogramma's. Het Rekenhof deelde zijn conclusies mee aan de Vice-Eerste Minister en Minister van Begroting (24). Zijn antwoord werd geïntegreerd inhet onderzoeksverslag dat het Rekenhof op 7 januari 1999 aan de Voorzitter van deKamer van Volksvertegenwoordigers overzond (25).
Volgens het Rekenhof zijn de resultaten van de (heroverwegings) procedure,
zoals ze door de regering sinds 1993 in haar begrotingsdocumenten aan hetParlement werden aangekondigd, te optimistisch en stemmen zij nauwelijks met dewerkelijkheid overeen. Die heroverwegingen hebben in de realiteit slechts een minie-me rol gespeeld bij de opstelling van de begroting en het initieel oogmerk, dat erinbestond bestaande processen te herbekijken op basis van een systematische analysevan de factoren doeltreffendheid, doelmatigheid en zuinigheid, kon slechts in zeldza-me gevallen worden bereikt.
(22) Verslag van de Commissie voor de Financiën en de Begroting over het ontwerp van
rijksbegroting voor 1993, Parl. St. Kamer, 1991-92 (BZ), nr. 665/4, 22. 
(23) Algemene Toelichting bij de begroting voor 1994, Parl. St. Kamer, 1992-93,
nr. 1177/1, 4 en 111.
(24) Brief van 8 april 1998. (25) Brief van 3 november 1998. 
64 Cinq chapitres, qui ont fait l'objet d'un consensus au sein de la section, ont été
élaborés. Outre les dispositions générales et introductives relatives au champ d'appli-cation de la loi, au contenu du compte général et au principe de l'enregistrement desdroits constatés, le projet fixe les règles pour la tenue de la comptabilité générale etles règles pour le budget et la comptabilité budgétaire. Concernant les comptablesjusticiables de la Cour, un chapitre distinct est également prévu, qui modernise lesdispositions des lois coordonnées sur la comptabilité de l'Etat à la lumière de la nou-velle procédure publique devant la Cour. Enfin, en concertation avecl'Administration du budget et du contrôle des dépenses, les articles des lois coordon-nées sur la comptabilité de l'Etat, applicables aux services de l'administration généra-le, ont été remaniés. 
6. ANALYSE DES RÉÉVALUATIONS DE PROGRAMMES BUDGÉTAIRES
Lors de l'établissement du budget de 1993, le gouvernement a introduit une
procédure pour soumettre certaines activités publiques à un examen approfondi, afind'améliorer leur exécution au moyen d'une réforme totale ou partielle. Cette innova-tion importante devait remplir une fonction clé dans la réforme à moyen terme desprocédures budgétaires et permettre la réalisation d'économies immédiates (22).L'objectif principal était, cependant, d'augmenter l'efficacité de la politique menéeen examinant les réalisations effectives à la lumière des objectifs fixés et en compa-rant les différentes variantes (23). Dans le cadre de sa mission de conseiller budgétai-re de la Chambre des représentants, la Cour a consacré un examen à la procédure deréévaluation des programmes budgétaires. La Cour a communiqué ses conclusions auvice-premier ministre et ministre du Budget (24). Sa réponse a été intégrée dans lerapport d'examen que la Cour a envoyé au président de la Chambre des représen-tants le 7 janvier 1999 (25).
Selon la Cour, les résultats de cette procédure (de réévaluation), telle qu'an-
noncée au Parlement par le Gouvernement, dans ses documents budgétaires, de-puis 1993, sont trop optimistes et correspondent peu à la réalité. Ces réévaluationsn'ont, en réalité, joué qu'un rôle minime lors de l'établissement du budget et l'objec-tif initial, consistant à revoir les processus existants sur la base d'une analyse systéma-tique des facteurs d'efficacité, d'efficience et d'économie, n'a pu être atteint que dansde rares cas. 
(22) Rapport de la Commission des finances et du budget au sujet du projet du budget de
l'Etat pour 1993, Documents parlementaires , Chambre, 1991-92, n° 665/4, 22.  
(23) Exposé général du budget de 1994, Documents parlementaires , Chambre, 1992-93,
nos1177/1, 4 et 111.  
(24) Lettre du 8 avril 1998.(25) Lettre du 3 novembre 1998.
65 De oorzaken van de geringe kwaliteit van de behaalde resultaten dienden
hoofdzakelijk te worden gezocht in de volgende elementen :
a) de keuze van weinig pertinente studieonderwerpen die zich vaak situeren op het
niveau van een economische uitgavencategorie eerder dan op het niveau van eenprogramma, terwijl in theorie precies op dat laatste niveau de beoogde doelstellin-gen worden gedefinieerd. Door die keuze is zelfs bij voorbaat elke mogelijkheiduitgesloten bestaande structuren te herbekijken ;
b) de onduidelijkheid die binnen de ministeries blijkt te hebben bestaan nopens de
finaliteit van de heroverwegingen door de opname ervan in het kader van de op-stelling van de jaarlijkse begroting, waar vaak het louter streven naar directe be-sparingen primeert ;
c) de organisatie en het verloop van de procedure, waarvan de praktische modalitei-
ten slechts lange tijd na het opstarten ervan nauwkeurig werden gedefinieerd.
66 La faible qualité des résultats obtenus est principalement imputable aux élé-
ments suivants :
a) le choix de sujets d'analyse peu pertinents, se situant souvent au niveau d'une
catégorie économique de dépenses plutôt qu'au niveau d'un programme, alorsqu'en théorie, c'est précisément à ce dernier niveau que les objectifs visés sont dé-finis ; ce choix exclut même d'office toute possibilité de revoir les structures exis-tantes ;
b) l'imprécision qui, au sein des ministères, semble avoir entouré la finalité des réé-
valuations, en y procédant dans le cadre de l'établissement du budget annuel,pour lequel la réalisation d'économies directes est le souci prioritaire ;
c) l'organisation et le déroulement de procédures, dont les modalités pratiques n'ont
été définies avec précision que bien après leur lancement.
67 II. – JURISDICTIONELE OPDRACHT
De behandeling van de tekortdossiers geschiedt in twee opeenvolgende, van el-
kaar gescheiden fasen.
De bevoegde overheid dient voor iedere rekening van een rekenplichtige die een
tekort vertoont, een dossier voor het Rekenhof samen te stellen. In een eerste fase moetdat dossier het voor het Rekenhof mogelijk maken het tekort door middel van een ad-ministratief arrest vast te stellen. In een tweede fase moet de bevoegde overheid, opbasis van een onderzoeksverslag nopens de rekenplichtige aansprakelijkheid, ofwel derekenplichtige dagvaarden voor het Rekenhof, ofwel haar gemotiveerde beslissingwaarin zij afziet van de dagvaarding, aan het Rekenhof overleggen. Van dagvaardingkan enkel worden afgezien indien in hoofde van de rekenplichtige overmacht kan wor-den ingeroepen of wanneer het tekort niet hoger is dan 50.000 BEF. In het geval de be-voegde overheid de rekenplichtige voor het Rekenhof dagvaardt, wordt een openbareen tegensprekelijke procedure van jurisdictionele aard ingezet.
De hiernavolgende gegevens hebben betrekking op het jaar 1998.
1. EERSTE FASE – AFSLUITING VAN DE TEKORTREKENING
In 1998 heeft het Rekenhof 43 administratieve arresten gewezen, waarin te-
korten voor een totaal bedrag van 19.408.959 BEF werden vastgesteld.
(in BEF)
Nederlandstalig Franstalig Algemeen totaal
Aantal Totaal bedrag Aantal Totaal bedrag Aantal Totaal bedrag
Ministerie van Buiten- 6 484.098 12 163.006 18 647.104
landse Zaken, Buiten-landse Handel en Ont-wikkelingssamenwerking
Diensten van de Eerste 1 1.000 1 1.000
Minister
Ministerie van Financiën 12 3.285.208 8 14.238.360 20 17.523.568Ministerie van Midden- 1 1.203.268 1 1.203.268
stand en Landbouw
Ministerie van 1 10.019 1 10.019
Ambtenarenzaken
Ministerie van Tewerk- 1 2.000 1 2.000
stelling en Arbeid
Ministerie van 1 22.000 1 22.000
Landsverdediging
19 3.791.306 24 15.617.653 43 19.408.959
68Ministerie II. – MISSION JURIDICTIONNELLE
Le traitement des dossiers de déficit s'effectue en deux phases successives et dis-
tinctes.
Pour chaque compte de comptable présentant un débet, l'autorité compétente
doit constituer un dossier pour la Cour. Dans une première phase, ce dossier doit per-mettre à cette dernière de fixer le déficit par un arrêt administratif. Dans une secondephase, sur la base d'un rapport d'enquête portant sur la responsabilité du comptable,l'autorité compétente doit soit citer ce dernier à comparaître devant la Cour, soit sou-mettre à celle-ci sa décision motivée de renoncer à la citation. L'autorité concernée nepeut s'abstenir de citer le comptable que lorsque celui-ci peut se prévaloir de la forcemajeure ou lorsque le déficit n'excède pas 50.000 francs. Lorsque l'autorité compétentecite le comptable devant la Cour, une procédure de nature juridictionnelle, publique etcontradictoire, intervient.
Les données suivantes ont trait à l'année 1998.
1. PREMIERE PHASE – ARRET DU COMPTE DE DÉFICIT 
En 1998, la Cour a rendu 43 arrêts administratifs, fixant des débets pour un
montant total de 19.408.959 francs.
(En francs)
Rôle linguistique Rôle linguistique 
néerlandais français
Nombre Montant total Nombre Montant total Nombre Montant total
Ministère des Affaires 6 484.098 12 163.006 18 647.104
étrangères, du Commerce extérieur et de la Coopéra-tion au Développement
Services du premier 1 1.000 1 1.000
ministre
Ministère des Finances 12 3.285.208 8 14.238.360 20 17.523.568
Ministère des Classes moyen- 1 1.203.268 1 1.203.268
nes et de l'Agriculture
Ministère de la Fonction 1 10.019 1 10.019
publique
Ministère de l'Emploi et 1 2.000 1 2.000
du Travail
Ministère de la Défense 1 22.000 1 22.000
nationale
69MinistèreTotal général 2. TWEEDE FASE – BEOORDELING VAN DE AANSPRAKELIJKHEID VAN DE REKEN-
PLICHTIGE
2.1.Het Rekenhof ontving van de bevoegde overheden 38 beslissingen om niet te dagvaarden voor
een totaal bedrag van 17.074.928 BEF.
(in BEF)
Ministerie van Buiten- 21 285.606 21 285.606
landse Zaken, Buiten- O : 20 (284.823) O : 20 (284.823)
landse Handel en Ont- B : 1 (783) B : 1 (783)
wikkelingssamenwerking
Minister B B
Ministerie van Financiën 10 16.372.554 2 32.539 12 16.405.093
O : 8 (13.749.769) O O : 10 (13.782.308)
B : 1 (4.000) B : 1 (4.000)
(1)
stelling en Arbeid O O
Ministerie van 1 20.000 1 348.284 2 368.284
Landsverdediging (2) O O : 1
Ministerie van Volks- 1 12.945 1 12.945
gezondheid O O
12 16.405.499 26 669.429 38 17.074.928
O : gemotiveerd door overmacht.
B : gemotiveerd door bedrag ≤50.000 BEF.
(1) Eén rekenplichtige is door de correctionele rechtbank veroordeeld tot vergoeding
van het door de Schatkist geleden nadeel (2.618.785 BEF) en de uitvoering van het vonnis werd aan-gevat. 
(2) De rekenplichtige heeft het tekort terugbetaald.
70Ministerie 2. DEUXIEME PHASE – DÉTERMINATION DE LA RESPONSABILITÉ DU COMPTABLE
2.1. La Cour a reçu des autorités compétentes 38 décisions de ne pas citer à comparaître pour un
total de 17.074.928 francs.
Rôle linguistique Rôle linguistique
Ministère des Affaires 21 285.606 21 285.606
étrangères, du Commerce FM : 20 (284.823) FM : 20 (284.823)
extérieur et de la Coopéra- M : 1 (783) M : 1 (783)
tion au Développement
ministre MM
Ministère des Finances 10 16.372.554 2 32.539 12 16.405.093
FM : 8 (13.749.769) FM : 10 (13.782.308)
M : 1 (4.000) FM M : 1 (4.000)
(1)
du Travail FM FM
Ministère de la Défense 1 20.000 1 348.284 2 368.284nationale (2)
FM FM : 1
Ministère de la Santé 1 12.945 1 12.945
publique FM FM
FM : motivé par la force majeure.
M : motivé par un montant ≤50.000 francs.
(1) Un comptable a été condamné par le tribunal correctionnel à rembourser le préjudice
causé au Trésor (2.168.785 francs) et l'exécution du jugement a été entamée.
(2) Le comptable a remboursé le déficit.
71Total général
Ministère 2.2.De Minister van Financiën heeft in drie gevallen, voor een totaal bedrag van 116.500 BEF, be-
slist de rekenplichtigen voor het Rekenhof te dagvaarden, tenzij zij hun tekort binnen de driemaanden zouden aanzuiveren.
Het Rekenhof wijst erop dat in de mogelijkheid van een dergelijke voorwaardelijke be-
slissing niet is voorzien door de wet. Het suggereert dat de bevoegde administratieve overheidin voorkomend geval vooreerst alle mogelijke buitengerechtelijke stappen tot aanzuivering vanhet tekort zou ondernemen, alvorens een beslissing tot het dagvaarden van de betrokken re-kenplichtige te nemen.
2.3.De Franse Kamer van het Rekenhof wees in de beschouwde periode twee arresten met toepas-
sing van een openbare en tegensprekelijke procedure, waarvan hierna een uittreksel (vertaling)wordt opgenomen.
2.3.1.   Arrest nr. 1.486.470 A2 van 1 juli 1998 :
"…
I. Wat betreft de dagvaarding
Overwegende dat het tekort dat het Rekenhof in zijn bovenvermeld arrest van
30 januari 1998 heeft vastgesteld, 9.495.864 BEF bedraagt, vraagt de Staat hetRekenhof in zijn dagvaarding de verwerende partij enkel te veroordelen tot het gedeel-telijk terugbetalen van dat tekort ten belope van 475.000 BEF, dat op billijke wijzewerd geraamd wegens de moeilijke omstandigheden waarmee hij in zijn beheer werdgeconfronteerd ;
Overwegende dat die vraag van de verzoekende partij formeel de verplichting
miskent die is opgenomen in artikel 8, 4
elid, van de wet van 29 oktober 1846 op de in-
richting van het Rekenhof om de rekenplichtige te dagvaarden met het oog op de terug-betaling van het bedrag van het tekort zoals het door het Rekenhof werd afgesloten,maar dat deze geen hinderpaal mag vormen voor het exclusieve recht van het Rekenhofom krachtens het 8
stelid van de bovenvermelde bepaling de hoogte van het bedrag van
de veroordeling van de rekenplichtige vast te leggen, en hem dus eventueel te veroorde-len tot het terugbetalen van het volledige tekort ; dat de partijen in de zitting uitdrukke-lijk hebben verklaard dat ze het eens waren over die interpretatie van de dagvaarding,die overigens naar de geest in overeenstemming is met de voorbereidende werkzaamhe-den van de wet ; deze stelden de administratie in staat het Rekenhof voor te stellen eenarrest houdende een gedeeltelijke veroordeling te wijzen gelet op de omstandighedenvan de zaak (Senaat, 1993-1994, Stuk 1172-1 (93-94), Memorie van toelichting, p. 11) ;
II. Wat betreft de grond van de zaak
Overwegende dat het tekort voortvloeit uit het feit dat aangestelden van de ver-
werende partij niet de jure zijn overgegaan tot de aanrekening, op de betalingen uitge-voerd inzake bedrijfsvoorheffing, van de verwijlintresten in verband met vroegere be-talingen met hetzelfde voorwerp ; dat het daardoor niet mogelijk was binnen de voorge-schreven termijnen het gedeelte van de hoofdsom te inkohieren dat de belastingplichti-gen verschuldigd zouden zijn geweest als de bovenvermelde aanrekening van verwijl-intresten was uitgevoerd ;
72 2.2.Dans trois cas, représentant un montant de 116.500 francs, le ministre des Finances a décidé de
citer les comptables à comparaître, sauf s'ils apuraient leur déficit dans les trois mois. 
La Cour souligne que la possibilité d'une décision conditionnelle de ce type n'a pas été prévue
par la loi. Elle suggère que, le cas échéant, l'autorité administrative compétente entreprenned'abord toutes les démarches extrajudiciaires possibles en vue de l'apurement du débet, avantde prendre une décision de citation à comparaître de l'intéressé.
2.3.La Chambre française de la Cour a, au cours de la période considérée, rendu deux arrêts dans le
cadre d'une procédure publique et contradictoire, dont des extraits figurent ci-après. 
2.3.1.   Arrêt n°. 1.486.470 A2 du 1
erjuillet 1998 :
"…
I. Quant à la citation 
Attendu qu'alors que le débet fixé par la Cour dans son arrêt précité du 30 jan-
vier 1998 s'élève à 9.495.864 F, l'Etat, dans sa citation susvisée, demande à la Cour dene condamner le cité qu'à rembourser partiellement ce débet à concurrence de lasomme de 475.000 F, évaluée en équité, en raison des circonstances difficiles qu'il a ren-contrées dans sa gestion ; 
Attendu que si cette demande de la partie citante méconnaît formellement l'obli-
gation, contenue dans l'article 8, alinéa 4, de la loi du 29 octobre 1846, organique de laCour des comptes, de citer en remboursement du montant du débet tel qu'il a été arrêtépar la Cour, elle ne saurait néanmoins, en l'occurrence, faire obstacle au droit exclusif,que possède la Cour en vertu de l'alinéa 8 de la disposition précitée, de fixer la hauteurde la condamnation du comptable et, donc, le cas échéant, de le condamner au rem-boursement total du débet ; qu'à l'audience, en effet, les parties ont expressément dé-claré qu'elles partageaient cette lecture de la citation, au demeurant conforme, dansl'esprit, aux travaux préparatoires de la loi, qui permettent à l'administration de propo-ser à la Cour de rendre un arrêt de condamnation partielle eu égard aux circonstancesde l'affaire (Sénat, Session 1993-94, doc. 1172-1 (93-94), Exposé des Motifs, p.11) ;
II. Quant au fond 
Attendu que le débet résulte du fait qu'il n'a pas été procédé, comme de droit,
par des préposés du cité, à l'imputation, sur les paiements effectués en matière de pré-compte professionnel, des intérêts de retard afférents à des paiements antérieurs demême objet ; que, de ce fait, il n'a pas été possible d'enrôler, dans les délais prescrits, lapartie du principal qui aurait été due par les redevables si la susdite imputationd'intérêts de retard avait eu lieu ; 
73 Overwegende dus dat de oorzaak van het tekort ligt in verkeerde verrichtingen
die werden uitgevoerd door de aangestelden belast met de boeking van de betalingeninzake bedrijfsvoorheffing, die onder het toezicht van de verwerende partij staan ; datbijgevolg in essentie de vraag rijst of de verwerende partij al dan niet aansprakelijkmoet worden gesteld voor die handelingen bij gebrek aan toezicht ;
Overwegende dat de verwerende partij in dat opzicht staande houdt dat de drie
hierna vermelde omstandigheden samen, waardoor heel zijn beheer (periode van 1 ja-nuari 1990 tot 31 augustus 1993) wordt gekenmerkt, kunnen worden gelijkgesteld metovermacht :
1°) Onvoldoende personeel
De verwerende partij merkt op dat hij het beheer van een nieuw ontvangstkan-
toor voor Vennootschappen, dat op 1 januari 1990 werd opgericht in het raam van eenherstructureringsoperatie, op zich heeft moeten nemen, en dat vanaf april 1990 in hetlicht van de te behandelen hoeveelheid werk gebleken is dat de normen die de admini-stratie had uitgevaardigd inzake de hoeveelheid personeel die in de geherstructureerdekantoren moest worden tewerkgesteld (omzendbrief van 19 september 1989, DirectieV/2, Nr. Cp 333.201/D/351.657), helemaal niet werden in acht genomen ; zulks verhin-derde het geheel van de taken inzake bedrijfsvoorheffing correct uit te voeren en zorg-de er daardoor onvermijdelijk voor dat er vergissingen werden gemaakt ;
De verwerende partij onderstreept dat hij bijgevolg het initiatief heeft genomen
vier omstandige verslagen aan de bevoegde administratieve overheid te richten (respec-tievelijk op 28 mei 1990, 14 februari 1991, 29 mei 1991 en 29 november 1991) waarinhij vroeg de nodige middelen te bekomen om zijn beheer normaal te kunnen uitoefe-nen. En hij stelt verder dat zijn verzoeken werden doorgegeven door zijn directe meer-deren, waaronder inzonderheid de comptabiliteitsinspecteur te NAMEN ; deze schreefin een bulletin van 31 december 1991 : "ik ben er echter nog steeds van overtuigd datdat kantoor slechts op een behoorlijke manier kan worden beheerd door een sterke uit-breiding van het personeelsbestand of door alle repetitieve taken zoals de comptabiliteitin zijn geheel zo vlug mogelijk te informatiseren" ; 
Volgens de verwerende partij werd echter geen enkel concreet gevolg gegeven
aan die verschillende "alarmsignalen", tenzij een punctuele versterking door enkele on-ervaren personeelsleden. Hij preciseert dat de toestand pas na zijn beheer is verbeterddoor een belangrijke uitbreiding van het personeel en door de informatisering van deberekening en de boeking van de betalingen van de bedrijfsvoorheffing. In die zinmerkt hij op, om a contrario de tekortkomingen aan te tonen waarmee hij gedurendezijn beheer werd geconfronteerd, dat het kantoor in 1997 over meer personeel beschiktedan in 1992, zowel qua aantal als qua bekwaamheid (de personeelsleden van de ni-veaus 1 en 2+ vertegenwoordigden 47,4 % van het personeelsbestand in 1997, tegen-over slechts 38,5% in 1992), terwijl de omvang van de inzake bedrijfsvoorheffing uit tevoeren taken door de informatisering aanzienlijk was afgenomen en de betaling ervannu driemaandelijks gebeurde (in plaats van maandelijks) ;
74 Attendu, donc, que la cause du débet se trouve dans les opérations erronées ef-
fectuées par les préposés chargés de la comptabilisation des paiements en matière deprécompte professionnel et placés sous la surveillance du cité ; que, par conséquent, sepose fondamentalement la question de savoir si le cité doit ou non être tenu pour res-ponsable de ces agissements par défaut de surveillance ;
Attendu qu'à cet égard, le cité soutient que la conjonction des trois circonstances
ci-après, qui ont marqué toute sa gestion (période du 1
erjanvier 1990 au 31 août 1993),
sont constitutives de force majeure : 
1°) L'insuffisance de personnel 
Le cité fait observer qu'il a dû assumer la gestion d'un nouveau bureau de recet-
tes Sociétés, créé le 1er janvier 1990 dans le cadre d'une opération de restructuration etque, dès avril 1990, il est apparu qu'au regard du volume de travail à traiter, les normesédictées par l'administration quant à l'importance du personnel à affecter dans les bu-reaux restructurés (circulaire du 19 septembre 1989, Direction V/2, N° Cp.333.201/D/351.657) étaient loin d'être respectées, ce qui empêchait d'assurer correcte-ment l'ensemble des tâches en matière de précompte professionnel et rendait, de ce fait,inévitable la survenance d'erreurs.
Le cité souligne qu'il a, dès lors, pris l'initiative d'adresser quatre rapports cir-
constanciés à l'autorité administrative compétente (datés respectivement des28 mai 1990, 14 février 1991, 29 mai 1991 et 29 novembre 1991), visant à ce que luisoient octroyés les moyens nécessaires à l'exercice normal de sa gestion. Et il ajoute queses demandes ont été relayées par sa hiérarchie directe, dont, notamment, l'Inspecteurde comptabilité à NAMUR, qui, dans un bulletin du 31 décembre 1991 écrivait : "Jereste cependant toujours convaincu que ce bureau ne pourra être valablement géréqu'en gonflant fortement l'effectif ou en informatisant au plus vite toutes les tâchesrépétitives telles que la comptabilité dans son ensemble".
Aucune suite concrète n'a toutefois, selon le cité, été donnée à ces divers "si-
gnaux d'alarme", si ce n'est le renfort ponctuel constitué par quelques agents inexpéri-mentés. Ce n'est qu'après sa gestion, précise-t-il, que la situation s'est améliorée par unapport significatif en personnel et par l'informatisation du calcul et de la comptabilisa-tion des paiements du précompte professionnel. Dans ce sens, et pour établir a contra-rio les insuffisances auxquelles il a été confronté durant sa gestion, il fait remarquerqu'en 1997, alors que l'informatisation avait réduit considérablement l'ampleur destâches à accomplir en matière de précompte professionnel, et que le paiement de celui-ci était devenu trimestriel (plutôt que mensuel), le bureau disposait d'un personnelsupérieur à celui de l'année 1992, tant au plan du nombre qu'à celui de la qualification(les agents des niveaux 1 et 2+ représentaient 47,4 % de l'effectif en 1997, contre seule-ment 38,5 % en 1992).
75 2°)De onmogelijkheid toezicht uit te oefenen op alle werkzaamheden van het 
kantoor
De verwerende partij zet uiteen dat hij, door de omvang van de verschillende
niet-delegeerbare taken die hij persoonlijk moest uitvoeren (stuiting van de verjaringen,organisatie van de werkzaamheden van het kantoor, ontvangen van de belastingplichti-gen, ....), materieel in de onmogelijkheid verkeerde nog een relevante controle uit te oe-fenen op de heel talrijke verrichtingen (in 1992 werden 178.000 schrifturen uitgevoerd)met betrekking tot de bedrijfsvoorheffing, waarvan hij de uitvoering terecht had gedele-geerd aan aangestelden, en die daarenboven een materie vormden die zich onderaan deladder situeert van de prioriteiten inzake de activiteiten van het kantoor ;
De verwerende partij is bijgevolg van oordeel dat hem in casu redelijkerwijze
geen gebrek aan toezicht ten laste kan worden gelegd ;
3°) Het ontbreken van een boekhoudkundige verificatie van het kantoor
De verwerende partij stelt vast dat de comptabiliteitsinspecteur in de loop van de
vierenveertig maanden van zijn beheer geen enkele grondige verificatie van zijn kan-toor heeft uitgevoerd, en meer in het bijzonder evenmin een technische verificatie heeftverricht van de schrifturen inzake bedrijfsvoorheffing, terwijl hij op de hoogte was vande kritieke toestand van het kantoor – aangezien hij hierop meer bepaald in een schrij-ven heeft gewezen, zoals hierboven aangegeven. Het staat volgens de verwerende partijvast dat via een verificatie die te gelegener tijd was uitgevoerd, normaal nog een aantalbelastingen binnen de voorgeschreven termijnen hadden moeten kunnen worden inge-kohierd ; 
Overwegende dat de verzoekende partij de door de verwerende partij hierboven
ingeroepen omstandigheden niet betwist, maar opmerkt dat een ontvanger weliswaarniet de juistheid kan nagaan van elke boeking die door zijn personeel wordt uitgevoerd,maar dat toch van hem mag worden verwacht dat hij een gerichte controle uitoefent omte kunnen vermijden dat de vastgestelde fouten nog eens worden gemaakt ;
Overwegende dat het Rekenhof van oordeel is dat de verwerende partij zijn be-
heer heeft moeten uitoefenen zonder dat de administratie hem ooit de nodige materiëleen menselijke middelen ter beschikking heeft gesteld, ondanks zijn omstandige verzoe-ken in die zin ; dat het tekort niet is veroorzaakt door de handelingen van de verweren-de partij zelf, maar door aangestelden die onder zijn toezicht stonden ; dat de foutendie door deze laatsten werden gemaakt, geen betrekking hadden op bevoegdhedenwaarmee de rekenplichtige door de wet of de reglementen prioritair en persoonlijk wasbelast, maar daarentegen op een materie die zich situeert onderaan de ladder van deprioriteiten die gelden voor de algemene werking van het kantoor ; dat het onderzoekvan de zitting trouwens aan het licht heeft gebracht dat aan dat activiteitengebied in deloop van het hele beheer van de verwerende partij geen enkele boekhoudtechnische ve-rificatie werd gewijd door de met de inspectie belaste diensten ; dat kaderde in een be-wust controlebeleid dat er wegens de enorme hoeveelheid werk die door dergelijke kan-toren werd behandeld, in bestond de als secundair beschouwde verrichtingen, zoals deverrichtingen in casu, ter zijde te laten ;
Overwegende dat daarenboven de beroepsbekwaamheid en het plichtsbesef van
de verwerende partij door de hiërarchische meerderen unaniem werden erkend en dathij werd bevorderd in het ambt van comptabiliteitsinspecteur ;
76 2°) L'impossibilité de surveiller tous les travaux du bureau 
Le cité expose qu'étant donné l'ampleur des diverses tâches non délégables qu'il
lui incombait d'accomplir personnellement (interruption des prescriptions, organisa-tion des travaux du bureau, réception des contribuables, …), il lui était matériellementimpossible d'encore se consacrer à l'exercice d'un contrôle significatif de très nombreu-ses opérations (178.000 écritures passées en 1992) afférentes au précompte profession-nel, dont il avait, à bon droit, délégué l'exécution à des préposés et qui, au surplus,constituaient un domaine se situant au bas de l'échelle des priorités régissant les acti-vités du bureau ;
Dès lors, le cité d'estimer qu'un défaut de surveillance ne peut, en l'occurrence,
lui être raisonnablement imputé ; 
3°) L'absence de vérification comptable du bureau 
Le cité constate qu'au cours des quarante-quatre mois qu'a duré sa gestion,
l'Inspecteur de comptabilité n'a procédé à aucune vérification approfondie du bureau,ni, plus particulièrement, à aucune vérification technique des écritures en matière deprécompte professionnel, alors qu'il avait connaissance – pour, notamment, l'avoir dé-noncée dans un écrit, comme indiqué supra – de la situation critique du bureau. Or, ilest certain, selon le cité, qu'une vérification effectuée en temps voulu aurait normale-ment dû permettre d'encore pouvoir enrôler un certain nombre d'impôts dans les délaisprescrits ; 
Attendu que la partie citante ne conteste pas l'existence des circonstances susin-
voquées par le cité, mais fait observer que s'il n'est certes pas possible pour un receveurde vérifier l'exactitude de chaque comptabilisation réalisée par ses agents, on peut ce-pendant attendre de ce receveur qu'il exerce un contrôle ponctuel permettant de préve-nir la répétition des erreurs constatées ; 
Attendu que la Cour considère que le cité a dû exercer sa gestion sans que les
moyens nécessaires, tant matériels qu'humains, aient jamais été mis à sa disposition parl'administration, nonobstant ses demandes circonstanciées en ce sens ; que le débet netrouve pas son origine dans des agissements du cité lui-même, mais bien des préposésplacés sous sa surveillance ; que les erreurs commises par ces derniers ne concernaientpas des compétences prioritairement et personnellement confiées au comptable par laloi ou les règlements mais, au contraire, un domaine se situant au bas de l'échelle despriorités régissant le fonctionnement général du bureau ; que d'ailleurs, l'instructiond'audience a révélé que, si ce domaine d'activités n'avait, au cours de toute la gestiondu cité, fait l'objet d'aucune vérification comptable technique de la part des serviceschargés de l'inspection, c'est en raison d'une politique de contrôle délibérée, ayant con-sisté, en raison de l'ampleur exorbitante du travail exigé par les bureaux du genre, ànégliger les opérations jugées secondaires, telles celles de l'espèce ; 
Attendu au surplus, que la compétence et la conscience professionnelles du cité
ont été unanimement reconnues par la hiérarchie et qu'il a été promu dans une fonctiond'inspection comptable ;
77 Overwegende dat gelet op die specifieke context niet is aangetoond dat de ver-
werende partij zou zijn tekortgeschoten in zijn verplichting inzake het uitoefenen vantoezicht op zijn beambten belast met de berekening en de boeking van de bedrijfsvoor-heffing ;
Overwegende dat het Rekenhof bijgevolg van oordeel is dat de verwerende par-
tij voor het vastgestelde tekort niet aansprakelijk kan worden gesteld ; 
…".
2.3.2.   Arrest nr. 1.531.829 A2 van 11 september 1998 :
"…Overwegende dat de vordering de terugbetaling door de verwerende partij be-
oogt van het tekort van 1.203.268 BEF dat door het bovenvermelde arrest van hetRekenhof in haar beheer werd vastgesteld ;
Overwegende dat de verwerende partij in haar memorie die op 2 septem-
ber 1998 bij de griffie werd neergelegd, concludeert dat de vordering niet ontvankelijkis omdat de termijn van vijf jaar waarover het Rekenhof krachtens de wet beschikt omover haar beheer uitspraak te doen, vanaf de neerlegging van haar ambt, sedert ten laat-ste 19 juli 1998 is verstreken ; dat ze dus volgens de wet definitieve kwijting voor haarbeheer heeft verworven ;
Overwegende dat de verzoekende partij deze conclusie in haar memorie van
antwoord betwist met de beschouwing dat de bovenvermelde termijn slechts ten vroeg-ste op 23 september 1998 zal verstrijken ;
Overwegende dat het Rekenhof van oordeel was dat het eerst over deze kwestie
een beslissing moest nemen, aangezien het geen kennis zou moeten nemen van degrond van de zaak als het zou instemmen met die conclusie van de verwerende partij ;
Overwegende dat het Rekenhof deze voorafgaande vraag als volgt heeft onder-
zocht :
I. Wettelijke grondslag van de vraag
Artikel 8, 10
elid, van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het
Rekenhof bepaalt dat "de rekenplichtige vijf jaar na het neerleggen van zijn ambt de-finitieve kwijting zal bekomen indien binnen die termijn geen arrest tot veroordelingwerd gewezen" ;
78 Attendu qu'eu égard à ce contexte spécifique, il n'est pas établi que le cité aurait
failli à son obligation de surveillance de ses préposés chargés du calcul et de comptabi-lisation du précompte professionnel ; 
Attendu, en conséquence, que la Cour estime que le cité ne peut être tenu pour
responsable du débet constaté ; 
…".
2.3.2.   Arrêt n°. 1.531.829 A2 du 11 septembre 1998 :
"…Attendu que l'action tend au remboursement par la citée du débet de
1.203.268 F, constaté dans sa gestion par l'arrêt susvisé de la Cour ; 
Attendu toutefois que dans son mémoire, déposé au Greffe le 2 septembre 1998,
la citée conclut notamment à la non-recevabilité de cette demande, du fait que le délaide cinq ans, imparti à la Cour par la loi pour statuer sur sa gestion, à compter de la ces-sation de ses fonctions, est expiré depuis le 19 juillet 1998 au plus tard ; que la déchargedéfinitive de sa gestion lui est donc légalement acquise ;
Attendu que la partie citante, dans son mémoire en réponse, conteste cette con-
clusion, considérant que le susdit délai n'expirera que le 23 septembre 1998 au plus tôt ;
Attendu que la Cour a estimé devoir trancher cette question au préalable puis-
qu'en cas d'acquiescement à la susdite conclusion de la citée, elle n'aurait pas à con-naître du fond de l'affaire ;
Attendu que la Cour a examiné cette question au préalable comme suit : 
I. Siège légal de la question 
L'article 8, alinéa 10, de la loi du 28 octobre 1846, relative à l'organisation de la
Cour des comptes, dispose que "cinq ans après la cessation de ses fonctions, le compta-ble aura une décharge définitive si un arrêt de condamnation n'a pas été rendu dans cedélai " ;
79 II. De onbetwiste feiten
1. Ten gevolge van de vaststelling door de boekhoudinspectie van het
Ministerie van Landbouw van 30 juni 1993 (bijlage 15 van de memorie van de verwe-rende partij) van de aanwezigheid van een kastekort in het beheer van de verwerendepartij, heeft deze op 14 juli 1993 de sleutels van haar bureau en van de twee kofferswaarover ze beschikte, aan de directie moeten afgeven. Er werd hiervan een inventarisgemaakt en de sloten van het bureau werden vervangen. Vanaf die datum heeft ze geenvrije toegang meer gehad tot haar bureau en evenmin tot de boekhoudstukken (memo-rie van de verwerende partij, p. 19, punt 1) ;
2. Vervolgens werd op 19 juli 1993 een door de directeur van de instelling
ondertekend bericht uitgehangen in de diensten (tot 22 juli 1993), dat als volgt luidde :
"X oefent niet meer de functie uit van "rekenplichtige ..."."Voorlopig moeten alle stukken die rechtstreeks aan haar werden overgezon-
den, aan de directeur worden overgezonden" (Bijlage 21 van de memorie van de ver-werende partij – Stuk dat voor het eerst ter staving van die memorie werd voorgelegd) ;
Op 18 augustus 1993
(d.w.z. één maand na het bovenvermelde bericht) ver-
spreidt dezelfde directeur de volgende dienstnota :
"Vanaf 18 augustus wordt X hersteld in haar ambt van buitengewone reken-
plichtige. Ze zal dat ambt uitoefenen met de hulp en onder de controle van M.B. in ver-band met ... en met de hulp en onder de controle van F.D. in verband met ..."
"Iedere dienst en eenieder die nog documenten in zijn bezit heeft, van welke
aard ook, in verband met de boekhouding, moet deze onverwijld en op geordendewijze via de hiërarchische weg aan de directie laten geworden" (bijlage 23 van de me-morie van de verwerende partij – stuk waarvan het Rekenhof voordien geen kennis hadgenomen) ;
3. In haar vergadering van 23 september 1993 heeft de bestuurscommissie
(…) beslist de activiteit van rekenplichtige van de verwerende partij vanaf 27 september1993 stop te zetten (stuk 11 van het procesdossier en bijlage 33 van de memorie van deverwerende partij) ;
4. De administratie heeft de eindebeheersrekening van de verwerende partij
ambtshalve opgesteld nadat deze geweigerd had deze te ondertekenen ; deze rekeningsluit de schrifturen af op de bovenvermelde datum van 27 september 1993 ;
III. Bespreking
De verwerende partij houdt staande dat ze haar ambt als rekenplichtige zo niet
op 14 juli 1993 (datum van de overhandiging van de sleutels met betrekking tot haarbeheer – cf. supra, punt II, 1) dan uiterlijk op 19 juli 1993 heeft neergelegd ; op die dagwerd het bericht van de directie uitgehangen waarin werd aangekondigd dat ze nietmeer de functie van rekenplichtige vervulde (cf. supra, punt II, 2) ; dat ze bijgevolg se-dert uiterlijk 19 juli 1998 de definitieve kwijting voor haar beheer heeft verworven doorde uitwerking van de bovenvermelde wettelijke bepaling ; 
80 II. Les faits incontestés 
1. A la suite du constat, fait par l'inspection comptable du Ministère de
l'Agriculture le 30 juin 1993 (Annexe 15 au mémoire de la citée), de l'existence d'unmanquant de caisse dans la gestion de la citée, celle-ci a dû remettre à la direction, le14 juillet 1993, les clés de son bureau et celles des deux coffres dont elle disposait. Uninventaire de ceux-ci a été établi et les serrures des bureaux ont été changées. Elle n'aplus eu, à partir de cette date, un libre accès à son bureau, ni aux pièces comptables(Mémoire de la citée, p. 19, pt 1) ; 
2. Ensuite, le 19 juillet 1993, un avis signé par le directeur de l'établissement
a été affiché dans les services (jusqu'au 22 juillet 1993), avis libellé comme suit : 
"X n'exerce plus la fonction de "comptable"."Provisoirement, toutes les pièces, qui lui étaient transmises directement, de-
vront être transmises au Directeur" (Annexe 21 au mémoire de la citée – Pièce produitepour la première fois à l'appui de ce mémoire). 
Le 18
août 1993 (soit un mois après l'avis précité), le même directeur diffuse la
note de service suivante : 
"A partir du 18 août, X est rétablie dans ses fonctions de comptable extraordi-
naire. Elle exercera ses fonctions avec l'aide et sous le contrôle de M.B. en ce qui con-cerne … et avec l'aide et sous le contrôle de F.D. en ce qui concerne…".
"Tous les services et toute personne ayant encore des documents dans sa posses-
sion, de quelque type que ce soit, concernant la comptabilité doit les faire parvenir im-médiatement et mis en ordre à la direction via la voie hiérarchique." (Annexe 23 au mé-moire de la citée – Pièce dont la Cour n'avait pas eu connaissance auparavant) ; 
3. Lors de sa réunion du 23 septembre 1993, la Commission administrative
(…) a décidé de mettre fin à l'activité de comptable de la citée à partir du 27 septem-bre 1993 (Pièce 11 du dossier de procédure et annexe 33 au mémoire de la citée) ;
4. L'administration a établi d'office le compte de fin de gestion de la citée, à
la suite du refus de celle-ci de le signer, lequel compte clôture les écritures à la date pré-citée du 27 septembre 1993 ; 
III. Discussion 
La citée soutient que la cessation de ses fonctions de comptable est intervenue,
sinon le 14 juillet 1993 (date de la remise des clés afférentes à sa gestion – cf. supra, ptII, 1), au plus tard alors le 19 juillet 1993, date de l'avis de la direction, annonçantqu'elle n'exerçait plus la fonction de comptable (cf. supra, pt II, 2) ; que, dès lors, ladécharge définitive de sa gestion lui est acquise par l'effet même de la disposition légaleprécitée et ce, depuis le 19 juillet 1998 au plus tard.
81 Het Rekenhof wijst erop dat het neerleggen van het ambt van een rekenplichtige
in de regel samenvalt met de afsluitdatum van de eindebeheersrekening die hij onderte-kent ; dat deze regel in casu echter niet doorslaggevend is aangezien de verwerende par-tij de voorgelegde eindebeheersrekening die ambtshalve door de administratie werd op-gesteld, niet heeft ondertekend. Het Rekenhof onderstreept bovendien dat volgens eenvaste rechtspraak voor het verwerven van de hoedanigheid van rekenplichtige in de zinvan artikel 180 van de Grondwet geen formele aanstelling nodig is, maar een gewoneinvestituurakte met een zekere draagwijdte, en dat mutatis mutandis in verband met hetverliezen van die hoedanigheid enkel hetzelfde kan gelden ;
In die omstandigheden is het Rekenhof van oordeel dat de neerlegging van het
ambt van rekenplichtige door de verwerende partij in verband met de feiten waarop devordering betrekking heeft, is gebeurd op 19 juli 1993 ; dat is op de datum van het bo-venvermelde bericht dat door de directeur van de instelling werd ondertekend (cf.supra, punt II, 2) ; de bewoordingen van dat bericht laten in het licht van het bovenver-melde artikel 8, 10
elid, van de wet van 29 oktober 1846 geen twijfel bestaan dat men op
die datum een einde wilde stellen aan de functie van de verwerende partij als reken-plichtige, en het bericht bekrachtigde daarenboven een feitelijke toestand die reeds op14 juli 1993 was ontstaan, toen de verwerende partij de sleutels met betrekking tot haarrekenplichtig beheer aan de directie had moeten afgeven en geen vrije toegang meerhad kunnen krijgen tot de rekenplichtige stukken ; 
Op 18 augustus (d.w.z. een maand na het bovenvermelde bericht) werd de ver-
werende partij weliswaar in haar functie van rekenplichtige hersteld, maar onder decontrole en het toezicht van een ander personeelslid en daarenboven zonder dat ze nogvrije toegang had tot de rekenplichtige stukken ;
Er was dus geen sprake meer van een autonoom beheer dat in het verlengde zou
liggen van het initiële beheer, na een schorsing daarvan, maar wel van een ander, twee-de beheer waarmee de rekenplichtige feiten die het tekort in kwestie hebben doen ont-staan, niets te maken hebben (ze dateren van vroeger), en dat is ingegaan op de boven-vermelde datum van 18 augustus 1993 en eindigde op 27 september 1993 (afsluitdatumvan de ambtshalve opgestelde eindebeheersrekening) ;
Er dient tot slot te worden opgemerkt dat door die vaststelling dat er van een
tweede beheer sprake is, het argument van de verzoekende partij vervalt (memorie,blz. 2) ; om staande te houden dat de verjaringstermijn ten vroegste op 23 septem-ber 1998 zal verstrijken voerde deze partij aan dat de rekenplichtige zelf die datum nietbetwist aangezien ze – bij de Raad van State – een beroep heeft ingediend tot nietigver-klaring van de bovenvermelde beslissing van de bestuurscommissie van 23 septem-ber 1993 om (volgens de dossierstukken op 27 september 1993) een einde te maken aanhaar activiteit van rekenplichtige. Dat beroep moet trouwens op een heel ander vlakworden gesitueerd, namelijk op dat van het geldelijk belang in samenhang met de ad-ministratieve toestand van de verwerende partij ; 
Overwegende dat het Rekenhof als conclusie van dat onderzoek van de vooraf-
gaande vraag in verband met de feiten waarop de vordering betrekking heeft, van oor-deel is dat de verwerende partij haar ambt van rekenplichtige op 19 juli 1993 heeft neer-gelegd, en dat bijgevolg de termijn van vijf jaar waarover het Rekenhof krachtens dewet beschikt om een arrest tot veroordeling te wijzen, sedert 19 juli 1998 is verstreken ;dat het Rekenhof bijgevolg geen kennis moet nemen van de grond van de zaak ;
…".
82 La Cour indique qu'il est de règle que la cessation des fonctions d'un comptable
coïncide avec la date de clôture du compte de fin de gestion qu'il signe ; qu'en l'occur-rence toutefois, cette règle n'est pas déterminante, dans la mesure où la citée n'a passigné le compte de fin de gestion produit, qui a été établi d'office par l'administration.La Cour souligne, par ailleurs, que dès lors qu'il est de jurisprudence que la qualité decomptable au sens de l'article 180 de la Constitution ne requiert pas un acte de désigna-tion formelle, mais un acte quelconque d'investiture, de portée certaine, il ne peut qu'enêtre de même, mutatis mutandis, en ce qui concerne la perte de cette qualité ; 
Dans ces conditions, la Cour estime qu'en l'espèce, la cessation des fonctions de
comptable de la citée, en ce qui concerne les faits faisant l'objet de l'action, est interve-nue à la date du 19 juillet 1993 qui est celle du susdit avis signé par le directeur de l'éta-blissement (cf. supra, pt II, 2), avis dont les termes, au regard du libellé de l'article 8,alinéa 10, précité de la loi du 29 octobre 1846, sont sans équivoque quant à la volontéde mettre fin à cette date à la fonction de comptable de la citée et qui, au surplus, entéri-nait une situation de fait qui était déjà née le 14 juillet 1993, lorsque la citée avait dû re-mettre à la direction les clés afférentes à sa gestion comptable et n'avait plus pu avoirun libre accès aux pièces comptables ; 
Certes, le 18 août (soit un mois après le susdit avis), la citée a été "rétablie" dans
la fonction de comptable, mais sous le contrôle et la surveillance d'un autre agent et, ausurplus, sans plus avoir un libre accès aux pièces comptables ; 
Il ne s'agissait donc plus d'une gestion autonome qui se serait inscrite dans la
continuation de la gestion initiale, après une suspension de celle-ci, mais bien d'uneautre et seconde gestion, à laquelle les faits de comptabilité générateurs du débet encause sont étrangers (antérieurs) et qui a débuté à la date précitée du 18 août 1993 pourse terminer le 27 septembre 1993 (date de clôture du compte de fin de gestion, établid'office). 
Il faut observer enfin que ce constat de l'existence d'une seconde gestion rend
inopérante l'argumentation de la partie citante (Mémoire, p.2), qui fait valoir, poursoutenir que le délai de prescription n'expirera que le 23 septembre 1998 au plus tôt,que la comptable elle-même ne conteste pas cette date puisqu'elle a introduit – devant leConseil d'Etat – un recours en annulation de la susdite décision prise par laCommission administrative le 23 septembre 1993 de mettre fin (au 27 septembre 1993,selon les pièces du dossier) à son activité de comptable. Ce recours se place d'ailleurssur un tout autre plan : celui de l'intérêt pécuniaire lié à la position administrative de lacitée ; 
Attendu qu'en conclusion de cet examen de la question préalable, la Cour con-
sidère, en ce qui concerne les faits faisant l'objet de l'action, que la cessation des fonc-tions de comptable de la citée est intervenue à la date du 19 juillet 1993 et que, partant,le délai de cinq ans qui lui est également imparti pour prendre un arrêt de condamna-tion est expiré depuis le 19 juillet 1998 ; qu'en conséquence, la Cour n'a pas à connaîtredu fond ; 
…".
83 III. – VISUM ONDER VOORBEHOUD
UITEENZETTINGEN VAN HET REKENHOF KRACHTENS ARTIKEL 14 VAN ZIJN INRICH-
TINGSWET VAN 29 OKTOBER 1846
bepaalt dat geen betalingsopdracht door de staatskas mag worden uitgevoerd dan voor-zien van het visum van het Rekenhof. Wanneer het Rekenhof oordeelt zijn visum temoeten weigeren, worden de redenen van de weigering in de Ministerraad onderzocht.Indien de ministers beslissen dat onder hun verantwoordelijkheid tot betaling moetworden overgegaan, verstrekt het Rekenhof zijn visum onder voorbehoud. HetRekenhof deelt in dit geval dadelijk aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers deredenen van zijn weigering mee. 
Met toepassing van die bepaling werden aan het Rekenhof drie beslissingen van
de Ministerraad voorgelegd. Twee daarvan hadden betrekking op de moederlandseoverlevingspensioenen van respectievelijk de weduwe en de uit de echt gescheiden echt-genote van een gewezen beambte van de kolonies en van het moederland. HetRekenhof heeft geweigerd de toekenningsbesluiten te viseren omdat betrokkenen nietvoldeden aan de door de reglementering gestelde toekenningsvoorwaarden. De derdebeslissing betrof een rustpensioen van een gewezen muzieklerares. De erkenning vande definitieve benoeming van betrokkene in de hoedanigheid van muzieklerares werddoor het Rekenhof onregelmatig bevonden.
Deze beslissingen hebben aanleiding gegeven tot uiteenzettingen aan de Kamer
van Volksvertegenwoordigers, die hierna volgen.
1. Beslissingen van de Ministerraad nrs. 294 en 295 van 3 juli 1998
Met borderellen nrs. 8058 en 8057 van 29 december 1995 werden twee moe-
derlandse overlevingspensioenen met ingang op 1 oktober 1994 toegekend, enerzijds,aan mevrouw X en, anderzijds, aan mevrouw Y, respectievelijk weduwe en uit deecht gescheiden echtgenote van de heer Z, gewezen beambte van de kolonies en vanhet moederland.
De heer Z werd op 11 mei 1920 geboren en heeft in de overheidssector (stad
Antwerpen en Ministerie van Justitie) een loopbaan opgebouwd die, rekening hou-dend met de legerdienst, 25 jaar en 6 maanden bedraagt. Hij heeft op 1 augustus 1966ontslag genomen en is op 15 september 1994 overleden.
De heer Z was op 18 juli 1942 in het huwelijk getreden met mevrouw Y, van
wie hij sedert 25 januari 1978 uit de echt was gescheiden.
Hij was vervolgens op 10 mei 1978 hertrouwd met mevrouw X.Tijdens zijn loopbaan heeft de heer Z van 1949 tot 1964 koloniale diensten
gepresteerd waardoor hij recht heeft op een koloniaal rustpensioen.N–1.235.414
84 III. – VISA A VEC RESERVE
EXPOSES PRESENTES PAR LA COUR DES COMPTES CONFORMEMENT A L'ARTICLE 14 DE
SA LOI ORGANIQUE DU 29 OCTOBRE 1846 
L'article 14 de la loi du 29 octobre 1846 relative à l'organisation de la Cour des
comptes prévoit qu'aucune ordonnance de paiement ne peut être acquittée par le Trésorqu'après avoir été munie du visa de la Cour des comptes. Lorsque la Cour ne croit pasdevoir donner son visa, les motifs de son refus sont examinés en Conseil des ministres.Si les ministres jugent qu'il doit être passé outre au paiement sous leur responsabilité, laCour vise avec réserve. Dans ce cas, elle rend immédiatement compte de ses motifs auxChambres législatives.
En application de ces dispositions, trois délibérations du Conseil des ministres
ont été transmises à la Cour. Deux d'entre elles concernaient les pensions de surviemétropolitaines allouées respectivement à la veuve et à l'épouse divorcée d'un ancienfonctionnaire des colonies et de la métropole. La Cour a refusé de viser les arrêtés d'oc-troi parce que les intéressées ne satisfaisaient pas aux conditions d'octroi stipulées parla réglementation. La troisième délibération avait trait à une pension de retraite d'uneancienne professeur de musique. La Cour estimait irrégulière la nomination définitivede l'intéressée en sa qualité de professeur de musique. 
Toutes ces délibérations ont donné lieu à des exposés adressés à la Chambre des
représentants, exposés dont un résumé figure ci-après.
1. Délibérations du Conseil des ministres n
os294 et 295 du 3 juillet 1998 
Par les bordereaux nos8058 et 8057 du 29 décembre 1997, deux pensions de
survie métropolitaines prenant cours le 1eroctobre 1994 ont été allouées, l'une, à
Mme X et, l'autre, à Mme Y, respectivement veuve et conjointe divorcée de M. Z,ancien fonctionnaire des colonies et de la métropole.  
M. Z est né le 11 mai 1920, a accompli dans le secteur public (ville d'Anvers et
ministère de la Justice) une carrière dont la durée est de vingt-cinq ans et six mois, entenant compte du service militaire. Il a démissionné le 1
eraoût 1966 et est décédé le
15 septembre 1994. 
M. Z avait, le 18 juillet 1942, épousé Mme Y, dont il était divorcé depuis le
25 janvier 1978.
Il s'est ensuite remarié avec Mme Y le 10 mai 1978. Durant sa carrière, M. Z a accompli, de 1949 à 1964, des services coloniaux qui
lui ont donné droit à une pension de retraite coloniale. N–1.235.414
85 Gedurende die jaren zijn inhoudingen of stortingen gebeurd ten voordele van
de Koloniale Verzekeringskas met het oog op de vorming van een koloniaal overle-vingspensioen.
Met toepassing van de bepalingen van het decreet van 28 juni 1957 houdende
het statuut van de Koloniale Verzekeringskas werd de volledige rente, d.w.z. hetkoloniaal overlevingspensioen, aan de uit de echt gescheiden echtgenote toegekend,aangezien de echtscheiding werd toegestaan na de definitieve neerlegging van dekoloniale ambten. De periodes waarin de bijdragen ten voordele van de KolonialeVerzekeringskas werden ingehouden of gestort, situeren zich immers binnen het eer-ste huwelijk.
De vraag rees of een burgerlijk overlevingspensioen, d.w.z. een moederlands
overlevingspensioen, aan de twee echtgenoten van de heer Z, met name de uit deecht gescheiden en de langstlevende echtgenote, kon worden toegekend.
Bij brief van 7 mei 1996 heeft het Rekenhof het standpunt ingenomen dat aan
die rechthebbenden geen enkel moederlands overlevingspensioen kan worden toege-kend.
Wat de langstlevende echtgenote betreft, vereist de toepassing van het
eerste lid van artikel 26 van het koninklijk besluit van 21 mei 1964 tot coördinatie vande wetten betreffende het personeel in Afrika vooreerst dat het pensioenen betreft"toe te kennen aan de weduwen ... van het beroepspersoneel der kaders in Afrika ...die aanspraak kunnen maken op een weduwerente ... ten laste van deVerzekeringskas van Belgisch-Congo en van Ruanda-Urundi".
De weduwe, mevrouw X, kan evenwel geen aanspraak maken op een dergelij-
ke rente, aangezien haar geen enkele rente is verschuldigd krachtens de bepalingenvan artikel 7, § 3, van het decreet van 28 juni 1957 houdende het statuut van deKoloniale Verzekeringskas. De echtscheiding en het nieuwe huwelijk vonden immersplaats na de definitieve ambtsneerlegging, zodat de rente aan de uit de echt geschei-den echtgenote is toegekend.
Wat mevrouw Y betreft, dient te worden vastgesteld dat een gelijktijdige toe-
passing van het koninklijk besluit nr. 254 van 12 maart 1936 en van artikel 26 van hetkoninklijk besluit van 21 mei 1964 in het op 31 mei 1984 geldende stelsel aanleidingzou hebben gegeven tot de inaanmerkingneming van 25 jaar en 6 maanden dienstvoor het recht op het pensioen, maar slechts tot 11 jaar en 11 maanden voor de bere-kening ervan. De voorwaarde, bepaald in de artikelen 2, § 1, c, en 6 van de wet van15 mei 1984, te weten 15 jaar in aanmerking komende diensten tellen voor de bereke-ning van een pensioen op basis van de op 31 mei 1984 van kracht zijnde bepalingen, isbijgevolg niet vervuld.
86 Au cours de ces années, des retenues ou des versements ont été opérés au
profit de la Caisse coloniale d'assurance en vue de la constitution d'une pension desurvie coloniale. 
En application des dispositions du décret du 28 juin 1957 portant statut de la
Caisse coloniale d'assurance, la rente totale, c'est-à-dire la pension de survie colonia-le, est attribuée au conjoint divorcé, étant donné que le divorce a été prononcé aprèsla cessation définitive des fonctions coloniales. Les périodes de retenues ou de verse-ments de cotisations au profit de la Caisse coloniale d'assurances se situent, en effet,pendant la durée du premier mariage. 
La question s'est posée de savoir si une pension de survie civile pouvait être
accordée aux deux conjointes de M. Z, à savoir la conjointe divorcée et la conjointesurvivante. 
Par lettre du 7 mai 1996, la Cour a considéré qu'une pension de survie métro-
politaine ne pouvait être accordée à ces ayants droit. 
En ce qui concerne la conjointe survivante, l'application du 1
eralinéa de l'arti-
cle 26 de l'arrêté royal du 21 mai 1964 portant coordination des lois relatives au per-sonnel d'Afrique requiert en premier lieu qu'il s'agisse de pensions "à accorder auxveuves des membres du personnel de carrière des cadres d'Afrique… qui sont endroit d'obtenir une rente de veuve ou une allocation d'orphelin… à charge de laCaisse d'assurance du Congo belge et du Ruanda-Burundi". 
Or, la veuve, Mme X, n'est pas en droit d'obtenir une telle rente, étant donné
qu'aucune rente ne lui est due en vertu des dispositions de l'article 7, § 3, du décretdu 28 juin 1957 portant statut de la Caisse coloniale d'assurance. En effet, le divorceet le remariage étant postérieurs à la cessation définitive des fonctions, la rente estattribuée à l'épouse divorcée. 
En ce qui concerne Mme Y, force est de constater que l'application conjointe
de l'arrêté royal n° 254 du 12 mars 1936 et de l'article 26 de l'arrêté royal du21 mai 1964 dans le régime en vigueur au 31 mai 1984 aurait donné lieu à la prise encompte de 25 ans et six mois de service pour le droit à la pension, mais de 11 ans et11 mois seulement pour le calcul de celle-ci. La condition stipulée aux articles 2,§1
er, c, et 6 de la loi du 15 mai 1984, à savoir "compter quinze années de services
admissibles pour le calcul d'une pension de survie sur la base des dispositions envigueur au 31 mai 1984", n'est dès lors pas remplie. 
87 Met beslissingen nrs. 294 en 295 van 3 juli 1998, die respectievelijk verband
houden met het overlevingspensioen van de weduwe, mevrouw X, en met het overle-vingspensioen van de langstlevende echtgenote, mevrouw Y, heeft de Ministerraadhet Rekenhof verzocht de pensioenen onder voorbehoud te viseren. In die beslissin-gen wordt overwogen dat, "om uit te maken of de voorwaarde vervat in artikel 2,§ 1, c, van de wet van 15 mei 1984, met name dat de overledene 15 dienstjaren telt,vervuld is overeenkomstig de op 31 mei 1984 van kracht zijnde bepalingen, die voor-waarde inzake de duur van de loopbaan van de rechtgever moet worden onderzochtzonder acht te slaan op de respectieve toestand van de langstlevende en de uit deecht gescheiden echtgenoten" en dat "om na te gaan of deze voorwaarde vervuld is,de echtgenoten en de uit de echt gescheiden echtgenoten op gelijke voet moeten wor-den behandeld ...".
Het geval van mevrouw X moet dus worden onderzocht "zonder rekening te
houden met de vroeger bestaande voorwaarden voor de opening van het recht vervatin het koninklijk besluit nr. 254 van 12 maart 1936 waarbij eenheid wordt gebracht inhet regime van de pensioenen der weduwen en wezen van het burgerlijke staatsper-soneel en het daarmee gelijkgesteld personeel". De Ministerraad is van oordeel dat"men er derhalve geen rekening mee moet houden dat mevrouw X geen recht zouhebben gehad op een overlevingspensioen op basis van het koninklijk besluit nr. 254omdat, toen zij met de heer Z trouwde, deze al ontslag genomen had en geen 20 aan-neembare dienstjaren telde".
In verband met mevrouw Y dient "geen rekening te worden gehouden met
het aantal jaren die zouden in aanmerking genomen zijn voor de berekening van hetpensioen dat aan ieder van de echtgenoten zou zijn toegekend". De Ministerraad isvan oordeel dat "het derhalve niets ter zake doet dat mevrouw Y op basis van devroegere bepalingen slechts een pensioen zou hebben verkregen op basis van 11 jaaren 11 maanden diensten".
De twee rechthebbenden vervullen bijgevolg "de voorwaarden voor de ope-
ning van het recht op een pensioen ten laste van de openbare Schatkist op basis vande artikelen 2, § 1, c, van de voormelde wet van 15 mei 1984".
Het Rekenhof heeft de besluiten houdende toekenning van de betwiste pen-
sioenen, bij toepassing van de artikelen 14 en 17 van zijn inrichtingswet, onder voor-behoud geviseerd.
2. Beslissing van de Ministerraad nr. 296 van 16 april 1999
Naar aanleiding van de pensionering, op 1 oktober 1994, van een gewezen
lerares aan het "Institut de Musique d’église et de Pédagogie musicale" te Namen,had het Rekenhof opgemerkt dat haar niet het voordeel van een rustpensioen tenlaste van de Schatkist kon worden toegekend.
Na het presteren van diensten als lerares muziek in verschillende instellingen
van het vrij gesubsidieerd secundair en normaalonderwijs van 1 september 1959 tot30 september 1970, is betrokkene op 1 oktober 1970 als lerares bij het “Institut demusique sacrée” te Namen in dienst getreden. Op dat ogenblik behoorde die instel-ling tot het onderwijs met beperkt leerplan en ontving ze subsidies vanaf 1 okto-ber 1971 (koninklijk besluit van 8 september 1971). De betrokkene heeft haar ambtF–1.613.608
88 Par les délibérations nos294 et 295 du 3 juillet 1998 qui concernaient respecti-
vement la pension de survie de la veuve, Mme X, et la pension de survie de la con-jointe survivante, Mme Y, le Conseil des ministres a invité la Cour à viser avec réser-ve les pensions. Dans ces délibérations, le Conseil a considéré que "pour apprécier sila condition de 15 années de services inscrite à l'article 2, § 1
er, c, de la loi du
15 mai 1984 est remplie sur base des dispositions en vigueur au 31 mai 1984, il fautexaminer ces conditions au regard de la carrière du donnant droit sans égard à la situ-ation respective des conjoints survivants et divorcés" et que "pour vérifier si cettecondition est réunie, les conjoints et ex-conjoints doivent être mis sur pied d'éga-lité…" 
Le cas de Mme X doit donc être examiné "sans avoir égard aux anciennes
conditions d'ouverture du droit contenues dans l'arrêté royal n
o254 du 12 mars 1936
unifiant le régime de pensions des veuves et des orphelins du personnel civil de l'Etatet du personnel assimilé et propres à chacun d'eux". Le Conseil des ministres con-sidère "qu'il n'y a donc pas lieu de se préoccuper du fait que Mme X n'aurait pas eudroit à une pension de survie sur base de l'arrêté royal n° 254 en raison du fait qu'elleavait épousé M. Z alors qu'il était démissionnaire et qu'il ne comptait pas 20 annéesde services admissibles". 
En ce qui concerne Mme Y, "il convient de ne pas avoir égard au nombre
d'années qui auraient été prises en compte pour le calcul de la pension accordée àchacun des conjoints". Le Conseil des ministres est d'avis que "il n'y a donc pas lieude se préoccuper du fait que Mme Y n'aurait pu se voir accorder une pension surbase des anciennes dispositions qu'en tenant compte de 11 ans, 11 mois de service". 
Par conséquent, les deux ayants droit remplissent "les conditions requises
pour l'ouverture du droit à une pension à charge du Trésor public sur base del'article 2, § 1
er, c, de la loi du 15 mai 1984 précitée". 
En application des articles 14 et 17 de sa loi organique, la Cour a visé avec
réserve les arrêtés octroyant les pensions contestées. 
2. Délibération du Conseil des ministres no296 du 16 avril 1999 
A l'occasion de la mise à le retraite, le 1eroctobre 1994, d'une ancienne profes-
seur de l'Institut de musique d'église et de pédagogie musicale de Namur, la Couravait fait observer que le bénéfice d'une pension de retraite à la charge du Trésorpublic ne pouvait lui être reconnu.
Après avoir rendu des services en qualité de professeur de musique dans
divers établissements des enseignements secondaire et normal libres subventionnésdu 1
erseptembre 1959 au 30 septembre 1970, l'intéressée est entrée en service le 1er
octobre 1970 en qualité de professeur à l'Institut de musique sacrée de Namur. A l'é-poque, cet établissement relevait de l'enseignement à horaire réduit et avait étéadmis aux subventions à partir du 1
eroctobre 1971 (arrêté royal du 8 septem-F–1.613.608
89 verder uitgeoefend na de omvorming van die school, bij koninklijk besluit van
5 mei 1975 (in werking getreden op 1 september 1975), tot een instelling van hethoger kunstonderwijs met volledig leerplan van de 3e graad onder de benaming"Institut de Musique d’église et de Pédagogie musicale". Ze werd bij besluit van11 december 1980 vanaf 1 september 1977 benoemd als lerares schriftelijke harmo-niek, toegepaste harmoniek en blokfluit.
Het Rekenhof heeft opgemerkt (1) dat, los van de inbreuk tegen de wettelijke
en reglementaire bepalingen van het plan tot rationalisering, programmering en orga-nisatie van de studies, de oprichting en de toelating tot subsidiëring van de nieuweinstelling, genaamd "Institut de Musique d’église et de Pédagogie musicale", zelf instrijd was met de bepalingen van de wet van 8 juli 1966 (2), die van kracht blevenkrachtens artikel 24, § 2, a, van de wet van 11 juli 1973 (3).
Alle erkenningen van benoemingen in vast verband van haar personeelsleden
zijn derhalve onregelmatig en de in die instelling verrichte diensten moeten, zowelvanuit het oogpunt van het administratief en het geldelijk statuut als inzake pensioe-nen worden beschouwd als gepresteerd in de privé-sector, buiten het toepassingsge-bied van de voormelde wet van 29 mei 1959 ; ze komen dan ook niet in aanmerkingvoor een pensioen ten laste van de Schatkist.
Het Rekenhof heeft het dossier teruggezonden en opgemerkt dat, omwille
van de hierboven uiteengezette redenen en gelet op het feit dat betrokkene geenandere in aanmerking komende diensten vanaf 1 september 1975 kan aanvoeren, hetrecht op pensioen niet kan worden erkend.
Bij beslissing nr. 296 van 16 april 1999 heeft de Ministerraad het Rekenhof
verzocht het pensioen onder voorbehoud te viseren. De Ministerraad voerde daarbijinzonderheid aan dat "de erkenning van de definitieve benoeming van de belangheb-bende in de hoedanigheid van lerares muziek als regelmatig moet worden beschouwdgelet op het door de Raad van State aanvaard beginsel van administratief recht vol-gens welk een rechtscheppende akte met individuele draagwijdte, zoals dat het gevalis voor een erkenning, slechts kan worden ingetrokken door haar auteur tot bij hetverstrijken van de termijn die is bepaald voor het instellen van hoger beroep wegensmachtsoverschrijding bij de Raad van State", dat "er in dit geval geen hoger beroepwerd ingesteld", dat "deze regel van administratief recht in meerdere gelijkaardigegevallen toepassing heeft gevonden" en dat "geen nadelige gevolgen mogen voort-vloeien uit een buiten de wil van de betrokken lerares ontstane toestand en dat haargeen enkele tekortkoming kan worden verweten".
(1) 151e Boek van Opmerkingen (6e Boek van Opmerkingen gericht aan de Raad van de
Franse Gemeenschap), pp. 62 en 63.
(2) Wet houdende tijdelijke opschorting van de uitbreiding van de onderwijsnetten.(3) Wet houdende wijziging van de wet van 29 mei 1959 tot wijziging van sommige bepa-
lingen van de wetgeving op het onderwijs.
90 bre 1971). L'intéressée a poursuivi l'exercice sa fonction après la transformation de
cette école, par arrêté royal du 5 mai 1975 (entré en vigueur le 1erseptembre 1975), en
un établissement d'enseignement artistique supérieur de plein exercice du 3edegré,
sous la dénomination d'Institut de musique d'église et de pédagogie musicale.L'intéressée a été agréée en qualité de professeur d'harmonie écrite, d'harmonie pra-tique et de flûte à bec à partir du 1
erseptembre 1977, par l'arrêté royal du 11 décem-
bre 1980.
La Cour a fait observer (1) qu'indépendamment de la violation des disposi-
tions légales et réglementaires en matière du plan de rationalisation, de programma-tion et d'organisation des études, la création et l'admission de subventions du nouvelétablissement, dénommé Institut de musique d’église et de pédagogie musicale,avaient elles-mêmes été faites en contradiction avec les dispositions de la loi du 8 juil-let 1966 (2), maintenues en application en vertu de l'article 24, § 2, a, de la loi du11 juillet 1973 (3). 
Partant, toutes les agréations et nominations définitives des membres de son
personnel sont irrégulières et les services rendus dans l'établissement doivent êtreconsidérés, tant du point de vue des statuts administratif et pécuniaire qu'en matièrede pensions, comme l'ayant été dans le secteur privé, en dehors du champ d'applica-tion de la loi susmentionnée du 29 mai 1959 ; ils ne sont donc pas admissibles pourune pension à la charge du Trésor public.  
La Cour a renvoyé le dossier, faisant observer que, pour les motifs exposés ci-
dessus et à défaut pour l'intéressée de pouvoir se prévaloir d'autres services admissi-bles à partir 1
erseptembre 1975, le droit à la pension ne pouvait être reconnu. 
Par délibération n° 296 du 16 avril 1999, le Conseil des ministres a invité la
Cour à viser la pension avec réserve, considérant notamment que "l'agréation de lanomination définitive de l'intéressée en tant que professeur de musique doit êtretenue pour régulière étant donné le principe de droit administratif admis par leConseil d'Etat selon lequel un acte individuel créateur de droit, ce qui est le cas pourune agréation, ne peut être retiré par son auteur que jusqu'à l'expiration du délai fixépour l'introduction d'un recours pour excès de pouvoir devant le Conseil d'Etat,qu'aucun recours n'a été introduit en l'espèce", que "cette théorie de droit adminis-tratif a reçu application dans plusieurs cas semblables" et "qu'aucun effet défavora-ble ne peut résulter d'une situation survenue indépendamment de la volonté de l'en-seignante concernée à laquelle aucun grief ne peut être imputé". 
(1) 151eCahier d'observations (6eCahier d'observations adressé au Conseil de la
Communauté française), fascicule Ier, pp.  62 et 63.
(2) Loi tendant à freiner temporairement le développement des réseaux scolaires.(3) Loi modifiant la loi du 29 mai 1959 modifiant certaines dispositions de la législation
de l'enseignement.
91 Zoals het Rekenhof onder meer in de inleiding van zijn 141e Boek van
Opmerkingen heeft uiteengezet, blijft het van mening dat zijn controleopdracht nietmag worden in het gedrang gebracht door de rechtspraak van de Raad van Stateinzake de intrekking van rechtscheppende administratieve akten met individueledraagwijdte. Bovendien mag volgens het Hof van Cassatie de bevoegdheid van dehoven en rechtbanken de wettelijkheid of de onwettelijkheid van een administratievebeslissing te onderzoeken, niet worden belemmerd door de overweging dat die beslis-sing niet meer door de administratieve overheid kan worden ingetrokken (4).
Bij toepassing van de artikelen 14 en 17 van zijn inrichtingswet van
29 oktober 1846 heeft het Rekenhof het besluit tot toekenning van het betwiste pen-sioen evenwel onder voorbehoud geviseerd.
(4) Cass., 21 april 1988, Pas., 1988, I, p. 983 ; 24 november 1988, Pas., 1989, I, p. 334.
92 Ainsi qu'elle l'a exposé, notamment, dans l'introduction de son 141eCahier
d'observations, la Cour reste d'avis que sa mission de contrôle ne saurait être en-travée par la jurisprudence du Conseil d'Etat en matière de retrait des actes adminis-tratifs créateurs de droits individuels. De plus, la Cour de cassation a, pour sa part,jugé que la compétence des cours et les tribunaux d'examiner la légalité ou l'illégalitéd'une décision administrative n'est pas entravée par la considération que cette déci-sion n'est plus susceptible d'être retirée par l'autorité administrative (4). 
En application des articles 14 et 17 de sa loi organique du 29 octobre 1946, la
Cour a visé avec réserve l'arrêté octroyant la pension litigieuse. 
(4) Cass., 21 avril 1988, Pas., 1988, I, p. 983 ; 24 novembre 1988, Pas., 1989, I, p. 334.
93 IV . – CONTROLE OP DE FISCALE ONTVANGSTEN
De algemene controle die het Rekenhof uitoefent op de verrichtingen inzake de
vaststelling en de invordering van de verworven rechten van de Staat, met inbegrip vande fiscale ontvangsten, is sedert 5 mei 1993 uitdrukkelijk geregeld door artikel 180 vande Grondwet.
De wet van 4 april 1995 tot wijziging van de wet van 29 oktober 1846 op de
inrichting van het Rekenhof bepaalt dat de uitvoeringsmodaliteiten van de controleconventioneel worden vastgesteld. Het betreffende protocol werd op 22 december 1995door de Minister van Financiën en de voorzitters van het Rekenhof ondertekend en op31 januari 1996 in het Belgisch Staatsblad gepubliceerd.
Bij die gelegenheid heeft het Rekenhof eraan herinnerd dat die controle beoogt,
naar aanleiding van de toepassing van de fiscale wetgeving, de betrouwbaarheid van deadministratie te meten aan de hand van de criteria van doeltreffendheid, doelmatigheiden zuinigheid, en haar optreden te toetsen aan de wet en het beginsel van de gelijkebehandeling van de belastingplichtigen. De controle is geenszins bedoeld om individu-ele vergissingen op te sporen of te corrigeren.
Overeenkomstig artikel 5 van het protocol brengt het Rekenhof de minister of
het hoofd van de fiscale administratie in kwestie vooraf op de hoogte van de geplandecontroles. Na afloop van de controleverrichtingen wordt een ontwerpverslag aan deadministratie voorgelegd met het oog op een eerste tegensprekelijk debat. Het verslagdat na dat debat wordt opgesteld, wordt aan de Minister van Financiën meegedeeld diealdus de gelegenheid heeft op de opmerkingen van het Rekenhof te antwoorden.Vervolgens kan het Rekenhof het parlement informeren over de resultaten van zijncontrole.
1. OVERZICHT VAN DE CONTROLEACTIVITEITEN VAN HET REKENHOF
De stand van zaken inzake de audits die in 1997 werden aangevat of uitge-
voerd, is de volgende.
– De auditwerkzaamheden met betrekking tot "Onderzoek en Controle, partim 1" in
de vennootschapsbelasting werden in 1998 verdergezet.De afwerking van de tegensprekelijke fasen en de rapportering zijn gepland voor1999.
– De audit betreffende "Onderzoek en Controle, partim 1" van de personenbelasting
omvat twee onderscheiden fasen die elkaar aanvullen : het onderzoek van de admi-nistratieve organisatie betreffende de opstelling van de aangiften voor de personen-belasting in haar belangrijkste functies ; de analyse, wat de meest betekenisvolleaspecten ervan betreft, van de organisatie van de fiscale informatie en documenta-tie in ruime zin, als eerste administratief controle-instrument van de aangifte.
Die tweede fase had in hoofdzaak betrekking op de wijze waarop het stelsel van de
administratieve controle is georganiseerd en de kanalen via dewelke de fiscaleadministratie in het bezit komt van de inlichtingen die haar in staat moeten stellende aangifte op een doelmatige wijze te verifiëren.
94 IV . – CONTROLE DES RECETTES FISCALES
Le contrôle général que la Cour exerce sur les opérations relatives à l’établisse-
ment et au recouvrement des droits acquis par l’Etat, en ce compris les recettes fiscales,relève expressément, depuis le 5 mai 1993, de l’article 180 de la Constitution.
La loi du 4 avril 1995 modifiant la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisa-
tion de la Cour des comptes a prévu le règlement des modalités d’exécution de ce con-trôle par voie conventionnelle. Le protocole qui en découle a été signé par le ministredes Finances et les présidents de la Cour des comptes, le 22 décembre 1995, et publié auMoniteur belge du 31 janvier 1996.
A cette occasion, la Cour des comptes a rappelé qu’il s’agit de mesurer la fiabi-
lité de l’administration confrontée, dans ses tâches de mise en œuvre de la législationfiscale, aux critères d’efficacité, d’efficience et d’économie, ainsi qu’au respect de la loiet de l’égalité de traitement des contribuables, sans que soit visée la détection ou la cor-rection d’erreurs individuelles.
Dans la pratique, conformément à l’article 5 du protocole, la Cour informe
préalablement le ministre ou le chef de l’administration fiscale concernée des contrôlesprévus. A l’issue des opérations de contrôle, un projet de rapport est présenté à l’admi-nistration pour un premier débat contradictoire. Le rapport élaboré au terme de cedébat est communiqué au ministre des Finances, qui a ainsi l’opportunité de répondreaux observations de la Cour. Après cela, la Cour est en mesure d’informer utilement leParlement des résultats de ses contrôles.
1. APERÇU DES ACTIVITES DE CONTROLE DE LA COUR
L'état d'avancement des audits entamés ou exécutés en 1997 se présente
– Les activités d'audit relatives à l'"Examen et contrôle, partie 1" de l'impôt des
sociétés se sont poursuivies en 1998.L'achèvement des phases contradictoires et la remise des rapports sont prévus en1999.
– L’audit relatif à l’"Examen et contrôle, partie 1" de l’impôt des personnes physi-
ques comporte deux phases distinctes et complémentaires : l'examen de l’organisa-tion administrative relative à l’établissement des déclarations à l’impôt des person-nes physiques dans ses fonctions les plus importantes ; l'analyse, dans ses aspects lesplus significatifs, de l'organisation de l'information et de la documentation fiscalesau sens large, comme premier instrument de contrôle administratif de la déclara-tion.
Cette seconde phase a essentiellement porté sur la manière dont le système de con-
trôle administratif est organisé et les canaux par lesquels l'administration fiscaleentre en possession des informations qui doivent lui permettre de vérifier la décla-ration de manière efficiente.
95 De controleverrichtingen betreffende de eerste fase zijn beëindigd. De tegenspre-
kelijke procedure is aangevat.
De tweede fase is volledig voltooid. Na de tegensprekelijke procedure met de fisca-
le administratie en de Minister van Financiën, heeft het Rekenhof op 28 april 1999zijn verslag toegezonden aan de Voorzitter van de Kamer van Volksvertegen-woordigers.
– De onderzoeken betreffende de "Belastingvrije Reserves" en de “Definitief
Belaste Inkomsten” van de vennootschapsbelasting zijn bijna voltooid.
– Het onderzoek betreffende de "Controleplanning" van de BTW is in de eindfase.
Het zou kunnen worden gekoppeld aan een nieuwe audit die in 1998 werd aangevaten die betrekking heeft op de analyse van de controleresultaten vanuit het oogpuntvan de vastgestelde rechten.
– De in het 155e Boek van Opmerkingen vermelde controles met betrekking tot de
belastingplicht inzake BTW en de ruling-procedure, ingevoerd door artikel 345 vanhet Wetboek op de Inkomstenbelasting (WIB 1992), zijn thans voltooid. De resul-taten ervan worden in de punten 2 en 3 hierna uiteengezet.
In 1998 werden de hierna vermelde audits opgestart.
– Een audit betreffende het stelsel van de controle van de aangiften van loontrekken-
den die de aftrek van de werkelijke beroepskosten vragen.
– Een opvolgingsaudit betreffende de internationale samenwerking in de strijd tegen
de intracommunautaire BTW-fraude.
In het 155e Boek van Opmerkingen werd aangekondigd dat vertegenwoordigers
van het Rekenhof in 1998 verder zouden deelnemen aan de werkgroep BTW (1).Die werkgroep bestaat uit vertegenwoordigers van een aantal Rekenkamers van deEuropese Unie en heeft, onder leiding van de Europese Rekenkamer, in 1996 en1997 een joint audit met betrekking tot de samenwerking van de Lid-Staten in destrijd tegen de BTW-fraude in het intracommunautaire handelsverkeer uitgevoerden daarover verslag uitgebracht (2).
Het Contactcomité van Presidenten van de Hoge Controle-instanties van de
Europese Unie heeft de werkgroep de opdracht gegeven de evolutie in die proble-matiek op te volgen en ten laatste in november 1999 verslag uit te brengen over hetgevolg dat door de nationale en communautaire instellingen aan de in de vorigeverslagen vermelde aanbevelingen werd gegeven.
De werkgroep bestaat sedert 1998 uit vertegenwoordigers van de Europese
Rekenkamer en van de Rekenkamers van België, Finland, Frankrijk, Groot-Brittannië, Italië, Nederland en Oostenrijk.
(1) 155e Boek van Opmerkingen, deel I, p. 97.
(2) Een samenvatting  van de resultaten is opgenomen in het 155e Boek van
Opmerkingen, deel I, pp. 433 en volgende.
96 Les opérations de contrôle relatives à la première phase de l'audit sont terminées.
Les débats contradictoires sont en cours.
Quant à la seconde phase, elle est complètement achevée. A l'issue des procédures
contradictoires menées avec l'administration fiscale et le ministre des Finances, laCour a adressé un rapport au président de la Chambre des représentants le 28 avril1999.
– Les examens relatifs aux "Réserves immunisées" et aux "Revenus définitivement
taxés" de l’impôt des sociétés sont sur le point d’être terminés.
– L’examen relatif au " Planning de contrôle" de la T.V.A. est en voie d'achèvement.
Il pourrait être couplé à un nouvel audit, entamé en 1998, qui porte sur l’analysedes résultats du contrôle en termes de droits constatés.
– Les contrôles évoqués au 155
eCahier d'observations, portant sur le contrôle de
l’assujettissement en matière de T.V.A. et sur l’évaluation de la procédure de ruling
instituée à l’article 345 du Code des impôts sur les revenus (C.I.R. 1992), sontaujourd’hui achevés. Leurs résultats sont exposés aux points 2 et 3 ci-après.
D’autres audits ont été entamés dans le courant de l’année 1998. Ils sont repris
ci-dessous.
– Un audit relatif au système de contrôle des déclarations de salariés revendiquant la
déduction des frais professionnels réels.
– Un audit de suivi relatif à la coopération internationale dans la lutte contre la frau-
de en matière de T.V.A. dans les échanges intercommunautaires.
Dans le 155
eCahier d'observations (1), il était annoncé que des délégués de la Cour
continueraient à participer au groupe de travail – T.V.A. en 1998. Ce groupe de tra-vail, composé de délégués d'un certain nombre de Cours des comptes de l'Unioneuropéenne, a, sous l'égide de la Cour des comptes européenne, effectué, en 1996et 1997, un audit conjoint relatif à la collaboration entre les Etats membres del'Union européenne dans la lutte contre la fraude en matière de T.V.A. dans leséchanges intracommunautaires et a fait rapport à ce sujet (2).
Le Comité de contact des présidents des institutions supérieures de contrôle de
l'Union européenne a chargé le groupe de travail d'assurer le suivi de l'évolutionde cette problématique et de lui faire rapport, au plus tard en novembre 1999, ausujet des suites que les organismes nationaux et communautaires ont données auxrecommandations formulées dans les rapports précédents.
Depuis 1998, le groupe de travail se compose de délégués des Cours des comptes de
Belgique, d'Allemagne, de Finlande, de France, de Grande-Bretagne, d'Italie, desPays-Bas et d'Autriche, ainsi que de la Cour des comptes européenne.
(1) 155eCahier d'observations, fascicule Ier, p. 96.
(2) Une synthèse des résultats figure au 155eCahier d'observations, fascicule Ier, pp. 432
et suivantes.
97 De gevolgde procedure komt in grote lijnen overeen met die welke voor het vorige
verslag werd gebruikt. Het komt erop neer dat elke rekenkamer in zijn land eenaudit uitvoert en hierover rapporteert aan de werkgroep. Alle "nationale versla-gen" resulteren in een overall-report dat wordt opgesteld door ambtenaren van de
Europese Rekenkamer. Ieder land moet hierbij zijn eigen procedure volgen.Vooraleer het verslag officieel aan de werkgroep wordt voorgelegd, wordt aldus inBelgië een dubbele tegensprekelijke procedure, met de administratie en met deminister, gevolgd.
Het Belgische verslag werd in de loop van 1998 en begin 1999 opgesteld. Het werdop 18 maart 1999 voor een eerste tegensprekelijke procedure overgezonden aan dedirecteur-generaal van de Administratie van de BTW, Registratie en Domeinen. Op12 april 1999 werd het antwoord van de administratie ontvangen. Op 28 juli 1999werd het definitieve verslag naar de Minister van Financiën gezonden voor de twee-de tegensprekelijke procedure. In dat definitieve verslag werd met de opmerkingenvan de administratie rekening gehouden. Tevens werden de gegevens betreffende desamenwerking tussen de Lid-Staten aangevuld met de cijfers voor 1998.
Het Belgische verslag zal naderhand worden geïntegreerd in het overall-report dat
aan het Contactcomité van Presidenten van de Hoge Controle-instanties van deEuropese Unie zal worden voorgelegd.
Het Rekenhof zal het verder verloop in zijn volgende boek van opmerkingen uit-
eenzetten.
– Een onderzoek van het nieuwe controleprogramma B1-B6 inzake de personenbe-
lasting. De conclusies zullen worden geactualiseerd aan de hand van de resultatenvan de controles waartoe in de periode 1998-1999 werd overgegaan. De tegenspre-kelijke fasen en het verslag zijn gepland voor het tweede semester van 1999.
– Een audit betreffende het belastingkrediet, bestemd voor de bevordering van een
herneming van de economische activiteit door een verhoging van de capaciteit vanautofinanciering van bepaalde ondernemingen (artikel 289bis van het WIB 92).
– Verschillende controles betreffende de eigen middelen van de Europese Unie wer-
den door de Europese Rekenkamer uitgevoerd met medewerking van vertegen-woordigers van het Belgische Rekenhof (3).
Op vraag van de Voorzitter van de Kamer van Volksvertegenwoordigers heeft
het Rekenhof bovendien verslag uitgebracht over het eerste tussentijds COGEM-rapport (december 1998) van de Interne-auditcel van het Ministerie vanFinanciën (4). Dat COGEM-rapport betreft de problematiek van de toekenning aande gemeenten door de Administratie van de Directe Belastingen van de ontvangstendie voor hun rekening werden geïnd (5). Het rapport bevat de niet-gecertificeerdesaldi van de aan de gemeenten verschuldigde achterstallen van de voor hun rekeninggeïnde aanvullende gemeentebelasting op de personenbelasting.
(3) Zie in dat verband hierboven p. 20.
(4) Brief van 18 december 1998.(5) Brief aan de Voorzitter van de Kamer van Volksvertegenwoordigers van 26 janu-
ari 1999.
98 La procédure suivie correspond, dans les grandes lignes, à celle utilisée pour le rap-
port précédent, à savoir que chacun effectue un audit dans son pays et fait ensuiterapport au groupe de travail. Tous les "rapports nationaux" débouchent sur unoverall-report , rédigé par des fonctionnaires de la Cour des comptes européenne.
Chaque pays doit observer les procédures qui lui sont propres. Pour ce qui est de laBelgique, une double procédure contradictoire, avec l'administration et avec leministre, est mise en œuvre avant que le rapport ne soit officiellement transmis augroupe de travail.
Le rapport belge a été rédigé dans le courant de 1998 et au début de 1999. Il a été
transmis au directeur général de l'Administration de la T.V.A., de l'enregistrementet des domaines, le 18 mars 1999, pour une première procédure contradictoire. Laréponse de l'administration a été reçue le 12 avril 1999. Le rapport définitif a étéenvoyé le 28 juillet 1999 au ministre des Finances pour la deuxième procédure con-tradictoire. Les observations de l'administration ont été prises en compte dans cerapport, de même que les données relatives à la collaboration entre les Etats mem-bres ont été complétées sur la base des chiffres relatifs à l'année 1998.
Le rapport belge sera ensuite intégré dans l' overall-report , qui sera transmis au
Comité de contact des présidents des institutions supérieures de contrôle del'Union européenne. 
Cet aspect sera à nouveau évoqué dans le prochain Cahier d'observations.
– Un examen du nouveau programme de contrôle B1-B6 en matière d'impôt des
personnes physiques. Les conclusions seront actualisées sur la base des résultats descontrôles exécutés durant la période de contrôle 1998-1999. Les phases contradic-toires et le rapport sont prévus pour le deuxième semestre de 1999.
– Un audit relatif au crédit d’impôt destiné à favoriser la relance de l’activité écono-
mique par l’augmentation de la capacité d’autofinancement de certaines entreprises(article 289 bisdu C.I.R. 92).
– Divers contrôles portant sur les ressources propres de l'Union européenne effec-
tués par la Cour des comptes européenne avec la participation de délégués de laCour des comptes de Belgique (3).
Enfin, il convient de préciser que, à la demande du président de la Chambre
des représentants, la Cour a fait rapport (4) au sujet d'un premier rapport intermé-diaire "COGEM", de décembre 1998, émanant de la cellule d'audit interne duministère des Finances. Ce rapport "COGEM" traitait de la problématique du verse-ment aux communes, par l'Administration des contributions directes, des recettesperçues pour leur compte (5). Y figuraient les soldes non certifiés des arriérés de cen-times additionnels à l'impôt des personnes physiques qui leur étaient dus.
(3) Voir à ce propos supra p. 21.
(4) Lettre du 18 décembre 1998.(5) Lettre au président de la Chambre des représentants du 26 janvier 1999.
99 2. RESULTATEN VAN DE CONTROLE BETREFFENDE DE BTW-PLICHT (6)
De controle van het Rekenhof had betrekking op de procedures voor de
erkenning van de hoedanigheid van belastingplichtige. Dat oogmerk behoort tot hetonderzoek van de fiscale cyclus die wordt gedefinieerd als een geheel van opeenvol-gende fasen dat vertrekt van de belastingplicht, vervolgens bestaat uit de verschillen-de opdrachten inzake beheer, onderzoek en controle door de administratie en wordtafgesloten met de invordering van de belasting.
De belastingplicht is de verrichting waarbij, door de aflevering van een identi-
ficatienummer op basis van artikel 50, § 1, van het BTW-Wetboek, de hoedanigheidvan belastingplichtige wordt toegekend aan – luidens artikel 4 van dat wetboek – alwie, bij de uitoefening van een activiteit, op een gebruikelijke en onafhankelijkewijze, als hoofd- of nevenactiviteit, met of zonder winstoogmerk, leveringen van goe-deren of prestaties van diensten verricht die door het wetboek worden beoogd, onge-acht de plaats waar de economische activiteit wordt uitgeoefend.
Het belang van de belastingplicht ligt besloten in de verplichtingen, gedefi-
nieerd in de artikelen 53 en volgende van het wetboek, zoals de facturatie, de aangif-te en de storting aan de Schatkist van de ontvangen belastingen, die van de geïdentifi-ceerde persoon de primaire ontvanger van de belasting maken. De belastingplichtimpliceert dat elke natuurlijke of rechtspersoon die goederen wenst te leveren ofdiensten te presteren, zich op eigen initiatief als belastingplichtige moet kenbaarmaken bij het controlekantoor van zijn omschrijving.
Het gebrek aan spontane aanmelding heeft als gevolg dat de beoogde persoon
niet in het BTW-circuit komt, aldus aan elke controle ontsnapt en de Schatkist scha-de toebrengt : een rechtstreekse schade voor de BTW-ontvangsten en een onrecht-streekse schade voor de ontvangsten van de directe belastingen.
Een exhaustieve inventarisering van de belastingplichtigen, als primaire ont-
vangers van de belasting, is derhalve primordiaal.
Volgens het Rekenhof is de globale kwaliteit van het werk van de
Administratie van de BTW in het vlak van de belastingplicht bepalend voor het wel-slagen van alle latere fasen van de inning van de belasting. Daarom is het overgegaantot de evaluatie van het optreden van de administratie in dat domein.
Het heeft dat onderzoek vanuit een dubbele optiek gevoerd, enerzijds, de
activiteit van de controlekantoren als centra van belastingplicht in het algemeen en,anderzijds, hun activiteit met het oog op het opzoeken van belastingplichtigen diezich niet spontaan hebben aangemeld.
Er werden naar de administratie twee vragenlijsten gezonden. De eerste werd
gericht aan het hoofdbestuur van de BTW teneinde de globale bewegingen van belas-tingplichtigen te bepalen. De tweede werd aan alle controlekantoren toegezondenmet als doel de resultaten van het opzoeken van in gebreke blijvende belastingplichti-gen te bepalen.
(6) Overeenkomstig artikel 5 van het protocol betreffende de controle op de fiscale ont-
vangsten heeft het Rekenhof zijn controleverrichtingen inzake de BTW-plicht aangevat nadat deadministratie hiervan op de hoogte werd gebracht. Na afloop van de controle werd een ontwerp vanverslag aan die administratie voorgelegd met het oog op een eerste tegensprekelijk debat. Het ver-slag dat na afloop van dat debat werd opgesteld, werd aan de Minister van Financien meegedeeld.De minister heeft op 5 januari 1999 op de opmerkingen van het Rekenhof geantwoord. 
100 2. RÉSULTATS DU CONTROLE RELATIF À L'ASSUJETTISSEMENT À LA T.V.A. (6)
Le contrôle de la Cour a porté sur les procédures de reconnaissance de la
qualité d'assujetti. Cet objectif s'inscrit dans l'exploration du cycle fiscal, définicomme un ensemble de séquences, qui part de l’assujettissement, passe ensuite parles diverses missions de gestion, d’investigation et de contrôle de l’administration etse clôt par le recouvrement de la taxe.
L'assujettissement est l'opération qui, par la délivrance d'un numéro d'identi-
fication effectuée sur la base de l'article 50, § 1
er, du code de la T.V.A., confère la
qualité d'assujetti, selon les termes de l'article 4 du même code, à quiconque effectue,dans l'exercice d'une activité, d'une manière habituelle et indépendante, à titre prin-cipal ou à titre d'appoint, avec ou sans esprit de lucre, des livraisons de biens ou desprestations de services visés par le code, quel que soit le lieu où s'exerce l'activitééconomique.
L'importance de l'assujettissement réside dans les obligations définies aux
articles 53 et suivants du code, telles que la facturation, la déclaration, le versementau Trésor des taxes perçues, et qui font de la personne identifiée le percepteur pri-maire de l'impôt. L’assujettissement implique que toute personne physique ou mora-le ayant la volonté d’effectuer des livraisons de biens ou des prestations de servicesdoit, à son initiative, se faire identifier comme assujetti auprès de l’office de contrôlede son ressort.
L’absence d’initiative a pour conséquence que la personne visée n’apparaît
pas dans le circuit de la T.V.A., échappe ainsi à tout contrôle et cause un dommageau Trésor : un dommage direct pour les recettes T.V.A. et un dommage indirect pourles recettes de contributions directes.
Le recensement exhaustif des collecteurs primaires de la taxe que sont les
assujettis est donc primordial.
Considérant que la qualité globale du travail de l’administration de la T.V.A.
dans le domaine de l’assujettissement conditionne la réussite de toutes les phasesultérieures de la perception de la taxe, la Cour des comptes a procédé à l'évaluationde l’action de l’administration dans ce domaine particulier.
Elle a effectué à ce titre une double mesure : d'une part, celle de l’activité des
offices de contrôle comme centres d’assujettissement en général ; d'autre part, cellede leur activité dans la recherche d’assujettis qui ne se sont pas déclarés spontané-ment.
Deux questionnaires ont été adressés à l’administration. Le premier a été
communiqué à l’Administration centrale de la T.V.A. dans le but de déterminer lesmouvements globaux d’assujettis. Le second a été envoyé à tous les offices de contrô-le du Royaume dans le but d'apprécier les résultats des recherches d’assujettis défail-lants.
(6) Conformément à l'article 5 du protocole sur le contrôle des recettes fiscales, la Cour a
entamé ses opérations de contrôle portant sur l'assujettissement à la T.V.A.  après avoir informépréalablement l'administration.  A l'issue du contrôle, un projet de rapport a été communiqué àcelle-ci pour un premier débat contradictoire.  Le rapport élaboré au terme de ce débat a été com-muniqué au ministre des Finances, qui a répondu aux observations de la Cour le 5 janvier 1999.
101 Bijkomend werd in een beperkt aantal kantoren een onderzoek uitgevoerd
om de geldigheid van de verstrekte antwoorden te verifiëren.
Het Rekenhof heeft van het hoofdbestuur van de BTW een synthesedocu-
ment ontvangen waarin de strategie voor het opzoeken van in gebreke blijvendebelastingplichtigen wordt uiteengezet. Dat actieve opzoekingsbeleid steunt op demaximale uitwisseling van gegevens tussen de fiscale en andere administraties en oprechtstreeks onderzoek op het terrein.
De belangrijkste vaststellingen worden hieronder cijfermatig uiteengezet :
– tijdens de testperiode, te weten de jaren 1993 tot 1995, evolueerde het aantal belas-
tingplichtigen van 658.717 tot 682.887. Die lichte stijging vertegenwoordigt een sta-tistisch gemiddelde van 2.822 belastingplichtigen per controlekantoor op het eindevan het jaar 1995 ;
– de 231 van de 242 gecontacteerde controlekantoren die op de vragenlijst hebben
geantwoord, hebben in de loop van het jaar 1995 59.964 (7) nieuwe belastingplichti-gen geregistreerd ;
– onder die 59.964 nieuwe belastingplichtigen zijn er 413, dat is 0,69%, niet-spontane
belastingplichtigen.
Die vaststellingen hebben tot de volgende conclusies van het Rekenhof geleid.Het aantal gedetecteerde, niet-spontane belastingplichtigen, is in absolute cij-
fers gering, hetgeen op zichzelf niet wil zeggen dat de actie van de administratieontoereikend is.
Volgens de administratie is het logisch dat dat aantal zeer beperkt is. Door
buiten het BTW-circuit te blijven, verliezen de personen die leveringen verrichten ofdiensten presteren immers elke mogelijkheid tot aftrek van die belasting. De risico’svan fraude betreffen veeleer de belastingplichtige personen die, naast de verrichtin-gen die ze op een regelmatige wijze aangeven, andere verrichtingen verwezenlijkendie ze niet aangeven. In die optiek bestaat de prioritaire taak van de administratieerin, gelet op haar beperkte middelen, de potentieel talrijkste fraudeurs op te sporen,te weten de regelmatige belastingplichtigen.
Het Rekenhof is het in ruime mate eens met die analyse. Het is evenwel van
mening dat elk risico van fraude als gevolg van het ontbreken van belastingplicht nietis uitgesloten. De mogelijkheid de BTW die stroomopwaarts werd betaald, af te trek-ken, vormt niet altijd een bepalend voordeel. Volgens het Rekenhof mogen de fiscaleadministraties geen inbreuken op de fiscale wetgeving gedogen, ook al is het verliesaan fiscale inkomsten betrekkelijk gering.
(7) Dat cijfer vormt een bruto-waarde: de controlekantoren registreren elk jaar nieuwe
belastingplichtigen, maar schrappen er ook een zeker aantal. Zo bedroeg de netto-waarde van deverhoging, dat is het aantal nieuwe belastingplichtigen min dat van de geschrapte belastingplichti-gen, voor het jaar 1995 ongeveer 11.000 eenheden. 
102 A titre complémentaire, une enquête de corroboration a été effectuée dans un
nombre limité d’offices pour vérifier la validité des réponses fournies.
Enfin, la Cour a reçu de l’Administration centrale de la T.V.A. un document
de synthèse, exposant la stratégie de recherche des assujettis défaillants. Cette politi-que active de détection repose sur la transmission d’un maximum de données entreles administrations fiscales ou autres, ainsi que sur la recherche directe effectuée surle terrain.
Les principales constatations chiffrées figurent ci-après :
– durant la période de test considérée, c'est-à-dire les années 1993 à 1995, le nombre
d’assujettis est passé de 658.717 à 682.887. Cette légère croissance représente unemoyenne statistique de 2.822 assujettis par office de contrôle à la fin de l’année1995 ;
– les 231 offices de contrôle qui, sur les 242 contactés, ont répondu au questionnaire,
ont enregistré 59.964 (7) nouveaux assujettis au cours de l’année 1995 ;
– parmi ces 59.964 nouveaux assujettis, 413, soit 0,69 %, sont des assujettis non spon-
tanés.
Ces constatations ont amené la Cour à émettre une série de conclusions.Le nombre d’assujettis non spontanés découverts est faible dans l’absolu, sans
qu’il soit possible de déduire de ce seul fait que l’action administrative soit insuffisan-te.
Selon l’administration, ce nombre doit logiquement être très réduit car, en
restant à l’écart du circuit de la T.V.A., les personnes qui effectuent des livraisons ouprestent des services se coupent de toute possibilité de déduction de cette taxe. Lesrisques de fraude concernent plutôt les personnes assujetties qui, à côté des opéra-tions déclarées régulièrement, en réalisent d’autres qu’elles ne déclarent pas. Danscette optique, la tâche prioritaire de l’administration consiste, en raison de ses moy-ens limités, à contrôler les fraudeurs potentiellement les plus nombreux, c'est-à-direles assujettis réguliers.
La Cour des comptes partage cette analyse dans une large mesure.
Cependant, tout risque de fraude résultant de l’absence d'assujettissement ne luiparaît pas exclu. La possibilité de déduire la T.V.A. payée en amont ne représentepas toujours un avantage déterminant. D’une façon générale, la Cour estime que lesadministrations fiscales ne peuvent tolérer le maintien de situations qui contrevien-nent à la législation fiscale, quand bien même les pertes de rentrées fiscales seraientrelativement faibles.
(7) Ce chiffre constitue une valeur brute : les offices de contrôle enregistrent chaque
année de nouveaux assujettis mais en radient également un certain nombre.  Ainsi, pour l’année1995, la valeur nette de l'augmentation, c'est-à-dire le nombre d'assujettis nouveaux moins celui desassujettis radiés, est de l’ordre de 11.000 unités.
103 Een zeer ruime meerderheid van niet-spontane belastingplichtigen werd gere-
cupereerd op grond van de systematische overzending naar de controlekantoren vande afschriften van de inschrijvingen in het handelsregister en niet als gevolg van fysie-ke controles. Het hoofdbestuur van de BTW heeft evenwel precieze onderrichtingenaan de controlekantoren en aan de diensten voor onderzoek en documentatie ver-strekt om het inzamelen van informatie betreffende de economische activiteiten dietot belastingplicht aanleiding zouden kunnen geven, te activeren.
Het Rekenhof erkent dat de inrichting – door een koninklijk besluit van
6 juli 1997 – van nieuwe diensten die er in hoofdzaak mee zijn belast inlichtingen in tezamelen, van aard is de doeltreffendheid te versterken van de onderzoeksdienstendie tot dan toe slechts een onbelangrijke rol speelden.
Na de uitvoering van zijn audit heeft het Rekenhof voorstellen tot hervormin-
gen in twee richtingen geformuleerd.
Enerzijds zou de Administratie van de BTW, onder leiding van het hoofdbe-
stuur en eventueel in overleg met de nieuwe administratie van de ondernemings- eninkomstenfiscaliteit, overlegprocedures tussen de controlekantoren kunnen inrichten.Die procedures zouden inzonderheid de overzending beogen van gegevens tussen diekantoren, bestemd voor de opvolging van vaststellingen met betrekking tot de activi-teiten van personen die binnen het toepassingsveld van de belastingplicht vallen.
Anderzijds zou een bepaalde interne reorganisatie binnen elk kantoor kunnen
worden overwogen. De rechtstreekse onderzoeken zouden uitsluitend worden toe-vertrouwd aan bepaalde personeelsleden die zouden worden ontlast van het adminis-tratieve beheer van de dossiers van belastingplichtigen. Die reorganisaties zoudendoor het hoofdbestuur moeten worden uitgewerkt in overleg met de inspecteurs vande controlekantoren die verantwoordelijk zouden zijn voor de invoering en de defini-tieve evaluatie van die nieuwe oriënteringen.
Bijkomend heeft het Rekenhof gewezen op de verbetering van de statistische
middelen die het hoofdbestuur ter beschikking van de controlekantoren stelt. Dielaatste moeten, om opsporingen te verrichten, in elk dossier van een belastingplichti-ge tijdrovende opzoekingen doen. Gelet op het in hun kantoor beschikbare personeelhebben de meeste inspecteurs van de controlekantoren ervoor geopteerd om degegevens die het Rekenhof had gevraagd, bij steekproef en op verklaring in te zame-len. Die empirische methode is vanzelfsprekend minder betrouwbaar dan een syste-matische inzameling.
De Minister van Financiën is het in globo eens met de conclusies en de voor-
stellen van het Rekenhof en hij benadrukte het potentieel dat de nieuwe structuurvan de fiscale administraties inhield. Hij verstrekte ook enkele preciseringenbetreffende bepaalde punten. 
Zo werd het hoofdbestuur van de BTW, Registratie en Domeinen verzocht de
aandacht van de controlekantoren te vestigen op de problematiek van de niet-geïden-tificeerde belastingplichtigen.
Inzake de aanbevelingen van het Rekenhof ter verbetering van de uitwisseling
van informatie tussen de kantoren en van hun interne organisatie heeft de ministermeegedeeld dat de oprichting van een geïnformatiseerd gegevensbestand was uitge-steld. Thans wordt prioriteit verleend aan de overgang naar de euro en naar het jaar2000. 
104 Par ailleurs, il est apparu qu'une très large majorité d'assujettis non spontanés
a été récupérée sur la base de la transmission systématique aux offices de contrôledes copies d’immatriculations au registre de commerce et non suite à des contrôlesphysiques. Pourtant, l’administration centrale de la T.V.A. a donné des consignesprécises aux offices de contrôle ainsi qu’aux services de recherche et de documenta-tion, pour leur faire adopter un comportement actif dans la collecte d'informationssur les activités économiques qui pourraient donner lieu à assujettissement.
La Cour admet cependant que l'organisation, par un arrêté royal du 6 juillet
1997, de nouveaux services essentiellement chargés de récolter des renseignementsest de nature à renforcer l’efficacité des services de recherche qui, jusqu’alors, ne jou-aient qu’un rôle mineur.
Au terme de son audit, la Cour a formulé des propositions de réformes qui
s'orientent dans deux directions.
D'une part, l’administration de la T.V.A. pourrait faire établir, sous l’égide de
l’administration centrale, éventuellement en concertation avec la nouvelle adminis-tration de la fiscalité des entreprises et des revenus, des procédures de concertationentre les offices de contrôle. Ces procédures devraient notamment avoir pour but latransmission, entre ces derniers, d’informations destinées à assurer le suivi de consta-tations relatives aux activités de personnes entrant dans le champ de l’assujettisse-ment.
D'autre part, une certaine réorganisation interne pourrait être envisagée au
sein de chaque office. Les enquêtes directes seraient confiées exclusivement à cer-tains agents, qui seraient déchargés de la gestion administrative des dossiers d'assu-jettis. Ces réorganisations devraient être élaborées par l’administration centrale, enconcertation avec les inspecteurs des offices de contrôle, lesquels seraient naturelle-ment responsables de la mise en place et de l’évaluation définitive de ces réorienta-tions.
Complémentairement, la Cour a évoqué l'amélioration de l’outil statistique
que l’administration centrale met à la disposition des offices de contrôle. Ces derniersdoivent, pour effectuer des repérages, pratiquer un fastidieux relevé dans chaquedossier d’assujetti. Etant donné les moyens en personnel de leur office, la plupart desinspecteurs des offices de contrôle ont choisi, pour relever les données demandéespar la Cour, de procéder par recoupement et témoignage. Cette méthode empiriqueest évidemment moins fiable qu’un relevé systématique.
Comme suite aux conclusions et aux propositions de la Cour, le ministre des
Finances a signalé qu’il partageait globalement ses conclusions et tenu à mettre enexergue le potentiel dégagé par la nouvelle structure des administrations fiscales. Il aaussi apporté quelques précisions sur certains points.
Ainsi, l’administration centrale de la T.V.A., de l’enregistrement et des
domaines a été invitée à sensibiliser les offices de contrôle de la T.V.A. à la problé-matique des assujettis non identifiés.
A propos des recommandations de la Cour concernant l’amélioration de la
transmission des informations entre les offices et la réorganisation interne de ceux-ci,le ministre a indiqué que la constitution d’une banque de données informatisées étaitreportée. Pour l'instant, la priorité est en effet accordée aux problèmes posés par lepassage à l’Euro et à l’an 2000.
105 Wat de statistische gegevens betreft zal, tot voldoening van het Rekenhof, het
repertorium nr. 600 van de belastingplichtigen een bijzondere vermelding bevatten ingeval van niet-spontane identificatie.
3. RESULTATEN VAN DE EVALUATIE VAN DE RULING-PROCEDURE BEOOGD DOOR
ARTIKEL 345 VAN HET WIB 92 (8)
De ruling -procedure stelt de belastingplichtige in de gelegenheid de admini-
stratie vragen te stellen over een verrichting die hij overweegt en die fiscale gevolgenzou kunnen hebben als gevolg van de verschillende bepalingen die tot bestrijding vanhet ontwijken van belastingen zijn genomen.
In de toepassing van die procedure, die de rechtszekerheid van de fiscale ver-
richtingen die de belastingplichtige overweegt, moet verzekeren, is slechts voorzien inde door de wet bepaalde gevallen. Zo kan de belastingplichtige die zich bevindt inéén van de situaties, beoogd door de bepalingen van artikel 345 van het WIB 92, opgrond van dat artikel van de administratie een advies verkrijgen dat hem waarborgtdat de overwogen verrichting niet in vraag kan worden gesteld, voor zover hij devoorwaarden in acht neemt die hij zelf heeft vastgesteld.
Een analoge procedure werd ingevoerd door de wet van 30 maart 1994 met
betrekking tot de registratie-, hypotheek- en griffierechten, en de successierechten.
De controle van het Rekenhof had betrekking op het stelsel dat door de admi-
nistratie werd ingevoerd om aan de wettelijke eisen tegemoet te komen, te weten deoprichting en de werking van de commissie voor voorafgaande fiscale akkoorden.
Het Rekenhof heeft in de eerste plaats aandacht besteed aan paragraaf 4 van
artikel 345, dat als volgt luidt :
"De Koning bepaalt, bij een in Ministerraad overlegd besluit, de toepassingsre-
gels van dit artikel. De Koning zal bij de Wetgevende Kamers, onmiddellijk indien zein zitting zijn, zoniet bij de opening van de eerstvolgende zitting, een ontwerp van wetindienen tot bekrachtiging van de ter uitvoering van dit artikel genomen besluiten."
Die bepaling heeft tot drie koninklijke besluiten aanleiding gegeven.Het koninklijk besluit van 9 november 1992 tot oprichting van een commissie
voor voorafgaande fiscale akkoorden en het besluit van 22 september 1993 tot wijzi-ging ervan werden door een wet bevestigd : het eerste door artikel 48, 4°, van de wetvan 28 december 1992 houdende fiscale, financiële en diverse bepalingen ; het tweededoor artikel 32, 3°, van de wet van 30 maart 1994 houdende uitvoering van het glo-baal plan inzake fiscaliteit.
(8) Overeenkomstig artikel 5 van het protocol betreffende de controle op de fiscale ont-
vangsten heeft het Rekenhof zijn controle betreffende de ruling aangevat nadat de administratie
hiervan op de hoogte werd gebracht. Na afloop van de controle werd een ontwerpverslag aan deadministratie toegezonden met het oog op een tegensprekelijk debat. Het verslag dat na dat debatwerd opgesteld, werd bij brief van 24 februari 1999 aan de Minister van Financiën overgezonden.
106 Quant à l’outil statistique, le répertoire n° 600 des assujettis contiendra une
mention spéciale en cas d’identification non spontanée à la T.V.A., ce qui donnesatisfaction à la Cour.
3. RÉSULTATS DE L'ÉVALUATION DE LA PROCÉDURE DE RULING VISÉE À L’ARTICLE
345 DU C.I.R. 92 (8)
La procédure de ruling permet au contribuable d’interroger l’administration
sur une opération qu’il envisage de réaliser et qui pourrait engendrer des conséquen-ces fiscales dues à diverses dispositions visant à lutter contre l'évitement de l’impôt.
Le recours à cette procédure, destinée à assurer la sécurité juridique des opé-
rations fiscales envisagées par le contribuable, n’est prévu que dans des cas déter-minés par la loi. Ainsi, le contribuable qui se trouve dans l’une des situations viséespar les dispositions énumérées à l’article 345 du C.I.R. 92 peut, en vertu de cet article,recevoir de l’administration un avis qui lui donne l’assurance que l’opération envi-sagée ne peut être remise en cause s’il respecte les conditions qu’il a lui-même fixées.
Une procédure analogue a été instaurée par la loi du 30 mars 1994 en ce qui
concerne les droits d’enregistrement, d’hypothèque et de greffe, ainsi que les droitsde succession.
Le contrôle effectué par la Cour a porté sur le système mis en place par
l’administration pour satisfaire aux exigences légales, à savoir la création et le fonc-tionnement de la Commission des accords fiscaux préalables.
La Cour a d'abord considéré la disposition du paragraphe 4 de l’article 345 :
"Le Roi détermine, par arrêté délibéré en Conseil des Ministres, les modalités
d’application du présent article. Le Roi saisira les Chambres législatives, immédiate-ment si elles sont réunies, sinon dès l’ouverture de leur plus prochaine session, d’unprojet de loi de confirmation des arrêtés pris en exécution du présent article". 
Cette disposition a donné lieu à trois arrêtés royaux.L’arrêté royal du 9 novembre 1992 portant création de la Commission des
accords fiscaux préalables et l'arrêté du 22 septembre 1993 le modifiant ont été con-firmés par une loi : le premier, par l’article 48, 4°, de la loi du 28 décembre 1992 por-tant des dispositions fiscales, financières et diverses ; le deuxième, par l’article 32, 3°,de la loi du 30 mars 1994 portant exécution du plan global en matière de fiscalité.
(8) Conformément à l'article 5 du protocole sur le contrôle des recettes fiscales, la Cour a
entamé ses opérations de contrôle portant sur le ruling après avoir informé préalablement l'adminis-
tration.  A l'issue du contrôle, un projet de rapport a été communiqué à celle-ci pour un premierdébat contradictoire.  Le rapport élaboré au terme de ce débat a été communiqué au ministre desFinances par lettre du 24 février 1999.
107 Het koninklijk besluit van 4 april 1995 vervangt die besluiten en geeft boven-
dien uitvoering aan de wet van 30 maart 1994 tot wijziging van de artikelen 18 van hetWetboek op de registratie-, hypotheek- en griffierechten en 106 van het Wetboek vande successierechten, door inlassing van een gelijkaardige ruling als die van artikel
345, 5°, van het WIB. Voor dat besluit werd op 13 november 1997 een wetsontwerpingediend dat op 2 juni 1998 door de Kamer van Volksvertegenwoordigers werdgoedgekeurd. De wet werd in het Belgisch Staatsblad van 24 juli 1998 gepubliceerd. 
In verband met de machtiging die aan de commissie voor voorafgaande fiscale
akkoorden is verleend om op te treden inzake registratie-, hypotheek en griffierech-ten en inzake successierechten, wijst het Rekenhof erop dat een termijn van tweeën-half jaar is verlopen tussen de publicatie van het koninklijk besluit en de indieningvan de bekrachtigingswet. In verband met artikel 106 van het Wetboek op de succes-sierechten neemt het Rekenhof akte van het standpunt van de administratie die steltdat de inwerkingtreding bij koninklijk besluit van artikel 18 van het Wetboek van deregistratie-, hypotheek- en griffierechten eveneens geldt voor de successierechten.Evenals de administratie stelt het Rekenhof het gebrek aan precisie van die bepalin-gen vast.
Na analyse van de werking van de commissie voor voorafgaande fiscale
akkoorden heeft het Rekenhof verschillende opmerkingen geformuleerd.
Aan sommige ervan is die commissie reeds tegemoetgekomen.
Zo is het secretariaat van de commissie niet meer bevoegd om, in gevallen die
duidelijk onontvankelijk zijn, de aanvragen tot ruling te behandelen, maar bereidt
het een tekst van gemotiveerde beslissing voor die leidt tot een normale beslissingvan de commissie. Het gevaar aan het secretariaat ten onrechte een beoordelingsbe-voegdheid toe te kennen, werd aldus bezworen.
Om een identieke informatie voor de gehele commissie te waarborgen had het
Rekenhof bovendien gevraagd alle leden ervan strikt op dezelfde wijze te behande-len en de ontwerpbeslissingen aan iedereen mede te delen. Het neemt akte van deinspanning die terzake wordt geleverd.
Thans ontvangen alle leden van de commissie een afschrift van de ontwerpbe-
slissingen indien ze bij de materie zijn betrokken. Een opgedeelde werking blijftbestaan naargelang het om directe of indirecte belastingen gaat, maar in geval vangemengde aanvraag ontvangen alle leden zonder uitzondering een afschrift van deontwerpbeslissingen. Een afschrift van de uiteindelijke beslissing die aan de aanvra-ger wordt genotificeerd, wordt hun eveneens meegedeeld. Bovendien kunnen deandere documenten van de dossiers door de leden van de commissie worden geraad-pleegd en zijn ze hoe dan ook voor hen beschikbaar zodra een beslissing inzakeruling moet worden genomen.
Het antwoord van de administratie op de andere opmerkingen werd eveneens
door het Rekenhof onderzocht.
Zo heeft het Rekenhof erop gewezen dat aan de vereiste die duidelijk tot
uiting komt in de voorbereidende werkzaamheden van de wet van 20 juli 1991 metbetrekking tot de permanente bijscholing van de leden van de commissie, niet volle-dig wordt tegemoetgekomen ; er bestaat voor hen immers geen specifieke permanen-te vorming. Volgens de administratie leiden zowel de massale deelname aan de vor-mingssessies die door het departement worden ingericht en die recht geven op een
108 L’arrêté royal du 4 avril 1995 qui les remplace et, en outre, porte exécution de
la loi du 30 mars 1994 modifiant les articles 18 du Code des droits d’enregistrement,d’hypothèque et de greffe et 106 du Code des droits de succession en y introduisantun ruling similaire à l’article 34, 5°, du C.I.R. a fait l’objet d’un projet de loi déposé le
13 novembre 1997 et approuvé par la Chambre des représentants le 2 juin 1998. Laloi a été publiée au Moniteur belge le 24 juillet 1998.
En ce qui concerne l’habilitation de la Commission des accords fiscaux préala-
bles à agir en matière de droits d’enregistrement, d’hypothèque et de greffe, ainsiqu’en matière de droits de succession, la Cour relève qu’un délai de deux ans et demis’est écoulé entre la publication de l’arrêté royal et le dépôt du projet de loi de confir-mation. Quant à l’article 106 du Code des droits de succession, la Cour prend acte dela position défendue par l’administration, qui affirme que l’entrée en vigueur, pararrêté royal, de l’article 18 du Code des droits d’enregistrement, d’hypothèque et degreffe vaut également en matière de droits de succession. A l’instar de l’administra-tion, la Cour constate l'imprécision de ces différentes dispositions.
L’analyse du fonctionnement de la Commission des accords fiscaux préalables
a conduit la Cour à formuler plusieurs observations.
Certaines d’entre elles ont d’ores et déjà été rencontrées par ladite
Commission.
Ainsi, le secrétariat de la Commission n’est plus autorisé, dans des cas évidem-
ment irrecevables, à traiter les demandes de ruling, mais il prépare un texte de déci-
sion motivée qui fait l’objet d’une délibération normale de la Commission. Le risquede donner au secrétariat un pouvoir d’appréciation qui ne lui appartient pas est ainsiécarté.
En outre, la Cour avait souhaité, pour garantir une information identique de
l'ensemble de la Commission, que tous ses membres soient traités de façon stricte-ment égale et que les projets de décision soient portés à la connaissance de tous. Elleprend acte de l’effort entrepris à cet égard.
Aujourd’hui, tous les membres de la Commission reçoivent une copie des pro-
jets de décision s’ils sont concernés par la matière. Un fonctionnement cloisonné sub-siste selon qu'il s'agit d'impôts directs ou indirects mais, en cas de demande mixte,tous les membres, sans exception, reçoivent une copie des projets de décision. Unecopie de la décision finale notifiée au demandeur leur est transmise également. Enfin,les autres documents des dossiers peuvent être consultés par les membres de laCommission et sont, de toute façon, à leur disposition dès qu’une décision sur unedemande de ruling doit intervenir.
D’autres observations ont fait l’objet de réponses de l’administration, dont la
Cour a pris en considération l'argumentation.
Ainsi, la Cour a relevé que l’exigence évoquée clairement dans les travaux
préparatoires de la loi du 20 juillet 1991 relative au recyclage permanent des mem-bres de la Commission n’est pas pleinement satisfaite, dans la mesure où il n’existepas de formation permanente spécifique organisée à leur bénéfice. Selon l’adminis-tration, la participation massive aux séances de formation organisées par le départe-ment et donnant droit à une prime de formation, la présentation lors de celles-ci, par
109 vormingspremie, als de voorstelling, naar aanleiding daarvan, van hun werkzaamhe-
den door de leden van de commissie, wat een omvangrijk voorbereidingswerk vergten de confrontatie van hun standpunt met andere sprekers die tot de privé-sectorbehoren, tot hetzelfde resultaat.
Zonder het bestaan van nuttige vormingen te ontkennen onderstreept het
Rekenhof toch het belang voor de leden van de commissie om, volledig in overeen-stemming met de wens van de wetgever, te kunnen beschikken over een specifiekejuridische, economische en financiële vorming van hoog niveau die hun snelle aan-passing aan wijzigingen van de economische realiteit kan waarborgen en een optima-le behandeling van de aanvragen tot ruling mogelijk maakt.
Het Rekenhof heeft bovendien vastgesteld dat de beslissingen van de commis-
sie voortvloeien uit een consensus die na een intern debat tot stand komt en niet uitgeheime stemmingen. De administratie is desbetreffend van oordeel dat een gebrekaan overeenstemming binnen de commissie hoe dan ook tot een debat aanleiding zougeven waardoor het geheim van de stemming illusoir wordt. Bovendien herinnert zeeraan dat de beslissingen inzake ruling een rechtstreekse invloed hebben op de vesti-
ging van de belasting en dat elk voorafgaand fiscaal akkoord de lokale controleurbindt bij de verificatie van de werkelijke toestand van de betrokken belastingplichti-ge. De motivering van de beslissing krijgt dan haar volle betekenis voor een goedbegrip van de feiten die aan de commissie werden voorgelegd.
Het Rekenhof is van oordeel dat de consensus die uit een intern debat voort-
vloeit, het belangrijke voordeel biedt van één enkele motivering, hetgeen wellichtvoor de ambtenaren, belast met de controle op de toepassing van de beslissing, hetminst tot interpretatieproblemen aanleiding geeft. 
110 les membres de la Commission, de leurs travaux, ce qui nécessite un travail de prépa-
ration important, ainsi que la confrontation de leur point de vue avec d’autres ora-teurs appartenant au secteur privé aboutissent à un résultat identique.
Sans nier l’existence de formations utiles, la Cour souligne cependant l’intérêt,
pour les membres de la Commission, de bénéficier, en pleine conformité avec le vœudu législateur, d’une formation juridique, économique et financière spécifique dehaut niveau qui puisse garantir leur adaptation rapide aux changements de la réalitééconomique et permettre un traitement optimal des demandes de ruling .
Enfin, la Cour a constaté que les décisions de la Commission résultaient d'un
consensus dégagé après un débat interne et non de votes secrets. L’administrationconsidère, à ce propos, qu’un désaccord en son sein provoquerait de toute façon undébat rendant illusoire le secret du vote. En outre, elle rappelle que les décisions deruling interviennent directement dans l’établissement de l’impôt et que tout accord
fiscal préalable lie le contrôleur local lors de la vérification de la situation réelle ducontribuable concerné. La motivation de la décision prend alors toute sa significationpour la bonne compréhension des faits présentés à la Commission.
Pour sa part, la Cour estime que le consensus dégagé après un débat interne
présente, effectivement, l'important avantage d'une motivation unique, vraisembla-blement plus simple à interpréter par les agents chargés de contrôler l’application dela décision.
111 V . – SOCIALE ZAKEN
1. MINISTERIE VAN TEWERKSTELLING EN ARBEID
– HET FINANCIEEL EN ADMINISTRATIEF BEHEER DOOR EEN VZW VAN PROJECTEN
TOT SOCIALE HERINSCHAKELING, MEDEGEFINANCIERD DOOR HET EUROPEESSOCIAAL FONDS
Uit het onderzoek van het financieel en administratief beheer van de projecten
tot sociale herinschakeling die worden medegefinancierd door het Europees SociaalFonds, blijkt dat de Minister van Tewerkstelling en Arbeid aan een VZW opdrachteninzake het beheer en de toekenning van subsidies heeft toevertrouwd zonder machti-ging van de wetgever.
In het raam van de Europese steunprogramma’s voor de regionale ontwikke-
ling (oogmerk 3) subsidieert het Europees Sociaal Fonds (ESF) projecten met hetoog op beroepsopleiding en herinschakeling van kansarmen op de arbeidsmarkt. Deuitvoering van die projecten wordt verwezenlijkt via een gemeenschappelijk onder-steuningskader en operationele programma’s die door de terzake bevoegde nationaleautoriteiten worden opgesteld.
Het Belgische gemeenschappelijk ondersteuningskader 93 (m.b.t. de periode
1994-1999) bevat zeven operationele programma’s. Het operationele program-ma 943001 B3, dat door het federale Ministerie van Tewerkstelling en Arbeid wordtuitgevoerd, omvat verschillende acties, waarvan één de herinschakeling op dearbeidsmarkt van bepaalde bestaansminimumtrekkers beoogt. Ze maakt het moge-lijk hun een theoretische en praktische beroepsopleiding en een arbeidsovereen-komst met een OCMW aan te bieden.
Het ESF heeft aan dat programma een bedrag van 36.039.999 euro toegekend,
dat op 36.933.569 euro werd gebracht (1). Die subsidie stijft basisallocatie 56.90.33.17van de begroting van het Ministerie van Tewerkstelling en Arbeid.
Het beheer van het project wordt verzekerd door twee coördinatoren : ener-
zijds, de cel "Europees Sociaal Fonds" van het Ministerie van Tewerkstelling enArbeid die verantwoordelijk is voor de uitvoering, financiële begeleiding, administra-tieve opvolging en controle van het operationele programma, en, anderzijds, eenVZW die is belast met de promotie, de technische opvolging en de lokale omkade-ring van het systeem en, vooral, met de verdeling van de subsidies.
(1) Beslissing C(94)3060 van de Europese Commissie van 25 november 1994, gewijzigd
op 17 februari 1998.F-1.456.004
F-1.586.477
112 V . – AFFAIRES SOCIALES
1. MINISTERE DE L’EMPLOI ET DU TRAVAIL
– LA GESTION FINANCIERE ET ADMINISTRATIVE, PAR UNE A.S.B.L., DE PROJETS DE
RÉINSERTION SOCIALE COFINANCÉS PAR LE FONDS SOCIAL EUROPÉEN 
L'examen de la gestion financière et administrative de projets de réinsertion
sociale cofinancés par le Fonds social européen laisse apparaître que la ministre del'Emploi et du Travail a confié à une A.S.B.L. des missions de gestion et d'attributionde subsides en l'absence d'habilitation du législateur.
Dans le cadre des programmes européens d'aide au développement régional
(objectif 3), le Fonds social européen (F.S.E.) subventionne des projets articulant for-mation professionnelle et réinsertion de personnes défavorisées sur le marché del’emploi. La mise en œuvre de ces projets se réalise grâce à un cadre communautaired’appui (C.C.A.) et des programmes opérationnels (P.O.), élaborés par les autoritésnationales compétentes en la matière.
Le C.C.A. belge 93 (couvrant la période 1994-1999) comprend sept program-
mes opérationnels. Le programme opérationnel 943001 B3, qui est mis en œuvre parle ministère fédéral de l’Emploi et du Travail, comporte plusieurs actions, dont uneconcerne la réinsertion, sur le marché de l’emploi, de certains bénéficiaires du mini-mum de moyens d'existence. Elle permet d’offrir à ceux-ci à la fois une formationprofessionnelle théorique et pratique, ainsi qu'un contrat de travail avec le C.P.A.S.
Le F.S.E. a alloué au programme considéré une somme de 36.039.999 euros,
qui a été portée à 36.933.569 euros (1). Cette subvention alimente l'allocation de base56.90.33.17 du budget du ministère de l'Emploi et du Travail.
2. Constatations de la Cour
La gestion du projet est assurée par deux structures de coordination : d'une
part, la cellule "Fonds social européen" du ministère de l’Emploi et du Travail,responsable de la mise en œuvre, de l’exécution financière, du suivi administratif etdu contrôle du P.O., et, d'autre part, une A.S.B.L. chargée de la promotion du systè-me, du suivi et de l’encadrement au niveau local et, surtout, de la répartition des sub-sides. 
(1) Décision C(94)3060 de la Commission européenne du 25 novembre 1994, modifiée le
17 février 1998. F-1.456.004
113 Het globale bedrag van de subsidies varieert tussen 120 en 160 miljoen BEF
per jaar. Het wordt geordonnanceerd ten laste van de begroting van het Ministerievan Tewerkstelling en Arbeid en aan de VZW gestort. De VZW bewaart voorlopigde gelden vooraleer ze te verdelen tussen de OCMW’s waarvan de projecten in aan-merking werden genomen. De gevoerde acties moeten in overeenstemming zijn methet nagestreefde oogmerk en rekening houden met de beschikbare financiële midde-len.
In de praktijk worden de subsidies aan de OCMW’s toegekend op grond van
een beslissing van de algemene vergadering van de VZW. De algemene vergaderingbestaat uit een vertegenwoordiger van elk OCMW dat aan het subsidiëringsstelseldeelneemt, een vertegenwoordiger van het staatssecretariaat voor sociale integratie,een vertegenwoordiger van de administratie en externe deskundigen.
De VZW is enkel met het ministerieel departement verbonden door een over-
eenkomst, die evenwel niet kon worden voorgelegd.
3. Opmerkingen en aanbevelingen van het Rekenhof aan de Minister van Tewerkstelling en Ar-
beid (2)
De toekenning en het beheer van de Europese subsidies werden aan een
VZW toevertrouwd. De wettelijke basis voor de toekenning van een dergelijkebevoegdheid aan die privaatrechtelijke vereniging ontbreekt evenwel. De administra-tieve overheid heeft bovendien nagelaten regels met betrekking tot de besluitvor-ming door de VZW vast te stellen.
Technische functies inzake voorstellen, opvolging of coördinatie van projecten
kunnen door de VZW worden uitgevoerd. Opdrachten die een bevoegdheid inzaketoekenning, verdeling, beheer en controle van overheidssubsidies impliceren, moetenechter door de administratie zelf worden uitgevoerd.
Teneinde het financiële circuit dat de subsidies van het ESF volgen, te vereen-
voudigen en te versnellen en de controle van de aanwending ervan te versterken,zouden de subsidies rechtstreeks aan de OCMW’s die promotor zijn van de projec-ten, moeten worden gestort, en niet langer via de VZW. Die VZW zou wel verderhaar opdrachten inzake technische bijstand kunnen voortzetten door de dossiers voorte bereiden en aan de betrokken minister advies te verstrekken.
De minister moet, om de rechtstreekse vereffening van de gelden van de
Europese Gemeenschap aan de rechthebbende OCMW’s te verzekeren, de gebruike-lijke administratieve procedures volgen. De VZW kan worden vergoed voor de kos-ten in verband met de technische opvolging van het programma.
(2) Brieven van 11 februari en 23 juli 1998.
114 Le montant global des subsides, qui varie entre 120 et 160 millions de francs
par an, est ordonnancé à la charge du budget du ministère de l’Emploi et du Travailet versé à l'A.S.B.L. Celle-ci conserve provisoirement les fonds reçus avant de lesrépartir entre les C.P.A.S. dont les projets ont été retenus, en ayant égard à la compa-tibilité des actions menées avec l'objectif poursuivi et en tenant compte des disponibi-lités financières.
En pratique, les subventions sont accordées aux C.P.A.S. sur décision de l'as-
semblée générale de l'A.S.B.L., laquelle est composée d'un représentant de chaqueC.P.A.S. participant au système de subsidiation, d'un représentant du secrétariatd'Etat à l'Intégration sociale, d’un représentant de l’administration et d'experts exté-rieurs.
L'A.S.B.L. n'est liée au département ministériel que par une simple conven-
tion, qui n'a pu être produite.
3. Observations et recommandations adressées par la Cour à la ministre de l'Emploi et du Travail (2)
L'attribution et la gestion de subsides européens sont confiées à une A.S.B.L.
bien qu'aucune intervention législative n'ait conféré une telle compétence à cetteassociation de droit privé, qui, par ailleurs, prend ses décisions en dehors de toutesnormes définies par l'autorité administrative.
Si des fonctions techniques de proposition, de suivi ou de coordination de pro-
jets pouvaient être exécutées par l'A.S.B.L., par contre, des missions comportant unpouvoir d'attribution, de répartition, de gestion et de contrôle de subsides publicsrelèvent de l'administration elle-même.
Afin de simplifier et d'accélérer le circuit financier emprunté par les subsides
du F.S.E. tout en renforçant le contrôle de leur utilisation, il conviendrait de verserles subventions directement aux C.P.A.S. promoteurs de projets et non plus par l'in-termédiaire de l'A.S.B.L. Celle-ci pourrait toutefois poursuivre ses missions d'assis-tance technique en préparant les dossiers et en donnant un avis au ministre concerné.
Pour assurer la liquidation directe des fonds communautaires aux C.P.A.S.
bénéficiaires, c'est à la ministre qu'il appartient de recourir aux procédures adminis-tratives établies, tout en indemnisant l'A.S.B.L. des frais liés au suivi technique duprogramme.
(2) Lettres des 11 février et 23 juillet 1998.
115 4. Antwoord
Nadat de secretaris-generaal van het Ministerie voor Tewerkstelling en
Arbeid evenwel tweemaal om een verlenging van de termijn voor een antwoord heeftverzocht (3), en nadat werd aangegeven dat wordt gestreefd naar een nieuw even-wicht in de verdeling van de subsidies aan de OCMW’s en naar het bepalen van eenmaximumgrens voor de beheerskosten van de VZW, heeft de minister de opmerkin-gen van het Rekenhof beantwoord (4).
Het antwoord bestaat uit een uiteenzetting van de administratieve en financië-
le weg die de subsidies van het ESF ten behoeve van de OCMW's moet afleggen,maar komt niet tegemoet aan de bezwaren die door het hof werden geformuleerd. Erwordt daarenboven geen enkele aanpassing van het gelaakte systeem in het vooruit-zicht gesteld.
Het Rekenhof heeft zijn opmerkingen opnieuw overgemaakt aan de nieuwe
minister die bevoegd is voor dit dossier (5).
(3) Brieven van 29 juli en van 6 oktober 1998.
(4) Brief van 9 juli 1999.(5) Brief van 4 augustus 1999.
116 4. Réponse
Après deux demandes de prolongation du délai de réponse sollicitées par le
secrétaire général du ministère de l'Emploi et du Travail (3) et quelques précisionsapportées sur un rééquilibrage de la répartition des subsides entre les C.P.A.S., ainsique sur un plafonnement des frais de gestion de l’A.S.B.L., la ministre a répondu à laCour (4).
Son courrier se limite, toutefois, à décrire le cheminement administratif et
financier des subsides du F.S.E. à destination des C.P.A.S., sans rencontrer les objec-tions émises par la Cour et sans qu'aucune perspective d'aménagement du systèmemis en cause ne soit envisagée.
La Cour a réitéré ses observations auprès de la ministre nouvellement en
charge du dossier (5).
(3) Lettres des 29 juillet et 6 octobre 1998.
(4) Lettre du 9 juillet 1999.(5) Lettre du 4 août 1999.
117 2. RIJKSDIENST VOOR ARBEIDSVOORZIENING (RVA)
– ONDERZOEK VAN HET ADMINISTRATIEF BEHEER VAN HET STELSEL LOOPBAAN-
ONDERBREKING 
In de loop van 1997 en 1998 voerde het Rekenhof op het hoofdbestuur en in een
aantal gewestelijke werkloosheidsbureaus van de RVA een onderzoek uit naar hetadministratief beheer van het stelsel loopbaanonderbreking. Hierbij werden in hoofd-zaak tekortkomingen vastgesteld op het vlak van de verplichte vervanging van de loop-baanonderbreker. De naleving van die verplichting bleek immers in meerdere opzich-ten niet afdoende te worden gecontroleerd en opgevolgd, terwijl ook de sanctioneringvan de niet-naleving ervan problematisch verliep. Als gevolg van het onderzoeksver-slag heeft de RVA reeds op korte termijn diverse wijzigingen aan het administratiefbeheer van het stelsel loopbaanonderbreking voorgesteld.
De uitkeringen die zijn vastgesteld bij loopbaanonderbreking worden door de
RVA rechtstreeks uitbetaald aan de rechthebbenden (zonder tussenkomst van uit-betalingsinstellingen, zoals voor de werkloosheidsuitkeringen het geval is).Aanvankelijk gebeurde de financiering van deze uitgaven door middel van een speci-fieke staatstoelage aan de RVA. Vanaf 1997 is het stelsel loopbaanonderbrekingevenwel opgenomen bij de takken van de sociale zekerheid voor werknemers diefinancieel globaal worden beheerd. Aldus maakt de Rijksdienst voor SocialeZekerheid (RSZ-Globaal Beheer) voortaan op geregelde tijdstippen de nodige kas-middelen over aan de RVA om de betaling van de uitkeringen te waarborgen (1). 
De budgettaire last van de uitkeringen bedroeg in de periode 1990-1997
gemiddeld 5,7 miljard BEF per jaar. Die last blijkt in 1998 (op basis van voorlopigeuitgavenresultaten) en voor 1999 (op basis van de budgetcontrole in maart 1999)opmerkelijk te zijn toegenomen tot respectievelijk 6,5 en 7,5 miljard BEF. Deze evo-lutie houdt verband met diverse maatregelen die sinds 1997 zowel het aantal gerech-tigden, als de duur en de vormen van loopbaanonderbreking hebben uitgebreid (endie vanaf 1998 ten volle effect beginnen ressorteren).
In december 1998 werden gemiddeld 71.998 rechthebbenden op een uitkering
wegens loopbaanonderbreking geteld, waarvan veruit het grootste deel (68%) deel-tijdse loopbaanonderbrekers waren (2).
(1) Hiertoe werd overeenkomstig artikel 8, §3, van de wet van 26 juli 1996 tot modernise-
ring van de sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelselsde specifieke staatstoelage aan de RVA voor de betaling van de onderbrekingsuitkeringen (inge-schreven op basisallocatie 56.40.42.09 van de begroting van het Ministerie van Tewerkstelling enArbeid) geschrapt, en opgenomen in de globale staatstoelage voor het algemeen stelsel van de socia-le zekerheid van de werknemers (ingeschreven op basisallocatie 52.31.42.03 van de begroting van hetMinisterie van Sociale Zaken). 
(2) Voor een gedetailleerde beschrijving van het profiel van de loopbaanonderbrekers
wordt verwezen naar het jaarverslag 1998 van de RVA, pp. 129-133.N-1.520.554
118 2. OFFICE NATIONAL DE L'EMPLOI (ONEm)
– EXAMEN DE LA GESTION ADMINISTRATIVE DU REGIME DE L'INTERRUPTION DE
CARRIERE
Au cours des années 1997 et 1998, la Cour a effectué un examen de la gestion
administrative du régime de l'interruption de carrière à l'administration centrale et dansun certain nombre de bureaux régionaux de l'ONEm. Cet examen a fait apparaître deslacunes, principalement en ce qui concerne le remplacement obligatoire des travailleursinterrompant leur carrière. En effet, le respect de cette obligation semblait ne pas êtresuffisamment contrôlé et suivi en divers points, alors que l'application de sanctions encas de non-respect s'avérait problématique. A la suite du rapport d'examen, l'ONEm adéjà proposé différentes modifications à court terme portant sur la gestion administrati-ve du régime de l'interruption de carrière. 
Les allocations établies à l'occasion de l'interruption de carrière sont liquidées
directement par l'ONEm aux bénéficiaires, sans intervention d'organismes de paie-ment, comme dans le cas des allocations de chômage. Initialement, le financement deces dépenses s'effectuait au moyen d'une subvention de l'Etat, spécifique à l'ONEm.Cependant, depuis 1997, le régime de l'interruption de carrière fait partie des sec-teurs de la sécurité sociale pour les travailleurs salariés, qui, financièrement, sontgérés de manière globale. Dès lors, l'Office national de sécurité sociale (O.N.S.S. –Gestion globale) transmet régulièrement l'encaisse nécessaire pour garantir le paie-ment des allocations (1).
La charge budgétaire des allocations s'élevait, pour la période 1990-1997, à
5,7 milliards de francs en moyenne par an. En 1998, sur la base de résultats de dépen-ses provisoires, et en 1999, sur la base du contrôle budgétaire de mars 1999, cettecharge a considérablement augmenté, pour atteindre respectivement 6,5 et 7,5 mil-liards de francs. Cette évolution est liée à diverses mesures, qui, depuis 1998, ontétendu tant le nombre de bénéficiaires que la durée et les types d'interruption de car-rière et dont les effets commencent à se faire sentir pleinement depuis 1998.
En décembre 1998, le nombre de bénéficiaires d'allocations d'interruption de
carrière se chiffrait en moyenne à 713.998 personnes, dont une grande majorité, soit68 %, était constituée par des travailleurs interrompant leur carrière à temps partiel (2).
(1) A cet égard, conformément à l'article 8, § 3, de la loi du 26 juillet 1996 portant moder-
nisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des systèmes légaux des pensions, la subventionspécifique de l'Etat à l'ONEm pour le financement des allocations d'interruption de carrière, inscriteà l'allocation de base 56.40.42.09 du budget du ministère de l'Emploi et du Travail, a été supprimée.Elle est reprise dans la subvention globale de l'Etat en faveur du régime général de sécurité socialedes travailleurs salariés, inscrite à l'allocation de base 52.31.42.03 du budget du ministère desAffaires sociales.
(2) Pour une description détaillée du profil des travailleurs interrompant leur carrière, il
est renvoyé au rapport annuel 1998 de l'ONEm, pp. 129-133.N-1.520.554
119 Tegenover de budgettaire last van de uitkeringen staat de besparing die wordt
gerealiseerd door de verplichting om de loopbaanonderbreker te vervangen door eenuitkeringsgerechtigde volledig werkloze of een daarmee in de reglementering gelijk-gestelde persoon (bijvoorbeeld een werkzoekende bestaansminimumtrekker).Verschillende factoren verhinderen evenwel een exacte raming van deze besparing,zoals onder meer het feit dat de RVA tot op heden naliet systematische informatiebij te houden over de wijze waarop de vervangingsplicht door de werkgevers wordtnageleefd (zie ook punt 3.2).
De mogelijkheid tot een volledige of gedeeltelijke onderbreking van de
beroepsactiviteit met toekenning van een uitkering werd ingevoerd door de herstel-wet van 22 januari 1985 houdende sociale bepalingen. Op basis van deze wet werdenbij opeenvolgende koninklijke besluiten verschillende systemen van loopbaanonder-breking ingevoerd, zoals onder meer voor de privé-sector, de diensten en instellingenressorterend onder ministeries, de rechterlijke orde en het onderwijs. 
Er gelden bijgevolg uiteenlopende voorschriften en modaliteiten naargelang
de sector en de (contractuele of statutaire) aard van de tewerkstelling, waarbij hettoepassingsgebied van de verschillende systemen telkens bijzondere aandacht ver-eist (3). Daarenboven wordt de toegankelijkheid van deze uitgebreide reglemente-ring bemoeilijkt door frequente aanpassingen (4).
Het basisprincipe van het stelsel is evenwel dat iedere werknemer die zijn
loopbaan onderbreekt, moet worden vervangen door een uitkeringsgerechtigde vol-ledig werkloze (of een daarmee in de reglementering gelijkgestelde persoon).Loopbaanonderbreking werd immers in de eerste plaats als een tewerkstellingsmaat-regel bedoeld (5). De loopbaanonderbreker behoudt echter het recht op uitkeringenongeacht of de werkgever de vervangingsplicht al dan niet effectief, geldig, tijdig énvolledig naleeft. Een inbreuk op de vervangingsplicht kan enkel aanleiding geven toteen sanctie in hoofde van de werkgever.
De vervanger moet niet in dienst worden genomen om dezelfde functies als de
loopbaanonderbreker uit te oefenen, maar wel voor een aantal uren per week dat opzijn minst gelijk is aan het aantal uren van de schorsing of vermindering van dearbeidsprestaties door de loopbaanonderbreker. De reglementering bepaalt voor elksysteem afzonderlijk de termijnen binnen dewelke de vervanging moet plaatsvinden.
(3) Zo is bijvoorbeeld het systeem "privé-sector" onder meer ook van toepassing op het
contractueel én statutair personeel van de lokale en provinciale besturen, en op het contractueelpersoneel van ministeries (voor het statutair personeel van ministeries geldt het specifiek systeem"openbare sector").
(4) De jaarverslagen van de RVA bieden een goed overzicht van alle wijzigingen die in
de loop van een bepaald jaar werden doorgevoerd. 
(5) Op dit principe wordt sinds kort echter steeds meer in uitzonderingen voorzien, zoals
onder meer voor werkgevers die minder dan 10 werknemers in dienst hebben of bij loopbaanonder-breking om palliatieve verzorging te verlenen (cf. artikelen 76 en 77 van de wet van 26 maart 1999betreffende het Belgisch actieplan voor de werkgelegenheid 1998 en houdende diverse bepalingen). 
120 A la charge budgétaire que représentent les allocations s'oppose l'épargne
réalisée grâce à l'obligation de remplacer un travailleur interrompant sa carrière parun chômeur complet indemnisé ou une personne qui y est réglementairement assi-milée, tel qu'un demandeur d'emploi bénéficiant du minimum vital. Certains facteursempêchent toutefois d'estimer cette économie avec exactitude, comme, par exemple,le fait que l'ONEm néglige encore de tenir à jour une information systématique sur lamanière dont l'obligation de remplacement est respectée par les employeurs (cf. éga-lement le point 3.2.).
La possibilité d'interrompre complètement ou partiellement son activité pro-
fessionnelle en bénéficant d'une allocation a été introduite par la loi de redressementdu 22 janvier 1985 contenant des dispositions sociales. Sur la base de cette loi, desarrêtés royaux successifs ont introduit divers systèmes d'interruption de carrière,comme, notamment, celui du secteur privé, des services et organismes relevant desministères, de l'ordre judiciaire et de l'enseignement.
Par conséquent, les prescriptions et modalités applicables varient selon le sec-
teur et le type d'emploi, contractuel ou statutaire, le domaine d'application des diffé-rents régimes exigeant chaque fois une attention particulière (3). En outre, l'appré-hension de cette vaste réglementation est compliquée par des adaptations fréquentes(4).
Cependant, le régime a comme principe de base que chaque travailleur qui
interrompt sa carrière est remplacé par un chômeur complet indemnisé, ou une per-sonne qui y est réglementairement assimilée. En effet, l'interruption de carrière étaitconçue en premier lieu comme une mesure de promotion de l'emploi (5). Le travail-leur qui interrompt sa carrière conserve toutefois le droit à des allocations, que l'em-ployeur respecte ou non l'obligation de remplacement de manière effective, valable,complète et à temps. Une infraction à cette obligation ne peut donner lieu à une sanc-tion que dans le chef de l'employeur.
Le remplaçant ne doit pas être engagé pour exercer les mêmes fonctions que
le travailleur interrompant sa carrière, mais à concurrence d'un nombre d'heures parsemaine qui est au moins égal à celui de la suspension ou de la réduction des presta-tions de travail effectuées par ce dernier. La réglementation détermine séparément,pour chaque régime, les délais dans lesquels le remplacement doit s'effectuer.
(3) Ainsi, par exemple, le régime du secteur privé est également d'application au person-
nel contractuel et statutaire des administrations locales et provinciales, ainsi qu'au personnel con-tractuel des ministères.  Quant au personnel statutaire de ces derniers, c'est le régime spécifique dusecteur public qui leur est applicable.
(4) Les rapports annuels de l'ONEm donnent un bon aperçu de toutes les modifications
intervenues au cours d'une année déterminée.
(5) Le nombre d'exceptions à ce principe ne fait cependant que s'accroître depuis peu. Il
en va notamment ainsi pour les employeurs qui occupent moins de 10 travailleurs, ou en cas d'inter-ruption de carrière pour dispenser des soins palliatifs, cf. articles 76 et 77 de la loi du 26 mars 1999relative au plan d'action belge pour l'emploi 1998 et portant des dispositions diverses.
121 2. Vaststellingen van het Rekenhof
Het Rekenhof verrichtte onderzoek op het hoofdbestuur en in acht gewestelij-
ke werkloosheidsbureaus van de RVA. Dat onderzoek bestond uit een analyse vande technische omgeving en de administratieve onderrichtingen, interviews met perso-neelsleden, een evaluatie van de interne controles en een steekproefsgewijs onder-zoek van individuele dossiers.
Het administratief beheer van het stelsel loopbaanonderbreking is in grote
mate gedecentraliseerd. Bij elk van de 30 gewestelijke werkloosheids-bureaus van deRVA is er een afzonderlijke dienst loopbaanonderbreking die instaat voor de inte-grale behandeling van de individuele dossiers. Het hoofdbestuur van de RVA komtenkel tussen voor het opleggen van sancties bij onregelmatige vervanging van statu-tair personeel en vervult verder enkel ondersteunende opdrachten (technische enjuridische bijstand). 
Het gevaar op een gebrek aan uniformiteit, eigen aan een gedecentraliseerd
beheer, werd door de RVA (ten dele) ondervangen door grondig uitgewerkte(basis)onderrichtingen over de toepassing van de reglementering en de eigenlijkeadministratieve procedures en door een goed gestructureerd en uitgebouwd geïnfor-matiseerd dossierbeheer. Daarenboven worden door de algemene inspectie van hethoofdbestuur op geregelde tijdstippen controles uitgevoerd op het dossierbeheer vande verschillende werkloosheidsbureaus.
Het administratief beheer situeert zich inhoudelijk op drie domeinen : de toe-
kenning van onderbrekingsuitkeringen, de controle op de naleving van de vervan-gingsplicht (inclusief de eventuele sanctionering hiervan) en de gegevensverstrekkingaan andere instellingen van de sociale zekerheid. 
Uit een voorafgaand en globaal oriëntatieonderzoek bleek dat in hoofdzaak
de verschillende beheersaspecten van de controle op de naleving van de vervangings-plicht verder onderzoek vereisten. Diverse efficiënte interne controles vermijdenimmers dat onderbrekingsuitkeringen foutief of ten onrechte worden uitbetaald. Opdit vlak werden bij het dossieronderzoek dan ook slechts een gering aantal toevalligefouten vastgesteld. Globaal beschouwd mag bijgevolg worden gesteld dat de RVA –ondanks de complexiteit van de betrokken reglementering en het toenemend aantalaanvragen tot loopbaanonderbreking – een correcte vaststelling en tijdige uitbetalingvan de uitkeringen verzekert. Een gelijkaardige vaststelling geldt voor de belangrijkegegevensstromen naar andere instellingen van de sociale zekerheid (6). Ook hierwaarborgt de RVA door middel van een doorgedreven informatisering een systema-tische en automatische gegevensoverdracht.
(6) Deze gegevensstromen zijn noodzakelijk voor een correcte bepaling van de gevolgen
van de loopbaanonderbreking binnen andere takken van de sociale zekerheid. Het betreft met namegegevens over de geldigheid van de vervanging voor de bepaling van het recht op een bijdragever-mindering bij de RSZ, het aantal dagen loopbaanonderbreking voor de samenstelling van de indivi-duele pensioenrekening bij de Rijksdienst voor Pensioenen (ASLK), een attest loopbaanonderbre-king voor de verdere toekenning van gezinsbijslagen door de Rijksdienst voor Kinderbijslag, en de"bijdragebon" voor het Rijkinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering.
122 2. Constatations de la Cour des comptes
La Cour a effectué un contrôle à l'administration centrale et dans huit
bureaux de chômage régionaux de l'ONEm. L'examen a consisté en une analyse del'environnement technique et des instructions administratives, des entretiens avec lesmembres du personnel, une évaluation des contrôles internes et une vérification, parsondage, des dossiers individuels.
La gestion administrative du régime de l'interruption de carrière est large-
ment décentralisée. Dans chacun des 30 bureaux de chômage régionaux de l'ONEm,il existe un service distinct "Interruption de carrière", qui assure le traitement inté-gral des dossiers individuels. L'administration centrale de l'ONEm n'intervient quepour infliger des sanctions en cas de remplacement irrégulier du personnel statutaireet, pour le reste, n'accomplit que des missions de soutien, assistance technique et juri-dique. 
L'ONEm a remédié, de manière partielle, au danger d'un manque d'unifor-
mité, propre à une gestion décentralisée, en publiant des instructions de base détail-lées concernant l'application de la réglementation et les procédures administrativesproprement dites, ainsi qu'un dossier de gestion bien structuré et informatisé. Enoutre, l'Inspection générale de l'administration centrale procède régulièrement à descontrôles de la gestion des dossiers tenus dans les différents bureaux de chômage. 
La gestion administrative se répartit, quant au contenu, en trois secteurs : l'oc-
troi des allocations d'interruption de carrière, le contrôle du respect de l'obligationde remplacement, y compris l'application d'une sanction éventuelle, et la communica-tion de données à d'autres organismes de la sécurité sociale. 
Un premier aperçu général a indiqué qu'un examen plus approfondi devait
être consacré principalement aux différents aspects de la vérification du respect del'obligation de remplacement. Divers contrôles internes efficaces permettent en effetd'éviter que des allocations d'interruption de carrière soient payées à tort ou indû-ment. A cet égard, l'examen du dossier n'a fait apparaître qu'un nombre minimed'erreurs fortuites. Globalement, il s'avère qu'en dépit de la complexité de la régle-mentation concernée et du nombre croissant de demandes d'interruption de carrière,l'ONEm fixe correctement le montant des allocations et procède à leur liquidation entemps opportun. Une constatation similaire vaut également pour la transmission desdonnées importantes à d'autres organismes de la sécurité sociale (6). En la matière,l'ONEm assure une communication systématique et automatique au moyen d'uneinformatisation performante.
(6) Cette communication de données est nécessaire pour déterminer correctement les
effets de l'interruption de carrière dans d'autres secteurs de la sécurité sociale.  Il s'agit, notamment,de données sur la validité du remplacement pour déterminer le droit à une réduction de cotisation àl'O.N.S.S., du nombre de jours d'interruption de carrière pour l'établissement du compte individuelde pension à l'Office national des pensions (C.G.E.R.), de l'attestation d'interruption de carrièrepour l'octroi d'allocations familiales par l'Office national des allocations familiales et du "bon decotisation" pour l'Institut national d'assurance maladie - invalidité.
123 3. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Tewerkstelling en Arbeid
De opmerkingen en aanbevelingen werden overgezonden in de vorm van een
gedetailleerd onderzoeksverslag (7), waaruit hierna enkel de belangrijkste bevindin-gen beknopt worden opgesomd.
3.1. Uitbreiding van de bestaande controles
In het informaticasysteem van de RVA zijn de gegevensbestanden onderling
met elkaar gekoppeld, wat een belangrijk hulpmiddel is bij de uitvoering van contro-les. Evenwel ontbreekt hierbij een afdoende controle op de naleving van de voor-waarden van het tewerkstellingseffect, zoals nochtans beoogd door het stelsel loop-baanonderbreking. Op dit vlak baseert de RVA zich immers vaak enkel op de verkla-ringen van de werkgever en de loopbaanonderbreker (respectievelijk over de aan-werving van een vervanger en over het niet-uitoefenen van bepaalde beroepsactivi-teiten tijdens de duur van de loopbaanonderbreking). 
De verstrekte verklaringen zouden nochtans op relatief eenvoudige wijze effi-
ciënt kunnen worden geverifieerd en opgevolgd in de tijd door ze (steekproefsgewijsof systematisch) te vergelijken met de gegevens beschikbaar bij andere instellingenvan de sociale zekerheid (8), eventueel via de Kruispuntbank van de SocialeZekerheid. Dit zou bovendien toelaten de (arbeidsintensieve) inspecties ter plaatseveel specifieker te richten op elementen die niet door deze automatische controleskunnen worden gevat. 
3.2. Opvolging van het tewerkstellingseffect van het stelsel 
Elk gegeven over een individueel dossier loopbaanonderbreking (zowel
betreffende de werkgever, de vervanger als de loopbaanonderbreker) wordt met hetgeïnformatiseerd beheer in een geëigende module gecodeerd, en kan dus op relatiefeenvoudige wijze systematisch (statistisch) worden verwerkt. De RVA wendt dezeinformatie echter enkel aan om een gedetailleerd profiel van de loopbaanonderbre-kers op te stellen, maar niet om de naleving van de vervangingsplicht op te vol-gen (9). Aldus ontbreekt een permanente evaluatie over het bereiken van de doel-stelling van het stelsel (de tewerkstelling van werklozen of daarmee gelijkgestelden)en gaat essentiële beleidsinformatie verloren (bijvoorbeeld identificatie van sectorenof werkgevers waar de vervanging problematisch verloopt met het oog op een tijdigen gecoördineerd ingrijpen ; inventarisatie van systematische inbreuken voor eenbetere oriëntatie van de controle of eventueel noodzakelijke aanpassingen van wet-geving of onderrichtingen).
(7) Brief van 25 november 1998.
(8) Zoals nagaan of de loopbaanonderbreker is ingeschreven als zelfstandige bij het
Rijksinstituut voor Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen, of door gegevens over de tewerkstel-ling van de vervanger te verifiëren en op te volgen in de tijd aan de hand van de werkgeversaangif-ten bij de RSZ.
(9) Slechts in het kader van een eenmalig onderzoek, dat reeds dateert van 1995, werden
in het kader van een evaluatie van het tewerkstellingseffect door de RVA per werkloosheidsbureaugemiddeld een vijftigtal dossiers onderzocht (overigens beperkt tot het systeem "privé-sector").
124 3. Observations de la Cour à la ministre de l'Emploi et du Travail
La Cour a transmis ses observations et recommandations sous la forme d'un
rapport de contrôle détaillé (7), dont seules les conclusions les plus importantes sontreprises ici.
3.1. Extension des contrôles existants
Dans le système informatique de l'ONEm, la liaison interne des fichiers de
données facilite considérablement les vérifications. Cependant, il n'existe pas d'exa-men efficace du respect des conditions de l'effet de la mise au travail, lequel est pour-tant prévu par le régime de l'interruption de carrière. Le contrôle de l'ONEm reposeen effet dans ce domaine sur les seules déclarations de l'employeur et du travailleurinterrompant sa carrière, relatives, respectivement, à l'engagement d'un remplaçantet au non-exercice de certaines activités professionnelles pendant la durée de l'inter-ruption de carrière.
Il serait pourtant possible de vérifier les déclarations d'une façon relativement
simple et d'en assurer le suivi en les comparant, par sondage ou de manière systéma-tique, avec les données disponibles auprès d'autres organismes de la sécurité sociale,éventuellement par le biais de la Banque-Carrefour de la sécurité sociale (8). Deplus, cette procédure permettrait d'orienter, de manière beaucoup plus spécifique, lesinspections sur place, qui nécessitent beaucoup de travail, vers des éléments quiéchappent à ces contrôles automatiques.
3.2. Suivi de l'effet de la mise au travail
Chaque donnée relative à un dossier individuel d'interruption de carrière,
concernant l'employeur aussi bien que le travailleur qui interrompt sa carrière ou leremplaçant, est encodée dans un module spécifique par le biais de la gestion informa-tisée. Elle peut donc donner lieu, de façon relativement simple, à un traitement systé-matique et statistique.
L'ONEm n'utilise cependant cette information que pour établir un profil
détaillé des travailleurs qui interrompent leur carrière et non pour contrôler lerespect de l'obligation de remplacement (9). Une évaluation permanente de la réali-sation de l'objectif du système, à savoir l'engagement de chômeurs ou de personnesassimilées, fait donc défaut. Des informations essentielles sont ainsi perdues, tellesque l'identification des secteurs ou des employeurs auprès desquels le remplacementpose problème, laquelle permettrait d'intervenir de manière opportune et coordon-née, ou encore l'établissement de l'inventaire des infractions systématiques, qui per-mettrait d'améliorer l'orientation des contrôles et, éventuellement, d'apporter lesadaptations nécessaires à la législation ou aux instructions.
(7) Lettre du 25 novembre 1998.
(8) L'on pourrait ainsi vérifier si le travailleur interrompant sa carrière a été inscrit
comme travailleur indépendant auprès de l'Office national d'assurances sociales pour travailleursindépendants, ou encore contrôler les données relatives à l'engagement du remplaçant sur la basedes déclarations des employeurs disponibles à l'O.N.S.S. et d'en assurer le suivi.
(9) Ce n'est que dans le cadre d'une enquête unique, qui date déjà de 1995, que l'ONEm
a examiné une moyenne de cinquante dossiers par bureau de chômage afin d'évaluer l'effet de lamise au travail, en se limitant toutefois au régime du secteur privé.
125 3.3. Verbeterde registratie van de gegevens over de vervanging
De RVA verstrekt aan de RSZ de gegevens die nodig zijn voor de juiste toe-
passing van de gedeeltelijke vrijstelling van werkgeversbijdragen op het loon van devervanger.
Inzonderheid in het vlak van de geldigheid van de vervanging is de verstrekte
informatie soms onvolledig, onduidelijk of foutief, waardoor de bijdrageverminderingten onrechte wordt toegestaan. Deze tekortkomingen hangen samen met een onzorg-vuldige registratie van de preciese hoedanigheid van de vervanger door de dienstenvan de RVA. 
In dit verband blijkt overigens ook dat het "vervangingsattest" (waaruit de
effectieve en regelmatige vervanging van de loopbaanonderbreker wordt afgeleid)vaak moeizaam wordt bekomen van de werkgever, terwijl het voor de (kandidaat-)vervanger kennelijk geenszins eenvoudig is om op het attest aan te kruisen tot welkespecifieke categorie van mogelijke geldige vervangers hij behoort. 
Op basis van deze vaststellingen zou kunnen worden overwogen het huidige
concept van het vervangingsattest te herwerken.
3.4. Bevordering van de uniformiteit 
Elke directeur van een werkloosheidsbureau heeft de bevoegdheid om
inbreuken op de vervangingsplicht al dan niet te sanctioneren, om vervangingen toete staan die niet aan alle vereiste voorwaarden voldoen (door vooraf af te zien vansanctionering), of zelfs om een vrijstelling van vervangingsplicht te verlenen in gevalvan gebrek aan geschikte kandidaten. 
De beoordelingsvrijheid en de bevoegdheidsverdeling ter zake (gebaseerd op
het ambtsgebied waarin de werkgever is gevestigd) beogen de afzonderlijke beslissin-gen over de naleving van de vervangingsplicht consequent af te stemmen op de feite-lijke omstandigheden. Binnen de RVA ontbreken echter de noodzakelijke voorwaar-den om een afdoende uniformiteit tussen de individuele beslissingen te bewerkstelli-gen. Het hoofdbestuur van de RVA heeft hiertoe immers geen (passende) beslis-singscriteria of richtlijnen uitgewerkt, terwijl het overleg of de informatie-uitwisselingtussen de werkloosheidsbureaus geheel ontoereikend is en een zorgvuldig klassementveelal ontbreekt (met het oog op vergelijking met vroegere beslissingen). Illustratiefin dit verband is het gevoerde beleid bij de herstructurering van een onderneming ofopenbare dienst, waar de verplichte vervanging om evidente redenen veelal proble-men stelt. Uit twee gevallen, weerhouden omwille van de systematische niet-vervan-ging van een groot aantal loopbaanonderbrekers, bleek dat de ene werkgever voorelke inbreuk werd gesanctioneerd (ten belope van 275 miljoen BEF in de beschouw-de onderzoeksperiode), terwijl de andere werkgever (reeds sinds 1991) systematischvan elke sanctionering werd vrijgesteld. 
126 3.3. Amélioration de l'enregistrement des données relatives au remplacement
L'ONEm fournit à l'O.N.S.S. les données nécessaires à l'application correcte
de l'exemption partielle des cotisations patronales sur le salaire du remplaçant. 
L'information fournie est parfois incomplète, imprécise ou erronée, notam-
ment en ce qui concerne la validité du remplacement, si bien que la réduction de coti-sation est accordée à tort. Ces lacunes résultent d'un enregistrement peu scrupuleux,dans le chef des services de l'ONEm, de la qualité exacte du remplaçant. 
De même, il semble souvent difficile d'obtenir, auprès de l'employeur, l'attes-
tation de remplacement, qui suppose le remplacement effectif et régulier du travail-leur interrompant sa carrière, alors qu'il n'est manifestement pas simple pour le can-didat de cocher sur l'attestation à quelle catégorie spécifique de remplaçants valableséventuels il appartient. 
Ces constatations pourraient amener à reconsidérer le concept actuel de l'at-
testation de remplacement. 
3.4. Développement de l'uniformité
Les directeurs des bureaux de chômage ont le droit de ne pas sanctionner les
infractions à l'obligation de remplacement, d'autoriser des remplacements qui neremplissent pas toutes les conditions, en renonçant au préalable à infliger une sanc-tion, ou même d'accorder une exemption d'obligation de remplacement si des candi-dats adéquats font défaut.
Cette liberté d'appréciation et cette répartition des compétences, basée sur le
ressort administratif dans lequel l'employeur est établi, ont pour but d'adapter demanière adéquate aux circonstances réelles les décisions individuelles relatives aurespect de l'obligation de remplacement. L'ONEm ne réunit pas les conditions néces-saires à la réalisation d'une uniformité suffisante entre les décisions particulières. Eneffet, l'administration centrale n'a pas mis au point, à cet effet, de critères de décisionou d'instructions adéquates, tandis que la concertation ou l'échange d'informationsentre les bureaux de chômage s'avèrent vraiment insuffisants et qu'il n'existe pas declassement soigneux, qui permette la comparaison avec des décisions antérieures. Lapolitique menée lors de la restructuration d'entreprise ou de service public, où l'obli-gation de remplacement pose problème pour des raisons bien évidentes, en est uneillustration. L'examen de la situation de deux employeurs, choisis parce qu'ils n'avai-ent pas régulièrement remplacé un nombre important de travailleurs interrompantleur carrière, révèle que l'un a été sanctionné pour chaque infraction, pour un mon-tant de 275 millions de francs dans la période considérée, alors que l'autre était systé-matiquement exempté de toute sanction et ce, depuis 1991.
127 3.5. Bijsturing van het sanctioneringsbeleid 
De werkgever die de verplichtingen tot vervanging van de loopbaanonder-
breker niet (correct) naleeft, kan hiervoor door de RVA worden gesanctioneerd.Naargelang van het stelsel loopbaanonderbreking dat van toepassing is, worden desancties opgelegd door de werkloosheidsbureaus of door het hoofdbestuur van deRVA. Naargelang van het stelsel bestaat de sanctie uit een facultatief op te leggenforfaitaire schadevergoeding (berekend op het bedrag van het gewaarborgd mini-mumloon) of uit de verplichte terugbetaling van de uitkeringen die aan de loopbaan-onderbreker werden uitbetaald.
Het sanctioneringsbeleid van de RVA vertoont meerdere essentiële tekortko-
mingen.
Vooreerst worden de dossiers met een inbreuk op de vervangingsplicht vaak
slechts met een aanzienlijke achterstand behandeld (10). Bijgevolg wordt de werkge-ver pas laattijdig gewezen op de situatie van de onregelmatige of ontbrekende ver-vanging én de gevolgen hiervan (11). Nochtans zou bij een tijdige dossierbehandelingaan de werkgever de kans worden geboden alsnog tot een regelmatige vervangingover te gaan (wat toch uiteindelijk het doel moet zijn), terwijl zodoende ook zou wor-den vermeden dat het bedrag van de schadevergoeding te hoog oploopt (de frequen-te betwistingen hieromtrent nopen immers tot een uitgebreid administratief beheeren tot diverse kosten voor de gerechtelijke invordering).
Vervolgens wordt het bedrag van de forfaitaire schadevergoeding geregeld
foutief of op uiteenlopende wijze berekend. Kennelijk is dit louter toe te schrijvenaan een onvolledig bijgewerkte en onduidelijke onderrichting (over de toe te passenbasisbedragen, index en termijnen). De financiële gevolgen hiervan zijn vooral in hetnadeel van de gesanctioneerde werkgever.
Tot slot beschikt de RVA in een aantal gevallen niet over een formele rechts-
grond voor een aantal administratieve praktijken, die op zich nochtans ten dele wellogisch of billijk lijken.
Dit geldt in de eerste plaats voor de administratieve praktijk om de sanctie te
proportionaliseren bij onvolledige vervanging of te laten vallen bij een laattijdigeaanvraag om uitkeringen (indien de werkgever de schuld voor deze laattijdigheid opzich neemt).
In de tweede plaats vordert het hoofdbestuur bij een ontbrekende of onregel-
matige vervanging in het stelsel "onderwijs" het bedrag van de betaalde uitkeringenterug, hoewel een ministerieel besluit ontbreekt dat de voorwaarden en de modalitei-ten van deze terugvordering moet bepalen (12). Om die reden én omdat het noodza-kelijke samenwerkingsakkoord nog ontbreekt, weigert de Duitstalige Gemeenschaptrouwens om tot enige terugbetaling over te gaan. 
(10) Op het hoofdbestuur bleek dat de dossierbehandeling in meerdere gevallen tot meer
dan zeven jaar na datum van de inbreuk nog niet was afgerond.
(11) Terwijl bij het dossieronderzoek werd vastgesteld dat een groot aantal werkgevers uit
de privé-sector zelden of zelfs slechts eenmalig hiermee (moeten) worden geconfronteerd.
(12) De RVA heeft de minister herhaaldelijk herinnerd aan het ontbreken van de vereiste
rechtsgrond.
128 3.5. Adaptation de la politique en matière de sanction
L'employeur qui ne respecte pas les obligations de remplacement du travail-
leur interrompant sa carrière peut faire l'objet d'une sanction par l'ONEm. Celle-ciest infligée, selon le régime de l'interruption de carrière applicable, par les bureauxde chômage ou par l'administration centrale de l'Office. La sanction consiste à impo-ser, de manière facultative, en fonction du régime, un dédommagement forfaitaire,calculé sur le montant du salaire minimum garanti, ou un remboursement obligatoiredes allocations payées au travailleur qui a interrompu sa carrière. 
La politique menée par l'ONEm en matière de sanction présente plusieurs
lacunes fondamentales.
Tout d'abord, les dossiers contenant une infraction à l'obligation de remplace-
ment ne sont souvent traités qu'avec un retard considérable (10). L'attention de l'em-ployeur n'est donc attirée que tardivement sur la situation d'irrégularité, ou d'absen-ce de remplacement, et ses conséquences (11). Or, le traitement d'un dossier entemps oppportun permettrait à l'employeur de procéder encore à un remplacementrégulier, ce qui constitue l'objectif final de ce régime, tout en évitant que le montantdu dédommagement soit trop élevé. Les litiges, fréquents en la matière, nécessitenten effet une gestion administrative complexe et divers frais de recouvrement judiciai-re. 
Ensuite, le montant du dédommagement forfaitaire est fixé erronément ou
calculé de manière divergente. Cette situation résulte manifestement d'une instruc-tion incomplète et imprécise, concernant les montants de base, les index et les délaisà appliquer. Les conséquences financières d'une telle situation sont principalementsupportées par l'employeur sanctionné. 
Enfin, dans une série de cas, l'ONEm met en œuvre un certain nombre de pra-
tiques administratives qui, certes, semblent en partie logiques et équitables, mais sontdénuées de fondement juridique formel. 
Il en va ainsi, en premier lieu, de la mesure administrative consistant à propor-
tionner la sanction en cas de remplacement incomplet, ou à ne pas l'appliquer en casde demande tardive d'allocations, si l'employeur assume la responsabilité de ceretard. 
En deuxième lieu, l'administration centrale récupère le montant des alloca-
tions payées en cas d'absence de remplacement ou de remplacement irrégulier dansle secteur "Enseignement", bien que l'arrêté ministériel devant déterminer les condi-tions et les modalités de ce remboursement fasse défaut (12). Pour ces raisons et enl'absence de l'accord de coopération nécessaire, la Communauté germanophone refu-se d'ailleurs de procéder à toute récupération.
(10) Dans plusieurs cas, il est apparu que l'administration centrale n'avait pas encore clô-
turé le traitement des dossiers plus de sept ans après la date de l'infraction.
(11) Alors que l'examen du dossier a fait apparaître qu'un nombre important d'employ-
eurs du secteur privé ne sont confrontés à cette situation que rarement ou à une seule occasion.  
(12) A plusieurs reprises, l'ONEm a rappelé au ministre l'absence du fondement juridique
requis.
129 In de derde plaats werd bij meerdere (federale) openbare instellingen vastge-
steld dat de geldende aanwervingstermijnen voor een vervanger frequent (aanzien-lijk) werden overschreden. Sommige instellingen bleken de hiervoor opgelegde sanc-ties te betwisten op grond van "overmacht" : door de na te leven aanwervingsproce-dures en –voorschriften zouden onoverkomelijke moeilijkheden bestaan om tijdig tevoldoen aan de vervangingsplicht. Hoewel de RVA dit argument aanvankelijk tel-kens verwierp – wat tot opmerkelijk veel procedures leidde – bleek dat in de loop van1998 werd beslist om in sommige gevallen toch geen sanctie op te leggen of hetbedrag van de sanctie te beperken. Deze administratieve praktijk is niet alleen instrijd met de reglementering, maar is ook geenszins samenhangend of redelijk verant-woord (13) : ze wordt immers enkel toegepast voor openbare instellingen die zich uit-drukkelijk hadden verzet tegen hun sanctionering en volgens criteria en berekenings-wijzen die het hoofdbestuur van de RVA zelf bepaalde en verschillend toepaste naar-gelang van het geval.
4. Antwoord van de minister
De minister maakte enkel een verslag over waarin de RVA reageert op de
diverse onderzoeksbevindingen van het Rekenhof (14). Samengevat stelt de RVAdaarbij volgende aanpassingen voor :
– de invoering van nieuwe, systematische controles op de verklaringen van de werk-
gever en de loopbaanonderbreker, in hoofdzaak door een stelselmatige uitbreidingvan de consultatie van gegevens bij andere instellingen van de sociale zekerheid(via de Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid) ;
– een snellere behandeling van de inbreuken op de vervangingsplicht, waardoor als-
nog een regelmatige vervanging wordt mogelijk gemaakt en de moeizame invorde-ring van (hoge) schadevergoedingen wordt voorkomen ;
– de uitwerking van beslissingscriteria en procedures door een werkgroep, teneinde
de uniformiteit van de beslissingen tussen de werkloosheids-bureaus onderling enop het niveau van elk werkloosheidsbureau afzonderlijk te bewerkstelligen ;
– de aanpassing (verduidelijking en actualisering) van sommige administratieve
onderrichtingen, noodzakelijk wegens het aantal vastgestelde foutievetoepassingen ;
– de verfijning van de interne controlemodaliteiten door een verder uitgewerkte
onderlinge koppeling van de databestanden werkloosheid en loopbaanonderbre-king ;
– de herwerking van het vervangingsattest (naar aanleiding van de eerstvolgende wij-
ziging van de reglementering) wegens de vaststelling van frequent foutieve of ont-brekende verklaringen ;
– de verbetering van de gegevensoverdracht aan de RSZ, enerzijds, door een verdere
informatisering en, anderzijds, door een meer zorgvuldige codering en controle vande gegevens over de geldigheid van de vervanging (cf. ook beide vorige punten).
(13) De reglementering voorziet in een verplichte terugvordering van het bedrag van de
betaalde uitkeringen gedurende de periode van niet-vervanging.
(14) Brief van 2 februari 1999.
130 131Troisièmement, dans plusieurs organismes publics fédéraux, les délais vala-
bles pour l'engagement d'un remplaçant se sont souvent avérés dépassés d'unemanière considérable. Certains organismes semblaient contester les sanctions in-fligées en invoquant des raisons de "force majeure" : les procédures et prescriptionsd'engagement à respecter entraîneraient des difficultés insurmontables pour remplirà temps l'obligation de remplacement. Bien que l'ONEm ait d'abord rejeté cet argu-ment à chaque fois, ce qui a immanquablement entraîné un nombre élevé de procé-dures, il semble que, dans le courant de l'année 1998, il a toutefois décidé, dans cer-tains cas, de n'infliger aucune sanction, ou d'en limiter le montant. Non seulementcette pratique administrative est contraire à la réglementation, mais, en outre, elle netrouve aucune justification cohérente ou fondée (13). En effet, elle ne concerne queles organismes publics qui s'étaient formellement opposés à l'application d'une sanc-tion et selon des critères et des modes de calcul que l'administration centrale del'ONEm a elle-même déterminés et mis en œuvre de manière différente selon les cas. 
4. Réponse de la ministre
La ministre n'a répondu qu'en transmettant un rapport dans lequel l'ONEm
réagit aux diverses observations formulées par la Cour des comptes (14). En résumé,l'Office propose les adaptations suivantes.
– Introduction de nouveaux contrôles systématiques des déclarations de l'employeur
et du travailleur interrompant sa carrière, principalement au moyen d'une exten-sion méthodique de la consultation de données auprès d'autres organismes de lasécurité sociale, par le biais de la Banque-carrefour de la sécurité sociale.
– Traitement plus rapide des infractions à l'obligation de remplacement, de façon à
encore permettre un remplacement régulier et éviter le recouvrement pénible dedédommagements de montant élevé.
– Elaboration de critères de décision et de procédures par un groupe de travail, afin
de parvenir à l'uniformité des décisions entre les bureaux de chômage et au sein dechaque bureau.
– Adaptation, rendue nécessaire par le nombre d'applications erronées qui ont été
relevées, de certaines instructions administratives, en les précisant et les actuali-sant.
– Aménagement des modalités du contrôle interne par une connexion mutuelle plus
poussée des fichiers de données de chômage et d'interruption de carrière.
– Remaniement, en raison des nombreuses erreurs et de l'absence fréquente des
déclarations, de l'attestation de remplacement, à l'occasion de la prochaine modifi-cation de la réglementation.
– Amélioration de la transmission des données à l'O.N.S.S, d'une part, grâce à une
informatisation plus avancée et, d'autre part, au moyen d'un encodage et d'un con-trôle plus minutieux des données relatives à la validité du remplacement (cf. égale-ment les deux points précédents).
(13) La réglementation prévoit une récupération obligatoire du montant des allocations
payées au cours de la période de non-remplacement.
(14) Lettre du 2 février 1999. Daarnaast bevestigt de RVA het ontbreken van een formele rechtsgrond voor
een aantal administratieve praktijken op het vlak van de sanctionering (cf. punt 3.5),maar de instelling benadrukt dat deze praktijken redelijk, billijk en logisch zijn. Alsoplossing voor het probleem van de vervanging bij openbare instellingen en ministe-ries wordt voorgesteld de reglementering aan te passen zodat een sanctionering vanwerkgevers uit de publieke sector niet langer verplicht is.
Tot slot wordt het sanctioneringsbeleid verantwoord in een aantal individuele
dossiers die in het onderzoeksverslag werden opgesomd, en waaruit bleek dat dewerkgever de vervangingsplicht systematisch niet (correct) had nageleefd. Hierbijwordt onder meer gesteld dat loopbaanonderbreking ook als een herstructurerings-maatregel kan worden beschouwd, die zowel sociaal als budgettair de minst dureoplossing is ("zoniet zouden de betrokkenen worden ontslagen, met hogere werk-loosheidsuitkeringen tot gevolg"), op voorwaarde uiteraard dat de RVA niet over-gaat tot sanctionering wegens niet-vervanging.
5. Evaluatie van het antwoord
Inzake het eigenlijke administratief beheer stelt de RVA aanpassingen of
oplossingen voor die beantwoorden aan de opmerkingen en aanbevelingen van hetRekenhof. Na implementatie van deze wijzingen en uitgaand van een verdere toepas-sing van de bestaande interne controles (zoals op de snelheid van de dossierbehande-ling en op de correcte gegevensinvoer) zal ook op het vlak van de gestelde opmerkin-gen een zorgvuldig administratief beheer zijn gewaarborgd. Gelet op het aantal enhet belang van de in uitzicht gestelde aanpassingen, zullen deze uiteraard nauwgezetverder dienen te worden opgevolgd.
De vaststellingen met betrekking tot een aantal concrete dossiers worden
door de RVA zonder meer bevestigd of verantwoord met argumenten die ofwel wei-nig relevant zijn, ofwel niet stroken met het beleid dat in volledig gelijkaardige geval-len werd gevolgd. Wat betreft de aanpassingen en wijzigingen aan de reglementeringdie door de RVA noodzakelijk of wenselijk worden geacht met het oog op de oplos-sing van diverse knelpunten in de bestaande administratieve praktijk van de instel-ling, werd de minister door het Rekenhof inmiddels om een standpunt verzocht (15).
(15) Brief van 24 maart 1999.
132 Par ailleurs, l'ONEm confirme l'absence de fondement juridique formel pour
un certain nombre de pratiques administratives en matière de sanction (cf. point 3.5.),tout en soulignant néanmoins que ces pratiques sont raisonnables, équitables et logi-ques. Pour résoudre le problème du remplacement dans les organismes publics et lesministères, il propose d'adapter la réglementation, de manière à ne plus imposer l'ap-plication d'une sanction pour les employeurs du secteur public. 
L'ONEm conclut en affirmant que la politique menée en matière de sanction
est justifiée dans un certain nombre de dossiers individuels qui ont été énumérés dansle rapport de contrôle et dont il ressortait que l'employeur n'avait pas systémati-quement respecté l'obligation de remplacement. A cet égard, il précise notammentque l'interruption de carrière peut aussi être considérée comme une mesure derestructuration. Cette solution s'avère la moins chère tant d'un point de vue socialque budgétaire, puisque "dans le cas contraire, les intéressés seraient licenciés, ce quientraînerait le paiement d'allocations de chômage plus élevées (traduction)", à condi-tion bien entendu que l'ONEm ne procède pas à l'application de la sanction prévueen cas d'absence de remplacement.
5. Evaluation de la réponse
Quant à la gestion administrative proprement dite, l'ONEm propose des
adaptations ou des solutions qui répondent aux observations et recommandations dela Cour. Après la mise en œuvre de ces modifications, comme la rapidité du traite-ment des dossiers et l'introduction correcte des données, et sur la base d'une meilleu-re application des procédures internes existantes, une gestion administrative soigneu-se pourra être garantie en ce qui concerne les éléments relevés. Eu égard au nombreet à l'importance des adaptations annoncées, celles-ci devront évidemment continuerà faire l'objet d'un suivi minutieux. 
Les constatations relatives à un certain nombre de dossiers concrets sont con-
firmées telles quelles par l'ONEm, ou justifiées au moyen d'arguments qui sont soitpeu pertinents, soit contraires à la politique qui a été menée dans des cas tout à faitsimilaires. 
Enfin, pour ce qui concerne les adaptations et les modifications que l'ONEm
juge nécessaire ou souhaitable d'apporter à la réglementation en vue de résoudredivers problèmes relevés dans sa pratique administrative, la Cour a, entre-temps, priéla ministre de lui communiquer son point de vue (15).
(15) Lettre du 24 mars 1999.
133 3. RIJKSDIENST VOOR SOCIALE ZEKERHEID (RSZ)
– TOEPASSING VAN BIJDRAGEVERMINDERINGEN OP HET LOON VAN DE VERVAN-
GER BIJ VERLENGING VAN DE LOOPBAANONDERBREKING
Werkgevers die overgaan tot de (verplichte) vervanging van een loopbaan-
onderbreker, kunnen aanspraak maken op een gedeeltelijke vrijstelling van werkge-versbijdragen op het loon van de vervanger. Deze vrijstelling is steeds beperkt in de tijden is soms ook degressief. De RSZ aanvaardt evenwel dat de periode van vrijstellingtelkens opnieuw ingaat bij elke aanwerving van een nieuwe vervanger of elke nieuweaanwerving van dezelfde vervanger. Dit leidt ertoe dat de in de wet ingeschreven beper-kingen inzake bijdragevermindering thans in de praktijk veelal geen effect hebben.
1. Wettelijk en budgettair kader
Sinds 9 januari 1996 kunnen werkgevers (1) die overgaan tot de (verplichte)
vervanging van een loopbaanonderbreker, aanspraak maken op een gedeeltelijkevrijstelling van werkgeversbijdragen voor de sociale zekerheid (2). Die vrijstellingwordt verleend op het loon van elke vervanger die tijdens de duur van de (verplichte)vervanging van de betrokken loopbaanonderbreker wordt tewerkgesteld, althansindien hierbij is voldaan aan de geldigheidsvoorwaarden (uitkeringsgerechtigde volle-dig werkloze of een daarmee in de reglementering gelijkgestelde persoon).
De vrijstelling bedraagt 25% gedurende het kwartaal van de indienstneming
van de vervanger en de vier daarop volgende kwartalen. Wordt de vervanger echterdeeltijds tewerkgesteld, dan bedraagt de vrijstelling 50% gedurende het kwartaal vande indienstneming en de vier daarop volgende kwartalen, en 25% gedurende het vijf-de tot en met het achtste kwartaal volgend op dat van de aanwerving (voor vervan-gers, aangeworven na 31 december 1996 door ondernemingen met minder dan vijftigwerknemers, bedragen die percentages respectievelijk 75% en 50%). De verhogingvan de vrijstelling bij deeltijdse tewerkstelling houdt verband met de aanmoedigingvan de deeltijdse arbeid.
Als gevolg van deze maatregel bedroeg de minderontvangst aan sociale bij-
dragen in 1996 en 1997 respectievelijk 129 en 383 miljoen BEF. Voor 1998 wordt hettotale bedrag van de bijdrageverminderingen, toegekend voor (gemiddeld) 7.800tewerkgestelde vervangers, geraamd op 488 miljoen BEF (3). 
(1) Meer bepaald werkgevers die zijn onderworpen aan de bepalingen van de wet van
5 december 1968 betreffende de collectieve arbeidsovereenkomsten en paritaire comités (hoofdza-kelijk werkgevers uit de "privé-sector").
(2) Bij toepassing van artikel 16 van de wet van 22 december 1995 houdende maatrege-
len tot uitvoering van het meerjarenplan voor de werkgelegenheid. Dit artikel voegt een nieuw arti-kel 104bis toe aan de herstelwet van 22 januari 1985 houdende sociale bepalingen.
(3) RSZ-gegevens.N-1.634.047
134 3. OFFICE NATIONAL DE SECURITE SOCIALE 
– APPLICATION DES REDUCTIONS DE COTISATIONS SUR LE SALAIRE DU REMPLA-
CANT EN CAS DE PROLONGATION DE L'INTERRUPTION DE CARRIERE
Les employeurs qui satisfont à l’obligation de remplacer un travailleur en inter-
ruption de carrière peuvent prétendre à une exonération partielle des cotisations patro-nales sur le salaire du remplaçant. Cette exonération est toujours limitée dans le tempset, dans certains cas, est également dégressive. L'O.N.S.S. accepte cependant que lapériode d'exonération débute à nouveau à chaque engagement d'un nouveau rem-plaçant ou à chaque nouvel engagement du même remplaçant. Il en résulte générale-ment que les limitations prévues par la loi en matière de réduction des cotisations n'ont,en pratique, aucun effet.
1. Cadre légal et budgétaire 
Depuis le 9 janvier 1996, les employeurs (1) qui satisfont à l’obligation de rem-
placer le travailleur en interruption de carrière peuvent prétendre à une exonérationpartielle des cotisations patronales pour la sécurité sociale (2). Cette exonération estaccordée sur le salaire de tout remplaçant qui est engagé pendant la durée de l’inter-ruption de carrière du travailleur concerné, du moins s'il est satisfait aux conditionsde validité (chômeur complet indemnisé ou une personne qui y est assimilée par laréglementation).
L’exonération s'élève à 25 % au cours du trimestre de l'entrée en service du
remplaçant et des quatre trimestres suivants. Cependant, si le remplaçant est engagéà temps partiel, elle s’établit à 50 % au cours du trimestre de l'entrée en service et desquatre trimestres suivants et à 25 % du cinquième au huitième trimestre inclus sui-vant celui de l'engagement ; pour les remplaçants engagés après le 31 décembre 1996par des entreprises comptant moins de cinquante travailleurs, ces taux s'élèventrespectivement à 75 % et 50 %. L'augmentation de l'exonération en cas d'engage-ment à temps partiel est liée à l'encouragement de ce mode de travail. 
Cette mesure a entraîné, en 1996 et 1997, une diminution des recettes en ter-
mes de cotisations de sécurité sociale à concurrence, respectivement, de 129 et383 millions de francs. Pour 1998, le montant total des réductions de cotisations,accordées pour 7.800 remplaçants engagés, en moyenne, est évalué à 488 millions defrancs (3).
(1) Il s’agit, plus précisément, des employeurs soumis aux dispositions de la loi du
5 décembre 1968 sur les conventions collectives de travail et les commissions paritaires, à savoir prin-cipalement les employeurs du secteur privé.
(2) En application de l'article 16 de la loi du 22 décembre 1995 portant des mesures
visant à exécuter le plan pluriannuel pour l'emploi.  Cet article ajoute un nouvel article 104 bisà la
loi de redressement du 22 janvier 1985 contenant des dispositions sociales.  
(3) Données de l'O.N.S.S.N-1.634.047
135 2. Vaststellingen van het Rekenhof
Loopbaanonderbreking kan in principe slechts worden aangevraagd voor
periodes van telkens ten hoogste één jaar (tot de totale maximumduur van tien jaarover de volledige beroepsloopbaan is bereikt (4) (5)). In overeenstemming met ditprincipe wordt loopbaanonderbreking in de praktijk meestal jaarlijks en aaneenslui-tend verlengd (kortere of onderbroken periodes van loopbaanonderbreking komenminder voor). Het recht op de gedeeltelijke vrijstelling van werkgeversbijdragenwordt toegestaan tijdens de duur van de loopbaanonderbreking die de (verplichte)vervanging tot gevolg heeft, maar wordt beperkt of vervalt vanaf het vijfde kwartaalna het kwartaal waarin de vervanger werd aangeworven.
De RSZ is van oordeel dat de vervanger opnieuw wordt aangeworven bij elke
verlenging van de loopbaanonderbreking (6). Zodoende gaat bij elke verlenging hetrecht op de bijdragevermindering telkens opnieuw in. Dit standpunt geldt ongeachtof dezelfde persoon verder als vervanger optreedt dan wel of een nieuwe vervangerwerd aangeworven (7). Alleen bij een contract van onbepaalde duur wordt andersgehandeld. Er kan dan immers niet worden gesteld dat de werkgever is overgegaantot een nieuwe aanwerving (het bestaande contract van de vervanger wordt gewoonverdergezet). In dat geval dooft het recht op de bijdragevermindering uit na het aan-tal kwartalen dat wettelijk is bepaald.
3. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Sociale Zaken (8)
De interpretatie van de RSZ leidt er in de praktijk toe dat twee essentiële
modaliteiten van de bijdragevermindering, namelijk de degressiviteit (indien de ver-vanger deeltijds wordt tewerkgesteld) en de beperking in de tijd (tot respectievelijkvier en acht kwartalen na het kwartaal van de indienstneming van de vervanger, naar-gelang die voltijds of deeltijds wordt tewerkgesteld), veelal zonder uitwerking blijven.De tewerkstelling van de vervanger met een contract van onbepaalde duur is eerderuitzonderlijk. Die werkwijze vindt geen steun in de bestaande reglementering en is inelk geval in strijd met de geest ervan.
(4) Vanaf de leeftijd van 50 jaar bestaat de bijkomende mogelijkheid van een deeltijdse
loopbaanonderbreking zonder beperking in de duur (tot de pensioenleeftijd). In dat geval stelt zichechter niet de vraag die hier in eerste instantie aan de orde is, namelijk de toepassing van de beper-king van de bijdragevermindering bij de verlenging van de loopbaanonderbreking.
(5) Er geldt een beperking van vijf jaar voltijdse en vijf jaar deeltijdse loopbaanonderbre-
king. De vermelde voorwaarden en termijnen gelden in 1998 voor de gewone systemen van voltijdseen deeltijdse loopbaanonderbreking in de privé-sector (voor de specifieke systemen zoals ouder-schapsverlof en palliatief verlof gelden afwijkende bepalingen).
(6) Het standpunt werd verwoord door het beheerscomité van de RSZ (op 26 april 1996)
en blijkt ook uit de (vele) antwoorden op vragen van werkgevers, verstrekt door de dienst informa-tie van de RSZ. 
(7) Hiermee wil de RSZ vermijden dat de werkgever omwille van de (hogere) bijdrage-
vermindering geneigd zou zijn telkens een andere vervanger in dienst te nemen: de periode van debijdragevermindering gaat nu immers telkens opnieuw in.
(8) Brief van 9 november 1998, waarvan de essentie werd hernomen in een brief van
3 februari 1999 (na een voorlopig antwoord van de minister).
136 2. Constatations de la Cour
En principe, l'interruption de carrière ne peut être demandée que pour des
périodes d'un an maximum chacune, jusqu'à ce que la durée maximale totale de dixans pour la carrière professionnelle soit atteinte (4) (5). Conformément à ce principe,l'interruption de carrière est généralement, dans la pratique, prolongée pour un an etsans interruption ; des périodes d'interruption de carrière plus courtes ou ne se succé-dant pas sont moins fréquentes. Le droit à une exonération partielle des cotisationspatronales est accordé pendant la durée de l'interruption de carrière qui entraîne leremplacement obligatoire, mais est limité ou expire à partir du cinquième trimestresuivant celui au cours duquel le remplaçant a été engagé. 
L'O.N.S.S. estime que le remplaçant est à nouveau engagé lors de toute pro-
longation de l'interruption de carrière (6). De la sorte, le droit à la réduction de coti-sations est ouvert à chaque prolongation de l'interruption de carrière. Cet avis estappliqué en tout cas, que la même personne continue à assurer le remplacement ouqu'un nouveau remplaçant ait été engagé (7). Seuls les contrats à durée indéterminéefont l’objet d’un traitement différent. Il s’avère en effet impossible de considérer quel'employeur a procédé à un nouvel engagement ; le contrat du remplaçant est simple-ment prolongé. Dans ce cas, le droit à la réduction des cotisations s'éteint lorsque lenombre de trimestres déterminé réglementairement s'est écoulé.
3. Observations de la Cour adressées à la ministre des Affaires sociales (8)
En général, l'interprétation de l'O.N.S.S. a pour effet de rendre pratiquement
inopérantes deux modalités essentielles de la réduction des cotisations, à savoir ladégressivité, si le remplaçant est engagé à temps partiel, et la limitation dans letemps, respectivement aux quatre et huit trimestres suivant celui de l'entrée en servi-ce du remplaçant, selon que ce dernier est engagé à temps plein ou à temps partiel.L'engagement du remplaçant dans les liens d'un contrat à durée indéterminée estplutôt exceptionnel. Cette manière de procéder ne repose pas sur la réglementationexistante et s’avère en tout cas contraire à son esprit.
(4) A partir de l'âge de cinquante ans, il existe la possibilité supplémentaire d'une inter-
ruption de carrière partielle sans limitation dans le temps, jusque l'âge de la pension.  La questionconsidérée en premier lieu, à savoir l'application de la limitation de la réduction de cotisations en casde prolongation de l'interruption de carrière, ne se pose toutefois pas dans ce cas.
(5) Une limitation de cinq ans à temps plein et de cinq ans à temps partiel est imposée.
Les conditions et délais mentionnés s'appliquent, en 1998, aux systèmes ordinaires d'interruption decarrière à temps plein et à temps partiel dans le secteur privé ; pour les systèmes spécifiques, commele congé parental ou le congé palliatif, des dispositions dérogatoires sont applicables.
(6) Ce point de vue a été exprimé par le Comité d'administration de l'O.N.S.S. le 26 avril
1996 et ressort également des nombreuses réponses fournies par le service d'information del'O.N.S.S. aux questions des employeurs.
(7) L'O.N.S.S. veut ainsi éviter que l'employeur soit, en raison de la réduction, plus forte,
des cotisations, tenté d'engager un nouveau remplaçant : une nouvelle période de réduction débute-rait alors à chaque fois.  
(8) Lettre du 9 novembre 1998, dont l'essentiel a été repris dans une lettre du 3 février
1999, à la suite d'une réponse provisoire de la ministre.
137 De RSZ beantwoordt de (vele) vragen van werkgevers over de toepassing van
deze modaliteiten consequent. Hij koppelt de bijdragevermindering aan de aard vanhet contract van de vervanger in plaats van aan de duur van de loopbaanonderbre-king : indien de vervanger wordt aangeworven met een contract van onbepaalde duurgelden de beperkingen in de tijd wel ; indien een vervanger wordt aangeworven meteen contract van bepaalde duur of een vervangingscontract, dan kan worden geoor-deeld dat de verlenging of vernieuwing van dit contract een nieuwe periode van bij-dragevermindering doet ingaan. De RSZ kan dat standpunt echter niet hard makenbij de administratieve controle van de werkgeversaangiften, vermits hij niet over denoodzakelijke systematische informatie in verband met de aard en de periodiciteitvan hernieuwing van contracten van vervangers van loopbaanonderbrekers beschikt.
Om de wettelijk beoogde beperkingen van de bijdragevermindering te (kun-
nen) realiseren, zijn derhalve dringend maatregelen nodig. Dit vergt in elk geval eenaanpassing van de administratieve praktijk van de RSZ. Om betwistingen over debeperkingen van de bijdragevermindering te voorkomen, zou echter ook een aanpas-sing (verduidelijking) van de wettekst in overweging kunnen worden genomen.
4. Antwoord van de minister (9)
Met betrekking tot de twee door het Rekenhof als essentieel aangemerkte
modaliteiten van de bijdragevermindering wordt erop gewezen dat de voorbereiden-de werken bij de geldende wetteksten uitsluitend de wens de deeltijdse arbeid aan temoedigen beklemtonen. Voorts wordt omstandig geargumenteerd dat de wetgevingbetreffende de loopbaanonderbreking geen bepaling bevat die de werkgever oplegtde vervanger aan te werven met een vervangingsovereenkomst, gesloten voor deduur van de loopbaanonderbreking. 
De interpretatie van de RSZ wordt bijgetreden in zoverre dat een onder-
scheid wordt gemaakt volgens de aard van het arbeidscontract van de vervanger. 
Indien de vervanger werd aangeworven met een contract van bepaalde duur ,
dan moet bij de verlenging van de loopbaanonderbreking een nieuw contract wordengesloten. Bijgevolg betreft het een nieuwe aanwerving (van dezelfde of een anderevervanger) die het recht op de bijdragevermindering opnieuw doet ingaan.
Het verderzetten van een vervangingscontract bij de verlenging van de loop-
baanonderbreking kan daarentegen niet als een nieuwe aanwerving worden aan-vaard, vermits hiervoor geen nieuw contract noodzakelijk is (een eenvoudig bijvoeg-sel aan het bestaande contract volstaat). Net zoals bij een contract van onbepaalde
duur dient derhalve ook bij een vervangingscontract de bijdragevermindering degres-
sief en beperkt in de tijd te worden toegepast.
(9) Brief van 25 maart 1999, aansluitend bij een voorlopig antwoord van 10 decem-
ber 1998.
138 L'O.N.S.S. répond de manière conséquente aux nombreuses questions des
employeurs concernant l'application de ces modalités. Il lie la réduction des cotisa-tions à la nature du contrat du remplaçant plutôt qu'à la durée de l'interruption decarrière : si le remplaçant est engagé dans les liens d'un contrat à durée indéterminée,les limitations dans le temps sont d'application ; si le remplaçant est engagé dans lesliens d'un contrat à durée déterminée, la prolongation ou le renouvellement de cecontrat peut être considérée comme faisant débuter une nouvelle période de réduc-tion des cotisations. L'O.N.S.S. ne peut cependant pas vérifier ce point de vue lors ducontrôle administratif des déclarations des employeurs, car il ne dispose pas desinformations systématiques nécessaires concernant la nature et la périodicité durenouvellement des contrats des remplaçants de travailleurs en interruption de car-rière. 
Il s’impose de prendre de toute urgence les mesures nécessaires afin de limiter
la réduction des cotisations prévue réglementairement. Ce but requiert en tout casune adaptation de la pratique administrative de l'O.N.S.S. Afin de prévenir des dis-cussions à propos des limitations de la réduction des cotisations, des éclaircissementspourraient également être apportés au texte légal.
4. Réponse de la ministre (9)
En ce qui concerne les deux modalités de réduction des cotisations con-
sidérées comme essentielles par la Cour, la ministre souligne que les travaux prépara-toires des textes légaux en vigueur expriment exclusivement le souhait d'encouragerle travail à temps partiel. Des arguments détaillés établissent ensuite que la législa-tion relative à l'interruption de carrière ne contient aucune disposition qui impose àl'employeur d'engager le remplaçant dans les liens d'un contrat de remplacement,conclu pour la durée de l'interruption de carrière. 
L'interprétation de l'O.N.S.S. est agréée pour autant qu'une distinction soit
opérée en fonction de la nature du contrat de travail du remplaçant. 
Si le remplaçant a été engagé dans les liens d'un contrat à durée déterminée , un
nouveau contrat doit être conclu lors de la prolongation d'interruption de carrière. Ils'agit donc d'un nouvel engagement, du même ou d'un autre remplaçant, qui ouvre ànouveau le droit à la réduction de cotisations. 
Par contre, la reconduction d'un contrat de remplacement lors de la prolonga-
tion de l'interruption de carrière ne peut pas être accepté comme un nouvel engage-ment, puisqu'aucun nouveau contrat n'est nécessaire dans ce cas ; un simple avenantau contrat existant suffit effectivement. Par conséquent, comme c'est le cas pour uncontrat à durée indéterminée , la réduction des cotisations doit, lors d'un contrat de
remplacement, être appliquée de manière dégressive et limitée dans le temps.
(9) Lettre du 25 mars 1999, se situant dans le prolongement d'une réponse provisoire du
10 décembre 1998.
139 De verschillende behandeling van de dossiers in functie van de aard van het
contract van de vervanger mag dan al in strijd lijken met de geest van de wet, feitblijft dat de bestaande teksten geen andere behandeling of toepassing toelaten. Eenandere interpretatie zou inhouden dat een nieuwe aanwerving nooit wordt aanvaardin hoofde van dezelfde persoon die de loopbaanonderbreker bij de verlenging verdervervangt. In dat geval zouden de werkgevers de beperkingen van de bijdragevermin-dering echter eenvoudig kunnen ontwijken door telkens een nieuwe vervanger aan tewerven of door dezelfde vervanger aan te werven nadat de loopbaanonderbreker (opvraag van de werkgever) het werk gedurende een (zeer) korte periode heeft hervat. 
Wat de controle op de bijdragevermindering "loopbaanonderbreking" betreft,
wordt gesteld dat de RSZ zich baseert op de gegevens vervat in de kwartaalaangiften(waarbij ervan wordt uitgegaan dat deze aangiften door de werkgevers te goedertrouw worden ingevuld) evenals op de gegevens verstrekt door de Rijksdienst voorArbeidsvoorziening, die waakt over het nakomen van de vervangingsplicht.
De minister en de RSZ gaan uit van één welbepaalde interpretatie van de
bestaande wettekst, die inhoudt dat met de aanwerving van een nieuwe vervanger ofde nieuwe aanwerving van dezelfde vervanger aan het wettelijk criterium wordt vol-daan.
Het is nochtans duidelijk dat een consequente toepassing van de wettelijk
beoogde beperkingen enkel mogelijk is indien de bijdragevermindering wel degelijkstrikt wordt gekoppeld aan de duur van de (verplichte) vervanging van een bepaaldeloopbaanonderbreker (en dus aan de duur van de periodes van loopbaanonderbre-king van de betrokken werknemer). Bijgevolg moet het recht op de bijdragevermin-dering voor elke aangeworven vervanger binnen dit kader worden bepaald enbeperkt. De wet bepaalt hierbij in elk geval geenszins dat modaliteiten zoals hetarbeidscontract van de vervanger en de vervanging door telkens dezelfde dan welandere personen enige invloed hebben op de degressiviteit en beperking in de tijdvan de bijdragevermindering.
Ten gronde biedt het antwoord van de minister bijgevolg geen oplossing voor
de gestelde problemen, zoals onder meer ook in het vlak van de noodzakelijke con-trole. Het houdt echter wel een substantiële inperking in van de ruime interpretatievan de RSZ, mede omdat de vervanger in de praktijk inderdaad meestal wordttewerkgesteld met een vervangingscontract (10). In het antwoord wordt echter nietexpliciet gesteld dat de RSZ werd verzocht om zijn administratieve praktijk aan tepassen.
(10) In afwijking van artikel 11ter van de wet van 3 juli 1978 betreffende de arbeidsover-
eenkomsten mag bij loopbaanonderbreking een vervangingsovereenkomst de duur van twee jaaroverschrijden (artikel 104 van de herstelwet van 22 januari 1985 houdende sociale bepalingen).
140 Si le traitement différent des dossiers en fonction de la nature du contrat du
remplaçant peut sembler en contradiction avec l'esprit de la loi, il n'en reste pasmoins que les textes en vigueur n'autorisent aucun autre traitement ou application.Une autre interprétation impliquerait qu'un nouvel engagement ne soit jamaisaccepté dans le chef de la personne qui continue à remplacer le travailleur concernélors de la prolongation de l'interruption de carrière. Dans ce cas, l’employeur pour-rait simplement échapper aux limitations imposées pour la réduction des cotisationsen engageant chaque fois un nouveau remplaçant après que le travailleur en interrup-tion de carrière a, à la demande de l’employeur, repris le travail pour une périodetrès courte.
Quant au contrôle de la réduction des cotisations "interruption de carrière", il
est établi que l'O.N.S.S. se base sur les données figurant dans les déclarations trimes-trielles, en partant du principe que ces déclarations sont remplies de bonne foi par lesemployeurs, ainsi que sur les données fournies par l'Office national de l'emploi, quiveille au respect de l'obligation de remplacement.
5. Evaluation de la réponse 
La ministre et l'O.N.S.S. se basent sur une interprétation bien déterminée du
texte légal en vigueur, qui implique que l'engagement d'un nouveau remplaçant ou lenouvel engagement du même remplaçant satisfasse au critère légal. 
Il s’avère pourtant manifeste qu'une application conséquente des dispositions
légales concernées n'est possible que si la réduction des cotisations est strictementliée à la durée du remplacement obligatoire d'un travailleur en interruption de carriè-re et donc à la durée des périodes d'interruption de carrière de l’intéressé. Par consé-quent, le droit à la réduction des cotisations pour chaque remplaçant engagé doit êtredéterminé et limité par ce cadre. En tout cas, la loi ne dispose pas, à cet égard, que lesmodalités telles que le contrat de travail du remplaçant et le remplacement par lamême ou une autre personne aient une quelconque influence sur la dégressivité et lalimitation, dans le temps, de la réduction des cotisations.
Quant au fond, la réponse de la ministre ne propose dès lors aucune solution
aux problèmes soulevés, ni, entre autres, en ce qui concerne le contrôle nécessaire.Elle contient toutefois une restriction substantielle à l'interprétation extensive del'O.N.S.S., puisque, en pratique, le remplaçant est généralement engagé dans les liensd'un contrat de remplacement (10). La réponse n'indique cependant pas explicite-ment que l'O.N.S.S. ait été prié d'adapter sa pratique administrative. 
(10) En dérogation à l'article 11 terde la loi du 3 juillet 1978 relative aux contrats de tra-
vail, la durée d'un contrat de remplacement peut dépasser deux ans lors d'une interruption de carriè-re (article 104 de la loi de redressement du 22 janvier 1985 contenant des dispositions sociales). 
141 6. Verdere briefwisseling en verder gevolg (11)
Het Rekenhof heeft gerepliceerd dat niet werd weerlegd dat de in de wet
ingeschreven beperkingen inzake bijdrageverminderingen thans in de praktijk veelalgeen effect hebben.
Er werd tevens gevraagd dat in elk geval concrete maatregelen zouden wor-
den getroffen teneinde de RSZ in staat te stellen de aard en de periodiciteit van her-nieuwing van contracten van vervangers van loopbaanonderbrekers daadwerkelijk teverifiëren bij de administratieve controle van de werkgeversaangiften.
De kwestie zal verder ter plaatse bij de RSZ worden opgevolgd.
(11) Brief van 5 mei 1999 aan de Minister van Sociale Zaken.
142 6. Correspondance ultérieure et suite (11)
La Cour des comptes a répliqué que la ministre n'a pas contesté que les res-
trictions prévues par la loi en matière de réduction des cotisations n’ont, en pratique,pas d’effets.
Elle a cependant demandé qu'en tout cas, des mesures concrètes soient prises
afin de permettre à l'O.N.S.S. de vérifier, lors du contrôle administratif des déclara-tions d'employeurs, la nature et la périodicité du renouvellement de contrats deremplaçants de travailleurs en interruption de carrière.
La question sera ultérieurement suivie sur place auprès de l'O.N.S.S.
(11) Lettre du 5 mai 1999 à la ministre des Affaires sociales.
143 –ONDERZOEK NAAR DE WIJZE WAAROP DIVERSE BIJDRAGEVERMINDERINGEN EN 
-VRIJSTELLINGEN DOOR DE RIJKSDIENST VOOR SOCIALE ZEKERHEID WORDEN
UITGEVOERD
Als reactie op de economische crisis heeft de overheid sinds de eerste helft van
de jaren zeventig allerlei maatregelen getroffen waarbij het sociale zekerheidsstelselwerd aangewend als een instrument voor het tewerkstellingsbeleid. Een belangrijk deelvan deze maatregelen bestond uit verminderingen en vrijstellingen van sociale zeker-heidsbijdragen.
Het Rekenhof heeft bij de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ) de uitvoe-
ring en de controle onderzocht van de regelingen inzake bijdrageverminderingen en-vrijstellingen van toepassing op 31 december 1994. Er werd daarbij nagegaan of denodige richtlijnen werden verstrekt aan de werkgevers, hoe de controle op de nalevingvan de voorschriften door de werkgevers werd georganiseerd en uitgevoerd alsmede ofde onderzochte regelingen aanleiding hebben gegeven tot bijzondere juridische, techni-sche of administratieve toepassingsproblemen.
De RSZ heeft tot taak de bijdragen van de werkgevers en de werknemers te
innen teneinde bij te dragen tot de financiering van de sociale zekerheid. Elke verze-keringsplichtige werkgever dient per kwartaal aan de RSZ aangifte te doen met ver-antwoording van het bedrag van de verschuldigde bijdragen. Hierbij past de werkge-ver zelf de verschillende mogelijke bijdrageverminderingen toe. De RSZ moet con-troleren of de werkgever de diverse verminderingen terecht toepast. Hiertoe moetenonder meer het toepassingsgebied, de verschillende voorwaarden en uitsluitingen, decumulatieregels alsook de duur en de omvang van de vermindering/vrijstelling wor-den gecontroleerd. De bijdragevermindering voor 1998 beliep ongeveer60 miljard BEF.
De controle van de bijdrageverminderingen geschiedt hoofdzakelijk op basis
van de aangiften en is gedeeltelijk geautomatiseerd. Het stijgend aantal bijdragever-minderingen resulteert in een toenemend werkvolume voor het Bestuur derControlediensten van de RSZ. Omwille van de vele aanvragen en/of complexe rege-ling wordt aan deze maatregelen relatief veel tijd besteed. Bij gebrek aan concretegegevens kon het Rekenhof de verhouding qua tijd en kostprijs tussen de controlevan de bijdragen en de controle van de bijdrageverminderingen niet vaststellen.
De RSZ is in staat een groot deel van de voorwaarden te controleren waaraan
moet zijn voldaan opdat de verminderingen kunnen worden toegekend. Indien dewettelijke bepalingen voorschrijven dat de werkgever bepaalde documenten moetvoorleggen, worden die opgevraagd. Het grootste deel van de andere voorwaardenwordt gecontroleerd aan de hand van de aangiften. Soms wordt een samenwerkingmet andere instanties georganiseerd om de controle zo effectief mogelijk te maken. 
Hoewel in de loop der jaren het aantal bijdrageverminderingen sterk is toege-
nomen en het systeem steeds complexer is geworden, voert de RSZ globaal genomende hem opgedragen taak naar behoren uit.N-1.117.621
144 – EXAMEN DE LA MANIERE DONT L'OFFICE NATIONAL DE SECURITE SOCIALE EXE-
CUTE DIVERSES MESURES DE REDUCTION ET D'EXONERATION DE COTISATIONS
En réaction à la crise économique, les pouvoirs publics ont, depuis la première
moitié des années septante, pris diverses mesures en vue d'utiliser le régime de la sécu-rité sociale comme un instrument de politique de l'emploi. Beaucoup de ces mesuresont consisté en des réductions et des exonérations de cotisations de sécurité sociale.
La Cour des comptes a examiné auprès de l'Office national de sécurité sociale
(O.N.S.S.) la mise en œuvre et le contrôle des régimes de réduction et d'exonération descotisations en vigueur au 31 décembre 1994. Le contrôle s'est attaché à examiner si lesdirectives requises ont été fournies aux employeurs, les modes d'organisation et de con-trôle du respect par les employeurs de ces diverses prescriptions, ainsi que les problè-mes particuliers d'application de ces dispositions sur les plans juridique, technique ouadministratif.
L'O.N.S.S. a pour mission de percevoir les cotisations des employeurs et des
travailleurs afin de contribuer au financement de la sécurité sociale. Chaque employ-eur assujetti doit introduire trimestriellement auprès de l'O.N.S.S. une déclarationjustifiant le montant des cotisations dues. Il applique lui-même, à cette occasion, lesdifférentes réductions de cotisations possibles. Pour sa part, l'O.N.S.S. doit contrôlersi l'employeur applique à bon droit les diverses réductions. L'organisme doit ainsivérifier, notamment, le champ d'application de ces mesures, les différentes conditionset exclusions, les règles régissant les cumuls ainsi que la durée et l'ampleur des réduc-tions ou exonérations. Pour l'année 1998, la réduction des cotisations s'est élevée àquelque 60 milliards de francs.
Le contrôle des réductions de cotisations s'effectue principalement sur la base
des déclarations. Il est partiellement automatisé. Le nombre croissant des cas deréductions de cotisations accroît le volume de travail de l'Administration des servicesdu contrôle de l'O.N.S.S. Ces mesures nécessitent beaucoup de temps en raison desnombreuses demandes et/ou de la complexité de la réglementation. A défaut de don-nées concrètes, la Cour des comptes n'a pu établir le rapport, en termes de temps etde coût, entre le contrôle des cotisations et celui des réductions de cotisations.
L'O.N.S.S. est à même de contrôler le respect d'une grande partie des condi-
tions d'octroi des réductions. Si les dispositions légales prescrivent que l'employeurdoit introduire certains documents, leur production est demandée. Le respect de laplupart des autres conditions est vérifié au moyen des déclarations. Parfois, une colla-boration avec d'autres instances est organisée afin de rendre le contrôle aussi efficaceque possible. 
Bien qu'au fil des ans, le nombre des réductions de cotisations ait fortement
augmenté et que le système soit devenu plus complexe, l'O.N.S.S. exécute, globale-ment, la mission qui lui est confiée de manière correcte.N-1.117.621
145 Toch zijn er criteria die niet of onvoldoende (kunnen) worden gecontroleerd.
In sommige gevallen geeft de interpretatie van de wettelijke bepalingen aanleidingtot vragen. In andere gevallen zijn de procedures te omslachtig, of kwamen de nood-zakelijke uitvoeringsbesluiten of -maatregelen te laat tot stand.
3. Opmerkingen van het Rekenhof (1)
3.1. Voorwaarden voor bijdrageverminderingen die niet (kunnen) worden gecontroleerd
Voor het verkrijgen van een aantal verminderingen moet de werkgever de
verplichtingen hem opgelegd door het koninklijk besluit nr. 230 van 21 decem-ber 1983 betreffende de stage en de inschakeling van jongeren in het arbeidsproces,nakomen. De RSZ controleert de naleving van die voorwaarde niet aangezien hijniet, voor iedere werkgever afzonderlijk, is geïnformeerd over de vrijstellingen ofafwijkingen van die verplichtingen.
Voor de meeste bijdrageverminderingen geldt een verbod tot cumulatie met
andere aan de werkgevers verstrekte voordelen. Indien de RSZ die voordelen zelfverstrekt, wordt een actieve controle uitgevoerd. Indien andere instanties die voorde-len verstrekken, vindt geen controle plaats.
De RSZ kent de vrijstelling van werkgeversbijdragen voor gesubsidieerde
contractuelen zonder verdere formaliteiten toe. Een aangepaste controle op de hoe-danigheid van de gesubsidieerde contractuelen werd niet uitgewerkt. Uit de aangiftenbleek ook dat sommige instellingen van openbaar nut van de sociale zekerheid huncontractuelen verder als gesubsidieerd bleven beschouwen, alhoewel de Ministerraadop 2 oktober 1992 besliste het stelsel van de gesubsidieerde contractuelen bij dieinstellingen af te bouwen. Er werd gevraagd welke maatregelen zullen worden getrof-fen om te komen tot een eenvormige toepassing van de regeling door de instellingenvan de sociale zekerheid. 
3.2. Organisatie en uitvoering van de controle
De controle-instructies inzake sommige verminderingen werden laattijdig
opgesteld. In andere gevallen werd de RSZ door derden slechts laattijdig ingelichtover de voor het toekennen van de vermindering relevante elementen.
3.3. Gevolgen van de laattijdige uitvaardiging van uitvoeringsbesluiten
Door de laattijdige uitvaardiging van sommige uitvoeringsbesluiten werden
verminderingen voorlopig toegestaan waarbij slechts twee jaar na het in voege tredenvan de vermindering kon worden overgegaan tot nazicht en eventuele rechtzetting.
(1) Brief van 27 maart 1996 aan de Minister van Sociale Zaken.
146 Toutefois, certains critères ne sont pas ou ne peuvent pas être contrôlés, sinon
insuffisamment. Dans certains cas, l'interprétation des dispositions légales suscite desquestions. Dans d'autres, les procédures sont trop complexes, ou les arrêtés et lesmesures d'exécution nécessaires adoptés tardivement.
3. Observations de la Cour des comptes (1)
3.1. Conditions des réductions de cotisations dont le respect n'est pas ou ne peut pas être contrôlé
Pour obtenir un certain nombre de réductions, l'employeur doit respecter les
obligations qui lui sont imposées par l'arrêté royal n° 230 du 21 décembre 1983 relatifau stage et à l'insertion professionnelle des jeunes. L'O.N.S.S. ne contrôle pas lerespect de ces conditions, étant donné qu'il n'est pas informé, pour chaque employ-eur en particulier, des exonérations ou des dérogations relatives à ces obligations.
La plupart des réductions de cotisations sont soumises à une interdiction de
cumul avec d'autres avantages accordés aux employeurs. Si ces avantages sontaccordés par l'O.N.S.S., un contrôle actif est exercé tandis que, s'ils sont octroyés pard'autres instances, aucun contrôle n'a lieu.
L'O.N.S.S. accorde sans formalité particulière l'exonération des cotisations
patronales dans le cas d'agents contractuels subventionnés. Un contrôle adéquat decette qualité n'a pas été mis au point. Les déclarations révèlent aussi que certainsorganismes d'intérêt public de sécurité sociale ont continué à considérer leurs agentscontractuels comme étant subventionnés, bien que le Conseil des ministres ait décidé,le 2 octobre 1992, de démanteler le régime des agents contractuels subventionnés quiy étaient occupés. Des précisions ont été demandées à propos des mesures qui se-raient prises pour assurer une application uniforme de la réglementation par les orga-nismes de la sécurité sociale. 
3.2. Organisation et exécution du contrôle
Les instructions relatives au contrôle de certaines réductions ont été rédigées
tardivement. Parfois aussi, l'O.N.S.S. a été informé très tard par certains tiers des élé-ments pertinents pour l'octroi des réductions.
3.3. Conséquences de la publication tardive d'arrêtés d'exécution
En raison de la publication tardive de certains arrêtés d'exécution, des réduc-
tions ont été accordées à titre provisoire. Leur contrôle et leur rectification éventuel-le n'ont pu intervenir que deux ans plus tard.
(1) Lettre du 27 mars 1996 à la ministre des Affaires sociales.
147 Een ander gevolg van de laattijdige uitvaardiging van uitvoeringsbesluiten is
dat de RSZ aan de werkgevers instructies gaf die naderhand niet bleken overeen testemmen met de uitgevaardigde besluiten. In andere gevallen bestond de mogelijk-heid van bijdragevermindering niet meer op het ogenblik dat de instructies kondenworden uitgevaardigd.
3.4. Interpretaties van de regelgeving
Volgens de RSZ kan voor een handarbeider slechts een Maribel-aftrek wor-
den toegestaan indien zijn brutoloon een bepaald minimum bedraagt. Zo moet, geletop het forfaitair en ondeelbaar karakter van de Maribel-aftrek, de berekeningsbasisper kwartaal hoog genoeg zijn opdat de werkgeversbijdragen minstens gelijk zoudenzijn aan de gevraagde Maribel-vermindering. In de wet is echter nergens sprake vanminimum-brutolonen, maar van minimumprestaties. De stelling van de RSZ kan nietworden aangehouden in de gevallen waarvoor de wetgever speciale regels heeft uit-gevaardigd (loopbaanonderbreking en gelegenheidsarbeiders in de tuinbouw).
Wat de cumulatie van de bijdragevermindering voor lage lonen met de
Maribel-vermindering betreft, huldigt de RSZ een restrictieve interpretatie. Hijbekijkt de cumulatie voor iedere werknemer afzonderlijk. Cumulatie wordt slechtstoegestaan indien na toepassing van beide verminderingen, het verschuldigd bedragaan werkgeversbijdragen groter is of gelijk aan nul. Volgens de wet is cumulatieevenwel mogelijk op voorwaarde dat voor het volledig personeelsbestand het totalebedrag van de verschuldigde werkgeversbijdragen na toepassing van de verschillendeverminderingen groter is dan nul. Is dat niet het geval, dan bepaalt de werkgever zelfwelk van de voordelen hij niet toepast.
3.5. Tegemoetkoming aan de niet-commerciële sector
De uitvoering van de tegemoetkoming aan de niet-commerciële sector (onder
meer het koninklijk besluit van 22 september 1989 tot bevordering van de tewerkstel-ling in de non-profit sector) verliep uiterst moeizaam. Daarom is het wenselijk dat degeldende procedures zouden worden vereenvoudigd.
Tevens werd gevraagd te verantwoorden waarom er geen cumulatieverbod is
tussen de verminderingen toegekend door het koninklijk besluit van 22 septem-ber 1989 en andere verminderingen, terwijl dit wel het geval is voor bijdragevermin-deringen in het raam van het koninklijk besluit van 21 januari 1987 houdende nieuwemaatregelen tot bevordering van de tewerkstelling in de non-profit sector.
4. Antwoord van de Minister van Sociale Zaken (2)
4.1. Voorwaarden voor bijdragevermindering die niet (kunnen) worden gecontroleerd
Betreffende het koninklijk besluit nr. 230 heeft de RSZ bij het uitwerken van
de controleprocedures bij de bevoegde instanties verschillende malen de aandachtgevestigd op de materiële onmogelijkheid van verificatie van de naleving van de ver-
(2) Brief van 22 december 1998.
148 En raison aussi de l'adoption tardive d'arrêtés d'exécution, l'O.N.S.S. a donné
aux employeurs des instructions qui, par la suite, se sont avérées ne pas correspondreaux arrêtés publiés. Dans d'autres cas, les réductions de cotisations n'étaient plus pos-sibles au moment où les instructions étaient diffusées.
3.4. Interprétation de la réglementation
Selon l'O.N.S.S., un travailleur manuel ne peut donner lieu à une déduction
dans le cadre de l'opération MARIBEL que si son salaire brut s'élève à un montantminimal. Dès lors, eu égard au caractère forfaitaire et indivisible de cette déduction,la base de calcul durant un trimestre doit être suffisante pour que les cotisationspatronales soient au moins égales à la réduction demandée dans le cadre de l'opéra-tion MARIBEL. La loi ne fait toutefois pas état d'un salaire brut minimal, mais deprestations minimales. La thèse de l'O.N.S.S. ne peut être maintenue dans les caspour lesquels le législateur a établi des règles particulières (interruption de carrière ettravailleurs occasionnels occupés dans le secteur horticole).
Pour ce qui est du cumul de la réduction de cotisations pour les bas salaires
avec la réduction opérée dans le cadre de l'opération MARIBEL, l'O.N.S.S. appliqueune interprétation restrictive. Il envisage le cumul pour chaque travailleur prisséparément. Le cumul n'est autorisé que lorsque, après application des deux réduc-tions, le montant des cotisations patronales dues est supérieur ou égal à zéro. Or,d'après la loi, le cumul est possible pour autant que, pour l'ensemble du personnel, lemontant total des cotisations patronales dues après l'application des différentesréductions soit supérieur à zéro. Lorsque ce n'est pas le cas, l'employeur déterminelui-même l'avantage qu'il n'applique pas.
3.5. Intervention dans le secteur non-marchand
L'application de cette intervention dans le secteur non-marchand, notamment,
en vertu de l'arrêté royal du 22 septembre 1989 portant promotion de l'emploi dansle secteur non-marchand s'est réalisée très difficilement. C'est pourquoi il est souhai-table de simplifier les procédures en vigueur.
Des justifications ont encore été demandées à propos de l'absence d'interdic-
tion de cumul entre les réductions accordées par l'arrêté royal du 22 septembre 1989et d'autres réductions de cotisations, contrairement aux réductions de cotisationsconsenties dans le cadre de l'arrêté royal du 21 janvier 1987 portant de nouvellesmesures afin de promouvoir l'emploi dans le secteur non-marchand.
4. Réponse de la ministre des Affaires sociales (2)
4.1. Conditions des réductions de cotisations dont le respect n'est pas ou ne peut pas être contrôlé
En ce qui concerne l'arrêté royal n° 230, l'O.N.S.S. a, lors de la mise en place
des procédures de contrôle, attiré régulièrement l'attention des instances responsa-bles sur l'impossibilité matérielle de vérifier le respect des obligations des employ-
(2) Lettre du 22 décembre 1998.
149 plichtingen door de werkgever. Overeenkomstig de geest van het protocol van
samenwerking tussen de verschillende inspectiediensten, had deze verificatie, functio-neel gezien, moeten vallen onder de bevoegdheid van de diensten van het Ministerievan Tewerkstelling en Arbeid (3).
Voor de controle op het verbod tot cumulatie worden de verminderingen
waaromtrent de RSZ zelf kan beslissen, kwartaal per kwartaal, vanaf de indienstne-ming van de werknemers toegekend. De andere voordelen worden daarentegen voorhet grootste deel retroactief toegekend op basis van een dossier waarbij de RSZ vaakgeheel of gedeeltelijk de door de werkgever aangebrachte elementen moet verifiëren.Er wordt verdere reflectie over de coherentie en complementariteit van het beleid terzake in het vooruitzicht gesteld. 
Op de hoedanigheid van de gesubsidieerde contractuelen een rigoureuze con-
troleprocedure instellen is wegens de belangrijke hoeveelheid werk materieel nietmogelijk. Wel vinden punctuele controles plaats. Er wordt aan de Minister vanTewerkstelling en Arbeid gevraagd de controle van de vereiste hoedanigheid te latencontroleren. Wat de uniforme toepassing van het stelsel bij de instellingen van open-baar nut van de sociale zekerheid betreft, moet de reglementering worden gewijzigd.Hiertoe wordt overleg met de Minister van Tewerkstelling en Arbeid in het vooruit-zicht gesteld.
4.2. Organisatie en uitvoering van de controle
Wat betreft de laattijdige uitwerking van de instructies is het zo dat, gelet op
de parameters die in aanmerking moeten worden genomen om de controles uit tevoeren en te organiseren, de gegrondheid van de verminderingen bij ontvangst vande aangiften niet kan worden geverifieerd.
Vaak moeten de inlichtingen van elders komen (bijvoorbeeld van de
Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening) waarbij de te volgen procedures het voorwerpuitmaken van een discussie tussen de betrokken partijen. Dit verklaart dat bij de regi-stratie van de initiële aangifte de verminderingen altijd onder voorbehoud wordenaanvaard en dat de instructies een zekere vertraging oplopen.
4.3. Gevolgen van de laattijdige uitvaardiging van uitvoeringsbesluiten
De moeilijkheden veroorzaakt door laattijdige publicatie van uitvoeringsbe-
sluiten zijn gekend. Gezien de meeste besluiten worden geredigeerd door de Ministervan Tewerkstelling en Arbeid, werd deze minister van de problematiek op de hoogtegebracht.
(3) Bedoeld wordt het protocol van 30 juli 1993 betreffende de samenwerking tussen de
verschillende inspectiediensten tot coördinatie van de controles bij inbreuk op de arbeids- en socialewetgeving.
150 eurs. Conformément à l'esprit du protocole de collaboration entre les divers services
d'inspection, cette vérification aurait dû, d'un point de vue fonctionnel, relever de lacompétence du ministère de l'Emploi et du Travail (3).
Pour le contrôle de l'interdiction de cumul, les réductions qui peuvent être
décidées par l'O.N.S.S. lui-même sont accordées, trimestre par trimestre, dès l'enga-gement des travailleurs. Par contre, les autres avantages sont, pour la plupart,accordés avec effet rétroactif sur la base d'un dossier, l'O.N.S.S. devant souvent véri-fier tout ou partie des éléments fournis par l'employeur. Une réflexion plus appro-fondie sur la cohérence et la complémentarité des politiques menées en la matière estannoncée. 
En raison de la charge importante de travail à accomplir, il n'est matérielle-
ment pas possible de prévoir une procédure rigoureuse de contrôle des contractuelssubventionnés, mais des contrôles ponctuels ont lieu. Il sera demandé à la ministre del'Emploi et du Travail de faire contrôler le contrôle de cette qualité. Pour ce qui estde l'application uniforme du régime aux organismes d'intérêt public de sécurité socia-le, la réglementation doit être modifiée. A cet effet, une concertation avec la ministrede l'Emploi et du Travail est envisagée.
4.2. Organisation et exécution du contrôle
En ce qui concerne l'élaboration tardive des instructions, il n'est pas possible,
compte tenu des paramètres à prendre en considération pour organiser et exécuterles contrôles, de vérifier le bien-fondé des réductions au moment de la réception desdéclarations.
Souvent, les renseignements doivent être fournis par des tiers (par exemple,
l'Office national de l'emploi) et les procédures à mettre en œuvre faire l'objet de dis-cussions entre les parties concernées. C'est ce qui explique que, lors de l'enregistre-ment des déclarations initiales, les réductions sont toujours acceptées sous réserve etque les instructions accusent un certain retard.
4.3. Conséquences de la publication tardive des arrêtés d'exécution
Les difficultés provoquées par la publication tardive des arrêtés d'exécution
sont connues. La ministre de l'Emploi et du Travail, qui a rédigé la plupart desarrêtés, a été informée du problème.
(3) Il s'agit du protocole du 30 juillet 1993 relatif à la collaboration entre les différents
services d'inspection en vue de la coordination des contrôles en matière d'infraction à la législationsociale du travail. 
151 4.4. Interpretaties van de regelgeving
De verminderingen toegestaan door de RSZ betreffen gehele of gedeeltelijke
vrijstellingen van verschuldigde werkgeversbijdragen. Bijgevolg kan aan de werkge-ver geen grotere vermindering worden toegestaan dan het door hem verschuldigdebedrag van werkgeversbijdragen. Bovendien kan, gezien de vermindering forfaitairwordt vastgesteld, het bedrag van de vermindering niet worden gewijzigd zonderexpliciete bepaling in de wetteksten. 
De minister stelt voorts dat de aan de werkgever toegestane vermindering
afhankelijk is van de verschuldigde bijdrage in hoofde van de werknemer die hetrecht opent. De cumul moet dus voor elke werknemer afzonderlijk worden onder-zocht. 
4.5. Tegemoetkoming aan de niet-commerciële sector
Bij ontstentenis van klachten van de betrokken partijen en gelet op het feit
dat de controle op de toekenning van deze tegemoetkoming weinig problemen stelt,is er geen reden om de procedure te wijzigen. 
De huidige regeling stelt een tegemoetkoming in, berekend op het niveau van
het geheel van werknemers waardoor een cumulverbod met andere verminderingenniet mogelijk is.
5.1. Voorwaarden voor bijdragevermindering die niet (kunnen) worden gecontroleerd
Het gebrek aan controle wordt niet ontkend. Gezien het toekennen van bij-
drageverminderingen gebeurt onder verantwoordelijkheid van de Minister vanSociale Zaken en van de RSZ, is het aan hen afdoende controlemaatregelen te tref-fen. 
5.2. Organisatie en uitvoering van de controle
Het loutere feit dat de gegrondheid van de vermindering op het moment van
de aangifte niet kan worden gecontroleerd, vormt op zich geen rechtvaardigings-grond voor het langdurig uitblijven van instructies. Dit geldt eveneens voor het argu-ment dat derden bij de procedures betrokken zijn.
5.3. Gevolgen van de laattijdige uitvaardiging van uitvoeringsbesluiten
Het probleem wordt door de minister verengd tot de laattijdigheid van publi-
catie, terwijl het zwaartepunt eigenlijk ligt bij het laattijdig treffen van de besluiten.Een eerste stap in de goede richting zal worden gezet door overleg ter zake met deMinister van Tewerkstelling en Arbeid. 
152 4.4. Interprétation de la réglementation
Les réductions accordées par l'O.N.S.S. concernent des exonérations partielles
ou totales des cotisations patronales dues. Il est, par conséquent, inadmissible d'oc-troyer à l'employeur une réduction d'un montant supérieur à celui des cotisationspatronales dont il est redevable. En outre, la réduction étant fixée forfaitairement,son montant ne peut être modulé, sauf disposition expresse prévue dans les texteslégaux. 
La ministre estime aussi que la réduction accordée à l'employeur dépend des
cotisations dues dans le chef du travailleur qui ouvre le droit. Le cumul doit donc êtreexaminé pour chaque travailleur séparément.
4.5. Intervention dans le secteur non-marchand
En l'absence de plaintes des parties concernées et eu égard au fait que le con-
trôle de l'octroi de cet avantage pose peu de problèmes, il n'y a pas de raison demodifier la procédure. 
La réglementation actuelle instaure une intervention calculée pour l'ensemble
des travailleurs, de sorte qu'il n'est pas possible d'introduire une interdiction decumul avec d'autres réductions.
5.1. Conditions des réductions de cotisations dont le respect n'est pas ou ne peut pas être contrôlé
L'absence de contrôle n'est pas contestée. Etant donné que les réductions de
cotisations s'effectuent sous la responsabilité de la ministre des Affaires sociales et del'O.N.S.S., il incombe à ceux-ci de prendre les mesures permettant d'aboutir à uncontrôle efficace. 
5.2. Organisation et exécution du contrôle
Le simple fait que le bien-fondé de la réduction ne peut être vérifié au
moment de la déclaration ne justifie pas, en soi, le retard accusé dans la publicationdes instructions. Il en va de même de l'argument selon lequel des tiers seraient impli-qués dans les procédures.
5.3. Conséquences de la publication tardive des arrêtés d'exécution
La ministre ramène la question au retard de publication, alors que le nœud du
problème réside, en réalité, dans le fait que les arrêtés sont pris tardivement. La con-certation prévue en la matière avec la ministre de l'Emploi et du Travail constitue unpremier pas dans la bonne direction. 
153 5.4. Interpretaties van de regelgeving
Er wordt niet gerepliceerd op de argumenten van het Rekenhof. Met name
inzake de Maribel-aftrek wordt niet geantwoord op het argument dat de wetgeververwijst naar minimumprestaties en niet naar een minimumbrutoloon noch op hetfeit dat hierdoor tegen de wil van de wetgever in sommige categorieën van bedoeldvoordeel worden uitgesloten.
Wat betreft de mogelijkheid van cumulatie van de bijdragevermindering voor
lage lonen (4), wordt het argument waarbij expliciet wordt verwezen naar het volledi-ge personeel als basis voor de berekening van de cumulatie niet weerlegd.
5.5. Tegemoetkoming aan de niet-commerciële sector
De minister gaat niet in op de suggestie van het Rekenhof de procedures te
vereenvoudigen. Nochtans wierp de instelling zelf op dat er problemen zijn. Zo dien-de het beheerscomité van de RSZ op te treden "teneinde de verjaringstermijn niet telaten meespelen" (5). 
Het feit dat de vermindering wordt berekend op het geheel van de werkne-
mers sluit de mogelijkheid van een cumulverbod niet uit. Zo stelt het koninklijkbesluit van 21 januari 1987 (6) dat in gelijkaardige termen is gesteld als het besluitvan 22 september 1989, wel een cumulverbod in (7). Het komt aan de wetgevendemacht toe te bepalen of er al dan niet mag worden gecumuleerd. 
6. Verdere briefwisseling (8)
Het Rekenhof heeft erop aangedrongen alsnog maatregelen te treffen om te
komen tot een effectieve controle op de naleving door de werkgevers van de ver-plichtingen van het koninklijk besluit nr. 230, als voorwaarde voor het verkrijgen vanbijdrageverminderingen. 
Bij de aangekondigde reflectie over het globale beleid van bijdrageverminde-
ringen en andere aan de werkgevers verstrekte voordelen dienen het cumulatiever-bod en de controleaspecten als wezenlijke bestanddelen in aanmerking te wordengenomen.
Zijn college heeft ook gevraagd op de hoogte te worden gehouden van de ver-
dere ontwikkelingen in deze materie evenals van het opgestarte overleg inzake decontrole op de hoedanigheid van de gesubsidieerde contractuelen en inzake de maat-regelen om te komen tot de eenvormige toepassing van het stelsel bij de instellingenvan openbaar nut van de sociale zekerheid.
(4) Bepaald in het koninklijk besluit van 31 maart 1994 tot uitvoering van artikel 51,
tweede lid, van het koninklijk besluit van 24 december 1993 ter uitvoering van de wet van 6 januari1989 tot vrijwaring van ’s lands concurrentievermogen. 
(5) Beheerscomité van 26 september 1997, document B.C. 21.577/A.(6) Houdende nieuwe maatregelen tot bevordering van de tewerkstelling in de non-pro-
fitsector.
(7) Bijvoorbeeld door artikel 64 van de wet van 21 december 1994 houdende sociale en
diverse bepalingen.
(8) Brief van 24 februari 1999 aan de Minister van Sociale Zaken.
154 1555.4. Interprétation de la réglementation
Aucune réplique n'est donnée aux arguments de la Cour. En ce qui concerne
particulièrement les réductions opérées dans le cadre de l'opération MARIBEL, iln'a été répondu ni à l'argument selon lequel le législateur se réfère à des prestationsminimales et non à un salaire brut minimal, ni à la constatation que certaines catégo-ries sont ainsi exclues de l'avantage précité, contrairement à la volonté du législateur.
En ce qui concerne la possibilité de cumuler cette réduction à celle prévue
pour les bas salaires (4), l'argument de la référence explicite à l'ensemble du person-nel comme base du calcul du cumul n'est pas réfuté.
5.5. Intervention dans le secteur non-marchand
La ministre ne répond pas à la suggestion de la Cour des comptes de simplifier
les procédures. Pourtant, l'O.N.S.S. lui-même reconnaît qu'il existe des problèmes.Ainsi, le Comité de gestion de l'organisme a dû intervenir "pour ne pas faire jouer laprescription (5)".
Le fait que la réduction soit calculée sur l'ensemble des travailleurs n'exclut
pas la possibilité d'interdire des cumuls. C'est ainsi que l'arrêté royal du 21 jan-vier 1987 (6), rédigé dans des termes identiques à ceux de l'arrêté du 22 septem-bre 1989, instaure effectivement une interdiction de cumul (7). Il appartient au pou-voir législatif de déterminer si les cumuls peuvent être autorisés ou non. 
6. Correspondance ultérieure (8)
La Cour a insisté pour que des mesures permettant d'aboutir à un contrôle
effectif du respect des obligations imposées par l'arrêté royal n° 230 comme condi-tions d'obtention de réductions de cotisations soient encore adoptées.
Dans le cadre de la réflexion annoncée au sujet de la politique globale en
matière de réductions de cotisations et d'autres avantages accordés aux employeurs,les interdictions de cumul et les divers aspects du contrôle doivent être considéréscomme des éléments essentiels.
Son Collège a aussi demandé à être informé de l'évolution du dossier, ainsi
que de la concertation entamée à propos du contrôle de la qualité des contractuelssubventionnés et des mesures qui seront prises pour assurer une application uniformede la réglementation dans les organismes d'intérêt public de la sécurité sociale.
(4) Arrêté royal du 31 mars 1994 pris en exécution de l'article 51, alinéa 2, de l'arrêté
royal du 24 décembre 1993 portant exécution de la loi du 6 janvier 1989 de sauvegarde de la compé-titivité du pays.  
(5) Comité de gestion du 26 septembre 1997, document B.C.  21.577/A.(6) Arrêté royal portant de nouvelles mesures en vue de promouvoir l'emploi dans le
secteur non-marchand.
(7) Par exemple, l'article 64 de la loi du 21 décembre 1994 portant des dispositions socia-
les et diverses.
(8) Lettre du 24 février 1999 à la ministre des Affaires sociales. 4. RIJKSINSTITUUT VOOR DE SOCIALE VERZEKERINGEN DER ZELFSTANDIGEN (RSVZ)
– MEDEDELING VAN DE BEROEPSINKOMSTEN UIT EEN ZELFSTANDIGE ACTIVITEIT
DOOR DE ADMINISTRATIE DER DIRECTE BELASTINGEN AAN HET RSVZ
De Administratie der Directe Belastingen deelt niet of niet tijdig alle beroepsin-
komsten uit zelfstandige activiteit aan het Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringender Zelfstandigen mee. Het betreft in het bijzonder commissielonen betaald aan perso-nen die op zelfstandige basis prestaties leveren.
De Sociale Verzekeringsfondsen der Zelfstandigen berekenen de sociale bij-
dragen op de beroepsinkomsten die zelfstandigen tijdens het refertejaar verdienen.
Deze berekening wordt mogelijk doordat artikel 11 van het koninklijk besluit
nr. 38 (1) de Administratie der Directe Belastingen verplicht om, via het RSVZ, deberoepsinkomsten van zelfstandigen aan de sociale verzekeringsfondsen over te zen-den.
Die overzending moet tijdig gebeuren. De gewone verjaringstermijn voor de
sociale bijdragen is immers vijf jaar te rekenen vanaf de eerste januari die volgt ophet jaar waarvoor zij zijn verschuldigd (2). 
Het uitgangspunt van het onderzoek van het Rekenhof betrof het bedrag der
verjaarde sommen dat in de rekeningen (3) van de Nationale Hulpkas voor deSociale Verzekeringen der Zelfstandigen (4) werd aangerekend.
Uit een onderzoek van dossiers waarin de vordering tot betaling van sociale
bijdragen verjaarde, blijkt dat de Administratie der Directe Belastingen sommigeberoepsinkomsten uit zelfstandige activiteit niet of laattijdig aan het RSVZ meedeelt.Dit geldt in het bijzonder voor de commissielonen betaald aan personen die presta-ties leveren op zelfstandige basis.
(1) Koninklijk besluit nr. 38 van 27 juli 1967 houdende inrichting van het sociaal statuut
der zelfstandigen. 
(2) Artikel 16 van het koninklijk besluit nr. 38. Voor regularisatiebijdragen werd een bij-
zondere verjaringstermijn ingesteld.
(3) 1995 : 36.330.750 BEF.
1996 : 50.668.459 BEF.1997 : 67.988.220 BEF. 
(4) Naast deze kas zijn 16 private sociale verzekeringsfondsen met de inning van sociale
bijdragen belast. Het Ministerie van Middenstand dat deze fondsen controleert, heeft geen cijfersover de bij deze fondsen verjaarde bedragen.N-1.361.259
156 4. INSTITUT NATIONAL D'ASSURANCES SOCIALES POUR TRAVAILLEURS INDEPEN-
DANTS (INASTI)
–COMMUNICATION A l'INASTI, PAR L'ADMINISTRATION DES CONTRIBUTIONS DIREC-
TES, DES REVENUS PROFESSIONNELS PROVENANT D'UNE ACTIVITE INDEPENDANTE
L'Administration des contributions directes ne communique pas, ou communi-
que tardivement, à l'Institut national d'assurances sociales pour travailleurs indépen-dants, les revenus professionnels provenant d'une activité indépendante. Il s'agit enparticulier de commissions payées aux personnes qui fournissent des prestations à titred'indépendant. 
1.1. Cadre budgétaire légal
Les caisses d'assurance sociale des indépendants calculent les allocations
sociales sur les revenus professionnels que les indépendants perçoivent au cours del'année de référence. 
Ce calcul est rendu possible par le fait que l'article 11 de l'arrêté royal n° 38
(1) oblige l'Administration des contributions directes à transmettre aux caisses d'as-surance sociale, par l'intermédiaire de l'INASTI, les revenus professionnels des indé-pendants. 
Cette transmission doit s'effectuer à temps. En effet, le recouvrement des coti-
sations sociales se prescrit par cinq ans à compter du 1
erjanvier qui suit l'année pour
laquelle elles sont dues (2).
Au départ, le contrôle de la Cour concernait le montant des sommes prescri-
tes imputées dans les comptes (3) de la Caisse auxiliaire d'assurances sociales pourtravailleurs indépendants (4).
Il ressort, d'un examen de dossiers dans lesquels la demande de paiement de
cotisations sociales a été frappée de prescription, que l'Administration des contribu-tions directes ne communique pas, ou communique tardivement, à l'INASTI, certainsrevenus professionnels provenant d'une activité indépendante. C'est particulièrementle cas des commissions payées aux personnes qui fournissent des prestations à titred'indépendant.
(1) Arrêté royal n° 38 du 27 juillet 1967 organisant le statut social des travailleurs indé-
pendants.
(2) Article 16 de l'arrêté royal n° 38.  Pour les montants de régularisation, un délai de
prescription spécial a été introduit.
(3) 1995 : 36.330.750 francs.
1996 : 50.668.459 francs.1997 : 67.988.220 francs.
(4) Outre cette Caisse, 16 caisses d'assurance sociale privées sont chargées de la percep-
tion des cotisations sociales.  Le ministère des Classes moyennes ne possède pas de chiffres concer-nant les montants prescrits auprès de ces caisses, qu'il contrôle.N-1.361.259
157 3. Opmerking van het Rekenhof (5) 
Het Rekenhof is van oordeel dat de gebrekkige samenwerking tussen de
Administratie der Directe Belastingen en het RSVZ de oorzaak is van de verjaringvan de sociale bijdragen.
Volgens de minister bleek uit een onderzoek van bepaalde dossiers "opspo-
ring" dat de fiscale administratie naliet aan de RSVZ commissielonen mede te delen,maar dat deze gevallen geen manifeste dysfunctie betroffen maar eerder hun oor-sprong vonden hetzij in de werking van bepaalde belastingdiensten, hetzij in de toe-passing van taxatieregels (6). Hij stelde ook dat het RSVZ reeds jaren geleden, opeigen initiatief, goede betrekkingen met de Administratie der Directe Belastingenontwikkelde met het oog op een verbetering inzake de mededeling van inkomensge-gevens van de zelfstandigen en dat in diezelfde geest momenteel een operatie lieprond de gevallen waarbij de Administratie van de Directe Belastingen de beroepsin-komsten van zelfstandigen die rechtsgeldig zijn aangesloten bij een sociaal verzeke-ringsfonds, niet heeft kunnen meedelen (7). Tot slot repliceerde hij dat krachtensartikel 11, § 2, 6e alinea, van het koninklijk besluit nr. 38 het probleem van de taxatieen de mededeling van inkomsten een zaak is van interne richtlijnen bij deAdministratie der Directe Belastingen. Hij suggereerde het Rekenhof deze opmer-king te richten aan de bevoegde fiscale administratie (8).
5. Evaluatie van het antwoord 
Het Rekenhof heeft zijn opmerking meermaals herhaald (9). Ter illustratie
verwees het naar enkele concrete dossiers waarin uitsluitend een gebrek aan samen-werking aan de basis lag van de verjaring. Zijn college drong aan op overleg met hetoog op een vlottere samenwerking tussen het Ministerie van Financiën en het RSVZ,maar stelde evenwel vast dat de minister ter zake geen overleg organiseert en hetRekenhof verwijst naar de Administratie der Directe Belastingen.
(5) Brief van 14 augustus 1997 aan de Minister van Landbouw en de Kleine en
Middelgrote Ondernemingen.
(6) Brief van 14 oktober 1997. (7) Brief van 20 april 1998. (8) Brief van 17 december 1998.(9) Brieven van 11 december 1997, 9 juni 1998 en 18 september 1998. 
158 3. Observations de la Cour (5)
La Cour estime que la coopération déficiente entre l'Administration des con-
tributions directes et l'INASTI constitue la cause de la prescription des cotisationssociales.
4. Réponse du ministre 
Selon le ministre, il ressort d'un examen de certains dossiers "recherche" que
l'administration fiscale a négligé de communiquer des commissions à l'INASTI, maisqu'il ne s'agit pas de cas de dysfonctionnement manifeste. Cette omission est plutôtdue soit au fonctionnement de certains services des contributions, soit à l'applicationde règles de taxation (6). Il a également précisé que, depuis de nombreuses années,l'INASTI a développé, de sa propre initiative, de bonnes relations avecl'Administration des contributions directes en vue d'une amélioration de la commu-nication des données relatives aux revenus des indépendants et que, dans le mêmeesprit, une opération est actuellement en cours concernant les cas pour lesquelsl'Administration des contributions directes n'a pas pu communiquer les revenus pro-fessionnels des indépendants affiliés valablement auprès d'une caisse d'assurancesociale (7). Enfin, il a répondu qu'en vertu de l'article 11, § 2, 6
ealinéa, de l'arrêté
royal n° 38, le problème de la taxation et de la communication des revenus relève dedirectives internes de l'Administration des contributions directes. Il a suggéré à laCour d'adresser cette observation à l'administration fiscale compétente (8).
La Cour a formulé son observation à plusieurs reprises (9). A titre d'illustra-
tion, elle s'est référée à quelques dossiers concrets dans lesquels la prescription étaitdue exclusivement à une absence de coopération. Son Collège a souligné la nécessitéd'une concertation en vue d'une meilleure coopération entre le ministère desFinances et l'INASTI, mais a également constaté que le ministre n'organise aucuneconcertation en la matière et renvoie la Cour à l'Administration des contributionsdirectes.
(5) Lettre du 14 août 1997 au ministre de l'Agriculture et des Petites et Moyennes
Entreprises.
(6) Lettre du 14 octobre 1997.(7) Lettre du 20 avril 1998.  (8) Lettre du 17 décembre 1998.(9) Lettres des 11 décembre 1997, 9 juin et 18 septembre 1998.
159 5. RIJKSDIENST VOOR PENSIOENEN
– ONDERZOEK VAN DE REKENINGEN VAN HET JAAR 1995
Het Rekenhof heeft naar aanleiding van het onderzoek van de rekeningen van
het jaar 1995 van de Rijksdienst voor Pensioenen opgemerkt dat een bedrag ten lastevan het beheer van de repartitie zonder enig verantwoordingsdocument werd aange-rekend. Die registratie liet toe de kosten- en opbrengstenrekening in evenwicht voor testellen.
1. Vaststellingen
De Rijksdienst voor Pensioenen (RVP) omvat drie afzonderlijke beheren,
met name het beheer van de kapitalisatie, het beheer van de buitenwettelijke kapita-lisatie en het beheer van de repartitie.
De kosten- en opbrengstenrekening van het beheer van de repartitie met
betrekking tot het jaar 1995 werd op 23 september 1996 opgesteld en in evenwichtvoorgelegd na de registratie, zonder enige verantwoording, van een bijkomende lastvan 1.672.530.345 BEF. Zowel de financiële en statistische tabellen als de notulen vanhet beheerscomité van de rijksdienst maakten evenwel gewag van een even grootbatig saldo.
In werkelijkheid vertegenwoordigt die som het excedent van de sociale bijdra-
gen die door de RVP aan de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid – Globaal Beheerwerden gevraagd om de uitgaven van het jaar 1995 te dekken, evenals van de achter-stallige sociale bijdragen afkomstig van de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van deProvinciale en Plaatselijke Overheidsdiensten.
2. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Pensioenen (1)
Het Rekenhof heeft zijn vaststellingen aan de Minister van Pensioenen mede-
gedeeld. De kwestie werd eveneens opgeworpen door de bedrijfsrevisoren, die derekeningen van het betrokken jaar onder voorbehoud hebben geattesteerd.
3. Antwoord van de minister (2)
De minister geeft toe dat de opmerking van het Rekenhof gegrond is, maar
ter rechtvaardiging van de betwiste rekenplichtige schriftuur voert hij de volgendeelementen aan. Enerzijds laat het globaal financieel beheer van de sociale zekerheiddat vanaf 1 januari 1995 werd ingesteld, niet meer toe dat de reserves stijgen en gaathet bijgevolg uit van een rekening in evenwicht. Anderzijds beschikte de RVP bij hetopmaken van de rekeningen van het jaar 1995 nog niet over de passende instructiesvan de Commissie voor de Normalisatie van de Openbare Comptabiliteit van deinstellingen van openbaar nut van de sociale zekerheid, die pas op 19 november 1996werden medegedeeld.
Het Rekenhof heeft akte genomen van het antwoord van de minister.
(1) Brieven van 22 januari 1997 en 1 juli 1998.
(2) Brief van 3 november 1998.F-1.340.143
160 5. OFFICE NATIONAL DES PENSIONS
– EXAMEN DES COMPTES POUR L'ANNEE 1995
Lors de l'examen des comptes 1995 de l'Office national des pensions, la Cour a
relevé que l'imputation d'un montant à la charge de la gestion de la répartition a étéeffectuée en l'absence de tout document justificatif. Cet enregistrement permettait deprésenter le compte de charges et produits en équilibre.
1. Constatations
L'Office national des pensions (O.N.P.) comporte trois gestions distinctes, à
savoir la gestion de la capitalisation, la gestion de la capitalisation extra-légale et lagestion de la répartition.
Le compte de charges et produits de la gestion de la répartition afférent à l'an-
née 1995, établi le 23 septembre 1996, était présenté en équilibre par suite de l'enregi-strement, effectué en l'absence de toute justification, d'une charge supplémentaire de1.672.530.345 francs, alors que les tableaux financiers et statistiques, ainsi que lesprocès-verbaux du Comité de gestion de l'Office, faisaient état d'un boni du mêmemontant.
En réalité, cette somme représente l’excédent des cotisations sociales solli-
citées par l’O.N.P. auprès de l’Office national de sécurité sociale – Gestion globale,pour couvrir les dépenses de l’année 1995, ainsi que des arriérés de cotisations socia-les provenant de l’Office national de sécurité sociale des administrations provincialeset locales.
2. Observations de la Cour au ministre des Pensions (1)
La Cour a dénoncé ce problème au ministre des Pensions. La question a éga-
lement été relevée par les réviseurs d'entreprise, qui ont certifié sous réserve lescomptes de l'année concernée.
3. Réponse du ministre (2)
Le ministre reconnaît le bien-fondé de la remarque de la Cour, tout en justi-
fiant l’écriture comptable incriminée par les éléments suivants. D’une part, la Gestionfinancière globale de la sécurité sociale, instaurée à partir 1er janvier 1995, n’autoriseplus l’accroissement des réserves et présuppose dès lors un compte en équilibre.D’autre part, lors de l’établissement des comptes de l’année 1995, l’O.N.P. ne dispo-sait pas encore des instructions adéquates de la Commission de normalisation de lacomptabilité des organismes d’intérêt public de la sécurité sociale, qui ont été com-muniquées le 19 novembre 1996.
La Cour a pris acte de la réponse du ministre.
(1) Lettres du 22 janvier 1997 et du 1erjuillet 1998.
(2) Lettre du 3 novembre 1998.F-1.340.143
161 6. RIJKSDIENST VOOR JAARLIJKSE VAKANTIE (RJV)
– ONRECHTMATIGE BETALING VAN SOMMIGE VAKANTIEGELDEN BETREFFENDE
HET VAKANTIEJAAR 1994 ALS GEVOLG VAN DE NIEUWE BEREKENINGSWIJZE VANDE FICTIEVE WEDDE
De afschaffing van het maximumbedrag van de fictieve wedde betreffende de
dagen van inactiviteit die met werkdagen worden gelijkgesteld, zoals ze werd ingerichtdoor het koninklijk besluit van 15 maart 1994, heeft aanleiding gegeven tot een belang-rijk aantal onrechtmatige betalingen. Naar aanleiding van het onderzoek van de reke-ningen van de Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie voor de jaren 1994 en 1995 heeft hetRekenhof aandacht besteed aan de terugvorderingsprocedure.
De jaarlijkse vakantie voor werknemers is geregeld door de gecoördineerde
wetten van 28 juni 1971. Artikel 9 van die wetgeving bepaalt dat het vakantiegeldwordt berekend aan de hand van de bezoldigingen van het vakantiedienstjaar (1) dieals grondslag hebben gediend voor de berekening van de bijdrage die is verschuldigdvoor de vestiging van dat vakantiegeld, eventueel verhoogd met een fictief loon voorde inactiviteitsdagen die met werkelijk gewerkte dagen zijn gelijkgesteld (2). Hetbedrag van dat fictieve loon wordt vastgesteld aan de hand van het gemiddelde dage-lijkse loon (3). Het werd in 1993 tot een maximum beperkt (4).
Het koninklijk besluit van 15 maart 1994 gaf concrete vorm aan één van de
maatregelen uit het interprofessioneel akkoord dat op 9 december 1992 werd onder-tekend en heeft dat maximum voor het jaar 1994 opgeheven (5). Het fictieve loonstemde derhalve integraal overeen met het gemiddelde dagloon.
(1) Het vakantiedienstjaar stemt overeen met het burgerlijk jaar dat voorafgaat aan het
jaar tijdens hetwelk de vakantie moet worden toegekend.
(2) Artikel 10 van de wetten betreffende de jaarlijkse vakantie van de werknemers
gecoördineerd op 28 juni 1971 en artikel 16 van het koninklijk besluit van 30 maart 1967 tot bepalingvan de algemene uitvoeringsmodaliteiten van de wetten betreffende de jaarlijkse vakantie der loon-arbeiders. 
(3) Dat loon stemt overeen met het quotiënt van de deling met als teller de 100/108 van
het totaal van de bezoldigingen  van het vakantiedienstjaar dat als berekeningsgrondslag heeftgediend voor de bijdrage die is verschuldigd voor de vestiging van het vakantiegeld door de laatstewerkgever die de werknemer in dienst had vóór de gebeurtenis die tot de gelijkstelling aanleidingheeft gegeven, en als deler het aantal bezoldigde dagen welke die werkgever voor hetzelfde dienst-jaar heeft aangegeven met toepassing van de wetgeving op de sociale zekerheid van de werknemers.
(4) Voor het jaar 1993 werd dat maximum vastgesteld op 1.900 BEF krachtens het
koninklijk besluit van 22 februari 1983 tot vaststelling voor de handarbeiders en gelijkgestelden dieonderworpen zijn aan de wet van 27 juni 1969 houdende herziening van de besluitwet van 28 decem-ber 1944 betreffende de sociale zekerheid van de werknemers, het fictieve loon in verband met dedagen van inactiviteit die door de wetgeving betreffende de jaarlijkse vakantie van de werknemersmet effectieve werkdagen worden gelijkgesteld.
(5) Koninklijk besluit van 15 maart 1994 tot vaststelling voor de handarbeiders en ermee
gelijkgestelden die verzekeringsplichtig zijn ten opzichte van de wet van 27 juni 1969 tot herzieningvan de besluitwet van 28 december 1944 betreffende de maatschappelijke zekerheid der arbeiders,van het fictief loon voor de inactiviteitsdagen die met werkelijke arbeidsdagen worden gelijkgestelddoor de wetgeving betreffende de jaarlijkse vakantie van de werknemers.F-1.363.549
162 6. OFFICE NATIONAL DES VACANCES ANNUELLES (O.N.V.A.)
– PAIEMENT INDU DE CERTAINS PÉCULES DE VACANCES AFFERENTS À L’ANNEE DE
VACANCES 1994 SUITE AU NOUVEAU MODE DE CALCUL DU SALAIRE FICTIF
Le déplafonnement du salaire fictif relatif aux journées d’inactivité assimilées à
des journées de travail, tel qu’il a été organisé par l’arrêté royal du 15 mars 1994, aoccasionné un nombre important de paiements indus. A l’occasion de l’examen descomptes de l’Office national des vacances annuelles pour les années 1994 et 1995, laCour a examiné la procédure de recouvrement mise en œuvre.
Les vacances annuelles des travailleurs salariés sont régies par les lois coor-
données du 28 juin 1971. L’article 9 de ces lois dispose que le montant du pécule devacances est calculé en fonction des rémunérations de l’exercice de vacances (1) quiont servi de base au calcul de la cotisation due pour la constitution de ce pécule,majorées éventuellement d’une rémunération fictive pour les jours d’inactivité quisont assimilés à des jours de travail effectif (2). Le montant de cette rémunération fic-tive est établi en fonction du salaire journalier moyen (3). Il a été limité à un plafondjusqu’en 1993 (4).
Concrétisant l’une des mesures de l’accord interprofessionnel 1993/1994, signé
le 9 décembre 1992, l’arrêté royal du 15 mars 1994 a supprimé ce plafond pourl’année 1994 (5). Dès lors, la rémunération fictive correspondait intégralement ausalaire journalier moyen.
(1) L’exercice de vacances correspond à l’année civile qui précède l’année au cours de
laquelle les vacances doivent être accordées.
(2) Article 10 des lois relatives aux vacances annuelles des travailleurs salariés coordon-
nées le 28 juin 1971 et article 16 de l’arrêté royal du 30 mars 1967 déterminant les modalités généra-les d’exécution des lois relatives aux vacances annuelles des travailleurs et salariés.
(3) Ce salaire correspond au quotient de la division ayant pour dividende les 100/108 du
total des rémunérations de l'exercice de vacances ayant servi de base au calcul de la cotisation duepour la constitution du pécule de vacances par le dernier employeur qui occupait l'ouvrier avantl'événement donnant lieu à assimilation et, pour diviseur, le nombre de journées rémunérées que cetemployeur a déclarées pour le même exercice, en application de la législation sur la sécurité socialedes travailleurs.
(4) Pour l’année 1993, ce plafond a été fixé à 1.900 francs, en vertu de l’arrêté royal du 22
février 1983, fixant pour les travailleurs manuels et assimilés assujettis à la loi du 27 juin 1969 révi-sant l’arrêté-loi du 28 décembre 1944 concernant la sécurité sociale des travailleurs, la rémunérationfictive afférente aux journées d’inactivité assimilées à des journées de travail effectif par la législa-tion relative aux vacances annuelles des travailleurs salariés.
(5) Arrêté royal du 15 mars 1994, fixant, pour les travailleurs manuels et assimilés 
assujettis à la loi du 27 juin 1969 révisant l’arrêté-loi du 28 décembre 1944 concernant la sécuritésociale des travailleurs, la rémunération fictive afférente aux journées d’inactivité assimilées à desjournées de travail effectif par la législation relative aux vacances annuelles des travailleurs salariés.F-1.363.549
163 Teneinde het gemiddelde dagloon vast te stellen moesten immers alle bezoldi-
gingen in aanmerking worden genomen die als grondslag hadden gediend voor deberekening van de tot vestiging van dat vakantiegeld verschuldigde bijdrage. Dit zijnniet alleen de bezoldigingen die verband houden met de arbeidsprestaties, maar ookde verschillende bijzondere premies die aan de werknemers werden toegekend.
Omwille van de belangrijke financiële gevolgen van de opheffing van het
maximum voor de vaststelling van het fictieve loon, heeft het koninklijk besluit van10 juni 1994 het koninklijk besluit van 15 maart 1994 gecorrigeerd. Er werd een bepa-ling in opgenomen die stelt dat het totaal van de fictieve bezoldigingen en van deeffectieve bezoldigingen van het vakantiedienstjaar niet meer mag bedragen dan hettotaal van de bezoldigingen dat in aanmerking had kunnen worden genomen voorhetzelfde dienstjaar indien de werknemer geen dagen inactiviteit die met effectievewerkdagen worden gelijkgesteld, had genoten (6). In de praktijk werd die maatregelgeconcretiseerd door de uitsluiting van de bijzondere premies uit de berekening vanhet fictieve loon.
Als gevolg van de afschaffing van het maximum door het koninklijk besluit
van 15 maart 1994 hebben de bijzondere premies in sommige gevallen aanleidinggegeven tot de vaststelling van fictieve lonen die in geen enkele verhouding stondentot de werkelijke bezoldigingen die ze geacht werden te vervangen ; aldus zoudenabnormaal hoge vakantiegelden moeten worden gestort (7).
Teneinde dat excessieve gevolg te vermijden, dat nochtans bekend was aan
alle partijen die aan de opstelling van het ontwerp hadden meegewerkt, had deRijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV) het initiatief genomen, bij ontstentenisvan enige reglementaire bepaling, een voorlopig maximum te hanteren dat op5.000 BEF was vastgesteld.
Het koninklijk besluit van 10 juni 1994 werd geacht de gevolgen van het
besluit van 15 maart 1994 te verzachten en diende op de berekening van de vakantie-gelden van datzelfde jaar te worden toegepast. De publicatie ervan gebeurde echterpas na de uitbetaling van die gelden (8). De RJV zag zich derhalve verplicht devakantiegelden te herberekenen om over te gaan tot de terugvordering van de bedra-gen die, als gevolg van de corrigerende maatregelen die door het koninklijk besluitvan 15 maart 1994 waren ingevoerd, onrechtmatig waren uitbetaald.
(6) Koninklijk besluit van 10 juni 1994 tot wijziging van het koninklijk besluit van
15 maart 1994 tot vaststelling voor de handarbeiders en ermee gelijkgestelden die verzekeringsplich-tig zijn ten opzichte van de wet van 27 juni 1969 tot herziening van de besluitwet van 28 decem-ber 1944 betreffende de maatschappelijke zekerheid der arbeiders, van het fictief loon voor de inac-tiviteitsdagen die met werkelijke arbeidsdagen worden gelijkgesteld door de wetgeving betreffendede jaarlijkse vakantie van de werknemers.
(7) In een studie die op 28 september 1993 aan de Minister van Sociale Zaken werd mee-
gedeeld, legt de RJV de hypothese voor van een vakantiegeld dat, als gevolg van het wegvallen vanhet maximum zoals het oorspronkelijk ingericht was, 9.953.780 BEF zou hebben bedragen.
(8) Het koninklijk besluit van 10 juni 1994 werd pas in het Belgisch Staatsblad van
2 juli 1994 gepubliceerd.
164 Il convenait, en effet, pour fixer le salaire journalier moyen, de prendre en
considération toutes les rémunérations ayant servi de base au calcul de la cotisationdue pour la constitution du pécule de vacances, c’est-à-dire non seulement lesrémunérations afférentes à des prestations de travail, mais également les diverses pri-mes particulières accordées aux travailleurs. 
Cependant, eu égard aux conséquences coûteuses de la suppression du pla-
fond sur l’établissement du montant du salaire fictif, l’arrêté royal du 10 juin 1994 acorrigé l'arrêté royal du 15 mars 1994 en y introduisant une disposition stipulant quele total des rémunérations fictives et des rémunérations effectives de l’exercice devacances ne peut excéder le total des rémunérations effectives qui aurait pu être prisen considération pour le même exercice si le travailleur n'avait pas bénéficié dejournées d'inactivité assimilées à des journées de travail effectif (6). Dans la pratique,cette disposition s’est concrétisée par l'exclusion des primes particulières du calcul dusalaire fictif.
Suite à la suppression du plafond par l’arrêté royal du 15 mars 1994, les primes
particulières ont conduit, dans certains cas, à la fixation de salaires fictifs sans com-mune mesure par rapport aux salaires réels auxquels ils étaient censés se substituer etqui auraient dû occasionner des versements de pécules de vacances anormalementélevés (7).
Afin d'éviter cet effet excessif, qui était pourtant connu de toutes les parties
qui sont intervenues dans l’élaboration du projet, l’O.N.V.A. avait pris l'initiative derétablir, en l’absence de tout cadre réglementaire, un plafond de sauvegarde fixé à5.000 francs.
Destiné à modérer les conséquences de l’arrêté du 15 mars 1994, l’arrêté royal
du 10 juin 1994 devait être appliqué au calcul des pécules de vacances de cette mêmeannée. Sa publication n’est cependant intervenue qu'après l'exécution du paiementde ceux-ci (8). L'O.N.V.A. s’est donc vu dans l’obligation d’entamer une procédurede recalcul des pécules de vacances afin de récupérer les sommes versées indûment,suite au correctif apporté à l’arrêté royal du 15 mars 1994.
(6) Arrêté royal du 10 juin 1994 modifiant l’arrêté royal du 15 mars 1994 fixant, pour les
travailleurs manuels et assimilés assujettis à la loi du 27 juin 1969 révisant l’arrêté-loi du 28 décem-bre 1944 concernant la sécurité sociale des travailleurs, la rémunération fictive afférente auxjournées d’inactivité assimilées à des journées de travail effectif par la législation relative aux vacan-ces annuelles des travailleurs salariés.
(7) Dans une étude communiquée, le 28 septembre 1993, au ministre des Affaires socia-
les, l’O.N.V.A présente l’hypothèse d’un pécule de vacances qui, suite au déplafonnement du salairefictif, tel qu’il avait été organisé initialement, aurait dû atteindre un montant de 9.953.780 francs.  
(8) L’arrêté royal du 10 juin 1994 n’a été publié au Moniteur belge que le 2 juillet 1994.
165 Bij de uitvoering van die taak stuitte de rijksdienst op de moeilijkheid dat het
aandeel van de bijzondere premies in de bezoldiging die door elke werkgever werdgestort, moest worden bepaald. Dat onderscheid moest op dat ogenblik immers nietworden gemaakt in de aangiften van de werkgevers bij de Rijksdienst voor SocialeZekerheid. In talrijke gevallen moest de RJV dan ook rechtstreeks onderzoek bij dewerkgevers verrichten.
Die onderzoeken werden beperkt tot bepaalde werkgevers.
3. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Sociale Zaken
In 1995 heeft het Rekenhof opgemerkt dat, hoewel de laattijdige publicatie
van het koninklijk besluit van 10 juni 1994 een correcte berekening van de vakantie-gelden van het jaar 1994 had verhinderd, de vereiste correcties moesten wordendoorgevoerd in alle betreffende dossiers (9). De poging tot recuperatie voor bepaalde
van de meest belangrijke gevallen (10), op basis van een akkoord met de betrokkenen,vormde immers slechts een eerste stap op de weg naar de financiële regularisatie.
Bovendien was het technische maximum dat de RJV had ingevoerd om de
nadelige gevolgen van het afschaffen van het maximum waartoe het koninklijkbesluit van 15 maart 1994 was overgegaan, op te vangen, op een arbitraire wijze vast-gesteld. Het had geen wettelijke basis en was bovendien strijdig met de bepalingenvan het interprofessioneel akkoord van 9 december 1992 betreffende het stelsel vande jaarlijkse vakantie.
In 1998 heeft het Rekenhof er opnieuw op gewezen dat de berekening van het
vakantiegeld voor het jaar 1994 niet systematisch werd gecorrigeerd (11). De onder-zoeken, gevoerd om de premies op te sporen die uit de berekening van het fictieveloon moesten worden geweerd, waren nog niet tot alle werkgevers uitgebreid.
De discriminatie als gevolg van het gedeeltelijk nieuw onderzoek van de dos-
siers werd nog vergroot door de beslissing van het beheerscomité van de rijksdienstom slechts op een vrijwillige basis tot de terugvorderingen over te gaan en daarbijelke gerechtelijke actie uit te sluiten.
De laattijdige wijziging van de reglementering heeft aanleiding gegeven tot
onrechtmatige betalingen die op 170 miljoen BEF worden geraamd en waarvan min-der dan 40 miljoen BEF werd gerecupereerd (12).
Bovendien heeft de RJV, gebruik makend van zijn bevoegdheid vastgelegd in
artikel 34 van het koninklijk besluit van 30 maart 1967 tot bepaling van de algemeneuitvoeringsmodaliteiten van de wetten betreffende de jaarlijkse vakantie der loonar-beiders, afgezien van de terugvorderingen voor een totaal bedrag van ongeveer120 miljoen BEF (13).
(9) Brief van 9 juni 1995.
(10) Een totaal van 462 gevallen, waarvoor het onrechtmatig betaalde bedrag hoger is dan
50.000 BEF.
(11) Brief van 14 oktober 1998.(12) Balans van de terugvorderingen opgesteld op 31 december 1997.(13) Artikel 34 van dat besluit machtigt het beheerscomité van de rijksdienst ertoe van de
terugvordering af te zien wanneer de invordering van het ten onrechte uitbetaald vakantiegeld tetwijfelachtig, te kostelijk of niet verantwoord is, binnen de grenzen van een reglement dat het opstelten dat door de Minister van Sociale Zaken wordt goedgekeurd. 
166 Dans cette tâche, l’Office s’est heurté à la difficulté d'identifier la part des pri-
mes particulières dans la rémunération versée par chaque employeur. En effet, cettedistinction ne devait pas, à l'époque, figurer obligatoirement dans les déclarations desemployeurs à l’Office national de sécurité sociale. Dans de nombreux cas, l'O.N.V.A.a donc dû procéder à des investigations directes auprès des employeurs.
Ces enquêtes ont été circonscrites à certains employeurs.
3. Observations de la Cour adressées à la ministre des Affaires sociales
En 1995, la Cour a observé que, si la parution tardive de l’arrêté royal du 10
juin 1994 avait empêché un calcul correct des pécules de vacances de l’année 1994, lescorrections nécessaires devaient intervenir dans tous les dossiers concernés (9). Latentative de récupération effectuée pour certains cas des plus significatifs (10), sur labase d’un accord volontaire des intéressés, ne constituait en effet qu’un premier pasdans la voie de la régularisation financière.
Au surplus, le plafond technique que l’O.N.V.A. avait pris l’initiative d’intro-
duire, pour pallier les effets pervers du déplafonnement institué par l’arrêté royal du15 mars 1994, avait été fixé arbitrairement. Il était dépourvu de base légale et, enoutre, contrevenait aux dispositions de l’accord interprofessionnel du 9 décembre1992 relatif au régime des vacances annuelles.
En 1998, la Cour a dénoncé à nouveau l’absence de correction systématique
du calcul des pécules de vacances de l’année 1994 (11). Les enquêtes menées afind’identifier les primes qui devaient être exclues du calcul de la rémunération fictiven’étaient toujours pas étendues à tous les employeurs.
Les discriminations résultant de ce réexamen partiel des dossiers ont encore
été amplifiées par la décision du Comité de gestion de l'Office de ne procéder auxrécupérations que sur une base volontaire en excluant tout recours à une action judi-ciaire.
L’intervention tardive de la modification de la réglementation a occasionné
des paiements indus estimés à un montant de 170 millions de francs, dont moins de 40millions de francs ont été récupérés (12). 
Au surplus, en application du pouvoir qui lui est conféré par l’article 34 de
l’arrêté royal du 30 mars 1967 déterminant les modalités générales d’exécution deslois relatives aux vacances annuelles des travailleurs salariés, l’O.N.V.A. a renoncé àdes récupérations pour un total de près de 120 millions de francs (13).
(9) Lettre du 9 juin 1995.
(10) Un total de 462 cas, pour lesquels l’indu est supérieur à 50.000 francs.
(11) Lettre du 14 octobre 1998.
(12) Bilan des récupérations établi au 31 décembre 1997.(13) Cet article 34 confère un tel pouvoir de renonciation au Comité de gestion de l’Office
lorsque le recouvrement des pécules payés indûment s’avère trop aléatoire, trop onéreux ou inop-portun, dans les limites d’un règlement établi par lui et approuvé par le ministre des Affaires socia-les.
167 4. Antwoord van de administrateur-generaal van de RJV (14)
De adminstrateur-generaal van de RJV betwist de opmerkingen van het
Rekenhof niet. Hij voert evenwel aan dat het systematisch opzoeken van de onrecht-matige betalingen meer zou hebben gekost dan het te verwachten financiële resultaaten hij beschouwt dan ook de beslissing om van dat onderzoek af te zien als een daadvan goed beheer.
Die stelling wordt evenwel met geen enkel becijferd gegeven gestaafd.
5. Evolutie van de toestand
De afschaffing van het maximum voor het fictieve loon, die oorspronkelijk
had moeten worden gefinancierd door middel van afnemingen van de reserves van deRJV (15), heeft, wanneer die reserves waren opgebruikt, aanleiding gegeven tot eenjaarlijks structureel tekort van ongeveer 3 miljard BEF.
Het Rekenhof heeft hierop herhaaldelijk, onder meer naar aanleiding van zijn
commentaar en opmerkingen betreffende de ontwerpbegroting van de Staat, de aan-dacht gevestigd.
Onlangs werden evenwel maatregelen goedgekeurd om het financiële even-
wicht van het stelsel van de jaarlijkse vakantie van werknemers te herstellen (16).
(14) Brief van 11 december 1998, overgezonden via de Minister van Sociale Zaken. De
minister zelf heeft tot op heden nog niet geantwoord.
(15) Artikel 17 van de wet van 10 juni 1993 tot omzetting van sommige bepalingen van het
interproffessioneel akkoord van 9 december 1992.
(16) Artikelen 20 en 21 van de wet van 3 mei 1999 houdende budgettaire en diverse bepa-
lingen.
168 4. Réponse de l’administrateur général de l’O.N.V.A. (14)
L’administrateur général de l’O.N.V.A. ne conteste pas les remarques de la
Cour des comptes. Toutefois, invoquant le fait que la recherche systématique despaiements indus aurait coûté davantage que le résultat financier escompté, il estimeque la décision de renoncer aux dites investigations constitue une mesure de bonnegestion.
Cette allégation n’est cependant soutenue par aucune donnée chiffrée.
5. Evolution de la situation
Le déplafonnement du salaire fictif, qui devait initialement être financé au
moyen de prélèvements sur les réserves de l’O.N.V.A. (15), s’est, lorsque ces réservesfurent épuisées, soldé par un déficit structurel annuel de près de 3 milliards de francs. 
A diverses reprises, notamment à l’occasion de ses commentaires et observa-
tions sur le projet de budget de l’Etat, la Cour des comptes a attiré l’attention surcette situation critique. 
Des mesures destinées à rétablir un équilibre financier dans le régime des
vacances annuelles des travailleurs salariés ont toutefois été adoptées récem-ment (16).
(14) Lettre du 11 décembre 1998, transmise par l’intermédiaire du ministère des Affaires
sociales.  A ce jour, la ministre n’a pas répondu.
(15) Article 17 de la loi du 10 juin 1993 transposant certaines dispositions de l’accord
interprofessionnel du 9 décembre 1992.
(16) Articles 20 et 21 de la loi du 3 mai 1999 portant des dispositions budgétaires et diver-
ses et arrêté royal du 3 mai 1999 assurant l'équilibre financier du régime des vacances annuelles destravailleurs manuels par des mesures structurelles. 
169 VI. – AUTORITEITSDEPARTEMENTEN
1. DIENSTEN VAN DE EERSTE MINISTER
– DEELNEMING AAN BIJZONDERE FINANCIËLE TRANSACTIES DOOR OVERHEIDS-
DIENSTEN EN –INSTELLINGEN IN DE FEDERALE, VLAAMSE EN WAALSE OPENBA-RE SECTOR
Sommige overheidsdiensten en -instellingen in zowel de federale als de Vlaamse
en de Waalse sector hebben deelgenomen of nemen nog steeds deel aan financiële ope-raties gebaseerd op de techniek van leasing of de techniek van kettingverkoop.
Rekening houdend met de toenemende autonomie en verantwoordelijkheid op
het vlak van de financiering zullen de overheidsinstellingen en -bedrijven waarschijn-lijk ook in de toekomst meer en meer geneigd zijn aan dergelijke operaties deel tenemen, die niet altijd vrij zijn van risico’s.
Het Rekenhof heeft aan de Eerste Minister gevraagd door de Vaste Commissie
voor Overheidsopdrachten te laten onderzoeken of voor dergelijke financiële construc-ties een juridisch kader zou kunnen worden gecreëerd in de reglementering op de over-heidsopdrachten.
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat sommige overheidsdiensten en -instellin-
gen in zowel de Vlaamse, de Waalse als in de federale sector hebben deelgenomen ofnog steeds deelnemen aan (meestal internationale) financiële operaties gebaseerd opde techniek van leasing ( lease, rent, sale & lease (rent) back, lease in lease out,... ) of de
techniek van kettingverkoop.
Deze constructies kunnen, door de toepassing van juridische (en meestal fisca-
le) spitstechnologie, voor de financiering van de investeringen door de betrokkeninstellingen een economisch interessant alternatief vormen voor de financiering viaeen klassieke investeringslening.
Het Rekenhof heeft bovendien vastgesteld dat sommige van de onderzochte
transacties geen reële financiering als hoofddoel hadden maar enkel beoogden eenfinancieel voordeel te realiseren dat in zekere mate een gunstige invloed op de the-saurie van de instellingen heeft gehad.
Rekening houdend met de toenemende autonomie en verantwoordelijkheid
op het vlak van financiering zullen de overheidsinstellingen en -bedrijven waarschijn-lijk ook in de toekomst meer en meer geneigd zijn aan dergelijke operaties deel tenemen die echter niet altijd vrij zijn van risico’s.
Het Rekenhof heeft dan ook in een brief van 5 november 1997 aan de Eerste
Minister gevraagd door de Vaste Commissie voor Overheidsopdrachten te latenonderzoeken of voor dergelijke financiële constructies een juridisch kader zou kun-nen worden gecreëerd in de reglementering op de overheidsopdrachten en dat hierineen aantal minimaal te respecteren regels zouden worden opgenomen. N–1.439.654
N–1.600.360
170 VI. – DEPARTEMENTS D'AUTORITE
1. SERVICES DU PREMIER MINISTRE
– PARTICIPATION DES SERVICES ET DES ORGANISMES FEDERAUX, FLAMANDS ET
WALLONS A DES TRANSACTIONS FINANCIERES PARTICULIERES
Certains services et organismes publics, tant fédéraux que flamands et wallons,
ont participé ou participent encore à des opérations financières, basées sur la techniquedu leasing ou sur celle de la vente en chaîne.
Compte tenu de leur autonomie et de leur responsabilité financière croissantes,
les entreprises et organismes publics seront, sans doute, de plus en plus tentés de partici-per à de telles opérations, qui ne sont pas toujours sans risque.
La Cour des comptes a demandé au premier ministre de faire examiner, par la
Commission permanente des marchés publics, la possibilité d'insérer, au sein de la ré-glementation relative aux marchés publics, un cadre juridique pour ces montages finan-ciers.
La Cour des comptes a constaté que certains services et organismes publics,
tant fédéraux que flamands et wallons, ont participé ou participent encore à des opé-rations financières (la plupart du temps internationales), basées sur la technique duleasing ("lease ", "rent", "sale & lease (rent) back ", "lease in lease out ", etc.) ou sur
celle de la vente en chaîne.
Du point de vue des organismes concernés, ces montages, qui résultent de
l'application d'une technologie juridique (et le plus souvent fiscale) de pointe, peu-vent constituer, pour le financement de leurs investissements, une alternative écono-miquement intéressante, par rapport à un emprunt d'investissement classique.
La Cour a, en outre, constaté que certaines des transactions examinées n’a-
vaient pas pour objectif principal de réaliser une opération de financement, maisvisaient, surtout, à dégager un avantage financier, lequel a, dans une certaine mesure,influencé favorablement la trésorerie des organismes.
Compte tenu de leur autonomie et de leur responsabilité financière croissan-
tes, les entreprises et organismes publics seront, sans doute, de plus en plus tentés departiciper à ce genre d'opérations, qui ne sont pas toujours sans risque.
Par une lettre du 5 novembre 1997, la Cour des comptes a, dès lors, demandé
au premier ministre de charger la Commission permanente des marchés publicsd'examiner la possibilité de créer, au sein de la réglementation sur les marchéspublics, un cadre juridique destiné à ces montages financiers et de prévoir un certainnombre de règles minimales à respecter.N – 1.439.654
N – 1.600.300
171 Op basis van de onderzochte gevallen heeft het Rekenhof geconcludeerd dat
dit algemeen kader rekening zou moeten houden met de volgende principes.
1. De financiële operaties (sale & lease (rent) back, lease in lease out, instalment
sale,...) zijn voor de toepassing van de Europese richtlijnen en voor de wetgeving
op de overheidsopdrachten te beschouwen als financiële diensten. In de mate datde overheidsinstellingen of -bedrijven onderworpen zijn aan voornoemde bepalin-gen moet de mededinging dan ook op de daarin voorgeschreven wijze wordengeorganiseerd. Een ontstentenis van mededinging moet ten aanzien van voor-noemde regelgeving kunnen worden verantwoord. Tevens dienen deze financiëlediensten het voorwerp uit te maken van een prijzencontrole waarvan alle elemen-ten toegankelijk moeten zijn voor externe auditeurs.
2. De constructies moeten voldoende doorzichtig zijn. Er moeten voldoende garan-
ties zijn dat de operaties in al hun onderdelen volledig wettelijk zijn (zowel naarbinnenlands als naar buitenlands recht), alle tussenpersonen moeten gekend zijnen de door hun aangerekende commissielonen moeten aan de hand van facturenen ereloonnota’s worden bewezen.
3. In het mandaat dat aan eventuele arrangers of andere tussenpersonen wordt gege-
ven voor het uitwerken van de constructie moeten de voorwaarden en eventuelevoordelen van de betrokken partijen op een forfaitaire wijze worden vastgelegd.Wijzigingen hieraan zouden enkel mogen voorkomen in de contractueel te voor-ziene gevallen en mits voorlegging van bewijskrachtige verantwoordingsstukken.
Het Rekenhof heeft er de aandacht van de Eerste Minister op gevestigd dat
sommige operaties in strijd (kunnen) zijn met het algemeen belang, hetzij door hunaard (binnenlandse operatie), hetzij door de financiële risico’s voor de overheidsin-stellingen of -bedrijven verbonden aan het contract. Het heeft verwezen naar eenaantal principes en aanbevelingen die het in dit verband reeds heeft medegedeeld aande Waalse en Vlaamse gewestregeringen.
1. Het ter beschikking stellen van met openbare gelden gefinancierde goederen voor
het opzetten van constructies waarmede aan derden de gelegenheid wordt gebo-den direct of indirect een belastingbesparing te realiseren of van diverse voorde-len te genieten op basis van hun nationale wetgeving behoort normaal niet tot deopdracht van de openbare diensten en instellingen. Dergelijke operaties zijn enkelaanvaardbaar wanneer er een financiering mee gepaard gaat en ze als dusdanigeen voordeliger alternatief vormen voor klassieke leningen of in de gevallen waarde decreet- of wetgever ze uitdrukkelijk heeft toegestaan.
2. Voor wat de zuiver Belgische constructies betreft moet alleszins worden nagegaan
of het bij de transactie gerealiseerde voordeel voor de betrokken overheidsdienstof -instelling opweegt tegen het nadeel dat de Belgische Fiscus er door lijdt.Indien de evaluatie negatief uitvalt moet de transactie in strijd worden geacht methet algemeen belang. Hier kan gewezen worden op de verantwoordelijkheid vande regeringscommissaris voor zover de wet/decreetgever de toetsing van de beslis-singen van de overheidsinstellingen of -bedrijven aan het algemeen belang aanhem heeft opgedragen.
172 Sur la base des cas examinés, la Cour a conclu que ce cadre général devrait
tenir compte des principes suivants.   
1. Les opérations financières (" sale and lease (rent) back ", "lease in lease out ",
"instalment sale ", etc.) doivent être considérées, pour l'application des directives
européennes et pour la législation sur les marchés publics, comme des servicesfinanciers. Dans la mesure où les entreprises et organismes publics sont soumis àces dispositions, la concurrence doit être organisée ou l'absence de concurrencedoit être justifiée, conformément à cette réglementation. De même, ces servicesfinanciers doivent faire l'objet d'un contrôle des prix, dont tous les éléments doi-vent être accessibles aux auditeurs externes.
2. Les montages doivent être suffisamment transparents. Il convient de garantir que,
dans toutes leurs composantes, les opérations soient parfaitement légales (tant auregard du droit national que du droit étranger), tous les intermédiaires doiventêtre connus et les commissions, portées en compte par ces derniers, étayées aumoyen de factures et de notes d'honoraires.
3. Le mandat, donné à d'éventuels arrangers ou autres intermédiaires en vue de l'é-
laboration du montage, doit fixer, sur une base forfaitaire, les conditions et lesavantages éventuels des parties concernées. Des modifications ne pourraient yêtre apportées que dans les cas prévus par le contrat et moyennant la productionde pièces justificatives probantes.
La Cour a attiré l'attention du premier ministre sur le fait que certaines opéra-
tions sont, ou peuvent être, contraires à l'intérêt général, soit en raison de leur nature(opération nationale), soit en raison des risques financiers qu'elles entraînent pour lesentreprises et organismes publics. Elle s'est référée, à ce propos, à un certain nombrede principes et de recommandations, dont elle a déjà fait part aux Gouvernementsrégionaux wallon et flamand.
1. La mission des services et organismes publics n'implique normalement pas la mise
à disposition de biens, financés par les deniers publics, pour réaliser des montagesqui permettent, à des tiers, d'effectuer directement ou indirectement une écono-mie fiscale ou de bénéficier de divers avantages sur la base de leur législationnationale. Pareilles opérations ne sont acceptables que lorsqu'elles sont assortiesd'un financement et qu'elles constituent, ainsi, une solution plus intéressante queles emprunts classiques, ou dans les cas où le pouvoir décrétal ou législatif les aexpressément autorisées.
2. Pour les montages purement belges, il convient, en tout état de cause, de vérifier
si l'avantage réalisé par le service ou l'organisme public concerné, grâce à la trans-action, compense le préjudice qui en résulte pour le fisc belge. Si cette évaluations'avère négative, la transaction doit être considérée comme contraire à l'intérêtgénéral. A cet égard, la responsabilité du commissaire du Gouvernement mérited'être soulignée, dans la mesure où le législateur fédéral ou régional lui a confié lesoin d'évaluer les décisions des entreprises ou organismes publics en fonction del'intérêt général.
173 3. Zelfs indien het cross-border operaties betreft en een deelname eraan op finan-
cieel vlak interessant blijkt te zijn, moet erover worden gewaakt dat er voldoendewaarborgen zijn opdat het voordeel van de maatschappij steeds gevrijwaardwordt. Het Rekenhof zou niet kunnen instemmen met een situatie waarbij eenopenbare instelling een verlies zou lijden als gevolg van de uitvoering van eentransactie die niet noodzakelijk is voor de goede werking van de instelling.
4. Aan de constructies moet een kosten-baten- en gedetailleerde risicoanalyse voor-
afgaan. De resultaten ervan moeten aan de betrokken beleids- en controle-instan-ties worden voorgelegd. 
5. Indien er in hoofde van de overheidsinstelling of -dienst twijfel bestaat over de
kwalificatie van de constructies met betrekking tot de boekhoudkundige verwer-king ervan, dient het advies te worden ingewonnen van de Commissie voorBoekhoudkundige Normen.
Op 12 november 1997 meldde de Eerste Minister aan het Rekenhof dat hij
aan de Vaste Commissie voor Overheidsopdrachten de opdracht heeft gegeven teonderzoeken of voor dergelijke deelnemingen een juridisch kader kan wordengecreëerd, rekening houdend met de principes die door het Rekenhof werden voor-opgezet. Deze aangelegenheid is nog steeds bij de commissie in behandeling, er werdnog geen advies of voorstel geformuleerd.
174 3. Même lorsqu'il s'agit d'opérations cross-border et qu'une participation à celles-ci
apparaît intéressante sur le plan financier, il y a lieu de veiller à s'entourer desgaranties suffisantes pour que l'avantage de la société soit toujours préservé. LaCour ne saurait admettre la situation d'un organisme public qui subirait une perteà la suite de l'exécution d'une transaction qui n'était pas nécessaire à son bonfonctionnement.
4. La mise au point des montages doit être précédée d'une analyse détaillée des
coûts, des bénéfices, ainsi que des risques. Les résultats de cette analyse doiventêtre communiqués aux instances de direction et de contrôle concernées.
5. S'il existe, dans le chef du service ou de l'organisme public, un doute quant à la
qualification des montages pour leur traitement comptable, l'avis de laCommission des normes comptables doit être sollicité.
Le 12 novembre 1997, le premier ministre a informé la Cour qu'il avait chargé
la Commission permanente des marchés publics d'examiner la possibilité de créer uncadre juridique pour ce genre d'opérations, compte tenu des principes énoncés par laCour des comptes. Cette question est toujours à l'examen auprès de cetteCommission, qui n'a encore formulé aucun avis ni proposition.
175 2. MINISTERIE VAN LANDSVERDEDIGING
– CONTROLE VAN DE UITVOERING VAN HET CARAPACE-CONTRACT
Naar aanleiding van de controle van de uitvoering van het CARAPACE-contract
had het Rekenhof vragen omtrent de gegrondheid van verschillende beslissingen van
het departement, waarvan er sommige in strijd bleken te zijn met de wet of nadelig voorde openbare Schatkist.
Het CARAPACE-contract werd in juni 1989 voor een bedrag van
5 miljard BEF ondertekend en heeft betrekking op de ontwikkeling en de productievan elektronische afweersystemen voor de F 16-vliegtuigen van de luchtmacht. Hetaantal aangekochte systemen, namelijk 3 productiemodellen, 10 hoofdreekssystemenen 122 reekssystemen, moest het mogelijk maken 135 toestellen uit te rusten, hetzijeen aantal dat minstens voldoende was om de hele vloot van dat ogenblik uit te rus-ten.
Het herstructureringsplan van de strijdkrachten dat op 29 januari 1993 door
de Ministerraad werd goedgekeurd, heeft het aantal F 16-vliegtuigen dat in dienstwordt gehouden, beperkt tot 90 toestellen, d.w.z. 72 in escadrille en 18 in de operatio-nele reserve.
Met een uitvoeringsrichtlijn die op 4 mei 1993 door de Minister van
Landsverdediging werd goedgekeurd, werd de operationele reserve gedurende delooptijd van het CARAPACE-programma opgetrokken tot 28 toestellen, zodat intotaal 100 toestellen met elektronische afweersystemen moesten worden uitgerust.
De beslissing tot verhoging van de reserve met 10 toestellen moest het langdu-
rig aan de grond blijven van de vliegtuigen gedurende de grote wijzigingsprogram-ma's verhelpen, zodat 90 toestellen in vliegklare staat konden worden behouden.
Teneinde de bestelling aan de herstructurering van de strijdkrachten aan te
passen heeft de algemene aankoopdienst, aan de medecontractant gevraagd welkeopzegvergoedingen of meerkosten en voor welk bedrag meerkosten dienden te wor-den betaald bij een vermindering met 35 reekssystemen en een lot wisselstukken. Opde voorstellen van de medecontractant werd een prijzencontrole toegepast, die opverschillende vlakken tot belangrijk voorbehoud aanleiding heeft gegeven.
Het hoofd van de algemene aankoopdienst kwam tot de conclusie dat de
vooropgestelde hypothese nadelig was voor de algemene economie van de opdracht.Hij heeft daarom bij brief van 2 augustus 1994 gevraagd tot een optimalisering overte gaan en de vork aan te geven waarbinnen de onvermijdelijke vermindering van hetaantal systemen de minst ongunstige gevolgen zou hebben.
Hierop heeft de medecontractant een nieuwe studie uitgevoerd en een ver-
mindering met 20 reekssystemen voorgesteld.F-1.477.276
F-1.269.766F-1.139.922F-1.159.107F-1.188.321F-1.162.886
176 2. MINISTERE DE LA DÉFENSE NATIONALE
– CONTROLE DE L’EXECUTION DU CONTRAT "CARAPACE"
Le contrôle de l’exécution du contrat CARAPACE a conduit la Cour à s’inter-
roger sur le bien-fondé de plusieurs décisions prises par le département, dont certainesse sont avérées contraires à la loi ou préjudiciables au Trésor public.
Conclu en juin 1989, pour un montant de l’ordre de 5 milliards de francs, le
contrat "CARAPACE" a pour objet le développement et la production de systèmesde contre-mesures électroniques destinés aux avions F-16 de la Force aérienne. Lenombre de systèmes acquis, à savoir 3 pilotes de production, 10 têtes de série et 122systèmes de série, devait permettre d’équiper 135 appareils, soit un nombre au moinssuffisant pour équiper l’ensemble de la flotte de l’époque.
Le plan de restructuration des Forces armées, approuvé par le Conseil des
ministres le 29 janvier 1993, a limité le nombre de F-16 maintenus en service à 90appareils, soit 72 en escadrille et 18 en réserve opérationnelle. 
Par une directive d’exécution approuvée le 4 mai 1993 par le ministre de la
Défense nationale, cette réserve opérationnelle a été portée à 28 appareils pendant ladurée du programme CARAPACE, de sorte que le nombre d'appareils devant êtreéquipés de contre-mesures électroniques a atteint un total de 100. 
La décision d'augmenter la réserve de 10 unités a été prise afin de pallier l'im-
mobilisation de longue durée des avions pendant les grands programmes de modifica-tion, de manière à pouvoir conserver 90 appareils en état de voler.
Afin d’adapter la commande à la restructuration des Forces armées, le Service
général des achats a, dans le but d’évaluer l’impact d’une réduction de 35 systèmes desérie et d’un lot de pièces de rechange, demandé au cocontractant de lui communi-quer l’origine et les montants des indemnités de résiliation ou des surcoûts. Ces pro-positions ont fait l’objet d’un contrôle des prix, lequel a donné lieu à plusieurs réser-ves importantes.
Par une lettre du 2 août 1994, le chef du Service général des achats a conclu
que l’hypothèse envisagée était préjudiciable à l’économie générale du marché et, enconséquence, a demandé de procéder à une optimalisation permettant de faire appa-raître la fourchette dans laquelle la réduction inéluctable du nombre de systèmes pré-senterait les effets les moins défavorables.
A la suite de cette requête, le cocontractant a mené une nouvelle étude, qui l'a
conduit à proposer une réduction de 20 systèmes de série.F-1.477.276
177 Dat voorstel werd zonder nieuwe prijzencontrole weerhouden.
Op 25 januari 1995 heeft de Minister van Landsverdediging aanhangsel nr. 14
bij het initiële contract goedgekeurd. Het bekrachtigt de vermindering met 20 syste-men, stelt het bedrag van de contractuele opzegvergoeding vast en wijzigt de een-heidsprijzen in functie van de verschillende meerkosten die uit die beslissing voort-vloeien. 
De leveringstermijnen voor de uitrustingen werden bovendien verlengd en de
kosten van hun vervoer werden naderhand herzien.
2. Opmerkingen van het Rekenhof en antwoord van de minister
2.1. Schadevergoeding
Het Rekenhof heeft twee ordonnanties geannuleerd, die hoofdzakelijk
betrekking hadden op de contractuele opzegvergoeding (1). Zijn college vroeg hierbijaan de minister of het onderhandelingsproces waarnaar het departement verwijst,wel degelijk plaatsvond en zo ja, of het op basis van consistente gegevens werdgevoerd. 
Het Rekenhof ging immers uit van de volgende vaststellingen. Enerzijds heeft
de opzegging van 20 reekssystemen aanleiding gegeven tot een schadevergoeding van261 miljoen BEF, die ongeveer 58% van de waarde ervan (451 miljoen BEF) verte-genwoordigt. Anderzijds blijkt uit een vergelijkende analyse van de vergoedingen inde twee vooropgestelde scenario's (vermindering van de bestellingen met 20 of met35 systemen) dat de schadevergoeding in de twee gevallen 13,96 miljoen BEF pereenheid bedraagt. In de eerste hypothese had zij echter minder hoog moeten liggenomdat dan de economische en financiële kosten op een meer voordelige wijze kon-den worden gespreid.
Naar aanleiding van een informatievergadering op het departement in okto-
ber 1996 heeft het Rekenhof bovendien opgemerkt dat bij de vergelijking van definanciële voordelen voor de openbare Schatkist in de verschillende onderzochtehypothesen een vergissing werd begaan waardoor het belang van de uiteindelijk doorde minister gemaakte keuze, namelijk de kleinste vermindering, kunstmatig werdopgedreven. Deze vergissing doet vragen rijzen omtrent de doeltreffendheid van deinterne controle (2). 
De Minister van Landsverdediging betwist in zijn antwoord de interpretatie
van het Rekenhof inzake de evolutie van het contract en de redactie van aanhangselnr. 14. Hij verwijst naar onderhandelingen waarbij alle tussenkomende partijen wer-den betrokken, met inbegrip van de Belgische onderaannemers en de bevoegde dien-sten van het Ministerie van Economische Zaken (3). 
(1) Brief van 17 december 1997.
(2) Brief van 21 januari 1998.(3) Brief van 29 mei 1998.
178 Cette proposition a été retenue sans qu’un nouveau contrôle des prix fût
opéré.
Le 25 janvier 1995, le ministre de la Défense nationale a approuvé l’avenant
n° 14 au contrat initial. Cet avenant, qui ratifie la réduction fixée à 20 systèmes, préci-se le montant de l’indemnité contractuelle de dédit et modifie les prix unitaires afind’y intégrer les différents surcoûts consécutifs à cette décision.
Par ailleurs, les délais de livraison des équipements ont été prolongés et leurs
coûts de transport revus ultérieurement.
2. Observations de la Cour des comptes et réponses du ministre
2.1. Dédommagement
La Cour a annulé deux ordonnances, qui portaient essentiellement sur
l’indemnité de résiliation contractuelle. Elle a fait part au ministre de ses interroga-tions concernant la réalité du processus de négociation évoqué par le départementou, à tout le moins, l’adéquation des bases de celle-ci (1).
Cette démarche se fondait sur les constatations suivantes. D'une part, la rési-
liation de 20 systèmes de série a donné lieu à un dédommagement de 261 millions,lequel représente environ 58 % de leur valeur, fixée à 451 millions de francs. D'autrepart, l'analyse comparative des dédommagements établis dans les deux scénarios deréduction des commandes envisagés, à savoir une réduction portant sur 20 ou sur35 systèmes, fait apparaître que l’indemnisation se chiffre, dans les deux cas, à 13,96millions par unité. Or, elle aurait dû être moins importante dans la première hypothè-se, en raison, notamment, d’une répartition plus favorable des coûts économiques etfinanciers.
A la suite d’une réunion d’information organisée au département en octobre
1996, la Cour a, par ailleurs, relevé que la comparaison des avantages financiers pourle Trésor public dans les différentes hypothèses examinées était entachée d’uneerreur qui gonfle artificiellement l’intérêt de l’option finalement retenue par le mini-stre, à savoir la réduction la plus faible. L'erreur ainsi dénoncée pose la question del’efficacité du contrôle interne (2).
Dans sa réponse, le ministre de la Défense nationale conteste l’interprétation
donnée par la Cour à l’évolution du contrat, ainsi qu’à la rédaction de l’avenant n° 14,et fait état de négociations associant tous les intervenants, en ce compris les sous-trai-tants belges et les services compétents du ministère des Affaires économiques (3).
(1) Lettre du 17 décembre 1997.
(2) Lettre du 21 janvier 1998.(3) Lettre du 29 mai 1998. 
179 Volgens de minister heeft de door het Rekenhof vastgestelde vergissing geen
enkele contractuele impact en is de interne controle van de algemene aankoopdienstniet tussengekomen in de studie van de weerslag van de vermindering der bestelling.
Het Rekenhof heeft akte genomen van de uitleg in verband met de basis en de
processus van de gevoerde onderhandelingen en heeft het volgende voorbehoud inverband met de door de algemene aankoopdienst gevolgde procedure geformu-leerd (4). 
De gedeeltelijke opzegging van het contract is niet gebeurd op basis van de
contractuele bepalingen maar op basis van nieuwe onderhandelingen, die de firma'stoelieten de geboden prijzen opnieuw te berekenen rekening houdend met de wijzi-ging van de hoeveelheden ; op die manier kon de vergoeding de oorspronkelijkeovereenkomsten overtreffen. Deze werkwijze heeft daarenboven geleid tot een wei-nig transparant geheel van bepalingen waardoor het interne controlesysteem, metinbegrip van de administratieve en begrotingscontrole, werd geneutraliseerd. De kri-tiek van het Rekenhof met betrekking tot de doeltreffendheid van de interne contro-le had betrekking op alle middelen die een organisatie moet inzetten om o.a. de inte-griteit van de procedures en de betrouwbaarheid van de financiële informatie te ver-zekeren.
Volgens het Rekenhof ware het verkieslijk geweest de uiteindelijk gekozen
optie voor te leggen aan de Dienst expertise en controle van de prijzen. 
Om een verdere toename van verwijlintresten ten laste van de openbare
Schatkist te vermijden, heeft het Rekenhof evenwel beslist zich niet meer te verzet-ten tegen de betaling van de vergoedingen in uitvoering van aanhangsel nr. 14.
2.2. Verlenging van de termijnen en oplevering van de systemen
De vermindering van de bestelde hoeveelheden ging ook gepaard met een
verlenging van de leveringstermijnen. Het Rekenhof had een parallel vastgesteld tus-sen de duur van de verlenging van de termijnen en de door het departement voorzie-ne vertraging in de uitvoering van het contract. Die vertraging was het gevolg vanbepaalde onvolkomenheden die op hun beurt de voorwaarden, waaronder de techni-sche opleveringen gebeurden, in vraag stelden.
Over de verantwoording van die verlenging werd tussen het Rekenhof en het
departement uitvoerige briefwisseling gevoerd (5).
Volgens de minister resulteerde de termijnverlenging uit onderhandelingen
waarbij verschillende elementen in aanmerking werden genomen. De vertraging vanhet productieritme en onvoorziene factoren in verband met de uitvoering van hetcontract konden volgens het departement een verlenging van de termijnen op grondvan artikel 16 van het ministerieel besluit van 10 augustus 1977 tot vaststelling vanhet algemeen bestek voor de overheidsopdrachten rechtvaardigen.
(4) Brief van 14 oktober 1998.
(5) 153e Boek van Opmerkingen, deel I, pp. 163-165.
180 Quant à l’erreur relevée par la Cour, le ministre estime qu’elle n’a eu aucun
impact contractuel et précise que le contrôle interne du Service général des achatsn’est pas intervenu dans l’étude de l’incidence de la réduction de la commande.
La Cour a pris acte de ces explications concernant la base et le processus des
négociations menées et, après un nouvel examen, a précisé comme suit les réservesappelées par la méthodologie suivie par le Service général des achats (4).
La résiliation partielle du contrat n’a pas été menée sur la base des disposi-
tions de ce dernier mais bien dans l’optique d’une renégociation, qui a permis aux fir-mes de recalculer les prix offerts compte tenu de la modification des quantités ; ledédommagement a ainsi dépassé les conventions initiales. De plus, cette démarches’est traduite par un dispositif peu transparent, qui a pu neutraliser le système de con-trôle interne, en ce compris le contrôle administratif et budgétaire. A ce sujet, laCour a précisé que la remarque à l’encontre de l’efficacité du contrôle interne portaitsur l’ensemble des moyens qu’une organisation doit mettre en œuvre afin d’assurer,entre autres, l’intégrité des procédures et la fiabilité des informations financières.
La Cour a également relevé qu’il eût été préférable de soumettre l’option
finalement retenue au Service d’expertise et de contrôle des prix.
En tout état de cause, afin d’éviter l’aggravation de la charge des intérêts
moratoires pour le Trésor public, la Cour a pris la décision de ne plus s’opposer à laliquidation des indemnités liées à l’exécution de l’avenant n° 14.
2.2. Prolongation des délais et réception des systèmes
La réduction des quantités commandées a également été accompagnée d'une
prolongation des délais de livraison. Or, la Cour avait relevé une similitude entre ladurée de la prolongation des délais et le retard prévu par le département dans l’exé-cution du contrat, en raison de certaines imperfections, qui l'avaient d’ailleurs con-duite à s’inquiéter des conditions dans lesquelles les réceptions techniques avaient étéeffectuées.
La justification de cette prolongation a fait l’objet d’un important échange de
courrier entre la Cour et le département, lequel a été évoqué dans un Cahier précé-dent (5).
Selon le ministre, l’allongement des délais résultait d’une négociation au cours
de laquelle plusieurs éléments avaient été pris en compte. Il s’agissait du ralentisse-ment de la cadence de production, ainsi que de facteurs imprévus découlant de l’exé-cution du contrat et justifiant, selon le département, une prolongation des délais, enapplication de l’article 16 de l’arrêté ministériel du 10 août 1977 fixant le cahiergénéral des charges pour les marchés publics.
(4) Lettre du 14 octobre 1998. 
(5) 153eCahier d'observations, fascicule Ier, pp. 162-164.
181 Het Rekenhof nam akte van die uitleg.
In oktober 1996 werd bovendien op het departement een vergadering gehou-
den in verband met de voorwaarden waaronder de technische opleveringen van deuitrustingen werden verricht. Volgens het departement zouden de vastgestelde onvol-komenheden voortvloeien uit het testprogramma van het systeem en geen gevolgenhebben gehad voor de operationaliteit van de uitrustingen, die bijgevolg konden wor-den opgeleverd. Het betreffende computerprogramma zou trouwens intussen zijngecorrigeerd.
2.3. Vervoerkosten
De contractuele bepalingen met betrekking tot het vervoer van de systemen
en de ondersteunende uitrustingen werden eveneens gewijzigd. Die wijzigingen lietende medecontractant toe de betreffende kosten op forfaitaire basis vast te leggen, ter-wijl zij aanvankelijk slechts na voorlegging van verantwoordingsstukken moestenworden betaald.
Die wijzigingen werden enkel via briefwisseling tussen de leverancier en het
hoofd van de ondersectie programma's van de luchtmacht doorgevoerd.Laatstgenoemde beschikte evenwel op grond van het ministerieel delegatiebesluitniet over de bevoegdheid het contract te wijzigen.
Het Rekenhof heeft kritiek geformuleerd met betrekking tot de voorwaarden
waaronder die contractuele wijzigingen werden uitgevoerd en de financiële gevolgenervan (6). De door de medecontractant aangerekende forfaitaire kosten blekenimmers hoger te liggen dan de gebruikelijke prijzen voor dergelijke prestaties. Zijncollege heeft bijgevolg aan het departement gevraagd opnieuw te onderhandelenover de berekeningswijze van die kosten en het resultaat van die onderhandelingen ineen rechtsgeldige bijakte vast te leggen.
Het departement heeft in zijn antwoord van 9 juli 1996 gerepliceerd dat de
betreffende wijzigingen enkel de initiële contractbepalingen nader preciseren en datbijgevolg het ministerieel delegatiebesluit werd gerespecteerd (7). Het heeft niette-min beloofd een bijakte bij het contract te sluiten en opnieuw onderhandelingen tevoeren over het financiële luik van de vervoermodaliteiten.
Er werd effectief een nieuwe bijakte gesloten, maar in het financiële luik werd
geen enkele correctie aangebracht (8). Het departement liet weten dat het bij de her-onderhandeling met een categorieke weigering van de medecontractant werd gecon-fronteerd (9).
(6) Brief van 14 mei 1996.
(7) Brief van 9 juli 1996.(8) Brief van 25 september 1996.(9) Brief van 21 november 1996.
182 La Cour avait pris acte de ces explications. 
En outre, une réunion s’est tenue au département, en octobre 1996, au sujet
des conditions de réception technique des équipements. Selon le département, lesdysfonctionnements constatés, qui seraient liés au logiciel de test du système, n’au-raient pas affecté le caractère opérationnel des équipements, de sorte que ces der-niers pouvaient être réceptionnés. D’ailleurs, le logiciel en cause aurait, depuis, étécorrigé.
2.3. Frais de transport
Des modifications ont également été apportées aux clauses du contrat régis-
sant le transport des systèmes et des équipements de support. Elles ont permis aucocontractant d’en fixer le prix sur une base forfaitaire, alors que, initialement, cesfrais ne devaient être payés que sur la présentation de documents justificatifs. 
Il est en outre apparu que ces modifications résultaient d’un simple échange
de correspondance entre le fournisseur et le chef de la Sous-section Programmes dela Force aérienne, alors que, selon l’arrêté ministériel relatif aux délégations de pou-voir, ce dernier ne disposait pas de la compétence de modifier le contrat.
La Cour a critiqué, d’une part, les conditions dans lesquelles ces modifications
contractuelles avaient été réalisées et, d’autre part, leurs conséquences financières(6). Les frais forfaitaires réclamés par le cocontractant se sont en effet avérés supé-rieurs aux prix couramment appliqués pour ce type de prestations. La Cour a dès lorsdemandé au département de renégocier le mode de calcul de ces frais et de conclure,à cette occasion, un avenant en bonne et due forme.
Dans sa réponse du 9 juillet 1996, le département a expliqué que les modifica-
tions en cause n’étaient que de simples précisions apportées aux clauses initiales ducontrat et qu’aucune infraction à l’arrêté ministériel relatif aux délégations de pou-voir n’avait donc été commise (7). Il s’est néanmoins engagé à conclure un avenantau contrat et à renégocier le volet financier des modalités de transport.
Si un nouvel avenant a été effectivement conclu, la Cour a cependant été
amenée à constater qu’aucune correction n’avait été apportée à ce volet financier (8).Le département a répondu qu’il s’était heurté, au cours de la renégociation, au refuscatégorique du cocontractant (9).
(6) Lettre du 14 mai 1996.
(7) Lettre du 9 juillet 1996. (8) Lettre du 25 septembre 1996.(9) Lettre du 21 novembre 1996.
183 Het Rekenhof heeft tot slot vastgesteld dat een Frans BTW-percentage van
20,6 werd toegepast op de vervoerkosten. Dit is in strijd met de intracommunautaireregels die in het Belgisch recht werden omgezet in de artikelen 25bis, 25ter, 26 en26bis van het BTW-wetboek. Krachtens die bepalingen moeten de transportkostenworden opgenomen in de prijs van de vervoerde uitrustingen en vormen ze aldus ééngrondslag die in het land van levering, in casu Frankrijk, is vrijgesteld en wordt belastin het aankoopland, nl. België. Het Rekenhof heeft bijgevolg de bij wijze van BTWgeordonnanceerde sommen in mindering gebracht (10). 
In zijn antwoord hield het departement vol dat de toepassing van de Franse
BTW door de cocontractant gerechtvaardigd was. Het onderbouwde dat standpuntevenwel niet op een coherente wijze (11).
Het Rekenhof heeft zijn standpunt enkel kunnen herhalen (12). Het verwees
naar de overeenstemmende preciseringen die het hoofdbestuur van de BTW gaf (13)als antwoord op een adviesvraag van het Ministerie van Landsverdediging.
(10) Brief van 14 mei 1996.
(11) Brieven van 9 juli en 21 november 1996.(12) Brief van 21 januari 1998.(13) Brief van 8 november 1996.
184 Enfin, la Cour a constaté qu’une T.V.A. française de 20,6 % avait été appli-
quée aux frais de transport, en contravention avec les règles intra-communautaires,qui ont été transposées dans le droit belge aux articles 25 bis, 25ter, 26 et 26 bisdu
code de la T.V.A. En vertu de ces dispositions, ces frais doivent être incorporés dansle prix des équipements transportés, de manière à former une base unique exonéréedans le pays de livraison, en l'occurrence la France, et taxée dans le pays acquéreur,la Belgique. En conséquence, la Cour a déduit les sommes ordonnancées au titre dela T.V.A. (10).
Dans ses réponses, le département a soutenu que l’application de la T.V.A.
française par le cocontractant était justifiée, sans toutefois étayer son avis de manièrecohérente (11).
La Cour n’a pu que rappeler sa position (12). Elle s’est référée aux précisions
concordantes apportées par l’Administration centrale de la T.V.A. (13), en réponse àla demande d’avis du département de la Défense nationale.
(10) Lettre du 14 mai 1996.
(11) Lettres des 9 juillet et 21 novembre 1996.(12) Lettre du 21 janvier 1998.(13) Lettre du 8 novembre 1996.
185 3. MINISTERIE VAN BINNENLANDSE ZAKEN
– HULPFONDS TOT FINANCIEEL HERSTEL VAN DE GEMEENTEN – HISTORIEK EN
GLOBALE EVALUATIE VAN DE WERKING
In de loop van de jaren zeventig is de financiële toestand van een aantal grote
steden en gemeenten verslechterd. Een herstelbeleid was noodzakelijk. De regeringsver-klaring van 18 december 1981 bevatte terzake de krachtlijnen. In die optiek werd over-gegaan tot de oprichting van een Hulpfonds tot Financieel Herstel van de Gemeenten :de schulden van gemeenten en steden zouden worden voorgefinancierd. Dat moest henin staat stellen hun bestaande schulden integraal en binnen de vastgestelde tijdslimiet afte lossen.
1.1.Het Hulpfonds tot Financieel Herstel van de Gemeenten (verder hulp-
fonds) werd opgericht bij koninklijk besluit nr. 208 van 23 september 1983. Het is eeninstelling van categorie A, onderworpen aan de wet van 16 maart 1954 betreffende decontrole op sommige instellingen van openbaar nut.
De voorwaarden en nadere regelen inzake de tegemoetkoming van het hulp-
fonds werden vastgesteld door het koninklijk besluit van 10 november 1983, dat her-haaldelijk werd gewijzigd.
Het hulpfonds werd bij koninklijk besluit van 19 december 1996 (1) met
ingang van 31 januari 1997 opgeheven. De federale Staat trad vanaf dan in de rechtenen de plichten van het fonds.
1.2.Het hulpfonds diende als autonome instelling voor eigen rekening, met
waarborg van de Staat, nieuwe fondsen op de kapitaalmarkt aan te trekken. Via detoekenning van consolidatieleningen stond het in voor de voorfinanciering van definanciële lasten (intrest- en aflossingslasten) voortvloeiende uit de schulden vanbepaalde steden en gemeenten ten einde de gemeentelijke financiën te verlichten. 
De uitgavenzijde van dat fonds bestond uit twee rubrieken : tegemoetkomin-
gen of consolidatieleningen toegestaan aan de gemeenten en de intrest- en aflossings-lasten van de leningen die het hulpfonds zelf had aangegaan op de kapitaalmarkt. Deontvangstenzijde bestond uit de nieuwe fondsen die het hulpfonds op de kapitaal-markt had aangetrokken, de werkingsmiddelen van het hulpfonds samengesteld uitde annuïteiten van de consolidatieleningen van de toegetreden gemeenten en definanciële tegemoetkoming vanwege de Staat voor het dekken van de intresttussen-komst op de consolidatieleningen. Voor die tegemoetkoming werden tijdens de jaren1984-1991 kredieten ingeschreven op de begroting van het Ministerie vanBinnenlandse Zaken en Openbaar Ambt (2). 
(1) Koninklijk besluit houdende maatregelen met betrekking tot het Hulpfonds tot
Financieel Herstel van de Gemeenten met toepassing van de wet van 26 juli 1996 strekkende totrealisatie van de budgettaire voorwaarden tot deelname van België aan de Europese Economischeen Monetaire Unie, inzonderheid op de artikelen 2 en 3, § 1, 6°, en § 2. 
(2) Basisallocatie 41.02 : "Deelname van de Staat in de stijving van het Hulpfonds tot
Financieel Herstel van de Gemeenten" van de organisatieafdeling 55 : "Bestuursdirectie van deProvinciale en Lokale Instellingen, programma 4 : hulp tot financieel herstel van de gemeenten".N–1.496.519
186 3. MINISTERE DE L'INTERIEUR
– FONDS D'AIDE AU REDRESSEMENT FINANCIER DES COMMUNES – HISTORIQUE ET
EVALUATION GLOBALE DU FONCTIONNEMENT
Au cours des années septante, la situation financière d'un certain nombre de
grandes villes et communes s'est détériorée. Une politique de redressement s'est avéréenécessaire. La déclaration gouvernementale du 18 décembre 1981 a précisé les lignesdirectrices en la matière. C'est dans cette optique qu'a été créé le Fonds d'aide auredressement financier des communes : les dettes des communes et des villes seraientpréfinancées, de manière à leur permettre de rembourser leurs dettes en cours intégrale-ment et dans le délai prévu.
1.1.Le Fonds d'aide au redressement financier des communes (dénommé ci-
après le Fonds d'aide) a été créé par l'arrêté royal n° 208 du 23 septembre 1983. Il s'a-git d'un organisme de la catégorie A, soumis à la loi du 16 mars 1954 relative au con-trôle de certains organismes d'intérêt public.
Les conditions et les modalités de l'intervention du Fonds d'aide ont été fixées
par l'arrêté royal du 10 novembre 1983, modifié à maintes reprises.
Le Fonds d'aide a été supprimé par l'arrêté royal du 19 décembre 1996 (1),
avec effet au 31 janvier 1997. L'Etat fédéral est entré dans ses droits et obligations.
1.2.Le Fonds d'aide devait, en qualité d'organisme autonome, attirer, pour
son compte, avec la garantie de l'Etat, de nouveaux fonds sur le marché des capitaux.Il devait, par le biais de l'octroi de prêts de consolidation, assurer le préfinancementdes charges (intérêts et amortissement) des dettes de certaines villes et communes,afin de soulager les finances municipales.
Les dépenses de ce Fonds consistaient en deux rubriques : interventions ou
prêts de consolidation consentis aux communes et charges d'intérêt et de rembourse-ment des emprunts que le Fonds d'aide avait lui-même contractés sur le marché descapitaux. Les recettes se composaient des nouveaux fonds que le Fonds d'aide avaitattirés sur le marché des capitaux, de ses moyens de fonctionnement, constitués parles annuités des prêts de consolidation versées par les communes affiliées, et de l'in-tervention financière de l'Etat. Des crédits destinés à cette intervention ont été ins-crits, pendant les années 1984-1991, au budget du ministère de l'Intérieur et de laFonction publique (2). 
(1) Arrêté royal portant des mesures relatives au Fonds d'aide au redressement financier
des communes en application de la loi du 26 juillet 1996 visant à réaliser les conditions budgétairesde la participation de la Belgique à l'Union économique et monétaire européenne, notamment lesarticles 2 et 3, § 1
er, 6°, et § 2.  
(2) Allocation de base 41.02 : "Participation de l'Etat à l'alimentation du Fonds d'aide au
redressement financier des communes" de la division organique 55 : "Direction d'administration desinstitutions provinciales et locales, programme 4 : "Aide au redressement financier des communes ".N–1.496.519
187 1.3.Vanaf het jaar 1989 werd er een nieuw financieringssysteem uitgewerkt.
Het bleek immers dat sommige steden en gemeenten onmogelijk hun schulden aanhet hulpfonds konden terugbetalen. In dit raam verdeelde artikel 75, §3, van de bij-zondere wet van 16 januari 1989 (3) die terugbetaling over de Staat en de Gewesten.De oninvorderbare schuldvorderingen kwamen ten laste van de Staat. De verplich-tingen van het hulpfonds met betrekking tot de nog invorderbare schuldvorderingenkwamen ten laste van de Gewesten. Het koninklijk besluit van 21 september 1989regelde de tenlasteneming door elk Gewest (4) . 
De geactualiseerde raming van de schuldvorderingen van het hulpfonds op de
lokale overheden bedroeg op 1 januari 1989 179,504 miljard BEF. Daarvan werd
64,06 %, hetzij 114,989 miljard BEF als oninvorderbaar beschouwd, de overige 35,94 %,
hetzij 64,515 miljard BEF, als invorderbaar.
Artikel 62 van de programmawet van 6 juli 1989 machtigde het hulpfonds, tij-
dens de jaren 1989 tot 1996, het deficit ontstaan door de financiële dienst van de inhet raam van zijn opdracht aangegane leningen, te financieren. Die jaarlijkse finan-cieringen werden voor het einde van het volgende jaar omgezet in een geconsolideer-de lening van het hulpfonds. Die lening werd, op haar beurt, wanneer ze krachtenshet artikel 75, §3, ten laste van de Staat viel, door de Schatkist vóór haar eerste in-trestvervaldag overgenomen.
Voor de invorderbare schuldvorderingen traden de Gewesten in de rechten en
verplichtingen van het hulpfonds. Zij moesten ervoor zorgen dat de gemeenten hende door het hulpfonds toegestane leningen terugbetaalden. De terugbetalingen dien-den zij aan het hulpfonds door te storten. Elk Gewest richtte daartoe een financie-ringsfonds op (5).
2. Overnames van leningen van het Hulpfonds tot Financieel Herstel van de Gemeenten in de
rijksschuldbegroting
Wat de overnames betreft, stelde het Rekenhof vast dat in de periode van
1990 tot en met 1997 een totaal bedrag van 221.374.359.006 BEF in de rijksschuldwerd overgenomen. Die overnames zelf hadden geenszins het karakter van begro-tingsverrichtingen. Zij situeerden zich niet op het niveau van de verrichtingen die bijde bepaling van het netto te financieren saldo van de federale Staat in rekening wor-den gebracht, maar werden in de schatkisttoestand ondergebracht bij de posten diebuiten het netto te financieren saldo van de federale Staat de wijzigingen van destand van de rijksschuld verklaren.
(3) Wet betreffende de financiering van de Gemeenschappen en de Gewesten.
(4) Koninklijk besluit tot uitvoering van artikel 75, §3, van de bijzondere wet van 16 janu-
ari 1989 betreffende de financiering van de Gemeenschappen en de Gewesten.
(5) Het Vlaams Financieringsfonds werd opgericht door het decreet van 20 december
1989 als instelling van openbaar nut, categorie A. Met ordonnantie van 8 april 1993 heeft hetBrusselse Hoofdstedelijk Gewest het Brussels Gewestelijk Herfinancieringsfonds van de gemeente-lijke thesaurieën opgericht. Het Waals Gewest heeft bij overeenkomst van 30 juli 1992 met hetGemeentekrediet van België een financiële rekening geopend, de zogenaamde "Compte régionalpour l'assainissement des communes à finances obérées". 
188 1.3. Un nouveau système de financement a été élaboré à partir de l'an-
née 1989. Il s'est en effet avéré que certaines villes et communes étaient dans l'impos-sibilité de rembourser leurs dettes au Fonds d'aide. Dans ce cadre, l'article 75, § 3, dela loi spéciale du 16 janvier 1989 (3) a transféré ce remboursement à l'Etat et auxRégions. Les créances irrécouvrables ont été prises en charge par l'Etat. Les obliga-tions du Fonds d'aide relatives aux créances encore recouvrables l'ont été par lesRégions. L'arrêté royal du 21 septembre 1989 a réglé la prise en charge par chaqueRégion (4). 
L'estimation actualisée des créances détenues par le Fonds d'aide sur les pou-
voirs locaux s'élevait, au 1
erjanvier 1989, à 179,504 milliards de francs. Une partie
correspondant à 64,06 % de ce montant, soit 114,989 milliards de francs, a été con-sidérée comme irrécouvrable et le solde de 35,94 %, soit 64,515 milliards de francs,comme recouvrable.
L'article 62 de la loi-programme du 6 juillet 1989 a, pendant les années 1989
à 1996, autorisé le Fonds d'aide à financer le déficit créé par le service financier desemprunts contractés dans le cadre de sa mission. Ces financements annuels ont étéconvertis, avant la fin de l'année suivante, en un emprunt consolidé du Fonds. A sontour, lorsqu'il était pris en charge par l'Etat en vertu de l'article 75, § 3, cet emprunt aété repris par le Trésor avant sa première échéance d'intérêt. 
Pour les créances recouvrables, les Régions ont succédé aux droits et aux obli-
gations du Fonds d'aide. Elles devaient veiller au remboursement, par les communes,des prêts qu'il leur avait consentis et reverser le montant de ces remboursements auFonds d'aide. Chaque Région a créé, à cet effet, un fonds de financement (5).
2. Reprises, dans le budget de la dette publique, des emprunts contractés par le Fonds d'aide au
redressement financier des communes
En ce qui concerne les reprises, la Cour a constaté qu'un montant total de
221.374.359.006 francs a été repris dans la dette publique au cours de la périodede 1990 à 1997. Ces reprises n'ont nullement revêtu le caractère d'opérations budgé-taires. Elles ne se situaient pas au niveau des opérations portées en compte lors de ladétermination du solde net à financer de l'Etat fédéral, mais elles ont été classées,dans la situation de la trésorerie, parmi les postes qui, en dehors du solde net à finan-cier de l'Etat fédéral, expliquent les modifications de l'état de la dette publique.
(3) Loi relative au financement des Communautés et des Régions.
(4) Arrêté royal portant exécution de l'article 75, § 3, de la loi spéciale du 16 janvier 1989
relative au financement des Communautés et des Régions.
(5) Par décret du 20 décembre 1989, le " Vlaams Financieringsfonds " (Fonds de finance-
ment flamand) a été créé en tant qu'organisme d'intérêt public, catégorie A.  Par ordonnance du8 avril 1993, la Région de Bruxelles-Capitale a créé le Fonds régional bruxellois de refinancementdes trésoreries communales.  Par convention du 30 juillet 1992 passée avec le Crédit communal, laRégion wallonne a ouvert un compte financier, libellé "Compte régional pour l'assainissement descommunes à finances obérées".  
189 Niettemin hebben die overnames op twee vlakken, nl. op het niveau van de
aflossingen en de intrestbetalingen, budgettaire implicaties in de periode van 1991 toten met 2001.
De aflossingen van de overgenomen leningen situeren zich in de periode van
1995 tot en met 2001 en geven in die periode aanleiding tot aanrekeningen op begro-tingskredieten voor aflossingen, aangezien deze overgenomen schuld bij de geconso-lideerde rijksschuld werd gevoegd (6). Die budgettaire aanrekeningen van de afloss-ingen hebben evenwel geen invloed op het netto te financieren saldo van de federaleStaat, daar schuldaflossingen niet als lopende uitgaven of kapitaaluitgaven wordenbeschouwd, dit in tegenstelling tot intrestbetalingen. Die laatste beïnvloeden omwillevan hun budgettaire aanrekening als lopende uitgaven wel het netto te financierensaldo van de federale Staat. De intrestlasten voor de rijksschuldbegroting, die ver-band houden met de aangehaalde overnames zien er als volgt uit (7). 
(in BEF)
Jaar Intrestlasten begroting
1991 1.290.000.000
1992 3.296.250.0001993 7.827.510.0001994 8.475.410.0001995 12.208.210.0001996 12.577.710.0001997 12.479.050.0001998 6.993.113.0001999 3.098.613.0002000 1.668.373.0002001 1.415.260.000
TOTAAL 71.329.499.000
(6) In tegenstelling tot de aflossingen van de vlottende rijksschuld worden de aflossingen
van de geconsolideerde rijksschuld budgettair aangerekend.
(7) Rekening gehouden met het feit dat bij de berekening van de jaarlijkse lasten in ver-
band met de overgenomen leningen met variabele of herzienbare intrestvoet per overgenomenlening telkens een gemiddelde van de tijdens de looptijd van de betreffende lening gewijzigde in-trestvoeten als berekeningsgrondslag werd gehanteerd, geven deze berekeningen slechts een bena-dering van de werkelijke budgettaire intrestlasten weer.
190 Néanmoins, ces reprises ont, dans deux domaines, à savoir les rembourse-
ments des emprunts et les paiements d'intérêts, une incidence budgétaire pour lapériode 1991-2001.
Les remboursements des emprunts repris se situent dans la même pério-
de 1991-2001 et donnent lieu à des imputations sur des crédits budgétaires destinés àdes remboursements, puisque cette dette reprise a été jointe à la dette publique con-solidée (6). Les imputations budgétaires de ces remboursements restent toutefoissans influence sur le solde net à financer de l'Etat fédéral, car les remboursements dedettes ne sont pas considérés comme des dépenses courantes ou des dépenses decapital et ce, au contraire des paiements d'intérêts. Par contre, ces derniers influentsur le solde net de l'Etat fédéral, en raison de leur imputation budgétaire. Les chargesd'intérêt afférentes au budget de la dette publique, qui ont trait aux reprises pré-citées, se présentent comme suit (7). 
Année Charges d'intérêt inscrites au budget
TOTAL 71.329.499.000
(6) Contrairement aux remboursements de la dette publique flottante, les rembourse-
ments de la dette publique consolidée sont imputés au budget.
(7) Compte tenu du fait que, pour calculer les charges annuelles relatives aux prêts repris
à taux d'intérêt variable ou révisable, les calculs ont été basés, pour chaque prêt repris, sur une moy-enne des taux d'intérêt modifiés au cours de la durée du prêt en question, ils ne donnent qu'uneapproximation des charges d'intérêt budgétaires réelles.
191 3. Andere tussenkomsten van de federale Staat in de werking van het hulpfonds
Naast de tussenkomsten ten laste van de rijksschuldbegroting verstrekte de
Staat in de periode 1984 tot en met 1991 nog 9,197 miljard BEF aan intrestsubsi-dies (8). Die werden als volgt ten laste genomen door de begroting van het Ministerievan Binnenlandse Zaken :
(in miljoenen BEF)
Jaar Kredieten Ordonnanceringen
1984 135,4 135,4
1985 735,4 735,41986 1.612,5 1.612,51987 2.003,6 2003,51988 2.152,2 917,31989 2.258,6 0,01990 1.493,7 1.493,71991 2.300,0 2.300,0
TOTAAL 12.691,4 9.197,7
Het betrof tegemoetkomingen ten voordele van het hulpfonds inzake eventu-
ele intrestlasten overeenstemmend met het verschil tussen de rentevoet van de doorhet hulpfonds aangegane leningen en de rentevoet van de door het hulpfonds toege-stane leningen aan de steden en gemeenten.
4. Commentaar bij de financiële tussenkomst van de federale Staat in de werking van het hulp-
fonds
De initiële doelstelling van het hulpfonds bij te dragen tot het globaal herstel
van de gemeentefinanciën werd slechts gedeeltelijk gehaald. Het was immers debedoeling dat de gemeenten, via de voorfinanciering van hun tekorten door het hulp-fonds, in staat zouden zijn hun bestaande schulden integraal en binnen de vastgestel-de tijdslimiet af te lossen. Daar zij die doelstelling slechts gedeeltelijk konden realise-ren, werd de betaling van de schulden over de Staat en de Gewesten verdeeld (cf.supra).
5. De vereffening van de financiële operaties van het hulpfonds
Met het koninklijk besluit van 19 mei 1995 tot wijziging van het koninklijk
besluit van 21 september 1989 werden de Gewesten in de mogelijkheid gesteld, vanaf1 maart 1995, het op 1 januari van het lopende jaar nog uitstaande kapitaal geheel ofgedeeltelijk aan het hulpfonds terug te betalen.
(8) Aangerekend op basisallocatie 41.02 van de begroting van het Ministerie van
Binnenlandse Zaken.   
192 3. Autres interventions de l'Etat fédéral dans le fonctionnement du Fonds d'aide
Outre les interventions à la charge du budget de la dette publique, l'Etat a
encore, au cours de la période 1984-1991, versé 9,197 milliards de francs à titre desubventions-intérêts (8). Celles-ci furent prises en charge par le budget du ministèredes Affaires étrangères de la manière suivante.
(En millions de francs)
Année Crédits Ordonnancements
1985 735,4 735,41986 1.612,5 1.612,51987 2.003,6 2.003,51988 2.152,2 917,31989 2.258,6 0,01990 1.493,7 1.493,71991 2.300,0 2.300,0
TOTAL 12.691,4 9.197,7
Il s'agissait d'interventions en faveur du Fonds d'aide concernant les charges
d'intérêt éventuelles correspondant à la différence entre le taux d'intérêt des em-prunts qu'il avait contractés et celui des prêts qu'il avait consentis aux villes et com-munes.
4. Commentaire à propos de l'intervention de l'Etat fédéral dans le fonctionnement du Fonds d'ai-
de
L'objectif initial du Fonds d'aide, à savoir contribuer au redressement global
des finances communales, n'a été atteint qu'en partie. Il visait en effet, par le biais dupréfinancement de leurs déficits par le Fonds d'aide, à mettre les communes en étatde rembourser intégralement et dans le délai prévu leurs dettes en cours. Ce butn'ayant pu être réalisé que partiellement, le paiement des dettes a été réparti entrel'Etat et les Régions (cf. ci-dessus).
5. Liquidation des opérations financières du Fonds d'aide
L'arrêté royal du 19 mai 1995 modifiant l'arrêté royal du 21 septembre 1989 a
permis aux Régions, à partir du 1
ermars 1995, de rembourser au Fonds d'aide, en
tout ou en partie, le capital restant dû au 1erjanvier de l'année en cours.
(8) Imputées à l'allocation de base 41.02 du budget du ministère de l'Intérieur.
193 In uitvoering van de bepalingen van dit koninklijk besluit hebben de
Gewesten de nog uitstaande schulden in de loop van het jaar 1995 vervroegd terugbe-taald aan het hulpfonds.
Bij koninklijk besluit van 19 december 1996 werd het hulpfonds afgeschaft en
in vereffening gesteld. Dit was mogelijk ingevolge de terugbetaling in 1995 door deGewesten van de bedragen verschuldigd als terugvorderbare schuldvorderingen, detoekenning in 1996 van een laatste schijf van een niet-terugvorderbaar krediet aan destad Charleroi (9) en de terugbetaling in 1996 van de laatste lening uitgegeven doorhet fonds.
Na de voormelde financiële operaties had het hulpfonds op 17 januari 1997
nog een deficit van 6.574.359.006 BEF. Dit deficit diende via een kredietlijn bij hetGemeentekrediet van België te worden gedekt. De rijksschuldbegroting heeft dezelening, overeenkomstig de voorwaarden vervat in artikel 62 van de programmawetvan 6 juli 1989 en het koninklijk besluit van 19 december 1996, ten laste genomen. Op20 januari 1997 werd de eindbalans van het Hulpfonds tot Financieel Herstel van deGemeenten overeenkomstig herleid tot nul zodat de opheffing van het hulpfonds per31 januari 1997 een feit was. De rekening "afsluitingsverrichtingen in 1997" van hethulpfonds werd door het Rekenhof op 16 december 1998 gecontroleerd verklaard.
(9) Gestoeld op de bepalingen van het koninklijk besluit van 5 september 1989. 
194 En exécution des dispositions de cet arrêté royal, les Régions lui ont, dans le
courant de l'année 1995, remboursé anticipativement les dettes encore dues.
L'arrêté royal du 19 décembre 1996 a supprimé le Fonds d'aide et l'a mis en
liquidation. Cette mesure a été rendue possible par le remboursement, en 1995, parles Régions, des montants dus à titre de créances recouvrables, par l'octroi, en 1996,d'une dernière tranche d'un crédit irrécouvrable accordé à la ville de Charleroi (9) etpar le remboursement, en 1996, du dernier emprunt émis par le Fonds.
A l'issue des opérations financières précitées, le déficit du Fonds d'aide s'éle-
vait encore, au 17 janvier 1997, à 6.574.359.006 francs. Ce déficit a dû être couvert parle biais d'une ligne de crédit ouverte auprès du Crédit communal de Belgique. Lebudget de la dette publique a repris cet emprunt, conformément aux conditions fixéesà l'article 62 de la loi-programme du 6 juillet 1989 et à l'arrêté royal du 19 décembre1996. Le 20 janvier 1997, le bilan de clôture du Fonds d'aide au redressement finan-cier des communes a ainsi été ramené à zéro et, partant, la suppression du Fonds d'ai-de au 31 janvier 1997 est devenue un fait accompli. Le compte "Opérations de clôtureen 1997" du Fonds d'aide a été déclaré contrôlé par la Cour le 16 décembre 1998.
(9) Sur la base des dispositions de l'arrêté royal du 5 septembre 1989.
195 4. NATIONALE INSTELLING VOOR RADIOACTIEF AFVAL EN VERRIJKTE SPLIJTSTOFFEN
(NIRAS)
– JURIDISCHE AUDIT
De NIRAS werd bij wet van 8 augustus 1980 (1) opgericht om het hoofd te bie-
den aan de nucleaire afvalproblematiek.
Een juridische audit van de instelling voor de periode 1989-1997 brengt een
aantal belangrijke wettelijke en reglementaire knelpunten aan het licht : het bevoegd-heidsgeschil tussen de verschillende voogdijministers, de onrechtmatige benoeming vanregeringscommissarissen en hun afwezigheid in de vergaderingen van het directieco-mité, de vertegenwoordiging van het Vlaams Gewest in de raad van bestuur en deonvolkomenheden van het huishoudelijk reglement.
Aansluitend hierop heeft het Rekenhof gewezen op de mogelijke gevolgen van
deze tekortkomingen op de doelmatige werking van de instelling.
1.1. Algemeen wettelijk en reglementair kader
De NIRAS werd opgericht bij de artikelen 179, § 2, en 193 van de wet van
8 augustus 1980. Na een proefperiode van 10 jaar werden, mede onder druk van deaanbevelingen van twee parlementaire onderzoekscommissies (2), de opdrachten vande NIRAS door de wet van 11 januari 1991 (3) nader omschreven en aangevuld voorwat betreft het radioactief afval, de verrijkte of plutoniumhoudende splijtstoffen ende bestraalde splijtstoffen. 
Overeenkomstig het huidige artikel 179, § 2, 1°, moeten de vertegenwoordi-
ging en de organisatie van het administratief toezicht worden geregeld bij een in deMinisterraad overlegd koninklijk besluit. Overeenkomstig artikel 179, § 3, van de wetvan 8 augustus 1980 dient de controle op de NIRAS te worden uitgeoefend door de"nationale organisatie voor controle van de kernactiviteiten". 
De werking van de NIRAS werd aldus geregeld bij een in Ministerraad over-
legd koninklijk besluit van 30 maart 1981 (4), gewijzigd door het koninklijk besluitvan 16 oktober 1991 (5).
(1) Wet van 8 augustus 1980 betreffende de budgettaire voorstellen 1979-1980. 
(2) Het betreft de Commissie van Informatie en Onderzoek inzake nucleaire veiligheid
(de zogenaamde Tsjernobyl-Commissie), door de Senaat ingesteld op 15 mei 1986 en de onderzoeks-commissie naar de draagwijdte, de oorzaken en de gevolgen van de mogelijke fraudeschandalen envan de eventuele overtredingen op het non-proliferatieverdrag door het Studiecentrum voorKernenergie (SCK) of aanverwante bedrijven (de zogenaamde Transnuklear-Commissie), opgerichtdoor de Kamer van Volksvertegenwoordigers op 17 maart 1988.
(3) Wet van 11 januari 1991 ter vervanging van artikel 179, § 2, van de wet van
8 augustus 1980.
(4) Koninklijk besluit van 30 maart 1981 houdende bepaling van de opdrachten en de
werkingsmodaliteiten van de openbare instelling voor het beheer van radioactief afval en splijtstof-fen.
(5) Koninklijk besluit van 16 oktober 1991 houdende wijziging van het koninklijk besluit
van 30 maart 1981.N–1.571.184
196 4. ORGANISME NATIONAL DES DÉCHETS RADIOACTIFS ET DES MATIERES FISSILES
ENRICHIES (ONDRAF)
– AUDIT JURIDIQUE
L'ONDRAF a été créé par la loi du 8 août 1980 relative aux propositions
budgétaires 1979-1980 (1) en vue de résoudre le problème des déchets radioactifs.
Un audit juridique de l'organisme réalisé pour la période 1989-1997 met en évi-
dence un certain nombre de points litigieux : le conflit de compétences entre les diffé-rents ministres de tutelle, la nomination irrégulière de commissaires du Gouvernementet leur absence aux réunions du comité de direction, la représentation de la Région fla-mande au conseil d'administration et les imperfections du règlement d'ordre intérieur. 
La Cour a ensuite souligné les effets éventuels de ces déficiences sur l'efficacité
du fonctionnement de l'organisme. 
1. Cadre légal et réglementaire 
1.1. Cadre légal et réglementaire général
L'ONDRAF a été institué par les articles 179, § 2, et 193 de la loi du 8 août
1980. Après une période expérimentale de 10 ans, les missions de l'organisme ont été,notamment sous l'effet des recommandations de deux commissions d'enquête parle-mentaires (2), précisées et complétées par la loi du 11 janvier 1991 (3) en ce qui con-cerne les déchets radioactifs, les matières fissiles enrichies et matières plutonifères,ainsi que les combustibles irradiés.
Conformément à l'actuel article 179, § 2, 1°, la représentation et l'organisation
du contrôle administratif de l’ONDRAF doivent être fixés par un arrêté royaldélibéré en Conseil des ministres. Conformément à l'article 179, § 3, de la loi du 8août 1980, ce contrôle doit être exercé par "l'organisation nationale du contrôle desactivités nucléaires". 
Le fonctionnement de l'ONDRAF a ainsi été réglé par un arrêté royal
délibéré en Conseil des ministres du 30 mars 1981 (4), modifié par l'arrêté royal du 16octobre 1991 (5).
(1) Loi du 8 août 1980 relative aux propositions budgétaires 1979-1980.  
(2) Il s'agit de la Commission d'information et d'enquête en matière de sécurité nucléaire
("Commission de Tchernobyl"), instaurée par le Sénat le 15 mai 1986, et de la Commission d'enquê-te chargée d'étudier la portée, les causes et les conséquences des fraudes et des infractions au traitéde non-prolifération qui auraient éventuellement été commises par le Centre d'étude de l'énergienucléaire (CEN) ou d'autres entreprises connexes, ("Commission transnucléaire"), instituée par laChambre des représentants le 17 mars 1988.  
(3) Loi du 11 janvier 1991 remplaçant l'article 179, § 2, de la loi du 8 août 1980.
(4) Arrêté royal du 30 mars 1981 déterminant les missions et fixant les modalités de fonc-
tionnement de l'organisme public de gestion des déchets radioactifs et des matières fissiles.
(5) Arrêté royal du 16 octobre 1991 modifiant l'arrêté royal du 30 mars 1981.N–1.571.184
197 In artikel 1 van het koninklijk besluit van 30 maart 1981 wordt een onder-
scheid gemaakt tussen de "bevoegde overheid" en de "voogdijoverheid van de instel-ling".
Als "voogdijoverheid van de instelling" wordt genoemd "de Ministers die
bevoegd zijn voor Economische Zaken en Energie". De bevoegdheid over energiewerd krachtens het koninklijk besluit van 19 juni 1998 (6) overgedragen van deMinister van Economische Zaken naar de Minister van Landsverdediging belast metEnergie, zodat de voogdij over de NIRAS moet worden uitgeoefend door de beideministers gezamenlijk.
Als "bevoegde overheid" wordt genoemd de overheid bevoegd inzake ver-
gunning en nucleaire controle, aangewezen krachtens de wet van 4 augustus 1955 (7)(Dienst voor Technische Veiligheid van Kerninstallaties) en de wet van29 maart 1958 (8) (Dienst voor Bescherming tegen Ioniserende Straling). Zowel deDienst voor Technische Veiligheid van Kerninstallaties als de Dienst voorBescherming tegen Ioniserende Stralingen stonden oorspronkelijk onder het toezichtvan de Minister van Arbeid en Tewerkstelling. De Dienst voor Technische Veiligheidvan Kerninstallaties werd bij wet van 15 april 1994 (9) ondergebracht bij het FederaalAgentschap voor Nucleaire Controle (FANC), dat oorspronkelijk onder gezamenlijktoezicht stond van de Ministers bevoegd voor Tewerkstelling en Arbeid enVolksgezondheid en Leefmilieu. Het koninklijk besluit van 7 augustus 1995 (10)heeft deze diensten onder de bevoegdheid gebracht van de Minister vanBinnenlandse Zaken.
Uit de bepalingen van artikel 2 van het koninklijk besluit van 16 oktober 1991
blijkt dat de "voogdijoverheid over de instelling" de rechtstreekse voogdij uitoefentover de NIRAS, maar dat haar verrichtingen desondanks zijn onderworpen aan decontrole en het toezicht van de "bevoegde overheid". Verder worden bepaaldebevoegdheden uitdrukkelijk opgedragen aan de Minister van Economische Zaken(de artikelen 16 en 19 van hetzelfde besluit). 
(6) Koninklijk besluit van 19 juni 1998 – Regering ontslag – Wijzigingen – Benoeming. 
(7) Wet van 4 augustus 1955 betreffende de veiligheid van de Staat op het gebied van
kernenergie.
(8) Wet van 29 maart 1958 betreffende de bescherming van de bevolking tegen het
gevaar van de ioniserende stralingen.
(9) Wet van 15 april 1994 betreffende de bescherming van de bevolking en het leefmilieu
tegen de uit ioniserende stralingen voortspruitende gevaren en betreffende het Federaal Agentschapvoor Nucleaire Controle. Deze wet richtte het FANC op met als doel de bevoegdheden inzakenucleaire veiligheid die waren gespreid over verschillende ministers, te groeperen onder één enkeleminister.
(10) Koninklijk besluit van 7 augustus 1995 houdende vaststelling van bepaalde ministe-
riële bevoegdheden met betrekking tot het Ministerie van Volksgezondheid en Leefmilieu.
198 L'article 1erde l'arrêté royal du 30 mars 1981 opère une distinction entre les
"autorités compétentes" et l'"autorité de tutelle de l'organisme". 
Sont désignés comme "autorité de tutelle de l'organisme" "les ministres ayant
les Affaires économiques et l'Energie dans leurs attributions". En vertu de l'arrêtéroyal du 19 juin 1998 (6), la compétence en matière d'énergie a été transférée duministre des Affaires économiques au ministre de la Défense nationale, chargé del'Energie, de sorte que la tutelle de l'ONDRAF doit être exercée conjointement parles deux ministres. 
Sont citées comme "autorités compétentes" les autorités compétentes en
matière d'autorisation et de contrôle nucléaire, désignées en vertu de la loi du 4 août1955 (7), à savoir le Service de la sécurité technique des installations nucléaires, et dela loi du 29 mars 1958 (8), à savoir le Service de protection contre les radiations ioni-santes. A l’origine, ils étaient tous deux placés sous la tutelle du ministre de l'Emploiet du Travail. Par la loi du 15 avril 1994 (9), le Service de la sécurité technique desinstallations nucléaires a été placé sous la tutelle de l'Agence fédérale du contrôlenucléaire (A.F.C.N.), qui, initialement, ressortissait au contrôle conjoint du ministrede l'Emploi et du Travail et du ministre de la Santé publique et de l'Environnement.L'arrêté royal du 7 août 1995 (10) a placé ces services sous la tutelle du ministre del'Intérieur.  
Il ressort des dispositions de l'article 2 de l'arrêté royal du 16 octobre 1991 que
"l'autorité de tutelle de l'organisme" exerce la tutelle directe sur l'ONDRAF tout enayant ses opérations soumises au contrôle et à la surveillance des "autorités compé-tentes". En outre, certaines compétences sont explicitement transférées au ministredes Affaires économiques (articles 16 et 19 du même arrêté).
(6) Arrêté royal du 19 juin 1998 – Démission du Gouvernement – Modifications –
Nomination.
(7) Loi du 4 août 1955 concernant la sûreté de l'Etat dans le domaine de l'énergie
nucléaire.
(8) Loi du 29 mars 1958 relative à la protection de la population contre les dangers résul-
tant des radiations ionisantes.
(9) Loi du 15 avril 1994 relative à la protection de la population et de l'environnement
contre les dangers résultant des rayonnements ionisants et relative à l'Agence fédérale de contrôlenucléaire.  Cette loi a instauré l'A.F.C.N. dans le but de regrouper, sous la tutelle d'un seul ministre,les compétences en matière de sécurité nucléaire, qui étaient réparties entre différents ministres.
(10) Arrêté royal du 7 août 1995 fixant certaines attributions ministérielles relatives au
ministère de la Santé publique et de l'Environnement.
199 In artikel 18 van het koninklijk besluit van 16 oktober 1991 wordt voorge-
schreven dat de regeringscommissarissen bij de instelling zullen worden benoemddoor "de Ministers die bevoegd zijn voor Economische Zaken en Energie enerzijds,door diegenen die bevoegd zijn voor Leefmilieu en Tewerkstelling en Arbeid ander-zijds". Deze bepaling werd nog niet aangepast aan de bevoegdheidsoverdracht inzakede vermelde diensten aan de Minister van Binnenlandse Zaken (koninklijk besluitvan 7 augustus 1995). Tevens bepaalt artikel 18 dat de regeringscommissarissen hunopdracht uitvoeren overeenkomstig de artikelen 9 en 10 van de wet van16 maart 1954 (11) en dat zij beschikken over de bij deze wet bepaalde bevoegdhe-den. Tenslotte stipuleert artikel 18 dat de regeringscommissarissen naast de vergade-ringen van de raad van bestuur, in voorkomend geval, ook de vergaderingen van hetdirectiecomité met raadgevende stem mogen bijwonen. 
In uitvoering van artikel 179, § 2, 12°, van de wet van 8 augustus 1980 voorziet
artikel 7 van het koninklijk besluit van 16 oktober 1991 in de vertegenwoordiging vande gewestregeringen binnen de bestuursorganen van de NIRAS.
1.2. Begrotingsrechtelijk kader
De dotaties die door het Ministerie van Economische Zaken worden toebe-
deeld aan de instelling, zijn opgenomen in het activiteitenprogramma "Financieringvan het nucleair passief". In 1998 overstijgt het totaal van deze dotaties1.709 miljoen BEF aan ordonnanceringskredieten.
2.1. Het bevoegdheidsgeschil
De goede werking van de NIRAS en de vlotte besluitvorming in haar schoot
werden in 1997 en 1998 gehinderd door het conflict tussen, enerzijds, de directie vande NIRAS en de Minister van Economische Zaken en, anderzijds, de Minister vanBinnenlandse Zaken.
De reglementering geeft immers niet ondubbelzinnig aan welke ministers
bevoegd zijn om de voogdij over de NIRAS uit te oefenen. Uit deze voorschriftenblijkt dat de rol van de Minister van Economische Zaken als voogdijoverheid niet terdiscussie staat, terwijl de Minister van Binnenlandse Zaken, bij ontstentenis van eenuitdrukkelijke wettelijke en reglementaire tekst, zijn aanspraken op de voogdij enkelkan motiveren door een interpretatie van de vigerende wetgeving. 
Bovendien kan inzake de voogdij over de instelling een onderscheid worden
gemaakt tussen, eensdeels, het toezicht op de economische en financiële aspecten vande activiteiten van de instelling en, anderdeels, het toezicht op de nucleaire veilig-heid. 
(11) Wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van open-
baar nut.
200 L'article 18 de l'arrêté royal du 16 octobre 1991 prescrit que les commissaires
du Gouvernement auprès de l'organisme sont nommés par "les ministres chargés desAffaires économiques et de l'Energie, d'une part, ceux chargés de l'Environnementet de l'Emploi et du Travail, d'autre part". Cette disposition n'a pas encore étéamendée pour tenir compte du transfert de compétences concernant les services sus-mentionnés au ministre de l'Intérieur (arrêté royal du 7 août 1995). L’article 18 dis-pose également que les commissaires du Gouvernement effectuent leur mission con-formément aux articles 9 et 10 de la loi du 16 mars 1954 (11) et qu'ils disposent descompétences déterminées par cette loi. Cet article stipule encore que, le cas échéant,les commissaires du Gouvernement peuvent assister, avec voix consultative, aux réu-nions du conseil d'administration, ainsi qu’à celles du comité de direction.  
En exécution de l'article 179, § 2, 12°, de la loi du 8 août 1980, l'article 7 de
l'arrêté royal du 16 octobre 1991 prévoit la représentation des gouvernements régio-naux au sein des organes d'administration de l'ONDRAF.
1.2. Cadre légal budgétaire
Les dotations attribuées à l'organisme par le ministère des Affaires économi-
ques sont reprises dans le programme d'activités "Financement du passif nucléaire".En 1998, le total de ces dotations dépasse les crédits d'ordonnancement de 1.709 mil-lions de francs.
2. Constatations de la Cour 
2.1. Conflit de compétences 
En 1997 et 1998, le conflit entre, d’un côté, la direction de l'ONDRAF et le
ministre des Affaires économiques et, de l’autre, le ministre de l'Intérieur n'a pasmanqué d'affecter le bon fonctionnement de l'organisme et la qualité du processus dedécision en son sein. 
Certes, la réglementation n'indique pas clairement quels sont les ministres
compétents pour exercer la tutelle sur l'ONDRAF. Il ressort de ces prescriptions quele rôle du ministre des Affaires économiques comme autorité de tutelle n'est pas dis-cuté, alors que le ministre de l'Intérieur, en l'absence d'un texte légal et réglementai-re formel, ne peut motiver son droit à la tutelle que par une interprétation de la légis-lation en vigueur.
Au surplus, en matière de tutelle de l'organisme, une distinction peut être
opérée entre, d'une part, l'examen des aspects économiques et financiers de ses acti-vités et, d’autre part, la surveillance de la sécurité nucléaire. 
(11) Loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d'intérêt public.
201 Het bevoegdheidsconflict bleef niet beperkt tot een administratief menings-
verschil. De omstandigheid dat de Minister van Binnenlandse Zaken, door toedoenvan zijn regeringscommissaris, daadwerkelijk gebruik maakte van zijn veto om zich teverzetten tegen de uitvoering van bepaalde contracten, werkte aanzienlijk in op deactiviteiten van de NIRAS. Om die reden werd de verregaande bevoegdheid van deMinister van Binnenlandse Zaken betwist, zowel door de Minister van EconomischeZaken als door de directie van de NIRAS.
De Minister van Binnenlandse Zaken verzette zich in concreto tegen de
beslissing van de raad van bestuur van de NIRAS tot de uitvoering van de A3X-con-tracten en de "Fonds op Lange Termijn"-contracten, wat heeft geleid tot rechtsonze-kerheid en negatieve financiële gevolgen (12). Immers, de producenten van nucleairafval hadden, als gevolg van het conflict en de rechtsonzekerheid, de betaling van deverplichte bijdragen met betrekking tot deze contracten gestaakt. De NIRAS washierdoor in toenemende mate genoodzaakt tot autofinanciering – een moeilijke situ-atie. De wetgevingen met betrekking tot de opdrachten en de werkingsmodaliteitenvan de NIRAS (artikel 179, § 2, 10°, van de wet van 11 januari 1991 en artikel 15, § 1,van het koninklijk besluit van 16 oktober 1991) voorzien in het financieel evenwichtvan de instelling. Door het aanslepend bevoegdheidsconflict dreigde de instelling ditevenwicht niet te bereiken.
Er werden diverse initiatieven (informele vergaderingen en briefwisseling)
genomen om tot een minnelijke schikking te komen, doch alle pogingen daartoe mis-lukten. Uiteindelijk heeft de NIRAS bij de Raad van State op 20 maart 1998 tweeverzoekschriften en op 15 juni 1998 één verzoekschrift ingediend. Het betreft :
– een verzoek tot schorsing van de tenuitvoerlegging van de beslissing van de
Minister van Binnenlandse Zaken, waarbij hij de beslissing van de raad vanbestuur tot uitvoering van de A3X-contracten vernietigt ;
– een verzoek tot schorsing van de tenuitvoerlegging van de beslissing van de rege-
ringscommissaris, waarbij hij het besluit van de raad van bestuur met betrekkingtot een verzoek tot schorsing en nietigverklaring bij de Raad van State schorst ;
Minister van Binnenlandse Zaken, waarbij hij het besluit van de raad van bestuurmet betrekking tot een verzoek tot schorsing en nietigverklaring bij de Raad vanState vernietigt.
2.2. De benoeming van de regeringscommissarissen 
Het bevoegdheidsgeschil tussen de Minister van Economische Zaken en de
Minister van Binnenlandse Zaken spitst zich hoofdzakelijk toe op de bevoegdheideen regeringscommissaris aan te duiden in de schoot van de bestuursorganen (raadvan bestuur, directiecomité) van de NIRAS (13).
(12) Het verzet tegen de uitvoering van deze contracten houdt vooral verband met het
verwerpen van de algemene regels inzake de acceptatie van nucleair afval door de Minister vanBinnenlandse Zaken.
(13) Zoals onder punt 1.1. reeds vermeld, werd artikel 18 van het koninklijk besluit van
16 oktober 1991 nog niet aan de bevoegdheidsoverdracht aangepast.
202 Le conflit de compétences ne s'est pas limité à une divergence d’opinion admi-
nistrative. Le fait que le ministre de l'Intérieur a, par l'intermédiaire de son commis-saire du Gouvernement, réellement utilisé son veto pour s'opposer à l'exécution de
certains contrats a eu un effet de blocage sur les activités de l'ONDRAF. C'est pourcette raison que la compétence étendue du ministre de l'Intérieur a été contestée,tant par le ministre des Affaires économiques que par la direction de l'organisme. 
Concrètement, le ministre de l'Intérieur s'est opposé à la décision du conseil
d'administration de l'ONDRAF d’exécuter les contrats A3X et les contrats "Fonds àlong terme", entraînant ainsi une insécurité juridique et des retombées financièresnégatives (12). Suite au conflit et à l'insécurité juridique, les producteurs de déchetsnucléaires avaient en effet cessé le paiement de leurs interventions obligatoires con-cernant ces contrats. Ainsi contraint de s'autofinancer dans une mesure accrue, l'or-ganisme fut placé dans une situation difficile, dans la mesure où les normes relativesaux missions et aux modalités de fonctionnement de l'ONDRAF (articles 179, § 2,10°, de la loi du 11 janvier 1991 et 15, § 1
er, de l'arrêté royal du 16 octobre 1991) pré-
voient que celui-ci doit respecter l'équilibre financier. Or, le conflit de compétencespersistant a risqué de compromettre cet équilibre. 
Diverses initiatives ont été prises (réunions informelles et échange de cour-
rier) pour permettre de trouver un arrangement à l'amiable, mais toutes les tentativesont échoué. Finalement, l'ONDRAF a introduit deux recours devant le Conseild'Etat le 20 mars 1998 et un autre le 15 juin 1998. Ces trois recours avaient respecti-vement pour objet :
– une demande de suspension de l'exécution de la décision du ministre de
l'Intérieur par laquelle celui-ci annulait la délibération du Conseil d'administra-tion tendant à exécuter les contrats A3X ;
– une demande de suspension de l'exécution de la décision du commissaire du
Gouvernement par laquelle celui-ci suspendait la décision du Conseil d'administra-
tion relative à une demande de suspension et d'annulation auprès du Conseil
d'Etat ;
l'Intérieur par laquelle celui-ci annulait la délibération du Conseil d'administration
concernant une demande de suspension et d'annulation auprès du Conseil d'Etat.
2.2. Nomination des commissaires du Gouvernement 
Le conflit de compétences entre le ministre des Affaires économiques et le
ministre de l'Intérieur porte essentiellement sur la désignation des commissaires duGouvernement au sein des organes d'administration (conseil d'administration,comité directeur) de l'ONDRAF (13). 
(12) L'opposition à l'exécution de ces contrats a surtout trait au rejet, par le ministre de
l'Intérieur,  des règles générales relatives à l'acceptation des déchets nucléaires.  
(13) Ainsi que déjà mentionné au point 1.1., l'article 18 de l'arrêté royal du 16 octo-
bre 1991 n'a pas encore été amendé pour tenir compte du transfert des compétences.  
203 Het juridisch onderzoek van het Rekenhof wees uit dat de twee regeringscom-
missarissen binnen de NIRAS beiden de Minister van Economische Zaken vertegen-woordigden. Immers, de koninklijke besluiten tot benoeming van de regeringscom-missarissen werden enkel ondertekend door de laatstgenoemde minister. Deze situ-atie bestond al sinds 1991, maar de NIRAS heeft hiertegen pas bezwaren geopperdwanneer de Minister van Binnenlandse Zaken zich ging inlaten met de voogdij overde instelling. Er werd niet voldaan aan de vormvereisten van de artikelen 9 en 10 vande reeds geciteerde wet van 16 maart 1954. De termijnen om beroep aan te tekenendoor de minister of zijn regeringscommissaris, voorzien in de hierboven geciteerdeartikelen, werden evenmin gerespecteerd.
2.3. Bijwonen van vergaderingen van directiecomité door regeringscommissarissen
De regeringscommissarissen maakten geen gebruik van de mogelijkheid om,
in voorkomend geval, naast de vergaderingen van de raad van bestuur, ook de verga-deringen van het directiecomité met raadgevende stem bij te wonen.
2.4. Vertegenwoordiging van het Vlaams Gewest in bestuursorganen van de NIRAS
De ondervoorzitter van de raad van bestuur nam in februari 1998 ontslag
wegens onverenigbaarheid met andere functies. Dit ontslag werd zonder meer aan-vaard door de voogdijminister, hoewel de betrokkene was aangesteld bij koninklijkbesluit. Bovendien werd de betrokkene niet vervangen. Hierdoor was het VlaamsGewest niet meer vertegenwoordigd in de raad van bestuur.
2.5. Onvolkomenheden in het huishoudelijk reglement
In het huishoudelijk reglement stroken de termijnen waarover de regerings-
commissaris beschikt om beroep aan te tekenen en de termijnen van de bevoegdeministers om hun beslissing ter kennis te brengen, niet met de termijnen bepaald inde artikelen 9 en 10 van de wet van 16 maart 1954. 
3. Opmerkingen van het Rekenhof aan de voorzitter van NIRAS en de bevoegde ministers
3.1. Opmerkingen aan de voorzitter van de raad van bestuur van de NIRAS (14)
Het aanslepende bevoegdheidsgeschil heeft nefaste financiële gevolgen en
verhoogt het veiligheidsrisico voor de bevolking en de gevaren voor het leefmilieu. 
De termijnen waarover de regeringscommissarissen volgens het huishoudelijk
reglement beschikken, komen niet overeen met de termijnen bepaald in de wet van16 maart 1954. De regeringscommissarissen dienen het directiecomité met raadge-vende stem bij te wonen.
(14) Brief van 25 november 1998.
204 L'audit juridique de la Cour a révélé que les commissaires du Gouvernement
au sein de l'ONDRAF représentent tous deux le ministre des Affaires économiques.En effet, seul ce dernier a signé les arrêtés royaux relatifs à leur nomination. Cettesituation existait déjà depuis 1991, mais l'organisme n'a formulé des objections quelorsque le ministre de l'Intérieur s'est immiscé dans sa tutelle. Il n'a pas été satisfaitaux formalités des articles 9 et 10 de la loi précitée du 16 mars 1954. Les délais prévusdans ces articles pour introduire un recours n'ont pas davantage été respectés par leministre ou son commissaire du Gouvernement.
2.3. Participation des commissaires du Gouvernement aux réunions du comité de direction 
Les commissaires du Gouvernement n'ont pas fait usage de la possibilité d'as-
sister avec voix consultative, le cas échéant, aux réunions du comité de direction, ainsiqu’à celles du conseil d'administration. 
2.4. Représentation de la Région flamande dans les organes d'administration de l'ONDRAF 
Le vice-président du conseil d'administration a présenté sa démission en
février 1998 pour cause d'incompatibilité avec d'autres fonctions. Cette démission aété acceptée sans plus par le ministre de tutelle, alors que l'intéressé avait été désignépar arrêté royal. En outre, il n'a pas été remplacé, si bien que la Région flamanden'était plus représentée au sein du conseil d'administration.
2.5. Imperfections du règlement d'ordre intérieur 
Les délais dont dispose le commissaire du Gouvernement pour introduire un
recours et ceux accordés aux ministres compétents pour faire connaître leur décision,tels que prévus dans le règlement d’ordre intérieur de l’organisme, ne correspondentpas aux délais déterminés aux articles 9 et 10 de la loi du 16 mars 1954. 
3. Observations de la Cour des comptes au président de l'ONDRAF et aux ministres compétents 
3.1. Observations adressées au président du conseil d'administration de l'ONDRAF (14)
Le conflit de compétences persistant a des conséquences financières néfastes
et accroît le risque en matière de sécurité pour la population et les dangers pour l'en-vironnement. 
Les délais dont disposent les commissaires du Gouvernement dans le cadre du
règlement d'ordre intérieur ne correspondent pas aux délais fixés dans la loi du16 mars 1954. Les commissaires du Gouvernement sont tenus d'assister, avec voixconsultative, aux réunions du comité de direction. 
(14) Lettre du 25 novembre 1998.
205 De niet-vervanging van de vertegenwoordiger van het Vlaams Gewest in de
raad van bestuur brengt de rechtsgeldigheid van de beslissingen van deze raad in hetgedrang.
3.2. Opm erkingen aan de Vice-Eerste Minister en Minister van Economie en Telecommuni-
catie, belast met Buitenlandse Handel (15) en aan de Vice Eerste Minister en Minister vanBinnenlandse Zaken (16) 
Het bevoegdheidsgeschil heeft nefaste financiële gevolgen en het verhoogt het
veiligheidsrisico. Het is noodzakelijk initiatieven te nemen met het oog op een duide-lijke afbakening van de bevoegdheden en zodoende een einde te stellen aan hetbevoegdheidsconflict. 
De bepalingen van de artikelen 9 en 10 van de wet van 16 maart 1954 worden
niet nageleefd met betrekking tot de regeringscommissarissen. Artikel 18 van hetkoninklijk besluit van 16 oktober 1991 is nog niet aangepast aan de door het konink-lijk besluit van 7 augustus 1995 geregelde bevoegdheidsoverdracht aan de Ministervan Binnenlandse Zaken. 
Sommige bepalingen van het huishoudelijk reglement stroken niet met de toe-
passelijke bepalingen van de wet van 16 maart 1954. De termijn waarover de rege-ringscommissaris beschikt om beroep aan te tekenen en de termijn van de bevoegdeministers om hun beslissing ter kennis te brengen van de NIRAS stroken met nameniet met de termijnen vastgesteld in de wet van 16 maart 1954.
De niet-vervanging van de vertegenwoordiger van het Vlaams Gewest in de
raad van bestuur heeft als gevolg dat de rechtsgeldigheid van de beslissingen vandeze raad in het gedrang wordt gebracht.
4. Antwoorden van de bevoegde ministers en van de voorzitter van de NIRAS
4.1. Antwoord van de voorzitter van de NIRAS (17)
Met betrekking tot het aanslepend conflict aangaande het co-voogdijschap
van de Minister van Binnenlandse Zaken over de instelling verwijst de voorzitternaar het protocol van akkoord van 27 november 1998 tussen de Minister belast metEnergie en de Minister van Binnenlandse Zaken (zie hierna). De instelling wachttevens de reglementaire bepalingen af die deze voogdij zullen regelen.
Het huishoudelijk reglement werd, bij beslissing van de raad van bestuur van
19 juni 1998, in overeenstemming gebracht met de wet van 16 maart 1954. Tevens zul-len nu de regeringscommissarissen ook worden uitgenodigd om de vergaderingen vanhet Directiecomité met raadgevende stem bij te wonen.
Het koninklijk besluit van 2 februari 1999 houdende de benoemingen en de
ontslagen van de leden van de raad van bestuur van NIRAS voorziet onder meer inhet ontslag én de vervanging van de vertegenwoordiger van het Vlaams Gewest.
(15) Brief van 25 november 1998 met afschrift aan de Vice-Eerste Minister en Minister
van Landsverdediging, belast met Energie.
(16) Brief van 25 november 1998.(17) Brief van 6 januari 1999. 
206 Le non-remplacement du représentant de la Région flamande au sein du con-
seil d'administration compromet la validité juridique des décisions de ce dernier. 
3.2. Observations adressées au vice-premier ministre et ministre de l'Economie et des
Télécommunications, chargé du Commerce extérieur (15), et au vice-premier ministre etministre de l'Intérieur (16) 
Le conflit de compétences a des conséquences financières néfastes et accroît
le risque en matière de sécurité. Il est nécessaire de prendre des initiatives en vue depréciser clairement les compétences et mettre ainsi fin au différend. 
Les dispositions figurant aux articles 9 et 10 de la loi du 16 mars 1954 ne sont
pas respectées en ce qui concerne les commissaires du Gouvernement. L'article 18 del'arrêté royal du 16 octobre 1991 n'est pas encore amendé pour tenir compte dutransfert de compétences au ministre de l'Intérieur, tel que réglé par l'arrêté royal du7 août 1995. 
Certaines dispositions du règlement d'ordre intérieur ne correspondent pas
aux dispositions applicables de la loi du 16 mars 1954. Le délai dont dispose le com-missaire du Gouvernement pour introduire un recours et celui accordé aux ministrescompétents pour communiquer leur décision à l'ONDRAF ne correspondent pas auxdélais fixés dans la loi du 16 mars 1954. 
Le non-remplacement du représentant de la Région flamande au sein du con-
seil d'administration a pour effet de compromettre la validité juridique des décisionsde ce dernier. 
4. Réponses des ministres compétents et du président de l'ONDRAF 
4.1. Réponse du président de l'ONDRAF (17)
En ce qui concerne le conflit persistant à propos de la co-tutelle exercée par le
ministre de l'Intérieur sur l'organisme, le président renvoie au protocole d'accord du27 novembre 1998, conclu entre le ministre chargé de l'Energie et le ministre del'Intérieur (cf. ci-après). L'organisme attend également les dispositions réglementai-res destinées à préciser l'exercice de cette tutelle. 
Par décision du Conseil d'administration du 19 juin 1998, le règlement d'ordre
intérieur a été mis en concordance avec la loi du 16 mars 1954. De plus, les commis-saires du Gouvernement seront également invités à assister, avec voix consultative,aux réunions du comité de direction. 
L'arrêté royal du 2 février 1999 relatif aux nominations et démissions des
membres du conseil d'administration de l'ONDRAF prévoit notamment la démissionet le remplacement du représentant de la Région flamande. 
(15) Lettre du 25 novembre 1998, avec copie au vice-premier ministre et ministre de la
Défense nationale, chargé de l'Energie.  
(16) Lettre du 25 novembre 1998.(17) Lettre du 6 janvier 1999.
207 4.2. Antwoorden van de Minister van Economische Zaken en de Minister van Landsverdedi-
ging, belast met Energie
Ondanks een herinneringsbrief (18) heeft het Rekenhof tot op heden nog
geen officieel antwoord ontvangen.
4.3. Antwoord van de Vice-Eerste Minister en de Minister van Binnenlandse Zaken (19)
De minister verwijst naar de drie arresten die inmiddels door de Raad van
State werden uitgesproken in het kader van het bevoegdheidsconflict (20). De ver-zoekschriften, ingediend door de NIRAS, tot schorsing van de beslissing genomendoor de minister of door zijn regeringscommissaris, werden telkenmale door de Raadverworpen. Het moeilijk te herstellen nadeel dat zou uitgaan van zijn beslissingen ofdeze van zijn regeringscommissaris werd door de Raad niet bewezen geacht. Debewering dat de houding van de minister nefaste financiële gevolgen zou hebben,werd blijkbaar door de Raad niet gevolgd. Het vermeende veiligheidsrisico, dat zouontstaan als gevolg van de houding van de minister, werd door de Raad uitdrukkelijkin overweging genomen, maar niet terecht bevonden. In zijn arresten merkt de Raadvan State op dat het veiligheidsrapport van het erkend veiligheidsorganisme niet isgedateerd en dat het slechts enige tijd na het ontstaan van het geschil werd ingeroe-pen. De Raad sluit zich aan bij de argumentatie van de verwerende partij (deMinister van Binnenlandse Zaken). Volgens die partij is het onjuist te stellen dat hetvermeende veiligheidsrisico voortvloeit uit het uitstel van de acceptatie (als gevolgvan de opschorting van de contracten) van het afval door de NIRAS. Dit beweerderisico zou slechts ontstaan door een uitstel van de behandeling en conditionering vanhet afval. Dat een loskoppeling van beide problemen (acceptatie enerzijds, behande-ling anderzijds) mogelijk is, wordt door de NIRAS sinds haar oprichting bewezen.Immers, reeds vele jaren neemt de NIRAS afval op voor behandeling en opslag zon-der dat hieraan een acceptatie is verbonden in de vorm van verantwoordelijkheids-overdracht.
Voorts verwijst de minister eveneens naar het protocolakkoord van 27 novem-
ber 1998 waarbij afspraken werden gemaakt met de Minister belast met Energie overhet co-voogdijschap van de NIRAS.
Het akkoord stelt voorop dat er een algemene voogdij en een bijzondere
voogdij komt over de NIRAS. De algemene voogdij komt toe aan de ministers diebevoegd zijn voor economische zaken en energie en zal gebeuren via de door henbenoemde regeringscommissaris. De bijzondere voogdij wordt toegekend aan deMinister van Binnenlandse Zaken en omvat alle agendapunten van de raad vanbestuur die betrekking hebben op de nucleaire veiligheid en op de bescherming vande bevolking en van het leefmilieu tegen de uit ioniserende stralingen voortspruiten-de gevaren. De bijzondere voogdij zal eveneens worden uitgeoefend door een rege-ringscommissaris namens de Minister van Binnenlandse Zaken. Tevens zullen debevoegde ministers, binnen de best mogelijke termijn, reglementaire en/of wetsont-werpen uitwerken die een systeem van algemene voogdij verzekeren.
(18) Brief van 2 april 1999.
(19) Brief van 5 januari 1999.(20) Twee arresten van 10 juli 1998 en één arrest van 10 november 1998.
208 4.2. Réponses du ministre des Affaires économiques et du ministre de la Défense nationale,
chargé de l'Energie
En dépit d'une lettre de rappel (18), la Cour n'a, à ce jour, reçu aucune répon-
se officielle. 
4.3. Réponse du vice-premier ministre et ministre de l'Intérieur (19)
Le ministre renvoie aux trois arrêts qui, entre-temps, ont été rendus par le
Conseil d'Etat dans le cadre du conflit de compétences (20). Les recours introduitspar l'ONDRAF avec, pour objet, la suspension de la décision prise par le ministrecompétent ou son commissaire du Gouvernement ont chacun été rejetés par leConseil d'Etat. Celui-ci n’a pas considéré comme démontré le désavantage, difficile àréparer, qui résulterait de ses décisions ou de celles de son commissaire. Le Conseiln'a manifestement pas suivi l'affirmation selon laquelle l'attitude du ministre auraitdes conséquences financières néfastes. Il a explicitement pris en considération le ris-que supposé en matière de sécurité qui résulterait de l'attitude du ministre, mais nel'a pas jugé justifié. Dans ses arrêts, le Conseil d'Etat fait observer que le rapport desécurité de l'organisme de sécurité agréé n'a pas été daté et qu'il n'a été invoqué quequelque temps après la naissance du conflit. Le Conseil fait sienne l'argumentationde la partie défendante, le ministre de l'Intérieur. Selon cette partie, il est inexact dedéclarer que le risque supposé en matière de sécurité résulterait du délai d’accepta-tion des déchets par l’ONDRAF, suite à la suspension des contrats. Un tel risque nepeut être provoqué que par un retard dans le traitement et le conditionnement desdéchets. Dès sa création, l'ONDRAF a démontré qu'il est possible de dissocier cesdeux problèmes, acceptation, d'un côté, et traitement, de l'autre. Depuis de nom-breuses années, l'organisme se charge des déchets pour les traiter et les stocker sansque l’acceptation prenne la forme d'un transfert de responsabilités. 
Ensuite, le ministre renvoie également au protocole d'accord du
27 novembre 1988, prévoyant des dispositions à propos de la co-tutelle del'ONDRAF avec le ministre chargé de l'Energie. 
L'accord préconise une tutelle générale et une tutelle spécifique sur l'organis-
me. La tutelle générale incombe aux ministres compétents pour les Affaires économi-ques et l'Energie et s'exercera par l'intermédiaire du commissaire du Gouvernementqu'ils nommeront. La tutelle spécifique est attribuée au ministre de l'Intérieur etcomporte tous les points à l'ordre du jour du conseil d'administration ayant trait à lasécurité nucléaire et à la protection de la population et de l'environnement contre lesdangers résultant des rayonnements ionisants. La tutelle spécifique sera aussi exercéepar un commissaire du Gouvernement au nom du ministre de l'Intérieur. Les minis-tres compétents élaboreront également dans les meilleurs délais des propositions réglementaires et/ou légales visant à assurer un système de tutelle générale. 
(18) Lettre du 2 avril 1999.
(19) Lettre du 5 janvier 1999.(20) Deux arrêts du 10 juillet 1998 et un arrêt du 10 novembre 1998.
209 De Minister van Economische Zaken werd echter niet uitgenodigd tot de
ondertekening van het protocol van akkoord. Nochtans, volgens de artikelen 1 en 18van het koninklijk besluit van 16 oktober 1991 wordt in principe de algemene voogdijover de NIRAS gezamenlijk door de Ministers van Economische Zaken en Energieuitgeoefend. Bovendien zijn een aantal bevoegdheden uitsluitend voorbehouden aande Minister van Economische Zaken (de artikelen 16 en 19 van genoemd koninklijkbesluit). Sinds juni 1998 echter wordt die voogdij uitsluitend uitgeoefend door deMinister van Landsverdediging, belast met Energie. Uit inlichtingen, ingewonnen ophet departement, blijkt dat die gang van zaken enkel is gebaseerd op een mondelingeovereenkomst tussen de Minister belast met Energie en de Minister vanEconomische Zaken. Rekening houdend met de gehele polemiek omtrent het co-voogdijschap van de NIRAS, is het verwonderlijk dat, met betrekking tot de algeme-ne voogdij, een protocol niet nodig werd geacht voor de bevoegdheidsoverdracht tus-sen de Minister van Economie en de Minister bevoegd voor Energie.
Volledige zekerheid omtrent de exclusiviteit van de algemene voogdij over de
NIRAS door de Minister belast met Energie, zal pas worden bekomen indien deMinister van Economische Zaken antwoordt op de opmerkingen van het Rekenhof.
5. Evaluatie van de antwoorden
De antwoorden van zowel de voorzitter van de raad van bestuur van de
NIRAS, als van de Minister van Binnenlandse Zaken kunnen bevredigend wordengenoemd. Aan de pijnpunten die door het Rekenhof werden opgeworpen, wordt ineen positieve en opbouwende geest gewerkt.
De opmerkingen van het Rekenhof ten aanzien van de Minister belast met
Economie zullen worden geëvalueerd na ontvangst van zijn antwoord.
In een ontwerp van koninklijk besluit, dat momenteel voorligt, worden de
opdrachten en de werkingsmodaliteiten van de NIRAS opnieuw gedefinieerd, waar-bij inzonderheid wordt gestreefd naar transparantie in de uitoefening van de algeme-ne en bijzondere voogdij.
Tot slot heeft de Minister van Binnenlandse Zaken de algemene regels inzake
acceptatie van nucleair afval goedgekeurd, waardoor de NIRAS de eerder aange-vochten contracten kan uitvoeren (21).
De NIRAS heeft tevens het voorwerp uitgemaakt van een operationele audit
en een financiële audit door het Rekenhof. De hieruit voortvloeiende opmerkingenwerden reeds per brief overgemaakt aan de voorzitter van de instelling en de bevoeg-de overheden (22). In het eerstvolgend boek van opmerkingen zal een artikel wordengewijd aan de resultaten van deze twee audits.
(21) Brief van 10 februari 1999 aan de NIRAS. 
(22) Brieven van 28 april 1999. 
210 Le ministre des Affaires économiques n'a cependant pas été invité à signer le
protocole d'accord. Or, selon les articles 1eret 18 de l'arrêté royal du 16 octobre 1991,
la tutelle générale de l'ONDRAF est, en principe, exercée conjointement par lesministres des Affaires économiques et de l'Energie. En outre, un certain nombre decompétences sont exclusivement réservées au ministre des Affaires économiques(articles 16 et 19 dudit arrêté royal). Cependant, depuis juin 1998, la tutelle estexercée exclusivement par le ministre de la Défense nationale, chargé de l'Energie. Ilressort des informations obtenues au département que cet état des choses n'est baséque sur un accord verbal entre le ministre chargé de l'Energie et le ministre desAffaires économiques. Compte tenu de toute la polémique entourant la co-tutelleexercée sur l'ONDRAF, il est étonnant qu'en ce qui concerne la tutelle générale, unprotocole n'ait pas été jugé nécessaire pour le transfert de compétences entre leministre de l'Economie et le ministre chargé de l'Energie. 
Il ne sera possible d'obtenir une sécurité complète en ce qui concerne l'exclu-
sivité de la tutelle générale exercée sur l'ONDRAF par le ministre chargé del'Energie que si le ministre des Affaires économiques répond aux observations de laCour. 
5. Evaluation des réponses
Tant les réponses du président du conseil d'administration de l'ONDRAF que
celles du ministre de l'Intérieur peuvent être qualifiées de satisfaisantes. Les pointsdélicats soulevés par la Cour ont été examinés dans un esprit positif et constructif. 
Les observations de la Cour à l'attention du ministre chargé de l'Economie
seront évaluées à la réception de sa réponse.  
Dans un projet d'arrêté royal, actuellement disponible, les missions et moda-
lités de fonctionnement de l'ONDRAF sont redéfinies avec un souci particulierd’assurer la transparence dans l'exercice des tutelles générale et particulière. 
Enfin, le ministre de l'Intérieur a approuvé les règles générales en matière
d'acceptation des déchets nucléaires visant à permettre à l'ONDRAF d'exécuter lescontrats antérieurement contestés (21).
La Cour des comptes a en outre réalisé un audit opérationnel et un audit
financier de l’organisme. Les observations qui en ont résulté ont été transmises auprésident de l’ONDRAF et aux autorités compétentes (22). Un article sera consacréaux conclusions de ces deux audits dans le prochain Cahier d’observations.
(21) Lettre à l'ONDRAF du 10 février 1999.  
(22) Lettres du 28 avril 1999.
211 5. MINISTERIE VAN JUSTITIE
– VERGOEDING VAN DE STAAT VOOR RECHTSBIJSTAND DOOR ADVOCATEN (PRO
DEO-STELSEL)
Op grond van de artikelen 455 en 455bis van het Gerechtelijk Wetboek zijn de
Orden van advocaten, met name de door hen ingestelde bureaus van consultatie en ver-dediging, belast met de organisatie van rechtsbijstand door advocaten aan minvermo-genden en rechtsbijstand in het kader van een ambtshalve toevoeging. De Staat(Minister van Justitie) kent aan de advocaten een vergoeding toe voor de door hen ver-leende bijstand, onder de voorwaarden bepaald bij koninklijk besluit. Hieronder wor-den een aantal aspecten van de toepassing van deze vergoedingsregeling belicht.
1. Situering
1.1. Wettelijk en reglementair kader
De wettelijke basis voor de kwestieuze uitgaven bestond tot dusver uit de arti-
kelen 455 en 455bis van het Gerechtelijk Wetboek (1).
Op grond van deze bepalingen zijn de (arrondissementele) Orden van advoca-
ten, met name de door hen ingestelde bureaus van consultatie en verdediging, belastmet de organisatie van rechtsbijstand door advocaten : "bijstand aan minvermogen-den" (artikel 455 van het Gerechtelijk Wetboek) en "wanneer ambtshalve een advo-caat moet worden toegevoegd krachtens de wet" (artikel 455bis van het GerechtelijkWetboek).
Voor rechtsbijstand verleend aan minvermogenden hebben advocaten recht
op een vergoeding van de Staat. Voor rechtsbijstand verleend in het kader vanambtshalve toevoeging hebben advocaten recht op een vergoeding van de Staat, ingeval de bijgestane partij minvermogend is, of in geval deze partij nalaat of weigerthet door het bureau bepaalde ereloon te betalen ; in geval van gedeeltelijke betalingvan ereloon wordt de vergoeding verminderd met het betaalde bedrag. Ingevolge dewetswijziging van 13 april 1995, in werking getreden op 2 september 1997, wordt devergoeding toegekend aan alle advocaten die genoemde bijstand hebben verleend, enniet meer alleen aan de advocaten-stagiairs.
De vergoeding kan binnen vijf jaar worden verhaald op de bijgestane persoon,
in het bijzonder wanneer deze in staat is te betalen.
(1) Door de wet van 9 april 1980 houdende een deeloplossing van het probleem van de
rechtshulp en ter regeling van de bezoldiging van de advocaten-stagiairs belast met de rechtsbijstandwerd artikel 455 vervangen en artikel 455bis ingevoegd ; beide artikelen werden gewijzigd door dewet van 13 april 1995 tot wijziging van de artikelen 455 en 455bis van het Gerechtelijk Wetboek.N-1.596.743
N-1.547.799
212 5. MINISTERE DE LA JUSTICE
– INDEMNITE POUR L'ASSISTANCE JUDICIAIRE ASSUREE PAR LES AVOCATS (REGI-
ME DU PRO DEO )
Sur la base des articles 455 et 455 bis du Code judiciaire, les Ordres des avocats,
à savoir leurs bureaux de consultation et de défense, sont chargés de l'organisation del'assistance judiciaire assurée par les avocats aux personnes dont les revenus sont insuf-fisants et de l'assistance judiciaire dans le cadre de la commission d'office d'un avocat.L'Etat (ministère de la Justice) alloue une indemnité pour cette assistance, aux condi-tions fixées par arrêté royal. Quelques aspects de l'application de ce régime d'indemni-sation sont commentés ci-après.
1. Contexte
1.1. Cadre légal et réglementaire
La base légale des dépenses concernées consistait jusqu'à présent dans les
articles 455 et 455 bisdu Code judiciaire (1).
Sur la base de ces dispositions, les Ordres (d'arrondissement) des avocats, à
savoir leurs bureaux de consultation et de défense, sont chargés de l'organisation del'assistance judiciaire assurée par les avocats : "assistance aux personnes dont lesrevenus sont insuffisants" (article 455 du Code judiciaire) et "dans les cas où, envertu de la loi, il y a lieu à commission d'office d'un avocat" (article 455 bisdu Code
judiciaire).
Pour l'assistance aux personnes dont les revenus sont insuffisants, les avocats
ont droit à une indemnité de l'Etat. Pour l'assistance assurée dans le cadre de la com-mission d'office, les avocats ont droit à une indemnité de l'Etat en cas d'insuffisancede revenus de la partie assistée ou lorsque celle-ci omet ou refuse de payer les hono-raires fixés par le bureau ; en cas de paiement partiel d'honoraires, l'indemnité estdiminuée de la somme payée. A la suite de la modification introduite par la loi du13 avril 1995 et entrée en vigueur le 2 septembre 1997, l'indemnité est allouée, nonseulement aux avocats stagiaires, mais à tous les avocats qui ont assuré l'assistanceprécitée.
Le recouvrement de l'indemnité peut être poursuivi, dans les cinq années de
son paiement, contre la personne assistée, dès lors que celle-ci est en état de la payer.
(1) L'article 455 a été remplacé et l'article 455 bisinséré par la loi du 9 avril 1980 tendant
à apporter une solution partielle au problème de l'assistance judiciaire et organisant la rémunérationdes avocats stagiaires chargés de l'assistance judiciaire.  Ces deux articles ont été modifiés par la loidu 13 avril 1995 modifiant les articles 455 et 455 bisdu Code judiciaire.N-1.596.743
213 De Koning bepaalt bij een in Ministerraad overlegd besluit de voorwaarden
van toekenning, het tarief en de wijze van uitbetaling van de vergoeding. Een eersteuitvoeringsbesluit was het koninklijk besluit van 10 maart 1988 (2). Het werd vervan-gen door het koninklijk besluit van 23 mei 1997 (3), dat in werking is getreden op1 september 1997, behalve wat de prestaties van advocaten-stagiairs betreft, waar-voor het uitwerking heeft vanaf 1 september 1992. De vergoedingsregeling ingesteldbij laatstgenoemd besluit kan als volgt worden geschetst.
Wanneer advocaten prestaties bedoeld in de artikelen 455 en 455bis van het
Gerechtelijk Wetboek hebben volbracht, kent de voorzitter van het bureau van con-sultatie en verdediging hen hiervoor punten toe, op grond van verslagen van de advo-caten. De punten worden verleend volgens een door de Minister van Justitie vastge-stelde lijst.
De Orden van advocaten bezorgen aan de Nationale Orde jaarlijks een gede-
tailleerd overzicht van de prestaties per advocaat. Op voorstel van de Nationale Ordebepaalt de Minister van Justitie de waarde van één punt en het totaal van de vergoe-ding. Hij maakt het bedrag van de vergoeding over aan de Nationale Orde. DeNationale Orde berekent het bedrag van de vergoeding en de waarde van één puntvoor zaken waarin al dan niet gedeeltelijk een ereloon is betaald. De deken van deNationale Orde deelt aan elke Orde mee op welke vergoeding elke advocaat rechtheeft en maakt de nodige bedragen over aan de Orden. Deze bedragen worden doorelke Orde onder de advocaten verdeeld overeenkomstig de kennisgeving van dedeken van de Nationale Orde.
Binnen zes maanden nadat de Nationale Orde de vergoeding van de minister
heeft ontvangen, stuurt zij hem een verantwoordingsverslag. Daarin worden debedragen vermeld die aan elke Orde, aan elke advocaat en per bijgestane persoonzijn gestort, evenals gegevens betreffende de gedeeltelijke betaling van ereloon.
De Administratie van BTW, registratie en domeinen is belast met de eventu-
ele invordering van de vergoeding lastens de bijgestane persoon.
Voor advocaten geldt in het algemeen het beroepsgeheim, dat strafrechtelijk
wordt gesanctioneerd in artikel 458 van het Strafwetboek. 
Met de wet van 23 november 1998 (4) worden de artikelen 455 en 455bis van
het Gerechtelijk Wetboek opgeheven en wordt in hetzelfde wetboek (tweede deel)een boek IIIbis (artikelen 508/1 – 508/23) ingevoegd betreffende de "Juridische eer-ste- en tweedelijnsbijstand".
De Koning regelt de inwerkingtreding van de nieuwe wetgeving, met dien ver-
stande dat de wet in haar geheel ten laatste op 31 december 1999 in werking treedt.
(2) Koninklijk besluit van 10 maart 1988 tot vaststelling van de voorwaarden voor de toe-
kenning, het tarief en de wijze van uitbetaling van de vergoeding verleend aan de advocaten-sta-giairs ter uitvoering van de artikelen 455 en 455bis van het Gerechtelijk Wetboek.
(3) Koninklijk besluit van 23 mei 1997 tot vaststelling van de voorwaarden voor de toe-
kenning, het tarief en de wijze van uitbetaling van de vergoeding verleend aan de advocaten ter uit-voering van de artikelen 455 en 455bis van het Gerechtelijk Wetboek.
(4) Wet van 23 november 1998 betreffende de juridische bijstand.
214 Le Roi détermine, par un arrêté délibéré en Conseil des ministres, les condi-
tions d'octroi, le tarif et les modalités de paiement de cette indemnité. L'arrêté royaldu 10 mars 1988 (2), qui constituait le premier arrêté d'exécution, a été remplacé parl'arrêté royal du 23 mai 1997 (3). Celui-ci est entré en vigueur au 1er septembre 1997,sauf en ce qui concerne les prestations des avocats stagiaires, pour lesquelles il pro-duit ses effets à partir du 1
erseptembre 1992. Le régime d'indemnisation instauré par
ce dernier arrêté peut être synthétisé comme suit.
Lorsque des avocats ont accompli des prestations visées aux articles 455
et 455 bisdu Code judiciaire, le président du bureau de consultation et de défense
leur attribue des points en conséquence, sur la base de rapports des avocats. Lespoints sont attribués sur la base d'une liste fixée par le ministre de la Justice.
Les Ordres des avocats adressent annuellement à l'Ordre national un relevé
détaillé des prestations assurées par avocat. Sur la proposition de l'Ordre national, leministre de la Justice établit la valeur d'un point et le montant total des indemnités. Iltransmet cette somme à l'Ordre national, qui calcule le montant total de l'indemnitéet la valeur d'un point pour les affaires dans lesquelles des honoraires partiels ont été,ou non, payés. Le doyen de l'Ordre national communique à chaque Ordre le montantauquel chaque avocat a droit et verse les montants nécessaires aux Ordres. Ces mon-tants sont répartis par chaque Ordre entre les avocats suivant la communicationeffectuée par le doyen de l'Ordre national.
Dans les six mois à compter du jour où il a reçu l'indemnité du ministre de la
Justice, l'Ordre national adresse à celui-ci un rapport justificatif. Ce document men-tionne les montants versés à chaque Ordre, à chaque avocat et par personne assistée,ainsi que des données relatives au paiement partiel des honoraires.
L'Administration de la T.V.A., de l'enregistrement et des domaines est
chargée du recouvrement éventuel de l'indemnité à la charge de la personne assistée.
Les avocats sont généralement soumis au secret professionnel, qui est sanc-
tionné pénalement à l'article 458 du Code pénal. 
La loi du 23 novembre 1998 (4) abroge les articles 455 et 455 bisdu Code judi-
ciaire et introduit dans le même Code (deuxième partie) un livre III bis(articles 508/1
à 508/24) concernant l'"aide juridique de première et de deuxième ligne".
Le Roi règle l'entrée en vigueur de la législation, étant entendu que l'ensem-
ble de la loi produira ses effets au plus tard le 31 décembre 1999.
(2) Arrêté royal du 10 mars 1988 fixant les conditions d'octroi, le tarif et les modalités de
paiement de l'indemnité allouée aux avocats stagiaires en exécution des articles 455 et 455 bisdu
Code judiciaire.
(3) Arrêté royal du 23 mai 1997 fixant les conditions d'octroi, le tarif et les modalités de
paiement de l'indemnité allouée aux avocats en exécution des articles 455 et 455 bisdu Code judi-
ciaire.
(4) Loi du 23 novembre 1998 relative à l'assistance judiciaire.
215 1.2. Begrotingsrechtelijk kader
Het krediet voor de hier besproken uitgave is ingeschreven op de begroting
van het Ministerie van Justitie, organisatie-afdeling 56 "Gewone rechtsmachten",programma 56.1 "Gerechtelijke bijstand". Dit programma bestond tot en met hetbegrotingsjaar 1998 uit één basisallocatie, 56.11.34.43 "Vergoedingen van de advoca-ten belast met de gerechtelijke bijstand". Het desbetreffende krediet bedroeg445 miljoen BEF voor het begrotingsjaar 1996, 500 miljoen BEF voor 1997 en598 miljoen BEF voor 1998.
De ordonnantie van uitgave betreffende de vergoeding voor het gerechtelijk
jaar 1995-1996, voor een bedrag van 445 miljoen BEF, werd door het Rekenhof gevi-seerd op 28 februari 1997 en door de Thesaurie uitgevoerd op 7 maart 1997. Deordonnantie betreffende de vergoeding voor het gerechtelijk jaar 1996-1997, voor eenbedrag van 500 miljoen BEF, werd door het Rekenhof geviseerd op 20 augustus 1998en door de Thesaurie uitgevoerd op 27 augustus 1998.
2.1. Vergoeding voor de rechtsbijstand
De vergoeding voor het gerechtelijk jaar 1995-1996, ad 445 miljoen BEF, werd
door het Rekenhof vereffend op 28 februari 1997 en werd betaald op 7 maart 1997.
Na ontvangst van de vergoeding liet de Nationale Orde van advocaten een
onderzoek uitvoeren. De algemene raad van de Nationale Orde adviseerde op26 juni 1997 enerzijds 75% van de vergoeding onmiddellijk en provisioneel toe tekennen en anderzijds het saldo in te houden, teneinde het bureau van de NationaleOrde toe te laten aanvullende controles uit te voeren. Op 29 augustus 1997 beslistehet bureau het saldo van de vergoeding onmiddellijk te verdelen. Tegelijk verzochthet de balies controle uit te voeren over de toegekende punten en kondigde het aande balies te zullen verzoeken de verbeteringen aan te brengen die aangewezen zou-den zijn ingevolge gebeurlijke vaststellingen van kennelijke onregelmatigheden.
De Nationale Orde legde de verantwoording met betrekking tot de vergoe-
ding 1995-1996 over aan de minister met brief van 8 september 1997. Analyse vandeze verantwoording door het kabinet Justitie leidde tot volgende vaststellingen. Erzijn aanzienlijke verschillen tussen de balies wat betreft de gedeeltelijke betaling vanereloon in geval van ambtshalve toevoeging en wat betreft de gemiddelde kostprijsper pro deo-zaak en het gemiddeld pro deo-inkomen per advocaat. Voor een aantalzaken worden zeer veel punten en bijgevolg een zeer hoge vergoeding toegekend ;een aantal advocaten worden belast met een zeer groot aantal zaken. De invorderingvan de vergoeding lastens de bijgestane persoon is vaak onmogelijk omdat de woon-plaats van de rechtzoekende niet wordt vermeld. Er is geen enkele aanduidingomtrent de aard van de pro deo-zaken.
De minister heeft met brief van 15 oktober 1997 aan de Nationale Orde
gevraagd toelichting te geven bij een aantal vaststellingen in verband met de betalingvan ereloon in geval van ambtshalve toevoeging, het aantal zaken per advocaat, hetaantal punten per zaak, het aantal zaken per bijgestane persoon en de mogelijkheidtot invordering van de vergoeding lastens de bijgestane persoon.
216 1.2. Cadre budgétaire et juridique
Le crédit afférent à la dépense commentée dans cet article est inscrit au bud-
get du ministère de la Justice, division organique 56 "Juridictions ordinaires", pro-gramme 56.1 "Assistance judiciaire". Jusqu'à l'année budgétaire 1998, ce programmea consisté en l'unique allocation de base 56.11.34.43 "Rétributions des avocatschargés de l'assistance judiciaire". Le crédit y afférent s'élevait à 445 millions defrancs pour l'année budgétaire 1996, 500 millions de francs pour 1997 et 598 millionsde francs pour 1998.
L'ordonnance de dépense relative à l'indemnité pour l'année judiciaire 1995-
1996, émise au montant de 445 millions de francs, a été visée par la Cour le28 février 1997 et exécutée par la Trésorerie le 7 mars 1997. L'ordonnance relative àl'indemnité pour l'année judiciaire 1996-1997, d'un montant de 500 millions de francs,a été visée par la Cour le 20 août 1998 et exécutée par la Trésorerie le 27 août 1998.
2.1. Indemnité pour l'assistance judiciaire
L'indemnité pour l'année judiciaire 1995-1996, d'un montant de 445 millions
de francs, a été liquidée par la Cour le 28 février 1997 et payée le 7 mars 1997.
Après réception de l'indemnité, l'Ordre national des avocats a fait procéder à
une enquête. Le 26 juin 1997, le conseil général de l'Ordre national a recommandé,d'une part, l'octroi immédiat et provisionnel de 75 % de l'indemnité et, d'autre part,la retenue du solde afin de permettre au bureau de l'Ordre national de faire exécuterdes contrôles complémentaires. Le 29 août 1997, le bureau a décidé de répartir immé-diatement le solde de l'indemnité. Simultanément, il a invité les barreaux à effectuerdes contrôles à propos des points attribués et annoncé qu'il leur demanderait d'ap-porter les améliorations qui seraient souhaitables à la suite de la constatation éventu-elle d'irrégularités avérées.
L'Ordre national a transmis au ministre la justification relative à l'indem-
nité 1995-1996 par lettre du 8 septembre 1997. L'analyse de cette justification par lecabinet du ministre de la Justice a abouti aux constatations suivantes. Il existe des dif-férences notables entre les bureaux en matière de paiement partiel des honoraires encas de commission d'office et en ce qui concerne le coût moyen par affaire et lerevenu moyen par avocat en matière de pro deo . Dans plusieurs cas, le nombre de
points attribués et, par conséquent, l'indemnité allouée, sont très élevés ; certainsavocats sont chargés d'un très grand nombre d'affaires. Le recouvrement de l'indem-nité à la charge de la personne assistée est souvent impossible du fait que le domiciledu justiciable n'est pas mentionné. Il n'existe aucune indication relative à la naturedes affaires traitées dans le cadre du pro deo .
Dans une lettre du 15 octobre 1997, le ministre a prié l'Ordre national de four-
nir des éclaircissements à propos d'un certain nombre de constatations relatives aupaiement des honoraires en cas de commission d'office, au nombre d'affaires traitéespar avocat, au nombre de points attribués par affaire et d'affaires traitées par person-ne assistée, ainsi qu'à la possibilité de recouvrer l'indemnité à la charge de la person-ne assistée.
217 Voorafgaand aan de vaststelling van de vergoeding voor het gerechtelijk jaar
1996-1997, heeft de minister met brief van 28 april 1998 aan de Nationale Ordegevraagd of, en desgevallend hoe, er controle is geweest tussen de balies. DeNationale Orde deelde mee dat elke balie een balie van de andere Gemeenschapheeft gecontroleerd.
De waarde van één punt en het totaal van de vergoeding, ad 500 miljoen BEF,
voor het gerechtelijk jaar 1996-1997 werd bepaald door de Minister van Justitie bijbesluit van 16 juli 1998, nà de ordonnancering van de vergoeding door het departe-ment.
2.2. Vergoeding voor frankeerkosten
Daarnaast werden in de loop van 1997 en 1998 een aantal ordonnanties van
uitgave (5) aan het voorafgaand visum van het Rekenhof voorgelegd, waarbij hetMinisterie van Justitie bepaalde werkingskosten, met name frankeerkosten, van eenbureau van consultatie en verdediging betaalt.
Deze uitgaven werden budgettair niet aangerekend op het hierboven (onder
1.2.) genoemde activiteitenprogramma, maar op het bestaansmiddelenprogrammavan organisatie-afdeling 56 "Gewone rechtsmachten".
3. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Justitie (6)
3.1. Vergoeding voor het gerechtelijk jaar 1995-1996
Aangezien de Nationale Orde overeenkomstig het koninklijk besluit van
23 mei 1997 aan de minister verantwoording dient te verstrekken, vraagt hetRekenhof te worden ingelicht over de gevolgen van de beslissing d.d. 29 augustus1997 van het bureau van de Nationale Orde van advocaten, met name het aan debalies gerichte verzoek.
Blijkens dezelfde beslissing werd 75% van de vergoeding aan de balies door-
gestort ten vroegste op 26 juni 1997 en het saldo ten vroegste op 29 augustus 1997,hoewel de vergoeding door de Staat aan de Nationale Orde was betaald op7 maart 1997. Uit de artikelen 455 en 455bis van het Gerechtelijk Wetboek wordtafgeleid dat de intresten gegenereerd na de betaling door de Staat dienen te wordenteruggestort aan de Schatkist.
Het Rekenhof wenst informatie over de reactie van de Nationale Orde op de
vraag van de minister tot toelichting bij de vaststellingen betreffende de door deNationale Orde verstrekte verantwoording.
(5) In 1997 ordonnanties ad 706.000 BEF en 272.000 BEF, in 1998 ordonnanties ad
858.000 BEF en 196.000 BEF.
(6) Brieven van 19 augustus 1998 (punten 3.1. tot 3.4.) en van 6 mei 1998 (punt 3.5.).
218 Préalablement à la détermination de l'indemnité pour l'année judiciaire 1996-
1997, le ministre a, par lettre du 28 avril 1998, demandé à l'Ordre national si et, le caséchéant, comment il a été procédé à un contrôle entre les barreaux. L'Ordre nationala fait savoir que chaque barreau a contrôlé un barreau de l'autre Communauté.
Le ministre de la Justice a fixé la valeur d'un point et le montant total de l'in-
demnité, soit 500 millions de francs, pour l'année judiciaire 1996-1997 par un arrêtédu 16 juillet 1998, après l'ordonnancement de l'indemnité par le département.
2.2. Indemnité pour frais d'affranchissement
En outre, dans le courant des années 1997 et 1998, un certain nombre d'or-
donnances de dépenses (5), par lesquelles le ministère de la Justice paie les frais defonctionnement, en l'occurrence des frais d'affranchissement, d'un bureau de consul-tation et de défense, ont été soumises au visa préalable de la Cour.
Ces dépenses n'ont pas fait l'objet d'une imputation budgétaire au programme
d'activités susmentionné (au point 1.2.), mais au programme de subsistance de la divi-sion organique 56 "Juridictions ordinaires".
3. Observations formulées par la Cour à l'adresse du ministre de la Justice (6)
3.1. Indemnité pour l'année judiciaire 1995-1996
Etant donné que, conformément à l'arrêté royal du 23 mai 1997, l'Ordre
national doit fournir une justification au ministre, la Cour demande à être informéedes conséquences de la décision du 29 août 1997 du bureau de l'Ordre national desavocats, à savoir la requête adressée aux barreaux.
En vertu de cette même décision, 75 % de l'indemnité n'ont pu être versés
aux barreaux que le 26 juin 1997 et le solde que le 29 août 1997, alors que l'indemnitéavait été payée par l'Etat à l'Ordre national le 7 mars 1997. Les articles 455 et 455 bis
du Code judiciaire permettent de déduire que les intérêts établis après le paiementeffectué par l'Etat doivent être reversés au Trésor.
La Cour souhaite obtenir des informations au sujet de la réaction de l'Ordre
national à la demande du ministre d'apporter des éclaircissements à propos des con-statations relatives à la justification fournie par cet Ordre.
(5) En 1997, ordonnances émises aux montants de 706.000 et 272.000 francs ; en 1998,
ordonnances émises aux montants de 858.000 et 196.000 francs.
(6) Lettres des 19 août 1998 (points 3.1. à 3.4.) et 6 mai 1998 (point 3.5.).
219 3.2. Vergoeding voor het gerechtelijk jaar 1996-1997
Het desbetreffende ministerieel besluit van 16 juli 1998 werd in strijd met het
koninklijk besluit van 23 mei 1997 uitgevaardigd na de ordonnancering van de ver-goeding.
3.3. Invordering van de vergoeding lastens de bijgestane personen
Het Rekenhof vraagt mee te delen of en in welke mate genoemd verhaal tot
dusver werd toegepast. De door de Nationale Orde van advocaten verstrekte inlich-tingen laten geen identificatie toe van de bijgestane personen, zodat invordering defacto onmogelijk is.
3.4. Algemene aspecten van de vergoedingsregeling
Het begrip "minvermogende" wordt niet omschreven in de toepasselijke wet-
of regelgeving, wel in een reglement van de algemene raad van de Nationale Ordevan advocaten (7). Aldus wordt voormeld essentieel begrip niet bepaald door definancierende overheid. Een expliciete omschrijving ervan is aangewezen.
Binnen het aangepaste regelgevende kader zijn de controlemogelijkheden
voor de Staat met het oog op beleidsrelevante informatie over en beleidsmatige stu-ring van de vergoedingsregeling beperkt. Een wettelijke controleregeling, of minstenseen wettelijke concretisering van de ter zake geldende principes, lijkt aangewezen,rekening houdend met het wettelijk bekrachtigde beroepsgeheim.
3.5. Terugbetaling van frankeerkosten
Het Rekenhof wenst te vernemen op welke juridische grondslag deze vereffe-
ningen zijn gestoeld, volgens welke criteria ze worden vastgesteld en hoe de aanreke-ning als werkingskosten van de gewone rechtsmachten kan worden verantwoord.Deze vereffeningen vertonen alle kenmerken van subsidies. Overeenkomstig artikel12 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, kunnen subsidies alleenworden toegekend krachtens een organieke wet of een speciale bepaling in de alge-mene uitgavenbegroting.
(7) Reglement betreffende de vergoeding van advocaten-stagiairs, vastgesteld op
12 juni 1987 en meermaals gewijzigd.
220 3.2. Indemnité pour l'année judiciaire 1996-1997
L'arrêté ministériel en question du 16 juillet 1998 a, en violation de l'arrêté
royal du 23 mai 1997, été promulgué après l'ordonnancement de l'indemnité.
3.3. Récupération de l'indemnité à la charge des personnes assistées
La Cour des comptes demande à savoir si et dans quelle mesure la récupéra-
tion précitée a été appliquée. Les informations fournies par l'Ordre national des avo-cats ne permettant pas d'identifier les personnes assistées, le recouvrement s'avèreimpossible en fait.
3.4. Aspects généraux du régime d'indemnisation
La notion de "personne dont les revenus sont insuffisants" n'est pas définie
dans la législation et la réglementation applicables, mais dans un règlement du con-seil général de l'Ordre national des avocats (7). Cette notion, qui est essentielle, n'estdonc pas fixée par l'autorité qui assure le financement. Il serait opportun de la définirexplicitement.
Dans le cadre réglementaire adapté, les possibilités dont dispose l'Etat pour
obtenir des informations pertinentes au sujet du régime d'indemnisation et le dirigerconformément à la politique suivie sont limitées. Il paraît judicieux d'instaurer unrégime de contrôle légal ou, du moins, une concrétisation légale des principes appli-cables en la matière, compte tenu du secret professionnel confirmé par la loi.
3.5. Remboursement des frais d'affranchissement
La Cour souhaite savoir sur quel fondement juridique ces remboursements
reposent, selon quels critères leurs montants sont fixés et comment l'imputationcomme frais de fonctionnement des juridictions ordinaires peut être justifiée. Cesremboursements présentent toutes les caractéristiques de subsides. Conformément àl'article 12 des lois coordonnées sur la comptabilité de l'Etat, les subsides ne peuventêtre octroyés que sur la base d’une loi organique ou d’une disposition spéciale figu-rant dans le budget général des dépenses.
(7) Règlement concernant l'indemnité allouée aux avocats stagiaires, fixé le 12 juin 1987
et modifié à maintes reprises.
221 4. Antwoord van de minister (8)
4.1. Vergoeding voor het gerechtelijk jaar 1995-1996
Noch het Gerechtelijk Wetboek noch het koninklijk besluit van 23 mei 1997,
evenmin als enige reglementering van de Nationale Orde van advocaten, kennen aande voorzitter van het bureau van consultatie en verdediging een strikte controlebe-voegdheid toe. Volgens de Nationale Orde is de beslissing van zijn bureau van29 augustus 1997 een loutere verwijzing naar de wettelijke plicht van genoemde voor-zitter. De Nationale Orde is geen informatie bekend omtrent het aan deze beslissinggegeven gevolg.
De Nationale Orde, bijgetreden door de minister, stelt dat de rente ofwel
moet worden doorgestort aan de balies ofwel moet worden overgemaakt aan deSchatkist. De eerste oplossing lijkt juridisch de juiste omdat de rechthebbenden heb-ben moeten wachten op de uitbetaling van de vergoeding. De rente op het saldo van25% van de vergoeding werd reeds overgemaakt aan de balies.
De Nationale Orde deelt mee dat de wettelijk verplichte verantwoording werd
gegeven. Zij heeft geen verdere toelichting verstrekt.
4.2. Vergoeding voor het gerechtelijk jaar 1996-1997
In het verleden was een ministerieel besluit niet vereist, maar volstond een
formeel verzoek tot overmaking van de vergoeding voor de advocaten. Op het eersteverzoek van het Rekenhof werd het ministerieel besluit van 16 juli 1998 uitgevaar-digd.
4.3. Invordering van de vergoeding lastens de bijgestane personen
Noch het koninklijk besluit van 23 mei 1997, noch het reglement van de
Nationale Orde bepalen dat de balies meer dan de identificatiegegevens betreffendede bijgestane personen moeten verstrekken. Het is de minister niet bekend of deAdministratie van BTW, registratie en domeinen reeds heeft ingevorderd. Wat devergoedingen voor de gerechtelijke jaren 1994-1995 tot 1996-1997 betreft, ontbrekeninderdaad voor een aantal balies de identificatiegegevens.
4.4. Algemene aspecten van de vergoedingsregeling
De wet van 23 november 1998 biedt de mogelijkheid het begrip "minvermo-
gende" te omschrijven, alsook genoemde controlemogelijkheden voor de Staat. Deuitvoeringsbesluiten worden zo spoedig mogelijk uitgevaardigd.
(8) Brieven van 8 maart 1999 (punten 4.1. tot 4.4.) en van 5 oktober 1998 (punt 4.5.).
222 4. Réponse du ministre (8)
4.1. Indemnité pour l'année judiciaire 1995-1996
Ni le Code judiciaire ni l'arrêté royal du 23 mai 1997, pas plus qu'une régle-
mentation quelconque de l'Ordre national des avocats, ne reconnaissent au présidentdu bureau de consultation et de défense une compétence de contrôle stricte. Suivantl'Ordre national, la décision prise par son bureau le 29 août 1997 est une simple réfé-rence à l'obligation légale de ce président. L'Ordre national ne dispose pas d'infor-mations concernant la suite donnée à cette décision.
L'Ordre national, dont le ministre partage l'opinion, estime que les intérêts
doivent être soit versés aux barreaux, soit transmis au Trésor. La première solutionparaît juridiquement correcte parce que les ayants droit ont dû attendre le paiementde l'indemnité. Les intérêts sur le solde de 25% de l'indemnité ont déjà été versés auxbarreaux.
L'Ordre national communique que la justification imposée par la loi a été
donnée. Il n'a pas fourni d'autres explications.
4.2. Indemnité pour l'année judiciaire 1996-1997
Par le passé, un arrêté ministériel n'était pas requis, mais une simple demande
suffisait pour transmettre l'indemnité destinée aux avocats. A la première demandede la Cour, l'arrêté ministériel du 16 juillet 1998 a été promulgué.
4.3. Récupération de l'indemnité à la charge des personnes assistées
Ni l'arrêté royal du 23 mai 1997 ni le règlement de l'Ordre national ne dispo-
sent que les barreaux doivent fournir d'autres informations concernant les personnesassistées que celles permettant leur identification. Le ministre ignore sil'Administration de la T.V.A., de l'enregistrement et des domaines a déjà procédé àdes recouvrements. En ce qui concerne les indemnités afférentes aux exercices judi-ciaires 1994-1995 à 1996-1997, les données d'identification font, en effet, défaut pourun certain nombre de barreaux.
4.4. Aspects généraux du régime d'indemnisation
La loi du 23 novembre 1998 offre la possibilité de définir la notion de "person-
ne dont les revenus sont insuffisants", ainsi que les possibilités de contrôle précitéespour l'Etat. Les arrêtés d'exécution seront promulgués aussi rapidement que possi-ble.
(8) Lettres des 8 mars 1999 (points 4.1. à 4.4.) et 5 octobre 1998 (point 4.5.).
223 4.5. Terugbetaling van frankeerkosten
Onder het regime van de portvrijdom voor administratieve briefwisseling, in
het kader van de wet van 26 december 1956 op de postdienst, heeft de Minister vanJustitie destijds portvrijdom toegekend voor de briefwisseling betreffende pro deo-zaken van advocaten-stagiairs. Op het ogenblik van de afschaffing van de portvrij-dom (1 januari 1977) deelde de toenmalige minister aan de Nationale Orde van advo-caten mee dat genoemde frankeerkosten ten laste zouden worden genomen door zijndepartement. Het is thans de intentie van de minister in het kader van de uitvoerings-besluiten bij de wet van 23 november 1998 betreffende de juridische bijstand, definanciële verantwoordelijkheid van de diverse partijen te regelen.
5. Repliek van het Rekenhof (9)
5.1. Verantwoording met betrekking tot de vergoeding
Vooreerst wordt herinnerd aan een aantal bepalingen van het koninklijk
besluit van 23 mei 1997. De verantwoordingsplicht van de advocaat tegenover devoorzitter van het bureau van consultatie en verdediging is niet in elk geval beperkttot de verslaggeving. Daarenboven is het de Nationale Orde van advocaten die devorm van de verslaggeving bepaalt. De door de Nationale Orde aan de Minister vanJustitie af te leggen verantwoording betreft de aan elke balie en aan elke advocaatuitgekeerde vergoeding ; in dit opzicht is het aan de geciteerde beslissing van hetbureau van de Nationale Orde gegeven gevolg wel degelijk relevant.
Daarnaast is binnen hun algemene wettelijke opdracht zowel voor de balies
als voor de Nationale Orde een rol weggelegd in het toezicht op de vergoedingsrege-ling. De raden van de Orden waken over de toepassing van de reglementen van deNationale Orde (10). In het algemeen is er een tuchtrechtelijke verantwoordings-plicht tegenover genoemde raden (11). De algemene raad van de Nationale Ordebrengt eenheid in de regels en gebruiken van het beroep van advocaat (12).
5.2. Intresten op de vergoeding voor het gerechtelijk jaar 1995-1996
Er wordt herinnerd aan bovengenoemd koninklijk besluit, naar luid waarvan
de vergoedingsbedragen door elke balie onder de advocaten worden verdeeld zoalsze door de Nationale Orde van advocaten zijn meegedeeld. Daarnaast volgt uit deartikelen 455 en 455bis van het Gerechtelijk Wetboek dat de overdracht door deStaat van het vergoedingsbedrag aan achtereenvolgens de Nationale Orde en deOrden voorwaardelijk is, in die zin dat de besteding ervan wettelijk beperkt is tot devergoeding van de advocaten. Aangezien de intresten, gegenereerd uit de aan deNationale Orde gestorte staatstussenkomst, de toegekende vergoedingen te bovengaan, moeten ze worden teruggestort aan de Schatkist. Gelet op de bijzondere ken-merken van het dossier, zal het Rekenhof zich echter niet verzetten tegen de niet-terugvordering van intrest op het saldo ad 25% van de kwestieuze vergoeding.
(9) Brieven van 12 mei 1999 (punten 5.1. tot 5.3.) en van 18 november 1998 (punt 5.4.).
(10) Artikel 501 van het Gerechtelijk Wetboek.(11) Artikelen 456 e.v. van het Gerechtelijk Wetboek. Zie antwoord van de Minister van
Justitie op de schriftelijke parlementaire vraag nr. 353, Vr. en Antw . Senaat, 1997-1998, pp. 4085-
4086.
(12) Artikel 494 van het Gerechtelijk Wetboek. Zie het in voetnoot 11 geciteerde ant-
woord.
224 4.5. Remboursement des frais d'affranchissement
Sous le régime de la franchise postale pour la correspondance administrative,
dans le cadre de la loi du 26 décembre 1956 sur le service des postes, le ministre de laJustice a, autrefois, accordé cette franchise pour la correspondance relative aux affai-res traitées pro deo par les avocats stagiaires. Au moment de la suppression de la
franchise postale (1
erjanvier 1977), le ministre de la Justice de l'époque a fait savoir à
l’Ordre national des avocats que les frais d'affranchissement précités seraient pris encharge par son département. Le ministre entend maintenant, dans le cadre desarrêtés d’exécution de la loi du 23 novembre 1998 relative à l'assistance judiciaire,régler la responsabilité financière des diverses parties.
5. Réplique de la Cour des comptes (9)
5.1. Justification relative à l'indemnité
La Cour rappelle d'abord un certain nombre de dispositions de l'arrêté royal
du 23 mai 1997. L'obligation de justification de l'avocat à l'égard du président dubureau de consultation et de défense ne se limite pas, dans chaque cas, à faire un rap-port. En outre, c'est l'Ordre national des avocats qui en fixe la forme. La justificationà fournir par l'Ordre national au ministre porte sur l'indemnité allouée à chaque bar-reau et à chaque avocat ; à cet égard, la suite donnée à la décision précitée de bureaude l'Ordre national est bel et bien pertinente.
En outre, dans le cadre de leur mission légale générale, un rôle est dévolu,
tant aux barreaux qu'à l'Ordre national, en matière de surveillance du régime d'in-demnisation. Les conseils des Ordres assurent l'application des règlements de l'Ordrenational (10). Il existe généralement une obligation disciplinaire de justification vis-à-vis de ces conseils (11). Le conseil général de l'Ordre national unifie les règles et usa-ges de la profession d'avocat (12).
5.2. Intérêts courus sur l'indemnité pour l'année judiciaire 1995-1996
Il est fait référence à l'arrêté royal susmentionné, en vertu duquel les mon-
tants des indemnités tels qu'ils sont transmis par l'Ordre national des avocats sontrépartis par chaque barreau entre les avocats. En outre, il se déduit des articles 455et 455 bisdu Code judiciaire que le transfert, par l'Etat, du montant destiné à l'in-
demnité, successivement, à l'Ordre national et aux Ordres est conditionnel, en cesens que son affectation est limitée légalement à l'indemnisation des avocats. Etantdonné que les intérêts engendrés par l'intervention de l'Etat versée à l'Ordre nationalexcèdent le montant des indemnités allouées, ils doivent être reversés au Trésor. Euégard aux circonstances particulières du dossier, la Cour ne s'opposera toutefois pas àce que les intérêts sur le solde de l'indemnité litigieuse, soit 25 %, ne soient pasrecouvrés. 
(9) Lettres des 12 mai 1999 (points 5.1. à 5.3.) et 18 novembre 1998 (point 5.4.).
(10) Article 501 du Code judiciaire.(11) Articles 456 et suivants du Code judiciaire.  Cf. la réponse du ministre de la Justice à
la question parlementaire écrite n° 353, Bulletin des questions et réponses , Sénat, 1997-1998, pp.
4085-4086.
(12) Article 494 du Code judiciaire.  Cf. la réponse citée dans la note de bas de page n° 11.
225 5.3. Invordering van de vergoeding lastens de bijgestane personen
Er wordt op gewezen dat, in verband met de ontbrekende identificatiegege-
vens, het departement enkel voor het gerechtelijk jaar 1995-1996 schriftelijk gegevensheeft opgevraagd bij de Nationale Orde. Er wordt tevens vastgesteld dat op basis vande informatie waarover het departement thans beschikt niet kan worden uitgemaaktwaar structureel of steekproefsgewijs onderzoek verantwoord is (13). Het Rekenhofwenst te vernemen welke maatregelen zullen worden genomen om een einde temaken aan de feitelijke onuitvoerbaarheid van de desbetreffende wettelijke en regle-mentaire bepalingen.
5.4. Terugbetaling van frankeerkosten
Er wordt op aangedrongen dat zo spoedig mogelijk zou worden voorzien in
een adequate juridische grondslag voor de tegemoetkomingen, evenals in een correc-te budgettaire aanrekening. Daarnaast wordt erop gewezen dat in het antwoord geenuitsluitsel wordt gegeven over de voor de vaststelling van de tegemoetkomingengehanteerde criteria, gelet onder meer op de jaarlijkse administratiekosten van debureaus van consultatie en verdediging, zoals meegedeeld door de Nationale Ordeaan de minister.
(13) Zie antwoord van de Minister van Justitie op de schriftelijke parlementaire vraag
nr. 793, Vr. en Antw. Kamer, 1998-1999, 6 februari 1998, 22171-22173.
226 5.3. Recouvrement de l'indemnité à la charge des personnes assistées
La Cour des comptes signale, à propos des données relatives à l'identification,
que le département n'a demandé, par écrit, à l'Ordre national que la production decelles relatives à l'année judiciaire 1995-1996. Elle constate également que, sur labase des informations dont le département dispose actuellement, il est impossibled'évaluer dans quels cas il se justifierait de procéder à des contrôles structurels ou àdes sondages (13). La Cour souhaite être informée des mesures qui seront prises pourmettre fin à l'impraticabilité de fait des dispositions légales et réglementaires encause.
5.4. Remboursement des frais d'affranchissement
La Cour insiste pour qu'un fondement juridique adéquat pour les interven-
tions et une imputation budgétaire correcte soient prévus aussi rapidement que possi-ble. Elle souligne, en outre, qu'aucune réponse définitive n'est donnée à la questiondes critères appliqués pour fixer le montant des interventions, eu égard, notamment,aux frais d'administration annuels des bureaux de consultation et de défense, commu-niqués au ministre par l'Ordre national.
(13) Cf. la réponse du ministre de la Justice à la question parlementaire écrite n° 793,
Bulletin des questions et réponses , Chambre, 1998-1999, 6 février 1998, pp.  22171-22173.
227 – BUDGETTAIR, BOEKHOUDKUNDIG EN MATERIEEL BEHEER VAN DE STRAFIN-
RICHTINGEN – EVOLUTIE
In 1994-1995 heeft een consultancybureau, op vraag van de Minister van
Justitie, een financiële audit en een organisatorische studie van de Belgische strafinrich-tingen uitgevoerd. Het Rekenhof heeft een onderzoek gewijd aan de hervormingen diebij het Bestuur/Directoraat-generaal Strafinrichtingen, hoofdbestuur en buitendiensten,hebben plaatsgevonden sinds die audit. Zijn aandacht ging daarbij uit naar de evolutieinzake het beleidskader, het organisatorische en budgettaire kader, de comptabiliteit, dediensten met afzonderlijk beheer (met name de Regie van de gevangenisarbeid), deinvesteringen en de informatisering, en een aantal bijzondere beheersaspecten.
1. Begrotingsrechtelijk kader
De kredieten voor de 32 Belgische strafinrichtingen, buitendiensten van het
Bestuur Strafinrichtingen, thans Directoraat-generaal Strafinrichtingen, bevindenzich op de begroting van het Ministerie van Justitie, onder organisatie-afdeling 51.Deze afdeling bestond tot en met het begrotingsjaar 1998 uit een bestaansmiddelen-programma 51.0 en een activiteitenprogramma 51.1 "Onderhoud en hulpverleningaan gedetineerden"(1). De kredieten voor de centrale diensten van het BestuurStrafinrichtingen maken deel uit van organisatie-afdeling 40 “Hoofdbestuur”.
In de aangepaste algemene uitgavenbegroting voor het begrotingsjaar 1998
waren volgende kredieten voor het lopend jaar voor de strafinrichtingen uitgetrok-ken.
Het bestaansmiddelenprogramma beliep in totaal 7.950,2 miljoen BEF, waar-
van 6.802,5 miljoen BEF voor personeelsuitgaven (statutair en contractueel perso-neel, basisallocaties 51.01.11.03 en 51.01.11.04), 831,4 miljoen BEF voor niet-duurza-me goederen en diensten (basisallocatie 51.02.12.01), 223,2 miljoen BEF voor duurza-me roerende goederen (basisallocatie 51.02.74.01) en 92 miljoen BEF voor subsidiesaan derden (basisallocaties 51.03.33.06 en 51.03.33.07).
Voor het activiteitenprogramma was 1.466,1 miljoen BEF beschikbaar, waar-
van 99,8 miljoen BEF voor arbeidslonen van gedetineerden (2) (basisalloca-tie 51.10.11.10), 645,5 miljoen BEF voor voeding en onderhoud van gedetineerden(basisallocatie 51.11.12.31) en 717,1 miljoen BEF voor voeding en onderhoud vangeïnterneerden (basisallocatie 51.11.12.32).
(1) Op het met de begroting 1998 gecreëerde activiteitenprogramma 51.2 “Penitentiair
Onderzoek- en Klinisch Observatiecentrum” wordt hierna niet ingegaan.
(2) Lonen voor huishoudelijke gevangenisarbeid, tot 1997 beheerd door de inrichtingen
zelf, vanaf 1998 door de Regie van de gevangenisarbeid. Deze arbeid is te onderscheiden van indus-triële en agrarische gevangenisarbeid, beheerd door de zelfstandige landbouwexploitaties (zie ver-der).N-1.625.037
228 – GESTION BUDGETAIRE, COMPTABLE ET MATERIELLE DES ETABLISSEMENTS
PENITENTIAIRES – EVOLUTION
En 1994-1995, un bureau de consultance a effectué, à la demande du ministre de
la Justice, un audit financier et une étude d'organisation des établissements pénitentiai-res belges. La Cour des comptes a consacré un examen aux réformes qui ont été misesen œuvre, depuis lors, à l'Administration/Direction générale des établissements péniten-tiaires, administration centrale et services extérieurs. A cette occasion, son attention s'estportée, en particulier, sur l'évolution du cadre politique, organisationnel et budgétaire,de la comptabilité, des services à gestion séparée (à savoir la Régie du travail péniten-tiaire), des investissements et de l'informatisation, ainsi que d'un certain nombre d'as-pects relatifs à la gestion. 
1. Cadre de droit budgétaire 
Les crédits prévus pour les 32 établissements pénitentiaires belges, services
extérieurs de l'Administration des établissements pénitentiaires, devenue Directiongénérale des établissements pénitentiaires, figurent à la division organique 51 du bud-get du ministère de la Justice. Jusqu'à l'année budgétaire 1998, cette division compor-tait un programme de subsistance 51.0 et un programme d'activités 51.1 "Entretien etaide aux détenus" (1). Les crédits destinés aux services centraux de l'Administrationdes établissements pénitentiaires font partie de la division organique 40"Administration centrale".
Pour l'année courante, le budget général de dépenses ajusté pour l'année
budgétaire 1998 prévoyait les crédits suivants pour les établissements pénitentiaires.
Le programme de subsistance s'élevait au total à 7.950,2 millions de francs,
dont 6.802,5 millions de francs pour les dépenses de personnel (personnel statutaireet contractuel, allocations de base 51.01.11.03 et 51.01.11.04), 831,4 millions de francspour les biens et services non-durables (allocation de base 51.02.12.01),223,2 millions de francs pour les biens meubles durables (allocation debase 51.02.74.01) et 92 millions de francs pour les subsides à des tiers (allocations debase 51.03.33.06 et 51.03.33.07). 
Le programme d'activités prévoyait 1.466,1 millions de francs, dont 99,8 mil-
lions de francs pour les salaires des détenus (2) (allocation de base 51.10.11.10), 645,5millions de francs pour leur nourriture et leur entretien (allocation de base51.11.12.31) et 717,1 millions de francs pour la nourriture et l’entretien des internés(allocation de base 51.11.12.32).
(1) Le programme d'activités 51.2 "Centre pénitentiaire de recherche et d'observation
clinique", créé au budget 1998, n'est pas abordé ici.
(2) Salaires pour travaux d'entretien pénitentiaire, gérés, jusqu'en 1997, par les établisse-
ments pénitentiaires eux-mêmes et, depuis 1998, par la Régie du travail pénitentiaire.  Ces travauxdiffèrent des travaux pénitentiaires industriels et agraires gérés par les exploitations agricoles auto-nomes (cf. ci-après).N-1.625.037
229 Daarnaast zijn de Regie van de gevangenisarbeid en de zelfstandige land-
bouwexploitaties, als staatsdiensten met afzonderlijk beheer, verbonden met hetBestuur/DG Strafinrichtingen. In de aangepaste algemene uitgavenbegroting voorhet begrotingsjaar 1998 werden voor de Regie van de gevangenisarbeid, voor 505 mil-joen BEF ontvangsten (functionele en exploitatie-ontvangsten) en uitgaven(bestaansmiddelen en functionele en exploitatie-uitgaven) voorzien ; voor de zelf-standige landbouwexploitaties werd 45 miljoen BEF voorzien voor ontvangsten(functionele en exploitatie-ontvangsten) en 35 miljoen BEF voor uitgaven (bestaans-middelen en functionele en exploitatie-uitgaven).
2. Situering van het onderzoek van het Rekenhof
In 1994 belastte de Minister van Justitie een consultancybureau met een finan-
ciële audit en een organisatorische studie van de Belgische strafinrichtingen (over-eenkomst van 7 februari 1994, betreffende de audit van 6 grote inrichtingen teAntwerpen, Brugge, Sint-Gillis, Vorst, Bergen en Lantin (3) – en overeenkomst van5 oktober 1994, betreffende de audit van de 25 overige inrichtingen (4) met aanhang-sel van 29 november 1995 betreffende bijkomende prestaties (5)). De financiële audithad betrekking op de periode 1991 tot 1994.
In september 1995 leverde het bureau zijn eindrapport af. Daarin werden her-
vormingen voorgesteld op boekhoudkundig vlak (informatisering van de boekhou-ding, invoering van een analytische boekhouding, herziening van de begrotingsstruc-tuur, aanpassing van de beheers- en controle-instrumenten) en op financieel vlak(hervormingen inzake de inning van inkomsten, het personeelsbeheer, de medischeuitgaven, de variabele kosten en het voorraadbeheer, de gevangenisarbeid), naasthervormingen inzake het penitentiaire beheer en de penitentiaire planning.
Het Rekenhof heeft een onderzoek gewijd aan de hervormingen die bij het
Bestuur/DG Strafinrichtingen, hoofdbestuur en buitendiensten, sinds die audit wer-den doorgevoerd. Zijn aandacht ging daarbij in het bijzonder uit naar de evolutie totmedio 1998 inzake het beleids- en bestuurlijk kader en inzake het budgettair, comp-tabel en materieel beheer.
(3) Forfaitair honorarium ad 5.977.775 BEF, exclusief BTW en kosten van vertaling en
bijkomende prestaties.
(4) Forfaitair honorarium ad 12.943.524 BEF, exclusief BTW en kosten van vertaling en
(5) Honorarium van 3.625 BEF per uur met een maximum van 1.017.719 BEF, exclusief
BTW.
230 En outre, la Régie du travail pénitentiaire et les exploitations agricoles auto-
nomes sont, en tant que services de l'Etat à gestion séparée, rattachées àl'Administration/Direction générale des établissements pénitentiaires. Dans le bud-get général des dépenses ajusté pour l'année budgétaire 1998, 505 millions de francsde recettes (recettes fonctionnelles et d'exploitation) et de dépenses (dépenses desubsistance, fonctionnelles et d'exploitation) ont été prévus pour la Régie du travailpénitentiaire ; les montants pour les exploitations agricoles autonomes sont de 45 mil-lions de francs de recettes (recettes fonctionnelles et d'exploitation) et de35 millions de francs de dépenses (dépenses de subsistance, fonctionnelles et d'ex-ploitation). 
2. Cadre de l'examen de la Cour
En 1994, le ministre de la Justice a chargé un bureau de consultance de réali-
ser un audit financier et une étude d'organisation des établissements pénitentiairesbelges (contrat du 7 février 1994, relatif à l'audit de 6 gros établissements, à Anvers,Bruges, Saint-Gilles, Forêt, Mons et Lantin (3), et contrat du 5 octobre 1994, relatif àl'audit de 25 autres établissements (4), avec avenant du 29 novembre 1995 relatif auxprestations supplémentaires (5)). L'audit financier se rapportait à la période de 1991à 1994.
Le bureau a remis son rapport final en septembre 1995. Il y proposait, outre
des réformes en matière de gestion et de planification pénitentiaires, des réformes surle plan comptable (informatisation de la comptabilité, introduction d'une comptabi-lité analytique, réforme de la structure budgétaire, adaptation des instruments degestion et de contrôle) et sur le plan financier (réformes en matière de perception desrevenus, gestion du personnel, dépenses médicales, frais variables et gestion desstocks, travail pénitentiaire). 
La Cour des comptes a consacré un examen aux réformes qui ont été mises en
œuvre, depuis cet audit, à l'Administration/Direction générale des établissementspénitentiaires, administration centrale et services extérieurs. A cette occasion, sonattention s'est portée, en particulier, sur l'évolution, jusqu'à la fin du premier semes-tre 1998, du cadre politique et administratif, ainsi que de la gestion budgétaire, comptable et matérielle. 
(3) Honoraire forfaitaire de 5.977.775 francs, hors T.V.A. et frais de traduction et presta-
tions supplémentaires.
(4) Honoraire forfaitaire de12.943.524 francs, hors T.V.A. et frais de traduction et presta-
(5) Honoraire de 3.625 francs par heure avec un maximum de 1.017.719 francs, hors
T.V.A.
231 3. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Justitie (6)
3.1. Beleidskader
In een aantal beleidsdocumenten van de Minister(s) van Justitie (7) wordt,
inzake het boekhoudkundige en financiële beheer van de strafinrichtingen, in hetalgemeen de noodzaak onderkend en de uitvoering aangekondigd van hervormingenin de zin van de voorstellen van het consultancybureau. De vaststellingen en voorstel-len van de audit hebben echter, blijkens de verantwoording van de begroting voor debegrotingsjaren 1995 en volgende, nauwelijks geleid tot aangepaste, op uitvoeringgerichte beleidslijnen, aangepaste begrotingsdoelstellingen en -middelen, en evalu-atie van de doelbereiking. In dat verband wordt herinnerd aan de wettelijke beginse-len inzake de programmabegroting (8).
Het advies van de Hoge Raad voor penitentiair beleid werd noodzakelijk
geacht in verband met de voorstellen van het consultancybureau tot heroriëntatie vanhet penitentiaire beheer (9). De mandaten van de leden van genoemde raad verstre-ken evenwel eind 1996 en de raad werd pas medio 1998 opnieuw samengesteld (10).
3.2. Algemeen kader beheer
– betreffende de organisatieEr kon niet worden vastgesteld dat de audit van het consultancybureau als
dusdanig werd geëvalueerd door het Bestuur Strafinrichtingen. Afgezien van ver-schillende werkgroepen, ontbreekt tevens een permanente structuur belast met hetevalueren – met name vanuit het oogpunt van de vaststellingen en aanbevelingen vande audit – van het budgettair, boekhoudkundig en materieel beheer van de strafin-richtingen en met het voorbereiden, sturen en opvolgen van de desbetreffende her-vormingen.
Evenmin kon worden vastgesteld dat de door het hoofdbestuur, in het kader
van het budgettair-materiële respectievelijk penitentiaire beheer, gehanteerde gege-vens betreffende de capaciteit van de strafinrichtingen op eenduidige wijze totstand-komen, op grond van objectieve en duidelijke normen.
(6) Brief van 25 november 1998 en herinneringsbrief van 2 maart 1999.
(7) Beleidsnota van het Ministerie van Justitie voor het begrotingsjaar 1995, Parl. St.
Kamer, 1993-94, nr. 1540/1, 6-7; beleidsnota van het Ministerie van Justitie voor het begrotings-jaar 1996, Parl. St. Kamer, 1995-96, nr. 131/4, 20-21; oriëntatienota Strafbeleid en gevangenisbeleid,
Minister van Justitie, juni 1996, pp. 14-15 en 72.
(8) Artikel 13 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.(9) Oriëntatienota Strafbeleid en gevangenisbeleid, Minister van Justitie, juni 1996,
pp. 42-43.
(10) Koninklijk besluit van 2 juni 1998 tot wedersamenstelling van de Hoge Raad voor
penitentiair beleid.
232 3. Observations de la Cour au ministre de la Justice (6)
3.1. Cadre politique
Un certain nombre de documents de politique générale émanant du(des)
ministre(s) de la Justice (7) et concernant la gestion budgétaire et comptable des éta-blissements pénitentiaires font état de la nécessité de réformes allant dans le sens despropositions formulées par le bureau de consultance. Toutefois, selon les justifica-tions des budgets pour les années 1995 et suivantes, les constatations et les proposi-tions de l'audit ont à peine été traduites en orientations adaptées à l'exécution deslignes politiques, aux objectifs et crédits budgétaires ajustés, ainsi qu’à l'évaluation dela réalisation des objectifs. La Cour rappelle, à cet égard, les principes légaux applica-bles en matière de budget par programmes (8).
En outre, l'avis du Conseil supérieur de la politique pénitentiaire a été estimé
nécessaire au sujet des propositions de réorientation de la gestion pénitentiaire for-mulées par le bureau de consultance (9). Or, les mandats des membres de ce Conseilont expiré à la fin de l'année 1996 et celui-ci n'a été reconstitué que par un arrêtéroyal du 2 juin 1998 (10).
3.2. Cadre général de gestion 
– OrganisationLa Cour n'a pu déterminer si l'audit du bureau de consultance a, en tant que
tel, été évalué par l'Administration des établissements pénitentiaires. En outre, abs-traction faite de différents groupes de travail, il manque toujours une structure per-manente chargée d'évaluer – en l'occurrence, sous l'angle des constatations et desrecommandations de l'audit – la gestion budgétaire, comptable et matérielle des éta-blissements pénitentiaires et la préparation, le guidage et le suivi des réformes en lamatière.
En outre, il ne lui a pas été possible de vérifier si les données concernant la
capacité des établissements, utilisées par l'administration centrale dans le cadre de lagestion pénitentiaire, respectivement budgétaire et matérielle, ont été élaborées demanière univoque, sur la base de normes objectives et claires.
(6) Lettre du 25 novembre 1998 et lettre de rappel du 2 mars 1999.
(7) Note de politique générale du ministère de la Justice pour l'année budgétaire 1995 -
Document parlementaire , Chambre des représentants n° 1540/1 - 93/94, pp. 6-7 ; Note de politique
générale du ministère de la Justice pour l'année budgétaire 1996 - Document parlementaire ,
Chambre des représentants n° 131/4 - 95/96, pp. 20-21 ; Note d'orientation "Politique pénale et exé-cution des peines", ministre de la Justice, juin 1996, pp. 14-15 et 72.
(8) Article 13 des lois coordonnées sur la comptabilité de l'Etat.(9) Note d'orientation "Politique pénale et exécution des peines", ministre de la Justice,
juin 1996, pp. 42-43.
(10) Arrêté royal du 2 juin 1998 portant renouvellement du Conseil supérieur de la politi-
que pénitentiaire. 
233 De vanaf het begrotingsjaar 1995 gebudgetteerde versterking van het perso-
neel dat specifiek zou worden belast met het financieel en boekhoudkundig beheervan en in de strafinrichtingen, werd slechts ten dele gerealiseerd. Dit betreft in hetbijzonder het aanpassen van de reglementaire personeelsformatie (11) en het bepalenvan de aan genoemde personeelsleden feitelijk opgedragen taken. Het lijkt aangewe-zen genoemde taken te omschrijven op organiek-reglementair vlak (12).
De opdracht van de bij het directoraat-generaal ingestelde Inspectie compta-
biliteit is beperkt tot de diensten van algemeen bestuur en strekt zich niet uit tot deRegie van de gevangenisarbeid. In dit verband wordt herinnerd aan de reglemente-ring betreffende het toezicht over de regie (13).
– betreffende de begrotingDe precieze samenstelling van de interne begroting van de strafinrichtingen
(sub-basisallocaties en posten), is niet volledig duidelijk. Daarenboven komt diebegroting ten dele tot stand op grond van begrotingsrealisatie-gegevens verstrektdoor de inrichtingen (factuurboek van de inkomende facturen). Evenwel blijkt dereglementering op boekhoudkundig vlak in vele inrichtingen niet te worden toege-past (zie verder). Tenslotte werd niet aangetoond dat het hoofdbestuur de uitvoeringof realisatie van de interne begroting systematisch opvolgt en evalueert.
De vroegere structuur van de begroting (programma’s en basisallocaties) is in
essentie gehandhaafd, met uitzondering van de gedeeltelijke transfer van het kredietbestemd voor voeding en onderhoud van geïnterneerden (van basisalloca-tie 51.11.12.31 naar basisallocatie 51.11.12.32, vanaf het begrotingsjaar 1997). Diestructuur, en de verantwoording bij de begroting, komt slechts ten dele tegemoet aande bedoeling van de programmabegroting (14) : onderscheid tussen bestaansmidde-len- en activiteitenprogramma’s, en bepaling, voor elk programma, van nagestreefdedoelstellingen en aan te wenden middelen.
Die vaststelling geldt in het bijzonder voor volgende aspecten : de concentra-
tie van alle personeelsuitgaven binnen één activiteit van het bestaansmiddelenpro-gramma (basisallocaties 51.01.11.03 en 51.01.11.04) ; de budgettering van bepaaldewerkingsuitgaven binnen het bestaansmiddelenprogramma, met name medische enparamedische, culturele en levensbeschouwelijke prestaties ten behoeve van gedeti-neerden (basisallocatie 51.02.12.01) (15) en onroerende investeringen (basis-allocatie 51.02.74.01 ; zie verder) (16), en subsidies aan derden voor extra-penitentiai-re voorzieningen (basisallocaties 51.03.33.06 en 51.03.33.07).
(11) Koninklijk besluit van 8 maart 1995 tot vaststelling van de personeelsformatie van de
buitendiensten van het Bestuur Strafinrichtingen, vervangen door het koninklijk besluit van11 juni 1998.
(12) Met name in het ministerieel besluit van 12 juli 1971 houdende algemene instructie
voor de strafinrichtingen.
(13) Artikel 14 van het koninklijk besluit van 3 november 1931 tot inrichting van de Regie
van de gevangenisarbeid.
(14) Artikelen 12 en 13 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.(15) Parl. St. Kamer, 1995-96, nrs. 131/15 en 595/1, en Parl. St. Kamer, 1996-97, nr. 1041/1,
commentaar en opmerkingen bij de ontwerpen van Staatsbegroting voor de begrotingsjaren 1996en 1997.
(16) Parl. St. Kamer, 1995-96, nrs. 131/15 en 595/1.
234 Le renforcement, traduit en termes budgétaires à partir de l'exercice 1995, du
personnel qui devait être chargé spécifiquement de la gestion financière et comptabledes établissements pénitentiaires au sein de ceux-ci n'a été réalisé que de manièrepartielle. Cette lacune concerne, en particulier, l'adaptation du cadre réglementairedu personnel (11) et la détermination des tâches effectivement dévolues aux mem-bres du personnel précités. Il convient de définir ces tâches au niveau du règlementorganique (12).
La mission de l'Inspection de la comptabilité instaurée auprès de la Direction
générale est limitée aux services d'administration générale et ne s'étend pas à laRégie du travail pénitentiaire. A cet égard, la Cour rappelle la réglementation relati-ve à la surveillance de la Régie (13).
– BudgetLa composition précise du budget des établissements pénitentiaires (sous-allo-
cations de base et postes) n'est pas tout à fait claire. En outre, ce budget est partielle-ment élaboré sur la base de données de réalisation budgétaire fournies par les établis-sements (registre d'entrée des factures). Toutefois, la réglementation comptable sem-ble ne pas être appliquée dans de nombreux établissements (cf. ci-après). Enfin, il n'apas été démontré que l'administration centrale suive et évalue systématiquementl'exécution ou la réalisation du budget interne.
La structure antérieure du budget (programmes et allocations de base) a été
maintenue pour l'essentiel, à l'exception du transfert partiel du crédit réservé à lanourriture et à l'entretien des détenus (à partir de l'année budgétaire 1997, de l'allo-cation de base 51.11.12.31 à l'allocation de base 51.11.12.32). Cette structure et la jus-tification jointe au budget n'atteignent qu'en partie l'objectif du budget par program-mes (14), à savoir la distinction entre programmes de subsistance et programmesd'activités, ainsi que la détermination, par programme, des objectifs poursuivis et desmoyens à mettre en œuvre.
Cette constatation vaut en particulier pour les aspects suivants : concentration
de toutes les dépenses de personnel au sein d'une seule activité du programme desubsistance (allocations de base 51.01.11.03 et 51.01.11.04) ; budgétisation de certai-nes dépenses de fonctionnement au sein du programme de subsistance, à savoir lesprestations médicales et paramédicales, culturelles et philosophiques en faveur desdétenus (allocation de base 51.02.12.01) (15) et investissements immobiliers (alloca-tion de base 51.02.74.01, voir ci-après) (16) ; et subsides à des tiers pour des presta-tions extra-pénitentaires (allocations de base 51.03.33.06 et 51.03.33.07). 
(11) Arrêté royal du 8 mars 1995 fixant le cadre du personnel des services extérieurs de
l'Administration des établissements pénitentiaires, remplacé par l'arrêté royal du 11 juin 1998.
(12) C'est-à-dire dans l'arrêté ministériel du 12 juillet 1971 portant instructions générales
pour les établissements pénitentiaires.
(13) Article 14 de l'arrêté royal organique de la Régie du travail pénitentiaire du 3 novem-
bre 1931.
(14) Articles 12 et 13 des lois coordonnées sur la comptabilité de l'Etat.(15) Documents parlementaires , Chambre des représentants, 1995-1996, n° 131/15 et 595/1
et Documents parlementaires , Chambre des représentants, 1996-1997, n° 1041/1, Commentaires et
observations sur les projets de budgets de l'Etat pour les années budgétaires 1996 et 1997.
(16) Documents parlementaires , Chambre des représentants, 1995-1996 n° 131/15 et 595/1.
235 In het algemeen zijn noch de structuur van de begroting noch de verantwoor-
ding bij de begroting voldoende beleidsrelevant met betrekking tot de uitgaven vande strafinrichtingen. Deze vaststelling betreft niet alleen het onderscheid tussenbestaansmiddelen en activiteiten (zie boven), maar ook de verbijzondering van deuitgaven met betrekking tot de verschillende categorieën gedetineerden (veroordeel-den, verdachten, geïnterneerden) en de verschillende inrichtingen of entiteiten metbijzondere opdrachten, en met betrekking tot bepaalde categorieën uitgaven, ondermeer de medisch-farmaceutische.
– betreffende het enveloppe-stelselDe analyse van de toepassing van het stelsel van budgettaire
enveloppes, die aan de inrichtingen worden toegekend voor een aantal soorten wer-kingsuitgaven (basisallocaties 51.02.12.01, 51.02.74.01, 51.11.12.31 en – tot begrotings-jaar 1997 – 51.10.11.10), gaf aanleiding tot volgende vaststellingen.
Wat de begrotingsjaren 1997 en 1998 betreft, werden de voorwaarden waaron-
der het stelsel gold laattijdig vastgesteld en meegedeeld aan de inrichtingen. De voor-waarden ondergingen aanzienlijke wijzigingen op het vlak van : de grootte van deenveloppes, in verhouding tot de betrokken basisallocaties ; de uitgaven die al danniet op de enveloppes worden aangerekend ; de besteding via zgn. projecten (basisal-locaties 51.02.12.01 en 51.02.74.01) en de verhouding tussen deze projecten en deenveloppes ; de criteria voor de verdeling van de enveloppes. Deze wijzigingen wor-den op onvoldoende duidelijke wijze verantwoord.
Daarenboven is tot dusver slechts in beperkte mate sprake van controle op en
evaluatie van de enveloppe-besteding door het hoofdbestuur. De desbetreffendeboekhoudkundige documenten (overeenstemmingsstaten) blijken niet te wordengehanteerd als beheersinstrument. Dit is het geval met betrekking tot zowel het enve-loppe-stelsel in zijn globaliteit als de toepassing ervan door elk van de inrichtingen.Wat dit laatste betreft wordt verwezen naar de overschrijdingen op enveloppes en detoekenning van aanvullende geldvoorschotten (begrotingsjaren 1995 tot 1997).Daarnaast is vooralsnog onduidelijk in welke mate de rapportering van de Inspectiecomptabiliteit effectief wordt gehanteerd als beheersinstrument.
3.3. Comptabiliteit en beheer
– algemeenDe boekhoudmethode voor de strafinrichtingen steunt onveranderd op het
"règlement de la comptabilité des prisons", goedgekeurd bij ministerieel besluit van15 mei 1906. De waarde van dat reglement als referentiekader is thans onmiskenbaarbeperkt, gelet op de sterk gewijzigde juridische en feitelijke context. Daarnaast zijner een groot aantal omzendbrieven van het bestuur, uitgaande van ambtenaren vanverschillende rang, waarbij dat reglement werd aangevuld én geamendeerd. Eenintern werkdocument ( 17), dat voor de praktijk minstens even belangrijk is als het
reglement, is slechts gedeeltelijk bijgewerkt. In dat opzicht is er tot dusver kennelijkgeen sprake van rationalisering en vereenvoudiging.
(17) Bestuur Strafinrichtingen, "De Staatsbegroting en Rijkscomptabiliteit. Handleiding
voor de dagelijkse praktijk "(september 1991); in het bijzonder hoofdstuk IV – "De rijkscomptabili-
teit en het Bestuur Strafinrichtingen ".
236 En général, ni la structure du budget, ni sa justification ne s'avèrent, sous
l'angle de la gestion, suffisamment pertinentes en ce qui concerne les dépensesexposées par les établissements pénitentiaires. Cette observation ne porte pas seule-ment sur la distinction entre les moyens de subsistance et les activités (cf. supra ), mais
aussi sur la distinction des dépenses relatives aux diverses catégories de détenus (con-damnés, suspects, internés) et aux divers établissements ou entités chargés de mis-sions particulières, ainsi que sur certaines catégories de dépenses, dont les dépensesmédico-pharmaceutiques.
– Système d'enveloppesL'analyse de l'application du système d'enveloppes accordées aux établisse-
ments pour une série de dépenses de fonctionnement (allocations de base 51.02.12.01,51.02.74.01, 51.11.12.31 et – jusqu'à l'année budgétaire 1997 – 51.10.11.10) a donnélieu à la formulation des constatations suivantes.
Pour ce qui est des années budgétaires 1997 et 1998, les conditions auxquelles
le système s'appliquait ont été fixées et communiquées aux établissements de maniè-re tardive. Ces conditions ont subi des modifications considérables ayant trait à l'im-portance des enveloppes par rapport aux allocations de base concernées, aux dépen-ses qui ne sont pas imputées à la charge de ces enveloppes, à l'affectation par le biaisde projets (allocations de base 51.02.12.01 et 51.02.74.01) et à la relation entre cesprojets et les enveloppes, ainsi qu'aux critères de répartition des enveloppes. Cesmodifications sont justifiées d'une manière insuffisamment claire.
Jusqu'à présent, l'administration centrale n'effectue qu'un contrôle et une
évaluation limités de l'utilisation des enveloppes. Les documents comptables y affé-rents (états de correspondance) ne semblent pas utilisés comme instruments degestion. Tel est le cas en ce qui concerne aussi bien le système d'enveloppes dans saglobalité que son application par chacun des établissements. Pour ce qui est de cedernier point, il est renvoyé aux dépassements des enveloppes et à l'octroi d'avancesde fonds supplémentaires (années budgétaires 1995 à 1997). De plus, pour l'instant, iln'apparaît pas avec précision dans quelle mesure les rapports de l'Inspection de lacomptabilité sont effectivement utilisés comme un instrument de gestion.
3.3. Comptabilité et gestion 
– GénéralitésLa méthode comptable utilisée pour les établissements pénitentiaires s'appuie
invariablement sur le "Règlement de la comptabilité des prisons", approuvé pararrêté ministériel du 15 mai 1906. La valeur de ce règlement en tant que cadre deréférence est, à présent, indéniablement restreinte, eu égard aux modifications sub-stantielles du contexte juridique et concret. En outre, il existe un grand nombre decirculaires de l'administration, émanant de fonctionnaires de rangs différents, qui ontcomplété et amendé le règlement précité. Un document de travail interne (17), qui,dans la pratique, est au moins aussi important que la réglementation précitée, n'a étémis à jour que partiellement. Une telle situation ne démontre pas une volonté derationalisation et de simplification.
(17) Administration des établissements pénitentiaires "Le budget de l'Etat et la comptabi-
lité publique. Manuel de pratique quotidienne" (septembre 1991) ; en particulier, le chapitre IV -"La comptabilité de l'Etat et l'Administration des établissements pénitentiaires". 
237 Het hoofdbestuur heeft zelf vastgesteld dat in vele strafinrichtingen bepaalde
boekhoudkundige documenten niet meer worden gebruikt (kasboek, register vaninkomende facturen, factuurboeken van vastgestelde en geïnde rechten). Anderzijdsblijkt dat de kasuitgaven van een aantal inrichtingen geschieden via de kas van demassa van de gedetineerden (18), met regularisatie a posteriori. Het Rekenhof wenstverder op de hoogte te worden gebracht van de interne controle-vaststellingen terza-ke en van de op grond ervan getroffen maatregelen.
– comptabiliteit als beheersinstrument
Op grond van omzendbrieven van het bestuur moeten de strafinrichtingen
zgn. exploitatierekeningen opmaken wat betreft de globale kostprijs per onderhouds-dag (jaarlijks) (19) en de kostprijs voeding per onderhoudsdag (maandelijks) (20). Erwordt vastgesteld dat met name de rekening globale kostprijs niet wordt opgemaaktdoor de inrichtingen. Het is onduidelijk welke de redenen hiervoor zijn en of hetbestuur in dit verband overweegt maatregelen te nemen. Overigens is de waarde vande beide rekeningen als boekhoudkundig-budgettaire beheersinstrumenten in deactuele comptabele omgeving beperkt, ingevolge de onvolledigheid van bepaaldekostprijselementen.
In de actuele comptabele omgeving vormt het boek van de inkomende factu-
ren in principe de basis van elke evaluatie van de uitvoering van de begroting. Het isniet duidelijk of alle inrichtingen die staat opmaken en, waar dit wel gebeurt, of hethoofdbestuur systematisch controleert of de door de inrichting opgemaakte staatovereenstemt met de centrale gegevens. Bij analyse van de meest recente gegevens(begrotingsjaar 1996) blijken grote verschillen in kostprijs tussen de inrichtingen.Deze verschillen zijn slechts ten dele te verklaren aan de hand van de bijzondere ken-merken van de inrichtingen (populatie van of bijzondere diensten verbonden aan deinrichting). In die omstandigheden lijkt een opwaardering van genoemd basisdocu-ment aangewezen, zowel wat betreft de integrale realisatie ervan op centraal enlokaal vlak, daaronder begrepen de maximale toewijzing van uitgaven aan de inrich-tingen, als wat betreft het gebruik ervan als boekhoudkundig-budgettair beheersin-strument.
In het factuurboek wordt slechts een klein deel van de personeelsuitgaven
opgenomen. Blijkbaar worden uitgavenstaten betreffende de bezoldigingen van sta-tutair en niet-statutair personeel niet of niet correct opgemaakt door het Ministerievan Financiën (Centrale Dienst voor Vaste Uitgaven). Het lijkt aangewezen dezebelangrijke uitgavenpost volledig te integreren in de comptabele omgeving, met hetoog op het optimaliseren van de beheersmatige informatie en sturing in dit opzicht.
(18) Met het begrip "massa van de gedetineerden "wordt het globale, verplicht in bewa-
ring gegeven (geldelijke) bezit van de gedetineerden aangeduid. In hoofde van de Staat (BestuurStrafinrichtingen) gaat het om thesaurie- of derdengelden, overeenkomstig artikel 91 van degecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
(19) Omzendbrief van 22 december 1949 van de directeur-generaal van het Bestuur
Strafinrichtingen, zoals gewijzigd.
(20) Omzendbrief van 13 maart 1946, zoals gewijzigd.
238 L'administration centrale a elle-même constaté que certains documents comp-
tables (le livre de caisse, le registre des factures d'entrée, ainsi que les facturiers desdroits constatés et des droits recouvrés) ne sont plus utilisés dans de nombreux éta-blissements pénitentiaires. D'autre part, il ressort que les dépenses de caisse de cer-tains établissements sont effectuées par le biais de la caisse de la masse des détenus(18), la régularisation intervenant a posteriori . La Cour des comptes souhaite égale-
ment être informée des constatations résultant du contrôle interne ainsi que des me-sures prises sur la base de celles-ci.
– La comptabilité comme instrument de gestionSur la base des circulaires de l'administration, les établissements pénitentiaires
doivent établir les comptes d'exploitation en ce qui concerne le coût global parjournée d'entretien (annuellement) (19) et le coût de l'alimentation par journée d'en-tretien (mensuellement) (20). La Cour a constaté que le compte du coût global n'estpas dressé par les établissements. Il n'apparaît pas clairement quelles sont les raisonsde cette situation, ni si l'administration envisage de prendre des mesures à cet égard.Dans l'environnement comptable actuel, la valeur des deux comptes en tant qu'ins-truments de gestion comptable et budgétaire est limitée en raison du caractèreincomplet de certains éléments du coût.
Dans cet environnement, le registre d'entrée des factures constitue, en princi-
pe, la base de toute évaluation de l'exécution du budget. Il n'apparaît pas clairementsi tous les établissements dressent cet état et, lorsqu'il en est effectivement ainsi, sil'administration centrale s'assure systématiquement que l'état établi concorde avecles données centrales. L'analyse des informations les plus récentes (annéebudgétaire 1996) révèle l'existence d'écarts importants en matière de coût entre lesétablissements. Ces différences ne s'expliquent que partiellement par leurs caractéris-tiques particulières (population de l'établissement ou services particuliers liés à celui-ci). Dans ces conditions, il s'indique de revaloriser ce document de base, tant pour cequi est de sa réalisation intégrale sur les plans central et local, en ce compris l'attribu-tion maximale des dépenses aux établissements, qu'en ce qui concerne son utilisationen tant qu'instrument de gestion comptable et budgétaire.
Seule une partie minime des dépenses de personnel sont reprises dans le fac-
turier. Les états de dépenses relatifs aux rémunérations du personnel statutaire etnon statutaire ne sont manifestement pas établis, sinon de manière incorrecte, par leministère des Finances (Service central des dépenses fixes). Il convient d'intégrercomplètement cet important poste de dépenses dans l'environnement comptable, envue d'optimaliser à cet égard l'information et le guidage en matière de gestion .
(18) Par le concept "masse des détenus", il faut entendre la possession globale des déte-
nus, obligatoire dans la conservation des données financières. A la tête de l'Etat (Administration desétablissements pénitentiaires), il s'agit des deniers du Trésor ou de tiers, conformément à l'article 91des lois coordonnées sur la comptabilité de l'Etat.
(19) Circulaire du 22 décembre 1949 du directeur général de l'Administration des établis-
sements pénitentiaires, telle que modifiée.
(20) Circulaire du 13 mars 1946, telle que modifiée.
239 3.4. Diensten met afzonderlijk beheer
– juridisch kaderEr wordt aan herinnerd dat, luidens de wetgeving op de rijkscomptabili-
teit (21), het afzonderlijk beheer van deze diensten moet steunen op een bijzonderewet, en dat zij zijn onderworpen aan een reglementering vast te stellen door deKoning, waarin ten minste de in genoemde wetgeving opgesomde beheersaspectenmoeten worden geregeld.
Wat de Regie van de gevangenisarbeid betreft, zijn in het koninklijk besluit
van 3 november 1931 tot inrichting van de regie niet alle voormelde aspecten gere-
geld, met name : het opmaken en bekendmaken van een begroting en van rekeningen ;
de controle van de rekeningen door het Rekenhof, die ter plaatse kan worden ver-richt ; het houden van de uitgaven binnen de perken van de ontvangsten en van degoedgekeurde limitatieve kredieten ; de mogelijkheid om, vanaf het begin van hetjaar, de bij het verstrijken van het vorige jaar beschikbare geldmiddelen te gebrui-ken ; de beperking in de tijd van de overdrachten waartoe machtiging is verleend.
Wat de zelfstandige landbouwexploitaties betreft, zijn er slechts ministeriële
besluiten (Ministers van Justitie en Financiën). Een bij koninklijk besluit vastgesteldereglementering ontbreekt volledig.
– verhouding bestuur – Regie van de gevangenisarbeidDe reglementair verplichte balans en winst- en verliesrekening (22) van de
Regie van de gevangenisarbeid worden met aanzienlijke vertraging opgemaakt(boekjaren 1990 en volgende). Het Rekenhof herinnert in dit verband aan vroegereopmerkingen (23). Genoemde vertraging heeft onder meer voor gevolg dat de stor-tingen van de regie aan de Schatkist (24) voor de betrokken boekjaren slechtsgeschieden onder de vorm van voorschotten, die in overleg tussen de regie en hetMinisterie van Financiën worden bepaald.
Er kon niet worden vastgesteld dat de op de begroting van het Bestuur
Strafinrichtingen aangerekende uitgaven ten behoeve van de regie systematisch wor-den verrekend zoals bepaald in de reglementering (25). Dit geldt zowel voor de per-soneels- als voor de werkingskosten. De terugbetaling van personeelsuitgaven van deregie werd geïntegreerd in de winstafdracht (vanaf 1997). Die regeling werd slechtsinformeel op ambtelijk niveau overeengekomen tussen de regie en het Ministerie vanFinanciën, en blijft kennelijk zonder meer uitgaan van een vroegere raming van diepersoneelsuitgaven (voor 1994).
(21) Artikel 140 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
(22) Artikelen 11, 13 en 17 van het koninklijk besluit van 3 november 1931 tot inrichting
van de Regie van de gevangenisarbeid.
(23) Brief van 20 april 1994.(24) Artikelen 4 en 5 van de wet van 30 april 1931 en artikelen 8, 3° tot 5°, 9 en 23 van het
koninklijk besluit van 3 november 1931 tot inrichting van de regie van de gevangenisarbeid.
(25) Artikelen 12 tot 16 van het ministerieel besluit van 18 december 1931, gewijzigd en
aangevuld bij ministerieel besluit van 16 januari 1971, en het ministerieel besluit van 29 decem-ber 1945.
240 3.4. Services à gestion séparée
– Cadre juridiqueLa Cour rappelle qu'en vertu de la législation sur la comptabilité de
l'Etat (21), la gestion séparée de ces services doit s'appuyer sur une loi particulière etqu'ils sont soumis à une réglementation à fixer par le Roi, laquelle doit régler aumoins les aspects de la gestion énumérés dans la disposition précitée.
En ce qui concerne la Régie du travail pénitentiaire, tous les aspects en
question ne sont pas réglés dans son arrêté royal organique du 3 novembre 1931, àsavoir l'établissement et la publication d'un budget et de comptes ; le contrôle descomptes par la Cour, qui pourra l'effectuer sur place ; le maintien des dépenses dansles limites des recettes et des crédits limitatifs votés ; la faculté d'utiliser, dès le com-mencement de l'année, les ressources disponibles à la fin de l'année précédente ; lalimitation dans le temps des reports autorisés.
Pour ce qui est des exploitations agricoles autonomes, il n'existe que des
arrêtés ministériels (ministères de la Justice et des Finances). Une réglementationfixée par arrêté royal fait entièrement défaut.
– Relation entre l'administration et la Régie du travail pénitentiaireImposés réglementairement, le bilan et le compte des pertes et profits de la
Régie du travail pénitentiaire (22) sont établis avec un retard considérable(exercices 1990 et suivants). La Cour des comptes rappelle, à cet égard, ses observa-tions antérieures (23). Il découle de ce retard que les versements effectués par laRégie au profit du Trésor (24) ne s'effectuent, pour les exercices concernés, que sousla forme d'avances fixées en concertation par la Régie et un délégué du ministère desFinances.
Il n'a pu être établi si les dépenses imputées au budget de l'Administration
des établissements pénitentiaires au profit de la Régie sont systématiquementdécomptées ainsi que prévu dans la réglementation (25). Cette remarque s'appliqueaussi bien aux frais de personnel qu'à ceux de fonctionnement. Le remboursementdes dépenses de personnel de la Régie a été intégré, depuis 1997, dans la contributionaux bénéfices. Cette disposition n'a été convenue que de manière informelle, auniveau administratif, entre la Régie et le ministère des Finances et, manifestement,reste basée, sans plus, sur une estimation antérieure de ces dépenses de personnel(année 1994).
(21) Article 140 des lois coordonnées sur la comptabilité de l'Etat.
(22) Articles 11, 13 et 17 de l'arrêté royal organique de la Régie du travail pénitentiaire du
3 novembre 1931.
(23) Lettre du 20 avril 1994.(24) Articles 4 et 5 de la loi du 30 avril 1931 relative à l'organisation autonome de la Régie
du travail pénitentiaire et articles 8, 3° et 5°, 9 et 23 de l'arrêté royal organique de la Régie du travailpénitentiaire du 3 novembre 1931.
(25) Articles 12 à 16 de l'arrêté ministériel du 18 décembre 1931, modifié et complété par
l'arrêté ministériel du 16 janvier 1971 et l'arrêté ministériel du 29 décembre 1945. 
241 In het algemeen is er, wat de op de begroting van het bestuur aangerekende
uitgaven betreft, geen systematische informatie-uitwisseling op financieel-boekhoud-kundig vlak tussen de strafinrichtingen (diensten van algemeen bestuur) en de dien-sten met afzonderlijk beheer. De betreffende uitgaven worden door het bestuur nochgeraamd op het ogenblik van de begrotingsvoorbereiding, noch geëvalueerd naafloop van het begrotingsjaar. Bovendien verloopt de rekeningaflegging door respec-tievelijk de diensten van algemeen bestuur en diensten met afzonderlijk beheer nietsynchroon. Het Rekenhof wenst te vernemen welke maatregelen worden overwogenmet het oog op een volledige en correcte verrekening van de kwestieuze uitgaven.
3.5. Materieel beheer
– onroerende investeringenEen aanzienlijk aantal onroerende investeringen werd ten laste genomen door
de begroting van het Bestuur Strafinrichtingen (basisallocatie 51.02.74.01, begrotings-jaren 1996-1998). Er wordt herinnerd aan de wettelijke opdracht van de Regie derGebouwen (26). In die optiek blijkt dat uitgaven voor bepaalde investeringsprogram-ma’s (toegangscontrole, andere veiligheidsvoorzieningen, keukens en lokale data-communicatienetwerken) grotendeels ten onrechte werden gebudgetteerd. Er wordtaan herinnerd dat het Ministerie van Justitie wettelijk (27) wordt betrokken bij hetuitwerken van het globaal meerjarenplan van de Regie der Gebouwen.
– roerende investeringen
In een groot aantal investeringsdossiers (basisallocatie 51.02.74.01, begrotings-
jaren 1995–1997) trad de Regie van de gevangenisarbeid op als tegenpartij van hetBestuur Strafinrichtingen.
Een deel van die dossiers betreft inderdaad gevangenisarbeid of producten
van gevangenisarbeid, overeenkomstig de wet- en regelgeving (28). Voor een aan-zienlijk deel is dat echter niet het geval. Het gaat hoofdzakelijk om de installatie ofaanpassing van veiligheidsvoorzieningen (metaaldetectie, synoptiek, toegangscontro-le, slotensturing, camerabewaking, e.a.) en de inrichting en uitrusting van gebouwen.In deze gevallen is er sprake van prestaties door personeel van het bestuur en delevering en installatie van bij derden betrokken materiaal. Aldus fungeert de Regievan de gevangenisarbeid als tussenpersoon tussen het bestuur en genoemde derden-leveranciers, prefinanciert zij de investeringen van het bestuur en worden haar uitga-ven en ontvangsten verhoogd, zonder dat deze handelwijze is gesteund op haar orga-nieke wet- en regelgeving.
(26) Artikel 2 van de wet van 1 april 1971 houdende oprichting van een Regie der
Gebouwen.
(27) Artikel 7 van de wet van 1 april 1971.(28) Artikel 1 van de wet van 30 april 1931 en artikel 7 van het koninklijk besluit van
3 november 1931 tot inrichting van de Regie van de gevangenisarbeid.
242 D'une manière générale, en ce qui concerne les dépenses imputées au budget
de l'administration, il n'existe pas d'échange systématique d'informations, auxniveaux financier et comptable, entre les établissements pénitentiaires (services d'ad-ministration générale) et les services à gestion séparée. Les dépenses concernées nesont ni estimées par l'administration lors de la préparation du budget, ni évaluées àl'issue de l'année budgétaire. En outre, la reddition des comptes, effectuée respecti-vement par les services d'administration générale et les services à gestion séparéeprécités, n'est pas synchronisée. La Cour souhaite connaître les mesures envisagéesafin d'assurer un décompte complet et correct des dépenses en question.
3.5. Gestion matérielle 
– Investissements immobiliers Un nombre considérable d'investissements immobiliers ont été pris en charge
par le budget de l'Administration des établissements pénitentiaires (allocation debase 51.02.74.01, années budgétaires 1996-1998). L'attention est attirée sur la missionlégale de la Régie des bâtiments (26). Dans cette optique, il semble que c'est en gran-de partie à tort que les dépenses exposées pour certains programmes d'investisse-ment (contrôle de l'accès, autres mesures de sécurité, cuisines et réseaux locaux decommunication de données) ont été inscrites au budget. Pour rappel, le ministère dela Justice (27) est associé à l'élaboration du plan pluriannuel global de la Régie desbâtiments.
– Investissements mobiliersDans un grand nombre de dossiers d'investissements (allocation de base
51.02.74.01, années budgétaires 1995-1997), la Régie du travail pénitentiaire a agi enqualité de contrepartie de l'Administration des établissements pénitentiaires.
Une partie de ces dossiers a trait, en effet, au travail pénitentiaire ou à ses
produits, conformément à la loi et à la réglementation (28). Cependant, tel n'est pasle cas pour un nombre considérable de ces investissements. Il s'agit principalement del'installation ou de l'adaptation de dispositifs de sécurité (détection de métaux, sy-noptique, contrôle de l'accès, verrouillage, surveillance par caméra, etc.), ainsi que dela construction et de l'équipement de bâtiments. Dans ces cas, il est question de pres-tations effectuées par le personnel du Service technique (S.C.T.), ainsi que de la four-niture et de l'installation de matériel impliquant des tiers. A cet égard, la Régie dutravail pénitentiaire fait office d'entité intermédiaire entre l'administration et lestiers-fournisseurs précités, préfinance les investissements de l'administration et voitses dépenses et recettes majorées, sans que cette manière de procéder soit étayée parsa législation et sa réglementation organiques.
(26) Article 2 de la loi du 1er avril 1971 portant création de la Régie des bâtiments.
(27) Article 7 de la loi précitée du 1er avril 1971.
(28) Article 1erde la loi du 30 avril 1931 relative à l'organisation autonome de la Régie du
travail pénitentiaire et article 7 de l'arrêté royal organique du 3 novembre 1931.
243 Met betrekking tot deze prestaties van de Regie van de gevangenisarbeid ten
behoeve van het bestuur wordt gewezen op het volgende. Er wordt kennelijk geenberoep gedaan op mededinging. De goedgekeurde offertes van de regie zijn zeer uit-eenlopend wat betreft de prijs, met name de mate van detaillering. De uitvoering, hetnazicht en de aanvaarding van de prestaties worden niet formeel gestaafd, zodat vaakniet kan worden uitgemaakt of de prestaties werden uitgevoerd binnen de bepaaldetermijn. In tegenstelling tot prestaties waarvoor beroep wordt gedaan op derden,geldt geen waarborgregeling, zodat in beginsel alle bijkomende prestaties ten lastezijn van het bestuur.
– informatisering
In 1990 werd een opdracht gegund voor een "kennissysteem strafeindebereke-
ning" (basisallocatie 51.03.12.11), dat de grondslag vormt van de informatisering vanhet detentiedomein binnen de strafinrichtingen. Tot dusver werden blijkbaar slechtsde eerste twee fasen (studie en ontwikkeling) van de opdracht opgeleverd en ver-effend. Het Rekenhof wenst te vernemen in welke mate de opdracht werd uitgevoerden in welke mate het systeem operationeel is in de context van de informatisering vanhet detentiedomein.
De kredieten (basisallocatie 51.02.74.01) die beschikbaar waren voor informa-
tica-investeringen in de strafinrichtingen werden aangewend door bemiddeling vanverschillende departementale entiteiten : voor het grootste deel was het Centrumvoor Informatieverwerking ordonnateur, voor het overige het BestuurStrafinrichtingen zelf, waarbij in een aantal gevallen de Regie van de gevangenisar-beid optrad als tegenpartij (zie verder). Het Rekenhof wenst te vernemen of, en opwelke wijze, de respectieve opdrachten van genoemde diensten op algemene wijzewerden bepaald.
De informatisering van het administratieve domein, met name van de boek-
houding, bleef tot dusver hoofdzakelijk beperkt tot de informatisering van het beheervan de massa van de gedetineerden. Het is gebleken dat dit geïnformatiseerde beheerin zijn huidige vorm onvoldoende waarborgen inhoudt op het vlak van veiligheid. Ditgeldt zowel voor de toegang tot het systeem als voor de registratie van de verrichtin-gen door het systeem. Het Rekenhof wenst te vernemen welke maatregelen wordengetroffen om de beveiliging van het systeem te verbeteren.
Met betrekking tot de lokale informatiseringsinitiatieven op het vlak van de
comptabiliteit van gelden en waren is niet duidelijk of, en in welk opzicht, het hoofd-bestuur toezicht uitoefent. In het algemeen wordt eraan herinnerd dat er, bij gebrekevan uitbreiding van het geïntegreerd informaticasysteem voor de strafinrichtingen tothet administratieve domein, geen sprake kan zijn van enige systeem-controle doorhet hoofdbestuur.
244 En ce qui concerne les prestations effectuées par la Régie du travail péniten-
tiaire en faveur de l'administration, la Cour formule les observations suivantes. Iln'est manifestement pas fait appel à la concurrence. Les offres approuvées de laRégie divergent fortement en ce qui concerne le prix, notamment quant au degré dedétails fournis. L'exécution, la vérification et la réception des prestations ne sont pasétayées formellement, de sorte qu'il s'avère souvent impossible de déterminer si lesprestations ont été effectuées dans le délai prévu. Contrairement aux prestationspour lesquelles il est fait appel à des tiers, il n'existe pas de régime de cautionnement.En principe, toutes les prestations supplémentaires tombent donc entièrement à lacharge de l'administration.
– InformatisationA la fin de l'année 1990, un marché a été attribué pour un "système expert
pour déterminer la date de fin de peine (traduction)" (allocation de base 51.03.12.11),lequel constitue le fondement de l'informatisation du domaine carcéral dans les éta-blissements pénitentiaires. Jusqu'à présent, seules les deux premières phases (étudeet développement) du marché ont apparemment été exécutées et liquidées. La Courdes comptes souhaite être informée du degré d'exécution de ce marché et de la mesure dans laquelle le système est opérationnel dans le contexte de l'informatisa-tion du domaine carcéral.
Les crédits disponibles (allocation de base 51.02.74.01) pour les investisse-
ments informatiques dans les établissements pénitentiaires ont été utilisés par l'in-termédiaire de différentes entités départementales : pour la plus grande part enfaveur du Centre de traitement de l'information, ordonnateur, et, pour le surplus, enfaveur de l'Administration des établissements pénitentiaires elle-même, la Régie dutravail pénitentiaire agissant, dans un certain nombre de cas, en qualité de contrepar-tie (cf. ci-après). La Cour des comptes souhaite savoir si les missions respectives deces services ont été fixées de manière générale et, dans l'affirmative, de quelle maniè-re.
L'informatisation du domaine administratif, notamment la comptabilité, est,
jusqu'ici, restée limitée principalement à l'informatisation de la gestion de la massedes détenus. Dans sa forme actuelle, cette gestion informatisée ne semble pas offrirde garanties suffisantes quant à la sécurité. Cette remarque s'applique tant à l'accèsau système qu'à l'enregistrement des opérations par celui-ci. La Cour des comptesdésire être informée des mesures qui seront adoptées pour améliorer la protection dusystème.
Il n'apparaît pas clairement si et à quel égard l'administration centrale exerce
une surveillance sur les initiatives locales en matière d'informatisation au niveau de lacomptabilité des deniers et des matières. La Cour rappelle en général qu'à défautd'extension du système informatique intégré pour les établissements pénitentiaires audomaine administratif, il ne saurait être question d'un quelconque système de contrô-le par l'administration centrale.
245 – werkingskosten
De aanwending van het budget voor verplichte onderhoudscontracten (basis-
allocatie 51.02.12.01) blijft vragen oproepen uit het oogpunt van goed beheer. Nogsteeds is meer dan de helft van genoemd budget bestemd voor uitgaven betreffendeéén strafinrichting. Verder wijst het aantal van de contracten, de kostprijs ervan perstrafinrichting en de verhouding tussen die gegevens en de bijzondere kenmerkenvan de inrichtingen, op een onevenwichtige middelenallocatie.
Wat de uitgaven voor voeding van de gedetineerden betreft (basisal-
locatie 51.11.12.31) werd niet aangetoond dat de opdrachten voor levering van brooden vleeswaren (jaar 1998) werden toegewezen overeenkomstig de gunningsre-gels (29). Voor het bepalen van de gunningswijze is het bestuur blijkbaar zondermeer uitgegaan van de initieel geraamde waarde van de betrokken opdrachten voorhet vorige jaar. Voor een aantal strafinrichtingen blijken deze waarden niet in ver-houding te staan tot het gemiddelde aantal gedetineerden, terwijl vanuit het oogpuntvan goed beheer redelijkerwijze moet worden uitgegaan van een evenredige verhou-ding tussen beide gegevens.
3.6. Beheer – bijzondere aspecten
– opbrengsten van de gevangenissenWat de zgn. opbrengsten van de gevangenissen betreft (titel I, sectie II, hoofd-
stuk 12, artikel 16.02 van de rijksmiddelenbegroting), wordt herinnerd aan de regle-mentaire bepalingen betreffende het doorstorten van de opbrengsten aan deSchatkist (30). In verband met het verstrekken van maaltijden aan de personeelsle-den van de strafinrichtingen, wordt erop gewezen dat het beheer van de personeels-keukens in overeenstemming moet zijn met de regelgeving betreffende de rijkscomp-tabilteit (beheer als staatsdienst met afzonderlijk beheer (31)). In verband met hetgebruik (gas- en elektriciteitsverbruik) van ambtswoningen, blijkt in een aanzienlijkaantal inrichtingen de bijzondere reglementering terzake niet te worden nageleefd.Het Rekenhof wenst te vernemen welke maatregelen desbetreffend worden over-wogen.
– medische prestaties intra en extra muros
Ingevolge een raamakkoord tussen het Ministerie van Justitie, vertegenwoor-
digd door de secretaris-generaal, en een OCMW, wordt een verregaande samenwer-king opgezet tussen een penitentiair medisch centrum en een OCMW-ziekenhuis,wat betreft de medische prestaties intra en extra muros, onder meer de geneesmidde-lenverstrekking intra muros. Naar verluidt wordt overwogen een gelijkaardig samen-werkingsverband op te zetten voor een ander penitentiair medisch centrum en voorde geneesmiddelenverstrekking aan de strafinrichtingen in het algemeen.
(29) Koninklijk besluit van 8 januari 1996 betreffende de overheidsopdrachten voor aan-
neming van werken, leveringen en diensten en de concessies voor openbare werken.
(30) Artikelen 37 en 88 van het "règlement de la comptabilité des prisons ".
(31) Artikel 140 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
246 – Frais de fonctionnement
L'affectation du budget aux contrats d'entretien obligatoires (allocation de
base 51.02.12.01) continue à soulever des questions quant à la bonne gestion. Plus dela moitié de ce budget est toujours destinée à des dépenses relatives à un seul établis-sement pénitentiaire. En outre, le nombre des contrats, leur coût par établissementpénitentiaire, ainsi que la relation entre ces données et les caractéristiques particuliè-res des établissements révèlent une allocation inégale des ressources.
En ce qui concerne les dépenses afférentes à la nourriture des détenus (alloca-
tion de base 51.11.12.31), il n'est pas démontré que les marchés de fourniture de painet de viande (année 1998) ont été octroyés conformément aux règles d'attribution(29). Pour déterminer le mode d'attribution, l'administration a, sans plus, pris commepoint de départ la valeur estimée initiale des marchés concernés pour l'année précé-dente. Pour un certain nombre d'établissements pénitentiaires, ces valeurs ne sontpas en rapport avec le nombre moyen de détenus, alors que le souci d'une bonnegestion impose raisonnablement de se baser sur une relation proportionnelle entreces deux données.
3.6. Gestion – Aspects particuliers
– Produits des prisons En ce qui concerne les produits des prisons (titre I, section II, chapitre 12, arti-
cle 16.02 du budget des Voies et Moyens ), la Cour rappelle les dispositions régle-mentaires concernant le versement des produits au Trésor (30). A propos de la four-niture de repas aux membres du personnel des établissements pénitentiaires, la Coursignale que la gestion des cuisines du personnel doit être conforme à la législation età la réglementation en matière de comptabilité de l'Etat (services gérés comme desservices de l'Etat à gestion séparée) (31). Dans la plupart des établissements péniten-tiaires, la réglementation particulière en matière de consommation de gaz et d'électri-cité des logements de fonction n'est pas respectée. La Cour des comptes souhaite êtreinformée des mesures envisagées à cet égard.
– Prestations médicales intra et extra muros
A la suite d'un accord-cadre conclu entre le ministère de la Justice, représenté
par son secrétaire général, et un centre public d'aide sociale (C.P.A.S.), une collabo-ration de grande envergure a été instaurée entre un centre médical de l'établissementpénitentiaire et un hôpital du C.P.A.S. en matière de prestations médicales intra et
extra muros , notamment en matière de fourniture de médicaments intra muros . Il
serait envisagé de conclure un accord de coopération similaire pour un autre centremédical et pour la fourniture de médicaments aux établissements pénitentiaires engénéral.
`
(29) Arrêté royal du 8 janvier 1996 relatif aux marchés publics de travaux, de fournitures
et de services et aux concessions de travaux publics.
(30) Articles 37 et 88 du "Règlement de la comptabilité des prisons ".
(31) Article 140 des lois coordonnées sur la comptabilité de l'Etat.
247 Het is onduidelijk welke overwegingen hebben geleid tot die beleidsbeslissing,
met name op welke wijze de inhoud en de vorm van die samenwerking worden ver-antwoord. Zo werden geen aanwijzingen gevonden van een voorafgaande interneevaluatie betreffende genoemd medisch centrum en/of betreffende de penitentiairemedische centra en apotheek-diensten in het algemeen. Bovendien berust de beslis-singsbevoegdheid terzake kennelijk bij de minister (32).
– uitgaven betreffende interneringWat de uitgaven in verband met internering betreft, in het bijzonder interne-
ring in inrichtingen die niet tot het bestuur behoren, heeft het Rekenhof niet kunnenvaststellen of maatregelen werden getroffen die tegemoetkomen aan vroegereopmerkingen (33). Het geïntegreerd informaticasysteem voor de strafinrichtingenbevat geen gegevens betreffende internering in genoemde inrichtingen, zodat de con-trolemogelijkheid van het bestuur beperkt is.
– massa van de gedetineerdenDe reglementering inzake de beschikking over de massa van de gedetineerden
blijkt niet integraal te worden toegepast. Het betreft met name de regels betreffendede bestemming van het reservefonds, in het bijzonder tijdens de vrijheidsbero-ving (34), betreffende het bezit van geld door de gedetineerden binnen de inrich-ting (35) en betreffende de overdracht van voor gedetineerden bestemd geld doorbezoekers (36). Het Rekenhof acht het noodzakelijk dat de bestuurlijke praktijk inovereenstemming wordt gebracht met de eventueel aan te passen reglementering.
Zijn college dringt er tevens op aan dat er een substantieel toezicht wordt uit-
geoefend op het materiële beheer van de massa, inzonderheid wat betreft de toepas-sing van de regelgeving betreffende de overheidsopdrachten en de aanwending vanhet steunfonds gedetineerden.
4. Antwoord van de minister (37)
4.1. Beleidskader
De minister antwoordt niet op deze opmerkingen.
(32) Onder meer gelet op de artikelen 96 en volgende van het koninklijk besluit van
21 mei 1965 houdende algemeen reglement van de strafinrichtingen.
(33) Brief van 6 november 1996 ; 155e Boek van Opmerkingen, deel I, pp. 293 e.v.(34) Artikelen 67 e.v. van het koninklijk besluit van 21 mei 1965 houdende algemeen
reglement van de strafinrichtingen.
(35) Artikelen 57 en 105 van het ministerieel besluit van 12 juli 1971 houdende algemene
instructie voor de strafinrichtingen.
(36) Artikel 71 van genoemd ministerieel besluit.(37) Brief van 17 mei 1999. 
248 Il n'apparaît pas clairement quelles considérations ont amené à prendre cette
décision politique, notamment de quelle manière le contenu et la forme de cette col-laboration se justifient. Ainsi, rien n'indique qu'une évaluation interne préalable con-cernant le centre médical précité et/ou les centres médicaux et les pharmacies péni-tentiaires en général ait été réalisée. De plus, le pouvoir de décision en la matièreappartient manifestement au ministre (32).
– Dépenses relatives à l'internementEn ce qui concerne les dépenses relatives à l'internement, notamment dans les
établissements qui n'appartiennent pas à l'administration, la Cour n'a pas pu vérifiersi des mesures avaient été prises pour répondre aux observations antérieures (33). Lesystème informatique intégré pour les établissements pénitentiaires ne contient aucu-ne donnée concernant l'internement dans ces établissements, de sorte que les possibi-lités de contrôle de l'administration sont limitées.
– Masse des détenusLa réglementation relative à la manière dont les établissements disposent de
la masse des détenus ne semble pas appliquée intégralement. Il s'agit, notamment,des règles relatives à l'affectation du fonds de réserve, en particulier durant la priva-tion de liberté (34), à la possession d'argent par les détenus au sein de l'établissement(35) et à la remise, par des visiteurs, de fonds destinés aux détenus (36). La Cour descomptes estime nécessaire que la pratique administrative soit mise en concordanceavec la réglementation, à adapter éventuellement.
Son Collège insiste également pour qu'un contrôle substantiel soit exercé sur
la gestion matérielle de la masse, notamment en ce qui concerne l'application de laréglementation relative aux marchés publics, ainsi que l'utilisation du fonds de sou-tien des détenus. 
4. Réponse du ministre (37)
4.1. Cadre politique 
Le ministre ne répond pas à ces observations. 
(32) Eu égard, notamment, aux articles 96 et suivants de l'arrêté royal du 21 mai 1965 por-
tant règlement général des établissements pénitentiaires.
(33) Lettre du 6 novembre 1996 ; 155eCahier d'observations, fascicule Ier, pp. 292 et sui-
vantes. 
(34) Articles 67 et suivants de l'arrêté royal du 21 mai 1965 portant règlement général des
établissements pénitentiaires.
(35) Articles 57 et 105 de l'arrêté ministériel du 12 juillet 1971 portant instruction générale
des établissements pénitentiaires.
(36) Article 71 du même arrêté ministériel.(37) Lettre du 17 mai 1999.
249 4.2. Algemeen kader beheer
– betreffende de organisatieHeel wat voorstellen van de audit werden in de praktijk omgezet. De studiecel
van de nieuwe Afdeling Middelen zou worden belast met bovengenoemde evaluatievan het beheer. Omwille van personeelsproblemen kon deze cel vooralsnog niet wor-den bemand.
Omwille van voortdurende verbouwings- en vernieuwingswerken wijzigt de
capaciteit van de inrichtingen regelmatig. Niettemin werd in 1998 de genormeerdecapaciteit per inrichting bepaald.
De invulling van bovengenoemd bijzonder personeelsbestand gaat verder. De
functiebeschrijving en de taakverdeling worden verdergezet in 1999. Overigens zal depenitentiaire regelgeving in haar geheel moeten worden herzien.
De inspectie comptabiliteit is inderdaad bevoegd voor de Regie van de gevan-
genisarbeid. Enkel omwille van prioriteiten en tijdnood werd nog geen controle uit-gevoerd.
– betreffende de begrotingWat de totstandkoming van de interne begroting betreft, is het inderdaad zo
dat niet alle inrichtingen bovengenoemd factuurboek bijhouden ; er werden bijko-mende onderrichtingen gegeven. De uitvoering van de interne begroting wordt per-manent opgevolgd door het hoofdbestuur : voor projecten en enveloppes inzakeinvesteringen en onderhoud door middel van projectfiches, en verder door middelvan overeenstemmingsstaten ; overschrijdingen moeten hoe dan ook worden gerecht-vaardigd.
Een verbijzondering van de uitgaven naar de verschillende categorieën gedeti-
neerden is niet mogelijk, omdat ze in de praktijk niet in hun specifieke afdelingenkunnen worden ondergebracht. Er wordt getracht de duidelijk identificeerbare uitga-ven in bijzondere begrotingsprogramma's te vatten : medische kosten vanaf hetbegrotingsjaar 1999, de uitgaven van de Commissies voorwaardelijke invrijheidstel-ling vanaf 2000.
– betreffende het enveloppe-stelselToekenning van de enveloppes gebeurt op basis van criteria en beschikbare
begrotingsmiddelen, na overleg tussen de directie van elke inrichting en het hoofdbe-stuur. Pas na de begrotingscontrole (einde februari) kunnen de definitieve envelop-pebedragen worden toegekend. Aanpassing van de criteria over de jaren heengebeurde om beleidsredenen, ter correctie van onevenwichten ten aanzien van som-mige inrichtingen.
Voor de opvolging van de enveloppes worden de overeenstemmingsstaten
gebruikt, wat een toezicht op afstand inhoudt. Zo nodig worden aan de directiesopmerkingen en vragen overgelegd.
250 4.2. Cadre général de gestion
– Organisation De nombreuses propositions formulées dans le cadre de l'audit ont été mises
en pratique. La cellule d'étude de la nouvelle Section "Moyens" serait chargée de l'é-valuation de la gestion mentionnée ci-dessus. En raison de problèmes de personnel,cette cellule n'a, jusqu'à présent, pas pu disposer de l'effectif requis.
Eu égard à des travaux permanents de transformation et de rénovation, la
capacité des établissements varie régulièrement. Néanmoins, la capacité normaliséepar établissement a été déterminée en 1998.
L'effectif du personnel spécial mentionné ci-dessus continue à être complété.
La description de fonction et la répartition des tâches se poursuivent en 1999. La ré-glementation pénitentiaire devra d'ailleurs être revue dans son ensemble. 
L'inspection de la comptabilité est en effet compétente pour la Régie du tra-
vail pénitentiaire. Ce n'est que pour des raisons de priorités et par manque de tempsqu'aucun contrôle n'a pu être effectué. 
– Budget En ce qui concerne la réalisation du budget interne, tous les établissements ne
tiennent effectivement pas un facturier comme mentionné ci-dessus ; des instructionssupplémentaires ont été données. L'exécution du budget interne est suivie de maniè-re permanente par l'administration générale : au moyen de fiches de projet pour lesprojets et les enveloppes relatives aux investissements et à l'entretien, et au moyend'états de concordance pour le reste ; les dépassements doivent, de toute manière,être justifiés.
Une ventilation des dépenses selon les différentes catégories de détenus n'est
pas possible parce que celles-ci ne peuvent, dans la pratique, être attribuées aux sec-tions spécifiques. Des efforts seront entrepris pour intégrer les données clairementidentifiables dans des programmes budgétaires particuliers : les frais médicaux àcompter de l'année budgétaire 1999 et les dépenses des commissions de libérationconditionnelle à partir de 2000. 
– Système d'enveloppes L'octroi d'enveloppes s'effectue sur la base de critères et de moyens budgétai-
res disponibles, après concertation entre la direction de chaque établissement et l'ad-ministration centrale. Ce n'est qu'après le contrôle budgétaire (fin février) que lesmontants définitifs des enveloppes peuvent être attribués. Les critères sont adaptés,pour des raisons de politique, au fil des ans, afin de corriger les déséquilibres à l'égard de certains établissements.
Pour le suivi des enveloppes, les états de concordance sont utilisés, ce qui im-
plique une surveillance à distance. Des observations et des questions sont transmisesaux directions si nécessaire.
251 4.3. Comptabiliteit en beheer
– algemeenDe actualisering van bovengenoemde handleiding wordt in het vooruitzicht
gesteld, maar is afhankelijk van de beschikbaarheid van personeel.
Het Rekenhof heeft recht op inzage van bovengenoemde documenten.– comptabiliteit als beheersinstrumentDe exploitatierekeningen werden inderdaad recent niet opgemaakt, als gevolg
van de personeelsproblemen met de studiecel van de Afdeling Middelen en van hetachterwege blijven van gegevens van het Ministerie van Financiën en de Regie derGebouwen.
Onderrichtingen inzake onder meer bovengenoemd factuurboek werden her-
innerd bij omzendbrief.
4.4. Diensten met afzonderlijk beheer
– juridisch kaderWat de Regie van de gevangenisarbeid betreft, heeft het departement zelf in
het verleden geconcludeerd dat een specifieke wet diende te worden uitgevaardigd,gelet op de wetgeving op de rijkscomptabiliteit.
In afwachting geldt het huidige statuut, en bezit de regie zelfstandigheid ten
aanzien van laatstgenoemde wetgeving, op grond van de organieke wet van30 april 1931 (artikel 3).
Bij de regie en het Ministerie van Financiën wordt een wijziging van de orga-
nieke regels betreffende de regie bestudeerd, in de zin van de wetgeving inzake dediensten met afzonderlijk beheer of anderszins, bv. inzake de overheidsbedrijven.
Ook wat de zelfstandige landbouwexploitaties betreft, gelden uitzonderingsre-
gels, op grond van de organieke wet van 30 april 1931 (artikel 3).
– verhouding bestuur – Regie van de gevangenisarbeid
De Regie van de gevangenisarbeid heeft inderdaad vertraging opgelopen bij
het opmaken van haar rekeningen ; deze zullen eerlang aan de afgevaardigde van deMinister van Financiën worden voorgelegd. In afwachting werden inderdaad stortin-gen aan de Schatkist verricht bij wijze van voorschot.
252 4.3. Comptabilité et gestion
– GénéralitésL'actualisation du manuel mentionné ci-dessus est annoncée, mais dépend de
la disponibilité du personnel.
La Cour a le droit de consulter les documents mentionnés ci-dessus.– La comptabilité comme instrument de gestionLes comptes d'exploitation n'ont, en effet, pas été établis récemment suite aux
problèmes de personnel affectant la cellule d'études de la Section "Moyens" et à l'ab-sence de transmission de données provenant du ministère des Finances et de la Régiedes bâtiments.
Des instructions relatives, notamment, au facturier mentionné ci-dessus ont
été rappelées par circulaire.
4.4. Services à gestion séparée
– Cadre juridique En ce qui concerne la Régie du travail pénitentiaire, le département lui-même
a reconnu, par le passé, qu'une loi spécifique était nécessaire, eu égard à la législationsur la comptabilité de l'Etat.
En attendant, le statut actuel s'applique et la Régie n'est pas soumise à la
législation en question, sur la base de la loi organique du 30 avril 1931 (article 3).
Des modifications des règles organiques de la Régie sont à l'étude à la Régie
et au ministère des Finances ; elles s'inspireraient de la législation relative aux servi-ces à gestion séparée ou dans une autre optique, par exemple, de la législation enmatière d'entreprises publiques.
En ce qui concerne les exploitations agricoles autonomes, des règles particu-
lières sont également applicables, en vertu de la loi organique du 30 avril 1931(article 3).
– Relation entre l'administration et la Régie du travail pénitentiaireLa Régie du travail pénitentiaire a, en effet, accusé un retard dans l'établisse-
ment de ses comptes ; ceux-ci seront soumis sous peu au délégué du ministre desFinances. En attendant, des versements ont été effectués au profit du Trésor, à titred'avances. 
253 Wat betreft de door de regie aan de Schatkist terug te storten uitgaven en
over te dragen winst : de ontvangsten van de Schatkist hebben geen bijzonderebestemming, en de personeelsuitgaven worden budgettair niet gedifferentieerd(inrichtingen of regie). De vraag van het Rekenhof heeft dus slechts een theoretischbelang. De uitsplitsing van de prestaties van het personeel (inrichtingen of regie) isingewikkeld en kostelijk ; het nut ervan ontgaat de minister. Vóór de integratie vande terugstorting van personeelsuitgaven in de winstafdracht kwamen eerstgenoemdeontvangsten niet voor in de begroting.
Wat betreft de hangende geschillen tussen regie en bestuur, worden door
beide partijen permanente inspanningen gedaan.
4.5. Materieel beheer
– onroerende investeringenHet bestuur is verplicht te waken over de veiligheid van de inrichtingen.
Investeringsprogramma’s die niet tijdig worden ten laste genomen door de Regie derGebouwen, worden uitgevoerd door het bestuur.
– roerende investeringenVoor zover prestaties een deel gevangenisarbeid impliceren, is er geen wette-
lijk bezwaar dat de Regie van de gevangenisarbeid als tegenpartij van het bestuuroptreedt. De regie en andere intervenanten hebben het tot dusver aangewezengevonden dat genoemde opdrachten aan de regie worden toegewezen, als soepele enefficiënte werkwijze. De regie past zelf de wetgeving overheidsopdrachten toe.Nazicht en aanvaarding worden opgevolgd door de rekenplichtigen van de inrichtin-gen, de regie biedt een normale waarborg.
– informatiseringHet project "kennissysteem strafeindeberekening" kon niet tot een goed
einde worden gebracht, omwille van de complexiteit van de regelgeving en de uiteen-lopende praktijk. Ook in het buitenland zijn gelijkaardige projecten vastgelopen. Ditdeelproject van de informatisering van het detentiedomein werd stilgelegd eind 1996.Er wordt op gewezen dat de bestede middelen deel uitmaakten van een budget voortoepassing van innoverende technologieën. De analyses in het kader van genoemdproject blijven geldig en bruikbaar in de toekomst.
Inzake informatica-investeringen werd de standaarduitrusting gebudgetteerd
in een informatiseringsplan (Meerjarenplan), met het Centrum voor informatiever-werking als ordonnateur. Daarnaast werd door het bestuur zelf materiaal aangekochtdat niet kaderde in genoemd plan. Bovendien doet de Centrale Arbeidsdienst kleineinformatica-uitgaven.
De informatisering van het boekhoudkundig beheer wordt waarschijnlijk in
1999 opgestart.
254 En ce qui concerne les dépenses que la Régie doit rembourser au Trésor et le
bénéfice qu'elle est tenue de lui transférer, les recettes du Trésor n'ont pas d'affecta-tion particulière et les dépenses de personnel sont indifférenciées sur le plan budgé-taire (établissements ou Régie). La question de la Cour n'a donc qu'un intérêt théori-que. La ventilation des prestations du personnel (établissements ou Régie) est com-pliquée et onéreuse. Son utilité échappe au ministre. Avant l'intégration du rembour-sement des dépenses de personnel dans l'opération de cession des bénéfices, lesrecettes citées en premier lieu ne figuraient pas dans le budget.
En ce qui concerne les litiges pendants qui opposent la Régie et l'administra-
tion, les deux parties déploient des efforts constants.
4.5.Gestion matérielle
– Investissements immobiliers L'administration est tenue de veiller à la sécurité des établissements. Les pro-
grammes d'investissement qui ne sont pas pris en charge à temps par la Régie desbâtiments sont exécutés par l'administration.
– Investissements mobiliersPour autant que les prestations impliquent une partie de travail pénitentiaire,
il n'y a pas d'objection légale à ce que la Régie du travail pénitentiaire agisse commecocontractant de l'administration. La Régie et d'autres intervenants ont estimé jus-qu'à présent qu'il était indiqué que les marchés soient attribués à la Régie, ce quiconstitue une méthode souple et efficace. La Régie applique elle-même la législationsur les marchés publics. Les comptables des établissements assurent le contrôle etl'acceptation des prestations et la Régie offre une garantie normale.
– InformatisationLe projet "système expert pour déterminer la date de fin de peine (traduc-
tion)" n'a pas pu être mené à bien, en raison de la complexité de la réglementation etde la disparité des méthodes appliquées. Des projets similaires ont également échouéen Europe. Ce projet partiel d'informatisation du domaine de la détention a étéarrêté à la fin de l'année 1996. Les moyens mis en œuvre faisaient partie d'un budgetdestiné à l'application de technologies novatrices. Les analyses menées dans le cadrede ce projet restent valables et utilisables pour l'avenir.
En ce qui concerne les investissements informatiques, l'équipement standard a
été budgétisé dans un plan (pluriannuel) d'informatisation, dont le Centre de traite-ment informatique est l'ordonnateur. En outre, l'administration a acheté elle-mêmele matériel qui n'était pas prévu dans le cadre du plan. Le Service central de travaileffectue également de petites dépenses informatiques. 
L'informatisation de la gestion comptable débutera probablement en 1999.
255 – werkingskosten
Het probleem van de kostprijs van de verplichte onderhoudscontracten mag
niet worden veralgemeend. Het bestuur zal de contracten voor de bewuste inrichtingherzien zodra dit contractueel mogelijk is.
Wat de opdrachten voor levering van brood en vleeswaren betreft, opteert het
bestuur ervoor indien mogelijk de meest eenvoudige procedure te hanteren, namelijkde onderhandelingsprocedure zonder voorafgaande bekendmaking. De grenzenwaarbinnen deze procedure mogelijk is, worden echter nauwlettend gerespecteerd.Het hoofdbestuur stuurt de dossiers, waarvan het initiatief van de inrichtingen uit-gaat, na nazicht en correctie, eventueel advies en goedkeuring, integraal terug naarde inrichtingen.
4.6. Beheer – bijzondere aspecten
– opbrengsten van de gevangenissenHet doorstorten door de inrichtingen van de opbrengsten aan de Schatkist is
een slepend probleem, waarop door de Inspectie comptabiliteit controle wordt uitge-voerd. De personeelskeukens maken het voorwerp uit van een studie. De onderrich-tingen inzake ambtswoningen worden nominatief herinnerd aan in gebreke blijvendepersoneelsleden.
De Minister van Justitie is verplicht om de gedetineerden volwaardige genees-
kundige verzorging te verstrekken. In het bewuste OCMW-ziekenhuis zijn alle spe-cialismen en alle structuren inzake geneesmiddelenverstrekking aanwezig.
– uitgaven betreffende interneringDe uitgaven in verband met internering worden sedert 1997 opgevolgd door
de centrale medische cel, wat reeds resultaat heeft opgeleverd op het vlak van factu-rering. Ten gronde wordt gewacht op de besluiten van de Commissie Internering ende aanpassing van de wetgeving. Wat betreft het geïntegreerd informaticasysteem ende gegevens betreffende internering in andere dan strafinrichtingen, kan het bestuuraan deze andere inrichtingen enerzijds geen onderrichtingen geven en anderzijds niettoelaten dat zij ingrijpen in het systeem.
– massa van de gedetineerdenDe inrichtingen werden herinnerd aan de toepassing van de wet- en regelge-
ving inzake overheidsopdrachten in het kader van het beheer van de massa van degedetineerden, en de Inspectie comptabiliteit oefent hierop controle uit.
256 – Frais de fonctionnement
Le problème du prix des contrats d'entretien obligatoires ne peut être généra-
lisé. L'administration reverra les contrats de l'établissement concerné dès que ceux-cile permettront. 
En ce qui concerne les marchés de fourniture de pain et de viande, l'adminis-
tration choisit d'appliquer, si possible, la procédure la plus simple, à savoir la procé-dure négociée sans publication préalable. Les limites dans lesquelles cette procédureest autorisée sont cependant respectées scrupuleusement. L'administration centralerenvoie intégralement les dossiers aux établissements qui en ont pris l'initiative, aprèsexamen, correction et, éventuellement, avis et approbation.
4.6. Gestion – Aspects particuliers
– Produits des prisonsLe versement par les établissements des produits au Trésor est un problème
qui dure depuis longtemps. Il est soumis au contrôle de l'Inspection de la comptabi-lité. Les cuisines du personnel font l'objet d'une étude. Les instructions concernantles logements de fonction sont rappelées expressément aux membres du personnelqui n'honorent pas leurs obligations.
Le ministre de la Justice est tenu de fournir des soins médicaux complets aux
détenus. L'hôpital du C.P.A.S. concerné comprend toutes les spécialités et structuresde fourniture de médicaments.
– Dépenses en matière d'internementDepuis 1997, les dépenses d'internement sont suivies par la cellule médicale
centrale, ce qui a déjà donné des résultats du point de vue de la facturation. Quant aufond, il convient d'attendre les décisions de la Commission de l'internement etl'adaptation de la législation. En ce qui concerne le système informatique intégré etles données relatives à l'internement dans d'autres institutions que les établissementspénitentiaires, l'administration ne peut, d'une part, donner d'instructions à ces insti-tutions, et, d'autre part, les autoriser à intervenir dans le système.
– Masse des détenusLa nécessité d'appliquer la législation et la réglementation sur les marchés
publics, dans le cadre de la gestion de la masse des détenus, a été rappelée aux éta-blissements. L'Inspection de la comptabilité exerce un contrôle en la matière.
257 5. Evaluatie van het antwoord en verdere briefwisseling
Het antwoord van de Minister van Justitie kan bezwaarlijk worden omschre-
ven als volledig bevredigend. De minister reageert niet op een aantal vaststellingenen opmerkingen van het Rekenhof : de opmerkingen in verband met het beleidska-der, de opmerkingen en suggesties betreffende de reglementering, de vaststellingenin verband met kostprijsverschillen tussen de inrichtingen, de opmerkingen die hetbeheer van de massa van de gedetineerden betreffen. Daarenboven is het antwoordvan de minister weinig verhelderend waar, aansluitend bij een aantal vaststellingenen opmerkingen, werd gevraagd toelichting te geven bij noodzakelijke maatregelen.Tenslotte gaat de minister ten onrechte in het verweer tegen de vaststellingen enopmerkingen betreffende de verhouding tussen het bestuur en de Regie van degevangenisarbeid en de zelfstandige landbouwexploitaties.
In zijn repliek (38) heeft het Rekenhof hoofdzakelijk enerzijds herinnerd aan
opmerkingen waarop de minister niet heeft gereageerd, en anderzijds gerepliceerd opargumentatie die ingaat tegen zijn opmerkingen, met name in verband met volgendeaspecten.
– diensten met afzonderlijk beheerWat het juridische kader betreft, heeft het Rekenhof eraan herinnerd dat de
Regie van de gevangenisarbeid en de zelfstandige landbouwexploitaties in de jaarlijk-se wetten houdende de algemene uitgavenbegroting uitdrukkelijk worden gekwalifi-ceerd als staatsdiensten met afzonderlijk beheer. Uitgaande van deze kwalificatiemoet de bijzondere wet- en regelgeving betreffende genoemde diensten in overeen-stemming worden gebracht met de algemene wetgeving inzake de staatsdiensten metafzonderlijk beheer.
Daarnaast kan het Rekenhof de argumentatie van de minister inzake de ver-
rekening van de uitgaven ten behoeve van de regie niet bijtreden. In verband met degebrekkige toepassing van de betrokken wet- en regelgeving kan het bestuur zich nietberoepen op het algemeen budgettair beginsel van de niet-affectatie van de ontvang-sten, dat in casu irrelevant is, noch op het budgettaire kader, zijnde de niet-differen-tiatie van de uitgaven, dat precies het uitgangspunt vormt van genoemde verreke-ning. De door de minister ingeroepen praktische moeilijkheden voor de toepassingvan de wet- en regelgeving kunnen de kwestieuze handelwijze niet verantwoorden,evenmin als de niet-toepassing ervan in het verleden.
(38) Brief van 7 juli 1999.
258 5. Evaluation de la réponse et correspondance ultérieure
La réponse du ministre de la Justice n'apparaît pas pleinement satisfaisante.
Le ministre ne réagit pas à un certain nombre de constatations et d'observations de laCour : les observations relatives au cadre politique, les observations et suggestionsconcernant les différences de prix entre les établissements, les observations ayanttrait à la gestion de la masse des détenus. En outre, la réponse du ministre apportepeu de précisions sur certains points, pour lesquels des explications ont étédemandées dans le prolongement des constatations et des observations, à propos desmesures nécessaires. Enfin, le ministre s'oppose à tort aux constatations et observa-tions concernant les relations de l'administration et de la Régie du travail pénitentiai-re et les exploitations agricoles autonomes.
Dans sa réplique (38), la Cour a principalement, d'une part, rappelé les obser-
vations auxquelles le ministre n'a pas réagi et, d'autre part, répondu à l'argumenta-tion qui va à l'encontre de ses observations, au sujet des aspects suivants.
– Services à gestion séparée
En ce qui concerne le cadre juridique, la Cour a rappelé que, dans les lois
annuelles contenant le budget général des Dépenses, la Régie du travail pénitentiaireet les exploitations agricoles autonomes sont qualifiées de services de l'Etat à gestionséparée. Eu égard à cette qualification, la législation et la réglementation spécialesrelatives aux services en question doivent être adaptées à la législation générale enmatière des services de l'Etat à gestion séparée.
En outre, la Cour ne peut se rallier à l'argumentation du ministre concernant
le décompte des dépenses exposées au profit de la Régie. A propos de l'applicationdéficiente de la législation et de la réglementation en cause, l'administration ne peutse prévaloir du principe budgétaire de la non-affectation des recettes, non pertinenten l'occurrence, ni du cadre budgétaire, c'est-à-dire de l'indifférenciation des dépen-ses, qui constitue précisément le point de départ du décompte mentionné ci-dessus.Les difficultés pratiques invoquées par le ministre dans l'application de la législationet de la réglementation ne peuvent justifier les procédures litigieuses, pas plus queleur non-application dans le passé.
(38) Lettre du 7 juillet 1999.
259 – roerende investeringen
De Regie van de gevangenisarbeid geniet van een uitzonderingsstatuut ten
opzichte van de algemene wet- en regelgeving inzake comptabiliteit en toezicht vanoverheidsbesturen. Niet alleen moet het toepassingsgebied van dat bijzondere statuutprincipieel in restrictieve zin worden opgevat. Bovendien moet rekening wordengehouden met de uitdrukkelijke restrictieve bepalingen die in dat statuut zijn opge-nomen, met name wat betreft de boeking als ontvangsten en uitgaven in genoemd bij-zonder kader (39). In dat verband wordt verwezen naar de parlementaire voorberei-ding van de wet van 30 april 1931 tot inrichting van de regie (40).
(39) Artikelen 7 en 8 van het koninklijk besluit van 3 november 1931 tot inrichting van de
regie van de gevangenisarbeid.
(40) Memorie van toelichting, Parl. St. Kamer, 1929, nr. 231; verslag namens de
Middenafdeling van de Kamer van Volksvertegenwoordigers, Parl. St. Kamer, 1930, nr. 28; verslag
namens de Commissie Justitie van de Senaat, Parl. St. Senaat, 1930, nr. 97.
260 – Investissements mobiliers
La Régie du travail pénitentiaire jouit d'un statut d'exception à l'égard de la
législation et de la réglementation générales en matière de comptabilité et de tutelledes administrations publiques. Non seulement le champ d'application de ce statutspécial ne doit pas être envisagé de manière restrictive, mais il faut, en outre, tenircompte des dispositions restrictives formelles qui figurent dans ce statut, à savoir ence qui concerne la comptabilisation en recette et dépense dans le cadre précisé ci-des-sus (39). A cet égard, il est fait référence aux travaux parlementaires de la loi organi-que de la Régie du 30 avril 1931 (40).
(39) Articles 7 et 8 de l'arrêté royal organique de la Régie du travail pénitentiaire du
3 novembre 1931.  
(40) Exposé des motifs, Documents parlementaires, Chambre, 1929, n° 231 ; rapport fait au
nom de la Section centrale de la Chambre des représentants, Documents parlementaires, Chambre,
1930, n° 28 ; rapport fait au nom de la Commission de la Justice du Sénat, Documents parlementaires,
Sénat, 1930, n° 97. 
261 6. MINISTERIE VAN BUITENLANDSE ZAKEN, BUITENLANDSE HANDEL EN ONTWIKKE-
LINGSSAMENWERKING
– BELEXTEL : HET GEÏNTEGREERD SYSTEEM VAN BUREAUTICA, TELECOMMUNI-
CATIE EN INFORMATICA – VERVOLGARTIKEL
In zijn 154e Boek van Opmerkingen (1) merkte het Rekenhof op dat het in 1987
opgestarte BELEXTEL-project dat de realisatie van een geïntegreerd systeem vanbureautica, telecommunicatie en informatica beoogde, tien jaar later grotendeels mis-lukt bleek.
In het 155e Boek van Opmerkingen (2) werd een overzicht geschetst van de
evolutie in de regeling van het contentieux. Op basis van de raming van de gebruiks-waarde door een externe expert hebben het Ministerie van Buitenlandse Zaken,Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en de tijdelijke vereniging eendading gesloten. De tijdelijke vereniging betwistte niet langer de gegrondheid van eenboete wegens laattijdige oplevering. Het ministerie op zijn beurt stemde in met het beta-len van verwijlintresten. Hierna volgt een korte historiek van het dossier en wordt dedefinitieve regeling van het geschil verduidelijkt.
Het BELEXTEL-project werd op 24 december 1987 door het Ministerieel
Comité voor Economische en Sociale Coördinatie (MCESC) in het kader van hetprogramma van overheidsinvesteringen voor 1987 goedgekeurd voor een bedrag van326,1 miljoen BEF vastleggings- en 70 miljoen BEF ordonnanceringskredieten in1987 en 256,1 miljoen BEF ordonnanceringskredieten voor 1988. De tijdelijke vereni-ging belast met de uitvoering van het project slaagde er niet in het systeem te realise-ren.
Door een gebrekkige administratieve opvolging van het project ontbraken de
noodzakelijke documenten met betrekking tot de oplevering van het systeem. Eenextern expert diende eerst over te gaan tot een technische evaluatie van de resultatenen werd later belast met de raming van de waarde van het systeem. Die expert raam-de de gebruikswaarde op 179.977.867 BEF. Op grond van die raming had de tijdelijkevereniging nog recht op 21.122.894 BEF.
Beide partijen konden zich vinden in de resultaten die de expert voorlegde ;
de tijdelijke vereniging besloot de verschuldigde boete wegens laattijdige opleveringniet te betwisten en het departement stond verwijlintresten wegens laattijdige be-taling toe. Door het sluiten van een dading op 24 juni 1998 werd een rechtszaak ver-meden.
(1) 154e Boek van Opmerkingen, deel I, pp. 186 e.v.
(2) 155e Boek van Opmerkingen, deel I, pp. 333 e.v. N-1.232.406
262 6. MINISTERE DES AFFAIRES ETRANGERES, DU COMMERCE EXTERIEUR ET DE LA
COOPERATION AU DEVELOPPEMENT 
– BELEXTEL : SYSTEME INTEGRE DE BUREAUTIQUE, TELECOMMUNICATION ET
INFORMATIQUE – ACTUALISATION
Dans son 154eCahier d'observations (1), la Cour a fait observer que le projet
BELEXTEL, entamé en 1987, qui visait la réalisation d'un système intégré de bureau-tique, télécommunication et informatique, semblait, dix ans plus tard, avoir en grandepartie échoué.
Le 155
eCahier d'observations (2)a présenté un aperçu de l'évolution du règle-
ment du contentieux. Sur la base de l'évaluation de la valeur d'usage effectuée par unexpert externe, le ministère des Affaires étrangères et l'association momentanée ontconclu un compromis. L'association momentanée a renoncé à contester le bien-fondéd'une amende pour livraison tardive. Pour sa part, le ministère a approuvé le paiementd'intérêts de retard. Ci-après figurent un bref historique du dossier et quelques préci-sions concernant le règlement définitif du contentieux. 
Le projet BELEXTEL a été approuvé le 24 décembre 1987 par le Comité
ministériel de coordination économique et sociale (C.M.C.E.S.) dans le cadre du pro-gramme des investissements publics à concurrence de 326,1 millions de francs de cré-dits d'engagement et 70 millions de francs de crédits d'ordonnancement, pour 1987,et de 256,1 millions de francs de crédits d'ordonnancement, pour 1988. L'associationmomentanée chargée de l'exécution du projet n'a pas réussi à réaliser le système.
En raison d'un suivi administratif déficient du projet, les documents nécessai-
res relatifs à la livraison du système faisaient défaut. Un expert externe a tout d'a-bord dû procéder à une évaluation technique des résultats et, par la suite, a étéchargé de l'évaluation de la valeur du système. Cet expert a évalué la valeur d'usage à179.977.867 francs. Sur la base de cette estimation, l'association momentanée avaitencore droit à 21.122.894 francs.
Les deux parties ont pu se rallier aux résultats que l'expert a présentés ; l'asso-
ciation momentanée a décidé de ne pas contester l'amende due pour livraison tardiveet le département a accordé des intérêts de retard pour paiement tardif. La conclu-sion d'un compromis le 24 juin 1998 a évité un procès.
(1) 154eCahier d'observations, fascicule Ier, pp. 187 et suivantes. 
(2) 155eCahier d'observations, fascicule Ier, pp. 332 et suivantes.N-1.232.406
263 Bij de voorlegging van de eindvereffening op 16 juli 1998 bleek een materiële
vergissing te zijn geslopen in zowel de berekening van de verwijlintresten als in deberekening van het totaal te betalen bedrag (3). Volgens de herberekening van deintresten door het Rekenhof, die door de Minister van Buitenlandse Zaken werdaanvaard (4), bedroegen de verwijlintresten over de periode vanaf augustus 1993 toteind augustus 1998 slechts 8.431.556 BEF i.p.v. 9.050.816 BEF. Aangezien de datumvan betaling nog niet vaststond, werden de verwijlintresten beperkt tot eind juli 1998,hetgeen overeenstemt met 8.325.942 BEF.
Uiteindelijk werd voor slot van alle rekening een bedrag van 17.859.424 BEF
aan de tijdelijke vereniging betaald, zijnde het resultaat van de expertise,21.122.894 BEF, verminderd met de boete wegens laattijdige oplevering van11.589.412 BEF en vermeerderd met verwijlintresten ten belope van 8.325.942 BEF.
(3) Brief van 5 augustus 1998.
(4) Brief van 23 september 1998.
264 Lors de la présentation de la liquidation finale, le 16 juillet 1998, une faute
matérielle semble s'être glissée aussi bien dans le calcul des intérêts de retard quedans le calcul du montant total à payer (3). Selon le nouveau calcul des intérêts effec-tué par la Cour et accepté par le ministre des Affaires étrangères (4), les intérêts deretard ne s'élevaient qu'à 8.431.566 francs au lieu de 9.050.816 francs pour la périoded'août 1993 à fin août 1998. Etant donné que la date de paiement n'a pas encore étéfixée, les intérêts de retard ont été limités à la fin de juillet 1998, ce qui correspond à8.325.942 francs. 
Finalement, un montant de 17.859.424 francs a été payé à l'association
momentanée pour la clôture de tout compte, à savoir le résultat de l'expertise, s'éle-vant à 21.122.894 francs, diminué de l'amende pour livraison tardivede 11.589.412 francs et majorée des intérêts de retard à concurrence de8.325.942 francs.
(3) Lettre du 5 août 1998.
(4) Lettre du 23 septembre 1998.
265 – FINEXPO (VOORHEEN COPROMEX) EN DE INSTRUMENTEN VOOR FINANCIELE
STEUN AAN DE EXPORT 
Het Rekenhof onderzocht in 1998 de uitgaven die het Ministerie van
Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Onwikkelingssamenwerking verrichttemet het oog op de bevordering van de export van Belgische uitrustingsgoederen. Hetbleek dat de minister, bevoegd voor Buitenlandse Handel, de betreffende kredietendoor het sluiten van interest rate swap overeenkomsten oneigenlijk aanwendt om derisico’s verbonden aan de uitoefening van zijn bevoegdheid te beperken. Het Rekenhofbetwist de bevoegdheid van de minister tot het sluiten van dergelijke overeenkomsten.
1.1. Rentestabilisatie
Jaarlijks worden in de begroting van het Ministerie van Buitenlandse Zaken,
Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking onder programma 14.51.1 –Buitenlandse Handel – op basisallocatie 51.12.31.01 – Uitgaven van allerhande aardbetreffende de economische expansie en regionale reconversie – kredieten ingeschre-ven die zijn bestemd voor de bevordering van de export van Belgische uitrustingsgoe-deren. Voor het begrotingsjaar 1998 werd in de initiële begroting 1.500 miljoen BEFaan vastleggingskredieten ingeschreven. Dit bedrag werd met 200 miljoen BEF ver-minderd (1). De op deze basisallocatie ingeschreven kredieten dienen te worden aan-gewend voor de bevordering van de export door een systeem van subsidiëring van deexport die het de Belgische exporteurs mogelijk moet maken te exporteren tegenanaloge voorwaarden als hun buitenlandse concurrenten.
De wettelijke basis voor het systeem van subsidiëring wordt aangereikt door de
jaarlijkse begrotingswet en door het koninklijk besluit van 30 mei 1997 houdende deversterking van de doeltreffendheid van de instrumenten voor financiële steun aan deexport (2). Dat besluit machtigt de minister onder wiens bevoegdheid de BuitenlandseHandel valt, voor zover daartoe kredieten zijn uitgetrokken op de begroting van het
(1) Wet van 23 december 1998 houdende zeventiende aanpassing van de algemene uitga-
venbegroting voor het begrotingsjaar 1998 – Sectie 14 – Buitenlandse Zaken en BuitenlandseHandel.
(2) Genomen met toepassing van artikel 3, §1, 1°, en 6°, van de wet van 26 juli 1996 strek-
kende tot realisatie van de budgettaire voorwaarden tot deelname van België aan de EuropeseEconomische en Monetaire Unie. Dit besluit heft de volgende besluiten impliciet op, het koninklijkbesluit nr. 6 van 18 april 1967 houdende aanvulling van de wet van 3 juni 1964 tot wijziging van hetkoninklijk besluit nr. 42 van 31 augustus 1939 houdende reorganisatie van de NationaleDelcrederedienst en tot machtiging van de Minister van Financiën leningen aan Staten of buiten-landse organismen toe te staan; het koninklijk besluit nr. 51 van 24 oktober 1967 waarbij de ministerdie de buitenlandse handelsbetrekkingen onder zijn bevoegdheid heeft, gemachtigd wordt de steunvan de Staat te verlenen aan de verwezenlijking van de uitvoer van Belgische uitrustingsgoederen,zoals gewijzigd door de wet van 23 juni 1975, en het ministerieel besluit houdende toepassing van dekoninklijke besluiten nr. 6 van 18 april 1967 en nr. 51 van 24 oktober 1967, zoals gewijzigd door hetministerieel besluit van 13 januari 1987.N-1.568.710
266 – FINEXPO (ANCIENNEMENT COPROMEX) ET LES INSTRUMENTS DE SOUTIEN
FINANCIER À L'EXPORTATION 
La Cour des comptes a examiné, en 1998, les dépenses effectuées par le ministè-
re des Affaires étrangères et du Commerce extérieur en vue de promouvoir l'exporta-tion de biens d'équipement belges. Il s'est avéré que le ministre chargé du Commerceextérieur a utilisé les crédits de manière inappropriée, en concluant des conventions deswaps de taux d'intérêt pour limiter les risques liés à l'exercice de sa compétence. LaCour des comptes conteste sa compétence de conclure de telles conventions.
1.1. Stabilisation du taux d'intérêt
Chaque année, des crédits destinés à la promotion de l'exportation de biens
d'équipement belges sont inscrits au budget du ministère des Affaires étrangères etdu Commerce extérieur, sous le programme 14.51.1 – Commerce extérieur –, à l'allo-cation de base 51.12.31.01 – Dépenses de toute nature relatives à l'expansion écono-mique et à la reconversion régionale. 1.500 millions de francs ont été inscrits en cré-dits d'engagement au budget initial pour 1998. Ce montant a ensuite été réduit de200 millions de francs (1). Les crédits inscrits à cette allocation de base sont destinés àla promotion des exportations par un système de subventionnement en vue d'offriraux exportateurs belges des conditions analogues à celles de leurs concurrents étran-gers.
Le fondement légal du système de subventionnement repose sur la loi budgé-
taire annuelle et sur l'arrêté royal du 30 mai 1997 relatif au renforcement de l'effica-cité des instruments de soutien financier à l'exportation (2). Cet arrêté autorise leministre du Commerce extérieur, dans les limites des crédits ouverts à cette fin aubudget du ministère des Affaires étrangères et du Commerce extérieur, à apporter le
(1) Loi du 23 décembre 1998 contenant le dix-septième ajustement du budget général des
dépenses de l'année budgétaire 1998 – Section 14 – Affaires étrangères et Commerce extérieur.
(2) Pris en application de l'article 3, § 1er, 1° et 6°, de la loi du 26 juillet 1996 visant à réa-
liser les conditions budgétaires de la participation de la Belgique à l'Union économique et monétaireeuropéenne, cet arrêté abroge implicitement les arrêtés suivants : l'arrêté royal n° 6 du 18 avril 1967complétant la loi du 3 juin 1964 modifiant l'arrêté royal n° 42 du 31 août 1939 réorganisant l'Officenational du ducroire et autorisant le ministre des Finances à consentir des prêts à des Etats ou à desorganismes étrangers ; l'arrêté royal n° 51 du 24 octobre 1967 autorisant le ministre qui a les rela-tions commerciales extérieures dans ses attributions à apporter le concours de l'Etat belge à la réali-sation d'exportations de biens d'équipement belges, modifié par la loi du 23 juin 1975, et l'arrêtéministériel portant application des arrêtés royaux n° 6 du 18 avril 1967 et n° 51 du 24 octobre 1967,modifié par l'arrêté ministériel du 13 janvier 1987.N-1.568.710
267 Ministerie van Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelings-
samenwerking, de medewerking van de Staat te verlenen aan de verwezenlijking vande export van Belgische uitrustingsgoederen, alsook van de prestaties die daaropbetrekking hebben, naar landen die geen deel uitmaken van de Europese Unie (3).Die medewerking bestaat in een bijdrage in de rentelast met betrekking tot de finan-ciering van de betalingstermijnen. De minister wordt hierbij bijgestaan door hetComité voor financiële steun aan de export (Finexpo) dat tot taak heeft advies uit tebrengen over de aanvragen voor financiële steun aan de export die bij de ministerworden ingediend (4). 
De minister beschikt aldus uitdrukkelijk over een wettelijke machtiging om
een overheidstussenkomst onder de vorm van rentetoelagen te verlenen met het oogop het verlichten van de rentelast die de Belgische exporteur in het kader van export-financiering moet dragen. Een instrument voor financiële steun aan de export is derentestabilisatie. 
Het systeem van de rentestabilisatie wordt beheerst door de algemene voor-
waarden van de overheidstussenkomst in de financiering in deviezen op twee jaar enmeer van uitvoerkredieten van Belgische uitrustingsgoederen en daarmee verbandhoudende prestaties, genomen in uitvoering van het koninklijk besluit van30 mei 1997. Elke tegemoetkoming geschiedt aan de hand van een ministerieel toe-kenningsbesluit tot vaststelling van de overheidstussenkomst bij de financiering indeviezen van uitvoerkredieten. In die toekenningsbesluiten wordt expliciet verwezennaar de algemene voorwaarden. 
De bank die de Belgische exporteur een exportkrediet in deviezen toekent,
moet een vaste rente op middellange en lange termijn waarborgen, terwijl ze zich zelfherfinanciert op de korte termijn-deviezenmarkt tegen een vlottende rentevoet. Deveranderlijkheid van de rente op het vlak van de herfinanciering impliceert dat debank, wil zij een vaste rentevoet aanbieden aan de exporteur, deze vaste rentevoethoog zal stellen. Een hoge vaste rente betekent een concurrentienadeel voor deexporteur. Teneinde deze concurrentiehandicap op te vangen, verleent de ministereen tegemoetkoming in de rentelast. Die bestaat in het verschil tussen de vlottenderentevoet, zijnde de op de markt van Londen van kracht zijnde libor rentevoet, twee
werkdagen vóór de datum van opneming of vernieuwing van het krediet voor deposi-to’s van eenzelfde bedrag in dezelfde munt en voor de periode tussen de datum vanopneming of vernieuwing van het krediet en de laatste dag van de periode van zesmaanden, verhoogd met een bankcommissie van 0,75% per jaar, enerzijds, en, ander-zijds, de vaste rentevoet die door de bank aan de buitenlandse ontlener wordt ver-leend. De bank kan een relatief lage vaste rentevoet verlenen doordat deze isgewaarborgd door de beslissing van de minister om tegemoet te komen in de rente-last. Deze gewaarborgde vaste rente stemt overeen met de commercial interest refe-
rence rate (CIRR), die de minimum rentevoet is die de exporterende landen moeten
respecteren en die wordt overeengekomen binnen de schoot van de Organisatie voorEconomische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO). 
(3) Artikel 2 van het koninklijk besluit van 30 mei 1997.
(4) Artikel 3 van het koninklijk besluit van 30 mei 1997.
268 concours de l'Etat à l'exportation de biens d'équipement belges, ainsi qu'aux presta-
tions y afférentes, vers des pays autres que les membres de l'Union européenne (3).Ce concours prend la forme d'une intervention dans la charge d'intérêt relative aufinancement des délais de paiement. Le ministre est assisté à cet effet par le Comitéde soutien financier à l'exportation (Finexpo), chargé de lui remettre un avis sur lesdemandes de soutien financier à l'exportation introduites (4). 
Le ministre est, ainsi, expressément et légalement habilité à consentir des
interventions publiques, sous forme de subventions en intérêts, destinées à alléger lacharge des intérêts qui est supportée par les exportateurs belges dans le cadre dufinancement de leurs exportations. La stabilisation des taux d'intérêt constitue un ins-trument de soutien financier à l'exportation.
Ce mécanisme de stabilisation des taux d'intérêt est régi par les conditions
générales de l'intervention de l'Etat dans le financement des crédits à l'exportation,en devises, à deux ans et plus, pour des biens d'équipement belges et des prestationsy afférentes, prises en exécution de l'arrêté royal du 30 mai 1997. Chaque interven-tion s'effectue au moyen d'un arrêté ministériel d'octroi fixant l'intervention de l'Etatdans le financement en devises de crédits à l'exportation. Ces arrêtés d'octroi fontexplicitement référence aux conditions générales.
La banque qui octroie à l'exportateur belge un crédit à l'exportation en devi-
ses doit garantir un taux fixe à moyen et long terme, alors qu'elle-même se refinanceà un taux variable sur le marché international des devises à court terme. La variationdes taux de son refinancement implique que, si la banque souhaite offrir un taux fixeà l'exportateur, elle devra l'établir à un niveau élevé, ce qui constitue un inconvénienten termes de concurrence pour ce dernier. Afin de surmonter ce handicap, le ministreintervient dans la prise en charge des intérêts. Celle-ci consiste dans la différenceentre, d'une part, le taux d'intérêt variable, à savoir le taux d'intérêt LIBOR envigueur sur le marché de Londres, deux jours ouvrables avant la date de souscriptionou de renouvellement du crédit pour des dépôts d'un même montant, dans la mêmedevise pour la période entre la date de souscription ou de renouvellement du crédit etle dernier jour de la période de six mois, majorée d'une commission bancaire de0,75 % par an, et, d'autre part, le taux fixe accordé par la banque à l'emprunteurétranger. La banque peut accorder un taux fixe relativement peu élevé parce quecelui-ci est garanti par la décision ministérielle d'intervenir dans la charge d'intérêt.Ce taux fixe garanti correspond au " commercial interest reference rate " (CIRR), qui
est le taux minimum que les pays exportateurs doivent respecter et qui est convenuau sein de l'Organisation de coopération et de développement économique(O.C.D.E.).
(3) Article 2 de l'arrêté royal du 30 mai 1997.
(4) Article 3 de l'arrêté royal du 30 mai 1997.
269 Wanneer de libor rentevoet, verhoogd met de bankcommissie, hoger ligt dan
de gewaarborgde vaste rente, neemt de overheid het daaruit voortvloeiende verschilin de financieringskosten voor haar rekening. Wanneer de libor rentevoet, verhoogd
met de bankcommissie, lager ligt dan de gewaarborgde vaste rente, dient de krediet-verlenende bank het verschil te betalen aan de overheid. Het systeem van de rente-stabilisatie kan zowel ontvangsten als uitgaven voor de overheid genereren waarbijde omvang ervan niet op voorhand vaststaat. Een stijging van de libor rentevoet
brengt een stijging van de overheidsuitgaven met zich mee terwijl een daling van delibor rentevoet de uitgaven voor de overheid doet afnemen waarbij op een bepaald
moment – wanneer de libor rentevoet, verhoogd met de bankcommissie, onder het
niveau van de gewaarborgde vaste rentevoet daalt – de overheid een ontvangstboekt. 
In de rand van het voormelde moet worden aangestipt dat krachtens artikel 4
van het koninklijk besluit van 30 mei 1997 het beheer van koers- en intrestrisico's aaneen gespecialiseerde openbare instelling kan worden toevertrouwd.
1.2. Grondwettelijk beginsel van de universaliteit
Op grond van artikel 174, tweede lid, van de gecoördineerde Grondwet moe-
ten alle staatsontvangsten en -uitgaven op de begroting en in de rekeningen wordengebracht. De begroting vertoont dus een bruto-karakter. Compensatie van uitgavenmet ontvangsten is dus uitgesloten.
Bij de controle van de vastleggingen op de kredieten bestemd voor financiële
steun aan de export van het begrotingsjaar 1998 bleek dat kredieten werden aange-wend voor uitgaven ontstaan uit interest rate swap overeenkomsten (5). Die overeen-
komsten werden gesloten om de voor de Schatkist financieel nadelige impact tebeperken van een toekomstige stijging van de liborrentevoet. 
Zeven rentestabilisatiedossiers hebben het voorwerp van een swapoperatie
uitgemaakt. Met de interest rate swap overeenkomsten werden de in het kader van de
rentestabilisatie bestaande intreststromen geruild (6) : de overheid betaalt een vasterentevoet aan de medecontractant terwijl deze laatste een vlottende rentevoet ( libor-
rente) betaalt aan de overheid. Door deze interest rate swap transactie wordt de kost
voor de overheid in de totale opgezette constructie gefixeerd : de overheid vermijdteen hogere potentiële kost in het stabilisatiedossier in ruil voor het verlies van haarpotentieel voordeel. 
(5) Een interest rate swap is een overeenkomst waarbij twee partijen afspreken geduren-
de een bepaalde tijd en volgens vooraf vastgestelde regels verschillende soorten rentebetalingen teruilen, zoals een vaste tegen een variabele rentevoet.  
(6) In zekere zin kan met betrekking tot de rentestabilisatie worden gesteld dat de over-
heid aan de kredietverlenende bank de vlottende rentevoet, verhoogd met de bankcommissie,betaalt terwijl de bank op haar beurt aan de overheid de gewaarborgde vaste rente betaalt. In depraktijk wordt enkel het verschil verrekend.
270 Lorsque le taux LIBOR, majoré de la commission bancaire, est supérieur au
taux fixe garanti, les pouvoirs publics prennent à leur compte la différence qui endécoule en termes de frais de financement. Lorsque le taux LIBOR, majoré de lacommission bancaire, est inférieur au taux fixe garanti, la banque qui accorde le cré-dit doit verser la différence aux pouvoirs publics. Pour ceux-ci, le mécanisme de stabi-lisation du taux d'intérêt peut engendrer aussi bien des recettes que des dépenses,dont l'ampleur n'est pas fixée à l'avance. Une augmentation du taux LIBOR entraîneune augmentation des dépenses publiques, tandis que son abaissement les fait dimi-nuer, de sorte que, au moment où le taux LIBOR, majoré de la commission bancaire,passe sous la barre du taux fixe garanti, l'autorité publique perçoit une recette.
En marge de ce qui précède, il convient de signaler que la gestion des risques
de change et d'intérêt peut, en vertu de l'article 4 de l'arrêté royal du 30 mai 1997,être confiée à un organisme public spécialisé.
1.2. Principe constitutionnel de l'universalité
L'article 174, al. 2, de la Constitution coordonnée dispose que toutes les recet-
tes et dépenses de l'Etat doivent être portées au budget et dans les comptes. Le bud-get présente donc un caractère brut, la compensation entre les dépenses et les recet-tes étant exclue.
A l'occasion du contrôle des engagements pris sur les crédits destinés au sou-
tien financier à l'exportation pour l'année budgétaire 1998, il est apparu que ceux-ciont été utilisés pour couvrir des dépenses résultant de conventions de swaps de taux
d'intérêt (5). Ces conventions ont été conclues pour limiter l'impact financier négatifpour le Trésor d'une hausse future du taux LIBOR.
Sept dossiers de stabilisation du taux d'intérêt ont fait l'objet d'une opération
de swap . Au moyen des conventions de swaps de taux d'intérêt, les flux d'intérêts
existant dans le cadre de la stabilisation du taux d'intérêt ont été échangés (6) : lespouvoirs publics paient un taux fixe au cocontractant, tandis que ce dernier leur paieun taux d'intérêt variable (taux LIBOR). Pour les pouvoirs publics, la conclusiond'une transaction de swap de taux d'intérêt permet de fixer le coût de l'ensemble du
montage réalisé, leur évitant ainsi un coût potentiel plus élevé dans un dossier de sta-bilisation, en échange de leur renoncement à un avantage éventuel. 
(5) Un swap de taux d'intérêt est une convention par laquelle deux parties s'engagent à
échanger, pendant un certain temps et suivant des règles préétablies, différentes catégories de paie-ment d'intérêts, comme, par exemple, un taux d'intérêt fixe contre un taux d'intérêt variable.  
(6) Dans un certain sens, on peut estimer, à propos de la stabilisation du taux d'intérêt,
que les pouvoirs publics paient à la banque créditrice le taux d'intérêt variable, majoré de la commis-sion bancaire, tandis qu'à son tour, la banque leur paie le taux fixe garanti.  Dans la pratique, seulela différence fait l'objet d'un décompte.
271 Schematisch geeft de opgezette constructie vanuit het oogpunt van de over-
heid volgend beeld :
1. het stabilisatiedossier : 
– libor + commissie  <  stabilisatierente  —>  ontvangst
– libor + commissie  >  stabilisatierente  —>  kost
2. de interest rate swap :
– libor < vaste rentevoet  —>  kost
– libor > vaste rentevoet  —>  ontvangst
Er bestaan met andere woorden twee dubbele intreststromen waarbij de 
intreststromen die ontstaan ten gevolge van de interest rate swap overeenkomsten
deze die bestaan in het stabilisatiedossier in zekere zin compenseren.
Het sluiten van interest rate swap overeenkomsten werd in de loop van 1994
beslist voor zeven stabilisatiedossiers (7). Daarop stuurde de bank de swap confirma-ties ter ondertekening naar de administratie (8). Doordat de juridische dienst van hetMinisterie van Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamen-werking voorbehoud maakte omtrent de toepasbaarheid van de International Swap
Dealers Association master agreement (ISDA-conventie) op het ministerie (9) werden
deze confirmaties pas op 2 december 1997 door de minister ondertekend (10).Tijdens de periode tussen de feitelijke beslissing tot “swappen” en de formele onder-tekening van de swap-confirmaties vonden er op de contractuele semestriële wentel-data afrekeningen plaats. Die konden evenwel, bij gebrek aan door de ministerondertekende confirmaties, niet worden betaald/gecompenseerd.
Wat de compensatie van bedragen betreft, moet worden aangestipt dat, in
tegenstelling tot de stabilisatiedossiers waarbij de overheid op de vervaldagen ofwelcrediteur ofwel debiteur is en waardoor er geen compensatie kan plaatsvinden, deoverheid in intrest rate swap overeenkomsten op de vervaldagen altijd debiteur en
crediteur is, waardoor compensatie voor de hand ligt. De ISDA-conventie stelt dezecompensatie in. De administratie stelde echter ook compensatie voor tussen de rente-stabilisatiedossiers en de interest rate swap dossiers.
(7) In 1994 waren de koninklijke besluiten nr. 6 van 18 april 1967 en nr. 51 van 24 okto-
ber 1967 van toepassing.
(8) Elke individuele swaptransactie wordt bevestigd door een swap-confirmatie.(9) ISDA staat voor International Swap Dealers Association . Deze ISDA master agree-
ment bevat de algemene voorwaarden inzake swaptransacties. 
(10) Op 2 december 1997 is het koninklijk besluit van 30 mei 1997 van toepassing.
272 Schématiquement, le montage réalisé se présente, du point de vue de l'auto-
rité publique, comme suit :
1. Dossier de stabilisation : 
– LIBOR + commission < rente de stabilisation  —> recette
– LIBOR + commission > rente de stabilisation  —> coût
2. Swap de taux d'intérêt :
– LIBOR < taux fixe  —> coût
– LIBOR > taux fixe  —> recette
Autrement dit, il existe deux flux d'intérêts doubles : les flux d'intérêts
engendrés à la suite des conventions de swaps de taux d'intérêt compensent, en quel-
que sorte, ceux du dossier de stabilisation.
Dans le courant de l'année 1994, il a été décidé de conclure des conventions
de swaps de taux d'intérêt pour sept dossiers de stabilisation (7). La banque a ainsi
envoyé des confirmations de swap pour signature à l'administration (8). Le service
juridique du ministère des Affaires étrangères, du Commerce extérieur et de laCoopération au développement ayant émis des réserves quant à l'application du"master agreement " de l'' International Swap Dealers Association " (convention de
l'ISDA) au ministère (9), le ministre n'a signé ces confirmations que le 2 décem-bre 1997 (10). Durant la période qui s'est écoulée entre la décision effective de con-clure des swaps et la signature formelle des confirmations, des décomptes eurent lieu
aux dates de refinancement contractuelles. Toutefois, à défaut de confirmations si-gnées par le ministre, ils n'ont pu faire l'objet de paiements/compensations.
En ce qui concerne la compensation de montants, il convient de signaler que,
contrairement aux dossiers de stabilisation, dans lesquels les pouvoirs publics se trou-vent ou créditeurs ou débiteurs aux échéances et aucune compensation ne peut doncintervenir, dans les conventions de swaps de taux d'intérêt, les pouvoirs publics se
trouvent toujours débiteurs et créditeurs aux échéances, de sorte que la compensa-tion est évidente. La convention de l'ISDA instaure cette compensation.L'administration a toutefois réalisé la compensation aussi entre les dossiers de stabili-sation du taux d'intérêt et les dossiers de swaps de taux d'intérêt.
(7) En 1994, seuls les arrêtés royaux n° 6 du 18 avril 1967 et n° 51 du 24 octobre 1967
étaient d'application.
(8) Chaque transaction de swap individuelle fait l'objet d'une confirmation de swap.(9) ISDA signifie " International Swap Dealers Association ". Le " master agreement " (con-
vention de base) de l'ISDA contient les conditions générales relatives aux transactions de swap .
(10) Au 2 décembre 1997, c'est l'arrêté royal du 30 mai 1997 qui est applicable.
273 Uit een op 31 december 1997 opgestelde consolidatie van alle openstaande
bedragen waarvan de overheid zowel in het kader van de stabilisatiedossiers als in deannexe swapoperaties debiteur of crediteur is, blijkt dat in de stabilisatiedossiers deoverheid crediteur is voor een totaal bedrag van 1.830.246,06 USD of67.641.318 BEF (11), en dat in de annexe swapoperaties de overheid debiteur is vooreen bedrag van 3.783.193,02 USD of 139.817.356 BEF. Doordat er geen betalingenzijn gebeurd op de contractuele wenteldata, is de overheid intresten verschuldigd tenbedrage van 223.812,72 USD of 8.271.558 BEF. Aan te stippen is dat voor de calcula-tie van deze bedragen een manifest gebrek aan interne controle op de rekenkundigejuistheid werd vastgesteld. De administratie bleek volledig afhankelijk te zijn van dedoor de bank verrichte berekeningen. 
De totale kost of opbrengst voor de overheid van de aangegane swaptransac-
ties is momenteel nog niet gekend doordat de swaptransacties een looptijd hebbentot het jaar 2004.
3. Opmerkingen van het Rekenhof (12)
Daar het koninklijk besluit van 30 mei 1997 geen expliciete bevoegdheid ver-
leent tot het aangaan of delegeren van interest rate swaps (13) werd naar de rechts-
grond van dergelijke overeenkomsten geïnformeerd. De kredieten ingeschrevenonder basisallocatie 12.31.01 van programma 14.51.1 zijn immers, in toepassing vanhet koninklijk besluit van 30 mei 1997, bestemd voor uitgaven in het kader van rente-subsidies. Dat besluit voorziet niet expliciet in een wettelijke basis voor uitgavenvoortvloeiend uit interest rate swap overeenkomsten. Het feit dat beide juridische ins-
trumenten – subsidie en overeenkomst – fundamenteel verschillend zijn, maakt eenverschillende begrotingsimputatie noodzakelijk.
Conform artikel 4 van het koninklijk besluit van 30 mei 1997 kan het beheer
van koers- en intrestrisico’s aan een gespecialiseerde openbare instelling worden toe-vertrouwd. Dat besluit geeft de minister geen expliciete bevoegdheid tot het aangaanof delegeren van interest rate swap transacties, of om via algemene voorwaarden van
de overheidstussenkomst in de financiering in deviezen op twee jaar en meer van uit-voerkredieten van Belgische uitrustingsgoederen en daarmee verband houdendeprestaties, de modaliteiten van dergelijke interest rate swaps te regelen. Omwille van
de rechtszekerheid is het dan ook aangewezen aan de interest rate swap transacties
een organieke basis te geven, waarop de algemene voorwaarden kunnen wordengestoeld.
(11) 1 USD = 36,9575 BEF.
(12) Brief van 15 juli 1998 aan de minister belast met Buitenlandse Handel. (13) De opgeheven koninklijke besluiten nr. 6 van 18 april 1967 en nr. 51 van 24 okto-
ber 1967 maakten de minister evenmin bevoegd.
274 Une consolidation, effectuée au 31 décembre 1997, de tous les montants
impayés dont les pouvoirs publics sont débiteurs ou créditeurs, tant dans le cadre desdossiers de stabilisation que dans les opérations de swap annexes, fait apparaître que,
dans les dossiers de stabilisation, les pouvoirs publics sont créditeurs d'un montanttotal de 1.830.246,06 USD, soit 67.641.318 francs (11), et, dans les opérations de swapannexes, ils sont débiteurs d'un montant de 3.783.193,02 USD, soit139.817.356 francs. Aucun paiement n'ayant été effectué aux dates de refinancementcontractuelles, les pouvoirs publics sont redevables d'intérêts à concurrence de223.812,72 USD, soit 8.271.558 francs. Il importe de relever un manque manifeste decontrôle interne de l'exactitude mathématique en ce qui concerne le calcul de cesmontants. L'administration s'est totalement reposée sur les calculs effectués par labanque. 
Le délai des transactions de swap conclues courant jusqu'à l'an 2004, leur coût
ou produit total pour les pouvoirs publics n'est pas encore connu actuellement.
3. Observations de la Cour des comptes (12)
L'arrêté royal du 30 mai 1997 ne conférant pas de compétence explicite pour
la conclusion de swaps de taux d'intérêt ou la délégation en la matière (13), la Cour
s'est enquise du fondement juridique de semblables conventions. En effet, les créditsinscrits à l'allocation de base 12.31.01 du programme 14.51.1 sont, en application del'arrêté royal du 30 mai 1997, destinés à couvrir les dépenses exposées dans le cadredes subventions en intérêts. Cet arrêté ne prévoit pas explicitement de base légalepour les dépenses découlant de conventions de swaps de taux d'intérêt. Le fait que
ces deux instruments juridiques – subventions et conventions – diffèrent de manièrefondamentale rend nécessaire une imputation budgétaire différente.
Conformément à l'article 4 de l'arrêté royal du 30 mai 1997, la gestion des ris-
ques de change et d'intérêt peut être confiée à un organisme public spécialisé. Cetarrêté ne confère pas explicitement au ministre le pouvoir de conclure des transac-tions de swaps de taux d'intérêt ou de donner délégation en la matière, ni de régler
les modalités de semblables swaps de taux d'intérêt par le biais des conditions géné-
rales de l'intervention publique dans le financement en devises, à deux ans et plus,des crédits à l'exportation de biens d'équipement belges et des prestations y afféren-tes. Il s'indique, dès lors, pour des motifs de sécurité juridique, de conférer aux trans-actions de swaps de taux d'intérêt un fondement organique, sur lequel pourraient se
baser les conditions générales.
(11) 1 USD = 36,9575 francs.
(12) Lettre du 15 juillet 1998 au ministre chargé du Commerce extérieur.  (13) Les arrêtés royaux n° 6 du 18 avril 1967 et n° 51 du 24 octobre 1967 abrogés n'habili-
taient pas davantage le ministre.
275 De beslissing, in 1994, tot het sluiten van interest rate swap transacties werd
genomen zonder dat voorafgaandelijk werd onderzocht of in het licht van de wet van3 juni 1964, van het koninklijk besluit van 18 april 1967 en van de begrotingsprinci-pes, de ISDA–conventie toepasbaar was. Eind 1997 werd dienaangaande een oplos-sing bereikt en werden de swap-confirmaties ondertekend. De in deze confirmatiesopgenomen gecumuleerde bedragen, verhoogd met verwijlintresten, werden in deloop van het begrotingsjaar 1998 vereffend. Deze aanpak getuigt van onzorgvuldigbeheer.
Er is geen interne controle op de vereffeningsdossiers : de verschuldigde som-
men zijn niet gedetailleerd en de expertise voor het nazicht van de juistheid van deafrekeningen ontbreekt. Dit hinderde het Rekenhof in het adequaat vervullen vanzijn controle-opdracht : de juistheid van de bedragen kon niet worden vastgesteld.
De door de administratie voorgestelde compensatie tussen de bedragen in de
stabilisatiedossiers en de bedragen in het kader van de interest rate swap transacties,
is in strijd met het grondwettelijk universaliteitsbeginsel.
Tot heden antwoordde de minister niet, ondanks een herinneringsbrief (14). 
(14) Brief van 23 december 1998.
276 En 1994, la décision de conclure des transactions de swaps de taux d'intérêt a
été prise sans examiner préalablement si la convention de l'ISDA était applicable auregard de la loi du 3 juin 1964, de l'arrêté royal du 18 avril 1967 et des principesbudgétaires. A la fin de l'année 1997, une solution a été trouvée à cet égard et lesconfirmations de swaps ont été signées. Les montants cumulés repris dans ces confir-
mations, majorés des intérêts de retard, ont été liquidés dans le courant de l'an-née 1998. Cette manière de procéder témoigne d'une gestion négligente.
Les dossiers de liquidation ne font l'objet d'aucun contrôle interne : les som-
mes dues ne sont pas détaillées et les compétences nécessaires pour vérifier la justes-se des comptes font défaut. Ces lacunes entravent la Cour dans l'exécution adéquatede sa mission de contrôle ; l'exactitude des montants n'a donc pu être établie.
La compensation, proposée par l'administration, entre les montants figurant
dans les dossiers de stabilisation et ceux fixés dans le cadre des transactions de swaps
de taux d'intérêt est contraire au principe constitutionnel de l'universalité.
A ce jour, le ministre n'a pas répondu, en dépit d'une lettre de rappel (14). 
(14) Lettre du 23 décembre 1998.
277 – UITGAVEN IN VERBAND MET DE SAMENWERKING TUSSEN DE FEDERALE VOOR-
LICHTINGSDIENST EN HET MINISTERIE
In 1996 heeft het Ministerie van Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking met de Federale Voorlichtingsdienst (FVD) twee samen-werkingsovereenkomsten gesloten die het opzetten beogen van informatie- en sensibili-seringscampagnes voor het grote publiek met betrekking tot de Europese integratie.Naar aanleiding van de uitvoering van die overeenkomsten heeft het Rekenhof vastge-steld dat de voorgelegde documenten ontoereikend waren om, enerzijds, de wettelijk-heid en de regelmatigheid aan te tonen van de uitgaven ten laste van de begroting en,anderzijds, de conformiteit vast te stellen van de overeenkomsten met de FVD aan deregelgeving inzake overheidsopdrachten.
De Eerste Minister heeft het advies van het Rekenhof gevraagd nopens de toe-
passing van die regelgeving op de overeenkomsten die door de ministeriële departe-menten met de FVD werden gesloten.
1. Algemeen wettelijk kader
1.1. Het statuut van de Belgische Federale Voorlichtingsdienst (FVD)
Het Belgisch Instituut voor Voorlichting en Documentatie (INBEL) is een
openbare instelling die in 1961 werd opgericht overeenkomstig de wet van27 juni 1921 waarbij aan de verenigingen zonder winstgevend doel en aan de instellin-gen van openbaar nut rechtspersoonlijkheid wordt verleend. De statuten, die her-haaldelijk werden gewijzigd, werden door verschillende koninklijke besluiten goed-gekeurd. Bij koninklijk besluit van 30 mei 1994 werd de instelling omgevormd tot deBelgische Federale Voorlichtingsdienst (FVD).
De statutaire opdracht van de dienst bestaat er inzonderheid in tegemoet te
komen aan de behoeften van algemeen belang inzake informatie en documentatie.
De activiteiten van de dienst worden in hoofdzaak gefinancierd door de Staat,
ofwel via de toekenning van subsidies, ofwel via opdrachten die door de ministeriëledepartementen worden gegund. Hij kan eveneens elke natuurlijke of rechtspersoonop diens verzoek bijstaan. Zijn beheer is aan de controle door de Staat onderworpen.
1.2. De juridische omkadering van de subsidiëring van de FVD
De statuten van de FVD bepalen dat zijn middelen onder meer afkomstig zijn
van subsidies van de openbare besturen. Ze worden toegekend door het Ministerievan Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking en dediensten van de Eerste Minister (1). De toekenning van die subsidies impliceert devoorlegging van verschillende documenten, zoals de begroting, de rekeningen en debalansen.
(1) Aldus beloopt de subsidie die door de Minister van Buitenlandse Zaken voor het
jaar 1999 aan de FVD wordt toegekend, 37 miljoen BEF (basisallocatie 41.61.4103) en de subsidietoegekend door de Eerste Minister, 76,3 miljoen BEF (basisallocatie 40.40.4101).F – 1.356.171
F – 1.369.188N – 1.476.923
278 –- DÉPENSES RELATIVES A LA COLLABORATION ENTRE LE SERVICE FÉDÉRAL
D’INFORMATION ET LE MINISTERE
En 1996, le département des Affaires étrangères, du Commerce extérieur et de la
Coopération au développement a conclu avec le Service fédéral d’information (S.F.I.)deux conventions de collaboration ayant pour objet la réalisation de campagnesd’information et de sensibilisation du public, relatives à l’intégration européenne. Al’occasion de l’exécution de ces conventions, la Cour a constaté que les documentsproduits ne suffisaient pas à établir la légalité et la régularité des dépenses à la chargedu budget attribué au département ordonnateur, ni la conformité des marchés passéspar le S.F.I. avec la législation sur les marchés publics.
Par ailleurs, informé de ce contentieux, le premier ministre a demandé l’avis de
la Cour au sujet de l’application de cette législation aux conventions conclues avec leS.F.I. par les départements ministériels.
1. Cadre légal général
1.1. Statut du Service fédéral belge d'information (S.F.I.)
L'Institut belge d’information et de documentation (INBEL) est un établisse-
ment d’utilité publique, créé, en 1961, conformément à la loi du 27 juin 1921 accor-dant la personnalité civile aux associations sans but lucratif et aux établissementsd’utilité publique. Ses statuts et leurs modifications ont été approuvés par diversarrêtés royaux. L’établissement a été rebaptisé Service fédéral belge d’information(S.F.I.) par arrêté royal du 30 mai 1994.
Sa mission statutaire consiste notamment à satisfaire les besoins d’intérêt
général en matière d’information et de documentation.
Le Service voit ses activités financées majoritairement par l'Etat, soit par l'oc-
troi de subsides, soit par le biais de marchés conclus avec les départements ministé-riels. Il peut aussi apporter son concours à la demande de toute personne physique oumorale. Sa gestion est soumise au contrôle de l'Etat.
1.2. Régime juridique relatif au subventionnement du S.F.I.
Les statuts du S.F.I. prévoient que ses ressources proviennent, entre autres, de
subventions des pouvoirs publics. Celles-ci sont allouées par le département duministère des Affaires étrangères, du Commerce extérieur et de la Coopération audéveloppement et les services du premier ministre (1). L’octroi de ces subsides estsubordonné à la production de différents documents, tels que le budget, les compteset les bilans.
(1) A titre d’exemple, le montant du subside octroyé au S.F.I. pour l’année 1999 par le
ministre des Affaires étrangères se chiffre à 37 millions de francs (A.B. 41.61.41.03) et celui accordépar le premier ministre à 76,3 millions de francs (A.B. 40.40.41.01).F – 1.356.171
279 Op die subsidies zijn de bepalingen inzake de controle op de aanwending van
subsidies (artikelen 55 tot 58 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit)toepasselijk.
Op grond van die bepalingen moet de beslissing tot toekenning van een subsi-
die de aard, de draagwijdte en de modaliteiten van de verantwoording die de begun-stigde moet afleggen, nader bepalen. De begunstigde moet de subsidie aanwendenvoor de doelstelling waarvoor ze is toegekend en de aanwending van de ontvangenbedragen verantwoorden.
1.3. De toepassing van de regelgeving inzake overheidsopdrachten
De opdrachten die door de openbare besturen worden gegund, zijn onderwor-
pen aan punctuele bepalingen die voorheen door de wet van 14 juli 1976 waren vast-gesteld en die thans in de wet van 24 december 1993 zijn vervat. Die bepalingen leg-gen bijvoorbeeld op dat een beroep op de mededinging moet worden gedaan, datbetalingen slechts kunnen worden gedaan voor verstrekte en aanvaarde diensten, datde bestekken vooraf worden opgesteld ....
In antwoord op een advies dat door de Eerste Minister werd gevraagd, heeft
het Rekenhof de toepasselijkheid van de regelgeving inzake overheidsopdrachtenbevestigd, zowel voor de opdrachten die door de FVD aan derden worden toever-trouwd als voor die welke de federale overheid hem toekent (2).
De opdrachten die de dienst aan derden toekent, zijn immers op grond van
artikel 1, § 2, van de wet van 14 juli 1976 (3) en artikel 4, § 2, van de wet van24 december 1993 (4) aan de regels betreffende de overheidsopdrachten onderwor-pen.
Die bepalingen zijn eveneens toepasselijk op de opdrachten die de federale
overheden aan de FVD gunnen. De Staat kan immers in zijn betrekkingen met deFVD geen gebruik maken van het afwijkende stelsel waarin artikel 3, § 2, van de wetvan 24 december 1993 voorziet ; luidens die afwijking valt de diensten die door eenaanbestedende overheid worden gegund op basis van een uitsluitend recht dat ze uithoofde van bekendgemaakte wettelijke of reglementaire bepalingen geniet en dieverenigbaar zijn met het verdrag tot oprichting van de Europese EconomischeGemeenschap, niet onder die wetgeving. De FVD beschikt evenwel niet over eenwettelijk monopolie inzake de verspreiding van informatie namens de overheidsin-stanties en derhalve evenmin over een "uitsluitend recht" in de zin van de bovenge-noemde bepaling.
(2) Brieven van 12 november 1997 en 6 mei 1998.
(3) Artikel 1, § 2, van de wet van 14 juli 1976 bepaalt dat "… deze wet eveneens van toe-
passing is ... op de rechtspersonen waarin de overheid een overwegend belang heeft. "
(4) Artikel 4, § 2, van de wet van 24 december 1993 bepaalt dat de titels I, II, III en IV
van die wet "eveneens van toepassing zijn op :
1° de organismen van openbaar nut ; …8° de rechtspersonen die op de datum van de beslissing om tot een opdracht over te gaan :
- opgericht zijn met het specifieke doel te voorzien in behoeften van algemeen
belang die niet van industriële of commerciële aard zijn, en
- rechtspersoonlijkheid hebben, en waarvan- ofwel de werkzaamheden in hoofdzaak gefinancierd worden door de overhe-
den of instellingen vermeld in § 1 en § 2, 1° tot 8°;
- ofwel het beheer onderworpen is aan toezicht van die overheden of instellingen;- ofwel de leden van de directie, van de raad van bestuur of van de raad van
toezicht voor meer dan de helft door die overheden of instellingen zijn aange-wezen".
280 Ces subsides sont soumis aux dispositions relatives au contrôle de l’emploi des
subventions, inscrites aux articles 55 à 58 des lois coordonnées sur la comptabilité del’Etat.
En vertu de celles-ci, toute décision allouant une subvention en précise la
nature et l'étendue, ainsi que les modalités des justifications à fournir par l'allocatai-re. Celui-ci doit, pour sa part, utiliser la subvention aux fins pour lesquelles elle estaccordée et justifier l'utilisation des sommes reçues.
1.3. Application de la législation sur les marchés publics
Les marchés passés par les pouvoirs publics sont soumis à des dispositions pré-
cises fixées, auparavant, par la loi du 14 juillet 1976 et, actuellement, par la loi du 24décembre 1993. Ces dispositions imposent, par exemple, qu'il soit fait appel à la con-currence, que les paiements n'interviennent que pour des services faits et acceptés,que des cahiers de charges soient établis préalablement, …
En réponse à une demande d’avis du premier ministre, la Cour a confirmé
l’application de la législation sur les marchés publics tant pour les missions attribuéesà des tiers par le S.F.I. qu’à celles que lui confie l’autorité fédérale (2).
En ce qui concerne les missions que le service attribue à des tiers, elles sont en
effet soumises aux règles régissant les marchés publics, en application de l'article 1
er,
§ 2, de la loi du 14 juillet 1976 (3) et de l'article 4, § 2, de la loi du 24 décembre 1993(4).
Quant aux missions confiées par les pouvoirs publics fédéraux au S.F.I., elles
sont également régies par ces dispositions, car l'Etat ne peut exciper, dans ses rela-tions avec le S.F.I., du régime dérogatoire prévu à l'article 3, § 2, de la loi du 24décembre 1993, selon lequel les services attribués à un pouvoir adjudicateur sur labase d'un droit exclusif dont il bénéficie en vertu de dispositions législatives ou régle-mentaires publiées et conformes au traité instituant la Communauté échappent àcette législation. En effet, le S.F.I. ne dispose pas d'un monopole légal en matière dediffusion de l'information au nom des pouvoirs publics et, donc, pas davantage d'un"droit exclusif" au sens des dispositions précitées.
(2) Lettre des 12 novembre 1997 et 6 mai 1998.
(3) L'article 1er, § 2, de la loi du 14 juillet 1976 stipule que cette "… loi est également
applicable … aux personnes morales dans lesquelles les pouvoirs publics détiennent un intérêt pré-pondérant".
(4) L'article 4, § 2, de la loi du 24 décembre 1993 prévoit que les dispositions des titres I
er,
II, III et IV de la présente loi "sont également applicables :
1° aux organismes d'intérêt public ; …8° aux personnes qui, à la date de la décision de lancer un marché :
- ont été créées pour satisfaire spécifiquement des besoins d'intérêt général
ayant un caractère autre qu'industriel ou commercial, et
- sont dotées d'une personnalité juridique, etdont- soit l'activité est financée majoritairement par les autorités ou organismes
mentionnés au § 1
eret au § 2, 1° à 8° ;
- soit la gestion est soumise au contrôle de ces autorités ou organismes ;- soit plus de la moitié des membres de l'organe d'administration, de direction
ou de surveillance sont désignés par ces autorités ou organismes…".
281 Met betrekking tot de globale problematiek van de openbare informatie die
door de federale regering wordt verspreid, heeft het Rekenhof ingestemd met hetstandpunt van de Eerste Minister dat een oplossing voor de toekomst zou bestaan inde oprichting, in uitvoering van artikel 2, 1°, van de wet van 11 april 1994 betreffendede openbaarheid van bestuur (5), van een instelling die over een uitsluitend recht inde zin van artikel 3, § 2, van de wet van 24 december 1993 zou beschikken.
Naar aanleiding van de intergouvernementele conferentie van de Lid-Staten
van de Europese Unie in 1996 heeft het Ministerie van Buitenlandse Zaken,Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking met de FVD twee samenwer-kingsovereenkomsten gesloten met het oog op het opzetten van informatie- en sensi-biliseringscampagnes betreffende de Europese integratie.
De taak van de dienst bestond er in hoofdzaak in het agentschap te selecteren
dat het concept voor de informatiecampagne diende te leveren. Hij stond eveneens invoor de verschillende verrichtingen met betrekking tot het drukken en het versprei-den van de brochures en de folders die voor het publiek waren bestemd, en de pro-ductie van de regeringsmededeling.
De financiële impact van die overeenkomsten bedroeg 5.158.527 BEF. Dat
bedrag werd aangerekend ten laste van basisallocatie 12.40 van organisatieafdeling 55in verband met de informatie betreffende Europa. Contractueel werd in de betalingvan dat bedrag in twee fasen voorzien : 30 % bij de ondertekening van de overeen-komsten en het saldo bij de voorlegging door de FVD van de overeenstemmende fac-turen, gestaafd met verantwoordingsstukken.
Bij de betaling van het saldo bleken de verstrekte verantwoordingsdocumen-
ten ontoereikend.
3. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Buitenlandse Zaken
De documenten die door het departement werden voorgelegd of die het
Rekenhof na aandringen bekwam, waren ontoereikend om de wettelijkheid en deregelmatigheid aan te tonen van de uitgaven die ten laste van de begroting van hetMinisterie van Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel enOntwikkelingssamenwerking werden aangerekend (6). Op grond van de overeen-komsten die op 18 maart en 13 juni 1996 met de FVD werden gesloten, diendenimmers de documenten met betrekking tot de gunning en de uitvoering van deopdracht te worden voorgelegd.
(5) Die bepaling luidt als volgt : "Met het oog op een duidelijke en objectieve voorlich-
ting van het publiek over het optreden van de federale administratieve overheden :
1° bepaalt de Koning, bij een in Ministerraad overlegd besluit, de organisatie en de
opdrachten van de federale voorlichtingsdienst alsmede de federale administratie-ve overheden die ertoe gehouden zijn een gespecialiseerde instantie te belastenmet de conceptie en de realisatie van het informatiebeleid."
(6) Brief van 15 januari 1997.
282 Par ailleurs, en ce qui concerne la problématique globale de l’informa-
tion publique diffusée par le Gouvernement fédéral, la Cour a souscrit au point devue du premier ministre, selon lequel une solution élaborée pour l’avenir consisteraità créer, en exécution de l’article 2, 1°, de la loi du 11 avril 1994 relative à la publicitéde l’administration (5), un organisme qui dispose d’un droit exclusif au sens de l’arti-cle 3, § 2, de la loi du 24 décembre 1993. 
En 1996, à l’occasion de la conférence intergouvernementale des pays mem-
bres de l’Union européenne, le département des Affaires étrangères, du Commerceextérieur et de la Coopération au développement a conclu avec le S.F.I. deux conven-tions de collaboration pour des campagnes d’information et de sensibilisation relati-ves à l’intégration européenne.
La tâche du Service consistait essentiellement à sélectionner l’agence devant
fournir le concept de la campagne d’information. Il devait également mettre enœuvre les différentes opérations concernant l’impression ainsi que la distribution debrochures et de dépliants destinés au public et assurer la production de la communi-cation gouvernementale.
Ces conventions portaient sur un montant total de 5.158.527 francs, qui a été
imputé à la charge de l’allocation de base 12.40 de la division organique 55, consacréeà l’information au sujet de l’Europe. Les conventions prévoyaient la liquidation decette somme en deux phases : 30% à la signature des conventions et le solde sur pré-sentation, par le S.F.I., des factures correspondantes, accompagnées des éléments jus-tificatifs. 
Le règlement de ce solde a posé problème en raison de l'insuffisance des piè-
ces justificatives fournies.
3. Observations de la Cour au ministre des Affaires étrangères
Les documents produits par le département ou obtenus suite aux demandes
de la Cour étaient insuffisants pour établir la légalité et la régularité des dépensesimputées à la charge du budget du ministère des Affaires étrangères, du Commerceextérieur et de la Coopération au développement (6). Pour y parvenir, il convenait,selon les conventions passées les 18 mars et 13 juin 1996 avec le S.F.I., de produire lesdocuments relatifs à la passation, à la conclusion et à l’exécution des marchés. 
(5) "Afin de fournir au public une information claire et objective sur l’action des auto-
rités administratives fédérales : 
1° Le roi détermine, par arrêté délibéré en conseil des ministres, l’organisation et les
missions du service d’information fédéral et l’organisation détermine les autoritésadministratives fédérales tenues d’attribuer à une instance spécialisée la concep-tion et la réalisation de l’information."
(6) Lettre du 15 janvier 1997.
283 Aldus heeft het Rekenhof met betrekking tot de twee overeenkomsten op
grond van de wet van 14 juli 1976 op de overheidsopdrachten en het koninklijk uit-voeringsbesluit van 22 april 1977 de voorlegging gevraagd van : de bijzondere bestek-ken, de offertes van de verschillende geraadpleegde firma’s, de processen-verbaal vangunning van de opdrachten, de akten van notificatie en de gedetailleerde facturen. Inverband met de overeenkomst van 18 maart 1996 vroeg het bovendien om een uit-splitsing van de verspreidingskosten en naar het resultaat van de stappen onderno-men om externe financiële steun te bekomen teneinde de kostprijs van die informa-tiecampagne via de FVD te kunnen drukken.
De twee voorgelegde ordonnanties konden derhalve niet worden geviseerd.Ondertussen had de Minister van Buitenlandse Zaken het Rekenhof onder-
vraagd (7) over het verzoek van de FVD in de toekomst geen verantwoordingsstuk-ken meer te moeten verstrekken, aangezien in het verleden was gebleken dat diestukken moeilijk konden worden bekomen (8). Vermits hij aan de controle van hetRekenhof is onderworpen, was de dienst van mening dat hij de verantwoording vande prestaties niet aan het ministerie moest meedelen (9) .
In dat verband heeft het Rekenhof opnieuw benadrukt dat de reglementering
de verplichting oplegt alle uitgaven te verantwoorden. De minister of zijn afgevaar-digde moet zich aldus verzekeren van de wettelijkheid en de regelmatigheid van elkeuitgave die hij ordonnanceert ten laste van de kredieten die hem door de Kamer vanVolksvertegenwoordigers zijn toegekend (10). Derhalve moeten alle verantwoor-dingsstukken tot staving van de prestaties van de FVD voor rekening van de admini-stratie worden opgevraagd, ofwel rechtstreeks, ofwel via derden, temeer daar de wetop de overheidsopdrachten op die dienst als rechtspersoon waarvan de activiteiten inhoofdzaak door de overheid worden gefinancierd, toepasselijk is.
4. Antwoord van de FVD en reactie van het Rekenhof
De FVD heeft rechtstreeks aan het Rekenhof geantwoord en de verantwoor-
dingsstukken toegezonden (11).
Het Rekenhof heeft onder verwijzing naar het principe dat de minister zich
moet verzekeren van de wettelijkheid en de regelmatigheid van de uitgaven die hijordonnanceert, de stukken voor nazicht naar het departement gezonden (12).
(7) Brief van 6 november 1996.
(8) In andere dossiers had het Rekenhof reeds kritiek geformuleerd op het ontbreken
van verantwoordingsstukken bij de facturen van de FVD. Het had ook de betaling van voorschottenaan de dienst bekritiseerd als in strijd met artikel 4, 1e lid, van de wet van 14 juli 1976 op de over-heidsopdrachten. Tevens werd een foutieve berekening van verwijlintresten in het kader van over-eenkomsten die werden gesloten met het Ministerie van Binnenlandse Zaken en hetStaatssecretariaat voor Veiligheid, Sociale Integratie en Leefmilieu, vastgesteld.
(9) De FVD alludeert op de controle betreffende de aanwending van zijn werkingstoela-
gen.
(10) Brief van 15 januari 1997.(11) Brief van 18 maart 1997.(12) Brief van 28 mei 1997.
284 La Cour a ainsi réclamé, pour les deux conventions, les cahiers spéciaux des
charges, les offres des différentes firmes consultées, les procès-verbaux d’attributiondes marchés, les actes de notification, ainsi que les factures détaillées, et ce, selon laprocédure prévue par la loi du 14 juillet 1976 sur les marchés publics et l’arrêté royalsubséquent du 22 avril 1977. De plus, en ce qui concerne la convention du 18 mars1996, elle a demandé de préciser la ventilation des frais de diffusion et de faire con-naître le résultat des démarches effectuées afin d’obtenir des aides financières exté-rieures susceptibles de réduire le coût de cette campagne d‘information entreprisepar l’intermédiaire du S.F.I.
En conséquence, les deux ordonnances n'ont pu être visées.Entre-temps, le ministre des Affaires étrangères (7) avait interrogé la Cour
sur le bien-fondé de la volonté du S.F.I. de ne plus fournir, à l’avenir, de pièces justifi-catives, en faisant état des difficultés déjà éprouvées dans le passé pour obtenir detelles pièces (8). Alléguant le fait qu’il était soumis au contrôle de la Cour, le Serviceestimait en effet ne pas devoir communiquer la justification des prestations fourniesau cocontractant départemental (9).
A ce propos, la Cour a réaffirmé le principe selon lequel la réglementation
impose de justifier toutes les dépenses. Il appartient ainsi au ministre ou à son délé-gué de s’assurer de la légalité et de la régularité de toute dépense qu’il ordonnance àla charge des crédits qui lui sont attribués par la Chambre des représentants (10). Ilconvient dès lors d’exiger du S.F.I. toutes les pièces justificatives des prestations quece dernier effectue pour le compte de l’administration, soit directement, soit parl’intermédiaire de tiers, d’autant que la loi sur les marchés publics s’applique à ce ser-vice en tant que personne morale dont les activités sont essentiellement financées parles pouvoirs publics.
4. Réponse du S.F.I. et réaction de la Cour à celle-ci
Le S.F.I. a répondu directement à la Cour et lui a adressé des pièces justificati-
ves (11). 
Rappelant le principe selon lequel le ministre doit s’assurer de la légalité et de
la régularité des dépenses qu’il ordonnance, la Cour a transmis ces pièces au départe-ment pour vérification (12). 
(7) Lettre du 6 novembre 1996.
(8) Dans d’autres dossiers, la Cour avait déjà critiqué le manque de pièces justificatives
envoyées à l’appui des factures du S.F.I.  Elle avait dénoncé également le paiement d’avances auService, en contravention à l’article 4, alinéa 1, de la loi du 14 juillet 1976 sur les marchés publics, etun calcul erroné d'intérêts de retard dans le cadre de conventions passées avec le ministère del’Intérieur et le secrétariat d’Etat à la Sécurité, l’Intégration sociale et l’Environnement.
(9) Le S.F.I. invoque ici le contrôle portant sur l’utilisation des subsides de fonctionne-
ment qui lui sont alloués.
(10) Lettre du 15 janvier 1997.(11) Lettre du 18 mars 1997.(12) Lettre du 28 mai 1997.
285 Het Rekenhof heeft evenwel de aandacht van de minister gevestigd op het
ontbreken van het bestek, waardoor onmogelijk kan worden nagegaan hoe deopdracht werd gegund en de prijzen werden bepaald. Het vroeg eveneens waarom deopdrachten voor het drukken van de folder en van de brochure werden gesplitst enhoeveel de kostprijs voor het uitgeven van die brochure bedroeg. Zijn college ver-zocht tevens de bijkomende kosten voor de vertaling en het herschrijven van de fol-der en de omvangrijke administratieve kosten die de FVD vraagt, te verantwoorden.
5. Antwoord van de minister (13) en reactie van het Rekenhof
De minister liet weten dat zijn diensten de stukken die de FVD had verstrekt,
had nagezien. Hij herhaalde de uitleg van de FVD en voegde eraan toe dat voor degunning de procedure van de beperkte offerteaanvraag werd weerhouden. De keuzevan die procedure werd verantwoord door de beperkte financiële impact, de onver-enigbaarheid van de uitvoeringstermijn met een open procedure en de vereiste tech-nische specificiteiten, waardoor de mogelijkheden voor een beroep op de mededin-ging werden beperkt.
Volgens de minister werd de volledige opmaak van de folder en van de bro-
chure in het contract opgenomen om een grafische eenheid tussen de regeringsmede-deling, de folder en de brochure te bekomen.
Voor het drukken van de brochure werd een afzonderlijke bestelbon opge-
steld omdat de onderhandelingen met de Gewesten en de Gemeenschappen over detenlasteneming van een gedeelte van de financiering ervan aansleepten.
Het Rekenhof is van mening dat niet alle nodige verduidelijkingen werden
verstrekt. Het is overigens gebleken dat geen bestek werd opgesteld.
Hoewel onbetwistbare leemten werden vastgesteld in de gunningsmodalitei-
ten van de opdrachten die werden toegewezen in uitvoering van de overeenkomstentussen het ministerie en de FVD, werden toch prestaties verricht die moeten wordenvergoed.
Om die reden heeft het Rekenhof zijn visum verleend. Het heeft de aandacht
van de minister gevestigd op de ontoereikendheid van het antwoord met betrekkingtot de wijze van gunning van de opdrachten en de prijzencontrole, evenals op hetgebrek aan verantwoording nopens het ontbreken van een bestek, de splitsing van deopdrachten, de kosten voor het herschrijven en vertalen van de folder en de bijko-mende administratieve kosten die de FVD vraagt (14).
(13) Brief van 11 december 1997.
(14) Brief van 4 februari 1998.
286 Nonobstant, la Cour a déjà attiré l’attention du ministre sur l’absence du
cahier des charges, qui empêche notamment de préciser le mode de passation dumarché, ainsi que le mode de détermination des prix. Elle a également désiré con-naître les raisons de la scission des marchés pour l’impression du dépliant et de labrochure, ainsi que le montant total du coût d’édition de cette dernière, et demandéde justifier les frais supplémentaires de traduction et de réécriture du dépliant et lesfrais administratifs importants réclamés par le S.F.I.
5. Réponse du ministre (13) et réaction de la Cour à celle-ci
Le ministre a précisé que ses services avaient procédé à la vérification des piè-
ces fournies par le S.F.I. Reprenant les explications de ce dernier, il a ajouté qu'il s'a-gissait d'un appel d'offres restreint se justifiant en raison de la modicité des sommesen cause, des délais d'exécution incompatibles avec une procédure ouverte et desspécificités techniques requises limitant les possibilités d'appel à la concurrence.
Il a expliqué que la mise en page complète du dépliant et de la brochure avait
été reprise dans le contrat afin d'obtenir une ligne graphique entre la communicationgouvernementale, le dépliant et la brochure.
Quant à l'impression de cette dernière, elle avait fait l'objet d'un bon de com-
mande distinct, dans la mesure où les négociations avec les Régions et lesCommunautés, à propos de leur prise en charge d'une partie de son financement, tar-daient.
Pour la Cour, ces renseignements ne sont toutefois pas de nature à donner
toutes les précisions nécessaires. Il s’est d’ailleurs avéré qu’aucun cahier des chargesn’avait été établi.
Cependant, si des lacunes incontestables ont été relevées dans les modalités
de passation des marchés conclus en exécution des conventions entre le départementet le S.F.I., des prestations ont néanmoins été effectuées et les dépenses y afférentesdoivent être payées.
C’est pourquoi la Cour a visé l’ordonnance, tout en attirant l’attention du
ministre sur l’insuffisance des précisions apportées dans sa réponse concernant lemode de passation des marchés et le contrôle des prix, ainsi que sur le manque de jus-tifications quant à l’absence de cahier des charges, la scission des marchés, les frais deréécriture et de traduction du dépliant et les frais administratifs supplémentairesréclamés par le S.F.I. (14).
(13) Lettre du 11 décembre 1997.
(14) Lettre du 4 février 1998.
287 6. Evolutie van het dossier
In de begroting van de diensten van de Eerste Minister voor het jaar 1999 zijn
de kredieten, bestemd voor de informatieprogramma’s van de regering, niet meeringeschreven op de basisallocatie met betrekking tot de bijzondere overeenkomsten,maar wel op de basisallocatie met betrekking tot de subsidies aan de FVD (15). HetRekenhof zal erover waken dat wanneer de diensten van de Eerste Minister met deFVD informatiecampagnes opzetten, de wettelijke regeling inzake de verantwoor-ding van de aanwending van subsidies (artikelen 55 tot 58 van de gecoördineerdewetten op de rijkscomptabiliteit) strikt wordt gerespecteerd.
(15) Basisallocatie 40.40.41.02, ten belope van 56,6 miljoen BEF, in de plaats van basisal-
locatie 40.40.12.20 voor de campagne "officiële informatie".
288 6. Perspectives
Dans le budget des services du premier ministre pour l’année 1999, les crédits
destinés aux programmes d'information du Gouvernement ne sont plus inscrits à l'al-location de base supportant des conventions particulières mais à celle relative auxsubsides accordés au S.F.I. (15). Les rapports de ces services avec le S.F.I. en ce quiconcerne ses campagnes d’information devront donc répondre pleinement au cadrelégal de la justification de l’emploi des subventions, régie par les articles 55 à 58 deslois coordonnées sur la comptabilité de l'Etat, ce que le contrôle de la Cour s'attache-ra à vérifier.
(15) Allocation de base 40.40.41.02, à raison de 56,6 millions, au lieu de l’allocation de
base 40.40.12.20 pour la campagne "Information officielle".
289 7. MINSTERIE VAN FINANCIEN
– AUDIT VAN DE WERKING EN DE COMPTABILITEIT VAN DE FRANSTALIGE DIEN-
STEN VAN DE REKENPLICHTIGE DER GESCHILLEN
In de jaren 1997 en 1998 heeft het Rekenhof de werking en de comptabiliteit
onderzocht van de Franstalige diensten van de rekenplichtige van de geschillen bij deAdministratie van de Thesaurie van het Ministerie van Financiën. In zijn auditverslagformuleert het Rekenhof een reeks aanbevelingen. De uitvoering ervan zal in de loopvan het jaar 2000 moeten worden geëvalueerd.
1. Algemeen kader
De diensten van de rekenplichtige der geschillen zijn belast met het uitvoeren
van de betalingen voor de Staat wanneer er een juridisch beletsel bestaat voor de be-taling in handen van de begunstigde (beslag onder derden, overdracht, faillissement)of wanneer de omstandigheden het niet mogelijk maken de begunstigde of de op hembetrekking hebbende gegevens onmiddellijk te identificeren (overlijden, onverdeeld-heid, betaling in het buitenland, onbekend adres, materiële fouten, enz.). 
De Administratie van de Thesaurie omvat een " comptable du contentieux "
en " een rekenplichtige van de geschillen " ; hun diensten zijn belast met respectieve-lijk de behandeling van de aangelegenheden in het Frans en in het Nederlands. Dietwee diensten werken op een autonome wijze. 
Het onderzoek van het Rekenhof betrof uitsluitend de Franstalige diensten
van de liggende gelden en de betwistingen.
De audit had betrekking op de evaluatie van de organisatie en de interne con-
troleprocedures die redelijke garanties moeten bieden inzake de goede werking vande diensten, de betrouwbaarheid van de voorgelegde financiële staten en de confor-miteit met de geldende boekhoudbepalingen, evenals inzake de kwaliteit van de ver-richtingen met betrekking tot de betaalbaarstelling van de dossiers. 
Het onderzoek betrof niet de kwaliteit van de juridische analyse die door de
rekenplichtige in de dossiers werd uitgevoerd met het oog op de uitvoering van eenschulddelgende betaling ; wegens de zeer uiteenlopende aard van de toepasselijkebepalingen lenen die verrichtingen zich niet tot een algemene evaluatie, althans nietbinnen de voor deze audit gestelde perken.
2. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Financiën (1)
De belangrijkste conclusies van het auditverslag worden hierna bondig samen-
gevat.
(1) Het definitief auditverslag werd op 17 maart 1999 aan de Minister van Financiën toe-
gezonden. Het verslag had voorafgaandelijk het voorwerp uitgemaakt van een contradictoir debatmet de diensten van de rekenplichtige van de geschillen. Dat debat resulteerde in een antwoord d.d.3 februari 1999 van de Administratie van de Thesaurie.F–1.358.406
290 7. MINISTERE DES FINANCES
– AUDIT DU FONCTIONNEMENT ET DE LA COMPTABILITE DES SERVICES FRANCO-
PHONES DU COMPTABLE DU CONTENTIEUX
Durant les années 1997 et 1998, la Cour des comptes a procédé à l'analyse du
fonctionnement et de la comptabilité des services francophones du comptable du con-tentieux de l'Administration de la trésorerie du ministère des Finances. Dans le rapportd'audit auquel cet examen a donné lieu, la Cour formule une série de recommanda-tions, dont la mise en œuvre devra être vérifiée dans le courant de l'an 2000.
1. Contexte général
Les services du comptable du contentieux sont chargés d'exécuter les paie-
ments pour l'Etat lorsqu'il existe un empêchement juridique au paiement entre lesmains du bénéficiaire (saisies-arrêts, cessions de créance, faillites), ou lorsque les cir-constances ne permettent pas d'identifier immédiatement le bénéficiaire ou ses coor-données (décès, indivision, paiement à l'étranger, adresse inconnue, erreurs matériel-les, etc.).
L'Administration de la trésorerie comprend un comptable du contentieux et
un rekenplichtige der geschillen , dont les services sont chargés des affaires à traiter
respectivement en français et en néerlandais. Ces deux services travaillent de manièreautonome.
Le contrôle de la Cour a concerné uniquement les bureaux francophones des
fonds en souffrance et des fonds en litige.
L'audit a porté sur l'évaluation de l’organisation et des procédures de contrôle
interne mises en œuvre en vue de fournir une assurance raisonnable du bon fonction-nement des services, de la fiabilité des états financiers produits, de la conformité auxdispositions comptables en vigueur, ainsi que de la qualité des opérations de mise enpaiement des dossiers.
Par contre, le contrôle ne s’est pas appliqué à la qualité de l’analyse juridique
effectuée dans les dossiers par le comptable en vue d’effectuer un paiement libératoi-re, ce qui, en raison de la nature très diverse des dispositions applicables, ne se prêteguère à une évaluation générale, du moins dans les limites imparties à cet audit.
2. Observations de la Cour adressées au ministre des Finances (1)
Les principales conclusions de l’audit sont brièvement résumées ci-après, tel-
les qu’elles figurent dans le rapport transmis au ministre.
(1) Rapport final d'audit, adressé au ministre des Finances le 17 mars 1999. Le projet de
rapport avait préalablement fait l’objet d’un débat contradictoire avec les services du comptable ducontentieux, lequel a donné lieu à une réponse de l’Administration de la trésorerie en date du 3février 1999.F–1.358.406
291 Het onderzoek heeft hoofdzakelijk één belangrijke tekortkoming in de huidi-
ge organisatie van de diensten van de rekenplichtige der geschillen aan het lichtgebracht, namelijk de ontoereikendheid van de interne controle. De interne controlewerd door de verantwoordelijken ingevoerd voor alle activiteiten van de diensten enmoet de goede werking van de diensten helpen garanderen. Het Rekenhof heeft der-gelijke grote leemten vastgesteld dat met de huidige organisatie van de diensten, risi-co's voor afwending van gelden of voor fraude niet kunnen worden uitgesloten of toteen minimumniveau kunnen worden beperkt, zelfs al werd naar aanleiding van hetonderzoek geen enkele anomalie vastgesteld.
De audit heeft ook aangetoond dat de betrouwbaarheid van de financiële sta-
ten en de conformiteit met de geldende comptabiliteitsbepalingen als bevredigendkunnen worden beschouwd op basis van de handgeschreven comptabiliteitsdocumen-ten die bij de administratie worden bewaard, hoewel deze onvoldoende gedetailleerdzijn. De betrouwbaarheid van de financiële staten moet echter nog worden verbeterd.In het bijzonder moeten de scheiding van de functies en de interne controleprocedu-res worden herdacht wat de registratie van de debet- en creditverrichtingen betreft.Er moet bovendien een procedure voor de periodieke vergelijking van de financiëlerekening met de lijst van de geopende dossiers worden uitgewerkt. Wat de nalevingvan de comptabiliteitswetgeving betreft, dient een gedetailleerd financieel journaal teworden bijgehouden met het oog op een perfectionering van de interne controlepro-cedures.
De behandeling van de dossiers lijkt bovendien meestal traag te verlopen.
Volgens het Rekenhof wijst het percentage van de dossiers die tot betaling aanleidinggeven binnen de 60 dagen na de voorlegging ervan aan de rekenplichtige (van 21 tot31% van de dossiers van de sectie liggende gelden, naargelang van hun aard) op eenoverdreven lange behandeling van de gevallen zonder veel betwisting. Zijn collegeheeft aanbevolen de behandelingstermijn van die dossiers te verminderen. Voor dedossiers die langere opzoekingen vergen en waarvoor de behandelingstermijnen zeervariabel zijn en ten dele van derden afhangen, heeft het Rekenhof aangedrongen opeen procedure die een systematische opvolging van de geopende dossiers mogelijkmaakt. Tussen het einde van de behandeling van een dossier, met name de identifica-tie van de persoon aan wie moet worden betaald, en de effectieve betaling verlooptgemiddeld een maand waarin de stortingen of assignaties worden voorbereid engeverifieerd, de betalingsorders worden opgesteld en vervolgens ondertekend. Deinformatisering van bepaalde secties heeft het evenwel mogelijk gemaakt die termijnte verminderen. Het Rekenhof heeft gevraagd de inspanningen in die richting voortte zetten.
In haar antwoord heeft de administratie erop gewezen dat ze afhankelijk is
van de goede wil van verschillende instanties, zoals notarissen, banken of particulie-ren, waardoor de indruk van een zekere traagheid in de behandeling van de dossierskan ontstaan.
De materiële vergissingen bij de opstelling van de betalingsinstrumenten zijn
bovendien te talrijk. De schrappingen, wijzigingen of toevoegingen in de betalingsdo-cumenten bieden een redelijke zekerheid met betrekking tot de betaling aan de juisterechthebbende.
292 Le contrôle a principalement mis en évidence un important défaut dans
l’organisation actuelle des services du comptable du contentieux : la faiblesse du con-trôle interne.  Ce dernier, en tant que système de contrôle mis en œuvre par lesresponsables sur la totalité des activités des services, vise à apporter un degré d’assu-rance, jugé raisonnable aux yeux de ces responsables, de bon fonctionnement.  Leslacunes relevées par la Cour à cet égard sont telles que l’organisation actuelle des ser-vices ne permet pas d’exclure ou de réduire à un niveau minimal les risques de dis-tractions de fonds ou de fraudes, même si aucun cas de ce genre n’a été constaté parla Cour.
Par ailleurs, l’audit a montré que la fiabilité des états financiers et la confor-
mité aux dispositions comptables en vigueur peuvent être jugées satisfaisantes sur labase des documents comptables manuscrits conservés à l’administration, bien queceux-ci soient insuffisamment détaillés. Cependant, la fiabilité des états financiersdoit encore être améliorée. En particulier, la séparation des fonctions et les procédu-res de contrôle interne en ce qui concerne l’enregistrement des débits et crédits doi-vent être repensées. En outre, une procédure de réconciliation périodique du comptefinancier avec la liste des dossiers ouverts doit être organisée. Pour ce qui est durespect de la législation comptable, dans un souci d’amélioration des procédures decontrôle interne, un journal financier détaillé doit être tenu.
En outre, le traitement des dossiers paraît généralement lent.  La Cour a
estimé que le pourcentage de dossiers ayant donné lieu à paiement dans les 60 joursde leur présentation au comptable (de 21 à 31 % des dossiers, pour la section "Fondsen souffrance", suivant leur nature) est révélateur d’un traitement exagérément longdes cas sans grande modalité contentieuse.  Elle a recommandé de consacrer uneffort pour réduire les délais pour ce type de dossiers. Quant aux dossiers qui nécessi-tent de plus longues recherches et pour lesquels les délais de traitement sont trèsvariables et dépendent en partie de tiers, la Cour a préconisé qu’une procédure desuivi systématique des dossiers ouverts soit mise en œuvre.  Enfin, entre la fin du trai-tement d’un dossier, marquée par l’identification de la personne à qui payer, et lepaiement effectif s’écoule, en moyenne, un mois pour préparer et vérifier les vire-ments ou assignations, établir puis signer les ordres de paiement.  L’informatisationde certaines sections a cependant permis d’y réduire ce délai.  La Cour a recom-mandé de poursuivre les efforts en ce sens.
Dans sa réponse, l’Administration a tenu à rappeler, de manière générale,
qu’elle est tributaire de la bonne volonté de divers intervenants tels que notaires,curateurs, banques ou particuliers, circonstance qui peut donner l’impression d’unecertaine lenteur dans le traitement des dossiers.
Par ailleurs, les erreurs matérielles dans l’élaboration des instruments de paie-
ment sont trop nombreuses.  Les ratures, modifications ou ajouts dans les documentsde paiement ne permettent pas d’avoir une assurance raisonnable que le paiement esteffectué au bon bénéficiaire.
293 Het Rekenhof heeft tot slot gesteld dat de reglementering die op de reken-
plichtige van de geschillen van toepassing is, zou moeten worden herzien teneindevoor de federale administraties de inschakeling van die gespecialiseerde dienst ver-plicht te maken in de gevallen van betalingen waaromtrent betwistingen kunnen ont-staan (betalingen waarvoor beslag onder derden bestaat, verzet, overdracht …. ; niet-delgende betaling vanwege foutieve of onvolledige gegevens ; betalingen te verrich-ten in geval van overlijden van de schuldeiser).
Desbetreffend achtte de Administratie van de Thesaurie het aangewezen te
wachten tot " de actualisering van hoofdstuk IV van de gecoördineerde wetten op derijkscomptabiliteit wettelijk bevestigd zou zijn " vooraleer over te gaan tot de opstel-ling van een nieuw koninklijk besluit betreffende de rekenplichtige van de geschillen.
Het Rekenhof heeft eveneens aanbevolen in bepaalde gevallen het nut van de
tussenkomst van de rekenplichtige van de geschillen opnieuw te onderzoeken, nl. :
– in geval van betalingen in het buitenland, wanneer omtrent die betalingen geen
enkele betwisting bestaat ; de departementen zouden rechtstreeks een betalings-ordonnantie kunnen uitschrijven die via de centraliserende rekenplichtige of deNationale Bank van België kan worden uitgevoerd ;
– in het geval de rekenplichtige van de geschillen voor rekening van de
Administratie van de Directe Belastingen decharges uitvoert waarvoor geenbeslag, afstand of delegatie ten voordele van niet-samenwonende echtgenotenbestaat ; die gevallen vallen immers binnen de normale bevoegdheid van debetrokken administratie .
Volgens de Adminstratie van de Thesaurie wordt bij betalingen in het buiten-
land waaromtrent geen betwisting bestaat, om praktische redenen een beroep gedaanop de rekenplichtige van de geschillen. In verband met de decharges waarvoor geenbeslag, afstand of delegatie ten voordele van niet-samenwonende of gescheiden echt-genoten bestaat en die door de rekenplichtige van de geschillen worden verricht, is deadministratie van mening dat ze toch een "authentieke betwisting" kunnen uitma-ken.
Zonder de eventualiteit van een betwisting in het geval van decharges te ont-
kennen, heeft het Rekenhof de minister er desbetreffend op gewezen dat een derge-lijke betwisting volgens zijn college niet de bijzondere deskundigheid van de reken-plichtige van de geschillen vereist, maar veeleer onder de bevoegdheid valt van deordonnateur, nl. de Administratie van de Directe Belastingen.
De Minister van Financiën heeft geen enkele bedenking bij het auditverslag
van het Rekenhof geformuleerd. Volgens de minister verbindt de Administratie vande Thesaurie zich ertoe de aanbevelingen in de mate van het mogelijke uit te voeren.
Het Rekenhof zal in de loop van het jaar 2000 de uitvoering van zijn aanbeve-
lingen evalueren(3).
(2) Brief van 5 juli 1999.
(3) Van zodra de resultaten van dat onderzoek gekend zijn, zal het Rekenhof nagaan of
het aangewezen is de Nederlandstalige diensten van de rekenplichtige der geschillen door te lichten.
294 Enfin, la Cour a considéré que la réglementation applicable au comptable du
contentieux devrait être revue, en vue de rendre obligatoire, pour les administrationsfédérales, le recours à ce service spécialisé dans les cas de paiement à modalités con-tentieuses (paiement des créances frappées de saisies-arrêts, oppositions, cessions,… ; paiements non libératoires du fait de données erronées ou incomplètes ; paie-ments à effectuer en cas de décès du créancier).
Sur ce point, l’Administration de la trésorerie a jugé préférable d’attendre que
"l’actualisation du Chapitre IV des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat soitconfirmée légalement" avant d’entamer la rédaction d’un nouvel arrêté royal concer-nant le comptable du contentieux.  
La Cour a aussi recommandé de reconsidérer l’utilité de l’intervention du
comptable du contentieux :
– en cas de paiements à l’étranger, lorsqu’aucun contentieux ne frappe ces paie-
ments ; les départements pourraient émettre directement un ordonnance de paie-ment à exécuter à l’intervention du comptable centralisateur ou de la B.N.B. ;
– quand, pour le compte de l’Administration des contributions directes, il exécute
des dégrèvements fiscaux non frappés de saisies, cessions ou délégations en faveurd’époux séparés ; ces cas entrent, en effet, dans les attributions normales de cetteadministration.
Selon l’Administration de la trésorerie cependant, en cas de paiement non
contentieux à l’étranger, il est fait recours au comptable du contentieux pour des rai-sons pratiques.  Quant aux dégrèvements fiscaux non frappés de saisies, cessions oudélégations en faveur d’époux séparés ou divorcés également effectués par ce comp-table, l’Administration est d’avis qu’ils peuvent constituer néanmoins un "authenti-que contentieux".
Sur ce dernier point, sans contester l’éventualité d’un litige dans ces cas de
dégrèvements, la Cour a signalé au ministre qu’elle estimait que ce contentieux nerelève pas de l’expertise particulière du comptable du contentieux mais, tout au plus,des compétences de l’ordonnateur, à savoir l’Administration des contributions direc-tes.
Le ministre des Finances n’a formulé aucune remarque à propos du rapport
d'audit de la Cour. Il indique que l’Administration de la trésorerie s’est engagée às’efforcer d’appliquer, dans la mesure de ses possibilités, les recommandations ainsiformulées.
La Cour examinera, dans le courant de l’an 2000, la suite qui leur sera donnée
(3).
(2) Lettre du 5 juillet 1999.
(3) Au moment où elle disposera des résultats de cet examen, la Cour étudiera l'opportu-
nité d'un contrôle des services néerlandophones du comptable du contentieux.
295 VII. – ECONOMIE, LANDBOUW EN INFRASTRUC-
TUUR
1. MINISTERIE VAN MIDDENSTAND EN LANDBOUW
– ANALYSE VAN DE ADMINISTRATIEVE PROCEDURES VAN TOEPASSING OP DE
WAARBORGDOSSIERS VAN HET LANDBOUWINVESTERINGSFONDS (LIF)
Tot in 1992 verleende het Landbouwinvesteringsfonds (LIF) een staatswaar-
borg aan leningen die de kredietinstellingen aan land- en tuinbouwbedrijven toekendenmet de bedoeling de rendabiliteit van deze bedrijven te verbeteren.
Uit de overgelegde betalingsdossiers is gebleken dat de behandeling van de
waarborgdossiers structureel onverantwoord lang uitloopt (tot twee jaar), waardoor deintresten ten laste van de begroting in aanzienlijke mate en nodeloos oplopen.
Uitgaande van de bekommernis de interne controle efficiënter te maken en de
budgettaire weerslag van de LIF-waarborgen te beperken, werden de administratieveprocedures kritisch doorgelicht.
Er werden in het interne controlesysteem belangrijke knelpunten gedetecteerd
met betrekking tot de verantwoording van de vereffeningsaanvragen van de kredietin-stellingen en de instructies terzake van het departement, de berekeningen door de kre-dietinstellingen, de doorstroming van documenten binnen het departement, de verifica-tie door de diensten van het departement, de standaardisering van de procedure enmonitoring, en de budgettaire voorzieningen.
De wet van 15 februari 1961, houdende oprichting van een Landbouwinveste-
ringsfonds, stelde het Ministerie van Middenstand en Landbouw tot in 1992 in degelegenheid de leningen te waarborgen die de kredietinstellingen aan land- en tuin-bouwbedrijven toekenden om de rendabiliteit van deze bedrijven te verbeteren. In1993 werd het LIF geregionaliseerd. Het departement blijft echter nog bevoegd voorde lasten van het verleden.
De rechten en verplichtingen van het fonds en van de kredietinstellingen wor-
den geregeld door de type-overeenkomsten van 31 mei 1962 en 31 oktober 1991. Zijworden verder verduidelijkt via omzendbrieven aan de kredietinstellingen.
Essentieel aan deze staatswaarborg is dat hij subsidiair is, in die zin dat hij
slechts tussenkomt na de uitwinning van de andere aan het krediet gehechte waarbor-gen. De meeste uitwinningsprocedures nemen veel tijd in beslag. Intussen lopen deintresten verder.N-1.545.471
F-1.566.032
296 VII. – ECONOMIE, AGRICULTURE ET INFRASTRUC-
TURE
1. MINISTERE DES CLASSES MOYENNES ET DE L'AGRICULTURE
– ANALYSE DES PROCEDURES ADMINISTRATIVES APPLICABLES AUX DOSSIERS DE
GARANTIE DU FONDS D'INVESTISSEMENT AGRICOLE (F.I.A.)
Jusqu'en 1992, le Fonds d'investissement agricole (F.I.A.) a octroyé la garantie
de l'Etat aux prêts que les organismes de crédit accordaient aux entreprises agricoles ethorticoles dans le but d'améliorer leur rentabilité.
Il ressort de l'examen des dossiers de garantie transmis que leur traitement est
très long (jusqu'à deux ans), ce qui entraîne une hausse considérable et inutile desintérêts à la charge du budget.
Dans le souci de renforcer l'efficacité du contrôle interne et d'ainsi limiter l'inci-
dence budgétaire des garanties du F.I.A., la Cour a procédé à l'analyse critique desprocédures administratives actuellement en vigueur.
D'importantes difficultés ont été décelées dans le système de contrôle interne
concernant la justification des demandes de liquidation émanant des organismes de cré-dit et les instructions édictées en la matière par le département, les calculs effectués parces organismes, la transmission des documents au sein du département, la vérificationdes services du département, la standardisation des procédures et du suivi, ainsi que lesprévisions budgétaires. 
1. Situation
La loi du 15 février 1961 portant création d'un Fonds d'investissement agrico-
le a, jusqu'en 1992, permis au ministère des Classes moyennes et de l'Agriculture degarantir les prêts que les organismes de crédit accordaient aux entreprises agricoles ethorticoles afin d'améliorer leur rentabilité. Le F.I.A. a été régionalisé en 1993. Ledépartement reste cependant compétent pour les charges du passé. 
Les droits et obligations du Fonds et des organismes de crédit sont réglés par
des contrats types des 31 mai 1962 et 31 octobre 1991. Ils sont explicités par des circu-laires adressées aux organismes de crédit. 
La garantie de l'Etat se caractérise essentiellement par son caractère subsi-
diaire, c'est-à-dire qu'elle n'intervient qu'après l'exécution des autres garantiesattachées au crédit. La plupart des procédures d'exécution prennent beaucoup detemps. Dans l'intervalle, les intérêts continuent à courir.N – 1.545.471
F – 1.566.032
297 Om die intrestencascade te stoppen biedt artikel 15 van de overeenkomst van
31 oktober 1991 aan de administratie de mogelijkheid de waarborgen ten belope vaneen voorlopig bedrag uit te voeren van zodra het krediet wordt opgezegd. In de prak-tijk wordt deze provisieregeling slechts toegepast sedert 1996. Bij de omzendbrievenvan 8 januari 1996 (IM 148) en 10 mei 1996 (IM 150) worden de kredietinstellingenverplicht een provisie aan te vragen binnen een termijn van 6 maanden vanaf derealisatie van de laatste onroerende goederen, of bij gebreke hiervan, vanaf de reali-satie van de laatste elementen van de goederen van het landbouwvoorrecht.
Artikel 18 van de overeenkomst voorziet in sanctiebepalingen ten aanzien van
de kredietinstellingen : de minister kan beslissen de uit te voeren waarborg te vermin-deren in geval van fouten of nalatigheden van de bankinstellingen ten belope van hetnadeel dat eruit voortvloeit voor het fonds. In de praktijk worden deze bepalingenmeestal toegepast door de schuldvordering van de kredietinstelling te verminderenmet de intresten van een bepaalde periode.
Het Rekenhof is van oordeel dat een efficiënte interne controle door het LIF
op het vlak van de waarborgdossiers moet voldoen aan de volgende normen : maxi-male responsabilisering van de kredietinstellingen die ter verantwoording van hunaanvraag een afrekening en de vereiste verantwoordingsstukken moeten bijvoegen,snelle doorstroming van de documenten binnen het departement, beperking in tijdvan de interne controleprocedures op alle niveaus, standaardisering van de procedu-re, efficiënte monitoring van procedures en toereikendheid van de kredieten om deaanvragen tijdig te kunnen vereffenen.
1.2. Budgettair kader
Tot 1990 was het LIF een budgettair fonds. Daarna werden de kredieten,
bestemd voor de financiering van de waarborgverplichtingen, opgenomen in het pro-gramma 31.52.3. "Structuurbeleid en Zeevisserij" van de begroting van het Ministerievan Middenstand en Landbouw.
Sedert 1996 wordt het departement geconfronteerd met een sterke toename
van het beroep op de LIF-waarborg. Die tendens is zowel het gevolg van de forseverhoging van het aantal faillissementen in de land- en tuinbouw als van de provisie-regeling. Die regeling vermindert op termijn de totale intrestlast ten laste van debegroting, doch veroorzaakt de eerste jaren een sterke stijging van de uitgaven.
Eind december 1998 heeft de Dienst Financiering van het Landbouwbeleid
van het Bestuur voor het Landbouwbeleid (DG2), op basis van de nog lopende dos-siers, het door het departement verschuldigde bedrag op minimum 1,47 miljardBEF geraamd.
Realisaties (in miljoen BEF)
Ordonnanceringen Vastleggingen
1995 291,4 247,3
1996 315,9 450,8
1997 436,6 343,3
1998 346,6 370,5
Bron : Begrotingsdocumenten
298 Pour arrêter cet accroissement d'intérêts, l'article 15 du contrat du
31 octobre 1991 permet à l'administration d'exécuter les garanties à concurrence d'unmontant provisoire dès que le crédit est dénoncé. Dans la pratique, ce régime de pro-vision n'est appliqué que depuis 1996. Les circulaires des 8 janvier (IM 148) et 10mai 1996 (IM 150) imposent aux organismes de crédit d'introduire une demande deprovision dans un délai de 6 mois à dater de la réalisation des derniers biens immeu-bles, ou, en l'absence d'immeuble, à dater de la réalisation du privilège agricole. 
L'article 18 du contrat prévoit des sanctions pour les organismes de crédit : le
ministre peut décider de réduire les garanties en cas de faute ou de négligence desorganismes de crédit, à concurrence du préjudice qui en résulte pour le Fonds. Enpratique, ces sanctions consistent le plus souvent dans une réduction de la créance del'organisme de crédit à raison des intérêts d'une période donnée. 
La Cour estime qu'un contrôle interne efficace des dossiers de garantie au
sein du F.I.A. doit satisfaire aux normes suivantes : responsabilisation maximale desorganismes de crédit qui, à titre de justification de leur demande, doivent joindre undécompte et les pièces justificatives requises, transmission rapide des documents ausein du département, délai limité pour les procédures de contrôle interne à tous lesniveaux, standardisation de la procédure, surveillance efficiente de l'application desprocédures et de la disponibilité des crédits pour permettre de liquider les demandesà temps.
1.2. Cadre budgétaire 
Jusqu'en 1990, le F.I.A. était un fonds budgétaire. Ensuite, les crédits destinés
au financement des obligations résultant des garanties octroyées ont été inscrits auprogramme 31.52.3 "Politique structurelle et Pêche maritime" du budget du ministèredes Classes moyennes et de l'Agriculture. 
Depuis 1996, le département est confronté à une augmentation considérable
de recours à la garantie du F.I.A. Cette tendance résulte tant de l'accroissementimportant du nombre de faillites dans les secteurs de l'agriculture et de l'horticultureque du régime de provisions. Celui-ci réduit à terme la charge totale d'intérêts à supporter par le budget mais provoque, les premières années, une forte augmentationdes dépenses.
A la fin du mois de décembre 1998, le Service de financement de la politique
agricole de l'Administration de la politique agricole (DG2) a, sur la base de dossiersencore en cours, estimé le montant dû par le département à 1,47 milliard de francs.
Réalisations (En millions de francs)
Ordonnancements Engagements
Source : documents budgétaires
299 2. Vaststellingen van het Rekenhof
2.1. Inleiding
De administratieve procedures met betrekking tot de vereffening van de
waarborgdossiers werden aan een kritische analyse onderworpen. Het onderzoek hadals doelstelling een bijdrage te leveren tot een efficiëntere interne controle die debudgettaire weerslag van de LIF-waarborgen beperkt.
Aanleiding van het onderzoek was dat het Rekenhof bij de voorlegging van
een betalingsdossier ter vereffening van een provisie vaststelde dat een termijn vancirca 20 maanden was verlopen tussen de aanvraag van de provisie door de bank op5 juni 1996 en de ordonnancering ervan op 12 februari 1998. Uit het dossier bleek dathet advies van de juridische dienst (1) slechts werd verstrekt op 10 maart 1997 en dathet bundel pas op 23 december 1997 aan de minister was voorgelegd.
Uit verdere vaststellingen bleek dat dergelijk langdurige behandeling de regel
was voor alle waarborgdossiers, en dan ook een structureel probleem vormt.
De lange duur van de administratieve behandeling heeft voor gevolg dat de
intresten ten laste van het LIF in aanzienlijke mate en nodeloos oplopen en dat dedoelstellingen van de provisiebetalingen aldus niet worden bereikt.
2.2. Vaststellingen bij analyse van administratieve procedures
In sommige gevallen wordt de afrekening door de kredietinstellingen pas
geruime tijd na hun aanvraag overgemaakt of bevat de afrekening geen concreteberekening van het gedeelte van de gewaarborgde kredieten ten laste van het LIF envan de bank. Tevens blijkt dat de meeste aanvragen van de kredietinstellingen nietzijn vergezeld van de nodige verantwoordingsstukken.
In dit opzicht zijn de omzendbrieven IM 150 (2) en IM 154 (3) allerminst dui-
delijk. Terwijl in de omzendbrief IM 154 duidelijk wordt gesteld dat een "afrekening"moet worden overgemaakt binnen een bepaalde termijn, wordt in de omzendbriefIM 150 slechts gewag gemaakt van de overmaking van een "aanvraag tot provisie"binnen een bepaalde termijn. In de omzendbrief IM 154 is niet expliciet aangegevendat de gevraagde inlichtingen moeten worden gestaafd met bewijsstukken. Het isevenmin duidelijk of de sanctiebepalingen, opgenomen in de genoemde omzendbrie-ven, ook gelden voor het inwinnen van inlichtingen, die tengevolge van onvolledigeaanvragen moeten worden gevraagd : zo werden in een provisiedossier bijkomendeinlichtingen gevraagd die, overeenkomstig de omzendbrief IM 150, reeds moestenzijn voorgelegd bij de provisie-aanvraag, en werd die nalatigheid niet gesanctioneerd.
In vele gevallen zijn er belangrijke afwijkingen in de berekeningen vastgesteld
tussen, enerzijds, de afrekeningen van de kredietinstellingen en, anderzijds, die vanhet departement.
(1) Alle waarborgdossiers worden voor advies overgemaakt aan de juridische dienst. 
(2) Omzendbrief IM 150 van 10 mei 1996 voor de provisieaanvragen.(3) Omzendbrief IM 154 van 17 februari 1997 voor de definitieve aanvragen tot uitkering
van de LIF-waarborg.
300 2. Constatations de la Cour
2.1. Introduction
Les procédures administratives de liquidation des dossiers de garantie ont été
soumises à une analyse critique. L'objectif de l'examen était de contribuer à renfor-cer l'efficacité du contrôle interne et d'ainsi limiter l'impact budgétaire lié aux garan-ties.
La Cour a été amenée à procéder à cette analyse après avoir constaté, lors de
l'instruction d'un dossier de mise en paiement d'une provision, qu'un délai d'environ20 mois s'était écoulé entre la demande de la provision introduite par la banque le5 juin 1996 et son ordonnancement le 12 février 1998. Il ressortait de ce dossier quel'avis du service juridique (1) n'avait été fourni que le 10 mars 1997 et que le dossiern'avait été transmis au ministre que le 23 décembre 1997. 
D'autres constatations ont révélé que la lenteur de traitement des dossiers
constituait la règle et que se posait ainsi un problème structurel.
Cette lenteur de traitement administratif a pour effets que les intérêts à la
charge du F.I.A. augmentent considérablement et inutilement et que les objectifs despaiements provisionnels ne sont pas atteints. 
2.2. Constatations effectuées lors de l'analyse des procédures administratives
Dans certains cas, les organismes de crédit ne transmettent leurs décomptes
que bien après l'introduction de leurs demandes, qui ne contiennent aucun calculdétaillé des parts des crédits garantis à la charge du F.I.A. et de la banque. Il s'avèreégalement que la plupart de leurs demandes ne sont pas assorties des pièces justifica-tives nécessaires.
A cet égard, les circulaires IM 150 (2) et IM 154 (3) ne sont pas très claires.
Alors que la circulaire IM 154 précise expressément qu'un "décompte" doit êtretransmis dans un délai déterminé, la circulaire IM 150 ne mentionne que la transmis-sion d'une "demande de provision" dans un délai donné. La circulaire IM 154 n'indi-que pas explicitement que les informations demandées doivent être étayées de piècesjustificatives. L'application des sanctions prévues dans les circulaires susmentionnéespour l'obtention d'informations réclamées à la suite de demandes incomplètes n'estpas plus évidente : ainsi, des informations complémentaires ont été demandées dansun dossier de provision, alors qu'elles auraient déjà dû être présentées lors de lademande de celle-ci, conformément à la circulaire IM 150, sans que cette négligencesoit sanctionnée.
Dans de nombreux cas, des divergences importantes ont été constatées dans
les calculs entre, d'une part, les décomptes des organismes de crédits et, d'autre part,ceux du département.
(1) Tous les dossiers de garantie sont transmis pour avis au service juridique. 
(2) Circulaire IM 150 du 10 mai 1996 relative aux demandes de provision.(3) Circulaire IM du 17 février 1997 relative aux demandes définitives d'indemnité de la
garantie F.I.A.
301 Voor wat de doorstroming van de documenten binnen het departement
betreft, kan de overzending van documenten tussen DG2 en de juridische dienst totdrie maanden duren.
Het lang aanslepen van de verificaties door DG2 en de juridische dienst vormt
een structureel probleem. De lange duur van de uitgevoerde controles kan niet altijdworden verklaard door het opvragen van inlichtingen bij de banken, noch door delaattijdige overzending door die instellingen. Zo is vastgesteld dat er op 28 mei 1998nog 12 dossiers onbehandeld berustten bij DG2, waarvoor de juridische dienst reedsin 1997 een advies had verstrekt.
Er is vastgesteld dat er geen gestructureerde procedure-handleiding is.De jaarlijks op de begroting voorziene kredieten zijn niet toereikend om alle
aanvragen tijdig te kunnen vereffenen. Noch in 1996 noch in 1997 is het departementerin geslaagd een structurele ingreep op kostenniveau te verwezenlijken. Sedert 1996is het totaal bedrag van het aantal dossiers, die nog in behandeling zijn, praktisch ophetzelfde niveau gebleven (circa 1,6 miljard BEF).
3. Opmerkingen van het Rekenhof (4)
De huidige procedure voldoet niet aan de vooropgestelde normen. Een aantal
belangrijke knelpunten leiden tot een verminderde efficiëntie van de interne contro-le.
Het Rekenhof formuleerde de volgende aanbevelingen.Bij de aanvragen van kredietinstellingen tot LIF-tussenkomsten moet een dui-
delijke afrekening worden gevoegd, alsook alle inlichtingen en documenten om eensnelle en een kwalitatief goede verificatie mogelijk te maken. Tevens komt het aan-gewezen voor de sanctiebepalingen, opgenomen in artikel 18 van de overeenkomst,systematisch toe te passen indien de vereiste elementen ontbreken. Het departementdient daaromtrent een duidelijk standpunt in te nemen en dat ter kennis te brengenvan de kredietinstellingen teneinde hen maximaal te responsabiliseren.
Aangezien het LIF reeds functioneert sedert 1961, moeten de kredietinstellin-
gen in staat worden geacht hun afrekeningen correct voor te leggen. Het departe-ment dient de nodige instructies terzake aan de kredietinstellingen te verschaffen.
Op het vlak van de doorstroming van de documenten tussen verschillende
diensten dienen de passende maatregelen te worden genomen.
Een periode van twee maanden lijkt te volstaan om DG2 en de juridische
dienst toe te laten hun controle uit te oefenen, zodat er tussen de overlegging van deafrekening en de datum van betaling slechts zes maanden zou verlopen. Momenteelkan die periode uitlopen tot twee jaar. De beperking van de behandelingstermijn totzes maanden, zelfs indien dit momenteel niet haalbaar zou zijn, kan alleszins eenstreefdoel op termijn vormen.
(4) Brief van 23 juli 1998 aan de Minister van Landbouw en Kleine en Middelgrote
Ondernemingen. 
302 Pour ce qui est de la circulation des documents au sein du département, il faut
noter que la transmission de documents entre la DG2 et le service juridique peutdurer trois mois.
La lenteur des vérifications opérées par la DG2 et le service juridique consti-
tue un problème structurel. La durée importante des contrôles effectués ne s'expliquepas toujours par la demande d'informations auprès des banques, ni par des transmis-sions tardives de ces organismes. C'est ainsi qu'il a été constaté que 12 dossiers n'é-taient pas encore traités à la DG 2 le 28 mai 1998, alors que le service juridique avaitdéjà émis un avis à leur propos en 1997. 
De même, aucun manuel de procédure structuré n'existe.Les crédits prévus annuellement au budget ne suffisent pas pour liquider tou-
tes les demandes à temps. Le département n'a pas réussi, ni en 1996, ni en 1997, àmener une action structurelle en ce qui concerne les coûts. Depuis 1996, le nombretotal de dossiers encore en cours de traitement est resté pratiquement au mêmeniveau (environ 1,6 milliard de francs). 
3. Observations de la Cour (4)
La procédure actuelle ne satisfait pas aux normes proposées. Un certain nom-
bre de difficultés importantes entraînent une diminution de l'efficacité du contrôleinterne.
La Cour a formulé les recommandations suivantes.Les demandes d'interventions du F.I.A. émanant des organismes de crédit
doivent être accompagnées d'un décompte précis ainsi que de tous les renseigne-ments et documents nécessaires pour permettre une vérification rapide et de bonnequalité. En outre, il semble indiqué d'appliquer systématiquement les sanctions pré-vues à l'article 18 du contrat, si les éléments requis font défaut. A cet égard, le dépar-tement doit adopter un point de vue clair et le porter à la connaissance des organis-mes de crédit afin de les responsabiliser au maximum. 
Etant donné que le F.I.A. existe depuis 1961, les organismes de crédit doivent
être en mesure de présenter leurs décomptes correctement. Le département doit leurfournir les instructions nécessaires en la matière.
En ce qui concerne la circulation des documents entre les différents services,
les mesures adéquates doivent être prises. 
Un délai de deux mois apparaît suffisant pour le contrôle de la DG2 et du ser-
vice juridique, de sorte qu'il ne s'écoule pas plus de six mois entre la transmission dudécompte et la date de paiement. Actuellement, cette période peut atteindre jusqu'àdeux ans. La réduction du délai de traitement à six mois, même irréalisable pour l'ins-tant, peut, à tout le moins, constituer un objectif à terme. 
(4) Lettre du 23 juillet 1998 au ministre de l'Agriculture et des Petites et Moyennes
303 Het lijkt aangewezen een gestructureerde procedurehandleiding op te stellen.
Een dergelijke leidraad moet het departement immers toelaten de procedure te stan-daardiseren en aan efficiënte monitoring te doen. Dit laatste veronderstelt een perio-dieke evaluatie van de administratieve procedures en van de eventuele problemenmet de kredietinstellingen, en kan in principe leiden tot maatregelen teneinde derealisatie van de vermelde normen en doelstelling mogelijk te maken.
4. Antwoord van de Minister van Landbouw en de Kleine en Middelgrote Ondernemingen (5)
Vanuit de bekommernis de uitgaven ingevolge de toegekende staatswaarborg
te beperken, heeft het departement beslist de nodige maatregelen te nemen om deprocedures zo goed mogelijk aan te passen aan de opmerkingen van het Rekenhof.
Nadat de nieuwe procedures zijn uitgewerkt en in omzendbrieven en dien-
stenopdrachten neergeschreven, zal een toegelicht overzicht van de nieuwe regelingworden overgezonden.
5. Evaluatie van het antwoord en verder gevolg
De genomen maatregelen zullen worden geëvalueerd op het ogenblik dat het
Rekenhof daarvan in kennis wordt gesteld. Tot dusver is dit nog niet gebeurd, watblijkt uit de dossiers die recent werden voorgelegd aan het visum van het Rekenhof.Er werden dan ook opnieuw gelijkaardige aanbevelingen geformuleerd opdat dewaarborgdossiers intern sneller zouden worden behandeld (6).
(5) Brief van 28 augustus 1998.
(6) Brief van 4 mei 1999.
304 Il s'indique d'établir un manuel de procédure. Un tel guide doit en effet per-
mettre au département de standardiser la procédure et d'exercer un contrôle efficace.Ce dernier suppose une évaluation périodique des procédures administratives et deséventuels problèmes avec les organismes de crédit ; en principe, il peut aboutir àprendre des dispositions afin de rendre possible la réalisation des normes et objectifsmentionnés.
4. Réponse du ministre de l'Agriculture et des Petites et Moyennes Entreprises (5)
Dans le souci de limiter les dépenses résultant de l'octroi de la garantie de
l'Etat, le département a décidé de prendre les mesures nécessaires afin d'adapterautant que possible les procédures aux observations de la Cour.
Un aperçu commenté du nouveau système sera transmis lorsque les nouvelles
procédures auront été élaborées et reprises dans des circulaires et ordres de service.
5. Evaluation de la réponse et suite
Les mesures prises seront évaluées au moment où la Cour en prendra connais-
sance. Jusqu'à présent, il ressort des dossiers récemment soumis au visa de la Courque ce n'est pas le cas. Dès lors, les recommandations ont été réitérées, afin que lesdossiers de garantie soient traités plus rapidement au niveau interne (6).
(5) Lettre du 28 août 1998.
(6) Lettre du 4 mai 1999.
305 2. BELGISCH INTERVENTIE- EN RESTITUTIEBUREAU (BIRB)
– RESTITUTIES BIJ DE UITVOER VAN RUNDVLEES : GEBREKEN IN HET CONTROLE-
BELEID EN IN DE ORGANISATIESTRUCTUUR
De Europese Commissie legde aan België 795 miljoen BEF financiële correcties
op wegens gebreken in de administratieve en technische controles van de uitvoerrestitu-ties voor rundvlees. Die correcties werden in 1997 en 1998 geboekt voor debet van deprovisie van het BIRB bij het Landbouwfonds. Uit recente onderzoeken blijkt dat deBelgische controlestructuren nog steeds belangrijke tekortkomingen vertonen zodat hetrisico op nieuwe correcties reëel is.
1. Wettelijk en budgettair kader 
1.1. Zoals alle steunmaatregelen in het kader van het Europees Oriëntatie-
en Garantiefonds voor de Landbouw, Afdeling Garantie (EOGFL/G), moetenbetaalorganen van de Lid-Staten van de Europese Unie uitvoerrestituties gedurendetwee maanden prefinancieren (1). Het Belgische betaalorgaan, nl. het BelgischInterventie- en Restitutiebureau (BIRB), beschikt hiertoe over een provisie (= terug-vorderbare voorschotten) bij het Landbouwfonds (= begrotingsfonds) die op31 december 1998 4,174 miljard BEF bedroeg en over een kredietopening bij de bankARTESIA (voorheen de Bank Paribas België) van ten hoogste 15 miljard BEF (2).
(1) Onder restituties worden de subsidies begrepen die worden toegekend bij uitvoer van
landbouwprodukten buiten de Europese Unie ter compensatie van een eventueel ongunstig verschiltussen de op de gemeenschapsmarkt vastgestelde prijzen en de prijzen op de wereldmarkt.
(2) De rentelast is ingeschreven op de begroting van het Ministerie van Middenstand en
Landbouw onder basisallocatie 21.02.
306 2. BUREAU D'INTERVENTION ET DE RESTITUTION BELGE (BIRB)
– RESTITUTIONS A L'EXPORTATION DE VIANDE BOVINE : DEFICIENCES DANS LA
POLITIQUE DE CONTRÔLE ET LA STRUCTURE ORGANISATIONNELLE
La Commission européenne a imposé à la Belgique des corrections financières
d'un montant de 795 millions de francs, en raison de lacunes dans les contrôlesadministratifs et techniques portant sur les restitutions à l'exportation de viande bovine.Ces corrections ont été comptabilisées, en 1997 et 1998, en débit de la provision duBIRB auprès du Fonds agricole. Des examens récents ont fait apparaître que les struc-tures belges de contrôle présentent toujours des déficiences importantes et, partant, quele risque de nouvelles corrections est réel.
1.1. Comme toutes les aides octroyées dans le cadre du Fonds européen d'o-
rientation et de garantie agricole, section Garantie (FEOGA/G), les restitutions àl'exportation sont préfinancées, pendant deux mois, par les organismes payeurs desEtats membres de l'Union européenne (1). A cet effet, l'organisme payeur belge, àsavoir le Bureau d'intervention et de restitution belge (BIRB), dispose auprès duFonds agricole, qui est un fonds budgétaire, d'une provision (c'est-à-dire d'avancesrécupérables), qui s'élevait, au 31 décembre 1998, à 4,174 milliards de francs, et d'uneouverture de crédit de 15 milliards de francs maximum (2) auprès de la banqueARTESIA (anciennement la Banque Paribas Belgique).
(1) Par restitutions, on entend les subventions octroyées dans le cadre de l'exportation de
produits agricoles hors de l’Union européenne, afin de compenser une éventuelle différence défavo-rable entre les prix fixés sur le marché communautaire et ceux pratiqués sur le marché mondial.
(2) La charge des intérêts est inscrite au budget du ministère des Classes moyennes et de
l'Agriculture à l'allocation de base 21.02.
307 1.2. De algemene voorwaarden waaronder het BIRB restituties kan toeken-
nen, zijn bepaald in verordening 3665/87 (3). De financiering van het gemeenschap-pelijk landbouwbeleid wordt geregeld in de basisverordening nr. 729/70 (4) en in deverordeningen en richtsnoeren genomen ter uitvoering daarvan (5). Zij bepalen deprocedures van betaling en goedkeuring van de EOGFL/G-rekeningen van de Lid-Staten door de Europese Commissie, evenals de modaliteiten waarbij bepaaldebedragen, omdat er onvoldoende garanties zijn dat de uitgaven in overeenstemmingmet de communautaire regelgeving werden verricht, van de communautaire financie-ring kunnen worden uitgesloten (6). Krachtens de basisverordening moet het BIRBin staat worden gesteld zich een oordeel te vormen over de kwantiteit en de kwaliteitvan de technische controles die aan andere overheidsdiensten werden gedelegeerd.Inzake de rundvleesrestituties betreft het inzonderheid de fysieke controles uitge-
voerd door het Instituut voor Veterinaire Keuring ( IVK ) op het niveau van slachthui-
zen en uitsnijderijen en door de Administratie der Douane en Accijnzen in de koel-
huizen en bij de uitvoer. Met het oog op een doeltreffend controlesysteem bepaalteen recente richtsnoer (7) dat de verantwoordelijkheden van het BIRB en de voor-melde overheidsdiensten in een protocolovereenkomst moeten worden geconcreti-seerd.
(3) Verordening (EEG) nr. 3665/87 van de Commissie van 27 november 1987 houdende
gemeenschappelijke uitvoeringsbepalingen van het stelsel van restituties bij uitvoer van landbouw-producten. Vanaf 1 juli 1999 vervangen door Verordening (EEG) nr. 800/99 van de Commissie van15 april 1999 houdende gemeenschappelijke uitvoeringsbepalingen van het stelsel van restituties bijuitvoer voor landbouwproducten.
(4) Verordening (EEG) nr. 729/70 van de Raad van 21 april 1970 betreffende de finan-
ciering van het gemeenschappelijk landbouwbeleid.
(5) Inzonderheid Verordening (EG) nr. 1663/95 van de Commissie van 7 juli 1995 hou-
dende uitvoeringsbepalingen van Verordening (EEG) nr. 729/70 van de Raad aangaande de proce-dure inzake de goedkeuring van de rekeningen van het EOGFL, Afdeling Garantie, en de in bijlagedaarvan gevoegde richtsnoeren.
(6) Wanneer de Europese Commissie uitgaven uit de communautaire financiering uit-
sluit, worden die geboekt op het debet van de provisie waarover het BIRB bij het Landbouwfondsbeschikt. De administratieve uitgaven van het BIRB worden gedekt middels een werkingstoelageingeschreven op de begroting van het Ministerie van Middenstand en Landbouw (basisalloca-tie 31.55).
(7) Richtsnoer VI/5331/98 voor het op het afgeven van de verklaring gerichte accoun-
tantsonderzoek van de EOGFL-rekeningen. 
308 1.2. Les conditions générales auxquelles le BIRB peut accorder des restitu-
tions sont fixées dans le règlement 3665/87 (3). Le financement de la politique agrico-le commune est régi par le règlement de base n° 729/70 (4) et par les règlements et lesorientations pris en exécution de celui-ci (5). Ils fixent les procédures de paiement etd'apurement des comptes du FEOGA/G des Etats membres par la Commissioneuropéenne, ainsi que les modalités selon lesquelles certains montants peuvent êtreexclus du financement communautaire (6), en raison de la garantie insuffisante queles dépenses ont été effectuées conformément à la réglementation communautaire.En vertu du règlement de base, le BIRB doit être à même de se prononcer au sujetde la quantité et de la qualité des contrôles techniques délégués à d'autres servicespublics. En matière de restitutions à l'exportation de viande bovine, il s'agit, notam-ment, des contrôles physiques exécutés par l'Institut d'expertise vétérinaire ( I.E.V. )
auprès des abattoirs et des ateliers de découpe, ainsi que par l'Administration desdouanes et accises dans les entrepôts frigorifiques et lors de l'exportation. En vue d'a-
boutir à un système de contrôle efficient, des orientations récentes (7) disposent queles responsabilités du BIRB et des services publics précités doivent être concrétiséesdans un protocole d'accord.
(3) Règlement (CEE) n° 3665/87 de la Commission, du 27 novembre 1987, portant des
modalités communes d’application du régime des restitutions à l’exportation pour les produits agri-coles, remplacé, à partir du 1
erjuillet 1999, par le règlement (CEE) n° 800/99 de la Commission du
15 avril 1999 portant des modalités communes d'application du régime des restitutions à l'exporta-tion pour les produits agricoles.
(4) Règlement (CEE) n° 729/70 du Conseil, du 21 avril 1970, relatif au financement de la
politique agricole commune.
(5) Notamment, le règlement (CE) n° 1663/95 de la Commission, du 7 juillet 1995, éta-
blissant les modalités d'application du règlement (CEE) n° 729/70 du Conseil en ce qui concerne laprocédure d'apurement des comptes du FEOGA, section Garantie, et les orientations jointes enannexe à celui-ci.
(6) Lorsque la Commission européenne exclut des dépenses du financement communau-
taire, celles-ci sont comptabilisées en débit de la provision dont le BIRB dispose auprès du Fondsagricole.  Les dépenses administratives du BIRB sont couvertes par une subvention de fonctionne-ment inscrite au budget du ministère des Classes moyennes et de l’Agriculture (allocation debase 31.55).
(7) Orientations VI/5331/98 relatives à l'examen comptable des comptes du FEOGA axé
sur la délivrance de l'attestation.  
309 De voorwaarden en de procentuele minima met betrekking tot fysieke contro-
les op de uit te voeren producten, verricht door de douane , worden bepaald in veror-
dening nr. 386/90 (8). Artikel 3, 1, van die verordening bepaalt dat, tenzij een Lid-Staat een systeem van gerichte controles op basis van een risicoanalyse heeft inge-voerd, fysieke contoles moeten worden uitgevoerd die tenminste betrekking hebbenop 5 % van de uitvoeraangiften (9). Artikel 3, 3., vervolgt dat, zo de overeenstem-ming tussen de goederen en de omschrijving ervan in de restitutienomenclatuur nietvisueel kan worden vastgesteld, de douaneautoriteiten zich daarvan dienen te verge-wissen door alle mogelijke fysieke middelen, met inbegrip van laboratoriumanalyses.Voor de fysieke controle van rundvlees zonder been wordt de modaliteit van de con-trole in verordening nr. 2457/97 nader gespecificeerd. Die schrijft eenmonstername voor, die, wat betreft de producten waarvoor een gehalte is bepaald(bv. een minimum gehalte aan mager rundvlees), verplicht eenlaboratoriumanalyse dient te omvatten (10). De laboratoriumanalyses van rundvlees-monsters worden verdeeld tussen het laboratorium van de Administratie der Douaneen Accijnzen en het centraal laboratorium van het Ministerie van EconomischeZaken. Het eerste is bevoegd voor een controle van de overeenstemming van de goe-deren met kenmerken vervat in de eerste acht cijfers van de restitutiecode, het twee-de voor de controle van de kenmerken vervat in de laatste vier cijfers.
In het raam van de verordeningen nrs. 32/82 (11) en 1964/82 (12) werd aan het
IVK een belangrijke rol toebedeeld. Inzake uitvoerrestituties voor vlees van volwas-
sen mannelijke runderen, waarvoor hogere bedragen worden toegekend, is het belastmet de specifieke veterinaire controles en het afleveren van attesten ten behoeve vanhet BIRB. In een ministeriële omzendbrief wordt dat toezicht en die aflevering vanattesten nader geregeld (13). Die omzendbrief legt o.m. een permanent toezicht bijhet uitsnijden op.
1.3. De verordening nr. 1469/95, zwarte lijst belast de Lid-Staten met het
opsporen, het signaleren en het treffen van welomschreven maatregelen t.a.v. markt-deelnemers die qua betrouwbaarheid een risico vormen. Deze verordening moetworden toegepast als aan twee voorwaarden is voldaan : op basis van concrete feitenmoeten de bevoegde instanties een eerste administratief en gerechtelijk verslag heb-ben opgemaakt en de onregelmatigheden moeten betrekking hebben op een bedraggroter dan 100.000 ECU. Ingevolge een beslissing van de Interministeriële Econo-mische Commissie werden de bevoegdheden inzake de verordening zwarte lijst opge-
dragen aan het BIRB.
(8) Verordening (EEG) nr. 386/90 van de Raad van 12 februari 1990 inzake de controle
bij de uitvoer van landbouwproducten die in aanmerking komen voor restituties of andere bedragen.
(9) Dit percentage geldt per productsector, per jaar en per douanekantoor. (10) Verordening (EG) nr. 2457/97 van de Commissie van 10 december 1997 betreffende
het nemen van monsters in het kader van de fysieke controle op delen van rundvlees zonder beenwaarvoor uitvoerrestituties worden verleend.
(11) Verordening (EEG) nr. 32/82 van de Commissie van 7 januari 1982 tot vaststelling
van de voorwaarden voor de toekenning van bijzondere restituties bij uitvoer in de rundvleessector.
(12) Verordening (EEG) nr. 1964/82 van de Commissie van 20 juli 1982 tot vaststelling
van de voorwaarden voor de toekenning van bijzondere restituties bij uitvoer van bepaalde soortenvlees zonder been.
(13) Omzendbrief van het Ministerie van Volksgezondheid (IVK) met kenmerk
23/I/JH/7/59075 van 16 januari 1998.
310 Les conditions et les pourcentages minimaux relatifs aux contrôles physiques
des produits à exporter, effectués par les services des douanes , sont fixés dans le rè-
glement n° 386/90 (8). L'article 3, 1, de ce règlement dispose qu'à moins qu'un Etatmembre n'ait instauré un système de sélection sur la base d'une analyse de risques, ily a lieu d'exécuter des contrôles physiques portant au moins sur 5 % des déclarationsd'exportation (9). L'article 3, 3, précise ensuite que, lorsque la simple vue des mar-chandises ne permet pas d'établir leur concordance avec leur désignation dans lanomenclature des restitutions, les autorités douanières doivent s'assurer de celle-ci aumoyen de toutes les mesures physiques, en ce compris des analyses de laboratoire.Pour ce qui est du contrôle physique de la viande bovine désossée, ses modalités sontspécifiées dans le règlement n° 2457/97. Celui-ci impose un prélèvement d'échantil-lon, qui, en ce qui concerne les produits pour lesquels certaines teneurs sont fixées(par exemple, une teneur minimale en viande bovine maigre), doit obligatoirementcomprendre une analyse de laboratoire (10). Les analyses de laboratoire des échantil-lons de viande bovine sont réparties entre le laboratoire de l'Administration desdouanes et accises et le laboratoire central du ministère des Affaires économiques.Le premier est compétent pour effectuer un contrôle de la concordance des marchan-dises avec les caractéristiques des huit premiers chiffres du code de restitution, lesecond pour le contrôle des caractéristiques des quatre derniers chiffres.
Dans le cadre des règlements n° 32/82 (11) et 1964/82 (12), l' I.E.V. s'est vu
attribuer un rôle important. En matière de restitutions à l'exportation pour la viandede gros bovins mâles, pour laquelle des montants supérieurs sont attribués, il estchargé des contrôles vétérinaires spécifiques et de la délivrance des attestations à l'in-tention du BIRB. Une circulaire ministérielle règle cette surveillance et la délivrancede ces attestations (13). Elle impose, notamment, un contrôle permanent de la découpe.
1.3. Le règlement n° 1469/95, relatif à la liste noire , charge les Etats membres
d'identifier et de signaler les opérateurs du marché qui présentent un risque en ter-mes de fiabilité, ainsi que de prendre des mesures bien définies à leur égard. Ce rè-glement s'applique lorsque deux conditions sont rencontrées : les autorités compéten-tes doivent avoir établi, sur la base de faits concrets, un premier constat administratifou judiciaire et les irrégularités doivent porter sur un montant supérieur à100.000 écus. A la suite d'une décision de la Commission économique interministé-rielle, les compétences ayant trait au règlement relatif à la liste noire ont été attri-
buées au BIRB.
(8) Règlement (CEE) n° 386/90 du Conseil, du 12 février 1990, relatif au contrôle lors de
l'exportation de produits agricoles bénéficiant d'une restitution ou d'autres montants.
(9) Ce taux s'applique par secteur de produits, par année et par bureau de douane.  (10) Règlement (CE) n° 2457/97 de la Commission, du 10 décembre 1997, relatif au prélè-
vement d'échantillons dans le cadre d'un contrôle physique des morceaux désossés de viande bovinebénéficiant d'une restitution à l'exportation.
(11) Règlement (CEE) n° 32/82 de la Commission, du 7 janvier 1982, arrêtant les condi-
tions d'octroi de restitutions particulières à l'exportation dans le secteur de la viande bovine.
(12) Règlement (CEE) n° 1964/82 de la Commission, du 20 juillet 1982, arrêtant les condi-
tions d'octroi de restitutions particulières à l'exportation pour certaines viandes bovines désossées.
(13) Circulaire du ministère de la Santé publique (I.E.V.), référence 23/I/JH/7/59075 du
16 janvier 1998.
311 1.4. Eind 1996 werd bij het Ministerie van Middenstand en Landbouw met
het oog op een efficiëntere controle een Interdepartementale Preventie Cel (IPC)opgericht. Die cel moet er o.m. voor zorgen dat het bovenbedoelde toezicht van hetBIRB op de controlediensten een concretere gestalte krijgt en ook bijdragen tot eenbetere coördinatie van de controleactiviteiten. Zij dient daarbij bijzondere aandachtte besteden aan de fraudegevoelige rundvleessector, waarvoor o.m. multidisciplinairetask forces voor terreincontroles in de betrokken bedrijven werden gepland.
Daarnaast werd meer efficiëntie betracht via een betere samenwerking tussen hetIPC met de Multidisciplinaire Vleesfraudebestrijdingscel (MVC) (= Ministerie vanVolksgezondheid) en de Interdepartementale Commissie voor de Coördinatie van deFraudebestrijding in Economische Sectoren (= Ministerie van Economische Zaken).
1.5. Krachtens de gecoördineerde wet op het BIRB (14) bestaat de raad van
bestuur uit een voorzitter en 14 tot 19 leden, die door de Koning worden benoemd. 
Bij de oprichting van het BIRB werd onderkend dat een doelmatig intern con-
trolesysteem bij het BIRB nood heeft aan horizontale diensten, die ten behoeve vande operationele directies – per productsector belast met de dossiercontrole – moeteninstaan voor de efficiënte transmissie en de eenvormige toepassing van de gemeen-schappelijke reglementering en van de instructies m.b.t. de validiteit (geldigheid) van
documenten afgeleverd door derde landen (15).
2. Vaststellingen van Europese instellingen
Voor de rekeningenjaren 1993 en 1994 heeft de Europese Commissie, omwille
van fundamentele tekortkomingen in de Belgische controlestructuren met betrekkingtot de vooruitbetaalde restituties (16), 10 % van de betrokken uitgaven van de com-munautaire financiering uitgesloten, hetzij respectievelijk 413.309.611 BEF en382.208.436 BEF (17). De controle uitgevoerd door de douanediensten bleek ondoel-matig. Het proportionele aandeel van het rundvlees op het totaal van die correctieskan worden berekend op 63 %.
Voor het rekeningenjaar 1995 zijn er voor wat betreft de uitvoerrestituties
voor rundvlees, geen correcties.
Voor het rekeningenjaar 1996 stelde de Europese Commissie nieuwe forfaitai-
re correcties voor ten laste van België a rato van 5 % van de rundvleesrestituties,waarvan de aangifte ten uitvoer werd gedaan bij het douanekantoor te Antwerpen(18), omwille van aldaar vastgestelde kwalitatieve gebreken in de fysieke controlesuitgevoerd in het kader van verordening 386/90. Die correcties gelden ook voor alledaaropvolgende jaren, totdat aan de tekortkomingen daadwerkelijk zal zijn verhol-pen (19).
(14) Koninklijk besluit van 3 februari 1995 houdende coördinatie van de wet van
10 november 1967 houdende oprichting van het BIRB, artikel 6.
(15) Verordening (EG) nr. 1469/95 van de Raad van 22 juni 1995 betreffende de maatre-
gelen die moeten worden genomen ten aanzien van bepaalde begunstigden van uit hetEOGFL/afdeling Garantie gefinancierde verrichtingen.
(16) Het stelsel van de vooruitbetaling betekent dat de restitutie wordt betaald vóórdat de
uitvoer van de goederen plaatsvindt, d.w.z. op het moment waarop zij in een opslagruimte wordenondergebracht ("entrepôt-prefinanciering") of bij verwerking ("prefinanciering-verwerking").
(17) Tegen de beschikkingen tot goedkeuring van de rekeningen 1993 en 1994 heeft de
Belgische Staat bij het Hof van Justitie een beroep ingesteld tot nietigverklaring van de bepalingenmet betrekking tot de financiële correcties, waarvan de procedure nog loopt.
(18) Op grond van cijfers verstrekt door de administratie zou deze 5 % ongeveer overeen-
komen met een bedrag van 7.500.000 BEF. Het is aan de Europese Commissie dit bedrag bijbeschikking definitief vast te stellen.
(19) Brief van het directoraat-generaal VI van de Europese Commissie van 11 novem-
ber 1998.
312 1.4. A la fin de l'année 1996, une Cellule de prévention interdépartementale
(C.P.I.) a été créée auprès du ministère des Classes moyennes et de l'Agriculture.Cette cellule doit veiller notamment à ce que la tutelle exercée par le BIRB sur lesservices de contrôle se concrétise davantage et contribuer à une meilleure coordina-tion des activités de contrôle. En outre, elle doit porter une attention particulière ausecteur de la viande bovine qui est exposé à la fraude et pour lequel a notamment étéenvisagée la création de task forces multidisciplinaires en vue d'effectuer des contrô-
les sur place dans les entreprises concernées. Enfin, une plus grande efficience a étérecherchée par une meilleure collaboration de la C.P.I. avec la Cellule multidiscipli-naire de lutte contre la fraude dans les viandes (ministère de la Santé publique) et laCommission interdépartementale pour la coordination de la lutte contre la fraudedans les secteurs économiques (ministère des Affaires économiques).
1.5. En vertu de la loi coordonnée sur le BIRB (14), son conseil d'adminis-
tration se compose d'un président et de 14 à 19 membres nommés par le Roi. 
Lors de sa création, il a été reconnu qu'un système efficient de contrôle inter-
ne nécessitait, en son sein, des services horizontaux, devant assurer aux directionsopérationnelles, chargées du contrôle des dossiers par secteur de produits, une trans-mission efficace et une application uniforme de la réglementation communautaire etdes instructions relatives à la validité des documents délivrés par des pays tiers (15).
2. Constatations des institutions européennes
En raison des déficiences fondamentales des structures belges de contrôle des
restitutions préfinancées (16), la Commission européenne a rejeté, pour les exercices1993 et 1994, 10 % des dépenses bénéficiant du financement communautaire, soit,respectivement, 413.309.611 et 382.208.436 francs (17). Le contrôle effectué par lesservices des douanes s'est avéré inefficient. Par rapport au montant total de ces cor-rections, la part de la viande bovine est estimée à 63 %.
Il n'y a, pour les comptes de l'année 1995, aucune correction en ce qui concer-
ne les restitutions à l'exportation de viande bovine.
Pour l'exercice 1996, la Commission européenne a proposé de nouvelles cor-
rections forfaitaires à la charge de la Belgique, à concurrence de 5 % des restitutionsà l'exportation de viande bovine, dont la déclaration à l'exportation est intervenueauprès du bureau des douanes d'Anvers (18), et cela, en raison de la qualité déficien-te des contrôles physiques effectués dans le cadre du règlement 386/90. Ces correc-tions s'appliqueront aux exercices suivants, jusqu'à ce qu'il soit effectivement remé-dié aux lacunes (19).
(14) Arrêté royal du 3 février 1995 portant coordination de la loi du 10 novembre 1967
portant création du BIRB, article 6.
(15) Règlement (EG) n° 1469/95 du Conseil, du 22 juin 1995, relatif aux mesures à prendre
à l'égard de bénéficiaires d'opérations financées par le FEOGA, section Garantie.
(16) Le régime du préfinancement signifie que la restitution est payée avant que l'exporta-
tion des biens ait lieu, c'est-à-dire au moment où ils sont emmagasinés ("préfinancement-entrepôt")ou au moment de leur transformation ("préfinancement-transformation").
(17) L'Etat a intenté auprès de la Cour de justice, à l'encontre des décisions approuvant
les comptes 1993 et 1994, un recours en annulation des dispositions relatives aux corrections finan-cières, dont la procédure est toujours en cours.
(18) Sur la base des chiffres fournis par l'administration, ces 5 % correspondraient à un
montant d'environ 7.500.000 francs. Il revient à la Commission européenne de prendre la décisionétablissant le montant définitif.
(19) Lettre de la direction générale VI de la Commission européenne du 11 novembre
1998.
313 Voor de periode 1995-1997 stelde UCLAF (20) onregelmatigheden vast in de
export van goederen naar Zuid-Afrika : aldaar werden andere goederen gedeclareerdwaarvoor er geen recht op restituties bestaat. Het betrof vier bedrijven. Die ontvin-gen voor die export restituties. Daarnaast bleek (in andere dossiers) dat restitutieswerden betaald op grond van ongeldig bevonden invoerbewijzen : de in verbruikstel-
ling in Zuid-Afrika werd niet bewezen.
Het BIRB werd niet in kennis gesteld van de risicoanalyse die de douaneauto-
riteiten zouden gebruiken. Bij gebrek aan gegevens over die risicoanalyse wordt hetBIRB geacht te oordelen of de controlenorm van 5 % wordt bereikt. Het ondervindtdaarbij kennelijk grote moeilijkheden. In een verslag over de douanecontroles, ver-richt in de periode 1 januari 1997 – 30 oktober 1997, wordt door de productsectorvlees van het BIRB opgemerkt dat zij in die periode in totaal minstens 13.000 restitu-tieaanvragen behandelde, terwijl de douanegegevens aangaande de fysische controlesvan die sector slechts betrekking hebben op een totaal van 9.245 uitvoerdossiers. Detelling van de vermeldingen, die krachtens de reglementering door de douanedien-sten in geval van fysieke controle dienen te worden aangebracht op de aan het BIRBtoegestuurde documenten en die eveneens zou toelaten na te gaan of de controle-norm werd nageleefd, wordt bij het BIRB evenmin verricht.
In de specifieke sector van het rundvlees van volwassen mannelijke dieren die
om zijn fraudegevoeligheid bekend staat, heeft de douane in de periode van1 januari 1997 tot 30 oktober 1997 slechts in 4 uitvoerdossiers op 1.169 een fysiekecontrole met monsteranalyse uitgevoerd. Kennelijk wordt geoordeeld dat de perma-nente controle, uitgevoerd door de dierenartsen van het IVK in de slachthuizen enuitsnijderijen in het kader van de verordeningen 32/82 en 1964/82, douanecontrolesbij uitvoer of opslag minder noodzakelijk maken.
Voor zover het Rekenhof bekend, gebeurde in de rundvleessector slechts één
actie van de multidisciplinaire task forces .
Tussen de twee openbare laboratoria bestaan aanzienlijke procedureverschil-
len. Zo zou er, indien de handelsoperator de resultaten van de analyse betwist, bij hetlaboratorium van de douane geen mogelijkheid van tegenanalyse bestaan. Bepaaldebelangrijke analyses, bijvoorbeeld in de sector van het vlees van mannelijke runde-ren, kunnen door geen van beide laboratoria worden uitgevoerd. Zij moeten hiertoeberoep doen op de particuliere sector. Nadere gegevens omtrent de reglementairebasis en de financieringsmodaliteiten van die uitbestede analyses zijn bij het BIRBniet bekend.
Met betrekking tot de onregelmatigheden vermeld in het douaneverslag aan-
gaande de uitvoer naar Zuid-Afrika, werd een eerste administratief of gerechtelijkproces-verbaal opgemaakt. Bovendien hadden die onregelmatigheden bij drie van devier marktdeelnemers betrekking op een bedrag groter dan 100.000 ECU.
(20) Unité de Coördination de Lutte Anti-Fraude (anti-fraudedienst van de Europese
Commissie).
314 315Pour la période 1995-1997, l'UCLAF (20) a relevé des irrégularités dans l'ex-
portation de biens vers l'Afrique du Sud : des marchandises ne donnant droit à aucu-ne restitution ont été déclarées. Les quatre firmes concernées ont perçu des restitu-tions pour ces exportations. En outre, il s'est avéré, dans d'autres dossiers, que desrestitutions avaient été versées sur la base d'attestations d'importation jugées inva-
lides : la consommation des biens en Afrique du Sud n'était pas prouvée.
Le BIRB n'a pas été informé de l'analyse des risques que les autorités doua-
nières utiliseraient. En l'absence de données sur celle-ci, le BIRB doit apprécier si lanorme de contrôle de 5 % a été atteinte. Pour cela, il rencontre apparemment desérieuses difficultés. Dans un rapport sur les contrôles douaniers effectués durant lapériode du 1
erjanvier au 30 octobre 1997, le secteur de la viande du BIRB fait obser-
ver qu'un nombre total d'au moins 13.000 demandes de restitution a été traité aucours de cette période, alors que les chiffres des douanes relatifs aux contrôles physi-ques effectués dans ce secteur ne portent que sur un total de 9.245 dossiers d'expor-tation. Le BIRB ne procède pas davantage au recensement des mentions qui, selonla réglementation, doivent être apposées, en cas de contrôle physique, par les servi-ces douaniers sur les documents qui lui sont transmis et qui devraient également per-mettre de vérifier si la norme de contrôle a été respectée.
Dans le secteur spécifique de la viande de gros bovins mâles, réputé comme
particulièrement sensible à la fraude, les services des douanes n'ont, durant la pério-de du 1
erjanvier au 30 octobre 1997, procédé à des contrôles physiques avec analyses
d'échantillons que dans quatre dossiers sur 1.169 dossiers d'exportation.Manifestement, on estime que le contrôle permanent effectué par les vétérinaires del'I.E.V. dans les abattoirs et les ateliers de découpe, dans le cadre des règlements32/82 et 1964/82, rend les contrôles douaniers à l'exportation ou à l'entreposagemoins nécessaires.
D'après les informations recueillies par la Cour, une seule action a été menée
par les task forces multidisciplinaires dans le secteur de la viande bovine.
Des différences considérables de procédure existent entre les deux laboratoi-
res, de sorte que si un opérateur commercial contestait les résultats d'une analyse, lelaboratoire de l'Administration des douanes n'offrirait aucune possibilité de contre-expertise. Certaines analyses importantes, par exemple dans le secteur de la viandede bovins mâles, ne peuvent être exécutées par aucun des deux laboratoires. Ceux-cidoivent recourir, pour ce faire, aux services du secteur privé. Le BIRB ne dispose pasde précisions quant à la base réglementaire et aux modalités de financement de cesanalyses effectuées en sous-traitance.
Les irrégularités mentionnées dans le rapport des douanes à propos d'expor-
tations vers l'Afrique du Sud ont donné lieu à un premier procès-verbal administratifou judiciaire. Pour trois des quatre opérateurs commerciaux, ces irrégularités por-taient sur un montant supérieur à 100.000 écus.
(20) Unité de coordination de lutte anti-fraude (service anti-fraude de la Commission
européenne). In de raad van bestuur van het BIRB hebben de beroepsfederaties het over-
wicht en tal van zijn leden oefenen bestuursmandaten uit in private vennootschappendie tot de belangrijkste begunstigden van de restitutiesteun moeten worden gere-kend. Eén ervan behoort tot de Belgische bedrijven die zijn vermeld in het onder-zoeksverslag van de douane inzake de onregelmatigheden in Zuid-Afrika (21).
Het BIRB heeft jarenlang ongeldige Zuid-Afrikaanse documenten aanvaard.
4. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Landbouw en Kleine en Middelgrote
Ondernemingen (22)
Ondanks het overleg georganiseerd in de IPC blijft het toezicht van het BIRB
op de controlediensten ontoereikend.
In de specifieke sector van het rundvlees van volwassen mannelijke dieren
hebben diverse audits de betrekkelijkheid van de IVK-controles aangetoond. Erbestaat ondermeer een groot risico op substitutie omdat de op het verpakte vleesaangebrachte etiketten naderhand makkelijk verwijderbaar blijken te zijn. De han-delwijze van de douane te vertrouwen op de controle van het IVK gaat tevens integen artikel 3, 3., van verordening 386/90 dat de douaneautoriteiten verplicht metalle fysieke middelen, met inbegrip van laboratoriumanalyses, de overeenstemmingtussen de goederen en de omschrijving te controleren.
Een daadwerkelijk toezicht op de controles van het IVK en de douane bleef
achterwege.
De doelmatigheid van de bevoegdheids- en procedureverschillen tussen de
openbare laboratoria dient te worden onderzocht. Voor de uitbesteding van analysesaan de particuliere sector moet, met het oog op de doelmatigheid en het bindendkarakter voor alle betrokken diensten en departementen, een duidelijke reglemente-ring worden opgesteld. Om tegemoet te komen aan de hoge kostprijs van bepaaldeanalyses kan bovendien fondsvorming met medefinanciering door de begunstigdehandelsoperatoren worden overwogen.
Voor de toepassing van de verordening zwarte lijst laat het BIRB zich eerder
leiden door een interpretatie van de feiten dan door de voorwaarden van de verorde-ning zelf. Inzake de uitvoer van rundvlees naar Zuid-Afrika waren de voorwaardenvoor de toepassing van de verordening vervuld. Het BIRB paste de verordeningevenwel niet toe.
(21) Dat bedrijf ontving gedurende het EOGFL-boekjaar 1997, 1,010 miljard BEF of
44,35 % van het totaal bedrag van alle rundvleesrestituties, door het BIRB betaald onder het stelsel"entrepôt-prefinanciering".
(22) Brief van 16 december 1998.
316 Les fédérations professionnelles occupent une position dominante au sein du
conseil d'administration du BIRB et plusieurs membres de celui-ci exercent des man-dats d'administrateur dans des sociétés privées, qui comptent parmi les plus impor-tants bénéficiaires d'aides accordées sous la forme de restitutions. L'une d'ellesappartient au groupe d'entreprises belges mentionnées dans le rapport d'enquête desservices des douanes consacré aux irrégularités constatées en Afrique du Sud (21).
Pendant des années, le BIRB a accepté des documents sud-africains qui n'é-
taient pas valables.
4. Observations formulées par la Cour à l'intention du ministre de l'Agriculture et des Petites et
Moyennes Entreprises (22)
En dépit de la concertation organisée au sein de la C.P.I., la surveillance
exercée par le BIRB sur les services de contrôle reste insuffisante.
Dans le secteur spécifique de la viande de gros bovins mâles, divers audits ont
démontré la relativité des contrôles effectués par l'I.E.V. Dans la mesure où les éti-quettes apposées sur la viande s'avèrent faciles à retirer ultérieurement, un risqueélevé de substitution existe. De plus, l'attitude des services de douanes consistant à sefier au contrôle effectué par l'I.E.V. enfreint l'article 3, 3, du règlement 386/90, quiimpose aux autorités douanières de s'assurer par tous les moyens physiques, y com-pris des analyses de laboratoire, de la concordance entre les marchandises et leurdésignation.
Il manque une surveillance effective des contrôles exécutés par l'I.E.V. et les
services des douanes.
L'utilité de compétences et procédures différentes entre les laboratoires
publics mériterait d'être examinée. Pour l'attribution d'analyses au secteur privé, ilconviendrait d'édicter une réglementation claire, en vue de garantir leur efficacité etde leur conférer un caractère contraignant pour tous les services et départementsconcernés. Afin de faire face au coût élevé de certaines analyses, la constitution d'unfonds, cofinancé par les opérateurs commerciaux bénéficiaires, pourrait aussi êtreenvisagée.
Dans l'application du règlement dit liste noire , le BIRB se laisse guider davan-
tage par une interprétation des faits plutôt que par les conditions imposées par le rè-glement lui-même. En matière d'exportation de viande bovine vers l'Afrique du Sud,les conditions mises à l'application du règlement étaient remplies, alors que le BIRBne l'a pas appliqué.
(21) Pendant l'exercice 1997 du FEOGA, cette entreprise a perçu 1,010 milliard de francs,
soit 44,35 % du montant total des restitutions à l'exportation de viande bovine, liquidées par leBIRB sous le régime du "préfinancement-entrepôt ".
(22) Lettre du 16 décembre 1998.
317 Door de samenstelling van de raad van bestuur van het BIRB bestaat het risi-
co dat de objectiviteit van het betaalorgaan, dat erop dient toe te zien dat de steun-maatregelen in overeenstemming met de gemeenschappelijke regelgeving wordenuitbetaald, in een negatief daglicht wordt gesteld. Hierbij speelt het geen rol dat vol-gens een ongeschreven regel de raad zich niet met individuele dossiers inlaat. Om diereden zou bij de vernieuwing van de raad moeten worden gestreefd naar een meerevenwichtige vertegenwoordiging van personen die niet tot de belangengroepenbehoren. Dergelijke handelwijze doet geen afbreuk aan het beginsel van medebeheeren responsabilisering van de beroepsfederaties.
De informatiedoorstroming binnen het BIRB is ondoelmatig. Het aanvaarden
van ongeldige Zuid-Afrikaanse invoerdocumenten vindt zijn oorsprong in het feit datde bij de oprichting van het BIRB gecreëerde horizontale diensten slechts embryo-naal bestaan. Dit bemoeilijkt de verificatie van de documenten in restitutiedossiers.De instructies met betrekking tot die documenten belangen immers niet alleen desector rundvlees aan, maar alle uitvoersectoren.
5. Antwoord van de minister (23)
Omtrent het ontoereikende toezicht van het BIRB niettegenstaande het door
IPC georganiseerd overleg verwijst de minister naar de verwezenlijkingen van hetIPC. Hij haalt onder meer het opstellen van draaiboeken aan die per productgroepde controle-instanties van de betrokken administraties bevatten en het in maart 1999geplande protocolakkoord tussen het BIRB en de douane, dat op het vlak van hettoezicht, de planning en methodologie duidelijke afspraken zou bevatten en modelzou staan voor de akkoorden met de andere controlediensten. De risicoanalyse, diesedert 1995 door de douane wordt uitgewerkt, is nog niet operationeel. Voor het ver-schil in de cijfers tussen de douane en het BIRB verwijst de minister naar een verkla-ring van de douane.
Voor de specifieke sector van het rundvlees van volwassen mannelijke dieren
is de landbouwadministratie van oordeel dat het veterinair toezicht in de slachthuizenen uitsnijderijen verdere douanecontrole met staalneming minder noodzakelijkmaakt. Aangestipt wordt dat uit een recent onderzoek, uitgevoerd op last van IPC,blijkt dat betrouwbare etiketten wel degelijk in de handel beschikbaar zijn. Voortswordt verwezen naar het in de schoot van de IPC gerealiseerde "draaiboek" met deverzamelde instructies van alle bij de controle van deze specifieke sector betrokkendiensten en naar een door het BIRB in samenwerking met het IVK opgestelde chec-
klist . Tot slot blijkt uit de bij het antwoord gevoegde bijlagen dat de in de
Multidisciplinaire Vleesfraudebestrijdingscel (MVC) (24) geplande " task forces " ach-
terblijven omwille van "problemen van wettelijke en confidentiële aard".
(23) Brief van 19 februari 1999.
(24) Opgericht bij het IVK, met vertegenwoordigers van alle betrokken departementen.
318 L'objectivité de l'organisme payeur, qui doit veiller à la conformité de la liqui-
dation des aides à la réglementation communautaire, risque réellement d'être ternieen raison de la composition du conseil d'administration du BIRB. Sur ce point, il estsans importance que, suivant une règle tacite, le conseil ne s'occupe pas de dossiersindividuels. Dès lors, à l'occasion du renouvellement du conseil, il y aurait lieu deveiller à une représentation plus équilibrée de personnes n'appartenant pas aux grou-pes d'intérêts. Une telle procédure n'affecterait pas le principe de la cogestion par lesfédérations professionnelles ni celui de leur responsabilisation.
La transmission de l'information au sein du BIRB est inefficace. L'acceptation
de documents d'importation sud-africains non valables trouve sa cause dans l'étatembryonnaire des services horizontaux créés lors de l'instauration du BIRB. Cettesituation complique la vérification des documents figurant dans les dossiers de resti-tution. Les instructions relatives à ces documents n'intéressent, en effet, pas seule-ment le secteur de la viande bovine, mais tous les secteurs d'exportation.
5. Réponse du ministre (23)
En ce qui concerne la surveillance insuffisante exercée par le BIRB nonob-
stant la concertation organisée par la C.P.I., le ministre se réfère aux réalisations decelle-ci. Il insiste notamment sur l'établissement de " draaiboeken " (recueils de procé-
dures de contrôle) associant, selon les groupes de produits, les instances de contrôledes administrations concernées et sur le protocole d'accord entre le BIRB et les ser-vices des douanes, prévu pour mars 1999. Celui-ci contiendrait des dispositions clairessur la surveillance, le calendrier ainsi que la méthodologie et servirait de référencepour les accords passés avec les autres services de contrôle. L'analyse des risques, éla-borée depuis 1995, n'est toujours pas opérationnelle. Quant aux différences entre leschiffres des services des douanes et ceux du BIRB, le ministre renvoie à l'explicationdonnée par les services des douanes.
Pour le secteur spécifique de la viande bovine d'animaux mâles adultes, l'ad-
ministration de l'agriculture estime que le contrôle vétérinaire dans les abattoirs etles centres de découpe rendra moins nécessaire un nouveau contrôle douanier avecprélèvement d'échantillons. Il ressort d'une enquête récente, effectuée à la demandede la C.P.I., que des étiquettes fiables sont disponibles sur le marché. Au surplus, ilest renvoyé au " draaiboek " réalisé au sein de la C.P.I. à l'aide des instructions
récoltées auprès de tous les services concernés par le contrôle de ce secteur spécifi-que et d'une check-list établie par le BIRB en collaboration avec la C.P.I. Enfin, les
annexes jointes à la réponse du ministre font apparaître que les task forces annoncées
dans le cadre de la cellule multidisciplinaire de lutte contre la fraude dans le secteurde la viande (24) ne sont pas encore mises en place en raison de "problèmes régle-mentaires et confidentiels (traduction)".
(23) Lettre du 19 février 1999.
(24) Créée au sein de l'I.E.V., avec des représentants de tous les départements concernés.
319 De problematiek van de laboratoriumanalyses wordt in de IPC grondig geana-
lyseerd en besproken. Daarbij werd aan alle betrokken controlediensten gevraagdeen inventaris op te stellen van de problemen in dat verband. Uit de bijlagen bij hetantwoord blijkt dat tot nog toe alleen het BIRB hieraan tegemoet kwam. Het cen-traal laboratorium van het Ministerie van Economische Zaken zou bovendien nietgeaccrediteerd zijn voor rundvleesanalyse. Wat de hoge kost van bepaalde analysesbetreft en de mogelijke medefinanciering door de sector, wordt geantwoord dat han-delsoperatoren op generlei wijze mogen worden betrokken bij de controle op steun-maatregelen waarvan zij zelf de begunstigden zijn.
De kritiek van het Rekenhof met betrekking tot de niet toepassing van de ver-
ordening zwarte lijst wordt "in zekere mate als juist" beoordeeld. Het betreft vooral
een probleem van interpretatie van documenten van invoerbewijzen in Zuid-Afrika.Het treffen van de maatregelen zwarte lijst is bovendien beperkt tot de begunstigden
van restituties die doelbewust of met grove nalatigheid moeten hebben gehandeld,zodat de actiemogelijkheden van het BIRB beperkt zijn. De verordening zwarte lijst
vindt in de landen van de Europese Unie weinig toepassing en zowel in België als opgemeenschappelijk niveau worden besprekingen gevoerd met het oog op aanpassin-gen, die een betere naleving van de verordening moeten mogelijk maken.
Met betrekking tot de samenstelling van de raad van bestuur benadrukt het
BIRB dat individuele (restitutie)dossiers louter door de administratie en niet in deraad worden behandeld.
Inzake de ondoelmatige informatiedoorstroming was de interpretatie van de
geldigheid van de Zuid-Afrikaanse invoerbewijzen vóór 1997 zeer moeilijk bij gebrek
aan duidelijke communautaire instructies ; zelfs de geplande "horizontale diensten"hadden de problemen niet kunnen voorkomen. Het nog niet operationeel zijn van diedienst is toe te schrijven aan de trage invulling van het personeelskader door het VastWervingssecretariaat.
6. Evaluatie van het antwoord (25)
Met betrekking tot het ontoereikende toezicht door het BIRB bleek dat dui-
delijke afspraken tussen het BIRB en de douanediensten over o.m. de inhoud en detiming van de rapportering aan het BIRB nog steeds ontbreken. Naar verluidt is ditte wijten aan de afwezigheid van de douanediensten op de werkgroepvergaderingendie dienaangaande werden georganiseerd. Daarnaast werd gevraagd welke draaiboe-ken, benevens die met betrekking tot de restituties voor mannelijk rundvlees (cfr.infra), reeds werden gerealiseerd. Ook werd nog geen enkel protocolakkoord gereali-seerd. Dat van de douane was nochtans voor maart 1999 gepland. De verklaring vande douane verschaft geen duidelijkheid aangaande de verschillende cijfers die hetBIRB en de douane voorlegden m.b.t. het totaal aantal dossiers betreffende de uit-voer van rundvlees in de periode 1 januari 1997 tot 30 oktober 1997. Ook wordt nietverklaard waarom het BIRB de naleving door de douane van de kwantitatieve con-trolenorm nooit zelf heeft getoetst op grond van de in de restitutiedossiers beschikba-re documenten. Ongeacht het feit dat de invoering van de risicoanalyse op vrijwilligebasis berust, zou de IPC de nodige maatregelen moeten nemen met het oog op deverwezenlijking van een risicoanalyse die richting geeft aan de fysieke controles.
(25) Brief van 21 april 1999 aan de Minister van Landbouw en Kleine en Middelgrote
Ondernemingen.
320 La question des analyses de laboratoire est étudiée et examinée en profon-
deur par la C.P.I. Tous les services de contrôle concernés ont été invités à dresser uninventaire des problèmes. Selon les annexes jointes à la réponse ministérielle, seul leBIRB y a donné suite à ce jour. Pour sa part, le laboratoire central du ministère desAffaires économiques ne serait pas accrédité pour analyser la viande bovine. Quantau coût élevé de certaines analyses et au cofinancement éventuel par le secteur, laréponse considère que les opérateurs ne peuvent, en aucune manière, être associés aucontrôle des aides dont ils sont eux-mêmes les bénéficiaires. 
Les critiques de la Cour portant sur la non-application du règlement dit liste
noire sont considérées "comme exactes dans une certaine mesure (traduction)". Il
s'agit surtout d'un problème d'interprétation de documents d'importation en Afriquedu Sud. L'adoption des mesures dites liste noire ne concerne, en outre, que les bénéfi-
ciaires de restitutions ayant agi délibérément ou en faisant preuve de négligencegrave, de sorte que les possibilités d'action du BIRB sont limitées. Le règlement ditliste noire n'est guère appliqué dans les pays de l'Union européenne et, tant en
Belgique qu'au niveau communautaire, des discussions sont menées en vue de l'adap-ter pour assurer son meilleur respect.
A propos de la composition de son conseil d'administration, le BIRB insiste
sur le fait que les dossiers individuels de restitution sont uniquement traités par l'ad-ministration et non par le conseil.
Quant à la transmission inefficiente de l'information, l'appréciation de la
validité des attestations d'importation sud-africaines était très difficile avant 1997, en
l'absence d'instructions communautaires précises ; même les "services horizontaux"envisagés n'auraient pu empêcher les problèmes. La lenteur mise par le Secrétariatpermanent de recrutement à remplir le cadre du personnel de ces services expliquequ'ils ne sont pas encore opérationnels.
6. Evaluation de la réponse (25)
Concernant la surveillance insuffisante exercée par le BIRB, il s'avère que des
accords clairs entre celui-ci et les services des douanes portant sur le contenu et lecalendrier des rapports à adresser au BIRB font toujours défaut, en raison de l'absen-ce des services des douanes aux réunions du groupe de travail organisées à ce sujet.Des informations ont été sollicitées sur la réalisation des " draaiboeken ", en dehors de
ceux relatifs aux restitutions en matière de viande de bovins mâles (cf. ci-après). Parailleurs, aucun protocole d'accord n'a encore été mis en œuvre, alors que celui desdouanes était prévu pour le mois de mars 1999. Quant aux différences entre les chif-fres présentés par le BIRB et les services des douanes à propos du nombre total desdossiers d'exportation de viande bovine durant la période du 1
erjanvier au 30 octo-
bre 1997, les services des douanes n'apportent aucun éclaircissement. Aucune explica-
tion ne justifie davantage que le BIRB n'ait jamais vérifié lui-même le respect, par lesservices des douanes, de la norme de contrôle quantitative sur la base des documentsdisponibles dans les dossiers de restitution. Indépendamment du fait que l'instaura-tion d'une analyse de risques s'effectue sur une base volontaire, la C.P.I. devraitprendre les mesures nécessaires en vue de l'élaboration de telles analyses, qui per-mettraient d'orienter les contrôles physiques.
(25) Lettre du 21 avril 1999 au ministre de l'Agriculture et des Petites et Moyennes
321 Wat de fysieke controle in de sector mannelijk rundvlees betreft, blijkt uit een
recent parlementair verslag dat de controlerende dierenartsen van het IVK zelferkennen dat de krachtens de reglementering vereiste permanente aanwezigheid inde praktijk niet kan worden nageleefd. Zo blijkt versnijding van vlees op alle mogelij-ke tijdstippen, gedurende de weekends en zelfs 's nachts, plaats te vinden. Hierdoorzou een toezicht van 24 uur op 24 noodzakelijk zijn, waartoe de middelen ontbre-ken (26). Voor een effectieve bestrijding van de praktijk van substitutie waarbij in
werkelijkheid andere goederen worden uitgevoerd dan diegene waarvoor de restitu-tie wordt toegekend, zijn fysieke controles met monsteranalyse in het stadium vanuitvoer en gedurende de opslag (waarop door het BIRB sedert geruime tijd wordtaangedrongen) dan ook onontbeerlijk. Gevraagd werd welke maatregelen de admini-stratie zal nemen om het gebruik van aangepaste etiketten verplicht te stellen. 
Het belang van het draaiboek "restituties mannelijke runderen" moet worden
gerelativeerd. Naast een checklist ten behoeve van het IVK bestaat het uitsluitend uitde omzendbrief van het IVK (supra) en een informatiebrochure van het BIRB tenbehoeve van de uitvoeringsondernemingen. De instructies van de douanedienstenontbreken echter volledig. Die diensten vervullen nochtans onmiskenbaar eenbelangrijke rol op het vlak van de fysieke controles en de aflevering van attesten uit-gereikt in het kader van de verordeningen 32/82 en 1964/82. Een duidelijke definitievan het begrip draaiboek is noodzakelijk. Indien een draaiboek, zoals mag wordenverwacht, ertoe is bestemd bij te dragen tot een geïntegreerde controle van de sector,dient het een volledig en geactualiseerd overzicht te bieden van de controlevoor-schriften van alle betrokken diensten. 
Er werd akte genomen van de geringe inzet van task forces , zowel bij het IPC
als bij de MVC.
Voor de laboratoriumanalyses blijven, ondanks de ernst van de problematiek
(die de administratie sedert vele jaren kent en door haar niet wordt ontkend), concre-te oplossingen uit. De inventaris van problemen ter zake moet worden vervolledigdmet de verslagen van de douane en het Bestuur van de Economische Inspectie (BEI).Er zijn ingrijpende structurele maatregelen met betrekking tot de betrokken labo'snodig : de erkenning, de bevoegdheid, de procedures bij staalneming en de financie-ring moeten eenduidig worden geregeld. Handelsoperatoren kunnen niet wordenbetrokken bij de organisatie of de selectie van fysieke controles, doch wel bij definanciering ervan. Vanuit deontologisch oogpunt kan hiertegen geen bezwaarbestaan. De kosten van bepaalde controles zijn immers nu reeds ten laste van deondernemingen. In het permanent comité van het BIRB wordt overigens een voor-stel onderzocht om via bijdragen, te innen bij de handelssectoren, de medefinancie-ring te regelen van het informatiseringsproject IRIS, dat ondermeer voorziet in deadministratieve controle van de restitutiedossiers.
Met betrekking tot de verordening zwarte lijst bevat het douaneverslag aan-
gaande de in Zuid-Afrika vastgestelde onregelmatigheden en de daaromtrent met dediensten van de Europese Commissie gevoerde correspondentie geen redenen om tetwijfelen aan het karakter van de handeling, die aan de grondslag ligt van de onregel-matigheden. De veelvuldige besprekingen met het oog op de verbeterde toepassingvan de verordening doen niets af aan de rechtskracht van de bestaande verordening,zodat het BIRB die onverkort moet toepassen.
(26) Opvolging van de problemen inzake fraude in de vleessector, Parl. St. Kamer, 1998-
99, nr. 1905/1, 123.
322 A propos des contrôles physiques dans le secteur de la viande de bovins
mâles, il ressort d'un rapport parlementaire récent que les vétérinaires chargés ducontrôle de l'I.E.V. reconnaissent eux-mêmes qu'il leur est impossible d'être présentsen permanence, comme le requiert la réglementation. La découpe de viande s'effec-tue, en effet, à tout moment, pendant les week-ends et même la nuit. Il conviendrait
donc d'exercer une surveillance vingt-quatre heures sur vingt-quatre, mais les moyensfont défaut (26). Pour combattre effectivement la pratique de la substitution, qui con-siste à exporter en réalité d'autres marchandises que celles qui ont donné lieu à desrestitutions, des contrôles physiques, incluant l'analyse d'échantillons au stade del'exportation et durant l'emmagasinage, comme le BIRB le demande avec insistancedepuis longtemps, sont indispensables. Des précisions ont été demandées sur les me-sures que l'administration prendra pour imposer l'utilisation d'étiquettes adéquates. 
L'importance d'un " draaiboek " "restitutions en matière de bovins mâles" doit
être relativisée. Outre une check-list à l'usage de l'I.E.V., il consiste exclusivement
dans la circulaire de l'I.E.V. (cf. ci-dessus) et dans une brochure d'information duBIRB à destination des entreprises exportatrices. Les instructions des services desdouanes font totalement défaut. Or, ces services remplissent indéniablement un rôleimportant dans les contrôles physiques et la délivrance d'attestations fournies dans lecadre des règlements 32/82 et 1964/82. Une définition claire de la notion de " draai-
boek " est nécessaire. Si, comme on peut s'y attendre, il s'agit de contribuer à un con-
trôle intégré du secteur, il doit offrir un aperçu complet et actualisé des prescriptionsen matière de contrôle de tous les services concernés. 
La Cour a pris acte du recours limité à des task forces , tant à la C.P.I. qu'à la
Cellule multidisciplinaire de lutte contre la fraude dans les viandes.
En ce qui concerne les analyses de laboratoire, les solutions concrètes se font
attendre, en dépit de la gravité des problèmes connus de l'administration et reconnuspar celle-ci depuis des années. L'inventaire des problèmes posés doit être complétépar les rapports des services des douanes et de l'Administration de l'inspection éco-nomique. Des mesures structurelles radicales relatives aux laboratoires concernésdoivent être adoptées : leur agrément, leur compétence, les procédures de prélève-ment d'échantillons et leur financement doivent être réglés de manière univoque. Siles opérateurs commerciaux ne peuvent être impliqués dans l'organisation ou lasélection des contrôles physiques, rien n'empêche qu'ils soient associés à leur finance-ment. D'un point de vue déontologique, cette mesure ne suscite aucune objection.Les coûts afférents à certains contrôles sont déjà supportés par les entreprises expor-tatrices. Du reste, le comité permanent du BIRB examine actuellement une proposi-tion visant à régler le cofinancement du projet d'informatisation IRIS, destiné notam-ment au contrôle administratif des dossiers de restitution, par le biais de contribu-tions à percevoir auprès des secteurs commerciaux.
Concernant le règlement dit liste noire , le rapport des services des douanes,
relatif aux irrégularités constatées en Afrique du Sud et à la correspondanceéchangée avec les services de la Commission européenne, ne laisse aucun doute sur lanature de l'acte qui est à l'origine de ces irrégularités. Les discussions régulières en-treprises pour améliorer l'application du règlement n'entament en rien la force juridi-que du règlement existant, que le BIRB est tenu d'appliquer sans réserve.
(26) Suivi des problèmes en matière de fraude dans le secteur de la viande, Documents
parlementaires , Chambre, 1998-99 n° 1905/1, 123.
323 De administratie moet op het vlak van de reglementering van het toezicht de
nodige maatregelen treffen met het oog op het verplicht gebruik van de onverwijder-bare etiketten.
Wat de samenstelling van de raad van bestuur van het BIRB betreft, kan het
door het BIRB gegeven antwoord niet worden aanvaard daar die aangelegenheid totde bevoegdheid van de voogdijoverheid behoort. Luidens artikel 6 van de gecoördi-neerde wet houdende oprichting van het BIRB, worden de leden van de raad immersbenoemd door de Koning op voordracht van de minister die de landbouw onder zijnbevoegdheid heeft.
Naar de ondoelmatige informatiedoorstroming is het inderdaad zo dat voor
meerdere codes aangebracht op de Zuid-Afrikaanse invoerbewijzen gedurendegeruime tijd interpretatiemoeilijkheden hebben bestaan. Dit verantwoordt evenwelniet dat het BIRB restituties uitbetaalde op grond van bills of entry (27) waarop de
voorgeschreven formule "fore home use/for human consumption" of "we certify that
the goods containend in this document have been cleared out into South Africa forhome consumption use only" ontbrak. Ook het argument met betrekking tot de
"horizontale diensten" kan niet geheel worden aanvaard. Nieuw aangeworven perso-neelsleden werden immers met andere taken belast.
(27) B/E.
324 Dans le domaine de la réglementation de la surveillance, l'administration doit
prescrire les mesures imposant l'utilisation d'étiquettes inamovibles.
La réponse du BIRB à la question de la composition de son conseil d'adminis-
tration ne saurait être admise, cet aspect ressortissant à la compétence du pouvoir detutelle. Aux termes de l'article 6 de la loi coordonnée portant création du BIRB, lesmembres de son conseil sont, en effet, nommés par le Roi, sur la proposition du mini-stre qui a l'Agriculture dans ses attributions.
Quant à la transmission inefficiente de l'information, il est exact que des diffi-
cultés d'interprétation ont perduré longtemps à propos de plusieurs codes apposéssur les attestations d'importation sud-africaines. Ceci ne justifie toutefois pas que leBIRB ait liquidé des restitutions sur la base de Bills of entry (27), sur lesquels ne figu-
raient pas les mentions prescrites " for home use/for human consumption " ou " we cer-
tify that the goods contained in this document have been cleared in South-Africa forhome consumption use only ". De même, l'argument relatif aux "services horizon-
taux" n'est pas pleinement convaincant, les membres du personnel récemmentrecrutés ayant, en effet, été chargés d'autres tâches.
(27) B/E.
325 – INFORMATISERING VAN DE UITGAVEN VOOR DE EXPORTRESTITUTIES : HET PRO-
JECT IRIS–R (1)
Het Belgisch Interventie- en Restitutiebureau (BIRB) is in hoofdzaak belast met
de uitbetaling van de interventie- en restitutiesteun (2) aan de handelsoperatoren uit delandbouwsector, alsook met de administratieve controle op die uitgaven. Het BIRBfungeert als erkend betaalorgaan voor de betaling van interventies en restituties voorrekening van het Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Landbouw, afdelingGarantie (EOGFL/G) (3). Om de erkenning als betaalorgaan te behouden moet hetBIRB tegemoet komen aan een aantal erkenningsvereisten, waaronder een voldoendebeveiligd informaticasysteem. Een dergelijk informaticasysteem is sinds 1996 in uit-bouw bij het BIRB en dit op basis van een automatiseringsplan dat zowel aanpassingenvan de huidige computersystemen inzake software, als de uitbouw van nieuwe systemenomvat. De uitvoering van de diverse deelprojecten is gespreid over de periode 1996-2003. De totale kostprijs van dit automatiseringsplan wordt geraamd op316 miljoen BEF.
Dit artikel bevat de neerslag van een rechtmatigheidsonderzoek van drie over-
heidsopdrachten voor aanneming van diensten die aan de basis liggen van het zoge-naamde project IRIS-R (planning en ontwikkeling van de informatisering van de uitga-ven voor de exportrestituties bij het BIRB). Daarnaast werden de opvolging van hetproject door de bestuursorganen van het BIRB en door de voogdijminister, alsook deraming van de kostprijs en de financiering van het project in het algemeen onderzocht.
De werking van het BIRB, als instelling van openbaar nut van de categorie
B (4) wordt gefinancierd door een jaarlijkse dotatie ten laste van de begroting vanhet Ministerie van Middenstand en Landbouw. In 1998 bedroeg die dotatie 367,4 mil-joen BEF (niet-gesplitste kredieten) ; in de begroting 1999 bedraagt zij384,2 miljoen BEF (niet-gesplitste kredieten) (5). 
(1) "Integrated Relational Information System ", ook genoemd : "Geïntegreerd
Restitutie- en Interventie Systeem ".
(2) Onder "interventie "wordt verstaan de tussenkomst op de Belgische landbouwmarkt
via rechtstreekse aankopen of via maatregelen die de afzet van producten bevorderen (rechtstreekseinterventie) of via betaling van subsidies, vergoedingen en premies als productie-, opslag- of verwer-kingssteun in verschillende sectoren (onrechtstreekse interventie).
Onder 
"restitutie "wordt verstaan de sommen die worden toegekend aan de uitvoerders
van landbouwproducten buiten de Europese Unie ter compensatie van het ongunstig verschil tussende op de Gemeenschapsmarkt vastgelegde prijzen en de prijzen op de wereldmarkt. Dat verschilwordt door de Europese Gemeenschap bijgepast.
(3) Artikel 1 van de verordening nr. 729/70 van de Raad van 21 april 1970 betreffende de
financiering van het gemeenschappelijk landbouwbeleid. 
(4) Artikel 1 van de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellin-
gen van openbaar nut. 
(5) Basisallocatie 31.52.10.31.55.N – 1.651.445
326 – INFORMATISATION DES DEPENSES DE RESTITUTION A L'EXPORTATION : LE PRO-
JET IRIS–R (1)
Le Bureau d'intervention et de restitution belge (BIRB) est chargé principale-
ment du paiement des aides sous forme d'interventions et de restitutions (2) aux opéra-teurs commerciaux du secteur de l'agriculture, ainsi que du contrôle administratif deces dépenses. Il intervient comme organisme payeur agréé pour le paiement d'interven-tions et de restitutions pour le compte du Fonds européen d'orientation et de garantiede l'agriculture, section Garantie (FEOGA/G) (3). Pour pouvoir conserver son agré-ment en tant qu'organisme payeur, le BIRB doit satisfaire à un certain nombre de con-ditions, parmi lesquelles celle de disposer d'un système informatique suffisammentprotégé. L'élaboration de celui-ci est en cours depuis 1996 et s'appuie sur un plan d'au-tomatisation portant aussi bien sur les adaptations à apporter aux logiciels des systèmesinformatiques existants que sur l'élaboration de nouveaux systèmes. L'exécution desdifférentes phases du projet doit s'étaler sur une période allant de 1996 à 2003. Son coûtglobal est estimé à 316 millions de francs.
Le présent article reprend les résultats d'un contrôle de légalité portant sur trois
marchés publics de services, à la base du projet IRIS-R (calendrier et développementd'un système informatisé des dépenses de restitution à l'exportation au BIRB). Il con-cerne, en outre, l'examen du suivi du projet par les organes de gestion du BIRB et parle ministre de tutelle, ainsi que l'estimation du coût et du financement du projet engénéral.
En tant qu'organisme d'intérêt public appartenant à la catégorie B (4), le
BIRB est financé au moyen d'une dotation annuelle à la charge du budget duministère des Classes moyennes et de l'Agriculture. En 1998 et 1999, cette dotations'est élevée respectivement à 367,4 millions de francs et 384,2 millions de francs (cré-dits non-dissociés) (5). 
(1) "Integrated Relational Information System ", aussi dénommé : "Système intégré de
restitution et d'intervention ".
(2) Par "intervention ", on entend l'intervention sur le marché agricole belge par des
achats directs ou par des mesures de promotion de vente de produits (intervention directe) ou par lepaiement de subsides, d'indemnités et de primes comme aides à la production, à l'entreposage ou autraitement dans différents secteurs (intervention indirecte).
Par 
"restitution ", on entend les sommes octroyées aux exportateurs de produits agri-
coles en dehors de l'Union européenne, afin de compenser une différence défavorable entre les prixfixés sur le marché commun et ceux pratiqués sur le marché mondial.  Cette différence est com-pensée par la Communauté européenne.  
(3) Article 1
erdu règlement (CEE) n° 729/70 du Conseil, du 21 avril 1970, relatif au finan-
cement de la politique agricole commune.  
(4) Article 1erde la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes
d'intérêt public.  
(5) Allocation de base 31.52.10.31.55.N – 1.651.445
327 Voor de financiering van de informatisering van het BIRB werd een meerja-
renplan (1996-2003) opgesteld. Dit plan heeft niet enkel betrekking op IRIS-R, maaromvat ook de informatisering van de interventies (IRIS-I) en andere taken van alge-mene aard die tot de opdracht van de instelling behoren.
Het (geraamde) te financieren bedrag wordt voor de periode 1996–2001
gedekt via 3 financieringsbronnen : de gewone begrotingskredieten bestemd voorinformatica-uitgaven (28.350.000 BEF), de eigen middelen van het BIRB(46.400.000 BEF) en een bijkomende toelage (42.400.000 BEF). Vanaf 1999 zullenjaarlijks bijkomende middelen worden gevraagd.
Voor het (reeds gedeeltelijk afgewerkte en lopende) project IRIS-R wordt de
kostprijs voor de periode 1996–2003 geraamd op 127,85 miljoen BEF (verdere ont-wikkeling en onderhoud).
1.2.1. Erkenning van het BIRB als betaalorgaan
Artikel 4, 1, b), van verordening (EEG) nr. 729/70 (6) bepaalt dat enkel de
uitgaven voor rekening van de afdeling Garantie van het Europees Oriëntatie- enGarantiefonds voor de Landbouw (EOGFL/G) nog in aanmerking komen voor (uit-eindelijke) financiering door de Europese Gemeenschap, voor zover zij worden ver-richt door betaalorganen die door de Lid-Staten uitdrukkelijk worden erkend (7). 
De erkenningscriteria worden vastgesteld door de Lid-Staten (8). Zij moeten
hierbij rekening houden met de richtsnoeren inzake criteria voor de erkenning van
betaalorganen, opgenomen als bijlage bij verordening nr. 1663/95 (9). Die omschrij-ven de procedures die het betaalorgaan moet toepassen, o.m. in geval van computer-matige verwerking van de aanvragen. In toepassing van artikel 4 van de verordening(EEG) nr. 729/70 erkende de Minister van Landbouw het BIRB definitief als betaal-orgaan (10). 
(6) Verordening (EEG) nr. 729/70 van de Raad van 21 april 1970 betreffende de finan-
(7) De communautaire steun aan de handelsoperatoren voor rekening van het
EOGFL/G wordt (gedurende 2 maanden) geprefinancierd door de Lid-Staten, die daarvan jaarreke-ningen moeten voorleggen.
(8) België heeft geen eigen erkenningscriteria vastgelegd. (9) Verordening nr. 1663/95 van de Commissie van 7 juli 1995 houdende uitvoeringsbe-
palingen van verordening nr. 729/70.
(10) Brief van de Minister van Landbouw van 6 maart 1997. Voordien erkende de minister
bij brief van 9 oktober 1995 het BIRB reeds voorlopig als betaalorgaan.
328 Pour le financement de l'informatisation du BIRB, un plan pluriannuel (1996-
2003) a été établi. Ce plan n'a pas seulement trait au projet IRIS-R, mais comprendégalement l'informatisation des interventions (IRIS-I) et d'autres tâches à caractèregénéral relevant de la mission de l'organisme.
Trois sources de financement couvrent les besoins estimés pour la pério-
de 1996–2001 : les crédits budgétaires ordinaires destinés aux dépenses informatiques(28.350.000 francs), les ressources propres du BIRB (46.400.000 francs) et une alloca-tion complémentaire du Gouvernement (42.400.000 francs). A partir de 1999, desmoyens annuels supplémentaires seront demandés.
Quant au projet IRIS-R (déjà partiellement achevé et mis en œuvre), le coût
pour la période 1996–2003 (poursuite du développement et maintenance) est estimé à127,85 millions de francs.
1.2.1. Agrément du BIRB comme organisme payeur
L'article 4, 1, b), du règlement (CEE) n° 729/70 (6) dispose que seules les
dépenses effectuées pour le compte de la section Garantie du Fonds d'orientation etde garantie de l'agriculture (FEOGA/G) peuvent encore faire l'objet d'un finance-ment (final) communautaire, pour autant qu'elles soient effectuées par des organis-mes payeurs, agréés formellement par les Etats membres (7). 
Les critères d'agrément sont fixés par les Etats membres (8). A cet effet, ceux-
ci doivent tenir compte des orientations concernant les critères d'agrément d'un orga-
nisme payeur, annexées au règlement (CE) n° 1663/95 (9), qui décrivent les procédu-res à appliquer par l'organisme payeur, notamment, en cas de traitement informatisédes demandes. En application de l'article 4 du règlement (CEE) n° 729/70, le ministrede l'Agriculture a définitivement agréé le BIRB comme organisme payeur (10).
(6) Règlement (CEE) n° 729/70 du Conseil, du 21 avril 1970, relatif au financement de la
(7) L'aide communautaire aux opérateurs commerciaux pour le compte du FEOGA/G
est préfinancée (pendant 2 mois) par les Etats membres, qui sont tenus d'en présenter des comptesannuels.
(8) La Belgique n'a pas arrêté de critères d'agrément.(9) Règlement (CE) n° 1663/95 de la Commission, du 7 juillet 1995, établissant les moda-
lités d'application du règlement (CEE) n° 729/70.
(10) Lettre du ministre de l'Agriculture du 6 mars 1997.  Jadis, le ministre a déjà agréé,
par lettre du 9 octobre 1995, le BIRB comme organisme payeur.
329 De blijvende naleving van de erkenningscriteria door de betaalorganen is van
belang voor de goedkeuring van de jaarrekeningen die deze organen dienen voor teleggen met betrekking tot de verrichtingen die zij uitvoeren voor rekening van hetEOGFL/G. Indien de betaalorganen in gebreke blijven of de erkenningsvoorwaardenniet meer naleven, kan de Europese Commissie de erkenning intrekken (11), of, wan-neer zij van oordeel is dat de uitgaven niet overeenkomstig de communautaire voor-schriften werden verricht en daardoor de belangen van de Europese Gemeenschapwerden geschonden, bepaalde (geprefinancierde) bedragen uit de jaarrekening ver-werpen (12). In dat geval weigert het EOGFL/G de terugbetaling (aanzuivering) vande door de Lid-Staat geprefinancierde uitgaven ten belope van bedragen die al danniet forfaitair kunnen worden vastgesteld. Ook kunnen er forfaitair bepaalde boetenworden opgelegd indien de steunstelsels niet worden beheerd zoals vastgesteld doorde EU-reglementering. Die financiële correcties en boeten zijn ten laste van de Lid-Staten.
Binnen voormelde context beoogt het project IRIS-R onder meer het vermij-
den van fraude en onregelmatigheden door middel van het uitbouwen van internecontroles, alsook het verzekeren van tijdige en foutloze uitbetalingen aan de handels-operatoren. Het project IRIS-R moet uitmonden in de volledige behandeling van allerestitutiedossiers via één centraal geïntegreerd systeem : eenmalige invoer van gege-vens, geautomatiseerde interne controles, foutmeldingen, gebruikersmachtigingen,centraal ingevoerde, beveiligde parameters, communicatielijnen met de handelsope-ratoren,…
1.2.2. Wetgeving op de overheidsopdrachten
De naleving van de regels inzake de onderhandse gunning en de motivering
daarvan (13) werden onderzocht, alsook de vereiste van voorafgaande raadplegingvan kandidaat-aannemers (14). Maakten eveneens het voorwerp van controle uit : denaleving van het beginsel van de gelijkheid der inschrijvers (15), de vereiste van borg-tochtstelling (16) en de toepassing van boeten in dat verband (17), de regels metbetrekking tot de kwijtschelding van boeten (18) en de regel dat er enkel betalingenkunnen worden verricht voor verstrekte en aanvaarde diensten (19).
(11) Artikel 4, 4°, van de verordening (EEG) nr. 729/70 van de Raad van 21 april 1970
betreffende de financiering van het gemeenschappelijk landbouwbeleid.
(12) Artikel 5, 2°, c, van de verordening nr. 729/70.(13) Artikel 17 van de wet van 14 juli 1976 betreffende de overheidsopdrachten.(14) Ibidem, artikel 17, §1, en artikel 49, §2, van het koninklijk besluit van 22 juli 1977
houdende vaststelling van de algemene aannemingsvoorwaarden van de overheidsopdrachten vanwerken, leveringen en diensten, de zgn. AAV.
(15) Artikel 1 van de wet van 14 juli 1976.(16) Artikel 5 AAV. (17) Artikel 6, §2, AAV.(18) Artikel 17 AAV.(19) Artikel 4 van de wet van 14 juli 1976.
330 Le respect constant des critères d'agrément par les organismes payeurs est un
élément important pour l'approbation des comptes annuels que ces organismes sonttenus de présenter à propos des recettes et des dépenses qu'ils effectuent pour lecompte du FEOGA/G. Au cas où les organismes payeurs ne respectent pas ou nerespectent plus ces conditions, la Commission européenne est habilitée à retirer leuragrément (11) ou, si elle constate que les dépenses n'ont pas été effectuées conformé-ment aux règles communautaires et que les intérêts de la Communauté européenneont ainsi été violés, à rejeter certaines dépenses préfinancées des comptes annuels(12). Dans cette hypothèse, le FEOGA/G refuse le remboursement (l'apurement)des dépenses préfinancées par l'Etat membre, à concurrence de montants qui peu-vent être fixés forfaitairement ou non. Certaines amendes peuvent également êtreimposées si les aides ne sont pas gérées conformément aux règlements communautai-res. Les corrections financières et les amendes sont à la charge des Etats membres. 
Dans ce contexte, le projet IRIS-R vise notamment à éviter les cas de fraude
et les irrégularités, en mettant en place des contrôles internes, ainsi qu'en assurantaux opérateurs commerciaux des paiements corrects et dans les délais. Il doit débou-cher sur le traitement complet de tous les dossiers de restitution au moyen d'un systè-me central intégré : introduction unique des données, contrôles internes automatisés,mentions d'erreurs, autorisations d'utilisateurs, paramètres introduits et protégés àun niveau central, lignes de communication avec les opérateurs commerciaux, ... 
1.2.2. Législation sur les marchés publics
Le respect des règles d'attribution et de motivation des marchés de gré à gré
(13), ainsi que celui de la consultation préalable de candidats (14) ont été examinés.D'autres points ont également fait l'objet du contrôle : le respect du principe d'égalitédes soumissionnaires (15), l'obligation de cautionnement (16) et l'application d'a-mendes y relatives (17), les règles de remise d'amendes (18) et le principe du paie-ment pour services faits et acceptés (19).
(11) Article 4, 4°, du règlement (CEE) n° 729/70 du Conseil, du 21 avril 1970, relatif au
financement de la politique agricole commune.
(12) Article 5, 2°, c, du règlement (CEE) n° 729/70.(13) Article 17 de la loi du 14 juillet 1976 relative aux marchés publics.(14) Ibidem , article 17, § 1
er, et article 49, § 2, de l'arrêté royal du 22 juillet 1977 établissant
le cahier général des charges des marchés publics de travaux, de fournitures et de services, l'arrêtédit C.G.C.
(15) Article 1
erde la loi du 14 juillet 1976.
(16) Article 5 du C.G.C.  (17) Article 6, § 2, du C.G.C.  (18) Article 17 du C.G.C.  (19) Article 4 de la loi du 14 juillet 1976.
331 2. Vaststellingen van het Rekenhof
In 1997 begon het BIRB met de eigenlijke software-ontwikkeling van het pro-
ject IRIS-R, waarvan wordt verwacht dat het volledig operationeel zal zijn in de loopvan 1999. De vaststellingen hebben betrekking op de gunningsprocedure van drieoverheidsopdrachten voor aanneming van diensten die samen het project IRIS-Rgestalte geven, op de naleving van de planning, zoals opgelegd in de beslissing totdefinitieve erkenning van het BIRB als betaalorgaan en op de opvolging van de reali-satie van het project IRIS-R door de beheersorganen van het BIRB.
2.1. On derhands gegunde opdracht voor aanneming van diensten – assistentie bij de analyse
van IRIS-R
Het BIRB sloot op 10 juni 1996 een aannemingsovereenkomst voor diensten
af voor assistentie bij het opstellen van een analyse over de wijze waarop het projectIRIS-R zou worden uitgevoerd. Er werd geopteerd voor de onderhandse procedure,met uitdrukkelijke verwijzing naar de hoogdringendheid. De aannemer werd vrijge-steld van het stellen van een borgtocht.
De oorspronkelijke uitvoeringstermijn van de overeenkomst werd verlengd.
In het totaal werden 200,5 dagen gepresteerd, mede ingevolge enkele door het BIRBgoedgekeurde change requests (20).
De opdracht tot assistentie bij de analyse van IRIS-R werd voorafgegaan door
een definitiestudie. Die werd door dezelfde aannemer uitgevoerd.
Voor sommige facturen was het onduidelijk of zij al dan niet kaderden in de
uitvoering van de overeengekomen opdracht (21).
2.2. Beperkte offerteaanvraag voor aanneming van diensten – uitvoering van het project IRIS-
R (bestek 97/1)
De Minister van Landbouw en de Minister van Begroting gingen akkoord de
ontwikkeling van IRIS-R te gunnen via de procedure van beperkte offerteaan-vraag (22). Twee bijkomende voorwaarden werden vooropgesteld : in de gunningscri-teria diende de prijs een belangrijke plaats in te nemen en de kost van het projectmocht zeker de 50 miljoen BEF niet overschrijden. 
Die gunningscriteria werden geëxpliciteerd in het bestek. De beoordeling van
de offertes werd onder meer afhankelijk gemaakt van de mate waarin de kandidatenvia een concrete planning aantoonden dat zij het project in een kort tijdsbestek kon-den afwerken.
(20) Dit zijn aanvullingen of wijzigingen van de opdracht die oorspronkelijk niet voorzien
waren. 
(21) Factuur nr. 30082 (14 februari 1996), factuur nr. 30539 (29 februari 1996), factuur
nr. 31155 (29 maart 1996), factuur nr. 33586 (19 augustus 1996), factuur nr. 9700492 (30 okto-ber 1996), factuur nr. 9700926 (31 december 1996) en factuur nr. 9701095 (31 januari 1997).
(22) Brieven van 12 en 14 maart 1997 aan het BIRB. 
332 2. Constatations de la Cour des comptes
En 1997, le BIRB a entamé le développement du logiciel proprement dit du
projet IRIS-R, qui, selon les prévisions, devait être opérationnel dans le courant de1999. Les constatations ont trait à la procédure d'attribution des trois marchés publicsde services formant ensemble le projet IRIS-R, au respect du calendrier imposé dansla décision d'agrément définitif du BIRB comme organisme payeur et au suivi de laréalisation du projet IRIS-R par les organes de gestion du BIRB.
2.1. Marché de services attribué de gré à gré – Assistance à l'analyse du projet IRIS-R
Le 10 juin 1996, le BIRB a conclu un contrat de services pour l'assistance à l'é-
tablissement d'une analyse des modalités d'exécution du projet IRIS-R. Il a choisi laprocédure de gré à gré, en se prévalant expressément de l'urgence. L'adjudicataire aété dispensé de constituer un cautionnement. 
Le délai d'exécution initial du contrat a été prolongé. 200,5 journées ont été
prestées, suite à quelques " change requests " (demandes de changements) approuvés
par le BIRB (20).
Le marché d'assistance à l'analyse du projet IRIS-R a été précédé d'une étude
de définition, effectuée par le même adjudicataire.
Pour certaines factures, leur lien avec l'exécution du marché convenu n'appa-
raissait pas clairement (21). 
2.2.Procédure d'appel d'offres restreint pour un marché de services – Exécution du
projet IRIS-R (cahier spécial des charges 97/1)
Les ministres de l'Agriculture et du Budget ont marqué leur accord pour attri-
buer l'élaboration du projet IRIS-R par le biais d'une procédure d'appel d'offres res-treint (22). Deux conditions supplémentaires ont été préconisées : les critères d'attri-bution devaient réserver une place importante au prix et le coût du projet ne pouvaiten aucun cas excéder 50 millions de francs.
Ces critères d'attribution n'ont pas été explicités dans le cahier spécial des
charges. L'évaluation des offres a, notamment, pris en considération la capacitédémontrée par les candidats, sur la base d'un calendrier concret, à réaliser le projetdans un laps de temps limité.
(20) Il s'agit de compléments ou de modifications apportés au marché alors qu'ils n'étaient
pas prévus initialement.  
(21) Facture n° 30082 (14 février 1996), facture n° 30539 (29 février 1996), facture n° 31155
(29 mars 1996), facture n° 33586 (19 août 1996), facture n° 9700492 (30 octobre 1996), facturen° 9700926 (31 décembre 1996) et facture n° 9701095 (31 janvier 1997).
(22) Lettres des 12 et 14 mars 1997 au BIRB.  
333 De uitvoering van het project werd op 10 oktober 1997 gegund voor
52.746.000 BEF en nam een aanvang op 18 november 1997.
Aanvankelijk werd de eindrapportering vooropgesteld voor de week van
9 november 1998, opdat het systeem operationeel zou zijn tegen 1 januari 1999.
Van het oorspronkelijke ontwikkelingsschema van het project, dat was geba-
seerd op zes inhoudelijk en chronologisch afgebakende fasen, werd bij de uitvoeringafgeweken ten voordele van een parallelle ontwikkeling van de verschillende fasen. 
Bij de uitvoering en tussentijdse keuring van de eerste twee fasen werd vertra-
ging vastgesteld. 
Bij brief van 10 juni 1998 stond het BIRB de aannemer een verlenging van de
doorlooptijd met 5 maanden toe "zonder dat dit zal leiden tot boeten voor de firma(…) en zonder verhoging van de kostprijs voor het BIRB". 
Er werden onderhandelingen over een nieuwe verlenging en over een vooraf-
gaande kwijtschelding van boeten wegens laattijdige uitvoering gevoerd. Die onder-handelingen werden gefinaliseerd en kennen een verlenging toe tot 30 septem-ber 1999.
Wat de betalingen betreft, bepaalt het bestek dat de facturen zouden worden
ingediend per uitvoeringsfase en dat er slechts effectief tot betaling kon worden over-gegaan na een tussentijdse keuring van elke fase.
2.3. Beperkte offerteaanvraag voor aanneming van diensten – bijstand van een extern informa-
ticus
Bij brief van 30 april 1997 vroeg de Minister van Landbouw en Kleine en
Middelgrote Ondernemingen professionele hulp toe te voegen aan de onderbemandeinformaticadienst, meer specifiek voor de begeleiding van de uitvoering van hetbestek in verband met het project IRIS-R.
Er werd geopteerd voor het aantrekken van een extern deskundige via een
beperkte offerteaanvraag.
Aanvankelijk werd de overeenkomst aangegaan voor de periode 1 juli
1997–einde 1997. Zij werd nadien verlengd tot 31 december 1999. 
Artikel B.18 van het bestek 97/4 betreffende de technische informaticabij-
stand in regie binnen het BIRB verplichtte tot het stellen van een borgtocht. Hetbewijs van borgtochtstelling werd echter niet geleverd.
334 Le projet a été attribué le 10 octobre 1997 pour un montant de
52.746.000 francs et a débuté le 18 novembre 1997.
Au départ, le rapport final avait été annoncé pour la semaine du 9 novem-
bre 1998, afin que le système puisse être opérationnel pour le 1erjanvier 1999.
En cours d'exécution, le schéma de développement initial, basé sur six phases
distinctes, tant chronologiquement que du point de vue de leur contenu, a été aban-donné en faveur d'un développement parallèle des différentes phases. 
L'exécution et l'agrément intermédiaire des deux premières phases ont accusé
du retard.
Par lettre du 10 juin 1998, le BIRB a accordé une prolongation de délai de
cinq mois "sans qu'il en résulte des amendes pour la firme (...), ni une augmentationdu coût pour le BIRB (traduction)".
Des négociations portant sur une nouvelle prolongation et une remise préala-
ble d'amendes pour retard d'exécution ont été menées. Elles ont abouti et le délai aété prolongé jusqu'au 30 septembre 1999.
En ce qui concerne les paiements, le cahier spécial des charges stipule que les
factures seront introduites par phase d'exécution et qu'il ne pourra être procédéeffectivement au paiement qu'après l'agrément intermédiaire de chaque phase.
2.3.Procédure d'appel d'offres restreint pour un marché de services – Assistance d'un infor-
maticien extérieur
Par lettre du 30 avril 1997, le ministre de l'Agriculture et des Petites et
Moyennes Entreprises a demandé d'adjoindre au service informatique, dont l'effectifétait insuffisant, un soutien professionnel, en vue d'assurer particulièrement le suivide l'exécution du marché relatif au projet IRIS-R.
Il a été décidé de recourir aux services d'un expert extérieur après une procé-
dure d'appel d'offres restreint.
Conclu initialement pour une période s'étalant du 1
erjuillet 1997 à fin 1997, le
contrat a été prolongé jusqu'au 31 décembre 1999.
L'article B.18 du cahier spécial des charges 97/4 relatif à l'assistance informati-
que technique en régie au sein du BIRB imposait la constitution d'un cautionnement.La preuve de celle-ci n'a pas été fournie.
335 2.4. Naleving van de planning, zoals opgelegd in de beslissing tot definitieve erkenning van het
BIRB als betaalorgaan
Aanvankelijk werd het einde van de software-ontwikkeling van het project
IRIS-R in het vooruitzicht gesteld tegen de tweede helft van 1998.
In de aanvankelijke planning van de aannemer werd aangegeven dat de eind-
rapportering van het project IRIS-R zou plaatsvinden in de week van 9 novem-ber 1998. 
Reeds in december 1997 en in augustus 1998 was er sprake van vertraging bij
de uitvoering van het project IRIS-R, zowel wat betreft de start als de voltooiing. 
Uit het onderzoek is gebleken dat het BIRB, ingevolge nieuwe afspraken met
de aannemer, uitgaat van een volledige voltooiing van het project tegen 1 okto-ber 1999 (cf. punt 2.2.).
2.5. Opvolging van het project IRIS-R en verslaggeving
In de projectstuurgroep werd beslist de aanvankelijke chronologie te verlaten,
ten voordele van een parallelle ontwikkeling van de verschillende uitvoeringsfasen,hetgeen noodzakelijk werd geacht "om het project tegen 1 januari 1999 opgestart te
krijgen ". De doorlooptijd van het project diende desondanks met vijf maanden te
worden verlengd. Bovendien werd over de doorlooptijd, op het ogenblik dat ditonderzoek werd gevoerd, opnieuw onderhandeld. De notulen van de beheersorganenvermelden deze beslissingen niet uitdrukkelijk.
2.6. Nieuwe initiatieven inzake de informatisering van het BIRB
Voor 1999 vroeg het BIRB een dotatie van 425,9 miljoen BEF (niet-gesplitste
kredieten). Uit het automatiseringsplan van het BIRB bleek dat die dotatie ten belo-pe van 41,6 miljoen BEF werd bestemd voor de financiering van de informaticakos-ten voor de overgang naar het jaar 2000 en de invoering van de Euro, alsook voor deverdere automatisering van het BIRB met betrekking tot de Europese interventie-verrichtingen (IRIS-I) en van de andere systemen, zoals boekhouding, debiteurenbe-heer en economaat. 
Naar aanleiding van de opmaak van de begroting 1999 (februari 1998) werd
een aanvullende dotatie van 41, 6 miljoen BEF gevraagd voor de verdere informati-ca-uitgaven. Die werd aanvankelijk geweigerd daar het voorgestelde project onvol-doende werd toegelicht. Uiteindelijk werd zij beperkt tot 9,6 miljoen BEF. Eengedeelte van het project werd immers verdaagd naar het volgende begrotingsjaar.Bovendien werden bijkomende middelen geput uit een verschuiving binnen de wer-kingskredieten en werd een beperkt beroep gedaan op het wettelijk reservefonds vande instelling.
Ook voor de volgende jaren (2000–2003) zal het BIRB uit zijn eigen middelen
moeten putten om de verdere uitbouw van de informatica te financieren.
336 2.4.Respect du calendrier établi dans la décision d'agrément définitif du BIRB comme orga-
nisme payeur
Dans un premier temps, la fin du développement du logiciel du projet IRIS-R
avait été annoncée pour la deuxième moitié de 1998.
Le calendrier initial de l'adjudicataire indiquait que le rapport final relatif au
projet IRIS-R serait remis au cours de la semaine du 9 novembre 1998. 
Dès décembre 1997 et en août 1998, il était fait état de retards dans l'exécu-
tion du projet IRIS-R, tant pour son démarrage que pour son achèvement.
L'examen a fait apparaître qu'à la suite de nouveaux accords passés avec l'ad-
judicataire, le BIRB envisage à présent un achèvement complet du projet pour le 1er
octobre 1999 (cf. point 2.2.).
2.5. Suivi du projet IRIS-R
Le groupe directeur du projet a décidé d'abandonner le calendrier prévu ini-
tialement, en faveur d'un développement parallèle des différentes phases d'exécu-tion, estimant cette mesure nécessaire "pour assurer le démarrage du projet au1
erjanvier 1999 (traduction)". Or, le délai de réalisation du projet a dû être prolongé
de cinq mois. En outre, au moment de la réalisation du présent examen, de nouvellesnégociations portant sur ce délai étaient en cours. Les procès-verbaux des organes degestion ne font pas explicitement état de ces décisions. 
2.6. Nouvelles initiatives en matière d'informatisation du BIRB
Le BIRB a demandé une dotation de 425,9 millions de francs (crédits non-dis-
sociés) pour 1999. Le plan d'automatisation du BIRB a fait apparaître que cette dota-tion était destinée, à raison de 41,6 millions de francs, au financement des frais infor-matiques liés au passage à l'an 2000 et à l'introduction de l'euro, ainsi qu'à la poursui-te de l'automatisation du BIRB en ce qui concerne les opérations d'interventionseuropéennes (IRIS-I) et des autres systèmes, comme la comptabilité, la gestion desdébiteurs et l'économat. 
A l'occasion de l'établissement du budget 1999 (février 1998), une dotation
supplémentaire de 41, 6 millions de francs a été demandée pour les autres dépensesinformatiques. Ce montant a d'abord été refusé, en l'absence d'implications suffisan-tes pour le projet envisagé. Finalement, il a été limité à 9,6 millions de francs, unepartie du projet étant reportée à l'exercice budgétaire suivant. En outre, des moyenssupplémentaires ont été dégagés, grâce à un transfert au sein des crédits de fonction-nement et à un recours limité au fonds de réserve légal de l'organisme.
Dans les prochaines années (2000-2003), le BIRB devra également opérer des
prélèvements sur ses ressources propres pour financer la poursuite de son informati-sation.
337 3. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Landbouw en de Kleine en Middelgrote
Ondernemingen (23)
Vooraf moet worden aangestipt dat het project IRIS-R een kwalitatief hoog-
staand project is en dat de informatiecadienst van het BIRB er zich bijzonder voorinzette, ondanks een krappe personeelsbezetting (een kader van 4 informatici, waar-van 3 ingevuld). Niettemin dienden een aantal vragen en opmerkingen te wordengeformuleerd . De minister heeft deze nog niet beantwoord.
3.1.Onderhands gegunde opdracht voor aanneming van diensten – Assistentie bij de analyse
van IRIS-R
Ter rechtvaardiging van de onderhandse procedure bij de gunning van de
opdracht tot assistentie voor de analyse van IRIS-R beriep het BIRB zich op dehoogdringendheid. Aangezien de Verordening (EEG) nr. 1663/95 met de richtsnoe-ren inzake de criteria voor de erkenning van betaalorganen reeds in werking trad op15 juli 1995 en van toepassing is vanaf het EOGFL-begrotingsjaar dat aanving op16 oktober 1995, kan bezwaarlijk worden gesproken van hoogdringendheid op grondvan niet te voorziene omstandigheden (24). Bovendien kan de ingeroepen hoogdrin-
gendheid moeilijk worden volgehouden gelet op het feit dat het BIRB pas op10 juni 1996 een onderhandse overeenkomst sloot met de aannemer. Voorts verlie-pen er nagenoeg 20 maanden tussen de eerste formele contacten met de aannemer ende start van de uitvoering van het project IRIS-R (18 november 1997).
Vermits het dossier geen aanwijzingen bevat dat er vóór de gunning andere
aannemers zouden zijn geraadpleegd en er evenmin werd gemotiveerd waarom datniet gebeurde (25), dient het BIRB aan te tonen dat die voorafgaande raadplegingheeft plaatsgevonden. 
Gevraagd werd om welke redenen geen borgtochtstelling werd geëist, terwijl
dat wel gebeurde bij de gunning van de opdracht voor de uitvoering van het projectIRIS-R en voor de prestaties van een externe informaticadeskundige, hoewel het inbeide gevallen gaat om opdrachten voor aanneming van diensten. 
Ook moet de gunningsprocedure voor de definitiestudie nader worden toege-
licht.
Voor de facturen die kennelijk geen verband houden met de overeenkomst,
dient te worden aangetoond op welke prestaties zij slaan.
(23) Brief van 26 mei 1999. 
(24) Vereist door artikel 17, §2, 6°, van de wet van 14 juli 1976.(25) Voorgeschreven door artikel 17, § 1, van de wet van 14 juli 1976 en door artikel 49,
§2, van het koninklijk besluit van 22 juli 1977. 
338 3. Observations de la Cour au ministre de l'Agriculture et des Petites et Moyennes Entreprises (23) 
D'emblée, il convient de souligner que le projet IRIS-R est un projet d'un
niveau qualitatif élevé et que le service informatique du BIRB a consenti, à cet effet,des efforts particuliers, malgré un effectif limité (cadre de 4 postes d'informaticien,dont 3 sont occupés). Néanmoins, un certain nombre de questions et d'observations,auxquelles le ministre n'a pas encore répondu, méritent d'être formulées.
3.1. Marché de services attribué de gré à gré – Assistance dans l'analyse du projet IRIS-R
Pour justifier le recours au gré à gré dans l'attribution du marché d'assistance
pour l'analyse du projet IRIS-R, le BIRB s'est prévalu de l'urgence. Etant donné quele règlement (CE) n° 1663/95, avec les orientations pour les critères d'agrément d'unorganisme payeur jointes en annexe, est entré en vigueur le 15 juillet 1995 et qu'il estapplicable à partir de l'exercice FEOGA commençant le 16 octobre 1995, les circons-tances imprévisibles peuvent difficilement être invoquées (24). En outre, l'urgencealléguée semble peu défendable, dans la mesure où le BIRB n'a conclu que le10 juin 1996 le contrat de gré à gré avec l'adjudicataire et que près de 20 mois se sontécoulés entre les premiers contacts formels pris avec celui-ci et le début de l'exécu-tion du projet IRIS-R, soit le 18 novembre 1997.
Le dossier ne contenant aucune indication à propos d'une consultation éven-
tuelle d'autres entrepreneurs, préalablement à l'attribution du marché, sans que cetteabsence de consultation soit motivée (25), il appartient au BIRB de prouver qu'uneconsultation préalable a eu lieu.
La Cour s'est enquise des raisons pour lesquelles aucun cautionnement n'a été
exigé pour ce marché, contrairement au marché relatif à l'exécution du projet IRIS-Rpour les prestations fournies par un expert extérieur en informatique, alors qu'il s'a-git dans les deux cas de marchés de services.
Des éclaircissements ont été sollicités à propos de la procédure d'attribution
de l'étude de définition.
En ce qui concerne les factures qui n'ont manifestement aucun rapport avec le
marché en question, il y a lieu de démontrer à quelles prestations elles se rapportent.
(23) Lettre du 26 mai 1999.  
(24) Condition imposée par l'article 17, § 2, 6°, de la loi du 14 juillet 1976.(25) Condition imposée par l'article 17, § 1
er, de la loi du 14 juillet 1976 et par l'article 49, §
2, de l'arrêté royal du 22 juillet 1977.  
339 3.2. Beperkte offerteaanvraag voor aanneming van diensten – uitvoering van het project IRIS-
Bij de bekendmaking van deze overheidsopdracht alsook in het bestek 97/1
werd duidelijk aangegeven dat de uitvoeringstermijn één van de beoordelingscriteriavan de offertes vormde. De overeengekomen verlenging van de uitvoeringstermijnvormt een ernstige inbreuk op het beginsel van de gelijkheid der inschrijvers, vermitséén van de gunningscriteria in belangrijke mate wordt gewijzigd tijdens de uitvoeringvan de opdracht.
Door de aanzienlijke verlenging van de uitvoeringstermijn van het project
IRIS-R en door het opgeven van het oorspronkelijke ontwikkelingsschema wordt opbelangrijke punten afgeweken van het bestek. De motieven waarom, bij de betalingvan de facturen met betrekking tot de eerste twee fasen, werd afgezien van de inhou-ding van boeten wegens laattijdige uitvoering moeten worden aangegeven.
Artikel 17, §3, van de Algemene Aannemingsvoorwaarden biedt geen enkele
rechtsgrond voor een voorafgaande kwijtschelding van boeten. Evenmin is door deopdrachtnemer voldaan aan de vormvereisten voor het indienen van een aanvraagtot kwijtschelding van boeten wegens laattijdige uitvoering.
De verlenging van de uitvoeringstermijn kan in geen geval aanleiding geven
tot de vereffening van facturen met betrekking tot de gedeeltelijke uitvoering van deopdracht, vooraleer de tussentijdse keuringen en de voorlopige oplevering hebbenplaatsgevonden, op gevaar van schending van de overeengekomen betalingsprocedu-re en van het principe van betaling voor verstrekte en aanvaarde diensten.
3.3. Beperkte offerteaanvraag voor aanneming van diensten – bijstand van een extern informa-
ticus
De contractuele verplichting tot het stellen van een borgtocht werd niet nage-
komen. Er kon niet worden vastgesteld dat dit verzuim werd gesanctioneerd .
3.4. Naleving van de planning, zoals opgelegd in de beslissing tot definitieve erkenning van het
In vergelijking met de aanvankelijke planning, vastgelegd bij de definitieve
erkenning van het BIRB als betaalorgaan, heeft de uitvoering van het project IRIS-Rreeds een vertraging van 10 maanden opgelopen. 
Nochtans dient het belang van de strikte nakoming van de erkenningscriteria
bepaald in het erkenningsbesluit van de Minister van Landbouw van 6 maart 1997 enin de richtsnoeren inzake criteria voor de erkenning van betaalorganen te wordenonderstreept. De erkenning kan immers worden ingetrokken (26).
(26) De intrekking gebeurt niet indien het betaalorgaan binnen een op grond van de ernst
van het probleem vast te stellen termijn de nodige aanpassingen uitvoert.
340 3.2.Procédure d'appel d'offres restreint pour un marché de services – Exécution du
L'avis de ce marché public ainsi que le cahier spécial des charges 97/1 indi-
quaient clairement que le délai d'exécution constituait un des critères d'évaluationdes offres. La prolongation convenue du délai de réalisation constitue une infractiongrave au principe d'égalité des soumissionnaires, puisqu'un des critères d'attributiona été modifié de manière importante en cours d'exécution du marché.
La prolongation considérable du délai d'exécution du projet IRIS-R et l'aban-
don du schéma de développement initial constituent des dérogations à des pointsimportants du cahier spécial des charges. Il conviendrait que le BIRB indique pour-quoi, à l'occasion du paiement des factures relatives aux deux premières phases, il arenoncé à retenir les amendes pour retard d'exécution.
L'article 17, § 3, du Cahier général des charges ne peut en aucune façon con-
stituer un fondement juridique pour une remise préalable d'amendes. L'adjudicatairen'a pas satisfait non plus aux formalités relatives à l'introduction d'une demande deremise d'amendes pour retard d'exécution. 
La prolongation du délai d'exécution ne peut en aucun cas entraîner la liqui-
dation de factures relatives à la réalisation partielle du marché, avant que les agré-ments intermédiaires et la réception provisoire aient eu lieu, sous peine de violer lesmodalités de paiement convenues et le principe du paiement pour services faits etacceptés.
3.3.Procédure d'appel d'offres restreint pour un marché de services – Assistance d'un infor-
L'obligation contractuelle de constituer un cautionnement n'a pas été
respectée, sans qu'il ait pu être vérifié si cette omission avait fait l'objet d'une sanc-tion. 
3.4. Respect du calendrier imposé dans la décision d'agrément définitif du BIRB comme orga-
L'exécution du projet IRIS-R a déjà subi un retard de dix mois par rapport au
calendrier initial, fixé lors de l'agrément définitif du BIRB en qualité d'organismepayeur.
Or, il y a lieu d'insister sur l'importance du respect strict des critères d'agré-
ment fixés dans l'arrêté d'agrément du 6 mars 1997 du ministre de l'Agriculture etdans les orientations pour les critères d'agrément d'un organisme payeur, étantdonné que l'agrément peut être retiré (26).
(26) L'agrément est retiré à moins que l'organisme payeur n'ait procédé, dans un délai à
fixer en relation avec la gravité du problème, aux adaptations nécessaires.
341 3.5. Opvolging van het project IRIS-R en verslaggeving
De opdracht tot uitvoering van het project IRIS-R werd toegewezen voor een
bedrag van 52.746.000 BEF, wat meer is dan het maximale bedrag van de50.000.000 BEF dat de Minister van Begroting had vooropgesteld. Het is niet duide-lijk of het BIRB zijn voogdijminister en de Minister van Begroting hierover heeftingelicht.
De beheersorganen van het BIRB volgden het project IRIS-R (tot nog toe)
ontoereikend op. Zo gaat het bestek uit van een gefaseerde ontwikkeling (o.a. voorkeuringen, voorlopige opleveringen, betalingen, boetes wegens laattijdige uitvoe-ring). Die fasering werd opgegeven wat aanzienlijke gevolgen heeft op het vlak vande globale uitvoeringstermijn en de controle op de naleving van de voorwaarden vande overeenkomst. De notulen van de raad van bestuur en van het Bestendig Comitévan het BIRB vermelden die beslissing niet. Ook andere beslissingen die afwijkenvan het bestek worden niet vermeld. Dit geldt onder meer voor de eerste verlengingvan de doorlooptijd met 5 maanden en de inmiddels toegepaste verlenging tot 30 sep-tember 1999. De notulen van de raad vermelden evenmin wanneer tot de verlengingvan de overeenkomst met de aannemer die instond voor de assistentie bij de analysevan IRIS-R, werd besloten.
Daarnaast blijkt voor de externe informaticabijstand dat de data van de effec-
tieve verlenging van de overeenkomst met de aannemer voorafgaan aan de datumdat het verzoek tot goedkeuring van die verlenging werd gericht aan de leidend amb-tenaar van het BIRB. Daarom wenste het Rekenhof informatie over de mate waarinen de wijze waarop aan de beheersorganen en aan de regeringscommissaris verslagwerd uitgebracht over de uitvoering van de aannemingsovereenkomst en de evolutievan het project IRIS-R in het algemeen.
3.6. Nieuwe initiatieven inzake de informatisering van het BIRB
Door de aanvankelijke weigering van de gevraagde extra-dotatie voor 1999 en
de in het vooruitzicht gestelde beperking van dergelijke kredieten voor de financie-ring van nieuwe initiatieven in de toekomst, dreigt het BIRB nog bijkomende vertra-ging op te lopen bij het op orde brengen van de informatica, zoals vereist in de erken-ningsvoorwaarden. Het niet naleven van die voorwaarden zou de erkenning van deinstelling als betaalorgaan in het gedrang kunnen brengen. (1)
(1) Inmiddels werd na de afsluitingsdatum van het boek (16 augustus 1999), nl. op 15 sep-
tember 1999 een antwoord verstrekt, waaruit blijkt dat maatregelen werden genomen om tegemoette komen aan de opmerkingen van het Rekenhof. Het Rekenhof zal de effecten van die maatregelenevalueren.
342 3.5. Suivi du projet IRIS-R
Le marché relatif à l'exécution du projet IRIS-R a été attribué pour un mon-
tant de 52.746.000 francs, dépassant ainsi le plafond de 50 millions de francs fixé parle ministre. Il n'apparaît pas clairement que le BIRB a informé son ministre de tutelleet le ministre du Budget de ce dépassement.
Les organes de gestion du BIRB n'ont pas suffisamment assuré le suivi du
projet IRIS-R. Ainsi, le cahier spécial des charges partait de l'hypothèse d'un déve-loppement par phases (notamment en ce qui concerne les agréments, les réceptionsprovisoires, les paiements, les amendes pour retard d'exécution). L'abandon de ceschéma par phases a eu une incidence considérable sur le délai d'exécution global etle contrôle du respect des conditions du marché. Les procès-verbaux du conseil d'ad-ministration et du comité permanent du BIRB ne font pas mention de cette décision.Ils ne contiennent pas davantage certaines décisions qui dérogent au cahier spécialdes charges, comme, notamment, la première prolongation du délai de réalisation àraison de cinq mois et la prolongation jusqu'au 30 septembre 1999. Ces mêmesprocès-verbaux n'indiquent pas quand la décision de prolonger le contrat passé avecl'adjudicataire qui assurait l'assistance pour l'analyse du projet IRIS-R a été prise.
En outre, concernant l'assistance informatique externe, il s'avère que la proro-
gation effective du marché conclu avec la firme est antérieure à la demande d'appro-bation de cette prorogation, adressée au fonctionnaire dirigeant du BIRB. Pour cesraisons, la Cour a souhaité connaître comment les informations relatives à l'exécutiondu contrat et à l'évolution du projet IRIS-R en général ont été rapportées aux orga-nes de gestion et au commissaire du Gouvernement.
3.6. Initiatives nouvelles en matière d'informatisation du BIRB
A la suite du refus initial d'accorder la dotation supplémentaire demandée
pour l'année 1999 et de la limitation prévue des crédits pour le financement de nou-velles initiatives, le BIRB risque de subir un nouveau retard dans la mise en œuvre deson système informatique conforme aux conditions d'agrément, dont le non-respectpourrait compromettre son agrément comme organisme payeur. (1)
(1) Entre-temps, après la clôture du présent Cahier (16 août 1999), une réponse a été
fournie le 15 septembre 1999, dont il appert que des mesures ont été prises afin de satisfaire auxobservations de la Cour. Celle-ci évaluera les effets desdites mesures.
343 3. REGIE DER GEBOUWEN
– VERTRAGING IN DE AFLEGGING VAN DE REKENINGEN
Het Rekenhof stelt een ernstige achterstand in de aflegging van de rekeningen
van de Regie der Gebouwen vast.
Artikel 6, §3, van de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommi-
ge instellingen van openbaar nut bepaalt dat de Minister van Financiën de rekenin-gen van de instellingen van de categorie A uiterlijk op 31 mei van het jaar na dat vanhet beheer voor toezicht voorlegt aan het Rekenhof. Die rekeningen maken voor-werp uit van een ontwerp van wet houdende regeling van de begroting, dat aan deKamers wordt voorgelegd uiterlijk in de maand augustus van hetzelfde jaar. 
De rekeningen over het jaar 1995 werden evenwel slechts aan het Rekenhof
overgezonden bij brief van 10 juni 1998. Bovendien werden de rekeningen voor 1996,1997 en 1998 nog niet ontvangen.
– ONDERZOEK VAN HET BUDGETTAIR BEHEER EN DE BOEKHOUDKUNDIGE REGI-
STRATIE VAN DE VERRICHTINGEN
Het boekhoudplan van de Regie der Gebouwen voorziet niet in een boekhoud-
kundige registratie van de verrichtingen die nauw aansluit bij de realiteit. Om die redenverliest de boekhouding van de regie aan bruikbaarheid als beleidsinstrument.
De Regie der Gebouwen is als instelling van categorie A onderworpen aan de
wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van openbaarnut en haar uitvoeringsbesluiten (1).
Op basis van de reglementering moet de regie haar financiële verrichtingen
boeken volgens de gebruikelijke regels van het dubbel boekhouden en in een dag-boek de verrichtingen in chronologische volgorde inschrijven (2). Daarnaast moet zijeen boekhoudplan opstellen dat is aangepast aan de statutaire aard van de instel-ling (3). Concreet betekent dit dat het boekhoudplan de boeking van de financiële enbudgettaire verrichtingen zo moet organiseren dat de boekhouding bruikbaar is alsbeleidsinstrument. Hiertoe dient de boekhouding zo nauw mogelijk aan te sluiten bijde realiteit. Dit geldt in het bijzonder voor de boekingen i.v.m. de verwerving vanvermogensgoederen, de afschrijvingen, het vast actief en de investeringsdotatie. Totslot moet zij jaarlijks op 31 december een inventaris opmaken die steunt op een gede-tailleerde lijst van hetgeen voorhanden is (4).
(1) Inzonderheid het koninklijk besluit van 7 april 1954 houdende algemeen reglement
op de begroting en de comptabiliteit van de bij wet van 16 maart 1954 bedoelde instellingen vanopenbaar nut.
(2) Ibid. , artikel 16. 
(3) Ibid. , artikel 18.
(4) Ibid. , artikel 23.
344N–1.588.654
N–1.588.654 3. REGIE DES BATIMENTS
– RETARD DANS LA REDDITION DES COMPTES
La Cour des comptes constate l'existence d'un retard important affectant la red-
dition des comptes de la Régie des bâtiments.
L'article 6, § 3, de la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains orga-
nismes d'intérêt public dispose que le ministre des Finances soumet les comptes desorganismes de la catégorie A au contrôle de la Cour des comptes au plus tard le 31mai de l'année qui suit celle de la gestion. Ces comptes font l'objet d'un projet de loide règlement du budget, qui est soumis à la Chambre des représentants au plus tarddans le mois d'août de la même année. 
Toutefois, les comptes afférents à l'année 1995 n'ont été transmis à la Cour
que par lettre du 10 juin 1998. En outre, les comptes des années 1996, 1997 et 1998 nelui sont pas encore parvenus.
– EXAMEN DE LA GESTION BUDGETAIRE ET DE L'ENREGISTREMENT COMPTABLE
DES OPERATIONS
Le plan comptable de la Régie des bâtiments ne permet pas un enregistrement
comptable des opérations qui suive la réalité de près. C'est pourquoi la comptabilité dela Régie perd de son utilité en tant qu'instrument de la politique menée par l'organisme.
La Régie des bâtiments est, en qualité d'organisme de la catégorie A, soumise
à la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d'intérêt public età ses arrêtés d'exécution (1). 
Sur la base de la réglementation, la Régie doit enregistrer ses opérations
financières selon les règles usuelles de la comptabilité en partie double et reprendre,dans un livre-journal, les opérations dans l'ordre chronologique (2). Elle doit, enoutre, établir un plan comptable approprié à la nature statutaire de l'organisme (3).Concrètement, ceci signifie que le plan comptable doit organiser l'enregistrement desopérations financières et budgétaires de manière telle que la comptabilité soit utilisa-ble en tant qu'instrument de la politique suivie. A cet effet, la comptabilité doit êtreaussi conforme que possible à la réalité. Ce principe est valable, en particulier, pourles enregistrements relatifs à l'acquisition de biens patrimoniaux, aux amortisse-ments, aux immobilisations et à la dotation pour investissements. Enfin, elle doit,chaque année, à la date du 31 décembre, dresser un inventaire basé sur les relevésdétaillés des existences (4).
(1) Notamment l'arrêté royal du 7 avril 1954 portant règlement général sur le budget et
la comptabilité des organismes d'intérêt public visés par la loi du 16 mars 1954.
(2) Ibid. , article 16.
(3) Ibid. , article 18.
(4) Ibid. , article 23.
345N – 1.588.654N – 1.588.654 Op grond van het delegatiebesluit (5) is enkel de minister bevoegd voor het
oninvorderbaar verklaren van kwade posten.
2. Vaststellingen van het Rekenhof 
Het boekhoudplan bepaalt dat betalingen niet op factuurdatum maar op
datum van het vereffeningsborderel worden geboekt. Die wijze van boeken was alsvoorlopige maatregel bedoeld. Zij werd verantwoord door het tekort aan gekwalifi-ceerd personeel binnen de regie. Die voorlopige maatregel kreeg echter een definitiefkarakter. Overigens blijkt het boeken op factuurdatum momenteel praktische moei-lijkheden op te leveren omdat de regie niet over een systeem van centrale registratievan de ontvangen maar nog niet goedgekeurde facturen beschikt.
De afschrijvingsregels die de regie toepast, werden door de Minister van
Openbare Werken op 21 januari 1988 goedgekeurd. Krachtens die regels moet deregie het informaticamaterieel afschrijven op 10 jaar met residuwaarde 10% en moe-ten op de gebouwen die de regie in beheer heeft voor de Staat, geen afschrijvingenworden toegepast. 
Het boekhoudplan bepaalt dat de beheerde gebouwen moeten worden
geboekt in de vorderingen op meer dan één jaar.
Wegens het ontbreken van betrouwbare inventarissen schrijft de regie de acti-
vabestanddelen geglobaliseerd af op basis van het totaal bedrag van de investeringenper actiefpost (6).
Wat in de rekening van de regie als "kapitaal" wordt omschreven, verschilt
sterk van wat normaal onder dit begrip wordt verstaan : het kapitaal bestaat immersgrotendeels uit de investeringsdotatie die de regie jaarlijks van de federale Staat ont-vangt.
In de begrotingsboekhouding worden vorderingen waarvan de oninvorder-
baarheid werd vastgesteld, als uitgaven aangerekend op artikel 534.03, een niet-limi-tatief uitgavenartikel. De kwade posten van minder dan 10.000 BEF worden tergoedkeuring voorgelegd aan de adviseur-generaal die aan het hoofd staat van deboekhouding. Deze van 10.000 BEF en meer worden goedgekeurd door de directeur-generaal van de regie.
(5) Ministerieel besluit van 17 augustus 1998 tot vaststelling van de delegaties van
bevoegdheden bij de Regie der Gebouwen. 
(6) Dit geldt niet voor het voertuigenpark. 
346 Sur la base de l'arrêté de délégation (5), seul le ministre est compétent pour
déclarer les non-valeurs irrécupérables.
2. Constatations effectuées par la Cour des comptes 
Le plan comptable dispose que les paiements ne sont pas enregistrés à la date
de la facture, mais à celle du bordereau de liquidation. Ce mode d'enregistrement,prévu comme provisoire, se justifiait par le manque de personnel qualifié au sein dela Régie. Cette mesure provisoire a toutefois reçu un caractère définitif. D'ailleurs,l'enregistrement à la date de la facture se heurte actuellement à des difficultés prati-ques, parce que la Régie ne dispose pas d'un système d'enregistrement central desfactures entrées mais non encore approuvées. 
Les règles d'amortissement appliquées par la Régie ont été approuvées par le
ministre des Travaux publics le 21 janvier 1988. En vertu de ces règles, la Régie doitamortir le matériel informatique sur une période de dix ans, avec une valeur résiduel-le de 10 %, et il n'est comptabilisé aucun amortissement sur les immeubles qu'ellegère pour le compte de l'Etat.  
Le plan comptable dispose que les bâtiments gérés doivent être comptabilisés
comme créances à plus d'un an. 
Faute d'inventaires fiables, la Régie enregistre l'amortissement des éléments
de l'actif globalisés sur la base du montant total des investissements par poste de l'ac-tif (6). 
Quant au "capital", il diffère fortement, dans les comptes de la Régie, de sa
signification habituelle : en l'espèce, le capital de la Régie consiste principalementdans la dotation pour investissements qu'elle perçoit annuellement de l'Etat fédéral. 
Dans la comptabilité budgétaire de la Régie, les créances dont le caractère
irrécupérable a été constaté sont imputées à titre de dépenses à l'article 534.03, unarticle de dépenses non limitatif. Les non-valeurs inférieures à 10.000 francs sont sou-mises pour approbation au conseiller général qui est à la tête de la comptabilité.Celles de 10.000 francs et plus sont approuvées par le directeur général de la Régie.
(5) Arrêté ministériel du 17 août 1998 fixant les délégations de pouvoirs au sein de la
Régie des bâtiments.  
(6) Ce principe ne s'applique pas au parc automobile.  
347 3. Opmerkingen van het Rekenhof (7)
Naar aanleiding van de controle van de jaarrekening 1992 heeft het Rekenhof
de boeking op datum van het vereffeningsborderel bekritiseerd. Die boekingswijzemaakt immers verdoken overschrijdingen van limitatieve kredieten mogelijk. Deadministratie kan immers doelbewust met het opmaken van vereffeningsborderellenwachten. Daarnaast is die praktijk ook strijdig met de verplichting de financiële ver-richtingen te boeken volgens de gebruikelijke regels van het dubbel boekhouden. Dithoudt in dat alle verrichtingen zonder uitstel en naar tijdsorde moeten worden gere-gistreerd (8). Een centrale registratie van de ontvangen facturen is hiertoe onont-beerlijk zodat de regie moet onderzoeken hoe een dergelijke centrale registratie kanworden georganiseerd. 
De regie dient bepaalde afschrijvingsregels (o.m. die in verband met de infor-
matica) op de realiteit af te stemmen. Zij moet over betrouwbare inventarissenbeschikken en de activarekeningen hieraan toetsen. De rekeningen moeten vervol-gens aan de realiteit worden aangepast.
De beheerde gebouwen mogen niet in de vorderingen op meer dan één jaar
worden geboekt maar moeten onder het materieel vast actief worden opgenomen.Tegen de opname in het vast actief van de gebouwen, eigendom van de federaleStaat, maar beheerd door de regie, kunnen geen wettelijke bezwaren worden gefor-muleerd (9). De boeking van de gebouwen onder de vorderingen op meer dan éénjaar is daarentegen strijdig met de gebruikelijke regels van het dubbel boekhouden.Die boekingswijze impliceert immers dat de regie een tegoed heeft op de Staat, het-geen niet het geval is. 
Doordat de regie de gebouwen niet afschrijft, gaat belangrijke beheersinfor-
matie verloren zoals de individuele boekwaarde van de gebouwen (10), de winst ofhet verlies bij een vastgoedtransactie en of de Staat al dan niet inteert op zijn vermo-gen (11).
De investeringsdotatie is bijzonder van aard. Enerzijds zijn deze middelen
geen derdengelden. De regie kan er immers, binnen zekere grenzen, over beschik-ken. Bovendien is de regie niet verplicht het ontvangen geld uit te geven. Deze mid-delen kunnen dus niet op een rekening voor orde worden geboekt. Anderzijds zijnhet ook geen eigen middelen. Zij worden immers gebruikt om gebouwen op te trek-ken die geen eigendom zijn van de regie, maar van de federale Staat. De wijze waar-op de regie de dotatie boekt, moet worden herzien. Tussen die boeking en debeheersfunctie van de regie moet een zeker verband worden gelegd. Inzonderheidmoet er voor worden gezorgd dat een vermindering van de waarde van het actief vande regie – in dit geval door afschrijvingen op de gebouwen – haar passief beïnvloedt.
(7) Brief van 3 maart 1999 aan de Minister van Financiën met afschriften aan de Minister
van Ambtenarenzaken en de Vice-Eerste Minister en Minister van Begroting. 
(8) Artikel 16 van het voormeld koninklijk besluit van 7 april 1954. (9) Gebouwen die via huurkoop worden verworven, moeten bijvoorbeeld in het vast
actief van de gebruiker van het gebouw worden geboekt, zelfs wanneer deze niet de juridische eige-naar is. Ook gebouwen die voor de geschatte economische levensduur van het gebouw via een nietopzegbaar huurcontract worden gehuurd en waarvoor een huur wordt betaald waarin naast de renteen de kosten van de verrichting ook de volledige wedersamenstelling van het geïnvesteerde kapitaalis begrepen, moeten in het vast actief worden opgenomen, zelfs wanneer een dergelijk contract geenaankoopoptie bevat. 
(10) Een gebouw dat voor 100 miljoen BEF werd gebouwd, zal 20 jaar later nog steeds
voor dit bedrag in de rekeningen van de regie zijn opgenomen. 
(11) Die informatie volgt uit een vergelijking van de afschrijvingskosten met de investe-
ringsmiddelen.
348 3. Observations de la Cour des comptes (7)
A l'occasion du contrôle des comptes de l'année 1992, la Cour a critiqué l'en-
registrement à la date du bordereau de liquidation. Ce mode d'enregistrement per-met, en effet, des dépassements déguisés de crédits limitatifs, car l'administrationpeut retarder sciemment l'établissement des bordereaux de liquidation. En outre,cette pratique est également contraire à l'obligation d'enregistrer les opérationsfinancières selon les règles usuelles de la comptabilité en partie double, impliquantque toutes les opérations soient enregistrées sans délai et dans l'ordre chronologi-que (8). Un enregistrement central des factures entrées étant indispensable à cetégard, la Régie doit examiner comment un tel enregistrement central peut être orga-nisé.  
La Régie doit mettre certaines règles en matière d'amortissement, notamment
celles relatives à l'informatique, davantage en concordance avec la situation effective.Elle doit disposer d'inventaires fiables et vérifier les comptes de l'actif sur la base deceux-ci. Ces comptes doivent, ensuite, être adaptés en fonction de la réalité. 
Les immeubles gérés ne peuvent pas être enregistrés comme créances à plus
d'un an, mais doivent figurer dans les immobilisations corporelles. Aucune objectionlégale ne peut être formulée à l'encontre de la comptabilisation dans les immobilisa-tions des bâtiments, propriété de l'Etat fédéral, qui sont gérés par la Régie (9). Parcontre, l'enregistrement des immeubles comme créances à plus d'un an est contraireaux règles usuelles de la comptabilité en partie double. Ce mode d'enregistrementimplique, en effet, que la Régie détient une créance sur l'Etat, ce qui n'est pas le cas.  
Du fait que la Régie ne comptabilise aucun amortissement sur les immeubles,
d'importantes informations relatives à la gestion sont perdues, comme la valeurcomptable individuelle des bâtiments (10), le bénéfice ou la perte en cas de transac-tion immobilière et la question de savoir si l'Etat réduit ou non son patrimoine (11).
La dotation pour investissements revêt un caractère particulier. D'une part,
ces moyens ne sont pas des fonds de tiers. La Régie peut effectivement en disposerdans certaines limites. En outre, elle n'est pas tenue de dépenser les fonds perçus.Ces moyens ne peuvent donc pas être enregistrés sur un compte d'ordre. D'autrepart, ils ne constituent pas non plus des ressources propres. Ils sont, en effet, utiliséspour la construction d'immeubles qui ne sont pas propriété de la Régie, mais del'Etat fédéral. Il y a lieu de revoir la manière dont la Régie comptabilise la dotation.Un lien certain doit être établi entre cet enregistrement et la fonction de gestion de laRégie. Il faut, notamment, veiller à ce qu'une diminution de la valeur de l'actif de laRégie – dans le présent cas, par l'enregistrement d'amortissements sur les immeubles– influence son passif. 
(7) Lettre du 3 mars 1999 au ministre des Finances, avec copies au ministre de la
Fonction publique et au vice-premier ministre et ministre du Budget.  
(8) Article 16 de l'arrêté royal précité du 7 avril 1954.  (9) Les bâtiments acquis par la voie d'une location-vente doivent, par exemple, être enre-
gistrés comme immobilisations de l'utilisateur de l'immeuble, même lorsqu'il n'en est pas le proprié-taire du point de vue juridique.  De même, les immeubles qui sont acquis pour leur durée de vie éco-nomique estimée, par le biais d'un contrat de location non résiliable, et pour lesquels est payé unloyer comprenant, outre les intérêts et les frais de l'opération, aussi la reconstitution intégrale ducapital investi, doivent figurer dans les immobilisations, même lorsqu'un tel contrat ne contient pasd'option d'achat.  
(10) Un bâtiment construit pour 100 millions de francs figurera toujours, 20 ans plus tard,
pour ce montant dans les comptes de la Régie.  
(11) Cette information découle de la comparaison entre les coûts d'amortissement et les
crédits d'investissement. 
349 De oninvorderbaarverklaring van kwade posten door ambtenaren van de
regie is in strijd met de uitdrukkelijke bepalingen van het ministerieel delegatiebe-sluit.
350 Le fait, pour des fonctionnaires de la Régie, de déclarer des non-valeurs irré-
cupérables est contraire aux dispositions expresses de l'arrêté ministériel de déléga-tion. 
Le ministre n'a pas encore répondu aux observations formulées par la Cour
351 VIII. –AMBTENARENZAKEN EN PENSIOENEN
1. EVALUATIE VAN DE CONTROLE OP DE REGELMATIGHEID VAN DE WERVINGEN BIJ
DE FEDERALE OVERHEID
Sinds het begin van de zeventiger jaren hechtte de federale wetgever een uitzon-
derlijk belang aan de regelmatigheid van de wervingen bij de federale overheid. Terzake werden dan ook steeds strengere normen aan de uitvoerende macht opgelegd.Onregelmatige wervingen werden zelfs gesanctioneerd met de "van rechtswege nietig-heid". Omdat de wetgever zoveel aandacht heeft besteed aan deze aangelegenheid heefthet Rekenhof haar controlestrategie hierop ook afgestemd. Het Rekenhof is sinds het inwerking treden van de wet van 22 juli 1993 (1) trouwens ook uitdrukkelijk aangewezenom met de organen van de uitvoerende macht samen te werken bij de controle op deregelmatigheid van de bedoelde wervingen. 
Het evaluatieonderzoek waarvan hierna verslag wordt uitgebracht, heeft betrek-
king op de werking van de interne controle, de mogelijkheden van het extern toezichtdoor het Rekenhof, de wijze waarop het zijn controleopdracht in de praktijk kan uit-voeren en tenslotte ook de theoretische en praktische implementatie van de sanctie vande van rechtswege nietigheid.
Deze evaluatie sluit ook aan bij het artikel dat verscheen in het 152e Boek van
Opmerkingen van het Rekenhof betreffende de tewerkstelling van contractueel perso-neel bij de federale overheid. Sinds het afsluiten van het onderzoek heeft de regeringook een wetgevend initiatief genomen om een aantal kritieke punten aan te pakken. Ditinitiatief resulteerde in de wet van 22 maart 1999 (2). De gevolgen van deze wetswijzi-ging werden ook nagegaan.
De wet van 22 juli 1993 bevat een aantal procedures om de regelmatigheid
van de wervingen door de federale overheid te garanderen.
Enerzijds is er een voorafgaand toezicht om onregelmatige wervingen te ver-
mijden. De Inspectie van Financiën (of in voorkomend geval de op voordracht van deMinister van Financiën aangewezen regeringscommissaris of de afgevaardigde van deMinister van Financiën), moet zijn visum plaatsen op (het afschrift van) het benoe-mingsbesluit, de benoemingsbeslissing of ontwerpovereenkomst, dat bij de opdrachttot betaling van de eerste wedde wordt gevoegd. Het visum wordt slechts verleend natoetsing aan de toepasselijke wettelijke en reglementaire regels. Sedert de wet van22 maart 1999 moet nu ook de overeenstemming ervan worden nagegaan met allemaatregelen genomen ter uitvoering van de wetsartikelen, wat betekent dat ook bij-komende regels door de Minister van Ambtenarenzaken in omzendbrieven vastge-legd, moeten worden getoetst.
(1) Wet van 22 juli 1993 houdende bepaalde maatregelen inzake ambtenarenzaken.
(2) Wet van 22 maart 1999 houdende diverse maatregelen inzake ambtenarenzaken. N–1.534.577
352 VIII. – FONCTION PUBLIQUE ET PENSIONS 
1. EVALUATION DU CONTROLE DE REGULARITE DES RECRUTEMENTS EFFECTUES
PAR L'AUTORITE FEDERALE 
Depuis le début des années septante, le législateur fédéral a attaché une impor-
tance particulière à la régularité des recrutements effectués par l'autorité fédérale. Il a,dès lors, imposé au pouvoir exécutif des normes toujours plus sévères en la matière.Les recrutements irréguliers ont même été sanctionnés par la "nullité de plein droit".Eu égard à l'attention que le législateur a portée à cette question, la Cour a adapté sastratégie de contrôle en conséquence. En outre, depuis l'entrée en vigueur de la loi du22 juillet 1993 (1), la Cour a d'ailleurs été désignée expressément pour collaborer avec
les organes du pouvoir exécutif en matière de contrôle de la régularité des recrutementsconcernés.
L'évaluation dont il est fait rapport ci-après porte sur le fonctionnement du con-
trôle interne, sur les possibilités de surveillance externe par la Cour, sur la manière dontcelle-ci peut exécuter sa mission de contrôle dans la pratique et, enfin, sur la mise enœuvre théorique et pratique de la sanction de la nullité de plein droit.
Cette évaluation s'inscrit aussi dans le prolongement de l'article que la Cour a
publié dans le 152
eCahier d'observations à propos de l'engagement de personnel con-
tractuel par l'autorité fédérale. Depuis la fin du contrôle, le Gouvernement a égalementpris une initiative législative pour régler un certain nombre de points critiques. Cetteinitiative a débouché sur la loi du 22 mars 1999 (2). Les conséquences de cette modifi-
cation légale sont également examinées. 
1. Cadre légal 
La loi du 22 juillet 1993 contient un certain nombre de procédures destinées à
garantir la régularité des recrutements effectués par l'autorité fédérale. 
D'une part, il s'agit d'un examen préalable pour éviter les recrutements irré-
guliers. L'Inspection des finances (ou, le cas échéant, le commissaire duGouvernement désigné sur la proposition du ministre des Finances, ou le délégué duministre des Finances) doit apposer son visa sur (la copie de) l'arrêté de nomination,la décision de nomination ou le projet de contrat qui est joint en annexe à l'ordre depaiement du premier traitement. Le visa n'est accordé qu'après examen à la lumièredes règles légales et réglementaires applicables. Depuis la loi du 22 mars 1999, il fautégalement vérifier la concordance avec toutes les mesures prises en exécution desarticles de loi, ce qui signifie que les règles supplémentaires, fixées par le ministre dela Fonction publique dans les circulaires, doivent également être examinées. 
(1) Loi du 22 juillet 1993 portant diverses mesures en matière de fonction publique.  
(2) Loi du 22 mars 1999 portant diverses mesures en matière de fonction publique.  N–1.534.577
353 Anderzijds is een college van vier ambtenaren-generaal bevoegd verklaard
om de nietigheid van wervingen vast te stellen wanneer deze onregelmatig wordenbevonden. Inlichtingen daartoe worden verstrekt door de drie in de wet vernoemdecontrole-organen. De wet van 22 juli 1993 voorziet in twee interne controle-instanties : de Inspectie van Financiën (of in voorkomend geval de op de voordrachtvan de Minister van Financiën aangewezen regeringscommissaris of de afgevaardigdevan de Minister van Financiën) en de Centrale Dienst voor de Vaste Uitgaven vanhet Ministerie van Financiën die bevoegd is voor de uitbetaling van de wedden vaneen groot deel van de federale ambtenaren. Als extern controle-orgaan wordt hetRekenhof in de wet vermeld.
2.1. Betreffende de bevoegde controle-instanties
2.1.1. Inspectie van FinanciënIn het verleden werd reeds vastgesteld dat deze interne controle onvoldoende
de regelmatigheid van de tewerkstellingen in contractueel verband garandeerde (3).Momenteel blijkt dat de toestand gunstig evolueerde. 
Het vereiste visum wordt nu meestal gegeven vóór de aanvang van de tewerk-
stelling en dit gebeurt steeds meer na een effectieve controle op de naleving van dewervingsvoorwaarden.
Niettemin moest ook de voorbije jaren nog herhaaldelijk worden vastgesteld
dat contractuele personeelsleden in dienst werden genomen die niet voldeden aan dewervingsvoorwaarden. Vooral de vereiste dat de kandidaten, voordat ze in dienst tre-den, geslaagd moeten zijn in een door het Vast Wervingssecretariaat georganiseerdvergelijkend wervingsexamen en/of voor een selectietest, overeenstemmend met hetniveau van de uit te oefenen betrekking (4), blijkt nog vaak te worden genegeerd.
2.1.2. Centrale Dienst voor de Vaste UitgavenDe Centrale Dienst heeft sinds het in werking treden van de wet van
22 juli 1993 nog geen enkele onregelmatigheid gesignaleerd aan de vier ambtenaren-generaal, belast met de vaststelling van de van rechtswege nietigheid.
De interpretatie dat de betaling van de “eerste wedde” plaatsvindt bij het
begin van de eerste arbeidsovereenkomst, maakt dat latere overeenkomsten, diebetrekking kunnen hebben op een volledig andere tewerkstelling, aan deze vorm vancontrole ontsnappen. Bovendien is de controle-opdracht van de Centrale Dienstbeperkt tot het moment van de betaling van de "eerste wedde". Steeds meer contrac-tuele personeelsleden blijven immers voor langere duur in dienst van de overheid,waarbij meerdere opeenvolgende arbeidsovereenkomsten worden gesloten, die aldan niet op elkaar aansluiten. Het gaat hierbij zowel om arbeidsovereenkomsten vanbepaalde duur, als om vervangingsovereenkomsten. 
(3) Zie het 152e Boek van Opmerkingen, deel I, pp. 260-322.
(4) Artikel 2, §2, van het koninklijk besluit van 18 november 1991 tot vaststelling van de
voorwaarden voor de indienstneming bij arbeidsovereenkomst in sommige overheidsdiensten.
354 D'autre part, il existe un collège de quatre fonctionnaires généraux déclarés
compétents pour constater la nullité des recrutements lorsqu'ils ont été estimés irré-guliers. Les trois organes de contrôle mentionnés dans la loi, à savoir l'Inspection desfinances (ou, le cas échéant, le commissaire du Gouvernement désigné sur la proposi-tion du ministre des Finances, ou le délégué du ministre des Finances) et le Servicecentral des dépenses fixes du ministère des Finances, compétent pour la liquidationdes traitements d'une grande partie des fonctionnaires fédéraux, fournissent desinformations à ce sujet. Comme organe de contrôle externe, la loi mentionne la Courdes comptes. 
2.1. Instances de contrôle compétentes
2.1.1. Inspection des financesDans le passé, la Cour a déjà constaté que ce contrôle interne garantissait
insuffisamment la régularité des engagements dans les liens d'un contrat (3).Actuellement, il semble que la situation a évolué favorablement. 
A présent, le visa requis est généralement accordé avant le début de l'engage-
ment et ce, de plus en plus souvent, après un contrôle effectif du respect des condi-tions de recrutement. 
Néanmoins, au cours des années précédentes, force a encore été de constater
à plusieurs reprises que des membres contractuels du personnel qui ne satisfaisaientpas aux conditions de recrutement sont entrés en service. C'est surtout l'exigence,pour les candidats, d'être lauréats d'un concours de recrutement organisé par leSecrétariat permanent de recrutement et/ou d'un test de sélection correspondant auniveau de l'emploi à exercer (4) qui s'avère encore souvent être ignorée.
2.1.2. Service central des dépenses fixesDepuis l'entrée en vigueur de la loi du 22 juillet 1993, le Service central n'a
pas encore signalé la moindre irrégularité aux quatre fonctionnaires généraux chargésde constater la nullité de plein droit.
L'interprétation selon laquelle le paiement du "premier traitement" intervient
au début du premier contrat de travail a aussi pour effet de soustraire à cette formede contrôle les contrats de travail ultérieurs, qui peuvent concerner un engagementtout à fait différent. En outre, la mission de contrôle du Service central est limitée aumoment du paiement du "premier traitement". Un nombre sans cesse croissant demembres du personnel contractuels restent, en effet, plus longtemps au service del'autorité, plusieurs contrats de travail successifs étant, dans ce cas, conclus pour despériodes consécutives, ou non. Il s'agit, en l'occurrence, aussi bien de contrats de tra-vail à durée déterminée que de contrats de remplacement.
(3) Cf. 152eCahier d'observations, fascicule Ier, pp.  261-323.  
(4) Article 2, § 2, de l'arrêté royal du 18 novembre 1991 fixant les conditions d'engage-
ment par contrat de travail dans certains services publics.  
355 Tenslotte zijn er departementen die door middel van een rechtstreekse aan-
sluiting zelf de noodzakelijke gegevens invoeren in de bestanden van de CentraleDienst. Momenteel gebeurt deze rechtstreekse invoer reeds voor de meeste adminis-traties van het Ministerie van Financiën. Ook andere departementen bereiden zichhierop voor. Door deze vorm van teleprocessing verdwijnt de noodzaak materiële
stukken over te zenden aan de Centrale Dienst, die dus ook de betreffende arbeids-overeenkomsten niet meer ontvangt.
2.1.3. Extern toezicht door het RekenhofOpdat het Rekenhof zijn controles optimaal zou kunnen organiseren, moet
het tijdig over de nodige informatie kunnen beschikken. In zijn 152e Boek vanOpmerkingen heeft zijn college reeds aangeklaagd dat de koninklijke besluiten totmachtiging van wervingen in het kader van de uitzonderlijke en tijdelijke personeels-behoeften meestal laattijdig werden gepubliceerd, zelfs soms na het verstrijken vande betreffende machtigingsperiode. Hierdoor wordt niet enkel inbreuk gepleegd opeen wettelijke verplichting, maar wordt ook de controle van het Rekenhof bemoei-lijkt.
Aan dit euvel werd grotendeels verholpen. Hoewel er nu in de regel een
machtiging vooraf beschikbaar is, stelt de publicatie "op het laatste nippertje" hetRekenhof echter nog niet voldoende in staat het controleprogramma inzake de con-tractuele wervingen af te stemmen op belangrijke nieuwe projecten. Ook als informa-tiebron voor personen die wensen te solliciteren voor de betreffende betrekkingen,kunnen deze besluiten nog niet worden gebruikt.
2.2. Betreffende de procedure voor de vaststelling van de van rechtswege nietigheid
2.2.1. Bijeenroeping van het college van ambtenaren-generaalTerwijl de Vaste Wervingssecretaris vóór 1993 individueel bevoegd was voor
de vaststelling van de van rechtswege nietigheid van onregelmatige wervingen, oefenthij deze bevoegdheid nu samen uit met drie andere hoge ambtenaren (5). Dit collegevan ambtenaren-generaal werd opgericht om de vaststellingsprocedure te objective-ren. 
Het bijeenroepen van deze vier ambtenaren verliep blijkbaar soms moeizaam.
Zelfs in dringende gevallen slaagde het college er niet steeds in tijdig samen tekomen. In combinatie met de invoering van een termijn van zes maanden waarbin-nen de vaststelling van de van rechtswege nietigheid van een werving of tewerkstel-ling moest gebeuren, leidde dit veelvuldig tot de onmogelijkheid onregelmatige toe-standen te beëindigen.
(5) Samen met de secretaris-generaal van het Ministerie van Ambtenarenzaken, de
administrateur-generaal van de Dienst voor Algemeen Bestuur en de inspecteur-generaal vanFinanciën, hoofd van het korps.
356 Enfin, il faut aussi tenir compte du fait que certains départements introduisent
eux-mêmes, au moyen d'une connexion directe, les données nécessaires dans lesfichiers du Service central. Actuellement, cette introduction directe est déjà pratiquéepar la plupart des administrations du ministère des Finances. D'autres départementss'y préparent également. Cette forme de télétraitement élimine la nécessité de trans-mettre des pièces matérielles au Service central, qui ne reçoit donc plus les premierscontrats de travail en question.
2.1.3. Contrôle externe exercé par la Cour des comptesPour que la Cour puisse organiser ses contrôles de manière optimale, il est
nécessaire qu'elle dispose des informations en temps voulu. Dans le 152
eCahier
d'observations, son Collège a déjà dénoncé le fait que les arrêtés royaux autorisantdes recrutements dans le cadre des besoins exceptionnels et temporaires en personnelétaient, le plus souvent, publiés tardivement, parfois même après l'expiration de lapériode d'autorisation y afférente. Non seulement il est, de la sorte, commis uneinfraction à une obligation légale, mais, en outre, le contrôle exercé par la Cour estrendu plus difficile.
Il a été remédié en grande partie à cette lacune. Bien qu'actuellement, en
règle générale, une autorisation soit disponible préalablement, la publication "au toutdernier moment" ne permet pas encore suffisamment à la Cour d'adapter le pro-gramme de contrôle en matière de recrutements contractuels en fonction de nou-veaux projets importants. En outre, ces arrêtés ne sont pas encore utilisables commesource d'information pour les personnes qui souhaitent postuler les emplois con-cernés.
2.2. Procédure de constatation de la nullité de plein droit
2.2.1. Convocation du collège des fonctionnaires généraux Alors qu'avant décembre 1993, le secrétaire permanent au recrutement était
seul habilité à constater la nullité de plein droit de recrutements irréguliers, il exercemaintenant cette compétence conjointement avec trois autres fonctionnaires supé-rieurs (5). Ce collège des fonctionnaires généraux a été créé pour objectiver la procé-dure de constatation précitée.
Apparemment, la convocation de ces quatre fonctionnaires s'est effectuée dif-
ficilement. Même dans des cas urgents, le collège n'est pas toujours parvenu à se réu-nir en temps voulu. Combinée à l'instauration d'un délai de six mois pour constater lanullité de plein droit d'un recrutement ou d'un engagement, cette situation a fré-quemment entraîné l'impossibilité de mettre fin à des situations irrégulières.
(5) Avec le secrétaire général du ministère de la Fonction publique, l'administrateur
général du Service d'administration générale et l'inspecteur général des finances, chef du corps.  
357 2.2.2. Termijn voor de vaststelling van de van rechtswege nietigheid
De termijn van zes maanden vanaf de datum van het besluit of van de beslis-
sing tot benoeming of vanaf de datum van de overeenkomst, waarbinnen de vaststel-ling moest gebeuren, bood wel een vorm van rechtszekerheid aan de betrokken per-soneelsleden, maar hierdoor konden in de praktijk nog slechts zeer weinig onregel-matige benoemingen van rechtswege nietig worden verklaard (in de voorbije driejaren konden 73% van de door het Rekenhof gesignaleerde gevallen omwille vandeze tijdslimiet niet van rechtswege nietig worden verklaard).
2.2.3. Overzending van personeelsdossiers aan het Vast Wervingssecretariaat
In 1995 weigerde de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening, hierin gesteund
door de voogdijminister, de personeelsdossiers over te leggen aan het VastWervingsscretariaat, die daarom had gevraagd in het kader van de procedure, vastge-steld in artikel 2 van het koninklijk besluit van 23 september 1994 (6). 
Die weigering had tot gevolg dat de termijn voor de vaststelling van de van
rechtswege nietigheid van wervingen zonder gevolg verstreek.
2.2.4. De noodzaak van een schriftelijke arbeidsovereenkomstDe arbeidsovereenkomsten met de federale overheid blijken niet altijd schrif-
telijk vastgelegd. Dit geeft praktische problemen voor de vaststelling van de vanrechtswege nietigheid. De termijn van 6 maanden waarbinnen de nietigheid moetworden vastgesteld, begint te lopen vanaf de datum van het besluit of van de beslis-sing tot benoeming of vanaf de datum van de overeenkomst. Hieruit volgt dat bij eencontractuele tewerkstelling de bedoelde termijn aanvangt op de datum van onderte-kening van de schriftelijke overeenkomst.
Uit de procedurevoorschriften, opgenomen in de genoemde wet van
22 juli 1993, vloeit dan ook ontegensprekelijk voort dat de arbeidsovereenkomstendie de bevoegde federale overheid sluit, schriftelijk moeten worden vastgelegd. 
3. Opmerkingen en aanbevelingen aan de Minister van Ambtenarenzaken (7)
3.1. Betreffende de bevoegde instanties
3.1.1. Inspectie van FinanciënHet Rekenhof heeft gesuggereerd er de leden van het korps van de Inspectie
aan te herinneren dat de federale overheid in regel enkel contractuelen in dienst kannemen nadat betrokkenen zijn geslaagd in het voorgeschreven examen, opdat zij aandie voorwaarde in de toekomst nog meer aandacht zouden besteden.
(6) Koninklijk besluit van 23 september 1994 houdende de procedure tot vaststelling van
de nietigheid van rechtswege van wervingen.
(7) Brief van 4 november 1998, waarvan een afschrift werd toegezonden aan de Minister
van Financiën. 
358 2.2.2. Délai de constatation de la nullité de plein droit
Le délai de six mois à partir de la date de l'arrêté ou de la décision de nomina-
tion ou de la date du contrat, dans lequel la constatation doit intervenir, offre bienune certaine forme de sécurité juridique aux membres du personnel concernés, mais,dans la pratique, il ne permet plus de déclarer nulles de plein droit qu'un nombre trèsréduit de nominations irrégulières (au cours des trois dernières années, 73 % des cassignalés par la Cour n'ont pu être déclarés nuls de plein droit en raison de cette limitetemporelle).
2.2.3. Transmission des dossiers du personnel au Secrétariat permanent de
recrutement 
En 1995, l'Office national de l'emploi, soutenu en la matière par son ministre
de tutelle, a refusé de transmettre les dossiers du personnel au Secrétariat permanentde recrutement, qui en avait demandé la production dans le cadre de la procédureprévue à l'article 2 de l'arrêté royal du 23 septembre 1994 (6).
Ce refus a eu pour effet de laisser expirer sans suite le délai disponible pour
constater la nullité de plein droit.
2.2.4. Nécessité d'un contrat de travail écritIl s'avère que les contrats de travail conclus avec l'autorité fédérale ne sont
pas toujours être établis par écrit. Cette situation entraîne des problèmes pratiquespour la constatation de la nullité de plein droit. Le délai de six mois durant lequel lanullité de plein droit peut être constatée commence à courir à partir de la date del'arrêté ou de la décision de nomination ou de la date du contrat. Il en découle qu'encas d'engagement contractuel, ce délai débute à la date de la signature du contratécrit.
Par conséquent, il résulte indiscutablement des prescriptions de procédure
figurant dans la loi susmentionnée du 22 juillet 1993 que les contrats de travail con-clus par l'autorité fédérale doivent être établis par écrit. 
3. Observations et recommandations au ministre de la Fonction publique (7)
3.1. Instances compétences
3.1.1. Inspection des finances La Cour a suggéré de rappeler aux membres du corps de l'Inspection des
finances que l'autorité fédérale ne peut, en règle générale, engager des contractuelsque si les intéressés sont lauréats du concours de recrutement requis, de sorte qu'àl'avenir, ils puissent être encore davantage attentifs à cette condition.
(6) Arrêté royal du 23 septembre 1994 fixant la procédure de constatation de la nullité de
plein droit des recrutements.  
(7) Lettre du 4 novembre 1998, dont une copie a été envoyée au ministre des Finances.  
359 Tegelijkertijd werd gevraagd ook de betrokken besturen en instellingen nog-
maals uitdrukkelijk op deze vereiste te wijzen.
Het betreft immers niet enkel een formele wervingsvoorwaarde. Ook omwille
van het principe van de gelijke toegang tot de overheidsbetrekkingen en omwille vanfunctionele redenen (slechts valabele kandidaten kunnen overheidsbetrekkingen uit-oefenen) moet op de naleving ervan worden aangedrongen.
3.1.2. Centrale Dienst voor de Vaste UitgavenDe vraag rijst of deze vorm van interne controle moet worden bestendigd. Zo
ja, dan moeten maatregelen worden genomen om de effectiviteit ervan te garande-ren. Bovendien moet worden nagegaan of de verplichting een afschrift van de over-eenkomst of beslissing tot werving voor te leggen aan de Centrale Dienst, beperktmoet blijven tot de opdracht tot betaling van de eerste wedde. Deze beperking leidtertoe dat latere overeenkomsten, die betrekking kunnen hebben op een volledigandere tewerkstelling van betrokkenen, aan deze vorm van controle ontsnappen.
Tenslotte blijkt dat voor de diensten die zelf de noodzakelijke gegevens in de
bestanden van de Centrale Dienst invoeren, deze controlemogelijkheid verdwijntomdat de overzending van materiële stukken aan de Centrale Dienst niet langernodig is.
3.1.3. RekenhofOm de eigen controles op de regelmatigheid van wervingen te optimaliseren,
vroeg het Rekenhof nogmaals een vroegtijdiger publicatie van de koninklijke beslui-ten tot machtiging van wervingen in het kader van de uitzonderlijke en tijdelijke per-soneelsbehoeften.
3.2. Betreffende de procedure voor de vaststelling van de van rechtswege nietigheid door het
college van ambtenaren-generaal
Gelet op de termijn van zes maanden waarbinnen de van rechtswege nietig-
heid van een werving of tewerkstelling kan worden vastgesteld, zijn er maatregelennodig om een flexibele bijeenroeping van het college van ambtenaren-generaal teverzekeren.
Deze korte termijn schept bovendien de mogelijkheid dat de minderheid van
personeelsleden wiens onregelmatige werving of tewerkstelling wel van rechtswegenietig werd verklaard, onevenredig werd benadeeld ten opzichte van de personeelsle-den voor wie dit wegens de korte tijdslimiet niet mogelijk was. Er zou moeten wor-den gezocht naar alternatieven waarbij het behoud van de rechtszekerheid niet tenkoste gaat van de functionaliteit. Naar analogie met de procedureregels die gelden bijde Raad van State, zou een termijn van 6 maanden voor de aanhangigmaking kunnenworden ingevoerd. Hierbij zou niet de eindbeslissing aan een termijn worden verbon-den, maar wel de termijn waarbinnen een mogelijke onregelmatigheid zou kunnenworden gesignaleerd aan het bevoegde college.
360 Simultanément, elle a également demandé d'attirer une nouvelle fois formel-
lement l'attention des administrations et organismes concernés sur cette exigence.
En effet, il ne s'agit pas seulement d'une condition de recrutement formelle,
mais c'est aussi pour des raisons d'égalité d'accès aux emplois publics et des raisonsfonctionnelles (seuls des candidats valables peuvent occuper des emplois publics)qu'il convient d'insister sur la nécessité de la respecter. 
3.1.2. Service central des dépenses fixesLa question se pose de savoir si cette forme de contrôle interne doit être ren-
due permanente. Si tel était le cas, il y aurait lieu de prendre des mesures pour engarantir l'efficacité. Il conviendrait également de vérifier si l'obligation de soumettreau Service central une copie du contrat ou de la décision de recrutement doit resterlimitée à l'ordre de paiement du premier traitement. Pareille restriction a pour effetde soustraire à cette forme de contrôle les contrats ultérieurs, qui peuvent égalementconcerner un engagement des intéressés tout à fait différent.
Enfin, il semble que, pour les services qui introduisent eux-mêmes les données
nécessaires dans les fichiers du Service central, cette possibilité de contrôle disparaît,étant donné que la transmission des pièces matérielles au Service central n'est plusnécessaire.
3.1.3. Cour des comptesEn vue d'optimaliser ses propres contrôles de la régularité des recrutements,
la Cour a une nouvelle fois demandé que soient publiés plus tôt les arrêtés royauxautorisant des recrutements dans le cadre des besoins en personnel exceptionnels outemporaires. 
3.2. Procédure de la constatation, par le collège des fonctionnaires généraux, de la nullité de
plein droit
Eu égard au délai de six mois dans lequel la nullité de plein droit d'un recrute-
ment ou d'un engagement peut être constatée, des mesures sont nécessaires pourassurer une convocation flexible du collège des fonctionnaires généraux. 
En outre, ce délai entraîne en fait que la minorité des membres du personnel
dont le recrutement ou l'engagement irrégulier a effectivement été déclaré nul deplein droit ont été lésés de manière disproportionnée par rapport aux membres dupersonnel pour lesquels cette déclaration n'a pas été possible en raison de la brièvetéde ce délai. Il conviendrait de chercher des alternatives sans pour autant que la sécu-rité juridique ne soit maintenue aux dépens de la qualité fonctionnelle des services.Par analogie avec les règles de procédure en vigueur au Conseil d'Etat, un délai desix mois pourrait être introduit pour saisir le Collège compétent. Dans ce cadre, ladécision finale ne serait pas liée à un terme mais au délai dans lequel une irrégularitééventuelle pourrait être signalée à ce collège. 
361 Daarnaast zou bij de betrokken besturen bij wege van een omzendbrief moe-
ten worden aangedrongen op het onverwijld toesturen van de dossiers telkens hetVast Wervingssecretariaat dit vraagt. Hierbij kunnen eveneens wetgevende of regle-mentaire initiatieven worden overwogen opdat, gelet op de korte termijn van 6maanden, besturen in de toekomst niet langer over dergelijke obstructiemogelijkhe-den zouden beschikken.
Tenslotte dienen de nodige maatregelen te worden genomen om te verzeke-
ren dat iedere arbeidsovereenkomst die wordt gesloten in diensten en instellingenwaar de wet van 22 juli 1993 moet worden toegepast, schriftelijk wordt vastgelegd.Teneinde iedere discussie uit te sluiten, zou dit principe in de wet zelf moeten wordenopgenomen.
4. Antwoord van de Minister van Ambtenarenzaken (8)
4.1. Betreffende de bevoegde controle-instanties
Met betrekking tot de controle-opdracht van de Centrale Dienst voor Vaste
Uitgaven moet bij iedere nieuwe arbeidsovereenkomst een afschrift worden voorge-legd aan de Centrale Dienst.
4.2. Betreffende de procedure voor de vaststelling van de van rechtswege nietigheid
De wet van 22 maart 1999 (9) zou tegemoet komen aan de opmerkingen van
het Rekenhof. Zo wordt de termijn voor de vaststelling van de van rechtswege nietig-heid verruimd.
Wanneer (onder meer door het Rekenhof) wervingen worden vastgesteld die
onregelmatig zijn en die plaats hadden vanaf 30 april 1999, moeten de bevoegde amb-tenaren-generaal hiervan op de hoogte worden gebracht. Het blijft de taak van deVaste Wervingssecretaris een administratief onderzoek in te stellen. Hiervoor neemthij contact op met de leidende ambtenaar van de overheidsdienst waar het perso-neelslid is tewerkgesteld. Deze beschikt over dertig dagen om aanvullende inlichtin-gen te verstrekken. Wanneer er binnen die termijn geen inlichtingen worden ver-strekt, worden de beschikbare elementen voldoende geacht.
Na het verstrijken van die termijn begint een nieuwe termijn van zes maanden
te lopen waarbinnen het college van vier ambtenaren-generaal uitspraak moet doenover de regelmatigheid van de werving. Wanneer ze vaststellen dat er inderdaadsprake is van een onregelmatige werving, verklaren ze deze van rechtswege nietig. Degevolgen van een dergelijke verklaring blijven dezelfde als voorheen.
(8) Brief van 29 maart 1999. 
(9) Wet van 22 maart 1999 houdende diverse maatregelen inzake ambtenarenzaken. 
362 En outre, il conviendrait d'insister auprès des administrations compétentes,
par la voie d'une circulaire, sur la nécessité de transmettre les dossiers sans retardchaque fois que le Secrétariat permanent de recrutement en fait la demande. A cetégard, il peut être envisagé de prendre des initiatives réglementaires ou législativespour qu'eu égard à la brièveté du délai de six mois, une telle obstruction ne soit pluspossible à l'avenir.
Enfin, les mesures nécessaires devraient être prises pour garantir que chaque
contrat de travail, conclu dans des services ou organismes auxquels la loi du22 juillet 1993 est applicable, soit établi par écrit. Afin d'exclure toute discussion, ceprincipe devrait figurer dans la loi même.
4. Réponse du ministre de la Fonction publique (8)
4.1. Instances de contrôle compétentes
En ce qui concerne la mission de contrôle du Service central des dépenses
fixes, une copie doit lui être soumise pour chaque nouveau contrat de travail.
4.2. Procédure de constatation de la nullité de plein droit
La loi du 22 mars 1999 devrait répondre aux observations de la Cour (9). Le
délai de constatation de la nullité de plein droit sera ainsi étendu. 
Lorsque des recrutements irréguliers, intervenus depuis le 30 avril 1999, sont
constatés (entre autres par la Cour), les fonctionnaires généraux compétents doiventen être informés. Il incombe toujours au Secrétariat permanent de recrutement d'en-gager une enquête administrative. Pour ce faire, il prend contact avec le fonctionnairedirigeant du service public où le membre du personnel a été engagé. Ce service dispo-se de trente jours pour fournir des renseignements complémentaires. Si aucune infor-mation n'est fournie dans ce délai, les éléments disponibles seront considérés commesuffisants.
A l'expiration de ce délai, débute un autre délai de six mois au cours duquel le
collège des quatre fonctionnaires généraux doit se prononcer sur la régularité durecrutement. Lorsqu'ils constatent qu'il s'agit en effet d'un recrutement irrégulier, ilsdéclarent celui-ci nul de plein droit. Les conséquences d'une telle déclaration restentles mêmes qu'auparavant. 
(8) Lettre du 29 mars 1999.  
(9) Loi du 22 mars 1999 portant diverses mesures en matière de fonction publique.  
363 4.3. Betreffende de noodzaak van een schriftelijke arbeidsovereenkomst
Er wordt verwezen naar de wet van 3 juli 1978 (10), die in bepaalde gevallen
reeds de schriftelijke vastlegging van arbeidsovereenkomsten oplegt. Het is nutteloosdit principe in algemene zin wettelijk vast te leggen.
5. Evaluatie
5.1. Betreffende de controle-instanties
In het belang van een efficiënte interne controle zouden ook de andere minis-
ters voor de diensten die onder hun voogdij vallen, moeten worden herinnerd aan hetprincipe dat van elke nieuwe arbeidsovereenkomst een afschrift moet worden over-gezonden aan de uitbetalingsinstelling, ook wanneer het betrokken personeelslidvoorheen bij dezelfde werkgever was tewerkgesteld (11).
De overige opmerkingen en aanbevelingen die onbeantwoord bleven, werden
in herinnering gebracht.
5.2. Betreffende de procedure voor de vaststelling van de van rechtswege nietigheid
De problemen betreffende de procedure tot vaststelling van de nietigheid van
onregelmatige wervingen, werden grotendeels opgevangen door de verruiming vande termijn door de wet van 22 maart 1999 (12).
Er kan moeilijk worden voorspeld welke de gevolgen zullen zijn van deze
wetswijziging, maar alvast kan met quasi zekerheid worden gesteld dat er in de toe-komst méér onregelmatige tewerkstellingen zullen worden beëindigd. Het collegevan ambtenaren-generaal dat bevoegd is, zou steeds in staat moeten zijn zich tijdig uitte spreken over de regelmatigheid van de kwestieuze wervingen. 
Door de wijziging van de procedure tot vaststelling van de van rechtswege nie-
tigheid, met name het vaststellen van een termijn van dertig dagen waarbinnen detewerkstellende overheid bijkomende inlichtingen kan verstrekken aan het VastWervingssecretariaat, is het in de toekomst evenmin nog mogelijk dat een dossierwordt geblokkeerd en een beslissing onmogelijk wordt gemaakt door obstructie vaneen bestuur of instelling. Deze maatregel zal de efficiëntie van de sanctiemogelijk-heid ongetwijfeld vergroten. 
Tenslotte zou in een ministeriële omzendbrief minstens het principe dat een
federale overheid de arbeidsovereenkomsten die het sluit, schriftelijk moet vastleg-gen, moeten worden herbevestigd. Volgens de rechtsleer bestaat immers in de over-heidssector een vermoeden van statutaire tewerkstelling. Enkel door het schriftelijkvastleggen van de arbeidsrechterlijke verhouding kan dit vermoeden onomstotelijkworden weerlegd (13).
(10) Wet van 3 juli 1978 betreffende de arbeidsovereenkomsten.
(11) Brief van 1 juni 1999 aan de Minister van Ambtenarenzaken. (12) Artikel 17 van de wet van 22 maart 1999 houdende diverse maatregelen inzake amb-
tenarenzaken. 
(13) JANVIER R., Contractanten in overheidsdienst , Gent, Mys en Breesch, 1997, nr. 20,
p. 9. 
364 4.3. Nécessité d'un contrat de travail écrit
Le ministre fait référence à la loi du 3 juillet 1978, qui impose déjà, dans cer-
tains cas, l'établissement de contrat de travail par écrit (10). Il est inutile d'inscrire ceprincipe d'une manière générale dans la loi.
5. Evaluation
5.1. Instances de contrôle
Dans l'intérêt d'un contrôle interne efficace, il conviendrait de rappeler aux
autres ministres, pour les services ressortissant à leur tutelle, le principe selon lequelune copie de tout nouveau contrat de travail doit être transmise à l'organisme depaiement, même si le membre du personnel concerné était déjà engagé auparavantchez le même employeur (11). 
Les autres observations et recommandations restées sans réponse ont été rap-
pelées.
5.2. Procédure de constatation de la nullité de plein droit
L'extension du délai par la loi du 22 mars 1999 a, en grande partie, permis de
remédier aux problèmes relatifs à la procédure de constatation de la nullité des recru-tements irréguliers (12). 
On peut difficilement prévoir quelles seront les conséquences de cette modifi-
cation de la loi, mais on peut déjà dire avec quasi-certitude qu'à l'avenir, il sera misun terme à un nombre plus élevé d'engagements irréguliers. Le collège des fonction-naires généraux, compétent en la matière, devrait toujours être en mesure de statueren temps opportun sur la régularité des recrutements litigieux.
De même, la modification de la procédure de constatation de la nullité de
plein droit, à savoir la détermination d'un délai de trente jours au cours duquel l'au-torité qui engage peut fournir au Secrétariat permanent de recrutement des informa-tions complémentaires, ne permettra plus qu'à l'avenir, un dossier soit bloqué ou unedécision rendue impossible par l'obstruction d'une administration ou d'un organisme.Cette mesure accroîtra sans aucun doute l'efficacité de la possibilité de sanction.
Enfin, une circulaire ministérielle devrait au moins réaffirmer le principe
selon lequel une autorité fédérale qui conclut un contrat doit l'établir par écrit. Eneffet, selon la doctrine, il existe dans le secteur public une présomption de recrute-ment statutaire. Cette présomption ne peut être réfutée d'une manière incontestablequ'en consignant par écrit la relation de travail (13).
(10) Loi du 3 juillet 1978 relative aux contrats de travail.
(11) Lettre du 1erjuin 1999 au ministre de la Fonction publique.  
(12) Article 17 de la loi du 22 mars 1999 portant diverses mesures en matière de fonction
publique.  
(13) JANVIER R., Contractanten in overheidsdienst , Gand, Mys et Breesch, 1997, n° 20,
p. 9. 
365 6. Conclusie
De evaluatie van de controlemaatregelen op de werving van personeel bij de
federale overheid bracht een aantal disfuncties aan het licht. Deze hadden vooral temaken met de wijze waarop de interne controle gebeurt, maar ook met de proceduretot vaststelling van de nietigheid van onregelmatige wervingen.
Dit laatste soort problemen werd grotendeels opgevangen door de wet van
22 maart 1999. Het Rekenhof zal verder haar medewerking blijven verlenen aan dezevorm van controle, rekening houdend met de recentste wetswijziging. Indien nodigzal hierover verder worden gerapporteerd.
366 6. Conclusion
L'évaluation des mesures de contrôle du recrutement du personnel par l'auto-
rité fédérale a mis en lumière un certain nombre de dysfonctionnements. Ceux-ci ontsurtout trait à la manière dont le contrôle interne s'effectue, mais également à laprocédure de constatation de la nullité des engagements irréguliers. 
La loi du 22 mars 1999 a permis, dans une large mesure, de remédier à cette
dernière catégorie de problèmes. La Cour continuera à apporter sa collaboration àcette forme de contrôle, en tenant compte de la récente modification de la loi. Sinécessaire, il sera fait rapport à ce sujet ultérieurement.
367 2. MINISTERIE VAN JUSTITIE
– RECHTSPOSITIE VAN HET CONTRACTUEEL ADMINISTRATIEF PERSONEEL VAN DE
GRIFFIES EN PARKETTEN
In de loop van het jaar 1998 heeft het Rekenhof een controle uitgevoerd met
betrekking tot de administratieve en geldelijke toestand van de contractuele personeels-leden die onder het Ministerie van Justitie ressorteren. Die controle had inzonderheidbetrekking op de toestand van het administratief personeel van de griffies en parketten.
1.1. Budgettair kader
De bezoldiging van het administratief personeel van de griffies en de parket-
ten, waarvan de formatie in 1998 op 7.062 personen werd geraamd, is ingeschrevenop de algemene uitgavenbegroting van de federale Staat, organisatieafdeling 56 vansectie 12 (Ministerie van Justitie).
De rechtspositie van dat personeel wordt niet beheerst door de bepalingen die
algemeen van toepassing zijn op het personeel van het federaal openbaar ambt, maaris in hoofdzaak geregeld door het Gerechtelijk Wetboek.
De controle van het Rekenhof had inzonderheid betrekking op de toepassing
van artikel 185, 3e lid, van het Gerechtelijk Wetboek betreffende de machtiging voorde werving van contractueel personeel om dringende redenen, en van de artike-len 330 en 330bis houdende opdrachten van personeel, en tot slot van artikel 14, 2°,van het koninklijk besluit van 16 november 1994 betreffende de administratieve enbegrotingscontrole, dat betrekking heeft op het voorafgaand visum van de Inspectievan Financiën.
De wet van 17 februari 1997 heeft daarenboven belangrijke wijzigingen aange-
bracht in sommige bepalingen van het Gerechtelijk Wetboek in verband met het per-soneel van de griffies en de parketten.
Het aantal personeelsleden dat als contractueel werd geworven voor de grif-
fies en de parketten, zijnde 1.495 personen in 1998, vertegenwoordigt meer dan 20 %van het totaal administratief personeel.
In het begin van 1998 waren bovendien 67 van die personeelsleden, geworven
voor de griffies en de parketten, in werkelijkheid tewerkgesteld bij het hoofdbestuurvan het Ministerie van Justitie.
De arbeidsovereenkomsten met die personeelsleden werden bovendien niet
aan het voorafgaand visum van de Inspectie van Financiën voorgelegd.F–1.580.809
368 2. MINISTERE DE LA JUSTICE
– SITUATION DU PERSONNEL ADMINISTRATIF CONTRACTUEL DES GREFFES ET DES
PARQUETS
Au cours de l’année 1998, la Cour des comptes a effectué un contrôle de la situ-
ation administrative et pécuniaire des membres du personnel contractuel relevant duministère de la Justice. Ce contrôle a notamment porté sur la situation du personneladministratif des greffes et des parquets.
1.1. Cadre en termes de droit budgétaire
La rémunération du personnel administratif des greffes et des parquets, dont
l’effectif a été évalué en 1998 à 7.062 personnes, est supportée par la division organi-que 56 de la section 12, consacrée au ministère de la Justice, du budget général desdépenses de l'Etat fédéral.
Le statut de ce personnel n’est pas réglé par les dispositions applicables de
manière générale au personnel de la fonction publique fédérale. Il est organisé, à titreprincipal, par le Code judiciaire. 
Le contrôle de la Cour s'est effectué notamment au regard de l'article 185,
alinéa 3, de ce Code, afférent à l'autorisation de recruter du personnel contractuel,ainsi que des articles 330 et 330 bisorganisant la délégation de personnel et, enfin, de
l'article 14, 2°, de l'arrêté royal du 16 novembre 1994 relatif au contrôle administratifet budgétaire, lequel concerne le visa préalable de l'Inspection des finances.
Au surplus, la loi du 17 février 1997 a apporté d'importantes modifications à
certaines dispositions du Code judiciaire relatives au personnel des greffes et des par-quets. 
Le nombre d’agents recrutés à titre contractuel pour les greffes et les par-
quets, lequel s'élevait, en 1998, à 1.495 personnes, représente plus de 20 % de l’effec-tif total du personnel administratif.
Par ailleurs, au début de l’année 1998, 67 de ces agents engagés pour être
affectés dans les greffes et les parquets se trouvaient, en réalité, mis à la dispositionde l’administration centrale du ministère de la Justice.
Enfin, les contrats de travail de ces agents n’ont pas été présentés au visa
préalable de l’Inspection des Finances.F–1.580.809
369 3. Opmerkingen van het Rekenhof (1)
3.1. Belang van het volume van het contractueel personeel
Het volume contractueel personeel van de griffies en de parketten is in strijd
met de ratio legis van artikel 185, 3e lid, van het Gerechtelijk Wetboek dat dergelijkecontractuele wervingen enkel om dringende redenen toelaat.
Ondanks de vrijheid die de minister wordt gelaten om over de opportuniteit te
oordelen om tot wervingen bij arbeidsovereenkomst over te gaan, is het huidige volu-me van contractuele wervingen niet verenigbaar met het criterium van de dringend-heid dat de enige verantwoording vormt voor contractuele wervingen.
Weliswaar kan worden aanvaard dat de dringendheid een massale werving
van contractuele personeelsleden bij wijze van gerichte maatregel kan rechtvaardi-gen. Ze kan echter niet worden ingeroepen om de indiensthouding van die perso-neelsleden voor onbepaalde duur te rechtvaardigen en evenmin om op recurrentewijze een identiek of zelfs aangroeiend contingent van personeelsleden te werven.Het feit dat er zich geen aanzienlijke wijzigingen voordoen in het volume van dat per-soneel over een periode van verschillende jaren ontkracht de legitimiteit van de ver-antwoording op grond van de dringendheid, tenzij deze als een permanente en struc-turele factor wordt beschouwd.
Het kwantitatieve belang van het contractueel personeelsbestand van de grif-
fies en de parketten kan des te meer worden bekritiseerd daar de toegang tot dieopenbare betrekkingen geenszins transparant is. De vereiste dat kandidaten voor eencontractuele werving moeten geslaagd zijn voor het opgelegde examen, door de wetvan 20 februari 1997 ingelast in artikel 185 van het Gerechtelijk Wetboek, betekentweliswaar een vooruitgang op het vlak van de eerbiediging van het principe inzake degelijke toegang van de burgers tot de openbare betrekkingen. Dit blijkt evenwel nogniet te volstaan aangezien die betrekkingen niet publiek vacant worden verklaard.
3.2. Tewerkstelling bij het hoofdbestuur
De voorwaarden voor tewerkstelling van personeel van griffies en parketten
bij het hoofdbestuur van het Ministerie van Justitie zijn bepaald in de artikelen 330en 330 bis van het Gerechtelijk Wetboek. Deze artikelen verlenen echter enkel mach-
tiging tot de respectieve opdracht van de griffiers, adjunct-griffiers, opstellers enbeambten van een hof, een rechtbank of een krijgsraad, en van de hoofdsecretaris-sen, secretarissen, adjunct-secretarissen, bemiddelingsadviseurs, -assistenten, verta-lers, opstellers en beambten van een parket. Bepaalde contractuele personeelsledendie aldus ter beschikking werden gesteld van het hoofdbestuur werden echter gewor-ven in de functie van jurist, informaticus en adjunct-adviseur. De grote meerderheidvan de betrokken personeelsleden werd bovendien in opdracht gesteld op de dag zelfof enkele dagen na hun contractuele werving.
(1) Brief van 4 november 1998 aan de Minister van Justitie.
370 3713. Observations (1)
3.1. Importance du volume de l'effectif contractuel
Le volume du personnel contractuel des greffes et des parquets contrevient à
la ratio legis des dispositions de l'article 185, alinéa 3, du Code judiciaire, qui limite
l'autorisation de procéder à de tels recrutements aux cas d'urgence.
Quelle que soit la latitude laissée au ministre dans l’appréciation de l’opportu-
nité de procéder à des engagements sous contrat de travail, l'importance de cet effec-tif n’est pas compatible avec le critère de l’urgence, qui représente la seule justifica-tion de la conclusion de tels contrats.
S’il peut être admis que l’urgence justifie, de manière ponctuelle, un recrute-
ment massif d’agents contractuels, elle ne peut être invoquée ni pour autoriser leurmaintien en service durant une durée indéfinie, ni pour recruter de manière récurren-te un contingent identique, voire en expansion. L’absence de variation importante duvolume de ce personnel sur plusieurs années infirme la légitimité du recours à la justi-fication par l’urgence, à moins de considérer celle-ci comme un facteur permanent etstructurel.
L’importance quantitative de l’effectif contractuel des greffes et des parquets
est d’autant plus critiquable qu’aucune transparence véritable de l’accès à ces emploispublics n’est assurée. Certes, l’exigence, introduite dans l’article 185 du Code judiciai-re par la loi du 17 février 1997, de la satisfaction d’une épreuve de sélection préalableau recrutement représente un progrès dans la voie du respect du principe de l’égalitéd'accès des citoyens aux emplois publics. Ce progrès reste toutefois insuffisant dans lamesure où ces emplois ne font l'objet d'aucune publicité. 
3.2. Mise à la disposition de l'administration centrale
La procédure de la mise de personnel des greffes et des parquets à la disposi-
tion de l'administration centrale du ministère de la Justice est réglementairementprévue par les articles 330 et 330 bisdu Code judiciaire. Ces derniers n’autorisent
toutefois la délégation respective que des greffiers, greffiers adjoints, rédacteurs etemployés d'une cour, d'un tribunal et d'un conseil de guerre, des secrétaires en chef,secrétaires, secrétaires adjoints, conseillers en médiation, assistants de médiation, tra-ducteurs, rédacteurs et employés du parquet. Or, certains des agents contractuelsainsi mis à la disposition de l'administration centrale sont porteurs des grades dejuriste, informaticien et conseiller adjoint. En outre, la grande majorité des agentsconcernés ont été délégués le jour même de leur engagement ou peu de temps après.
(1) Lettre du 4 novembre 1998 au ministre de la Justice. De ratio legis van de artikelen 185, 330 en 330bis wordt bijgevolg miskend. De
soepelheid inzake contractuele wervingen voor de gerechtelijke orde werd, samenmet de opdrachtprocedure, aangewend om het contingent contractuele personeelsle-den in dienst bij het hoofdbestuur te verruimen. Het aldus tewerkgesteld personeelmoest echter worden geworven op grond van de bepalingen van de wet van22 juli 1993 houdende sommige maatregelen inzake ambtenarenzaken, nl. binnen degrenzen van de door de Ministerraad aan het departement toegestane wervingsmach-tigingen om tegemoet te komen aan uitzonderlijke en tijdelijke behoeften.
De manier waarop de opdrachtprocedure wordt aangewend, leidt tot de
schending van het principe van de begrotingsspecialiteit aangezien de bezoldiging vansommige personeelsleden die de facto door het hoofdbestuur worden gebruikt, tenlaste van de kredieten van de gerechtelijke orde wordt gelegd. Bovendien wordt hetprincipe van de contingentering, via jaarlijkse wervingsmachtigingen, van het bestandvan de contractuele personeelsleden van het hoofdbestuur ondermijnd.
Met de gevolgde opdrachtprocedure kon het ministerie voor de vóór
1 juli 1997 uitgevoerde wervingen tevens personeel gebruiken dat had moeten slagenvoor door het Vast Wervingssecretariaat ingerichte selectieproeven, indien het zouzijn aangeworven op basis van de bij het ministerie toepasselijke reglementering(koninklijk besluit van 18 november 1991 tot vaststelling van de voorwaarden voor deindienstneming bij arbeidsovereenkomst in sommige overheidsdiensten).
3.3. Controle van de contractuele wervingen door de Inspectie van Financiën
Het feit dat de werving van het contractueel personeel van de griffies en de
parketten niet binnen het toepassingsgebied van de wet van 22 juli 1993 houdendesommige maatregelen inzake ambtenarenzaken (2) valt, heeft niet tot gevolg dat deuitgaven die uit het sluiten van die contracten voortvloeien, van de controle door deInspectie van Financiën zijn vrijgesteld.
Die voorafgaande begrotingscontrole vindt immers een meer algemene grond-
slag in het koninklijk besluit van 16 november 1994 betreffende de administratieve enbegrotingscontrole. Artikel 14, 2°, van dat koninklijk besluit bepaalt dat aan deInspecteurs van Financiën voor voorafgaand advies "de voorstellen worden voorge-legd waarvan de verwezenlijking rechtstreeks of onrechtstreeks een financiële weer-slag kan hebben en die welke op de administratieve inrichting van de dienstenbetrekking hebben". Artikel 15, § 1, 1°, stelt bovendien de personeelsuitgaven enkelvan die procedure van het voorafgaand visum vrij "onder voorbehoud van de bepa-lingen van artikel 14, 2°", en "voor zover het gaat om de toepassing van het bestaandgeldelijk en administratief statuut en de loopbaan".
Daar de uitgaven die uit de voor de gerechtelijke orde uitgevoerde contractu-
ele wervingen voortvloeien, op grond van artikel 185 van het Gerechtelijk Wetboekenkel kunnen worden verantwoord op basis van de dringendheid, vallen ze binnenhet toepassingsgebied van bovenvermeld artikel 14, 2°, omdat ze deel uitmaken vande administratieve inrichting van de diensten.
(2) Waarvan artikel 7 bepaalt dat de Inspecteur van Financiën vóór de vereffening van
de wedde zijn visum aanbrengt op ieder ontwerpcontract dat voldoet aan de regels, vastgelegd in hetstatuut van het personeel.
372 La ratio legis des articles 185, 330 et 330 bis est donc ici méconnue. La souples-
se du mode de recrutement contractuel spécifique à l’ordre judiciaire et la procédurede mise à disposition ont été utilisées pour accroître le contingent d’agents contrac-tuels en fonction dans les services de l’administration centrale. Eu égard à son occu-pation, ce personnel aurait dû être engagé dans le cadre des dispositions de la loi du22 juillet 1993 portant certaines mesures en matière de fonction publique, plus pré-cisément dans les limites des autorisations de recrutement destinées à répondre à desbesoins exceptionnels et temporaires et délivrées au département par le Conseil desministres.
Ce recours à la procédure de la délégation a pour effet, d’une part, de trans-
gresser le principe de la spécialité budgétaire, puisque la rémunération de certainsmembres du personnel employés de facto par l’administration centrale est mise à la
charge des crédits de l’ordre judiciaire, et, d’autre part, de limiter la portée du contin-gentement, par l'annualité des autorisations de recrutement, des effectifs contractuelsde l’administration centrale.
En outre, pour ce qui concerne les recrutements effectués avant le 1
erjuillet
1997, cette procédure a également permis au ministère d’employer un personnel qui,s’il avait été recruté sur la base de l’arrêté royal du 18 novembre 1991 fixant les con-ditions d’engagement par contrat de travail dans certains services publics, aurait dûsatisfaire aux épreuves de sélection organisées par le Secrétariat permanent au recru-tement.
3.3. Contrôle des engagements contractuels par l'Inspection des finances
Le fait que le recrutement du personnel contractuel des greffes et des par-
quets ne tombe pas dans le champ d'application de la loi du 22 juillet 1993 portantcertaines mesures en matière de fonction publique (2) n'exempte pas les dépensesdécoulant de la conclusion de ces contrats du contrôle exercé par l'Inspection desfinances. 
En effet, ce contrôle budgétaire préalable trouve un fondement plus général
dans l’arrêté royal du 16 novembre 1994 relatif au contrôle administratif et budgétai-re. L'article 14, 2°, de cet arrêté royal dispose que doivent être soumises, pour avispréalable, à l’Inspection des Finances, "les propositions dont la réalisation est denature à entraîner une répercussion financière directe ou indirecte, ainsi que cellesqui sont relatives à l’organisation administrative des services". En outre, l’article 15,§1
er, 1°, ne dispense les dépenses de personnel de cette procédure du visa préalable
que "sous réserve des dispositions de l’article 14, 2°" et "pour autant qu’il s’agisse del’application du statut pécuniaire et administratif existant et de la carrière". 
Dès lors, ne pouvant se justifier, en référence à l’article 185 du Code judiciai-
re, que par l’urgence, les dépenses découlant du recrutement contractuel effectuépour le compte de l’Ordre judiciaire tombent dans le champ d'application de l’article14, 2°, précité, car elles participent de l’organisation administrative des services. 
(2) Dont l'article 7 prévoit que l'inspecteur des Finances appose, avant la liquidation du
traitement, son visa sur tout projet de contrat satisfaisant aux règles fixées par le statut du personnel.
373 3.4. Rechtspositie van de door de gerechtelijke orde tewerkgestelde contractuele personeelsle-
den
De hierboven uiteengezette problemen in verband met de administratieve
toestand van het contractueel personeel tewerkgesteld door de gerechtelijke orde,worden tot slot medeveroorzaakt door de zeer embryonale aard van het juridisch sta-tuut dat op die personeelsleden van toepassing is. Alleen artikel 185 van hetGerechtelijk Wetboek bevat immers enkele essentiële regels die hun rechtstoestandin de gerechtelijke orde vaststellen.
Voor het overige moeten ofwel andere bepalingen van het Gerechtelijk
Wetboek met betrekking tot het personeel, ongeacht of het statutair of contractueelwerd geworven, worden toegepast ofwel, bij ontstentenis hiervan, moet wordenteruggegrepen naar de wet van 3 juli 1978 betreffende de arbeidsovereenkomsten.
Meer bepaald ontbreekt een bepaling die de voorwaarden van de contractuele
wervingen vastlegt. De notie van dringendheid in artikel 185 zou bovendien moetenworden gedefinieerd in een koninklijk besluit, waarin de gevallen waarbij wervingenzijn toegestaan alsmede de duur van de toegelaten wervingen worden gepreciseerd.De inrichting en de openbaarmaking van de specifieke selectieproeven voor de con-tractuelen zouden eveneens moeten worden gereglementeerd.
De Minister van Justitie heeft nog niet op de opmerkingen van het Rekenhof
geantwoord.
374 3.4. Régime juridique des agents contractuels employés par l'Ordre judiciaire
Les problèmes, exposés ci-dessus, relatifs à la situation administrative du per-
sonnel contractuel employé par l’Ordre judiciaire tirent leur origine du caractère trèsembryonnaire du statut de ces agents. Les quelques règles essentielles qui le définis-sent sont en effet contenues dans le seul article 185 du Code judiciaire. 
Pour le reste, trouvent à s'appliquer soit d’autres dispositions du Code judi-
ciaire relatives au personnel, quelle que soit la nature, statutaire ou contractuelle, durecrutement, soit, par défaut, la loi du 3 juillet 1978 relative aux contrats de travail. 
Il manque particulièrement une disposition déterminant les conditions du
recrutement contractuel. La notion d’urgence reprise à l’article 185 devrait être défi-nie dans un arrêté royal, qui spécifie les cas précis dans lesquels ces recrutements sontautorisés et fixe leur durée. L’organisation et la publicité des épreuves de sélectionspécifiques aux agents contractuels devraient également être réglementées.
Le ministre de la Justice n'a pas encore répondu aux observations de la Cour.
375 3. REGIE DER LUCHTWEGEN (RLW)
– CONTROLE VAN DE PERSONEELSUITGAVEN
De Regie der Luchtwegen werd begin oktober 1998 in uitvoering van het konink-
lijk besluit van 2 april 1998 (1) geherstructureerd en opgesplitst in twee autonome over-heidsbedrijven : BELGOCONTROL en BIAC. Beide instellingen werden ingeschrevenin de wet van 21 maart 1991 (2). Het Rekenhof onderzocht – mede in het licht van dezeherstructurering – de personeelsuitgaven van de Regie voor de periode 1997-1998.
Het onderzoek maakte een status quaestionis op van de toepasselijke regelge-
ving, de lacunes en de praktijk en leidde tot een aantal vaststellingen en opmerkingeninzake de randvoorwaarden voor een doelmatig personeelsbeleid, de lacunes in de per-soneelsreglementering, de impact van de loonmatiging op de toekenning van bepaaldegeldelijke voordelen, de indienstneming van contractueel personeel, het beroep op"derden", het weddencomplement van (gewezen) verkeersleiders, het stelsel van hogerefuncties en overuren, evenals een aantal meer geïndividualiseerde vaststellingen.
Ook na de herstructurering van de Regie behouden deze bevindingen en
opmerkingen hun belang. De rechtsband van het personeel van de autonome over-heidsbedrijven Belgocontrol en Biac blijft immers in beginsel van publiekrechtelijkeaard. Deze instellingen behartigen verder de rechten en verplichtingen ten aanzien vande gewezen personeelsleden van de Regie. Bovendien werd het voorafgaand visum vanhet Rekenhof uitgebreid tot de rustpensioenen van de vastbenoemde personeelsledenvan Belgocontrol. Anderzijds mag de kwalitatieve en kwantitatieve impact van de cor-recte toepassing van het personeelsstatuut ter ondersteuning van de strategische doel-stellingen en het doelmatig functioneren van een openbare instelling niet worden onder-schat. De personeelskosten legden een groot beslag op de globale werkingsmiddelenvan de Regie (ongeveer 50%). De adequate besteding ervan vormde een conditio sinequa non voor een doelmatig beleid.
De Regie ressorteerde als instelling van openbaar nut onder de wet van
16 maart 1954 (3). Overeenkomstig artikel 11 van de wet van 16 maart 1954 was hetadministratief en geldelijk statuut grotendeels bij koninklijk besluit (zo nodig met
akkoord van de Minister van Ambtenarenzaken en van Begroting) uitgevaardigd (4).
(1) Koninklijk besluit van 2 april 1998 tot hervorming van de beheersstructuren van de
luchthaven Brussel-Nationaal.
(2) Wet van 21 maart 1991 betreffende de hervorming van sommige economische over-
heidsbedrijven.
(3) Wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van open-
baar nut. 
(4) Koninklijk besluit van 29 november 1991 tot vaststelling van het statuut van de amb-
tenaren van de Regie en koninklijk besluit van 22 juni 1989 houdende bezoldigingsregeling van hetpersoneel van de Regie.N-1.577.593
376 3. REGIE DES VOIES AERIENNES (R.V.A.)
– CONTROLE DES DEPENSES DE PERSONNEL
Au début d'octobre 1998, la Régie des voies aériennes a, en exécution de l'arrêté
royal du 2 avril 1998, été restructurée et scindée en deux entreprises publiques autono-mes : BELGOCONTROL et BIAC (1). Les deux organismes ont été inscrits dans laloi du 21 mars 1991 (2). La Cour des comptes a examiné les dépenses de personnel dela Régie pendant la période 1997-1998, notamment à la lumière de cette restructuration. 
Dressant un status quaestionis de la réglementation applicable et de la pratique
suivie, cette étude a donné lieu à une série de constatations et d'observations concernantles conditions complémentaires d'une politique du personnel efficiente, les lacunes de laréglementation en matière de personnel, l'impact de la modération salariale sur l'octroide certains avantages pécuniaires, l'engagement de personnel contractuel, le recours àdes tiers, le complément de traitement des anciens contrôleurs du trafic aérien, le régimedes fonctions supérieures et des heures supplémentaires, ainsi qu'un certain nombre deconstatations plus individualisées. 
Ces résultats et observations gardent leur importance même après la restructura-
tion. En effet, le lien juridique du personnel des entreprises publiques autonomesBELGOCONTROL et BIAC garde, en principe, la nature de droit public. Ces orga-nismes poursuivent la défense des droits et obligations à l'égard du personnel dela Régie. En outre, le visa préalable de la Cour a été étendu aux pensions de retraite desmembres du personnel de BELGOCONTROL nommés à titre définitif. De plus, l'im-pact qualitatif et quantitatif d'une application correcte du statut du personnel, venant àl'appui de la réalisation des objectifs stratégiques et du fonctionnement efficient d'unorganisme public, ne peut être sous-estimé. Les frais de personnel constituent une partietrès importante (quelque 50 %) des crédits de fonctionnement globaux de la R.V.A.L'utilisation correcte de ces ressources constitue une condition sine qua non d'une poli-tique efficace.
1.1 Cadre légal et réglementaire
En tant qu'organisme d'intérêt public, la Régie relevait du champ d'applica-
tion de la loi du 16 mars 1954 (3). Conformément à l'article 11 de cette loi, le statut
administratif et pécuniaire était largement promulgué par arrêté royal, le cas échéant,
de l'accord des ministres de la Fonction publique et du Budget (4).  
(1) Arrêté royal du 2 avril 1998 portant réforme des structures de gestion de l'aéroport
de Bruxelles-National.  
(2) Loi du 21 mars 1991 portant réforme de certaines entreprises publiques économiques.
(3) Loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes publics d'intérêt
public.
(4) Arrêté royal du 29 novembre 1991 fixant le statut des agents de la Régie des voies
aériennes et arrêté royal du 22 juin 1989 portant statut pécuniaire du personnel de la Régie.N-1.577.593
377 Zo maakten de toekenningsmodaliteiten van een weddencomplement voor
verkeersleiders het voorwerp uit van een vrij recent koninklijk besluit (5). Ditkoninklijk besluit bepaalt o.a. dat een personeelslid bevorderd tot de graad vanexpert ATS (en aanverwante graden) slechts een percentage van het bedrag van hetweddencomplement dat hij bezat in de laatste graad waarin hij directe en effectieveverkeersleiding uitoefende, behoudt, en niet een percentage van de later geëvolueer-de bedragen. Dit weddencomplement mag slechts worden in aanmerking genomenbij het berekenen van het rustpensioen in de mate waarin het conform de reglemen-tering werd genoten.
Inzake arbeidsongevallen viel de Regie als instelling van categorie A onder de
toepassing van de wet van 3 juli 1967 (6) tengevolge van het koninklijk besluit van12 juni 1970 (7).
In principe moest de Regie in zijn personeelsbehoeften voorzien door middel
van wervingen in statutair verband . Zij had echter ook de mogelijkheid in welbepaal-
de omstandigheden beroep te doen op contractuelen of op derden.
De Regie kon contractuelen in dienst nemen, overeenkomstig de bepalingen
van het koninklijk besluit van 20 februari 1992 (8). Zo kon contractueel personeelworden ingezet o.a. voor bijkomende of specifieke opdrachten, bij tijdelijke perso-neelsbehoeften tengevolge van in tijd beperkte projecten of buitengewone toenamevan het werk, of voor tijdelijke taken die een kennis of een ervaring op hoog niveauvereisen. In het raam van het koninklijk besluit nr. 230 (9) moeten ten belope van1,5% van het personeelsbestand van de administratie, stagiairs worden tewerkge-steld.
De Regie kon ook een beroep doen op derden o.a. door opdrachten aan des-
kundigen van consultancy-firma's. De regels inzake overheidsopdrachten vallen bui-ten het bestek van dit onderzoek. Wel werden een aantal principes inzake transpa-rantie van administratie, van continuïteit en veranderlijkheid vooropgesteld.Daarnaast kan de Regie ook gebruik maken van uitzendkrachten of van personen dieter beschikking worden gesteld.
Wanneer de Regie beroep doet op derden, is het onderworpen aan de wet van
24 juli 1987 (10). Onder hoofdstuk III van die wet wordt bepaald dat het voor natuur-lijke personen of rechtspersonen in regel verboden is door hen in dienst genomenwerknemers ter beschikking te stellen van derden die deze werknemers gebruiken enover hen enig gedeelte van het gezag uitoefenen dat normaal aan de werkgever toe-komt. 
(5) Koninklijk besluit van 3 juni 1997 tot vaststelling van de weddenschalen van de gra-
den van de Regie der Luchtwegen.
(6) Wet van 3 juli 1967 betreffende de schadevergoeding voor arbeidsongevallen, voor
ongevallen op de wet naar en van het werk en voor beroepsziekten in de overheidssector.
(7) Koninklijk besluit van 12 juni 1970 betreffende de schadevergoeding, ten gunste van
de personeelsleden der instellingen van openbaar nut, voor arbeidsongevallen en voor ongevallen opde weg naar en van het werk.
(8) Koninklijk besluit van 20 februari 1992 betreffende de werving van contractueel per-
soneel bij de Regie. 
(9) Koninklijk besluit nr. 230 van 21 december 1983 betreffende de stage en de inschake-
ling van jongeren in het arbeidsproces. 
(10) Wet van 24 juli 1987 betreffende de tijdelijke arbeid, de uitzendarbeid en het ter
beschikking stellen van werknemers ten behoeve van gebruikers.
378 Les modalités d'octroi d'un complément de traitement pour les contrôleurs du
trafic aérien ont ainsi fait l'objet d'un arrêté royal assez récent (5). Cet arrêté royaldispose notamment qu'un membre du personnel promu au grade d'expert A.T.S. (etgrades apparentés) ne conserve qu'un pourcentage du montant du complément detraitement qu'il détenait dans le dernier grade où il effectuait un contrôle direct eteffectif, et non un pourcentage des montants tels qu'ils ont évolué ultérieurement. Cecomplément de traitement ne peut être pris en considération dans le calcul de la pen-sion de retraite que dans la mesure où il a été attribué conformément à la réglemen-tation.
En matière d' accidents du travail , la R.V.A., en tant qu'organisme de la caté-
gorie A, tombait sous l'application de la loi du 3 juillet 1967 (6), en vertu de l'arrêtéroyal du 12 juin 1970 (7).
En principe, la Régie devait subvenir à ses besoins en personnel en procédant
à des recrutements statutaires . Dans certaines circonstances bien déterminées, il lui
était cependant possible de recourir à des agents contractuels ou à des tiers.
La R.V.A. pouvait prendre des agents contractuels en service, conformément
aux dispositions de l'arrêté royal du 20 février 1992 (8). Ainsi, du personnel contrac-tuel pouvait être engagé, notamment, afin d'accomplir des tâches auxiliaires ou spéci-fiques, de répondre à des besoins temporaires en personnel, à l'occasion soit de lamise en œuvre d'actions limitées dans le temps, soit d'un surcroît extraordinaire detravail, ou d'exécuter des tâches temporaires nécessitant une connaissance ou expé-rience de haute qualification. L'arrêté royal n° 230 impose l’occupation d’un pourcen-tage de stagiaires équivalent à 1,5 % de l’effectif du personnel de l’administration (9).
La Régie pouvait également faire appel à des tiers, notamment en confiant des
tâches à des experts de firmes de consultance. Les règles en matière de marchéspublics n'entrent pas dans le cadre du présent examen. Cependant, un certain nom-bre de principes en matière de transparence de l'administration, de continuité et demobilité sont posés comme normes. En outre, la R.V.A. peut également recourir àdes intérimaires ou à des personnes mises à disposition.
Lorsque la Régie fait appel à des tiers, elle est soumise à la loi du 24 juil-
let 1987 (10). Le chapitre III de cette loi dispose qu'il est, en règle générale, interditaux personnes physiques ou morales de mettre les travailleurs qu'ils ont engagés à ladisposition de tiers, qui les utilisent et exercent sur eux une certaine autorité incom-bant normalement à l'employeur.
(5) Arrêté royal du 3 juin 1997 fixant les échelles de traitements des grades de la Régie
des voies aériennes.
(6) Loi du 3 juillet 1967 sur la réparation des dommages résultant des accidents du tra-
vail, des accidents survenus sur le chemin du travail et des maladies professionnelles dans le secteurpublic.
(7) Arrêté royal du 12 juin 1970 relatif à la réparation, en faveur des membres du person-
nel des organismes d'intérêt public, des dommages résultant des accidents du travail et des accidentssurvenus sur le chemin du travail.  
(8) Arrêté royal du 20 février 1992 relatif à l'engagement du personnel contractuel à la
Régie des voies aériennes.  
(9) Arrêté royal n° 230 du 21 décembre 1983 relatif au stage et à l’insertion profession-
nelle des jeunes.  
(10) Loi du 24 juillet 1987 sur le travail temporaire, le travail intérimaire et la mise de tra-
vailleurs à la disposition d’utilisateurs.
379 Deze wet laat het gebruik van uitzendarbeid in openbare diensten in regel
enkel rechtstreeks toe ingeval van een tijdelijke vervanging van een werknemerwiens arbeidsovereenkomst in haar uitvoering is opgeschort. Op grond van eenkoninklijk besluit in uitvoering van artikel 48 van de wet van 24 juli 1987, zouden ookuitzendkrachten kunnen worden tewerkgesteld in openbare diensten om tegemoet tekomen aan een tijdelijke vermeerdering van het werk. De duur van de prestatiesingeval van een buitengewone vermeerdering van het werk mag niet meer bedragendan 650 uren per kalenderjaar.
Bij een beroep op derden, moet de Regie eveneens het principe van een zui-
nig en gezond beheer respecteren.
Als instelling belast met een commerciële opdracht viel de Regie bovendien
onder de dwingende bepalingen van de arbeidswet van 16 maart 1971 inzake de
begrenzing van de arbeidsduur, overuren, inhaalrust en overloon. Die wet bepaalto.a. het toegelaten aantal overuren. In regel zijn echte overuren gekenmerkt dooronvoorzienbaarheid, hetzij wat betreft de feiten op grond waarvan ze worden verant-woord, hetzij wat betreft de omvang van de arbeidsprestaties die nodig zullenzijn (11). De gemiddelde arbeidsduur mag tijdens een trimester met maximum 65uren worden overschreden in diensten waar ploegenarbeid of continudienstenbestaan, behalve in het geval van een voorgekomen of dreigend ongeval, of bij drin-gende arbeid aan machines of materieel. De overschrijding van de normale grenzenvan de arbeidsduur moet worden ingehaald in het raam van een eenvormige inhaalre-geling (12). Bij overschrijding van deze grenzen dient er overloon te worden betaald,dat minstens 50% hoger is dan het gewone loon (13).
Tenslotte, voor de periode van 1 januari 1995 tot en met 31 december 1996,
legde het koninklijk besluit van 24 december 1993 (14) een loonmatiging op.
Bijgevolg kon tijdens deze jaren bij de Regie niet worden voorzien in een loonsver-hoging of een nieuw voordeel, geldelijk of in natura of in om het even welke vorm.Ook voor het jaar 1994 konden op grond van dit koninklijk besluit geen andereloonsverhogingen worden toegekend dan op basis van collectieve en individueleakkoorden gesloten ten laatste op 15 november 1993. De Koning kon wel akkoordenter uitvoering van akkoorden waarvan was bewezen dat zij voordien tot stand warengekomen, hiermee gelijkstellen. Deze procedure moest bovendien niet wordengevolgd voor akkoorden die na 31 december 1994 werden gesloten ter uitvoering vanhet protocol nr. 59/1 van 13 juni 1991. 
De Regie viel onder de wet van 19 december 1974 (15) en was opgenomen in
het sectorcomité VI, opgericht bij koninklijk besluit van 28 september 1984 (16).Enkel op dit niveau kunnen rechtsgeldig akkoorden worden gesloten tussen de verte-genwoordigers van de overheid en die van het personeel. Het koninklijk besluit van24 december 1993 verwijst voor de openbare sector enkel naar "akkoorden" geslotenconform deze wetgeving.
(11) Cf. artikelen 25 en 26, §1, 3°, van de arbeidswet. 
(12) Ibid. , artikel 26bis. 
(13) Ibid. , artikel 29bis. 
(14) Koninklijk besluit van 24 december 1993 ter uitvoering van de wet van 6 januari 1989
tot vrijwaring van 's lands concurrentievermogen.
(15) Wet van 19 december 1974 tot regeling van de betrekkingen tussen de overheid en de
vakbonden van haar personeel. 
(16) Koninklijk besluit van 28 september 1984 tot uitvoering van de wet van 19 decem-
ber 1974. 
380 Cette loi n'autorise directement le recours au travail intérimaire dans les ser-
vices publics qu'en vue d'assurer le remplacement temporaire d'un travailleur dontl'exécution du contrat de travail a été suspendue. Sur la base d'un arrêté royal pris enapplication de l'article 48 de la loi du 24 juillet 1987, les intérimaires pouvaient égale-ment être occupés dans les services publics pour répondre à un accroissement tempo-raire de travail. Dans ce dernier cas, la durée des prestations ne peut excéder 650heures par année civile.
En cas de recours à des tiers, la Régie doit aussi respecter le principe d'écono-
mie et de saine gestion.
En tant qu'organisme chargé d'une mission commerciale, la R.V.A. tombait
également sous l'application des dispositions impératives de la loi sur le travail du
16 mars 1971 en matière de limitation de la durée de travail, d'heures supplémentai-res, de repos compensatoire et de sursalaire. Cette loi prévoit notamment le nombred'heures supplémentaires autorisé. En général, les véritables heures supplémentairessont caractérisées par leur imprévisibilité en ce qui concerne soit les faits qui les justi-fient, soit le volume des prestations de travail qui seront nécessaires (11). La duréemoyenne du travail pendant un trimestre peut être dépassée à concurrence d'unmaximum de 65 heures dans les services où le travail est effectué par équipes ou dansdes services continus, sauf en cas d'accident survenu ou imminent, ou de travauxurgents à effectuer aux machines ou au matériel. Le dépassement des limites norma-les de la durée du travail doit être compensé dans le cadre d'un régime uniforme decompensation (12). En cas de dépassement de ces limites, il y a lieu de payer un sur-salaire à un taux supérieur d'au moins 50% au salaire normal (13).
Enfin, l'arrêté royal du 24 décembre 1993 (14) a imposé une modération sala-
riale pour la période du 1er janvier 1995 au 31 décembre 1996. Par conséquent,
durant ces années, la R.V.A. ne pouvait pas accorder d'augmentation salariale ou denouvel avantage, pécuniaire ou en nature, ou sous quelle que forme que ce soit. Demême, sur la base de cet arrêté royal, toute autre augmentation salariale ne pouvaitêtre octroyée, pour l’année 1994, que sur la base d’accords collectifs et individuelsconclus au plus tard le 15 novembre 1993. Le Roi pouvait toutefois y assimiler lesaccords dont il pouvait être démontré qu'ils avaient été conclus antérieurement. Parailleurs, cette procédure ne devait pas être suivie pour les accords conclus après le31 décembre 1994 en exécution du protocole n° 59/1 du 13 juin 1991. 
La Régie relevait de l'application de la loi du 19 décembre 1974 (15) et ressor-
tissait au comité de secteur VI, créé par arrêté royal du 28 septembre 1984 (16). Cen’est qu’à ce niveau que des accords peuvent être conclus valablement entre lesreprésentants des pouvoirs publics et ceux du personnel. En outre, pour le secteurpublic, l’arrêté royal du 24 décembre 1993 ne fait référence qu’à des "accords" quiont été conclus conformément à cette législation. 
(11) Cf. articles 25 et 26, § 1er, 3°, de la loi sur le travail.  
(12) Ibidem , article 26 bis.  
(13) Ibidem , article 29 bis.  
(14) Arrêté royal du 24 décembre 1993 pris en exécution de la loi du 6 janvier 1989 de
sauvegarde de la compétitivité du pays.
(15) Loi du 19 décembre 1974 organisant les relations entre les autorités publiques et les
syndicats des agents relevant de ces autorités.  
(16) Arrêté royal du 28 septembre 1984 portant exécution de la loi du 19 décembre 1974.  
381 1.2. Budgettair kader
De personeelskosten maken ongeveer 50% uit van de globale werkingsmidde-
len van de Regie, wat voor het begrotingsjaar 1997 een bedrag van ongeveer 4,8 mil-jard BEF vertegenwoordigt.
De personeelsuitgaven worden door het Rekenhof a posteriori (i.e. na het
verrichten van de uitgaven) gecontroleerd.
2.1. Randvoorwaarden voor een doelmatig personeelsbeleid
Het Rekenhof kon voor zijn controle gebruik maken van gegevens uit het
informaticaprogramma inzake personeelsaangelegenheden "Goversal". Dit bevat degegevens in verband met de rechtspositie van de personeelsleden van de Regie, nodigvoor de berekening van de verschuldigde wedden, toelagen en vergoedingen, en dewerkgeversverplichtingen. Andere relevante personeelsgebonden informatie was nietopgenomen. De personeelsdienst zelf had bovendien geen (rechtstreekse) toegangtot deze data. Meer nog, de personeelsadministratie gebeurde quasi manueel zondergebruik te maken van de hedendaagse informaticamogelijkheden. De opdracht vandeze dienst was nochtans ruimer dan wat van een personeelsdienst in de openbaresector normaal wordt verwacht. Zo werden de rechten inzake rustpensioenen zelfberekend en uitbetaald. De Regie kende bovendien een ingewikkelde, historischgegroeide, continu evoluerende maar onvoldoende gecoördineerde personeelsregle-mentering. Nagenoeg 10% van alle personeelskosten van het jaar 1997 bleken bijwijze van regularisatie verband te houden met vorige boekjaren. Ingevolge deopsplitsing van de Regie raakte de aanwezige knowhow bovendien verspreid overdiensten die zijn ingebed in onderscheiden organisaties. Een aandachtpunt voor detoekomst moet in elk geval zijn dat er voldoende competentie aanwezig blijft ombeide nieuwe overheidsbedrijven inzake personeelsbeheer en -beleid door de over-gangsfase te loodsen.
Personeelsdienst noch management beschikten over personeelsgebonden indi-
catoren (17). Op deze niveaus kon bovendien geen afdoende zekerheid worden beko-men over de realiteit en de regelmatigheid van prestaties (en de daaruit voortvloeien-de geldelijke rechten) in de operationele diensten. Nochtans voorzag een reorganisa-tieplan van 1984 in een inspectiedienst die moest waken over de strikte toepassingdoor het personeel der wetten, reglementen, dienstnota’s en onderrichtingen (ondermeer inzake prestatiegebonden toelagen). In de praktijk werden de taken van dezeinspectiedienst anno 1998 niet meer uitgeoefend. Verder bestond er geen enkeleandere procedure van interne controle die het management zekerheid kon biedenomtrent de wettigheid, de regelmatigheid en de werkelijkheid van bijvoorbeeld prestatiegebonden voordelen. 
(17) Cf. de indicatoren die voor de sociale zekerheidsinstellingen van openbaar nut zijn
uitgewerkt : bv. Personeelsbestand – bruto beschikbaar (fysieke eenheden), bruto beschikbaaromgezet in full-time equivalent, bruto beschikbaar omgezet in bruto of netto budgettaire eenheden,netto beschikbaar (fysieke eenheden), … 
382 1.2. Cadre budgétaire
Les frais de personnel représentent environ 50% des crédits de fonctionne-
ment globaux de la Régie, soit un montant de quelque 4,8 milliards de francs pourl'année budgétaire 1997.
Les dépenses de personnel sont contrôlées par la Cour a posteriori , c'est-à-
dire après que les dépenses ont été effectuées.
2.1. Conditions complémentaires d'une politique du personnel efficace 
Pour effectuer son contrôle, la Cour des comptes a pu utiliser des données
reprises dans le programme de personnel dénommé "Goversal". Ce dernier reprendles informations concernant la position juridique des membres du personnel de laR.V.A. nécessaires au calcul des traitements, allocations et indemnités dus, ainsi queles obligations patronales. D'autres données importantes relatives aux personnes n'yfiguraient cependant pas. D'ailleurs, le service du personnel lui-même n'avait pasd'accès direct à ces renseignements. Plus grave encore, l'administration du personnels'est effectuée de façon presque manuelle, sans recourir aux possibilités actuelles del'informatique. Or, la mission de ce service était définie de manière plus large quenormalement attendu d'un service du personnel qui relève du secteur public. Ainsi, ilcalculait et liquidait lui-même les droits en matière de pensions de retraite. En outre,la Régie connaissait une réglementation du personnel complexe, développée au fil dutemps et en évolution constante, mais insuffisamment coordonnée. Presque 10 % detous les frais de personnel de l'année 1997 semblaient avoir trait à la régularisationd'exercices antérieurs. A la suite de la scission de la R.V.A., le savoir-faire disponiblea été disséminé entre des services intégrés dans des organisations différentes. En toutétat de cause, il importe, pour l'avenir, de veiller à ce qu'il reste assez de compétencesprésentes pour guider les deux organismes, en matière de gestion et de politique dupersonnel, à travers la phase de transition.
Ni le service du personnel, ni les organes de gestion ne disposaient d'indica-
teurs afférents au personnel (17). De plus, à ce niveau, aucune assurance totale n'a puêtre obtenue quant à la réalité et la régularité des prestations, ainsi que des droitspécuniaires qui en résultent, dans les services opérationnels. Un plan de réorganisa-tion de 1984 prévoyait pourtant un service d'inspection, qui devait veiller, notam-ment, à l’application stricte, par le personnel, des lois, règlements, notes de service etinstructions diverses, par exemple, en matière d'allocations liées aux prestations.Dans les faits, les tâches de ce service n'ont toutefois plus été assumées pour l'année1998. Par ailleurs, il n'existait aucun autre instrument de contrôle interne qui pûtoffrir au management une certitude concernant la légalité, la régularité et la réalité,par exemple, d'allocations liées aux prestations.
(17) Cf. les indicateurs élaborés pour les organismes de sécurité sociale d'intérêt public :
par exemple, fichier du personnel, disponible brut (unités physiques), disponible brut converti enéquivalents temps plein, disponible brut converti en unités budgétaires brutes ou unités budgétairesnettes, disponible net (unités physiques), …
383 Zo werd in de praktijk vastgesteld dat de aangiften in verband met de betaling
van de verschillende premies, toelagen en vergoedingen onzorgvuldig werden bijge-houden. Die aangiften bleken vaak onvolledig, of zelfs niet ingediend, of waren tebeknopt en/of te laat ingediend. De directeurs en de rechtstreekse chefs die de aan-giften moesten viseren en nakijken, hadden dit ook zo vlug mogelijk na de prestatiesmoeten doen of binnen de door de reglementering opgelegde termijnen. 
De effectieve personeelsbezetting (1.635 (18)) bedroeg in oktober 1997 slechts
80% van het aantal betrekkingen in de organieke personeelsformatie (1.912), hoeweldeze formatie in juni 1997 nieuw was vastgesteld. Deze kloof tussen "personeelsbe-hoeften" en "personeelsbezetting" bestond sedert 1991. Zo sloot de personeelsbezet-ting van 1986 vrijwel naadloos aan bij de in dat jaar vastgestelde personeelsformatie.Sommige van de in 1986 nieuw opgerichte betrekkingen kenden evenwel nooit eenvaste titularis. Hoewel de wervingsreglementering mogelijkheden bood voor bijko-mende wervingen bovenop de vervanging van personeelsleden die de instelling ver-lieten, maakten de opeenvolgende verantwoordelijke ministers hiervan nauwelijksgebruik.
Hiertegenover staat dat in dezelfde maand oktober 1997 meer dan 18% van
alle personeelsleden in "werkelijke" dienst waren belast met een hoger ambt.Tegelijk kon de afgelopen jaren een stelselmatige toename van het aantal geregis-treerde (en periodiek) uitbetaalde "overuren" worden genoteerd. Hogere functies enoveruren vormden aldus een belangrijk instrument van personeelsbeleid. Dit belangvertaalde zich uiteraard ook budgettair. De voorwaarden waaronder en de omstan-digheden waarin hogere functies en overuren werden toegekend, bleken evenwelonvoldoende (of zelfs niet) reglementair onderbouwd en bijgevolg vatbaar voor wil-lekeur (zie verder punten 2.4 en 2.8). Ter zake mocht worden verwacht dat de instel-ling over volledige en correcte informatie beschikte, hetgeen niet het geval was.Hogere functies en overuren werden mogelijk (ten dele) verleend zonder dat de func-tionele noodzaak ervan was aangetoond.
De algemene diensten beschikten bovendien niet over het vereiste in-
strumentarium om de juistheid, volledigheid, betrouwbaarheid, … van de departe-mentale personeelsgegevens na te gaan. Deze gegevens lagen aan de basis van de for-mulering van de personeelsbehoeften opgenomen in de organieke personeelsforma-tie, de toekenning van hogere functies en van overuren. Nochtans had men, alsonderdeel van een strategische visie op personeelsbeleid en gezien de huidige techno-logische mogelijkheden, mogen verwachten dat de departementaal gedefinieerdepersoneelsbehoeften op centraal niveau werden vergeleken met (permanent of perio-diek) geactualiseerde en betrouwbare personeelsgegevens. Uit deze oefening hadeventueel kunnen blijken dat de personeelsbehoeften zoals vertaald in de personeels-formatie absoluut waren gerechtvaardigd en zodoende een functionele verklaringboden voor het hoge aantal "hogere functies" en "overuren". De algemene dienstenbeschikten daartoe niet over de nodige informatie.
(18) Met name alle personeelsleden met een rechtsband, met inbegrip van de contractan-
ten maar zonder de "gedetacheerden "en de verkeersleiders in disponibiliteit.
384 Ainsi, dans la pratique, la gestion des déclarations relatives au paiement des
différentes primes, allocations et indemnités s'est avérée négligente. Ces déclarationsétaient souvent incomplètes, inexistantes, trop laconiques et/ou tardives. Les direc-teurs et chefs immédiats qui devaient les viser et vérifier auraient dû l'avoir fait aussivite que possible après les prestations ou dans les délais imposés par la réglementa-tion. 
L'effectif réel en personnel, soit 1.635 membres (18), n'atteignait, en octobre
1997, que 80 % du nombre d'emplois figurant au cadre organique, soit 1.912 mem-bres, bien que le cadre eût été fixé une nouvelle fois en juin 1997. Cet écart entre les"besoins en personnel" et l'"effectif en personnel" existait depuis 1991. Ainsi, l'effec-tif de 1986 correspondait pratiquement au nouveau cadre du personnel fixé cettemême année. D'ailleurs, certains des nouveaux emplois créés en 1986 n'ont jamaisété occupés par un titulaire fixe. Or, la réglementation existante en matière de recru-tements prévoyait la possibilité de procéder à des recrutements supplémentaires envue de remplacer des membres du personnel quittant l'organisme, mais les ministressuccessivement responsables ne l'ont guère utilisée.
Par contre, au cours du même mois d'octobre 1997, plus de 18% de tous les
membres du personnel en service effectif étaient chargés d'une fonction supérieure.En même temps, le nombre d'heures supplémentaires enregistrées et liquidées pério-diquement a connu, durant les années écoulées, un accroissement systématique. Lesfonctions supérieures et les heures supplémentaires constituaient ainsi un instrumentimportant de la politique du personnel. Cette importance se traduisait évidemmentaussi en termes budgétaires. Les conditions et les circonstances de leur octroi étaienttoutefois étayées réglementairement de manière insuffisante, ou ne l'étaient pas, ets'avéraient, par conséquent, susceptibles d'arbitraire (cf. points 2.4. et 2.8. ci-après).Bien que l'organisme eût dû disposer d'informations complètes et correctes, ce n'étaitpas le cas. Les fonctions supérieures et les heures supplémentaires étaient éventuelle-ment en partie accordées sans que leur nécessité fonctionnelle fût démontrée.
Les services généraux ne disposaient d'ailleurs pas des instruments requis
pour vérifier l’exactitude, l’exhaustivité, la fiabilité, … des données départementalesen matière de personnel. Ces dernières se trouvaient à la base de la formulation desbesoins en personnel repris dans le cadre organique du personnel, ainsi que de l'oc-troi de fonctions supérieures et d'heures supplémentaires. Néanmoins, comme élé-ment d'une vision stratégique de la politique de personnel et eu égard aux possibilitéstechnologiques actuelles, les besoins en personnel définis par département auraientdû être comparés, au niveau central, avec les données de personnel actualisées, enpermanence ou périodiquement, et fiables. Ce travail aurait éventuellement pu faireapparaître que les besoins en personnel tels que figurant dans le cadre du personnelétaient absolument justifiés et, partant, présentaient une explication fonctionnellepour le nombre élevé de fonctions supérieures et d’heures supplémentaires. Sur labase des informations disponibles, les services généraux en restaient à un travailapproximatif. 
(18) A savoir tous les membres du personnel présentant un lien juridique, y compris les
contractuels, mais sans compter les "détachés" et les contrôleurs du trafic aérien en disponibilité.  
385 In het licht van de herstructurering is het geen overbodige luxe aan dit span-
ningsveld de gepaste aandacht te besteden. De personeelsbehoeften plaatsen debeheersinstanties van de overheidsbedrijven voor belangrijke strategische keuzes(meer personeel, blijvend beroep op de techniek van overuren, hogere functies, uit-besteding aan derden, verbetering van de bestaande procedures, ... ) waaraan telkenseen verschillend prijskaartje kleeft.
2.2. Personeelsstatuut – Algemeen
Voor een aantal belangrijke aspecten ontbrak een regeling conform artikel 11
van de wet van 16 maart 1954 : de verlofregeling, de mogelijkheid om sommige dien-sten geldelijk te valoriseren, de taalkaders en de toekenning van sommige toelagenen vergoedingen zoals voor hogere functies en voor examencommissies.
Niet minder dan 13 toelagen, premies of vergoedingen werden louter op basis
van dienstnota's toegekend.
2.3. Weddencomplement van verkeersleiders
De verkeersleiders van de Regie genoten sedert 1970 een weddencomplement
dat vandaag bijna even belangrijk is als de eigenlijke baremieke wedde. In de praktijkwordt voor de berekening van het percentage van het weddencomplement dat perso-neelsleden, bevorderd tot de graad van expert ATS, behouden, geen rekening gehou-den met het weddencomplement verbonden aan de laatste graad waarin directe eneffectieve verkeersleiding werd uitgeoefend, maar wel met de later geëvolueerdebedragen. Bovendien genieten twee inmiddels gepensioneerde personeelsleden vaneen rustpensioen waarbij eveneens rekening is gehouden met het weddencomple-ment, terwijl zij lang voor het einde van hun actieve loopbaan hadden opgehoudeneen functie uit te oefenen waaraan een weddencomplement was gekoppeld.
2.4. Hogere functies 
Het stelsel van de hogere functies bij de Regie werd nooit bij koninklijk
besluit vastgesteld maar bleef steunen op een dienstnota uit de jaren vijftig. 
Ook voor de erkenning van de graadanciënniteit gesteund op de uitoefening
van een hogere functie, ontbrak een koninklijk besluit.
386 A la lumière de la restructuration, ce n'est certainement pas un luxe superflu
que de consacrer une attention appropriée à ce champ d’activités. Les besoins enpersonnel placent les instances de gestion des entreprises publiques devant une sériede choix stratégiques importants, personnel supplémentaire, recours constant à latechnique des heures supplémentaires, fonctions supérieures, externalisation, amélio-ration des procédures existantes, ..., dont le coût est différent.
2.2. Statut du personnel – Généralités
Une réglementation conforme à l’article 11 de la loi du 16 mars 1954 faisait
défaut pour un certain nombre d'aspects importants : le régime des congés, la possibi-lité de valoriser pécuniairement certains services, les cadres linguistiques et l'octroide certaines allocations et indemnités, comme celles pour l'exercice de fonctionssupérieures et pour les jurys d'examen.
Pas moins de treize allocations, primes ou indemnités ont été octroyées sur la
seule base de notes de service. 
2.3. Complément de traitement des contrôleurs du trafic aérien
Depuis 1970, les contrôleurs du trafic aérien de la Régie bénéficient d'un com-
plément de traitement, qui, à l'heure actuelle, atteint un montant presque aussiimportant que le traitement barémique même. Dans la pratique, pour calculer lepourcentage du montant du complément de traitement que les membres du person-nel conservent lorsqu'ils sont promus au grade d'expert A.T.S., il n'est pas tenucompte du complément de traitement rattaché au dernier grade dans lequel l'intéres-sé a exercé le contrôle direct et effectif du trafic aérien, mais bien des montants quiont évolué ultérieurement. En outre, deux membres du personnel, entre-temps mis àla retraite, bénéficient d’une pension dont le calcul tient compte du complément detraitement alors que, bien avant la fin de leur carrière active, ils avaient cessé d'exer-cer une fonction à laquelle est lié un complément de traitement. 
2.4. Fonctions supérieures 
A la R.V.A, le régime des fonctions supérieures n'a jamais été établi par
arrêté royal, mais s'est toujours fondé sur une note de service datant des années cin-quante.
De même, la reconnaissance de l'ancienneté de grade fondée sur l'exercice
d'une fonction supérieure n'était pas basée sur un arrêté royal.
387 De omstandigheden waarin hogere functies werden verleend, waren eveneens
voor kritiek vatbaar. De ministeriële beslissing een personeelslid te belasten met deuitoefening van een hoger ambt werd soms verleend tijdens of na de periode van uit-oefening van het hoger ambt. De bij de Regie gevoerde politiek van voldongen feitenverhinderde dat de functionele rechtvaardiging nog langer het criterium vormde bijdeze aanstellingen. Bovendien bracht het stelselmatig verlenen van hogere ambtenmet terugwerkende kracht voor de betrokken administraties een continue stroommee van financiële regularisaties. De periodiek aan de minister voorgelegde lijstenlieten overigens niet toe het functioneel belang van de toe te kennen hogere functieste beoordelen. Van enige inhoudelijke functionele rechtvaardiging was er bij de aan-stellingen geen sprake. Zo werd veelvuldig een beroep gedaan op de techniek van detrapsgewijze opbouw van aanstellingen (het cascade-effect), hoewel het feit dat eenbetrekking vacant was, geen voldoende voorwaarde vormt om haar bij wijze vanhoger ambt te verlenen.
In een aantal gevallen werden de hogere functies niet verleend in de werkelijk
vacante betrekking maar wel in een lagere graad van de overeenstemmende loop-baan. Een hoger ambt kan evenwel per definitie maar in de vacante betrekking wor-den verleend. Bovendien zijn aan elke graad van de loopbaan andere bevoegdhedenen verantwoordelijkheden gekoppeld zodat de aanstelling zijn functionele rechtvaar-diging verliest. De aanstellingen in een betrekking van rang 15 die werden aangere-kend op de vacante betrekkingen van rang 16 waren evenmin aanvaardbaar. Hetbetrof hier immers de leidinggevende ambten van de instelling. Deze werden op basisvan de overgangsregeling van de wet van 21 maart 1991 de facto geblokkeerd door deleden van het directiecomité. Sommige hogere ambten werden aangerekend op eenvacante betrekking waarvan de titularis in een andere dienst werkzaam was dan demet het hoger ambt belaste ambtenaar. Hierdoor verdween eveneens de functionelerechtvaardiging voor deze hogere ambten.
De Regie belastte tot slot personeelsleden met de uitoefening van een hoger
ambt die niet voldeden aan de in het personeelsstatuut vereiste toegangsvoorwaar-den. Deze vaststelling geldt inzonderheid voor personeelsleden van niveau 4 die eenhoger ambt uitoefenden in een betrekking van niveau 2. Een in 1986 opgerichtebetrekking van informaticus werd overigens steeds bij wijze van hoger ambt verleend.
2.5. Arbeidsongevallen
Inzake arbeidsongevallen had de instelling een specifieke verzekering ge-
sloten. De polis bevatte een aanvullende extralegale verzekering tegen arbeidsonge-vallen en ongevallen op de weg naar en van het werk. De polis waarborgde dezelfdevergoedingen voor het gedeelte der bezoldigingen boven het wettelijk maximum. 
388 Les conditions dans lesquelles des fonctions supérieures ont été conférées
donnaient également lieu aux critiques. La décision ministérielle de charger un mem-bre du personnel d’une fonction supérieure est parfois intervenue pendant ou aprèsla période d’exercice de cette fonction. Cette politique du fait accompli menée à laRégie a eu pour effet d'empêcher la justification fonctionnelle de constituer pluslongtemps le critère présidant à de telles désignations. En outre, l’octroi systématiquede fonctions supérieures avec effet rétroactif a donné lieu, de manière continuelle, àtoute une série de régularisations financières dans le chef des administrations con-cernées. Les listes soumises périodiquement au ministre ne permettaient d'ailleurspas d’évaluer l’importance fonctionnelle des fonctions supérieures à octroyer. Il n'é-tait donc pas question d’une quelconque justification fonctionnelle de ces désigna-tions quant au contenu. En la matière, la technique de la pyramide des désignations(effet en cascade) a été fréquemment utilisée et ce, bien que la vacance d'un emploine constituât pas une condition suffisante pour le conférer à titre de fonction supé-rieure.
Dans un certain nombre de cas, les fonctions supérieures n'ont pas été attri-
buées dans l’emploi réellement vacant, mais dans un grade inférieur de la carrièrecorrespondante. Cependant, une fonction supérieure ne peut, par définition, êtreconférée que dans l’emploi vacant. En outre, à chaque grade de la carrière sont rat-tachées d'autres compétences et responsabilités, de sorte que la désignation perd sajustification fonctionnelle. Les désignations dans un emploi de rang 15, imputées surdes emplois vacants de rang 16, n'étaient pas davantage admissibles. Elles concer-naient, en effet, les fonctions dirigeantes de l’organisme. Ces emplois étaient, sur labase du régime transitoire de la loi du 21 mars 1991, bloqués de facto par les membres
du comité de direction. Certaines fonctions supérieures ont été imputées sur un em-ploi vacant dont le titulaire travaillait dans un autre service que le fonctionnairechargé de la fonction supérieure. Dès lors, la justification fonctionnelle de cette der-nière disparaissait.
Enfin, la Régie a chargé certains membres du personnel de l’exercice d’une
fonction supérieure dans un emploi pour lequel ils ne remplissaient pas les conditionsd’admission imposées par le statut du personnel. Cette constatation s’appliquenotamment aux membres du personnel de niveau 4 qui exerçaient une fonction supé-rieure dans un emploi de niveau 2. D'ailleurs, un emploi d’informaticien créé en 1986a toujours été attribué au moyen de fonction supérieure.
2.5. Accidents du travail
L'organisme avait conclu une assurance spécifique en matière d'accidents du
travail. La police comportait une assurance extralégale complémentaire contre lesaccidents du travail et les accidents survenus sur le chemin du travail. Celle-ci garan-tissait les mêmes indemnités pour la partie des rémunérations dépassant le maximumlégal. 
389 2.6. Indienstneming van contractueel personeel in het raam van het koninklijk besluit nr. 230
van 21 december 1983 (19)
De Regie stelde tien stagiairs tewerk (twee eerste werkervaringscontracten,
acht stagecontracten). In totaal stelde de Regie meer dan 1600 personen tewerk.
Op basis van de dossierstukken kon niet worden opgemaakt volgens welke
procedure de kandidaten werden geselecteerd. In elk dossier was slechts een door deMinister van Vervoer ondertekende lijst opgenomen, waarin kandidaten werdenvoorgedragen. Die keuze werd nergens expliciet verantwoord. 
2.7. Beroep op derden
De Regie deed een beroep op consultancyfirma’s voor het uitvoeren van stra-
tegische taken op het vlak van informatica en boekhouding. Met de drie deskundigendie regelmatig prestaties vervulden, bestond geen schriftelijke overeenkomst.Hierdoor ontbrak elke duidelijkheid omtrent aspecten als voorwerp van de overeen-komst, de te leveren prestaties, plaats van de uitvoering, uitvoeringstermijn, toezichtop de uitvoering van de prestaties, continuïteit en stabiliteit van de prestaties, ver-trouwelijkheid van informatie waarover de deskundigen ingevolge de uitvoering vande opdracht beschikken, de vereiste bekwaamheden, kennis en ervaring van de des-kundigen belast met de uitvoering van de opdracht, de verhoudingen tussen de Regieen deze deskundigen, de wijze van facturatie van de geleverde prestaties, evenalsgebeurlijk administratieve en andere kosten verbonden aan de uitvoering van deopdracht.
De Regie was er nooit zeker van dat de deskundigen bleven omdat de firma’s
waarvoor ze werkten, te allen tijde hun samenwerking met de Regie konden opzeg-gen. Hierdoor kon de Regie in een ongemakkelijke positie terechtkomen vermits hetom strategische opdrachten ging die van belang waren voor haar goede werking. Inhet raam van de contracten voor het huren van diensten is er immers geenszins spra-ke van opzegtermijnen die de Regie eventueel in staat had kunnen stellen in even-tuele vervanging te voorzien.
Alles wees er bovendien op dat de deskundigen participeerden aan de norma-
le dagdagelijkse werkzaamheden van de Regie. Ze vervulden hun opdrachten niet inalle vrijheid en onafhankelijkheid maar bekwamen die van de verantwoordelijkenvan de Regie. Deze bezaten minstens inhoudelijk een rechtstreekse hiërarchischebevoegdheid. 
De deskundigen oefenden in de praktijk taken uit die essentieel waren voor
het behoorlijk en continu functioneren van de instelling op het vlak van informaticaen boekhouding.
De Regie deed eveneens beroep op uitzendkrachten op basis van (weliswaar
regelmatige) overeenkomsten met een uitzendbureau. Deze personen werden voorlangere tijd of zelfs permanent in dienst gehouden.
(19) Koninklijk besluit nr. 230 van 21 december 1983 betreffende de stage en de inschake-
ling van jongeren in het arbeidsproces.
390 2.6. Engagement de personnel contractuel dans le cadre de l'arrêté royal n° 230 du 21 décem-
bre 1983 (19)
La Régie a engagé dix stagiaires (deux contrats de première expérience pro-
fessionnelle et huit contrats de stage). Au total, elle a employé plus de 1.600 person-nes. 
La procédure de sélection des candidats n'a pas pu être établie sur la base des
pièces présentes aux dossiers. Seule figurait une liste, signée par le ministre desTransports, reprenant des propositions de candidats. Ces choix ne se trouvaient expli-citement justifiés nulle part.
2.7. Recours à des tiers
La Régie a fait appel à des firmes de consultance pour effectuer des tâches
stratégiques dans les domaines informatique et comptable. Il n’existait aucune con-vention écrite concernant les trois experts qui effectuaient des prestations régulières.Rien n'éclairait donc sur des aspects tels que l'objet du contrat, les prestations à four-nir, le lieu, le délai et la surveillance de l'exécution, la continuité et la stabilité desprestations, la confidentialité des informations dont disposaient les consultants envertu de l’exécution de la mission, les aptitudes, connaissances et expérience requisesdesdits consultants, les rapports entre la R.V.A. et ces derniers, le mode de factura-tion des prestations et, éventuellement, les frais administratifs et autres liés à l’exécu-tion de la mission.
La Régie n’a jamais été assurée du maintien de ces experts, les sociétés pour
lesquelles ils travaillaient pouvant, à tout instant, cesser leur collaboration avec elle.La R.V.A. pouvait ainsi se trouver placée dans une position inconfortable, puisqu'ils’agissait de missions stratégiques importantes pour sa bonne marche. En effet, dansle cadre des contrats de louage de services, il n’est nullement question de délais depréavis qui, le cas échéant, auraient permis à la Régie de pourvoir à d'éventuels rem-placements.
De plus, tout porte à croire que les experts participaient aux activités journa-
lières normales de la R.V.A. Ils ne remplissaient pas leurs missions en toute liberté etindépendance, mais ils les tenaient des responsables de la Régie. Ceux-ci possédaientune compétence hiérarchique directe, du moins quant au contenu.
En pratique, les experts exerçaient des tâches qui étaient essentielles au fonc-
tionnement convenable et continu de l'organisme dans les domaines informatique etcomptable. 
La R.V.A. recourait également à du personnel intérimaire sur la base de con-
ventions, certes régulières, avec une société d’intérim. Ces personnes ont été mainte-nues en service pendant une période plus longue ou même à titre permanent.
(19) Arrêté royal n° 230 du 21 décembre 1983 relatif au stage et à l’insertion profession-
nelle des jeunes.
391 De meeste interim-werknemers werden ter beschikking van de Regie gesteld
in geval van een tijdelijke vervanging van een werknemer wiens arbeidsovereen-komst in haar uitvoering is opgeschort. Maar dat motief stemde niet met de werke-lijkheid overeen, vermits zij de facto geen enkel contractueel personeelslid van deRegie vervingen.
Drie uitzendkrachten werden tewerkgesteld om tegemoet te komen aan een
tijdelijke vermeerdering van het werk. In twee gevallen bedroeg de duur van de prestaties voor 1997 meer dan 650 uren. Een koninklijk besluit in uitvoering van arti-kel 48 van de wet van 24 juli 1987 ontbrak.
De Regie stelde tenslotte vijf hofmeesteressen van het protocol tewerk. Deze
personen waren ter beschikking gesteld door een VZW. Deze VZW is geen uitzend-
bureau in de zin van artikel 7, 1ste lid, 1°, van de wet van 24 juli 1987. De terbeschik-kingstelling steunde bovendien niet op een overeenkomst. Overigens kwamen de graden van hofmeesteres en eerste hofmeesteres in de personeelsformatie voor enwaren aan de graad van hofmeesteres respectievelijk de weddenschalen 22/3 en 23/1(4 jaar anciënniteit) verbonden.
2.8. Overuren 
In het databestand van de overuren stonden op 31 december 1997 een 700-tal
personeelsleden van de Regie geboekt met meer dan 65 overuren. Een 50-tal perso-nen zouden zelfs meer dan 500 overuren hebben gepresteerd met uitschieters totboven de duizend uren. Een volledig werkjaar bevat evenwel maximaal 1.976 uren.Dit aantal moet dan nog worden verminderd met het gewone verlof, de feestdagen enextralegale dagen die in een week vallen, ziekteverlof, omstandigheidsverlof, … Hethoge aantal geregistreerde overuren kan enkel worden verklaard doordat de over-uren al jaren van maand tot maand werden overgedragen.
De meeste overuren werden genoteerd in diensten waar ploegenarbeid of
continudiensten bestaan. Alle "overuren" werden zonder onderscheid opgenomen ineen databank zodat de algemene diensten onmogelijk de aard ervan (inhaalverlof,over te dragen maar minder dan 65 uren in de referteperiode, uit te betalen in devorm van overloon) konden onderscheiden. Op dit niveau kon bovendien op geenenkele wijze worden nagegaan of deze uren rechtmatig waren verworven. De instel-ling beschikte in de praktijk evenmin over een instrument om ter plaatse de werke-lijkheid ervan te controleren. Er werd beslist een gedeelte van de overuren in 1994 en1996 te compenseren aan 150% van het laatste maandloon. Er bestaan twijfels overde verrekening van het aantal uitbetaalde overuren met de in het databestand opge-nomen uren, zodat het risico van een dubbele compensatie niet kan worden uitgeslo-ten.
392 La plupart des travailleurs intérimaires étaient mis à la disposition de la Régie
en cas de remplacement temporaire d’un membre du personnel dont l’exécution ducontrat était suspendue. Or, ce motif ne correspondait à aucune réalité puisque, dansles faits, ces personnes ne remplaçaient aucun membre du personnel contractuel dela R.V.A. 
Trois intérimaires ont été occupés pour répondre à un surcroît temporaire de
travail. Dans deux cas, la durée des prestations accomplies en 1997 s'est élevée à plusde 650 heures. Il manquait un arrêté royal pris en exécution de l'article 48 de la loi du24 juillet 1987.
Enfin, la R.V.A. a occupé cinq hôtesses du protocole, mises à disposition par
une A.S.B.L. Or, celle-ci n'était pas un bureau intérimaire au sens de l’article 7,alinéa 1
er, 1°, de la loi du 24 juillet 1987. De plus, cette mise à disposition ne se fondait
pas sur un contrat. Par ailleurs, le cadre du personnel comportait les grades d’hôtesseet de première hôtesse, auxquels étaient respectivement attachées les échelles 22/3 et23/1 (4 ans d’ancienneté).
2.8. Heures supplémentaires 
Dans le fichier y afférent, quelque 700 membres du personnel comptabili-
saient plus de 65 heures supplémentaires au 31 décembre 1997. Une cinquantaine depersonnes auraient même accompli plus de 500 heures supplémentaires avec dessommets dépassant mille heures. Or, une année de travail entière comporte un maxi-mum de 1.976 heures. Il faut encore déduire de ce nombre les congés ordinaires, lesjours fériés et les jours extralégaux coïncidant avec un jour de semaine, les congés demaladie, les congés de circonstance, etc. Le chiffre élevé qui a été enregistré ne peuts’expliquer que par le fait que les heures supplémentaires ont, depuis des années, étéreportées de mois en mois.
La plupart des heures supplémentaires étaient enregistrées dans des services
où le travail s'effectue en équipe ou dans des services continus. Toutes les heures sup-plémentaires figuraient aussi indistinctement dans une banque de données, de sorteque les services généraux n’avaient pas la possibilité d’en distinguer la nature (congécompensatoire, reports mais avec moins de 65 heures dans la période de référence,paiement sous la forme d’un sursalaire). En outre, il était impossible, à ce niveau, devérifier si ces heures avaient été acquises de manière régulière. Dans la pratique,l’organisme ne disposait pas davantage d’un instrument permettant un contrôle surplace de la situation réelle. Il a été décidé de compenser une partie des heures supplé-mentaires en 1994 et 1996 à concurrence de 150 % du dernier salaire mensuel. Desdoutes subsistent quant au calcul du nombre d'heures supplémentaires payées parrapport aux heures mentionnées dans le fichier de données, si bien qu’un risque dedouble compensation n’est pas à exclure.
393 2.9. Loonmatiging
De bij protocol nr. 59/1 van 13 juni 1991 beoogde baremaherziening werd
voor de Regie doorgevoerd bij koninklijke besluiten van 3 juni 1997. Deze besluitenkenden evenwel voordelen toe die verder gingen dan het vermelde protocol. Dit wasonder meer het geval voor de forfaitaire verhoging m.i.v. 1 april 1993 van de bedra-gen van het weddencomplement van de verkeersleiders en de toekenning van eennieuw geldelijk voordeel onder de vorm van een weddencomplement aan sommigepersoneelsleden van het Departement Luchtvaartveiligheid. De toekenning ervankan maar worden aanvaard mits was voldaan aan de voorwaarden van vermeldkoninklijk besluit van 24 december 1993. Een vóór 15 november 1993 geslotenakkoord ontbrak. 
Vermelde besluiten van 1997 "regulariseerden" evenwel een bestaande toe-
stand die steunde op een "financieel convenant" aan het akkoord van 19 febru-ari 1993 dat op 12 juli van dat jaar werd gesloten tussen vertegenwoordigers van hetpersoneel enerzijds, en de Regie anderzijds, met de tussenkomst van een sociaalbemiddelaar. Bij deze onderhandelingen waren er geen vertegenwoordigers betrok-ken van de Ministers van Ambtenarenzaken en van Begroting. Deze hebben zichvóór 15 november 1993 evenmin op een andere wijze akkoord verklaard met de toe-kenning van het voordeel. Daarnaast werd een evaluatiepremie toegekend in deperiode 1994-1996 op basis van een koninklijk besluit van 18 september 1997, wat indezelfde omstandigheden gebeurde. 
2.10. Individuele vaststellingen 
In bepaalde individuele gevallen werd de personeelsregelgeving niet correct
toegepast.
Dit was bijvoorbeeld het geval voor benoemingen met terugwerkende kracht
die verder gingen in de tijd dan de datum waarop de betrekking werkelijk vacant was,waarop de procedure om de betrekking in definitief verband te verlenen was aange-vat, en waarop de begunstigde aan alle statutaire voorwaarden voldeed om te wordenbenoemd in de betrekking. 
Bovendien putten sommige personeelsleden rechten uit een benoeming die
initieel onregelmatig was. Verder werden bevorderingen in sommige vlakke loopba-nen verleend op basis van geldelijke anciënniteit en niet, zoals reglementair bepaald,op basis van dienstanciënniteit.
De statutaire bepalingen inzake de vaststelling van de dienst- en geldelijke
anciënniteit werden niet correct toegepast. Dit geldt inzonderheid voor de notie "vrij-willige onderbreking", het in aanmerking nemen van een periode van tewerkstellingals tewerkgestelde werkloze, een 4/5e RVA-stage, de valorisatie van een onvolledigemaand en van een periode van schorsing van de arbeidsovereenkomst.
394 2.9. Modération salariale
La R.V.A. a exécuté la révision des barèmes envisagée par le protocole
n° 59/1 du 13 juin 1991 au moyen des arrêtés royaux du 13 juin 1997. Les arrêtés onttoutefois accordé des avantages supérieurs au protocole. Tel était le cas, notamment,de l'augmentation forfaitaire, au 1
eravril 1993, des montants du complément de trai-
tement des contrôleurs du trafic aérien et de l'octroi d'un nouvel avantage pécuniairesous la forme d'un complément de traitement à certains membres du personnel duDépartement de la sécurité aérienne. Leur attribution n'est admissible qu'à la condi-tion de satisfaire aux conditions posées par l'arrêté royal précité du 24 décem-bre 1993. Or, il manquait un accord intervenu antérieurement au 15 novembre 1993.
Les arrêtés précités de 1997 ont toutefois "régularisé" une situation existante
qui se fondait sur un "avenant financier" à la convention du 19 février 1993, conclu le12 juillet de cette même année entre des représentants du personnel, d’une part, et laRégie, d’autre part, avec l’aide d’un conciliateur social. Aucun représentant desministres de la Fonction publique et du Budget n’avait participé aux négociations.Ces ministres n’ont pas non plus marqué, d’une autre manière et avant le 15 novem-bre 1993, leur accord sur l’octroi de cet avantage. En outre, l’attribution d'une primed’évaluation durant la période 1994-1996 sur la base d'un arrêté royal du 18 septem-bre 1997 a été effectuée dans les mêmes conditions.
2.10. Constatations individuelles 
Dans certains cas individuels, la réglementation relative au personnel n'a pas
été appliquée correctement.
Tel a été, par exemple, le cas pour les nominations avec effet rétroactif qui
remontaient à une date antérieure à celle à laquelle l'emploi avait été réellementvacant, lorsque la procédure d’attribution de l’emploi à titre définitif avait étéentamée et que le bénéficiaire remplissait toutes les conditions statutaires requisespour être nommé dans l‘emploi. 
En outre, certains membres du personnel puisaient leur droit dans une nomi-
nation initialement irrégulière. De plus, des promotions ont été conférées dans certai-nes carrières planes sur la base de l’ancienneté pécuniaire et non, conformément à laréglementation, de l’ancienneté de service. 
Les dispositions statutaires en matière de détermination des anciennetés de
service et pécuniaire n'ont pas été appliquées correctement. Ceci vaut, notamment,pour la notion d'"interruption volontaire", la prise en considération d'une périoded’occupation comme chômeur mis au travail, un stage ONEm à 4/5
esde temps plein,
la valorisation d'un mois incomplet et une période de suspension du contrat de tra-vail.
395 Opdrachten (ook bij Eurocontrol) konden in afwachting van de inwerkingtre-
ding van een eigen verlofregeling maar worden toegestaan onder de voorwaardenvan het koninklijk besluit nr. 33 van 20 juli 1967 (20). Vermits het koninklijk besluitvan 13 november 1967 (21) nooit van toepassing is verklaard op het personeel van deRegie en deze opdrachten hoe dan ook nooit door de Minister vanAmbtenarenzaken zijn erkend als van algemeen belang in de zin van artikel 6 van ditlaatste besluit, behielden de betrokkenen na het verstrijken van de eerste periode vantwee jaar niet langer hun aanspraken op bevordering en op bevordering tot een hoge-re wedde.
De bepalingen inzake het verlof voor verminderde prestaties wegens persoon-
lijke aangelegenheden dienen op correcte wijze te worden toegepast. Op grond vanartikel 95 van het koninklijk besluit van 29 november 1991 diende bij koninklijkbesluit te worden vastgelegd in welke verhouding diensten, verricht in een ambt metonvolledige prestaties, in aanmerking kunnen komen. Gelet op de gedragslijn van deRegie om inzake verloven de rijksreglementering te volgen, kon een verlof voor ver-minderde prestaties wegens persoonlijke aangelegenheid, voor de rijksambtenaarenkel pro rata in plaats van volledig in aanmerking komen voor de berekening van deadministratieve anciënniteit.
In geval van een vernietiging van een benoeming door de Raad van State was
de instelling er toe gehouden de eventueel onrechtmatig genoten geldelijke voorde-len te recupereren, behoudens een uitdrukkelijke wettelijke machtiging tot het tegen-deel. Een beslissing van de afgevaardigde bestuurder volstond daartoe geenszins.
3. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Vervoer (22)
3.1. Randvoorwaarden voor een doelmatig personeelsbeleid
Het Rekenhof maakte zijn vaststellingen en aanbevelingen inzake de
randvoorwaarden voor een doelmatig personeelsbeleid over aan de Minister vanVervoer.
3.2. Personeelsstatuut – Algemeen
Voor een aantal belangrijke aspecten ontbrak een regeling conform het arti-
kel 11 van de wet van 16 maart 1954 : de verlofregeling, de mogelijkheid sommigediensten geldelijk te valoriseren, de taalkaders en de toekenning van toelagen en ver-goedingen inzonderheid voor hogere functies en voor examencommissies.
Niet minder dan dertien toelagen, premies of vergoedingen werden eveneens
in strijd met artikel 11 van de wet van 16 maart 1954, louter op basis van een dienst-nota, toegekend.
(20) Koninklijk besluit nr. 33 van 20 juli 1967 tot vaststelling van het statuut van sommige
ambtenaren van openbare diensten die met een internationale opdracht worden belast.
(21) Koninklijk besluit van 13 november 1967 tot vaststelling van de administratieve toe-
stand van de rijksambtenaren die met een opdracht worden belast.
(22) Brief van 23 september 1998. 
396 En attendant l’entrée en vigueur d’un régime de congés spécifique, les mis-
sions (y compris à EUROCONTROL) ne pouvaient être autorisées que sous les con-ditions de l’arrêté royal n° 33 du 20 juillet 1967 (20). Puisque l'arrêté royal du13 novembre 1967 (21) n'a jamais été rendu applicable au personnel de la R.V.A. etqu'en tout état de cause, le ministre de la Fonction publique n'a jamais reconnu cesmissions comme étant d'intérêt général au sens de l'article 6 dudit arrêté, les intéres-sés ne pouvaient plus, à l'expiration de la première période de deux ans, faire valoirleurs titres à la promotion et à l’avancement de traitement. 
Les dispositions en matière de congé pour prestations réduites pour conve-
nance personnelle doivent être appliquées correctement. Sur la base de l'article 95 del'arrêté royal du 29 novembre 1991, il y avait lieu de déterminer, par arrêté royal, laproportion dans laquelle sont réputés admissibles les services accomplis dans unefonction comportant des prestations incomplètes. Eu égard à la ligne de conduite dela R.V.A. tendant à suivre, en matière de congés, la réglementation de l'Etat, uncongé pour prestations réduites pour convenance personnelle ne pouvait, pour unagent de l'Etat, intervenir dans le calcul de l’ancienneté administrative que propor-tionnellement et non dans sa totalité.
En cas d’annulation d’une nomination par le Conseil d’Etat, l’organisme était
tenu de récupérer les avantages qui avaient éventuellement été perçus irrégulière-ment, sauf disposition légale explicite autorisant le contraire. Une décision de l’admi-nistrateur délégué ne suffisait nullement à cet effet.
3. Observations de la Cour adressées au ministre des Transports (22)
3.1. Conditions complémentaires d'une politique du personnel efficiente 
La Cour des comptes a transmis au ministre des Transports ses constatations
et recommandations relatives aux conditions complémentaires d'une politique dupersonnel efficace.
3.2. Statut du personnel – Généralités 
Une réglementation conforme à l'article 11 de la loi du 16 mars 1954 faisait
défaut pour un certain nombre d'aspects importants : le régime des congés, la possibi-lité de valoriser pécuniairement certains services, les cadres linguistiques et l'octroide certaines allocations et indemnités, notamment celles pour l'exercice de fonctionssupérieures et pour jurys d'examen.
Pas moins de treize allocations, primes ou indemnités ont également été
octroyées, en violation de l'article 11 de la loi du 16 mars 1954, sur la seule base denotes de service. 
(20) Arrêté royal n° 33 du 20 juillet 1967 fixant le statut de certains agents des services
publics chargés d'une mission internationale.  
(21) Arrêté royal du 13 novembre 1967 fixant la situation administrative des agents de
l'Etat chargés d'une mission.  
(22) Lettre du 23 septembre 1998.
397 3.3. Weddencomplementen van verkeersleiders
De bepalingen van het koninklijk besluit van 3 juni 1997 (23) worden niet
altijd gerespecteerd. Zo behouden personeelsleden, bevorderd tot de graad vanexpert ATS, niet een percentage van het weddencomplement verbonden aan de laat-ste graad waarin een directe en effectieve verkeersleiding werd uitgeoefend, maarwel een percentage van de later geëvolueerde weddencomplementen. Wil men debetrokkenen toch het voordeel gunnen van de latere evolutie van de weddencomple-menten, dan is een aanpassing van de reglementering nodig. Daarnaast wordt voorhet berekenen van het rustpensioen soms rekening gehouden met het weddencom-plement, alhoewel betrokkenen overeenkomstig de reglementering geen recht had-den op dit complement.
3.4. Hogere functies
De voorwaarden waaronder hogere functies konden worden verleend, dien-
den bij koninklijk besluit te worden vastgelegd. Dit gold eveneens voor de op de uit-oefening van een hoger ambt gesteunde graadanciënniteit. De voorwaarden waaron-der graadanciënniteit werd verworven, maakte immers een essentieel onderdeel uitvan de rechtspositieregeling van het vaste personeel van de Regie. Om deze redenenkan geen rekening worden gehouden met onrechtmatig verworven graadanciënniteit,noch met latere rechtscheppende akten die erop zouden zijn gesteund. Dit kan even-tueel gevolgen hebben voor de pensioenaanspraken die zouden zijn gebaseerd op eenbenoeming die steunt op onrechtmatig verworven graadanciënniteit.
Ook de omstandigheden waarin hogere functies werden verleend, zijn voor
kritiek vatbaar, zoals het verlenen van hogere functies met terugwerkende kracht, hetverlenen van hogere functies in niet-vacante betrekkingen of het belasten van perso-neelsleden met een hogere functie, die niet voldoen aan de in het personeelsstatuutgestelde toegangsvoorwaarden.
3.5. Arbeidsongevallen
De Regie miste elke bevoegdheid om door middel van een specifieke verzeke-
ring extralegale voordelen toe te kennen aan zijn personeel. Zulks zou eventueel nogkunnen in het raam van het personeelsstatuut, maar dan via een koninklijk besluitmet akkoord van de Ministers van Ambtenarenzaken en van Begroting (bij toepas-sing van artikel 11 van de wet van 16 maart 1954).
3.6. Indienstneming van contractueel personeel in het raam van het koninklijk besluit nr. 230
van 21 december 1983
In strijd met het koninklijk besluit stelde de Regie slechts 10 stagiairs tewerk,
in plaats van 24.
Bovendien kan niet worden vastgesteld volgens welke procedure de kandida-
ten werden geselecteerd.
(23) Koninklijk besluit van 3 juni 1997 tot vaststelling van de weddenschalen van de gra-
den van de Regie. 
398 3.3. Compléments de traitement des contrôleurs du trafic aérien
Les dispositions de l'arrêté royal du 3 juin 1997 ne sont pas toujours
respectées (23). Ainsi, les membres du personnel promus au grade d’expert A.T.S.conservent, non un pourcentage du montant du complément de traitement dont ilsbénéficiaient dans le dernier grade dans lequel ils ont exercé le contrôle direct eteffectif du trafic aérien, mais un pourcentage des montants qui ont évolué ultérieure-ment. L'attribution de l'avantage de cette évolution aux intéressés impose une adap-tation de la réglementation. De plus, le complément de traitement pour le calcul de lapension de retraite est parfois pris en compte alors que, suivant la réglementation, lesintéressés n'avaient aucun droit à ce complément. 
3.4. Fonctions supérieures
Les conditions dans lesquelles des fonctions supérieures pouvaient être
conférées devaient être fixées par arrêté royal. Cette obligation s’appliquait égale-ment à l'ancienneté de grade fondée sur l’exercice d’une fonction supérieure. Eneffet, les conditions auxquelles est subordonnée l’acquisition de l’ancienneté de gradeconstituaient une partie essentielle de la réglementation relative à la position juridi-que du personnel définitif de la R.V.A. Pour ces raisons, il ne peut être tenu compted’une ancienneté de grade acquise irrégulièrement, ni d’actes générateurs de droitultérieurs fondés sur celle-ci. Cette situation peut éventuellement avoir des consé-quences pour les droits à la pension qui seraient basés sur une nomination s’appuyantsur une ancienneté de grade acquise irrégulièrement. 
Les conditions d'attribution de fonctions supérieures peuvent également don-
ner lieu à des critiques, comme l'octroi de fonctions supérieures avec effet rétroactif,ou dans des emplois qui ne sont pas vacants, ou encore à des membres du personnelqui ne remplissent pas les conditions d'admission imposées par le statut du personnel.
3.5. Accidents du travail
La R.V.A. ne disposait d’aucune compétence pour octroyer des avantages
extralégaux à son personnel au moyen d'une assurance complémentaire. Ceci pour-rait éventuellement encore être réalisé dans le cadre du statut du personnel, mais àcondition de recourir à un arrêté royal pris de l’accord des ministres de la Fonctionpublique et du Budget, en application de l'article 11 de la loi du 16 mars 1954.
3.6. Engagement de personnel contractuel dans le cadre de l'arrêté royal n° 230 du 21 décem-
bre 1983
En violation de l'arrêté royal, la R.V.A. n'a engagé que 10 stagiaires au lieu de
24.
En outre, il n’est pas possible d'établir quelle a été la procédure de sélection
des candidats.
(23) Arrêté royal du 3 juin 1997 fixant les échelles de traitements des grades de la Régie
399 3.7. Beroep op derden
Voor de drie deskundigen die regelmatig prestaties vervulden bij de uitvoe-
ring van strategische taken op het vlak van informatica en boekhouding, bestondengeen schriftelijke overeenkomsten met de consultancy-firma's, wat strijdig is met hetprincipe van een transparante administratie.
Ingevolge de beginselen van continuïteit en veranderlijkheid van de openbare
dienst waren er voor de taken van de deskundigen (essentieel voor het behoorlijk encontinu functioneren van de instelling op het vlak van informatica en boekhouding)betrekkingen voorzien in de organieke personeelsformatie (of hadden ze moetenvoorzien zijn), waarin enkel overeenkomstig het personeelsstatuut in vast verbandkon worden geworven. Bedoelde taken waren bovendien niet vermeld in het konink-lijk besluit van 20 februari 1992 (24) dat toeliet voor bijkomende of specifiekeopdrachten contractueel personeel te werven. Het verdient dan ook aanbevelinghiervoor personeelsleden in vast verband te werven.
Het beroep dat de Regie deed op de tewerkstelling van uitzendkrachten, was
als zodanig in strijd met het principe van de werving in statutair verband binnen deRegie. Deze personen werden voor langere tijd of zelfs permanent in dienst gehou-den. Nochtans bood het koninklijk besluit van 20 februari 1992 de mogelijkheid voordergelijke personeelsbehoeften contractueel personeel in dienst te nemen.
Anderzijds laat de wet van 24 juli 1987 het gebruik van uitzendarbeid in open-
bare diensten enkel toe in geval van een tijdelijke vervanging van een werknemerwiens arbeidsovereenkomst in haar uitvoering is opgeschort. De meeste interim-werknemers werden weliswaar om die reden ter beschikking van de Regie gesteld.Maar dat motief stemde niet met de werkelijkheid overeen, vermits zij in feite geenenkel contractueel personeelslid van de Regie vervingen. Drie uitzendkrachten werden tewerkgesteld om tegemoet te komen aan een tijdelijke vermeerdering vanhet werk, hetgeen onregelmatig is bij ontstentenis van het koninklijk besluit bedoeldin artikel 48 van de wet van 24 juli 1987. Bovendien kon in geval van een buitengewo-ne vermeerdering van het werk de duur van de prestaties niet meer bedragen dan 650uur per kalenderjaar. Dat quotum werd in twee gevallen in 1997 ruim overschreden.
Voor de ter beschikkingstelling van de vijf hofmeesteressen van het protocol
door een VZW, werd geen rechtsgrond gevonden. Zoals voor de deskundigen geldtook hier dat de aanwending van niet-statutair personeel buiten iedere schriftelijkeovereenkomst, strijdig is met het algemeen beginsel van een transparante administra-tie.
In het algemeen geeft de aanwending van uitzendkrachten, van hofmeesteres-
sen evenals het beroep op consultancyfirma's aanleiding tot aanzienlijke meerkostenin vergelijking met de personeelsuitgaven die de Regie had moeten dragen indien dietaken werden uitgevoerd door rechtstreeks door de Regie aangeworven statutair ofcontractueel personeel. Deze meerkosten vormen een inbreuk op het principe vaneen zuinig en gezond beheer van de instelling.
(24) Koninklijk besluit van 20 februari 1992 betreffende de werving van contractueel per-
soneel bij de Regie der Luchtwegen.
400 3.7. Recours à des tiers
Aucune convention écrite avec les firmes de consultance n’existait pour les
trois experts effectuant des prestations régulières afin de réaliser des tâches stratégi-ques dans les domaines informatique et comptable, ce qui est contraire au principe detransparence de l’administration. 
Eu égard aux principes de continuité et de mobilité du service public, des
emplois étaient prévus, ou auraient dû l'être, dans le cadre organique du personnelpour les tâches des experts, essentielles au fonctionnement convenable et continu del'organisme dans les domaines informatique et comptable ; conformément au statutdu personnel, ils ne pouvaient être conférés qu'à titre statutaire. De plus, les tâchesvisées ne figuraient pas dans l’arrêté royal du 20 février 1992, qui autorise le recours àdes contractuels pour des tâches auxiliaires ou spécifiques (24). Il convient dès lors derecruter, à cet effet, des membres du personnel à titre statutaire. 
Le recours à l'utilisation d'intérimaires était contraire au principe de la Régie
de procéder aux recrutements dans les liens statutaires. Ces personnes ont été main-tenues en service pendant une période prolongée ou même à titre permanent.L'arrêté royal du 20 février 1992 offrait pourtant la possibilité d'engager du personnelcontractuel pour faire face à de pareils besoins.
De plus, la loi du 24 juillet 1987 n'autorise l’utilisation de travailleurs intéri-
maires dans les services publics que dans le seul cas du remplacement temporaired’un membre du personnel contractuel dont l’exécution du contrat a été suspendue.Or, si la plupart des travailleurs intérimaires étaient effectivement mis à la dispositionde la R.V.A. pour cette raison, ce motif ne correspondait à aucune réalité, car, dansles faits, ces personnes ne remplaçaient aucun membre du personnel contractuel.Trois travailleurs intérimaires ont été occupés pour répondre à un surcroît temporai-re de travail, ce qui est irrégulier en l'absence d'un arrêté royal pris sur la base del'article 48 de la loi du 24 juillet 1987. Au surplus, la durée des prestations visant àrépondre à un surcroît extraordinaire de travail ne pouvait dépasser 650 heures parannée civile. Dans deux cas, ce plafond a été largement dépassé pour l’année 1997. 
La mise à disposition des cinq hôtesses du protocole par une A.S.B.L. est
dénuée de tout fondement juridique. Comme pour les experts, l’utilisation de person-nel non statutaire en dehors de toute convention écrite est contraire au principegénéral de transparence de l’administration. 
De manière générale, l’utilisation du personnel intérimaire et des hôtesses, de
même que l’appel à des sociétés de consultance, entraînent un surcoût substantiel parrapport aux dépenses en personnel que la R.V.A. aurait dû supporter si ces tâchesavaient été effectuées par du personnel statutaire ou contractuel recruté directement.Ce surcoût va à l’encontre du principe d’économie et de saine gestion de l’organisme.
(24) Arrêté royal du 20 février 1992 relatif à l'engagement du personnel contractuel à la
Régie des voies aériennes.
401 3.8. Overuren
De instelling hield duidelijk geen rekening met de Arbeidswet. Niet alleen
bleven voor sommige diensten de bepalingen inzake een eenvormige inhaalregelingzonder toepassing. Ook de beperking van het aantal overuren tot 65 uren in de refer-teperiode van een trimester, en de uitbetaling van het surplus aan overuren in devorm van overloon, werden niet gerespecteerd. Omdat de overuren bij de Regie(mogelijk) in verband stonden met een structurele onderbezetting van de personeels-formatie, kon er verder van "onvoorzienbaarheid hetzij wat betreft de feiten opgrond waarvan ze worden verantwoord, hetzij wat betreft de omvang van de arbeids-prestaties die nodig zullen zijn", in regel geen sprake zijn.
De instelling hield daarenboven, bij de beslissing om een gedeelte van de
overuren in 1994 en 1996 te compenseren aan 150 % van het maandloon, geen reke-ning met het op het ogenblik van de gepresteerde overuren werkelijk genotenmaandloon.
3.9. Loonmatiging
De bij koninklijke besluiten van 3 juni 1997 toegekende voordelen die verder
gaan dan de voordelen beoogd door het protocol nr. 59/1 van 13 juni 1991, missenrechtsgrond wegens het ontbreken van een akkoord vóór 15 november 1993 in de zinvan de wet van 19 december 1974.
Dit is het geval voor de forfaitaire verhoging met ingang van 1 april 1993 van
de bedragen van het weddencomplement van de verkeersleiders en voor de toeken-ning van een nieuw geldelijk voordeel onder de vorm van een weddencomplementaan sommige personeelsleden van het Departement Luchtvaartveiligheid.
Ook de toekenning van een evaluatiepremie in de periode 1994-1996 op basis
van een koninklijk besluit van 18 september 1997 is hiermee in strijd.
3.10. Individuele vaststellingen
De onregelmatigheden die in individuele dossiers werden vastgesteld, werden
aan de minister meegedeeld.
Het Rekenhof drong er op aan dat de instelling de nodige initiatieven zou
nemen om de rechtspositie van alle betrokkenen in overeenstemming te brengen metde regelgeving en om gebeurlijk onrechtmatig uitgekeerde weddenbijdragen en toe-lagen te recupereren.
4. Verder gevolg
Tot nog toe heeft de minister niet op de brief van het Rekenhof geantwoord.
402 3.8. Heures supplémentaires
L'organisme n'a manifestement tenu aucun compte de la loi sur le travail. Non
seulement les dispositions en matière de régime compensatoire uniforme n'ont pasété appliquées dans le cas de certains services, mais la limitation du nombre d’heuressupplémentaires à 65 heures dans la période de référence d’un trimestre et le paie-ment du surplus en heures supplémentaires sous la forme d’un sursalaire n'ont pasété davantage respectés. Puisque, à la R.V.A., les heures supplémentaires ont (peut-être) été dues à une sous-occupation structurelle du cadre organique du personnel, ilne saurait, en outre, être généralement question d'"imprévisibilité, soit en ce qui con-cerne les faits sur la base desquels ils sont justifiés, soit pour ce qui est de l'ampleurdes prestations de travail qui seront nécessaires (traduction)".
De surcroît, la décision prise par l'organisme de compenser une partie des
heures supplémentaires en 1994 et 1996 à concurrence de 150 % du salaire mensuelne tenait pas compte du salaire mensuel dont bénéficiait réellement l’agent aumoment de l’accomplissement de ces heures supplémentaires. 
3.9. Modération salariale
Les avantages octroyés au moyen des arrêtés royaux du 3 juin 1997, qui sont
supérieurs à ceux visés dans le protocole n° 59/1 du 13 juin 1991, sont dénués de fon-dement juridique en raison de l'absence d'un accord, conclu avant le 15 novembre1993, au sens de la loi du 19 décembre 1974.
Tel est le cas de l'augmentation forfaitaire, au 1
eravril 1993, des montants du
complément de traitement des contrôleurs du trafic aérien et de l'octroi d'un nouvelavantage pécuniaire sous la forme d'un complément de traitement à certains mem-bres du personnel du Département de la sécurité aérienne.
L’octroi, sur la base d'un arrêté royal du 18 septembre 1997, d'une prime
d’évaluation durant la période 1994-1996 est également contraire à la réglementationsusmentionnée. 
3.10. Constatations individuelles
Les irrégularités constatées dans les dossiers individuels ont été communi-
quées au ministre.
La Cour des comptes a insisté pour que l'organisme prenne les initiatives
nécessaires afin de mettre le statut de tous les intéressés en conformité avec la régle-mentation et de récupérer les traitements et allocations indus éventuels.
4. Suite du dossier
A ce jour, le ministre n'a pas répondu à la lettre de la Cour.
403 4. MINISTERIE VAN FINANCIEN
– ONDERZOEK NAAR DE CUMULATIE VAN PENSIOENEN MET INKOMSTEN VOORT-
VLOEIEND UIT EEN BEROEPSACTIVITEIT OF EEN VERVANGINGSINKOMEN
Het Rekenhof voerde een onderzoek naar de wijze waarop de wetgeving inzake
de cumulatie van pensioenen van de openbare sector met inkomsten uit een beroepsac-tiviteit of een vervangingsinkomen (1) door zowel de Administratie der Pensioenen alsdoor de belanghebbende oprustgestelde wordt nageleefd.
Uit de doelgroep van dit onderzoek werd een selectie gemaakt van de oprustge-
stelden met een inkomen wegens de uitoefening van een politiek mandaat als burge-meester of schepen. Zij vormen een welomlijnde categorie waarvan de tewerkstellingdoor het openbaar karakter ervan vrij eenvoudig kan worden nagegaan.
Overeenkomstig de wet van 5 april 1994 (2) dient iedere pensioentitularis die
een beroepsactiviteit wenst uit te oefenen hiertoe een voorafgaande verklaring af teleggen en zijn werkgever in te lichten over het feit dat hij een pensioeninkomengeniet. De werkgever brengt eveneens het bestuur, belast met het beheer van hetpensioen, op de hoogte van de tewerkstelling. De cumulatie van een pensioen meteen inkomen uit de uitoefening van een beroepsactiviteit is toegelaten voor zover deinkomsten voortvloeiend uit die activiteit bepaalde jaargrenzen niet overschrijden.
Deze regeling is evenzeer van toepassing ingeval van de uitoefening van een
politiek mandaat. Het mandaat echter dat werd aangevat vóór de inrustestelling (enuiterlijk op de leeftijd van 65 jaar) mag zonder verklaring worden verdergezet en isniet onderworpen aan de gestelde inkomensgrenzen, dit tot op het ogenblik dat hetlopend mandaat verstrijkt (3).
Bij overschrijding van de gestelde inkomensgrenzen wordt de uitbetaling van
het pensioen geheel of gedeeltelijk geschorst (4). Tevens voorziet de wet van5 april 1994 in administratieve sancties bij verzuim van de aangifteplicht en dit zowelten aanzien van de werknemer (tijdelijke schorsing van het pensioen) als van dewerkgever (betalen van een forfaitaire vergoeding) (5).
Tenslotte bepaalt de wetgeving dat de vereiste inlichtingen voor de toepassing
van deze wet kunnen worden ingewonnen bij de Administratie der Directe belastin-gen (6).
(1) Wet van 5 april 1994 houdende regeling van de cumulatie van pensioenen van de
openbare sector met inkomsten voortvloeiend uit de uitoefening van een beroepsactiviteit of meteen vervangingsinkomen.
(2) Artikel 12 van de wet van 5 april 1994. (3) Artikelen 11 en 12, § 1, 2e lid, van de wet van 5 april 1994. Een hernieuwing van een
mandaat wordt beschouwd als een nieuw mandaat.
(4) Artikel 7, § 3, van de wet van 5 april 1994. (5) Artikel 12, §§ 6 en 7, van de wet van 5 april 1994. (6) Artikel 18 van de wet van 5 april 1994.N-1.257.871
404 4. MINISTERE DES FINANCES
– EXAMEN DU CUMUL DE PENSIONS AVEC DES REVENUS PROVENANT D'UNE ACTI-
VITE PROFESSIONNELLE OU UN REVENU DE REMPLACEMENT
La Cour des comptes a consacré un examen à la manière dont la législation en
matière de cumul de pensions à la charge du secteur public avec des revenus provenantd'une activité professionnelle ou un revenu de remplacement (1) est respectée, tant parl'Administration des pensions que par l’intéressé. 
Au sein du groupe cible de cet examen, la Cour a sélectionné les pensionnés qui
perçoivent un revenu provenant de l'exercice d'un mandat politique de bourgmestre oud'échevin. Ils constituent une catégorie bien définie, dont l'activité peut facilement êtrevérifiée en raison de son caractère public. 
Conformément à la loi du 5 avril 1994 (2), tout titulaire d'une pension qui sou-
haite exercer une activité professionnelle est tenu de remettre une déclaration préala-ble et d'informer son employeur qu'il bénéficie d'un revenu de pension. L'employeurcommunique aussi l'engagement de l’intéressé à l'administration chargée de lagestion de la pension. Le cumul d'une pension avec un revenu provenant de l'exerci-ce d'une activité professionnelle est autorisé pour autant que ce revenu ne dépassepas certaines limites annuelles. 
Cette réglementation est également applicable en cas d'exercice d'un mandat
politique. Cependant, le mandat entamé avant la date de prise de cours de la pension,au plus tard à l'âge de 65 ans, peut être poursuivi sans déclaration et, jusqu'à ce qu’ilexpire, n'est pas soumis aux limitations de revenu imposées (3). 
En cas de dépassement de ces limites, la liquidation de la pension est suspen-
due de manière totale ou partielle (4). La loi du 5 avril 1994 prévoit également dessanctions administratives lorsqu’il n’est pas satisfait à l'obligation de déclaration, tantà l'égard du travailleur (suspension temporaire de la pension) qu'à l'égard de l'em-ployeur (paiement d'une indemnité forfaitaire) (5). 
Enfin, la législation stipule que les renseignements nécessaires à l'application
de cette loi peuvent être obtenus auprès de l'Administration des contributions direc-tes (6). 
(1) Loi du 5 avril 1994 régissant le cumul des pensions du secteur public avec des revenus
provenant de l'exercice d'une activité professionnelle ou avec un revenu de remplacement.  
(2) Article 12 de la loi du 5 avril 1994.
(3) Articles 11 et 12, § 1er, 2ealinéa, de la loi du 5 avril 1994.  Le renouvellement d'un
mandat est considéré comme un nouveau mandat.
(4) Article 7, § 3, de la loi du 5 avril 1994.(5) Article 12, §§ 6 et 7, de la loi du 5 avril 1994.  (6) Article 18 de la loi du 5 avril 1994.  N-1.257.871
405 2. Vaststellingen van het Rekenhof
In bijna een kwart van de gevallen werd het mandaat in kwestie niet spontaan
gemeld (niettegenstaande de meldingsplicht) en was het evenmin gekend bij deAdministratie der Pensioenen. Deze resultaten zijn des te opmerkelijker daar het omeen activiteit gaat die door de aard ervan publiek gekend is.
Een aanzienlijk aantal pensioendossiers bevatte bovendien onvoldoende
bewijskrachtige stukken inzake de cumulatietoestand of werd niet ten gronde onder-zocht.
3. Opmerkingen en aanbevelingen aan de Minister van Volksgezondheid en Pensioenen (7)
De Administratie der Pensioenen dient de cumulatietoestand van alle oprust-
gestelden nader te onderzoeken, en dit ongeacht het feit of er in de initiële verklaringmelding werd gemaakt van enige vorm van cumulatie van het pensioen met eenander inkomen.
Met het oog op een maximale bewijskracht moeten de verklaringen vanwege
werknemer en werkgever ten gronde worden getoetst, met behulp van alle middelendie rechtsgeldig ter beschikking staan en niet louter op basis van een verklaring opeer. In dit kader vormen de gegevens van de Administratie der Directe Belastingenbij uitstek een aangewezen controle-instrument.
4. Antwoord van de Administratie der Pensioenen (8)
Er werd een grootschalige cumulatiecontrole aangekondigd, die niet zal wor-
den beperkt tot de cumulatietoestand van oprustgestelden waarvan in de initiële ver-klaring melding werd gemaakt van enig ander inkomen dan het pensioen.
Ook het standpunt van het Rekenhof, dat daarbij de verklaringen op eer van
de betrokkenen moeten worden gecontroleerd op basis van externe gegevens en dathiervoor kan worden gesteund op de Administratie der Directe Belastingen, wordtbijgetreden. Een eerste contact tussen beide administraties leidde in dit kader inmid-dels tot een princiepsakkoord omtrent de uitwisseling van gegevens in verband metde andere inkomsten van de gepensioneerden.
(7) Brieven van 5 november 1997 en 14 oktober 1998.
(8) Brieven van 23 april 1998 en 25 januari 1999.
406 2. Constatations de la Cour 
Dans presque un quart des cas, le mandat en question n'a pas été déclaré
spontanément, en dépit de l'obligation de déclaration, et l'Administration des pen-sions n'en était pas davantage informée. Ces résultats sont d'autant plus marquantsqu'il s'agit d'une activité qui, de par sa nature, est de connaissance publique.
En outre, un nombre considérable de dossiers de pension contenaient des piè-
ces justificatives insuffisantes quant à la situation en matière de cumul, ou n'ont pasété examinés de manière approfondie. 
3. Observations et recommandations au ministre de la Santé publique et des Pensions (7)
L'Administration des pensions doit examiner de manière plus précise la situ-
ation de cumul de tous les pensionnés et ce, indépendamment du fait que la déclara-tion initiale résulte d'une forme quelconque de cumul de la pension avec un autrerevenu.
En vue de pouvoir leur conférer une force probante maximale, les déclara-
tions du travailleur et de l'employeur doivent être examinées en profondeur, à l'aidede tous les moyens juridiquement disponibles et non seulement sur la base d'unedéclaration sur l'honneur. Dans ce cadre, les données de l'Administration des contri-butions directes constituent par excellence un instrument de contrôle adéquat. 
4. Réponse de l'Administration des pensions (8)
Un contrôle à grande échelle a été annoncé en matière de cumuls, qui ne sera
pas limité à la situation de cumul des pensionnés dont la déclaration initiale faisaitmention d’un autre revenu que la pension. 
Il est également souscrit au point de vue de la Cour, selon lequel les déclara-
tions sur l'honneur des intéressés doivent être contrôlées sur la base de donnéesexternes, en s’appuyant, notamment, sur les informations de l'Administration descontributions directes. Entre-temps, un premier contact entre les deux administra-tions a abouti, dans ce cadre, à un accord de principe à propos de l'échange de don-nées concernant d'autres revenus des pensionnés.
(7) Lettres des 25 novembre 1997 et 14 octobre 1998.  
(8) Lettres des 23 avril 1998 et 25 janvier 1999.  
407 – TOEPASSING IN TWEE PENSIOENDOSSIERS TEN LASTE VAN DE OPENBARE SCHAT-
KIST VAN DE REGELS INZAKE DE ONDERLINGE CUMULATIE VAN VERSCHILLEN-DE PENSIOENEN EN INZAKE DE CUMULATIE VAN PENSIOENEN MET HET UITOE-FENEN VAN EEN BEROEPSACTIVITEIT
Naar aanleiding van het onderzoek van de visumdossiers inzake pensioenen
heeft het Rekenhof aan twee gevallen bijzondere aandacht besteed : het ene dossierbetreft de toepassing van de regels inzake de cumulatie tussen verschillende pensioenen,en het andere de toepassing van de regels inzake de cumulatie van een pensioen meteen beroepsactiviteit.
1. Cumulatie tussen verschillende pensioenen
De toepasselijke normatieve bepalingen kunnen worden teruggevonden in
artikel 29 van de wet van 1 augustus 1988 houdende dringende maatregelen ter zakevan onderwijs, in de artikelen 38 tot 50 bisvan de wet van 5 augustus 1978 houdende
economische en budgettaire hervormingen met betrekking tot de cumulatie tussenverschillende pensioenen, en in artikel 59 van de wet van 24 december 1976betreffende de verjaring van de terugvordering van onverschuldigde sommen.
1.2. Vaststellingen van het Rekenhof
Op 1 december 1993 werd een rustpensioen ten laste van de openbare schat-
kist toegekend aan een ambtenaar die zijn administratieve loopbaan had beëindigdals beheerder van een universiteit.
Het pensioenstelsel van de beheerders wordt ingericht door de wet van 1
augustus 1988 houdende dringende maatregelen ter zake van onderwijs. Artikel 29,§ 1, dat artikel 51 bis van de wet van 28 april 1953 betreffende de inrichting van hethoger onderwijs in de rijksuniversiteiten aanvult, bepaalt dat het tantième voor hetambt van beheerder 1/60
stebedraagt. 
Voor het berekenen van de anciënniteit van de door de betrokkene in die
hoedanigheid gepresteerde diensten heeft de Administratie der Pensioenen evenwelhet tantième van 1/30
stetoegepast. Die vergissing is een gevolg van de verwarring tus-
sen de toestand van een beheerder en die van een regeringscommissaris of een rege-ringsafgevaardigde bij een universiteit ; dezen genieten inderdaad dat preferentiëletantième omdat artikel 29, § 2, van de bovenvermelde wet van 1 augustus 1988 ophen het geldelijk statuut en de pensioenregeling van een gewoon hoogleraar aan deuniversiteit van toepassing maakt. 
Door die verkeerde berekening heeft het rustpensioen van de betrokkene het
absolute maximumbedrag bereikt dat op jaarbasis, zonder indexaanpassing, 1.891.245BEF bedraagt. Volgens een correcte berekening zou het pensioenbedrag 1.354.515BEF bedragen, d.w.z. 536.730 BEF minder.F–1.432.746
F–1.528.752
408 – APPLICATION, DANS DEUX DOSSIERS DE PENSION À LA CHARGE DU TRÉSOR
PUBLIC, DES REGLES RÉGISSANT LE CUMUL DE PLUSIEURS PENSIONS ENTREELLES, AINSI QUE LE CUMUL ENTRE LES PENSIONS ET L'EXERCICE D'UNE ACTI-VITÉ PROFESSIONNELLE
A l'occasion de l'examen des dossiers de pension en vue de l’octroi de son visa,
la Cour des comptes a porté une attention spéciale à deux cas, soumis à l’application,l'un, des règles régissant le cumul de plusieurs pensions entre elles, l'autre, des règlesrégissant le cumul entre la pension et l'exercice d'une activité professionnelle
1. Cumul de plusieurs pensions entre elles
Les dispositions normatives applicables au cas d’espèce sont contenues dans
l'article 29 de la loi du 1
eraoût 1988 portant des mesures urgentes en matière d'en-
seignement, la loi du 5 août 1978 de réformes économiques et budgétaires, en ses arti-cles 38 à 50 bis, qui concernent le cumul de pensions entre elles, ainsi que dans l'arti-
cle 59 de la loi du 24 décembre 1976, relatif à la prescription de la répétition de som-mes indues.
1.2. Constatations de la Cour
Le 1
erdécembre 1993, a été admis à la pension de retraite à la charge du
Trésor public un fonctionnaire ayant terminé sa carrière administrative en qualitéd’administrateur d’université.
Le régime de pension des administrateurs est organisé par la loi du 1
eraoût
1988 portant des mesures urgentes en matière d'enseignement. En application de sonarticle 29, § 1
er, complétant l'article 51 bisde la loi du 28 avril 1953 sur l'organisation
de l'enseignement universitaire de l'Etat, le tantième afférent à la fonction d'admini-strateur est de 1/60
e.
Or, pour le calcul de l'ancienneté des services accomplis par l'intéressé en
cette qualité, l’Administration des pensions a, au lieu de ces 1/60es, utilisé des 1/30es.
Cette erreur résulte d’une confusion entre la situation d’un administrateur et celled’un commissaire ou délégué du Gouvernement auprès d’une université, qui bénéfi-cient effectivement de ce tantième préférentiel, car l'article 29 de la loi précitée du 1
er
août 1988, en son § 2, leur rend applicables le statut pécuniaire et le régime de pen-sion de professeur ordinaire à l’université.
Du fait de ce calcul erroné, la pension de retraite de l’intéressé a atteint le pla-
fond absolu, qui s’élève au montant annuel, hors index, de 1.891.245 francs. Or, cor-rectement calculé, le taux de la pension devait s’établir au montant de 1.354.515francs, soit une diminution de 536.730 francs.F–1.432.746
409 Van december 1993 tot augustus 1996 heeft de betrokkene voorschotten op
het pensioen ontvangen die op jaarbasis meer dan 1.110.000 BEF bedragen en vanaf1996 werd zijn pensioen hem volledig uitgekeerd, beperkt tot het absolute maximum-bedrag.
Bij wijze van bewarende maatregel had de Administratie der Pensioenen
beslist de betaling van de achterstallen voor de periode van december 1993 tot augus-tus 1996 op te schorten. Die achterstallen werden op 22 oktober 1996 toch betaalddoor de Centrale Dienst der Vaste Uitgaven, hoewel die dienst, op 14 oktober voor-dien, een fax van de Administratie der Pensioenen had ontvangen waarin werdgevraagd de betaling op te schorten in afwachting van het visum van het Rekenhof.De handelwijze van de Centrale Dienst zou te verklaren zijn door een codeerpro-bleem, daar de codes in verband met de opschorting van de betaling van de achter-stallen niet tijdig in het computerprogramma werden ingevoerd.
De betrokkene geniet bovendien sedert 1995 een gemeentepensioen en een
pensioen ten laste van de Rijksdienst van Pensioenen (RVP).
Artikel 40 van de wet van 5 augustus 1978 houdende economische en budget-
taire hervormingen bepaalt dat de onderlinge cumulatie van pensioenen van de over-heidssector en de cumulatie van die pensioenen met een rust- of overlevingspensioenals werknemer, zelfstandige of werknemer die ressorteert onder de overzeese socialezekerheid niet hoger mag liggen dan een bedrag op jaarbasis van 1.891.245 BEF. Alsde aldus gecumuleerde pensioeninkomsten hoger liggen, moeten ze worden beperkttot dat maximumbedrag. Het koninklijk besluit van 22 september 1980 tot uitvoeringvan artikel 50, §2, 2e lid, van de voormelde wet van 5 augustus 1978 bepaalt de priori-teitenorde die wordt gevolgd bij de beperking, die in de eerste plaats van toepassingis op de pensioenen ten laste van de openbare schatkist.
Daar het door de openbare schatkist aan de betrokkene gestorte pensioen per
vergissing zoveel bedraagt als het absolute maximumbedrag, hadden het gemeente-pensioen en het pensioen ten laste van de RVP hiermee moeten worden verminderd.Die verminderingsregels werden echter niet ten gepaste tijde door de Administratieder Pensioenen toegepast.
Zodra de administratie van die toestand kennis nam, heeft ze echter de nodige
maatregelen getroffen. Om de ten onrechte betaalde sommen te recupereren paste zede vijfjarige verjaringstermijn toe die is bepaald in artikel 59, § 2, van de wet van 24december 1976 betreffende de budgettaire voorstellen 1976-1977. Deze procedure isenkel van toepassing als de ten onrechte uitgevoerde betaling het gevolg is vanbedrog, fraude of het niet doen van een aangifte door de gepensioneerde. In strijdmet de verbintenis die de gepensioneerde in zijn cumulatieverklaring van 30 novem-ber 1993 had aangegaan, heeft hij geen aangifte ingediend voor zijn gemeentepen-sioen en voor zijn pensioen ten laste van de RVP. Met toepassing van die verjaringkunnen dus de vanaf 1 januari 1995 ten onrechte betaalde achterstallen worden gere-cupereerd.
De sommen die vanaf 1 december 1993 tot 31 december 1994 ten onrechte
werden betaald ingevolge de foutieve berekening van het pensioen volgens het tan-tième van toepassing voor het ambt van beheerder van een rijksuniversiteit, en debetaling van de achterstallen door de Centrale Dienst der Vaste Uitgaven zijn even-wel niet recupereerbaar.
410 De décembre 1993 à août 1996, l’intéressé a perçu des avances sur pension
s’élevant annuellement à plus de 1.110.000 francs et, à partir de septembre 1996, lapension lui a été versée au taux plein limité au plafond absolu.
A titre de mesure conservatoire, l’Administration des pensions avait décidé de
suspendre le paiement des arriérés pour la période de décembre 1993 à août 1996.Or, ces arriérés ont néanmoins été payés par le Service central des dépenses fixes le22 octobre 1996, bien que ce Service ait reçu, le 14 dudit mois, une télécopie del’Administration des pensions lui enjoignant de suspendre le paiement dans l’attentedu visa de la pension par la Cour des comptes. Cette erreur résulterait d’un problèmed’encodage, les codes relatifs à la suspension du paiement des arriérés n’ayant pas étéintroduits à temps dans le programme informatisé.
Par ailleurs, l’intéressé bénéficie, depuis 1995, d’une pension communale et
d’une pension à la charge de l’Office national des pensions (O.N.P.).
L’article 40 de la loi du 5 août 1978 de réformes économiques et budgétaires
dispose que le cumul de pensions du secteur public entre elles et le cumul de ces pen-sions avec une pension de retraite et de survie de travailleur salarié, de travailleurindépendant ou de travailleur bénéficiant de la sécurité sociale d'Outre-mer ne peu-vent excéder un montant annuel fixé à 1.891.245 francs. Si les revenus de pensionsainsi cumulés le dépassent, ils doivent être réduits à ce plafond. L’arrêté royal du 22septembre 1980 portant exécution de l’article 50, § 2, alinéa 2, de la loi précitée du 5août 1978 détermine l'ordre de priorité selon lequel s'effectue la réduction, qui opèreen premier lieu sur les pensions à la charge du Trésor public.
La pension versée à l'intéressé par le Trésor public s'élevant, de manière
erronée, au montant du plafond absolu, la pension communale et celle à la charge del'O.N.P. auraient dû en être déduites. Ces règles de réduction n’ont pas été appli-quées en temps opportun par l’Administration des pensions.
Cependant, dès qu’elle eut connaissance de cette situation, l’Administration
prit des mesures diligentes. Afin de récupérer les sommes payées indûment, elleappliqua la prescription quinquennale prévue à l’article 59, § 2, de la loi du 24 décem-bre 1976 relative aux propositions budgétaires 1976-1977. Cette procédure n'est d'ap-plication que si le paiement indu résulte de dol, de fraude ou de l'abstention du pen-sionné de produire une déclaration. Or, en contravention à l'engagement pris dans sapremière déclaration de cumul du 30 novembre 1993, l’intéressé n'a pas introduit dedéclaration quant à sa pension communale et à sa pension à charge de l’O.N.P. Lamise en œuvre de cette prescription permet donc de récupérer les arriérés indûmentliquidés à partir du 1
erjanvier 1995. 
Par contre, les sommes versées indûment du 1erdécembre 1993 au 31 décem-
bre 1994, suite à l'erreur de calcul de la pension découlant du tantième lié à la fonc-tion d’administrateur d’une université de l’Etat, et à la liquidation des arriérés par leService central des dépenses fixes, ne sont pas récupérables.
411 1.3. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Volksgezondheid en Pensioenen (1)
Overeenkomstig de bepalingen van artikel 29, § 1, van de wet van 1 augus-
tus 1988 houdende dringende maatregelen ter zake van onderwijs dient voor de bere-kening van het pensioen van de betrokkene het tantième 1/60
stein aanmerking te
worden genomen en niet dat van 1/30stevoor gepresteerde diensten als beheerder bij
een rijksuniversiteit. De toestand van een beheerder kan immers niet worden gelijk-gesteld met die van een regeringscommissaris of regeringsafgevaardigde bij een rijks-universiteit ; krachtens artikel 29, § 2, van de bovenvermelde wet genieten deze per-sonen tantièmes van 1/30
steaangezien het geldelijk statuut en de pensioenstelsel van
gewoon hoogleraar van de universiteit op hen van toepassing zijn. 
Voorts ontvangt de betrokkene, die een pensioen geniet ten laste van de
openbare schatkist dat aldus per vergissing overeenstemt met het absolute maximum-bedrag van 1.891.245 BEF (bedrag op jaarbasis, indexaanpassing niet meegerekend),sedert 1995 een gemeentepensioen en eveneens een pensioen ten laste van deRijksdienst van Pensioenen.
Uit de dossierstukken blijkt dat de verminderingsregels die op het pensioen-
bedrag ten laste van de openbare schatkist moeten worden toegepast overeenkomstighet koninklijk besluit van 22 september 1980 tot uitvoering van artikel 50, § 2, tweedelid, van de wet van 5 augustus 1978 houdende economische en budgettaire hervor-mingen niet ten gepaste tijde werden toegepast.
Het Rekenhof heeft bovendien aangedrongen op maatregelen om dergelijke
voor de Schatkist nadelige situaties in de toekomst te vermijden. 
1.4. Antwoord van de Administratie der Pensioenen (2)
De diensten die de betrokkene als universiteitsbeheerder heeft gepresteerd,
werden voor de vaststelling van het herziene pensioenbedrag in aanmerking geno-men a rato van het tantième van 1/60
ste.
Ondanks de verbintenis die de betrokkene op 30 november 1993 heeft aange-
gaan, heeft hij aan de Administratie der Pensioenen niet meegedeeld dat hij metingang van 1 januari 1995 een rustpensioen van de gemeente genoot. De administra-tie is bijgevolg met toepassing van artikel 59, § 2, van de wet van 24 december 1976bij notificatie van 16 mei 1997 overgegaan tot de recuperatie van de sommen die instrijd met artikel 40 van de wet van 5 augustus 1978 houdende economische en bud-gettaire hervormingen als pensioen werden uitbetaald.
(1) Brief van 18 juni 1997.
(2) Brief van 17 december 1997.
412 1.3. Observations adressées au ministre de la Santé publique et des Pensions par la Cour (1)
D'une part, pour le calcul de la pension de l'intéressé, il y a lieu de prendre en
compte le tantième de 1/60eet non celui de 1/30epour les années passées en qualité
d'administrateur auprès d'une université de l'Etat, conformément aux dispositions del'article 29, § 1
er, de la loi du 1eraoût 1988 portant des mesures urgentes en matière
d'enseignement. La situation d'un administrateur ne peut en effet être assimilée àcelle d'un commissaire ou délégué du Gouvernement auprès d'une université del'Etat, lesquels bénéficient, en vertu de l'article 29, § 2, de la loi précitée, du tantièmede 1/30
e, étant donné que le statut pécuniaire et le régime de pension du professeur
ordinaire à l'université leur sont applicables.
D'autre part, l'intéressé, titulaire d'une pension à la charge du Trésor public
s'élevant ainsi erronément au plafond absolu de 1.891.245 francs (montant annuelhors index), bénéficie, depuis 1995, d'une pension communale, ainsi que d'une pen-sion à la charge de l'Office national des pensions.
Il ressort des pièces du dossier que les règles de réduction à opérer sur le mon-
tant de la pension à la charge du Trésor public, conformément à l'arrêté royal du 22septembre 1980 portant exécution de l'article 50, § 2, alinéa 2, de la loi du 5 août 1978de réformes économiques et budgétaires, n'ont pas été appliquées en temps oppor-tun.
Au surplus, la Cour a insisté pour que de semblables situations préjudiciables
aux intérêts du Trésor ne puissent se reproduire.
1.4. Réponse de l’Administration des pensions (2)
Pour la fixation du taux révisé de la pension, les services accomplis par l’inté-
ressé en qualité d’administrateur d’université ont été supputés à raison du tantièmede 1/60
e.
Malgré son engagement souscrit le 30 novembre 1993, l'intéressé n'a pas com-
muniqué à l'Administration des pensions qu'il bénéficiait, avec effet au 1erjanvier
1995, d'une pension de retraite communale. Dès lors, en application de l'article 59,§ 2, de la loi du 24 décembre 1976, l'Administration a, par sa notification du 16mai 1997, procédé à la récupération des sommes payées indûment à titre de pensionen violation de l'article 40 de la loi du 5 août 1978 de réformes économiques etbudgétaires.
(1) Lettre du 18 juin 1997.
(2) Lettre du 17 décembre 1997.
413 1.5. Evaluatie van het antwoord
Gelet op de herziening van het pensioenbedrag, de toepassing van de vermin-
deringsregels inzake cumulatie en de terugvordering van de ten onrechte betaaldesommen komt het antwoord van de Administratie der Pensioenen tegemoet aan deopmerkingen van het Rekenhof.
2. Cumul van een pensioen met een beroepsactiviteit
2.1. Algemeen wettelijk en reglementair kader
De toepasselijke normatieve bepalingen zijn terug te vinden in de wet van 5
april 1994 houdende regeling van de cumulatie van pensioenen van de openbare sec-tor met inkomsten voortvloeiend uit de uitoefening van een beroepsactiviteit of meteen vervangingsinkomen.
2.2. Vaststellingen van het Rekenhof
Een gewezen rijksambtenaar die vanaf 1 oktober 1996 een rustpensioen ten
laste van de openbare schatkist genoot, heeft vanaf 1 augustus 1997 een beroepsacti-viteit uitgeoefend in het raam van een consultancycontract dat werd gesloten met deFranse Gemeenschap, vertegenwoordigd door de Minister-Voorzitter van deBrusselse Hoofdstedelijke Regering.
De in het contract bepaalde vergoeding bedraagt 1.050.000 BEF, waarvan een
eerste storting ten belope van 315.000 BEF werd uitgevoerd.
De cumulatie van een pensioen met inkomsten uit een beroepsactiviteit valt
onder de bepalingen van artikel 4, §1, 4°, van de bovenvermelde wet van 5 april 1994,luidens hetwelk de persoon die een rustpensioen geniet "na voorafgaande verklaringiedere andere activiteit, mandaat, ambt of post mag uitoefenen, voor zover de brutoinkomsten die eruit voortvloeien, ongeacht de benaming ervan, 276.586 BEF perkalenderjaar niet overschrijden" (3).
De pensioengerechtigde is dus aan een dubbele verplichting onderworpen.Vooreerst moet hij vooraf van zijn activiteit aangifte doen bij de Administra-
tie der Pensioenen ; bij gebreke hiervan wordt hiervoor als sanctie ambtshalve de be-taling van het pensioen gedurende een maand opgeschort. 
(3) Vanaf 1 januari 1998 werd dat bedrag opgetrokken tot 287.760 BEF bij koninklijk
besluit van 24 april 1998 tot uitvoering van artikel 15 van de wet van 5 april 1994 houdende regelingvan de cumulatie van pensioenen van de openbare sector met inkomsten voortvloeiend uit de uitoe-fening van een beroepsactiviteit of met een vervangingsinkomen. Ter uitvoering van dat artikel 15kan de minister die voor pensioenen bevoegd is, immers jaarlijks bij in Ministerraad overlegd besluitde in de wet van 5 april 1994 bepaalde bedragen vastleggen.F–1.528.752
414 1.5. Evaluation de la réponse
Considérant ces éléments, à savoir la révision du taux de la pension, l'applica-
tion des règles de réduction en matière de cumul et la récupération des sommes indû-ment payées, la réponse de l’Administration des pensions donne satisfaction auxobservations de la Cour.
2. Cumul entre les pensions et l'exercice d'une activité professionnelle
2.1. Cadre légal et réglementaire général
Les dispositions normatives applicables au cas d’espèce sont contenues dans la
loi du 5 avril 1994 régissant le cumul des pensions du secteur public avec des revenusprovenant de l’exercice d’une activité professionnelle ou avec un revenu de rem-placement.
2.2. Constatations de la Cour
Un ancien agent de l’Etat admis à la pension de retraite à la charge du Trésor
public au 1
eroctobre 1996, a exercé, à partir du 1er août 1997, une activité profession-
nelle dans le cadre d’un contrat de consultant conclu avec la Communauté française,représentée par le ministre-président du Gouvernement de la Région de Bruxelles-Capitale.
Les émoluments prévus par le contrat s’élèvent à 1.050.000 francs ; un premier
versement de 315.000 francs a été effectué.
Cette situation de cumul d'une pension avec des revenus provenant d’une
activité professionnelle est soumise aux dispositions de l’article 4, § 1
er, 4°, de la loi du
5 avril 1994 précitée, selon lequel la personne titulaire d’une pension de retraite "est,moyennant déclaration préalable, autorisée à exercer toute autre activité, mandat,charge ou office, pour autant que les revenus bruts qui en découlent, quelle que soitleur dénomination, ne dépassent pas 276.586 francs par année civile" (3).
Le titulaire de la pension se trouve dès lors soumis à une double obligation.D'une part, il doit déclarer préalablement son activité auprès de
l’Administration des pensions ; l’absence de déclaration préalable entraîne commesanction la suspension d’office du paiement de la pension pendant un mois. 
(3) Depuis le 1erjanvier 1998, ce montant a été porté à 287.760 francs par l’arrêté royal du
24 avril 1998 portant exécution de l’article 15 de la loi du 5 avril 1994 régissant le cumul des pensionsdu secteur public avec des revenus provenant de l’exercice d’une activité professionnelle ou avec unrevenu de remplacement.  En effet, en exécution dudit article 15, le ministre qui a les pensions dansses attributions peut adapter, chaque année, par arrêté délibéré en Conseil des ministres, les mon-tants prévus par la loi du 5 avril 1994.F–1.528.752
415 Om het volledige bedrag van zijn pensioen te blijven ontvangen, moet hij
tevens binnen de grenzen van de toegelaten beroepsinkomsten blijven. Als deberoepsinkomsten voor een bepaald kalenderjaar minder dan 15 % hoger liggen danhet toegelaten bedrag, wordt het pensioen voor het betrokken kalenderjaar ten belo-pe van het percentage van de overschrijding van het inkomen verminderd. Als deoverschrijding meer dan 15 % bedraagt, wordt de uitbetaling van het pensioen voordatzelfde jaar opgeschort.
Het bedrag van het eerste deel van de vergoeding die aan de betrokkene werd
gestort, ligt hoger dan het toegelaten maximumbedrag.
Volgens inlichtingen afkomstig van de Administratie der Pensioenen heeft de
betrokkene zijn beroepsactiviteit niet aangegeven.
2.3. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Administratie der Pensioenen (4)
De betrokkene heeft die activiteit niet aangegeven terwijl hij daartoe verplicht
is krachtens de wet van 5 april 1994 houdende regeling van de cumulatie van pensioe-nen van de openbare sector met inkomsten voortvloeiend uit de uitoefening van eenberoepsactiviteit of met een vervangingsinkomen.
Het Rekenhof heeft de Administratie der Pensioenen gevraagd de betrokke-
ne hierover te ondervragen en alle nodige administratieve maatregelen te nemen opgrond van de wettelijke bepalingen inzake cumulatie.
Tot nu toe werd aan dat verzoek geen gevolg gegeven.
(4) Brief van 25 februari 1998.
416 D'autre part, il doit, pour continuer à bénéficier du montant intégral de sa
pension, rester dans les limites des revenus professionnels autorisés. Lorsque, pourune année civile, les revenus professionnels dépassent le montant autorisé de moinsde 15 %, la pension est, pour l’année civile concernée, réduite à concurrence du pour-centage de dépassement du revenu. Si le dépassement est supérieur à 15 %, le paie-ment de la pension est suspendu pour cette même année. 
Le montant des premiers émoluments versés à l'intéressé dépasse le plafond
autorisé.
Selon les renseignements obtenus au sein de l’Administration des pensions,
l’intéressé n’a pas déclaré son activité professionnelle.
2.3. Observations adressées à l'Administration des pensions par la Cour (4)
L'intéressé n'a pas déclaré cette activité alors qu'il y est tenu par la loi du 5
avril 1994 régissant le cumul des pensions du secteur public avec des revenus prove-nant de l'exercice d'une activité professionnelle ou avec un autre revenu de rem-placement.
La Cour a invité l'Administration des pensions à interroger l’intéressé sur ce
point et à prendre toutes les mesures administratives qui s’imposent dans le cadre del’application des dispositions légales en matière de cumul.
Jusqu'à présent, il n'a pas été donné suite à cette demande.
(4) Lettre du 25 février 1998.
417 IX. – BIJZONDERE STUDIE
DE ORGANISATIE EN DE FINANCIERING VAN DE SOCIALE ZEKERHEID SEDERT DE
INVOERING VAN HET GLOBAAL BEHEER
Het Rekenhof heeft de organisatie en de financiering van de sociale zekerheid
sedert de invoering van het globaal beheer op 1 januari 1995 diepgaand onderzocht.Hierna wordt de balans van die hervorming opgemaakt. De vaststellingen van hetRekenhof kunnen bijdragen tot een bezinning over de toekomst van het systeem.
INHOUD
INLEIDING  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . 424
DEEL I : HET STELSEL DER WERKNEMERS  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4281. Van het sectoriële beheer van de sociale zekerheid naar de invoering van een globaal
financieel beheer  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . 428
2. Het globaal beheer van de sociale zekerheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . 430
3. Het zoeken naar evenwicht van de sociale zekerheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 436
3.1. Besparingsmaatregelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . 440
3.1.1. De tak van de ziekte- en invaliditeitsverzekering  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4403.1.2. De tak van de beroepsziekten  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 442
3.1.3. De tak van de pensioenen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 444
3.1.4. De tak van de werkloosheidsuitkeringen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4483.1.5. De tak van de kinderbijslagen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . 448
3.2. Bijkomende inning van sociale bijdragen en andere ontvangsten  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 450
3.2.1. Bijzondere sociale zekerheidsbijdrage  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45 0
3.2.2. Bijdrage voor de tewerkstelling van jobstudenten en voor het gebruik van
een bedrijfswagen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . 450
3.2.3. Uitzonderlijke bijdrage ten laste van de elektriciteitsproducenten  . . . . . . . . . . . . . . . . . 4523.2.4. Achterstallige bijdragen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 452
3.2.5. Verbetering van de inning van de bijdragen (voorschotten)  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4523.2.6. Stijging van het percentage van de alternatieve financiering  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 456
418 IX. – ETUDE SPECIALE
L’ORGANISATION ET LE FINANCEMENT DE LA SECURITE SOCIALE DEPUIS L’INSTAU-
RATION D’UNE GESTION GLOBALE
La Cour des comptes a consacré un examen approfondi à l’organisation et au
financement de la sécurité sociale depuis l’instauration de la gestion globale, au 1erjan-
vier 1995. Elle dresse le bilan de cette réforme et, par les constats ainsi dégagés, contri-bue à alimenter la réflexion sur l’avenir du système.
PLAN
INTRODUCTION  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 425
PARTIE I : LE REGIME DES TRAVAILLEURS SALARIES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4291. De la gestion sectorielle de la sécurité sociale à l’instauration d’une gestion financière
globale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . . . . . . . . . 429
2. La gestion globale de la sécurité sociale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . 431
3. La recherche de l’équilibre de la sécurité sociale  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 437
3.1. Les mesures d’économie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 441
3.1.1. La branche de l’assurance maladie-invalidité . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4413.1.2. La branche des maladies professionnelles  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4433.1.3. La branche des pensions  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . 445
3.1.4. La branche des allocations de chômage  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4493.1.5. La branche des allocations familiales  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 449
3.2. L’apport supplémentaire de cotisations sociales et d’autres recettes  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 451
3.2.1. La cotisation spéciale de sécurité sociale  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 51
3.2.2. Les cotisations pour l’occupation d’étudiants jobistes et pour l’utilisation
d’un véhicule de société . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 451
3.2.3. La cotisation exceptionnelle à la charge des producteurs d’électricité  . . . . . . . . . . . . . . . 4533.2.4. Les arriérés de cotisations . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . 453
3.2.5. L'amélioration de la perception des cotisations (provisions)  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4533.2.6. Le relèvement du taux du financement alternatif  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 457
419 3.3. Overdracht of terbeschikkingstelling van bepaalde gelden voor de sociale zekerheid  . . . . . . . 460
3.3.1. Inbreng van de reserves van de sociale zekerheid  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4603.3.2. Inbreng vanwege het Fonds voor Arbeidsongevallen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4643.3.3. Inbreng vanwege de sector van de plaatselijke werkgelegenheidsagentschappen  . . . . . 4663.3.4. Inbreng vanwege de sector van de vrijwillig verzekerden aan het pensioenstelsel  . . . . . 468
4. Evolutie van de begrotingstoestand van de sociale zekerheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47 0
4.1. Uitbetalingsinstellingen van het globaal beheer  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . 470
4.2. RSZ-globaal beheer  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 472
5. Evolutie van het thesauriebeheer van het globaal beheer  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 476
5.1. Beheer van de debetposities . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . 476
5.1.1. Eerste doelstelling : kredietopening, versnelling van de staatstussenkomsten
en beroep op de reserves van de instellingen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 476
5.1.2. Tweede doelstelling : uitbreiding van het gamma financiële producten inzake
kredietopeningen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 478
5.2. Evolutie van de thesauriesaldi van het globaal beheer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 0
5.3. Beheer van de creditposities  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 480
5.4. Leningen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 484
5.4.1. Leningen bij de sociale zekerheidsinstellingen (1996)  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4845.4.2. Leningen van het RIZIV (1997) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 486
5.4.3. Evolutie van de schuld . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 486
6. Modernisering van de sociale zekerheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 492
6.1. Elektronische informatieoverdracht  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 492
6.2. Sociale identiteitskaart  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 494
6.3. Multifunctionele aangifte  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . 496
6.4. Charter van de sociaal verzekerde  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . 498
6.5. Bestuurscontract  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 498
420 3.3. Le transfert ou la mise à disposition de certains fonds à la sécurité sociale . . . . . . . . . . . . . . . . . 461
3.3.1. L’apport des réserves de la sécurité sociale  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4613.3.2. Les apports en provenance du Fonds des accidents du travail . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4653.3.3. L’apport en provenance du secteur des agences locales pour l’emploi . . . . . . . . . . . . . . . 4673.3.4. L’apport en provenance du secteur des assurés libres au régime des pensions  . . . . . . . . 469
4. L’évolution de la situation budgétaire de la sécurité sociale  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . 471
4.1. Les organismes prestataires de la gestion globale  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . 471
4.2. L'O.N.S.S. – Gestion globale  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 473
5. L’évolution de la gestion de la trésorerie de la gestion globale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 477
5.1. La gestion des positions débitrices  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . 477
5.1.1. Premier objectif : l’ouverture de crédit, l’accélération des interventions
de l’Etat et l’appel aux réserves des organismes  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 477
5.1.2. Deuxième objectif : élargissement de la gamme des produits financiers
de l’ouverture de crédit  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 479
5.2. L’évolution des soldes de trésorerie de la gestion globale  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4815.3. La gestion des positions créditrices  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 481
5.4. Les emprunts  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 485
5.4.1. Emprunts auprès des organismes de sécurité sociale (1996)  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4855.4.2. Emprunts de l’INAMI (1997) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 487
5.4.3. Evolution de la dette  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . 487
6. La modernisation de la sécurité sociale  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . 493
6.1. La transmission électronique des informations  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . 493
6.2. La carte d’identité sociale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . 495
6.3. La déclaration multifonctionnelle  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . 497
6.4. La charte de l’assuré social . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 499
6.5. Le contrat d’administration  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . 499
421 DEEL II : HET STELSEL VAN DE ZELFSTANDIGEN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 504
1. Globaal beheer  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 504
1.1. Middelen van het globaal beheer  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . 504
1.1.1. Bijdragen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . 504
1.1.2. Staatssubsidie  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 506
1.1.3. Overige ontvangsten  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . 506
1.2. Evolutie van de middelen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 508
2. De sociale uitkeringen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 510
3. Leningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 512
4. Resultaten van het globaal beheer  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . 516
ALGEMEEN BESLUIT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 518
422 PARTIE II : LE REGIME DES TRAVAILLEURS INDEPENDANTS . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 505
1. La gestion globale  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 505
1.1. Les ressources de la gestion globale  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 505
1.1.1. Les cotisations . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . 505
1.1.2. La subvention de l’Etat  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . 507
1.1.3. Les autres recettes  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . 507
1.2. L’évolution des ressources  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 509
2. Les prestations sociales . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 511
3. Les emprunts  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 513
4. Les résultats de la gestion globale  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . . . . . . 517
CONCLUSIONS GENERALES . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  . . . . . 519
423 INLEIDING
Het Rekenhof is reeds sedert verschillende jaren belast met de controle van
de instellingen van openbaar nut (1), waarbij het de jaarrekening van een vijftientalinstellingen van de sector van de sociale zekerheid "voor gecontroleerd" verklaart.
Het Rekenhof had ook belangstelling voor de algemene evolutie van ons
sociale zekerheidssysteem en heeft in zijn boeken van opmerkingen aandacht besteedaan de organisatie en de financiering van het systeem. In de loop van de voorbijejaren werden aldus analyses gemaakt van de financieringsmechanismen (2), de reser-ves (3) en van het Fonds voor Financieel Evenwicht van de Sociale Zekerheid (4). Ineen studie werd eveneens een stand van zaken opgemaakt van de financiële toestandvan het stelsel van de sociale zekerheid der werknemers (5) en van de zelfstandi-gen (6) per 31 december 1994. Er werden verschillende vaststellingen gedaan envoorstellen geformuleerd.
Zoals andere sectoren werd de sociale zekerheid geconfronteerd met de eco-
nomische crisis en de maatschappelijke evolutie. Er werden in de loop der jaren heelwat maatregelen genomen om de financiering te verbeteren en het evenwicht te ver-zekeren.
De organisatie van de sociale zekerheid heeft ook grondige wijzigingen onder-
gaan door de invoering van het globaal beheer, dat het mogelijk heeft gemaakt allemiddelen samen te voegen.
In het raam van zijn opdracht inzake informatieverstrekking aan het
Parlement achtte het Rekenhof het bijgevolg opportuun een balans van die hervor-mingen op te maken en op grond ervan vaststellingen te formuleren die kunnen bij-dragen tot een bezinning over de toekomst van het sociale zekerheidssysteem.
Het Rekenhof heeft zijn studie beperkt tot de takken, beheerd door de instel-
lingen die bij het globaal beheer zijn betrokken. De sectoren die rechtstreeks wordengefinancierd door de kredieten van de federale staatsbegroting, zoals de verschillen-de vormen van sociale bijstand of tegemoetkoming in de verpleegdagprijs in de zie-kenhuizen (7), bleven bijgevolg buiten beschouwing.
Hierna worden vooreerst de totstandkoming en de organisatie van het globaal
beheer beschreven. Daarna volgt een analyse van de maatregelen die het evenwichtvan de sociale zekerheid moesten verzekeren, zowel door het invoeren van bespa-ringsmaatregelen als door de creatie van nieuwe ontvangsten. Bijzondere belangstel-ling ging uit naar de overdracht van de reserves van de instellingen die van het glo-baal beheer deel uitmaken.
Het Rekenhof heeft ook de begrotingstoestand van de sociale zekerheid
onderzocht en de evolutie van de thesaurie opgevolgd middels een inventaris van deverschillende instrumenten die door de RSZ-globaal beheer worden gehanteerd omnegatieve saldi te verminderen of te vermijden.
(1) Wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van open-
baar nut.
(2) 148e Boek van Opmerkingen, deel I, pp. 132-238.(3) 150e Boek van Opmerkingen, deel I, pp. 334-502.(4) 151e Boek van Opmerkingen, deel I, pp. 221-275.(5) 152e Boek van Opmerkingen, deel I, pp. 110-176.(6) 152e Boek van Opmerkingen, deel I, pp. 177-193.(7) Die kosten worden respectievelijk ten belope van 25 % gedragen door de begroting
van het Ministerie van Sociale Zaken en van 75 % door de begroting van het RIZIV.
424 INTRODUCTION
Depuis de nombreuses années, la Cour des comptes est chargée du contrôle
des organismes d’intérêt public (1). Elle déclare "contrôlés" les comptes annuelsd’une quinzaine d’organismes du secteur de la sécurité sociale.
La Cour s’est également intéressée à l’évolution générale de notre système de
sécurité sociale et a consacré des articles de son Cahier d’observations à l’organisa-tion et au fonctionnement de celui-ci. Au cours des dernières années, des analysesont ainsi porté sur les mécanismes de financement (2), les réserves (3), ou encore leFonds pour l’équilibre financier de la sécurité sociale (4). Une étude a également faitle point sur la situation financière du régime de la sécurité sociale des travailleurssalariés (5) et des travailleurs indépendants (6) au 31 décembre 1994. Différents con-stats ont été dressés et des suggestions formulées.
Comme d’autres secteurs, la sécurité sociale a subi les effets conjugués de la
crise économique et de l’évolution de la société. Au fil du temps, de nombreuses me-sures ont été prises afin d’améliorer son financement et d’assurer son équilibre.
L’organisation de la sécurité sociale a aussi été profondément modifiée par
l’introduction de la gestion globale, qui a permis de totaliser l’ensemble de ses res-sources.
Dès lors, dans le cadre de sa mission d’information du Parlement, la Cour des
comptes a jugé opportun de dresser le bilan de ces réformes et d’en dégager des con-stats qui peuvent contribuer à une réflexion sur l’avenir du système de sécurité socia-le.
La Cour a circonscrit son étude aux branches gérées par les organismes con-
cernés par la gestion globale. Elle n’a donc pas envisagé les secteurs directement sup-portés par les crédits du budget de l’Etat fédéral, telles les différentes formes d’assis-tance sociale ou l’intervention dans le prix de journée d’entretien dans les hôpi-taux (7).
Cet article s’attache ainsi à décrire l’établissement et l’organisation de la
gestion globale. Il analyse ensuite les mesures qui ont permis d’assurer l’équilibre dela sécurité sociale, tant par l’instauration de mesures d’économies que par la créationde recettes nouvelles. Un intérêt particulier a été porté au transfert des réserves desorganismes participant à la gestion globale.
La Cour a ensuite examiné la situation budgétaire de la sécurité sociale et
suivi l’évolution de la trésorerie en répertoriant les divers instruments auxquels a eurecours l’O.N.S.S. – Gestion globale pour atténuer ou éviter les soldes négatifs.
(1) Loi du 16 mars 1954, relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public.
(2) 148eCahier d’observations, fascicule Ier, pp. 133 - 239.
(3) 150eCahier d’observations, fascicule Ier, pp. 335 - 503.
(4) 151eCahier d’observations, fascicule Ier, pp. 220 - 274.
(5) 152eCahier d’observations, fascicule Ier, pp. 111 - 176.
(6) 152eCahier d’observations, fascicule Ier, pp. 177 - 193.
(7) Ce coût est supporté à raison, respectivement, de 25% par le budget du ministère des
Affaires sociales et de 75% par le budget de l’INAMI.
425 Tot slot heeft het Rekenhof de lijst opgemaakt van de verschillende maatrege-
len die werden genomen om de sociale zekerheid te moderniseren en haar beheermeer performant te maken.
Het globaal beheer van de zelfstandigen dat vanaf 1997 werd ingesteld, werd
eveneens onderzocht ; dat onderzoek beschrijft de middelen, de uitgaven in de vormvan sociale uitkeringen en de leningen waarop beroep moest worden gedaan ; hetgeeft eveneens een overzicht van de recente resultaten.
426 Enfin, la Cour a dressé la liste des différentes mesures prises pour moderniser
la sécurité sociale et rendre sa gestion plus performante.
La gestion globale des travailleurs indépendants, instaurée à partir de 1997, a
également fait l’objet d’un examen, qui décrit ses ressources, ses dépenses sous formede prestations sociales, ainsi que les emprunts auxquels il a fallu recourir, et donne unaperçu des résultats récents.
427 DEEL I : HET STELSEL DER WERKNEMERS
1. Van het sectoriële beheer van de sociale zekerheid naar de invoering van een globaal financieel
beheer (8)
De takken van de sociale zekerheid werden tot in 1981 uitsluitend gefinan-
cierd door middel van op sectoriële basis vastgestelde ontvangsten, zowel wat desociale bijdragen als wat de staatssubsidies betreft. De sociale bijdragevoet creëerdeeen recht voor de betrokken tak en de opbrengst van de bijdragen die hieruit voort-vloeiden, was definitief voor die tak verworven.
Een zo strak financieringssysteem kan echter slechts doeltreffend zijn voor
zover het uitgavenniveau van elke tak stabiel blijft. De economische crisis van heteinde van de jaren 70 en de veroudering van de bevolking hebben evenwel geleid toteen belangrijke toename van de uitgaven, inzonderheid in de sectoren werkloosheiden geneeskundige verzorging. Om aan die kritieke toestand het hoofd te kunnen bie-den werd beslist de scheidingslijnen tussen de takken weg te werken door de oprich-ting van het Fonds voor het Financieel Evenwicht van de Sociale Zekerheid(FFESZ) (9). 
Dat fonds zonder rechtspersoonlijkheid werd ingesteld binnen de Rijksdienst
voor Sociale Zekerheid (RSZ). Het heeft niet enkel de mogelijkheid geboden socialebijdragen af te leiden naar in moeilijkheden verkerende takken van de sociale zeker-heid, maar het fungeerde ook als vergaarinstrument voor een reeks nieuwe ontvang-sten en sociale bijdragen zoals de loonmatigingsbijdrage en de inhouding op het dub-bele vakantiegeld.
Het FFESZ werd bovendien gestijfd door de overdracht van boni van bepaal-
de instellingen van openbaar nut van de sociale zekerheid en van bepaalde van hunreserves. Bovendien heeft dat fonds middelen ontvangen van door de RSZ (10) aan-gegane leningen en kon het beschikken over een kredietopening van de RSZ bij deASLK, die aanvankelijk uitsluitend was bedoeld voor het dekken van de uitgavenvan de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA) (11). Naast de heroriënteringvan een gedeelte van de sociale bijdragen door het fonds hebben wettelijke bepalin-gen eveneens rechtstreekse overdrachten tussen de takken van de sociale zekerheidopgelegd.
(8) Bepaalde informatie werd overgenomen uit het artikel "Het globaal financieel
beheer belastend aan de RSZ", van de hand van W. Van der Meulen, directeur-generaal –Administratie van de Financiële en Statistische Diensten van de RSZ, gepubliceerd in het Belgisch
Tijdschrift voor Sociale Zekerheid nr. 2, juni 1997.
(9) Aanvankelijk werd in 1982 een fonds opgericht binnen elke instelling die sociale
zekerheidsbijdragen inde om het financieel evenwicht van de sociale zekerheidsinstellingen zoals deRijksdienst voor de Sociale Zekerheid, het Nationaal Pensioenfonds voor Mijnwerkers en de Hulp-en Voorzorgskas voor Zeevarenden te bewerkstelligen. Eind 1983 werden die drie fondsen vervan-gen door één enkel fonds, het FFESZ, dat binnen de RSZ werd opgericht op grond van artikel 39bisvan de wet van 29 juni 1981 tot vaststelling van de algemene principes van de sociale zekerheid vande werknemers. Zie in dat verband het 151e Boek van Opmerkingen, deel I, pp. 220-274.
(10) Lening van 22 miljard BEF, aangegaan in 1992, waarvan 16 miljard BEF werd toege-
wezen aan het RIZIV en 6 miljard BEF aan de RVA.
(11) Deze kredietopening die in 1988 10 miljard BEF beliep, werd in 1993 opgetrokken tot
20 miljard BEF en in 1995 tot 35 miljard BEF.
428 PARTIE I : LE REGIME DES TRAVAILLEURS SALARIES
1. De la gestion sectorielle de la sécurité sociale à l’instauration d’une gestion financière globale (8)
Jusqu'en 1981, les branches de la sécurité sociale étaient exclusivement
financées au moyen de recettes déterminées de manière sectorielle, tant en ce quiconcerne les cotisations sociales que les subventions de l'Etat. Le taux de cotisationssociales créait un droit pour la branche concernée et le produit des cotisations résul-tant de l’application de ce taux était définitivement acquis à la branche. 
Un système de financement aussi rigide ne pouvait cependant être efficace
que pour autant que le niveau des dépenses de chaque branche demeure stable. Or,la crise économique de la fin des années 70 et le vieillissement de la population ontprovoqué une croissance importante des dépenses notamment dans les secteurs duchômage et des soins de santé. Afin de faire face à cette situation critique, il futdécidé d’atténuer le cloisonnement entre les branches en créant le Fonds pour l’équi-libre financier de la sécurité sociale (F.E.F.S.S.) (9).
Ce fonds, qui ne disposait pas de la personnalité juridique, a été institué au
sein de l'Office national de sécurité sociale (O.N.S.S.). Il a non seulement permis dedérouter des cotisations sociales vers les branches de la sécurité sociale en difficulté,mais il a également servi de réceptacle pour une série de recettes et de cotisationssociales nouvelles, telles que la cotisation de modération salariale et la retenue sur ledouble pécule de vacances. 
Le F.E.F.S.S. a, en outre, été alimenté par le transfert de bonis de certains
organismes d’intérêt public de la sécurité sociale et de certaines de leurs réserves.Enfin, il a bénéficié de l’apport de certains emprunts souscrits par l’O.N.S.S. (10) et ilpouvait disposer d’une ouverture de crédit conclue par cet Office auprès de la Caissegénérale d’épargne et de retraite (C.G.E.R.), qui, à l’origine, était exclusivementdestinée à la couverture des dépenses de l'Office national de l’emploi (ONEm) (11).Outre la réorientation d’une partie des cotisations sociales par l’intermédiaire dufonds, des transferts directs ont également été imposés, en vertu de dispositions léga-les, entre les branches de la sécurité sociale.
(8) Certaines informations reprises dans la présente étude sont extraites de l’article "La
gestion financière globale confiée à l’O.N.S.S.", rédigé par Monsieur W. Van der Meulen, Directeurgénéral - Administration des services financiers et statistiques de l'O.N.S.S., et publié dans la revuebelge de sécurité sociale n° 2 de juin 1997.
(9) A l’origine, en 1982, un fonds avait été créé au sein de chaque organisme percepteur
de cotisations sociales pour réaliser l’équilibre financier des organismes de la sécurité sociale : Officenational de sécurité sociale, Fonds national de retraite des ouvriers mineurs, Caisse de secours et deprévoyance en faveur des marins.  Fin 1983, ces trois fonds furent remplacés par un seul, leF.E.F.S.S., qui a été créé, au sein de l’O.N.S.S., en vertu de l’article 39 bisde la loi du 29 juin 1981
établissant les principes généraux de la sécurité sociale des travailleurs salariés.  Voir à ce proposl’étude publiée dans le 151
eCahier d’observations de la Cour des comptes, fascicule Ier, pp. 220 - 274.
(10) Emprunt de 22 milliards de francs, conclu en 1992, dont 16 milliards de francs ont été
attribués à l’INAMI et 6 milliards de francs à l’ONEm.
(11) Cette ouverture de crédit, qui s’élevait, en 1988, à 10 milliards de francs, a été portée,
en 1993, à 20 milliards de francs et, en 1995, à 35 milliards de francs.
429 Krachtens artikel 39bis, § 3, van de wet van 29 juni 1981 tot vaststelling van de
algemene principes van de sociale zekerheid van de werknemers moesten de midde-len van het FFESZ op basis van de financiële behoeften onder de verschillende stel-sels worden verdeeld volgens de door de Koning vastgelegde modaliteiten, na adviesvan het beheerscomité van de RSZ (BCSZ).
Ondanks een opmerking van het Rekenhof (12) werd dat besluit nooit geno-
men. In werkelijkheid werden de middelen van het fonds naargelang van het gevalverdeeld onder de stelsels in moeilijkheden door middel van talrijke bijzonderekoninklijke besluiten (13). Soms moest de Minister van Sociale Zaken daarenbovenop de beslissing van de Koning vooruit lopen. De transparantie van het beheer vande sociale zekerheid werd nadelig beïnvloed door die wildgroei van reglementen. Hetwerd bijgevolg meer en meer noodzakelijk de middelen van de sociale zekerheid teglobaliseren.
In de bijzondere studie in verband met de reserves van de sociale zekerheid
suggereerde het Rekenhof aan de verantwoordelijke overheid trouwens de mogelijk-heden te onderzoeken voor het instellen van een meer gecentraliseerde thesaurieevenals een meer dynamisch en globaal beheer van de weinige bestaande reser-ves (14). 
Tot besluit van zijn studie onderstreepte het Rekenhof : "De verplichtingen
die de Staat zichzelf in het convergentieplan heeft opgelegd, inzonderheid door derelatieve nominale blokkering van de staatstoelage en door de verplichting tot hetinstandhouden van een permanent evenwicht in de sociale zekerheid, vergen trou-wens niet enkel besparingen en/of nieuwe middelen, maar ook een optimale aanwen-ding van de weinig aanwezige reserves en een grotere solidariteit tussen de verschil-lende sectoren."
2. Het globaal beheer van de sociale zekerheid
De correctie van de asymmetrie tussen de sociale bijdragevoeten en de finan-
ciële behoeften van elke tak van de sociale zekerheid die door het FFESZ werd door-gevoerd, kon slechts worden geconcretiseerd na lange en weinig flexibele procedures,ofschoon de financiële problemen in bepaalde branches een soepele en snelle reactievereisten.
Om hieraan te verhelpen werd op 1 januari 1995 een nieuwe fase ingeluid : de
invoering van een globaal beheer van de middelen van de sociale zekerheid en hunverdeling over de stelsels volgens hun respectieve behoeften. Deze fundamentelehervorming werd gerealiseerd door de wet van 30 maart 1994 houdende sociale bepa-lingen, gewijzigd door de wet van 21 december 1994 houdende sociale en diversebepalingen.
(12) Zie in dat verband het artikel met betrekking tot het Fonds voor Financieel
Evenwicht van de Sociale Zekerheid, gepubliceerd in het 151e Boek van Opmerkingen, deel I,p. 263. 
(13) In de studie over het FFESZ in het 151e Boek van Opmerkingen heeft het Rekenhof
in de loop van de jaren 1985 tot 1993 een vijftigtal besluiten geteld.
(14) 150e Boek van Opmerkingen, deel I, Bijzondere studie : "De reserves van de sociale
zekerheid", pp. 334-502.
430 Les ressources du F.E.F.S.S. devaient, en vertu de l’article 39 bis, § 3, de la loi
du 29 juin 1981 établissant les principes généraux de la sécurité sociale des travail-leurs salariés, être réparties en fonction des besoins financiers entre les différents ré-gimes, selon les modalités fixées par le Roi, après avis du Comité de gestion del’O.N.S.S. (C.G.S.S.).
Malgré une observation de la Cour des comptes (12), cet arrêté n’a jamais été
pris. En réalité, les ressources du fonds ont été réparties entre les régimes en diffi-culté, au cas par cas, au moyen d’une multitude d’arrêtés royaux particuliers (13). Desurcroît, à certains moments, le ministre des Affaires sociales a été contraint d’antici-per la décision du Roi. Une telle inflation réglementaire a fortement atténué la trans-parence de la gestion de la sécurité sociale. La globalisation des ressources de la sécu-rité sociale devenait, dès lors, de plus en plus nécessaire.
Dans l’étude spéciale consacrée aux réserves de la sécurité sociale, la Cour des
comptes invitait d’ailleurs, à ce propos, les autorités responsables à examiner les moy-ens d’instaurer une trésorerie plus centralisée, ainsi qu’une gestion plus dynamique etplus globale des quelques réserves existantes (14).
Elle concluait son étude en soulignant que : "Les contraintes que l'Etat s'est
imposées, par le plan de convergence, en raison notamment du blocage relativementnominal du subside et de l'obligation d'équilibre permanent de la sécurité sociale,exigent, outre des économies et des moyens nouveaux, une affectation optimale desquelques réserves existantes et une solidarité plus étroite entre les divers secteurs".
2. La gestion globale de la sécurité sociale
La correction de l’asymétrie entre les taux des cotisations sociales et les
besoins financiers de chaque branche de la sécurité sociale, réalisée au moyen duF.E.F.S.S., ne pouvait se concrétiser qu’au terme de procédures longues et rigides,alors que les problèmes financiers rencontrés dans certaines branches nécessitaientune réaction souple et rapide. 
Afin de remédier à cet inconvénient, une nouvelle étape fut franchie, le 1
er
janvier 1995, en instaurant une gestion globale des ressources de la sécurité sociale et
de leur répartition entre les régimes selon leurs besoins respectifs. Cette réforme fon-damentale a été organisée par la loi du 30 mars 1994 portant des dispositions sociales,qui a été modifiée par la loi du 21 décembre 1994 portant des dispositions sociales etdiverses. 
(12) Voir à ce propos l’article consacré au Fonds pour l’équilibre financier de la sécurité
sociale, publié dans le 151eCahier d’observations , fascicule Ier, pp. 262 - 263.
(13) Dans l’étude consacrée au F.E.F.S.S. dans le 151eCahier d’observations, la Cour a
dénombré une cinquantaine d’arrêtés au cours des années 1985 à 1993.
(14) 150eCahier d’observations, fascicule Ier, Etude spéciale : " Les réserves de la sécurité
sociale ", pp. 335 - 503.
431 Daar het grootste deel van de financiële middelen nog op sectoriële wijze
werd verdeeld, had het FFESZ slechts een beperkt aandeel van de middelen van desociale zekerheid naar zich toe gekanaliseerd. Door de invoering van het globaalbeheer werd volledig afgestapt van die sectoriële financiering ten voordele van eenfinanciering gebaseerd op de kasbehoeften. In samenhang hiermee werd een globalesociale zekerheidsbijdrage ingesteld.
Deze nieuwe organisatie van het financieel beheer werd toevertrouwd aan de
RSZ-globaal beheer, onder de controle van een beheerscomité, dat daartoe speciaalwerd opgericht en waarvan de bevoegdheden duidelijk in de wet werdengedefinieerd (15). Dat nieuwe orgaan wordt gekenmerkt door de deelname, aan dezijde van de traditionele vertegenwoordigers van de werkgevers en de werknemers,van vertegenwoordigers van de overheid in de hoedanigheid van partners met stem-recht (16). 
Er werd eveneens een overlegcomité opgericht. Dat comité bestaat onder
meer uit leidende ambtenaren van de openbare sociale zekerheidsinstellingen en eenvertegenwoordiger van het Ministerie van Sociale Zaken. Het moet de nodige techni-sche bijstand voor de beslissingen en voorstellen van het comité verlenen.
De hervorming vertoonde echter in haar oorspronkelijke organisatie bepaalde
leemten. Zo was de opsomming van de stelsels en de takken die onder het globaalbeheer ressorteerden, onnauwkeurig en onvolledig. Aanvankelijk was bovendiengepland dat de verdeling van de geglobaliseerde middelen van de sociale zekerheidjaarlijks door de RSZ zou worden georganiseerd onder het gezag van het beheersco-mité van de sociale zekerheid, en dat ze voor goedkeuring aan de Koning zou wordenvoorgelegd. Bij ontstentenis van een verdeling was de Koning bevoegd de modalitei-ten en voorwaarden ervan vast te leggen bij een in Ministerraad overlegd besluit.Door een dergelijke procedure werd eigenlijk opnieuw een strak systeem van eenverdelingspercentage van de middelen van de sociale zekerheid ingesteld, zonderrekening te houden met de specifieke behoeften van elke tak (17). 
De bestemming van de oude sectoriële reserves waarover de verschillende
sociale zekerheidsinstellingen beschikten, diende eveneens te worden bepaald. Dieinstellingen waren immers zeker dat ze de financiële middelen zouden bekomen omhun uitgaven te dekken en beschikten bovendien over een rollend fonds (18) om hethoofd te bieden aan onvoorziene uitgaven ; het aanhouden van eigen reserves wasbijgevolg niet meer gerechtvaardigd.
Door de nieuwe financieringswijze van de sociale zekerheid had het FFESZ,
dat werd ingesteld om bij te dragen tot het evenwicht van de verschillende stelsels inde optiek van een sectoriële verdeling, geen bestaansreden meer en kon het bijgevolgworden afgeschaft. De ontvangsten die aan het FFESZ waren toegekend, kondendan ook rechtstreeks aan het globaal beheer worden toegewezen.
(15) Wet van 30 maart 1994 houdende sociale bepalingen, titel I, Hervorming van de
structuur van de sociale zekerheid, artikel 1, dat artikel 5 van de wet van 27 juni 1969 in verband metde sociale zekerheid wijzigt.
(16) De algemene raad van het RIZIV heeft als model gediend voor de samenstelling van
het beheerscomité van de sociale zekerheid.
(17) Het gaat om de behoeften vastgesteld op basis van de thesaurie om de uitgaven van
de instellingen te dekken, die worden verminderd met het bedrag van bepaalde eigen sectoriële ont-vangsten.
(18) Het bedrag ervan stemt overeen met de som die nodig is om onvoorziene daguitga-
ven te dekken. Die bedragen zijn empirisch bepaald en moeten op een zo laag mogelijk niveau wor-den gehandhaafd.
432 La majeure partie des moyens financiers ayant encore été répartie de manière
sectorielle, le F.E.F.S.S. n’avait drainé qu’une proportion limitée des ressources de lasécurité sociale. Suite à l’instauration de la gestion globale, ce financement sectorielfut totalement abandonné au profit d’un financement basé sur les besoins de caisse,corrélativement à l’instauration d’une cotisation globale de sécurité sociale.
Cette nouvelle organisation de la gestion financière a été confiée à l'O.N.S.S.
– Gestion globale, sous le contrôle d'un comité de gestion, qui a été spécialementinstauré à cet effet et dont les attributions ont été clairement définies dans la loi (15).Ce nouvel organe se caractérise par la participation, à côté des représentants tradi-tionnels des employeurs et des travailleurs, de représentants des pouvoirs publics enqualité de partenaires ayant voix délibérative (16). 
Par ailleurs, un comité consultatif a également été créé. Composé, entre au-
tres, des fonctionnaires dirigeants des institutions publiques de sécurité sociale etd'un représentant du ministère des Affaires sociales, ce comité est chargé de fournirl'appui technique nécessaire aux décisions et propositions du comité de gestion.
La réforme telle qu’initialement organisée présentait toutefois certaines lacu-
nes. Ainsi, l'énumération des régimes et des branches qui relèvent de la gestion glo-bale était imprécise et incomplète. Il en était de même pour la détermination desrecettes devant être globalisées. Par ailleurs, il avait été prévu, à l’origine, que larépartition des ressources globalisées de la sécurité sociale devait être organiséeannuellement par l’O.N.S.S., sous l’autorité du Comité de gestion de la sécurité socia-le, et soumise au Roi pour approbation. En l’absence de répartition, le Roi était habi-lité à en fixer les modalités et les conditions au moyen d’un arrêté délibéré en Conseildes ministres. Cependant, une telle procédure revenait à rétablir un système rigide depourcentage de répartition des ressources de la sécurité sociale, sans tenir compte desbesoins spécifiques de chaque branche (17).
Il convenait également de fixer le sort des anciennes réserves sectorielles déte-
nues par les différents organismes de la sécurité sociale. Dans la mesure où ces orga-nismes étaient assurés d’obtenir les moyens financiers pour couvrir leurs dépenses etqu’ils disposaient, en outre, d’un fonds de roulement (18) pour faire face aux dépen-ses imprévues, la détention de réserves propres ne se justifiait effectivement plus.
Enfin, suite à la nouvelle organisation du financement de la sécurité sociale, le
F.E.F.S.S., institué pour contribuer à l'équilibre des différents régimes dans l’optiqued’une répartition sectorielle, n'avait plus de raison d'être et pouvait dès lors être sup-primé, tandis que les recettes qui lui étaient attribuées pouvaient être directementaffectées à la gestion globale.
(15) Loi du 30 mars 1994 portant des dispositions sociales, Titre Ier, Réforme de la structu-
re de la sécurité sociale, article 1er, qui modifie l'article 5 de la loi du 27 juin 1969 concernant la sécu-
rité sociale.
(16) Le Conseil général de l’INAMI a servi de modèle pour la détermination de la compo-
sition du Comité de gestion de la sécurité sociale. 
(17) Il s'agit des besoins établis sur la base de la trésorerie pour couvrir les dépenses des
organismes, lesquelles sont diminuées du montant de certaines recettes sectorielles propres.
(18) Le montant de ce fonds correspond à la somme nécessaire pour couvrir des dépenses
journalières imprévues.  Ces montants sont déterminés sur la base de l'expérience et doivent êtremaintenus au niveau le plus bas possible.
433 Die diverse corrigerende maatregelen werden ingevoerd door het koninklijk
besluit van 8 augustus 1997 houdende maatregelen met het oog op de uitbouw vanhet globaal beheer van de sociale zekerheid, met toepassing van artikel 9 van de wetvan 26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid. Zij vormen een nieuwefase in de verwezenlijking van het globaal beheer.
Het voormelde besluit verruimt bovendien het toepassingsveld van dat beheer
door er vanaf 1 juli 1997 de stelsels van de zeevarenden en van de mijnwerkers (19) inte integreren ; in samenhang daarmee werden twee bijdragen (20) geglobaliseerd, éénmet betrekking tot de Hulp- en Voorzorgskas der Zeevarenden (HVZ) en de anderemet betrekking tot het Nationaal Pensioenfonds voor Mijnwerkers (NPM) (21). Voorhet principe van een globale bijdrage werd eveneens geopteerd ten voordele van dewerknemers die ressorteren onder de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van deProvinciale en Plaatselijke Overheidsdiensten (RSZPPO). Die instelling anticipeerdeop de hervorming door vanaf 1 januari 1997 de opbrengst van die bijdragen over tehevelen naar het globaal beheer (22).
Voortaan worden de stelsels en takken die onder het globaal beheer ressorte-
ren exhaustief opgesomd (23), terwijl een volledige inventaris van de middelen vanhet globaal beheer eveneens in de reglementering is opgenomen.
Door dit streven naar het preciseren van de toepassingssfeer van het globaal
beheer konden ook de bijzondere stelsels en sectoren worden gedefinieerd die buitenhet globaal beheer blijven, met name de kapitalisatiestelsels van de Rijksdienst voorPensioenen (RVP) en van het Fonds voor Arbeidsongevallen (FAO), de stelsels vande beroepsziekten, de kinderbijslag van het personeel van de provinciale en plaatse-lijke overheidsdiensten (24), de sector "Tewerkstelling en Arbeid" bij de Rijksdienstvoor Arbeidsvoorziening (25) en het stelsel van de jaarlijkse vakantie.
De verdeling van de geglobaliseerde middelen van de sociale zekerheid op
basis van de te financieren thesauriebehoeften wordt bovendien in het globaal beheertot basisprincipe verheven (26).
Ingevolge de afschaffing van het FFESZ worden de ontvangsten die aan dat
fonds werden toegekend, rechtstreeks toegewezen aan het RSZ-globaal beheer datbovendien bevoegd is leningen aan te gaan. 
(19) De invaliditeitspensioenen van de mijnwerkers (die door staatstegemoetkomingen
worden gefinancierd), de ziekte- en invaliditeitsverzekering (HVZ) en de werkloosheidsuitkeringvan de zeelieden (Pool der Zeelieden van de Koopvaardij).
(20) De bijdragevoet wordt bepaald op basis van de stelsels waaraan de werknemer
onderworpen is.
(21) Artikelen 131 tot 140 van de wet van 29 april 1996 houdende sociale bepalingen en
artikel 1 van het koninklijk uitvoeringsbesluit van 2 december 1998 (overname van de taken van hetNPM door andere sociale zekerheidsinstellingen en inning van de bijdragen door de RSZ).
(22) Artikel 13 van het voormelde koninklijk besluit van 8 augustus 1997.(23) Het gaat om de stelsels van de sociale zekerheid van de werknemers, de mijnwerkers
en de zeelieden. De verschillende takken of sectoren hebben betrekking op de geneeskundige ver-zorging en de vergoedingen voor arbeidsongeschiktheid, de werkloosheid met de brugpensioenen ende loopbaanonderbreking, de rust- en overlevingspensioenen, de arbeidsongevallen en de beroeps-ziekten, de kinderbijslag en de invaliditeitspensioenen voor mijnwerkers.
(24) De pensioenen van het statutair personeel van de provinciale en de plaatselijke over-
heidsdiensten zijn aan specifieke bepalingen onderworpen en maken geen deel uit van het globaalbeheer.
(25) Wedertewerkstellings- en reconversieprogramma's : PWA, EGKS-steun, TWW, enz.
(26) De tegemoetkoming van het globaal beheer in de financiering van de sector van de
geneeskundige verzorging is echter beperkt tot het bedrag van het begrotingsoogmerk. 
434 Introduits par l'arrêté royal du 8 août 1997 portant des mesures en vue du
développement de la gestion globale de la sécurité sociale, pris en application de l'ar-ticle 9 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale, ces dif-férents correctifs constituent une nouvelle phase dans la réalisation de la gestion glo-bale. 
En outre, l’arrêté précité élargit le champ d’application de cette dernière, en y
intégrant, à partir du 1
erjuillet 1997, les régimes des marins et des ouvriers
mineurs (19), avec, comme corollaire, deux globalisations de cotisations (20), l'uneafférente à la Caisse de secours et de prévoyance en faveur des marins (C.S.P.M.) etl'autre au Fonds national de retraite des ouvriers mineurs (F.N.R.O.M.) (21). Leprincipe d’une cotisation globale a également été adopté pour les travailleurs ressor-tissant à l'Office national de sécurité sociale des administrations provinciales et loca-les (O.N.S.S. – A.P.L.). Il importe de noter que cet organisme a devancé la réformeen transférant, dès le 1
erjanvier 1997, le produit desdites cotisations à la gestion glo-
bale (22).
Dorénavant, les régimes et les branches relevant de la gestion globale sont
énumérés de manière exhaustive (23), tandis qu’un inventaire complet des ressourcesde la gestion globale est également repris dans la réglementation. 
Ce souci de préciser la sphère d'application de la gestion globale a également
permis de définir les régimes et secteurs particuliers qui restent en dehors de lagestion globale, à savoir les régimes de capitalisation de l’Office national des pen-sions (O.N.P.) et du Fonds des accidents du travail (FAT), les régimes des maladiesprofessionnelles et des allocations familiales du personnel des administrations provin-ciales et locales (24), le secteur "Emploi et travail" à l'Office national pour l'emploi(ONEm) (25) et le régime des vacances annuelles.
Par ailleurs, la répartition des ressources globalisées de la sécurité sociale en
fonction des besoins de trésorerie à financer est érigée en principe de base de lagestion globale (26).
Suite à la suppression du F.E.F.S.S., les recettes qui lui avaient été attribuées
sont directement affectées à l’O.N.S.S. – Gestion globale, qui, par ailleurs, dispose dela compétence d’emprunter. 
(19) Les pensions d'invalidité des mineurs (financées par des interventions de l'Etat), l'as-
surance maladie-invalidité (C.S.P.M.) et l'allocation de chômage des marins (Pool des marins de lamarine marchande).
(20) Le taux de cotisation est déterminé en fonction des régimes auxquels le travailleur est
soumis.
(21) Articles 131 à 140 de la loi du 29 avril 1996 portant des dispositions sociales et arti-
cle 1
erde l’arrêté royal d’exécution du 2 décembre 1998 (reprise des tâches du F.N.R.O.M. par d’au-
tres organismes de sécurité sociale et perception des cotisations par l’O.N.S.S.).
(22) Article 13 de l’arrêté royal du 8 août 1997 précité.(23) Il s'agit des régimes de sécurité sociale des travailleurs salariés, des ouvriers mineurs
et des marins.  Les différentes branches ou secteurs concernent les soins de santé et les indemnitéspour incapacité de travail, le chômage avec les prépensions et l’interruption de carrière, les pensionsde retraite et de survie, les accidents du travail et les maladies professionnelles, les prestations fami-liales et les pensions d’invalidité des ouvriers mineurs.
(24) Les pensions du personnel statutaire des administrations provinciales et locales sont
régies par des règles spécifiques à ce secteur et ne font pas partie de la gestion globale.
(25) Programmes de remise au travail et de reconversion : A.L.E., aides CECA, C.M.T.,
etc.
(26) L’intervention de la gestion globale dans le financement du secteur des soins de santé
est toutefois limitée au montant de l'objectif budgétaire.
435 De renteloze terbeschikkingstelling aan het RSZ-globaal beheer,voor onbe-
paalde tijd, van de reserves die vóór 31 december 1994 werden gevormd en waaroversommige instellingen van de sociale zekerheid nog beschikken, werd eveneens gere-gulariseerd (27). Deze terbeschikkingstelling van de nog aanwezige reserves in som-mige instellingen vormt een belangrijke maatregel, die hierna verder zal wordenonderzocht.
3. Het zoeken naar evenwicht van de sociale zekerheid
Opdat België aan de criteria van het Verdrag van Maastricht zou voldoen,
heeft de regering ervoor geopteerd permanent te streven naar een sociale zekerheidin evenwicht. Daartoe werden een reeks maatregelen goedgekeurd, waarvan er som-mige reeds werden voorgesteld in het globaal plan voor de werkgelegenheid, het con-currentievermogen en de sociale zekerheid van november 1993. Andere maatregelenwerden ingesteld krachtens kaderwetten van 26 juli 1996 (28), die de Koning hebbengemachtigd de nodige maatregelen te nemen om het globaal evenwicht van de socialezekerheid te verzekeren.
Bovendien dienden de verschillende maatregelen tot vermindering van de
sociale bijdragen waartoe in de loop van de voorbije jaren werd beslist, alsmedebepaalde bijzondere uitgaven waarvan hierna sprake, in het raam van het werkgele-genheidsbeleid te worden gecompenseerd.
– De verminderingen van de bijdragen
Het oogmerk van de regering bestond er immers in binnen een termijn van zes
jaar een niveau van sociale bijdragen te halen dat gelijk is aan dat van de voornaamsteeconomische partners van België (Frankrijk, Duitsland, Nederland). Voor het begro-tingsjaar 1999 zouden die verminderingen 75,5 miljard BEF moeten bedragen.
Evolutie van de bijdrageverminderingen (in miljoen BEF)
1995 1996 1997 1998 1999
Verminderingen 42.000 56.900 55.900 67.600 75.500
Lopende ont-
vangsten van het 
globaal beheer 1.243.148 1.278.984 1.349.592 1.390.950 1.444.938
% ontvangsten (29) 3,37 % 4,44 % 4,14 % 4,85 % 5,22 %
(27) Artikel 12 van het koninklijk besluit van 8 augustus 1997, dat artikel 39bis van de wet
van 29 juni 1981 wijzigt.
(28) Wet van 26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid en tot vrijwaring van
de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels, wet van 26 juli 1996 tot bevordering van de werk-gelegenheid en tot preventieve vrijwaring van het concurrentievermogen en wet van 26 juli 1996strekkende tot realisatie van de budgettaire voorwaarden tot deelname van België aan de EuropeseEconomische en Monetaire Unie.
(29) Het gaat om de lopende ontvangsten van het RSZ-globaal beheer die zijn opgeno-
men in de tabellen van het Vademecum. De bedragen van de bijdrageverminderingen werdengehaald uit de begrotingsdocumenten van BCSZ.
436 437Enfin, en ce qui concerne le sort des réserves constituées avant le 31 décem-
bre 1994 et encore détenues par certains organismes de la sécurité sociale, leur miseà la disposition de l’O.N.S.S. – Gestion globale, sans intérêts et pour une périodeindéterminée, est régularisée (27). Cette mise à disposition des réserves subsistantdans certains organismes constitue une mesure importante, qui sera examinée plusparticulièrement dans la suite.
3. La recherche de l’équilibre de la sécurité sociale
Afin de permettre à la Belgique de satisfaire aux critères du Traité de
Maastricht, le Gouvernement a opté notamment pour une recherche permanente del’équilibre de la sécurité sociale. A cet effet, une série de mesures ont été décidées,dont certaines avaient déjà été présentées dans le Plan global pour l’emploi, lacompétitivité et la sécurité sociale, de novembre 1993, tandis que d’autres ont étéinstaurées en vertu des lois-cadres du 26 juillet 1996 (28), qui ont habilité le Roi àprendre les mesures nécessaires en vue d’assurer l’équilibre global de la sécuritésociale.
Par ailleurs, il convenait de compenser les diverses mesures de réductions de
cotisations sociales qui ont été décidées, au cours de ces dernières années, dans lecadre de la politique de l’emploi, ainsi que certaines dépenses particulières, dévelop-pées ci-après. 
– Les réductions de cotisations
Le projet du Gouvernement consiste en effet à atteindre, dans un délai de six
ans, un niveau de cotisations sociales équivalent à celui des principaux partenaireséconomiques de la Belgique (France, Allemagne, Pays-Bas). Pour l’année budgétaire1999, ces réductions devraient atteindre un montant de 75,5 milliards de francs.
Evolution des réductions de cotisation (En millions de francs)
Réductions 42.000 56.900 55.900 67.600 75.500
Recettes courantes
de la gestion globale 1.243.148 1.278.984 1.349.592 1.390.950 1.444.938
% en recettes (29) 3,37 % 4,44 % 4,14 % 4,85 % 5,22 %
(27) Article 12 de l’arrêté royal du 8 août 1997, qui modifie l’article 39 bisde la loi du 29
juin 1981.
(28) Loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabi-
lité des régimes légaux des pensions, loi du 26 juillet 1996 relative à la promotion de l’emploi et à lasauvegarde préventive de la compétitivité, loi du 26 juillet 1996 visant à réaliser les conditionsbudgétaires de la participation de la Belgique à l’Union économique et monétaire européenne.
(29) Il s'agit des recettes courantes de l'O.N.S.S. - Gestion globale reprises dans les
tableaux du vade mecum .  Les montants de réductions de cotisations sont issus des documents
budgétaires du C.G.S.S.  Onlangs werd, althans vanuit wetgevend oogpunt, begonnen met een vereen-
voudiging van de maatregelen tot vermindering van de bijdragen, inzonderheid doorde versmelting van de tegemoetkomingen in het raam van Maribel en die voor lagelonen (30).
– De bijzondere uitgaven
Het globaal beheer werd bovendien geconfronteerd met bepaalde bijzondere
uitgaven, zoals de terugbetaling in december 1998 van een gedeelte van de solidari-teitsbijdrage die van de pensioenen werd afgehouden (zie infra) en de gedeeltelijketerugbetaling, aan de Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV), van de sociale bij-dragen die aan die instelling werden onthouden. 
De RJV werd immers herhaaldelijk verplicht een gedeelte van zijn middelen
ter beschikking te stellen van andere instellingen van de sociale zekerheid, inzonder-heid 3 miljard BEF aan de RVP voor de financiering van het gewaarborgd inkomenvan bejaarden (31).
Ingevolge de structurele financieringsproblemen van de RJV, had het BCSZ
zich er in 1996 toe verbonden het stelsel van de jaarlijkse vakantie voor werknemerster hulp te komen. Om de betaling van het vakantiegeld in 1999 te waarborgen hadde Ministerraad op 23 oktober 1998 beslist aan de RJV een gedeelte van de middelenvan het globaal beheer toe te kennen. Luidens het koninklijk besluit van22 maart 1999 zal een bedrag van 3 miljard BEF door het globaal beheer wordengestort, maar dat bedrag wordt "voorgeschoten" en zal door de Schatkist moetenworden terugbetaald zodra hiervoor een wettelijke basis is vastgelegd (32). Het stel-sel van het gewaarborgd inkomen voor bejaarden is immers ten laste van de Staat ende betalingen worden langs de RVP uitgevoerd.
– Beslissingen van de begrotingscontrole van maart 1999
Het vervroegen met één trimester van een reeks verminderingen van werkge-
versbijdragen en van nieuwe initiatieven inzake sociale aangelegenheden, waartoedoor de regering werd beslist naar aanleiding van de begrotingscontrole 1999, hebbenaldus het saldo van het globaal beheer met nagenoeg 4.372 miljoen BEF verminderd. 
De volgende maatregelen hebben het zoeken naar het evenwicht van de socia-
le zekerheid bemoeilijkt :
– het aanvullend plan voor de vermindering van de werkgeversbijdragen : 3.950 mil-
joen BEF ;
– de jaarlijkse herwaarderingspremie toegekend aan de begunstigden van een werk-
nemerspensioen van vóór 1 januari 1991 : 356 miljoen BEF (33) ;
(30) Artikel 22 van de wet van 26 maart 1999 betreffende het Belgische actieplan voor de
werkgelegenheid en houdende diverse bepalingen.
(31) In 1991 3 miljard BEF aan de RVP voor het gewaarborgd inkomen van bejaarden
overeenkomstig artikel 2 van de wet van 20 juli 1991; in 1992 5 miljard BEF aan het FFESZ krach-tens het koninklijk besluit van 19 mei 1992, en in het raam van de begrotingscontrole 1995 500 mil-joen BEF van het Solidariteitsfonds van de RJV aan de RVP.
(32) Koninklijk besluit genomen ter uitvoering van artikel 161 van de wet van 25 janu-
ari 1999 houdende sociale bepalingen. 
(33) De financiering ervan wordt in 1999 gedeeltelijk verzekerd door de storting, aan het
globaal beheer, van de niet-aangewende reserves van het kapitalisatiestelsel van de vrij verzekerden,die door de ASLK aan de RVP werden overgedragen maar waarvan de latere last 1,3 miljard BEFop jaarbasis bedraagt. Zie punt 3.3.4.
438 Relevons à ce propos que l’on s’est, récemment, engagé sur la voie d’une sim-
plification, du moins d’un point de vue législatif, des mesures de réduction des cotisa-tions, notamment par la fusion des interventions Maribel et bas salaires (30).
– Les dépenses particulières
La gestion globale a, en outre, été confrontée à certaines dépenses particuliè-
res, comme le remboursement, en décembre 1998, d’une partie de la cotisation desolidarité prélevée sur les pensions (voir infra ) et la restitution partielle, à l’Office
national des vacances annuelles (O.N.V.A.), des cotisations sociales dont cet organis-me avait été privé.
Pour mémoire, il convient de rappeler que l'O.N.V.A. a été, à diverses repri-
ses, contraint de mettre une partie de ses ressources à la disposition d'autres organis-mes de la sécurité sociale, notamment 3 milliards de francs à l’O.N.P. pour le finance-ment du revenu garanti aux personnes âgées (31). 
Suite aux problèmes structurels de financement rencontrés par l'O.N.V.A., le
C.G.S.S. avait, en 1996, pris l'engagement de venir en aide au régime des vacancesannuelles pour travailleurs salariés. Ainsi, afin de garantir le paiement des pécules devacances en 1999, le Conseil des ministres a, le 23 octobre 1998, décidé d'attribuer àl'O.N.V.A. une partie des moyens financiers de la gestion globale. L'arrêté royal du22 mars 1999 a prévu le versement d'une somme de 3 milliards de francs par lagestion globale, tout en spécifiant que ce montant est "avancé" et devra être rem-boursé par le Trésor public dès qu'une base légale aura été mise en place (32). Eneffet, le régime du revenu garanti aux personnes âgées est à la charge de l'Etat et lespaiements sont exécutés par l’intermédiaire de l’O.N.P.
– Décisions du contrôle budgétaire de mars 1999
Enfin, il importe de relever que l'avancement d'un trimestre d'une série de
réductions de cotisations patronales et d'initiatives nouvelles en matière sociale,décidé par le Gouvernement lors du contrôle budgétaire de 1999, a réduit le solde dela gestion globale de quelque 4.372 millions de francs.
Les mesures suivantes ont, dès lors, rendu plus ardue la recherche de l’équili-
bre de la sécurité sociale :
– le plan complémentaire de réduction des charges patronales : 3.950 millions de
francs ;
– la prime annuelle de revalorisation allouée aux bénéficiaires d’une pension de tra-
vailleur salarié antérieure au 1
erjanvier 1991 : 356 millions de francs (33) ;
(30) Article 22 de la loi du 26 mars 1999 relative au plan d'action belge pour l'emploi et
portant des dispositions diverses.
(31) En 1991, 3 milliards à l'O.N.P. pour le revenu garanti aux personnes âgées conformé-
ment à l’article 2 de la loi du 20 juillet 1991; en 1992, 5 milliards au F.E.F.S.S. en vertu de l'arrêtéroyal du 19 mai 1992 et, dans le cadre du contrôle budgétaire 1995, 500 millions de francs du Fondsde solidarité de l'O.N.V.A. à l'O.N.P.
(32) Arrêté royal pris en exécution de l'article 161 de la loi du 25 janvier 1999 portant des
dispositions sociales.
(33) Financement assuré partiellement en 1999 par le versement, à la gestion globale, des
réserves non utilisées du régime de capitalisation des assurés libres, transférées par la C.G.E.R. àl'O.N.P., mais dont la charge ultérieure est de 1,3 milliard de francs en base annuelle.  Voir point3.3.4.
439 – het optrekken met 70 BEF van de leeftijdsbijslag voor jongeren ouder dan
18 jaar : 56 miljoen BEF ;
– het vervroegen met één trimester van de uitvoering van de maatregel op de werk-
loosheidsvergoeding voor alleenstaanden, die van 42 % naar 43 % stijgt in detweede periode (34) : 73 miljoen BEF.
De aandacht dient tevens te worden gevestigd op de definitieve en recurrente
aard van sommige maatregelen, waarvan de financiële weerslag, zonder het aanvul-lend plan tot vermindering van de werknemerslasten, meer dan 2 miljard BEF perjaar bedraagt (35).
3.1. Besparingsmaatregelen
De besparingsmaatregelen om het globaal evenwicht van de sociale zekerheid
te bereiken, hadden betrekking op verschillende sectoren.
3.1.1. De tak van de ziekte- en invaliditeitsverzekering
1° De verzekering geneeskundige verzorging
In die sector werden twee belangrijke maatregelen goedgekeurd. Enerzijds
werd vanaf 1 januari 1995 een norm ingesteld waarbij de groei van de uitgaven (36)tot 1,5 % werd beperkt en, anderzijds, werd de financiële responsabilisering van deverzekeringsinstellingen ingevoerd (37). 
Bovendien werden ook allerlei beslissingen genomen om de uitgaven te
beperken ; hun globale financiële weerslag werd door de technische diensten van hetRIZIV voor de periode van 1 januari 1995 tot 31 december 1998 op30.648,2 miljoen BEF geraamd (38).
De belangrijkste maatregelen hebben betrekking op :
– de vermindering of de blokkering van bepaalde erelonen, tarieven en medische
forfaitaire bedragen (uitgavenvermindering : 11.498,8 miljoen BEF of 37,5 % vanhet totaal) ;
(34) Het gaat om 43% van de geplafonneerde bruto bezoldiging die werd verloren.
(35) Commentaar en opmerkingen op het ontwerp van aangepaste begroting van de Staat
voor het begrotingsjaar 1999 ; verslag aangenomen in de algemene vergadering van het Rekenhofvan 14 april 1999. 
(36) Artikel 40, § 1, van de wet betreffende de verplichte verzekering voor geneeskundige
verzorging en uitkeringen, gecoördineerd op 14 juli 1994. Uitgaande van een basisbedrag van395 miljard BEF in 1994 mag het jaarlijks globaal begrotingsoogmerk van de verzekering voorgeneeskundige verzorging slechts met 1,5 % per jaar stijgen, maar de inflatie wordt in aanmerkinggenomen, en elk jaar bepaalt de Koning de uitzonderlijke of bijzondere uitgaven die niet in aanmer-king worden genomen in de berekeningsgrondslag van die maximale groeinorm.
(37) Overeenkomstig de gecombineerde bepalingen van de artikelen 197, § 4, en 198, § 3,
van de wet van 14 juli 1994 moet een verzekeringsinstelling, als ze een dienstjaar met een tekortafsluit, een gedeelte ervan, in casu thans 20 %, dekken met een maximaal dekkingsbedrag dat vooralle verzekeringsinstellingen samen is bepaald op 20 % van 2 % van het jaarlijks begrotingsoog-merk.
(38) Algemene Raad van de Geneeskundige Verzorging. Stuk nr. 98/86 van
17 september 1998. In principe worden de gevolgen van elke besparingsmaatregel die in het conclaafvan jaar X wordt goedgekeurd, geëvalueerd tot 31 december van het jaar X+1.
440 – la majoration de 70 francs du supplément d'âge aux jeunes de plus de 18 ans :
56 millions de francs ;
– l'avancement, d’un trimestre, de l’exécution de la mesure sur les allocations de
chômage aux isolés, passant de 42 à 43 % dans la deuxième période (34) : 73 mil-lions de francs.
Il convient enfin d'attirer l'attention sur le caractère définitif et récurrent de
certaines de ces mesures, dont l'impact financier, hors plan complémentaire de réduc-tions de charges patronales, dépasse les 2 milliards de francs par an (35).
3.1. Les mesures d’économie
Les mesures d’économie décidées en vue d’atteindre l’équilibre global de la
sécurité sociale ont concerné divers secteurs.
3.1.1. La branche de l’assurance maladie-invalidité
1° L’assurance soins de santé
Dans ce secteur, deux mesures très importantes ont été adoptées. Elles ont
consisté, d’une part, à instaurer, à partir du 1
erjanvier 1995, une norme limitant à
1,5 % la croissance des dépenses (36) et, d’autre part, à organiser la responsabilisa-tion financière des organismes assureurs (37)
.
En outre, diverses décisions visant à réduire les dépenses ont également été
prises, dont l’incidence financière globale a été évaluée, par les services techniques del’Institut national d’assurance maladie-invalidité (INAMI), à 30.648,2 millions defrancs pour la période allant du 1
erjanvier 1995 au 31 décembre 1998 (38).
Les mesures les plus importantes concernent :
– la réduction ou le blocage de certains honoraires, tarifs et forfaits médicaux
(réduction des dépenses : 11.498,8 millions de francs, soit 37,5 % du total) ;
(34) Il s'agit de 43 % de la rémunération perdue brute plafonnée.
(35) Commentaires et observations sur le projet de budget ajusté de l'Etat pour l'année
budgétaire 1999 ; rapport adopté en assemblée générale de la Cour des comptes du 14 avril 1999.
(36) Article 40, § 1er, de la loi relative à l’assurance obligatoire soins de santé et indem-
nités, coordonnée le 14 juillet 1994.  En partant d’une base de 395 milliards de francs en 1994,l’objectif budgétaire annuel global de l’assurance soins de santé ne peut croître que de 1,5 % par an,mais l’inflation est prise en compte et, chaque année, le Roi détermine des dépenses exceptionnellesou particulières qui ne sont pas prises en considération dans la base de calcul de cette norme decroissance maximale.
(37) Conformément aux dispositions combinées des articles 197, § 4, et 198, § 3, de la loi
du 14 juillet 1994, lorsqu’un organisme assureur clôture un exercice en déficit, il doit en couvrir unepartie, en l’occurrence actuellement 20 %, avec un plafond de couverture fixé pour l’ensemble desorganismes assureurs à 20 % de 2 % de l’objectif budgétaire annuel. 
(38) Conseil général des soins de santé, Document n° 98/86 du 17 septembre 1998. Le
principe est que les effets de chaque mesure d’économie décidée lors du conclave de l’année X sontévalués jusqu’au 31 décembre de l’année (X+1).
441 – de herziening of de blokkering van de prijs van bepaalde geneesmiddelen, de ver-
mindering van de terugbetaling van magistrale bereidingen, de aanpassing van deterugbetaling van geneesmiddelen in de ziekenhuisapotheken en de bevorderingvan de generische producten (uitgavenvermindering : 7.336,4 miljoen BEF, d.w.z.23,9 % van het totaal) ;
– het afschaffen van ziekenhuisbedden en herzieningen van de verpleegdagprijzen
in ziekenhuizen (uitgavenvermindering : 4.409,8 miljoen BEF, d.w.z. 14,4 % vanhet totaal).
De overige bepalingen hebben betrekking op medische beeldvormingstech-
nieken (uitgavenvermindering : 1.210,2 miljoen BEF), dialyse (851,4 miljoen BEF),erelonen voor tandartsen (600 miljoen BEF), medische revalidatie(500 miljoen BEF), evenals allerlei besparingen die de uitgaven met 4.241,6 mil-joen BEF verminderden (nieuwe raming van de indexeringsmassa, rusthuizen, kinesi-therapie, opticiens, verpleging, implantaten, bandagisten, orthopedie).
2° Vergoedingsverzekering
Met betrekking tot de arbeidsongeschiktheid die ten vroegste op 16 okto-
ber 1996 is begonnen, komt de ziekte- en invaliditeitsverzekering vanaf de 31e dagenkel nog tussen ten belope van 55 % in plaats van 60 % van het verloren inkomenvoor samenwonende rechthebbenden (39).
In de periode van 15 november 1996 tot 31 december 1998 heeft die maatregel
een totale geraamde besparing van 2.067,4 miljoen BEF opgeleverd (40).
3.1.2. De tak van de beroepsziekten
Twee besparingsmaatregelen werden genomen : de blokkering van de index-
aanpassing van de vergoedingen inzake ongeschiktheden van minder dan 16 % (41)en de afschaffing van het socio-economische luik (42) van de vergoeding voor bejaar-den van minstens 65 jaar (43).
Deze laatste maatregel heeft tussen 1994 en 1998 1.420 miljoen BEF opge-
bracht (44). Hij zou in 1999 meer dan 500 miljoen BEF moeten opbrengen.
(39) Koninklijk besluit van 13 november 1996 tot wijziging van artikel 87 van de wet
betreffende de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen, gecoördineerdop 14 juli 1994.
(40) D.w .z. 15,5 miljoen BEF in 1996, 747,1 miljoen BEF in 1997 en 1.304,8 miljoen BEF
in 1998.
(41) Artikel 60 van de wet van 30 maart 1994 houdende sociale bepalingen en het konink-
lijk besluit van 26 mei 1997 tot wijziging van de wetten betreffende de schadeloosstelling voorberoepsziekten, gecoördineerd op 3 juni 1970, in uitvoering van artikel 3, § 1, 4°, en § 2, van de wetvan 26 juli 1996 strekkende tot realisatie van de budgettaire voorwaarden tot deelname van Belgiëaan de Europese Economische en Monetaire Unie.
Totale uitgavenvermindering van 1994 tot 1998 : 82,2 miljoen BEF.
(42) De vergoedingen voor beroepsziekten omvatten twee delen, waarvan één gedeelte,
het "fysieke" bedoeld is om de zieke op fysiologisch vlak te vergoeden, en het andere, het "socio-economische", rekening houdt met de volgende vier criteria : de graad van lichamelijke ongeschikt-heid, de leeftijd, de opleiding en het werkgelegenheidsniveau van de woonplaats. 
(43) Artikelen 59 en 61 van de wet van 30 maart 1994 houdende sociale bepalingen, tot
wijziging van artikel 35bis van de wetten betreffende de schadeloosstelling voor beroepsziekten,gecoördineerd op 3 juni 1970.
(44) 60 miljoen BEF in 1994, 180 miljoen BEF in 1995, 300 miljoen BEF in 1996, 400 mil-
joen BEF in 1997 en 480 miljoen BEF in 1998.
442 – la révision ou le blocage du prix de certains médicaments, la réduction du rem-
boursement de préparations magistrales, l’adaptation du remboursement desmédicaments dans les officines hospitalières et la promotion de produits généri-ques (réduction des dépenses : 7.336,4 millions de francs, soit 23,9 % du total) ;
– la fermeture de lits d’hôpitaux et des révisions du prix de la journée d’hospitalisa-
tion (réduction des dépenses : 4.409,8 millions de francs, soit 14,4 % du total).
Les autres dispositions concernent l’imagerie médicale (réduction des dépen-
ses : 1.210,2 millions de francs), la dialyse (851,4 millions de francs), les honorairesdentaires (600 millions de francs), la rééducation fonctionnelle (500 millions defrancs), ainsi que des économies diverses, qui ont diminué les dépenses de4.241,6 millions de francs (réestimation de la masse d’indexation, maisons de repos,kinésithérapie, opticiens, soins infirmiers, implants, bandagistes, orthopédie).
2° L’assurance indemnités
En ce qui concerne les incapacités de travail qui ont débuté au plus tôt le 16
octobre 1996, l’assurance maladie-invalidité n’intervient plus, à partir du 31
ejour,
qu’à concurrence de 55 %, au lieu de 60 %, de la rémunération perdue pour les titu-laires cohabitants (39).
Pour la période du 15 novembre 1996 au 31 décembre 1998, cette mesure a
produit une économie totale estimée à 2.067,4 millions de francs (40).
3.1.2. La branche des maladies professionnelles
Deux mesures d’économie ont été prises : l’une a consisté à bloquer l’indexa-
tion des indemnités relatives aux incapacités inférieures à 16 % (41), tandis quel’autre concerne la suppression du volet socio-économique (42) de l’indemnisationpour les malades âgés d’au moins 65 ans (43).
Cette dernière mesure a rapporté 1.420 millions de francs entre 1994 et
1998 (44). Elle devrait rapporter plus de 500 millions de francs en 1999.
(39) Arrêté royal du 13 novembre 1996 modifiant l’article 87 de la loi relative à l’assurance
obligatoire soins de santé et indemnités coordonnée le 14 juillet 1994.
(40) Soit 15,5 millions de francs en 1996, 747,1 millions de francs en 1997 et 1.304,8 mil-
lions de francs en 1998.
(41) Article 60 de la loi du 30 mars 1994 portant des dispositions sociales et arrêté royal du
26 mai 1997 modifiant les lois relatives à la réparation des dommages résultant des maladies profes-sionnelles, coordonnées le 3 juin 1970, en exécution de l’article 3, § 1, 4°, et § 2, de la loi du 26 juillet1996 visant à réaliser les conditions budgétaires de la participation de la Belgique à l’Union écono-mique et monétaire européenne.
Réduction totale des dépenses de 1994 à 1998 : 82,2 millions de francs.
(42) Les indemnités de maladie professionnelle comprennent deux parties, dont l’une, dite
"physique", vise à dédommager le malade sur le plan physiologique, et l’autre, dite "socio-économi-que", tient compte des quatre critères suivants : le degré d’incapacité physique, l’âge, la formation etle niveau de l’emploi du lieu d’habitation.
(43) Articles 59 et 61 de la loi du 30 mars 1994 portant des dispositions sociales, modifiant
l’article 35 bisdes lois relatives à la réparation des dommages résultant des maladies professionnel-
les, coordonnées le 3 juin 1970.
(44) 60 millions de francs en 1994, 180 millions de francs en 1995, 300 millions de francs en
1996, 400 millions de francs en 1997 et 480 millions de francs en 1998. 
443 3.1.3. De tak van de pensioenen
Wat het pensioenstelsel van de werknemers betreft, werd met de invoering
van het globaal beheer tijdelijk een beroep gedaan op de repartitiereserves(8 miljard BEF in 1995). Zij werden op 1 augustus 1998 voor onbepaalde termijn terbeschikking van het globaal beheer gesteld zonder dat hiervoor intrest werdbetaald (45). Het stelsel der werknemerspensioenen beschikt thans nog enkel overeen rollend fonds van 500 miljoen BEF.
Er werden bovendien verschillende gerichte en structurele bezuinigingsmaat-
regelen genomen.
– Niet-indexering (46), vanaf 1 januari 1994, van de nieuwe renten beperkt tot de
nominale kapitalisatiewaarde (47). De opbrengst van die structurele maatregelwerd door de RVP voor 1994 op 200 miljoen BEF becijferd.
– Invoering van de solidariteitsbijdrage (48).Deze structurele maatregel tot vermin-
dering van de uitgaven (49) (vermindering met 1.675 miljoen BEF in 1995) inte-greerde aanvankelijk de vóór 1 januari 1995 geïnde kapitalen "pensioenen", zettedeze om in fictieve renten en voegde ze toe aan het pensioenbedrag dat als basisdient voor de berekening van de solidariteitsbijdrage. Dit bijzonder kenmerkwaarover door alle betrokken partijen intens werd gediscussieerd, werd uiteinde-lijk door de rechtbanken afgewezen ; deze hebben de rijksdienst in 1998 verplichtaan alle betrokken gepensioneerden dat gedeelte van de "solidariteits"-bijdrageterug te betalen (kostprijs : 1,4 miljard BEF) (50).
– Vermindering van het vakantiegeld en de aanvullende toeslag (51) en niet-be-
taling van dat vakantiegeld en die toeslag aan de nieuwe begunstigden tijdens heteerste pensioenjaar. Deze structurele maatregel heeft in 1995 tot een besparingvan 136 miljoen BEF geleid.
– Schrapping, vanaf 1 januari 1996, van de mogelijkheid de betaling van maximum
drie zevenden van de gekapitaliseerde waarde van de rente te bekomen (52).Deze structurele maatregel heeft in 1996 tot een besparing van 300 miljoen BEFgeleid.
– Overdracht van de erkende verzekeringsinstellingen van de wiskundige reserves
voor de vrouwen die 61 jaar zijn geworden en die hun rente niet hebben opge-vraagd (53). Het effect van die maatregel voor de RVP werd voor 1996 op800 miljoen BEF berekend.
(45) Koninklijk besluit van 18 mei 1998 tot uitvoering van artikel 39bis, § 2, van de wet
van 29 juni 1981 houdende de algemene beginselen van de sociale zekerheid voor werknemers.
(46) Er wordt aan herinnerd dat de indexering van de renten ten laste van het repartitie-
stelsel valt.
(47) Artikel 38 van de wet van 6 augustus 1993 houdende sociale en diverse bepalingen.(48) Artikel 68 van de wet van 30 maart 1994 houdende sociale bepalingen.(49) Het gaat om een "niet-uitgave" voor de RVP.(50) Koninklijk besluit van 21 oktober 1998 betreffende de afhouding op de pensioenen
bedoeld in artikel 68 van de wet van 30 maart 1994.
(51) Koninklijk besluit van 5 juni 1994 tot wijziging, wat het vakantiegeld en de aanvullen-
de toeslag bij het vakantiegeld betreft, van het koninklijk besluit van 21 december 1967 tot vaststel-ling van het algemeen reglement betreffende het rust- en overlevingspensioen voor werknemers.
(52) Artikel 115 van de wet van 20 december 1995 houdende sociale bepalingen. Er weze
aan herinnerd dat de winsten van het beheer van het kapitalisatiestelsel worden overgeheveld naarhet repartitiestelsel.
(53) Ibid. , artikel 116.
444 3.1.3. La branche des pensions
En ce qui concerne le régime de pension des salariés, la mise en place de la
gestion globale s’est tout d’abord traduite par des appels temporaires aux réserves derépartition, par exemple 8 milliards en 1995, pour en arriver, le 1
eraoût 1998, à leur
mise à la disposition de la gestion globale, pour une durée indéterminée, sans en per-cevoir les intérêts (45) . Le régime des pensions pour travailleurs salariés ne disposeplus aujourd’hui que d’un fonds de roulement de 500 millions de francs.
En outre, plusieurs mesures d’économie ponctuelles et structurelles ont été
prises.
– Non-indexation (46), à partir du 1
erjanvier 1994, des nouvelles rentes limitées à la
valeur nominale de capitalisation (47). Le rendement de cette mesure structurellea été chiffré par l’O.N.P. à 200 millions de francs en 1994.
– Introduction de la cotisation de solidarité (48). Cette mesure structurelle
réduisant les dépenses (49) (réduction de 1.675 millions de francs en 1995) inté-grait, au départ, les capitaux "pensions" perçus avant le 1
erjanvier 1995 pour les
transformer en rentes fictives et les ajouter au montant de pension servant au cal-cul de la cotisation de solidarité. Cette particularité, âprement discutée par toutesles parties en cause, sera finalement condamnée par les tribunaux, qui, en 1998,ont contraint l’Office à rembourser, à tous les pensionnés concernés, cette partiede la cotisation "solidarité" (coût : 1,4 milliard de francs) (50).
– Diminution du pécule de vacances et de l’allocation complémentaire (51) et non-
paiement de ce pécule et de cette allocation aux nouveaux bénéficiaires lors de lapremière année de pension. Cette mesure structurelle a abouti, en 1995, à uneéconomie de 136 millions de francs.
– Suppression, à partir du 1
erjanvier 1996, de la possibilité d’obtenir le paiement au
maximum des trois septièmes de la valeur capitalisée de la rente (52). Cette me-sure structurelle a engendré une économie de 300 millions de francs en 1996.
– Transfert, des organismes assureurs agréés, des réserves mathématiques pour les
femmes ayant atteint l’âge de 61 ans et n’ayant pas réclamé leur rente (53). L’effetde cette mesure pour l’O.N.P. a été chiffré à 800 millions de francs en 1996.
(45) Arrêté royal du 18 mai 1998 portant exécution de l’article 39 bis, § 2, de la loi du
29 juin 1981 établissant les principes généraux de la sécurité sociale des travailleurs salariés.
(46) Pour rappel, l’indexation des rentes est à la charge du régime de la répartition.
(47) Article 38 de la loi du 6 août 1993 portant des dispositions sociales et diverses.
(48) Article 68 de la loi du 30 mars 1994 portant des dispositions sociales.(49) Il s’agit d’une "non-dépense" pour l’O.N.P.(50) Arrêté royal du 21 octobre 1998, relatif à la retenue sur les pensions, visée à l’article
68 de la loi du 30 mars 1994.
(51) Arrêté royal du 5 juin 1994 modifiant, en ce qui concerne le pécule de vacances et le
pécule complémentaire au pécule de vacances, l’arrêté royal du 21 décembre 1967 portant règlementgénéral du régime de pension de retraite et de survie des travailleurs salariés.
(52) Loi du 20 décembre 1995 portant des dispositions sociales, article 115.  
Pour mémoire, les bénéfices de gestion du régime de la capitalisation sont transférés
au régime de la répartition.
(53) Ibid. , article 116.
445 – Indexering van de renten die ten belope van 2,8 miljard BEF in 1996 ten laste van
het kapitalisatiestelsel werden gelegd (54). 
– Overdracht van de indexeringslasten van de renten (55). Het betreft een gerichte
maatregel waardoor in 1997 machtiging werd verleend voor een tegemoetkomingvan 3 miljard BEF van het kapitalisatiestelsel ten voordele van het repartitiestel-sel.
– Aanpassing van de solidariteitsinhouding op de "pensioen"-kapitalen op 1 janu-
ari 1997, te storten aan de RVP (56). Het loutere feit dat de solidariteitsbijdragein één keer wordt afgehouden op het ogenblik van de storting van het "pensioen"-kapitaal aan de begunstigde, heeft in 1997 500 miljoen BEF opgebracht.
De hervorming van de pensioenen op 1 juli 1997 heeft de wetgeving inzake de
pensioenen van de werknemers en de zelfstandigen grondig gewijzigd (57). Ze streefthoofdzakelijk naar gelijkheid tussen mannen en vrouwen door een harmoniseringvan de bepalingen inzake de berekeningswijze van het rustpensioen.
In concreto heeft de hervorming geleid tot een verhoging van de pensioenleef-
tijd en de pensioenbreuk voor de vrouwen (58), de toepassing van een minimumloop-baan om te kunnen anticiperen op de normale pensioenleeftijd, de verlaging van deherwaarderingscoëfficiënt van de wedden tussen 1955 en 1975, en de toepassing vaneen minimumrecht per dienstjaar. Deze structurele maatregel heeft in 1997 naarschatting 474 miljoen BEF opgebracht.
(54) Ibid. , artikel 117.
(55) Koninklijk besluit van 4 december 1996 houdende maatregelen met het oog op de
aanpassing van de reglementering betreffende de financiering van de indexatie van de renten vanhet kapitalisatiestelsel in toepassing van de artikelen 2, § 1, en 3, § 1, 4°, en 62, van de wet van26 juli 1996 strekkende tot realisatie van de budgettaire voorwaarden tot deelname van België aande Europese Economische en Monetaire Unie. 
(56) Koninklijk besluit van 16 december 1996 tot wijziging van de wet van 30 maart 1994
houdende sociale bepalingen, met toepassing van de artikelen 15, 6°, en 49 van de wet van26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van dewettelijke pensioenstelsels en van de artikelen 2, § 1, en 3, § 1, 4°, en 62, van de wet van 26 juli 1996strekkende tot realisatie van de budgettaire voorwaarden tot deelname van België aan de EuropeseEconomische en Monetaire Unie.
(57) Wet van 26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid en tot vrijwaring van
de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels.
(58) Het optrekken van de pensioenleeftijd voor vrouwen gaat echter gepaard met een
stijging van het aantal werklozen op leeftijd en bruggepensioneerden, evenals met een stijging vande lasten van de vergoedingenverzekering.
446 – Indexation des rentes mise, à concurrence de 2,8 milliards de francs en 1996, à la
charge du régime de la capitalisation (54).
– Transfert de charges d’indexation des rentes (55). Il s’agit d’une mesure ponctuel-
le autorisant, en 1997, une intervention, à concurrence de 3 milliards de francs, durégime de la capitalisation au profit du régime de la répartition.
– Adaptation de la retenue de solidarité sur les capitaux "pensions" au 1
er janvier
1997, à verser à l’O.N.P. (56). Le simple fait de prélever la cotisation de solidaritéen une fois, au moment du versement du capital "pension" à son bénéficiaire, arapporté 500 millions de francs en 1997.
Par ailleurs, la réforme des pensions, entrée en vigueur le 1
erjuillet 1997, a
profondément modifié la législation relative aux pensions des salariés et des indépen-dants (57). Elle vise essentiellement à réaliser l’égalité entre hommes et femmes enharmonisant les dispositions relatives au mode de calcul de la pension de retraite. 
Concrètement, la réforme s’est traduite par un relèvement de l’âge de la pen-
sion pour les femmes (58), un relèvement de la fraction de pension pour les femmes,l’application d’une carrière minimale pour pouvoir anticiper l’âge normal de la pen-sion, l’abaissement du coefficient de réévaluation des salaires entre 1955 et 1975, ainsique l’application d’un droit minimum par année de service. Le rapport de cette me-sure structurelle a été évalué à 474 millions de francs en 1997.
(54) Ibid. , article 117.
(55) Arrêté royal du 4 décembre 1996 portant des mesures en vue d’adapter la réglemen-
tation relative au financement de l’indexation des rentes du régime de la capitalisation, en applica-tion des articles 2, § 1
er, et 3, § 1er, 4°, et § 2, de la loi du 26 juillet 1996 visant à réaliser les conditions
budgétaires de la participation de la Belgique à l’Union économique et monétaire européenne.
(56) Arrêté royal du 16 décembre 1996 modifiant la loi du 30 mars 1994 portant des dispo-
sitions sociales en application des articles 15, 6°, et 49 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisa-tion de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions et des articles 2,§1
er, et 3, § 1er, 4°, et 62 de la loi du 26 juillet 1996 visant à réaliser les conditions budgétaires de la
participation de la Belgique à l’Union monétaire et européenne.
(57) Loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabi-
lité des régimes légaux des pensions.
(58) Le relèvement de l’âge de la pension pour les femmes s’accompagne toutefois d’une
augmentation du nombre des chômeuses âgées et des prépensionnées, ainsi que d’une hausse descharges de l’assurance indemnités.
447 3.1.4. De tak van de werkloosheidsuitkeringen
De belangrijkste besparingsmaatregelen werden genomen in het verlengde
van het globaal plan en hadden betrekking op :
– de verlenging van de wachttijd van de jonge werkzoekenden (van 6 naar 9 maan-
den) (59). Volgens de berekeningen van de RVA leverde die structurele maatre-gel 614 miljoen BEF op voor 1995 (60) ;
– de verlenging van de werkstage vereist om werkloosheidsuitkeringen te kunnen
genieten (van 6 naar 12 maanden), waardoor de voorwaarden om toegang te krij-gen tot de uitkeringen strenger werden voor de werkzoekenden van 18 tot25 jaar (61) ;
– de inkorting met drie maanden van de tweede vergoedingsperiode (35 % van de
verloren geplafonneerde brutowedde) van samenwonende werklozen en bijgevolgeen snellere overgang naar de derde forfaitaire vergoedingsperiode (62). Debesparing vloeit voort uit het verschil tussen de forfaitaire vergoeding (12.000BEF/maand) en de vergoeding tegen 35 % (ongeveer 22.000 BEF/maand) : deopbrengst van deze structurele maatregel werd door de RVA voor 1994 op470 miljoen BEF geraamd.
Een nieuwe maatregel die op 1 januari 1996 in werking is getreden, wijzigde
de voorwaarden voor de uitsluiting van het genot van de uitkeringen voor langdurigewerklozen. Samenwonende werklozen kunnen voortaan worden uitgesloten als dewerkloosheidsduur hoger ligt dan de gemiddelde regionale duur van de werkloos-heid, vermenigvuldigd met 1,5 in plaats van met 2 vroeger, op basis van de leeftijd enhet geslacht (63). Deze structurele maatregel heeft geleid tot een stijging van het aan-tal uitsluitingen. De besparing werd door de RVA voor het jaar 1996 op836 miljoen BEF becijferd.
3.1.5. De tak van de kinderbijslagen
Twee maatregelen tot vermindering van de kinderbijslag werden
goedgekeurd : uitstel van de toekenning van het leeftijdssupplement van 16 tot18 jaar en vermindering met 50 % van de leeftijdssupplementen van de kinderen vande eerste rang, met uitsluiting van wezen en gehandicapten.
Volgens ramingen van de Rijksdienst voor de Kinderbijslag voor Werknemers
(RKW) kon via de eerste maatregel in 1997 99,3 miljoen BEF worden bespaard enin 1998 322,1 miljoen BEF. De besparingen als gevolg van de tweede maatregelbedragen voor die jaren respectievelijk 219,3 miljoen BEF en 777,4 miljoen BEF.
(59) Koninklijk besluit van 27 december 1993 tot wijziging van de artikelen 30, 31, 35, 36,
81, 82, 114, 115 en 116 van het koninklijk besluit van 25 november 1991 houdende de werkloosheids-reglementering.
(60) De besparing stemt overeen met 3 maanden wachtvergoeding (ongeveer 35.000 BEF
voor een samenwonende werkloze) voor iedere aanvraag vanaf 1 juli 1994.
(61) Bovenvermeld koninklijk besluit van 27 december 1993.(62) Bovenvermeld koninklijk besluit van 27 december 1993.(63) Koninklijk besluit van 22 november 1995 tot wijziging van het koninklijk besluit van
25 november 1991 houdende de werkloosheidsreglementering in het kader van het meerjarenplanvoor de werkgelegenheid.
448 3.1.4. La branche des allocations de chômage
Les principales mesures d’économies ont été prises dans le prolongement du
Plan global et portaient sur :
– la prolongation du stage d’attente des jeunes demandeurs d’emploi (de 6 à 9
mois) (59). Le rendement de cette mesure structurelle a été chiffré par l’ONEm à614 millions de francs pour 1995 (60) ;
– la prolongation du stage de travail requis pour bénéficier des allocations de chô-
mage (de 6 à 12 mois) : les conditions d’accès aux allocations sont ainsi renduesplus difficiles pour les demandeurs d’emploi de 18 à 25 ans (61) ;
– le raccourcissement, de trois mois, de la seconde période d’indemnisation (35 %
de la rémunération brute plafonnée perdue) des chômeurs cohabitants : passageplus rapide à la troisième période d’indemnisation, forfaitaire (62). L’économierésulte de la différence entre l’indemnisation forfaitaire (12.000 francs/mois) etl’indemnisation à 35 % (environ 22.000 francs/mois) : le rendement de cette me-sure structurelle a été évalué par l’ONEm à 470 millions de francs pour 1994.
Une nouvelle mesure, entrée en vigueur au 1
erjanvier 1996, a consisté à modi-
fier les conditions d’exclusion du bénéfice des allocations pour chômage de longuedurée. L’exclusion des chômeurs cohabitants est désormais possible si la durée duchômage excède la durée moyenne régionale du chômage multipliée par 1,5 au lieude 2 précédemment, en fonction de l’âge et du sexe (63). Cette mesure structurelle aabouti à une augmentation du nombre des exclusions. L’économie qui en résulte aété chiffrée par l’ONEm à 836 millions de francs pour l’année 1996.
3.1.5. La branche des allocations familiales
Deux mesures de réduction des allocations familiales ont été adoptées. Il
s’agit du report de l’octroi du supplément d’âge de 16 à 18 ans et de la diminution de50 % des suppléments d’âge des enfants du premier rang, à l’exception des orphelinset des handicapés.
Selon les estimations de l’Office national d’allocations familiales pour les tra-
vailleurs salariés (O.N.A.F.T.S.), la première mesure a permis d’économiser 99,3 mil-lions de francs en 1997 et 322,1 millions de francs en 1998. Les économies produitespar la seconde mesure s’élèvent respectivement à 219,3 millions de francs et777,4 millions de francs pour ces mêmes années.
(59) Arrêté royal du 27 décembre 1993 modifiant les articles 30, 31, 35, 36, 81, 82, 114, 115
et 116 de l’arrêté royal du 25 novembre 1991 portant réglementation du chômage.
(60) L’économie équivaut à 3 mois d’allocation d’attente (environ 35.000 francs pour un
chômeur cohabitant) pour toute demande à partir du 1er juillet 1994.
(61) Arrêté royal du 27 décembre 1993 précité.(62) Arrêté royal du 27 décembre 1993 précité.(63) Arrêté royal du 22 novembre 1995 modifiant l’arrêté royal du 25 novembre 1991 por-
tant réglementation du chômage dans le cadre du plan pluriannuel pour l’emploi.
449 3.2. Bijkomende inning van sociale bijdragen en andere ontvangsten
Het evenwicht van de sociale zekerheid werd ook nagestreefd middels de
inning van nieuwe ontvangsten.
3.2.1. Bijzondere sociale zekerheidsbijdrage
Het globaal plan voorzag in het realiseren van een op 10 miljard BEF geraam-
de besparing via een selectieve vermindering van de kinderbijslag op basis van hetgezinsinkomen. Omwille van praktische moeilijkheden werd van deze optie afgezienen een jaarlijkse bijzondere sociale zekerheidsbijdrage ingesteld (64). Het bedrag vandie bijzondere bijdrage is in functie van het netto belastbaar gezinsinkomen.
Sedert haar invoering op 1 april 1994 heeft die bijdrage (1999 inbegrepen)
103.771 miljoen BEF opgebracht.
3.2.2. Bijdrage voor de tewerkstelling van jobstudenten en voor het gebruik van een bedrijfs-
wagen
In uitvoering van de wet van 26 juli 1996 strekkende tot realisatie van de bud-
gettaire voorwaarden tot deelname van België aan de Europese Economische enMonetaire Unie werden twee nieuwe bijdragen ingesteld (65) : een solidariteitsbij-drage ten laste van de werkgever voor de tewerkstelling van studenten die niet zijnonderworpen aan het stelsel van de sociale zekerheid der werknemers en een solida-riteitsbijdrage ten laste van de werkgever voor het persoonlijk gebruik van een voer-tuig dat hij ter beschikking van de werknemer stelt.
Aangezien de bijdrage op bedrijfsvoertuigen niet het verhoopte bedrag heeft
opgeleverd (1.039 miljoen BEF tegenover het bedrag van 4.000 miljoen BEF dat aan-vankelijk in 1997 was gepland), heeft de RSZ de medewerking van de belastingadmi-nistratie gevraagd om zo volledig mogelijk na te gaan welke personen aan die bijdra-ge zijn onderworpen.
Die twee bijdragen hebben voor het globaal beheer tijdens de periode 1997-
1998 een bijkomende ontvangst van 3.866 miljoen BEF opgeleverd.
(64) Artikelen 106 tot 112 van de wet van 30 maart 1994 houdende sociale bepalingen.
(65) Koninklijk besluit van 23 december 1996 houdende maatregelen met het oog op de
invoering van een solidariteitsbijdrage op de tewerkstelling van studenten die niet onderworpen zijnaan het stelsel van de sociale zekerheid van de werknemers en koninklijk besluit van 20 decem-ber 1996 houdende maatregelen met het oog op de invoering van een solidariteitsbijdrage voor hetpersoonlijk gebruik van een voertuig ter beschikking gesteld door de werkgever. Die twee besluitenwerden genomen in uitvoering van artikel 3, § 1, 4°, van de wet van 26 juli 1996 strekkende tot reali-satie van de budgettaire voorwaarden tot deelname van België aan de Europese Economische enMonetaire Unie.
450 3.2. L’apport supplémentaire de cotisations sociales et d’autres recettes 
L’équilibre de la sécurité sociale a également été recherché par la voie de nou-
velles recettes.
3.2.1. La cotisation spéciale de sécurité sociale
Le Plan global avait prévu de réaliser une économie, estimée à 10 milliards de
francs, par le biais d’une réduction sélective des allocations familiales en fonction durevenu du ménage. En raison de difficultés de mise en pratique, cette option a étéabandonnée au profit de l’instauration de la cotisation spéciale annuelle de sécuritésociale (64). Le montant de cette cotisation spéciale est fixé en fonction du revenunet imposable du ménage.
Depuis son instauration au 1
eravril 1994 et jusqu’en 1999 y compris, la cotisa-
tion spéciale de sécurité sociale a rapporté un montant de 103.771 millions de francs.
3.2.2. Les cotisations pour l’occupation d’étudiants jobistes et pour l’utilisation d’un véhicule
de société
En exécution de la loi du 26 juillet 1996 visant à réaliser les conditions budgé-
taires de la participation de la Belgique à l’Union économique et monétaireeuropéenne, deux nouvelles cotisations ont été instaurées (65) : une cotisation desolidarité à la charge de l’employeur pour l’occupation d’étudiants non assujettis aurégime de la sécurité sociale des travailleurs salariés et une cotisation de solidarité àla charge de l’employeur pour l’utilisation personnelle d’un véhicule mis à la disposi-tion du travailleur par l’employeur.
Etant donné que la cotisation sur les véhicules d’entreprises n’a pas produit le
montant escompté (1.039 millions de francs contre 4.000 millions de francs initiale-ment prévus en 1997), l’O.N.S.S. a demandé la collaboration de l’administration fisca-le en vue de déterminer de manière plus complète les personnes assujetties à cettecotisation.
Ces deux cotisations ont fourni, pour la gestion globale, une recette supplé-
mentaire de 3.866 millions de francs durant la période 1997-1998.
(64) Articles 106 à 112 de la loi du 30 mars 1994 portant des dispositions sociales.
(65) Arrêté royal du 23 décembre 1996 portant des mesures en vue de l’instauration d’une
cotisation de solidarité pour l’occupation d’étudiants non assujettis au régime de sécurité sociale destravailleurs salariés et arrêté royal du 20 décembre 1996 portant des mesures en vue de l’instaurationd’une cotisation de solidarité pour l’utilisation personnelle d’un véhicule mis à la disposition parl’employeur.  Ces deux arrêtés ont été pris en exécution de l’article 3, § 1
er, 4°, de la loi du 26 juillet
1996 visant à réaliser les conditions budgétaires de la participation de la Belgique à l’Union écono-mique et monétaire européenne.
451 3.2.3. Uitzonderlijke bijdrage ten laste van de elektriciteitsproducenten
Het koninklijk besluit van 19 augustus 1997 heeft een enige bijdrage ten laste
van de elektriciteitsproducenten ingesteld, bij toepassing van de artikelen 2, §§ 2 en 3,en 3, § 1, 4° en 5°, van de wet van 26 juli 1996 strekkende tot realisatie van de budget-taire voorwaarden tot deelname van België aan de Europese Economische enMonetaire Unie.
Deze voor het jaar 1997 specifieke bijdrage wordt beschouwd als een onder-
deel van de alternatieve financiering. De opbrengst van die bijdrage werd respectie-velijk ten belope van 1.350 miljoen BEF toegekend aan het globaal financieel beheervan de sociale zekerheid der werknemers en ten belope van 150 miljoen BEF aan hetglobaal financieel beheer van het sociaal statuut der zelfstandigen.
3.2.4. Achterstallige bijdragen
Samen met de inbreng van die nieuwe bijdragen heeft het globaal beheer de
occasionele inbreng genoten van achterstallige bijdragen.
– In december 1997 heeft de RSZ-PPO aan het RSZ-globaal beheer een bedrag van
5,5 miljard BEF gestort bij wijze van het saldo van het jaar 1996 ten belope van2,2 miljard BEF, en de opbrengst van laattijdige aangiften van de begrotingsja-ren 1993, 1994 en 1995 (66).
– In 1997 heeft de RVP een bedrag van 1.032 miljoen BEF aan het globaal beheer
overgedragen dat in 1996 werd gestort bij wijze van bijdragesaldi van de RSZ-PPO.
– In het raam van de financiële verantwoordelijkheid van de verzekeringsinstellin-
gen heeft het RIZIV in 1997 85 % van het batig saldo ten opzichte van het begro-tingsobjectief van het jaar 1995, d.w.z. ongeveer 5 miljard BEF, gerecupereerd. Deniet-registratie van uitgaven in 1995 en het hiermee gepaard gaande doorschuivenvan facturen naar 1996, relativeren echter die uitzonderlijke ontvangst.
– In 1996 en in 1998 heeft het RSZ-globaal beheer bovendien de betaling van ach-
terstallige bijdragen van het Franstalig en het Nederlandstalig onderwijs ten belo-pe van respectievelijk 2.183 miljoen BEF en 4.106 miljoen BEF ontvangen, waar-van 3.000 miljoen BEF betrekking heeft op lasten van het verleden.
3.2.5. Verbetering van de inning van de bijdragen (voorschotten)
De basisstructuur voor het inningssysteem van de bijdragen bevat twaalf
maandelijkse termijnen voor de betaling van de voorschotten en vier trimestriële ter-mijnen voor de verschuldigde saldi. Bovendien beschikken de erkende sociale secre-tariaten over preferentiële termijnen.
(66) De facturatie van de sociale aangiften werd in 1992 vertraagd door de realisatie van
een proefproject bij de RSZ-PPO. Zie in dat verband het 155e Boek van Opmerkingen, deel I,pp. 185-231.
452 3.2.3. La cotisation exceptionnelle à la charge des producteurs d’électricité
L’arrêté royal du 19 août 1997 a instauré une cotisation unique à la charge des
producteurs d’électricité, en application des articles 2, §§ 2 et 3, et 3, § 1er, 4° et 5°, de
la loi du 26 juillet 1996 visant à réaliser les conditions budgétaires de la participationde la Belgique à l’Union économique et monétaire européenne. 
Cette cotisation, spécifique à l’année 1997, est considérée comme faisant par-
tie du financement alternatif. Le produit de cette cotisation a été attribué à raison,respectivement, de 1.350 millions de francs à la gestion financière globale de la sécu-rité sociale des travailleurs salariés et de 150 millions de francs à la gestion financièreglobale du statut social des travailleurs indépendants.
3.2.4. Les arriérés de cotisations
Conjointement à l'apport de ces nouvelles cotisations, la gestion globale a
bénéficié d'apports occasionnels d'arriérés de cotisations.
– En décembre 1997, l’O.N.S.S. – A.P.L. a versé à l'O.N.S.S. – Gestion globale un
montant de 5,5 milliards de francs représentant le solde de l'année 1996, à concur-rence de 2,2 milliards de francs, et le produit des déclarations tardives des exerci-ces 1993, 1994 et 1995 (66).
– En 1997, l'O.N.P. a transféré à la gestion globale un montant de 1.032 millions de
francs, qui lui avait été versé en 1996 à titre de soldes de cotisations de l'O.N.S.S. –A.P.L.
– Dans le cadre de la responsabilité financière des organismes assureurs, l'INAMI a,
en 1997, récupéré 85 % du boni par rapport à l'objectif budgétaire de l'année1995, soit environ 5 milliards de francs. Le non-enregistrement de dépenses en1995 et les glissements de factures vers 1996 qui en ont résulté viennent toutefoisrelativiser cette recette exceptionnelle.
– En 1996, puis en 1998, l'O.N.S.S. – Gestion globale a bénéficié notamment du
paiement d'arriérés de cotisations par l'enseignement francophone et l'enseigne-ment néerlandophone à raison, respectivement, de 2.183 millions de francs et de4.106 millions de francs, dont 3.000 millions de francs de charges du passé.
3.2.5. L'amélioration de la perception des cotisations (provisions)
Douze échéances mensuelles, pour le paiement des provisions, et quatre
échéances trimestrielles, pour les soldes dus, constituent l’ossature du système de col-lecte des cotisations. De plus, les secrétariats sociaux agréés disposent de délais préfé-rentiels.
(66) La mise en œuvre, en 1992, d'un projet - pilote à l'O.N.S.S. - A.P.L. a retardé la factu-
ration des déclarations sociales.  Voir, à ce sujet, le 155eCahier d’observations, fascicule Ier, pp. 184-
231.
453 46%5%
49%
Provisies Saldi bijdragen Bijdragen jaarlijkse vakantieDe werkgevers die de sociale bijdragen niet op de trimestriële vervaldagen
storten, stellen zich bloot aan allerlei burgerrechtelijke sancties ; het gaat met nameom een vermeerdering van het verschuldigde bedrag met 10 % en een verwijlintrestvan 7 % per jaar vanaf het verstrijken van de wettelijke termijnen tot de dag van be-taling.
Bij de RSZ heeft het belang van de voorschotten, zowel in de samenstelling
van de dagontvangsten (67) als in het totaal van de geïnde bedragen, een aanpassingvan de reglementering noodzakelijk gemaakt om het rendement van de inning ervante verbeteren.
(67) "Dagelijkse ontvangsten van de RSZ : een analyse". Stuk 98/1056, Beheerscomité van
de sociale zekerheid van 15 mei 1998. De analyse betreft de jaren 1995 tot 1997.
4542/3 van de ondernemingen dragen t.b.v. 5% bij in het totaal bedrag der
bijdragen
1/3 van de ondernemingen dragen via voorschotten t.b.v. 95% bij in het
totaalbedrag van de bijdragenSamenstelling van de in 1997 bij de RSZ geregistreerde
dagontvangsten 46%5%
49%
Provisions Soldes des cotisations Cot. Vacances annuellesUn ensemble de sanctions civiles légales, à savoir une majoration de 10 % du
montant dû et un intérêt de retard de 7 % l'an, à partir de l'expiration des délais lé-gaux jusqu'au jour du paiement, est appliqué aux employeurs qui ne versent pas lescotisations sociales aux échéances trimestrielles.
A l'O.N.S.S., l'importance des provisions, tant dans la composition des recet-
tes journalières (67) que dans le total des montants perçus, a rendu nécessaire uneadaptation de la réglementation afin d’améliorer le rendement de leur perception.
(67) "Recettes journalières de l'O.N.S.S. : une analyse".  Doc. 98/1056, Comité de gestion
de la sécurité sociale du 15 mai 1998.  Cette analyse porte sur les années 1995 à 1997.
4552/3 des entreprises contribuent à 5% du montant total des cotisations
1/3 des entreprises soumises à provisions contribuent à 95% du
montant total des cotisationsComposition des recettes journalières enregistrées à
l'O.N.S.S. en 1997 Om de omvang van de voorschotten te doen toenemen werd het aandeel van
de maandelijkse bedragen opgetrokken en steeg het van 25 % tot 30 % van de aange-geven bijdragen (68). Het koninklijk besluit van 6 april 1995 heeft daarenboven debetalingsmodaliteiten van de voorzieningen voor het 4e trimester van elk jaar gewij-zigd en heeft de eerste twee voorschotten op 35 % en het derde op 20 % gebracht.
Die verhoging had een enig effect van meer dan 20 miljard BEF op de ont-
vangsten uit bijdragen in 1995.
Naar aanleiding van de begrotingscontrole van 1996 werd beslist de opbrengst
van de inning van de sociale bijdragen te verbeteren. In dat perspectief diende mid-dels een diepgaande studie met betrekking tot de voorschotten, uitgevoerd door eenwerkgroep binnen de RSZ, advies te worden uitgebracht nopens de opportuniteit vaneen systeem van maatregelen dat de niet-naleving van de wettelijke bepalingen inza-ke de betaling der voorschotten sanctioneert.
Aan deze demarche ging een sensibiliseringscampagne van de RSZ vooraf bij
de werkgevers die in gebreke bleven. Bepaalde werkgevers stortten immers nooit deeisbare maandelijkse voorschotten maar betaalden integraal de verschuldigde bijdra-gen op de trimestriële vervaldagen waardoor zij aan sancties konden ontsnap-pen (69).
Na verschillende sensibiliseringscampagnes waarvan de positieve gevol-
gen (70) met de tijd verminderden, heeft de RSZ de invoering, vanaf 1 januari 1999,voorgesteld van een forfaitaire sanctie die 1 % van het beginbedrag van de bijdragen-schijf bedraagt, waarin de in gebreke blijvende werkgever zich situeert (71). Het in dewet vastgelegde beginsel moet nog bij koninklijk besluit worden geconcretiseerd.
3.2.6. Stijging van het percentage van de alternatieve financiering
De meeste middelen van de sociale zekerheid zijn thans nog afkomstig van
afhoudingen op de inkomsten uit arbeid. Het globaal plan (72) heeft echter sedert1994 (73) nieuwe financieringsbronnen in het leven geroepen. De regering wou, inhet raam van haar beleid tot bevordering van de werkgelegenheid, de afhoudingenop de wedden verlichten en compenserende financieringsmiddelen zoeken.
(68) Koninklijke besluiten van 25 januari 1993 en 6 april 1995 tot wijziging van artikel 34
van het koninklijk besluit van 28 november 1969, genomen ter uitvoering van de wet van27 juni 1969 tot herziening van de besluitwet van 28 december 1944 betreffende de maatschappelijkezekerheid der arbeiders.
(69) "Maatregelen met het oog op de betaling van de maandelijkse voorschotten op de
sociale zekerheidsbijdragen" – 155e Boek van Opmerkingen, deel I, pp. 177-183.
(70) Stijging van de in het 3 trimester van het jaar 1996 geïnde bedragen met 6 tot 7 mil-
jard BEF, en aanzienlijke stijging van de voorschotten voor een bedrag van 3,5 miljard BEF in 1998.
(71) Artikel 64 van de wet van 25 januari 1999 houdende sociale bepalingen.
(72) Tot in 1990 werden de verminderingen van sociale bijdragen in het raam van de
Maribeloperatie reeds gefinancierd door middel van afhoudingen op de opbrengst van de accijns-rechten en de BTW. Door de afschaffing van nagenoeg alle fondsen als gevolg van de hervormingvan de rijkscomptabiliteit bij wet van 28 juni 1989 verdween vanaf 1991 echter het fonds waarlangsde middelen transiteerden die werden afgehouden van de opbrengst van de accijnsrechten en deBTW. In de loop van de jaren 1991 tot 1993 werd het verlies aan ontvangsten van de inningsinstellin-gen van de sociale zekerheid gecompenseerd door de overdrachten van kredieten ingeschreven in debegroting van het Ministerie van Sociale Voorzorg.
(73) Op 1 augustus 1993 wat de bijdrage op de energie bedraagt.
456 Afin d'augmenter l'importance des provisions, la part des montants mensuels
a été revue à la hausse, passant ainsi de 25 à 30 % des cotisations déclarées (68). Deplus, l'arrêté royal du 6 avril 1995 a modifié les modalités de paiement des provisionsdu 4
etrimestre de chaque année en portant les deux premières provisions à 35 % et
la troisième à 20 %.
Cette hausse a eu un effet unique de plus de 20 milliards de francs sur les
recettes de cotisations en 1995.
Lors du contrôle budgétaire de 1996, la décision fut prise d'améliorer le ren-
dement de la perception des cotisations sociales. Dans cette perspective, une étudeapprofondie sur les provisions, réalisée par un groupe de travail institué au sein del'O.N.S.S., fut chargée d'émettre un avis sur l'opportunité de mettre en place unsystème de mesures sanctionnant le non-respect des dispositions légales en matièrede paiement des provisions.
Cette démarche faisait suite aux campagnes de sensibilisation menées par
l'O.N.S.S. auprès des employeurs en défaut. Il avait en effet été constaté que certainsemployeurs ne s’acquittaient jamais des provisions mensuelles exigibles mais veil-laient à verser l’intégralité des cotisations dues aux échéances trimestrielles, échap-pant ainsi à toute sanction (69).
Après plusieurs campagnes de sensibilisation, dont les effets positifs (70) a-
vaient tendance à s’estomper avec le temps, l’O.N.S.S. a proposé la mise en place, au1
erjanvier 1999, d’une sanction forfaitaire, qui s’élève à 1 % du montant de départ de
la tranche de cotisations dans laquelle se situe l’employeur en défaut (71). Le princi-pe établi dans la loi doit encore être concrétisé par arrêté royal.
3.2.6. Le relèvement du taux du financement alternatif
Si la plupart des ressources de la sécurité sociale proviennent encore à l’heure
actuelle de prélèvements sur les revenus du travail, de nouvelles sources de finance-ment, envisagées par le Plan global (72), ont été instaurées depuis 1994 (73). Pour leGouvernement, il s’agissait, dans le cadre de sa politique de promotion de l’emploi,d’alléger les prélèvements opérés sur les rémunérations et de rechercher des moyensde financement compensatoires.
(68) Arrêté royal du 25 janvier 1993 et arrêté royal du 6 avril 1995 modifiant l’article 34 de
l’arrêté royal du 28 novembre 1969, pris en exécution de la loi du 27 juin 1969 révisant l’arrêté-loi du28 décembre 1944 concernant la sécurité sociale des travailleurs.
(69) "Mesures pour assurer le paiement des provisions mensuelles de cotisations socia-
les" ; 155
eCahier d'observations, fascicule Ier, pp. 176 -182.
(70) Hausse des montants perçus au 3etrimestre de l’année 1996, de l’ordre de 6 à 7 mil-
liards de francs, et accroissement sensible des provisions, pour un montant de 3,5 milliards de francsen 1998.
(71) Article 64 de la loi du 25 janvier 1999 portant des dispositions sociales.(72) Jusqu’en 1990, les réductions de cotisations sociales décidées dans le cadre de l’opéra-
tion Maribel avaient déjà été financées au moyen de prélèvements opérés sur le produit des droitsd’accises et de la T.V.A.  La suppression de la quasi-totalité des fonds, résultant de la réforme de lacomptabilité de l’Etat organisée par la loi du 28 juin 1989, a toutefois entraîné, à partir de 1991, ladisparition du fonds par lequel transitaient les moyens prélevés sur le produit des droits d’accises etde la T.V.A.  Au cours des années 1991 à 1993, la perte de recettes encourue par les organismes per-cepteurs de cotisations sociales avait été compensée par des transferts de crédits inscrits au budgetdu ministère de la Prévoyance sociale.
(73) Le 1
eraoût 1993 en ce qui concerne la cotisation sur l’énergie.
457 Aanvankelijk werd de alternatieve financiering verzekerd door :
– een gedeelte van de opbrengst van de aanvullende crisisbijdrage ;– de opbrengst van de stijging van de accijnzen en de BTW ;– de opbrengst van de stijging van de roerende en onroerende voorheffing ;– de opbrengst van de energiebijdrage (74).
Met uitzondering van de aanvullende crisisbijdrage, die tot in 1996 aan de
sociale zekerheid werd toegewezen, bestaat de alternatieve financiering alleen nog inde vorm van een afhouding op de opbrengst van de BTW.
De percentages en de bedragen van de afhoudingen zijn als volgt geëvolueerd.
(in miljoen BEF)
Alternatieve
financiering 82.122 100.166 113.575 114.432 120.443Afhoudings-
percentage op de
BTW-opbrengst 11,72806 % 15,20645 % 20,24110 % 20,24110 % (75) 20,313 %
Lopende ontvangsten
van het globaal 
beheer 1.243.148 1.278.984 1.349.592 1.390.950 1.444.938
Relatief belang 6,6 % 7,83 % 8,42 % 8,23 % 8,33 %
De aanzienlijke stijging van het afhoudingspercentage tussen 1996 en 1997
betekende een compensatie voor de stopzetting, in 1997, van de bestemming van deaanvullende crisisbijdrage voor de sociale zekerheid.
De opbrengst van de alternatieve financiering wordt op basis van een sleutel
verdeeld tussen het stelsel van de werknemers en dat van de zelfstandigen, na aftrekvan de bedragen bestemd voor de financiering van de veiligheidscontracten in de sec-tor van de provinciale en plaatselijke overheidsdiensten, evenals voor de administra-tieve omkadering van de plaatselijke werkgelegenheidsagentschappen.
(74) De opbrengst van die bijdrage werd aanvankelijk aan de RSZ toegekend ter compen-
satie van de Maribeloperatie, om te worden geïntegreerd in de gewone sociale zekerheidsbijdragen.De Maribeloperatie kent aan de werkgevers die aan minstens één van de wetten in verband met desluiting van ondernemingen zijn onderworpen een vermindering van de werkgeversbijdragen toe tengunste van het arbeiderspersoneel.  De werkgevers in de stookoliehandel, de geneeskundige verzor-ging, de verzekeringen, leningen, banken, gas en elektriciteit worden uitgesloten.
(75) Koninklijk besluit van 24 maart 1999 tot vaststelling voor 1999 van het toewijzings-
percentage van de opbrengst van de belasting over de toegevoegde waarde aan de sociale zekerheiden van de verdeelsleutel tussen het stelsel van de werknemers en het stelsel der zelfstandigen.
458 Initialement, le financement alternatif était assuré par :
– une partie du produit de la contribution complémentaire de crise,– le produit de l’augmentation des accises et de la T.V.A.,– le produit de l’augmentation du précompte mobilier et immobilier,– le produit de la cotisation sur l’énergie (74).
A l'exception de la contribution complémentaire de crise, dont l'affectation à
la sécurité sociale a été maintenue jusqu'en 1996, le financement alternatif a pris laforme unique d'un prélèvement sur le produit de la T.V.A.
Le taux et les montants des prélèvements ont évolué de la manière suivante.
Financement
alternatif 82.122 100.166 113.575 114.432 120.443Taux de prélèvement
sur le produit
de la T.V.A. 11,72806 % 15,20645 % 20,24110 % 20,24110 % (75) 20,313 %
de la gestion
globale 1.243.148 1.278.984 1.349.592 1.390.950 1.444.938
Importance relative 6,6 % 7,83 % 8,42 % 8,23 % 8,33 %
La hausse importante du taux de prélèvement entre 1996 et 1997 a compensé
le terme mis, en 1997, à l’affectation de la contribution complémentaire de crise à lasécurité sociale.
Le produit du financement alternatif est réparti, selon une clef, entre le régi-
me des travailleurs salariés et celui des indépendants, après déduction de montantsdestinés au financement des contrats de sécurité dans le secteur des administrationsprovinciales et locales, ainsi qu’à l’encadrement administratif des agences localespour l’emploi.
(74) Le produit de cette cotisation a été attribué initialement à l’O.N.S.S., en compensa-
tion de l’opération Maribel, pour être intégré dans les cotisations ordinaires de sécurité sociale.L’opération Maribel accorde, aux employeurs soumis à au moins une des lois relatives à la fermeturedes entreprises, une réduction de cotisations patronales en faveur du personnel ouvrier.  Sont exclusde ce champ d’application les employeurs liés au commerce du pétrole, aux soins de santé, aux assu-rances, prêts, banques, gaz et électricité.
(75) Arrêté royal du 24 mars 1999, fixant, pour 1999, le pourcentage d’attribution du pro-
duit de la taxe sur la valeur ajoutée à la sécurité sociale, ainsi que la clef de répartition entre le régi-me des salariés et le régime des indépendants.
459 3.3. Overdracht of terbeschikkingstelling van bepaalde gelden voor de sociale zekerheid
De overdracht van bepaalde gelden afkomstig van de verschillende takken
heeft eveneens bijgedragen tot het evenwicht van de sociale zekerheid.
3.3.1. Inbreng van de reserves van de sociale zekerheid
1° Types reserves en hun verschillende aanwendingen
De terbeschikkingstelling van de reserves van de sociale zekerheidsinstellin-
gen betekende een aanzienlijke financiële injectie voor het globaal beheer.
Vooraf dient een onderscheid te worden gemaakt tussen de reserves die res-
sorteren onder één van de stelsels van dat beheer en die dateren van periodes vanvóór 1 januari 1995 (76), en de overige reserves. Deze laatste reserves vallen op hunbeurt uiteen in twee categorieën :
– de reserves met betrekking tot residuele kapitalisatiestelsels, hoofdzakelijk bij de
RVP en het FAO ;
– de repartitiereserves van de sectoren die niet behoren tot het globaal beheer, nl.
de sectoren van de beroepsziekten en de kinderbijslag van het personeel van deprovinciale en plaatselijke overheidsdiensten.
De repartitiereserves van de takken behorend tot het globaal beheer, aange-
legd in de loop van periodes vóór 1 januari 1995, werden op nagenoeg39 miljard BEF geraamd. Het grootste deel van die reserves bevond zich bij de RVP.
Zij werden gedurende korte periodes ter beschikking van het globaal beheer
gesteld om aan thesaurietekorten het hoofd te kunnen bieden. Sommige reserveswerden kosteloos ter beschikking gesteld (RVP), andere via leningen op intrest.
2° Chronologische evolutie van de financiële bijdrage van de reserves aan het glo-
baal beheer
– Toewijzing, gedurende het jaar 1995, van de toename van de repartitiereserves
aan het globaal beheer (77).
In het vroegere systeem van sectorieel beheer ging de RSZ over tot de techni-
sche verdeling van zodra alle elementen, nodig voor het vaststellen van het jaarlijksaan elke instelling verschuldigde bedrag (bijdragen, intresten, bedragen van de bij-drageverminderingen, oninbare bijdragen, beheerskosten, enz.) bekend waren. DeRSZ bepaalde het terug te vorderen of te storten saldo, rekening houdend met dedoor de instellingen ontvangen voorschotten.
(76) Het principe zelf van het globaal beheer, nl. aan de sociale zekerheidsinstellingen
slechts de middelen ter beschikking stellen noodzakelijk om hun uitgaven het hoofd te kunnen bie-den, sluit voor hen iedere mogelijkheid uit om sedert 1 januari 1995 repartitiereserves aan te leggen.Vanaf die datum is die mogelijkheid immers uitsluitend voorbehouden aan het RSZ-globaal beheer. 
(77) Koninklijk besluit van 13 november 1996 tot toewijzing van de toename van de repar-
titiereserves gedurende het jaar 1995 aan het globaal financieel beheer met toepassing van artikel 9,tweede lid, van de wet van 26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid.
460 3.3. Le transfert ou la mise à disposition de certains fonds à la sécurité sociale
Le transfert de certains fonds en provenance des différentes branches a égale-
ment contribué à assurer l’équilibre de la sécurité sociale.
3.3.1. L’apport des réserves de la sécurité sociale
1° Les types de réserves et leurs différents usages
La mise à disposition des réserves détenues par les organismes de sécurité
sociale a constitué un apport non négligeable pour la gestion globale.
Au préalable, il convient de distinguer les réserves qui ressortissent à un des
régimes appartenant à ladite gestion et relèvent de périodes antérieures au 1erjanvier
1995 (76), des autres réserves. Ces dernières se subdivisent à leur tour en deux caté-gories :
– les réserves afférentes à des régimes résiduaires de capitalisation, principalement
détenues par l’O.N.P. et le FAT ;
– les réserves de répartition de secteurs n’appartenant pas à la gestion globale, à
savoir les secteurs des maladies professionnelles et des allocations familiales dupersonnel des administrations provinciales et locales.
Les réserves de répartition des branches appartenant à la gestion globale,
constituées au cours des périodes antérieures au 1
erjanvier 1995, ont été évaluées à
un montant d’environ 39 milliards de francs, dont la majeure partie était détenue parl'O.N.P. 
Ces réserves ont été, partiellement, mises à la disposition de la gestion globale
pendant de courtes périodes afin de faire face à des impasses de trésorerie. Certainesmises à disposition étaient gratuites (O.N.P.), tandis que d’autres ont fait l’objet deprêts avec intérêts.
2° Evolution chronologique de la contribution financière des réserves à la gestion
globale
– Affectation, durant l'année 1995, de l'accroissement des réserves de répartition à
la gestion globale (77)
Pour rappel, dans le système antérieur de gestion sectorielle, l'O.N.S.S. procé-
dait à la répartition technique lorsque étaient connus tous les éléments concourant àla fixation du montant dû annuellement à chaque organisme (cotisations, intérêts,montant des réductions de cotisations, cotisations irrécouvrables, frais de gestion,etc.). L’O.N.S.S. déterminait le solde à récupérer ou à verser compte tenu des avan-ces perçues par les organismes. 
(76) Par ailleurs, il importe de souligner que le principe même de la gestion globale, qui
consiste à n’attribuer aux organismes de la sécurité sociale que les moyens nécessaires pour faireface à leurs dépenses, exclut toute possibilité, pour ceux-ci, de constituer des réserves de répartitiondepuis le 1
erjanvier 1995.  A partir de cette date, cette faculté est, en effet, exclusivement réservée à
l’O.N.S.S. - Gestion globale.
(77) Arrêté royal du 13 novembre 1996 portant affectation de l'accroissement des réserves
de répartition durant l'année 1995 à la gestion financière globale en application de l'article 9, alinéa2, de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale.
461 Bij de invoering van het globaal beheer dienden de boekhoudkundige saldi
per 31 december 1994 te worden vastgesteld. Bepaalde instellingen werden metdebetsaldi geconfronteerd (78) en andere met creditsaldi. In augustus 1995 heeft deRSZ de creditsaldi per 31 december 1994 aan de instellingen terugbetaald, zijnde eenbedrag van 9.762 miljoen BEF (79). De RSZ-PPO heeft hetzelfde gedaan voor eenbedrag van 1.277 miljoen BEF. Het aan de instellingen terugbetaalde bedrag beliepaldus 11.039 miljoen BEF.
In maart 1996 werd voorgesteld het tekort van het jaar 1995 te financieren
door de teruggave aan het globaal beheer van de voordien terugbetaalde bedragen.Het koninklijk besluit van 13 november 1996 heeft die teruggave geofficiali-seerd (80).
– Lening van 17 miljard BEF bij de instellingen van de sociale zekerheid 
Ter aanzuivering van het thesaurietekort van 1995 heeft het BCSZ in 1996
beslist een lening van 17 miljard BEF met een looptijd van 10 jaar aan te gaan bij deinstellingen die over reserves beschikken. De beheerscomités van de betrokkeninstellingen hebben het principe van die lening ten belope van de volgende bedragengoedgekeurd : RVP 6,5 miljard BEF, RKW 4,5 miljard BEF, FAO 4,0 miljard BEFen FBZ 2,0 miljard BEF.
Die lening impliceert dat de financiële toestand van het globaal beheer van
groter belang is dan het aanhouden van de reserves door de instellingen.
– Overdracht van de reserves naar het globaal beheer
In het koninklijk besluit van 18 mei 1998 zijn twee verschillende maatregelen
opgenomen met betrekking tot de reserves (81).
Enerzijds worden de reserves die nog in het bezit zijn van de instellingen voor
een totaal bedrag van 23.432 miljoen BEF, zonder intrest en voor onbepaalde tijd terbeschikking van het globaal beheer gesteld. Het betreft de reserves van respectieve-lijk de RVP voor 23.090 miljoen BEF, de RKW voor 110 miljoen BEF en het FBZvoor 232 miljoen BEF. De instellingen zouden een schuldvordering ten aanzien vanhet RSZ-globaal beheer behouden.
(78) Het RIZIV heeft 87,2 miljoen BEF terugbetaald, terwijl de RVA nog steeds een
begrotingsschuld van nagenoeg 18 miljard BEF heeft, die voorkomt op de actiefzijde van de balansvan de RSZ.
(79) RKW : 1.756 miljoen BEF ; RVP : 7.425 miljoen BEF ; FBZ : 581 miljoen BEF ;
FAO : 80 miljoen BEF, in mindering gebracht van zijn behoeften.
(80) Koninklijk besluit van 13 november 1996 tot toewijzing van de toename van de repar-
(81) Koninklijk besluit houdende uitvoering van artikel 39bis, § 2, 3e lid, van de wet van
29 juni 1981 houdende de algemene beginselen van de sociale zekerheid voor werknemers.
462 Lors de l’instauration de la gestion globale, il a fallu procéder à la détermina-
tion des soldes comptables au 31 décembre 1994. Il est apparu, à cette occasion, quecertains organismes conservaient des soldes débiteurs (78) et d'autres des soldes cré-diteurs. En août 1995, l'O.N.S.S. a remboursé aux organismes les soldes créditeurs au31 décembre 1994, soit 9.762 millions de francs (79) et l'O.N.S.S. – A.P.L. a fait demême pour un montant de 1.277 millions de francs, ce qui porte à un total de11.039 millions de francs le montant remboursé aux organismes. 
En mars 1996, il a été proposé de financer le déficit de l'année 1995 par la
restitution, à la gestion globale, des montants précédemment remboursés. L'arrêtéroyal du 13 novembre 1996 a officialisé cette restitution (80).
– Emprunt de 17 milliards de francs auprès des organismes de sécurité sociale
Dans le but d'apurer le déficit de trésorerie de 1995, le C.G.S.S. a, en 1996,
décidé de contracter, pour une durée de 10 ans, un emprunt de 17 milliards de francsauprès des organismes disposant de réserves. Les comités de gestion des organismesconcernés ont approuvé le principe de ce prêt à concurrence des montants suivants :l'O.N.P. 6,5 milliards, l’O.N.A.F.T.S. 4,5 milliards, le FAT 4,0 milliards et le F.M.P.2,0 milliards de francs. 
Cet emprunt implique, dans sa conception, que la situation financière de la
gestion globale prévaut sur la possession des réserves par les organismes.
– Transfert des réserves à la gestion globale
L’arrêté du 18 mai 1998 comporte deux mesures différentes ayant trait aux
réserves (81).
D'une part, il prévoit la mise à la disposition de la gestion globale, sans
intérêts et pour une durée indéterminée, des réserves encore détenues par les orga-nismes, pour un montant total de 23.432 millions de francs. Il s'agit des réserves,respectivement, de l'O.N.P. pour 23.090 millions de francs, de l'O.N.A.F.T.S. pour110 millions de francs et du F.M.P. pour 232 millions de francs. Les organismes con-serveraient une créance à l'égard de l'O.N.S.S. – Gestion globale.
(78) L'INAMI a remboursé 87,2 millions de francs, tandis que l'ONEm a toujours une
dette budgétaire de quelque 18 milliards de francs, qui se retrouve à l'actif du bilan de l'O.N.S.S.
(79) O.N.A.F.T.S. : 1.756 millions ; O.N.P. : 7.425 millions ; F.M.P. : 581 millions ; FAT :
80 millions, mis en déduction de ses besoins.
(80) Arrêté royal portant affectation de l'accroissement des réserves de répartition durant
l'année 1995 à la gestion financière globale en application de l'article 9, alinéa 2, de la loi du 26 juil-let 1996 portant modernisation de la sécurité sociale.
(81) Arrêté royal portant exécution de l'article 39 bis, § 2, 3
ealinéa, de la loi du 29 juin
1981 établissant les principes généraux de la sécurité sociale des travailleurs salariés.
463 Anderzijds zet het besluit het nog af te lossen bedrag van de lening van 17 mil-
jard BEF die in 1996 door de instellingen aan het RSZ-globaal beheer werd toege-staan, om in een renteloze terbeschikkingstelling (82). Deze tweede maatregel betreftde RVP ten belope van 5.850 miljoen BEF en de RKW ten belope van4.050 miljoen BEF, hetzij een totaalbedrag van 9.900 miljoen BEF (83).
Het BCSZ heeft beslist die reserves ad 23.432 miljoen BEF niet te integreren
in het dagelijks beheer van de thesaurie en deze op lange en middellange termijn tebeleggen (84). Deze beslissing past in het raam van een voorzichtig beheer, daar dealdus aangelegde reserves zijn bestemd om in de toekomst bij bijzondere financie-ringsmoeilijkheden te worden gebruikt.
– Overdracht van het reservefonds naar de RKW
Na de tenlasteneming, door het globaal beheer, van sommige residuele rech-
ten op kinderbijslag (85) die voordien werden gefinancierd ten laste van het reserve-fonds van de RKW, stond niets nog de overdracht van een gedeelte van dat fondsnaar het RSZ-globaal beheer in de weg.
In de loop van het jaar 1997 heeft de RKW aldus een bedrag van 3 miljard
BEF aan het globaal beheer overgedragen, op grond van artikel 1 van het koninklijkbesluit van 10 december 1996 (86).
3.3.2. Inbreng vanwege het Fonds voor Arbeidsongevallen
Het globaal plan voorzag, meer bepaald onder verwijzing naar de vergoe-
dingsdrempelbedragen die in de overige landen van de Europese Unie worden toege-past, in een beperking tot een niet-geïndexeerde lijfrente, van de vergoeding in kapi-taal van de arbeidsongeschiktheid van minder dan 10 % in de sector van de arbeids-ongevallen. Deze maatregel werd snel ten uitvoer gelegd (87). Hierbij werd het FAOervan vrijgesteld reserves aan te leggen voor de vergoeding van die beperkte onge-schiktheden ; er werd immers overgegaan van een kapitalisatiesysteem naar eenrepartitiesysteem. 
(82) Zie ook punt 5.4. "Leningen".
(83) Het besluit stelt het openstaande deel van de lening van 2 miljard BEF die in 1996
door het FBZ werd toegekend, niet ter beschikking ; die lening vindt zijn bronnen in middelen bui-ten het globaal beheer, namelijk in de sector van de beroepsziekten van de provinciale en plaatselij-ke overheidsdiensten. Hetzelfde geldt voor de lening van 4 miljard BEF die werd toegekend doorhet FAO, afkomstig van het kapitalisatiestelsel van die instelling.
(84) Overeenkomstig artikel 5, 2°, d, van de wet van 27 juni 1969 staat het BCSZ in voor
het beheer van de beschikbare tegoeden die het globaal beheer toebehoren.
(85) Het betreft categorieën van rechthebbenden waarvoor geen enkel recht op kinderbij-
slag bestond – Artikel 106 van de gecoördineerde wetten op de kinderbijslag voor werknemers.
(86) Koninklijk besluit van 10 december 1996 houdende bepaalde maatregelen betreffen-
de de gezinsbijslag, ter uitvoering van artikel 3, § 1, 4°, van de wet van 26 juli 1996 strekkende totrealisatie van de budgettaire voorwaarden tot deelname van België aan de Europese Economischeen Monetaire Unie.
(87) Artikelen 52 tot 58 van de wet van 30 maart 1994 houdende sociale bepalingen.
464 D'autre part, l'arrêté transforme en une mise à disposition sans intérêts le
montant qui reste à amortir du prêt de 17 milliards de francs consenti, en 1996, par lesorganismes à l'O.N.S.S. – Gestion globale (82). Cette deuxième mesure concernel'O.N.P. à raison de 5.850 millions de francs et l'O.N.A.F.T.S. pour 4.050 millions defrancs, soit un total de 9.900 millions de francs (83).
Le C.G.S.S. a décidé de ne pas intégrer ces réserves de 23.432 millions de
francs à la gestion journalière de la trésorerie et de les placer à long et moyenterme (84). Cette décision s’inscrit dans une perspective de gestion prudente, lesréserves ainsi constituées étant destinées à être utilisées dans le futur s’il se présentedes difficultés de financement particulières.
– Transfert du fonds de réserve de l'O.N.A.F.T.S.
Suite à la prise en charge, par la gestion globale, de certains droits résiduaires
aux allocations familiales (85), qui étaient antérieurement financés à la charge dufonds de réserve de l’O.N.A.F.T.S., rien ne s’opposait plus au transfert d’une partiede celui-ci à l’O.N.S.S – Gestion globale. 
Au cours de l’année 1997, l'O.N.A.F.T.S. a ainsi transféré définitivement un
montant de 3 milliards de francs à ladite gestion globale, en vertu de l’article 1
erde
l’arrêté royal du 10 décembre 1996 (86).
3.3.2. Les apports en provenance du Fonds des accidents du travail
Se référant notamment aux seuils d’indemnisation appliqués dans les autres
pays de l’Union européenne, le Plan global a prévu de limiter, à une rente viagèrenon indexée, l’indemnisation en capital des incapacités de travail de moins de 10 %dans le secteur des accidents du travail. Cette mesure a rapidement été mise enœuvre (87) . A cette occasion, le FAT a été dispensé de constituer des réserves pourle règlement de ces petites incapacités, ce type d’indemnisation passant d’un systèmede capitalisation à un système de répartition.
(82) Point également développé au 5.4. "Les emprunts".
(83) L'arrêté ne met pas à la disposition de la gestion globale la partie en souffrance du
prêt de 2 milliards de francs consenti en 1996 par le F.M.P., qui trouve ses sources dans des moyenshors gestion globale, à savoir le secteur des maladies professionnelles des administrations provincia-les et locales.  Il en va de même pour le prêt de 4 milliards de francs consenti par le FAT, qui pro-vient du régime de capitalisation de cet organisme.
(84) Conformément à l'article 5, 2°, d, de la loi du 27 juin 1969, le C.G.S.S. met en œuvre
la gestion des avoirs disponibles qui appartiennent à la gestion globale.
(85) Il s'agit de catégories d'attributaires pour lesquelles il n'existait aucun droit aux pres-
tations familiales.  Article 106 des lois coordonnées relatives aux allocations familiales pour travail-leurs salariés.
(86) Arrêté royal du 10 décembre 1996 portant certaines mesures relatives aux prestations
familiales en exécution de l’article 3, § 1
er, 4°, de la loi du 26 juillet 1996 visant à réaliser les condi-
tions budgétaires de la participation de la Belgique à l’Union économique et monétaire européenne.
(87) Articles 52 à 58 de la loi du 30 mars 1994 portant des dispositions sociales.
465 Het globaal plan had de opbrengst van die maatregel op jaarbasis op
1.900 miljoen BEF geraamd. Hij heeft nagenoeg 8,5 miljard BEF opgebracht tus-sen 1994 en 1998. In de begroting van het FAO werd de overdracht voor 1999 op1,4 miljard BEF geraamd.
Het systeem werd vervolgens vanaf 1997 uitgebreid naar de ongeschiktheden
van minder dan 16 % (88). Met die maatregel kon in 1997 en 1998 meer dan 3,5 mil-jard BEF aan het globaal beheer worden overgedragen. De begroting van het FAOvoorziet in 1999 opnieuw in een overdracht van 1,8 miljard BEF.
De beslissing dergelijke uitkeringen in het repartitiestelsel onder te brengen
steunde op budgettaire redenen. Volgens het Rekenhof leidt die werkwijze op lange-re termijn tot een toename van de jaarlijkse financiële last, vermits het FAO de lastvan de niet-geïndexeerde renten moet dragen (89). 
Via een andere beslissing (90) konden nieuwe overdrachten worden uitge-
voerd ten gunste van het globaal beheer door een wijziging van de werkwijze voorhet storten, door de verzekeraars, van de toelagen en renten van het FAO ingevalvan cumul met een pensioen (91). De opbrengst van die maatregel, die op jaarbasisop 3 miljard BEF voor 1997, 3 miljard BEF voor 1998 en vervolgens op recurrentewijze op 1 miljard BEF per jaar werd geraamd, bedroeg uiteindelijk 3 miljard BEFvoor 1997 en 4 miljard BEF voor 1998, hetzij 1 miljard BEF meer dan geraamd.
3.3.3. Inbreng vanwege de sector van de plaatselijke werkgelegenheidsagentschappen
De administratieve omkadering van de plaatselijke werkgelegenheidsagent-
schappen wordt gefinancierd door een afhouding op de opbrengst van de alternatievefinanciering. 
Het Rekenhof heeft er herhaaldelijk op gewezen dat de werkingsuitgaven van
het systeem van de plaatselijke werkgelegenheidsagentschappen lager lagen dan deramingen, door de laattijdige installatie van die agentschappen en de beslissing deaanwerving van het nodige personeel voor de administratieve omkadering in de tijdte spreiden (92).
(88) Koninklijk besluit van 16 december 1996 tot wijziging van de arbeidsongevallenwet
van 10 april 1971, in uitvoering van artikel 3, § 1, 4°, van de wet van 26 juli 1996 strekkende tot reali-satie van de budgettaire voorwaarden tot deelname van België aan de Europese Economische enMonetaire Unie.
(89) Onderzoek van het ontwerp van rijksbegroting voor het jaar 1998, p. 64.(90) Ibidem .
(91) Voortaan moeten de verzekeringsinstellingen ingeval van cumul met een pensioen
het bedrag van de toelagen en renten niet meer maandelijks of driemaandelijks aan het FAO over-dragen, maar het kapitaal dat overeenstemt met het bedrag van de te betalen toelagen en renten inéén keer storten.
(92) "Voorafbeelding van de resultaten van de uitvoering van de begroting voor het
jaar 1997" en "Commentaar en opmerkingen op het ontwerp van rijksbegroting voor het begrotings-jaar 1999".
466 Le Plan global avait estimé le rendement de cette mesure, sur une base annu-
elle, à 1.900 millions de francs. Elle a rapporté près de 8 milliards et demi de francsentre 1994 et 1998. Dans le budget du FAT, le transfert a été évalué à 1,4 milliard defrancs pour 1999.
Ce système a ensuite été étendu, à partir de 1997, aux incapacités inférieures à
16 % (88). Cette mesure a permis de transférer à la gestion globale plus de 3 milliardset demi de francs en 1997 et 1998. Le budget du FAT prévoit à nouveau un transfertde 1,8 milliard de francs en 1999.
La décision de classer ce type de prestations dans le régime de répartition
s’explique par des motifs d’ordre budgétaire. La Cour des comptes a tenu à soulignerque ce procédé aboutissait, à plus long terme, à un accroissement de la charge finan-cière annuelle, le FAT devant supporter le poids des rentes non indexées (89).
Une autre décision (90) a permis d’opérer de nouveaux transferts à destina-
tion de la gestion globale, en modifiant le processus du versement, par les assureurs,des allocations et rentes au FAT en cas de cumul avec une pension (91). Le rende-ment de cette mesure, qui avait été estimé, sur une base annuelle, à 3 milliards defrancs pour 1997, 3 milliards de francs pour 1998 et ensuite, de manière récurrente, à1 milliard de francs chaque année, s’est finalement élevé à 3 milliards de francs pour1997 et à 4 milliards de francs pour 1998, soit 1 milliard de plus que prévu.
3.3.3. L’apport en provenance du secteur des agences locales pour l’emploi
L’encadrement administratif des agences locales pour l’emploi est financé par
le biais d’un prélèvement sur le produit du financement alternatif.
A plusieurs reprises, la Cour des comptes a signalé que les dépenses de fonc-
tionnement du système des agences locales pour l’emploi ont été inférieures aux pré-visions, par suite de l’installation tardive de ces agences et de la décision d’échelonnerdans le temps le recrutement des agents nécessaires à leur encadrement adminis-tratif (92).
(88) Arrêté royal du 16 décembre 1996 modifiant la loi du 10 avril 1971 sur les accidents
du travail en exécution de l’article 3, § 1er, 4, de la loi du 26 juillet 1996 visant à réaliser les conditions
(89) Examen du projet de budget de l’Etat pour l’année 1998, p. 64.
(90) Ibidem .
(91) Désormais, les organismes assureurs ne doivent plus, en cas de cumul avec une pen-
sion, transférer mensuellement ou trimestriellement le montant des allocations et rentes au FAT,mais verser en une fois le capital correspondant au montant des allocations et rentes à payer.
(92) "Préfiguration des résultats de l’exécution du budget pour l’année 1997" et
"Commentaires et observations sur le projet de budget de l’Etat pour l’année budgétaire 1999".
467 Op die manier konden sedert 1994 bij de RVA aanzienlijke financiële reser-
ves worden aangelegd. Er werd drie keer beslist een deel van die reserves toe te wij-zen aan de sector "werkloosheid" die onder het globaal beheer ressorteert ; de eerstetoewijzing gebeurde in 1996 voor een bedrag van 800 miljoen BEF, de tweede hetjaar nadien voor een bedrag van 500 miljoen BEF (93) en tot slot in 1998 voor eenbedrag van 200 miljoen BEF. Die laatste twee overdrachten werden nog altijd nietwettelijk geregulariseerd. De Ministerraad van 12 maart 1999 heeft eveneens voor-zien in een overdracht van 500 miljoen BEF naar de sector "werkloosheid" van deRVA.
Die verschillende financiële bewegingen komen neer op overdrachten van een
sector buiten het globaal beheer naar het globaal beheer.
3.3.4. Inbreng vanwege de sector van de vrijwillig verzekerden van het pensioenstelsel
Op 1 januari 1999 heeft de RVP het beheer overgenomen (94) van de vrijwil-
lig verzekerden (95), dat voordien aan de ASLK was toegewezen. Deze gerichtemaatregel heeft 800 miljoen BEF opgebracht, afkomstig van een gedeelte van deniet-aangewende reserves van het stelsel van die verzekerden. 
(93) Koninklijk besluit van 24 januari 1997 houdende bepaalde maatregelen betreffende
de financiering van de sociale zekerheid ter uitvoering van artikel 3, § 1, 4°, van de wet van26 juli 1996 strekkende tot realisatie van de budgettaire voorwaarden tot deelname van België aande Europese Economische en Monetaire Unie.
(94) Cf. artikel 1 van het koninklijk besluit van 12 oktober 1998 tot uitvoering van arti-
kel 234 van de wet van 22 februari 1998 houdende sociale bepalingen.
(95) Wet van 12 februari 1963 betreffende de inrichting van een ouderdoms- en overle-
vingspensioenregeling ten behoeve van de vrijwillig verzekerden.
468 Depuis 1994, des réserves financières importantes ont pu ainsi être constituées
auprès de l’ONEm. Il a été décidé, à trois reprises, d’affecter une partie de ces réser-ves au secteur "chômage" relevant de la gestion globale, une première fois en 1996pour un montant de 800 millions de francs (93), une seconde fois, l’année suivante,pour un montant de 500 millions de francs, et enfin, en 1998, pour un montant de200 millions de francs. Ces deux derniers transferts n’ont toujours pas fait l’objetd’une régularisation légale. Le Conseil des ministres du 12 mars 1999 a égalementprévu un transfert de 500 millions de francs au secteur "chômage" de l’ONEm.
Ces différents mouvements financiers correspondent à des transferts d’un sec-
teur hors gestion globale vers la gestion globale.
3.3.4. L’apport en provenance du secteur des assurés libres au régime des pensions
Le 1
erjanvier 1999, l’O.N.P. a repris (94) la gestion des assurés libres (95), qui
était antérieurement attribuée à la C.G.E.R. Cette mesure ponctuelle a rapporté800 millions de francs, provenant d’une partie des réserves non utilisées du régime deces assurés.
(93) Arrêté royal du 24 janvier 1997 portant sur certaines mesures relatives au finance-
ment de la sécurité sociale en exécution de l’article 3, § 1er, 4°, de la loi du 26 juillet 1996 visant à réa-
liser les conditions budgétaires de la participation de la Belgique à l’Union économique et monétaireeuropéenne.
(94) Cf. article 1
erde l’arrêté royal du 12 octobre 1998 portant exécution de l’article 234 de
la loi du 22 février 1998 portant des dispositions sociales.
(95) Loi du 12 février 1963 relative à l’organisation d’un régime de pension, de retraite et
de survie au profit des assurés libres.
469 4. Evolutie van de begrotingstoestand van de sociale zekerheid (96)
De hiernavolgende tabellen geven de evolutie weer van de begrotingstoestand
van de sociale zekerheid in de loop van de voorbije jaren.
4.1. Uitbetalingsinstellingen van het globaal beheer
De hiernavolgende tabel omvat het totaal der lopende ontvangsten van de
sociale zekerheidsinstellingen (bijdragen, overdrachten, toegewezen ontvangsten eninkomen uit beleggingen ...). Die ontvangsten worden in mindering gebracht van delopende uitgaven van die instellingen, die hoofdzakelijk bestaan uit uitkeringen aande sociaal verzekerden en beheerskosten. De kapitaalrekeningen hebben betrekkingop de leningen die de instellingen hebben aangegaan (RIZIV, oude leningen van deRVA en de RVP).
Sociale instellingen 1995 1996 1997 1998 1999
Lopende ontvangsten 109.294 123.447 99.161 91.574 92.286
Lopende uitgavenUitkeringen 1.260.015 1.324.252 1.336.324 1.385.996 1.424.425Uitbetalingskosten 546 515 490 465 554Administratiekosten 43.527 44.237 46.573 48.257 49.648Overdrachten 8.344 20.131 12.072 9.094 5.375Intresten op leningen 2.095 1.273 2.242 2.186 1.846
Diversen 21.757 26.723 24.716 26.041 36.713
Totaal 1.336.284 1.417.131 1.422.417 1.472.040 1.518.560Lopende behoeften 1.226.990 1.293.684 1.323.256 1.380.465 1.426.274
Overdracht globaal beheer 1.252.613 1.260.899 1.317.635 1.384.421 1.434.358
Saldo van de lopende rekeningen 25.623 - 32.785 - 5.621 3.956 8.084Leningen 0 0 20.000 0 0
Aflossingen 1.639 4.249 3.803 7.056 7.104
Saldo van de kapitaalrekeningen - 1.639 - 4.249 16.197 - 7.056 - 7.104
Resultaat van de instellingen 23.984 - 37.034 10.576 - 3.100 980
De gegevens met betrekking tot het begrotingsjaar 1999 zijn voorlopige gegevens.
(96) De hier vermelde gegevens zijn geput uit het vademecum gepubliceeerd door het
Ministerie van Sociale Zaken, Volksgezondheid en Leefmilieu, waarin de begrotingsrekeningen vande sociale zekerheidsinstellingen worden weergegeven.
470 4. L’évolution de la situation budgétaire de la sécurité sociale (96)
Les tableaux suivants présentent l’évolution de la situation budgétaire de la
sécurité sociale au cours de ces dernières années.
4.1. Les organismes prestataires de la gestion globale
Le tableau ci-après comprend le total des recettes courantes des organismes
de sécurité sociale (cotisations, transferts, recettes affectées et revenus de place-ment …). Lesdites recettes viennent en déduction des dépenses courantes de cesorganismes, lesquelles sont principalement constituées par des prestations auxassurés sociaux et des frais de gestion. Les comptes de capital concernent les em-prunts conclus par les organismes (INAMI, anciens emprunts de l’ONEm et del’O.N.P.).
Organismes prestataires 1995 1996 1997 1998 1999*
Recettes courantes 109.294 123.447 99.161 91.574 92.286
Dépenses courantesPrestations 1.260.015 1.324.252 1.336.324 1.385.996 1.424.425Frais de paiement 546 515 490 465 554Frais d'administration 43.527 44.237 46.573 48.257 49.648Transferts 8.344 20.131 12.072 9.094 5.375Intérêts sur emprunts 2.095 1.273 2.242 2.186 1.846
Divers 21.757 26.723 24.716 26.041 36.713
Total 1.336.284 1.417.131 1.422.417 1.472.040 1.518.560Besoins courants 1.226.990 1.293.684 1.323.256 1.380.465 1.426.274
Transfert gestion globale 1.252.613 1.260.899 1.317.635 1.384.421 1.434.358
Solde des comptes courants 25.623 - 32.785 - 5.621 3.956 8.084Emprunts 0 0 20.000 0 0
Amortissements 1.639 4.249 3.803 7.056 7.104
Solde comptes de capital - 1.639 - 4.249 16.197 - 7.056 - 7.104
Résultat des organismes 23.984 - 37.034 10.576 - 3.100 980
* Les données afférentes à l'exercice 1999 sont provisoires.
(96) Les données reprises ci-après sont issues du vade mecum publié par le ministère des
Affaires sociales, de la Santé publique et de l’Environnement, qui présente les comptes budgétairesdes organismes de sécurité sociale. 
471 4.2. RSZ-globaal beheer
In de hiernavolgende tabel worden de ontvangsten, de uitgaven en de lenin-
gen van het globaal beheer weergegeven. De overdrachten naar de sociale instellin-gen vormen het grootste deel van de uitgaven. Het globaal resultaat omvat zowel desaldi van de lopende verrichtingen van de instellingen en van het globaal beheer alsde saldi van de kapitaalverrichtingen van beide.
RSZ-globaal beheer 1995 1996 1997 1998 1999
Lopende ontvangstenSociale bijdragen 815.472 824.429 879.884 909.066 929.848Staatstussenkomst 189.000 192.000 188.614 193.006 195.096Overige globale ontvangsten 236.765 260.759 279.356 286.339 316.731Beleggingsinkomsten 0 0 0 647 1.093
Diversen 1.911 1.796 1.739 1.892 2.169
Totaal 1.243.148 1.278.984 1.349.592 1.390.950 1.444.938Lopende uitgavenTotaal overdrachten 1.252.613 1.260.900 1.317.635 1.384.421 1.434.358RIZIV – geneeskundige verzorging 371.004 372.991 390.343 419.685 452.303
RIZIV – vergoedingen 99.112 93.763 96.177 100.752 103.639RVP – pensioenen 416.176 424.592 448.613 472.462 484.814RKW – kinderbijslag 118.926 120.084 122.979 124.347 126.681FAO – arbeidsongevallen 2.520 2.530 2.490 2.850 3.125FBZ – beroepsziekten 15.684 14.997 14.768 14.233 13.979RVA – loopbaanonderbreking 0 0 5.679 6.455 7.303RVA – werkloosheid 177.741 181.098 185.089 190.393 190.516RVA – brugpensioenen 51.450 50.845 50.985 50.570 49.790Mijnwerkers – invaliditeitspensioenen 0 0 406 2.004 1.539
HVZ – ZIV 0 0 46 365 358
Pool der zeelieden – wachtvergoeding 0 0 60 305 312Administratiekosten 2.268 2.087 2.333 3.296 3.357Intresten op leningen 1.873 2.207 2.343 1.697 972
Diversen 556 505 355 610 10.410
Totaal 1.257.309 1.265.699 1.322.666 1.390.024 1.449.097
Saldo van de lopende rekeningen -14.161 13.285 26.926 926 -4.159Leningen 0 17.000 0 0 0
Reserves 0 0 0 23.322 110
Aflossingen 4.200 4.200 3.900 2.800 1.800
Saldo van de kapitaalrekeningen - 4.200 12.800 - 3.900 20.522 - 1.690
Resultaat van het globaal beheer -18.361 26.085 23.026 21.448 -5.849
472 4.2. L’O.N.S.S. – Gestion globale
Le tableau ci-après reprend les recettes et les dépenses de la gestion globale,
ainsi que les emprunts qui lui sont propres. Les transferts aux organismes prestatairesconstituent la part la plus importante des dépenses. Le résultat global intègre à la foisles soldes des opérations courantes des organismes et de la gestion globale, ainsi queles soldes des opérations de capital de ces deux entités.
O.N.S.S. – Gestion globale 1995 1996 1997 1998 1999*
Recettes courantesCotisations sociales 815.472 824.429 879.884 909.066 929.848Intervention de l'Etat 189.000 192.000 188.614 193.006 195.096Autres recettes globales 236.765 260.759 279.356 286.339 316.731Revenus de placements 0 0 0 647 1.093
Divers 1.911 1.796 1.739 1.892 2.169
Total 1.243.148 1.278.984 1.349.592 1.390.950 1.444.938Dépenses courantesTotal des transferts 1.252.613 1.260.900 1.317.635 1.384.421 1.434.358INAMI – soins de santé 371.004 372.991 390.343 419.685 452.303
INAMI – indemnités 99.112 93.763 96.177 100.752 103.639O.N.P. – pensions 416.176 424.592 448.613 472.462 484.814O.N.A.F.T.S. – alloc. familiales 118.926 120.084 122.979 124.347 126.681FAT – accidents du travail 2.520 2.530 2.490 2.850 3.125F.M.P. – maladies profess. 15.684 14.997 14.768 14.233 13.979ONEm – interruptions de carrière 0 0 5.679 6.455 7.303ONEm – chômage 177.741 181.098 185.089 190.393 190.516ONEm – prépensions 51.450 50.845 50.985 50.570 49.790Mineurs – pensions invalidité 0 0 406 2.004 1.539C.S.P.M. – AMI 0 0 46 365 358
Pool des marins – alloc. d'attente 0 0 60 305 312Frais d'administration 2.268 2.087 2.333 3.296 3.357Intérêts sur emprunts 1.873 2.207 2.343 1.697 972
Divers 556 505 355 610 10.410
Total 1.257.309 1.265.699 1.322.666 1.390.024 1.449.097
Solde des comptes courants -14.161 13.285 26.926 926 -4.159Emprunts 0 17.000 0 0 0Réserves 0 0 0 23.322 110
Amortissements 4.200 4.200 3.900 2.800 1.800
Solde des comptes de capital - 4.200 12.800 - 3.900 20.522 - 1.690
Résultat de la gestion globale -18.361 26.085 23.026 21.448 -5.849
473 1995 1996 1997 1998 1999
Saldo van de lopende rekeningen 11.462 - 19.498 21.306 4.881 3.925
Saldo van de kapitaalrekeningen -5.839 8.551 12.297 13.466 -8.794
Globaal resultaat 5.623 -10.947 33.603 18.347 -4.869
Het totaal bedrag van de lopende ontvangsten, beschikbaar voor de uitgaven
van de takken van de sociale zekerheid, is gedurende de periode 1995-1999 gestegenvan 1.243.148 miljoen BEF naar 1.444.938 miljoen BEF. Dit komt neer op een stijgingmet 201.790 miljoen BEF of een gemiddelde jaarlijkse groei van 3 %, gekenmerktdoor een sterke stijging in 1997, als gevolg van de opneming van de bijdragen van deRSZ-PPO en van de integratie van de stelsels van de mijnwerkers en de zeelieden.De ontvangsten bestaan hoofdzakelijk uit de netto opbrengst van de sociale zeker-heidsbijdragen en in mindere mate uit de staatssubsidies en de alternatieve financie-ring. In de loop van die periode is de bijdrage van de Staat ten opzichte van de lopen-de ontvangsten gedaald van 15,2 % naar 13,5 %, terwijl de alternatieve financieringsteeg van 6,6 % tot 8,3 %.
De lopende behoeften van de instellingen (hoofdzakelijk de uitkeringen), stij-
gen in dezelfde periode van 1.266.990 miljoen BEF naar 1.426.274 miljoen BEF ; datkomt neer op een toename met 199.284 miljoen BEF of een gemiddelde jaarlijksestijging van 3,04 %. De uitkeringen namen in 1996 sterk toe (met 5,09 %), hoofdza-kelijk als gevolg van de overschrijding van het begrotingsoogmerk inzake geneeskun-dige verzorging.
Wat de overdrachten betreft van het globaal beheer naar de instellingen, die
naargelang van hun behoeften worden gefinancierd, worden de uitgaven van de RVPgekenmerkt door een gestadige vooruitgang in 1996, 1997 en 1998.
Enkele opmerkelijke evoluties in 1999 zijn :
– een stijging met 40,98 % van de uitgaven "diversen" van de sociale instellingen,
gedeeltelijk als gevolg van de regularisatie, ten laste van het RIZIV, van het fis-caal plafond van het remgeld voor de jaren 1995-1998, hetzij een bedrag van5.963 miljoen BEF ;
– een toename met 32,42 % van de "andere" globale ontvangsten, inzonderheid als
gevolg van de regularisatie, ten laste van de schatkist, van de bijzondere socialezekerheidsbijdrage voor de periode 1995-1998 ten belope van12.300 miljoen BEF ;
– een spectaculaire vooruitgang van de diverse uitgaven die als volgt wordt ver-
klaard. Het bedrag voor de sociale Maribeloperatie, een systeem voor bijdrage-verminderingen ter bevordering van de tewerkstelling in de non-profit sector,d.w.z. 6.700 miljoen BEF voor dit jaar wordt gefinancierd door het globaal beheer(bijzondere toewijzingen) en wordt voor het grootste deel niet meer in aanmer-king genomen als bijdragevermindering. Daarenboven stijgen de "diversen" even-eens ten belope van 3.000 miljoen BEF, bedrag door het globaal beheer aan deRJV voorgeschoten.
474 1995 1996 1997 1998 1999*
Solde des comptes courants 11.462 - 19.498 21.306 4.881 3.925
Solde des comptes de capital -5.839 8.551 12.297 13.466 -8.794
Résultat global 5.623 -10.947 33.603 18.347 -4.869
Le montant total des recettes courantes disponibles pour les dépenses des
branches de la gestion globale est passé, durant la période 1995-1999, de 1.243.148 à1.444.938 millions de francs, ce qui représente une augmentation de 201.790 millionsde francs ou une croissance moyenne annuelle de 3 %, caractérisée par une fortehausse en 1997, résultant de l’incorporation des cotisations de l'O.N.S.S. – A.P.L. etde l’intégration des régimes des mineurs et des marins. Les recettes sont constituéesprincipalement par le produit net des cotisations de sécurité sociale et, dans unemoindre mesure, par les subventions de l'Etat et le financement alternatif. Au coursde cette période, par rapport aux recettes courantes, la contribution de l'Etat passede 15,2 à 13,5 %, tandis que le financement alternatif s’élève de 6,6 à 8,3 %.
Les besoins courants des organismes, constitués majoritairement par les pres-
tations, passent, durant la même période, de 1.266.990 à 1.426.274 millions de francs,ce qui représente une augmentation de 199.284 millions de francs ou une croissancemoyenne annuelle de 3,04 %. Il importe d’observer qu’en 1996, les prestations con-naissent une forte augmentation, de 5,09 %, principalement due au dépassement del'objectif budgétaire en matière de soins de santé.
Dans les transferts de la gestion globale aux organismes, financés selon leurs
besoins, l’on observe que les dépenses de l'O.N.P. subissent une progression continueen 1996, 1997 et 1998.
Au nombre des évolutions marquantes, notons, en 1999 :
– une augmentation de 40,98 % des dépenses "diverses" des organismes prestatai-
res, résultant en partie de la régularisation, à la charge de l'INAMI, du plafond fis-cal du ticket modérateur pour les années 1995-1998, soit 5.963 millions de francs ;
– une hausse de 32,42 % des recettes globales "autres", due notamment à la régula-
risation, à la charge du Trésor, de la cotisation spéciale de sécurité sociale pour lapériode 1995-1998, à concurrence de 12.300 millions de francs ;
– une progression spectaculaire des dépenses diverses, laquelle s'explique par les
éléments suivants. D'une part, depuis 1999, le montant consacré au Maribel social,système de réductions de cotisations pour promouvoir l'emploi dans le secteurnon-marchand, soit 6.700 millions de francs pour cette année, fait l'objet d'unfinancement à partir de la gestion globale (affectations spéciales) et n'est plus prisen compte, pour sa plus grosse part, en tant que réduction de cotisation. D'autrepart, les "divers" progressent également, à raison de 3.000 millions de francs, quisont avancés à l'O.N.V.A. par la gestion globale.
475 5. Evolutie van het thesauriebeheer van het globaal beheer
5.1. Beheer van de debetposities
Het RSZ-globaal beheer heeft twee doelstellingen vastgelegd om tot een soe-
pel, dynamisch en economischer financieel beheer te komen. De eerste doelstellingbeoogt een adequate aanwending van instrumenten zoals kredietopeningen, de ver-snelling van de staatstussenkomsten en het beroep op de repartitiereserves van desociale zekerheidsinstellingen. De tweede is gebaseerd op de verruiming van hetgamma van de financiële producten inzake kredietopening en op een voordeligecombinatie hiervan naargelang van de situatie.
5.1.1. Eerste doelstelling : kredietopening, versnelling van de staatstussenkomsten en beroep
op de reserves van de instellingen
Het zoeken naar een doeltreffende financiering van de thesaurietekorten
resulteerde in een passende combinatie van die drie financieringsinstrumenten.
Door een snellere toekenning van de staatssubsidie en een beroep op de
reserves kan het hoofd worden geboden aan grotere behoeften dan de maximumen-veloppe van de kredietopening van 35 miljard BEF (97). Zij vormen voor het globaalbeheer financieringsmiddelen waarvoor geen intrestlasten moeten worden betaald.
In de loop van de jaren 1995 en 1996 heeft het globaal beheer meerdere malen
voordeel gehaald uit de versnelde storting van de staatssubsidie. De Staat heeft bv. injanuari 1995 32 miljard BEF overgemaakt, daar waar het begrotingstwaalfde 16 mil-jard BEF bedroeg. Ook in januari 1996 heeft de Staat 30 miljard BEF in plaats van16 miljard BEF gestort.
Vanaf 1997 wordt de staatssubsidie niet meer versneld gestort.
In de loop van de jaren 1995, 1996 en 1997 werden hoofdzakelijk door de
RVP reserves ter beschikking gesteld. In 1996 waren het bedrag (herhaaldelijk oplo-pend tot 22 miljard BEF), en de periodiciteit van de overdrachten belangrijker. Hetjaar 1997 werd gekenmerkt door een eenmalige terbeschikkingstelling van12 miljard BEF voor een termijn van 15 dagen. Deze evolutie is een gevolg van deverbetering van de thesaurie van het globaal beheer.
Uit de reserves van de RKW werd in mei 1996 gedurende 10 dagen een
bedrag van 4 miljard BEF ter beschikking van het globaal beheer gesteld.
(97) Gelet op de aanzienlijke stijging van het tekort heeft het BCSZ in juni 1995 geop-
teerd voor een verhoging van de kredietopening van 20 naar 35 miljard BEF.
476 5. L’évolution de la gestion de la trésorerie de la gestion globale
5.1. La gestion des positions débitrices
Pour atteindre une gestion financière souple, dynamique et moins onéreuse,
l’O.N.S.S. – Gestion globale s’est fixé deux objectifs. Le premier vise à l’utilisationadéquate des outils que sont l’ouverture de crédit, l’accélération des interventions del’Etat et l’appel aux réserves de répartition des organismes de sécurité sociale. Lesecond est basé sur l’élargissement de la gamme des produits financiers de l’ouvertu-re de crédit et sur une combinaison avantageuse de ceux-ci selon les situations ren-contrées.
5.1.1. Premier objectif : l’ouverture de crédit, l’accélération des interventions de l’Etat et
l’appel aux réserves des organismes
La recherche d’un financement efficace des déficits de trésorerie s’est opérée
par une combinaison appropriée de ces trois outils de financement.
L’accélération de la subvention de l’Etat et le recours aux réserves permettent
de faire face à des besoins supérieurs à l’enveloppe maximale de l’ouverture de cré-dit, soit 35 milliards de francs (97), et représentent, pour la gestion globale, des moy-ens de financement exempts de charges d’intérêts.
Au cours des années 1995 et 1996, la gestion globale a bénéficié, à plusieurs
reprises, de l’accélération des versements de la subvention de l’Etat. A titre d’exem-ple, l’Etat a transféré 32 milliards de francs en janvier 1995, alors que le douzièmebudgétaire s’élevait à 16 milliards de francs. De même, il a, en janvier 1996, versé 30milliards de francs au lieu de 16 milliards de francs.
A partir de 1997, il n’y a plus eu d’accélération du versement de la subvention
de l’Etat.
Au cours des années 1995, 1996 et 1997, la mise à disposition des réserves a
essentiellement concerné l’O.N.P. Le montant, qui a atteint 22 milliards de francs àplusieurs reprises, et la périodicité des transferts ont été plus importants en 1996.L’année 1997 a été marquée par une mise à disposition unique, de 12 milliards defrancs, pour une durée de 15 jours. Cette évolution résulte de l’amélioration de latrésorerie de la gestion globale.
Quant aux réserves de l’O.N.A.F.T.S., un montant de 4 milliards de francs a
été mis à la disposition de la gestion globale, durant 10 jours, en mai 1996.
(97) Face à la progression importante du déficit, le C.G.S.S. s’est prononcé, en juin 1995,
en faveur de l’augmentation de l’ouverture de crédit de 20 à 35 milliards de francs.
477 5.1.2. Tweede doelstelling : uitbreiding van het gamma financiële producten inzake kredieto-
peningen
De kredietopening heeft als financieringsinstrument talrijke wijzigingen
ondergaan met het oog op een goedkopere financiering van de sociale zekerheid.
1° Ter aanvulling van de oorspronkelijk vastgestelde voorschotten in rekening-cou-
rant werd voorgesteld een beroep te doen op voorschotten op vaste termijn (98).
Dat nieuwe instrument werd gebruikt als de rekening van het globaal beheer
gedurende minstens 7 dagen in negatief stond en als de intrestvoet op de voor-schotten op vaste termijn lager lag dan die op de voorschotten in rekening-cou-rant.
Het RSZ-globaal beheer heeft onderhandeld over de wijziging van het krediet-
openingscontract om voorschotten op vaste termijn te kunnen onderschrijvenvoor periodes van 1 dag tot 6 maanden (99). Deze wijziging garandeert een meerperformante aanwending van dat thesaurie-instrument.
2° In de zoektocht naar nieuwe, economischere financieringswijzen werd eveneens
een beroep gedaan op thesauriebewijzen (100).
Het betreft een financieringssysteem waarbij de economische actoren met een
financieel tekort of een overschot met elkaar in contact komen op de markten,elkaar schuldvorderingen toekennen en onderhandelen over effecten die dieschuldvorderingen vertegenwoordigen. De bank speelt dan enkel nog de rol vanbemiddelaar. 
De thesauriebewijzen kunnen een interessant alternatief zijn voor de voorschot-
ten op vaste termijn voor looptijden van minstens 1 maand. Het programma vanthesauriebewijzen is sedert 25 september 1996 operationeel.
Om de intrestlasten te verlichten werd een adequaat beheer van de bovenver-
melde producten ingevoerd, op basis van de looptijd en de voorzienbare omvang vanhet tekort, de evolutie van de intrestvoeten en van de respectieve kosten van hetvoorschot in rekening-courant, het voorschot op vaste termijn en de thesauriebewij-zen.
Rekening houdend met die elementen kon de RSZ zich in verschillende loop-
tijden voor financiering positioneren en daarvoor het meest interessante financieelproduct gebruiken.
(98) Het nieuwe kredietopeningscontract werd door het BCSZ op 23 juni 1995 goedge-
keurd.
(99) Voorstel unaniem goedgekeurd door het BCSZ van 5 december 1995.(100) Het BCSZ heeft op 16 februari 1996 zijn instemming betuigd met het gebruik van de
thesauriebewijzen. Het thesauriebewijs werd door de wet van 22 juli 1991 in België ingevoerd.
478 5.1.2. Deuxième objectif : élargissement de la gamme des produits financiers de l’ouverture
de crédit
L’ouverture de crédit a, en tant qu’instrument de financement, subi de nom-
breuses modifications pour permettre un financement moins onéreux de la sécuritésociale.
1° Le recours aux avances à terme fixe a été proposé en complément des avances en
compte courant prévues à l’origine (98).
Ce nouvel instrument était utilisé lorsque le compte de la gestion globale était en
négatif durant au moins 7 jours et le taux sur les avances à terme fixe inférieur àcelui des avances en compte courant.
L’O.N.S.S. – Gestion globale a négocié la modification du contrat d’ouverture de
crédit pour permettre la souscription des avances à terme fixe sur des périodesallant de 1 jour à 6 mois (99). Cette modification garantit une utilisation plus per-formante de cet outil de trésorerie.
2° La recherche de nouveaux modes de financement moins onéreux s’est également
traduite par le recours au billet de trésorerie (100).
Ce produit représente un système de financement où les agents économiques en
déficit ou en surplus financier sont amenés à se côtoyer sur les marchés, às’octroyer des créances et à négocier des titres représentatifs de ces créances. Labanque ne joue alors plus qu’un rôle de médiateur.
Les billets de trésorerie peuvent constituer une alternative intéressante aux avan-
ces à terme fixe pour des durées de 1 mois minimum. Le programme de billets detrésorerie est opérationnel depuis le 25 septembre 1996.
Afin d’alléger les charges d’intérêts, une gestion adéquate des produits pré-
cités a été développée en fonction de la durée et de l’ampleur prévisible du déficit, del’évolution des taux et des coûts respectifs de l’avance en compte courant, de l’avanceà terme fixe et des billets de trésorerie.
La prise en considération de ces éléments a permis à l’O.N.S.S. de se position-
ner dans des durées diverses de financement et en utilisant le produit financier le plusintéressant. 
(98) Le nouveau contrat d’ouverture de crédit a été approuvé par le C.G.S.S. le 23 juin
1995.
(99) Proposition approuvée à l’unanimité par le C.G.S.S. du 5 décembre 1995.(100) Le C.G.S.S. a marqué son accord sur l’utilisation des billets de trésorerie le 16 février
1996.  Le billet de trésorerie a été introduit en Belgique par la loi du 22 juillet 1991.
479 5.2. Evolutie van de thesauriesaldi van het globaal beheer
De thesaurie van het globaal beheer die begin 1995 een debetsaldo van
-12.374 miljoen BEF vertoonde, heeft op het einde van het begrotingsjaar een bedragvan -40.184 miljoen BEF bereikt. Dat tekort vormde zeker een handicap. Destijdswerd het ten belope van respectievelijk 32.184 miljoen BEF gedekt door een krediet-opening en ten belope van 8.000 miljoen BEF door een kosteloze terbeschikkingstel-ling van de reserves van de RVP (101).
Het gebruik van de kredietopening als instrument voor de financiering van de
structurele tekorten in plaats van als instrument voor de financiering van de gevolgenvan de onregelmatige stromen was echter geen ideale oplossing. Het beroep, in janu-ari 1996, op een nieuwe versnelling in de storting van de staatstussenkomsten (30 mil-jard BEF in plaats van 16 miljard BEF – budgettaire twaalfde) en op de reserves vande RVP kon niet blijven duren.
Om die problemen te verhelpen werd in 1995 beslist de toename van de repar-
titiereserves van de instellingen toe te wijzen aan het globaal beheer en een lening bijde sociale zekerheidsinstellingen aan te gaan met een looptijd van 10 jaar (102).
Die beslissingen hebben bijgedragen tot een vermindering van het negatief
saldo van het globaal beheer dat op 31 december 1996 op –11.999 miljoen BEF werdbecijferd. De toestand verbeterde verder in de loop van de jaren 1997 en 1998 enmondde uit in positieve saldi van respectievelijk 4.048 miljoen BEF en 30.246 miljoenBEF (103).
Het thesauriesaldo per 31 december 1998 bevat voorlopig het bedrag van de
van de instellingen overgedragen reserves, hetzij meer dan 20 miljard BEF.
5.3. Beheer van de creditposities
Bij de verbetering van zijn thesauriesaldo heeft de RSZ een beleggingsbeleid
voor zijn beschikbare middelen uitgewerkt.
Dat beleid inzake thesauriebeheer is echter onderworpen aan de dwingende
bepalingen van het koninklijk besluit van 15 juli 1997 houdende maatregelen tot con-solidatie van de financiële activa van de overheid, genomen bij toepassing van de arti-kelen 2, § 1, en 3, § 1, 6°, en § 2, van de wet van 26 juli 1996 strekkende tot realisatievan de budgettaire voorwaarden tot deelname van België aan de EuropeseEconomische en Monetaire Unie.
(101) Beslissing van het BCSZ van 16 februari 1996.
(102) Cf. 3.3.1. "Inbreng van de reserves van de sociale zekerheid".(103) De hier vermelde boekhoudkundige saldi werden overgenomen uit de
"Thesaurietoestand en de verdeling van bijdragen door de RSZ" – Beheerscomité van de RSZ.
480 5.2. L’évolution des soldes de trésorerie de la gestion globale
La trésorerie de la gestion globale, qui présentait, au début de l’année 1995,
une position débitrice de -12.374 millions de francs, a atteint un montant de- 40.184 millions de francs à la fin de l’exercice. Ce déficit représentait un handicapcertain. A l’époque, il a été couvert à concurrence, respectivement, de 32.184 millionsde francs par un recours à l’ouverture de crédit et de 8.000 millions de francs par unemise à disposition à titre gratuit des réserves de l’O.N.P. (101).
L’utilisation de l’ouverture de crédit comme instrument de financement des
déficits structurels plutôt que comme instrument de financement des conséquencesde l’arythmie des flux ne constituait cependant pas une solution idéale. Le recours, enjanvier 1996, à une nouvelle accélération des interventions de l’Etat (30 milliards defrancs au lieu de 16 milliards de francs – douzième budgétaire) et aux réserves del’O.N.P. ne pouvait perdurer.
Pour remédier à ces problèmes, il a été décidé, durant l’année 1995, d’affecter
l’accroissement des réserves de répartition des organismes à la gestion globale et decontracter un emprunt auprès des organismes de sécurité sociale pour une durée de10 ans (102).
Ces décisions ont contribué à réduire le solde déficitaire de la gestion globale,
qui s’est chiffré à – 11.999 millions de francs au 31 décembre 1996. L’amélioration dela situation s’est poursuivie au cours des années 1997 et 1998, pour atteindre des sol-des positifs respectifs de 4.048 et 30.246 millions de francs.
Précisons que le solde de trésorerie au 31 décembre 1998 intègre provisoire-
ment le montant des réserves transférées des organismes, soit plus de 20 milliards defrancs (103).
5.3. La gestion des positions créditrices
L’amélioration du solde de trésorerie a amené l’O.N.S.S. à développer une
politique de placement de ses disponibilités.
Cette politique de gestion de la trésorerie est cependant soumise aux contrain-
tes de l’arrêté royal du 15 juillet 1997 portant des mesures de consolidation des actifsfinanciers des administrations publiques, pris en application des articles 2, § 1
er, et 3,
§1er, 6°, et § 2, de la loi du 26 juillet 1996 visant à réaliser les conditions budgétaires
de la participation de la Belgique à l’Union économique et monétaire européenne. 
(101) Décision du C.G.S.S. du 16 février 1996.
(102) Cf. 3.3.1. "L’apport des réserves de la sécurité sociale".(103) Les soldes comptables ici mentionnés sont repris de la "Situation de trésorerie et
répartition de cotisations par l'O.N.S.S." - Comité de gestion de l'O.N.S.S. 
481 Door dat besluit werd de praktijk geofficialiseerd van beleggingen in instru-
menten van de schuld van de federale overheid, de Gewesten en de Gemeen-schappen op het einde van de jaren 1995 en 1996, ingevolge de onderrichtingen vande Administratie van de Thesaurie. Het versterkt het structurele karakter van deconsolidatie binnen de instellingen die ressorteren onder de federale overheid en desociale zekerheid, en die in de zin van het Europees Stelsel van GeïntegreerdeEconomische Rekeningen (ESER) behoren tot de sector van de overheidsbesturen.
Luidens het koninklijk besluit van 15 juli 1997 moeten de beschikbare midde-
len van die instellingen op middellange en lange termijn, onverminderd de bepalin-gen met betrekking tot het globaal beheer van de sociale zekerheid, worden geïnves-teerd in financiële instrumenten uitgegeven door de federale Staat, de Gemeen-schappen en de Gewesten. De beschikbare middelen op korte termijn moeten wor-den belegd op een thesaurierekening bij de schatkist en de beschikbare middelen opzicht op een rekening van de schatkist bij het Postcheckambt.
Er werden echter door de schatkist afwijkingen toegestaan voor de beschikba-
re middelen op zicht, en onder bepaalde voorwaarden, voor de beschikbare middelenop korte termijn. De betrokken instellingen vreesden immers dat het financiële tra-ject tussen de instellingen en de uitbetalingsinstellingen zou worden verlengd.Bovendien worden de tijdelijke overschotten op de RSZ-rekening bij de ASLKbelegd op basis van hun looptijd. Aangezien het om heel korte termijnen gaat, washet belangrijk geen overdrachten naar andere rekeningen te moeten uitvoeren, geletop de verliezen aan valutadatums die deze in principe zouden hebben meegebracht.Voor een goed beheer van de middelen van de sociale zekerheid is het noodzakelijkdat het globaal beheer zijn autonomie ter zake kan handhaven en bijgevolg de con-currentie kan laten spelen.
Om die nadelen te vermijden heeft de schatkist een afwijking toegestaan voor
de beschikbare middelen op zicht en heeft zij met de RSZ een overeenkomst geslo-ten met betrekking tot de beschikbare middelen op korte termijn. Die overeenkomstpreciseert, enerzijds, de modaliteiten voor de afwijking die ze aan de RSZ toestaatvoor de beschikbare middelen op korte termijn en steunt, anderzijds, de structureleconsolidatie van de rijksschuld door het beheer van de thesaurieën van het RSZ-glo-baal beheer en van de schatkist te coördineren met inachtneming van de beslissings-autonomie en de specifieke belangen van de twee partijen (104). Voor al zijn beleg-gingen tot 3 maanden beschikt de rijksdienst over een eigen beslissingsbevoegdheiddie hem in staat stelt de concurrentie te laten spelen. Hij moet met de schatkist con-tact opnemen naar aanleiding van iedere beleggingsoperatie om deze laatste in staatte stellen in het raam van de overeenkomst mee te dingen. Bij gelijke quotering zalde voorkeur moeten uitgaan naar de openbare sector.
Er mag niet worden afgeweken van de bepalingen van artikel 3 van het
koninklijk besluit van 15 juli 1997 jaarlijks op 31 december, en evenmin op alledatums die door de Minister van Financiën zouden kunnen worden opgegeven in deoptiek van de controle van de opvolging van de criteria die in het Verdrag vanMaastricht zijn opgenomen.
(104) De overeenkomst voorziet bovendien in de toekenning door de schatkist van een kre-
dietlijn van 35 miljard BEF aan het RSZ-globaal beheer. Deze kredietfaciliteit neemt niet de plaatsin van die waarover het RSZ-globaal beheer beschikt bij de ASLK, maar ze moet de sociale zeker-heid de mogelijkheid bieden zich tegen interessantere voorwaarden te financieren voor zover deschatkist zelf toegang heeft tot dergelijke financieringsbronnen.
482 Cet arrêté a officialisé la pratique des placements en instruments de la dette
publique fédérale, régionale ou communautaire à la fin des années 1995 et 1996, suiteaux instructions de l’Administration de la trésorerie. Il renforce le caractère structu-rel de la consolidation au sein des organismes relevant du pouvoir fédéral et de lasécurité sociale et qui, au sens du système européen de comptes économiquesintégrés (SEC), appartiennent au secteur des administrations publiques.
L’arrêté royal du 15 juillet 1997 prévoit que, sans préjudice des dispositions
relatives à la gestion globale de la sécurité sociale, les disponibilités à moyen et longterme de ces organismes doivent être investies en instruments financiers émis parl’Etat fédéral, les Communautés et les Régions. Les disponibilités à court terme doi-vent être placées sur un compte de trésorerie ouvert auprès du Trésor et les disponi-bilités à vue sur un compte du Trésor ouvert auprès de l’Office des chèques postaux.
Des dérogations ont toutefois été accordées par le Trésor pour les disponibi-
lités à vue et, sous conditions, pour les disponibilités à court terme. En effet, les orga-nismes concernés craignaient l’allongement des circuits financiers entre les organis-mes et les prestataires. Il faut également savoir que les surplus temporaires sur lecompte de l’O.N.S.S. sont placés à la C.G.E.R. en fonction de leur durée. Etantdonné qu’il s’agit de termes très courts, il était important de ne pas devoir effectuerdes transferts vers d’autres comptes, avec les pertes de dates-valeurs qui en auraienten principe résulté. Une bonne gestion des moyens de la sécurité sociale requiert quela gestion globale puisse préserver son autonomie en la matière et, dès lors, fairejouer la concurrence.
Afin d’éviter ces inconvénients, le Trésor a accordé une dérogation pour les
disponibilités à vue et conclu avec l’O.N.S.S. une convention portant sur les disponi-bilités à court terme. Cette convention a pour objet, d’une part, de préciser les moda-lités de la dérogation qu’elle accorde à l’O.N.S.S. pour les disponibilités à court termeet, d’autre part, de promouvoir la consolidation structurelle de la dette publique encoordonnant la gestion des trésoreries de l’O.N.S.S. – Gestion globale et du Trésordans le respect de l’autonomie de décision et des intérêts spécifiques des deuxparties (104). Pour tous ses placements jusqu’à 3 mois, l’Office se voit investi d’unecompétence décisionnelle propre, qui l’autorise à faire jouer la concurrence. Il doitprendre contact avec le Trésor lors de toute opération de placement, pour permettreà ce dernier d’entrer en lice dans le cadre de la transaction. A cotation égale, la préfé-rence devra être accordée au secteur public.
Il ne peut être dérogé aux dispositions de l’article 3 de l’arrêté royal du 15 juil-
let 1997 le 31 décembre de chaque année, de même qu’à toutes les dates qui pour-raient être indiquées par le ministre des finances, dans l’optique du contrôle du suivides critères repris dans le traité de Maastricht.
(104) Par ailleurs, la convention prévoit l’octroi, par le Trésor, d’une ligne de crédit de
35 milliards de francs à l’O.N.S.S. - Gestion globale.  Cette facilité de crédit ne remplace pas celledont ce dernier dispose auprès de la C.G.E.R., mais elle doit permettre à la sécurité sociale de sefinancer à des conditions plus intéressantes, si tant est que le Trésor ait lui-même accès à de tellessources de financement.
483 Het globaal beheer moet daarenboven sedert juni 1998 de repartitiereserves
van de sociale zekerheidsinstellingen beheren, die voor onbepaalde tijd naar de RSZwerden overgeheveld op grond van het koninklijk besluit van 18 mei 1998. Het voor-melde koninklijk besluit van 15 juli 1997 legt voorwaarden op aan het beheer van diereserves en meer in het bijzonder voor de belegging ervan. Ter verbetering van dewerking van die fondsen heeft het BCSZ beslist een beroep te doen op financiëlebeheerders van bankinstellingen.
In afwachting van de concrete uitvoering van die beslissing werden de reser-
ves voorlopig geïntegreerd in de dagelijkse thesaurie. Aldus kon in de loop van hetvierde trimester van 1998 een positieve thesaurie worden verzekerd en diende van dekredietopening bij de ASLK geen gebruik te worden gemaakt.
5.4. Leningen
Sedert de invoering van het globaal beheer werden in 1996 en 1997 twee nieu-
we leningen afgesloten, respectievelijk door het RSZ-globaal beheer bij de socialezekerheidsinstellingen (RVP, RKW, FAO, FBZ) en door het RIZIV, voor respectie-velijk 17 en 20 miljard BEF. Volgens het principe van de financiering van de behoef-ten van de instellingen dekt het globaal beheer de kapitaal- en intrestlasten van dedoor deze instellingen afgesloten leningen.
5.4.1. Leningen bij de sociale zekerheidsinstellingen (1996)
Om een einde te maken aan het gebruik van de kredietopening als financie-
ringsinstrument voor de structurele tekorten werden bij de instellingen die nog overreserves beschikken, leningen afgesloten voor een totaal bedrag van 17 miljard BEF.Door die operatie konden de instellingen een rendement van 4,5 % behalen en konde RSZ een financiering aangaan tegen voordeligere leningvoorwaarden dan demarktvoorwaarden.
De volgende instellingen hebben tot die financiering bijgedragen :
Instelling Bedrag Datum van de verrichting
RVP (105) 6,5 31 juli 1996
RKW 4,5 6 augustus 1996
FAO 4 31 juli 1996
FBZ 2 31 juli 1996
(105) De intresten werden opgenomen in de reserves van de instellingen, met uitzondering
van die van de RVP die door deze laatste werden beschouwd als een eigen ontvangst die in minde-ring wordt gebracht op de financieringsbehoeften, hetgeen natuurlijk een voordeel is voor het glo-baal beheer.
484 De plus, la gestion globale doit, depuis juin 1998, gérer les réserves de réparti-
tion des organismes de sécurité sociale, qui ont été transférées à l’O.N.S.S., pour unedurée indéterminée, en vertu de l’arrêté royal du 18 mai 1998. La gestion de cesréserves et, plus particulièrement, leurs placements sont conditionnés par l’arrêté du15 juillet 1997 précité. Afin d’améliorer le fonctionnement de ces fonds, le C.G.S.S. adécidé de faire appel à des gestionnaires financiers d’institutions bancaires.
En attendant la concrétisation de cette décision, les réserves ont été provisoi-
rement intégrées à la trésorerie journalière. Ce procédé a permis d’assurer une tré-sorerie positive au cours du 4
etrimestre 1998 et de ne pas recourir à l’ouverture de
crédit auprès de la C.G.E.R.
5.4. Les emprunts
Depuis l’instauration de la gestion globale, deux nouveaux emprunts ont été
conclu, en 1996 et 1997, respectivement par l’O.N.S.S. – Gestion globale auprès desorganismes de sécurité sociale (O.N.P., O.N.A.F.T.S., FAT, F.M.P.) et par l’INAMI,pour des montants respectifs de 17 et 20 milliards de francs. Selon le principe dufinancement des besoins des organismes, la gestion globale couvre les charges encapital et en intérêts des emprunts souscrits par ceux-ci.
5.4.1. Emprunts auprès des organismes de sécurité sociale (1996)
Pour mettre un terme à l’utilisation de l’ouverture de crédit comme instru-
ment de financement des déficits structurels, des emprunts ont été souscrits auprèsdes organismes disposant encore de réserves, pour un montant global de 17 milliardsde francs. Cette opération permettait aux organismes d’obtenir un rendement de4,5 % et à l’O.N.S.S. de réaliser un financement à des conditions d’emprunt plusavantageuses que celles du marché.
Les organismes qui ont contribué à ce financement sont les suivants.
Organisme Montant Date de l'opération
O.N.P. (105) 6,5 31 juillet 1996
O.N.A.F.T.S. 4,5 6 août 1996
FAT 4 31 juillet 1996
F.M.P. 2 31 juillet 1996
(105) Les intérêts ont été incorporés dans les réserves des organismes, à l’exception de ceux
de l’O.N.P., qui ont été considérés par ce dernier comme une recette propre venant en déduction desbesoins à financer, ce qui représente évidemment un avantage pour la gestion globale.
485 5.4.2. Leningen van het RIZIV (1997)
Ingevolge de beslissing van de regering om de achterstallige onbetaalde factu-
ren van de verzekeringsinstellingen jegens de zorgenverstrekkers te reduceren, heefthet RIZIV, enerzijds, terug een oud thesauriebewijzenprogramma (106) geactiveerdvoor een bedrag van 9 miljard BEF, en, anderzijds, leningen bij banken afgeslotenvoor een totaalbedrag van 11 miljard BEF. De intrest- en kapitaallasten worden doorhet globaal beheer gedragen.
Theoretisch beschikt echter enkel het RSZ-globaal beheer over de mogelijk-
heid leningen aan te gaan (107).
5.4.3. Evolutie van de schuld
De schuld van de sociale zekerheid der werknemers werd respectievelijk
in 1996 en 1997 vermeerderd met de door de RSZ en het RIZIV afgesloten leningen,terwijl andere elementen haar daarentegen hebben doen afnemen (zie de evolutievan de schuld in de hierna volgende tabel).
(106) Dat programma heeft een maximale looptijd van 8 jaar en elk thesauriebewijs heeft
een looptijd van 3 maanden.
(107) In het Verslag aan de Koning bij het koninklijk besluit van 8 augustus 1997 wordt
aangegeven dat een einde zou moeten worden gemaakt aan de bevoegdheid van de sociale zeker-heidsinstellingen om leningen aan te gaan. Daartoe moeten bijkomende bepalingen worden uitge-vaardigd.
486 5.4.2. Emprunts de l’INAMI (1997)
Suite à la décision du Gouvernement de réduire l’arriéré des factures
impayées des organismes assureurs vis-à-vis des prestataires de soins, dont le montants’élevait, au 28 février 1997, à 74.063 millions de francs, l’INAMI a, d’une part, réac-tivé un ancien programme de billets de trésorerie (106), pour un montant de 9 mil-liards de francs, et, d’autre part, souscrit des emprunts auprès des banques pour untotal de 11 milliards de francs. Les charges d’intérêts et de capital sont assumées parla gestion globale.
Il importe cependant de remarquer que la faculté d’emprunter est, en théorie,
uniquement du ressort de l’O.N.S.S. – Gestion globale (107). 
5.4.3. Evolution de la dette
Si les emprunts souscrits par l’O.N.S.S. et l’INAMI sont venus augmenter la
dette de la sécurité sociale des travailleurs salariés respectivement en 1996 et 1997,d’autres événements sont venus, a contrario , l’amoindrir. L'évolution de la dette se
présente comme suit.
(106) Ce programme présente une durée maximale de 8 ans et chaque billet de trésorerie a
une durée de 3 mois.
(107) Le rapport au Roi de l’arrêté royal du 8 août 1997 mentionne qu’un terme devrait
être mis à la compétence des institutions de sécurité sociale de contracter des emprunts.  Des dispo-sitions supplémentaires doivent être prises à ce sujet.
487 (in BEF)
Initieel bedrag Nog af te lossen Nog af te lossen Nog af te lossen
bedrag op bedrag op bedrag op
31/12/96 31/12/97 31/12/98
Leningen bij banken
RSZ- 1992 22.000.000.000 15.400.000.000 13.200.000.000 11.000.000.000
RIZIV- 1994 21.000.000.000 21.000.000.000 14.716.666.667 11.433.333.334
RIZIV- 1997 11.000.000.000 0 11.000.000.000 11.000.000.000
Leningen bij instellingen die tot het globaal beheer behoren
RSZ/RVP – 1996 6.500.000.000 6.500.000.000 5.850.000.000 0
RSZ/RKW- 1996 4.500.000.000 4.500.000.000 4.050.000.000 0
Leningen bij takken die niet tot het globaal beheer behoren
RVA/FFE- 1989-1991 2.500.000.000 1.000.000.000 500.000.000 0
RVP –Repartitie/
kapitalisatie 1994 8.211.770.833 8.211.770.833 8.211.770.833 7.038.660.714
RSZ/FAO – 1996 4.000.000.000 4.000.000.000 3.600.000.000 3.200.000.000
RSZ/FBZ – 1996 2.000.000.000 2.000.000.000 1.800.000.000 1.600.000.000
Thesauriebewijzenprogramma
RIZIV 9.000.000.000 9.000.000.000 9.000.000.000 6.945.000.000
TOTAAL 71.611.770.833 71.928.437.500 52.216.994.048
De stabiliteit van de globale schuld die op het einde van 1997 werd vastgesteld
ten opzichte van 31 december 1996 kan globaal als volgt worden verklaard.
–Onderschrijving van leningen door het RIZIV bij financiële instellingen +11.000
–Heractivering van een oud thesauriebewijzenprogramma + 9.000
–Terugbetaling door het RIZIV van het aan het globaal beheer toegewezen
gedeelte van de zelfstandigen in de in 1994 door het RIZIV afgesloten
leningen (108) - 12.000
–Aanvankelijk geplande aflossingen - 7.683
Evolutie 1996-1997 + 317
(108) Op grond van artikel 8, § 2, van het koninklijk besluit van 18 november 1996 strek-
kende tot invoering van een globaal financieel beheer in het sociaal statuut der zelfstandigen, mettoepassing van hoofdstuk I van titel VI van de wet van 26 juli 1996 tot modernisering van de socialezekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels. Dat globaalbeheer is ingegaan op 1 januari 1997.
488 (En francs)
Montant initial Montant restant à Montant restant à Montant restant à
amortir au amortir au amortir au
Emprunts auprès des banques
O.N.S.S. – 1992 22.000.000.000 15.400.000.000 13.200.000.000 11.000.000.000
INAMI – 1994 21.000.000.000 21.000.000.000 14.716.666.667 11.433.333.334
INAMI – 1997 11.000.000.000 0 11.000.000.000 11.000.000.000
Emprunts auprès des organismes appartenant à la gestion globale
O.N.S.S./O.N.P. – 1996 6.500.000.000 6.500.000.000 5.850.000.000 0
O.N.S.S./O.N.A.F.T.S.– 1996 4.500.000.000 4.500.000.000 4.050.000.000 0
Emprunts auprès des branches n'appartenant pas à la gestion globale
ONEm / F.F.E. – 1989-1991 2.500.000.000 1.000.000.000 500.000.000 0
O.N.P. – Répartition
/Capitalisation 1994 8.211.770.833 8.211.770.833 8.211.770.833 7.038.660.714
O.N.S.S. / FAT – 1996 4.000.000.000 4.000.000.000 3.600.000.000 3.200.000.000
O.N.S.S. / F.M.P. – 1996 2.000.000.000 2.000.000.000 1.800.000.000 1.600.000.000
Programme de billets de trésorerie
INAMI 9.000.000.000 9.000.000.000 9.000.000.000 6.945.000.000
TOTAL 71.611.770.833 71.928.437.500 52.216.994.048
La stabilité de la dette globale constatée à la fin de l’année 1997 par rapport
au 31 décembre 1996 peut globalement s’expliquer de la manière ci-après.
–Souscription d’emprunts par l’INAMI auprès des institutions financières + 11.000
–Réactivation d’un ancien programme de billets de trésorerie + 9.000
–Remboursement par l’INASTI de la part, attribuée à la gestion globale
des travailleurs indépendants, dans les emprunts souscrits en 1994
par l’INAMI (108) - 12.000
–Amortissements initialement prévus - 7.683
Evolution 1996-1997 + 317
(108) En vertu de l’article 8, § 2, de l’arrêté royal du 18 novembre 1996 visant l’introduction
d’une gestion financière globale dans le statut social des travailleurs indépendants en application duchapitre I du titre VI de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assu-rant la viabilité des régimes légaux des pensions.  Cette gestion globale a pris cours le 1
erjanvier
1997.
489 De aanzienlijke vermindering met 19,7 miljard BEF van de schuld van het glo-
baal beheer in 1998 wordt als volgt verklaard.
–Toepassing van artikel 150, § 4, van de wet van 22 februari 1998
houdende sociale bepalingen.Vereffening door het RSVZ aan het RIZIV van het saldo van deaflossingen aangerekend op het stelsel van de zelfstandigen, in de op31 december 1994 lopende leningen (14,055 miljard BEF – 12 miljard BEFdie reeds waren overgedragen). De regularisatie werd in maart 1998
uitgevoerd en bestemd voor de terugbetaling van de thesauriebewijzen. - 2.055
–Toepassing van de artikelen 4 en 5 van het koninklijk besluit van
18 mei 1998.Terbeschikkingstelling van het globaal beheer op 1 juni 1998 van deopenstaande saldi van de door de RVP en de RKW toegestane
leningen (109). - 9.900
–Aanvankelijk geplande aflossingen - 7.756
Evolutie 1997-1998 - 19.711
In 1999 werd het encours van de schuld naar beneden toe herzien ingevolge
de afsluiting van de rekeningen van 1997 van het RIZIV, die een creditsaldo van3,017 miljard BEF vertoonden ten overstaan van het RSVZ (110). De terugbetaling isop 19 maart 1999 gebeurd en het RIZIV zal dat bedrag besteden voor vervroegdeterugbetalingen.
Voor het jaar 1999 is een terugbetaling van kapitaal gepland ten belope van
8.881 miljoen BEF. Het af te lossen bedrag werd verminderd ingevolge een heronder-handeling van sommige leningen van de RSZ en het RIZIV. Er werd immers beslisteen deel van de oude leningen om te zetten in nieuwe leningen met een looptijd van15 jaar, tegen een gunstigere intrestvoet. Het bedrag van die nieuwe leningen omvatde aanvankelijk in de loop van het jaar 1999 geplande aflossingen ten belope van1,375 miljard BEF. Daar de eerste terugbetaling van kapitaal van die nieuwe leningenzich pas in 2000 voordoet, blijft de schuld in kapitaal identiek.
Aan deze financiële verrichting, waarbij oude leningen vervroegd worden
terugbetaald om nieuwe leningen op langere periodes te onderschrijven, is echter eenterugkooppremie verbonden, die het encours van de schuld van het globaal beheervoor een overeenstemmend bedrag doet toenemen.
Concluderend kan worden gesteld dat, in de loop van de geanalyseerde perio-
de, de door het globaal beheer van de werknemers nog af te lossen bedragen zijn blij-ven afnemen. Bovendien kan een niet verwaarloosbare vermindering van de schuldvan het globaal beheer der zelfstandigen worden vastgesteld (zie hierna).
(109) Het Verslag van de Koning bij het voormelde koninklijk besluit van 8 augustus 1997
bepaalt dat de stelsels en takken een schuldvordering zonder intresten op het RSZ-globaal beheerbehouden.
(110) De voorlopige afrekening voor het jaar 1997 vermeldde een bedrag van
3,7 miljard BEF dat door het RSVZ verschuldigd was en dat werd teruggebracht tot3,017 miljard BEF. Deze evolutie kan worden verklaard door de inaanmerkingneming van de in-trestwinst die het RSVZ zal genieten ingevolge de vervroegde terugbetalingen die het zal uitvoerendankzij de gelden afkomstig van het RIZIV.
490 L’importante réduction, de 19,7 milliards de francs, de la dette de la gestion
globale en 1998 trouve son explication dans les éléments suivants.
–Application de l’article 150, § 4, de la loi du 22 février 1998 portant
des dispositions sociales.Liquidation à l’INAMI, par l’INASTI, du solde des amortissements imputés au régime des travailleurs indépendants, dans les emprunts en cours au 31 décembre 1994 (14,055 milliards de francs – 12 milliardsde francs déjà transférés). La régularisation a été opérée en mars 1998
et affectée au remboursement des billets de trésorerie. - 2.055
–Application des articles 4 et 5 de l’arrêté royal du 18 mai 1998.
Mise à disposition de la gestion globale au 1er juin 1998 des soldes en
souffrance des prêts consentis par l’O.N.P. et l’O.N.A.F.T.S. (109) - 9.900
–Amortissements initialement prévus - 7.756
Evolution 1997-1998 - 19.711
En 1999, l’encours de la dette a été revu à la baisse suite à la clôture des comp-
tes de 1997 de l’INAMI, qui présentaient un solde créditeur de 3,017 milliards defrancs vis-à-vis de l’INASTI (110). Le remboursement s’est opéré le 19 mars 1999.L’INAMI affectera ce montant à des remboursements anticipés.
Un remboursement en capital de 8.881 millions de francs est prévu pour
l’année 1999. Le montant d’amortissement a été diminué en raison de la renégocia-tion de certains emprunts de l’O.N.S.S. et de l’INAMI. Il a en effet été décidé de con-vertir une partie des anciens emprunts en des nouveaux d’une durée de 15 ans, quibénéficient d’un taux d’intérêt plus favorable. Le montant de ces nouveaux empruntsinclut les amortissements initialement prévus au cours de l’année 1999, soit 1,375 mil-liard de francs. Le premier remboursement en capital de ces nouveaux empruntsn’apparaissant qu’en l’an 2000, la dette en capital reste identique.
Cette opération financière qui consiste à rembourser anticipativement
d’anciens emprunts pour en souscrire de nouveaux sur des périodes plus longuess’accompagne toutefois d’une prime de rachat, qui augmente à due concurrencel’encours de la dette de la gestion globale.
En conclusion, au cours de la période analysée, les montants restant à amortir
par la gestion globale des travailleurs salariés n’ont cessé de décroître. Par ailleurs,l’on constate une augmentation non négligeable de la dette de la gestion globale destravailleurs indépendants, évoquée par après.
(109) Le rapport au Roi de l’arrêté royal du 8 août 1997 susmentionné précise que les régi-
mes et branches conservent une créance sans intérêt à l’égard de l’O.N.S.S. – Gestion globale.
(110) Le décompte provisoire pour l’année 1997 faisait mention d’un montant de 3,7 mil-
liards de francs dû par l’INASTI, lequel a été ramené à 3,017 milliards de francs.  Cette évolutions’explique par la prise en considération du gain en intérêt dont bénéficiera l’INAMI suite aux rem-boursements anticipés qu’il pourra opérer grâce aux fonds en provenance de l’INASTI.
491 6. Modernisering van de sociale zekerheid
Naast de invoering van een globaal beheer heeft de sociale zekerheid in de
voorbije jaren een moderniseringsproces doorgemaakt, inzonderheid dankzij hetgebruik van de nieuwe informaticatechnologieën en de technologieën voor elektroni-sche gegevensoverdracht.
De wet van 26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid en tot vrij-
waring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels, en meer in het bijzon-der titel X, vormt de wettelijke basis voor een aantal van die vernieuwingen.
6.1. Elektronische informatieoverdracht
Eén van de eerste initiatieven bestond in het organiseren van elektronische
informatieoverdracht tussen de takken van de sociale zekerheid door de oprichtingin 1991 van een Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid (KBSZ) (111).
Hierbij werd niet geopteerd voor de oprichting van een gecentraliseerde gege-
vensbank, maar wel van een communicatienetwerk tussen de instellingen die die ver-schillende takken moeten beheren, en werd gekozen voor de vervanging van de ver-schillende informatierondes bij de werkgevers, de zelfstandigen en de sociale uitke-ringsgerechtigden door één enkele informatieronde. Een dergelijke organisatie gaatuit van de stelling dat iedere instelling verantwoordelijk blijft voor de registratie enhet bijwerken van de informatie voor de dossiers waarvan zij het beheer verzekert.
De bevoegdheden van de KBSZ overschrijden bovendien ruimschoots het
strikte kader van de takken van de sociale zekerheid van de werknemers en zelfstan-digen, aangezien ze zich uitstrekken tot de overzeese sociale zekerheid, de pensioe-nen van de overheidssector, de sociale hulpverlening alsook tot de aanvullende voor-delen die door de fondsen voor bestaanszekerheid worden toegekend.
De werking van dat netwerk is gebaseerd op een lijst van referenties die het
mogelijk maakt voor iedere persoon de instellingen te identificeren die van hem eendossier bijhouden. Het identificatienummer van de sociale zekerheid (INSS), waar-van de gegevens worden bijgehouden door het rijksregister, is de enige identificatie-sleutel van de sociaal verzekerden (112). Hij wordt door alle sociale zekerheidsinstel-lingen evenals door de fiscale administratie als identificatienummer gebruikt. Om debescherming van de persoonlijke levenssfeer te waarborgen zijn talrijke machtigingenvereist om informatie via de Kruispuntbank te verkrijgen.
De KBSZ vormt het centrum van een bouwwerk bestaande uit een primair
netwerk waarop secundaire netwerken zijn geënt. Het eerste bestaat uit de socialezekerheidsinstellingen die over een rechtstreekse aansluiting met de Kruispuntbankbeschikken. De secundaire netwerken bestaan uit de instellingen, waarmee wordtsamengewerkt, zoals inzonderheid de kassen voor kinderbijslag of de private kassenvoor de uitbetaling van de werkloosheidsvergoedingen. Deze entiteiten kunnen enkeltoegang krijgen tot de door de KBSZ vervoerde informatie via de instelling van hetprimaire netwerk waaronder ze ressorteren. Het primaire en secundaire netwerk ver-binden thans nagenoeg 1.500 instellingen van de sociale zekerheid.
(111) Wet van 15 januari 1990 houdende oprichting en organisatie van een Kruispuntbank
van de Sociale Zekerheid.
(112) Ibid. , artikel 8, 1°.
492 6. La modernisation de la sécurité sociale
Outre l’instauration d’une gestion globale, la sécurité sociale s’est, au cours
des dernières années, engagée dans un processus de modernisation, notamment grâceà l’utilisation des nouvelles technologies informatiques et de transmission électroni-que des données.
La loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assu-
rant la viabilité des régimes légaux des pensions, plus particulièrement le titre X,constitue le fondement légal d’un certain nombre de ces innovations.
6.1. La transmission électronique des informations
L’une des premières initiatives a consisté à organiser une communication élec-
tronique d’informations entre les branches de la sécurité sociale par la création, en1991, d’une Banque-carrefour de la sécurité sociale (B.C.S.S.) (111). 
L’optique qui a prévalu n’était pas de créer une banque de données centra-
lisée, mais un réseau de communication entre les institutions chargées de gérer cesdifférentes branches, et de substituer une collecte d'informations unique aux multi-ples collectes effectuées auprès des employeurs, des indépendants et des allocatairessociaux. Une telle organisation postule que chaque organisme demeure responsablede l'enregistrement et de la tenue à jour des informations pour les dossiers dont ilassure la gestion.
Par ailleurs, les attributions de la B.C.S.S. dépassent largement le cadre strict
des branches de la sécurité sociale des travailleurs salariés et indépendants,puisqu’elles s’étendent à la sécurité sociale d'outre-mer, aux pensions du secteurpublic, à l'aide sociale, ainsi qu’aux avantages complémentaires accordés par lesfonds de sécurité d'existence.
Le fonctionnement de ce réseau est fondé sur un répertoire de références, qui
permet d’identifier, pour chaque personne, les institutions qui détiennent un dossier àson égard. Le numéro d’identification de la sécurité sociale (N.I.S.S.), dont les don-nées sont tenues par le Registre national, est la clef unique d’identification desassurés sociaux (112). Il est utilisé par toutes les institutions de sécurité sociale, ainsique par l’administration fiscale, en tant que numéro d’identification. Afin de garantirla protection de la vie privée, l’obtention d’informations par l’intermédiaire de laBanque-carrefour est soumise à de nombreuses autorisations.
La B.C.S.S. se situe au centre d’une architecture composée d’un réseau pri-
maire et de réseaux secondaires. Le premier est constitué par les institutions de sécu-rité sociale qui disposent d'une connexion directe avec la Banque-carrefour. Lesréseaux secondaires sont, quant à eux, constitués par les institutions coopérantes, tel-les que, notamment, les caisses d'allocations familiales ou encore les caisses privéesde paiement des allocations de chômage. Ces entités ne peuvent avoir accès auxinformations véhiculées par la B.C.S.S. que par l’intermédiaire de l’institution duréseau primaire, dont elles relèvent. A l'heure actuelle, les réseaux primaire et secon-daires relient quelque mille cinq cents établissements relevant de la sécurité sociale.
(111) Loi du 15 janvier 1990 relative à l'institution et à l'organisation d'une Banque-carre-
four de la sécurité sociale.
(112) Loi précitée, article 8, 1°.
493 Tot de verworvenheden van de KBSZ behoren inzonderheid de verbetering
van de kwaliteit van de identificatiegegevens van de sociaal verzekerden, door hunactualisering en uitzuivering, evenals de verbeterde toegang tot de informatieserversvan het rijksregister, de gegevensbank loopbanen-wedden, het werkgeversrepertori-um van de RSZ en het door het RIZIV beheerde kadaster van de pensioenen (113).
Eén van de reeds operationele toepassingen is de elektronische overzending
van de bijdragebonnen. Deze bonnen worden opgesteld op basis van de verklaringeninzake sociale bijdragen aan de inningsinstellingen. Via de KBSZ deelt het NationaalIntermutualistisch College, dat zich in het primaire netwerk bevindt, de informatiemede aan de verschillende verzekeringsinstellingen.
Die laatste instellingen ontvangen op hun beurt volgens dezelfde weg een
stroom van informatie die noodzakelijk is voor de toepassing van de reglementeringinzake de verhoogde tegemoetkoming van de verzekering geneeskundige verzorgingen de sociale vrijstelling (114), en die afkomstig is van de verschillende uitbetalingsin-stellingen zoals de instellingen voor de uitbetaling van de werkloosheidsvergoedin-gen, het Ministerie van Sociale Zaken, Volksgezondheid en Leefmilieu, de RVP ende openbare centra voor maatschappelijk welzijn.
De KBSZ treedt ook op als tussenpersoon bij het meedelen van de informatie
die de Administratie der Directe Belastingen nodig heeft voor het vaststellen van hetbedrag van de bijzondere sociale zekerheidsbijdrage en de toepassing van de bepalin-gen met betrekking tot de fiscale vrijstelling (115).
Onlangs werd een nieuwe fase ingeluid in het automatiseringsproces van de
informatiestromen ingevolge de invoering van een nieuw instrument, met name desociale identiteitskaart.
6.2. Sociale identiteitskaart
Om iedere sociaal gerechtigde op een snelle en betrouwbare wijze te kunnen
identificeren werd de lidkaart van het ziekenfonds omgevormd in een "SociaalInformatiesysteem" (SIS-kaart) (116). De vermelding van het INSS op die kaartmoet het mogelijk maken alle informatie in verband met een sociaal verzekerde tegroeperen.
(113) Dat kadaster dient als basis voor de berekening van de bijdragen en voorheffingen op
pensioenen en geeft informatie om de cumulregels toe te passen.
(114) De sociale vrijstelling werd ingesteld door het koninklijk besluit van 3 november 1993
houdende uitvoering van artikel 25 van de wet van 9 augustus 1963 tot instelling en organisatie vaneen regeling voor verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen en steltbepaalde gerechtigden in staat te worden vrijgesteld van de betaling van het remgeld zodra ze in deloop van een jaar meer dan 15.000 BEF remgeld hebben betaald.
(115) De fiscale vrijstelling werd ingesteld door artikel 43 van de programmawet van
24 december 1993. Ze beperkt het totaalbedrag van het per fiscaal gezin te betalen remgeld op basisvan het belastbaar inkomen.
(116) Koninklijk besluit van 18 december 1996 houdende maatregelen met het oog op de
invoering van een sociale identiteitskaart ten behoeve van alle sociaal verzekerden, met toepassingvan de artikelen 38, 40, 41 en 49 van de wet van 26 juli 1996 houdende de modernisering van desociale zekerheid en tot vrijwaring van de wettelijke pensioenstelsels.
494 Les acquis de la B.C.S.S. comprennent, notamment, l’augmentation de la
qualité des données d'identification des assurés sociaux, par leur actualisation et leurépuration, ainsi que l’amélioration des accès aux serveurs d'informations constituéspar le Registre national, la banque de données carrières-salaires, le répertoire desemployeurs de l'O.N.S.S. et le cadastre des pensions géré par l'INAMI (113).
L’une des applications déjà opérationnelles est la transmission électronique
des bons de cotisations. Les bons sont établis sur la base des déclarations de cotisa-tions sociales transmises aux organismes percepteurs. Via la B.C.S.S., le Comité inter-mutualiste national, situé dans le réseau primaire, communique l'information aux dif-férents organismes assureurs.
A leur tour, ces derniers organismes bénéficient, selon la même filière, d’un
flux d’informations nécessaires à l’application de la réglementation de l’interventionmajorée de l’assurance soins de santé et de la franchise sociale (114), qui proviennentdes différents organismes prestataires constitués par les organismes de paiement desallocations de chômage, le ministère des Affaires sociales, de la Santé publique et del'Environnement, l'O.N.P. et les Centres publics d’aide sociale.
Enfin, la B.C.S.S. sert de relais dans la communication des informations néces-
saires à l'Administration des contributions directes pour l’établissement du montantde la cotisation spéciale de sécurité sociale et l’application des dispositions afférentesà la franchise fiscale (115).
Une nouvelle étape dans le processus d’automatisation des flux d’informa-
tions a été récemment franchie suite à la mise au point d’un nouvel instrument, lacarte d'identité sociale.
6.2. La carte d’identité sociale
Afin de permettre une identification rapide et fiable de chaque allocataire
social, la carte d’affiliation à la mutualité a été transformée en une carte "Systèmed'information sociale" (S.I.S.) (116). En outre, la mention du N.I.S.S. sur cette cartedoit permettre de regrouper toutes les informations qui concernent un assuré social. 
(113) Ce cadastre sert de base pour le calcul des cotisations et précomptes sur pensions et
donne des informations afin d’appliquer les règles de cumul.
(114) La franchise sociale instaurée par l’arrêté royal du 3 novembre 1993 portant exécu-
tion de l’article 25 de la loi du 9 août 1963 instituant un régime obligatoire soins de santé permet àcertains bénéficiaires d’être exonérés du paiement du ticket modérateur dès qu’ils ont payé, au coursd’une année, plus de 15.000 francs à ce titre.
(115) La franchise fiscale a été instituée par l’article 43 de la loi-programme du 24 décem-
bre 1993.  Elle limite le montant total des tickets modérateurs à payer par ménage fiscal en fonctiondu revenu imposable.
(116) Arrêté royal du 18 décembre 1996 portant des mesures en vue d’instaurer une carte
d'identité sociale à l’usage de tous les assurés sociaux, en application des articles 38, 40, 41 et 49 de laloi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimeslégaux des pensions.
495 De SIS-kaart wordt thans enkel gebruikt in de sector van de geneeskundige
verzorging, maar het gebruik er van zou in de toekomst moeten worden verruimdnaar andere takken van de sociale zekerheid. Zij zou ook de administratieve proce-dures in het raam van de hiernavermelde "onmiddellijke aangifte van tewerkstelling"voor de werkgevers moeten vereenvoudigen. 
De SIS-kaart zou bovendien de door de verschillende inspectiediensten geor-
ganiseerde controles moeten vergemakkelijken.
6.3. Multifunctionele aangifte
Artikel 38 van de wet van 26 juli 1996 voorziet in de invoering van een multi-
functionele aangifte ter vereenvoudiging en harmonisering van het verzamelen vande informatie, noodzakelijk voor zowel het innen van de sociale bijdragen als voorhet beheer van de verschillende takken van de sociale zekerheid (117).
Het gebruik van een dergelijke aangifte strekt zich uit buiten het strikte kader
van de sociale zekerheid, aangezien een deel van de verzamelde informatie eveneensis bestemd voor de fiscale administratie, inzonderheid in verband met de berekeningen de inning van de bedrijfsvoorheffing en de personenbelasting. In het raam van devennootschapsbelasting zal ze de mogelijkheid bieden de arbeidsinkomsten te bepa-len die als lasten kunnen worden afgetrokken.
Ze zal het ook gemakkelijker maken om meer volledige en nauwkeurige sta-
tistieken op te stellen over de tewerkstelling en de wedden, waardoor het tewerkstel-lingsbeleid beter kan worden gestuurd.
Tot slot zal een aangifte voor meervoudig gebruik de administratieve proce-
dures, die de werkgevers moeten volgen, verminderen.
Voor een dergelijke hervorming is echter een voorafgaande, conceptuele har-
monisering van de verschillende sociale zekerheidsstelsels noodzakelijk. Met de coör-dinatie van die werkzaamheden werd een werkgroep belast (118). De harmoniseringvan de noties "referentieperiode", "werktijd en daarmee gelijkgestelde tijd" en"wedde" wordt geconcretiseerd door vier ontwerpen van koninklijke besluiten die inde Ministerraad van 26 maart 1999 werden goedgekeurd.
(117) De RSZ-aangifte bestaat thans in hoofdzaak uit twee luiken, één in verband met de
berekening van de sociale bijdragen en een ander in verband met de gegevens met betrekking tot dejob, de wedden en de werktijd.
(118) Die werkgroep bestaat uit vertegenwoordigers van alle sociale zekerheidsinstellingen
evenals van de Administratie der Directe Belastingen en werd door de Ministerraad van 28 mei 1996opgericht bij de Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid.
496 Si la carte S.I.S. n'est, pour l’heure, employée que dans le domaine des soins
de santé, son utilisation devrait, à l’avenir, être étendue aux autres branches de lasécurité sociale et simplifier les démarches administratives des employeurs dans lecadre de la "déclaration immédiate de l'emploi" évoquée ci-après.
Enfin, la carte S.I.S. devrait faciliter les contrôles organisés par les différents
services d'inspection. 
6.3. La déclaration multifonctionnelle
Afin de simplifier et d’harmoniser la collecte des informations nécessaires tant
en ce qui concerne la perception des cotisations sociales que la gestion des différentesbranches de la sécurité sociale (117), la loi du 26 juillet 1996 prévoit, en son article 38,l’instauration d’une déclaration multifonctionnelle. 
L’usage d’une telle déclaration dépassera d’ailleurs le cadre strict de la sécu-
rité sociale, puisqu’une partie des informations récoltées sera également destinée àl'administration fiscale, notamment en ce qui concerne le calcul et la perception duprécompte professionnel et de l'impôt des personnes physiques. Dans le cadre del'impôt des sociétés, elle permettra de déterminer les revenus du travail déductibles àtitre de charges.
Elle facilitera également l'établissement de statistiques plus complètes et pré-
cises sur l'emploi et les salaires, afin de mieux orienter la politique de l'emploi.
Enfin, une déclaration à usage multiple réduira les démarches administratives
imposées aux employeurs. 
Cependant, une telle réforme nécessite une harmonisation préalable des con-
cepts des différents régimes de sécurité sociale. Un groupe de travail s’est attelé àcette coordination (118). Quatre projets d’arrêtés royaux approuvés lors du Conseildes ministres du 26 mars 1999 concrétisent l'harmonisation des notions de "périodede référence", de "temps de travail et assimilé" et de "salaire".
(117) Actuellement, la déclaration à l’O.N.S.S. comporte essentiellement deux volets, l’un
relatif au calcul des cotisations sociales, l’autre aux données afférentes à l’emploi, aux salaires et autemps de travail.
(118) Ce groupe de travail, composé de représentants de tous les organismes de la sécurité
sociale ainsi que de l'Administration des contributions directes, a été institué en 1996 auprès de laBanque-carrefour de la sécurité sociale par le Conseil des ministres du 28 mai 1996.
497 Als uiterste termijn voor de invoering van de multifunctionele aangifte werd
het jaar 2001 vooropgesteld. In het raam van een systeem van onmiddellijke aangiftevan tewerkstelling (119) worden de werkgevers van de bouwsector, van de subsectoropenbaar vervoer te land evenals van de sector van de interimarbeid (120) nu al ver-plicht aan de RSZ de datums en het begin- en eindtijdstip van de tewerkstelling vanhun personeelsleden mee te delen, waarbij de identificatie van de werkgever gebeurtdoor middel van de sociale identiteitskaart.
Deze nieuwe procedure is des te belangrijker daar het gebruik van papier ach-
terwege wordt gelaten. De gegevens worden overgezonden via een stemserver vanhet type " phone banking " ofwel via de internetsite van de RSZ, of nog door gestructu-
reerde boodschappen of " file transfer ".
Dankzij deze hervorming zullen inzonderheid de verschillende inspectiedien-
sten onmiddellijk de onwettige tewerkstelling van werknemers kunnen opsporen.
6.4. Charter van de sociaal verzekerde
Met de goedkeuring van de wet van 29 juni 1981 tot vaststelling van de alge-
mene principes van de sociale zekerheid van de werknemers heeft de wetgever maat-regelen willen nemen "om de informatie te verzekeren waarop de sociaal verzeker-den recht hebben". Dat voornemen werd geconcretiseerd door de invoering, opgrond van de wet van 11 april 1995, gewijzigd door de wet van 25 juni 1997, van hetcharter van de sociaal verzekerde.
Het toepassingsgebied van dat charter strekt zich verder uit dan de sociale
zekerheid der werknemers. Het is eveneens van toepassing op de sociale zekerheidvan de zelfstandigen, de sociale hulpverlening evenals op de aanvullende voordelendie worden toegekend door de sectoriële fondsen voor bestaanszekerheid.
Het charter houdt voor de instellingen van de sector een reeks verplichtingen
in betreffende de aan uitkeringstrekkers te verstrekken informatie over hun rechtenen plichten, de motivering van beslissingen, de beroepsmogelijkheden alsook de ter-mijnen voor de behandeling van de aanvragen.
6.5. Bestuurscontract
Een laatste moderniseringsproces heeft betrekking op de toekomstige invoe-
ring van een zekere vorm van responsabilisering voor de openbare instellingen vande sociale zekerheid (121).
(119) Deze procedure die beter bekend is als DIMONA (déclaration immédiate – onmid-
dellijke aangifte) werd ingesteld door het koninklijk besluit van 22 februari 1998 tot invoering vaneen onmiddellijke aangifte van tewerkstelling, met toepassing van artikel 38 van de wet van26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van dewettelijke pensioenstelsels.
(120) Koninklijk besluit van 24 september 1998 tot invoering van een onmiddellijke aangif-
te van tewerkstelling van uitzendkrachten, met toepassing van artikel 38 van de wet van 26 juli 1996tot modernisering van de sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijkepensioenstelsels.
(121) Koninklijk besluit van 3 april 1997 houdende maatregelen met het oog op de respon-
sabilisering van de openbare instellingen van sociale zekerheid, met toepassing van artikel 47 van dewet van 26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheidvan de wettelijke pensioenstelsels.
498 L’échéance de l'introduction de la déclaration multifonctionnelle a été fixée à
l’année 2001. Toutefois, un système de déclaration immédiate à l’emploi (119) impo-se dès à présent aux employeurs relevant des secteurs de la construction, du sous-sec-teur du transport en commun par voie terrestre, ainsi que du secteur du travail intéri-maire (120), de communiquer à l'O.N.S.S. les dates et heures de début et de fin detravail des membres de leur personnel, l'identification du travailleur s’opérant aumoyen de la carte d'identité sociale.
Cette nouvelle procédure constitue une évolution d’autant plus significative
que l'usage du papier est abandonné au profit d’une transmission des données soitpar serveur vocal de type " phone banking ", soit viale site Internet de l'O.N.S.S., ou
encore par messages structurés ou " file transfer ".
Cette réforme permettra notamment aux divers services d'inspection de
détecter immédiatement l'occupation illégitime de travailleurs.
6.4. La charte de l’assuré social
En adoptant la loi du 29 juin 1981 établissant les principes généraux de la
sécurité sociale des travailleurs salariés, le législateur a exprimé son intention deprendre des mesures "pour assurer l’information à laquelle les assurés sociaux ontdroit". Cette volonté s’est concrétisée par l’instauration d’une charte de l’assurésocial, en vertu de la loi du 11 avril 1995 modifiée par la loi du 25 juin 1997.
Le champ d’application de cette charte dépasse largement le cadre de la sécu-
rité sociale des travailleurs salariés puisqu’elle s’applique également à celle des tra-vailleurs indépendants, à l’aide sociale, ainsi qu’aux avantages complémentaires ser-vis par les fonds sectoriels de sécurité d’existence. 
Elle contient, pour les institutions du secteur, une série d’obligations portant,
notamment, sur l’information à fournir aux allocataires sociaux en ce qui concerneleurs droits et obligations, la motivation des décisions et les possibilités de recours,ainsi que les délais de traitement des demandes.
6.5. Le contrat d’administration
Enfin, un dernier processus de modernisation porte sur l’instauration future
d’une certaine forme de responsabilisation pour les organismes d’intérêt public de lasécurité sociale (121). 
(119) Cette procédure, mieux connue sous le nom de DIMONA (déclaration immédiate -
onmiddellijke aangifte ), a été instituée par l'arrêté royal du 22 février 1998 instaurant une déclara-
tion immédiate de l’emploi, en application de l’article 38 de la loi du 26 juillet 1996 portant moderni-sation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions.
(120) Arrêté royal du 24 septembre 1998 instaurant une déclaration immédiate de l’emploi
des intérimaires, en application de l’article 38 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de lasécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions.
(121) Arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisation des
institutions publiques de sécurité sociale, pris en application de l’article 47 de la loi du 26 juillet 1996portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions.
499 Met deze hervorming wordt niet geraakt aan de bevoegdheden inzake het
sociaal beleid. Dit blijft het prerogatief van de overheid en de sociale partners. Zijheeft tot doel de klassieke hiërarchische verhoudingen tussen de Staat en de openba-re instellingen van de sociale zekerheid, ingesteld door de wet van 16 maart 1954betreffende de controle op sommige instellingen van openbaar nut, te vervangendoor verhoudingen van meer contractuele aard.
Er zal immers in verband met de interne organisatie en het gebruik van het
beheersbudget een grotere autonomie worden toegekend aan de openbare instellin-gen van de sociale zekerheid, op grond van bestuurscontracten die met de toezicht-houdende overheid moeten worden gesloten.
Deze contracten zullen de volgende materies regelen :
– de taken die de instelling op zich neemt met het oog op de uitvoering van de
opdrachten die haar zijn toevertrouwd door of krachtens de wet, of door eenbeslissing van de regering ;
– de in termen van doeltreffendheid en kwaliteit uitgedrukte oogmerken in verband
met die taken ;
– de gedragsregels ten opzichte van het publiek, voor zover de instellingen recht-
streeks in contact komen met het publiek ;
– de methodes die toelaten te meten en op te volgen in hoeverre de oogmerken
werden gerealiseerd (aanwending van de controleborden met verschillende indi-catoren) ;
– de berekeningswijze en de bepaling van de beheerskredieten die voor de uitvoe-
ring van die taken ter beschikking zijn gesteld ;
– inzake het personeel, de berekeningswijze en de bepaling van het maximumbe-
drag van de kredieten voorbehouden voor de statutaire ambtenaren ;
– de positieve sancties voor de instelling ingeval van naleving van de verbintenissen
aangegaan in het bestuurscontract ;
– de mogelijke oplossingen of de sancties ingeval van niet-naleving, door één van de
partijen, van de verbintenissen die in het bestuurscontract werden aangegaan.
Het bestuurscontract moet jaarlijks opnieuw worden geëvalueerd en eventu-
eel aangepast aan de wijzigingen van de voorwaarden door de toepassing van objec-tieve parameters. Die herevaluatie is bovendien doorslaggevend voor de toepassingvan sancties, hetzij in positieve zin, zoals de toekenning van een variabele uitkering,hetzij in negatieve zin, zoals de beperking van de bestuursautonomie door een grote-re tussenkomst van de regeringscommissaris.
Vanuit budgettair oogpunt dient een nauwkeurig onderscheid te worden
gemaakt tussen de opdrachtenbegroting en de beheersbegroting, die de ontvangstenen uitgaven omvat in verband met respectievelijk de wettelijke opdrachten en hetbeheer van de instelling. Er zal daarenboven in de beheersbegroting een onderscheidworden gemaakt tussen de personeelsuitgaven, de investeringsuitgaven en de wer-kingsuitgaven. Deze laatste zullen nog worden onderverdeeld in vaste werkingskos-ten, variabele werkingskosten in verband met het personeel en variabele werkings-kosten in verband met de goederen en diensten.
500 Si cette réforme ne modifie pas les compétences relatives à la définition de la
politique sociale, qui reste l’apanage des autorités politiques et des partenairessociaux, elle a toutefois pour but de substituer des relations de nature plus contractu-elle aux rapports hiérarchiques classiques existant entre l’Etat et les organismespublics de la sécurité sociale, tels qu’ils résultent de la loi du 16 mars 1954 relativeaux contrôles de certains organismes d’intérêt public.
En effet, une autonomie accrue sera accordée, en ce qui concerne l’organisa-
tion interne et l’utilisation du budget de gestion, aux institutions publiques de sécu-rité sociale, en vertu de contrats d’administration à conclure avec l’autorité de tutelle.
Ces contrats réglementeront les matières suivantes :
– les tâches que l’institution assume en vue de l’exécution des missions qui lui sont
confiées par ou en vertu de la loi, ou par décision du Gouvernement ;
– les objectifs quantifiés d’efficacité et de qualité afférents à ces tâches ;– dans la mesure où les institutions ont des contacts directs avec le public, les règles
de conduite vis-à-vis du public ;
– les méthodes permettant de mesurer et de suivre le degré de réalisation des objec-
tifs (utilisation de tableaux de bord comportant de multiples indicateurs) ;
– le mode de calcul et la détermination des crédits de gestion mis à disposition pour
l’exécution de ces tâches ;
– en matière de personnel, le mode de calcul et la détermination du montant maxi-
mal des crédits réservés aux fonctionnaires statutaires ;
– les sanctions positives pour l’institution en cas de respect des engagements décou-
lant du contrat d’administration ;
– les solutions possibles ou les sanctions en cas de non-respect, par l’une des parties,
des engagements découlant du contrat d’administration.
Chaque année, le contrat d’administration doit être réévalué et, le cas
échéant, adapté aux modifications des conditions par l’application de paramètresobjectifs. Par ailleurs, cette réévaluation est déterminante pour l’application de sanc-tions, soit positives, tel que l’octroi d’une allocation variable, soit négatives, telle quela limitation de l’autonomie d’administration par une intervention accrue du commis-saire du Gouvernement.
Au point de vue budgétaire, il convient de distinguer de manière précise le
budget des missions et le budget de gestion, comprenant les recettes et les dépensesafférentes respectivement aux missions légales et à la gestion de l’institution. Au sur-plus, une distinction sera opérée, dans le budget de gestion, entre les dépenses depersonnel, d’investissements et de fonctionnement. Ces dernières seront encore sub-divisées entre frais de fonctionnement fixes, frais de fonctionnement variables relatifsau personnel et frais de fonctionnement variables relatifs aux biens et services.
501 De instellingen kunnen overdrachten uitvoeren tussen de verschillende cate-
gorieën van kredieten van de beheersbegroting en het volgend jaar opnieuw de nietaangewende kredieten die waren uitgetrokken voor de variabele werkingsuitgaven inverband met de goederen en diensten en de investeringsuitgaven inschrijven. Zij kun-nen bovendien autonoom beslissen inzake hun personeelsbehoeften, met nalevingvan de limieten van de globale beheerskredieten die in het bestuurscontract zijnbepaald. De Koning blijft immers bevoegd voor de vaststelling van het personeelssta-tuut.
Het correctief voor de toekenning van die ruimere beheersmarge aan de
sociale openbare instellingen bestaat in de toebedeling van een grotere rol aan deregeringscommissarissen.
Bovendien wordt de controle van het Rekenhof gehandhaafd ; zij zal evenwel
aan die nieuwe context moeten worden aangepast.
502 Outre la possibilité de procéder à des transferts entre les différentes catégo-
ries de crédits du budget de gestion et de réinscrire, l’année suivante, les crédits pré-vus pour les dépenses de fonctionnement variables relatives aux biens et services etles dépenses d’investissement, qui n’ont pas été utilisés, l’institution publique de sécu-rité sociale pourra décider de manière autonome des besoins en personnel, en respec-tant les limites des crédits globaux de gestion prévus dans le contrat d’administration,puisque la fixation du statut du personnel reste de la compétence du Roi. 
L’octroi de cette marge de gestion élargie aux parastataux sociaux sera cepen-
dant contrebalancé par un renforcement du rôle des commissaires du Gouvernement.
Par ailleurs, le contrôle de la Cour des comptes est maintenu et devra être
adapté à ce nouveau contexte.
503 DEEL II : HET STELSEL VAN DE ZELFSTANDIGEN
1. Globaal beheer
Het globaal beheer werd in het stelsel der zelfstandigen ingevoerd op 1 janu-
ari 1997 (122). De uitvoering ervan werd toevertrouwd aan het RSVZ. De middelenvan het sociaal statuut, namelijk de bijdragen, de staatssubsidie, de inkomsten van dealternatieve financiering en de opbrengst van de leningen worden niet meer over deverschillende takken verdeeld via de bij wet vastgelegde verdeelsleutels, maar opbasis van de werkelijke behoeften (123).
De staatssubsidie wordt voortaan volledig gestort aan het RSVZ terwijl het
aandeel van de sector geneeskundige verzorging en van de vergoedingen voorarbeidsongeschiktheid of invaliditeit van de zelfstandigen rechtstreeks ten voordelevan het RIZIV werd vereffend.
De ontoereikende middelen van deze laatste instelling konden daarentegen
niet enkel meer worden gedekt door het globaal beheer van de werknemers, dat op1 januari 1995 van kracht was geworden. Het RSVZ had voor zijn aandeel van de uit-gaven van de bovenvermelde sectoren voor 1995 en 1996 dus reeds voorschotten uit-betaald door middel van inzonderheid de inkomsten toegewezen aan het Fonds voorFinancieel Evenwicht van het Sociaal Statuut der Zelfstandigen (124), dat sedert 1994werd gestijfd door een gedeelte van de opbrengst van de aanvullende crisisbijdrage.Gedurende die twee jaren werd in feite reeds een mini-globaal beheer anticipatieftoegepast.
1.1. Middelen van het globaal beheer
1.1.1. Bijdragen
Parallel met de invoering van het globaal financieel beheer werden maatrege-
len genomen om de ontvangsten van het stelsel te verhogen.
In verband met de sociale bijdragen :
– wordt een enige verhoging van 7 % toegepast op het gedeelte van de bijdragen
die voor het eerst werden gevraagd in de loop van een jaar en die op het einde vandatzelfde jaar niet zijn betaald (125) ;
– het drempelbedrag waaronder de zelfstandigen in bijberoep geen bijdragen ver-
schuldigd zijn, werd gehalveerd en het verminderde bijdragepercentage voor diecategorie wordt geschrapt ;
(122) Koninklijk besluit van 18 november 1996 houdende invoering van een sociale verze-
kering ten gunste van zelfstandigen, in geval van faillissement, en van gelijkgestelde personen, mettoepassing van de artikelen 29 en 49 van de wet van 26 juli 1996 tot modernisering van de socialezekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels.
(123) De takken "Geneeskundige verzorging en vergoedingen voor arbeidsongeschikt-
heid", "Pensioen", "Kinderbijslag" en "Faillissementsverzekering".
(124) Artikel 44 van de wet van 6 augustus 1993 houdende sociale en diverse bepalingen.(125) Koninklijk besluit van 10 juli 1996 tot wijziging van het koninklijk besluit van
19 december 1967 houdende algemeen reglement in uitvoering van het koninklijk besluit nr. 38 van27 juli 1967 houdende inrichting van het sociaal statuut der zelfstandigen door de invoering van eenaanvullende verhoging van de bijdragen.
504 PARTIE II : LE REGIME DES TRAVAILLEURS INDEPENDANTS
1. La gestion globale
La gestion globale a été instaurée dans le régime des travailleurs indépendants
le 1erjanvier 1997 (122) et son exécution confiée à l’INASTI. Les ressources du statut
social, à savoir toutes les cotisations, la subvention de l’Etat, les revenus du finance-ment alternatif et le produit des emprunts, sont réparties entre les différentes bran-ches non plus par le biais de clés de répartition fixées par la loi, mais en fonction desbesoins réels (123).
Dorénavant, le subside de l’Etat est versé entièrement à l’INASTI, alors
qu’antérieurement, la part revenant aux secteurs des soins de santé et aux indemnitéspour incapacité de travail ou invalidité des indépendants était liquidée directementau profit de l’INAMI. 
Par contre, les insuffisances de moyens de ce dernier organisme ne pouvaient
plus être couvertes uniquement par la gestion globale des travailleurs salariés, entréeen vigueur dès le 1
erjanvier 1995. La partie des dépenses des secteurs précités incom-
bant à l’INASTI pour 1995 et 1996 avait donc déjà fait l’objet d’avances par cetInstitut au moyen, notamment, des revenus attribués au Fonds pour l’équilibre finan-cier du statut social des travailleurs indépendants (124), alimenté dès 1994 par unepartie du produit de la contribution complémentaire de crise. En fait, durant ces deuxannées, une mini-gestion globale a déjà été appliquée avant la lettre.
1.1. Les ressources de la gestion globale
1.1.1. Les cotisations
Parallèlement à l’instauration de la gestion financière globale, des mesures ont
été prises afin d’augmenter les recettes du régime.
En ce qui concerne les cotisations sociales :
– une majoration unique de 7 % est appliquée sur la partie des cotisations qui ont
été réclamées pour la première fois au cours d’une année et n’ont pas été payées àla fin de cette même année (125)
;
– le seuil en-dessous duquel les indépendants à titre complémentaire ne sont pas
redevables de cotisations est abaissé de moitié et le pourcentage réduit de cotisa-tions pour cette catégorie est supprimé ;
(122) Arrêté royal du 18 novembre 1996 visant l’introduction d’une gestion financière glo-
bale dans le statut social des travailleurs indépendants, en application du chapitre Ierdu titre VI de la
loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimeslégaux de pensions.
(123) Les branches "Soins de santé et indemnités pour incapacité de travail", "Pension",
"Allocations familiales" et "Assurance faillite".
(124) Article 44 de la loi du 6 août 1993 portant des dispositions sociales et diverses.(125) Arrêté royal du 10 juillet 1996 modifiant l’arrêté royal du 19 décembre 1967 portant
règlement général, en exécution de l’arrêté royal n° 38 du 27 juillet 1967 organisant le statut socialdes travailleurs indépendants par l’instauration d’une majoration supplémentaire des cotisations.
505 – het minimumbedrag waarop de minimumbijdrage wordt berekend die verschul-
digd is door de zelfstandigen in hoofdberoep wordt opgetrokken ;
– er wordt een forfaitaire bijdrage ingesteld voor zelfstandige natuurlijke personen
op basis van hun inkomen (126).
De jaarlijkse bijdrage ten laste van de vennootschappen wordt daarenboven
opgetrokken van 7.000 BEF naar 12.500 BEF en wordt eveneens aan het indexcijfergekoppeld (127).
1.1.2. Staatssubsidie
De jaarlijkse staatssubsidie voor de verschillende sectoren van het sociaal sta-
tuut werd geglobaliseerd en vastgesteld op 38.130 miljoen BEF, met inbegrip van detegemoetkoming in de aflossing van de schuld van het verleden die door de Staatwerd overgenomen en gewaarborgd. Ze wordt vanaf 1998 aangepast aan de schom-melingen van de gezondheidsindex (128).
1.1.3. Overige ontvangsten
De middelen afkomstig van de alternatieve financiering werden vanaf 1997
opgetrokken ingevolge de stijging van het percentage dat wordt afgenomen van deopbrengst van de belasting over de toegevoegde waarde en ingevolge de wijzigingvan de verdeelsleutel ten gunste van het stelsel der zelfstandigen (129).
Aan het globaal beheer van de zelfstandigen werd bovendien een bedrag van
150 miljoen BEF toegewezen, afkomstig van de eenmalige aanslag die de elektrici-teitsproducenten in 1997 verschuldigd waren (130).
(126) Koninklijk besluit van 18 november 1996 houdende financiële en diverse bepalingen
met betrekking tot het sociaal statuut der zelfstandigen, met toepassing van titel VI van de wet van26 juli 1996 houdende modernisering van de sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheidvan de wettelijke pensioenstelsels en van artikel 3 van de wet van 26 juli 1996 strekkende tot realisa-tie van de budgettaire voorwaarden tot deelname van België aan de Europese Economische enMonetaire Unie.
(127) Ibidem .
(128) Artikel 24 van de wet van 26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid en
tot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels.
(129) Idem, artikel 5, § 3, evenals de koninklijke besluiten van 7 augustus 1997, 13 janu-
ari 1998 en 24 maart 1999 tot vaststelling van het toewijzingspercentage van de opbrengst van debelasting over de toegevoegde waarde aan de sociale zekerheid en van de verdeelsleutel tussen hetstelsel van de werknemers en het stelsel der zelfstandigen.
(130) Koninklijk besluit van 19 augustus 1997 tot uitvoering van een eenmalige aanslag ten
laste van de elektriciteitsproducenten, met toepassing van de artikelen 2, §§ 2 en 3, en 3, § 1, 4°en 5°, van de wet van 26 juli 1996 strekkende tot realisatie van de budgettaire voorwaarden tot deel-name van België aan de Europese Economische en Monetaire Unie.
506 – le montant plancher sur lequel est calculée la cotisation minimale due par les tra-
vailleurs indépendants à titre principal est relevé ;
– une cotisation forfaitaire est instaurée pour les indépendants personnes physiques,
en fonction de leur revenu (126). 
De plus, la cotisation annuelle à la charge des sociétés est portée de 7.000 à
12.500 francs et est également soumise à l’indexation (127).
1.1.2. La subvention de l’Etat
La subvention annuelle de l’Etat pour les différents secteurs du statut social a
été globalisée et fixée à 38.130 millions de francs, y compris l’intervention dansl’amortissement de la dette du passé reprise et garantie par l’Etat. Elle est liée auxfluctuations de l’indice santé à partir de 1998 (128).
1.1.3. Les autres recettes
Les moyens en provenance du financement alternatif ont été augmentés à par-
tir de 1997 suite à la hausse du taux de prélèvement sur le produit de la taxe sur lavaleur ajoutée et à la modification de la clef de répartition en faveur du régime desindépendants (129).
En outre, la gestion globale des indépendants s’est vu attribuer un montant de
150 millions de francs, qui provenait de la cotisation unique due, en 1997, par les pro-ducteurs d’électricité (130).
(126) Arrêté royal du 18 novembre 1996 portant des dispositions financières et diverses
concernant le statut social des travailleurs indépendants, en application du titre VI de la loi du 26juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légauxdes pensions et de l’article 3 de la loi du 26 juillet 1996 visant à réaliser les conditions budgétaires dela participation de la Belgique à l’Union économique et monétaire européenne.
(128) Article 24 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et
assurant la viabilité des régimes légaux des pensions.
(129) Idem , article 5, § 3, ainsi que les arrêtés royaux des 7 août 1997, 13 janvier 1998 et 24
mars 1999 fixant le pourcentage d’attribution du produit de la taxe sur la valeur ajoutée à la sécuritésociale, ainsi que la clef de répartition entre le régime des salariés et le régime des indépendants.
(130) Arrêté royal du 19 août 1997 portant instauration d’une cotisation unique à charge
des producteurs d’électricité, en application des articles 2, §§ 2 et 3, et 3, § 1
er, 4° et 5°, de la loi du 26
juillet 1996 visant à réaliser les conditions budgétaires de la participation de la Belgique à l’Unionéconomique et monétaire européenne.
507 1.2. Evolutie van de middelen
De middelen zijn als volgt geëvolueerd.
(In miljoen BEF)
1995 % 1996 % 1997 % 1998 % 1999 %
Sociale
bijdragen 74.163,3 62,48 75.967,2 62,58 77.799,2 61,87 79.645,4 61,92 80.395,5 61,66Bijdragen der
vennoot-
schappen 1.401,9 1,18 1.480,9 1,22 2.667,1 2,12 3.208,4 2,49 3.111,4 2,39
Matigings-
bijdragen 205,5 0,16 189,7 0,15 260,0 0,20Staats-
subsidie 38.768,1 32,66 38.483,9 31,70 38.130,0 30,33 38.582,3 30,00 39.089,2 29,98
financiering 4.169,5 3,51 5.246,2 4,32 6.693,6 5,32 6.800,0 5,29 7.063,9 5,42
36,17 36,02 35,65 35,29 35,40
Diversen 205,2 0,17 212,6 0,18 248,1 0,20 191,4 0,15 460,3 0,35
Totaal 118.709,0 121.390,8 125.743,5 128.617,2 130.380,3
De gegevens in verband met de jaren 1995 tot 1998 zijn afkomstig van de boekhoudresultaten van de RSVZ. De cijfers van het
begrotingsjaar 1999 die voortvloeien uit de " budget control " en de beslissingen van de Ministerraad van 12 maart 1999, zijn
voorlopig.
Enerzijds, handhaven de staatssubsidie en de alternatieve financiering zich op
35 % van de globale ontvangsten, en, anderzijds, maken de eigenlijke sociale bijdra-gen ongeveer 62 % van de middelen uit, terwijl het aandeel van de jaarlijkse bijdragevan de vennootschappen is verdubbeld.
508 1.2. L’évolution des ressources
Les ressources ont évolué comme suit.
Cotisations
sociales 74.163,3 62,48 75.967,2 62,58 77.799,2 61,87 79.645,4 61,92 80.395,5 61,66Cotisations
des
sociétés 1.401,9 1,18 1.480,9 1,22 2.667,1 2,12 3.208,4 2,49 3.111,4 2,39
Cotisations de
modération 205,5 0,16 189,7 0,15 260,0 0,20Subvention de
l'Etat 38.768,1 32,66 38.483,9 31,70 38.130,0 30,33 38.582,3 30,00 39.089,2 29,98
alternatif 4.169,5 3,51 5.246,2 4,32 6.693,6 5,32 6.800,0 5,29 7.063,9 5,42
Divers 205,2 0,17 212,6 0,18 248,1 0,20 191,4 0,15 460,3 0,35
Total 118.709,0 121.390,8 125.743,5 128.617,2 130.380,3
Les données afférentes aux années 1995 à 1998 sont issues des résultats comptables de l’INASTI. Par contre, les chiffres de
l’exercice 1999, qui résultent du " budget control " et des décisions du Conseil des ministres du 12 mars 1999, sont provisoires.
D’une part, la subvention de l’Etat et le financement alternatif se maintien-
nent constamment à plus de 35 % des recettes globales et, d’autre part, les cotisationssociales proprement dites constituent environ 62 % des ressources, alors que la partde la cotisation annuelle des sociétés a doublé.
509 2. De sociale uitkeringen
Er werden structurele maatregelen genomen om het hoofd te bieden aan de
toename van het aantal gepensioneerden en aan de daarmee samengaande stijgingvan de uitgaven in die sector : tempering van de stijging van de uitgaven die voort-vloeien uit het proportionele pensioen, invoering van een loopbaanvoorwaarde voorde toekenning van een vervroegd pensioen, progressieve uitvoering van de Europeserichtlijn in verband met de gelijke behandeling van mannen en vrouwen door de nor-male pensioenleeftijd voor vrouwen op 65 jaar te brengen (131).
De invaliditeitsvergoeding die wordt toegekend aan de gerechtigde met perso-
nen ten laste, werd vanaf 1 oktober 1998 vermeerderd met een forfaitaire toelagevoor hulp aan een derde persoon (132).
Het sociaal statuut werd vanaf 1997 verrijkt met een nieuw stelsel dat gemeen-
zaam de "faillissementsverzekering" wordt genoemd (133). Onder bepaalde voor-waarden biedt deze gefailleerde zelfstandigen en geranten, administrateurs en wer-kende vennoten van vennootschappen in failliet een bescherming door hun rechtengedurende maximum vier trimesters te handhaven in de stelsels van de kinderbijslagen de geneeskundige verzorging, en door hen gedurende hoogstens twee maandeneen maandelijkse vergoeding van 30.000 BEF of 25.000 BEF toe te kennen, naarge-lang de betrokkenen al dan niet personen ten laste hebben.
De netto uitkeringen zijn in de hierna volgende tabel vermeld.
Pensioenen 68.191,1 69.154,8 69.584,0 70.244,1 70.914,0
Kinderbijslag 13.536,4 13.488,8 13.455,8 13.334,2 14.117,1
Faillissement - - 0,6 19,5 175,0
Vergoedingen 5.033,6 5.023,2 5.063,2 5.050,7 5.032,3
Geneeskundige
verzorging 26.165,4 29.583,6 24.536,4 25.708,8 27.889,5
Totalen 112.926,5 117.250,4 112.640,0 114.357,3 118.127,9
Voor de jaren 1995 tot 1998 zijn de cijfers, afkomstig uit de rekeningen van het RSVZ, defini-
tief. De gegevens van 1999, die het resultaat zijn van de " budget control " en van de beslissingen
van de Ministerraad van 12 maart 1999, zijn voorlopig.
(131) Koninklijk besluit van 30 januari 1997 betreffende het pensioenstelsel der zelfstandi-
gen met toepassing van de artikelen 15 en 27 van de wet van 26 juli 1996 tot modernisering van desociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels en vanartikel 3, § 1, 4°, van de wet van 26 juli 1996 strekkende tot realisatie van de budgettaire voorwaar-den tot deelname van België aan de Europese Economische en Monetaire Unie.
(132) A rtikel 12ter van het koninklijk besluit van 20 juli 1971 houdende instelling van een
verzekering tegen arbeidsongeschiktheid ten voordele van de zelfstandigen, ingevoegd door artikel 1van het koninklijk besluit van 10 augustus 1998.
(133) Koninklijk besluit van 18 november 1996 houdende invoering van een sociale verze-
510 2. Les prestations sociales
Des mesures structurelles ont été prises afin de faire face à l’augmentation du
nombre de pensionnés et à la hausse corrélative des dépenses dans ce secteur : atté-nuation de l’accroissement des dépenses occasionnées par la pension proportionnelle,instauration d’une condition de carrière pour l’octroi d’une pension anticipée, exécu-tion progressive de la directive européenne concernant l’égalité de traitement entrehommes et femmes, par le fait que l’âge normal de la retraite sera porté à 65 ans pourcelles-ci (131).
L’indemnité d’invalidité octroyée au titulaire ayant des personnes à charge a
été majorée, à partir du 1
eroctobre 1998, d’une allocation forfaitaire pour l’aide d’une
tierce personne (132).
A partir de 1997, le statut social s’est enrichi d’un nouveau régime, communé-
ment dénommé "assurance faillite" (133). Sous certaines conditions, celle-ci offre uneprotection aux indépendants faillis ainsi qu’aux gérants, administrateurs et associésactifs de sociétés en faillite, en maintenant leurs droits, durant maximum quatre tri-mestres, dans les régimes des allocations familiales et des soins de santé, et en leuroctroyant, pendant deux mois au plus, une indemnité mensuelle de 30.000 ou 25.000francs, selon que les intéressés ont ou non des personnes à charge.
Les prestations nettes sont reprises dans le tableau ci-après.
Pensions 68.191,1 69.154,8 69.584,0 70.244,1 70.914,0
Allocations
familiales 13.536,4 13.488,8 13.455,8 13.334,2 14.117,1
Faillite - - 0,6 19,5 175,0
Indemnités 5.033,6 5.023,2 5.063,2 5.050,7 5.032,3
Soins de santé 26.165,4 29.583,6 24.536,4 25.708,8 27.889,5
Totaux 112.926,5 117.250,4 112.640,0 114.357,3 118.127,9
Pour les années 1995 à 1998, les chiffres, qui sont extraits des comptes de l’INASTI, sont
définitifs. Les données de 1999, qui résultent du " budget control " et des décisions du Conseil
des ministres du 12 mars 1999, sont provisoires.
(131) Arrêté royal du 30 janvier 1997 relatif au régime de pension des travailleurs indépen-
dants en application des articles 15 et 27 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécu-rité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux de pensions et de l’article 3, § 1
er, 4°, de la loi
du 26 juillet 1996 visant à réaliser les conditions budgétaires de la participation de la Belgique àl’Union économique et monétaire européenne.
(132) Article 12 terde l’arrêté royal du 20 juillet 1971 instituant un régime d’assurance con-
tre l’incapacité de travail en faveur des travailleurs indépendants, inséré par l’article 1
erde l’arrêté
royal du 10 août 1998.
(133) Arrêté royal du 18 novembre 1996 instaurant une assurance sociale en faveur des tra-
vailleurs indépendants en cas de faillite et des personnes assimilées, en application des articles 29 et49 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité desrégimes légaux des pensions.
511 Het financieel evenwicht van het stelsel hangt inzonderheid af van de uitgaven
van de sector van de geneeskundige verzorging. De uitgaven van die sector namenin 1998 met 4,78 % toe ten opzichte van het jaar voordien en de stijging zal in 19998,48 % bedragen, voor zover althans de begrotingsvooruitzichten correct blijken.
3. Leningen
Het RSVZ beschikt niet over reserves, leningen of overdrachten afkomstig
van andere openbare instellingen, zoals de RSZ, en heeft leningen moeten aangaanom de schuld te kunnen consolideren zoals bepaald in het besluit met betrekking tothet globaal financieel beheer (134). Die geconsolideerde schuld bevat de schuldenvan het verleden en de schuld van het stelsel der zelfstandigen jegens het RIZIV-sec-tor gezondheidszorgen.
In januari 1997 werd de totale schuld geraamd op 28.915,8 miljoen BEF. In
december van datzelfde jaar blijkt uit de aanvullende gegevens van het RIZIV eenbijkomende last van 3.466,4 miljoen BEF. Om die reden heeft het RSVZ op 23 janu-ari 1997 een lening van 29 miljard BEF afgesloten en een tweede lening van 3,5 mil-jard BEF op 2 december 1997.
Op verzoek van de Administratie van de Thesaurie van het Ministerie van
Financiën werd voor de eerste lening geopteerd voor het financieel instrument van dethesauriebewijzen. Deze omvat een schijf van 9 miljard BEF op korte termijn, gaandevan 7 dagen tot 6 maanden, waarvan de vaste overname jaarlijks met 1,2 miljard BEFvermindert, en een programma van 20 miljard BEF op lange termijn, van 5 tot 9 jaar,dat ten belope van 4 miljard BEF per jaar wordt terugbetaald vanaf het vijfde jaarvan intekening.
De lening van 3,5 miljard BEF werd voor een looptijd van 10 jaar aangegaan
en wordt helemaal terugbetaald op de eindvervaldag.
Al die leningen genieten de staatswaarborg.De totale leningscapaciteit van het RSVZ om de geconsolideerde schuld van
het verleden te dekken bedroeg aldus op 31 december 1997 32,5 miljard BEF, terwijlde trekkingen op het thesauriebewijzenprogramma gebeuren naargelang van debehoeften.
Bij die schuld is niet het aandeel van het sociaal statuut in de aanzuivering van
het saldo van de lopende rekening van het RIZIV ten aanzien van de verzekeringsin-stellingen gerekend ingevolge de invoering van de tweede fase van de financiële ver-antwoordelijkheid van de ziekenfondsen (135).
(134) A rtikel 8 van het koninklijk besluit van 18 november 1996 tot invoering van een
financieel globaal beheer in het sociaal statuut van de zelfstandigen.
(135) Artikel 150, § 5, van de wet van 22 februari 1998 houdende sociale bepalingen.
512 L’équilibre financier du régime dépend notamment des dépenses du secteur
des soins de santé. A relever que les dépenses effectuées par ce secteur en 1998 aug-mentent de 4,78 % par rapport à l’année précédente et que, si les prévisions budgé-taires se confirment, l’accroissement se poursuivra en 1999, à raison de 8,48 %.
3. Les emprunts
Ne disposant ni de réserves, ni de prêts ou transferts en provenance d’autres
organismes publics à l’instar de l’O.N.S.S., l’INASTI a dû recourir à l’emprunt pourprocéder à la consolidation de la dette, comme prévu par l’arrêté relatif à la gestionfinancière globale (134). Les éléments constitutifs de cette dette consolidée englobentla dette du passé et la dette du régime des travailleurs indépendants à l’égard del’INAMI, en ce qui concerne le secteur des soins de santé.
Au mois de janvier 1997, le total de la dette avait été évalué à 28.915,8 mil-
lions de francs. En décembre de la même année, les données complémentaires four-nies par l’INAMI font apparaître une charge supplémentaire de 3.466,4 millions defrancs. De ce fait, l’INASTI a conclu deux emprunts, l’un, de 29 milliards de francs,prenant cours le 23 janvier 1997 et le second, de 3,5 milliards de francs, émis le 2décembre 1997. 
A la demande de l’Administration de la trésorerie du ministère des Finances,
le choix du type d’instrument financier s’est porté sur les billets de trésorerie pour lepremier emprunt. Celui-ci comprend une tranche de 9 milliards de francs émise àcourt terme, de 7 jours à 6 mois, dont la prise ferme diminue progressivement à rai-son de 1,2 milliard de francs par an, et un programme de 20 milliards de francs à longterme, de 5 à 9 ans, remboursable à concurrence de 4 milliards de francs par an à par-tir de la cinquième année de la souscription. 
L’emprunt de 3,5 milliards de francs a été conclu pour une durée de dix ans
remboursable totalement à la date d’échéance. 
Tous ces emprunts bénéficient de la garantie de l’Etat.Au 31 décembre 1997, la capacité totale d’emprunt de l’INASTI en vue de
couvrir la dette consolidée du passé s’élevait donc à 32,5 milliards de francs, les tira-ges sur le programme de billets de trésorerie étant effectués en fonction des besoins.
N’a pas été ajoutée à cette dette la quote-part du statut social dans l’apure-
ment du solde du compte courant de l’INAMI envers les organismes assureurs, suiteà l’introduction de la deuxième phase de la responsabilité financière des mutuelles(135). 
(134) Article 8 de l’arrêté royal du 18 novembre 1996 visant l’introduction d’une gestion
financière globale dans le statut social des travailleurs indépendants.
(135) Article 150, § 5, de la loi du 22 février 1998 portant des dispositions sociales.
513 Volgens een akkoord tussen de Minister van Sociale Zaken en de Minister
van Landbouw en Kleine en Middelgrote Ondernemingen zal het RSVZ uiterlijk op31 december 2005 een bedrag ten belope van 40 % van een totaal passief van4.233 miljoen BEF, hetzij 1.693 miljoen BEF, ten laste moeten nemen. Er zal tegendie datum een aanvullende financiering moeten worden gevonden ingeval de instel-ling niet over voldoende middelen zou beschikken.
Gelet op de in de leningscontracten vastgelegde modaliteiten kan het aflos-
singsplan van de schuld worden weergegeven zoals in de hierna volgende tabel.
Jaren Terugbetalingen (136)
1998 1.200
1999 1.200
2000 1.200
2001 1.200
2002 5.200
2003 5.200
2004 5.200
2005 4.600
2006 4.000
2007 3.500
Totaal 32.500
Bij een koninklijk besluit wordt vanaf 1998 een verplichte jaarlijkse aflossing
van 1.200 miljoen BEF opgelegd (137). De Minister van Landbouw en Kleine enMiddelgrote Ondernemingen kan echter voor een bepaald jaar overgaan tot een ver-snelde terugbetaling op basis van de beschikbare middelen bij de definitieve afslui-ting van het vorige comptabiliteitsjaar. Die reglementaire bepalingen zijn slechts toten met het jaar 2001 in overeenstemming met de contractuele bepalingen.
(136) Financieel verslag 1998 (Stuk Financiën nr. 415/3688), voorgelegd aan de raad van
bestuur van het RSVZ op 3 februari 1999.
(137) Koninklijk besluit van 8 december 1998 houdende het aflossingsplan van de geconsol-
ideerde schuld van het sociaal statuut der zelfstandigen.
514 Selon un accord passé entre les ministres des Affaires sociales et de l’Agri-
culture et des Petites et Moyennes Entreprises, l’INASTI devra prendre à sa charge,pour le 31 décembre 2005 au plus tard, un montant s’élevant à 40 % d’un passif glo-bal de 4.233 millions de francs, soit 1.693 millions de francs. Un financement complé-mentaire devra être trouvé pour cette date dans l’éventualité où l’organisme ne dis-poserait pas de moyens suffisants.
Conformément aux modalités fixées dans les contrats d’emprunts, le plan
d’amortissement de la dette peut être élaboré selon le tableau ci-dessous.
Années Remboursements (136)
1998 1.200
1999 1.200
2000 1.200
2001 1.200
2002 5.200
2003 5.200
2004 5.200
2005 4.600
2006 4.000
2007 3.500
Total 32.500
Il convient cependant d’ajouter qu’un arrêté royal impose un amortissement
annuel obligatoire, de 1.200 millions de francs, à partir de 1998 (137). Toutefois, leministre des Petites et Moyennes Entreprises peut, pour une année déterminée,procéder à un amortissement accéléré en fonction des moyens qui deviennent dispo-nibles suite à la clôture définitive de l’année comptable précédente. Ces dispositionsréglementaires ne sont conformes aux clauses contractuelles que jusqu’à l’année 2001incluse.
(136) Rapport financier 1998 (document Finances n° 415/3688), soumis au Conseil d’admi-
nistration de l’INASTI le 3 février 1999.
(137) Arrêté royal du 8 décembre 1998 relatif au plan d’amortissement de la dette consoli-
dée du statut social des travailleurs indépendants.
515 4. Resultaten van het globaal beheer
Na de wettelijke afhoudingen, met name de administratiekosten, de jaarlijkse
bijzondere overdracht aan het RIZIV en de financiële kosten, ziet het eindresultaater als volgt uit.
1995 1996 1997 1998 1999*
Lopend resultaat - 1.794,8 - 4.661,8 4.735,4 5.742,6 3.027,2
Schuldaflossing 920,0 920,0 - 1.200,0 1.200,0
Eindsaldo - 2.714,8 - 5.581,8 4.735,4 4.542,6 1.827,2
* De gegevens met betrekking tot 1999 zijn voorlopig.
Het in 1999 beschikbare saldo zal moeten worden verminderd met 320 mil-
joen BEF, zijnde de netto opbrengst van de solidariteits-, matigings- en consolidatie-bijdragen die in 1997 en 1998 werden geïnd. Deze som moet immers worden overge-dragen aan het Participatiefonds (138) bij wijze van supplementaire dekking van deaan die instelling toevertrouwde opdrachten (139). De toewijzing zal gebeuren onderde vorm van een renteloze achtergestelde lening die na twintig jaar moet wordenterugbetaald.
In 1997 en 1998 heeft het globaal financieel beheer der zelfstandigen gunstige
resultaten geboekt. Binnen het Algemeen Beheerscomité van het Sociaal Statuut derZelfstandigen wordt gediscussieerd over de opportuniteit van een met de leners teonderhandelen vervroegde terugbetaling van de schuld of de vorming van een"bevroren" voorziening, om te kunnen anticiperen op de heel zware last dievanaf 2002 op de instelling zal rusten. In de vergadering van 18 maart 1999 hebben deleden van het comité ingestemd met dit voorstel van de vertegenwoordiger van deMinister van Landbouw en de Kleine en Middelgrote Ondernemingen.
(138) Dat fonds werd binnen de Nationale Kas voor Beroepskrediet opgericht door de wet
van 4 augustus 1978 tot economische heroriëntering en omgevormd tot openbare instelling door dewet van 28 juli 1992 houdende fiscale en financiële bepalingen. De opbrengst van de solidariteits-,matigings- en consolidatiebijdragen beoogd in artikel 4, § 3, van het koninklijk besluit over het glo-baal financieel beheer wordt toegewezen aan dat fonds als bijkomende dekking van de opdrachtenwaarmee het is belast. Deze bestaan in het toekennen van participatieve dekkingen tot gedeeltelijkewaarborg van professionele beroepsleningen ten voordele van KMO's en zelfstandigen, natuurlijkepersonen, toegekend door de kredietinstellingen.
(139) Koninklijk besluit van 1 december 1998 tot aanwending van het saldo van de bijdra-
gen bedoeld in artikel 4, § 3, van het koninklijk besluit van 18 november 1996 strekkende tot invoe-ring van een globaal financieel beheer in het sociaal statuut der zelfstandigen, in uitvoering vanhoofdstuk I van titel VI van de wet van 26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid entot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels.
516 4. Les résultats de la gestion globale
Après les prélèvements légaux, à savoir les frais d’administration, le transfert
annuel spécial à l’INAMI et les charges financières, le résultat final s'établit commesuit.
Résultat courant - 1.794,8 - 4.661,8 4.735,4 5.742,6 3.027,2
Amortissement
de la dette 920,0 920,0 - 1.200,0 1.200,0
Solde final - 2.714,8 - 5.581,8 4.735,4 4.542,6 1.827,2
* Les données afférentes à l'année 1999 sont provisoires.
Le solde disponible en 1999 devra être diminué d’un montant de 320 millions
de francs, constitué par le produit net des cotisations de solidarité, de modération etde consolidation perçues en 1997 et 1998. Cette somme doit en effet être transféréeau Fonds de participation (138), à titre de couverture supplémentaire des missionsconfiées à cet établissement (139). L’affectation prendra la forme d’un prêt subor-donné, sans intérêts, remboursable après vingt ans.
En 1997 et en 1998, la gestion financière globale des indépendants a enregistré
des résultats favorables. Une discussion a été entamée au sein du Comité général degestion du statut social des travailleurs indépendants sur l’opportunité d’un rembour-sement anticipé de la dette à négocier avec les prêteurs ou la constitution d’une pro-vision "gelée", de manière à pouvoir anticiper la charge très lourde qui pèsera sur lesfinances de l’Institut à partir de l’an 2002. Lors de la réunion du 18 mars 1999, lesmembres du Comité ont marqué leur accord sur cette dernière proposition, émanantdu représentant du ministre de l'Agriculture et des Petites et Moyennes Entreprises.
(138) Ce fonds a été créé au sein de la Caisse nationale de crédit professionnel par la loi du
4 août 1978 de réorientation économique et constitué en établissement public par la loi du 28 juillet1992 portant des mesures fiscales et financières.  Le produit des cotisations de solidarité, de modéra-tion et de consolidation visé à l’article 4, § 3, de l’arrêté royal sur la gestion financière globale estaffecté à ce fonds à titre de couverture supplémentaire des missions qui lui sont confiées.  Elles con-sistent en l’octroi de couvertures participatives en garantie partielle de prêts professionnels à risque,au profit des P.M.E. et des indépendants, personnes physiques, octroyés par les organismes de cré-dit.
(139) Arrêté royal du 1er décembre 1998 portant affectation du solde des cotisations visées
à l’article 4, § 3, de l’arrêté royal du 18 novembre 1996 visant l’introduction d’une gestion financièreglobale dans le statut social des travailleurs indépendants, en exécution du chapitre I
erdu titre VI de
la loi du 29 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité légale desrégimes légaux de pensions.
517 ALGEMEEN BESLUIT
De context waarin de sociale zekerheid in de loop van de voorbije jaren is
geëvolueerd, werd beïnvloed door de verplichting voor ons land om de normen vanhet Verdrag van Maastricht voor deelname aan de Economische en Monetaire Uniete respecteren en door de noodzaak een actief werkgelegenheidsbeleid te voeren,inzonderheid middels een reeks maatregelen tot vermindering van de sociale bijdra-gen.
Het begrotingsevenwicht kan bijgevolg enkel worden hersteld en gehandhaafd
dankzij de gezamenlijke effecten van een bepaald aantal maatregelen om besparin-gen te realiseren op het vlak van de sociale zekerheidsuitkeringen, de invoering vannieuwe bijdragen, het gebruik van een gedeelte van de repartitiereserves van deinstellingen en een actief beleid inzake het thesauriebeheer.
Die opties werden geconcretiseerd in het nieuwe raam van het globaal finan-
cieel beheer dat werd ontworpen, proefondervindelijk getest en verbeterd door deverantwoordelijken van de sociale zekerheid.
De sociale zekerheid heeft bovendien geopteerd voor modernisering door het
gebruik van nieuwe technieken voor communicatie en elektronische gegevensverwer-king.
Zowel de openbare als de privé-instellingen die zijn belast met het toepassen
van de sociale wetgeving zullen daarenboven een grotere verantwoordelijkheid toe-gewezen krijgen. Bovendien werd de bescherming van de sociaal verzekerden gecon-solideerd door de invoering van een charter.
De sociale zekerheid zal evenwel nog het hoofd moeten bieden aan een
levensgrote uitdaging, namelijk de veroudering van de bevolking die zich zowel in depensioensector als in de sector van de geneeskundige verzorging zal laten voelen.
Er zouden twee nieuwe wegen kunnen worden verkend, zonder dat hierbij
evenwel imperatieven van technische aard kunnen worden ontweken.
De eerste bestaat erin het gemeenschappelijk thesauriebeheer in te stellen dat
was bepaald in artikel 5, 2°, d, van de wet van 27 juni 1969, zoals gewijzigd door hetkoninklijk besluit van 8 augustus 1997 houdende maatregelen met het oog op de uit-bouw van het globaal beheer van de sociale zekerheid. Volgens het Verslag aan deKoning bij dat besluit "houdt een dergelijk beheer in dat binnen het globaal beheermoet worden gestreefd naar het openen van één gemeenschappelijke rekening, voorhet uitvoeren van de betalingsverrichtingen, waarop elke instelling trekkingsrechtenzou hebben, zodat de financiële middelen optimaal kunnen aangewend en belegdworden".
De tweede, die in het logisch verlengde ligt van de nieuwe organisatie van de
sociale zekerheid, bestaat in het opstellen van een geconsolideerde rekening van hetglobaal beheer wat een essentieel instrument zou zijn voor de regering om haar strate-gische keuzes inzake sociale zekerheid te oriënteren en het parlement exhaustieve glo-bale informatie bezorgen over een sector, die ieder jaar meer dan 1.500 miljard BEF
aan uitgaven vertegenwoordigt.
518 CONCLUSIONS GENERALES
Le contexte dans lequel a évolué la sécurité sociale au cours de ces dernières
années a été marqué par un certain nombre de contraintes, parmi lesquelles lerespect, pour notre pays, des normes imposées par le traité de Maastricht, afin departiciper à l'Union économique et monétaire, et la nécessité de mener une politiqueactive de l'emploi, notamment par une série de mesures de réductions de cotisationssociales.
Dès lors, le rétablissement et le maintien de l'équilibre budgétaire n’ont pu
être réalisés que grâce aux effets conjugués d'un certain nombre de mesures visant àréaliser des économies au niveau des prestations de sécurité sociale, l’instauration denouvelles cotisations, l’utilisation d’une partie des réserves de répartition des organis-mes et une politique active de gestion de la trésorerie.
La concrétisation de ces options a été réalisée dans le cadre nouveau d'une
gestion financière globale, conçue, expérimentée et améliorée par les responsables dela sécurité sociale.
La sécurité sociale s’est, en outre, engagée sur la voie de la modernisation par
le recours aux nouvelles techniques de communication et de traitement électroniquedes données. 
De plus, les organismes, tant publics que privés, chargés d'appliquer la législa-
tion sociale se verront attribuer une part plus importante de responsabilité. Enfin, laprotection des assurés sociaux a été consolidée par l'instauration d'une charte.
Il convient toutefois de souligner que la sécurité sociale devra encore faire
face au défi majeur du vieillissement de la population, qui pèsera à la fois sur le sec-teur des pensions et sur celui des soins de santé.
Sans en éluder les contraintes techniques inévitables, deux nouvelles étapes
pourraient être explorées. 
La première consiste à établir la gestion de trésorerie commune, prévue par
l'article 5, 2°, d, de la loi du 27 juin 1969 telle qu'elle a été modifiée par l'arrêté royaldu 8 août 1997 portant des mesures en vue du développement de la gestion globalede la sécurité sociale. Selon le rapport au Roi de cet arrêté royal, une telle gestion"implique qu'à l'intérieur de la gestion globale, l'on tende vers l'ouverture d'un seulcompte commun pour l'exécution des opérations de paiement, compte sur lequel cha-que organisme disposerait de droits de tirage, de sorte que les moyens financiers puis-sent être utilisés ou placés de manière optimale".
La seconde, qui se situe dans la suite logique de la nouvelle organisation de la
sécurité sociale, réside dans l'établissement d'un compte consolidé de la gestion glo-bale, qui constituerait un outil essentiel permettant au Gouvernement d'orienter seschoix stratégiques en matière de sécurité sociale et au Parlement de disposer d'uneinformation globale exhaustive sur ce secteur, qui représente chaque année plus de1.500 milliards de francs de dépenses.
519 Aangenomen in algemene vergadering
van 16 augustus 1999
Adopté en assemblée générale
du 16 août 1999
De Eerste Voorzitter :
Le Premier Président : J. Van de Velde ;
De Voorzitter :
Le Président : W. Dumazy ;
De Raadsheren :
Les Conseillers : Fr. Vanstapel ,
J. Beckers ,M. de Fays ,G. Hubert ,A. Duroi - Vanhelmont ,P. Rion ,R. Lesage ,J. Culot ;
De Hoofdgriffier :
Le Greffier en chef : Fr. Van Den Heede ;
De Griffier :
Le Greffier : Fr. Wascotte.
520 imprimeriest.-luc 9810
NAZARETH drukkerijst.-luc 9810
NAZARETH

Reporting on the implementation of the management contract with the Flemish agency specialized in social housing

stuk 
verzendcode: REK37-F (2009-2010) – Nr. 1
31 mei 2010 (2009-2010)
Verslag 
over de rapportering over de uitvoering van de 
beheersovereenkomst met de  
Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen
Kaft 37-F-1 (wit).indd   2 15/06/2010   15:13:31 R E  K E N  H O F
Rapportering over de uitvoering
van de beheersovereenkomst
met de Vlaamse Maatschappij
voor Sociaal Wonen
Brus sel, mei 2010
d37-F-1 kaft  (blauw).indd   1 15/06/2010   15:10:23  
REKENHOF 
 
Rappo rtering over de u itvoering  
van de beheersove reenk omst 
met de Vlaamse Maat schappij 
voor Soc iaal Wonen 
 
Verslag van het Rek enhof  
aan het Vl aams Parlement 
 
Goedgekeurd in de  
Nederlandse kamer van het Reke nhof 
op 25 mei 2010 
 
VLAAMS PARLEMENT Inhoud 
 
Bestuurlijke boodschap ..........................................................................5  
Samenvatting ......................................................................................... 6 
1 Inleiding  ................................ ................................ ........................... 9 
 1.1 Organisatie van de Vlaamse overheid  ................................ ..9 
 1.2 Onderwerp van het onderzoek  ................................ ............. 9 
 1.3 Onderzoeksvragen  ................................ .............................  10 
 1.4 Methodiek ................................ ................................ ...........  10 
 1.5 Structuur van het verslag  ................................ ...................  11 
2 Kader   ................................ ................................ ...........................  12 
 2.1 Het agentschap en het kaderdecreet bestuurlijk beleid  ...... 12 
 2.2 Beleidskader en financieel belang van het agentschap  ...... 13 
 2.3 De beheersovereenkomst  ................................ ..................  15 
 2.4 Conclusie  ................................ ................................ ...........  17 
3 Kwaliteit van de beheersovereenkomst  ................................ .........  18 
 3.1 Generieke bepalingen voor horizontaal beleid  ....................  18 
 3.2 Organisatiedoelstellingen voor functioneel beleid  ...............  21 
 3.3 Financiële bepalingen  ................................ ........................  27 
 3.4  Conclusies  ................................ ................................ ..........  27 
4 Uitvoeringsrapportering  ................................ ................................ . 29 
 4.1 Rapporteringcyclus en -formaat  ................................ .........  30 
 4.2 Rapportering uitvoering generieke bepalingen voor 
horizontaal beleid  ................................ ...............................  31 
 4.3 Rapportering uitvoering organisatiedoelstellingen voor 
functioneel beleid  ................................ ...............................  32 
 4.4 Kwaliteitsbewaking op uitvoeringsrapport door agentschap 33 
 4.5 Opvolging door het agentschap  ................................ ..........  34 
 4.6 Evaluaties door derden  ................................ ......................  34 
 4.7 Opvolging door de minister  ................................ ................  36 
 4.8 Conclusies  ................................ ................................ ..........  37 
5 Integrale beleidsverantwoording  ................................ ....................  39 
 5.1 Opvolging realisatie beleidsdoelstellingen  ..........................  39 
 5.2 Informatieverstrekking aan het Vlaams Parlement  .............  40 
 5.3 Conclusies  ................................ ................................ ..........  41 
6 Algemene conclusies  ................................ ................................ ..... 43 
7  Aanbevelingen  ................................ ................................ ...............  44 
8  Antwoord van de Vlaamse minister van Energie, Wonen, Steden en 
Sociale Economie  ................................ ................................ ..........  45 
9  Uitvoeringsrapportering beheersovereenkomsten: 
gemeenschappelijke onderzoeksbevindingen  ................................  46 
 9.1 Opzet van zes onderzoeken  ................................ ...............  46 
 9.2 Bevindingen uit de zes onderzoeken  ................................ .. 46 
 9.3 Gemeen schappelijke conclusie en aanbeveling  .................  48 
 9.4  Reactie van de minister-president  ................................ ...... 49 
Vlaams Parlement – 1011 Brussel – 02/552.11.11 – www.vlaamsparlement.beStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 2 Bijlage 1: Overzicht van de doelstellingen uit de beheersovereenkomst 
en de uitvoeringsrapportering ...............................................................  50 
Bijlage 2: Antwoord van de Vlaamse minister van Energie, Wonen, Steden en Sociale Economie ................................................................  63
 
Bijlage 3: Antwoord van de minister-president van de Vlaamse Regering op de gemeenschappelijke bevindingen ............................................... 64
 
VLAAMS PARLEMENT3 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 4
VLAAMS PARLEMENT Bestuurlijke boodschap 
 
Het Rekenhof heeft de rapportering over de uitvoering 2008 van de b e-
heersovereenkomst met zes agentschappen onderzocht, waaronder die 
met de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW). De b e-
heersovereenkomst en de rapportering over de uitvoering ervan moeten de minister in staat stellen het agentschap op hoofdlijnen en op afstand aan te sturen en op te volgen, aldus de filosofie van beter bestuurlijk beleid. 
 
Het Rekenhof stelt vast dat het agentschap in een leertraject zit en de expertise uitbouwt. Het agentschap dient te worden gestimuleerd om 
indicatoren te ontwikkelen die bruikbaar zijn voor de opvolging en aa n-
sturing op hoofdlijnen en op afstand.  
 
Het Rekenhof stelde vast dat de beheersovereenkomst met de VMSW 
de opdrachten uit het oprichtingsdecreet en de beleidsnota en -brieven degelijk vertaalt in organisatiedoelstellingen. Diverse organisatiedoe l-
stellingen moeten wel meer specifiek, meetbaar en tijdsgebonden wo r-
den geformuleerd. Indicatoren zijn vaak weinig geschikt en streefwaa r-
den werden in de beheersovereenkomst nauwelijks afgesproken. Dat bemoeilijkt de mogelijkheden tot kwalitatieve rapporteringen en aanst u-
ring door middel van de beheersovereenkomst. 
 
Zoals vooropgesteld is de uitvoeringsrapportering over 2008 beknopt en 
aan de hand van kwantitatieve gegevens . De validiteit van sommige 
uitvoeringsgegevens is evenwel niet gegarandeerd door het ontbreken 
van een systematische controle erop in het agentschap. De eigenlijke opvolging en aansturing van het agentschap geschieden nauwelijks langs de beheersovereenkomst, maar nog met andere instrumenten, zoals het maandelijks overleg met het kabinet en briefwisseling.  
 
Een gestructureerde en geïntegreerde opvolging van de beleidsrealis a-
ties is momenteel nog niet gegarandeerd en het Vlaams Parlement dient beter te worden geïnformeerd over de uitvoering van de be heers-
overeenkomst.    
 
VLAAMS PARLEMENT5 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  Samenvatting 
Volgens het kaderdecreet bestuurlijk beleid stuurt de minister de b e-
leidsuitvoering in de agentschappen aan langs beheersovereenko m-
sten. Het Rekenhof heeft een aantal agentschappen geselecteerd die in 
het vernieuwde bestuurlijk organisatiekader een beheersovereenkomst afsloten en daarover dienden te rapporteren in 2009. Het koos voor het beleidsdomein Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Er f-
goed het agentschap Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW). Dat agentschap heeft in 2009 verslag uitgebracht over de ui t-
voering in 2008 van zijn beheersovereenkomst. Het Rekenhof heeft dat verslag onderzocht. 
 
De relatie tussen de VMSW en de bevoegde minister is georganiseerd volgens de basisprincipes van het kaderdecreet bestuurlijk beleid: het 
agentschap wordt door één minister aangestuurd en er werd een b e-
heersovereenkomst opgemaakt die in principe een aansturing op a f-
stand mogelijk maakt. Het beleidsdomein wordt echter door meer minis-ters aangestuurd, wat niet in overeenstemming is met de basisprincipes van het kaderdecreet bestuurlijk beleid.  
 
De beheersovereenkomst met de VMSW volgt de principes die de Vlaamse Regering heeft vastgelegd. Zij voorziet behalve in een rappor-tering over de uitvoering van de beheersovereenkomst, ook in een s e-
mesteriële rapportering tegen eind september en in periodiek overleg. 
Daarbuiten moet het agentschap een ondernemingsplan, een jaarrek e-
ning en een jaarverslag aan de minister bezorg en.  
 
De horizontale doelstellingen van de Vlaamse Regering werken grote n-
deels door langs de beheersovereenkomst met de VMSW. Het agen t-
schap heeft voor de meeste generieke elementen concrete uitvoerings-projecten vooropgesteld. Op het vlak van de meting van beleidseffecten is de beheersovereenkomst echter dubbelzinnig over de verantwoord e-
lijkheid van de VMSW en een gebrek aan eenduidige rapporteringsfo r-
maten hypothekeert de horizontale opvolging van het personeels- en 
organisatiebeleid.  
 
De organisatiedoelstellingen voor het functioneel beleid (het woonbe-leid) sluiten aan bij de beleidsdoelstellingen uit de beleidsnota Wonen, 
hoewel die beleidsnota maar in beperkte mate uitdrukkelijk naar de 
VMSW verwijst. De organisatiedoelstellingen sluiten behoorlijk aan bij de opdrachten die de decreetgever voor de VMSW vooropgesteld heeft. De beheersovereenkomst met de VMSW omvat een gestructureerd en beheersbaar aantal operationele organisatiedoelstellingen.  
 
De organisatiedoelstellingen geven goed richting aan de VMSW, maar ze zijn doorgaans onvoldoende specifiek of meetbaar geformuleerd: de beheersovereenkomst geeft niet aan wanneer welk niveau moet worden bereikt of ze doet dat slechts voor deelaspecten van een organisati e-
doelstelling. Verscheidene indicatoren die de beheersovereenkomst met de VMSW hanteert, zijn voor verbetering vatbaar. Zo hanteert de b e-
heersovereenkomst soms omgevingsindicatoren waarop de VMSW 
geen invloed heeft om te monitoren of de organisatiedoelstelling wordt 
behaald, is er voor de meeste indicatoren geen nulmeting beschikbaar, 
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 6 zijn sommige indicatoren niet echt geschikt om de corresponderende 
doelstelling op te volgen en leveren enkele indicatoren onvoldoende 
geaggregeerde informatie op.  
 
Het gebrek aan gekwantificeerde organisatiedoelstellingen met aang e-
paste indicatoren en corresponderende financiële gegevens in de b e-
heersovereenkomst laat de VMSW op dit ogenblik maar in beperkte mate toe middels de rapportering over de uitvoering van de beheers-overeenkomst voldoende relevante informatie te verstrekken over de doelmatigheid van de beleidsuitvoering. De VMSW stelt dat het kwantif i-
ceren van organisatiedoelstellingen zeer moeilijk is gebleken. Ook het vinden van meetbare indicatoren voor aansturing en opvolging van de 
VMSW, op hoofdlijnen en op afstand, blijft een niet te onderschatten 
ambitie, aldus de VMSW. 
 
De VMSW heeft het uitvoeringsrapport over het jaar 2008 later dan a f-
gesproken aan de minister bezorgd. Het uitvoeringsrapport 2008 van de 
VMSW geeft op overzichtelijke en beknopte wijze een beeld van de m a-
te van realisatie van de organisatiedoelstellingen uit de beheersove r-
eenkomst. Bij iedere organisatiedoelstelling vermeldt het de indicatoren, streefwaarden en de realisaties over 2008. De uitvoeringsrapportering geeft voorts aan of het doel is bereikt, met daarbij een beknopte dui-
ding. De uitvoeringsrapportering staat echter nog niet in een tijdsper-
spectief. Er bestaat een koppeling tussen resultaten en financiële ui t-
voeringsgegevens, maar alleen op het niveau van de sector en het agentschap, niet op het niveau van de afzonderlijke doelstellingen van 
het agentschap.  
 
De kwaliteitsbewaking door de VMSW op de eigen uitvoeringsrapport e-
ring staat nog niet geheel op punt en is momenteel beperkt gedocume n-
teerd. Vaak moet het agentschap de gegevens die het moet rapport e-
ren, manueel verzamelen. De VMSW volgt de uitvoering van de b e-
heersovereenkomst intern op als onderdeel van de managementrappo r-
tering. De maatschappij heeft die interne rapportering en de indicatoren 
van de beheersovereenkomst geëvalueerd en maatregelen ter verbet e-
ring getroff en. 
 
Het departement Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Er f-
goed heeft het uitvoeringsrapport 2008 van de VMSW ontvangen. Noch 
het departement, noch de beleidsraad of het managementcomité heb-
ben de uitvoering van de beheersovereenkomst geëvalueerd. Het voo r-
ziene evaluatiegesprek tussen de minister en het agentschap heeft 
evenmin plaatsgehad. Het kabinet van de minister stuurde de VMSW naar eigen zeggen niet aan langs de beheersovereenkomst, maar langs periodiek overleg en briefwisseling. Het werken met een beheersover-eenkomst vereist nog een leertraject, aldus kabinet, agentschap en d e-
partement.  
 
Het departement volgt de realisatie van de beleidsdoelstellingen gedee l-
telijk op, maar die opvolging beperkt zich tot de wijzigingen die de minis-ter vooropstelde. Voor de opvolging van ongewijzigd, regulier beleid beschikt het departement niet over een opvolgingssysteem dat gebruik 
maakt van de gegevens die voortvloeien uit de uitvoeringsverslagen van 
de agentschappen. Er loopt wel onderzoek naar de definiëring van b e-
leidsindicatoren, op basis waarvan beleidsevaluatie mogelijk zal worden, 
VLAAMS PARLEMENT7 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  aldus het departement. Over de realisatie van de beleidsdoelstellingen 
rapporteer de de beleidsbrief 2008- 2009. Het departement bereidde die 
voor met tekstvoorstellen die het ad hoc verzamelde. Voor informatie 
over beleidseffecten wil het departement een beleidseffectenmodel on t-
werpen.  
 
Het Vlaams Parlement heeft nog geen informatie gekregen over de ui t-
voering van de beheersovereenkomst met de VMSW, hoewel die info r-
matie beschikbaar was. Langs de jaarlijkse beleidsbrieven, het jaarve r-
slag en de programmatoelichting bij de begroting krijgt het Vlaams Pa r-
lement wel indirecte informatie over een aantal doelstellingen en realis a-
ties van het agentschap.  
 
Antwoord van de minister 
 
In haar antwoord van 24 maart 2010 stelde de Vlaamse minister van 
Energie, Wonen, Steden en Sociale Economie dat ze de opmerkingen en aanbevelingen van het Rekenhof graag ter harte neemt. Ze zal er bij de opmaak van de volgende beheersovereenkomst rekening mee ho u-
den zodat de uitvoeringsrapportering kan uitgroeien tot een effectief instrument van opvolgen en aansturen. In overleg met het agentschap en het departement zal ze er zorg voor dragen dat ook het Vlaams Pa r-
lement hierover geïnformeerd wordt. 
 
Gemeenschappelijke bevindingen en reactie van de minister-president  
 
Het Rekenhof heeft eenzelfde onderzoek uitgevoerd bij zes agen t-
schappen. Een aantal onderzoeksbevindingen waren gelijklopend. Het Rekenhof stelde vast dat de opmaak van beheersovereenkomsten en uitvoeringsrapporteringen de Vlaamse overheid veel inspanningen kost. 
Toch worden die instrumenten nauwelijks gebruikt bij de aansturing, opvolging en verantwoording.   
 
De minister-president gaf in zijn reactie hierop aan dat de gemee n-
schappelijke bevindingen van het Rekenhof worden meegenomen in het continue verbeterproces van de organisatiebeheersing bij alle agen t-
schappen en departementen. Het zoeken naar SMART geformuleerde doelstellingen en naar indicatoren is een aandachtspunt bij de voorb e-
reiding van de tweede generatie beheersovereenkomsten.  
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 8 1 Inleiding 
1.1 Organisatie van de Vlaamse overheid 
Het regeerakkoord van juli 1999 stelde een grondige bestuurlijke ve r-
nieuwing in het vooruitzicht, waarvan een optimalisering van de organ i-
satie en werking van de Vlaamse administratie een essentieel onderdeel 
was. Het kaderdecreet bestuurlijk beleid van 18 juli 2003 heeft de basis voor de bestuurlijke organisatie van de Vlaamse overheid gelegd. Een van de uitgangspunten van dit kaderdecreet was volgens de memorie van toelichting het primaat  van de politiek. Dat houdt onder meer in dat 
de politiek verantwoordelijken het beleid moeten bepalen. Een taakve r-
deling ondersteunt dit primaat van de politiek en de ermee samenha n-
gende verantwoordelijkheid: de politiek verant woordelijken bepalen het 
beleid, de departementen ondersteunen vooral het beleid en de agen t-
schappen voeren hoofdzakelijk het beleid uit. 
 
De minister moet de beleidsuitvoering in de agentschappen aansturen en opvolgen langs beheersovereenkomsten. Verscheidene agentscha p-
pen hebben in de legislatuur 2004-2009 voor het eerst een beheers-overeenkomst afgesloten in het vernieuwde bestuurlijke organisatiek a-
der.  
 
1.2 Onderwerp van het onderzoek 
Rekening houdend met het financieel belang en een spreiding over de beleidsdomeinen, heeft het Rekenhof een aantal agentschappen ges e-
lecteerd die in het vernieuwde bestuurlijk organisatiekader een b e-
heersovereenkomst afsloten en daarover dienden te rapporteren in 2009. Voor het beleidsdomein Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid e n 
Onroerend Erfgoed koos het Rekenhof het agentschap Vlaamse Maa t-
schappij voor Sociaal Wonen (VMSW).  
 
De VMSW wil volgens haar missie sociaal wonen mogelijk maken. 
Daarom stimuleert, ondersteunt, begeleidt en financiert de VMSW soci a-
le woonactoren om betaalbare en kwaliteitsvolle woonprojecten te real i-
seren en in stand te houden.  De sociale woonactoren zijn de sociale 
huisvestingsmaatschappijen, de (verenigingen van) gemeenten en OCMW‟s, de sociale verhuurkantoren en het Vlaams W oningfonds.  
 
De VMSW heeft in 2009 verslag uitgebracht over de uitvoering van haar beheersovereenkomst in 2008. Het Rekenhof heeft dat verslag onde r-
zocht. 
 
De andere agentschappen van het beleidsdomein legden geen verslag over de uitvoering van hun beheersovereenkomst in 2008 aan hun to e-
zichthoudende minister over. Het intern verzelfstandigd agentschap (IVA) Inspectie RWO, dat nog niet over een getekende beheersove r-
eenkomst beschikt, bezorgde wel een uitvoeringsrapport over 2008 aan het departement Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Er f-
goed. Het IVA Vlaams Instituut voor Onroerend Erfgoed volgde de b e-
heersovereenkomst intern op, zonder externe rapportering. Het IVA 
VLAAMS PARLEMENT9 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  Wonen - Vlaanderen rapporteerde niet, omdat de methodiek daartoe 
eerst verder op punt diende te worden gesteld. Het IVA Ruimte en O n-
roerend Erfgoed heeft geen uitvoeringsrapport 2008 opgemaakt. 
 
1.3 Onderzoeksvragen  
Het Rekenhof wilde nagaan of het rapporteringsproces behoorlijk funct i-
oneert. Het had niet de bedoeling de uitvoeringscijfers op zich te certifi ë-
ren of de behaalde resultaten te beoordelen. 
 
De onderzoeksvragen luidden: 
1. Is de beheersovereenkomst zo opgemaakt dat het agentschap in 
het uitvoeringsrapport de vereiste en relevante informatie kan g e-
ven over de doelmatigheid van de beleidsuitvoering die h et is toe-
vertrouwd ? 
2. Levert de uitvoeringsrapportering betrouwbare informatie over de 
werking van het agentschap en de realisatie van de doelstellingen, 
en is die informatie ook bruikbaar voor de aansturing van het agentschap ? 
3. Krijgt het Vlaams Parlement op een geïntegreerde wijze informatie 
over de uitvoering van de beheersovereenkomst en de realisatie of de effecten van de beleidsdoelstellingen waarbij het agentschap b e-
trokken is ? 
 
1.4 Methodiek 
Op 5 mei 2009 kondigde het Rekenhof het onderzoek aan bij de Vlaa m-
se minister van Wonen, de voorzitter van de raad van bestuur en de leidend ambtenaar van de VMSW, alsook de secretaris-generaal van 
het departement Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend  
Erfgoed. 
 
Voor het geheel van onderzoeksvragen heeft het Rekenhof, rekening houdend met een normenkader, een gedetailleerde vragenlijst opge-maakt, die het voor elk van de geselecteerde agentschappen heeft g e-
bruikt. Het normenkader steunde op het kaderdecreet bestuurlijk beleid 
van 18 juli 2003, de toelichtende documenten over de principes en de 
uitwerking van Beter Bestuurlijk Beleid, in het bijzonder de beslissingen van de Vlaamse Regering van 22 juli 2005 en 20 juli 2006 betreffende beheersovereenkomsten, alsook de bepalingen en afspraken uit de b e-
heersovereenkomst met het agentschap zelf. In bijkomende orde hield het Rekenhof rekening met de betrokken beleidsnota 2004-2009, de beleidsbrief 2007-2008, specifieke regelgeving voor het agentschap en relevante literatuur. De vragenlijst, een intern werkinstrument, vormde de basis voor de interviews met de belangrijkste betrokkenen in het agentschap, het departement en het kabinet en voor de analyse van het uitvoeringsrapport van de beheersovereenkomst en andere docume n-
ten. 
 
In het kader van de tegensprekelijke procedure legde het Rekenhof het voorontwerp van verslag op 1 december 2009 voor aan de voorzitter van de raad van bestuur, de leidend ambtenaar van de VMSW en de 
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 10 secretaris-generaal van het departement Ruimtelijke Ordening, W oon-
beleid en Onroerend Erfgoed. De leidend ambtenaar van de VMSW en 
de secretaris-generaal antwoordden bij brieven van 13 en 14 januari 
2010. Die antwoorden zijn verwerkt in het ontwerpverslag. Op 9 februari 
legde het Rekenhof het ontwerpverslag voor aan de Vlaamse minister 
van Energie, Wonen, Steden en Sociale Economie die erop reageer de 
bij brief van 24 maart 2010.  
 
In dit eindverslag heeft het Rekenhof zijn gemeenschappelijke bevindi n-
gen op basis van de zes onderzochte beheersovereenkomsten en ui t-
voeringsrapporteringen toegevoegd, alsook de reactie van de minister-president van 6 mei 2010 hierop. 
 
1.5 Structuur van het verslag 
Hoofdstuk 2 van het rapport analyseert het kader waarin de beheers-overeenkomst tot stand gekomen is. Hoofdstuk 3 evalueert of de b e-
heersovereenkomst a priori kan leiden tot een degelijke rapportering. Hoofdstuk 4 gaat na of het uitvoeringsverslag betrouwbare informatie bevat en of een beoordeling van de werking en resultaten van het agentschap is gemaakt. Hoofdstuk 5 situeert het uitvoeringsverslag van het agentschap in de integrale beleidsverantwoording aan het Vlaams Parlement. De hoofdstukken 6 en 7 bevatten de algemene conclusies en aanbevelingen. Hoofdstuk 8 vat de reactie van de minister samen . 
Hoofdstuk 9 tenslotte synthetiseert de gemeenschappelijke bevinding en 
op basis van de zes onderzochte beheersovereenkomsten en uitvo e-
ringsrapporteringen, alsook de reactie van de minister-president hierop.  
 
De eerste bijlage bevat overzichten van de organisatiedoelstellingen en de uitvoering ervan, samen met een kwaliteitsoordeel van het Rekenhof. De tweede bijlage herneemt het antwoord van de Vlaamse minister van Energie, Wonen, Steden en Sociale Economie. De derde bijlage he r-
neemt het antwoord van de minister-president op de synthese van de gemeenschappelijke bevindinge n. 
 
VLAAMS PARLEMENT11 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  2 Kader  
2.1 Het agentschap en het kaderdecreet bestuurlijk beleid 
Positionering in het beleidsdomein 
 
De VMSW maakt deel uit van het beleidsdomein Ruimtelijke Ordening, 
Woonbeleid en Onroerend Erfgoed. In de vorige legislatuur waren zowel de Vlaamse minister van Wonen als de Vlaamse minister van Ruimteli j-
ke Ordening bevoegd voor het beleidsdomein. Dat stemde niet overeen met het uitgangspunt van transparantie bij het kaderdecreet bestuurlijk beleid, dat een beleidsdomein als geheel aan één minister zou worden 
toegewezen. In de huidige legislatuur zijn drie ministers bevoegd voor het beleidsdomein: de Vlaamse minister van Financiën, Begroting, 
Werk, Ruimtelijke Ordening en Sport; de Vlaamse minister van Energie, Wonen, Steden en Sociale Economie en de Vlaamse minister van B e-
stuurszaken, Binnenlands Bestuur, Inburgering, Toerisme en Vlaamse Rand.  
 
Het beleidsdomein omvat twee strategische adviesraden, een ministerie - bestaande uit een departement en vier intern verzelfstandigde agen t-
schappen -, en één extern verzelfstandigd agentschap (de VMSW). De strategische adviesraden hebben tot taak het Vlaams Parlement, de Vlaamse Regering of de individuele ministers te adviseren over strateg i-
sche beleidsaangelegenheden. Het departement is verantwoordelijk 
voor de beleidsondersteuning, de agentschappen staan in voor beleids-
uitvoerende taken. Er is geen hiërarchische relatie tussen het hoofd van het departement en de hoofden van de agentschappen. 
 
Vorm en aansturing van het agentschap 
 
De VMSW is de rechtsopvolger van de Vlaamse Huisvestingsmaa t-
schappij. Zij is opgericht als een publiekrechtelijk extern verzelfstandigd agentschap met rechtspersoonlijkheid. Volgens het kaderdecreet b e-
stuurlijk beleid betekent dit dat het agentschap: 
• een eigen, van het Vlaams Gewest afgescheiden, rechtspersoonlij k-
heid heeft; 
• een privaatrechtelijke rechtsvorm heeft aangenomen, maar er niet 
alle dwingende bepalingen van hoeft na te leven; 
• geen deel uitmaakt van het ministerie van het beleidsdomein; 
• onder het toezicht van een minister valt, maar niet onder diens hi ë-
rarchisch gezag; 
• over operationele autonomie beschikt; 
• bestuurd wordt door een raad van bestuur. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 12 Het oprichtingsdecreet van het agentschap(1) wijkt niet af van deze pri n-
cipes van het kaderdecreet bestuurlijk beleid.  
 
Het agentschap ressorteert onder één minister: de Vlaamse minister 
van Wonen. Dat is conform de uitgangspunten van het kaderdecreet bestuurlijk beleid . Twee regeringsafgevaardigden oefenen toezicht uit 
op het agentschap. De Vlaamse Regering heeft ze aangesteld, de ene op voordracht van de minister van Wonen, de andere op voordracht van de minister bevoegd voor Financiën en Begroting. De regeringsafg e-
vaardigden kunnen bij de minister beroep aantekenen tegen de beslis-singen van de raad van bestuur van het agentschap. Daarbuiten b e-
hoort ook de toezichthouder voor de sociale huisvesting een wetti g-
heidstoezicht uit te oefenen(
2).  
 
Volgens de toelichting bij het kaderdecreet bestuurlijk beleid beschikt een publiekrechtelijk extern verzelfstandigde agentschap over een ruime operationele autonomie. Het kaderdecreet zelf omschrijft die operation e-
le autonomie echter niet(
3). De autonomie van de VMSW komt tot uiting 
in bijzondere regelgeving(4) en de activiteiten van de VMSW zijn ook 
vaak nader gereglementeerd door de Vlaamse Regering. 
 
De raad van bestuur van de VMSW is bevoegd voor de strategische beheersbeslissingen en voor de controle op het dagelijks management. De raad en zijn voorzitter zijn aangesteld door de Vlaamse Regering. De dagelijkse leiding van het agentschap berust bij de gedelegeerd b e-
stuurder, aangesteld door de Vlaamse Regering(
5). 
 
De integratie in de VMSW van het Investeringsfonds voor Grond- en 
Woonbeleid van Vlaams-Brabant en het Garantiefonds voor Huisvesting is wel vooropgesteld in de Wooncode, maar nog niet gerealiseerd.  
 
2.2 Beleidskader en financieel belang van het agentschap 
Beleidskader 
 
De beheersovereenkomst schetst het beleidskader van de VMSW aan de hand van: 
   
1  Decreet 15 juli 1997 houdende de Vlaamse Wooncode, artikelen 30- 39. 
2  Wooncode, artikel 29bis. 
3  Voor intern verzelfstandigde agentschappen omschrijft het decreet de oper a-
tionele autonomie wel. Ze omvat de vaststelling van de organisatiestructuur 
van het agentschap, de organisatie van de operationele processen, de ui t-
voering van het personeelsbeleid, de aanwending van de ter beschikking g e-
stelde middelen en de interne controle in het a gentschap. 
4  Zo kent de Wooncode de VMSW enkele bevoegdheden toe om het uitvo e-
ringsprogramma m.b.t. de investeringen in sociale koop- en huurwoningen te 
realiseren. De wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige 
instellingen van openbaar nut laat de VMSW toe haar begroting op te m a-
ken. 
5  Wooncode, artikel 30. 
VLAAMS PARLEMENT13 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1   het juridisch kader, in het bijzonder de wooncode, het kaderdecreet 
bestuurlijk beleid en de statuten van de VMSW; 
 het horizontaal beleidsmatig kader, dat zijn generieke principes die 
betrekking hebben op het horizontale beleid dat in de Vlaamse ove r-
heid wordt gevoerd (zie ook punt 3.1 van dit verslag); 
 het functioneel beleidsmatig kader, dat zijn de beleidsopties in de 
wooncode en die van de Vlaamse Regering en de Vlaamse minister 
van Wonen, geformuleerd in het regeerakkoord en de beleidsnota en beleidsbrieven (zie ook punt 3.2 van dit verslag). 
 
De beheersovereenkomst somt de kerntaken van de VMSW op in haar eigen perspectief: 
 de investeringsprogramma‟s uitvoeren,  
 als financieel beheerder optreden, 
 een klantgerichte ondersteunende organisatie uitbouwen, 
 intern performant zijn. 
 
Financieel belang 
 
Het patrimonium voor sociale huisvesting omvat sociale huurwoningen, sociale koopwoningen en sociale kavels. Bovendien moet infrastructuur worden aangelegd en het patrimonium onderhouden. Het gros van die 
investeringen kan worden gerealiseerd dankzij de financiële steun van 
het Vlaams Gewest, meestal langs de VMSW. De initiatiefnemers, vooral sociale huisvestingsmaatschappijen, dienen de investeringen in afwachting van die steun zelf voor te financieren. 
 
De steun neemt de volgende vormen aan: 
 De VMSW verstrekt hypothecaire leningen aan particulieren tegen 
gunstige voorwaarden, zodat zij sociale woningen of vergelijkbare woningen kunnen kopen, eventueel met renovatie. In 2008 ging het om ongeveer 172 miljoen EUR. 
 De VMSW verstrekt goedkope leningen aan sociale huisvestings-
maatschappijen die sociale huurwoningen gebouwd hebben. In 2008 
ging het om ongeveer 309 miljoen EUR . 
 Het Vlaams Gewest verstrekt subsidies aan sociale huisvestings-
maatschappijen en andere initiatiefnemers voor de bouw en renov a-
tie van sociale woningen (vanaf eind 2008 niet meer voor de bouw 
van sociale huurwoningen door sociale huisvestingsmaatschappi j-
en). De VMSW staat in voor de behandeling van die dossiers. In 2008 legde het Vlaams Gewest daar ongeveer 10,5 miljoen EUR  
voor vast. 
 Het Vlaams Gewest verstrekt subsidies voor de infrastructuur en het 
bouwrijp maken van percelen. De VMSW staat in voor de behand e-
ling van die dossiers. In 2008 legde het Gewest daarvoor ongeveer 30 miljoen EUR  vast. 
 
Het Vlaams Gewest subsidieert de VMSW opdat  zij tegen gunstige 
voorwaarden krediet kan verlenen aan huisvestingsmaatschappijen en 
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 14 particulieren. In 2008 ontving de VMSW ongeveer 100 miljoen EUR  
dergelijke subsidies. Die subsidies moeten het verschil dekken tussen 
de marktvoorwaarden waartegen de VMSW leent en het voordelige t a-
rief w aartegen de begunstigden van de VMSW lenen. In 2008 was de 
VMSW gemachtigd ongeveer 330 miljoen EUR  te lenen, deels ook om, 
zo gewenst, lopende schulden te herfinancieren. De totale uitstaande schuld van de VMSW bedroeg zo‟n 3,5 miljard EUR .  
 
De VMSW beheert ook de gelden van de sociale huisvestingsmaa t-
schappijen (SHM) die deze maatschappijen niet nodig hebben voor hun dagelijkse werking. Op 31 december 2008 bedroeg het saldo van deze 
rekeningen-courant 386 miljoen EUR. 
 
De VMSW betaalt de eigen werking hoofdzakelijk met een beheersve r-
goeding ten laste van de SHM‟s. Voor 2008 stelde de Vlaamse Reg e-
ring die beheersvergoeding vast op 12 miljoen EUR . 
 
2.3 De beheersovereenkomst 
Partijen bij de beheersovereenkomst 
 
De Vlaamse minister van Wonen, de voorzitter van de raad van bestuur en de gedelegeerd bestuurder hebben op 9 september 2008 de b e-
heersovereenkomst gesloten. De minister heeft de overeenkomst in naam van de Vlaamse Regering gesloten. De Vlaamse Regering heeft 
hem daartoe gelast nadat zij het ontwerp had goedgekeurd op 25 april 
2008.  
 
Duur van de beheersovereenkomst 
 
De beheersovereenkomst start te retroactief op 1 januari 2008 en loopt 
tot 31 december 2010. Het kaderdecreet bestuurlijk beleid koppelt de duur van een beheersovereenkomst aan de duur van de legislatuur. Hoewel de vorige legislatuur aanvatte in 2004, startte de beheersove r-
eenkomst pas in 2008. Dat is o.m. te wijten aan het feit dat de Vlaamse Regering pas op 30 juni 2006 besliste het beleidsdomein te operation a-
liseren van af 1 juli 2006.  
 
In principe loopt een beheersovereenkomst negen maanden na een legislatuurwissel af. Die negen maanden laten de aantredende regering toe de beheersovereenkomst te heronderhandelen. Het decreet van 12 december 2008 heeft echter in een uitzondering voorzien voor de beheersovereenkomsten die ten laatste op 1 januari 2008 in werking traden: zij gelden in principe tot 31 december 2010. Doordat de b e-
heersovereenkomst met de VMSW retroactief in werking trad, valt zij ook onder de uitzonderingsregel en geldt ze dus tot eind 2010.  
 
De beheersovereenkomst werd nog niet gewijzigd. De raad van bestuur gaf op 2 juli 2009 wel opdracht een volgende beheersovereenkomst voor te bereiden.  
 
VLAAMS PARLEMENT15 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  Voorafgaande parlementaire toets aan de beleidsnota 
 
Zoals het kaderdecreet bestuurlijk beleid vereist, heeft de Vlaamse R e-
gering het ontwerp van beheersovereenkomst vóór ondertekening aan 
het Vlaams Parlement voorgelegd(6). Dat bood het Vlaams Parlement 
de mogelijkheid de overeenstemming te toetsen tussen de beheers-overeenkomst en de doelstellingen van de goedgekeurde beleidsnota van de minister. Het Vlaams Parlement heeft het ontwerp van beheers-overeenkomst niet besproken. 
 
Structuur van de beheersovereenkomst 
 
De Vlaamse Regering bepaalde de structuur van de beheersoveree n-
komsten in de Vlaamse overheid. Zij heeft ook standaardformuleringen vooropgesteld voor enkele bepalingen die in elke beheersovereenkomst moeten staan(
7). Een minister mocht daarvan niet afwijken zonder zich 
te verantwoorden tegenover de Vlaamse Regering. De beheersove r-
eenkomst voldoet aan deze voorschriften.  
 
De beheersovereenkomst is bevattelijk opgesteld en ook ingedeeld vo l-
gens de vaste structuur die de Vlaamse Regering vooropstelde. Zij telt 56 bladzijden en bevat een korte beschrijving van de diverse engag e-
menten en doelstellingen. 
 
Bepalingen over opvolging  
 
De VMSW moet volgens de beheersovereenkomst in eerste instantie zelf de beheersovereenkomst opvolgen. Zij moet daarvoor ook een jaa r-
lijks operationeel plan of ondernemingsplan opmaken. De VMSW b e-
schikt over een ondernemingsplan 2008- 2009, dat de raad van bestuur 
goedkeurde. Omdat de beheersovereenkomst pas in het najaar 2008 ondertekend werd, achtte de VMSW het niet meer zinvol op dat oge n-
blik nog twee afzonderlijke, jaarlijkse ondernemingsplannen te maken voor 2008 en 2009. De minister van Wonen nam kennis van het onde r-
nemingsplan langs de notulen van de raad van bestuur van de VMSW, die hem worden toegestuurd samen met de onderliggende stukken. Het plan is evenmin uitdrukkelijk goedgekeurd door de minister van Finan-
ciën en Begroting of meegedeeld aan de Vlaamse Regering, nochtans 
een vereiste van de Vlaamse Regering(
8).  
 
De minister heeft zicht op de opvolging door de VMSW doordat hij een 
afschrift ontvangt van de notulen van de raad van bestuur van de 
VMSW en doordat zijn regeringscommissaris aanwezig is op de zitti n-
gen van de raad van bestuur. 
 
6 Stuk 60 (2007-2008) - Nr. 28 van 14 mei 2008. 
7  VR/PV/2006/30 – punt 2.  
8 VR/PV/2006/30 – punt 2.  
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 16 De minister kan de uitvoering ook opvolgen langs informele ad hoc co n-
tacten met de voorzitter van de raad van bestuur en de afgevaardigd 
bestuurder, en langs formele rapporten en overlegmomenten (zie ver-
der). De beheersovereenkomst verwijst naar de beleidsraad en dri e-
maandelijkse bilaterale overlegmomenten tussen de minister en de g e-
delegeerd bestuurder. 
 
Bepalingen over rapportering 
 
De beheersovereenkomst stelt dat de VMSW het jaarrapport voor 31 maart aan de minister moet voorleggen en dat het tenminste de volge n-
de elementen moet bevatten: 
 de jaarrekening (zodra de algemene vergadering van de aandee l-
houders haar heeft goedgekeurd ), 
 het ontwerp van jaarverslag, met een evaluatie van de uitvoering 
van de beheersovereenkomst en de boordtabellen die zicht geven op de realisatie van de prestatienormen, 
 een eerste voorstel van ondernemingsplan. 
Het kaderdecreet voorziet in een jaarlijks ondernemingsplan, een jaa r-
lijks rapport op 31 maart en een eindrapport binnen de zes maanden na 
afloop van de duurtijd van de beheersovereenkomst. De opmaak van een jaarrekening en jaarverslag wordt ook door de regelgeving vereist (vennootschapswetgeving en besluit van de Vlaamse Regering van 21 mei 1997 betreffende een geïntegreerde economische boekhouding en 
budgettaire rapportering voor de Vlaamse openbare instellingen). 
 
De beheersovereenkomst voorzie t daar buiten nog in een semesteriële 
rapportering vóór 30 september van het lopend jaar en een eindrappo r-
tering op het einde van de beheersovereenkomst. 
 
2.4 Conclusie 
De VMSW wordt door één minister aangestuurd. De minister en de raad 
van bestuur waren het eind april 2008 eens over de inhoud van de b e-
heersovereenkomst. Vanaf mei 2008 kon dus een zekere sturing ui t-
gaan van het ontwerp van de beheersovereenkomst, hoewel het on t-
werp pas in september 2008 formeel werd ondertekend. De beheers-overeenkomst ving retroactief aan op 1 januari 2008, wat contradict o-
risch is met haar sturend karakter. De formele rapporteringsverplichti n-
gen van de beheersovereenkomst beantwoorden aan de vereisten van het kaderdecreet bestuurlijk beleid.  
VLAAMS PARLEMENT17 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  3 Kwaliteit van de beheersovereenkomst  
 
Een beheersovereenkomst is een sturings- en opvolgingsinstrument. De 
minister kan daarmee op hoofdlijnen en op afstand sturen en opvolgen .  
 
Het kaderdecreet bestuurlijk beleid stelt dat de beheersovereenkomst de wijze moet concretiseren waarop het agentschap zijn taken moet vervullen, zowel kwalitatief als kwantitatief. Zij moet ook de toekenning van middelen daarvoor preciseren. De decreetgever verplicht daarbij het gebruik van strategische en operationele doelstellingen, beschreven aan de hand van meetbare criteria. 
 
De Vlaamse Regering heeft algemene regels vastgesteld voor de o p-
stelling van een beheersovereenkomst(9), de zogenaamde generieke 
bepalingen . Die regels stellen o.m. een algemeen stramien voorop en 
reiken standaardformuleringen aan voor bepaalde aspecten die elke beheersovereenkomst moet regelen. Een minister kan daarvan niet a f-
wijken zonder toelichting te verstrekken aan de Vlaamse Regering. 
 
Ook de literatuur gaat ervan uit dat de doelstellingen en de indicatoren die de opvolging moeten mogelijk maken, kwaliteitsvol dienen te zijn. Dat houdt voor de doelstellingen in dat ze o.m. hiërarchisch en 
SMART(
10) geformuleerd moeten zijn en voor de indicatoren dat ze o.m. 
welomlijnd gedefinieerd, valide en efficiënt beschikbaar zijn. 
 
In zijn onderzoek ging het Rekenhof na of de beheersovereenkomst met de VMSW aan deze algemene regels voldoet. De resultaten zijn sch e-
matisch weergegeven in bijlage 1 bij dit verslag. 
 
3.1 Generieke bepalingen voor horizontaal beleid 
Met doelstellingen van horizontaal beleid bedoelt de Vlaamse Regering de doelstellingen die alle agentschappen moeten nastreven. De b e-
heersovereenkomst moet die doelstellingen van het politieke niveau doorvertalen. De Vlaamse Regering heeft daarvoor standaardformul e-
ringen vooropgesteld. De beheersovereenkomsten moeten ze, waar nodig, concretiseren in specifieke organisatiedoelstellingen, activiteiten, 
processen en prestaties. De agentschappen moeten deze doelstellingen 
opvolgen aan de hand van indicatoren, die vooraf een streefwaarde meekregen. 
 
De Vlaamse Regering heeft in de volgende domeinen horizontale doe l-
stellingen bepaald: 
 Onderlinge samenwerking 
 Kwaliteitsbeleid  
   
9  Beslissing van de Vlaamse Regering van 1 september 2006. De Vlaamse 
Regering heeft de materie nog niet vastgesteld in een reglementair besluit , 
zoals nochtans aangegeven in het kaderdecreet bestuurlijk beleid. 
10  SMART: Specifiek, Meetbaar, Afgesproken, Realistisch en Tijdsgebonden.  
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 18  Voorbeeldige werkgever - algemeen 
 Correct en aantrekkelijk werkgeverschap voor betrokken werkn e-
mers 
 Diversiteitsbeleid 
 Duurzaam en ethisch verantwoord aankoopbeheer 
 Beheersrapportering personeel en organisatie 
 Beheersrapportering financieel 
 Interne controle 
 Meting van beleidseffecten 
 
De wijze waarop de horizontale doelstellingen met de VMSW zijn ve r-
werkt in de beheersovereenkomst, is samengevat in tabel 1 van bijla ge 
1 bij dit verslag. 
 
De beheersovereenkomst met de VMSW herneemt alle horizontale 
doelstellingen van de Vlaamse Regering in het hoofdstuk dat het b e-
leidsmatig kader schetst. Het hoofdstuk dat de operationele organisati e-
doelstellingen van de VMSW bepaalt, concretiseert de horizontale doe l-
stellingen van de Vlaamse Regering: waar nodig zijn projecten gedefin i-
eerd die moeten toelaten de doelstelling te halen. Hetzelfde hoofdstuk bepaalt ook indicatoren die het mogelijk moeten maken het bereiken van de doelstelling op te volgen.  
 
De beheersovereenkomst met de VMSW bevat nog één doelstelling die 
zij aanmerkte als horizontale doelstelling, hoewel de Vlaamse Regering ze niet voor alle agentschappen had vooropgesteld. De VMSW eng a-
geerde zich om enkele vrij concrete acties te ondernemen m.b.t. integr i-
teitsbeleid. 
 
De concretisering van de generieke bepalingen voor horizontaal beleid is niet altijd specifiek, helder en eenduidig: 
 De doelstelling dat de VMSW de richtlijnen zal toepassen die de 
Vlaamse overheid aan andere actoren oplegt, geeft niet aan over welke richtlijnen het gaat (doelstelling voorbeeldige werkgever). 
 Voor het meten van de beleidseffecten stelt de ene bepaling van de 
beheersovereenkomst dat de VMSW dat zelf zal doen (artikel 6.9), 
terwijl een andere bepaling stelt dat de VMSW alleen moet deeln e-
men aan een project op het niveau van het beleidsdomein (artikel 11.7). 
 De doelstellingen voor het diversiteitsbeleid zijn de doelstellingen op 
het niveau van het beleidsdomein. Ze zijn niet vertaald naar agen t-
schapsniveau. 
 Het generieke principe duurzaam en ethisch verantwoord aankoo p-
beleid  is opgenomen, maar de daadwerkelijke, inhoudelijke invulling 
blijft beperkt. 
 De doelstelling rapporteren over Personeel & Organisatie (P&O)  
verwijst naar vooraf afgesproken formaten, aan te leveren door het 
Departement Bestuurszaken, terwijl die formaten niet zijn vastg e-
steld. De doelstelling is dus bij gebrek aan uitvoeringsmodaliteiten, 
nauwelijks horizontaal opvolgbaar. Gemeenschappelijke rapport e-
VLAAMS PARLEMENT19 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  ringsformaten en indicatoren zullen niet meer uitgewerkt worden 
vooraleer een evaluatie gemaakt is van alle generieke principes van 
het horizontaal beleid, aldus het departement Bestuurszaken(11). 
Wel volgt het departement Bestuurszaken bepaalde aspecten van het P&O- beleid op aan de hand van de tweejaarlijkse personeels-peiling(
12). De VMSW nam deel aan die peiling. 
 
De interne controle (of organisatiebeheersing ) komt in de beheersove r-
eenkomst niet aan bod als een zelfstandige, operationele doelstelling voor de VMSW. De beheersovereenkomst ziet de verdere ontwikkeling van de organisatiebeheersing niet als een doel op zich, maar kop pelt die 
aan de horizontale doelstelling kwaliteitsbeleid  en de functionele doe l-
stelling focussen op unieke en waardetoevoegende dienstverlening . Het 
kaderdecreet bestuurlijk beleid hecht nochtans veel belang aan interne controle: artikel 33 van dat decreet stelt dat de departementen, de intern verzelfstandigde agentschappen en de extern verzelfstandigde agen t-
schappen instaan voor de interne controle van hun bedrijfsprocessen en activiteiten. De Vlaamse Regering wenste aanvankelijk, in 2006, dat elk agentschap één jaar na de aanvang van zijn beheersovereenkomst zou beschikken over een uitgeschreven, gedocumenteerd systeem van i n-
terne controle, dat het management minstens jaarlijks zou evalu eren. 
Dat ambitieniveau heeft zij later, in 2007, bijgesteld, omdat het te amb i-
tieus bleek te zijn: elke entiteit diende tegen eind 2008 te beschikken over een stappenplan dat de interne organisatiebeheersing zou toelaten tegen eind 2010 maturiteitsniveau drie te halen. Dat houdt in dat de b e-
heersmaatregelen moeten aanwezig, gestandaardiseerd, gedocume n-
teerd en gecommuniceerd zijn en dat zij moeten worden toegepast. Een interne periodieke evaluatie van de organisatiebeheersing is evenwel nog niet vereist.  
 
In de beheersovereenkomst met de VMSW is overeengekomen dat het agentschap dit laatste ambitieniveau zou nastre ven voor de thema‟s die 
relevant zijn voor de maatschappij. De beheersovereenkomst beklem-toont de rol van de interne audit van de VMSW daarbij. Omdat de VMSW zelf over een interne audit beschikt, zal de Interne Audit van de Vlaamse Administratie (IAVA) de organisatiebeheersing van de VMSW in beginsel niet beoordelen. IAVA zal het stappenplan daarentegen wel beoordelen. 
 
Indicatoren 
 
Voor de opvolging van het bereiken van alle horizontale doelstellingen zijn indicatoren vastgesteld. Uitzonderlijk bepaalt de beheersoveree n-
komst een samenvattende indicator per generiek element (voor organ i-
satiebeheersing en meting van beleidseffecten), maar doorgaans b e-
   
11  Het departement Bestuurszaken dient het algemene beleid inzake personeel 
en organisatieontwikkeling op te volgen. 
12  Die peiling, laatst uitgevoerd in 2008 bij 53 entiteiten van de Vlaamse ove r-
heid, handelt over de perceptie van de personeelsleden over de sterktes en 
zwaktes van de entiteit, het arbeidsklimaat en de beleving van een aantal waar den.
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 20 paalt zij meer indicatoren per doelstelling. Het bereiken van de doelste l-
ling onderlinge samenwerking kan maar beperkt worden opgevolgd 
langs de beheersovereenkomst, doordat de indicatoren veeleer de ing e-
zette middelen en – beperkt - de output opvolgen (aantal beleidsvoo r-
stellen, aantal projecten,…) , en minder de resultaten (aangenomen b e-
leidsvoorstellen, resul taten van de projecten, …).  
 
3.2 Organisatiedoelstellingen voor functioneel beleid 
De beheersovereenkomst moet de beleidsdoelstellingen met betrekking tot het woonbeleid van het politieke niveau doorvertalen naar doelste l-
lingen van de organisatie, dus van vrij abstracte, strategische organis a-
tiedoelstellingen (SOD) naar geconcretiseerde, operationele organis a-
tiedoelstellingen (OOD). Ook het bereiken van deze functionele operat i-
onele organisatiedoelstellingen moet worden opgevolgd aan de hand van indicatoren, waarvoor vooraf een norm of streefwaarde is bepaald. 
 
De organisatiedoelstellingen voor het functioneel beleid, hun concretis e-
ringen en kwaliteitskenmerken zijn samengevat in tabel 2 in bijlage 1 bij 
dit verslag 
 
Strategische organisatiedoelstellingen 
 
De beheersovereenkomst voor de VMSW bevat vijf strategische organ i-
satiedoelstellingen: 
 een deskundige partner van sociaal wonen zijn  
 een kwaliteitsvolle hypothecaire dienstverlening verzekeren 
 zich ontwikkelen tot hét kenniscentrum voor sociaal wonen 
 op unieke en waardetoevoegende dienstverlening focussen 
 over een gezonde financiële toestand beschikken 
 
De beleidsdoelstellingen in de beleidsnota 2004-2009 en de beleidsbri e-
ven 2005-2006 en 2006-2007 verwijzen nauwelijks naar de VMSW. Niettemin vinden de verwijzingen naar de VMSW in de beleidsnota hun 
neerslag in de beheersovereenkomst en sluiten de organisatiedoelste l-
lingen van de beheersovereenkomst aan bij die doelstellingen van de beleidsnota, waarvan mag worden aange nomen dat de VMSW er een 
bijdrage in moet leveren. 
 
De strategische organisatiedoelstellingen sluiten ook aan bij de o p-
drachten die de decreetgever de VMSW in de wooncode opdraagt. Sommige opdrachten die de decreetgever aan de VMSW toebedeel de, 
komen in de beheersovereenkomst echter niet aan bod: 
 het beheer van het solidariteitsfonds 
 de realisatie van projecten door de VMSW zelf 
 de activiteiten van de VMSW in het kader van het decreet grond- en 
pandenbeleid 
 
VLAAMS PARLEMENT21 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  Het solidariteitsfonds behoort sociale huisvestingsmaatschappijen met 
een oververtegenwoordiging aan huurders met een laag inkomen te 
steunen met bijdragen van de andere sociale huisvestingsmaatscha p-
pijen(13). De Vlaamse Regering bepaalde daarvoor echter nog geen ui t-
voeringsmaatregelen, zodat het systeem niet kan functioneren en de VMSW het fonds dus ook niet kan beheren. 
 
De realisatie van projecten door de VMSW zelf komt evenmin aan bod in de beheersovereenkomst. De Vlaamse wooncode (artikel 33) stelt dat de VMSW zelf woonprojecten moet realiseren die hetzij vernieuwend of 
experimenteel zijn, hetzij noodzakelijk om het investeringsprogramma te realiseren bij gebrek aan initiatieven van de andere actoren (huisves-tingsmaatschappijen, OCMW,…). De V MSW stelt dat deze opdracht 
niet in de beheersovereenkomst staat omdat de voorwaarden voor e i-
gen projectrealisatie niet eenduidig bepaald zijn, de andere actoren vo l-
doende initiatieven ontplooien en eigen projectrealisaties van de VMSW op korte termijn op praktische hinderpalen stuiten (bijvoorbeeld gron d-
verwerving). De VMSW stimuleert wel vernieuwende of experimentele projecten, gerealiseerd door andere actoren. 
 
Het decreet grond- en pandenbeleid van 27 maart 2009 heeft bijkome n-
de opdrachten toegewezen aan de VMSW. Dat decreet trad op 1 se p-
tember 2009 in werking. De VMSW is er dan ook voorstander van die nieuwe opdrachten ineens in de nieuwe beheersovereenkomst vanaf 2011 aan bod te laten komen, in plaats van de bestaande overeenkomst nog te wijzigen: ook zonder formele opname ervan in de beheersove r-
eenkomst bereidt de VMSW zich al voor op de nieuwe taken(
14). 
 
De strategische organisatiedoelstellingen in de beheersovereenkomst komen goed overeen met de goedgekeurde statuten van de VMSW. De 
statuten van de VMSW hernemen de opdrachten van de wooncode z o-
dat ook zij wel verwijzen naar het solidariteitsfonds en de eigen projec-ten van de VMSW. De statuten gaan ook uit van de integratie van het 
Investeringsfonds voor Grond- en Woonbeleid van Vlaams-Brabant en 
het Garantiefonds voor Huisvesting in de VMSW, maar dat deel van de statuten is niet goedgekeurd (zie ook 2.1)(
15).  
 
Operationele organisatiedoelstellingen 
 
De strategische organisatiedoelstellingen zijn geconcretiseerd in 22 operationele organisatiedoelstellingen, waarvan er twee (een aantrekk e-
lijke werkgever zijn en beleidsgerichte input leveren) samenvallen met een doelstelling van het horizontaal beleid. De operationele organisati e-
doelstellingen geven goed de richting aan voor de VMSW. Het geheel van operationele organisatiedoelstellingen sluit aan bij de strategische 
   
13  Vlaamse wooncode, a rtikel 46. 
14 De VMSW zal instaan voor de attestering dat de woningen gebouwd door 
private actoren voldoen aan de vereisten van de sociale huisvesting, zowel 
wat kwaliteit als prijs betreft. 
15  Decreet van 21 november 2008 houdende bepalingen tot begeleiding van de 
tweede aanpassing van de begroting 2008, art 37. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 22 organisatiedoelstellingen. De operationele organisatiedoelstellingen 
hebben betrekking op de aanwending van middelen en het leveren van 
acties en prestaties, niet op te bereiken effecten.  
 
Idealiter bevat de formulering van de doelstelling een meetbaar gegeven 
aan de hand waarvan de minister en de VMSW a posteriori kunnen b e-
palen of het doel bereikt is of niet. Het formuleren van een gekwantif i-
ceerde doelstelling is echter vaak moeilijk. De minister en de VMSW verkozen dan ook geen gekwantificeerde doelstellingen in de beheers-overeenkomst op te nemen, maar voor elke doelstelling verscheidene indicatoren te bepalen, die de uiteenlopende facetten van de doelstelling proberen te kwantificeren. In samenhang met deze  indicatoren zijn de 
doelstellingen wel kwantificeerbaar. De VMSW stelt dat het eenduidig 
kwantificeren van organisatiedoelstellingen zeer moeilijk is gebleken. 
 
Voor zestien van de 22 organisatiedoelstellingen is de kwantificering 
aan de hand van indicatoren onvolledig: de beheersovereenkomst b e-
paalt geen streefwaarde of norm, noch met een meetbaar gegeven in de organisatiedoelstelling, noch met de volledige indicatorenset die s a-
menhangt met de organisatiedoelstelling. Praktisch gezien geeft de b e-
heersovereenkomst voor die organisatiedoelstellingen dan ook niet aan wanneer welk niveau moet worden bereikt. Of ze doet dat slechts voor deelaspecten van een organisatiedoelstelling. Die organisatiedoelste l-
lingen zijn bijgevolg niet specifiek en meetbaar geformuleerd. In strikte zin is er zelfs geen organisatiedoelstelling. Dergelijke doelstellingen zijn nochtans essentieel om de VMSW te kunnen aansturen en haar af te 
rekenen op de behaalde resultaten. 
  
De gebrekkige kwantificering van de organisatiedoelstellingen of b e-
langrijke aspecten ervan manifesteert zich in uiteenlopende vormen: 
 De beheersovereenkomst stelt geen streefwaarde voorop, maar legt 
alleen op het behaalde resultaat te meten of er een nulmeting  voor 
uit te voeren. De uitvoering van een (nul)meting volstaat dan om het 
doel te bereiken. Dat is bijvoorbeeld het geval met de organisati e-
doelstelling die stelt dat de VMSW voorbeeldprojecten moet stimul e-
ren.  
 De beheersovereenkomst bepaalt niet eenduidig wanneer een org a-
nisatiedoelstelling moet worden gehaald (jaarlijks, gemiddeld over 
de duur van de beheersovereenkomst, op het einde van de b e-
heersovereenkomst, …). D at is bijvoorbeeld het geval met de org a-
nisatiedoelstelling die stelt dat de VMSW een correcte temporele a f-
stemming moet verzekeren tussen de oplevering van de projecten 
en de publieke ruimte.  
 De beheersovereenkomst bepaalt alleen voor 2008 een doel. Dat is 
bijvoorbeeld het geval voor de aanwendingsgraad van de subsidies bouw en renovatie  en sloop en infrastructuur,  die een aspect kwant i-
ficeert van de organisatiedoelstelling de investeringsbudgetten eff i-
ciënt en effectief benutten . 
 Het doel kan pas na de uitvoering worden bepaald. Dat is bijvoo r-
beeld het geval bij het engagement het leningsbedrag voor hypoth e-
caire leningen (toegestaan plafond) minimaal op 80% van de g e-
middelde marktprijs te houden . Die gemiddelde marktprijs is pas na 
het jaareinde gekend.  
VLAAMS PARLEMENT23 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1   
Enkele organisatiedoelstellingen of aspecten ervan konden wellicht met 
meer ambitie geformuleerd zijn: 
 Voor verwijlinteresten is het doel maximaal 0,5%, terwijl het behaa l-
de resultaat 0,0004% is.  
 Voor het rendement op de eigen middelen is de ambitie het rend e-
ment van een zichtrekening te behalen. 
 Op het vlak van de interne controle van de sociale huisvestings-
maatschappijen(16), volstaat het een versie van het handboek act u-
eel te hou den die nog geen rekening houdt met het nieuw financi e-
ringssysteem in de huursector. 
 De VMSW moet, in het kader van een klantgerichte opvolging en 
ondersteuning, een nulmeting uitvoeren van het percentage sociale huisvestingsmaatschappijen met individuele werkafspr a-
ken/uitvoeringsovereenkomsten. De beleidsbrief 2007-2008 stelt echter al dat op 1 augustus 2007 (…) 32% van de SHM’s een wer k-
afspraak met de VMSW (heeft)  en het jaarverslag 2007 van de 
VMSW maakt melding van 40 gesloten werkafspraken.  
 
Uitzonderlijk kan de VMSW de organisatiedoelstelling in grote mate zelf concretiseren, waardoor de sturing door de minister verwatert. Zo moet 
zij haar bedrijfsprocessen afstemmen op een efficiënte dienstverlening 
en op wijzigingen in het werkdomein, wat gekwantificeerd is aan de 
hand van drie indicatoren. Twee van die indicatoren hebben betrekking op ICT-projecten waarvan de VMSW zelf, middels zijn stuurgroep ICT, 
de modaliteiten bepaalt (bijvoorbeeld streefdata). 
 
De indicatoren dienen op eenduidige wijze aan te geven in welke mate het agentschap (een belangrijk facet van) een organisatiedoelstelling 
bereikt. Verscheidene indicatoren die de beheersovereenkomst met de 
VMSW hanteert, zijn voor verbetering vatbaar. De VMSW zelf heeft in 
juli 2009 al een evaluatie uitgevoerd. Die evaluatie stelde uiteenlopende 
tekortkomingen vast bij een aantal indicatoren, zoals interpretatiepr o-
blemen, een gebrek aan relevantie of de nood aan een andere meetm e-
thode en er bleken ook teveel indicatoren te zijn. In het licht van de l e-
gislatuurwissel en het aflopen van de beheersovereenkomst werd het 
niet meer opportuun geacht daaraan te verhelpen, aldus de VMSW. De 
VMSW heeft zich voorgenomen haar verbeteracties voort te zetten in het vooruitzicht van een volgende beheersovereenkomst. Het formule-
ren van meetbare indicatoren voor opvolging en aansturing blijft een niet 
te onderschatten ambitie voor een nieuwe beheersovereenkomst, aldus 
de VMSW.  
 
16  De sociale huisvestingsmaatschappijen moeten zorgen voor een behoorlijk 
werkend systeem van interne controle: dat is een erkenningsvoorwaarde 
(wooncode, art. 40). 
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 24 Vermits de beheersovereenkomst het agentschap moet sturen, moeten 
de acties of inspanningen van het agentschap de waarde van de indic a-
tor kunnen beïnvloeden, zo niet gaat het eerder om een omgevingsfac-
tor. Die indicatoren zijn dan ook minder geschikt om ze te koppelen aan het bereiken van een organisatiedoelstelling door de VMSW, ook al kan het monitoren van dergelijke omgevingsfactoren nuttige of beleidsrel e-
vante informatie opleveren. Op de volgende indicatoren heeft de VMSW 
nauwelijks een impact, terwijl de beheersovereenkomst ze toch kop pelt 
aan een organisatiedoelstelling en ze dus gebruikt om te evalueren of de VMSW haar organisatiedoelstelling bereikt: 
 de termijn tussen de aanmelding van een project bij de VMSW en de 
opening van de biedingen (organisatiedoelstelling: de investerings-budgetten efficiënt en effectief benutten); 
 het aantal klachten van bewoners (nieuwe huurders - kopers) (org a-
nisatiedoelstelling: temporele afstemming tussen oplevering projec-ten en publieke ruimte); 
 de tijd tussen de oplevering van een project en de eerste verhuurd a-
tum (organisatiedoelstelling: temporele afstemming tussen oplev e-
ring projecten en publieke ruimte);  
 het interval tussen de oplevering en de verkoop (organisatiedoelste l-
ling: temporele afstemming tussen oplevering projecten en publieke ruimt e). 
 
Voor bijna alle organisatiedoelstellingen bepaalt de beheersoveree n-
komst meerdere indicatoren. De opvolging van de twintig organisati e-
doelstellingen van het functioneel beleid vergt het gebruik van 82 indic a-
toren. Sommige van die indicatoren moeten informatie opleveren over verscheidene organisatiedoelstellingen. Voor de organisatiedoelstelling de investeringsbudgetten efficiënt en effectief benutten  zijn er vijftien 
indicatoren. Die werkwijze houdt het risico in dat de uitvoeringsinform a-
tie over deze organisatiedoelstelling te uitgebreid wordt en de uiteinde-lijke beoordeling over het bereiken van de organisatiedoelstelling b e-
moeilijkt. Het geniet de voorkeur per organisatiedoelstelling met één of een beperkt aantal indicatoren te werken, of de organisatiedoelstelling verder te concretiseren in verschillende organisatiedoelstellingen. 
 
Een enkele keer ontbreekt een indicator voor een doelstelling. Zo eng a-
geerde de VMSW zich tot permanent overleg met de verenigingen v an 
sociale woonactoren. De wooncode stelt overigens uitdrukkelijk dat de beheersovereenkomst nadere regels bepaalt voor de relatie en het o n-
derlinge overleg tussen de VMSW en de andere sociale woonorganis a-
ties. Voor de (koepels van de) sociale huisvestingsmaatschappijen b e-
vat de beheersovereenkomst indicatoren, maar voor andere (koepels van) sociale woonactoren bevat zij die slechts in beperkte mate (sociale verhuurkantoren, huurdersbonden, gemeenten en OCMW)(
17) of hel e-
maal niet (Vlaams Woningfonds). 
   
17  De VMSW moet wel initiatieven nemen om een samenwerkingsprotocol af te 
sluiten met het Vlaams Overlegplatform Bewonersbelangen (koepel van o.m. 
huurdersbon den en sociale verhuurkantoren) en de Vereniging van Vlaamse 
Steden en Gemee nten, maar daarvoor is geen indicator gedefinieerd. 
VLAAMS PARLEMENT25 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1   
Alleen voor de indicator historische reeksen op website en Woonnet  
geeft de beheersovereenkomst het resultaat van een nulmeting. Zonder 
een degelijke nulmeting kan een indicator maar beperkt relevante info r-
matie opleveren. De beheersovereenkomst stelt voor 27 indicatoren de uitvoering van een nulmeting als doelstelling voorop. 
 
De cijfers of indicatoren aan de hand waarvan de VMSW zal rapport e-
ren zijn soms niet de meest aangewezen gegevens om te bepalen of de organisatiedoelstelling gehaald is. De indicatoren leveren wel zinvolle 
informatie, maar ze dekken de organisatiedoelstelling waaraan ze g e-
koppeld zijn, onvoldoende af of zijn meer geschikt om het bereiken van een andere organisatiedoelstelling op te volgen. Ze zijn m.a.w. niet val i-
de voor het meten van het bereiken van de betrokken organisatied oel-
stelling. Zo leveren cijfers over de termijn tussen de oplevering van het 
project en de verhuur of verkoop wel relevante informatie, maar niet 
over de organisatiedoelstelling waaraan ze gekoppeld zijn, met name de correcte temporele afstemming tussen de projecten en de infrastructuur. 
 
Verscheidene indicatoren zijn meer geschikt voor interne rapportering, bijvoorbeeld aan de raad van bestuur, dan voor rapportering aan de 
minister. De minister – die aanstuurt op hoofdlijnen – zou immers meer 
resultaten en effecten van het agentschapsoptreden moeten opvolgen dan inspanningen van een agentschap. Zo moet de VMSW erover w a-
ken dat de sociale huisvestingsmaatschappijen de gelden die niet nodig 
zijn voor hun dagelijks beheer, doorstorten aan de VMSW. Een regl e-
ment bepaalt nader wat daaronder moet worden verstaan(
18). De b e-
heersovereenkomst stelt dat deze organisatiedoelstelling wordt opg e-
volgd door na te gaan of de VMSW daarover maandelijks een rapport 
maakt. Die indicator meet de inspanningen van de VMSW, maar levert 
de minister geen informatie over de eigenlijke organisatiedoelstelling, de 
doorstorting van de gelden (aandeel huisvestingsmaatschappijen dat zich aan de regels houdt, door de VMSW misgelopen gelden, …). He t-
zelfde kan worden gesteld over de indicatoren die een beeld moeten geven over de organisatiedoelstelling dat de VMSW een kennisbank 
moet uitbouwen. Het bereiken van die organisatiedoelstelling wordt o p-
gevolgd aan de hand van zes indicatoren, waarvan de informatiewaarde voor een minister beperkt is, zoals het aantal documenten in de kennis-
bank, het aantal gegevens die derden gebruiken of het aantal gegevens 
gebruikt om vragen te beantwoorden. In dezelfde zin moet een b e-
heersovereenkomst geen uitvoeringsdetails bepal en die de verhoudi n-
gen regelen tussen de raad van bestuur en het agentschap. Zo hoort de 
indicator dat de raad van bestuur tijdig de maandelijkse rapportering 
over de hypothecaire kredietverstrekking moet ontvang en, niet echt 
thuis in de beheersovereenkomst.  
 
Over sommige organisatiedoelstellingen kan de VMSW op een voor de minister meer relevante wijze rapporter en. Zo moet zij inzicht brengen in 
de financiële situatie van de sociale huisvestingsmaatschappijen en de 
  
18  De minister engageerde zich in de beheersovereenkomst om een reglement 
vast te stellen aangaande het beheer van de eigen middelen van de SHM‟s 
door de VMSW. Hij heeft dit besluit nog niet uitgevaardigd. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 26 omgevingsfactoren. Daartoe maakt zij jaarlijks een financiële analyse 
per huisvestingsmaatschappij en een jaarlijkse analyse van de sector. 
Die gegevens en de expertise van de VMSW moeten de maatschappij vervolgens toelaten de huisvestingsmaatschappijen te assisteren bij het opstellen van hun financiële planning. Ter opvolging van het bereiken van die organisatiedoelstelling, moet de VMSW echter niet rapporteren of ze alle maatschappijen én de globale sector heeft geanalyseerd, en evenmin of ze de huisvestingsmaatschappijen heeft geassisteerd bij het opstellen van hun financiële planning.  
 
3.3 Financiële bepalingen 
De beheersovereenkomst bevat geen financieel meerjarenplan voor de VMSW. Zij verwijst naar de begrotingscyclus zonder concrete bedragen te vermelden. Voorts engageerde de Vlaamse Regering zich om: 
 de continuïteit van de financiering van de VMSW te verzekeren; 
 nadere regels vast te stellen voor de bijdrage van de huisvestings-
maatschappijen in de financiering van de werking van de VMSW(19). 
De VMSW moet wel zelf een financieel meerjarenplan opmaken op grond van de operationele meerjarenplanning. In zijn Strategisch mee r-
jaren ondernemingsplan 2008-2010, dat het heeft opgemaakt vóór de 
beheersovereenkomst, heeft de VMSW wel enkele kerncijfers van een financieel meerjarenplan opgenomen. 
 
De beheersovereenkomst stelt ook dat de VMSW be perkte risico‟s mag 
nemen om de financieringskosten voor zichzelf en voor de huisves-
tingsactoren te drukken. Wat daaronder moet worden begrepen, is niet verduidelijkt in de beheersovereenkomst. 
 
De beheersovereenkomst legt dan ook te weinig een verband tussen doelstellingen en financiële gegevens. In zijn antwoord stelde de VMSW dat er bij een volgende beheersovereenkomst zal moeten over gewaakt worden dat de doelstellingen van in het begin gekoppeld worden aan financiële garanties. 
 
3.4  Conclusies   
deels door in de VMSW langs de beheersovereenkomst, wat het ui t-
gangspunt van de Vlaamse Regering was bij de bepal ing van generieke 
bepalingen voor de beheersovereenkomsten met agentschappen . Twee 
horizontale doelstellingen vergen echter een voorbehoud inzake doo r-
werking: 
 de doelstelling over de P&O-rapportering werkt niet door bij gebrek 
aan concretisering door de Vlaamse Regering; 
  
19 Voor 2008 heeft de Vlaamse Regering deze bijdrage niettemin ad hoc ger e-
geld. 
VLAAMS PARLEMENT27 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1   de beheersovereenkomst heeft de meting van de beleidseffecte n 
dubbelzinnig geformuleerd; het is niet duidelijk of de VMSW alleen 
moet meewerken aan een project op het niveau van het beleidsdo-
mein, of ook op eigen initiatief actie dient te ondernemen.  
 
De doelstellingenstructuur voor het woonbeleid is in de beheersove r-
eenkomst degelijk:  
 de strategische organisatiedoelstellingen sluiten aan op de w oonco-
de en de beleidsnota van de minister; 
 de operationele organisatiedoelstellingen werken de strategische 
organisatiedoelstellingen verder uit. 
 
De operationele organisatiedoelstellingen van het functioneel beleid 
geven goed richting aan de activiteiten van de VMSW, maar ze geven 
zelden het te bereiken niveau aan. Ze zijn dan ook onvoldoende spec i-
fiek en meetbaar. Zoals ook de minister stelde in zijn beleidsbrief 2008-2009(
20), is het expliciteren van de verwachte resultaten nochtans cruc i-
aal.  
 
De indicatoren bij de organisatiedoelstellingen van het woonbeleid staan nog niet geheel op punt. De voornaamste onvolkomenheden zijn dat ze ook omgevingsindicatoren betreffen waar de VMSW weinig of geen i n-
vloed op heeft, dat ze soms niet toelaten te bepalen of de organisati e-
doelstelling is bereikt en dat het niveau van aggregatie niet altijd is aa n-
gepast aan hun finaliteit. Het formuleren van meetbare indicatoren voor 
opvolging en aansturing blijft een niet te onderschatten ambitie voor een 
nieuwe beheersovereenkomst, aldus de VMSW. 
 
heersovereenkomst l aat de VMSW op dit ogenblik slechts in beperkte 
mate toe, door middel van de rapportering over de uitvoering van de beheersovereenkomst voldoende relevante informatie te verstrekken over de doelmatigheid van de beleidsuitvoering. De raad van bestuur van de VMSW heeft op aangeven van de diensten van de VMSW het systeem zelf ook al geëvalueerd. In juli 2009 besliste de raad van b e-
stuur te starten met de voorbereiding van een volgende beheersove r-
eenkomst.  
 
20  Stuk 1931 (2008-2009) – Nr. 1. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 28 4 Uitvoeringsrapportering 
 
De wijze waarop de agentschappen moeten rapporteren, is maar in be-
perkte mate geregeld. Het kaderdecreet stelt alleen dat het agentschap jaarlijks voor 31 maart van het volgende jaar over de uitvoering van de beheersovereenkomst moet rapporteren aan de Vlaamse Regering op grond van beleids- en beheersrelevante indicatoren en kengetallen. Aanvullend legt de handleiding(
21) een timing vast voor het jaarlijks uit-
voeringsrapport over de beheersovereenkomst: 
 Opmaak van een ontwerp van jaarrapport tegen eind februari door 
het agentschap. 
 Bespreking van het ontwerp van jaarrapport tussen het agentschap 
en de functioneel bevoegde minister in de loop van de maand maart. 
 Mededeling aan de Vlaamse Regering van het door de functioneel 
bevoegde minister geviseerde jaarrapport (voor 31 maart). 
 
Volgens de handleiding is het de ultieme bedoeling te komen tot de zo-genaamde STAP-rapportering, beschreven in de visienota beheersover-eenkomsten van 22 maart 2003, waarbij gerapporteerd moet worden over de uitvoering van de strategie (S), de toekomstverwachtingen (T) en de actieplannen (AP). Vooralsnog is het rapporteringsjabloon beperkt tot de essentie: een opsomming van de organisatiedoelstellingen van het agentschap met de daarvoor gerealiseerde processen en prestaties, en de financiële kerngegevens. De agentschappen moeten de rapport e-
ring over het verleden (2008) kaderen in een tijdsevolutie: zij moeten ook de verwachte waarden voor het lopende (2009) en komende jaar (2010) vermelden. De rapportering moet rechtstreeks verwijzen naar de beheersovereenkomst. Dat wil zeggen dat zij moet steunen op de doe l-
stellingen en indicatoren uit de beheersovereenkomst. 
 
De beheersovereenkomst met de VMSW preciseert nog dat de VMSW:  
 tóch de STAP-rapportering moet hanteren; 
 een jaarrapport moet opmaken bestaande uit de jaarrekening, het 
ontwerp van jaarverslag – met een evaluatierapport over de uitvo e-
ring van de beheersovereenkomst, inclusief boordtabellen – dat i n-
gaat op de realisatie van het jaarlijks ondernemingsplan, en een 
eerste voorstel van ondernemingsplan voor het volgende jaar met daarbij een budgettair luik; 
 de beleidsuitvoering moet evalueren, inclusief de ingezette midd e-
len; 
 indicaties over de bereikte effecten moet verzamelen; 
 ook een halfjaarlijks uitvoeringsrapport moet opmaken tegen 30 
september; 
 de voortgang van de uitvoering van de beheersovereenkomst moet 
besprek en met de Vlaamse minister van Wonen tijdens het jaarlij k-
se overlegmoment in de maand mei van het jaar n+1. 
 
21  Bijlage bij nota aan de Vlaamse Regering VR/2006/20.07/DOC.0919. 
VLAAMS PARLEMENT29 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1   4.1 Rapporteringcyclus en -formaat 
Rapporteringcyclus 
 
De VMSW heeft de rapportering over de uitvoering van de beheers-
overeenkomst geïntegreerd in de driemaandelijkse managementrappo r-
tering aan de raad van bestuur. Die managementrapportering bevat in ongeveer 25 bladzijden gegevens over de uitvoering van de beheers-
overeenkomst (verder afgekort tot: uitvoeringsrapportering), de uitvo e-
ring van de strategische projecten (dienstenoverschrijdende projecten 
die ook resultaat buiten de VMSW beogen en waarbij externe factoren 
de VMSW sterk beïnvloed en), beheersmatige plannen (dienstgebon den 
plannen die binnen de VMSW op korte termijn resultaten beogen) en 
deelrapporten over de operationele werking (financiële kerncijfers over, onder meer, de investeringen en het hypothecair krediet waarover ook maandelijks wordt gerapporteerd).  
 
De VMSW heeft zijn uitvoeringsrapportering niet rechtstreeks aan de minister overgelegd. Zij legt wel de notulen van haar raad van bestuur 
en de onderliggende documenten aan de minister over. De minister on t-
ving de uitvoeringsrapportering over 2008 dus langs de notulen en d o-
cumenten van de raad van bestuur van 28 april 2009. Dat is na de d a-
tum die de beheersovereenkomst vooropstelt (31 maart). Het laat de 
minister ook niet meer toe tijdig (voor 31 maart) aan de Vlaamse Reg e-
ring te rapporteren. Op dezelfde wijze ontving de minister de gewijzigde 
uitvoeringsrapportering 2008 die de gedelegeerd bestuurder op 2 juli 
2009 aan de raad van bestuur voorlegde. 
 
De minister heeft de uitvoeringsrapportering nog niet besproken met de VMSW. Hij heeft evenmin de informatie uit de uitvoeringsrapportering al 
meegedeeld aan de Vlaamse Regering. De afspraken tussen de minis-ter en de VMSW, die een rapportering tegen 31 maart en een overleg in 
mei vooropstellen, zijn overigens onvoldoende aangepast aan de a f-
spraken in de Vlaamse Regering, die stellen dat de minister al eind 
maart de Vlaamse Regering moet informeren. 
 
Rapporteringsformaat 
 
De uitvoeringsrapportering over de beheersovereenkomst geeft in een 
vijftal bladzijden in tabelvorm op overzichtelijke en beknopte wijze een 
overzicht van de mate van realisatie van de organisatiedoelstellingen uit 
de beheersovereenkomst. Bij iedere organisatiedoelstelling vermeldt het 
de indicatoren, streefwaarden en de realisaties over 2008. De uitvo e-
ringsrapportering geeft voorts met een kleurcode aan of het doel is be-
reikt, met daarbij een beknopte duiding. 
 
Om te voldoen aan de eisen die de Vlaamse Regering stelde, zou de VMSW de uitvoeringsrapportering nog in een tijdsperspectief moeten 
plaatsen: zij dient ook de verwachtingen voor het lopende jaar (2009) en 
het volgende jaar (2010) weer te geven. Die gegevens zijn al deels b e-
schikbaar, maar nog niet geïntegreerd in dezelfde uitvoeringsrapport e-
ring. De maatschappij heeft dat aspect van de rapportering niet gereal i-
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 30 seerd, aangezien de beheersovereenkomst in vele gevallen geen mee t-
bare organisatiedoelstelling voor 2010 bepaalt, zodat ook het ondern e-
mingsplan 2008-2009 geen meetbare tussendoelstellingen voor 2008 of 
2009 bepaalt.  
 
Behalve de uitvoeringsrapportering over de beheersovereenkomst aan de hand van boordtabellen met een evaluatie, heeft de VMSW ook een jaarrekening en een ontwerp van jaarverslag opgemaakt. Om aan de bijzondere rapporteringsvereisten van de beheersovereenkomst te vo l-
doen, diende de VMSW nog een eerste ontwerp van ondernemingsplan (2010) met budgettair luik over te leggen. Ook het jaarrapport voldoet op 
het vlak van timing niet aan de bijkomende vereisten van de beheers-overeenkomst. Het jaarrapport was niet beschikbaar op 31 maart: de 
raad van bestuur behandelde het activiteitenverslag (jaarverslag) op 28 
april en de jaarrekening op 10 maart 2009, maar het verslag van de 
commissaris aan de algemene vergadering dateert van 31 maart 2009. 
 
Er bestaat een zekere koppeling tussen de resultaten en de financiële 
uitvoeringsgegevens, maar alleen op het niveau van de sector van de sociale huisvesting en het agentschap VMSW, niet op het niveau van de afzonderlijke doelstellingen van het agentschap.  
 
4.2 Rapportering uitvoering generieke bepalingen voor horizo n-
taal beleid 
De uitvoeringsrapportering rapporteert over de bereikte resultaten aan de hand van de indicatoren van de beheersovereenkomst. Is de doe l-
stelling niet bereikt, dan licht de uitvoeringsrapportering da t beknopt toe. 
 
Er bestaan inhoudelijke verschillen tussen de uitvoeringsrapportering van april 2009 en die van juli 2009, ook al behandelen beide rapporten de uitvoering van de beheersovereenkomst in 2008: 
 
Aspect  April 2009  Juli 2009  
KSZ-project ( kwaliteit sbeleid)  Doel bereikt  Doel bijna bereikt  
Enquête klantentevrede n-
heid( kwaliteitsbele id) Doel bereikt  Doel niet bereikt  
Cijfers ziekte en vormingsparticip atie 
(aantrekkelijk werkg everschap)  Cijfers gerappo r-
teerd  Geen cijfers g e-
rappo rteeerd  
Diversiteit  Geen cijfers g e-
rappo rteerd  Cijfers gerappo r-
teerd  
Eerlijke handel  Doel is 2  Doel is 3  
 
Die verschillen zijn toe te schrijven aan: 
 het gebrek aan eenduidige, gekwantificeerde doelstellingen (zie he t 
bovenstaande ); 
 kinderziekten in de rapporteringscyclus. 
 
Voor sommige indicatoren beoogde de beheersovereenkomst de uitvo e-
ring van een nulmeting. Daarover rapporteert de uitvoeringsrapportering op uiteenlopende wijze: de ene keer beperkt ze zich tot de melding of de 
VLAAMS PARLEMENT31 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  nulmeting effectief is uitgevoerd, de andere keer geeft ze het resultaat 
van de nulmeting weer.  
 
4.3 Rapportering uitvoering organisatiedoelstellingen voor fun c-
tioneel beleid 
De uitvoeringsrapportering rapporteert over de bereikte resultaten aan 
de hand van de indicatoren uit de beheersovereenkomst. Is de organi-
satiedoelstelling niet bereikt, dan licht de uitvoeringsrapportering da t 
doorgaans beknopt toe. 
 
Er zijn inhoudelijke verschillen tussen de uitvoeringsrapportering van 
april 2009 en die van juli 2009, ook al behandelen beide rapporten de 
uitvoering van de beheersovereenkomst in 2008: zo stelt het rapport van 
april 2009 dat de VMSW de stappenplandoelstelling voor de invoering 
van een analytische boekhouding heeft bereikt, terwijl het rapport van juli 2009 stelt dat dit niet zo is. 
 
De uitvoeringsrapporteringen bevatten ook veel verschillen in de eige n-
lijke uitvoeringscijfers(22), ook al behandelen beide rapporten de uitvo e-
ring van de beheersovereenkomst in 2008: 
 
indicator  April 2009  Juli 2009  
Termijn aanmelden – openen biedingen 
(dagen)  1063  1069  
Aantal projecten met lange doorlooptijd  
norm (= resultaat 2007) (dagen)  
realisatie ( dagen)   
252 
284  
250 
279 
De aanbestede werken vertegenwoo rdigen 
90% van de middelen  
doel (miljoen euro)  
resultaat (miljoen euro)   
 
346 
133  
 
311 
296 
Interval oplevering – verkoop  
Norm (dagen)  
Realisatie (dagen)   
99 
117  
102 
121 
Doorlooptijd voorontwerp (doel) (dagen)  82  60 
Tevredenheid hypothecaire lening  
(score op 5)  4,06 4,3 
 
De twee wezenlijke wijzigingen zijn toe te schrijven aan: 
 de kwaliteit van de indicator en de meetmethode (de verhouding 
aanbesteed bedrag - beschikbaar bedrag is het resultaat van een manuele operatie en kan niet automatisch gegenereerd worden); 
 het gebrek aan een eenduidige, gekwantificeerde organisatiedoe l-
stelling ( de doelstelling voor de doorlooptijd van de voorontwerpen). 
   
22  Bovendien zijn er nog verschillen tussen de eigenlijke rapportering aan de 
raad van bestuur en de slides gebruikt voor de toelichting aan de raad van 
bestuur (voorbeeld: indicator 2.1.1, 2.1.2, 4.2.2). 
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 32  Voor sommige indicatoren beoogde de beheersovereenkomst de uitvo e-
ring van een nulmeting. Daarover rapporteert de uitvoeringsrapportering 
op uiteenlopende wijze: de ene keer beperkt het rapport zich tot de me l-
ding dat de nulmeting effectief plaatsvond, de andere keer geeft het 
rapport het resultaat van de nulmeting weer. Een enkele keer stelt de 
uitvoeringsrapportering (versie van juli 2009) dat de organisatiedoelste l-
ling voor 2008 de uitvoering van een nulmeting is, terwijl de beheers-
overeenkomst de resultaten van die nulmeting al opgeeft (reeksen woonnet en website). 
 
Heel wat informatie is beschikbaar in de VMSW en relevant voor de 
analyse van de uitvoeringscijfers, maar de uitvoeringsrapportering meldt 
ze niet bij de analyse van de resultaten: 
 Het tijdsverloop tussen oplevering en verhuur betreft verhuren 2007 
en slaat dus niet op de uitvoering van 2008 
 Voor het gebruik van het VMSW-model voor financiële planning is 
wel een nulmeting op basis van 2007 uitgevoerd, maar voor 2008 
laat de meting niet toe conclusies te trekken 
 De analyse vermeldt niet dat de VMSW het project analytische 
boekhouding zal herdefiniëren. 
 
4.4 Kwaliteitsbewaking op uitvoeringsrapport door agentschap 
De verschillende uitvoeringsgegevens in de uitvoeringsrapporteringen 
van april en juli wijzen erop dat de kwaliteitsbewaking nog niet geheel op 
punt staat. Het kwaliteitsbewakingsproces van de gegevens is mome n-
teel beperkt gedocumenteerd. Het kent de volgende fasen: 
 De VMSW volgt de uitvoering van de beheersovereenkomst op in 
een balanced scorecard die gegevens meestal put uit manuele ad 
hoc registraties en, voor een klein deel, uit databanken.  
 Per indicator is een rudimentaire fiche beschikbaar die de mee t-
waarde definieert en wat nader omschrijft, met, onder meer, een 
verklaring voor de scores goed , behoorlijk of onvoldoende , alsook de 
streefwaarde, de rapporteringsfrekwentie en de verantwoordelijke 
afdeling.  
 De VMSW heeft maatregelen ge troffen om vertekeningen in uitvo e-
ringscijfers wegens uitzonderlijke omstandigheden te elimineren. 
 De cel kennisbeheer van de VMSW doet een beperkte aftoetsing 
van de cijfers die de afdelingen aanleveren. 
 
De indicatoren werden naar aanleiding van de raad van bestuur van 
2 juli 2009 nog eens onderzocht. Dat leidde tot verscheidene, onmidde l-
lijk uitvoerbare voorstellen (rapporteren in absolute cijfers of in perce n-
ten, aantallen rapporteren i.p.v. uitgevoerd/niet uitgevoerd, …) ; voorstel-
len die op termijn uitvoering kunnen krijgen zonder aanpassing van de beheersovereenkomst (bv. metingen automatiseren) en voorstellen die een aanpassing van de beheersovereenkomst vereisen (bv. schrap pen 
van een indicator omdat hij niet betrouwbaar is). De VMSW zet die ev a-
luatie voort in het licht van een nieuwe beheersovereenkomst. 
 
VLAAMS PARLEMENT33 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  4.5 Opvolging door het agentschap 
Het agentschap volgt de uitvoering van de beheersovereenkomst op als 
onderdeel van de driemaandelijkse managementrapportering aan de raad van bestuur. Die opvolging is nog geen routine en de VMSW d e-
tecteerde de volgende knelpunten in het systeem: 
 de veelheid aan indicatoren laat niet toe ze allemaal te bespreken in 
een raadszitting; 
 niet alle indicatoren zijn geschikt voor een driemaandelijkse rappo r-
tering.  
Daarom besliste de raad van bestuur in juli 2009 om in de toekomst voor de opvolging van de beheersovereenkomst op driemaandelijkse 
basis kennis te nemen van een selectie van indicatoren van het functi o-
neel beleid (een zestiental i n plaats v an een tachtigtal). Zolang de 
VMSW niet met de minister overeenkomt ook de halfjaarlijkse rapport e-
ring aan de minister te beperken tot de selectie van indicatoren, resu l-
teert dit in een beperkte lastenverlaging. De selectie van indicatoren 
bevat geen enkele indicator van het horizontaal beleid. De opvolging van het horizontaal beleid blijkt dus geen prioriteit te zijn. Naar aanle i-
ding v an het Vlaams actieplan duurzame overheidsopdrachten 2009-
2011 stelde de Vlaamse Regering overigens al vast dat de generieke principes beperkt gedragen worden in de Vlaamse overheid. Het depa r-
tement Bestuurszaken kreeg de opdracht daarvoor een initiatief te n e-
men(
23).  
 
Het agentschap heeft een zelfevaluatie gemaakt en de resultaten ervan in de uitvoeringsrapportering opgenomen. Voor sommige indicatoren liet het na het behaalde resultaat inhoudelijk te duid en: de analyse geeft 
alleen een toelichting bij de organisatiedoelstelling en meetmethode, of zij geeft geen toelichting (bv. de gelijksvloerse woningen respecteren het principe van het levenslang wonen, de verhouding aanbesteed t e-
genover beschikbaar, de doorlooptijd van de gunningen, ...). In die g e-
vallen is het onduidelijk of een analyse plaatsvond en of actie vereist is of al genomen werd.  
 
Aan de meeste organisatiedoelstellingen heeft de VMSW strategische projecten gekoppeld. De driemaandelijkse managementrapportering geeft ook een stand van zaken van deze projecten. Het verband tussen 
de strategische projecten en de organisatiedoelstellingen is echter a l-
leen duidelijk in de beheersovereenkomst zelf: de rapportering legt dat 
verband niet. Een van de voordelen van een STAP-rapportering – een 
eenduidig verband tussen doelstellingen, resultaten en acties – komt 
daardoor minder tot zijn recht. 
 
4.6 Evaluaties door derden 
Het kaderdecreet bestuurlijk beleid en zijn voorbereidende stukken g e-
ven aan dat verscheidene instanties de uitvoering van de beheersove r-
eenkomst dienen op te volgen. 
 
23  VR PV 2009/26 - punt 39 en DOC 0946.  
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 34   
Departement 
 
Volgens de voorbereidende werken bij het kaderdecreet bestuurlijk b e-
leid moeten de verzelfstandigde agentschappen de uitvoering van de 
opdrachten die ze toevertrouwd kregen, opvolgen en de resultaten van 
deze opvolging doorgeven aan het departement. Het departement heeft 
in essentie tot taak de minister te ondersteunen bij de uitwerking, aa n-
sturing en opvolging van zijn beleid (beleidsvoorbereidende en beleids-
evaluerende opdracht). De departementen behoren ook evaluaties op 
het niveau van het beleidsdomein of beleidsveld uit te voeren ten b e-
hoeve van de minister, met het oog op een eventuele bijsturing van het 
beleid of de aansturing van de verzelfstandigde agentschappen. 
 
Het onderzoek wees uit dat het agentschap zijn uitvoeringsrapportering 
aan het departement bezorgd heeft. Het departement heeft op grond 
van de uitvoeringsrapportering geen concrete voorstellen tot bijsturing 
van het beleid of de beheersovereenkomst geformuleerd. Het beschikte 
nog niet over een methode om de uitvoeringsrapporteringen van de 
agentschappen te beoordelen op het ogenblik dat de agentschappen van het beleidsdomein hun uitvoeringsrapportering behoorden in te die-
nen. Het departement wil zo‟n methode ontwikkelen, vergelij kbaar met 
de beoordelingsmethode die het hanteerde bij de opmaak van de b e-
heersovereenkomst. In zijn antwoord wees het departement er nog op dat in het Steunpunt Ruimte en Wonen onderzoek loopt om beleidsind i-
catoren te definiëren op basis waarvan beleidsevaluaties zullen kun nen 
worden uitgevoerd. Die indicatoren zullen in de volgende beheersove r-
eenkomsten moeten worden ingewerkt, aldus het departement.  
 
De uitvoeringsrapportering is niet besproken tussen departement en VMSW en ook niet tussen departement en minister. 
 
Managementcomité en beleidsraad 
 
De departementen en de verzelfstandigde agentschappen moeten e r-
voor zorgen de minister terdege te informeren over de resultaten van 
het monitoring- en opvolgingsproces. De beleidsraad, waarvan de minis-
ter(s) en het topmanagement van het departement en de agentscha p-
pen deel uitmaken, dient te overleggen in welke mate die resultaten 
aanleiding geven tot bijsturingen. Het managementcomité moet vooral 
werken als integrator van beleidsondersteuning en beleidsuitvoering op 
ambtelijk niveau(24). 
 
De Commissie Efficiënte en Effectieve Overheid zag het als een van de essentiële doorbraken in het domein van gezonde politiek-ambtelijke 
verhoudingen, dat de beleidsraad elk jaar in zijn verslag een evaluatie 
opnee mt van de uitvoering van de beheersovereenkomsten met agen t-
schappen en van managementovereenkomsten met departementen, 
  
24  Memorie van toelichting bij het ontwerp van het kaderdecreet bestuurlijk 
beleid (Stuk 1612 (2002-2003) – Nr. 1). 
VLAAMS PARLEMENT35 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  met een appreciatie van hun zuinigheid, doelmatigheid en doeltreffen d-
heid(25). 
 
Uit het onderzoek bleek echter dat de beleidsraad of het managemen t-
comité de uitvoeringsrapporteringen over de uitvoering van de behe ers-
overeenkomsten niet besproken hebben. Het kabinet (legislatuur 2004-
2009) stelde dat de beleidsraad geen geschikt forum is voor de opvo l-
ging van de uitvoering van de beheersovereenkomst met de VMSW: de beleidsraad is daarvoor te breed samengesteld (verscheidene ministers en beleidsvelden) en dient zich ook veeleer met strategische zaken b e-
zig te hou den. 
 
Regeringsafgevaardigden 
 
Het kaderdecreet bestuurlijk beleid draagt de regeringsafgevaardigden onder meer op te waken over de naleving van de beheersoveree n-
komst. Zij zetelen met raadgevende stem in de raad van bestuur van het agentschap. De regeringsafgevaardigden kunnen beroep aantekenen tegen elke beslissing die strijdig is met o.a. de beheersovereenkomst . 
Zij kunnen, als de beheersovereenkomst dat vereist, de raad van b e-
stuur verplichten te beraadslagen over door hen bepaalde aangelege n-
heden. De regeringsafgevaardigden brengen verslag uit bij de minister die ze heeft aangesteld. 
 
Uit het onderzoek is gebleken dat de regeringsafgevaardigde kennis 
heeft genomen van de uitvoeringsrapportering die de raad van bestuur 
besprak. Hij heeft daarover geen bijzonder verslag opgemaakt voor de minister, noch overleg gehad met de minister. 
 
4.7 Opvolging door de minister 
Het kaderdecreet bestuurlijk beleid gaat ervan uit dat de rol van de k a-
binetten zich beperkt tot politieke advisering: een beperkt aantal politi e-
ke raadgevers helpt de minister bij de voorbereiding van de bespreking van de dossiers in de Vlaamse Regering en de politieke afweging van beleidsvoorstellen die de administratie aanlevert (
26). 
 
Het kabinet van de Vlaamse minister van Wonen (legislatuur 2004-2009) heeft het rapport over de uitvoering van de beheersovereenkomst met de VMSW ontvangen langs de notulen van de raad van bestuur. Het ziet de beheersovereenkomst als een beknopte synthese van alle relevante factoren die richting geven aan de VMSW: wooncode, b e-
leidsnota, beleidsbrieven, beslissingen van de Vlaamse Regering,…  
 
De feitelijke aansturing van de VMSW geschiedt volgens dat kabinet evenwel nie t langs de beheersovereenkomst, maar voornamelijk in het 
   
25  Een slagkrachtige overheid in Vlaanderen , Tussentijdse conclusies van de 
Commissie Efficiënte en Effectieve Overheid, 8 december 2008. 
26  Memorie van toelichting bij het ontwerp van het kaderdecreet bestuurlijk 
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 36 maandelijks overleg kabinet-administratie. Dat overleg gebruikt de b e-
leidsnota en -brief als leidraad, en niet de beheersovereenkomst, ho e-
wel bepaalde aspecten ervan aan bod komen, zoals sommige uitvo e-
ringscijfers. Buiten dat overleg maakte het kabinet nog gebruik van 
briefwisseling en de notulen van de raad van bestuur om de VMSW te 
sturen en op te volgen of om overleg met het agentschap te plegen. Die werkwijze was volgens het kabinet onder meer toe te schrijven aan het leerproces dat nog doorlopen wordt i.v.m. beheersovereenkomsten en het feit dat nog heel wat nulmetingen dienden plaats te vinden. Daar bui-
ten had de minister volgens het kabinet minstens een keer per jaar een 
overleg met de VMSW. 
 
Ter evaluatie van de uitvoering van de beheersovereenkomst door de 
VMSW, hebben het kabinet (legislatuur 2004-2009) en het departement 
geen contact gehad. Een formeel evaluatiegesprek tussen de minister en de VMSW heeft niet plaatsgegrepen, ook al was in de beheersove r-
eenkomst overeengekomen dat gesprek in mei uit te voeren. De minis-ter heeft evenmin een voorstel van evaluatie aan de Vlaamse Regering voorgelegd.  
 
Ook in de rechtstreekse, informele contacten tussen de minister (of zijn kabinet) en de VMSW (raad van bestuur of gedelegeerd bestuurder) kwam de uitvoering van de beheersovereenkomst niet aan bod. 
  
4.8 Conclusies 
De VMSW heeft gerapporteerd over de uitvoering in 2008 van zijn b e-
heersovereenkomst. Zij heeft de uitvoeringsrapportering laattijdig aan de minister overgelegd, samen met de notulen en de onderliggende 
stukken van de raad van bestuur.  
 
Het uitvoeringsrapport rapporteert beknopt en aan de hand van de 
overeengekomen indicatoren, over het bereiken van de organisatiedoe l-
stellingen. De meeste resultaten heeft de VMSW beknopt geanalyseerd en geduid. Zij heeft strategische projecten opgezet die het bereiken van de organisatiedoelstellingen moeten faciliteren. Er is alleen op het n i-
veau van de sector van de sociale huisvesting en het agentschap een koppeling tussen resultaten en financiële uitvoeringsgegevens mogelijk, 
niet op het niveau van de afzonderlijke doelstellingen van de VMSW.  
 
De VMSW heeft de rapporteringscyclus al enigszins gedocumenteerd. 
Het rapporteringsproces staat nog niet volledig op punt, gelet op de ve r-
schillen in uitvoeringscijfers in de uitvoeringsrapporten van april en juli. 
 
De interne opvolging van de organisatiedoelstellingen van de beheers-overeenkomst is geïntegreerd in de periodieke managementrapport e-
ring van het agentschap aan zijn raad van bestuur.  
 
De uitvoeringsrapportering voldoet nog niet volledig aan de vereisten van de Vlaamse Regering en de bijzondere vereisten van de beheers-overeenkomst. Dat is voor het grootste stuk te wijten aan: 
 onvolkomenheden bij de formulering van de organisatiedoelstelli n-
gen en de bepal ing van de indicatoren (zie het vorige hoofdstuk), 
VLAAMS PARLEMENT37 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  waardoor, onder meer, het tijdsperspectief in de rapportering gr o-
tendeels ontbreekt;  
 een verbeterbare timing (de documenten dienen wat vroeger gefina-
liseerd te worden om afgestemd te zijn op de rapportering door de 
minister aan de Vlaamse Regering); 
 een ontoereikende bundeling van de informatie (ze is verspreid over 
verscheidene documenten, waardoor de uitvoeringsrapportering niet 
altijd relevante duiding geeft, hoewel die beschikbaar is); 
 een minder duidelijk verband tussen (de analyse van) de bereikte 
resultaten en de voorgenomen acties. 
 
De VMSW heeft actie ondernomen om beter te kunnen rapporteren en 
zet die inspanning voort. Verdere fundamentele vooruitgang op dat punt 
is echter maar mogelijk na heronderhandeling van de beheersoveree n-
komst. De VMSW heeft de voorbereidingen daarvoor gestart in juli 2009.  
 
Van enige vorm van evaluatie of feedback op de uitvoeringsrapportering van buiten de VMSW is geen sprake: noch door het departement, noch 
door de beleidsraad of het managementcomité, noch door de minister. 
Het departement is wel van plan een beoordelingsmethode te ontwikk e-
len die moet toelaten de minister beleidsrelevante duiding te geven bij de uitvoeringsrapporteringen van de agentschappen. Het kabinet (legis-latuur 2004-2009) hanteerde vooral andere methoden dan de beheers-overeenkomst om de VMSW aan te sturen, waarbij de beleidsbrief , 
meer dan de beheersovereenkomst, het kader vormde. 
 
Zowel de VMSW, het departement als het kabinet (legislatuur 2004-
2009) beklemtoonden dat het werken met beheersovereenkomsten nog niet ingeburgerd is: een leertraject dient te worden doorlopen. Het we r-
ken met een beheersovereenkomst is nog onvoldoende ingeburgerd bij de contracterende partijen voor een geïntegreerde aansturing op a f-
stand. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 38 5 Integrale beleidsverantwoording  
 
De Vlaamse Regering en de ministers moeten het Vlaams Parlement 
jaarlijks informer en over de activiteiten van de agentschappen en de 
uitvoering van de beheersovereenkomsten(27) alsook over de uitvoering 
van hun beleid. De ministers maken voor hun beleidsverantwoording 
vooral gebruik van de jaarlijkse beleidsbrief: die geeft een overzicht van de uitvoering van de begroting tijdens het lopende begrotingsjaar en een prognose over de beleidsinvulling tijdens het volgende begrotings-jaar. 
 
Aangezien de agentschappen belast zijn met beleidsuitvoerende taken, 
mag een zekere samenhang worden verwacht tussen de rapporteringen 
door en over de agentschappen over de beheersovereenkomsten, en de beleidsverantwoording over de beleidsdoelstellingen door de minister. 
 
In zijn onderzoek ging het Rekenhof na hoe het departement de b e-
leidsdoelstellingen en -effecten waaraan het agentschap moet meewe r-
ken, opvolgt. Tevens ging het na hoe het Parlement daarover, alsook  
over de activiteiten van de agentschappen, is geïnformeerd en of die beheers- en beleidsrapporteringen samenhangend en geïntegreerd zijn. 
 
5.1 Opvolging realisatie beleidsdoelstellingen 
De activiteiten van de VMSW en de uitvoering van de organisatiedoe l-
stellingen uit de beheersovereenkomst leveren een bijdrage tot de real i-
satie van de beleidsdoelstellingen van de minister. Zoals aangegeven in punt 3.2, verwijst de beleidsnota 2004-2009 echter ternauwernood naar de VMSW. Een uitvoeringsverslag over de beheersovereenkomst geeft dan ook niet onmiddellijk zicht op het bereiken van de beleidsdoelste l-
lingen uit de beleidsnota. 
 
Het departement RWO heeft wel een opvolgingssysteem om na te gaan of de activiteiten, die nodig zijn om de beleidsdoelstellingen uit de b e-
leidsnota en –brieven te halen, daadwerkelijk worden uitgevoerd. Dat 
systeem volgt echter alleen die activiteiten en beleidsdoelstellingen op die op verandering gericht zijn, bijvoorbeeld regelgevende initiatieven. 
Het volgt dus geen voortzetting van bestaand beleid op, noch de louter 
uitvoeringsgerichte taken in het beleidsveld. 
 
Op het vlak van de evaluatie van de beleidseffecten is het departement RWO van plan een beleidseffectenmodel te ontwikkelen. Dat model zal het verband proberen te leggen tussen de gewenste effecten en de ou t-
put van de agentschappen.  
 
In zijn antwoord wijst het departement er nog op dat in het Steunpunt Ruimte en Wonen onderzoek loopt om beleidsindicatoren te definiëren op basis waarvan beleidsevaluaties zullen kunnen worden uitgevoerd. 
 
27  Kaderdecreet bestuurlijk beleid, artikel 36, §2.  
VLAAMS PARLEMENT39 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  Die indicatoren zullen in de volgende beheersovereenkomsten moeten 
worden ingewerkt, aldus het departement. 
 
5.2 Informatieverstrekking aan het Vlaams Parlement  
Activiteiten van agentschap en uitvoering beheersovereenkomst  
 
Over de activiteiten van het agentschap en de uitvoering van de b e-
heersovereenkomst tijdens het jaar 2008 ontving het Vlaams Parlement 
geen afzonderlijk verantwoordingsdocument dat voldeed aan de rappo r-
teringverplichting van artikel 36, §2, van het kaderdecreet bestuurlijk beleid. De Vlaamse Regering of de bevoegde minister hebben geen 
initiatief genomen om aan de nieuwe informatieverplichting te voldoen.  
 
Daarbuiten zou het Vlaams Parlement ook indirect geïnformeerd kunnen 
worden over de activiteiten van het agentschap en de uitvoering van de beheersovereenkomst, langs een jaarverslag of in de toelichting bij de aanpassing van de begroting. 
 
De VMSW heeft een jaarverslag over het jaar 2008 opgemaakt. Het werd gepubliceerd in juni 2008 en staat op de website van de VMSW . 
Het is echter niet ingediend bij het Vlaams Parlement. Het jaarverslag 2008 van de VMSW beschrijft de realisaties van de socialehuisvestings-sector in 2008, met cijfergegevens en duiding, voornamelijk wat de i n-
vesteringen betreft. De inleiding van het jaarverslag stelt dat 2008 een 
goed jaar was. Dat besluit stoelt op negentien cijfers, weergegeven op 
één bladzijde, terwijl het uitvoeringsverslag over de beheersoveree n-
komst slechts over één van die negentien cijfers rapporteert. Het is niet 
mogelijk een verband te leggen tussen alle doelstellingen uit de b e-
heersovereenkomst en het jaarverslag, bijvoorbeeld de horizontale doelstellingen en aspecten van interne werking van de VMSW. Het jaa r-
verslag 2008 van het agentschap is volgens het Rekenhof daarom niet geschikt, noch toereikend om volwaardig verantwoording af te leggen over de uitvoering van de beheersovereenkomst.  
 
De VMSW publiceerde in oktober 2009 ook een bedrijfsbrochure, die de 
activiteiten van de VMSW toelicht. Zij gaat in op de doelstellingen van de beheersovereenkomst, maar geeft niet aan in welke mate het agen t-
schap die doelstellingen in 2008 bereikte. De brochure is volgens het Rekenhof daarom evenmin geschikt of toereikend om volwaardig ve r-
antwoording af te leggen over de uitvoering van de beheersoveree n-
komst.  
 
De begrotingsinstructies bij de begrotingscontrole 2009 maken geen melding van een verantwoording van de activiteiten van de agentscha p-
pen over het jaar 2008. De eerste twee begrotingsaanpassingen voor het jaar 2009 en de toelichtingen daarbij hadden geen betrekking op de VMSW. Ook langs deze weg is dus niet voldaan aan de rapporterings-verplichting van artikel 36, §2, van het kaderdecreet bestuurlijk beleid. Overigens bevat de toelichting per programma bij de algemene uitg a-
venbegroting sinds 2005 geen toelichting meer bij de begroting van de 
VMSW (toen nog de Vlaamse Huisvestingsmaatschappij).  
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 40 Beleidsverantwoording 
 
Voor de opmaak van de beleidsbrieven verzamelt het departement de 
informatie bij de agentschappen. Het baseert zich niet op de uitvo e-
ringsverslagen van de agentschappen. 
 
Omdat in 2009 een nieuwe Vlaamse Regering werd benoemd, waren er in dat jaar geen beleidsbrieven. De meest recente beleidsbrieven wer-
den ingediend bij de ontwerpbegroting 2009, in het najaar van 2008. Die beleidsbrieven bevatten een overzicht van de uitvoering van de begr o-
ting tijdens het lopende jaar 2008. Gelet op het tijdstip van opmaak en indiening, kunnen die beleidsbrieven geen concrete informatie bevatten over het vierde kwartaal van 2008.  
 
Integratie van beleidsverantwoording  
 
In zijn advies aan het Vlaams Parlement over de begrotingsrapport e-
ring(28) heeft het Rekenhof al gewezen op enkele structurele knelpunten 
voor een geïntegreerde beleidsverantwoording, onder meer:  
 De vergelijkbaarheid tussen de programmadoelstellingen in de to e-
lichtingen bij de begroting en de doelstellingen uit de beleidsnota‟s en -brieven is dikwijls beperkt.  
 Bovendien ontbreekt nog een efficiënte koppeling met de beheers-
overeenkomsten.  
 
In hoofdstukken 2 en 3 stelde dit verslag dat er, specifiek voor het agentschap VMSW, een beperkte samenhang bestaat tussen de org a-
nisatiedoelstellingen uit de beheersovereenkomst en de beleidsdoelste l-
lingen uit de beleidsnota: de beleidsnota verwijst uiterst summier naar de VMSW. Dat komt de integratie van de beleidsverantwoording niet ten goede.  
 
De totstandkoming van de beleidbrief, de toelichting bij de begroting en 
de uitvoeringsrapportering is nog niet geïntegreerd: de diverse doc u-
menten komen tot stand op grond van afzonderlijke informatieprocessen en ze volgen een verschillend tijdspad. 
 
Doordat weinig verantwoording is afgelegd aan het Vlaams Parlement over de uitvoering van het beleid in 2008, kan de coherentie van de ve r-
antwoordingsinformatie nauwelijks worden beoordeeld.  
 
5.3 Conclusies 
Hoewel de VMSW rapporteerde over de uitvoering van de beheersove r-
eenkomst en zij de realisaties van de sociale huisvestingssector in haar 
jaarverslag weergaf, ontbreekt t.a.v. het Vlaams Parlement een evalu a-
tie of ver antwoording die aangeeft of de VMSW de beleidsdoelstellingen 
  
28  Advies van het Rekenhof over de begrotingsrapportering door de Vlaamse 
Regering, Stuk 40 (2008-2009) – nr.1 van 8 december 2008.  
VLAAMS PARLEMENT41 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  voor 2008 waartoe zij moest bijdragen, realiseerde . Het departement 
beschikt niet over een overzicht van de beleidsdoelstellingen met een 
koppeling naar de uitvoeringscijfers van de VMSW. Er is evenmin infor-
matie beschikbaar over de effecten van het beleid, maar daartoe zal het departement een model ontwikkel en.  
 
De Vlaamse Regering heeft het Vlaams Parlement geen verantwoo r-
dingsdocument voorgelegd over de activiteiten van de VMSW en de uitvoering van de beheersovereenkomst in 2008. Andere verantwoo r-
dingsdocumenten, in het bijzonder het jaarverslag, de bedrijfsbrochure, de beleidsbrief en de toelichting bij de begroting, geven een gedeeltelijk en indirect beeld over de activiteiten van de VMSW en he t bereiken van 
de beleidsdoelstellingen waartoe de VMSW moet bijdragen. Die veran t-
woordingsdocumenten k wamen tot stand op grond van afzonderlijke 
informatieprocessen en volgden een verschillend tijdspad. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 42 6 Algemene conclusies 
 
De beheersovereenkomst met d e VMSW houdt rekening met de b e-
leidsdoelstellingen uit de beleidsnota en -brieven en de wooncode. Zij 
stelt het agentschap echter niet volledig in staat in zijn uitvoeringsra p-
portering de vereiste en relevante informatie te geven over de doelm a-
tigheid van de beleidsuitvoering die h et is toevertrouwd: 
 De beheersovereenkomst met de VMSW geeft wel goed richting 
aan de activiteiten van het agentschap, met een beheersbaar aantal goed gestructureerde organisatiedoelstellingen, maar zij kwantif i-
ceert de doelstellingen onvoldoende.  
 De indicatoren bij de organisatiedoelstellingen leveren niet altijd 
voldoende geaggregeerde informatie op en laten niet altijd toe op een degelijke wijze te rapporteren over het bereiken van de organ i-
satiedoelstellingen .  
 
De uitvoeringsrapportering over 2008 van de VMSW leverde dan ook maar beperkt bruikbare informatie voor de aansturing en opvolging op hoofdlijnen en op afstand van het agentschap. De rapportering is welis-waar overzichtelijk en beknopt, maar zij plaatst de resultaten niet in een tijdsperspectief en laat geen directe koppeling toe tussen financiële g e-
gevens en doelstellingen. Dat de organisatiebeheersing op het vlak van het rapporteringsproces nog niet geheel op punt staat, hypothekeert overigens de betrouwbaarheid van de rapportering. De VMSW heeft 
initiatieven genomen om tot een betere uitvoeringsrapportering te k o-
men. Buiten de VMSW heeft de uitvoeringsrapportering niet geleid tot 
enige vorm van feedback, evaluatie of bijsturing. De informatie uit het uitvoeringsverslag over de beheersovereenkomst stroomde evenmin door naar de Vlaamse Regering.  
 
Het Vlaams Parlement heeft geen rechtstreekse, geïntegreerde inform a-
tie over de uitvoering van de beheersovereenkomst gekregen. De b e-
leidsbrief, de toelichting bij de begroting en het jaarverslag gaven ind i-
rect en beperkt aan of de beleidsdoelstellingen waartoe de VMSW in 2008 moest bijdragen, effectief zijn gerealiseerd. Die verantwoordings-documenten kwamen tot stand op grond van afzonderlijke informati e-
processen en volgden een verschillend tijdspad. Ten slotte was er 
evenmin rapportering over de effecten van de beleidsdoelstellingen 
waarbij het agentschap betrokken is. 
 
De beheersovereenkomst en haar uitvoeringsverslag 2008 hebben dan 
ook hun primaire functie – sturing en opvolging op hoofdlijnen en op 
afstand – niet volledig waargemaakt. De rechtstreeks betrokkenen – de 
voorzitter van de raad van bestuur, de gedelegeerd bestuurder, het k a-
binet (1999-2004) en het departement – beklemtoonden het leereffect: 
het ging om een eerste beheersovereenkomst en een eerste uitvo e-
ringsrapport. Het vinden van geschikte indicatoren voor aansturing en opvolging op hoofdlijnen blijft een niet te onderschatten ambitie, aldus de VMSW.  
 
VLAAMS PARLEMENT43 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  7  Aanbevelingen 
 
 Om bepaalde aspecten van haar horizontaal beleid langs generi e-
ke bepalingen in de beheersovereenkomst te realiseren, moet de 
Vlaamse Regering vooraf geschikte indicatoren, streefwaarden en rapporteringsformaten definiëren. 
 De minister en het agentschap kunnen het best de organisati e-
doelstellingen in de beheerovereenkomst beperken tot die doe l-
stellingen waarop de minister het agentschap wil aansturen. Die doelstellingen moeten specifiek, meetbaar en tijdsgebonden g e-
formuleerd zijn en opvolgbaar zijn met geschikte indicatoren en 
bijhorende streefwaar den.  
 Om meer zekerheid te hebben over de juistheid van de uitvo e-
ringscijfers, moet de VMSW haar intern controlesysteem verbet e-
ren op het vlak van de rapportering over de uitvoering van de b e-
heersovereenkomst.  
 Om in overeenstemming te zijn met de voornemens van de 
Vlaamse Regering, moet de uitvoeringsrapportering van de VMSW verder evolueren naar een zogenaamde STAP-rapportering, die de gerealiseerde acties, toekomstige verwachti n-
gen en actieplannen in beknopte tabelvorm beschrijft. De b e-
heersovereenkomst en de uitvoeringsrapportering moeten daarbij een duidelijker verband leggen tussen de organisatiedoelstellingen en de financiële gegevens. 
 Het departement moet zijn beleidsondersteunende rol actiever 
opnemen door de uitvoeringsrapportering te analyseren en o p 
grond daarvan conclusies en voorstellen te formuleren aan de m i-
nister. Om een betere beleidsopvolging te waarborgen bepaalt het departement het best in overleg met het agentschap en de minis-ter een aantal indicatoren om de effecten van het beleid te kunn en 
opvolgen.  
 De minister moet de uitvoeringsrapportering actiever gebruiken 
voor de aansturing op hoofdlijnen en op afstand van het agen t-
schap. Op die manier kan de beheersovereenkomst de aanst u-
rende rol spelen die het kaderdecreet bestuurlijk beleid voor opge-
steld heeft. 
 De Vlaamse Regering moet het Vlaams Parlement beter inform e-
ren over de activiteiten van de agentschappen en de uitvoering van de beheersovereenkomsten, overeenkomstig het kaderd e-
creet bestuurlijk beleid. Ze zou in overleg met het Vlaams Pa rle-
ment de mogelijkheden tot integratie en een betere afstemming tussen de verschillende beleids-, beheers- en financiële rapport e-
ringen moeten onderzoeken. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 44 8  Antwoord van de Vlaamse minister van Ene r-
gie, Wonen, Steden en Sociale Economie 
 
In haar antwoord van 24 maart 2010 stelt de Vlaamse minister van W o-
nen dat ze de opmerkingen en aanbevelingen van het Rekenhof graag 
ter harte neemt. Ze zal er zeker rekening mee houden bij de opmaak van de volgende beheersovereenkomst zodat de uitvoeringsrapport e-
ring in de toekomst tot een effectief instrument kan uitgroeien in de op-
volging en aansturing van het agentschap en het bereiken van zijn o r-
ganisatiedoelstellingen. Voorts antwoordt ze dat ze er in overleg met het agentschap en het departement zorg zal voor dragen dat ook het Vlaams Parlement hierover steeds nauwgezet geïnformeerd wordt. 
 
VLAAMS PARLEMENT45 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  9  Uitvoeringsrapportering beheersovereenko m-
sten: gemeenschappelijke onderzoeksbevi n-
dingen  
9.1 Opzet van zes onderzoeken 
 
Het Rekenhof ging na of het rapporteringsproces over de uitvoering van 
de beheersovereenkomsten behoorlijk functioneert. Het selecteerde zes agentschappen uit verschillende beleidsdomeinen op grond van hun financieel belang: het Agentschap Binnenlands Bestuur (ABB), het Agentschap voor Onderwijsdiensten (AgOdi), het Vlaams Agentschap 
voor Personen met een Handicap (VAPH), de Vlaamse Maatschappij 
voor Sociaal Wonen (VMSW), het Vlaams Subsidieagentschap Werk en Sociale Economie (VSAWSE) en het Agentschap Wegen en Verkeer (AWV). Het Rekenhof heeft de zes beheersovereenkomsten en uitvo e-
ringsrapporteringen over 2008 op eenzelfde manier onderzocht. Het wil met die reeks auditverslagen de kwaliteit en de bruikbaarheid van de toekomstige uitvoeringsrapportering helpen verhogen.  
 
Dit hoofdstuk zet de belangrijkste bevindingen uit de zes auditverslagen op een rij. Enerzijds lopen een aantal bevindingen bij de onderzochte agentschappen gelijk . Anderzijds wijken de onderzochte agentschappen 
voor bepaalde aspecten van de beheersovereenkomst en de uitvo e-
ringsrapportering van elkaar af. De aard van de opdrachten en b e-
voegdheden verklaart deels de verschillende invulling. 
 
De beperkte steekproef staat niet toe de gemeenschappelijke bevindi n-
gen te veralgemenen naar de niet-onderzochte agentschappen . Toch 
signaleert dit overzicht belangrijke aandachtspunten voor de volgende generatie beheersovereenkomsten. Het biedt ook een vergelijkingsbasis voor de praktijk bij elk van de agentschappen.  
 
Vooraleer de gemeenschappelijke bevindingen in de auditverslagen aan het Vlaams Parlement op te nemen, heeft het Rekenhof ze op 30 maart 2010 voorgelegd aan de minister- president van de Vlaamse Regering. 
 
9.2 Bevindingen uit de zes onderzoeken 
 
Kwaliteit van de beheersovereenkomst 
 
 Alle beheersovereenkomsten volgen op hoofdlijnen de uniforme 
structuur die de Vlaamse Regering voor beheersovereenkomsten heeft opgesteld. De beheersovereenkomsten hernemen ook all e-
maal de generieke bepalingen voor horizontaal beleid.  
 De beheersovereenkomsten operationaliseren de bepalingen voor 
horizontaal beleid onvoldoende, hoewel dat was vooropgesteld. Het 
horizontaal beleid van de Vlaamse Regering werkt dan ook onvo l-
doende door in de onderzochte agentschappen. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 46  Sommige beheersovereenkomsten vertalen de organieke opdrac h-
ten en de beleidsdoelstellingen van de vakminister volledig en coh e-
rent. Andere doen dat minder. De doelstellingencascade in de b e-
heersovereenkomst met het VAPH is geslaagd.  
 De meeste organisatiedoelstellingen uit elke beheersovereenkomst 
– zeker de minder uitvoeringsgerichte doelstellingen – zijn onvo l-
doende specifiek, meetbaar of tijdsgebonden geformuleerd. Vaak 
ontbreken geschikte indicatoren met bijhorende streefwaarden en nulmeting. Sommige agentschappen hebben in een ondernemings-plan bijkomende organisatiedoelstellingen of streefwaarden opge-
nomen, zonder dat de minister ze uitdrukkelijk aanvaard de. Dergeli j-
ke aanvullende doelstellingen of streefwaarden vormen dan ook geen instrument voor aansturing, maar alleen voor interne zelfst u-
ring. 
 Elke beheersovereenkomst bevat wel enkele organisatiedoelste llin-
gen waaraan het agentschap weinig of niets kan bijdragen. Voor die 
doelstellingen kan de beheersovereenkomst dan ook geen aanst u-
ringinstrument zijn. 
 Geen enkele beheersovereenkomst maakt een duidelijke, directe 
koppeling tussen de organisatiedoelstellingen en de meerjarenb e-
groting.  
 Op één uitzondering na (VSAWSE) kon het Vlaams Parlement de 
coherentie tussen de beleidsdocumenten van de minister en de ont-
werpen van beheersovereenkomst beoordelen. 
 
Kwaliteit van de uitvoeringsrapportering 
 
 De rapportering over de generieke bepalingen of het horizontaal 
beleid is niet uniform, vergelijkbaar of consolideerbaar, omdat de 
Vlaamse Regering naliet rapporteringformaten vast te stellen. Zij krijgt daardoor niet het gewenste helikopterzicht op haar administr a-
tie. 
 Enkele agentschappen (vooral VAPH  en VSAWSE) gaan duidelijk 
verder dan wat het decreet bestuurlijk beleid voorschrijft en integr e-
ren de beheersovereenkomst sterk in hun interne werking, naast de periodieke opvolging van de uitvoering van de beheersoveree n-
komst.  
 Alleen voor VSAWSE bevat de uitvoeringsrapportering meer d an 
een aanzet tot zelfevaluatie. 
 De meeste agentschappen rapporteren uitgebreid en descriptief. De 
doelstelling van een beknopte rapportering aan de hand van keng e-
tallen in een tijdsperspectief met een summiere toelichting, is nog 
niet bereikt. De VMSW is er wel in geslaagd in hoofdzaak cijfermatig te rapporteren. Sommige agentschappen rapporteren bovendien niet altijd aan de hand van de indicatoren die zij in de beheersoveree n-
komst overeenkwamen. 
 Slechts één uitvoeringsrapportering (ABB) legt een verband tussen 
de realisaties en de ingezette middelen.  
VLAAMS PARLEMENT47 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1   Een systematische interne controle op de validiteit van de gegen e-
reerde cijfergegevens voor de uitvoeringsrapportering is beperkt bij 
de onderzochte agentschappen. Bij de helft van de onderzochte agentschappen (ABB, VAPH en AWV) ontbreken vaak noodzakeli j-
ke indicatorfiches die precies aangeven wat en hoe zij moeten m e-
ten.  
 De departementen en beleidsraden spelen slechts uitzonderlijk hun 
rol bij de opvolging en evaluatie van de uitvoeringsrapportering. 
 De betrokken ministers hebben de uitvoeringsrapportering niet geë-
valueerd. Zij hebben er evenmin een gesprek over gehad met de 
leidende ambtenaren van het agentschap. De meeste agentscha p-
pen worden door de betrokken minister opgevolgd langs frequent en 
dossiermatig kabinetsoverleg. 
 
Integrale beleidsverantwoording 
 
 Slechts enkele beleidsdomeinen namen al initiatieven om de b e-
leidseffecten gestructureerd op te volgen. 
 De Vlaamse Regering informeerde het Vlaams Parlement niet over 
de activiteiten van de agentschappen of de uitvoering van de b e-
heersovereenkomsten. 
 Een integratie van de uitvoeringsrapportering, de beleidsveran t-
woording in de beleidsbrieven en de begrotingscyclus is moeilijk 
doordat zij wat hun timing betreft, niet op mekaar zijn afgestemd . 
 
9.3 Gemeenschappelijke conclusie en aanbeveling 
 
Zoals herbevestigd in het charter over de politiek-ambtelijke samenwe r-
king van 9 december 2009(29) tussen de Vlaamse administratie en de 
Vlaamse kabinetten, dient de minister de agentschappen op afstand en op hoofdlijnen aan te sturen en op te volgen. De instrumenten daarvoor zijn, behalve rechtstreeks overleg, de beheersovereenkomsten en de 
rapporteringen over de uitvoering ervan.  
 
De onderzochte beheersovereenkomsten garanderen echter niet dat de agentschappen in hun uitvoeringsrapportering de vereiste en relevante informatie geven: organisatiedoelstellingen zijn vaak onvoldoende SMART geformuleerd of hebben geen geschikte indicatoren en stree f-
waarden. De uitvoeringsrapporteringen zijn bovendien – mede door de 
tekortkomingen van de beheersovereenkomsten - vaak te beschrijvend. De departementen en beleidsraden vullen bovendien hun evaluatieop-dracht in de regel niet of minimaal in.  
 
29  VR 2010 1501 MED.0021  
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 48 De ministers gebruiken de beheersovereenkomst en de uitvoeringsra p-
portering nauwelijks als aansturing- of opvolgingsinstrument. De Vlaa m-
se Regering voldoet ten aanzien van het Vlaams Parlement evenmin 
aan de  rapporteringverplichtingen van het kaderdecreet bestuurlijk b e-
leid.  
 
De opmaak van beheersovereenkomsten en uitvoeringsrapporteringen kost de Vlaamse overheid veel inspanningen. Toch worden die instr u-
menten nauwelijks gebruikt bij de aansturing, opvolging en verantwoo r-
ding. Om de aansturing op hoofdlijnen en op afstand met de beheers-overeenkomsten te verbeteren, moet de kwaliteit ervan verhogen. Mat e-
ries die zich niet lenen tot opvolging en aansturing omdat de rol en de verantwoordelijkheid van het agentschap te beperkt zijn of materies 
waarvoor direct overleg een geschikter opvolgings- en aansturingin-
strument is, worden beter niet geregeld langs de beheersovereenkomst. 
 
9.4  Reactie van de minister-president 
 
In zijn reactie van 6 mei 2010 op de gemeenschappelijke bevindingen focust de minister-president op de rol van de Vlaamse administratie in de verdere uitbouw van organisatiebeheersing. Bepaalde aspecten van de gemeenschappelijke bevindingen van het Rekenhof zijn ook naar 
boven gekomen in de zelfevaluaties van andere entiteiten en sterk te-
zwakteanalyses, uitgevoerd door de Interne Audit van de Vlaamse A d-
ministratie (IAVA). Op basis hiervan hebben de verschillende entiteiten 
actieplannen opgesteld om te evolueren naar een hogere maturiteit i n-
zake organisatiebeheersing. De minister-president is ervan overtuigd dat de bevindingen van het Rekenhof worden opgenomen in dat cont i-
nue verbeterproces. 
 
Verder gaf de minister-president aan dat het zoeken naar SMART ge-formuleerde doelstellingen en naar indicatoren een aandachtspunt blijft voor de entiteiten en de betrokken ministers bij de opmaak van de tweede generatie beheersovereenkomsten. Zoals aangegeven in zijn beleidsnota, laat hij ook nagaan hoe de kwaliteit van financiële en b e-
heersinformatiesystemen kan worden verbeterd. 
 
VLAAMS PARLEMENT49 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  Bijlage 1: Overzicht van de doelstellingen uit de beheersovereenkomst en de uitvoeringsrapportering  
 
score SMART -beoordeling doelstelling  Geschiktheid indicator  Beoordeling rapportering  
+++ Doelstelling op zich is zeer specifiek, mee tbaar, 
afgesproken, realistisch en tijdsgebo nden gefo r-
muleerd  Indicator is zeer robuust, valide en efficiënt b eschikbaar en zeer 
relevant om de mate van realisatie van de doe lstelling volledig en 
precies weer te geven  Rapportering geeft aan de hand van de indicator transparant, precies en in tijd s-
perspectief de mate van realis atie van de doelstelling weer en bevat zo nodig een 
beknopte, relevante duiding  
++ Doelstelling is behoorlijk SMART -geformuleerd, 
rekening houdend met aa nvullende onderligge n-
de informatie  Indicator is behoorlijk geschikt om belangrijke aspecten van het 
doelbereik systematisch en efficiënt weer te ku nnen geven  Rapportering geeft aan de hand van de indicator of bevattelijke o mschrijving de 
mate van re alisatie van de doelstelling grotendeels weer  
+ Doelstelling is weinig SMART -geformuleerd  Indicator is enig szins relevant om een gedeelte van het doe lbereik 
te kunnen weergeven  Rapportering geeft enkel een beschrijving van relevante activ iteiten, zonder de 
mate van doe lbereik te bepalen  
- Doelstelling en onderliggende inform atie bevat 
nagenoeg geen SMART -kenme rken Indicator is helemaal niet relevant om de mate van real isatie van 
de doelstelling weer te geven  Rapportering bevat weinig relevante of onderbouwde inform atie over de mate van 
uitvoering van de doelstelling  
 
TABEL 1 CONCRETISERING HORIZONTAAL BELEID   
 
HORIZONTAAL TH EMA CONCRETE PROJECTEN  SMART -
beoord e-
ling Indicator  Geschik t-
heid 
indic ator Nulm eting 
(2007)  Streefwaa rde 
2010  Streefwaa rde 
2008  Realisaties 2008 volgens uitvo e-
ringsra pport Beoord e-
ling 
rapport e-
ring Zelfev a-
luatie  
Onderlinge samenwe r-
king 10 – tal projecten binnen en buiten het 
beleidsdomein (data - en kenni sbeheer,  
informatica en communicatie, energi eaudits, 
…) + 
 aantal beleidsvoorste llen, signalen 
en informatietoelev eringen  +   nulmeting  geen rapportering  
   
aantal samenwerkingsproje cten 
binnen en buiten beleid sdomein  +   10 proje cten 
opsta rten of 
verderze tten gerealiseerd  + Nee 
aantal deelnames aan werkgro e-
pen i.v.m. beleidsvoorste llen +   nulmeting  167 deelnames  + Nee 
Kwaliteitsbeleid  KSZ-toegang door SHM (verzorgen techn i-
sche pl atform en bewaken veili gheid)  ++ aantal beschikbare geg evens in 
KSZ-project.  ++  verhogen 
(SHM), b e-
schikbaar 
maken (SVK)   loopt over 3 jaar  ++ Ja 
implementatie ICT -veiligheidsnormen 
(voorbereiden behalen ISO -norm ICT -
veiligheid)  + voorbereiding ISO -norm inzake 
ICT-veiligheid.  ++ 
 ISO auditresu l-
taat 2007  ISO auditresu l-
taat 2007 
handhaven   gerealiseerd  ++ Ja 
voorbereiden behalen ISO - of EFQM -label 
inzake IKZ  + voorbere iding ISO - of EFQM -label 
inzake IKZ  +  2010: matur i-
teitsniveau 3 
van organis a-
tiebeheersi ng zelfevalu atie 
organisatieb e-
heersing, 
stappe nplan Zie OD 17    
klantentevredenheidsmeting  ++ klantentevredenheidsm eting ++   nulmeting door 
extern bureau  toetreding raamcontract AGO 
voorzien najaar 2009  ++ Ja 
Voorbeeldig werkgeve r-
schap, algemeen   Niet uitgewerkt  - geen ind icator      geen rapportering    
V L A A M S  P A R L E M E N TStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 50 HORIZONTAAL TH EMA CONCRETE PROJECTEN  SMART -
beoord e-
heid 
ling 
rapport e-
luatie  
Correct en aantrekk elijk 
werkg everschap voor 
betrokken wer knemers  interne jobrotatie, telewerken, vo rming, 
interne communicatie  ++ de tweejaarlijkse personeel speiling 
bij de Vlaamse overheid  +++ 3,94 (20 06) minstens 
niveau 2006 
behouden   4,05 +++ Nee 
Ziektecijfers (verschillende par a-
meters zoals eendagszie kte, 
freque ntie en duur)  +++  maximaal 20% 
boven het 
gemi ddelde 
van de Vlaa m-
se ove rheid  7,19% (Vlaamse ove rheid: 7,80%)  +++ Nee 
vormingspartici patie, vorming s-
verwachting en tijdsbesteding aan 
vorming   +++  minstens het 
se ove rheid  63% (Vlaamse ove rheid=51%)  
 +++ Nee 
Diversiteitsbeleid  de Vlaamse actieplannen Gelijke ka nsen en 
Diversiteit 2005 -2010  en Wervend Werven  
vertal en naar agen tschapsniveau  + percentage pers oneelsleden met 
een arbeidshand icap ++  Minimaal 4,5%  1,5%  1,5%  
 ++ Nee 
percentage pers oneelsleden van 
allochtone a fkomst.  ++  2015: Min imaal 
4%  1,5%  1,1%  ++ Nee 
aandeel pe rsonen van beide 
geslac hten op A-niveau  ++  Minimaal 33% 
vrouwen in 
niveau A   37,9%  ++ Nee 
Duurzaam en ethisch 
verantwoord aankoo p-
beheer  deelname aan acties rationeel energieg e-
bruik  
 + deelname aan acties van de 
Vlaamse ove rheid +++  deelname aan 
acties van de 
Vlaamse 
overheid   gereali seerd + ombou wplan 
gebouw verlichting met energi e-
vriendelijke spots  ++ 
 Nee 
vergroten inspanning aankoop eerlijke 
handel  + aankoop producten ee rlijke handel  ++ 2  vergroten 
inspanning   3  ++ Nee 
beroep doen op raamoveree nkomsten 
agentschap Facilitair M anag ement voor 
vervanging dienstwagens  + omzendbrief naleven  ++  naleven 
omzen dbrief  3 wagens aangekocht volgens 
raamcontract  ++ Nee 
Beheersrapport ering 
P&O   -         
financieel  jaarrekening VMSW naar IVA Centr ale 
Accounting  ++ datum jaarrekening  +++  tijdig ra pport tijdig ra pport tijdig 
 ++  Nee 
rapportering 30.06 naar IVA Centrale 
Accounting  ++ datum rapportering 30 juni  +++  tijdig ra pport tijdig ra pport tijdig ++ Nee 
rapportering Alesh aan ministers voor 
Wonen en Financiën en  Departement 
Financiën en B egroting  ++ datum rapportering Alesh  +++  tijdig ra pport tijdig ra pport niet tijdig  ++ Ja 
aanleveren 2 -maandelijkse manag ement -
rapportering over de financiële toestand en 
evolutie (aan de ministers voor Wonen en 
Financiën, Depa rtement Financiën en 
Begroting)  ++ data managementrappo rtering  +++  tijdige rappo r-
ten tijdige rappo r-
ten tijdig ++ Nee 
V L A A M S  P A R L E M E N T51 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  HORIZONTAAL TH EMA CONCRETE PROJECTEN  SMART -
beoord e-
heid 
ling 
rapport e-
luatie  
Organisatiebehee rsing tegen eind 2010 over een gedocume nteerd 
systeem van niveau 3 b eschikken voor de 
relevante thema‟s, tegen eind 2008 daartoe 
een sta ppenplan hebben  +++ maturiteitsniveau IC systeem  ++  niveau 3 voor 
de relevante 
thema‟s  stappe nplan zie OD 17    
Meting beleidse ffecten  gekaderd in project op niveau beleidsd o-
mein  - deelname aan project  +  deelname aan 
project   project gin g niet door  + Ja 
BIJKOMEND            
Integriteitsbeleid  actief toepassen van het integriteitsb eleid bij 
vacatures, comp etentieprofielen, werving, 
startersbegeleiding, personeelsev aluaties, 
het VTO -aanbod  ++ actief toepassen van het integr i-
teitsbeleid  +  actief toepa s-
sen van het 
integriteitsb e-
leid   gerealiseerd, uitgenomen bij 
opleiding  ++ Ja 
 
TABEL 2 ORGANISATIEDOELSTELLINGEN FUNCTIONEEL BELEID 
 
Correspond erende 
beleid sdoelstelling 
2004 -2009  Organisati edoelstelling  SMART -
formul e-
ring Indicator  Geschik t-
heid 
indic ator Nulm e-
ting 
2010  Streefwaa rde  
2008  Realisaties 2008 volgens uitvoeringsra p-
port Beoord e-
ling 
rapport e-
luatie  
 SD1 Deskundige partner van sociaal 
wonen           
Belei dsnota  
“Een hoog investering s-
niveau blijven aan hou-
den)” (…)  “De opvolging 
van proc edures en van 
techn ische uitvoering zijn 
belangrijk, maar onde r-
geschikt” (...) “voorbeel d-
functie van sociale 
woningbouw inz ake 
duurzame en energi e-
zuinige woni ngen” (…) 
“onderste unen concept 
leven slang wonen, 
nieuwe woonvo rmen OD1 De investeringsbudgetten efficiënt  en 
effectief benutten  ++ doorlooptijd do ssiers 
woonproje cten  
termijn aa nmelden 
project - openen der 
biedingen  + 979  niet stijgen  2008 -2009: 
nulmeting 
(nieuwe 
procedure)  nulmeting uitgevoerd (1063 dagen)  ++ Ja 
doorlooptijd do ssiers 
actie indien te rmijn 
eerste voorontwerp - 
gunningsadvies VMSW > 
1.000 dagen  +  telkens actie 
ondern omen telkens actie 
ondernomen  284 projecten met doo rlooptijd > 1.000 
dagen  - Ja 
Percentage aanb estede 
projecten die voldoen 
aan de kos tprijsnorm per 
budget, op jaarb asis +  het aantal 
projecten dat 
boven de norm 
komt, stijgt niet   57% + Nee 
V L A A M S  P A R L E M E N TStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 52 Correspond erende 
formul e-
heid 
ting 
ling 
rapport e-
luatie  
onde rzoeken”  optimaal g ebruik van de 
investeringsbu dgetten 
SSI-progra mma en UP:  
aanbesteed / ter b e-
schikking  ++  90% waa rbij 
ten minste over 
een periode 
van 3 jaar 
telkens 100% 
wordt b enut 
(de achte rstand  
van benutting 
van de midd e-
len ve rgroot 
niet) 2008 -2009: 
nulmeting 
(nieuwe 
programm a-
tiemethode)  133 Mio euro – streefwaa rde niet gehaald  + Ja 
benuttingsgraad vastle g-
gingsk rediet (vastgelegd 
/ beschi kbaar): SBR  +++   30 juni 2008: 
35%  
31 oktober 
2008: 60%  
31 dece mber 
2008: 100%  10,5 Mio euro – stree fwaarde gehaald  + Nee 
gingskr ediet (vastgelegd 
/ beschi kbaar): SSI  +++   30 juni 2008: 
45%  
31 oktob er 
2008: 70%  
2008: 100%  30 Mio euro – streefwaarde gehaald  + Nee 
voortschrijdend gemi d-
delde verhouding jaa r-
budget/alle vastleggi n-
gen in een bepaald jaar 
(over alle IP‟s heen)  ???   2008 -2009: 
nulmeting 
(nieuwe 
tiemethode)  308 Mio e uro - Ja 
tijdig indi enen UP jaar N 
bij minister  +  vóór 1 nove m-
ber jaar N -1 vóór 1 nove m-
ber jaar N -1  tijdig +++ Nee 
sensibilis atie-initiatieven 
per jaar (stimuleren 
toegankelijkheid en 
levenslang wonen)  +    10-tal acties  ++ Nee 
update ontwerp aanbev e-
lingen C en monitoring 
nieuwe projecten (stim u-
leren to egankelijkheid en 
levenslang w onen) +++    C2008 gelanceerd  +++ Ja 
V L A A M S  P A R L E M E N T53 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  Correspond erende 
formul e-
heid 
ting 
ling 
rapport e-
luatie  
gelijkvloerse nieuwe 
woningen bo uwen 
volgens de principes van 
levenslang wonen  ++  50% van de 
(vanaf 2008) 
geadv iseerde 
voorontwe rpen  42 + Nee 
opgezette proefproje cten 
“passief huis”  +  3  1 project  ++ Ja 
E-peil 85 als ontwer p-
aanbeveling doorvo eren 
en realis eren +++    E-peil 80 bereikt  ++ Ja 
maximale benu tting ter 
beschikking g estelde 
Vlaamse subs idies i.v.m. 
energie-ingrepen ren o-
vatie ++    96,99%  ++ Ja 
opzetten experime nten 
met meetopvo lging met 
het gebruik van innov a-
tieve techni eken zoals 
ventilatie met warmtet e-
rugwinning, warmtepo m-
pen of biobran dstof ++  1 / jaar   1 experiment  ++ Nee 
Beleidsnota  
“Waar bij komende 
infrastru ctuur nodig is, 
zal worden b ekeken hoe 
de timing van de werken 
beter op elkaar kan 
worden afgestemd”    OD2 De correcte temporele afstemming 
tussen bouwproje cten en publieke ruimte 
verzek eren +++ vanaf oplevering woni n-
gen:  
nutsvoorzi eninge n en 
toegangen  aa ngelegd 
binnen 4 maanden  ++  95% van de 
proje cten  81% ++ Ja 
vanaf oplevering woni n-
gen:  
afwerking omg eving 
uitgevoerd bi nnen 1 jaar  ++  95% van de 
proje cten  56% ++ Ja 
aantal klachten van 
bewoners (nieuwe 
huurders - kopers).  -  meer central i-
satie klac hten actieplan 
“centralis eren 
klachten via de 
klachtenb e-
heerder”  actieplan opgesteld  - Nee 
 -   nulmeting 
aantal klac hten 2 klachten  - Nee 
V L A A M S  P A R L E M E N TStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 54 Correspond erende 
formul e-
heid 
ting 
ling 
rapport e-
luatie  
dagen tussen oplev ering 
en eerste verhuur  -   koppeling 
projecten - 
verhuurde 
woningen op 
punt stellen  
nulmeting over 
de opgeleve rde 
proje cten van 
2006.  64 dagen (opleveringen 2007)  - Nee 
en verkoop  -  2009: verk open 
2008 beter dan 
verkopen 2007  nulmeting 
verkopen 2007  99 dagen 2007  
117 dagen 2008  - Ja 
Beleidsnot a 
“Zowel de burger als alle 
bij het woonbeleid 
betrokken instanties 
moeten snel en duid elijk 
geïnfo rmeerd worden 
over de g enomen en de 
reeds bestaande maa t-
regelen” OD3 Imago als dienstverlener voor proje c-
trealisatie verstev igen ++ imago VMSW in peiling 
bij directe kla nten. +++   tevrede n-
heidsenquête 
bij SHM‟s door 
extern bureau 
(nulmeting)  toetreding raamcontract AGO voorzien 
najaar 2009  ++ Ja 
percentage soci ale 
woonactoren met to e-
gang tot Woonnet.  -  2011:  
100% der 
erkende SVK  90% der 
erkende SVK‟s  niet gerealiseerd  + Nee 
 -   100% der 
gemeenten /  
OCMW  gerealiseerd  + Ja 
woonact oren bereikt via 
infosessies.  -   nulmeting  nieuwe nulmeting in 2009  + Nee 
aggregaat van een 
aantal interne doorloo p-
tijden voor „ove rleg‟ 
ingeschr even in het 
toezichtsbesluit (voo r-
ontwerp).  +  geen enk ele 
overschri jding 82  34 dagen (ontwerpen)  + Nee 
toezichtsbesluit (gu n-
ning)  +  geen enk ele 
overschri jding 60 64 da gen (gunningen)  + Nee 
bereiken sociale woo n-
actoren via gedrukte 
communicatie (Woo n-
woord, folders, t elexen, 
…) +   nulmeting  gerealiseerd  + Nee 
V L A A M S  P A R L E M E N T55 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  Correspond erende 
formul e-
heid 
ting 
ling 
rapport e-
luatie  
aantal bezo eken van de 
startpagina van Woo nnet 
(buiten VMSW).  +  meetinstr ument 
op Woonnet 
voorzien  niet in 2008, loopt over 3 jaar  + Ja 
 “Een hoog investering s-
niveau blijven aanho u-
den” OD4 Efficiënte financiering en tijdige bet a-
ling van de projecten verzekeren.  ++ % kredietopeni ngen dat 
binnen 8 werkd agen na 
“gunstig a dvies gunning “ 
is toegestu urd aan SHM  ++  95%  95%  84,05%  ++ Ja 
betaling van verwijlintre s-
ten: 
% van het jaarlijks 
betaalde bedrag aan 
P2‟s (door SHM 
aanVMSW gevraagde 
betalingen)  ++  maximaal 0,5%  maximaal 0,5%  0,0004%  ++ Nee 
ten: 
% t.o.v. beschi kbare 
middelen voor de uitvo e-
ring van de aanbest ede 
werken (ORAFIN bet a-
lingen)  ++  maximaal 0,5%  maximaal 0,5%  0,66%  ++ Ja 
tijdige rapport ering aan 
SHM‟s:  
eindejaarsverrichti ngen -  elk jaar vóór 1 
februari  elk jaar vóór 1 
februari  OK - Nee 
tijdige  rapport ering aan 
SHM‟s:  
halfjaarlijkse a fsluiting  -  elk jaar vóór 16 
juli elk jaar vóór 16 
juli OK - Nee 
SHM‟s:  
rekeninguittre ksels -  elk jaar 99% 
binnen 8 dagen  elk jaar 99% 
binnen 8 dagen  OK - Nee 
“Er is ook b ehoe fte aan 
beleidsvoorbere idende 
en –ondersteunende 
analyses en voorste llen”. OD beleidsvoorstellen en praktische 
knowhow distilleren uit de praktijkerv aring = horizo n-
taal         
V L A A M S  P A R L E M E N TStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 56 Correspond erende 
formul e-
heid 
ting 
ling 
rapport e-
luatie  
“Er bestaan dus grote 
verschillen inzake de 
voorwaa rden voor 
sociale leningen, zodat 
ook een harmonis e-
ringsoperatie aangew e-
zen is en zal onderzocht 
worden (…) voorwaa r-
den voor woonkr edieten 
beter op de noden 
afste mmen”  SD2 een kwaliteitsvolle hyp othecaire 
dienstverlening ve rzekeren           
 OD5 klantentevredenheid garanderen over 
de hypothecaire kredietverlening  ++ klantentevrede nheid 
over de SHM‟s en de 
VMSW  ++  Fase “Verli jden 
akte”: 
gemidde lde 
score min imaal 
4  Geen rapportering   Nee 
klantentevrede nheid 
akte”: 
geen  score 
onder 3,5   Geen rapportering   Nee 
VMSW  ++   fase „einde 
werken‟: 
nulmeting  Gemiddelde score 4,06  ++ Ja 
respons op de enqu ête +   fase „verli jden 
akte‟: geen 
daling Geen rapportering    
respons op de  enqu ête +   fase „einde 
werken‟ : 
nulmeting  uitgevoerd  + Nee 
OD6 een hypothecair product, aang epast 
aan doelgroep en marktevoluties, garand e-
ren + tijdige maandelijkse 
rapportering aan raad 
van b estuur  -  100%   Gerealiseerd  - Nee 
toegestane pl afond /  
berekende gemidde lde 
marktprijs  ++  80% of meer   85% ++ Nee 
aanvragen leni ngen / 
initieel bu dget ++  Minstens 100%   108,61%  ++ Nee 
definitief bu dget ++  Minstens 80%   94,89%  ++ Nee 
bij het woonbeleid OD7 bij particulieren bekendheid verz ekeren 
van hypothecair krediet VMSW en sociale 
koopwoningen  ++ aangewend budget / 
besch ikbaar budget  
(leningen) ++  tussen 80 en 
120%   94,89%  ++ Nee 
V L A A M S  P A R L E M E N T57 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  Correspond erende 
formul e-
heid 
ting 
ling 
rapport e-
luatie  
regelen” aantal promotiecampa g-
nes naar partic uliere 
doelgroep (Bat ibouw, 
folders, perscampa g-
nes,..)  ++   nulmeting  5 campagnes  ++ Nee 
 SD3 zich ontwikkelen tot hét kennisce n-
trum voor sociaal wonen           
 OD8 de uitbouw en het beheer verzek eren 
van een kennisbank en -centrum voor 
praktische, kwaliteitsvolle en kostenefficië nte 
uitvoering van het sociale woonbeleid  ++ aantal docume nten 
geïndexeerd in kenni s-
bank.  +   nulmeting  kennisbank opstarten 2009  ++ Ja 
gemiddelde fr equentie 
raadpleging kenni sbank 
per werkn emer. +   nulmeting  kennisbank opstarten 2009  ++ Ja 
aantal stati stieken en 
historische reeksen 
ontsloten via Woonnet 
en website.  
 ++ 4 ree ksen, 
2 jaa r-
overzic h-
ten en 2 
kaarten  stijging  t.o.v. 
nulmeting   8 statistieken  + Ja 
aantal geg evens uit 
kennisbank g ebruikt voor 
antwoord op parleme n-
taire/kabinetsvragen.  +   nulmeting  kennisbank opstarten 2009  ++ Ja 
aantal documenten 
toegevoegd aan de 
kennisbank, per wer k-
nemer.  +   nulmeting  kennisbank opstarten 2009  ++ Ja 
aantal geg evens uit de 
kennisbank g ebruikt door 
derden. +   nulmeting  kennisbank opstarten 2009  ++ Ja 
OD9 Voorbeeldprojecten stimuleren (opze t-
ten en meewerken)  ++ aantal speciale voo r-
beeldproje cten. +   nulmeting  65 voorbeeldprojecten in 2008  + Nee 
aantal verschi llende 
types (bouwtechnisch en 
naar doe lgroep) van 
speciale voorbeeldpr o-
jecten.  +   nulmeting  12 types  + Nee 
OD10 Kennis bundelen via het aangaan van 
externe partnerschappen teneinde diens t-
verlening te ve rbeteren of uit te bre iden + verhouding tussen aantal 
samenwerkingsverba n-
den (zie horizontaal 
beleid samenwe rking) en 
het aantal kennisbanka r-
tikels daa rrond +   nulmeting  nulmeting 2009  + Ja 
V L A A M S  P A R L E M E N TStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 58 Correspond erende 
formul e-
heid 
ting 
ling 
rapport e-
luatie  
aantal proje cten als 
gevolg van externe 
partnerschappen (zie 
horizontaal beleid 
samenwe rking)  +   de proje cten 
verderze tten. gerealiseerd  + Ja 
“Het gebruik van elektr o-
nische media zal verder 
worden uitgebreid, maar 
de nadruk zal toch 
blijven liggen op de - 
weliswaar duurdere - 
traditionele communic a-
tiekanalen”  een aangepast informatiebeleid ( fysiek, 
digitaal, gedrukt) verz ekeren  ++ aantal geautomat iseerde 
uitwisselingen van 
gestructureerde inform a-
tie ++  toevoegen 
gegevens 
kaderb esluit 
sociale 
huur/NFS2 
voor statist i-
sche doelei n-
den.  gereal iseerd: huurdersgegevens, huurwaa r-
borgen en ka ndidaat -huurders  ++ Nee 
aantal infose ssies. ++   nulmeting  13 infosessies  ++ Nee 
woonactoren dat to e-
gang heeft tot Woonnet  ++  2011: 100% 
der erkende 
SVK 90% der 
erkende SVK‟s  doel ni et bereikt  ++ Nee 
    100% der 
gemeenten en 
OCMW  OCMW: OK  ++ Ja 
woonact oren dat bereikt 
wordt via infosessies  
 ++   nulmeting  uitgevoerd   Nee 
V L A A M S  P A R L E M E N T59 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  Correspond erende 
formul e-
heid 
ting 
ling 
rapport e-
luatie  
“Eenvoudige proced ures 
en meer verantwoord e-
lijkheid voor de huisve s-
tingsma atschappijen (…) 
De huisvestingsmaa t-
schappijen zullen meer 
eigen verantwoordelij k-
heid krijgen bij het 
uitvoeren van hun 
opdracht. De verbint e-
nissen omtrent de te 
behalen resultaten zullen 
in een beheersoveree n-
komst worden vastg e-
legd, waa raan een 
envelo ppefinanciering 
wordt gekoppeld (…) 
meer inzicht in de 
financiële planning van 
huisvestingsmaatscha p-
pijen”  SD4 op unieke en waardetoevoege nde 
dienstverlening focussen           
 OD12 klantgerichte (pr oject)opvolging en 
ondersteuning uitbreiden en een permanent  
overleg met de (verenigi ngen van) sociale 
woonactoren garand eren ++ percentage SHM‟s met 
individuele werkafspr a-
ken/uitvoeringsovereenk
omsten +++   nulmeting  niet gemeten  + Nee 
aantal conta cten via het 
CRM -systeem die g eleid 
hebben tot een/geen 
oplossing. ++   nulmeting  4 contacten buiten CRM sy steem om  ++ Nee 
frequentie gestruct ureerd 
overleg (met VVH en 
VLEM)  
de frequentie zoals 
vastgelegd in de afspr a-
kennota tussen VVH, 
VLEM en VMSW d.d. 
18.01.2008, wordt 
aangeho uden. ++  stabiel  stabiel  gerealis eerd + Nee 
V L A A M S  P A R L E M E N TStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 60 Correspond erende 
formul e-
heid 
ting 
ling 
rapport e-
luatie  
OD13 inzicht brengen in de financiële 
situatie van SHM's en omgevingsfact oren +++ percentage SHM‟s dat 
het VMSW -model 
gebruikt voor de opmaak 
van de financiële pla n-
ning.  ++   nulmeting op 
basis van 
planningen 
2007  
Planningen 
2008 st abiel 
t.o.v. nulm eting uitstel verleend voor indi enen financiële 
planning: geen significant meetresu ltaat ++ Ja 
periodieke rapporteri n-
gen en informatieve r-
strekki ngen. ++   nulmeting  3 types gerealiseerd  
3 types gerealiseerd  ++ Nee 
OD 14 SHM‟s ondersteunen bij o pzet en 
uitbouw van hun systeem van inte rne 
controle  +++ vademecum inte rne 
controle act ueel houden.  +++  vadem ecum 
blijft actueel   gerealiseerd  +++ Nee 
OD 15 wettelijke richtlijnen en normen 
vertalen naar de praktijk van sociale woo n-
actoren  ++ kennisgevi ng op Woo n-
net  binnen “ publicatie 
BS + 3 werkdagen (5 
i.g.v. pdf a nnex)”  +++  95% van de 
geva llen  96% gehaald  +++ Nee 
toelichting binnen 
“publ icatie BS + 15 
werkd agen”.  +++  95% van de 
geva llen   95% gehaald  +++ Nee 
ter beschikking stellen 
applic atie: noodzaak en 
stree fdatum  ++   nulmeting  gerealiseerd  ++ Nee 
OD 16 toegankelijke en tijdige dienstverl e-
ning garanderen  +++ aggregaat van een 
toezichtsb esluit. ++  geen enk ele 
overschri jding 82 34 dagen (ontwerpen)  ++ Nee 
overschri jding 60 64 dagen (gunningen)  ++ Nee 
imago VMSW in peiling 
bij directe kla nten. ++   tevrede n-
telefonische klantvrie n-
delijkheid: doo rlichting  +  initiatieven ter 
verbetering   onderzoek gepland in 2009  + Ja 
gemiddelde gerespe c-
teerde antwoor dtijden  +  verbeteriniti a-
tieven uitg e-
voerd   onderzoek gepland in 2009  
 + Ja 
V L A A M S  P A R L E M E N T61 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  Correspond erende 
formul e-
heid 
ting 
ling 
rapport e-
luatie  
OD 17 bedrijfsprocessen a fstemmen op een 
efficiënte dienstverlening en op wijzigi ngen 
binnen het werkdomein  ++ stappenplan / matur i-
teitsn iveau  ++  niveau 3  stappe nplan zelfevaluatie uitgevoerd  - Ja 
snelheid van aanpa ssing 
van de ICT -werking  +  streefdata 
gehaald  streefdata 
gehaald  uitrol Vista/Office 2007 uitg evoerd als 
gepland  + Nee 
aantal gereal iseerde 
ICT-projecten  +   nulmeting  4 projecten  + Nee 
(correct  en aantrekkelijk werkgeve r-
schap)(supra)  = horizo n-
taal         
 SD5 Over een gezonde financiële to e-
stand beschikken           
 OD18 eigen investeringen en kredietverl e-
ning optimaliseren  +++ rendement op financ iële 
midd elen ++  EONIA -45 
basispu nten  gerea liseerd   Nee 
opmerkingen administr a-
tie Financieel Manag e-
ment  (Aantal keren dat 
protocol niet werd 
nageleefd)  ++  geen opme r-
kingen  geen opme r-
kingen  geen opmerkingen   Nee 
OD19 de doorstorting door de SHM‟s van 
hun gelden bewaken  ++ rapporteren over o pvol-
ging reglement ering door 
de SHM‟s  ++  maand elijks  gerealiseerd   Nee 
OD20 een inzichtelijke kosten - en op-
brengststructuur en een transparante 
financiering verz ekeren  ++ uitvoering stappe nplan 
voor invoering analyt i-
sche boekho uding +++   Stap 1: opsta r-
ten werkgroep; 
bepalen 
dienstverl e-
ningsn iveau na 
consultatie 
verenigi ngen 
van SHM‟s  verschoven naar 2009  ++ Ja 
 
V L A A M S  P A R L E M E N TStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 62 Bijlage 2: Antwoord van de Vlaamse minister van 
Energie, Wonen, Steden en Sociale Economie 
 
24 maart 2010 
 
Betreft: Uitvoeringsrapportering 2008 beheersovereenkomst Vlaamse 
Maatschappij voor Sociaal Wonen 
 
Mijnheer de Eerste Voorzitter, 
 
Uw verslag over de uitvoeringsrapportering over het jaar 2008 van de beheersovereenkomst met de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal W o-
nen, heeft mijn volledige aandacht weerhouden. 
 
De diverse opmerkingen en aanbevelingen die u formuleert in uw ra p-
port, neem ik graag ter harte. Bij de opmaak van de volgende beheers-overeenkomst wens ik hiermee zeker rekening te houden zodat de b e-
oogde uitvoeringsrapportering in de toekomst tot een effectief instr u-
ment kan uitgroeien in het opvolgen en aansturen van het agentschap 
en het bereiken van diens organisatiedoelstellingen. 
 
Meer in het bijzonder zal ik in overleg met het agentschap en het depa r-
tement, er zorg voor dragen dat ook het Vlaams Parlement hierover 
steeds nauwgezet geïnformeerd wordt. 
 
Hoogachtend, 
 
Freya Van den Bossche 
VLAAMS PARLEMENT63 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  Bijlage 3: Antwoord van de minister-president van 
de Vlaamse Regering op de gemeenschappelijke b e-
vindingen 
 
6 mei 2010 
 
Betreft: Audit uitvoeringsrapportering 2008 beheersovereenkomsten met 
agentschappen 
 
Geachte heer Desomer, 
 
Vooreerst wens ik u te bedanken voor de gelegenheid om kennis te nemen van de „gemeenschappelijke onderzoeksbevindingen‟.  
 
Omdat deze gemeenschappelijke bevindingen - zoals u opmerkt - niet veralgemeend kunnen worden naar de niet-onderzochte agentscha p-
pen, is het moeilijk om hierover uitspraken te doen zonder kennis te hebben van de andere bevindingen bij de onderzochte agentschappen. 
 
Zonder uw bevindingen zelf te willen veralgemenen, meen ik dat ve r-
schillende aspecten ook naar boven zijn gekomen in de zelfevaluaties van andere entiteiten en verschillende sterkte-zwakteanalyses uitg e-
voerd door lAVA. Op basis van zowel deze zelfevaluaties als de audits door lAVA hebben de verschillende entiteiten actieplannen opgesteld om te evolueren naar een hogere maturiteit inzake organisatiebehee r-
sing. Op die manier ben ik ervan overtuigd dat ook de bevindingen van het Rekenhof mee in overweging genomen worden bij dit continu verb e-
terproces. Dit geldt niet enkel voor de zes onderzochte agentschappen, maar voor alle agentschappen en departementen van de Vlaamse ove r-
heid. Deze aanpak kadert enerzijds in de auditstrategie van lAVA die op onafhankelijke wijze is bepaald door het auditcomité, en, anderzijds, in de regeringsbeslissing van 30 mei 2008 betreffende de uitbouw van het organisatiebeheersingssysteem binnen de Vlaamse overheid. 
 
Het uitwerken van het nieuw model van de „tweede generatie‟ beheer s-
overeenkomsten is gebeurd op basis van evaluaties van het huidige model en de toepassing hiervan teneinde de kwaliteit te verhogen. Het zoeken naar SMART geformuleerde doelstellingen en indicatoren blijft een aandachtspunt bij de gesprekken tussen de entiteiten en de betro k-
ken ministers bij het afsluiten van een nieuwe beheersovereenkomst tegen 1 januari 2011. 
 
Zoals ik in mijn beleidsnota vermeldde, heb ik met betrekking tot kwal i-
teitsvolle informatie en rapportering op advies van het auditcomité van lAVA daarenboven voorgenomen om “samen met mijn collega‟s b e-
voegd voor de bestuurszaken en voor de begroting, [te] bekijken hoe in 
deze regeerperiode de kwaliteit van financiële en beheersinformatiesys-
temen kan worden verbeterd”.  
VLAAMS PARLEMENTStuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1 64  
Hieruit mag blijken dat de Vlaamse Regering de bevindingen van het 
Rekenhof niet licht neemt en dat deze en andere aspecten reeds geru i-
me tijd voorwerp uitmaken en ook in de toekomst zullen uitmaken van een continue inspanning tot verbeteren, en dit zowel op het niveau van de entiteiten als op het niveau van de gehele administratie. 
 
Met oprechte groet, 
 
Kris Peeters 
Minister-president 
 
VLAAMS PARLEMENT65 Stuk 37-F (2009-2010) – Nr. 1  R E  K E N  H O F
d37-F-1 kaft  (blauw).indd   1 15/06/2010   15:10:23

Brussel, oktober 2012Rekeningenboek over 2011druk
adres
Rekenhof
tel.
fax
www.rekenhof.be Verslag goedgekeurd in de Nederlandse kamer van het Rekenhof op 23 oktober 2012
Vlaams Parlement, Stuk 36 (2012-2013) – Nr.1Rekeningenboek over 2011  REKENINGENBOEK OVER  2011
REKENHOF, OKTOBER 2012VLAAMS PARLEMENT
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   3
Inhoud 4
Samenvatting 13
Deel 1  
Begrotingsuitvoering op het niveau van de Vlaamse Gemeenschap 21
Hoofdstuk 1 
Algemene rekening 2011 23
Begrotingsresultaat 2011 25
2.1 Begrotingsresultaat op aanrekeningsbasis 26
2.2 Resultaat op kasbasis 28
2.3 Vorderingensaldo 29
Hoofdstuk 3 
Centrale middelen en ontvangsten 31
3.1 Ontvangsten 2011 32
3.2 Evolutie 2006-2011 33
Hoofdstuk 4 
Centrale uitgaven 2011 43
4.1 Ordonnanceringen 44
4.2 Herverdelingen 48
4.3 Begrotingsfondsen in 2011 48
Hoofdstuk 5 
Diensten met afzonderlijk beheer en Vlaamse rechtspersonen 51
5.1 Diensten met afzonderlijk beheer 52
5.2 Vlaamse rechtspersonen 52
Hoofdstuk 6 
Schuldevolutie 57
6.1 Schuld Vlaamse overheid 58
6.2 Geconsolideerde brutoschuld van de Vlaamse overheid 60
6.3 Kostprijs van de schuld 61
6.4 Gewaarborgde schuld 63
6.4.1 Toegekende waarborgen 63
6.4.2 Ontvangen waarborgpremies 65
6.4.3 Uit- en terugwinningen van waarborgen 65
6.5 Beleggingen 66
6.6 Interne audit 66 REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   5
Hoofdstuk 7 
Vlaams waarborgbeheer 67
7.1 Inleiding 68
7.2 Regelgevend kader en organisatie 68
7.2.1 Regelgevend kader 68
7.2.2 Organisatie van het waarborgbeheer 69
7.3 Risicobeheer inzake waarborgen 71
7.3.1 Normen 71
7.3.2 Risico-management op geaggregeerd niveau 71
7.3.3 Risico van een ratingverlaging 73
7.3.4 Risico op uitwinning door de economische crisis 75
7.3.5 Risico’s bij daling van vastgoedprijzen 77
7.4 Informatieverstrekking aan het Vlaams Parlement 79
7.4.1 Informatie ter voorbereiding van decreetgeving 79
7.4.2. Jaarverslag over het kas-, schuld- en waarborgbeheer 80
7.4.3 Andere rapporteringen 82
7.5 Conclusies 82
7.6 Aanbevelingen 83
Hoofdstuk 8 
Module budgettering van Orafin 85
8.1 Inleiding 86
8.2 Evaluatie van het nieuwe moduleconcept 86
8.3 Evaluatie van het interne-controlesysteem 87
8.3.1 Invoer van begrotingsgegevens 88
8.3.2 Invoer van herverdelingen 88
8.3.3 Overdrachten van het vorig begrotingsjaar 89
8.3.4 Opmaak van de betalingskalender 89
8.3.5 Invoer van variabele kredieten en orde- en thesaurierekeningen 90
8.3.6 Algemeen gebruik van budgetopbouwsegmenten 90
8.3.7 Rapportering vanuit de module 91
8.4 Conclusies 91
8.5 Aanbevelingen 92
8.6 Antwoord van de minister 92
Hoofdstuk 9 
Crisisinterventies 93
9.1 Inleiding 94
9.2 Toegekende steun aan de financiële instellingen 94
9.3 Verleende waarborgen 96
9.4  Kasstromen als gevolg van de steunmaatregelen 97
9.5 Invloed op het ESR-vorderingensaldo 98
9.6 Conclusie 98 6
Deel 2 
Begrotingsuitvoering op beleidsdomeinniveau 99
Inleiding 101
Hogere Entiteiten 103
2.1 Resultaten van de uitvoering van de begroting 2011 104
2.2 Controlebevindingen 105
2.3 Conclusie 105
2.4 Aanbeveling 105
2.5  Antwoord van de minister 106
Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid 107
3.1 Ontvangsten en uitgaven van het Vlaams ministerie 108
3.1.1 Resultaten van de uitvoering van de begroting 2011 108
3.1.2 Controlebevindingen 109
3.1.3  Conclusies 110
3.1.4  Aanbevelingen 110
3.1.5 Antwoord van de ministers 111
3.2 Ontvangsten en uitgaven van de rechtspersonen 111
3.2.1 Resultaten van de uitvoering van de begrotingen 2011 111
3.2.2 Controlebevindingen 111
3.3 Subsidies voor diverse initiatieven in de Vlaamse Rand 112
3.3.1 Inleiding 112
3.3.2 Subsidies voor lokale Vlaamse initiatieven in de Rand 113
3.3.3 Werkingssubsidie aan het Museum Felix De Boeck 115
3.3.4 Projectsubsidie aan de vzw Ring-TV 116
3.3.5 Conclusies 116
3.3.6 Aanbevelingen 117
3.3.7 Antwoord van de minister 117
Bestuurszaken 119
4.1 Ontvangsten en uitgaven van het Vlaams ministerie 120
4.1.1 Resultaten van de uitvoering van de begroting 2011 120
4.1.2  Controlebevindingen 122
4.1.3 Ontvangsten en uitgaven van de diensten met afzonderlijk beheer 123
4.1.4  Conclusies 124
4.1.5 Aanbevelingen 124
4.1.6 Antwoord van de minister 125
4.2 Ontvangsten en uitgaven van de rechtspersonen 125
4.2.1 Resultaten van de uitvoering van de begrotingen 2011 125
4.2.2 Controlebevindingen 125 REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   7
Financiën en Begroting 127
5.1 Ontvangsten en uitgaven van het ministerie 128
5.1.1 Resultaten van de uitvoering van de begroting 2011 128
5.1.2  Controlebevindingen 129
5.1.3  Conclusies 131
5.1.4 Aanbevelingen 131
5.1.5 Antwoord van de minister 131
5.2 Ontvangsten en uitgaven van de rechtspersonen 131
5.2.1 Resultaten van de uitvoering van de begrotingen 2011 131
5.2.2 Controlebevindingen 132
Internationaal Vlaanderen 135
6.1 Ontvangsten en uitgaven van het ministerie 136
6.1.1 Resultaten van de uitvoering van de begroting 2011 136
6.1.2 Controlebevindingen 137
6.1.3 Ontvangsten en uitgaven van de dienst met afzonderlijk beheer 139
6.1.4 Conclusies 139
6.1.5 Aanbevelingen 140
6.1.6 Antwoord van de minister 140
6.2 Ontvangsten en uitgaven van de Vlaamse rechtspersonen 140
6.2.1 Resultaten van de uitvoering van de begrotingen 2011 140
6.2.2 Controlebevindingen 141
Economie, Wetenschap en Innovatie 143
7.1 Ontvangsten en uitgaven van het ministerie 144
7.1.1 Resultaten van de uitvoering van de begroting 2011 144
7.1.2 Controlebevindingen 145
7.1.3 Conclusies 146
7.1.4  Aanbevelingen 146
7.2 Ontvangsten en uitgaven van de Vlaamse rechtspersonen 146
7.2.1 Resultaten van de uitvoering van de begrotingen 2011 146
7.2.2 Controlebevindingen 147
7.3 IWT: beheer achtergestelde leningen 148
7.3.1 Reglementair kader en modaliteiten 148
7.3.2 Intrestvoet 150
7.3.3 Crisismaatregelen 151
7.3.4  Toekenning 152
7.3.5 Terugbetalingen 152
7.3.6 Opvolging 153
7.3.7 Boekhoudkundige registratie 154
7.3.8 Conclusies 154
7.3.9 Aanbevelingen 155 8
7.4 Stimuleringsbeleid startend ondernemersschap 155
7.4.1 Inleiding 155
7.4.2 Beleid inzake startend ondernemerschap 156
7.4.3 Evaluatie van het beleid 159
7.4.4 Algemene conclusie 163
7.4.5 Antwoord van de minister 163
Onderwijs en Vorming 165
8.1 Ontvangsten en uitgaven van het ministerie 166
8.1.1 Resultaten van de uitvoering van de begroting 2011 166
8.1.2  Controlebevindingen 168
8.1.3 Ontvangsten en uitgaven van de dienst met afzonderlijk beheer 168
8.1.4 Conclusies 169
8.1.5  Aanbevelingen 169
8.2 Ontvangsten en uitgaven van de Vlaamse rechtspersonen 170
8.2.1 Resultaten van de uitvoering van de begrotingen 2011 170
8.2.2 Controlebevindingen 170
8.3 Stimulering van cultuur in het onderwijs 171
8.3.1 Inleiding 171
8.3.2 Dynamo3-subsidiëring 172
8.3.3 Laboratoriumprojecten 173
8.3.4 Werkingskosten 174
8.3.5 Conclusies 174
8.3.6 Aanbevelingen 175
8.3.7 Antwoord van de minister en de administratie 175
8.4 Universiteitsrekeningen 176
8.4.1 Controle door het Rekenhof 176
8.4.2 Overzicht van de universiteitsrekeningen 2011 177
Welzijn Volksgezondheid en Gezin 181
9.1 Ontvangsten en uitgaven van het ministerie 182
9.1.1 Resultaten van de uitvoering van de begroting 2011 182
9.1.2  Controlebevindingen uitgaven 183
9.1.3 Ontvangsten en uitgaven van de dienst met afzonderlijk beheer 184
9.1.4  Conclusies 185
9.1.5  Aanbevelingen 185
9.2 Ontvangsten en uitgaven van de Vlaamse rechtspersonen 186
9.2.1 Resultaten van de uitvoering van de begrotingen 2011 186
9.2.2 Controlebevindingen 186 REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   9
Hoofdstuk 10 
Cultuur, Jeugd, Sport en Media 189
10.1 Ontvangsten en uitgaven van het ministerie 190
10.1.1 Resultaten van de uitvoering van de begroting 2011 190
10.1.2 Controlebevindingen 191
10.1.3 Ontvangsten en uitgaven van de diensten met afzonderlijk beheer 192
10.1.4  Conclusies 193
10.1.5  Aanbevelingen 194
10.1.6 Antwoord van de ministers 194
10.2 Ontvangsten en uitgaven van de Vlaamse rechtspersonen 194
10.2.1 Resultaten van de uitvoering van de begrotingen 2011 195
10.2.2 Controlebevindingen 196
10.3 Collectiebeheer tijdens de renovatiewerken in het KMSKA 196
10.3.1 Inleiding 196
10.3.2 Controlebevindingen 196
10.3.3 Conclusies en aanbevelingen 197
10.3.4 Antwoord van de minister 198
10.4 VRT: besparings- en herstructureringsplan 198
10.4.1 Inleiding 198
10.4.2 Maatregelen 199
10.4.3 Resultaten 200
10.4.4 Conclusie 203
Hoofdstuk 11 
Werk en Sociale Economie 205
11.1 Ontvangsten en uitgaven van het ministerie 206
11.1.1 Resultaten van de uitvoering van de begroting 2011 206
11.1.2  Controlebevindingen 207
11.1.3  Conclusie 207
11.1.4  Aanbevelingen 207
11.2 Ontvangsten en uitgaven van de Vlaamse rechtspersonen 208
11.2.1 Resultaten van de uitvoering van de begrotingen 2011 208
11.2.2 Controlebevindingen 208
11.3  Boekhoudregistratie bij het ESF-Agentschap 208
11.3.1 Registraties buiten de balans 208
11.3.2 Nauwkeurigheid van de registraties 209
11.3.3 Balans en resultatenrekening 209
11.3.4 ESR-rapportering 209
11.3.5 Conclusie 210
11.3.6 Aanbevelingen 210
11.3.7 Antwoord van de minister 210 10
Hoofdstuk 12 
Landbouw en Visserij 211
12.1 Ontvangsten en uitgaven van het ministerie 212
12.1.1 Resultaten van de uitvoering van de begroting 2011 212
12.1.2  Controlebevindingen 213
12.1.3 Conclusie 214
12.1.4 Aanbevelingen 214
12.2 Ontvangsten en uitgaven van de Vlaamse rechtspersonen 214
12.2.1 Resultaten van de uitvoering van de begrotingen 2011 214
12.2.2 Controlebevindingen 215
Hoofdstuk 13 
Leefmilieu, Natuur en Energie 217
13.1 Ontvangsten en uitgaven van het ministerie 218
13.1.1 Resultaten van de uitvoering van de begroting 2011 218
13.1.2 Controlebevindingen 219
13.1.3 Ontvangsten en uitgaven van de dienst met afzonderlijk beheer 220
13.1.4 Conclusie 221
13.1.5 Aanbevelingen 221
13.2 Ontvangsten en uitgaven van de Vlaamse rechtspersonen 221
13.2.1 Resultaten van de uitvoering van de begrotingen 2011 221
13.2.2 Controlebevindingen 222
13.3 DAB Minafonds: uitgaven van het departement Leefmilieu, Natuur en Energie 224
13.3.1 Inleiding 224
13.3.2 Werkingskosten en investeringen 225
13.3.3 Subsidies 227
13.3.4 Boekhoudkundige registratie 228
13.3.5 Conclusies 229
13.3.6 Aanbevelingen 230
13.4 Energiefonds: systeemgericht onderzoek van de belangrijkste ontvangsten- en  
uitgavenprocessen 230
13.4.1 Inleiding 230
13.4.2 Budgettaire aspecten 230
13.4.3 Ontvangsten administratieve EPB-boeten 231
13.4.4 Subsidies aan sociale verhuurkantoren 232
13.4.5 Subsidies voor onderwijs 233
13.4.6 Subsidies voor sociale huisvesting 233
13.4.7 Energieconsulentenprojecten 234
13.4.8  Andere project- en werkingssubsidies 234
13.4.9 Conclusies 235
13.4.10 Aanbevelingen 235
13.4.11 Antwoord van de minister 236 REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   11
Hoofdstuk 14 
Mobiliteit en Openbare Werken 237
14.1 Ontvangsten en uitgaven van het ministerie 238
14.1.1 Resultaten van de uitvoering van de begroting 2011 238
14.1.2  Controlebevindingen 239
14.1.3 Ontvangsten en uitgaven van de diensten met afzonderlijk beheer 240
14.1.4  Conclusie 242
14.1.5 Aanbevelingen 242
14.2 Ontvangsten en uitgaven van de Vlaamse rechtspersonen 242
14.2.1 Resultaten van de uitvoering van de begrotingen 2011 242
14.2.2 Controlebevindingen 243
14.3 DAB Vloot: analytische boekhouding 244
14.3.1 Inleiding 244
14.3.2 Ontwikkeling van de analytische boekhouding 245
14.3.3 Aansluiting tussen algemene en analytische boekhouding 246
14.3.4 Toegepaste methodiek 246
14.3.5 Gebruik van de kostprijsinformatie 247
14.3.6 Conclusies 258
14.3.7 Aanbevelingen 249
14.4 DAB Vlaams Infrastructuurfonds: uitgaven 2010 van de afdelingen Haven- en  
 Waterbeleid en Maritieme Toegang 249
14.4.1 Inleiding 249
14.4.2 Investeringen 250
14.4.3 Subsidies 250
14.4.4 Boekhoudkundige registratie 251
14.4.5 Conclusies 251
14.4.6 Aanbevelingen 251
Hoofdstuk 15 
Ruimtelijke Ordening, Wonen en Onroerend Erfgoed 253
15.1 Ontvangsten en uitgaven van het ministerie 254
15.1.1 Resultaten van de uitvoering van de begroting 2011 254
15.1.2  Controlebevindingen ontvangsten en uitgaven 255
15.1.3 Ontvangsten en uitgaven van de diensten met afzonderlijk beheer 256
15.1.4  Conclusie 257
15.1.5  Aanbevelingen 258
15.2 Ontvangsten en uitgaven van de Vlaamse rechtspersonen 258
15.2.1 Resultaten van de uitvoering van de begrotingen 2011 258
15.2.2 Controlebevindingen 259
Bijlage 
Stand van uitvoering van de vroegere aanbevelingen 261 12
 REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   13
Samenvatting 14
Deel 1
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft de algemene rekening 2011 tijdig, 
op 2 mei 2012, voorgelegd. Het Rekenhof heeft de minister op 11 september 2012 echter 
medegedeeld dat het de gegevens van de algemene rekening 2011 en van het vooront -
werp van rekeningendecreet voorlopig niet kon aanvaarden wegens een aantal afwijkin -
gen van de cijfers ten opzichte van de onderliggende Orafingegevens.
Volgens de uitvoeringsrekening 2011, die de uitvoering betreft van de middelenbe -
groting en de algemene uitgavenbegroting (dus zonder consolidatie met de uitgaven 
en ontvangsten van de Vlaamse openbare rechtspersonen en diensten met afzonder -
lijk beheer), heeft de Vlaamse overheid een negatief begrotingsresultaat geboekt van  
-437,3 miljoen euro (ontvangsten min ordonnanceringen), tegenover -605,9 miljoen euro 
in 2010. Het betere begrotingsresultaat in 2011 is het gevolg van een sterkere stijging 
van de ontvangsten dan van de uitgaven. De Vlaamse overheid sloot het begrotingsjaar 
2011 ook af met een kasoverschot van 189,3 miljoen euro, terwijl ze in 2009 en 2010 kas -
tekorten van respectievelijk -5.820,9 miljoen euro en -491,5 miljoen euro noteerde. Het 
kasresultaat is in 2011 voor het eerst sinds 2007 weer positief geworden, vooral dankzij 
de hogere inkomsten en de ontvangst van een eerste dividend van KBC van 298 miljoen 
euro.
Het vorderingensaldo bedroeg in 2011 88,8 miljoen euro. Dat resultaat komt vrijwel over -
een met het geraamde vorderingensaldo van 96,9 miljoen euro, dat de Vlaamse minister 
van Financiën en Begroting al communiceerde op 30 december 2011. De Vlaamse Rege -
ring is er dus in geslaagd het verlies van de Gemeentelijke Holding, met een impact van 
265 miljoen euro op het vorderingensaldo, op te vangen.
In 2011 inde de Vlaamse overheid 24.647,9 miljoen euro algemene en toegewezen ont -
vangsten (exclusief leningopbrengsten). Dat houdt een stijging in ten opzichte van 2010 
met 7,7% (1,77 miljard euro). Toch ligt de opbrengst 0,19 miljard (0,8%) lager dan de aan -
gepaste raming. De stijging is voornamelijk te danken aan de toename met 9,2% (1,76 
miljard euro) van de gedeelde en samengevoegde belastingen, inclusief de dotatie kijk- en 
luistergeld.  Deze belastingen kenden de twee voorgaande jaren een daling. 
Op een totaal van 26.975,8 miljoen euro kredieten ordonnanceerde de Vlaamse Gemeen -
schap in 2011 25.085,3 miljoen euro. De aanwending op het totaal van de kredieten be -
droeg zodoende 93%. Het Rekenhof ging na welke begrotingsprogramma’s een aanwen -
ding van minder dan 50% kenden.
De 21 DAB’s vertegenwoordigden in 2011 een budgettaire massa van 1.356,0 miljoen 
euro ontvangsten (tegenover 1.202,0 miljoen euro in 2010) en 1.387,8 miljoen euro uitga -
ven (tegenover 1.180,2 miljoen euro in 2010). De DAB’s sloten dus hun rekeningen met 
een gezamenlijk tekort van 31,8 miljoen euro. Het totaal van de dotaties aan de DAB’s 
bedroeg 1.036,0 miljoen euro. De budgettaire massa van de Vlaamse rechtspersonen be -
droeg in 2011 in totaal 9.658,7 miljoen euro ontvangsten (tegenover 9.010,0 miljoen euro 
in 2010) en 9.365,6 miljoen euro uitgaven (tegenover 8.957,7 miljoen euro in 2010). De 
minister van Financiën en Begroting heeft het merendeel van deze jaarrekeningen tijdig 
aan het Rekenhof voorgelegd, na een summiere controle door de IVA Centrale Accoun -
ting. Enkele rekeningen kenden nog wel vertraging.
De totale schuld is in 2011 gestegen met 39,4 miljoen euro (0,6%). Zij bedroeg eind 2011 
in totaal 6.650,8 miljoen euro, tegenover 6.611,4 miljoen euro in 2010. De directe kas - REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   15
schuld en de directe korte-termijnschuld daalden; de lange-termijnschuld steeg. Een 
aantal overgenomen leningen dragen een eindvervaldag van na 2020. De doelstelling 
van de Vlaamse overheid in 2020 een schuldenvrije positie te realiseren, komt aldus in 
het gedrang. De intrestvoet van de lening die de Vlaamse overheid in 2011 aanging, 
lag 16,5 basispunten boven het referentietarief van lineaire obligaties op de secundaire 
markt. De brutoschuld van de Vlaamse overheid, dat is inclusief de financiële schulden 
bij de instellingen die tot de consolidatiekring Vlaamse overheid behoren, bedroeg eind 
2011 7.437,2 miljoen euro (tegenover 7.428,3 miljoen euro eind 2010). De Vlaamse over -
heid betaalde in 2011 in totaal 179,5 miljoen euro voor haar schuldbeheer.
De gewaarborgde schuld nam in 2011 toe van bijna 10,20 miljard euro tot 10,84 miljard 
euro, dus met 6,29%. De stijging was weliswaar minder groot dan in de vorige drie jaren. 
Op vijf jaar tijd nam de gewaarborgde schuld toe met ongeveer 50%. De Vlaamse over -
heid verstrekte vooral meer waarborgen aan de huisvestingssector (+522 miljoen euro) 
en de welzijnssector (+158 miljoen euro). Zij ontving daarvoor in 2011 meer dan 14,6 mil -
joen euro waarborgpremies. De uitwinning, die in 2010 al was gestegen, verhoogde in 
2011 sterk door de uitwinning van de gewestwaarborg bij de Gemeentelijke Holding.
Het Rekenhof heeft een bijzonder onderzoek gewijd aan het Vlaams waarborgbeheer. 
Het concludeerde dat een heterogene, niet altijd transparante regelgeving de waarborg -
sector kenmerkt, met tal van afwijkingen en een onduidelijke informatieplicht. De be -
leidsdomeinen beheren de waarborgdossiers in eerste instantie, het departement Finan -
ciën en Begroting beperkt zich onder meer tot beleidsadvisering. Maar die functie wordt 
niet altijd gerespecteerd. Streefnormen en indicatoren voor het waarborgbeheer blijven 
vooralsnog uit. Het toenemende bedrag aan waarborgen houdt voor de Vlaamse over -
heid een stijgend risico in. Ondanks initiatieven, is de risicobeheersing nog niet optimaal. 
Samenwerking van de interne auditor met IAVA is er in de praktijk nauwelijks. Aan een 
ratingverlaging zijn in bepaalde dossiers mogelijks aanzienlijke geldelijke consequenties 
verbonden. De Vlaamse overheid heeft daar tot op heden te weinig aandacht aan be -
steed. De risicobeperkende maatregelen voorgesteld door de nv Waarborgbeheer, die 
een aanzienlijke waarborg uitwinning kent, zijn nog niet in werking getreden en de hoge -
re waarborgtoekenning noodzaakt de nv wellicht tot een heroriëntatie van de controles. 
Ook in de sector van de sociale huisvesting zijn nog niet alle beheersmaatregelen tegen 
het risico van een mogelijke daling van huizenprijzen operationeel. Ten slotte vertoont de 
informatieverstrekking over de waarborgverlening op diverse niveaus tekortkomingen.
Een ander bijzonder onderzoek betrof de werking van de module budgettering van 
het boekhoudsysteem van de Vlaamse overheid, Orafin. Deze module bevat de begro -
tingsgegevens. Zij bestaan voornamelijk uit de bedragen van de initiële begroting, de 
begrotingsaanpassingen, de herverdelingen en de overdrachten van de vorige jaren. Ze 
bepalen de kredieten en dus ook het uitgavenplafond van de Vlaamse overheid. Het Re -
kenhof heeft vastgesteld dat de Vlaamse overheid, onder meer uit kostenoverwegingen, 
koos voor een systeem met één budget, waarin ze zowel de vastleggings- als de veref -
feningskredieten opvolgt. Het interne-controlesysteem werkt behoorlijk en het aanbod 
aan handleidingen en opleidingen volstaat. De documentatie over de modulewerking 
kan echter beter. De invoer van de begrotingsgegevens, overdrachten en herverdelingen 
is betrouwbaar. De redactie van de herverdelingsbesluiten vertoont echter gebreken en 
het Rekenhof krijgt er soms laattijdig kennis van. Ook de overdrachten van vorige begro -
tingsjaren en de ontvangsten en overdrachten van de variabele kredieten (begrotings -
fondsen) zijn doorgaans correct. De invoer van de gegevens in de betalingskalender laat 
vooralsnog te wensen over. Een realistische kalender is nochtans belangrijk, gelet op de 
integratie ervan met de module budgettering. De kwaliteit van de modulerapporten is  16
aanvaardbaar, maar kampt met performantieproblemen en de massa gegevens laat zich 
soms moeilijk verwerken met standaardprogramma’s.
Het Rekenhof heeft ook zijn rapportering over de crisisinterventies van de Vlaamse over -
heid geactualiseerd. In 2011 betaalde KBC zijn vergoeding voor de door de Vlaamse Re -
gering toegekende steunmaatregelen. Tevens werd in 2011 de gewestwaarborg bij de 
Gemeentelijke Holding uitgewonnen. Tot 2015 verwacht de Vlaamse overheid alleen te -
rugbetaling van de steun vanwege KBC. Na de aankoop van Dexia Bank België door de 
federale overheid daalde de waarde van de participatie in de Dexia Holding verder tot 2 
% van de initiële waarde. 
Deel 2
Deel twee van dit rekeningenboek geeft per beleidsdomein een overzicht van de begro -
tingsuitvoering 2011 door, enerzijds, de ministeries (inclusief diensten met afzonderlijk 
beheer) en, anderzijds, de Vlaamse rechtspersonen. Telkens geeft het Rekenhof de uit -
voeringscijfers weer, met aandacht voor opvallend lage kredietaanwendingen, gevolgd 
door de belangrijkste controlebevindingen per entiteit. 
De financiële uitvoering van de begroting sloot voor de meeste Vlaamse ministeries 
nauw aan bij de vooropgestelde ramingen en kredieten. Het Rekenhof stelde echter in 
een aantal beperkte steekproeven een beperkt aantal fouten vast. Zo hebben de meeste 
ministeries wel eens uitgaven foutief of laattijdig in het boekhoudsysteem Orafin 2010 
vastgelegd of aangerekend, vaak onder druk van krediettekorten. Ook pasten zij soms 
wettelijke bepalingen niet of onvolledig toe (bv. ongeoorloofde contractwijzigingen, on -
juist gebruik van dadingen, verkeerde intrestberekeningen,...). Soms ontbrak een wet -
telijke rechtsgrond of was het betaalde volgens de geldende reglementering gedeeltelijk 
niet verschuldigd. Bijzondere aandachtspunten waren de naleving van de algemene aan -
nemingsvoorwaarden en betalingsprincipes bij overheidsopdrachten, het verband tus -
sen subsidieverlening en beleidsdoelstellingen en de volledigheid van de subsidieverant -
woording. Nagenoeg alle ministeries toonden op die vlakken in meer of mindere mate 
tekortkomingen.
Het Rekenhof had ook aandacht voor zwaktes bij de naleving van interne procedures of 
de uitbouw van de organisatiebeheersing. In dit verband kwamen uit de steekproeven 
soms de volgende tekortkomingen naar voren: een beperkte controle op overgelegde 
verantwoordingen, lange doorlooptijden, het niet vragen van het advies van de Inspectie 
van Financiën, een minder efficiënte aankooppolitiek en een onjuist gebruik van de pro -
cedure vereffenaar-kort.
Bij zijn controles op de ministeries ging het Rekenhof ten slotte na hoe de administra -
ties omgingen met de aanbevelingen die het formuleerde in zijn controleverslagen over 
2010.
In dit boek rapporteert het Rekenhof per beleidsdomein ook over enkele van zijn recente 
thematisch financiële onderzoeken.
Zo onderzocht het Rekenhof de coördinatie door het departement Diensten voor het 
Algemeen Regeringsbeleid van de subsidies voor diverse initiatieven in de Vlaamse Rand : 
lokale activiteiten, de regionale televisiezender Ring-TV en het museum Felix De Boeck. 
Het concludeerde dat het ontbreekt aan voldoende afstemming tussen de diverse acto -
ren die deze initiatieven kunnen ondersteunen. De departementele subsidierichtlijnen  REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   17
zijn niet altijd duidelijk of volledig en kennen soms een inconsequente toepassing, zodat 
subsidieaanvragen wel eens onterecht worden ingewilligd. Het gaat ook af en toe mis 
met de aftoetsing van de aanvragen aan de subsidievoorwaarden of bij de motivering en 
berekening van de subsidiebedragen. Veel inhoudelijke verantwoording van het subsi -
diegebruik wordt niet geëist en de controle van de vereffeningsdossiers is ontoereikend. 
De ondersteuning van het museum Felix De Boeck vanuit twee beleidsdomeinen zonder 
voldoende afspraken belemmert ten slotte een doeltreffende financiële controle.
Het Rekenhof onderzocht ook de wijze waarop het Agentschap voor Innovatie door We -
tenschap en Technologie  (IWT) de achtergestelde leningen  die het toekende, beheerde. 
Het stelde vast dat het reglementair kader door de jaren heen weinig continuïteit ken -
de, waarbij de contractuele intrestbepalingen niet altijd conform waren met het onder -
zoeks- en ontwikkelingsbesluit of de marktintrest. In de crisisjaren verleende het IWT 
sommige KMO’s betalingsuitstel en een tijdelijk verlaagde rentevoet, andere dan weer 
niet. De rechtspersoon bleek bovendien niet over alle informatie te beschikken en kende 
ook achtergestelde leningen toe voor projecten die niet voldeden aan de voorwaarden. 
Het kapitaal van een derde van de uitbetaalde leningen bleek na de leningsperiode moei -
lijk weer inbaar. Het merendeel van de leningen kende ook geen normaal verloop: de 
meeste terugbetalingsschema’s werden niet gerespecteerd, laattijdige betalingen gene -
reerden geen bijkomende intresten, enz. Bovendien maakte het IWT in een aantal dos -
siers berekenings- en andere fouten. Het Rekenhof concludeerde dat het IWT organisa -
torisch niet in staat was het instrument achtergestelde lening goed te beheren en dat het 
zich mild opstelde tegenover de ondernemingen. 
De Vlaamse overheid neemt of steunt tal van maatregelen om het startend ondernemer -
schap  te stimuleren. Het Rekenhof onderzocht een zeventiental groepen van maatrege -
len. Het concludeerde dat de Vlaamse overheid een duidelijk beleid heeft geformuleerd 
voor de stimulering van startend ondernemerschap en dat de Vlaamse Regering daar -
voor een reeks maatregelen heeft uitgewerkt, die zij doorgaans ook al evalueerde. De 
Vlaamse overheid bleek een goed beeld te hebben van de output van haar maatregelen, 
behalve wat het aspect efficiëntie betreft, en een behoorlijk zicht op de outcome ervan. 
Wel is de kostprijs van de maatregelen niet gemakkelijk bepaalbaar en is het oorzake -
lijk verband tussen maatregelen en maatschappelijke effecten moeilijk aantoonbaar. De 
meeste outcome-evaluaties wijzen op positieve effecten. De Vlaamse overheid volgt het 
ondernemerschap op langs verscheidene indicatoren, maar evaluaties van het beleid in 
zijn geheel ontbreken nog.
Het Rekenhof onderzocht de werkingskosten en –subsidiestromen waarmee de cultuur -
cel CANON van het beleidsdomein Onderwijs en Vorming Dynamo- en laboratoriumpro -
jecten ondersteunt, dat zijn creatieve schoolprojecten en acties voor cultuurpromotie en 
cultuurverbreding op school . Het concludeerde dat de cultuurcel nog geen goed even -
wicht heeft gevonden tussen, enerzijds, flexibiliteit en verminderde lasten voor de sub -
sidieaanvragers en, anderzijds, de principes van zuinigheid en de gelijke behandeling. Zij 
aanvaardt of schrapt kosten willekeurig, respecteert indieningstermijnen en maximum -
bedragen niet en controleert de betalingen ontoereikend. Zij houdt bij de subsidieafre -
kening te weinig rekening met de verantwoordingsverplichtingen van de subsidietrek -
kers. De laboratoriumprojectsubsidiëring bleek weinig succesvol, ondanks een flexibele 
houding van CANON. CANON past ten slotte de wetgeving op de overheidsopdrachten 
niet altijd correct toe. 
In de cultuursector onderzocht het Rekenhof in welke mate het Koninklijk Museum voor 
Schone Kunsten Antwerpen  (KMSKA) met zijn collectiebeheer  de toegenomen risico’s voor  18
de museale objecten tijdens de renovatiewerken heeft afgedekt. Het Rekenhof conclu -
deerde dat het museum de bijkomende risico’s op een vrij degelijke wijze heeft afgedekt, 
maar dat dit beheer nog op een aantal punten kan verbeteren. 
Nog in deze sector heeft het Rekenhof de opstelling en toepassing van het besparings- 
en herstructureringsplan 2010-2012 van de VRT  gevolgd. Het stelde vast dat de omroep 
de diverse maatregelen succesvol heeft uitgevoerd. Dankzij de besparingen kon hij de 
performantiemaatstaven uit de beheersovereenkomst 2007-2011 ruimschoots behalen. 
Het Rekenhof heeft wel bedenkingen bij enkele van de personeelsmaatregelen, die mo -
gelijks andere overheidsgeledingen extra zullen belasten. Ten slotte zijn de kosten van 
de ondersteunende diensten ten opzichte van de totale kosten nog niet teruggedrongen. 
De rechten en plichten die het ESF-Agentschap buiten zijn balans registreert , geven bij ge -
brek aan een voldoende accurate opvolging, een vertekend beeld van de realiteit. Boven -
dien zou het agentschap sommige van deze transacties in de balans moeten boeken. Het 
hanteert overigens een zeer specifieke boekingsmethode, die niet toelaat de bedrijfs -
economische rekening om te zetten naar een ESR-rapportering. Zolang het die methode 
niet aanpast, kan het niet worden opgenomen in de consolidatie van de Vlaamse over -
heid.
Wat het beleidsdomein Leefmilieu, Natuur en Energie betreft, richtte het Rekenhof zijn 
bijzondere aandacht op de uitgaven van het departement die langs de DAB Minafonds ver -
lopen . Het betreft meer bepaald uitgaven voor het beleid van het Vlaams Gewest inzake 
preventie, bescherming, administratie, beheer en sanering van het leefmilieu, inclusief 
watervoorziening, natuurbehoud en bos- en groenvoorziening. Het concludeerde onder 
meer dat het departement de wetgeving op de overheidsopdrachten op diverse vlakken 
niet altijd strikt toepaste en de betrokken dossiers minder goed administratief beheerde. 
Afspraken krijgen daarin niet altijd een schriftelijke weerslag en de dossiers kennen soms 
lange doorlooptijden. De subsidieregelgeving voor erkende natuur- en milieuverenigin -
gen is achterhaald. Voor de subsidiëring aan de streekverenigingen in het bijzonder staan 
de administratieve lasten niet in verhouding tot de gesubsidieerde bedragen. Het depar -
tement benut bovendien niet systematisch zijn controlemogelijkheden. 
In dit beleidsdomein onderzocht het Rekenhof ook de belangrijkste ontvangsten- en uit -
gavenprocessen van het Energiefonds , bestemd voor de financiering van openbaredienst -
verplichtingen inzake energie en het beleid inzake sociale energie, rationeel energiege -
bruik, warmtekrachtkoppeling, hernieuwbare energiebronnen en de flexibele mecha -
nismen van het Protocol van Kyoto. Het stelde vast dat het Vlaams Energieagentschap 
(VEA), dat de fondsmiddelen beheert, de ontvangsten en uitgaven 2011 en 2012 onjuist 
aanrekende en dat het in zijn belangrijkste ontvangstenproces, de administratieve boe -
ten wegens niet-naleving van de energieprestatieregelgeving uit het energiedecreet, een 
structurele achterstand opliep. Het handhavingsproces vertoonde bovendien een aantal 
zwakten, zoals een louter formele controle en onvolledige procesbeschrijvingen en dos -
siers. Het VEA heeft nagenoeg geen sanctiemogelijkheid tegenover nalatige gemeen -
ten. Ook de belangrijkste subsidieprocessen bevatten tal van zwakten: een uitgewerkte 
controlemethodiek en rapportering over de uitgevoerde controles ontbreken en de con -
trole op de financiële verantwoordingsdossiers is niet optimaal. Ook bleven de evaluaties 
en jaarrapporten bij bepaalde protocols uit en subsidieerde het VEA ten onrechte enkele 
kosten. Het Rekenhof concludeerde dat het VEA de organisatie van de onderzochte pro -
cessen nog niet optimaal beheerst. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   19
Met betrekking tot het beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken onderzocht het 
Rekenhof in hoeverre de DAB Vloot  een analytische boekhouding  voert en gebruikt. Het 
stelde vast dat het kostencalculatiesysteem van de DAB vrij gedetailleerd de aanreke -
ning van de kosten registreert en valabele kostprijzen voor de geleverde diensten ople -
vert. De DAB neemt weliswaar het gebruik van het directiegebouw in Oostende niet op 
in de kostprijsberekening, maar wijst de personeelskosten, die 65% van de totale kosten 
vertegenwoordigen, gedetailleerd toe, zo mogelijk tot op het niveau van de individu -
ele schepen. Wel maakt de DAB daarbij voor gelijkaardige kostendragers soms gebruik 
van verschillende verdeelsleutels. De DAB Vloot gebruikt de kostprijsinformatie voor de 
bepaling van de tarieven die hij aanrekent aan de klanten en voor diverse beheersrap -
porten, alsook om de DAB Loodswezen, zijn belangrijkste klant, inzicht te bieden in de 
beloodsingskosten. De begrotingen en uitvoeringsrekeningen 2011 en 2012 van beide 
DAB’s steunden echter maar gedeeltelijk op de kostprijsberekening. 
Ten slotte onderzocht het Rekenhof de uitgaven 2010 die de DAB Vlaams Infrastructuur -
fonds (VIF) deed voor de afdelingen Haven- en Waterbeleid en Maritieme Toegang . Het 
concludeerde dat het VIF deze uitgavendossiers in het algemeen vrij goed beheerde, 
maar dat het op enkele punten aan zorgvuldigheid ontbrak. Zo werden niet altijd alle 
bestek- en algemene aannemingsvoorwaarden gerespecteerd, werden termijnen soms 
afwijkend geïnterpreteerd, bleef controle ter plaatse uit en was de aanrekening niet altijd 
transparant.
In een bijlage biedt dit boek ook een overzicht op de uitvoering door de diverse entitei -
ten van de Vlaamse overheid van de aanbevelingen die het Rekenhof formuleerde in zijn 
rekeningenboeken over 2008 en 2009, en in zijn onderzoek van de aanpassing van de 
Vlaamse begroting voor 2011.  20 REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   21
Deel 1
Gemeenschap 22
Hoofdstuk REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   23
HoofdstukAlgemene rekening 2011
1 24
HoofdstukDe Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft de algemene rekening 2011 op 2 mei 
2012 ingediend. Het Rekenhof heeft de minister op 11 september 2012 medegedeeld dat het 
de gegevens van de algemene rekening 2011 en van het voorontwerp van rekeningendecreet1 
voorlopig niet kon aanvaarden wegens een aantal afwijkingen van de cijfers ten opzichte van 
de onderliggende Orafingegevens. Het verwacht een reactie van de minister op dit onderzoek.
Bij zijn controle op de algemene rekening 2010 had het Rekenhof al opgemerkt dat de rap -
portering in het nieuwe financieel informatiesysteem Orafin 2010 nog niet op punt stond. De 
minister bevestigde dat ook in zijn antwoord daarop. Ook de algemene rekening 2011 had nog 
te kampen met rapporteringsproblemen. Aangezien het nieuwe rekendecreet2 in 2012 van 
kracht wordt en een nieuwe vorm van algemene rekeningen zal meebrengen, is het nodig de 
resterende rapporteringstekortkomingen op te lossen.
Het Rekenhof heeft onder meer de volgende bijzondere opmerkingen geformuleerd:
•	 De rekening van de ontvangsten geeft ook voor 2011 de ontvangsten en openstaande vor -
deringen voor orde- en thesaurierekeningen niet weer. De orde- en thesaurierekeningen 
zijn nochtans een belangrijk onderdeel van de boekhouding van de Vlaamse overheid. 
Op het einde van 2011 bedroegen de openstaande vorderingen ervoor 402.493.295,77 
euro3.
•	 De situatie van het maatschappelijk vermogen van de diensten met afzonderlijk beheer 
die tot uiting komt in hun uitvoeringsrekeningen, stemt niet overeen met de Orafin-ein -
dejaarsgegevens. Aangezien de correctieboekingen in Orafin plaatsvonden in het begin 
van 2012, geeft de proef- en saldibalans 2011 geen correct beeld van de werkelijkheid.
•	 De bedrijfseconomische rekening Vaste activa in aanbouw  is in het boekjaar 2011 aan -
gegroeid met 268 miljoen euro tot een totaal van bijna 3,1 miljard euro, terwijl maar 1,9 
miljoen euro afgewerkte investeringsprojecten bij de ingebruikname werd overgeboekt 
naar de passende vaste-activarubriek. De laattijdige overboeking naar activarubrieken 
vertekent het beeld van de toestand van het vermogen van de Vlaamse overheid en be -
lemmert de afschrijving.
•	 De inventaris is nog altijd niet volledig aangepast aan de realiteit. De Vlaamse overheid 
moet alle onderdelen van haar rekening van de vermogenswijzigingen opnemen in de 
economische balans en de juistheid en volledigheid ervan periodiek controleren middels 
een inventariscontrole. 
1 Voorontwerp van decreet houdende de eindregeling van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap en van instel -
lingen van openbaar nut voor het begrotingsjaar 2011.
2 Decreet van 8 juli 2011 houdende regeling van de begroting, de boekhouding, de toekenning van subsidies en de 
controle op de aanwending ervan, en de controle door het Rekenhof.
3 Volgens het rapport Uitvoering van de middelenbegroting van 22 mei 2012. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   25
HoofdstukBegrotingsresultaat 2011
2 26
2.1	 Begrotingsresultaat 	op	aanrekeningsbasis
De onderstaande kerncijfers beperken zich tot de rechtspersoon Vlaamse Gemeenschap, be -
staande uit de dertien ministeries, exclusief de uitgaven en ontvangsten van de diensten met 
afzonderlijk beheer4 en van de Vlaamse openbare rechtspersonen. Deze cijfers geven geen 
geconsolideerd beeld van alle ontvangsten en uitgaven van de Vlaamse Gemeenschap.
De onderstaande tabel vat de uitvoering van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap voor 
2011 samen en vergelijkt ze met de cijfers vanaf 20075. De gegevens steunen op de door het 
Rekenhof gecontroleerde algemene rekeningen 2007-20116. 77, 88, 99, 
  2007 2008 2009 2010 2011% t.o.v. 
begroting
 Uitvoering Uitvoering Uitvoering Uitvoering Begroting Uitvoering  
ONTVANGSTEN 
- algemeen 21.427.423 22.479.095 21.898.344 22.761.912 24.723.625 24.520.147 99,18%
- toegewezen 267.898 120.684 122.060 114.305 115.361 127.790 110,77%
TOTAAL 21.695.321 22.599.779 22.020.404 22.876.217 24.838.986 24.647.937 99,23%
UITGAVEN7 
Kredieten be -
grotingsjaar21.230.410 23.732.468 26.617.170 23.067.572 26.491.031 24.685.463 93,18%
Niet- 
gesplitste  
kredieten817.772.208 20.257.528 22.964.788 19.449.331 22.270.883 20.828.934 93,53%
Gesplitste 
ordonnance -
ringskredieten93.179.917 3.366.036 3.445.962 3.475.763 3.847.060 3.629.261 94,34%
Variabele 
kredieten278.285 108.904 206.420 142.478 373.088 227.268 60,92%
kredieten 
overgedragen 
van het vorige 
jaar426.287 458.817 505.560 414.510 484.816 399.819 82,47%
TOTAAL 21.656.697 24.191.285 27.122.730 23.482.082 26.975.847 25.085.282 92,99%
RESULTAAT 38.624-1.591.506 -5.102.326 -605.865 -437.345
opbrengst 
leningen0 05.000.000 170.000 663.233 200.000 30,16%
af﻿lossing 
leningen108.010 718.322 1.613 1.090 2.001 1.05652,77%
De Vlaamse Gemeenschap heeft in 2011 een negatief boekhoudkundig resultaat geboekt van 
437.345 duizend euro (tegenover een negatief resultaat van 605.865 duizend euro in 2010). 
Dat is het resultaat van alle in 2011 geboekte ontvangsten en ordonnanceringen (betaalop -
drachten). Het betere begrotingsresultaat in 2011 is het gevolg van een sterkere stijging van de 
ontvangsten dan de uitgaven. De ontvangsten stegen met bijna 1,8 miljoen euro (7,7%), terwijl 
de uitgaven stegen met 1,6 miljoen euro (6,8%). Daarin zijn de eenmalige uitgaven voor de 
vereffening van de Gemeentelijke Holding10 begrepen.
4 Op kasbasis zijn de verrichtingen van deze diensten echter wel mee in rekening gebracht.
5 De kleine verschillen met de cijfers in andere tabellen zijn te wijten aan afrondingen.
6 Het Rekenhof vroeg de minister op 11 september 2012 de algemene rekening aan te passen, rekening houdend met 
zijn opmerkingen, maar de minister heeft tot heden niet geantwoord. Daarom hanteert het Rekenhof de cijfers uit 
de oorspronkelijk voorgelegde algemene rekening.
7 Beschikbare betaalkredieten.
8 Inclusief bijkredieten vorige jaren.
9 Het kredietbedrag houdt geen rekening met 5.120,59 euro gevraagde aanvullende kredieten in het rekeningende -
creet 2011 door kredietoverschrijdingen.
10 Voor een bedrag van 265 miljoen euro, zie verder onder hoofdstuk 9. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   27
Verdeling	 per	beleidsdomein
De rekening van de uitvoering van de begroting geeft een geaggregeerd beeld van de begro -
tingsontvangsten en -uitgaven van de rechtspersoon Vlaamse Gemeenschap. Traditioneel 
worden de begrotings- en uitvoeringscijfers geaggregeerd volgens de aard van het krediet 
(niet-gesplitste kredieten, gesplitste ordonnanceringskredieten, variabele kredieten, …). Deze 
begrotingstechnische voorstellingswijze is minder geschikt voor een inhoudelijke analyse van 
de uitvoering van de begroting. Daarvoor is informatie op het niveau van beleidsdomein, en -
titeit en programma meer aangewezen.
Het Rekenhof heeft de begrotings- en uitvoeringscijfers uit de rekening van de uitvoering van 
de begroting daarom herwerkt tot een rapportering per beleidsdomein (in duizenden euro), 
waarop deel 2 van dit rekeningenboek meer in detail ingaat. Die herwerkte begrotingscijfers 
gaan uit van de toestand van de kredieten vóór toewijzing van middelen aan het Financie -
ringsfonds voor Schuldafbouw en Eenmalige Investeringsuitgaven (FFEU), terwijl de alge -
mene rekening de begrotingskredieten rapporteert na toewijzing van de dotatie aan het FFEU. 
Op het jaareinde hevelt een herverdeling 111,25 miljoen euro niet aangewende kredieten uit de 
verschillende beleidsdomeinen over naar het FFEU. Voor een correcte evaluatie van het beste -
dingspercentage van de uitgavenkredieten was dan ook een herwerking van de cijfers nodig.
De ontvangsten en uitgaven in de onderstaande tabel tonen de cijfers per beleidsdomein na 
toewijzing aan het FFEU (zoals in de tabel met het begrotingsresultaat op aanrekeningsbasis).
BeleidsdomeinONTVANGSTEN UITGAVEN
2010  
uit- 
voering2011  
be- 
groting2011  
uit- 
voering%2010  
uit- 
be- 
uit- 
voering%
Diensten voor het  
Algemeen Regeringsbeleid4335373790,0%128.669173.301136.256 0,5%
Bestuurszaken 9.9698.78613.110 0,1%2.612.1652.730.9242.666.051 10,6%
Financiën en Begroting 22.528.91224.451.94924.300.137 98,6%604.2601.884.554 963.573 3,8%
Internationaal   
Vlaanderen1.496 2241.216 0,0%163.430220.016196.051 0,8%
Economie, Wetenschap 
en Innovatie26.51418.91617.932 0,1%822.0841.224.9851.182.365 4,7%
Onderwijs en Vorming 96.01594.062100.488 0,4%9.801.18810.294.80310.225.169 40,8%
Welzijn, Volksgezondheid 
en Gezin20.23732.22823.160 0,1%3.161.7893.443.5303.319.469 13,2%
Cultuur, Jeugd, Sport en 
Media1.3901.0521.446 0,0%1.002.4771.063.917 980.909 3,9%
Werk en Sociale   
Economie20.96520.18220.396 0,1%1.362.1461.453.2071.363.489 5,4%
Landbouw en Visserij 1.9981.4182.122 0,0%156.241173.329158.896 0,6%
Leefmilieu, Natuur en 
Energie152.735193.570151.841 0,6%549.746765.712652.069 2,6%
Mobiliteit en Openbare 
Werken9.05610.133 9.056 0,0%2.450.3282.704.2842.461.758 9,8%
Ruimtelijke Ordening, 
Woonbeleid en   
Onroerend Erfgoed6.4985.9296.652 0,0%552.719722.794661.068 2,6%
Hogere entiteiten 0000,0%114.840120.492118.159 0,5%
Eindtotaal 22.876.21824.838.98624.647.937 100,0%23.482.08326.975.84725.085.283 100,0%
De cijfers tonen het relatieve aandeel van elk beleidsdomein in de ontvangsten en uitgaven 
van de rechtspersoon Vlaamse Gemeenschap (exclusief DAB’s). 28
2.2	 Resultaat 	op	kasbasis
Het kasresultaat omvat alle kasverrichtingen van de Vlaamse overheid, ongeacht het begro -
tingsjaar waartoe zij behoren. Het is bijgevolg ruimer dan het begrotingsresultaat op aan -
rekeningsbasis: behalve van de begrotingsverrichtingen, ondergaat het ook de invloed van 
verrichtingen die budgettair bij het vorige jaar horen, van verrichtingen op orde- en thesau -
rierekeningen met kaseffect, doch zonder budgettaire weerslag, en van verrichtingen van de 
diensten met afzonderlijk beheer, die niet financieel, maar wel budgettair gescheiden zijn van 
de centrale begroting van de Vlaamse overheid. De Vlaamse overheid maakt in haar maan -
delijkse samenvatting van de schatkisttoestand geen volledige uitsplitsing van haar resultaat 
op kasbasis over deze onderscheiden onderdelen. Sinds 1999 vermeldt zij alleen het gedeelte 
van de onroerende voorheffing bestemd voor de provincies en de gemeenten, in een afzon -
derlijke rubriek thesaurieverrichtingen. Herfinancieringen van directe schuld zijn niet in het 
kasresultaat vervat, aflossingen van de indirecte schuld wel. De onderstaande tabel geeft de 
evolutie van het netto-kasresultaat van de jaren 2007 tot en met 2011 weer11:
  2007 2008 2009 2010 2011
Kasontvangsten 23.056.731 23.563.874 22.828.974 23.232.724 25.649.680
Thesaurieverrichtingen 2.042.373 2.178.047 1.883.086 2.393.889 2.772.007
Totaal ontvangsten 25.099.104 25.741.920 24.712.060 25.626.613 28.421.687
%-wijziging 9,39% 2,56% -4,00% 3,7% 10,91%
Kasuitgaven 22.354.286 24.793.466 28.403.451 23.690.167 25.777.925
Thesaurieverrichtingen 2.070.071 2.060.365 2.129.540 2.427.936 2.454.493
Totaal uitgaven 24.424.357 26.853.831 30.532.991 26.118.103 28.232.418
%-wijziging 8,81% 9,95% 13,70% -14,5% 8,10%
Netto-kasresultaat 674.746 -1.111.911 -5.820.931 -491.490 189.269
%-wijziging 35,51% -264,78% -423,51% 91,56% 259,68%
Het kasresultaat is in 2011 voor het eerst sinds 2007 weer positief geworden. Dat is voorname -
lijk te danken aan de hogere inkomsten en de ontvangst van het eerste dividend van KBC (298 
De onderstaande tabel overziet de aflossingen van de schuld op titel III en het effect op het 
bruto te financieren saldo (BFS). 
 (In duizenden euro)
Jaar NFS aflossing titel III BFS
2007 674.746 108.010 566.736
2008 -1.111.911 68.041 -1.179.951
2009 -5.820.931 200.968 -6.021.899
2010 -491.490 1.090 -492.580
2011 189.269 1.056 188.213
De volgende tabel schetst de evolutie van de kastoestand 2007-2011. 
 (In miljoen euro)
2007 2008 2009 2010 2011
Stand zichtrekening op 31 december 20,9-283,6-681,7-1.036,0 -831.2
Beleggingen op 31 december 904,1 28,628,624,830,2
Totaal liquide middelen 925,0-255,0-653,1-1.011,2 -801,0
11 Bron: maandelijkse schatkisttoestand gepubliceerd op de website van de Vlaamse overheid. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   29
2.3	 Vorderingensaldo
De begrotingsnormering die de Belgische overheden in de stabiliteitsprogramma’s ter uitvoe -
ring van het Europese stabiliteitspact overeenkwamen, is gebaseerd op het vorderingensaldo. 
Het vorderingensaldo wijkt op drie vlakken af van het begrotingssaldo:
•	Terwijl het begrotingssaldo zich beperkt tot het saldo van de ontvangsten en de uitga -
ven van de diensten van algemeen bestuur (departementen en intern verzelfstandigde 
agentschappen zonder rechtspersoonlijkheid), heeft het vorderingensaldo betrekking op 
de ontvangsten en uitgaven van de geconsolideerde overheid, die buiten de diensten van 
algemeen bestuur ook de meeste diensten met afzonderlijk beheer en openbare rechtsper -
sonen omvat.
•	Sommige budgettaire verrichtingen – kredietverleningen en deelnemingen, kredietaflos -
singen en vereffening van deelnemingen (ESR-code 8), en verrichtingen voor de overheids -
schuld (ESR-code 9) – worden niet meegerekend voor de vaststelling van het vorderingen -
saldo.
•	In de consolidatie geschiedt de aanrekening van de ontvangsten en uitgaven op basis van 
de notie vastgestelde rechten , dat is het ogenblik waarop de economische waarde ontstaat, 
gewijzigd wordt of verdwijnt. Dit verschilt soms van het budgettaire aanrekeningsmo -
ment.
Het rekendecreet, dat van toepassing is vanaf het begrotingsjaar 2012, gelast de Vlaamse over -
heid de ESR-geconsolideerde rekening als bijlage bij het ontwerp van decreet van de algemene 
rekening te voegen ter kennisgeving aan het Vlaams Parlement en een afschrift ervan aan het 
Rekenhof te bezorgen.
De Vlaamse Regering heeft de geconsolideerde uitvoeringscijfers 2011 opgenomen in de al -
gemene toelichting bij de begroting 2013. Deze niet-geauditeerde cijfers zijn ter informatie 
overgenomen in onderstaande tabel. 
Vlaamse ministeriesTe consolideren instel -
lingenVlaamse overheid
begroting uitvoering begroting uitvoering begroting uitvoering
Ontvangsten 24.838.986 24.647.937 10.298.187 9.787.787 35.137.173 34.435.724
Dotaties binnen   
consolidatiekring-197.108 -145.279 -7.097.728 -7.063.454 -7.294.836 -7.208.733
Deelnemingen en 
kredietverleningen 
(ESR 8)-92.437 -3.463 -8.782 -9.663-101.219 -13.126
Interne verrichtingen 0 0-1.751.932 -1.250.119 -1.751.932 -1.250.119
Overige correcties -33.947 -34.614 -3 0-33.950 -34.614
ESR-gecorrigeerde 
ontvangsten24.515.494 24.464.581 1.439.742 1.464.551 25.955.236 25.929.132
Uitgaven 25.390.219 24.962.277 10.298.187 9.818.126 35.688.406 34.780.403
consolidatiekring-6.904.660 -7.091.935 -344.665 -293.564 -7.249.325 -7.385.499
(ESR 8)-411.224 -201.786 -23.032 -18.795 -434.256 -220.581
Af﻿lossingen schuld 
(ESR 9)0 0-26.755 -28.803 -26.755 -28.803
Interne verrichtingen 0 0-1.753.716 -1.465.194 -1.753.716 -1.465.194 30
HoofdstukVlaamse ministeriesTe consolideren instel -
Overige correcties 30.595 10.971 165.141 100.009 195.736 110.980
uitgaven18.104.930 17.679.527 8.315.160 8.111.779 26.420.090 25.791.306
ESR-gecorrigeerd 
saldo6.410.564 6.785.054 -6.875.418 -6.647.228 -464.854 137.826
Onderbenutting 258.799 0
Afrekening jobkorting -56.100 -49.028
ESR-vorderingen -
saldo-262.155 88.798
De tabel vergelijkt de gerealiseerde ontvangsten en uitgaven 2011 met de ontvangsten en uitga -
ven begroot bij de tweede begrotingscontrole 2011. Die tweede begrotingscontrole was nood -
zakelijk om het verlies van de Gemeentelijke Holding op te vangen, wat een niet-voorziene 
impact van 265 miljoen euro had op het vorderingensaldo. Het begrotingsjaar werd uiteinde -
lijk afgesloten met een positief vorderingensaldo van 88,8 miljoen euro. Dat resultaat komt 
vrijwel overeen met het geraamde vorderingensaldo van 96,9 miljoen euro dat de minister van 
Financiën en Begroting al communiceerde op 30 december 2011. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   31
HoofdstukCentrale middelen en ontvangsten
3 32
3.1	 Ontvangsten 	2011
De middelenbegroting 2011 kende twee aanpassingen12. De onderstaande tabel vergelijkt voor 
de grote categorieën van ontvangsten de reële inningen in 201113 met die in 2010. De cijfers 
steunen op de ingediende algemene rekeningen. Schijnbare afwijkingen in de totalen zijn te 
wijten aan afrondingen. De bijlage bij dit boek op de internetpagina’s van het Rekenhof bevat 
een uitgebreide tabel met de ontvangsten 2011 per artikel.
 
MiddelenInning 
2010Raming  
2011Inning 
2011Aandeel in 
totaal Innings-  
graadEvolutie  
Algemene ontvangsten (ex -
clusief leningopbrengsten)22.761.912 24.723.625 24.520.147 99,5% 99,2% 107,7
Gedeelde en samengevoegde 
belastingen, inclusief dotatie 
kijk- en luistergeld17.196.450 18.785.224 18.785.224 76,2% 100,0% 109,2
Andere transferten en dota-
ties van de federale overheid332.345 356.615 354.751 1,4% 99,5% 106,7
Gewestbelastingen,  nog ge-
ind door de federale overheid4.353.747 3.522.452 3.565.691 14,5% 101,2% 81,9
Gewestbelastingen,  eigen 
inning98.1851.375.785 1.260.463 5,1% 91,6% 1.283,8
Andere niet-fiscale  
ontvangsten781.185 683.549 554.018 2,2% 81,1% 70,9
Toegewezen ontvangsten 114.306 115.361 127.790 0,5% 110,8% 111,8
Totaal algemene en  
toegewezen ontvangsten22.876.218 24.838.986 24.647.937 100,0% 99,2% 107,7
Leningopbrengsten 170.000 663.233 200.000 30,2% 117,6
Algemeen totaal 23.046.218 25.502.219 24.847.937    107,8
Het totaal van de ontvangsten, exclusief de leningopbrengsten, bedroeg 24.647.937 duizend 
euro. Dat houdt een stijging in ten opzichte van 2010 met 7,7% (1,77 miljard euro). Toch ligt 
de opbrengst 0,19 miljard (0,8%) lager dan de aangepaste raming. 
De stijging is voornamelijk te danken aan de toename met 9,2% (1,76 miljard euro) van de 
gedeelde en samengevoegde belastingen, inclusief de dotatie kijk- en luistergeld.  Deze belas -
tingen kenden de twee voorgaande jaren een daling. De toename in 2011 was het gevolg van 
de voor 2011 geraamde economische groei (2,0%) en inflatie (2,70%) en de uiteindelijk ook 
op 2,0% vastgestelde groei voor 201014. De denataliteitscoëfficiënt (lichte stijging) en de btw-
verdeelsleutel (lichte daling) evolueerden verder zoals in de vorige jaren. De gehanteerde ver -
deelsleutel voor de personenbelasting daalde licht tot 63,15% (gegevens over het aanslagjaar 
2009). De aldus gerealiseerde ontvangsten kwamen overeen met de aangepaste raming, de 
federale raming in de rijksmiddelenbegroting en de federale betalingen.
De andere transfers en dotaties van de federale overheid  bleven vrij constant, maar bevatten 
vanaf 2011 ook een dotatie voor de overname van federaal personeel voor de inning van de 
verkeersgerelateerde belastingen15. De inningen benaderden de ramingen en kwamen overeen 
met de federale betalingen. 
12 Decreet van 23 december 2010 houdende de middelenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begro -
tingsjaar 2011, decreet van 8 juli 2011 houdende aanpassing van de middelenbegroting van de Vlaamse Gemeen -
schap voor het begrotingsjaar 2011 en decreet van 23 december 2011 houdende tweede aanpassing van de mid -
delenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2011 .
13 Een deel van de heffingen die de Vlaamse overheid invoerde, is niet opgenomen in de middelenbegroting en wordt 
rechtstreeks op de begroting van de Vlaamse openbare instellingen en diensten met afzonderlijk beheer geboekt 
(bv. Minafonds).
14 Het defintieve bedrag voor 2010 (aangepast bedrag plus definitieve afrekening) is 17.724.870 duizend euro.
15 Artikel CK010, inning 13,9 miljoen euro, met toepassing van artikel 68ter van de bijzondere financieringswet. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   33
Het totaal van de gewestbelastingen nam toe met 374 miljoen euro (8,4%) tegenover 2010 en 
bedroeg 4,8 miljard euro. De belangrijke stijgingen situeerden zich in de registratierechten 
(176 miljoen euro, 10,6%), schenkingsrechten (23 miljoen euro, 10,7%), successierechten (103 
miljoen euro, 10,2%) en verkeersbelastingen (66 miljoen euro, 7,2%). De overname van de 
verkeersgerelateerde belastingen vanaf 1 januari 2011 veroorzaakte wel een verschuiving van 
de gewestbelastingen, nog geïnd door de federale overheid  naar de gewestbelastingen, eigen 
inning . De zelf geïnde verkeersgerelateerde belastingen bleven wel 123 miljoen euro (bijna 
10%) onder de ramingen. Voor de nog federaal geïnde rechten, kwamen de federale betalingen 
overeen met de Vlaamse ontvangsten.
De andere niet-fiscale ontvangsten  bevatten behalve beleidsdomeinspecifieke ontvangsten 
eenmalige ontvangsten ten bedrage van 144 miljoen euro. Een bedrag van ongeveer 130 mil -
joen euro werd niet geïnd16.
De leningopbrengsten bedroegen in 2011 200 miljoen euro.
3.2	 Evolutie 	2006-2011
De onderstaande tabellen geven een beeld van de historische evolutie van de ontvangsten over 
de jaren 2006-2011; de grafieken hebben betrekking op de periode sinds het Lambermontak -
koord. De onderstaande tabel vergelijkt de gerealiseerde ontvangsten 2006 tot 2011, ingedeeld 
naar de grote categorieën van ontvangsten.
Middelen 2006  2007  2008  2009  2010  2011
Algemene ontvangsten  
(exclusief leningopbrengs -
ten)20.141.382 21.427.423 22.479.095 21.898.344 22.761.912 24.520.147
Gedeelde en samen -
gevoegde belastingen, 
inclusief dotatie kijk- en 
luistergeld15.613.591 16.601.962 17.623.576 17.286.662 17.196.450 18.785.224
Andere transfers en do -
taties van de federale 
overheid410.078 338.552 331.116 349.166 332.345 354.751
geïnd door de federale 
overheid3.869.888 4.188.887 4.237.084 4.045.997 4.353.747 3.565.691
inning80.678 82.335 87.142 81.099 98.185 1.260.463
Andere niet-fiscale ont -
vangsten167.146 215.686 200.177 135.420 781.185 554.018
Toegewezen ontvangsten 102.183 267.898 120.684 122.060 114.306 127.790
Totaal algemene en toege -
wezen ontvangsten20.243.565 21.695.321 22.599.779 22.020.404 22.876.218 24.647.937
Leningopbrengsten 0 0 05.000.000 170.000 200.000
Algemeen totaal 20.243.565 21.695.321 22.599.779 27.020.404 23.046.218 24.847.937
De onderstaande grafiek geeft de evolutie 2002-2011 weer van de in totaal geïnde ontvangsten 
(exclusief leningopbrengsten).
16 Artikel CC028 (Terugstorting naar aanleiding van de kapitaalsvermindering van de nv BAM) ten bedrage van 89,2 
miljoen euro en artikel LC105 (Doorstorting vanuit de VMM van opbrengst vervreemding onroerende goederen), 
geraamd op 181,8 miljoen euro en geïnd voor 140 miljoen euro.  34VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2011 / 26 
STUK 36 (2012‐2013) – NR.1  REKENHOF,  OKTOBER  2012 
 
Middelen  2006  2007  2008  2009  2010   2011
ontvangsten 
Leningopbrengsten  0  0 05.000.000 170.000  200.000
Algemeen totaal  20.243.565  21.695.321 22.599.779 27.020.404 23.046.218  24.847.937
 
De onderstaande  grafiek geeft de evolutie 2002‐2011  weer van de in totaal geïnde 
ontvangsten  (exclusief  leningopbrengsten).  
 
De vergelijking  van de inningen  2002‐2009 toont een nominale  stijging van 34,7%. De 
gemiddelde  jaarlijkse  nominale  groei van de ontvangsten  bedroeg ongeveer  6% in de 
periode  2002‐2005, halveerde  in 2006 (nog 3%), maar hernam in 2007 (7,2%). In 2008 
bedroeg die groei nog 4,2%, maar in 2009 deed zich een daling voor met 579,4 miljoen euro 
(2,6%) tegenover  2008. In 2010 was er weer een nominale  toename  van 3,9%. In 2011 bleven 
de ontvangsten  groeien,  met 7,7%.  
De jaarlijkse  stijging van de gedeelde en samengevoegde  belastingen,  inclusief de dotatie kijk‐ 
en luistergeld , viel van 5,2% in 2003 terug tot 2,8% in 2004. In 2005 was de stijging 6,2%. In 
2006 zwakte die stijging af tot 3,4%. In 2007 en 2008 volgde opnieuw een stijging van 6,3% 
en 6,2%. Die laatste stijging was wel deels het gevolg van het al verrekenen  van de 
vermoedelijke  afrekening  2008 in de stortingen  van 2008. De in 2009 verrekende  
definitieve  afrekening  2008 was negatief, evenals de evolutie  van de aangepaste  bedragen  
2009. Ondanks  het al lage aangepaste  bedrag voor 2009, was de daling in 2010 vooral het 
gevolg van de nog meer negatieve,  definitieve  afrekening  voor 2009. De stijging van het 
aangepaste  bedrag voor 2010 kon die daling niet compenseren.  In 2011 gingen zowel de 
afrekening  voor 2010 als het aangepaste  bedrag voor 2011  weer in stijgende  lijn. De vergelijking van de inningen 2002-2009 toont een nominale stijging van 34,7%. De gemid -
delde jaarlijkse nominale groei van de ontvangsten bedroeg ongeveer 6% in de periode 2002-
2005, halveerde in 2006 (nog 3%), maar hernam in 2007 (7,2%). In 2008 bedroeg die groei nog 
4,2%, maar in 2009 deed zich een daling voor met 579,4 miljoen euro (2,6%) tegenover 2008. 
In 2010 was er weer een nominale toename van 3,9%. In 2011 bleven de ontvangsten groeien, 
met 7,7%.
De jaarlijkse stijging van de gedeelde en samengevoegde belastingen, inclusief de dotatie kijk- 
en luistergeld , viel van 5,2%  in 2003 terug tot 2,8% in 2004. In 2005 was de stijging 6,2%. In 
2006 zwakte die stijging af tot 3,4%. In 2007 en 2008 volgde opnieuw een stijging van 6,3% en 
6,2%. Die laatste stijging was wel deels het gevolg van het al verrekenen van de vermoedelijke 
afrekening 2008 in de stortingen van 2008. De in 2009 verrekende definitieve afrekening 2008 
was negatief, evenals de evolutie van de aangepaste bedragen 2009. Ondanks het al lage aan -
gepaste bedrag voor 2009, was de daling in 2010 vooral het gevolg van de nog meer negatieve, 
definitieve afrekening voor 2009. De stijging van het aangepaste bedrag voor 2010 kon die da -
ling niet compenseren. In 2011 gingen zowel de afrekening voor 2010 als het aangepaste bedrag 
voor 2011 weer in stijgende lijn. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   35VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2011 / 27 
 
De overige (kleinere)  transfers  en dotaties vanwege  de federale  overheid  evolueerden  als 
volgt: 
(In duizenden euro) 
Middelen Inning
2006Inning
2007Inning
2008Inning
2009Inning
2010Inning
2011
Andere transfers en dotaties van de federale overheid 410.078 338.552 331.116 349.166  332.345  354.751
Ontvangsten uit het Federaal Impulsfonds voor 
Migrantenbeleid (BA302) 0 0 0 0  0  90
Aandeel van het Vlaamse Gewest in de opbrengst van 
de Eenmalige Bevrijdende Aangifte (EBA) (art. 24.10 
– 69.02) 0 0 0 0  0  0
Ontvangsten van federale middelen in het kader van 
het samenwerkingsakkoord betreffende de (sociale) 
meerwaardeneconomie (JE203) 7.205 8.420 017.221  0  8.831
Dotatie ter bevordering van het rationeel energieverbruik (art. 81.20 – 49.01) 5.926 0 0 0  0  0
Financiering van het universitair onderwijs voor 
buitenlandse studenten (art. 62  BFW) (CI001) 33.930 31.824 32.779 33.595  33.595  33.595
Aandeel in de winst van de Nationale Loterij (art. 
62bis BFW) (CI002) 36.067 36.748 36.777 36.790  36.761  36.777
Toegewezen gedeelten van belastingen en heffingen - aanvullende middelen – BFW (CI004)   429  0
Ontvangsten voortvloeiend uit art. 35 BFW (tewerkstellingsprogramma's) (CK008) 326.949 261.560 261.560 261.560  261.560  261.560
Dotatie – personeel verkeersgerelateerde belastingen (art. 68ter BFW) (CK010)     13.898
 De overige (kleinere) transfers en dotaties vanwege de federale overheid evolueerden als volgt:
2006Inning 
2007Inning 
2008Inning 
2009Inning 
2010Inning 
2011
Ontvangsten uit het Fe -
deraal Impulsfonds voor 
Migrantenbeleid (BA302)0 0 0 0 0 90
Aandeel van het Vlaamse 
Gewest in de opbrengst 
van de Eenmalige Bevrij -
dende Aangifte (EBA) (art. 
24.10 – 69.02)0 0 0 0 0 0
Ontvangsten van federale 
middelen in het kader van 
het samenwerkingsak -
koord betreffende de (so -
ciale) meerwaardenecono -
mie (JE203)7.205 8.420 017.221 08.831
Dotatie ter bevordering 
van het rationeel ener -
gieverbruik (art. 81.20 
– 49.01)5.926 0 0 0 0 0
Financiering van het uni -
versitair onderwijs voor 
buitenlandse studenten 
(art. 62  BFW) (CI001)33.930 31.824 32.779 33.595 33.595 33.595 36
2011
Aandeel in de winst van 
de Nationale Loterij (art. 
62bis BFW) (CI002)36.067 36.748 36.777 36.790 36.761 36.777
Toegewezen gedeelten van 
belastingen en heffingen 
- aanvullende middelen – 
BFW (CI004)429 0
Ontvangsten voortvloeiend 
uit art. 35 BFW (tewerk -
stellingsprogramma’s) 
(CK008)326.949 261.560 261.560 261.560 261.560 261.560
Dotatie – personeel ver -
keersgerelateerde belas -
tingen (art. 68ter BFW) 
(CK010)13.898VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2011 / 28 
 
De daling  in 2010 was, net als in 2008, het gevolg van het ontbreken  van de ontvangsten  van 
federale middelen  in het kader van het samenwerkingsakkoord  betreffende  de (sociale) 
meerwaardeneconomie  (JE203). De toename  in 2011 was het gevolg van een nieuwe transfer 
door de overname  van federaal personeel  bij de overdracht  van de verkeersgerelateerde  
belastingen.  
De onderstaande  tabel geeft een overzicht  van de evolutie 2006‐2011 van de inning van de 
gewestbelastingen.  
Middelen  Inning
2011
Gewestbelastingen, nog geïnd door de 
federale overheid (Progr. CBK) 3.869.888 4.188.887 4.237.084 4.045.997  4.353.747  3.565.691
Belasting op de spelen en 
weddenschappen (CK004) 19.031 19.706 22.887 24.556  26.787  21.190
Belasting op de automatische 
ontspanningstoestellen (CK005) 30.896 31.816 32.607 33.982  31.018  31.152
Openingsbelasting op de slijterijen van 
gegiste dranken (CK006) 212 102 127 99  155  106
Registratierechten (CK000)  1.561.236 1.687.364 1.661.449 1.456.429  1.652.532  1.828.341
Registratierechten – Hypotheekrechten (CK001) 148.202 139.661 129.011 141.261  143.845  140.948
Verkeersbelasting op de autovoertuigen (CK002) 769.431 853.001 845.038 905.207  907.609  93.045
Belasting op de inverkeersstelling 
(CK003) 191.256 219.579 221.755 214.827  227.541  19.432
Eurovignet (CK007)  71.643 76.678 58.391 93.348  89.921  25.928
Schenkingsrechten (CK013)  207.909 228.106 209.577 178.831  211.935  234.764
Successierechten en recht van 
overgang bij overlijden (CK014) 870.073 932.875 1.056.242 997.457  1.062.404  1.170.785De daling in 2010 was, net als in 2008, het gevolg van het ontbreken van de ontvangsten van 
federale middelen in het kader van het samenwerkingsakkoord betreffende de (sociale) meer -
waardeneconomie (JE203). De toename in 2011 was het gevolg van een nieuwe transfer door de 
overname van federaal personeel bij de overdracht van de verkeersgerelateerde belastingen.
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de evolutie 2006-2011 van de inning van de 
gewestbelastingen. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   37
Middelen Inning 
2011
overheid (Progr. CBK)3.869.888 4.188.887 4.237.084 4.045.997 4.353.747 3.565.691
Belasting op de spelen 
en weddenschappen 
(CK004)19.031 19.706 22.887 24.556 26.787 21.190
Belasting op de automa -
tische ontspanningstoe -
stellen (CK005)30.896 31.816 32.607 33.982 31.018 31.152
Openingsbelasting op de 
slijterijen van gegiste 
dranken (CK006)212 102 127 99 155 106
Registratierechten 
(CK000)1.561.236 1.687.364 1.661.449 1.456.429 1.652.532 1.828.341
Registratierechten –   
Hypotheekrechten 
(CK001)148.202 139.661 129.011 141.261 143.845 140.948
Verkeersbelasting op de 
autovoertuigen (CK002)769.431 853.001 845.038 905.207 907.609 93.045
Belasting op de inver -
keersstelling (CK003)191.256 219.579 221.755 214.827 227.541 19.432
Eurovignet (CK007) 71.643 76.678 58.391 93.348 89.921 25.928
Schenkingsrechten 
(CK013)207.909 228.106 209.577 178.831 211.935 234.764
Successierechten en 
recht van overgang bij 
overlijden (CK014)870.073 932.8751.056.242 997.4571.062.404 1.170.785
Gewestbelastingen, 
eigen inning80.678 82.335 87.142 81.099 98.1851.260.463
Heffingen leegstand en 
verkrotting (decreet 
18.12.95) (CC201)1.974 2.471 3.043 2.225 4.783 4.123
Kijk- en luistergeld (ge -
meenschapsbelasting) 
(art. 82.10 - 07.01)0 0 0 0 0 0
westbelasting) (CJ201)75 52 32 21 123.871
Onroerende voorheffing 
(CJ200)78.629 79.812 84.067 78.852 93.390 102.598
autovoertuigen (CJ203)0 0 0 0 0880.268
keersstelling (CJ204)0 0 0 0 0207.220
Eurovignet (CJ205) 0 0 0 0 062.383
Totaal gewestbelastingen 3.950.566 4.271.222 4.324.226 4.127.096 4.451.932 4.826.154
De categorie gewestbelastingen, geïnd door de federale overheid,  omvat de belastingen waar -
over de Vlaamse overheid, naargelang het geval, zelf regels kan bepalen over grondslag, tarief 
en vrijstellingen. De inning geschiedt nog altijd federaal. De categorie gewestbelastingen, ei -
gen inning , bevat de belastingen waarvan de Vlaamse overheid de opbrengst zelf int. 38
De stijging van de opbrengst van de gewestbelastingen, geïnd door de federale overheid, zette 
zich van 2003 tot 2007 door. De groei was significant. De opbrengsten namen van 2002 tot 
2007 (nominaal) toe met in totaal 66,8%. In 2008 is die groei afgezwakt. In 2009 daalden 
de ontvangsten met bijna 200 miljoen euro (4,5%). In 2010 stegen ze weer met 7,6%, wat de 
daling van de gedeelde en samengevoegde belastingen, inclusief dotatie kijk- en luistergeld, 
meer dan compenseerde.VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2011 / 29 
 
2011
Gewestbelastingen, eigen inning 80.678 82.335 87.142 81.099  98.185  1.260.463
Heffingen leegstand en verkrotting 
(decreet 18.12.95) (CC201) 1.974 2.471 3.043 2.225  4.783  4.123
Kijk- en luistergeld 
(gemeenschapsbelasting) (art. 82.10 - 
07.01) 0 0 0 0  0  0
Kijk- en luistergeld (gewestbelasting) 
(CJ201) 75 52 32 21  12  3.871
Onroerende voorheffing (CJ200)  78.629 79.812 84.067 78.852  93.390  102.598
Verkeersbelasting op de autovoertuigen (CJ203) 0 0 0 0  0  880.268
(CJ204) 0 0 0 0  0  207.220
Eurovignet (CJ205)  0 0 0 0  0  62.383
Totaal gewestbelastingen  3.950.566 4.271.222 4.324.226 4.127.096  4.451.932  4.826.154
 
De categorie  gewestbelastingen,  geïnd door de federale overheid,  omvat de belastingen  
waarover  de Vlaamse overheid,  naargelang  het geval, zelf regels kan bepalen over 
grondslag,  tarief en vrijstellingen.  De inning geschiedt  nog altijd federaal. De categorie  
gewestbelastingen,  eigen inning, bevat de belastingen  waarvan de Vlaamse overheid  de 
opbrengst zelf  int. 
De stijging van de opbrengst  van de gewestbelastingen,  geïnd door de federale overheid,  
zette zich van 2003 tot 2007 door. De groei was significant.  De opbrengsten  namen van 
2002 tot 2007 (nominaal)  toe met in totaal 66,8%. In 2008 is die groei afgezwakt.  In 2009 
daalden de ontvangsten  met bijna 200 miljoen euro (4,5%). In 2010 stegen ze weer met 
7,6%, wat de daling van de gedeelde  en samengevoegde  belastingen,  inclusief dotatie kijk‐ 
en luistergeld,  meer dan  compenseerde. 
 
De afname, in 2011, van de opbrengsten van de gewestbelastingen, geïnd door de federale over -
heid, is het gevolg van de overname van de verkeersgerelateerde belastingen. Tot en met 2010 
werden die belastingen federaal geïnd. In 2011 werden ze voor ongeveer 87% door de Vlaamse 
Belastingdienst geïnd. Uiteraard vertonen de opbrengsten van de zelf geïnde gewestbelastin -
gen daardoor een parallelle toename.
De onderstaande grafiek geeft een beeld van de evolutie van de belangrijkste door de federale 
overheid geïnde gewestbelastingen. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   39VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2011 / 30 
 
De afname, in 2011, van de opbrengsten  van de gewestbelastingen,  geïnd door de federale 
overheid, is het gevolg van de overname  van de verkeersgerelateerde  belastingen.  Tot en 
met 2010 werden die belastingen  federaal geïnd. In 2011 werden ze voor ongeveer  87% door 
de Vlaamse Belastingdienst  geïnd. Uiteraard  vertonen  de opbrengsten  van de zelf geïnde 
gewestbelastingen  daardoor  een parallelle  toename.  
De onderstaande  grafiek geeft een beeld van de evolutie  van de belangrijkste  door de 
federale overheid  geïnde gewestbelastingen.  
 
De gewestbelastingen  die de Vlaamse  overheid  zelf int, brachten  aanvankelijk  steeds 
minder op. De lagere opbrengsten  in 2004 en daarna waren het gevolg van het beleid 
(fiscale stimuli in de onroerende  voorheffing,  afschaffing  van het kijk‐ en luistergeld),  maar 
ook van moeilijkheden  in het verleden  bij de vestiging  en inning van de heffingen  leegstand  
en verkrotting.  De gevolgen  van het decreet van 7 mei 200417 werden pas vanaf 2006 
zichtbaar.  In 2007 en 2008 nam de opbrengst  van de leegstandsheffing18 (leegstand  en 
verkrotting  woningen)  opnieuw licht toe. Die stijging heeft zich na een lichte daling in 
2009 in 2010 doorgezet.  In 2011 daalden de ontvangsten  weer. 
De stabilisering  (reële daling) in de ontvangsten  van de onroerende  voorheffing  tot 2008 
was het gevolg van bijkomende  vrijstellingen.  De daling in 2009 vloeide voort uit de 
vertragingen  bij de inkohiering,  en dus ook de inning, als gevolg van de ingebruikname  van 
het Vlaams Fiscaal Platform.  De stijging van deze ontvangsten  in 2010 vloeide voort uit de 
 
17  Decreet houdende  wijziging van het decreet van 22 december  1995 houdende  bepalingen  tot 
begeleiding  van de begroting  1996 en van het decreet van 15 juli 1997 houdende  de Vlaamse 
Wooncode,  wat betreft de bestrijding  van de leegstand  en verkrotting  en onbewoonbaarheid  van 
gebouwen  en/of woningen.  
18  De leegstandsheffing  voor de bedrijfsruimten  is niet mee opgenomen;  die situeert zich onder de 
toegewezen  ontvangsten  (NDD100)  en komt toe aan het Vernieuwingsfonds  (raming 2011: 5.000 
duizend euro, inning 2011: 0 euro). De gewestbelastingen die de Vlaamse overheid zelf int, brachten aanvankelijk steeds minder 
op. De lagere opbrengsten in 2004 en daarna waren het gevolg van het beleid (fiscale stimuli 
in de onroerende voorheffing, afschaffing van het kijk- en luistergeld), maar ook van moeilijk -
heden in het verleden bij de vestiging en inning van de heffingen leegstand en verkrotting. De 
gevolgen van het decreet van 7 mei 200417 werden pas vanaf 2006 zichtbaar. In 2007 en 2008 
nam de opbrengst van de leegstandsheffing18 (leegstand en verkrotting woningen) opnieuw 
licht toe. Die stijging heeft zich na een lichte daling in 2009 in 2010 doorgezet. In 2011 daalden 
de ontvangsten weer.
De stabilisering (reële daling) in de ontvangsten van de onroerende voorheffing tot 2008 was 
het gevolg van bijkomende vrijstellingen. De daling in 2009 vloeide voort uit de vertragingen 
bij de inkohiering, en dus ook de inning, als gevolg van de ingebruikname van het Vlaams 
Fiscaal Platform. De stijging van deze ontvangsten in 2010 vloeide voort uit de inhaaloperatie 
na de vertraagde inning en uit het economisch herstel in 2010, dat zich ook in 2011 doorzette. 
De stijging in 2011 was opnieuw significant.
De onderstaande grafiek geeft een overzicht van de evolutie 2002-2011 van de opbrengsten van 
de mobiliteitsbelastingen. In de cijfers van 2011 is het federaal geïnd bedrag begrepen.
17 Decreet houdende wijziging van het decreet van 22 december 1995 houdende bepalingen tot begeleiding van de 
begroting 1996 en van het decreet van 15 juli 1997 houdende de Vlaamse Wooncode, wat betreft de bestrijding van 
de leegstand en verkrotting en onbewoonbaarheid van gebouwen en/of woningen.
18 De leegstandsheffing voor de bedrijfsruimten is niet mee opgenomen; die situeert zich onder de toegewez en 
ontvangsten (NDD100) en komt toe aan het Vernieuwingsfonds (raming 2011: 5.000 duizend euro, inning 2011: 0 
euro). 40VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2011 / 31 
 
inhaaloperatie  na de vertraagde  inning en uit het economisch  herstel in 2010, dat zich ook 
in 2011 doorzette.  De stijging in 2011 was opnieuw significant.  
De onderstaande  grafiek geeft een overzicht  van de evolutie 2002‐2011 van de opbrengsten  
van de mobiliteitsbelastingen.  In de cijfers  van 2011 is het federaal  geïnd bedrag begrepen.  
 
De onderstaande  grafiek biedt een overzicht  van de evolutie 2002‐2011 van de opbrengsten  
van de andere  zelf geïnde gewestbelastingen.  De onderstaande grafiek biedt een overzicht van de evolutie 2002-2011 van de opbrengsten van 
de andere zelf geïnde gewestbelastingen.VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2011 / 32 
 
De andere algemene  (niet‐fiscale) ontvangsten  en de toegewezen  ontvangsten  maken slechts 
een klein deel uit van de middelenbegroting  (beide structureel  0,6%). De onderstaande  
grafiek toont de evolutie van die gerealiseerde  ontvangsten  en het belang van de eenmalige  
 
De belangrijke  schommelingen  in de evolutie van de andere (niet‐fiscale) ontvangsten  zijn 
te wijten  aan eenmalige  ontvangsten.  De andere algemene (niet-fiscale) ontvangsten  en de toegewezen ontvangsten  maken slechts 
een klein deel uit van de middelenbegroting (beide structureel 0,6%). De onderstaande gra -
fiek toont de evolutie van die gerealiseerde ontvangsten en het belang van de eenmalige ont -
vangsten. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   41VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2011 / 32 
 
te wijten  aan eenmalige  ontvangsten.  De belangrijke schommelingen in de evolutie van de andere (niet-fiscale) ontvangsten zijn te 
wijten aan eenmalige ontvangsten. 42
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   43
HoofdstukCentrale uitgaven 2011
4 44
4.1	 Ordonnanceringen
De kredieten voor de ordonnancering van uitgaven bestaan uit de niet-gesplitste kredieten 
(initiële kredieten en bijkredieten), (gesplitste) ordonnanceringkredieten en variabele kre -
dieten.
•	De niet-gesplitste kredieten (NGK), eigen aan het begrotingsjaar, resulteren uit de initiële 
begrotingskredieten, de aangepaste begrotingskredieten, een aantal fusioneerbare over -
drachten19 en transfers binnen de begroting.
•	De gesplitste ordonnanceringskredieten (GOK) omvatten zowel de nieuw toegestane or -
donnanceringskredieten op grond van de oorspronkelijke begroting en de aanpassingsbla -
den, als de overdragen ordonnanceringskredieten van het vorige begrotingsjaar20.
•	De variabele kredieten (VK) bestaan enerzijds uit de ongebruikte kredietsaldi op het einde 
van het vorige jaar en anderzijds uit de nieuwe ontvangsten toegewezen aan die kredieten.  
Ook hier zijn transfers mogelijk.
Ten slotte is er een onderscheid tussen de kredieten eigen aan de beleidsuitvoering (de som 
van de bovenstaande kredieten die titel I van de begroting vormen) en de kredieten voor de 
aflossing van de schuld van de Vlaamse overheid, titel III van de begroting.
De onderstaande tabel geeft de evolutie weer van de geordonnanceerde kredieten in de jaren 
2005-201021. 222,23,2423
Jaar Ordonnanceringen22Groeipercentage
2005 18.680.605
2006 19.660.331 +5,24
2007 21.656.699 +10,15
20082323.537.485 +8,68
20092423.322.731 -0.91
2010 23.482.083 +0.68
2011 25.085.282 +6,82
2424
De onderstaande tabel biedt een overzicht van de begrotingsuitvoering 2011, met een correc -
tie voor het FFEU. Deze correctie werd bekomen door de basisallocatie voor het FFEU niet in 
de berekening te betrekken en alleen de eigenlijke begrotingsbasisallocaties in aanmerking 
te nemen. De herverdelingen in min vanuit deze basisallocaties naar de basisallocatie van het 
FFEU werden teruggedraaid, zowel voor de NGK als voor de GOK. Dat geeft de stand van de 
kredieten vóór de herverdeling van het FFEU, wat een realistischer beeld van de aanwendings -
percentages oplevert. De aanvullende kredieten, die het voorwerp zijn van het voorontwerp 
van rekeningendecreet, zijn al in de tabel begrepen.
19 In afwijking van artikel 34 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. Deze overdrachten zijn in feite 
afkomstig van het vorige begrotingsjaar, maar worden samengevoegd met de kredieten van het lopende jaar. De 
NGK worden overgedragen van het vorige begrotingsjaar (gewone overdrachten in kader van artikel 34). Zij wor -
den niet samengevoegd met de kredieten van het lopende jaar en maken daar dus geen deel van uit. Ze worden 
afzonderlijk gecomptabiliseerd.
20 De overdrachten zijn uitzonderingen die de decreetgever op grond van artikel 35, §1, van de gecoördineerde wet -
ten op de rijkscomptabiliteit machtigt in de begroting en fusioneert met de voor dat jaar gestemde kredieten. Ook 
voor deze kredieten zijn transfers mogelijk. 
21 Omwille van de vergelijkbaarheid zijn de geordonnanceerde bedragen 2009 exclusief de eenmalige interventies 
aan de banksector.
22 Exclusief de betalingen voor de aflossing van de schuld (titel III).
23 In 2008 werd 500 miljoen euro geordonnanceerd voor de redding van Ethias en 153,8 miljoen euro als bijkomende 
dotatie voor het Vlaams Toekomstfonds om 500 miljoen Dexia-aandelen te kopen.
24 In 2009 werd 3,5 miljard euro geordonnanceerd voor de redding van KBC en 300 miljoen euro voor de oprichting 
van de nv Gigarant REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   45
KredietsoortTotaal krediet 
(zonder FFEU)Geordonnanceerd %
2011- cijfers algemene rekening
NGK 22.638.200 21.136.849 93,4
GOK 3.851.803 3.629.261 94,2
VK 373.343 227.269 60,9
TOTAAL TITEL I 26.863.346 24.993.379 93,0
TITEL III NGK af﻿lossing schuld 2.001 1.056 52,8
De onderstaande tabel en grafiek geven een overzicht van de aanwending in de periode 2005-
2011 (in procenten).
NGK 92,2 90,8 91,9 95,0 95,5 93,1 93,4
GOK 95,6 94,9 90,7 88,8 91,8 91,4 94,2
VK 15,8 29,7 44,6 23,3 43,0 36,7 60,9
Titel III schuld 78,5 91,7 91,2 94,4 67,2 48,3 52,8VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2011 / 35 
 
Het aanwendingspercentage  van de NGK bleef nagenoeg  onveranderd,  ook op langere 
termijn. De GOK en vooral de VK vertonen  grotere schommelingen.  Vooral bij de VK is het 
aanwendingspercentage  zeer variabel. In 2011 steeg dat percentage  voor de GOK, en nog 
meer voor de VK. De aflossing  voor de schuld bleef zowel in absolute omvang, als wat de 
aanwending  betreft, op een laag niveau. 
De onderstaande  tabel bevat de programma’s  met een laag aanwendingspercentage  in 2011. 
ENT-PR  Omschrijving Krediet Aangewend  %
Niet gesplitste kredieten 
 AB0 AD  DEPARTEMENT DAR - Duurzame Ontwikkeling  870.000,00 417.650,79  48,0%
 BD0 BI  AGENTSCHAP VOOR BINNENLANDS BESTUUR – 
Stedenbeleid 1.337.000,00 246.943,94  18,5%
 CB0 CC  DEPARTEMENT FB – Algemeen  58.848.000,00 1.982.409,08  3,4%
 CC0 CC  CENTRALE ACCOUNTING – Algemeen  58.000,00 26.513,85  45,7%
 CB0 CE  DEPARTEMENT FB - Reservevorming voor 
toekomstige lasten 26.340.000,00 5.355.000,00  20,3%
 CB0 CF  DEPARTEMENT FB – Achterstallen  203.000,00 65.842,30  32,4%
 FD0 FC  AGENTSCHAP HOGER ONDERWIJS, 
VOLWASSENENONDERWIJS EN STUDIETOELAGEN - 
Algemeen 1.444.000,00 285.543,65  19,8%
 FE0 FC  AGENTSCHAP VOOR ONDERWIJSCOMMUNICATIE – 
Algemeen 315.000,00 102.113,58  32,4%
 FE0 FI  AGENTSCHAP VOOR ONDERWIJSCOMMUNICATIE - 
Systeem Ondersteuning 1.533.000,00 629.259,35  41,0%
 GB0 GB  DEPARTEMENT WVG – Provisies  169.331,82 0,00  0,0%
 JB0 JE  DEPARTEMENT WSE - Sociale Economie  384.000,00 104.406,45  27,2%
 LD0 LD  AGENTSCHAP VOOR NATUUR EN BOS - Natuur, Bos 
en Groen 3.928.000,00 1.838.803,89  46,8%
 LB0 LE  DEPARTEMENT LNE – Energie  65.000,00 0,00  0,0%
 LE0 LE  VLAAMS ENERGIEAGENTSCHAP – Energie  800.000,00 361.543,35  45,2%
 MB0 MB  DEPARTEMENT MOW – Provisies  99.900.000,00 0,00  0,0%
 MB0 MD  DEPARTEMENT MOW - Technisch Ondersteunende 
Diensten en Luchthavens 35.053.000,00 10.406.636,64  29,7%
 MD0 MH  AGENTSCHAP WEGEN EN VERKEER - Wegen en 
Verkeer 3.266.000,00 958.636,53  29,4%
 VR0 VB  VLAAMSE REGERING – Provisies  635.000,00 0,00  0,0%Het aanwendingspercentage van de NGK bleef nagenoeg onveranderd, ook op langere ter -
mijn. De GOK en vooral de VK vertonen grotere schommelingen. Vooral bij de VK is het aan -
wendingspercentage zeer variabel. In 2011 steeg dat percentage voor de GOK, en nog meer 
voor de VK. De aflossing voor de schuld bleef zowel in absolute omvang, als wat de aanwen -
ding betreft, op een laag niveau. 46
De onderstaande tabel bevat de programma’s met een laag aanwendingspercentage in 2011.
ENT-PR Omschrijving Krediet Aangewend %
Niet gesplitste kredieten
 AB0 AD DEPARTEMENT DAR - Duurzame Ontwikkeling 870.000,00 417.650,79 48,0%
 BD0 BIAGENTSCHAP VOOR BINNENLANDS BESTUUR – 
Stedenbeleid1.337.000,00 246.943,94 18,5%
 CB0 CC DEPARTEMENT FB – Algemeen 58.848.000,00 1.982.409,08 3,4%
 CC0 CC CENTRALE ACCOUNTING – Algemeen 58.000,00 26.513,85 45,7%
 CB0 CEDEPARTEMENT FB - Reservevorming voor toe -
komstige lasten26.340.000,00 5.355.000,00 20,3%
 CB0 CF DEPARTEMENT FB – Achterstallen 203.000,00 65.842,30 32,4%
 FD0 FCAGENTSCHAP HOGER ONDERWIJS, VOLWASSE -
NENONDERWIJS EN STUDIETOELAGEN -   
Algemeen1.444.000,00 285.543,65 19,8%
 FE0 FCAGENTSCHAP VOOR ONDERWIJSCOMMUNICATIE 
– Algemeen315.000,00 102.113,58 32,4%
 FE0 FIAGENTSCHAP VOOR ONDERWIJSCOMMUNICATIE 
- Systeem Ondersteuning1.533.000,00 629.259,35 41,0%
 GB0 GB DEPARTEMENT WVG – Provisies 169.331,82 0,000,0%
 JB0 JE DEPARTEMENT WSE - Sociale Economie 384.000,00 104.406,45 27,2%
 LD0 LDAGENTSCHAP VOOR NATUUR EN BOS - Natuur, 
Bos en Groen3.928.000,00 1.838.803,89 46,8%
 LB0 LE DEPARTEMENT LNE – Energie 65.000,00 0,000,0%
 LE0 LE VLAAMS ENERGIEAGENTSCHAP – Energie 800.000,00 361.543,35 45,2%
 MB0 MB DEPARTEMENT MOW – Provisies 99.900.000,00 0,000,0%
 MB0 MDDEPARTEMENT MOW - Technisch Ondersteunende 
Diensten en Luchthavens35.053.000,00 10.406.636,64 29,7%
 MD0 MHAGENTSCHAP WEGEN EN VERKEER - Wegen en 
Verkeer3.266.000,00 958.636,53 29,4%
 VR0 VB VLAAMSE REGERING – Provisies 635.000,00 0,000,0%
Niet gesplitste kredieten met speciale overdracht
 BD0 BHAGENTSCHAP VOOR BINNENLANDS BESTUUR - 
Lokale en regionale besturen10.725.558,67 1.639.841,94 15,3%
 CB0 CB DEPARTEMENT FB – Provisies 26.575.905,42 0,000,0%
 CB0 CDDEPARTEMENT FB - Economisch overheidsinstru -
mentarium620.000.000,00 90.000.000,00 14,5%
 EC0 EC AGENTSCHAP ONDERNEMEN – Algemeen 2.368.000,00 0,000,0%
 EC0 EDAGENTSCHAP ONDERNEMEN - Economisch On -
dersteuningsbeleid5.534.515,98 0,000,0%
 EB0 EGDEPARTEMENT EWI - Sensibilisatie en samenle -
ving100.000,00 0,000,0%
 GE0 GDZORG EN GEZONDHEID - Gezondheidsbeleid en 
het zorgbeleid voor gezinnen en ouderen133.931,65 6.196,30 4,6%
 JB0 JB DEPARTEMENT WSE – Provisies 21.448.000,00 0,000,0%
 JB0 JE DEPARTEMENT WSE - Sociale Economie 3.648.344,06 0,000,0%
Diensten en Luchthavens34.349,11 0,000,0% REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   47
 ND0 NF RUIMTELIJKE ORDENING - Onroerend Erfgoed 29.145,89 11.841,12 40,6%
Niet gesplitste kredieten - overdracht van het vorig begrotingsjaar
 CB0 CC DEPARTEMENT FB – Algemeen 23.856.589,94 6.413.351,84 26,9%
mentarium50.000.000,00 12.500.000,00 25,0%
 CB0 CG DEPARTEMENT FB – Schuld 159.000,00 19.904,50 12,5%
 DB0 DA DEPARTEMENT IV – Apparaatkredieten 136.754,07 46.439,87 34,0%
 DC0 DAVLAAMS AGENTSCHAP VOOR INTERNATIONALE 
SAMENWERKING – Apparaatkredieten44.227,22 19.587,53 44,3%
 FD0 FAAGENTSCHAP HOGER ONDERWIJS, VOLWAS -
SENENONDERWIJS EN STUDIETOELAGEN - Ap -
paraatkredieten0,01 0,000,0%
 HC0 HA SOCIAAL-CULTUREEL WERK - Apparaatkredieten 146.249,75 69.023,32 47,2%
 LC0 LAINSTITUUT VOOR NATUUR- EN BOSONDERZOEK 
– Apparaatkredieten96.998,81 16.597,86 17,1%
 LB0 LE DEPARTEMENT LNE – Energie 75.000,00 0,000,0%
 VD0 VGKABINET VLAAMS MINISTER VAN FINANCIEN, 
BEGROTING, WERK, RUIMTELIJKE ORDENING 
EN SPORT - Apparaatkredieten kabinet Vlaams 
minister van Financiën, Begroting, Werk, Ruimte -
lijke Ordening en Sport342.820,73 154.336,56 45,0%
 VC0 VJKABINET VICE MINISTER PRESIDENT EN VLAAMS 
MINISTER VAN BESTUURSZAKEN, BINNEN -
LANDS BESTUUR, INBURGERING, TOERISME 
EN VLAAMSE RAND - Apparaatkredieten kabinet 
Viceminister-president, Vlaams minister van Be -
stuurszaken, Binnenlands Bestuur, Inburgering, 
Toerisme en Vlaamse Rand153.447,73 40.917,08 26,7%
 VI0 VKKABINET VLAAMS MINISTER VAN ONDERWIJS, 
JEUGD, GELIJKE KANSEN EN BRUSSEL - Appa -
raatkredieten kabinet Vlaams minister van On -
derwijs, Jeugd, Gelijke Kansen en Brussel450.893,02 222.473,54 49,3%
 VE0 VMKABINET VLAAMS MINISTER VAN MOBILITEIT EN 
OPENBARE WERKEN - Apparaatkredieten kabi -
net Vlaams minister van Mobiliteit en Openbare 
Werken282.245,44 140.769,01 49,9%
Gesplitste vastleggingskredieten
 AC0 AAINTERNE AUDIT VAN DE VLAAMSE ADMINISTRA -
TIE – Apparaatkredieten52.000,00 19.596,17 37,7%
 CB0 CB DEPARTEMENT FB – Provisies 182.000,00 0,000,0%
mentarium960.000,00 291.365,24 30,4%
 DB0 DB DEPARTEMENT IV – Provisies 183.000,00 0,000,0%
 HB0 HF DEPARTEMENT CJSM – Sport 11.866.000,00 3.215.383,44 27,1%
 JC0 JEVLAAMS SUBSIDIEAGENTSCHAP VOOR WERK EN 
SOCIALE ECONOMIE - Sociale Economie1.380.000,00 0,000,0%
 MB0 MEDEPARTEMENT MOW - Gemeenschappelijk Ver -
voer70.092.000,00 13.204,00 0,02% 48
Gesplitste ordonnanceringskredieten
TIE – Apparaatkredieten55.000,00 22.562,77 41,0%
 AB0 AG DEPARTEMENT DAR - Coördinatie Brussel 2.873.000,00 1.269.148,26 44,2%
 AB0 AH DEPARTEMENT DAR - Coördinatie Vlaamse Rand 175.000,00 0,000,0%
 AB0 ALDEPARTEMENT DAR - Kanselarij, Communicatie 
en Vlaamse Infolijn10.230.000,00 3.769.647,41 36,8%
 CB0 CB DEPARTEMENT FB – Provisies 4.361.400,70 0,000,0%
 FD0 FHAGENTSCHAP HOGER ONDERWIJS, VOLWASSE -
NENONDERWIJS EN STUDIETOELAGEN - Volwas -
senenonderwijs75.000,00 20.253,75 27,0%
 GB0 GB DEPARTEMENT WVG – Provisies 498.000,00 0,000,0%
 HB0 HF DEPARTEMENT CJSM – Sport 6.516.000,00 1.007.128,46 15,5%
 LB0 LB DEPARTEMENT LNE – Provisies 1.312.000,00 0,000,0%
 LC0 LDINSTITUUT VOOR NATUUR- EN BOSONDERZOEK 
- Natuur, Bos en Groen352.000,00 156.923,25 44,6%
voer5.167.000,00 13.204,00 0,3%
Meer details inzake de onderaanwending van programmakredieten staan per beleidsdomein 
geordend in deel 2 van dit rekeningenboek.
4.2	 Herverdelingen
In 2011 legde de Vlaamse overheid 126 herverdelingsbesluiten aan het Rekenhof over. Deze 
besluiten betroffen decretale kredietherverdelingen over de programma’s heen, gesteund op 
begrotingsbepalingen. Daarbuiten waren er de gewone herverdelingen, met kredietherschik -
kingen binnen de decretaal vastgestelde programmagrenzen op grond van artikel 15 van de ge -
coördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. Het Rekenhof aanvaardde alle herverdelingen, 
op één na. Het betrof een herverdeling die niet overeenstemde met de reglementaire bepaling 
waarop ze steunde. Voor deze herverdeling heeft het Rekenhof een regulariserende bepaling 
gevraagd in het decreet houdende eindregeling van de begroting 2011.
De belangrijkste herverdeling was weer die naar het Financieringsfonds voor Schuldafbouw 
en Eenmalige Investeringsuitgaven (FFEU). Deze herverdeling schreef in totaal 85.654.760,08 
euro NGK en 25.595.520,91 euro GOK naar de basisallocatie van het FFEU over. 
Het Rekenhof onerzocht de herverdelingen in het kader van een doorlichting van de budget -
teringsmodule van Orafin (zie hoofdstuk 8 in dit boekdeel).
4.3	 Begrotingsfondsen 	in	2011
De middelen van de variabele kredieten of begrotingsfondsen zijn niet afkomstig uit de alge -
mene middelenbegroting, maar uit specifieke, toegewezen ontvangsten. De begrotingsfond -
sen mogen alleen de hun toegewezen ontvangsten gebruiken. Het bedrag van de uitgaven is 
beperkt tot de som van deze ontvangsten en de van het vorige jaar overgedragen kredietsaldi. 
Deze kredieten zijn dus variabel, vandaar de benaming. Het bedrag in de begrotingsdocu - REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   49
menten is een indicatieve raming. Een decretale bepaling, meestal in het programmadecreet, 
richt deze fondsen op. De onderstaande alinea’s bieden een overzicht van de belangrijkste 
veranderingen die zich in 2011 bij de begrotingsfondsen voordeden25.
Nieuwe begrotingsfondsen
•	Het fonds elektronisch bestelloket voor publicaties, opgericht door artikel 53 van het de -
creet houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2011.
•	Het fonds extern onderzoeksprojectfonds INBO, opgericht door artikel 72 van het boven -
vermelde decreet.
•	Het fonds gemeenschappelijke sociale dienst lokale besturen in Vlaanderen, opgericht 
door artikel 81 van het bovenvermelde decreet.
•	Het fonds CCP-ECP, opgericht door artikel 18 van het decreet houdende bepalingen tot de 
eerste aanpassing van de begroting 2011. CCP is de afkorting van cultuur contactpunt en 
ECP van burgerschapcontactpunt.
•	Het fonds voor de behandeling van de erkenningsaanvragen en de uitoefening van het 
toezicht op de erkenningen met betrekking tot het leefmilieu, opgericht door artikel 21 
van het bovenvermelde decreet.
Aanpassingen – nieuwe bepalingen
•	Het saldo van het fonds intendancediensten is op 1 januari 2011 gedesaffecteerd naar de 
algemene middelen conform de bepalingen van artikel 17 houdende de middelenbegroting 
van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2011.
25 De aanwending van deze kredieten werd al behandeld in 4.1. 50
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   51
HoofdstukDiensten met afzonderlijk beheer en 
5 52
5.1	 Diensten 	met	afzonderlijk 	beheer
De ministeries van de Vlaamse overheid bestaan enerzijds in de centrale administraties (de -
partementen) en anderzijds uit een aantal diensten met afzonderlijk beheer (DAB’s). Deze 
diensten hebben een zekere autonomie op budgettair vlak, maar geen rechtspersoonlijkheid. 
Sommige Intern verzelfstandigde agentschappen (IVA’s) overkoepelen verschillende DAB’s. 
Zo bestaan de DAB’s Schoonmaak en Catering onder de koepel van het agentschap voor Fa -
cilitair Management. Over het begrotingsjaar 2011 dienden in de praktijk alleen de diensten 
met afzonderlijk beheer afzonderlijke rekeningen af te leggen. Het Vlaams Parlement keurt 
de begrotingen van de DAB’s jaarlijks goed. De onderstaande tabel geeft een overzicht van de 
budgettaire massa van de verschillende DAB’s in 2010 en 2011. Meer gedetailleerde cijfers per 
DAB staan in deel 2 van dit boek.
2010 2011
  Begroting Uitvoering Begroting Uitvoering
Ontvangsten 1.243.874 1.202.039 1.364.630 1.356.006
     waarvan dotaties 899.422 892.752 1.037.389 1.036.048
Uitgaven 1.463.943 1.180.234 1.605.286 1.387.832
Saldo jaar -220.069 21.805 -240.656 -31.826
Bij zijn controle op de algemene rekening 2011 heeft het Rekenhof in het algemeen opgemerkt 
dat de situatie van het maatschappelijk vermogen van de DAB’s die tot uiting kwam in hun 
uitvoeringsrekeningen, eind 2011 niet altijd overeenstemde met de gegevens in Orafin. 
Daarbuiten heeft het een aantal specifieke opmerkingen gemaakt over de DAB-uitvoerings -
gegevens in de algemene rekening:
•	De uitvoeringsrekening verschilde voor sommige DAB’s van de bedrijfseconomische boek -
houding aan de ontvangstenzijde (DAB Luchthaven Antwerpen) of de uitgavenzijde (de 
DAB’s Luchthavens Oostende en Antwerpen).
•	Het Orafinrapport Inkooporders sloot bij het Vlaams Infrastructuurfonds niet aan bij de 
jaarrekening van de DAB.
•	In de algemene rekening of de rekeningen van de DAB’s Loodswezen, Vloot, Luchthaven 
Antwerpen, Luchthaven Oostende en het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Ant -
werpen slopen fouten. De uitgaventotalen voor de DAB’s Loodswezen, Vloot, Luchthaven 
Antwerpen en Luchthaven Oostende dienen bv. te worden aangepast doordat een aantal 
openstaande facturen ten onrechte als aangerekende uitgaven zijn weergegeven.
5.2	 Vlaamse 	rechtspersonen
De onderstaande tabel toont het bugettair belang van de Vlaamse openbare rechtspersonen 
voor het jaar 2011. Het gaat in het bijzonder om de volgende types van instellingen: Vlaamse 
openbare instellingen van categorie A (VOI A), B (VOI B) en sui generis (VOI SG), intern 
verzelfstandigde agentschappen met rechtspersoonlijkheid (IVA rp), publiekrechtelijk vorm -
gegeven extern verzelfstandigde agentschappen (EVA publ), privaatrechtelijk vormgegeven 
extern verzelfstandigde agentschappen (EVA priv), eigen vermogens (EV) en strategische ad -
viesraden (SAR).
De rechtspersonen Gemeenschapsonderwijs, Universitair Ziekenhuis Gent en de Openba -
re Psychiatrische Zorgcentra Geel en Rekem zijn niet onderworpen aan het besluit van de 
Vlaamse Regering van 21 mei 1997 betreffende een geïntegreerde economische boekhouding 
en budgettaire rapportering voor de Vlaamse openbare instellingen. Dat geldt ook voor de 
privaatrechtelijk vormgegeven EVA’s, met uitzondering van de Herculesstichting. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   53
De tabel vermeldt de totale ontvangsten en uitgaven zoals die blijken uit de uitvoeringsreke -
ningen van de Vlaamse openbare rechtspersonen. Deel twee van dit boek geeft per beleids -
domein en per instelling meer details over de individuele rekeningen van de Vlaamse rechts -
personen.
2010 2011
Ontvangsten 9.546.106 9.010.011 10.021.075 9.658.741
     waarvan dotaties 5.998.653 5.874.591 6.482.363 6.424.542
Uitgaven 9.413.974 8.957.735 9.807.941 9.365.643
Saldo jaar 132.132 52.276 213.134 293.098
dat de cijfers voor het Fonds Stationsomgevingen dienden te worden aangepast.
De onderstaande tabel toont de data van ontvangst van de rekeningen van de Vlaamse rechts -
personen door het Rekenhof en de data waarop het Rekenhof de controle beëindigd heeft 
verklaard.
Ontvangst  
2011CV* 
2011
Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid
Agentschap voor Geografische Informatie Vlaanderen (AGIV) - EVA publ 22.05.12 -
Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen (SERV) - SAR 10.05.12 10.07.12
Vlaams Brusselfonds - VOI A 07.05.12 10.07.12
Vzw De Rand – EVA priv 20.04.12 12.06.12
Beleidsdomein Bestuurszaken  
Strategische Adviesraad voor Bestuurszaken (VLABEST) - SAR 04.06.12 02.08.12
Beleidsdomein Financiën en Begroting  
Financieringsfonds voor Schuldafbouw en Eenmalige Investeringsuitgaven 
(FFEU) - VOI A09.05.12 28.08.12
Vlaams Fonds voor de Lastendelging (VFLD) - VOI A 22.05.12 04.09.12
Vlaams Toekomstfonds – IVA rp 01.06.12 28.08.12
Beleidsdomein Internationaal Vlaanderen  
Strategische Adviesraad Internationaal Vlaanderen (SARIV)  - SAR 15.06.12 -
Toerisme Vlaanderen - IVA rp 18.09.12 18.09.12
Vlaams Agentschap voor Internationaal Ondernemen - Flanders Investment 
and Trade (VAIO - FIT) - EVA publ04.06.12 -
Beleidsdomein Economie, Wetenschap en Innovatie  
Agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie (IWT) - VOI B 30.05.12 18.09.12
Fonds voor Flankerend Economisch Beleid (Hermesfonds) - VOI A 15.05.12 21.08.12
Herculesstichting – EVA priv 30.05.12 -
Limburgse Reconversiemaatschappij nv (LRM) – EVA priv 22.06.12 -
Participatiemaatschappij Vlaanderen nv (PMV) – EVA priv 02.08.12 -
Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) - VOI SG 30.05.12 -
Vlaamse Raad voor Wetenschap en Innovatie - SAR 07.05.12 -
Vlaamse Participatiemaatschappij nv (VPM) – EVA priv 06.09.12 -
Beleidsdomein Onderwijs en Vorming
Agentschap voor Infrastructuur in het Onderwijs (AGIOn) - IVA rp 22.05.12 14.08.12 54
Ontvangst  
2011CV* 
2011
Gemeenschapsonderwijs (GO) - VOI SG 04.06.12 -
Universitair Ziekenhuis Gent (UZ Gent) – VOI B 02.10.12 23.10.12
Vlaamse Onderwijsraad (VLOR) - SAR 04.06.12 -
Beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en Gezin  
Fonds Jongerenwelzijn (FJW) –VOI A 15.05.12 11.09.12
Kind en Gezin - IVA rp 07.05.12 03.07.12
Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis Geel – EVA publ 04.06.12 25.09.12
Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis Rekem – EVA publ 04.06.12 25.09.12
Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH) - IVA rp  10.05.12 03.07.12
Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegenheden (VIPA) 
– IVA rp22.05.12 10.07.12
Vlaams Zorgfonds - IVA rp 22.05.12 21.08.12
Beleidsdomein Cultuur, Jeugd, Sport en Media  
Commissariaat-Generaal voor de Bevordering van de Lichamelijke Ontwikke -
ling, de Sport en de Openluchtrecreatie (BLOSO) - IVA rp04.06.12 03.07.12
Fonds Culturele Infrastructuur (FOCI) - VOI A 08.06.12 10.07.12
Strategische Adviesraad  Cultuur, Jeugd, Sport en Media  09.07.12 04.09.12
Topstukkenfonds - VOI A 07.05.12 19.06.12
Vlaams Fonds voor de Letteren (VFL) - VOI SG 01.06.12 14.08.12
Vlaamse Radio- en Televisieomroep (VRT) - VOI SG 04.06.12 18.09.12
Vlaamse Regulator voor de Media (VRM) - EVA publ 08.06.12 02.08.12
Beleidsdomein Werk en Sociale Economie
Vlaams Agentschap voor Ondernemersvorming - Syntra Vlaanderen - EVA publ 22.05.12 -
Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB) - EVA 
publ16.07.12 -
Beleidsdomein Landbouw en Visserij  
Eigen Vermogen – Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek 04.06.12 -
Financieringsinstrument Vlaamse Visserij- en Aquicultuursector (FIVA) - VOI A 07.05.12 03.07.12
Strategische Adviesraad Landbouw en Visserij (SAR LV) - SAR 04.06.12 -
Vlaams Centrum voor Agro- en Visserijmarketing (VLAM) – EVA priv 12.07.12 -
Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF) - VOI A 07.05.12 17.07.12
Beleidsdomein Leefmilieu en Natuur  
Eigen Vermogen – Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek 04.06.12 -
Eigen Vermogen – Ondersteunend Centrum Agentschap Natuur en Bos 07.05.12 -
Grindfonds - VOI A 07.05.12 03.07.12
Milieu- en Natuurraad van Vlaanderen (Minaraad) - SAR 02.10.12 -
Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) - IVA rp 01.06.12 03.07.12
Vlaamse Landmaatschappij (VLM) - EVA publ 01.06.12 14.08.12
Vlaamse Maatschappij voor de Watervoorziening (VMW) - VOI B 01.06.12 -
Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) - IVA rp  22.05.12 12.06.12
Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt (VREG) - EVA 
publ23.05.12 -
Vlaamse Milieuholding nv - INVmij 21.05.12 -
Beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken  
De Scheepvaart nv - EVA publ 04.06.12 - REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   55
Ontvangst  
2011CV* 
2011
Fonds Stationsomgevingen – VOI A 04.06.12 12.06.12
Pendelfonds - VOI A 04.06.12 19.06.12
Vlaamse Vervoermaatschappij - De Lijn - EVA publ 08.06.12 -
Waterwegen & Zeekanaal nv - EVA publ 04.06.12 -
Beleidsdomein Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erf -
goed 
Garantiefonds voor Huisvesting – VOI A 22.05.12 24.07.12
Investeringsfonds voor Grond- en Woonbeleid voor Vlaams-Brabant (VLABIN -
VEST) - VOI A22.05.12 24.07.12
Rubiconfonds – VOI A 07.05.12 10.07.12
Strategische Adviesraad voor Ruimtelijke Ordening (SARO) – SAR 04.06.12 09.10.12
Vlaamse Woonraad – SAR 22.05.12 09.10.12
Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW) – EVA publ 04.06.12 -
*CV = datum controleverklaring door Rekenhof
Nadat was gebleken dat de voorlegging van de VOR- en DAB-rekeningen in de vorige jaren tel -
kens een aanzienlijke vertraging kende, onderzocht het Rekenhof de in 2010 door IVACA ge -
volgde procedure. Het concludeerde dat vooral de trage goedkeuringsprocedure bij de betrok -
ken ministers en de inefficiënte bezetting bij IVACA de vertragingen veroorzaakten. IVACA 
paste zijn procedures in 2011 aan en bezorgt het Rekenhof sindsdien summier gecontroleerde 
rekeningen. 
De voorlegging van de rekeningen over 2011 verliep weliswaar vlotter, maar een beperkt aantal 
rekeningen bereikte het Rekenhof pas in juli (VLAM, VDAB en Strategische Adviesraad Cul -
tuur, Jeugd, Sport en Media), augustus (PMV), september (Toerisme Vlaanderen en VPM) en 
zelfs oktober (Minaraad en UZ Gent).  56
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   57
HoofdstukSchuldevolutie
6 58
Het jaarlijkse rapport over het gevoerde beleid inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer is tij -
dig (op 11 mei 2012) overgelegd aan het Vlaams Parlement en de Vlaamse Regering26.
6.1	 Schuld	 Vlaamse 	overheid
De onderstaande tabel overziet de samenstelling van de uitstaande schuld van de Vlaamse 
overheid op 31 december in de periode 2007-2011.
Directe uitstaande schuld 243.886 2795.425.161 5.572.734 5.817.110
Middellange termijn 232.750 0 0 5.173.638 5.596.058
Korte Termijn 0 0 424.422 399.096 221.052
Investeringsfonds lokale besturen 11.116 279 739 0 0
 Directe kasschuld 0 283.603 681.745 1.035.963 831.170
 Eigenlijke indirecte schuld 5.751 3.829 2.864 2.703 2.535
 Totale schuld 249.617 287.711 6.109.770 6.611.400 6.650.815
 Evolutie tov vorig jaar -44,28% +15,26% +2.023,5% +8,21% +0,60%
Bron: Tabel 4.1 en 4.8 rapport 2011 Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer  
De directe kasschuld en de directe korte-termijnschuld daalden met respectievelijk 204 mil -
joen euro en met 178 miljoen euro. De lange-termijnschuld steeg met 422 miljoen euro. Daar -
door bleef de totale schuld eind 2011 nagenoeg gelijk ten opzichte van eind 2010. De stijging 
van de lange-termijnschuld is grotendeels het gevolg van de uitwinning van de waarborg van 
225 miljoen euro bij de vrijwillige vereffening van de Gemeentelijke Holding. Van deze 225 
miljoen euro werd eind 2011 een bedrag van 2,4 miljoen euro effectief terugbetaald aan de 
financiële instelling, terwijl het saldo van 222,6 miljoen euro volledig werd opgenomen in 
de directe schuld. Dat saldo zal pas geleidelijk worden opgenomen in de berekening van het 
netto te financieren saldo op de eindvervaldagen van de overgenomen leningen.
De onderstaande tabel toont de overgenomen leningen in volgorde van eindvervaldag.
 (In euro)
Bedrag IntrestvoetJaarlijkse  
kostprijsEindvervaldag
ING 8.823.529 3,3190% 292.852,93 08/06/2015
Belfius 25.000.000 3,4820% 870.500,00 19/07/2015
Belfius 22.500.000 3,5700% 803.250,00 20/12/2015
ING 8.823.529 3,4835% 307.367,63 23/12/2015
Fortis 50.000.000 3,5930% 1.796.500,00 04/04/2016
Belfius 5.750.000 4,3240% 241.063,00 11/09/2019
Belfius 10.000.000 3,7830% 378.300,00 19/07/2020
Belfius 15.000.000 3,6560% 548.400,00 06/10/2020
Fortis 25.000.000 4,0650% 1.016.250,00 19/03/2021
26 Conform artikel 21 van het decreet van 7 mei 2004 houdende bepalingen inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer 
van de Vlaamse Gemeenschap en het Vlaams Gewest. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   59
Belfius 26.750.000 3,7680% 1.007.940,00 15/12/2022
Belfius 25.000.000 4,4550% 1.113.750,00 11/09/2026
Totaal 222.472.058
Bron: Tabel 4.4 Rapport 2011 Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer 
De laatste drie leningen in de bovenstaande tabel dragen een eindvervaldag van na 2020. Deze 
leningen brengen, behoudens vervroegde terugbetaling, dus de doelstelling van de Vlaamse 
overheid in 2020 een schuldenvrije positie te realiseren, in het gedrang27.
De onderstaande tabel overziet de openstaande leningen op 31 december 2011 in volgorde van 
eindvervaldag.
 (In euro)
Korte termijn
Opgenomen   
bedragOpname-  
datumIntrest-  
voetTotale  
kostprijsEind- 
vervaldag
221.052.125,51 2/11/2011 1,743% 451.312,61 02/02/2012
Middellange termijn
Opgenomen   
voetJaarlijkse kost -
prijsEind- 
vervaldag
1.250.000.000 30/03/2009 2,750% 34.375.000 30/03/2012
200.000.000 18/12/2009 2,178% 4.356.000 18/12/2012
750.000.000 20/07/2009 2,625% 19.687.500 20/01/2013
300.000.000 29/06/2009 3,000% 9.000.000 29/06/2013
1.250.000.000 30/03/2009 3,750% 47.003.500 31/03/2014
200.000.000 12/05/2011 3,332% 3.332.000 12/05/2015
1.250.000.000 20/07/2009 3,875% 48.437.500 20/06/2016
30.000.000 10/03/2010 3,650% 1.095.000 10/03/2020
140.000.000 18/08/2010 3,1155% 4.361.700 18/08/2020
5.370.000.000
Bron: Tabel 4.2 rapport 2011 Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer
De intrestvoet van de lening aangegaan in 2011 ligt 16,5 basispunten boven het  referentietarief 
van lineaire obligaties op de secundaire markt28.
Buiten deze leningen heeft de Vlaamse Regering op 5 juni 200929 de schulden van de Stad Oost -
ende op 1 januari 2010 voor de vismijn overgenomen (3.854.891,94 euro). In 2011 is 226.477,12 
euro afgelost. Het openstaand saldo van deze overgenomen leningen bedroeg op 31 december 
2011 nog 3.411.407,72 euro. De onderstaande tabel toont een detail van deze overgenomen 
leningen per financiële instelling. 
27 Doelstelling 13 van het pact 2020 (de Vlaamse Regering hanteert in de jaren tot 2020 een groeipad op de begroting 
dat ook op langere termijn kan aangehouden worden, zonder de schuldenvrije positie van de Vlaamse overheid in 
het gedrang te brengen) en doelstelling 20 van het pact 2020 (het uitgangspunt is de eind 2008 verworven schul -
denvrije positie te behouden).
28 Evenmin als het rapport over 2010, maakt het rapport over 2011 nog deze vergelijking, in tegenstelling tot het rap -
port over 2009.
29 VR 2009 0506 Doc.0955. 60
 (In euro)
Bank Openstaand   
op 31.12.2011Intrestvoet Eindvervaldag
BNP Paribas Fortis 17.261,65 3,28% 06/01/2012
Belfius  436.465,77 3,278% 01/07/2024
BNP Paribas Fortis  1.259.157,29 4,06% 31/03/2025
KBC  81.673,59 5,85% 15/10/2028
KBC 1.616.849,42 5,25% 15/10/2028
 3.411.407,72
Bron: Tabel 4.3 rapport 2011 Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer
In deze tabel hebben de laatste vier leningen een eindvervaldag van na 2020. Ook deze lenin -
gen brengen een schuldenvrije positie van de Vlaamse overheid in 2020 in het gedrang, zij het 
in mindere mate dan de overgenomen leningen van de Gemeentelijke Holding.
6.2	 Geconsolideerde 	brutoschuld	 van	de	Vlaamse 	overheid
De onderstaande tabel biedt een overzicht van de geconsolideerde brutoschuld van de Vlaam -
se overheid, inclusief de financiële schulden bij de instellingen die opgenomen zijn in de 
consolidatiekring van de Vlaamse overheid30.3131
Directe schuld MVG 243.866  2795.425.161  5.572.734 5.817.111
Indirecte schuld MVG 5.751   3.830  2.864 2.703 2.535
Negatieve stand zichtrekening 
MVG310  283.603  681.745 1.035.963 831.170
Negatieve stand CFO 0   0  0 0 0
Totaal MVG 249.617   287.712 6.109.770  6.611.400 6.650.816
VLIF 174  174  174  174 174
FIVA 50  50   50 50 50
Toerisme Vlaanderen 14  9  3  0 0
VDAB 5.434  4.366  4.720  859 0
VRT 201  40   0 0 0
Kind en Gezin 5.662 4.688 3.669 2.602 1.572
Bloso 2.849 2.710 2.633 2.445 2.272
Reproductiefonds 200 225 0 0 0
VVM 302.157 274.440 237.835 201.355 174.292
MUHKA 185 71 45 18 11
De Scheepvaart 04.746 4.593 4.432 4.263
BAM nv 0 0193.170 193.170 193.170
Totaal rechtspersonen 316.926 291.519 446.892 405.105 375.804
Nationaal Waarborgfonds 292.877 271.201 242.845 213.918 187.907
DIGO (tot 30/09/89) 17.908 15.960 15.086 12.374 11.694
DIGO (vanaf 30/09/89) 146.511 162.076 177.096 185.543 210.979
Totaal gesubsidieerd vrij 
onderwijs485.755 449.237 435.027 441.835 410.580
TOTAAL 1.052.298 1.028.468 6.881.689 7.428.340 7.437.200
Bron: Tabel 4.9 Rapport Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer
De schuld van de centrale overheid steeg licht, terwijl die van de te consolideren instellingen 
en het gesubsidieerd vrij onderwijs verder daalde.
30 De instellingen op de lijst De eenheden van de publieke sector  van de Nationale Bank van België met code S 1312 
(Deelstaatoverheid - Deel Vlaamse Gemeenschap).
31 Stand van de zichtrekening ministeries, excl. waarborgregeling (tabel 4.1 van KSW-rapport). REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   61
6.3	 Kostprijs 	van	de	schuld
De ordonnanceringen op het programma van de schuld leveren een overzicht op van de kos -
ten van het schuldbeheer van de Vlaamse overheid.
 
(In euro)
Basisallocatie Omschrijving KredietOrdonnan-
ceringenRest %
CB0-CG000-12Allerhande kosten i.v.m. 
thesaurie en schuld-  
beheer1.825.000 520.986,47 1.304.013,53 28,5%
CB0-CG002-21Rente op overheids-  
schuld197.188.000 177.078.341,74 20.109.658,26 89,8%
CB0-CG004-21Intrestlasten in toe -
passing van art. 54 van 
de  Bijzondere Wet van  
16/1/8915.000.000 392.913,20 14.607.086,80 2,6%
CB0-CG008-31Intrestlasten van   
leningen door   
universiteiten en UZ 
Gent voor financiering 
onroerende goederen409.000 408.367,56 632,44 99,8%
CB0-CG010-41Aandeel intrestlasten uit 
waarborg betreffende 
art 6 bis van de wet van 
23 december 1963 op 
de ziekenhuizen93.000 92.134,98 865,02 99,1%
CB0-CG000-91Af﻿lossing lange termijn -
schuld2.000.000 1.056.172,35 943.827,65 52,8%
Bron: Uittreksel uit Tabel UR 2011 - Aard1_20120331.xlsx gevoegd bij de eindrekening van de Vlaamse Overheid
De onderstaande paragrafen geven een overzicht van de belangrijkste aanrekeningen per ba -
sisallocatie: 
·	CB0-CG000-12: Allerhande uitgaven in verband met thesaurie-en schuldbeheer
Op deze basisallocatie zijn de belangrijkste aanrekeningen de betalingen aan de ratingbu -
reau’s (in totaal 318.895,50 euro).
·	CB0-CG002-21: Rente op overheidsschuld
 Op deze basisallocatie worden de intresten aangerekend van zowel korte- als lange-ter -
mijnleningen. De onderstaande tabel geeft een overzicht van de aangerekende intresten 
volgens de aard van de lening.
 
(In euro)
Lange  
termijn   
(>1 jaar)Korte  
termijn   
(< 1 jaar)KaskredietCFO- 
aanzuiver -
ingDiversen  
 (vismijn, 
GH, lokale   
besturen)Totaal
2010153.096.657 869.173,00 2.472.266,42 190.595,86 602.847,71 157.231.539,99
2011167.092.700 5.813.926,85 2.766.100,02 95.541,95 1.405.614,87 177.078.341,74
Opvallend is de sterke stijging van de intrestkosten voor leningen op minder dan een jaar. 
De reden van de stijging van de intrestkosten is dat in de loop van 2011 intensiever gebruik  62
werd gemaakt van deze financieringsvorm. De kostprijs van het kaskrediet steunt op het 
EONIA-rentetarief32. Daarop verrekent de huisbankier een contractueel afgesproken aan -
tal basispunten. De onderstaande tabel toont de gemiddelde EONIA-rentetarieven per 
maand sinds 2008.
Maand 2008 2009 2010 2011
Januari 4,022% 1,812% 0,344% 0,659%
Februari 4,028% 1,257% 0,341% 0,707%
Maart 4,091% 1,062% 0,348% 0,659%
April 3,987% 0,842% 0,351% 0,966%
Mei 4,009% 0,782% 0,344% 1,037%
Juni 4,007% 0,698% 0,354% 1,116%
Juli 4,191% 0,358% 0,481% 1,012%
Augustus 4,299% 0,347% 0,426% 0,906%
September 4,273% 0,363% 0,454% 1,005%
Oktober 3,820% 0,359% 0,701% 0,958%
November 3,150% 0,362% 0,593% 0,785%
December 2,486% 0,355% 0,498% 0,618%
Bron: http://www.global-rates.com/interest-rates/eonia/JAAR.aspx
 Van 2008 tot 2010 daalde dit EONIA-tarief sterk. In 2011 steeg het weer. Deze stijging in 
2011 - de tarieven bedroegen, zeker in het begin van het jaar, bijna het dubbele van die in 
2010 - leidde niet tot een evenredige stijging van de kosten van het kaskrediet. Het gemid -
delde uitstaande kaskrediet daalde immers van meer dan 434 miljoen euro in 2010 tot 220 
miljoen euro in 201133. 
·	CB0-CG004-21: Intrestlasten bijzondere wet van 16 januari 1989
 Op deze basisallocatie worden intresten ten voordele van de federale overheid aangere -
kend op het verschil tussen de ontvangen voorschotten en de afrekening van de daadwer -
kelijk toegewezen belastingsopbrengsten34. In 2011 diende de Vlaamse overheid minder 
intresten uit te betalen dan geraamd, aangezien de voorschotten nauwer aansloten met de 
daadwerkelijk toegewezen belastingopbrengsten.
·	CB0-CG008-31: Intrestlasten leningen universiteiten
 Ten laste van deze basisallocatie komen intrestlasten op leningen die de universiteiten en 
het UZ Gent aangingen voor de financiering van onroerende investeringen. De belangrijk -
ste aanrekening is de trimestriële betaling van een rentetoelage aan het UZ Gent voor in 
totaal 371.840 euro . Het intrestpercentage voor deze betalingen bedroeg 4,19%.
·	CB0-1CG010-41: Subsidie aandeel intrestlasten uit waarborg betreffende art 6 bis van de wet 
van 23 december 1963 op de ziekenhuizen
 Op deze basisallocatie worden intrestbetalingen aangerekend voor leningen die voort -
vloeien uit de waarborgregeling voor de schuldvorderingen in het kader van de wet van 23 
december 1963 op de ziekenhuizen.
32 Euro Overnight Index Average of eendaags interbancaire rentetarief voor het eurogebied.
33 Volgens kasboekgegevens Orafin.
34 Artikel 54 van de bijzondere wet van 16 januari 1989. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   63
·	CBo-CG000-91: Aflossing (middel)langetermijnschuld
 In 2011 vonden twee soorten aflossingen plaats: voor het Vlaams Investeringsfonds (829.695 
euro) en voor de overgenomen leningen van de stad Oostende (226.477 euro).
6.4	 Gewaarborgde 	schuld
6.4.1	 Toegekende 	waarborgen
De Vlaamse overheid verleent waarborgen aan financieringsverrichtingen, indekkingspro -
ducten en specifieke programma’s of projecten35. De onderstaande tabel overziet de evolutie 
van de uitstaande schuld met een gemeenschaps- of gewestwaarborg. Die waarborgen  omvat -
ten de waarborgen die de overheid aan die instellingen zelf toekent, maar ook de waarborgen 
die de Vlaamse openbare rechtspersonen verstrekten en die het Gewest pas in de tweede graad 
waarborgde. Ze bevatten ook de economische waarborgen aan naamloze vennootschappen.
Waarborgen aan (lokale) 
overheden1.361,99 1.443,76 1.338,76 1.239,90 1.176,56
Vlaamse  Maatschappij voor 
Watervoorziening88,15 87,32 75,99 105,28 143,44
IVA Kind en Gezin 3,69 2,81 1,89 0,92 0
EVA VMM De Lijn 290,06 265,20 230,95 194,22 169,87
Universiteiten  (Sociale sector) 42,57 38,65 34,74 30,83 26,99
UZ Gent 20,34 38,41 53,96 71,41 69,25
KMDA Dierentuin Antwerpen 3,00 2,50 2,00 1,50 1,00
EVA Syntra Vlaanderen 6,41 5,49 4,55 3,63 2,73
Vlaamse Radio en Televisie -
omroep0,20 0,04 0,00 0,00 0,00
Stad Antwerpen 866,52 775,69 726,38 671,80 611,61
Stad Gent 41,05 27,66 0,00 0,00 0,00
Cross Border Lease 0,00 0,00 83,3 89,81 92,74
Gemeentelijke Holding 0,00 200,00 125,00 62,50 0,00
FRGE 0,00 0,00 0,00 0,00 58,93
Waarborgen gedekt door 
activa5.232,89 5.819,81 6.776,62 7.816,32 8.512,91
Sociale Huisvesting 653,58 878,90 1.053,48 1.250,59 1.338,85
Domus Flandria 170,93 156,20 140,17 122,75 103,80
EVA Vl Maatschappij Sociaal 
Wonen1.605,81 1.658,25 1.941,49 2.265,08 2.607,03
Vlaams Woningfonds 1.632,19 1.899,73 1.930,28 2.187,63 2.280,37
IVA AGION (infrastructuur in 
het onderwijs)164,42 178,04 192,18 199,79 224,00
35 Hoofdstuk IV van het decreet van 7 mei 2004 houdende bepalingen inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer. Artikel 
6, §3, bepaalt dat een decretale machtiging vereist is. 64
VFBZ (bouw van ziekenhuizen) 25,15 22,50 19,85 17,20
1.550,36
IVA VIPA (infrastructuur wel -
zijnsinstellingen)634,53 692,93 1.169,99 1.391,90
Liefkenshoektunnel nv 153,10 140,10 136,00 140,99 134,61
Beheersmaatschappij   
Antwerpen Mobiel nv193,17 193,17 193,17 193,17 193,17
Project Brabo 0,00 0,00 0,00 47,21 80,78
Economische waarborgen 610,84 588,92 807,69 1.149,86 1.150,71
Waarborgbeheer nv 228,75 252,10 399,31 511,99 583,27
Gigarant nv 0,00 0,00 125,00 342,63 298,97
Economische expansie 6,95 4,77 0,10 0,04 0,00
Scheepskredieten 0,60 0,15 0,00 0,00 0,00
FIVA (Visserij en Aqui-  
cultuurfonds)4,42 2,83 1,76 1,32 1,05
VLIF (Vlaams Landbouw-  
investeringsfonds)207,77 169,80 125,32 110,52 89,95
VIB (Vlaams Instituut   
Biotechnologie)6,91 6,60 6,29 5,95 5,61
IMEC 33,30 30,12 26,93 56,88 51,19
NGO’s 1,55 1,55 1,55 0,00 0,00
DAB Waarborgfonds   
Microfinanciering0,07 0,47 0,90 0,00 0,14
Rest 1,32 1,00 0,73 0,52 0,36
vzw de gezinsbond 1,32 1,00 0,73 0,52 0,36
Totaal 7.207,04 7.853,48 8.953,80 10.198,61 10.840,53
Stijging tov vorig jaar 8,97% 13,63% 14,28% 6,29%
Bron: Tabel 5.1 rapport 2011 Kas-,Schuld- en Waarborgbeheer 
De gewaarborgde schuld nam in 2011 toe van 10,2 miljard euro tot 10,8 miljard euro. De stijging 
was weliswaar minder groot dan in de vorige drie jaren. Op vijf jaar tijd nam de gewaarborgde 
schuld toe met ongeveer 50%. De Vlaamse overheid verstrekte in twee domeinen meer waar -
borgen dan in 2010. Deze stijging is al enkele jaren aan de gang in deze domeinen:
•	Huisvesting
 Volgens tabel 5.3 van het rapport Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer heeft de Vlaamse over -
heid 522 miljoen euro36 meer waarborgen verstrekt in 2011 om de doelstellingen37 uit het 
Vlaams regeerakkoord 2009-2014 te kunnen uitvoeren. Het Vlaams Gewest kent ook sinds 
2007 een extra waarborg toe om de kosten van het vreemd vermogen van de erkende kre -
dietmaatschappijen te beperken.
36 In 2010 bedroeg de stijging 778 miljoen euro.
37 Tegen 2020 43.000 extra sociale huurwoningen, 21.000 extra sociale koopwoningen en 1.000 extra sociale kavels. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   65
•	Welzijn
 Volgens tabel 5.4 van het rapport Kas-, Schuld-, en waarborgbeheer kreeg de welzijnssec -
tor meer dan 15838 miljoen euro extra waarborgen, vooral als gevolg van een wijziging in 
strategie voor investeringssteun. De Vlaamse overheid kent geen eenmalige investerings -
steun meer toe, maar vult de steun aan met een waarborg van 90% van de externe finan -
ciering.
6.4.2	 Ontvangen 	waarborgpremies
De onderstaande tabel biedt een overzicht van de bijdragen die de Vlaamse overheid ontving 
voor de toekenning van de gewestwaarborg. Ook de waarborgverstrekkende entiteiten ont -
vangen bijdragen, die ze aanrekenen op hun eigen begroting. Zo boekte de nv Gigarant in 2011 
4.275.116 euro waarborgpremies als opbrengst.
 (In euro)
2007 92433802  4.784.000  4.026.868,89
2008 9CB0C3802  4.800.000  5.385.413,25
Bron: Rekening van de ontvangsten 2007-2011 Vlaamse Overheid
De ontvangsten overtroffen de ramingen dus met 9,1 miljoen euro.
6.4.3	 Uit-	 en	terugwinningen 	van	waarborgen
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de uitwinningen en terugwinningen sinds 2007 
per instelling, met telkens het jaarsaldo. 3939
Instelling 2007 2008 2009 2010 2011
Uit39TerugUitTerug UitTerug UitTerug UitTerug
Soc Huisvesting 20713779162499070000
Agion 19210012121919 66
FIVA 115000200000
VLIF 1.127392.329122.388 01.310 261.1461.184
Waarborgbeheer 4.0543.3576.8934.1707.5683.90228.1096.11120.24410.424
Microfinanciering 0000000,3000
Gem. Holding 00000000225.000 0
TOTAAL 5.5223.5549.3014.34410.0194.00429.508,3 6.156246.39611.614
Bron: Tabel 5.2 rapport 2011 Kas-,Schuld- en Waarborgbeheer 
Na een scherpe stijging in 2010, daalden de uitwinningen in 2011 bij de nv Waarborgbeheer. 
De terugwinningen stegen en het uitwinningspercentage daalde (van 5,49% tot 3,47%). Vanaf 
2010 volstonden de ontvangen waarborgpremies en de terugwinningen voor de nv Waarborg -
beheer niet meer om de uitwinningen te financieren. Na een verliesfinanciering van 8.294.000 
euro in 2010, ontving de nv in 2011 daarvoor 21.552.000 euro. Voor 2012 is in een krediet voor -
zien van 23.552.000 euro. 
38 In 2010 bedroeg de stijging 158 miljoen euro.
39 Uitwinningen zijn betalingen die betrokken instelling moet betalen als een beroep wordt gedaan op de waarborg; 
terugwinningen zijn ontvangsten voor de instellingen van de Vlaamse overheid als zij de uitgewonnen bedragen kun -
nen verhalen op de gewaarborgde. 66
HoofdstukHet totaalbedrag van de uitwinningen steeg in 2011 sterk door de uitwinning van de gewest -
waarborg bij de Gemeentelijke Holding (225 miljoen euro). Deze uitwinning wordt behan -
deld in hoofdstuk 9.
6.5	 Beleggingen
In 2011 realiseerde de Vlaamse overheid met een aantal beleggingen een opbrengst van 
793.925,63 euro. Het grootste gedeelte van deze opbrengst is afkomstig van beleggingen bij de 
Gemeentelijke Holding. De Vlaamse overheid heeft de belegging van 39.981.678 euro, die zij 
op 30 november 2011 aanging, naar aanleiding van de vrijwillige vereffening van de Gemeen -
telijke Holding opgegeven en als uitzonderlijke kosten geboekt.
6.6	 Interne 	audit
schuldbeheer van de Vlaamse Gemeenschap te organiseren en te reglementeren40. Vanaf 1 
juli 2005 heeft de Vlaamse Regering daarvoor een inspecteur van financiën aangesteld. Deze 
interne auditor moet jaarlijks binnen de drie maanden na het einde van het begrotingsjaar 
heeft uitgevoerd. Over 2011 werd tot op de afsluitingsdatum van dit boek nog geen verslag 
opgemaakt.
40 Artikel 16 van het decreet van 7 mei 2004 houdende bepalingen inzake kas-,schuld- en waarborgbeheer van de 
Vlaamse Gemeenschap. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   67
HoofdstukVlaams waarborgbeheer
7 68
7.1	 Inleiding
Het waarborgbeheer in de Vlaamse Gemeenschap wordt gekenmerkt door het potentieel 
groot budgettair belang en het alsmaar toenemende bedrag aan waarborgverleningen. In het 
Vlaams Parlement rezen al tal van vragen over de waarborgverleningen. Ook Europa en de 
ratingbureaus hechten veel belang aan overheidswaarborgen. 
België heeft de afgelopen jaren tal van waarborgen verleend, vooral in het kader van de fi -
nanciële crisis. De verhouding overheidswaarborgen ten opzichte van het bruto binnenlands 
product bedroeg volgens EUROSTAT in 2010 21,4% voor België. Dat is hoog in vergelijking met 
andere EU-landen en maakt de Belgische overheidsfinanciën kwetsbaarder in de eurozone. 
Een significante stijging van de bovengenoemde ratio of de uitwinning van hoge overheids -
waarborgen zou voor de Belgische overheid kunnen leiden tot een ratingverlaging door de 
ratingagentschappen, die uitmondt in een waardedaling voor Belgisch staatspapier en een 
hogere rente op Belgische overheidsobligaties, waardoor een groter overheidstekort en een 
grotere overheidsschuld kunnen ontstaan. 
Ook in de Vlaamse Gemeenschap stijgen de verleende waarborgen jaarlijks. In 2011 bereikten 
ze bijna 11 miljard euro. Belangrijke componenten ervan zijn de waarborgverlening in het 
kader van de sociale huisvesting aan de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW) 
en het Vlaams Woningfonds (VWF)41 en in het kader van het Vlaams Infrastructuurfonds 
voor Persoonsgebonden Aangelegenheden (VIPA). Ook enkele economische waarborgen zijn 
belangrijk, met name die aan de nv’s Waarborgbeheer en Gigarant.
Het Rekenhof heeft in eerste instantie de rol van het departement Financiën en Begroting 
(FB) en de interne controle en risicoanalyse door de afdeling Financieel Management (FIM) 
onderzocht. Het heeft niet alle waarborgregelingen onderzocht, maar richtte zich vooral op 
het waarborgbeheer in het kader van de huidige, financieel-economische crisis. Deze crisis 
heeft geleid tot een stijging van het aantal uitwinningen, tot meer dan 28 miljoen euro in 
2010 bij de nv Waarborgbeheer42. Het Rekenhof ging ook na welke gevolgen een verdere ra -
tingverlaging voor België en Vlaanderen kan hebben voor de waarborgverleningen, meer be -
paald bij de c ross-border-lease -contracten, de nv Schoolinvest en het Vlaams Woningfonds. 
Het besteedde ook aandacht aan de risico’s bij een mogelijke daling van vastgoedprijzen en de 
maatregelen om deze risico’s te beheersen.
7.2	 Regelgevend	kader 	en	organisatie
7.2.1	 Regelgevend	kader
Het decreet van 7 mei 2004 houdende bepalingen inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer 
van de Vlaamse Gemeenschap en het Vlaams Gewest (verder afgekort tot: waarborgdecreet), 
bepaalt twee doelstellingen voor het waarborgbeheer: zuinig omgaan met het verlenen van 
waarborgen om de verplichtingen beheersbaar te houden en streven naar een optimale trans -
parantie en controleerbaarheid. Het somt daarbij een aantal principes op: voorafgaande de -
cretale machtiging, looptijdbeperking, een maximumbedrag of -percenta ge, uitwinning pas 
na uitputting van alle zekerheden bij de gewaarborgde debiteur en terugvordering, intrestbe -
perking, voorafgaande goedkeuring door de Vlaamse Regering en de betaling van een bijdra -
ge. De decreetgever verplichtte de entiteiten met gewaarborgde schulden ook de concurrentie 
41  Omdat bij het VWF verliezen ontstonden, voerde de Inspectie van Financiën in opdracht van de bevoegde minister 
in 2010 een audit uit, waarbij zij aandrong op rationalisatie.
42 Jaarverslag 2010 Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer. De uitwinning van de waarborg was het hoogste voor de Ge -
meentelijke Holding (225 miljoen euro). De problematiek van de Gemeentelijke Holding is meermaals aan bod ge -
komen in het Vlaams Parlement. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   69
te laten spelen en te streven naar optimale financiële voorwaarden. Het legde de waarborgver -
krijger echter geen informatieplicht op43.
Diverse specifieke decretale regelingen weken af van het generieke decreet44. Zo wijken de 
waarborgen aan het VIPA af van de beperking van de gewaarborgde intresten tot de OLO ren -
tevoet. Ook geldt soms een afwijkende berekening of zelfs opheffing45 van de waarborgpre -
mie. Sommige regelingen stellen het waarborgdecreet volledig buiten werking46, soms zonder 
uitdrukkelijke verantwoording. 
Ten slotte zijn er de individuele waarborgcontracten die met toepassing van de regelgeving 
worden gesloten en die de decretale verplichtingen moeten integreren. Het departement FB 
heeft een standaardleningovereenkomst voorgelegd met een algemene verwijzing naar het 
generieke waarborgdecreet. Een circulaire regelt de procedure voor het bekomen van een le -
ning met gewest- of gemeenschapswaarborg. Ook zijn er uitgewerkte flowcharts beschikbaar. 	
Procesrisico’s en beheersmaatregelen zijn vooralsnog niet uitgeschreven. 	
7.2.2	 Organisatie 	van	het	waarborgbeheer
In het departement Financiën en Begroting is de afdeling Financieel Management (FIM) on -
der meer belast met het waarborgbeheer. Bepaalde aspecten van het waarborgbeheer worden 
ook behandeld in de verschillende beleidsdomeinen. De afdeling FIM beheert de kas- en 
schuldpositie van de Vlaamse overheid en adviseert over complexe financieringsprojecten. 
Zij bestaat uit vijf diensten, waaronder de diensten front office  en back office  van het kas-, 
schuld- en waarborgbeheer. De front office is verantwoordelijk voor het dagelijks beheer van 
de kaspositie van de Vlaamse overheid, de lange termijnpositie van de schuld en de toeken -
ning van de waarborgen. De back office moet de frontofficetransacties tijdig en correct ad -
ministratief verwerken47, diverse rapporten opmaken (jaarlijks schuldrapport, maandelijkse 
schatkisttoestand, kerncijfers en nieuwsbrief kasbeheer), toezien op de uitvoering van de kas -
siers- en bankierscontracten en de voorwaarden van het gecentraliseerde kasbeheer, begro -
tingsramingen opstellen en de begrotingsuitvoering opvolgen op het vlak van kas-, schuld- en 
waarborgbeheer. De opsplitsing in een front office en een back office impliceert een vorm van 
functiescheiding.
De operatie beter bestuurlijk beleid heeft de rol van het departement FB inzake waarborgbe -
heer teruggedrongen en meer verantwoordelijkheid gegeven aan de verschillende beleidsdo -
meinen. Het departement beheert een aantal beleidsdomeinspecifieke waarborgen niet meer 
actief, zoals die in het kader van de sociale huisvesting en economische expansie. Het beperkt 
zich voortaan tot de bepaling van normen en standaarden inzake risicobeheer en de conso -
lidatie van de waarborgpositie48. Risicomonitoring is een taak van de inhoudelijk bevoegde 
beleidsdomeinen. 
43 In tegenstelling tot het decreet van 6 februari 2004 betreffende een waarborgregeling voor kleine, middelgrote en 
grote ondernemingen.
44 Het generiek decreet stelt overigens zelf uitdrukkelijk dat sommige bepalingen slechts gelden als in geen andere 
wettelijke, reglementaire en contractuele bepalingen voorzien is.
45 Bv. bij de waarborg voor het Fonds ter Reductie van de Globale Energiekost.
46 Bv. het decreet van 7 juli 2006 betreffende de inhaalbeweging voor schoolinfrastructuur en het gewijzigde BAM-
decreet.
47 De volledigheid en correctheid van de transacties en de opgelegde limieten controleren, bevestigingen verstu -
ren en controleren, betalings- en ontvangstopdrachten maken voor de centrale boekhoudcel, vervaldagberichten 
controleren en betalingen voorbereiden, betalingsdossiers voor de waarborgen in het kader van economische ex -
pansie en sociale huisvesting opmaken en controleren, de storting van waarborgbijdragen controleren, contracten 
sluiten en controleren.
48 Beleidsbrief Financiën en Begroting 2005- 2006, Stuk 542 (2005- 2006)- Nr. 1, van 25 oktober 2005. 70
Volgens de managementovereenkomst tussen de Vlaamse Regering en het departement Fi -
nanciën en Begroting bestaat de operationele doelstelling van het departement FB inzake 
waarborgbeheer in het adviseren over en effectief en efficiënt beheren van de verschillende 
waarborgen om de financiële lasten van derden te verlagen en sociale en economische activitei -
ten maximaal te ondersteunen, zonder de financiële stabiliteit van de Vlaamse overheid in het 
gedrang te brengen . Deze operationele doelstelling kadert in de strategische doelstelling de 
Vlaamse minister van Financiën en Begroting proactief technisch en inhoudelijk te ondersteu -
nen bij het voeren van een efficiënt, effectief en geïntegreerd kas-, schuld- en waarborgbeheer 
om de Vlaamse overheid toe te laten een duurzaam en permanent financieel beleid te voeren . 
Het departement heeft de operationele doelstelling vertaald in drie processen: langetermijn -
beleidsondersteuning voor waarborgen, beheer van gewaarborgde leningen en interne rap -
portering over waarborgen. Het zou de indicatoren, periodiciteit van de metingen en streef -
normen voor deze doelstelling bepalen in het ondernemingsplan 2012, maar begin augustus 
2012 had het Rekenhof nog geen kennis van een dergelijk goedgekeurd plan. 
Aan de adviesfunctie van het departement FB inzake waarborgbeheer wordt soms voorbij -
gegaan. In dergelijke dossiers vindt de voorbereiding op kabinetsniveau plaats en krijgt het 
departement kennis van de beslissing van de Vlaamse Regering in functie van het vereiste 
begrotingsakkoord van het Vlaams Parlement49. 
Buiten zijn beleidsdomeinoverkoepelende taken komt het departement FB ook tussen in het 
beheer van een aantal specifieke waarborgregelingen zoals (niet exhaustief)50:
•	Het departement neemt het thesauriebeheer van de nv Waarborgbeheer voor zijn reke -
ning51, terwijl de nv Waarborgbeheer onder de bevoegdheid van het beleidsdomein EWI 
ressorteert, dat eventuele controles uitvoert.
•	Het departement beheert de grote waarborgdossiers voor de sociale huisvesting van het 
VWF en de VMSW mee52.
•	Het departement treedt op in de cross border lease  van de gemeenten Hamme, Sint-Ni -
klaas, Dendermonde, alsook in de waarborgverstrekking aan de Gemeentelijke Holding.
•	Het departement komt ten slotte tussen in andere waarborgregelingen die onderworpen 
zijn aan het waarborgdecreet, zoals de waarborgen voor het IMEC en het Vlaams Interuni -
versitair Instituut voor Biotechnologie.
Specifieke waarborgregelingen worden in de verschillende beleidsdomeinen beheerd. Zo be -
heren de nv’s Gigarant en Waarborgbeheer in het beleidsdomein Economie, Wetenschap en 
Innovatie (EWI) bepaalde economische waarborgverleningen onder de koepel van de Parti -
cipatiemaatschappij Vlaanderen. In het beleidsdomein Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid 
en Onroerend Erfgoed (RWO) beheert het intern verzelfstandigd agentschap Wonen sociale-
huisvestingswaarborgen en in het beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en Gezin (WVG) 
beheert het VIPA de waarborgen.
49 Zo vond de verlenging van de Gigarantwaarborgen plaats buiten de afdeling FIM om. Overigens bestaat een af -
spraak dat de dienst Beleidsondersteuning en Regelgeving (BORG) van het departement FB  waarborgregelgeving 
waarvoor het begrotingsakkoord werd aangevraagd, aan de afdeling FIM voorlegt, maar daarvoor bestaat geen 
uitgeschreven algemene procedure.
50 Volgens de afdeling FIM.
51 FB steunt vooral op de controles door de banken. Het zoekt mee naar de meest economische oplossingen.
52 Voor bv. sociale huisvesting en Gigarant bevatten de FIM-dossiers alleen de globale waarborggegevens; de instel -
lingen hebben zelf een gedetailleerd systeem voor de onderliggende dossiers. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   71
7.3	 Risicobeheer 	inzake	waarborgen
7.3.1	 Normen
Overheidswaarborgen veronderstellen een risicobeheersingsysteem dat de kosten voor de 
overheid tot een minimum beperkt. Belangrijk is vooral dat de overheid de kans op waar -
borguitwinning vooraf moet evalueren en vervolgens regelmatig moet herevalueren. Dit risi -
comanagement moet plaatsvinden zowel op het niveau van de waarborgbegunstigde (solvabi -
liteit, continuïteit van de activiteiten en leefbaarheid van de gewaarborgde projecten), als op 
een geaggregeerd niveau van een administratie, een agentschap of het geheel van de Vlaamse 
Gemeenschap.
7.3.2	 Risico-management 	op	geaggregeerd	niveau
Niveau van de beleidsdomeinen
De Vlaamse Regering gelastte de entiteiten van de Vlaamse overheid op 30 mei 2008 tegen 
eind 2010 een gestandaardiseerd en gedocumenteerd organisatiebeheersingssysteem uit te 
bouwen, dat alle thema’s uit de leidraad interne controle van de Interne Audit van de Vlaamse 
Administratie (IAVA) afdekt en het maturiteitsniveau 3 uit het maturiteitsmodel haalt (be -
heersmaatregelen ontwikkeld, aanwezig en gecommuniceerd). IAVA heeft in 2011 validatie -
audits uitgevoerd, maar is niet bevoegd voor een aantal belangrijke waarborgentiteiten, zo -
als de Participatiemaatschappij Vlaanderen (PMV) of het Vlaams Woningfonds (VWF). Een 
inschatting door IAVA van de organisatiebeheersing van belangrijke waarborgverstrekkende 
entiteiten wees uit dat zij wat monitoring, doelstellingen, proces- en risicomanagement be -
treft, niet altijd maturiteitsniveau 3 haalden of dat zij dat niveau al wel haalden, maar nog 
risico’s op procesniveau in kaart moesten brengen. Dat geldt ook voor de waarborgverlenings -
processen. Zo stelde het IVA Wonen procesbeschrijvingen voor waarborgverlening op, maar 
bracht het de procesrisico’s niet afzonderlijk in kaart. Het VIPA legde procedurebeschrijvin -
gen over aan het Rekenhof, maar geen verduidelijkende flowcharts of een document dat de 
beheersmaatregelen expliciet aanduidt. De analyse van de financiële risico’s steunt nagenoeg 
volledig op financiële gezondheidsratio’s. Niet-financiële aspecten (zoals management- en 
personeelsverloop, sociale schulden,…) komen in de overgelegde documenten minder aan 
bod. Het is ook onduidelijk of waarborgen voor projecten waarvoor geen subsidies worden ge -
vraagd, eenzelfde (inhoudelijke en financiële) evaluatie krijgen als gesubsidieerde projecten.
De interne controle in de beleidsdomeinen is niet de verantwoordelijkheid van het departe -
ment FB. De afdeling FIM heeft de belangrijkste waarborgverlenende entiteiten naar aanlei -
ding van vragen van ratingbureaus alleen gevraagd hoe hun risicobeheersing van waarborgen 
verloopt. In het eigen beleidsdomein voerde het departement in 2010 een algemene risico -
analyse uit. Het inventariseerde daarbij ook risico’s met relevantie voor het waarborgbeheer. 
IAVA valideerde het aspect risicomanagement met maturiteitsscore 3, maar wees erop dat een 
verdere uitdieping ervan op procesniveau nog nodig was. Het departement voorziet in een 
nieuwe risicoanalyse tegen eind augustus 2012. Het heeft een aantal van de beheersmaatrege -
len en actiepunten waarin het in 2010 voorzag, inmiddels in de praktijk gebracht. Op andere 
punten zijn nog verbeteracties nodig, zoals op het vlak van de procesrisico’s. 
Niveau van de Vlaamse Overheid
Een strategisch comité objectiveert het Vlaams financieringsbeleid en ondersteunt het tech -
nisch. Het besteedt o.m. aandacht aan de globale financiële risico’s die de Vlaamse overheid 
loopt met haar waarborgverlening. Dit comité staat onder het voorzitterschap van de minister  72
van Financiën en Begroting en bestaat uit ambtenaren van het departement FB, leden van het 
kabinet FB en een aantal externe specialisten. Het vergaderde minder frequent dan initieel ge -
pland (driemaandelijks) en behandelde onder meer een risico-inschatting inzake waarborg -
verlening op het niveau van de Vlaamse overheid. Het strategisch comité onderkende globaal 
de verontrustende stijging van de verleende waarborgen in de voorbije jaren en verwacht een 
verdere stijging ervan door, onder meer, het grond- en pandenbeleid en het Masterplan 2020. 
Het plande een mededeling aan de Vlaamse Regering over het hoge globale niveau van waar -
borgen. Het beleid moet immers een afweging maken tussen het behoud van de concurren -
tiepositie en de noodzakelijke investeringen enerzijds, en het risico op een ratingverlaging en 
de bijhorende financiële kosten anderzijds. 
Ratingbureaus hechten steeds meer belang aan waarborgen en willen daarover informatie. 
Zo stelde een ratingbureau53 dat een waarborgstabilisatie of -daling essentieel was voor een 
upgrade van de kredietwaardigheid van Vlaanderen op middellange of lange termijn. In het 
kader van deze verhoogde belangstelling heeft de afdeling FIM de belangrijkste waarborg -
verlenende entiteiten om informatie gevraagd over het globale niveau van de toekomstige 
waarborgen en de risicobeheersing. Bij hun beoordeling houden de ratingbureaus onder 
meer rekening met de fiscale capaciteit, die medebepalend is voor het aanvaardbare waar -
borgniveau. De administratie en het Rekenhof kunnen de eventuele effecten van de geplande 
staatshervorming op de fiscale capaciteit op dit ogenblik nog niet inschatten wegens te veel 
onzekerheden.
De globale evolutie van het waarborgbedrag, exclusief het Masterplan 2020, wordt geraamd 
op bijna 13,4 miljard euro in 2014 en zelfs 18,9 miljard euro in 201554. Vooralsnog komt er geen 
kentering in de huidige opwaartse trend. Het gewijzigde BAM-decreet55 machtigde de Vlaam -
se Regering alle verbintenissen te waarborgen die de nv Tunnel Liefkenshoek (TLH) tegenover 
derden aanging of aangaat voor de financiering, de realisatie, het beheer en de exploitatie van 
de Scheldeoever-tolverbindingen in de Antwerpse regio. Het gewijzigde BAM-decreet stelde 
bovendien het waarborgdecreet buiten toepassing. Het Rekenhof stelde in zijn controlever -
slag bij de tweede voortgangsrapportage over het Masterplan dat de overheid het Vlaams Par -
lement daarbij voldoende moet informeren over de beoogde reikwijdte van de gewestwaar -
borg, de uitwinningsrisico’s en de robuustheid van het financieel model56. Het Rekenhof heeft 
deze aanbeveling toegelicht in zijn advies over het ontwerp van wijzigingsdecreet57 en drong 
erop aan de waarborg te beperken in voorwerp, bedrag en looptijd58. De beperking in bedrag 
en voorwerp is aangewezen gelet op de risico’s op verrekeningen en schadeclaims bij over -
heidsopdrachten. 
De nv TLH zal als concessienemer voor de realisatie van de Oosterweelverbinding immers 
een beroep doen op derden-aannemers via een overheidsopdracht59. Het ontwerp van decreet 
53 Moody’s investors service, credit opinion: Flanders, the Community of, Global Credit Resaerch, 20 dec 2011. 
54 Het verschil wordt, behalve door de jaarlijkse groei in sociale huisvestingswaarborgen, voornamelijk verklaard door 
(1) het ten volle in rekening brengen van projecten die nog moeten starten (bv. PPS Scholen van Morgen, VIPA II) 
en (2) het op kruissnelheid komen van de mogelijkheden van Gigarant. Voor het VIPA heeft de invoering van de 
alternatieve financiering ook tot een hogere waarborgpositie geleid. Terwijl subsidies in de klassieke financiering 
onmiddellijk uitbetaald werden, worden ze bij alternatieve financiering betaald over 20 jaar en vergen ze dus voor -
financiering.
55 Decreet van 13 juli 2012 tot wijziging van diverse bepalingen van het decreet van 13 december 2002 houdende de 
oprichting van de naamloze vennootschap van publiek recht Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel (BAM). 
56 Stuk 63 (2010-2011) – Nr. 8 van 4 mei 2012.
57 Stuk 1599 (2011-2012) – Nr. 2, van 29 mei 2012.
58 Het Rekenhof is daar nog verder op ingegaan tijdens de bespreking in de commissie Mobiliteit en Openbare Werken 
van 31 mei 2012. Stuk 1599 (2011-2012) – Nr. 4, van 20 juni 2012, p. 10-12.
59 Aanvankelijk was het de bedoeling de Oosterweelverbinding te realiseren via een DBFM-formule. Uit vroeger on -
derzoek van het Rekenhof is gebleken dat bij klassieke overheidsopdrachten de kostprijs van de aannemingen ge -
middeld met 10,5% toeneemt door verrekeningen. Voor bepaalde afdelingen was zelfs sprake van een stijging van 
18% (Stuk 37-F (2005-2006) – Nr. 1, p. 12-13). REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   73
werd niet aan deze aanbeveling aangepast. Wel heeft de minister van Financiën en Begroting 
beloofd e r rekening te zullen mee houden en de waarborg te zullen beperken tot de externe 
schuldfinanciering en tot de looptijd van de concessie60.
De interne auditor van de Vlaamse overheid, die behoort tot de geaccrediteerde inspecteurs 
van Financiën bij de Vlaamse overheid, heeft op het geaggregeerde niveau van het Vlaams 
waarborgbeheer enkele specifieke taken61. Hij is bevoegd voor audits over alle processen en ac -
tiviteiten van het kas-, schuld- en waarborgbeheer en, in het bijzonder, voor de evaluatie van 
het systeem van de interne controle. Hij moet jaarlijks, binnen de drie maanden na het einde 
van ieder begrotingsjaar, over zijn controles en adviezen rapporteren aan de Vlaamse minister 
van Financiën. Het recentste verslag dateert van 4 juni 2010 en het luik organisatie en interne 
controlesysteem  ging alleen over de afdeling FIM. Het drong o.m. aan op een gespecialiseerde 
IT-audit om de informatierisico’s in kaart te brengen en daarvoor beheersmaatregelen voor 
te stellen. Tot dusver vond een dergelijke audit niet plaats. Ook de samenwerking van de in -
terne auditor met de Interne Audit van de Vlaamse Administratie (IAVA) bleef tot op heden 
oningevuld.
Niveau van de waarborgverkrijgers
De risicobeheersing op het niveau van de waarborgverkrijgers is een taak voor de grote waar -
borgverleners. Het departement FB heeft daar geen duidelijk zicht op62, maar stelde wel vra -
gen aan de verschillende beleidsdomeinen63, onder meer over begunstigdenanalyse, uitwin -
ningsvoorwaarden en terugwinningsmogelijkheden. Het Rekenhof heeft daaraan aandacht 
besteed in het kader van de nv Waarborgbeheer, waar zich de meeste uitwinningen situeren 
(zie verder). 
De onderstaande alinea’s handelen over enkele specifieke risico’s.
7.3.3	 Risico 	van	een	ratingverlaging
Vlaanderen heeft momenteel een AA-rating volgens Standard and Poor’s (S&P) en Aa2 vol -
gens Moody’s. De outlook is negatief volgens beide ratingbureau’s. Externe en interne fac -
toren kunnen deze ratings negatief beïnvloeden. Enerzijds zou een eventuele daling van de 
federale kredietwaardigheid ook de Vlaamse kredietwaardigheid beïnvloeden. De federale 
rating van België hangt mede af van internationale gegevens, zoals de eurocrisis of de situatie 
van de restbank Dexia. Anderzijds heeft ook het niveau van de waarborgverlening door de 
Vlaamse Gemeenschap een invloed op de Vlaamse kredietrating64. Een ratingverlaging leidt 
volgens de inschatting van de afdeling FIM tot een opwaarts effect van 5 tot 10 basispunten 
op de intrestlast per trap65. Een ratingverlaging zou op haar beurt een impact kunnen hebben 
op enkele waarborgdossiers, zoals de waarborgverleningen aan drie gemeenten voor een cross 
border lease , aan het Vlaams Woningfonds en aan het project schoolgebouwen, meer bepaald 
de nv Scholen van Morgen. Dit soort van risico’s wordt ook wel cross default  risico’s genoemd. 
Zij kregen in het verleden weinig aandacht. 
Bij de cross border lease, goed voor ongeveer 92,74 miljoen euro tegen een wisselkoers van 
meer dan 1,39 dollar per euro66, zou de daling van de kredietwaardigheid van de Vlaamse 
60 Stuk 1599 (2011-2012) – Nr. 4, van 20 juni 2012, p. 9.
61 Artikel 16, 18, 19 en 20 van het decreet kas-, schuld-, en waarborgbeheer.
62 De afdeling FIM heeft overigens ook weinig zicht op de beleidsevaluaties.
63 In het kader van de informatieverstrekking aan ratingbureaus.
64 Volgens Moody’s kan ook een eventuele gehele of gedeeltelijke niet-terugbetaling van Vlaamse steun aan KBC in 
2013, wegen op de rating van de Vlaamse Gemeenschap.
65 Het gaat om een schatting van eind 2011, die onderhevig is aan marktfluctuaties. Zij is niet opgenomen in het 
jaarverslag kas-, schuld- en waarborgbeheer.
66 Volgens het recentste jaarverslag. De bedragen in de overzichtstabel bij het kas-, schuld- en waarborgverslag 
schommelen door de wisselkoers van de dollar. Een sterke daling van de euro tegenover de dollar doet dit bedrag 
stijgen. 74
overeid contractue el en onder bepaalde voorwaarden tot waarborguitwinning kunnen lei -
den67. De Vlaamse overheid dient dan binnen een bepaalde termijn een partner te zoeken 
die de waarborg overneemt voor een redelijke prijs68. Bij uitwinning kan ze bovendien nog 
recupereren van de gemeenten door bijvoorbeeld de toelagen uit het gemeentefonds in de tijd 
gespreid in te perken69.	De Vlaamse overheid heeft het Vlaams Parlement nog niet voldoende 
over deze risico’s geïnformeerd. 
Ook bij het schoolgebouwenproject zou een ratingverlaging onder een bepaald niveau voor de 
Vlaamse overheid financiële gevolgen hebben70:
•	Elke ratingverlaging onder het niveau AA+ (S&P) of Aa1 (Moody’s) geeft aanleiding tot een 
verhoging van de marge van de lening, te betalen door de DBFM-vennootschap, met 0,25 
% per notch  (ratingtrap)71.
•	Een dergelijke ratingverlaging doet ook een geval van vergoeding  kaderovereenkomst ont-
staan72, waarbij de Vlaamse overheid in onderling overleg tot de verlenging van een aantal 
projecttermijnen73 en een eventuele vergoeding van de kosten voor het AGIOn kan worden 
verplicht en waarbij zij een beperkte vergoeding voor de margeverhoging moet betalen74.
•	Ten slotte moet de Vlaamse overheid bij een ratingverlaging onder A- (S&P) of A3 (Moody’s) 
een Qualifying Standby Letter of Credit  voorleggen, dat is een onherroepelijke bankgaran -
tie vanwege een financiële instelling die voldoet aan de vereisten van het Shareholder Sup -
port Agreement .
De impact concretiseert zich pas vanaf de definitieve oplevering van de schoolgebouwen, dus 
vanaf medio 2014. Als de rating zich tegen dan herstelt, is er geen effect. Als ze ongewijzigd 
blijft zullen de effecten van het vergoedingsgeval  zich voordoen. De nv Scholen van Morgen 
heeft berekend dat de huidige rating in 2014, 2015, 2016 en 2017 bijkomende financiële lasten 
van respectievelijk bijna 29.000 euro, 500.000 euro, 2,7 miljoen euro en bijna 3,3 miljoen euro 
zullen meebrengen. Vanaf 2018 tot 2047 zouden deze lasten maximaal 450.000 euro per jaar 
bedragen. Deze bedragen kunnen uiteraard oplopen bij verdere ratingverlagingen van Vlaan -
deren. De Vlaamse overheid kan de gevolgen van een ratingverlaging niet recupereren langs 
de beschikbaarheidvergoeding. Er is ook een vergoeding verschuldigd als het minimumaan -
tal gewaarborgde projecten (126 projecten) niet wordt gehaald75. De decreetgever heeft deze 
waarborgverlening ook onttrokken aan het kas-, schuld- en waarborgdecreet, waardoor de 
DBFM-vennootschap bijvoorbeeld geen waarborgpremie moet betalen76.	
Ten slotte heeft een stijging van de rentelasten door een ratingverlaging gevolgen voor de 
waarborgverlening aan het Vlaams Woningfonds, waarvan de Vlaamse Overheid 50 % van de 
67 De administratie deelde mee dat er bij de huidige rating nog geen gevolgen zijn.
68 De ratingverlaging zou het onderliggende gewaarborgde risico niet wijzigen.
69 Een onmiddellijke volledige recuperatie zou bij de betrokken gemeenten tot ernstige budgettaire moeilijkheden 
kunnen leiden. 
70 De artikelen 37 en 38 van het decreet van 7 juli 2006 betreffende de inhaalbeweging voor schoolinfrastructuur 
machtigden de Vlaamse Regering de leningen van de DBFM-vennootschap (Design, Build, Finance, Maintain) voor 
het scholenbouwprogramma te waarborgen, alsook de overige financiële verplichtingen van de inrichtende mach -
ten die voortvloeien uit de individuele DBFM-contracten die niet gedekt worden door een DBFM-, een REG- of een 
pilootprojecttoelage.
71 Artikel 6.1 (b) van de Guaranteed Facility Agreement. Het contract voorziet volgens een letterlijke interpretatie in 
een penalisatie per ratingbureau. Of dat echt de bedoeling is van dit artikel, is niet duidelijk .
72 Artikel 67.2 (d) van de kaderovereenkomst.
73 Met name de termijnen van de artikelen 8 (duur DBFM-programma), 18.1 (procedure voor uitnodiging tot deel -
name) en 21 (tegemoetkoming in de werkingskosten) en beperkt tot zes maanden .
74 25 basispunten per notch onder het Guaranteed Facility Agreement  (zie supra) en 3 basispunten per notch onder de 
Hedging Debt  gedefinieerd in de Common Terms Agreement .
75 Beperkt tot een vast jaarlijks maximumbedrag, betaalbaar gedurende 30 jaar en afhankelijk van het aantal gesloten 
individuele DBFM-contracten in juni 2016. De vergoeding daalt van 2.016.000 euro bij de sluiting van één indivi -
dueel DBFM-contract, tot 16.000 euro bij sluiting van 126 contracten. Vanaf 127 contracten is geen vergoeding 
verschuldigd.
76 De verantwoording bij het betrokken decreetartikel is niet expliciet over de beweegredenen hiervoor. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   75
rentelasten draagt. Bovendien kan een ratingverlaging de kosten voor nog aan te gane project -
leningen of afgesloten projectleningen met herfinancieringsgarantie doen toenemen. Volgens 
de administratie gaat het om Lijninvest Brabo 1, VIPA, VMSW, Callemansputte en Sport.
7.3.4	 Risico 	op	uitwinning	 door	de	economische 	crisis
De nv Waarborgbeheer, een gespecialiseerde dochtervennootschap van de PMV die moet be -
middelen bij waarborgverlening en de waarborgen moet beheren en optimaliseren, kampt 
met een groot en alsmaar stijgend bedrag aan uitwinningen door de economische crisis, die 
een stijgend aantal faillissementen meebracht en het volume van onder waarborg gebrachte 
verbintenissen deed stijgen77. Volgens een interne analyse van de administratie vindt de uit -
winning gemiddeld 3 tot 4 jaar na de waarborgtoekenning plaats. Het uitwinningshoogtepunt 
ingevolge de crisis is zodoende waarschijnlijk nog niet bereikt. In 2011 daalde het aantal uit -
winningen weliswaar. Tegenover het uitwinningsrisico staat uiteraard het zogenaamde hef -
boomeffect van de waarborgverlening: de verhouding tussen het gewaarborgde bedrag en de 
investeringen die het faciliteerde, bedraagt gemiddeld 2,25. Een waarborg van 100.000 euro 
leidt dus gemiddeld tot een investering van 225.000 euro. De onderstaande tabel overziet de 
uitwinningen en terugwinningen sinds 2009.
  2009 2010 2011
Uitwinningen  6.907 26.980 19.876
Terugwinningen 1.037 4.205 8.125
Verhouding 15,01% 15,59% 40,88%
De verhouding tussen het uitwinningsbedrag en het terugwinningsbedrag is laag door het 
vertragingseffect tussen uitwinningen en terugwinningen. De verhouding steeg in 2011 sterk, 
tot bijna 41%78.
Op 20 juli 2012 deelde de Vlaamse Regering mee dat ze bij een economische crisis snel en 
doeltreffend actie wenst te kunnen ondernemen om een positieve stimulans te kunnen gege -
ven aan de kredietverlening voor ondernemingen79. Deze financieringen zijn echter risicovol.
Een aantal waarborgregelingen zijn anderzijds minder aangewend dan aanvankelijk geraamd, 
wat een matigende invloed had op het aantal uitwinningen, bv. de borgverlening aan kmo’s 
die hinder ondervinden van openbare werken80 of de waarborgverlening voor kmo’s met be -
trekking tot leasingmaatschappijen81. De onderstaande tabel geeft de resultaten  weer door 
de aanpassing van respectievelijk het derde en vierde waarborgbesluit (reële nettoverliezen 
of –winsten). 
77 Een andere waarborgverstrekker in de economische sfeer, de nv Gigarant heeft nog geen aanleiding gegeven tot 
de uitwinning van waarborgen. 
78 De onderstaande tabel betreft alleen de nieuwe waarborgregeling (van 2004), niet de oude (van 1993), zodat de 
cijfers lager liggen dan die in de jaarverslagen kas-, schuld- en waarborgbeheer 2009, 2010 en 2011.
79 Met de aanpassing van de waarborgregeling wil zij een wettelijk kader creëren om snel te voorzien in bijkomende 
vormen van overbruggingsfinanciering, voornamelijk financieringen voor wedersamenstelling van het bedrijfska -
pitaal voor leveranciersschulden van maximaal twaalf maanden oud en de mogelijkheid om de bestaande waar -
borg van het Vlaams Gewest te verlengen.
80 Besluit van de Vlaamse Regering van 27 mei 2005 betreffende bepaalde procedurele aspecten van de waarborgre -
geling voor kleine, middelgrote en grote ondernemingen die hinder ondervinden als gevolg van openbare werken.
81 Besluit van de Vlaamse Regering van 27 maart 2009 betreffende bepaalde procedurele aspecten van de waarborg -
regeling voor kleine, middelgrote en grote ondernemingen met betrekking tot de leasingmaatschappijen. 76
(In euro)
Resultaat  
in 2009Resultaat   
in 2010Resultaat   
in 2011
Derde waarborgbesluit
   Geïnde premies 0,00 0,00 0,00
   Uitwinningen 1.835,03 0,00 16.180,55
   Recuperaties 0,00 0,00 0,00
   Nettoverlies 1.835,03 0,00 16.180,55
Vierde waarborgbesluit
   Geïnde premies 8.000,00 33.125,19 10.460,64
   Uitwinningen  0,00 0,00 0,00
   Nettowinst 8.000,00 33.125,19 10.460,64
Globaal genomen waren de verliezen lager of de winsten hoger dan geraamd82 doordat ook 
de productie lager was dan geraamd. Zo namen de KMO’s bij openbare werken minder ge -
waarborgde leningen op dan geraamd. De waarborgregeling voor leasing had minder succes 
doordat het geleasede goed zelf onderpand is, wat de nood aan bijkomende waarborgen ver -
mindert, en door een aantal uitsluitingsgronden in deze waarborgregeling.
Ook de nv Waarborgbeheer heeft een aantal maatregelen voorgesteld om het hoge aantal 
uitwinningen tegen te gaan83,	zoals	meer kredietdifferentiatie op grond van een analyse per 
bank en per sector84. Daarbij zou de overheid risicovolle banken of sectoren van de waarborg-
regeling uitsluiten, minder budget toekennen, hogere premies opleggen of een aangepast 
waarborgpercentage toekennen. De Vlaamse Regering heeft op 20 juli 2012 alvast beslist in 
een juridisch kader te zullen voorzien dat de mogelijkheid inhoudt te differentiëren op grond 
van een verschillend waarborg- of premiepercentage per specifieke doelgroep. Om flexibili -
teitsredenen zal de minister bij elke oproep de specifieke doelgroepen en de eventuele waar -
borg- en premiedifferentiatie kunnen bepalen. De Vlaamse Regering heeft het financieel ef -
fect van dit differentiatiebeleid geraamd op 3,5 tot 4 miljoen euro. Dit effect zou de kosten 
neutraliseren van de aanpassing aan de waarborgregeling waarmee de Vlaamse Regering in 
het tweede luik van haar beslissing van 20 juli 2012 heeft voorzien in een aantal bijkomende 
vormen van overbruggingsfinanciering. Het verlies bij de inwerkingtreding van deze regeling 
zou immers  ongeveer 3,9 miljoen euro bedragen. De Vlaamse Regering keurde het ontwerp 
van besluit waarnaar haar beslissing van 20 juli 2012 verwijst, op 5 oktober 2012 goed. 
In 2010 en 2011 volstonden de opgebouwde begrotingsreserves, waarborgpremies en terugwin -
ningen niet meer om de uitwinningen te dekken en was er dus sprake van verliesfinanciering 
ten laste van de begroting85. Voorlopig blijft het aantal uitwinningen 2012 onder de begro -
tingsramingen, maar volgens de nv Waarborgbeheer blijft een buffer nodig, onder meer we -
gens de problemen bij de binnenscheepvaart. Veel afroepingen vinden pas plaats in het derde 
of vierde jaar na krediettoekenning. De hoge waarborgproductie in de periode 2009-2011 kan 
dan ook de komende jaren nog een stijging van uitwinningsbedragen meebrengen. De hui -
82 Zie de nota VR 2008 1212 DOC. 1548 bij de Beslissing van de Vlaamse Regering van 12 december 2008 tot principi -
ele goedkeuring van drie voorontwerpen van besluit met betrekking tot de waarborgregeling voor KMO’s, met het 
oog op adviesvraag aan de SERV.
83 Het departement EWI is weliswaar inhoudelijk bevoegd voor de beleidsvoorbereiding en het departement FB voor 
de adviesverlening,  terwijl de nv Waarborgbeheer belast is met beleidsuitvoering, maar in de praktijk is de nv ook 
betrokken bij de beleidsvoorbereiding en is de taakverdeling niet altijd duidelijk.
84 Een andere denkpiste maakte de interne rating van de banken bepalend voor de premiebetaling, maar deze maat -
regel bleek niet werkbaar te zijn door de diversiteit in bancaire inschattingssystemen en de vele, ook subjectieve, 
elementen daarbij. Wel vindt bankmonitoring plaats en wordt overlegd met banken met hoge verliescijfers. Hieruit 
bleek dat sommige banken weinig zicht hebben op deze verliescijfers.
85 Conform artikel 6, §2, van het kas-, schuld- en waarborgdecreet is de waarborg slechts verleenbaar als bij voorzich -
tige ramingen geen volledige uitwinning te verwachten valt of als in een overeenstemmende begrotingsreserve 
wordt voorzien. De waarborgpremies van de begunstigden maken deel uit van deze reserve. In de praktijk storten 
de begunstigden de premie aan de nv Waarborgbeheer en wordt eventuele verliesfinanciering aangerekend op de 
begroting van het departement EWI . REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   77
dige kredietstand op de basisallocatie voor de verliesfinanciering van de waarborgregelingen 
bedraag1 23,92 miljoen euro. De uitwinningen bedroegen in 2010 en 2011 respectievelijk 28,11 
miljoen euro en 20,24 miljoen euro.
Door de stijgende waarborgproductie en de beperkte personeelsbezetting86 kan de nv het 
huidige controleniveau niet aanhouden. De nv Waarborgbeheer keurde een heroriëntatie 
goed van de audit, waarbij de focus wordt verlegd van de controle op de hoofdsom van de 
tegemoetkoming in het verlies, naar de controle op recuperaties a posteriori. Enerzijds zal ze 
de steekproefsgewijze controle op de automatische toekenning 	van kleine waarborgen (lager 
dan 750.000 euro) niet kunnen handhaven87. Anderzijds zal zij het niveau van bijkomende 
controles op de grote waarborgaanvragen 	(750.000 euro tot 1.500.000 euro, cumulatief) even -
min kunnen aanhouden88. In het overgangsjaar 2012 zal de nv trachten de stock afgeroepen 
dossiers nog te controleren. Vanaf 2013 zal zij een nieuw systeem gebruiken, met een lagere 
controle-intensiteit89 en de – nu al bestaande – mogelijkheid dossiers naar aanleiding van 
controle te weigeren als aan bepaalde voorschriften niet is voldaan90. Een bank mag overigens 
geen dossiers afsluiten zonder toestemming van nv Waarborgbeheer en moet regelmatig rap -
porteren91.  
7.3.5	 Risico’s 	bij	daling	van	vastgoedprijzen
Het Rekenhof ging na of het beleidsdomein RWO anticipeert op een eventuele daling van de 
vastgoedprijzen. Het onderzocht vanuit dit perspectief de gewestwaarborg voor de erkende 
kredietmaatschappijen op de hypothecaire leningen die ze aan particulieren verstrekten en 
de gewestwaarborg voor de erkende kredietmaatschappijen en voor de VMSW op de funding  
van het hypothecair krediet dat zij aan particulieren verleenden. Andere gewestwaarborgen 
in de sector RWO, zoals die aan het VWF92 en de andere gewestwaarborgen ten voordele van 
de VMSW, onderzocht het niet. 
De administratie deelde mee dat de sector van de erkende kredietmaatschappijen, het agent -
schap Inspectie RWO, het agentschap Wonen Vlaanderen en het departement Financiën en 
Begroting in de afgelopen jaren samen een evenwicht hebben gezocht tussen het maatschap -
pelijk ondersteunend karakter van de waarborgverstrekking en de financiële risico’s die het 
Vlaams Gewest daarbij neemt. 
Een aantal beschermende maatregelen is al in de huidige regelgeving vervat. Het optimalisa -
tiebesluit voor erkende kredietmaatschappijen, dat nog beleidsoverleg vraagt, voorziet in een 
aantal aanvullende maatregelen: 
86 De uitbreiding ervan is volgens de nv Waarborgbeheer niet mogelijk door de gelimiteerde beheersvergoeding, die 
slechts beperkt varieert met de werklast.
87 De bank draagt in deze gevallen 25% van het risico en voert de analyse uit. De nv Waarborgbeheer controleert 10% 
steekproefsgewijze.
88 Het informaticasysteem voorziet in controles op deze cumulatie, ook als er verschillende banken betrokken zijn 
bij waarborgverlening; in het verleden vonden daarop ook al revisorale controles plaats. Voor dit type van dossiers 
voert de nv Waarborgbeheer momenteel drie types audit uit: preventieve audits op de eerste vijf dossiers van de 
waarborghouder; voor-afroep-audits op  10% van de dossiers per waarborghouder en na-afroep-audits op alle dos -
siers.
89 De 10% audits vóór afroep wordt teruggebracht tot twaalf dossiers voor grote waarborghouders en zes dossiers 
voor kleine waarborghouders, voorlopig at random te selecteren.
90 Zelfs na afroep van de waarborg door de bank. Bijvoorbeeld als de afroep niet tijdig plaatsvindt of als het gewaar -
borgd krediet wordt gebruikt voor de terugbetaling van een bestaande schuld.
91 Dit gebeurt op vrij correcte wijze. Soms stort de bank recuperaties te laat terug (tot zes maanden na ontvangst, in 
plaats van 3 maanden).
92 Het Rekenhof richtte zijn aandacht niet op het VWF wegens de lopende herstructurering ervan. Omdat bij het VWF 
financiële verliezen ontstonden, voerde de Inspectie van Financiën in opdracht van de bevoegde minister in 2010 
een audit uit, waarbij zij aandrong op rationalisatie. De intentie leeft ook tegen 2013 de VMSW en het VWF onder 
één dak te brengen. 78
•	Sociale leningen worden niet voor alle woningen verstrekt. Zij zijn een steunmaatregel 
voor alleenstaanden en gezinnen bij de verwerving van hun enige woning. Daarenboven 
kan een koppel zonder kinderen maar een sociale lening krijgen voor de aankoop van een 
bescheiden woning93. Een algemene prijsdaling zou uiteraard ook de bescheiden wonin -
gen treffen, maar de prijsdalingen zullen volgens de administratie in dit marktsegment, 
dat een hoge vraag kent, minder manifest zijn dan in het duurdere segment. 
•	Een inschrijving van een hypotheek in de eerste rang op de woning waarop de lening be -
trekking heeft, moet de aflossing van de lening waarborgen en de uitwinning van de ge -
westwaarborg tegengaan. Bij een algemene prijsdaling zal die hypotheek in een aantal 
gevallen weliswaar niet volstaan94. 
•	De termijn van de gewestwaarborg beperkt zich tot de eerste tien jaar van de lening, zodat 
alleen sinds 2002 verstrekte, gewaarborgde leningen een risico vormen. Het gewest waar -
borgt overigens maar het gedeelte van de lening dat 80% van de verkoopwaarde overtreft. 
Het optimalisatiebesluit voorziet er bovendien in dat een onafhankelijke deskundige de 
verkoopwaarde van de woning moet ramen, vóór en eventueel na de uitvoering van de 
geplande werkzaamheden95. Dat zal overschatting voorkomen en verhinderen dat het le -
ningbedrag hoger ligt dan de geschatte verkoopwaarde, zodat het risico op uitwinning van 
de gewestwaarborg verder verkleint. Omdat het om sociale leningen gaat, waarbij de eerste 
doelstelling erin bestaat het recht op wonen te garanderen, kan wel nog altijd de volledige 
verkoopwaarde of verkoopprijs (als die lager ligt) van de woning worden beleend. 
•	De gratis verzekering gewaarborgd wonen  beperkt het risico dat sociale leners de mensua -
liteiten van hun woning niet meer betalen en de gewestwaarborg moet worden uitgewon -
nen. 
•	Het optimalisatiebesluit beperkt de dekking door de gewestwaarborg van vervallen en niet 
betaalde intresten tot drie jaar. Gelet op de duurtijd van een uitvoeringsprocedure, zal 
deze maatregel een erkende kredietmaatschappij ertoe aanzetten nauwgezet haar debi -
teuren op te volgen en de betalingsachterstand in te perken. 
•	In overleg met de sector is een handvest voor behoorlijk bestuur samengesteld, dat profes -
sioneel beheer met een klemtoon op een goed debiteurenbeheer en de centrale rol van de 
raad van bestuur bij de reglementaire toekenning van sociale leningen omvat.
Buiten het risico dat particulieren niet meer betalen aan de erkende kredietmaatschappij, 
bestaat ook het risico dat een erkende kredietmaatschappij niet meer betaalt aan haar kre -
dietverstrekker. Ook dat kan leiden tot uitwinning van een overheidswaarborg. Ook daarvoor 
voorziet de reglementering in beheersmaatregelen, bv. langs de reglementering van de erken -
ning van erkende kredietmaatschappijen en de reglementering voor het lenen aan particu -
lieren (met, onder meer, de verplichte provisieaanleg door de erkende kredietmaatschappij). 
Controles door het IVA Inspectie RWO wezen voor enkele jaren uit dat de kredietmaatschap -
pijen de reglementering niet altijd respecteerden. Ze voldeden niet alle aan alle wettelijk op -
gelegde kredietwaardigheidnormen, hadden niet alle een voldoende groot eigen vermogen en 
participeerden soms in andere maatschappijen, daarbij hun maatschappelijk doel verlooche -
nend. Ook vervolgonderzoeken toonden nog inbreuken aan.
Op 30 juli 2012 deelde de Vlaamse Regering mee dat ze haar erkenningsbesluit principieel 
wijzigde om een duidelijker kader te scheppen waarbinnen de erkende kredietmaatschap -
pijen kunnen en mogen functioneren. Zij acht het belangrijk de maatschappijen maximaal te 
93 Met een maximale verkoopwaarde van 218.000 euro, inclusief meerwaarden naar aanleiding van een eventuele 
renovatie, die mee beleend wordt.
94 Veel hangt af van de mate waarin de prijsdaling zich verhoudt tot de historische prijsstijgingen. Er deden zich de 
afgelopen 15 jaren uitzonderlijk hoge prijsstijgingen voor (tot 100%), terwijl de huidige evolutie schommelt rond de 
evolutie van de gezondheidsindex.
95 Nu komt het vaak voor dat personeel van de kredietgever zelf de schattingen uitvoert. Het optimalisatiebesluit 
heeft nu echter een reeks onverenigbaarheden vastgesteld. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   79
responsabiliseren, ook wat hun beheer en organisatie betreft. Daarom stelde zij een handvest 
voor behoorlijk bestuur op en wijzigde ze enkele erkenningsvoorwaarden96. Het wijzigingsbe -
sluit is voorgelegd aan de Raad van State.
Ook de VMSW is actief in de sector van het sociaal wonen. Voor de VMSW waarborgt de 
Vlaamse overheid de funding . Als verstrekker van hypothecair krediet heeft de VMSW vooral 
rechtstreeks te maken met de risico’s die samenhangen met de prijsevoluties van woningen. 
Zij staat particulieren leningen toe97 voor de aankoop van een sociale koopwoning, de renova -
tie met aankoop van een woning, de renovatie, verbetering of aanpassing van de eigen woning, 
de bouw van een eigen woning en, bijkomend, kredieten voor wie al een lening bij de VMSW 
heeft. Het agentschap heeft recent nagedacht over een mogelijke daling van de huizenprijzen. 
Het heeft daarbij een aantal essentiële aspecten geïdentificeerd:
•	De VMSW bedient een sociaal doelpubliek en richt zich op het segment van de goedko -
pere woningen. Precies in dit segment is het volgens de administratie niet aangewezen de 
quotiteit (leningsbedrag tegenover vastgoedwaarde) ernstig te beperken, aangezien dit de 
activiteit zelf grotendeels onmogelijk zou maken. Het doelpubliek beschikt nu eenmaal 
niet over grote sommen spaargeld en wendt het spaargeld waarover het wel beschikt ge -
woonlijk grotendeels tot volledig aan voor de betaling van notariskosten en registratie -
rechten.
•	Het grootste deel van de leningen betreft renovatieleningen. Een renovatieproces houdt 
vaak een afbraakfase in, waardoor de waarde bij de aanvang van het renovatieproces soms 
sterk daalt. Het risico voor de VMSW is dus het grootst als wanbetaling net na de afbraak -
werken optreedt. De VMSW kan dit risico naar eigen zeggen bijna volledig indijken door 
een zeer nauwe betrokkenheid bij de opvolging van de werken. In dit kader heeft zij een 
werkprocedure uitgewerkt voor de schatting van een onroerend goed. 
•	Preventie en opvolging van wanbetaling zijn voor de VMSW ook essentieel. De maatschap -
pij contacteert ontleners als zich problemen voordoen en overlegt met hen over de voor -
uitzichten op een oplossing en de mogelijkheden tijdelijk de maandlasten te verminderen. 
Bij tijdelijke werkloosheid of arbeidsongeschiktheid kan ook de gratis verzekering gewaar -
borgd wonen  tussenkomen. De werkwijze van de VMSW resulteerde in een bijzonder laag 
aantal wanbetalers (de achterstand bedraagt 0,13% van het totale uitstaande kapitaal).
•	Ten slotte eist de VMSW in alle gevallen dat de ontlener een brandverzekering afsluit voor 
de nieuwbouwwaarde van het beleende goed. 
7.4	 Informatieverstrekking	 aan	het	Vlaams	Parlement
7.4.1	 Informatie 	ter	voorbereiding	 van	decreetgeving
Het kas-, schuld- en waarborgdecreet bepaalt niet welke informatie de totstandkoming van 
nieuwe decreetgeving over waarborgen moet onderbouwen. Het Rekenhof stelde vast dat een 
aantal verantwoordingen ter voorbereiding van dergelijke decreetgeving, zoals die voor het 
scholenbouwproject, de cross border lease en de Gemeentelijke Holding, vrij summier was. 
Informatie over mogelijke alternatieven of risico’s bij de waarborgverlening ontbrak of was 
onvoldoende. 
96 Geen aanbrengvergoedingen, voorwaarden voor participaties in sociale huisvestingsmaatschappijen, optrekken 
van de minimumgrenzen eigen vermogen.
97 Ter uitvoering van het besluit van de Vlaamse Regering van 11 mei 1999 houdende de voorwaarden betreffende het 
toestaan van leningen aan particulieren door de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen ter uitvoering van de 
Vlaamse Wooncode, meer bepaald de artikelen 33 en 79. 80
Voor alternatieve finan ciering eist de parlementaire resolutie van 30 mei 200798 een omstan -
dige toelichting in de Commissie voor Algemeen Beleid, Financiën en Begroting over alle 
projecten die in het kader van alternatieve financiering in uitvoering zijn of zullen worden 
uitgevoerd99. In dit kader dient ook de eventuele waarborgverlening door de Vlaamse overheid 
aan bod te komen. De resolutie is echter slechts van toepassing op waarborgverleningen in het 
kader van alternatieve financiering en heeft alleen betrekking op de fase na de goedkeuring 
van een decretale basis door het Vlaams Parlement.
Het departement FB stuurt de informatieverstrekking aan het Vlaams Parlement evenmin 
aan. Het heeft op dit vlak evenmin instructies uitgevaardigd voor de andere beleidsdomeinen. 
7.4.2	 Jaarverslag	 over	het	kas-,	schuld-	en	waarborgbeheer
De Vlaamse minister van Financiën moet jaarlijks tegen 15 mei het Vlaams Parlement en de 
Vlaamse Regering een rapport100 bezorgen over het gevoerde beleid inzake kas-, schuld- en 
waarborgbeheer101. De minister heeft deze datum de voorbije jaren niet gehaald, hoewel hij het 
jaarverslag 2011 nog slechts met een kleine vertraging indiende. Het jaarverslag 2011 bevatte 
een overzicht van de verleende waarborgen102. De verschillende beleidsdomeinen leverden 
daarvoor de gegevens. Soms moet de afdeling FIM de goedgekeurde jaarrekeningen afwach -
ten. De gegevens moeten geauditeerd zijn103, maar zijn dat niet altijd, zonder dat dit vermeld 
wordt. De afdeling FIM beschikt over het informaticasysteem Finance Active, dat ook gewaar -
borgde leningen bevat. Dit systeem bevat niet alle gegevens. Zo ontbreken detailleningen die 
derden waarborgen. Deze gegevens zijn opgeslagen in andere beleidsdomeinen, bv. bij het 
VIPA, het AGIOn, het Financieringsinstrument voor de Vlaamse Visserij en Aquacultuursec -
tor, het Vlaams Landbouwinvesteringsfonds of de Participatiemaatschappij Vlaanderen.
Reeds goedgekeurde waarborgregelingen waarvan de uitvoering nog moet starten, zijn nog 
niet vermeld in het overzicht, aangezien op dat ogenblik nog geen gewaarborgde leningen zijn 
opgenomen, zoals de gewestwaarborg voor de nv Vlaamse Havens104. 
De overzichtstabel in het verslag 2011 bevatte ook enkele fouten:
•	Het vermelde waarborgbedrag voor het project Brabo 1 	is het cijfer voor een 100% dekking 
van de onderliggende langetermijnfinanciering, terwijl de dekking maar 70% mag bedra -
gen105. Het correcte waarborgbedrag voor 2010 is dan ook 33,05 miljoen euro.
•	Voor het UZ Gent is niet met alle gewaarborgde leningen rekening gehouden. Het werke -
lijk gewaarborgde bedrag bedroeg 86,41 miljoen euro in 2011 .	Een gewaarborgde lening van 
het UZ Gent staat verkeerdelijk vermeld onder de rubriek Universiteiten (sociale sector), 
die dus moet worden verlaagd.
98 Betreffende de informatieverstrekking over en de controle op de alternatieve financieringen.
99 De resolutie vraagt onder meer te rapporteren over: de globale investeringskost van het (deel)project, uitgesplitst 
naar bouwkost, financieringskost en andere diverse kosten; het budget dat Vlaanderen per (deel)project jaarlijks 
vastlegt in haar begroting en haar meerjarenbegroting en, later, wat daarvan jaarlijks uiteindelijk is betaald; en een 
omschrijving van de financieringsmethodiek.
100 Ook jaarverslagen van sommige entiteiten verwijzen naar specifieke waarborgverleningen, waarop hier niet nader 
wordt ingegaan.
101 Artikel 21 van het decreet van 7 mei 2004 houdende bepalingen inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer.
102  Zie punt 6.4.1.
103 In het verleden werden al fouten vastgesteld, die in het daaropvolgende jaarverslag dienden te worden gecorri -
geerd.
104  Decreet van 8 mei 2009 houdende machtiging tot oprichting van het privaatrechtelijk vormgegeven extern ver -
zelfstandigd agentschap nv Vlaamse Havens en houdende wijziging van het decreet van 2 maart 1999 houdende 
het beleid en het beheer van de zeehavens. In het kader van deze waarborgregeling werd op 14 september 2011 
met twee banken een leningovereenkomst gesloten. Op 31 december 2011 waren er, conform het financieel plan, 
door Deurganckdok nv nog geen bedragen van leningen opgenomen. Daarom stond deze regeling ook niet in de 
overzichtstabel.
105 Besluit van de Vlaamse Regering van 18 december 2009, artikel 3 en 4. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   81
•	De gewaarborgde schuld voor de VMSW bedroeg eind 2011 2.718,02 miljoen euro, d.i. on -
geveer 111 miljoen euro meer dan vermeld in het jaarverslag. Bij het departement FB bleek 
het informaticasysteem niet alle leningen over VMSW te bevatten106. Ook waren er tegen -
strijdigheden tussen cijfers van de VMSW en de afdeling FIM107. 
Het jaarverslag 2011 bevat ook een tabel met de uitwinningen en terugwinningen van de waar -
borgen108. Over deze uitwinningen en terugwinningen rapporteren de waarborgverstrekkende 
instanties in principe eenmaal per jaar aan het departement FB. Op de nv Waarborgbeheer 
heeft het departement FB een meer rechtstreeks zicht. De grootste uitwinnings- en terugwin -
ningsbedragen situeren zich bij de Gemeentelijke Holding en de nv Waarborgbeheer. 	
Voor de sociale huisvesting geeft het jaarverslag 2011 een verdere opsplitsing van de verleende 
waarborgen:
2009 2010 2011
Sociale Huisvesting
   Van EKM aan particulieren109 729,51 746,40 732,90
   Funding van EKM110 320,96 502,26 604,92
   Occhiolino111 3,01 1,94 1,03
VMSW 1.941,49 2.265,08 2.607,03
VWF 1.930,28 2.187,63 2.280,37
Totaal 4.925,25 5.703,32 6.226,25
109109,110110,111111
De informatie over deze waarborgen is verspreid over twee beleidsdomeinen: Wonen en Fi -
nanciën en Begroting. Het IVA Wonen heeft geen duidelijk zicht op alle gegevens en is daar -
voor gedeeltelijk afhankelijk van het departement FB:
•	De overzichtstabel geeft het uitstaande bedrag van de hypothecaire leningen aan particu -
lieren weer die Belfius meedeelt, maar het IVA Wonen, dat de waarborg moet verstrekken, 
weet niet hoeveel van dat uitstaand bedrag precies onder de waarborg valt112. Het gaat nl. 
om maximumbedragen, die bovendien niet geauditeerd zijn.
•	Op de Occhiolino-waarborg heeft het IVA Wonen evenmin een zicht. Het kan deze cijfers 
dus niet bevestigen.
•	Alleen het departement FB kende het uitstaande EKM-fundingbedrag. Het IVA Wonen 
kent alleen het totaal  opgenomen en gewaarborgde bedrag .
106  Overigens werd ook in een ander geval vastgesteld dat een in de overzichtstabel vermelde waarborgregeling niet 
was opgenomen in Finance Active.
107 Het verschil wordt voornamelijk verklaard door een tweetal leningen, waarvan de overeenkomst dateert van 29 en 
30 november 2011, en de eigenlijke opname van de lening van 5 december 2011. De eigenlijke goedkeuring door 
de bevoegde minister dateert van 12 maart 2012. Artikel 1 van het betrokken ministerieel besluit voorziet erin dat 
de gewestwaarborg vanaf de dag van opname van het ontleend kapitaal wordt verleend voor de betaling van de 
intresten en de aflossing van de financieringsleningen die de VMSW heeft aangegaan. Ondanks de ondertekening 
in 2012, loopt de gewestwaarborg dus al vanaf 5 december 2011, en had de tabel daar rekening mee moeten hou -
den. Overigens vermeldt ook het jaarverslag 2011 van het VMSW zelf een verkeerd cijfer aan uitstaande schuld, 
namelijk 2.418 miljoen euro. In de rubriek Financieel Beheer VMSW  staat onder uitstaande schuld een grafiek met 
alleen de leningen die onder het nieuwe financieringssysteem vallen. 
108 Zie punt 6.4.1.
109  Hypothecaire leningen die de erkende kredietmaatschappijen verstrekken.
110 Kapitaal opgenomen door erkende kredietmaatschappijen.
111 Een waarborg voor kapitaal die ooit verstrekt is aan de erkende kredietmaatschappij Occholino.
112 De gewestwaarborg slaat maar op het gedeelte van de lening dat 80% van de verkoopwaarde van de woning over -
treft. 82
7.4.3	 Andere 	rapporteringen
Ook instanties als de Nationale Bank van België (NBB), het INR, ratingbureaus en de interne 
auditor vragen informatie op in het kader van het kas-, schuld- en waarborgdecreet. Zo heeft 
het INR in opdracht van Eurostat om een overzicht van alle openstaande leningen en waar -
borgen gevraagd. Eurostat registreert de waarborgen ook op grond van een vragenlijst die de 
lidstaten tweemaal per jaar moeten invullen in het kader van de procedure bij buitensporige 
tekorten113. In maart en augustus 2012 heeft de Vlaamse overheid aan het INR en aan Eurostat 
de gevraagde gegevens bezorgd. 
Voor waarborgverleningen in het kader van alternatieve financiering bestaat, zoals vermeld, 
een apart systeem van informatieverstrekking114 aan de Commissie voor Algemeen Beleid, Fi -
nanciën en Begroting, waarin ook eventuele waarborgverleningen door de Vlaamse overheid 
ter sprake moeten komen. 
7.5	 Conclusies
Een heterogene, niet altijd transparante regelgeving kenmerkt de waarborgsector. Afwijkingen 
van het decreet kas-, schuld- en waarborgbeheer komen regelmatig voor. Overigens ontbreekt 
in dat decreet een regeling aangaande de informatieplicht van de waarborgbegunstigde. Het 
decreet beter bestuurlijk beleid heeft het beheer van de waarborgdossiers in eerste instantie 
aan de beleidsdomeinen zelf toegewezen en de functie van het departement FB beperkt tot, 
onder meer, beleidsadvisering. Niet bij elk dossier wordt deze adviesfunctie echter gerespec -
teerd. Het departement beschikte eind juli 2012 nog altijd niet over een goedgekeurd onderne -
mingsplan 2012, met indicatoren, metingen en streefnormen voor operationele doelstellingen 
met betrekking tot waarborgbeheer, zoals omschreven in de managementovereenkomst met 
de Vlaamse Regering. 
Het toenemende bedrag aan waarborgen doet voor de Vlaamse overheid ook het risico stij -
gen, onder meer bij eventuele ratingverlagingen. De Vlaamse overheid heeft al initiatieven 
voor risicobeheersing genomen, maar die risicobeheersing is nog niet optimaal en verdere 
beheersingsmaatregelen zijn nodig. Bovendien is de samenwerking van de interne auditor 
met IAVA, waarin het kas-, schuld- en waarborgdecreet heeft voorzien, in de praktijk nauwe -
lijks ingevuld. Aan een vraag van de interne auditor naar een IT-audit om informatierisico’s in 
kaart te brengen en daartegen mitigerende beheersmaatregelen voor te stellen, is tot dusver 
niet tegemoetgekomen. 
Aan een ratingverlaging zijn in bepaalde dossiers op grond van de contractuele bepalingen 
mogelijks aanzienlijke geldelijke consequenties verbonden. De Vlaamse overheid heeft tot 
op heden te weinig aandacht besteed aan de zogenaamde cross default risks , hun mogelijke 
consequenties en de informatieverstrekking daarover aan het Vlaams Parlement.
Vooral de nv Waarborgbeheer kent een aanzienlijke waarborguitwinning. De nv heeft nage -
dacht over risicobeperkende maatregelen. Een aantal zijn in voorbereiding, maar moeten nog 
effectief in werking treden. De hogere waarborgproductie noodzaakt de nv Waarborgbeheer 
wellicht tot het terugschroeven van de controles.
113 Dit initiatief kadert in een Europese verordening betreffende de toepassing van het protocol betreffende de pro -
cedure bij buitensporige tekorten, dat als bijlage bij het verdrag tot oprichting van de Europese Unie (Verdrag van 
Maastricht) van 7 februari 1992 is bijgevoegd. De nieuwe tabellen dienen tweemaal per jaar te worden aangeleverd, 
op 15 maart en 15 augustus.
114  Ingevolge de parlementaire resolutie van 30 mei 2007. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   83
Op dit ogenblik zijn er weinig uitwinningen in de sector van de sociale huisvesting. Het IVA 
Wonen en de VMSW hebben aandacht voor het risico van een mogelijke daling van huizen -
prijzen en identificeerden een aantal factoren en beheersmaatregelen die zorgen voor een 
zekere afdekking van het risico. Sommige ervan zijn echter nog in voorbereiding. 
Er wordt niet bepaald welke informatie de Vlaamse overheid het Vlaams Parlement moet be -
zorgen ter voorbereiding van decreetgeving over waarborgverlening. Bovendien is de infor -
matieverstrekking door de beleidsdomeinen aan de afdeling FIM niet altijd tijdig en volledig. 
Ook het informaticasysteem voor leningen dat, onder meer, de kwaliteit van de rapportering 
in het jaarverslag kas-, schuld- en waarborgbeheer moet garanderen, vertoont onvolkomen -
heden. Dat jaarverslag bevat dan ook onjuistheden en onvolledigheden. Zo ontbreken daarin 
al goedgekeurde waarborgregelingen waarvan de uitvoering nog moet starten. 
7.6	 Aanbevelingen
•	Hoewel de Vlaamse overheid al initiatieven voor risicobeheersing bij haar waarborgverle -
ning heeft genomen, is die risicobeheersing nog niet optimaal en zijn verdere beheersings -
maatregelen nodig.
•	De decreetgever geeft bij voorkeur aan welke elementen de verantwoording of toelichting 
aan het Vlaams Parlement bij een voorgestelde waarborgverlening moet bevatten, bv. een 
motivering van de instrumentkeuze, kosten-batenanalyse of lijst met risico’s.
•	De beleidsdomeinen moeten de afdeling FIM tijdig en volledig informeren en de afdeling 
moet het informaticasysteem over leningen verfijnen, om onder meer de kwaliteit van het 
jaarverslag kas-, schuld- en waarborgbeheer te verhogen.
•	De Vlaamse overheid moet het Vlaams Parlement regelmatig informeren over de waarbor -
gen die zij verschaft (bedrag, potentiële evolutie van het risico, gevolgen van een wijziging 
in de economische realiteit, beheersingsmaatregelen,…) en over de financiële consequen -
ties van een eventuele daling van de kredietrating van Vlaanderen of van de huizenprijzen. 
•	Het jaarverslag kas-, schuld- en waarborgbeheer moet ook goedgekeurde waarborgrege -
lingen vermelden waarvan de uitvoering nog moet starten. 84
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   85
HoofdstukModule budgettering van Orafin
8 86
8.1	 Inleiding
Het Rekenhof onderzocht de werking van de module budgettering van het boekhoudsysteem 
van de Vlaamse overheid, Orafin. Deze module bevat de begrotingsgegevens van de Vlaamse 
overheid. Zij bestaan voornamelijk uit de bedragen van de initiële begroting, de begrotings -
aanpassingen, de herverdelingen en de overdrachten van de vorige jaren. De module bepaalt 
dus de kredieten en het uitgavenplafond van de Vlaamse overheid. 
Sinds 2012 kent de Vlaamse begroting ingevolge het nieuwe rekendecreet115 alleen nog ge -
splitste kredieten (GK) en variabele kredieten (VK)116. De gesplitste kredieten bestaan daar -
bij uit vastleggingskredieten (VAK) en vereffeningskredieten (VEK). Op de VAK117 kan de 
Vlaamse overheid aangegane verbintenissen vastleggen, op de VEK118 kan zij de betalingen op 
deze verbintenissen aanrekenen. De kredietsaldi zijn in principe niet overdraagbaar, hoewel 
de decreetgever daar uitzonderingen op toestaat. De vastleggingen zijn wel onbeperkt over -
draagbaar, zij het dat het in de praktijk de bedoeling is ze te annuleren na de afhandeling van 
de opdracht119.
Bij de invulling van de module budgettering zijn de afdeling Beleidsondersteuning en Begro -
ting (BOB) van het departement Financiën en Begroting en, vooral, het intern verzelfstandigd 
agentschap Centrale Accounting (IVACA) betrokken. Deze administraties werken samen. De 
afdeling BOB stelt de begrotingen op en bezorgt de begrotingsgegevens aan het IVACA. Het 
IVACA is verantwoordelijk voor de uiteindelijke boeking en het beheer van de begrotingsge -
gevens in Orafin. 
Het Rekenhof ging na of de gegevens die in de module budgettering voorkomen, betrouwbaar 
zijn en een degelijke interne controle hebben doorlopen. De nadruk werd daarbij gelegd op de 
gesplitste kredieten, wegens hun veralgemening vanaf 2012.
8.2	 Evaluatie 	van	het	nieuwe	moduleconcept
Terwijl het IVACA in de oude versies de vastleggings- en ordonnanceringsbudgetten afzon -
derlijk kon opvolgen, kent Orafin 2010 slechts één budget, waarin het IVACA zowel de vast -
leggings- als de vereffeningskredieten opvolgt. Dit is het gevolg van de keuze van de Vlaamse 
overheid voor zo weinig mogelijk duur maatwerk en zoveel mogelijk standaardprogramma -
tuur120. 
Deze keuze heeft gevolgen voor de conceptuele opzet van het systeem: 
•	Een van de pijlers ervan is dat de VEK in het lopende jaar minstens even groot moeten zijn 
als de VAK om te voorkomen dat facturen niet kunnen worden betaald wegens te weinig 
VEK. 
115 Decreet van 8 juli 2011 houdende regeling van de begroting, de boekhouding, de toekenning van subsidies en de 
116 Onder het systeem van de rijkscomptabiliteit bestonden er ook niet-gesplitste kredieten, waarvan het saldo, sa -
men met de openstaande vastleggingen, op het einde van het begrotingsjaar eenmalig mocht worden overgedra -
gen naar het volgende. Het niet aangewende deel werd op het einde van dit tweede begrotingsjaar geannuleerd. 
Globaal gezien werden deze kredieten bedoeld voor lopende uitgaven. Variabele kredieten (begrotingsfondsen) 
bestaan uit specifiek toegewezen ontvangsten die niet uit de algemene middelen komen. Hun saldi en vastleggin -
gen zijn onbeperkt overdraagbaar.
117 Vroeger gesplitste vastleggingskredieten genoemd (GVK).
118 Vroeger gesplitste ordonnanceringskredieten genoemd (GOK).
119 Het deel van de vastlegging dat op het einde van het lopende begrotingsjaar nog niet is gebruikt om facturen op 
te betalen, wordt ook het encours  van de vastleggingen genoemd. Het moet naar het volgende begrotingsjaar 
worden overgedragen aangezien het mogelijk is dat nog facturen volgen.
120  De voorgaande Orafinversies hadden veel moeilijk en duur maatwerk nodig. Bovendien dient deze programmering 
bij elke upgrade van Orafin te worden aangepast, met nieuwe kosten als gevolg. De nieuwe versie heeft weliswaar 
nog altijd maatwerk nodig, zij het veel minder en met minder kosten. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   87
•	Zo nodig worden de vastleggingskredieten gespreid over toekomstige begrotingsjaren 
door middel van de zogenaamde betalingskalender. Het totaal van deze spreiding moet 
wel gelijk zijn aan het totaalbedrag van de vastleggingen in de begroting. 
•	De bedragen van de vastleggingskredieten kunnen dus op jaarbasis verschillen van de be -
grotingsgegevens. Ook het bedrag van de vereffeningskredieten kan afwijken van de be -
grotingsgegevens. Voor deze kredieten boekt het IVACA normaliter een bedrag dat gelijk is 
aan het VEK-bedrag in de begroting min de vastleggingskredieten van het lopende jaar. De 
boekingen van de VEK staan dus als het ware in functie van de VAK. De VEK moeten met 
andere woorden in samenhang met de VAK geïnterpreteerd worden, of nog: een basisal -
locatie moet in haar geheel worden bekeken. 
Enerzijds is de complexiteit van de boekingen in Orafin daardoor toegenomen. De invoer van 
de begrotingsgegevens is conceptueel gecompliceerder dan in de oudere versies en die com -
plexiteit bemoeilijkt ook de interne en externe controle op de Orafinboekingen. Anderzijds 
is het aantal gebruikte codes in vergelijking met de voorgaande jaren sterk gedaald, wat dan 
weer een vereenvoudiging betekent. 
De betalingskalender – op zich een nuttig nieuw instrument - speelt een cruciale rol, omdat 
hij de spreiding van de vastleggingskredieten registreert. Bij een zorgvuldige invoer, geeft deze 
kalender een beeld van de betalingen die de overheid in de toekomst mag verwachten. Hoewel 
een perfecte betalingskalender utopisch is en de werkelijkheid meestal afwijkt van de plan -
ning, bleken er in de praktijk zoveel aanzienlijke verschillen te bestaan tussen planning en 
realiteit, dat het Rekenhof diende te concluderen dat de betalingskalender wellicht onzorg -
vuldig wordt ingevuld (zie 8.3.4). Doordat deze kalender verweven is met en een invloed heeft 
op de begrotingsgegevens, vergen deze afwijkingen telkens correctieboekingen in Orafin 2010. 
Zij compliceren de budgettaire gegevens nog meer. 
Ten slotte gebruikt Orafin een doorlopend budget. Dat houdt in dat Orafin ook budgetgege -
vens van de vorige begrotingsjaren bijhoudt. Dat vereist tegenboekingen in het lopende jaar. 
Ook het aantal gegevens neemt in Orafin toe, maar dat heeft net als voordeel dat die gegevens 
beter raadpleegbaar blijven.
De keuze van de Vlaamse overheid voor zoveel mogelijk standaardfaciliteiten en zo weinig 
mogelijk maatwerk is verdedigbaar vanuit kostprijsoverwegingen en biedt ook enkele func -
tionele voordelen. Overigens schermt de rapportering de meeste eindgebruikers van de on -
derliggende complexiteit af, aangezien zij alleen geaggregeerde bedragen toont. Toch is het 
Rekenhof van oordeel dat het nieuwe systeem onvoldoende aansluit bij de voorstelling van 
de gegevens in de begrotingsdocumenten. Het vroegere systeem met aparte budgetten (een 
vastleggingskrediet én een vereffeningskrediet) was eenvoudiger en maakte de interpretatie 
van en controle op de budgettaire gegevens transparanter.
8.3	 Evaluatie 	van	het	interne-controlesysteem
Het Rekenhof heeft bij zijn evaluatie van het interne-controlesysteem de volgende invoerpro -
cessen geanalyseerd: de invoer van begrotingsgegevens, de invoer en het genereren van de be -
talingskalendergegevens, de invoer van de herverdelingen, de berekening en boeking van de 
overdrachten, de stijving en overdracht van de variabele kredieten en de registratie van ano -
malieën. Het concludeerde dat het interne-controlesysteem globaal gezien betrouwbaar is. Er 
komen in het systeem veel correcties voor, mede veroorzaakt door de recente aanpassingen 
van de begrotingsstructuur, de toepassing van het rekendecreet en de structurele wijzigingen 
aan Orafin zelf. Dat wijst er echter op dat de interne controle afwijkende boekingen wel dege -
lijk detecteert en corrigeert, onder andere dankzij de inzet van de betrokken personeelsleden. 88
De documentatie over het systeem laat evenwel nog te wensen over. Er is weliswaar heel wat 
documentatie voorhanden, maar die bestaat vooral uit informaticatechnische documenten, 
die op de programmatie van Orafin zijn afgestemd. Wat ontbreekt is een degelijke geïntegreer -
de beschrijving van de processen, de mogelijke risico’s en de maatregelen die zijn voorzien om 
die risico’s af te dekken. Een expliciete risicoanalyse heeft het IVACA nog niet opgesteld. Het 
IVACA heeft wel voldoende inspanningen geleverd om de eindgebruiker handleidingen en 
opleidingen aan te bieden.
De onderstaande alinea’s gaan in op de werking van het interne-controlesysteem ten aanzien 
van de belangrijkste processen.
8.3.1	 Invoer 	van	begrotingsgegevens
Ondanks de complexe invoer van begrotingsgegevens in Orafin 2010, besloot het Rekenhof 
uit de evaluatie van de ingebouwde controles en een aantal substantiële eigen steekproef -
testen dat de invoer van de algemene begrotingsgegevens en de gegevens van de diensten 
met afzonderlijk beheer(DAB’s)121 betrouwbaar is. De module liet wel boekingen toe die niet 
geheel overeenstemden met het onderliggend concept122, maar die gaven geen aanleiding tot 
ongeoorloofde budgetcreatie. Wel bleek een onzorgvuldige opstelling van de betalingskalen -
dergegevens, vooral bij de DAB’s (zie verder onder punt 8.3.4).
8.3.2	 Invoer 	van	herverdelingen
Het Rekenhof controleerde alle herverdelingsbesluiten123. Deze controle bevestigde in het ver -
leden124 al opgemerkte problemen, zoals de laattijdige voorlegging van de besluiten aan het 
Rekenhof125 en de soms weinig transparante manier van invoeren in Orafin. Het Rekenhof 
controleerde ook globaal de debitering en creditering. Die bleek in balans te zijn, zodat geen 
ongewilde kredietcreatie voorkwam. 
Hoewel het interne-controlesysteem alle herverdelingen test, stelde het Rekenhof toch on -
regelmatigheden vast: de creatie van nieuwe basisallocaties zonder dat te vermelden, niet 
consistente coderingen van basisallocaties of het gebruik van één journaalidentificatie voor 
meer besluiten, het ontbreken van gegevens in de besluiten (entiteitcodes, ESR-codes, kre -
dietsoortvermeldingen, datering, totaalbedragen, journaal-identificaties en ondertekenin -
gen), het dooreen gebruiken van entiteit en programma, verkeerde dateringen, van Orafin 
afwijkende ESR-codes of programma’s in de besluiten, onduidelijke of niet doorgestuurde 
correctieboekingen achteraf en boekingen in Orafin voordat het officieel besluit er is126. Som -
mige van deze problemen kwamen weinig voor en niet alle herverdelingen vertoonden deze 
onregelmatigheden.
De meeste problemen zijn het gevolg van de onzorgvuldige opmaak en invoer van de herver -
delingsbesluiten, meestal onder tijdsdruk. 
121 Omdat de DAB-gegevens op dezelfde wijze worden verwerkt als de andere begrotingsgegevens voerde het Reken -
hof er gelijkaardige substantiële tests op uit.
122 Volgens de administratie is dat inmiddels verholpen.
123 Het controleerde de volledigheid en juistheid van de gegevens, de ondertekening van de besluiten, de overeen -
stemming met de gegevens in Orafin en de tijdige voorlegging van de besluiten (de Vlaamse Regering moet alle 
herverdelingsbeslissingen volgens artikel 20, §5, van het rekendecreet binnen de vijftien kalenderdagen meedelen 
en verantwoorden aan het Vlaams Parlement, met een afschrift aan het Rekenhof).
124  Bv. in het verslag van het Rekenhof over de algemene rekening 2010 (Stuk 36 (2011-2012) – Nr. 1, van 8 november 
2011, p. 29-30).
125 Het probleem van het laattijdig doorsturen van herverdelingen naar het Rekenhof is ondertussen opgelost doordat  
de Vlaamse overheid de herverdelingen raadpleegbaar heeft gemaakt op een webpagina.
126   Bijvoorbeeld de herverdelingen van het FFEU 2010 en 2011, die het Rekenhof laattijdig ontving. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   89
8.3.3	 Overdrachten 	van	het	vorig	begrotingsjaar
Het Rekenhof controleerde de overdrachten van het begrotingsjaar 2010 naar 2011. Deze over -
drachten vielen nog onder het stelsel van de oude rijkscomptabiliteit127. Bijkomend contro -
leerde het ook de overdrachten op de orde- en thesaurierekeningen, die zich op dit vlak ge -
dragen als variabele kredieten. Het Rekenhof stelde geen substantiële afwijkingen vast. Dat 
resultaat bevestigde de ervaring die het opdeed bij zijn controle van de voorgaande algemene 
rekeningen. De overdracht is trouwens het voorwerp van testen van de interne controle en bij 
de opmaak van de algemene rekening.
8.3.4	 Opmaak 	van	de	betalingskalender
Het Rekenhof heeft in eerste instantie het realisme van de spreiding in de betalingskalender 
onderzocht. Het ging ervan uit dat de spreidingsbedragen normaliter verder in de toekomst 
kleiner worden. Daarop zijn uiteraard afwijkingen mogelijk, bv. bij belangrijke overheidsop -
drachten. Toch is het onwaarschijnlijk dat dit systematisch het geval zou zijn. De onderstaan -
de tabellen tonen hoe de spreiding werd ingevoerd bij de initiële begroting 2012.VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2011 / 73 
 
Een aanzienlijk  deel van de spreiding  van 2012 ligt in 2016. Dat deel betreft vooral de  DAB’s. 
Het is weinig geloofwaardig  dat dit steunt op een realistische  schatting.  De 
betalingskalender  2011 liet een gelijkaardige  spreiding  zien, waarbij een piek voor 2015 werd 
opgetekend.   
Omdat een formele referentiebasis  ontbrak, bekeek het Rekenhof  nog enkele andere 
indicatoren,  zoals het aantal correcties  door aanpassingen  van de inkooporders.  De 
onderstaande  tabel geeft een overzicht  van het aantal correcties  op de spreiding  van de 
vastleggingskredieten  voor de jaren 2010 en 2011. 
Aantal correcties op VAK  2010 2011
Correcties bij DAB’s  11.073  450 
Correcties bij departementen  5.284  2.487 
Totaal  16.357  2.937 
Het aantal correcties  geeft de indruk vrij hoog te liggen. Dit is echter niet meer dan een 
impressie,  omdat ook hier afdoend referentiemateriaal  ontbreekt.  Het is wel zo dat het 
aantal aanpassingen  in 2011 sterk daalde.  
Een derde indicator,  de planning  van de ordonnanceringen  waarin de inkooporders  
voorzagen  tegenover  de werkelijke  ordonnanceringen,  bevestigde  de bovenstaande  
impressies128. 
 
128  Deze gegevens  in de onderstaande  tabel zijn afkomstig  uit de crediteuren ‐ en inkoopmodule.  Een aanzienlijk deel van de spreiding van 2012 ligt in 2016. Dat deel betreft vooral de DAB’s. 
Het is weinig geloofwaardig dat dit steunt op een realistische schatting. De betalingskalender 
2011 liet een gelijkaardige spreiding zien, waarbij een piek voor 2015 werd opgetekend. 
Omdat een formele referentiebasis ontbrak, bekeek het Rekenhof nog enkele andere indica -
toren, zoals het aantal correcties door aanpassingen van de inkooporders. De onderstaande 
tabel geeft een overzicht van het aantal correcties op de spreiding van de vastleggingskredie -
ten voor de jaren 2010 en 2011.
127 Het testte de overdracht van 2011 naar 2012 niet omdat de verificatie van de algemene rekening 2011 bij het afslui -
ten van dit onderzoek nog niet voltooid was. 90
Aantal correcties op VAK 2010 2011
Correcties bij DAB’s 11.073 450
Correcties bij departementen 5.284 2.487
Totaal 16.357 2.937
Het aantal correcties geeft de indruk vrij hoog te liggen. Dit is echter niet meer dan een im -
pressie, omdat ook hier afdoend referentiemateriaal ontbreekt. Het is wel zo dat het aantal 
aanpassingen in 2011 sterk daalde. 
Een derde indicator, de planning van de ordonnanceringen waarin de inkooporders voorza -
gen tegenover de werkelijke ordonnanceringen, bevestigde de bovenstaande impressies128.
(In euro)
Beleidsdomein Totaal
2010% uitgevoerd 
zoals geplandTotaal
2011% uitgevoerd 
zoals gepland 
 EWI 114.002.956,89 51,9% 160.092.108,71 60,2%
 RWO 250.287.547,87 13,6% 349.172.341,02 15,9%
 WVG 33.224.368,24 74,1% 33.355.324,92 88,9%
 FB 6.714.274,29 40,0% 9.314.566,60 37,2%
 WSE 19.269.835,32 56,2% 22.241.549,27 64,0%
 DAR 2.536.313,89 36,7% 6.980.533,83 12,4%
 CJSM 9.604.621,66 65,9% 9.445.029,50 13,3%
 IV 35.403.244,02 24,4% 78.589.546,92 30,4%
 OV 14.462.380,66 39,8% 14.642.891,91 53,3%
 LNE 196.965.620,06 81,8% 206.072.098,19 81,4%
 BZ 2.210.876.033,69 95,6% 2.288.798.476,03 98,9%
 LV 19.664.977,77 71,5% 18.881.328,11 80,0%
De afwijkingen van de aanvankelijk voorziene planning waren soms aanzienlijk. De drie indi -
catoren leiden tot dezelfde conclusie: de opstelling van de betalingskalender verloopt onvol -
doende zorgvuldig, met veel transacties, minder transparantie en nauwelijks met standaard -
programmatuur nog verwerkbare rapporten tot gevolg. 
8.3.5	 Invoer 	van	variabele 	kredieten 	en	orde-	en	thesaurierekeningen
De uitgaven van een begrotingsfonds zijn beperkt tot de som van de stijving met de toegewe -
zen ontvangsten en in principe integraal overgedragen kredietsaldi uit het vorige jaar. Ook bij 
de orde- en thesaurierekeningen mogen de saldi van het vorig jaar worden overgedragen. Hun 
ontvangsten zijn niet onder één noemer onder te brengen. Sommige van deze rekeningen 
mogen een negatief saldo vertonen, aangezien het bedrag ervan meestal in begrotingsruiters 
staat. Testen van deze ontvangsten en overdrachten brachten geen problemen aan het licht. 
Voor de orde- en thesaurierekeningen maakt het Rekenhof wel voorbehoud, omdat de admi -
nistratie nog niet alle opgevraagde gegevens aan het Rekenhof kon bezorgen.
8.3.6	 Algemeen 	gebruik	van	budgetopbouwsegmenten
Het aantal aangewende budgetopbouwsegmenten, dat zijn codes waarmee Orafin de kre -
dietopbouw registreert, is sterk verminderd ten opzichte van de vorige Orafinversie, wat de 
transparantie op dit vlak heeft vergroot. Voor budgetoverschrijdingen, die een regularisatie 
vergen met de algemene rekening, ook anomalieën  of fictieve budgetten  genoemd129, bestaat 
een specifiek budgetopbouwsegment. Het IVACA of de beleidsdomeinen kunnen voor bud -
getoverschrijdingen nooit vooraf een regularisatie uitvoeren. De administratie kan dus niet 
zomaar vooraf besluiten een budgetoverschrijding te creëren. Het bevoegde personeel van 
128 Deze gegevens in de onderstaande tabel zijn afkomstig uit de crediteuren- en inkoopmodule.
129  Bijvoorbeeld door problemen in de inkoop- en crediteurenmodule. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   91
het IVACA kan een feitelijke overschrijding wel achteraf regulariseren. De absolute omvang 
van dergelijke budgetoverschrijdingen was in de recente algemene rekeningen (tot en met 
2011) doorgaans marginaal.
8.3.7	 Rapportering	 vanuit	de	module
Het Rekenhof evalueerde de interne consistentie en de inhoudelijke kwaliteit van de gebruikte 
rapporten, alsook de performantie van de rapporteringsomgeving. Het stelde soms een gebrek 
aan consistentie vast tussen budgetteringsrapporten en de rapporten over de begrotingsuit -
voering. Dit is niet onbelangrijk, want de overdrachten zijn bijvoorbeeld functie van de uit -
voering van de begroting. De verschillen waren grotendeels te wijten aan onduidelijke proce -
dures eind 2010. Ze zouden zich in de toekomst niet meer voordoen.
In sommige gevallen bemoeilijkt de omvang van de gegevens de verwerking met standaard -
programma’s zoals rekenbladen. Dat is een gevolg van de complexiteit van de module en de 
niet altijd adequate toepassing ervan, bv. in de betalingskalender. Een oplossing kan bestaan 
in een gegevensexport naar programma’s die performanter zijn, maar dat zal extra kosten met 
zich brengen.
De gebruiksvriendelijkheid van de rapporteringomgeving is met Orafin 2010 aanzienlijk ver -
beterd en vereenvoudigd. De standaardrapporten bevatten heel wat informatie. Wel is het 
voor de eindgebruiker niet meer mogelijk zelf rapporten te configureren, zoals in de vorige 
Orafinversie. Het IVACA moet dan ook meer openstaan voor gemotiveerde vragen om nieuwe 
rapportering van de eindgebruiker.
De performantie van de rapportering, en meer bepaald de uitvoeringsduur van de rapporten, 
is voor verbetering vatbaar. Sommige bevragingen duren zeer lang, en soms moet de gebrui -
ker bevragingen opsplitsen om tot een aanvaardbare uitvoeringsduur te komen. Hij moet de 
gegevens dan achteraf uiteraard weer samenvoegen.
8.4	 Conclusies
De Vlaamse overheid heeft bij de opzet van Orafin 2010 om budgettaire redenen gekozen voor 
een begrotingsmodule met één budget en doorlopende gegevens. Dat heeft de complexiteit 
van de invoer sterk opgedreven en de transparantie verminderd, ook al zijn er nu minder in -
voercodes dan vroeger. Hoewel dit concept een aantal voordelen biedt, sluit het volgens het 
Rekenhof minder goed bij de begrotingsgegevens en zou een systeem met twee budgetten 
verkieslijker geweest zijn. 
Het ICS werkt behoorlijk. Er komen weliswaar geregeld correcties voor, maar die tonen net 
aan dat het ICS foutieve boekingen wel degelijk detecteert. De documentatie van het systeem 
is wel voor verbetering vatbaar. Vooral een geïntegreerde systeembeschrijving ontbreekt.
De invoer van de initiële begroting en de begrotingsaanpassingen is betrouwbaar. Het bleek 
wel mogelijk boekingen in te voeren die weliswaar niet tot budgetcreatie leiden, maar toch 
afweken van het basisconcept van de module. Bij de invoer van de herverdelingen merkte het 
Rekenhof een aantal problemen op die zich vooral bij de opmaak van de besluiten situeren en 
die trouwens al lang aanslepen: vorm- en inhoudelijke fouten, onvolledigheid, verschillen met 
Orafin, voortijdige boekingen en laattijdige doorsturing naar het Rekenhof. Bij de boeking 
van overdrachten van kredietsaldi uit vorige jaren en het encours veroorzaakte de inkoop- en 
crediteurenmodule wel eens problemen. Zo week de overdracht van 2010 naar 2011 af van de 
bedragen in de algemene rekening 2010. 92
HoofdstukOp zich vormt de betalingskalender van de gesplitste kredieten een nuttig instrument. Niet 
alle beleidsdomeinen stellen die kalender echter zorgvuldig op. Vooral bij de DAB’s vormt dat 
een probleem. Door de functionele integratie van de kalender in de begrotingsmodule van 
Orafin 2010 noopt een onzorgvuldige opmaak ervan tot een groot aantal correcties in Orafin, 
wat een nog minder transparante begrotingsmodule meebrengt. Dat is mee oorzaak van het 
grote aantal gegevens in sommige rapporten. Een niet realistische betalingskalender tast ove -
rigens de waarde van de mogelijke beleidsinformatie aan. 
De begrotingsmodule staat een degelijke rapportering toe, met vrij veel beschikbare criteria. 
De rapporten zijn wel niet altijd onderling consistent en de module kampt regelmatig met een 
gebrek aan performantie. De gegevensomvang en de complexiteit van het systeem resulteren 
in lange bevragingstijden en problemen bij de verwerking met standaardprogramma’s. De 
eindgebruikers kunnen de huidige rapportering ten slotte niet meer aanpassen aan de eigen 
behoeften.
8.5	 Aanbevelingen
•	Het IVACA moet de begrotingsmodule van Orafin 2010 beter documenteren. Het dient in 
het bijzonder een systeembeschrijving op te stellen met functionele en geformaliseerde 
beschrijvingen van alle betrokken processen en controlemaatregelen.
•	Alle betrokken entiteiten van de Vlaamse overheid moeten in samenwerking met het 
IVACA de betalingskalender zorgvuldiger opstellen, steunend op relevante gegevens, ook 
historische, en kennis van de uitvoering van overheidsopdrachten.
•	De Vlaamse overheid moet herverdelingsbesluiten zorgvuldiger opstellen en transparan -
ter in Orafin invoeren.
•	De performantie van de rapportering moet verhogen en het IVACA moet aandacht beste -
den aan specifieke rapporteringsnoden in de beleidsdomeinen.
8.6	 Antwoord	 van	de	minister
Op 16 oktober 2012 heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting geantwoord. Hij 
beklemtoonde dat de ingevoerde VEK- en VAK-bedragen altijd gelijk zijn aan het gestemde 
begrotingsbedrag en dat het gehanteerde concept de samenhang tussen VAK en VEK ver -
stevigt en verplicht tot nadenken over betalingsritme en in het lopende jaar te vereffenen 
VAK-kwantiteit. De minister verwees voor de opmaak en invoer van de betalingskalender naar 
de autonomie van de beleidsdomeinen. Hij onderstreepte dat sprake is van een leertraject: 
de betalingskalender is een nieuw instrument waarmee de administraties gaandeweg meer 
ervaring krijgen. De minister beloofde voorts stappen te zullen ondernemen om de docu -
mentatie van het systeem te verbeteren, maar wees op de bestaande praktijk van veelvuldig 
intern overleg en onderlinge afspraken over te volgen procedures en uit te voeren controles. 
Resultaat daarvan is volgens hem een degelijk functionerend intern controlesysteem en een 
betrouwbare invoer van begrotingsgegevens. Ten slotte stelde de minister dat de keuze voor 
een online-rapportering consequenties had voor de performantie, maar dat een nieuwe versie 
van Orafin-rapportering binnenkort in productie zal gaan, waarmee een stap zal worden ge -
zet in de uitbouw van een efficiënte datawarehouse. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   93
HoofdstukCrisisinterventies
9 94
9.1	 Inleidi ng
Eind 2008 werd noopte de wereldwijde financiële crisis verschillende overheden tot een ingrij -
pen. Ook de Vlaamse overheid heeft een aantal interventies gedaan om tegemoet te komen 
aan de dringende liquiditeitsbehoeften van een aantal Belgische banken. Het Rekenhof heeft 
deze interventies en hun invloed op de kasstromen, intrestlasten en ESR-vorderingensaldo 
uiteengezet in zijn vorige rekeningenboek130. Het concludeerde dat de maatregelen tot dan 
een negatieve impact hadden op de begroting en dat onzekerheid bestond over de uitbetaling 
van vergoedingen en dividenden, over de recuperatie van de kapitaalinjecties en kredietver -
leningen en over de voorwaarden waartegen de Vlaamse overheid de middellangetermijnle -
ningen zou moeten herfinancieren. In dit rekeningenboek rapporteert het Rekenhof over de 
evolutie van de verschillende steunmaatregelen sinds 2011.
9.2	 Toegekende 	steun	aan	de	financiële 	instellingen
Dexia
juni 2011 kende de bank 2.939.447 aandelen toe als dividend voor 2010. De begroting van het 
Vlaams Toekomstfonds had niet voorzien in dat dividend. Ook voor 2012 is in geen dividend 
voorzien.
De waarde van de participatie is, inclusief de toegekende dividendaandelen, op grond van 
de huidige beurskoers131 verder gedaald tot 11.169.900 euro, ongeveer 2% van de initiële par -
ticipatie. De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft in de commissie Financiën 
en Begroting op 15 mei en 28 augustus 2012 gesteld dat het Vlaams Gewest geen kapitaal zou 
inbrengen als zij een vraag zou krijgen tot deelname in een kapitaalverhoging.
Ethias
één aandeel in de nv Ethias Finance, de holdingmaatschappij die alle aandelen in de nv Ethias 
bezit. Daarvoor stortte de Vlaamse overheid op 31 december 2008 500 miljoen euro aan Ethias 
langs haar algemene uitgavenbegroting. 
Ethias betaalde noch in 2010, noch in  2011 een dividend uit. Ook in de middelenbegroting 
2012 is in geen ontvangst van een dividend voorzien. De meerjarenraming 2011-2015 voorziet 
niet meer in de terugbetaling van de overheidssteun door Ethias. De vorige meerjarenraming 
rekende nog op terugbetalingen in 2013 en 2014 van telkens 250 miljoen euro. De Vlaamse 
Regering heeft gesteld niet van plan te zijn haar Ethiasaandelen met verlies te verkopen132. 
Een voorwaarde voor de steun was dat Ethias haar risicobelang in Dexia met 90% moest ver -
minderen tegen 20 mei 2012. Daar de verkoop van een dergelijk aandelenpakket de koers -
waarden van Dexia nog sterker zou onder druk zetten, ging de Europese Commissie akkoord 
met een aandelenoverdracht aan Ethias Finance. Die vond op 30 juni 2011 plaats. De waarde 
van het Dexia-aandeel bedroeg toen 2,81 euro, wat de totale overdracht op bijna 248,5 miljoen 
euro bracht. Voor de betaling gaf Ethias Finance een obligatielening uit van 280 miljoen euro 
130 Stuk 36 (2010-2011) – Nr.1 van 5 januari 2011, p. 95-103
131 De koers bedroeg op 10 oktober 2012 nog 20 eurocent.
132 In de repliek op het onderzoek van de begrotingsaanpassing 2011. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   95
op 7 jaar tegen 7,5%. Daarop tekenden private investeerders (100 miljoen euro), de federale 
overheid (100 miljoen euro), het Waals Gewest (40 miljoen euro) en de PMV (38 miljoen euro) 
in133. Van dat laatste bedrag we rd 10,95 miljoen euro herplaatst bij de LRM.
KBC
Op 22 januari 2009 injecteerde de Vlaamse Regering 2 miljard euro kapitaal in KBC-groep. De 
federale overheid had al op 1 december 2008 3,5 miljard euro kapitaal ingebracht. Gelijktijdig 
verleende de Vlaamse overheid KBC ook het recht op een eventuele bijkomende 1,5 miljard 
euro. Het ging om een inbreng in het kernkapitaal van KBC, zonder risico op koersdaling 
zoals bij een gewoon aandeel. De Vlaamse overheid heeft recht op een terugbetaling van het 
ingebrachte kapitaal tegen 150% van de intekenwaarde en een vast rendement van minimum 
8,5% in alle jaren waarin de bank een dividend uitbetaalt. KBC kon zelf beslissen wanneer het 
de terugbetaling van het kapitaal zou aanvatten. 
Voor 2010 betaalde KBC medio 2011 een dividend uit - en dus een vergoeding aan de Vlaamse 
overheid - van 298 miljoen euro. Ook voor 2011 stortte de bank dit bedrag in 2012. De meerja -
renraming 2011-2015 verwacht de volgende gedeeltelijke kapitaalterugbetalingen, samen met 
hun effect op de ontvangen dividenden: 
 (In euro)
Jaar Hoofdsom Aflossing Geraamd dividend
2012 3.500.000.000 1.150.000.000 297.500.000
2013 2.350.000.000 1.150.000.000 297.500.000
2014 1.200.000.000 150.000.000 199.750.000
2015 1.050.000.000 150.000.000 102.000.000
Daar komt nog de meerwaarde van 50% bij, goed voor respectievelijk tweemaal 575 miljoen 
euro en tweemaal 75 miljoen euro. De middelenbegroting 2012 bevestigde de terugbetaling 
van 1.150 miljoen euro en de meerwaarde van 575 miljoen euro. Deze terugbetalingen van ka -
pitaal en de meerwaarden hadden een positieve invloed op de kaspositie van de Vlaamse over -
heid. Zij zorgen ervoor dat minder zal moeten worden geleend, waardoor de verschuldigde 
rente zal verminderen.
In 2011 zag Vlaanderen van terugbetaling af in functie van een zo groot mogelijke terugbeta -
ling aan de federale overheid, met name 500 miljoen euro. KBC kon zo de boete die zij met de 
federale overheid afsprak en die oploopt in de tijd, beperken. Dat liet de bank toe haar eigen 
vermogen met 90 miljoen euro te versterken. Voor Vlaanderen was dat ook interessant. Het 
dividend vanwege KBC op het volledige bedrag, is immers groter dan de geraamde kostprijs 
van wat Vlaanderen moet lenen om de minderontvangst te dekken.
In antwoord op de parlementaire vraag 1952 stelde de Vlaamse minister voor Financiën en 
Begroting op 5 juni 2012 in de commissie Financiën en Begroting dat een eventuele vraag 
vanwege KBC om ook in 2012 af te zien van een terugbetaling aan Vlaanderen, zou worden 
overwogen. 
133 Volgens het antwoord van de Vlaamse minister van Economie en Overheidsinvesteringen op de interpellaties 56 
en 58 en op de vraag 885 over deze obligatielening in de vergadering van 26 januari 2012 van de commissie voor 
Economie, Economisch Overheidsinstrumentarium, Innovatie, Wetenschapsbeleid, Werk en Sociale Economie. 96
9.3	 Verleende 	waarborgen
raken. Zij heeft op 22 april 2009 300 miljoen euro kapitaal aan deze vennootschap gestort. 
december 2010 verlengd voor onbepaalde duur. De waarborgregeling heet voortaan ad-hoc 
waarborgregeling voor kmo’s en grote ondernemingen in Vlaanderen.  Zij is gericht op de on -
dersteuning van groeifinanciering.
In het boekjaar 2011 boekte de nv 4.275.116 euro waarborgpremies als opbrengst, wat meer dan 
een verdrievoudiging betekende ten opzichte van 2010.
In tegenstelling tot de nv Waarborgbeheer, verstrekt de nv Gigarant zelf de waarborgen en be -
perken haar activiteiten zich niet tot louter beheer. Om de waarborgen te kunnen verschaffen, 
moet de vennootschap zelf over kapitaal beschikken134. De beschikbare middelen (inclusief 
geldbeleggingen) bleven stijgen van 309 miljoen euro eind 2010 tot 314 miljoen euro eind 2011.
De jaarrekening van de nv Gigarant, afgesloten op 31 december 2011, toonde elf openstaande 
waarborgen voor een totaal van 298 miljoen euro. Dat betekent een daling met 44 miljoen 
euro ten opzichte van eind 2010. In één dossier besliste de raad van bestuur van de nv de vol -
ledige uitstaande waarborg (2.625.000 euro) te boeken als voorziening, omdat het betrokken 
bedrijf in december 2010 niet kon voldoen aan haar contractuele kapitaaldelging. Intussen 
deed het bedrijf dat wel. Niettemin werd voor deze waarborg nog altijd een voorziening aan -
gelegd van 100%.
In de loop van 2012 verschenen in pers berichten over terugbetalingsproblemen bij  
Alfacam, dat in 2011 20,5 miljoen euro leende met een Gigarant-waarborg van 80%. Dat vormt 
een risico op uitwinning van de waarborg. 
In totaal bedragen de voorzieningen 26 miljoen euro.
euro. Door een wisselkoersfluctuatie met de dollar steeg het totaal gewaarborgde bedrag in 
euro van 83,3 miljoen euro eind 2009 tot 92,7 miljoen euro eind 2011.
134 Deze noodzaak vloeit voort uit de wetgeving van de FSMA (Financial Services and Markets Authority-Autoriteit 
voor Financiële Diensten en Markten), die stelt dat minimaal een vijfde van het risico moet gedekt zijn door kapi -
taal, opdat de financiële instellingen de leningen tegen een 0%-weging mogen inschrijven op hun balans. De FSMA 
staat sinds 1 april 2011 in voor het toezicht op de financiële markten en genoteerde ondernemingen, de erkenning 
van en het toezicht op bepaalde categorieën financiële instellingen, de naleving van gedragsregels door de finan -
ciële bemiddelaars, de commercialisatie van de beleggingsproducten voor het grote publiek en het zogenaamde 
sociaal toezicht op de aanvullende pensioenen. Zij verving de vroegere Commissie voor het Bank-, Financie- en 
Assurantiewezen. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   97
225 miljoen euro schulden en de niet terugbetaling van een commercial paper  van de holding 
van 40 miljoen euro, waarop de Vlaamse overheid in mei 2011 had ingetekend. 
De Vlaamse Regering heeft op 18 november 2011 met een beraadslaging kredieten geopend 
voor de waarborguitwinning. Bij de tweede begrotingsaanpassing eind 2011 zijn deze kre -
dieten decretaal geregulariseerd en kreeg de Vlaamse Regering ook machtigingen voor het 
commercial-paperkrediet en de eventuele overname van de holdingleningen in plaats van 
waarborguitbetaling aan de banken.
Uiteindelijk betaalde de Vlaamse Regering 2,4 miljoen euro gewaarborgde schulden uit de be -
groting 2011 en nam zij 222,6 miljoen euro schulden over. Zij koos vooral voor schuldovername 
door de lage intrestvoeten van de leningen (gemiddeld 3,78 %)135. Op het moment van de 
overname van de leningen lag de gemiddelde intrestvoet van de overgenomen leningen inder -
daad lager dan de rente die eind 2011 genoteerd werd. In de loop van 2012 daalde de rente snel 
tot minder dan 1% op leningen op vijf jaar en tot 2,5% op leningen op tien jaar136. De Vlaamse 
Regering boekte alles, ook de 40 miljoen euro commercial paper, als kapitaaloverdracht, con -
form de ESR-methodologie. Dat deed het vorderingensaldo 2011 met 265 miljoen euro dalen. 
In punt 6.1 van dit boek biedt een tabel een overzicht van de overgenomen leningen in volg -
orde van eindvervaldag, waaruit blijkt dat de laatste drie leningen een eindvervaldag hebben 
van na 2020, zodat deze leningen de schuldenvrije positie van de Vlaamse overheid tegen 2020 
in het gedrang brengen.
Bovenop het uitgewonnen bedrag van 225 miljoen euro per begrotingsjaar komen er voor de 
Vlaamse overheid nog intrestkosten bij tot zij de laatste lening zal hebben terugbetaald in 
2026. Voor 2013 bedragen deze kosten 8,3 miljoen euro. Deze kosten dalen naargelang meer 
van de hoofdsommen zal zijn terugbetaald.
De aflossing van de overgenomen schulden wordt ESR-matig als een loutere financiële trans -
actie beschouwd, zonder impact op het vorderingensaldo. Zij zal wel de thesaurie beïnvloe -
den: op de vervaldagen zullen voldoende kasmiddelen ter beschikking moeten zijn, hetzij 
door begrotingsoverschotten, hetzij door nieuwe leningen. De intresten zullen uiteraard wel 
een negatieve invloed hebben op het kassaldo en het vorderingensaldo.
9.4		 Kasstromen 	als	gevolg	van	de	steunmaatregelen
Negatieve kasstromen
In 2008 en 2009 creëerden de steunmaatregelen in totaal 4,8 miljard euro negatieve kas -
stromen. Daarvoor kon de Vlaamse overheid nog 1 miljard euro uit de kasreserves putten137. 
In 2010 diende zij 5 miljard euro te ontlenen, hoofdzakelijk om de participatie in KBC (3,5 
miljard euro) en de oprichting van de nv Gigarant (300 miljoen euro) mee te financieren. Zij 
diende vanaf 2010 intresten op deze leningen te betalen. Gelet op een gewogen gemiddelde 
135 Het rapport Kas-, Schuld-, en Waarborgbeheer 2011 vermeldt dat de gemiddelde rentevoet van het schuldsaldo 
van de Vlaamse overheid 3,22% bedraagt, wat 56 basispunten lager is.
136 In maart 2012 haalde de Vlaamse overheid 750 miljoen euro op met een vervaldag op 18 januari 2012 tegen een 
intrestvoet van 3% (Bron : commissie Financiën en Begroting van 5 juni 2012).
137 Daarmee financierde zij de participaties in Dexia en Ethias. 98
kostprijs van 3,22%138 van de 3,8 miljard euro leningen op (middel)lange termijn, betekent dat 
een jaarlijkse kostprijs van 122,3 miljoen euro.
Naar aanleiding van de uitwinning van de gewestwaarborg betaalde de Vlaamse overheid in 
2011 al 2,4 miljoen euro terug van de overgenomen leningen. De andere leningen zal zij terug -
betalen naargelang de vervaldag van de leningen. 
Positieve kasstromen
In 2010 en 2011 kende Dexia het Vlaams Toekomstfonds respectievelijk 2.405.002 en 2.939.447 
aandelen toe als dividend. Gelet op de koersval van Dexia, is de waarde van deze aandelen 
sterk gedaald. Voor 2010 en 2011 betaalde KBC zijn aandeelhouders een dividend. Bijgevolg 
betaalde de bank een jaar later aan de Vlaamse overheid telkens de overeengekomen vergoe -
ding van bijna 298 miljoen euro per jaar. De Gemeentelijke Holding en de drie gemeenten 
die bij de cross-border-lease-transactie betrokken zijn, betaalden voor de verleende waarborg 
respectievelijk 7,4 miljoen euro en 1,3 miljoen euro.
9.5	 Invloed	 op	het	ESR-vorderingensaldo
entegen wel het vorderingensaldo. In het begrotingsjaar 2011 werd de positieve impact op het 
ESR-vorderingensaldo naar aanleiding van de uitbetaling van de vergoeding door KBC bijna 
volledig tenietgedaan door de uitwinning van de gewestwaarborg voor de Gemeentelijke Hol -
ding en de overname van het commercial paper  van diezelfde instelling. In de komende jaren 
zullen de intrestlasten op de overgenomen leningen van de Gemeentelijke Holding ook de 
begroting bezwaren. 
9.6	 Conclusie
Tot het begrotingsjaar 2010 hadden de verschillende steunmaatregelen een negatieve invloed 
op de kas- en schuldpositie van de Vlaamse overheid. In 2011 had de toekenning van een ver -
goeding door KBC een positieve invloed, die na de uitwinning van de gewestwaarborg bij de 
Gemeentelijke Holding en de overname van het commercial paper  bijna volledig tenietgedaan 
werd. 
Wat de terugbetaling van de steun betreft, voorzien de middelenbegroting 2012 en de meerja -
renraming 2011-2015 alleen in terugbetalingsintenties van KBC. 
Na de aankoop door de federale overheid van Dexia Bank België daalde de waarde van de par -
ticipatie in de Dexia Holding verder tot ongeveer 2 % van de initiële waarde. 
138 Tabel 4.7 in het rapport 2011 Kas-,schuld-, en waarborgbeheer. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   99
Deel 2
beleidsdomeinniveau 100
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   101
1 102
uitvoering 2011 door, enerzijds, de ministeries (inclusief diensten met afzonderlijk beheer) 
en, anderzijds, de Vlaamse rechtspersonen. Telkens geeft het Rekenhof de uitvoeringscijfers 
weer, gevolgd door de belangrijkste controlebevindingen per entiteit. In een aantal gevallen 
volgen op deze informatie ook de resultaten van enkele diepteonderzoeken die het Rekenhof 
in de marge van zijn rekeningencontrole 2011 heeft uitgevoerd.
De luiken ontvangsten en uitgaven van het Vlaams ministerie bevatten in eerste instantie tel -
kens tabellen die de uitvoering van de middelenbegroting en de uitgavenbegroting door het 
betrokken ministerie weergeven. Deze tabellen steunen op de gegevens van het boekhoudsys-  
teem Orafin2010. De ontvangsten in de ontvangstentabel zijn daarbij inclusief begrotings -
fondsen, maar exclusief orde- en thesaurierekeningen en ontvangsten van de diensten met 
afzonderlijk beheer. In de uitgaventabellen betreffen de vastleggingskredieten (VK) de niet-
gesplitste en gesplitste vastleggingskredieten, variabele kredieten en overgedragen vastleg -
gingskredieten, inclusief de openstaande verbintenissen van de voorgaande jaren, maar ex -
clusief de vastleggingskredieten van de diensten met afzonderlijk beheer. De verbintenissen 
zijn inclusief verrichtingen op overgedragen kredieten en begrotingsfondsen, maar exclusief 
orde- en thesaurieverrichtingen en verrichtingen van DAB’s. De ordonnanceringskredieten 
(OK) betreffen de niet-gesplitste en gesplitste ordonnanceringskredieten, variabele kredie -
ten en overgedragen ordonnanceringskredieten, exclusief de ordonnanceringskredieten van 
de DAB’s. De vereffeningen zijn inclusief verrichtingen op overgedragen kredieten en begro -
tingsfondsen, maar exclusief orde- en thesaurieverrichtingen en verrichtingen van DAB’s.
Vervolgens worden eventuele kredietoverschrijdingen en de belangrijkste onderaanwendin -
gen van de kredieten beschreven. Het overzicht van de controlebevindingen wordt telkens 
gevolgd door een korte evaluatie van de opvolging door de ministeries van de aanbevelingen 
die het Rekenhof formuleerde in zijn recente controleverslagen. 
Tot slot van elk eerste luik zijn de uitvoeringscijfers en controleresultaten over de bij het be -
leidsdomein behorende diensten met afzonderlijk beheer weergegeven.
Ook de informatie over de bij het beleidsdomein behorende Vlaamse rechtspersonen vangt 
aan met de kerngegevens uit de uitvoeringsrekeningen en biedt een overzicht op de belang -
rijkste opmerkingen die het Rekenhof over de onderscheiden rekeningen aan de Vlaamse mi -
nister van Financiën en Begroting heeft medegedeeld. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   103
HoofdstukHogere Entiteiten
2 104
2.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begroting	2011
De onderstaande tabel vat de uitvoering van de algemene uitgavenbegroting door de hogere 
entiteiten van de Vlaamse ministeries cijfermatig samen.
Programma VKVerbintenissen % OKVereffeningen %
VF Apparaatkredieten ka -
binet minister-president, 
Vlaams minister van Eco -
nomie, Buitenlands Beleid, 
Landbouw en Plattelands -
beleid4.309 4.27199,1% 4.309 4.06894,4%
VO Apparaatkredieten ka -
binet Vlaams minister van 
Energie, Wonen, Steden en 
Sociale Economie2.799 2.78699,5% 2.799 2.68896,0%
VJ Apparaatkredieten kabi -
net viceminister-president, 
Vlaams minister van Be -
stuurszaken, Binnenlands 
Bestuur, Inburgering, Toe -
risme en Vlaamse Rand4.198 3.91093,1% 4.198 3.74789,3%
VG Apparaatkredieten ka -
Financiën, Begroting, Werk, 
Ruimtelijke Ordening en 
Sport3.262 3.08394,5% 3.262 2.79485,7%
VM Apparaatkredieten kabi -
net Vlaams minister van Mo -
biliteit en Openbare Werken3.068 3.04399,2% 3.068 2.72788,9%
VN Apparaatkredieten ka -
Leefmilieu, Natuur en Cul -
tuur3.022 2.86294,7% 3.022 2.68088,7%
VI Apparaatkredieten  kabinet 
Vlaams minister van Welzijn, 
Volksgezondheid en Gezin3.186 3.17399,6% 3.186 3.05795,9%
VK Apparaatkredieten ka -
Onderwijs, Jeugd, Gelijke 
Kansen en Brussel3.145 3.12799,4% 3.145 2.70385,9%
VH Apparaatkredieten kabi -
Vlaams minister van Innova -
tie, Overheidsinvesteringen, 
Media en Armoedebestrijding4.748 4.48694,5% 4.748 4.11186,6%
VB Provisies 635 00,0% 635 00,0%
VE Algemene Werkingskos -
ten Vlaamse Regering3.600 3.00783,5% 3.600 2.87579,9%
VD Vlaams Parlement 86.710 86.710100,0% 86.710 86.710100,0%
Totaal  122.682 120.458 98,2% 122.682 118.159 96,3% REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   105
De vastleggingskredieten139 en de ordonnanceringskredieten 2011 zijn voor geen enkele basis -
allocatie bij de uitvoering overschreden. Vóór de overdracht naar het FFEU lag het bedrag van 
de nieuwe verbintenissen (inkooporders) en de ordonnanties (vereffeningen) respectievelijk 
1,8% en 3,7% lager dan de vooropgestelde kredieten. 
2.2	 Controlebevindingen 	
Het Rekenhof heeft 126 transacties uit 2011 geselecteerd en gecontroleerd, voor een totaalbe -
drag van 410 duizend euro (0,3%). De dotatie aan het Vlaams Parlement buiten beschouwing 
gelaten, controleerde het 1,3% van alle kabinetsuitgaven. In elf van de gecontroleerde dossiers 
(8,7%) heeft het onduidelijkheden of fouten vastgesteld. 
Van de geselecteerde transacties rekenden de hogere entiteiten in totaal 27 duizend euro ver -
keerd aan in het boekhoudsysteem Orafin 2010 (drie transacties). Zo rekenden zij enkele in -
vesteringskosten als werkingskosten aan. 
In zeven gevallen (voor in totaal 16 duizend euro) pasten de kabinetten essentiële wettelijke 
bepalingen niet volledig toe. Enkele kabinetten sloten met name in de voorbije jaren contrac -
ten voor leasingvoertuigen die in strijd waren met de geldende richtlijnen (financiële beper -
kingen, kilometervoorwaarden en contractduurvoorwaarden)140. De administratie heeft de 
tekortkomingen achteraf niet gecorrigeerd, op één factuur na. 
Bij zijn controles heeft het Rekenhof ook nagegaan hoe de kabinetten en de administratie 
omgingen met de aanbevelingen die het Rekenhof formuleerde in zijn controleverslag over 
2010141. Zij ondernamen onder meer actie inzake het dossierbeheer. Op 3 februari 2011 spraken 
de kabinetssecretarissen af voor betalingsdossiers die betrekking hebben op de dagelijkse 
werkingskosten van de Vlaamse Regering en de kabinetten van de Vlaamse ministers, alle ori -
ginele stukken voor alle kabinetten voortaan in de cel Beheer Kabinetskredieten te bewaren, 
die deel uitmaakt van het beleidsdomein Financiën en Begroting (dienst boekhouding). De 
kabinetten moeten voortaan de volledige dossiers aan deze cel overleggen. 2011 toonde ook 
een verbetering in de wijze waarop de kabinetten opdrachten gunden, al merkte het Rekenhof 
nog enkele tekortkomingen op. Bij zijn recente controles constateerde het ook dat de nieuwe 
dossiers in bijna alle gevallen volledig waren. Er waren echter opnieuw opmerkingen over 
tekortkomingen in de aanrekening en bij het sluiten van leasingcontracten.
2.3	 Conclusie 	
beperkte selectie van transacties heeft het Rekenhof weinig tekortkomingen vastgesteld. De 
belangrijkste ervan betroffen leasingcontracten van wagens waarbij contractwijzigingen wer -
den doorgevoerd die in strijd waren met de richtlijnen. De kabinetten en de administratie 
hebben de aanbevelingen uit het voorgaande jaar grotendeels met succes toegepast.
2.4	 Aanbeveling
•	De kabinetten moeten voor de leasing van wagens de richtlijnen van de betrokken circu -
laire in acht nemen, in het bijzonder wat kilometercontingent en contractduur betreft. 
Bij contractswijzigingen kunnen zij het beste advies vragen aan het agentschap Facilitair 
Management.
139 De vastleggingskredieten in het Orafinrapport bevatten behalve de voor 2011 begrote kredieten ook 2.872 dui -
zend euro openstaande verbintenissen van voorgaande jaren.
140  Circulaire van 23 december 2008 DVO/BZ/P&O/2008/11.
141 Brief van 5 juli 2011, kenmerk N 9-3.650.526. 106
Hoofdstuk2.5		 Antwoord	 van	de	minister
De vice-minister-president en Vlaams minister van Innovatie, Overheidsinvesteringen, Me -
dia en Armoedebestrijding gaf in haar antwoord van 14 september 2012 een toelichting bij de 
wijzigingen van de leasecontracten. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   107
HoofdstukDiensten voor het Algemeen  
3 108
3.1	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	het	Vlaams	ministerie
3.1.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begroting	2011
De onderstaande tabel vat de uitvoering van de middelenbegroting door de Diensten voor 
het Algemeen Regeringsbeleid cijfermatig samen. Het ministerie boekte in 2011 31% minder 
ontvangsten dan geraamd. Op programmaniveau waren er sterke verschillen. Voorspelbare 
terugstortingen van salarissen van gedetacheerde personeelsleden (programma AA) en veel 
kleine terugstortingen van subsidievoorschotten bij een nieuwe subsidiestroom (programma 
AC) zorgden enerzijds voor meerontvangsten. Anderzijds boekte het ministerie op het pro -
gramma AG geen inkomsten doordat de besparing op het Brusselfonds niet werd gerealiseerd 
met een terugstorting naar de algemene middelen, maar met een subsidiedaling.
Entiteit-Programma Geraamd Ontvangsten %Openstaand
AB0 DEPARTEMENT DAR 536 367 69% 69
AA Apparaatkredieten 25 233 930% 27
AC Algemeen 4 126 3156% 43
AE Publiek - Private Samenwerking 7 9122% 0
AG Coördinatie Brussel 500 0 0% 0
AC0 INTERNE AUDIT VAN DE VLAAMSE 
ADMINISTRATIE 0 0 0
AA Apparaatkredieten 0 0 0
AC Algemeen 0 0 0
AD0 STUDIEDIENST VAN DE VLAAMSE 
REGERING 1 6 577% 0
AN Studiedienst van de Vlaamse Regering 1 6577% 0
Totaal ministerie 537 373 69% 69
De onderstaande tabel vat de uitvoering van de algemene uitgavenbegroting door de DAR 
cijfermatig samen.
Entiteit-Programma VKVerbintenissen % OKVereffeningen %
AB0 DEPARTEMENT DAR 178.595 176.386 98,8% 168.103 130.398 77,6%
AA Apparaatkredieten 25.241 24.430 96,8%24.610 23.28794,6%
AD Duurzame Ontwikkeling 1.527 1.52599,9%1.527 1.00966,1%
AE Publiek-Private Samen -
werking 464 41789,9% 296 18362,0%
AF Geografische Informatie 44.385 44.385100,0%44.109 26.78060,7%
AG Coördinatie Brussel 59.250 58.483 98,7%56.021 50.82390,7%
AH Coördinatie Vlaamse 
Rand 7.047 6.96698,8%7.022 5.94984,7%
AI Gelijke Kansen 6.617 6.53398,7%6.503 5.33182,0%
AL Kanselarij, Communicatie 
en Vlaamse Infolijn 34.065 33.648 98,8%28.016 17.03660,8%
AC0 INTERNE AUDIT VAN 
DE VLAAMSE ADMINIS -
TRATIE 2.339 2.224 95,1% 2.315 2.129 91,9%
AA Apparaatkredieten 2.339 2.22495,1%2.315 2.12991,9%
AD0 STUDIEDIENST VAN 
DE VLAAMSE REGERING 4.463 4.213 94,4% 4.026 3.729 92,6%
AA Apparaatkredieten 3.578 3.45996,7%3.425 3.23994,6%
AN Studiedienst van de 
Vlaamse Regering 885 75485,2% 601 49081,6%
Totaal ministerie 185.397 182.823 98,6% 174.445 136.256 78,1% REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   109
De v astleggingskredieten142 en de ordonnanceringskredieten 2011 zijn voor geen enkele basis -
de verbintenissen (inkooporders) en de ordonnanties (vereffeningen) respectievelijk 1,4% en 
21,9% lager dan de vooropgestelde kredieten. De lagere ordonnanceringen situeren zich voor -
al in de programma’s AF Geografische Informatie (17 miljoen euro) en AL Kanselarij, Commu -
nicatie en Vlaamse Infolijn (11 miljoen euro). In beide gevallen zijn de grote verschillen met 
de begroting te wijten aan een trage gang van zaken (respectievelijk een tragere indiening van 
subsidieverantwoordingen en een tragere uitvoering van de werken aan de Dossinkazerne).
3.1.2	 Controlebevindingen
Het Rekenhof heeft 130 transacties uit 2011 met bijhorende verbintenissen gericht geselecteerd 
en gecontroleerd, voor een totaalbedrag van 2.156 duizend euro (1,6%143): 31 duizend euro ont -
vangsten en 2.156 duizend euro uitgaven. In 24 van de gecontroleerde dossiers (18%) heeft het 
onduidelijkheden of fouten vastgesteld.
Van de geselecteerde transacties rekende het ministerie in totaal 54 duizend euro verkeerd 
aan in het boekhoudsysteem Orafin 2010 (zeven transacties). De belangrijkste tekortkomin -
gen betroffen laattijdige kredietvastleggingen (nadat bestellingen al waren geplaatst of op -
drachten al stilzwijgend waren verlengd) en verkeerde aanrekening (bv. de aanrekening van 
de subsidies ten gunste van de vzw De Rand en een stedelijke vzw als inkomensoverdrachten 
buiten  de sector overheid). 
In 18 gevallen (voor in totaal 514 duizend euro) ontbrak een wettelijke rechtsgrond, was het 
betaalde volgens de geldende reglementering gedeeltelijk niet verschuldigd of heeft de admi -
nistratie essentiële wettelijke bepalingen of principes niet volledig toegepast. Aandachtspun -
ten waren de naleving van de algemene aannemingsvoorwaarden en betalingsprincipes bij 
overheidsopdrachten, het verband tussen subsidieverlening en beleidsdoelstellingen en de 
volledigheid van de subsidieverantwoording.
Wat de overheidsopdrachten betreft, deed het Rekenhof onder meer de volgende vaststel -
lingen: het departement dateert inkomende stukken niet altijd, wat een controle op de tijdige 
borgstelling onmogelijk maakt, en het beboet laattijdige borgstortingen niet altijd; het betaalt 
bovendien soms voordat de diensten verstrekt en aanvaard zijn (in één dossier werd de vroeg -
tijdige betaling zelfs contractueel vastgelegd); de opdracht voor de ontwikkeling van de data -
bank Toegankelijk Vlaanderen heeft de uitvoeringstermijn ruim overschreden, zonder dat de 
administratie dat beboette, en bij één aanneming betaalde het ministerie te veel intresten op 
zijn laattijdige betalingen.
In een subsidiedossier bevatte de subsidieafrekening niet alle projectinkomsten en -uit gaven, 
waardoor het project de indruk gaf met verlies af te sluiten (na een herberekening werd terug -
gevorderd). In het dossier van de werkingssubsidie 2010 aan de vzw Kazerne Dossin stemden 
de stukken die werden overgelegd voor de afrekening niet overeen met de realiteit. Zo ver -
meldde de resultatenrekening maar een werkingsubsidie van de DAR van 56.747 euro, terwijl 
de vzw 95.000 euro ontving. De administratie kende de vzw in 2011 een supplementaire sub -
sidie van 350.000 euro toe, hoewel een aantal van de gesubsidieerde uitgaven geen betrekking 
had op de aanwending die de algemene uitgavenbegroting blijkens haar toelichting voor ogen 
had. Bovendien was er een overlapping met de opdrachten die de afde ling Communicatie van 
het departement DAR uitschreef en viel de looptijd van de supplementaire subsidie, die ge -
spreid was over 2011 en 2012, niet samen met het werkingsjaar van de gesubsidieerde entiteit, 
zodat de jaarrekeningen geen sluitende financiële verantwoording vormen.
142  De weergegeven vastleggingskredieten bevatten behalve de voor 2011 begrote kredieten ook openstaande ver -
bintenissen van voorgaande jaren (57.919,6 duizend euro).
143  Personeelskosten en dotaties aan rechtspersonen werden afzonderlijk gecontroleerd. 110
Het Rekenhof stelde ook twee tekortkomingen vast ten aanzien van het opzet en de naleving 
van interne procedures en de uitbouw van de organisatiebeheersing: de boekhouding archi -
veert de dossiers ondermaats, waardoor documenten onvindbaar zijn, en de administratie 
volgde terugvorderingen van subsidies niet strikt op, wat aanleiding gaf tot laattijdige terug -
betalingen. 
Ten slotte is de beslissing van de Vlaamse Regering tot subsidiëring van een internationaal 
kunstproject vanuit vier beleidsdomeinen (voor in totaal 980.000 euro), niet voorafgaandelijk 
aan de Inspectie van Financiën voorgelegd. De Inspectie van Financiën heeft nadien wel bij 
het ontwerp van subsidiebesluit voor het aandeel van de DAR geadviseerd een gezamenlijke 
aanpak door de vier betrokken beleidsdomeinen bij de controle van de subsidieafrekeningen 
uit te werken.
Bij zijn controles ging het Rekenhof ook na hoe het ministerie omging met de aanbevelingen 
die het formuleerde in zijn controleverslag over 2010144. Het stelde vast dat voor de verbetering 
van het kasbeheer en de betalingstermijnen sinds begin 2012 een proefproject loopt, maar 
dat de datering van de inkomende facturen nog altijd niet systematisch geschiedt. Bovendien 
zijn enkele van de vaststellingen uit 2010 nog steeds actueel: zo werd Vlaanderen Feest  ook in 
2011 nog gesubsidieerd, hoewel de Vlaamse Regering de administratie werken in eigen beheer 
of met een overheidsopdracht voorschreef. Bovendien bouwde Vlaanderen Feest het sociaal 
passief dat het met de subsidies realiseerde, nog altijd niet af. De cel Gelijke Kansen verbindt 
ook nog altijd geen sancties aan de ontoereikende rapportering of de niet-uitvoering van alle 
resultaatsverbintenissen door enkele organisaties die van deze cel werkingssubsidies ontvan -
gen.
3.1.3		 Conclusies
De financiële uitvoering van de begroting sloot voor de Diensten voor het Algemeen Rege -
ringsbeleid op enkele programma’s na nauw aan bij de vooropgestelde ramingen en kredie -
ten. Bij de controle van een beperkte selectie van transacties heeft het Rekenhof wel enkele 
structurele tekortkomingen vastgesteld: de beperkte toegankelijk- en volledigheid van de be -
talings- en ontvangstendossiers belemmert de controle van het Rekenhof; de DAR leggen de 
overheidsengagementen niet altijd tijdig en volledig vast en rekenen budgettair niet altijd cor -
rect aan; bij de betaling van overheidsopdrachten passen de DAR de algemene aannemings -
voorwaarden niet altijd strikt toe; de toekenning van subsidies is niet altijd goed onderbouwd 
en in de subsidieafrekeningen ontbreken soms kosten en opbrengsten. Doorgaans hebben 
de DAR positief gereageerd op de vroegere aanbevelingen van het Rekenhof, maar in twee 
gevallen bleef verbetering uit, met name wat de werking van Vlaanderen Feest  en de subsidie-
uitbetaling bij niet-uitvoering van resultaatsverbintenissen betreft.
3.1.4		 Aanbevelingen
•	Het ministerie moet de onbeperkte en permanente toegankelijkheid van betalings- en 
ontvangstendossiers garanderen.
•	Het ministerie moet toezien op een tijdige en volledige vastlegging van haar engagemen -
ten, alsook op een correcte budgettaire aanrekening.
•	Bij de overheidsopdrachten is bijzondere aandacht nodig voor de betaling van verwijl -
intresten en de naleving van het principe dat betaling maar mag volgen op verstrekte en 
aanvaarde diensten.
•	Subsidieafrekeningen moeten alle kosten en opbrengsten van de gesubsidieerde activiteit 
bevatten en de subsidietoekenning moet een degelijke onderbouwing hebben.
144  Controleverslag van 5 juli 2011, kenmerk N9-3.653.824 B1. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   111
3.1.5	 Antwoord	 van	de	ministers
De Vlaamse minister voor Gelijke Kansen en Brussel en de Vlaamse minister-president heb -
ben respectievelijk op 14 september 2012 en op 20 september 2012 toelichtingen geformuleerd 
bij de gemaakte vaststellingen en zich aangesloten bij een aantal acties ter uitvoering van de 
aanbevelingen, zoals een betere toegang tot het archief, permanente aandacht voor de na -
leving van de wetgeving op de overheidsopdrachten en een project ter optimalisatie van de 
factuurstroom. De minister voor de Vlaamse Rand heeft niet gereageerd. 
3.2	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	rechtspersonen 	
3.2.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begrotingen 	2011
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de uitvoering van de begroting 2011 door de bij 
het beleidsdomein betrokken rechtspersonen.
Begroting Uitvoering
Agentschap voor Geografische Infor -
matie Vlaanderen (AGIV) - EVA publontvangsten 31.475 32.562
dotatie 21.021 22.624
andere 10.454 9.938
uitgaven 31.475 30.776
saldo jaar 0 1.786
saldo vorige jaren 7.931
overdracht   9.717
Sociaal-economische Raad van Vlaan -
deren (SERV) - SARontvangsten 10.034 10.211
dotatie 10.034 9.976
andere 0 235
uitgaven 10.034 9.566
saldo jaar 0 645
saldo vorige jaren 6.473
overdracht   7.118
Vlaams Brusselfonds - VOI A ontvangsten 12.433 12.433
dotatie 11.577 11.577
andere 856 856
uitgaven 16.065 9.909
saldo jaar -3.632 2.524
saldo vorige jaren 9.037
overdracht   11.561
3.2.2	 Controlebevindingen
De controles op de rekeningen over 2011 van de vzw De Rand145, de SERV en het Vlaams Brussel -
fonds hebben geen aanleiding gegeven tot opmerkingen. Bij de afsluiting van het rekeningen -
boek was de controle op de rekeningen over 2011 van het AGIV nog niet beëindigd.
Sinds zijn vorige rekeningenboek, heeft het Rekenhof ook zijn controle op de rekeningen over 
2010 van het AGIV, de SERV en de vzw De Rand beëindigd. Het merkte daarbij op dat het 
AGIV geen reconciliatie van het bedrijfseconomisch en budgettair resultaat kon voorleggen. 
Het Rekenhof onderschreef voor het AGIV ook de opmerkingen van het agentschap Centrale 
Accounting en vroeg bijzondere aandacht voor de opmerking over de neutralisatie van het 
resultaat door een onterecht gebruik van overlopende rekeningen. 
145 De Rand is niet in de bovenstaande tabel opgenomen aangezien de vzw als extern verzelfstandigd agentschap van 
privaat recht geen begroting of uitvoeringsrekening moet opmaken. 112
3.3	 Subsidies 	voor	diverse	initiatieven 	in	de	Vlaamse 	Rand
3.3.1	 Inleiding
De cel Coördinatie Vlaamse Rand (CVR) behoort tot de Stafdienst van de Vlaamse Regering 
en maakt deel uit van het departement Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid (DAR). 
De cel ondersteunt en coördineert het beleid van de Vlaamse Regering voor de Vlaamse Rand, 
o.a. door subsidies te verstrekken aan lokale activiteiten, de regionale televisiezender Ring-TV 
en het museum Felix De Boeck146. Het Rekenhof heeft de subsidieprocessen van het Rand-
beleid geanalyseerd met de ordonnanceringen van het begrotingsjaar 2011 op de begrotings -
posten ABO AH002 33, ABO AH003 33, ABO AH008 33 en ABO AH009 43 van het programma 
Coördinatie Vlaamse Rand  en HD0 HE 238 33 van het programma Kunsten en Erfgoed . De 
subsidieverlening door de vzw De Rand en de provincie Vlaams-Brabant vielen niet onder het 
onderzoek. De onderstaande tabel geeft het budgettaire belang weer. 7147
(In euro)
Artikel Omschrijving NGK 2010*Uitgaven 
2010**NGK 2011 Uitgaven 2011 VEK***  
2012
AB0 AH002 33 Voor allerhande 
initiatieven die het 
Vlaamse karakter 
en/of de integratie 
bevorderen van 
anderstaligen 457.923 317.515 582.359 452.809 455.000
AB0 AH003 33 Aan vzw Ring-TV 580.000 516.666 423.334 423.332 360.000
AB0 AH008 33 Aan vzw Museum 
Felix De Boeck245.000 196.000 249.000 209.000 200.000
AB0 AH009 
43147Voor allerhande 
anderstaligen150.000 110.000 150.000
HD0 HE238 33 Aan vzw De Rand 
voor de werking van 
het Museum Felix De 
Boeck108.400 98.600 103.800 94.500 96.000
Totaal 1.391.323 1.128.781 1.535.493 1.289.641 1.261.000
* NGK = niet gesplitste kredieten (initieel krediet + overdracht vorig jaar); 
** Werkelijke betalingen; 
*** VEK = vereffeningskredieten. 14
146  Ook het beleidsdomein Cultuur, Jeugd, Sport en Media (CJSM) verstrekt een werkingssubsidie aan het museum 
Felix De Boeck. Die subsidie is voor de volledigheid mee opgenomen in het onderzoek.
147 Deze ordonnanceringen worden in het onderzoek niet nader behandeld omdat in de onderzoeksperiode maar één 
vastlegging was genomen op de nieuwe basisallocatie. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   113
3.3.2	 Subsidies 	voor	lokale	Vlaamse 	initiatieven 	in	de	Rand
Afstemming met andere actoren van het Rand-beleid
Volgens de beleidsbrief 2010-2011, de eerste concretisering van de beleidsnota Vlaamse Rand 
2009-2014, ondersteunen drie grote actoren het Rand-beleid: de CVR van het departement 
DAR, de provincie Vlaams-Brabant en de vzw De Rand148. Deze actoren kunnen dezelfde initi -
atieven steunen en hebben een verband in de persoon van het hoofd van de CVR149. De afstem -
ming tussen de drie actoren is echter weinig zichtbaar. De projectfiches van de CVR verwijzen 
niet expliciet naar het resultaat van eventueel overleg. 
Vzw De Rand moet zorgen voor een complementair en gediversifieerd aanbod op maat binnen 
de vrijetijdssfeer via de gemeenschapscentra. Voor haar werking ontvangt de vzw jaarlijkse 
werkingssubsidies van de Vlaamse Gemeenschap (4.032.000 euro in 2011). De vzw ontving 
voor het jaar 2011 ook in tien gevallen voor een bedrag van 31.000 euro aan projectsubsidies 
voor bijkomende activiteiten van gemeenschapscentra. 
Subsidierichtlijnen en projectregistratie
Omdat de Vlaamse Regering geen subsidiereglement heeft uitgewerkt voor het Rand-beleid, 
heeft de CVR zelf richtlijnen uitgewerkt en gepubliceerd op haar website, die bijgevolg als een 
subsidiegids kunnen worden beschouwd. De CVR beschikt voor de subsidies in de Vlaamse 
Rand niet over een uitgeschreven beschrijving van het procesverloop. 
De CVR gebruikt de leidraad van het departement voor de samenstelling en administratieve 
afhandeling van financiële dossiers en inventariseert de ontvankelijk verklaarde aanvragen 
in een Excelbestand. Niet-ontvankelijk verklaarde subsidieaanvragen registreert ze niet. Een 
globaal overzicht van alle subsidieaanvragen ontbreekt. 
Aanvraagbeoordeling
Het hoofd van de CVR beoordeelt projectaanvragen in een projectfiche. Deze beoordelings -
procedure vertoont een aantal tekortkomingen:
•	De richtlijnen en het aanvraagformulier stellen niet expliciet dat de voorwaarden voor 
de aanvraagindiening en de volledigheid ervan ook gelden als ontvankelijkheids criteria. 
Daardoor beschikt de CVR bij de beoordeling van de ontvankelijkheid over een appreci -
atierecht, dat een ongelijke behandeling van de subsidieaanvraag tot gevolg kan hebben. 
Bovendien vermeldt de projectfiche de ontvangstdatum van de aanvraag niet.
•	De aanvragen bevatten weinig of geen gegevens die toelaten te beoordelen of de projectac -
tiviteiten te onderscheiden zijn van de gewone werking, die niet in aanmerking komt voor 
ondersteuning. De CVR vroeg de aanvragers in dit verband niet om aanvullende gegevens. 
•	De aanvrager dient in het aanvraagformulier geen gegevens over zijn eventuele btw-plich -
tigheid te vermelden. Die informatie in nochtans nodig voor de projectafrekening. 
•	De richtlijnen zijn op enkele punten onduidelijk en onvolledig. Zij vermelden niet de be -
perking van festival-projectsubsidies tot 7.000 euro, die de CVR wel systematisch toepast. 
Zij vermelden evenmin dat kleine projecten die zich lokaal tot een beperkt publiek richten, 
148  De cel CVR subsidieert activiteiten die het Vlaamse karakter van de regio, de Vlaamse uitstraling in de Rand en het 
gebruik van het Nederlands bij anderstaligen bevorderen. De provincie Vlaams-Brabant subsidieert onder meer 
activiteiten en projecten die plaatsvinden in de faciliteitengemeenten. In een samenwerkingsovereenkomst met 
de Vlaamse Gemeenschap van 28 oktober 2010 engageerde de vzw De Rand zich voor een aantal strategische 
doelstellingen.
149  Dit hoofd is ook lid van de raad van beheer van vzw De Rand en van de provinciale beoordelingscommissie. 114
niet meer worden gesubsidieerd, tenzij in faciliteitengemeenten150, en definiëren die kleine 
projecten dus ook niet. Integendeel, de richtlijnen stellen dat een initiatief subsidieerbaar 
is als de aanvrager zorgt voor een positieve dynamiek in de wijkontwikkeling. 
•	De projectfiches zijn beschrijvend van aard. Zij vermelden niet eenduidig en stelselmatig 
de overwegingen die leiden tot de aanvaarding of vermindering van het gevraagde sub -
sidiebedrag. Ze vermelden evenmin het bedrag van de subsidieerbare kosten, noch het 
maximumbedrag volgens de gehanteerde berekeningswijze. 
Subsidieaanvragen 2010 en 2011
In 2010 en 2011 werden 213 projectaanvragen ingediend, waarvan de CVR er negentien onont -
vankelijk verklaarde. In zes dossiers weigerde de CVR de subsidie wegens laattijdige aanvraag, 
hoewel ze voor acht andere laattijdige aanvragen wel subsidies verstrekte. 
De CVR sloot de projecten in zes dossiers van subsidiëring uit omdat ze in de gewone werking 
pasten, zonder in de projectfiche duidelijk aan te geven hoe ze dat beoordeelde. De CVR sub -
sidieerde in andere projecten wel jaarlijks terugkerende evenementen, die normaliter tot de 
gewone werking behoren. 
De CVR paste bovendien de subsidievoorwaarden niet altijd strikt toe:
•	Ze beoordeelde één dossier negatief omdat het evenement niet in de Vlaamse Rand plaats -
vond, terwijl ze twee gelijkaardige dossiers wel positief beoordeelde.
•	Drie aanvragen die uitgingen van verenigingen met een zetel buiten de Vlaamse Rand, 
ontvingen toch subsidies. 
•	Vijf dossiers bevatten inconsistente cijfergegevens en negentien andere bevatten geen 
sluitende of volledige begroting. In vijf daarvan resulteerde dat in de toekenning van een 
subsidiebedrag dat iets hoger lag dan het geraamde tekort.
•	Voor vijf aanvragen bleek niet dat de CVR de subsidie beperkte tot 80% van de subsidieer -
bare kosten.
•	Twee projectbegrotingen bevatten deels geraamde kosten van activiteiten die niet plaats -
vonden in de Vlaamse Rand. 
Het voorstel tot subsidietoekenning leidt, na goedkeuring door de minister, tot een subsidie -
besluit. In twee gevallen deelde de CVR de aanvrager alleen mee dat de minister had beslist 
geen subsidie toe te kennen, zonder opgave van een reden. In vier andere ontbrak de ken -
nisgeving, zodat het Rekenhof de meegedeelde motivering niet kon achterhalen. Voor vier 
(kleinere) projecten die konden worden ingeschakeld in de normale werking van de aanvra -
gende vereniging meldde de betekening ook dat ze niet meer werden gesubsidieerd wegens 
het budgettaire kader of het streven naar meer efficiëntie.
Projectsubsidies voor initiatieven in de gezondheidszorg 
Van het budget 2011 voor projectsubsidies ging 28% naar drie subsidieaanvragen voor langdu -
rige activiteiten die kaderden in de gezondheidszorg en het informatie- en documentatiepunt 
over de Vlaamse Rand. Het Rekenhof heeft daarbij enkele opmerkingen:
•	Deze activiteiten vallen niet onder de CVR-richtlijnen. Bovendien vermeldden de subsi -
diebesluiten de ingediende projectvoorstellen op grond waarvan het subsidiebedrag werd 
vastgesteld, meestal niet expliciet, wat een financiële en inhoudelijke analyse van de sub -
sidie bij de saldobetaling bemoeilijkt. 
150 Om die reden werden aanvragen niet ingewilligd. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   115
•	In één dossier verleende de CVR al een voorschot van 28.000 euro, terwijl het niet met 
voldoende subsidieerbare kosten voor het begrotingsjaar 2010 werd verantwoord. De CVR 
bereidt een definitief standpunt over terugvordering voor. 
Evaluatie en sturing van de subsidiëring
Volgens de Vlaamse minister bevoegd voor de Vlaamse Rand wordt elk project na afloop ge -
evalueerd en legt de gesubsidieerde organisatie een werkingsverslag en een eindafrekening 
voor151. Noch de richtlijnen, noch de individuele subsidiebesluiten vragen echter de overleg -
ging van een inhoudelijke projectverantwoording. Bovendien evalueerde de administratie, 
noch een extern orgaan specifiek het subsidie-instrument en het doelbereik. 
Subsidievereffening 
Voor de vereffening van de subsidie stelt de CVR een aanwendingsverslag op, waarin zij evalu -
eert of de subsidie is aangewend voor de doeleinden waarvoor zij is verstrekt. Deze verslagen 
zijn summier en bevatten geen spoor van een inhoudelijke controle op de pro jectuitvoering. 
Zelfs als begunstigden op eigen initiatief een werkingsverslag indienden dat terugkoppeling 
naar de aanvraag toeliet, bevatten de aanwendingsverslagen geen evaluatie. In dertien dos -
siers van 2010 betaalde de CVR in totaal 16.146,85 euro minder uit dan het subsidiebesluit 
bepaalde. Het Rekenhof stelde in de financiële verantwoordingen echter nog tal van tekortko -
mingen vast, die tot correcties hadden moeten leiden:
•	In drie dossiers beperkte de CVR de subsidie niet tot het gerealiseerde tekort. In één daar -
van had zij zelfs moeten terugvorderen.
•	In één dossier aanvaardde de CVR het volledige bedrag van de investeringsgoederen, in 
plaats van alleen de afschrijvingskosten.
•	In drie dossiers betroffen de bewijsstukken geen subsidieerbare kosten of was het bedrag 
ervan lager dan dat waarmee de subsidie werd bepaald.
•	Eén afrekening bevatte kosten die niet projectspecifiek waren. 
•	In vijf dossiers hadden de ingediende bewijsstukken onvoldoende stavingskracht.
•	Een begunstigde legde dezelfde kosten ten laste van twee projecten.
•	Twee afrekeningen bevatten kosten die buiten de projectperiode van het toekenningsbe -
sluit vielen. Bij één ervan diende de CVR zelfs het voorschot terug te vorderen.
Een aantal sectorale decreten zorgen voor extraondersteuning in de zes faciliteitengemeenten. 
Het Rekenhof ging steekproefsgewijs na of de betrokken projectafrekeningen die extrasubsi -
dies correct opnamen152. In twee gevallen nam de subsidietrekker niet alle subsidie-inkomsten 
in de afrekeningstaat op.
3.3.3	 Werkingssubsidie 	aan	het	Museum 	Felix	De	Boeck
De provincie Vlaams-Brabant, de gemeente Drogenbos en de vzw De Rand richtten de vzw 
Museum Felix De Boeck (FeliXart Museum) op, waarvoor de Vlaamse Gemeenschap vanuit 
twee beleidsdomeinen (CJSM en DAR) werkingssubsidies ter beschikking stelt.
In 2010 verstrekte de CVR van het departement DAR het museum een subsidie van 245.000 
euro voor de algemene werking 2010 en de uitbouw van het museum naar een Felixsite. Ze 
151 Antwoord op de parlementaire vraag nr. 45 van 14 oktober 2011.
152 Uit een raadpleging van het boekhoudsysteem van de Vlaamse Gemeenschap (Orafin) bleek dat diverse begunstig -
den ook een subsidie ontvingen van het Agentschap Sociaal-Cultureel Werk voor Jeugd en Volwassenen van het 
departement CJSM of van het BLOSO.  116
legde de indiening van een werkingsverslag over de aanwending van de subsidie niet op. Het 
museum heeft voor 2010 een afrekening in evenwicht overgelegd, met bewijsstukken ten be -
lope van 245.454,16 euro. Een aantal van die stukken had echter gedeeltelijk of volledig be -
trekking op 2009 of 2011, zodat ze het uitbetaalde bedrag niet volledig staafden. Het museum 
nam bovendien bedragen inclusief btw in de afrekening op, terwijl het over een btw-nummer 
beschikt. Overigens kon de saldo-uitbetaling strikt genomen niet in 2011 plaatsvinden, aan -
gezien de uitbouw naar de Felixsite pas daarna werd gerealiseerd en het toekenningsbesluit 
voorschreef dat de verantwoording moest worden ingediend na afloop van het project .
De DAR-subsidie moet in mindering komen van de subsidiëring van de niet-gedekte wer -
kingsmiddelen voor het museum, die de vzw De Rand, de gemeente Drogenbos en de pro -
vincie Vlaams-Brabant gezamenlijk, elk voor een derde, ten laste moeten nemen153. De vzw 
De Rand krijgt hiervoor middelen via het beleidsdomein CJSM van de Vlaamse overheid 
(98.000 euro). Deze financieringswijze impliceert dat het te financieren werkingstekort  
– en dus ook de CJSM-subsidie  – bij een stijgende DAR-subsidie daalt. Er bestaan echter geen 
afspraken om deze subsidies op elkaar af te stemmen of te integreren. De resultatenrekening 
2010 van het museum vertoonde een batig saldo, terwijl de financiële verantwoording die bij 
de DAR werd ingediend, een evenwicht toonde. Dat saldo vergt dus correctie154. De partijen 
droegen overigens niet in gelijke mate bij: de gemeente droeg minder bij, terwijl het museum 
met de bijdragen van vzw De Rand en de provincie niet alleen het werkingstekort aanzui -
verde, maar ook een reserve aangelegde155. 
3.3.4	 Projectsubsidie 	aan	de	vzw	Ring-TV
Het beleidsdomein DAR verstrekt langs de CVR aan de vzw Ring-TV een subsidie die deze 
vereniging moet aanwenden om het beleid van de Vlaamse Regering in de Vlaamse Rand 
toe te lichten. Zij moet de subsidie financieel verantwoorden door na afloop van de vermelde 
items een factuur in te dienen. De CVR heeft geen werkingsverslag opgelegd. Ring-TV ont -
vangt als erkende regionale televisieomroep ook een subsidie van het departement CJSM, die 
voor andere doeleinden dient. Het Rekenhof vond in het dossier vier facturen voor in totaal 
379.999,57 euro, inclusief btw. Dat bedrag stemde overeen met het toegekende subsidiebe -
drag. Btw wordt echter in de regel niet in de subsidiebasis opgenomen. Bovendien had een 
factuur ook betrekking op twee extra uitzendingen van het randmagazine, die niet in het 
toekenningsbesluit stonden. Zij bevatte ten slotte ook een activiteit die niet in het toeken -
ningsbesluit stond en dus niet subsidieerbaar was.
3.3.5	 Conclusies
Lokale Vlaamse initiatieven in de Rand kunnen zowel worden gesubsidieerd en ondersteund 
door de CVR van het departement DAR als door de provincie Vlaams-Brabant en de vzw De 
Rand. In de praktijk is de afstemming tussen deze drie actoren weinig zichtbaar. De CVR heeft 
voor deze subsidiëring eigen subsidierichtlijnen uitgevaardigd, die echter niet altijd voldoen -
de duidelijk en volledig zijn. Bovendien past de CVR haar eigen richtlijnen niet consequent 
toe, zodat ze in een beperkt aantal gevallen ten onrechte subsidieaanvragen heeft ingewilligd. 
153 Overeenkomst van 14 maart 2003 gesloten tussen de Vlaamse Gemeenschap, de gemeente Drogenbos, de provin -
cie Vlaams-Brabant en vzw De Rand, met betrekking tot het beleid, het beheer en de exploitatie van het FeliXart 
Museum in Drogenbos.
154 De resultatenrekening, waarop het accountantsverslag steunt, vermeldt een positief resultaat van 5.394,82 euro. 
De subsidies van DAR en CJSM 2010 bedroegen echter respectievelijk 245.000 euro en 98.000 euro, i.p.v. 196.586 
euro en 95.000 euro  - subsidiebedragen die effectief werden geboekt - en 25.000 euro reserve sociaal passief, die 
in de regel moet worden aangelegd na de bepaling van het resultaat. 
155 Uit de jaarrekening 2010 blijkt dat De Rand, de gemeente en de provincie respectievelijk 107.500 euro (incl. de 
bijdrage vanwege de Minister van Cultuur via De Rand  van 95.000 i.p.v. 98.000 euro), 74.000 euro en 125.000 euro 
bijdroegen. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   117
Enerzijds ontbreekt in de projectfiches een overzichtelijke aftoetsing van de subsidieaanvra -
gen aan de ontvankelijkheids- en subsidievoorwaarden, alsook een duidelijke motivering en 
berekening van de voorgestelde subsidiebedragen. Anderzijds wordt voor de saldo-uitbetaling 
geen inhoudelijk verslag geëist en is het dan ook onduidelijk of de begunstigde de subsidie 
niet heeft afgewend van haar doelstellingen en of die doelstellingen werden bereikt. Een ge -
deelte van het budget voor projectsubsidies gaat naar bijkomende projecten van vzw De Rand 
en als werkingsubsidie naar initiatieven in de gezondheidszorg. Het is dan voor de CVR ook 
moeilijk het gevoerde subsidiebeleid te evalueren. De controle van de vereffeningsdossiers is 
overigens ontoereikend.
De Vlaamse overheid stelt vanuit twee beleidsdomeinen middelen ter beschikking voor de 
werking van het museum Felix De Boeck. Het beleidsdomein DAR subsidieert rechtstreeks, 
terwijl de vzw De Rand, die belast is met het medebeheer van het museum, daarvoor een sub -
sidie vanuit het beleidsdomein CJSM ontvangt. Daarbij ontbreekt het aan afspraken tussen de 
betrokken diensten van de beleidsdomeinen CJSM en DAR om tot een doeltreffende financi -
ele controle te komen.  Voorts sloegen de voorgelegde verantwoordingsstukken niet altijd op 
de juiste subsidieperiode en werd voor deze subsidie al evenmin een inhoudelijk werkingsver -
slag opgelegd. Ten slotte bleek dat de subsidie voor 2010 resulteerde in een batig saldo en zelfs 
een reservevorming. 
De vzw Ring-TV diende ten slotte de projectsubsidie voor de Vlaamse beleidstoelichting in 
de Rand te verantwoorden met facturen, maar slaagde daar niet sluitend in. Zij factureerde 
prestaties die buiten het toekenningsbesluit vielen, alsook btw. Een werkingsverslag is ook in 
dit geval niet opgelegd. 
3.3.6	 Aanbevelingen
•	De CVR moet enkele aspecten in haar richtlijnen voor de subsidiëring van lokale initiatie -
ven in de Vlaamse Rand duidelijker omschrijven of aanvullen, bv. wat de subsidiëring van 
kleine projecten voor een beperkt publiek in de faciliteitengemeenten betreft.
•	De CVR moet in haar beoordelingen van de aanvragen duidelijk aangeven of de aanvrager 
voldoet aan alle subsidievoorwaarden en de voorgestelde subsidiebedragen objectief moti -
veren, rekening houdend met subsidies van andere actoren in het Rand-beleid.
•	De CVR dient voor alle steunvormen inhoudelijke werkingsverslagen en transparante fi -
nanciële verantwoordingen op te leggen, die zij ook daadwerkelijk moet controleren bij de 
afrekening.
•	De verschillende actoren van het Rand-beleid dienen meer informatie met elkaar uit te 
wisselen en hun subsidies en ondersteuning op elkaar af te stemmen.
3.3.7	 Antwoord	 van	de	minister
Zowel het departement en het IVA Kunsten en Erfgoed als de Vlaamse minister van Vlaamse 
Rand hebben op respectievelijk 10 juli 2012, 13 augustus 2012 en 12 juli 2012 geantwoord. Een 
groot deel van de opmerkingen van het Rekenhof steunt volgens de minister op een foutief 
uitgangspunt, namelijk dat de subsidierichtlijnen strikt moeten worden toegepast. De minis -
ter beschouwt deze richtlijnen daarentegen als een richtinggevend kader om subsidieaanvra -
gen pragmatisch en in functie van de beleidsprioriteiten te kunnen beoordelen. Het Rekenhof 
kan dit standpunt op grond van de beginselen van behoorlijk bestuur niet bijtreden. 
De minister meldde voorts dat de Cel Vlaamse Rand in het kader van de regeringsdoelstel -
ling te komen tot een administratieve lastenvermindering, bewust geen stringente, maar mi - 118
Hoofdstuknimale voorwaarden hanteert, zowel administratief als inzake inhoudelijke verantwoording. 
Dit zou een degelijke controle niet in de weg staan. Het Rekenhof stelde echter vast dat er geen 
inhoudelijke verantwoording wordt geëist. 
Op een aantal punten beloofde de administratie tegemoet te zullen komen aan de aanbeve -
lingen: zij zal de subsidierichtlijnen verduidelijken en vervolledigen; zij zal twee subsidie-  
trekkers langs een andere subsidielijn subsidiëren, zij zal negatieve subsidiebeslissingen dui -
delijker motiveren en zij zal de gesubsidieerde activiteiten in het toekenningsbesluit van de 
subsidie aan de vzw Ring-TV uitbreiden.
Volgens het IVA Kunsten en Erfgoed mag uit de overeenkomst van 14 maart 2003 niet worden 
besloten dat de vzw museum Felix De Boeck een werkingssubsidie ontvangt van het beleids -
domein CJSM, wat in tegenspraak zou zijn met het complementair cultureel-erfgoedbeleid 
op grond van het cultureel-erfgoeddecreet van 2008. Het agentschap meent dan ook - volgens 
het Rekenhof ten onrechte - dat het niet moet toezien op de subsidiëring van het museum 
vanuit de vzw De Rand.  REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   119
HoofdstukBestuurszaken
4 120
4.1	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	het	Vlaams	ministerie
4.1.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begroting	2011
De onderstaande tabel vat de uitvoering van de middelenbegroting door het ministerie van 
Bestuurszaken cijfermatig samen. Het ministerie boekte in 2011 49% meer ontvangsten dan 
geraamd.
 Entiteit-Programma Geraamd Ontvangsten %Openstaand
BB0 GOUVERNEURS EN ARRONDISSEMENTS -
COMMISSARISSEN109 134 123% 34
BA Apparaatkredieten 109 134123% 34
BH Lokale en regionale besturen 0 0 0
BC0 DEPARTEMENT BZ 145 326 225% 122
BA Apparaatkredieten 145 326225% 119
BC Algemeen 0 0 4
BF Facilitair 0 0 0
BD0 AGENTSCHAP VOOR BINNENLANDS   
BESTUUR6.782 10.345 153% 6.144
BA Apparaatkredieten 578 665115% 382
BC Algemeen 200 852426% 573
BH Lokale en regionale besturen 5.907 8.793149% 5.128
BJ Inburgering 97 3436% 61
BE0 AGENTSCHAP VOOR OVERHEIDS-  
PERSONEEL232 224 96% 0
BA Apparaatkredieten 232 22496% 0
BF0 AGENTSCHAP VOOR FACILITAIR   
MANAGEMENT1.518 2.082 137% 575
BA Apparaatkredieten 0 13 1
BC Algemeen 0 3 15
BF Facilitair 1.518 2.066136% 559
BH0 E-GOVERNMENT EN ICT-BEHEER 0 0 0
BA Apparaatkredieten 0 0 0
Totaal ministerie 8.786 13.110 149% 6.874
Het Agentschap voor Binnenlands Bestuur heeft op artikel BD0 9BH300 meer kosten van de 
lokale besturen teruggevorderd voor de gewestelijke ontvangers dan geraamd. In 2011 vonden 
een inhaalbeweging en een optimalisatie plaats van de terugvorderingen uit 2008, 2009 en 
2010 in het kader van de omslagregeling gewestelijk ontvangers156.
De onderstaande tabel vat de uitvoering van de algemene uitgavenbegroting door het minis -
terie van Bestuurszaken cijfermatig samen.
156 Met toepassing van het besluit van de Vlaamse Regering van 17 oktober 2008 betreffende de bijdrage van de bestu -
ren in de uitgaven die verbonden zijn aan de gewestelijk ontvangers. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   121
Entiteit - programma VK Verbin-  
tenissen% OK Ver- 
effeningen%
BA0 VLAAMSE ADVIESRAAD 
VOOR BZ 0 00,0% 0 00,0%
BC Algemeen 0 00,0% 0 00,0%
BB0 GOUVERNEURS EN AR -
RONDISSEMENTSCOMMIS -
SARISSEN 10.207 8.158 79,9% 10.207 8.114 79,5%
BA Apparaatkredieten 10.207 8.15879,9% 10.207 8.11479,5%
BC0 DEPARTEMENT BZ 34.317 33.215 96,8% 33.581 31.920 95,1%
BA Apparaatkredieten 29.979 28.96796,6% 29.243 27.884 95,4%
BD Reguleringsmanagement 795 795100,0% 795 74193,2%
BE E-Procurement 0 00,0% 0 00,0%
BK P&O 1.936 1.86896,5% 1.936 1.75690,7%
BL Patrimonium 1.606 1.58498,6% 1.606 1.53995,8%
BD0 AGENTSCHAP VOOR 
BINNENLANDS BESTUUR 2.599.743 2.558.062 98,4% 2.478.126 2.424.217 97,8%
BA Apparaatkredieten 26.232 23.09988,1% 25.860 22.361 86,5%
BH Lokale/regionale besturen 2.333.027 2.295.340 98,4%2.246.029 2.205.766 98,2%
BI Stedenbeleid 173.176 173.040 99,9%146.096 143.597 98,3%
BJ Inburgering 67.308 66.58298,9% 60.141 52.492 87,3%
BE0 AGENTSCHAP VOOR 
OVERHEIDSPERSONEEL 12.570 12.443 99,0% 12.115 11.013 90,9%
BA Apparaatkredieten 9.052 8.93298,7% 8.597 8.37797,4%
BK P&O 3.518 3.51199,8% 3.518 2.63674,9%
BF0 AGENTSCHAP VOOR FA -
CILITAIR MANAGEMENT 167.189 158.909 95,0% 139.806 126.677 90,6%
BA Apparaatkredieten 13.666 12.70493,0% 13.431 12.458 92,8%
BF Facilitair 153.523 146.205 95,2%126.375 114.219 90,4%
BH0 E-GOVERNMENT EN 
ICT-BEHEER 70.867 70.570 99,6% 64.756 64.111 99,0%
BA Apparaatkredieten 14.249 13.95197,9% 8.137 7.49392,1%
BG ICT en e-government 56.618 56.618100,0% 56.618 56.618100,0%
Totaal ministerie 2.894.893 2.841.357 98,2% 2.738.591 2.666.051 97,4%
Het ministerie overschreed voor geen enkele basisallocatie de vastleggingskredieten157 of de 
ordonnanceringskredieten 2011. Vóór de overdracht naar het FFEU lag het bedrag van de ver -
bintenissen (inkooporders) en ordonnanties (vereffeningen) respectievelijk 1,8% en 2,6% la -
ger dan de vooropgestelde kredieten. 
Een aantal kredieten kenden een lage aanwending:
•	De lage aanwending van de apparaatkredieten voor de entiteit BB0 (79,9%) is hoofdzake -
lijk te wijten aan het ongebruikt blijven van de kredieten voor de betaling van de lonen, 
sociale lasten en werkingskosten van de gouverneurs, gewestelijk ontvangers en arrondis -
sementscommissarissen wegens een wervingsstop in afwachting van herstructureringen 
voor deze functies, alsook aan een doorgedreven zuinigheidspolitiek.
•	Ook de apparaatkredieten voor het Agentschap voor Binnenlands Bestuur bleven onder -
benut (86,5%), vooral wat de betaling van personeelswedden betreft. Opgestarte wer -
vingsprocedures werden namelijk niet ingevuld. 
•	Ten slotte werd de provisie in het programma BH Binnenlands Bestuur niet aangewend, 
maar overgedragen naar 2012. Ook de vastleggings- en ordonnanceringskredieten voor de 
uitgaven i.v.m. de verkiezingen van gemeente- en provincieraden zijn in 2011 bijna niet 
aangesproken. Ook die kredieten waren overdraagbaar naar 2012.
157 De weergegeven vastleggingskredieten bevatten behalve de voor 2011 begrote kredieten in het Orafinrapport 
ook de 188.742 duizend euro openstaande verbintenissen van voorgaande jaren, waaronder een lopend subsidie-
engagement aan het gemeentefonds. 122
4.1.2		 Controlebevindingen
Het Rekenhof heeft 269 transacties geselecteerd en gecontroleerd, voor een totaalbedrag van 
15.717 duizend euro (0,6% van de totale ontvangsten en uitgaven of 5,85% van het totaal ex -
clusief gemeentefonds, stedenfonds en provinciefonds). In 39 van de gecontroleerde dossiers 
(14,5%) heeft het onduidelijkheden of fouten vastgesteld.
Van de geselecteerde transacties rekende het ministerie in totaal 1.084 duizend euro verkeerd 
in het boekhoudsysteem Orafin 2010 aan (16 transacties), meestal op een verkeerde ESR- of 
economische code wegens krediettekort op de passende basisallocatie of in het volgende be -
grotingsjaar om een krediettekort te omzeilen. De foutieve aanrekeningen werden achteraf 
niet gecorrigeerd.
In 23 gevallen (voor in totaal 687 duizend euro) ontbrak een wettelijke rechtsgrond, was het 
betaalde volgens de geldende reglementering niet verschuldigd of heeft de administratie es -
sentiële wettelijke bepalingen of principes niet volledig toegepast. De belangrijkste tekortko -
mingen betroffen het niet respecteren van de mededinging of contract- en bestekvoorwaar -
den bij overheidsopdrachten en een ontoereikende inhoudelijke en financiële controle bij 
subsidies.
Wat de overheidsopdrachten betreft, heeft het Rekenhof onder meer vastgesteld dat de ad -
ministratie niet verantwoordde waarom zij enkele opdrachten van juridische adviesverlening 
buiten mededinging en op de gekozen gunningswijze gunde. Ook voor een onderzoeksop -
dracht, de aanmaak van een boekje en de opstelling van een ICT-plan paste zij de mededin -
ging niet toe. Het ministerie verlengde voorts een opdracht voor de levering van bureelbeno -
digdheden voor diverse diensten van de Vlaamse overheid retroactief met een bijakte en stond 
toe dat de begunstigde diensten ook na die latere datum nog bestellingen plaatsten zonder 
juridische basis. Voor de aankoop van bepaalde artikelen deed het ten onrechte een beroep op 
raamcontracten. Het ministerie eiste soms geen borgtochtstelling of berekende de borgtocht 
verkeerd. Het betaalde een honorarium voor een studieopdracht niet overeenkomstig de be -
stekbepalingen en aanvaardde dat processen-verbaal van voorlopige oplevering door het team 
Vlaams Bouwmeester niet werden opgesteld volgens de toepasselijke bestekken. Ten slotte 
vermeldde het in het bestek voor de aankoop van stoelen een merknaam, die het gewone ver -
loop van de mededinging verstoorde. 
Wat de subsidiëring betreft, stelde het Rekenhof onder meer vast dat de subsidiebesluiten 
van het Agentschap voor Binnenlands Bestuur voor subsidies aan verenigingen voor inno -
verende woonprojecten in de stad, afweken van het reglementair kader door geen staat van 
inkomsten te vragen, wat maakt dat het agentschap niet kon controleren of het project met 
eigen inkomsten of met een inbreng van anderen is tot stand gekomen. De administratie aan -
vaardde bovendien tekortkomingen in de inhoudelijke en financiële verantwoordingen van 
deze projectsubsidies: kosten die buiten de projectsubsidie vielen of verantwoord werden op 
een forfaitaire basis, het ontbreken van een terugkoppeling naar de subsidiedoeleinden en a 
posteriori wijzigingen aan projectvoorstellen en -begrotingen. Voor zover het Rekenhof kon 
nagaan, heeft het ministerie deze tekortkomingen achteraf niet gecorrigeerd.
Voorts stelde het Rekenhof vast dat een vzw het Agentschap voor Binnenlands Bestuur niet de 
gedetailleerde staat van de prestaties bezorgde waarom het vroeg en dat de vzw al prestaties 
uitvoerde voordat de overeenkomst was gesloten. Ten slotte legde het departement geen con -
tractuele basis voor de uitbesteding van het secretariaatswerk voor het team Vlaams Bouw -
meester.  REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   123
Het Rekenhof heeft bij 21 van de geselecteerde transacties tekortkomingen en zwakheden 
van de organisatiebeheersing. Het betrof onder meer de gebrekkige inhoudelijke en financiële 
controle van overgelegde verantwoordingen door het Agentschap Binnenlands Bestuur, het 
ontbreken van financiële controle door het team Financiën van de afdeling Interne Dienst -
verlening van het Agentschap Facilitair Management en het niet vragen van het advies van de 
Inspectie van Financiën voor de huur van een atelier voor het team Vlaams Bouwmeester. De 
eenmalige onderhouds- en herstellingswerken voor dit atelier overschreden overigens ruim 
de begrote kostprijs, die dus niet zorgvuldig werd geraamd. De aanwezige infrastructuur zou 
na de huurperiode van één jaar zonder vergoeding aan de verhuurder toekomen, wat, gelet op 
de kostprijs, strijdt met de zuinigheidsplicht van de overheid.
Bij zijn controles heeft het Rekenhof ook nagegaan hoe het ministerie omging met de aan -
bevelingen die het Rekenhof formuleerde in zijn controleverslagen158 over 2010. Ten aanzien 
van de expliciete toezeggingen heeft het Agentschap voor Binnenlands Bestuur de subsidie 
aan het Kenniscentrum Vlaamse Steden aan een nieuwe financiële controle onderworpen. 
Dat heeft onder meer geleid tot de terugvordering van 13.892,32 euro voor het begrotingsjaar 
2008 en 22.914,53 euro voor 2009. Het saldo voor 2010 werd verminderd met 3.500,51 euro. 
Het agentschap paste voorts de functiescheiding voor financiële controle toe in overeenstem -
ming met het ondernemingsplan en het onderwierp de financiële verantwoording in het sub -
sidiebesluit aan striktere subsidievoorwaarden. Bij de entiteit Team Studie en Coördinatie 
Bouwprojecten en Gebouwenbeheer van het Agentschap voor Facilitair Management deden 
de tekortkomingen uit 2010 zich in 2011 opnieuw voor, met name de inconsistente naleving 
van de overheidsopdrachtenregels en de inhoudelijke bepalingen van de raamcontracten. Het 
ministerie bracht de aanbevelingen voor de ontvangsten in de praktijk. Het corrigeerde het 
beginsaldo 2010 in Orafin voor de orderekening BC 8X0902 en verbeterde de opvolging van de 
doorloop- en betalingstermijnen voor uitgaven van gedetacheerde personeelsleden. 
4.1.3	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	diensten 	met	afzonderlijk 	beheer
het ministerie betrokken diensten met afzonderlijk beheer.
2010 2011
Begroting Uitvoering Begroting Uitvoering
CATERING
Ontvangsten 8.383 7.665 8.869 8.476
Dotatie 4.648 4.648 4.941 4.941
Andere 3.735 3.017 3.928 3.535
Uitgaven 9.163 7.825 9.880 8.555
Saldo jaar -780 -160 -1.011 -79
Saldo vorige jaren 1.156 1.156 1.011 996
Overdracht 376 996 0 917
ENTITEIT ICT
Ontvangsten 53.144 53.124 56.681 56.928
Dotatie 52.972 52.972 56.509 56.619
Andere 172 152 172 309
Uitgaven 53.144 51.038 54.509 53.345
Saldo jaar 02.086 2.172 3.583
Saldo vorige jaren 17.405 17.405 19.491 19.491
Overdracht 17.405 19.491 21.663 23.074
158 Controleverslagen van 14 juni 2011, kenmerk N 9 - 3.361.948, en 17 augustus 2011 , kenmerk N 9 - 3661.505. 124
2010 2011
OVERHEIDSPERSONEEL
Ontvangsten 2.741 2.436 2.974 3.117
Dotatie 1.191 1.206 1.267 1.272
Andere 1.550 1.230 1.707 1.845
Uitgaven 2.350 2.008 2.834 2.439
Saldo jaar 391 428 140 678
Saldo vorige jaren 2.052 2.052 2.501 2.480
Overdracht 2.443 2.480 2.641 3.158
SCHOONMAAK
Ontvangsten 10.094 10.073 10.124 9.993
Dotatie 9.914 9.914 9.944 9.944
Andere 180 159 180 49
Uitgaven 10.306 9.307 11.201 9.631
Saldo jaar -212 766 -1.077 362
Saldo vorige jaren 312 312 1077 1.078
Overdracht 100 1.078 01.440
De controles op de rekeningen over 2011 van de diensten Overheidspersoneel, Schoonmaak 
en Catering hebben geen aanleiding tot opmerkingen gegeven. Aangaande de dienst Entiteit 
ICT-beleid wees het Rekenhof erop dat de administrateur-generaal van het IVA Centrale Ac -
counting de uitvoeringsrekening ambtshalve ondertekende, omdat de leidend ambtenaar van 
de DAB niet akkoord ging met de verwerking van een wisselkoersverschil in overeenstemming 
met de verwerking in Orafin en de algemene rekening 2011.
4.1.4		 Conclusies 	
aan bij de vooropgestelde ramingen en kredieten. Bij de controle van een beperkte selectie 
van transacties heeft het Rekenhof een relatief hoog aantal tekortkomingen vastgesteld in de 
aanrekeningen. Het stelde ook tekortkomingen vast bij de toepassing van de mededingings -
regels en de contract- en bestekvoorwaarden bij overheidsopdrachten. De interne controle op 
de subsidies voor innovatieve stadsprojecten is zwak en de inhuring van een atelier voor de 
Vlaamse Bouwmeester beantwoordde niet aan de principes van behoorlijk bestuur. Er werden 
geen tekortkomingen in de beperkte selectie van transacties bij het Agentschap voor Over -
heidspersoneel vastgesteld. Het Agentschap voor Binnenlands Bestuur en het departement 
Bestuurszaken hebben de aanbevelingen van het voorgaande jaar grotendeels en met succes 
uitgevoerd, behalve wat de overheidsopdrachten betreft.
De controle van de rekeningen over 2011 van de aan het beleidsdomein verbonden diensten 
met afzonderlijk beheer heeft geen aanleiding gegeven tot bijzondere opmerkingen.
4.1.5	 Aanbevelingen
•	Het ministerie moet bij de aanrekening van de uitgaven de accountinghandleiding van het 
beleidsdomein Financiën en Begroting toepassen.
•	Het ministerie moet de regelgeving op de overheidsopdrachten nauwgezet naleven. Het 
Agentschap voor Binnenlands Bestuur en het Agentschap voor Facilitair Management die -
nen bij opdrachten van juridische dienstverlening de toepasselijke gunningsregels te vol -
gen. 
•	Het Agentschap voor Binnenlands Bestuur moet meer aandacht besteden aan de aanwen -
ding en verantwoording van subsidies voor originele en innoverende projecten.
•	Het team Vlaams Bouwmeester moet de kostprijs van projecten accuraat ramen en de fi - REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   125
nanciële belangen van de Vlaamse overheid in huurovereenkomsten vrijwaren.
4.1.6	 Antwoord	 van	de	minister 	
De Vlaamse minister van Steden heeft op 7 september 2012 geantwoord dat ze het Agentschap 
voor Binnenlands Bestuur de opdracht heeft gegeven extra zorg te besteden aan het beheer 
van het subsidiekanaal van innovatieve en vernieuwende projecten. 
4.2	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	rechtspersonen 	
4.2.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begrotingen 	2011
het beleidsdomein betrokken rechtspersoon.
Vlaamse Adviesraad voor Bestuursza -
ken – SAR (VLABEST)ontvangsten 184 184
dotatie 184 184
andere 0 0
uitgaven 184 177
saldo jaar 0 7
saldo vorige jaren 275
overdracht   282
4.2.2	 Controlebevindingen
De controle op de rekeningen over 2011 van de Vlaamse Adviesraad voor Bestuurszaken (VLA -
BEST) heeft geen aanleiding tot opmerkingen gegeven. Bij de afsluiting van dit rekeningen -
boek had het Rekenhof de controle op Jobpunt Vlaanderen nog niet beëindigd159.
Sinds zijn vorige rekeningenboek heeft het Rekenhof zijn controles op de rekeningen over 
2010 van Jobpunt Vlaanderen en van de VLABEST beëindigd. Het heeft daarbij opgemerkt dat 
VLABEST de lonen van december 2010 budgettair ten onrechte aanrekende op de begroting 
2010 in plaats van op de begroting 2011. Daardoor ontstond, mede door de aanrekening van 
het vakantiegeld, een budgetoverschrijding. De minister ging op 23 april 2012 met deze op -
merking akkoord. 
159 Deze vzw is niet in de bovenstaande tabel opgenomen, aangezien het een extern verzelfstandigd agentschap van 
privaat recht betreft, die geen begroting of uitvoeringsrekening dient op te stellen. 126
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   127
HoofdstukFinanciën en Begroting
5 128
5.1	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	het	ministerie
5.1.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begroting	2011
De onderstaande tabel vat de uitvoering van de middelenbegroting door het ministerie FB 
cijfermatig samen. Het ministerie boekte in 2011 2% minder ontvangsten dan geraamd. 
Entiteit-Programma Geraamd Ontvangsten %  Openstaand
CB0 DEPARTEMENT FB 23.739.397 23.239.571 98% 87
CA Apparaatkredieten 0 252 78
CC Algemeen 99.465 19.478 20% 9
CE Reservevorming voor toekomstige 
lasten 0 0 0
CG Schuld 984.850 523.082 53% 0
*CI Algemene ontvangsten van de fed -
erale overheid afkomstig, voor gemeen -
schapsaangelegenheden 12.862.096 12.860.628 100% 0
*CJ Algemene ontvangsten uit eigen in -
ning, voor gewestaangelegenheden 0 0 0
*CK Algemene ontvangsten van de fed -
erale overheid afkomstig, voor gewest -
aangelegenheden 9.792.986 9.836.131 100% 0
CC0 CENTRALE ACCOUNTING 0 0 8
CC Algemeen 0 0 8
CE0 VLAAMSE BELASTINGDIENST 1.375.785 1.260.566 92% 336.448
CA Apparaatkredieten 0 2 0
CC Algemeen 4.473 4.224 94% 53.055
ning, voor gewestaangelegenheden 1.371.312 1.256.340 92% 283.393
Totaal ministerie 25.115.182 24.500.137 98% 336.542
* = fiscale ontvangsten 
Op de apparaatkredieten ontving het departement 252 duizend euro lonen voor gedetacheer -
de personeelsleden die het niet had begroot. 
Op het programma CC Algemeen van het departement bleven de ontvangsten sterk onder 
de begrote, ondanks de ontvangst van 20 miljoen euro voor, onder meer, waarborgpremies, 
waarvoor slechts 5,5 miljoen euro was geraamd. Deze minderinkomsten op dit programma 
zijn vooral het gevolg van de kapitaalvermindering van de nv BAM. Die deed de ontvangsten 
dalen met 89,2 miljoen euro. Het programma CG Schuld boekte 47% minder ontvangsten 
ten opzichte van de begroting doordat het ministerie maar 200 miljoen euro op lange termijn 
leende, in plaats van de geraamde 663,23 miljoen euro. 
terie FB cijfermatig samen. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   129
Entiteit - programma VK Ver- 
bintenissen% OK Ver- 
CB0 DEPARTEMENT FB 1.741.147 1.200.848 69,0% 1.741.286 914.269 52,5%
CA Apparaatkredieten 12.040 10.33185,8% 10.121 7.99379,0%
CB Provisies 27.450 6922,5%30.937 00,0%
CC Algemeen 397.648 324.37281,6%397.245 229.708 57,8%
CD Economisch overheidsinstru -
mentarium 938.486 557.79959,4%937.460 369.273 39,4%
CE Reservevorming voor toe -
komstige lasten 118.244 97.25982,3%118.244 97.259 82,3%
CF Achterstallen 30.604 30.46799,6% 30.604 30.467 99,6%
CG Schuld 216.675 179.92883,0%216.675 179.569 82,9%
CC0 CENTRALE ACCOUNTING 4.724 4.429 93,8% 4.724 4.383 92,8%
CA Apparaatkredieten 4.666 4.38894,0% 4.666 4.35793,4%
CC Algemeen 58 4170,7% 58 2745,7%
CE0 VLAAMSE BELASTING -
DIENST 57.330 52.985 92,4% 56.280 45.976 81,7%
CA Apparaatkredieten 27.630 23.98686,8% 26.579 22.346 84,1%
CC Algemeen 29.701 28.99997,6% 29.701 23.630 79,6%
Totaal ministerie 1.803.201 1.258.262 69,8% 1.802.290 964.629 53,5%
Het ministerie overschreed voor geen enkele basisallocatie de vastleggingskredieten160 of de 
ordonnanceringskredieten 2011. Vóór de overdracht naar het FFEU lag het bedrag van de 
verbintenissen (inkooporders) en de ordonnanties (vereffeningen) respectievelijk 30,2% en 
46,5% lager dan de vooropgestelde kredieten. 
Het Rekenhof stelde o.m. de volgende discrepanties tussen de ramingen en de effectieve uit -
gaven vast:
•	De apparaatkredieten van het departement bevatten een variabel krediet voor lonen en so -
ciale lasten om in 2011 onder meer de extra behoeften te dekken in het kader van voorberei -
ding van, onder meer, het rekeningrijden. Daarvan heeft het ministerie maar 4% gebruikt. 
•	Van de ordonnanceringskredieten op programma CC Algemeen wendde het departement 
maar 57,8% aan. De kredieten voor de verrekening van de jobkorting konden worden over -
gedragen naar 2012. 
•	Ook het programma CD Economisch overheidsinstrumentarium bleef onderaangewend. 
De Vlaamse Gemeenschap voerde de geplande kapitaalparticipaties en kredietverlenin -
gen uit het regeerakkoord vertraagd uit om het risico op een herkwalificatie door Europa 
als kapitaaloverdracht, met impact op het vorderingensaldo, te vermijden. Zo ging het 
Vlaams Energiebedrijf, goed voor 200 miljoen euro, nog niet van start en ontving de Par -
ticipatiemaatschappij Vlaanderen maar 50 van de begrote 120 miljoen euro) doordat een 
aantal projecten nog niet klaar was voor een regeringsbeslissing (pps). De betrokken dos -
siers zijn overigens complex en bereiken pas na enkele jaren hun kruissnelheid. 
5.1.2		 Controlebevindingen
Het Rekenhof heeft gericht 320 transacties met bijhorende verbintenissen uit 2011 geselec -
teerd en gecontroleerd, voor een totaalbedrag van 115.916 duizend euro (7,67%161): 33.686,7 
duizend euro ontvangsten en 82.229,4 duizend euro uitgaven. Het heeft ook 161 verrichtingen 
voor orde gecontroleerd. In 118 van de gecontroleerde dossiers (36,9%) heeft het onduidelijk -
heden of fouten vastgesteld, met vaak tientallen analoge gevallen162. 
160  De weergegeven vastleggingskredieten bevatten behalve de voor 2011 begrote kredieten in het Orafinrapport ook 
862.018 duizend euro openstaande verbintenissen van voorgaande jaren. Het betreft hoofdzakelijk verbintenissen 
tot vermindering van belastingen, engagementen inzake schuldenbouw en participaties.
161 Het controlepercentage is berekend op het totaal van de uitgaven en de niet-fiscale ontvangsten. De personeels -
uitgaven en dotaties aan rechtspersonen worden afzonderlijk gecontroleerd.
162  Het hoge aantal kan worden gereduceerd tot een 29 verschillende knelpunten. 130
Van de gecontroleerde transacties rekende het ministerie tientallen transacties foutief in het 
boekhoudsysteem Orafin 2010 aan (54 transacties). Voor tientallen facturen vond de vastleg -
ging laattijdig plaats163 en verscheidene informaticawerken uit 2010 werden aangerekend op 
de kredieten van 2011.  
Een dividend van 1,5 miljoen euro rekende het ministerie al aan als een ontvangst voordat een 
effectieve storting op de bankrekening van de Vlaamse Gemeenschap plaatsvond. Overigens 
kwam dit dividend de middelenbegroting toe en mocht het ministerie het niet rechtstreeks 
aan de Gemeentelijke Holding doen toekomen. Een correctieboeking vond plaats op 4 april 
2012. Ten slotte is een betaling van 40 miljoen euro commercial paper164 aan de Gemeentelijke 
Holding in eerste instantie ten onrechte langs een thesaurierekening aangerekend. Door haar 
lange-termijnkarakter was de verrichting immers een kapitaaloverdracht. Ook dat is eind 2011 
gecorrigeerd165. 
In 25 gevallen (voor in totaal 1.189 duizend euro) ontbrak een wettelijke rechtsgrond, was het 
sentiële wettelijke bepalingen niet volledig toegepast. De belangrijkste vastgestelde tekortko -
mingen betroffen de berekening van nalatigheidsintresten bij de onroerende voorheffing en 
het onjuiste gebruik van raamcontracten en dadingen. Wat de overheidsopdrachten betreft, 
verwees het ministerie voor de aankoop van tien bestelwagens naar een raamcontract dat niet 
meer geldig was en waarbinnen de aangekochte voertuigen niet pasten. De betalingen van 
informaticaopdrachten van het departement en Vlabel stemden meestal niet overeen met de 
omschrijving van het inkooporder, vooral aangaande loonprofielen, aantal gepresteerde uren 
en voorziene uitvoeringsperiode. 
Ook bij de ontvangsten maakte het ministerie fouten. Zo berekende het de moratoriumintres -
ten voor de onroerende voorheffing zonder de nalatigheidsintresten bij de hoofdsom mee te 
rekenen. Sinds eind 2010 werkt het in dit verband aan een aangepaste informaticatoepassing. 
In vijf dossiers van het Vlaams Landbouwinvesteringsfonds waar de debiteuren minder afbe -
taalden dan de intreststijging, had de administratie een belofte gedaan, hoewel de beslissing 
toekwam aan de minister.
Het Rekenhof heeft bij de geselecteerde transacties een aantal tekortkomingen vastgesteld 
ten aanzien van de naleving van interne procedures of de uitbouw van de organisatiebeheer -
sing. Zo gebruikt het ministerie soms ten onrechte de procedure vereffenaar-kort166, die dient 
om facturen van minder dan 9.000 euro (excl. btw) snel te kunnen betalen, om uitgaven die 
tot een grotere opdracht behoren zonder voorafgaande kredietvastlegging al gedeeltelijk te 
vereffenen. Ondanks het bestaan van de procedure vereffenaar-kort betaalde het agentschap 
Vlabel ongeveer 1.900 kleine verrichtingen laattijdig, vooral ereloonstaten van advocaten, hy -
potheekkosten en kosten van gerechtsdeurwaarders. Het agentschap wijt dat aan de lange 
goedkeuringsprocedure, die het in 2012 zal optimaliseren. Voorts blijft het mogelijk voor de 
centrale rekenplichtige buiten het geautomatiseerde systeem om nog manuele betaalop -
drachten te geven. Ook komen dubbele betalingen nog voor en is niet altijd het advies van de 
Inspectie van Financiën gevraagd.
uit de controleverslagen over 2010167. Ten aanzien van de expliciete toezeggingen heeft het 
163 Het departement, het agentschap Centrale Accounting en het IVA Vlabel ontvingen respectievelijk 10, 9 en 57 
facturen, voor respectievelijk in totaal 239.373,31 euro, 86.013,33 euro en 1.467.954,07 euro vóór de datum van de 
vastlegging. De cel interne controle van het departement onderzoekt hoe dit kan worden voorkomen. Vlabel heeft 
zijn workflow al gewijzigd.
164  39.965.147,06 euro via de beleggingsrekening van het ministerie van Financiën en Begroting.
165 Zie ook de besprekingen in het Vlaams Parlement, Stukken 1373 en 40 (2011-2012).
166  Artikel  84, §1, 7,  van het decreet van 23 december 2010 houdende de uitgavenbegroting 2011.
167 Controleverslag ontvangsten 2010 van 18 augustus 2011, kenmerk N 9-3.650.525 B1  en controleverslag uitgaven 
2010 van 5 juli 2011, kenmerk N9-3.650.526 B1. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   131
ministerie de aanrekeningen van de pool van de verzekeringen verwerkt. Het heeft in 2012 
ook de stafdienst versterkt met een ambtenaar voor interne controle. De belangrijkste tekort -
komingen inzake informatica-uitgaven en laattijdige betalingen kwamen echter ook in 2011 
weer voor.
5.1.3		 Conclusies
Behalve voor programma CD Economisch overheidsinstrumentarium (participaties zonder 
invloed op het ESR-vorderingensaldo), sloot de financiële uitvoering van de begroting voor 
het ministerie vrij goed aan bij de vooropgestelde ramingen en kredieten. Bij de controle van 
een beperkte selectie van transacties heeft het Rekenhof verscheidene jaren op rij dezelfde 
tekortkomingen vastgesteld: de interne opvolging en financiële controle van informaticapro -
jecten laat te wensen over, het ministerie gebruikt de procedure vereffenaar-kort niet altijd 
correct, de doorlooptijd voor de goedkeuring van facturen bij het agentschap Vlabel is lang 
en de kredietvastleggingen vinden niet altijd tijdig plaats of worden soms ten onrechte alleen 
voor orde  geregistreerd. De administratie heeft de aanbevelingen uit de voorgaande rekenin -
gencontrole in beperkte mate toegepast.
5.1.4	 Aanbevelingen 	
•	Het ministerie moet de opvolging van informaticaprojecten versterken en wijzigingen 
aan de bestellingen motiveren en opvolgen. 
•	Vlabel moet de goedkeuringsprocedure voor facturen optimaliseren om tijdig te kunnen 
betalen. 
•	Het ministerie moet de uitzonderingsprocedures waarin het begrotingsdecreet voorziet, 
met name de procedures vereffenaar-kort en thesauriebeheer, strikter toepassen. 
5.1.5	 Antwoord	 van	de	minister
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting gaf in zijn antwoord van 21 september 2012 
aan dat de Vlaamse Regering behoedzaam begroot en variabele kredieten naar bestvermogen 
probeert te begroten. De minister stelde dat hij verder maatregelen uitwerkt om in de toe -
komst verbintenissen tijdig op de begroting vast te leggen. Het nieuwe rekendecreet zal dit 
ook beter stroomlijnen. 
De informatica-uitgaven staan volgens de minister onder de controle van de entiteit e-IB. Het 
departement bestelt informaticaprojecten met een gemiddeld loonprofiel en neemt zich voor 
jaarlijks het verschil tussen de vermoedelijke werkdagen en loonprofielen en de werkelijke 
prestaties te evalueren. Het Rekenhof meent echter dat de bestelling van informaticaspe -
cialisten meer gericht moet zijn en dat afwijkingen tussen facturen en bestellingen moeten 
worden verantwoord.
Tot slot beloofde de minister de aanbevelingen van het Rekenhof ter harte te nemen. Zowel 
het rekendecreet als verdere procesoptimalisaties moeten helpen de organisatiebeheersing te 
5.2	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	rechtspersonen 	
5.2.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begrotingen 	2011
het beleidsdomein betrokken rechtspersoon. 132
Financieringsfonds voor Schuldafbouw 
en Eenmalige Investeringsuitgaven 
(FFEU) - VOI Aontvangsten 91.904 91.904
dotatie 91.904 91.904
andere 0 0
uitgaven 170.691 104.316
saldo jaar -78.787 -12.412
saldo vorige jaren 387.810
overdracht   375.398
Vlaams Fonds voor de Lastendelging 
(VFLD) - VOI Aontvangsten 30.400 32.151
dotatie 30.400 30.482
andere 0 1.669
uitgaven 49.370 57.304
saldo jaar -18.970 -25.153
saldo vorige jaren 156.664
overdracht   131.511
Vlaams Toekomstfonds - IVA rp ontvangsten 250 412
Dotatie 0 0
Andere 250 412
Uitgaven 39 2.018
saldo jaar 211 -1.606
saldo vorige jaren 26.566
overdracht   24.960
5.2.2	 Controlebevindingen
Het FFEU heeft in 2011 aanzienlijk minder verwijlinteresten betaald dan in vorige jaren, onder 
meer doordat het onbetwiste gedeelten van geschillendossiers sneller uitbetaalde. Hoewel het 
FFEU ernaar streeft om bij de jaarafsluiting de negatieve saldi van de projectdeelrekeningen 
aan te zuiveren, vertoonde een aantal van deze deelrekeningen toch nog een negatief saldo. 
Het Rekenhof heeft op 27 maart 2012 een advies geformuleerd over de wijze van activering van 
de uitgaven door diensten van de Vlaamse overheid die het FFEU financiert. 
Het VFLD heeft ingevolge de opmerkingen van het Rekenhof over de jaarrekeningen 2009 en 
2010 zijn begroting beter onderbouwd en daarbij een onderscheid gemaakt tussen grote en 
kleine schadedossiers. Het vermeldde in de jaarrekening echter nog altijd niet het totaal van 
alle claims tegen de Vlaamse overheid, evenmin als het totaal van de zes grootste schadedos -
siers. Het totaal aan schadeclaims was eind 2011 opgelopen tot 1,25 miljard euro, tegenover 
882,5 miljoen euro in 2010. Ook een terugkoppeling naar de al aangelegde reserves ontbrak. 
Het fonds leed in 2011 een verlies van 25,2 miljoen euro, terwijl het in 2010 nog een overschot 
van 15,6 miljoen boekte. Dat verlies was grotendeels het gevolg van vier geschillendossiers die 
de Vlaamse Regering eind 2011 als last uit het verleden goedkeurde voor in totaal 41,9 miljoen 
euro. Het VFLD betaalde dit totaal integraal in 2011, maar liet bij de jaarafsluiting na een 
vordering te boeken voor het gedeelte ervan dat ten laste van de beleidsdomeinen viel. Het 
bedrijfseconomisch resultaat was dan ook  ondergewaardeerd.
Al bij zijn rekeningencontrole 2010 heeft het Rekenhof gewezen op het belang van een dui -
delijke beleggingsstrategie en -criteria voor het Vlaams Toekomstfonds, in het bijzonder in 
het licht van de Dexiaparticipatie van het fonds. Het heeft in dit kader ook de ontwikkelingen 
in 2011 opgevolgd, in het bijzonder de evolutie van de deelneming in de nv Dexia (zie deel 1, 
hoofdstuk 9). Het fonds ging in 2011 ook een nieuwe belegging van 13,5 miljoen euro aan met 
het Fonds DG Infra Yield, een investeringsfonds met een looptijd van 30 jaar. Daarvan heeft 
het in 2011 al 2 miljoen euro volgestort. Op 9 januari 2012 meldde de minister dat het fonds 
het beleggingskader voor de resterende enveloppe consequent zou inperken tot medeonder -
steuning van de materiële overheidsinvesteringen, waarbij het geen speculatieve, maar rela - REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   133
tief waardevaste rendementen zou nastreven. Volgens de leidend ambtenaar zou het Fonds 
DG Infra Yield perfect beantwoorden aan deze vereisten, aangezien het vreemd vermogen en 
quasi-eigen vermogen van pps-financieringen financiert. Een belangrijk gedeelte ervan zou 
aldus terugvloeien naar investeringen die de Vlaamse Gemeenschap zelf heeft gepromoot 
of geïnitieerd. Het Rekenhof merkte echter op dat de belegging van het Vlaams Toekomst -
fonds in het Fonds DG Infra Yield niet beursgenoteerd is. Bovendien betreft het een belegging 
zonder kapitaalgarantie. Er rijzen dan ook vragen bij de waardevastheid van de belegging. 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting herhaalde op 1 oktober 2012 dat het fonds 
beantwoordde aan de vereiste te streven naar waardevaste rendementen. Het fonds is niet 
beursgenoteerd omdat het een gesloten fonds betreft, en dat heeft volgens de minister net een 
positieve weerslag op de waardevastheid, aangezien de fondsgrootte zodoende geen fluctua -
ties kent. Bovendien hebben de voorbije turbulente periodes volgens hem aangetoond dat ka -
pitaalgaranties geen nut hebben, want dat ook de waarborgsteller onvermogend kan worden.  134
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   135
HoofdstukInternationaal Vlaanderen
6 136
6.1	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	het	ministerie
6.1.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begroting	2011
De onderstaande tabel vat de uitvoering van de middelenbegroting door het ministerie Inter -
nationaal Vlaanderen cijfermatig samen. De werkelijke ontvangsten 2011 van het ministerie 
lagen 444% hoger dan geraamd, vooral dankzij een eenmalige terugbetaling door Toerisme 
Vlaanderen (programma DG), gestegen terugbetalingen van renteloze leningen door bedrij -
ven (programma DF) en een uitschieter in de terugbetalingen van subsidievoorschotten (pro -
gramma DC).
DB0 DEPARTEMENT IV 169 1.111 657% 165
DA Apparaatkredieten 119 9076% 0
DC Algemeen 0 269 139
DF Internationaal Ondernemen 50 287574% 26
DG Toerisme 0 465 0
DC0 VLAAMS AGENTSCHAP VOOR INTER -
NATIONALE SAMENWERKING 55 108 196% 63
DA Apparaatkredieten 0 1 0
DC Algemeen 0 9 0
DE Internationale Samenwerking 55 98179% 63
DD0 UPGRADING KONINGIN ELISABETH -
ZAAL EN VLAAMS EUROPEES   
VERBINDINGSAGENTSCHAP 0 0 0
DA Apparaatkredieten 0 0 0
Totaal ministerie 224 1.218 544% 228
terie IV cijfermatig samen.
Entiteit-Programma VKVerbinte -
nissen% OK Vereffe -
ningen%
DB0 DEPARTEMENT IV 264.508 262.630 99,3% 190.004 166.055 87,4%
DA Apparaatkredieten 9.634 9.09294,4% 9.196 8.53192,8%
DB Provisies 183 00,0% 183 00,0%
DC Algemeen 383 38299,7% 383 30479,5%
DD Algemeen Buitenlands Beleid 19.907 18.94495,2% 16.421 11.75571,6%
DE Internationale  Samenwerking 62 4470,2% 62 4470,2%
DF Internationaal Ondernemen 94.743 94.734100,0% 54.589 52.62396,4%
DG Toerisme 139.596 139.434 99,9%109.169 92.79985,0%
DC0 VLAAMS AGENTSCHAP 
VOOR INTERNATIONALE 
SAMENWERKING 85.770 85.182 99,3% 31.537 29.930 94,9%
DA Apparaatkredieten 2.372 2.15790,9% 2.229 2.00790,0%
DE Internationale  Samenwerking 83.398 83.02599,6% 29.308 27.92295,3%
DD0 UPGRADING KONINGIN 
ELISABETHZAAL EN VLAAMS 
EUROPEES VERBINDINGSA -
GENTSCHAP 70 6796,8% 70 6694,7%
DA Apparaatkredieten 70 6796,8% 70 6694,7%
Totaal ministerie 350.348 347.879 99,3% 221.610 196.051 88,5% REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   137
Het ministerie overschreed voor geen enkele basisallocatie de vastleggingskredieten168 of de 
ordonnanceringskredieten 2011. Vóór overdracht naar het FFEU lag het bedrag van de ver -
bintenissen (inkooporders) en de ordonnanties (vereffeningen) respectievelijk 0,7% en 11,5% 
lager dan de vooropgestelde kredieten. 
Voor programma DD Algemeen Buitenlands Beleid lag het bedrag van de ordonnanties 28% 
lager dan de vooropgestelde kredieten door een combinatie van voorzichtig begroten, een 
nieuwe budgettaire omgeving en enkele meevallers.
6.1.2	 Controlebevindingen 	
Het Rekenhof heeft 196 transacties en 19 verbintenissen zonder betalingen uit 2011 geselec -
teerd en gecontroleerd, voor een totaalbedrag van 7.921 duizend euro (4%169): 79 duizend euro 
ontvangsten, 4.736 duizend euro uitgaven met bijhorende verbintenissen en 3.284 duizend 
euro openstaande verbintenissen. In 42 (20%) van de gecontroleerde dossiers heeft het ondui -
delijkheden of fouten vastgesteld.
Van de geselecteerde transacties rekende het ministerie in totaal 629 duizend euro verkeerd 
aan in het boekhoudsysteem Orafin 2010 (zes transacties). De belangrijkste tekortkomingen 
betroffen aanrekeningen op verkeerde begrotingsposten, onder meer wegens onvoldoende 
middelen op de juiste basisallocatie, en laattijdige vastleggingen van verbintenissen.
In 31 gevallen (voor in totaal 5.005 duizend euro) ontbrak een wettelijke rechtsgrond, was 
het betaalde volgens de geldende reglementering niet verschuldigd of heeft de administratie 
essentiële bepalingen of principes niet volledig toegepast, bv. bestekbepalingen of algemene 
aannemingsvoorwaarden bij overheidsopdrachten, of subsidievoorwaarden bij subsidies.
Wat de overheidsopdrachten betreft, deed het Rekenhof onder meer de volgende vaststellin -
gen: het Vlaams Agentschap voor Internationale Samenwerking beoordeelde offertes niet al -
tijd volgens de gunningscriteria in het bestek. Het ministerie motiveerde zijn gunningsbeslis -
sing niet altijd duidelijk in het gunningsverslag. Een overeenkomst gaf onvoldoende inzicht 
in de prijscomponenten, zodat de facturen oncontroleerbaar waren. Een contractwijziging 
werd laattijdig in een addendum vastgelegd. Ook beboette het ministerie laattijdige borgstel -
lingen en termijnoverschrijdingen niet altijd. Het betaalde dienstenfacturen soms ver voor 
het einde van de dienstlevering en het hanteerde een kostenbeperkingsmechanisme bij een 
contract te traag, zodat het contractplafond in 2009 en 2010 werd overschreden. Afsplitsingen 
van opdrachten verdoezelden deze overschrijdingen.
Wat de subsidiëring betreft, stelde het Rekenhof enerzijds vast dat tal van subsidie besluiten 
tekortkomingen vertoonden: zij stonden soms de betaling van een substantieel of zelfs het 
volledige bedrag in een zeer vroeg stadium van de subsidiëring toe, zij hielden niet altijd re -
kening met beperkingen die de Inspectie van Financiën oplegde, zij stelden soms een hoger 
subsidieplafond in dan opgenomen in de projectbegroting, zij namen soms minder geschikte 
verantwoordingsmodaliteiten op in de subsidiebesluiten en voorzagen niet altijd in voldoen -
de sanctiemogelijkheden. Anderzijds stelde het Rekenhof vast dat het ministerie in een aantal 
gevallen inbreuken tegen de bepalingen in de subsidiebesluiten niet met een subsidievermin -
dering of terugvordering sanctioneerde, bv. bij laattijdige of uitblijvende verantwoordingen, 
bij o nvoldoende bewezen kosten, bij de inbreng van kosten die het subsidiebesluit niet ver -
168 De weergegeven vastleggingskredieten bevatten behalve de voor het jaar 2011 begrote kredieten in het Orafinrap -
port ook 186.539 duizend euro openstaande verbintenissen van voorgaande jaren. Het betreft vooral lopende sub -
sidie-engagementen voor internationale samenwerkingsprojecten en uitrustingsgoederen, verbintenissen voor de 
renovatie van de Koningin Elizabethzaal en investeringsubsidies voor Toerisme Vlaanderen en het kusttoerisme.
169  De personeelsuitgaven en de dotaties aan rechtspersonen worden afzonderlijk gecontroleerd. 138
meldde, bij ontoereikende, tegenstrijdige of onleesbare verantwoordingsstukken, bij facturen 
die niet toewijsbaar waren aan posten uit de staat van inkomsten en uitgaven en bij projecten 
die de fundamentele doelstellingen niet hebben gehaald.
Twee subsidiedossiers trokken extra de aandacht van het Rekenhof: 
•	Met een Vlaams uitzendplatform voor experts sloot het ministerie voor de periode 2007-
2010 een beheersovereenkomst die recht gaf op een jaarlijkse werkingssubsidie en een 
bonussubsidie naargelang bepaalde indicatoren werden behaald. Voor 2010 moesten alle 
indicatoren gehaald zijn voor de bonussubsidie. Hoewel dat niet het geval was, betaalde 
het ministerie de bonus uit. Bovendien betaalde het tot 2010 jaarlijks een bonus uit die 
alleen in 2007 kon worden verdiend. De beheers overeenkomst liet reservevorming toe op 
voorwaarde dat de vzw eind 2010 de subsidiesaldi volledig zou hebben aangewend. Hoe -
wel het boekjaar 2010 sloot met een winst van 20.529 euro, werd het subsidiesaldo echter 
integraal betaald. Ten slotte ging de werkingssubsidie in tegen de doelstellingen van de 
beleidsnota 2009-2014170, aangezien slechts twee van de tien prioritaire landen voor de vzw 
ook prioritair waren voor het Vlaams beleid (Malawi en Zuid-Afrika). 
•	Eind 2002 kende het ministerie een subsidie toe van 454.000 euro voor de bouw van een 
trainingscentrum in Mozambique. Dit project stelde van bij het begin problemen, waarop 
de Vlaamse overheid ontoereikend reageerde. Zo keurde de administratie Buitenlands 
Beleid in 2005 een grondige projectwijzing goed, zonder dat de subsidietrekker de ver -
eiste tussentijdse verslagen had ingediend en terwijl dat een bevoegdheid van de Vlaamse 
Regering was. In 2006 bekwam de administratie een nieuwe wijziging door onvolledige 
informatieverstrekking aan de Inspectie van Financiën en de Vlaamse Regering. De aan -
passingen getuigden, zeker voor een probleemdossier, niet van goed bestuur: de beper -
king tot één verantwoordingsmoment en saldobetaling voorafgaand aan de ontvangst en 
goedkeuring van het eindrapport. Na projectschade door een tropische cycloon bekwam 
de administratie een tweede subsidie, opnieuw op grond van onvolledige informatie. De 
Vlaamse Regering keurde de nieuwe subsidie van 219.471 euro goed op 1 juni 2007. On -
danks de problemen met het initiële project, bood ook het nieuwe besluit weinig zeker -
heden. Het voorschot bedroeg 200.000 euro en er is alleen in rapportering voorzien bij 
het projecteinde, zonder het stellen van een tijdslimiet. Na audits door consultants in 2010 
en 2011 vorderde het Vlaams Agentschap voor Internationale Samenwerking 60.210 euro 
terug van de subsidietrekker. Die heeft echter nog niets terugbetaald. 
Het Rekenhof heeft bij 18 van de geselecteerde transacties tekortkomingen en zwakheden 
vastgesteld ten aanzien van het opzet en de naleving van interne procedures of de uitbouw van 
de organisatiebeheersing. Het betrof vooral tekortkomingen in de opvolging van verbintenis -
sen. Het ministerie volgt de openstaande vastleggingen namelijk niet structureel op en vraagt 
dan ook vaak te laat de annulatie van de restbedragen na de afhandeling van de saldodossiers 
van de betrokken subsidies. Voorts vroeg het ministerie niet het vereiste voorafgaande advies 
van de Inspectie van Financiën voor de subsidiëring van een internationaal kunstproject. Er 
was ook onvoldoende samenwerking tussen de vier overheidsdiensten die betrokken waren 
bij de controle van de subsidie-afrekeningen. Ten slotte brengen de operationele diensten de 
boekhouding niet altijd tijdig op de hoogte van verwachte ontvangsten.
die het heeft geformuleerd in zijn controleverslagen over 2010171. Het stelde vast dat de admi -
nistratie stappen heeft ondernomen om de inkomende stukken te dateren en correct in Orafin 
in te voeren. Enkele algemene tekortkomingen bleven echter ook in 2011 voorkomen, zoals de 
170 Stuk 195 (2009-2010) – Nr. 1, 26 oktober 2009.
171 Brief van 5 juli 2011, kenmerk N9-3.653.825 . REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   139
gebrekkige redactie van de subsidiebesluiten, de ontoereikende controle op de naleving van 
de subsidiebesluitbepalingen en het uitblijven van sancties. In drie specifieke dossiers her -
haalden de al gesignaleerde tekortkomingen zich ook in 2011:
•	Het subsidiebesluit voor het project Tafelen in Vlaanderen  werd voor 2011-2012 niet aan -
gepast, een jaarrekening moet voor dit project nog altijd niet worden overgelegd, de sub -
sidieperiode valt niet samen met het boekjaar, er is geen uiterste verantwoor  dingstermijn 
gesteld, de voorgelegde verantwoordingsstaat is nog steeds onvolledig en de subsidie werd 
ook in 2011 integraal uitgekeerd ondanks aanwijzingen van winst.  Het departement ba -
seerde zich op een afrekeningstaat met een beperkt verlies.
•	De overmatige reservevorming door het Flanders Center Osaka bij de subsidie 2009 is nog 
niet teruggevorderd. Het departement beschouwde de vermindering van het subsidiepla -
fond in het kader van de besparingsmaatregelen 2010 en de niet-betaling van het subsidie -
saldo 2010 als terugbetaling van de overmatige reservevorming.  Voor de subsidie 2010 werd 
geen afrekeningsdossier of verantwoording ontvangen. Ook hier is een overschrijding van 
het reserveplafond mogelijk.
•	Het takenpakket van het Cultureel Verdrag Vlaanderen Nederland 	kreeg in 2011 een her -
oriëntatie, maar de kernopmerkingen van het Rekenhof blijven overeind: het subsidiebe -
sluit vraagt nog altijd als verantwoording een staat van inkomsten en uitgaven in plaats 
van een jaarrekening. Overigens ging de administratie niet in op de doelmatigheidsvoor -
stellen van de Inspectie van Financiën. 
6.1.3	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	dienst	met	afzonderlijk 	beheer
het ministerie betrokken dienst met afzonderlijk beheer.
2010 2011
WAARBORGFONDS MICROFINANCIERING
Ontvangsten 748 753 248 480
Dotatie 748 748 248 248
Andere 0 5 0 232
Uitgaven 300 300 300 0
Saldo jaar 448 453 -52 480
Saldo vorige jaren 882 882 1.335 1.335
Overdracht 1.330 1.335 1.283 1.815
De controle van deze rekening heeft geen aanleiding tot opmerkingen gegeven.
6.1.4	 Conclusies
De financiële uitvoering van de begroting sloot voor het ministerie Internationaal Vlaanderen 
nauw aan bij de vooropgestelde ramingen en kredieten. Bij de controle van een beperkte se -
lectie van transacties heeft het Rekenhof een aantal aanrekeningen op verkeerde begrotings -
posten en laattijdige vastlegging van verbintenissen vastgesteld. Het ministerie leeft voorts de 
regelgeving op de overheidsopdrachten niet altijd na. Het paste soms bestaande overeenkom -
sten aan en betaalde nog niet verstrekte of aanvaarde diensten. Bij de subsidieverlening had 
het ministerie het vooral moeilijk met de redactie van de subsidiebesluiten en aanvaardde het 
tal van inbreuken tegen de subsidievoorwaarden, waaruit blijkt dat de interne controle op de 
subsidieverantwoording nog niet optimaal functioneerde. Het ministerie had ook te weinig 
aandacht voor de tijdige annulatie van niet gebruikte kredietvastleggingen en de opvolging  140
van specifieke ontvangsten. Het ministerie ging op enkele van de vroegere aanbevelingen van 
het Rekenhof in, maar enkele algemene tekortkomingen bleven ook in 2011 bestaan en drie 
specifieke dossiers toonden weinig of geen verbetering.
De controle op de rekening 2011 van de dab Waarborgfonds Microfinanciering gaf geen aan -
leiding tot opmerkingen. 
6.1.5	 Aanbevelingen
•	Het ministerie moet permanente aandacht schenken aan een correcte toepassing van de 
overheidsopdrachtenregelgeving. Het mag in elk geval maar betalingen doen na verstrekte 
en aanvaarde diensten.
•	Het ministerie moet instaan voor correct geredigeerde subsidiebesluiten en een degelijke 
opvolging en controle van de subsidiedossiers. Het moet inbreuken tegen de subsidievoor -
waarden sanctioneren met saldo-inhoudingen en terugvorderingen.
•	Bij inhoudelijk afgesloten dossiers moet het ministerie de resterende vastleggingen tijdig 
annuleren.
6.1.6	 Antwoord	 van	de	minister
Uit het antwoord van de Vlaamse minister van Buitenlands Beleid van 30 augustus 2012 blijkt 
dat het Vlaams Agentschap voor Internationale Samenwerking zich grotendeels heeft aange -
sloten bij de controlebevindingen en dat het maatregelen zou nemen. Wat de subsidiedossiers 
betreft is het departement van oordeel dat voorschotten niet moeten worden terugbetaald 
indien de begunstigde geen verantwoording heeft afgelegd.
6.2	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	Vlaamse 	rechtspersonen
6.2.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begrotingen 	2011
het ministerie betrokken Vlaamse rechtspersonen.
 
Strategische Adviesraad Internationaal Vlaan -
deren - SARontvangsten 347 347
dotatie 347 347
andere 0 0
uitgaven 401 411
saldo jaar -54 -64
saldo vorige jaren 452
overdracht   388
Toerisme Vlaanderen - IVA rp ontvangsten 56.932 58.198
dotatie 53.195 53.815
andere 3.737 4.383
uitgaven 59.785 53.679
saldo jaar -2.853 4.519
saldo vorige jaren 34.181
overdracht   38.700 REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   141
Vlaams Agentschap voor Internationaal 
Ondernemen - Flanders Investment and Trade 
(VAIO - FIT) - EVA publontvangsten 56.903 57.672
dotatie 51.399 50.903
andere 5.504 6.769
uitgaven 56.903 57.525
saldo jaar 0 147
saldo vorige jaren 3.348
overdracht   3.495
6.2.2	 Controlebevindingen
Bij de afsluiting van dit boek had het Rekenhof zijn controles op de rekeningen van het VAIO-
FIT en de SARIV nog niet beëindigd. 
Het Rekenhof kon zijn controle op de rekening 2011 van Toerisme Vlaanderen niet beëindigen, 
aangezien het geen door de minister goedgekeurde rekening ontving. Het controleerde wel de 
rekening die de administrateur-generaal goedkeurde en herhaalde daarbij zijn opmerking dat 
een dotatieverlaging met 465.400 euro uit 2010 ook in 2011 nog niet werd ingeboekt.
Sinds het vorige rekeningenboek beëindigde het Rekenhof zijn controles op de rekeningen 
2010 van de SARIV en het VAIO-FIT. Deze controles resulteerden niet in opmerkingen aan de 
minister.  142
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   143
HoofdstukEconomie, Wetenschap en Innovatie
7 144
7.1	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	het	ministerie
7.1.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begroting	2011
De onderstaande tabel vat de uitvoering van de middelenbegroting door het ministerie EWI 
cijfermatig samen. Het ministerie boekte in 2011 5% minder ontvangsten dan geraamd.
Entiteit-Programma Geraamd Ontvangen % Openstaand
EB0 DEPARTEMENT EWI 16.129 14.736 91% 118
EA Apparaatkredieten 271 712263% 0
EC Algemeen 15.768 13.935 88% 45
EE Beleidsondersteuning en academisch beleid 0 0 0
EF Valorisatie en industrieel beleid 90 90100% 73
EC0 AGENTSCHAP ONDERNEMEN 2.787 3.196 115% 139
EA Apparaatkredieten 2.417 2.856118% 117
EC Algemeen 370 34092% 22
EF Valorisatie en industrieel beleid 0 0 0
Totaal ministerie 18.916 17.932 95% 258
terie EWI cijfermatig samen.
Entiteit-Programma VKVerbinte-
nissen% OKVereffe-
ningen%
EB0 DEPARTEMENT EWI 1.086.188 1.080.397 99,5% 900.416 868.234 96,4%
EA Apparaatkredieten 12.374 11.49292,9% 10.988 10.09291,9%
EC Algemeen 27.849 24.87089,3% 21.802 14.98668,7%
EE Beleidsondersteuning en   
academisch beleid 538.029 538.029100,0% 360.860 346.80596,1%
EF Valorisatie en industrieel beleid 493.836 492.19999,7%493.836 485.81998,4%
EG Sensibilisatie en samenleving 14.101 13.80797,9% 12.931 10.53281,4%
EC0 AGENTSCHAP  ONDERNEMEN 331.542 318.761 96,1% 327.959 314.131 95,8%
EA Apparaatkredieten 25.545 23.16990,7% 24.887 22.16989,1%
EC Algemeen 36.138 32.73390,6% 33.214 29.13987,7%
ED Economisch Ondersteunings -
beleid 269.859 262.85997,4%269.859 262.82497,4%
Totaal ministerie 1.417.730 1.399.159 98,7% 1.228.375 1.182.365 96,3%
Vóór de overdracht naar het FFEU lag het bedrag van de verbintenissen (inkooporders) en de 
ordonnanties (vereffeningen) respectievelijk 1,3% en 3,7% lager dan de vooropgestelde kre -
dieten. De weergegeven vastleggingskredieten bevatten behalve de voor het jaar 2011 begrote 
kredieten ook de openstaande verbintenissen van voorgaande jaren (323.865,9 duizend euro). 
Die hebben voornamelijk betrekking op subsidie-engagementen voor wetenschappelijk on -
derzoek jegens het IWT en FWO.  
Het ministerie heeft de vastleggingskredieten en de ordonnanceringskredieten 2011 over -
schreden voor basisallocatie EC0 EA200 0100 – Uitvoering EU-projecten. Het betreft een vari -
abel krediet voor de prefinanciering van uitgaven die gedeeltelijk worden gerecupereerd langs 
het EFRO. Omdat de stortingen uit Europa soms laattijdig zijn, is in een tijdelijke kredietlijn 
langs een thesaurierekening voorzien (tot 1 miljoen euro)172. Het Agentschap Ondernemen 
heeft in 2011 een beroep gedaan op deze kredietlijn. Het variabel krediet werd begin 2012 
aangezuiverd.
172 Artikel 173, §1 van de algemene uitgavenvergroting 2011  machtigt de Schatkist de nodige provisies te verstrekken 
om de uitbetaling ten laste van basisallocatie ECO EA 200 0100 te verzekeren. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   145
Het departement EWI heeft geen correcte inschatting gemaakt van de uitgaven 2011 voor ac -
tiviteiten en initiatieven tot bevordering van het wetenschappelijk onderzoek, noch voor de 
Steunpunten beleidsrelevant onderzoek (progamma EC Algemeen)173. De uitvoering van het 
personeelsplan liep ingevolge de samenvoeging op 1 april 2009 van het Agentschap Economie 
en het Vlaams Agentschap Ondernemen vertraging op, zodat de kredieten om de bevorde -
ringsgraden te honoreren niet werden opgebruikt (programma EA Apparaatkredieten van het 
Agentschap Ondernemen). 
Ook waren de ontvangsten van het Agentschap Ondernemen op het begrotingsfonds voor 
het beheer van het researchpark Zellik op het programma EC Algemeen de voorgaande jaren 
systematisch hoger dan de uitgaven174.Ten slotte verbond het Agentschap Ondernemen de 
afrekening 2011 van de fiscale minderinkomsten van de federale overheid ingevolge de uitgifte 
van aandelen door Arkimedes I middels netting  (een vorm van conventionele schuldvergelij -
king) met onder meer de winwinlening. Daardoor moest geen storting aan de federale over -
heid plaatsvinden en werd zelfs een ontvangst gerealiseerd. Het Rekenhof merkt op dat de 
omschrijving van de betrokken basisallocatie niet naar de schuldvergelijking met de winwin -
leningen heeft verwezen en dat het budget voor de winwinleningen aldus schuilt in de dotatie 
voor het Hermesfonds, wat het parlement geen transparantie biedt.
7.1.2	 Controlebevindingen 	
Het Rekenhof heeft gericht 36 transacties uit 2011 met bijhorende verbintenissen gericht gese -
lecteerd en gecontroleerd, voor een totaalbedrag van 5.971,9 duizend euro (0,5%). Het stelde 
geen aanrekeningsfouten vast, noch ontbrekende rechtsgronden of onverschuldigde betalin -
gen. Wel paste de administratie soms onvoldoende het mededingingsprincipe toe en bood 
het niet altijd kwaliteitgaranties voor een objectieve uitvoering van dienstenopdrachten.
Zo vroeg het departement voor een dienstenopdracht maar één instituut om een offerte met de 
ontoereikende en niet met feiten gestaafde overweging dat alleen dat instituut de vereiste spe -
cifieke kennis en expertise bezat. Het departement wees de opdracht bovendien toe ondanks 
een te hoge mandagprijs, die niet direct gerelateerd was aan de opdracht (kennisuitbouw en 
praktijktoetsing voor de uitbouw van een kenniscentrum). Ook dekte de administratie de 
opdracht onvoldoende in tegen de potentiële belangenvermenging door de beleidsadviseurs 
waarop een aantal indicatoren bij deze opdracht wezen. De potentiële belangenvermenging 
werd pas opgemerkt tijdens de onderhandelingsfase.
Een andere dienstenopdracht kende slechts één inschrijving, die niet op alle punten voldeed. 
Toch gunde de administratie na onderhandelingen, zonder een nieuw beroep op mededin -
ging te overwegen. 
Het Rekenhof ging ook na hoe het ministerie omging met de aanbevelingen uit zijn con -
troleverslagen over 2010175. Het stelde vast dat het departement strikter heeft toegezien op 
de reservevorming en dat het de financiële verantwoording die voor de subsidiëring van de 
steunpunten voor beleidsrelevant onderzoek vereist is, heeft verduidelijkt. Ook de naleving 
van de voorziene plafonds voor reservevorming door steunpunten is verbeterd: voor de twee -
de steunpuntengeneratie was 2011 het laatste jaar van de erkenningstermijn en kon dus geen 
reserve meer worden overgedragen en voor de derde steunpuntengeneratie verduidelijkt de 
beheersov ereenkomst de modaliteiten voor eventuele overschrijdingen van de reservelimiet. 
173 De kredieten voor de steunpunten werden bij de begrotingscontrole 2011 verhoogd, toen het laatste werkingsjaar 
voor de vernieuwing van de beheersovereenkomsten al zo ver was gevorderd dat het niet meer mogelijk was de 
bijkomende middelen nog zinvol te besteden.
174 De middelen worden aangehouden om er ooit een actief patrimoniaal beleid mee te voeren of om eventuele kosten 
voor bodemvervuiling mee te dekken.
175 Controleverslag van 5 juli 2012, kenmerk N 9-3.663.245 B1. 146
De steunpuntfinanciering is wel niet wezenlijk gewijzigd tegenover de vorige steunpunten -
generatie, behalve dat het financieel verslag voortaan een onderscheid moet maken tussen 
directe kosten (direct verbonden aan onderzoeksoutput) en indirecte kosten (verbonden aan 
coördinatie en management). Het programmadecreet 2012 heeft de erkenningstermijn van de 
steunpunten eenmalig ingekort van vijf tot vier jaar.
7.1.3	 Conclusies 	
De financiële uitvoering van de begroting sloot voor het ministerie van Economie, Weten -
schap en Innovatie nauw aan bij de vooropgestelde ramingen en kredieten. Bij de controle 
van een beperkte selectie van transacties heeft het Rekenhof enkele tekortkomingen vastge -
steld inzake overheidsopdrachten. Ondanks een aantal indicatoren die mogelijk wijzen op 
belangenvermenging bij de gunning van studieopdrachten, trof het ministerie geen maatre -
gelen om potentiële belangenconflicten systematisch te onderkennen en ondervangen. De 
administratie heeft de aanbevelingen die het Rekenhof vorig jaar formuleerde, in grote mate 
7.1.4		 Aanbevelingen
•	Bij beleidsvoorbereidend of beleidsrelevant onderzoek is het aangewezen de functies van 
wetenschappelijk adviseur, beleidsadviseur en vertegenwoordiger van belangengroepen 
duidelijk te onderscheiden. Het adviesproces moet bovendien een volledige belangende -
claratie en aandacht voor eventuele vooringenomenheid garanderen. Het departement 
kan de onafhankelijkheid van de beleidsevaluatie bewaken door bij de inschakeling van 
externe expertise of consultancy de Principals for integrity in public procurement  van de 
OESO te hanteren.
7.2	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	Vlaamse 	rechtspersonen
7.2.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begrotingen 	2011
het ministerie betrokken Vlaamse rechtspersonen. 
Agentschap voor Innovatie door 
Wetenschap en Technologie (IWT) - 
EVA publontvangsten 381.362 379.210
dotatie 378.687 375.600
andere 2.675 3.610
uitgaven 328.044 293.556
saldo jaar 53.318 85.654
saldo vorige jaren -52.859
overdracht   32.795
Fonds voor Flankerend Economisch 
Beleid (Hermesfonds) - VOI Aontvangsten 248.539 257.376
dotatie 238.539 238.080
andere 10.000 19.296
uitgaven 248.539 198.865
saldo jaar 0 58.511
saldo vorige jaren 139.956
overdracht   198.467 REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   147
Herculesstichting - EVA priv ontvangsten 17.999 11.456
dotatie 10.520 10.530
andere 7.479 926
uitgaven 18.011 23.761
saldo jaar -12 -12.305
saldo vorige jaren 26.121
overdracht   13.816
Vlaamse Instelling voor Technolo -
gisch Onderzoek (VITO) - VOI SGontvangsten 93.658 89.872
dotatie 48.989 48.811
andere 44.669 41.061
uitgaven 92.208 95.795
saldo jaar 1.450 -5.923
saldo vorige jaren 15.098
overdracht   9.175
Vlaamse Raad voor Wetenschap en 
Innovatie (VRWI) - SARontvangsten 1.325 1.336
dotatie 1.325 1.325
andere 0 11
uitgaven 1.325 1.167
saldo jaar 0 169
saldo vorige jaren 357
overdracht   526
7.2.2	 Controlebevindingen
De jaarrekening 2011 van het Hermesfonds bevat overzichten van de reconciliaties tussen het 
bedrijfseconomisch en budgettair resultaat voor de jaren 2005 tot 2011 . Het Rekenhof merkte 
op dat deze overzichten weliswaar de verschillen tussen beide resultaten duiden, maar niet 
altijd in overeenstemming zijn met de geldende boekhoudregels. Zo rekende het fonds in 
sommige jaren financiële en andere uitzonderlijke opbrengsten en kosten niet budgettair aan, 
hoewel het boekhoudbesluit dat oplegt. Bovendien geeft het fonds geen verklaring voor de 
situatie vóór 2005. De gecumuleerde reconciliatie op 31 december 2011 draagt bijgevolg een 
bijkomende onverklaarde afwijking in zich. 
De controle op de rekening 2011 van de LRM176 heeft geen aanleiding gegeven tot opmerkingen.
Bij zijn controle op de rekening 2011 van het IWT-Vlaanderen had het Rekenhof bijzondere 
aandacht voor het beheer van de achtergestelde leningen (zie punt 7.3). Daarbuiten gaf de 
controle aanleiding tot de volgende opmerkingen:
•	Het IWT registreerde verantwoordingsdossiers voor subsidies pas in haar rekening na 
verificatie ervan, in plaats van bij ontvangst. Vermits het de opgevraagde saldo’s niet re -
gistreert, is het IWT ook niet in staat de omvang ervan te bepalen. Momenteel zijn de 
schulden dan ook onderschat.
•	Het IWT legt projecten met een looptijd van meer dan twee jaar maar gedeeltelijk vast (zie 
verder m.b.t. de rekening 2010). Het resterende bedrag wordt vastgelegd na een tussen -
tijdse evaluatie, contractueel na twee jaar. Zo onderschat het de effectieve verbintenissen 
en schuift het aangegane verbintenissen deels door in de tijd. Eind december 2011 diende 
het IWT nog 45.441.000 euro vast te leggen voor al contractueel toegewezen projecten. 
Op de afsluitingsdatum van dit rekeningenboek had het Rekenhof zijn controles op de re -
keningen 2011 van de VITO, de Herculesstichting, de PMV, de VPM en de VRWI nog niet 
beëindigd.
176 Voor de LRM, de PMV en de VPM vermeldt de tabel geen gegevens. Deze instellingen zijn immers extern verzelf -
standigde entiteiten van privaat recht en moeten dan ook geen begroting of uitvoeringsrekening van de begroting 
opstellen. 148
Sinds zijn vorige rekeningenboek beëindigde het Rekenhof zijn controle op de rekening 2010 
van het IWT, de LRM, de PMV, de VITO en de VPM. Deze controles gaven alleen voor het IWT 
aanleiding tot opmerkingen:
•	Het IWT registreerde in zijn jaarrekening 2010 nog altijd 2 miljoen euro vorderingen uit de 
FIOV-dossiers die het in 2000 overnam. Al jaren staan deze vorderingen ongewijzigd in de 
jaarrekening bij gebrek aan opvolging. 
•	Bij de overdracht van het FIOV bekwam het IWT ook een gebouw, waarvan het in zijn jaar -
rekening echter geen melding maakt. 
•	Het ministerieel besluit tot toekenning van de subsidie aan het IWT voor studie- en exper -
tiseopdrachten ten behoeve van het Vlaams Innovatie Netwerk vermeldde een bedrag van 
339.200 euro voor 2010, terwijl de decreetgever deze subsidie vaststelde op 198.000 euro.
•	De jaarrekening geeft een overzicht van de vaststaande en toekomstige verplichtingen en 
verbintenissen. Het IWT rapporteerde bij verscheidene kredietlijnen nieuwe verbintenis -
sen 2010, die hoger lagen dan de vastleggingen geregistreerd in Orafin. Voor een aantal 
kredietlijnen vermeldde de jaarrekening 2010 zelfs verbintenissen die de decretaal toege -
kende vastleggingsmachtiging overschreden. De verschillen tussen de bedragen in de jaar -
rekening en de effectieve vastleggingen zijn te wijten aan projecten met een looptijd van 
verscheidene jaren die na een paar jaar een tussentijdse evaluatie bekwamen. In de boek -
houding registreerde het IWT het toegekende bedrag voor de volledige looptijd, terwijl 
Orafin telkens het bedrag vastlegt voor de periode tot de evaluatie. De latere jaren rekent 
het IWT aan op toekomstige vastleggingsmachtigingen. Zo bezwaart het IWT mogelijks 
nu al latere vastleggingsmachtigingen, die momenteel nog niet zijn toegekend.
•	Het IWT kwam na een laatste interne kredietherschikking in december 2010 tot een be -
taalkrediet van 113.599.867 euro voor onderzoek en ontwikkeling, terwijl de algemene 
uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor deze kredietlijn in een maximaal 
betaalkrediet van 112.051.000 euro voorzag.
7.3	 IWT:	beheer 	achtergestelde 	leningen
7.3.1	 Reglementair 	kader	en	modaliteiten
Het agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie (IWT) subsidieert inno -
vatieve projecten. De Vlaamse regeling voor steun aan onderzoek en ontwikkeling (O&O-
besluit177) creëerde eind 2001 de mogelijkheid achtergestelde leningen toe te kennen als 
aanvullende voorfinanciering bovenop een subsidie tot 80% van de projectkosten en tegen 
ten minste het rentepercentage van de langetermijn investeringskredieten bepaald door de 
referentierente van de Europese Commissie voor België, vermeerderd met 4% voor projecten 
van kleine of middelgrote ondernemingen. De Europese Commissie stelde in haar advies178 
over het O&O-besluit dat de toekenning van achtergestelde leningen geen probleem vormde, 
aangezien de voorgestelde intrestvoet marktconform was. In dossiers met een zo groot risico 
dat deze intrestvoet niet marktconform meer is, dient het IWT de lening te weigeren of de 
intrestvoet aan te passen. In december 2008 herzag de Vlaamse Regering het O&O-besluit. 
Het voegde een specifieke regeling voor innovatieve starters toe179: het IWT kan binnen de 
Europese kaderregeling voor onderzoek, ontwikkeling en innovatie voortaan kleine onder -
nemingen jonger dan zes jaar een achtergestelde lening toekennen tegen een verlaagde in -
trestvoet mits zij deze steun jaarlijks aanmeldt bij de Europese Commissie. De Commissie 
177 Artikel 3 van het besluit van de Vlaamse Regering tot regeling van de steun aan projecten van technologisch onder -
zoek en ontwikkeling van het bedrijfsleven in Vlaanderen van 5 oktober 2001.
178 Staatssteun N 298/2000 van 28 maart 2001.
179 Artikel 8 van het O&O-besluit. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   149
heeft in 2011 in haar advies180 over het nieuwe O&O-besluit echter geen uitspraak meer gedaan 
over de toekenning van de achtergestelde leningen, aangezien het IWT meldde dat het deze 
steunmaatregel ondertussen niet meer hanteert. Het O&O-besluit delegeerde de nadere rege -
ling van de terugbetaling aan de raad van bestuur van het IWT. Het IWT stelde dan ook een 
handleiding op, die het een paar keer wijzigde. 
Periode 2002-2005
In een eerste handleiding stond het IWT alleen KMO’s toe een leningaanvraag in te dienen 
voor O&O-bedrijfsprojecten of KMO-innovatieprojecten. KMO-studies kwamen niet in aan -
merking. Een bedrijf kon een lening van maximum 800.000 euro ontvangen als het bij de aan -
vraag aantoonde dat het voldoende aflossingscapaciteiten had. Het IWT voerde een financiële 
analyse uit en kon op grond daarvan de achtergestelde lening weigeren. De intrestvoet was de 
Europese referentierentevoet, vermeerderd met 4%. Het IWT bepaalde deze intrestvoet op de 
datum van de projectaanvraag of – als dat voor de bedrijven voordeliger was - op de datum van 
de beslissing van de raad van bestuur. Het kende de lening toe voor de looptijd van het project 
plus zes jaar. De bedrijven konden het kapitaal ineens of in schijven opnemen. Na de pro -
jectperiode dienden zij drie jaar lang niet terug te betalen. De kapitaal- en intrestaflossingen 
vinden dus plaats in de laatste drie jaar en op kwartaalbasis. Een vervroegde terugbetaling kan 
altijd, zonder aanrekening van een wederbeleggingsvergoeding. Als een onderneming niet 
tijdig terugbetaalt, dient het IWT het bedrijf in gebreke te stellen en bijkomende intrestlasten 
aan te rekenen. Blijft de aanvrager bij de uitvoering van essentiële contractuele verplichtingen 
in gebreke, dan dient een ingebrekestelling en onmiddellijke terugvordering van de lening te 
volgen. Voor de toekenning van leningen stelde het IWT in de eerste periode geen specifieke 
leningscontracten op, maar voegde het een indicatief aflossingsschema toe aan de subsidie -
overeenkomst. Bij de uitbetaling van de lening voegde het een nieuw aflossingschema als ad -
dendum bij de subsidieovereenkomst.
Periode 2006-2008
In 2006 richtte de Vlaamse Regering het Vlaams Innovatiefonds (Vinnof ) op als dochter -
maatschappij van de Participatiemaatschappij Vlaanderen (PMV) voor de ondersteuning van 
starters. De Vinnof-investeringssteun kon de vorm van een achtergestelde lening aannemen. 
Aangezien de missie van het IWT en het Vinnof zich op dit vlak deels overlapten, sloten zij een 
samenwerkingsovereenkomst voor de combinatie van Vinnof-investeringssteun met IWT-be -
drijfssubsidies. Vanaf 10 maart 2006 konden KMO’s niet alleen achtergestelde leningen be -
komen voor innovatieprojecten, maar ook voor studies. Voor de projecten golden grotendeels 
dezelfde voorwaarden als in de eerste periode. Haalbaarheidsstudies konden voortaan volle -
dig gefinancierd worden als de doelonderneming over 20% eigen middelen beschikte181. Zowel 
voor studies als voor projecten kon de gehanteerde intrestvoet onder bepaalde voorwaarden  
worden verlaagd: tot maximum 300.000 euro werd de Europese referentierentevoet voor Bel -
gië voor langetermijninvesteringskredieten gehanteerd, zonder de bijkomende 4%. Er werd 
dus niet altijd een marktconforme intrest aangerekend. Verder bepaalde de overeenkomst 
dat het IWT de aanvraag moest behandelen en dat het in eerste instantie over de toekenning 
kon beslissen. Het Vinnof voorzag in de vereiste financiering. Het betaalde het kapitaal uit 
in schijven. Schijven die niet werden opgevraagd tijdens de projectperiode, vervielen. Verder 
staat het Vinnof in voor de terugvordering van het geleende bedrag. De leningsovereenkomst 
werd ondertekend door drie partijen: het Vinnof, het IWT en de doelonderneming. In de 
praktijk bleek deze werkwijze, waarbij de een besliste en de ander betaalde, niet goed  te wer -
ken. Daarom beëindigden het Vinnof en het IWT de samenwerkingsovereenkomst vroegtij -
dig en maakten zij nieuwe afspraken. 
180  Staatssteun SA.33193 (2011/N) van 25 augustus 2011.
181 De lening voor studies kon niet hoger zijn dan de toegekende subsidie. 150
Periode  2009-2010
Vanaf 1 januari 2009 stelde het IWT weer volledig autonoom kapitaal ter beschikking, zij het 
alleen voor haalbaarheidsstudies van startende KMO’s, jonger dan zes jaar. Het IWT stelde 
hiervoor een nieuwe handleiding op. De achtergestelde lening mag maximum gelijk zijn aan 
het bedrag van de toegekende subsidie. Subsidie en lening kunnen samen wel 100% van de 
studiekosten dekken, met een maximum van 100.000 euro. Bij de leningaanvraag analyseert 
het IWT de terugbetalingscapaciteit. De KMO dient door de valorisatie van de projectresulta -
ten op vijf jaar winstgevend te zijn en voldoende cash te kunnen genereren. Voor starters is de 
Europese referentierentevoet de regel. Voor andere KMO’s dient het referentiepercentage te 
worden verhoogd met 4%. De intrestvoet is vast gedurende de volledige looptijd van de lening, 
zijnde de projectperiode, vermeerderd met zes jaar. De terugbetaling dient slechts plaats te 
vinden in de laatste drie jaren. Het IWT betaalt de lening in principe in twee schijven uit: 50% 
bij de start en 50% na zes maanden. Het IWT sluit een specifieke leningsovereenkomst met 
de begunstigde.
Innovatieprojecten worden voortaan verder ondersteund door de PMV, zij het niet meer door 
de dochteronderneming Vinnof. Die kreeg een andere opdracht. De PMV bouwde een nieuwe 
pijler uit voor de verstrekking van achtergestelde leningen: PMV-Mezzanine.  Enerzijds richt 
een groeimezzanine zich op KMO’s en grote ondernemingen ouder dan zes jaar182, anderzijds 
ondersteunt een innovatiemezzanine kleine ondernemingen jonger dan zes jaar, op voor -
waarde dat die ondernemingen voor het project een subsidie van het IWT ontvingen. Voor 
deze laatste projecten sloten het IWT en de PMV een nieuwe samenwerkingsovereenkomst, 
waarbij het IWT kon beslissen over de subsidietoekenning. Op grond van haar eigen  bedrijfs -
economische analyses kon de PMV bijkomende steun in de vorm van achtergestelde leningen 
toekennen. Het een-loket-principe werd in deze dossiers dus verlaten. 
Na 2010
Sinds 1 januari 2011 kent het IWT geen achtergestelde leningen meer toe. Bijgevolg kunnen 
ondernemingen nog alleen een lening bekomen langs de PMV-mezzanine. Studies komen 
niet meer in aanmerking voor een achtergestelde lening.
7.3.2	 Intrestvoet
Een belangrijk element bij de toekenning van de leningen betreft de intrestvoet. Het O&O-
besluit van 2001 stelde duidelijk de referentierente van de Europese Commissie voor België 
voorop, vermeerderd met 4% voor KMO-projecten. De Europese referentierente wordt be -
schouwd als de marktrente voor leningen met een looptijd van vijf tot tien jaar waarvoor de 
gebruikelijke zekerheden zijn gesteld. Aangezien het IWT de achtergestelde leningen toe -
kende aan KMO’s met een vaak minder goede rating, was een bijkomende opslag van 4% no -
dig om de intrest marktconform te houden. Tot maart 2006 hanteerde het IWT stelselmatig 
deze wettelijk vastgestelde intrest. Vanaf maart 2006 voorzag de handleiding in de mogelijk -
heid leningen toe te kennen tegen de Europese referentierente zonder de bijkomende toeslag. 
Dat impliceerde een meer voordelige, niet marktconforme intrest, wat niet strookte met het 
Vlaams O&O-besluit, waaraan het IWT onderworpen is. De aanrekening van een verlaagde 
intrest was wel conform de investeringsprincipes van het Vinnof en de Europese de minimis -
regelgeving183.
182  De PMV handelde daarvoor volledig autonoom, zonder samenwerking met het IWT.
183 Verordening (EG) Nr. 69/2001 van de Commissie van 12 januari 2001 en Verordening (EG) Nr. 1998/2006 van de 
Commissie van 15 december 2006 betreffende de toepassing van de artikelen 87 en 88 van het EG-Verdrag op de 
minimis-steun.  REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   151
Maar ook de Europese regelgeving wijzigde in de loop van de jaren. Belangrijk was de wijzi -
ging van de methode waarmee de Europese Commissie de referentiepercentages vaststelde 
en rapporteerde vanaf juli 2008. Tot juni 2008 definieerde zij het referentiepercentage als een 
basispercentage: het gemiddelde van de vijfjaars-interbancaire swaprente, vermeerderd met 
0,75%. De Europese Commissie publiceerde deze referentiepercentages (basispercentage in -
clusief opslag) om de drie maanden184. Vanaf juli 2008 neemt de commissie de eenjaars-IBOR 
als basispercentage. Zij verordende dat het basispercentage moet stijgen in functie van de 
kredietwaardigheid  van de onderneming. Normaalgesproken stijgt het basispercentage met 
1%185, maar voor leningnemers zonder kredietverleden of startende ondernemingen stijgt het 
met ten minste 4%. Voor ondernemingen met een slechte rating en lage zakelijke zekerheden 
kan de opslag oplopen tot 10%. Vanaf 1 juli 2008 publiceert de Europese Commissie alleen nog 
de basispercentages, met de mededeling dat daaraan een aangepaste toeslag moet worden 
toegevoegd. Het IWT heeft zich bij de toekenning van achtergestelde leningen altijd geba -
seerd op de percentages op de website van de Europese Commissie. Tot juli 2008 hanteerde 
het een basispercentage vermeerderd met 0,75%, na 1 juli 2008 rekende het IWT louter het 
basispercentage aan, zonder toeslag, zelfs niet de standaardtoeslag van 1%. Zo kende het IWT 
in 2010 startende ondernemingen leningen toe tegen een intrest van 1,24%. 
Het herziene O&O-besluit van december 2008 staat een dergelijk lage intrest toe voor haal -
baarheidsstudies aan startende kleine ondernemingen, maar dat besluit trad maar in werking 
in maart 2009. Het IWT paste de verlaagde intresten al voor deze datum toe en niet uitslui -
tend voor starters. Bovendien was de visie van de Europese Commissie op de toepassing van 
het nieuwe O&O-besluit inzake achtergestelde leningen nog niet gekend. De Vlaamse over -
heid meldde het vernieuwde besluit pas aan in juni 2011. Op vragen van de Europese Com -
missie over de achtergestelde leningen, heeft het IWT geantwoord dat het ondertussen geen 
leningen meer toekende. Daarom heeft de commissie de maatregel niet verder beoordeeld. 
Het IWT heeft in 2009 en 2010 wel nog achtergestelde leningen als staatssteun aangemeld bij 
de Europese Commissie. De doorgegeven bedragen waren echter geen nauwkeurige bereke -
ningen, maar slechts ruwe benaderingen186. 
7.3.3	 Crisismaatregelen
Naar aanleiding van de economische crisis stond de raad van bestuur van het IWT in 2009 
KMO’s die een lening verkregen in de periode tot maart 2006, uitstel van betaling in 2009 en 
2010 toe. De KMO’s dienden geen kapitaal terug te betalen, maar moesten wel intrest betalen. 
Het IWT verlaagde de rente tijdens de periode van betalingsuitstel echter met ongeveer 3%. 
In concreto rekende het een intrest aan van 5,77%187, terwijl de initiële rentevoet voor deze le -
ningen tussen de 8 en 9% lag. Deze beslissing maakt dat de rentevoet niet meer vast was voor 
de hele looptijd van de lening. 
Op 14 juli 2011 verlengde de raad van bestuur de periode van betalingsuitstel met twee bij -
komende jaren. Ook in 2011 en 2012 moesten de KMO’s geen kapitaal terugbetalen. De raad 
herstelde voor deze periode wel de initiële rentevoet van de oorspronkelijke overeenkomst. 
De beslissing gold alleen voor de leningen uit de periode 2002-2005. De leningen uit de peri -
ode 2006-2009 kwamen intussen ook in de aflossingsfase. Maar de leningnemers moesten die 
leningen terugbetalen aan het Vinnof, dat geen betalingsuitstel toestond. 
184 http://ec.europa.eu/competition/state_aid/legislation/reference_rates.html.
185  Voor leningen aan ondernemingen met een bevredigende rating en hoge zakelijke zekerheden of leningen aan 
ondernemingen met een goede rating en normale zekerheden. 
186 33% van het uitbetaalde kapitaal.
187 Dat was het basispercentage dat de Europese Commissie voor juli t.e.m. september 2009 publiceerde, vermeer -
derd met 4%. 152
7.3.4		 Toekenning
De lening is altijd een aanvulling op een projectsubsidie. Om een lening te krijgen, moet een 
project dus eerst een subsidie van het IWT ontvangen. Verder moet de onderneming aanto -
nen dat ze over voldoende aflossingscapaciteit beschikt. Een financiële analyse is voor starters 
echter moeilijk bij gebreke aan historische cijfers. De toekenning van de lening is dus eerder 
afhankelijk van de kwaliteit van het businessplan en de inschatting van de mate waarin het 
project effectief een marktwaarde zal hebben. 
Het IWT kon niet antwoorden op de vraag of er bedrijven waren die voor hun project wel een 
subsidie kregen, maar geen lening. Het heeft m.a.w. geen informatie over projecten waarvoor 
het een subsidie goedkeurde, maar de leningaanvraag weigerde. In totaal kende het tot maart 
2006 35 leningen toe aan 31 bedrijven. Alle projecten met een leningsaanvraag die een positief 
advies over de subsidie kregen, zouden ook de lening bekomen hebben. Nochtans bleken 
niet alle dossiers altijd aan de voorwaarden te voldoen. Zo ontving een bedrijf twee leningen, 
voor een totaal van 758.462,13 euro, terwijl het IWT in dat dossier de financiële draagkracht 
in vraag stelde. In een ander dossier kende het IWT de lening toe op voorwaarde dat het de 
financierings- en valorisatiecapaciteit van de onderneming na verloop van 18 maanden posi -
tief zou kunnen beoordelen. Het bedrijf kreeg nochtans direct na de ondertekening van de 
subsidieovereenkomst twee leningen, voor een totaal van 800.000 euro. 
In de periode 2006-2008 werden 99 Vinnof-leningen toegekend aan 88 bedrijven. Daarbuiten 
weigerde het Vinnof nog de leningsaanvragen voor dertien projecten of studies die wel een 
IWT-subsidie ontvingen. 
Van 2009 tot december 2010 keurde het IWT 36 leningen toe aan evenveel KMO’s voor haal -
baarheidsstudies. Van bij de start van de innovatiemezzanine tot december 2011 ontving de 
PMV 111 aanvragen en kende het 36 leningen toe. Elf dossiers waren onontvankelijk en het 
IWT weigerde in 24 dossiers de subsidie. 32 ondernemingen trokken zelf hun aanvraag in 
na een eerste gesprek. In vier dossiers nam de PMV een negatieve beslissing. Vier aanvragen 
waren eind 2011 nog in behandeling. Bij de innovatiemezzanine is er dus een aanzienlijke dis -
crepantie tussen het aantal ontvangen aanvragen en het aantal toegekende leningen. 
7.3.5	 Terugbetalingen 	
Tot maart 2006 betaalde het IWT 7.395.790,22 euro uit voor 35 leningen. Op 31 december 
2011 had het 45,35% van dat kapitaal terug (3.354.315,42 euro). Het merendeel van de ontvan -
gen bedragen betrof vervroegde aflossingen. Tien leningen voor een totaal van 2.488.507,71 
euro werden vervroegd terugbetaald. Drie leningen voor in totaal 414.504,40 euro kenden een 
normaal verloop en werden ondertussen volledig terugbetaald. 20,79% (1.537.753,6 euro) is 
definitief verloren in negen leningen. Van 730.463,39 euro (9,88%) is de inning dubieus: vijf 
dossiers zijn overgedragen aan de centrale invorderingscel of betreffen ondernemingen in een 
vereffenings- of faillissementsprocedure. Ten slotte zijn nog acht leningen lopende voor een 
totaal van 1.773.257,81 euro (23,98% van het totaal aan uitbetaalde leningen).
Van maart 2006 tot 2009 werden leningen voor 99 projecten of studies goedgekeurd, voor 
een totaal kredietbedrag van 9.669.860,07 euro. Niet alle leningen werden volledig opge -
vraagd. Het Vinnof betaalde 7.191.255,33 euro uit. Hiervan inde het inmiddels 1.783.152,07 euro 
(24,80%); waarvan 514.202,38 euro vervroegd. 1.141.393,43 euro (15,87%) ging definitief verlo -
ren en van 1.178.754,67 euro (16,39%) is de inning dubieus. Nog 3.087.955,16 euro (42,94%) 
moet worden geïnd volgens het normale aflossingsschema.  REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   153
In 2009 en 2010 keurde het IWT nog 36 leningen toe en betaalde het 1.418.386,00 euro uit. De 
innovatiemezzanine stond een kredietbedrag van 4.945.251,71 euro toe. Het Rekenhof heeft 
deze laatste generatie leningen verder buiten beschouwing gelaten, omdat ze nog niet aan 
terugbetaling toe is. 
7.3.6	 Opvolging
Het IWT is in eerste instantie een subsidieorgaan. Het had geen ervaring met intrestbereke -
ning en beschikte niet over een algemeen kader inzake debiteurenbeheer. Het had dan ook 
moeite met de opvolging, inning en boekhoudkundige registratie van de eerste achtergestelde 
leningen.
Cruciaal in de opvolging van achtergestelde leningen is een correct aflossingsschema. Het 
IWT voegt bij de overeenkomst een indicatief schema, dat het actualiseert bij uitbetalingen. 
In de praktijk bleven vaak verscheidene schema’s in omloop, waardoor verwarring ontstond 
bij de begunstigde en bij het IWT over de juiste aflossingen. In een aantal gevallen betaalde 
een bedrijf daardoor onjuiste bedragen terug. In andere dossiers ontving de boekhouding 
van het IWT de herziene aflossingstabellen niet of laattijdig, waardoor zij de vorderingen en 
intresten foutief registreerde. 
Bij de eerste dossiers doken ook al snel problemen op met de tijdige terugbetaling van de kre -
dieten. Ondernemingen ging snel failliet of betaalden niet of maar gedeeltelijk terug. Slechts 
een beperkt aantal ondernemingen volgde het aflossingsschema. Het IWT had echter weinig 
richtlijnen voor de aanpak van wanbetalers. De handleiding schreef een ingebrekestelling 
14 dagen na het verstrijken van de vervaldatum voor en de aanpassing van de verschuldigde 
intrest aan de periode van niet-betaling. Het IWT koos echter voor een zachte aanpak omdat 
het geen aanleiding wilde geven tot faillissementen. Het stuurde de bedrijven geen systema -
tische herinneringen, rekende geen bijkomende intresten aan en paste de aflossingsschema’s 
niet aan. 
Omdat veel bedrijven vrij snel in financiële moeilijkheden kwamen, heeft het IWT in 2009 
betalingsuitstel toegestaan. In die periode rekende het wel bijkomende, zij het verlaagde, 
intresten aan. Hoewel de looptijd van de leningen daardoor wijzigde, paste het IWT de aflos -
singsschema’s voor de intrestberekening niet aan. Het berekende de intrest voor de periode 
van betalingsuitstel manueel op jaarbasis. In twee dossiers berekende het echter de intrest op 
een uitstaand kapitaal dat niet overeenkwam met de boekhoudregistratie ervan. Het opvol -
gingssysteem bleek namelijk fouten te bevatten188. De bedrijven dienden de verlaagde intrest 
in de jaren van uitstel jaarlijks voor het jaareinde te betalen, maar de meeste ondernemingen 
betaalden pas in januari van het volgende boekjaar en een aantal betaalde zelfs niet. In een 
dossier verrekende het IWT de intrest met een uit te betalen subsidieschijf, wat de opvolging 
bemoeilijkte. Enkele ondernemingen gingen niet in op de mogelijkheid tot betalingsuitstel, 
maar betaalden evenmin terug. Meerdere dossiers slepen al jaren aan.
Ondanks het betalingsuitstel, verbeterde de financiële draagkracht van de ondernemingen 
niet altijd. Ondertussen bleven bedrijven failliet of in vereffening gaan. Bij faillissementen 
diende het IWT een schuldvordering in. In 2011 vorderde het in een dossier echter alleen het 
kapitaal, zonder intrest. 
Ondanks de financiële moeilijkheden bij veel ondernemingen, betaalden acht bedrijven hun 
lening uit de eerste periode vervroegd terug. Maar ook deze vervroegde aflossingen verliepen 
niet altijd perfect. Zo stond het IWT een bedrijf een vervroegde aflossing in zes maandelijkse 
schijve n toe tussen oktober 2007 en maart 2008, maar loste het bedrijf de lening pas in 2009 
188  Niet alle aflossingen of betalingsschijven waren correct ingevoerd in het opvolgingssysteem. 154
af, zonder dat het IWT de terug te betalen bedragen herrekende. Het bedrijf moest zo voor 
een periode van meer dan een jaar geen bijkomende intresten betalen. 
7.3.7	 Boekhoudkundige 	registratie
De opvolgingsproblemen leidden ook tot moeilijkheden en fouten in de boekhouding. Ener -
zijds liep het mis met de intrestaanrekening: in het begin verrekende het IWT de intresten 
niet stelselmatig tot 31 december van het boekjaar en toen de eerste aflossingen dienden te 
gebeuren, hield de berekening van de toe te rekenen intresten niet altijd rekening met al be -
taalde intresten. Intresten werden dubbel geboekt of foutief berekend189. Anderzijds verliep 
de boekhoudkundige verwerking van de te vorderen kapitaalgedeelten evenmin altijd eendui -
dig en gestructureerd. Doordat soms meer aflossingsschema’s in omloop waren, werden de 
terug te vorderen schijven niet altijd correct geregistreerd. Verder boekte het IWT jarenlang 
geen dubieuze debiteuren, noch waardeverminderingen op achtergestelde leningen, ondanks 
de financiële moeilijkheden van verscheidene begunstigden. Het boekte herhaaldelijk vorde -
ringen ten onrechte vroegtijdig af bij de opstart van faillissementsprocedures190. Het boekte 
pas in 2010, op ongestructureerde wijze, de eerste waardeverminderingen. Het IWT boekt in -
middels wel waardeverminderingen in dossiers die het heeft overgelegd aan de centrale invor -
deringscel of voor leningen aan bedrijven die in een faillissementsprocedure verwikkeld zijn, 
maar niet voor ondernemingen in vereffening. Met de registratie van dubieuze debiteuren is 
het IWT pas in 2011 gestart. Duidelijke richtlijnen om probleemdossiers op gestructureerde en 
gelijkwaardige wijze te behandelen, ontbreken nog. 
7.3.8	 Conclusies
Het reglementair kader voor de toekenning van achtergestelde leningen door het IWT kende 
door de jaren heen weinig continuïteit: doelprojecten, doelondernemingen, toekennings -
voorwaarden, financiering en beheer wisselden regelmatig. De contractuele bepalingen over 
maximumbetoelaging en intrestaanrekening waren daarbij niet altijd helemaal conform met 
het O&O-besluit of de marktintrest. 
In de voorbije crisisjaren verleende de raad van bestuur van het IWT aan KMO’s met leningen 
uit de eerste periode een betalingsuitstel van 4 jaar, waardoor de leningen een looptijd van 
minstens 11 jaar bekomen. Ondernemingen met leningen toegekend na maart 2006 kregen 
niet de mogelijkheid hun looptijd te verlengen. Bovendien verlaagde het IWT tijdens de peri -
ode van betalingsuitstel de rentevoet gedurende twee jaar met ongeveer 3%. 
Het IWT heeft geen informatie omtrent geweigerde leningen voor projecten die wel een subsi -
die kregen. De meeste projecten die een subsidie bekwamen, ontvingen ook de achtergestelde 
lening. Nochtans voldeden niet alle dossiers aan de voorwaarden. Zo ontvingen enkele onder -
nemingen met een twijfelachtige terugbetalingscapaciteit toch een lening. 
Opvallend is dat bij de leningen die in de terugbetalingsfase kwamen, een belangrijk aandeel 
van het geleende kapitaal moeilijk weer inbaar was. Een derde van de uitbetaalde leningen 
ging definitief verloren of leidde tot een boeking als dubieus invorderbaar. 
Het merendeel van de leningen kende geen normaal verloop: de meeste terugbetalingssche -
ma’s werden niet gerespecteerd, uitblijvende of laattijdige betalingen gaven geen aanleiding 
tot de aanrekening van bijkomende intresten, aflossingsschema’s werden niet stelselmatig 
189  Voor meer gedetailleerde informatie over de fouten, zie o.m. de brieven van het Rekenhof N09-3.430.895 B2 van 6 
januari 2009, N09-3.619.629 B6 van 24 mei 2011 en N09-3.674.836 B2 van 31 januari 2012.
190 Een definitieve afboeking is maar aangeraden na het eindverslag van de curator. In de tussentijd is het beter de 
vorderingen als dubieus te beschouwen en een waardevermindering te boeken. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   155
aangepast aan gewijzigde omstandigheden. Bovendien maakte het IWT in een aantal dossiers 
fouten: het verwarde gelijktijdig in omloop zijnde terugbetalingschema’s, het berekende in -
tresten verkeerd of baseerde de berekening op foutieve kapitaalbedragen, enz. De opvolgings -
problemen leidden ook tot moeilijkheden en fouten in de boekhouding. Het IWT wachtte ten 
slotte lang met de boeking van dubieuze debiteuren en waardeverminderingen. 
Het IWT was organisatorisch niet in staat om het instrument achtergestelde lening op een 
goede manier te beheren. Bovendien stelde het zich mild op om het de ondernemingen niet 
nog moeilijker te maken. 
7.3.9	 Aanbevelingen
•	Het IWT moet de reglementering nauwgezet volgen en zo nodig tijdig laten aanpassen. 
Het moet daarbij aandacht hebben voor continuïteit en de gelijke berechtiging van alle 
begunstigden. 
•	Het IWT moet maatregelen treffen voor een vlotte inning van de verleende kredietbedra -
gen en de bijhorende intresten. Daarbij dient het duidelijke richtlijnen voor het debiteu -
renbeheer uit te vaardigen. Het moet de aflossingsschema’s nauwgezet opvolgen. Voorts 
dient het maatregelen te nemen om alle intresten correct te berekenen en de aflossingen 
op te volgen. 
7.4	 Stimuleringsbeleid	 startend	 ondernemersschap 	
7.4.1	 Inleiding
Het economisch beleid is een gewestbevoegdheid. De Vlaamse overheid neemt of steunt tal 
van maatregelen om het startend ondernemerschap te stimuleren. De beleidsdomeinen Eco -
nomie, Wetenschap en Innovatie (EWI), Werk en Sociale Economie (WSE) en Onderwijs en 
Vorming (OV) voeren de voornaamste maatregelen ter bevordering van het startend onderne -
merschap uit. Drie agentschappen hebben minstens één kernopdracht die rechtstreeks ver -
band houdt met het bevorderen van startend ondernemerschap: het Agentschap Onderne -
men en de Participatiemaatschappij Vlaanderen van het beleidsdomein EWI, en het Vlaams 
Agentschap voor Ondernemersvorming - SYNTRA Vlaanderen van het beleidsdomein WSE. 
Ook de federale overheid kan op het economiedomein optreden, bijvoorbeeld middels het 
vennootschapsrecht en de sociale zekerheid. Volgens de Vlaamse Regering kunnen de cijfers 
over ondernemerschap, zoals het percentage oprichtingen tegenover bestaande ondernemin -
gen en de Global Enterpreneurship Monitor  (peiling naar de betrokkenheid bij de opstart van 
een onderneming) verbeteren. 
Het Vlaams Parlement heeft meermaals aangedrongen op een koppeling van de maatregelen 
die de agentschappen uitvoeren ter bevordering van het ondernemerschap, aan concrete doel -
stellingen en op monitoring en evaluatie van deze maatregelen191. Het Rekenhof onderzocht 
een aantal van de lopende maatregelen. Het oriënteerde zijn onderzoek naar maatregelen uit 
de regeerperiodes 2004-2009 en 2009-2014 die zich niet richtten op specifieke beroepen192 en 
geheel of gedeeltelijk het stimuleren van startend ondernemerschap tot doel hebben. Het 
onderzocht geen maatregelen die weliswaar een invloed hebben op ondernemerschap, maar 
een ander primair doel hebben (bv. het vergunningenbeleid). 
191 Zie bv. de met redenen omklede motie bij de Beleidsnota  Economisch Overheidsinstrumentarium 2009-2014 
(Stuk 208 (2009-2010) – Nr. 4 ), de motie van aanbeveling bij de beleidsbrief Economie 2010-2011 (Stuk 728 (2010-
2011) - Nr. 6), de resolutie betreffende het stimuleren van ondernemingszin en ondernemerschap in het onderwijs 
(Stuk 965 (2010-2011) – Nr. 4) en de resolutie betreffende het bevorderen van het vrouwelijk ondernemerschap 
(Stuk 1188 (2010-2011) – Nr. 4).
192 Bv. subsidies in de bio-landbouw, ondernemersopleidingen en gecertificeerde bijscholingen van SYNTRA Vlaan -
deren. 156
7.4.2	 Beleid	inzake 	startend 	ondernemerschap
Beleidsdoelstellingen
Ondernemerschap, en startend ondernemerschap in het bijzonder, is al geruime tijd een aan -
dachtspunt van de Europese overheden. Vlaanderen heeft de Europese strategieën geconcre -
tiseerd in het Pact van Vilvoorde en zijn opvolger, het Pact 2020 Vlaanderen in actie . Vlaande -
ren heeft zich tot doel gesteld tegen 2020 een van de topregio’s in Europa te worden. 
Het begrip ondernemerschap heeft niet altijd dezelfde draagwijdte in de beleidsdocumen -
ten. Het wordt doorgaans ruimer opgevat dan het starten van een bedrijfsactiviteit. Zo ziet 
Onderwijs de doelstelling meer als het stimuleren en ontwikkelen van ondernemerszin dan 
als het stimuleren van ondernemerschap in de zin van het starten van een eigen bedrijf. On -
dernemerszin is daarbij dienstig in alle facetten van het leven en niet alleen in de strikte con -
text van een (eigen) onderneming. Volgens Werk en Sociale Economie is de finaliteit van de 
toeleiding van werkzoekenden naar het zelfstandig ondernemerschap vooral gericht op de 
tewerkstelling van de doelgroep. Het Actieplan Ondernemerschapsonderwijs, meegedeeld 
aan de Vlaamse Regering op 11 oktober 2011 en 13 juli 2012, uniformiseert de termen onderne -
mingszin en ondernemerschap voor de beleidsdomeinen economie, wetenschap en innovatie, 
onderwijs, werk en sociale economie en landbouw en visserij.  REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   157
De onderstaande tabel schematiseert de beleidsdoelstellingen en maatregelen van de Vlaam -
se overheid.VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2011 / 132 
 
Beleidsmaatregelen  
Voor zijn  onderzoek  heeft het Rekenhof  de maatregelen  gegroepeerd  in zeventien  groepen:   
1.Arkimedesfondsen:  deze fondsen zijn dochters  van de PMV die kapitaalparticipaties  
nemen in erkende  risicokapitaalverstrekkers  die op hun beurt participeren  in starters 
en KMO’s. 
2.PMV‐Innovatiemezzanine:  deze mezzanine  verstrekt  innovatieve  starters met een 
IWT‐subsidie  voor een project  (kmo‐innovatieproject  of O&O‐bedrijfsproject)  
aanvullend  een langlopende  achtergestelde  lening.  
3.Vlaams Innovatiefonds  (Vinnof):  deze dochter van de PMV verstrekt  risicokapitaal  aan 
startende  of pril groeiende  innovatieve  ondernemingen  met aantoonbaar  
winstpotentieel.   
4.Waarborgregeling:  de nv Waarborgbeheer,  een dochter  van de PMV, stelt zich borg 
voor 75% van het krediet dat een kredietverstrekker  aan een ondernemer  (starter, kmo 
of vrij beroep)  verstrekt,  waardoor  de ondernemer  gemakkelijker krediet  verkrijgt.   
5.Winwinlening:  de overheid  moedigt  particulieren  met belastingkortingen  aan om aan 
een startende  KMO te lenen.   
ONDERNEMERSCHAP
Een cultuur om te ondernemen, 
een klimaat om te ondernemen 
ONDERNEMERS
Er moeten voldoende starters zijn, ook 
innovatieve, die bovendien doorgroeien 
Sensibiliseren 
Werken aan een positief 
imago van 
ondernemerschap
Toeleiden, opleiden en 
begeleiden 
Kennis en competenties 
van (potentiële) 
(pre)starters verhogen 
Financieren 
(Pre)starters  financieel 
ondersteunen 
Maatregelen 
Televisieprogramma’s 
Open Bedrijvendag 
Dag van de Klant 
…
Minionderneming op 
school  
Opleiding bedrijfsbeheer 
Trajectbegeleiding 
werkzoekenden 
…
Winwinlening 
Arkimedesregeling
Waarborgregeling 
…
Vlaanderen heeft op termijn 
een meer ondernemende samenleving en cultuur
Beleidsmaatregelen
Voor zijn onderzoek heeft het Rekenhof de maatregelen gegroepeerd in zeventien groepen: 
1. Arkimedesfondsen: deze fondsen zijn dochters van de PMV die kapitaalparticipaties ne -
men in erkende risicokapitaalverstrekkers die op hun beurt participeren in starters en 
KMO’s.
2. PMV-Innovatiemezzanine: deze mezzanine verstrekt innovatieve starters met een IWT-
subsidie voor een project (kmo-innovatieproject of O&O-bedrijfsproject) aanvullend een 
langlopende achtergestelde lening. 
3. Vlaams Innovatiefonds (Vinnof): deze dochter van de PMV verstrekt risicokapitaal aan 
startende of pril groeiende innovatieve ondernemingen met aantoonbaar winstpotenti -
eel. 
4. Waarborgregeling: de nv Waarborgbeheer, een dochter van de PMV, stelt zich borg voor 
75% van het krediet dat een kredietverstrekker aan een ondernemer (starter, kmo of vrij 
beroep) verstrekt, waardoor de ondernemer gemakkelijker krediet verkrijgt. 
5. Winwinlening: de overheid moedigt particulieren met belastingkortingen aan om aan 
een startende KMO te lenen. 
6. KMO-programma: dit programma subsidieert zowel de haalbaarheidsstudie als de reali -
satie van innovaties tot maximum 200.000 euro. 158
7. KMO-portefeuille: uit deze portefeuille verstrekt de overheid cheques aan KMO’s om bij 
erkende dienstverleners (strategisch) advies in te winnen (ook voor internationaal onder -
nemen), personeel opleiding te laten volgen of een technologieverkenning uit te voeren. 
8. Sensibilisering met televisieprogramma’s: daarmee wil de overheid bij het publiek een 
correct beeld van ondernemerschap bevorderen en attenderen op de mogelijkheden van 
een ondernemersloopbaan.
9. Sensibilisering met evenementen (Dag van de Klant, Open Bedrijvendag, …);
10. Opleidingen bedrijfsbeheer: Syntra en de Centra voor Volwassenenonderwijs organiseren 
cursussen die een akte van basiskennis van het bedrijfsbeheer opleveren.
11. Actieplannen Ondernemingsvriendelijke Gemeente: het Agentschap Ondernemen 
steunt gemeentelijke projecten die een ondernemersvriendelijker klimaat creëren in de 
Vlaamse gemeenten. 
12. Maatregelen in het onderwijs: steun aan projecten die leerlingen, studenten en leerkrach -
ten stimuleren tot een hogere ondernemerszin (zakelijk en persoonlijk), in de vorm van 
de verspreiding van didactisch materiaal, uitwisselingen, brugprojecten onderwijs-be -
drijfsleven, de oprichting van miniondernemingen, wedstrijden, …
13. Kenniscentrum Flanders DC: deze vzw heeft als maatschappelijk doel de regionale con -
currentiekracht versterken door creativiteit, innovativiteit, ondernemerschap en inter -
nationaal ondernemen te stimuleren langs de creatie van een gestructureerd netwerk 
waarbinnen de Vlaamse overheid, kennisinstellingen en ondernemingen hun krachten 
bundelen.
14. Business Angels Netwerk Vlaanderen: dit netwerk bemiddelt tussen investeerders en be -
loftevolle ondernemingen. 
15. Projecten ter uitvoering van Europese programma’s: uiteenlopende projecten, deels met 
Europese ESF, EFRO of Equal middelen gefinancierd na projectoproepen, beogen on -
dernemerschap te bevorderen. Zij behelzen o.m. sommige (traject)begeleidingen voor 
werkzoekenden en startende ondernemers, promotiecampagnes, stimulering van kan -
sengroepen zoals allochtonen en vrouwen, …
16. Trajectbegeleiding naar zelfstandig ondernemerschap na toeleiding door de VDAB voor 
niet werkende werkzoekende en voor leefloners via een activiteitencoöperatieve. 
17. Peterschapsprojecten: projecten waarbij beslissingsnemers van ondernemingen begeleid 
worden om door ervaringsuitwisseling de bedrijfsvoering te professionaliseren en om de 
netwerkvorming te stimuleren.
Budgettering
Uit de publieke documenten van de Vlaamse overheid blijkt hoeveel middelen naar de voor -
naamste maatregelen voor ondernemerschap gaan, maar niet hoeveel er precies naar startend 
ondernemerschap gaan. Voor de diverse beleidsdoelstellingen en maatregelen voor startend 
ondernemerschap bevatten de begrotingsdocumenten geen duidelijk herkenbare budgetten. 
Dat heeft o.m. de volgende oorzaken: 
•	er kan niet altijd eenduidig worden vastgesteld of en in welke mate een maatregel bij -
draagt tot het startend ondernemerschap (bv. het waarborgstelsel);
•	apparaatskredieten zijn niet eenduidig toewijsbaar aan een specifieke beleidsdoelstelling 
of maatregel (dat geldt voor alle maatregelen);
•	de kredieten voor een specifieke maatregel voor startend ondernemerschap zijn vervat in 
een envelop voor een geheel van maatregelen die niet alleen startend ondernemerschap 
beogen (bv. projecten ter uitvoering van Europese programma’s, de VDAB-financiering); REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   159
•	sommige maatregelen worden meegefinancierd met Europese middelen (alle projecten ter 
uitvoering van Europese programma’s);
•	sommige leningen worden gefinancierd met een rollend fonds, dat de terugbetalingen her -
gebruikt voor nieuwe leningen (bv. innovatiemezzanine);
•	het is niet altijd de bedoeling het gereserveerde krediet onmiddellijk aan te wenden, maar 
wel het ter beschikking te hebben als zich een concreet, goed dossier aanbiedt.
Daardoor is het onmogelijk de budgettaire impact van de maatregelen nauwkeurig in te schat -
ten. De grootorde van de overheidstegemoetkomingen voor de onderzochte maatregelen is 
ongeveer 43,3 miljoen euro directe uitgaven per jaar, 420 miljoen euro uitstaande overheids -
waarborgen, 12 miljoen euro Europese cofinanciering voor de programmaperiode 2000-2006 
en 250 miljoen euro aan de PMV toegewezen middelen.
De Vlerick Leuven Gent Management School kwantificeerde in opdracht van de Vlaamse 
overheid de pre-start én post-start beleidsmaatregelen die Vlaanderen in 2009 financierde 
met publieke middelen voor (potentieel) ondernemerschap en KMO’s193. Haar berekening van 
de uitgaven van deze bijdragen betrof (alleen) de contante bijdragen van de Vlaamse overheid 
en steunde op een bevraging van de Vlaamse overheidsdiensten. Volgens die berekening gaf 
de Vlaamse overheid in 2009 voor 103 maatregelen ten voordele van ondernemerschap onge -
veer 675 miljoen euro uit, waarvan 97 miljoen euro voor (pre)starters.
7.4.3	 Evaluatie 	van	het	beleid
Het Rekenhof ging na in welke mate de Vlaamse overheid zicht heeft op de resultaten van haar 
beleid, meer bepaald op de output en outcome bij de 17 onderzochte maatregelengroepen.
Evaluaties van individuele beleidsmaatregelen
Een outputevaluatie beoordeelt het onmiddellijke resultaat van een activiteit of maatregel. 
Voor een outputevaluatie heeft de overheid verscheidene soorten informatie nodig:
•	de mate waarin de maatregel wordt toegepast (bv. het aantal (toekomstige) zelfstandigen 
en ondernemingen dat een beroep doet op de maatregel);
•	de mate waarin de doelgroep wordt bereikt en welke segmenten van de doelgroep worden 
bereikt (bv. mensen die plannen zelfstandige te worden, starters, autochtonen of allochto -
nen, ...);
•	de efficiëntie van de maatregel (kostprijs per prestatie).
De onderstaande figuur vat de mate waarin de overheid over die soorten outputinformatie 
beschikt samen voor de maatregelen ter bevordering van het (startend) ondernemerschap.
193 IPREG (Innovation Policy Research for Economic Growth) research programme, Step 2 Analysis of the cost of entre -
preneurship and SME policies for firms active in Flanders, Vlerick Leuven Gent Management School, juni 2011. De 
IPREG-studie omvat soms maatregelen die het Rekenhof in dit onderzoek niet heeft beschouwd als maatregelen 
ter bevordering van het startend ondernemerschap, zoals maatregelen die onrechtstreeks tot het ondernemer-  
schap kunnen bijdragen. 160
VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2011 / 135 
 
Het Rekenhof  stelde vast dat de overheid  een goed zicht heeft op de mate waarin haar 
maatregelen  worden toegepast  en de mate waarin de doelgroep  wordt bereikt. Deze 
informatie  is meestal  beschikbaar  in publieke  documenten,  zoals (jaar)verslagen  van 
(onderdelen  van) agentschappen,  antwoorden  op parlementaire  vragen of gepubliceerde  
onderzoeksrapporten. 
De overheid  heeft bij al zijn maatregelen  ook een zeker zicht op de efficiëntie  ervan. Zoals 
al gesteld, ligt de bepaling van de uitgetrokken  kredieten  voor de maatregelen,  of ‐ ruimer 
gesteld ‐ de kosten van de maatregelen,  om uiteenlopende  redenen vaak niet voor de hand. 
Niettemin  heeft de overheid  toch bij ongeveer  tweederde  van de maatregelen  een 
behoorlijk  zicht op die kosten, zodat zij  de efficiëntie  kan nagaan.  
Een outcome‐evaluatie  onderzoekt  de impact  (of het effect) van outputs op de 
samenleving.  Voor outcome‐evaluatie  heeft de overheid  de volgende  gegevens  nodig: 
Informatie  over het bereiken  van de doelstellingen  van de maatregel.  Om bruikbaar  te 
zijn moet deze informatie  gedifferentieerd  zijn, bv. naar de verschillende  doelgroepen.  
Gegevens  over de effectiviteit  van de maatregel,  dat wil zeggen: de mate waarin de 
realisering  van de doelstellingen  toe te schrijven  is aan het beleid. Zo kan een subsidie 
een cadeau‐effect hebben en dient te worden onderzocht  of het beoogde gedrag er ook 
zonder subsidie  zou zijn. 
Informatie  over de kosteneffectiviteit  van de maatregel,  met name de relatie tussen 
kostprijs en effecten.  
Outcome ‐evaluatie kampt  vaak met methodologische  problemen:  
Het effect van een maatregel  is soms moeilijk isoleerbaar  van het effect van andere 
maatregelen  of externe ontwikkelingen.  Het is dan moeilijk een causale relatie tussen 
maatregel en  beoogde effecten aan te tonen.   
Sommige  maatregelen  vereisen een langdurige  inzet voor zij geëvalueerd  kunnen 
worden. 
Zoals al gesteld, is de kostprijsbepaling  soms moeilijk,  bv. doordat die kostprijs pas na 
jaren duidelijk  wordt. Dat leidt ertoe dat de kosteneffectiviteit  pas na verloop van 
geruime tijd kan worden vastgesteld.   
De onderstaande  figuur vat de mate waarin de overheid  over outcome‐evaluaties  beschikt 
samen voor de maatregelen  ter bevordering  van het (startend)  ondernemerschap.  Het Rekenhof stelde vast dat de overheid een goed zicht heeft op de mate waarin haar maat -
regelen worden toegepast en de mate waarin de doelgroep wordt bereikt. Deze informatie 
is meestal beschikbaar in publieke documenten, zoals (jaar)verslagen van (onderdelen van) 
agentschappen, antwoorden op parlementaire vragen of gepubliceerde onderzoeksrapporten.
De overheid heeft bij al zijn maatregelen ook een zeker zicht op de efficiëntie ervan. Zoals 
al gesteld, ligt de bepaling van de uitgetrokken kredieten voor de maatregelen, of - ruimer 
gesteld - de kosten van de maatregelen, om uiteenlopende redenen vaak niet voor de hand. 
Niettemin heeft de overheid toch bij ongeveer tweederde van de maatregelen een behoorlijk 
zicht op die kosten, zodat zij de efficiëntie kan nagaan. 
Een outcome-evaluatie onderzoekt de impact (of het effect) van outputs op de samenleving. 
Voor outcome-evaluatie heeft de overheid de volgende gegevens nodig:
•	Informatie over het bereiken van de doelstellingen van de maatregel. Om bruikbaar te zijn 
moet deze informatie gedifferentieerd zijn, bv. naar de verschillende doelgroepen.
•	Gegevens over de effectiviteit van de maatregel, dat wil zeggen: de mate waarin de rea -
lisering van de doelstellingen toe te schrijven is aan het beleid. Zo kan een subsidie een 
cadeau-effect  hebben en dient te worden onderzocht of het beoogde gedrag er ook zonder 
subsidie zou zijn.
•	Informatie over de kosteneffectiviteit van de maatregel, met name de relatie tussen kost -
prijs en effecten.
Outcome-evaluatie kampt vaak met methodologische problemen:
•	Het effect van een maatregel is soms moeilijk isoleerbaar van het effect van andere maatre -
gelen of externe ontwikkelingen. Het is dan moeilijk een causale relatie tussen maatregel 
en beoogde effecten aan te tonen. 
•	Sommige maatregelen vereisen een langdurige inzet voor zij geëvalueerd kunnen worden.
•	Zoals al gesteld, is de kostprijsbepaling soms moeilijk, bv. doordat die kostprijs pas na 
jaren duidelijk wordt. Dat leidt ertoe dat de kosteneffectiviteit pas na verloop van geruime 
tijd kan worden vastgesteld. 
De onderstaande figuur vat de mate waarin de overheid over outcome-evaluaties beschikt 
samen voor de maatregelen ter bevordering van het (startend) ondernemerschap. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   161VLAAMS  PARLEMENT   REKENINGENBOEK  OVER 2011 / 136 
 
De overheid  heeft dus een minder goed zicht op de outcome  dan op de output, maar haar 
zicht op de outcome  is nog altijd behoorlijk  goed. Doorgaans  is het beeld van de outcome  
positief.  Voor de maatregelen  die een betere financiering  beogen, is de informatie  over de 
effectiviteit  beperkter dan  voor de meeste andere  maatregelen.   
De overheid  relateert de ingezette  financiële  middelen  zelden aan de bereikte  outcome:  zij 
beschikt zowel over outcomegegevens  als over financiële  gegevens,  maar combineert  die 
vaak niet en kan dan ook de maatregelen  onderling  niet op hun kostendoelmatigheid  
vergelijken.  Als zij de kosteneffectiviteit  nagaat, zoekt ze zelden  hoe zij die kan verbeteren. 
De omschrijving  van een doelgroep  of doelstelling  kan de mate waarin zij worden bereikt, 
sterk beïnvloeden:  vage, weinig ambitieuze  doelstellingen  zijn gemakkelijk  realiseerbaar.  
Bij verscheidene  van de onderzochte  maatregelen  ontbreekt  een duidelijke,  ambitieuze  
doelstelling.  Als de evaluatie  wijst op een gebrek aan effectiviteit,  dan is er wel nagenoeg  
altijd enige informatie  beschikbaar  die dat gebrek verklaart.  Ook zijn er dan meestal 
voorstellen  tot verbetering.  
Evaluaties  door externen  bieden a priori meer waarborgen  op onafhankelijkheid.  De 
beschikbare  outcome‐evaluaties  zijn bijna altijd van de hand van andere instanties  dan de 
overheid:  het steunpunt  beleidsrelevant  onderzoek,  academische  instellingen  (Vlerick, 
KUL,…) of consultants.  
Bij nagenoeg  alle maatregelen  beperken  de uitgebreide,  grondige  evaluaties  zich tot een 
eenmalige  gebeurtenis.  Maatregelen  worden dus niet met regelmaat  grondig geëvalueerd,  
bv. om de vijf jaar.  
Evaluatie  van het beleid in zijn geheel  
De individuele  beleidsmaatregelen  hebben uiteenlopende  doelstellingen:  zij moeten de 
toegang  tot kapitaal verbeteren,  een meer ondernemende  attitude meebrengen,  het imago 
van de ondernemer  verbeteren,  … Het geheel van de individuele  beleidsmaatregelen  moet 
ertoe leiden dat Vlaanderen  meer ondernemend  wordt. De overheid  dient niet alleen de 
deelresultaten  van de afzonderlijke  beleidsmaatregelen  na te gaan; zij moet ook 
onderzoeken  of het geheel van de maatregelen,  het beleid, inderdaad  leidt tot het gewenste  
effect.  
Monitoring  
Het is niet eenvoudig  geschikte  effectindicatoren  vast te stellen: ook andere factoren dan 
het overheidsoptreden  beïnvloeden  doorgaans  de waarde van een indicator  (bv. een De o verheid heeft dus een minder goed zicht op de outcome dan op de output, maar haar zicht 
op de outcome is nog altijd behoorlijk goed. Doorgaans is het beeld van de outcome positief. 
Voor de maatregelen die een betere financiering beogen, is de informatie over de effectiviteit 
beperkter dan voor de meeste andere maatregelen. 
De overheid relateert de ingezette financiële middelen zelden aan de bereikte outcome: zij 
beschikt zowel over outcomegegevens als over financiële gegevens, maar combineert die vaak 
niet en kan dan ook de maatregelen onderling niet op hun kostendoelmatigheid vergelijken. 
Als zij de kosteneffectiviteit nagaat, zoekt ze zelden hoe zij die kan verbeteren.
De omschrijving van een doelgroep of doelstelling kan de mate waarin zij worden bereikt, 
sterk beïnvloeden: vage, weinig ambitieuze doelstellingen zijn gemakkelijk realiseerbaar. Bij 
verscheidene van de onderzochte maatregelen ontbreekt een duidelijke, ambitieuze doelstel -
ling. Als de evaluatie wijst op een gebrek aan effectiviteit, dan is er wel nagenoeg altijd enige 
informatie beschikbaar die dat gebrek verklaart. Ook zijn er dan meestal voorstellen tot ver -
betering.
Evaluaties door externen bieden a priori meer waarborgen op onafhankelijkheid. De beschik -
bare outcome-evaluaties zijn bijna altijd van de hand van andere instanties dan de overheid: 
het steunpunt beleidsrelevant onderzoek, academische instellingen (Vlerick, KUL,…) of con -
sultants.
Bij nagenoeg alle maatregelen beperken de uitgebreide, grondige evaluaties zich tot een een -
malige gebeurtenis. Maatregelen worden dus niet met regelmaat grondig geëvalueerd, bv. om 
de vijf jaar. 
Evaluatie van het beleid in zijn geheel 
De individuele beleidsmaatregelen hebben uiteenlopende doelstellingen: zij moeten de toe -
gang tot kapitaal verbeteren, een meer ondernemende attitude meebrengen, het imago van 
de ondernemer verbeteren, … Het geheel van de individuele beleidsmaatregelen moet ertoe 
leiden dat Vlaanderen meer ondernemend wordt. De overheid dient niet alleen de deelresul - 162
taten van de afzonderlijke beleidsmaatregelen na te gaan; zij moet ook onderzoeken of het 
geheel van de maatregelen, het beleid, inderdaad leidt tot het gewenste effect. 
Monitoring
Het is niet eenvoudig geschikte effectindicatoren vast te stellen: ook andere factoren dan het 
overheidsoptreden beïnvloeden doorgaans de waarde van een indicator (bv. een economische 
crisis) en effecten kunnen soms pas na jaren gemeten worden (bv. de overlevingsgraad van 
starters na vijf jaar). De Vlaamse overheid volgt indicatoren op die zij met haar beleid zou 
kunnen beïnvloeden, maar ook indicatoren die alleen aangeven of een voorgenomen maatre -
gel of wijziging is uitgevoerd. Daarnaast worden ook internationaal allerlei indicatoren voor 
ondernemerschap opgevolgd194.
De Studiedienst van de Vlaamse Regering monitort o.m. de oprichtingsratio en de TEA ( total 
entrepreneurial activity ). De oprichtingsratio is het aantal nieuwe ondernemingen (firma’s en 
eenmanszaken) in de loop van een jaar als percentage van het aantal bestaande ondernemin -
gen in het begin van een jaar. De TEA is het percentage van de beroepsbevolking dat op het 
ogenblik van de bevraging bezig is met het opstarten van een bedrijf ( nascent entrepreneur -
ship) of dat eigenaar of zaakvoerder is van een bedrijf jonger dan 42 maanden ( new business 
ownership ). De indicator maakt deel uit van de Global Entrepreneurship Monitor  (GEM), die 
ook nog peilt naar, onder meer, de verwachting van personen binnen de drie jaar een ei -
gen onderneming op te richten ( prospective entrepreneurship ). Die indicatoren vergelijkt de 
GEM voor Vlaanderen met Denemarken, Frankrijk, Duitsland, Spanje, Nederland en het Ver -
enigd Koninkrijk. De GEM schetst een vrij pessimistisch beeld van het ondernemerschap in 
Vlaanderen: Vlaanderen scoort nogal zwak voor nieuw, ontluikend ondernemerschap195. Het 
steunpunt beleidsrelevant onderzoek van het beleidsdomein EWI verzamelt de data voor de 
GEM. Volgens het steunpunt beleidsrelevant onderzoek van het beleidsdomein WSE dient de 
klemtoon in de monitoring van ondernemerschap echter meer te liggen op de ondernemers -
graad196 en dat kengetal schetst geen negatief beeld van ondernemerschap in Vlaanderen197. 
Voor de ondernemerschapsdoelstellingen uit het Pact 2020 volgt de studiedienst van de 
Vlaamse Regering nog andere indicatoren op198. 
Evaluaties
Evaluaties van maatregelen zijn op zich meestal geen evaluaties van het beleid, aangezien 
de doelstelling van een maatregel niet noodzakelijk samenvalt met de beleidsdoelstelling. 
Doorgaans hangt de realisatie van een beleidsdoelstelling af van verscheidene maatregelen 
(instrumentenmix). Van de verschillende reguliere maatregelen dient te worden nagegaan in 
194 Bv. door de Wereldbank in het jaarlijkse Doing Business Report  (dat landen in tien domeinen van business regulation  
rangschikt en zo een beeld schetst van het gemak waarmee kan ondernomen worden) en het World Economic 
Forum in het Global Competitiveness Report  (dat indicatoren voor twaalf pijlers van competitiviteit opvolgt).
195 Global Entrepreneurship Monitor 2010 Flanders & Belgium Report , Lepoutre, Buysse en Crijns, Vlerick Leuven Gent 
Management School en STOIO, 2011.
196 Volgens het steunpunt WSE is de GEM minder geschikt om het volume aan (nascent) entrepreneurs te meten van -
wege steekproefbeperkingen: de steekproeven zijn eerder bescheiden in omvang, zeker als analyses voor subre -
gio’s of deelpopulaties beoogd worden. In het GEM onderzoek-2010 is de steekproefmethode daarom verbeterd, 
aldus het Steunpunt EWI.
197 Hoezo, Vlaanderen niet ondernemend ? Loopbanen van ondernemers in Europees vergelijkend perspectief, Sels, 
Booghmans en De Winne, KUL en Steunpunt Werk en Sociale Economie, 2009.
198  Zoals de oprichtingsratio, netto-groeiratio, faillissementsratio, uitttredingsratio, turbulentie (aantal oprichtingen 
van bedrijven minus aantal uittredingen in % van het aantal bestaande bedrijven bij de aanvang van het jaar), EIP 
(Employer firm birth  rate  of geboortecijfer van ondernemingen met werkgelegenheid), EIP ( Employer firm death rate  
of sterftecijfer van ondernemingen met werkgelegenheid), aandeel niet-Belgische zelfstandigen, EIP Survival Rate 
3 & 5 year  (overlevingsgraad starters na 3 jaar en 5 jaar), EIP Proportion 3 years & 5 years  survival (proportie die na 3 
en 5 jaar nog in leven is). REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   163
welke mate ze bijdragen tot de realisatie van de beleidsdoelstelling. Dergelijke evaluaties kun -
nen eventueel toelaten de middelen kosteneffectiever te verdelen over de verschillende maat -
regelen, of middelen van weinig effectieve maatregelen toe te wijzen aan nieuwe maatregelen. 
Dergelijke beleidsevaluaties zijn voor het beleid voor startend ondernemerschap niet be -
schikbaar. Toch zijn er onderzoeken die bepaalde facetten van dit beleid evalueerden199. Zij 
stelden o.m. dat ondernemerschap niet een kost wat kost na te streven doel moet zijn (een 
hoge graad van ondernemerschap kan ook wijzen op een slabakkend sociaal-economisch 
weefsel en landen die een hoge graad van ondernemerschap hebben zijn vaak economisch 
onderontwikkelde landen) en dat het moeilijk is de causale relatie tussen het beleid en (star -
tend) ondernemerschap te bewijzen (beleidsmaatregelen kunnen bijdragen tot trends, maar 
factoren waarop de overheid geen invloed heeft, kunnen doorwegen op de cijfers inzake on -
dernemerschap).
Daarbuiten formuleren ook diverse adviesorganen beleidsaanbevelingen voor de bevordering 
van startend ondernemerschap, soms voor een specifieke doelgroep200.
7.4.4	 Algemene 	conclusie 	
De Vlaamse overheid heeft een duidelijk beleid geformuleerd voor de stimulering van startend 
ondernemerschap. De Vlaamse Regering heeft daarvoor een reeks maatregelen uitgewerkt, 
die doorgaans al geëvalueerd zijn. De Vlaamse overheid heeft een goed beeld van de output 
van haar individuele maatregelen ten voordele van startend ondernemerschap, behalve wat 
het aspect efficiëntie betreft, en een behoorlijk zicht op de outcome van die maatregelen. 
Een beter zicht op output en outcome wordt vooral belemmerd doordat de kostprijs van de 
maatregelen niet gemakkelijk bepaalbaar is en het oorzakelijk verband tussen maatregelen en 
maatschappelijke effecten moeilijk aantoonbaar is. De meeste outcome–evaluaties wijzen op 
een positief effect van de onderzochte maatregel. De Vlaamse overheid volgt het ondernemer -
schap op aan de hand van verscheidene indicatoren. Evaluaties van het beleid in zijn geheel 
ontbreken echter.
7.4.5	 Antwoord	 van	de	minister
De Vlaamse minister-president heeft op 25 juli 2012 geantwoord dat binnen zijn beleids -
domein de laatste jaren gefocust werd op het structureren van bestaande maatregelen. Een 
evaluatie van het beleid in zijn geheel laat voorlopig nog op zich wachten doordat sommige 
maatregelen een langdurige inzet vereisen alvorens ze geëvalueerd kunnen worden en door -
dat causale relaties tussen maatregelen en beoogde effecten moeilijk aan te tonen zijn. De 
minister-president stelde dat in de toekomst waar mogelijk rekening zal worden gehouden 
met de in de audit vermelde verbeterpunten. Zo is o.m. in een globale evaluatie van het Actie -
plan Ondernemerschap voorzien voor 2013-2014.
199 Geert Van Hootegem, e.a., Stellli(n)g over werk: Vlaanderen in vergelijkend Europees perspectief, p. 112.; Luc Sels, 
Sophie De Winne & Ilke Van Beveren, Ondernemerschap, een motor voor jobcreatie ? Een oefening in het kader van 
de Vlaamse Arbeidsrekening, KU Leuven. Steunpunt WSE, 2010, p. 8.
200  Zo zijn er nog recente beleidsaanbevelingen van de Centrale Raad voor het Bedrijfsleven (CRB 2010-1158 SR/
VD, Ondernemerschap in België: knelpunten en uitdagingen . De visie van deskundigen , 16 augustus 2010) en van 
de Vlaamse Raad voor Wetenschap en Innovatie, in samenwerking met de Nederlandse Adviesraad voor Weten -
schaps- en Technologiebeleid ( Ambitious Entrepreneurship, A review of the state of the art , Stam, Bosma e.a., Vlaam -
se Raad voor Wetenschap en Innovatie in samenwerking met de Nederlandse Adviesraad voor Wetenschaps- en 
Technologiebeleid). 164
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   165
HoofdstukOnderwijs en Vorming
8 166
8.1	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	het	ministerie
8.1.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begroting	2011
De onderstaande tabel vat de uitvoering van de middelenbegroting door het ministerie OV 
cijfermatig samen. Het ministerie boekte in 2011 7% meer ontvangsten dan geraamd.
FB0 DEPARTEMENT OV 5.055 4.374 87% 144
FA Apparaatkredieten 1.555 1.690 109% 87
FC Algemeen 3.500 2.684 77% 55
FJ Leerling Ondersteuning 0 0 2
FC0 AGENTSCHAP VOOR ONDERWIJSDI -
ENSTEN67.305 72.848 108% 3.576
FC Algemeen 52.643 58.029 110% 3.577
FF Deeltijds kunstonderwijs 14.662 14.819 101% -1
FD0 AGENTSCHAP HOGER ONDERWIJS, 
VOLWASSENENONDERWIJS EN STUDI -
ETOELAGEN21.417 22.750 106% 3.350
FC Algemeen 0 0 0
FG Hoger onderwijs 19.658 19.071 97% 121
FH Volwassenenonderwijs 59 4170% 11
FJ Leerling Ondersteuning 1.700 3.637 214% 3.218
FE0 AGENTSCHAP VOOR ONDERWIJS -
COMMUNICATIE285 516 181% 39
FC Algemeen 35 1030% -1
FL Onderwijscommunicatie 250 505202% 40
Totaal ministerie 94.062 100.487 107% 7.109
Sinds het schooljaar 2007-2008 vordert het Agentschap voor Hoger Onderwijs onterecht be -
taalde studietoelagen terug op het programma FJ Leerlingondersteuning, waarvoor het tot 
2010 een controleachterstand opliep. Het inhalen van de achterstand, de automatisering van 
de terugvorderingen en de intensieve tweeledige kwaliteitscontrole brachten mee dat de ad -
ministratie deze inkomsten in 2010 vlotter kon verwerken en in 2011 op kruissnelheid bracht. 
Dat leidde tot een verdubbeling van het aantal opgemaakte terugvorderingen (60 terugvor -
deringen per dag).
terie OV cijfermatig samen.
Entiteit-Programma VK Ver- 
effe ningen%
FB0 DEPARTEMENT OV 529.754 521.968 98,5% 519.090 497.147 95,8%
FA Apparaatkredieten 83.172 79.86096,0% 77.166 71.66492,9%
FB Provisies 0 00,0% 0 00,0%
FC Algemeen 73.217 69.76595,3% 68.715 56.21481,8%
FD Basisonderwijs 1.714 1.70699,5% 1.714 1.56591,3%
FE Secundair onderwijs 4.223 3.97894,2% 4.223 3.14574,5%
FG Hoger onderwijs 7.714 6.96790,3% 7.714 6.66986,5%
FH Volwassenenonderwijs 115 11095,2% 115 9078,5%
FI Systeem Ondersteuning 14.724 14.71599,9% 14.569 13.66393,8%
FJ Leerling Ondersteuning 28.005 27.998100,0% 28.005 27.26797,4%
FK Infrastructuur 316.870 316.870100,0% 316.870 316.870100,0% REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   167
FC0 AGENTSCHAP VOOR 
ONDERWIJSDIENSTEN 7.593.463 7.561.696 99,6% 7.593.463 7.558.104 99,5%
FC Algemeen 115.518 104.87890,8% 115.518 103.28789,4%
FD Basisonderwijs 3.156.383 3.154.132 99,9%3.156.383 3.154.120 99,9%
FE Secundair onderwijs 3.893.409 3.890.656 99,9%3.893.409 3.889.915 99,9%
FF Deeltijds kunstonderwijs 230.874 215.77393,5% 230.874 215.77393,5%
FI Systeem Ondersteuning 22.436 22.23599,1% 22.436 20.98693,5%
FJ Leerling Ondersteuning 155.232 154.41199,5% 155.232 154.41199,5%
FK Infrastructuur 19.611 19.611100,0% 19.611 19.611100,0%
FD0 AGENTSCHAP HOGER 
ONDERWIJS, VOLWAS -
SENENONDERWIJS EN 
STUDIETOELAGEN 2.164.777 2.157.909 99,7% 2.164.347 2.148.683 99,3%
FA Apparaatkredieten 0 0 0 00,0%
FC Algemeen 2.264 2.25999,8% 2.264 93341,2%
FG Hoger onderwijs 1.644.773 1.642.598 99,9%1.644.773 1.636.335 99,5%
FH Volwassenenonderwijs 356.390 353.65699,2% 355.960 352.27499,0%
FJ Leerling Ondersteuning 161.350 159.39698,8% 161.350 159.14198,6%
FE0 AGENTSCHAP VOOR 
ONDERWIJSCOMMUNICA -
TIE 11.859 10.422 87,9% 8.628 5.649 65,5%
FC Algemeen 552 51693,4% 552 33260,2%
FI Systeem Ondersteuning 2.118 2.04896,7% 2.118 1.11752,8%
FL Onderwijscommunicatie 9.190 7.85885,5% 5.959 4.20070,5%
FH0 AGENTSCHAP VOOR 
KWALITEITSZORG IN 
ONDERWIJS EN VORMING 17.176 16.675 97,1% 17.176 15.586 90,7%
FC Algemeen 3.681 3.63798,8% 3.681 2.82176,6%
FI Systeem Ondersteuning 13.495 13.03896,6% 13.495 12.76594,6%
Totaal ministerie 10.317.030 10.268.670 99,5% 10.302.705 10.225.169 99,2%
Het ministerie overschreed voor geen enkele basisallocatie de vastleggingskredieten201 of de 
bintenissen (inkooporders) en de ordonnanties (vereffeningen) respectievelijk 0,5% en 0,8% 
lager dan de vooropgestelde kredieten.
De aanwending van de variabele kredieten voor de algemene werking van het Agentschap 
voor Onderwijsdiensten (programma FC Algemeen) hield zoveel mogelijk rekening met de 
uitgaven waarin het loonmodel voorzag en die steunden op hun beurt op de geraamde ont -
vangsten. De inschrijvingsgelden van het voorgaande begrotingsjaar stijven de variabele kre -
dieten voor het deeltijds kunstonderwijs (programma FF). Bij de begrotingsopmaak zijn de 
beschikbare middelen nog niet exact gekend. 
Ten slotte gebruikte het Agentschap voor Onderwijscommunicatie het programma FL voor 
onderwijscommunicatie in beperkter mate dan geraamd: het ging spaarzamer om met druk -
werk en voerde minder campagnes uit, en de minister hield geen regeringsmededeling bij het 
begin van het schooljaar. Het lage betalingspercentage komt voort uit de omschakeling naar 
gesplitste kredieten202. 
201  De weergegeven vastleggingskredieten bevatten in het Orafinrapport behalve de voor 2011 begrote kredieten ook 
de openstaande verbintenissen van voorgaande jaren.
202  Uitgaven op overdrachten in 2012 komen daardoor ten laste van het VEK2012 en niet meer het VEK 2011. 168
8.1.2		 Co ntrolebevindingen
Het Rekenhof heeft 368 transacties uit 2011 gericht geselecteerd en gecontroleerd, voor een 
totaalbedrag van 165.910 duizend euro. In 42 van de gecontroleerde dossiers heeft het fouten 
of onduidelijkheden vastgesteld. Het merendeel van de gecontroleerde dossiers bevatte te 
weinig documenten voor een volwaardige controle. Het Rekenhof moest telkens bijkomende 
informatie bij de dossierbehandelaars opvragen.
Van de geselecteerde transacties rekende het ministerie 102,2 duizend euro verkeerd aan in 
het boekhoudsysteem Orafin 2010 (één transactie): voor een aanwervingsprocedure van de 
onderwijsinspectie werden de vereiste kredieten niet voor het aangaan van de verbintenis 
vastgelegd. 
In acht gevallen (voor in totaal 2.182 duizend euro) ontbrak een wettelijke rechtsgrond, was 
essentiële wettelijke bepalingen of principes niet volledig toegepast. De tekortkomingen had -
den hoofdzakelijk betrekking op ontbrekende borgstellingen en onregelmatige gunningen 
bij overheidsopdrachten, alsook op de afstemming van de interne financiële controles op de 
gen: in enkele dossiers liet de administratie een uitblijvende, laattijdige of onvoldoende bewe -
zen borgstelling onbestraft en in een van deze dossiers betaalde zij bovendien een voorschot 
uit op de te leveren diensten. Voorts sanctioneerde zij een afwijkende betalingstermijn in een 
offerte met nietigverklaring, terwijl zij die in een ander geval aanvaardde. Voor een drukkers -
opdracht functioneerde de mededinging in de praktijk niet, aangezien de administratie twee 
van de drie ingediende offertes onregelmatig verklaarde. Ook in een adviesopdracht was er 
geen sprake van mededinging. De betrokken overeenkomst werd bovendien pas ondertekend 
toen de opdracht al voor  80% was uitgevoerd.
Wat de subsidiëring betreft, stelde het Rekenhof onder meer vast dat een financiële verant -
woording op diverse aspecten onduidelijk was, onder meer over de gehanteerde verdeelsleu -
tel van bepaalde kosten tussen de drie betrokken beleidsdomeinen WVG, WSE en OV. Het 
onderliggende ministerieel besluit had dergelijke afspraken moeten vastleggen. Inmiddels 
werden al eerste afspraken gemaakt voor een grondige evaluatie van de subsidietrekker. Voor 
een subsidie aan een vzw die ook een aanzienlijke ESF-subsidie ontving, bepaalde het minis -
terieel besluit niet de verantwoordingswijze en vertoonde het dossier geen spoor van interne 
controle op de voorgelegde verantwoordingsstukken. De administratie gaf toe niet te hebben 
nagegaan of er geen sprake was van dubbele subsidiëring. 
Het Rekenhof heeft ook verscheidene tekortkomingen vastgesteld ten aanzien van het opzet 
en de naleving van interne procedures of de uitbouw van de organisatiebeheersing, onder 
meer de gebrekkige toetsing door het ministerie van de voorgelegde verantwoordingen aan de 
subsidievoorwaarden in de toekenningsbesluiten. Aangezien vrijwel geen enkele dienst van 
de administratie systematisch inkomende stukken dateert en er geen algemeen daterings -
systeem bestaat, kan niet gecontroleerd worden of de verantwoordingsstukken tijdig werden 
ingediend. Deze tekortkoming is structureel.
8.1.3	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	dienst	met	afzonderlijk 	beheer
het ministerie betrokken dienst met afzonderlijk beheer. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   169
2010 2011
FONDS INSCHRIJVINGSGELDEN CENTRA VOLWASSENENONDERWIJS
Ontvangsten 10.211 5.412 7.827 7.827
Dotatie 3.463 3.903 6.346 6.346
Andere 6.748 1.509 1.481 1.481
Uitgaven 13.078 5.366 10.740 7.872
Saldo jaar -2867 46 -2913 -45
Saldo vorige jaren 2.867 2.867 2.913 2.913
Overdracht 02.913 02.868
De controle van deze rekening heeft aanleiding gegeven tot de volgende opmerkingen:
•	De Vlaamse minister van Financiën en Begroting had nog niet gezorgd voor de aanpas -
singen aan het beheersbesluit die hij op 15 september 2011 beloofde203. De minister heeft 
inmiddels geantwoord dat het besluit van de Vlaamse Regering van 1 juni 2012 tot wijziging 
van diverse besluiten van de Vlaamse Regering betreffende de financiën en de begrotingen, 
dat in werking is getreden op 1 januari 2012, tegemoetkwam aan deze opmerking.
•	Het fonds heeft niet alle in 2011 toegekende premies als verbintenis opgenomen in de uit -
voeringsrekening 2011 wegens ontoereikende vastleggingskredieten.
8.1.4	 Conclusies 	
De financiële uitvoering van de begroting sloot voor het ministerie OV vrij nauw aan bij de 
vooropgestelde ramingen en kredieten. Bij de controle van een beperkte selectie van transac -
ties heeft het Rekenhof tekortkomingen vastgesteld inzake de vereiste van de borgstelling bij 
overheidsopdrachten en de consistente behandeling van onregelmatige offertes. De controle 
op meervoudige subsidiestromen aan eenzelfde subsidietrekker schiet tekort, waardoor dub -
bele subsidiëring niet kan worden uitgesloten. Ten slotte ontbreekt een algemeen systeem van 
interne datering voor inkomende stukken, wat de interne controle op de tijdige voorlegging 
van verantwoordingsstukken belemmert.
8.1.5		 Aanbevelingen
•	Het ministerie moet haar inspanningen om de kwaliteit van de interne controle te verbe -
teren, voortzetten en intensifiëren, onder meer door de instelling van een algemeen intern 
dateringssysteem voor voorgelegde verantwoordingsstukken
•	Het ministerie moet de regelmatigheid van offertes consistent beoordelen en de voor -
schriften inzake borgstelling bij overheidsopdrachten correct toepassen. 
•	Bij meer subsidiestromen naar eenzelfde subsidietrekker dient het ministerie dubbele 
subsidiëring tegen te gaan. Daarbij zou een kruispuntdatabank met alle subsidiestromen, 
in samenwerking met andere subsidieverstrekkers, een nuttig instrument zijn.
203  Het gaat om een aanpassing aan het gewijzigde artikel 110 van het decreet van 15 juni 2007 betreffende het volwas -
senenonderwijs en aan de gewijzigde manier van rekeningaflegging, zonder kwartaalstaten (artikel 9). 170
8.2	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	Vlaamse 	rechtspersonen
8.2.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begrotingen 	2011
Agentschap voor Infrastructuur in het Onderwijs 
(AGIOn) - IVA rpontvangsten 278.992 277.348
dotatie 274.787 274.978
andere 4.205 2.370
uitgaven 293.992 291.451
saldo jaar -15.000 -14.103
saldo vorige jaren 57.154
overdracht   43.051
Vlaamse Onderwijsraad (VLOR) - Strategische 
Adviesraadontvangsten 2.601 2.606
dotatie 2.552 2.556
andere 49 50
uitgaven 2.780 2.769
saldo jaar -179 -163
saldo vorige jaren 365
overdracht   202
8.2.2	 Controlebevindingen
Bij de afsluiting van dit boek had het Rekenhof zijn controle op de rekeningen 2011 van het 
GO! en de Sar VLOR nog niet beëindigd.
Over de rekening 2011 van het UZ Gent merkte het Rekenhof op dat het ziekenhuis 0,9 mil -
joen euro facturen niet in zijn boekhouding boekte, maar dat het de handelsschulden nog in 
de jaarrekening 2011 gecorrigeerd heeft met dit bedrag.
Wat het AGIOn betreft, heeft het vastgesteld dat het over te dragen overschot van het boek -
jaar, opgenomen in de kolom herzien budget  van de ESR-uitvoeringsrekening (42.154 duizend 
euro), niet overeenstemt met het bedrag in de gepubliceerde begroting (begrotingscontrole 
2011) van het Vlaams Parlement (57.154 duizend euro). Het AGIOn heeft eind 2011 voor de 
betaling van subsidiedossiers 15 miljoen euro ingeteerd op het overgedragen resultaat. Het 
kabinet van de Vlaamse Minister van Onderwijs keurde deze uitgave per e-mail goed. Het 
AGIOn beschikt echter niet over een formele goedkeuring door de minister.
Sinds zijn vorige rekeningenboek heeft het Rekenhof ook de rekeningen 2010 van de VLOR 
goedgekeurd. Bij gebrek aan het gedeelte consolidatie van de scholengroepen, kon het Reken -
hof zijn controle op de rekeningen 2010 van het GO! nog niet afsluiten. Het ontving de con -
solidatie 2010 pas op  24 februari 2012. Zij maakt momenteel deel uit van verder onderzoek. 
Bij de rekening centraal niveau 2010 van  het GO! heeft het Rekenhof onder meer de volgende 
opmerkingen geformuleerd:
•	Bij de waarde van de bedrijfseconomische boekhouding op het centrale niveau rijzen vra -
gen. Zo vertegenwoordigen de immateriële en materiële vaste activa 81,99 % van het ba -
lanstotaal, maar kon het centraal niveau geen gedetailleerd overzicht van de vaste activa 
ter beschikking stellen, wat een afdoende controle onmogelijk maakte. Bovendien past het 
de principes van het dubbel boekhouden maar beperkt toe. Zo boekt het de opbrengsten 
van verkopen van vaste activa pas in op grond van de stortingen op de bank en boekt het 
de personeelskosten kasmatig. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   171
•	De raad van bestuur van de scholengroep (SGR) 6 kende de financieel directeur een bijko -
mend financieel voordeel toe, hoewel de raad daarvoor niet bevoegd is.
•	In een aantal dossiers gunde de scholengroep overheidsopdrachten zonder dat hij kon 
aantonen een beroep te hebben gedaan op de mededinging.
8.3	 Stimulering	 van	cultuur	in	het	onderwijs
8.3.1	 Inleiding
Het Agentschap voor Onderwijscommunicatie (AOC) staat in voor de externe communicatie 
van het beleidsdomein Onderwijs en Vorming (OV). In dit agentschap is een cultuurcel opge -
richt, CANON genaamd, die scholen in het leerplichtonderwijs, moet stimuleren tot en on -
dersteunen in de uitbouw en verbreding van een eigen kunst- en cultuurwerking onder meer 
met projecten en onderzoeken. Deze doelstellingen vallen uiteen in acties:
•	De actie  Dynamo,  waarmee CANON vooral creatieve schoolprojecten subsidieert (maxi -
maal 1.500 euro per project)204.
•	Met de actie  cultuurpromotie op school zet CANON in op laagdrempelige communicatie 
met de scholen, bv. middels schoolbezoeken.
•	Met de actie  cultuurverbreding op school biedt de cel met haar websites en tijdschrift een 
basis voor cultuurverbreding op school205.
•	Met de actie  Actieve netwerking met partners in de cultuur- en onderwijssector  streeft de 
cultuurcel samenwerking na om haar visie te verwezenlijken206. 
Het Rekenhof heeft de CANON-werkingskosten en -subsidiestromen inzake Dynamo- en la -
boprojecten onderzocht. Het heeft de onderliggende processen geanalyseerd met de ordon -
nanceringen 2010 en 2011 op de betrokken begrotingsposten van het programma Agentschap 
voor Onderwijscommunicatie, Systeem Ondersteuning . De onderstaande tabel geeft de bud -
gettaire impact 2010 en 2011 van CANON weer, alsook de begrote impact 2012. 
 
(in euro)
Begrotings-
artikelOmschrijving *NGK  
2010Uitgaven 
2010NGK  
2011Uitgaven 
2011VEK  
2012
FEO FI300 12 Algemene werkingskosten – 
CANON Cultuurcel 950.147699.400 929.035 521.088 944.914
FEO FI301 12 Algemene werkingskosten – 
Dynamo56.884 3.19355.000 6.36363.049
FEO FI302 33 Subsidies aan derden om 
culturele projecten in onder -
wijs mogelijk te maken100.000 0139.134 32.392197.943
FEO FI303 44 Bijdrage overige werkings -
kosten onderwijs - Dynamo827.709448.410 929.342 493.122 909.861
Totaal 1.934.7401.151.003 2.052.511 1.052.965 2.115.767
* NGK: initieel krediet + overdracht vorig jaar
204 Buiten dit DynamoPROJECT, is er ook een DynamoPLAN, waarbij CANON de vorming van een eigen schoolvisie op 
cultuureducatie ondersteunt, en DynamoOPWEG, met gratis openbaar vervoer naar cultuurschakels.
205 In de volgende beleidsperiode start zij ook een nieuwe cultuureducatieve database, als kruispunt tussen onderwijs 
en cultuur. Zij doet dat samen met het tijdschrift Klasse en Cultuurnet Vlaanderen.
206 Op haar website centraliseert zij alle subsidies van alle beleidsdomeinen en overheidsinstanties waarop de scholen 
een beroep kunnen doen en helpt zij de scholen project- en educatieondersteuning te vinden. 172
8.3.2	 Dynamo3-subsidiëring
De Dynamosubsidies zijn niet gereglementeerde, facultatieve subsidies207, waarvoor geen spe -
cifieke regelgeving bestaat. Wel zijn de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit van 
toepassing op de verantwoording van het subsidiegebruik en de administratieve controle. De 
cultuurcel heeft daarom voor de Dynamosubsidies zelf richtlijnen uitgewerkt, die een soort 
subsidiegids vormen. Zij staan op de website en in brochures. De individuele subsidiebeslui -
ten vermeldden de richtlijnen in hun aanhef208. 
Het budget voor de Dynamoprojectsubsidies (artikel FI303) daalde in 2009 van 600.000 euro 
tot 273.000 euro. In 2010 en 2011 bedroeg dit budget telkens 570.000 euro. Ook in 2012 bleef 
het budget 570.000 euro, ondanks de vraag om budgettaire ruimte voor de intussen gereali -
seerde groei. Ook op artikel FI302 konden Dynamoprojecten aangerekend worden. Daardoor 
was in 2012 alsnog een beperkte subsidiegroei mogelijk. In 2010 en 2011 ging het op dit artikel 
respectievelijk om 9.674 euro en 62.943 euro. 
jaar Ingediende  
projectenGoedgekeurde  
projectenAfgekeurde  
projectenBetaald bedrag   
(in euro)
2010 503 418 72 578.233
2011 536 441 95 634.215
De bovenstaande gegevens variëren naargelang de bron. De cijfers in de ministeriële beslui -
ten verschillen van die van CANON. De statistiekenmodule van de CANON-website bleek 
echter onnauwkeurig. CANON kan momenteel wel correcte cijfers geven over de Dynamo-
projecten, maar niet over het aantal aangemaakte en goedgekeurde plannen per jaar209. Zij 
heeft alleen een totaalbeeld over de drie jaren210.
CANON heeft een uitgeschreven procesbeschrijving voor de Dynamo3-subsidieverlening. 
Het Rekenhof heeft bij zijn controle echter enkele systeemtekortkomingen vastgesteld:
•	CANON vergelijkt het inhoudelijk verslag en de financiële raming uit de subsidieaanvra -
gen onvoldoende met de uitvoeringsgegevens in het betalingsdossier. Voor de betaling 
is zelfs geen inhoudelijk verslag over de projectrealisatie meer vereist. Daardoor kan de 
cultuurcel moeilijk nagaan of de subsidie werd aangewend voor de doeleinden waarvoor 
ze werd verleend, noch of de doelstellingen uit de aanvraag werden gehaald. Het is voor 
CANON bijgevolg ook moeilijk het subsidiebeleid te evalueren en bij te sturen. De cel 
argumenteerde dat het de subsidietrekkers wel aanmoedigt het verslag op de website bij 
projectwijzigingen aan te passen, maar zij stelde dat niet verplicht. 
•	CANON dient de projectsubsidie te verminderen als er sprake is van winst. De dossiercon -
trole toonde echter dat CANON geen rekening houdt met de inkomsten die de subsidie 
genereert (bv. uit ticketverkoop, leerlingenbijdragen of sponsoring) of de inkomsten die 
subsidies van andere overheidsorganismen genereren. In een tiental van de onderzochte 
dossiers betaalde CANON zodoende te veel uit. 
•	Soms aanvaardde CANON meer dan de toegestane 500 euro vervoerskosten of materiaal -
huurkosten. CANON meent dat er voldoende andere aanvaardbare kosten waren om het 
subsidiebedrag te verantwoorden.
207 Art. 12 van het begrotingsdecreet 2011, d.d. 23 december 2010.
208 Bv. ministerieel besluit houdende toekenning van een subsidie aan diverse begunstigden in het kader van het dy -
namoproject - begrotingsjaar 2011, d.d. 28 oktober 2011.
209 1.147 scholen hadden een dynamoplan opgemaakt. 1.010 scholen bekwamen daarvoor al een goedkeuring.
210  De meest recente gegevens over de gebruikers van DynamoOPWEG staan in een verslag van 31 november 2010. 
Deze gegevens gaan maar tot 29 november 2010. Uit het antwoord op de parlementaire vraag nr. 254, d.d. 11 
febru<ari 2011, blijkt dat 228 scholen tot dan gebruik maakten van DynamoOPWEG en dat 1.581 busritten plaats -
vonden. Het bovengenoemde verslag gewaagt van 1.253 busritten (of busritaanvragen). REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   173
•	CANON aanvaardde soms ook buitensporig hoge kosten of kosten die niet in aanmerking 
kwamen voor subsidiëring, zoals een huurwaarborg, een vergoeding voor schade die een 
leerling tijdens een project aanrichtte. 
•	In een aantal dossiers ontbreken verantwoordingsstukken voor de ingebrachte uitgaven, 
mede doordat CANON geen rekening houdt met de inkomsten. Zonder verrekening van 
de inkomsten met de uitgaven, gaat de cel er verkeerdelijk vanuit dat de subsidietrekker 
voldoende kosten heeft verantwoord. 
•	De controle van CANON op de betaling van de subsidie is niet sluitend. Zo werd in een 
dossier meer uitbetaald dan werd gevorderd en gestaafd. 
•	De band tussen de financiële raming en de effectief gemaakte kosten is soms onduidelijk. 
Zo bevatte een dossier een inkomstenraming van 5.000 euro  en een  uitgavenraming van 
6.500 euro. Het financieel overzicht in het betalingsdossier vermeldde echter maar 1.650 
euro uitgaven en geen inkomsten. 
•	CANON was niet altijd consequent in de schrapping van kosten. Zo schrapte de cel in een 
dossier een broodjeslunch ter afsluiting van het project, terwijl zij deze kosten in een ander 
dossier aanvaardde. Ook aanvaardde de cultuurcel uitgaven voor bowling, muurklimmen 
en fitness, die nochtans moeilijk in een cultuurproject passen. 
•	Uit gesprekken met CANON bleek dat de cultuurcel geen rekening hield met inbreu -
ken tegen de indieningstermijnen, noch actie ondernam als de verantwoordingsstukken 
buiten de gesubsidieerde periode vielen. Overigens bevatten de drie ministeriële toeken -
ningsbesluiten per jaar211 een tegenstrijdige bepaling: een eerste bepaling verplichtte de 
subsidietrekkers de verantwoordingsstukken in te dienen binnen de twee maanden na de 
projectafloop, een tweede bepaling stelde dat ze dit ten laatste op 15 november van het jaar 
x+1 moeten doen. De tweede bepaling staat noch op de website, noch in de goedkeuringen. 
CANON nam zich voor deze tweede bepaling te schrappen in toekomstige teksten.
8.3.3	 Laboratoriumprojecten
CANON wil binnen haar netwerk cultuureducatie in overleg verder zoeken hoe zij scholen en 
leerkrachten kan inspireren212. Daarvoor heeft de cel een oproep voor subsidieerbare laborato -
riumprojecten gedaan, die zij financieel ondersteunt. 
Het aantal laboratoriumprojecten was in 2010 en 2011 te klein om de doelstelling ondersteu -
ning van verdiepende projecten voor cultuureducatie in het kader van de inzet op een netwerk 
over cultuureducatie voor lerarenopleidingen uit de beheersovereenkomst te halen. Deze doel -
stelling vergt jaarlijks tien projecten. In 2010 startten zes projecten, in 2011 zeven. Eén project 
van 2010 werd voortijdig stopgezet; een ander werd niet tijdig uitgevoerd. Volgens CANON is 
een subsidie van 5.000 euro per project onvoldoende om voldoende aandacht te trekken bij 
hogescholen en universiteiten.
Het Rekenhof onderzocht de zes projecten uit 2010213 en deed de volgende vaststellingen:
•	Een subsidietrekker verantwoordde met een bestelbon in plaats van een factuur.
•	De contracten van de subsidietrekker met derden waren niet bijgevoegd.
211 Artikel 3, ministerieel besluit houdende de toekenning van een subsidie aan diverse begunstigden in het kader van 
het Dynamoproject – begrotingsjaar 2011, d.d. 28 oktober 2010.
212 Volgens de brochure mediawijs en multimediaal,  bestemd voor de Vlaamse hogescholen en de universiteiten.
213 De zeven dossiers die in 2011 werden opgestart, werden niet onderzocht omdat ze nog in uitvoering waren. 174
•	CANON betaalde een subsidiesaldo niet uit omdat de subsidietrekker de uitvoeringster -
mijn had overschreden en de financiële documenten te laat had bezorgd214, maar vorderde 
het subsidievoorschot niet terug. Het dossier bevatte bovendien geen verantwoordings -
stukken.
•	Hoewel een project geen uitvoering kreeg, vorderde CANON pas in maart 2012 het voor -
schot terug.
•	CANON subsidieerde kosten als investeringen en interne personeelskosten, die niet expli -
ciet als subsidiabel in de brochure vermeld staan.
8.3.4	 Werkingskosten
De begroting heeft de CANON-werkingskosten opgesplitst in Dynamowerkingskosten (ar -
tikel FI301) en CANON-werkingskosten (artikel FI300). Volgens CANON is deze opsplitsing 
een historisch gegeven en geen bewuste keuze van het huidig beleid. De Dynamowerkings -
kosten bedroegen in 2010 3.192,89 euro en in 2011 6.363,47 euro. Het Rekenhof ging na of CA -
NON de algemene wetgeving over de overheidsopdrachten in acht heeft genomen. Het heeft 
de volgende vaststellingen gedaan:
•	In twee dossiers liet de cultuurcel na te motiveren waarom zij geen beroep deed op mede -
dinging. In enkele dossiers wees CANON op de uniciteit en culturele uitstraling van een 
cultuurcentrum, hoewel ook andere centra in aanmerking kwamen voor het partnerschap.
•	Op 12 juli 2010 schreef CANON een offerte-aanvraag uit voor de hosting en het beheer van 
de website gedurende twee jaar, zonder die opdrachten nader te omschrijven. CANON 
heeft in haar gunningsverslag echter niet alle deelopdrachtprijzen van de winnende of -
ferte vermeld. De totale prijs bedroeg 112.028,28 euro. Overeenkomstig interne afspraken 
moeten dossiers vanaf 65.000 euro voorgelegd worden aan de Inspectie van Financiën en 
vanaf 67.000 euro moeten dossiers gezamenlijk met de stafdienst worden opgestart, wat 
niet is gebeurd.
•	CANON gunde een project voor 19.602 euro aan een begunstigde die de gestelde deadline 
van 15 augustus 2011 niet als een absolute deadline beschouwde, zoals een andere kandi -
daat dat deed, maar als uiterste datum voor de opstart van een gesloten testfase. Hierdoor 
was er geen gelijke beoordeling.
8.3.5	 Conclusies
Het Rekenhof concludeerde dat de cultuurcel vooralsnog geen goed evenwicht heeft gevonden 
tussen, enerzijds, flexibiliteit en een verminderde lasten voor de Dynamo3-subsidieaanvrager 
in functie van een zo groot mogelijk succes van de projecten bij de scholen en, anderzijds, de 
principes van zuinigheid en de gelijke behandeling van de subsidietrekkers. De willekeurige 
aanvaarding of schrapping van kosten, het niet toezien op de geldende indieningstermijnen, 
het niet respecteren van bepaalde geplafonneerde bedragen en een ontoereikende interne 
controle op de betalingen, stroken niet met deze principes. De cel kan terugvallen op ver -
plichtingen zoals het inkomstenoverzicht, het inhoudelijk verslag en de financiële raming om 
de Dynamo3-projectkredieten te beheren als een goed huisvader, maar houdt daar de facto 
geen rekening mee bij de afrekening. 
214  CANON heeft gesteld dat het, zoals voor de Dynamosubsidies, ook voor de laboratoriumprojecten flexibel is. De 
cel beschouwt de uiterste indieningsdatum van 1 september vooral als een interne richtlijn. Het ministerieel besluit 
vermeldt zelf niet de indieningstermijn van 2 maand en die termijn is evenmin meegedeeld aan de participerende 
hogescholen en universiteiten. CANON overweegt wel de termijn te laten opnemen in het ministerieel subsidiebe -
sluit. In haar communicatie met de hogescholen en universiteiten vermeldt de cel de richtlijn wel. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   175
Het succes van de laboratoriumprojectsubsidiëring blijft vooralsnog onder de verwach -
tingen van de beheersovereenkomst voor het AOC. Ook bij deze subsidiëring aanvaardt  
CANON vaak te flexibel bewijsstukken en subsidiabele kosten of termijnoverschrijdingen. De 
richtlijnen zijn inzake verantwoordingstermijnen overigens tegenstrijdig. 
CANON heeft onvoldoende kennis van de wetgeving op de overheidsopdrachten en past die 
regelgeving en procedures niet altijd correct toe. De cel omschrijft de opdrachten onvoldoen -
de precies en volgt de eigen richtlijnen niet bij grotere opdracht. Zij doorbreekt bovendien de 
gelijkheid van inschrijvers op het vlak van de uitvoeringstermijnen. Ten slotte stelt het Reken -
hof de meerwaarde van de opsplitsing van de werkingskosten in de Dynamowerkingskosten 
en CANON-werkingskosten in vraag.
8.3.6	 Aanbevelingen 	
•	CANON dient het financiële en inhoudelijke luik van de Dynamoprojectaanvragen beter 
op te volgen en te vergelijken met de ingediende betalingsdossiers. De subsidierichtlijnen 
zouden een inhoudelijk uitvoeringsverslag moeten voorschrijven. 
•	De cultuurcel moet projectinkomsten en inkomsten uit andere subsidiestromen verreke -
nen bij de saldobetaling, eventueel met inzet van een kruispuntdatabank of het projectlo -
ket op haar website.
•	CANON dient strenger om te gaan met de verantwoordingsstukken en de aanvaarding van 
kosten voor subsidiëring.
•	De cultuurcel dient de statistiekenmodule van de Dynamowebsite op punt te stellen.
•	CANON dient de wettelijke subsidieregels én de eigen richtlijnen consequent in acht te 
nemen. Een flexibele aanpak ten aanzien van de subsidietrekkers mag niet leiden tot een 
schending van deze regels. De subsidierichtlijnen kunnen het beste limitatief opsommen 
welke kosten subsidiabel zijn. 
•	Als een subsidietrekker de subsidievoorwaarden niet naleeft, moet CANON de subsidie of 
het subsidievoorschot volledig terugvorderen.
•	De cultuurcel moet de termijnen waarbinnen de subsidietrekker het werkingsverslag en 
het financieel dossier moet indienen, onverwijld in haar richtlijnen verduidelijken.
•	CANON moet de gevallen waarbij ze geen beroep op de mededinging doet, uitdrukkelijk 
en voorafgaandelijk motiveren in het licht van de uitzonderingsbepalingen in de over -
heidsopdrachtenwetgeving.
•	CANON moet de eigen richtlijnen voor de gunning van grotere opdrachten toepassen.
•	De cultuurcel moet de offertes beoordelen op grond van vergelijkbare gegevens.
•	Er kan worden overwogen in volgende begrotingen de werkingskosten niet meer op te 
splitsen in Dynamowerkingskosten en CANON-werkingskosten.
8.3.7	 Antwoord	 van	de	minister 	en	de	administratie 	
Zowel het Agentschap voor Onderwijscommunicatie, meer bepaald de CANON-cultuurcel, 
als de minister hebben geantwoord op de opmerkingen van het Rekenhof, respectievelijk op 2 
augustus 2012 en 12 september 2012. 
CANON wil de principes en structuur van Dynamo3 evalueren en optimaliseren zonder de 
planlast voor de scholen te vergroten of de dynamiek van de subsidiëring te ondergraven. En -
kele bemerkingen van het Rekenhof berusten volgens de administratie en de minister op een 
verschillend uitgangspunt over de Dynamo-projectsubsidies. Het Rekenhof beschouwt deze  176
subsidies als deficitair en staat maar subsidie-uitbetaling toe in de mate dat die geen positieve 
saldi of winsten doen ontstaan, terwijl CANON en de minister de projectsubsidies als een 
stimuleringsbedrag zien en een positief saldo toestaan. Het Rekenhof kan dit standpunt op 
grond van de beginselen van behoorlijk bestuur niet bijtreden. 
Het Agentschap voor Onderwijscommunicatie deelde voorts mee dat de CANON-cultuurcel 
sinds begin 2012 werkt aan een structurele hertekening van de laboratoriumprojecten en dat 
ze om besparingsredenen het aantal projecten dat ze volgens de beheersovereenkomst moet 
realiseren, diende bij te stellen. 
Het agentschap wil ten slotte de knowhow over overheidsopdrachten uitbouwen met een 
werkgroep en vorming. Bij de herwerking van de interne instructie voor overheidsopdrachten 
zal CANON aandacht schenken aan de uitdrukkelijk motivering van elke beperking van de 
mededinging. CANON meent dat de onderzochte overheidsopdrachten terecht zijn gegund, 
maar neemt zich voor bestekbepalingen zorgvuldiger te formuleren om toekomstige discus -
sies te vermijden. 
8.4	 Universiteitsrekeningen
8.4.1	 Controle 	door	het	Rekenhof
Het Rekenhof controleert de rekeningen van de universiteiten215 met toepassing van art 43, §2, 
van de wet van 27 juli 1971 op de financiering en de controle van de universitaire instellingen. 
Dit artikel bepaalt dat de rekeningen worden goedgekeurd door de minister bevoegd voor het 
universitair onderwijs en dat deze minister de goedgekeurde rekeningen door bemiddeling 
van de Vlaamse minister van Financiën en Begroting naar het Rekenhof stuurt voor toezicht 
en visum. Het Rekenhof kan daarvoor ook een controle ter plaatse organiseren op de compta -
biliteit en de verrichtingen van de inrichtingen.
Op 1 januari 2008 is het besluit van de Vlaamse Regering van 21 december 2007 betreffende 
de boekhouding, de jaarrekening, het rekeningstelsel en de controle van de universiteiten in 
de Vlaamse Gemeenschap in werking getreden. Dit besluit gelast het universiteitsbestuur elk 
jaar voor 31 december een jaarrekening te bezorgen aan het Rekenhof. Het legt ook een nieuw 
boekhoudkundig schema en voorschriften voor de opstelling van de jaarrekening vast. Het 
past de universitaire jaarrekening aan de gangbare bedrijfseconomische principes aan. De 
jaarrekening dient voortaan te bestaan uit een balans, een resultatenrekening voor de gehele 
universiteit en een toelichting. Dit komt bovenop de analytische opsplitsing in zeven resul -
tatenrekeningen naargelang de herkomst van de middelen (werking, investeringen, sociale 
voorzieningen voor studenten, bijzondere en andere onderzoeksfondsen, patrimonium en 
ontvangsten en uitgaven voor orde).
215 Katholieke Universiteit Brussel (KUBrussel), Katholieke Universiteit Leuven (KU Leuven), Universiteit Antwerpen 
(UA), Universiteit Gent (UGent), Universiteit Hasselt (UHasselt) en Vrije Universiteit Brussel (VUB). REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   177
8.4.2	 Overzicht 	van	de	universiteitsrekeningen 	2011
De onderstaande tabel overziet de resultaten 2011 van de diverse Vlaamse universiteiten.
(In euro)
2011 KULeuven UGent UA VUB UHasselt KUBrussel
I. Bedrijfsopbrengsten 
(+)720.631.780 524.555.528 213.738.874 202.682.668 62.615.209 6.291.806
A. Opbrengsten ver -
bonden aan onderwijs, 
onderzoek en dienst -
verlening672.914.059 511.713.111 203.847.529 182.918.997 62.897.362 6.209.271
A.1. Overheidstoelagen 
en subsidies – basis -
financiering (1e geld -
stroom)286.845.080 234.094.359 101.262.361 97.053.702 31.285.742 5.326.675
A.2. Overheidsbijdrage 
fundamenteel basis -
onderzoek (2e geld -
stroom)112.623.473 86.803.586 29.738.376 26.446.556 5.881.613 246.827
A.3. Overheidsbijdrage 
toegepast wetenschap -
pelijk onderzoek (3e 
geldstroom)108.913.024 100.799.225 31.749.551 30.533.622 13.735.845 22.573
A.4. Contractonderzoek 
met de privé-sector 
en wetenschappelijke 
dienstverlening (4e 
geldstroom)114.813.856 42.916.351 10.689.611 7.800.710 3.308.987 32.835
A.5. Andere opbrengs -
ten verbonden aan 
onderwijs, onderzoek 
en dienstverlening49.718.625 47.099.590 30.407.631 21.084.407 8.685.175 580.361
B. Waardewijziging  pro-
jecten in uitvoering-10.048.495 1.146.876 -111.256 6.971.150 -902.838 73.236
C. Geproduceerde 
vaste activa0 0 0 0 0 0
D. Giften, schenkingen 
en legaten9.230.502 840786.450 1.146.431 252.195 0
E. Andere bedrijfsop -
brengsten48.535.714 11.694.701 9.216.151 11.646.090 368.490 9.299
II. Bedrijfskosten (-) 677.897.267 504.342.924 210.227.297 200.594.434 58.849.520 6.559.622
A. Aankoop goederen 14.354.715 2.506.104 1.750.549 2.947.154 448.031 0
B. Diensten en diverse 
goederen176.241.783 149.309.629 50.215.946 52.769.170 15.280.263 1.715.983
C. Bezoldigingen, so -
ciale lasten en pensi -
oenen445.644.702 311.894.174 146.019.007 130.055.421 40.152.558 3.768.308
C1. ZAP 116.032.015 68.094.810 41.618.130 30.039.532 10.017.879 1.717.292
C2. AAP/BAP 112.274.981 48.150.554 10.395.779 9.988.335 3.868.562 516.900
C3. ATP 155.332.452 60.727.263 28.552.325 28.067.092 5.524.309 883.616
C4. Gastprofessoren 1.821.499 1.653.730 781.619 1.210.998 473.516 78.716
C5. Contractueel AP 641.61141.963.239 25.128.998 24.624.793 6.987.172 47.385
C6. Contractueel ATP 2.640.928 42.701.101 24.350.854 20.452.117 6.024.147 308.941
C7. Bursalen onderwor -
pen aan RSZ56.901.215 48.603.477 15.191.301 15.672.554 7.256.973 215.458
D. Afschrijvingen en 
waardeverminderingen 
op oprichtingskosten, 
op immateriële en ma -
teriële vaste activa35.744.999 41.361.809 13.491.564 12.549.532 4.257.316 1.047.960 178
E. Waardeverminderin -
gen op voorraden en 
handelsvorderingen-30.356 -208.536 31882.358 32.179 0
F. Voorzieningen voor 
risico’s en kosten-3.313.938 -1.526.639 -1.318.105 1.705.000 -1.334.039 20.669
G. Andere bedrijfs -
kosten9.255.362 1.006.383 68.017 485.799 13.212 6.702
III. Bedrijfsoverschot 
of –tekort42.734.513 20.212.604 3.511.577 2.088.234 3.765.689 -267.816
IV. Financiële op -
brengsten (+)28.995.948 8.049.709 4.505.137 6.836.092 1.349.587 99
A. Opbrengsten uit 
financiële vaste activa30.979 0 0 0 0 0
B. Opbrengsten uit 
vlottende activa17.967.394 6.743.932 1.247.224 2.671.250 769.269 99
C. Andere financiële 
opbrengsten10.997.576 1.305.777 3.257.914 4.164.842 580.318 0
V. Financiële kosten (-) 7.613.639 4.151.624 2.459.967 7.754.135 144.643 208.175
A. Kosten van schulden 53.846 145.413 145.313 1.366.882 753199.764
B. Waardeverminderin -
gen op vlottende activa 
andere dan bedoeld 
onder II.E5.136.331 1.965.608 1.838.226 4.087.465 53.310 0
kosten2.423.462 2.040.603 476.428 2.299.788 90.580 8.412
VI. Overschot (tekort) 
uit de gewone activi -
teiten64.116.823 24.110.690 5.556.747 1.170.191 4.970.633 -475.892
VII. Uitzonderlijke 
opbrengsten (+)1.650.684 1.504.906 3.503.877 170.956 30.0001.839.516
A. Terugneming van 
afschrijvingen en van 
teriële vaste activa01.485.015 037.496 0 0
B. Terugneming van 
op financiële vaste 
activa676.050 0 0 0 0 0
C. Terugneming van 
voorzieningen voor 
uitzonderlijke risico’s 
en kosten0 0 0 0 0 0
D. Meerwaarde bij rea -
lisatie vaste activa2.369 01.720.380 133.460 01.572.846
E. Andere uitzonderlijke 
opbrengsten972.265 19.891 1.783.498 030.000266.670
VIII. Uitzonderlijk kos -
ten (-)2.148.437 7.112.401 1.902.863 120.533 16.383 0
A. Uitzonderlijke af -
schrijvingen en waar -
deverminderingen op 
oprichtingskosten, op 
immateriële en materi -
ele vaste activa39.120 0 0 016.383 0
gen op financiële vaste 
activa2.109.317 0405.933 116.689 0 0
C. Voorzieningen voor 
D. Minderwaarde bij 
realisatie vaste activa0 0 13.844 0 0 REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   179
kosten07.112.401 1.496.930 0 0 0
F. Uitzonderlijke kosten 
als herstructure-ring -
skosten opgenomen 
onder de activa (-)0 0 0 0 0 0
IX. Inkomende ver -
rekeningen en over -
schrijvingen tussen de 
afdelingen83.834.403 030.673.262 11.631.783 0 0
X. Uitgaande ver -
afdelingen83.834.403 030.673.261 11.631.783 0 0
XI. Overschot (tekort) 
van het boekjaar63.619.070 18.503.194 7.157.761 1.220.615 4.984.250 1.363.623
A. Te bestemmen over -
schot (te verwerken 
tekort) 
1. Te bestemmen over -
schot boekjaar63.619.070 18.503.194 7.157.761 1.220.614 4.984.250 1.363.623
2. Te verwerken tekort 
van het boekjaar
3. Overgedragen over -
schot vorig boekjaar94.620.325 33.929.436
B. Onttrekking aan 
eigen middelen (+)
1. aan het gevormd 
vermogen
2. aan de aangelegde 
fondsen2.272.379 5.630.693 8.994
C. Toevoeging aan de 
eigen middelen (-)
fondsen65.891.449 7.157.761 31.491.189 38.913.686 1.372.617
D. Over te dragen 
overschot (tekort)018.503.194 069.980.443 0 0 180
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   181
HoofdstukWelzijn Volksgezondheid en Gezin
9 182
9.1	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	het	ministerie
9.1.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begroting	2011
De onderstaande tabel vat de uitvoering van de middelenbegroting door het ministerie WVG 
cijfermatig samen. Het ministerie boekte in 2011 28% minder ontvangsten dan geraamd. 
In duizenden euro)
GB0 DEPARTEMENT WVG 13.042 3.050 23% 285
GA Apparaatkredieten 2.842 2.865 101% 143
GC Algemeen 10.200 185 2% 141
GE0 ZORG EN GEZONDHEID 19.186 20.110 105% 1.405
GD Gezondheidsbeleid en het zorgbeleid 
voor gezinnen en ouderen 19.186 20.110 105% 1.405
Totaal ministerie 32.228 23.160 72% 1.690
Het IVA Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegenheden (VIPA) moest 
in 2011 het onbelaste gedeelte van het overschot 2010 (10 miljoen euro) terugstorten in de 
middelenbegroting van de Vlaamse overheid, maar het departement liet na daarvoor een vor -
dering op te maken. Begin 2012 stortte het VIPA na ontvangst van een vordering het verschul -
digde bedrag.
terie WVG cijfermatig samen.
Entiteit - programma VKVerbinte -
ningen%
GB0 DEPARTEMENT WVG 2.543.781 2.541.825 99,9% 2.543.172 2.513.658 98,8%
GA Apparaatkredieten 15.675 14.93495,3% 15.415 14.19192,1%
GB Provisies 169 00,0% 667 00,0%
GC Algemeen 302.525 301.479 99,7% 301.677 294.575 97,6%
GD Gezondheidsbeleid en het 
zorgbeleid voor gezinnen en 
ouderen194.516 194.516100,0% 194.516 194.390 99,9%
GE Jongerenzorgbeleid 323.393 323.393100,0% 323.393 320.236 99,0%
GF Gezinsondersteunend beleid 
m.b.t. kinderen467.955 467.955100,0% 467.955 462.221 98,8%
GG Beleid inzake personen met 
een handicap1.239.549 1.239.549 100,0%1.239.549 1.228.044 99,1%
GC0 ZORGINSPECTIE 7.362 7.094 96,4% 7.164 6.393 89,2%
GA Apparaatkredieten 7.362 7.09496,4% 7.164 6.39389,2%
GD0 JONGERENWELZIJN 66.765 65.048 97,4% 63.722 61.396 96,4%
GA Apparaatkredieten 66.765 65.04897,4% 63.722 61.39696,4%
GE0 ZORG EN GEZONDHEID 859.717 854.647 99,4% 834.699 738.022 88,4%
GA Apparaatkredieten 14.788 14.38097,2% 14.576 13.52592,8%
GD Gezondheidsbeleid en zorg -
beleid gezinnen/ouderen844.929 840.267 99,4% 820.123 724.497 88,3%
Totaal ministerie 3.477.624 3.468.614 99,7% 3.448.756 3.319.469 96,3% REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   183
Het ministerie overschreed voor geen enkele basisallocatie de vastleggingskredieten216 of de 
bintenissen (inkooporders) en de ordonnanties (vereffeningen) respectievelijk 0,3% en 3,7% 
De ordonnanceringskredieten van het programma GD gezondheidsbeleid en zorgbeleid voor 
gezinnen en ouderen werden voor 88,3% gebruikt, volgens het Vlaams agentschap Zorg en 
Gezondheid (VAZG) doordat het tweede saldo van de subsidies aan de diensten van gezins -
zorg en de saldi van de andere thuiszorgvoorzieningen op basisallocatie GD329 pas in 2012 
zouden worden uitbetaald.
9.1.2		 Controlebevindingen 	uitgaven
Het Rekenhof heeft 272 transacties uit 2011 geselecteerd en gecontroleerd, voor een totaalbe -
drag van 82.083,8 duizend euro (2,46%)217. In 69 (25,4%) van de gecontroleerde dossiers heeft 
het tekortkomingen of fouten vastgesteld. Het besprak zijn controlebevindingen op 13 juni 
2012 informeel met vertegenwoordigers van de betrokken entiteiten.
Van de geselecteerde transacties rekende het ministerie in totaal 1.016 duizend euro begro -
tingstechnisch niet correct  in het boekhoudsysteem Orafin 2010 aan (28 transacties). Zo 
rekenden het departement en het VAZG subsidies aan universiteiten, hogescholen, provin -
cies en provinciale instellingen regelmatig aan op basisallocaties van de ESR-hoofdgroep 3, 
in plaats van hoofdgroep 4. Het departement rekende werkingsuitgaven en subsidies ook ten 
onrechte aan op basisallocaties voor tijdelijke aanrekeningen. Ten slotte rekent de Vlaamse 
overheid de financiering van de werkingsuitgaven van de drie Vlaamse wetenschappelijke 
academies218 niet op uniforme wijze aan. De administratie heeft de foutieve aanrekeningen 
waar mogelijk achteraf gecorrigeerd. 
In 32 gevallen (voor in totaal 7.806 duizend euro) paste de administratie essentiële wette -
lijke bepalingen of belangrijke principes niet of onvolledig toe219. Vooral de toepassing van 
de overheidsopdrachtenregelgeving, de opmaak van subsidiebesluiten en de controle op de 
verantwoording van het subsidiegebruik vertoonden tekortkomingen.
Wat de overheidsopdrachten betreft, meestal relatief kleine dienstenopdrachten langs de 
onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking of in het kader van raamovereenkomsten, 
merkte het Rekenhof onder meer op dat een monopoliepositie soms ten onrechte werd in -
geroepen om mededinging te omzeilen, dat besteks- of contractuele bepalingen wel eens af -
wijken van de overheidsopdrachtenregelgeving of dat een gemotiveerde gunningsbeslissing 
soms ontbrak. Bovendien besteedt het departement het financieel beheer van de overheids -
bijdragen voor de uitbouw van een tweede pensioenpijler in de openbare sector220 sinds 2006 
langs een subsidie aan de Vlaamse Vereniging voor Steden en Gemeenten (VVSG) uit, die deze 
middelen op een termijnrekening bij een Belgische financiële instelling belegt. Bankdiensten 
en beleg gingen vallen echter onder de toepassing van de overheidsopdrachtenregelgeving. 
216  De weergegeven vastleggingskredieten bevatten behalve de voor 2011 begrote kredieten in het Orafinrapport ook 
de 133.072,9 duizend euro openstaande verbintenissen van voorgaande jaren, vooral subsidie-engagementen voor 
thuiszorg en serviceflats.
217 De weddenuitgaven en dotaties aan de Vlaamse rechtspersonen van het beleidsdomein ten laste van de algemene 
uitgavenbegroting worden afzonderlijk gecontroleerd.
218  Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten, de Koninklijke Academie voor Ne -
derlandse Taal- en Letterkunde en de Koninklijke Academie voor Geneeskunde van België. Het ministerie acht de 
rechtstreekse aanrekening van de werkingskosten van de Koninklijke Academie voor Geneeskunde van België op 
de algemene uitgavenbegroting voordeliger in vergelijking met een werkingssubsidie.
219 De wettelijkheid van de personeelsuitgaven en van de fiscale ontvangsten worden thematisch gecontroleerd, 
waarover het Rekenhof zo nodig afzonderlijk rapporteert.
220  Ter uitvoering van het Vlaams akkoord voor de non profit- en social profitsector van 6 juni 2005. 184
Het is bijgevolg onduidelijk of deze middelen zijn belegd tegen de beste marktvoorwaarden. 
Overigens was dit beheer niet contractueel geregeld. Dit beheer door de VVSG is wel een tij -
delijke oplossing, tot de oprichting van een juridische structuur voor het pensioenfonds van 
de openbare sector. 
21 subsidiedossiers vertoonden onder meer de volgende onvolkomenheden:
•	Het departement liet in de toekenningsbesluiten van niet-gereglementeerde subsidies 
vaak na te voorzien in een saldobetaling  gekoppeld aan de goedkeuring van een inhou -
delijke en financiële verantwoording221. Andere toekenningsbesluiten concretiseerden de 
financiële verantwoordingsmodaliteiten niet of hadden een retroactief karakter. 
•	Uit het protocolakkoord van 30 november 2009 dat de samenwerking regelt tussen de Ge -
meenschappen betrokken bij de organisatie van het bevolkingsonderzoek in Brussel, put 
een vzw voor borstkankeropsporing jaarlijks een financiële bijdrage van 50.000 euro van 
de Vlaamse Gemeenschap. Het protocol voorziet echter niet in enige verantwoordingsmo -
daliteit, inhoudelijk noch financieel, voor de aanwending van de bijdrage. Het VAZG stelde 
evenmin een toekenningsbesluit op.
•	De erkende private diensten voor gezinszorg en aanvullende thuiszorg en voor logistieke 
hulp ontvangen subsidies voor, onder meer, werkdrukverminderings- en vervoersmaatre -
gelen. De Vlaamse Regering droeg de berekening van verdeling van deze middelen op aan 
de Vereniging van de Diensten voor Gezinszorg van de Vlaamse Gemeenschap (VVDG). 
Het VAZG oefent geen controle uit op deze budgetverdeling en heeft geen zicht op de ver -
delingsbeslissingen van de VVGD.
Bij de controle van de geselecteerde transacties heeft het Rekenhof 11 tekortkomingen en 
zwakheden vastgesteld ten aanzien van het opzet en de naleving van interne procedures of de 
uitbouw van de organisatiebeheersing. Het betreft onder meer het gebrek aan controleversla -
gen over de aanwending van subsidies in saldodossiers, de laattijdige betaling van subsidie -
voorschotten en de relatief lange doorlooptijden tussen de goedkeuring van subsidiebesluiten 
en de aanmaak van inkooporders in het boekhoudsysteem enerzijds of tussen de aanmaak 
van het inkooporder en de effectieve uitbetaling van het eerste subsidievoorschot anderzijds. 
Deze tekortkomingen hadden een occasioneel karakter. Meer structureel van aard is de inef -
ficiënte aankooppolitiek van kantoormateriaal. Het ministerie maakt daarvoor geen gebruik 
van de raamovereenkomst van het Agentschap Facilitair Management (AFM), maar organi -
seert voor iedere kleine bestelling een beperkte marktverkenning, waardoor het schaalvoor -
delen verliest (bv. kortingen bij grote hoeveelheden). 
Bij zijn controles heeft het Rekenhof ook nagegaan hoe het ministerie omgaat met de aanbe -
velingen die het Rekenhof heeft geformuleerd in zijn controleverslagen222 over het jaar 2010. 
In het controleverslag voor het ministerie WVG werden geen specifieke aanbevelingen gefor -
muleerd.
9.1.3	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	dienst	met	afzonderlijk 	beheer
221 Het departement zal de huidige werkwijze behouden omdat de begunstigden anders het saldobedrag moeten pre -
financieren en omdat het de administratieve lasten wil beperken.
222  Controleverslag betreffende het ministerie WVG bij brief van 7 juni 2011, kenmerk, N 9-3.626.644 B1 . REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   185
2010 2011
 Begroting Uitvoering Begroting Uitvoering
CENTRUM VOOR INFORMATIE, COMMUNICATIE EN VORMING IN DE WELZIJNSSECTOR
Ontvangsten 357 360 360 378
Dotatie 337 337 300 300
Andere 20 23 60 78
Uitgaven 479 436 555 472
Saldo jaar -122 -76 -195 -94
Saldo vorige jaren 271 271 195 195
Overdracht 149 195 0 101
De controle op deze rekening heeft geen aanleiding gegeven tot opmerking.
9.1.4		 Conclusies
De financiële uitvoering van de begroting sluit voor het ministerie van WVG nauw aan bij de 
vooropgestelde ramingen en kredieten. Bij de controle van een beperkte selectie van uitga -
ventransacties heeft het Rekenhof relatief veel tekortkomingen vastgesteld. Bij de budgettaire 
aanrekening gebruikten de entiteiten niet altijd de correcte economische codes en leefden zij 
evenmin het budgettaire specialiteitsbeginsel strikt na. Zo rekenden zij de werkingsuitgaven 
van de aparte rechtspersoon Koninklijke Academie voor Geneeskunde rechtstreeks aan op 
de werkingsmiddelen van het VAZG. Het ministerie paste evenmin de procedures voor de 
gunning en uitvoering van overheidsopdrachten altijd correct toe en hanteerde soms van de 
overheidsopdrachtenregelgeving afwijkende contractuele uitvoeringsmodaliteiten. Boven -
dien blijkt het niet altijd te weten wanneer het deze regelgeving moet toepassen. De toeken -
ningsbesluiten van subsidies bevatten dan weer onvolkomenheden. Zij voorzien  niet altijd 
in een saldobetaling die is gekoppeld aan de goedkeuring  van de inhoudelijke en financiële 
verantwoording en concretiseren niet altijd de financiële verantwoordingsmodaliteiten. Ten 
slotte organiseert het ministerie zijn aankoopbeleid van kantoormateriaal weinig efficiënt.
9.1.5		 Aanbevelingen
•	Het ministerie moet waken over een correcte aanrekening van zijn uitgaven met respect 
voor de economische classificatie en budgettaire specialiteit.
•	Het VAZG dient te overwegen de werkingsuitgaven van de Koninklijke Academie voor Ge -
neeskunde van België te financieren met jaarlijkse werkingssubsidies.
•	Het ministerie moet de overheidsopdrachtenprocedures nauwgezet naleven.
•	Het departement moet saldobetalingen in de toekenningsbesluiten van niet-gereglemen -
teerde subsidies systematisch koppelen aan de goedkeuring van de inhoudelijke en finan -
ciële verantwoording van de al ontvangen voorschotten.
•	Het VAZG moet de financiële verantwoordingsmodaliteiten in de toekenningsbesluiten 
concretiseren.
•	Het departement moet de aankoopprocedures van kantoormateriaal meer efficiënt orga -
niseren. 186
9.2	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	Vlaamse 	rechtspersonen
9.2.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begrotingen 	2011
Fonds Jongerenwelzijn (FJW) - IVA rp ontvangsten 336.561 338.260
dotatie 323.284 323.284
andere 13.277 14.976
uitgaven 341.896 334.757
saldo jaar -5.335 3.503
saldo vorige jaren 8.523
overdracht  12.026
Kind en Gezin - IVA rp ontvangsten 621.220 617.406
dotatie 466.320 466.312
andere 154.900 151.094
uitgaven 621.266 606.345
saldo jaar -46 11.061
saldo vorige jaren 22.500
overdracht  33.561
Vlaams Agentschap voor Personen met een Handiap 
(VAPH) - IVA rpontvangsten 1.256.733 1.257.739
dotatie 1.231.411 1.231.477
andere 25.322 26.262
uitgaven 1.260.424 1.253.959
saldo jaar -3.691 3.780
saldo vorige jaren 4.477
overdracht  8.257
Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden 
Aangelegenheden (VIPA) - IVA rpontvangsten 172.490 162.378
dotatie 160.070 160.070
andere 12.420 2.308
uitgaven 182.490 148.924
saldo jaar -10.000 13.454
saldo vorige jaren 28.562
overdracht  42.016
Vlaams Zorgfonds - IVA rp ontvangsten 317.355 318.242
dotatie 181.351 181.351
andere 136.004 136.891
uitgaven 323.755 319.871
saldo jaar -6.400 -1.629
saldo vorige jaren 6.400
overdracht  4.771
9.2.2	 Controlebevindingen
De controles op de rekeningen 2011 van K&G, de OPZ Geel en Rekem, het VIPA en het VAPH 
hebben geen aanleiding tot opmerkingen gegeven. 
Bij zijn controle op de rekening 2011 van het Vlaams Zorgfonds wees het Rekenhof andermaal 
op het toegenomen kredietrisico van de staatsobligatieportefeuille door de Europese staats -
schuldencrisis, waardoor de koersen van de staatsobligaties van o.m. Griekenland, Portugal, 
Ierland, Spanje en Italië daalden. Het Vlaams Zorgfonds had in de zomer van 2011 nog geen 
maatregelen genomen om dat risico te beperken. Op 25 november 2011 stuurde de Vlaamse 
Regering de staatsobligatieportefeuille bij op vraag van de werkgroep beleggingen van het  REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   187
Vlaams Zorgfonds. Op 6 januari 2012 werd het contract met de portefeuillebeheerder onder -
tekend. Voortaan worden drie benchmarken gebruikt, zodat in de toekomst ongeveer 20% 
wordt belegd in Belgische overheidsobligaties, 60% in EMU-overheidsobligaties en 20% in 
bedrijfsobligaties exclusief financiële instellingen. Volgens de rapportering op 31 maart 2012 
bleek de portefeuilleherschikking te zijn uitgevoerd. Daardoor daalde het aandeel van de 
staatobligaties (gewogen op marktwaarde) uit de bovengenoemde landen van 36,33% eind 
2010 tot 19,85% op 31 maart 2012. Dat beperkte het risico. Door de herschikking houdt het 
Zorgfonds nu echter obligaties met een iets lagere kredietwaardigheid in portefeuille (10,77% 
van de obligaties op 31 maart 2012 heeft een rating tussen BBB+ en BB, op 31 december 2010 
had slechts 4,65% deze rating). In 2011 betrof het voornamelijk bedrijfsobligaties. Om een ho -
ger rendement te bekomen was het fonds genoodzaakt obligaties met een groter kredietrisico 
en dus een lagere rating te kiezen. Het spreidde dat risico door veel verschillende obligaties 
te kopen, verspreid over verschillende bedrijven en verschillende landen. Daarbij hield het 
ook rekening met de bepaling in het mandaat van de portefeuillebeheerder dat de bedrijfs -
obligaties minimum de rating BBB- moeten hebben. De Vlaamse minister van Financiën en 
Begroting heeft op 16 oktober 2012 geantwoord dat het Zorgfonds de situatie op de voet blijft 
opvolgen en bijsturen.
Inzake het FJW heeft het Rekenhof in eerste instantie een aantal opmerkingen herhaald die 
het al over de rekening 2010 formuleerde:
•	Het FJW beschikt inmiddels over een gedetailleerde inventaris, maar het werkt die bij 
eventuele buitengebruikstellingen en verkopen nog onvoldoende bij. Hoewel het fonds 
eind 2011 een expertisebureau aangesteld voor de schatting van zijn onroerende goederen 
op de campussen Ruiselede, Beernem en Mol, bleef een schatting op individuele basis uit. 
Het fonds heeft de waardering van de onroerende goederen in de balans evenmin aange -
past aan de geschatte waarde.
•	Het FJW neemt nieuwbouwprojecten niet op in de balanspost vaste activa in aanbouw .
•	Sinds 2011 neemt het fonds de investeringsdotaties correct op het passief van de balans 
op, maar het heeft de aanpassing van de investeringsdotaties niet retroactief uitgevoerd, 
zodat, enerzijds, het overgedragen nettoresultaat in het eigen vermogen overgewaardeerd 
blijft en, anderzijds, de dotaties in het eigen vermogen ondergewaardeerd blijven.
•	Het FJW classificeert zijn kostensoorten niet altijd uniform op dezelfde rekeningen, door -
dat de gemeenschapsinstellingen de uitgavenclassificatie bepalen op grond van een ver -
schillend rekeningenstelsel of een andere interpretatie.
•	In de toelichting bij de jaarrekening 2011 ontbrak nog altijd een ouderdomsbalans van de 
schulden.
•	In januari 2011 vond een storting van spaargeld (1.610.598 euro) op de bankrekening van 
jongeren in pleeggezinnen tweemaal plaats. Eind 2011 was nog 14.777 euro niet gerecupe -
reerd.
•	Ook in 2011 betaalde het FJW verwijlinteresten (11,7 duizend euro), vooral voor de investe -
ringsprojecten in de gemeenschapsinstelling De Zande. Het fonds heeft zelf geen controle 
over de goedkeuring van de facturen en kan die pas betalen nadat het agentschap Facilitair 
Management ze doorstuurt. 
Specifiek over de jaarrekening 2011 merkte het Rekenhof op dat het bedrijfseconomisch re -
sultaat van het FJW daalde van een winst van 3,7 miljoen euro in 2010, tot een verlies van 
1,5 miljoen euro in 2011 (daling met 5,2 miljoen euro). Het slechtere resultaat is grotendeels 
het gevolg van de gewijzigde boekhoudkundige verwerking van de investeringsdotaties. Het 
fonds neemt die sinds 2011 niet meer integraal in resultaat (opbrengsten), waardoor de op - 188
Hoofdstukbrengsten daalden met 7 miljoen euro. De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft 
deze opmerking op 18 oktober 2012 onderschreven. 
Sinds zijn vorige rekeningenboek heeft het Rekenhof nog zijn controle op de rekening over 
2010 van het OPZ Rekem beëindigd. Deze controle gaf geen aanleiding tot opmerkingen. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   189
10 190
10.1	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	het	ministerie
10.1.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begroting	2011
De onderstaande tabel vat de uitvoering van de middelenbegroting door het ministerie CJSM 
cijfermatig samen. Het ministerie boekte in 2011 37% meer ontvangsten dan geraamd.
HB0 DEPARTEMENT CJSM 763 1.335 175% 1.832
HA Apparaatkredieten 126 306 243% 2
HC Algemeen 507 850 168% 1.741
HF Sport 41 81 196% 88
HH Media 89 99 111% 0
HC0 SOCIAAL-CULTUREEL WERK 35 33 94% 0
HC Algemeen 0 0 0
HD Soc.-cult. werk voor volwassenen 35 33 94% 0
HD0 KUNSTEN EN ERFGOED 254 78 31% 33
HE Kunsten en Erfgoed 254 78 31% 33
Totaal ministerie 1.052 1.446 137% 1.864
terie CJSM cijfermatig samen.
ningen%
HB0 DEPARTEMENT CJSM 552.437 539.649 97,7% 542.980 516.365 95,1%
HA Apparaatkredieten 11.195 10.710 95,7% 10.299 9.80195,2%
HB Provisies 0 00,0% 0 00,0%
HC Algemeen 87.775 87.035 99,2% 87.774 83.57795,2%
HF Sport 140.909 129.609 92,0% 132.349 114.926 86,8%
HH Media 312.558 312.295 99,9% 312.558 308.061 98,6%
HC0 SOCIAAL-CULTUREEL 
WERK297.329 295.452 99,4% 291.204 248.984 85,5%
HA Apparaatkredieten 5.368 5.15996,1% 5.368 5.03193,7%
HC Algemeen 0 00,0% 0 00,0%
HD Soc.-cult. werk voor volw. 221.866 220.451 99,4% 215.744 181.931 84,3%
HG Jeugd 70.095 69.842 99,6% 70.092 62.02288,5%
HD0 KUNSTEN EN ERFGOED 227.339 226.535 99,6% 227.339 209.353 92,1%
HA Apparaatkredieten 7.686 7.61999,1% 7.686 7.56098,4%
HE Kunsten en Erfgoed 219.653 218.916 99,7% 219.653 201.793 91,9%
HE0 IVA KMSKA 6.346 6.237 98,3% 6.346 6.207 97,8%
HA Apparaatkredieten 3.338 3.22996,7% 3.338 3.19995,8%
HE Kunsten en Erfgoed 3.008 3.008100,0% 3.008 3.008100,0%
totaal ministerie 1.083.451 1.067.873 98,6% 1.067.870 980.909 91,9%
Het ministerie overschreed voor geen enkele basisallocatie de vastleggingskredieten223 of de 
nieuwe verbintenissen (inkooporders) en ordonnanties (vereffeningen) respectievelijk 1,4% 
en 8,1% lager dan de vooropgestelde kredieten. 
223  De weergegeven vastleggingskredieten bevatten naast de voor het jaar 2011 begrote kredieten in het Orafinrap -
port ook de openstaande verbintenissen van voorgaande jaren ten bedrage van 95.939 duizend euro. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   191
De k redieten van het programma HF Sport kregen de laagste aanwending: de vastleggings -
kredieten werden voor 92% gebruikt (11,3 miljoen euro minder dan de geraamde 140,9 miljoen 
euro). Zo bleef onder meer de bouw van multifunctionele voetbalstadions uit door lokale 
dossierspecifieke problemen, werden de kredieten voor de subsidiëring van particuliere sport -
infrastructuur integraal overgedragen naar 2012 in afwachting van een behoeftenstudie, lagen 
de kosten van projecten inzake het Vlaams topsportbeleid lager dan in vorige jaren en werden 
de kredieten voor advisering in het kader van het sportinfrastructuurplan medio 2011 beperkt 
tot 35% van het initiële bedrag. De ordonnanceringskredieten werden voor 86,8% aangespro -
ken, doordat de vorderingen uit gesubsidieerde particuliere sportinfrastructuur  trager ver -
liepen dan gepland, de subsidiebeloften voor sportinfrastructuur van lokale overheden pas 
eind 2011 werden genomen en geen concrete dossiers voor de financiering van voetbalstadions 
werden opgestart.
10.1.2	Controlebevindingen 	
Het Rekenhof heeft via een gerichte steekproeftrekking 752 transacties uit 2011 met bijhoren -
de verbintenissen geselecteerd en gecontroleerd, voor een totaalbedrag van 43.230 duizend 
euro (4,4%): 134 duizend euro ontvangsten en 43.096 duizend euro uitgaven. In 74 van de ge -
controleerde dossiers (9,84%) heeft het onduidelijkheden of fouten vastgesteld en per e-mail 
aan de respectieve dossierbehandelaars gemeld. 
Van de geselecteerde transacties rekende het ministerie in totaal 51,8 duizend euro met een 
verkeerde ESR-code in het boekhoudsysteem Orafin 2010 aan (vier transacties). De foutieve 
aanrekeningen werden achteraf niet gecorrigeerd. 
In 41 gevallen (voor in totaal 989 duizend euro) ontbrak een wettelijke rechtsgrond of was het 
betaalde volgens de geldende reglementering niet verschuldigd. In een aantal gevallen heeft 
de administratie essentiële wettelijke bepalingen of principes niet volledig toegepast. Vooral 
in de gunning en opvolging van overheidsopdrachtenovereenkomsten en in de toekenning 
van subsidies slopen tal van fouten. 
lingen: de betaling van voorschotten bij de aanvang van de opdracht, opdrachtuitvoering al 
vóór de contractondertekening, oplevering na de contractperiode, mondelinge verlenging en 
wijziging van projectlooptijd en projectinhoud, aanvaarding van offertes die niet overeen -
stemden met de bestekbepalingen, gunning aan de indiener van een onvolledige offerte, beta -
ling van overheadkosten zonder opvraging van verantwoordingsstukken224, betaling van on -
nauwkeurige of foutieve facturen en het niet altijd raadplegen van verscheidene potentiële 
leveranciers225.
Wat de subsidiëring betreft, deed het Rekenhof onder meer de volgende vaststellingen: in 
de dossiers ontbraken soms essentiële documenten (bv. beheersovereenkomsten), projectop-  
brengsten werden niet altijd verrekend in de projectafrekening, soms aanvaardde het ministe -
rie de volledige aanrekening van investeringsaankopen (in plaats van de afschrijvingswaarde), 
in het toekenningsbesluit ontbraken soms specifieke voorwaarden voor de financiële verant -
woording en het ministerie aanvaardde laattijdige of met de subsidiëringsvoorwaarden strij-
dige subsidieaanvragen, alsook forfaitaire, niet verantwoorde afrekeningsbedragen.
224  De administratie stelde dat het haar volgens een advies van de afdeling Overheidsopdrachten niet toekwam de 
aanrekening van overheadkosten, en dus de naleving van de regelgeving en de correctheid van het gevorderde 
bedrag, te controleren in het kader van een overheidsopdracht. Voor de betaling is het bij een dergelijke opdracht 
volgens haar alleen relevant of de gevraagde diensten werden verricht.
225 In een geval ging het om bestellingen van drie soorten goederen bij eenzelfde leverancier op dezelfde datum, die 
bijgevolg als deelopdrachten van een gezamenlijke opdracht kunnen worden beschouwd. Het gecumuleerde be -
drag ervan overschreed echter het maximumbedrag voor gunning met een aangenomen factuur. 192
Wat de ontvangsten betreft, merkte het Rekenhof onder meer een laattijdige terugvordering 
van een overbruggingskrediet op. De administratie heeft slechts in een beperkt aantal geval -
len de tekortkomingen bij de ontvangsten achteraf gecorrigeerd. In een aantal gevallen heeft 
zij een verbeterde werkwijze in het vooruitzicht gesteld.
Het Rekenhof heeft bij 32 van de geselecteerde ordonnanceringen tekortkomingen en zwak -
heden vastgesteld ten aanzien van het opzet en de naleving van interne procedures of de 
uitbouw van de organisatiebeheersing. Het betrof onder meer de gebrekkige toetsing van de 
voorgelegde verantwoordingen aan de subsidievoorwaarden in de toekenningsbesluiten. De 
tekortkomingen waren hoofdzakelijk occasioneel. Voor de structurele tekortkomingen kon -
digde het betrokken agentschap in drie gevallen een oplossing aan: voor de onregelmatige 
uitbetaling van voorschotten in het kader van het sociaal-cultureel vormingswerk, voor de 
betaling van onjuiste reisvergoedingen aan de commissieleden in het kader van het kunsten -
decreet en voor de afbakening van de jaarlijkse subsidiëring van een evenement. 
bevelingen die het Rekenhof formuleerde in zijn controleverslagen226 over voorgaande jaren. 
Ten aanzien van de expliciete toezeggingen heeft de administratie de aangekondigde initia -
tieven grotendeels uitgevoerd. Het Rekenhof heeft vastgesteld dat sommige knelpunten die 
het naar aanleiding van zijn vorige controles heeft gesignaleerd, tijdens het afgelopen jaar 
opnieuw zijn voorgekomen. Het stelde vast dat het ministerie de ontvangen gelden voor de 
filmkeuring nog steeds geen bestemming heeft gegeven. Het departement heeft erop gewezen 
dat het de inspanningen om de kwaliteit van de interne controle te verbeteren, voortzet. Het 
IVA Sociaal-Cultureel Werk voor Jeugd en Volwassenen deelde mee voor kleine aankopen 
of opdrachten (minder dan 5.500 euro) de afspraak te hebben gemaakt de algemene aanne -
mingsvoorwaarden zoveel mogelijk te zullen toepassen en ten minste een informele markt -
raadpleging te zullen organiseren. Het IVA Kunsten en Erfgoed deelde onder meer mee dat 
het de uitgaven vereffenaar kort zou betrekken bij de bespreking van de risicoanalyses van de 
financiële processen en van de organisatiebeheersing in het algemeen. Inzake marktbevra -
ging heeft het Rekenhof in 2011 dan ook geen tekortkomingen vastgesteld bij de IVA’s. Het 
aantal, noch de aard van de andere voor 2010 gesignaleerde tekortkomingen wijzigden in 2011 
echter significant. 
10.1.3	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	diensten 	met	afzonderlijk 	beheer
2010 2011
BEHEERSDIENST GAASBEEK
Ontvangsten 864 841 941 915
Dotatie 629 629 610 610
Andere 235 212 331 305
Uitgaven 1.014 904 941 903
Saldo jaar -150 -63 0 12
Saldo vorige jaren 258 258 195 195
Overdracht 108 195 195 207
BEHEERSDIENST KONINKLIJK MUSEUM VOOR SCHONE KUNSTEN ANTWERPEN
Ontvangsten 3.237 3.109 3.433 3.417
Dotatie 2.717 2.717 3.008 3.008
Andere 520 392 425 409
226  Controleverslagen van 26 oktober 2010, kenmerk N 9-3.610.724, en 14 juni 2011, kenmerk N 9-3.653.820. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   193
2010 2011
Uitgaven 3.577 2.931 4.458 3.108
Saldo jaar -340 178 -1.025 309
Saldo vorige jaren 848 847 1025 1025
Overdracht 508 1.025 0 1.334
CULTUREEL CENTRUM ALDEN BIESEN
Ontvangsten 737 755 1.160 952
Dotatie 270 270 210 210
Andere 467 485 950 742
Uitgaven 737 661 1.160 1.040
Saldo jaar 0 94 0 -88
Saldo vorige jaren 198 198 292 292
Overdracht 198 292 292 204
UITLEENDIENST KAMPEERMATERIEEL VOOR DE JEUGD
Ontvangsten 767 758 762 752
Dotatie 573 573 569 569
Andere 194 185 193 183
Uitgaven 880 745 900 783
Saldo jaar -113 13 -138 -31
Saldo vorige jaren 113 113 138 126
Overdracht 0 126 0 95
De controles op de rekeningen 2011 van de DAB’s Kasteel Gaasbeek en Alden Biesen hebben 
geen aanleiding gegeven tot opmerkingen. 
Over de DAB KMSKA heeft het Rekenhof opgemerkt dat de ondoorzichtige financiële struc -
tuur van het KMSKA door de onduidelijke scheiding tussen de DAB enerzijds en het Patri -
monium anderzijds ook in 2011 bleef bestaan en dat het museum in het kader van meerjarige 
huurcontracten (o.a. voor een restauratieatelier en een archiefruimte) ook de huur voor 2012 
ten onrechte al in 2011 vastlegde. De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 12 
september 2012 geantwoord dat het gebrek aan transparantie werd besproken in het manage -
mentscomité van het KMSKA en dat een aantal maatregelen in uitvoering waren. Aangaande 
de huurgelden wees de minister erop dat het KMSKA die niet als recurrent heeft geïnterpre -
teerd omdat ze een tijdelijk karakter hebben (met name beperkt tot de uitvoeringsperiode van 
het Masterplan). 
Bij de rekening 2011 van de DAB ULDK heeft het Rekenhof andermaal opgemerkt dat het 
beheersbesluit nog niet werd aangepast aan de gewijzigde manier van rekeningaflegging. De 
Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft geantwoord dat door het besluit van de 
Vlaamse Regering van 1 juni 2012 tot wijziging van diverse besluiten van de Vlaamse Regering 
betreffende de financiën en de begrotingen, dat in werking is getreden op 1 januari 2012, werd 
tegemoetgekomen aan deze opmerking.
10.1.4		Conclusies
De financiële uitvoering van de begroting sloot voor het ministerie CJSM nauw aan bij de voor -
opgestelde ramingen en kredieten. Bij de controle van een beperkte selectie van transacties 
heeft het Rekenhof enkele verkeerde aanrekeningen en een relatief hoog aantal tekortkomin -
gen vastgesteld in de controle op de financiële verantwoording van de uitgaven. De uitvoering 
van enkele overheidsopdrachten week af van de reglementaire of besteksbepalingen en bij 
de uitbetaling van subsidies aanvaardde het ministerie meerdere keren niet-subsidieerbare 
kosten. Het ministerie heeft de enkele vroegere aanbevelingen van het Rekenhof maar in be -
perkte mate uitgevoerd. 194
10.1.5		Aan bevelingen
teren, voortzetten en intensifiëren. Het moet onder meer maatregelen treffen voor een 
nauwgezetter afstemming tussen de documenten waarop de subsidieverlening steunt, als -
ook aan de verantwoording daarover. Het ministerie moet in de toekomst foutieve uitbe -
talingen en de opvraging van bijkomende verantwoording aan een begunstigde nadat de 
betaling al plaatsvond, vermijden. 
•	Het ministerie moet meer zorg besteden aan de opstelling van overeenkomsten en aan de 
controle op de naleving van de contractueel bepaalde voorwaarden van de overheidsop -
drachten.
•	De betrokken agentschappen moeten onverwijld de aangekondigde structurele maatre -
gelen treffen tegen de onregelmatige uitbetaling van voorschotten in het kader van het 
sociaal-cultureel vormingswerk, de foutieve betaling van reisvergoedingen aan de com -
missieleden in het kader van het kunstendecreet en de aanpassing bij de jaarlijkse subsi -
diëring van een evenement.
•	Het ministerie moet zo snel mogelijk de boekingsfouten en tekortkomingen corrigeren die 
het Rekenhof signaleerde. 
10.1.6	Antwoord	 van	de	ministers
De respectieve ministers hebben geen gebruik gemaakt van de tegensprekelijke procedure. 
Op 31 juli 2012 meldde het ministerie evenwel dat al een aantal concrete structurele maatrege -
len waren getroffen. Het decreet betreffende het sociaal-cultureel volwassenenwerk als het re -
geringsbesluit voor de uitvoering van het kunstendecreet werden gewijzigd op respectievelijk 
op 6 en 13 juli 2012. Op 6 maart 2012 keurde het managementcomité CJSM een procedure voor 
afbetalingsplannen goed. Voor de aanvaarding van overheadkosten bij overheidsopdrachten 
en subsidies zal een werkgroep oplossingen zoeken. Het ministerie beloofde ook meer aan -
dacht te zullen besteden aan de opmaak van controleverslagen. Voor het beleidsveld Topsport 
zou het tegen eind 2012 naar een raamcontract voor regelmatige bestellingen streven. Verder 
zou het voorzien in extra opleidingen en zou het blijvend aandacht hebben voor interne con -
trole. Ten slotte zou het agentschap Kunsten en Erfgoed instructies hebben uitgevaardigd 
om te vermijden dat kosten buiten de respectieve subsidieperiodes nog subsidiabel worden 
bevonden.
10.2	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	Vlaamse 	rechtspersonen
10.2.1	Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begrotingen 	2011
Commissariaat-Generaal  voor de Bevordering 
van de Lichamelijke Ontwikkeling, de Sport en de 
Openluchtrecreatie (BLOSO) - IVA rpontvangsten 117.483 113.937
dotatie 106.973 101.121
andere 10.510 12.816
uitgaven 114.777 109.039
saldo jaar 2.706 4.898
saldo vorige jaren 5.689
overdracht  10.587 REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   195
Fonds Culturele Infrastructuur (FOCI) - VOI A ontvangsten 21.056 21.087
dotatie 21.041 21.041
andere 15 46
uitgaven 21.056 14.003
saldo jaar 0 7.084
saldo vorige jaren 36.309
overdracht  43.393
Topstukkenfonds - VOI A ontvangsten 662 665
dotatie 662 662
andere 0 3
uitgaven 1.632 1.586
saldo jaar -970 -921
saldo vorige jaren 970
overdracht   49
Strategische Adviesraad Cultuur, Jeugd, Sport en 
Media (SAR)ontvangsten 531 531
dotatie 529 529
andere 2 2
uitgaven 531 446
saldo jaar 0 85
saldo vorige jaren 208
overdracht   293
Vlaams Fonds voor de Letteren (VFL) - VOI SG ontvangsten 3.898 4.043
dotatie 3.776 3.776
andere 122 267
uitgaven 3.898 3.956
saldo jaar 0 87
saldo vorige jaren 25
overdracht   112
Vlaamse Radio- en Televisieomroep (VRT) - VOI 
SGontvangsten 452.330 462.237
dotatie 285.840 285.771
andere 166.490 176.466
uitgaven 464.880 453.583
saldo jaar -12.550 8.654
saldo vorige jaren 43.661
overdracht  52.315
Vlaamse Regulator voor de Media (VRM) - EVA 
publontvangsten 2.370 2.291
dotatie 1.466 1.466
andere 904 825
uitgaven 2.407 2.275
saldo jaar -37 16
saldo vorige jaren 3.585
overdracht   3.601
10.2.2	Controlebevindingen
De controles van het Rekenhof op de rekeningen 2011 van de VRT227, VRM, het BLOSO, het 
Topstukkenfonds, de SARC en het VFL hebben geen aanleiding gegeven tot opmerkingen.
Over de jaarrekening 2011 van het Foci heeft het Rekenhof opgemerkt dat het fonds ander -
maal verwijlintresten diende te betalen (20.776,53 euro) bij gebrek aan degelijke betalings -
procedures. Eind 2011 stond bovendien nog 839.506,32 euro oude vastleggingen open uit de 
periode 2000-2001, waarvoor het fonds de geldigheid dient na te gaan. Ten slotte staat ook 
nog 9.917,99 euro oude leveranciersschulden uit 2005-2008 open. Eind 2011 had een aantal 
levera nciers overigens we er een openstaand saldo van minder dan een halve euro. De minister 
heeft zich op 7 augustus 2012 bij de opmerkingen aangesloten. 
227 Bij de rekeningencontrole heeft het Rekenhof wel het besparings- en herstructureringsplan opgevolgd. Zie punt 
10.4. 196
Sinds zijn vorige rekeningenboek heeft het Rekenhof ook de rekeningen 2010 van de SARC, 
het Topstukkenfonds, het VFL en de VRM beëindigd. Deze controles gaven geen aanleiding 
tot bijzondere opmerkingen.
10.3	 Collectiebeheer 	tijdens	de	renovatiewerken 	in	het	KMSKA
10.3.1	 Inleiding
In 2011 sloot het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen (KMSKA) tot 2017 zijn 
deuren voor een grondige renovatie van het museumgebouw. Het wenste een gedeelte van zijn 
omvangrijke collectie228 toch te blijven ontsluiten door sommige werken elders te tonen229. 
Andere werken slaat het op in een depot230. Doordat het renovatieproject meer verhuisope -
raties, transporten, bruiklenen, stockages en manipulaties van objecten meebrengt, loopt de 
collectie een verhoogd risico. Het Rekenhof heeft onderzocht in welke mate het KMSKA er 
met zijn collectiebeheer voor heeft gezorgd dat het de toegenomen risico’s voor de museale 
objecten heeft afgedekt. Het hanteerde als onderzoeksnorm de Spectrum231-N, Standaard voor 
collectiemanagement in musea . Dit handboek beschrijft in eenentwintig procedures de ver -
handeling van objecten en de documentatie van die verhandeling. Het onderzoek omvatte on -
der meer een grondige screening van het beheer van 50 museale objecten tijdens de renovatie. 
10.3.2	Controlebevindingen
Het Rekenhof stelde vast dat het KMSKA niet beschikt over een eigen handboek met schrifte -
lijke procedureafspraken. Voor sommige procedures is documentatie weliswaar voorhanden, 
zij het onvolledig of verouderd. Het museum volgt in de praktijk een geheel van losse proce -
dureteksten en niet gedocumenteerde gebruiken. Volgens het museum is het ook niet nodig 
alle procedures schriftelijk vast te leggen, aangezien zij soms evidente standaardpraktijken in 
de museumwereld betreffen. Bovendien zouden uitgeschreven procedures veel mankracht 
vergen.
Het KMSKA heeft van de periode vóór de sluiting gebruik gemaakt om een volledige inven -
tarisatiecontrole uit te voeren en een aantal projecten inzake conditiecontrole op te starten. 
Door deze inspanningen ontdekte het dat een aantal werken in het depot nog niet waren 
geregistreerd. 
Het KMSKA gebruikt The Museum System  (TMS) als collectie-informatiesysteem, maar ge -
bruikt daar niet alle mogelijkheden van. Zo neemt het de hanterings- en opbergvereisten van 
een object niet in het systeem op232, evenmin als de bruikleenovereenkomsten en de conser -
veringsrapporten. Geen van deze documenten is elektronisch en centraal beschik baar. Het 
museum registeert evenmin de autorisaties van verplaatsingen van objecten233. 
Het KMSKA heeft de standplaatsen van alle objecten correct in TMS geregistreerd en door -
gaans identificeert een aangehechte barcode de objecten234. Het registreerde ook meestal de 
228  Ongeveer 7.600 schilderijen, beelden, tekeningen en prenten, met een totale verzekerde waarde van meer dan 2 
miljard euro.
229  In de kathedraal van Antwerpen, het Stedelijke Museum te Lier, het Schepenhuis te Mechelen, het MAS of de Ko -
ningin Fabiolazaal. Individuele werken reizen soms de wereld rond of gaan in bruikleen.
230  Zo verhuisden de beelden naar een depot in Kallo. Tijdens het onderzoek (december 2011) was in Kallo nog een 
tweede extern depot met restauratie-atelier in voorbereiding.
231 Standard ProcEdures for CollecTions Recording Used in Museums . Het Rekenhof gebruikte versie 1.0, 2008 (FARO, 
Vlaams Steunpunt voor Cultureel Erfgoed en LCM, Landelijk Contact van Museumconsulenten).
232 De restauratoren houden deze gegevens decentraal bij.
233 Daardoor kon het Rekenhof niet nagaan of een verplaatsing was goedgekeurd. Volgens het KMSKA is een autori -
satie in TMS sedert het gebruik van een handscanner niet meer mogelijk. De scanner leest de verplaatsing immers 
in real-time in TMS in.
234 Het Rekenhof kon dat niet bij alle objecten controleren, doordat zij bv. in het buitenland vertoefden. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   197
verplaatsingsdatum, de verplaatsende persoon, de handtekening van de ontvangende partij 
en de reden van de verplaatsing. De meereizende conditierapporten bij bruiklenen vermelden 
soms alleen een handtekening, zonder de naam en functie van de ontvangende partij, zodat 
niet altijd duidelijk blijkt of deze persoon gemachtigd was. Ook ontbraken op de transportfor -
mulieren soms de handtekeningen van de ontvangende partij. 
Voor alle objecten bleek een conditierapport beschikbaar te zijn, behalve voor één prent, maar 
in deze rapporten ontbraken vaak gegevens (rapportdatum, naam van de controleur, controle -
methode, reden voor de conditiecontrole). Het KMSKA hanteert dan ook geen uniform condi -
tierapportsjabloon. Negatieve oordelen over de objectconditie in deze rapporten leidden niet 
altijd tot conserveringsinitiatieven of tot geïntensifieerde objectopvolging.
Het KMSKA heeft de objecten verzekerd tijdens het transport en verblijf, zij het niet altijd 
op optimale wijze. Zo heeft het museum een aantal verzekeringsaspecten op informele wijze 
geregeld door middel van niet digitaal ondertekend e-mailverkeer235. Het museum volgt de 
conditie van langdurig in bruikleen gegeven objecten waarvoor de verzekerings polissen uit -
sluitingsgronden bevatten, te weinig regelmatig op236. Tussen 2008 en 2011 daalde de totale 
verzekerde waarde volgens de inventarislijsten met ongeveer 37%237. De vraag rijst dan ook 
of de huidige verzekeringswaarde geloofwaardig is. Ook kon het KMSKA tijdens de controle 
geen brandpolis voorleggen, ook niet na contactname met de makelaar.
Uit het onderzoek van 15 bruiklenen concludeerde het Rekenhof dat er iets schortte aan de 
bruikleenovereenkomst238, dat niet altijd bleek of de bruikleennemer alle nodige informatie 
kreeg (bv. hanterings- en tentoonstellingsvereisten) en dat het KMSKA de langdurige bruikle -
nen onvoldoende opvolgt239. Bovendien ontbreekt een uitgeschreven beleid voor de opvraging 
van een faciliteitenrapport240. Het KMSKA beschikt ten slotte over een standaard bruikleen -
overeenkomst, waarin het klimatologische vereisten stelt die het zelf niet naleeft.
10.3.3	Conclusies 	en	aanbevelingen
Het Rekenhof concludeerde dat het KMSKA de bijkomende risico’s wegens de renovatie met 
zijn collectiebeheer op een vrij degelijke wijze afdekt, maar dat dit beheer nog op een aantal 
punten kan verbeteren. Het heeft daarom de volgende aanbevelingen geformuleerd:
•	Het KMSKA dient procedureafspraken schriftelijk vast te leggen, bij voorkeur in een pro -
cedurehandboek. 
•	Het KMSKA dient regelmatig inventarisatiecontroles uit te voeren en de opgestarte condi -
tiecontroleprojecten voort te zetten. 
235 Bv. de verzekeringsstatus van het tijdelijk depot in Kallo, extra risico’s door de renovatiewerken, het al dan niet 
vallen van een bruikleen binnen het renovatieproject. In feite bleven wegens de renovatie in bruikleen gegeven 
objecten verzekerd volgens de gewone polis. Voor het transport van deze objecten diende het KMSKA echter een 
aparte verzekering af te sluiten. Voor de gewone bruiklenen is de bruikleennemer in principe verantwoordelijk voor 
een allriskverzekering van nagel tot nagel (van wegnemen tot terugplaatsen). 
236  Bij hygrometrische schommelingen als uitsluitingsgrond is het bv. van belang regelmatig conditiecontroles van de 
uitgeleende werken uit te voeren en na te gaan hoe de omgevings- en tentoonstellingsfactoren evolueren.
237 Vooral de verzekeringswaarde van veelluiken daalde naar aanleiding van bruiklenen sterk (soms met 80% tot 90%).
238  Soms ontbrak de overeenkomst of was zij verouderd, onaangepast, onnaleefbaar of onduidelijk geparafeerd.
239 Zo vindt geen jaarlijkse controle van de conditie of de omgevings- en bewaaromstandigheden plaats en is er geen 
regelmatige opvolging van de verzekeringsstatus. Voor de bruiklenen in het kader van de sluiting met een duur van 
meer dan één jaar zou regelmatig een visuele inspectie plaatsvinden, zij het niet systematisch en niet gedocumen -
teerd.
240  In de praktijk vraagt het KMSKA geen rapport aan musea waarmee het in het verleden goed samenwerkte of aan 
gerenommeerde internationale instellingen. Het weet dan ook niet welke veiligheidsvoorschriften de bruikleen -
nemer precies in acht neemt. 198
•	Het KMSKA dient alle beschikbare gegevens in zijn collectie-informatiesysteem in te voe -
ren.
•	Het KMSKA dient de autorisaties van verplaatsingen van objecten duidelijk te registreren. 
Bij externe bruiklenen dienen bij de handtekeningen (van de bruikleennemer) de naam en 
functie te worden vermeld.
•	De conditiecontroles en -rapporten dienen zo uniform mogelijk te zijn. Het museum 
maakt deze rapporten bij voorkeur elektronisch op, zodat het die in het collectie-informa -
tiesysteem kan opnemen. De controles dienen regelmatig plaats te vinden en een passend 
gevolg te krijgen.
•	Het KMSKA dient verzekeringskwesties te formaliseren, bv. via een ondertekende brief -
wisseling tussen gemachtigden.
•	De instelling moet te allen tijde beschikken over een geldige verzekeringspolis en zij moet 
oog hebben voor realistisch verzekerde bedragen.
•	Het KMSKA dient zijn overeenkomsten voor langlopende bruiklenen te optimaliseren. 
Het moet de bruikleennemer alle nodige informatie bezorgen en de bruikleen nauwgezet 
opvolgen.
10.3.4	Antwoord	 van	de	minister
De Vlaams minister van Cultuur heeft op 27 juni 2012 geantwoord. De minister stelde onder 
meer dat het KMSKA momenteel niet in staat is alle procedures uit de Spectrum-N-norm 
maximaal toe te passen, maar dat het museum dat in ruime mate doet, conform de middelen 
en mogelijkheden waarover het beschikt. Het KMSKA heeft een ondernemingsplan 2012 op -
gesteld met daarin verschillende acties waarmee volgens de minister in grote mate gevolg zal 
worden gegeven aan de aandachtspunten die het rapport opsomde. De minister verklaarde 
ten slotte de sterk fluctuerende verzekeringswaarde door een verbeterde invoer en meldde dat 
de verzekerde waarde die de brandpolis vermeldt, overeenstemt met de werkelijkheid.
10.4	 VRT:	besparings-	 en	herstructureringsplan
10.4.1	Inleiding
Naar aanleiding van zijn controle op de rekeningen over 2010 en 2011 van de VRT heeft het 
Rekenhof de opstelling en toepassing van het besparings- en herstructureringsplan 2010-2012 
onderzocht. Dat plan is opgenomen in het meerjarenplan 2010-2012 en goedgekeurd door 
de raad van bestuur op 28 juni 2010. Met het plan wilde de VRT haar financiële positie ook 
na 2011 vrijwaren, zoals afgesproken in de beheersovereenkomst 2007-2011. Enerzijds bleven 
de eigen opbrengsten immers tegenvallen. Terwijl de beheersovereenkomst voor 2010 en 
2011 nog in respectievelijk 136,9 en 145,0 miljoen euro eigen inkomsten voorzag, raamde het 
nieuwe meerjarenplan die opbrengsten maar op 86,1 en 88,0 miljoen euro. Daardoor liep het 
cumulatieve verschil in de periode 2007-2011 op tot 152,3 miljoen euro241. De knipperlicht -
procedure compenseerde dat maar gedeeltelijk242. Anderzijds legde de toezichthoudende 
minister een bijkomende besparing op waarbij de inhoudelijke opdracht beschreven in de 
beheersovereenkomst overeind diende te blijven, het deficit 2011 maximum 4,9 miljoen euro 
mocht bedragen, de overheidsdotatie 2011 daalde met 34 miljoen euro en de overheadkosten 
moesten dalen. Om te komen tot een financieel gezonde organisatie moest de VRT volgens 
haar besparings- en herstructureringsplan 100,6 miljoen euro besparen ten opzichte van de 
241  Ingevolge lagere inkomsten uit radioreclame, een lager VAR-dividend en lagere net-gemist- en ooit-gemist-inkom -
sten. 
242 Deze procedure houdt in dat de Vlaamse overheid tegemoetkomt als de VRT minder dan 90% haalt van de maxi -
male bedragen die voor radioreclame en televisiesponsoring zijn vastgelegd. Als de VRT die maxima overschrijdt, 
betaalt zij terug aan de Vlaamse overheid. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   199
beheersovereenkomst. Dankzij het meerjarenplan 2009-2011 haalde de omroep eind 2009 al 
een besparingsresultaat van 35,6243 miljoen euro. Het meerjarenplan 2010-2012 moest dus in 
2011 bijkomend 65 miljoen euro opleveren. Bij de opmaak van het besparingsplan hanteerde 
de raad van bestuur de volgende principes: 
•	 een evenwichtige verdeling van de besparingen over de hele kostenstructuur;
•	een dalend aandeel van de overheadkosten;
•	de blijvende uitbesteding van een gedeelte van het aanbod aan externe productie huizen;
•	de afslanking van het personeelsbestand in functie van de inkrimping van de overheadkos -
ten en de bijsturing van het aanbod;
•	een klemtoon op efficiëntiewinst, maar desnoods ook een bijsturing van het aanbod.
10.4.2	Maatregelen
De VRT zou de besparingen van 65 miljoen euro in 2011 realiseren door, enerzijds, efficiëntie -
winst (besparing van 44,2 miljoen euro) en, anderzijds, aanbodvermindering (20,8 miljoen 
euro). De efficiëntiewinst zou de omroep concretiseren in een goedkopere programmapro -
ductie (11,1 miljoen euro), een personeelsafslanking met 175 FTE244 (12,8 miljoen euro), een 
personeelskostenverlaging (4,4 miljoen euro), een werkingskostenverlaging (14,3 miljoen 
euro) en minder investeringen (1,6 miljoen euro). De aanbodvermindering zou bestaan in een 
schrapping van programma’s (17,8 miljoen euro) en een personeelsafslanking met 44 FTE (3,0 
miljoen euro). In 2011 diende de VRT bijgevolg 43,2 miljoen euro te besparen op de exploita -
tiekosten; 20,2 miljoen euro op de personeelskosten en 1,6 miljoen euro op de afschrijvings -
kosten van investeringen. De onderstaande alinea’s bespreken de besparingsmaatregelen per 
kostensoort. 
Personeels- en herstructureringskosten
•	Het meerjarenplan schrapte 219 FTE: een inkrimping van het personeelsbestand met 279 
FTE (in 2007-2009 daalde dat bestand al met 76 FTE) en een instroom van 60 FTE. Het 
personeelsbestand diende daardoor in 2011 tot 2.338 FTE te dalen. De natuurlijke uitstroom 
zou al zorgen voor een daling met 145 FTE’s. De bijkomende maatregelen zouden nog 
eens een daling met 134 FTE meebrengen: de maatregelen 50% loopbaanonderbreking 
met bijpremie voor een periode van twee jaar, 50% of 60% werken met bijpremie voor twee 
jaar en premie voor vrijwillig vertrek zouden 44 FTE opleveren, de maatregelen gedeelte -
lijke dienstvrijstelling en verminderd loon of gecombineerd met loopbaanonderbreking 
voorafgaand aan de pensionering, zouden nog eens 90 FTE opleveren. Het meerjarenplan 
voorzag in een besparing van 15,8 miljoen euro per jaar vanaf 2011. De uitstroommaat -
regelen hadden ook tot gevolg dat VRT in haar meerjarenplan voor 2010 15 miljoen euro 
herstructureringskosten voor het sociaal plan budgetteerde.
•	Het personeelsbudget in het meerjarenplan 2009-2011 ging uit van een stijgende inflatie -
trend met diverse spilindexoverschrijdingen. De crisis en deflatie hadden in 2009 een om -
gekeerd effect op de personeelskosten. Het meerjarenplan 2010-2012 budgetteerde geen 
indexsprong in 2010, wat een besparing van 3 miljoen euro opleverde. De directie stelde 
aanvullend voor de loongroei in 2011 af te remmen door een voorlopige opschorting van 
alle personeelsbonussen en een besparing op directie wagens. Het meerjarenplan budget -
teerde de impact van deze maatregelen in 2011 op 4,4 miljoen euro.
243  Bij een latere berekening bleek dat 39,9 miljoen euro te zijn.
244 Full time equivalent of voltijds equivalent. 200
Investeringen
•	Enerzijds zou de VRT het investeringsplan 2010-2012 bijsturen aan de hand van de tech -
nologiedoelstellingen245. Anderzijds zou de omroep selectief investeringsprojecten uitstel -
len, zoals de invoering van high definition televisie en de implementatie van de tweede 
fase van de digitale Media Fabriek. 
Exploitatiekosten
•	Een efficiëntere programmaproductie door de interne productiehuizen zou een besparing 
van 9,3 miljoen euro opleveren. Bovendien zouden afspraken met de vakverenigingen over 
een vermindering van de externe kosten (bv. programmaperso neel op factuur of inzet van 
externe monteurs en uitzendkrachten) een bijkomende besparing opleveren van 1,8 mil -
joen euro.
•	De VRT zou ook de exploitatiekostenmaatregelen uit het meerjarenplan 2009-2011 voort -
zetten, onder meer de algemene besparing op de samendrukbare werkings kosten246, de 
optimalisatie van contracten247, de optimale aanwending van interne capaciteit248, de be -
perking van het btw-budget249 en de beperking van de reserves van de gedelegeerd be -
stuurder en de innovatieve reserves. De besparing op externe werkingsmiddelen zou in 
totaal 14,3 miljoen euro bedragen.
•	Rechtstreekse besparingen in de programmaschema’s zouden voor 17,8 miljoen euro be -
sparingen zorgen: de vermindering van de aanbodkosten (programma’s efficiënter ma -
ken), de spreiding van de kosten in de tijd (programma’s uitstellen) en aanbod schrappen.
10.4.3	Resultaten
De VRT realiseerde in 2010 en 2011 een besparing van respectievelijk 52,8 miljoen euro en 102,2 
miljoen euro in plaats van de 47,5250 miljoen euro en 100,6 miljoen euro waarin het meerja -
renplan 2010-2012 voorzag (zie de onderstaande tabel). Dankzij de besparingen kon de VRT 
de performantiemaatstaven uit de beheersovereenkomst 2007-2011 ruimschoots behalen. Zo 
moest de omroep eind 2011 maar voor 19,1 miljoen euro uit het reservefonds publieke opdracht 
aanwenden, terwijl de beheersovereenkomst in 55 miljoen euro voorzag. Het eigen vermogen 
van de VRT bedroeg eind 2011 177,8 miljoen euro in plaats van het minimum van 109 miljoen 
euro dat de beheersovereenkomst oplegde.
245 De stabiliteit van de productieomgeving garanderen, de geleidelijke vernieuwing van de workcenters  voortzetten, 
het internetplatform uitbouwen en diverse efficiëntie trajecten maximaal ondersteunen.
246 De exploitatiebudgetten werden teruggeschroefd voor alle werkingskosten behalve de wettelijke, contractuele en 
sociale verplichtingen.
247 Door de centralisatie van de aankoopprocedures en door raamcontracten.
248 Het budget voor uitzendkrachten zou met 20% verminderen voor de niet schemagebonden prestaties en met 10% 
voor producties. Het budget voor dienstverlening zou met 5% verminderen in 2010 en 5% in 2011. De strategische 
consultancy zou met 50% dalen. De gedaalde werkingskosten zouden de hogere personeelskosten compenseren.
249  De VRT verwachtte minder niet-recupereerbare btw te betalen na de inperking van de (externe) kosten.
250  Bij de berekening van de efficiëntie werd geen rekening gehouden met de gebudgetteerde herstructurering van 
15,0 miljoen euro. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   201
MJPUitvoering MJPUitvoering MJP Uitvoering
Exploitatie publieke opdracht (excl. Ruil, 
voorraadwijziging eigen producties en 
Line Extensions)204,7 199,2212,7**185,7182,1 182,9
Personeel publieke opdracht (excl. 
Vlaams Orkest & Koor en Line Extensions)176,8 172,5178,2 180,2171,4 168,8
Herstructurering publieke opdracht 0,1 3,8*17,70,0 2,2
Afschrijvingen publieke opdracht 22,6 20,820,4***22,3 22,0 20,3
Totale kosten publieke opdracht 404,1 396,3 411,3 406,0 375,5 374,1
Totale kosten publieke opdracht volgens 
beheersovereenkomst voor efficiëntie436,1 436,1458,8 458,8476,3 476,3
Efficiëntie 32,0 39,8 47,5 52,8 100,6 102,2
* De VRT houdt bij de berekening van de efficiëntie geen rekening met de geplande herstructureringskosten 
van 15 miljoen euro.
** Inclusief het eenmalige effect van de terugname van de provisie onroerende  voorheffing van 20,7 miljoen 
euro.
*** Inclusief het eenmalige effect van de geboekte waardevermindering  voor het Amerikaans  Theater van 2,4 
miljoen euro.
Person eels- en herstructureringskosten
•	Het personeelsbestand daalde van 2.557 FTE begin 2010251 tot 2.439 FTE eind 2010 en 2.316 
FTE eind 2011. Het meerjarenplan 2010-2012 stelde 2.338 FTE voorop. De inkrimping van 
het personeelsbestand had een impact op de personeelskosten in 2010 en 2011 van respec -
tievelijk 6,0 en 12,6 miljoen euro ten opzichte van 2009.
•	140 personen stroomden uit op basis van de tijdelijke maatregelen, wat een besparing van 
34 FTE meebracht (30 FTE geraamd). Zij keren ten laatste op 30 juni 2013 weer in hun 
oorspronkelijk stelsel. Op de vertrekpremie tekenden 24 werknemers in (een besparing 
van 10 FTE tegenover een geraamde besparing van 14 FTE). Zij verlieten tegen 30 juni 2011 
de VRT. De maatregelen voorafgaand aan het pensioen leidden tot een besparing van 106 
FTE (90 FTE geraamd). De 125 betrokken werknemers verlaten de omroep tegen 30 juni 
2015. De andere uitstroom bestaat uit pensioneringen (21 FTE), de maatregel 60+252 (86 
FTE), contractopzeggingen (17 FTE) en vrijwillige vertrekken (27 FTE). De uitstroom ver -
liep echter niet op de gedifferentieerde wijze waarin het meerjarenplan voorzag. Tegenover 
de gewenste uitstroom in de algemene diensten, het beleid, de media en de productie van 
respectievelijk 20%, 15%, 12% en 8%, staat een gerealiseerde uitstroom van respectievelijk 
15%, 13,8%, 14,4% en 10,5%. De uitstroom was dus te groot bij productie en media en te laag 
bij beleid en algemene diensten. 
•	De VRT schatte de kost voor deze herstructurering op 15 miljoen euro. Dat volstond niet. 
De kost voor de omroep bedroeg uiteindelijk 17,7 miljoen euro in 2010 en 2,2 miljoen euro 
bijkomend in 2011253. Ook voor de volgende jaren blijft een budget nodig voor de verdiscon -
tering van de aangelegde provisie. 
•	In 2010 werden, net als in 2009, geen variabele vergoedingen uitbetaald. In 2011 voorzag de 
VRT wel weer in 1,7 miljoen euro variabele vergoedingen254. De besparingen op overuren en 
251 Exclusief orkest en koor.
252 Maatregel uit 2009 om de personeelsuitstroom te stimuleren voor statutaire en contractuele medewerkers die 
pensioengerechtigd waren, waarbij een dienstvrijstelling van zes maand werd toegekend bij voltijdse tewerkstel -
ling voorafgaand het pensioen.
253 Voor de verdiscontering en voor een aantal werknemers waarvan de kosten nog niet werden opgenomen in de 
provisie 2010.
254  De raad van bestuur keurde de algemene uitgangspunten en principes van de variabele verloning 2011 op 12 maart 
2012 goed.  202
zondagswerk hadden in 2011 een impact van 0,4 miljoen euro. Er werden ook maatregelen 
getroffen om de bedrijfswagenkosten te doen dalen255.
•	De personeelskosten in het kader van de publieke opdracht bedroegen in 2009 172,5 mil -
joen euro . In 2010 stegen ze tot 175,9256 miljoen euro (terwijl 178,2 miljoen euro was ge -
raamd in het meerjarenplan 2010-2012) en in 2011 daalden ze weer tot 173,0257 miljoen euro 
(terwijl het meerjarenplan 2010-2012 171,4 miljoen euro raamde258).
Het Rekenhof wijst er op dat de maatregelen voorafgaand aan het pensioen de VRT gemiddeld 
149 duizend euro per FTE259 kosten. Die kosten kunnen nog oplopen als de federale regering260 
niet ingaat op de vraag van de VRT om alle maatregelen van vóór 28 november 2011 inte -
graal en ongewijzigd toe te staan. Deze maatregelen staan in contrast met inspanningen om 
werknemers langer aan het werk te houden en de pensioenlasten betaalbaar te houden. De 
VRT-aanmoediging tot versneld op pensioen gaan (tussen 60 en 63 jaar) brengt extrakosten 
mee voor het pensioenfonds voor de statutairen, dat de Vlaamse overheid zal overnemen. De 
federale overheid zal de extrakosten van de pensioenen van de contractuelen moeten dragen. 
Deze meerkosten kunnen moeilijk worden ingeschat, aangezien de VRT niet weet wanneer de 
betrokkenen zonder deze maatregelen op pensioen zouden zijn gegaan. 
Een andere maatregel moedigde loopbaanonderbreking aan. In sommige gevallen kan de 
werknemer daarvoor een premie van de RVA of de Vlaamse overheid bekomen. Ook deze 
maatregel veroorzaakt extrakosten, die niet ten laste van de VRT vallen. Een deel van de maat -
regelen heeft maar een tijdelijk effect (twee jaar), maar kost de VRT 1,5 miljoen euro of gemid -
deld 44 duizend euro per FTE261. De werknemers die een beroep doen op de vertrekpremie 
kunnen terugkeren in dienst. De contracten bevatten geen bepalingen omtrent de terugstor -
ting van de premie bij wederindiensttreding. Bij hun terugkeer betekenen de premies niet 
recupereerbare kosten. Bij de vertrekkers waren er overigens tien personen die een tewerkstel -
lingspercentage van 0% hadden toen ze op de maatregel inschreven (door loopbaanonder -
breking of contractschorsing). Voor deze personen kon de VRT dus geen besparing in FTE’s 
realiseren, terwijl zij 0,3 miljoen euro kosten moest dragen. De totale kosten voor de vertrek -
premie bedroegen 62 duizend euro per FTE.
De VRT budgetteerde de afschrijvingslasten publieke opdracht in het meerjarenplan 2010-
2012 voor 2010 op 20,4 miljoen euro. Ondanks de beperking van de investeringen stegen de af -
schrijvingslasten echter tot 22,3 miljoen euro door de aangelegde waardevermindering van 2,4 
miljoen euro voor het Amerikaans Theater, dat de VRT medio 2012 zou verlaten. De geplande 
afschrijvingslasten in het kader van de publiek opdracht bedroegen in 2011 22,0 miljoen euro. 
Daarvan realiseerde de omroep uiteindelijk 20,3 miljoen euro.
In 2009 gaf de VRT 199,2 miljoen euro uit voor exploitatiekosten in het kader van de publie -
ke opdracht. Het meerjarenplan 2010-2012 voorzag voor 2010 in 212,7 miljoen euro uitgaven, 
maar uiteindelijk werd dat 185,7 miljoen euro. Zo was de uitspraak op 24 maart 2010 van het 
Hof van Beroep dat de RTBF diende te worden ontheven van aanslagen van onroerende voor -
255 Deze maatregelen betreffen de verlenging van de leasingtermijn (5% besparing), de verlaging van de budgetten 
per functieklasse voor nieuwe contracten (10% besparing) en de wijziging van de eigen aansprakelijkheid bij scha -
degevallen inclusief de niet aangegeven schadegevallen.
256  Er wordt in dit cijfer geen rekening gehouden met de aanleg van de provisie voor niet opgenomen vakantiedagen 
van 4,2 miljoen euro (175,9 miljoen euro + 4,2 miljoen euro = 180,1 miljoen euro).
257 Er wordt in dit cijfer geen rekening gehouden met de terugname van de provisie voor niet opgenomen vakantieda -
gen van 4,2 miljoen euro (173,0 miljoen euro – 4,2 miljoen euro = 168,8 miljoen euro).
258 Oorzaak zijn onder andere de niet voorziene kosten voor de provisie variabele vergoeding.
259 De maatregel 60+ uit 2009 heeft een gemiddelde kostprijs van 44 duizend euro per FTE.
260 De leeftijd voor vervroegd pensioen werd opgetrokken van 60 naar 62 jaar. 
261  Alleen rekening houdend met de personen waarvoor de provisie in 2010 werd aangelegd. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   203
heffing van de gemeente, provincie en agglomeratie een meevaller. Een mutatis mutandis 
toepassing op de VRT laat de omroep toe 20,7 miljoen euro op de voorziening daarvoor terug 
te nemen en geen nieuwe voorzieningen meer aan te leggen. Het meerjarenplan 2010-2012 
voorzag voor 2011 in 182,1 miljoen euro exploitatiekosten publieke omroep. In werkelijkheid 
gaf de VRT 182,9 miljoen euro uit.
Overhead
De kosten van de ondersteunende diensten daalden in absolute cijfers van 53,9 miljoen euro 
in 2009 naar 51,0 miljoen euro in 2010 en 50,6 miljoen euro in 2011. In percentage van de totale 
kosten betekent dat eerst dalingen tot 12,2% in 2009 en 11,6% in 2010 en daarna een stijging 
tot 12,3% in 2011. De doelstelling uit het meerjarenplan 2010-2012 voor 2011 de totale kosten 
van de ondersteunende diensten terug te brengen tot 48,8 miljoen euro of 11,9% van de totale 
kosten, is dus niet gehaald. De VRT verklaarde in haar jaarverslag dat de stijging van het rela -
tieve aandeel deels werd veroorzaakt door het feit dat de uitstroommaatregelen nog niet ten 
volle resultaten opleverden in 2011. Pas in 2012, en vooral in 2013 zou het effect ervan voelbaar 
zijn. Ook werd volgens de VRT bespaard op het aanbod en vonden in oneven jaren geen grote 
sportevenementen plaats, zoals een WK of EK voetbal, of Olympische Spelen. Daardoor is het 
relatieve aandeel van de ondersteunende diensten in oneven jaren groter dan in even jaren.
10.4.4	Conclusie
De VRT heeft de diverse maatregelen uit het besparings- en herstructureringsplan 2010-2012 
succesvol uitgevoerd. Dankzij de besparingen kon de omroep de performantiemaatstaven uit 
de beheersovereenkomst 2007-2011 ruimschoots behalen. Zij kan dan ook de beheersover -
eenkomst 2012-2016 financieel gezond aanvatten. Het Rekenhof heeft wel bedenkingen bij 
enkele van de personeelsmaatregelen, die mogelijks andere overheidsgeledingen extra zullen 
belasten. De kosten van de ondersteunende diensten ten opzichte van de totale kosten zijn 
overigens nog niet teruggedrongen.  204
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   205
HoofdstukWerk en Sociale Economie
11 206
11.1	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	het	ministerie
11.1.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begroting	2011
De onderstaande tabel vat de uitvoering van de middelenbegroting door het ministerie WSE 
cijfermatig samen. Het ministerie boekte in 2011 1% meer ontvangsten dan geraamd.
Geraamd Ontvangsten %Openstaand
JB0 DEPARTEMENT WSE 633 745 118% 6
JA Apparaatkredieten 334 522 156% 0
JC Algemeen 220 209 95% 1
JD Werk 16 14 89% 5
JE Sociale Economie 63 0 0% 0
JC0 VLAAMS SUBSIDIEAGENSCHAP 
VOOR WERK EN SOCIALE ECONOMIE19.549 19.651 101% 1.729
JA Apparaatkredieten 0 0 0
JC Algemeen 0 6 0
JD Werk 7.650 7.175 94% 424
JE Sociale Economie 11.899 12.471 105% 1.305
Totaal ministerie 20.182 20.396 101% 1.734
terie WSE cijfermatig samen.
VK Verbinte -
nissen% OK Ordonnan -
ceringen%
JB0 DEPARTEMENT WSE 670.531 646.355 96,4% 655.943 607.105 92,6%
JA Apparaatkredieten 11.024 10.48695,1% 10.216 9.43592,4%
JB Provisies 21.448 00,0% 21.448 00,0%
JD Werk 633.902 631.78399,7% 620.122 597.441 96,3%
JE Sociale Economie 4.158 4.08698,3% 4.158 2305,5%
JC0 VLAAMS SUBSIDIEA -
GENSCHAP VOOR WERK EN 
SOCIALE ECONOMIE 815.779 799.350 98,0% 812.745 756.384 93,1%
JA Apparaatkredieten 10.602 10.19796,2% 9.093 8.44492,9%
JD Werk 439.378 426.41697,0% 439.378 406.315 92,5%
JE Sociale Economie 365.800 362.73899,2% 364.275 341.626 93,8%
Totaal ministerie 1.486.310 1.445.706 97,3% 1.468.689 1.363.489 92,8%
Het ministerie overschreed voor geen enkele basisallocatie de vastleggingskredieten262 of de 
bintenissen (inkooporders) en de ordonnanties (vereffeningen) respectievelijk 2,7% en 7,2% 
Het departement heeft zijn provisies niet aangewend doordat het Vlaams Werkgelegenheids- 
en Investeringsplan (WIP) pas in 2012 op kruissnelheid kwam. De provisie is overgedragen 
naar 2012. Het WIP had volgens het werkgelegenheidsplan nochtans al in 2011 op kruissnel -
heid moeten komen. Het departement WSE volgt het WIP op, maar de uitvoering ervan is 
een zaak van de VDAB, het VSAWSE, Syntra, het ESF-agentschap en de VESOC–partners. Het 
departement WSE coördineert, maar heeft geen regie-instrumenten.
262  De weergegeven vastleggingskredieten bevatten behalve de voor 2011 begrote kredieten in het Orafinrapport ook 
134.435 duizend euro openstaande verbintenissen van voorgaande jaren. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   207
Het VSAWSE betaalde minder aanmoedigingspremies op programma JD – Werk doordat het 
in 2010 minder dossiers behandelde wegens een ICT-omschakeling en de inhaalmogelijkhe -
den in 2011 overschatte. Bovendien betaalde het agentschap 1,3 miljoen euro ten onrechte uit. 
Volgens de administratie fluctueren de tewerkstellingsprogrammauitgaven ten slotte jaarlijks 
naargelang het aantal tewerkgestelde voltijds equivalente eenheden en hun effectieve presta -
ties.
11.1.2		Controlebevindingen
Het Rekenhof heeft 57 transacties uit 2011 met bijhorende verbintenissen gericht geselecteerd 
en gecontroleerd, voor een totaalbedrag van 4.366,8 duizend euro (0,3%263).
Het stelde vast dat het departement een dienstenopdracht voor een onderzoek naar de behoef -
te aan financiële ondersteuning vanwege de sociale-economieorganisaties (57.535,50 euro) zo 
strak timede, dat het slechts twee offertes op de dertien aangeschreven kandidaten ontving 
en dat het de opdracht kon gunnen na onderhandelingen met de voorkeurskandidaat264. Bo-
vendien heeft het departement de mogelijke belangenvermenging en afhankelijkheid van de 
kandidaat-opdrachtnemer niet voldoende onderzocht265. Dergelijke tekortkoming kan wijzen 
op een structureel probleem binnen het departement. 
Het Rekenhof ging ook na hoe het ministerie omging met de aanbevelingen uit zijn controle -
verslag over 2010266. Het stelde vast dat de belangrijkste tekortkomingen in 2011 opnieuw voor -
kwamen. Zo had het Rekenhof aanbevolen de aangroei van financiële reserves bij de Erkende 
Regionale Samenwerkingsverbanden (ERSV’s) bewaken. Uit het jaarrapport 2011 van de In -
spectie WSE blijkt echter dat het departement de budgetten 2010 handhaafde op het niveau 
2009. De Inspectie WSE pleitte voor duidelijke afspraken met de ERSV’s over fondsenvorming 
en geldbeleggingen, terwijl het ministerie eerst een duidelijker zicht op de financiële reserves 
van de ERSV’s wil krijgen en daarna de eerstelijnsfinanciering wil herbekijken en doelgerich -
ter enten op de vooropgestelde resultaatsverbintenissen. 
11.1.3		Conclusie 	
De financiële uitvoering van de begroting sloot voor het ministerie van Werk en Sociale Eco -
nomie nauw aan bij de vooropgestelde ramingen en kredieten. Bij de controle van een beperk -
te selectie van transacties heeft het Rekenhof weinig tekortkomingen vastgesteld, behalve dat 
het departement bij de gunning van studieopdrachten niet de mogelijke belangenvermenging 
van de kandidaat-opdrachtnemers analyseert, die de onafhankelijkheid van de studie kan hy -
pothekeren. Het ministerie heeft de aanbevelingen van het Rekenhof over het voorgaande jaar 
nog niet volledig toegepast.  
11.1.4		Aanbevelingen
•	Het departement dient kandidaat-opdrachtnemers voor studieopdrachten in het bestek te 
verplichten mogelijke belangen te declareren. Het moet bij de evaluatie van potentiële be -
langenconflicten niet alleen letten op eventuele financiële belangen, maar op het volledige 
professionele profiel van het bedrijf of de onderzoekers. Gelet op de nauwe verwevenheid 
in de sociale-economiesector tussen overheid en begunstigden en tussen begunstigden 
onderling, kan de overheid het beste een netwerkanalyse opmaken.
263  De personeelsuitgaven en dotaties aan rechtspersonen ten laste van de algemene uitgavenbegroting zijn afzon -
derlijk gecontroleerd.
264  De andere offerte zag de timing immers ook als problematisch.
265  Er was een mogelijke vermenging van onderzoeksonderwerp en onderzoeker doordat de opdrachtnemer gefinan -
cierd werd door (en een gemeenschappelijke bestuurder had met) een solidaire financier, die er baat bij kon hebben 
dat de opdrachtnemer de overheid zou aanbevelen de solidaire financiers gratis of goedkoop kapitaal te verstrek -
ken of werkingssubsidies toe te kennen.
266 Controleverslag van 12 juli 2011, kenmerk N 9-3.663.246 B1. 208
•	Het departement moet de indienings- en uitvoeringstermijnen voor offertes ruim genoeg 
maken opdat mededinging mogelijk is.
11.2	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	Vlaamse 	rechtspersonen
11.2.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begrotingen 	2011
Vlaams Agentschap voor Ondernemersvorming - 
Syntra Vlaanderen - EVA publontvangsten 64.508 64.229
dotatie 63.544 63.548
andere 964 681
uitgaven 64.508 64.229
saldo jaar 0 0
saldo vorige jaren 3.082
overdracht   3.082
Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Be -
roepsopleiding (VDAB) - EVA publontvangsten 597.149 596.336
dotatie 485.496 481.858
andere 111.653 114.478
uitgaven 590.417 582.838
saldo jaar 6.732 13.498
saldo vorige jaren 134.975
overdracht  148.473
11.2.2	 Controlebevindingen
Op de afsluitingsdatum van dit rekeningenboek had het Rekenhof zijn controle op de reke -
ningen 2011 van het ESF-Agentschap267, Syntra Vlaanderen en de VDAB nog niet beëindigd.
Sinds zijn vorige rekeningenboek heeft het wel zijn controles op de rekeningen 2010 van het 
ESF-Agentschap en de VDAB beëindigd. Bij het ESF-Agentschap onderzocht het de registratie 
van rechten en verplichtingen buiten balans (zie 11.3).
11.3		 Boekhoudregistratie 	bij	het	ESF-Agentschap
11.3.1	 Registraties 	buiten	de	balans
Het ESF-Agentschap registreert rechten en verplichtingen in belangrijke mate buiten de ba -
lans. De jaarrekening vermeldt in haar bijlage 1 een totaal van 455 miljoen euro rechten en 517 
miljoen euro verplichtingen die niet zijn opgenomen in de balans. De rechten die het agent -
schap buiten de balans registreert, betreffen de middelen waarin de Europese Commissie voor 
een periode van zeven jaar voorziet, evenals de Vlaamse cofinancieringsmiddelen die jaarlijks 
bij ministerieel besluit worden toegekend, gecorrigeerd met de gecertificeerde betaalaan -
vragen die het agentschap indient bij de Europese Commissie. De verplichtingen betreffen 
enerzijds de middelen die het agentschap nog kan toewijzen aan projecten en anderzijds de 
betalingen die het nog moet doen in het kader van goedgekeurde projecten. 
267 Het ESF-Agentschap is niet in de bovenstaande tabel opgenomen aangezien het als extern verzelfstandigd agent -
schap van privaat recht geen begroting of uitvoeringsrekening moet opmaken. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   209
11.3.2	 Nauwkeurigheid	 van	de	registraties
Het agentschap houdt de diverse rekeningen buiten balans echter niet altijd accuraat bij. 
Daardoor geven ze een vertekend beeld van de realiteit. Zo rapporteerde het agentschap nog 
45 miljoen euro rechten voor de programmaperiode 2000-2006. Ongeveer 25 miljoen daar -
van heeft betrekking op de diverse zwaartepunten van het EPD3, het Equal-programma en 
het EPD2 van de vorige programmaperiode. Dat bedrag stemt niet overeen met de som van 
negen miljoen euro die het agentschap in september 2010 declareerde in zijn laatste gecer -
tificeerde betaalaanvragen aan de Europese Commissie. De rekening rapporteerde dus nog 
altijd een aanzienlijk bedrag onderbenutte rechten uit de vorige programmaperiode die het 
agentschap na de indiening van de laatste betaalaanvraag niet meer kan claimen, maar die het 
niettemin pas afboekt als het een beschikking van de Europese Commissie ter afsluiting van 
de programma periode ontvangt. In tussentijd is het recht buiten balans in belangrijke mate 
overschat. Het Rekenhof acht het dan ook aangewezen deze rechten af te boeken op grond 
van de betaalaanvraag die het agentschap bij de Commissie indiende. 
Ook de geboekte verplichtingen vertonen tekortkomingen. De jaarrekening rapporteerde 
dat het agentschap voor de vorige programmaperiode 77.125.037 euro meer heeft toegewezen 
dan de Europese Commissie beschikbaar heeft gesteld. Bovendien heeft het agentschap on -
deraanwendingen bij afgelopen projecten niet altijd geannuleerd. Daardoor bleven de toege -
kende middelen onterecht openstaan als te betalen. Het Rekenhof heeft er ook al meermaals 
op gewezen dat het agentschap contracten in de nieuwe programmaperiode vaak laattijdig 
opstelde en boekte. 
11.3.3	 Balans 	en	resultatenrekening	
Niet alleen is de staat van de niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen onvol -
doende accuraat, het agentschap registreert ook sommige transacties buiten de balans die het 
beter in de balans zou boeken. Zo registreert het de Vlaamse cofinanciering bij de onderteke -
ning van het ministerieel besluit tot toekenning ervan buiten de balans en boekt het ze pas in 
de balans op het moment dat de effectieve betaling plaatsvindt. Ook de gecertificeerde betaal -
aanvragen die het bij de Commissie indient, registreert het agentschap eerst buiten de balans. 
Een dergelijke betaalaanvraag is echter een formeel verantwoordingsstuk dat een recht tot 
invordering doet ontstaan. Het moet bijgevolg ook zo tot uiting komen in de boekhouding. 
Dat is momenteel niet het geval. Zo claimde het agentschap in zijn laatste betaalaanvraag in 
het kader van het EPD3 voor de programmaperiode 2000-2006 nog 11 miljoen euro, terwijl de 
jaarrekening voor de projecten uit het voormalige EPD3 maar een vordering van 8,6 miljoen 
euro aangaf. Het ESF-Agentschap neemt evenmin de tussentijdse- of eindafrekeningen die 
het van promotoren ontvangt, in de boekhouding op. Ook daarvoor vindt de boekhoudkun -
dige registratie pas plaats bij de effectieve betaling.
11.3.4	 ESR-rapportering
De gebreken die de huidige boekingswijze vertoont, staan niet toe de bedrijfseconomische 
rekening te koppelen aan een ESR-rapportering. Voordat het ESF-Agentschap kan worden op -
genomen in de consolidatie van de Vlaamse Gemeenschap, dient het zijn huidige boekings -
methode aan te passen. 210
Hoofdstuk11.3.5	 Conclusie
Doordat het ESF-Agentschap de verrichtingen die het buiten de balans registreert, niet ac -
curaat genoeg opvolgt, geven de rechten en plichten buiten balans een vertekend beeld van 
de realiteit. Bovendien zou het agentschap sommige van deze transacties in de balans moeten 
boeken. Het ESF-Agentschap hanteert een zeer specifieke boekingsmethode die niet toelaat 
de bedrijfseconomische rekening om te zetten naar een ESR-rapportering.. Zolang het zijn 
huidige boekingsmethode niet aanpast, kan het niet worden opgenomen in de consolidatie 
van de Vlaamse Gemeenschap.
11.3.6	 Aanbevelingen
•	Het ESF-Agentschap moet de registraties buiten de balans nauwkeuriger opvolgen en niet 
benutte rechten of vervallen verplichtingen tijdig afboeken of annuleren.
•	Het ESF-Agentschap moet de verrichtingen in de balans en resultatenrekening registreren 
op transactiebasis en niet op kasbasis.
•	Het ESF-Agentschap moet een ESR rapportering opstellen.
11.3.7	 Antwoord	 van	de	minister
Op 6 september 2012 heeft de minister van Financiën correctieboekingen en een aangepaste 
werkwijze aangekondigd. Over de laattijdige ondertekening en boeking van contracten stelde 
hij dat het ESF-Agentschap zal aandringen op een tijdige terugzending van de contracten door 
de promotoren. De minister ging niet in op de opmaak van een ESR-begroting, die momenteel 
nog ontbreekt. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   211
HoofdstukLandbouw en Visserij
12 212
12.1	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	het	ministerie
12.1.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begroting	2011
De onderstaande tabel vat de uitvoering van de middelenbegroting door het ministerie LV 
cijfermatig samen. Het ministerie boekte in 2011 50% meer ontvangsten dan geraamd.
Entiteit-Programma Geraamd Ontvangen %Openstaand
KB0 DEPARTEMENT LV 1.089 1.648 151% 168
KA Apparaatkredieten 130 142 109% 0
KD Landbouw -, Visserij- en Plattelandsbeleid 959 1.506 157% 168
KC0 AGENTSCHAP VOOR LANDBOUW EN 
VISSERIJ 250 411 164% 0
KA Apparaatkredieten 0 0 0
KE Uitvoering Landbouw- en Plattelandsbeleid 250 411 164% 0
KD0 INSTITUUT VOOR LANDBOUW EN 
VISSERIJONDERZOEK 79 63 80% 0
KF Landbouw- en Visserijonderzoek 79 63 80% 0
Totaal ministerie 1.418 2.122 150% 168
terie LV cijfermatig samen.
ningen%
KB0 DEPARTEMENT LV 65.748 60.233 91,6% 59.849 47.812 79,9%
KA Apparaatkredieten 23.039 22.18596,3%21.514 20.50295,3%
KD Landbouw-, Visserij- en Platte -
landsbeleid 42.709 38.04889,1%38.335 27.31171,2%
KC0 AGENTSCHAP VOOR LAND -
BOUW EN VISSERIJ 103.011 99.873 97,0% 96.858 93.368 96,4%
KA Apparaatkredieten 18.940 18.54697,9%18.940 18.16795,9%
KE Uitvoering Landbouw- en Plat -
telandsbeleid 84.071 81.32796,7%77.917 75.20096,5%
KD0 INSTITUUT VOOR LAND -
BOUW EN VISSERIJONDERZOEK 17.954 17.766 99,0% 17.954 17.716 98,7%
KF Landbouw- en Visserijonderzoek 17.954 17.76699,0%17.954 17.71698,7%
Totaal ministerie 186.714 177.872 95,3% 174.661 158.896 91,0%
Het ministerie overschreed voor geen enkele basisallocatie de vastleggingskredieten268 of de 
bintenissen (inkooporders) en de ordonnanties (vereffeningen) respectievelijk 4,7% en 9% 
De onderbenutting van de ordonnanceringskredieten van programma KD Landbouw en Vis -
serijbeleid is enerzijds te wijten aan een aantal variabele kredieten voor vorming en onderzoek 
in de landbouw269, waarbij de overgedragen kredieten op basis van vroegere ontvangsten nog 
niet werden gebruikt. Anderzijds resulteerden specifieke wijzigingen in het dagelijks beleid in 
een ander uitgavenpatroon voor niet duurzame goederen en diensten. Ook in de vorige jaren 
268 De weergegeven vastleggingskredieten bevatten behalve de voor 2011 begrote kredieten in het Orafinrapport ook 
de openstaande verbintenissen van voorgaande jaren ten bedrage van 28.226 duizend euro.
269 Basisallocaties  1KD000, 1KD001 en 1KD020. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   213
was er voor die uitgaven een lagere kredietaanwending, die al aanleiding gaf tot stelselmatige 
kredietverlagingen.
12.1.2		Controlebevindingen
Het Rekenhof heeft 122 transacties uit 2011 met bijhorende verbintenissen gericht geselecteerd 
en gecontroleerd, voor een totaalbedrag van 10.846,3 duizend euro (6,7%): 509,1 duizend euro 
ontvangsten en 10.337,2 duizend euro uitgaven. In 24 van de gecontroleerde dossiers (19,7%) 
heeft het onduidelijkheden of fouten vastgesteld. In de helft van de dossiers kon de admini -
stratie zorgen voor een verklaring of aanvulling.
Het Rekenhof vond één fout wat de aanrekening in het boekhoudsysteem Orafin2010 betreft: 
in één dossier liep de uitvoering van het contract al voordat de controleur van de vastleggingen 
de verbintenis had geviseerd. De inboeking van invorderingen in Orafin verliep overigens niet 
altijd transparant.
In 13 gevallen heeft de administratie essentiële wettelijke bepalingen of belangrijke principes 
niet volledig toegepast. De belangrijkste tekortkomingen betroffen onder meer de verwaarlo -
zing van de mededingingverplichting en onvolkomenheden in de subsidie besluiten en in de 
verantwoordingen van saldobetalingen. 
Voor de overheidsopdrachten leverde het ministerie niet altijd het bewijs dat het de concur -
rentie raadpleegde of week het soms zonder motivering af van het principe van de mededin -
ging. 
Wat de subsidiëring betreft deed het Rekenhof onder meer de volgende vaststellingen: de 
administratie werkte geen uniforme regeling uit voor de voorschottenbepaling bij de jaar -
lijkse werkingssubsidies aan vzw’s; in een aantal subsidiedossiers stelde het ministerie zich 
soepel op tegenover de verantwoordingsplicht, ook al eisten de ministeriële besluiten uitdruk -
kelijk volledige afrekeningstukken bij de saldobetalingen; ondanks een merkbare verbetering 
in de afstemming van de verantwoordingsmodaliteiten op de aard van de subsidie, vroegen 
een tweetal besluiten voor werkingssubsidies uit 2011 geen jaarbalans of resultatenrekening; 
en een reserveaanleg op een jaarlijkse werkingssubsidie liep buitensporig op (tot 75% van de 
subsidie).
Het Rekenhof heeft ten slotte elf onvolkomenheden vastgesteld ten aanzien van het opzet 
en de naleving van interne procedures of de uitbouw van de organisatiebeheersing. Het be -
trof onder meer een onvoldoende toetsing door de administratie van de reserveaanleg bij 
werkingssubsidies en de ontoereikende interne maatregelen tegen dubbele betalingen en fi -
nancieringsoverlapping. Zo bevatten de beoordelingsverslagen bij de afrekeningen geen ver -
klaringen die dergelijke disfuncties uitsluiten. In een dossier van een facultatieve subsidie 
beloofde de administratie voortaan een geen-dubbelgebruikverklaring te zullen opnemen in 
werkings- en projectsubsidies die elkaar in de tijd overlappen. Een aantal subsidiedossiers 
toonden weinig sporen van interne controle, ook al liet de kwaliteit van de verantwoordingen 
vaak te wensen over. 
uit zijn controleverslagen over 2010270. Het stelde vast dat alleen het departement een aantal 
initiatieven nam voor de optimalisering van de interne controle en de correcte opmaak van 
onkostenstaten bij buitenlandse dienstreizen. Het ging ook akkoord met een groot aantal van 
de aanbevelingen voor zorgboerderijen en demonstratieprojecten en toonde zich bereid zijn 
270 Controleverslag van 5 juli 2011, kenmerk N 9-3.659.616, en verslag zorgboerderijen en demonstratieprojecten van 
23 augustus 2011,kenmerk N 09-3610.719. 214
behandeling van deze dossiers te optimaliseren. Enkele aanbevelingen werden al in de prak -
tijk gebracht voor dossiers uit 2011. 
12.1.3	 Conclusie 	
De financiële uitvoering van de begroting sloot voor het ministerie van Landbouw en Vis -
serij nauw aan bij de vooropgestelde ramingen en kredieten. Bij de controle van een beperkte 
selectie van transacties heeft het Rekenhof vooral tekortkomingen vastgesteld inzake de me -
dedingingsverplichting, de toekenning van subsidievoorschotten, de subsidieverantwoording 
en reservevorming. De interne controle van het ministerie is op die punten voor verbetering 
vatbaar. Het departement heeft in 2011 al enkele van de vroegere aanbevelingen van het Re -
kenhof in de praktijk gebracht.
12.1.4	 Aanbevelingen
•	Het ILVO moet meer aandacht schenken aan de mededingingsverplichting.
•	De boekhoudkundige weergave in Orafin van gespecialiseerde landbouwgeldstromen 
moet voldoende transparant zijn.
•	Het departement en het Agentschap voor Landbouw en Visserij moeten de subsidiebe -
sluiten passender opmaken en meer aandacht hebben voor een correcte en uitgebreide 
verantwoording van saldobetalingen. 
•	Het ministerie moet de reserveaanleg en de voorschotbepaling bij werkingssubsidies rege -
len en controlemechanismen inbouwen om dubbele betalingen en financieringsoverlap -
ping te vermijden. 
12.2	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	Vlaamse 	rechtspersonen
12.2.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begrotingen 	2011
Financieringsinstrument Vlaamse 
Visserij- en Aquicultuursector 
(FIVA) - VOI Aontvangsten 2.839 2.814
dotatie 2.814 2.814
andere 25 0
uitgaven 3.473 2.304
saldo jaar -634 510
saldo vorige jaren 4.859
overdracht   5.369
Eigen Vermogen van het Instituut 
voor Landbouw- en Visserijonder -
zoek (EV ILVO)ontvangsten 23.209 22.359
dotatie 11.282 10.627
andere 11.927 11.732
uitgaven 23.365 22.440
saldo jaar -156 -81
saldo vorige jaren 11.883
overdracht   11.802 REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   215
Strategische Adviesraad voor Land -
bouw en Visserij (SAR)ontvangsten 286 286
dotatie 286 286
andere 0 0
uitgaven 286 295
saldo jaar 0 -9
saldo vorige jaren 127
overdracht   118
Vlaams Landbouwinvesteringsfonds 
(VLIF) - VOI Aontvangsten 61.059 64.320
dotatie 60.198 60.198
andere 861 4.122
uitgaven 61.059 62.953
saldo jaar 0 1.367
saldo vorige jaren 8.693
overdracht   10.060
12.2.2	Controlebevindingen
De controle van het Rekenhof op de rekeningen 2011 van het FIVA heeft geen aanleiding gege -
ven tot opmerkingen.
Over het VLIF heeft het opgemerkt dat de debiteurenadministratie ook in 2011 hiaten bleef 
vertonen en dat de uitzuivering ervan de nodige prioriteit moet krijgen. Zo kwam een laat -
tijdige creditnota van 772.000 euro betreffende de dotatie 2009 nog niet tot uiting in de open -
staande vorderingen tegenover de Vlaamse overheid. Mede daardoor bleef de reconciliatie 
tussen het bedrijfseconomisch en het budgettair resultaat een onverklaarbaar verschil van 
bijna 2,8 miljoen euro vertonen. Voorts bevatte de officieel overgelegde jaarrekening voor het 
derde jaar op rij geen toelichting bij de uitvoeringsrekening van de begroting.
ningen 2011 van het EV ILVO, de VLAM271 en de SAR LV nog niet beëindigd.
Sinds zijn vorige rekeningenboek heeft het Rekenhof wel zijn controle op de rekeningen 2010 
van het EV-ILVO, de SAR LV en de VLAM beëindigd. Het had daarbij geen opmerkingen. 
271 De VLAM is niet in de bovenstaande tabel opgenomen aangezien de instelling als extern verzelfstandigd agent -
schap van privaat recht geen begroting of uitvoeringsrekening moet opmaken. 216
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   217
HoofdstukLeefmilieu, Natuur en Energie
13 218
13.1	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	het	ministerie
13.1.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begroting	2011
De onderstaande tabel vat de uitvoering van de middelenbegroting door het ministerie LNE 
cijfermatig samen. Het ministerie boekte in 2011 22% minder ontvangsten dan geraamd.
LB0 DEPARTEMENT LNE 186.151 144.438 78% 110
LA Apparaatkredieten 486 62 13% 101
LC Algemeen 185.665 144.376 78% 9
LE Energie 0 0 0
LC0 INSTITUUT VOOR NATUUR- EN 
BOSONDERZOEK 66 24 36% 22
LA Apparaatkredieten 0 0 0
LC Algemeen 0 0 0
LD Natuur, Bos en Groen 66 24 36% 22
LD0 AGENTSCHAP VOOR NATUUR 
EN BOS 4.883 6.290 129% 5.033
LD Natuur, Bos en Groen 4.883 6.290 129% 5.033
LE0 VLAAMS ENERGIEAGENTSCHAP 2.470 1.088 44% 11.500
LE Energie 2.470 1.088 44% 11.500
Totaal ministerie 193.570 151.841 78% 16.664
Programma LC Algemeen  van het departement bevatte 489.000 euro voor conformiteitsat -
testen bij vast opgestelde zendantennes. Deze kredieten steunden op het geschatte aantal 
aanvragen en betalingen. Er werden echter minder aanvragen ingediend dan verwacht. Bo -
vendien konden aanvragers door moeilijkheden bij de start van de website pas vanaf maart 
een aanvraag indienen en ontsloeg nieuwe VLAREM-regelgeving zendantennes die minder 
dan 2% van de tijd uitzenden, van de attestplicht. Op artikel 9LE401 (Energiefonds) van het 
programma LE Energie inde het ministerie in 2011 minder grote boetebedragen doordat de 
aangifteplichtigen beter voldeden aan de energieprestatie- en binnenklimaateisen. De ad -
ministratie werkte trouwens eerst de oudste dossiers met lage boetes af. Ten slotte werd een 
aanzienlijk bedrag gevestigde boetes nog niet in 2011 betaald272.
terie LNE cijfermatig samen.
ningen%
LB0 DEPARTEMENT LNE 705.449 697.409 98,9% 573.150 534.419 93,2%
LA Apparaatkredieten 46.918 45.78997,6%43.93340.642 92,5%
LB Provisies 0 0 1.312 00,0%
LC Algemeen 658.391 651.48099,0%527.766493.777 93,6%
LE Energie 140 140100,0% 140 00,0%
BOSONDERZOEK 15.774 15.367 97,4% 15.596 13.557 86,9%
LA Apparaatkredieten 10.826 10.51497,1%10.82610.242 94,6%
LD Natuur, Bos en Groen 4.948 4.85398,1%4.7703.31569,5%
272  Het Rekenhof heeft over het Energiefonds een systeemgericht onderzoek uitgevoerd, waarover het in punt 13.4 
van dit deel van het rekeningenboek rapporteert. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   219
ningen%
EN BOS 98.532 88.751 90,1% 82.873 52.173 63,0%
LA Apparaatkredieten 42.476 42.31499,6%40.54739.500 97,4%
LD Natuur, Bos en Groen 56.056 46.43882,8%42.32612.673 29,9%
LE0 VLAAMS ENERGIEAGENTSCHAP 107.802 89.047 82,6% 96.265 51.921 53,9%
LA Apparaatkredieten 5.550 5.43397,9%4.7734.22488,5%
LE Energie 102.252 83.61481,8%91.49147.696 52,1%
Totaal ministerie 927.557 890.574 96,0% 767.885 652.069 84,9%
Het ministerie overschreed voor geen enkele basisallocatie de vastleggingskredieten of de or -
donnanceringskredieten 2011. Vóór de overdracht naar het FFEU lag het bedrag van de nieuwe 
verbintenissen (inkooporders) en de ordonnanties (vereffeningen) respectievelijk 4% en 15,1% 
lager dan de vooropgestelde kredieten. De weergegeven vastleggingskredieten bevatten be -
halve de voor 2011 begrote kredieten in het Orafinrapport ook 250.778 duizend euro open -
staande verbintenissen van voorgaande jaren. Het betreft hoofdzakelijk verbintenissen jegens 
de Vlaamse Milieumaatschappij en gemeenten, alsook verbintenissen binnen het bossencom -
pensatiefonds en het energiefonds.
Het programma LB provisies voorzag voor het departement in een buffer om betalingsproble -
men mee op te vangen. Het departement moest deze buffer niet aanwenden. De lage begro -
tingsuitgaven op het programma LD Natuur, Bos en Groen van het agentschap voor Natuur en 
Bos, meer bepaald op het boscompensatiefonds, is onder meer te wijten aan de lage prioriteit 
van natuurprojecten bij de aankoopcomités, de grote doorlooptijd van de dossiergoedkeuring 
en het gebrek aan beschikbare gronden. Ook de basisallocatie voor natuurinrichting kende 
een geringe aanwending, door de terugval van het aantal nieuwe natuurinrichtingsprojecten. 
Ten slotte daalde de aanwending ook doordat steden en gemeenten onvoldoende kwaliteits -
volle dossiers indienden voor investeringssteun bij werkzaamheden in bos- en groendomei -
nen en initiatieven voor een harmonisch park- en groenbeheer. De onderaanwending op het 
programma LE van het Vlaams Energieagentschap bestaat voor de helft uit de Energiefonds -
overdracht. De energiescans van eind 2011 worden pas in 2012 aan de netbeheerder vergoed en 
de premieaanvragen voor dakisolatie van november en december 2011 zijn pas in 2012 vastge -
legd en betaald. De kredietoverdrachten van 2011 en 2012 zijn zo berekend dat het ministerie 
ze grotendeels zal gebruiken in 2012 voor initiatieven inzake nettarieven. Daarom werd in de 
begroting 2012 een begrotingsruiter ingeschreven.
13.1.2	 Controlebevindingen 	
Het Rekenhof heeft gericht 153 transacties uit 2011 met bijhorende verbintenissen geselecteerd 
en gecontroleerd, voor een totaalbedrag van 4.052 duizend (0,5%): 87 duizend euro ontvangsten  
en 3.965 duizend euro uitgaven. In 29 van de gecontroleerde dossiers (19,33%) heeft het on -
duidelijkheden of fouten vastgesteld. 
Van de geselecteerde transacties rekende het ministerie in totaal 35,6 duizend euro verkeerd 
in het boekhoudsyste em Orafin 2010 aan (zeven transacties). De belangrijkste tekortkomin -
gen hadden betrekking op het niet tijdig of correct koppelen van facturen aan verbintenissen, 
wat een doeltreffend kredietbeheer bemoeilijkte. Zo maakte het ministerie wel eens onnodig 
gebruik van de uitzonderingsprocedure vereffenaar-kort (gelijktijdig vastleggen en ordonnan -
ceren) of rekende het nieuwe bestellingen aan op niet geannuleerde restanten van krediet -
vastleggingen uit het verleden. Een technisch probleem en onzorgvuldige crediteurenopvol -
ging brachten mee dat een aantal openstaande creditnota’s van een leverancier niet met de 
facturen werden verrekend. 220
In 22 gevallen (voor in totaal 1.253 duizend  euro) paste de administratie essentiële wettelijke 
bepalingen of belangrijke principes niet volledig toe. De belangrijkste tekortkomingen had -
den betrekking op de gunning en uitvoering van overheidsopdrachten: opdrachtverlenging 
zonder een nieuwe mededinging te organiseren, opdrachttoewijzing op grond van een oude 
offerteaanvraag – soms zelfs van een andere entiteit - of louter op grond van de informatie 
over mogelijke leveranciers die het agentschap voor Facilitair Management bezorgde, onge -
motiveerd gebruik van de onderhandelingsprocedure, betaling van dienstverlening buiten de 
contractuele periode, geen Europese bekendmaking bij dienstenopdrachten met herhalings -
mogelijkheid, het niet organiseren van een openbare openingszitting bij een algemene of -
fertevraag, ten opzichte van het bestek afwijkende essentiële bepalingen in de overeenkomst, 
ontbrekende essentiële bepalingen in de offertevraag, de aanvaarding van een voorbehoud 
tegenover het bestek dat een dienstverlener in zijn offerteformulier opnam, gunningsversla -
gen zonder inhoudelijke beoordeling van de offertes of zonder de keuze van contractant te 
motiveren en het niet sanctioneren van inbreuken tegen borgstellingsbepalingen of het niet 
opleggen van een borgtocht. Ook enkele subsidiedossiers vertoonden tekortkomingen: voor 
de vergoedingen aan elektriciteitsnetbeheerders voor de uitvoering van energiescans ontbra -
ken tot september 2011 subsidiebesluiten. 
Hoewel het Rekenhof geen specifieke tekortkomingen vaststelde in de interne proceduregang 
of de organisatiebeheersing, stelde het vast dat de interne controlemaatregelen de bovenge -
noemde tekortkomingen niet detecteerden. 
uit het controleverslag over 2010273. Het stelde vast dat het ministerie de aangekondigde ini -
tiatieven grotendeels uitvoerde: het bedde zijn regelgevend kader in intranetinstructies en 
bijhorende modellen in en verstrekte diverse opleidingen. Het startte ook het procesmanage -
ment vereffenaar-kort en facturatie op en plant extra interne controles in 2012. De belangrijk -
ste tekortkomingen met betrekking tot de subsidies en de diverse uitgaven langs de procedure 
vereffenaar-kort kwamen in 2011 niet of minder voor.
13.1.3	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	dienst	met	afzonderlijk 	beheer
2010 2011
 Begroting Uitvoering Begroting Uitvoering
MINAFONDS
Ontvangsten 360.106 341.687 421.010 424.961
Dotatie 198.189 191.895 286.200 286.200
Andere 161.917 149.792 134.810 138.761
Uitgaven 360.106 315.949 439.010 427.846
Saldo jaar 025.738 -18.000 -2.885
Saldo vorige jaren 191.357 191.372 217.099 217.110
Overdracht 191.357 217.110 199.099 214.225
De controle van het Rekenhof op de rekening 2011 van het Minafonds gaf aanleiding tot de 
•	Sinds 2008 hanteert de DAB een nieuwe wijze van rekeningaflegging, zonder kwartaal -
staten of een beheersrekening. Het organiek besluit van de DAB is daar echter nog niet 
aan aangepast. De minister heeft deze aanpassing op 28 oktober 2011 aangekondigd voor 1 
januari 2012. 
273 Controleverslag van 21 juni 2011, kenmerk, N 9-3.659.615.  REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   221
•	De uitvoeringsrekening bevat voor vijf kredieten overschrijdingen. 
•	Op de basisallocatie voor de subsidiëring van gemeentelijke rioleringen en kleinschalige 
waterzuiveringsinstallaties, ordonnanceerde het fonds eind december 2011 aanzienlijke 
uitgaven waarvoor de minister pas op 8 maart 2012 een goedkeuring verleende. 
•	De uitvoeringsrekening 2011 bevat maar 1.028.828,77 euro geannuleerde verbintenissen 
van vorige jaren, op een totaal van 1.003.346.777,43 euro overgedragen verbintenissen. Ook 
in 2010 annuleerde het Minafonds slechts 1,1 miljoen euro verbintenissen, in tegenstelling 
tot de vorige drie boekjaren 2009, 2008 en 2007, waarin de annuleringen respectievelijk 
46,3 miljoen euro (inclusief een inhaaloperatie), 10,5 miljoen euro en 12,7 miljoen euro 
bedroegen.
13.1.4	 Conclusie 	
De financiële uitvoering van de begroting sloot voor het ministerie van Leefmilieu, Natuur 
en Energie grotendeels aan bij de vooropgestelde ramingen en kredieten. Bij de controle van 
een beperkte selectie van transacties heeft het Rekenhof vooral tekortkomingen vastgesteld 
bij de gunning, opvolging en betaling van overheidsopdrachten. Het ministerie volgde niet 
altijd de vereiste mededingingsprocedures en liet onder meer na een passende motivering te 
registreren voor de toepassing van uitzonderingsbepalingen. Het ging wel grotendeels in op 
de aanbevelingen die het Rekenhof vorig jaar formuleerde.
13.1.5	 Aanbevelingen
•	Het ministerie moet bijkomende maatregelen of interne procedures opzetten om mede -
dinging bij overheidsopdrachten te bevorderen, met aandacht voor een ruime bekendma -
king, een degelijke bestekredactie, motivering van de keuze van procedure en contractant, 
en inhoudelijk gestoffeerde gunningsverslagen. 
•	Het ministerie moet verbintenissen onverwijld vastleggen en creditnota’s aan de juiste ver -
bintenissen en facturen koppelen.
13.2	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	Vlaamse 	rechtspersonen
13.2.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begrotingen 	2011
voor Natuur- en Bosonderzoek (EV 
INBO)ontvangsten 2.784 3.316
dotatie 645 645
andere 2.139 2.671
uitgaven 2.269 2.616
saldo jaar 515 700
saldo vorige jaren 4.026
overdracht   4.726
Eigen Vermogen van het Onderste -
unend Centrum van het Agentschap 
voor Natuur en Bos (EV OC-ANB)ontvangsten 3.661 5.633
dotatie 0 0
andere 3.661 5.633
uitgaven 9.600 4.438
saldo jaar -5.939 1.195
saldo vorige jaren 15.710
overdracht   16.905 222
Grindfonds - VOI A ontvangsten 810 892
dotatie 0 0
andere 810 892
uitgaven 2.501 1.088
saldo jaar -1.691 -196
saldo vorige jaren 27.791
overdracht   27.595
Minaraad (SAR) ontvangsten 1.251 1.462
dotatie 1.251 1.462
andere 0 0
uitgaven 1.251 1.217
saldo jaar 0 245
saldo vorige jaren 555
overdracht   800
Openbare Vlaamse Afvalstoffen -
maatschappij (OVAM) - IVA rpontvangsten 91.521 82.219
dotatie 53.424 47.420
andere 38.097 34.799
uitgaven 95.070 84.393
saldo jaar -3.549 -2.174
saldo vorige jaren 7.958
overdracht   5.784
Vlaamse Landmaatschappij (VLM) - 
EVA publontvangsten 102.708 96.838
dotatie 72.859 70.288
andere 29.849 26.550
uitgaven 107.698 94.722
saldo jaar -4.990 2.116
saldo vorige jaren 77.453
overdracht   79.569
Vlaamse Maatschappij voor de Wat -
ervoorziening (VMW) - VOI Bontvangsten 641.109 704.625
dotatie 64.451 62.879
andere 576.658 641.746
uitgaven 634.528 652.004
saldo jaar 6.581 52.621
saldo vorige jaren 8.212
overdracht   60.833
Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) 
- IVA rpontvangsten 305.885 249.265
dotatie 118.866 106.194
andere 187.019 143.071
uitgaven 305.885 255.294
saldo jaar 0 -6.029
saldo vorige jaren 15.046
overdracht   9.017
Vlaamse Reguleringsinstantie voor 
de Elektriciteits- en Gasmarkt 
(VREG) - EVA publontvangsten 4.068 4.069
dotatie 4.068 4.068
andere 0 1
uitgaven 4.068 4.068
saldo jaar 0 1
saldo vorige jaren 143
overdracht   144
13.2.2	Controlebevindingen
De controle op de rekening 2011 van de OVAM gaf geen aanleiding tot opmerkingen. 
De VLM bekwam van de minister geen goedkeuring voor de begrotingsgegevens in de kolom 
herzien budget  van de uitvoeringsrekening. Hoewel minder nadrukkelijk dan in het vorige 
boekjaar, bevat deze uitvoeringsrekening zowel aan de ontvangsten- als aan de uitgavenzijde  REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   223
nog verscheidene belangrijke afwijkingen tussen de begrote bedragen en de realisaties, res -
pectievelijk gerapporteerd als herzien budget  en als uitvoering cumul . Door het lage kredietge -
bruik in 2011 vertonen maar vijf begrotingsartikelen een kredietoverschrijding, voornamelijk 
doordat in geen kredieten was voorzien. Ten slotte was de rapporteringstabel over de vast -
staande toekomstige verplichtingen en verbintenissen niet ingevuld.
De VMM-uitvoeringsrekening 2011 bevatte twee kredietoverschrijdingen, respectievelijk met 
635.256 euro en 191.985 euro. Daardoor vertoont ook het totaal van de ESR-groep lonen en 
sociale lasten  een overschrijding van 807.693 euro of 1,4%.
Het Grindfonds heeft getracht de aanslepende reconciliatieproblematiek van het budgettaire 
en het bedrijfseconomische luik van de jaarrekening uit te klaren , maar heeft de correspon -
derende boekhoudkundige rechtzettingen nog niet uitgevoerd.
Op de afsluitingsdatum van het rekeningenboek had het Rekenhof zijn controle op de reke -
ningen 2011 van het EV INBO, het EV OC-ANB, de VREG, de VMH, de SAR Minaraad en de 
VMW nog niet beëindigd.
Sinds zijn vorige rekeningenboek heeft het Rekenhof ook zijn controle beëindigd op de reke -
ningen 2010 van het EV INBO, het EV OC-ANB, de Minaraad, de VLM, de VMW en de VREG. 
Het heeft daarbij de onder meer de volgende opmerkingen geformuleerd:
•	Het EV INBO is in 2010 aan verscheidene opmerkingen bij de jaarrekeningen 2007 en 2008 
nog altijd niet tegemoet gekomen en heeft ook in het boekjaar 2010 bijkomende foutieve 
boekingen en aanrekeningen in de bedrijfseconomische en budgettaire rekeningen ver -
richt. De balansen, resultatenrekeningen en uitvoeringsrekeningen van de begroting wa -
ren dan ook tot en met 2010 niet correct opgesteld. Het over te dragen begrotingssaldo had 
op het einde van 2010 4.026.026 euro moeten bedragen, in plaats van de gerapporteerde 
4.148.007 euro. Bovendien bevatte de uitvoeringsrekening foutieve begrotingsbedragen. 
Na correctie ervan, komen diverse belangrijke afwijkingen tussen de begrote bedragen en 
realisaties aan het licht, waarover het eigen vermogen in de toelichting niet heeft gerap -
porteerd. Ten slotte heeft het EV INBO over 2010 geen jaarverslag opgesteld.
•	Het EV OC-ANB is in 2010 evenmin aan verscheidene opmerkingen bij de jaarrekeningen 
2007 en 2008 al tegemoetgekomen en heeft ook in het boekjaar 2010 bijkomende foutieve 
richt. Voor de bedrijfseconomische rekeningen beperkten de opmerkingen zich vooral tot 
nog uit te voeren herclassificaties. De voorstelling van de balans en de resultatenrekening 
2010 is bijgevolg incorrect. Voor de budgettaire rekeningen heeft het eigen vermogen ech -
ter sinds 2007 tal van foutieve budgettaire aanrekeningen geregistreerd in de uitvoerings -
rekening van de begroting. Daarenboven werd het begrotingssaldo van eind 2008 en 2009 
niet correct overgedragen (338.897 euro te veel). Het EV-OCANB heeft daarom in 2011 
de uitvoeringsrekeningen vanaf 2007 opnieuw opgesteld en geconcludeerd dat het over 
te dragen begrotingssaldo eind 2010 werd 15.289.628 euro moest bedragen in plaats van 
15.710.000 euro. Ook de uitvoeringsrekening van het EV-OCANB bevatte overigens fou -
tieve begrotingsbedragen en toelichtingen bij belangrijke budgetafwijkingen ontbraken 
aan de uitgavenzijde. Het eigen vermogen beloofde wel een aanpassing van zijn waarde -
ringsregels.
•	De Minaraad is in haar jaarrekening 2010 nog niet tegemoetgekomen aan een aantal op -
merkingen van het Rekenhof over inbreuken tegen de boekhoudbesluit. 
•	Ondanks late begrotingsaanpassingen heeft de VLM in 2010 zes kredieten overschreden. 
Voor enkele begrotingsposten zijn de begrote bedragen niet opgegeven en voor diverse 
begrotingsposten ontbreekt een verklaring voor het verschil tussen begroot bedrag en uit -
voering. Hoewel de VLM in 2009 een nieuw boekhoudprogramma in gebruik nam, k on  224
het voor 2010 nog altijd de rapporteringstabel vaststaande toekomstige verplichtingen en 
verbintenissen  niet invullen. Ten slotte heeft de regeringsafgevaardigde van de Vlaamse 
minister van Financiën en Begroting over de jaarrekening 2010 geen advies meegedeeld 
aan de VLM. 
•	De VMW heeft blijkens haar uitvoeringsrekening 2010 de begroting weinig zorgvuldig 
opgemaakt en onvoldoende toegelicht, wat voor verscheidene belangrijke afwijkingen 
tussen begrote bedragen en realisaties heeft gezorgd. Zij liet geen gewijzigde begroting 
goedkeuren. Zoals in vorige boekjaren, was ook in 2010 het overgedragen begrotingssaldo 
2010 niet correct door vergissingen bij de manuele opstelling van de uitvoeringsrekening 
en het uitblijven van correcties voor foutieve aanrekeningen in voorgaande boekjaren. De 
minister meldde op 26 juli 2011 dat de VMW het begrotingssaldo 2010 heeft herbepaald 
in functie van een correcte afsluiting 2011. De WMW heeft ten slotte op 25 februari 2011 
gewijzigde waarderingsregels goedgekeurd. Zij heeft in dit verband de goedkeuring van de 
minister van Financiën en Begroting gevraagd voor van het VOI-boekhoudbesluit afwij -
kende afschrijvingspercentages, waarop de minister echter nog niet heeft geantwoord. Zij 
bekwam evenmin een advies van de afgevaardigde regeringscommissaris van de minister 
van Financiën en Begroting over de jaarrekening 2010.
13.3	 DAB	 Minafonds:	 uitgaven 	van	het	departement 	Leefmilieu,	 Natuur	
en	Energie
13.3.1	 Inleiding
De decreetgever richtte het Minafonds274 in 1991 op275 als een gewestdienst met afzonderlijk 
beheer (DAB) om de uitgaven te financieren voor het beleid van het Vlaams Gewest inzake 
preventie, bescherming, administratie, beheer en sanering van het leefmilieu, inclusief de 
watervoorziening, het natuurbehoud en de bos- en groenvoorziening. De Vlaamse Regering 
beheert de DAB, stelt hem werkingsmiddelen ter beschikking en regelde het financieel en 
materieel beheer van het fonds276. Naar aanleiding van zijn controle op de rekeningen 2011 van 
de DAB Minafonds heeft het Rekenhof de uitgaven onderzocht die het fonds deed voor het 
departement Leefmilieu, Natuur en Energie (LNE), dat instaat voor de algemene beleidsvoor -
bereiding en -ondersteuning inzake preventie en beheer en voor de milieufinanciering via de 
subsidiëring van de betrokken actoren. Het onderzoek steunt op een selectie van gecontro -
leerde LNE-uitgaven voor de DAB Minafonds .
De Minafondsbegroting en het jaarverslag delen de ontvangsten en uitgaven in zes entitei -
ten in, waaronder de entiteit departement LNE277. De LNE-uitgaven voor de DAB Minafonds 
vinden plaats overeenkomstig de administratieve organisatie en de interne controle van het 
departement LNE en volgen het goedkeuringsproces van de departementale uitgaven. Het 
departement stelt voor elke vastlegging of ordonnancering een dossier op en staat ook in voor 
de dossiercontrole en de registratie in Orafin 2010, op grond van een geïnformatiseerde goed -
keuringsprocedure. 
274 Fonds voor Preventie en Sanering inzake Leefmilieu en Natuur.
275 Decreet van 23 januari 1991 tot oprichting van het Fonds voor Preventie en Sanering inzake Leefmilieu en Natuur 
als Gewestdienst met afzonderlijk beheer 
276  In een besluit van 24 juli 1991. Sinds 2008 hanteert het fonds een nieuwe werkwijze bij de voorlegging van zijn 
rekening, waaraan het bovengenoemde besluit nog niet is aangepast. Het Rekenhof heeft dat opgemerkt in zijn 
brieven over de rekeningen 2008, 2009, 2010 en 2011. Inmiddels werd het besluit aangepast, zodat de paragrafen, 
artikelen en hoofdstukken, die met de inwerkingtreding van het Rekendecreet van 8 juli 2011, waaraan de DAB 
Minafonds vanaf 1 januari 2012 is onderworpen, worden opgeheven (BVR 2012 0106 DOC.0501/2).
277 De uitvoeringsrekening van de begroting die het fonds aan het Rekenhof heeft voorgelegd, volgt deze onderverde -
ling niet, maar rapporteert per basisallocatie. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   225
De onderstaande tabel overziet voor de jaren 2009 tot 2011 telkens de totale uitgaven van de 
DAB Minafonds voor het departement LNE (vastleggingen en ordonnanceringen) en de uit -
gaven na eliminatie van de werkingstoelagen aan de drinkwatermaatschappijen278 (DWN) en 
de overdrachten aan de Vlaamse openbare rechtspersonen (VOR). Het Rekenhof heeft de wer -
kingstoelagen aan de drinkwatermaatschappijen immers niet in het onderhavige onderzoek 
betrokken omdat het er recent al een uitgebreid onderzoek heeft aan gewijd279. De overdrach -
ten aan de Vlaamse openbare rechtspersonen controleert het bovendien bij de instellingen 
zelf. 
Vastleggingen Ordonnanceringen
Totaal 2009
Exclusief DWM en VOR48.128
41.65542.482
39.952
Totaal 2010 
Exclusief DWM en VOR162.273
42.143154.817
37.621
Totaal 2011 
Exclusief DWM en VOR195.183
38.275200.639
44.355
Zonder de werkingstoelage aan de drinkwatermaatschappijen, die door hun hoge en variabele 
bedragen280 een vertekend beeld geven van de onderscheiden uitgaven van de DAB Mina -
fonds, vertegenwoordigden de uitgaven voor het departement LNE in de periode 2009-2011 
ongeveer 20% van de totale Minafondsuitgaven. De geordonnanceerde uitgaven 2011 die het 
voorwerp waren van het onderhavige onderzoek (44,4 miljoen euro), betroffen 22 begrotings -
artikelen en bevatten werkingskosten, subsidies en investeringen.
13.3.2	 Werkingskosten 	en	investeringen
Op een totaal van vijftien door het Rekenhof opgevraagde dossiers voor werkingskosten en 
investeringen kon het departement LNE er één niet vinden. Een ander dossier bleek een sub -
sidie te betreffen281. In verschillende dossiers traden ook andere entiteiten als opdrachtgevend 
bestuur op282. De samenwerking op diverse vlakken tussen het departement en die andere 
entiteiten kwam de transparantie van de dossiers niet altijd ten goede.
Het dossieronderzoek leidde in het bijzonder tot een aantal opmerkingen over de gunning of 
uitvoering van overheidsopdrachten door of onder het toezicht van het departement:
•	Op essentiële documenten zoals borgtochtstellingen, facturen en schuldvorderingen of 
overeenkomsten ontbrak vaak een datumvermelding, zodat respectievelijk de tijdige voor -
legging, de berekening en invordering van verwijlinteresten of de tijdige opstelling van de 
overeenkomsten, oncontroleerbaar waren. 
 Vaak ontbraken in de dossiers essentiële documenten bij de uitvoering van de opdracht of 
de facturatie van de prestaties, zoals een schriftelijke weerslag van met de opdrachtnemer 
gemaakte afspraken283, een proces-verb aal van aanvaarding van de prestaties bij de beta -
278 Basisallocatie LBC LC044 4351 (LNE DAB Minafonds - Algemene bijdragen - Aan overige lokale overheden - Open -
bare waterdistributienetwerken).
279  Stuk 37-A (2010-2011) nr.1 Verslag van het Rekenhof over het economisch toezicht van de Vlaamse Milieumaat -
schappij op de financiering van de waterzuivering. 
280  De ordonnanceringen op de basisallocatie LBC LC044 4351 (LNE DAB Minafonds - Algemene bijdragen - Aan ove -
rige lokale overheden - Openbare waterdistributienetwerken) bedroegen voor de jaren 2009, 2010 en 2011 respec -
tievelijk 0 euro, 113,1 miljoen euro en 151,5 miljoen euro.
281  De vaststellingen bij dat dossier staan dan ook onder punt 13.3.3.
282 Behorende tot het beleidsdomein Leefmilieu, Natuur en Energie, het beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Wer -
ken of de federale overheid.
283 Bv. over het afzien van het recht op verwijlinteresten en het afzien van een aanvraag tot schadevergoeding wegens 
diverse onderbrekingsbevelen. 226
ling van een tussentijdse facturatie, een tussentijds eerste rapport op grond waarvan de 
eerste schijf kon worden betaald, een proces-verbaal van oplevering van het tussentijdse 
rapport, een factuur van de eerste schijf284 of een gemotiveerde gunningsbeslissing. 
 Dat zou in de toekomst moeten verbeteren doordat het departement sinds 1 januari 2012 
een nieuw postregistratiesysteem in werking heeft gesteld dat inkomende post uniform 
behandelt en doordat het voortaan de modellen van de afdeling Bestuurszaken zou ge -
bruiken, waaronder een afzonderlijke informatiebrief met de gunningsbeslissing aan de 
inschrijvers. 
•	Bij aanvang van de gunningsprocedure moet de gedelegeerde ambtenaar de voorgestelde 
procedure, een raming en een ontwerpbestek of publicatiebericht goedkeuren. In enkele 
dossiers volgde het departement deze werkwijze echter niet285. 
•	Bij enkele opdrachtbestekken werd bij de opmaak of bij de uitvoering afgeweken van 
belangrijke gunnings- en uitvoeringsvoorwaarden. Zo wijzigde de leidend ambtenaar in 
een dossier de betalingsvoorwaarden met een addendum, zonder mandaat daarvoor. Dat 
bracht de gelijke behandeling van de inschrijvers in het gedrang. In een ander bestek van 
een openbare aanbesteding van werken werd een verkeerde invulling gegeven aan de be -
grippen voorlopige- en definitieve oplevering en ontbrak de verplichte prijsherzienings -
formule.
•	In één dossier voor een aanneming van diensten werd de Europese bekendmakingsver -
plichting niet nageleefd, ook al overschreed de samengevoegde waarde van de percelen de 
drempel voor Europese publicatie286. De procedure werd daardoor substantieel onregel -
matig.
•	De weging in een gunningsverslag van een dienstenopdracht week substantieel af van de 
gunningscriteria in het bestek, waardoor een objectief onderzoek van de offertes niet meer 
was gewaarborgd.
•	De indiener van een onduidelijk ondertekende offerte werd niet geweerd en zelfs geselec -
teerd. 
•	Een geselecteerde aannemer had in zijn offerte eenheidsprijzen gewijzigd zonder parafe -
ring of ondertekening, wat in regel tot nietigheid van de offerte had moeten leiden. Ook 
werd het aanvangsbevel laattijdig gegeven en werden de werken vrijwel onmiddellijk ge -
schorst, met het risico op schade- of verbrekingseisen vanwege de opdrachtnemer.
•	Het departement gunde in een bijakte belangrijke wijzigingen aan een aannemer die de 
oorspronkelijke opdracht van een ander bestuur ontving. Aangezien het oorspronkelijke 
werk al voorkwam in de eerste overeenkomst, ging het niet om een aanvullend werk, maar 
om een verrekening door opdrachtwijzing. Dat kan alleen het opdrachtgevende bestuur 
bevelen.
•	Het departement motiveerde de afwijking, op vraag van de aannemer, van borgtochtstel -
ling met het argument van een geoorloofde onderhandelingsprocedure. Deze verantwoor -
ding volstaat niet. In een ander dossier verviel de borgtocht nog voor het einde van de 
opdracht. In een ander dossier rekende het departement een aanzienlijke boete voor laat -
tijdige borgtochtstelling niet aan.
•	Het departement LNE heeft ten slotte verscheidene dossiers laattijdig betaald. In de on -
derzochte dossiers betaalde het daarvoor echter meestal geen verwijlintresten.
284 In één dossier zou het proces-verbaal van oplevering tijdig opgesteld geweest zijn, maar heeft de dossierbeheerder 
het drie maand na de dag van de vaststelling van de afwerking van de opdracht opnieuw afgedrukt, ondertekend 
en gedateerd aangezien men niet meer beschikte over het origineel of een kopie.
285  Bv. een waarderaming of een bestek werden niet ter goedkeuring voorgelegd of de verantwoording, omschrijving, 
gunningsprocedure én gekozen inschrijver werden in één nota aan de gedelegeerde ambtenaar voorgelegd.
286 De gewijzigde uiterste indieningsdatum van de offertes werd evenmin gepubliceerd. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   227
13.3.3	 Subsidies
In de subsidiebesluiten287 van het departement LNE zijn er sommige modaliteiten niet syste -
matisch opgenomen, zoals de voorlegging van een schuldvordering of betalingsaanvraag. Zij 
vertonen soms ook formele fouten, zoals verwijzingen naar een verkeerde basisallocatie of 
geen verwijzing naar een ministerieel uitvoeringsbesluit. 
De subsidiebesluiten voor de subsidiëring van erkende milieu- en natuurverenigingen en 
streekverenigingen verwijzen naar een decreet uit 1991 en uitvoeringsbesluiten uit 2003 en 
2004288, die niet meer zijn aangepast aan gewijzigde omstandigheden, voor een aantal bepa -
lingen niet meer werkbaar zijn, onvoldoende expliciet of onvolledig zijn en waarin essentiële 
bepalingen ontbreken.
Het dossieronderzoek van de subsidies aan de erkende milieu- en natuurverenigingen leidde 
tot de onderstaande vaststellingen:
•	Het departement kende in 2011 kwartaalvoorschotten toe voor het werkingsjaar 2010, dus 
één jaar na de feiten.
•	In twee geselecteerde dossiers stelde het departement de subsidievoorschotten voor het 
werkingsjaar 2010 vast op grond van de subsidiebedragen 2008 of 2007, in plaats van 2009, 
waarvan het bedrag nog niet bekend was289. 
•	Het departement LNE diende voor de subsidietoekenning meermaals ontbrekende verant -
woordingsstukken op te vragen of ontvangen berekeningen te corrigeren290. 
•	De natuur- en milieuverenigingen verstrekken financiële informatie van een uiteenlo -
pende kwaliteit. De departementale controle daarop is vrij summier en wordt bemoeilijkt 
doordat de Vlaamse overheid geen gestandaardiseerde, uniforme financiële rapportering 
oplegde. 
•	Het departement ordonnanceert systematisch laattijdig, waardoor subsidiebedragen van 
voorschotten en afrekeningen291 dan niet aan het correcte begrotingsjaar worden aangere -
kend.
Een geselecteerd dossier met subsidiebetalingen aan een erkende natuur- en milieuvereniging 
voor bij haar aangesloten streekverenigingen292, gaf aanleiding tot de volgende opmerkingen: 
•	Twee streekverenigingen ontvingen de minimumsubsidie van 500 euro, hoewel hun sub -
sidieerbare werkingskosten minder bedroegen293. Het departement had de onvoldoende 
verantwoorde werkingskosten moeten terugvorderen294.
287  Meestal een besluit van de minister van Leefmilieu of een overeenkomst tussen de Vlaamse Overheid, vertegen -
woordigd door de minister van Leefmilieu en de gesubsidieerde.
288 Decreet van 29 april 1991 tot vaststelling van de algemene regelen inzake de erkenning en subsidiëring van de 
milieu- en natuurverenigingen; besluit van de Vlaamse Regering van 10 oktober 2003 tot vaststelling van de bijzon -
dere regelen inzake de erkenning en de subsidiëring van de milieu- en natuurverenigingen en ministerieel besluit 
van 24 maart 2004 houdende uitvoering van het besluit van de Vlaamse Regering van 10 oktober 2003.
289  Voor 2007 weliswaar na een indexering voor de personeelskosten. 
290 Vooral de berekeningen van de gesubsidieerde personeelskosten zijn omslachtig. De vereniging ontvangt de sub -
sidieberekening voorafgaand aan het subsidiebesluit. In één dossier geschiedde dat pas achteraf. 
291  Dat blijkt ook uit een onderzoek van de ordonnanceringen in 2011. Sommige subsidiebesluiten van december 2010 
of later hadden betrekking op saldobetalingen van subsidies voor 2008 en 2009 (of soms zelfs vroeger).
292  In dit subsidiedossier aan 6 streekverenigingen. In totaal zijn er ca. 300 gesubsidieerde aangesloten streekvereni -
gingen. 
293 De maximumsubsidie bedraagt 50% van de totale werkingskosten, met een minimum van 500 euro en een maxi -
mum van 1.000 euro De subsidiëringen aan de streekverenigingen zijn, conform het uitvoeringsbesluit van 2003, 
niet geïndexeerd (in tegenstelling tot de overige subsidiëringen). Een dergelijke subsidietoekenning  leidt er overi -
gens toe dat het subsidiebedrag toeneemt naarmate meer subsidies van andere overheden worden ontvangen.
294 Gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, artikel 55 en 57. 228
•	Voor verscheidene streekverenigingen moest het departement bijkomende of onderteken -
de documenten opvragen, waardoor de administratieve afhandeling en de betaling pas in 
december 2010 en in 2011 plaatsvonden. 
•	Slechts de helft van de streekverenigingen gebruikte de rapporteringsmodellen voor het 
financieel verslag 2009 en de begroting 2010 uit de bijlagen bij het ministerieel uitvoe -
ringsbesluit295. Sommige van die rapporteringen bevatten dan ook weinig details en ontoe -
reikende of onwaarschijnlijke informatie.
De controle van de subsidiedossiers in het kader van de samenwerkingsovereenkomsten met 
de provincies en met de gemeenten296 gaf geen aanleiding tot bijzondere opmerkingen, be -
halve dat een betaling aan een gemeente pas in januari 2011 plaatsvond doordat het ordon -
nanceringskrediet in 2010 ontoereikend was. 
Hoewel de uitbetaling van een aantal geselecteerde subsidies was onderworpen aan de voor -
legging van een goedgekeurd verslag, was er bij de subsidiebetaling geen formele goedkeuring 
en was een tussentijds verslag pas na de voorziene datum opgesteld.
Bij de laatste betaling in een subsidiedossier vroeg het departement de resterende krediet -
vastlegging te annuleren. Dat geschiedde echter maar 15 maanden later, in april 2012. In een 
ander subsidiedossier met een kredietrest bleef de annuleringsaanvraag en derhalve de annu -
lering na de saldobetaling uit. Het Rekenhof heeft al bij zijn controles op de uitvoeringsreke -
ningen 2010 en 2011 van de DAB Minafonds opgemerkt dat onvoldoende kredietvastleggingen 
worden geannuleerd297. 
Ten slotte bevatten de subsidievoorwaarden in de meeste subsidiedossiers controlemogelijk -
heden op de subsidieaanwending en -verantwoording298 (controle ter plaatse, de vermelding 
van betoelaging door de Vlaamse overheid, …), die de administratie of de interne controle van 
het departement LNE niet systematisch uitvoeren of opvolgen299. Ook op de subsidiëring door 
andere overheidsinstanties is er weinig of geen controle, omdat die niet kan worden achter -
haald met de verstrekte financiële en andere informatie of waarvoor meestal een ‘verklaring 
op eer’ volstaat.
13.3.4	Boekhoudkundige 	registratie
De DAB Minafonds rapporteert zijn uitgaven alleen in de uitvoeringsrekening van zijn begro -
ting. Het fonds neemt de uitgaven daarin op per basisallocatie, volgens de uitgavenbegroting. 
Het financieel boekhoudsysteem Orafin 2010 bevat ook uitgavenregistraties in bedrijfsecono -
mische rekeningen, en, voor de investeringen, de module van de vaste activa.
295  Decreet van 29 april 1991 tot vaststelling van de algemene regelen inzake de erkenning en subsidiëring van de 
296  De selectie bevatte zowel subsidiedossiers voor het basis- en het onderscheidingsniveau, als projecten (themati -
sche, groendaken en Minawerkers). In zijn onderzoek van de Gemeentelijke samenwerkingsovereenkomsten – Naar 
een duurzaam Vlaams milieubeleid over energie  ging het Rekenhof na of de samenwerkingsovereenkomsten de ge -
meenten hebben gestimuleerd in de richting die het beleid wenst, in het bijzonder op het vlak van energie (energie 
is één van de tien thema’s waaruit de gemeente kan kiezen voor het behalen van het onderscheidingsniveau en 
voor projecten). Het verslag zal aan het Vlaams Parlement worden voorgelegd.
297 In 2011 waren er 1,1 miljoen euro annuleringen op een totaal van over te dragen verbintenissen van 1.003,4 miljoen 
euro. Voor de uitgaven van het departement LNE ging het respectievelijk om 0,2  en 90,9 miljoen euro . Voor de 
subsidies in het kader van de samenwerkingsovereenkomsten met provincies en gemeenten bedroegen de over te 
dragen verbintenissen 50,9 miljoen euro, terwijl de helft had volstaan.
298  Voor de dossiers die de Vlaamse Landmaatschappij (VLM) beheert, stelt zich het bijkomende probleem dat het 
departement LNE over de uitgevoerde controles geen feedback ontvangt. 
299 Bovendien heeft niet-naleving ervan door de gesubsidieerde doorgaans geen financiële gevolgen.  REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   229
Wat de boekingen op de budgettaire en bedrijfseconomische rekeningen betreft, merkte het 
Rekenhof op dat het departement een kredietvastlegging voor een subsidie en de eraan ge -
koppelde ordonnanceringen boekte op een ESR-code en rekening bestemd voor werkings -
kosten. Het rekende subsidies voor investeringen soms als werkingssubsidies aan en boekte 
verscheidene subsidies bedrijfseconomisch op een wachtrekening die niet is gedefinieerd in 
het boekhoudplan.
Het departement neemt alle aankopen die het registreerde als investering op bij de vaste ac -
tiva in de bedrijfseconomische rekeningen. Door de verschillende vormen van samenwerking 
met de andere entiteiten (zie punt 2) boekte het de activa in enkele dossiers op verschillende 
beleidsdomeinen. In één ervan gebruikte het diverse, soms foutieve, categorieën voor een -
zelfde investering. 
In één dossier beschouwde het departement transfers aan de nv De Scheepvaart300 als eigen 
investeringen, terwijl het ging om kapitaaloverdrachten voor werken in onroerende staat. 
Aangezien de nv de werken uitbesteedde aan een derde, die facturen opstelde met toepassing 
van het systeem van btw medecontractant , volbracht de nv De Scheepvaart al de btw-verplich -
tingen. De nv vorderde de kosten echter terug met eigen verkoopfacturen, mét btw. Zo werd 
de btw dubbel in rekening gebracht. Een bijkomende implicatie was de opname van dezelfde 
investering zowel in het vast actief van de nv De Scheepvaart als in het actief van het departe -
ment LNE. Het departement bevestigde deze vaststellingen en merkte op dat het ondertussen 
de volgende afspraken heeft gemaakt: de nv De Scheepvaart zal de investeringen activeren en 
de DAB Minafonds zal de onterecht geactiveerde investeringen afboeken. Het departement 
zal de transfers voortaan beschouwen als een projectfinanciering of kapitaalsubsidie en die 
bij de vastlegging ESR-matig correct aanrekenen. Ten slotte zal de nv De Scheepvaart in de 
toekomst schuldvorderingen indienen zonder btw.
13.3.5	 Conclusies
Het departement LNE past de wetgeving op de overheidsopdrachten op diverse vlakken niet 
altijd strikt toe en heeft onvoldoende oog voor het belang van een datumvermelding op es -
sentiële documenten. Uit de dossiersamenstelling blijkt onvoldoende aandacht voor het ad -
ministratief beheer van de dossiers en een schriftelijke weerslag van gemaakte afspraken. De 
uitgavendossiers kennen soms ook lange doorlooptijden, wat kan leiden tot een betalingsach -
terstand en verwijlintresten.
Het onderzoek van de subsidiëring aan de erkende natuur- en milieuverenigingen wees uit 
dat de betrokken regelgeving achterhaald is. Voor de subsidiëring aan de streekverenigingen 
in het bijzonder staan de administratieve lasten niet in verhouding tot de gesubsidieerde be -
dragen. Het departement LNE benut bovendien niet systematisch de controlemogelijkheden 
waarin de subsidievoorwaarden voorzien. Door de laattijdige dossierafhandeling of ontoerei -
kende kredieten schuift het departement ook soms ordonnanceringen door naar het volgende 
jaar, in strijd met het begrotingsprincipe van de annaliteit. 
De registratie van de vaste activa in de budgettaire en bedrijfseconomische rekeningen ge -
schiedt ten slotte onzorgvuldig.
300 Aanleg van fauna uitstapplaatsen langsheen het kanaal Dessel-Turnhout-Schoten - openbare aanbesteding door 
de nv De Scheepvaart. 230
13.3.6	Aanbevelingen
•	Het departement LNE dient in de interne controleprocedures bijkomende maatregelen in 
te bouwen die de naleving van de wetgeving op de overheidsopdrachten garanderen.
•	Het decreet en de uitvoeringsbesluiten inzake de subsidiëring aan de erkende natuur- en 
milieuverenigingen vergen een grondige herziening. 
•	Het departement LNE moet maatregelen treffen om de doorlooptijd van sommige sub -
sidiedossiers in te korten en de controle op de naleving van de subsidievoorwaarden te 
bewerkstelligen.
•	De procedures en daarmee samenhangende problemen inzake de boekhoudkundige regi -
stratie en inventarisatie van vaste activa dienen grondig herzien te worden.
•	De begrotingsaanrekeningen moeten zorgvuldig en tijdig plaatsvinden. 
13.4	 Energiefonds:	 systeemgericht 	onderzoek 	van	de	belangrijkste 	ont-
vangsten-	 en	uitgavenprocessen
13.4.1	 Inleiding
Het Energiefonds is een organiek begrotingsfonds dat initieel is opgericht door het elektri -
citeitsdecreet van 17 juli 2000 en is hernomen in het huidige energiedecreet301. De middelen 
van dit begrotingsfonds zijn bestemd voor de financiering van openbaredienstverplichtingen 
inzake energie en het beleid inzake sociale energie, rationeel energiegebruik, warmtekracht -
koppeling, hernieuwbare energiebronnen en de flexibele mechanismen van het Protocol van 
Kyoto302. Het Vlaams Energieagentschap (VEA) beheert de middelen van het Energiefonds. 
De belangrijkste inkomstenbron van dit begrotingsfonds zijn de opbrengsten uit administra -
tieve boeten, die het langs het energiedecreet kreeg toegewezen. Het betreft administratieve 
boeten opgelegd door de Vlaamse Regulator van de Elektriciteits- en Gasmarkt (VREG), het 
VEA en het departement Leefmilieu, Natuur en Energie (LNE).  
Het Rekenhof heeft een aantal subsidieprocessen van het Energiefonds onderzocht, alsook 
één ontvangstenproces. Met dat onderzoek wilde het nagaan in welke mate het agentschap 
de organisatie van de onderzochte processen beheerst. Het onderzoek hield onder meer de 
controle van een beperkt aantal financiële en handhavingsdossiers in. 
13.4.2	Budgettaire 	aspecten
De onderstaande tabel overziet de geraamde en gerealiseerde ontvangsten en uitgaven 2010-
2012 van het Energiefonds.305303
(In euro)
Begroting 
2010Uitvoering 
2010Begroting 
2011Uitvoering 
2011Begroting 
2012
Uitgaven Energiefonds 
(1LE400)17.000.000 15.219.190 16.900.000 13.668.029 14.420.000
Subsidies sociale verhuurkantoren -2.295.353 -3.561.708 -
Subsidies onderwijs -1.640.567 -710.081 -
Subsidies sociale huisvesting -2.110.585 -1.806.272 -
301 Decreet van 17 juli 2000 houdende de organisatie van de elektriciteitsmarkt en decreet van 8 mei 2009 houdende 
algemene bepalingen betreffende het energiebeleid.
302  Over dit laatste beleidspunt heeft het Rekenhof in 2011 met zijn verslag De inzet van flexibiliteitsmechanismen in het 
Vlaams klimaatbeleid gerapporteerd aan het Vlaams Parlement (stuk 37-B (2011-2012) – Nr. 1).
303 2.750 euro wegens het niet indienen van een startverklaring, 69.140 euro wegens het niet indienen van een EPB-
aangifte, 759.970 euro wegens het niet voldoen aan de EPB-eisen en 14.432 euro wegens een niet waarheidsge -
trouwe rapportering. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   231
Begroting 
2012
Subsidies energieconsulenten-  
projecten-376.832 -929.709 -
Werkings- en projectsubsidies -1.039.872 -840.773 -
Ontvangsten Energiefonds 
(9LE400 en 9LE401)701.000 854.593 2.470.000 1.088.256 3.443.000
Administratieve boetes energie -
prestatieregelgeving-636.000 -3053846.29 2 -
Volgens de gegevens uit Orafin bedroeg het saldo van het Energiefonds op 1 januari 2010, 2011 
en 2012 respectievelijk 49,9 miljoen euro, 35,5 miljoen euro en 22,9 miljoen euro. Op 1 januari 
2012 bedroeg het uitstaande saldo van de kredietreserveringen langs inkooporders en bestel -
aanvragen 20,5 miljoen euro en de openstaande vorderingen 11,5 miljoen euro304.
In 2011 rekende het Energiefonds zijn ontvangsten en uitgaven niet met de juiste ESR-codes  
aan. Zij boekte deze als onvoorziene ontvangsten en uitgaven305. Door de verbandscontrole -
regels zijn zij daardoor evenmin op de juiste bedrijfseconomische rekeningen aangerekend. 
Vanaf het begrotingsjaar 2012 dient de Vlaamse overheid ter uitvoering van het rekendecreet 
onder meer een jaarrekening met balans en resultatenrekening op te maken306. Een zo correct 
mogelijke bedrijfseconomische en begrotingsboekhouding moet dan ook een van de streef -
doelen van de Vlaamse overheid zijn.
13.4.3	Ontvangsten 	administratieve 	EPB-boeten307
Het VEA kan in drie situaties een administratieve boete opleggen in het kader van het ener -
giedecreet: als de aangifteplichtige (bouwheer) de startverklaring of EPB-aangifte niet of laat -
tijdig indient, als het bouwproject niet voldoet aan de EPB-eisen en als de EPB-aangifte niet 
waarheidsgetrouw is. De indiening van de startverklaringen en de EPB-aangiften en de hand -
having op de naleving van de energieprestatieregelgeving zijn grotendeels geautomatiseerd 
langs de energieprestatiedatabank. Het VEA sloot een dienstverleningsovereenkomst met het 
departement LNE voor het financieel beheer, de boekhouding en de begroting. Op basis daar -
van doet de afdeling Financiën en Overheidsopdrachten (AFO) de invordering en inning van 
de boeten. Het IVA Centrale Accounting verstuurt de aanmaningen voor openstaande vorde -
ringen. Als de administratieve boete na de aanmaningsprocedure nog niet betaald is, wordt 
de Centrale Invorderingscel (CIC) van de Vlaamse Belastingdienst (Vlabel) ingeschakeld voor 
gedwongen invordering.
Het VEA heeft voor de meeste kernprocessen van het EPB-handhavingsbeleid gedetailleerde 
procesbeschrijvingen opgesteld. Voor het invorderings- en inningsproces beschikt het over 
een algemene – zij het minder gedetailleerde – procesflow. 
Op 17 december 2010 heeft de Vlaamse Regering een tijdelijke personeelsuitbreiding goedge -
keurd om meer boetedossiers te kunnen verwerken en de stock opgestarte handhavingsdos -
siers weg te werken308. Dat deed de stock in 2011 licht dalen. Voor 2012 verhoogde het agent -
schap de norm voor te behandelen boetedossiers tot 3.000 dossiers, zodat het de structurele 
achterstand eind 2013 nagenoeg volledig zou hebben weggewerkt. De stopzetting van de tij -
delijke personeelsuitbreiding zou vanaf 2014 echter een nieuwe structurele achterstand nog 
te behandelen boetedossiers kunnen veroorzaken. 
304  Het grootste bedrag van de openstaande vorderingen had betrekking op administratieve boeten die zijn opgelegd 
door de VREG en die thans het voorwerp zijn van een gerechtelijke procedure.
305 De ontvangsten op de subgroep 06.00 en de uitgaven op de subgroep 01.00.
306  Artikel 31,§1, van het decreet van 8 juli 2011 houdende regeling van de begroting, de boekhouding, de toekenning 
van subsidies en de controle op de aanwending ervan, en de controle door het Rekenhof.
307 EPB: energieprestaties en binnenklimaat van gebouwen.
308  Eind 2010 was er een stock van ongeveer 2.676 opgestarte handhavingsdossiers.  232
Sinds 2010 is het VEA wegens de beperkte personeelscapaciteit van de EPB-cel overgeschakeld 
op een vijfjarige controlecyclus (jaarlijks ongeveer zestig gemeenten ) voor de indiening van 
de startverklaringen en de EPB-aangiften. De toetsing van de EPB-aangiften aan de wettelijk 
vastgelegde EPB-eisen gebeurt nog wel jaarlijks voor alle gemeenten. Prioritair daarbij is de 
controle van de EPB-aangiften in dossiers die in aanmerking komen voor een verlaging van 
de onroerende voorheffing. Het VEA legt het merendeel van de administratieve boeten op 
wegens het niet voldoen aan de EPB-eisen. 
Het Rekenhof heeft bij zijn onderzoek de volgende systeemzwaktes in het handhavings- en 
invorderingsproces opgemerkt:
•	Het VEA heeft nauwelijks sanctiemogelijkheden tegenover gemeenten die nalatig zijn in 
de doorsturing van de stedenbouwkundige vergunningsgegevens en meldingen.
•	Een aantal controlestappen in het handhavingsproces zijn nog niet geautomatiseerd en, 
volgens het agentschap, arbeidsintensief. 
•	In het verleden heeft het agentschap termijnoverschrijdingen voor de indiening van EPB-
aangiften niet met dwangsommen gesanctioneerd, zoals voorgeschreven door het energie -
decreet. 
•	Door de diverse prioriteiten in het EPB-handhavingsbeleid, kan het VEA maar een zeer 
beperkt aantal kwaliteitscontroles op de waarheidsgetrouwe rapportering in de EPB-aan -
giften ter plaatse uitvoeren.  
•	20 tot 25% van de gecontroleerde EPB-aangiften bevatten fouten. Materieel is het voor het 
agentschap echter niet mogelijk de handhavingsprocedure tegen de verslaggevers voor alle 
foutdossiers voort te zetten.
•	Decretaal is nog altijd niet voorgeschreven dat een verslaggever bij registratie in de ener -
gieprestatiedatabank effectief moet aantonen over het vereiste diploma te beschikken. Bo -
vendien had het VEA op dit vlak tot voor kort geen sanctiemogelijkheid. 
•	In de handhavingsdossiers ontbreken soms stukken. De EPB-cel voegt de ingediende aan -
giften niet toe aan deze dossiers, zodat het niet duidelijk is of de aangifteplichtige uitein -
delijk de verplichting effectief is nagekomen. 
•	De hoorzittingsprocedure vertoonde vaak lange doorlooptijden.
•	De AFO volgt de invorderingsdossiers van het VEA vooral extracomptabel op, wat arbeids -
intensief is, een risico op invoerfouten of onvolledigheid inhoudt en een geregelde toet -
sing vereist.
13.4.4	Subsidies 	aan	sociale	verhuurkantoren 	
Op 5 december 2008 keurde de Vlaamse Regering een premieregeling goed waarbij erkende 
sociale verhuurkantoren (SVK’s) een subsidie kunnen aanvragen voor 100% van de kosten 
die ze maakten voor drie energiebesparende investeringen : dakisolatie, de vervanging van 
enkel of dubbel glas door hoogrendementsglas en de vervanging van verwarmingstoestellen 
door condensatieketels. Voor deze subsidiemaatregel heeft de Vlaamse Regering 10 miljoen 
euro van het Energiefonds voor de periode 2009-2012 gereserveerd. De aanvraag- en toeken -
ningsmodaliteiten van de subsidie liggen vast in een ministerieel besluit van 3 maart 2009309. 
Het VEA informeert de SVK’s, behandelt de aanvragen, kent de subsidie toe en zorgt voor de 
uitbetaling. Het Rekenhof heeft in het subsidieproces en zijn uitvoering enkele zwakke pun -
ten gedetecteerd:
309 Ministerieel besluit van 3 maart 2009 tot vastlegging van de nadere regels voor de aanvraag en de toekenning van 
subsidies aan sociale verhuurkantoren voor het uitvoeren van energiebesparende investeringen in woongebou -
wen. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   233
•	De interne richtlijnen voor de dossierbehandelaars zijn onvolledig. 
•	Gelet op de 100%-subsidiëring, waardoor een belangrijke prikkel tot zuinigheid ontbreekt, 
is het van belang dat de SVK’s het zuinigheidsbeginsel en de mededingingsverplichting 
in acht nemen. De SVK’s zijn verplicht de regelgeving inzake overheidsopdrachten toe te 
passen. Hun aanvraagdossiers verantwoorden echter onvoldoende de keuze van de aan -
nemers.
•	Het VEA heeft als eindbeheerder en toezichthouder op het subsidieproces nagelaten af -
spraken te maken met het beleidsdomein Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroe -
rend Erfgoed over de controle op de toepassing van de overheidsopdrachtenregelgeving 
door de SVK’s. 
•	Het VEA sprak het extra budget dat het bij de aanpassing van de begroting 2011 bekwam, al 
aan voordat het initiële fondsbudget uitgeput was, wellicht omdat het bijkomende budget 
op 31 december 2011 dreigde te vervallen. Het legde de goedgekeurde subsidieovereenkom -
sten met de SVK’s niet integraal vóór de notificatie ervan vast. 
13.4.5	Subsidies 	voor	onderwijs
Op 22 juni 2007 kende de Vlaamse Regering uit het Energiefonds in het kader van de  
Kyotodoelstelling 7 miljoen euro toe voor energiebesparingsinvesteringen in het onderwijs, 
vooral in isolatie en energiezuinige verwarming. Daarvan was 1.572.900 euro bestemd voor 
het gemeenschapsonderwijs en 5.427.100 euro voor het Agentschap voor Infrastructuur in het 
Onderwijs (AGIOn). Een protocol van 24 november 2008 legde tot 31 december 2012 de con -
crete uitwerking vast. De taak van het VEA beperkt zich tot de financiële afhandeling van de 
maandelijkse betalingsaanvragen van beide onderwijsinstanties. Het Rekenhof deed daarbij 
de volgende vaststellingen:
•	Tot bij de aanvang van het onderzoek van het Rekenhof had alleen het AGIOn al maande -
lijkse betalingsaanvragen bij het VEA ingediend. Naar aanleiding van dit onderzoek dien -
de het gemeenschapsonderwijs in januari 2012 alsnog een betalingsaanvraag in, op grond 
waarvan het VEA het gereserveerde budget uitbetaalde.
•	De subsidieberekening door het AGIOn in de maandelijkse overzichten aan het VEA was 
niet altijd voldoende transparant voor een toetsing aan de wettelijk vastgelegde subsidie -
percentages voor investeringen in schoolinfrastructuur. 
•	De tussentijdse evaluaties waarin het protocol voorzag, vonden nog niet plaats, evenmin 
als de tussentijdse controles door het VEA. 
13.4.6	Subsidies 	voor	sociale	huisvesting
Op 30 april 2009 besliste de Vlaamse Regering uit de middelen van het Energiefonds 7 miljoen 
euro ter beschikking te stellen van de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW) 
voor energiebesparende maatregelen in de sociale huisvesting, vooral de plaatsing van hoog -
rendementsbeglazing310. Een protocol regelt tot eind 2012 de uitbetaling aan de VMSW. De 
taak van het VEA beperkt zich ook hier tot de financiële afhandeling van de maandelijkse 
betalingsaanvragen van de VMSW. Het Rekenhof deed de volgende vaststellingen:
•	De uitwerking van de optimalisatieprocedure uit het uitvoeringsbesluit is in de praktijk 
om verschillende redenen niet haalbaar (geen voorgestelde proefprojecten, geen erkende 
verwarmingsaudit-technici, personeelsgebrek bij de VMSW). Het is niet duidelijk welke 
bestemming het daarvoor voorziene budget zal krijgen.
310 Besluit van de Vlaamse regering van 30 april 2009 houdende de toekenning van subsidies aan de VMSW voor het 
vervangen van ramen door thermische isolerende ramen door sociale huisvestingsmaatschappijen en voor het uit -
werken van een energetische optimalisatieprocedure door de VMSW met toepassing van REG-maatregelen voor 
bestaande collectieve installaties voor verwarming, sanitair en ventilatie. 234
•	De VMSW heeft geen jaarrapporten overeenkomstig het uitvoeringsbesluit voorgelegd 
aan de Vlaamse ministers van Huisvesting en van Energie.
13.4.7	Energieconsulentenprojecten
Sinds 2006 kent het VEA projectsubsidies voor energieconsulentenprojecten toe. Daarmee 
wilde het bedrijven langs hun interprofessionele werkgeversorganisaties informeren, advise -
ren en begeleiden bij REG-maatregelen. Deze subsidies waren niet-gereglementeerd faculta -
tief.  Eind oktober 2010 creëerde de Vlaamse Regering een organiek kader voor deze project -
subsidiëring311. Het VEA deed vervolgens een oproep voor projectvoorstellen en toetste die aan 
de ontvankelijkheids- en beoordelingscriteria. Met de best gerangschikte organisaties sloot 
de Vlaamse minister van Energie subsidieovereenkomsten voor drie jaar. 
Het Rekenhof detecteerde in dit subsidieproces en zijn uitvoering de volgende zwakten:
•	de Vlaamse overheid beschikt nog niet over algemene richtlijnen en normen voor de finan -
ciële controle van niet-gereglementeerde facultatieve subsidies.
•	Het VEA beschikt niet over een degelijk uitgewerkte methodiek voor de controle van de 
inhoudelijke en financiële verantwoordingsstukken, zodat de controle van de subsidiedos -
siers weinig gestructureerd verloopt. Gelet op het grote aantal fouten in de dossiers is er 
nochtans nood aan een degelijke methodiek.
•	De interne nota’s in de onderzochte saldodossiers bevatten geen informatie over de uitge -
voerde controles. 
•	De verantwoordingsdossiers vertoonden gebreken: verkeerde berekeningswijze van de 
subsidiesaldi, het ontbreken van bewijskrachtige stukken voor personeels- en werkings -
uitgaven, een onvoldoende transparante berekeningswijze van de subsidieerbare loon -
componenten en het ontbreken van effectieve betalingsbewijzen.
•	Het agentschap heeft een aanbeveling van de Inspectie van Financiën om extralegale voor -
delen niet te subsidiëren niet in de praktijk gebracht.
•	De subsidiedossiers bevatten de notificatiebrieven van de toekenningsbesluiten niet, 
waardoor het onduidelijk is of de kennisgeving effectief plaatsvond na de visumverlening 
door de controleur der vastleggingen.
•	In sommige subsidiebesluiten gaf het agentschap een  vage omschrijving van de voor te 
leggen financiële verantwoordingsstukken. 
•	De subsidiebesluiten voorzagen niet in een timing voor de indiening van de inhoudelijke 
en financiële verantwoordingsstukken en het agentschap beschikt evenmin over een in -
terne richtlijn voor te ondernemen acties in geval van het laattijdig of niet ontvangen van 
de vereiste verantwoordingsstukken. 
•	Het VEA heeft de projectvoorstellen vóór het verstrijken van de indieningsperiode ge -
opend, zonder de briefomslagen als stavingsstuk te bewaren en met het risico op het uit -
lekken van informatie.
13.4.8		Andere 	project-	 en	werkingssubsidies 	
Het VEA verleent ook andere projectsubsidies, bv. voor demonstratieprojecten of de plaatsing 
van warmtepompen, micro-warmtekrachtinstallaties en zonthermische systemen, alsook 
311 Besluit van 29 oktober 2010 van de Vlaamse Regering tot toekenning van steun aan energieconsulentenprojecten. 
Nadien is dit besluit geïntegreerd in het besluit van de Vlaamse Regering van 19 november 2010 houdende alge -
mene bepalingen over het energiebeleid. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   235
werkingssubsidies aan organisaties. Sommige van deze subsidies zijn niet organiek geregeld, 
andere wel. Het VEA werkt daarvoor samen met het Agentschap Ondernemen (protocol van 
24 december 2010), waarvan de afdeling Inspectie Economie het gebruik van werkingssubsi -
dies op vraag van het VEA financieel en boekhoudkundig kan controleren. 
Het Rekenhof stelde ook in deze dossiers zwakten vast:
•	De saldodossiers bevatten evenmin een effectief controleverslag. 
•	De verantwoordingsdossiers vertoonden gebreken, zoals: dubbele subsidiëring van uitga -
ven, aanvaarding van uitgaven die gedeeltelijk buiten de werkingsperiode vielen, ontbre -
ken van bewijskrachtige stukken, aanvaarding van de integrale aanschafwaarde van inves -
teringsgoederen als subsidieerbare uitgave, aanvaarding van niet-subsidieerbare btw en 
aanvaarding van niet onderbouwde kostprijsberekeningen van de dienstenprestaties.
•	Het VEA heeft de afdeling Inspectie Economie geen controles ter plaatste laten uitvoeren.
13.4.9	Conclusies
Het VEA rekende de ontvangsten en uitgaven van het Energiefonds in 2011 en 2012 niet met 
de juiste ESR-codes en bedrijfseconomische rekeningen aan. In het licht van de financiële 
rapportering volgens het rekendecreet wordt vanaf 2012 een volledig correcte bedrijfsecono -
mische en budgettaire aanrekening nog belangrijker.
De administratieve boeten wegens overtreding of niet-naleving van de energieprestatie -
regelgeving uit het energiedecreet, vormen het belangrijkste ontvangstenproces voor het 
Energiefonds. Het VEA heeft in dit proces een structurele achterstand opgelopen, die het met 
een tijdelijke personeelsuitbreiding en een hogere prestatienorm voor de handhavingsdos -
siers tegen 2014 tracht weg te werken. Het handhavingsproces vertoont bovendien een aantal 
zwakten: de handhavingscontrole is vooral een formele controle op de naleving van de pro -
cedures en op de ingediende aangiften, controles ter plaatse zijn een uitzondering, de pro -
cesbeschrijvingen en de informatisering zijn nog onvolledig, ook de dossiers zelf zijn soms 
onvolledig en tonen vrij lange doorlooptijden. Het agentschap heeft nagenoeg geen sanctie -
mogelijkheid tegenover gemeenten die nalatig zijn in de doorsturing van de stedenbouwkun -
dige vergunningsgegevens en de opvolging van de boete-invordering geschiedt vooral extra -
comptabel.
Ook het onderzoek van de belangrijkste subsidieprocessen van het Energiefonds heeft tal 
van zwakten aan het licht gebracht: zo is er geen uitgewerkte controlemethodiek voor de af -
handeling van subsidiedossiers, stellen de dossierbehandelaars geen effectief verslag over de 
uitgevoerde controles op en is het rechtmatigheidsonderzoek van de financiële verantwoor -
dingsdossiers niet optimaal. In de subsidiedossiers van de sociale verhuurkantoren wordt de 
naleving van de overheidsopdrachtenregelgeving niet onderzocht en is de samenwerking tus -
sen het VEA en andere betrokken overheidsentiteiten beperkt. Ook bleven de evaluaties en 
jaarrapporten bij bepaalde protocols uit en subsidieerde het VEA ten onrechte enkele kosten. 
Het Rekenhof heeft dan ook geconcludeerd dat het VEA de organisatie van de onderzochte 
processen nog niet optimaal beheerst.
13.4.10	 Aanbevelingen 	
•	Het VEA moet de ontvangsten en uitgaven van het Energiefonds boekhoudkundig en be -
grotingstechnisch correct aanrekenen.
•	Het VEA dient na te gaan welke maatregelen vereist zijn om een eventuele nieuwe struc -
turele achterstand in de afhandeling van de handhavingsdossiers na 2013 te vermijden,  236
Hoofdstukrekening houdend met de impact van decretale bijsturingen van de energieprestatieregel -
geving, zoals de voorafberekening van de EPB-eisen.
•	Het VEA moet de procesbeschrijvingen over de handhavingsprocedure vervolledigen en de 
controleprocedures verder informatiseren.
•	Het VEA moet de controles ter plaatse op een waarheidsgetrouwe rapportering over de 
EPB-eisen versterken.
•	Het departement LNE dient na te gaan hoe het de boetevorderingen comptabel kan opvol -
gen met behulp van het boekhoudsysteem van de Vlaamse overheid.
•	Het VEA dient na te gaan hoe het nalatige gemeenten effectief kan aansporen de steden -
bouwkundige gegevens maandelijks door te sturen.
•	Het VEA dient het rechtmatigheidsonderzoek van subsidiedossiers te optimaliseren, o.m. 
door een aangepaste controlemethodiek en de opmaak van controleverslagen.
•	Het VEA moet controleren of subsidiebegunstigden die verplicht zijn de regelgeving in -
zake overheidsopdrachten toe te passen, dit ook daadwerkelijk doen.
13.4.11	Antwoord	 van	de	minister
De Vlaamse minister van Energie heeft op 24 juli 2012 geantwoord dat ze de toepassing van 
de geformuleerde aanbevelingen voor het VEA zal opvolgen. Het VEA zal de implementatie 
van een aantal aanbevelingen in het kader van de volgende decretaal verplichte twee jaarlijkse 
evaluatie van de energieprestatieregelgeving onderzoeken. Verder is het agentschap van oor -
deel dat een controlemethodiek voor subsidiedossiers voor de gehele Vlaamse overheid moet 
worden opgesteld. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   237
HoofdstukMobiliteit en Openbare Werken
14 238
14.1	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	het	ministerie
14.1.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begroting	2011
De onderstaande tabel vat de uitvoering van de middelenbegroting door het ministerie MOW 
cijfermatig samen. Het ministerie boekte in 2011 11% minder ontvangsten dan geraamd. De 
diverse ontvangsten en de ontvangsten uit schadegevallen zijn moeilijk te ramen, doordat een 
rechtszaak vaak uitsluitsel moet geven. Het ministerie neemt daarom elk jaar het bedrag van 
de vorige begroting in de nieuwe begroting over.
Entiteit-Programma Geraamd Ontvangsten Openstaan d
MB0 DEPARTEMENT MOW 1.265 754 60% 266
MA Apparaatkredieten 365 612 168% 179
MC Algemeen 300 60 20% 12
MG Haven- en waterbeleid en Maritieme toegang 600 82 14% 75
MC0 AGENTSCHAP VOOR   
MARITIEME DIENSTVERLENING EN KUST8.861 8.283 93% 0
MA Apparaatkredieten 0 0 0
MG Haven- en waterbeleid en   
Maritieme toegang0 0 0
MI Maritieme Dienstverlening en Kust 8.861 8.283 93% 0
MD0 AGENTSCHAP WEGEN EN VERKEER 7 23 331% 1
MA Apparaatkredieten 7 23331% 1
MC Algemeen 0 0 0
Totaal ministerie 10.133 9.060 89% 267
terie MOW cijfermatig samen.
ningen%
MB0 DEPARTEMENT MOW 3.065.352 2.735.673 89,2% 2.345.481 2.111.985 90,0%
MA Apparaatkredieten 52.608 48.845 92,8% 49.672 43.751 88,1
MB Provisies 99.900 00,0%99.900 00,0%
MC Algemeen 579.286 579.223 100,0% 579.286 579.095 100,0%
MD Technisch Ondersteunende 
Diensten en Luchthavens50.421 27.613 54,8% 43.168 16.532 38,3%
ME Gemeenschappelijk Vervoer 1.337.186 1.267.104 94,8%979.711 973.542 99,4%
MF Algemene infrastructuur en 
Verkeersbeleid23.197 22.821 98,4% 19.052 14.343 75,3%
MG Haven- en waterbeleid en 
Maritieme toegang922.754 790.069 85,6%574.691 484.722 84,3%
MC0 AGENTSCHAP VOOR 
MARITIEME DIENSTVER -
LENING EN KUST172.650 172.334 99,8% 117.375 112.277 95,7%
MA Apparaatkredieten  20.631 20.389 98,8% 19.212 17.889 93,1%
MI Maritieme Dienstverlening 
en Kust152.019 151.945 100,0% 98.163 94.387 96,2%
MD0 AGENTSCHAP WEGEN 
EN VERKEER410.420 410.294 100,0% 245.370 237.497 96,8%
MA Apparaatkredieten 95.235 95.160 99,9% 87.560 85.816 98,0%
HH Wegen en Verkeer 315.185 315.135 100,0% 157.810 151.681 96,1%
Totaal ministerie 3.648.422 3.318.301 91,0% 2.708.226 2.461.758 90,9% REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   239
donnanceringskredieten 2011. Vóór de overdracht naar het FFEU lag het bedrag van de verbin -
tenissen (inkooporders) en de ordonnanties (vereffeningen) respectievelijk 9% en 9,1% lager 
dan de vooropgestelde kredieten. De weergegeven vastleggingskredieten bevatten behalve de 
voor het jaar 2011 begrote kredieten in het Orafinrapport ook de openstaande verbintenissen 
van voorgaande jaren ten bedrage van  1.047.375 duizend euro. Vooral investeringsdotaties en 
openbare werken impliceren belangrijke verbintenissen voor meer jaren.
Het departement liet zijn apparaatkredieten gedeeltelijk ongebruikt door een wijziging in de 
aanrekening van de loonkosten van de regionale luchthaven van Antwerpen en Oostende. Die 
kosten werden voortaan rechtstreeks ten laste van de DAB-begroting gelegd. Bovendien liep 
de realisatie van performante serverinfrastructuur voor decentrale MOW-sites ernstige vertra -
ging op door een discussie tussen de ICT-dienstverlener en de contractbeheerder. Een verkoop 
door de BAM van een sluis en een brug voor 89,2 miljoen euro werd dan verschoven naar 2012 
(programma MB Provisies). Ook de subsidie aan De Lijn (programma ME Gemeenschappelijk 
vervoer) voor de aanschaf van trams in het kader van het Masterplan Antwerpen zal wegens 
de complexiteit pas in 2012 gebruikt worden. Het krediet voor het project Hardenvoortviaduct 
en Noorderlaanbrug werd eveneens overgedragen naar 2012. Ten slotte is het Vlaams Gewest 
voor de betalingen aan Nederland in het kader van de Westerschelde en het kanaal Gent-
Terneuzen (programma MG Haven- en waterbeleid en maritieme toegang) afhankelijk van de 
indiening van declaraties door Rijkswaterstaat. Het ongebruikt ordonnanceringskrediet werd 
overgedragen naar 2012.
14.1.2		Controlebevindingen 	
Het Rekenhof heeft 269 transacties uit 2011 met bijhorende verbintenissen gericht geselec -
teerd en gecontroleerd voor een totaalbedrag van 24.382,48 duizend euro (0,99%312). In drie 
(1,12%) van de gecontroleerde dossiers heeft het onduidelijkheden of fouten vastgesteld.
In een aantal gevallen (voor in totaal 20.096,14 euro) heeft de administratie essentiële wet -
telijke bepalingen of belangrijke principes niet volledig toegepast. De belangrijkste tekort -
komingen betroffen de naleving van de contract- en bestekvoorwaarden. Zo verkreeg een 
opdrachtnemer herhaaldelijk een termijnverlenging wegens, onder meer, een onvoldoende 
beschikbaarheid van het personeel van de opdrachtgever. 
Het Rekenhof heeft ook enkele tekortkomingen vastgesteld ten aanzien van het opzet en de 
naleving van interne procedures of de uitbouw van de organisatiebeheersing. Zo voegt het mi -
nisterie de vastleggingsgegevens niet altijd tijdig en correct in het dossieropvolgingssysteem 
Delta in, wat soms aanzienlijke verschillen meebrengt tussen de boekhoudkundige staten van 
de werken en de afzonderlijk bijgehouden rekenbladen voor deze werken. Afzonderlijke re -
kenbladen zouden overigens overbodig moeten zijn als de betrokken ambtenaren tijdig de 
nodige informatie juist en volledig in het systeem invoeren. Het ministerie corrigeerde de 
financiële informatie niet. 
Wat de ontvangsten betreft, stonden eind 2011 nog vorderingen voor een bedrag van 223.654 
euro open (51 dossiers) ten bate van de middelenbegroting. Het merendeel van de openstaan -
de vorderingen van het ministerie van MOW, bijna 262,4 miljoen euro, had echter betrekking 
op de dienst met afzonderlijk beheer Vlaams Infrastructuurfonds, waaronder  een achter -
gestelde lening van 176,5 miljoen euro aan de BAM, een aantal interne verrichtingen met de 
DAB’s Loodswezen en Vloot en verrichtingen voor orde. De oudste geregistreerde vordering 
draagt als vervaldatum 31 januari 1991 en veel openstaande vorderingen dateren uit 2009. Dat 
is een gevolg van de conversie van de oude Orafinversie naar de nieuwe. 
312 De personeelsuitgaven en de dotaties aan rechtspersonen en DAB’s werden afzonderlijk gecontroleerd. 240
Bij zijn controles heeft het Rekenhof ook nagegaan hoe het ministerie omging met de aanbe -
velingen die het Rekenhof formuleerde in zijn controleverslagen over 2010. Uit de beperkte 
selectie van dossiers kon het echter niet opmaken of de administratie de vroegere aanbevelin -
gen heeft toegepast.
14.1.3	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	diensten 	met	afzonderlijk 	beheer
2010 2011
LOODSWEZEN
Ontvangsten 85.380 70.321 91.296 85.114
Dotatie 0 01.400 1.412
Andere 85.380 70.321 89.896 83.702
Uitgaven 83.417 *83.204 91.296*91.245
Saldo jaar 1.963 -12.883 0 -6.131
Saldo vorige jaren 0 03.212 0
Overdracht 1.963 -12.883 3.212 -6.131
LUCHTHAVEN ANTWERPEN
Ontvangsten 7.470 6.478 7.731 6.393
Dotatie 4.765 3.745 5.026 3.589
Andere 2.705 2.733 2.705 2.804
Uitgaven 7.489*6.386 7.750*5.608
Saldo jaar -19 92 -19 785
Saldo vorige jaren 1.599 786 1.011 878
Overdracht 1.580 878 992 1.663
LUCHTHAVEN OOSTENDE
Ontvangsten 11.710 12.214 11.800 11.802
Dotatie 7.710 7.782 7.800 7.631
Andere 4.000 4.432 4.000 4.171
Uitgaven 13.196*11.075 13.496*12.683
Saldo jaar -1.486 1.139 -1.696 -881
Saldo vorige jaren 07.410 0 8.549
Overdracht -1.486 8.549 -1.696 7.668
VLAAMS INFRASTRUCTUURFONDS
Ontvangsten 587.750 589.997 627.457 624.083
Dotatie 539.197 539.197 578.399 578.399
Andere 48.553 50.800 49.058 45.684
Uitgaven 796.108 584.765 840.998 668.048
Saldo jaar -208.358 5.232-213.541 -43.965
Saldo vorige jaren 208.358 208.358 213.541 213.590
Overdracht 0213.590 0169.625
VLOOT
Ontvangsten 55.381 52.858 59.637 59.193
Dotatie 32.238 32.321 28.361 28.499
Andere 23.143 20.537 31.276 30.694
Uitgaven 57.682*52.270 58.467 49.367
Saldo jaar -2301 588 1170 9826 REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   241
2010 2011
Saldo vorige jaren 34.945 34.945 35.534 35.533
Overdracht 32.644 35.533 36.704 45.359
* Het Rekenhof formuleerde opmerkingen bij de uitgaven (uitvoeringscijfers).
Het rapport inkooporders  uit Orafin sloot niet aan met de jaarrekening 2011 van het VIF. Het 
fonds telde de inkooporders op met een negatieve overdracht van 567.698,20 euro om het to -
taal van de aangerekende verbintenissen 2011 te berekenen. De over te dragen verbintenissen 
sloten wel aan met de rapportage uit Orafin.
De DAB Loodswezen verwerkte 36.128.663,60 euro op het jaareinde openstaande facturen313 
overeenkomstig de instructies van het IVA Centrale Accounting ten onrechte als aangereken -
de uitgaven  in de uitgavenrubrieken van de uitvoeringsrekening, in plaats van als naar volgend 
jaar over te dragen verbintenissen . Bovendien zijn er geen overgedragen verbintenissen van het 
vorige begrotingsjaar in de uitgavenrubrieken aangezien alle eind 2010 openstaande facturen 
(30.813.224,05 euro) in de uitvoeringsrekening 2010 ook als aangerekende uitgaven werden op -
genomen, hoewel ze pas in 2011 zijn betaald. Als gevolg van deze verrichtingen is de overdracht 
naar 2012 evenmin correct. Deze handelwijze strookt niet met de regelgeving en veroorzaakt 
een aantal boekhoudkundige en begrotingstechnische problemen en tegenstrijdigheden. De 
uitvoeringsrekening van de DAB Loodswezen vertoont verder twee kredietoverschrijdingen. 
Voorts heeft het Rekenhof de beheersrekeningen 2009 en 2010 van de rekenplichtige nog al -
tijd niet ontvangen, kampt de DAB nog altijd met een gebrek aan interne controle en geven de 
rekeningen nog steeds de werkelijke kostprijs van het loodsen niet correct weer314.
Ook de Luchthaven Antwerpen verwerkte 69.018,75 euro op het einde van het begrotings -
jaar openstaande facturen volgens de instructies van het IVA CA in de rubriek personeel  ten 
onrechte als aangerekende uitgaven  en boekte onjuiste overgedragen verbintenissen in deze 
rubriek doordat de rekening 2010 95.407,76 euro facturen werden aangerekend die pas in 2011 
zijn betaald. Als gevolg van deze verrichtingen is de overdracht naar 2012 evenmin correct. De 
luchthaven overschreed ook het vastleggingskrediet voor de uitgavenrubriek personeel met 
33.272 euro. Ten slotte bevatte de reconciliatie tussen de cijfers van de uitvoeringsrekening 
en die van de bedrijfseconomische boekhouding enkele onverklaarde verschillen en blijft de 
luchthaven kampen met een gebrek aan interne controle.
Ook de Luchthaven Oostende verwerkte 185.888 euro op het einde van het begrotingsjaar 
openstaande facturen volgens de instructies van het IVA CA in de rubriek personeel  ten on -
rechte als aangerekende uitgaven  en boekte onjuiste overgedragen verbintenissen in deze ru -
briek doordat in de rekening 2010 171.485,26 euro facturen werden aangerekend die pas in 
2011 zijn betaald. Als gevolg van deze verrichtingen is de overdracht naar 2012 evenmin cor -
rect. Voorts bevatte de reconciliatie tussen de cijfers van de uitvoeringsrekening en die van 
de bedrijfseconomische boekhouding enkele onverklaarde verschillen en blijft de luchthaven 
kampen met een gebrek aan interne controle. De DAB nam ten slotte eind 2011 op enkele 
rekeningen meer kapitaalsubsidies in resultaat dan hij toekende en overschreed  het ordon -
nanceringskrediet voor investeringen met dotatie met 828.643,66 euro.
Ook de DAB Vloot verwerkte op het einde van het begrotingsjaar openstaande facturen vol -
gens de instructies van het IVA CA ten onrechte als aangerekende uitgaven  en boekte onjuiste 
overgedragen verbintenissen doordat hij in de rekening 2010 facturen aanrekende die hij pas 
313 29.120.641,30 euro sociale bijdragen die het departement in eerste instantie betaalt, maar die Loodswezen maan -
delijks moet terugbetalen, 6.364.662,99 euro facturen van DAB Vloot voor de terbeschikkingstelling van schepen 
en bemanning aan het Loodswezen en 643.359,31 euro facturen van andere leveranciers.
314 Deze kostprijs wordt wel extracomptabel berekend aan de hand van enkele bedrijfseconomische aanpassingen. 242
in 2011 betaalde. Als gevolg van deze verrichtingen is de overdracht naar 2012 evenmin correct. 
Ten slotte ontving het Rekenhof de beheersrekening van de rekenplichtige nog niet en blijft 
de luchthaven kampen met een gebrek aan interne controle.
14.1.4		Conclusie
De financiële uitvoering van de begroting sloot voor het ministerie van MOW nauw aan bij de 
ties heeft het Rekenhof weinig tekortkomingen vastgesteld, behalve dat de budgettaire infor -
matie voor de dossieropvolging soms anomalieën bevat.
Met uitzondering van het VIF, hebben de DAB’s van het beleidsdomein MOW enkele tekort -
komingen gemeenschappelijk. Ze verwerken een aantal op het einde van het begrotingsjaar 
openstaande facturen ten onrechte als aangerekende uitgaven, waardoor ook de overgedragen 
en de over te dragen verbintenissen niet correct zijn. Ze kampen tevens met een gebrek aan 
interne controle.
Verder bevatten de rekeningen van de DAB’s Luchthaven Oostende en Luchthaven Antwer -
pen enkele reconciliatieverschillen en dienen de DAB’s Loodswezen en Vloot nog beheersre -
keningen aan het Rekenhof te bezorgen.
14.1.5	 Aanbevelingen
•	Het ministerie moet de openstaande vorderingen op hun invorderbaarheid evalueren en 
eventueel afboeken. Het moet ook de vastgestelde rechten nauwgezet opvolgen en daar 
gepaste procedures voor ontwikkelen.
•	Het ministerie moet bij projecten zorgen voor de beschikbaarheid van het contractueel 
beloofde eigen personeel.
•	Een gestructureerd dossieropvolgingssysteem, gekoppeld aan de boekhouding, dient de 
budgettaire opvolging van werken te onderbouwen. De projectverantwoordelijken moeten 
toezien op de betrouwbaarheid van de financiële informatie in deze opvolgingsystemen. 
•	De DAB’s moeten de op het einde van het begrotingsjaar openstaande facturen aanreke -
nen volgens de geldende aanrekeningsregels.
14.2	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	Vlaamse 	rechtspersonen
14.2.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begrotingen 	2011
het ministerie betrokken Vlaamse rechtspersonen. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   243
De Scheepvaart nv - EVA publ ontvangsten 139.622 121.231
dotatie 83.036 61.925
andere 56.586 59.306
uitgaven 144.936 145.742
saldo jaar -5.314 -24.511
saldo vorige jaren 18.671
overdracht   -5.840
Fonds Stationsomgevingen - IVA rp ontvangsten 8.700 8.701
dotatie 8.700 8.701
andere 0 0
uitgaven 43.651 43.651
saldo jaar -34.951 -34.950
saldo vorige jaren 34.950
overdracht   0
Pendelfonds - VOI A ontvangsten 2.454 2.454
dotatie 2.454 2.454
andere 0 0
uitgaven 3.994 2.724
saldo jaar -1.540 -270
saldo vorige jaren 8.928
overdracht   8.658
Vlaamse Vervoermaatschappij - De Lijn - EVA publ ontvangsten 1.228.983 1.226.600
dotatie 1.003.386 1.002.297
andere 225.597 224.303
uitgaven 1.167.367 1.164.624
saldo jaar 61.616 61.976
saldo vorige jaren -138.259
overdracht  -76.283
Waterwegen & Zeekanaal nv - EVA publ ontvangsten 311.989 309.361
dotatie 243.197 243.753
andere 68.792 65.608
uitgaven 286.574 274.641
saldo jaar 25.415 34.720
saldo vorige jaren 51.157
overdracht   85.877
14.2.2	Controlebevindingen
Bij de afsluiting van dit rekeningenboek had het Rekenhof zijn controle op de rekeningen 2011 
van de nv De Scheepvaart, de VVM-De Lijn, de nv Waterwegen en Zeekanaal en de BAM nog 
niet beëindigd. 
De controle op de rekeningen 2011 van het Pendelfonds en het Fonds voor Stationsomgevin -
gen315 gaf geen aanleiding tot opmerkingen.
Sinds zijn vorige rekeningenboek heeft het Rekenhof zijn controle op de rekeningen 2010 van 
de nv De Scheepvaart, de VVM-De Lijn en de nv Waterwegen en Zeekanaal beëindigd. Het 
formuleerde daarbij onder meer de volgende opmerkingen:
•	Op 8 februari 2007 heeft nv De Scheepvaart een participatie genomen door middel van een 
inbreng in natura van een terrein ter waarde van 1.001.000 euro. De nv heeft die participatie 
pas in 2010 in de boekhouding geregistreerd. Zij heeft in 2010 evenmin de vergoeding van 
27.719,67 euro van het Centraal Financieringsorgaan voor haar goed financieel beheer in 
2009 budgettair aangerekend.
315 Dit agentschap werd op het einde van het begrotingsjaar 2011 opgeheven. 244
•	De Lijn heeft de in 2010 verstrekte exploitatiedotaties (in totaal 823.985.409 euro), waar -
mee zij onder meer de kosten van het project START dekt, niet volledig in resultaat geno -
men. Omdat START een uitvoering over meer jaren kent, heeft de VVM, zoals in de vier 
voorgaande jaren, een gedeelte van de werkingsdotatie (3,9 miljoen euro) overgedragen 
naar 2011, in strijd met het boekhoudbesluit. De uitvoeringsrekening van de begroting 
vertoont voorts onvoldoende samenhang tussen begroting en realisatie, voornamelijk in 
de rubriek investeringen. Bovendien zijn diverse investeringen met verkeerde ESR-codes 
•	De nv Waterwegen en Zeekanaal heeft in 1,05 miljoen euro voorzien voor bodemsane -
ringen. Zoals in de drie voorgaande jaren heeft zij ter compensatie een vordering op het 
Vlaams Gewest geboekt. De assumptie dat toekomstige dotaties deze kosten zullen finan -
cieren, is echter voorbarig. De nv heeft ook een provisie voor functionerings- en manage -
menttoelagen geboekt zonder rekening te houden met de werkgeversbijdrage voor de RSZ. 
14.3	 DAB	 Vloot:	analytische 	boekhouding
14.3.1	 Inleiding
In 2003 heeft de decreetgever de toenmalige afdeling Vloot van de administratie Waterwegen 
en Zeewezen omgevormd tot een dienst met afzonderlijk beheer en belast met het beheer 
en de exploitatie van de Vlaamse vaartuigenvloot, de terbeschikkingstelling van bedrijfsklare 
vaartuigen voor de diensten van de Vlaamse Regering en derden, en bijhorende dienstenver -
lening en advisering316. Gelet op deze taken, wordt de DAB Vloot vaak de reder van de overheid  
genoemd. De DAB Vloot maakt organisatorisch deel uit van het IVA Maritieme Dienstverle -
ning en Kust (MDK). De Vlaamse Regering heeft zijn taken als reder van de overheid omschre -
ven. De strategische en operationele doelstellingen van de DAB weerspiegelen deze taken. 
De DAB heeft voor het bereiken van zijn doelstellingen een reeks louter exploitatiegebon -
den beleidsinstrumenten ingezet (bv. de terbeschikkingstelling van varende eenheden voor 
de verschillende beloodsingen of de terbeschikkingstelling van diverse veerdiensten), alsook 
vier exploitatieondersteunende beleidsinstrumenten (een technische, logistieke, nautische 
en nieuwbouwdienst) en vier ondersteunende organisatie-instrumenten (staffuncties)317.	Die 
instrumenten zijn ook terug te vinden in de organisatiestructuur van de DAB, zodat er een 
duidelijk verband bestaat tussen de op dienstniveau geregistreerde kosten en de beleids- en 
organisatie-instrumenten. 
Sinds 2004 heeft de DAB Vloot een analytische kostprijsboekhouding ontwikkeld waarmee 
het de financiële informatie trachtte te koppelen aan de strategische en operationele doelstel -
lingen en de instrumenten om die doelstellingen te bereiken318. De DAB bepaalde zelf de me -
thodiek en stond ook in voor de praktische uitwerking. Naar aanleiding van zijn controle op 
de rekeningen 2011 van de DAB, heeft het Rekenhof deze kostprijsberekening onderzocht. Het 
besteedde daarbij bijzondere aandacht aan de gebruikte kostprijsmethode en verdeelsleutels, 
de aansluiting met de algemene boekhouding en het gebruik van de kostprijsinformatie die 
de analytische boekhouding oplevert. 
316 Decreet houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2003, art.36.
317 Een directiesecretariaat, een dienst SHE-Q (kwaliteit, veiligheid en ISM), een dienst personeel en organisatie en 
een commercieel-financieel-juridische dienst.
318 De missie voor het financieel management van de DAB Vloot luidt: het plannen, beheren, evalueren, (bij)sturen en 
verantwoorden van waardestromen bedoeld in functie van de (DAB)doelstellingen en in toepassing van het besluit 
van financiële en materiële beheer. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   245
14.3.2	Ontwikkeling	 van	de	analytische 	boekhouding
De DAB Vloot heeft van bij de opstart van de analytische boekhouding gekozen voor een full 
costing  methode. Dat houdt in dat de DAB alle kosten die hij in de algemene boekhouding 
registreert (inclusief financiële en uitzonderlijke kosten) ook analytisch verwerkt en toewijst. 
De kostprijsberekening vindt semestrieel plaats.
In de analytische boekhouding vertaalt de DAB de exploitatiegebonden beleidsinstru menten 
naar een aantal processen die een centrale rol spelen in de kostentoewijzing, zoals de terbe -
schikkingstelling van vaartuigen en bemanning voor beloodsing, markering van vaarwegen, 
veerdiensten, hulpverlening op zee, enz. De DAB onderscheidt ook drie kostengroepen: per -
soneelskosten, kostenfacturen en investeringskosten, die hij rechtstreeks of op grond van ver -
deelsleutels aan de processen toewijst. De personeelskosten vormen de belangrijkste kosten -
groep (65% van de totale exploitatiekosten in 2011). De kostenfacturen en investeringskosten 
vertegenwoordigen respectievelijk 26% en 9%. Een zo nauwkeurig mogelijke toewijzing van 
de personeelskosten is dus primordiaal voor een valabele kostprijsberekening.
In 2006 heeft de DAB Vloot zijn kostentoewijzing en -verdeling voorgelegd aan een externe 
consultant. Hij wilde zodoende tot een correcte rapportering komen die als basis kon dienen 
voor prijsoffertes aan klanten. In 2011 onderzocht een andere externe consultant de toegepaste 
methodiek voor de verdeling van de bedrijfskosten over de operationele processen voor 2010 te 
onderzoeken. De consultants concludeerden dat de toewijzing van de kosten aan de proces -
sen op een gedetailleerde wijze geschiedde en steunde op realistische parameters. 
14.3.3	Aansluiting	 tussen	algemene 	en	analytische 	boekhouding
De DAB Vloot voert een geïntegreerde economische en begrotingsboekhouding. Als DAB 
dient hij jaarlijks ook een uitvoeringsrekening van de begroting op te maken. Die moet hij, 
samen met de beheersrekening van de rekenplichtige, aan het Rekenhof bezorgen. De DAB 
gebruikt de bedrijfseconomische component van de boekhouding hoofdzakelijk intern. De 
bedrijfseconomische kosten die hij in de loop van een boekjaar registreert, vormen de basis 
voor de kostprijsboekhouding. De DAB vraagt op eigen initiatief een periodieke verificatie van 
de bedrijfseconomische cijfers door een externe auditor319.
Voor de registratie in de algemene boekhouding gebruikt de DAB een geautomatiseerd stan -
daardpakket, Finlog genaamd. De boekhoudsleutel van dat pakket maakt gebruik van een 
aantal parameters. Enerzijds gaat het om een aantal courante parameters zoals volgnummer, 
factuurnummer, boekjaar, bedrag of leverancier. Anderzijds bevat de boekhoudsleutel ook pa -
rameters die de kosten bij de aanrekening verbinden aan een kostenplaats en een technische 
kostendrager. De toewijzing aan een kostenplaats maakt het de DAB mogelijk de kostenevolu -
tie op zijn diverse locaties (Oostende, Antwerpen, Vlissingen, Gent, Zeebrugge, Nieuwpoort) 
op te volgen. De toewijzing aan een kostendrager gebruikt de DAB voor de verdere toewijzing 
van de geregistreerde kosten.
De resultatenrekening 2011 toonde 48.762.665 euro kosten. Uit het rapport van de kostprijzen 
per proces, kostendrager en economische rekening blijkt dat de DAB deze kosten integraal 
heeft toegewezen. Bovendien komen de totalen per economische rekening in dit rapport over -
een met de cijfers in de proefbalans.
319 Aangezien de DAB Vloot niet onderworpen is aan een controle door een bedrijfsrevisor, brengt de externe auditor 
daarbij geen auditopinie uit en stelt hij geen officieel commissarisverslag op. 246
De kosten voor het gebruik van het gebouw in Oostende waar de directie gehuisvest is, vergen 
een kanttekening. De Vlaamse overheid stelt dat gebouw kosteloos ter beschikking van de 
DAB. Het komt dan ook niet voor in de rekeningen van de DAB en maakt dus evenmin deel 
uit van de kostprijsberekening.
14.3.4	Toegepaste 	methodiek
De DAB Vloot haalt de informatie voor de kostprijsberekening dus in eerste instantie uit Fin -
log. Ook het Vloot Tijdsregistratiesysteem  (VTR), onderdeel van het Vloot Management In -
formatiesysteem  (Vlomis) zorgt voor gegevens die nodig zijn bij de verdere kostentoewijzing, 
onder meer de werkplanningsgegevens en reële werktijden van scheepsbemanningen, en de 
betalingsgegevens van personeelstoelagen en –vergoedingen. Op technisch vlak verwerkt de 
DAB de kosten analytisch in een Access-toepassing. De kostentoewijzing aan de processen 
volgt een aantal stappen naargelang de betrokken kostengroep.
Personeelskosten
De DAB Vloot verdeelt de reële prestaties van het varend personeel op maandelijkse basis over 
de diensten of technische kostendragers320 op grond van de gewerkte tijd per personeelslid. 
Hij vergelijkt eerst de werktijden die de schepen registreren, met de dagelijkse planning van 
het varend personeel. Daarbuiten verifiëren de respectieve celhoofden als tweede controle 
maandelijks de prestaties van het varend personeel. Daaruit resulteert een procentuele verde -
ling van de gewerkte tijd per personeelslid over de verschillende diensten. Daarbuiten leggen 
de betrokken verantwoordelijken op grond van hun eigen ervaring en professioneel oordeel 
jaarlijks individuele verdeelsleutels vast voor de toewijzing van elke dienst aan de twintig pro -
cessen die de Vloot heeft gedefinieerd. De prestaties en daaraan verbonden kosten van het 
varend personeel worden vervolgens door de combinatie van beide verdeelsleutels toegewe -
zen aan de processen. Dat geeft uiteindelijk een reële loonkost van het varend personeel per 
proces. Voor elk administratief, niet varend personeelslid gaat de DAB na over welke proces -
sen hij de loonkosten moet verdelen. Per personeelslid legt hij daarvoor percentages vast.
Kostenfacturen
De DAB wijst elke kostenfactuur toe aan een dienst of technische kostendrager. In eerste in -
stantie staat de inhoudelijke ordonnateur in voor de koppeling aan de correcte kostendrager 
bij de aanrekening van de factuur. De boekhoudkundig ordonnateur voert een bijkomende 
controle uit op de aanrekening. Zij moeten een kostenfactuur zo specifiek mogelijk toewijzen, 
bij voorkeur aan een bepaald schip. Als dat niet kan, poogt men ze aan een groep schepen te 
koppelen (bv. loodsboten algemeen). Indien ook dat niet mogelijk blijkt, wordt nagegaan of 
ze aan een bepaalde locatie (bv. varende eenheden Oostende) of in laatste instantie aan een 
algemene kostendrager m.b.t. een materieel vast actief (bv. gebouwen, vaarwegmarkeringen) 
kan worden gekoppeld.
Vervolgens verdeelt de DAB de kosten van een 30-tal kostendragers (vooral scheepsgroepen 
en locaties) over meer specifieke kostendragers (vooral individuele schepen) op grond van het 
brandstofverbruik van de schepen, pro rata van de directe kosten of volgens evenredigheid. 
Daarbij maakt de DAB voor de verdeling van gelijkaardige kostendragers soms gebruik van 
een andere verdeelsleutel. Dat is naar verluidt het gevolg van de (on)beschikbaarheid van ge -
320 Traditioneel gebruikt men de term kostendrager voor de eindproducten (goederen of diensten), m.a.w. als eind -
bestemming van de kostentoewijzing. De Vloot gebruikt de term echter voor de dienst die drager is van kosten die 
nog moeten worden toegewezen. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   247
gevens die een meer accurate toewijzing toelaten321. Voor het merendeel van deze kostendra -
gers zijn de toe te wijzen kosten, en dus ook het effect op de uiteindelijke kostprijsberekening, 
van beperkt materieel belang.
Enkele specifieke kostensoorten, zoals ICT-kosten, logistieke kosten, kosten voor rollend 
materiaal, telefoonkosten en meubilairkosten verdeelt de DAB per locatie (kust, Antwerpen, 
Gent, Vlissingen of algemeen) naargelang de eerder op deze locaties aangerekende kosten. De 
verdere allocatie van de kostenfacturen verloopt volgens de al vermelde verdeelsleutels voor 
de toewijzing van de diensten aan de processen. 
Investeringskosten
De DAB koppelt ook de investeringskosten aan een zo specifiek mogelijke dienst (schip, 
scheepsgroep, locatie of algemene kostendrager). De verdere kostentoewijzing aan de proces -
sen verloopt analoog aan die van de kostenfacturen.
14.3.5	Gebruik 	van	de	kostprijsinformatie
Het kostprijsberekeningsysteem van de DAB Vloot levert als eindresultaat in hoofdzaak de 
kostprijzen van de twintig processen. Deze processen sluiten nauw aan bij de diensten die de 
DAB aan de diverse klanten verleent, nl. de terbeschikkingstelling van schepen en bemannin -
gen. De DAB Loodswezen (gekoppeld aan drie processen) en de federale overheidsdiensten 
van de scheepvaartpolitie en de douane (elk gekoppeld aan twee processen) zijn de belang -
rijkste klanten. De kosten van de overige dertien processen worden grotendeels gefinancierd 
met de exploitatiedotatie322. De onderstaande tabel toont de impact van de belangrijkste klan -
ten in de totale bedrijfsopbrengsten 2011.
 (In euro)
Samenstelling bedrijfsopbrengsten 2011
Exploitatiedotatie 26.205.319 
DAB Loodswezen 25.108.000 
Scheepvaartpolitie 2.838.019 
Douane 1.330.572 
Andere opbrengsten 967.956 
Totaal  56.449.866 
De DAB Vloot baseert zich momenteel voor de financiële aspecten van zijn overeen komsten 
met klanten grotendeels op de kostprijzen die de analytische boekhouding oplevert. Sommige 
overeenkomsten dateren echter van vóór de inwerkingtreding van de analytische boekhou -
ding. De financiële aspecten in deze overeenkomsten kunnen pas worden aangepast aan de 
actuele kostprijsinformatie bij tussentijdse wijzigingen van de overeenkomst323 of na afloop 
ervan. De DAB Vloot past deze overeenkomsten aan zodra zich de mogelijkheid daartoe voor -
doet. De overige overeenkomsten voorzien in de mogelijkheid tot tariefaanpassing tijdens de 
looptijd van de overeenkomst, hetzij op periodieke basis (jaarlijkse aanpassing, indexering), 
hetzij bij evoluties die tot een prijsactualisering nopen (bv. ingebruikname van nieuwe vaar -
tuigen, evolutie van de brandstofprijzen, reglementaire wijzigingen van salarissen, toelagen 
of vergoedingen). 
321 Zo wordt de kostendrager MRB Oostende over de betrokken schepen verdeeld op grond van bunkergegevens, 
terwijl de kostendragers MRB Antwerpen en MRB Vlissingen proportioneel over de schepen worden verdeeld.
322   Prestaties voor andere overheden, veerdiensten, vaarwegmarkeringen, hulpverlening, hydrografische peilingen 
en zeewetenschappelijk onderzoek. Alleen voor het proces terbeschikkingstelling van varende eenheden aan andere 
agentschappen, overheden en derden  factureert de DAB Vloot ook nog kosten aan de klanten.
323 Bv. bij het gebruik, op vraag van de klant, van andere schepen dan initieel overeengekomen. 248
Verder stelt de DAB de kostprijsinformatie in diverse beheersrapporten (bv. detaillijsten per 
proces, kostendrager en economische rekening) intern ter beschikking.
Ten slotte stelt de DAB Vloot de kostprijsinformatie ook extern ter beschikking. Zo bezorgt 
hij aan de DAB Loodswezen een gedetailleerd inzicht in de samenstelling van de kosten van 
de beloodsingsprestaties324. De DAB’s bepalen de kostprijs van de overeengekomen dienstver -
lening jaarlijks325. Voor het jaar x maakt de DAB Vloot een nacalculatie van de kostprijs voor 
het jaar x-1. Zo nodig passen de DAB’s deze berekening in wederzijds overleg aan een wijziging 
van de dienstverlening in jaar x aan326. Aanpassingen zijn ook mogelijk bij reglementaire wijzi -
gingen van salarissen, toelagen en vergoedingen, en bij de indexering van de kostenonderde -
len. De berekeningswijze is dus vrij concreet bepaald en steunt grotendeels op de cijfers van 
het voorgaande jaar, zodat de begrotingen van beide DAB’s op grond van de kostenanalytische 
gegevens een realistische kostprijsraming kunnen inhouden. De begrotingen 2011 en 2012 be -
vatten voor de beide DAB’s voor deze vergoeding echter andere ramingscijfers dan die volgens 
de werkelijke kostprijsberekening. Voor 2011 vermeerderde de eerste begrotingsaanpassing de 
raming van de vergoeding voor de beloodsing met 3,1 miljoen euro (tot 25,1 miljoen euro) ter 
compensatie van een vermindering met hetzelfde bedrag van de dotatie aan de DAB in het ka -
der van besparingen. Voor 2012 verminderde de tweede begrotingsaanpassing de vergoeding 
met 9,1 miljoen euro (tot 25,3 miljoen euro) in weerwil van de bedrijfseconomische realiteit 
van de ingebruikname van nieuwe en duurdere beloodsingsvaartuigen. Initieel was de vergoe -
ding daarom op 34,4 miljoen euro geraamd327. De werkelijke cijfers hebben dit overigens be -
vestigd: in 2011 ontving de DAB Vloot 3,8 miljoen euro meer van de DAB Loodswezen dan de 
geleverde prestaties volgens de kostprijsboekhouding kostten. In 2012 halveerden de maande -
lijkse facturen voor de DAB Loodswezen sinds juni (van 2,8 miljoen euro tot 1,4 miljoen euro), 
terwijl uit de actuele kostprijsgegevens van de DAB Vloot blijkt dat de beloodsingsprestaties 
in 2012 wel degelijk ongeveer 34,4 miljoen euro zullen kosten328. Deze werkwijze doet afbreuk 
aan de transparantie van zowel de begrotingscijfers van de DAB’s Vloot en Loodswezen, als 
aan de werkelijke cijfers in de uitvoeringsrekeningen van beide DAB’s.
14.3.6	Conclusies
Het kostencalculatiesysteem van de DAB Vloot registreert initieel op een vrij gedetailleerd 
niveau de aanrekening van de kosten en verwerkt ze volgens een full costing  methode tot va -
labele kostprijzen voor de geleverde diensten, die in hoofdzaak bestaat uit de terbeschikking -
stelling van vaartuigen en bemanningen. De DAB wijst de kosten opgenomen in de proefba -
lans integraal toe, maar neemt het gebruik van het directiegebouw in Oostende niet op in de 
kostprijsberekening omdat de Vlaamse overheid dat kosteloos ter beschikking stelt.
De DAB wijst de personeelskosten, die 65% van de totale kosten vertegenwoordigen, toe op 
grond van gedetailleerde reële tijdsbestedingen van het betrokken personeel. De kostenfac -
turen en investeringskosten worden zo mogelijk tot op het niveau van de individuele schepen 
toegewezen. De DAB maakt voor de toewijzing van gelijkaardige kostendragers soms gebruik 
van verschillende verdeelsleutels. De impact daarvan op de uiteindelijke kostprijzen is echter 
zeer beperkt.
324  Op grond van een addendum van 18 april 2006 bij de samenwerkingsovereenkomst van 14 december 1998 tussen 
de toenmalige afdelingen Loodswezen en Vloot. Artikel 3, §2, ervan stelt dat de DAB Vloot op eenvoudig verzoek 
van de DAB Loodswezen alle financiële informatie moet aanleveren die Loodswezen in staat moet stellen de ac -
curaatheid en gegrondheid van de berekeningen na te gaan.
325 Artikel 3, §1, van het in de vorige voetnoot genoemde addendum.
326  Of in jaar x-1 met invloed op jaar x.
327 Weliswaar zoals in 2011 rekening houdend met 3,1 miljoen euro ter compensatie van een even grote dotatievermin -
dering.
328 Rekening houdend met 3,1 miljoen euro  compensatie (zie vorige voetnoot). REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   249
De DAB Vloot gebruikt de kostprijsinformatie intern voor de bepaling van de tarieven die hij 
aanrekent aan de klanten en voor diverse beheersrapporten, en extern om de DAB Loodswe -
zen, de belangrijkste klant van de DAB Vloot, inzicht te bieden in de samenstelling van de 
beloodsingskosten. Zowel de raming van de vergoedingen voor deze kosten in de begrotingen 
2011 en 2012 van beide DAB’s, als de opname ervan in hun uitvoeringsrekeningen steunt echter 
maar gedeeltelijk op de kostprijsberekening. Dat deed afbreuk aan de transparantie van deze 
documenten.
14.3.7	Aanbevelingen
•	In de begrotingen en uitvoeringsrekeningen van de DAB’s Vloot en Loodswezen dienen 
de raming en uiteindelijke vergoeding voor de dienstverlening aan de DAB Loodswezen 
te steunen op de kostprijsinformatie die de analytische boekhouding van de DAB Vloot 
genereert.
•	De DAB dient na te gaan of hij bepaalde gelijkaardige kostendragers die hij momenteel 
met verschillende verdeelsleutels toewijst op een uniforme wijze kan verdelen.
14.4	DAB	 Vlaams	Infrastructuurfonds:	 uitgaven 	2010	van	de	afdelingen 	
Haven-	en	Waterbeleid	 en	Maritieme 	Toegang
14.4.1	Inleiding
De decreetgever heeft de dienst met afzonderlijk beheer Vlaams Infrastructuurfonds (DAB 
VIF) in 1992 opgericht329 om de uitgaven te financieren voor het beleid van het Vlaams Gewest 
inzake openbare werken en vervoer. De Vlaamse Regering beheert de DAB, stelt werkingsmid -
delen ter beschikking en regelt het financieel en materieel beheer van het fonds330. Naar aan -
leiding van zijn controle op de rekeningen 2010 heeft het Rekenhof de uitgaven onderzocht 
die het fonds deed voor de afdelingen Haven- en Waterbeleid en Maritieme Toegang. Deze 
afdelingen vormen een van de zes rubrieken waarin de VIF-begroting en het VIF-jaarverslag 
de ontvangsten en uitgaven indelen331. Het Rekenhof baseerde zijn onderzoek op een selectie 
van gecontroleerde uitgaven in deze afdelingen, die vooral dossiers uit de afdeling Maritieme 
Toegang (aMT) bevatte. Deze afdeling staat in voor het investeringsbeleid met betrekking tot 
de maritieme toegangen en de haveninfrastructuur en het beheer van de domeingoederen. 
De VIF-uitgaven voor de aMT volgen de departementale administratieve organisatie en in -
terne controle, en het goedkeuringsproces van de VIF-dossiers. De aMT bezorgt voor elke 
vastlegging of ordonnancering een dossier aan het departement MOW, dat instaat voor de 
dossiercontrole en de registratie in Orafin 2010 volgens een geïnformatiseerde goedkeurings -
procedure. Voor de administratieve verwerking van een vastleggingsdossier maakt de aMT 
gebruik van een e-room, die standaardsjablonen bevat. Deze standaardisatie bevordert de 
naleving van de wetgeving op de overheidsopdrachten.
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de uitgaven (vastleggingen en ordonnancerin -
gen) van de DAB VIF voor de afdelingen Haven- en Waterbeleid en Maritieme Toegang in de 
jaren 2008 tot 2010.
329   Decreet van 25 juni 1992 houdende diverse bepalingen tot begeleiding van de begroting 1992.
330 Besluit van 16 september 1992. Sinds 2008 hanteert het fonds een nieuwe werkwijze bij de voorlegging van zijn 
brieven over de rekeningen 2008, 2009 en 2010.
331  De uitvoeringsrekening van de begroting die het fonds aan het Rekenhof heeft voorgelegd, volgt deze onderverde -
ling niet, maar rapporteert per begrotingsartikel. 250
 2008 168.892 138.933
 2009 157.091 121.107
 2010 146.642 158.525
De uitgaven voor de afdelingen Haven- en Waterbeleid en Maritieme Toegang vertegenwoor -
digden in 2010 27,1% van de totale VIF-uitgaven (584,76 miljoen euro). De geordonnanceerde 
uitgaven 2010 voor de afdelingen (158,5 miljoen euro) betroffen elf begrotingsartikelen en 
bevatten voornamelijk subsidies en investeringen332. 
14.4.2	Investeringen
Het onderzoek van 25 ordonnanceringsdossiers voor investeringsuitgaven en buitengewone 
onderhoudsuitgaven333 leidde tot de volgende vaststellingen:
•	Een onzorgvuldig voorbereid bestek bracht in een latere fase een gedeeltelijke schorsing 
van de werken mee en noopte tot een dading met de aannemer.
•	Een minder intensieve opdrachtgeving door de aanbestedende overheid vertraagde de uit -
voering van een opdracht. De daaruit voortvloeiende termijnverlengingen waren niet in 
overeenstemming met het goedgekeurde en toegepaste bestek. 
•	De verschillende administratieve diensten interpreteerden op uiteenlopende wijze het 
voorschrift dat de aannemer binnen de vijf kalenderdagen nadat de administratie daar -
om heeft verzocht, zijn factuur moet indienen334. De vereffenaars gingen ervan uit dat de 
vereffeningstermijn start vanaf de dag van verzending van dit bericht naar de aannemer. 
Zij voeren die begindatum in Orafin in. De dienst die de verwijlintresten berekent, wat 
momenteel nog buiten Orafin geschiedt, gaat echter uit van een termijn van vijf kalender -
dagen vanaf de dag  volgend op de verzending van het verzoek om factuurindiening. Als 
een aannemer die vijf kalenderdagen overschrijdt, verschillen de berekeningswijzen dus 
met één dag. In het licht van de plannen tot automatische verwijlintrestberekening (in de 
nieuwe versie van E-Delta) is het aangewezen eenzelfde interpretatie aan te houden. 
14.4.3	Subsidies
De vijftien onderzochte subsidiedossiers bevatten de nodige verantwoordingsstukken en de 
subsidievoorwaarden werden nageleefd. Het Rekenhof deed niettemin enkele vaststellingen:
•	De aMT controleerde tot op heden ter plaatse niet de juistheid van het jaarlijks rapport 
van het Havenbedrijf over de gemaakte kosten aan de zeesluizen die in aanmerking komen 
voor subsidiëring (de zogenaamde decreetkosten335). De aMT voerde tot op heden alleen 
enkele boekhoudkundige en analytische controles uit. Een steekproefcontrole ter plaatse 
zou nochtans een toegevoegde waarde kunnen hebben. 
•	De afdeling stelt subsidiebetalingen, en dus ook de registratie als VIF-uitgave, soms uit bij 
gebrek aan voldoende ordonnanceringskredieten. Dat creëert het risico op een verschui -
ving van de ordonnanceringen naar het volgende jaar, in strijd met het begrotingsprincipe 
van de annaliteit.
332 In 2010 werd het nieuwe boekhoudsysteem Orafin 2010 ingevoerd. Dat leidde tot opstartproblemen. Over deze 
tijdelijke tekortkomingen rapporteert dit artikel niet systematisch. Zo vonden aanrekeningen plaats op de over -
drachtslijn in plaats van de budgetlijn. Dat noopte tot correcties aan het rapport inkooporders  uit Orafin 2010. 
333 Overeenkomstig artikel 29 van het decreet van 2 maart 1999 houdende het beleid en het beheer van de zeehavens 
is het Vlaams Gewest verantwoordelijk voor de aanleg, de instandhouding (inclusief specieverwerking) en het on -
derhoud van de maritieme toegangswegen en de basisinfrastructuur, exclusief de haveninterne basisinfrastruc -
tuur.
334 Artikel 15 van de algemene aannemingsvoorwaarden.
335 Jaarlijkse operationele kosten voor het onderhoud en de exploitatie van de zeesluizen in de Vlaamse zeehavens en 
voor de onderhoudsbaggerwerken van de maritieme toegang achter de sluizen in Antwerpen. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   251
14.4.4	Boekhoudkundige 	registratie
Het VIF rapporteert zijn uitgaven alleen in de uitvoeringsrekening van zijn begroting. Het 
neemt ze daarin op per basisallocatie, volgens de uitgavenbegroting. Het financieel boek -
houdsysteem Orafin 2010 bevat ook uitgavenregistraties in bedrijfseconomische rekeningen 
en, voor de investeringen, in de module van de vaste activa.
De aanrekening voor de bouw van de installaties voor de berging en verwerking van onder -
houdsbaggerspecie uit de Antwerpse haven (AMORAS-project336) vond in eerste instantie 
plaats op de FFEU337-begroting, en pas daarna op die van het VIF. De aanrekening van uitga -
ven op verschillende begrotingen vermindert de transparantie en bemoeilijkt een efficiënte 
controle. 
Het VIF rekende een toelage aan de nv Waterwegen & Zeekanaal voor dijkwerken op een alge -
mene basisallocatie aan, in plaats van op een aparte basisallocatie voor deze openbare rechts -
persoon.
14.4.5	Conclusies
De uitgavendossiers 2010 van het VIF voor de afdelingen Haven- en Waterbeleid en Maritieme 
Toegang worden in het algemeen vrij goed beheerd, maar dat beheer kan op enkele punten 
zorgvuldiger. Zo worden niet altijd alle bestek- en algemene aannemingsvoorwaarden geres -
pecteerd, interpreteren de betrokken diensten termijnen soms afwijkend, blijft controle ter 
plaatse uit en is de aanrekening niet altijd transparant.
14.4.6	Aanbevelingen
•	De aMT moet de voorschriften die in het bestek en in de algemene aannemingsvoorwaar -
den zijn opgenomen, respecteren. 
•	De administratie moet de termijn voor verzending van de factuur door de aannemer een -
duidig vastleggen.
•	De aMT moet de verklaringen van het Havenbedrijf over de decreetkosten  ter plaatse con -
troleren.
•	Bij de vastlegging van een investeringsproject moet duidelijkheid bestaan over de juiste 
begroting waarop de aanrekening van de uitgaven moet plaatsvinden. Aanrekening op de 
VIF-begroting moet aanrekening op een andere begroting uitsluiten. 
•	Het VIF moet uitgaven naar instellingen van de Vlaamse overheid op een aparte basisal -
locatie aanrekenen.
336  Antwerpse Mechanische Ontwatering, Recyclage en Applicatie van Slib.
337 Financieringsfonds voor Schuldafbouw en Eenmalige Investeringsuitgaven. 252
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   253
HoofdstukRuimtelijke Ordening, Wonen en  
Onroerend Erfgoed
15 254
15.1	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	het	ministerie
15.1.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begroting	2011
Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erfgoed (RWO) cijfermatig samen. Het mi -
nisterie boekte in 2011 12% meer ontvangsten dan geraamd.
Programma Geraamd Ontvangsten %Openstaand
NC0 DEPARTEMENT RWO 0 81 0
NA Apparaatkredieten 0 80 0
NC Algemeen 0 1 0
NE Woonbeleid 0 0 0
ND0 RUIMTE EN ERFGOED 5.100 5.480 107% 53.357
NA Apparaatkredieten 0 11 0
NC Algemeen 0 0 0
ND Ruimtelijke Ordening 5.000 5.352107% 53.356
NF Onroerend Erfgoed 100 117117% 0
NE0 AGENTSCHAP WONEN-VLAANDEREN 829 1.091 132% 65.626
NA Apparaatkredieten 0 2 0
NE Woonbeleid 829 1.088131% 65.626
NG0 INSPECTIE RWO 0 0 0
NA Apparaatkredieten 0 0 0
Totaal ministerie 5.929 6.652 112% 118.983
terie RWO cijfermatig samen.
Programma VKVerbinte -
nissen% OKVereffenin -
gen%
NC0 DEPARTEMENT RWO 1.078.012 1.045.713 97,0% 363.782 332.154 91,3%
NA Apparaatkredieten 22.705 21.10893,0% 20.656 17.68885,6%
ND Ruimtelijke Ordening 19.920 19.45597,7% 12.325 9.31575,6%
NE Woonbeleid 1.027.096 996.887 97,1% 322.532 296.89292,1%
NF Onroerend Erfgoed 8.291 8.26399,7% 8.269 8.25999,9%
ND0 RUIMTE EN ERFGOED 351.869 347.643 98,8% 124.313 102.334 82,3%
NA Apparaatkredieten 22.188 21.62397,5% 21.444 20.50995,6%
ND Ruimtelijke Ordening 34.075 31.99593,9% 26.057 11.11942,7%
NE Woonbeleid 296 296100,0% 0 00,0%
NF Onroerend Erfgoed 295.310 293.729 99,5% 76.812 70.70592,0%
NE0 AGENTSCHAP WONEN-
VLAANDEREN 271.082 259.535 95,7% 234.386 219.531 93,7%
NA Apparaatkredieten 11.047 10.87698,5% 9.777 9.55197,7%
NE Woonbeleid 260.035 248.659 95,6% 224.609 209.97993,5%
NG0 INSPECTIE RWO 8.004 7.172 89,6% 8.004 7.050 88,1%
NA Apparaatkredieten 8.004 7.17289,6% 8.004 7.05088,1%
NF Onroerend Erfgoed 0 0100,0% 0 00,0%
totaal  1.708.967 1.660.063 97,1% 730.485 661.068 90,5%
tenissen (inkooporders) en ordonnanties (vereffeningen) respectievelijk 2,9% en 9,5% lager  REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   255
voor 2011 begrote kredieten in het Orafinrapport ook 945.931 duizend euro openstaande ver -
bintenissen van voorgaande jaren. Vooral de verbintenissen voor de lopende investeringspro -
gramma’s voor woonbeleid, onder meer ten gunste van de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal 
Wonen, waren daarbij relevant (653.883 duizend euro).
De lage aanwending van de apparaatkredieten was het gevolg van onvoorspelbare veranderin -
gen in de loop van het uitvoeringsjaar (de uitstroom van personeel) en de budgettaire buffer 
voor moeilijk vooraf te ramen uitgaven, die in 2011 niet werd aangewend. 
De ordonnanceringskredieten van programma ND Ruimtelijke Ordening werden nauwelijks 
voor de helft gebruikt. De gemeenten vroegen het agentschap Ruimte en Erfgoed minder bij -
dragen voor de opmaak van het eerste vergunningsregister en het eerste plannenregister, en 
voor de opleiding en betaling van de gemeentelijke stedenbouwkundige ambtenaren. Het 
agentschap verwacht in 2012 meer aanvragen. Ook voldeden diverse subsidieaanvragen voor 
de opmaak van gemeentelijke ruimtelijke uitvoeringsplannen en gemeentelijke plannen van 
aanleg niet aan de voorwaarden. Het begrotingsfonds voor de bestrijding en voorkoming van 
leegstaande of verwaarloosde bedrijfsruimten had ten slotte te weinig middelen om in 2011 
een nieuw initiatief vast te leggen.
Het lage gebruik van de vastleggingskredieten op het programma NE Woonbeleid is voorna -
melijk een gevolg van procedurele obstakels, die de doorlooptijden van dossiers aanzienlijk 
verlengden en het vastleggingsmoment naar het volgende begrotingsjaar verschoven (bv. on -
volledig ingediende dossiers, opmerkingen en vragen bij een ontwerp van uitvoeringsplan, 
een trage procedurele regeling voor de ministeriële goedkeuring), en aan geïsoleerde, speci -
fieke gevallen (stopzetting van een project, beëindiging van overeenkomsten).
15.1.2		Controlebevindingen 	ontvangsten 	en	uitgaven 	
Het Rekenhof heeft 796 transacties uit 2011 met bijhorende verbintenissen gericht geselec -
teerd en gecontroleerd voor een totaalbedrag van 85.287 duizend euro (12,8%338): 5.449 dui -
zend euro ontvangsten en 79.838 duizend euro uitgaven. In 18 van de gecontroleerde dossiers 
(2,3%) heeft het onduidelijkheden of fouten vastgesteld.
Van de geselecteerde transacties rekende het ministerie er zeven foutief aan. Het bleef vooral 
in gebreke bij de tijdige boeking van vorderingen. Bovendien rekende het de intresten bij de 
huisvestingspremies en de ontvangsten op de gewestwaarborg van het Agentschap Wonen-
Vlaanderen aan als contante rechten in plaats van vastgestelde rechten. Voor de ontvangsten 
inzake verleende waarborgen (4.633 duizend euro) rekende het agentschap als een globaal 
vastgesteld recht aan, zonder koppeling aan de individuele invorderingsdossiers. Het was bij 
de overname van deze extracomptabel bijgehouden ontvangsten op vorderingen verplicht tot 
een verdere extracomptabele opvolging. Tot eind 2011 had het overigens maar een heel beperkt 
bedrag van het globaal vastgestelde recht ontvangen en stond nog 4.289,6 duizend euro open. 
In minstens acht gevallen ontbrak een wettelijke rechtsgrond of was het betaalde volgens de 
geldende reglementering niet verschuldigd. Het ministerie corrigeerde vier tekortkomingen 
achteraf. Zo deed het Rekenhof onder meer de volgende vaststellingen:
•	De onduidelijke adviesverlening door de veiligheidscoördinator in een huisvestingsproject 
leidde tot een overschrijding van de offertetermijn en een prijsverhoging met 4%. 
338 Personeelskosten en dotaties aan rechtspersonen werden afzonderlijk gecontroleerd. 256
•	Bij de opsplitsing van een huisvestingsproject hield de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal 
Wonen (VMSW) geen rekening met het subsidieplafond. De VMSW was onmiddellijk be -
reid terug te vorderen. 
•	Elf van de 28 intergemeentelijke samenwerkingsprojecten voor huisvesting ontvingen 
meer subsidie dan nodig (in totaal bedroeg de overfinanciering eind 2011 ongeveer 300 
duizend euro). De gemeente komt voor 25 % tegemoet, de provincies komen tegemoet 
langs een eigen subsidiereglement of een projectsubsidie en de Vlaamse Gemeenschap 
subsidieert tot 62,5%. Volgens het agentschap Wonen-Vlaanderen wordt maar gesubsidi -
eerd tot beloop van het aandeel waartoe de Vlaamse Gemeenschap zich heeft verbonden, 
en verminderen verrekeningen zo nodig de jaarlijkse subsidie.
Het Rekenhof heeft bij drie van de geselecteerde transacties structurele tekortkomingen vast -
gesteld ten aanzien van het opzet en de naleving van interne procedures of de uitbouw van de 
organisatiebeheersing. Het formuleert onder meer de volgende opmerkingen:
•	De tegemoetkomingen in de huurprijs voor woonbehoeftige huurders worden niet beperkt 
tot de werkelijke huurprijs. In 2011 was in 58 dossiers op de 8.068 de huursubsidie hoger 
dan de huurprijs. Een beperking zou een minderuitgave van 15.121,82 euro hebben mee -
gebracht. De nieuwe Vlaamse huurpremie stelt de huursubsidie vast op een derde van de 
huurprijs. 
•	Grote achterstanden in de behandeling van renovatiepremiedossiers noopten eind 2009 
tot tijdelijke maatregelen om tot een snellere aanvraagafwerking te komen. Het ministerie 
dient de evolutie op te volgen en bij een beperkter achterstand de noodmaatregel af te 
bouwen om een kwalitatieve interne controle mogelijk te maken. 
velingen uit de controleverslagen over 2009 en 2010339. De administratie heeft haar expliciete 
toezeggingen nog niet volledig uitgevoerd en de belangrijkste tekortkomingen die het signa -
leerde, kwamen het afgelopen jaar weer voor. Zo toonden de dossiers van het vernieuwings -
fonds van het departement in 2011 nog altijd niet aan in hoeverre het voormalige agentschap 
Ruimte en Erfgoed naging of de gemeenten de leegstaande of verwaarloosde bedrijfsruimten 
correct oplijstten. Het agentschap inventariseerde de eigen initiatieven vanaf 2011 zelf, maar 
dat vult de vraag om een controle- en beheerssysteem maar gedeeltelijk  in. Ook boekt het 
voormalige agentschap Ruimte en Erfgoed voor de publicaties van de afdeling Monumenten 
en Landschappen nog steeds contante rechten bij de inning, in plaats van vastgestelde rech -
ten bij de bestelling. Het agentschap startte wel met een opvolgingssysteem van het stockver -
loop, maar dat werkt nog niet optimaal. 
15.1.3	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	diensten 	met	afzonderlijk 	beheer
2010 2011
FONDS FINANCIERING URGENTIEPLAN SOCIALE HUISVESTING
Ontvangsten 31.853 31.853 33.267 33.267
Dotatie 31.853 31.853 33.267 33.267
Andere 0 0 0 0
Uitgaven 33.790 33.106 34.323 33.030
339 Controleverslagen van 14 juni 2011, kenmerk, N 9-3.653.819, 26 oktober 2010, kenmerk N9-3.619.596, en 21 sep -
tember 2010, kenmerk N10-3.591.371. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   257
2010 2011
Saldo jaar -1.937 -1.253 -1.056 237
Saldo vorige jaren 1.937 2.308 1.056 1.056
Overdracht 01.055 01.293
GRONDFONDS
Ontvangsten 1.153 1.192 5.172 5.264
Dotatie 988 988 5.000 5.000
Andere 165 204 172 264
Uitgaven 4.023 2.656 6.579 1.355
Saldo jaar -2.870 -1464 -1.407 3909
Saldo vorige jaren 2.870 2.871 1.407 1.407
Overdracht 01.407 05316
HERSTELFONDS
Ontvangsten 2791 2.109 2486 3.293
Dotatie 0 0 0 0
Andere 2.791 2.109 2.486 3.293
Uitgaven 3.164 1.213 3.597 1.682
Saldo jaar -373 896 -1.111 1.611
Saldo vorige jaren 8.164 8.164 9.103 9.060
Overdracht 7.791 9.060 7.992 10.671
VLAAMS INSTITUUT ONROEREND ERFGOED
Ontvangsten 8.997 8.044 11.395 9.401
Dotatie 7.020 7.054 7.984 7.984
Andere 1.977 990 3.411 1.417
Uitgaven 9.940 8.089 12.292 8.820
Saldo jaar -943 -45 -897 581
Saldo vorige jaren 943 943 897 898
Overdracht 0 898 01.479
De controles van het Rekenhof op de rekeningen 2011 van het FFUSH, het Grondfonds, het 
Herstelfonds en het VIOE hebben geen aanleiding gegeven tot opmerkingen.
15.1.4		Conclusie 	
De financiële uitvoering van de begroting sloot voor het ministerie RWO nauw aan bij de 
ties heeft het Rekenhof relatief weinig tekortkomingen vastgesteld. De belangrijkste betrof -
fen de ernstige vertraging die het Agentschap Wonen-Vlaanderen in 2011 ondanks noodmaat -
regelen nog altijd opliep bij de uitbetaling van de renovatiepremies. en het niet beperken van 
de maandelijkse huursubsidies tot de nettohuurprijs. Ook boekt het agentschap ontvangen 
intresten van vorderingsdossiers nog altijd als contante rechten. Het agentschap volgt wel de 
overfinanciering door provincies en gemeenten van de intergemeentelijke samenwerkings -
projecten voor huisvesting goed op. De administratie paste de vroegere aanbevelingen van het 
Rekenhof maar in beperkte mate toe.
15.1.5		Aanbevelingen
•	Zodra de achterstand in de behandeling van renovatiepremiedossiers beperkt blijft, moet 
de administratie de noodmaatregelen afbouwen.
•	Het Agentschap Wonen-Vlaanderen moet de lokale overheden er systematisch op wijzen 
dat overfinanciering in strijd is met de subsidieregeling en tot terugvordering moet leiden. 258
•	Het ministerie moet voor de ontvangsten vastgestelde rechten inboeken, ook voor de 
intresten die het Agentschap Wonen-Vlaanderen ontvangt. Het moet deze vastgestelde 
rechten bovendien strikter opvolgen. 
De Vlaamse minister van Wonen heeft in haar antwoord van 17 september 2012 de nodige 
maatregelen aangekondigd om tegemoet te komen aan de opmerkingen en aanbevelingen.
15.2	 Ontvangsten 	en	uitgaven 	van	de	Vlaamse 	rechtspersonen
15.2.1	 Resultaten 	van	de	uitvoering	 van	de	begrotingen 	2011
Garantiefonds voor de Huisvesting - VOI A ontvangsten 900 900
dotatie 900 900
andere 0 0
uitgaven 1.085 1.085
saldo jaar -185 -185
saldo vorige jaren 230
overdracht   45
Investeringsfonds voor Grond- en Woonbeleid 
voor Vlaams-Brabant (VLABINVEST) - VOI Aontvangsten 11.233 11.276
dotatie 8.988 8.988
andere 2.245 2.288
uitgaven 9.235 6.367
saldo jaar 1.998 4.909
saldo vorige jaren 17.765
overdracht  22.674
Rubiconfonds - VOI A ontvangsten 0 0
dotatie 0 0
andere 0 0
uitgaven 2.893 62
saldo jaar -2.893 -62
saldo vorige jaren 5.382
overdracht  5.320
Strategische Adviesraad Ruimtelijke Ordening - 
Onroerend Erfgoed (SAR)ontvangsten 292 291
dotatie 292 291
andere 0 0
uitgaven 291 279
saldo jaar 1 12
saldo vorige jaren 498
overdracht   510
Strategische Adviesraad Wonen (SAR) ontvangsten 247 246
dotatie 247 246
andere 0 0
uitgaven 247 270
saldo jaar 0 -24
saldo vorige jaren 403
overdracht   379
Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen 
(VMSW) - EVA publontvangsten 1.795.781 1.464.924
dotatie 183.796 182.148
andere 1.611.985 1.282.776
uitgaven 1.522.832 1.409.510
saldo jaar 272.949 55.414
saldo vorige jaren 206.362
overdracht  261.776 REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   259
15.2.2	Controlebevindingen
De controle op de rekeningen 2011 van het Garantiefonds voor Huisvesting, Vlabinvest, de 
SARO, de SAR Wonen en het Rubiconfonds hebben geen aanleiding gegeven tot opmerkin -
gen.
Op de afsluitingsdatum van dit boek had het Rekenhof zijn controle op de rekeningen 2011 
van de VMSW, nog niet beëindigd.
Sinds zijn vorige rekeningenboek heeft het Rekenhof ook zijn controles op de rekeningen 
2010 van de SARO, de Vlaamse Woonraad en de VMSW beëindigd. Deze controles gaven geen 
aanleiding tot opmerkingen. 260
Bijlage REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   261
BijlageStand van uitvoering van de vroegere 
aanbevelingen 262
keningenboeken over 2008 en 2009, en in zijn onderzoek van de aanpassing van de Vlaamse 
begroting voor 2011. Enerzijds geeft de tabel de mate aan waarin het Rekenhof de aanbeveling 
in hun recente beleidsbrieven informatie over de uitvoering van de aanbevelingen hebben 
opgenomen. De website van het Rekenhof bevat ook een overzicht van de aanbevelingen uit 
het rekeningenboek over 2010. Deze aanbevelingen zijn in dit boek niet opgenomen, omdat 
het Rekenhof de bewindslui voldoende tijd wil geven voor de uitvoering van de aanbevelingen 
en omdat de ministers voor deze recente aanbevelingen nog niet de kans kregen informatie 
over de uitvoering ervan in hun beleidbrieven op te nemen.
1 Het is raadzaam dat de Vlaamse Regering 
algemene instructies uitvaardigt met betrek -
king tot de (minimum)inhoud, de vorm en de 
kwaliteit van de jaarverslagen, om de bruik -
baarheid ervan als verantwoordingsdocument 
voor het Vlaams Parlement te verbeteren. Het 
wetboek vennootschappen en de richtlijnen 
inzake de jaarrapportering over de uitvoering 
van de beheersovereenkomst vormen in dat 
verband een nuttige referentie. Het Rekenhof 
beveelt aan dat het jaarverslag de volgende 
informatie bevat:x x
- De agentschappen moeten verantwoor -
ding afleggen over de ingezette middelen, 
de geleverde prestaties en de behaalde be -
leidseffecten, en die resultaten vergelijken 
met de vooropgestelde doelstellingen in de 
begroting en de beheersovereenkomst.x x
- De jaarrapportering over de uitvoering van 
de beheersovereenkomst moet, al dan niet 
in verkorte vorm, in het jaarverslag worden 
geïntegreerd.x x
- Over financiële gegevens moet in het jaar -
verslag uniformer worden gerapporteerd. 
Een minimumvereiste is dat het jaarverslag 
toelichting geeft bij de uitvoering van de 
begroting en bij het financieel plan dat is 
opgenomen in de beheersovereenkomst, 
aangevuld met bedrijfseconomische 
informatie over de financiële toestand en 
resultaten.x x
- Het jaarverslag moet informatie geven 
over de aard, structuur en taakstelling van 
de organisatie, over haar missie, strate -
gie en doelstellingen en over de externe 
omstandigheden die een belangrijke rol 
hebben gespeeld.x x
- Algemene informatie over het beleidsveld 
moet duidelijk worden gescheiden van 
informatie over de werking van het agent -
schap.x x REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   263
2 Op dit ogenblik is er geen controle op de 
(tijdige) indiening en openbaarmaking van de 
jaarverslagen. Het is wenselijk dat de Vlaamse 
Regering de jaarverslagen en jaarrekeningen 
centraal verzamelt en overzichtelijk en per 
beleidsdomein raadpleegbaar maakt op de 
website www.vlaanderen.be, wat zou tege -
moetkomen aan de resolutie van het Vlaams 
Parlement.x340x
3 Voor Vlaamse openbare rechtspersonen 
zonder eigen personeel (fondsen) en eigen 
vermogens waarvan het beheer in handen 
is van een andere Vlaamse overheidsinstel -
ling, is er geen eenduidige jaarrapportering 
voorhanden. Soms publiceren zij een apart 
jaarverslag, soms integreert de beherende 
entiteit (beperkte) informatie in haar eigen 
jaarverslag, soms ontbreekt elke rapporte -
ring. Ook voor die entiteiten zijn eenduidige 
instructies noodzakelijk.x341x
Controle van de ontvangsten (wachtrekeningen, derdengelden, begrotingsfondsen, Europese subsidies en publicatieopbrengsten in acht beleids -
domeinen), rekeningenboek over 2009, Stuk 36 (2010-2011) – Nr. 1
1 Het contractbeheer bij de verkoop van 
publicaties moet verbeteren. Meer algemeen 
dient de interne controle bij het debiteuren -
beheer in diverse beleidsdomeinen te worden 
versterkt.x x342
domeinen), rekeningenboek over 2009, Stuk 36 (2010-2011) – Nr. 1 
1 In verschillende gevallen boeken de betrok -
ken departementen alleen contante rechten 
bij de werkelijke ontvangst, hoewel een 
gewone vordering met het boeken van een 
voorafgaandelijk vastgesteld recht aangewe -
zen is.x343x
1 De Vlaamse Gemeenschap moet in de ESR-
rapportering de consolidatie vervolledigen 
en elke wijziging in zijn entiteiten aan een 
ESR-toets onderwerpen.x344x
2 Een adequate economische classificatie van 
de onderlinge verrichtingen kan correcties ter 
afstemming van de begroting van de Vlaamse 
ministeries en de begrotingen van te consoli -
deren instellingen vermijden.x x
3 De Vlaamse Regering moet onderbenutting 
van de uitgavenkredieten en de recuperatie 
ervan langs het FFEU objectief ramen op 
grond van historische gegevens én de be -
grotingsaard (krimpbegroting of expansieve 
begroting) en in de algemene toelichting bij 
de begroting op eenduidige en constante 
wijze voorstellen, in overeenstemming met 
de budgettaire realiteit.x x
4 Departement en agentschap moeten hun 
methodiek en, zo mogelijk, hun instrumenta -
rium voor het ESR-vorderingensaldo verder 
op elkaar afstemmen.x x339340,340341,341,342342343,343344
340 De minister-president is met een circulaire gedeeltelijk ingegaan op deze aanbeveling. Een steekproef toonde aan 
dat de jaarverslagen van de meeste agentschappen op hun website staan, ook al is daar geen formele controle op.
341 Het rekendecreet heeft dit deels opgevangen. De aanbeveling overlapt ook deels de eerste aanbeveling.
342 Deels uitgevoerd volgens de beleidsbrief van de minister van Ruimtelijke Ordening.
343 In het departement Landbouw en visserij is deze aanbeveling uitgevoerd.
344 In het departement Landbouw en visserij is deze aanbeveling uitgevoerd. 264
344345,345346,346347 347348,348349,
345 Het rekendecreet zou grotendeels moeten tegemoetkomen aan de aanbevelingen 1 tot en met 8. Het Rekenhof zal 
dat stelselmatig opvolgen bij zijn begrotingsonderzoek en zijn controle van de algemene rekening.
346 Deze aanbeveling blijft belangrijk: nog altijd wordt de begroting vrijwel uitsluitend gestuurd op grond van het ESR-
vorderingensaldo. De SERV heeft gewerkt aan een structurele norm voor de begroting, maar die wordt nog niet 
347 De minister heeft in zijn beleidsbrief maatregelen aangekondigd. De Vlaamse Regering is met de uitvoering ge -
start
348  De minister heeft in de beleidsbrief aangetoond dat de managementbeslissing tot niet opname in het VFP overwo -
gen was. Het Rekenhof dringt bijgevolg niet meer aan op e uitvoering van deze aanbeveling.
349 De nieuwe beheersovereenkomst heeft de aanbeveling grotendeels uitgevoerd. Een gelijkaardige aanbeveling is 
inmiddels geformuleerd met betrekking tot de onroerende voorheffing.Uitg = uitgevoerd  IU = in uitvoering (On)Vold = (on)voldoende
5 De algemene toelichting bij de begrotings -
ontwerpen moet de samenstelling van de 
tabel Normnaleving beter toelichten en 
regeringsstandpunten die afwijken van de 
zienswijze van het INR of Eurostat vermelden.x x
6 De Vlaamse Regering moet het initiatief 
nemen om ook over het gerealiseerde ESR-
vorderingensaldo te rapporteren aan het 
Vlaams Parlement.x x
7 Een overzicht van de niet volledig elimineer -
bare intragroepsverrichtingen, met uitleg 
over de oorzaak, kan nuttig zijn.x x
8 Het IVA CA zou ook zelf een reconciliatie 
moeten maken tussen de FCH-rapportering 
en de rapportering aan de Algemene Gege -
vensbank.x x
9 Aangezien een begrotingsnormering die uit -
sluitend op het ESRvorderingensaldo steunt, 
niet volstaat om de financiële houdbaarheid 
van de overheidsfinanciën op lange termijn 
te garanderen, moet de Vlaamse Regering 
ook de verbintenissen en de financiering van 
participaties die de schuld doen toenemen, 
normeren in functie van hun budgettaire 
implicaties. Een Vlaamse begrotingsnorm zou 
overigens betrekking moeten hebben op alle 
entiteiten die deel uitmaken van de Vlaamse 
overheid.x345x
1 De Vlaamse Regering moet verder werk ma -
ken van een unieke Vlaamse belastingcodex.x346x
2 De Vlaamse belastingen moeten met het oog 
op de efficiëntiewinsten in de mate van het 
mogelijke allemaal in het VFP worden geïn -
tegreerd, dus ook de LSW en de historische 
gegevens van de LSB.x347x
3 Het is aangewezen de indicatoren en normen 
in de beheersovereenkomst met VLABEL te 
optimaliseren en aan te vullen, in het bijzon -
der de indicatoren voor de inningsprestaties, 
bezwaarschriftbehandeling en gerechtelijke 
geschillen. Nulmetingen dienen de sluiting 
van een beheersovereenkomst vooraf te 
gaan.x348x
4 VLABEL dient de verschillende opvolgings -
systemen per afzonderlijke belasting op het 
einde van het jaar te reconciliëren en op een 
gereconcilieerde of reconcilieerbare manier te 
rapporteren.x349x REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   265
349350,350351,351352 
350 De minister heeft in de beleidsbrief het belang van deze aanbeveling onderstreept.
351 Er is een nieuwe overeenkomst gesloten.
352 De beleidbrief bevat de belofte hierover te rapporteren vanaf het verslag over 2011, dat is het eerstkomende jaar -
verslag.Uitg = uitgevoerd  IU = in uitvoering (On)Vold = (on)voldoende
5 Gedelegeerde ambtenaren van VLABEL 
moeten de dwanginvorderingsstappen door 
gerechtsdeurwaarders beheren. De dwangbe -
talingen dienen rechtstreeks op een financiële 
rekening van de Vlaamse overheid toe te 
komen. Zo niet, moet VLABEL toezien op een 
snelle doorstorting door de deurwaarders.x350x
6 VLABEL zou in zijn jaarverslagen ook moeten 
rapporteren over de bedragen die het voor 
rekening van de gemeenten int.x x351
7 VLABEL dient de digitale informatiestromen 
van en naar de verschillende betrokken 
partijen te optimaliseren en daarvoor pro -
tocols te sluiten met het rijksregister en de 
kruispuntbank van de sociale zekerheid.x x
8 Een goede praktijk, die sommige departe -
menten al volgen, bestaat er bij informati -
caprojecten in het luik analyse als middelen -
verbintenis en de eigenlijke systeembouw 
als resultaatsverbintenis uit te besteden. Het 
is tevens aangewezen voldoende knowhow 
intern te houden.x x
9 De Vlaamse overheid dient alle mogelijkhe -
den tot prijzencontrole door middel van een 
zo ruim mogelijke organisatie van mededin -
ging aan te grijpen en de facto monopoliepo -
sities te vermijden.x x352
10 De administratie moet haar budgetinschat -
ting optimaliseren om krediettekorten en 
bijkomende vastleggingen te vermijden. De 
Vlaamse begroting moet de projectmiddelen 
ook effectief en tijdig beschikbaar stellen. Bij 
projecten met een lange uitvoeringstermijn 
dient de Vlaamse Regering het Vlaams Parle -
ment een kredietreservatie voor de volledige 
projectlooptijd te vragen.x x
11 VLABEL moet in het kader van het VFP werk 
maken van een unieke aanslagprocedure.x x
12 VLABEL moet vertragingen in het proces 
van inkohiering, verzenden van aanslagen en 
inning voorkomen.x x
13 VLABEL dient daarnaast ook aandacht te 
besteden aan de budgetopvolging en -bewa -
king.x x
14 De projectkredieten in de begroting zouden 
over de hele projectlooptijd op een transpa -
rante, continue en consistente wijze dienen te 
zijn afgescheiden op geëigende basisalloca -
ties.x x
15 Het proces van facturatie vergt optimalisatie 
om een correcte en tijdige betaling te garan -
deren.x x 266
16 Een verantwoordelijke ambtenaar moet een 
volledig, centraal projectdossier bijhouden, 
met alle originele documenten uit alle pro -
jectfasen, opdat beleids- en controle-instan -
ties het project in elke fase kunnen evalueren.x x
17 De administratie dient haar boekhouding zo 
te organiseren dat ze tijdige, accurate en vol -
ledige informatie kan geven over de project -
kosten. Zij dient ook aandacht te besteden 
aan de opvolging van de interne kosten van 
het project.x353x
1 Enkele reglementeringen inzake de Centrale 
Invorderingscel vergen aanpassing of verdui -
delijking en de werking en interne controle 
van die cel kan nog verbeteren.x x
Onderzoek van de aanpassing van de Vlaamse begroting voor 2011 – Stuk 20 (2010-2011) – Nr.1354
1 Bevordering van de leesbaarheid van de 
programmatoelichtingen door toevoeging 
van een inhoudsopgave en een inleidend 
hoofdstuk per beleidsdomein.x355
2 Schematisch overzicht en korte omschrijving 
van de doelstellingen in de programmatoe -
lichtingen.x
3 Meer eenduidigheid in het begrippenkader en 
de methodiek van doelstellingformulering, in 
het bijzonder op het niveau van de beleids -
nota’s en –brieven, alsook systematische 
aansluiting met de ViA-doelstellingen.x
4 Verdere concretisering van de doelstellingen 
door genormeerde en meetbare indicatoren 
en kengetallen, ook op strategisch niveau.x
5 Verbetering van de compatibiliteit tussen 
doelstellingformulering en samenstelling 
van de begrotingsprogramma’s, bijvoorbeeld 
door de notie beleidsveld te gebruiken als 
gemeenschappelijk criterium.x
6 Voldoende aandacht voor de toelichting 
van de onderlinge verbanden tussen zowel 
beleids- en organisatiedoelstellingen als 
doelstellingen en kredieten.x
7 Beperkt gebruik van de programma’s alge -
meen.x
8 Eenduidige richtlijnen voor de toelichting van 
begrotingsallocatie via dotaties en fondsen.x
1 De Vlaamse Regering dient reorganisaties 
degelijk voor te bereiden en daarbij lessen 
te trekken uit precedenten, om de nood aan 
retroactieve beslissingen te vermijden.x356352353,353354,354355 .355356,
353 De minister antwoordde positief op de aanbeveling, maar stelde dat feitelijke monopolieposities niet van de ene 
dag op de andere dag kunnen worden doorbroken. Het Rekenhof zal de uitvoering van deze aanbeveling verder 
opvolgen.
354  Een bevraging over de boekhouding 2011 toonde aan dat Vlabel de analytische component bijna niet gebruikt.
355 De aanbevelingen bij de begrotingsaanpassing 2011 zijn deels uitgevoerd en deels geïntegreerd in de aanbevelin -
gen over de begroting 2012, met name: duidelijker richtlijnen hanteren voor de koppeling van begrotingskredieten 
aan doelstelling, sturing geven aan de evolutie naar een prestatiebegroting, meer eenduidigheid in het begrip -
penkader en de methodiek van doelstellingformulering brengen en doelstellingen verder concretiseren met genor -
meerde en meetbare indicatoren
356  De programmatoelichtingen bij de begrotingscontrole 2011 kwamen hieraan tegemoet. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   267
2 De jaarrekening moet in haar verplichte 
toelichting uitzonderlijke boekingswerkzaam -
heden uitleggen en zo een correcte lezing en 
interpretatie waarborgen.x357
1 Daar het IWT de diverse steunprogramma’s 
opstart en opvolgt, is het aangewezen het 
beheer van de vastleggingen voor alle steun -
programma’s langs de decretaal toegewezen 
vastleggingsmachtigingen te laten verlopen.x x
2. Opdat het IWT de subsidies tijdig zou kunnen 
uitbetalen, is een verhoging van de betaal -
kredieten nodig, in het bijzonder van die voor 
Onderzoek en Ontwikkeling en Strategisch 
Basisonderzoek. Gelet op de historische last 
kan momenteel niet bespaard worden op de 
betaalkredieten. Dat kan alleen door minder 
projecten te subsidiëren of de vastleggings -
machtiging te beheersen.x x
3 Het IWT moet alle ontvangen verantwoor -
dingen in zijn jaarrekening verwerken en de 
uitstaande schuld duidelijk rapporteren.x x
4 Het IWT dient zijn dossieropvolgingssysteem 
en zijn gebruik daarvan te verfijnen om zijn 
werking op grond van managementinfor -
matie beter te stroomlijnen. Het moet ook 
dringend projectopvolgingsprocedures 
uitwerken.x x
5 Het IWT moet lopende projecten en terug -
betalingen van achtergestelde leningen 
punctueler opvolgen. Het moet begunstigden 
aansporen tot tijdige verantwoording en 
terugbetaling en moet de eigen behande -
lingstermijnen bewaken.x358x
6 Besparings- en crisismaatregelen dienen door 
de gepaste instanties te worden goedge -
keurd.x359x
1 De universiteiten dienen hun waarderings -
regels te vervolledigen, voldoende te detail -
leren en nauwgezet op te volgen.x
2 Zonder afbreuk te doen aan de keuzevrijheid 
die het boekhoudbesluit biedt, moet de VLIR 
(commissie Financiële Directeuren) concrete 
afspraken maken over:x
- de correcte classificatie van een aantal 
grootboekrekeningen en subrubrieken in 
de balansrubrieken;x
- de waardering van het onroerend patrimo -
nium;x
- de berekening van de vakantiegeldvoor -
ziening;x
- de berekening van de te ontvangen fac -
turen;x
- de voorstellingswijze van het eigen ver -
mogen;x356357 357358,358359
357 Sinds de formulering van deze aanbeveling hebben zich geen dergelijke reorganisaties voorgedaan.
358  Sinds de formulering van deze aanbeveling hebben zich geen dergelijke, uitzonderlijke boekingswerkzaamheden 
voorgedaan.
359  Zie p. deel 2, hoofdstuk 7.3. 268
- de werkwijze om onderzoeksprojecten te 
matchen;x
- een aanpassing van de eerdere aanbevelin -
gen over de overlopende rekeningen en de 
boekingen langs afdeling VIII.x
3 De universiteiten moeten aandacht besteden 
aan de volledigheid en juistheid van hun 
kapitaalsubsidies, waarborgen en rechten en 
verplichtingen buiten balans.x
4 De universiteiten dienen de voorzieningen 
aan te leggen die het boekhoudbesluit ver -
eist.x
Fonds Jongerenwelzijn: inning van kinderbijslag, rekeningenboek over 2009, Stuk 36 (2009-2010) - Nr. 1
1 Er wordt aanbevolen alle mogelijke oorzaken 
op te lijsten zodat een cor recte inschatting 
van de mogelijke oplossingen kan worden 
bekomen.X
2 Het FJW dient in de eerste plaats werk te 
maken van remediërings trajecten waarop het 
zelf een grote impact heeft, zoals een meer 
volledige, geautomatiseerde gegevensdoor -
stroming en -uitwisseling.X
3 Het FJW dient in de database een mogelijk -
heid in te bouwen om aan te duiden of kin -
derbijslag is verschuldigd voor een bepaalde 
maand en, zo niet, waarom niet. Daarmee 
kan het vermijden dat het elk dossier telkens 
opnieuw moet analyseren.x
Kind en Gezin: inkomensgerelateerde kinderopvang, rekeningenboek over 2009, Stuk 36 (2010-2011) - Nr. 1
1 De Vlaamse Regering moet in een voldoende 
hoog budget voorzien, wil zij de werking van 
het IKG-systeem vrijwaren.x
2 Kind en Gezin moet met voldoende contro -
les het risico op fouten inperken: het moet 
daarbij aandacht hebben voor de bijdrage -
berekeningen van de ouders, de bepalingen 
van de huishoudelijke reglementen van de 
voorzieningen, de naleving van de voorrangs -
regeling en de gegevens die het ontvangt van 
de facturatie-nv.x360
3 Kind en Gezin dient na een periode van drie 
jaar een nieuwe kosten- batenanalyse op te 
maken om na te gaan of het de facturatie uit 
efficiëntieoverwegingen beter zelf kan doen.x
4 Kind en Gezin moet ontvangen betalingen 
en verstrekte subsidies zowel budgettair als 
bedrijfseconomisch in zijn boekhouding op -
nemen op het ogenblik van de factuur, en niet 
op het moment van ontvangst of betaling.x
5 Een checklist in de geautomatiseerde syste -
men (OSIRIS of IKG) zou - mits zij actueel 
wordt gehouden - de volledigheid, toegan -
kelijkheid en uniformiteit van de dossiers 
ten goede komen. De dossiers dienen ook 
centraal opgevolgde gegevens te bevatten. 
Ook de briefwisseling verloopt best zoveel 
mogelijk geautomatiseerd. In de geautoma -
tiseerde pakketten kunnen ook controles 
worden ingebouwd.x361 359360,360361,
360  Het Rekenhof wees op een specifiek eenmalig bevoegdheidsprobleem.
361 Gelet op het relatieve belang van deze aanbeveling, zal het Rekenhof de uitvoering ervan niet verder opvolgen. REKENINGENBOEK OVER  2011
STUK 36 (2012-2013) – NR. 1/   269
6 Kind en Gezin dient de voorschotten zo 
nauwkeurig mogelijk te ramen als het nog 
niet beschikt over effectieve opvangpresta -
ties. Zo kan het vermijden dat voorzieningen 
in financiële moeilijkheden geraken door te 
grote negatieve afrekeningen.x
7 Door de ingediende opvangprestaties als 
controle-instrument te gebruiken voor de 
capaciteitsbezetting bij de voorzieningen, kan 
Kind en Gezin overbezetting ontdekken.x362
8 Kind en Gezin moet maatregelen treffen om 
het aantal regularisaties in te dijken.x
9 De praktijk dient de regelgeving over de 
terugbetaling van de lanceringspremie strikt 
te volgen om discussies te vermijden.x
10 Wijzigingen aan gegevens uit het aanvraag -
formulier, dienen te worden gemeld aan Kind 
en Gezin, bv. met een wijzigingsformulier.x
11 Kind en Gezin dient te bepalen hoe oud 
verantwoordingsstukken mogen zijn.x
12 Kind en Gezin moet de door de ouders 
ondertekende aanwezigheidslijsten steek -
proefsgewijze vergelijken met de lijsten die 
de voorzieningen doorgeven.x363
1 Het regeringsbesluit en de circulaires dienen 
aan een aanvraag dezelfde vereisten te stel -
len op het vlak van bij te voegen stukken.x x
2 Minder nuttige documenten, zoals de laatst 
goedgekeurde resultatenrekening of het 
laatst goedgekeurde financieel jaarverslag, 
kunnen worden geschrapt als subsidievoor -
waarde.x364x
3 Het VAZG moet er bij de samenstelling van 
de subsidiedossiers over waken dat de datum 
van indiening van de aanvraag duidelijk kan 
worden bepaald.x365x
4 Het VAZG moet de aanvrager erop wijzen dat 
hij de werkelijke kosten in de aanvraag moet 
vermelden als die dan al vaststaan.x366x
5 De administratie dient nauwgezet te contro -
leren of de kosten uit de aanvraag subsidiabel 
zijn, opdat ze de subsidie correct kan bepalen.x367x
6 De administratie dient eveneens te contro -
leren of de verantwoording uitsluitend op 
subsidiabele kosten slaat, zodat vaststaat 
dat de toegekende subsidies als verworven 
kunnen worden beschouwd.x x361362,362363,363364,364365,365,366366367 
362  Gelet op het relatieve belang van deze aanbeveling, zal het Rekenhof de uitvoering ervan niet verder opvolgen.
363 Gelet op het relatieve belang van deze aanbeveling, zal het Rekenhof de uitvoering ervan niet verder opvolgen.
364 Sinds 2010 werd geen projectoproep meer gedaan voor de toekenning van subsidies uit de winst van de Nationale 
Loterij.
365  Sinds 2010 werd geen projectoproep meer gedaan voor de toekenning van subsidies uit de winst van de Nationale 
Loterij.
366 Sinds 2010 werd geen projectoproep meer gedaan voor de toekenning van subsidies uit de winst van de Nationale 
Loterij.
367 Sinds 2010 werd geen projectoproep meer gedaan voor de toekenning van subsidies uit de winst van de Nationale 
Loterij. 270
domeinen), rekeningenboek over 2009, Stuk 36 (2010-2011) – Nr. 1  
1 Een aantal ontvangsten op wachtrekeningen, 
onder meer bijdragen voor de filmkeuring, 
dienen na verscheidene jaren nog altijd een 
definitieve bestemming te krijgen.x x
12 Mobiliteit en Openbare Werken
Financiële transparantie van de nv LijnCom, rekeningenboek over 2009, Stuk 36-A (2010-2011) – Nr. 1
1 De investering in projectdiensten kan het 
best volledig langs de VVM verlopen. Dat 
impliceert dat de nv LijnCom de reclameop -
brengsten langs de concessievergoedingen 
transfereert naar de VVM.x368x
Waterwegen en Zeekanaal nv: eigen ontvangsten uit concessies, rekeningenboek over 2009,  Stuk 36-A (2010-2011) – Nr. 1
1 Het Rekenhof beveelt de implementatie van 
een contractbeheersingsmodule aan om de 
dubbele gegevensregistratie te vermijden en 
de efficiëntie te verhogen.x x
Tunnel Liefkenshoek nv: interne controle rekeningenboek over 2009, 
Stuk 36-A (2010-2011) – Nr. 1
1 Een duidelijke registratie van de individuele 
materiële vaste activa in de inventaris, met 
vermelding van de plaats of het lokaal waarin 
ze worden gebruikt.x x
2 De bewaring van alle onderliggende details 
van geglobaliseerde facturen.x x
3 De inboeking van kosten, enkel op grond van 
stavingstukken en niet van uittreksels van 
kredietkaartmaatschappijen.x x
4 De opstelling van een gedetailleerd voertui -
genbeleid; een voldoende functiescheiding, 
die uitsluit dat de kostenmaker de kosten zelf 
kan goedkeuren.x x
DAB Loodswezen: verwerking van openstaande facturen, rekeningenboek over 2009, Stuk 36 (2010-2011) – Nr. 1
1 De DAB Loodswezen dient haar uitvoe -
ringsrekening 2009 in overeenstemming 
te brengen met de huidige regelgeving. De 
14.720.468,14 EUR op het einde van het 
begrotingsjaar openstaande facturen moet hij 
weer boeken als over te dragen verbintenissen .x369x
1 Het RO-agentschap zou zijn administratieve 
dossiers moeten digitaliseren.x370367368,368369,369370 
368 De minister gaf aan dat de aanbeveling grondig is onderzocht vanuit administratief, financieel en fiscaal oogpunt. 
Daaruit bleek dat de huidige manier van werken de meest optimale is. De Lijn handhaaft dan ook de bestaande 
werkwijze.
369  De aanbeveling is niet meer relevant door de wijziging van de aanrekeningsregels in het rekendecreet.
370 De aanbeveling is niet meer relevant door de opheffing van het agentschap. Verslag van het Rekenhof aan het Vlaams Parlement
adres
Rekenhof
tel.
fax

Enforcement of pecuniary sanctions. Fines and forfeiture measures

L’exécution des peines
patrimoniales
Les amendes pénales et les confiscations
spéciales
Bruxelles, février 2007
COUR DES COMPTES février 2007 L’exécution des peines patrimoniales
imprimeur
adresse
tél
fax
site internetD/2007/1128/05
L’exécution des peines 
Les amendes pénales et les conﬁ  scations 
spéciales
Rapport adopté le 7 février 2007
par l’assemblée générale de la Cour des comptes  Synthèse
L’audit de la Cour des comptes
La Cour des comptes a réalisé un audit sur l’exécution des peines patrimoniales.
L’objectif de l’audit est de vériﬁ  er si les peines sont mises en exécution, d’évaluer 
dans quelle mesure elles sont exécutées et de s’assurer que les acteurs rendent compte des résultats obtenus.
En avril 2000, un audit sur le recouvrement des amendes pénales par les services 
des Domaines, qui concernait aussi le recouvrement des créances non ﬁ  scales, a été présenté au Parlement. Outre la faiblesse des moyens mis à disposition, le rapport relevait l’absence de maîtrise du processus de recouvrement.
Le présent audit constitue un suivi partiel de l’audit antérieur tout en envisageant l’ensemble du processus d’exécution, qui débute dès le prononcé de la peine. Cette approche a notamment l’avantage de prendre en compte les interventions de tous les acteurs concernés relevant à la fois de la Justice (les greffes et parquets) et des Finances. En outre, l’audit a été élargi et porte sur l’exécution de toutes les peines patrimoniales, c’est-à-dire sur les amendes pénales et les conﬁ  scations. 
Pour des raisons de clarté, le rapport est présenté en deux volets : le premier est 
consacré à l’exécution des amendes pénales et le second, à celle des conﬁ  scations. 
L’exécution des amendes pénales
Le rapport démontre que près d’un condamné sur deux ne paie pas ses amendes 
pénales. Quant à l’exécution des peines subsidiaires accompagnant toute condam-nation à une amende, l’emprisonnement n’est plus pratiqué et, au moment de l’audit, la déchéance du droit de conduire était encore rarement appliquée.
La Cour des comptes estime que le faible taux d’exécution des amendes pénales, 
qui ne s’explique pas uniquement par l’insolvabilité du débiteur, ne favorise pas la crédibilité de la Justice.
Dans un état de droit, toutes les décisions judiciaires doivent être mises en exé-
cution. Or, il ressort des tests effectués au cours de l’audit que des condamna-tions n’ont pas été transmises par les greffes aux receveurs ou que ceux-ci n’ont pas toujours entrepris une démarche en vue d’obtenir le paiement. Le système ne garantit donc pas la mise en exécution de la totalité des décisions judiciaires.
En outre, des délais anormalement longs ont été constatés à divers stades du 
processus d’exécution. 
Des faiblesses dans la gestion indiquent que ce processus est mal maîtrisé (épar-
pillement des responsabilités, absence de pilotage, insufﬁ  sance d’informations ﬁ nancières et de gestion, etc.). Il ne peut notamment être assuré que le recouvre-
ment de chaque amende pénale a bien fait l’objet de toutes les diligences néces-saires, ce qui n’est pas sans incidence sur le plan de l’équité.
Toute administration ou autorité publique doit rendre compte de ses activités. Or 
l’audit montre qu’aucun intervenant ne le fait. Cette absence de rapportage ne permet pas la maîtrise du processus. 
Certaines des constatations relevées par l’audit précédent en 2000 restent d’ac-
tualité. La Cour des comptes a dès lors identiﬁ  é des actions qu’elle estime prio-
ritaires et fondamentales, comme la mise en place de transferts électroniques 
L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 3 des extraits de jugements entre les intervenants, l’instauration d’une comptabilité 
des droits constatés et un suivi du taux de recouvrement, la ﬁ  xation d’objectifs, une meilleure maîtrise des délais de traitement et des activités de recouvrement, une harmonisation des systèmes d’information actuels, ou encore, une améliora-tion de la collaboration Justice-Finances. 
A moyen terme, il conviendra d’envisager l’exécution des amendes pénales comme 
un processus dont un responsable unique doit rendre compte, ce qui permettra aussi de coordonner les activités de l’ensemble des acteurs de terrain. Un sys-tème de maîtrise de la gestion s’appuyant sur une intégration des systèmes d’in-formation devra être développé ainsi qu’un rapportage de qualité. 
L’exécution des conﬁ  scations
L’audit consacré aux conﬁ  scations prononcées par le juge pénal a essentiellement 
porté sur la mise en œuvre du processus d’exécution des conﬁ  scations ainsi que sur la maîtrise de ce processus. L’insufﬁ  sance des informations de gestion dispo-
nibles n’a en effet pas permis à la Cour des comptes de procéder à des évalua-tions chiffrées des différentes étapes de l’exécution, à l’instar de ce qui a été réalisé pour les amendes pénales.
Le système mis en place n’est pas de nature à garantir l’exécution optimale des 
peines de conﬁ  scations prononcées. 
La Cour constate en effet qu’il n’existe aucune assurance que toutes les condam-
nations emportant conﬁ  scation font l’objet d’un premier acte d’exécution. En outre, 
l’exécution de la conﬁ  scation est conﬁ  ée à des acteurs nombreux, fortement décentralisés et qui relèvent d’autorités hiérarchiques indépendantes. De plus, les tâches et les ﬂ  ux d’information dépendent de la nature des biens à conﬁ  squer et 
du fait qu’il y ait eu ou non saisie préalable. Pour améliorer la situation, la loi a créé l’Organe central pour la saisie et la conﬁ  scation (OCSC) au sein du ministère 
public en tant qu’organe spécialisé pour guider et soutenir les autorités judiciaires et servir de relais entre les parquets et les receveurs.
Une certaine confusion des rôles a été constatée sur le terrain. L’OCSC, institué en 2003, manque de moyens et d’autorité pour mener à bien les tâches de coor-dination. Sa banque de données reprend les jugements et arrêts emportant conﬁ scation pour autant qu’ils lui aient été notiﬁ  és par les grefﬁ  ers. Les receveurs 
des domaines, chargés de l’entrée en possession des avoirs patrimoniaux conﬁ  s-qués, exercent leurs activités de façon autonome, sans contrôle ni pilotage de l’Administration générale de la documentation patrimoniale (AGDP).
Les déﬁ  ciences dans les retours d’information donnés par les receveurs et dans 
les états ﬁ  nanciers produits ne permettent pas de suivre ou de rendre compte de 
l’exécution de toutes les conﬁ  scations. La traçabilité est cependant plus satisfai-
sante pour les conﬁ  scations de sommes d’argent, déjà détenues par l’OCSC dans 
le cadre de sa gestion des biens saisis. 
La Cour des comptes estime que le processus est entaché de risques tels que le 
risque que des condamnés à une peine ne subissent pas leur condamnation, que des biens conﬁ  squés n’entrent pas ou tardivement dans le patrimoine de l’Etat et 
que des biens soient détournés. La Cour des comptes recommande de mettre en place des mesures pour limiter ces risques.
Pour mieux rencontrer les attentes du législateur en matière de conﬁ  scation formu-
lées lors de l’adoption de la loi du 26 mars 2003, la Cour des comptes suggère de considérer la Justice comme le responsable unique du processus de conﬁ  scation, 
4 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 1 Le projet de loi en question a entre-temps été adopté par le Parlement. Voir la loi du 27 décem-
bre 2006 portant des dispositions diverses (I), Moniteur belge, 28 décembre 2006 , articles 299 
à 302  .
2 Voir note 1.
3 Devenu, entre-temps, la loi du 27 décembre 2006 portant des dispositions diverses (II), Moniteur 
belge, 28 décembre 2006, articles 2 à 27.de renforcer la coordination et la direction de l’exécution de cette peine et, à l’ins-
tar de ce qui est préconisé pour les amendes pénales, de mettre en place un sys-tème intégré d’information et de rapportage et de produire des états ﬁ  nanciers ﬁ dèles, sincères et complets.
La réponse des ministres
Le ministre des Finances estime que les SPF Finances et Justice doivent de toute 
évidence apporter des solutions à court, moyen et long terme aux problèmes relevés. 
Pour améliorer le recouvrement des amendes pénales, le gouvernement a pro-
posé des adaptations législatives
1 et, en ce qui concerne l’exécution des conﬁ  s-
cations, le ministre des Finances afﬁ  rme que la collaboration avec l’OCSC sera 
optimalisée et les services patrimoniaux dotés de structures adéquates. A long terme, la mise en œuvre des projets de modernisation du SPF Finances, de nature organisationnelle et informatique, permettra, selon le ministre, de rencontrer la plupart des recommandations de la Cour des comptes. 
Le ministre des Finances annonce qu’il informera le Parlement des mesures qui 
seront prises.
La ministre de la Justice estime qu’il convient de mettre en perspective les résul-
tats de l’exécution des peines patrimoniales avec le paiement des transactions et des perceptions immédiates et le développement des sanctions administratives, mais aussi avec le montant élevé de certaines amendes ou conﬁ  scations et la situation ﬁ  nancière de certains condamnés. 
Pour répondre au défaut d’application de la peine d’emprisonnement subsidiaire, 
la ministre soutient qu’une politique active en matière de peine de travail a été développée. Si la peine de déchéance subsidiaire du droit de conduire, au moment de l’audit, était encore peu appliquée, son exécution est, selon la ministre, main-tenant assurée. 
Aﬁ n d’améliorer l’exécution des amendes pénales, la ministre renvoie aux dispo-
sitions inscrites dans le projet de loi portant des dispositions diverses (I)
2 et s’en-
gage notamment à examiner comment améliorer les outils informatiques aﬁ  n de remédier aux défauts de communication entre la Justice et les Finances. La minis-tre estime que la centralisation du processus auprès d’une seule instance placée sous la responsabilité du ministre de la Justice constitue une évolution logique à envisager à long terme. 
En ce qui concerne les conﬁ  scations spéciales, la ministre souscrit aux recom-
mandations de la Cour mais estime qu’un grand nombre d’entre elles ne sont réalisables qu’à long terme. Elle ajoute que le gouvernement a décidé de renfor-cer substantiellement les moyens de l’OCSC et qu’un certain nombre de mesures législatives ont été reprises dans le projet de loi portant des dispositions diver-ses (II)
3, en vue d’améliorer notamment la gestion à valeur constante des biens 
saisis et la transmission à l’OCSC des décisions déﬁ  nitives emportant conﬁ  sca-
tion d’avoirs. 
L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 5  Table des matières
Conventions de lecture  9
PARTIE 1
LES AMENDES PÉNALES  10
1 Cadre juridique 10
2 Portée de l’audit 133 Méthodologie et calendrier 144 Débat contradictoire 15
Chapitre 1
L’exécution des amendes pénales  17
1.1 Près d’une amende sur deux reste impayée 17
1.2 En pratique, les peines subsidiaires ne sont pas exécutées 19
Chapitre 2
L’efﬁ cacité de la procédure  21
2.1 La mise en exécution de tous les jugements n’est pas assurée 21
2.2 Les délais de traitement sont longs 232.3 Le processus de recouvrement est mal maîtrisé 272.4 Conclusions 34
Chapitre 3
Le rapportage  35
3.1 Il n’existe aucun rapportage spéciﬁ  que 35
3.2 Un rapportage de qualité est impossible 363.3 Aucune attente n’est exprimée 363.4 Conclusions 37
Chapitre 4
Recommandations  38
4.1 Mettre en œuvre les recommandations formulées en 2000 38
4.2 Envisager l’exécution des peines d’amende comme 
un processus unique 40
4.3 Développer un système de maîtrise de la gestion 41
4.4 Rendre compte des résultats 424.5 Actions prioritaires et fondamentales 42
Chapitre 5
La réponse de l’administration et des ministres  44
L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 7 PARTIE 2
LES CONFISCATIONS SPÉCIALES  47
Introduction  47
1 Cadre juridique 47
2 Portée de l’audit 513 Méthodologie et calendrier 514 Débat contradictoire 52
Chapitre 1
L’exécution des conﬁ  scations  54
1.1 La mise en exécution de tous les jugements n’est pas assurée 54
1.2 Le processus du recouvrement des avoirs patrimoniaux est 
insufﬁ  samment maîtrisé 59
Chapitre 2
Le rapportage  65
2.1 Les informations récoltées sur l’exécution des conﬁ  scations 
sont incomplètes 65
2.2 Les états ﬁ  nanciers sont déﬁ  cients 66
2.3 Aucun des intervenants n’est en mesure de rendre compte 
de l’exécution effective des conﬁ  scations 68
Chapitre 3
Conclusions et recommandations  70
3.1 Maîtriser les risques importants 71
3.2 Considérer la Justice comme responsable unique du processus 72
3.3 Renforcer la coordination et la direction de l’exécution des 
conﬁ scations 72
3.4 Mettre en place un système intégré d’information et 
de rapportage 74
3.5 Produire des états ﬁ  nanciers ﬁ  dèles, sincères et complets 75
Chapitre 4
La réponse des administrations et des ministres  76
Annexe A
Echange de vues en sous-commission Cour des comptes suite à l’audit publié en 2000
 79
Annexe B
Lettres des ministres  90
8 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 9Conventions de lecture
AGDP : Administration générale de la documentation patrimoniale
CICr : code d’instruction criminelleCirculaire du 2 avril 2004 : Circulaire n° COL 7/2004 du Collège des procu-
reurs généraux près les cours d’appel ayant pour objet : Organe Central 
pour la Saisie et la Conﬁ  scation – Directives provisoires et pratiques
Conﬁ  scation : La conﬁ  scation spéciale prévue par les articles 7 et 7bis du 
code pénal
Loi du 19 mars 2003 : Loi modiﬁ  ant le code d’instruction criminelle, la loi du 
21 novembre 1989 relative à l’assurance obligatoire de la responsabilité en matière de véhicules automoteurs et l’arrêté royal du 28 décembre 1950 portant règlement général sur les frais de justice en matière répressive
Loi du 26 mars 2003 : Loi portant création d’un Organe central pour la sai-
sie et la conﬁ  scation et portant des dispositions sur la gestion à valeur des 
biens saisis et sur l’exécution de certaines sanctions patrimoniales
OCSC : Organe central pour la saisie et la conﬁ  scation•
••
•
•
•
• 10 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 20074 Le régime légal de la transaction est prévu à l’article 216bis du CICr. 
5 Pour être complet, il convient d’indiquer qu’il existe une procédure transactionnelle simpliﬁ  ée en 
matière de roulage: la perception immédiate d’une somme d’argent par les ofﬁ  ciers de police (art. 65, AR portant coordination des lois relatives à la police de la circulation routière). Ce proces-sus n’a pas été envisagé par le présent audit.
6 La direction générale du Recouvrement non ﬁ  scal a repris les missions de recouvrement jadis dévolues à l’Administration des domaines qui relevait de l’Administration du cadastre, de l’enregis-trement et des domaines.PARTIE 1
LES AMENDES PÉNALES
1 Cadre juridique 
1 L’amende pénale constitue la peine patrimoniale classique et la plus fréquem-
ment prononcée par les cours et tribunaux. La condamnation au paiement d’une amende est accompagnée d’une peine subsidiaire, à savoir l’emprisonnement ou la déchéance du droit de conduire, que le parquet pourra exécuter, en cas de non-paiement de l’amende.
Au premier degré, les juridictions compétentes sont, selon la nature des infrac-
tions, les tribunaux de police, les tribunaux correctionnels et les cours d’assises. Les parquets de police et les parquets correctionnels, qui dépendent des procu-reurs du Roi, sont responsables de l’action publique et de l’exécution des peines, respectivement auprès des tribunaux de police et des tribunaux correctionnels. 
Dans certaines conditions ﬁ  xées par la loi, le procureur du Roi peut proposer une 
transaction au contrevenant4. Le paiement de cette somme a pour conséquence 
d’éteindre l’action publique. La procédure est toujours facultative et unilatérale. Seul le ministère public en a l’initiative et le juge n’intervient pas dans cette procédure
5.
2 L’exécution des amendes pénales repose sur un échange d’informations entre les 
greffes, les parquets et les bureaux des domaines et des amendes pénales, qui sont les principaux acteurs de ce processus. 
Le parquet est responsable de l’exécution des décisions judiciaires. Toutefois, ce 
sont les receveurs des domaines qui procèdent au recouvrement des amendes au nom du ministère public près le tribunal ou la cour dont émane la décision judi-ciaire. Ces bureaux dépendent de la direction générale du Recouvrement non ﬁ scal qui relève, au sein du SPF Finances, de l’AGDP (Administration générale de 
la documentation patrimoniale)
6.
Processus d’exécution des amendes pénales
3 Au greffe, le service d’exécution dispose de trois jours pour transmettre les 
extraits de jugements devenus déﬁ  nitifs au receveur des domaines chargé du recouvrement des amendes pénales de son ressort. Un jugement devient déﬁ  nitif 26 jours après son prononcé contradictoire. En cas de condamnation par défaut, le greffe du tribunal doit transmettre au préalable le jugement au bureau d’exécu-tion des peines du parquet qui doit le faire signiﬁ  er. Le jugement devient déﬁ  nitif 
16 jours après sa signiﬁ  cation. L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 11Dès réception de l’extrait de jugement ou d’arrêt, la responsabilité du recouvre-
ment est transmise au receveur des domaines qui envoie au débiteur de l’amende une invitation à payer dans les 15 jours. 
En cas d’inexécution après deux courriers, les instructions recommandent aux 
receveurs de transmettre le dossier à un huissier de justice en vue d’un recouvre-ment forcé. Au préalable, il leur appartient de réaliser une enquête sur la solvabi-lité du débiteur.
Chaque bureau gère le recouvrement de manière autonome par rapport à la 
direction générale du Recouvrement non ﬁ  scal et par rapport au parquet. 
4 Lorsque le receveur des domaines conclut au défaut de paiement ou si le bureau 
n’a obtenu qu’un paiement partiel, il doit proposer au parquet l’exécution de la peine subsidiaire qui a été prononcée par le juge en même temps que l’amende. Cette demande se fait par l’envoi d’un relevé des condamnés en défaut de paie-ment, appelé état 204 . 
Il appartient alors au parquet de décider s’il convient de mettre ou non en exécution 
la peine subsidiaire. Une dernière démarche auprès du condamné est parfois ten-tée, notamment par le biais d’une invitation de paiement délivrée par la police. 
En cas de non-exécution de la peine subsidiaire, le recouvrement de l’amende doit 
être poursuivi par le receveur des domaines jusqu’à complet paiement, effacement de la condamnation, prescription de la peine ou décision justiﬁ  ée d’irrécouvrabilité. 
L’effacement concerne les peines de police. Il intervient de plein droit après un 
délai de trois ans à compter de la décision judiciaire déﬁ  nitive qui les prononce. Il implique que plus aucun paiement ne peut être accepté après l’expiration de ce délai, même dans le cas où des paiements partiels ont déjà été effectués
7.
Le délai de prescription se détermine d’après la nature de la condamnation. Le 
délai le plus court est celui qui concerne les peines de police (un an). Tout délai de prescription peut cependant être prolongé par un acte interruptif tel qu’un paiement partiel, sans toutefois pouvoir aller au-delà du délai d’effacement de trois ans.
L’octroi des plans d’apurement en ce qui concerne les amendes relatives à des 
peines de police doit tenir compte des délais de prescription et d’effacement.
Processus de transaction 
5 Le processus de transaction est simple. Le parquet envoie une proposition de 
transaction au contrevenant. S’il effectue le paiement, l’action publique est éteinte et il ne fera l’objet d’aucun jugement de condamnation. La somme est versée sur le compte du bureau des amendes pénales et l’information est transmise automa-tiquement au parquet qui est seul en charge du suivi des transactions. Il n’y a ni rappel, ni plan d’apurement, ni aucune autre action de recouvrement de la part du bureau et le receveur n’intervient que pour traiter les paiements qui n’ont pu être imputés automatiquement.
Par contre, si le contrevenant n’accepte pas la transaction, le parquet décide soit 
de poursuivre l’action publique devant la juridiction pénale, soit de classer le dos-sier sans suite. 
7 Voir CICr, articles 619-622. L’article 619 CICr a toutefois été entre-temps modiﬁ  é par l’art. 301 de 
la loi du 27 décembre 2006 portant des dispositions diverses (I), en ce sens que l’effacement n’em-pêchera plus le recouvrement de l’amende prononcée (voir note 29).  12 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Volume des transactions et des amendes pénales
6 Selon les statistiques publiées par le SPF Justice8, le volume des transactions 
proposées par les parquets de police et des condamnations à des peines d’amende est le suivant pour l’ensemble du royaume.
Tableau 1 – volume des transactions et des amendes pénales
Année Nombre de 
transactions policeNombre d’amendes 
de police Nombre d’amendes 
correctionnelles
2001 1.191.353 229.908 21.375
2002 1.235.917 232.293 21.9542003 1.565.529 244.470 24.8642004 1.215.691 252.680 26.273
Les recettes (tableau 2) ont été enregistrées dans les états comptables de l’ad-
ministration. Ces sommes constituent des recettes au comptant, comptabilisées l’année de leur perception, quelle que soit la date de la condamnation.
Tableau 2 – recettes des transactions et des amendes pénales
Année Recettes des transactions
(en euros) Recettes des amendes
(en euros) 
2001  122.692.022 43.875.701
2002  129.441.760 43.523.4132003  166.821.626 48.235.8092004  139.284.796 52.680.470
7 Le processus de recouvrement des transactions est entièrement informatisé, y 
compris l’enregistrement des recettes à l’aide d’un système de communication structurée. 
Cette informatisation a permis à la Cour des comptes de calculer le taux de paie-
ment des transactions de police dans les cinq arrondissements choisis pour l’audit.
Tableau 3 — taux des transactions payées (en nombre de dossiers) 
 Situation à la ﬁ  n du 1er semestre 2005
Anvers Bruxelles Liège Malines Tournai
2001 91 % 83 % 83 % 93 % 88 %
2002 91 % 85 % 82 % 94 % 86 %2003 88 % 84 % 83 % 93 % 85 %2004 84 % 82 % 80 % 86 % 83 %
Il convient de rappeler que le paiement d’une transaction n’est pas obligatoire. 
Les transactions ont été introduites dans notre droit notamment pour désengor-ger les tribunaux. Le respect des délais de paiement a dès lors été calculé pour les transactions acceptées, c’est-à-dire celles qui ont donné lieu à un paiement.
8 Voir le site internet du SPF Justice (www.just.fgov.be), rubrique Statistiques. L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 13Tableau 4 – part des paiements intervenus dans les 4 mois,
 en % du nombre de transactions payées
2001 94 % 96 % 90 % 99 % 89 %
2002 95 % 95 % 90 % 99 % 89 %2003 93 % 83 % 90 % 99 % 90 %2004 91 % 96 % 93 % 98 % 88 %
Dans les faits, le tableau montre que la plupart de ces paiements (93 %) sont 
effectués dans les quatre mois de l’établissement de la transaction.
Les résultats du processus d’exécution des transactions peuvent être considérés 
comme bons : les transactions répondent à la préoccupation d’éviter le recours aux tribunaux. 
Les transactions impayées font l’objet d’un nouvel examen par le parquet qui 
décide de classer sans suite ou d’exercer l’action publique. 
2 Portée de l’audit
8 Le volet de l’audit de la Cour des comptes portant sur les amendes pénales  
répond à deux questions :
les amendes pénales sont-elles exécutées ?
les acteurs rendent-ils compte des résultats du processus d’exécution ?
La réponse à la première question a nécessité deux types d’examen : une évalua-
tion de la mesure dans laquelle les amendes pénales sont exécutées et une ana-lyse de l’efﬁ  cacité des procédures mises en œuvre aﬁ  n d’expliquer le niveau d’exécution de cette peine.
Pour la seconde question, la Cour des comptes a examiné si le processus d’exé-
cution considéré fait l’objet d’un rapportage de qualité. 
Les transactions n’ont pas été retenues dans le champ de l’audit en raison des 
bons résultats constatés lors de l’examen des données (voir § 7). 
9 Cet audit a été l’occasion pour la Cour des comptes de mener un suivi partiel de 
son audit sur le recouvrement des créances non ﬁ  scales et des amendes pénales par les services des Domaines, dont les résultats ont été transmis au Parlement en avril 2000
9.
A l’époque, la Cour avait relevé, en ce qui concerne plus particulièrement les 
amendes pénales, les faiblesses suivantes :
des mentions incomplètes dans les extraits de jugements ou d’arrêts ; 
un délai moyen élevé dans la transmission aux Domaines des extraits de 
jugements ou d’arrêts par les greffes et dans leur enregistrement par les Domaines ;
des délais de rappel non suivis ;
des relations avec les huissiers non suivies.•
•
•
•
•
•
9 Analyse du recouvrement des créances non ﬁ  scales et des amendes pénales par les services des 
Domaines , Rapport de la Cour des comptes transmis à la Chambre des représentants, avril 2000 
(voir www.courdescomptes.be). 14 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007De plus, l’examen des états ﬁ  nanciers avait notamment révélé que l’exhaustivité 
des sommes à recouvrer n’était pas garantie et que les droits constatés relatifs aux amendes pénales (montants des amendes à recouvrer) n’étaient pas compta-bilisés.
Enﬁ n, des déﬁ  ciences avaient été constatées dans les moyens mis à la disposition 
des bureaux des amendes pénales, aussi bien en termes de ressources humaines que de moyens informatiques, dans le contrôle interne et dans l’encadrement de ces bureaux par les services centraux de la documentation patrimoniale.
10 
Le présent audit envisage l’ensemble du processus d’exécution des amendes péna-
les et ne se limite plus au recouvrement par les services des Domaines. Ce proces-sus débute dès le prononcé du jugement, tout en l’excluant du champ d’audit, et se termine par le paiement de l’amende ou le constat d’absence d’exécution.
3 Méthodologie et calendrier
11 L’audit de la Cour des comptes repose sur le traitement des amendes pénales 
d’un échantillon d’arrondissements judiciaires. Sur les 27 parquets du procureur du Roi, cinq ont été retenus ainsi que les bureaux des amendes pénales de leur ressort : Bruxelles, Anvers, Liège, Malines et Tournai. Les couples parquets/bureaux ont été choisis parmi les bureaux visités lors du premier audit réalisé en 2000, et en fonction des critères suivants : répartition linguistique, volume d’acti-vités (gros, moyen, petit), situation géographique (ville, province) et type d’acti-vités des bureaux (activités complètes des domaines ou uniquement amendes pénales). 
12 Pour les années 2001 à 2004, ces cinq parquets ont été chargés de l’exécution 
de plus du tiers du nombre total des condamnations prononcées par les tribunaux de police et par les juridictions correctionnelles.
13 Les constatations formulées dans ce rapport sont fondées sur une analyse des 
informations électroniques disponibles tant au niveau de la Justice que des diffé-rents bureaux de l’AGDP en charge de l’exécution des amendes, ainsi que sur des contrôles et des entretiens avec les différents intervenants lors des visites sur place : services du greffe des tribunaux, bureaux d’exécution des peines, bureaux des amendes pénales, direction générale du Recouvrement non ﬁ  scal, magistrats du ministère public et Service de la politique criminelle.
14 Les parquets sélectionnés dans le cadre de cet audit disposaient de bases de 
données reprenant les condamnations des tribunaux de police et correctionnels, sauf à Tournai, où le système informatique mis à la disposition des greffes et tribunaux par le service informatique du SPF Justice n’était pas utilisé en matière correctionnelle.
Ces données ont été croisées avec celles issues des bases de données propres 
à chaque bureau chargé du recouvrement des amendes pénales pour permettre l’examen de l’exhaustivité, de la mise en exécution et pour mesurer les délais des différentes étapes du recouvrement. Lorsque les données s’y prêtaient, le taux de recouvrement a été calculé.
15 Le niveau d’appel n’a pas été repris dans le champ de l’analyse en l’absence de 
données informatiques. Toutefois, le secrétariat du parquet général de Bruxelles, un avocat général près la cour d’appel de Bruxelles ainsi que le greffe ont été consultés. L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 1516 Lors des visites sur le terrain, les entretiens ont été complétés de tests de vali-
dation du processus de travail effectués à l’aide d’échantillons10 tirés sur la base 
des résultats des tests électroniques. Ces tests de corroboration ont été menés en vue de vériﬁ  er les raisons données pour expliquer les défauts d’exhaustivité, 
les défauts et retards de signiﬁ  cations ou encore, des délais de traitement anor-
malement longs aux différentes étapes du processus et de conﬁ  rmer les constats issus des tests électroniques. 
17 L’audit a été annoncé aux ministres de la Justice et des Finances par lettres du 
16 février 2005. La mission a également été présentée au Conseil supérieur de la Justice et au Collège des procureurs généraux.
La récolte des données s’est faite en deux temps, avec la collaboration des ser-
vices informatiques du SPF Justice. Une phase de test a d’abord été réalisée, au départ de l’analyse des tables des bases de données de la Justice, pour l’arron-dissement de Bruxelles en avril 2005. Après cette phase de validation, le tirage déﬁ nitif de toutes les données, rendues anonymes, des parquets de l’échantillon 
a été réalisé et transmis à la Cour le 20 juillet 2005.
Les entretiens et les contrôles se sont déroulés de mi-juin à début février 2006.La Cour tient à souligner que cet audit a pu être réalisé grâce à la bonne colla-
boration de tous les services rencontrés.
18 Le 10 mai 2006, la Cour des comptes a envoyé son avant–projet de rapport rela-
tif aux amendes pénales au Collège des procureurs généraux, aux procureurs du Roi et aux grefﬁ  ers en chef des arrondissements judiciaires visités, à savoir Anvers, Bruxelles, Liège, Malines et Tournai, au Service de la politique criminelle ainsi qu’aux présidents des SPF Finances et Justice et à l’AGDP.
Le 2 juin 2006, l’AGDP et le grefﬁ  er en chef du tribunal de première instance 
d’Anvers ont répondu.
19 Le 4 octobre 2006, la Cour des comptes a adressé son projet de rapport, regrou-
pant le volet portant sur les amendes pénales et celui relatif aux conﬁ  scations à la ministre de la Justice et au ministre des Finances.
Le ministre des Finances a répondu par lettre du 30 octobre 2006. 
La ministre de la Justice a demandé une prolongation de délai par lettre du 9 novem-
bre 2006 que la Cour des comptes lui a octroyée jusqu’au 10 décembre. La ministre de la Justice a fait parvenir ses commentaires par courrier du 8 décembre 2006.
4 Débat contradictoire
20 Les commentaires de l’Administration ﬁ  gurent au chapitre 5. Des réponses ponc-
tuelles ont également été insérées dans le texte. Elles sont signalées par une mention dans la marge. 
21 Le grefﬁ  er en chef du tribunal de première instance d’Anvers signale que les 
extraits sont envoyés par ses services au receveur des amendes pénales dans les délais prévus par la loi.
10 Echantillons de 10 à 40 condamnations tirées de manière aléatoire dans les bases des données 
analysées en fonction des caractéristiques à examiner. 16 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 200722 Dans sa lettre du 30 octobre 2006, le ministre des Finances partage le point de 
vue de son administration jugeant que le rapport de la Cour des comptes consti-tue un reﬂ  et correct de la situation. Le ministre des Finances fait état des projets 
à long terme de modernisation et de restructuration de son département ainsi que de sa volonté d’apporter également des solutions à court terme à la situation constatée en matière d’amendes pénales.
23 Tout en souscrivant pleinement à l’observation selon laquelle il est primordial 
pour la crédibilité de la Justice que l’exécution des peines soit menée à bien, la ministre de la Justice nuance les constatations de la Cour en mettant en perspec-tive le résultat de l’exécution des amendes pénales avec celui des transactions, des perceptions immédiates et des amendes administratives. La ministre ajoute que le faible rendement du recouvrement tient aussi à la lourdeur de certaines amendes et à la situation ﬁ  nancière des condamnés. 
La ministre estime que le rapport signale clairement les lacunes qui affectent le 
processus de recouvrement. Elle précise que l’exécution des déchéances subsi-diaires du droit de conduire est aujourd’hui assurée en cas de non-paiement de l’amende.
Enﬁ n, la ministre de la Justice développe un certain nombre d’initiatives suscep-
tibles d’améliorer l’efﬁ  cience du recouvrement
11.
11 Les réponses des ministres des Finances et de la Justice ﬁ  gurent en annexe B et sont développées 
au chapitre 5.  L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 17Chapitre 1
24 Une amende pénale est considérée comme exécutée lorsqu’il y a paiement intégral 
ou lorsque la peine subsidiaire est mise en œuvre.
1.1 Près d’une amende sur deux reste impayée
25 Les calculs effectués sur les données disponibles, pour les années 2001 à 2003, 
montrent des taux d’amendes intégralement payées allant de 25 à 52 % en matière correctionnelle et de 43 à 62 % pour les peines de police (voir tableau 5). Ces taux indiquent que près d’une amende sur deux reste impayée. En l’absence d’exécution de la peine subsidiaire, ces taux de recouvrement sont aussi des taux d’exécution des peines d’amendes.
Le calcul des taux n’a été possible que pour deux arrondissements, qui représen-
tent cependant près de 20 % de la totalité des amendes en matière correction-nelle et environ 17 % en matière de police. La faiblesse des taux mesurés est néanmoins corroborée dans deux autres arrondissements, par une approche dif-férente (voir § 26).
Les déﬁ  ciences de la gestion qui expliquent cette situation sont de nature struc-
turelle. Dès lors, la situation des autres parquets ne devrait pas fondamentale-ment différer et le taux d’exécution des amendes pourrait être du même ordre dans les autres arrondissements.
26 Le taux de recouvrement des amendes pénales a été approché de deux façons 
différentes :
Par le nombre de condamnations à amende pénale entièrement payées là 
où les bureaux des amendes pénales enregistrent des recettes en regard des amendes prononcées, soit à Anvers et à Liège.
Tableau 5 – taux de recouvrement (en % du nombre de dossiers)
Anvers Liège
Correctionnel
2001 37 522002 28 472003 25 44
Police 
2001 61 582002 62 482003 59 43
Par le taux de demande d’exécution de la peine subsidiaire (nombre de 
demandes d’exécution de la peine subsidiaire/nombre de condamnations à des amendes) là où le calcul du taux de recouvrement n’est pas possible.•
• 18 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Lorsque les bureaux ne parviennent pas à recouvrer l’amende, ils envoient 
une demande au parquet en vue de faire exécuter la peine subsidiaire. Cet envoi se traduit par l’arrêt du recouvrement par les voies civiles. Le taux de demande d’exécution des mesures subsidiaires correspond en fait au taux de non-recouvrement constaté et permet de calculer, par complément, le taux de recouvrement maximum. 
Il s’agit d’une limite supérieure, car ce taux englobe à la fois des dossiers 
avec paiements complets et des dossiers en cours de traitement qui pour-raient ne pas être payés
12.
Tableau 6 – taux maximum de recouvrement
 (en % du nombre de dossiers)
Bruxelles Malines
2001 58 522002 63 33
Police 
2001 49 64
2002 57 622003 54 59
Les résultats obtenus par cette seconde approche corroborent les taux 
calculés pour les deux arrondissements où un taux de recouvrement est mesurable. Les deux taux présentés sont des taux calculés sur la base d’un nombre de dossiers.
27 
Dans les arrondissements où un taux de recouvrement est calculable, celui exprimé 
en montant (tableau 7) est inférieur à celui exprimé en nombre de dossiers  
(tableau 5).
Tableau 7 – taux de recouvrement
 (en % du montant à recouvrer)
2001 17,2 43,22002 15,0 30,72003 10,6 30,1
Police
2001 54,0 39,02002 54,9 30,42003 53,2 27,0
L’écart entre le taux en montant et le taux exprimé en nombre de dossiers montre 
que les chances de recouvrement sont plus grandes lorsque le montant de l’amende est faible.
12 Eu égard au délai de traitement du recouvrement au niveau de l’Administration des domaines et 
tenant compte des délais de prescription pour les niveaux correctionnels et de police, les taux pertinents pour le correctionnel sont ceux de 2001-2002 et, pour le niveau police, de 2001-2003.  L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 191.2  En pratique, les peines subsidiaires ne sont pas exécutées
28 Les peines subsidiaires que les cours et tribunaux prononcent en complément de 
l’amende pénale ne sont pratiquement pas exécutées et les parquets n’accom-plissent plus aucun acte d’exécution en cas de non-recouvrement de la part du receveur des amendes pénales. 
Suspension de l’exécution de la peine d’emprisonnement subsidiaire
29 
Lorsque le receveur constate le défaut de paiement de l’amende et, en principe, 
l’impossibilité de recouvrer, il adresse une demande d’exécution de la peine d’emprisonnement subsidiaire aux parquets. Cette demande n’est cependant plus exécutée. 
Les problèmes de surpopulation carcérale rencontrés au cours des dernières années, qui ont contraint le parquet à limiter la mise en exécution des peines d’emprisonnement de courte durée, ont en effet aussi incité les autorités judiciai-res à reconsidérer la mise en œuvre effective des peines subsidiaires d’emprison-nement. 
Suite à une circulaire de 1999 émanant du ministre de la Justice
13 et à des direc-
tives des procureurs généraux et procureurs du Roi, l’exécution de cette peine subsidiaire a été suspendue quelle que soit la nature des faits qui sont à la base de la condamnation. Les demandes d’exécution de l’emprisonnement subsidiaire sont conservées dans les parquets dans l’attente de la prescription. 
Dans le cadre d’une question parlementaire, la ministre de la Justice a toutefois 
indiqué le 18 avril 2006 que des peines d’emprisonnement subsidiaire ont encore été mises en exécution, principalement dans des cas de révocation de la libéra-tion conditionnelle ou provisoire
14. Elle précise toutefois qu’il n’existe aucune don-
née chiffrée sur le nombre de ces peines qui ont été effectivement purgées. 
Suppression de toute autre mesure d’exécution
30 Du fait de la suspension de l’exécution de la peine subsidiaire d’emprisonnement, 
les parquets, lorsque les dossiers reviennent impayés du bureau du receveur, n’effectuent plus d’acte de poursuites et ne renvoient pas le dossier au receveur pour poursuites jusqu’à l’effacement de la condamnation ou la prescription de la peine. 
Exécution partielle de la déchéance subsidiaire du droit de conduire
31 Une nuance importante doit toutefois être apportée en matière de circulation 
routière. Une nouvelle peine subsidiaire a été créée par l’article 33 de la loi du 7 février 2003 (portant diverses dispositions en matière de sécurité routière) à savoir, la déchéance du droit de conduire. Cette réglementation est entrée en vigueur le 1
er mars 2004. Cependant, au cours du second semestre de 2005, seul 
un des parquets visités avait commencé à mettre en œuvre cette peine subsi-diaire et il n’était pas encore possible d’en mesurer les premiers résultats. 
13 Circulaire du ministre de la Justice du 22 décembre 1999.
14 1256 peines d’emprisonnement subsidiaire en 2003, 811 en 2004 et 606 en 2005. Question 
n° 11124 au ministre de la Justice, CRIV 51 COM 915, 51e législature, 2005-2006, 18 avril 2006, 
p. 7 et 8. 20 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 200732 La suspension de la peine subsidiaire d’emprisonnement et la mise en œuvre 
encore limitée de la réglementation sur la déchéance subsidiaire du droit de conduire ont pour conséquence que l’exécution des peines d’amende se limite presque exclusivement à l’activité de recouvrement des receveurs des amendes pénales.
33 Bien entendu, le taux de recouvrement ne peut atteindre les 100 %. Nombre de 
défauts de paiement peuvent s’expliquer par des raisons externes, telle que l’in-solvabilité de certains condamnés. La Cour des comptes a dès lors examiné dans le chapitre suivant les causes internes, liées à la gestion et aux procédures appli-quées par les acteurs du processus, susceptibles d’expliquer également cette situation. L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 21Chapitre 2
L’efﬁ cacité de la procédure
34 La bonne exécution des amendes pénales implique que les conditions qui suivent 
soient respectées. 
Le principe de base est que toute condamnation prononcée qui devient déﬁ  nitive 
doit faire l’objet d’actes de mise en exécution. 
Dans certains cas, la réglementation ﬁ  xe des délais d’intervention. Lorsque rien 
n’est prévu, la Cour des comptes a elle-même évalué un délai raisonnable : 
Lorsque la condamnation a été prononcée par défaut, la signiﬁ  cation du 
jugement, nécessaire pour qu’il devienne déﬁ  nitif, doit intervenir rapide-ment. Un délai de plus de 60 jours à partir du prononcé est jugé manifes-tement déraisonnable.
Lorsque la condamnation est déﬁ  nitive, elle doit être transmise par le greffe 
au bureau des amendes pénales dans les trois jours. Celui-ci est tenu de consigner immédiatement l’extrait et d’effectuer un premier acte d’exécu-tion de la peine, tel que l’envoi d’un premier avis de paiement. Un délai supérieur à 30 jours, à partir du moment où la décision est déﬁ  nitive, est 
anormalement long et un délai supérieur à 90 jours est manifestement déraisonnable.
Après le premier avis de paiement, selon les instructions, il faut attendre 
30 jours avant l’envoi d’un deuxième avis. Compte tenu de la longueur du délai nécessaire pour comptabiliser les recettes et constater le non-paie-ment, tous les 2
es avis devraient être envoyés dans les 60 jours qui suivent 
l’envoi du 1er avis. Un délai supérieur devient anormalement long.
Par la suite, les dossiers impayés doivent, après enquête de solvabilité, être envoyés à l’huissier ou faire l’objet d’une demande d’exécution de la peine subsidiaire (mise sur état 204 ) auprès du parquet. Si après l’enquête de 
solvabilité ou l’intervention de l’huissier, l’insolvabilité du débiteur est constatée, le receveur doit adresser un état 204  au parquet compétent. Les 
instructions et pratiques doivent garantir que chaque état 204 , quel que soit 
le receveur, est le résultat de mesures d’exécution minimales identiques.
A défaut d’exécution de la peine subsidiaire, le parquet doit renvoyer le dossier au bureau pour poursuites par le receveur jusqu’à effacement ou prescription (voir § 4).
2.1  La mise en exécution de tous les jugements n’est pas assurée
35 La Cour des comptes a examiné si toutes les condamnations à une amende 
pénale prononcées de 2001 à 2004 par les cours et tribunaux avaient connu une mise en exécution, c’est-à-dire un premier acte d’exécution de la part des bureaux des domaines et des amendes pénales (avis de paiement ou mise immédiate sur état 204 ). 
Seules les condamnations n’ayant fait l’objet ni d’un appel, ni d’une opposition, ni 
d’un sursis total ont été prises en considération. Les calculs des taux de mise en exécution ont donné les résultats suivants :•
•
•
•
• 22 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Tableau 8 – taux de mise en exécution 
Correctionnel Bruxelles Anvers Liège Malines
2001 97,5 % 98,4 % 92,4 % 100 %
2002 96,6 % 98,9 % 90,0 % 100 %
2003 93,8 % 99,5 % 87,5 % 100 %
2004 87,6 % nd 91,5 % 100 %
Police Bruxelles Anvers Liège Malines
2001 99,7 % 99,6 % 98,7 % 99,8 %
2002 99,6 % 99,5 % 98,9 % 99,9 %
2003 99,1 % 99,3 % 97,8 % 99,8 %
2004 98,6 % nd 93,7 % 99,8 %
Ces taux varient d’un parquet à l’autre mais également d’un niveau de juridiction 
à l’autre. Globalement, ils sont moins bons pour les tribunaux correctionnels que pour ceux de police, qui disposent d’un système informatique plus intégré. En outre, plusieurs parquets de police transmettent les condamnations sous forme électronique aux bureaux des amendes pénales.
A noter que la politique de mise immédiate sur état 204  en cas d’adresse incon-
nue pratiquée par certains bureaux a un impact positif sur les chiffres constatés, surtout en matière correctionnelle. Par contre, le bureau de Liège, qui attend généralement la prescription de cinq ans pour dresser des états 204 , présente 
des chiffres moins favorables. 
Aﬁ n de mieux cerner les raisons de l’absence de mise en exécution, des échan-
tillons restreints de dossiers ont été tirés à Bruxelles et Liège, où le taux de mise en exécution était plus faible. Il a été constaté que cette absence était due, prin-cipalement, à :
des condamnations déﬁ  nitives qui n’ont pas été transmises par les greffes ;  
des condamnations renseignées comme ayant été transmises par les gref-
fes aux receveurs et pour lesquelles aucune trace de réception n’existe dans les bureaux des receveurs ;
des condamnations reçues par les receveurs qui ne sont pas mises en exé-
cution, principalement dans les cas d’adresses inconnues ;
des condamnations par défaut qui n’ont pas été signiﬁ  ées ;
et marginalement à :
des condamnations mises en exécution par d’autres services des Finances 
(Douanes et accises)
15 ;
des erreurs ou des oublis d’encodage.•
•
•
•
•
•
15 Exceptionnellement, dans des cas très spéciﬁ  ques, certaines condamnations sont exécutées par 
les Douanes et accises. L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 2336 En conclusion, la Cour des comptes a constaté un nombre non négligeable de 
cas pour lesquels il n’y avait pas eu de mise en exécution, soit parce que le juge-ment par défaut n’a pas été signiﬁ  é, soit parce que le dossier n’a pas été envoyé 
par le greffe ou n’a pas été enregistré par les receveurs. Elle relève qu’une éva-luation plus précise de l’ampleur du problème n’est guère possible à partir du système d’information actuel. 
Quoi qu’il en soit, il faut constater que le processus ne permet pas de garantir que toutes les condamnations font l’objet d’un premier acte de mise en exécution.
37 Pourtant, une mesure de contrôle interne a été mise en place pour garantir cette 
exhaustivité. Elle tient compte du fait que la Justice et les Finances utilisent des systèmes d’information différents. La continuité entre les deux services est en effet basée, pour chaque juridiction, sur la liste continue de numéros de décisions, pour lesquels le receveur doit obtenir soit un extrait de jugement ou d’arrêt, soit un motif de non-délivrance (opposition, appel, acquittement, décision sans frais ni amende).
Cette mesure de contrôle interne n’est toutefois pas appliquée systématique-ment par les bureaux des amendes pénales. Ces derniers ne demandent pas toujours au greffe de produire les données manquantes.
38 Dans ce contexte, l’exécution des peines n’est pas entièrement assurée, les 
mesures de contrôle interne n’étant pas appliquées d’une manière qui garantirait la mise en exécution de toutes les condamnations.
2.2 Les délais de traitement sont longs
39 Maîtriser les délais de traitement est primordial car plus les actions de recouvre-
ment sont proches du jugement, plus les chances de recouvrer l’amende sont grandes.
Signiﬁ  cation des jugements par défaut par le ministère public
40 La signiﬁ  cation, qui permet de rendre les jugements par défaut déﬁ  nitifs, consti-
tue un préalable indispensable à la mise en exécution des condamnations. Le respect d’un délai raisonnable est en outre crucial parce qu’une signiﬁ  cation tar-dive peut entraîner une prescription de l’action publique. Ce risque est particuliè-rement important dans le cas de la contravention qui se prescrit dans les six à douze mois, en fonction des possibilités d’interruption de la prescription.
41 Le tableau suivant montre la part des jugements par défaut signiﬁ  és dans un délai 
supérieur à 60 jours à dater du prononcé du jugement, tant en police qu’en cor-rectionnel : 24 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Tableau 9 – jugements par défaut signiﬁ  és au-delà des 60 jours
2001 68 % 28 % 7 % 11 %
2002 67 % 22 % 12 % 7 %
2003 75 % 24 % 10 % 11 %
2004 89 % 32 % 11 % 10 %
2001 91 % 25 % 41 % 9 %
2002 75 % 21 % 50 % 10 %
2003 66 % 30 % 51 % 11 %
2004 80 % 33 % 49 % 15 %
A la lecture du tableau, il apparaît qu’une proportion non négligeable de juge-
ments, dans chacun des arrondissements, est signiﬁ  ée dans des délais manifeste-
ment déraisonnables. La situation est particulièrement préoccupante à Bruxelles.
Les tests de corroboration, menés à Bruxelles en raison de l’importance du pro-blème, ont montré que, dans bon nombre de cas, aucune explication précise à ces longs délais de signiﬁ  cation n’a pu être trouvée. Ces délais peuvent être attribués 
au manque de suivi des signiﬁ  cations par les différents intervenants, à la lenteur 
de la transmission des jugements qui doivent être signiﬁ  és par les greffes concer-nés et au travail de certains huissiers.
Envoi du premier avis de paiement
42 
Selon la réglementation applicable et les instructions en vigueur au SPF Finances,  
le greffe doit envoyer au receveur des domaines les extraits de jugements déﬁ  ni-tifs dans les trois jours et le receveur doit les consigner et inviter le condamné à payer immédiatement. Dans ce contexte, les délais supérieurs à 30 jours, à partir du moment où le jugement est déﬁ  nitif, peuvent être considérés comme anorma-
lement longs et ceux dépassant 90 jours comme manifestement déraisonnables.
Tableau 10 – délais d’envoi du 1er avis de paiement 
Année Délai
2001 < 30 jours 37,0 % 19,7 % 56,3 % 68,5 %
de 30 à 90 jours 60,1 % 20,6 % 28,0 % 30,8 %
> 90 jours 3,0 % 59,7 % 15,7 % 0,7 %
2002 < 30 jours 69,9 % 18,0 % 60,4 % 68,9 %
de 30 à 90 jours 26,0 % 77,8 % 20,6 % 30,4 %
> 90 jours 4,1 % 4,2 % 19,0 % 0,7 %
2003 < 30 jours 34,4 % 42,5 % 1,9 % 73,3 %
de 30 à 90 jours 58,3 % 55,2 % 59,9 % 25,4 %
> 90 jours 7,3 % 2,3 % 38,2 % 1,3 %
2004 < 30 jours 59,4 % 19,4 % 6,5 % 39,6 %
de 30 à 90 jours 34,5 % 77,5 % 82,6 % 57,3 %
> 90 jours 6,1 % 3,1 % 10,9 % 3,1 % L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 25Police Bruxelles Anvers Liège Malines
2001 < 30 jours 3,7 % 61,6 % 58,3 % 96,5 %
de 30 à 90 jours 41,4 % 33,8 % 28,8 % 3,4 %
> 90 jours 54,9 % 4,6 % 12,9 % 0,1 %
2002 < 30 jours 6,6 % 81,1 % 40,1 % 98,8 %
de 30 à 90 jours 56,8 % 18,2 % 43,3 % 1,1 %
> 90 jours 36,6 % 0,7 % 16,6 % 0,1 %
2003 < 30 jours 32,1 % 79,2 % 20,5 % 97,0 %
de 30 à 90 jours 61,1 % 20,1 % 42,0 % 3,0 %
> 90 jours 6,8 % 0,7 % 37,5 % 0,1 %
2004 < 30 jours 36,8 % 93,2 % 32,2 % 90,4 %
de 30 à 90 jours 58,8 % 6,5 % 29,4 % 9,5 %
> 90 jours 4,4 % 0,3 % 38,5 % 0,1 %
Seul un nombre limité de 1ers avis sont envoyés dans les 30 jours. La proportion 
d’envois réalisés au-delà de 90 jours est loin d’être négligeable.
L’envoi des extraits de jugement par les greffes aux bureaux des amendes pénales intervient, pour certains arrondissements, sous forme de transfert électronique. Il s’agit d’Anvers, Malines et, depuis 2003, Bruxelles, mais uniquement pour les condamnations police. Ce mode de transmission permet de libérer le bureau de l’encodage des informations avant l’envoi du 1
er avis et a un effet positif sur les 
délais de traitement, comme cela ressort clairement du tableau précédent. En l’ab-sence de transfert électronique, les délais sont plus longs et plus aléatoires. Ils sont alors fortement tributaires des ressources disponibles au sein des bureaux. 
43 Des délais anormalement longs, voire manifestement déraisonnables, ont été 
constatés, parfois dans des proportions importantes. Les tests de corroboration menés sur le terrain n’ont pas permis d’expliquer la longueur de ces délais ni d’imputer la responsabilité des retards à l’un des acteurs étant donné que ni les dates de sortie des extraits du greffe ni celles de leur réception par le receveur ne sont enregistrées.
Envoi du deuxième avis de paiement
44 
Le 2e avis de paiement intervient après le délai accordé pour payer. Selon les ins-
tructions des domaines, la première invitation à payer accorde un délai de 15 jours et un rappel doit être envoyé si après un mois le défaut de paiement est conﬁ  rmé. 
Un délai qui dépasse les 60 jours, à partir de l’envoi du 1
er avis, est jugé anorma-
lement long. Au-delà de 90 jours, le délai devient manifestement déraisonnable. 26 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Tableau 11 – délais d’envoi du 2e avis de paiement 
2001 < 60 jours 7,5 % 0,0 % 36,0 % 77,9 %
de 60 à 90 jours 13,1 % 39,0 % 20,4 % 11,8 %
> 90 jours 79,4 % 61,0 % 43,7 % 10,3 %
2002 < 60 jours 41,8 % 1,2 % 31,8 % 89,6 %
de 60 à 90 jours 20,9 % 56,1 % 25,7 % 1,2 %
> 90 jours 37,3 % 42,7 % 42,6 % 9,3 %
2003 < 60 jours 12,5 % 2,5 % 48,2 % 89,5 %
de 60 à 90 jours 21,0 % 66,4 % 30,4 % 6,4 %
> 90 jours 66,6 % 31,1 % 21,5 % 4,2 %
2004 < 60 jours 43,6 % 4,5 % 78,4 % 95,1 %
de 60 à 90 jours 18,3 % 75,0 % 13,8 % 1,7 %
> 90 jours 38,2 % 20,5 % 7,8 % 3,2 %
2001 < 60 jours 45,5 % 0,6 % 0,5 % 92,9 %
de 60 à 90 jours 45,4 % 41,9 % 94,1 % 1,0 %
> 90 jours 9,2 % 57,5 % 5,4 % 6,1 %
2002 < 60 jours 87,1 % 1,0 % 1,7 % 94,6 %
de 60 à 90 jours 12,6 % 63,6 % 65,8 % 0,2 %
> 90 jours 0,3 % 35,3 % 32,5 % 5,3 %
2003 < 60 jours 56,0 % 4,7 % 1,3 % 97,8 %
de 60 à 90 jours 40,8 % 69,6 % 77,2 % 0,1 %
> 90 jours 3,2 % 25,8 % 21,5 % 2,1 %
2004 < 60 jours 37,2 % 1,6 % 4,8 % 99,8 %
de 60 à 90 jours 48,5 % 80,6 % 59,9 % 0,1 %
> 90 jours 14,2 % 17,8 % 35,3 % 0,1 %
Même si des améliorations peuvent être constatées dans certains cas, les tableaux 
qui précèdent montrent que les délais sont généralement très longs, surtout en correctionnel, et varient d’un arrondissement à l’autre et d’année en année. Ceci dénote un manque de suivi des délais dans beaucoup de bureaux. 
Les tests de corroboration qui ont été menés sur le terrain n’ont pas permis, dans 
la grande majorité des cas, de trouver des explications à la longueur anormale de ces délais. 
Etapes ultérieures et mise sur état 204
45 Pour ce qui est des étapes postérieures au deuxième avis de paiement, les prati-
ques diffèrent fondamentalement d’un bureau à l’autre et sont peu encadrées. Dans ces conditions, toute exploitation de données chiffrées s’avère impossible. 
Des plans d’apurement sont octroyés selon des règles et modalités diffé-
rentes d’un bureau à l’autre et le suivi des paiements mensuels est errati-que et aléatoire.
Les enquêtes de solvabilité sont menées, dans les faits, selon des règles peu précises et les conclusions qui en sont tirées varient d’un receveur à l’autre.•
• L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 27Le travail des huissiers de justice est peu suivi.
La mise sur état 204  (démarche qui consiste en principe à renvoyer le dos-
sier au parquet lorsque le receveur conclut au défaut de paiement) répond à des logiques différentes d’un receveur à l’autre : 
certains attendent l’approche de la date de prescription et, dans ce 
cas, envisagent l’ état 204  uniquement pour se prémunir contre la 
prescription tout en continuant les efforts de recouvrement. Dans ce cas, ils privent les parquets de toute possibilité de poursuite ; 
d’autres envoient l’ état 204  au parquet dès qu’ils concluent à l’insol-
vabilité, ou dès qu’ils constatent un emprisonnement ou une absence d’adresse,…
De telles pratiques doivent être mises en perspective avec le fait, bien 
connu des receveurs, que le parquet n’applique quasiment plus la peine subsidiaire. Les états 204  sont conservés par les services d’exécution des 
parquets jusqu’à la prescription et, dès lors, plus aucune mesure de recou-vrement n’est prise par le receveur. 
46 L’ensemble de ces éléments montre que derrière chaque état 204  se cachent 
des situations différentes. Le ministère public ne peut donc avoir aucune assu-rance quant à la qualité du recouvrement effectué par les receveurs et aux efforts entrepris. 
D’une manière générale, en ce qui concerne les Finances, la gestion des différen-
tes étapes du processus de recouvrement est davantage guidée par les délais de prescription que par le souci d’une gestion efﬁ  ciente.
2.3 Le processus de recouvrement est mal maîtrisé 
47 Indépendamment des causes externes, le manque d’efﬁ  cacité du processus d’exé-
cution des amendes pénales s’explique par les éléments suivants, qui touchent directement à la gestion : 
l’éparpillement des responsabilités ;
l’absence de pilotage par la direction générale du Recouvrement non ﬁ  scal 
(au sein de l’AGDP) ;
l’absence de priorité accordée à l’exécution des amendes pénales ;
les nombreuses ruptures dans la chaîne de transmission des informations ;l’insufﬁ  sance des informations ﬁ  nancières et de gestion.
2.3.1 Responsabilités éparses
48 En vertu de l’article 40 de la Constitution et des dispositions des articles 165, 
197 et 376 du CICr et 139 du code judiciaire, l’exécution des peines est une res-ponsabilité exercée par le ministère public dans le cadre d’une mission de nature exécutive, c’est-à-dire sous la responsabilité du ministre de la Justice. Logique-ment, c’est donc à ce niveau que le responsable de processus doit se situer.
49 A l’heure actuelle, le point de départ du processus est le greffe placé sous la 
responsabilité du président du tribunal concerné (de police ou de première ins-tance). Ensuite, le recouvrement est à charge de l’AGDP et, plus précisément, des différents receveurs, tandis que l’exécution des peines subsidiaires est du ressort des bureaux d’exécution des peines des différents parquets. •
•
•
•
•
•
•
•• 28 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 200750 Il n’existe aucune politique globale concernant l’effectivité de l’exécution de 
l’amende ni, a fortiori, d’objectif susceptible de guider son exécution. Le proces-sus est exécuté par plusieurs intervenants relevant d’autorités hiérarchiques dif-férentes et de pouvoirs différents sans qu’il y ait un responsable unique. Aucun des acteurs n’est investi dans les faits de la responsabilité de l’exécution effec-tive des peines d’amende.
Or, une bonne maîtrise du processus d’exécution des amendes pénales exigerait la désignation d’un responsable unique chargé de piloter le processus en fonction d’un objectif clair à partir duquel il devrait rendre compte des résultats de celui-ci.
Ce responsable devrait axer les activités sur l’effectivité de la peine qui constitue l’objectif ultime du processus. Il devrait répondre tant du résultat global du pro-cessus d’exécution des amendes pénales que de toutes les activités qui y concou-rent. Dans cet esprit, les services des Finances, en tant que prestataires de ser-vices, devraient lui rendre compte de leurs activités. 
Point de vue de l’AGDP
Dans le rapport déﬁ  nitif de Coperﬁ  n 1, l’idée s’est fait jour d’élaborer pour le 
Recouvrement non ﬁ  scal une politique spéciﬁ  que cohérente pour que ce pilier soit 
véritablement au service des autres autorités en tant que « shared service ».
Dans cette optique, le fournisseur de services conclut avec le donneur d’ordre 
(par exemple, le SPF Justice), des « Service Level Agreements » (SLA) ; il s’agit de conventions destinées à réaliser les objectifs déﬁ  nis par le donneur d’ordre. Dans le cadre de la collaboration Justice-Finances, ces SLA pourront décrire et prévoir l’implémentation des missions du fournisseur de services et des objectifs à atteindre, notamment au point de vue du rapportage, par le biais de délais et d’indicateurs.
2.3.2  Absence de pilotage par la direction générale du Recouvrement 
non ﬁ  scal
51 Le réseau des bureaux auquel est conﬁ  é le recouvrement civil des amendes péna-
les constitue une structure de gestion fortement décentralisée au sein de la direc-tion générale. Pour garantir la maîtrise de la gestion et un traitement uniforme, cette décentralisation du recouvrement doit s’accompagner d’un encadrement minimum de la part de la direction générale par la ﬁ  xation de normes, l’obligation de rendre compte et la mise en place de vériﬁ  cations internes.
52 Si les receveurs gèrent leur bureau de manière largement autonome, il leur 
appartient de rendre compte de cette gestion à leur direction générale. Cette direction doit avoir l’assurance que l’ensemble du processus d’exécution des amendes est maîtrisé tant sur le plan de la gestion que du contrôle interne. Or, actuellement, elle ne remplit pas ce rôle d’encadrement. 
Cette absence de maîtrise par la direction générale avait déjà été relevée par 
l’audit de la Cour des comptes réalisé en 2000. La situation n’a pas fondamen-talement évolué.
53 Actuellement, les instructions émanant de la direction générale sont mises à jour 
pour les questions de droit mais pas pour les procédures pratiques. Elles n’ont pas été actualisées lors de l’introduction de l’outil informatique dans la gestion du recouvrement.Commentaires de
l’administration L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 29De manière générale, les instructions laissent une grande latitude aux bureaux 
des amendes pénales, sans qu’il y ait un suivi de la part de la direction générale. L’étendue et la qualité des traitements sont donc étroitement dépendantes de la diligence et de la disponibilité du receveur.
A titre d’exemple, les enquêtes de solvabilité se révèlent très différentes selon 
les receveurs. Certains se basent sur l’absence de revenu pour conclure à l’insol-vabilité et arrêter le recouvrement, d’autres demandent à la police de réaliser l’enquête. Les receveurs disposent d’un accès à certaines banques de données ﬁ scales, mais cet accès est assez malaisé et n’est pas utilisé systématiquement. 
Certains receveurs envoient tous les dossiers impayés à un huissier. 
De plus, les receveurs ne peuvent s’appuyer sur les résultats d’enquêtes déjà 
réalisées par d’autres receveurs. En effet, la direction générale n’a pas développé une base de données de ses propres débiteurs regroupant les informations dispo-nibles dans les différents bureaux. Or, une personne peut être condamnée dans plusieurs arrondissements et faire l’objet de poursuites par différents bureaux qui peuvent déjà avoir récolté des informations concernant sa solvabilité.
Des pratiques divergentes selon les bureaux se rencontrent également dans l’oc-
troi de plans d’apurement.
54 Enﬁ  n, lorsque des normes ﬁ  gurent dans les instructions en matière de délai de 
traitement (ex. : l’envoi des avis de paiement), leur respect n’est pas contrôlé et aucun système n’a été mis en place pour en assurer la maîtrise.
55 Dès lors, lorsqu’une demande d’exécution de la peine subsidiaire est adressée au 
parquet ( état 204 ), elle recouvre en réalité des pratiques différentes en fonction 
du bureau qui l’a émise.
2.3.3 Exécution non prioritaire des amendes pénales 
56 Au niveau de la Justice, aucun acteur ne considère l’exécution des amendes 
pénales comme une priorité. En effet, les greffes accordent une importance majeure à la gestion des audiences et des pièces à conviction ; le parquet consa-cre une grande partie de ses ressources à la gestion de l’information judiciaire et les bureaux d’exécution correctionnels gèrent surtout les peines d’emprisonne-ment à titre principal. Quant à la gestion carcérale, elle doit tenir compte du phénomène de surpopulation dans les prisons. Dans ce contexte, l’exécution effective des amendes pénales est un objectif qui entre en conﬂ  it avec d’autres objectifs importants. 
57 Les priorités du SPF Finances se situent également à d’autres niveaux tels que le 
recouvrement de l’impôt et des droits d’enregistrement. Des moyens importants sont également affectés à d’autres missions assurées par l’AGDP telle que la mission cadastrale. Le recouvrement non ﬁ  scal des amendes pénales n’est mani-
festement pas prioritaire. 
2.3.4 Absence d’un système intégré d’information
58 Comme évoqué précédemment, l’exécution d’une condamnation à une peine 
d’amende pénale passe par plusieurs intervenants, à savoir le greffe, le bureau d’exécution des peines du parquet, qui relèvent tous deux des autorités judiciai-res, et le bureau en charge du recouvrement des amendes pénales qui dépend du SPF Finances.  30 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007La multiplicité des intervenants entraîne de nombreux transferts de dossiers, un 
long cheminement et, dans certains cas, des allers-retours d’un service à l’autre. 
L’absence d’un système intégré d’information prolonge la durée des traitements 
et accroît les risques d’erreurs et de pertes. Cette situation explique aussi que l’exhaustivité de l’exécution des jugements n’est pas assurée.
59 Faute d’intégration des activités des intervenants successifs, le processus est 
éclaté en différentes sections indépendantes les unes des autres, qui dévelop-pent leur propre logique de fonctionnement. Les acteurs ne sont pas sufﬁ  sam-ment attentifs au fait qu’ils participent tous à l’exécution d’un processus unique. 
Absence de communication entre les Finances et la Justice
60 Une fois la condamnation transmise aux Finances, plus aucune information sur 
l’exécution de cette condamnation ne circule entre les Finances et la Justice à l’exception de la demande d’exécution de la peine subsidiaire et de ses suites éventuelles. Ne disposant d’aucune information sur le recouvrement des amen-des pénales, les parquets n’ont aucune garantie de recevoir tous les états 
204 qu’ils devraient recevoir. 
Ils ne savent en outre pas quelles démarches ont été entreprises pour obtenir le 
paiement ou, à défaut, pour établir l’état d’insolvabilité du débiteur. Or il s’avère, comme souligné précédemment, que cette demande d’exécution de la peine sub-sidiaire recouvre des pratiques qui diffèrent d’un bureau à l’autre. 
De plus, les parquets ne transmettent plus aucune information sur les suites 
réservées aux états 204  qui permettraient aux receveurs de clôturer leurs dos-
siers. En effet, tant que la peine subsidiaire n’est pas exécutée, le receveur reste responsable du droit constaté.
Enﬁ n, ni la Justice, ni les Finances, à l’exception d’un seul bureau, ne disposent 
des informations sur le proﬁ  l et l’historique des débiteurs, pourtant utiles pour leur travail opérationnel. 
Actuellement, des contacts existent au niveau local entre les bureaux des amen-
des pénales, les parquets et les greffes.
L’AGDP est pleinement disposée à instaurer une collaboration étroite avec le SPF Justice en vue d’un échange systématique d’informations à différents stades du processus. Cette collaboration pourrait prendre la forme d’une concertation mutuelle régulière entre les deux départements aﬁ  n, entre autres, d’assurer la coordination des activités de chaque intervenant dans le processus et l’intégration harmonieuse des systèmes d’information électronique de chacun. Prochainement l’AGDP va, par l’intermédiaire du ministre des Finances, nouer des contacts avec le SPF Justice aﬁ  n de mettre sur pied une telle collaboration. Commentaires de
l’administration L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 31Absence de système d’information unique
61 L’absence d’un système d’information unique accentue les ruptures dans la chaîne 
d’information entre les intervenants au processus.
Au niveau de la Justice, les décisions sont encodées dans plusieurs systèmes, 
selon le type et le niveau de la juridiction16. 
Chaque parquet dispose actuellement de ses propres serveurs. Les informations 
de base des différents jugements avec, pour chaque personne condamnée, les informations relatives aux condamnations prononcées, sont encodées au départ des greffes. Par la suite, les interventions du parquet au niveau de l’exécution (signiﬁ  cation du jugement, devoirs relatifs à l’exécution de la peine principale comme de la peine subsidiaire) peuvent également être enregistrées. 
A l’avenir, lorsque le projet Phénix  sera mis en œuvre, ces serveurs seront sup-
primés et l’information sera centralisée. 
62 
Au niveau de l’AGDP, il n’existe toujours pas de système informatique unique mal-
gré les engagements pris après l’audit de la Cour des comptes réalisé en 200017. 
Une loi du 19 mars 2003 a modiﬁ  é l’article 121 de l’arrêté royal du 28 décem-bre 1950 portant règlement général sur les frais de justice en matière répressive en vue d’y ajouter que dans les trois jours, « le grefﬁ  er communique, par la voie 
électronique, à l’administration centrale de l’enregistrement et des domaines, responsable de la banque de données amendes pénales, conﬁ  scations et frais de justice en matière répressive, les éléments qui sont contenus dans tout extrait et qui sont nécessaires pour le traitement des données relatives aux amendes pénales, aux conﬁ  scations et aux frais de justice en matière répressive » . 
Cette modiﬁ  cation législative désignait l’AGDP comme responsable d’une base 
de données sur les amendes pénales. Or, cette disposition n’est toujours pas entrée en vigueur, à défaut d’arrêté royal d’exécution et cette administration n’a pas créé cette base de données.
Le 30 septembre 2005, le conseil des ministres a décidé d’allouer un budget 
extraordinaire en vue de pouvoir développer un nouveau système informatique dénommé STIMER  pour Système de traitement intégré et multi-entités recouvre-
ment. L’objectif de ce système informatique est d’optimiser les procédures de perception et de recouvrement au sein du SPF Finances. STIMER  est véritable-
ment un projet transversal qui est destiné à couvrir toutes les fonctionnalités de comptabilité, de perception et de recouvrement de tous les droits ﬁ  scaux et non ﬁ scaux établis par les diverses entités du SPF Finances
18. 
STIMER  s’inscrivant dans le cadre du dossier unique, une base de données ras-
semblant tous les éléments ﬁ  scaux et non ﬁ  scaux se rapportant à un débiteur sera de ce fait créée.
16 Le système utilisé pour les condamnations émanant des tribunaux de police diffère de celui qui 
enregistre les condamnations émanant des tribunaux correctionnels. De plus, tous les niveaux de juridiction ne disposent pas encore d’un système d’information automatisé. Ainsi, il n’y a pas de base de données au niveau des cours d’appel. 
17 Voir en annexe A le compte rendu de la sous-commission Cour des comptes (DOC 50-2252/001 
p. 112-122).
18 Voyez la réponse à la question parlementaire écrite n° 1193 posée, le 19 avril 2006, par M. le député  
Dirk Van Der Maelen ainsi que celle à la question orale posée, le 19 avril 2006, par Mme le Député S. Lahaye-Battheu.Commentaires de
l’administration 32 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007L’AGDP ajoute que les orientations et actions qu’elle doit prendre dans le cadre 
de ce projet doivent être concertées avec l’ensemble des acteurs impliqués dans le processus en vue d’une intégration harmonieuse.
63 Chaque bureau a développé son propre système informatique dont le contenu 
ainsi que les solutions techniques utilisées (tableurs, base de données, programme fourni par un fournisseur externe,…) diffèrent. Ainsi, au moment de l’audit, les six bureaux visités utilisaient six systèmes informatiques différents. 
L’AGDP n’a pas pris en charge le développement d’un système informatique pro-
pre à l’ensemble des bureaux, voire intégré à celui de la Justice. Un tel système est pourtant nécessaire au suivi du recouvrement. 
L’Administration a abandonné, sans aucun contrôle ni appui ni encadrement mini-mum, le développement de bases de données locales aux bureaux mêmes. Il en a résulté, comme déjà évoqué, la création de plusieurs systèmes de qualité, d’éten-due et d’utilisation très inégales. Ces données ne sont en outre pas utilisées par la direction générale du Recouvrement non ﬁ  scal pour assurer un contrôle minimum 
sur le processus et pour obtenir l’information nécessaire à la prise de décisions. 
En attendant l’implémentation de STIMER , le Service d’encadrement ICT a estimé 
qu’il n’était pas opportun d’investir dans un système intermédiaire. L’AGDP est cependant pleinement consciente de la nécessité de prendre, à brève échéance, des mesures prioritaires visant à améliorer l’ensemble des activités du processus de recouvrement des amendes pénales. 
Dès la ﬁ  n de l’année 2004, un inventaire des différentes applications informati-
ques utilisées dans les bureaux de recette d’amendes pénales a été établi aﬁ  n de 
pouvoir sélectionner celle susceptible de répondre le mieux aux besoins immé-diats. L’Administration hésite cependant quant au choix à faire étant donné que 
les applications informatiques développées par les bureaux locaux contiennent des requêtes « queries » et des « macro » non protégées et fonctionnent avec un logiciel archaïque. Dès lors, le risque existe que suite à une mauvaise manipula-tion, le fonctionnaire altère, voire détruise la base de données.
64 Cette situation crée une importante zone à risques au sein de l’AGDP d’autant 
que les systèmes développés dans les bureaux sont, le plus souvent, connus et maîtrisés par une seule personne, voire par une société externe.
65 
Même lorsqu’un système informatique est partagé par plusieurs intervenants, il 
n’est pas nécessairement intégré au point de garantir la continuité du processus.
2.3.5 Insufﬁ  sance des informations ﬁ  nancières et de gestion
66 Les informations ﬁ  nancières et de gestion sont soit inexistantes soit inexploita-
bles ou non exploitées. 
Informations non ﬁ  ables sur l’exécution de la peine subsidiaire
67 Actuellement, la Justice n’encode plus aucune information concernant l’exécution 
des peines d’amendes. 
Auparavant, lorsque certains actes d’exécution de la peine subsidiaire étaient 
posés, des informations étaient enregistrées sur l’exécution des peines concer-nées, à savoir le solde restant à payer et les divers devoirs entrepris par les Commentaires de
l’administration L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 33parquets après réception de l’ état 204 . Cependant, même à cette époque, les 
informations disponibles étaient incomplètes. Elles ne concernaient que certaines amendes prononcées, de telle sorte qu’elles ne permettaient pas de suivre correc-tement l’effectivité de l’exécution de toutes les peines d’amendes ni d’en rendre compte. 
68 La Justice ne dispose donc pas d’une information de gestion ﬁ  able sur l’exécu-
tion des amendes pénales.
Absence d’informations sur les droits constatés et les paiements
69 Aux Finances, comme déjà relevé lors de l’audit de la Cour des comptes de 2000, 
les états ﬁ  nanciers ne contiennent ni les informations sur les droits constatés (montants des amendes à recouvrer) ni l’enregistrement des recettes qui s’y rap-portent. 
L’information sur les droits constatés est consignée dans de grands registres 
papier appelés sommiers de surveillance, en regard de chaque amende à recou-vrer. Néanmoins, il est aujourd’hui possible de disposer de données électroniques partielles relatives aux amendes, à l’aide des systèmes informatiques disparates développés par chaque bureau et au prix d’un long travail d’intégration. Cette information n’est toutefois pas exploitable à des ﬁ  ns de gestion ou de rapportage ﬁ nancier.
70 Les systèmes d’informations existants ne permettent pas en général de calculer 
et de suivre périodiquement le taux de recouvrement des amendes. 
Lors de l’audit, seuls deux bureaux enregistraient électroniquement les recettes 
lors de leur perception en regard des condamnations concernées. Certains bureaux encodent cependant les sommes perçues au moment de l’établissement de l’état 204  sur la base des sommiers de surveillance papier.
Cependant, même lorsque ces informations sont disponibles, elles ne sont pas 
systématiquement exploitées à des ﬁ  ns de gestion par les responsables. Seul un 
des bureaux visités effectuait le calcul d’un taux de recouvrement à des ﬁ  ns de gestion interne.
Dans ces conditions, il est impossible de rendre compte de manière complète et 
ﬁ able. Cette situation a pour conséquence que les responsables de l’AGDP ne 
disposent pas d’informations de gestion sur les résultats du recouvrement.
71 Les états ﬁ  nanciers produits par l’AGDP n’ont pas évolué depuis l’audit de la 
Cour des comptes de 2000. Ils demeurent le reﬂ  et d’une comptabilité de caisse 
et ne donnent aucune information sur les droits constatés. Ils n’établissent aucun lien entre les droits et les recettes perçues en vue de permettre le calcul d’un taux de recouvrement.
La comptabilité des domaines demeure archaïque et les constats posés en 2000 
à ce propos restent valables. 34 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Autres informations de gestion manquantes
72 Certaines informations importantes en termes de gestion ne sont pas encodées, 
que ce soit aux Finances ou à la Justice. Ainsi, à titre d’illustration, la date d’en-voi des extraits de jugements par le greffe n’est pas encodée, de même que la date de réception des extraits par les Finances. Dans ce cas, la responsabilité d’un délai de traitement trop long entre la date où le jugement devient déﬁ  nitif et l’envoi d’un premier avis de paiement par les Finances peut difﬁ  cilement être imputée à une partie spéciﬁ  que du processus d’exécution.
73 Actuellement peu efﬁ  cace et lent, le processus d’exécution des amendes pénales 
et ses pratiques de recouvrement hétérogènes mettent en péril l’effectivité de la peine et rompent l’équité entre les condamnés. L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 35Chapitre 3
Le rapportage
74 Toute administration ou toute autorité publique doit rendre compte de ses activi-
tés. Ce rapportage doit être effectué en temps opportun et sur la base d’informa-tions pertinentes, ﬁ  ables et exactes. Il doit être destiné à l’ensemble des parties 
prenantes, tant internes qu’externes. 
75 L’audit a examiné dans quelle mesure les différents intervenants dans le proces-
sus d’exécution des amendes pénales rendent compte de leurs activités :
les uns aux autres :  les services décentralisés (ex. : les receveurs) à la 
direction générale du Recouvrement non ﬁ  scal ; les services opérationnels 
à leurs autorités opérationnelles (ex. : les services d’exécution du ministère public aux autorités du parquet) et entre services appartenant à des auto-rités différentes (ex. : les receveurs au parquet et inversement) ;
aux ministres :  les services de la documentation patrimoniale au ministre 
des Finances et les services du ministère public au ministre de la Justice ;
au Parlement et à l’ensemble de la société :  notamment par le biais des 
rapports d’activités ou des réponses à des questions parlementaires.
3.1 Il n’existe aucun rapportage spéciﬁ  que
76 Les différents intervenants ne rendent aucunement compte de la réalisation de 
leurs activités spéciﬁ  ques. Globalement, il n’est pas fait rapport sur les résultats 
du processus d’exécution des amendes pénales tant entre les intervenants qu’en-vers les autorités hiérarchiques, le Parlement et les personnes externes.
Il est en outre révélateur de constater que le rapport d’activités 2004 de l’AGDP contient des informations de rapportage sur l’ensemble des missions du départe-ment, à l’exception du recouvrement des créances non ﬁ  scales et des amendes 
pénales.
Aucun système n’est mis en place et aucun objectif n’est ﬁ  xé tant à la Justice qu’aux Finances qui permettrait de rendre compte de la réalisation du processus d’exécution des amendes pénales ou même d’une des activités qui y contribuent.
Au sein de l’AGDP
77 A l’AGDP, aucun receveur ne fait rapport de façon adéquate sur les résultats de 
sa gestion à la direction générale du Recouvrement non ﬁ  scal, qui ne lui demande d’ailleurs aucun compte. Cette direction générale n’a mis en place aucun système structuré de communication d’informations de gestion. Il doit être rappelé que les comptes des comptables, dans leur état actuel, ne constituent pas un instrument pertinent pour rendre compte des résultats de la gestion. 
L’AGDP ne communique pas d’information sur la réalisation de sa mission de 
recouvrement des amendes pénales au président du SPF Finances ou au ministre des Finances.
En outre, les receveurs ne transmettent pas d’information de gestion aux parquets. D’une manière générale, le ministre des Finances ne transmet aucune information au ministre de la Justice sur l’exécution des amendes pénales. •
•
• 36 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Comme relevé, le SPF Finances, dans ses rapports d’activités, ne mentionne aucune 
information sur la réalisation de sa mission de recouvrement. 
78 Dans ces conditions, les activités des services du recouvrement des amendes 
pénales sont soustraites à toute visibilité et à tout contrôle efﬁ  cace, tant par les autorités responsables de ces services que par les autorités intéressées, telles que le ministre de la Justice et le Parlement.
Du côté des autorités judiciaires
79 Les services d’exécution des parquets ne transmettent aucune information de 
rapportage tant aux magistrats du ministère public dont ils relèvent qu’aux rece-veurs de leur ressort. L’exécution des amendes pénales ne fait en outre pas l’ob-jet d’un rapportage structuré et systématique au proﬁ  t des autorités hiérarchi-ques du ministère public, du Service de la politique criminelle et du ministre de la Justice. Depuis 1995, le Service de la politique criminelle n’a plus rendu d’avis ou réalisé d’étude sur l’exécution des amendes pénales. 
3.2 Un rapportage de qualité est impossible 
80 Le point 2.3.5 a montré que les informations ﬁ  nancières et de gestion étaient 
insufﬁ  santes. 
Par ailleurs, il convient de rappeler que les systèmes d’information ne sont pas 
intégrés :
à la Justice entre les niveaux de juridiction ; 
entre la Justice et les Finances ;aux Finances, entre les différents bureaux qui disposent tous de systèmes 
propres, développés d’initiative et souvent rudimentaires.
De plus, les données qui y sont encodées ne le sont pas systématiquement ou 
sont effacées, après paiement, et peuvent différer d’un intervenant à l’autre.
81 Même quand certaines données existent, que ce soit à la Justice ou à l’AGDP, 
elles ne sont pas utilisées pour rendre compte. 
L’absence de certaines données fondamentales dans le système, notamment celles qui permettraient de suivre les montants recouvrés par rapport à ceux à recouvrer, rend impossible toute évaluation du taux de recouvrement des amendes pénales.
82 Dans ces conditions, il est donc difﬁ  cile, voire impossible, de fournir un rappor-
tage de qualité. 
3.3 Aucune attente n’est exprimée
83 Jusqu’à ce jour, le besoin d’un rapportage régulier et ﬁ  able n’a pas été exprimé 
par les intervenants, qu’il s’agisse des autorités judiciaires, de l’AGDP ou de l’un des ministres compétents.•
•• L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 3784 Plusieurs questions parlementaires ont toutefois été posées sur l’exécution des 
amendes pénales19. 
Les estimations fournies par le ministre des Finances en 2000, 2004 et 2006 
reposent sur des informations partielles et incertaines émanant de l’AGDP.
En effet, les données à la disposition de l’AGDP ne permettent pas de calculer un 
taux de recouvrement pour l’ensemble des bureaux. Actuellement, parmi les bureaux visités, seuls ceux d’Anvers et de Liège suivent les paiements à partir des montants à recouvrer. 
Les bureaux visités lors de l’audit qui n’enregistraient pas, dans une base de 
données électronique, les informations relatives aux recettes à partir des condam-nations concernées ont conﬁ  rmé leur impossibilité à fournir un tel taux de recou-
vrement.
85 Si, à ce jour, aucune demande de rapportage n’a été formulée par les interve-
nants des deux autorités impliquées et qu’aucun système n’a été mis en place, tous se sont montrés intéressés par une telle communication tant sur le plan de la gestion que sur le plan opérationnel.
86 En l’absence d’informations nécessaires à la prise de décision, le risque existe 
que des décisions stratégiques et de politique pénale concernant l’exécution des amendes pénales soient prises sans réel fondement. 
En l’absence de rapportage par les différents intervenants tant en interne qu’en 
externe, la maîtrise de la gestion du processus d’exécution des amendes pénales est impossible.
Par ailleurs, dans l’état actuel des données, aucun des intervenants ne peut ren-
dre compte de manière ﬁ  able et pertinente sur l’exécution du processus.
Les réponses fournies au Parlement dans le cadre des questions parlementaires 
précitées reposent sur des informations partielles et incertaines.
19 Question n° 347 au ministre des Finances, QRVA 50/038, 10 juillet 2000, p. 4493 et ss. ; Ques-
tions jointes n° 1154, 1162, 1171 au ministre des Finances, CRABV 51 COM 118, 51e législature, 
2003-2004, 13 janvier 2004, p. 7 et ss. ; Questions jointes n° 1153 et 1169 au ministre de la Jus-tice, CRABV 51 COM 127, 51
e législature, 2003-2004, 20 janvier 2004, p. 2 et ss. ; Question 
n° 1002 au vice-premier et ministre des Finances, QRVA 51/105 , 2 janvier 2006, p. 19286 et ss ; 
Question n° 1002 au vice-premier et ministre des Finances, QRVA 51/105 , 2 janvier 2006, p. 19286 
et ss.  38 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Chapitre 4
Recommandations
87 Les constatations de la Cour des comptes montrent la faiblesse du rendement du 
recouvrement des amendes pénales mais elles peuvent aussi, dans une certaine mesure, indiquer un manque d’efﬁ  cacité de l’amende pénale en tant que forme de 
sanction et, à ce titre, justiﬁ  er une réﬂ  exion plus générale sur ses conditions d’efﬁ  -
cacité et d’utilité.
A cet égard, plusieurs questions évoquées par l’audit appellent des réponses prioritaires, qui vont bien au-delà des compétences de la Cour des comptes, et relèvent notamment des prérogatives parlementaires. 
En premier lieu, l’efﬁ  cacité de l’amende pénale, en tant que peine principale, 
devrait être envisagée au regard du risque lié à l’insolvabilité des condamnés. 
Ensuite, dans le même contexte, la quasi-disparition de la principale peine subsi-
diaire appliquée jusqu’ici, à savoir la peine d’emprisonnement, justiﬁ  e une réﬂ  exion 
nouvelle sur son remplacement par des peines subsidiaires alternatives présu-mées plus efﬁ  caces, comme la déchéance du permis de conduire.
Parallèlement, la question du renforcement du recouvrement par les voies civiles 
doit être envisagée.
Enﬁ n, le contexte organisationnel lui-même, fondé sur la dualité Justice-Finances, 
pourrait être revu. Une centralisation du processus au sein d’une seule autorité, en l’occurrence sous la responsabilité du ministre de la Justice, peut être envisa-gée, à l’instar du système néerlandais
20. Pour la Cour des comptes, la mise en 
œuvre d’un processus unique et intégré est, quelles que soient les modalités d’organisation, un préalable à une meilleure efﬁ  cacité, à un meilleur pilotage et à 
un rapportage de qualité.
88 Les réponses à ces questions fondamentales devront guider les autorités judiciai-
res et encadrer les mesures prises en vue de porter remède aux carences consta-tées à l’occasion du présent audit. 
Les recommandations formulées ci-après ne peuvent évidemment préjuger des 
résultats de ces réﬂ  exions et sont formulées dans le contexte juridique actuel. La 
Cour des comptes estime cependant que la plupart d’entre elles représentent des conditions minimales à réunir pour améliorer à l’avenir le processus de l’exécution des amendes pénales.
4.1 Mettre en œuvre les recommandations formulées en 2000 
89 
En 2000, la Cour avait consacré un audit au recouvrement des créances non 
ﬁ scales et des amendes pénales mené par les services de l’Administration des 
domaines21. 
L’ensemble des recommandations portant sur les amendes pénales demeurent d’actualité et ce, malgré les engagements pris à l’époque tant par l’administration au cours de la procédure contradictoire que par le ministre des Finances. 
20 Le Centraal Justitieel Incasso Bureau , chargé du recouvrement des amendes pénales, fait partie 
du ministère de la Justice.
21 Analyse du recouvrement des créances non ﬁ  scales et des amendes pénales par les services des 
(voir www.courdescomptes.be). L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 39La qualité de la présentation des extraits de jugement a toutefois été améliorée 
et un protocole a été conclu avec les huissiers de justice, mais il n’a pas modiﬁ  é 
les pratiques sur le terrain.
Le rapport de la Cour des comptes proposait un objectif prioritaire à rencontrer 
dans les deux ans, c’est-à-dire pour la ﬁ  n de 2002 : produire des états ﬁ  nanciers 
permettant de rendre compte du taux de recouvrement des différentes créances non ﬁ  scales et des amendes pénales.
90 Lors de l’examen de ce rapport par la sous-commission des Finances de la Cham-
bre des représentants en janvier et mars 2001, le ministre avait notamment annoncé son intention de remplacer le mode de travail archaïque dénoncé par la Cour des comptes par un nouveau système informatique, avec une liaison élec-tronique directe entre tous les acteurs concernés
22.
Dans une première phase, le travail devait porter sur la centralisation, dans une 
base de données, des informations sur les débiteurs et les montants à recouvrer. Un registre central devait aussi reprendre les montants à récupérer et les mon-tants perçus par bureau. La nouvelle comptabilité informatisée aurait dû être opé-rationnelle ﬁ  n 2002.
91 Les principales recommandations formulées par la Cour des comptes dès 2000 
gardent leur pertinence. Elles étaient les suivantes :
1. Fournir un taux de recouvrement
Prioritairement, l’administration doit être apte à produire des états ﬁ  nan-
ciers reprenant les droits constatés pendant l’année, c’est-à-dire, en l’oc-currence, les différentes condamnations dont le recouvrement lui est conﬁ  é (droits à recouvrer) et, au regard de ceux-ci, fournir les informations sur les recettes perçues au cours d’une année. La Cour rappelle que les amendes doivent être considérées comme des droits constatés et non des droits au comptant. 
Ces informations permettent de calculer le taux de recouvrement par rapport aux montants. Parallèlement, l’administration doit calculer un taux de recou-vrement en fonction du nombre de condamnations, à des ﬁ  ns de gestion.
2. Encadrer et suivre les activités de recouvrement des bureaux  
La direction générale du Recouvrement non ﬁ  scal doit adopter des mesures 
encadrant les activités déconcentrées des bureaux et en vériﬁ  er l’applica-
tion. 
Des systèmes d’informations doivent être mis en place aﬁ  n de suivre, d’une part, les délais de traitement des dossiers de recouvrement au ﬁ  l des dif-férentes phases de leur exécution et, d’autre part, les mesures prises par les bureaux aﬁ  n de veiller à l’efﬁ  cacité des procédures et d’assurer un trai-
tement uniforme sur l’ensemble du territoire. 
La direction générale doit être en mesure de garantir que chaque demande 
d’exécution de l’emprisonnement subsidiaire est la conséquence de démar-ches identiques entreprises par les receveurs.
3. Mettre en place un système d’information intégré
Pour permettre la réalisation de ces diverses recommandations, l’AGDP 
doit mettre à la disposition des bureaux un système d’information automa-tisé unique permettant, d’une part, la tenue d’une comptabilité ﬁ  able et sincère comprenant les droits constatés et les recettes s’y rapportant et, 
22 Séances des 31 janvier 2001 et 7 mars 2001, DOC 50-2252/001, p. 112-122 en annexe. 40 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007d’autre part, un suivi du travail effectué à chaque étape de l’exécution tant 
sur le plan des délais de traitement qu’au niveau qualitatif. Ces informa-tions doivent être consolidées au niveau central pour permettre une analyse et un pilotage du recouvrement. 
92 Le travail de recouvrement de la direction générale du Recouvrement non ﬁ  scal 
doit s’intégrer harmonieusement dans un processus global d’exécution des amen-des pénales. Ces orientations et actions doivent dès lors être concertées avec l’ensemble des acteurs impliqués dans ce processus.
4.2  Envisager l’exécution des peines d’amende comme 
un processus unique 
93 L’exécution des amendes pénales doit être envisagée comme un seul processus, 
sans ruptures, pour lequel des objectifs clairs sont ﬁ  xés et dont un responsable unique doit rendre compte.
1. Désigner un responsable unique
Le processus doit être piloté par un responsable unique qui, en vertu des 
articles 40 de la Constitution, 165, 197 et 376 du CICr et 139 du code judi-ciaire, doit émaner du ministère public, sous la responsabilité, en déﬁ  nitive, 
du ministre de la Justice.
Dans ce contexte, l’AGDP est un fournisseur de services au proﬁ  t de la Justice et doit à ce titre rendre compte du degré de réalisation de ses missions. 
2. Déﬁ  nir des objectifs clairs
Des objectifs clairs et cohérents doivent être ﬁ  xés. Etant donné la situation 
constatée, il est important de prévoir un objectif réaliste, qui doit pouvoir évoluer au fur et à mesure des progrès accomplis. 
Un état des lieux sera effectué au préalable et, au départ de celui-ci, un 
plan de progression établi. Cette démarche doit intégrer la mise en place d’indicateurs (tels que taux de recouvrement, délai moyen d’envoi d’une invitation à payer,…). 
3. Améliorer l’échange d’informations
Dans un système où il existe beaucoup d’intervenants avec des rôles diffé-
rents, des priorités différentes, des autorités hiérarchiques différentes, il est impératif de veiller à ce qu’ils coordonnent leurs activités et d’accorder une attention toute particulière à la communication et au ﬂ  ux d’information entre les acteurs. C’est ainsi que les ruptures du processus seront réduites au minimum, aﬁ  n notamment de diminuer le nombre de zones à risques qui 
mettent en péril l’exhaustivité de la mise en exécution des peines d’amende ainsi que l’efﬁ  cacité et l’efﬁ  cience du processus.
Lorsque l’élimination des ruptures s’avère impossible sur les plans théori-
que et pratique, il convient d’assurer l’intégration des systèmes d’informa-tions électroniques. 
L’utilisation d’un système unique par tous les acteurs supprimerait, d’une 
part, les risques liés au transfert d’informations entre services et permet-trait, d’autre part, à chaque acteur d’être tenu au courant de l’état d’avan-cement des dossiers. Ainsi, le parquet pourrait à tout moment connaître la situation du recouvrement et le solde restant à récupérer pour chaque condamnation. La mise en place d’un tel système intégré permettrait enﬁ  n  L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 41au responsable du processus ainsi qu’aux personnes impliquées dans le 
processus de disposer de l’information de gestion nécessaire à la maîtrise et au pilotage du système.
Il convient de relever que, pour ce qui est des transactions, un tel système 
intégrant l’ensemble des intervenants, tant de la Justice que du SPF Finan-ces, a été mis en place.
4.3 Développer un système de maîtrise de la gestion
94 Pour atteindre les résultats escomptés, il est indispensable de développer un 
système de maîtrise de la gestion. Ce système doit permettre de rendre compte en temps opportun et de manière ﬁ  able de la réalisation de l’objectif du proces-
sus, c’est-à-dire du niveau d’exécution effective des peines d’amende, et de pren-dre des mesures correctrices. 
95 Dans ce cadre, l’activité de chaque intervenant doit être prise en considération. 
Le système d’information doit donc intégrer l’ensemble du processus d’exécution. Ainsi, dans l’état actuel de la structure du processus :
les greffes doivent enregistrer et suivre l’envoi de tous les extraits de 
condamnation et le délai dans lequel ce travail est réalisé ; 
le parquet doit enregistrer et suivre la signiﬁ  cation de tous les jugements 
par défaut et le délai dans lequel cette dernière intervient ;
la direction générale du Recouvrement non ﬁ  scal doit suivre son activité :
sur le plan quantitatif : en enregistrant et suivant les montants payés 
en les comparant aux amendes à recouvrer et en produisant un taux de recouvrement ;
et au niveau qualitatif :
en suivant les délais à chaque étape du recouvrement (envoi du 
1
er avis, du 2e avis, suivi des paiements, suivi des plans d’apure-
ment, moment de réalisation de l’enquête de solvabilité, gestion du travail des huissiers, production de l’ état 204 ,…) ;
en suivant le proﬁ  l des débiteurs sur le plan des condamnations en 
matière d’amendes pénales ;
en ﬁ  xant des normes et les diligences à effectuer pour chaque 
condamnation ;
en adaptant ses efforts de recouvrement, en accord avec les auto-
rités du ministère public, à la suspension de l’emprisonnement subsidiaire. Le receveur devrait en outre réexaminer ces dossiers au lieu d’envoyer immédiatement aux parquets l’ état 204  dans les 
cas, par exemple, d’adresse inconnue.
Actuellement, l’envoi d’un  état  204 met ﬁ  n à toute mesure de 
recouvrement de la part du receveur et le parquet ne le traite plus, préférant attendre la prescription.
enﬁ n, le parquet doit consigner les actions entreprises après renvoi du dos-
sier par le receveur des domaines.•
••
•
•
–
–
––
• 42 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 20074.4 Rendre compte des résultats
96 Le système d’information a pour ﬁ  nalité ultime de rendre compte de manière glo-
bale sur les résultats du processus aussi bien en interne que vers l’extérieur.
Le système d’information mis en place doit également permettre aux responsa-
bles des parties du processus de maîtriser et piloter les activités en vue de concourir à l’objectif commun déterminé. Les normes et diligences minimales de recouvrement des receveurs ainsi que les moyens de maîtrise de leurs activités doivent être communiqués aux parquets.
En outre, ce système d’information doit fournir les éléments quantitatifs néces-
saires à une réﬂ  exion sur le sort à réserver à la peine subsidiaire et appuyer la 
prise de décisions sur les moyens à développer et les politiques à mettre en œuvre en vue d’une meilleure exécution des peines d’amende.
4.5 Actions prioritaires et fondamentales
97 La Cour des comptes est pleinement consciente que la mise en place de recom-
mandations telles que l’élimination des ruptures dans le processus ou l’instaura-tion d’un système de maîtrise intégré de la gestion doit s’envisager à moyen terme. 
Néanmoins, à voir les résultats actuels, il est indispensable de mettre en place, à 
brève échéance, des mesures prioritaires, mesures sur lesquelles un nouveau système pourrait être bâti. 
Mettre en œuvre un transfert électronique des extraits de jugement
98 Mettre en place, de manière systématique, un transfert électronique des extraits 
de condamnations entre les différents intervenants au processus d’exécution des amendes pénales et, plus particulièrement, entre les greffes et les bureaux en charge du recouvrement des amendes pénales. Ce transfert doit permettre à chaque bureau de récupérer les informations encodées à la Justice et d’éviter les pertes et les erreurs d’encodage susceptibles de mettre en péril l’exhaustivité de la mise en exécution des jugements.
Utiliser et maîtriser les systèmes d’information actuels  
99 Beaucoup d’informations sont aujourd’hui disponibles sous format électronique et 
de plus en plus de bureaux d’amendes pénales ont développé leurs propres outils. Il existe donc certaines sources d’informations que les bureaux des receveurs et la direction générale du Recouvrement non ﬁ  scal pourraient exploiter à des ﬁ  ns 
de gestion.
Suivre le taux de recouvrement
100 Mettre en place, au sein de la direction générale du Recouvrement non ﬁ  scal, une 
comptabilisation des droits constatés et des recettes y afférentes aﬁ  n d’être en mesure de suivre le taux de recouvrement des amendes pénales. Un tel suivi pourrait être réalisé en mettant l’une des applications existantes à la disposition de tous les bureaux d’amendes pénales.•
•
• L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 43Fixer des objectifs pour le processus
101 Construire des indicateurs, les alimenter, analyser les résultats et ﬁ  xer des objec-
tifs d’amélioration pour le processus d’exécution des peines pour tous les acteurs du processus.
Maîtriser les délais de traitement
102 Améliorer les délais de traitement et la qualité de celui-ci aux différentes étapes 
du recouvrement. Pour ce faire, revoir et suivre la mise en œuvre des instructions par le biais d’un système adéquat de contrôle interne.
Développer la collaboration entre la Justice et les Finances
103 Instaurer une collaboration étroite entre la Justice et les Finances en vue de com-
muniquer systématiquement des informations concernant les taux de recouvre-ment et d’exécution ainsi que les délais de traitement aux différentes étapes du processus. 
Cette collaboration doit permettre d’atteindre les objectifs d’amélioration déter-
minés et peut s’accompagner d’un accord sur le niveau minimal des services attendus des différentes parties prenantes au processus d’exécution des amen-des pénales.•
•
• 44 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Chapitre 5
La réponse de l’administration et des ministres
La réponse de l’AGDP
104 L’AGDP estime que le rapport constitue un reﬂ  et correct de la situation. Elle 
précise que l’absence, au sein de l’AGDP, d’un système d’information automatisé unique, permettant de gérer l’ensemble des activités du processus de recouvre-ment des amendes pénales, l’empêche actuellement d’atteindre le niveau d’efﬁ  -cacité et d’efﬁ  cience exigé pour ce processus. 
L’Administration précise que les moyens informatiques et les ressources en per-
sonnel n’ont pas favorablement évolué depuis les constats faits lors de l’audit de 2000 mais elle ajoute que le département s’est fermement engagé dans la voie de la modernisation de ses structures et de ses méthodes de travail grâce au programme Coperﬁ  n . Des administrateurs ont été désignés au sein de chaque 
entité du SPF Finances, dont le rôle consiste à donner une vision stratégique et à rendre opérationnels les processus et les objectifs à atteindre. 
Un effort particulier est prévu dans le plan Personnel 2006 de l’AGDP en faveur 
du pilier Recouvrement non ﬁ  scal et des initiatives ont été prises et sont encore 
à prendre. L’Administration présente, sans donner un calendrier de réalisation, le projet STIMER  (Système de traitement intégré et multi-entités recouvrement), 
projet transversal de grande envergure destiné à couvrir toutes les fonctionnali-tés de comptabilité, de perception et de recouvrement de tous les droits ﬁ  scaux et non ﬁ  scaux établis par les diverses entités du SPF Finances. L’Administration 
ajoute que pour être efﬁ  cace, STIMER  doit être à même d’intégrer de manière 
harmonieuse un processus global et unique d’exécution des sanctions pénales. La réalisation de ce projet doit en outre aller de pair avec une réorganisation struc-turelle de l’AGDP aﬁ  n de mieux encadrer et suivre les actions de recouvrement. 
L’AGDP estime que dès que STIMER  sera opérationnel, la plupart des recom-
mandations, formulées par la Cour depuis 2000, pourront alors être rencontrées, que ce soit à propos du taux de recouvrement, de l’échange d’informations entre acteurs du processus ou encore, du rapportage des activités de recouvrement.
L’AGDP évoque également d’autres initiatives en cours, comme le projet Gestion 
des risques , qui est une procédure permettant à l’Administration d’organiser ses 
activités en fonction de proﬁ  ls de risque en vue de cibler les actions et ainsi accroître l’efﬁ  cacité du recouvrement, ainsi que le projet MISSISSIPI . Ce projet 
vise à mettre à la disposition du management un système d’information qui donne une vision du fonctionnement du SPF Finances et qui détermine dans quelle mesure les objectifs proposés sont réalisés. En outre, dans le cadre de la gestion de la performance, des tableaux de bord vont être implémentés avec l’aide de la direction Mesure de la performance. 
Enﬁ  n, l’AGDP fait remarquer que la concrétisation des recommandations de la 
Cour des comptes ne peut se faire sans un certain nombre d’adaptations législa-tives indispensables pour que l’Administration puisse mener à bien sa mission, 
comme par exemple, l’accès aux données de la Banque-carrefour de la sécurité 
sociale ou encore la procédure de saisie-arrêt simpliﬁ  ée, par simple lettre recom-mandée. L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 45La réponse des ministres
105 Tout en souscrivant pleinement à l’observation selon laquelle il est primordial pour 
la crédibilité de la Justice que l’exécution des peines soit menée à bien, la ministre de la Justice, dans sa lettre du 8 décembre 2006, nuance les constatations de la Cour en mettant en perspective le résultat de l’exécution des amendes pénales avec celui des transactions, des perceptions immédiates et des amendes adminis-tratives. La ministre ajoute que le faible rendement du recouvrement tient aussi à la lourdeur de certaines amendes et à la situation ﬁ  nancière des condamnés.
la ministre soutient qu’une politique active en matière de peine de travail a été développée. Si la peine de déchéance subsidiaire du droit de conduire, au moment de l’audit, était encore peu appliquée, son exécution est maintenant assurée.
106 En réponse aux recommandations de la Cour des comptes concernant l’exécution 
des amendes pénales, les ministres des Finances et de la Justice se sont enga-gés à prendre un certain nombre d’initiatives. 
107 Le ministre des Finances, dans sa lettre du 30 octobre 2006, estime que les SPF 
Finances et Justice doivent de toute évidence apporter aux problèmes relevés par l’audit des solutions à court, moyen et long terme.
Outre le programme Coperﬁ  n  qui vise à moderniser les structures et les métho-
des de travail du SPF, actuellement dans sa phase d’implémentation, le projet STIMER , programme informatique de grande envergure, accompagné de mesures 
organisationnelles et de nouvelles méthodes de travail, sera à même, selon le ministre, de rencontrer à long terme la plupart des recommandations de la Cour des comptes, notamment du point de vue du rapportage et du monitoring. 
Par ailleurs, l’AGDP réﬂ  échit à la mise en œuvre de solutions à court terme en 
vue d’améliorer le recouvrement des amendes pénales.
Le ministre des Finances ajoute enﬁ  n que des propositions législatives destinées 
à améliorer le recouvrement des amendes pénales, seront déposées
23 aﬁ  n de 
permettre aux receveurs de recourir à un mode simpliﬁ  é de saisie-arrêt exécution et d’accéder à des informations actualisées concernant les revenus ou le patri-moine du condamné
24.
108 La ministre de la Justice, dans sa lettre du 8 décembre 2006, précise que le 
conseil des ministres du 27 octobre 2006 a décidé, à la suite de réunions entre les cabinets du premier ministre, du ministre des Finances et le sien, d’insérer dans le projet de loi portant des dispositions diverses
25 des mesures destinées à 
faciliter le recouvrement. Outre celles citées dans la réponse du ministre des Finances, le projet contient des dispositions qui assouplissent les règles d’inter-ruption de la prescription des amendes pénales
26.
23 Projet de loi portant des dispositions diverses déposé le 21 novembre 2006 au Parlement. Ce 
projet a entre-temps été adopté : voir la loi du 27 décembre 2006 portant des dispositions diver-ses (I), Moniteur belge, 28 décembre 2006 , articles 299 à 302.
24 Accès à la Banque-carrefour de la sécurité sociale et, d’une manière générale, possibilité de 
demander des informations à tout service administratif fédéral, fédéré ou local sur le patrimoine ou les revenus du condamné.
25 Voir note 23.
26 Ces dispositions législatives prévoient également que le recouvrement de l’amende pourra être 
poursuivi malgré l’écoulement du délai d’effacement (modiﬁ  cation de l’art. 619 CICr). 46 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Aﬁ  n de faciliter la communication entre les services de la Justice et ceux des 
Finances, la ministre de la Justice déclare que les démarches qui peuvent être entreprises pour améliorer les outils informatiques des receveurs et de la Justice seront examinées ainsi que la possibilité de mettre en place une plate-forme de concertation nationale destinée à discuter et résoudre les problèmes pratiques liés à la perception des peines patrimoniales. 
La ministre précise, par ailleurs, qu’elle adressera une circulaire aux grefﬁ  ers aﬁ  n 
de leur rappeler leur obligation légale de transmettre aux receveurs les extraits de jugements devenus déﬁ  nitifs dans les 3 jours.
Enﬁ n, la ministre de la Justice estime, à l’instar de la Cour des comptes, que la 
centralisation du processus d’exécution des amendes pénales, sous la responsa-bilité du ministre de la Justice, est une évolution logique si on veut atteindre une meilleure efﬁ  cacité, un meilleur pilotage du processus et un rapportage de qua-
lité. Une telle évolution doit toutefois s’envisager à long terme. En 2004, un groupe de travail Justice-Finances avait été mis en place aﬁ  n d’étudier si l’instau-ration d’un organe central sur le modèle néerlandais était réalisable. La ministre de la Justice s’engage à relancer les activités du groupe de travail qui ont été suspendues. L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 47PARTIE 2
LES CONFISCATIONS SPÉCIALES
1 Cadre juridique
Déﬁ  nition
109 La conﬁ  scation est une peine prévue par le droit pénal qui, selon les cas, peut ou 
doit être prononcée par le juge en matière criminelle, correctionnelle et de police. Elle constitue une peine patrimoniale au même titre que l’amende. La conﬁ  scation opère un transfert de propriété du bien au proﬁ  t de l’Etat sauf dans le cas où elle est explicitement prononcée en faveur de la partie civile ou lorsque son exécution est reportée. Elle est qualiﬁ  ée de spéciale par opposition à la peine de conﬁ  sca-
tion générale des biens, interdite par la Constitution (art. 17). 
Il convient de distinguer la peine de conﬁ  scation de la saisie qui constitue une 
mesure d’ordre prise au stade de l’information ou de l’instruction judiciaire, en vue de la recherche de la vérité, de la conﬁ  scation d’un bien ou de la sauvegarde 
des intérêts civils. La saisie n’a pas pour conséquence d’enlever à l’inculpé la propriété sur le bien saisi mais le soustrait à la libre disposition du propriétaire ou du possesseur. Au stade de la condamnation, la saisie préalable facilite l’exécu-tion de la peine de conﬁ  scation, puisque le bien est dans ce cas déjà entre les 
mains de l’Etat. 
Volume des conﬁ  scations
110 Il n’existe pas d’information ﬁ  able et complète sur le nombre total de peines de 
conﬁ scations d’avoirs patrimoniaux prononcées au proﬁ  t de l’Etat, ni sur les biens 
conﬁ squés entrés en possession de l’Etat
27. 
Législation
111 L’article 42 du code pénal prévoit que la conﬁ  scation spéciale s’applique  :
« aux choses formant l'objet de l'infraction et à celles qui ont servi ou qui 
ont été destinées à la commettre, quand la propriété en appartient au condamné » ;
« aux choses qui ont été produites par l'infraction »  ;
« aux avantages patrimoniaux tirés directement de l'infraction, aux biens 
et valeurs qui leur ont été substitués et aux revenus de ces avantages investis » .•
•
•
27 L’Organe central pour la saisie et la conﬁ  scation (OCSC), institué pour assister les autorités judi-
ciaires, peut néanmoins fournir le total des sommes conﬁ  squées et transférées aux receveurs des 
domaines, qui ont été préalablement saisies et déposées sur son compte bancaire. Voir les § 138 et 139 relatifs à l’enregistrement des décisions emportant conﬁ  scation.  48 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007112 Le régime juridique de la peine de conﬁ  scation a été considérablement élargi ces 
dernières années. 
La loi du 17 juillet 1990 a permis d’étendre le champ d’application de la conﬁ  s-
cation aux proﬁ  ts réalisés grâce aux infractions, pour laquelle il n’existait aucune 
disposition de nature à permettre la conﬁ  scation, en complétant l’article 42 du 
code pénal. Le deuxième groupe de choses visées par cet article était très res-trictif et ne concernait que ce qui a été produit matériellement par l’infraction, comme la fausse monnaie par exemple. C’est dans ce contexte que toute opéra-tion ayant pour but de reconvertir et gérer ces proﬁ  ts illicites, appelée commu-
nément « blanchiment », a été érigée en infraction.
Cette approche patrimoniale de la criminalité a été complétée par la loi du 20 mai 1997 sur la coopération internationale en ce qui concerne l’exécution de saisies et de conﬁ  scations. Cette loi autorise :
la Belgique à procéder, à la demande d’Etats étrangers, à des saisies ou à 
prononcer des conﬁ  scations sur le territoire belge (articles 2 à 11) ;
le juge belge à prononcer des conﬁ  scations portant sur des choses se trou-
vant hors du territoire belge et à mettre en mouvement la coopération internationale dans ce cas (articles 12 à 15). 
La législation ainsi modiﬁ  ée s’est cependant révélée inefﬁ  cace en matière de 
conﬁ scation et le législateur a adopté de nouvelles dispositions. Ainsi, la loi du 
19 décembre 2002 portant extension des possibilités de saisie et de conﬁ  scation en matière pénale, entrée en vigueur en février 2003, aménage considérablement le régime de la conﬁ  scation des avantages patrimoniaux
28. Elle allège la charge de 
la preuve de l’origine illicite de l’avantage patrimonial29 et permet au juge d’or-
donner une enquête particulière sur les avoirs patrimoniaux. Elle introduit notam-ment la saisie conservatoire par équivalent en matière pénale
30 et permet, dans 
certains cas, de remplacer la conﬁ  scation par une condamnation au paiement d’un 
montant de même valeur31. 
Cette loi s’inscrit dans le cadre d’une approche de la criminalité grave ou organi-
sée axée sur le butin. Le principe à la base de cette législation est que le crime ne peut pas être une source de proﬁ  t. Il convient non seulement que le condamné 
subisse une peine adéquate et efﬁ  cace mais, également, qu’il restitue à l’État les 
avantages patrimoniaux qu’il a obtenus illégalement.
113 Le législateur a en outre estimé, étant donné la complexité de la matière, qu’un 
encadrement structurel adéquat était nécessaire pour une bonne appropriation des nouveaux instruments légaux par les acteurs de terrain et a créé à cet effet un organe spécialisé, Organe central par le saisie et le conﬁ  scation (OCSC). •
•
28 Voir en particulier l’exposé des motifs du projet de loi portant extension des possibilités de saisie 
et de conﬁ  scation en matière pénale, Doc. parl., Chambre , 2002-2003, DOC 50-1601/001, p. 3.
29 La loi autorise le juge à répartir la charge de la preuve de l’origine d’actifs patrimoniaux suspects 
entre le ministère public et l’inculpé.
30 Article 35ter du CICr.
31 Avantages patrimoniaux tirés de l’infraction, biens et valeurs qui leur sont substitués et revenus 
des avantages investis (article 43quater du code pénal).  L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 49L’OCSC, institué au sein du ministère public par la loi du 26 mars 2003, est chargé, 
en vertu de l’article 3, § 1, d’assister les autorités judiciaires dans la recherche, la poursuite et l’investigation d’infractions ainsi que dans l’exécution des peines sur le plan de :
1° la saisie d’avoirs patrimoniaux32 liés à des infractions, notamment des biens 
visés aux articles 42, 3°, 43bis, 43ter, 43quater et 505, alinéa 3, du code pénal ; 
2° 
l’exercice de l’action publique ayant pour objet la conﬁ  scation de tels biens ;
3° l’exécution des jugements et arrêts coulés en force de chose jugée empor-
tant la conﬁ  scation de tels biens. 
En vue de l’exécution de cette mission, il appartient à l’OCSC de :
rendre des avis sur la réglementation à élaborer et la politique criminelle à 
déﬁ nir en matière de saisies et de conﬁ  scations, sur leur exécution et leur 
application par les différents acteurs de terrain ;
assurer la gestion centralisée et informatisée de toutes les données relati-
ves aux saisies et aux conﬁ  scations ;
faire procéder à l’aliénation éventuelle des biens saisis ;assurer la gestion particulière des biens saisis
33, en concertation avec les 
parquets et les juges d’instruction ;
coordonner l’exécution des jugements ou arrêts emportant conﬁ  scation ; fournir une assistance, à la demande des parquets, en matière de saisies 
et d’action publique portant sur la conﬁ  scation ;
fournir des informations thématiques d’ordre général aux parquets et servi-
ces de police ;
fournir une assistance dans le cadre de l’entraide judiciaire internationale.
Cette loi est entrée en vigueur le 2 mai 2003, à l’exception de certains articles entrés en vigueur le 1
er septembre 2003. L’OCSC a commencé à exercer ses mis-
sions le 1er septembre 2003, avec un effectif de douze personnes. Cet effectif était 
de 23 personnes au moment de l’audit. Il devrait passer à 52 personnes en 2007.
Processus de la conﬁ  scation
114 En vertu de l’article 121 de l’arrêté royal du 28 décembre 195034, le grefﬁ  er de la 
juridiction compétente transmet, dans les trois jours, l’extrait de jugement ou d’arrêt devenu déﬁ  nitif au receveur du bureau des domaines compétent. 
Dans certains cas, aucune mesure d’exécution ne peut être prise avant l’expira-
tion d’un délai de 90 jours, à compter du jour où la condamnation emportant conﬁ scation sera passée en force de chose jugée. Ce délai est donné aux tiers 
pour leur permettre de faire valoir leur droit éventuel sur la chose conﬁ  squée. Après l’écoulement de ce délai, le grefﬁ  er adopte la démarche décrite ci-dessus.•
•
•
•
•
•
•
•
32 Cette notion n’a pas été déﬁ  nie par le législateur. Pour pouvoir exécuter la loi, une déﬁ  nition pro-
visoire en a été donnée par la circulaire COL 7/2004 du Collège des procureurs généraux. Voir les § 138 et 139. Entre-temps, la loi du 27 décembre 2006 portant des dispositions diverses (II) a déﬁ  ni 
la notion d’avoir patrimonial. Certains éléments de cette déﬁ  nition devront toutefois être précisés 
par arrêté royal.
33 Cette gestion est obligatoire pour les sommes saisies en espèces ou provenant des aliénations et 
restitutions sous garantie de biens saisis. Elle est facultative pour les autres avoirs patrimoniaux saisis (titres, comptes auprès d’institutions ﬁ  nancières, diamants, véhicules, …).
34 Portant règlement général sur les frais de justice en matière répressive.  50 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007115 La loi du 19 mars 2003 a modiﬁ  é l’article 121 précité en y ajoutant notamment 
que le grefﬁ  er communique à l’OCSC, sous la forme d’un document ou par la voie 
électronique, une copie de tout jugement de condamnation emportant la conﬁ  sca-tion spéciale ainsi qu’une copie de l’extrait de ce jugement . Cette nouvelle dispo-
sition n’est toutefois pas encore entrée en vigueur.
Toutefois la circulaire du 2 avril 2004 prise par le Collège des procureurs géné-
raux près les cours d’appel, ayant pour objet notamment de donner des directives pratiques en matière de conﬁ  scations, demande que le grefﬁ  er, sur réquisition du 
procureur du Roi, notiﬁ  e à l’OCSC des copies de l’extrait et du jugement empor-
tant conﬁ  scation d’avoirs patrimoniaux. Par avoirs patrimoniaux, on entend, selon 
cette circulaire, tous les biens meubles et immeubles légalement négociables, tant corporels qu’incorporels, se trouvant dans le patrimoine d’une personne phy-sique ou morale et répondant au seuil de valeur déﬁ  ni (voir § 138). 
116 Il appartient ensuite au receveur des domaines, comme le prévoit l’article 197bis 
CICr, de poursuivre le recouvrement du bien conﬁ  squé au nom du procureur du Roi et selon les indications de l’OCSC. Le receveur compétent est en principe celui du ressort du domicile du condamné. 
La procédure dépend cependant de la nature des biens conﬁ  squés :
biens meubles conﬁ  squés qui ont été saisis préalablement (déposés ou 
non au greffe) :
Le greffe ou les services de police, chargés de cette mission par le minis-
tère public en exécution du jugement ou de l’arrêt prononçant la conﬁ  sca-tion, les remettent au receveur des domaines du ressort du tribunal qui les détient. Cette remise se constate par un procès-verbal de remise qui contient un inventaire détaillé des biens. 
Lorsque les biens saisis préalablement sont des sommes d’argent conﬁ  ées 
à l’OCSC, l’OCSC transfère ces sommes augmentées des intérêts depuis la date de la saisie, sur le compte du receveur des domaines du ressort du tribunal ayant prononcé le jugement de conﬁ  scation.
biens meubles conﬁ  squés non saisis préalablement  :
Le procureur du Roi ou le grefﬁ  er dûment mandaté adresse une demande 
de recouvrement au directeur régional des Domaines de son arrondisse-ment judiciaire qui la transmet au receveur compétent en fonction du domi-cile du condamné. Ce dernier réclame alors le bien directement auprès du condamné.
biens immobiliers conﬁ  squés, saisis ou non  :
Le procureur du Roi ou le grefﬁ  er dûment mandaté adresse une copie de la 
décision judiciaire qui forme titre de propriété au directeur régional des Domaines de son ressort judiciaire qui en assure la transcription au bureau des hypothèques concerné.
117 Lorsque les biens conﬁ  squés sont situés à l’étranger, l’exécution de la conﬁ  sca-
tion est poursuivie par le SPF Justice. Dans ce cas, une copie conforme au pro-noncé, l’extrait du jugement ou de l’arrêt ainsi qu’une copie des pièces pertinen-tes du dossier doivent être envoyées par le grefﬁ  er à l’OCSC pour traitement et transfert ultérieur au SPF Justice.
118 Pour l’exécution proprement dite de la conﬁ  scation, l’OCSC envoie aux receveurs 
les informations éventuellement recueillies sur la solvabilité du condamné et les indications nécessaires à l’exécution de la peine.•
•
• L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 51119 Les receveurs versent les sommes transférées par l’OCSC et le produit de la 
réalisation des biens conﬁ  squés sur le compte du budget des voies et moyens. 
120 En vertu de l’article 5, § 2, de la loi du 26 mars 2003, ils sont tenus d’informer 
l’OCSC de toutes les données utiles se rapportant à l’exécution. 
121 A l’origine, l’audit sur l’exécution des conﬁ  scations devait permettre à la Cour des 
comptes de vériﬁ  er que toutes les décisions judiciaires relatives aux conﬁ  scations 
sont mises en exécution et d’évaluer dans quelle mesure et dans quel délai les avoirs patrimoniaux ont été effectivement conﬁ  squés.
L’insufﬁ  sance et le manque de ﬁ  abilité des informations de gestion disponibles 
auprès des différents acteurs n’a cependant pas permis à la Cour des comptes d’effectuer une telle mesure. Dès lors, elle a examiné la mise en œuvre de la réglementation ainsi que la maîtrise du processus d’exécution des conﬁ  scations.
122 Ce processus débute après le prononcé de la condamnation emportant conﬁ  sca-
tion et se termine au moment de l’entrée en possession des avoirs patrimoniaux par les Domaines ou de la décision d’irrécouvrabilité du bien.
123 Le présent rapport n’évalue pas le travail fourni en matière de saisies et de ges-
tion des avoirs saisis par l’OCSC, les greffes, les parquets et les receveurs des domaines, même si la saisie préalable a un impact considérable sur le recouvre-ment des biens conﬁ  squés. La saisie est un acte préparatoire essentiel d’une décision de conﬁ  scation, mais reste un acte d’information ou d’instruction qui est, 
de ce fait, exclu du champ de l’audit, qui porte sur l’exécution des décisions.
Dès lors, seules les missions de l’OCSC relatives à l’exécution des décisions 
emportant conﬁ  scation et le rapportage qui y est lié sont visées par l’audit.
De même, dans les services des Domaines, la gestion des biens conﬁ  squés et de 
leur réalisation n’ont pas été audités.
124 Cette partie de l’audit de la Cour des comptes repose, d’une part, sur une ana-
lyse de la réglementation, des instructions et des circulaires ainsi que de leur application et, d’autre part, sur des entretiens avec les services concernés. Ceux-ci ont eu lieu dans les mêmes arrondissements judiciaires que ceux choisis pour les amendes pénales car les travaux d’audit ont été menés conjointement. Des visites ont également été réalisées auprès de l’OCSC, des magistrats du minis-tère public, du Service de la politique criminelle et de l’AGDP.
Le champ de l’analyse couvre principalement les tribunaux correctionnels, le tri-
bunal de police n’étant pas appelé à prononcer fréquemment des conﬁ  scations. 
Le niveau d’appel n’a pas été repris. Toutefois, le secrétariat du parquet général de Bruxelles, un avocat général près la cour d’appel de Bruxelles ainsi que le greffe ont été consultés.
Les constatations ont été discutées lors d’entretiens avec l’OCSC et le SPF 
Finances. 
125 Cet audit a été annoncé aux ministres de la Justice et des Finances par lettres 
du 16 février 2005. La mission a également été présentée au Conseil supérieur de la Justice et au Collège des procureurs généraux.  52 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Les entretiens et les contrôles se sont déroulés en même temps que ceux relatifs 
aux amendes pénales, de mi-juin à début février 2006. Des éléments d’informa-tions ont toutefois encore été obtenus ultérieurement.
126 La Cour des comptes tient à souligner que cet audit a pu être réalisé grâce à la 
bonne collaboration de tous les services rencontrés.
127 Le 29 mai 2006, la Cour des comptes a envoyé son avant–projet de rapport rela-
tif aux conﬁ  scations au Collège des procureurs généraux, aux procureurs du Roi 
des arrondissements judiciaires visités, à savoir Anvers, Bruxelles, Liège, Malines et Tournai, à l’OCSC, au Service de la politique criminelle ainsi qu’aux présidents des SPF Finances et Justice et à l’AGDP.
Le procureur du Roi de Tournai, le Service de la politique criminelle, l’OCSC et 
l’AGDP ont répondu par écrit dans le délai d’un mois qui leur était imparti.
En outre, une réunion s’est tenue le 23 juin 2006 à l’OCSC. Des documents ont 
été fournis pour compléter les informations sur ses moyens, ses activités, ses réalisations et ses projets.
128 Le 4 octobre 2006, la Cour des comptes a adressé son projet de rapport, regrou-
pant le volet portant sur les amendes pénales et celui relatif aux conﬁ  scations au 
ministre de la Justice et au ministre des Finances.
La ministre de la Justice a demandé une prolongation de délai par lettre du 
9 novembre 2006 que la Cour des comptes lui a octroyée jusqu’au 10 décembre. La ministre de la Justice a fait parvenir ses commentaires par courrier du 8 décembre 2006.
4 Débat contradictoire 
129 Le procureur du Roi de Tournai a fait quelques remarques ponctuelles qui ont été 
prises en compte dans le texte.
Le Service de la politique criminelle, tout en marquant son accord sur les grandes 
lignes de l’avant-projet, explique les difﬁ  cultés relatives à l’exécution des conﬁ  s-
cations par la complexité de la matière, la mise en place récente de l’OCSC et la frilosité à prononcer des conﬁ  scations. 
L’OCSC a fait remarquer que les saisies étaient indissociables des conﬁ  scations 
et que toutes ses missions étaient complémentaires. Les résultats obtenus sur le plan des saisies et de leur gestion à valeur constante, qui ont un impact sur l’exé-cution des conﬁ  scations ne se reﬂ  ètent pas dans l’avant-projet de rapport soumis, 
ni les efforts réalisés dans le cadre du processus audité (communications et for-mations, création de la base de données). 
Les réponses ponctuelles de l’OCSC et les remarques de l’AGDP concernant les services patrimoniaux ont été insérées dans le texte. Elles sont signalées par une mention dans la marge. Les commentaires généraux ﬁ  gurent au chapitre 4. 
130 Suite aux échanges de vue avec les services audités, la structure de cette partie 
du rapport a été modiﬁ  ée et le texte, revu. En outre, lorsque les remarques ou les 
points de vue défendus étaient de nature à instruire utilement le débat, les avis des services concernés ont été insérés dans le rapport, éventuellement complé-tés d’un commentaire. L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 53131 Le ministre des Finances se rallie aux constatations de la Cour des comptes et 
fait état des projets à long terme de modernisation et de restructuration de son département ainsi que de sa volonté d’apporter des solutions également à court terme à la situation constatée en matière de conﬁ  scations.
132 La ministre de la Justice rejoint la Cour des comptes en estimant que l’exécution 
des conﬁ  scations ne se déroule pas encore de manière optimale. La ministre souscrit aux recommandations et expose les mesures prises pour remédier à cer-tains problèmes
35. 
35 Les réponses des ministres des Finances et de la Justice ﬁ  gurent dans l’annexe B et sont dévelop-
pées au chapitre 4.  54 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Chapitre 1
133 Le processus d’exécution des conﬁ  scations est mis en œuvre par de nombreux 
intervenants : 
au niveau de la Justice : cinq parquets généraux, 27 parquets d’instance 
avec leurs services administratifs d’exécution des peines, les cours et tri-bunaux avec leurs greffes et l’OCSC ;
au niveau du SPF Finances : l’AGDP qui regroupe notamment la direction 
générale du Recouvrement non ﬁ  scal (compétente pour le recouvrement de 
sommes d’argent) et la direction générale des Services patrimoniaux, dont dépendent les directions régionales du Cadastre, de l’Enregistrement et des Domaines et les receveurs des bureaux des domaines.
L’exécution des condamnations à une conﬁ  scation est conﬁ  ée aux receveurs des bureaux des domaines, sauf pour les biens conﬁ  squés situés à l’étranger. L’OCSC 
dirige, en vertu de l’article 197bis du CICr, les poursuites pour le recouvrement des biens conﬁ  squés faites au nom du procureur du Roi par les services des domaines. 
L’objectif du législateur, en instituant cette intervention centralisée et spécialisée, 
était de créer un relais entre les procureurs du Roi et les receveurs en vue d’amé-liorer l’efﬁ  cacité du recouvrement et de permettre un retour d’informations sur les 
résultats de l’exécution.
La peine est considérée comme exécutée lorsque l’Etat est entré effectivement en possession du bien conﬁ  squé ou a constaté, après avoir fait les diligences appropriées, son irrécouvrabilité.
1.1  La mise en exécution de tous les jugements n’est pas assurée
134 Il n’existe pas de système susceptible de garantir que tous les jugements et 
arrêts déﬁ  nitifs relatifs aux conﬁ  scations sont mis en exécution. Cette garantie 
supposerait que la totalité des décisions de conﬁ  scation sont transmises aux ser-vices chargés de les exécuter et que ceux-ci engagent pour chacune d’elles une procédure d’exécution. Or, il apparaît, d’une part, qu’il n’existe pas de base de données complète et ﬁ  able reprenant toutes les condamnations susceptible d’as-
surer cette exhaustivité et, d’autre part, que les receveurs des domaines n’appli-quent aucune mesure de contrôle interne à cet égard. 
1.1.1  Disparités des pratiques dans la transmission des extraits 
de jugement aux receveurs des domaines
135 Les greffes et les parquets ne sont pas toujours au courant des règles de compé-
tences territoriales des receveurs en matière d’exécution des conﬁ  scations. 
Peuvent être compétents pour exécuter les extraits de jugement : les receveurs 
du bureau des domaines du domicile du condamné, du lieu de situation du bien ou du ressort de la juridiction (voir le § 116). En outre, dans les grandes villes, il existe un bureau des domaines distinct, compétent pour les conﬁ  scations, séparé du bureau des amendes pénales, qui reste compétent pour le recouvrement des frais de justice.
Sur ce plan, aucune information claire n’a été transmise par l’AGDP.•
• L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 55Des pratiques différentes ont été relevées lors de l’audit :  
certains greffes envoient les extraits de jugement uniquement aux bureaux 
des amendes pénales de leur ressort territorial ;
d’autres greffes envoient les extraits au bureau régional de l’AGDP com-
pétent pour leur ressort qui, ensuite, transmet l’information au receveur compétent ;
certains greffes ne tiennent pas compte du fait qu’à Bruxelles, Anvers et 
Liège, il existe un bureau des domaines compétent spéciﬁ  quement pour les conﬁ scations, à côté du bureau des amendes pénales ;
dans d’autres greffes, les extraits de condamnation à conﬁ  scation ne sont 
pas envoyés aux bureaux des domaines mais ils sont systématiquement transmis aux magistrats du parquet pour suites voulues.
136 Ce manque d’uniformité et les réorientations parfois nécessaires des envois aug-
mentent les risques qu’un extrait ne soit pas remis au receveur compétent et que la conﬁ  scation ne soit pas exécutée.
Les instructions concernant les rapports entre les greffes et les Services patrimo-
niaux datent de nombreuses années et ont été établies avec la Justice. Il n’en est pas moins vrai qu’un rafraîchissement des instructions s’impose.
Il conviendrait de redéﬁ  nir non seulement les instructions internes à l’AGDP 
concernant les conﬁ  scations mais également les règles de compétence des rece-
veurs. A cet effet, une liste des bureaux des Domaines et amendes pénales devrait être établie avec le détail des compétences de chacun dans ses rapports avec les greffes.
L’AGDP annonce qu’elle a l’intention d’organiser prochainement, par l’entremise 
du ministre des Finances, une concertation avec le SPF Justice, l’OCSC, les greffes et les parquets aﬁ  n de simpliﬁ  er les règles de compétence territoriale des 
receveurs des Domaines. L’objectif vise à la transmission de tous les extraits de jugements et arrêts à un seul receveur, quel que soit l’objet de la conﬁ  scation.
Point de vue de l’OCSC
A l’évidence, dans un souci de simpliﬁ  cation du travail de tous les intervenants, la 
procédure (et donc la loi) suivie actuellement devrait être modiﬁ  ée de telle sorte que l’OCSC soit le destinataire unique de tous les jugements et arrêts de conﬁ  s-cation et ainsi éviter le double envoi par les greffes. 
1.1.2  Les décisions emportant conﬁ  scation ne sont pas enregistrées 
de manière exhaustive par l’OCSC
137 L’article 4, § 1
er, de la loi du 26 mars 2003 stipule que l’OCSC collecte, gère et 
traite toutes les données concernant la conﬁ  scation et l’exécution des jugements 
et arrêts emportant conﬁ  scation des avoirs patrimoniaux liés à des infractions. •
•
•
•
Commentaires de
l’administration 56 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007L’OCSC encode les données transmises par les grefﬁ  ers dans une base de don-
nées dont il assure la gestion. Depuis août 2004, cette application informatique intègre la gestion des informations relatives aux saisies et aux conﬁ  scations. L’encodage porte sur les saisies et sur les décisions de conﬁ  scation coulées en force de chose jugée depuis le 1
er septembre 2003, pour autant qu’elles aient fait 
l’objet d’une notiﬁ  cation à l’OCSC. Cette obligation de notiﬁ  er les conﬁ  scations, 
prévue dans la loi, n’est toutefois pas encore entrée en vigueur.
138 Les avoirs patrimoniaux enregistrés sont ceux déﬁ  nis dans la circulaire du 2 avril 2004, 
à savoir :
les sommes d’argent,
les titres,
les véhicules motorisés et navires,
les autres biens meubles dont la valeur est supérieure à 2.500 euros,
les immeubles.
Il doit s’agir d’avoirs légalement négociables. Le seuil de valeur ﬁ  xé pour les biens 
meubles dans la circulaire est un seuil de valeur apparente, qui doit permettre au fonctionnaire de police ou au magistrat d’apprécier s’il doit ou non notiﬁ  er la déci-sion à l’OCSC. 
139 Dans les faits, il apparaît que l’exhaustivité de l’enregistrement des jugements 
et arrêts emportant conﬁ  scation n’est pas assurée. D’une part, en vertu de la déﬁ  nition donnée à la notion d’avoirs patrimoniaux, les conﬁ  scations portant sur des biens meubles évalués à moins de 2.500 euros ne sont pas transmises à l’OCSC. D’autre part, l’Organe ne reçoit pas toutes les décisions répondant à cette déﬁ  nition.
Ce seuil de 2.500 euros a été ﬁ  xé provisoirement pour que la loi puisse être appli-
quée de manière réaliste et soit adaptée à la capacité de tous les services inter-venants. L’intention était d’introduire ultérieurement une description plus complète de la notion d’avoir patrimonial dans la loi et de conﬁ  er au Roi le soin de ﬁ  xer des 
critères pour l’interprétation pratique. Cette intention a été traduite dans l’article 6 de la loi du 27 décembre 2006 portant des dispositions diverses (II)
36. 
La Cour des comptes souligne que ce seuil conditionne le degré d’exhaustivité des enregistrements et du suivi des conﬁ  scations par l’OCSC. 
Il est pour l’instant impossible d’évaluer l’impact sur l’exhaustivité d’un seuil ﬁ  xé 
à 2.500 euros pour certains biens puisqu’il n’y a pas d’information sur les déci-sions prononcées.
L’OCSC reçoit une fraction des jugements et arrêts emportant conﬁ  scation. Plu-
sieurs raisons peuvent expliquer cela. La principale raison est que les greffes doivent recevoir de meilleures instructions de la part des parquets. L’OCSC ne peut en l’occurrence rédiger aucune directive générale, parce que d’une part, il n’en a pas l’autorité et d’autre part, cette matière est réglée différemment dans chaque arrondissement. De plus, certaines décisions emportant une conﬁ  scation sont à ce point complexes qu’elles nécessitent une analyse qui devrait avoir lieu au niveau du parquet. Dans certains cas, il existe un refus manifeste de commu-niquer les décisions à l’OCSC. Il va de soi que l’OCSC ne peut prendre en compte que les jugements qu’il reçoit. •
•
•
•
•
36 Voir Moniteur belge , 28 décembre 2006.Commentaires de
l’administration L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 57Concernant le défaut d’assurance d’exhaustivité, l’OCSC pense qu’il est possible 
de recouper l’information grâce au casier judiciaire central, qui enregistre les condamnations, y compris celles emportant conﬁ  scations. Toutefois, toutes les conﬁ scations sont reprises actuellement dans la même rubrique, sans distinguer 
les conﬁ  scations patrimoniales des autres conﬁ  scations (biens devant être détruits 
car illégaux ou pièces à conviction sans valeur marchande par exemple). L’OCSC a demandé un encodage séparé mais les modalités pratiques doivent encore être examinées par un groupe de travail. L’intention est d’effectuer un recoupement des listings du casier et de sa banque de données en septembre 2007 et de faire alors procéder, le cas échéant, aux actes interruptifs de prescription. 
140 La Cour des comptes estime que le recoupement de l’information via le casier 
judiciaire central n’offrira pas de garantie sufﬁ  sante, même en séparant les avoirs 
patrimoniaux des non-patrimoniaux, car aucune information sur le type de biens conﬁ squés n’est fournie. Elle relève en outre que ce contrôle, qui n’est pas encore 
mis en œuvre, serait exercé a posteriori et de façon non permanente. La détec-tion éventuelle de biens à conﬁ  squer non recouvrés ne pourrait avoir lieu qu’après 
un délai important, dommageable à l’efﬁ  cacité du recouvrement.
1.1.3  Une réception des extraits de jugement non suivie par les Domaines
141 Les receveurs des domaines n’ont aucun moyen de s’assurer qu’ils ont bien reçu 
toutes les décisions qu’ils ont à exécuter. La mise en place de mesures de contrôle interne à cet effet suppose qu’ils puissent faire le lien entre les conﬁ  s-cations à exécuter et les jugements prononcés. Or, l’organisation actuelle du processus ne permet pas d’établir ce lien.
La mise en place d’une mesure de contrôle interne par arrondissement 
judiciaire, basée par exemple sur une numérotation séquentielle des juge-ments en vue de garantir l’exhaustivité, n’est pas possible car, en l’ab-sence de saisie préalable, la compétence du bureau des domaines est déterminée en fonction du domicile du condamné. Cette règle de compé-tence a aussi pour conséquence que lorsque plusieurs personnes ont été condamnées par un même jugement, différents receveurs sont suscepti-bles d’être compétents en fonction des domiciles. Cette situation accroît les risques de non-exhaustivité et d’inefﬁ  cience du processus.
Lorsque les biens ont été préalablement saisis, ils sont en principe remis, au 
moment du jugement déﬁ  nitif prononçant la conﬁ  scation, au receveur des 
domaines par le greffe ou les services de police. Le procès-verbal donné au receveur à cette occasion n’est pas accompagné de l’extrait de jugement. Aucun recoupement avec un jugement ne peut dès lors être opéré.
Dans le cadre de ses activités, l’OCSC a constaté que des biens saisis avaient fait l’objet d’une peine de conﬁ  scation, parfois depuis plusieurs années, sans que les receveurs en aient été informés. 
142 Un contrôle interne de l’exhaustivité de la mise en exécution des jugements et 
arrêts est pourtant nécessaire. Les différents intervenants rencontrés, et tout particulièrement l’OCSC et certains membres du parquet, ont non seulement conﬁ rmé la situation et l’existence du risque que tous les jugements ne soient pas 
mis en exécution, mais aussi constaté que certains jugements n’avaient effective-ment pas été mis en exécution par le passé./head2right
/head2right 58 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Point de vue de l’AGDP
Bien que le rapport ne porte que sur le processus qui suit le prononcé du juge, les 
Services patrimoniaux souhaitent néanmoins attirer l’attention sur le fait que de nombreux jugements de conﬁ  scations ne sont pas exécutés parce qu’ils ne per-
mettent pas d’identiﬁ  er clairement la chose conﬁ  squée. 
Pour pallier ce problème, la création d’une base de données, qui serait alimentée 
simultanément à la rédaction du texte du jugement, obligerait le juge à identiﬁ  er directement et avec précision l’objet de la conﬁ  scation ce qui en faciliterait l’exé-
cution et permettrait le suivi et la surveillance de cette exécution.
Pratiquement, il n’y a aucun système permettant de contrôler si les jugements 
sont exécutés. Par ailleurs, lorsque ceux-ci sont transmis aux bureaux des recet-tes domaniales et amendes pénales, ils le sont en vue du recouvrement du droit de condamnation et ne sont donc analysés qu’à cette ﬁ  n. 
En matière de conﬁ  scation, la tâche du receveur commence à la réception du 
procès-verbal de remise qui, comme le précise la Cour des comptes, n’est pas accompagné du jugement ce qui rend en effet impossible tout recoupement. Le procès-verbal de remise est en général individualisé quand il s’agit d’un bien qui n’est pas entreposé dans les locaux du greffe auquel cas il est fait mention du motif de la remise. Cependant, quand le bien a été entreposé dans les locaux du greffe, la remise est globale sans que la liste précise les biens conﬁ  squés. 
143 La loi du 19 mars 2003 a modiﬁ  é aussi l’alinéa 3 de l’article 121 de l’arrêté royal 
du 28 décembre 1950 portant règlement général sur les frais de justice en matière répressive en vue, notamment, d’y ajouter que, dans un délai de trois jours, « le 
grefﬁ  er communique, par la voie électronique, à l’administration centrale de l’en-registrement et des Domaines, responsable de la banque de données amendes pénales, conﬁ  scations et frais de justice en matière répressive, les éléments qui sont contenus dans tout extrait et qui sont nécessaires pour le traitement des données relatives aux amendes pénales, aux conﬁ  scations et aux frais de justice en matière répressive » . 
Cette modiﬁ  cation législative avait pour but de permettre aux greffes de commu-
niquer les extraits de jugement par voie électronique et non plus sur papier, dans la perspective de la mise en œuvre du projet Phénix . Elle désignait aussi l’AGDP 
comme responsable d’une base de données sur les conﬁ  scations spéciales, en vue d’améliorer l’efﬁ  cacité du recouvrement par un traitement automatisé.
Or, cette disposition n’est toujours pas entrée en vigueur, à défaut d’arrêté royal 
d’exécution. L’absence d’une base de données maintient un contexte hypothé-quant la mise en œuvre de cette disposition.
A l’heure actuelle, les Services patrimoniaux ne sont pas en mesure de constituer 
une base de données reprenant l’ensemble des informations concernant les conﬁ scations, d’autant plus que les conﬁ  scations portent aussi sur des objets de 
valeur minime, sur des biens qui ne peuvent légalement pas être vendus ou sur des biens qui ont disparu lors de la remise aux Services patrimoniaux (par exem-ple, un véhicule non saisi préalablement au jugement). 
Il est incontestable qu’une telle base de données serait fort utile à tous les inter-
venants et tout particulièrement aux Services patrimoniaux mais ne pourrait, à l’évidence, n’être valablement constituée qu’en amont.Commentaires de
l’administration L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 591.2  Le processus du recouvrement des avoirs patrimoniaux est 
insufﬁ  samment maîtrisé
144 D’une manière générale, la maîtrise du processus d’exécution des conﬁ  scations 
est faible tant du point de vue de la gestion que du point de vue du contrôle interne.
Les receveurs des domaines exercent leurs activités de façon autonome, sans 
contrôle ni pilotage de la part de l’AGDP et l’OCSC n’est pas en mesure d’exer-cer pleinement le rôle de coordination que lui a conﬁ  é le législateur en matière d’exécution des conﬁ  scations. 
1.2.1 Interprétations parfois confuses des compétences des intervenants 
145 Les tâches à mener pour exécuter les conﬁ  scations dépendent de la nature et de 
la localisation des avoirs patrimoniaux à recouvrer ainsi que du fait qu’ils aient été saisis préalablement ou non. La législation est complexe, les intervenants nom-breux et le rôle de chacun n’apparaît pas toujours clairement, aux dires des inter-venants mêmes. 
La situation rencontrée sur le terrain montre que les rôles de chacun, tels qu’ils ressortent des dispositions en vigueur, et les procédures décrites dans les textes existants ne sont pas appliqués de manière uniforme.
146 Outre les difﬁ  cultés d’identiﬁ  cation du receveur compétent lors de la mise en 
exécution, soulignées au point 1.1.1, les responsabilités liées à l’entrée en pos-session des biens ne sont pas toujours clairement établies.
Lorsqu’il y a eu saisie préalable, les avoirs conﬁ  squés sont en principe remis par les 
greffes ou les services de police aux receveurs. Qu’il s’agisse de sommes d’argent ou de biens saisis ayant été soit aliénés soit restitués sous garantie, les montants correspondants sont versés par l’OCSC sur les comptes des receveurs. 
Par contre, en l’absence de saisie préalable, la responsabilité de l’entrée en pos-session est moins claire. Les instructions de l’AGDP
37 précisent que le procureur 
du Roi adresse une demande de recouvrement au directeur régional des Domai-nes de son arrondissement qui la transmet au receveur compétent en fonction du domicile du condamné. Ce dernier réclame alors le bien directement auprès du condamné. La direction générale des Services patrimoniaux estime cependant que, dans le cas du recouvrement d’un bien meuble par nature conﬁ  squé, son rôle consiste uniquement à gérer et réaliser les biens qui lui sont remis par les greffes ou la police, qui peut être chargée de prendre possession du bien par le ministère public. 
Pour les biens immeubles conﬁ  squés, l’Etat devient d’ofﬁ  ce propriétaire, la déci-
sion judiciaire formant titre de propriété du bien. Toutefois, aﬁ  n de rendre ce transfert de propriété opposable aux tiers, la décision judiciaire doit être transcrite au bureau des hypothèques. Les instructions prévoient que ces formalités incom-bent au directeur régional des Domaines, à qui le procureur du Roi doit transmettre la décision judiciaire.
37 Voir les paragraphes 1884 de l’instruction générale A (Amendes et frais de Justice) de l’Adminis-
tration des domaines et 1650 et ss. de l’instruction D (Domaines). 60 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Point de vue de l’AGDP
En ce qui concerne les biens immeubles, l’AGDP indique qu’en pratique, c’est le 
comité d’acquisition d’immeubles chargé de la vente du bien qui accomplit cette formalité (sans laquelle la vente n’est pas possible). 
147 Des entretiens menés aux greffes et auprès des receveurs des domaines, il est 
apparu que le processus de conﬁ  scations et le rôle exact de l’OCSC n’étaient pas 
bien appréhendés.
L’OCSC a pourtant présenté son fonctionnement et ses objectifs à de nombreu-
ses reprises, auprès des parquets, des juges d’instruction et des policiers. Des formations ont également été données aux magistrats. 
L’OCSC n’existe cependant que depuis le 1
er septembre 2003. 
148 Au moment de l’audit, l’OCSC et les représentants de la direction générale des 
Services patrimoniaux dépendant de l’AGDP s’étaient rencontrés en vue d’adop-ter un accord de coopération pour ﬁ  xer les rôles, les modes opératoires et les ﬂ  ux 
d’information, notamment en matière de conﬁ  scations. Cet accord de coopération 
entre l’OCSC et les Services patrimoniaux a été signé le 30 mars 2006.
Cet accord ne règle toutefois pas la question du recouvrement des biens meubles 
corporels non saisis préalablement.
149 Vu le nombre d’intervenants relevant d’autorités hiérarchiques différentes, il est 
impératif que la description précise du processus et des activités attendues de chacun soit communiquée et largement diffusée parmi tous les intervenants. 
L’OCSC se déclare toujours disponible pour donner des informations et une for-
mation spéciﬁ  que est prévue en novembre 2006 pour les receveurs et les com-
missaires des comités d’acquisition d’immeubles. Ce qui a été constaté est le fait que, dans l’esprit de certains fonctionnaires et magistrats, il existe une certaine réticence à appliquer la loi du 26 mars 2003 ou à prendre contact avec l’OCSC, ce qui a notamment pour conséquence que l’OCSC ne dispose pas de tous les renseignements dont il devrait disposer conformément à la loi. 
L’Organe a cependant attiré l’attention sur le fait qu’il serait inopportun d’élabo-
rer une nouvelle circulaire alors que de nombreuses dispositions légales sont en cours d’adaptation (déﬁ  nition des avoirs patrimoniaux, notiﬁ  cation des jugements 
et arrêts, évaluation de la solvabilité des condamnés,…). Ces modiﬁ  cations ont pour objectif de clariﬁ  er la loi du 26 mars, de simpliﬁ  er certaines dispositions et 
d’adapter les textes aux pratiques mises en place par l’OCSC.
1.2.2 Une coordination et un soutien encore insufﬁ  sants 
150 L’exposé des motifs de la loi du 26 mars 2003 avait relevé l’absence d’informa-
tions sur les biens conﬁ  squés et à conﬁ  squer, le manque de retour d’informations 
et le peu d’interactions entre les différents intervenants du processus. En ce qui concerne ce dernier point, le texte de l’exposé précisait :
« Actuellement, l’interaction entre les divers parquets et l’administration des Do-
maines est très diffuse et, c’est le moins que l’on puisse dire, manque d’uniformité. De plus, il manque un point de contact central pour l’administration des Domaines et les différents greffes interprètent à leur manière les dispositions légales (notamment l’article 197 du Code d’Instruction criminelle) et les circulaires qui s’y rapportent.Commentaires de
l’administration L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 61La diversité et les problèmes qui en découlent sont tels qu’en ce qui concerne 
l’exécution des sanctions patrimoniales visées ici, il est recommandé de conﬁ  er les relations avec l’administration des Domaines uniquement à l’Organe Central. Ainsi, les parquets, les greffes et l’administration des Domaines disposent d’un point de contact commun et tous les problèmes peuvent être évalués de manière centralisée et uniforme et, si nécessaire, être résolus de manière impérative.
A cet égard également, il convient d’observer que le manque d’intérêt porté à cette 
matière a non seulement créé une charge de travail inutile pour tous les services concernés mais a également rendu tout à fait inefﬁ  cace l’exécution des peines pat-rimoniales, ce qui a entraîné un foisonnement de sanctions sur papier ainsi qu’un manque substantiel de recettes pour le Trésor. »
151 Ces constats ont conduit le législateur à conﬁ  er la centralisation des informa-
tions, le rapportage (voir chapitre suivant) et la coordination de l’exécution des conﬁ scations à l’OCSC.
L’article 3, § 2, 5° de la loi du 26 mars 2003 stipule que l’OCSC doit coordonner 
l’exécution des jugements et arrêts emportant conﬁ  scation. En outre, l’article 15 prévoit que l’Organe peut, sans préjudice de la compétence du directeur de l’En-registrement et des Domaines, examiner les possibilités du condamné à subir les peines inﬂ  igées et communiquer ces données au receveur des domaines
38. Ceux-
ci sont souvent confrontés au fait qu’ils ont peu d’informations concernant la solvabilité des personnes condamnées à la conﬁ  scation de sommes parfois consi-dérables.
152 En outre, l’article 197bis du CICr
39 précise que : « Les poursuites pour le recou-
vrement de biens conﬁ  squés seront faites au nom du procureur du Roi par le directeur de l’Enregistrement et des Domaines, selon les indications de l’Organe Central pour la Saisie et la Conﬁ  scation. Le directeur de l’Enregistrement et des Domaines accomplit tous les actes et introduit toutes les demandes nécessaires au recouvrement ou à la sauvegarde des droits qui émanent du jugement pour le Trésor. L’introduction de demandes en justice nécessite une concertation préalable avec l’Organe Central pour la Saisie et la Conﬁ  scation » .
Cet article 197bis introduit un régime spéciﬁ  que pour l’exécution des peines de 
conﬁ scation, qui déroge sur deux points à l’article 197 du CICr, qui reste d’appli-
cation pour le recouvrement des amendes et des frais de justice. D’une part, la direction et le contrôle de l’exécution ne sont plus assurés par le procureur du Roi
40, mais bien par l’OCSC et, d’autre part, si le recouvrement nécessite une 
action en justice, celle-ci ne peut être introduite sans une concertation préalable avec cet Organe. Le jugement continue toutefois d’être exécuté au nom du pro-cureur du Roi.
38 Dans ce cadre, l’Organe peut interroger les personnes et entreprises visées par l’article 2 de la loi 
du 11 janvier 1993 relative à la prévention de l’utilisation du système ﬁ  nancier aux ﬁ  ns de blanchi-
ment de capitaux ainsi que les services administratifs de l’Etat et faire appel aux services de police par le biais du procureur du Roi. 
39 Introduit par l’article 4 de la loi du 19 mars 2003, entré en vigueur le 1er septembre 2003.
40 Voir projet de loi portant création d’un Organe Central pour la Saisie et la Conﬁ  scation et portant 
des dispositions sur la gestion à valeur constante des biens saisis et sur l’exécution de certaines sanctions patrimoniales, exposé des motifs, Doc. parl. , Chambre, 2002-2003, DOC 50-2117/001,  
p. 11.  62 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Le texte des commentaires des articles du projet qui est devenu la loi du 26 mars 2003 
motive ce régime propre comme suit :
« La complexité plus importante du recouvrement de choses conﬁ  squées par rap-
port à l’exécution d’amendes et de frais de justice justiﬁ  e en effet un régime séparé. Actuellement, en effet, force est de constater qu’un certain nombre de conﬁ  scations ne sont pas exécutées parce qu’elles ne sont pas notiﬁ  ées à l’administration des Domaines. En outre, le recouvrement de choses conﬁ  squées peut porter sur un ensemble complexe de biens de natures diverses, contrairement au recouvrement d’amendes et de frais de justice (qui concerne uniquement de l’argent). »
153 La mission de coordination conﬁ  ée à l’OCSC présuppose d’exécuter les tâches 
suivantes :
coordonner les activités attendues des différents intervenants relevant 
d’autorités hiérarchiques différentes, à savoir principalement, les greffes, les parquets et les receveurs des domaines ;
apporter l’appui nécessaire aux receveurs des domaines, qui reçoivent 
directement les extraits de jugement ou d’arrêt à exécuter ;
veiller à ce que l’AGDP rende compte des résultats de l’exécution des 
conﬁ scations ;
veiller à un retour d’information sur le résultat des exécutions à l’intention 
des parquets.
La réalisation de cette mission est primordiale pour permettre la maîtrise globale 
du processus étant donné la multiplicité des intervenants, leur organisation décen-tralisée, leur appartenance à des autorités hiérarchiques différentes, leurs règles complexes de fonctionnement, la complexité de la matière et les natures diverses des biens à conﬁ  squer.
154 Un certain nombre d’initiatives et d’actions ont déjà été entreprises par l’OCSC 
dans le cadre de ses missions relatives à l’exécution des conﬁ  scations, telles que la diffusion, par le biais du Collège des procureurs généraux, d’une circulaire, contenant des directives provisoires, la tenue de réunions de concertation avec les parquets et leurs greffes et de réunions périodiques avec les magistrats de référence, des formations et la négociation d’un accord de coopération avec l’AGDP.
Cette coordination et la mission de centralisation des données qui l’accompagne 
(article 3, § 2, 2°) ne se passe cependant pas sans difﬁ  cultés. L’audit a montré que l’OCSC ne reçoit pas toutes les informations qui devraient lui être transmi-ses en vertu de la loi, ni des greffes (voir § 135), ni des Domaines (voir § 174). Les obligations des acteurs respectifs et les ﬂ  ux d’information attendus ne sont 
pas toujours clairs pour tous les intervenants (voir § 135 sur l’envoi par les greffes et § 146 sur la confusion des rôles des receveurs). Les Domaines font peu appel au soutien de cet organe expressément prévu pour faciliter l’exécution des conﬁ  s-cations. Quant aux problèmes de rapportage, ils seront analysés dans le chapitre suivant.
155 En conclusion, les résultats obtenus par l’OCSC sur le plan de la coordination et 
de l’appui sont encore insufﬁ  sants. Ses tâches en la matière sont entravées notam-
ment par le manque de pouvoirs que lui accorde la loi malgré les intentions expri-mées par le législateur ainsi que par les moyens limités qui lui ont été accordés.•
•
•
• L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 63Point de vue de l’OCSC
L’OCSC rappelle qu’il est, pour l’essentiel, un service d’appui auquel certaines 
informations doivent être communiquées et qui gère certains biens saisis. Le nombre de personnes en charge de l’exécution des conﬁ  scations pour toute la Belgique se limite à 4 personnes, parmi lesquelles 2 ofﬁ  ciers de liaison. Il n’a aucune autorité sur les administrations des services patrimoniaux et du recouvre-ment non ﬁ  scal et aucun moyen de contraindre ces administrations à agir d’une 
certaine manière dans l’exécution des conﬁ  scations, ni d’exiger des chiffres en matière de conﬁ  scation. L’OCSC est, par conséquent, confronté aux différents usages des receveurs locaux, parmi lesquels certains prennent leur tâche plus à cœur que d’autres. Les ofﬁ  ciers de liaison des domaines fournissent un travail considérable aﬁ  n d’enregistrer des résultats concrets au sein de cette diversité. 
Chaque fois qu’un receveur sollicite de l’aide, celle-ci lui est accordée. Quand 
l’OCSC a connaissance d’un jugement ou arrêt qui donne lieu à une exécution importante, contact est pris, autant que possible, avec le receveur compétent en vue de donner l’explication nécessaire (p.e. la conﬁ  scation d’objet par opposition à la conﬁ  scation de valeur, le paiement des créanciers hypothécaires, concerta-
tion avec les services de police pour la remise des biens…). Si le besoin s’en fait sentir, une visite est rendue sur place aﬁ  n de discuter de la situation dans le bureau même du receveur, et à l’heure actuelle presque chaque receveur des services patrimoniaux en Belgique a reçu à un moment ou à un autre la visite d’un ofﬁ cier de liaison.
L’OCSC, lors du débat contradictoire, a également fait connaître à la Cour des 
comptes un certain nombre de projets qu’il compte mener de juillet 2006 à la ﬁ  n 
2007 et qui vont, notamment, dans le sens d’une intensiﬁ  cation de la communica-tion et de la formation des différents acteurs du processus ainsi que des rencon-tres par arrondissement de cour d’appel avec les magistrats du ministère public, les greffes correctionnels, les services d’exécution des parquets et les receveurs des domaines. L’Organe estime aussi qu’il pourrait réaliser systématiquement une enquête de solvabilité qui faciliterait l’exécution de la conﬁ  scation. Dans cette perspective une demande d’accès aux banques de données du SPF Finances a été introduite.
La demande de connexions informatiques aux banques de données des Finances 
a été approuvée par le conseil des ministres du 20 juillet 2006.
1.2.3 L’AGDP ne suit pas la mise en œuvre de la conﬁ  scation
156 L’organisation décentralisée des bureaux des receveurs, et l’autonomie qu’elle 
leur confère, devrait aller de pair avec une obligation de rendre compte à l’AGDP des résultats de leurs activités et avec la mise en place d’un système de gestion qui permet à celle-ci de garder la maîtrise globale sur la partie du processus exé-cutée par les receveurs. 
157 Or, il ressort des visites sur le terrain que ces garde-fous indispensables n’ont 
pas été mis en place. L’Administration ne dispose, mise à part la production d’états ﬁ  nanciers, d’aucune information de gestion susceptible de permettre d’évaluer l’exécution des conﬁ  scations et n’a mis en place aucun système struc-
turé d’information. 
Il doit être souligné que les états ﬁ  nanciers produits ne permettent pas de se for-
ger un jugement quant au fonctionnement des bureaux, les comptes ne reprenant que les recettes engendrées l’année de leur perception, sans égard à l’année de la condamnation et sans qu’un lien avec ce qui doit être recouvré ne soit établi. Commentaires de
l’administration 64 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007De plus, aucun contrôle sur les activités des bureaux n’est organisé par l’AGDP. 
Des inspections périodiques et essentiellement comptables sont réalisées à l’échelon régional, sans communication des résultats à l’Administration. En outre, la ﬁ abilité du contrôle de l’inspecteur est affectée par les lacunes des états ﬁ  nan-
ciers produits par les bureaux, sur lesquels son inspection est essentiellement basée. 
158 Dans ce contexte, l’AGDP ne peut avoir une assurance sufﬁ  sante que les opéra-
tions se déroulent de manière intègre et que tout risque de détournement est maîtrisé.
Dans sa réponse, l’AGDP indique : « La remarque est parfaitement justiﬁ  ée. 
Actuellement, le receveur est autonome et n’est contrôlé que par sa direction régionale et tous les systèmes de contrôle au niveau de la gestion ou de la comptabilité sont limités aux entités régionales. Une gestion informatisée des bureaux devrait permettre une meilleure maîtrise de la mise en œuvre de la conﬁ  scation. A cet effet, les initiatives et les actions prioritaires projetées par l’AGDP devraient amener à une plus grande maîtrise. »Commentaires de
l’administration L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 65Chapitre 2
159 Pour pouvoir évaluer l’exécution des conﬁ  scations, il faudrait disposer, d’une part, 
d’informations ﬁ  nancières de qualité sur les suites données aux conﬁ  scations pro-
noncées et, d’autre part, d’informations de gestion permettant d’estimer si le processus est réalisé de manière efﬁ  ciente et efﬁ  cace (taux de mise en exécution 
des jugements, taux d’entrée en possession au regard des jugements prononcés, calculé en fonction de l’existence ou non d’une saisie préalable, par type d’infrac-tions, suivi des délais,…). Ces informations sont essentielles pour l’analyse des résultats et la prise éventuelle de mesures correctrices. 
2.1  Les informations récoltées sur l’exécution des conﬁ  scations 
sont incomplètes 
160 L’OCSC est chargé par la loi de collecter, gérer et traiter toutes les données 
concernant la saisie, la conﬁ  scation spéciale et l’exécution des jugements et arrêts emportant conﬁ  scation spéciale des avoirs patrimoniaux liés à des infrac-
tions et de développer à cet effet une banque de données. Les données doivent être stockées et conservées de manière centralisée et informatisée durant une période de dix ans, à prolonger le cas échéant jusqu’à la date de prescription de la peine.
161 La banque de données de l’OCSC enregistre les saisies et les conﬁ  scations cor-
respondant à la notion d’avoirs patrimoniaux liés à des infractions telle que déﬁ  nie par la circulaire du 2 avril 2004 à condition qu’elles lui aient été effectivement notiﬁ ées (voir les § 137 à 139). Elle ne contient dès lors pas toutes les décisions 
de conﬁ  scation d’avoirs patrimoniaux.
Actuellement, il n’y a pas de liaison entre les différentes bases de données exis-
tant à la Justice et celle de l’OCSC. De plus, selon l’Organe, son incorporation dans le projet Phénix  qui vise à intégrer les différents systèmes d’information en 
vigueur à la Justice n’est pas envisagée au stade actuel.
La qualité des données gérées par l’OCSC est dès lors tributaire des informa-
tions qu’il reçoit. En effet, l’OCSC ne peut garantir la ﬁ  abilité des informations qui lui sont transmises. Normalement, l’Organe doit recevoir non seulement l’extrait mais également le jugement ainsi que l’inventaire des avoirs conﬁ  squés. Selon l’OCSC, les informations transmises sont parfois incomplètes et les champs de la base de données ne sont pas toujours tous remplis. 
Conçue essentiellement comme un support au traitement des avoirs saisis et à la 
gestion à valeur constante des dossiers de saisie qui sont conﬁ  és à l’OCSC, la base de données couvre de façon inégale les différents types de biens même si elle enregistre toutes les conﬁ  scations qui lui sont notiﬁ  ées, qu’il y ait ou non saisie préalable. Ainsi, la structure de la base de données est davantage orientée sur la gestion des sommes d’argent et des titres. Par contre, l’information est très réduite concernant les conﬁ  scations de biens meubles et d’immeubles : la valeur estimée est rarement indiquée et il n’y a en général pas moyen d’identiﬁ  er le bien. 66 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007En ce qui concerne le suivi de l’exécution des conﬁ  scations, les données sont plus 
développées pour les conﬁ  scations de sommes d’argent. Le système permet d’identiﬁ  er le receveur qui exécute la conﬁ  scation, le compte qui a été crédité lorsque l’OCSC gère le montant saisi
41, le montant versé, la date et des remar-
ques éventuelles. Cette banque de données contient aussi des informations sur le suivi interne des dossiers. Pour les autres biens conﬁ  squés, les données de suivi enregistrées sont plus laconiques et tributaires des retours d’information des receveurs.
Bien que la base légale de la conﬁ  scation soit enregistrée, il n’est cependant pas 
possible de distinguer les diverses catégories de biens conﬁ  squés
42 alors que 
cette précision peut s’avérer utile pour analyser l’application de la loi et expliquer les résultats de l’exécution.
162 Si la banque de données permet une traçabilité des activités de l’OCSC, elle ne 
couvre pas ou insufﬁ  samment les interventions des autres acteurs du processus 
et n’est ni conçue ni alimentée pour assurer la traçabilité et le rapportage de l’ensemble du processus.
L’OCSC est conscient des faiblesses actuelles de ce système et travaille à y remédier aﬁ  n d’améliorer le suivi de l’exécution de chaque dossier (indication de la 
date de prescription, enregistrement des manquements dans les jugements,…). La base de données est, à l’heure actuelle, développée dans un environnement lent et limité en capacité. Une migration vers un système informatique de gestion des données plus performant est prévue en octobre 2006.
163 L’AGDP, pour sa part, n’a pas mis en place de système d’information unique pour 
l’ensemble des receveurs, qui permettrait de suivre les étapes du recouvrement et de la réalisation des biens conﬁ  squés (voir § 143). 
164 Il n’existe pas, à l’heure actuelle, que ce soit à la Justice ou aux Finances, de 
base de données sufﬁ  samment ﬁ  able et complète permettant de soutenir un rap-
portage de qualité sur les activités de l’ensemble des intervenants du processus d’exécution des conﬁ  scations.
2.2 Les états ﬁ  nanciers sont déﬁ  cients
La comptabilité de l’AGDP
165 La comptabilité de l’AGDP en matière de conﬁ  scation se limite à une comptabilité 
de caisse. 
Comme les receveurs des domaines ne reçoivent pas systématiquement les 
extraits de jugement, il est impossible de mettre en lien le jugement ou l’arrêt qui condamne à une conﬁ  scation, le bien recouvré ou à recouvrer et la valeur de vente éventuelle de ce bien. 
Pour les mêmes raisons, on ne peut déterminer pour chaque jugement quel sort a été réservé aux biens conﬁ  squés et, en conséquence, en contrôler l’affectation. 
41 L’OCSC prend en charge les sommes en euros ainsi qu’en une dizaine de devises étrangères.
42 Par catégories de biens conﬁ  squés, on entend : l’objet de l’infraction, l’instrument de l’infraction, le 
produit de l’infraction, les avantages patrimoniaux tirés directement de l’infraction, les biens et valeurs qui leur ont été substitués, les revenus de ces avantages investis,… Une même base légale peut fonder la conﬁ  scation de plusieurs catégories de biens. L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 67Il n’y a pas d’inventaire des biens à recouvrer et la plupart des biens mobiliers 
conﬁ squés sont vendus lors de ventes publiques, avec d’autres biens. Les manie-
ments de fonds sont importants car les paiements doivent être effectués en liquide.
166 En conséquence, il n’existe aucune garantie, non seulement, que les recettes 
relatives aux biens conﬁ  squés sont correctement imputées à l’article de recette 
correspondant aux conﬁ  scations dans la comptabilité, mais également, que toutes 
les recettes résultant de la vente des biens conﬁ  squés ont bien été enregistrées dans la comptabilité. 
La gestion actuelle des bureaux des domaines et le contrôle interne mis en œuvre 
à ce niveau sont insufﬁ  sants pour maîtriser ce risque. 
167 A défaut d’un encadrement comptable minimal, d’une traçabilité des biens et 
d’une communication appropriée à destination de l’Administration générale, la Cour des comptes estime qu’il existe des risques importants d’atteinte à l’inté-grité dans le déroulement des opérations.
La gestion des sommes d’argent par l’OCSC
168 En vertu de l’article 12 de la loi du 26 mars 2003, l’OCSC assure la gestion des 
sommes d’argent saisies
43 dans le cadre d’une information ou d’une instruction 
judiciaire. 
Les sommes versées sur le compte de l’OCSC sont gérées, sous sa responsabi-
lité, pour compte de tiers. 
Dès que la conﬁ  scation est prononcée par le juge pénal, et si la somme ne doit 
pas être restituée à un tiers ou une partie civile, il y a transfert de propriété au proﬁ t de l’Etat et l’OCSC doit verser la somme d’argent concernée sur le compte 
du receveur compétent. Actuellement, les sorties de fonds sont signées par le directeur et le directeur adjoint de cet Organe.
Les sommes conﬁ  squées ne sont en pratique versées par l’OCSC que périodi-
quement sur le compte des receveurs. Or, la loi limite la gestion de l’OCSC aux sommes saisies. Les montants conﬁ  squés conservés par l’OCSC, et qui ne doi-
vent pas être restitués, sont des deniers publics qui ne peuvent être détenus que sous la responsabilité d’un comptable justiciable de la Cour des comptes
44.
Fin décembre 2005, l’OCSC déclarait que les sommes ﬁ  gurant sur ses comptes 
bancaires s’élevaient à 65 millions d’euros. Ce montant concerne des saisies et des conﬁ  scations, sans distinction. Il existe néanmoins un dossier pour toute somme d’argent qui permet son rattachement à une affaire judiciaire.
169 La Cour des comptes constate que l’OCSC gère des fonds de tiers sans obliga-
tion d’en rendre compte. La gestion des sommes saisies devrait être soumise à des règles de précaution et de contrôle similaires à celles en vigueur pour les fonds publics. A cet égard, l’OCSC devrait transmettre chaque année la situa-tion des sommes qu’il détient au ministre de la Justice et soumettre les opéra-tions à un contrôle comptable.
43 Pour rappel, seules une dizaine de devises étrangères sont toutefois prises en charge, les autres 
devises sont conservées par les greffes. L’OCSC a commencé, en 2006, à gérer également, les sommes saisies dans les banques qui sont progressivement versées sur son compte. 
44 Selon la Cour de cassation, les montants saisis ne sont pas des deniers publics car ils ne se 
confondent pas avec les deniers du Trésor (Cass. 25 octobre 1954, Pas. 1955, I, p. 162). 68 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Dès que leur conﬁ  scation au proﬁ  t de l’Etat est prononcée, les fonds saisis 
conservés par l’OCSC deviennent des deniers publics et devraient être versés aussitôt aux receveurs.
170 L’accord de coopération signé par l’OCSC et l’AGDP prévoit un versement tri-
mestriel des sommes conﬁ  squées, dès que le jugement est coulé en force de chose jugée et le délai d’attente éventuel écoulé.
L’OCSC a répondu que : « (…) il est exact que l’OCSC n’a pas de comptabilité 
satisfaisante en ce qui concerne la gestion de l’argent saisi. Il est toutefois impos-sible d’encore créer un service comptabilité eu égard à l’effectif [de l’Organe]. Le prochain recrutement que l’OCSC fera avec le budget 2006, concernera deux comptables.
En ce qui concerne les conﬁ  scations d’argent, une fois que l’OCSC est mis au courant de la conﬁ  scation, celles-ci seront transférées dès que possible au service 
d’exécution compétent. Le montant des sommes conﬁ  squées, repris dans le total 
général de l’argent géré par l’OCSC, est actuellement très réduit. Naturellement, la capacité limitée de l’OCSC exige que les paiements soient parfois regroupés. Le délai d’attente, ﬁ  xé dans l’arrêté royal du 9 août 1991 (90 jours) doit égale-ment être respecté avant que le versement ne puisse avoir lieu, et pour un certain nombre de cas, une information ou une analyse complémentaire est nécessaire aﬁ  n de pouvoir déterminer précisément quelles sont les sommes gérées par l’OCSC qui sont destinées à l’Etat, et le cas échéant, à quel receveur. » 
L’OCSC a également précisé qu’à la différence des receveurs des Domaines qui reçoivent des sommes en liquide, il gérait uniquement des sommes placées sur un compte bancaire et que toutes les sorties étaient parfaitement traçables. En ce qui concerne les versements à destination des tiers tout autant que vers les comptes des administrations du SPF Finances, il précise qu’une procédure interne stricte a été mise en place pour éviter toute erreur, et a fortiori, tout risque de détournement.
L’OCSC a été autorisé à engager un comptable, entré en fonction le 1er août 2006.
2.3  Aucun des intervenants n’est en mesure de rendre compte 
de l’exécution effective des conﬁ  scations
171 Toute administration ou toute autorité publique doit rendre compte de ses activi-
172 Le directeur de l’OCSC a, parmi les tâches énumérées à l’article 17, § 1
er, de la 
loi du 26 mars 2003, la responsabilité de rédiger un rapport annuel d’activités contenant une évaluation de l’exécution, par l’Organe, des missions qui lui sont conﬁ  ées, et de l’application de la loi du 26 mars par les instances qui y sont visées.
Le premier rapport d’activités, couvrant les deux premières années de fonction-
nement de l’Organe, était en cours de rédaction au moment de l’audit. Il n’était pas encore approuvé au moment de l’envoi du projet de rapport de la Cour des comptes aux ministres concernés.Commentaires de
l’administration L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 69173 Quant à l’AGDP, son rapport d’activités ne donne aucune information sur l’exé-
cution des conﬁ  scations. Par ailleurs, les comptes produits donnent uniquement 
un aperçu des recettes encaissées (voir § 157) et ne permettent pas de suivre le recouvrement de chaque bien conﬁ  squé.
174 D’autre part, très peu d’informations circulent entre les intervenants. Il s’agissait 
là pourtant d’une faiblesse dénoncée dans l’exposé des motifs de la loi du 26 mars 2003.  
C’est ainsi que :
les greffes et les parquets ne reçoivent pas systématiquement un retour 
d’information concernant l’exécution des conﬁ  scations, ni par dossier, ni de 
manière globale ; 
les receveurs transmettent peu d’informations concernant les résultats de 
l’exécution à l’OCSC, contrairement à ce que prescrit l’article 5, § 2, de la loi du 26 mars 2003 ; 
les parquets ne transmettent pas ou peu d’informations à l’OCSC concer-
nant les difﬁ  cultés éventuelles liées à l’exécution de la conﬁ  scation
45.
Dans l’accord de coopération conclu entre l’OCSC et les Services patrimoniaux, 
les receveurs sont tenus d’informer l’OCSC de la suite réservée aux biens conﬁ  s-qués qui leur ont été remis.
L’AGDP ajoute qu’elle se déclare pleinement disposée à instaurer une collabora-
tion étroite avec le SPF Justice en vue d’un échange systématique d’informations à différents stades du processus. Comme indiqué dans la partie consacrée aux amendes pénales (voir § 60), l’AGDP annonce qu’elle nouera prochainement, par l’intermédiaire du ministre des Finances, des contacts avec le SPF Justice aﬁ  n de mettre sur pied une telle collaboration.
175 Etant donné la non-exhaustivité de l’enregistrement des condamnations emportant 
conﬁ  scation, la faiblesse des informations de gestion relatives à l’ensemble du processus et le manque de qualité de l’information ﬁ  nancière, aucun intervenant 
n’est en mesure de rendre compte de l’exécution effective des conﬁ  scations.
 
Cette impossibilité d’évaluer de manière ﬁ  able l’exécution de cette peine ne per-
met pas d’appuyer les réﬂ  exions en matière de politique pénale.•
•
•
45 La circulaire du 2 avril 2004 précitée demandait aux parquets de transmettre trimestriellement à 
l’OCSC un rapport mentionnant leurs observations en vue d’évaluer la praticabilité des directives édictées dans ce texte. Très peu de ces rapports ont été transmis. Commentaires de
l’administration 70 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Chapitre 3
176 L’exposé des motifs de la loi du 26 mars 2003, dont des extraits sont reproduits 
ci-après, avait relevé l’absence d’informations sur les biens conﬁ  squés et à conﬁ  s-
quer, le défaut de retour d’informations sur l’exécution des conﬁ  scations au proﬁ  t 
des responsables et acteurs sur le terrain et le peu d’interaction entre les diffé-rents intervenants du processus.
L’exposé précisait en effet :
« (…) il n’existe actuellement aucune centralisation de l’information concernant la 
question de savoir quels sont les choses et montants conﬁ  squés qui sont respec-tivement vendus ou bien recouvrés en exécution d’un jugement ou d’un arrêt et reviennent donc au trésor public. En d’autres termes, il n’y a pour le moment pas d’information disponible quant à l’objectif ﬁ  nal de la conﬁ  scation, ce qui est par excellence de nature à démotiver les acteurs sur le terrain à qui l’on demande juste-ment de fournir des efforts considérables aﬁ  n de traduire la politique dans la pra-tique. Les fonctionnaires de l’Administration de l’Enregistrement et des Domaines qui sont chargés, conformément à l’article 197 du Code d’instruction criminelle, de l’exécution des conﬁ  scations, méritent également des encouragements et une re-connaissance des résultats de leurs efforts, qui doivent à cet effet néanmoins être connus. Il est dès lors important que le recouvrement ﬁ  nal soit dirigé et soutenu par l’Organe Central et que les résultats de celui-ci soient communiqués — sous une forme centralisée et par dossier — comme feed-back tant aux responsables de l’élaboration de la politique qu’aux acteurs sur le terrain. Le projet de loi a expressé-ment opté pour le maintien de la disposition de l’article 197, alinéa 2, du Code d’instruction criminelle et pour l’installation de l’Organe Central comme relais entre les parquets d’une part et les receveurs de l’Enregistrement et des Domaines d’autre part. De cette manière, la continuité des exécutions patrimoniales est main-tenue et l’Organe Central peut, en tant qu’intermédiaire obligé, accomplir sa tâche à la fois de soutien et de direction à l’égard des receveurs ainsi que fournir les in-formations nécessaires aux personnes chargées de l’élaboration de la politique et à celles chargées de l’appliquer. »
46
177 Il n’est pas encore possible de produire des statistiques ﬁ  ables sur toutes les 
condamnations emportant conﬁ  scation d’avoirs patrimoniaux liés à des infrac-tions, sur le taux de mise en exécution ou sur les résultats de cette exécution.
L’audit de la Cour des comptes montre que l’organisation actuelle de l’exécution 
des conﬁ  scations prononcées par le juge pénal ne permettra pas d’atteindre les 
objectifs du législateur avant de nombreuses années. 
178 
De plus, au regard des constatations développées dans les deux chapitres précé-
dents, la Cour des comptes estime qu’il existe des risques importants, notamment : 
que des condamnés à une peine de conﬁ  scation ne subissent pas leur condamnation ; 
que des biens conﬁ  squés n’entrent pas ou tardivement dans le patrimoine 
de l’Etat ; 
que des biens conﬁ  squés soient détournés.•
•
•
46 Projet de loi portant création d’un Organe Central pour la Saisie et la Conﬁ  scation et portant des 
dispositions sur la gestion à valeur constante des biens saisis et sur l’exécution de certaines sanc-tions patrimoniales, exposé des motifs, Doc. parl. , Chambre, 2002-2003, DOC 50-2117/001,  
p. 11. L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 71Pour remédier à cette situation et répondre aux attentes formulées lors de l’adop-
tion de la loi du 26 mars 2003, la Cour des comptes recommande d’entreprendre les actions suivantes.
3.1 Maîtriser les risques importants 
Les risques de non-mise en exécution
179 Des mesures spéciﬁ  ques de contrôle interne doivent être mises en place aﬁ  n de 
garantir que toute condamnation est mise en exécution.
En ce qui concerne l’exécution exhaustive des jugements et arrêts déﬁ  nitifs 
emportant conﬁ  scation, la simpliﬁ  cation drastique des règles de fonctionnement 
de l’Administration des domaines et la désignation en son sein d’un point de contact 
unique, par ressort territorial, auquel les extraits de jugement seraient envoyés systématiquement, permettraient de mettre en place un système de traçabilité des peines de conﬁ  scation. 
La première mesure de contrôle interne à cet égard est la mise en place d’un numéro 
séquentiel d’identiﬁ  cation des condamnations à des conﬁ  scations. Cet identiﬁ  ant unique devra être attribué dès le début de la mise en exécution (au greffe d’exécu-tion du tribunal).
Un tel système pourrait, dans un premier temps, assurer l’exhaustivité dans l’attente 
d’investissements en vue de la mise en place d’un système d’information intégré (voir 3.4). 
Par la suite, lorsque ce système intégré sera opérationnel, ce numéro permettra de relier l’ensemble des informations et actions relatives à cette condamnation. A tout moment devra correspondre, à chaque numéro attribué, un état d’exécution de la conﬁ  scation et, le cas échéant, les raisons de l’arrêt du processus d’exécu-
tion. Un intervenant pourra donc vériﬁ  er la continuité de la suite des numéros identiﬁ  ant les conﬁ  scations aﬁ  n de s’assurer que toutes les condamnations ont été mises en exécution.
Les risques d’atteinte à l’intégrité
180 Le risque d’atteinte à l’intégrité dans le déroulement de ces opérations est impor-
tant. Il est en effet impossible d’opérer le recoupement entre un bien, une recette et un jugement et, en déﬁ  nitive, de connaître le sort réservé à tous les biens conﬁ squés.
En outre, le système actuel ne permet pas de détecter des jugements qui n’auraient 
pas été mis en exécution. 
De plus, ce risque doit être mis en perspective avec la déﬁ  cience des états ﬁ  nan-
ciers, l’absence d’encadrement comptable minimal, la faible maîtrise du proces-sus d’exécution des conﬁ  scations et l’impossibilité, pour chacun des intervenants, 
d’effectuer un rapportage de qualité.
181 La Cour des comptes estime que la nature des risques en cause et leur évalua-
tion en termes d’impact et de probabilité de survenance imposent aux autorités responsables de l’exécution des conﬁ  scations d’analyser de manière approfondie 
la situation et de prendre des mesures pour en assurer la maîtrise tant sur le plan de la gestion que sur celui du contrôle interne.  72 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Cette analyse doit être menée rapidement en concertation avec tous les acteurs 
opérationnels et porter sur l’ensemble du processus, en ce compris la vente des biens conﬁ  squés qui comprend également des risques importants. 
L’AGDP et l’OCSC ont la responsabilité de mettre en place les mesures desti-
nées à limiter ces risques. 
La Cour des comptes rappelle à cet égard que souligner un risque d’atteinte à 
l’intégrité ne signiﬁ  e pas que des fraudes ont eu lieu mais bien que le système 
mis en place ne contient pas de garde-fou sufﬁ  sant capable de l’en protéger. 
3.2  Considérer la Justice comme responsable unique 
du processus
182 Le processus est actuellement exécuté par des intervenants qui relèvent d’auto-
rités indépendantes et qui jouissent eux-mêmes d’une grande autonomie. 
L’efﬁ cacité commande un responsable unique et une vision commune. 
L’exécution des conﬁ  scations spéciales doit être envisagée comme un processus 
continu dans lequel les activités de l’ensemble des intervenants doivent s’intégrer et pour lequel un seul responsable est désigné. En vertu des articles 40 de la Constitution, 165, 197bis et 376 du CICr et 139 du code judiciaire, ce responsa-ble doit émaner du ministère public qui agit, en déﬁ  nitive, sous la responsabilité du ministre de la Justice. 
Ce responsable unique veillera à ce que les procédures mises en place soient 
respectées et rendra compte de l’exécution du processus, en s’appuyant notam-ment sur les données centralisées par l’OCSC. 
Dans ce contexte, l’AGDP est un fournisseur de services au proﬁ  t de la Justice 
et doit à ce titre rendre compte du degré de réalisation de ses missions. Le niveau attendu des services et, le cas échéant, des objectifs à atteindre, sera ﬁ  xé 
de commun accord ainsi que les modalités du rapportage. 
Dans sa réponse, l’AGDP se réfère à la possibilité de conclure, avec le SPF Jus-
tice, des Service Level Agreements (SLA) pour les conﬁ  scations, comme pour les 
amendes pénales (voir § 50). Dans le cadre de la collaboration Justice-Finances, ces SLA pourront décrire et prévoir l’implémentation des missions du fournisseur de services et des objectifs à atteindre.
3.3  Renforcer la coordination et la direction de l’exécution 
des conﬁ  scations
183 Faire du processus d’exécution des conﬁ  scations un processus unique dans lequel 
les activités de chacun des intervenants s’intègrent les unes aux autres impose de renforcer la concertation entre les différents acteurs de terrain.
Comme l’a relevé le rapport, des initiatives ont déjà été menées en ce sens par 
l’OCSC et l’AGDP. Un certain nombre de faiblesses persistent encore et les acteurs de terrain ne partagent pas une vision uniforme du processus. Il est dès lors nécessaire de poursuivre l’inventaire des problèmes déjà entamé et d’inten-siﬁ er les efforts de concertation, de simpliﬁ  cation et de communication. Commentaires de
l’administration L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 73Par sa position de relais entre les intervenants et son expertise, l’OCSC a un rôle 
moteur à jouer en la matière. En outre, dans le cadre de la mission de rapportage et d’avis
47 qui lui a été conﬁ  ée, il peut exposer les difﬁ  cultés rencontrées aux 
autorités hiérarchiques compétentes aﬁ  n que des solutions y soient apportées.
Une déﬁ  nition univoque du processus, des rôles et des activités attendues de 
chacun constitue un préalable indispensable. Il conviendra toutefois de s’assurer que chacun ait une même compréhension de ces éléments. Il est en effet fonda-mental, par exemple, que chaque grefﬁ  er sache à quels destinataires il doit adres-
ser les extraits de jugement à exécuter et que les documents transmis aux rece-veurs des domaines permettent d’identiﬁ  er et localiser le bien à conﬁ  squer.
184 L’Organe a été créé notamment en vue de coordonner et diriger l’exécution des 
conﬁ scations.
Son intervention devrait être systématique et la réglementation devrait en faire 
un véritable point central en modiﬁ  ant les ﬂ  ux d’informations actuels : il faudrait 
que l’OCSC devienne le destinataire unique de tous les extraits et des jugements emportant une conﬁ  scation d’avoir patrimonial, en vue de leur exécution et non 
uniquement de leur inscription dans la banque de données.
L’OCSC pourrait ainsi réellement diriger l’exécution en envoyant aux receveurs 
concernés les extraits, accompagnés, le cas échéant, d’indications précises facili-tant le recouvrement. A cet effet, l’Organe devrait être doté des capacités néces-saires pour éviter tout goulot d’étranglement.
A défaut, la coordination et la direction de l’exécution risquent de ne pouvoir 
s’exercer de manière optimale.
Selon l’OCSC, la situation idéale à long terme serait que « (…) [l’Organe] 
devienne, à l’intérieur de l’Ordre judiciaire, le point unique de collecte et de coor-dination de toutes les sanctions patrimoniales prononcées déﬁ  nitivement. Tel que le rapport l’observe, un des plus gros problèmes existants actuellement est le fait que plusieurs services indépendants l’un de l’autre sont responsables chacun, pour ce qui le concerne, d’une partie du travail qui doit mener à l’exécution ﬁ  nale. Ainsi, chaque arrondissement agit de façon quasiment autonome tant au sein de la Justice qu’au sein des Finances. Cette situation n’est pas tenable si l’on veut arriver à un recouvrement correct ».
185 La Cour des comptes rappelle que l’obligation légale de notiﬁ  er à l’OCSC les 
décisions emportant conﬁ  scation
48 n’est pas encore entrée en vigueur et que les 
dispositions nécessaires devraient être prises à cet effet.
47 Art. 3, § 2, 1°, loi 26 mars 2003.
48 Art. 121 de l’arrêté royal du 28 décembre 1950, portant règlement général sur les frais de justice 
en matière répressive, tel que modiﬁ  é par l’art. 8 de la loi du 19 mars 2003.Commentaires de
l’administration 74 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 20073.4  Mettre en place un système intégré d’information et 
de rapportage 
186 Le système d’information doit intégrer toutes les étapes du processus et les acti-
vités de tous les intervenants en vue de créer une traçabilité de l’exécution des conﬁ  scations et d’assurer l’exhaustivité dès la condamnation. En partant des greffes, il doit permettre de suivre une peine du prononcé à son exécution effec-tive par les receveurs en reprenant les dates et actions de chaque intervenant. 
Le niveau de traçabilité peut cependant être modulé en fonction de la valeur esti-
mée du bien. Sous un certain seuil, l’individualisation du bien n’est pas toujours indispensable et un regroupement de biens similaires peut être envisagé.
187 L’OCSC a un rôle central à jouer dans la mise en œuvre de ce système d’infor-
mation. Sa banque de données ne peut cependant servir à elle seule de système d’information du processus car toutes n’y sont pas enregistrées. En outre, cette banque de données ne couvre que les avoirs patrimoniaux tels que déﬁ  nis dans la 
circulaire du 2 avril 2004. 
Pour rappel, l’adoption d’un seuil de valeur apparente pour certains biens meu-
bles exerce une inﬂ  uence importante sur l’exhaustivité des conﬁ  scations enregis-
trées dans la base de données de l’OCSC. Si le principe d’un seuil devait être inscrit dans la loi et ﬁ  xé dans un arrêté royal d’exécution
49, il conviendrait d’être 
attentif à cet aspect et de prévoir un autre type de suivi pour l’exécution des conﬁ scations de biens de valeur inférieure à ce seuil.
188 Idéalement, le système de l’OCSC devrait s’intégrer au système informatique de 
la Justice qui sera issu du projet Phénix  aﬁ n d’éviter un réencodage des informa-
tions. 
La Cour des comptes estime qu’il est important de prendre en compte dès à pré-sent les besoins d’information de l’OCSC, tant pour la gestion des saisies que pour celle des conﬁ  scations, aﬁ  n de prévoir les champs d’information nécessaires au sein des bases de données du système Phénix  et d’éviter les surcoûts dus à des 
adaptations ultérieures. Une intégration dans le projet Phénix  garantira à terme 
l’exhaustivité, une traçabilité sufﬁ  sante des avoirs saisis et conﬁ  squés et un rappor-
Pour constituer un système intégré, la banque de données tenue par l’OCSC devra aussi s’articuler avec le système d’information de gestion que l’AGDP a l’intention de développer pour l’ensemble des bureaux. Les biens conﬁ  squés pour-ront alors être suivis jusqu’à leur réalisation complète.
189 A partir de ce système d’information et de gestion, un rapportage doit être mis 
en place pour suivre le déroulement du processus et rendre compte de l’exécution des peines de conﬁ  scation. 
Il est essentiel de veiller, en attendant l’intégration des systèmes d’information, à 
ce que les receveurs des domaines communiquent systématiquement aux ofﬁ  -ciers de liaison de l’OCSC le résultat de l’exécution des conﬁ  scations, comme le prévoit l’article 5, § 2, de la loi du 26 mars 2003.
Le rapportage doit être organisé de manière à ce que les intervenants puissent rendre compte les uns aux autres de leurs activités ainsi qu’à leurs autorités hiérarchiques. L’information doit être actuelle, ﬁ  able, complète, pertinente et disponible en temps opportun. 
49 Entre-temps, cette intention a été traduite dans l’article 6 de la loi du 27 décembre 2006 portant 
des dispositions diverses (II), Moniteur belge , 28 décembre 2006.  L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 753.5 Produire des états ﬁ  nanciers ﬁ  dèles, sincères et complets
190 La gestion du processus d’exécution des peines de conﬁ  scation doit s’accompa-
gner de la production périodique d’états ﬁ  nanciers qui présentent une image ﬁ dèle, sincère et complète de la réalité. 
Au-delà de l’information fournie, la production de tels états ﬁ  nanciers crée un 
contexte limitant fortement le risque d’atteinte à l’intégrité dans l’exécution des conﬁ scations.
Au niveau de l’OCSC
191 L’OCSC gère des fonds de tiers (sommes d’argent saisies préalablement), ainsi 
que, du moins pour une durée limitée, des sommes conﬁ  squées devant être ver-sées à l’Etat (ou restituées). 
L’OCSC devrait rendre compte périodiquement de la gestion de ces sommes. Une comptabilité devrait être tenue et un compte transmis au ministre de la Justice.
Au niveau de l’AGDP
192 Une comptabilité de recettes doit être tenue, permettant d’effectuer clairement 
le lien entre les recettes perçues et les conﬁ  scations concernées par celles-ci, ainsi qu’une comptabilité de droits constatés pour les sommes à conﬁ  squer. La liste des biens conﬁ  squés dont l’Etat doit entrer en possession doit être dressée 
et la situation suivie. Un inventaire des biens entrés dans le patrimoine de l’Etat et encore à réaliser devrait être dressé périodiquement. 
Les recettes de conﬁ  scations doivent être rattachées à une peine prononcée en 
vue de rendre compte de manière transparente, ﬁ  dèle et sincère de l’exécution des missions conﬁ  ées aux Domaines.•
• 76 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Chapitre 4
La réponse des administrations et des ministres
La réponse des services
193 Le Service de la politique criminelle annonce que, dans un but de simpliﬁ  cation, la 
loi relative à l’OCSC est en cours de réécriture, qu’un projet de modernisation des mesures de saisies et de conﬁ  scations en matière répressive est en cours de 
ﬁ nition et que de nouvelles dispositions sont à l’étude pour éviter la disparition 
des biens à conﬁ  squer.
194 Outre les réactions déjà évoquées dans les chapitres précédents, l’OCSC rap-
pelle qu’il a été créé aﬁ  n de remplir un rôle d’assistance et de coordination en 
cette matière, mais qu’il serait utopique de s’attendre à ce qu’une nouvelle insti-tution avec un effectif en personnel limité puisse en quelques années – période de mise en place comprise – corriger une situation qui perdure depuis de nom-breuses décennies. 
L’OCSC admet que l’exécution des conﬁ  scations laisse encore à désirer mais 
constate que la situation s’améliore grâce à son intervention. Il estime toutefois que sans choix politiques fondamentaux accompagnés d’une répercussion budgé-taire notable, aucune amélioration structurelle ne doit être attendue et qu’une amélioration importante de la situation implique que l’on investisse aussi dans d’autres domaines, notamment dans le fonctionnement des greffes, des parquets et des domaines.
195 L’AGDP se réfère aux projets prioritaires majeurs présentés dans le cadre du 
débat contradictoire relatif à la partie amendes pénales
50 : STIMER  (Système de 
traitement intégré et multi-entités recouvrement) pour optimiser les procédures de perception et recouvrement, Gestion des risques  et MISSISSIPI  (système 
d’information qui donne une vision du fonctionnement du SPF Finances). L’AGDP précise que ces trois projets ambitieux couvriront également l’intégralité du pro-cessus d’exécution des conﬁ  scations, tant au point de vue du recouvrement qu’en 
ce qui concerne la comptabilité, l’échange d’informations entre les différents acteurs du processus et le rapportage des activités de recouvrement. Ces amé-liorations futures devraient permettre de rencontrer la plupart des recommanda-tions formulées par la Cour dans son rapport. 
196 Par ailleurs, l’AGDP fait état du projet de créer cinq centres de vente de biens 
meubles dans le ressort des cinq cours d’appel, qui reprendront les compétences actuelles des 30 bureaux des domaines. Selon l’Administration, cette diminution du nombre de bureaux et la spécialisation qui en découle devrait augmenter l’ef-ﬁ cacité du service rendu par le pilier Services patrimoniaux.
197 En réponse aux recommandations de la Cour des comptes concernant l’exécution 
des conﬁ  scations, les ministres des Finances et de la Justice se sont engagés à 
prendre un certain nombre d’initiatives
51. 
50 Voir notamment § 104.
51 Voir également la synthèse. L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 77198 Outre les projets de modernisation et le projet STIMER  qui concernent aussi bien 
les amendes pénales que les conﬁ  scations, le ministre des Finances, dans sa let-
tre du 30 octobre 2006, s’engage à tout mettre en œuvre pour optimaliser la collaboration avec l’OCSC et pour donner aux Services patrimoniaux les structu-res adéquates pour accomplir au mieux leurs missions de réalisation de biens meubles et immeubles. En outre, il annonce que des réﬂ  exions sont menées au sein de l’AGDP pour apporter des solutions à court terme. 
199 
La ministre de la Justice, dans sa lettre du 8 décembre 2006, souscrit aux 
recommandations de la Cour des comptes. Elle estime toutefois qu’un grand nombre d’entre elles ne peuvent s’envisager qu’à long terme, à savoir, notam-ment, la désignation de la Justice comme responsable unique du processus et de l’OCSC comme point unique de collecte et de coordination de toutes les peines prononcées déﬁ  nitivement, et la mise en place d’un système d’informa-tion intégré.
En ce qui concerne la recommandation de la Cour des comptes de prévoir dès maintenant les informations nécessaires à l’OCSC dans le système Phénix
52, la 
ministre de la Justice a demandé à ses services d’examiner si une telle extension est réalisable et quel en serait l’impact budgétaire.
En ce qui concerne les risques de non-mise en exécution d’une condamnation 
emportant conﬁ  scation et la nécessité de mettre en place des mesures de contrôle 
interne
53, la ministre de la Justice a donné la mission à ses services de mettre en 
œuvre aussi rapidement que possible les mesures de contrôle qui s’imposent.
La Cour des comptes souligne toutefois que pour maîtriser ces risques, les mesu-
res doivent être élaborées en concertation étroite avec les services du SPF Finan-ces, en charge de l’exécution des conﬁ  scations.
Quant à la nécessité de remédier aux lacunes comptables constatées à l’OCSC
54, 
la ministre de la Justice conﬁ  rme que deux comptables ont été engagés. Elle souligne l’importance des résultats obtenus par l’OCSC avec ses moyens limités et précise que, lors des discussions sur le projet de budget 2007, le gouverne-ment a décidé de dégager les moyens nécessaires au recrutement de 21 fonc-tionnaires supplémentaires pour l’OCSC. Avec une telle augmentation de son cadre de personnel, la ministre estime que l’OCSC sera sans aucun doute en état d’exécuter plus efﬁ  cacement les tâches qui lui ont été conﬁ  ées par la loi.
Enﬁ n, en étroite collaboration avec l’OCSC, des mesures ont été élaborées et 
insérées dans le projet de loi portant des dispositions diverses en vue notam-ment de simpliﬁ  er les procédures relatives à l’aliénation des biens saisis pénale-
ment et d’imposer au procureur du Roi ou au procureur général de notiﬁ  er ou 
faire notiﬁ  er à l’OCSC les jugements ou arrêts de conﬁ  scation d’avoirs patrimo-
niaux, passés en force de chose jugée
55. La ministre estime que ce dernier point 
devrait remédier aux problèmes liés à la notiﬁ  cation de ces décisions à l’OCSC 
tout en précisant que cette mesure ne concerne toutefois que les conﬁ  scations 
d’avoirs patrimoniaux. 
52 Voir § 188.
53 Voir § 179.
54 Voir § 191.
55 Voir la loi du 27 décembre 2006 portant des dispositions diverses (II), Moniteur belge , 28 décem-
bre 2006, articles 2 à 27. 78 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007En effet, les décisions de conﬁ  scation de certains biens meubles ne devront 
être notiﬁ  ées à l’OCSC que si ces biens atteignent un seuil de valeur minimal. Dès lors, la Cour des comptes rappelle
56 que, lorsque ces biens ont une valeur 
inférieure à ce seuil, il sera nécessaire de prévoir une autre manière de suivre l’exécution de leur conﬁ  scation.
56 Voir à ce propos les § 139 et 187. L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 79Annexe A
VII. — GEDACHTEWISSELING MET DE MINISTER
VAN FINANCIËN OVER DE BIJZONDERE
MEDEDELING VAN HET REKENHOF VAN 19 APRIL
2000 OVER DE INVORDERING VAN DE
NIET-FISCALE SCHULDVORDERINGEN EN PENALE
BOETEN DOOR DE ADMINISTRATIE VAN DE
DOMEINEN
(ministerie van Financiën)VII.— ÉCHANGE DE VUES AVEC LE MINISTRE DES
FINANCES SUR LA PUBLICATION SPÉCIALE DE
LA COUR DES COMPTES DU 19 AVRIL 2000 SUR
LE RECOUVREMENT DES CRÉANCES NON
FISCALES ET DES AMENDES PÉNALES
PAR LES SERVICES DES
DOMAINES
(ministère des Finances)112 DOC 50 2252/001
1. STANDPUNT VAN HET REKENHOF
Raadsheer de Fays herinnert eraan dat de wetgever in
1998 (wet van 10 maart 1998) het Rekenhof opdrachtheeft gegeven om 
a posteriori  de goede besteding van
de rijksgelden te controleren, door na te gaan of de be-ginselen van zuinigheid, doeltreffendheid en doelmatigheid
in acht worden genomen.
Het voorliggende verslag, dat in maart 2000 aan de
Kamer van volksvertegenwoordigers werd overgezonden,kadert in deze opdracht.
 De door de Domeinen gerecupereerde bedragen ver-
tegenwoordigen voor de jaren 1996 en 1997 een gemid-deld jaarlijks bedrag van 11,5 miljard Belgische frank,waarvan ongeveer 60 % voor de penale boeten, 30 %
voor derden (gemeenschappen, gewesten en openbare
instellingen) en 10 % voor de niet-fiscale schuldvorde-ringen van de federale overheid.
De audit van een dienst die met de invordering van
ontvangsten is belast beoogt in de eerste plaats de
performantie ervan te beoordelen, die voornamelijk wordt
gemeten aan de invorderingsgraad van elke grote cate-gorie van schuldvorderingen die aan de dienst zijn toe-vertrouwd.
In dit geval kon het Rekenhof echter niet op die ma-
nier te werk gaan vanwege de leemten en ernstige te-kortkomingen die de, veeleer ouderwetse, boekhoudkun-dige organisatie van die diensten vertoont.
De op het ogenblik van de audit (in 1998) voorgelegde
financiële staten maken het immers niet mogelijk deinvorderingsgraad te meten en dit noch globaal, noch per
categorie.
In die context heeft het Rekenhof zijn controle vooral
toegespitst op de boekhouding, de procedures en de or-ganisatie van de diensten.
Het was de bedoeling maatregelen aan te bevelen, die
zowel aan de leiding van die diensten als aan de externe
controleurs zouden toelaten om de performantie van diediensten te analyseren en te evalueren en, zo nodig,maatregelen te nemen om eventuele tekorten te verhel-pen.
De werkzaamheden tot invordering van de niet-fiscale
schuldvorderingen en van de penale boeten ten bate vande Schatkist door de Domeinen zijn zeer gedecentrali-seerd. Vijfendertig plaatselijke ontvangkantoren vervul-len die taak met een zeer grote autonomie.1. POSITION DE LA COUR DES COMPTES
M. le conseiller de Fays  rappelle qu’en 1998 (loi du
10 mars 1998), le législateur a confié à la Cour des comp-tes la mission de contrôler 
a posteriori  le bon emploi des
deniers publics au regard des principes d’économie, d’ef-ficacité et d’efficience.
C’est dans ce cadre qu’a été établi le présent rapport
qui a été transmis en mars 2000 à la Chambre des repré-sentants.
Les recettes récupérées par les Domaines représen-
tent un montant annuel moyen de 11,5 milliards de francsbelges pour les années 1995 et 1996, dont 60 % environpour les amendes pénales, 30 % pour les tiers (commu-
nautés, régions et OIP) et 10 % pour les créances non
fiscales du pouvoir fédéral.
L’audit d’un service de recouvrement a pour premier
objectif d’en évaluer la performance, principalement me-
surée par le taux de récupération de chaque grande caté-
gorie de créances qui lui est confiée.
Cette démarche n’a cependant pas pu être adoptée
par la Cour des comptes dans le cas des Domaines enraison des lacunes et faiblesses graves affectant l’orga-nisation comptable, plutôt vétuste, de ces services.
En effet, les états financiers, tels que produits au
moment de l’audit, ne permettaient pas de mesurer letaux de récupération global ou par catégorie de recettes.
Dans ce contexte, le contrôle a porté principalement
sur la comptabilité, les procédures et l’organisation desservices.
L’objectif poursuivi était de recommander des mesu-
res capables de procurer, tant aux gestionnaires de ces
services qu’aux contrôleurs externes, les outils d’éva-luation permettant d’analyser la performance de ces ser-vices et d’instaurer, si besoin était, des mesures correc-trices.
Les Domaines n’assurent pas le recouvrement des
créances non fiscales et des amendes pénales au profitdu Trésor de manière centralisée : trente-cinq bureaux derecettes régionaux assument cette tâche avec une auto-nomie importante.
/G67/G72/G65/G77/G66/G82/G69/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G83/G69/G83/G83/G73/G79/G78/G32/G68/G69/G32/G76/G65/G32/G53/G48/G101/G32/G76/G201/G71/G73/G83/G76/G65/G84/G85/G82/G69 /G75/G65/G77/G69/G82/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G32/G86/G65/G78/G32/G68/G69/G32/G53/G48/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G83/G80/G69/G82/G73/G79/G68/G692003 2002 80 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007/G67/G72/G65/G77/G66/G82/G69/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G83/G69/G83/G83/G73/G79/G78/G32/G68/G69/G32/G76/G65/G32/G53/G48/G101/G32/G76/G201/G71/G73/G83/G76/G65/G84/G85/G82/G69 /G75/G65/G77/G69/G82/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G32/G86/G65/G78/G32/G68/G69/G32/G53/G48/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G83/G80/G69/G82/G73/G79/G68/G692003 2002113 DOC 50 2252/001
De audit van het Rekenhof laat echter niet toe te con-
cluderen dat die organisatie een beletsel vormt voor een
adequate invordering.
 Het Rekenhof is niettemin van oordeel dat die admini-
stratieve decentralisatie gepaard moet gaan met regelsvan drieërlei aard :
—  eerst en vooral de verplichting, voor elke admini-
stratieve eenheid, om over haar beheer rekening af te
leggen door de voorlegging van financiële staten die een
getrouw beeld geven van de werkelijkheid en die het
mogelijk maken de performantie van die eenheid te me-ten;
—  vervolgens, het instellen van minimaal vereiste
procedures voor de normatieve omkadering van de acti-
viteiten, inzonderheid inzake de boekhouding, de betrek-
kingen met derden (vooral met de gerechtsdeurwaarders)en de interne controle van de ontvangkantoren;
—  en tot slot, het bestaan van periodieke interne ve-
rificaties van de activiteiten van de autonome kantoren
door en ten behoeve van de centrale administratie.
Zonder die verplichting rekening af te leggen, zonder
minimale normatieve omkadering en zonder interne con-
trole bestaat het risico dat de autonomie die aan een
administratieve structuur wordt toegekend, kan leiden tot
middelmatige prestaties en een gebrek aan transparantie,
of zelfs tot afwending van gelden.
Raadsheer de Fays voegt hier echter onmiddellijk aan
toe dat geen enkele afwending van gelden werd vastge-
steld.
 Op grond van dat principe heeft het Rekenhof in de
eerste plaats onderzocht of die onontbeerlijke voorzorgs-maatregelen werden genomen.
De conclusies van de audit zijn dienaangaande zorg-
wekkend :
1)  met betrekking tot bijvoorbeeld de financiële sta-
ten :
—  de registratie van alle aan de dienst der Domeinen
toevertrouwde schuldvorderingen is niet gewaarborgd; er
is geen register van de binnengekomen schuldvorde-
ringen;
—  de in te vorderen penale boeten worden niet gere-
gistreerd in de boekhouding op het ogenblik dat ze aande Domeinen worden toevertrouwd; ze worden slechts inde comptabiliteit opgenomen bij de registratie van hun
eventuele betaling;
—  geen enkele financiële staat bevat de schuldvor-
deringen die door derden (vooral de gemeenschappen en
de gewesten) aan de Domeinen zijn toevertrouwd, zoge-
zegd omdat het niet om federale ontvangsten gaat; enkel
de storting ervan aan de rechthebbende overheid, na
ontvangst van de betaling, geeft aanleiding tot een regis-tratie in de boekhouding;
—  de annulering van schuldvorderingen en de vast-
stelling dat schuldvorderingen verjaard zijn, komen niet
duidelijk tot uiting; deze verrichtingen, die belangrijk zijnL’examen que la Cour a mené ne permet pas de con-
clure que cette organisation constitue un obstacle au bon
recouvrement.
La Cour a néanmoins estimé qu’une telle déconcen-
tration administrative doit inévitablement s’accompagnerde modalité d’organisation de trois ordres :
—  tout d’abord, l’obligation, pour chaque entité admi-
nistrative, de rendre compte de sa gestion, par la pré-
sentation d’états financiers reflétant fidèlement la réalité
et permettant de mesurer ses performances;
—  ensuite, la mise en place de procédures minima-
les d’encadrement normatif des activités, en particulier
en matière comptable, dans les relations avec les tiers
et dans le contrôle interne des bureaux de recettes;
—  enfin, l’existence de vérifications internes périodi-
ques des activités des entités autonomes par et au profit
de l’administration centrale.
En effet, sans obligation de rendre compte, sans en-
cadrement normatif minimal, sans vérification interne,
l’autonomie conférée à une structure administrative ris-
que de conduire à des performances médiocres et à un
manque de transparence, voire même à des détourne-
ments de fonds.
M. le conseiller de Fays s’empresse toutefois d’ajou-
ter qu’aucun détournement de fonds n’a été détecté.
Partant de ce principe, l’audit de la Cour des comptes
a prioritairement vérifié si ces garde-fous indispensablesexistaient.
Les conclusions de l’audit sont, à cet égard, préoccu-
pantes :
1)  pour les états financiers, par exemple :
—  l’enregistrement correct de toutes les créances con-
fiées aux services des Domaines en vue d’être recou-
vrées n’est pas garanti; il n’y a pas d’indicateurs d’entrée
des créances;
—  les amendes pénales à percevoir ne sont pas en-
registrées dans la comptabilité au moment où elles sontconfiées aux Domaines; elles n’apparaissent dans lacomptabilité qu’au moment de l’enregistrement de leur
paiement éventuel;
—  aucun état financier ne reprend les créances con-
fiées par les tiers (à savoir, principalement les commu-
nautés et régions), sous prétexte qu’il ne s’agit pas de
recettes fédérales; seul le versement à l’autorité bénéfi-
ciaire, après la réception du paiement, donne lieu à un
enregistrement comptable;
—  l’annulation des créances et la constatation des
créances prescrites manquent de transparence; ces opé-
rations, importantes puisqu’elles conditionnent le main- L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 81/G67/G72/G65/G77/G66/G82/G69/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G83/G69/G83/G83/G73/G79/G78/G32/G68/G69/G32/G76/G65/G32/G53/G48/G101/G32/G76/G201/G71/G73/G83/G76/G65/G84/G85/G82/G69 /G75/G65/G77/G69/G82/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G32/G86/G65/G78/G32/G68/G69/G32/G53/G48/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G83/G80/G69/G82/G73/G79/G68/G692003 2002114 DOC 50 2252/001
voor het behoud van een schuldvordering in de boekhou-
ding, zijn in feite niet echt controleerbaar;
 en vooral
—  de vergelijking tussen de in te vorderen bedragen
en de geïnde bedragen wordt fel bemoeilijkt, waardoor deperformantie van de gecontroleerde administratieve enti-teit niet kan worden geëvalueerd;
2)  met betrekking tot de omkaderingsmaatregelen van
de werkzaamheden zouden de interne richtlijnen bijvoor-
beeld het volgende moeten bepalen :
—  aan de besturen die zich tot de Domeinen richten
de verplichting opleggen om een door de Domeinen op-
gelegd standaardformulier voor de inning te gebruiken,
teneinde de doorgegeven informatie te standaardiseren;
—  de registratie onmiddellijk na hun ontvangst van
de invorderingsorders of uittreksels van vonnissen of ar-resten (waarbij schuldenaars worden veroordeeld);
—  systematische rappelprocedures organiseren;
—  de relaties met de gerechtsdeurwaarders regelen
(ten tijde van de audit werd dat aan de plaatselijke kanto-
ren overgelaten);
3)  wat de interne controle betreft moet :
—  de controle van de ontvangsten per kas worden
georganiseerd; op heden laat deze controle te wensen
over;
—  de controle op de registratie van de schuldvorde-
ringen en op de opvolging van de invorderingsprocedure(vooral het naleven van de termijnen voor het sturen van
een aanmaning);
—  circuits instellen die de centrale administratie in
staat stellen op de hoogte te zijn van de interne controle-
De audit heeft ook aangetoond dat het menselijk po-
tentieel en het materieel dat de ontvangers ter beschik-
king wordt gesteld om hun opdrachten uit te voeren on-
toereikend is en vaak onaangepast. Vooral het informatica-
materieel van de kantoren is vaak niet op zijn taak bere-kend en de programma’s zijn onaangepast en leveren
zwakke prestaties. Daarenboven werden, ten tijde van
de audit, negen van de veertien kantoren geleid door een
ontvanger
ad interim.
Het Rekenhof heeft ook vastgesteld dat de centrale
administratie van het ministerie van Financiën geen echte
sturing verricht van de activiteit van de invordering van
de niet-fiscale ontvangsten, in de zin van het bepalen
van de te bereiken invorderingsoogmerken, het controle-
ren van de verrichtingen en het evalueren van de presta-ties. In feite wordt er helemaal geen algemeen beleid
gevoerd inzake de invordering van deze ontvangsten.
Deze toestand heeft klaarblijkelijk te maken met het ge-
brek aan relevante informatie over de in de verschillende
gewestelijke kantoren geboekte resultaten.tien de la créance dans la comptabilité, ne sont de ce fait
pas réellement contrôlables;
et surtout
—  le rapprochement entre les montants à recouvrer
et les montants perçus est difficilement réalisable, cequi ne permet pas d’évaluer la performance de l’entitéconcernée;
2)  en ce qui concerne les mesures d’encadrement des
activités, les instructions internes devraient par exem-
ple :
—  imposer aux administrations qui s’adressent aux
Domaines l’utilisation du formulaire d’ordre de recouvre-
ment conçu par les Domaines, de façon à standardiser
les informations transmises;
—  organiser l’enregistrement des ordres de recouvre-
ment ou des extraits de jugements ou d’arrêts de con-damnation, dès leur réception par les bureaux des Do-
maines;
ou, encore,
—  organiser et systématiser les procédures de rap-
pel;
—  régler les relations avec les huissiers de justice
qui, au moment de l’audit, étaient laissées à la discrétion
de chaque bureau régional;
3)  enfin, en matière de contrôle interne, il faut, par
exemple :
—  organiser un contrôle des recettes reçues par
caisse; celles-ci sont aujourd’hui insuffisamment contrô-
lées;
—  accentuer les contrôles de l’enregistrement des
créances et du suivi de la procédure de recouvrement(notamment respect des délais pour effectuer les rap-
pels);
—  mettre en place les circuits permettant à l’admi-
nistration centrale d’être informée des mesures de con-
trôle interne établies.
Par ailleurs, l’audit a également montré que les res-
sources humaines et matérielles mises à la disposition
des receveurs pour accomplir leurs missions sont insuf-
fisantes et, souvent, inadéquates. En particulier, le ma-
tériel informatique des bureaux, souvent de trop faiblecapacité pour le travail à fournir, est doté de logiciels
inappropriés et peu performants. En outre, neuf bureaux
sur quatorze étaient dirigés, au moment du contrôle, par
des receveurs intérimaires.
Enfin, la Cour des comptes a constaté que l’adminis-
tration centrale du ministère des Finances n’exerçait pas
de véritable pilotage de l’activité de recouvrement des
recettes non fiscales, qui implique de fixer des objectifs
de recouvrement, de contrôler les opérations et d’éva-
luer la performance. En réalité, aucune politique généralede recouvrement n’est mise en œuvre pour ces recettes.
Cette situation est de toute évidence à mettre en rapport
avec l’absence d’information pertinente sur les résultats
enregistrés au sein des différents bureaux régionaux. 82 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007115 DOC 50 2252/001
Raadsheer de Fays verwijst ten slotte naar de conclu-
sies en aanbevelingen van het rapport van het Reken-
hof.
Er wordt vooral aangedrongen op het aangaan van een
resultaatsverbintenis, namelijk dat de ontvangstkantorenvan de Domeinen op basis van hun boekhoudkundigeregistraties financiële staten kunnen voorleggen die voorde grote categorieën van niet-fiscale schuldvorderingenen voor de penale boeten getrouw de bedragen vermel-den van de schuldvorderingen die hun werden toever-
trouwd, evenals de sommen die desbetreffend in de loopvan het jaar door elk kantoor werden gerecupereerd.
Deze verplichting, die volgens het Rekenhof binnen
een termijn van twee jaar na zijn controle moet worden
nageleefd, is een onmisbare voorwaarde voor een verbe-
tering van de werking van deze administratie in de toe-komst.
2. ZIENSWIJZE VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN
De heer Didier Reynders, minister van Financiën ver-
wijst naar zijn vroegere verklaringen over dit rapport van
het Rekenhof (onder meer tijdens de hoorzitting van 28 no-
vember 2000 met de topambtenaren van het ministerie
van Financiën — DOC 50 0904/007, blz. 33-35; zie ook
het antwoord van de minister op de vraag nr 3018 van
mevrouw Joke Schauvliege tijdens de commissie-
vergadering van 16 januari 2001).
In zijn brief van 17 maart 2000 aan de (toenmalige)
eerste voorzitter van het Rekenhof had hij trouwens reeds
geschreven dat het verslag de klemtoon legt op het be-staan van een aanzienlijk aantal zorgwekkende leemten
die dringend moeten worden verholpen.
Intussen heeft de minister op drie domeinen maatre-
gelen getroffen.
Eerst en vooral werd samen met het ministerie van
Justitie een werkgroep (nog eens onderverdeeld in 4 sub-
groepen) opgericht die voorstellen moet doen om de kwa-
liteit (volledigheid, leesbaarheid) en de snelheid van de
informatie (uittreksels van vonnissen en arresten) die door
de griffies van de hoven en rechtbanken — gaandewegmeer en meer per elektronische informatiedrager — aan
de administratie der Domeinen wordt overgezonden te
Deze werkgroep heeft vergaderd op 20 november 2000
en komt op 31 januari 2001 opnieuw bijeen.
Een tweede belangrijke maatregel betreft de betrek-
kingen met de gerechtsdeurwaarders. Op 3 juli 2000 werd
met de federatie van gerechtsdeurwaarders een protocol
gesloten over de in alle ontvangkantoren in dit verband
te volgen procedure. Van dit protocol kan enkel wordenafgeweken wanneer de overheid in bepaalde gevallen
strenger wil optreden.
Een versoepeling van de in het protocol bepaalde re-
gels is niet mogelijk.Enfin, M. le conseiller de Fays fait référence aux con-
clusions et recommandations concrètes du rapport de la
Cour des comptes.
Il insiste surtout sur la réalisation de l’obligation de
résultat, à savoir produire, au départ des enregistrementscomptables des bureaux de recettes des Domaines, desétats financiers reflétant fidèlement les sommes récupé-rées pour chaque bureau au cours de l’année, compa-rées aux créances qui leur ont été confiées, et ce pourles grandes catégories de créances non fiscales et pour
les amendes pénales.
Cette obligation que la Cour souhaitait voir réalisée
deux ans après son contrôle, donc au début de 2001
pour les opérations de 2001, constitue un préalable in-
dispensable pour une amélioration future de la perfor-mance de cette administration.
2. AVIS DU MINISTRE DES FINANCES
M. Didier Reynders, ministre des Finances , renvoie à
ses déclarations antérieures concernant ce rapport de la
Cour des comptes, notamment pendant la réunion du
28 novembre 2000 avec les hauts fonctionnaires du mi-
nistère des Finances — DOC 50 0904/007, pp. 33-35;
voir aussi la réponse du ministre à la question n° 3018 deMme Joke Schauvliege pendant la réunion de la com-
mission du 16 janvier 2001).
Dans sa lettre du 17 mars 2000 au premier président
(précédent) de la Cour des comptes, il avait par ailleurs
déjà écrit que le rapport mettait l’accent sur l’existenced’un nombre important de lacunes préoccupantes aux-
quelles il était de toute évidence urgent de remédier.
Entre-temps, le ministre a pris des mesures dans trois
domaines.
Avant tout, un groupe de travail (encore subdivisé en
4 sous-groupes) a été institué avec le ministère de la
Justice et doit formuler des propositions pour améliorer
la qualité (exhaustivité, lisibilité) et la rapidité de l’infor-
mation (extraits de jugements et arrêts) qui est trans-
mise par les greffes des cours et tribunaux — par sup-port d’informations électronique — aux services des Do-
maines.
Ce groupe de travail s’est réuni le 20 novembre 2000
et se réunira à nouveau le 31 janvier 2001.
Une deuxième mesure importante porte sur les rela-
tions avec les huissiers de justice. Le 3 juillet 2000, un
protocole a été signé avec la fédération des huissiers de
justice sur la procédure à suivre à cet égard dans tous
les bureaux de recettes. On ne peut déroger à ce proto-cole que lorsque l’autorité entend intervenir de manière
plus stricte dans certains cas.
Un assouplissement des règles stipulées dans le pro-
tocole n’est pas possible.
/G67/G72/G65/G77/G66/G82/G69/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G83/G69/G83/G83/G73/G79/G78/G32/G68/G69/G32/G76/G65/G32/G53/G48/G101/G32/G76/G201/G71/G73/G83/G76/G65/G84/G85/G82/G69 /G75/G65/G77/G69/G82/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G32/G86/G65/G78/G32/G68/G69/G32/G53/G48/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G83/G80/G69/G82/G73/G79/G68/G692003 2002 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 83/G67/G72/G65/G77/G66/G82/G69/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G83/G69/G83/G83/G73/G79/G78/G32/G68/G69/G32/G76/G65/G32/G53/G48/G101/G32/G76/G201/G71/G73/G83/G76/G65/G84/G85/G82/G69 /G75/G65/G77/G69/G82/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G32/G86/G65/G78/G32/G68/G69/G32/G53/G48/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G83/G80/G69/G82/G73/G79/G68/G692003 2002116 DOC 50 2252/001
De bedoeling is dat de ontvanger zeer snel en zonder
kosten zou kunnen zien of de schuldenaar al dan niet
solvent is. In driekwart van de gevallen levert de
invordering resultaat op. Ongeveer de helft van deingevorderde bedragen wordt ook effectief geïnd. Hetverschil tussen beide percentages wordt verklaard doorhet feit dat in sommige dossiers het in te vorderen be-
drag dermate hoog is dat de uitbetaling ervan (in schij-
ven) nog niet voltooid is op het ogenblik dat de straf reeds
is uitgewist. De invordering gebeurt zo mogelijk bij
minnelijke schikking; pas wanneer dit niet mogelijk blijktworden dwangmaatregelen getroffen.
Wat niet kan worden ingevorderd is deels te wijten aan
de slechte werking van de invordering, maar deels ook
aan de insolventie van de schuldenaars.
De minister merkt ook op dat het niveau van de boe-
ten vaak zo hoog is dat het voor vele schuldenaars niet
mogelijk is ze te betalen. Vaak moeten de boetes nood-
gedwongen in schijven worden afbetaald, wat een bijko-
mende toename van de werkdruk in de ontvangkantoren
(forse stijging van het aantal boekingen) voor gevolg heeft.
De administratie moet ook steeds de verjarings-
termijnen in het oog houden, wat een snelle doorstro-
ming van de informatie des te meer noodzakelijk maakt.
Ook de dreiging met een vervangende gevangenisstraf
maakt op de schuldenaars (gelet ook op de over-
verzadiging van onze gevangenissen) weinig indruk.
Het derde en laatste luik, aldus de minister, heeft be-
trekking op de informatisering van de invorderings-
procedure. Dit luik is het minst ver gevorderd.
Het ligt echter in zijn bedoeling om de huidige totaal
verouderde werkwijze (met drie manueel bij te houden
registers), waarbij in de meeste kantoren zelfs geen ge-
bruik wordt gemaakt van fotokopieën, laat staan van com-
puters, volledig te vervangen door een volledig nieuwinformaticasysteem met beveiligde scanners, waarbij een
directe elektronische verbinding tussen de griffies van
de hoven en rechtbanken, de kantoren van de ontvan-
gers, de gerechtsdeurwaarders de betrokken financiële
instelling (bijvoorbeeld De Post) en het Rekenhof (methet oog op het meten van de performantie) wordt verze-
kerd.
Deze informatiestromen moeten niet alleen de opvol-
ging van de invordering, maar ook het nagaan van de
performantie van de ontvangkantoren mogelijk maken.De boekhouding moet met andere woorden niet alleen
informatie over de betalingen bevatten, maar ook over
de veroordelingen, de aard van de invordering (minnelijk
of gedwongen, uitstel van betaling) en over de eventuele
insolventie van de schuldenaars.
Naar zijn oordeel moet dit nieuwe systeem niet eerst
de volledige in het verleden opgelopen achterstand inha-
len, maar onmiddellijk (bijvoorbeeld met ingang van 1 ja-
nuari 2001) op alle nieuwe dossiers worden toegepast.
De dossiers van de vorige jaren zullen dan vanzelf uitdo-Le but est que le receveur puisse voir très rapidement
et gratuitement si le débiteur est solvable ou non. Dans
trois quarts des cas, le recouvrement donne des résul-
tats. Près de la moitié des montants recouvrés sont ef-fectivement perçus. La différence entre les deux pour-centages s’explique par le fait que le montant à récupé-rer est à ce point élevé dans certains dossiers que son
paiement (par tranches) n’est pas encore achevé au
moment où la peine est déjà effacée. Le recouvrement
s’effectue autant que possible par arrangement amiable.
Les mesures de contrainte ne sont prises que lorsquecela ne s’avère pas possible.
Ce qui ne peut être récupéré tient en partie au mau-
vais fonctionnement du recouvrement mais en partie
aussi à l’insolvabilité des débiteurs.
Le ministre fait remarquer également que le niveau
des amendes est souvent si élevé qu’il n’est pas possi-
ble de les payer pour de nombreux débiteurs. Souvent,
les amendes doivent nécessairement être payées par
tranches, ce qui entraîne une augmentation consécutive
de la charge de travail dans les bureaux de recettes (forteaugmentation du nombre d’écritures comptables).
L’administration doit également toujours respecter les
délais de prescription, ce qui rend d’autant plus néces-
saire un flux rapide des informations.
La menace d’une peine d’emprisonnement subsidiaire
ne fait guère impression sur les débiteurs (compte tenu
d’ailleurs de la surpopulation de nos prisons).
Le troisième et dernier volet, selon le ministre, porte
sur l’informatisation de la procédure de recouvrement.
Ce volet est le moins avancé.
Toutefois, le ministre a l’intention de remplacer com-
plètement la méthode actuelle tout à fait archaïque (avec
trois registres à tenir manuellement), les photocopies
n’étant même pas utilisées dans la plupart des bureaux,
moins encore les ordinateurs, par un système informati-que tout nouveau avec des scanners sécurisés, une
liaison électronique directe étant assurée entre les gref-
fes des cours et tribunaux, les bureaux des receveurs,
les huissiers de justice et l’institution financière concer-
née (par exemple, La Poste) et la Cour des comptes (envue de la mesure des performances).
Ces flux d’information ne doivent pas seulement per-
mettre le suivi du recouvrement mais aussi l’examen des
performances des bureaux de recettes. En d’autres ter-mes, la comptabilité ne doit pas seulement comporter
des informations sur les paiements mais aussi sur les
condamnations, la nature du recouvrement (amiable ou
forcé, surséance de paiement) et sur l’insolvabilité éven-
tuelle des débiteurs.
À son avis, ce nouveau système ne doit pas seule-
ment récupérer tout le retard accumulé dans le passé
mais être appliqué immédiatement (par exemple à partir
du 1
er janvier 2001) à tous les nouveaux dossiers. Les
dossiers des années précédentes disparaîtront d’eux- 84 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007/G67/G72/G65/G77/G66/G82/G69/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G83/G69/G83/G83/G73/G79/G78/G32/G68/G69/G32/G76/G65/G32/G53/G48/G101/G32/G76/G201/G71/G73/G83/G76/G65/G84/G85/G82/G69 /G75/G65/G77/G69/G82/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G32/G86/G65/G78/G32/G68/G69/G32/G53/G48/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G83/G80/G69/G82/G73/G79/G68/G692003 2002117 DOC 50 2252/001
ven, door de effectieve betaling van de verschuldigde
sommen of, desnoods, door verjaring.
3. BESPREKING
Mevrouw Fientje Moerman (VLD) vraagt of de plannen
van de minister kaderen in de door de regering voorge-
stelde hervorming inzake « e-government  ».
Zij wenst ook te weten wat de houding van de minister
is tegenover de voorgestelde oprichting van een Fondsvoor alimentatievorderingen (DOC 50 1074/001). Zijn het
de diensten van de administratie der Domeinen die met
de inning van deze alimentatievordering zullen worden
belast ?
De minister  geeft aan dat er in de toekomst twee
invorderingsadministraties zullen zijn, één voor de fis-
cale en één voor de niet-fiscale schuldvorderingen. Deze
laatste kan eventueel ook met de invordering van
alimentatievorderingen worden belast, mits zij dan ook
wordt gesubrogeerd in de rechten van de schuldeisers.Ook de aan de schuldeisers toegekende voorschotten
zouden dan echter door het ministerie van Financiën
moeten worden uitgekeerd en niet door een fonds dat
van het ministerie van Sociale Zaken afhangt.
Op de eerste vraag van mevrouw Moerman antwoordt
de minister dat hij niet wil wachten tot het project inzake
« 
e-government  » is voltooid, vooraleer de informatisering
van de diensten van de administratie der Domeinen door
te voeren. De burger is trouwens bij deze interne uitwis-
seling van informatie nauwelijks betrokken partij.
 De nieuwe generatie van computerprogramma’s laat
trouwens veel meer dan vroeger de integratie (achteraf)
van verschillende soorten software toe.
De heer Jef Tavernier (Agalev-Ecolo) merkt op dat uit
het rapport van het Rekenhof ook blijkt dat het perso-neelsbestand op de administratie van de Domeinen niet
optimaal is. Zo zijn er bijvoorbeeld veel ontvangers 
ad
interim . Zal de minister ook dat euvel verhelpen ?
De minister  geeft aan dat de zogenaamde « Coper-
nicus »-hervorming automatisch zal leiden tot een her-verdeling van het beschikbare personeel over de onder-scheiden diensten van het ministerie van Financiën.
Ingevolge de informatisering zullen ook binnen de ad-
ministratie der Domeinen heel wat personeelsleden in detoekomst andere taken moeten vervullen. Hij verwijst in
dit verband naar zijn antwoord op de (bovenvermelde)
vraag n
r 3018 van mevrouw Schauvliege. Er zal wel iets
worden gedaan aan het statuut van de ambtenaren die
deze gedecentraliseerde ontvangkantoren zullen leiden.
Raadsheer de Fays sluit zich daarbij aan. In zijn audit-
rapporten heeft het Rekenhof overigens nooit aangedron-
gen op een verhoging van het aantal personeelsleden.
Het heeft er wel op aangedrongen dat het personeel een
adequate vorming moet krijgen.mêmes par le paiement effectif des sommes dues ou,
au besoin, par la prescription.
3. DISCUSSION
Mme Fientje Moerman (VLD)  demande si les projets
du ministre s’inscrivent dans le cadre de la réforme pro-
posée par le gouvernement en matière d’« e-govern-
ment  ».
Elle souhaite également savoir quelle est l’attitude du
ministre à l’égard de l’institution proposée d’un Fondspour les créances alimentaires (DOC 50 1074/001). Sont-
ce les services des Domaines qui seront chargés du re-
couvrement de ces créances alimentaires ?
Le ministre  signale qu’il y aura à l’avenir deux admi-
nistrations chargées du recouvrement, une pour les créan-
ces fiscales et une pour les créances non-fiscales. Cette
dernière peut éventuellement aussi être chargée du re-
couvrement des créances alimentaires à condition qu’elle
soit alors subrogée dans les droits des créanciers. Lesavances accordées aux créanciers devraient cependant
être versées alors par le ministère des Finances et non
par un fonds qui dépend du ministère des Affaires socia-
les.
À la première question de Mme Moerman, le ministre
répond qu’il ne veut pas attendre jusqu’à ce que le projet
en matière d’« 
e-government  » soit achevé avant de pro-
céder à l’informatisation des services des Domaines. Par
ailleurs, le citoyen n’est guère partie prenante dans cet
échange interne de l’information.
La nouvelle génération de programmes informatiques
permet par ailleurs bien plus qu’auparavant l’intégration
(ultérieure) de différents types de logiciels.
M. Jef Tavernier (Agalev-Ecolo)  fait remarquer que le
rapport de la Cour des comptes révèle également queles effectifs dans les services des Domaines ne sont
pas optimaux. Ainsi, il y a par exemple beaucoup de re-
ceveurs intérimaires. Le ministre va-t-il également remé-
dier à ce problème ?
Le ministre signale que la réforme « Copernic » con-
duira automatiquement à une redistribution du personneldisponible entre les différents services du ministère desFinances.
À la suite de l’informatisation, de nombreux membres
du personnel devront également accomplir à l’avenird’autres tâches au sein des services des Domaines. Il
fait référence à cet égard à sa réponse à la question
(susmentionnée) n° 3018 de Mme Schauvliege. Il faudra
faire quelque chose au statut des fonctionnaires qui diri-
geront ces bureaux de recettes décentralisés.
M. le conseiller de Fays  adhère à ce point de vue.
Dans ses rapports d’audit, la Cour des comptes n’a par
ailleurs jamais insisté pour une augmentation du nombre
d’effectifs. Il a toutefois insisté pour que le personnel
reçoive une formation adéquate. L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 85/G67/G72/G65/G77/G66/G82/G69/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G83/G69/G83/G83/G73/G79/G78/G32/G68/G69/G32/G76/G65/G32/G53/G48/G101/G32/G76/G201/G71/G73/G83/G76/G65/G84/G85/G82/G69 /G75/G65/G77/G69/G82/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G32/G86/G65/G78/G32/G68/G69/G32/G53/G48/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G83/G80/G69/G82/G73/G79/G68/G692003 2002118 DOC 50 2252/001
In naam van het Rekenhof drukt hij zijn tevredenheid
uit over de maatregelen die de minister reeds heeft geno-
men in verband met de samenwerking met het ministerie
van Justitie en met de gerechtsdeurwaarders. Alleen hetinformaticaluik heeft blijkbaar vertraging opgelopen. Devoorstellen van de minister hieromtrent lijken hem echterredelijk.
Het Rekenhof zal wellicht eind 2003 een nieuwe con-
trole uitvoeren bij de betrokken administratie en vervol-
gens hierover rapport uitbrengen aan de Kamer van volks-
vertegenwoordigers.
*
*     *
Tijdens de vergadering van 7 maart 2001 heeft 
de mi-
nister van Financiën bijkomende toelichting verstrekt over
deze problematiek.
Een van de belangrijkste problemen die zich stellen
bij de informatisering van de invorderingsprocedure van
de niet-fiscale schuldvorderingen en de penale boetenhoudt verband met de bezwaren van de commissie voor
de bescherming van de persoonlijke levenssfeer. Een van
de vier werkgroepen (bestaande uit vertegenwoordigers
van het ministerie van Financiën en van het ministerie
van Justitie) zal hierover binnenkort een onderhoud heb-ben met leden van deze commissie.
In een eerste fase wordt vooral gewerkt aan de centra-
lisatie van de gegevens over de schuldenaars en de in te
vorderen bedragen in een gegevensbank.
In beginsel is immers het ontvangkantoor van de plaats
waar de rechtbank (die de veroordeling heeft uitgespro-
ken) is gevestigd (territoriaal) bevoegd voor de invordering
van deze boeten. Het komt dus voor dat eenzelfde per-
soon schuldenaar is van meerdere strafrechtelijke boe-ten, die door verschillende ontvangkantoren worden
ingevorderd.
 Inzake niet-fiscale schuldvorderingen is dan weer het
ontvangkantoor van de woonplaats van de schuldenaar
bevoegd. Schuldenaars veranderen echter geregeld vanwoonplaats. Een centralisatie van alle desbetreffende
gegevens is dan ook dringend nodig.
Het ministerie van Justitie zal geregeld aan de dienst
Automatisering van het ministerie van Financiën gege-
vens doorsturen afkomstig van uittreksels van vonnis-sen, waarbij personen worden veroordeeld tot het beta-
len van geldstraffen (voorlopig enkel voor politieboeten).
Op basis van deze uittreksels zal de dienst Automatise-
ring van het ministerie van Financiën (de centrale admi-
nistratie dus) aan de schuldenaars twee aanmaningensturen, met een stortingsformulier met het rekening-
nummer van het bevoegde ontvangkantoor der strafrech-
telijke boeten. Indien deze twee aanmaningen geen ge-
volg hebben of wanneer de schuldenaar het overeenge-
komen afbetalingsplan niet nakomt, keert het dossierAu nom de la Cour des comptes, il exprime sa satis-
faction sur les mesures que le ministre a déjà prises dans
le cadre de la collaboration avec le ministère de la Jus-
tice et les huissiers de justice. Seul le volet de l’informa-tique a apparemment pris du retard. Les propositions duministre à ce sujet semblent toutefois raisonnables.
La Cour des comptes effectuera probablement fin 2003
un nouveau contrôle auprès de l’administration concer-
née et présentera ensuite son rapport à la Chambre des
représentants.
*
*     *
Au cours de la réunion du 7 mars 2001, 
le ministre des
Finances  a communiqué des informations supplémentai-
res sur cette problématique.
L’un des principaux problèmes qui se posent lors de
l’informatisation de la procédure de recouvrement des
créances non-fiscales et des amendes pénales est liéaux objections de la commission pour la protection de la
vie privée. L’un des quatre groupes de travail (composé
de représentants du ministère des Finances et du minis-
tère de la Justice) aura prochainement un entretien à ce
sujet avec les membres de cette commission.
Dans une première phase, le travail portera surtout
sur la centralisation, dans une base de données, des
informations sur les débiteurs et les montants à recou-
vrer.
En principe, c’est en effet le bureau des recettes du
lieu où est établi le tribunal (qui a prononcé la condamna-
tion) qui est compétent (territorialement) pour le recou-
vrement de ces amendes. Dès lors, une même personne
peut être débitrice de plusieurs amendes pénales qui sontrecouvrées par différents bureaux de recettes.
En ce qui concerne les créances non-fiscales, c’est à
nouveau le bureau de recettes du domicile du débiteur
qui est compétent. Les débiteurs changent cependantrégulièrement de domicile. Une centralisation de toutes
les données correspondantes est donc impérative.
Le ministère de la Justice va envoyer régulièrement
au service Automatisation du ministère des Finances des
données provenant d’extraits de jugements dans lesquelsdes personnes sont condamnées au paiement d’amen-
des (provisoirement uniquement pour les amendes de
police). Sur la base de ces extraits, le service Automati-
sation du ministère des Finances (l’administration cen-
trale, donc) enverra aux débiteurs deux mises en demeureavec un formulaire de versement portant le numéro de
compte du bureau de recettes compétent des amendes
pénales. Si ces deux mises en demeure n’ont pas de
suite ou si le débiteur ne respecte pas le plan d’apure-
ment convenu, le dossier revient au bureau des recettes 86 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007119 DOC 50 2252/001
terug naar het territoriaal bevoegde ontvangkantoor. Na
een onderzoek van de solvabiliteit van de schuldenaar
kan dat kantoor dan via een gerechtsdeurwaarder ver-
dere pogingen tot invordering ondernemen.
De bovenvermelde gegevensbank zou tegen het jaar
2002 operationeel moeten zijn. In een eerste fase zullenenkel de door de politierechtbanken uitgesproken veroor-
delingen in deze centrale gegevensbank worden opgeno-
men. Die dossiers zijn immers het talrijkst en bovendien
relatief eenvoudig. In een later stadium zullen ook de door
de correctionele rechtbanken uitgesproken veroordelin-gen in deze centrale gegevensbank worden opgenomen.
Ook het gerecht zal baat hebben bij deze hervorming.
Thans worden immers vaak meerdere zeer hoge boetes
opgelegd aan personen die manifest insolvent zijn. Deinvordering van dergelijke boetes is dan in praktijk totaal
onmogelijk.
Daarenboven werkt de (huidige) wetgeving betreffende
de uitwissing van de straf remmend op de invorderingvan de strafrechtelijke boeten. Luidens artikel 619 van
het Wetboek van Strafvordering mogen er drie jaar na de
rechterlijke eindbeslissing geen betalingen meer worden
aanvaard. Na drie jaar houden de schuldenaars (met wie
een afbetalingsplan werd overeengekomen) bijgevolg opmet betalen. Sinds 1997 wordt binnen het ministerie van
Justitie een wetsontwerp voorbereid dat dit euvel ten dele
zou verhelpen, omdat alleen nog de politieboetes zou-
den worden uitgewist (en niet meer de boetes die door de
correctionele rechtbanken worden opgelegd).
Het Rekenhof, aldus de minister, heeft in zijn rapport
terecht gesteld dat de rendabiliteit van de ontvangkantoren
niet kon worden gemeten, omdat onvoldoende gegevens
beschikbaar waren over zowel de in te vorderen als de
effectief ingevorderde bedragen van de niet-fiscale schuld-vorderingen.
Teneinde in de toekomst wel over deze gegevens te
beschikken wordt de boekhouding geïnformatiseerd. De
administratie van het Kadaster, de Registratie en de Do-
meinen (AKRED) heeft daartoe 800 computers aange-vraagd voor alle kantoren van de registratie, domeinen
en penale boetes. Hierbij dient opgemerkt dat deze kan-
toren ook instaan voor de invordering van niet-fiscale
schuldvorderingen voor rekening van de gewesten, de
gemeenschappen, de OCMW’s en andere openbare in-stellingen (bijvoorbeeld de Rijksdienst voor Arbeids-
voorziening). Daarnaast vervullen de domeinkantoren ook
nog taken in verband met het beheer van roerende en
onroerende goederen (bijvoorbeeld de verkoop van nut-
teloos geworden roerende goederen). Dit maakt er deboekhouding beslist niet eenvoudiger op !
Er komt in ieder geval een centraal register, waarin per
ontvangkantoor alle in te vorderen en alle effectief geïnde
bedragen zullen worden opgenomen. Daarnaast komen
er ook geïnformatiseerde registers per schuldenaar, tercompétent territorialement. Après l’examen de la solva-
bilité du débiteur, ce bureau peut alors entreprendre diffé-
rentes tentatives de recouvrement par l’intermédiaire d’un
huissier de justice.
La base de données susmentionnée devrait être opé-
rationnelle d’ici à l’an 2002. Dans une première phase,seules les condamnations prononcées par les tribunaux
de police seront intégrées dans cette base de données
centrale. Ces dossiers sont en effet les plus nombreux
et, par ailleurs, sont relativement simples. À un stade
ultérieur, les condamnations prononcées par les tribunauxcorrectionnels seront également intégrées dans cette
base de données centrale.
La justice a également tout à gagner dans cette ré-
forme. Actuellement, il arrive souvent que plusieurs amen-
des très élevées soient en effet infligées à des person-nes qui sont manifestement insolvables. Le recouvrement
de telles amendes est donc totalement impossible en
pratique.
En outre, la législation (actuelle) relative à l’efface-
ment de la peine a un effet inhibiteur sur le recouvrementdes amendes pénales. En vertu de l’article 619 du Code
de procédure criminelle, aucun paiement ne peut plus
être accepté trois ans après la décision judiciaire finale.
Après trois ans, les débiteurs (avec lesquels un plan d’apu-
rement a été convenu) cessent par conséquent leurspaiements. Depuis 1997, un projet de loi qui devrait re-
médier à ce problème est à l’étude au sein du ministère
de la Justice parce que seules les amendes de police
pourraient encore être effacées (non plus les amendes
qui sont infligées par les tribunaux correctionnels).
Le ministre estime que la Cour des comptes a fait
remarquer à juste titre, dans son rapport, que la rentabi-
lité des bureaux de recettes ne pouvait être mesurée parce
qu’il n’y avait pas suffisamment de données disponibles
à la fois sur les montants à recouvrer et les montantseffectivement récupérés des créances non fiscales.
Afin de disposer à l’avenir de ces données, la compta-
bilité est informatisée. L’administration du Cadastre, de
l’Enregistrement et des Domaines (ACED) a demandé à
cet effet 800 ordinateurs pour tous les bureaux de l’enre-gistrement, des domaines et des amendes pénales. En
l’occurrence, il faut remarquer que ces bureaux se char-
geront également du recouvrement des créances non-
fiscales pour le compte des régions, des communautés,
des CPAS et d’autres institutions publiques (par exem-ple l’Office national pour l’emploi). En outre, les bureaux
des domaines remplissent également des tâches relati-
ves à la gestion des biens mobiliers et immobiliers (par
exemple, la vente de biens mobiliers devenus inutiles).
Cela ne simplifie assurément pas la comptabilité !
En tout cas, il y aura un registre central dans lequel
tous les montants à récupérer et tous les montants ef-
fectivement perçus seront indiqués par bureau des re-
cettes. En outre, des registres informatisés seront éga-
/G67/G72/G65/G77/G66/G82/G69/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G83/G69/G83/G83/G73/G79/G78/G32/G68/G69/G32/G76/G65/G32/G53/G48/G101/G32/G76/G201/G71/G73/G83/G76/G65/G84/G85/G82/G69 /G75/G65/G77/G69/G82/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G32/G86/G65/G78/G32/G68/G69/G32/G53/G48/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G83/G80/G69/G82/G73/G79/G68/G692003 2002 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 87/G67/G72/G65/G77/G66/G82/G69/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G83/G69/G83/G83/G73/G79/G78/G32/G68/G69/G32/G76/G65/G32/G53/G48/G101/G32/G76/G201/G71/G73/G83/G76/G65/G84/G85/G82/G69 /G75/G65/G77/G69/G82/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G32/G86/G65/G78/G32/G68/G69/G32/G53/G48/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G83/G80/G69/G82/G73/G79/G68/G692003 2002120 DOC 50 2252/001
vervanging van de thans bestaande handgeschreven re-
gisters die in elk ontvangkantoor afzonderlijk worden bij-
gehouden.
Deze hervorming biedt drie voordelen : de boekhou-
ding zal gemakkelijker te controleren zijn (intern en hië-rarchisch), zij zal toelaten om de performantie van elkkantoor afzonderlijk te meten en te vergelijken en zal tenslotte ook een betere dienstverlening mogelijk maken.
Zoals gezegd zal deze nieuwe geïnformatiseerde boek-
houding pas einde 2002 operationeel zijn.
Er werden inmiddels reeds in enkele ontvangkantoren
proefprojecten doorgevoerd. Men kan intussen echter de
invordering niet volledig aan de gerechtsdeurwaarders
overlaten, zoniet zouden de vervolgingskosten wel eens
bijzonder hoog kunnen oplopen.
De minister herinnert er ook aan dat hij een werkgroep
heeft opgestart, (waarvan ook enkele kamerleden deel
uitmaken), die zal nagaan of het ministerie van Finan-
ciën in de toekomst ook kan instaan voor de invorderingvan onderhoudsgelden. Hij verwijst in dit verband naar
zijn antwoord op de vraag van mevrouw Moerman (zie
supra ). In dit kader dient opgemerkt dat het ministerie
van Financiën voor deze invordering bepaalde informatie
zal behoeven vanwege de Rijksdienst voor Arbeids-voorziening en de instellingen die ervan afhangen.
In de Senaat wordt momenteel een wetsvoorstel be-
sproken dat ertoe strekt te vermijden dat te snel beroep
wordt gedaan op gerechtsdeurwaarders voor de invor-
dering van belastingschulden (wetsvoorstel van de heerOlivier de Clippele — Stuk Senaat n
r 2-505/1). De minis-
ter is niet gekant tegen dit wetsvoorstel, dat de admini-
stratie ertoe verplicht minstens één aanmaning bij ter
post aangetekende brief aan de belastingplichtige te zen-
den, vooraleer beroep te doen op een gerechtsdeurwaar-der.
 Het zou ten slotte zo moeten zijn dat de administratie
van het Kadaster, de Registratie en de Domeinen in de
toekomst een procentueel berekende vergoeding zou ont-
vangen voor de voor rekening van OCMW’s, gewesten,gemeenschappen, openbare instellingen of particulieren
effectief ingevorderde bedragen. Dat zou volgens de mi-
nister de performantie van de ontvangkantoren ongetwij-
feld ten goede komen. Daartoe is uiteraard vereist dat de
boekhouding van de ontvangkantoren dermate wordtgeïnformatiseerd dat hun performantie ook door de boven-
vermelde opdrachtgevers (schuldeisers) kan worden geë-
valueerd.
Op termijn zou dergelijke vergoeding zelfs kunnen lei-
den tot het verlenen van een zekere graad van functio-nele autonomie aan deze instelling, die dan door haar
opdrachtgevers zou worden vergoed voor de door haar
vervulde niet-fiscale invorderingstaken.
Raadsheer de Fays geeft aan dat het Rekenhof via zijn
bijzondere mededeling het parlement heeft willen wijzenlement tenus par débiteur, en remplacement des regis-
tres manuels qui existent à l’heure actuelle et sont tenus
séparément dans chaque bureau des recettes.
Cette réforme offre trois avantages : la comptabilité
sera plus facile à contrôler (au niveau interne et hiérar-chique), elle permettra de mesurer individuellement lesperformances de chaque bureau et de les comparer etpermettra par ailleurs un meilleur service.
Comme nous l’avons déjà dit, cette nouvelle compta-
bilité informatisée ne sera opérationnelle que d’ici à la fin
2002.
Entre-temps, des projets pilotes ont déjà été mis en
œuvre dans quelques bureaux de recettes. Dans l’inter-
valle, on ne peut cependant pas confier intégralement le
recouvrement aux huissiers de justice, sinon, les frais
de poursuite pourraient atteindre des sommes particuliè-rement élevées.
Le ministre rappelle également qu’il a institué un groupe
de travail (dont font partie quelques membres de la Cham-
bre) qui va examiner si le ministère des Finances peut
également se charger à l’avenir du recouvrement des pen-sions alimentaires. Il fait référence à cet égard à la ré-
ponse à la question de Mme Moerman (voir 
supra ). Dans
ce cadre, il faut remarquer que le ministère des Finances
aura besoin pour ce recouvrement de certaines informa-
tions de la part de l’Office national pour l’Emploi et desinstitutions qui en dépendent.
Au Sénat, une proposition de loi est actuellement dis-
cutée et vise à éviter de faire appel trop rapidement aux
huissiers de justice pour le recouvrement des dettes d’im-
pôt (proposition de loi de M. Olivier de Clippele — Doc.Sénat n° 2-505/1). Le ministre n’est pas opposé à cette
proposition de loi qui impose à l’administration d’envoyer
au moins une mise en demeure par lettre recommandée
à la poste aux contribuables avant de faire appel à un
Il faudrait enfin que l’administration du Cadastre, de
l’Enregistrement et des Domaines reçoive à l’avenir une
indemnité calculée en pourcentage pour les montants ef-
fectivement récupérés pour le compte des CPAS, régions,communautés, institution publiques ou particuliers. Se-
lon le ministre, cela profiterait indubitablement aux per-
formances des bureaux de recettes. À cet effet, il faut
naturellement que la comptabilité des bureaux de recet-
tes soit à ce point informatisée que leurs performancespuissent également être évaluées par les clients sus-
mentionnés (créanciers).
À terme, une telle indemnité pourrait même conduire à
assurer un certain degré d’autonomie fonctionnelle à cetteinstitution qui serait alors indemnisée par ses clients pour
les missions de récupération de créances non fiscales
qu’elle remplit.
M. le conseiller de Fays  indique que la Cour des comp-
tes, par sa communication spéciale, a voulu signaler au 88 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007/G67/G72/G65/G77/G66/G82/G69/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G83/G69/G83/G83/G73/G79/G78/G32/G68/G69/G32/G76/G65/G32/G53/G48/G101/G32/G76/G201/G71/G73/G83/G76/G65/G84/G85/G82/G69 /G75/G65/G77/G69/G82/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G32/G86/G65/G78/G32/G68/G69/G32/G53/G48/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G83/G80/G69/G82/G73/G79/G68/G692003 2002121 DOC 50 2252/001
op de problemen bij de diensten van de administratie der
Domeinen.
Het is duidelijk dat het oplossen van deze problemen
tijd zal vergen. Het Rekenhof wil hieraan meewerken.
Het lijkt inderdaad beter om zich toe te spitsen op de
nieuwe dossiers, liever dan eerst nog de hangende dos-
siers te informatiseren.
Het Rekenhof zal binnen enkele jaren een nieuw on-
derzoek wijden aan deze problematiek.
Voorzitter Tavernier  stelt voor dat de Subcommissie
niettemin reeds volgend jaar de stand van dit dossier
zou nagaan. Werden intussen reeds contacten gelegd met
het ministerie van Justitie in verband met een eventuele
verlenging van de termijn inzake de uitwissing van ver-
oordelingen tot politiestraffen ?
De minister  geeft aan dat reeds lang voorstellen wor-
den bestudeerd tot vereenvoudiging van de (zeer com-
plexe) regeling inzake uitwissing van veroordelingen.
Er zou hierover nog een wet in het Belgisch Staatsblad
moeten verschijnen (er zou in dit verband ook een pro-
bleem zijn inzake de bescherming van het privé-leven).
De parketten weigeren zich uit te spreken of een penale
boete al dan niet kan worden uitgewist. Ook de griffies
van de rechtbanken beperken zich uitsluitend tot het af-
leveren van uittreksels van vonnissen. De uitvoering er-van valt volledig onder de verantwoordelijkheid van het
ministerie van Financiën.
Sinds de aanneming van het nieuwe artikel 43
bis van
het Strafwetboek is het aantal bijzondere verbeurd-
verklaringen fors toegenomen, wat enorme problemen metzich brengt voor de domeinkantoren. Ook hier weigeren
de parketten zich uit te spreken over de manier waarop
deze bijzondere verbeurdverklaringen in de praktijk moe-
ten worden toegepast. Wanneer bijvoorbeeld een paard
wordt verbeurdverklaard, moet toch ergens in een bud-get worden voorzien om dat dier eten te geven !  Binnen
de werkgroep met afgevaardigden van het ministerie van
Justitie worden oplossingen gezocht voor dergelijke pro-
blemen.
Daarnaast is er ook nog het verzet van de commissie
voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeertegen de toegang van het ministerie van Financiën totsommige gegevens van de Kruispuntbank van de So-
ciale Zekerheid.
Het is verwonderlijk, aldus de minister, dat de private
vennootschap « Reprobel », die belast is met de invor-
dering van de auteursrechten, wel toegang krijgt tot be-
paalde gegevens van de Kruispuntbank, terwijl die aan
het ministerie van Financiën wordt geweigerd. Sinds 1998
krijgen ook de gerechtsdeurwaarders toegang tot de ge-gevens van de sociale zekerheid. Wanneer private instel-
lingen toegang krijgen tot bepaalde informatie lijkt het
totaal onlogisch, aldus de minister, dat diezelfde infor-
matie omwille van de bescherming van het privé-leven
aan de overheid zou worden geweigerd.parlement les problèmes liés aux services des Domai-
nes.
Il est clair que la résolution de ces problèmes prendra
du temps. La Cour des comptes entend y apporter sonconcours.
Il semble en effet qu’il vaille mieux se concentrer sur
les nouveaux dossiers plutôt que d’informatiser d’abord
les dossiers pendants.
Dans quelques années, la Cour des comptes consa-
crera une nouvelle étude à cette problématique.
Le président Tavernier  propose que la sous-commis-
sion fasse néanmoins déjà le point sur ce dossier l’an-
née prochaine. Entre-temps des contacts ont-ils déjà été
établis avec le ministère de la Justice au sujet d’une
éventuelle prolongation du délai relatif à l’effacement des
condamnations à des peines de police ?
Le ministre  signale que des propositions sont étudiées
depuis longtemps déjà pour simplifier le régime (très com-
plexe) relatif à l’effacement des condamnations.
Une loi devrait encore être publiée à ce sujet au Moni-
teur belge  (sur ce plan, il existe également un problème
en matière de protection de la vie privée).
Les parquets refusent de se prononcer sur la possibi-
lité ou non d’effacer une amende pénale. Les greffes des
tribunaux se limitent aussi exclusivement à délivrer des
extraits de jugement. Leur exécution relève intégralementde la responsabilité du ministère des Finances.
Depuis l’adoption du nouvel article 43
bis du Code pé-
nal, le nombre de confiscations spéciales a considéra-
blement augmenté, ce qui entraîne des problèmes énor-mes pour les bureaux des Domaines. Ici aussi, les par-
quets refusent de se prononcer sur la façon dont cette
confiscation spéciale doit être appliquée en pratique. Lors-
que, par exemple, un cheval est confisqué, il faut quand
même prévoir un budget pour nourrir cet animal ! Au seindu groupe de travail des délégués du ministère de la Jus-
tice, des solutions sont recherchées pour de tels problè-
mes.
En outre, l’opposition de la commission pour la pro-
tection de la vie privée contre l’accès du ministère desFinances à certaines données de la Banque Carrefourde la sécurité sociale est également évoquée.
Il est étonnant, selon le ministre, que la société privée
« Reprobel » qui est chargée du recouvrement des droits
d’auteur ait accès à certaines données de la Banque
Carrefour alors que celles-ci sont refusées au ministère
des Finances. Depuis 1998, les huissiers de justice ont
également accès aux données de la sécurité sociale. Sides institutions privées ont accès à certaines informa-
tions, il semble totalement illogique, selon le ministre,
que ces mêmes informations soient refusées aux autori-
tés sur le motif de la protection de la vie privée. L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 89/G67/G72/G65/G77/G66/G82/G69/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G83/G69/G83/G83/G73/G79/G78/G32/G68/G69/G32/G76/G65/G32/G53/G48/G101/G32/G76/G201/G71/G73/G83/G76/G65/G84/G85/G82/G69 /G75/G65/G77/G69/G82/G32/G183/G32/G53/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G32/G86/G65/G78/G32/G68/G69/G32/G53/G48/G101/G32/G90/G73/G84/G84/G73/G78/G71/G83/G80/G69/G82/G73/G79/G68/G692003 2002122 DOC 50 2252/001
 Momenteel wordt gewerkt aan een protocol met de
Kruispuntbank om dit euvel te verhelpen.
Met het oog op het onderzoek van de solvabiliteit van
de schuldenaar streeft de AKRED ernaar een zo ruimmogelijke toegang te krijgen tot de verschillendeinformatiebronnen. Gedacht wordt hierbij aan de beslag-berichten (bij de Nationale Kamer van Gerechts-
deurwaarders) en aan de kredietcentrale bij de Nationale
Bank.Actuellement, on œuvre à un protocole avec la Ban-
que Carrefour pour remédier à ce problème.
En vue d’étudier la solvabilité du débiteur, l’ACED as-
pire à donner un accès optimal aux différentes sourcesd’informations. On pense en l’occurrence aux rapportsde saisie (auprès de la chambre nationale des huissiersde justice) et à la centrale des crédits auprès de la Ban-
que Nationale. 90 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Annexe B
Lettres des ministres
 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 91
 92 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Réponse de la ministre de la Justice du 8 décembre 2006 
J’ai l’honneur de vous informer que le projet de rapport de la Cour des comptes 
relatif à l’audit de l’exécution des peines patrimoniales a retenu toute mon atten-tion.
Conformément à l’article 5bis de la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisa-
tion de la Cour des comptes, je vous communique ci-après les réﬂ  exions que m’inspire le projet de rapport. Elles seront formulées en suivant la structure de ce document. En premier lieu seront émises quelques considérations générales et, par la suite, sera abordée l’exécution des amendes pénales, pour traiter, enﬁ  n, 
l’exécution de la conﬁ  scation spéciale.
  I. Considérations générales
Je ne puis que souscrire pleinement à l’observation de la Cour des comptes 
selon laquelle il est primordial pour la crédibilité de la Justice que l’exécution des peines patrimoniales soit menée à bien. La note-cadre de sécurité intégrale, approuvée par le Conseil des ministres des 30 et 31 mars 2004, signalait déjà la nécessité d’améliorer le recouvrement des amendes pénales.
A l’instar de la Cour des comptes, il y a lieu de constater que l’exécution des peines patrimoniales (amendes pénales et conﬁ  scations spéciales) prononcées par les cours et tribunaux ne s’effectue pas encore de façon optimale. Il convient, toutefois, de nuancer quelque peu ces considérations. Ainsi que la Cour des comptes l’a déjà elle-même fait observer à bon droit, le mécanisme de perception des transactions est, lui, mieux huilé (sinon optimal) et les taux de recouvrement obtenus vont de 80 à 90 %. Si l’on tient compte en outre des perceptions immé-diates proposées par les services de police et certains services d’inspection, où des taux similaires sont atteints, il est excessif d’afﬁ  rmer qu’il est porté atteinte à la crédibilité de la Justice. En effet, quelque 80 % de l’ensemble des affaires ressortissent à la compétence des tribunaux de police et c’est précisément à ce niveau que le recouvrement en matière de transactions et de perceptions immé-diates atteint des taux très élevés.
Outre le système des perceptions immédiates et des transactions, il faut égale-
ment faire état des différents systèmes d’amendes administratives (par exemple, les sanctions administratives communales ou les amendes administratives en vigueur dans le cadre de la législation économique et sociale, etc.). L’ensemble de ces systèmes de sanctions alternatives a, d’une part, pour objectif de permet-tre aux parquets de se concentrer sur leur tâche fondamentale de recherche et de poursuite en justice de la criminalité grave et, d’autre part, pour conséquence que le public ﬁ  nalement traduit en justice est constitué de personnes soit qui ont déjà 
refusé de se soumettre à ces sanctions alternatives, soit qui ont commis des faits criminels sérieux.
Du reste, certainement en ce qui concerne les tribunaux correctionnels, il s’avère 
que de nombreux condamnés se trouvent dans une situation ﬁ  nancière des moins brillantes (il n’en va, évidemment, pas ainsi dans le cas de délits tels que le blan-chiment de fonds, les carrousels à la TVA, etc.). Songeons, par exemple, aux drogués ou aux personnes qui s’adonnent au traﬁ  c de drogue pour assurer leur propre consommation. L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 93C’est, toutefois, précisément cette catégorie de législation qui prévoit également 
des amendes obligatoires et conﬁ  scations élevées. Ainsi, la législation sur les stupéﬁ  ants ﬁ  xe l’amende minimale à 1.000 euros. Généralement, plus les faits sont graves, plus le législateur a jugé nécessaire d’instaurer des amendes obliga-toires et élevées. Dès lors, le fondement de l’exécution des peines patrimoniales, à savoir les lois pénales, comporte déjà, en soi, un début d’explication quant à la difﬁ culté de recouvrer les amendes pénales. A long terme, il faudra donc réﬂ  échir 
à une réforme du Code pénal, en s’interrogeant sérieusement sur l’opportunité des amendes obligatoires très élevées.
Enﬁ  n, il faut également tenir compte de l’internationalisation de la criminalité. 
L’exemple de bandes itinérantes de voleurs peut être cité à cet égard. Lorsque pareilles bandes sont condamnées, les malfaiteurs sont condamnés, à juste titre, à de sévères peines privatives de liberté, à de lourdes amendes et à des conﬁ  s-cations spéciales élevées. Or, eu égard au fait que, souvent, ces criminels sont de nationalité étrangère et n’ont pas de domicile ou de résidence en Belgique (voire même dans leur pays d’origine), l’exécution de lourdes peines patrimoniales se heurtera à des problèmes pratiques, étant donné qu’on ignore si les malfaiteurs sont effectivement solvables.
Il n’en reste pas moins que la Cour des comptes a, évidemment, raison de relever 
que le défaut d’exécution de peines patrimoniales, qui ne peut s’expliquer unique-ment par l’insolvabilité du débiteur, ne favorise certainement pas la crédibilité de la Justice.
  II. Amendes pénales
Le rapport de la Cour des comptes révèle que près d’un condamné sur deux ne 
paie pas ses amendes pénales. C’est à juste titre que la Cour estime que ce taux de recouvrement ne peut s’expliquer uniquement par l’insolvabilité du débiteur.
La Cour fait également observer que les peines subsidiaires, à savoir l’emprison-
nement subsidiaire et la déchéance subsidiaire du droit de conduire, ne sont pas exécutées dans la pratique.
En effet, depuis la diffusion de la circulaire du ministre de la Justice du 22 décem-bre 1999 (actuellement la circulaire n° 1771 du 17 janvier 2005), les peines d’emprisonnement subsidiaires ne sont, en principe, plus exécutées. Cette déci-sion a été dictée par le problème de la surpopulation carcérale en Belgique. En outre, il s’avère qu’entre-temps, une politique active a été développée en ce qui concerne les peines de travail pouvant être inﬂ  igées par les tribunaux de police. En 2005, la part des peines de travail prononcées par ces tribunaux représentait déjà 50 % de l’ensemble des peines de travail inﬂ  igées. Une étude criminologi-que a, en effet, fait apparaître que les peines de travail exercent souvent un effet plus bénéﬁ  que sur l’état d’esprit des contrevenants au code de la route que la condamnation à une amende.
Toutefois, aujourd’hui, les déchéances subsidiaires du droit de conduire sont, contrairement à ce qu’afﬁ  rme le projet de rapport, bel et bien prononcées et effectivement exécutées en cas de non-paiement de l’amende. La Cour des comptes a justement fait observer que la possibilité de prononcer la déchéance subsidiaire du droit de conduire n’a été introduite que par la loi du 7 février 2003 en matière de sécurité routière et que cette législation n’est entrée en vigueur que le 1
er mars 2004. 94 L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007Eu égard, toutefois, au principe de la non-rétroactivité de la loi pénale et aux 
délais de ﬁ  xation des affaires devant le tribunal de police, il était tout à fait nor-
mal que les premières exécutions de la déchéance subsidiaire du droit de conduire n’aient débuté que dans le courant du deuxième semestre de 2005.
Actuellement, l’exécution systématique des déchéances subsidiaires du droit de 
conduire prononcées par les tribunaux de police (ou par les tribunaux correction-nels en degré d’appel) est bel et bien assurée.
Pour le surplus, le projet de rapport signale clairement les lacunes qui affectent 
l’exécution des amendes pénales.
Peu avant la réception du projet de rapport, les cabinets du Premier Ministre et 
du ministre des Finances, ainsi que mon cabinet, ont tenu une série de réunions au sujet l’amélioration de l’efﬁ  cacité du recouvrement des amendes pénales.
A la suite de ces réunions, il a été décidé, au Conseil des ministres du 27 octo-
bre 2006, d’insérer dans l’avant-projet de loi portant des dispositions diverses un certain nombre de dispositions susceptibles de rendre le recouvrement des amen-des pénales plus efﬁ  cace, plus simple et moins coûteux.
Il s’agit, en particulier, de l’instauration d’une procédure simpliﬁ  ée de saisie-arrêt 
en vue du recouvrement des amendes pénales, des frais de justice, des contribu-tions et des sommes conﬁ  squées en faveur du receveur des domaines et/ou des 
amendes pénales (et ce à l’instar des procédures qui existent déjà en matière de contributions directes, de TVA et de créances alimentaires). En outre, ces dispo-sitions confèrent un fondement légal à la possibilité pour le receveur des domai-nes et/ou des amendes pénales de demander à la Banque-carrefour de la sécu-rité sociale des informations concernant les revenus du condamné. Enﬁ  n, il est également prévu qu’un paiement aura pour effet d’interrompre la prescription tant de l’amende que des frais de justice (actuellement, en vertu des règles d’im-putation, les paiements sont d’abord imputés sur les frais de justice et puis seu-lement sur les amendes, de sorte que les receveurs étaient obligés d’exposer des frais (à savoir, effectuer un acte interruptif par l’entremise d’un huissier de jus-tice) pour interrompre la prescription de l’amende, alors qu’un plan de paiement était effectivement en cours.
Outre cette initiative législative, il sera également examiné quelles démarches 
peuvent être entreprises pour améliorer tant les outils informatiques des rece-veurs que ceux de la Justice, de manière à ce que la communication entre Justice et Finances soit facilitée.
Je prendrai aussi l’initiative d’adresser aux greffes une circulaire leur rappelant 
une nouvelle fois expressément qu’ils sont légalement tenus de communiquer le jugement au receveur dans les trois jours après qu’il a été coulé en force de chose jugée. La possibilité d’installer une plate-forme de concertation nationale, où les problèmes pratiques touchant à la perception des peines patrimoniales pourraient être discutés et résolus, est également à l’examen.
A long terme, il y aurait lieu de suivre la recommandation selon laquelle le contexte 
organisationnel lui-même, fondé sur la dualité Justice-Finances, pourrait être cal-qué sur le modèle néerlandais (le « Centraal Justitieel Incasso Bureau »). La cen-tralisation des processus auprès d’une seule instance, sous la responsabilité du ministre de la Justice, constitue une évolution logique si on souhaite réaliser une meilleure efﬁ  cacité, un meilleur pilotage et un rapportage de qualité. En 2004 déjà, un groupe de travail Justice-Finances a été créé en vue d’examiner si l’ins-tauration d’un institut de ce type était réalisable en Belgique. Ses travaux ont, toutefois, été suspendus. J’encouragerai cependant le groupe de travail à repren-dre ses activités. L’exécution des peines patrimoniales – Cour des comptes, février 2007 95  III. Conﬁ  scations spéciales
A l’instar de la Cour des comptes, il convient, en effet, de constater que l’exécution 
des conﬁ  scations spéciales ne s’exerce effectivement pas encore de manière opti-
male. Je puis, dès lors, souscrire aux recommandations de la Cour. Il va, néan-moins, de soi qu’un nombre très élevé de ces recommandations ne sont réalisables qu’à long terme. Je pense, par exemple, à nouveau à la désignation de la Justice comme unique responsable du processus d’exécution, à celle de l’OCSC [Organe central pour la saisie et la conﬁ  scation] au sein de l’Ordre judiciaire comme point 
unique de collecte et de coordination de toutes les peines prononcées déﬁ  nitive-
ment et à la réalisation d’un système intégré d’information et de rapportage.
Quant à la suggestion tendant à prévoir les champs d’information nécessaires à l’OCSC au sein du système Phénix, je puis informer la Cour des comptes que je ferai vériﬁ  er par mes services si pareille extension est praticable et ce qu’en serait l’incidence budgétaire. De même, en ce qui concerne la suggestion visant à mettre en place des mesures spéciﬁ  ques de contrôle interne aﬁ  n de garantir que toute condamnation est mise en exécution, je chargerai mes services d’ins-taurer de telles mesures de contrôle dans les meilleurs délais.
En dépit de certains défauts affectant l’exécution des conﬁ  scations spéciales, il 
convient, toutefois, aussi de souligner dès à présent les importantes réalisations de l’OCSC. Je ne puis que faire miennes les conclusions formulées par le direc-teur de l’époque, M. Erwin Francis, dans la réponse de l’OCSC à l’audit de la Cour. Avec les moyens qui lui ont été consentis, l’OCSC a enregistré des résul-tats remarquables.
Entre-temps, l’effectif de l’OCSC a – ainsi que cet organe l’a, lui-même, déjà 
signalé à la Cour des comptes – été renforcé par deux comptables. A l’occasion de la confection du budget 2007, le Gouvernement a également décidé de déga-ger les moyens nécessaires au recrutement de 21 fonctionnaires supplémentaires pour l’OCSC. Les moyens dont celui-ci dispose pour mener à bien ses tâches légales sont donc considérablement élargis. Semblable accroissement du cadre du personnel permettra indubitablement à l’OCSC d’exécuter mieux, plus efﬁ  ca-cement et plus rapidement les tâches légales qui lui sont imparties.
En outre, j’ai, en très étroite collaboration avec l’OCSC, élaboré un projet de loi 
qui, notamment, simpliﬁ  e sensiblement les procédures en matière d’aliénation de 
biens saisis. Le projet ﬁ  gure dans la loi portant des dispositions urgentes diverses 
(DOC 51-2761). Ce projet prévoit également que désormais le procureur du Roi ou le procureur général notiﬁ  e ou fait notiﬁ  er à l’OCSC les jugements ou arrêts 
emportant conﬁ  scation d’avoirs patrimoniaux, passés en force de chose jugée (mais, donc, pas l’ensemble des jugements et arrêts emportant une conﬁ  scation). Il devrait, dès lors, être remédié incessamment aux problèmes liés à la notiﬁ  cation de ces arrêts à l’OCSC.
Je tenais à faire part de ces observations à votre Collège. Si un certain nombre de points devaient encore nécessiter des éclaircissements, je reste naturellement tou-jours disponible pour y consacrer un échange de vues avec la Cour des comptes.
Veuillez agréer, Monsieur le Premier Président, l’assurance de ma haute considé-ration.
(sé) Laurette ONKELINX    COUR DES COMPTES
spéciales
imprimeur
adresse
tél
fax

Subsidies for infrastructure in the well-being and health sectors

VLAAMS PARLEMENT
VERSLAG
–  van het Rekenhof  –
over subsidies voor infrastructuur in de sectoren Welzijn en Gezondheid10 juli 2003Zitting 2002-2003Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
4130 REKENHOF
Subsidies voor Infrastructuur
in de sectoren Welzijnen Gezondheid
Verslag van het Rekenhof 
aan het Vlaams Parlement
Brussel, juli 2003 3 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
REKENHOF
Subsidies voor Infrastructuur in 
de sectoren Welzijnen Gezondheid 
Verslag van het Rekenhof
________
goedgekeurd in deNederlandse kamer van het Rekenhof  op 8 juli 2003 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 4
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 5 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
INHOUD
Bestuurlijke boodschap.......................................................................... 8
Samenvatting......................................................................................... 9
1 Inleiding ................................................................................ 122 Bevindingen van het onderzoek ........................................... 15
2.1 Zorgstrategisch plan en subsidiebelofte................................ 15
2.1.1 Kwaliteit adviesverstrekking over plannen ..................... 15
2.1.2 Onduidelijkheden in de reglementering.......................... 162.1.3 Toepassing van de reglementering................................ 182.1.4 Transparantie van de projectvoorbereiding.................... 202.1.5 Conclusie........................................................................ 212.1.6 Aanbevelingen................................................................ 21
2.2 Goedkeuring subsidiebeslissing............................................ 23
2.2.1 Advies van de AOGGI over de kostprijsraming.............. 232.2.2 Aanpassing subsidiebelofte............................................ 242.2.3 Andere tekortkomingen in de regelgeving...................... 262.2.4 Toepassing van de procedure........................................ 282.2.5 Conclusie........................................................................ 292.2.6 Aanbevelingen................................................................ 29
2.3 Opvolging van gunning en projectuitvoering ......................... 30
2.3.1 Gunning van verschillende percelen .............................. 302.3.2 Controle wetgeving op de overheidsopdrachten............ 302.3.3 Conclusie........................................................................ 312.3.4 Aanbevelingen................................................................ 31
2.4 Vereffening van de investeringssubsidie............................... 32
2.4.1 Vereffeningsadviezen..................................................... 322.4.2 Bijkomende vastleggingen voor meerwerken................. 332.4.3 Eindafrekening verbouwingssubsidie............................. 342.4.4 Terugvorderingen........................................................... 342.4.5 Controle ter plaatse van de werken................................ 352.4.6 Conclusie........................................................................ 352.4.7 Aanbevelingen................................................................ 36
2.5 Van de procedurefases losstaande bevindingen................... 36
2.5.1 Budgettair spanningsveld............................................... 362.5.2 Definities van investeringswerken en hun hiërarchie ..... 382.5.3 Subsidiabele oppervlakte ............................................... 402.5.4 Advies over de financiële toestand van initiatiefnemers. 412.5.5 BTW-tarieven ................................................................. 432.5.6 Vriesperiode van 20 jaar ................................................ 442.5.7 Dossieropbouw, -bewaring en -automatisering.............. 442.5.8 Subsidiëring geïntegreerd kunstwerk............................. 452.5.9 Sector verzorgingsinstellingen (VIPA)............................ 462.5.10 Sector voorzieningen voor bejaarden en in de thuiszorg 
(VIPA)............................................................................. 48
2.5.11 Sector preventieve en ambulante gezondheidszorg
 (VIPA)............................................................................. 50
2.5.12 Sector voorzieningen voor de sociale integratie van 
personen met een handicap (VFSIPH) .......................... 50
2.5.13 Sector kinderdagverblijven (Kind en Gezin)................... 50
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 6
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 20032.5.14 Conclusie........................................................................ 51
2.5.15 Aanbevelingen................................................................ 51
2.6 Investeringswaarborgen ........................................................ 53
2.6.1 Waarborgsysteem .......................................................... 532.6.2 Conclusie........................................................................ 542.6.3 Aanbeveling.................................................................... 55
3 Algemene conclusies............................................................ 564 Antwoord van de minister ..................................................... 58
Bijlage 1 Procedure voor de toekenning van investeringssubsidies. 61
Bijlage 2 Antwoorden van de Vlaamse minister van Welzijn en 
Volksgezondheid................................................................ 64 7 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003LIJST MET AFKORTINGEN 
ABAFIM Administratie Accounting, Budgettering en Finan-
cieel Management 
AK Algemene (on)kosten AOGGI de afdeling gesubsidieerde infrastructuur van de 
Administratie Overheidsopdrachten, Gebouwen en Gesubsidieerde Infrastructuur, departement alge-mene zaken en financiën 
instellingen VFSIPH en Kind en Gezin FTP  Financieel-technisch plan (ook Technisch-financieel 
Plan)
MPI Medisch-pedagogisch instituut Procedurebesluit Besluit van de Vlaamse regering van 8 juni 1999 
houdende de procedureregels inzake de infrastruc-tuur voor persoonsgebonden aangelegenheden 
PV Proces-verbaal PVT Psychiatrisch verzorgingstehuis RIZIV Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering RvB raad van bestuur RVT Rust- en Verzorgingstehuis VFSIPH Vlaams Fonds voor de Sociale Integratie van Per-
sonen met een Handicap 
VIPA Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden 
Aangelegenheden
VIPA-decreet Decreet van 23 februari 1994 inzake de infrastruc-
tuur voor persoonsgebonden aangelegenheden 
Vipa-studie studie in opdracht van de toenmalige Vlaamse mi-
nister van Financiën, Begroting en Gezondheidsbe-leid aangaande de ontwikkeling van een beslis-singproces en evaluatiemethodiek voor de toewij-zing van investeringssubsidies onder het VIPA-decreet
VOI  Vlaamse Openbare Instelling VTE Voltijds equivalent VVSG Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten WVC Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur ZSP Zorgstrategisch Plan  Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 8
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003Bestuurlijke boodschap 
Het Rekenhof heeft de toekenning van investeringssubsidies en 
-waarborgen in de sectoren Welzijn en Gezondheid onderzocht. Het ging na in hoeverre de subsidie- en waarborgverstrekking de geldende reglementeringen in acht nam en evalueerde of de Vlaamse regering uitvoering gaf aan de dwingende bepalingen van het VIPA-decreet. 
Het concludeerde dat de Vlaamse regering een gelijke procedure heeft 
ingesteld voor alle sectoren, die a priori een gelijke behandeling van de begunstigden in gelijke situaties garandeert (rechtsgelijkheid). De pro-cedure bevat bovendien enkele zeer degelijke waarborgen voor een rechtmatige toekenning: ze stelt termijnen, koppelt de toekenning aan verantwoordingsstukken en verbindt een zorgstrategische planning aan de voorbereiding van infrastructuurwerken. Bovendien zorgt het concept met verschillende adviezen voor onderbouwde beslissingen en functie-scheiding.
Een aantal procedurele aspecten zorgt echter voor interpretatieproble-
men, die soms aanleiding geven tot een ongelijke of subjectieve behan-deling van de initiatiefnemers. Zo kent de controle op dubbele subsidië-ring bij de ingestelde vriesperiode van 10 of 20 jaar een ongelijke toe-passing in de verschillende sectoren. Ook de subsidiëring van de BTW zorgt voor onduidelijkheid over de toe te passen tarieven. Voor de infra-structuurwerken bij ziekenhuizen strookt de Vlaamse decreetgeving niet met federale besluitgeving. De reglementering is ten slotte onduidelijk over mogelijke indexaanpassingen in de jaren na de initiële subsidiebe-lofte. Vooral bij grote projecten kan een aanpassing aan de index tot een aanzienlijk hogere subsidiëring van de werken leiden. 
Sommige procedurestappen krijgen ook een onzorgvuldige uitvoering. In 
het bijzonder kan de kwaliteit en tijdigheid van de adviezen beter en zou informatie beschikbaar moeten zijn over ter plaatse uitgevoerde contro-les op de infrastructuurwerken. 
Het Rekenhof heeft dan ook aanbevolen de regelgeving bij te stellen, de 
controle en adviesverstrekking verder uit te bouwen, de BTW-problematiek op te lossen en een standaardwerkblad toe te passen voor de berekening van het subsidiebedrag.  9 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Samenvatting 
De administratie leeft de procedure voor het toekennen van investe-
ringssubsidies die de Vlaamse regering heeft vastgelegd in het procedu-rebesluit van 8 juni 1999, in het algemeen na. Hoewel zij regelmatig de voorgeschreven termijnen overschrijdt, worden steeds de vereiste ad-viezen verstrekt. De administratie volgt doorgaans ook de berekenings-wijze van de tegemoetkomingen in de investeringen die werd bepaald in verschillende sectorbesluiten. 
men, die soms aanleiding geven tot een ongelijke of subjectieve behan-deling van de initiatiefnemers: 
Subsidiebeslissingen worden getroffen per projectfase of per groep van 
projectfases. De wijze waarop en het tijdstip waarop de indeling in pro-jectfases geschiedt, verschillen vaak aanzienlijk. 
Subsidiebeloften worden vastgelegd op het begrotingsjaar en garande-
ren de initiatiefnemer die voldoet aan de voorwaarden, dat de overheid voor zijn investering een investeringssubsidie zal toekennen. De instel-ling Kind en Gezin heeft verscheidene malen een goedgekeurde subsi-diebelofte opgesplitst in vastleggingen gespreid over twee begrotingsja-ren. Zij liet bovendien na het tweede deel van de vastleggingen in het begin van het tweede begrotingsjaar te prioriteren. Het probleem of, en hoe, de subsidiebelofte kan worden geactualiseerd op het moment van de subsidiebeslissingen in volgende begrotingsjaren of zelfs op het mo-ment van de vereffeningen, stelt zich voor alle sectoren. 
De bevoegdheidsverdeling tussen de federale overheid en de gemeen-
schappen zorgt bij de verzorgingsinstellingen voor tegenstrijdigheden in de wederzijdse regelgeving. Zij brengen onder meer inconsistenties mee in de dossiers wat het vastleggingstijdstip betreft. 
In de lijst van initiatiefnemers die investeringssubsidies voor kinderdag-
verblijven willen aanvragen, komen ook onrechtstreeks gemeente- en stadsbesturen voor. Het VIPA-decreet sluit nochtans investeringssubsi-dies uit voor initiatiefnemers die ook een beroep kunnen doen op het investeringsfonds voor de gemeenten. De gemeente- en stadsbesturen omzeilen deze uitzondering door de oprichting van VZW's en aldus ook VIPA-middelen aan te vragen. Ook universiteiten kunnen geen beroep doen op VIPA-middelen. Twee universiteiten hebben deze uitsluiting omzeild door voor de organisatie van hun kinderdagverblijf een VZW op te richten. 
De sectorbesluiten hebben in een zogenaamde vriesperiode  voorzien, 
waartijdens geen investeringssubsidie kan worden verkregen voor het-zelfde project. Niet alle sectoren echter passen deze vriesperiode toe voor investeringssubsidies die werden verkregen vóór de inwerkingtre-ding van de VIPA-procedure.  Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 10
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003De Vlaamse regering subsidieert voor alle sectoren ook de BTW die een 
initiatiefnemer op investeringswerken of -leveringen dient te betalen. De vaststelling van het te subsidiëren BTW-tarief heeft geleid tot tal van inconsistenties in de dossiers. Vooral de toepassing van de tarieven voor algemene onkosten, meubilering en uitrusting, geïntegreerde dag-verzorgingscentra of dagcentra, gemeenschappelijke diensten en geïn-tegreerde kunstwerken gaf aanleiding tot een ongelijke behandeling van initiatiefnemers. Het BTW-besluit van 1970 (kb nr. 20) krijgt geen conse-quente toepassing en in de fase van de vereffening wordt niet gecontro-leerd of het gesubsidieerde BTW-tarief overeenstemt met het werkelijk door de initiatiefnemer betaalde tarief. 
De kwaliteit van de verschillende adviezen die in de loop van de VIPA-
procedure dienen te worden verstrekt, is vaak ontoereikend. Sommige adviezen zijn uitgebreid en degelijk onderbouwd (bv. op grond van de VIPA-studie-criteria), andere zijn echter uiterst beperkt en onnauwkeu-rig. De berekening van het bedrag van de investeringssubsidie volgt zelden een vast stramien. Opmerkingen krijgen dikwijls geen opvol-gingsrapportering.
Over de toetsing aan de algemene en specifieke bouwtechnische nor-
men hebben de adviezen het maar in zeer beperkte mate. De regelge-ving is in het algemeen ook onduidelijk over het ogenblik waarop de bouwfysische en bouwtechnische normen dienen te worden gecontro-leerd. Voor de verzorgingsinstellingen wordt bv. zelden of nooit verwe-zen naar het koninklijk besluit met de ziekenhuisnormen. Voor de voor-zieningen voor de sociale integratie van gehandicapten, beperkt de fun-tioneel inspecteur zijn advies veelal tot de vermelding architectonisch-
functioneel kan een gunstig advies worden gegeven . Dergelijke advie-
zen laten niet toe in een latere fase terug te grijpen naar de onderbou-wing of uitgevoerde controles. Zij verstrekken evenmin derden de moge-lijkheid de gefundeerdheid van de adviezen te appreciëren. 
De adviezen van de AOGGI vertoonden regelmatig fouten in de bereke-
ning van de subsidiebelofte of subsidiebeslissing. De coördinatiecom-missie diende deze fouten nadien recht te zetten. De AOGGI toetst evenmin altijd alle reglementaire maximumgrenzen bij de berekening van de investeringssubsidie. Haar adviezen bij de vereffening bevatten geen informatie over de controles ter plaatse van de werken of leverin-gen. Zij gaan evenmin in op de verschillen tussen toewijzingsbedragen en vorderingsstaten (gefactureerde meerwerken). Uit de meeste advie-zen blijkt ten slotte niet of de aannemers voldeden aan de verplichting tot borgstelling. 
De AOGGI maakt weinig of geen gebruik van informaticatoepassingen 
ter ondersteuning van de VIPA-procedure. Dit verhoogt zowel het risico op administratieve vergissingen, als het risico op onvolledige gegevens. 
Voor aanvragen van subsidiebeloften volgens het oude procedurebesluit 
verstrekte de administratie bevoegd voor financiën en begroting geen adviezen over het financiële plan of de solvabiliteit van de initiatiefne-mer. Voor initiatiefnemers die geen zorgstrategisch plan moeten indie-nen zijn er geen vastgestelde schema's voor het financieel plan. Elke  11 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
initiatiefnemer kan dus naar eigen goeddunken zijn financieel plan in-
houdelijk invullen. De kwaliteit van de plannen varieert in de praktijk dan ook sterk. Voor initiatiefnemers die geen zorgstrategisch plan moeten indienen, voorziet het procedurebesluit strikt genomen in geen financiële evaluatie van de initiatiefnemer. 
De financieringsovereenkomsten bevatten niet steeds de clausule die 
voor het verlenen van investeringswaarborgen uitdrukkelijk verwijst naar de voorwaarden in het procedurebesluit. Zij nemen de clausule ook vrij vaak niet letterlijk op: soms vermelden zij gewoon dat het VIPA zijn waarborg hecht aan de overeenkomst. 
Het verslag bevat aanbevelingen om de toepassing van de procedure en 
de regelgeving verder te verbeteren. Vooral de kwaliteit van sommige adviezen moet verbeteren. Ook zou een vast standaardschema of werk-blad de berekening van het bedrag van een subsidiebelofte of subsidie-beslissing moeten ondersteunen. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 12
1 Inleiding 
Het Rekenhof heeft een globaal onderzoek uitgevoerd naar de werke-
lijkheid, wettigheid en regelmatigheid van de investeringssubsidies en-waarborgen toegekend in uitvoering van het decreet van 23 februari 1994 inzake de infrastructuur voor persoonsgebonden aangelegenhe-den (VIPA-decreet). Met dit onderzoek wilde het in de eerste plaats na-gaan in hoeverre de verstrekte subsidies en waarborgen werden ver-strekt met inachtneming van de geldende reglementeringen (decreet, besluiten Vlaamse regering, ministeriële besluiten en circulaires). In tweede orde evalueerde het de uitvoering die de Vlaamse regering gaf aan de dwingende bepalingen van het VIPA-decreet. 
De Vlaamse regering heeft zeven sectoren vastgesteld die een beroep 
kunnen doen op een investeringssubsidie: 
• de preventieve en ambulante gezondheidszorg (langs het VIPA), 
het algemeen welzijnswerk (langs het VIPA)(
1),
• voorzieningen voor bejaarden en voorzieningen in de thuiszorg
(langs het VIPA) 
• verzorgingsinstellingen (langs het VIPA) 
• voorzieningen van de bijzondere jeugdbijstand (langs het VIPA)(2)
• de kinderopvangsector (langs Kind en Gezin) 
• de voorzieningen voor sociale integratie van personen met een
handicap (langs het VFSIPH) 
Voor elke sector heeft zij een  besluit tot vaststelling van de totale inves-
teringssubsidie en de bouwtechnische normen getroffen. Deze besluiten 
bepalen de grootte van de mogelijke tegemoetkomingen en de bouw-technische en -fysische normen waaraan de infrastructuur moet vol-doen. Het besluit van de Vlaamse regering van 8 juni 1999 houdende de procedureregels inzake de infrastructuur voor persoonsgebonden aan-gelegenheden(
3) (procedurebesluit) heeft de wijze van en de voorwaar-
den voor toekenning en vereffening van de investeringssubsidies voor alle sectoren gelijkgesteld. 
Het Rekenhof stelde het VIPA-decreet als metanorm zelf niet in vraag. 
Het verbond de uitvoerende reglementering (besluiten en circulaires) aan de metanorm middels de normen van behoorlijke regelgeving. Het ging met name na of de uitvoerende reglementering volledig, duidelijk en zonder ongewenste interpretaties toepasbaar is. Het ging er vanuit dat 
                                                
1 Op het ogenblik van de controle ter plaatse van het Rekenhof waren nog 
geen aanvragen voor investeringssubsidies door voorzieningen in het al-gemeen welzijnswerk ingediend. Deze sector is bijgevolg niet bij het on-derzoek betrokken. 
2 Deze Vlaamse regering heeft deze sector toegevoegd op 1 januari 2002. 
3 Voorheen het besluit van de Vlaamse regering van 6 juli 1994. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 13 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
de uitvoerende reglementering ook de verplichtingen van de gesubsidi-
eerde en de controlemogelijkheden van de overheid dient te regelen. De totale regelgeving (VIPA-decreet én uitvoerende reglementering) was ten slotte norm voor het toetsen van de wettelijkheid van de toegekende en uitgekeerde investeringssubsidies en -waarborgen. 
Om de mate van uitvoering van het VIPA-decreet te meten, inventari-
seerde het Rekenhof alle bepalingen uit het VIPA-decreet die de Vlaam-se regering uitvoeringsverplichtingen opleggen, exclusief de artikelen over begroting, financiën en werking van het VIPA. Vervolgens zocht het de overeenkomstige uitvoerende reglementering. Het concludeerde dat de Vlaamse regering met verscheidene besluiten in het algemeen tege-moetkwam aan de uitvoeringsopdrachten van het VIPA-decreet. 
Om na te gaan of zich problemen voordoen bij de toepassing van de 
uitvoerende reglementering, onderzocht het Rekenhof voor elke soort van voorzieningen een niet-statistische steekproef van individuele dos-siers. Het baseerde de steekproeven systematisch per regio op de bud-gettaire impact van de subsidiebeloften. Het voegde daarbij verscheide-ne vastleggingen per subsidiebelofte samen en bracht ook aanvullende subsidiebeloften in rekening. In een tweede stap baseerde het de steek-proef op de aanwezigheid van de verschillende procedurefasen (goed-keuring zorgstrategisch plan, subsidiebelofte, subsidiebeslissing, gun-ning, vereffening) en de verschillende sectoren (privé-sector versus openbare sector). Per dossier controleerde het de verschillende proce-durefases. Alle selecties sloegen op de periode van januari 1998 of mei 1998(
4) tot en met december 2000. De budgettaire impact van de totale 
populatie voor alle sectoren samen bedroeg 16,4 miljard BEF. 
Aan de basis van de dossiercontrole lag een vragenlijst, die horizontale 
evaluatie mogelijk maakte en resulteerde in een inventaris van structure-le tekortkomingen en herhaalde gebreken. De neerslag van deze evalu-atie is in dit verslag opgenomen. Het overziet enerzijds de bevindingen die relevant zijn voor alle betrokken sectoren (hoofdstuk 2) en anderzijds de bevindingen die enkel of voornamelijk relevant zijn voor een bepaal-de sector (hoofdstuk 3). 
Interviews met ambtenaren van de betrokken Vlaamse openbare instel-
lingen en het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap begeleidden het dossieronderzoek. Het Rekenhof legde ze opvallende vaststellingen of vragen voor om een onmiddellijke feedback te krijgen. 
Het luik investeringswaarborgen stoelt op een systematische selectie 
van 30 dossiers uit de periode 1998-2000 (met een interval gebaseerd op de steekproefgrootte). 
                                                
4 Besluit van de Vlaamse regering van 10 maart 1998 tot wijziging van het 
besluit van de Vlaamse regering van 6 juli 1994 houdende procedurere-gels inzake de infrastructuur voor persoonsgebonden aangelegenheden, gepubliceerd op 18 april 1998 (nieuwe procedure voor ouderenvoorzienin-gen).
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 14
Het Rekenhof heeft zijn opmerkingen op 3 december 2002 medege-
deeld aan de Vlaamse Minister van Welzijn en Volksgezondheid, die drie afzonderlijke antwoorden heeft gesteld, respectievelijk op 13 februa-ri 2003, 31 maart 2003 en 16 april 2003. Haar antwoorden zijn in dit ver-slag opgenomen. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 15 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
2 Bevindingen van het onderzoek 
De bevindingen zijn in de mate van het mogelijke ingedeeld volgens de 
procedurefase waaraan zij het beste kunnen worden verbonden: zorg-
strategisch plan en subsidiebelofte, subsidiebeslissing, gunning en ver-effening. Bijlage 1 schematiseert deze procedure op meer gedetailleerde wijze.
2.1 Zorgstrategisch plan en subsidiebelofte 
2.1.1 Kwaliteit adviesverstrekking over plannen 
Functionele adviezen 
Op grond van een studieopdracht(
5) werd het masterplan uit de oor-
spronkelijke VIPA-procedure voor de algemene ziekenhuizen en voor de bejaarden- en thuiszorgvoorzieningen opgesplitst in een zorgstrategisch plan en een technisch-financieel plan. Beide plannen vereisen telkens evaluatie aan de hand van een reeks criteria die de studieopdracht in kaart bracht. De consultant heeft de sectoren bovendien bij de totstand-koming van de criteria betrokken, wat de VIPA-procedure een uitgebreid draagvlak bezorgde. De uniforme toepassing van de criteria zorgt voor éénduidigheid, objectiviteit en een degelijke onderbouwing van de func-tionele adviezen. Dergelijke adviezen kunnen als voorbeeld van kwali-teitsvolle adviesverstrekking worden beschouwd. In circulaires zijn de algemene ziekenhuizen en ouderenvoorzieningen ingelicht over de crite-ria.
Wat de verzorgingsinstellingen betreft zijn de evaluatienota's over de 
zorgaspecten opgesteld door de afdeling Verzorgingsvoorzieningen in de eerste plaats toegespitst op de criteria uit de vermelde VIPA-studie. Een link naar het federale koninklijk besluit van 23 oktober 1964 tot be-paling van de normen die de ziekenhuizen moeten naleven, wordt zelden of nooit expliciet in de evaluatienota's teruggevonden. 
Wat de sector van de voorzieningen voor bejaarden betreft slaagde de 
afdeling Welzijnszorg er verscheidene malen niet in de verschillende termijnen voor het opstellen van haar adviezen te respecteren. 
Technische adviezen 
In het algemeen rapporteert de AOGGI in haar adviezen onvoldoende 
over de naleving van de sectorgebonden specifieke bouwtechnische en bouwfysische normen. Voor bijvoorbeeld de verzorgingsinstellingen be-
                                                
5  Vipa-studie, uitgevoerd door een consultantbureau. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 16
vatten de technische adviezen zelden of nooit vaststellingen of opmer-
kingen over de specifieke bouwtechnische en bouwfysische normen, opgenomen in de koninklijke besluiten ter uitvoering van de wet op de ziekenhuizen. Kind en Gezin controleert, in tegenstelling tot wat het pro-cedurebesluit oplegt, zelf de specifieke bouwtechnische normen van 
artikel 3 van het sectorbesluit (bruto bebouwde oppervlakte minstens 12m² per plaats, raamoppervlakte leefruimte minstens 1/8 van de vloer-oppervlakte,…). Kind en Gezin maakt zelf een planevaluatie van het voorontwerp in de fase van de subsidiebelofte, wat in het kort in het functioneel advies staat. Hoewel de bepalingen van het procedurebesluit niet worden gevolgd (de AOGGI dient over de technische aspecten te 
adviseren) , vindt wel een controle plaats.
De regelgeving blijft onduidelijk over het ogenblik waarop de bouwfysi-
sche en bouwtechnische normen moeten worden gecontroleerd. Het procedurebesluit verwijst niet naar de bouwfysische en bouwtechnische normen van de sectorbesluiten. 
De adviezen van de AOGGI over de aanvragen voor subsidiebeloften en 
-beslissingen vertoonden ook regelmatig fouten in de berekening van de subsidiebelofte, die nadien door de coördinatiecommissie of door de personeelsleden van het VIPA dienden te worden rechtgezet. Dit roept vragen op over de gebruikte methodologie, de nauwgezetheid van de adviesverstrekking en de duidelijkheid van de reglementering. Aange-zien de AOGGI verantwoordelijk is voor de technische aspecten en als gevolg daarvan ook hoofdzakelijk verantwoordelijk is voor de berekening van de subsidiebelofte, zijn dergelijke fouten onaanvaardbaar. 
2.1.2 Onduidelijkheden in de reglementering 
Indeling in projectfases 
Het VIPA-decreet gelast de opdeling van elk project in maximum vier 
delen of projectfases (ruwbouw, technische uitrustingen, afwerking en uitrusting en bemeubeling). De regelgeving bepaalt echter niet eenduidig wanneer en hoe deze projectfasering moet plaatsvinden. 
Voor nieuwbouw bij gehandicaptenvoorzieningen hoeft fasering pas in 
desubsidiebeslissing (
6). Het VFSIPH stelde dan ook het percentage van 
een projectfase meestal pas vast bij de subsidiebeslissing. 
De andere sectoren wijzen de percentages doorgaans aan de verschil-
lende projectfases toe bij de subsidiebelofte . Zij passen deze verdeling 
niet meer aan bij de subsidiebeslissing, zelfs niet als een toename van de kostprijsraming inmiddels een bijkomende vastlegging vergde. De 
                                                
6 Artikel 5, §2, van het besluit van 6 juli 1994 tot vaststelling van de totale 
investeringssubsidie.
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 17 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
notificatie van de subsidiebelofte aan de initiatiefnemer vermeldt echter 
zelden - zoals het hoort - de percentages. 
Kind en Gezin wijst systematisch de percentages toe bij de subsidiebe-
lofte. Zij wijzigt die niet meer bij de subsidiebeslissing uit praktische overweging(
7): een aanpassing van de percentages bij de subsidiebe-
slissing zou immers ook een aanpassing van de subsidiebedragen per projectfase betekenen.
In de andere gevallen werden op het ogenblik van de subsidiebelofte 
geen percentages toegewezen of werden de toegewezen percentages aangepast aan een gewijzigde kostprijsraming op het ogenblik van de subsidiebeslissing. Het percentage van een projectfase krijgt dan pas zijn definitieve vastlegging bij de subsidiebeslissing (zoals bij het VFSIPH). Op dat ogenblik is een geactualiseerde kostprijsraming be-schikbaar voor een of meer projectfases (teller van de verhouding), ter-wijl de totale kostprijsraming van bij de subsidiebelofte behouden blijft (noemer van de verhouding).  Deze werkwijze geldt ook in de gevallen waarin de kostprijsramingen van de projectfases gedaald zijn tegenover die bij de subsidiebelofte(
8). Het bekomen percentage kan dan worden 
toegepast op een al dan niet geactualiseerde subsidiebelofte. 
In tegenstelling tot de indicaties in het procedurebesluit, is een definitie-
ve indeling in projectfases samen met de subsidiebelofte aangewezen. Immers, op het moment van de subsidiebeslissing is slechts een betere raming voorhanden voor een of enkele projectfases, zelden of nooit voor alle fases. Een globaal beeld of globale raming zoals bij de subsidiebe-lofte is m.a.w. niet beschikbaar. Een percentageaanpassing beïnvloedt het totaalbedrag van de investeringssubsidie niet. Zij heeft enkel invloed op het betalingsritme. 
De uitvoerende reglementering blijft in elk geval op dit vlak in gebreke en 
de indeling in projectfases vindt op inconsistente wijze plaats, zowel in dossiers die het oude systeem volgen (vastleggingen op het moment van de subsidiebeslissing), als in dossiers die het nieuwe systeem vol-gen.
Functionele adviezen van de instellingen 
De instellingen moeten enkel het advies vragen van de AOGGI, niet van 
de functionele administratie over de inhoudelijke aspecten(
9). Deze pro-
cedurebepaling maakt het mogelijk dat een dossier pas in de fase van de subsidiebeslissing door de functionele administratie wordt beoor-deeld. In de praktijk vraagt het VFSIPH wel degelijk een functioneel ad-
                                                
7  De subsidiebelofte wordt door Kind en Gezin per projectfase vastgelegd. 
8  Een alternatief bestaat erin de noemer op het ogenblik van de subsidiebe-
slissing ook aan te passen aan de al gekende gunningsbedragen van de vorige projectfases. In een tweetal dossiers werd deze werkwijze gevolgd. 
9  Conform artikel 19, §2, laatste lid, van het procedurebesluit. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 18
vies, zij het aan de functionele inspecteurs binnen de instelling. Kind en 
Gezin stelt geen of zeer beperkte adviezen op over de inhoudelijke as-pecten. In haar reactie van 22 juli 2002 beaamde deze instelling dat het de facto niet volstaat alleen bij de subsidiebeslissing een functioneel advies te geven.
Onvolledigheden in de reglementering 
De regelgeving bepaalt de ingangsdatum voor de subsidiebelofte niet. 
Volgens het procedurebesluit moet de subsidiebelofte een dergelijke datum vermelden. De ministeriële brief aan de initiatiefnemer geeft enkel de datum van het advies van de VIPA-coördinatiecommissie. Het lijkt dus aannemelijk dat de subsidiebelofte ingaat op de verzendingsdatum van deze brief. De brieven waarmee de administrateur-generaal van het VFSIPH subsidiebeloften toekent vermelden doorgaans expliciet dat de belofte twee jaar geldig blijft vanaf de datum van het huidig schrijven.
Kind en Gezin stelt de ingangsdatum van de subsidiebelofte vast op de eerste dag van de maand volgend op die van de raad van bestuur, maar past dit systeem niet consistent toe(
10).
2.1.3 Toepassing van de reglementering 
Subsidiebeloften onder voorbehoud 
De overheid keurt regelmatig aanvragen voor subsidiebeloftes goed 
waarvoor ze tegelijkertijd aan de initiatiefnemer opmerkingen formuleert, bv. over technische tekortkomingen of de onvolledigheid van de inge-diende dossiers. Het procedurebesluit voorziet echter niet in de moge-lijkheid tot het goedkeuren van subsidiebeloften onder voorbehoud. Het is dus onaanvaardbaar dat subsidiebeloften worden goedgekeurd voor onvolledige dossiers.
Zo leggen het VIPA of de instellingen regelmatig dossiers ter beoorde-
ling van masterplannen aan het advies van de AOGGI voor zonder ste-denbouwkundig attest nr. 2, dat bv. werd opgevraagd of waarvan de initiatiefnemer nasturing heeft beloofd. De AOGGI formuleert in dit geval bij een gunstig advies automatisch een voorbehoud inzake het attest. Soms ontbreekt dit attest zelfs op het moment van de subsidiebelofte nog, die dan voorwaardelijk wordt verleend. De vraag rijst overigens naar de waarde van dit attest na verloop van tijd, bv. als een dossier uitermate lang in beraad is gehouden.
                                                
10  Zo gingen subsidiebeloften onrechtmatig in vóór datum van vastlegging of 
betekening (soms bijna een maand eerder). 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 19 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
In een bepaald geval wees de raad van bestuur van een instelling een 
vastlegging principieel toe aan een initiatiefnemer, nog voor die een ei-gendomsbewijs of bewijs van zakelijk- of genotsrecht had voorgelegd. 
Enkel voor vrij technische opmerkingen, zoals noodzakelijke aanpassin-
gen aan het technisch memorandum, is een goedkeuring van de subsi-diebelofte op grond van de appreciatie door de coördinatiecommissie aanvaardbaar.
Termijnen 
De coördinatiecommissie overschrijdt vaak de termijn tussen haar ver-
gadering en het overzenden van haar advies aan de overheid (15 kalen-derdagen)(
11). Volgens het VIPA is dit het gevolg van de afwezigheid 
van de inspecteur van financiën, die het verslag dan eerst nagestuurd dient te krijgen om zijn bemerkingen binnen de vijf dagen te formuleren, zoals voorzien in het budgettair implementatieplan van het VIPA. In de praktijk is dit nasturen de regel geworden. In enkele gevallen hebben ook bijkomende vragen van de controleur van de vastleggingen voor een termijnoverschrijding gezorgd. Deze vertraging is verantwoord, daar de wetgeving erin voorziet dat de vastlegging van de subsidiebelofte plaatsvindt voor de betekening ervan aan de begunstigde. 
Vanaf het moment dat de coördinatiecommissie de overheid een gunstig 
advies heeft voorgelegd, is die overheid niet meer gebonden aan een termijn waarbinnen zij de subsidiebelofte moet verlenen. Voor de ver-zorgingsinstellingen liet die belofte dan ook meer dan een maand - in een geval zelfs drie maand - op zich wachten. 
Binnen de 15 kalenderdagen na adviesvoorlegging (technisch advies 
AOGGI en functioneel advies) dient de overheid een ontwerp van subsi-diebeslissing voorgelegd te krijgen(
12). Het is ook hier onduidelijk of de 
overheid binnen deze termijn ook een beslissing moet nemen. In elk geval verloopt tussen de adviesverlening en de overheidsbeslissing veel meer dan vijftien dagen. Bij Kind en Gezin loopt de periode tussen het advies van AOGGI en de betekening van de subsidiebeslissing aan de initiatiefnemer soms op tot 2,5 maand. De raden van bestuur van de instellingen komen overigens maar maandelijks samen. 
Mededelen adviezen aan initiatiefnemer 
In de praktijk vormen de functionele en technische adviezen bijlagen bij 
de brief waarin de minister de subsidiebelofte goedkeurt (sectoren be-heerd door het VIPA). In de adviezen van de afdeling verzorgingsvoor-zieningen en de AOGGI over de aanvragen van subsidiebeloftes levert de berekening van de subsidiebelofte op grond van de ingediende ra-
                                                
11  Artikel 20, §1, van het procedurebesluit. 
12  Artikel 25, §5, van het procedurebesluit. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 20
mingen regelmatig verschillen op. In een aanvraag liep dit verschil zelfs 
op tot 426,8 miljoen BEF. Een ander dossier toonde onenigheid tussen het VIPA en de afdeling verzorgingsvoorzieningen over het architecto-nisch concept van de verpleegeenheden. Dit kan vragen oproepen bij de initiatiefnemer.
Opvolging van de adviezen 
Over de opvolging van de opmerkingen in de functionele of technische 
adviezen door de initiatiefnemer vindt in de volgende procedurefases geen rapportering plaats. Op het ogenblik van de subsidiebeslissing kunnen de minister of de raad van bestuur bijgevolg enkel maar veron-
derstellen  dat werd voldaan aan de opmerkingen geformuleerd bij de 
subsidiebelofte. In de gevallen dat de AOGGI voorwaardelijk gunstige adviezen verleent, is opvolging bij uitstek noodzakelijk.
2.1.4 Transparantie van de projectvoorbereiding 
De AOGGI houdt regelmatig met de initiatiefnemers voorafgaande werk-
vergaderingen, soms samen met vertegenwoordigers van de functionele diensten, VIPA of de VIPA-cel van de instellingen. Gespecialiseerde diensten informeren en begeleiden aldus de initiatiefnemers van in het begin(
13). In deze werkvergaderingen worden de voorontwerpen bespro-
ken en worden, in principe, de geplande investeringen getoetst aan de specifieke bouwtechnische en bouwfysische normen. Dergelijke evalua-ties dienen uit te monden in checklists en verslagen die de basis vormen voor het verslag over het gevolg dat is gegeven aan de voorafgaande 
werkvergaderingen en aan de aanbevelingen van de administraties  (
14).
Maar een zeer beperkt aantal dossiers van Kind en Gezin bevat derge-lijke door de VIPA-cel ingevulde checklists. Het VIPA noch het VFSIPH gebruiken checklists in de fase van de voorafgaande werkvergaderin-gen. Verslagen over de voorafgaande werkvergaderingen worden noch bij het VIPA, noch bij de instellingen op gestandaardiseerde wijze opge-steld. De verslagen worden niet ondertekend door de AOGGI of de func-tionele afdelingen en ontbreken vaak in de dossiers. 
De AOGGI zou in de voorbereidende werkvergaderingen voorzichtig 
moeten omspringen met het formuleren van aanbevelingen. In een dos-
                                                
13  Zo begeleidt de dossiermanager van het VIPA het opstellen van een zorg-
strategisch plan conceptueel (omgevingsanalyse, sterkte-zwakteanalyse,…) en heeft de bouwtechnisch deskundige van het VIPA een beknopte en handige leidraad opgesteld voor de fase van de aan-vraag tot subsidiebelofte, die duidelijk weergeeft welke informatie de initia-tiefnemer moet verstrekken en hoe het bedrag van de investeringssubsidie per onderscheiden sector wordt samengesteld. 
14  Voorgeschreven in artikel 17, 6°, van het procedurebesluit. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 21 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
sier werden dergelijke voorafgaande aanbevelingen in de eropvolgende 
evaluatie van het zorgstrategische plan herroepen. 
2.1.5 Conclusie 
De functionele evaluatie van zorgstrategische en technisch-financiële 
plannen aan de hand van een reeks criteria zorgt voor objectieve en onderbouwde analyses, maar over daarbij geformuleerde opmerkingen wordt in het verdere verloop van de procedure niet meer gerapporteerd. De technische adviezen rapporteren onvoldoende over de specifieke bouwtechnische en bouwfysische normen. De reglementering is verder onduidelijk over het tijdstip en de wijze waarop de indeling van de inves-teringsprojecten in projectfases dient te gebeuren, met een effect op het 
betalingsritme van de subsidies, en over de noodzaak van het inwinnen 
van functionele adviezen bij de instellingen. De ingangsdatum van een subsidiebelofte vergt nog verdere uitwerking. Inzake de toepassing van de reglementering heeft het Rekenhof vooral kritiek op het verlenen van subsidiebeloften onder voorbehoud in onvolledige dossiers, het laattijdig overzenden van het advies van de coördinatiecommissie aan de over-heid, het ontbreken van een termijn waarbinnen de overheid een beslis-sing dient te nemen op basis van een advies van de coördinatiecommis-sie en het gebrek aan opvolging van de opmerkingen in de adviezen.
2.1.6 Aanbevelingen 
• Het stellen van een verslag over de voorafgaande vergaderingen 
tussen de AOGGI - eventueel samen met de functionele dienst, het VIPA of de VIPA-cel van de instellingen - en de initiatiefnemers, zou de opvolging van afspraken of aanbevelingen mogelijk maken. 
• De verschillende adviezen dienen een vast schema te volgen. Voor-
al de adviezen van de AOGGI vergen meer accuratesse. De bereke-ning van het bedrag van de subsidiebelofte of van de subsidiebeslis-sing moet op een vast schema of werkblad steunen. In afwachting van een standaardformulier dienen de coördinatiecommissie of, eventueel, het VIPA of de VIPA-cellen bij de instellingen, het door de AOGGI berekende bedrag te controleren. Het standaardbereke-ningsschema zou bovendien inconsistenties in de toepassing van het BTW-tarief moeten uitsluiten (zie punt 2.5.5). 
• Functionele afdelingen dienen in overleg met de AOGGI afspraken 
te maken over de controle en evaluatie van alle geldende bouwfysi-sche en bouwtechnische normen. De samenlegging van de functio-nele en technische adviezen moet aantonen wie welke normen con-troleerde. Het functioneel advies moet overigens onafhankelijk van het technisch advies ontstaan en beide adviezen moeten op de agenda van de eerstvolgende vergadering van de coördinatiecom-
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 22
missie komen. De coördinatiecommissie streeft naar een eensgezind 
en gezamenlijk functioneel-technisch standpunt. 
• De regelgeving kan op diverse punten worden aangevuld, verduide-
lijkt of vervolledigd door: 
- niet enkel een technische, maar ook een functionele adviesin-
winning op te leggen aan de instellingen (wijziging van artikel 19, 
§2, laatste lid, van het procedurebesluit); 
- vastlegging van de ingangsdatum van de subsidiebelofte (bv. de 
datum van ondertekening door de overheid of administrateur-generaal van een instelling), waarna de notificatie van de subsi-diebelofte aan de initiatiefnemer de geldigheidsduur van de belof-te expliciet kan vermelden; 
- inschrijving van termijnen voor de goedkeuring door de overheid 
van het ontwerp van subsidiebelofte en van het ontwerp van subsidiebeslissing;
- vaststelling wanneer (bij voorkeur samen met de subsidiebelofte) 
en hoe de percentages van de verschillende projectfases moeten worden bepaald en of die percentages naderhand nog kunnen wijzigen;
- het procedurebesluit zou de AOGGI expliciet moeten verplichten 
te adviseren over de conformiteit met de bouwtechnische en bouwfysische normen, alsook wanneer zij op die normen dient te controleren en hoe zij daarover moet rapporteren. 
• De mededeling van de beslissing over de aanvraag van een subsi-
diebelofte aan de initiatiefnemer dient vergezeld te gaan van een toelichting die eventuele afwijkende adviezen en de uiteindelijke be-slissing verzoent. 
• Functionele, financiële én technische adviezen zouden telkens een 
opvolgingsrapportering over de opmerkingen uit de vorige procedu-restap moeten bevatten.
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 23 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
2.2 Goedkeuring subsidiebeslissing 
2.2.1 Advies van de AOGGI over de kostprijsraming 
De mogelijkheid waarover de AOGGI beschikt om de ingediende kosten-
raming in vraag te stellen(15) is in de praktijk dode letter. Voor alle secto-
ren beperkt de AOGGI zich in zijn adviezen bijna uitsluitend tot het over-nemen van de kostenramingen die de initiatiefnemer indiende. Een pre-cieze kostprijsraming is nochtans belangrijk, want bepalend voor de be-kendmakingsregels in het kader van de wetgeving op de overheidsop-drachten en de toepassing van de reglementering over de erkenning van de aannemers. De kostprijsraming dient ook als referentiebasis voor de opsporing van abnormale inschrijvingsprijzen. Tevens is zij bepalend voor de indeling in projectfases en het daarmee samenhangende uitbe-talingsritme van de investeringssubsidie. Ook het in te dienen financieel plan moet steunen op de kostprijsraming. 
Voor verbouwing bepaalt de kostprijsraming de investeringssubsidie 
(60% van de goedgekeurde raming). Waar deze 60% duidelijk lager ligt dan het plafond van 75% van de investeringssubsidie voor uitbreiding, verhoogt een onjuiste raming het risico op de toekenning van een te hoge investeringssubsidie. De steekproef bevatte slechts een tweetal definitieve eindafrekeningen, te weinig voor conclusies over de sluitend-heid van de controle op de eindafrekening in verbouwingsdossiers. Als de investeringssubsidie volgens de eindafrekening lager is dan die vol-gens de kostprijsraming, dan moet de uitbetaling van het saldo overeen-komstig worden verminderd. De vraag rijst naar de reactie als de veref-fening van de eerste drie schijven van de investeringssubsidie (samen 90%), het subsidiebedrag volgens de eindafrekening al hebben overtrof-fen. De initiatiefnemer zal er in een dergelijke situatie geen belang bij hebben zijn eindafrekening in te dienen en saldobetaling te vragen. 
Verscheidene initiatiefnemers stelden hun kostprijsraming voor verbou-
wingswerken precies gelijk aan de forfaitaire subsidie op grond van 75% van de investeringssubsidie voor uitbreiding. Zo zetten zij het risico op indiening van een te lage kostprijsraming om in een risico op afdoende administratieve controle bij de eindafrekening. Het belang van de eindaf-rekeningen nam daardoor onnodig toe. Dat de indiening van eindafreke-ningen in sommige dossiers op zich laat wachten, pleit voor een degelij-ke controle op de kostprijsraming. 
                                                
15  Volgens artikel 25, §4, van het procedurebesluit zal het advies van AOGGI 
de goedkeuring van de raming van de kostprijs betreffen en dit in het bij-zonder als de aanvraag voor een subsidiebeslissing gaat over een ver-bouwing, uitrusting of meubilering en in alle dossiers die onder de toepas-sing vallen van het besluit van de Vlaamse regering tot vaststelling van de totale investeringssubsidie en de bouwtechnische normen voor de verzor-gingsinstellingen.
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 24
2.2.2 Aanpassing subsidiebelofte 
Voor alle sectoren stelt zich het probleem of, en hoe, de subsidiebelofte 
dient te worden geactualiseerd bij de toekenning van de subsidiebeslis-sing. In welke mate dient rekening te worden gehouden met een nieuwe kostprijsraming voor een projectfase of een heel project(
16) of vergt en-
kel de indexering van de investeringsbedragen actualisering ? Dienen de toetsingen aan maximale subsidiebedragen opnieuw te gebeuren of blijven de maximale bedragen vastgesteld bij de subsidiebelofte geldig ? De reglementering blijft daarover in gebreke. 
Nieuwe kostprijsraming 
Het Rekenhof stelde vast dat verhoogde kostprijsramingen (tegenover 
de raming bij de subsidiebelofte) aanleiding gaven tot een aanpassing van de subsidiebelofte (al dan niet met overeenstemmende vastleg-ging(
17), in tegenstelling tot verminderde ramingen. 
Actualisering van de indexering 
De verschillende sectorbesluiten tot vaststelling van de totale investe-
ringssubsidie en de bouwtechnische normen bepalen telkens: de bedra-
gen zoals bepaald in artikel (…) worden jaarlijks op 1 januari aangepast 
aan de bouwindex . De basisindex is die van 1 januari 1994. De engste 
en meest logische interpretatie is de investeringssubsidie bij de subsi-diebelofte (door de decreetgever gelijkgesteld met een verbintenis aan te rekenen op het lopende jaar) eenmalig te berekenen en nadien geen herrekeningen of indexeringen meer uit te voeren. Deze interpretatie zou echter nadelig zijn voor projecten die over verscheidene jaren lopen. 
Als de subsidiebelofte bij elke subsidiebeslissing wordt geactualiseerd 
aan de nieuwe index, zal de som van alle subsidiebeslissingen per defi-nitie hoger zijn dan de initiële subsidiebelofte, maar toch niet overeen-stemmen met de laatst geactualiseerde subsidiebelofte. Dit leidt onver-mijdelijk tot aanvullende vastleggingen en bezwaring van toekomstige begrotingen.
                                                
16 Voor de subsidiebeslissing moet het bedrag van de investeringssubsidie 
bepaald worden aan de hand van de goedgekeurde kostprijsraming (artikel 25, §5, 2
de lid, van het procedurebesluit). Het gaat over verbouwing, uitrus-
ting of meubilering en alle dossiers die onder toepassing vallen van het besluit van de Vlaamse regering tot vaststelling van de totale investerings-subsidie van de bouwtechnische normen voor de verzorgingsinstellingen. 
17Het bedrag van de subsidiebeslissing voor de eerste projectfases op zich 
is soms hoger dan het overeenstemmende bedrag dat bij de subsidiebelof-
te voor de projectfases was vastgesteld. In bepaalde gevallen werd on-middellijk gekozen voor vastlegging van een aanvullende subsidiebelofte, in andere gevallen werd eerst het bedrag van de oorspronkelijke subsidie-belofte of van de oorspronkelijke vastlegging uitgeput. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 25 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
De investeringscel van het VFSIPH heeft op 1 april 1998 de volgende 
afspraak gemaakt: indien er bij de subsidiebelofte een vastlegging ge-
beurde, zal er géén bijkomende vastlegging gebeuren bij de eruit vloei-
ende subsidiebeslissing(en) omwille van het feit dat de bouwindex op het ogenblik van deze subsidiebeslissing(en) verschillend is van deze op het ogenblik van de subsidiebelofte . De investeringscel wil dus nooit 
bijkomende vastleggingen aanvaarden, behalve ingeval van materiële fouten of gewijzigde BTW-tarieven. Subsidiebeloftes in dossiers van vóór april 1998 werden wel geactualiseerd bij de subsidiebeslissingen. Deze dossiers werden meestal nog afgehandeld volgens het oude sys-teem: de vastleggingen werden pas genomen bij de subsidiebeslissing. 
Kind en Gezin doet een eenmalige aanpassing aan de bouwindex in de 
fase van de subsidiebeslissing. Wordt de subsidiebeslissing gespreid over projectfasen, dan vindt de aanpassing aan de bouwindex bij de laatste subsidiebeslissing plaats. De bouwindexaanpassing gebeurt op basis van het verschil van de bouwindex die gold bij de fase subsidiebe-lofte en die welke op het tijdstip van de subsidiebeslissing geldig is. In een aanpassing van de bouwindex voorziet de regelgeving volgens Kind en Gezin niet, maar de instelling vindt een aanpassing logisch, omdat er tussen de subsidiebelofte en de subsidiebeslissing twee jaar kan liggen en in die tijd de kostprijzen in de bouwsector ook stijgen. 
Voor de sectoren die het beheert, houdt het VIPA eveneens rekening 
met de nieuwe index op het moment van de subsidiebeslissing(en). 
De initiatiefnemers krijgen dus naargelang de sector waartoe zij behoren 
en de periode van hun aanvraag een verschillende behandeling, spijts de bedoeling van de decreetgever een gelijke behandeling van de initia-tiefnemers te organiseren. 
Voor aanvullende vastleggingen of bijkomende subsidiebeloftes voorziet 
het procedurebesluit niet in een procedure(
18).
Tenslotte stelt zich voor de ziekenhuizen een bijkomend probleem: de 
Vlaamse decreetgeving is strijdig met de federale regelgeving. Op grond van de federale ministeriële besluiten stoelt de subsidiëring van investe-ringen op de goedgekeurde bieding, beperkt tot de werkelijke behoeften 
van het aan te passen gebouw  (aanpassingswerken) of op de kostprijs 
van de werken, leveringen en diensten  (nieuwbouw- of uitbreidingswer-
ken). De kostprijs is uiteraard niet vooraf gekend en wordt pas bij de 
                                                
18 Als bij de subsidiebeslissing een aanvullende vastlegging wordt beslist, 
werd in één geval uit de steekproef een nieuwe coördinatiecommissie sa-mengeroepen. In de andere gevallen besliste de minister rechtstreeks een aanvullende vastlegging op grond van het functionele advies of het advies van de AOGGI. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 26
bieding en gunning bepaald. De grootte van de subsidies kan met ande-
re woorden pas worden vastgesteld op het moment dat het bedrag waaraan de opdracht voor de werken of leveringen wordt toegewezen, gekend is. Bijgevolg kan de definitieve vastlegging voor een investe-ringssubsidie op grond van de federale besluiten pas op de vastleg-gingsmachtiging worden aangerekend op het moment van de gunning van de opdracht. De Vlaamse decreetgeving strookt echter niet met de-ze federale besluiten. In artikel 9 van het programmadecreet 1997(
19)
heeft de Vlaamse decreetgever beslist dat de vastlegging van de toe te kennen investeringssubsidie diende plaats te vinden op het moment van de subsidiebelofte, zijnde de verbintenis, die op het lopende begrotings-
jaar wordt vastgelegd, om voor een investering een investeringssubsidie 
toe te kennen . De vraag rijst dus of er na de vastlegging van die subsi-
diebelofte nog bijkomende vastleggingen kunnen plaatsvinden, bv. bij de 
subsidiebeslissing, de gunning of de uitbetaling van het saldo. 
Een bijkomende tegenstrijdigheid voor de ziekenhuizen bestaat erin dat 
voor verbouwingswerken artikel 8, §1, van het besluit van de Vlaamse 
regering van 8 juni 1999 tot vaststelling van de totale investeringssubsi-die de subsidie beperkt tot 60% van de goedgekeurde raming . De fede-
rale regelgeving beperkt de subsidiëring tot 60% van de goedgekeurde bieding (
20).
2.2.3 Andere tekortkomingen in de regelgeving 
Eigenaar of houder van een zakelijk of genotsrecht 
Voor een subsidiebeslissing moet een initiatiefnemer een eensluidend 
verklaarde akte voorleggen waaruit blijkt dat hij eigenaar is of het zake-lijk genotsrecht op het onroerend goed bezit voor een periode die min-stens gelijk is aan de boekhoudkundige afschrijvingsduur van de inves-tering en minstens 20 jaar bedraagt(
21). Deze omschrijving houdt een 
dubbele voorwaarde in: de periode mag niet minder bedragen dan 20 jaar, maar moet bovendien minstens gelijk zijn aan de afschrijvingsduur van het gesubsidieerde goed(
22). Het was namelijk de bedoeling van de 
decreetgever voldoende zekerheid te verkrijgen over het beheer van de onroerende goederen en garanties voor de bestemming van de investe-ring(
23).
Het bewijs van een zakelijk of genotsrecht voor een duur van 20 jaar (of meer) biedt bij de indiening van een subsidievraag echter geen garantie 
                                                
19 Decreet van 20 december 1996 houdende bepalingen tot begeleiding van 
de begroting 1997. 
20 Artikel 10 van het ministerieel besluit van 4 september 1978. 
21  Artikel 12, §1, derde lid, van het VIPA-decreet. 
22  De afschrijvingsperiode voor een voorziening start in principe bij de ople-
vering van het goed (of, voor grote werken, per projectfase). 
23 Memorie van toelichting bij het VIPA-decreet, Stuk 448 (1993-1994) - Nr.1. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 27 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
dat een voorziening tot 20 jaar na oplevering in beheer kan blijven. De 
periode tussen de aanvraag van een subsidiebeslissing en de opleve-ring bedraagt soms verscheidene jaren, en is vooral onzeker wat door-looptijd betreft. In dat opzicht is het moeilijk bij de aanvraag van een subsidiebeslissing, de periode vast te stellen die minstens de afschrij-vingsduur van de investering inhoudt. Zo kan een huurcontract voor 20 jaar dat al aanving voor de ingangsdatum van de subsidiebelofte niet worden aanvaard. Na de subsidiebelofte kan het immers nog meer dan 3 jaar duren eer de investeringswerken (voorlopig) worden opgeleverd.
Spreiding van projectfases in de tijd 
Vanaf het ogenblik dat een initiatiefnemer een subsidiebeslissing voor 
een eerste projectfase heeft gekregen, is in geen beperking in de tijd meer voorzien voor de indiening van de aanvragen voor subsidiebeslis-singen voor de volgende projectfases. Heeft een initiatiefnemer een subsidiebeslissing voor een eerste projectfase bekomen, dan blijft het resterende deel van de subsidiebelofte dus onbepaald geldig. 
Algemene onkosten 
De sectorbesluiten houdende vaststelling van de totale investeringssub-
sidie voorzien steeds in de subsidiëring van de algemene onkosten,  ech-
ter zonder algemene onkosten te specifiëren. Zo mogen erelonen van architecten of bepaalde toezichtskosten, die als algemene onkosten kunnen worden beschouwd, in een kostprijsraming niet in rekening wor-den gebracht. 
Opdeling tussen bouwheer, exploitant en eigenaar 
De vraag rijst of een investeringssubsidie kan worden toegekend aan 
een initiatiefnemer die niet tegelijkertijd bouwheer en organisator van zorg- en dienstverlening is. Noch het VIPA-decreet, noch het procedure-besluit voorzien in de toekenning van een investeringssubsidie aan een rechtspersoon die enkel optreedt als bouwheer. In de praktijk hebben het VIPA, Kind en Gezin en het VFSIPH de opdeling tussen bouwheer en exploitant aanvaard. Een analoog probleem kan zich stellen als de initiatiefnemer in de loop van de procedure fusioneert met een andere rechtspersoon.
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 28
2.2.4 Toepassing van de procedure 
Aantal subsidiebeslissingen 
De overheid aanvaardt dat initiatiefnemers een tweede, aanvullende ,
subsidiebeslissing vragen voor een projectfase waarvoor zij al een sub-
sidiebeslissing kregen. Deze aanvullende subsidiebeslissing komt dan in de plaats van een subsidiebeslissing voor projectfase 4. Deze werkwijze wordt in de praktijk blijkbaar toegepast voor het opgebruiken van het saldo van het investeringsdossier. Zo werd meer dan twee jaar na een oorspronkelijke subsidiebeslissing voor projectfase 3 (afwerking), nog een subsidiebeslissing gevraagd voor een lot schilderwerken (reglemen-tair ook projectfase 3). Hoewel het maximumaantal projectfasen niet werd overschreden, splitste het dossier één projectfase uit in twee deel-projectfases, in strijd met de bedoeling van de decreetgever alle loten van een projectfase gegroepeerd te houden. De reglementering sluit de bovenstaande interpretatie echter niet uit. Soms is gecamoufleerd dat het gaat om een tweede subsidiebeslissing voor eenzelfde projectfase. Een typisch voorbeeld bestaat erin, in een laatste projectfase behalve los meubilair, ook omgevingswerken op te nemen, die normaliter thuis-horen in een eerdere fase. De vereffening van zo’n dubbele projectfase vindt meestal in twee schijven plaats. Het procedurebesluit voorziet daarin echter enkel voor uitrusting en meubilering (leveringen), niet voor bv. schilderwerken of omgevingswerken. 
Formuleert de AOGGI in haar advies over de subsidiebeslissing opmer-
kingen over de technische conformiteit of de conformiteit met de wetge-ving op de overheidsopdrachten, dan neemt de notificatie van de beslis-sing aan de initiatiefnemer die gewoon over. Opvolging blijft achterwe-ge(
24). In de adviezen over de gunningen herneemt de AOGGI nooit de 
opmerkingen die de subsidiebeslissingen vergezelden. De adviezen wezen de initiatiefnemer er bv. regelmatig op dat hij aan de opmerkin-gen van de brandweer of inzake de bouwvergunning moest voldoen.
Investeringssubsidie voor aankoop 
Een initiatiefnemer kan volgens de reglementering maar een investe-
ringssubsidie voor aankoop(
25) bekomen vóór de daadwerkelijke afslui-
ting van de aankoop. Hij moet eerst een subsidiebelofte (indiening ont-werp van aankoopakte) en een subsidiebeslissing bekomen. Om toch a posteriori VIPA-investeringssubsidies te kunnen verkrijgen voor een al gesloten aankoop, zette de privé-sector bepaalde constructies op. Zo kochten twee VZW's een gebouw in onverdeeldheid  (de VZW-niet-
initiatiefnemer voor 98% en de VZW-initiatiefnemer voor 2%). Vervol-gens vroeg de VZW-initiatiefnemer VIPA-investeringssubsidies voor de aankoop van het gebouw (98%) van de VZW-niet-initiatiefnemer. Beide VZW's bestonden echter uit dezelfde leden en hadden dezelfde zetel. 
                                                
24  Zie ook punt 2.1.3. 
25  Verwerving van een gebouw dat in aanmerking komt voor een functionele 
bestemming in de persoonsgebonden aangelegenheden. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 29 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
De betaling van de VZW-initiatiefnemer aan de VZW-niet-initiatiefnemer 
(of zogenaamde patrimonium-VZW) kon eenvoudig worden geregeld door een schuldovername (leningsovereenkomst) van de VZW-niet-initiatiefnemer.
2.2.5 Conclusie 
De AOGGI stelt de kostprijsraming die de initiatiefnemers indienen nooit 
in vraag. Voorts bestaat grote onduidelijkheid over de mogelijkheid sub-sidiebeloftes al dan niet te actualiseren bij de toekenning van een subsi-diebeslissing. De procedure is evenmin duidelijk over het in rekening brengen van nieuwe en aangepaste kostenramingen of de voorwaarden waaronder bijkomende vastleggingen kunnen worden aanvaard. De re-gelgeving biedt verder onvoldoende garanties voor de duurtijd van het beheer van de onroerende goederen, noch voor een voldoende beheer-sing van de projectfasespreiding. De regelgeving voorziet evenmin in een opsplitsingsmogelijkheid tussen eigenaar, bouwheer en exploitant. Opmerkingen in adviezen blijven zonder opvolging in een volgende fase. 
2.2.6 Aanbevelingen 
• De administratie moet er over waken dat het zakelijk of genotsrecht 
waarover de initiatiefnemer moet beschikken op het ogenblik van zijn aanvraag tot subsidiebeslissing een voldoende lange looptijd heeft. 
• De reglementering dient te worden aangevuld met een bepaling die 
het treffen van meer dan één subsidiebeslissing voor een projectfase uitsluit en dat alle delen of loten van een projectfase voor het aan-vragen van een subsidiebeslissing gegroepeerd worden voorgelegd. Zij zou ook de voorwaarden voor een aanvraag tot subsidiebelofte moeten aanpassen voor het geval bouwheer en organisator niet de-zelfde rechtspersoon zijn en zij zou de algemene onkosten moeten
begrenzen (bij voorkeur met een indicatieve opsomming).
• De AOGGI dient in de fase van de subsidiebeslissing de kostprijs-
raming van de initiatiefnemer daadwerkelijk te controleren conform het procedurebesluit. Zij moet daarvoor voldoende middelen en on-dersteuning krijgen. 
• De Vlaamse regering dient in haar regelgeving voor alle sectoren 
eenduidig vast te stellen of de subsidiebelofte mag worden geactua-liseerd bij de subsidiebeslissingen en, zo ja, op welk tijdstip de bij-komende vastlegging moet worden genomen (per subsidiebeslissing of na uitputting van de initiële vastlegging ?) en volgens welke pro-cedures (langs de coördinatiecommissie, …?). Actualisering zou de subsidie in overeenstemming houden met de nauwkeurigste ramin-gen en marktprijzen in de bouwsector, wat uiteraard voordeliger zou zijn voor de initiatiefnemers (in het bijzonder voor grotere projecten). 
• De subsidiebelofte kan in een maximale spreiding in de tijd van de 
verschillende projectfases of subsidiebeslissingen voorzien. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 30
2.3 Opvolging van gunning en projectuitvoering 
2.3.1 Gunning van verschillende percelen 
De initiatiefnemer moet de opdracht gunnen binnen de 240 kalenderda-
gen na ontvangst van de subsidiebeslissing(26). Bij subsidiebeslissingen 
voor meer dan één projectfase of perceel, bleek dat een deel van de latere projectfases of percelen meermaals niet binnen deze termijn kon worden gegund. Dit kon bezwaarlijk de intrekking van de subsidiebeslis-sing tot gevolg hebben. Een verduidelijking van het procedurebesluit is dan ook nodig. Zo zou de regelgeving kunnen voorschrijven dat enkel een eerste projectfase of perceel van een globale projectfase binnen de vastgestelde termijn moet worden gegund. Een andere mogelijkheid ligt erin dat de regelgeving aan het niet respecteren van de termijn gevolgen voor de initiatiefnemer zou verbinden. 
2.3.2 Controle wetgeving op de overheidsopdrachten 
De AOGGI controleert de naleving van de principes van de wetgeving 
op de overheidsopdrachten. Zij verstrekt het VIPA of de instellingen op grond van deze controles een advies. Meestal bevestigt dit advies de conformiteit met de wetgeving op de overheidsopdrachten.
Van alle dossiers uit de steekproef hadden er maar 26 (51%)(
27) tijdens 
de controle ter plaatse de fase van de gunning bereikt. Het Rekenhof onderzocht voor tien dossiers de gunningen van alle projectfases of lo-ten op grond van de door de initiatiefnemer ingediende stukken(
28). Het 
concludeerde dat de wetgeving op de overheidsopdrachten goed wordt nageleefd en dat de adviezen van de AOGGI correct zijn en steunen op een degelijke controle van de ingediende stukken. 
Voorts stelde het Rekenhof vast dat de ingenieurs van de AOGGI voor 
specifieke juridische problemen de juridische dienst terecht om advies vragen. Interviews met hen wezen uit dat zij voor de controle op de toe-passing van de wetgeving op de overheidsopdrachten geen gebruik ma-ken van controlelijsten of checklists. Dit verhoogt het risico op een on-volledige controle. Het gebruik van een controlelijst kan ook een bewus-te of onbewuste nadruk op de controle van bepaalde aspecten van de wetgeving van de overheidsopdrachten voorkomen. Een controlelijst 
                                                
26  Artikel 27, §1, van het procedurebesluit. 
27 Niet meegerekend: de voorzieningen uit de preventieve en ambulante 
gezondheidszorg en de andere voorzieningen  voor sociale integratie voor 
personen met een handicap. 
28 Proces-verbaal van de opening van de inschrijvingen, een afschrift van de 
weerhouden bieding, het verslag van de controle van de biedingen en de door de initiatiefnemer gemotiveerde keuze van de aannemer. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 31 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
zorgt voor een systematische controle en geeft de mogelijkheid in een 
latere fase terug te grijpen naar de uitgevoerde controles.
2.3.3 Conclusie  
Er zijn voldoende aanwijzingen dat de wetgeving op de overheidsop-
drachten wordt nageleefd en dat de adviezen van de AOGGI dienaan-gaande correct zijn. Wel is nog onduidelijk of een initiatiefnemer alle projectfases en percelen binnen de 240 kalenderdagen moet gunnen. 
2.3.4 Aanbevelingen
• De regelgeving (artikel 27, §1, van het procedurebesluit) moet bepa-
len of enkel een eerste projectfase of perceel, dan wel alle projectfa-ses of percelen binnen de 240 dagen moeten worden gegund. 
• De controle op de naleving van de wetgeving op de overheidsop-
drachten dient te steunen op controlelijsten of checklists. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 32
2.4 Vereffening van de investeringssubsidie 
2.4.1 Vereffeningsadviezen 
Het saldo van een investeringssubsidie mag maar worden uitbetaald na 
goedkeuring van de werkzaamheden door de functioneel bevoegde ad-ministratie en de AOGGI(
29). In de praktijk wordt in deze fase aan de 
functioneel bevoegde administratie echter geen advies meer gevraagd. Voor een (definitieve) erkenning volgt in principe in een later stadium nog een controle door de functionele inspecteurs. 
Doorgaans zijn de adviezen van de AOGGI over de vereffening van de 
verschillende schijven en van het saldo van een projectfase of van ver-scheidene projectfases te beperkt:
• Zij bieden geen overzicht van de vorderingsstaten of facturen die de 
initiatiefnemer heeft ingediend en verwijzen zelden naar het bedrag van de gunning.
• De adviezen die de uitbetaling van het saldo goedkeuren vermelden 
evenmin of ter plaatse werd gecontroleerd. 
• De adviezen gaan evenmin in op verschillen tussen de toewijzings-
bedragen en de vorderingsstaten (bv. gefactureerde meerwerken), die nochtans een toelichting vergen (oorzaak van de verschillen, conformiteit van de werken met bestek en plannen, verantwoording en subsidieerbaarheid van de meerwerken). Bij verbouwingswerken kunnen de verschillen het subsidiebedrag beïnvloeden: gefactureer-de min- en meerwerken kunnen in rekening komen bij de eindafre-kening (zie volgend punt). Minderwerken kunnen leiden tot een ver-mindering van de investeringssubsidie. 
• De adviezen tonen zelden aan of de aannemers voldeden aan de 
verplichting tot borgstelling. 
De AOGGI stelde op 4 juli 2002 dat haar adviezen bij de voorschotten 
wel degelijk uitgebreid en volledig zijn en dat in de toekomst een steek-proefsgewijze controle van de werven zou plaatsvinden. De ingezamel-de verantwoordingsstukken lieten het Rekenhof echter niet toe zijn standpunt te herzien. De AOGGI voegde bij haar reactie een voorbeeld van een advies, dat nog steeds geen overzicht van de vorderingsstaten of facturen bevatte (verbonden aan de respectieve gunningen en aan-nemers van overheidsopdrachten). Daar de AOGGI deze informatie toch moet bijhouden, kan zij ze beter in haar adviezen integreren. In het ant-woord stelde de AOGGI ook dat de borgstellingsakte altijd bij de beta-lingsaanvraag van het eerste voorschot wordt gevoegd. Het Rekenhof kon dit weerleggen, noch bevestigen, en handhaafde daarom zijn vast-stelling.
                                                
29  Artikel 31 van het procedurebesluit. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 33 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
Het procedurebesluit verwijst voor de vereffening van de eerste subsi-
dieschijf niet naar de AOGGI. In de praktijk vragen zowel het VIPA als de instellingen toch het advies van AOGGI, die bijgevolg de vereffening van de verschillende schijven volledig opvolgt. Kind en Gezin en het VFSIPH zorgen wel nog voor een parallelle opvolging. Kind en Gezin houdt manueel een blad bij waarop het alle informatie over de vereffe-ningen van een project noteert (inclusief bedragen van de vorderingssta-
ten). De dienst Investeringen van het VFSIPH houdt per investerings-
dossier een elektronische fiche bij, met onder meer de opvolging van de vereffeningen per projectfase. Het houdt de betalingen verder in over-koepelende lijsten bij met het oog op macrorapportering. 
2.4.2 Bijkomende vastleggingen voor meerwerken 
Voor de ziekenhuissector steunt het in rekening brengen van meerwer-
ken op een federaal koninklijk besluit(
30). Voor alle andere sectoren 
hebben de Vlaamse uitvoeringsbesluiten bij het VIPA-decreet niet expli-ciet voorzien in de mogelijkheid meerwerken in rekening te brengen. Uit de onderzochte dossiers bleek dan ook dat meerwerken bij investerin-gen door ziekenhuizen in rekening werden gebracht bij de eindafreke-ning en aanleiding hebben gegeven tot aanvullende vastleggingen (zo-wel voor nieuwbouw, uitbreiding en verbouwing). Eerst werd op het ogenblik van de uitbetaling van het saldo de subsidiebeslissing geactua-liseerd en vervolgens werden de meerwerken daarop in rekening ge-bracht. De steekproef toonde verder enkel(
31) aan dat de sector van de 
voorzieningen voor gehandicapten meerwerken niet in rekening bracht. De toepassing van de federale regelgeving voor de ziekenhuissector zorgt dus in de praktijk voor een ongelijke behandeling van de rechts-personen die zorg- en dienstverlening organiseren in de persoonsge-bonden aangelegenheden. 
De AOGGI deelde mee dat zij begin 2002 met het VIPA heeft afgespro-
ken meerwerken slechts in rekening te brengen tot op het ogenblik van de subsidiebeslissingen. Bij daaropvolgende eindafrekeningen zouden zij meerwerken niet meer in rekening brengen. Dan zouden zij nog enkel minderwerken bij verbouwingswerken  in rekening brengen als het be-
drag van de eindafrekening lager zou zijn dan de kostprijsraming waarop het bedrag van de subsidiebeslissing werd bepaald. De vraag rijst of geen juridische problemen kunnen ontstaan als initiatiefnemers uit de ziekenhuissector zich voor subsidiëring van hun meerwerken op de fe-derale regelgeving zouden beroepen. 
                                                
30 Artikel 3 van het koninklijk besluit van 13 december 1966 tot bepaling van 
het percentage van de toelagen voor de opbouw, de herconditionering, de uitrusting en de apparatuur van ziekenhuizen en van zekere voorwaarden waaronder ze worden verleend. 
31  Veel dossiers bevonden zich nog niet in de fase van eindafrekening .
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 34
2.4.3 Eindafrekening verbouwingssubsidie  
De investeringssubsidie voor verbouwingswerken bedraagt 60% van de 
goedgekeurde raming(32), indien nodig te verminderen op grond van de 
eindafrekening. Te veel ontvangen investeringssubsidies moeten on-
middellijk worden terugbetaald.
Combinaties van verbouwingswerken met uitbreidingswerken brengen 
voor de eindafrekening problemen mee. Hoewel zij een afzonderlijke kostprijsraming vergen, kunnen de verschillende projectfasen of perce-len voor de verbouwings- en uitbreidingwerken gezamenlijk worden ge-gund. Met andere woorden: in de fase van de vereffening zijn de toewij-zingsbedragen van de verschillende percelen niet opgesplitst in verbou-wing en uitbreiding. De reglementair gevraagde toetsing voor verbou-wing aan de 60%-norm is dus bij de eindafrekening niet mogelijk.
Oplossingen kunnen zijn de eindafrekeningen uit te splitsen op grond 
van de oorspronkelijke verbouwings-uitbreidingsverhouding in de kost-prijsraming of in de subsidiebelofte. De gemengde dossiers in de steek-proef die de fase van de eindafrekening hadden bereikt, toonden geen (nieuwe) toetsing van de 60%-grens (adviezen AOGGI). 
2.4.4 Terugvorderingen 
De investeringssubsidie moet volledig worden teruggevorderd bij niet-
naleving van het VIPA-decreet en zijn uitvoeringsbesluiten(
33). Tot op 
heden is echter nooit teruggevorderd. Nochtans leefden initiatiefnemers verscheidene bepalingen meer dan eens niet na. Het overgrote deel van de bepalingen heeft echter betrekking op de fases voorafgaand aan de subsidie-uitbetaling. Terugvorderen is moeilijk als nog niets werd uitbe-taald(
34). Wat als een initiatiefnemer er bv. niet in slaagt de opdracht te 
gunnen binnen de 240 dagen na de subsidiebeslissing ? In principe zouden dan geen uitbetalingen mogen plaatsvinden(
35) en zou de pro-
cedure volledig opnieuw moeten starten. De proceduretermijnen zijn voor de initiatiefnemer dwingend op straffe van nietigheid. Wat zijn de gevolgen van het niet of maar gedeeltelijk voldoen aan bouwtechnische of bouwfysische normen? Deze bouwnormen kunnen niet dwingend toepasselijk zijn op (zuivere) verbouwingswerken, maar zijn wel expliciet van toepassing op nieuwbouw en uitbreidingswerken. Het zou in vele 
                                                
32  Uitzonderingen voor verzorgingsinstellingen niet meegerekend. 
33  Artikel 42 van het procedurebesluit. 
34 Artikel 41, §2, van het procedurebesluit impliceert dat de maximale termijn 
voor een terugvordering gelijk is aan de boekhoudkundige afschrijvings-duur van de investering of, in elk geval, minstens twintig jaar. Zo ook stelt §3 van hetzelfde artikel dat de initiatiefnemer 20 jaar elke vervreemding van het goed of bezwaring ervan met een zakelijk recht, vooraf aan de goedkeuring van het VIPA of de instellingen moet onderwerpen. 
35  Bij a-posteriorivaststelling zou moeten worden teruggevorderd. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 35 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
gevallen ook onbillijk zijn op grond van niet-naleving van een bepaling, 
de volledige subsidie terug te vorderen. 
2.4.5 Controle ter plaatse van de werken 
Het Rekenhof kon niet nagaan in welke mate de AOGGI bij de aanvang 
van de werken of de daaropvolgende afwerkingsfases ter plaatse controleert. De AOGGI-adviezen over de vereffening bevatten daarover geen informatie. Noch door de individuele ingenieurs van de AOGGI, noch centraal, wordt geregistreerd welke projecten in welke fase ter plaatse werden gecontroleerd, en welke niet. De ingenieurs controleer-den niet planmatig, systematisch of volgens risicoanalyse. Zij maken geen verslagen over hun controles ter plaatse(
36).
De AOGGI stelt dat controle ter plaatse in principe plaatsvindt bij de 
voorlopige oplevering van de werken en dat de ingenieur op dat ogenblik 
het pv van voorlopige oplevering mee ondertekent. Opmerkingen bij de 
voorlopige oplevering, krijgen nadien geen opvolging meer. De definitie-ve oplevering blijft buiten beschouwing. Bij geen van de volledig afge-handelde dossiers uit de steekproef was het pv medeondertekend door een afgevaardigde van de AOGGI. 
Het eventuele gebrek aan controle ter plaatse door de AOGGI wordt in 
zekere mate gecompenseerd door de inspectieambtenaren van de func-tionele diensten, die in principe nadien voor de administratieve erken-ning ter plaatse gaan. De uitbetaling van het saldo van de investerings-subsidie (10%) dient echter de goedkeuring te krijgen van de AOGGI en niet van de inspectieambtenaren van de functionele diensten. Tijdens hun toezichtsbezoeken controleren de functionele inspecteurs in het bijzonder de werking en, in mindere mate, de (gesubsidieerde) infra-structuur.
2.4.6 Conclusie  
Uit het onderzoek blijkt dat de adviezen naar aanleiding van de vereffe-
ning van de investeringssubsidies ontoereikend zijn: de AOGGI-adviezen missen bouwstenen als een overzicht van de vorderingsstaten en facturen. Voor de uitbetaling van het saldo worden de functionele adviezen in de praktijk niet gevraagd. Voorts werkt de toepassing van de federale regelgeving op de ziekenhuissector, die - in tegenstelling tot de Vlaamse regelgeving - de verrekening van meerwerken toelaat, een ongelijke behandeling van de initiatiefnemers in de hand. In welke mate de administratie de werken voor hun vereffening ter plaatse heeft gecon-troleerd, blijkt niet uit de onderzochte dossiers. De regelgeving heeft de sanctiemogelijkheid onvoldoende uitgewerkt. 
                                                
36  Op die voor hun verplaatsingsvergoeding na. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 36
2.4.7 Aanbevelingen 
• De regelgeving vergt met betrekking tot de vereffeningsprocedure 
verfijning:
- De goedkeuring van het werk door de functioneel bevoegde ad-
ministratie, die in de praktijk niet plaatsvindt, dient uit het proce-durebesluit te worden geschrapt (artikel 31 van het procedurebe-sluit).
- De sectorbesluiten moeten bepalen welke meerwerken voor wel-
ke soort investeringswerken (nieuwbouw, uitbreiding, verbou-wing) recht geven op een bijkomende investeringssubsidie en vastlegging, alsook aan welke voorwaarden dergelijke meerwer-ken moeten voldoen en hoe de bijkomende subsidie moet wor-den berekend. Gezien de forfaitaire subsidiëringswijze van nieuwbouw en uitbreiding, is het logisch enkel de subsidiëring van verbouwingsmeerwerken te overwegen. 
- Het procedurebesluit (artikel 29) kan de uitbetaling van de eerste 
subsidieschijf afhankelijk stellen van een controle op stukken 
door de AOGGI. 
- Het procedurebesluit dient een sanctiesysteem uit te werken dat 
in verhouding staat tot de inbreuken en in de loop van de proce-dure onmiddellijk toepasbaar is. 
• De AOGGI moet de kwaliteit van haar vereffeningsadviezen verbete-
ren. Onder die voorwaarde kan de parallelle opvolging (en herbere-kening) van de uit te betalen schijven door het VIPA, Kind en Gezin of het VFSIPH wegvallen. 
• De AOGGI dient de werken planmatig ter plaatse te controleren, 
steunend op risicoanalyses. De ingenieurs dienen over deze te rap-porteren, zodoende opvolging, evaluatie en eventuele sanctionering (bv. opschorting van betaling) mogelijk makend. 
2.5 Van de procedurefases losstaande bevindingen 
2.5.1 Budgettair spanningsveld 
Het Vlaams Parlement heeft met het VIPA-decreet vooral de investe-
ringssubsidies voor zorg- en dienstverstrekkende organisaties willen uniformiseren en transparanter maken. Het wilde echter ook een budget-taire beheersbaarheid en tijdswinst genereren. De Vlaamse regering heeft de nieuwe procedure ter uitvoering van het VIPA-decreet in de periode 1997-1998 aan de sectoren aangekondigd in termen van meer 
zekerheid voor de initiatiefnemers, duidelijke engagementen vanwege 
de overheid, correcte afspraken i.v.m. subsidiëring, enz. Ongeveer vier 
jaar na de invoering van de nieuwe procedure, bleek echter dat zij heeft geleid tot een eerste concentratie van aangevraagde subsidiebeloftes. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 37 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
Voor bijna alle sectoren zal het huidige niveau van de budgettaire mid-
delen vanaf 2002 ontoereikend zijn in verhouding tot het aantal aange-vraagde subsidiebeloftes(
37). De Vlaamse regering kan dit groeiende 
spanningsveld maar oplossen door het niveau van de vastleggings-machtigingen te verhogen of objectieve criteria per sector op te stellen voor een prioritering van de aanvragen (bv. in circulaires)(
38). In de 
tweede optie dient de procedure ook de nieuwe status van hangende subsidiebeloftes, die de procedure hebben doorlopen maar bij gebrek aan budgettaire middelen niet kunnen worden goedgekeurd, te bepalen. Voor dergelijke subsidiebeloftes kan de conformiteit tussen de subsidie-beslissingen en de subsidiebelofte in gevaar komen. 
Zolang er geen officiële criteria bestaan, moeten de ingediende dossiers 
de timing van het procedurebesluit volgen tot en met de voorlegging van het ontwerp van subsidiebelofte aan de overheid. De coördinatiecom-missie kan de overheid wel een volgorde voorstellen, maar kan zelf geen aanvragen in een soort wachtkamer ophouden(
39)(40).
De Vlaamse regering heeft deze problematiek onderkend en wil mogelij-
ke samenwerkingen met de private sector onderzoeken. Op 28 juni 2002 heeft zij beslist een expertencommissie, een stuurgroep en begelei-dingscommissie samen te stellen. De expertencommissie zal onder an-dere onderzoeken welke vormen van projectfinanciering in aanmerking komen en welke vormen van cofinanciering met de private sector moge-lijk zijn. 
                                                
37 Voor de sector van de voorzieningen voor bejaarden werden intussen ex-
tra middelen voorzien in de begrotingen 2002 en 2003 van het Financie-ringsfonds voor schuldafbouw en eenmalige investeringsuitgaven. 
38 In dit kader stelt artikel 19, §2, 1°, van het procedurebesluit nu al dat de 
functionele administratie advies dient te verstrekken over de prioriteiten bij
de verschillende aanvragen bij de uitvoering . Het verdient aanbeveling de-
ze bepaling te verduidelijken in de zin dat het aanvragen van verschillende 
initiatiefnemers  betreft. 
39 Het VFSIPH houdt, in strijd met de reglementering, verscheidene adviezen 
van de coördinatiecommissie bij in een soort wachtkorf, alvorens ze door te sturen aan de raad van bestuur. 
40 Daarmee gelijklopend heeft Kind en Gezin enkele malen verscheidene 
maanden gewacht voor het al verstrekte adviezen op een coördinatie-commissie bracht. De instelling schrijft dit toe aan het gebrek aan budget-taire ruimte op het moment van de adviezen. In enkele gevallen heeft dit in beraad houden ook geleid tot een structurele verhoging van de initieel be-
rekende en geadviseerde investeringssubsidie door de AOGGI, met name 
als het advies van AOGGI over investeringssubsidies voor uitbreidingen dateerde van voor de datum van inwerkingtreding van het nieuwe besluit van de Vlaamse regering van 8 juni 1999 en als de subsidiebelofte dateer-de van na die datum. De toepassing van de overgangsbepaling van artikel 16 van het besluit van de Vlaamse regering van 8 juni 1999 wordt aldus afgedwongen.
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 38
2.5.2 Definities van investeringswerken en hun hiërarchie 
Definitie van nieuwbouw, uitbreiding en verbouwing 
De definities in het VIPA-decreet van nieuwbouw, uitbreiding en ver-
bouwing laten soms interpretatie toe: 
• Zo is het niet duidelijk welke kwalificatie werken krijgen waarbij een 
bouwconstructie grotendeels wordt afgebroken(41) en op dezelfde lo-
catie een nieuwe voorziening wordt opgetrokken: uitbreiding en ver-bouwing, (vervangings)nieuwbouw of louter verbouwing. Het is on-duidelijk welke normen de AOGGI in dergelijke gevallen toepast en hoe groot de behouden oppervlakte (in %) bv. mag zijn ten opzichte van het nieuwe gedeelte. Ongeacht het effect van de interpretatie-verschillen op de berekening van de investeringssubsidie, is het on-aanvaardbaar dat de regelgeving of de bijhorende toelichting ver-schillende interpretaties toelaat voor werken waarbij een oude loca-tie wordt behouden. 
• Doet een afbraak gevolgd door wederopbouw zich voor in een ge-
bouw dat grenst aan een huidig gebouw van de initiatiefnemer, dan kan zowel worden gesproken van verbouwing als van uitbreiding. 
Het is overigens legistiek overbodig in het procedurebesluit of de beslui-
ten tot vaststelling van de totale investeringssubsidie de definities op te nemen die al in het VIPA-decreet staan. 
Op 4 juli 2002 antwoordde de AOGGI enkel dat de definities uniform 
binnen de afdeling worden gebruikt, conform het procedurebesluit . De 
AOGGI verwees daarbij naar de definities van nieuwbouw, uitbreiding en verbouwing in het besluit van de Vlaamse regering van 6 juli 1994 hou-dende de procedureregels inzake de infrastructuur voor persoonsge-bonden aangelegenheden. Dit besluit werd echter opgeheven door arti-kel 43 van het nieuwe procedurebesluit van 8 juni 1999, dat zowel de definities van uitbreiding als van verbouwing aanpaste(
42).
Definitie van ruwbouw 
Het procedurebesluit en de sectorbesluiten definiëren ruwbouw als één
van de hoogstens 4 delen van een project waarvoor een subsidiebeslis-
sing kan worden getroffen . De memorie van toelichting bij het VIPA-
decreet(43) verduidelijkt dat het gaat om funderingen, betonstructuren, 
                                                
41  Bv. tot op de ruwbouw, enkel met behoud van de voorgevel, enkele muren 
of een keuken. 
42 Als rechtstreeks gevolg van de aanpassing van de definities in het VIPA-
decreet door het decreet van 16 maart 1999 tot wijziging van het VIPA-decreet.
43 Stuk 448 (1993-1994) - Nr. 1. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 39 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
metselwerk, bedaking en het volledig winddicht maken - door middel van 
deuren en ramen - van een gebouw. De memorie stelt tevens dat een verbouwing in principe betekent dat de ruwbouw van het gebouw over-eind blijft. 
Nochtans werd bij de verschillende sectoren, het VFSIPH uitgezonderd, 
voor verbouwingswerken met een impact op de bouwconstructie regel-matig een projectfase ruwbouw gedefinieerd. 
Hiërarchie van de investeringswerken 
De sectorale besluiten houdende bepaling van de totale investerings-
subsidie bepalen geen hiërarchie tussen de verschillende investerings-werken (nieuwbouw, uitbreiding, verbouwing, aankoop). Het lijkt logisch dat bij een combinatie van een aankoop en een uitbreiding, in eerste instantie de aankoop voor subsidiëring in aanmerking komt. De besluiten onderschrijven dit echter niet expliciet.
Deze problematiek is belangrijk voor de invulling van de maximale sub-
sidiabele oppervlakte. De oppervlakte van de aankoop en de uitbreiding dienen immers te worden samengeteld voor de toetsing aan de maxima-
le subsidiabele oppervlakte. Een analoog probleem stelt zich bij de combinatie van verbouwingswerken met een infrastructuuruitbreiding. De steekproef toonde voor dergelijke situaties in de praktijk een verhou-dingsgewijze verdeling van de (maximale) subsidiabele oppervlakte over verbouwing en uitbreiding(
44).
Bij een aanvraag voor een gedeeltelijke verbouwing van de bestaande 
oppervlakte en een gedeelte uitbreiding werd echter het gedeelte uit-breiding niet aanvaard voor subsidiëring omdat de reële bebouwde op-pervlakte vóór de aanvang van de werken al de maximale subsidiabele oppervlakte overtrof. Enkel de oppervlakte van het gedeelte verbouwing, diekleiner  was dan de maximale subsidiabele oppervlakte, werd voor 
subsidiëring aanvaard. 
Er worden dus verschillende invullingen van de maximale subsidiabele 
oppervlakte toegepast. De reglementering zorgt niet voor een duidelijke omkadering.
Buitenaanleg
De definities in de reglementering maken niet duidelijk of buitenaanleg- 
of omgevingswerken(
45) voor subsidiëring in aanmerking komen. De 
administratie neemt tegenover de opname van dergelijke buitenaanleg-
                                                
44  Reëel aantal verbouwde of uitgebreide m² op het totaal aantal m² van ver-
bouwing en uitbreiding samen. 
45  Groenaanleg, aanplanting van struiken en gewassen, aanleg van riolerin-
gen, aanleg van troittoirbanden, aanleg van terrastegels, enz. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 40
werken in de kostprijsramingen - ongeacht de eventuele impact op de 
investeringssubsidie - geen consistente houding aan. 
2.5.3 Subsidiabele oppervlakte 
De dossiers bevatten niet steeds de berekeningswijze van de oppervlak-
te van de werken, opgesteld door de initiatiefnemer. Het louter opgeven van totaalbedragen door de initiatiefnemer bemoeilijkt de controle van de subsidiabele oppervlakte, hetzij door AOGGI, hetzij door de respec-tieve VIPA-cellen. Vooral indien het bouwproject verscheidene voorzie-ningen omvat (al dan niet subsidieerbaar) is dit onontbeerlijk. 
De vaststelling van een maximale subsidiabele oppervlakte houdt ook 
een gevaar in dat investeringswerken worden opgesplitst en gespreid in de tijd(
46). Het per project toepassen van de verhouding verbouwde op-
pervlakte op totale oppervlakte van de voorziening voor de berekening van het te subsidiëren aantal m² zou het risico uitsluiten dat deelprojec-ten samen de oppervlaktegrens zouden overschrijden. De voorziening wordt hierdoor immers onmiddellijk gesanctioneerd met een beperktere subsidiëring. De reglementering voorziet echter niet in deze werkwijze, die in de praktijk dan ook geen toepassing kent. De problematiek be-klemtoont bijgevolg het belang van het masterplan, dat een beschrijving van alle investeringen die de initiatiefnemer in de komende tien jaar wenst te doen en, eventueel, een opdeling van de investeringen in pro-jecten met hun uitvoeringstermijnen, dient te bevatten.
In dit kader heeft de dienst Investeringen van het VFSIPH een financieel 
plafond gesuggereerd, waaraan eventuele opeenvolgende projecten gecumuleerd worden getoetst. Het is echter onduidelijk hoe een financi-eel plafond eenduidig kan worden vastgesteld bij een opeenvolging van verschillende soorten werken (bv. verbouwing en uitbreiding). 
Het is dikwijls ook moeilijk of onmogelijk aan bepaalde werken een op-
pervlakte toe te kennen, in het bijzonder voor een groot aantal op zich staande verbouwingswerken (bv. gevelwerken, installatie van een lift, de aanleg van informaticatechnische bekabeling, vervanging van sanitaire installaties en centrale verwarming, enz.). In een beperkt aantal gevallen impliceert de toetsing van de maximale subsidiabele oppervlakte ad hoc interpretatie.
                                                
46  De maximale subsidiabele oppervlakte wordt berekend op grond van de 
totaal in aanmerking te nemen aantallen bedden, plaatsen, werknemers, enz. Bij een opsplitsing van verbouwingswerken verbouwt de initiatiefne-mer in een eerste fase maar een gedeelte van de oppervlakte van de voorziening, aldus onder de oppervlaktegrens blijvend. Enkele jaren later verbouwt hij dan een ander gedeelte, daarmee opnieuw onder de grens blijvend.
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 41 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
De sectoriële besluiten tot vaststelling van de totale investeringssubsidie 
zijn voorts niet altijd duidelijk over de draagwijdte van het hoofdstuk subsidiabele oppervlakte . Dit kan in bepaalde gevallen aanleiding geven 
tot verschillende interpretaties(
47), bv. als eenzelfde (koepel)organisatie 
met rechtspersoonlijkheid verschillende gebouwen bezit met eenzelfde soort voorziening. De besluiten laten dan zowel een vaststelling van de maximale subsidiabele oppervlakte toe op het niveau van de koepelor-ganisatie, als op het niveau van de individuele fysisch afgescheiden voorziening of het gebouw(
48). De regelgeving zou enkel de vaststelling 
van een maximale subsidiabele oppervlakte per individueel fysisch afge-scheiden voorziening mogen toestaan, met uitzondering van uitbrei-dingswerken die functioneel aansluiten bij een bestaand gebouw. Het zich op één campus bevinden van twee gebouwen of voorzieningen van eenzelfde soort is dus een minimumvereiste om beide gebouwen samen in rekening te kunnen brengen voor het vaststellen van de maximale subsidiabele oppervlakte. 
2.5.4 Advies over de financiële toestand van initiatiefnemers 
Voor aanvragen van subsidiebeloftes gebaseerd op het oude procedu-
rebesluit van 6 juli 1994 verstrekte de administratie bevoegd voor finan-ciën en begroting geen adviezen over het financiële plan en de solvabili-teit van de initiatiefnemer(
49). Daardoor diende de coördinatiecommissie 
de minister te adviseren op grond van een onvolledig beeld van het pro-ject en de initiatiefnemer. Het nieuwe procedurebesluit van 8 juni 1999 bevat de adviesvraagverplichting niet meer. Dat besluit verplicht het VIPA, Kind en Gezin en het VFSIPH de financiële weerslag van het pro-ject op de opeenvolgende begrotingsjaren te ramen bij de indiening van het masterplan. Tot op heden heeft het VIPA echter nog niet gewerkt met een meerjarenbegroting. De bepaling is dan ook zonder voorwerp gebleven.
In de praktijk stelt het VIPA een afzonderlijk advies op over de financiële
toestand van de initiatiefnemer zelf . Het doet dit een eerste maal naar 
aanleiding van de indiening van een zorgstrategisch plan (
50). Daarbij 
gaat het na of de initiatiefnemer financieel voldoende performant is (ren-tabiliteit, solvabiliteit, liquiditeit, beleidsefficiëntie). De initiatiefnemers 
                                                
47 Uit het onderzoek blijkt dat de interpretatieproblemen zich tot nog toe 
vooral hebben voorgedaan in de sector van de voorzieningen voor de so-ciale integratie van personen met een handicap. 
48 Conform artikel 1, 18°, van het procedurebesluit kan een individuele voor-
ziening zich bij uitbreiding wel situeren op twee verschillende (geografi-sche) locaties. De nieuwe uitgebreide constructie dient immers enkel func-
tioneel  aan te sluiten bij een bestaande. 
49  In strijd met artikel 8, §2, 3°, van het oude procedurebesluit: binnen 10 
kalenderdagen na ontvangst van de aanvraag dient advies te worden ge-vraagd aan de administratie bevoegd voor financiën en begroting. 
50  Dit financieel advies wordt voorzien in artikel 7, lid 1, van het procedurebe-
sluit. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 42
moeten daarvoor een geautomatiseerd standaardmodel invullen. Het 
procedurebesluit schrijft echter pas expliciet de indiening van een finan-cieel plan voor in de volgende procedurefase: de aanvraag tot goedkeu-ring van het masterplan. Het zorgstrategisch plan moet volgens het pro-cedurebesluit niet noodzakelijk ook financiële gegevens bevatten. Een model voor de samenstelling van een zorgstrategisch plan,  dat langs 
een circulaire(
51) aan de initiatiefnemers wordt meegedeeld en dat expli-
ciet naar de financiële situatie van de initiatiefnemer vraagt, vangt dit echter op. 
Het VIPA adviseert een tweede keer over de financiële draagkracht van 
de initiatiefnemer naar aanleiding van de aanvraag tot goedkeuring van een masterplan. Hoewel het procedurebesluit expliciet stelt dat een masterplan ook een financieel plan moet omvatten(
52), voorziet het ver-
der niet in een adviesverstrekking of evaluatie van dit financieel plan. Voor initiatiefnemers die enkel een masterplan moeten indienen, schrijft het dus geen financiële adviesverstrekking voor (bv. preventieve en am-bulante gezondheidszorg, kinderdagverblijven,…). Voor de initiatiefne-mers die een zorgstrategisch plan moeten indienen, toetst een ambte-naar van het VIPA in de praktijk op grond van VIPA-studie-criteria voor elke aanvraag om een subsidiebelofte of de initiatiefnemer de investe-ring kan dragen (dekkingsgraad) en of de investering bijdraagt tot een aantoonbare verlaging van de algemene werkingskosten.
Voor de initiatiefnemers die geen zorgstrategisch plan moeten indienen, 
is er geen vastgesteld schema voor het financieel plan. Elke initiatiefne-mer kan dus naar eigen goeddunken zijn financieel plan inhoudelijk in-vullen. Het procedurebesluit definieert een financieel plan als een met 
realistische cijfers onderbouwde projectie van de financiering van de 
geplande investering waarin eigen middelen, investeringssubsidies, le-ningen, afschrijvingen, inkomsten en uitgaven worden verwerkt en een raming wordt gemaakt van de exploitatieresultaten . De kwaliteit van de 
financiële plannen die deze initiatiefnemers voorleggen varieert van ui-terst laag tot zeer degelijk. In de meeste gevallen leggen zij een balans en exploitatierekening voor, evenwel zonder begeleidend financieel ver-slag.
Het VFSIPH noch Kind en Gezin stellen afzonderlijke adviezen op over 
de financiële draagkracht van de initiatiefnemers. Het VFSIPH bespreekt de financiële draagkracht van de initiatiefnemer wel in beperkte mate in het functionele advies bij de aanvraag van de subsidiebelofte. Deze fi-nanciële analyse door de functionele afdeling (inspecteurs van het VFSIPH) is een ad hoc analyse, die geen gebruik maakt van a priori vastgelegde criteria. Kind en Gezin evalueert het financiële aspect op geen enkele manier. De voorlegging van een financieel plan is nochtans elementair: het moet toelaten te evalueren of de investering kan worden 
                                                
51 Circulaires over de nieuwe VIPA-procedure bij het indienen van het ZSP 
voor de rusthuizen van 5 mei 1998 en voor de ziekenhuizen van 23 de-cember 1997. 
52  Artikel 16, 4°, van het procedurebesluit. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 43 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
gefinancierd zonder de initiatiefnemer in afbetalings-, liquiditeits- of sol-
vabiliteitsproblemen te brengen. Het is onaanvaardbaar dat de Vlaamse overheid infrastructuur zou subsidiëren die nadien bezwaard zou blijken door de financiële problemen van de initiatiefnemer en een mogelijke andere finaliteit zou krijgen. 
De kwaliteit van een financieel advies kan ook enkel worden gegaran-
deerd mits analyse van de jaarrekeningen van de rechtspersoon-initiatiefnemer die finaal verantwoordelijk is voor de financiële gezond-heid van de voorziening. Jaarrekeningen van een voorziening (zonder rechtspersoonlijkheid) die maar een van de vele is die een initiatiefne-mer(-koepelorganisatie) uitbaat, kunnen nuttige bijkomende informatie opleveren, maar zijn als financieel plan op zich onvolledig. 
Ten slotte rijst aangaande de financiële adviezen van het VIPA de vraag 
in welke mate de gebruikte financiële criteria toepasbaar zijn opOCMW's. Voor OCMW-rusthuizen kan niet altijd een afzonderlijke ba-lans en resultatenrekening worden voorgelegd, aangezien de boekhou-ding van het rusthuis vermengd is met de begrotingsboekhouding van het OCMW. De interpretatie van financiële ratio's gebaseerd op een on-volledige balans en resultatenrekening is echter weinig zinvol. OCMW-rusthuizen scoren in het algemeen ook ongunstig op verscheidene fi-nanciële criteria (eigen vermogen negatief, acid ratio 0, netto marge sterk negatief,…). Ondanks die ongunstige scores zal het algemeen besluit van de financieel deskundige neutraal tot matig positief blijven. Het VIPA stelde op 17 juli 2002 dat de financiële criteria toch hun waar-de hebben voor OCMW-instellingen, op voorwaarde dat de structurele meerkosten voor de OCMW-rusthuizen worden becijferd. Het VIPA liet vorig jaar(
53), in samenwerking met VVSG, een studieopdracht uitvoeren 
inzake de structurele kostprijselementen van openbare rusthuizen. Met deze studie zou het VIPA een objectief instrument in handen krijgen om na te gaan in welke mate een OCMW-rusthuis een gezond financieel beleid voert. Het Rekenhof heeft akte genomen van deze reactie en zal bij een verdere opvolging van zijn bevindingen nagaan of de studieop-dracht inderdaad een bruikbaar instrument heeft gecreëerd voor een financiële evaluatie van OCMW-gebonden instellingen. 
2.5.5 BTW-tarieven 
Bij gebrek aan een standaardschema voor de berekening van de subsi-
diebedragen, sluipen in de adviezen ook inconsistenties in met betrek-king tot de toepassing van het BTW-tarief. De berekening van de subsi-diebedragen voor het gedeelte BTW op de algemene onkosten, meubi-lering en uitrusting, geïntegreerde dagverzorgingscentra of dagcentra, gemeenschappelijke diensten en geïntegreerde kunstwerken vindt niet steeds consequent of met toepassing van het reglementair voorziene tarief plaats. In de fase van de vereffening controleert de AOGGI niet of het gesubsidieerde BTW-tarief overeenstemt met het werkelijk door de 
                                                
53 Rapporten d.d. mei 2002. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 44
initiatiefnemer betaalde tarief. De adviezen bij de vereffening bevatten 
daarover geen rapportering of eventuele verrekeningen van verschillen. 
2.5.6 Vriesperiode van 20 jaar 
De verschillende sectoriële besluiten houdende bepaling van de totale 
investeringssubsidie voorzien in een vriesperiode (54), waartijdens voor 
eenzelfde project na de voorlopige oplevering van een gesubsidieerde investering (nieuwbouw, uitbreiding, aankoop met verbouwing of ver-bouwing) geen nieuwe investeringssubsidie kan worden verkregen(
55).
Hoewel de besluiten strikt juridisch geen controle vereisen op, en verre-kening met, investeringssubsidies toegekend vóór hun inwerkingtreding, past het VFSIPH de vriesperiode ook toe op zogenaamde pré-VIPA-investeringen, in tegenstelling tot het VIPA en Kind en Gezin(
56). Een 
gebrek aan passende overgangsbepalingen heeft aldus een ongelijke behandeling van initiatiefnemers uit verschillende sectoren in de hand gewerkt. De naleving van het verbod op bestemmingswijziging van ge-subsidieerde onroerende goederen(
57) moet blijvend worden gecontro-
leerd. Een aanvraag van investeringssubsidies voor al vroeger gesubsi-dieerde infrastructuur, kan eventueel worden verworpen op grond van dit verbod.
2.5.7 Dossieropbouw, -bewaring en -automatisering 
Kwaliteit van de dossiers 
De kwaliteit van de dossiers bij de AOGGI was gering: vaak bevinden 
zich dossierstukken van een andere initiatiefnemer in het dossier, een vaste of gestructureerde indeling (volgens projecten of projectfases) is er niet, de dossiers zijn zelden volledig, de meeste vereffeningsdossiers bevatten geen overzicht van de al vereffende schijven, ingediende vor-deringsstaten of toegepaste gunningsbedragen. De AOGGI beschikt bovendien over te weinig archiefruimte. Exemplarisch voor een degelijke opbouw zijn daarentegen de dossiers van het VFSIPH: zij klasseren alle briefwisseling en administratieve stukken (in het bijzonder de adviezen) chronologisch in een afzonderlijk administratief dossier. Het fonds scheidt de verschillende procedurefases (subsidiebelofte, subsidiebe-slissing,…) met een schutblad en overzichten van de verschillende pro-cedurestappen per fase. De stukken die de initiatiefnemer indiende, zo-als bestekken en plannen, komen in afzonderlijke bijlagenmappen. 
                                                
54 Meestal 20 jaar en voor de verzorgingsinstellingen 10 jaar. 
55  Ongeacht of de investeringssubsidie is verkregen in een andere sector van 
de persoonsgebonden aangelegenheden. 
56 Tal van jaarrekeningen tonen nochtans vaak grote in het verleden al door 
verschillende overheden verleende kapitaalsubsidies. 
57  Ingeschreven in verschillende pré-VIPA-reglementeringen, alsook in artikel 
41, §2 en §3, van het huidige procedurebesluit. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 45 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
Informaticatechnische ondersteuning 
Zowel het VIPA als het VFSIPH creëerden in eigen beheer degelijke 
geautomatiseerde gegevensbestanden voor de opvolging van de ver-schillende stappen in de VIPA-procedure. Kind en Gezin beschikte daarentegen niet over een geautomatiseerd opvolgingssysteem voor de lopende dossiers. Bij een stijgend aantal dossiers zal het voor deze in-stelling dan ook moeilijk worden snel en adequaat bevragingen te be-antwoorden(
58). De AOGGI maakt evenmin frequent gebruik van infor-
maticatoepassingen ter ondersteuning van de VIPA-procedure. Dit ver-hoogt het risico op administratieve vergissingen en onvolledige gege-vens en beperkt de werksnelheid. 
Archivering
In elke fase van de VIPA-procedure dient de initiatiefnemer meestal een 
omvangrijk dossier in te dienen bij het VIPA, Kind en Gezin of het VFSIPH. Afspraken over welke administratie de dossierstukken moet archiveren, ontbreken soms, in het bijzonder voor de fases vanaf de subsidiebeslissing. Zo neemt het VIPA in sommige dossiers vereffe-ningsdocumenten op, hoewel de AOGGI in principe alle vereffeningsdo-cumenten archiveert. Sommige subsidiebeloftedossiers ontbraken bij het VFSIPH. Zij waren wel beschikbaar tijdens het onderzoek ter plaatse bij de AOGGI (
59). Tevens is het onduidelijk welke documenten naar de 
initiatiefnemers kunnen worden teruggestuurd(60).
2.5.8 Subsidiëring geïntegreerd kunstwerk 
Iedere publieke of private rechtspersoon die een gebouw opricht of ver-
bouwt met respectievelijk Vlaamse begrotingsgelden of meer dan 30% subsidies uit de Vlaamse begroting, moet een vastgesteld percentage van de bouwkosten besteden aan in het gebouw geïntegreerde kunst-
                                                
58  In 2000 startte Kind en Gezin wel de ontwikkeling van een geautomati-
seerd dossiersysteem voor de opvolging van de administratieve erkenning van kinderdagverblijven. De mate waarin ook de opvolging van de VIPA-subsidiëring in dit systeem zal worden geïntegreerd, was op het ogenblik van de controle niet duidelijk. 
59 Het VFSIPH antwoordde op 16 juli 2002 dat het ontbreken van subsidiebe-
loftedossiers uitzonderlijk en tijdelijk was. Het zou gaan om subsidiebelof-tedossiers die voor nader onderzoek aan de dienst Inspectie van het VFSIPH of aan de AOGGI waren overgezonden en nog niet teruggekeerd. De toestand zou intussen geregulariseerd zijn. 
60  Conform artikel 41, §1, van het procedurebesluit is de initiatiefnemer ver-
plicht alle documenten die verband houden met de aanbesteding en de gunning gedurende vijf jaar te bewaren. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 46
werken(61). Daar blijkbaar twijfel rees over de toepasselijkheid van dit 
voorschrift op de investeringssubsidies ter uitvoering van het VIPA-decreet(
62), heeft de toenmalige Vlaamse Minister van Financiën, Begro-
ting en Gezondheidsbeleid op 7 februari 1996 een toelichtende circulaire bij het decreet gesteld, waarin hij zich expliciet richtte tot de raden van 
bestuur van de door het VIPA gesubsidieerde instellingen . In deze circu-
laire heeft zij expliciet een verband gelegd tussen het VIPA-decreet en het kunstwerkendecreet(
63) en gesteld dat alle nieuwe aanvragen van 
investeringssubsidies maar ontvankelijk konden worden verklaard als de bouwplannen en het lastenboek in een geïntegreerd kunstwerk voorza-gen ter waarde van het decretaal bepaalde percentage van de totale 
bouwkost (1e, 2e en 3e projectfase). Geen van beide decreten voorzien 
echter in sancties voor niet-naleving van de kunstwerkenbepaling. 
In de praktijk passen de administraties de kunstwerkenbepaling dispa-
raat toe. Vooral de dossiers voor gehandicaptenvoorzieningen voorzien zelden in de integratie van een kunstwerk en bevatten zelden de vereis-te verklaring dienaangaande. Dit hangt wellicht samen met het feit dat de Vlaamse regering naliet de regelgeving over de integratie van kunst-werken op te nemen in haar besluit over de betrokken algemene bouw-technische en bouwfysische norm(
64), in tegenstelling tot alle andere 
sectorbesluiten, die van recentere datum zijn. 
De kostprijs van de geïntegreerde kunstwerken komt in aanmerking voor 
subsidiëring binnen bedragen of maxima in de sectorale VIPA-besluiten van de Vlaamse regering(
65). Geïntegreerde kunstwerken komen voor 
de berekening van de subsidiebelofte meestal bij de kostprijsraming van projectfase 4. Het kunstwerk dient dan ook te worden betrokken in de opdeling van de kostprijsraming naar de verschillende projectfases (per-centages), wat niet steeds het geval was. 
2.5.9 Sector verzorgingsinstellingen (VIPA) 
Terwijl de investeringssubsidies voor de overige sectoren van de per-
soonsgebonden aangelegenheden uitsluitend worden verleend op grond van het VIPA-decreet, is dit in de sector van de verzorgingsinstellingen 
                                                
61  Decreet van 23 december 1986 houdende integratie van kunstwerken in 
gebouwen van openbare diensten en daarmee gelijkgestelde diensten en van door de overheid gesubsidieerde inrichtingen, verenigingen en instel-lingen die tot de Vlaamse Gemeenschap behoren. 
62 Strikt genomen kennen het VIPA, het VFSIPH of Kind en Gezin de investe-
ringssubsidies toe lastens de eigen VOI-begrotingen en niet (rechtstreeks) lastens de begroting van de Vlaamse Gemeenschap .
63  Het VIPA-decreet verwijst op zich niet naar het decreet van 23 december 
1986.
64  Besluit van de Vlaamse regering van 6 juli 1994 tot vaststelling van de 
totale investeringssubsidie en de bouwtechnische normen voor de voor-zieningen voor de sociale integratie van personen met een handicap. 
65 Circulaire van 7 februari 1996. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 47 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
niet het geval. Het VIPA-decreet en zijn uitvoeringsbesluiten zijn maar 
een aanvulling  van de basisregels vervat in artikel 46 van de (federale) 
ziekenhuiswet en zijn uitvoeringsbesluiten, die de basisregels voor de berekening van de investeringssubsidies bevatten. Ingevolge de ver-schillende staatshervormingen werden de bevoegdheden inzake ge-zondheidsbeleid immers tussen de federale Staat en de Gemeenschap-pen verdeeld.
De regelgeving die als gevolg van de bevoegdheidsverdeling tot stand 
kwam, is juridisch niet eenvoudig. De verzorgingsinstellingen moeten voor investeringssubsidies de Vlaamse procedure volgen(
66). De grootte
van de investeringssubsidies(67) voor verzorgingsinstellingen en de spe-
cifieke bouwtechnische en bouwfysische normen  waaraan de infrastruc-
tuur van verzorginginstellingen moet voldoen om voor een investerings-subsidie in aanmerking te komen, worden daarentegen bepaald door federale uitvoeringsbesluiten van de ziekenhuiswet. 
Conform de federale wet op de ziekenhuizen en de bijhorende regle-
mentering komen werken slechts voor financiering in het ziekenhuisbud-get in aanmerking voor zover de inrichtende macht het bewijs levert dat een bouwkalender wordt goedgekeurd door de federale minister die de Volksgezondheid onder zijn bevoegdheid heeft. Sinds 1996 heeft de Vlaamse Gemeenschap echter geen gegevens over de gesubsidieerde infrastructuur meegedeeld aan de federale Minister van Volksgezond-heid.
De subsidiëring van daghospitalisatie is niet geregeld, er ontbreekt 
m.a.w. een wettelijke basis voor. In een maximumkostprijs per bed in daghospitalisatie heeft de huidige federale regelgeving, in casu het mi-nisterieel besluit van 4 september 1978, niet voorzien.
Parkeerplaatsen worden gesubsidieerd op grond van artikel 7 van het 
federale ministerieel besluit van 4 september 1978. De toepassing van dit artikel blijkt echter niet consistent te zijn en zorgt voor interpretatie-problemen.
De maximale subsidiabele oppervlakte per bed is meermaals over-
schreden(
68). Van deze norm kan nochtans enkel op gemotiveerd ver-
zoek worden afgeweken in zoverre de erkennings- en exploitatievoor-waarden het vereisen. Deze motivering is in de praktijk echter verwor-den tot een formaliteit. 
                                                
66  Zoals bepaald in het besluit van de Vlaamse regering van 8 juni 1999 hou-
dende de procedureregels inzake de infrastructuur voor persoonsgebon-den aangelegenheden (procedurebesluit). 
67 Een uitzondering hierop vormen de investeringssubsidies voor psychiatri-
sche verzorgingstehuizen (PVT's), waarvoor de grootte van de subsidies wel wordt vastgesteld in een besluit van de Vlaamse regering ter uitvoering van het VIPA-decreet. 
68  Bepaald in artikel 4, §1 en §2, van het besluit van de Vlaamse regering van 
8 juni 1999. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 48
Dat voor verbouwingsdossiers, evenals voor nieuwbouw en uitbrei-
ding(69), rekening wordt gehouden met 5% algemene onkosten steunt in 
principe niet op de bestaande federale regelgeving. 
Voor de investeringssubsidie voor de eerste uitrusting en meubilering bij 
uitbreiding van een ziekenhuis (artikel 6, §4) mag een subsidie worden 
toegekend voor de algemene onkosten tegen 7%(70). Dit percentage 
wordt nooit toegepast. De algemene kosten voor de eerste uitrusting en meubilering waren altijd 5%. 
De totale som van het basisbedrag van de investeringssubsidie voor 
uitbreiding van een ziekenhuis mag niet hoger zijn dan het basisbedrag van de investeringssubsidie voor nieuwbouw(
71). Deze bepaling is in de 
praktijk niet controleerbaar aangezien uitbreiding wordt gesubsidieerd op basis van een maximumkostprijs per m², waar nieuwbouw wordt ge-subsidieerd op grond van het aantal bedden per kenletter. 
2.5.10 Sector voorzieningen voor bejaarden en in de thuiszorg 
(VIPA)
De bevoegdheidsverdeling tussen de federale overheid en de Vlaamse 
Gemeenschap speelt, zoals bij de verzorgingsinstellingen, ook bij de ouderenvoorzieningen nog een rol, zij het beperkter. Zowel de procedu-re voor toekenning als de grootte van de investeringssubsidies is echter volledig vastgesteld in Vlaamse regelgeving. Voor wat de veiligheids-normen (bescherming tegen brandgevaar en paniek in rustoorden) be-treft is het (federale) koninklijk besluit van 12 maart 1974 tot vaststelling van de veiligheidsnormen waaraan de rustoorden voor bejaarden moe-ten voldoen, van toepassing(
72).
De Vlaamse Gemeenschap is bevoegd voor de planning en erkenning 
van de rusthuizen. Budgettaire ontsporingen van het RIZIV-budget heb-ben geleid tot het protocol van 9 juni 1997 met de federale regering, dat een geïntegreerde programmatie voor rusthuisbedden en rust- en ver-zorgingstehuis-bedden vraagt, alsook een harmonisatie tussen de er-kenningsnormen van de Gemeenschappen voor rusthuizen en de fede-rale erkenningsnormen voor rust- en verzorgingstehuizen. 
                                                
69 Artikel 11 van het ministerieel besluit van 4 september 1978 verwijst naar 
de bedragen voor nieuwbouw en uitbreiding en stelt dat deze bedragen berekend zijn op 1 januari 1978. Zij omvatten 16% BTW én 5% algemene onkosten.
70  Artikel 15 van het besluit van de Vlaamse regering van 8 juni 1999. 
71 Artikel 6, §6, van het besluit van de Vlaamse regering van 8 juni 1999. 
72 Middels de forfaits die het RIZIV uitkeert is de federale overheid ook be-
voegd voor de financiering van de werkingskosten van de rusthuizen. Het resterende deel van de werkingskosten wordt dan in principe gefinancierd door de dagprijs die aan de bejaarden wordt gevraagd. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 49 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
Zowel de normen voor de erkenning(73) als de programmatie voor de 
rust- en verzorgingstehuizen worden nog steeds federaal vastgesteld. Een interkabinettenwerkgroep is er nog niet in geslaagd de geïntegreer-de programmatie op te stellen. Om uit de impasse te geraken is een omschakeling, gespreid in de tijd, overeengekomen van 25.000 rust-oordbedden naar 25.000 rusthuis-RVT-bedden(
74) (hogere forfaits van 
het RIZIV). In deze overeenkomst is dus bepaald op hoeveel RVT-bedden Vlaanderen op 1 januari van elk jaar (tot en met 2002) recht heeft(
75).
Binnen deze sector overlapt de procedure voor de aanvraag van VIPA-
investeringssubsidies die voor de aanvraag van een voorafgaande ver-gunning. Voor een initiatiefnemer kan starten met een rusthuis, maar ook voor uitbreiding of voor vervangingsnieuwbouw van een bestaand rusthuis, moet hij een voorafgaande vergunning aanvragen bij de afde-ling Welzijnszorg van de administratie Gezin en Maatschappelijk Wel-zijn(
76). Vroeger diende een initiatief voor een voorafgaande vergunning 
enkel te passen in de programmacijfers. Nu telt bij een aanvraag ook het inhoudelijke aspect(
77). De evaluatiecriteria overlappen echter in grote 
mate de VIPA-studie-criteria voor de evaluatie van het zorgstrategisch plan in de VIPA-procedure. 
                                                
73 Koninklijk besluit van 2 december 1982 houdende vaststelling van de nor-
men voor de bijzondere erkenning als rust- en verzorgingstehuis of als centrum voor dagverzorging. 
74 Aanhangsel nr. 1 bij het protocol van 9 juni 1997 gesloten tussen de fede-
rale regering en de overheden bedoeld in de artikelen 128, 130 en 135 van de Grondwet, over het te voeren ouderenzorgbeleid. 
75 Op 16 januari 2003 sloten de federale overheid en de overheden van ge-
westen en gemeenschappen een nieuw protocolakkoord om te komen tot een coherent ouderenzorgbeleid. Het nieuwe protocol verdeelt voor 2003 1.223 zogenaamde RVT-equivalenten, waarvan 800 eenheden naar Vlaanderen zouden gaan. Het protocol is tot op heden wel nog niet ver-taald naar een wijziging van het ministerieel besluit van 2 december 1982 houdende vaststelling van de programmatiecriteria voor rust- en verzor-gingstehuizen en voor centra voor dagverzorging. 
76 Besluit van de Vlaamse regering van 18 december 1991 tot coördinatie 
van de decreten inzake de voorzieningen voor bejaarden en besluit van de Vlaamse regering van 17 maart 1998 tot vaststelling van de regels voor het verlenen van de voorafgaande vergunning, bedoeld in artikel 10 van de decreten inzake voorzieningen voor bejaarden, gecoördineerd op 18 de-cember 1991. 
77 Besluit van de Vlaamse regering van 17 maart 1998 houdende vaststelling 
van het programma voor dienstencentra, serviceflatgebouwen, woning-complexen met dienstverlening en rusthuizen en ministerieel besluit van 7 juni 1999 houdende de vastlegging van evaluatiecriteria zoals bedoeld in artikel 5 van het besluit van de Vlaamse regering van 17 maart 1998 hou-dende vaststelling van het programma (…). 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 50
2.5.11 Sector preventieve en ambulante gezondheidszorg (VIPA) 
De kwaliteit en de naleving van de reglementering inzake de preventieve 
en ambulante gezondheidszorg schept weinig of geen problemen. De Vlaamse regering heeft wel nog geen programmatie uitgewerkt voor de voorzieningen van de preventieve en de ambulante gezondheidszorg. 
Gezien de mogelijke interpretatieproblemen kan worden aanbevolen dat 
de Vlaamse regering het begrip voltijds equivalent  in het sectorbesluit 
van 8 juni 1999 definieert, inclusief het tijdstip waarop het aantal voltijds 
equivalenten kan worden vastgesteld. 
2.5.12 Sector voorzieningen voor de sociale integratie van perso-
nen met een handicap (VFSIPH) 
Het huidige sectorbesluit laat voor wat de berekening van de maximale 
subsidiabele oppervlakte betreft, verschillende interpretaties toe, in het bijzonder voor revalidatiecentra. De maximale bruto gebouwde opper-vlakte die voor een investeringssubsidie voor een revalidatiecentrum in aanmerking komt, bedraagt 12m² per in aanmerking genomen opname-capaciteit, zonder rekening te houden met de gymnastiek- en sportza-len, sportvelden en installaties voor collectieve hydrotherapie met zwembad of gelijkaardige installaties(
78). De reglementering bepaalt ech-
ter niet wat dient te worden begrepen onder in aanmerking genomen 
opnamecapaciteit .
Zo heeft het VFSIPH eind 1997 haar berekening van de opnamecapaci-
teit gewijzigd. In de coördinatiecommissie van maart 1999 werd vervol-gens beslist dat de subsidiabele oppervlakte van de psycho-sociale re-validatiecentra zou moeten worden gecorrigeerd met een factor 1,5. Er is echter geen reglementaire basis voor de toekenning van een hogere subsidie aan een type revalidatiecentrum. De correctiefactor zou kunnen worden verwerkt in de formule voor de berekening van de opnamecapa-citeit, wat de algemene opmerking dat de reglementering in gebreke blijft benadrukt.
2.5.13 Sector kinderdagverblijven (Kind en Gezin) 
In de lijst van initiatiefnemers die een aanvraag voor investeringssubsi-
dies voor een kinderdagverblijf plannen komen onrechtstreeks gemeen-te- en stadsbesturen voor. Artikel 3 van het VIPA-decreet sluit nochtans investeringssubsidies voor initiatiefnemers die ook een beroep kunnen doen op het investeringsfonds voor de gemeenten uit. Door de oprich-ting van VZW’s omzeilen de gemeente- of stadsbesturen die uitzonde-ring.
                                                
78 Artikel 4, §1, van het sectorbesluit van de Vlaamse regering van 6 juli 
1994.
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 51 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
De regelgeving voorziet evenmin in universiteiten als mogelijke VIPA-
subsidietrekkers. Twee universiteiten hebben die uitsluiting omzeild door voor de organisatie van hun kinderdagverblijf een VZW op te richten. 
Een principieel akkoord voor uitbreiding of nieuwe plaatsen(
79) verviel in 
verscheidene gevallen ambtshalve vóór de overeenstemmende infra-structuur kon worden gerealiseerd. 
Kind en Gezin heeft in de periode 1998-begin 2001 bijna elk jaar de 
rangschikking van de ingediende aanvragen van subsidiebeloftes gewij-zigd op basis van een bevraging van de sector enerzijds en op basis van een criterialijst anderzijds. Kind en Gezin heeft de aanvragen in de peri-ode 1998-2000 ook niet degelijk kunnen toetsen aan een programmatie daar de bevoegde minister voor die periode nooit een echte programma-tie heeft vastgesteld. 
Kind en Gezin heeft verscheidene malen een goedgekeurde subsidiebe-
lofte opgesplitst in vastleggingen gespreid over twee begrotingsjaren om met een beperkt budget toch een zo groot aantal dossiers groen licht voor de subsidiebelofte te geven en om het jaarlijks budget volledig te kunnen aanwenden. Aldus ontstaat een situatie waarbij initiatiefnemers al een subsidiebelofte ontvingen, zonder dat daarvoor een vastlegging plaatsvond.
2.5.14 Conclusie  
Er groeit een spanningsveld tussen de subsidievraag en de beperkte 
vastleggingsmachtigingen. Voorts ontbreken in de regelgeving sluitende definities voor de classificatie van alle soorten infrastructuurwerken en berekeningswijzen voor de invulling van de maximale subsidiabele op-pervlakte, mogelijk met gevolgen voor de berekening van het bedrag van de subsidiebelofte. Subsidiebeloftes op grond van het oude proce-durebesluit werden verstrekt zonder financiële doorlichting van de initia-tiefnemers. De vaststelling van het te subsidiëren BTW-tarief heeft ge-leid tot tal van inconsistenties in de dossiers. Ten slotte interpreteren het VIPA en de instellingen de toepassing van de vriesperiode verschillend en vraagt het VFSIPH meestal geen integratie van kunstwerken in de gesubsidieerde infrastructuur. 
2.5.15 Aanbevelingen 
• De Vlaamse regering dient initiatieven te nemen om het spannings-
veld tussen de schaarse budgettaire middelen en het groeiende aan-tal aangevraagde subsidiebeloftes op te lossen, zij het door verho-
                                                
79  Toegekend conform het ministerieel besluit houdende vaststelling van de 
procedure tot het verlenen, het verlengen, het weigeren of het intrekken van een principieel akkoord en een erkenning van een voorziening voor kinderopvang.
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 52
ging van het niveau van de vastleggingsmachtigingen, zij het door 
de instelling van objectieve prioriteringscriteria per sector. 
• De regelgeving kan op diverse punten worden aangepast en verdui-
delijkt:
- de classificatie van afbraak gevolgd door werken op dezelfde lo-
catie en van gemengde investeringswerken en hun weerslag op 
de berekening van de maximale subsidiabele oppervlakte ver-
duidelijken;
- de ontvankelijkheid van een projectfase ruwbouw in verbou-
wingswerken vaststellen; 
- een advies van het VIPA, Kind en Gezin of het VFSIPH over de 
financiële draagkracht van de initiatiefnemer bij de aanvraag tot goedkeuring van een masterplan opleggen (volgens vastgelegde criteria en een vast schema); 
- eventueel buitenaanleg- of omgevingswerken subsidieerbaar 
maken door de definities en toelichting over de afbakening van de projectfases aan te vullen; 
- het toepassingsgebied van de vriesperiode uitbreiden tot vóór de 
inwerkingtreding van de respectieve sectoriële besluiten en de toepassing ervan op uniforme wijze controleren en toepassen voor alle sectoren; 
- voor elke wijziging aan de bestaande subsidiereglementering in 
passende overgangsmaatregelen voorzien. 
• De AOGGI dient haar dossiers volledig te maken en gestructureerd 
op te bouwen, bij voorkeur met behulp van informaticatechnische gegevensbestanden, die ook toetsing mogelijk maken (bv. van de maximale subsidiabele oppervlakte bij opeenvolgende projecten van een initiatiefnemer).
• De verschillende betrokken partijen (functioneel, technisch, financi-
eel, administratief, coördinerend, ...) moeten duidelijke afspraken maken over de archivering van de dossierstukken. 
• Het decreet dat de integratie van kunstwerken in overheidsgebou-
wen voorschrijft, moet voor alle sectoren die VIPA-investeringssubsidies krijgen, toegepast worden (het sectorbesluit voor gehandicaptenvoorzieningen dient dit als algemene bouwfysi-sche en bouwtechnische norm toe te voegen).
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 53 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
2.6 Investeringswaarborgen 
2.6.1 Waarborgsysteem 
Initiatiefnemers kunnen bij het VIPA een waarborg verkrijgen voor lenin-
gen die zij aangaan voor het deel van de investeringen dat het VIPA niet subsidieert. De regelgeving heeft voor het aanvragen en verlenen van de waarborg in geen specifieke procedure, termijnen of beoordelingscri-teria voorzien. Enige voorwaarde is dat de initiatiefnemer een subsidie-beslissing heeft verkregen. Het VIPA baseert zijn beslissing tot waar-borgverlening op de analyse van de meest recente jaarrekeningen, eventuele gekende liquiditeitsproblemen, enz. (
80). Uitzonderlijk kan het 
eerst solvabiliteits- of rentabiliteitsmaatregelen eisen. In de praktijk ver-leent het VIPA uiteindelijk vrijwel altijd de waarborg. De investerings-waarborg mag maar slaan op een bedrag dat maximaal twee derden van de investeringssubsidie bedraagt(
81). Kinderdagverblijven en de 
gehandicaptenvoorzieningen kunnen geen investeringswaarborgen krij-gen.
De investeringswaarborg heeft enkel betrekking op het uitstaande kapi-
taalsaldo en de vervallen intresten. De toepasselijke rentevoet voor de berekening van de gewaarborgde intresten komt ten hoogste overeen met het rendement van lineaire obligaties (OLO's) op vijf jaar, ongeacht de in de leningovereenkomst bedongen intrest. Hoewel een afbetalings-kalender meestal ontbreekt, blijken de gewaarborgde verplichtingen in-zake de terugbetaling van het kapitaal en de betaling van intresten uit de leningovereenkomsten zelf. 
De duur van de gewaarborgde leningen stemt overeen met de vermoe-
delijke levensduur van de onderliggende investeringen, met een maxi-mum van dertig jaar. Bij toekenning van de waarborg, medeondertekent het VIPA de financieringsovereenkomst, met vermelding van de volgen-de clausule: Het Fonds verbindt er zich toe de investeringswaarborg te 
geven onder de voorwaarden, bepaald in het besluit van de Vlaamse 
regering houdende de procedureregels inzake de infrastructuur voor persoonsgebonden aangelegenheden . Het onderzoek wees echter uit 
dat soms enkel wordt vermeld dat het VIPA zijn waarborg hecht aan de overeenkomst; soms komt de clausule in het geheel niet in de overeen-komst voor. 
De financier dient binnen de dertig kalenderdagen een bijdrage te beta-
len van 0,35 procent van het gewaarborgde krediet en 0,015 procent per 
                                                
80  Bij de subsidieaanvraag zijn het financieel plan van de initiatiefnemer en 
de andere elementen van het dossier al onderzocht. Over de behandeling van de aanvragen werden einde 1996, naar aanleiding van een concreet dossier, informele afspraken gemaakt met de toenmalige minister.
81 Voor de waarborgverlening bij alternatieve financiering geldt een bijzonde-
re maar analoge berekeningswijze.
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 54
kredietjaar. Er gelden een aantal verplichtingen en verbodsbepalingen 
voor initiatiefnemer(82) en financier(83).
Het VIPA boekt de bijdragen op het reservefonds. Het kan dit reserve-
fonds maar aanwenden ter dekking van de gewaarborgde leningen, mits voorafgaande toestemming van de bevoegde minister en de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting. Tot op heden werd het reserve-fonds twee keer aangewend(
84), telkens in dossiers van voor het VIPA-
decreet. Sinds het decreet van kracht werd, hebben zich geen nieuwe gevallen meer voorgedaan. Bovendien hebben de financiers nog maar in een paar dossiers het VIPA ingelicht over laattijdige betalingen.
Het VIPA registreert wel de gegevens over de toegestane waarborgen, 
maar heeft geen eigen overzicht van de nog uitstaande waarborgver-
plichtingen (verleende waarborgen verminderd met al terugbetaald kapi-taal). Jaarlijks vraagt het bij de banken een overzicht van het uitstaand kapitaal van de gewaarborgde leningen op (op 31 december 2000 be-droeg dit bijna 22 miljard BEF). Het Rekenhof heeft er naar aanleiding van zijn controle op de jaarrekeningen al diverse malen op aangedron-gen dat het VIPA zelf een informatiesysteem zou ontwikkelen voor de opvolging van de waarborgverplichtingen. Dit is nog niet gebeurd. Het lijkt ook geen absolute prioriteit te zijn voor de instelling. Op 17 juli 2002 stelde het VIPA een maatregel in het vooruitzicht die toch aan de vraag van het Rekenhof zou tegemoetkomen. In april 2002 werd met name een aanvang gemaakt met de uitbouw van een specifieke IT-toepassing die exclusief gericht is op de opvolging van de waarborgen. In het licht van de prioriteitstelling bij de externe ICT-partner, verwacht het VIPA dat het deze toepassing in de loop van 2003 effectief in gebruik zal kunnen nemen.
2.6.2 Conclusie 
De waarborgverlening stelt weinig problemen. De beperking van de ge-
waarborgde intresten en de verplichtingen van de financier inzake de melding van betalingsmoeilijkheden van de initiatiefnemers, beperken het risico op uitwinning.
                                                
82  De initiatiefnemer mag zonder de toestemming van het VIPA het goed op 
geen enkele wijze belasten met een zekerheid ten voordele van een der-de; hij moet het VIPA verantwoording verschaffen over het gebruik van de lening etc.
83  De financier mag zonder de toestemming van het VIPA geen hypothecair 
mandaat verlijden, een hypothecaire inschrijving nemen of de lening ver-vroegd opeisen. Als de initiatiefnemer de afbetalingskalender niet naleeft, moet de financier het VIPA daarvan binnen de zes weken na de vervaldag op de hoogte brengen.
84  Waarvan eenmaal bij een effectieve uitwinning en eenmaal (terugbetaal-
baar) in het kader van een saneringsplan. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 55 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
2.6.3 Aanbeveling 
• De financieringsovereenkomst zou steeds de door artikel 28 van het 
procedurebesluit voorgeschreven clausule, die uitdrukkelijk verwijst naar de voorwaarden en verplichtingen in de overeenkomst, moeten bevatten.
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 56
3 Algemene conclusies 
De procedure opgesteld door de Vlaamse regelgeving heeft tal van ster-
ke punten, maar wordt geplaagd door een aantal interpretatieproblemen en een onzorgvuldige uitvoering:
• Onduidelijkheden, zoals over de mogelijkheid een subsidiebelofte in 
een latere fase van de procedure te actualiseren middels indexaan-passing of een vernieuwde kostprijsraming, vergen uitklaring.
• De onbeschikbaarheid van gegevens over controles ter plaatse 
(geen registratie, geen verslagen) doen vermoeden dat niet vol-doende planmatig wordt gewerkt.
• Tussen de beschikbare budgettaire middelen en het aantal aanvra-
gen van investeringssubsidies groeit gestaag een spanningsveld, dat tot meer middelen of tot de vaststelling van criteria voor objectieve prioritering verplicht. 
• Volgens de reglementering kunnen geen investeringssubsidies wor-
den toegekend aan een bouwheer die niet tegelijk ook zelf de zorg-verlening organiseert. In de praktijk gebeurt dit echter wel. 
• De controle op de vriesperiode wordt over de sectoren heen ver-
schillend toegepast. 
• De subsidiëring van de BTW zorgt voor veel problemen: vaak is het 
toe te passen subsidiëringstarief onduidelijk en de werkelijk betaalde BTW door de initiatiefnemers wordt achteraf niet gecontroleerd. 
• Volgens het VIPA-decreet kan een masterplan enkel worden goed-
gekeurd als het past in de programmatie, maar deze bepaling is in de praktijk niet houdbaar. Voor sommige sectoren is nog geen pro-grammatie uitgewerkt. 
• Wat de voorzieningen voor bejaarden en in de thuiszorg betreft, 
wordt de termijn waarbinnen de afdeling Welzijnszorg functioneel advies moet verstrekken, vaak overschreden. 
• De adviezen over ziekenhuisinfrastructuur hebben het nooit over de 
federale architectonische normen, wat doet vermoeden dat er niet wordt aan getoetst. 
• De Vlaamse Gemeenschap subsidieert investeringen zonder reke-
ning te houden met de impact op de federale begroting (de bouwka-lender).
• De kwaliteit van de technische adviezen van de ingenieurs van de 
AOGGI is beperkt. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 57 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
• De Vlaamse regelgeving is op bepaalde vlakken strijdig met de fede-
rale regelgeving (bv. vastlegging bij de bieding in plaats van bij de subsidiebelofte; subsidiëring tegen 60% van de bieding in plaats van tegen 60% van de raming). 
• Voor de rusthuizen overlapt de procedure voor het bekomen van een 
voorafgaande vergunning die voor het aanvragen van investerings-subsidies in ruime mate. 
• Met de creatie van VZW’s kunnen gemeente- en stadsbesturen, die 
in principe een beroep moeten doen op het investeringsfonds voor de gemeenten, alsook universiteiten, die niet als VIPA-subsidietrekkers in het procedurebesluit zijn ingeschreven, investe-ringssubsidies van Kind en Gezin bekomen. 
Een expertencommissie (samen met een stuurgroep en begeleidings-
commissie) heeft inmiddels, onder druk van de budgettaire spanning en de problemen met grote ziekenhuisprojecten, onder meer de opdracht gekregen te onderzoeken op welke punten het VIPA-decreet en zijn uit-voeringsbesluiten moeten worden bijgestuurd of herwerkt. Het Rekenhof hoopt deze commissie ter wille te zijn geweest met de aanbevelingen in dit rapport die mogelijke verbeteringen in de regelgeving suggereren. Buiten deze aanbevelingen naar de regelgeving toe, heeft het Rekenhof ook aanbevelingen naar de uitvoering van die regelgeving toe. De be-langrijkste daarvan zijn: de kwaliteit van de adviesverstrekking verho-gen, de AOGGI een gestandaardiseerde toetsing aan de wet op over-heidsopdrachten te doen uitvoeren en het bedrag van de investerings-subsidie gestandaardiseerd berekenen. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 58
4 Antwoord van de minister 
Op 13 februari 2003 heeft de Vlaamse Minister van Welzijn en Volksge-
zondheid het Rekenhof een hele reeks acties van het VIPA in het voor-uitzicht gesteld: 
• Het VIPA zal samen met de functionele afdelingen en de AOGGI 
meer gezamenlijke voorafgaande vergaderingen plannen; 
• een eenduidige regeling voor wat de actualisatie van subsidiebelof-
tes betreft zal in de regelgeving worden ingeschreven; 
• de expertencommissie onderzoekt momenteel het spanningsveld 
tussen aanvragen en beschikbare budgettaire middelen; voor de ou-derenvoorzieningen zouden al objectieve prioriteitencodes zijn uit-gewerkt, voor de ziekenhuizen zou een first in, first out gelden;
• met de AOGGI zou kunnen worden afgesproken expliciet te toetsen 
aan de (minder strenge) federale normen; 
• de naleving van het verbod op bestemmingswijziging zou meer sys-
tematisch gecontroleerd worden, ook voor infrastructuur gesubsidi-eerd in de pre-VIPA periode(
85);
• de opvolging van de bouwkalender is de taak van een centrale een-
heid, maar momenteel zouden mankracht en middelen ontbreken; 
• het VIPA zou werk maken van een omvattend dossieropvolgingssys-
teem;
De minister stelde ten slotte dat de juridische dienst de problemen met 
patrimonium-vzw’s, de subsidiëring van de BTW en de alignering van Vlaamse en federale regelgeving verder zou onderzoeken. 
De minister is dus ingegaan op de belangrijke vaststellingen van het 
Rekenhof en stelde acties of onderzoek dienaangaande in het vooruit-zicht. Een aantal aspecten zoals de kwaliteit van de adviezen, afsplitsing bouwheer versus exploitant, subsidiëring van kunstwerken en de be-schikbaarheid van gegevens over controles ter plaatse van de AOGGI kregen echter geen reactie. 
Op 31 maart 2003 heeft de Vlaamse Minister van Welzijn en Gezond-
heid een tweede antwoord gesteld inzake de betrokkenheid van de in-stelling Kind en Gezin.
Het leek de minister onmogelijk dat Kind en Gezin vanuit het principe 
van gelijke behandeling van VZW’s en op grond van de regelgeving om het even welke VZW zou uitsluiten. Het Rekenhof gaat hiermee akkoord, maar beklemtoont dat deze overweging mogelijk niet overeenstemt met de bedoeling van de decreetgever. 
                                                
85  Het is niet duidelijk of de minister bij bestemmingswijziging  ook dubbele 
subsidiëring binnen een vriesperiode meerekent. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 59 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
De minister achtte het verder onnodig de termijnen voor principiële ak-
koorden voor kinderdagverblijven aan te passen. Desnoods dient een nieuw principieel akkoord te worden toegekend. Het Rekenhof beval echter in het bijzonder een planmatige onderlinge afstemming van de toekenning van principiële akkoorden en investeringssubsidies aan. 
Volgens de minister was Kind en Gezin niet betrokken bij de afspraken 
tussen de VIPA-cel en de AOGGI. Het Rekenhof bedoelde echter de VIPA-cel van Kind en Gezin,  die met de AOGGI diende af te spreken 
wie zou instaan voor welke aspecten van de (technische) adviesverle-ning bij een aanvraag tot subsidiebelofte. 
De minister betuigde ten slotte haar instemming met de inhoud van het 
verslag van het Rekenhof en sloot zich aan bij sectorspecifieke aanbe-velingen: voldoende interne administratieve ondersteuning voor de VIPA-procedure, een sterkere kadering van de programmatie, de subsi-diebeloftes in hun geheel aanrekenen op de vastleggingsmachtiging en een (functioneel) advies opstellen m.b.t. elke aanvraag tot subsidiebe-slissing.
Op 16 april 2003 heeft de Vlaamse Minister van Welzijn en Gezondheid 
een derde reactie gesteld inzake de betrokkenheid van de instelling VFSIPH. De minister betwistte enkele vaststellingen en kondigde een aanpassing van de reglementering en enkele verbeteringen aan de pro-cedure aan: 
• Volgens de minister was de financiële analyse door de functionele 
inspecteurs van het VFSIPH geen ad hoc analyse , die geen gebruik 
maakte van a priori vastgelegde criteria. In de praktijk werd wel de-gelijk getoetst of de financiering van de geplande investering ge-waarborgd was. Een degelijke toetsing diende volgens het Rekenhof dan ook een neerslag te vinden in de adviezen van de inspecteurs. 
• Volgens de minister is de regelgeving inzake de specifieke bouw-
technische en bouwfysische normen verouderd en is een duidelijk wettelijk kader wenselijk, dat een aangepaste inschatting op heden-daagse normen toelaat. Het VFSIPH heeft de voorzieningen in dit licht op 5 april 2002 een circulaire over de beoordeling van bouw-dossiers gestuurd. Het Rekenhof onderstreept niettemin dat moet worden getoetst aan de normen in de bestaande regelgeving. 
• De adviezen van de coördinatiecommissie zouden in de praktijk 
steeds worden voorgelegd in de eerstvolgende bureauvergadering, waarin wordt beslist de investeringsdossiers onmiddellijk voor te leg-gen aan de raad van bestuur, dan wel ze in een wachtkorf te plaat-sen. Het bureau kan echter maar sensu lato als overheid  worden 
beschouwd in de zin van artikel 20, §1, van het procedurebesluit. De problematiek sluit aan bij de onder punt 2.1.3 (termijnen) gesigna-leerde onduidelijkheden. 
• De minister stelde dat de notulen van de coördinatiecommissie zich 
beperken tot een ontwerp van beslissing. Zij moeten geen advies in-houden. Het Rekenhof acht een uitgebreider notulering echter aan-gewezen, vooral als de commissie in haar ontwerp afwijkt van de voorgelegde adviezen. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 60
• Behalve voor nieuwbouw, moet terminologie van het procedurebe-
sluit volgens de minister niet strikt nageleefd worden. Volgens het 
Rekenhof zijn op grond van artikel 2, 11°, van het VIPA-decreet en 
de memorie van toelichting bij het ontwerp van VIPA-decreet maar de vier projectfases ruwbouw, technische uitrusting, afwerking, en uitrusting en meubilering mogelijk. 
• Volgens de minister zou een haar op 12 juni 2002 voorgelegd voor-
stel tot aanpassing van het besluit van de Vlaamse regering van 6 
juli 1994 tot vaststelling van de totale investeringssubsidie (…) te-gemoetkomen aan de opmerkingen van het Rekenhof over de bere-kening van de maximale subsidiabele oppervlakte voor revalidatie-centra. Tot op heden werd dit besluit echter niet door de Vlaamse regering goedgekeurd. 
• Vanaf september 2000 zou het VFSIPH correct rekening hebben 
gehouden met een afzonderlijk BTW-tarief van 21% voor meubilering 
en uitrusting. Het BTW-tarief van 21% moet echter ook voor de sub-sidiëring van de algemene onkosten worden toegepast. 
• Volgens de minister zou het VFSIPH in alle toekomstige dossiers 
voor dagcentra het afzonderlijke BTW-tarief van 21% correct toe-passen. Al gegeven subsidiebeloftes voor dagcentra zouden worden onderzocht en eventuele bijkomende subsidiebeloftes zouden wor-den gegeven. 
Op de beperkte kwaliteit van de adviesverstrekking door de AOGGI over 
VFSIPH-dossiers ging de minister niet in. 
In geen van haar drie antwoorden heeft de minister gereageerd op indi-
viduele dossiergebonden opmerkingen. 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 61 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
Bijlage 1 Procedure voor de toekenning van inves-
teringssubsidies
Fase 1 Aanvraag subsidiebelofte 
Voor algemene ziekenhuizen, voorzieningen voor bejaarden en voorzie-
ningen in de thuiszorg verloopt de aanvraag om subsidiebelofte in twee stappen. Voor alle andere voorzieningen start de procedure bij stap 2. De aanvraag moet worden gericht aan het VIPA of de instellingen. 
Stap 1 Zorgstrategisch plan (ZSP) 
De initiatiefnemer moet een plan met de zorgstrategische aspecten van 
het masterplan ter goedkeuring indienen. De minimuminhoud van het ZSP is bepaald in het procedurebesluit 
 (d = kalenderdagen) 
binnen 10 d • VIPA bezorgt ZSP aan functioneel bevoegde 
administratie, die evaluatienota over de zorgas-pecten stelt 
• VIPA bezorgt ZSP aan een of meer ambtenaren 
die ter beschikking staan van VIPA en/of externe deskundigen, die evaluatienota over de financiële aspecten stellen 
binnen 40 d na ont-vangst ZSP door admin./ambt.• VIPA stuurt evaluatienota's naar initiatiefnemer 
binnen 40 d na ont-
vangst van de evalu-atienota's• initiatiefnemer dient reactienota in bij VIPA of laat 
VIPA weten dat hij grondige aanpassing van ZSP zal uitvoeren (= start nieuwe procedure) 
binnen 15 d na ont-vangst van reactie-nota of als niets wordt ontvangen • VIPA bezorgt dossier hetzij aan Commissie 
Zorgstrategie (algemene ziekenhuizen), hetzij aan Commissie Zorgstrategie (voorzieningen voor bejaarden en in de thuiszorg) 
binnen 2 maand (evt. + 1 mnd.) na inschrij-ving bij CZS • Commissie Zorgstrategie verleent haar advies 
binnen 15 d na ad-
viesverlening• advies wordt toegestuurd aan de minister 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 62
Stap 2  Technisch-financieel plan (TFP) 
De initiatiefnemer kan het technische en financiële aspect van het mas-
terplan ter goedkeuring voorleggen. De minimuminhoud van het TFP is bepaald in het procedurebesluit. 
binnen 10 d na ont-
vangst aanvraag • VIPA vraagt advies aan functionele administratie 
over inhoudelijke aspecten 
• VIPA vraagt advies aan de administratie bevoegd 
voor de gesubsidieerde infrastructuur over tech-nische aspecten, kostprijsraming en venale waarde
binnen 60 d • administraties bezorgen advies aan VIPA 
maandelijks • Coördinatiecommissie (VIPA, administraties, IvF) 
maken in gezamenlijk overleg ontwerp van be-slissing. Als geen eensgezindheid: advies met de verschillende standpunten. 
binnen 15 d bij gun-stig advies • VIPA legt ontwerp van brief ter goedkeuring of 
afkeuring aan de overheid voor waarbij het mas-terplan van de initiatiefnemer wordt aanvaard of verworpen
• VIPA legt aan de overheid ontwerp van subsidie-
belofte ter ondertekening voor 
Fase 2 Aanvraag subsidiebeslissing 
De inhoud van het aanvraagdossier is bepaald in het procedurebesluit. 
aanvragen tot aankoop
binnen 30 d na ont-
vangst aanvraag • VIPA stelt ontwerp van subsidiebeslissing op en 
legt deze ter ondertekening voor aan de overheid 
overige aanvragen
binnen 10 d na ont-vangst van de aan-vraag• VIPA vraagt advies aan functionele administratie 
(conformiteit met subsidiebelofte) 
• VIPA vraagt advies aan de administratie, be-
voegd voor gesubsidieerde infrastructuur (tech-nische conformiteit)
binnen 90 d • administraties adviseren 
binnen 15 d na ont-
vangst adviezen • VIPA formuleert een ontwerp van subsidiebeslis-
sing en legt dit voor aan de overheid (gunstig ad-vies) 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 63 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
Fase 3 Gunning en projectuitvoering 
binnen de 240 d • Initiatiefnemer moet gunningsprocedure starten
alvorens te gunnen • initiatiefnemer vraagt advies administratie be-
voegd voor gesubsidieerde infrastructuur 
binnen 200 d na ontvangst subsidie-beslissing• initiatiefnemer bezorgt de nodige stukken aan 
VIPA
binnen 30 d • administratie adviseert VIPA 
als procedure niet 
volgens voorschriften • initiatiefnemer moet in overeenstemming bren-
gen met wetgeving op overheidsopdrachten 
als opnieuw niet in orde• subsidiebelofte vervalt (globaal project of 1e pro-
jectfase) of subsidiebeslissing wordt uitgesteld (2e of volgende projectfase) 
Fase 4 Vereffening 
Ruwbouw, technische uitrusting en afwerking 
eerste schijf van 30% • na overlegging door initiatiefnemer van aan-
vangsbevel van het werk en van de eerste vorde-ringsstaat
tweede en derde schijf van 30% • na controle door administratie bevoegd voor ge-
subsidieerde infrastructuur (en >50% resp. >75% voltooid)
saldo • na goedkeuring van het werk door functioneel 
bevoegde administratie en door administratie be-voegd voor gesubsidieerde infrastructuur én na overlegging pv van voorlopige oplevering en 
eindafrekening
Uitrusting en meubilering 
eerste schijf van 50%:• na overlegging van de bestelbrieven 
saldo • na goedkeuring van leveringen door functioneel 
bevoegde administratie en door administratie be-voegd voor gesubsidieerde infrastructuur én na 
overlegging pv van voorlopige oplevering en 
Aankoop
• binnen 40 d na versturing subsidiebeslissing 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 64
Bijlage 2 Antwoorden van de Vlaamse minister 
van Welzijn en Volksgezondheid 
Antwoord van 30 januari 2003 
Geachte heer voorzitter, 
In antwoord op uw rapport naar aanleiding van bovenvermeld rechtma-
tigheidsonderzoek, wens ik u in kennis te stellen van de reactie en ge-plande acties van het Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebon-den Aangelegenheden (VIPA).
Het VIPA zal de nodige initiatieven nemen naar de functionele afdelin-
gen en AOGGI om meer gezamenlijke voorafgaande vergaderingen te plannen met de initiatiefnemers. Op basis van de notulering van deze vergaderingen kan planmatig opgevolgd worden of de afspraken ook daadwerkelijk worden gerespecteerd door aIle betrokken actoren.
Er is op dit ogenblik geen eenduidige werkwijze voor de actualisering 
van het bedrag van de subsidiebelofte middels indexaanpassing. VIPA en Kind & Gezin passen de subsidiebelofte wel aan op het ogenblik van de subsidiebeslissing, het VFSIPH doet dit niet. Een eenduidige regeling zal worden ingeschreven in het procedurebesluit dat voor aIle entiteiten geldt.
Een expertencommissie, aangesteld door de Vlaamse regering, onder-
zoekt momenteel de mogelijkheden om het financiële spanningsveld tussen het aantal aanvragen voor subsidiebeloftes en de beschikbare budgettaire middelen in de sectoren van de verzorgings- en de ouderen-voorzieningen te laten afnemen. Ik verwacht hun eindrapport tegen eind april 2003.
Inmiddels werden reeds in het kader van de begroting 2002 voor de sec-
tor ouderenvoorzieningen objectieve prioriteitencodes uitgewerkt. De toepassing volgde na een voorafgaande communicatie aan de sector.
Voor de ziekenhuissector wordt een bedrag gereserveerd voor de uit-
voering van de masterplannen in de beide Openbare Psychiatrische Ziekenhuizen. Voor het resterend vastleggingsbudget geldt het principe van "first in, first out".
Voor bijna aIle sectoren die een beroep kunnen doen op subsidiëring via 
het VIPA-decreet is momenteel een vorm van programmatie uitgewerkt. AIleen voor de wijkgezondheidscentra is dit niet het geval. Maar gelet op hun geringe aantal is de billijkheid en rechtmatigheid van subsidies hier niet in het gedrang.
De federale architectonische normen zijn minder streng dan de Vlaamse
normen. Daarom wordt er nooit expliciet verwezen naar deze federale normen. Toch kan met AOGGI worden afgesproken dat expliciet de af-
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 65 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
toetsing aan deze federale normen moet gebeuren en vermeld worden 
in hun advies.
De vergaderingen van de coördinatiecommissie bij het VIPA worden 
genotuleerd en een afzonderlijk en autonoom advies wordt als ontwerp van beslissing aan de minister voorgelegd.
De naleving van het verbod op de bestemmingswijziging van gesubsidi-
eerde onroerende goederen wordt meer en meer systematisch gecon-troleerd conform artikel 41 §2 en 3 van het procedurebesluit. Ook voor infrastructuur gesubsidieerd in de pré-VIPA periode geldt deze stelling. Een aanvraag voor investeringssubsidies voor aIle voorheen gesubsidi-eerde infrastructuur wordt nauwkeurig onderzocht en als extra aan-dachtspunt behandeld in de adviezen en de coördinatiecommissie.
Op dit ogenblik is AOGGI verantwoordelijk voor het overmaken van de 
gegevens aan de federale overheid en voor de opvolging van de bouw-kalender. Dit is eigenlijk de opdracht voor een centrale eenheid, maar momenteel ontbreken zowel de mankracht, als de middelen (IT-applicatie) om dit consistent te realiseren.
Ook al is het Rekenhof van oordeel dat het VIPA reeds beschikt over 
een degelijk geautomatiseerd gegevensbestand voor de opvolging van de verschillende stappen in de VIPA-procedure (zie rapport bIz. 45), toch zal het VIPA werk maken van een meer omvattend dossieropvol-gingssysteem dat het mogelijk moet maken elke detailstap in de proce-dure te registreren en problemen (o.m. met de termijnen van advisering) sneller te detecteren. Ook voor het registreren en opvolgen van de waarborgverleningen is een geïnformatiseerd systeem in ontwikkeling. Het ultieme doel van deze applicatie is de mogelijkheid creëren dat de voorzieningen zelf via het internet hun dossier kunnen opvolgen.
De door het Rekenhof aangehaalde problemen inzake de patrimonium-
vzw's, de subsidiëring van de BTW en de alignering van Vlaamse en federale regelgeving worden verder onderzocht door de juridische dienst.
Voor het overige doet het VIPA systematische klantentevredenheidson-
derzoeken bij ziekenhuizen en ouderenvoorzieningen. Hierbij wordt ge-peild naar de tevredenheid over de dienstverlening. Ook uit de resulta-ten van die bevragingen worden de passende acties genomen voor de verbetering van de dienstverlening. Deze resultaten en het actieplan zijn eveneens beschikbaar via internet.
Ik hoop dat deze elementen u een zicht verschaffen op de acties die het 
VIPA wenst te ondernemen naar aanleiding van uw rechtmatigheidson-derzoek.
Hoogachtend,Vlaams minister van Welzijn, Volksgezondheid, Gelijke Kansen en Ont-
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 66
Antwoord van 31 maart 2003 
Met dit schrijven reageer ik op het verslag van vermeld onderzoek voor 
wat betreft de betrokkenheid van de Vlaamse Openbare Instelling Kind en Gezin.
Aangezien het Rekenhof reeds een voorlopig rapport aan Kind en Gezin 
voorlegde waarop de administratie reageerde met onder meer een aan-tal rechtzettingen, toelichtingen en nadere verklaringen en aangezien het Rekenhof met die reactie van Kind en Gezin reeds heeft rekening gehouden, kan nu instemming betuigd worden met de inhoud van het rapport.
Wat de aanbevelingen in hoofdstuk 2 betreft, zal Kind en Gezin, voor 
zover de instelling betrokken partij is, onderzoeken in welke mate ze deze in uitvoering kan brengen. In concreto wordt wel voorbehoud ge-maakt voor de aanbeveling die refereert aan de volledigheid van een dossier (pagina 22). In sommige gevallen kan immers een bepaald ele-ment buiten de wil van de initiatiefnemer voorlopig achterwege blijven. Hoewel de wetgeving correct moet toegepast worden mag het ontbreken van sommige elementen in het dossier niet leiden tot een onefficiënt lang aanslepen van een dossier.
Wat de detailanalyse van dossiers betreft (hoofdstuk 7), formuleer ik, 
voortbouwend op een beslissing van 29 januari 2003 van de Raad vanBestuur van Kind en Gezin, volgende overwegingen:
• Voor de specifieke situatie van kinderdagverblijven van universiteiten 
wilde de Vlaamse gemeenschap de regelgeving niet aanpassen, wat resulteerde in de optie dat de universiteiten in een vzw voorzien.
• Het lijkt vanuit het principe van gelijke behandeling van vzw's en op 
grond van de regelgeving niet mogelijk gelijk welke vzw uit te sluiten. 
• Vanuit de mogelijkheid om een principieel akkoord te verlengen en 
desnoods een nieuw principieel akkoord toe te kennen is er geen di-recte noodzaak om alleen voor principiële akkoorden waaraan ook een VIPA-toelage verbonden wordt, de termijnen aan te passen.
• Kind en Gezin is niet betrokken bij de afspraken tussen de VIPA-cel 
en AOGGI. 
• Kind en Gezin zal de VIPA-procedure intern administratief voldoende 
ondersteunen. Ondertussen is voor personele versterking gezorgd.
• Kind en Gezin zal de VIPA-programmatie sterker kaderen om er de 
subsidiebelofteaanvragen aan te toetsen.
• Kind en Gezin zal elke subsidiebelofte in haar geheel aanrekenen op 
de vastleggingsmachtiging.
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 67 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
• Kind en Gezin zal voortaan voor elke aanvraag tot subsidiebeslissing 
een beperkt of, indien nodig, meer uitgebreid advies opstellen.
Ik besluit met aan te geven dat Kind en Gezin steeds een zorgvuldige 
toepassing van de VIPA-regelgeving nastreeft. De instelling gaat er daarbij bovendien van uit dat onduidelijkheden of lacunes in de regelge-ving niet in het nadeel van de initiatiefnemer mogen spelen.
Met vriendelijke groeten,Vlaams minister van Welzijn, Gezondheid, Gelijke Kansen en Ontwikke-
lingssamenwerking
Antwoord van 16 april 2003 
Mijnheer de Eerste Voorzitter,
Naar aanleiding van uw in referte vermeld schrijven, kan ik u de volgen-
de toelichtingen verstrekken.
Advies van de functionele administratie over de aanvraag van subsidie-
belofte
• Advies over de financiële toestand van de initiatiefnemers.
2.5.4: Het VFSIPH noch Kind en Gezin stellen afzonderlijke advie-
zen op over de financiële draagkracht van de initiatiefnemers. Het 
VFSIPH bespreekt de financiële draagkracht van de initiatiefnemer wel in beperkte mate in het functionele advies bij de aanvraag van de subsidiebelofte. Deze financiële analyse door de functionele afde-ling (inspecteurs van het VFSIPH) is een ad hoc analyse, die geen gebruik maakt van a a-priori vastgelegde criteria .
In de praktijk wordt wel degelijk getoetst of de financiering van de 
geplande investering gewaarborgd is. Door de systematische opvra-ging en de analyse van de jaarrekeningen van alle voorzieningen, met berekening van enkele duidelijke ratio's (solvabiliteitsratio, liqui-diteitsratio, enz...), heeft de dienst een goed zicht op de financiële draagkracht van de initiatiefnemer. Enig knelpunt hierin blijft dat de jaarrekening van de voorziening niet altijd de jaarrekening van de gehele vzw weerspiegelt. In die gevallen is het dus nodig aan de ini-tiatiefnemers bijkomende inlichtingen aangaande de financiële situa-tie van de ganse vzw op te vragen.
• Advies over de bouwtechnische en bouwfysische normen.
6.4:De adviezen van de inspecteurs van bet VFSIPH gaan nauwe-
lijks in op de specifieke bouwtechnische en bouwfysische normen ... 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 68
Het steunen van de adviezen op een verouderde regelgeving (het 
KB. van 23 december 1970 tot vaststelling van de voorwaarden voor 
de erkenning van de inrichtingen, tehuizen en diensten voor, plaat-sing in gezinnen ten behoeve van gehandicapten en het BVR van 6 juli 1994 tot vaststelling van de totale investeringssubsidie en de bouwtechnische normen voor de voorzieningen voor de sociale re-classering van personen met een handicap) zou niet relevant zijn. De in deze besluiten opgesomde normen zijn inderdaad niet meer aangepast aan de hedendaagse opvattingen betreffende de opvang van personen met een handicap. Om een meer gedragen beoorde-ling van de functionele aspecten van investeringsdossiers te beko-men, heeft het Vlaams Fonds een omzendbrief terzake verstuurd aan de voorzieningen. De toetsing gebeurt dan ook aan de inhoud van deze omzendbrief van 5 april 2002 betreffende de beoordeling 
van bouwdossiers door het Vlaams Fonds. In de praktijk zijn er ech-ter nog een aantal overgangsdossiers (investeringsdossiers reeds lopende op 5 april 2002) waarbij de toetsing met deze omzendbrief nog niet in zijn globaliteit kan gedaan worden. Uiteraard zou het wenselijk zijn om te beschikken over een duidelijk wettelijk kader dat een aangepaste inschatting op hedendaagse normen toelaat.
• Advies over het aspect programmatie en erkenning.
6.5:De inspecteurs dienen inhoudelijke kwalitatiever functionele ad-
viezen te stellen, die steeds het aspect programmatie en erkenning 
behandelen...
Het aspect programmatie en erkenning wordt onderzocht bij het ver-
lenen van vergunningen en erkenningen, die losstaan van investe-ringsdossiers. Gelet op artikel 15 van het procedurebesluit dient elke aanvraag tot goedkeuring van een masterplan trouwens een docu-ment te bevatten waaruit blijkt dat het masterplan kan uitgevoerd worden volgens de bepalingen van artikel 11, §1 van het decreet van 23 februari 1994 inzake de infrastructuur voor persoonsgebonden aangelegenheden (... De Regering kan het masterplan enkel goed-
keuren en een subsidiebelofte verlenen als de geplande investerin-
gen passen in de programmatie ). Wanneer de aanvraag voor een 
subsidiebelofte het nodige vergunnings- of erkenningsbesluit bevat, biedt dit de nodige waarborg omtrent het passen van het betrokken project binnen de programmatie- en erkenningsnormen. Verder on-derzoek terzake is dan ook niet nodig.
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 69 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
• Aangepaste procedure goedkeuring subsidiebelofte.
6.4: ... Het VFSIPH houdt voorts, in strijd met de reglementering, ver-
scheidene adviezen van de Coördinatiecommissie bij in een soort 
wachtkorf, alvorens ze door te sturen naar de Raad van Bestuur...
Het VIPA-procedurebesluit stelt in artikel 20 inderdaad dat de advie-
zen van de Coördinatiecommissie binnen de 15 kalenderdagen aan de overheid dienen te worden voorgelegd.In artikel 1, 11° van hetzelfde besluit wordt overheid omschreven als ...hetzij de Vlaamse minister, bevoegd voor het geheel of een deel 
van de persoonsgebonden aangelegenheden, bedoeld in artikel 5 
van de bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming der in-stellingen, hetzij de Raad van Bestuur of, wat het Vlaams Fonds voor Sociale Integratie van Personen met een Handicap betreft, een hiertoe door hem gemachtigd ambtenaar van de instellingen zoals bedoeld onder 2° .
In de praktijk worden de adviezen van de Coördinatiecommissie steeds voorgelegd aan het eerstvolgend Bureau. Dit Bureau, dat on-dermeer belast is met de voorbereiding van de vergaderingen van de Raad van Bestuur, beslist dan of de voorliggende investeringsdos-siers ofwel aan de eerstvolgende Raad van Bestuur worden voorge-legd ofwel in een wachtkorf worden geplaatst om later aan deze Raad te worden voorgelegd.De adviezen worden inderdaad niet onmiddellijk aan de overheid sensu stricto voorgelegd, maar sensu lato kan geponeerd worden dat met het voorleggen van de adviezen aan het eerstvolgend Bu-reau de regelgeving wordt nageleefd. Voornoemd artikel 20 heeft het inderdaad alleen over 'voorleggen aan' en bepaalt geen termijn bin-nen dewelke de overheid een beslissing moet nemen.Deze werkwijze biedt een aantal voordelen.- De invulling van de budgettaire ruimte kan optimaler gebeuren. Het budget is immers beter gekend (aanpassing begroting). Als sequen-tieel en chronologisch zou worden goedgekeurd en vastgelegd, zou het gevaar ontstaan dat het budget in de loop van het jaar al volledig is uitgeput. Als dan nog prioritaire dossiers opduiken (bijvoorbeeld brandveiligheidswerken), kunnen die dan niet meer worden vastge-legd.- De beleidsopties zijn verder in het jaar beter gekend.
• Notulen van de Coördinatiecommissie.
6.2:Ze bevatten echter zelden meer dan een opsomming van de 
behandelde projecten en subsidiebeloftes. Een bespreking van de 
adviezen van de functionele afdeling en de AOGGI komt niet aan bod...
Volgens artikel 19 van het VIPA-procedurebesluit heeft de Coördina-
tiecommissie enkel tot taak een ontwerp van beslissing op te maken en aan de overheid voor te leggen, dit in tegenstelling tot de Com-missies Zorgstrategie die volgens artikel 10 van hetzelfde besluit als opdracht hebben te adviseren over de ingediende zorgstrategische plannen.
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1 70
De notulen zijn dan ook in die zin opgesteld. Alhoewel bij de bespre-
king van de ingediende adviezen het zorgstrategisch aspect wel aan bod komt zijn deze besprekingen dan ook minder in de notulen terug te vinden. In de toekomst zal er bij de verslaggeving, in voorkomend geval, meer aandacht aan dit aspect besteed worden.
• Gebruik terminologie. 
6.2: ... Zo komen in een project verwijzingen voor naar de projectfase 
uitbreiding, terwijl in het procedurebesluit maar expliciet voorzien 
wordt in de fases ruwbouw, technieken, afwerking en uitrusting en bemeubilering… 
In het VIPA-procedurebesluit bevat Hoofdstuk IV – Vereffening in-
derdaad slechts 3 afdelingen: 1/ Ruwbouw, technische uitrusting en 
afwerking, 2/Uitrusting en meubilering en 3/Aankoop. In het sector-besluit komen echter, naast voornoemde termen; ook de begrippen 'eerste uitrusting en meubilering', 'bijzondere uitrusting' en 'oprich-tings- en uitrustingskosten' voor. Uit supra kan besloten worden dat de in het VIPA-procedurebesluit opgesomde terminologie, behou-dens wat betreft nieuwbouw, niet strikt dient nageleefd te worden bij de benaming van de projectfases. Inderdaad zo kan bijvoorbeeld bij-zondere uitrusting noch als 'ruwbouw', noch als 'afwerking', noch als 'technische uitrusting', noch als 'aankoop' benoemd worden.Daarenboven slaat artikel 5 § 2 van het VIPA-procedurebesluit enkel op nieuwbouw. Dit artikel bepaalt ondermeer: Per subsidiebeslissing 
wordt de investeringssubsidie als volgt verdeeld  :
- ruwbouw: 35 %
- technische uitrusting: 30 %- afwerking: 25 %- uitrusting en meubilering: 10 %.  Bij de bepalingen met betrekking tot de andere kostensoorten, zoals 
uitbreiding en verbouwing, wordt noch dergelijke verdeling noch de eraan verbonden benamingen opgelegd.
• Sectorbesluit.
6.3:In een aantal dossiers werd de BTW voor het hele project ge-
subsidieerd tegen een uniform tarief, inclusief de vierde projectfase 
(meubilering en uitrusting). Het BTW-tarief dat de initiatiefnemer zal moeten betalen voor meubilair en uitrusting bedraagt 21%, terwijl dit voor de andere projectfases van nieuwbouw maar 6% bedraagt. Subsidiëring aan een uniform tarief zorgt voor een benadeling van de initiatiefnemers en dus voor een ongelijke behandeling. 
6.4: ... De huidige reglementering laat voor wat de berekening van de 
maximale subsidiabele oppervlakte betreft, verschillende interpreta-
ties toe, in het bijzonder voor revalidatiecentra en oriënteringscentra. Voor de revalidatiecentra heeft het VFSIPH een norm voor de maxi-male subsidiabele oppervlakte toegepast die geen rechtsgrond heeft... Evenals voor de bejaardenvoorzieningen heeft de subsidië-ring van de BTW ten slotte aanleiding gegeven tot een ongelijke be-handeling van initiatiefnemers... 
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003 71 Stuk 37-C (2002-2003) – Nr. 1
Berekening subsidiabele oppervlakte
Wat betreft de berekening van de maximale subsidiabele op-
perv1akte, in het bijzonder wat betreft revalidatiecentra en oriënte-ringscentra werd er, op 12 juni 2002, een voorstel tot aanpassing van het sectorbesluit aan mevrouw Mieke Vogels: Vlaams minister van Welzijn, Gezondheid en Gelijke Kansen, overgemaakt. Dit wijzi-gingsvoorstel komt tegemoet aan de opmerkingen van het Reken-hof.
Afzonderlijk BTW-tarief voor meubilering en uitrusting en algemene 
kosten.
Inderdaad, bij de berekening van de investeringssubsidie voor (los) 
meubilair en uitrusting dient rekening gehouden te worden met een BTW-tarief van 21 %. Deze regel wordt, vanaf september 2000, in aIle investeringsdossiers toegepast. Zoals door het Rekenhof zelf aangegeven werden door de Coördinatiecommissie van 13 septem-ber 2000 in het dossier 1/094/56 ('t Zwart Goor te Merksplas) de no-dige correcties terzake aangebracht. De andere aangehaalde voor-beelden, waar deze regel niet werd toegepast, dateren van 1999 en vroeger.
Afzonderlijk BTW-tarief voor dagcentra 
Bij de berekening van investeringssubsidies voor werken aan een 
dagcentrum dient in principe rekening gehouden te worden met een BTW-tarief van 21 %. Deze regel zal toegepast worden in aIle toe-komstige dossiers. De reeds gegeven subsidiebeloften met betrek-king tot werken aan dagcentra zullen onderzocht worden. In de dos-siers waar bij de berekening van de investeringssubsidie is uitge-gaan van 6 % BTW en waar de initiatiefnemer 21 % BTW diende te betalen, zal een regulariserende bijkomende subsidiebelofte worden gegeven.
Met de meeste hoogachting,Vlaams minister van Welzijn, Gezondheid, Gelijke Kansen en 
0ntwikkelingssamenwerking
Infrastructuursubsidies Welzijn en Gezondheid - Rekenhof, juli 2003.
.

Report of the Court of Audit 2001, 13th report with comments and documents presented to the Parliament of the Flemish Community

BOEK
VAN HET
REKENHOF
2001
13e boek
met opmerkingen en informatie
voorgelegd aan het Vlaams Parlement9 november 2001Zitting 2001-2002Stuk 36(2001-2002) – Nr. 1
1946 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 2
DEEL I  INLEIDING.............................................................................. 7
Vlaams Boek 2001.......................................................................................8
Resultaten van de controle van de Nederlandse Kamer .........................9
1 Briefwisseling in 2000.................................................................9
2 Samenwerking tussen Vlaams Parlement en Rekenhof.............113 Overleg tussen het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap
en het Rekenhof.........................................................................20
Voorafgaand visum en visum onder voorbehoud ..................................22
Jurisdictionele opdracht...........................................................................24
DEEL II  BIJZONDERE ONDERZOEKEN ..................................... 27
Beheersovereenkomsten met Vlaamse openbare instellingen...............28
Audit van het kasbeheer van de Vlaamse Gemeenschap ......................35
Verenigingen voor volksontwikkelingswerk ..........................................38
Uitvoering van de Vlaamse Wooncode ...................................................44Vlaams Woningfonds ...............................................................................52Financiering van de ruilverkavelingen ...................................................56
Debiteurenbeheer van de Vlaamse overheid..........................................61
Verwerving van de Kallemoeievijver als baggerspeciestortplaats .......72Berging en verwerking van onderhoudsbaggerspecie in het
stroomgebied van de Bovenschelde en de Leie.......................................79
Vervolgartikel: uitvoering van statutair besluit door de
universiteiten.............................................................................................84
Ontwikkeling en verkoop van het stedelijk ontwikkelingsgebied
Borgerweert te Antwerpen ......................................................................86
Fonds Bijzondere Jeugdbijstand: subsidiëring van de erkende
voorzieningen ............................................................................................95
Vlaams Landbouwinvesteringsfonds: steunbeslissingen.....................103
Informatisering in het BLOSO..............................................................112Toerisme Vlaanderen: personeelsuitgaven en -beleid .........................117Vaste kosten van de NV Aquafin...........................................................123Vlaamse wetenschappelijke instelling Instituut voor
Natuurbehoud .........................................................................................132
DEEL III  UITVOERING VAN DE BEGROTING 2000 ............... 141
Kerncijfers 2000......................................................................................142
1 Begrotingsresultaat op aanrekeningsbasis ...............................142
2 Resultaat op kasbasis...............................................................144
3 Schuld van de Vlaamse Gemeenschap ....................................146
Verslag over de controle van de algemene rekening 2000 van de
Vlaamse Gemeenschap...........................................................................155 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 3
Uitvoering van de begroting 2000 - middelen en ontvangsten............165
1 Algemene commentaar............................................................165
2 Commentaar bij de gerealiseerde ontvangsten ........................167
Uitvoering van de begroting 2000 - Uitgaven.......................................173
1 Kredietvorming........................................................................173
2 Evolutie van de uitstaande vastleggingen 1999-2000..............178
3 Aanwending van de departementale kredieten........................180
0 Hogere entiteiten dan departementen ....................................182
1 Departement Coördinatie.......................................................1852 Departement Algemene Zaken en Financiën.........................1893 Departement Onderwijs.........................................................1934 Departement Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur.............201
5 Departement Economie, Werkgelegenheid, Binnenlandse
Aangelegenheden en Landbouw............................................213
6 Departement Leefmilieu en Infrastructuur ............................2197 Departement Wetenschap, Innovatie en Media.....................2399 Interdepartementaal ...............................................................24410 Titel III - Aflossing schuld ....................................................245
Begrotingsfondsen ..................................................................................246
Diensten met afzonderlijk beheer..........................................................251
1 Minafonds................................................................................251
2 Hogere Zeevaartschool............................................................2543 Luchthaven Antwerpen............................................................255
4 Luchthaven Oostende ..............................................................258
5 Instituut voor het Archeologisch Patrimonium........................2616 Vlaams Infrastructuurfonds .....................................................263
7 Het Vlaams Cultuurhuis "de Brakke grond" in Amsterdam....265
8 Beheersdienst van het Kasteel - Domein van Gaasbeek..........266
9 Beheersdienst van het Koninklijk Museum voor Schone
Kunsten te Antwerpen .............................................................267
10 Fonds voor de Financiering van het Urgentieplan voor de
Sociale Huisvesting .................................................................268
11 Investeren in Vlaanderen.........................................................269
12 Schoonmaak.............................................................................27013 Cultureel Centrum van de Vlaamse Gemeenschap
Landcommanderij Alden Biesen .............................................272
14 Vlaams Centrum voor het Openbaar Bibliotheekwerk............27315 Gemeenschapsinstelling voor Bijzondere Jeugdbijstand
De Zande .................................................................................274
16 Gemeenschapsinstelling voor Bijzondere Jeugdbijstand De
Kempen....................................................................................275
17 Autonome Vlaamse Fiscale Inning..........................................276 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 4
18 Centrum voor Informatie, Communicatie en Vorming in de
Welzijnssector .........................................................................277
19 Linker Scheldeoever................................................................278
20 Catering ...................................................................................280
21 Grondfonds..............................................................................282
Vlaamse openbare instellingen ..............................................................285
Algemeen overzicht van de rekeningen 2000.......................................286
Instellingen van categorie A.................................................................293
1 Openbare Afvalstoffenmaatschappij voor het Vlaams
Gewest .....................................................................................293
2 Fonds Vlaanderen-Azië ...........................................................296
3 Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden
Aangelegenheden ....................................................................298
4 Vlaams Fonds voor de Lastendelging......................................302
5 Fonds tot Bevordering van het Industrieel Onderzoek in
Vlaanderen...............................................................................305
6 Investeringsfonds voor Grond- en Woonbeleid voor Vlaams-
Brabant ....................................................................................310
7 Fonds Bijzondere Jeugdbijstand..............................................313
8 Fonds Film in Vlaanderen .......................................................3169 Vlaamse Milieumaatschappij ..................................................319
10 Vlaams Landbouwinvesteringsfonds.......................................323
11 Grindfonds...............................................................................326
12 Financieringsinstrument voor de Vlaamse Visserij- en
Aquicultuursector ....................................................................329
13 Fonds voor Economische Expansie en Regionale
Reconversie – Middelgrote en Grote Ondernemingen ............331
14 Fonds voor Economische Expansie en Regionale
Reconversie – Kleine Ondernemingen ....................................334
15 Limburgfonds ..........................................................................337
16 Vlaams Egalisatie Rente Fonds ...............................................34017 Herplaatsingsfonds ..................................................................34518 Fonds Culturele Infrastructuur.................................................347
19 Vlaams Zorgfonds ...................................................................349
20 Financieringsfonds voor Schuldafbouw en Eenmalige
Investeringsuitgaven................................................................351
Instellingen van categorie B en sui generis...........................................353
1 Gemeenschapsonderwijs .........................................................353
2 Universitair Ziekenhuis Gent...................................................354
3 Vlaamse Onderwijsraad...........................................................359
4 Dienst voor Infrastructuurwerken van het Gesubsidieerd
Onderwijs ................................................................................363
5 Investeringsdienst voor de Vlaamse Autonome Hogescholen 366
6 Kind en Gezin..........................................................................368 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 5
7 Vlaams Fonds voor de Sociale Integratie van Personen met
een Handicap ...........................................................................373
8 Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis te Geel ............................379
9 Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis te Rekem.........................381
10 Vlaams Fonds voor de Letteren...............................................38311 Vlopera ....................................................................................38712 Commissariaat-Generaal voor de Bevordering van de
Lichamelijke Ontwikkeling, de Sport en de
Openluchtrecreatie...................................................................391
13 Toerisme Vlaanderen...............................................................395
14 Export Vlaanderen...................................................................40015 Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en
Beroepsopleiding.....................................................................403
16 Vlaams Instituut voor Zelfstandig Ondernemen......................40817 Vlaamse Landmaatschappij.....................................................411
18 Vlaamse Maatschappij voor Watervoorziening.......................416
19 Vlaamse Huisvestingsmaatschappij ........................................42120 Vlaamse Vervoermaatschappij - De Lijn ................................42821 NV Zeekanaal en Watergebonden Grondbeheer Vlaanderen..436
22 Dienst voor de Scheepvaart .....................................................440
23 Maatschappij van de Brugse Zeevaartinrichtingen..................44424 Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek................44925 Instituut voor de aanmoediging van Innovatie door
Wetenschap en Technologie in Vlaanderen ............................453
26 Vlaams Commissariaat voor de Media....................................458
27 Vlaamse Radio- en Televisieomroep.......................................460
BIJLAGE  ALGEMENE REKENING 2000 .................................... 465
ALGEMENE ONTVANGSTEN 2000 ..................................................466
TOEGEWEZEN ONTVANGSTEN 2000 ............................................472
LIJST 1: KREDIETVORMING 2000 ..................................................474
LIJST 2: AANWENDING KREDIETEN 2000 LOPEND JAAR ......488LIJST 3: AANWENDING OVERGEDRAGEN KREDIETEN
1999 .........................................................................................501
TREFWOORDENREGISTER .............................................................507 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 6 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 7
DEEL I
INLEIDING Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 8
Vlaams Boek 2001
Het Boek 2001 bevat drie hoofddelen:
• Deel I, Inleiding,  bundelt de meer algemene informatie over de huidige werking
van het Rekenhof: controleresultaten, producten, arresten ten aanzien van re-
kenplichtigen, resultaten van het voorafgaand visum, samenwerking, enz.
• Deel II bevat gedetailleerder verslaggeving over een aantal recent uitgevoerde
bijzondere rechtmatigheids- en doelmatigheidsonderzoeken.
• Deel III bevat in eerste instantie de kerncijfers 2000  en het verslag over de
controle van de algemene rekening 2000  van de Vlaamse Gemeenschap  (gele
pagina's centraal in dit boek). Deel III overziet verder achtereenvolgens de uit-voering van de begroting 2000 door de centrale overheid, de diensten met af-
zonderlijk beheer en de Vlaamse openbare instellingen (witte pagina's). Voor
elk begrotingsonderdeel (organisatieafdeling, DAB of VOI) keren telkens drie
punten terug: (1) de begrotingsuitvoering in cijfers, (2) een overzicht van de
opmerkingen en onderzoeken die het Rekenhof heeft uitgevoerd m.b.t. de aan-wending van de kredieten 2000(
1) en (3) bijzondere onderzoeken die het
Rekenhof in het voorbije jaar heeft gefinaliseerd of voortgezet.
Tegenover de vorige boeken heeft de Nederlandse kamer de volgorde van de delen
II en III omgewisseld. Aldus krijgen de leden van het Vlaams Parlement in de eerste
delen de traditionele informatie aangeboden, hoofdzakelijk resultaat van het recht-matigheids- en doelmatigheidsonderzoek. Deze informatie leent zich bij uitstek
voor verdere commissiebesprekingen. Het tweede boekdeel bevat dan in hoofdzaak
de resultaten van de financiële controle door het Rekenhof. Dit deel bundelt alleinformatie over de algemene rekening 2000 en richt zich in de eerste plaats tot de
Commissie voor Algemeen Beleid, Financiën en Begroting.
Alle bedragen vermeld in dit boek zijn nog uitgedrukt in Belgische franken. Zowel
de uitvoering van de begroting 2000 als de rekeningen van de VOI's zijn nog uit-
sluitend in Belgische franken gesteld. Een vermelding van bedragen in euro in debegeleidende teksten zou slechts een beperkte toegevoegde waarde bieden en de
teksten onnodig verzwaren.
                                                       
1Dit overzicht beperkt zich niet tot budgettair-technische commentaren. Het Reken-
hof heeft immers, behalve financiële audit, ook rechtmatigheids- en doelmatig-
heidsonderzoek als opdrachten. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 9
Resultaten van de controle van de Nederland-
se Kamer
1 Briefwisseling in 2000
In 2000 heeft de Nederlandse kamer van het Rekenhof 555 brieven gericht aan de
leden van de Vlaamse regering, opgesplitst per bevoegdhedenpakket. De onderstaan-de tabel biedt een overzicht. De kolom inhoudelijk vermeldt het aantal brieven met
een specifieke boodschap voor de aangeschreven minister, de kolom afschriften  geeft
het aantal afschriften van brieven die in eerste instantie aan een andere minister wer-den gericht, maar waarvoor het Rekenhof het nuttig achtte de geadresseerde mee te
informeren.
(VM = Vlaamse minister)
geadresseerde inhoudelijk afschriften totalen
Minister-President 69 1 70
VM Financiën / Begroting(2) 69 3 72
VM Onderwijs 87 18 105
VM Mobiliteit 9 5 14
VM Cultuur 29 16 45
VM Jeugd 2 0 2
VM Welzijn 21 17 38
VM Gezondheid 22 4 26
VM Ambtenarenzaken 8 2 10
VM Economie 24 16 40
VM Huisvesting 6 1 7
VM Leefmilieu 10 13 23
VM Landbouw 3 2 5
VM Openbare Werken 20 15 35
VM Werkgelegenheid 8 7 15
VM Binnenlandse Aangelegenheden 18 16 34
VM Gelijke Kansen 3 0 3
VM Media 3 4 7
VM Toerisme 0 2 2
VM Buitenlands Beleid 1 0 1
VM Energie 1 0 1
totaal 413 142 555
In 2000 heeft de Nederlandse kamer ook 18 brieven aan de gouverneurs van de
Vlaamse provincies gericht.
                                                       
2Het aantal in de kolom inhoudelijk bevat tientallen brieven waarmee de Neder-
landse kamer de afsluiting van VOI- en DAB-rekeningen heeft medegedeeld. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 10
G Limburg 5
G Antwerpen 4
G Oost-Vlaanderen 3
G West-Vlaanderen 2
G Vlaams-Brabant 4
totaal 18
(G = Gouverneur)
Verder heeft de Nederlandse kamer 221 brieven gericht aan andere geledingen van de
Vlaamse overheid:
• Beleidsvoerende, beherende en controlerende instanties bij Vlaamse openbare
instellingen: VRT (10), VHM (7), Kind en Gezin (6), VLM (6), VFSIPH (6),
VLOR (5), GO (5), DIGO (5), VMM (5), UZG (5), VLOPERA (5), BLOSO(4), OVAM (3), VIZO (3), VFL (3), Toerisme Vlaanderen (3), IWT (3), IVAH
(2), VVM (2), FCI (2), VITO (2), FBJ (2), VDAB (5), Export Vlaanderen (5),
MBZ (2), OPZ Geel (2), OPZ Rekem (2), DS (2), FFIV (1), NV Zeekanaal (1),VMW (1), en Vlabinvest (1) en VFLD (1).
• Instanties bij Vlaamse universiteiten, universitaire ziekenhuizen en hogescho-
len: UG (14), VUB (14), KUL (14), UCA (8), KUB (7), UFSIA (6), UIA (4),LUC (5), UA (2), Erasmus (4) en Hogeschool Leuven (6)
• Vlaamse administraties: Administratie Economie (6), Administratie Land- en
tuinbouw (1), ABAFIM (1), Verenigd college voor gezondheidsbeleid (6), af-
deling Beleidscoördinatie Onderwijs (1).
• Diensten met afzonderlijk beheer: HZS (1) en IAP (1).
• Andere: NV Aquafin (2), NV Tunnel Liefkenshoek (1)
Bovendien zijn 157 directiebrieven naar de Vlaamse administraties en openbare
instellingen gestuurd. Het betreft opmerkingen over minder belangrijke kwesties,
routinezaken of aankondigingen van onderzoeken. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 11
2 Samenwerking tussen Vlaams Parlement en Rekenhof
Sinds de afsluiting van zijn vorige boek heeft het Rekenhof twaalf brieven naar de
Voorzitter van het Vlaams Parlement gestuurd. Tevens waren vertegenwoordigers
van het Rekenhof aanwezig in diverse vergaderingen van de Subcommissie voorFinanciën en Begroting, de Commissie voor Algemeen Beleid, Financiën en Begro-
ting, de Commissie voor Leefmilieu, Natuurbehoud en Ruimtelijke Ordening, de
Commissie voor Institutionele en Bestuurlijke Hervorming en Ambtenarenzaken, deCommissie voor Openbare Werken, Mobiliteit en Energie, de Commissie voor Bin-
nenlandse Aangelegenheden, Huisvesting en Stedelijk Beleid en de Commissie voor
Welzijn, Volksgezondheid en Gelijke Kansen. De onderstaande paragrafen bieden
een overzicht van deze samenwerking.
2.1 Briefwisseling met het Vlaams Parlement
Van 1 september 2000 tot 31 augustus 2001 heeft het Rekenhof de volgende brieven
en briefafschriften aan de Voorzitter van het Vlaams Parlement gericht:
• N12-1.897.046 B1 d.d. 3 oktober 2000: antwoord op de vraag van 23 mei 2000
naar de voornaamste ontwikkelingen in de begrotingen en de rekeningen van
het Minafonds sinds 1995 en over de opmerkingen die het Rekenhof tijdens de-ze periode over de opbouw, de inkomsten- en uitgavenstromen en het saldo van
dit fonds heeft gemaakt.
• N14-1.866.319 B2 d.d. 5 oktober 2000: verslag over het onderzoek van het
voorontwerp van decreet houdende de eindregeling van de begroting 1999.
• N12-1.684.650 B2 d.d. 10 november 2000: verslag met algemene bedenkingen
in verband met de Vlaamse Milieuholding (VMH) en over de financiële con-
trole van de enkelvoudige jaarrekening van deze instelling over het boekjaar
1998, in het kader van artikel 13 van het decreet van 19 juli 1994 betreffende
de herstructurering van de GIMV, Gimvindus, VMH, Mijnen en LIM en tot op-richting van het Limburgfonds en van de permanente werkgroep Limburg.
• N14-1.873.679 B1 d.d. 10 november 2000: verslag over het onderzoek van de
ontwerpen van decreet houdende de middelenbegroting en de algemene uitga-
venbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2001.
• N14-1.873.678 B1 d.d. 14 november 2000: opmerkingen over het ontwerp van
decreet houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2001.
• N12-1.699.496 B5 d.d. 21 februari 2001: verslag over de resultaten van het
doelmatigheidsonderzoek naar de organisatorische voorwaarden met betrekking
tot de invordering en inning van vier milieuheffingen.
• N14-1.946.490 B1 d.d. 15 mei 2001: verslag over het onderzoek van de ont-
werpen van decreet houdende aanpassing van de middelenbegroting en de al-gemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotings-
jaar 2001. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 12
• N14-1.946.491 B1 d.d. 15 mei 2001: brief met opmerkingen over het ontwerp
van decreet houdende bepalingen tot begeleiding van de aanpassing van de be-
groting 2001.
• N14-2.005.241 B1 d.d. 26 juni 2001: antwoord op de parlementaire vraag van
11 juni 2001 over de VRT-uitzendrechten voor sportevenementen.
• N14-2.025.491 B1 d.d. 14 augustus 2001: verslag over het onderzoek van de
beraadslaging van de Vlaamse regering van 24 juli 2001 houdende machtigingtot het vastleggen, ordonnanceren en betalen van uitgaven aan te rekenen op de
begroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2001.
• N14-2.025.490 B1 d.d. 14 augustus 2001: brief bij het ontwerp van decreet
houdende tweede aanpassing van de algemene uitgavenbegroting van de
Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2001.
• N12-1.805.806 B2 d.d. 21 augustus 2001: verslag met algemene bedenkingen
1999, in het kader van artikel 13 van het decreet van 13 juli 1994 betreffendede herstructurering van de GIMV, Gimvindus, VMH, Mijnen en LIM en tot op-
richting van het Limburgfonds en van de permanente werkgroep Limburg.
2.2 Resultaten van de samenwerking met de Subcommissie voor Financiën en
Begroting
2.2.1 Kas- en schuldbeheer
Op 12 december 2000 heeft de Subcommissie voor Financiën en Begroting een
eerste maal het verslag(
3) van het Rekenhof over de evaluatie van het decreet van
16 december 1997 houdende bepaling inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer van
de Vlaamse Gemeenschap besproken, in aanwezigheid van vertegenwoordigers van
het Rekenhof. Dit rapport bracht verschillende belangrijke gebreken inzake de uit-
voering van het decreet aan het licht. De besprekingen in de subcommissie mond-
den uit in de oprichting van een werkgroep met vertegenwoordigers van de admini-stratie, het kabinet van Financiën en Begroting en het Rekenhof, die de problemen
een oplossing diende te geven, eventueel door een aanpassing van het decreet. Deze
beslissing diende evenwel nog te worden vervat in een resolutie voor de subcom-missie.
Op 25 januari 2001 resulteerde het overleg tussen de vertegenwoordigers van het
Rekenhof, het kabinet, de afdeling Financieel Management en de interne auditor
van het kas- en schuldbeheer in het opstellen van een voorstel van resolutie.
De Subcommissie voor Financiën en Begroting, de Commissie voor Algemeen
Beleid, Financiën en Begroting en de plenaire vergadering hebben op respectieve-
lijk 22 februari 2001, 18 april 2001 en 23 mei 2001 het voorstel(
4) van resolutie
betreffende de evaluatie van het decreet van 16 december 1997 houdende bepalinginzake kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap aangeno-
men. Met deze resolutie gaf het Vlaams Parlement de Vlaamse regering de volgen-
de aanbevelingen:
                                                       
3Stuk 37-D (1999-2000) - Nr. 1, 8 augustus 2000.
4Stuk 618 (2000-2001) - Nr. 1, 14 maart 2001. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 13
1° Er dient te worden onderzocht welke wijzigingen en uitbreidingen van het de-
creet kunnen worden gerealiseerd waarbij ten laatste binnen twee jaar vanaf degoedkeuringsdatum van onderhavige resolutie de resultaten ervan worden ge-
meld aan het Vlaams Parlement, al dan niet onder de vorm van een voorstel tot
wijziging van decreet. Hierbij dient aandacht te worden geschonken aan volgen-de aspecten:
a) alle definities in het decreet dienen volledig en éénduidig te worden gemaakt;b) er dient een analyse te worden uitgevoerd met betrekking tot alle aspecten
van het waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap en het Vlaams Gewest.
De eventuele aanpassing van het decreet dient rekening te houden met de resul-
taten van deze analyse;
c) er dient te worden onderzocht in welke mate het decreet kan worden uitge-
breid met de aanbevelingen van het Vlaams Parlement vervat in de resolutie van
31 maart 1999 houdende het besluitvormingsscenario voor bijzondere financiële
transacties aangegaan door Vlaamse overheidsdiensten en -instellingen, in hetbijzonder aanbevelingen 1°, 10° en 12°, alsook in welke mate een aantal bepa-
lingen van het decreet van toepassing kunnen worden gemaakt op deze transac-
ties;
d) er dient te worden nagegaan in welke mate de taken van de interne audit in-
zake het kas- en schuldbeheer zoals bepaald in artikel 12, § 1, van het decreet
kunnen worden geoptimaliseerd. Tevens dient het decreet garanties te bieden
voor de kwaliteitsbewaking van de interne audit;
e) het verder bestaan van het Vlaams Egalisatie Rente Fonds, opgericht krach-
tens artikel 14 van het decreet, dient te worden geëvalueerd.
2° Een instantie, onafhankelijk van het uitvoeringsorgaan dat verantwoordelijk is
voor het dagelijkse kas-, schuld- en waarborgbeheer, dient te worden belast methet bepalen en opvolgen van adequate operationele normen welke bij de uitvoe-
ring ervan dienen te worden gevolgd. Deze normen dienen te worden gelinkt aan
de doelstellingen en principes bepaald in artikel 4, § 1, van het decreet, te wor-
den gemotiveerd en duidelijke en meetbare criteria te bevatten die een ondub-
belzinnige evaluatie van hun naleving mogelijk maken. Een eerste actualisatievan de operationele normen dient te zijn uitgevoerd tegen de initiële begroting
2002. De interne controleprocedures dienen de continue controle van de opvol-
ging van deze normen en het toestaan van afwijkingen hierop te regelen.
3° De inhoud van het rapport dat wordt opgesteld in het kader van artikel 13 van
het decreet dient te worden verbeterd in die zin dat overzichtelijke en relevanteinformatie aan het Vlaams Parlement wordt bezorgd teneinde het gevoerde kas-,
schuld- en waarborgbeheer te kunnen evalueren. Deze optimalisatie dient te zijn
uitgevoerd vóór de opstelling van het schuldrapport over het jaar 2001.
4° Ter verfijning van het interne controlesysteem dient binnen de afdeling Financi-
eel Management van de administratie Budgettering, Accounting en Financieel
Management een instantie te worden belast met het opstellen en beheer van in-
terne controleprocedures welke door de afdeling dienen te worden gevolgd.
Hierbij dient aandacht te worden geschonken aan het belang van gedocumen-teerde transacties, de onmiddellijke en adequate registratie van transacties en
gebeurtenissen, de autorisatie van transacties, het principe van de scheiding der
functies, een competente supervisie, de limitering van de toegang tot brongege-vens en documenten tot de geautoriseerde personen die deze beheren of gewoon
zijn te gebruiken en de verantwoording van de gegevens. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 14
5° Voor het realiseren van deze aanbevelingen wordt een werkgroep opgericht met
vertegenwoordigers van, enerzijds, het kabinet Financiën en Begroting, de inter-ne auditor van het kas- en schuldbeheer en de afdeling Financieel Management
van de administratie Budgettering, Accounting en Financieel Management en,
anderzijds, het Rekenhof waarbij deze laatste een adviserende rol vervult.
2.2.2 Helikopterbeloodsing
Op 8 en 22 maart, 17 april en 13 juni 2001 heeft de Subcommissie voor Financiën
en Begroting de verslaggeving in het Boek van het Rekenhof 2000 over de heli-
kopterbeloodsing besproken(
5). Deze besprekingen hebben geleid tot een voorstel
van resolutie, door de plenaire vergadering op 13 juni 2001 aangenomen(6). In deze
resolutie  beveelt het Vlaams Parlement de Vlaamse regering aan dat:
• Inzake de beslissing tot uitbesteding op een grondige wijze zou worden onder-
zocht en gemotiveerd welke uitvoeringswijze, uitvoering in eigen beheer of
outsourcing, voor de toekomstige helikopterbeloodsingen het meest geschikt is.
• Inzake de overschrijding van de geraamde kostprijs in het kader van het lopen-
de contract de omzet van de helibeloodsingen zou worden beperkt tot de door
de Vlaamse regering en bij de aanbesteding vooropgezette 50 miljoen BEF per
jaar en voor de eventuele noodzakelijke overschrijdingen een contract-aanpassing en voordeliger prijszetting zou worden nagestreefd.
• Inzake de staking van helibeloodsing wegens onderhoud van de helikopter de
terzake geldende besteksbepalingen strikt dienen te worden toegepast. Mocht
de onbillijkheid ervan kunnen worden aangetoond dienen de contractuele bepa-
lingen op de reglementair voorziene wijze te worden aangepast.
• Inzake de budgettaire aanrekening het toekomstige financiële engagement van
de bestaande verbintenis alsnog integraal op de geëigende vastleggingskredie-ten van de DAB Loodswezen zou worden aangerekend.
• Inzake de gratis helibeloodsing bij gestaakte loodsdienst hiervoor de nodige
decretale basis moet worden gecreëerd indien men de huidige praktijk van gra-tis helikopterbeloodsing toch wil verderzetten.
                                                       
5Stuk 668 (2000-2001) - Nr. 1, van 19 april 2001, en Stuk 668 (2000-2001) - Nr. 2,
van 21 juni 2001.
6Stuk 668 (2000-2001) - Nr. 3, van 4 juli 2001. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 15
2.2.3 Vlaamse Huisvestingsmaatschappij
Op 2 mei 2001 heeft de Subcommissie voor Financiën en Begroting de verslagge-
ving in het Boek van het Rekenhof 2000 over de Vlaamse Huisvestingsmaatschap-
pij: beheersovereenkomst, personeelsaangelegenheden en de effectisering van
woonkredieten(7) besproken. Deze besprekingen hebben niet geleid tot verder ac-
ties.
2.2.4 Overheidsopdrachten van de Vlaamse Landmaatschappij
Op 29 mei en 21 juni 2001 heeft de Subcommissie voor Financiën en Begroting het
artikel Vlaamse Landmaatschappij: de gunning van overheidsopdrachten  in het
Boek van het Rekenhof 2000 besproken(8). Deze besprekingen leidden tot de be-
slissing het stellen van een resolutie uit te stellen tot na het parlementaire reces.
2.2.5 Gesubsidieerde culturele centra
Op 17 april, 2 mei en 21 juni 2001 heeft de Subcommissie voor Financiën en Be-
groting de verslaggeving in het Boek van het Rekenhof 2000 over de gesubsidieer-
de culturele centra besproken(9). Deze besprekingen vergden geen verdere acties.
2.3 Resultaten van de samenwerking met de Commissie voor Algemeen Be-
leid, Financiën en Begroting
2.3.1 Resultaten van de budgettaire adviesrol
Initiële begroting 2001
Op 10 november 2000 heeft het Rekenhof zijn verslag over het onderzoek van de
ontwerpen van decreet houdende de middelenbegroting en de algemene uitgaven-
begroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2001 meegedeeld
aan het Vlaams Parlement en de leden van de Vlaamse regering(10). De Commissie
voor Algemeen Beleid, Financiën en Begroting heeft dit verslag besproken op 9, 16
en 22 november 2000, in aanwezigheid van een vertegenwoordiger van het Reken-hof. De Minister-President heeft de replieken van de Vlaamse regering op
29 november 2000 aan het Rekenhof gemeld. Deze replieken en de reactie van het
Rekenhof erop zijn vervolgens op 6 december 2000 het voorwerp geweest van ver-dere commissiebesprekingen.
                                                       
7Stuk 36 (2000-2001) - Nr. 1, van 26 oktober 2000, p. 477-489.
8Stuk 36 (2000-2001) - Nr. 1, van 26 oktober 2000, p. 504-508.
9Stuk 36 (2000-2001) - Nr. 1, van 26 oktober 2000, p. 409-415.
10Stuk 16 (2000-2001) - Nr. 1, 10 november 2000. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 16
In totaal formuleerde het Rekenhof 102 opmerkingen: 65 inhoudelijke en 37 for-
mele. 80 opmerkingen resulteerden in amendementen of beloften vanwege de Mi-nister-President.
Eerste aanpassing van de begroting 2001
Op 15 mei 2001 heeft het Rekenhof zijn verslag over het onderzoek van de ontwer-
pen van decreet houdende aanpassing van de middelenbegroting en van de algeme-
ne uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2001
gerapporteerd aan het Vlaams Parlement en de leden van de Vlaamse regering(
11).
De Commissie voor Algemeen Beleid, Financiën en Begroting heeft dit verslag
besproken op 10, 16 en 21 mei 2001, in aanwezigheid van een vertegenwoordigervan het Rekenhof. De Minister-President heeft de replieken van de Vlaamse rege-
ring op 22 mei 2001 aan het Rekenhof medegedeeld. Deze replieken en de reactie
van het Rekenhof erop waren vervolgens op 29 mei en 6 en 13 juni 2001 het voor-
werp van verdere commissiebesprekingen.
In totaal formuleerde het Rekenhof 42 opmerkingen: 27 inhoudelijke en 15 formele.
16 opmerkingen resulteerden in een positieve reactie of een toezegging vanwege de
Minister-President. De opmerkingen van het Rekenhof hadden 16 aanpassingen
langs amendementen tot gevolg.
Tweede aanpassing van de begroting 2001
Op 14 augustus 2001 heeft het Rekenhof de resultaten van zijn onderzoek van het
ontwerp van decreet houdende tweede aanpassing van de algemene uitgavenbegro-
ting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2001 medegedeeld aanhet Vlaams Parlement en de leden van de Vlaamse regering. Het formuleerde daar-
bij geen inhoudelijke opmerkingen.
2.3.2 Algemene rekening 1998
De Commissie voor Algemeen Beleid, Financiën en Begroting heeft het verslag van
het Rekenhof over de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap 1998 op
19 maart 2001 besproken(
12). Bij de stemming van het decreet houdende eindrege-
ling van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap en van de instellingen vanopenbaar nut voor het begrotingsjaar 1998 heeft de commissie alle opmerkingen
van het Rekenhof aanvaard.
2.3.3 Financieringsfonds voor Schuldafbouw en Eenmalige Investeringsuitga-
ven
Op 21 december 2000 heeft de Commissie voor Algemeen Beleid, Financiën en
Begroting het voorstel van decreet houdende oprichting van een Financieringsfonds
voor Schuldafbouw en Eenmalige Investeringsuitgaven besproken. Zij heeft dit
voorstel, uiteindelijk decreet van 22 december 2000 geworden, niet aangepast aan
de opmerkingen van het Rekenhof.
                                                       
11Stuk 20 (2000-2001) - Nr. 1, 15 mei 2001.
12Stuk 23 (2000-2001) - Nr. 2, 19 maart 2001. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 17
2.3.4 Uitvoering door de Vlaamse regering van de resoluties van het Vlaams
Parlement
Op 22 maart 2001 heeft de Commissie voor Algemeen Beleid, Financiën en Begro-
ting een bespreking gewijd aan de uitvoering door de Vlaamse regering van de
resoluties van het Vlaams Parlement(13). De commissie besliste dat deze resoluties
in de eerste plaats andere commissies aanbelangden. Zij verwees ze dan ook voor
advies door naar deze andere commissies(14).
2.3.5 Milieuheffingen
Op 2 mei 2001 heeft de Commissie voor Algemeen Beleid, Financiën en Begroting
het verslag van het Rekenhof over de invordering en inning van milieuheffingen
besproken(15). De uitnodiging tot het bijwonen van deze besprekingen bereikte het
Rekenhof echter laattijdig.
2.4 Resultaten van de samenwerking met andere commissies
2.4.1 Commissie voor Leefmilieu, Natuurbehoud en Ruimtelijke Ordening
Op 16 november en 14 december 2000 heeft de Commissie voor Leefmilieu, Na-
tuurbehoud en Ruimtelijke Ordening in vertegenwoordiging van afgevaardigdenvan het Rekenhof, het verslag besproken over de belangrijkste ontwikkelingen in de
begroting en de rekeningen van de DAB Minafonds sinds 1995 en over de opmer-
kingen die het Rekenhof tijdens deze periode over de opbouw, de inkomsten- en
uitgavenstromen en het saldo van dit fonds heeft gemaakt(
16). Het Rekenhof heeft
dit rapport op vraag van het Vlaams Parlement opgesteld. Deze besprekingen re-sulteerden in een advies aan de Commissie voor Algemeen Beleid, Financiën en
Begroting(
17) Deze commissie heeft het advies samen met de Commissie voor
Leefmilieu, Natuurbehoud en Ruimtelijke Ordening besproken op 2 mei 2001(18).
Op 17 mei en 7 juni 2001 besprak de Commissie voor Leefmilieu, Natuurbehoud en
Ruimtelijke Ordening de stand van uitvoering door de Vlaamse regering van deaanbevelingen in de resolutie van 28 oktober 1998 betreffende de vergoeding van
het Vlaams Gewest aan de NV Aquafin voor het rendement op eigen vermogen, dit
naar aanleiding van het verslag van het Rekenhof over de uitvoering door deVlaamse regering van de resoluties van het Vlaams Parlement(
19). Deze bespreking
mondde uit in een advies aan de Commissie voor Algemeen Beleid, Financiën en
Begroting(20). De commissie nam akte van het antwoord van de minister waaruit
bleek dat de discussie over de vergoeding van het Vlaams Gewest aan de NV Aqua-
fin voor het rendement op eigen vermogen werd opgevolgd, dat de concrete aanbe-
                                                       
13Stuk 39 (1999-2000) - Nr.1, van 27 april 2000).
14Zie verder.
15Stuk 38 (2000-2001) - Nr. 2, 22 mei 2001.
16Stuk 37 (2000-2001) - Nr. 1, 5 oktober 2000.
17Stuk 37 (2000-2001) - Nr. 2, 9 januari 2001.
18Stuk 37 (2000-2001) - Nr. 3, 15 mei 2001.
19Stuk 39 (1999-2000) - Nr. 1, 27 april 2000.
20Stuk 39 (1999-2000) - Nr. 3, 11 juni 2001. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 18
velingen in de resolutie op hun uitvoerbaarheid werden onderzocht en dat het evi-
dent was dat rekening zou worden gehouden met de aanbevelingen over het alge-mene beginsel van de zuinigheidsplicht, de relatie milieuheffingen/kostprijs water-
zuivering en de vergoedingsstructuur. Zij maakte voorbehoud bij de oriëntatie van
de eventuele heronderhandeling van de overeenkomst, dit in afwachting van eenstandpunt over de toekomst van de NV Aquafin en over de strategische visie op het
waterzuiveringsbeleid. De commissie zou dit standpunt voorbereiden en aan de
plenaire vergadering voorleggen.
2.4.2 Commissie voor Institutionele en Bestuurlijke Hervorming en Ambtena-
renzaken
Op 29 mei 2001 besprak de Commissie voor Institutionele en Bestuurlijke Hervor-
ming en Ambtenarenzaken de stand van uitvoering door de Vlaamse regering van
de aanbevelingen in de resolutie van 25 juni 1997 betreffende het juridische kader,
het financiële belang en de audit van het controlesysteem van de Vlaamse openbareinstellingen, dit naar aanleiding van het verslag van het Rekenhof over de uitvoe-
ring door de Vlaamse regering van de resoluties van het Vlaams Parlement(
21).
Deze bespreking mondde uit in een advies aan de Commissie voor Algemeen Be-leid, Financiën en Begroting(
22). De commissie achtte het noodzakelijk dat, met het
oog op de uitoefening van de parlementaire controle, de toegankelijkheid voor het
Rekenhof van alle nuttige informatie wordt geoptimaliseerd. Zij adviseerde ook
naar aanleiding van de reorganisatie van het Vlaamse overheidsapparaat de statuten
van de verzelfstandigde agentschappen, alsook de financiële en niet-financiële con-trole op en de financiële analyse van die agentschappen, uniform te maken. Ten
slotte adviseerde zij de vereiste inhoud van de rapportering door de verzelfstandigde
agentschappen met het oog op het parlementaire debat over hun werking duidelijk
te omschrijven.
2.4.3 Commissie van Openbare Werken, Mobiliteit en Energie
Op 5 juni 2001 besprak de Commissie van Openbare Werken, Mobiliteit en Energie
de stand van uitvoering door de Vlaamse regering van de aanbevelingen in de re-solutie van 31 maart 1999 betreffende de beheersovereenkomst van de VVM - De
Lijn en de resolutie van 10 juli 1996 betreffende de bespreking van het boek van het
Rekenhof, dit naar aanleiding van het verslag van het Rekenhof over de uitvoering
door de Vlaamse regering van de resoluties van het Vlaams Parlement(
23). Deze
bespreking mondde uit in adviezen aan de Commissie voor Algemeen Beleid, Fi-nanciën en Begroting(
24). De commissie stelde daarin in het najaar van 2001 op
basis van een verslag van de minister - dat medio september 2001 zou worden inge-
diend bij het Vlaams Parlement - een evaluatie te zullen maken van de bestaande
beheersovereenkomst van De Lijn. Zij zou eveneens in het najaar 2001 een ge-
dachtewisseling organiseren met de minister over de te hanteren prestatienormen inde nieuwe beheersovereenkomst voor De Lijn.
                                                       
21Stuk 39 (1999-2000) - Nr. 1, 27 april 2000.
22Stuk 39 (1999-2000) - Nr. 2, 11 juni 2001.
23Stuk 39 (1999-2000) - Nr. 1, 27 april 2000.
24Stuk 39 (1999-2000) - Nr. 5, 14 juni 2001. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 19
2.4.4 Commissie voor Binnenlandse Aangelegenheden, Huisvesting en Stedelijk
Beleid
Op 6 juni 2001 besprak de Commissie voor Binnenlandse Aangelegenheden, Huis-
vesting en Stedelijk Beleid de stand van uitvoering door de Vlaamse regering van
de aanbevelingen in de resolutie van 25 juni 1997 betreffende het thesauriebeheervan de Vlaamse Huisvestingsmaatschappij (VHM), dit naar aanleiding van het ver-
slag van het Rekenhof over de uitvoering door de Vlaamse regering van de resolu-
ties van het Vlaams Parlement(
25). Deze bespreking mondde uit in een advies aan
de Commissie voor Algemeen Beleid, Financiën en Begroting(26). De commissie
stelde met name vast dat er een positieve evolutie was voor de aanbevelingen 1 en 4uit de resolutie en dat er een begin van opvolging was voor aanbeveling 2, maar dat
voor aanbeveling 3, met name dat het zelfstandig thesauriebeheer van de VHM een
gemotiveerde decretale basis dient te krijgen, nog geen initiatief werd genomen. De
commissie vroeg ten slotte aandacht voor de problematiek van de herfinanciering
van de bancaire leningen van de VHM vanaf 2002.
2.4.5 Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gelijke Kansen
Op 30 mei 2001 besprak de Commissie voor Welzijn, Volksgezondheid en Gelijke
Kansen de stand van uitvoering door de Vlaamse regering van de aanbevelingen in
de resolutie van 10 februari 1999 betreffende de procedures met betrekking tot de
oprichting van serviceflats voor bejaarden langs de Bevak NV Serviceflats Invest,
dit naar aanleiding van het verslag van het Rekenhof over de uitvoering door de
Vlaamse regering van de resoluties van het Vlaams Parlement(
27). Deze bespreking
Begroting(28). De commissie was van oordeel dat aan punt A van de resolutie on-
rechtstreeks was tegemoetgekomen. Bovendien zou dit punt zonder voorwerp wor-
den van zodra een nieuw uitvoeringsbesluit bij het programmadecreet (ontwerp van
decreet houdende bepalingen tot begeleiding van de aanpassing van de begroting2001) zou zijn uitgevaardigd. Artikel 7 van dat ontwerpdecreet bepaalde immers dat
het systeem van onderhoudssubsidies vervangen werd door een systeem van tege-
moetkomingen in de vergoeding die het OCMW of de VZW bij het einde van deleasing-overeenkomst aan de beleggingsvennootschap moet betalen voor het ver-
werven van de eigendom van de serviceflats in kwestie. Het uitvoeringsbesluit bij
het programmadecreet, dat het besluit van 3 mei 1995 moest vervangen, werd door
de Vlaamse regering voorbereid en zou in de commissie worden besproken. Wat
punt B betreft, werd de betrokken bepaling nog niet geschrapt in het besluit van 3mei 1995, maar de Vlaamse regering kwam toch aan dit punt tegemoet doordat de
uitbetaalde onderhoudsssubsidies rechtstreeks aan de betrokken OCMW’s of
VZW’s werden uitbetaald. Punt C van de resolutie was tot op heden zonder voor-
werp, aangezien er geen nieuwe gelden werden geleend aan de Vlaamse Gemeen-
schap. De commissie concludeerde dan ook dat de resolutie in uitvoering was, mitsuitvaardiging van het uitvoeringsbesluit bij (artikel 7 van) het programmadecreet.
                                                       
25Stuk 39 (1999-2000) - Nr. 1, 27 april 2000.
26Stuk 39 (1999-2000) - Nr. 4, 14 juni 2001.
27Stuk 39 (1999-2000) - Nr. 1, 27 april 2000.
28Stuk 39 (1999-2000) - Nr. 6, 19 juni 2001. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 20
3 Overleg tussen het Ministerie van de Vlaamse Ge-
meenschap en het Rekenhof
3.1 Permanente samenwerking
Het Rekenhof heeft in zijn boeken 1997 tot 2000 melding gemaakt van het overleg
met het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap.
De werkgroep Datacontrole  staat in voor de vergelijking van de gegevens tussen de
gegevensbanken van het Rekenhof en het ministerie. Deze vergelijking vindt plaats
op periodieke basis en wordt gebruikt bij de controle van de algemene rekening. De
verschillen zijn de laatste jaren sterk gereduceerd en de materialiteit ervan is nage-noeg verwaarloosbaar geworden. In 2000 en 2001 heeft de werkgroep ook aandacht
besteed aan de voorbereiding van de datatransmissie van de gegevens van het nieu-
we boekhoudsysteem van de Vlaamse Gemeenschap. Dit nieuwe systeem maaktede programmering van een nieuwe interface tussen het Rekenhof en de Vlaamse
Gemeenschap noodzakelijk. Daartoe vond intensief overleg plaats. De nieuwe
boekhouding werd op 1 oktober 2001 in gebruik genomen.
De werkgroep Rekenplichtigen  behandelt allerlei problemen in verband met de
rekeningen van de rekenplichtigen. Hij besteedde speciale aandacht aan de afhan-deling van in onbepaald uitstel te boeken rechten. Het Ministerie van de Vlaamse
Gemeenschap stelde voor een deel van deze rechten aan te wijzen als dubieuze
vorderingen, een ander deel zou in bepaalde gevallen kunnen worden geannuleerd
door de decreetgever bij middel van een bepaling in het rekendecreet. Het Rekenhof
drong aan op het formuleren van criteria die als richtlijn konden dienen bij het be-slissingsproces van annulering. Het ministerie vond het opstellen van dergelijke
richtlijnen zo goed als onmogelijk wegens de complexiteit en heterogenitieit van de
mogelijke annulatieredenen. Afgesproken werd, zo mogelijk, voor de annulatie vanin onbepaald uitstel te boeken rechten criteria op papier te zetten, alsook een proce-
dure te bepalen. Daarbuiten kwam ook de registratie van verrichtingen (betalingen
én verbintenissen) op reservefondsen van DAB’s ter sprake. Naar aanleiding van
een concreet geval had het ministerie een aantal voorstellen uitgewerkt om de
kwestie van de registratie van verbintenissen op een reservefonds te regelen. HetRekenhof toonde zich bereid een algemeen voorstel te bespreken na afhandeling
van het concrete dossier. Een volgende punt ging over de vraag van het Rekenhof
om voortaan de controleverslagen - in formuliervorm - van de toezichtsambtenaren
op de verrichtingen van de rekenplichtigen mee te sturen met de rekening. Het mi-
nisterie was geen voorstander van een modelformulier, maar meldde wel dat hetRekenhof toegang kon krijgen tot de gegevensbank die de controleverrichtingen bij
rekenplichtigen registreert. Technische problemen verhinderen op dit ogenblik deze
toegang. Hiervoor zal een oplossing worden gezocht. Tot slot meldde het ministeriedat de algemene rekening dit jaar met twee maand vertraging zou worden inge-
diend. Het Rekenhof betreurde dit, gelet op de recente inspanningen inzake het
wegwerken van de achterstand bij het afleggen van de rekeningen. Om de vertra-
ging zoveel mogelijk te beperken, engageerde het ministerie zich de rekening ge-
fragmenteerd over te leggen, met opgave van een timing voor de indiening van(delen van) de algemene rekening 2000. Op die manier kon een partiële controle al
voor eind augustus 2001 aanvatten. Andere punten die de werkgroep behandelde
waren: de boeking van de intrestopbrengsten van beleggingsrekeningen en de regi-stratie van vermogensgoederen van minder dan 20.000 BEF. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 21
3.2 Begeleidingscommissie en werkgroep ad hoc voor de reorganisatie van het
Vlaams overheidsapparaat
Het besluit van de Vlaamse regering van 31 maart 2000 heeft twee leden van het
college van secretarissen-generaal aangesteld als bijzondere commissarissen voor
de reorganisatie van het Vlaams overheidsapparaat. Zij kregen de opdracht deVlaamse regering voorstellen te doen voor de nieuwe organisatie. Tevens zijn een
projectgroep en een begeleidingscommissie opgericht. De begeleidingscommissie
volgt de werkzaamheden van de projectgroep op en stuurt ze, waar nodig, bij. Ze
treedt op als advies- en reflectieforum.
Op 27 april 2000 ontving het Rekenhof een uitnodiging om deel te nemen aan de
begeleidingscommissie, die werd geïnstalleerd op 27 juni 2000 door de Vlaams
Minister van Binnenlandse Aangelegenheden, Ambtenarenzaken en Sport. Behalve
de bijzondere commissarissen en de vertegenwoordigers van het Rekenhof, zetelen
in deze commissie onder meer enkele vertegenwoordigers van de kabinetten en de
Inspectie van Financiën, alsook enkele professoren en externe deskundigen. Sindsseptember 2000 hield deze begeleidingscommissie geen vergaderingen meer.
Wel gaven de werkzaamheden aanleiding tot het rapport van 21 december 2000 van
de bijzonder commissarissen Beter bestuur - Een visie op een transparant organi-
satiemodel voor de Vlaamse administratie - Voorstellen van de bijzondere commis-
sarissen.  Het Rekenhof ontving een exemplaar van dit rapport en volgt de verdere
ontwikkelingen in dit dossier van nabij op. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 22
Voorafgaand visum en visum onder voorbe-
houd
In principe dient de overheid elke betaling te onderwerpen aan het voorafgaand
visum van het Rekenhof. Onder haar verantwoordelijkheid kan de Vlaamse regeringhet Rekenhof echter nopen een eerder geweigerd visum toch te verstrekken, zij hetonder voorbehoud. Sinds het vorige Boek heeft de Vlaamse regering geen gebruikvan deze mogelijkheid gemaakt.
1 Voorafgaand visum
Artikel 14, eerste lid, van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het
Rekenhof heeft het algemene principe gevestigd van de a-prioricontrole van het
Rekenhof. Dit artikel bepaalt namelijk dat de staatskas geen betalingsopdracht kan
uitvoeren dan voorzien van het visum van het Rekenhof. Artikel 71 van de bijzon-
dere wet van 16 januari 1989 betreffende de financiering van de Gemeenschappen
en de Gewesten heeft de bepalingen tot regeling van de controle van het Rekenhofvan overeenkomstige toepassing gemaakt op de Gemeenschappen en de Gewesten.
Artikel 15 van de inrichtingswet van het Rekenhof heeft tegelijk voorzien in de
mogelijkheid stukken tot staving van schuldvorderingen na het visum in te brengen
(1) als wegens de aard van de dienst kredieten moeten worden geopend voor een te
verrichten uitgave (kredietopeningen) of (2) als voor de exploitatie in eigen beheervan een administratieve dienst voorschotten moeten worden gedaan aan de reken-
plichtige van die dienst (geldvoorschotten).
Niettegenstaande deze algemene regel, controleert het Rekenhof een groot deel van
de uitgaven tegenwoordig a posteriori. Deze beperking van het systeem van het
voorafgaand visum ontstond uit praktische overwegingen. Om de betalingsprocedu-
re te versnellen stelde de wetgever heel wat uitgaven vrij van het voorafgaand vi-
sum, onder meer de vaste uitgaven (wedden, abonnementen, pensioenen, kantoor-
en huurkosten,...). Hij deed daarbij geen afbreuk aan het controlerecht van hetRekenhof, dat in die gevallen a posteriori uitgeoefend wordt.
De onderstaande tabel geeft een overzicht van het aantal en de bedragen van de
door de administraties van de Vlaamse Gemeenschap voorgelegde ordonnancerin-
gen op kredieten van het jaar 2000 en op overgedragen kredieten van 1999 die aan
het voorafgaand visum van het Rekenhof werden onderworpen.
ordonnanceringen op begrotingskredieten
voorgelegd aan het voorafgaand visumgeannuleerd geviseerd met ver-
mindering
aard aantal bedrag aantal bedrag aantal bedrag
- voorafgaand visum 20.797 183.711,2 92 331,9 75 39,3
- geldvoorschotten 1.133 8.144,8
- overschrijvingen in de
   schrifturen50 , 1
- regularisaties 6
totaal 21.941 191.856,1 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 23
2 Visum onder voorbehoud
Artikel 14 van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het Rekenhof be-
paalt, zoals gesteld, dat geen betalingsopdracht door de staatskas mag worden uit-
gevoerd dan voorzien van het visum van het Rekenhof. Wanneer het Rekenhof
oordeelt zijn visum te moeten weigeren, worden de redenen van de weigering in deMinisterraad onderzocht. Indien de ministers beslissen dat onder hun verantwoor-
delijkheid tot betaling moet worden overgegaan, verstrekt het Rekenhof zijn visum
onder voorbehoud. Het deelt in dit geval dadelijk aan de Kamers de redenen van
zijn weigering mee. In het geval van de Vlaamse Gemeenschap, vervangt een be-
slissing van de Vlaamse regering die van de Ministerraad.
Sinds het Boek van het Rekenhof 1999 heeft de Vlaamse regering geen gebruik van
deze mogelijkheid meer gemaakt. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 24
Het Rekenhof heeft van 1 oktober 2000 tot 30 september 2001 drie administratieve
arresten gewezen waarbij het tekorten in rekeningen van rekenplichtigen vaststelde.
Daarbuiten ontving het van de bevoegde overheden vier beslissingen tot niet-
dagvaarding van rekenplichtigen bij wie het al vroeger tekorten vaststelde. Deoverheden riepen daartoe steeds overmacht in, soms in combinatie met het geringe
bedrag.
1 Procedure
De wet van 3 april 1995 tot wijziging van de wet van 29 oktober 1846 op de inrich-
ting van het Rekenhof en van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit
heeft de procedure hervormd die het Rekenhof volgt bij de uitoefening van zijn
jurisdictionele opdracht ten aanzien van de openbare rekenplichtigen. De behande-ling van de tekortdossiers geschiedt thans in twee opeenvolgende, van elkaar ge-
scheiden fasen. De bevoegde overheid dient voor iedere rekening van een reken-
plichtige die een tekort vertoont, een dossier voor het Rekenhof samen te stellen. In
een eerste fase moet dat dossier het voor het Rekenhof mogelijk maken het tekort
door middel van een administratief arrest vast te stellen. In een tweede fase moet debevoegde overheid op grond van een onderzoeksverslag nopens de rekenplichtige
aansprakelijkheid de rekenplichtige voor het Rekenhof dagvaarden, of het Rekenhof
een gemotiveerde beslissing overleggen waarin zij afziet van de dagvaarding. In het
geval de bevoegde overheid de rekenplichtige voor het Rekenhof dagvaardt, start
een openbare en tegensprekelijke procedure van jurisdictionele aard.
2 Jurisdictionele activiteiten in de periode van 1 oktober 2000 tot 30 septem-
ber 2001
2.1 Eerste fase: afsluiting van tekortrekeningen
arresten gewezen waarin het tekorten vaststelde voor een totaal bedrag van
1.591.159 BEF.
Departement of
ProvincieInstelling/Dienst Bedrag
in BEF
Onderwijs PMS-centrum Mol, DAB nr. 638 1.429.479
Algemene Zakenen FinanciënDAB Catering 135.100
Limburg Provinciaal Sportcentrum Dommelhof 26.580 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 25
2.2 Tweede fase: vaststelling van de verantwoordelijkheid van de rekenplichtige
Als een afgesloten rekening een tekort vertoont, komt het de minister of de besten-
dige deputatie van de provincieraad toe de rekenplichtige tot terugbetaling van het
tekort voor het Rekenhof te dagvaarden(29). De administratieve overheid kan maar
van dagvaarding afzien, zo zij meent zich te kunnen beroepen op overmacht of zohet tekort een door de Koning vastgesteld bedrag niet overschrijdt (50.000 BEF).
Het Rekenhof ontving in dezelfde periode van de bevoegde overheden vier gemoti-
veerde beslissingen om niet te dagvaarden voor een totaal bedrag van 209.896 BEF.
De overheden motiveerden hun beslissing de rekenplichtige niet te dagvaarden met
het bestaan van overmacht in hoofde van de rekenplichtige.
Depart. Instelling/Dienst Bedrag (BEF) Motivering
niet–dagvaarding
Antwerpen Provinciaal Veiligheidsinsti-
tuut14.496 Gering bedrag
West-Vlaanderen Cultuur 25.300 Gering bedrag
Onderwijs L.R. nr. 124 - basisschool Sint-
Rochus Halle35.000 Overmacht
Algemene Zaken
en FinanciënDAB Catering 135.100 Overmacht
Voor de tekorten van 14.496 BEF in het Provinciaal Veiligheidsinstituut te Antwer-
pen en 25.300 BEF in de dienst Cultuur van de provincie West-Vlaanderen, voldeed
de gemotiveerde beslissing tot niet-dagvaarding niet aan de voorwaarden van artikel
8, vijfde en zesde lid, van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van hetRekenhof. Het Rekenhof heeft in zijn negende boek(
30)zijn standpunt nopens de
interpretatie van deze bepaling verwoord:
Als het tekort niet meer dan 50.000 BEF bedraagt, dient de minister eerst de reken-
plichtige aansprakelijkheid te onderzoeken. Indien uit dit onderzoek namelijk blijkt
dat de rekenplichtige overmacht kan inroepen, kan de minister verwijzen naar hetbestaan van de overmacht ter motivering van zijn beslissing niet te dagvaarden, of,
zo de rekenplichtige geen overmacht kan inroepen, alsnog beslissen niet te dag-
vaarden wegens het geringe tekortbedrag .
Voor het tekort van 35.000 BEF in de Lokale Raad nr. 124 - Basisschool Sint-
Rochus Halle ontving het Rekenhof de gemotiveerde beslissing tot niet-dagvaardingpas na het verstrijken van de termijn(
31). Bovendien voldeed de uiteindelijk voor-
gelegde beslissing niet aan de voorwaarden, daar de aangehaalde motieven niet
werden gestaafd met bewijsstukken.
                                                       
29Overeenkomstig artikel 8, vierde en vijfde lid, van de wet van 29 oktober 1846 op
de inrichting van het Rekenhof.
30Stuk 11 (1997-1998) - Nr. 1, p. 42.
31Artikel 8, negende lid, van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het
Rekenhof. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 26
1.742.749
Op de opmerkingen van het Rekenhof d.d. 21 maart 2000 over het tekort van64.800 BEF in het Provinciaal Instituut voor Technisch Onderwijs te Stabroek(
32),
waarvan het administratief arrest dateert van 29 november 1999, werd onvoldoende
geantwoord. In de eerste plaats dient de bestendige deputatie van de provincieraadte beslissen of zij de rekenplichtige al dan niet voor het Rekenhof zal dagvaarden
met het oog op de terugbetaling van het tekort in zijn rekening(
33). De gemotiveerde
beslissing gewaagt verkeerdelijk van het verlenen van ontlasting. Verder werd een
kopie van het proces-verbaal van de politie in deze zaak op onterechte gronden niet
overgelegd aan het Rekenhof. Ten slotte werd, in strijd met de vraagstelling van hetRekenhof, niet duidelijk weergegeven welke voorzorgen en veiligheidsmaatregelen
op het ogenblik van de diefstal golden.
Eén dagvaarding werd ingeleid voor het Rekenhof. Zij heeft evenwel nog niet ge-
leid tot een uitspraak. Het Rekenhof ontving een gemotiveerde beslissing vooraf-
gaand aan de te verwachten dagvaarding.
                                                       
32Het ging om een gemotiveerde beslissing tot niet-dagvaarding ontvangen vooraf-
gaand aan de periode waarop dit boek betrekking heeft.
33Overeenkomstig artikel 8, vierde en vijfde lid, van de wet van 29 oktober 1846 opde inrichting van het Rekenhof. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 27
DEEL II
BIJZONDERE
ONDERZOEKEN Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 28
Beheersovereenkomsten met Vlaamse open-
bare instellingen
1.795.805
Het Rekenhof heeft onderzocht of de voorwaarden zijn vervuld voor een optimaal
gebruik van de beheersovereenkomst als sturingsinstrument voor de Vlaamse open-bare instellingen (VOI's). Het heeft daartoe zeven beheersovereenkomsten geanaly-
seerd. Het heeft vastgesteld dat de kwaliteit en opvolging van de beheersovereen-
komsten niet uniform zijn door het ontbreken van een referentiekader en organisa-
torische ondersteuning vanuit de administratie. Het instrument beheersovereen-
komst vervult zijn functie als sturingsmiddel niet optimaal wegens onvoldoendemeetbaar geformuleerde en onvoldoende genormeerde doelstellingen, onvoldoende
formele overeenstemming tussen de beleidsdoelstellingen en de doelstellingen in de
overeenkomsten, onvoldoende opvolging en evaluatie van de uitvoering van de
beheersovereenkomsten en de schaarse informatiedoorstroming naar het Vlaams
Parlement. In bijkomende orde heeft het Rekenhof vastgesteld dat de financiëlemiddelen die de VOI’s ontvangen voor de uitvoering van de beheersovereenkomst
in onvoldoende mate stoelen op de kostprijs van de te leveren prestaties. Bovendien
bemoeilijkt de onzekerheid over de omvang van deze middelen een meerjarenplan-ning bij de VOI's.
Het Rekenhof heeft hierover op 18 september 2001 een afzonderlijk auditrapport
voorgelegd aan het Vlaams Parlement.
1 Inleiding
Een beheersovereenkomst is een contract dat de Vlaamse Gemeenschap met een
verzelfstandigde organisatie sluit over de bijzondere regels en voorwaarden waar-
onder die organisatie een openbare opdracht moet uitvoeren. Zij omschrijft de op-
drachten van de organisatie, de beschikbare middelen daarvoor, haar beheersauto-
nomie, de vereiste rapportering en een aantal stimuli. Met deze elementen kan eenbeheersovereenkomst bijdragen tot een meer doelmatige uitvoering van de op-
drachten van de verzelfstandigde organisatie en de strategische doelstellingen in het
betrokken beleidsdomein.
De Vlaamse Gemeenschap introduceerde het beleidsinstrument beheersovereen-
komst in 1992. Het recentste Vlaamse regeerakkoord stelt dat de beleidsuitvoering
kan worden ondergebracht bij verzelfstandigde entiteiten die moeten werken binnen
het kader van beheersovereenkomsten. Het gebruik van beheersovereenkomsten als
beleidsinstrument zal bijgevolg wellicht toenemen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 29
Het Rekenhof heeft in zijn recente boeken gerapporteerd over enkele thematische
onderzoeken die het wijdde aan de VOI’s in het algemeen en de beheersovereen-komst met de Vlaamse Vervoermaatschappij in het bijzonder. Het Vlaams Parle-
ment heeft op grond van deze onderzoeken in twee resoluties aanbevelingen gefor-
muleerd over beheersovereenkomsten met VOI’s(
34). Het beklemtoonde in deze
resoluties onder meer de nood aan een duidelijke, concrete en controleerbare taak-
omschrijving voor de VOI's; beval het werken met een concreet beleidsplan op
middellange tot lange termijn aan en vroeg om gedetailleerde informatie over de
inhoud, uitvoering en evaluatie van de beheersovereenkomsten.
Het Rekenhof heeft in 2000 de zeven toen bestaande beheersovereenkomsten met
VOI’s onderzocht, met name die met de Vlaamse Vervoermaatschappij - De Lijn
(VVM), de Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding
(VDAB), de Nederlandse Radio- en Televisie-uitzendingen in België; later Vlaamse
Radio- en Televisieomroep (VRT), de Vlaamse Instelling voor Technologisch On-
derzoek (VITO), de Vlaamse Opera (Vlopera), de Dienst voor de Scheepvaart (DS)en het Vlaams Fonds voor de Letteren (VFL).
Het onderzoek beoogde een evaluatie van de beheersovereenkomst als sturingsin-
strument voor de beleidsuitvoering. Voor de bestaande overeenkomsten ging hetRekenhof na of de basiselementen aanwezig waren en de randvoorwaarden vervuld
voor een positieve invloed van het gebruik van beheersovereenkomsten op de reali-
satie van de beleidsdoelstellingen. Deze basiselementen en randvoorwaarden moe-
ten de doelmatigheid van beheersovereenkomsten als managementinstrument ga-
randeren. In bijkomende orde ging het Rekenhof na of bij het gebruik van beheers-overeenkomsten voldoende waarborgen waren ingebouwd voor een degelijke par-
lementaire controle op de aanwending van de begrotingsmiddelen en de uitvoering
van het beleid.
Het Rekenhof legde zijn rapport op 3 juli 2001 voor aan de Minister-President van
de Vlaamse Regering en de betrokken toezichthoudende ministers. De VlaamseMinister van Innovatie en Media en de Vlaamse Minister van Mobiliteit en Openba-
re Werken hebben op respectievelijk 31 juli 2001 en 13 augustus 2001 gereageerd.
Het Rekenhof verwerkte deze reacties in zijn rapport aan het Vlaams Parlement van18 september 2001. De onderstaande paragrafen vatten de conclusies van dit onder-
zoek samen.
2 Omkadering
Richtlijnen, normen en criteria voor de opmaak en opvolging van beheersovereen-
komsten ontbreken vooralsnog, evenals duidelijkheid over de rechtskracht van debeheersovereenkomsten in het bestaande reglementair kader(
35). Ook een horizon-
tale administratieve ondersteuning is nog niet georganiseerd. De beheersovereen-
komsten komen dan ook op verschillende wijze tot stand en een uniforme kwali-
teitsbewaking voor hun invoering en toepassing is er niet. De beheersovereenkom-
sten waren tot op heden meestal een zaak tussen de ministeriële kabinetten en deVOI’s. De functioneel bevoegde administraties werden er weinig bij betrokken. De
                                                       
34Resolutie van 25 juni 1997 betreffende het juridisch kader, het financieel belang en
de audit van het controlesysteem van de Vlaamse openbare instellingen (Hande-
lingen, zitting 1996-1997, Nr. 48, van 24 juni 1997 en Nr. 50, van 25 juni 1997) enresolutie van 31 maart 1999 betreffende de beheersovereenkomst voor 1997-2001met de Vlaamse Vervoermaatschappij De Lijn (VVM) (Plenaire vergadering(1998-1999) - Nr. 45 van 30 maart 1999 en Nr. 47 van 31 maart 1999).
35Daar het onduidelijk is of een beheersovereenkomst een contractueel of een nor-
matief karakter heeft, is de afdwingbaarheid van de afspraken onzeker. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 30
invoering van de beheersovereenkomsten heeft tot op heden nog niet geleid tot een
gelijkvormige, aangepaste beheersautonomie voor de VOI's of een aangepast admi-nistratief toezicht.
3 Samenhang en toetsbaarheid doelstellingen
De wijze waarop de doelstellingen en prestaties zijn geformaliseerd in documenten
verschilt. Voor enkele instellingen geschiedde dit voornamelijk in de beheersover-
eenkomst zelf, voor andere in het bijhorende ondernemingsplan.
De doelstellingen in de beheersovereenkomst en de planningsdocumenten van de
VOI zijn over het algemeen wel in overeenstemming met die in de beleidsnota's enstrategische plannen van de ministers. De opbouw en structuur van de doelstellin-
gen in beide documenten sluiten echter niet optimaal op elkaar aan.
Beleidsprioriteiten en beheersovereenkomsten komen op een verschillende wijze tot
stand. De ministers bepalen slechts recent beleidsdoelstellingen aan de hand van
strategische planningstechnieken. De bestaande beheersovereenkomsten werdenevenwel nog niet opgemaakt of aangepast volgens deze technieken. De plannings-
cyclus van de beheersovereenkomsten is momenteel nog niet gekoppeld aan die van
de Vlaamse Gemeenschap, die de VOI’s evenmin systematisch betrok bij de voor-bereiding en uitwerking van haar beleidsdoelstellingen. De beleidsnota en het stra-
tegisch plan van de minister schenken overigens nog te weinig aandacht aan de
functionele terreinafbakening van en de coördinatie tussen de verschillende actoren
in het beleidsdomein (administraties, VOI’s en andere instanties).
Hoewel de beheersovereenkomsten op het niveau van de VOI doorgaans een cohe-
rent geheel van doelstellingen formuleren, blijft de graad van concretisering ervan
vrij beperkt. De doelstellingen zijn vaak onvoldoende geoperationaliseerd door
middel van adequate, genormeerde en meetbare indicatoren. De beheersovereen-
komsten omschrijven de verplichtingen van de Vlaamse Gemeenschap meestal als
een inspanningsverbintenis in plaats van een resultaatsverbintenis.
4 Afstemming op legislatuur en begrotingscyclus
Evenmin is er een koppeling tussen de duur van de beheersovereenkomsten en de
legislatuurperiode. De beheersovereenkomsten voorzien er niet uitdrukkelijk in dat
een regeringswissel tot heronderhandeling en aanpassing aan de nieuwe beleidsprio-
riteiten kan leiden.
De aard, herkomst en bestemming van de financiële middelen die de Vlaamse over-
heid ter beschikking stelt voor de uitvoering van de taken die de beheersovereen-komst oplegt, liggen doorgaans duidelijk vast. De VOI's hebben echter weinig ze-
kerheid over de omvang van de beschikbare middelen gedurende de totale looptijd
van de beheersovereenkomst. Het Vlaams Parlement heeft de financiële engage-
menten immers vrijwel nooit voorafgaand gemachtigd. De omvang van de financi-
ele middelen is veelal afhankelijk van de jaarlijkse begrotingsinstructies. Dit be-moeilijkt voor de VOI’s het opstellen van een financiële meerjarenplanning. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 31
De basisdotaties waarin de beheersovereenkomsten voorzien, zijn gebaseerd op een
historische kostenstructuur en houden geen rekening met de kostprijs van de televeren prestaties en eventuele rendementsverbeteringen. De toelagen voor speci-
fieke prestaties of uitgaven stoelen meestal wel op de kostprijs van de prestaties.
Hoewel het Vlaams Parlement in de meeste gevallen de aanzet gaf tot het sluiten
van een beheersovereenkomst, kreeg het slechts twee van de zeven beheersovereen-
komsten voorgelegd. Zelfs waar het oprichtingsdecreet de voorlegging uitdrukkelijk
voorschrijft, wordt dat niet altijd gedaan.
Bij de voorlegging van de ontwerpbegrotingen van de VOI’s of bij de algemene
uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap, ontvangt het Vlaams Parlementweinig concrete informatie over de doelstellingen, activiteiten en prestaties die de
VOI het volgende begrotingsjaar ter uitvoering van de beheersovereenkomst moet
realiseren, evenmin als over de kostprijs ervan. Het Parlement kan dus moeilijk
beoordelen of de omvang van de goedgekeurde kredieten in verhouding staat tot de
te leveren prestaties.
5 Interne uitwerking
De meeste instellingen hebben de doelstellingen en verplichtingen in de beheers-
overeenkomst nog niet formeel vertaald in interne doelstellingen, indicatoren en
normen voor hun verschillende organisatieonderdelen. Het ontbreken van concrete
interne doelstellingen bemoeilijkt de formele toewijzing aan het kaderpersoneel van
verantwoordelijkheden voor de realisatie ervan.
Verscheidene instellingen koppelen een variabele wedde of toelage aan de evaluatie
van het kaderpersoneel. De band tussen deze evaluatie en de interne doelstellingen
afgeleid uit de beheersovereenkomst, kan bij de meeste instellingen niet worden
gelegd.
Doorgaans hebben of ontwikkelen de instellingen systemen om de realisatie van de
doelstellingen en de prestaties te meten en te verwerken. Intern rapporteren de in-stellingen over het algemeen echter nog op een weinig gestructureerde of systemati-
sche wijze over de uitvoering van de beheersovereenkomst. De band tussen de in-
formatie in deze rapportering en de doelstellingen in de beheersovereenkomst is nietaltijd duidelijk. Er bestaan meestal geen periodieke uitvoeringsrapporten of boord-
tabellen die de realisatie van de doelstellingen en verplichtingen weergeven. Een
volledige rapportering aan de raad van bestuur vindt bij de meeste instellingen maar
jaarlijks plaats, vaak in functie van de rapportering aan de toezichthoudende minis-
ter. De instellingen controleren de betrouwbaarheid van de prestatie-informatie diede meetsystemen opleveren niet systematisch.
6 Rapportering en evaluatie
De beheersovereenkomsten bevatten geen duidelijke en volledige bepalingen over
uitvoeringsrapportering en evaluatie. De VOI’s rapporteren in de praktijk dan ookop uiteenlopende wijze. De rapporten geven niet altijd aan of voldaan is aan de
doelstellingen. Bovendien dekt hun inhoud niet altijd alle verplichtingen uit de be-
heersovereenkomst. De getrouwheid van de gerapporteerde uitvoeringsgegevenswordt niet systematisch gecontroleerd door een externe instantie. De verplichtingen
van de Vlaamse Gemeenschap kennen nauwelijks evaluatie. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 32
De uitvoeringsrapporten begeleiden maar uitzonderlijk de jaarrekening. Bijgevolg is
er geen integratie van prestatie-informatie met financiële informatie. De uitvoe-ringsgegevens en evaluaties van het jaar t zijn meestal beschikbaar bij de begro-
tingsopmaak van het jaar t+2, maar zelden bij de begrotingscontrole van het jaar
t+1. Zij zijn dus niet dienstig in de beleidscyclus van het jaar t+1. De beheersover-eenkomsten leggen overigens alleen jaarlijkse evaluaties op, geen globale evaluaties
bij het einde van hun looptijd. De functioneel bevoegde administraties worden niet
of nauwelijks betrokken bij de opvolging en evaluatie van de beheersovereenkom-
sten.
De beheersovereenkomsten bevatten doorgaans sanctiemogelijkheden. Sancties en
beloningen beperken zich meestal echter tot financiële incentives , die overigens
vaak niet alle doelstellingen en verplichtingen dekken. In een koppeling van de
evaluatie van de beheersovereenkomst aan de evaluatie van de leiding van de VOI,
is slechts bij twee instellingen voorzien. Het is overigens niet steeds duidelijk welk
bestuursorgaan (raad van bestuur of leidend ambtenaar) de verantwoordelijkheiddraagt voor de uitvoering van de overheidstaak en daarover rekenschap aflegt aan
de toezichthoudende minister.
Informatie aan het Vlaams Parlement over de evaluatie van de uitvoering van de
beheersovereenkomst is vrijwel nergens opgelegd en blijft in de praktijk dan ook
beperkt.
7 Conclusie en aanbevelingen
Het Rekenhof heeft geconcludeerd dat momenteel nog niet alle voorwaarden ver-
vuld zijn om beheersovereenkomsten op doelmatige wijze te gebruiken als sturings-
en opvolgingsinstrument voor de beleidsuitvoering door de VOI’s. Het heeft op
grond van zijn controlebevindingen tal van aanbevelingen geformuleerd. De onder-
staande lijst somt summier deze aanbevelingen op. Zij zijn in het rapport meer in
detail geformuleerd.
Omkadering
• Een referentiekader uitwerken met normen en criteria voor het invoeren, ont-
werpen en evalueren van beheersovereenkomsten, eventueel in de vorm van een
kaderdecreet en een procedurehandboek.
• Voorzien in een organisatorische omkadering: een algemene ondersteunende
dienst voor de juridische en vormelijke aspecten; diensten in de functioneel be-
voegde administraties voor inhoudelijke, instellingspecifieke aspecten.
Samenhang en toetsbaarheid doelstellingen
• Overeenstemming met de beleidsdoelstellingen van regering en toezichthoudend
minister bevorderen door de VOI’s systematisch te betrekken in het strategischplanningsproces van de Vlaamse Gemeenschap, koppeling van de looptijd van
de beheersovereenkomsten aan de legislatuur en opname van een hernegotiatie-
clausule in de beheersovereenkomsten.
• De doelstellingen in de beheersovereenkomsten toetsbaar formuleren, stapsge-
wijze verfijnen en operationaliseren middels adequate, genormeerde en meetba-
re indicatoren.
Afstemming op legislatuur en begrotingscyclus
• Voorafgaande voorlegging van de beheersovereenkomsten aan het Vlaams Par-
lement.
• Vaststelling van de middelen ter uitvoering van de beheersovereenkomst voor de
volledige looptijd ervan en voorafgaande machtiging van de financiële engage-
menten door het Vlaams Parlement. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 33
• Bepaling van de financiële middelen in functie van doelstellingen en te leveren
prestaties, niet op grond van historische kostenstructuren.
• In de VOI-begrotingen en algemene uitgavenbegroting meer informatie opne-
men over doelstellingen, activiteiten en prestaties die de VOI ter uitvoering van
de beheersovereenkomst moet realiseren, alsook over de kostprijs ervan (presta-
tiebegroting).
Interne uitwerking
• Vertaling door de instelling van de beheersovereenkomst in interne doelstellin-
gen, indicatoren en normen voor haar verschillende organisatieonderdelen.
• Verdeling van de middelen over de organisatieonderdelen van de VOI op grond
van de kostprijs van de prestaties die zij moeten leveren.
• Meer gestructureerd en systematisch intern rapporteren over de uitvoering van
de beheersovereenkomst.
Rapportering en evaluatie
• Rapporterings- en evaluatiemodaliteiten definiëren en vastleggen.
• Voorzien in een tijdige en globale evaluatie bij de beëindiging van de beheers-
overeenkomsten en rapportering aan het Vlaams Parlement.
• De rekeningaflegging aan het Vlaams Parlement aanvullen met een doelmatig-
heidsevaluatie op grond van de beheersovereenkomst.
• Systematische controle en attestatie van de getrouwheid en volledigheid van de
gerapporteerde uitvoeringsgegevens door een externe instantie.
• Sancties en beloningen aan de evaluatie van alle doelstellingen en verplichtingen
van de beheersovereenkomst koppelen, die echter geen negatieve invloed mogen
hebben op de openbare dienstverlening. Tevens de eindverantwoordelijkheid in
de instelling voor de uitvoering van de overheidstaak vastleggen.
8 Reactie ministers
De ministers hebben de bevindingen en aanbevelingen van het Rekenhof in het
algemeen niet betwist. Zij beklemtoonden wel dat een beheersovereenkomst dient te
worden onderhandeld door de minister als politiek verantwoordelijke en door de
VOI als beleidsuitvoerder. Daarbij heeft de Vlaamse Minister van Mobiliteit enOpenbare Werken verwezen naar de beslissingen van de Vlaamse regering inzake
Beter Bestuurlijk Beleid .
9 Nawoord van het Rekenhof
De aanbevelingen van het Rekenhof vloeiden weliswaar voort uit de bevindingen
inzake zeven specifieke beheersovereenkomsten, maar gelden mutatis mutandis ook
voor beheersovereenkomsten met andere autonome entiteiten. Het project Beter
Bestuurlijk Beleid (reorganisatie van de Vlaamse overheid) voorziet immers in een
veralgemeende invoering van verzelfstandigde agentschappen voor de beleidsuit-
voering, gestuurd door beheersovereenkomsten. Dit project biedt trouwens eenideale gelegenheid om een referentiekader vast te stellen met normen en criteria
voor het invoeren, ontwerpen en evalueren van beheersovereenkomsten. Voor een
dergelijk referentiekader kunnen de aanbevelingen een inspiratiebron zijn.
Behalve de relatie tussen de Vlaamse regering en die verzelfstandigde entiteiten, is
ook de democratische controle door het Vlaams Parlement voorwerp van de aanbe-
velingen. De beheersovereenkomst moet, samen met de prestatiebegroting, een
instrument zijn waarmee de minister bij het Vlaams Parlement verslag uitbrengt
over de planning en uitvoering van het beleid. Op grond van deze informatie kanhet Vlaams Parlement beslissen over de noodzakelijke kredieten. Pas dan zal het Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 34
regeerakkoord van 13 juli 1999, uitgangspunt van onderhavig onderzoek, ter zake
ten volle uitvoering kennen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 35
Audit van het kasbeheer van de Vlaamse
Gemeenschap
1.796.237
Het Rekenhof onderzocht in 2000 het kasbeheer van de Vlaamse Gemeenschap en
formuleerde een aantal aanbevelingen dienaangaande. De Minister-President re-ageerde positief en voerde een aantal aanpassingen door. De niet opgeloste knel-
punten zijn verder het voorwerp van besprekingen tussen het Rekenhof en werk-
groepen.
In 2000 wijdde het Rekenhof een onderzoek aan het kasbeheer van de Vlaamse
Gemeenschap. Hoofddoelstelling was een evaluatie te maken van de aangepastheid
en doeltreffendheid van het interne controlesysteem inzake het thesauriebeheer. Het
Rekenhof stelde tekorten vast inzake de betrouwbaarheid en integriteit van de in-
formatie; de naleving van beleidslijnen, procedures, wetten en reglementering; devrijwaring van bezittingen; het zuinig en doelmatig gebruik van middelen; het be-
halen van doelstellingen voor activiteiten en programma’s. Het deelde deze vast-
stellingen en een aantal aanbevelingen op 31 januari 2001 mee aan de Minister-President van de Vlaamse regering en Vlaams Minister van Financiën en Begroting.
2 Aanbevelingen
Het Rekenhof formuleerde de volgende aanbevelingen.
• De rekenplichtige die de beleggingsopbrengsten int, dient ze onmiddellijk aan
te rekenen op het geëigende artikel van de middelenbegroting.
• Boekhoudkundige imputatie van rechtzettingen van financiële transacties, zoals
stortingen en terugnames ervan met zelfde valutadag, is noodzakelijk.
• Over de verrichtingen op de subzichtrekeningen bij Fortis, BBL en KBC dient
rekening te worden afgelegd aan het Rekenhof(
36).
• Verbetering van de controle op de toegepaste referentierendementen van de
contractuele beleggingen is wenselijk.
• Een betere controle is onontbeerlijk, zowel op de toegepaste rentevoet als op de
dagelijkse boekhoudkundige en valutaire saldi van de rekening-courant en, zo-doende, op de daaruit voortvloeiende toepasselijke credit- en debetintresten.
• Verfijning van de controle op de administratieve afhandeling van de telefonisch
gesloten transacties is nodig.
                                                       
36Ter uitvoering van de artikelen 60 en 74 van de gecoördineerde wetten op de rijks-
comptabiliteit. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 36
• De administratie moet alle overzichtsrapporten opvragen van de beleggingen
die zij voor rekening van de Vlaamse Gemeenschap uitvoert.
• De opening van financiële rekeningen bij een andere kredietinstelling dan de
kassier, kan uitsluitend na expliciete machtiging van de Vlaamse regering en
van de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting.
• Procedures inzake kasbeheertransacties dienen te worden opgesteld.
• Operationele risico’s van het huidig kasbeheer mogen niet extra toenemen in-
gevolge projecten zoals EFQM.
• De organisatie van de cel kasbeheer dient te voldoen aan de eisen van een de-
gelijke interne controle:
- zo snel mogelijk dient een strikte scheiding te worden aangebracht tussen
de personeelsleden die de beleggingstransacties sluiten (frontoffice) en de
personeelsleden die instaan voor de registratie en rapportering over de uit-
gevoerde transacties (backoffice);
- een herstel van het evenwicht tussen het aantal gespecialiseerde perso-
neelsleden in de frontoffice en de backoffice is noodzakelijk;
- backofficepersoneel dient de beleidsgerichte interne rapportering autonoom
op te stellen, zonder tussenkomst van frontofficepersoneelsleden;
- een bevoegdheidsdelegatie dient te worden tot stand gebracht;
- in het kader van een concrete afbakening van de backoffice dient de functie
van ordonnateur te worden gedelegeerd aan een personeelslid dat samen
met de rekenplichtige tot de backoffice behoort.
• Offertebladen met ondertekeningen van telefonische biedingen voor beleggin-
gen, dienen een doorlopende nummering te dragen.
• In overleg met de kassier dient te worden onderzocht op welke wijze de beta-
lingsopdrachten voor grote bedragen beter kunnen worden beveiligd door bij-
voorbeeld te voorzien in een tweede handtekening met controlerende en autori-
serende functie.
• De arbitragecel dient in simulaties na te gaan of de meeropbrengst van extra
beleggingen niet hoger zal zijn dan het verlies aan creditintresten op de reke-
ning-courant.
• De operationele normen inzake kasbeheer, opgenomen in het begrotingsde-
creet, vergen evaluatie en herdefiniëring.
• Beleidsrichtlijnen dienen de producten, schuldtitels of tegenpartijen waarin de
Vlaamse overheid mag beleggen, af te bakenen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 37
3 Antwoord van de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting
Op 22 maart 2001 reageerde de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting po-
sitief op bijna alle aanbevelingen van het Rekenhof. Hij stelde bovendien voor de
nog resterende knelpunten voor te leggen aan, enerzijds, de werkgroep Rekenplich-
tigen, bestaande uit vertegenwoordigers van het Ministerie van de Vlaamse Ge-meenschap en het Rekenhof, en, anderzijds, de werkgroep opgericht in het kader
van de resolutie met aanbevelingen voor de Vlaamse regering ingevolge de bespre-
kingen van het verslag van het Rekenhof over de evaluatie van het decreet van
de Vlaamse Gemeenschap.
Het Rekenhof waardeert het positieve antwoord van de minister en zal de verdere
uitwerking van de aanbevelingen opvolgen.
De belangrijkste resultaten van de audit zijn inmiddels het ministerieel besluit van
2 april 2001 houdende bepalingen inzake bevoegdheden en delegaties inzake kas-
en schuldbeheer van de Vlaamse Gemeenschap(
37), en de samenwerkingsprocedure
van 23 januari 2001 - in het kader van de operationalisering van het PIP-PEP-
project(38) - tussen de frontoffice, de backoffice en de cel niet-operationele taken van
de afdeling Financieel Management.
                                                       
37Stuk 618 (2000-2001) - Nr. 3, 23 mei 2001.
38Procesimplementatie-personeelsplan-project. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 38
Verenigingen voor volksontwikkelingswerk
1.751.697
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Cultuur een aantal tekortkomingen
gesignaleerd in het uitvoeringsbesluit bij het decreet houdende subsidiëring van
verenigingen voor volksontwikkelingswerk. Zo bevatte het besluit met het decreetstrijdige bepalingen en liet het na sommige essentiële bepalingen uitvoering te ge-
ven. De controle op de naleving van deze regelgeving bracht, behalve fouten in de
toepassing van de erkennings- en subsidiëringsregels, vooral een gebrek aan con-
trole aan het licht. De minister is middels enkele decretale initiatieven tegemoetge-
komen aan het merendeel van de opmerkingen van het Rekenhof. Hij werkt boven-dien momenteel een nieuwe regelgeving voor volksontwikkelingswerk uit, gebaseerd
op enveloppefinanciering. De administratie van haar kant herberekende de subsi-
dies 1998 en 1999 rekening houdend met de opmerkingen van het Rekenhof.
Aansluitend op zijn controle langs het voorafgaand visum, heeft het Rekenhof de
toepassing van het decreet van 19 april 1995 houdende subsidiëring voor verenigin-
gen voor volksontwikkelingswerk onderzocht. Het ging niet enkel na in hoeverre desubsidies werden uitgekeerd met inachtneming van de geldende reglementering,
maar ook op welke manier regering, minister en administratie de dwingende bepa-
lingen van het volksontwikkelingsdecreet hebben uitgevoerd. Het Rekenhof heeft
zijn bevindingen op 30 januari 2001 voorgelegd aan de Vlaamse Minister van Cul-
tuur, die op 20 maart 2001 heeft geantwoord.
2 Uitvoerende reglementering
Het Rekenhof merkte op dat een aantal bepalingen in het besluit van de Vlaamse
regering van 10 mei 1995 betreffende de subsidieregeling van verenigingen voor
volksontwikkelingswerk, strijdig waren met het volksontwikkelingsdecreet:
• Het besluit verschoof de ingangsdatum van de uitbreiding of beperking van het
subsidiabel personeelsbestand met een jaar tegenover het decreet.
• Het besluit beperkte de eerste subsidiëring van een nieuwe vereniging zonder
decretale grondslag tot de minimale erkenningsdrempel.
• Het besluit verplichtte, eveneens zonder decretale grondslag, tot opname in het
werkingsverslag van de vooraf aangekondigde uren voor de programma's.
Nog voor de afsluiting van zijn onderzoek, gaven het decreet van 30 juni 2000 hou-
dende bepalingen tot begeleiding van de aanpassing van de begroting 2000 en hetdecreet van 22 december 2000 houdende bepalingen tot begeleiding van de begro-
ting 2001 een oplossing aan deze problemen, onder meer doordat vanaf 1 januari
2000 geen erkenningsprocedures van nieuwe verenigingen meer kunnen worden
opgestart en geen nieuwe programma's meer kunnen worden goedgekeurd. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 39
Op 20 december 1996 werd het decreet van 1995 gewijzigd. Deze decreetwijziging
heeft een aantal problemen gecreëerd, doordat zij bepaalde artikelen zonder voor-werp of ontoepasselijk heeft gemaakt: de artikelen die de voorwaarden bepaalden
waaraan de activiteiten van educatieve personeelsleden moesten voldoen, het artikel
dat verplichtte tot opname in het jaarlijks werkingsverslag van een overzicht vangepresteerde uren voor bepaalde activiteiten van educatieve krachten en het hoofd-
stuk dat voorzag in controle- en sanctioneringsmogelijkheden.
Bovendien liet de minister - in afwijking van het volksontwikkelingsdecreet - toe
nog gedurende drie jaar nieuwe subsidiabele personeelsleden in dienst te nemen op
grond van oude criteria(
39), onder meer minder strenge opleidingsvereisten.
Ten slotte ontbreken tal van regels in het volksontwikkelingsbesluit, zodat het de-
creet zelfs op essentiële punten onvoldoende uitvoering kreeg:
• Inzake controle op de activiteiten van de afdelingen is enkel voorzien in over-
legging van een werkingsverslag, niet in werkelijke controles ter plaatse in de
afdelingen. Dergelijke controles vinden niet plaats.
• Bij ontstentenis van een afdoende regeling van de anciënniteitsberekening voor
de personeelssubsidie, past de administratie zonder rechtsgrond de regels toe
van het uitvoeringsbesluit bij het oude decreet inzake de verenigingen(40), dat
op zich al lacunes bevatte.
• Evenmin uitvoering kreeg de bepaling dat de vaste basissubsidie en werkings-
subsidie kunnen worden geïndexeerd. In de praktijk past de administratie zon-
der rechtsgrond een vorm van indexering toe, afhankelijk van de beschikbaar-
heid van kredieten.
• Ook ontbreken regels voor de bepaling van het subsidiebedrag waarop de al
vroeger erkende verenigingen bij de inwerkingtreding van het decreet recht
hadden. De administratie paste een eigen berekeningswijze en interpretatie toe,die geen basis vinden in het decreet.
• Het besluit stelt formele voorwaarden aan de programma’s en projecten (mini-
male duurtijd, deelnemersaantallen, enz.), maar bepaalt inhoudelijk niet wat alseen programma of een project moet worden beschouwd.
3 Toepassing van de erkenningsregels (
41)
De administratie volgt de jaarlijkse dossiers met documenten die de verenigingen
telkens moeten indienen om hun erkenning te handhaven, regelmatig en consequent
op. De dossiers waren dan ook volledig en vlot toegankelijk.
                                                       
39Koninklijk besluit van 7 december 1976 betreffende de toekenning van weddetoe-
lagen aan de erkende Nederlandstalige organisaties voor sociaal-cultureel vor-
mingswerk voor volwassenen in verenigingsverband.
40Zie vorige voetnoot.
41Het Rekenhof voerde een steekproefsgewijs onderzoek uit op basis van de bij de
administratie beschikbare dossiers inzake de erkenning en de subsidiëring 1998.
Deze steekproef werd gebaseerd op criteria inzake de doelgroep en de belangrijk-heid van de verenigingen en leidde uiteindelijk tot de selectie van 15 dossiers. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 40
Bij de initiële erkenningen stelde het Rekenhof evenwel onduidelijkheden vast wat
de bepaling van het aantal aanvaarde actieve afdelingen betreft. Het aantal aanvaar-de actieve afdelingen dat de administratie vermeldde in het jaarverslag volksont-
wikkelingswerk 1993 of 1994 stemde niet steeds overeen met het aantal actieve
afdelingen dat de verenigingen opgaven. De administratie paste haar cijfers boven-dien soms nog aan na reactie van de verenigingen. Het Rekenhof vond in de dos-
siers geen verklaringen voor de verschillen.
In een geval met aanzienlijke verschillen bleek de administratie het aantal aanvaar-
de afdelingen arbitrair te hebben bepaald op grond van extrapolatie van de resulta-
ten van een grondige controle op ongeveer 10% van de afdelingsdossiers. Dit isuiteraard onaanvaardbaar.
Een aparte dossierbehandelaar onderwerpt de documenten die de landelijke vereni-
gingen voor migranten jaarlijks moeten voorleggen, aan een uitvoerige formele
controle. In geval van ontbrekende of onvolledige documenten, maant hij de vere-
nigingen aan. Als de nodige documenten na deze aanmaning evenwel niet wordenbezorgd of vervolledigd, verbindt hij daar geen gevolg meer aan.
4 Subsidiëring
4.1 Toekenning en uitkering(
42)
4.1.1 Overgangsmaatregel(43)
Artikel 38 van het volksontwikkelingsdecreet bepaalde de maximale subsidiebedra-
gen die al erkende verenigingen in een overgangsperiode na de inwerkingtreding
van het decreet konden krijgen. Voor 1995 konden de verenigingen uitgaan van hetsubsidiebedrag 1993 of 1994 en voor 1996, 1997 en 1998 kon dit bedrag maximaal
stijgen met een of twee miljoen BEF. De verenigingen konden een subsidieverho-
ging krijgen zodra zij een volledig kalenderjaar de decretaal voorgeschreven wer-
king hadden ontplooid.
De administratie stelde in een modelbrief aan de verenigingen die recht hadden op
de subsidieverhoging, dat zij die verhoging dienden te besteden aan de verdere
invulling van het subsidiabele personeelskader. Noch het decreet, noch het besluit
bevatten een dergelijke vereiste. Als de vereniging met een gelijkblijvende perso-neelsbezetting kan bewijzen voldoende kosten te kunnen inbrengen om de verho-
ging te rechtvaardigen, is er immers geen rechtsgrond voorhanden om ze niet toe te
kennen.
Zoals al gesteld, berekende de administratie het subsidiebedrag voor elke vereni-
ging bij de inwerkingtreding van het decreet theoretisch op grond van gemiddeldewedden. Zij vatte dit theoretisch bedrag echter op als een absoluut subsidiemaxi-
mum in gevallen zonder volledige invulling van het subsidiabel personeelskader.
                                                       
42Voor de gewone verenigingen bood een overzichtelijk rekenblad zicht op de basis-
gegevens voor subsidiëring. De gegevens over de landelijke verenigingen voor
migranten diende het Rekenhof echter zelf uit de dossiers af te leiden, wat de con-trole vertraagde en bemoeilijkte.
43Het decreet van 30 juni 2000 heeft deze overgangsregeling vanaf 1 januari 2000
opgeheven. Vanaf het werkjaar 2000 wordt de subsidie beperkt tot het hoogste
subsidiebedrag van de werkjaren 1998 of 1999. Het subsidiebedrag 1999 dientevenwel nog op grond van deze bepaling te worden vastgesteld. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 41
De effectief vereffende toelagen overtroffen in 1995, 1996 en 1997 de maximale
subsidies wegens de zogenaamde indexeringen van basis- en werkingssubsidies diede administratie toepaste om de beschikbare kredieten uit te putten(
44). Voor 1998
waren de kredieten zo ontoereikend dat de uitgekeerde subsidies aanzienlijk lager
lagen dan de maxima. Aangezien voor het systeem van indexering in functie van debeschikbare kredieten geen afdoende rechtsgrond bestaat, was de overschrijding
van de maximale subsidiebedragen in 1995, 1996 en 1997 in strijd met de bepalin-
gen van artikel 38.
De administratie herberekende de subsidies 1998 en 1999 en hield daarbij met de
opmerkingen van het Rekenhof rekening.
4.1.2 Subsidievermindering bij ontoereikend krediet
Artikel 29 van het volksontwikkelingsdecreet stelt dat een ontoereikend krediet een
gelijkmatige vermindering van de personeelssubsidie meebrengt. De vermindering
kan dus niet slaan op de basis- en werkingssubsidies. De administratie berekende depersoneelssubsidie waarop zij de vermindering diende te baseren, echter foutief,
zonder rekening te houden met de subsidiebegrenzing ingevolge de overgangsbepa-
ling.
De administratie herberekende de subsidies 1998 en 1999 en hield daarbij rekening
met deze opmerkingen van het Rekenhof.
4.1.3 Vaststelling personeelssubsidie
De administratie controleert noch de activiteiten van de personeelsleden, noch die
van de afdelingen, nochtans de dubbele norm die het decreet hanteert, op afdoende
wijze. T.a.v. de gewone verenigingen is de controle zo goed als onbestaande en
t.a.v. de landelijke verenigingen voor migranten leiden de controlevaststellingen
niet tot ermee overeenstemmende maatregelen.
Door afronding van de anciënniteit voor de bepaling van de toepasselijke wedden-
schaal in een bepaald jaar, zijn nagenoeg alle anciënniteitsberekeningen van meet af
aan verkeerd gelopen en alle toepasselijke salarisschalen telkens opnieuw foutief
bepaald. In een aantal gevallen hield de administratie bovendien rekening met vori-ge prestaties geleverd vóór de minimumleeftijden die het volksontwikkelingsbesluit
bepaalde, soms ook ingevolge het afrondingssysteem.
Voorts leverde herberekening door het Rekenhof van de anciënniteit in personeels-
dossiers die geen berekeningsfiche bevatten, soms tot een andere anciënniteitsbepa-
ling dan die van de administratie. In andere dossiers bleek de berekening van deadministratie onduidelijk of niet in overeenstemming met de toegepaste, oude re-
glementering. Nogal wat opmerkingen betreffen gevallen waarin rekening diende te
worden gehouden met deeltijdse prestaties uit het onderwijs. De beslissingen van de
administratie bleken daarbij vaak strijdig met de oude reglementering. Soms waren
zij ook nog onderling tegengesteld.
                                                       
44Zo kwam een indexering van 2,10 % op de basissubsidie van 250.000 BEF in 1995
neer op een verhoging van alle subsidies met 5.250 BEF. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 42
De administratie ging voor de toekenning van de personeelssubsidie enkel na of de
vereniging voor de totaliteit van zijn personeelsfuncties voldoende personeelsuitga-ven kon voorleggen, terwijl het volksontwikkelingsdecreet expliciet stelt dat per
personeelsfunctie afzonderlijk het bewijs dient te worden geleverd van voldoende
personeelsuitgaven. Het Rekenhof ontdekte bij nagenoeg alle gecontroleerde vere-nigingen personeelsdossiers waarin de uitgaven die de administratie aanvaardde,
lager lagen dan de salarisschaal die zij in aanmerking nam voor de berekening van
de subsidie. De administratie had dus deze salarisschalen in de berekening tot het
bedrag van de aanvaarde uitgaven moeten terugbrengen. De totaliteit van de door de
administratie berekende personeelssubsidies lag bijgevolg te hoog. Ingevolge dezeopmerking, herberekende de administratie de subsidies 1998 en 1999 op correcte
wijze.
4.2 Controle op de aanwending
De activiteiten die behoren tot de werking van de verenigingen mogen niet langs
andere subsidieregelingen van de Vlaamse Gemeenschap worden gesubsidieerd(
45).
De administratie toetst dit echter niet. De financiële verslagen verwijzen immers
regelmatig naar andere subsidiestromen zonder dat de administratie daarover vragenstelt.
Per gesubsidieerd educatief personeelslid moet een regionaal secretariaat een
werkmap bijhouden met de werkplanning van het personeelslid(
46). Deze gegevens
moeten de administratie in de mogelijkheid stellen controles uit te voeren naar de
activiteiten van individuele personeelsleden. Deze controles vinden in de gewoneverenigingen en in de verenigingen voor bijzondere doelgroepen echter maar spaar-
zaam plaats(
47) en leveren zelden vaststellingen op die tot onmiddellijke subsidie-
vermindering kunnen leiden. De administratie kan op grond van deze controles
onmogelijk zekerheid verwerven over de juistheid van de gegevens die de vereni-
gingen in hun werkingsverslag opnemen.
De dossierbehandelaar controleert de prestaties van educatieve personeelsleden die
de landelijke verenigingen voor migranten opgeven tijdens secretariaatsbezoeken in
de loop van het jaar. Van deze bezoeken bestaan echter geen formele verslagen,zodat noch de interne controle, noch externe controleurs de controleresultaten kun-
nen evalueren. De bezoeken omvatten trouwens niet het volledige werkingsjaar.
Wees de controle tekortkomingen tegenover de normen uit, dan had dit bovendien
geen gevolgen(
48).
De controle op de activiteiten van de afdelingen, beperkt zich bij de gewone vereni-
gingen voor volksontwikkelingswerk tot het werkingsverslag. Controle ter plaatse
in de afdelingen is er niet. De administratie kan de gegevens die de verenigingen in
het werkingsverslag opnemen dan ook niet op hun waarde toetsen. Bij de landelijke
verenigingen voor migranten daarentegen, onderzoekt de dossierbehandelaar de
activiteiten van de afdelingen wel. Hij toetst ze echter verkeerdelijk aan de decretalenormen voor de verenigingen die zich uitsluitend richten tot bijzondere doelgroe-
                                                       
45Artikel 7, § 5, van het volksontwikkelingsdecreet.
46Artikel 8 van het volksontwikkelingsdecreet.
47Voor 1998 werden slechts 27 inspectieverslagen voorgelegd.
48Hoewel artikel 28 van het decreet uitdrukkelijk een beperking van het subsidiabele
personeelsbestand voorschrijft zodra de normen niet meer worden gehaald. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 43
pen, in plaats van aan de algemene normen. Uiteindelijk bleef ook deze controle
zonder gevolgen.
Daar de administratie noch de activiteiten van de personeelsleden, noch de activi-
teiten van de afdelingen op afdoende wijze controleren, heeft zij nauwelijks zicht op
de realisatie van de dubbele decretale norm (de aanwezigheid van een voldoendeaantal lokale kernen of afdelingen met een uitgesproken werking op het gebied van
volksontwikkelingswerk en het voldoen aan de prestatienormen voor het personeel).
5 Antwoord van de minister
Nog tijdens de tegensprekelijke procedure met de administratie, nam de Vlaamse
Minister van Cultuur al decretale initiatieven die aan tal van opmerkingen van het
Rekenhof tegemoetkwamen. Zij concretiseerden zich in de programmadecreten van
30 juni en 22 december 2000. De administratie van haar kant herberekende de sub-
sidies 1998 en 1999, rekening houdend met de opmerkingen van het Rekenhof.
De Vlaamse Minister van Cultuur wees er in zijn antwoord dan ook op dat tal van
bevindingen al een oplossing kregen. De resterende kwesties hadden volgens hem
geen prioriteit, gelet op de op stapel staande nieuwe regelgeving voor het volksont-
wikkelingswerk, die zal uitgaan van enveloppefinanciering.
6C o n c l u s i e
De opmerkingen van het Rekenhof over de tekortkomingen in het uitvoeringsbesluit
bij het volksontwikkelingsdecreet en de gebrekkige uitvoering van die reglemente-
ring, heeft bij de Vlaamse Minister van Cultuur gehoor gevonden. De minister namenerzijds diverse decretale initiatieven, die voor het merendeel van de opmerkingen
van het Rekenhof een oplossing boden. Hij kondigde anderzijds een nieuwe regle-
mentering aan, die enveloppefinanciering als uitgangspunt zal hebben en wellicht
ook voor de resterende problemen, onder meer inzake de personeelssubsidiëring,
een oplossing zal bieden. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 44
Uitvoering van de Vlaamse Wooncode
Het Rekenhof heeft onderzocht in hoeverre het decreet houdende de Vlaamse woon-
code, het eerste echte Vlaamse basisdecreet voor de sociale huisvesting, in drie jaar
tijd, uitvoering door de Vlaamse regering heeft gekregen. Het heeft geconcludeerd
dat deze uitvoering over het algemeen traag verliep. Tal van decreetartikelenwachten immers nog op uitvoering, waardoor diverse doelstellingen van het decreet
tot op heden dode letter bleven. Andere decretale bepalingen kregen maar een ge-
deeltelijke of een inconsequente uitvoering. Al vroeger formuleerde het Rekenhof
opmerkingen over het uitblijven van beheersovereenkomsten met de sociale huis-
vestingsmaatschappijen. De Vlaamse minister bevoegd voor de Huisvesting re-ageerde tot op heden niet.
Met het decreet van 15 juli 1997 houdende de Vlaamse wooncode kwam voor het
eerst een echt Vlaams basisdecreet voor de sociale huisvesting tot stand, dit ter
vervanging van de huisvestingscode die nog van federale oorsprong was. De
Vlaamse wooncode heeft enkele nieuwe accenten gelegd ter bevordering van het
grondwettelijk recht op een behoorlijke huisvesting, uitgangspunt van het decreet.Het Rekenhof heeft ruim drie jaar na het ontstaan van de Vlaamse wooncode onder-
zocht in welke mate de Vlaamse regering ze al uitvoering heeft gegeven. Bovendien
onderzocht het de beheersovereenkomsten met de woonorganisaties in de sociale
huisvesting (de Vlaamse Huisvestingsmaatschappij (VHM) en de sociale huisves-
tingsmaatschappijen)(
49). Ten slotte wijdde het een onderzoek aan de uitvoering van
de wooncode met betrekking tot het Vlaams Woningfonds(50).
Het Rekenhof heeft zijn opmerkingen medegedeeld aan de Vlaamse minister be-
voegd voor de sociale huisvesting op 5 januari 2000 (dossier 1.780.663 - de be-heersovereenkomsten in de sociale huisvesting), 20 februari 2001 (dossier
1.919.959 - Vlaams Woningfonds) en 20 maart 2001 (dossier 1.919.960 - uitvoe-
ring Vlaamse wooncode). Tot op heden antwoordde de minister niet.
                                                       
49Over de beheersovereenkomsten in de sociale huisvesting bracht het Rekenhof al
in het boek 2000 verslag uit. De voorliggende tekst actualiseert de toen gestelde
opmerkingen.
50Het Rekenhof actualiseerde met betrekking tot het VWF tevens de onderzoekscon-
clusies die het in zijn boeken 1994 en 1995 publiceerde. De resultaten van deze
actualisering zijn eveneens in dit boek opgenomen, met name op p. 52 e.v. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 45
2 Uitvoering van de Vlaamse wooncode
2.1 BeleidsonderzoekEen verantwoorde selectiviteit in de aanwending van de middelen voor de sociale
huisvesting vereist permanent en systematisch beleidsvoorbereidend en beleidson-
dersteunend onderzoek. De Vlaamse wooncode heeft daarvoor een grondstructuuruitgetekend(
51). Hoewel de administratie hieromtrent al voorbereidend werk heeft
geleverd, ontbreken echter nog steeds uitvoeringsmaatregelen inzake:
• het beheer van een databank met informatie over wonen en woonbeleid en de
verzameling, verwerking en verspreiding van de gegevens die noodzakelijk of
wenselijk zijn voor het Vlaamse woonbeleid;
• de jaarlijkse gegevensverstrekking door de administratie aan de sociale woon-
organisaties en gemeenten voor verwerking, actualisatie en aanvulling;
• de oprichting van een onderzoekscel die verantwoordelijk is voor het weten-
schappelijk onderzoek inzake wonen en woonbeleid;
• de garanties voor de deskundigheid en onafhankelijkeid van de wetenschappe-
lijke onderzoekers.
2.2 Vlaamse Woonraad
Luidens de memorie van toelichting wil de Vlaamse regering haar besluitvorming
mede steunen op het advies van de actoren van de organisaties die de woonnoden
het best kunnen inschatten. Daartoe voorziet de Vlaamse wooncode in de oprichtingvan een Vlaamse Woonraad(
52). De Vlaamse regering moet echter nog het statuut,
de samenstelling en de werkwijze van die raad bepalen. Zij heeft het decretale arti-
kel dat hierop betrekking heeft, overigens nog niet in werking gesteld.
2.3 Territoriale selectiviteit
De Vlaamse wooncode verleent prioriteit aan bepaalde territoria, te selecteren op
grond van objectieve criteria, in functie van specifieke lokale woonproblemen(53).
Daartoe onderscheidt zij twee soorten gebieden:
• woonvernieuwingsgebieden , waarin de kwaliteit van de woningen zo slecht is
dat de verbetering van de woonkwaliteit er aanmoediging nodig heeft;
• woningbouwgebieden,  waarin de bouw van nieuwe woningen wordt gestimu-
leerd.
                                                       
51Artikel 24 van de Vlaamse wooncode.
52Artikel 21 van de Vlaamse wooncode.
53Artikel 23 van de Vlaamse wooncode. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 46
De Vlaamse regering heeft op 7 april 1998 criteria vastgesteld voor de afbakening
van de woonvernieuwings- en woningbouwgebieden. Tegelijk verving zij de ver-schillende vroegere projectsubsidiëringsgebieden (woonnoodgebieden, kansarme
buurten, enz.) door woonvernieuwingsgebieden. Zo zette zij een belangrijke stap in
de beëindiging van de historisch gegroeide onoverzichtelijkheid van gebieden
waarbinnen bijzondere inspanningen inzake huisvesting nodig zijn (
54). Dit ligt in
de lijn van de vereenvoudiging en doorzichtigheid die de Vlaamse wooncode blij-
kens haar toelichting nastreeft.
De Vlaamse regering is echter in haar latere besluitvorming weer van de eenduidig
vastgestelde criteria afgeweken, met name op 11 mei 1999(55), toen zij het begrip
kernsteden  introduceerde, dat geen duidelijke aansluiting vond met de objectieve
territoriale planning (woonvernieuwings- en woningbouwgebieden), en op
23 februari 2001, toen zij een nominatieve opsomming van gemeenten aanvoerde
met betrekking tot de tegemoetkoming voor het uitvoeren van werken aan een wo-
ning(56).
De Vlaamse wooncode vraagt uiteraard het afstemmen van de subsidiëring op de
lokalisatie van de woning of het woonproject binnen of buiten een woonvernieu-
wings- of woningbouwgebied. De oude subsidiereglementen voor tegemoetkomin-gen aan particulieren, werden echter niet aangepast aan het beginsel van de territo-
riale selectiviteit(
57). Zelfs in besluiten van na de totstandkoming van de Vlaamse
wooncode, maakt de Vlaamse regering niet steeds onderscheid naargelang de loka-
lisatie van de woning binnen of buiten een woonvernieuwings- of woningbouwge-
bied(58).
2.4 Kwaliteitsbewaking
Een belangrijke overheidstaak in het kader van het recht op een behoorlijke huis-
vesting is kwaliteitsbewaking. Daartoe voorziet de Vlaamse wooncode in enkele
fundamenteel nieuwe middelen en instrumenten: het conformiteitsattest, het rechtop voorkoop en het sociaal beheer van woningen. De Vlaamse regering gaf uitvoe-
ring aan de betrokken bepalingen op 6 oktober 1998, dus binnen de decretale tijds-
limiet. Enkel een volgorde van de sociale huisvestingsmaatschappijen voor de uit-oefening van het voorkooprecht(
59), werd niet tijdig opgesteld(60).
                                                       
54Zoals verwoord in de aanhef bij dit besluit.
55Besluiten van de Vlaamse regering van 11 mei 1999 met betrekking tot de lenin-
gen aan particulieren door de VHM en met betrekking tot de aanwending van dekapitalen van het Fonds B2 door het Vlaams Woningfonds, beide genomen ter uit-
voering van de Vlaamse wooncode.
56Artikel 11 van het besluit van de Vlaamse regering van 23 februari 2001 tot instel-
ling van een tegemoetkoming bij het bouwen van een nieuwe woning of bij het
uitvoeren van werken aan een woning.
57In tegenstelling tot de reglementaire besluiten inzake de projectsubsidiëring.
58Zo in het besluit van de Vlaamse regering van 12 mei 1998 betreffende de verze-
kering tegen inkomensverlies door onvrijwillige werkloosheid en arbeidsonge-
schiktheid bij hypothecaire leningen voor de bouw, de koop, de renovatie of dekoop met renovatie van bepaalde woningen in het Vlaams Gewest. Ook het besluitvan 23 februari 2001 gebruikte voor de tegemoetkomingen in werken aan een wo-ning een andere vorm van territoriale selectiviteit dan die waarin de Vlaamsewooncode voorziet.
59Artikel 86, § 2, derde lid, van de Vlaamse wooncode. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 47
2.5 Instrumenten van het woonbeleid
De instrumenten waarvoor het decreet expliciet in een tijdslimiet had voorzien
(voorkooprecht en sociaal beheersrecht), kregen een volledige regeling. Wat betreft
projectsubsidiëring en tegemoetkomingen aan particulieren heeft de Vlaamse rege-
ring de Vlaamse wooncode evenwel maar gedeeltelijk in werking gesteld of uitge-voerd.
Oorspronkelijke wilde de Vlaamse wooncode de projectsubsidies koppelen aan de
bouwfasen. In 2000 stapte ze deels van dit concept af(
61), door de mogelijkheid te
scheppen huursubsidies aan te wenden als alternatief voor investeringssubsidies. Dit
brengt uitstel van de budgettaire lasten van die projecten mee. Het Rekenhof heeftaanbevolen bij de uitvoering van deze bepaling aandacht te besteden aan de bud-
gettaire transparantie, om debudgettering te vermijden. De alternatieve vorm van
projectfinanciering brengt ook een minder uniforme sociale huurreglementering
mee, wat ingaat tegen de oorspronkelijke bedoeling van de Vlaamse wooncode.
Voor de betrokken huurwoningen wijkt de wooncode immers af van de normalehuurprijsberekening(
62). Met die afwijking hield het besluit van de Vlaamse rege-
ring van 20 oktober 2000 tot reglementering van het sociale huurstelsel voor sociale
huurwoningen overigens nog geen rekening.
2.6 Verhuring van woningen in de sociale sector
Alleen de verhuring door de VHM en de sociale huisvestingsmaatschappijen kreeg
uitvoering in een reglementair besluit(63). Hoewel de Vlaamse wooncode een ge-
lijkvormige sociale huurreglementering voor ogen had(64), heeft de Vlaamse rege-
ring dus voor de andere verhuurders van gesubsidieerde sociale huurwoningen
(VWF, gemeenten, OCMW's en sociale verhuurkantoren) nog geen regeling in
overeenstemming met het decreet getroffen. Voor de andere verhuurders ontbreken
nog regels om een objectief toewijzingsbeleid en sociale huurprijsberekening te
garanderen.
Voor geen enkele van de sociale verhuurders creëerde de Vlaamse regering al een
solidariteitsfonds. Daartoe moet zij overigens de betrokken decreetsartikelen nog in
werking stellen(65).
                                                                                                                                       
60Bij de beëindiging van het onderzoek had de minister deze volgorde nog niet vast-
gesteld, hoewel het besluit van de Vlaamse regering van 6 oktober 1998 als uiter-
ste datum 1 november 1999 had gesteld.
61Wijziging van artikel 72, eerste lid, 3°, van de Vlaamse wooncode bij artikel 34
van het decreet van 8 december 2000 houdende diverse beleidsbepalingen.
62Artikel 36 van het decreet van 8 december 2000 voegde daartoe een §5 aan artikel99 van de Vlaamse wooncode toe.
63Besluit van de Vlaamse regering van 20 oktober 2000 tot reglementering van hetsociale huurstelsel voor sociale huurwoningen.
64Artikel 91, §1, van de Vlaamse wooncode.
65Artikel 101, en wat de VHM en de sociale huisvestingsmaatschappijen betreft
artikel 46 en 100, § 3, van de Vlaamse wooncode. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 48
2.7 Erkende huurdiensten
De Vlaamse wooncode heeft voorzien in twee vormen van erkende huurdiensten,
die het recht op wonen moeten helpen realiseren en de belangen van de meest be-
hoeftige gezinnen en alleenstaanden op de privé-huurwoningenmarkt behartigen.
Enerzijds moeten huurdersorganisaties de huurders advies en juridische bijstandverlenen. Anderzijds moeten sociale verhuurkantoren optreden als tussenpersoon bij
de inschakeling van privé-huurwoningen voor de huisvesting van woonbehoeftigen.
De Vlaamse regering kan haar erkenning verlenen aan één representatieve samen-
werkings- en overlegstructuur.
De erkenning van de representatieve samenwerkings- en overlegstructuur is door de
gescheiden ontstaansgeschiedenis van de huurdersbonden en de sociale verhuur-
kantoren gestoeld op twee onderscheiden erkenningsprocedures. Aangezien de
Vlaamse wooncode slechts voorziet in één zo'n structuur(
66), is het aangewezen ter
uitvoering van de wooncode de erkenningsprocedures te integreren. Zoniet kan de
situatie zich voordoen dat slechts één erkenning wordt gehandhaafd, zonder dat ervoor de ander decretaal een alternatief mogelijk is.
3 Beheersovereenkomsten in de sociale huisvesting
Het Rekenhof heeft er al op 5 januari 2000 op gewezen dat de beheersovereenkom-
sten in de sociale huisvesting, hoewel sinds 1995 een beleidsprioriteit en door het
Vlaams Parlement in de Vlaamse wooncode bevestigd, nog niet waren gereali-
seerd(
67). Voor beheersovereenkomsten met de sociale huisvestingsmaatschappijen
zijn trouwens een aantal decretale randvoorwaarden nog altijd niet vervuld:
• Om het gemeentelijk woonbeleid in de beheersovereenkomsten te kunnen inte-
greren en de gemeenten hun coördinerende en adviserende rol te laten vervul-
len, moet de Vlaamse regering de procedure bepalen waarbij de gemeente in
bepaalde gevallen moet nagaan of de VHM of een sociale huisvestingsmaat-
schappij op haar grondgebied sociale woonprojecten kan realiseren(68).
• De Vlaamse regering heeft evenmin al een regeling getroffen voor de aanstel-
ling van de opdrachthouders voor de sociale huisvesting(69). Volgens de
Vlaamse wooncode moeten zij toezien op de integratie van het beleid van de
sociale huisvestingsmaatschappijen in het Vlaamse en het gemeentelijke woon-
beleid. In het licht hiervan dienen zij de VHM te adviseren bij de totstandko-
ming van de beheersovereenkomsten met de sociale huisvestingsmaatschap-
pijen en moeten zij de uitvoering ervan opvolgen. Voor zij opdrachthouderskan aanstellen, moet de Vlaamse regering trouwens nog hun profiel en statuut
vaststellen, alsook hun ambtsgebieden en hun onderlinge overlegwijze. Overi-
gens heeft de Vlaamse regering het decreetsartikel dat hierop betrekking heeft,
nog niet in werking gesteld.
                                                       
66Artikel 57 van de Vlaamse wooncode.
67Ook opgenomen in het Boek van het Rekenhof 2000, Stuk 36 (2000-2001) - Nr.1,
van 26 oktober 2000, p. 477 e.v.
68Artikel 29 van de Vlaamse wooncode.
69Artikel 44 van de Vlaamse wooncode. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 49
• De VHM moet een typebeheersovereenkomst voor de sociale huisvestings-
maatschappijen aan de Vlaamse regering voorleggen, die rekening moet hou-
den met de beheersovereenkomst tussen de Vlaamse regering en de VHM(70).
De overeenkomst met de VHM moet dus eerst worden afgesloten.
Voorts moet de Vlaamse regering een standpunt innemen over de pooling van de
investeringsmiddelen die de VHM in het kader van de beheersovereenkomsten
voorstelde. Eventueel dient zij daarvoor budgettaire maatregelen te treffen. Pooling
van de investeringskredieten bij de VHM zal de specialiteitsgraad van de algemeneuitgavenbegroting overigens verminderen. Het Rekenhof heeft dan ook opnieuw de
nadruk gelegd op de nood aan systematische, voldoende gedetailleerde en juiste
informatie aan het Vlaams Parlement over het investeringsbeleid van de VHM, bv.in de begroting en rekeningaflegging van die instelling.
Het Rekenhof heeft een strikte timing aanbevolen bij de verdere implementatie van
de decretale en budgettaire randvoorwaarden en de onderhandelingen voor de be-
heersovereenkomsten.
De minister heeft nog niet geantwoord op deze opmerkingen en aanbevelingen.
Tijdens de bespreking van het boek van het Rekenhof 2000 in de Subcommissie
voor Financiën en Begroting stelde zijn vertegenwoordiger op 2 mei 2001 te wach-
ten op de reorganisatie van het gehele Vlaamse overheidsapparaat, waarbij werken
met beheersovereenkomsten een van de kernpunten is. Intussen zijn echter voor
andere VOI's (VDAB, VRT, VITO) wel al nieuwe beheersovereenkomsten afge-sloten.
Nog andere uitvoeringsmaatregelen met betrekking tot de sociale huisvestingsmaat-
schappijen ontbreken. Zo is het beheer door de VHM van de financiële middelenvan de sociale huisvestingsmaatschappijen die niet noodzakelijk zijn voor hun da-
gelijkse werking, nog niet geregeld(
71). Evenmin is de werkwijze van een solidari-
teitsfonds tussen de sociale huisvestingsmaatschappijen uit de huursector gere-
geld(72).
De Vlaamse wooncode heeft de VHM of een dochteronderneming de mogelijkheid
geboden schuldsaldoverzekeringen aan te bieden, mits goedkeuring door de Vlaam-
se regering van de algemene voorwaarden en tarieven van deze verzekering(73). De
VHM voert deze verzekeringsactiviteit echter noch voor eigen rekening, noch voor
rekening van een dochteronderneming uit. Zij heeft haar verzekeringsportefeuille
aan een private verzekeringsmaatschappij uitbesteed, waarvoor ze als agent werkten haar hypothecaire klanten een verzekeringsproduct op maat aanbiedt. Noch de
overeenkomst met die verzekeringsmaatschappij, noch de daarin bepaalde verzeke-
ringsvoorwaarden werden ter goedkeuring aan de Vlaamse regering voorgelegd.Het Rekenhof heeft opgemerkt dat de VHM hier een activiteit uitvoert die niet tot
haar decretale opdrachten behoort of waarvoor zij niet de decretaal vereiste goed-
keuring verkreeg.
                                                       
70De artikelen 35 en 45 van de Vlaamse wooncode.
71Artikel 33, §1, tweede lid, 5°, van de Vlaamse wooncode.
72De artikelen 46 en 100, §3, van de Vlaamse wooncode. Het gaat om een bijdrage-
regeling, waarbij maatschappijen met een relatief rijke huurderspopulatie middelen
transfereren naar armere maatschappijen. Het besluit van 20 oktober 2000 tot re-
glementering van het sociaal huurstelsel had als einddatum voor deze regeling 1
april 2001 gesteld.
73De artikelen 30, §2; 34, §1, 6°, en 79, §2, tweede lid, van de Vlaamse wooncode. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 50
4 Vlaams Woningfonds
De Vlaamse wooncode erkende het VWF als volwaardige sociale woonorganisatie
en bakende expliciet zijn opdrachten af. Het decreet regelde voorts de financiering
van de investeringsverrichtingen van het fonds en het toezicht door regeringscom-
missarissen. Het Rekenhof heeft aanbevolen de plaats van het VWF in de voorge-nomen reorganisatie van de Vlaamse overheid in het algemeen en de reorganisatie
van de sociale huisvestingssector in het bijzonder, duidelijk te bepalen.
De wooncode heeft een klemtoon gelegd op een objectieve verbetering van het
woningpatrimonium(
74). In dit licht heeft het aan het VWF een saneringsnorm op-
gelegd. Verwervingen zonder renovatie tellen daarbij niet meer mee. Een sluitendecontrole op de toepassing van die saneringsnorm, ontbreekt echter, mede bij gebrek
aan duidelijke criteria voor het meerekenen van een verrichting in de sanerings-
norm.
Voor de financiering van de investeringsverrichtingen, in het bijzonder de toeken-
ning van sociale hypothecaire leningen, gaat het VWF leningen aan onder waarborgvan het Vlaams Gewest en met tegemoetkoming van het gewest in de intrestlasten
(het zogenaamde Fonds B2). De winsten die de besteding van deze leningen opleve-
ren komen in principe het gewest ten goede(
75). Het VWF boekt ze in een onbe-
schikbare reserve. Met artikel 62 van het programmadecreet 1994 machtigde het
Vlaams Parlement de Vlaamse regering te beslissen over de aanwending van die
reserve(76). Artikel 53 van de Vlaamse wooncode bevestigde deze machtiging, maar
voorzag ook in een reservering als financiële buffer(77). Dit artikel kreeg echter nog
geen uitvoering: de administratie kon geen door de Vlaamse regering goedgekeurdewijze van boeking en berekening van de noodzakelijke reservering voor het VWF
voorleggen. Het Rekenhof heeft aangedrongen op een zo spoedig mogelijke uitvoe-
ring van artikel 53. Pas dan kan blijken welk deel van het resultaat moet worden
gereserveerd als financiële buffer, en over welk deel de Vlaamse regering vrij kan
beschikken. Voor het vrije deel is een gemotiveerde regeling overigens beter dan
ad-hoc beslissingen. In elk geval moet de Vlaamse regering de machtiging die zij
het VWF verstrekt voor verbintenissen met financiële gevolgen voor de middelen in
het Fonds B2, in de algemene uitgavenbegroting cijfermatig budgetteren.
                                                       
74Artikel 54 van de Vlaamse wooncode.
75Beginsel dat overheidstoelagen die niet worden aangewend voor het doel waarvoor
ze zijn toegekend, moeten worden terugbetaald (artikelen 55 t.e.m. 58 van de ge-
coördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit).
76Zie het artikel Vlaams Woningfonds  op p. 52 van dit boek.
77Het VWF bepleitte het behoud van de reserve, en in het bijzonder de thesaurie-
middelen die daar tegenover staan, als financiële buffer voor het probleem van hetaflossingsdifferentieel: een tot 15 jaar beperkte duurtijd van de aangegane leningen
(schulden) tegenover de gemiddeld langere looptijd van toegekende hypothecaireleningen (vorderingen). De financiële buffer is voor het Vlaams Gewest echter de-ficitair: reserves in de vorm van thesauriemiddelen beïnvloeden rechtstreeks demate waarin een beroep moet worden gedaan op vreemd vermogen voor de finan-ciering van de investeringsverrichtingen en dus ook de grootte van de subsidiëringvan het VWF. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 51
5 Besluit
De uitvoering door de Vlaamse regering van de Vlaamse wooncode verloopt over
het algemeen traag. Belangrijke elementen van organisatorische aard, zoals de re-
geling van het objectief, wetenschappelijk onderzoek met betrekking tot het woon-
beleid of de resultaatsgerichte beheersovereenkomsten met de sociale huisves-tingsmaatschappijen, wachten nog steeds op uitvoering. Verscheidene doelstellin-
gen van het decreet, zoals de uniformisering van en het solidariteitsbeginsel in de
sociale huursector, blijven, bij gebrek aan uitvoeringsbepalingen, voorlopig dode
letter. Andere, zoals de principes inzake de territoriale selectiviteit, zijn maar parti-
eel of op inconsequente wijze tot uitvoering gebracht. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 52
Vlaams Woningfonds
1.919.959
Het Rekenhof heeft in zijn Boeken 1994 en 1995 gerapporteerd over de financiering
van en de controle op het Vlaams Woningfonds (VWF). Simultaan met het onder-zoek naar de uitvoering van de Vlaamse wooncode heeft het deze vroegere onder-
zoeksbevindingen geactualiseerd. Op het vlak van de controle noteerde het enkele
verbeteringen, maar deze controle is nog steeds niet volledig. Bovendien dook een
nieuw probleem op door de niet-aanwending van het Fonds Vlaamse Rand (Fonds
VR).
van en de controle op het Vlaams Woningfonds (VWF) (
78). Het had eertijds opge-
merkt dat er onvoldoende controle was op de subsidiëring van het Vlaams Woning-
fonds en drong daarom aan op de organisatie van een daadwerkelijke administratie-
ve controle. De Vlaamse Minister van Huisvesting verzocht daarop het bestuur
Huisvesting een daadwerkelijke controle op de aanwending van de gesubsidieerdekapitalen te organiseren.
Tevens merkte het Rekenhof op dat de subsidiëring aanleiding gaf tot winst- en
reservevorming(
79), waarmee het VWF zijn reglementaire doel overschreed. Naar
aanleiding van deze opmerking, machtigde de decreetgever de Vlaamse regering te
beslissen over de aanwending van die winsten(80). In 1994 en 1995 diende het
Vlaams Woningfonds lastens het Fonds B2 telkens een budgettaire bijdrage te leve-
ren van 450 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft aangedrongen op maatregelen opdat
de winsten van het Fonds B2 ook in toekomstige begrotingsjaren het Gewest tengoede zouden komen.
Simultaan met het onderzoek naar de uitvoering van de Vlaamse Wooncode(
81),
heeft het Rekenhof de bovengenoemde vroegere onderzoeksbevindingen geactuali-
seerd. Het heeft zijn bevindingen medegedeeld aan de Vlaamse minister bevoegd
voor de sociale huisvesting op 20 februari 2001. Tot op heden heeft de minister nietgeantwoord.
                                                       
78Boek van het Rekenhof 1994, Stuk 11 (1994-1995) - Nr.1, van 18 oktober 1994,
p. 60 e.v., en Boek van het Rekenhof 1995, Stuk 11 (1995-1996) - Nr. 1, van
10 november 1995, p. 50 e.v.
79Voor de financiering van investeringsverrichtingen in de sociale woonsector, in het
bijzonder de toekenning van sociale hypothecaire leningen, gaat het VWF leningen
aan onder waarborg van het Vlaams Gewest en met tegemoetkoming van het ge-west in de intrestlasten. De winsten die de besteding van deze leningen opleverenkomen in principe het gewest ten goede, overeenkomstig het beginsel dat over-
heidstoelagen die niet worden aangewend voor het doel waarvoor ze zijn toege-
kend, moeten worden terugbetaald (artikelen 55 t.e.m. 58 van de gecoördineerde
wetten op de rijkscomptabiliteit).
80Artikel 62 van het programmadecreet 1994.
81Zie vorig artikel, op p. 44. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 53
2 Fonds B2
Ter uitvoering van de bovengenoemde machtiging heeft de Vlaamse regering in de
periode 1994-1998 het Fonds B2 in totaal 1.963.100.000 BEF budgettaire bijdragen
opgelegd, die de uitgavenbegroting van het Vlaams Gewest direct verlichtten. In
1999 besliste de Vlaamse regering 600 miljoen BEF van de onbeschikbare reservete besteden aan de financiering van hypothecaire leningen, daarmee dus een deel
van de thesauriemiddelen omzettend in hypothecaire vorderingen. De maatregel
was ingegeven door een belangrijke toename van de leningsaanvragen ingevolge de
uitbreiding van de VWF-doelgroep en kwam bovenop de verbintenissen- en le-
ningsmachtiging waarin de algemene uitgavenbegroting voorzag. Het betrof dusniet de inkrimping van de leningfinanciering(
82), maar de uitbreiding van het in-
vesteringsvermogen boven het begrotingsplafond.
Het Rekenhof vroeg de budgettaire loskoppeling van de verbintenissenmachtiging
van het VWF van de waarborgverlening en leningsmachtiging. Het verschil tussen
beide zou dan het met de reserve te financieren gedeelte van de verbintenissen ver-tegenwoordigen.
Het VWF bepleitte het behoud van de reserve, en in het bijzonder de thesauriemid-
delen die daar tegenover staan, als financiële buffer voor het probleem van het af-lossingsdifferentieel: een tot 15 jaar beperkte duurtijd van de aangegane leningen
(schulden) tegenover de gemiddeld langere looptijd van toegekende hypothecaire
leningen (vorderingen). Beperking van de gemiddelde duur van de toegekende le-
ningen zou een oplossing kunnen bieden. Vóór 1999 was er echter een tegenoverge-
stelde tendens, mede veroorzaakt door een tijdelijk optrekken van de maximumduurvan de leningen in de reglementering, maar uiteindelijk bepaald door het toeken-
ningsbeleid van het VWF zelf. De Inspectie van Financiën concludeerde dat de
liquiditeiten van het VWF de bedrijfseconomische noodzaak ver overschreden door
een overreactie op het aflossingsdifferentieel en dat die overliquiditeit leidde tot een
deficitair beleggingsresultaat.
Artikel 53 van de Vlaamse wooncode bevestigde enerzijds de machtiging aan de
Vlaamse regering, maar voorzag anderzijds ook in een reservering als financiële
buffer. Het VWF dient volgens dit artikel elk jaar de noodzakelijke reservering aante leggen ter dekking van de lasten die het zelf moet dragen voor de aangegane
leningen. Aldus dient het een gedeelte van de reserves voor het probleem van het
aflossingsdifferentieel te reserveren. Het moet de wijze van boeking en berekening
van die reservering wel aan de Vlaamse regering voorleggen. Voor het overige
blijven de winsten uit de gesubsidieerde leningfinanciering het gewest ten goedekomen (boeking in een onbeschikbare reserve) en kan de Vlaamse regering het
gebruik ervan regelen.
Artikel 53 van de Vlaamse wooncode kreeg echter nog geen uitvoering: de admini-
stratie kon geen door de Vlaamse regering goedgekeurde wijze van boeking en
berekening van de noodzakelijke reservering voor het VWF voorleggen. HetRekenhof heeft aangedrongen op een zo spoedig mogelijke uitvoering van artikel
53(
83) en terzake de volgende aanbevelingen geformuleerd:
                                                       
82Het bedrag had de door het Vlaams Gewest gesubsidieerde obligatieleningen kun-
nen verminderen, aldus het gewest op termijn ten goede komend (vermindering
van toekomstige intrestsubsidies).
83Zie ook p. 50 van dit boek. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 54
• Daar het probleem van het aflossingsdifferentieel voortvloeit uit het toeken-
ningsbeleid van het VWF, is het aangewezen duidelijke, beperkende normen te
bepalen voor de duur van de hypothecaire leningen, gebaseerd op een redelijkeverhouding tussen de sociale doelstelling van de hypothecaire leningen en het
financiële evenwicht van het Fonds B2. Het aanhouden van de financiële buffer
is voor het Vlaams Gewest immers deficitair: reserves in de vorm van thesau-
riemiddelen beïnvloeden rechtstreeks de mate waarin een beroep moet worden
gedaan op vreemd vermogen voor de financiering van de investeringsverrich-tingen en dus ook de grootte van de subsidiëring van het VWF.
• Voor het vrije deel is een gemotiveerde regeling beter dan ad-hoc beslissingen.
In elk geval moet hierbij de budgettaire autoriteit van het Vlaams Parlement
worden gerespecteerd. De machtiging die de Vlaamse regering het VWF ver-
strekt voor verbintenissen met financiële gevolgen voor de middelen in het
Fonds B2, dient zij in de algemene uitgavenbegroting cijfermatig te budgette-ren. De dubbele machtiging voor het VWF (vastleggings- en leningsmachti-
ging) biedt daartoe een mogelijkheid.
3 Fonds VR
In 1999 ontving het VWF een subsidie van 25 miljoen BEF voor tegemoetkomin-
gen in de aankoopprijs van een bouwgrond in de Vlaamse rand(
84). Het VWF dien-
de deze subsidie in zijn boekhouding op te nemen in een afzonderlijk fonds, het
Fonds VR. Op de middelen van dit fonds verleende het VWF echter geen enkeletegemoetkoming. Aangezien het VWF dus ontvangen gewestmiddelen niet heeft
aangewend voor hun bestemming, moet het gewest ze terugvorderen(
85). Bij het
afsluiten van het onderzoek had het daartoe evenwel nog geen stappen ondernomen.
4 Controle
De opmerkingen van het Rekenhof over gebreken aan de controle op de sociale
huisvestingsverrichtingen hebben een aantal positieve gevolgen gekregen:
• De toenmalige Vlaamse minister bevoegd voor de Huisvesting heeft een admi-
nistratieve controle ingesteld op de aanwending van de subsidiëring(86) vanuit
het Fonds B2(87). Het gaat om steekproefsgewijze controle door de afdeling Fi-
nanciering Huisvestingsbeleid op de individuele leningsdossiers. Op geaggre-geerde normen(
88) wordt daarentegen geen sluitende controle uitgeoefend,
hoewel die controle ook in de ministeriële opdracht was besloten. Op dit vlak
ontbreken namelijk duidelijke criteria.
                                                       
84Besluit van de Vlaamse regering van 24 juli 1998 houdende regeling van de voor-
waarden inzake het verlenen van een tussenkomst in de aankoopprijs van een
bouwgrond in de Vlaamse rand.
85Artikel 57, 2°, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
86Op grond van de artikelen 55 t.e.m. 58 van de gecoördineerde wetten op de rijks-
comptabiliteit.
87Artikel 80bis van de huisvestingscode, thans de artikelen 50 en 52 van de Vlaamsewooncode.
88Bv. de saneringsnorm bepaald bij artikel 54 van de Vlaamse wooncode. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 55
• Een ad-hoc werkgroep met het VWF, de regeringscommissarissen en verte-
genwoordigers van de administratie (afdeling Financiering Huisvestingsbeleid
en ABAFIM), bespreekt en analyseert jaarlijks de jaarrekening van het VWF.Aanvankelijk kreeg het Rekenhof daar de verslagen van, maar thans niet meer.
Het kon dan ook niet oordelen over de waarde van deze jaarlijkse analysen,
noch over de mate waarin ze de beslissingen van de Vlaamse regering tot aan-
wending van de reserves van het Fonds B2 ondersteunden.
Ten slotte heeft het Rekenhof verwezen naar de briefwisseling die het met de Mi-
nister-President van de Vlaamse Regering heeft gevoerd in het kader van de alge-
mene rekeningen 1998 en 1999 van de Vlaamse Gemeenschap. Daarin drong het
erop aan de controleur van de vastleggingen effectief te doen nagaan of de door hetVWF voorgelegde cijfers over de aanwending van zijn vastleggingsmachtiging
overeenstemmen met de werkelijk aangegane verbintenissen. Het Rekenhof be-
klemtoonde bij deze gelegenheid het nut en belang van de dubbele machtiging
(vastleggings- en leningsmachtiging) voor de aanwending van de reserves van het
Fonds B2.
5 Besluit
Artikel 53 van de Vlaamse wooncode kwam tegemoet aan de vroegere opmerkin-
gen van het Rekenhof over de reservevorming bij het VWF. De Vlaamse regering
moet dit artikel echter uitvoeren.
Een nieuw probleem dook op in 1999, met de niet-aanwending door het VWF van
het Fonds VR. Het Rekenhof drong aan op terugstorting van de ongebruikte subsi-
diegelden in de middelenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap.
Ten slotte is de controle op de aanwending van de gesubsidieerde kapitalen nog
steeds niet volledig. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 56
Financiering van de ruilverkavelingen
1.997.511
Het Rekenhof heeft een onderzoek gewijd aan de financiering van de ruilverkave-
ling van landeigendommen, die voor het Gewest kosten meebrengt in de mate dat
dit gewest administratief ondersteunt en ermee samenhangende werken subsidieert.Die subsidiëring valt terug op drie naast mekaar bestaande ruilverkavelingswetten.
Bovendien bestaat een vierde subsidiemogelijkheid voor ruilverkavelingen die zich
in een landinrichtingsgebied bevinden. De financiering van de ruilverkaveling is
aldus weinig transparant. Het Rekenhof heeft bij de Vlaamse Minister van Leef-
milieu en Landbouw dan ook aangedrongen op vereenvoudiging van de ruilverka-veling door integratie van de bestaande diversiteit in regelgeving en subsidiëring in
een ruilverkavelingsdecreet, eventueel gecombineerd met landinrichting. De
Vlaamse Minister van Leefmilieu en Landbouw kondigde aan tegen 2002 een ont-werpdecreet te zullen klaarmaken.
Ruilverkaveling is de samenvoeging en herverdeling van gronden van verschillende
eigenaren om ondoelmatige perceelsvormen of een verspreide perceelligging tegente gaan. Het Rekenhof heeft een onderzoek gewijd aan de financiering van de ruil-
verkaveling van landeigendommen, die specifiek beoogt aaneensluitende en regel-
matige kavels te vormen, die zo dicht mogelijk bij de bedrijfszetel zijn gelegen en
een eigen uitweg hebben. Een speciaal daarvoor opgericht comité, neemt op het
terrein de concrete beslissingen inzake de ruilverkavelingswerkzaamheden(
89). Het
ruilverkavelingscomité beschikt daartoe over rechtspersoonlijkheid.
De Vlaamse Landmaatschappij (VLM) ondersteunt ruilverkaveling administratief.
Ruilverkaveling kan ook gepaard gaan met gesubsidieerde werken (aanleg en ver-betering van wegen, waterbeheersing, grondverbetering, water- en elektriciteits-
voorziening, landschapszorg en andere maatregelen tot landinrichting).
Het Rekenhof heeft zijn onderzoeksbevindingen op 9 juli 2001 medegedeeld aan de
Vlaamse Minister van Leefmilieu en Landbouw, die antwoordde op 6 augustus
2001.
2 Wettelijk en beleidskader
Het milieubeleidsplan 1997-2001 voorzag in de doelstelling: regelgeving en proce-
dures van ruilverkaveling vereenvoudigen en aanpassen aan de verruimde doelstel-
lingen, de multifunctionele mogelijkheden binnen de projecten maximaal inzetten .
                                                       
89Wet van 22 juli 1970 op de ruilverkaveling van landeigendommen uit kracht van
de wet. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 57
Hoewel ruilverkaveling op vrijwillige basis mogelijk is en zelfs een wettelijk kader
heeft(90), maakt de overheid meestal gebruik van haar eigen wettelijk initiatief-
recht(91).
Ruilverkaveling heeft traditioneel hoofdzakelijk een economische doelstelling, met
name landbouwgrond economisch meer rendabel maken. Het in 1978 geïntrodu-ceerde begrip andere maatregelen tot landinrichting  heeft ruilverkaveling echter
een ruimer werkterrein gegeven, dat onder meer ook natuurbehoud en recreatieve
voorzieningen omvat. De ruilverkaveling heeft zich mettertijd steeds meer op het
terrein van de landinrichting begeven. In de beleidsnota 2000-2004 voor Leefmilieu
kondigde de Vlaamse Minister van Leefmilieu en Landbouw aan de regelgeving enprocedures te zullen vereenvoudigen en aanpassen aan de verruimde doelstellingen
van de ruilverkaveling. Landinrichting kan echter nog niet op een eigen decreet
terugvallen. Hoewel ruilverkaveling een van de eerste geregionaliseerde beleidsdo-
meinen was(
92), werd sedert de bevoegdheidsoverdracht op dit domein nog geen
decretale activiteit ontwikkeld. Volgens de minister zou een dergelijk initiatief er inde loop van 2002 komen.
De drie in voetnoot vermelde ruilverkavelingswetten voorzien elk in een subsidie-
regeling. Daarbuiten verleent ook de VLM een belangrijke bijstand, in de vorm vanvoorbereidend werk voor een ruilverkaveling en administratieve en boekhoudkun-
dige begeleiding tijdens de looptijd van een ruilverkaveling.
3 Transparantie van de wetgeving
Het ontbreekt de wetgeving op de ruilverkavelingen aan transparantie. Een ruilver-
kaveling kan drie verschillende wettelijke procedures volgen, waarvan er een nooit
toepassing kende(
93) en een andere slechts eenmaal sinds haar bekrachtiging meer
dan 20 jaar geleden(94). De definities (bv. van de doelstellingen van ruilverkaveling)
en procedures in deze wetgeving verschillen onderling maar in beperkte mate van
elkaar. Het Rekenhof heeft de minister dan ook gevraagd in haar streven naar wet-gevende en procedurele vereenvoudiging, de drie bovenvermelde wetten samen te
voegen tot een nieuw decreet op de ruilverkaveling of eventueel - in combinatie met
de landinrichting - tot een allesomvattend decreet over de beleidsinstrumenten totinrichting van het platteland. Deze handelwijze zou de rechtszekerheid en transpa-
rantie ten goede komen.
                                                       
90Met name de wet van 10 januari 1978 houdende bijzondere maatregelen inzake
ruilverkaveling van landeigendommen in der minne.
91Op grond van de wet van 22 juli 1970 op de ruilverkaveling van landeigendommen
uit kracht van de wet, zoals aangevuld door de wet van 11 augustus 1978 houden-
de bijzondere bepalingen eigen aan het Vlaams Gewest, of de wet van 12 juli 1976houdende bijzondere maatregelen inzake ruilverkaveling van landeigendommenuit kracht van de wet bij de uitvoering van grote infrastructuurwerken.
92De bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming van de instellingen heeft
landinrichting en natuurbehoud in het bevoegdheidspakket van de Vlaamse Mi-
nister van Leefmilieu ondergebracht.
93Met name de wet van 12 juli 1976 houdende bijzondere maatregelen inzake ruil-
verkavelingen uit kracht van de wet bij de uitvoering van grote infrastructuurwer-
ken.
94Met name de wet van 10 januari 1978 houdende bijzondere maatregelen inzake
ruilverkaveling van landeigendommen in der minne. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 58
De minister heeft geantwoord een nieuw ontwerpdecreet voor te bereiden tegen
2002, dat de integratie van de inrichtingsinstrumenten van ruilverkaveling, landin-richting en natuurinrichting beoogt.
4 Transparantie van de subsidiëring
Er zijn niet alleen drie verschillende ruilverkavelingswetten, er bestaan ook ver-
schillende subsidieregelingen per soort ruilverkaveling, met name:
• het besluit van de Vlaamse regering van 20 juli 1994 voor ruilverkavelingen uit
kracht van de wet;
• het ministerieel besluit van 1 september 1971 voor de ruilverkavelingen bij
grote infrastructuurwerken;
• het ministerieel besluit van 5 augustus 1980 voor de ruilverkavelingen van
landeigendommen in der minne.
De laatste twee besluiten zijn overigens niet aangepast aan de ruilverkaveling nieu-
we stijl  of de moderne inzichten aangaande de multifunctionaliteit van een ruilver-
kaveling(
95).
De ruilverkavelingscomités kunnen niet alleen subsidies krijgen op grond van de
ruilverkavelingswetten. Als de ruilverkavelingen zich in een landinrichtingsgebied
bevinden, kunnen zij ook een subsidie voor landinrichting krijgen op grond van het
oprichtingsdecreet van de VLM(96) en geregeld door het besluit van de Vlaamse
regering van 17 maart 1998(97). Een ruilverkaveling uit kracht van de wet die gele-
gen is in een landinrichtingsgebied kan dus onderworpen zijn aan de besluiten van
de Vlaamse regering van 20 juli 1994 en 17 maart 1998.
Het is dan ook wenselijk deze verschillende subsidiëringsbesluiten, zoals de onder-
liggende wetten, samen te voegen. Tevens rijst de vraag naar de noodzaak van eenaparte subsidiëringsregeling voor ruilverkavelingen bij grote infrastuctuurwerken,
te meer daar deze reglementering nog nooit toepassing vond. Een eenvormige sub-
sidieregeling en een eenvormige terminologie van, onder meer, de subsidieerbareuitgaven, zou de doorzichtigheid van het beleid ten goede komen en het risico op
fouten minimaliseren (bv. dubbele subsidiëring).
Ten slotte creëert de huidige, dubbele subsidiëringsregeling voor landinrichtings-
werken ook budgettair onduidelijkheid. De gewestbijdrage in de technische uitga-
ven met toepassing van de wetten op de ruilverkaveling van landeigendommen zijnten laste van basisallocatie 61.03 van programma 61.40, de subsidies aan de VLM,
provincies, gemeenten, polders, wateringen en ruilverkavelingscomités voor de
uitvoering van landinrichtingsplannen ten laste van basisallocatie 63.21 van het-
                                                       
95De wet van 12 juli 1976 houdende bijzondere maatregelen inzake ruilverkavelin-
gen uit kracht van de wet bij de uitvoering van grote infrastructuurwerken voorziet
enkel in maatregelen van landschapszorg en niet in andere maatregelen tot landin-
richting.
96Decreet van 21 december 1988 houdende oprichting van de Vlaamse Landmaat-
schappij.
97Volledigheidshalve dient gesteld dat de provincies en gemeenten eveneens deruilverkavelingscomités subsidiëren volgens hun eigen beleidsopties. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 59
zelfde programma. Zodoende is er geen zicht op de precieze omvang van de over-
heidssteun aan ruilverkaveling.
De minister schetste in haar antwoord de verschillen tussen de drie wetten en het
belang van de multifunctionaliteit voor elk van de wetten. Zij ging niet rechtstreeks
in op de aanbeveling de regelgeving inzake subsidiëring te integreren, noch op deopmerkingen over de mogelijkheid van dubbele subsidiëring. De belofte de ruilver-
kavelingsmaterie decretaal te integreren doet evenwel hopen dat ook de eruit voort-
vloeiende subsidieregeling zal worden geïntegreerd.
5 Andere financieringsbronnen
Naast de subsidiëring aan de ruilverkavelingcomités en de eigen bijdragen van de
betrokkenen, financieren nog een paar bronnen de ruilverkavelingen rechtstreeks of
onrechtstreeks.
• De begroting van het Vlaams Gewest draagt rechtstreeks de kosten van het
voorafgaand onderzoek naar het nut van de ruilverkaveling.
• De kostprijs die de VLM draagt ingevolge haar ondersteuning van de ruilver-
kavelingscomités verschijnt rechtstreeks en apart in haar rekeningen; de inzet
van personeel en logistieke ondersteuning is ten laste van haar dotatie.
• De VLM prefinanciert ook de uitgaven van de ruilverkavelingscomités(
98) en
heeft daarvoor vroeger een terugvorderbaar bedrijfskapitaal gekregen.
• Bij de ontbinding van een ruilverkavelingscomité komt het eindsaldo van de
rekeningen ten goede of ten laste van het Vlaams Gewest. Dit kan dus verdere
financiële lasten voor het gewest meebrengen.
• De VLM verstrekt eigenaars en pachters goedkope leningen om ze in de moge-
lijkheid te stellen hun betaling in de tijd te spreiden.
• De VLM kan gronden verwerven in het ruilverkavelingsgebied. Zij beschikt
immers over een recht van voorkoop, zij kan een eigendoms- of gebruiksrecht
verwerven van landeigendommen in zones die de minister uitdrukkelijk aan-
wijst als vatbaar voor ruilverkaveling om bij te dragen tot de verbetering van de
agrarische structuur en van de landinrichting, en zij kan onteigenen voor het al-gemeen nut. De VLM maakt van deze aankoopmogelijkheden ten volle ge-
bruik. Zij ontvangt hiervoor terugvorderbare voorschotten van het Vlaams Ge-
west, die zij bij een latere grondverkoop moet terugbetalen. Doorgaans boekt de
VLM hier een winst op(
99).
• Ten slotte steunt de fiscale overheid onrechtstreeks de ruilverkaveling door
vrijstelling van de betrokken akten, vonnissen en arresten van registratie-, hy-potheek- en griffierechten. Een gelijkaardige vrijstelling geldt voor de zegel-
rechten.
Deze financieringsvormen gaven geen aanleiding tot opmerkingen van het Reken-
hof.
                                                       
98Tussen de facturatie van uitgevoerde werken en de ontvangst van de subsidies of
bijdragen verstrijkt immers tijd.
99Uitzonderlijk was 2000 echter een jaar waarin verlies werd geleden. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 60
6 Oprichting van ruilverkavelingscomités
In bijkomende orde stelde het Rekenhof vast dat de ruilverkavelingscomités worden
opgericht bij ministerieel besluit in plaats van bij besluit van de Vlaamse rege-
ring(100). Het delegatiebesluit van de Vlaamse regering van 1999(101) verleende
weliswaar in algemene termen delegatie aan de regeringsleden, maar sloot de op-richting en samenstelling van commissies, raden, diensten, instellingen, onderne-
mingen en verenigingen van die algemene delegatie uit. Daar de ruilverkavelings-
comités openbare instellingen met een opdracht van algemeen belang zijn, dient
hun oprichting bij beslissing van de Vlaamse regering te geschieden.
De minister is niet ingegaan op deze problematiek. Het Rekenhof zal een opmer-
king formuleren bij elk nieuw ministerieel oprichtingsbesluit.
7C o n c l u s i e
Het naast mekaar bestaan van drie verschillende ruilverkavelingswetten, elk met
eigen procedure- en subsidievoorschriften, alsook de dubbele subsidiestroom, langsruilverkavelingscomités en langs de landinrichting, maken de financiering van de
ruilverkaveling ondoorzichtig. Het Rekenhof dringt er bij de Vlaamse Minister van
Leefmilieu en Landbouw dan ook op aan zo spoedig mogelijk transparantie te creë-ren door alle subsidiebesluiten en onderliggende wetgeving samen te voegen. Het
door de minister aangekondigde nieuwe ontwerpdecreet zou terzake een oplossing
kunnen bieden.
                                                       
100Artikel 65, eerste lid, van de wet van 22 juli 1970 schrijft immers oprichting door
de Koning voor, nu de Vlaamse regering.
101Besluit van de Vlaamse regering van 13 juli 1999 tot bepaling van de bevoegdhe-den van de leden van de Vlaamse regering. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 61
Debiteurenbeheer van de Vlaamse overheid
Een aantal onderzoeken van het Rekenhof hebben geleid tot de conclusie dat het
debiteurenbeheer van de Vlaamse Gemeenschap tekortschiet. Het ging meer in het
bijzonder om de al lang aanslepende problematiek van het terugvorderen door de
administratie van de prefinancieringen van de kosten voor het verplaatsen vannutsleidingen, de kwijtschelding van ruim 60 miljoen BEF door de Maatschappij
van de Brugse Zeevaartinrichtingen (MBZ) contractueel verschuldigde verwijlin-
tresten, het bijzonder hoge bedrag aan openstaande vorderingen inzake schade
veroorzaakt door derden aan de wegeninfrastructuur van het Vlaams Gewest, de
onzekerheid over ruim 111 miljoen BEF vorderingen van vastgestelde rechten en deermee samenhangende ontoereikendheid van de interne controle op de afdeling
Accounting.
Het Rekenhof heeft in verschillende dossiers opmerkingen geformuleerd over nala-
tigheden vanwege de Vlaamse overheid bij de terugvordering van middelen in haar
voordeel. Deze opmerkingen zijn alle afzonderlijk aan de betrokken ministers me-
degedeeld. De samenvoeging ervan in dit boek, laat een meer algemene onder-zoeksconclusie toe, met name dat het debiteurenbeheer van de Vlaamse overheid
ernstige onvolmaaktheden vertoont. Het Rekenhof hoopt een verbetering ervan in
de hand te werken door het formuleren van een aantal aanbevelingen.
2 Prefinanciering van verplaatsing van nutsleidingen
2.1 Terugvordering onder de federale overheid(
102)
Diverse wetten(103) kennen nutsmaatschappijen het recht toe leidingen aan te leggen
boven of onder het openbaar domein. De eigenaars moeten deze aanleg gedogen; denutsmaatschappijen moeten de uitgaven dragen voor het (tijdelijk) verplaatsen van
deze leidingen bij werken in algemeen belang. De ondernemingen die de leidingen
hadden aangelegd (meestal intercommunales) bleken echter wegens de gestage
stijging van de ermee verbonden lasten, steeds minder geneigd hun wettelijke ver-
plichtingen na te komen en weigerden zelfs gevolg te geven aan verplaatsingsbeve-len die volgens hen niet van de wettelijk bevoegde overheden uitgingen. Deze han-
delwijze verstoorde het verloop van aannemingen ernstig, zelfs nog nadat al was
besloten de verplaatsingen te subsidiëren. In een belangrijk aantal aannemingenheeft de overheid de uitvoering van de aanneming gevrijwaard door prefinanciering
van de verplaatsing van nutsleidingen.
                                                       
102Het Boek van het Rekenhof 1996 geeft een uitgebreide historiek van de al tiental-
len jaren aanslepende problematiek inzake de ambtshalve verplaatste openbare
nutsleidingen (Stuk 11(1996-1997) - Nr. 1 van 12 november 1996 - p. 185-189).
103Wet van 10 maart 1925 op de elektriciteitsvoorziening, wet van 13 oktober 1930
tot samenordening der verschillende wetsbepalingen op de telegrafie en telefonie
met draad, wet van 17 januari 1938 op het gebruik van het openbaar domein voorhet aanleggen en onderhouden van leidingen, wet van 12 april 1965 op het vervoervan gasachtige producten door middel van leidingen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 62
Al op 10 februari 1972 vroeg het Rekenhof de Minister van Openbare Werken wel-
ke maatregelen hij had genomen voor de invordering van door het Wegenfondsvoorgeschoten bedragen. Bij die gelegenheid vroeg het ook een lijst van de ten
voordele van de Staat gevestigde rechten ingevolge de verplaatsing van leidingen,
met aanduiding van de referenties van de overeenkomstige uitgaven en eventueleterugbetalingen. In 1979 vroeg het Rekenhof vervolgens de spoedige terugvorde-
ring van reeds aan de nutsmaatschappijen betaalde voorschotten. Daarna drong het
zonder veel succes nog regelmatig bij de federale Minister van Openbare Werken
aan op overlegging van een geactualiseerde lijst van de sommen die ten laste van de
openbare nutsmaatschappijen dienden te worden teruggevorderd en op de daadwer-kelijke terugvordering van alle prefinancieringen en bijhorende kosten van het op-
drachtgevende bestuur.
2.2 Terugvordering onder de Vlaamse overheid
Op 10 februari 1992 herinnerde het Rekenhof de Vlaamse Minister van Openbare
Werken aan zijn vroeger aandringen op integrale terugvordering van alle prefinan-
cieringen. De minister antwoordde op 30 april 1993 alle rechtszaken te zullen her-
vatten. Hij bezorgde ook een lijst van alle hangende Vlaamse terugvorderingsdos-siers van het Wegenfonds en van Openbare Werken, met een totaal aan te recupere-
ren hoofdsommen van 293 miljoen BEF. Het Rekenhof merkte op 13 oktober 1993
op dat dit bedrag aanzienlijk verschilde van dat opgegeven door de liquidatiecel van
het Wegenfonds, met name 410,2 miljoen BEF. Op 11 januari 1995 legde de mi-
nister een tot 21 oktober 1994 geactualiseerde lijst voor, met een totaal terug tevorderen bedrag van 293,6 miljoen BEF. Hij erkende bij die gelegenheid 264,3
miljoen BEF (exclusief verwijlintresten) niet meer te kunnen terugvorderen wegens
onvolledige, twijfelachtige en verloren geraakte dossiers, die niet meer konden
worden samengesteld ten gevolge van het grote tijdsverloop sinds het verplaat-
singsbevel en het personeelsverloop sinds de gewesthervorming . De minister be-
treurde een spoedige inning van de terug te vorderen bedragen niet in het vooruit-
zicht te kunnen stellen door de hevige tegenstand van de vergunningshouders. Het
Rekenhof nam akte van deze schrapping en vroeg op 26 maart 1996 nogmaals eengedetailleerde en gemotiveerde inventaris van de niet teruggevorderde prefinancie-
ringsbedragen en de ingeleide rechtsgedingen.
Pas op 17 juli 2000 antwoordde de Vlaamse Minister van Openbare Werken dat de
afdeling Overheidsopdrachten verderwerkte aan een inventaris van terugvorde-
ringsdossiers. Hij bezorgde tegelijk een lijst van 132 terugvorderingsdossiers (255,7miljoen BEF). Een gedetailleerde en gemotiveerde opgave van de niet-
terugvorderbare bedragen, kon de minister niet overleggen wegens het grote aantal
betrokken dossiers, alsook wegens het personeelsgebrek op de afdeling Overheids-
opdrachten en de onvolledige informatie waarover die afdeling beschikt.
Op 20 maart 2001 antwoordde het Rekenhof dat de administratie ruim vier jaar na
zijn laatste aandringen, nog steeds geen gedetailleerde opgave en verantwoording
van de gevallen waarin van terugvordering van prefinancieringen voor verplaatsin-
gen van nutsleidingen werd afgezien, kon voorleggen. Het Rekenhof kon niet meeraanvaarden dat nog steeds geen maatregelen werden getroffen om deze toestand te
verhelpen. Het feit dat de nutsmaatschappijen alle rechtsmiddelen uitputten om de
verschuldigde terugbetalingen uit te stellen of af te wenden, bemoeilijkt de terug-
vorderingen fel. De rechtspraak was tot op heden echter overwegend in het voordeel
van de overheid. Mede door de grote financiële implicaties, blijft het voor hetVlaams Gewest de moeite waard de inning van de rechten te blijven nastreven. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 63
2.3 Inventaris 2000
Ervan uitgaand dat de Vlaamse overheid bij niet-invordering van rechten moet kun-
nen aantonen dat zij tijdig alle nodige maatregelen heeft getroffen en de nodige
vervolgingen heeft ingesteld om de rechten van het gewest te vrijwaren, heeft het
Rekenhof op 20 maart 2001 een reeks opmerkingen geformuleerd:
• In de voorgelegde inventaris van invorderbare rechten ontbreken gegevens die
noodzakelijk zijn voor een adequaat debiteurenbeheer (bv. de namen van de af-
delingen, ordonnateurs en rekenplichtigen die voor de invordering en het dos-sierbeheer moeten instaan of de data van de vordering en van de laatste aanma-
ning tot betaling)(
104). Bovendien bevat de lijst enkele onduidelijkheden en on-
nauwkeurigheden.
• Acht terugvorderingsdossiers uit de inventaris van 1995, met een gezamenlijke
hoofdsom van 12,5 miljoen BEF, stonden niet meer op de inventaris 2000 we-
gens dossiers onvolledig of zoek. In dergelijke gevallen moet de dossierbeheer-der een expliciete beslissing treffen inzake niet-invorderbaarheid en toelichten
wat hij heeft gedaan om de rechten van het Vlaams Gewest te vrijwaren. Een
dergelijke verantwoording ontbrak in casu. Over nog negen andere terugvorde-
ringsdossiers die niet meer op de inventaris 2000 voorkwamen (samen voor 4,4
miljoen BEF in hoofdsommen) vroeg het Rekenhof opheldering.
• Achttien terugvorderingsdossiers toonden verschillen tussen de terug te vorde-
ren bedragen 1995 en 2000. De verschillen bedroegen in totaal 1,2 miljoen BEF
in min ten opzichte van de inventaris 1995.
• Eén terugvorderingsdossier van 1 miljoen BEF in hoofdsom, was op de inven-
taris 2000 vergeten .
Uit bijkomende gegevens van de afdeling Overheidsopdrachten bleken sinds 1995
vijftien terugvorderingen te zijn geïnd (30,6 miljoen BEF in hoofdsom en 37,1miljoen BEF intresten). Het Rekenhof schat het totaal bedrag terug te vorderen
rechten op minstens 256,4 miljoen BEF in hoofdsom, wellicht dus meer dan een
half miljard BEF met intresten.
2.4 Boekhoudkundige verwerking van de rechten
De afdelingen Wegen Vlaams-Brabant, Wegen West-Vlaanderen, Wegen Limburg
en Wegen Antwerpen (samen verantwoordelijk voor 93,4% van de terug te vorde-
ren prefinancieringen), boekten de terug te vorderen prefinancieringen niet in derekeningen van de rekenplichtigen, in strijd met de Handleiding voor het Beheer
van Financiële Rekeningen van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap.
                                                       
104Ook voor de nakende invoering van de economische boekhouding zullen een cor-
recte inventarisering en waardering van alle openstaande rechten noodzakelijk
zijn. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 64
Evenmin pasten zij de regels voor dossieropvolging, rapportering en verantwoor-
ding die de handleiding voorschrijft, op de rechten toe.
Het Rekenhof heeft erop aangedrongen dat alle betrokken ordonnateurs en reken-
plichtigen de instructies voortaan ook voor de rechten inzake nutsleidingen zouden
opvolgen en dat de eerste kwartaalrekening van 2001 van de rekenplichtigen dezerechten zouden weergeven(
105).
2.5 O pvolging en inning van de rechten
De grote financiële impact van de terugvorderingen zou de administratie ertoe
moeten aanzetten de dossiers nauwgezet en actief op te volgen. Tot op heden bleef
de jarenlange inertie van de administratie in deze aangelegenheid echter ongewij-zigd. Noch de betrokken buitendiensten, noch de afdeling Overheidsopdrachten zijn
voldoende begaan met de opvolging en inning. De oprichting van het Vlaams Infra-
structuurfonds (VIF) beoogde nochtans een responsabilisering van de administratie,
die moest resulteren in een verhoogde inningsinspanning(
106).
De minister dient dringend maatregelen te treffen om de afdeling Overheidsop-
drachten voldoende gekwalificeerd personeel te bezorgen(107). Hij moet tevens deze
afdeling, samen met de betrokken afdelingen van het departement Leefmilieu en
Infrastructuur, aanmanen voor alle dossiers in de inventaris 2000 de stand van za-ken te inventariseren en maatregelen te nemen ter vrijwaring van de rechten van het
Vlaams Gewest. Het Rekenhof heeft tevens gesuggereerd in elk individueel dossier
een aanmaning te sturen tot kapitalisatie van de intresten (anatocisme) in de zin van
artikel 1154 van het Burgerlijk Wetboek. Tevens moeten de afdelingen alle rechts-
middelen inzetten en eventueel activeren om de inning te bespoedigen.
In samenspraak met de interne controledienst die in de Vlaamse Gemeenschap over
de invordering van rechten moet waken (de afdeling Accounting van de administra-
tie Budgettering, Accounting en Financieel Management van het Departement Al-
gemene Zaken en Financiën), zou een concreet actieplan kunnen worden opgesteld,
dat verantwoordelijkheden vastlegt en deadlines vooropstelt.
De Vlaamse Minister van Openbare Werken heeft tot op heden niet gereageerd op
                                                       
105Sommige inmiddels voorgelegde kwartaalrekeningen bevatten inderdaad terug te
vorderen prefinancieringen, die het voorwerp zullen zijn van verdere controles
door het Rekenhof.
106Memorie van toelichting bij het decreet van 25 juni 1992 houdende diverse bepa-
lingen tot begeleiding van de begroting 1992 (de artikelen 57 tot 60). Stuk 186 -
Nr. 1, van 6 mei 1992, p. 33 e.v.
107Deze aanbeveling stond onder meer al in het  Boek van het Rekenhof 2000, Stuk
36 (2000-2001) - Nr. 1, van 26 oktober 2000, p. 467-468. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 65
2.6 Opmerkingen aan de Vlaamse Minister van Financiën
Het Rekenhof heeft er op 20 maart 2001 ook de Vlaamse Minister van Financiën en
Begroting aan herinnerd dat de opvolging van allerlei rechten mank loopt, wat wijst
op een algemeen structureel probleem in het debiteurenbeheer van de Vlaamse
Gemeenschap. De in punt 2.4 vermelde Handleiding voor het Beheer van FinanciëleRekeningen vormt een aanzet voor een beter debiteurenbeheer, maar wordt niet
altijd (correct) toegepast. Het Rekenhof heeft dan ook de volgende aanbevelingen
gedaan:
• De afdeling Accounting van ABAFIM zou bij de controle op de rekeningen van
de ontvangstenrekenplichtigen, speciale aandacht moeten besteden aan de cor-
recte boeking en inning van de rechten van het Vlaams Gewest. De tweedekwartaalrekeningen van de ontvangstenrekenplichtigen over 2001 zouden de
potentiële rechten op een correcte wijze moeten weergeven(
108).
• Ook de nakende invoering van de economische boekhouding vereist een cor-
recte inventarisering en waardering van alle openstaande rechten. Te dien einde
dienen de bestaande instructies te worden aangevuld met criteria, regels en pro-
cedures voor aanrekening en afboeking op de debiteurenrekeningen.
• De instructies voor de rekenplichtigen zouden ook richtlijnen voor de annule-
ring van de potentiële rechten moeten bevatten.
• Het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap moet een professioneel debiteu-
renbeheer organiseren, dat voldoet aan de algemeen gangbare normen inzakeinterne controle en doelmatig financieel beheer.
De Vlaamse Minister van Financiën en Begroting ging er op 16 juli 2001 mee ak-
koord dat het debiteurenbeheer bij de diensten van de Vlaamse Gemeenschap kon
verbeteren. De instructies van de afdeling Accounting definiëren volgens hem de
verplichtingen en verantwoordelijkheden van ordonnateurs en rekenplichtigen enbeschrijven procedures voor alle acties in het kader van het debiteurenbeheer. De
minister kondigde een verfijning ervan aan, alsook een bijwerking van de delegatie-
regelingen en een vereenvoudiging van de regelgeving. Hij somde voorts enkele
knelpunten op die een goed debiteurenbeheer in het verleden ontwrichtten:
Het ontbreken van delegaties op het meest functionele niveau en onvoldoende res-
ponsabilisering voor het beheer van de vorderingen en kredieten in het algemeen.
De bestrijding van dit knelpunt komt volgens de minister in de eerste plaats de
functionele diensten toe.
De intensieve betrokkenheid van de ambtenaren van de afdeling Accounting bij de
voorbereiding van de economische boekhouding liet weinig tijd voor de opvolging
van de maatregelen die de diverse administraties dienden te nemen voor een beterbeheer van de vorderingen, noch voor een intensieve controle op de rekenplichti-
gen.
De minister verwacht dat de organisatie van de nieuwe boekhouding en de reorga-
nisatie van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap zullen bijdragen tot een
beter technisch beheer en een grotere responsabilisering.
                                                       
108Zie voetnoot 105. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 66
3 Gemeenschappelijke rekening van MBZ en Vlaams Gewest
Voor de opvolging van de exploitatieopbrengsten en -kosten van de voorhaven
bestond een gemeenschappelijke rekening van de MBZ en het Vlaams Gewest. De
MBZ diende van het eventuele batig saldo op deze rekening de helft aan de Belgi-
sche Staat (en later het Vlaams Gewest) te betalen. De schuld van de MBZ tegen-over het gewest liep in 1991 op tot 259 miljoen BEF. Op 9 januari 1992 sloot het
Vlaams Gewest met de MBZ een overeenkomst voor de financiering van de verlen-
ging van de diepwaterkade (2e fase) in de achterhaven van Zeebrugge. Deze over-
eenkomst moest een einde maken aan de schuldproblematiek:
• de MBZ diende volledig de kosten op zich te nemen van de aanleg van een
kaaimuur, waarin het Vlaams Gewest volgens vroegere overeenkomsten voor60% (140,6 miljoen BEF) zou tegemoetkomen;
• de MBZ diende een aantal onbetaalde facturen van werken ten laste te nemen
(24,7 miljoen BEF);
• de MBZ diende het Vlaams Gewest een openstaand saldo van 93,7 miljoen
BEF te betalen in tien jaarlijkse annuïteiten van 15,3 miljoen BEF, verwijlin-
tresten inbegrepen.
Het bedrag van 140,6 miljoen BEF vereffende de MBZ rechtstreeks met de aanne-
mer. Ook de facturen vereffende de MBZ na jarenlange discussies met het gewest
uiteindelijk. De verplichtingen inzake de jaarlijkse annuïteiten kwam de MBZ in deperiode volgend op de overeenkomst echter maar in beperkte mate na. Een dading
beslechtte uiteindelijk de aanhoudende discussies over de uitvoering van de finan-
cieringsovereenkomst. De Vlaamse regering keurde die dading goed op 29 septem-
ber 2000. Ter uitvoering ervan heeft de NV MBZ het Ministerie van de Vlaamse
Gemeenschap in totaal 93,7 miljoen BEF betaald(
109). Dit totaal ligt aanzienlijk
lager dan het totaal van de tien annuïteiten (153,5 miljoen BEF) die de MBZ vol-
gens de overeenkomst van 9 januari 1992 verschuldigd was. De dading kwam erop
neer dat de MBZ enkel de hoofdsom moest terugbetalen en kwijtschelding kreegvan de contractueel overeengekomen verwijlintresten. De jarenlange ongefundeerde
weigering van de MBZ haar contractuele verplichtingen na te komen, leidde aldus
niet tot een sanctie. Integendeel, de onwil werd beloond met een financieel voordeel
(jarenlang gratis gebruik van gewestgelden).
Noch de dading zelf, noch de begeleidende nota van 29 september 2000 bij de
goedkeuring ervan door de Vlaamse regering, voerde voldoende feitelijke, juridi-
sche of economische argumenten aan om de regeling te verantwoorden. Het voor-
deel van een onmiddellijke beschikking over de volledige hoofdsom, weegt immers
niet op tegen de inkomsten die het Vlaams Gewest bij een normale uitvoering van
de overeenkomst zou hebben ontvangen.
In het verleden heeft het Rekenhof herhaaldelijk aangedrongen op de uitvoering van
de oplossing die de afdeling Waterwegen Kust in haar nota van 5 april 1996 op
gemotiveerde wijze voorstelde. Deze nota is echter nooit aan de Vlaamse regeringmedegedeeld, noch werd afgewogen in welke mate de dading eraan voldeed. De
Vlaamse regering was aldus onvolledig ingelicht.
                                                       
10915 miljoen BEF op 29 oktober 1999, 500.000 BEF op 26 november 1999 en 78,2
miljoen BEF op 12 december 2000. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 67
Bovendien had de dading ook tot gevolg dat het Vlaams Gewest in het kader van de
financieringsovereenkomst 3,4 miljoen BEF BTW en 20,6 miljoen BEF verwijlin-tresten, ontstaan ingevolge een facturatie van het Vlaams Gewest in plaats van de
NV MBZ, nu definitief ten laste moet nemen. Het is onverantwoord dat niet tijdig
een oplossing werd gezocht voor deze louter materiële fout, die al in 1992 bekendwas. Het is overigens niet duidelijk of alleen de administratie van de Vlaamse Ge-
meenschap schuld treft. Het dossier licht de verantwoordelijkheden in deze aange-
legenheid immers niet toe.
Het Rekenhof heeft geconcludeerd dat de dading een niet verantwoorde vrijgevig-
heid inhield, waarvoor een voorafgaande decretale machtiging was vereist. De dos-sierafhandeling toont bovendien aan dat de administratie te weinig alert de rechten
van het Vlaams Gewest verdedigt. Een gelijkaardige opmerking formuleerde het
Rekenhof over de opvolging van de concessievergoeding die NV MBZ verschul-
digd is(
110). De administratie liet in het verleden onder meer na van de MBZ regel-
matig het nakomen van de contractuele verplichtingen te vorderen. Zij verzuimdeook de betrokken rechten in een ontvangstenrekening te boeken en op te volgen
overeenkomstig de Handleiding voor het Beheer van Financiële Rekeningen.
4 Schade aan wegeninfrastructuur
4.1 Inleiding
De afdeling Boekhouding en Begroting (ABB) van het departement Leefmilieu en
Infrastructuur (LIN) registreerde de vorderingen voor schade veroorzaakt door der-
den aan de wegen- en waterwegeninfrastructuur en de daarbij horende elektrome-chanische installaties van het Vlaams Gewest, tot eind 1990 in een ontvangstenre-
kening. Het beheer en de opvolging van de schadedossiers is een taak van de bui-
tenafdelingen van de administratie Wegen en Verkeer (AWV) en de administratie
Waterwegen en Zeewezen (AWZ). Sinds 1991 registreren deze buitenafdelingen
nieuwe vorderingen in de boekhouding van hun eigen ontvangstenrekeningen.
4.2 Openstaande schuldvorderingen bij de ABB
1.545.091
Op 4 augustus 1998 wees het Rekenhof de Vlaamse Minister van Financiën en
111) erop dat de ontvangstenrekening van de ABB op 31 december 1997
een ongewoon hoog bedrag (162,3 miljoen BEF) openstaande vorderingen toonde
daterende van vóór 1991. Het verzocht de minister de administratie tegen de voor-
legging van de beheersrekening over 1998 de invorderbaarheid van alle schuldvor-deringen te doen nagaan en voor eventueel nog invorderbare schuldvorderingen
maatregelen te treffen ter bespoediging van de inning en ter vrijwaring van de
rechten van het Vlaams Gewest (vb. stuiting van verjaring). Het Rekenhof merkte
over de beheersrekening 1997 ook de annulering van 369.638 BEF vorderingen ten
gunste van het Vlaams Infrastructuurfonds (VIF) wegens verjaring op. Uitleg daar-over verstrekte de administratie niet. De Handleiding voor het Beheer van Financi-
                                                       
110Controleverslag over de rekeningen 1999 van de NV MBZ, opgenomen in het
Boek van het Rekenhof 2000, Stuk 36 (2000-2001) - Nr.1, van 26 oktober 2000, p.
364.
111De Vlaamse Minister van Openbare Werken kreeg een kopie. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 68
ele Rekeningen schrijft in dergelijke gevallen nochtans een toelichting over de om-
standigheden en verantwoordelijkheden voor.
De Vlaamse Minister van Financiën en Begroting antwoordde op 24 november
1998 dat twee personeelsleden van de ABB sinds begin 1998 voltijds bezig waren
met de uitzuivering van deze vorderingen(112). De nog invorderbare vorderingen
zouden worden overgeheveld naar de betrokken buitenafdelingen van de AWV.
Deze actie zou echter niet tegen 31 december 1998 kunnen worden afgerond. Op
14 april 1999 drong het Rekenhof nogmaals aan op een snelle uitvoering van het
onderzoek naar de invorderbaarheid.
Over de verjaring stelde de minister dat het zolang na inschrijving van de vorderin-
gen moeilijk was te bepalen waar het beheer van de betrokken schadedossiers spaak
liep. Het annuleringsadvies van de afdeling Juridische Dienstverlening (AJD) was
volgens hem maar een formaliteit. De verjaring van het dossier kon immers niet
meer worden verholpen. Deze uitleg was voor het Rekenhof onvoldoende om de
beheersrekening 1997 van de ABB te kunnen afsluiten(113). De definitieve onin-
baarheid stond immers niet vast. De AJD ging uit van de verjaringstermijn van drie
jaar tegenover de verzekeraar(114). Die termijn ontneemt het Vlaams Gewest echter
niet het recht tegen een schadeverwekker die een misdrijf pleegde een burgerlijkevordering in te stellen, waarvoor andere verjaringstermijnen gelden. Het Rekenhof
vroeg de AJD de dossiers in dit licht opnieuw te doen onderzoeken. Op 14 decem-
ber 1999 legde de minister een antwoordnota van de AJD voor, waarin deze dienst
erop wees dat elk verkeersongeval waarvoor een vordering tot schadeloosstelling
werd ingesteld, de verwijzing inhield naar een schending van het verkeersregle-ment, en dus naar een misdrijf. De wet van 10 juni 1998 heeft echter de gemeen-
schappelijke verjaringstermijn ingekort(
115).
5 Bijzonder onderzoek van het Rekenhof
1.790.051
Op 3 februari 2000 kondigde het Rekenhof de Vlaamse Minister van Financiën en
Begroting een ruimer onderzoek van de registratie, opvolging en inning van de
vastgestelde rechten uit schade door derden aan het openbaar domein van AWVaan. Het baseerde dit onderzoek in eerste instantie op de interne controleverslagen
van de afdeling Accounting (AC) van het departement Algemene Zaken en Financi-
en (AZF) over de ontvangstenrekening van de ABB. Op 24 april 2001 legde het
Rekenhof de minister zijn eerste bevindingen en aanbevelingen voor.
Ondanks begrip voor de praktische moeilijkheden bij de uitzuivering van de oude
ABB-ontvangstenrekening(
116), kon het moeilijk aanvaarden dat na drie jaar onder-
                                                       
112Alle openstaande schuldvorderingen bleken betrekking te hebben op schadedos-
siers van de AWV.
113Om dezelfde reden heeft het Rekenhof een voorbehoud gemaakt ten aanzien vande beheersrekeningen 1998, 1999 en 2000.
114Artikel 10 van de wet van 1 juli 1956 betreffende de verplichte aansprakelijk-heidsverzekering inzake motorvoertuigen. De wet van 21 november 1989 heeft de-ze verjaringstermijn op vijf jaar gebracht. De geannuleerde rechten hebben in casu
betrekking op schadefeiten van voor de inwerkingtreding van deze wet.
115Wet van 10 juni 1998 tot wijziging van sommige bepalingen betreffende de verja-
ring.
116Nog bemoeilijkt door de functieneerlegging op 31 mei 2001 door de bij dit onder-zoek betrokken rekenplichtige. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 69
zoek nog altijd onzekerheid bestaat over de inbaarheid van ruim 111 miljoen BEF
vorderingen (toestand op 1 januari 2001). Het drong dan ook aan op een concreet enrealistisch actieplan met een strikte timing en duidelijke verantwoordelijkheden. In
het licht van de nakende invoering van de economische boekhouding bij het Minis-
terie van de Vlaamse Gemeenschap is een correcte inventarisering en waarderingvan alle openstaande vorderingen immers onontbeerlijk.
De controleverslagen van de AC zijn ontoereikend, daar ze enkel een overzicht
geven van door de ABB voorgestelde afboekingen, annuleringen en overdrachten.
Het Rekenhof is van oordeel dat de AC, die belast is met de interne controle op de
ontvangstenrekeningen, moet nagaan of de overdrachten, afboekingen en annule-ringen van vastgestelde rechten op rechtmatige wijze plaatsvonden en het Rekenhof
als externe controleur daarvoor waarborgen moet bieden middels gedetailleerde
controleverslagen. Het Rekenhof kan noch wil in de plaats treden van de interne
controles die de Vlaamse administratie zelf moet uitvoeren.
Voor tal van vastgestelde rechten in de ontvangstenrekening van de ABB kunnen de
buitenafdelingen van AWV geen dossier meer voorleggen. Een degelijke interne
controle zou de betrokken afdelingen verantwoording moeten vragen voor de onbe-
schikbaarheid van de schadedossiers, alsook toelichtingen over de opsporingsactiesdie zij ondernamen. De ABB en de AC moeten vervolgens de verklaringen toetsen,
de verantwoordelijkheden onderzoeken en eventueel maatregelen voorstellen om
dergelijke situaties in de toekomst te vermijden.
Als annulering niet kan worden gegrond op verjaring, onrendabiliteit van de inning,
insolvabiliteit van de schuldenaar of onmogelijkheid de vordering te verzilverenlangs de federale Centrale Administratie van Registratie en Domeinen (CARD), is
zij enkel mogelijk mits een beslissing van het Vlaams Parlement(
117).
Voor de ten aanzien van de verzekeraar verjaarde geannuleerde rechten vroeg het
Rekenhof nogmaals alsnog na te gaan in welke mate het Vlaams Gewest nog over
verhaalmogelijkheden op de verzekerde beschikt(118). Wegens verjaring geannu-
leerde rechten waarvoor toch nog verhaalmogelijkheden zouden bestaan, moeten
weer bij de vastgestelde rechten  worden ingeschreven. Mocht de administratie oor-
delen dat de normen van goed financieel beheer geen rechtsvordering tegen deschadeverwekker toelaten, dan dient zij de betrokken vorderingen als voor onbe-
paalde tijd uitgesteld  te boeken(
119).
                                                       
117De punten 4.6.2. en 4.6.3 van deel II van de Handleiding voor het Beheer van
Financiële Rekeningen.
118Zie voetnoot 114.
119Een dergelijke boeking ontslaat de rekenplichtige tijdelijk van de invorderingsver-plichting. De ordonnateur  van de betrokken ontvangstenrekening moet dit beslis-
sen. De schuldvordering blijft echter bestaan en de invordering moet doorgaan vanzodra dit mogelijk wordt. De rekenplichtige moet daarover waken. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 70
De boeking van een vastgesteld recht als voor onbepaalde tijd uitgesteld  kan in drie
gevallen: onrendabele invordering(120), onvermogen van de schuldenaar, onbekend-
heid van de identiteit of woonplaats van de schuldenaar. Het Ministerie van de
Vlaamse Gemeenschap heeft deze wettelijk voorziene boekingswijze tot op heden
echter nog niet in zijn instructies voor rekenplichtigen opgenomen.
De werkgroep Rekenplichtigen stelde op 29 maart 2000 voor deze rechten onder
potentiële rechten  te boeken. Het Rekenhof is daar niet tegen, zolang de rechten
verder kunnen worden opgevolgd in de beheersrekening van de rekenplichtige. Op
9 mei 2001 stelde de Vlaamse administratie in de werkgroep evenwel voor de voor
onbepaalde tijd uitgesteld geboekte rechten te laten annuleren door de decreetgeverlangs het rekendecreet (en in een later stadium zelfs door de minister of een gedele-
geerde ambtenaar).
Rechten waarvoor geen betalingsbewijs meer voorhanden is, maar waarvoor be-
trouwbare aanwijzingen bestaan dat ze werden geïnd (vb. aantekeningen in regis-
ters), mogen uit de rekening van de rekenplichtige worden geschrapt, op voorwaar-de dat de AC attesteert dat hiervoor een rechtzetting als materiële fout is gerecht-
vaardigd(
121).
Ten slotte vroeg het Rekenhof informatie over de liquidatie van de ABB-rekening:
de tijdsplanning van het onderzoek, een overzicht van de openstaande saldi van de
vorderingen per buitenafdeling op 1 januari 1997, een overzicht van de geannuleer-
de, geschrapte, onbepaald uitgestelde, nog in onderzoek zijnde of overgedragen
vastgestelde rechten per kwartaalrekening en per buitenafdeling, en afschriften van
de communicatie van de ABB, de AC en de betrokken afdelingen over de uitzuive-ring van de ontvangstenrekening.
Tot op heden heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting niet gerea-
geerd op deze opmerkingen en aanbevelingen.
6 Conclusie en aanbevelingen
Het Rekenhof heeft geconcludeerd dat de huidige organisatie van het Ministerie van
de Vlaamse Gemeenschap niet in staat blijkt te zijn financieel belangrijke terugvor-
deringsdossiers op een adequate manier op te volgen en af te handelen. Het vraagtdan ook terzake om structurele, remediërende maatregelen:
• De afdeling Accounting van de administratie Budgettering, Accounting en
Financieel Management van het departement Algemene Zaken en Financiënmoet in het kader van haar controle op de rekeningen van de ontvangstenreken-
plichtigen, speciale aandacht besteden aan de correcte boeking en inning van de
rechten van het Vlaams Gewest.
renbeheer organiseren, dat voldoet aan de algemeen gangbare normen inzake
interne controle en doelmatig financieel beheer.
                                                       
120De ordonnateur moet onrendabele invorderingen die als onbepaalde tijd uitgestel-
de rechten worden geboekt, bijhouden tot verjaring is opgetreden. De criteria en
normen voor een kwalificatie als onrendabele inning  vergen wel een nadere om-
schrijving.
121Punt 4.6.4. van deel II van de financiële handleiding van het Ministerie van de
Vlaamse Gemeenschap. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 71
• Alle (gerechtelijke) rechtsmiddelen moeten onverwijld worden ingezet of gere-
activeerd om de inning van aan het Vlaams Gewest verschuldigde rechten te
bespoedigen.
• De afdeling Overheidsopdrachten moeten voldoende gekwalificeerd personeel
ter beschikking krijgen om haar opdracht naar behoren te kunnen vervullen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 72
Verwerving van de Kallemoeievijver als bag-
gerspeciestortplaats
1.975.581
De verwerving van de Kallemoeievijver te Nazareth als stortplaats voor baggerspe-
cie sleepte twaalf jaar aan. Het gebrek aan een dergelijke stortplaats bracht inmid-dels een van de kerntaken van de administratie Waterwegen en Zeewezen  (AZW) in
het gedrang, met name zorgen voor een vlot en veilig scheepvaartverkeer. Uitein-
delijk verwierf het Vlaams Gewest de vijver tegen een veel te hoge aankoopprijs.
Oorzaak is volgens het Rekenhof vooral het ondoelmatige optreden van de AZW
zelf: de gebrekkige projectvoorbereiding, het gebrek aan communicatie met deadministraties die de vereiste vergunningen moeten afleveren, de lange project-
doorlooptijd, het niet betrekken bij het project van een aankoopcomité van het Mi-
nisterie van Financiën, fouten in de dossierafhandeling. Zo de AWZ van in het be-
gin de procedure van onteigening wegens hoogdringendheid had gevolgd, had zij
de kostenverhogende  schadevergoeding en dading kunnen vermijden.
Vanaf 1988 ondernam de overheid (aanvankelijk het federale Ministerie van Open-
bare Werken, nadien het Vlaams Gewest) acties om het gebruiksrecht van de Kal-
lemoeie-Papelenvijver te Nazareth(
122) te verkrijgen. Deze vijver kon immers een
structurele oplossing bieden voor het nijpend gebrek aan bergingsruimte voor bag-
gerspecie uit het Leiebekken. Nadat achtereenvolgens huur, huurkoop en onteige-
ning werd nagestreefd, verwierf het Vlaams Gewest de vijver uiteindelijk op 9 juni2000 door middel van een dading. Tot op heden is de vijver nog steeds niet als bag-
gerspeciestortplaats ingericht. Juridische en technische obstakels verhinderen bo-
vendien dat dit op korte termijn het geval zal zijn. De ingebruikneming van de stort-
plaats is pas voor 2003 voorzien.
Dat de administratie gedurende al die jaren niet over de gewenste baggerspecie-
stortplaats kon beschikken, heeft tot gevolg gehad dat sinds 1994 geen baggerspecie
meer uit sommige gedeelten van de Leie, noch uit het Afleidingskanaal van de Leie
kon worden verwijderd. De minder efficiënte en duurdere ploegtechniek diende teworden toegepast(
123). Op verschillende plaatsen moest de overheid de schepen al
diepgangbeperkingen opleggen. Voor de nabije toekomst dringen zich nog meer
beperkingen op. De afdeling Bovenschelde kan aldus een van haar belangrijkste
opdrachten, met name zorgen voor een vlot en veilig scheepvaartverkeer, niet meer
naar behoren uitvoeren. De beperking van het laadvermogen van de schepen doet dekostprijs van het vervoer over water stijgen. Die prijsstijging vermindert het effect
van diverse initiatieven ter bevordering van de binnenvaart(
124).
                                                       
122Een 30 ha grote oude zandwinningsput, eigendom van een NV.
123Afschraping door een sleepboot van specie middels het slepen van een bak over de
bodem en verplaatsing van de specie naar locaties met overdiepte.
124Vermindering van de scheepvaartrechten, investeringen, enz. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 73
Een rechtszaak en een dading deden de kostprijs voor het Vlaams Gewest tot
282.038.920 BEF oplopen. Dit is aanzienlijk meer dan de oorspronkelijk in 1988onderhandelde prijs van 99 miljoen BEF en de onteigeningswaarde die het Eerste
Comité tot Aankoop van Onroerende goederen te Gent (
125)(verder aankoopcomité
genoemd) in 1996 op 41,3 miljoen BEF schatte.
Het Rekenhof deed onderzoek naar de redenen voor de trage voortgang van het
project en naar de doelmatigheid van de dossierafhandeling en de aanvaardbaarheid
van de kostprijs die uiteindelijk ten laste van de begroting van het Vlaams Infra-
structuurfonds (VIF) werd betaald. Het deelde zijn bevindingen op 17 april 2001
aan de Vlaamse Minister van Openbare Werken mee, die tot op heden niet heeftgereageerd.
2 Trage projectvoortgang
Daar al in 1988 duidelijk was dat de Kallemoeievijver een structurele oplossing kon
bieden voor het nijpend gebrek aan bergingsruimte voor baggerspecie uit het Leie-bekken, mocht worden verwacht dat de AWZ alle maatregelen zou ondernemen om
de verwerving en inrichting van de stortplaats zo vlug mogelijk te realiseren. Dat de
verwervingsprocedure uiteindelijk twaalf jaar duurde, laat ondoelmatigheid ver-moeden.
jaar projectvoortgang
1986-1987 • eind de jaren '80 stelt een planologische studie de Kallemoeie-
vijver voor als stortplaats voor baggerspecie
1988-1989 • onderhandelingen met eigenaar leiden tot recht van opstal
• gemeenschapsministers weigeren bouwvergunning (wegens
ecologische gebiedswaarde) en vernietigen exploitatievergun-
ning
1992 • nieuwe aanvraag vergunningen
1993 • verlening exploitatievergunning
• nieuwe onderhandelingen met eigenaar leiden tot huurkoop-
overeenkomst over 10 jaar (149,5 miljoen BEF)
• Inspectie van Financiën adviseert negatief en suggereert ontei-
gening
1994 • inspectie adviseert huurkoop gunstig
• Vlaamse regering kiest voor onteigening
1995 • eigenaar eist naleving ontwerp-overeenkomst
• start onteigeningsprocedure
1996 • eigenaar dagvaardt gewest voor rechtbank van eerste aanleg en
eist schadevergoeding (100 miljoen BEF)
• vrederechter wijst verzoekschrift tot inleiding onteigeningspro-
cedure af
1998 • veroordeling Vlaams Gewest tot 60,2 miljoen BEF schadever-
goeding en intresten
• gewest tekent beroep aan en betaalt schadevergoeding
• start onderhandelingen met eigenaar over aankoop
2000 • dading betreffende aankoop (221 miljoen BEF)
• betaling te lang voor ondertekening akte
                                                       
125Administratie van de BTW, Registratie en Domeinen van het Ministerie van Fi-
nanciën. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 74
De AWZ heeft nagelaten van in het begin de verschillende mogelijkheden om het
gebruiksrecht van de vijver zo vlug mogelijk te kunnen verwerven, grondig tegenelkaar af te wegen. Zij nam de meest logische handelwijze, onteigening bij hoog-
dringendheid, aanvankelijk zelfs niet in overweging. Bovendien ijverde zij, tegen
het advies van het aankoopcomité in, voor een huurovereenkomst en een huurkoop-overeenkomst. Toen de Vlaamse regering in 1994 vroeg de procedure tot onteige-
ning bij hoogdringendheid alsnog op te starten, bleek dit niet meer mogelijk. De
vrederechter van het zevende kanton van Gent wees met zijn vonnis van 25 novem-
ber 1996 de vordering tot onteigening bij hoogdringendheid af, omdat het dossier al
van in 1988 aansleepte en omdat de eigenaar het aanbod van de administratie vaneen huurkoopovereenkomst had aanvaard.
Veel tijd ging verloren doordat de AWZ er zich van in het begin onvoldoende van
heeft vergewist of haar keuzen en handelen de instemming zouden wegdragen van
de Inspectie van Financiën en de Vlaamse regering. Dat deze instanties in 1994
onteigening voorstelden, maakte de tot dan geleverde inspanningen voor het sluitenvan een huurovereenkomst of huurkoopovereenkomst nutteloos en hinderde het
verdere projectverloop.
Tot op heden beschikt de administratie nog steeds niet over de vereiste vergunnin-
gen voor het inrichten en gebruiken van de Kallemoeievijver als baggerspeciestort-
plaats(
126). Vooral een gebrekkige communicatie tussen de AWZ en de administra-
tie Ruimtelijke Ordening, Huisvesting, Monumenten en Landschappen (AROHM)
bemoeilijkt een vlotte afhandeling van vergunningendossiers. Dit probleem is
structureel en vertraagt ook de afhandeling van andere dossiers over baggerspe-cie(
127).
Een aantal vaststellingen wijzen er verder op dat het Ministerie van de Vlaamse
Gemeenschap het dossier niet steeds met de spoed behandelde die een zeer drin-
gend dossier vereist:
• Hoewel eind 1989 al de onmogelijkheid van de huurovereenkomst bleek we-
gens weigering van de vergunningen, wachtte de administratie tot eind 1992om nieuwe vergunningen aan te vragen.
• De Vlaamse regering behandelde het ontwerp van huurkoopovereenkomst dat
de eigenaar op 25 augustus 1993 ondertekende, pas op 20 juli 1994.
• Hoewel de Vlaamse regering de administratie Milieu-, Natuur-, Land- en Wa-
terbeheer (AMINAL) op 20 juli 1994 opdracht gaf te onteigenen, kreeg het
aankoopcomité pas op 7 december 1995 opdracht de onteigeningsprocedure te
starten.
• Op 2 december 1996 adviseerde het aankoopcomité niet in beroep te gaan tegen
de beslissing van de vrederechter tegen onteigening. Vervolgens werd tot 21
april 1998 gewacht alvorens de eigenaar te benaderen voor een verwerving inder minne.
                                                       
126Met name een bouwvergunning en een milieuvergunning (voor de exploitatie).
127Zo blijkt uit de Knelpuntennota bagger- en ruimingsspecieproblematiek  die de
secretaris-generaal van het departement Leefmilieu en Infrastructuur de Vlaamse
Ministers van Leefmilieu, Ruimtelijke Ordening en Openbare Werken op 19 juli2000 voorlegde. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 75
• Uiteindelijk liet de verwerving nog tot juni 2000 op zich wachten.
• Pas in 2001 werd gestart met de uitbesteding van de studie voor de inrichting
van de vijver als baggerspeciestortplaats.
3 Administratieve afhandeling van het project
3.1 Betrokkenheid van de aankoopcomitésIn het kader van een behoorlijk bestuur mag worden verwacht dat de overheid haar
dossiers afhandelt overeenkomstig de voorgeschreven procedures en met een zo
groot mogelijke efficiëntie en zuinigheid. Omdat het Ministerie van de VlaamseGemeenschap niet over de nodige knowhow beschikt inzake de verwerving, ver-
vreemding en lange-termijnhuur van onroerende goederen, is voorzien in de moge-
lijkheid de aankoopcomités van het Ministerie van Financiën in te schakelen.
De AWZ schakelde het bevoegde Gentse aankoopcomité echter pas in 1989 in,
nadat de onderhandelingen met de eigenaar over een huurovereenkomst waren be-eindigd. Het Ministerie van Financiën bekritiseerde deze gang van zaken en de
voorgestelde huurovereenkomst fel(
128). Het stelde verwerving of onteigening van
het betrokken goed te verkiezen boven inhuurneming en vroeg de minister richtlij-
nen uit te vaardigen voor het onmiddellijk betrekken van de aankoopcomités bij dit
soort verrichtingen. De comités zouden aldus de schattingen, onderhandelingen enhet verlijden van akten op zich kunnen nemen. De minister ging evenwel niet op dit
verzoek in en de AWZ negeerde het advies alsnog een onteigeningsprocedure in te
zetten. Zij voerde nadien nog onderhandelingen voor een huurkoopovereenkomstzonder het aankoopcomité daarbij te raadplegen. Ook bij de uiteindelijke dading
werd het aankoopcomité niet tijdig betrokken.
3.2 Afhandelingsfouten
De AWZ overhandigde de eigenaar in 1993 een ontwerp van huurkoopovereen-
komst, maar liet na in een begeleidende brief een voorbehoud te formuleren omtrent
het vrijblijvende karakter van het aanbod. Nochtans had de administratie van de
BTW, Registratie en Domeinen op 20 juli 1989 al gewezen op het bindend karakterdat een dergelijk aanbod kan hebben. Deze onachtzaamheid heeft er uiteindelijk toe
geleid dat het Vlaams Gewest werd veroordeeld tot het betalen van een schadever-
goeding van 60,2 miljoen BEF. Zij had ook tot gevolg dat een veel goedkopere
onteigening (geraamde kostprijs: 41,3 miljoen BEF) onmogelijk werd en uiteinde-
lijk de aankoop middels een dading diende te geschieden (ten bedrage van 221miljoen BEF, inclusief intresten).
Tegen alle principes inzake goed financieel beheer in betaalde het Vlaams Gewest
het dadingsbedrag al grotendeels op 9 mei 2000, dit is geruime tijd vóór het verlij-
den van de authentieke aankoopakte door het aankoopcomité (9 juni 2000). Na de
betaling bleek dat het onroerend goed bezwaard was met twee hypothecaire in-schrijvingen, voor een totaal van 20 miljoen BEF. De miskenning van de rechten
van de hypothecaire schuldeisers hield voor het Vlaams Gewest het risico in op
latere uitzuivering of verplichte betaling van de bevoorrechte sommen. Bovendien
                                                       
128Nota van inspecteur-generaal van de administratie van de BTW, Registratie en
Domeinen d.d. 20 juli 1989 aan Vlaamse Minister van Openbare Werken. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 76
rustte een recht van doorgang op het aangekochte perceel, wat de bruikbaarheid van
het goed had kunnen verminderen. Deze problemen konden uiteindelijk wordenopgelost.
De rapportering van de AWZ over mogelijke scenario's of projecten voor verwer-
king van baggerspecie bevatte onnauwkeurige of onjuiste informatie.
• De afdeling Bovenschelde vergeleek de in 1988 onderhandelde eenheidsprijs
van 55 BEF/m³ voor de Kallemoeievijver op 23 maart 2000 met de geactuali-
seerde kostprijs van 102 BEF/m³ voor de Donkvijver te Oudenaarde, die echterook inrichtingskosten omvatte. De aankoopprijs van de Donkvijver bedroeg
maar 12,25 BEF/m³.
• Op 3 oktober 1997 vergeleek de afdeling Bovenschelde de kostprijzen per m³
voor het stort te Beernem, te Zelzate, het Fasiverproject en de Kallemoeievij-
ver. De respectievelijke eenheidsprijzen bevatten echter niet dezelfde kosten-
elementen.
• De nota aan de Vlaamse regering van 25 februari 2000 die de goedkeuring van
de dading voorstelde, raamde de kosten van de baggerstortinrichting op 620
BEF/m³ en vergeleek deze prijs met de 950 à 1200 BEF/m³ bij uitbesteding. De
raming bleek echter een eenheidsprijs exclusief de kostprijs voor de bagger-
werken te betreffen, zoals uit een herberekening op vraag van de Vlaamse Mi-
nister van Financiën en Begroting bleek(
129). De volledige kostprijs voor de in-
richting van een baggerspeciestortplaats bleek bij de herberekening 950
BEF/m³ te bedragen.
Bovendien liet de kwaliteit van de huurovereenkomst, het recht van opstal, de huur-
koopovereenkomst en de dading die de AWZ zonder de hulp van het aankoopco-
mité opstelde, te wensen over. De administraties paste bv. herzieningsformules dieenkel geschikt zijn voor aannemingscontracten, toe op huurgelden en voorzag ten
onrechte in BTW erop. Het recht van opstal werd niet in de vereiste authentieke
vorm verleend en enkele essentiële bedingen ontbraken (bv. draagwijdte van hetgebruiksrecht of prijs en duur van het zakelijk recht).
Ten slotte hield de dading maar minimale toegevingen van de eigenaar in. Bij  be-
slechting van een geschil door een dading mogen nochtans van de betrokken partij-
en reële wederzijdse toegevingen worden verwacht.
4 Aanvaardbaarheid van de kostprijs
Het Vlaams Gewest betaalde voor de verwerving van de Kallemoeievijver uitein-
delijk 282.038.920 BEF.
betaling datum bedrag
schadevergoeding 1998 60.151.659 BEF
dading 9 mei 2000 219.794.695 BEF
dading 6 juni 2000 2.092.566 BEF
totaal 282.038.920 BEF
                                                       
129Brief van 21 februari 2000. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 77
De betaling van 6 juni 2000 betrof de verwijlintresten in de periode van 3 maart
2000 tot 9 mei 2000. De berekeningsbasis ervan was evenwel ten onrechte219.794.695 BEF (hoofdsom én intresten). Aan de wettelijke voorwaarden(
130) om
intresten op intresten te berekenen was immers niet voldaan, zodat sprake is van
anatocisme. Herberekening van de intresten op de hoofdsom alleen (149,5 miljoenBEF) en rekening houdend met de aanrekeningsregeling van artikel 1254 van het
Burgerlijk Wetboek, toont dat 662.420 BEF teveel intresten werd betaald. Het Re-
kenhof drong dan ook aan op onverwijlde terugvordering van deze onverschuldigde
betaling.
De AWZ heeft steeds voorgehouden dat de onderhandelde prijs zeer voordelig was
voor de overheid. Er zijn echter aanwijzingen voor het tegendeel:
• Het uiteindelijke dadingsbedrag is gebaseerd op de 149,5 miljoen BEF die in
1993 voor de huurkoopovereenkomst was vooropgezet. Deze prijs (55 BEF/m³
gestorte baggerspecie) steunde op de in 1988 voor een huurovereenkomst on-
derhandelde prijs, waarvan de redelijkheid kan worden betwijfeld, gelet op de
Donkvijverprijs (12,25 BEF/m³). Bovendien werd die prijs nog geactualiseerdmet een niet relevante prijsherzieningsformule voor baggerwerken en verhoogd
met onvoldoende verantwoorde compensatievergoedingen voor reductie van
bergingscapaciteit en verwerving van het eigendomsrecht. Uiteindelijk resul-
teerde dit in meer dan een verdubbeling van de oorspronkelijk geraamde prijs
(115 BEF/m³) .
• Evenmin is rekening gehouden met de al betaalde schadevergoeding van 60,2
miljoen BEF, hoewel nooit concreet schade werd bewezen en de vijver zijn
conditie van de allereerste onderhandelingen had bewaard, met nog eenzelfde
bergingscapaciteit als in 1983, en ondanks het advies van de afdeling Juridische
Dienstverlening van 3 maart 2000 minstens gedeeltelijk rekening te houden met
het al betaalde bedrag.
Het ondoordachte handelen van de administratie, dat onteigening wegens hoogdrin-
gendheid onmogelijk maakte, en het alsmaar nijpender wordende tekort aan stort-
plaatsen voor baggerspecie, hebben de onderhandelingspositie van de vijvereige-naar gaandeweg versterkt. Dit wettigt echter de aanzienlijke toegevingen van het
Vlaams Gewest niet.
Van de uiteindelijk betaalde som had nagenoeg 82,5 miljoen BEF betrekking op
intresten. Een grotere alertheid voor het kostprijsverhogend effect van te lange dos-
sierdoorlooptijden kon wellicht heel wat intresten hebben vermeden. Zo is het on-verantwoord dat het bij voorraad uitvoerbaar vonnis van 11 februari 1998, dat het
Vlaams Gewest tot betaling van een schadevergoeding veroordeelde, pas op 8 de-
cember 1998 uitvoering kreeg. Dit veroorzaakte 2.876.712 BEF verwijlintresten.
Overigens vergde het sluiten van de dading een periode van twee jaar, hoewel het
gewest uiteindelijk de oorspronkelijke eisen van de eigenaar volledig inwilligde.
5 Opvolging door het VIF van zijn vaste rechten
De Vlaamse regering heeft al op 24 november 1998 beslist dat het Vlaams Fonds
voor Lastendelging (VFLD) de schadevergoeding betaald ten laste van de begroting
van het VIF, voor de helft kon dragen (30.075.829 BEF). Het VIF vorderde echter
                                                       
130Artikel 1154 van het Burgerlijk wetboek. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 78
maar op 1 februari 2001 van het VFLD. Dit wijst er andermaal op dat het VIF zijn
vastgestelde rechten onvoldoende opvolgt(131).
6 Aanbevelingen
• De Vlaamse regering dient het structureel tekort aan baggerspeciestortplaatsen
dringend op te lossen. Het brengt immers de uitvoering van een van de kernop-
drachten van de AWZ, namelijk het bevaarbaar houden van de waterlopen, in
het gedrang.
• Het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap moet de communicatie en coör-
dinatie tussen zijn afdelingen en administraties zo organiseren dat dringende
werken van algemeen belang niet worden gehinderd door laattijdige verstrek-
king van bouw-, exploitatie- en
milieuvergunningen.
• Het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap moet instructies uitvaardigen die
voor de verwerving van eigendoms- of gebruiksrechten van onroerende goede-ren, altijd tijdig en op gepaste wijze, een beroep voorschrijven op de deskun-
digheid van de aankoopcomités van de administratie van de BTW, registratie
en domeinen.
• Voor eigendomsverwerving dient de administratie ook systematisch de proce-
dure van onteigening - zo nodig bij hoogdringendheid - in overweging te ne-
men.
• Dringende projecten met een groot algemeen belang, die verschillende gecoör-
dineerde acties van verscheidene administraties vergen, moeten het voorwerp
zijn van een projectmanagement met concrete actieplannen, verantwoordelijk-heden en tijdsbewaking. Voor de start van hun uitvoering, dienen deze projec-
ten in al hun onderdelen de goedkeuring van de hoogste betrokken beleids- en
controleïnstanties weg te dragen.
• Maatregelen moeten de administratie ertoe aanzetten de doorlooptijd van ge-
schillendossiers die verwijlintresten genereren, tot  een minimum te beperken.
Een grotere responsabilisering van ambtenaren is wenselijk.
• Dadingen dienen de toegevingen van de betrokken partijen tegenover elkaar af
te wegen en de juridische en economische aanvaardbaarheid van de uitgaven
ten laste van de overheid expliciet en grondig te motiveren.
                                                       
131 Het Rekenhof had dit de Minister-President van de Vlaamse Regering en de
Vlaamse Minister van Openbare Werken al gemeld op 31 januari 2001. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 79
Berging en verwerking van onderhouds-
baggerspecie in het stroomgebied van de Bo-
venschelde en de Leie
2.007.971
De Administratie Waterwegen en Zeewezen (AWZ) heeft met een tijdelijke vereni-
ging een contract gesloten voor de berging en verwerking van onderhoudsbagger-
specie uit het stroomgebied van de Bovenschelde en de Leie. De projectvoorberei-ding verliep niet optimaal: de administratie onderschatte de kostprijs en onderzocht
niet alle alternatieven. De uiteindelijke contractprijs (1 miljard BEF) bleek nage-
noeg het dubbele van de oorspronkelijke raming te bedragen. Ook de gunning ken-
de gebreken: de AWZ motiveerde de onderhandelingsprocedure niet, verantwoord-
de onvoldoende de uitsluiting van een kandidaat-aannemer en wendde niet alleprijzencontrolemogelijkheden aan. Voorts volgde de administratie de projectuitvoe-
ring niet nauwgezet op: zij voerde geen echt projectmanagement en rapporteerde
gebrekkig aan hogere controle- en beleidsinstanties. Ten slotte komt de wijze waar-op de AWZ het project deelopdrachtsgewijze op de begroting van de Vlaamse Ge-
meenschap aanrekent, neer op budgettaire spreiding in de tijd.
De Vlaamse regering heeft op 25 mei 1999 beslist een onderhandelingsprocedure
met voorafgaande bekendmaking uit te schrijven voor de berging en verwerking
van onderhoudsbaggerspecie geborgen in het stroomgebied van de Bovenschelde en
de Leie. Deze opdracht is een van de oplossingen die de AWZ aanreikte voor het
gebrek aan baggerstortterreinen in het betrokken stroomgebied.
De administratie verwachtte dat de marktmechanismen in de nabije toekomst zou-
den inspelen op de vraag naar externe bergings- en verwerkingscapaciteit en dat
verscheidene partijen vanaf 2002 oplossingen zouden kunnen aanbieden voor de
afname van onderhoudsbaggerspecie(
132). Om die reden heeft zij de onderhavige
opdracht in twee delen opgesplitst: levering van operationele bergingscapaciteit
vanaf 1 januari 2000 en levering van bergingscapaciteit vanaf 1 juli 2002.
Op 10 november 2000 heeft de Vlaamse regering de Vlaamse Minister van Openba-
re Werken opdracht gegeven een contract voor 1.011.568.470 BEF (inclusief BTW)
met een tijdelijke vereniging te sluiten. Deze overeenkomst voorziet in de bergingen verwerking, tot 31 december 2002, van 450.000 ton droge stof (TDS) uit het
stroomgebied van de Bovenschelde en de Leie. De minister diende in het kader van
deze overeenkomst meteen een eerste deelcontract van 280.001.762 BEF aan de
tijdelijke vereniging te gunnen.
Wegens de financiële omvang van de opdracht en het gebruik van de budgettaire
techniek van deelopdrachten, heeft het Rekenhof een bijzonder onderzoek aan de
                                                       
132Waaronder ook het in eigen beheer uitgebate stort Kallemoeie-Papelenvijver (zie
p. 72 e.v. van dit boek). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 80
overheidsopdracht gewijd. Het meldde de Vlaamse Minister van Openbare Werken
zijn bevindingen op 19 juli 2001. De minister heeft tot op heden niet gereageerd.
2  Budgettaire aanrekening
Het bestek voor de opdracht bepaalde dat de gunning van de werken zou geschieden
voor de volledige opdracht. De toewijzing van de opdracht zou voor de aanbeste-
dende overheid echter de mogelijkheid inhouden het geheel van de werken te doen
uitvoeren in verschillende deelopdrachten(133). Hieruit besloot de administratie dat
zij de opdracht op de begroting kon aanrekenen a rato van de deelopdrachten, in
overeenstemming met de jaarlijks beschikbare middelen. Voor het jaar 2000 heeftzij op de begroting van de Vlaamse Gemeenschap dan ook maar de 280 miljoen
BEF voor de eerste deelopdracht aangerekend.
Het Rekenhof kon niet met deze handelwijze akkoord gaan:
• Zij is strijdig met de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. De ver-
moedelijke uitgave volgens de overeenkomst of volgens alle andere ramingsge-
gevens die er mede gepaard gaan, moet immers vóór de notificatie van de ver-bintenis op de begroting aangerekend worden(
134). In casu is sprake van debud-
gettering, daar op het moment van de opdrachtgunning een financieel engage-
ment van 1 miljard BEF werd aangegaan, terwijl maar 280 miljoen BEF op de
begroting van de Vlaamse Gemeenschap werd aangerekend.
• Zij respecteert evenmin de voorwaarden die de Vlaamse Minister van Begro-
ting voor het gebruik van deelcontracten bij overheidsopdrachten stelde(135), in
het bijzonder dat een aanbesteding voor een groter bedrag dan het beschikbare
begrotingskrediet steeds moet gepaard gaan met een bestekclausule die de in-
schrijver erop wijst dat de overheid in deelopdrachten zal gunnen, zonder juri-
dische verdere verplichting na de eerste deelopdracht. Het bestek in casu bevat
een dergelijke clausule niet.
Het Rekenhof heeft aanbevolen de stellingname van de begrotingsminister inzake
het werken met deelopdrachten, in een dienstorder te formaliseren, opdat de admi-
nistratie over een duidelijke norm zou beschikken.
                                                       
133Artikel 28, § 1, 2.
134Artikel 31, § 2, b, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit en arti-
kel 2, § 1, 4°, van het koninklijk besluit van 31 mei 1966 houdende regeling van
de controle op de vastlegging van de uitgaven in de diensten van algemeen bestuurvan de Staat. Opmerkingen van het Rekenhof in dit verband hebben op 13 juni2001 geleid tot een resolutie van het Vlaams Parlement (zie p. 14 van dit boek).
135Principiële stellingname van de begrotingsminister in de bijlage bij zijn brief van
14 december 2000 met kenmerk DVH/B6/deelopdrachten). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 81
3 Gunning van de opdracht
3.1 OnderhandelingsprocedureDe Vlaamse Minister van Openbare Werken wees er ter verantwoording van de
onderhandelingsprocedure op(
136) dat het gaat om werken of diensten waarvan de
aard of de onzekere omstandigheden verhinderen op voorhand een globale prijsvast te stellen (
137), zonder evenwel de aard of de eventuele onzekere omstandighe-
den van de opdracht toe te lichten. Dat voor de opdracht een raming werd opgesteld
en dat de inschrijver in zijn offerte een forfaitaire eenheidsprijs per TDS voor een
totale hoeveelheid van 450.000 TDS diende op te geven, spreekt bovendien de on-
mogelijkheid tegen op voorhand een globale prijs vast te stellen.
3.2 Selectie van gegadigden
In eerste instantie selecteerde de beoordelingscommissie twee kandidaten voor
indiening van een offerte. Een aangepaste versie van het beoordelingsrapport weer-
de een van de kandidaten omdat hij nog niet beschikte over een vergunning ombaggerspecie uit het Vlaams Gewest uit te voeren naar zijn stortterreinen in het
Waals Gewest en in Frankrijk. De administratie leidde hieruit af dat de kandidaat
niet voldeed aan het algemene selectiecriterium van de technische bekwaamheid.
De afdeling Bovenschelde was echter van oordeel dat het ontbreken van een uit-
voervergunning in het dossier van de kandidaatstelling, niet tot uitsluiting kon lei-
den. Een dergelijke vergunning kan immers pas worden afgeleverd op het ogenblik
dat de samenstelling, herkomst en hoeveelheid van de afvalstof zijn gekend en de
kandidaten waren van deze gegevens niet of onvoldoende op de hoogte. Het bezitvan een uitvoervergunning voor baggerspecie kon dan ook bezwaarlijk selectiecrite-
rium zijn en de verantwoording in het verslag van de selectiecommissie volstond
aldus niet om de kandidaat te weren.
4 Prijsonderzoek en prijzencontrole
Wegens, onder meer, de herhaaldelijke verschuiving van de oorspronkelijk voorop-
gestelde startdatum en het behoud van de einddatum 31 december 2002, zal de tij-
delijke vereniging de overeenkomst voor de berging en verwerking van onder-houdsbaggerspecie uiteindelijk over twee in plaats van drie jaar moeten uitvoeren.
Daardoor steeg de uiteindelijke kostprijs (1 miljard BEF) ruim boven de geraamde
uit (563 miljoen BEF)(
138).
                                                       
136Nota aan de Vlaamse regering van 10 november 2000, met kenmerk:
VR/PV/10.11/DOC 0989.
137Artikel 17, §3, 2°, van de wet van 24 december 1993 op de overheidsopdrachten.
Volgens de rechtsleer kan deze bepaling maar zeer uitzonderlijk worden ingeroe-
pen, met name alleen als de aanbestedende overheid in de onmogelijkheid verkeerteen volledig inzicht te krijgen in het uit te voeren werk en, bijgevolg, geen forfai-taire totaalprijs of forfaitaire eenheidsprijzen kan vaststellen.
138Onder meer doordat de kosten, bv. voor de aanleg van laguneringsvelden, een
kortere afschrijvingstermijn kregen. De AWZ weet de onderschatting ook aan een
gebrek aan vergelijkingspunten. Op het ogenblik van de raming waren nochtansalle prijzen uit de offerte voor de verdieping van de Westerschelde bekend. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 82
Het Rekenhof heeft de minister gevraagd of het bestuur het scenario heeft overwo-
gen ook de einddatum met een jaar te verschuiven, zodat de aannemer alsnog overdrie jaar kon werken tegen de veel goedkopere eenheidsprijs, en waarom het dit dan
uiteindelijk niet heeft gedaan.
Voor enkele posten van de samenvattende opmetingsstaat bij het bestek heeft de
aannemer geen prijsverantwoording verstrekt, met name de posten vier ( transport
en stapelen ruwe breukstenen ) en vijf ( afvoer niet-herbruikbare afvalstoffen, inbe-
grepen stort- en verwerkingskosten ). De aanbestedende overheid kan nochtans in
het bestek bepalen dat de inschrijvers, vóór de gunning van de opdracht, alle inlich-
tingen moeten verstrekken en haar de mogelijkheid moeten bieden tot controle opde boekhouding van de aannemer(
139), om haar in staat te stellen de aangeboden
prijzen te onderzoeken(140). De administratie heeft in casu andermaal geen gebruik
gemaakt van deze mogelijkheden(141).
Ten slotte werd voor post drie van de samenvattende opmetingsstaat (voorbehande-
ling) geen eigenlijke kostenraming van de mogelijke alternatieven gemaakt, zoalsintegratie ervan in het contract met de aannemer voor de baggerwerken. De Admi-
nistratie Waterwegen en Zeewezen argumenteerde op 17 oktober 2000 dat incorpo-
ratie in de onderhavige opdracht goedkoper was dan deze behandeling in het kadervan het baggercontract te laten uitvoeren(
142). Zij onderbouwde deze beweringen
echter niet met cijfergegevens.
5 Projectvoortgang
De rapportage van de administratie aan de hogere controle- en beleidsinstanties liet
regelmatig te wensen over. Haar ontwerpnota's aan de Vlaamse regering waren
vaak onvolledig of verwarrend. De Inspectie van Financiën of het kabinet van de
Vlaamse Minister voor Openbare Werken dienden dan ook vaak aanpassingen te
vragen, wat de doorlooptijd ongunstig heeft beïnvloed.
Andermaal blijkt een dringend project met een groot algemeen belang, niet het
voorwerp te zijn geweest van een projectmanagement met concrete actieplannen,
bepaling van verantwoordelijkheden en strikte tijdsbewaking(143). Daardoor liep het
project vertraging op, diende de aannemer de opdracht in een kortere termijn terealiseren en liep de kostprijs aanzienlijk op.
                                                       
139In een resolutie van 10 juli 1996 heeft het Vlaams Parlement gesteld dat de admi-
nistratie bij de gunningen van overheidsopdrachten waarbij het prijsregulerende ef-
fect van de mededinging niet heeft gespeeld, alle reglementair voorziene moge-lijkheden tot prijscontrole optimaal moet aanwenden, met inbegrip van controlesop de boekhouding van de aannemers. Het Vlaams Parlement drong in de resolutieaan op de strikte toepassing van dienstorder LI 93/115 die de secretaris-generaalvan het departement LIN daarover in 1993, op vraag van het Rekenhof, aan zijn
diensten heeft gestuurd. Dit dienstorder gebiedt onder meer de controlemogelijk-
heid in een contractclausule vast te leggen.
140Artikel 88, §§ 2 en 3, van het koninklijk besluit van 8 januari 1996 betreffende de
overheidsopdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten en de
concessies voor openbare werken.
141Zie het Boek van het Rekenhof 2000, Stuk 36 (2000-2001) – nr. 1, p. 465.
142Naar aanleiding van een vraag in een kabinetsnota van 6 oktober 2000.
143Het Rekenhof merkte dit ook op bij de verwerving van het baggerstortterrein Kal-
lemoeie-Papelenvijver (zie p. 72 e.v. van dit boek). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 83
6 Schorsing van de milieuvergunning
De voorzitter van de rechtbank van eerste aanleg te Gent heeft op 30 mei 2001 de
milieuvergunning geschorst van de verhuurder van de stortterreinen die de tijdelijke
vereniging gebruikt voor de onderhavige opdracht. Daardoor kan de aannemer geen
uitvoering meer geven aan de overeenkomst voor verwerking en berging van bag-gerspecie. Over de bouw- en milieuvergunning van de verhuurder loopt overigens
momenteel ook een procedure voor de Raad van State.
De AWZ heeft andermaal een dringend en belangrijk project op gebrekkige wijze
voorbereid, gegund en opgevolgd, waardoor de kostprijs ver boven de oorspronke-
lijke raming uitsteeg. Bovendien rekent zij het project deelopdrachtsgewijze op de
begroting van de Vlaamse Gemeenschap aan. Zonder een clausule in het bestek die
stelt dat de aanbestedende overheid na de eerste deelopdracht geen verdere juridi-
sche verplichtingen meer heeft, komt dit neer op budgettaire spreiding in de tijd. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 84
Vervolgartikel: uitvoering van statutair be-
sluit door de universiteiten
1.585.885
In zijn Boek 2000 bracht het Rekenhof verslag uit over de resultaten van zijn onder-
zoek naar de uitvoering die de universitaire instellingen aan sommige bepalingenvan het statutaire besluit van 1 december 1998 hadden gegeven. Inmiddels, ander-
half jaar na het verstrijken van de limietdatum, zijn er indicaties dat deze uitvoering
nog steeds niet is afgerond.
Het statutaire besluit van 1 december 1998(
144) ter uitvoering van artikel 63, tweede
lid, van het universiteitendecreet(145), heeft de universitaire instellingen voor tal van
statutaire aangelegenheden autonomie toegekend. De universiteiten dienden voor
deze aangelegenheden tegen 31 december 1999 interne regelgeving te ontwikke-
len(146). Daarenboven moesten zij binnen een termijn van 6 maand te rekenen vanaf
1 januari 1999, de rechtspositionele toestand van hun zelfstandig academisch perso-
neel aan de voorschriften van het besluit conformeren en eventueel maatregelen
treffen om de overgang van de oude naar de nieuwe toestand te verzekeren(147). Het
Rekenhof stelde vast dat geen enkele universiteit erin was geslaagd tijdig en volle-
dig de nodige interne reglementen inzake de tucht, de administratieve standen, het
onderzoek van de lichamelijke geschiktheid en het geneeskundig toezicht uit te
vaardigen. Het Rekenhof heeft dit op 10 juli 2000 aan de Vlaamse Minister van
Onderwijs medegedeeld. Op het ogenblik van de publicatie in het Boek van hetRekenhof 2000 had de Vlaamse Minister van Onderwijs nog niet geantwoord(
148).
                                                       
144Besluit van de Vlaamse regering van 1 december 1998 tot vaststelling van de re-
geling omtrent de afwezigheden, de tucht, de administratieve standen, het verlof,de mandaatbeëindiging, het onderzoek van de lichamelijke geschiktheid en het ge-
neeskundig toezicht voor het academisch personeel bij de universiteiten in de
145Decreet van 12 juni 1991 betreffende de universiteiten in de Vlaamse Gemeen-
schap.
146Samengelezen bepalingen van de artikelen 7 en 8 van het besluit van 1 december1998.
147Artikel 6, derde lid, van het besluit van 1 december 1998.
148Stuk 36 (2000-2001) - Nr.1, van 26 oktober 2000, p.406-408. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 85
2 Stand van zaken
Tot op heden hebben drie universitaire instellingen(149) het Rekenhof een kopie
bezorgd van brieven die zij over de problematiek in het onderzoeksverslag aan de
Vlaamse Minister van Onderwijs stuurden. De overige instellingen hebben of de
afgesproken procedure niet gerespecteerd, of niet gereageerd. Een ministeriële re-actie is dan ook tot op heden uitgebleven. Het komt echter de minister toe, na te
gaan op welke wijze de instellingen met hun autonomie omgaan.
3C o n c l u s i e
De uitwerking van essentiële bestanddelen in de rechtsverhouding tussen de instel-
lingen en hun personeel, mag enerzijds niet overhaast gebeuren, maar het is ander-
zijds wel primordiaal dat die interne regelgeving tijdig en accuraat ontwikkeling
krijgt. Het zou in dit licht moeilijk aanvaardbaar zijn, mochten bepaalde instellingen
anderhalf jaar na het verstrijken van de limietdatum, de nodige uitvoeringsregle-
menten nog steeds niet hebben getroffen.
Het Rekenhof rondt momenteel zijn onderzoek naar de bezoldigingsinschaling van
de leden van het academisch personeel af. Ook hiervoor hebben de universiteiten
sinds 1 oktober 1999 autonomie gekregen(
150). De resultaten van dit onderzoek
zullen eerlang aan de Vlaamse Minister van Onderwijs worden meegedeeld.
                                                       
149De rector van de Universitaire Instelling Antwerpen op 7 augustus 2000, de rector
van de Universiteit Gent op 13 september 2000 en de rector van de Vrije Univer-
siteit Brussel op 18 juli 2001.
150Ingevolge de gewijzigde artikelen 95, 97 en 97bis van het universiteitendecreet. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 86
Ontwikkeling en verkoop van het stedelijk
ontwikkelingsgebied Borgerweert te
Antwerpen
2.021.940
De Intercommunale Maatschappij van de Linker Scheldeoever (IMALSO) heeft zich
er in 1992 buiten concurrentie contractueel toe verbonden slechts met één bepaalde
projectontwikkelaar te onderhandelen voor de ontwikkeling en verkoop van gebie-den op de Antwerpse Linker Scheldeoever. Deze exclusiviteitsovereenkomst, stil-
zwijgend verlengd tot in 2001, heeft elke verdere vorm van mededinging en elk
ander ontwikkelingsinitiatief onmogelijk gemaakt. Zij mondde in 2001 uit in een
samenwerkingsovereenkomst met de projectontwikkelaar. De IMALSO heeft deze
samenwerking onvoldoende voorbereid. Het sluiten van de overeenkomst diendebovendien telkens te worden uitgesteld, door het uitblijven van de vereiste gewest-
planwijziging. Dit hypothekeerde jarenlang de uitvoering door de IMALSO van
haar statutaire opdracht, en vertraagde de financiële inkomsten voor het VlaamsGewest, alsook de maatschappelijke baten van het project. Overigens biedt de sa-
menwerkingsovereenkomst weinig garanties voor een tijdige en kwalitatieve ont-
wikkeling van het gebied. De overeenkomst druist ten slotte in tegen enkele princi-
pes die de Vlaamse regering recent voor publiek-private samenwerking vooropstel-
de, zoals het principe van de gelijke behandeling.
De Vlaamse regering heeft op 23 maart 2001 een samenwerkingsovereenkomst met
een projectontwikkelaar goedgekeurd voor de ontwikkeling en verkoop van een
gebied van ongeveer 33 ha, gelegen aan de Blancefloerlaan op de Antwerpse LinkerScheldeoever. De verkoopprijs van de gronden is vastgesteld op 783,6 miljoen
BEF. De samenwerkingsovereenkomst vloeit voort uit een exclusiviteitsovereen-
komst, die de openbare instelling IMALSO in 1992 met de ontwikkelaar heeft ge-sloten. Het ontwikkelingsproject kan worden beschouwd als publiek-private sa-
menwerking (PPS) in ruime zin.
Het Rekenhof heeft onderzocht in welke mate de exclusiviteitsovereenkomst en de
samenwerkingsovereenkomst rechtmatig tot stand kwamen, wat hun financiële
gevolgen zijn en in hoeverre het beheer, de ontwikkeling en de realisatie van hetproject door het Vlaams Gewest doelmatig verliepen. Het heeft zijn opmerkingen
op 22 augustus 2001 medegedeeld aan de Vlaamse Minister van Openbare Werken.
2 Historiek
2.1 IMALSOIn 1929 werd de coöperatieve vennootschap IMALSO opgericht voor een beperkte
duur van zeventig jaar met als doel de aanleg, het onderhoud en de uitbating van
een tunnel onder de Schelde, en het productief en te gelde maken van de grondenvan de Linker Scheldeoever. De Belgische Staat heeft de onroerende goederen op
de Linker Scheldeoever bij de oprichting in de vennootschap ingebracht. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 87
Het Rekenhof heeft vastgesteld(151) dat van de ingebrachte gronden (990 hectare)
eind 1995 nog ongeveer 65,5 hectare beschikbaar was voor verkoop. Het grootste
gedeelte ervan betrof nog niet uitgeruste sectoren, die de IMALSO door allerleiproblemen niet onmiddellijk te gelde kon maken. Dit bracht de verdere realisatie
van haar statutaire opdracht in het gedrang. Wijzigingen van het gewestplan in 1998
zetten ongeveer de helft van de niet uitgeruste sectoren in natuurgebied om (woon-uitbreidingsgebied Middenvijver). De rest (sector Borgerweert en een deel van
Galgenweel), ongeveer 33 hectare, zou aan een projectontwikkelaar worden ver-
kocht.
Op 1 januari 1999 verstreek de bestaansduur van de vennootschap en nam het
Vlaams Gewest haar opdrachten, rechten, verplichtingen en goederen over. Hetgewest bracht het financieel en budgettair beheer van de betrokken inkomsten en
uitgaven onder in de dienst met afzonderlijk beheer Linker Scheldeoever (LSO). De
verwachte inkomsten uit de verkoop van het projectgebied werden onttrokken aan
LSO en toegevoegd aan de algemene middelen van de Vlaamse Gemeenschap(
152).
2.2 Exclusiviteitsovereenkomst van 30 november 1992
Op 22 januari 1991 stelde een projectontwikkelaar zich kandidaat om het terrein in
de sector Borgerweert en het aangrenzende recreatiegebied van het Galgenweel tekopen. Met de gronden wilde de ontwikkelaar het project De Uitdaging  verwezen-
lijken. Dit project omvatte onder meer filmzalen, een meubelboulevard, een kan-
toorruimte, een shoppingcenter, een hotel, recreatiebungalows, sportaccommodatie,
eengezinshuizen, appartementen en parkeerplaatsen. Op 30 november 1992 verbond
de IMALSO er zich in een exclusiviteitsovereenkomst toe tot 1 september 1993uitsluitend met de ontwikkelaar te onderhandelen over een samenwerkingsovereen-
komst, in ruil voor de intresten op een bankgarantie van 10 miljoen BEF.
2.3 Gewestplanwijziging
Het gewestplan Antwerpen bestemde de sector Borgerweert voor ambachtelijke
bedrijven of kleine en middelgrote ondernemingen, en het perceel aan het Galgen-
weel als recreatiegebied. De stad Antwerpen had zich principieel akkoord verklaard
met het project, en vroeg daarom in juli 1992 een gewestplanwijziging. In eennieuwe aanvraag tot gewestplanwijziging vroeg de stad in november 1995 het
woonuitbreidingsgebied in de andere nog niet ontwikkelde sector Middenvijver om
te vormen tot natuurgebied. De voorlopige inherzieningstelling van het gewestplan
bestemde het totale projectgebied Borgerweert-Galgenweel als gemengd stedelijk
woon- en recreatiegebied, waarvan minimum 40% voor park of dagrecreatie. Op 27oktober 1998 heeft de Vlaamse regering de herziening definitief goedgekeurd.
                                                       
151Verslag van het Rekenhof over de rekeningen 1994 en 1995 van de IMALSO van
11 september 1996, opgenomen in het Boek van het Rekenhof 1997, Stuk 11
(1997-1998) - Nr.1, van 5 november 1997, p. 344 en 345.
152Decreet van 6 juli 2001 houdende aanpassing van de middelenbegroting 2001. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 88
2.4 Samenwerkingsovereenkomst van 30 maart 2001
De raad van bestuur van de IMALSO ondertekende op 7 december 1998 een sa-
menwerkingsovereenkomst met de projectontwikkelaar. De gemachtigde van Fi-
nanciën stelde echter een veto met het argument dat de rechtsopvolger van de
IMALSO eerst alle juridische aspecten van de samenwerkingsovereenkomst diendete onderzoeken. De Vlaamse Minister van Financiën en Begroting bevestigde dit
veto.
Tweemaal, op 2 juni 1999 en 6 maart 2001, heeft de Inspectie van Financiën een
negatief advies gegeven over een nieuw ontwerp van samenwerkingsovereenkomst
tussen het Vlaams Gewest (rechtsopvolger van de IMALSO) en de projectontwik-kelaar. Na een positief begrotingsakkoord van de Vlaamse Minister van Financiën
en Begroting, keurde de Vlaamse regering de samenwerkingsovereenkomst op
23 maart 2001 niettemin goed.
De samenwerkingsovereenkomst werd op 30 maart 2001 ondertekend. Het Vlaams
Gewest verbond er zich toe het perceel (ongeveer 33 hectare) te verkopen voor ruim783,6 miljoen BEF (2.350 BEF/m²). De projectontwikkelaar verbond er zich toe het
project te realiseren binnen de zeven jaar na ontvangst van de verkavelings- of
bouwvergunning. Verder herhaalde de samenwerkingsovereenkomst de steden-bouwkundige gegevens en de minimale randvoorwaarden, en bepaalde ze de aanbe-
stedingsregels en de overdracht van de openbare groene zones, alsmede de uit te
voeren wegenis- en infrastructuurwerken. Een aantal financiële waarborgen dienden
ten slotte te garanderen dat de projectontwikkelaar in staat is de gronden op een
redelijke termijn bouwrijp te maken. Het project is dus een vorm van publiek-private samenwerking.
3 Opmerkingen van het Rekenhof
3.1 Geen mededinging
In plaats van met een duidelijk ontwikkelingsperspectief de markt te raadplegen,
heeft de IMALSO, zonder mededinging, met de projectontwikkelaar een exclusivi-
teitsovereenkomst gesloten(
153). De toezichthoudende overheid heeft tegen deze
beslissing van de IMALSO nooit bezwaar gemaakt.
Zonder duidelijke motivatie heeft de IMALSO zich tot één kandidaat gericht, hoe-
wel zich in het verleden meer kandidaten met projecten aanboden(154). Ook na slui-
ting van de exclusiviteitsovereenkomst boden zich nog kandidaten aan.
                                                       
153De instelling vroeg wel vooraf de mening van de stad Antwerpen, omdat de ont-
wikkeling van het terrein afhankelijk was van haar bestemmingswijze. De stad kon
akkoord gaan met de plannen en startte onmiddellijk de voorbereiding van de ver-
eiste gewestplanwijziging.
154In de jaren zeventig werd al een totaalproject voor woonuitbreiding voorgelegd.
Later wilde de Vlaamse Vervoersmaatschappij er een tramloods bouwen. Een an-
der project betrof de realisatie van een bioscoopcomplex. Ook waren er tal vanvragen tot aankoop van KMO-gronden in de sector Borgerweert. Volgens deIMALSO konden deze projecten niet op de goedkeuring van de stad Antwerpenrekenen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 89
De exclusiviteitsovereenkomst bepaalde dat de partijen een nieuwe datum van con-
tractbeëindiging zouden stellen, mocht de oorspronkelijke einddatum (1 september1993) niet worden gehaald buiten de schuld van de projectontwikkelaar om. In dit
licht verlengden de partijen de overeenkomst tweemaal uitdrukkelijk, respectieve-
lijk tot 1 september 1994 en tot 1 september 1995. Ook daarna bleef de IMALSOmet de projectontwikkelaar verder onderhandelen. De bankwaarborg bleef al die
tijd gestand en de IMALSO kreeg de intresten verder(
155). Op deze manier werd de
overeenkomst de facto stilzwijgend verlengd, zonder dat andere mogelijke kandi-
daten de kans kregen een alternatief voor te stellen.
De exclusiviteitsovereenkomst, waaraan geen marktonderzoek voorafging, zou een
onderhandse verkoop aan de projectontwikkelaar niet verantwoorden. De VlaamseMinister van Financiën en Begroting wees de IMALSO daar op 24 december 1998
op. Stopzetting van de onderhandelingen zou op dat ogenblik echter aanleiding
hebben gegeven tot omvangrijke schadevergoedingen. Bovendien diende later ook
het Vlaams Gewest, als rechtsopvolger, alles in het werk te stellen om succesvol
een samenwerkingsovereenkomst te realiseren.
Om aan deze contractuele plichten te ontsnappen, had het Vlaams Gewest kunnen
pogen het eventuele onwettige karakter van de exclusiviteitsovereenkomst aan te
tonen en de vernietiging ervan voor de rechter te vragen. Het zou aldus echter ookaantonen dat de IMALSO een fout had begaan. De ontwikkelaar had zich dan we-
gens buitencontractuele fout tegen het Vlaams Gewest kunnen keren wegens gele-
den schade en gederfde winsten. De raadsmannen van de ontwikkelaar lieten vanaf
1997 de IMALSO deze dreiging voelen.
Het Rekenhof concludeerde dat de Vlaamse overheid zich door de initiële principi-
ele aanvaarding van het project door de IMALSO en de ondertekening van de ex-
clusiviteitsovereenkomst, de facto voor onbepaalde duur(
156) heeft geëngageerd het
project uit te voeren. Noch de IMALSO, noch de toezichthoudende overheid, on-
derkenden bij het sluiten van deze overeenkomst de consequentie dat zij impliciet
verzaakten aan alle alternatieven voor ontwikkeling en tegeldemaking van de sector
Borgerweert. Na het sluiten van de exclusiviteitsovereenkomst werd het zoekennaar andere kandidaten immers nutteloos en de evaluatie van andere ontwikke-
lingsmogelijkheden louter hypothetisch. Het Rekenhof betreurt dat geen mede-
dinging de keuze voor het project voorafging en dat die keuze onvoldoende werdonderbouwd en gemotiveerd.
3.2 Totstandkoming van de samenwerkingsovereenkomst
Hoewel eind 1993 al een eerste versie van een samenwerkingsovereenkomst be-
stond, kwam de definitieve overeenkomst er pas op 30 maart 2001.
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de IMALSO de samenwerking met de project-
ontwikkelaar op een aantal punten onvoldoende heeft voorbereid.
De maatschappij heeft vóór de ondertekening van de exclusiviteitsovereenkomst
geen objectieve vergelijking gemaakt van alle mogelijke ontwikkelingsalterna-
                                                       
155In totaal ontvingen de IMALSO en zijn rechtsopvolger 3.254.000 BEF intresten.
156Hiertegen verzette de Inspectie van Financiën zich op 2 juni 1999 sterk. Zij stelde
dat het verlenen van een exclusiviteitsrecht voor onbepaalde duur  geen voorwerp
kan zijn van een evenwichtige overeenkomst met in principe gelijke prestaties vanbeide partijen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 90
tieven. Zij heeft evenmin een expliciete afweging van de maatschappelijk meest
aangewezen bestemming van het terrein gemaakt, noch een kosten-batenanalysevan de meest voordelige ontwikkelingsmethode of een kostprijsberekening en op-
brengstenprognose  van eventuele ontwikkeling in eigen beheer. Het productief
maken van de gronden op Linker Scheldeoever was nochtans een van de hoofdop-drachten van de IMALSO. Bij gebrek aan een eigen prijsberekening kon de maat-
schappij het aanbod van de projectontwikkelaars niet ten gronde evalueren.
IMALSO heeft het projectgebied voorts niet tijdig opgemeten. Het schattingsver-
slag van het aankoopcomité ging uit van een kadastrale oppervlakte van 32 ha 45 a
2 ca. De samenwerkingsovereenkomst van 7 december 1998 vermeldde dezelfdeoppervlakte. De samenwerkingsovereenkomst van 30 maart 2001 legde de project-
oppervlakte vast op 33 ha 34 a 65 ca, volgens een opmetingsplan van 20 mei 1999.
De fysieke opmeting van het gebied vond plaats in het kader van de algemene in-
ventarisatie van nog niet verkochte gronden na de ontbinding van de IMALSO(
157).
Deze opmeting bracht een meeropbrengst mee van 21 miljoen BEF (8.963 m² tegen
2.350 BEF/m²).
De verschillende ontwerpovereenkomsten omschreven de gemeenschappelijke be-
doeling van de partijen zo onduidelijk en dubbelzinnig, dat de aard van de overeen-
komst niet eenduidig bleek(158): sommige bepalingen wezen op een koopovereen-
komst; andere echter op een overheidsopdracht. Daardoor rees een discussie over de
toepasselijke wetgeving, die aanleiding gaf tot talrijke adviezen van externe advi-
seurs en de afdeling Juridische Dienstverlening van het departement Leefmilieu en
Infrastructuur. Dit vertraagde de totstandkoming van de overeenkomst aanzienlijk.
Nadat het Vlaams Gewest als rechtsopvolger de gevolgen van de exclusiviteits-
overeenkomst had laten onderzoeken, rezen ook onzekerheden over de geldigheidvan de verstrekte bodemattesten. Zo verliep na de gewestplanwijziging in oktober
1998 nog ruim twee jaar voor de samenwerkingsovereenkomst kon worden onder-
tekend. Het lange aanslepen van de gewestplanwijziging zelf, hypothekeerde de
uitvoering van de organieke doelstelling van de IMALSO ernstig(
159). Zonder defi-
nitieve goedkeuring van de uiteindelijke bestemming van de betrokken gebieden,kon de IMALSO de toekomstplannen voor deze sectoren niet verder uitwerken.
Het Rekenhof is van oordeel dat een grondige voorbereiding van het dossier en een
betere informatie-uitwisseling tussen alle betrokken partijen het mogelijk haddenmoeten maken de samenwerkingsovereenkomst veel eerder te sluiten. Niettegen-
staande de uiteindelijke samenwerkingsovereenkomst in een bijzondere indexering
van de grondprijs voorziet, ontvangt het Vlaams Gewest de bedongen verkoopprijs,
de indirecte inkomsten inzake registratierechten en onroerende voorheffing en de
maatschappelijke baten met vele jaren vertraging.
                                                       
157Het Rekenhof had bij zijn controle van de IMALSO-jaarrekening 1996 al opge-
merkt dat een volledige inventaris van de gronden, gesteund op een fysische op-
meting, nog steeds niet beschikbaar was en vroeg de instelling daar dringend wataan te doen (Boek van het Rekenhof 1997, Stuk 11 (1997-1998) – Nr.1 van 5 no-vember 1997, p. 344).
158De Vlaamse minister van Financiën en Begroting vroeg op 24 december 1998 de
overeenkomst te verbeteren teneinde de gemeenschappelijke bedoelingen van bei-
de partijen duidelijker te omschrijven .
159Boek van het Rekenhof 1997, Stuk 11 (1997-1998) – Nr.1 van 5 november 1997,
p.345. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 91
3.3 Samenwerkingsovereenkomst
3.3.1 Prijsvorming
De uiteindelijk onderhandelde prijs voor de gronden (2.350 BEF/m²) komt neer op
een totaalprijs van 783,6 miljoen BEF. Deze verkoopprijs is niet in optimale om-
standigheden tot stand gekomen(160). De IMALSO had in 1998 overigens geen zicht
op de te verwachten prijs voor de gronden(161).
Pas op 30 november 1998 stelde het schattingsverslag van het aankoopcomité een
richtprijs van 2.350 BEF/m² voorop, rekening houdend met de volgende factoren:
• De totale oppervlakte (32 ha 45 a 2 ca volgens de kadastrale legger van
19 november 1998).
• Het feit dat de grond nog diende te worden verkaveld door de projectontwik-
kelaar. De uitrustings- en infrastructuurwerken die daarmee gepaard gaan, ver-
gen nog een belangrijke investering en wegenis- en nutsvoorzieningen brengen
verlies aan oppervlakte mee.
• De tijd die nodig is om de verkaveling uit te voeren en de afzonderlijke perce-
len te verkopen(162).
• De verplichting dat minimaal 40% van het gebied bestemd is voor recreatieve
voorzieningen en park, waarvan de helft onbebouwd moet blijven.
• De veronderstelling dat de gronden onvervuild zijn.
• De stedenbouwkundige bestemming en de schaarste aan bouwrijpe percelen op
Antwerpen-Linkeroever.
Voorts schatte het comité de grondwaarde aan de hand van een aantal vergelijkings-
(gelijkaardig verkavelingen) en afleidingspunten. Op dit vlak heeft het schattings-
verslag een voorbehoud geformuleerd, daar slechts weinig vergelijkingspunten
voorhanden waren en het een bijzonder groot perceel betrof.
Op 14 juni 2000 vroeg het Vlaams Gewest het aankoopcomité een actualisatie,
zonder mededeling van het feit dat een nieuwe opmeting had aangetoond dat het
terrein 89,6 are groter was. Aldus beschikte het comité niet over de meest actuele en
volledige gegevens voor een correcte actualisatie. Ervan overtuigd dat de oorspron-
kelijke factoren van de eerste schatting niet waren veranderd, meldde het comité hetVlaams Gewest op 8 december 2000 dat het de raming van eind 1998 (2.350
BEF/m²) kon behouden. Overigens ging het Vlaams Gewest ook niet zelf na in
                                                       
160De Vlaamse Ministers van Openbare Werken en van Financiën en Begroting
schreven de IMALSO op 15 juli 1997 dat: de normale markt verstoord is door de-
ze [exclusiviteits]overeenkomst, wat normaal gezien een weerslag zal hebben op
de prijs .
161Op 23 maart 1998 vroeg de IMALSO het Comité tot Aankoop de waarde van de
gronden te schatten. Op 4 mei 1998, pas 5,5 jaar na het afsluiten van de exclusivi-
teitsovereenkomst, werd de ontwikkelaar om een bod gevraagd. Dat bod bedroegop 12 mei 1998 1950 BEF/m².
162Om deze reden is onder meer rekening gehouden met de kostprijs van het geld
(marktrente), wegens immobilisatie van het werkkapitaal van de immobiliënpro-
motor, en met zijn risico van verlies van fiscale voordelen (statuut van vastgoed-handelaar). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 92
welke mate de bijkomende oppervlakte betrekking had op (dure) bouwgrond of
(goedkope) recreatiegrond.
IMALSO heeft zich dus eind 1992 definitief verbonden de gronden door de pro-
jectontwikkelaar te laten ontwikkelen, zonder duidelijk zicht op een van de belang-
rijkste elementen van een verkoop, de prijs. De maatschappij heeft enkel de schat-ting van het aankoopcomité in de onderhandelingen betrokken. Gelet op de conside-
ransen, was het schattingsverslag op maat van het project opgesteld. Het Vlaams
Gewest heeft de prijs overigens zonder meer toegepast op de bijkomende 89,6 are,
zonder na te gaan in hoeverre dit een voor- of nadeel zou opleveren.
3.3.2 Uitvoeringsgaranties
De verkoopopbrengst van 783,6 miljoen BEF werd heden nog niet betaald. Zij is
slechts verworven nadat de projectontwikkelaar een definitieve verkavelings- of
bouwvergunning heeft bekomen. Bovendien bestaat de mogelijkheid dat het project
alsnog niet doorgaat. De projectontwikkelaar kan namelijk van het project afzienals:
• het definitieve bijzonder plan van aanleg zou afwijken van de onderhandelde
voorwaarden;
• binnen de 10 jaar na de ondertekening van de samenwerkingsovereenkomst
geen eigendomsoverdracht heeft plaatsgevonden;
• de realisatieduur van het project volstrekt onhaalbaar wordt wegens een beroep
tegen de verkavelings- of bouwvergunning.
Verkoop en verkoopsvoorwaarden liggen dus nog niet met absolute zekerheid vast.
De opgelegde realisatieduur (zeven jaar) is maar beperkt afdwingbaar. De partijen
kunnen hem bijsturen op grond van sociaal-economische ontwikkelingen. Het con-tract verbiedt verlenging ervan om speculatieve redenen, maar de Inspectie van
Financiën heeft opgemerkt dat daarop geen sanctie staat. Het risico bestaat dat de
maatschappelijke baten en indirecte opbrengsten van het project daardoor verdervertraging oplopen. Evenmin sancties staan er op het niet halen van de minimale
ontwikkelingsvereisten.
De Vlaamse Minister van Financiën en Begroting oordeelde op 24 december 1998
dat het toenmalige ontwerp van kaderovereenkomst onevenwichtig was, daar het
niet realiseren van de overeenkomst door de projectontwikkelaar de IMALSO nochhaar rechtsopvolger recht geeft op een schadevergoeding.
Het Vlaams Gewest heeft weliswaar in de uiteindelijke samenwerkingsovereen-
komst bedongen dat de projectontwikkelaar zijn maatschappelijk kapitaal in twee
fasen moet verhogen en twee bankwaarborgen diende te stellen in zijn voordeel. De
eerste bankwaarborg, die de ontwikkelaar binnen de 10 weken na de ondertekeningvan de samenwerkingsovereenkomst diende te stellen, werd niet onmiddellijk tegen
de overeengekomen voorwaarden bekomen. Niettegenstaande het gewest tot zolang
de bankgarantie van 10 miljoen BEF uit de exclusiviteitsovereenkomst niet heeftvrijgegeven en onverminderd de bedongen schadevergoeding bij het uitblijven van
de tweede kapitaalverhoging en waarborgstelling, bieden deze maatregelen het
Vlaams Gewest weinig mogelijkheden om de tijdige realisatie van het project af te
dwingen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 93
Het Rekenhof concludeerde dat de samenwerkingsovereenkomst van 30 maart 2001
nog steeds weinig garanties bevat voor een tijdige verkoop en ontwikkeling van degronden. Evenals de Inspectie van Financiën, betwijfelde het de evenwichtigheid
van dit contract.
3.3.3 Publiek-private samenwerking (PPS)
Volgens de Vlaamse regering is PPS een samenwerkingsverband waarin publieke
en private partijen gezamenlijk een project uitvoeren om een meerwaarde voor
beiden te realiseren(
163). De overeenkomsten tussen het Vlaams Gewest en de pro-
jectontwikkelaar voor Linker Scheldeoever bevatten de kernelementen van dezevisie:
• samenwerkingsverband;
• gezamenlijke inbreng en risicoverdeling;
• gelijklopende doelstellingen.
De samenwerkingsovereenkomst heeft het samenwerkingsverband in contractuele
vorm gegoten en aldus de financiële, juridische en technische aspecten van de pro-
jectontwikkeling en -realisatie in onderling overleg vastgelegd. Bovendien kan het
Vlaams Gewest een zeker toezicht uitoefenen op het bestek, de gunningsbeslissing
en de uitvoering van de infrastructuurwerken. Verder is er sprake van een geza-
menlijke inbreng en dus risicoverdeling: de projectontwikkelaar zal het projectuitvoeren en de openbare groene zones overdragen, alsmede de noodzakelijke we-
gen- en infrastructuurwerken uitvoeren op eigen kosten en risico. Het Vlaams Ge-
west zal het terrein overdragen tegen een prijs die rekening houdt met de inspannin-
gen van de ontwikkelaar. Gewest en ontwikkelaar streven ten slotte naar gelijklo-
pende doelstellingen: tegeldemaking van de projectterreinen en een maatschappe-lijke meerwaarde verwezenlijken.
Het Rekenhof stelde vast dat de overeenkomst indruist tegen enkele belangrijke
basisprincipes die de Vlaamse regering recent voor PPS vooropstelde (
164). Zo werd
het principe van de gelijke behandeling niet voldoende in acht genomen. Bovendien
vereist het proportionaliteitsprincipe dat de duur van een overeenkomst de vrije
mededinging niet onnodig mag beperken.
4 Conclusies en aanbevelingen
De exclusiviteitsovereenkomst met de projectontwikkelaar, die buiten concurrentie
tot stand kwam, heeft elke verdere vorm van mededinging of andere ontwikke-
lingswijze onmogelijk gemaakt. Bij een eenzijdige stopzetting van de onderhande-
lingen waagden de IMALSO of het Vlaams Gewest een aanzienlijke schadeclaim.
De toezichthoudende overheid heeft nooit bezwaar gemaakt tegen deze exclusivi-teitsovereenkomst.
                                                       
163Nota aan de Vlaamse regering van 27 april 2001, kenmerk
VR/2001/2704/DOC0276.
164Zie vorige voetnoot. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 94
De IMALSO heeft de samenwerking met de projectontwikkelaar onvoldoende
voorbereid: zij maakte geen fundamentele analyse of kostprijsraming van de meestgeschikte ontwikkelingsmethode; zij mat het projectgebied niet tijdig op en de ge-
meenschappelijke bedoeling van de partijen werd onduidelijk en dubbelzinnig om-
schreven.
De lange goedkeuringsperiode van de gewestplanwijziging heeft de uitvoering van
de statutaire opdracht van de IMALSO jarenlang gehypothekeerd. Het telkenmale
uitstellen van het sluiten van de samenwerkingsovereenkomst heeft de financiële
inkomsten voor het Gewest en de maatschappelijke baten van het project vertraagd.
De IMALSO heeft er zich eind 1992 de facto toe verbonden de projectontwikkelaar
de gronden te laten ontwikkelen, zonder duidelijk zicht op de verkoopprijs. Zij heeft
enkel de schatting van het aankoopcomité, opgesteld voor een kleinere oppervlakte,
gebruikt om tot een akkoord over de verkoopprijs van de gronden te komen.
Op enkele financiële waarborgen na, bevat de samenwerkingsovereenkomst weinig
garanties voor een tijdige en kwalitatieve ontwikkeling van het gebied. Bovendienblijft de verkoop afhankelijk van wat het bijzonder plan van aanleg zal bepalen.
Het Rekenhof beveelt dan ook het volgende aan:
• Innovatieve samenwerkingsvormen tussen privé en overheid (zoals PPS) mo-
gen maar tot stand komen als de overheid de doelstellingen en randvoorwaar-
den voor het project vooraf zelf grondig heeft voorbereid. Ook als de overheid
kiest voor een PPS-structuur, moet duidelijk sprake zijn van marktwerking, infunctie van een optimale en evenwichtige verdeling van de meerwaarde en de
risico’s. In elk geval moeten alle PPS-vormen steeds voldoen aan algemene
rechtsbeginselen van gelijke behandeling, transparantie en proportionaliteit.
• Als de overheid een private partner exclusieve onderhandelingsrechten geeft,
moet zij erover waken dat dit haar belangen niet hypothekeert. Daartoe moet zij
vooraf alle mogelijke alternatieven analyseren en evalueren. De toekenning vanexclusiviteitsrechten moet zo mogelijk steunen op een ruime mededingingspro-
cedure. Exclusiviteitsrechten maken immers toekomstige mededinging onmo-
gelijk. Dergelijke rechten zouden steeds in de tijd moeten worden beperkt. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 95
Fonds Bijzondere Jeugdbijstand: subsidiëring
van de erkende voorzieningen
1.682.474
Het Rekenhof onderzocht of het Fonds Bijzondere Jeugdbijstand (FBJ) de structu-
rele werkingssubsidies voor de ruim 200 erkende voorzieningen in de sector van debijzondere jeugdbijstand op rechtmatige wijze uitkeert en welke garanties het fonds
daarvoor biedt (procedures, controles). Het merkte vooral het ontbreken op van
controle ter plaatse op de basisgegevens voor de vaststelling van de subsidies of op
de aanwending ervan. De Vlaamse Minister van Welzijn bevestigde in haar ant-
woord de intentie van de inspectie ook aandacht te besteden aan het financiëleaspect. Een versterking van de inspectiedienst  is in ieder geval aangewezen. Vol-
gens de minister zouden de nieuwe procesimplementatieplannen (PIP's) en perso-
neelsplannen (PEP's) rekening houden met de opmerkingen van het Rekenhof. Het
is evenwel nog te vroeg om daarover uitspraak te doen.
1 Situering van het onderzoek
Het Rekenhof heeft onderzocht of het FBJ de structurele werkingssubsidies(
165)
voor de erkende voorzieningen in de sector van de bijzondere jeugdbijstand oprechtmatige wijze uitkeert en welke garanties het fonds daarvoor biedt (procedures,
controles). Voor de uitvoering van deze subsidiëringsopdracht gebruikt het FBJ het
personeel, de infrastructuur en het materiaal van de afdeling Bijzondere Jeugdbij-
stand van de administratie Gezin en Maatschappelijk Welzijn. De controle ter plaat-
se op de erkende voorzieningen is toegewezen aan de afdeling Inspectie en Toezichtvan deze administratie. Het Rekenhof legde de onderzoeksbevindingen op 21 juni
2000 voor aan de administratie, die ze op 18 september 2000 onderschreef. Op 14
februari 2001 ging het verslag naar de Vlaamse Minister van Welzijn, die op 24
april 2001 antwoordde.
2 Erkenning
Het besluit van de Vlaamse regering van 13 juli 1994(
166) bevat een aantal erken-
ningsbepalingen waarvoor evenwel geen uitvoeringsmodaliteiten werden vastge-steld(
167). De Vlaamse regering heeft het besluit op 8 december 2000 gewijzigd,
                                                       
165De projectsubsidies waren al het voorwerp van eerder onderzoek.
166Besluit van de Vlaamse regering van 13 juli 1994 inzake de erkenningsvoorwaar-
den en de subsidienormen voor de voorzieningen van de bijzondere jeugdbijstand,
ter uitvoering van de artikelen 23 tot 28 van het decreet van 27 juni 1985, opge-nomen in hoofdstuk VI van de gecoördineerde decreten inzake bijzondere jeugd-
bijstand, gecoördineerd bij besluit van de Vlaamse regering van 4 april 1990.
167Artikel 11, A.6 (instellingen bevoegd voor het organiseren van de verplichte bij-
scholing); artikel 11, D.7 (wijze van bijhouden van inventaris van dienstreizen);
artikel 12, E. 9 (begeleidingstehuizen - wijze van bijhouden van een begeleidings-dagboek) en artikel 19, 7 (diensten voor pleegzorg - wijze van bijhouden van dag-boek). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 96
waarbij de bedoelde bepalingen wegvielen. Veel voorzieningen blijven echter tot
31 december 2003 aan de betrokken verplichtingen onderworpen(168).
Een inrichtende macht die een voorziening van categorie drie inricht, zijnde een
onthaal-, oriëntatie- en observatiecentrum (oooc), kan geen andere voorziening
laten erkennen, teneinde te vermijden dat zij minderjarigen vooral naar de eigenvoorzieningen zou verwijzen(
169). In de praktijk heeft het merendeel van de oooc's
echter duidelijk banden met andere voorzieningen of inrichtende machten. Door de
eng juridische interpretatie van inrichtende macht , volstaat het immers het oooc in
een aparte VZW onder te brengen met eenzelfde samenstelling van de raad van
bestuur(170). Zo kan ook de maximumcapaciteit per inrichtende macht worden om-
zeild.
3 Subsidiëring
In 1994 verving de Vlaamse regering(171) het omslachtige systeem van jaarlijkse
dagprijsberekening door, enerzijds, maandelijkse voorschotten en een jaarlijkseafrekening voor de personeelskosten en, anderzijds, een maandelijkse bepaling en
betaling van de overige, geforfaitariseerde kosten: verblijfskosten van de minderja-
rige, werkings- en infrastructuurkosten van de voorzieningen(
172). Ten slotte voor-
zag de Vlaamse regering in de mogelijkheid bijzondere of buitengewone kosten
terug te betalen op grond van een ingediend dossier. De subsidies voor personeels-
kosten zijn het belangrijkst: in 1998 ging het om 4.662 miljoen BEF. De werkings-
subsidies bedroegen toen 374 miljoen BEF; de verblijfsubsidies 527 miljoen BEF
(inclusief 8 miljoen BEF bijzondere kosten).
                                                       
168Het besluit van 8 december 2000 stelt immers dat op 1 januari 2001 erkende voor-
zieningen die nog niet aan het wijzigende besluit voldoen, tot december 2003 er-
kend blijven als zij blijven voldoen aan de bepalingen van het vroegere besluit.
169De verwijzende instantie beslist over de doorverwijzing op advies van het oooc.
De bezettingsgraad van de meeste voorzieningen is hoe dan ook vrij hoog.
170Zo komt het bv. voor dat een residentiële voorziening een gedeelte van haar capa-
citeit afbouwt en de vrijgekomen capaciteit afstaat aan een nieuw oooc, dat een
gedeelte van de infrastructuur en het personeel overneemt. Beide VZW’s hebbeneen nagenoeg identiek samengestelde raad van bestuur. De facto gaat het hier om
een reglementair onmogelijke ombouw, die door de inrichter én de administratie
als een afbouw en nieuwe erkenning wordt voorgesteld.
171Besluit van de Vlaamse regering van 13 juli 1994. Voor de subsidiëring van per-
soneelskosten geldt ook het besluit van de Vlaamse regering van 15 december
1993 houdende de subsidiëring van de personeelskosten in bepaalde voorzieningenvan de welzijnssector, en de uitvoeringsbesluiten ervan die betrekking hebben opde erkende voorzieningen in de bijzondere jeugdbijstand (ministeriële besluitenvan 24 december 1993 en van 29 juli 1994).
172De uitgaven voor werking en infrastructuur worden gesubsidieerd in functie van de
categorie en de capaciteit van de voorziening; de effectieve bezettingsgraad speelt
daarbij geen rol, tenzij hij onder de 80 % daalt. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 97
Personeelsleden van de afdeling Bijzondere Jeugdbijstand van de administratie
Gezin en Maatschappelijk Welzijn controleren de stukken in het kader van de sub-sidiëring(
173). De controle ter plaatse is toegewezen aan de afdeling Inspectie en
Toezicht.
3.1 Subsidies voor personeelskosten
Voor de definitieve vaststelling van de personeelskosten(174) moeten de inrichtende
machten jaarlijks tegen 30 juni een hele reeks gegevens en documenten over de
personeelskosten bezorgen. Daar de meeste inrichtende machten met een sociaal
secretariaat werken, dat de sector kent en alle documenten aflevert, stelt dit weinigproblemen.
Voor de controle van de subsidieerbare wedden, maakt de administratie gebruik van
een volledig geïnformatiseerd bestand van de personeelsleden van de voorzienin-
gen, dat alle permanente gegevens voor de weddenberekening bevat.
De meeste inrichtende machten houden zich aan de voorgeschreven personeelsfor-
matie en weddenschalen. De zeldzame afwijkingen van de personeelsformatie zijn
bijna steeds in min. Ook inzake lonen zijn de afwijkingen beperkt in aantal(
175).
Het afleveren van uniforme documenten door de sociale secretariaten en het geïn-
formatiseerd personeelsledenbestand waarover de administratie beschikt, maken de
controle eenvoudig. Er zijn dan ook weinig problemen(176). De administratie houdt
zich strikt aan de regels, zowel voor de personeelsformatie als voor de subsidieerba-
re kosten. Wel tolereert zij beperkte verschuivingen in de personeelsformatie(177),
verdeling van een functie en de eraan verbonden wedde over alle personeelsledendie ervoor in aanmerking komen(
178) of doorschuiving van functies bij afwezigheid.
Voor bepaalde inrichtende machten, groepen van personeelsleden of kosten stellen
zich specifieke problemen:
                                                       
173Concreet gaat het om twee cellen. In de ene cel staan tien personeelsleden in voor
de behandeling van de opgaven voor de verblijfssubsidies; één personeelslid be-
handelt de aanvragen tot terugbetaling van bijzondere kosten. In de andere cel ve-
rifiëren drie personeelsleden de jaarlijkse opgave van personeelskosten. Zij bepa-
len ook de voorschotten voor de personeelssubsidies en stellen eventuele aanpas-singen van de werkingssubsidies vast. Deze cel controleert ten slotte de jaarreke-
ning en voert een aantal controles ter plaatse uit.
174Maandelijks ontvangen de inrichtende machten een voorschot gelijk aan 1/12 van
de geraamde subsidieerbare kosten. Deze raming is erg nauwkeurig: voor 1997
bedroeg het verschil tussen de betaalde voorschotten en het uiteindelijk verschul-digde bedrag voor de personeelsubsidies slechts 0,7 %.
175In de publieke sector kunnen zich loonverschillen voordoen, daar OCMW’s een
eigen geldelijk en administratief statuut hanteren. OCMW's en intercommunalesstellen ook statutair vastbenoemde personeelsleden in hun voorzieningen tewerk,
wat de subsidievaststelling bemoeilijkt.
176In de dossiers van 1997 bleek slechts sporadisch een, vaak minimale, correctie van
de aangifte nodig.
177Zij aanvaardt bv. compensatie van één FTE logistiek personeel in overtal, door éénFTE begeleiders in min.
178Hoewel het in feite meer het verdelen van een wedde is dan van een functie. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 98
• OCMW's en intercommunales kunnen niet aan alle inrichtersverplichtingen
voldoen (zij kunnen bv. geen jaarrekening opmaken). In tegenstelling tot privé-
inrichters, op wie de sociale wetgeving en sociale-zekerheidswetgeving van deprivé-sector van toepassing zijn, hanteren deze werkgevers de regels van het
administratief statuut, met verschillen tot gevolg: verloning volgens het gelde-
lijk statuut van het openbaar bestuur, ander systeem van vervanging van zieke
personeelsleden, verschillende berekeningswijzen voor de werkgeversbijdragen
voor pensioenen(
179). In de praktijk blijkt de aparte toestand van deze inrichters
echter niet tot conflicten te leiden.
• De opvolging van personeelsleden in overtal ingevolge overgangsmaatregelen
of tewerkgesteld in het kader van tewerkstellingsmaatregelen of -programma's
stelt problemen. De administratie heeft niet altijd zicht op deze tewerkstelling.
Tewerkgestelden in het kader van het derde arbeidscircuit (DAC), gesubsidi-
eerde contractuelen (gesco's) en sociale Maribel-tewerkgestelden behoren im-mers niet tot het subsidieerbaar kader en hun betaling of subsidiëring verloopt
niet via het FBJ. De Maribel-maatregel geeft echter wel aanleiding tot een ver-
rekening in de personeelssubsidies, zowel in de voorschotten als in de afreke-
ning.
• Een aantal personeelskosten(
180) wordt op forfaitaire basis gesubsidieerd (3%
van de totaliteit van de loonkosten, inclusief werkgeversbijdragen ). Daardoor is
het echter voor inrichtende machten niet lonend in te spelen op tewerkstel-
lingsmaatregelen die voorzien in een vermindering van werkgeversbijdragen.
Minder werkgeversbijdragen, die het FBJ toch terugbetaalt, betekenen immers
ook minder forfaitaire kosten, terwijl de werkelijke kosten uiteraard ongewij-
zigd blijven. Het zou dan ook beter zijn het forfait vast te stellen als een vastbedrag per personeelslid of FTE.
3.2 Subsidies voor verblijfskosten
De residentiële voorzieningen ontvangen subsidies voor de verblijfskosten van
minderjarigen, berekend op grond van het aantal verblijfs- of begeleidingsdagen.
De pleeggezinnen en sommige voorzieningen krijgen subsidies om aan de minder-
jarigen zakgeld te betalen. De voorzieningen moeten maandelijks de aanwezighe-
den van de minderjarigen opgeven, met vermelding van alle subsidiegegevens enbijsluiting van bewijsstukken.
De administratie controleert de ontvangen opgaven en verwerkt ze in het gegevens-
bestand, dat zelf een aantal controles uitvoert en jaarlijks automatisch de bezet-
tingsgraad berekent. Het computerprogramma van de administratie vertoont echter
een zwak punt: voor jongeren die al in de bijzondere jeugdzorg terechtkwamen voor
                                                       
179Naargelang het bestuur is aangesloten bij het gemeenschappelijk stelsel, verzekerd
is bij een andere instelling (in de regel OMOB) of een eigen pensioenkas heeft. De
administratie hanteert voor alle vastbenoemde personeelsleden van inrichtendemachten uit de openbare sector eenzelfde percentage, wat op zich wel verdedig-
baar lijkt. Het beste zou het percentage van het gemeenschappelijk stelsel worden
gebruikt.
180Verzekeringspremies, kosten voor arbeidsgeneeskunde, kosten voor werkkledij,... Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 99
het nieuwe systeem in 1995 opstartte (volgens de administratie momenteel onge-
veer 10 % van de geregistreerde minderjarigen), zijn alleen de erg beperkte gege-vens beschikbaar die het Ministerie van Justitie destijds bijhield. Ook bij het opleg-
gen van nieuwe maatregelen worden deze gegevens niet vervolledigd.
De controle van de opgaven richt zich vooral op de afwezigheden en vindt strikt en
rigoureus plaats. De betrokken dienst kan echter geen controle uitvoeren op de fei-
telijke juistheid van de opgaven, alleen op de consistentie met andere gegevens en
met de reglementering (zie verder).
3.3 Subsidies voor de werking en de infrastructuur
De erkende voorzieningen ontvangen subsidies voor werkings- en infrastructuuruit-
gaven op grond van hun categorie en erkende capaciteit. Er is dus geen relatie met
de bezettingsgraad of de werkelijke kosten. De uitkering geschiedt maandelijks,
zonder periodieke afrekening. Dit onderdeel van de subsidieregeling stelt dan ook
weinig problemen.
Het bedrag van de werkingssubsidie is vrij laag in het licht van de beleidsop-
ties(
181), die grote investeringen in de sector noodzaken. Bovendien kunnen voor-
zieningen steeds minder een beroep doen op bestaande infrastructuur van of finan-ciële ondersteuning door een congregatie. De voorzieningen zamelen voor hun
investeringen dan ook vaak op allerlei manieren geld in: giften van provinciale of
lokale besturen, serviceclubs of het bisdom. Inrichtende machten organiseren ook
allerlei manifestaties (barbecues, benefietconcerten, …). De Vlaamse regering on-
derzoekt momenteel of de VIPA-regeling niet ook in de sector van de bijzonderejeugdbijstand van toepassing kan worden gemaakt.
3.4 Subsidies voor bijzondere kosten
De Vlaamse regering heeft de meeste vroegere bijzondere kosten geforfaitariseerd
en opgenomen in de subsidies voor verblijfskosten. Enkele bijzondere kosten ble-ven echter afzonderlijk terugbetaalbaar:
• Bepaalde voorzieningen en de pleeggezinnen kunnen behalve de kosten van
inschrijving bij een ziekenfonds, ook de kosten van de verstrekking van buiten-
gewone medische of paramedische verzorgingen die onontbeerlijk zijn voor de
gezondheid van de minderjarige terugbetaald krijgen (het remgeld). In 1998
ging het om 8.118.636 BEF voor 1.300 dossiers, waarin psychotherapie eengroot aandeel had.
• Voorzieningen van categorie drie (oooc's) kunnen subsidies krijgen om de
schade te herstellen die minderjarigen in een crisissituatie veroorzaken. Het
gaat slechts om een zeer beperkt aantal dossiers en geringe bedragen(
182). De
voorzieningen verhalen soms zelf een deel van de kosten op de minderjarige.
• In uitzonderlijke omstandigheden kunnen bepaalde voorzieningen of de pleeg-
gezinnen subsidies krijgen voor bijzondere uitgaven als: tolkkosten, koop of
                                                       
181De totale capaciteit regionaal herverdelen en de residentiële capaciteit verminderen
ten voordele van niet-residentiële begeleidingsvormen.
182Eén of twee dossiers per jaar. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 100
huur van een muziekinstrument, aankopen in het kader van specifieke opleidin-
gen, ... De administratie heeft tot nog toe geen van dergelijke aanvragen inge-willigd en onderzoekt momenteel welke kosten in aanmerking kunnen komen.
Uit de aanvragen blijkt dat sommige voorzieningen waarschijnlijk onvoldoende op
de hoogte zijn van de mogelijkheden tot terugbetaling van bijzondere kosten. Deandere voorzieningen dienen veel dossiers medische kosten  in, soms voor erg kleine
bedragen. De vraag rijst naar de opportuniteit van deze procedure. Deze medische
kosten zouden immers in het forfait kunnen worden opgenomen. Als het toch nodig
blijkt bepaalde (hoge of echt uitzonderlijke) kosten buiten het forfait terug te beta-
len, zijn de invoering van een benedengrens voor terugbetaling of groepering van deaanvragen in periodieke opgaven valabele alternatieven.
4 Inspectie en controle ter plaatse
De inspectie ter plaatse van de erkende voorzieningen, zowel de pedagogische als
de financiële, is een opdracht van de afdeling Inspectie en Toezicht(
183). In deze
dienst kreeg de inspectie op de bijzondere-jeugdbijstandvoorzieningen als enige een
afzonderlijke ploeg met drie inspecteurs toegewezen. Deze ploeg beperkt zich ech-
ter tot de pedagogische inspectie (op het functioneren van de voorzieningen). Hijbezoekt elke voorziening minstens eens per jaar.
De pedagogische inspectie  heeft weinig aandacht voor subsidieberekeningsgege-
vens (personeel, aanwezigheid minderjarigen) of de aanwending van de subsidies.
De operationele diensten, die de subsidies vaststellen, maken dan ook nauwelijks
gebruik van deze inspectieverslagen. De pedagogische inspectie maakt van haarkant ook weinig gebruik van de veelheid aan informatie in de operationele afdeling.
Zij vermeldt die gegevens wel in haar verslagen, maar vergelijkt ze niet met de
vaststellingen ter plaatse.
De operationele afdeling voert wel een beperkte vorm van financiële controle  uit.
Twee personeelsleden van de afdeling Bijzondere Jeugdbijstand(
184) onderzoeken
de jaarrekening van de voorzieningen en voeren sporadisch financiële controles ter
plaatse uit, hoewel dit niet tot de opdrachten van hun afdeling behoort. Zij controle-
ren evenmin de basisgegevens van de subsidies. Zij hebben wel enige aandacht voorde besteding van de subsidies door de berekening van de dagprijzen per minderjari-
ge. Aan de soms aanzienlijke verschillen tussen gelijkaardige voorzieningen ver-
binden zij in de regel geen conclusies. Toch leiden deze algemene onderzoeken
soms tot interessante vaststellingen(
185).
De inspecties brengen de voorzieningen altijd op de hoogte van de resultaten, maar
meestal blijft het bij die mededeling. De pedagogische inspectie vraagt wel af en toe
aandacht voor een of ander punt, maar eist zelden concrete maatregelen. Slechts
                                                       
183Die daarbuiten ook bevoegd is voor de sectoren: algemeen welzijnswerk, vrijwilli-
gerswerk, OCMW, opbouwwerk, integratiecentra, thuiszorgvoorzieningen en ou-
derenvoorzieningen.
184Zij staan ook in voor de vaststelling van de subsidies voor personeelskosten en
werkingskosten.
185Zo constateerde de controle ter plaatse bij een VZW waarvan de jaarrekening
financiële problemen deed vermoeden: overtal aan dienstwagens, verrekening pri-
vé-telefoongesprekken naar het buitenland, hoge onderhouds- en verbeteringskos-ten voor de gebouwen, te hoge wedde voor de voorzitter, onduidelijke prestatiesvan de directrice en haar echtgenoot. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 101
uitzonderlijk geven negatieve inspectieopmerkingen aanleiding tot een optreden
tegen de voorziening.
De afdeling Inspectie en Toezicht heeft onlangs een nieuw inspectieconcept uitge-
werkt, waarvan het de uitvoering pas heeft aangevat.
Het boekhoudkundige en financiële aspect van de inspectie komt ook in dit nieuwe
concept nauwelijks aan bod(186), evenmin als controle ter plaatse op de basisgege-
vens voor de berekening van de subsidie of op de aanwending van de subsidie. Het
concept heeft enkel oog voor het functioneren van de voorzieningen in het kader
van de erkenningsvoorwaarden en kwaliteitseisen. Een aantal krachtlijnen van het
nieuwe concept (geen adviesverlening, geen inspecties op vraag van de operationeleafdelingen,...) staan overigens diametraal tegenover de wensen die de operationele
afdelingen de inspectiedienst bij een bevraging meedeelden. De kloof tussen opera-
tionele dienst en inspectiedienst dreigt zodoende nog groter te worden.
Het nieuwe inspectieconcept houdt evenmin rekening met de aanbevelingen die een
consultant in 1992 formuleerde voor de organisatie van de inspectie in de sectorbijzondere jeugdbijstand(
187). Ten slotte blijft de communicatie over de inspectie-
bevindingen naar de voorziening in handen van de individuele inspecteur. Nochtans
behoren eventuele conclusies en beslissingen i.v.m. erkenning, weigering of intrek-king van de erkenning tot de bevoegdheid van de operationele dienst. De brieven
van de inspecteurs kunnen die beoordelingsvrijheid beperken.
5 Reacties van administratie en minister
In haar antwoord ging de administratie uitsluitend in op het ontbreken van enige
vorm van financiële inspectie ter plaatse. Zij wees op het beperkt aantal inspecteurs
en hun beperkte boekhoudkundige of algemeen financiële kennis, alsook op de
veelheid aan taken die zowel het inspectieteam als de cel Boekhoudkundig Toezicht
moeten vervullen voor het groot aantal (2.300) welzijnsvoorzieningen. De admini-
stratie nam zich wel voor de voorzieningen in de bijzondere jeugdbijstand als eenvan de pilootsectoren voor het opstarten van een boekhoudkundig-financiële con-
trole te zullen selecteren. Het inspectieteam zou in een eerste fase vooral algemeen
financieel toezicht uitvoeren, dat weinig specifieke boekhoudkundige kennis ver-eist. Daarbuiten zou de administratie in boekhoudkundige basisopleidingen voor-
zien.
De Vlaamse Minister van Welzijn bevestigde dat het onderzoek van het Rekenhof
een correct beeld van de toestand heeft opgeleverd. Zij deelde mee dat de wijziging
van de erkenningsvoorwaarden en subsidienormen bij besluit van 8 december 2000de uitvoeringsbesluiten na de overgangsperiode overbodig hebben gemaakt. Wat de
inspectie betreft, verwees zij in de eerste plaats naar het antwoord van de admini-
stratie. Zij voegde daaraan toe dat alle inspecteurs ondertussen een initiatiecursus
boekhouden hebben gevolgd, met aandacht voor de analyse van de boekhouding
(toegespitst op VZW's) en de reglementering van de VZW's. Hiermee zullen deinspecteurs een eerste onderzoek van de boekhouding van de geïnspecteerde instel-
                                                       
186Het afdelingshoofd van de inspectiedienst stelde wel dat het de bedoeling is ook
een financiële controle van de voorzieningen te organiseren. Onlangs trok de afde-
ling een personeelslid aan voor de financiële controle.
187Dit rapport pleitte voor heroriëntering van de controle naar meer inspectie ter
plaatse, met een belangrijk sturingselement vanuit de operationele dienst. Het
vroeg ook herwaardering van de financiële inspectie. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 102
lingen kunnen uitvoeren, zodat de cel Boekhoudkundig Toezicht binnen de afdeling
zich kan toeleggen op de meer problematische voorzieningen.
Ten slotte deelde de minister mee dat bij het opstellen van de PIP's en de PEP's, alle
processen werden herdacht om de activiteiten efficiënter, effectiever en zuiniger te
laten verlopen. Bij de uitvoering ervan zou rekening worden gehouden met de con-clusies en aanbevelingen uit het verslag.
De PIP's en PEP's zitten in het eindstadium en zullen wellicht naar het jaareinde toe
worden goedgekeurd. Uit de ontwerpplannen blijkt een bijsturing van het nieuwe
inspectieconcept: inspecties zouden wel degelijk in belangrijke mate worden ge-
stuurd door de functionele diensten en de rapportering van de inspecties naar degecontroleerden zou verlopen via de functionele dienst. De selectie van te inspecte-
ren voorzieningen zal als voorheen vooral voortvloeien uit de verplichtingen inge-
volge de erkenningsprocedure, maar bepaalde sectoren zullen, op grond van criteria
als meerwaarde van de inspectie, subsidiebedrag of kwetsbaarheid van de doel-
groep, intensiever worden gecontroleerd.
Het Rekenhof formuleerde een aantal opmerkingen over de erkenning (het ontbre-
ken van uitvoeringsbesluiten) en subsidiëring van voorzieningen voor bijzondere
jeugdbijstand (bv. oneigenlijk gebruik van regels inzake personeelssubsidies: het
verdelen van hogere weddenschalen en het doorschuiven  van functies). Deze op-
merkingen zijn echter van ondergeschikt belang tegenover die over het gebrek aan
controle ter plaatse op de basisgegevens voor de vaststelling van de subsidies of opde aanwending ervan.
Uit de reactie van de administratie blijkt wel de intentie bij de inspectie ook aan-
dacht te besteden aan het financiële aspect, dat zij tot nu toe volledig verwaarloos-
de, maar het geringe aantal inspecteurs in de afdeling Inspectie en Toezicht en hun
beperkte financiële expertise zijn problematisch. Wat de inzet van personeel betreft,is er een uitgesproken onevenwicht tussen de controle op de documenten en de
controle ter plaatse. Terwijl alleen al binnen de sector van de bijzondere jeugdbij-
stand tien personeelsleden instaan voor de controle op en verwerking van de ver-blijfsopgaven, worden maar 13,3 FTE ingezet voor de controle ter plaatse van alle
welzijnsvoorzieningen.
Een versterking van de inspectiedienst, met bijzondere aandacht voor de financiële
controle, is in ieder geval aangewezen. Volgens de Vlaamse Minister van Welzijn
zouden de nieuwe PIP's en PEP's rekening houden met de opmerkingen van hetRekenhof. Het is evenwel nog te vroeg om daarover uitspraak te doen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 103
Vlaams Landbouwinvesteringsfonds: steun-
beslissingen
1.674.986
Het Rekenhof heeft, in opvolging van het onderzoek dat het heeft gewijd aan de
steunbeslissingen die het Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF) in 1998 nam,de toekenning van de investerings- en installatiesteun in 2000 steekproefsgewijze
gecontroleerd. Enerzijds bleken enkele positieve evoluties, zoals een correctie aan
de reglementering die voorheen misbruiken in de hand werkte, en een aanzet tot
interne controle. Anderzijds bleef de behandelingstermijn van de steundossiers ook
na de hervormingen te lang. Het VLIF neemt bovendien risico's door zijn waarborgte verlenen zonder voorafgaande analyse van de financiële leefbaarheid van de
begunstigde bedrijven. Het Rekenhof onderzocht in 2001 ook de toekenning door
het VLIF van de eerste startpremies voor samenwerkingsverbanden van landbou-
wers. Het constateerde dat het VLIF tot op heden premies te hoog berekende, mede
door de onduidelijke reglementering. In beide dossiers ontstond een intensievebriefwisseling met de Vlaamse Minister van Landbouw, die met tal van opmerkin-
gen van het Rekenhof akkoord ging.
1 Investerings- en installatiesteun aan land- en tuinbouwers
1.1 Inleiding
Het VLIF moet volgens zijn oprichtingsdecreet land- en tuinbouwers en hun vere-
nigingen en coöperaties geldelijk ondersteunen in hun verrichtingen ter bevordering
van de productiviteit en rentabiliteit van hun bedrijven(
188). De Vlaamse regering
heeft in een aantal investerings- en installatiesteunvormen voorzien(189), waaronder
rentetoelagen, waarborgverlening en kapitaalpremies. Het VLIF verleende voor
dossiers ingediend vóór 1 januari 2000 alleen steun voor verrichtingen die de land-
en tuinbouwers financierden met leningen bij erkende kredietinstellingen. De kre-
dietinstellingen dienden de aanvragen voor steunverlening aan het VLIF te bezor-gen, dat een positieve ministeriële beslissing terugstuurt. De kredietinstelling kan
dan jaarlijks de rentetoelagen opvragen. De buitendiensten van het VLIF controle-
ren of de land- en tuinbouwers de investeringen effectief uitvoeren. Sinds de inwer-kingtreding van het besluit van 24 november 2000 worden ook met eigen middelen
gefinancierde investeringen betoelaagd.
Bij zijn controle van in 1998 vastgelegde steunbeslissingen stelde het Rekenhof een
grote achterstand in de dossierbehandeling vast. Het deelde de Vlaamse Minister
van Landbouw op 13 april 1999 opmerkingen mee over, onder meer, de misbruikenin de hand werkende reglementering, onvoldoende VLIF-controle op de gegevens
die de kredietinstellingen verstrekken, het niet sanctioneren van banken die rente-
                                                       
188Artikel 12 van het decreet van 22 december 1993 houdende bepalingen tot bege-
leiding van de begroting 1994. Een besluit van de Vlaamse regering van
16 juli 1996 regelt de werking en het beheer van het fonds.
189Besluit van 4 juli 1996 betreffende steun aan de investeringen en aan de installatie
in de landbouw (opgeheven door het besluit van de Vlaamse regering van
24 november 2000 betreffende steun aan de investeringen en aan de installatie inde landbouw). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 104
dalingen of kredietopzeggingen laattijdig of niet melden en de grote tijdsspanne
tussen kredietopzegging en waarborguitbetaling die aanleiding geeft tot verwijlin-tresten.
Het Rekenhof lichtte het Vlaams Parlement in langs zijn boek 1999(
190). De toen-
malige minister reageerde met een aantal beloftes, waarvan het Rekenhof de reali-satie in 2001 naging, onder meer door een steekproef van vastleggingsdossiers van
2000 te controleren, evenals alle in 2000 uitbetaalde waarborgen. Het deelde de
resultaten van dit opvolgingsonderzoek op 27 februari 2001 aan de minister mee,
die antwoordde op 30 maart 2001. Een nieuwe brief van het Rekenhof op 28 mei
2001 lokte op 17 juli 2001 een tweede antwoord van de minister uit. De onder-staande paragrafen vatten de briefwisseling samen.
1.2 Positieve evoluties
De VLIF-regelgeving liet de steun stijgen naarmate de rentevoet verhoogde, terwijl
de kosten voor de land- of tuinbouwer gelijk bleven. Dit werkte misbruiken in dehand: de kredietinstellingen hielden de rentevoet kunstmatig hoog en de land- of
tuinbouwers hadden er geen belang bij de meest voordelige financiering te zoeken,
daar de meerkost van een hogere rente binnen zekere grenzen volledig ten laste vanhet VLIF viel. De Vlaamse regering koppelde de VLIF-steun in een nieuwe regle-
mentering op 24 november 2000 los van de financieringswijze van de investerin-
gen, zodat aan de opmerking van het Rekenhof werd tegemoetgekomen.
Naar aanleiding van de opmerking dat de controle van het VLIF op de kredietin-
stellingen onvoldoende was, stelde het VLIF een ingenieur aan voor steekproefsge-wijze controle. Overigens zijn een aantal van de gegevens die de kredietinstellingen
moeten verstrekken, door de reglementswijziging niet meer cruciaal voor de steun-
verlening.
1.3 Voorlopige afrekeningen
Omdat doorgaans veel tijd verloopt tussen een kredietopzegging en de uitbetaling
van de waarborg door het VLIF, wat bijkomende intresten veroorzaakt, suggereerde
het Rekenhof de systematische toepassing van voorlopige afrekeningen(
191). On-
danks aandringen van het Rekenhof, neemt het VLIF op dit vlak zelf geen initiatie-
ven. Het betaalt enkel op grond van voorlopige afrekeningen uit als de bank daarom
vraagt.
De minister stond aanvankelijk afwijzend tegenover de toepassing van het systeem
van voorlopige afrekeningen op initiatief van het VLIF, omdat alleen de kredietin-stelling weet of de uitwinningsprocedure dermate gevorderd is dat een beroep op de
VLIF-waarborg vaststaat. Zij vond bovendien dat een voorlopige berekening moet
                                                       
190Boek van het Rekenhof 1999, Stuk 36 (1999-2000) - Nr. 1 van 14 oktober 1999,
p.478-482.
191Artikel 15 van de overeenkomst tussen het VLIF en de kredietinstellingen mach-
tigt de minister te beslissen tot onmiddellijke uitvoering van een beroep op de
VLIF-waarborg, zodra die geheel of gedeeltelijk vaststaat. Daar de omvang van deVLIF-tegemoetkoming van bij de verkoop van de onroerende goederen min ofmeer vaststaat, kan op dat moment al een voorlopige afrekening worden opge-maakt. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 105
steunen op een voldoende zicht op de afloop van de waarborguitkering. Zo niet, zou
het VLIF te veel uitbetalen en moeten terugvorderen.
Het Rekenhof antwoordde dat de dossiercontrole aantoonde dat een schatting van
het te betalen waarborgbedrag in de meeste gevallen mogelijk is zodra de opbrengst
van de verkoop van de onroerende goederen bekend is. De overeenkomst tussen hetVLIF en de kredietinstellingen dekt het terugvorderingsrisico expliciet(
192).
Op 17 juli 2001 kondigde de minister overleg met de kredietinstellingen aan over
een procedure waarbij de mededeling van kredietopzegging zou gepaard gaan met
een eerste raming van de eventueel te betalen overheidswaarborg op grond van een
cijfermatige analyse van het dossier. Dit zou dan aanleiding kunnen geven tot pro-visionele uitbetaling van 60% van het geraamde bedrag.
1.4 Behandelingstermijn
Inzake dossierbehandelingstermijn werd sinds het vorige onderzoek nauwelijks
vooruitgang geboekt. Ondanks de hervormingen in 1998, bleef de behandelingster-mijn voor steundossiers te lang. Vooral de buitendienst West-Vlaanderen liep een
aanzienlijke achterstand op. Het aantal dossiers met een behandelingsduur van meer
dan 315 dagen nam in 1999 toe. Ook voor waarborgdossiers bedraagt de behande-lingstermijn op het VLIF (inclusief advies juridische dienst) minstens zes maand.
Deze dossiers veroorzaken intresten en vergen dus een prioritaire afhandeling.
Vraagt een kredietinstelling het VLIF om uitstel van aflossing van één jaar, dan
duurt het soms langer dan een jaar voor het VLIF zijn akkoord geeft. Dit leidt niet
alleen tot rechtsonzekerheid, maar bemoeilijkt ook de opvolging van dossiers meteen VLIF-waarborg.
De minister antwoordde dat de lange behandelingstermijn voor steundossiers in
West-Vlaanderen in de toekomst moet worden ingekort middels de inzet van meer
personeel. De behandelingstermijn voor waarborgdossiers hangt samen met de
complexiteit ervan en vragen tot uitstel van aflossing brengen volgens de ministergeen meerkost voor het VLIF mee.
Het Rekenhof repliceerde dat de vertraging in de behandeling van aanvragen tot
uitstel van aflossing inderdaad doorgaans geen meerkosten veroorzaakt. Er rijzenechter problemen als de kredieten van het bedrijf intussen worden opgezegd. Zon-
der ministeriële toestemming voor het uitstel wordt de VLIF-waarborg immers
afgebouwd voor de vervaldag. Niet in de eerste plaats financiële overwegingen,
maar de bekommernis om rechtszekerheid vergt dus een tijdige behandeling van
deze aanvragen.
De minister beloofde uiteindelijk een inspanning te zullen leveren en drukte de
hoop uit daartoe na de reorganisatie van de Vlaamse overheid over voldoende per-
soneel te kunnen beschikken.
                                                       
192Zij bepaalt immers dat de kredietinstelling een teveel ontvangen bedrag moet te-
rugstorten, vermeerderd met de wettelijke intresten. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 106
1.5 Interne controle
Het Rekenhof heeft er herhaalde keren op gewezen dat de vereniging van de hoeda-
nigheden van dossierbehandelaar en inspecteur in één functie, een efficiënte interne
controle belemmert. Door personeelsgebrek, is er nog steeds geen functiescheiding.
Wel heeft het VLIF een ingenieur ingezet om dossiers steekproefsgewijs te contro-leren, wat een belangrijke stap is in de richting van een betere interne controle.
De landbouwer dient gegevens te verstrekken over zijn arbeidsinkomen en het aan-
tal volle arbeidskrachten. Het Rekenhof stelde vast dat de administratie deze gege-
vens op de informatiefiches in de vastleggingsdossiers voor 2000 soms ingrijpend
wijzigde, zonder daarbij een motivering te geven(
193). Deze gegevens bepalen
nochtans mede de steungerechtigdheid.
De minister antwoordde dat het VLIF de landbouwer opnieuw zou laten onderteke-
nen of de wijzigingen zou motiveren. In de nieuwe reglementering vormt de infor-
matiefiche overigens niet meer de basis van een rentabiliteitsberekening, zodat de
opmerking volgens haar achterhaald is.
1.6 Aangerekende kosten
Het arbeidsinkomen was onder de oude reglementering een van de criteria voor
steuntoekenning. Het gebruik van de notie aangerekende kosten  bij de bepaling
ervan vertekent echter de financiële toestand van een bedrijf: ongeacht de ouderdom
van een actief, worden afschrijvingen in rekening gebracht en op het geïnvesteerde
kapitaal wordt een vast kostenpercentage ingebracht, ongeacht financiering met
eigen of vreemd vermogen. Dat een bedrijf in het laatste geval financiële kostenheeft, komt niet tot uiting. Ook bij waarborgtoekenning laat deze werkwijze niet toe
na te gaan welk gedeelte van het bedrijfsinkomen naar financiële kosten gaat, noch
of het vereiste arbeidsinkomen per volwaardige arbeidskracht wordt gehaald. Een
vergelijking van deze gegevens in vier dossiers met de gegevens van de jaarreke-
ningen van het betrokken jaar, toonde grote verschillen. Het Rekenhof vroeg deminister om een verklaring.
De minister antwoordde dat de aanrekening van kosten een bedrijfseconomische
benadering op lange termijn impliceert, die beter aansluit bij de landbouwsector, integenstelling tot de jaarrekening, die een financiële korte-termijnbenadering in-
houdt. In deze bedrijfseconomische benadering worden afschrijvingen en rente
berekend op de vervangingswaarde, terwijl dit in de financiële benadering gebeurt
op basis van de reële aflossingen en betaalde intresten. De minister acht een finan-
ciële analyse bij waarborgtoekenning minder geschikt, omdat het VLIF de waarborgop lange termijn toekent en het begunstigde bedrijf ook later nog in financiële
moeilijkheden kan komen. De minister voerde voor deze stellingen verder geen
argumenten aan. Zij verklaarde evenmin het verschil tussen afschrijvingen op grond
van vervangingswaarde en echte afschrijvingen, noch waarom zowel voor financie-
ring met eigen vermogen als met vreemd vermogen eenzelfde kost in rekeningwordt gebracht of waarom deze werkwijze specifiek bedrijfseconomisch zou zijn.
Voor de vier dossiers met discrepanties tussen het arbeidsinkomen volgens de jaar-
rekening en dat volgens de informatiefiche, gaf zij geen verklaring.
                                                       
193In strijd met 2.3.2.1.,1) van onderrichting nr. 9. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 107
Het Rekenhof herhaalde op 28 mei 2001 dat de jaarrekening wel degelijk structu-
rele informatie geeft over een bedrijf, waarmee de waarborgtoekenning rekeningmoet houden, en dat de berekeningswijze van de aangerekende kosten geen correct
beeld geeft van de financiële toestand, onder meer door de berekeningswijze van
afschrijvingen en door het feit dat geen rekening wordt gehouden met de financie-ringswijze van investeringen. Het drong nogmaals aan op een verklaring voor de
verschillen in de vier dossiers.
Op 17 juli bevestigde de minister dat de jaarrekening informatie over een bedrijf
bevat waarmee de waarborgtoekenning rekening moet houden. Zij stelde ook dat
het VLIF bij overdreven risico’s de waarborg kan weigeren. Verder herhaalde zijdat het VLIF een bedrijfseconomische benadering toepast, die aansluit bij de eigen-
heid van de land- en tuinbouwsector. Zij weigerde ten slotte verder in te gaan op de
vraag naar een verklaring voor de verschillen tussen de informatiefiche en de jaar-
rekening voor de vier aangehaalde dossiers.
1.7 Onderbouwing van de waarborgverlening
In een aantal dossiers kende het VLIF een aanzienlijke waarborg toe aan bedrijven
die al een zeer hoge schuldenlast hebben, zonder zich te baseren op een grondigefinanciële analyse. De minister ging niet in op de vraag naar financiële analysen en
deelde enkel mee dat de investeringen normaal waren voor de bedrijven en de sec-
tor. Het Rekenhof repliceerde dat het VLIF de bedrijven niet per definitie moet
uitsluiten van waarborgtoekenning, maar dat het in dergelijke gevallen moet uitgaan
van een grondige financiële analyse.
Het VLIF kende ook de waarborg toe aan landbouwers van wie het wist dat zij
financiële moeilijkheden hadden, hoewel het zijn waarborg kan weigeren wegens
speciale risico’s. De minister ontkende voor een van deze dossiers het bestaan van
de nochtans evidente financiële problemen. Voor het andere stelde zij dat het bedrijf
in het verleden weliswaar ernstige financiële moeilijkheden had, maar dat er eenpositieve evolutie was en de waarborg het voor dit bedrijf mogelijk maakte te over-
leven.
Het fonds verleende ten slotte ook zijn waarborg aan rechtspersonen die - hoewel
zij volgens de informatiefiche over een voldoende inkomen beschikten - blijkens
hun jaarrekening weinig solvabel waren. Het Rekenhof suggereerde dan ook in-
schrijving van het criterium solvabiliteit in de regelgeving. De minister erkende
geen rechtstreeks verband tussen inkomen en solvabiliteit. Het Rekenhof repliceer-
de dat aanhoudende verliezen het eigen vermogen en dus de solvabiliteit (verhou-ding eigen vermogen tegenover vreemd vermogen) aantasten. De solvabiliteit is
doorslaggevend voor de kredietwaardigheid en dus het risico dat een bedrijf vormt
bij waarborgverlening. Het Rekenhof drong er daarom nogmaals op aan de waar-
borgtoekenning bij rechtspersonen onder meer te baseren op een grondige analyse
van de jaarrekening en een eventuele waarborgbeperking of -weigering bij specialerisico’s. Op 17 juli 2001 antwoordde de minister geen waarborg meer te zullen
toekennen bij grote risico’s en twijfels over het voortbestaan van een bedrijf.
Ten slotte suggereerde het Rekenhof startende bedrijven die de waarborg vragen,
een financieel plan te doen voorleggen waaruit de leefbaarheid van het bedrijf
blijkt. De minister antwoordde daar al mee gestart te zijn. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 108
1.8 Optreden tegen misbruiken
Uit de waarborgdossiers bleek dat de kredietinstellingen hun informatieverplichting
tegenover het VLIF niet altijd nakomen en dat niet wordt opgetreden tegen kenne-
lijke misbruiken van de waarborgregeling door de begunstigde landbouwer.
De minister kondigde aan, de kredietinstellingen nogmaals op hun verplichtingen
jegens het VLIF te zullen wijzen. Op de vraag naar maatregelen tegen belangen-
vermenging en misbruik van de VLIF-waarborg, wenste zij niet in te gaan.
1.9 Conclusie
Een wijziging van de reglementering en de aanstelling van een controlerend ingeni-
eur heeft een aantal problemen grotendeels opgelost, zoals het hoge risico op mis-
bruiken en de ontoereikende controle op de kredietinstellingen. Het opvolgingson-
derzoek van de dossiers 2000 toonde echter aan dat in de lange behandelingstermijn
van de steundossiers ook na de hervormingen nauwelijks verbetering kwam. Het
VLIF neemt bovendien risico's door zijn waarborg te verlenen zonder voorafgaandeanalyse van de financiële leefbaarheid van de begunstigde bedrijven. De Vlaamse
Minister van Landbouw heeft een aantal remediëringsbeloften gedaan: overleg met
de kredietinstellingen over provisionele uitbetaling van de waarborg, de inzet vanmeer personeel voor de dossierbehandeling, het weigeren van de waarborg bij twij-
fels over de leefbaarheid van het landbouwbedrijf,... Het Rekenhof zal de vervulling
van deze beloften opvolgen.
2 Startpremies voor samenwerkingsverbanden
2.1 Inleiding
Het besluit van de Vlaamse regering van 4 juli 1996 voorzag in startpremies, be-
stemd om bij te dragen in de beheerskosten van groeperingen van landbouwbedrij-
ven opgericht na 1 januari 1990. De Vlaamse Minister van Landbouw heeft de toe-
kenningsmodaliteiten vastgelegd in een ministerieel besluit van dezelfde datum. Ditbesluit beperkt de premies onder meer tot de werkelijk verantwoorde beheerskosten
en tot 25% van de uitgaven die de globale activiteiten van de groepering vertegen-
woordigen. Het bepaalt ook de schijfsgewijze uitbetaling van de premies: 50% ophet einde van het eerste jaar en de rest in tweemaal op het einde van elk der volgen-
de jaren. Voorts moeten de jaarlijkse ledenbijdragen aan het samenwerkingsverband
minstens de helft van de premie voor het eerste jaar bedragen.
Jarenlang werd geen enkele startpremie aangevraagd. De recentste aanvraag dateer-
de van vóór de federalisering. De steunvorm heeft echter recent aan populariteitgewonnen en de eerste aanvraagdossiers waarmee het Vlaams Gewest is gecon-
fronteerd, stelden specifieke problemen ten gevolge van de onduidelijke reglemen-
tering. Het Rekenhof heeft vier dossiers geanalyseerd. Het deelde de Vlaamse Mi-
nister van Landbouw zijn opmerkingen mee op 5 december 2000. Het antwoord van
de minister d.d. 21 februari 2001 leidde op 3 april 2001 tot een nieuwe brief van hetRekenhof en een tweede antwoord van de minister op 18 juni 2001. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 109
2.2 Wijzigingen van rechtsvorm
De reglementering bepaalt niet duidelijk wanneer een samenwerkingsverband voor
een startpremie in aanmerking komt. Twee samenwerkingsverbanden die al jaren
bestonden als feitelijke vereniging, kregen in 2000 een startpremie, toen ze zich tot
een coöperatieve vennootschap omvormden. Het Rekenhof achtte deze interpretatieniet in overeenstemming met de bedoeling van EEG-richtlijn 72/159/EEG van
17 april 1972 betreffende de modernisering van landbouwbedrijven. Deze richtlijn
wil immers landbouwers aanmoedigen samenwerkingsverbanden aan te gaan, los
van de juridische vorm die deze samenwerking aanneemt. Startpremies verlenen bij
elke rechtsvormwijziging doet het aantal samenwerkingsverbanden niet toenemen.
De minister erkende dit probleem. Zij had er bij de behandeling van het dossier ook
aan getwijfeld of een verandering van rechtsvorm als de start van een samenwer-
kingsverband kon worden beschouwd. Strikt gezien ging het in casu volgens haar
wel om de start van een nieuwe vereniging, met een aantal specifieke opstartkosten.
Het Rekenhof handhaafde echter zijn standpunt: omzetting in een andere rechts-
vorm van een bestaande vereniging is niet gelijk aan oprichting van een nieuwe
vereniging. Is een startpremie in deze gevallen aangewezen, dan dient dit met het
oog op de rechtszekerheid in de reglementering te worden ingeschreven.
Uiteindelijk beloofde de minister de reglementering te zullen aanpassen opdat ook
omvorming van een bestaande vereniging onder bepaalde voorwaarden tot een
startpremie kan leiden. Een bestaande vereniging zou enkel in aanmerking komen
als zij nog geen steun verkreeg en enkel de specifieke omvormingskosten zouden in
rekening worden genomen.
2.3 Eenmaligheid van de premie
Het is evenmin duidelijk of de premie wordt toegekend voor één jaar of voor ver-
schillende jaren. De administratie oordeelt op grond van de premiemaxima dat de
premie voor drie jaar geldt. De reglementering vermeldt dit echter niet expliciet.
Het Rekenhof heeft dan ook opgemerkt dat de regelgeving duidelijkheid moet
scheppen. De minister is ermee akkoord gegaan de toekenningsmodaliteiten nauw-
keuriger te definiëren.
2.4 Premieberekening
De administratie gaat bij de premieberekening uit van de verschillende maxima die
de regelgeving vermeldt, maar beschouwt het resulterende bedrag als de eerste
schijf van 50%. De totale premie bedraagt zodoende na uitbetaling van de andereschijven het dubbele. Het is niet duidelijk op grond van welke bepaling de admini-
stratie deze werkwijze toepast.
2.5 Beperking volgens ledenbijdragen
Het ministerieel besluit bepaalt dat de ledenbijdragen minstens de helft van de pre-
mie voor het eerste jaar moeten bedragen. In strijd hiermee gaat de administratie er Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 110
bij de berekening van een startpremie vanuit dat de premie voor het eerste jaar
maximaal tweederde van de ledenbijdragen voor het eerste jaar mag bedragen.
De minister antwoordde dat wordt verondersteld dat de ledenbijdragen alle kosten
dekken en dat deze kosten met de premie voor twee derden gecompenseerd worden.
Het Rekenhof repliceerde dat de ledenbijdragen niet per definitie alle kosten dek-
ken. Er kunnen bijvoorbeeld leningen worden aangegaan. Overigens brengen niet
alle kosten uitgaven teweeg. Gelijkstelling van de gemaakte kosten met de leden-
bijdragen maakt bovendien dat de premie, die volgens de reglementering jaarlijks
het totaal van de werkelijk verantwoorde kosten van beheer niet mag overschrijden,
nooit het dubbele van de ledenbijdragen kan bedragen.
2.6 25%-norm
De reglementering bepaalt dat de premie 25% van de uitgaven  die de globale acti-
viteit van de groepering vertegenwoordigen niet mag overschrijden. Het VLIF gaat
bij de berekening echter uit van de omzet(194), die in de onderzochte dossiers aan-
zienlijk meer bedroeg dan de uitgaven. De toegekende premie was dan ook te hoog.
De minister ging hiermee akkoord en bevestigde dat de instelling de 25%-norm
moet toepassen op de kaskosten.
2.7 Kostenverantwoording
Het is niet duidelijk waarom de administratie de uitbetaling van de schijven van de
premie in het tweede en derde jaar koppelt aan de verantwoording van de beheers-
kosten voor het tweede en derde jaar. De premietoekenning slaat immers op debeheerskosten van het eerste jaar, zodat de hoogte van die kosten in het tweede en
derde jaar irrelevant is.
De minister onderschreef dit standpunt.
2.8 Terugvordering
Aangezien de verkeerde toepassing van de reglementering tot gevolg had dat de
toegekende premie in de vier onderzochte dossiers te hoog was, drong het Rekenhof
aan op terugvordering van in totaal 117.090 BEF. De minister weigerde echter opdit verzoek in te gaan. Nadat het Rekenhof opnieuw op terugvordering had aange-
drongen, deelde zij mee dat in deze dossiers geen bijkomende betalingen zouden
worden gedaan, maar dat ook niet zou worden teruggevorderd.
                                                       
194Het VLIF ging ervan uit dat dienstverlenende ondernemingen tegen kostprijs wer-
ken, zodat hun omzet gelijklopend is met de kosten. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 111
2.9 Besluit
Het VLIF heeft - mede door een onduidelijke reglementering - alle eerste startpre-
mies voor samenwerkingsverbanden in de landbouw te hoog berekend. Het Reken-
hof kreeg van de minister evenwel de belofte dat zij de reglementering zou aanpas-
sen en de toekenningsmodaliteiten van de startpremies nauwkeurig bepalen. Deminister weigerde echter het te veel betaalde terug te vorderen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 112
Informatisering in het BLOSO
1.712.411
Het Rekenhof heeft onderzocht hoe de Vlaamse openbare instelling Bevordering
van de Lichamelijke Ontwikkeling, de Sport en de Openluchtrecreatie (BLOSO)
omspringt met informatietechnologie (IT) en informatiesystemen (IS). Het steldevast dat de bezetting van de informatica-afdeling van de instelling te klein is om een
efficiënte werking te garanderen . Dit resulteert onder meer in een weinig planmati-
ge aanpak en een gebrek aan interne rapportering, met risico's voor bv. een vlotte
kennisoverdracht en beveiliging. Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Sport
tal van aanbevelingen gedaan, die evenwel maar haalbaar zijn met voldoende in-formaticapersoneel.
Het Rekenhof heeft onderzocht of planning en organisatie van de informatietech-
nologie (IT) en de ermee verbonden informatiesystemen (IS) in het BLOSO kwan-
titatief en kwalitatief voldoende zijn uitgebouwd. Het ging uit van de planning- en
organisatienormen van COBIT (
195). Het BLOSO vocht tijdens de tegensprekelijke
procedure op 14 december 2000 de toepasbaarheid van de COBIT-normen op haarorganisatie aan. COBIT richt zich volgens het BLOSO op grote organisaties, met
een grote IT-afdeling en IT-staf, die veelvuldige functiescheiding toelaat. Daaren-
boven veronderstellen de COBIT-normen bedrijfsprocessen die sterk afhankelijk
zijn van de IT.
COBIT is inderdaad een controle-instrument dat werd opgebouwd vanuit de filoso-
fie van grotere ondernemingen. Deze opvatting vormt volgens het Rekenhof echter
geen belemmering voor de toetsing van kleinere instellingen aan de normen. De
belangrijkste verdienste van COBIT ligt immers in het aangeven van die gebiedeninzake informatica en informatieverwerking die voor verbetering vatbaar zijn, om
zo de werking van de onderzochte organisatie te helpen optimaliseren.
Het Rekenhof deelde zijn onderzoeksbevindingen op 13 maart 2001 mee aan de
Vlaamse Minister van Sport, die heeft geantwoord op 28 mei 2001.
2 IT-planning en interne communicatie van het IT-beleid
Bij gebrek aan een specifieke methodologie voor het consequent opstellen van IT-
plannen op lange en korte termijn, ontbreekt bij het BLOSO echte planning. Deinstelling maakt jaarlijks enkel naar aanleiding van de opstelling van de begroting
een soort planning op met een becijfering van te verwachten IT-uitgaven. Een uit-
gewerkt technologisch infrastructuurplan, een bedrijfsbreed informatica-
                                                       
195COBIT, Governance, Control and Audit for Information and Related Technology,
April 1998, 2nd. Edition, Information Systems Audit and Control Foundation (IS-
ACF), USA. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 113
architectuurmodel(196), hard- en softwareaankoopplannen die verder reiken dan een
kostprijsraming, ontbreken echter.
Ook verslaggeving over de - nochtans regelmatig plaatsvindende - vergaderingen
over diverse aspecten van IT-planning ontbreekt. Alleen als projecten een grote
impact hebben op de instelling, bereiden verantwoordingsnota's de beslissingen vande raad van bestuur voor. De meeste IT-activiteiten echter worden gepland op in-
formele basis.
In zijn reactie wees het BLOSO erop in het verleden geen behoefte te hebben gehad
aan gedetailleerde IT-plannen op lange en korte termijn. Het volstond volgens de
instelling met de beperkte budgettaire middelen de bestaande situatie in stand tehouden. Bovendien garandeert het rechtstreeks ressorteren onder de adjunct-
commissaris-generaal een continue samenwerking tussen leiding en informaticacel,
die geen uitgebreide verslaggeving of formele procedures vergt.
Volgens het Rekenhof echter, maakt het voortdurend toenemend belang van IT in
de werking van organisaties, planning en registratie van acties en activiteiten on-ontbeerlijk voor het goed en continu werken van de diensten. Schriftelijke rapporte-
ring daarbij verstrekt inzicht in de werkingsactiviteiten van de IT-afdeling en vormt
een basis voor analyse en evaluatie. Zij maakt ook kennisoverdracht mogelijk.
Ook over veel andere informatica-aspecten rapporteert het BLOSO intern enkel
mondeling, zodat weinig tastbare bewijzen achterblijven die later als toetsingsin-
strument kunnen dienen. Tijdens zijn onderzoek kon het Rekenhof veel informatie
over de praktische werking en organisatie van de informatica enkel mondeling van
de hoofdcoördinator informatica verkrijgen. Mocht hij plots wegvallen, dan zoudeze informatie verloren gaan. Dat de informaticacel vaak vergadert met de leiding,
zoals het BLOSO argumenteert, verandert weinig, aangezien de leiding niet uit
informaticaspecialisten bestaat. Het mondeling doorgeven van complexe informatie
over lopende, geplande en gerealiseerde projecten, aan een mogelijke opvolger kan
tot onvolledigheid en verkeerde interpretatie leiden.
Er is wel een stuurgroep, maar die is en werkt informeel, zonder vastgelegde regels
voor vergaderfrequentie, bevoegdheden, verantwoordelijkheden en verslaggeving.
Het gehele IT-beleid verloopt overigens informeel, zonder uitgeschreven beleids-
richtlijnen. Daardoor is er geen duidelijke en transparante beleidscommunicatie.
Slechts voor projecten met een grote impact op de organisatie vindt een meer ge-
structureerd overleg met de topleiding plaats. Communicatie naar en met de gebrui-
kers vindt slechts plaats bij de aanvang van een project. Bij ontstentenis van uitge-
schreven normen en procedures, hebben de eindgebruikers geen gedragscode. Hetontbreken van dergelijke richtlijnen en procedures is het gevolg van een tekort aan
voldoende werkingsmiddelen om een degelijke informaticacommunicatie en
-verwerking in het leven te roepen.
                                                       
196Informatie-architectuur staat toe de informaticavoorzieningen af te stemmen op de
bedrijfsvoering. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 114
3 Personeelsbezetting
De informaticacel van het BLOSO ressorteert rechtstreeks onder de bevoegdheid
van de adjunct-commissaris-generaal. Zij wordt bemand door drie personeelsleden:
één informaticus en twee programmeurs. Een halftijdse kracht voert de administra-
tieve functie in de informaticacel uit. Sinds 1997 zijn er informaticacoördinato-ren(
197), die fungeren als tussenpersoon tussen de informaticacel en de eigen afde-
ling of dienst.
Deze beperkte bezetting van de informatica-afdeling (drie personeelsleden op een
totaal personeelsbestand van 600 mensen) laat niet toe een meer uitgebreide wer-
king van de informatica-afdeling op te zetten. De drie personeelsleden in de infor-matica-afdeling moeten mekaar voor de meest urgente taken bijspringen. In het
algemeen is er dan ook een te sterke concentratie van functionele verantwoordelijk-
heden. In de meeste gevallen beheert de hoofdcoördinator de informatica-
activiteiten centraal. Hij maakt in de meeste gevallen de uiteindelijke keuze inzake
de aanschaf van IT-producten.
4 Gegevensregistratie
Momenteel bestaan verscheidene gegevensbanken, gebaseerd op de verschillende
gebruikte toepassingen. Identieke gegevens worden dan ook op verschillende plaat-
sen ingevoerd. Dit leidt tot redundantie van gegevens, met een negatief effect op de
efficiëntie van de gegevensverwerking en een verhoogd risico op fouten.
Het BLOSO schreef dit fenomeen toe aan de recente informaticaontwikkelingen.
Het Rekenhof wees als oorzaak ook op het verlenen van de bevoegdheid aan PC-gebruikers, zelf kleine toepassingen of databanken op te zetten.
Tijdens het onderzoek legde het BLOSO een document voor dat de uitwerking van
een centrale databank voorstelde. Tot op heden werd dit project niet gerealiseerd,
volgens de instelling bij gebrek aan middelen. Een centrale gegevensbank bouwen
impliceert inventarisatie van de beschikbare data. Het is ook noodzakelijk, in sa-menspraak met de gebruikers, helderheid te verschaffen over erin te gebruiken defi-
nities.
5 Beveiliging
Evenmin als een centrale gegevensbank bestaat er een schema voor gegevensclassi-
ficatie dat duidelijk vastlegt: wie toegang heeft tot welke gegevens, wie verant-
woordelijk is voor het bepalen van het gepaste toegangsniveau, waar een specifieke
goedkeuring vereist is voor toegang (gevoelige gegevens), welke de speciale toe-gangsvereisten zijn (afspraken inzake het niet vrijgeven of de vertrouwelijkheid van
gegevens). Het BLOSO wierp tegen dat de gebruikers de toegangsrechten kennen.
Het BLOSO regelt de basisbeveiliging door installatie en aanpassing van de toe-
gangsprofielen in de software. Voor de beveiliging van Internettoegangen maakt het
gebruik van een firewall .
                                                       
197Thans zijn er tien aangeduid. Zij kunnen niet als een uitbreiding van de informati-
cacel worden beschouwd. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 115
De instelling treft beveiligingsmaatregelen in functie van de noodwendigheden van
de dienst en niet op grond van een vooraf uitgewerkt beveiligingsbeleid. Zij schatrisico's niet methodisch in en wakkert het veiligheidsbewustzijn bij de gebruikers
niet echt aan.
De verantwoordelijkheid voor de informatiebeveiliging ligt in de eerste plaats bij
het informaticapersoneel . Afzonderlijke functies  interne controle en informatiebe-
veiliging  zijn niet aanwezig. Het Rekenhof kon niet met zekerheid vaststellen of
zich al beveiligingsproblemen hebben voorgedaan, bij gebrek aan schriftelijk inter-
ne rapportering. Een georganiseerde functiescheiding is in de beperkt bezette in-
formatica-afdeling (drie personeelsleden) nagenoeg onmogelijk. Wel stelde hetBLOSO voor zijn informatica-afdeling functiebeschrijvingen op (informaticus en
programmeur). Zij voorzien echter niet in beveiligingstaken.
De administratie beloofde bij de eerstvolgende wijziging de functiebeschrijvingen
te zullen aanpassen.
Het BLOSO kiest bij de aankoop van hard- en software resoluut voor de marktstan-
daarden die uit de vakliteratuur blijken. De instelling is weliswaar te klein om zelf
risicoanalyses uit te voeren, maar zij zou toch de raad van beheer, belast met de
strategische beslissingen, moeten informeren over de risico's die met een bepaaldetoepassing kunnen samengaan. Daarenboven zou het de risico's die de vakliteratuur
beschrijft, moeten afwegen tegen de bedrijfssituatie.
Een formeel uitgeschreven rampenplan heeft de instelling niet, maar mocht zich een
ramp voordoen, dan kan het hoofdbestuur terugvallen op de buitendiensten. Wel
heeft het BLOSO eind 1999, langs een pool van VOI's, een verzekeringscontractafgesloten dat alle elektronicarisico's dekt.
6 Projectbeheer
Het BLOSO volgt geen projectmatige aanpak. Voor projectbeheer zijn er noch een
methodologie, noch meet- en controlepunten. Verslaggeving over gerealiseerdeinformaticaprojecten ontbreekt. Voor de op stapel staande migratie zou volgens de
hoofdcoördinator-informatica wel projectmatiger worden gewerkt, wegens de om-
vang van het project en om de realisaties van de externe partner te kunnen opvol-gen. Er is echter geen systematiek voor projectaanpak uitgewerkt.
Zonder meet- en controlepunten is de projectuitvoering overigens niet op onafhan-
kelijke wijze controleerbaar. Een dergelijke controle kan nochtans de aanzet zijn
voor overleg over voortzetting of bijsturing van een project. Het BLOSO merkte op
dat het meet- en controlepunten opneemt bij de uitvoering van een project en dat deleiding permanent evalueert. Het gaf wel toe over geen gedetailleerde, formeel uit-
geschreven planning met meet- en controlepunten te beschikken.
7 Antwoord van de Vlaamse Minister van Sport
De minister verwees in zijn antwoord naar de reacties van het BLOSO en wees erop
dat een aantal opmerkingen inzake personeel en organisatiestructuur het gevolg zijn
van de zeer beperkte omvang van de informaticacel en de bijhorende kredieten.
Aangezien de Vlaamse regering heeft beslist de Vlaamse administratie op kortetermijn te hervormen in het kader van Beter Bestuurlijk Beleid, en het BLOSO eerst
dient te beschikken over een PIP-PEP voor nieuwe aanwervingen, leek het hem niet Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 116
aangewezen onmiddellijk tot personeelsuitbreiding of grote investeringen over te
gaan. De reorganisatie kan immers leiden tot aanpassing van het takenpakket vanhet BLOSO.
8 Conclusies en aanbevelingen
De bezetting van de informatica-afdeling van het BLOSO is te klein om een effici-
ente werking te garanderen. Bovendien werkt deze afdeling weinig planmatig en
vooral op informele basis. Dit brengt voor de instelling risico's mee, bv. inzake een
vlotte kennisoverdracht. Het Rekenhof acht het dan ook in eerste instantie aange-
wezen de informatica-afdeling van het BLOSO uit te breiden. Pas dan worden im-mers de volgende aanbevelingen haalbaar:
• Het BLOSO dient zijn IT planmatig aan te pakken, met een regelmatige schrif-
telijke rapportering, die inzicht biedt in de werkingsactiviteiten van de IT-
afdeling, een basis vormt voor analyse en evaluatie van de IT-afdeling en ken-
nisoverdracht veiligstelt.
• De projectplanning dient van bij de eerste fase al meet- en controlepunten te
definiëren, waaraan de uitvoering kan worden getoetst.
• Het in kaart brengen van de informatie-architectuur moet een overzicht bieden
op alle gegevens die het BLOSO verwerkt.
• Bij de aanschaf van nieuwe IT- of IS-producten dient de cel informatica de
leiding en de raad van bestuur te informeren over de risico’s die de vaklitera-tuur beschrijft, toegepast op de bedrijfssituatie.
• Het is aangewezen de IT-stuurgroep formeel te installeren, met duidelijke
verantwoordelijkheden en bevoegdheden.
• BLOSO moet de personeelsleden beveiligingsnormen en -richtlijnen medede-
len, waarvan het regelmatig de naleving moet testen.
• Ten slotte dient het BLOSO richtlijnen voor kwaliteitsbewaking uit te werken. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 117
Toerisme Vlaanderen: personeelsuitgaven
en -beleid
1.930.501
De onduidelijkheid over de toekomstige bevoegdheden van Toerisme Vlaanderen
belemmert de totstandkoming van een aangepast personeelskader. In afwachtingvult de instelling haar personeelsnoden contractueel in, echter zonder rechtsgrond,
zonder vooruitziend wervingsbeleid en zonder een degelijke voorbereiding. Bij die
contractuele werving biedt Toerisme Vlaanderen bovendien vaak reglementair te
hoge salarissen aan, daar zij de contracten onderhandelt. Dit creëert ongelijkheid
tussen sommige contractuele personeelsleden en de statutaire personeelsleden, nogvergroot door de toekenning aan contractuelen van onreglementaire toelagen en
vergoedingen. De minister argumenteerde met de erg concurrentiële omgeving van
Toerisme Vlaanderen, die afwijkingen vergt in functie van effectiviteit en efficiëntie.
Het Rekenhof stelde tevens een zeer gebrekkig beheer van de personeelsdossiers
vast: frequent maakt Toerisme Vlaanderen vergissingen in de individuele dossiers,onder meer wegens onderbemanning van de personeelsdienst en een gebrek aan
Het decreet van 22 december 1995 vormde het Vlaams Commissariaat-Generaal
voor Toerisme om tot de Vlaamse openbare instelling Toerisme Vlaanderen . In
1999 verkreeg deze instelling 1.120,7 miljoen BEF ontvangsten, voornamelijk be-
staande uit een dotatie van de Vlaamse Gemeenschap. De uitgaven van de instellingbedroegen in dat jaar 1.135,6 miljoen BEF, waarvan 229,7 miljoen BEF lonen en
sociale lasten. Toerisme Vlaanderen telde op 1 januari 1999 in België 104 perso-
neelsleden (54 statutaire en 50 contractuele) en in de buitenlandkantoren 53,2 vol-
tijdse equivalenten (
198). Het personeelsstatuut  van Toerisme Vlaanderen werd
vastgesteld bij besluit van de Vlaamse regering van 12 juni 1995, inmiddels opge-heven door het zogenaamde stambesluit  VOI van 30 juni 2000, dat de basisregle-
mentering van de rechtspositie van het personeel van een groot aantal VOI’s regelt.
Eind 2000, begin 2001 onderzocht het Rekenhof het personeelsbeheer van Toerisme
Vlaanderen . Het deelde zijn bevindingen op 5 maart 2001 mee aan de Vlaamse
Minister van Toerisme en de administrateur-generaal van Toerisme Vlaanderen. De
minister heeft op 24 juli 2001 de opmerkingen van algemene aard beantwoord.
Voor de opmerkingen in individuele dossiers stelde hij een afzonderlijk antwoord in
het vooruitzicht.
2 Personeelsformatie
Een audit in 1996 leidde op 7 juli 1998 tot een decretale herstructurering van Toe-
risme Vlaanderen, die de bevoegdheid van de instelling onder meer beperkte tot het
                                                       
198Nederland, Duitsland, Frankrijk, Groot-Brittannië, Italië, Spanje, Denemarken,
Oostenrijk, Tsjechië, de VS en Japan Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 118
promotiebeleid. Deze beperking diende onder andere een overheveling van perso-
neel naar het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap mee te brengen.
De reorganisatie vond echter niet plaats. Intussen verkeert het personeel in een on-
zekere situatie. De onduidelijkheid over de bevoegdheden stond evenmin de tot-
standkoming van een aangepast personeelskader toe. Omdat de bestaande formatievan 64 statutaire personeelsleden al geruime tijd niet meer volstond, nam Toerisme
Vlaanderen tal van personeelsleden bij gewone arbeidsovereenkomst in dienst.
Deze contractuele aanwervingen voldeden echter niet altijd aan de voorwaarden die
het koninklijk besluit algemene principes stelde(
199).
Toerisme Vlaanderen werkte al op 26 mei 1999 een nieuw voorstel van personeels-
formatie uit, maar de minister heeft dit nog altijd niet bekrachtigd.
Het Rekenhof heeft gevraagd snel duidelijk te maken welke bevoegdheden Toeris-
me Vlaanderen in de toekomst krijgt, opdat op grond daarvan een aangepaste per-
soneelsformatie kan worden opgesteld.
De minister antwoordde dat hij omwille van de eenheid van de materie heeft beslist
de geplande hervorming niet door te voeren, maar de hele kwestie opnieuw te be-
kijken in het kader van de volledige reorganisatie van Vlaamse overheid, DAB’s en
VOI’s. Afhankelijk van de beslissingen daarbij, kan voor Toerisme Vlaanderen daneen nieuwe en geactualiseerde personeelsformatie worden opgesteld.
3 Aanwervingsbeleid
Toerisme Vlaanderen voert volgens het Rekenhof geen vooruitziend aanwervings-
beleid. Het zou de jaarlijkse aanwervingsplannen moeten steunen op een grondigepersoneelsbehoeftenanalyse. De minister verwees naar het wervingsplan 2001(
200).
Het Rekenhof heeft de voorlegging van dit plan gevraagd, alsook van een lijst van
de statutaire en contractuele aanwervingen die inmiddels in 2001 plaatsvonden.
Voor de aanwerving van contractueel personeel laat Toerisme Vlaanderen soms na
een publieke oproep tot kandidaatstelling te doen. In sommige gevallen zoekt hetzelfs gewoon personeelsleden in de kennissenkring. De minister betwistte dit. Vol-
gens hem maakt Toerisme Vlaanderen zijn vacatures wel degelijk altijd openbaar,
hetzij via advertenties of gespecialiseerde media, hetzij via de WIS-computer vande VDAB.
Ten slotte bereidde Toerisme Vlaanderen zijn aanwervingsdossiers vaak in onvol-
doende mate voor. Soms nam het zelfs personeel in dienst zonder dat een perso-
neelsbehoefte vaststond. Zo diende het in 2000 voor een in dienst genomen proces-
manager  nog een speciale werkgroep te installeren voor de invulling van zijn func-
tie. Volgens de minister strookt deze voorstelling niet met de feiten. Hij beargu-
menteerde in zijn antwoord uitgebreid zijn keuze. Het Rekenhof repliceerde dat de
kern van zijn opmerkingen niet de keuzemotivatie betrof, maar de slechte voorbe-
reiding van de werving. Immers, Toerisme Vlaanderen wilde eerst een contractuele
                                                       
199Aanwervingen bij arbeidsovereenkomst zijn uitsluitend toegestaan om aan uitzon-
derlijke en tijdelijke personeelsbehoeften te voldoen, om ambtenaren te vervangen
die hun betrekking niet of slechts deeltijds bekleden en om bijkomende of speci-fieke opdrachten te vervullen.
200Door de raad van bestuur van Toerisme Vlaanderen op 21 februari 2001 goedge-
keurd. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 119
administratief manager  in dienst nemen in de functie van opdrachthouder,  wat later
onmogelijk bleek; de procedure van de werving wijzigde meermaals en de instellingmoest uiteindelijk nog nadenken over de inhoud van de functie waarvoor zij al
iemand had aangeworven.
4 Werking personeelsdienst en interne controle
De Centrale Dienst voor de Vaste Uitgaven (CDVU) berekent en betaalt de salaris-
sen van het personeel van Toerisme Vlaanderen op grond van de gegevens die hij
van de instelling ontvangt. Toerisme Vlaanderen gaf deze gegevens regelmatig
laattijdig of incorrect door, met foutieve salarisbetalingen tot gevolg. Zo werd eenpersoneelslid negen maand na ontslag nog steeds doorbetaald.
De frequente vergissingen in individuele dossiers en het gebrekkig personeelsbe-
heer in het algemeen, heeft drie hoofdoorzaken:
• Onderbemanning van de personeelsdienst, die op het ogenblik van het onder-
zoek maar uit één contractueel personeelslid bestond (voor meer dan 150 werk-
nemers). De minister heeft beloofd de personeelsfunctie bij Toerisme Vlaande-ren verder uit te bouwen, onder meer door de aanstelling van een directeur per-
soneel en logistiek, een statutaire medewerker voor de personeelsdienst en een
opdrachthouder belast met vorming, HRM en organisatieontwikkeling. De be-
groting 2002 zou bovendien in bijkomende middelen voorzien.
• Een effectieve interne controle was onbestaande, bv. op de vaststellingen van
de salarissen. De minister meldde dat inmiddels een nieuwe procedure werduitgewerkt en dat de personeelsverantwoordelijke opdracht zou krijgen alle
wijzigingen in de personeelsgegevens eerst voor te leggen aan de directeur per-
soneel en logistiek.
• Ten slotte zijn veel personeelsdossiers onvolledig. Het gebrek aan juiste, actu-
ele en raadpleegbare gegevens of een betrouwbaar personeelsbeheerssysteem
levert een ernstig kennisprobleem op. De minister meldde de personeelsdienstbij Toerisme Vlaanderen opdracht te hebben gegeven de personeelsdossiers te
vervolledigen. Ook zou de implementatie van een geautomatiseerd personeels-
beheerssysteem in het kader van de uitvoering van het strategisch informatica-
plan van de instelling een van de prioriteiten zijn. Het Rekenhof vroeg naar het
tijdspad daarvoor.
5 Onreglementaire contractuele salarissen
Sommige contractuele personeelsleden ontvangen bij Toerisme Vlaanderen te hoge
salarissen. Niettegenstaande de strikte bepalingen in het personeelsstatuut en het
stambesluit over de salarisbepaling voor de contractuele personeelsleden, onder-handelt Toerisme Vlaanderen in de praktijk met bepaalde personen over het salaris.
Het kent daarbij contractueel salarissen toe van een niveau waarvoor de betrokkene
niet het vereiste diploma bezit of waarvan de schaal de beginschaal overstijgt. Vaakook berekent het een te hoge of fictieve anciënniteit. Salarisverhogingen kent Toe-
risme Vlaanderen toe middels het aanbieden aan in dienst zijnde contractuelen van
een nieuwe overeenkomst.
Het Rekenhof heeft opgemerkt dat de instelling de reglementaire bepalingen inzake
het geldelijk statuut van de contractuele personeelsleden nauwgezet moet toepassen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 120
Afwijkingen op grond van vrije salarisonderhandelingen zijn onaanvaardbaar. Te-
vens dient Toerisme Vlaanderen het gelijkheidsbeginsel te respecteren: het is onbil-lijk dat het sommige contractuele personeelsleden een hoger salaris toekent of
sneller bevordert dan statutaire personeelsleden.
Volgens de minister bevindt Toerisme Vlaanderen zich in een erg concurrentiële
omgeving. Om haar opdrachten effectief en efficiënt uit te voeren moet zij in be-
paalde gevallen afwijken van de salarisschalen van een overeenkomstige wervings-
graad.
Het Rekenhof gaat daar niet mee akkoord. De reglementaire teksten laten dergelijke
afwijkingen niet toe. Eensdeels is er de discriminatie ten aanzien van de anderepersoneelsleden, die een lager salaris krijgen of minder snel bevorderen. Anderdeels
creëert deze praktijk grote verschillen met personeelsleden van andere VOI’s of het
Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap. Het Rekenhof acht dit probleem ernstig
en heeft Toerisme Vlaanderen dan ook overlegging gevraagd van een kopie van
elke afzonderlijke arbeidsovereenkomst die het nog afsluit.
6 Individuele personeelsdossiers
Bij zijn onderzoek van de individuele personeelsdossiers merkte het Rekenhof tal
van fouten of tekortkomingen op. Het ging o.m. over fouten of onduidelijkheden in
de vaststelling van de administratieve en geldelijke loopbaan, bij de inschaling van
het personeelslid in een salarisschaal of in de vaststelling van de niveau-, graad en
schaalanciënniteit, bij de vaststelling of de uitbetaling van het salaris, bij benoemin-
gen of bevorderingen, bij de bepaling van de voorgaande diensten die in aanmer-king komen voor de salarisbepaling, ... De minister beloofde het Rekenhof te zullen
inlichten over de gevolgen die hij aan deze opmerkingen zal geven.
7 Terbeschikkingstelling van personeel
Toerisme Vlaanderen heeft minstens twee personeelsleden in strijd met de wet van
24 juli 1987 betreffende de tijdelijke arbeid, de uitzendarbeid en het ter beschikking
stellen van werknemers ten behoeve van gebruikers, ter beschikking gesteld van
andere organisaties (VZW's). In beide gevallen lag de functionele bevoegdheid bijde gebruiker. Een dergelijke sponsoring  is wettelijk niet toegelaten.
De minister antwoordde dat beide personeelsleden contractueel in dienst waren én
tewerkgesteld bij de instelling. Nochtans zijn de teksten van de betrokken arbeids-
overeenkomsten en de interne nota’s van Toerisme Vlaanderen duidelijk: de instel-
ling stelde de betrokkenen effectief ter beschikking. Dat nooit betaald zou zijn ge-weest voor de eventuele prestaties van de betrokken personeelsleden, zoals de mi-
nister aanhaalde, is geen geldig argument. De wet van 24 juli 1987 stelt immers
deze voorwaarde niet. Dat geen terugbetaling van het salaris door de organisaties
plaatsvond, overtuigt evenmin. In de plaats van het salaris werd immers een andere
return  voorgesteld (bv. gratis publiciteit, catalogi of tickets voor Toerisme Vlaande-
ren). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 121
8 Aanwerving langs een VZW
Toerisme Vlaanderen betaalt jaarlijks een aanzienlijke toelage aan een VZW (16,5
miljoen BEF in 1999), die momenteel 6 personeelsleden ter beschikking stelt van de
instelling. Behalve de onregelmatigheid van deze terbeschikkingstelling, heeft het
Rekenhof opgemerkt dat de VZW in de praktijk niet meer is dan een instrument omvoor Toerisme Vlaanderen bijkomend personeel aan te werven. Er doet zich trou-
wens vermenging  voor tussen de VZW en Toerisme Vlaanderen, zodat niet meer
duidelijk is wie de eigenlijke werkgever is. De minister heeft op deze opmerkingen
nog niet geantwoord.
9 Toelagen en vergoedingen
Toerisme Vlaanderen betaalt een aantal vergoedingen en toelagen zonder regle-
mentaire basis: drie personeelsleden ontvangen onterecht een maandelijkse forfai-
taire onkostenvergoeding (
201), twee personeelsleden krijgen commissielonen op
grond van overnachtingen , een personeelslid krijgt als commissieloon een percen-
tage op gerealiseerde inkomsten (219.509 BEF in 1999), twee personeelsleden krij-
gen een leasewagen ter beschikking onder wie er maar één een maandelijkse terug-
betaling doet voor het privé-gebruik van de wagen. Ter rechtvaardiging van dezebonussen, voerde de minister aan dat het om contractuele personeelsleden ging,
voor wie de bedragen werden onderhandeld en opgenomen in de arbeidsovereen-
komst. Contractuelen mogen echter geen hogere of andere vergoedingen of toelagen
krijgen dan statutaire personeelsleden(
202). De onterechte vergoedingen vergroten
nog de ongelijkheden tegenover andere personeelsleden. De contractuele perso-neelsleden krijgen niet alleen soms hogere salarissen, maar ook nog extra vergoe-
dingen. Het Rekenhof heeft aangedrongen op stopzetting van deze praktijk.
Bepaalde personeelsleden krijgen geldboetes terugbetaald die zij door verkeers-
overtredingen tijdens dienstverplaatsingen opliepen (voor een personeelslid liep dit
in 2000 op tot 66.045 BEF). De minister argumenteerde dat de boetes het recht-streekse gevolg waren van de uitoefening van de opdracht en, aldus, kosten eigen
aan de werkgever. Strafrechtelijke sancties zijn echter per definitie steeds persoon-
lijk. Noch het stambesluit VOI, noch een andere wettelijke of reglementaire norm,bieden een rechtsgrond voor de terugbetaling(
203)
Toerisme Vlaanderen leeft de regeling van de toekenning van toelagen en presen-
tiegelden aan de voorzitter en de leden van de raad van bestuur grotendeels na(204).
Het zette echter de presentiegelden van minstens een lid van de raad van bestuur
onreglementair om in een fiscaal meer interessante vakantiecheque .
Ten slotte kreeg één personeelslid in 2000 een functioneringstoelage van 10% van
het jaarsalaris. De administrateur-generaal besliste over deze toekenning alleen,
                                                       
201Variërend van 5.000 tot 37.600 BEF. Hoewel deze onkostenvergoedingen forfai-
tair zijn, dienen de betrokkenen daar bovenop soms nog eens hun werkelijke on-
kostennota’s in.
202Artikel XIV 51, §1, van het stambesluit VOI.
203Noch op grond van artikel 1384, derde lid, Burgerlijk Wetboek, noch op grond van
artikel 18 van de arbeidsovereenkomstenwet, kan een werknemer van zijn werkge-ver terugbetaling verkrijgen van de geldboetes die hij opliep wegens verkeers-
overtredingen tijdens de uitvoering van de overeenkomst.
204Besluit van de Vlaamse regering van 27 januari 1988. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 122
hoewel het stambesluit VOI erin voorziet dat de directieraad en de raad van bestuur
dit moeten doen.
10 Buitenlandkantoren
Ongeveer een derde van het personeelsbestand van Toerisme Vlaanderen werkt in
de buitenlandkantoren. Daar slechts een klein aantal personeelsdossiers in Brussel
ter beschikking waren, bleef de controle van het Rekenhof op die kantoren beperkt.
Toerisme Vlaanderen neemt de personeelsleden van de buitenlandkantoren, overi-
gens zonder rechtsgrond, bij arbeidsovereenkomst in dienst. Het Rekenhof stelde in
deze personeelsdossiers dezelfde onregelmatigheden vast als bij de gewone  con-
tractuele personeelsleden, in het bijzonder te hoge salarissen. Nog andere onregel-
matigheden bleken. Zo betaalde Toerisme Vlaanderen in twee gevallen veertien
maand salaris per jaar uit en kent de instelling zonder rechtsgrond systematisch(205)
of persoonlijk(206) vergoedingen en toelagen toe.
Centraal probleem is het gebrek aan een rechtspositieregeling voor het personeel in
de buitenlandkantoren. Bij ontstentenis van een specifiek statuut, zijn formeel de
regels van toepassing die gelden voor alle contractuele personeelsleden. Nochtans
kan worden aangenomen dat de specifieke werkomstandigheden in het buitenlandafwijkende regelingen vergen. De Vlaamse regering dient dan ook bij besluit de
inmiddels gegroeide willekeur te vervangen door een uniforme regelgeving, zoals
bij de VOI Export Vlaanderen . In een dergelijk instellingsspecifiek besluit kan zij
tevens de opdracht van het personeel in de buitenlandkantoren definiëren als bijko-
mend en specifiek, wat contractuele indienstneming rechtvaardigt.
Op een aantal plaatsen zijn samenwerkingsverbanden tot stand gekomen tussen de
buitenlandkantoren van Toerisme Vlaanderen en Franstalige of Nederlandse Toe-
rismebureaus. In die gevallen zijn de verdeling van de personeelslasten en de ver-
antwoordelijkheden voor het personeelsbeleid onduidelijk. Ook op dit vlak zijn een
meer doorzichtige reglementering en duidelijker samenwerkingsakkoorden nodig.
De minister heeft nog niet geantwoord op deze opmerkingen.
11 Besluit
Het personeelsbeleid is bij Toerisme Vlaanderen blijkbaar geen prioriteit en het
beheer van de personeelsdossiers en de administratieve en geldelijke loopbanen van
de statutaire en contractuele personeelsleden verloopt zeer gebrekkig. Het aantal
tekortkomingen tegenover de reglementering en de vereisten van goed bestuur is
vrij groot en de inbreuken zijn naar hun aard vaak ernstig. De afwezigheid van eenadequate interne controle maakt dat zich frequent onopgemerkte fouten voordoen,
in het bijzonder bij de vaststelling van de salarissen. Onder het mom van een soepel
personeelsbeleid, geschiedt de aanwerving van het personeel vaak ondoorzichtig en
worden regelmatig niet-reglementaire voordelen toegekend.
                                                       
205De zogenaamde postvergoeding.
206Terbeschikkingstelling van een leasewagen of tenlasteneming van de autoverzeke-
ring. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 123
Vaste kosten van de NV Aquafin
1.846.747
Het Rekenhof heeft een onderzoek gewijd aan de vaste kosten die de NV Aquafin
overeenkomstig haar beheersovereenkomst jaarlijks aan het Vlaams Gewest factu-
reert (in 1998 ongeveer 1 miljard BEF). De rapportering van Aquafin aan deVlaamse Minister van Leefmilieu liet het de minister tot op heden niet toeliet de
redelijkheid van de gemaakte vaste kosten te beoordelen. Aquafin kan immers, in
tegenstelling tot klassieke openbare instellingen, autonoom over de kosten van haar
overheidstaak beslissen, zolang die kosten redelijk zijn. De minister aanvaardde de
forfaitaire vermindering van de facturen die haar bijzonder gevolmachtigde voordiverse vaste kostensoorten voorstelde. Op diens voorstel van een incentivemecha-
nisme, liet een reactie van de minister aanvankelijk op zich wachten. Het Rekenhof
beval in afwachting aan dergelijke forfaits al bij de budgetbespreking vast te stel-len, om Aquafin meer zekerheid te bieden over het aanvaardbare kostentotaal. Het
onderzoek van de individuele kostensoorten, leverde onder meer kritiek op over de
huurkoopformule die Aquafin voor enkele gehuurde gebouwen onderschreef. Een
uiteindelijke koop zou immers een vrijgevigheid van het gewest impliceren, waar-
voor een decretale machtiging nodig is. Tevens vroeg het Rekenhof de minister eroptoe te zien dat Aquafin de wetgeving op de overheidsopdrachten en de motiverings-
plicht respecteert. De minister heeft uiteindelijk zeer positief op de vaststellingen en
opmerkingen van het Rekenhof gereageerd.
De decreetgever heeft de aanleg, exploitatie en financiering van de Vlaamse riool-
waterzuiveringsinfrastructuur met het decreet van 12 december 1990 betreffende
het bestuurlijk beleid opgedragen aan de NV Aquafin. De beheersovereenkomst van
10 november 1993(
207) met het Vlaams Gewest geeft de nv Aquafin voor het ver-
vullen van deze taken recht op een gewestvergoeding die alle gemaakte redelijke
kosten  dekt en, rekening houdend met het genomen risico, de aandeelhouders een
minimum aanvaardbaar rendement waarborgt(208). Deze vergoeding dekt: investe-
ringen, exploitatiekosten, financieringskosten (inclusief de voorzieningen voor een
rendement op de eigen middelen) en de vaste kosten van het hoofdkantoor. De ver-
goeding is ten laste van de begroting van het Minafonds. Aquafin dient jaarlijks eenfinancieel verslag aan de minister voor te leggen, dat ter informatie naar het Vlaams
Parlement gaat.
Aansluitend op zijn onderzoek van de vergoeding voor het rendement van het eigen
vermogen(
209), heeft het Rekenhof de vaste kosten van Aquafin onderzocht. De
beheersovereenkomst definieert vaste kosten als alle kosten die voortvloeien uit
ondersteunende activiteiten die geen verband houden met de exploitatie van de
                                                       
207De oorspronkelijke overeenkomst met de nv dateerde van 11 januari 1991. Herne-
gotiatie ervan gaf aanleiding tot de huidige overeenkomst.
208Artikel 43 van de beheersovereenkomst.
209Ingevolge dit onderzoek heeft het Vlaams Parlement op 28 oktober 1998 een re-solutie goedgekeurd waarin het de Vlaamse regering heeft gevraagd bij een vol-
gende hernegotiatie van de beheersovereenkomst rekening te houden met de op-merkingen van het Rekenhof. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 124
installaties, inbegrepen opstartkosten, kost van verwerving van knowhow en voor-
zieningen voor de uitbouw, werking en aanpassing van interne beheerscontrolesys-temen . In het opstartjaar 1991 bedroegen deze vaste kosten van het hoofdkantoor
ongeveer 500 miljoen BEF. Inmiddels zijn zij toegenomen tot ongeveer 1 miljard
BEF (BTW inbegrepen).
 Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Leefmilieu
zijn bevindingen medegedeeld op 5 december 2000. De minister heeft geantwoord
op 2 mei 2001.
2 Financieel verslag 1998
Aquafin factureerde voor 1998 10,010 miljard BEF aan het Vlaams Gewest (4,3 %
minder dan gebudgetteerd en 6,6 % meer dan voor 1997), waaronder 1.081.879.625
BEF vaste kosten .
Aquafin liet na het saldo van de vergoedingen dat met de betaalde kwartaalfacturen
dient te worden verrekend en een balans waaruit blijkt welk definitief rendement zij
aan het Vlaams Gewest zal uitkeren, in het financieel verslag op te nemen, in strijd
met de beheersovereenkomst. Daartegenover verschafte de NV bijkomende infor-matie over haar investeringen en kosten, die de beheersovereenkomst niet heeft
opgelegd.
Daar het Vlaams Gewest de voornaamste opdrachtgever is van de nv Aquafin en de
kosten van andere projecten dienen te worden afgezonderd, komt het de Vlaamse
regering en de Vlaamse Minister van Leefmilieu toe gedetailleerd kennis te krijgen
van de draagwijdte van de kosten die aan het Vlaams Gewest gefactureerd worden,
bij voorkeur middels de uitgesplitste resultatenrekening. In zijn oorspronkelijke
vorm gaf het financieel verslag daarover geen informatie.
3 Bijzonder gevolmachtigde van het Vlaams Gewest
In het kader van zijn controleopdracht heeft de bijzonder gevolmachtigde de minis-
ter voorgesteld 8.346.581 BEF kosten (vaste kosten én exploitatiekosten) voor 1998
te verwerpen. Het ging om een procentuele vermindering of een vermindering ten
belope van het bedrag dat het jaar voordien werd aanvaard, al dan niet verhoogdmet een groeivoet. Deze werkwijze is aanvaardbaar, aangezien een gegevensge-
richte controle een massa facturen betreft(
210). Voor Aquafin creëert dit echter het
probleem dat zij het aanvaardbare kostentotaal niet vooraf kent. Volgens hetRekenhof kan deze problematiek worden opgelost door bepaalde vaste kosten op
forfaitaire basis aan Aquafin te vergoeden.
Behalve de bijzonder gevolmachtigde, adviseert ook de afdeling Algemeen Milieu-
en Natuurbeleid (AMINABEL) de Vlaamse Minister van Leefmilieu, die aldus
verschillende adviezen kan krijgen. Zo leidde een meningsverschil tussen beideadviseurs ertoe dat de nieuwe verzekeringsstructuur  van de nv Aquafin  pas een jaar
na goedkeuring door de raad van bestuur  in een aanpassing van de beheersovereen-
komst vertaald werd. Dit vertraagde de realisatie van een belangrijke kostenbespa-
ring. Het Rekenhof heeft een coördinatie van de controle door een van beide advi-
seurs voorgesteld.
                                                       
210In 1998 waren er 46.240 inkoopfacturen en 3.034 verkoopfacturen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 125
4 Redelijke kosten
Het Vlaams Gewest vergoedt contractueel slechts de redelijke  kosten. Vanuit het
zuinigheidsbeginsel  van openbaar bestuur, dient de Vlaamse regering immers streng
toe te zien op Aquafin, die, in tegenstelling tot een klassieke openbare instelling,
autonoom over de kosten van de opdracht kan beslissen. Daar Aquafin is opgeno-
men in de lijst van de rechtspersonen die onder de toepassing van de wetgeving op
de overheidsopdrachten vallen, kan de prijs van de opdrachten die zij in concurren-
tie stelt met naleving van deze wetgeving, als redelijk worden beschouwd(211).
J 997.223
De redelijkheidsvraag stelt zich voornamelijk voor de eigen werkingskosten vanAquafin. In 1994 vroeg de toenmalige minister het Rekenhof naar de redelijkheid
van de integrale aanrekening aan het Vlaams Gewest van de wagenkosten van
Aquafin, die afweken van de vigerende administratieve regeling. Het Rekenhof
vroeg de minister op 18 mei 1994 criteria vast te stellen voor de diverse kosten die
het Vlaams Gewest ten laste neemt. De minister heeft die vraag tot op heden nietbeantwoord.
Het komt uiteraard de Vlaamse Minister van Leefmilieu toe uitvoering te geven aan
het contract met de NV Aquafin en te oordelen over het redelijke karakter van zo-wel de gefactureerde kosten als van de betrokken activiteit in kwestie. Het financi-
eel verslag biedt de minister echter slechts globale cijfers voor de verschillende
kostengroepen en geen gedetailleerd kostenoverzicht op basis van het rekeningen-
stelsel.
1.720.364
De bijzonder gevolmachtigde heeft de minister in 1998 een mechanisme voorge-
steld dat de redelijkheid van de kosten koppelde aan de doelmatige werking van de
nv Aquafin, het zogenaamde incentivemechanisme.  Dit houdt in dat ex ante en op
grond van historische gegevens voor Aquafin een aantal operationele doelstellingen
(ratio’s) worden geformuleerd, waarvan de realisatie repercussies heeft op de bonusof malus die de vennootschap toekomt. Vermits de kosten in die operationele doel-
stellingen worden verrekend, ontstaat voor Aquafin de noodzaak ze beheersbaar te
houden. Dit impliceert dat Aquafin eventuele onredelijke kosten  a priori moet we-
ren. De Vlaamse Minister van Leefmilieu heeft op 2 mei 2001 op een positieve
wijze geantwoord op de aanvullende beschouwingen van het Rekenhof over het
ontwerp van incentivemechanisme(
212).
                                                       
211Het is natuurlijk niet uitgesloten dat de prijs van een opdracht redelijk is, maar de
aard ervan onredelijk ten aanzien van de taak van de vennootschap.
212Brief van 28 juni 1999 (Dossier 1.720.364). De aanvullende beschouwingen had-
den betrekking op de mogelijke overschrijding van het huidige contractueel vast-
gesteld plafond van de rendementsvergoeding, de vereiste ministeriële goedkeu-ring van de vooropgestelde ratio’s en een aantal tekstuele verduidelijkingen vanhet ontwerp. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 126
5 Inhoudelijk onderzoek van sommige kostensoorten
5.1 Bezoldigingen en sociale lastenDe personeelskosten maken 57,5 % van de vaste kosten uit. In 1998 bedroegen zij
622.312.395 BEF. Aquafin bezoldigt volgens gegevens van een internationaal ad-
viesbureau. Bij aanwervingen biedt Aquafin doorgaans een bezoldiging aan die 4 %onder de midscore ligt(
213). De NV verhoogt het loon van de leden van de directie
en de diensthoofden met voordelen in natura (bv. terbeschikkingstelling van geleas-
de personenwagens). In het totaal van de personeelskosten zijn de bezoldigingen
van de bestuurders (14 miljoen BEF) niet opgenomen. Aquafin rekent ze aan als
diensten door derden . Evenmin zijn de kosten van enkele buitenwettelijke verzeke-
ringen erin opgenomen (1,9 miljoen BEF).
Het personeel van Aquafin is volgens het Rekenhof niet onderworpen aan de alge-
mene principes van het administratief en geldelijk statuut van het rijkspersoneel. De
decreetgever verleende immers noch de Vlaamse regering, noch de bestuursorganen
van de nv, noch zichzelf de bevoegdheid eenzijdig  de rechtspositie van het perso-
neel te bepalen. Aquafin kan de personeelsbezoldiging dus zelf bepalen. Het komt
de minister toe deze bezoldiging op haar redelijkheid te toetsen. Dat Aquafin de
bezoldigingen baseert op een systeem acht het Rekenhof, zonder uitspraak te doenover het redelijkheidsaspect van dat systeem, positief.
De bezoldigingen en sociale lasten namen sinds 1994 gestaag toe door uitbreidingen
van het personeelsbestand en loonsverhogingen. De vraag rijst of Aquafin de loon-
matigingswetten, van kracht sinds 1994, heeft toegepast(
214). De arbeidsinspectie-
wet (sociale inspectie) voorziet een controle. Tot op heden vond echter nog geencontrole plaats. Aquafin verklaarde wel bij alle loonsverhogingen de loonmati-
gingswetten te hebben gerespecteerd.
5.2 Buitenlandse reizen personeel
Van de 4.302.093 BEF kosten voor buitenlandse reizen in 1998, rekende Aquafin
3.275.998 BEF aan het Vlaams Gewest door(215). De bijzonder gevolmachtigde
heeft daarvan 729.786 BEF geschrapt. Ervan uitgaand dat niet alle buitenlandse
reizen kunnen worden toegewezen aan de hoofdopdracht, beperkt hij de groei van
deze uitgaven ten opzichte van het voorgaande jaar forfaitair tot 3,3 %.
De opdracht van het Vlaams Gewest aan Aquafin sluit niet uit dat daarvoor buiten-
landse zendingen nodig kunnen zijn, bv. voor onderzoek. Daar de kosten ervan
echter niet exclusief aan deze hoofdopdracht kunnen worden gerelateerd, zijn de
toegepaste verminderingen aanvaardbaar. Zij maken evenwel dat Aquafin de ver-
goeding van deze kosten niet op voorhand kan inschatten. Het Rekenhof heeft de
                                                       
213De consultant bepaalt een midscore per bezoldigingsklasse, die aanduidt dat 50%
van de bedrijven voor een min of meer gelijkaardige functie een hogere bezoldi-
ging toekent, 50 % een lagere.
214Zo is de interprofessionele maximale marge voor loonkostenontwikkeling voor de
jaren 1997-1998 bij koninklijk besluit van 20 december 1996 vastgelegd op 6,1 %,
en die marge mag niet worden overschreden bij overeenkomst.
2151.026.095 BEF werd aangerekend als projecten buiten de overeenkomst  en niet aan
het Vlaams Gewest gefactureerd. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 127
minister daarom aanbevolen tijdens de budgetbesprekingen een forfait vast te stel-
len voor de vergoeding van de kosten voor buitenlandse reizen door het personeel.
5.3 Autokosten
Aquafin stelt directieleden en diensthoofden een geleasde wagen ter beschikking
waarvan zij ook gratis gebruik kunnen maken voor privé-doeleinden. Zodoende legt
Aquafin persoonlijke kosten ten laste van het Vlaams Gewest. Volgens Aquafin
gaat het om een voordeel in natura, dat de instelling fiscaal aangeeft. De brutoloon-
last voor het gewest zou aldus lager liggen dan bij uitkering van een brutoloonsver-
hoging. Het Rekenhof kon met deze handelwijze instemmen, hoewel het geen oor-deel velde over de redelijkheid van dit systeem op zich. In het kader van de kosten-
vergoeding komt het uiteindelijk de minister toe daarover te oordelen.
5.4 Representatiekosten
In 1998 heeft Aquafin 5.853.526 BEF representatiekosten aan het Vlaams Gewest
gefactureerd. Op ongeveer 250 werkdagen per jaar vertegenwoordigt dit bedrag
voor de onderneming in het kader van een niet-commerciële activiteit 23.000 BEF
per dag. De NV-directie krijgt o.m., naast de bewezen kosten, een forfaitaire repre-sentatievergoeding, volgens Aquafin voortvloeiend uit de functieverplichtingen
(forfaitaire dagvergoeding voor werk thuis, vakliteratuur, vertegenwoordiging, e.d.).
In 1996 en 1997 beperkte de bijzonder gevolmachtigde de vergoeding tot ongeveer
65 % van de gemaakte kosten. Voor 1998 reduceerde hij de kosten tot het niveau
van 1997. Het Rekenhof heeft de minister aanbevolen tijdens de budgetbesprekin-gen een forfait vast te stellen voor de vergoeding van de representatiekosten, op
voorstel van de bijzonder gevolmachtigde.
5.5 Huur gebouwen
Voor haar hoofdkantoor huurt de NV Aquafin drie gebouwen, waarvan twee met
een aankoopoptie na twintig jaar tegen een eenmalige vergoeding van 5% van de
beleggingswaarde van deze gebouwen. Zo Aquafin in de toekomst van dit recht
gebruik maakt, verwerft zij twee gebouwen in eigendom waarvoor het Vlaams Ge-west tegen de overeengekomen prijzen respectievelijk 262 miljoen BEFen 91,3
miljoen BEF zal hebben betaald, zijnde de leasingprijzen van deze contracten. Een
dergelijke eigendomsverwerving overstijgt volgens het Rekenhof een loutere kos-
tenvergoeding. Voor het gewest betekent dit een schenking of vrijgevigheid, die
alleen de decreetgever kan toestaan(
216).
De beheersovereenkomst geeft Aquafin enkel het eigendomsrecht van de rioolwa-
terzuiveringsinfrastructuur, evenwel beperkt tot de duur van de overeenkomst. Bij
de beëindiging van de overeenkomst, normaliter in 2020, komt het Vlaams Gewest
in het bezit  van de installaties en terreinen (artikel 54 van de beheersovereenkomst).
Deze overdracht geldt echter niet voor de andere vaste activa die de nv op kostenvan het Vlaams Gewest verwerft, zoals kantoorgebouwen, meubilair, rollend mate-
rieel, enz. Het Rekenhof acht de draagwijdte van artikel 54 dan ook te beperkt en
beval de minister aan ze uit te breiden bij de aangekondigde hernegotiatie.
                                                       
216Artikel 179 van de gecoördineerde Grondwet. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 128
Aquafin verhuurde een deel van een van haar gebouwen onder aan een andere NV.
Het bracht deze huuropbrengsten in mindering van de factuur aan het Vlaams Ge-west. Zij factureerde evenmin de realisatie van een installatie voor klimaatregeling
aan het gewest. Het Rekenhof concludeerde dan ook dat de NV de kosten inzake
huurovereenkomsten die nadien aan het Vlaams Gewest worden gefactureerd, metzorg beheert.
5.6 Erelonen
Ereloonkosten en andere kosten waarvan de prestaties niet kunnen worden bewe-
zen, kunnen niet aan het Vlaams Gewest worden gefactureerd, evenmin als ere-loonkosten van advocatenkantoren die niet in verband staan met de hoofdop-
dracht(
217). Aquafin dient dan ook een duidelijk onderscheid te maken tussen rede-
lijke kosten in functie van de overeenkomst met het Vlaams Gewest en de overige
kosten, die te haren laste vallen.
5.7 Bijdragen aan verenigingen, lidgelden
In 1998 factureerde Aquafin het Vlaams Gewest 10,9 miljoen BEF vaste kosten
voor allerlei abonnementen, bijdragen aan verenigingen, lidgelden, documentatie,enz. De vraag rijst of de NV de lidgelden en bijdragen aan liefst 37 verenigingen
ten laste kan leggen van het gewest. Het is immers niet steeds duidelijk in hoeverre
deze uitgaven kaderen in Aquafins hoofdopdracht. Overigens zijn deze kosten in
vier jaar verdubbeld. De bijzonder gevolmachtigde hanteert als redelijkheidsnorm
de kosten voor 1997, verhoogd met een groeivoet van 5%. Deze forfaitaire vermin-dering is aanvaardbaar. Het Rekenhof heeft de minister aanbevolen tijdens de bud-
getbesprekingen ook voor dit soort vergoedingen een forfait vast te stellen.
Voor de bijdragen of lidgelden bestaat doorgaans een tegenprestatie in de vorm van
adviezen of tijdschriften. Een bijdrage aan een studieverband resulteerde daarente-
gen in de terbeschikkingstelling van personeelsleden aan de nv Aquafin. Het betrefthier dus feitelijk een dienstencontract, waarvoor Aquafin de wetgeving op de over-
heidsopdrachten omzeilde.
5.8 Externe medewerkers (aannemers)
1.077.592
Aquafin kan voor de uitvoering van haar taken geheel of gedeeltelijk een beroep
doen op aannemers voor werken, diensten of leveringen. Zij moet daarbij de regle-
mentering inzake de overheidsopdrachten eerbiedigen(
218). In het verleden bestond
over de onderworpenheid van Aquafin aan de wetgeving op de overheidsopdrachten
betwisting inzake de kosten van het hoofdkantoor. Op 9 februari 1995 deelde het
                                                       
217Voor 1995 en 1996 verwierp de bijzonder gevolmachtigde respectievelijk
1.355.625 BEF en 397.500 BEF kosten voor niet te bewijzen prestaties. Voor1996, 1997 en 1998 verwierp hij respectievelijk 1.044.031 BEF, 1.865.241 BEF en
488.340 BEF erelonen voor opdrachten buiten de overeenkomst.
218De artikelen 23 en 25.1 van de beheersovereenkomst van 10 november 1993. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 129
Rekenhof de Vlaamse Minister van Leefmilieu zijn standpunt mee dat Aquafin
steeds, ook voor de vaste kosten, die verweven zijn met de andere kostensoorten ennormalerwijze ook ten laste vallen van de Mina-fondsbegroting, de reglementering
op de overheidsopdrachten onvoorwaardelijk dient toe te passen en dit ook met het
oog op een zuinig beheer van overheidsgelden en het gelijkheidsbeginsel van demededingers(
219). De minister beaamde dit op 18 mei 1995. Inmiddels is Aquafin
opgenomen in de lijst van de organismen van openbaar nut die onderworpen zijn
aan de wetgeving op de overheidsopdrachten(220). Niettemin resten er nog twee
knelpunten, met name de motiveringsplicht bij de onderhandelingsprocedures en de
gunningscriteria voor toewijzing van offertes.
Hoewel de huidige overheidsopdrachtenreglementering niet meer uitdrukkelijk
verplicht het beroep op de onderhandelingsprocedure formeel te motiveren, acht het
Rekenhof dit nodig op grond van de wet van 29 juli 1991 betreffende de uitdrukke-
lijke motivering van bestuurshandelingen. De rechtshandelingen van de NV Aqua-
fin in het kader van haar hoofdopdracht zijn immers bestuurshandelingen en devennootschap is in de uitoefening van deze opdracht een administratieve overheid
in de zin van de bovenvermelde wet(
221). Aquafin sluit nochtans diverse contracten
middels een onderhandelingsprocedure zonder motivering van de keuze voor dezegunningprocedure, noch van het feit dat geen voorafgaande bekendmaking plaats-
vond of raadpleging van meer dienstverleners. Ten slotte motiveert de NV zelden
de keuze van de gekozen dienstverlener. Aquafin heeft betwist een administratieve
overheid te zijn omdat zij geen eenzijdige beslissingsbevoegdheid heeft(222). Zij
heeft immers noch een onteigeningsbevoegdheid, noch enige andere bevoegdheid
om derden eenzijdige verbindende verplichtingen op te leggen. Het Rekenhof wierptegen dat de beslissing tot toewijzing van een overheidsopdracht aan een bepaalde
aannemer ook een eenzijdige rechtshandeling is, die formeel moet worden gemoti-
veerd.
Het is niet toegelaten gunningscriteria te hanteren die het bestek niet vermeldt. Bo-
vendien mag geen rekening worden gehouden met vorige prestaties van de dienst-verlener of leverancier voor de betrokken opdrachtgever. Dat de dienstverlener
vorige opdrachten op bevredigende wijze heeft uitgevoerd, is immers geen afdoen-
de gunningsgrond. Ten slotte moet het bestuur de bekwaamheid van een inschrijverbeoordelen aan de hand van kwalitatieve selectiecriteria. Het Rekenhof heeft Aqua-
fin geconfronteerd met een aantal offertes waarvoor zij de bovenvermelde principes
niet steeds nauwlettend eerbiedigde. Volgens Aquafin vormden deze offertes uit-
zonderingen en worden de principes inzake gunningscriteria in de meeste gevallen
wel toegepast.
                                                       
219Het Rekenhof wees erop dat het begrip conforme toepassing  van de wettelijke en
reglementaire bepalingen uit artikel 25 van de beheersovereenkomst, beperkend
moet worden geïnterpreteerd en enkel slaat op bepaalde procedures die onmogelijkop Aquafin kunnen worden toegepast. Aquafin baseerde zich immers op dit begrip
om de reglementering op de overheidsopdrachten niet na te leven.
220Bijlage 1 van het koninklijk besluit van 8 januari 1996 betreffende de overheids-
opdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten en de concessies
voor openbare werken.
221De literatuur beschouwt de juridische vorm hierbij niet als doorslaggevend, maar
wel de criteria: uitoefening van een deel van het openbaar gezag, doel van alge-
meen nut, oprichting of erkenning door de openbare overheid of krachtens een wetof een decreet, controlebevoegdheid van de openbare overheid over het orgaan, …
222In het Gimvindus-arrest door het Hof van Cassatie essentieel geacht. Cass., 14
februari 1997, R.W., 1996-1997, 1433, Gimvindus. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 130
Het Rekenhof verzocht de minister toe te zien op de correcte toepassing van de
wetgeving op de overheidsopdrachten in het algemeen en in het bijzonder bij devaststelling van de gunningscriteria voor offertes. In dit kader moet ook de wet op
de uitdrukkelijke motivering van bestuurshandelingen toepassing vinden.
5.9 Communicatie
De kosten voor advertenties, tentoonstellingen, nieuwsbrieven, vertalingen, druk-
werken, publiciteit, foto’s, enz. bedroegen in 1998 ongeveer 15,5 miljoen BEF. De
uitgaven voor vertalingen, nagenoeg alle ten behoeve van de twee Engelstalige
bestuurders, zijn volgens het Rekenhof niet redelijk en dienen bijgevolg niet doorhet Vlaams Gewest ten laste te worden genomen.
Aquafin besteedde de laatste vier jaar gemiddeld 13,8 miljoen BEF aan communi-
catie, onder meer voor externe sensibilisering, bv.  tijdens opendeurdagen in diverse
RWZI’s. Ook de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) voert sensibiliseringsacties
in het kader van de waterzuivering uit. Tussen de VMM en Aquafin bestaat daar-over echter geen gestructureerd overleg. In 1997 ontstond op initiatief van de toen-
malige Vlaamse Minister van Leefmilieu een Stuurgroep Communicatiebeleid
Leefmilieu, een ontmoetingsforum voor de communicatieverantwoordelijken vande Vlaamse milieu-overheidsinstanties (AMINAL, VMM, OVAM en VLM), de
woordvoerder van de minister, de departementale communicatiecoördinator van het
departement Leefmilieu en Infrastructuur en de informatieambtenaar van het Mi-
nisterie van de Vlaamse Gemeenschap. Deze stuurgroep is een antwoord op de
verregaande fragmentering van de milieuvoorlichting, ingevolge de bevoegdheids-verdeling over verscheidene autonome overheidsdiensten en moet de overheids-
communicatie inzake milieubeleid helpen stimuleren en synergie op dit vlak te
ontwikkelen. Aquafin is hierbij echter niet betrokken. Het Rekenhof heeft de mi-
nister dan ook aanbevolen Aquafin op een structurele wijze te betrekken bij de sen-
sibiliseringscampagnes van de Vlaamse overheid.
De bijzonder gevolmachtigde gaat ook voor deze kosten uit van de als redelijk aan-
vaarde kosten voor 1997 en een jaarlijkse groeivoet van 5% en verwerpt op die
basis elk surplus. Voor 1998 maakte hij daarbij volgens het Rekenhof echter fouten.De door het Vlaams Gewest te verwerpen kosten dienden 1.301.673 BEF te bedra-
gen in plaats van 908.195 BEF.
6 Antwoord van de minister
Op 2 mei 2001 heeft de Vlaamse Minister van Leefmilieu geantwoord dat de invoe-
ring van een incentiveregeling centraal staat in de beloofde hernegotiatie van de
beheersovereenkomst met Aquafin. Zij meldde positief tegenover dit voorstel van
de bijzonder gevolmachtigde te staan. De opmerkingen van het Rekenhof zouden
overigens mede voorwerp zijn van de voorbereiding van deze hernegotiatie. De
minister beloofde voorts met de aanbeveling van het Rekenhof over de transparantieen volledigheid van de rapportering in het financieel verslag, rekening te zullen
houden. Aquafin heeft overigens het financieel verslag over 2000 al aangepast en
een volledige detaillering van de gefactureerde kosten bijgevoegd.
Wat betreft de aanbeveling op het budgetoverleg voor bepaalde kostensoorten al
genormeerde forfaits vast te stellen, meende de minister dat de huidige werkwijze
van de bijzonder gevolmachtigde daar in zekere mate al aan tegemoetkomt. Sinds
het budgetoverleg 1995 legt de bijzondere gevolmachtigde immers elk jaar een
besparingsdoelstelling op inzake de vaste kosten van het hoofdkantoor. Bovendien Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 131
toetst hij bij de afrekening van het financieel jaar deze kostensoorten aan de op
voorhand aan Aquafin medegedeelde normen, waarbij hij overschrijdingen ver-werpt.
Tevens meldde de minister de bijzonder gevolmachtigde en Aquafin gevraagd te
hebben met de vaststellingen en aanbevelingen inzake sommige kostensoorten vol-doende rekening te houden. Zij bevestigde dat Aquafin, in het kader van de uitvoe-
ring van haar decretale opdrachten, gehouden is te handelen met respect voor de
beginselen van de wetgeving op de overheidsopdrachten én voor de motiverings-
plicht.
Ten slotte zou de minister het probleem inzake de door het Vlaams Gewest vergoe-
de eigendomsverwerving, inzonderheid de activa die geen installaties of gronden
zijn, in de hernegotiatie ter sprake brengen.
In tegenstelling tot klassieke openbare instellingen, beschikt Aquafin over een grote
vrijheid in de bepaling van de kostprijs van haar overheidstaak. De beheersovereen-
komst stelt immers aan de vergoeding maar één eis, met name dat zij alle gemaakte
redelijke  kosten dekt. Het is de Vlaamse Minister van Leefmilieu die in eerste in-
stantie over de redelijkheid van de gefactureerde kosten moet beslissen. De rappor-
tering van Aquafin aan de minister over de vaste kosten was in het verleden echter
te weinig gedetailleerd om de minister toe te laten die redelijkheid ten gronde te
beoordelen. Het weliswaar aanvaardbare forfaitaire verminderen van de facturen
voor bepaalde vaste kostensoorten, brengt voor de maatschappij onzekerheid meeover het aanvaardbare kostentotaal. Het Rekenhof heeft dan ook aanbevolen het
incentivemechanisme dat de bijzonder gevolmachtigde van de minister bij Aquafin
voorstelde, in overweging te nemen en in afwachting het systeem van de forfaits al
bij de budgetbespreking vast te stellen. Daarbuiten wees het erop dat Aquafin de
wetgeving op de overheidsopdrachten én de motiveringsplicht dient te respecterenen dat het aangewezen is de NV op structurele wijze te betrekken bij de sensibilise-
ringscampagnes van de Vlaamse overheid.
De Vlaamse Minister van Leefmilieu heeft uitermate positief gereageerd. Waar het
kon in het kader van de huidige beheersovereenkomst, kwam zij al aan tal van aan-
bevelingen van het Rekenhof tegemoet. De uitvoering van sommige andere, vergt
evenwel een aanpassing van de bestaande overeenkomst. De minister heeft beloofd
bij de hernegotiatie van de beheersovereenkomst ook met deze aanbevelingen reke-
ning te zullen houden. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 132
Vlaamse wetenschappelijke instelling
Instituut voor Natuurbehoud
1.984.430
In zijn vorige boek wees het Rekenhof op het probleem dat de afzonderlijke rechts-
persoon Eigen Vermogen van de Vlaamse wetenschappelijke instelling Instituutvoor Bosbouw en Wildbeheer (IBW) geen inkomsten kon boeken lastens de begro-
ting van de Vlaamse Gemeenschap, waardoor deze rechtspersoon de facto geen
projecten voor het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap kon uitvoeren. Een
openbaar bestuur diende aldus voor de eigen behoeften een beroep te doen op een
andere uitvoerder, terwijl het in eigen rangen beschikte over de vereiste knowhow.Tijdens zijn onderzoek van een andere Vlaamse wetenschappelijke instelling, met
name het Instituut voor Natuurbehoud (IN), dat ook een Eigen Vermogen heeft,
stelde het Rekenhof vast dat de decreetgever dit kernprobleem inmiddels heeft op-
gelost. Deze instelling kan haar opdrachten echter nog steeds niet ten volle uitvoe-
ren: bij gebrek aan middelen en personeel moet het nog altijd opdrachten uitbeste-den, met een kostenverhogend effect. Overigens laat het toezicht op het instituut in
de praktijk te wensen over.
Het Instituut voor Natuurbehoud ressorteert als Vlaamse wetenschappelijke instel-
ling onder het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap en valt  onder de recht-
streekse bevoegdheid van de Vlaamse Minister van Leefmilieu. Het is administra-
tief ingedeeld bij de administratie Milieu, Natuur en Landschapsinrichting van hetdepartement Leefmilieu en Infrastructuur. Het instituut beschikt over een eigen
vermogen, dat rechtspersoonlijkheid bezit en waarvoor een rekenplichtige verant-
woording is verschuldigd aan het Rekenhof(
223). Het Eigen Vermogen staat onder
toezicht van de Vlaamse regering.
Het oprichtingsbesluit van 17 juli 1985(224) gaf het instituut twee hoofdopdrachten:
(1) wetenschappelijke studies, onderzoekingen en werkzaamheden inzake natuur-
behoud met het oog op de uitwerking van actiemiddelen en wetenschappelijke be-
leidscriteria en (2) opdrachten van wetenschappelijke informatie en advies bij
openbare diensten en rechtspersonen op last van de Vlaamse minister bevoegd voorhet natuurbehoud. Sinds 1991 diende het instituut te zijn opgesplitst in een afdeling
Natuurontwikkeling en een afdeling Landschapsecologie, elk met specifieke onder-
zoeksdomeinen. Het decreet inzake natuurbehoud en natuurlijk milieu van 21 okto-
ber 1997 heeft de taken van het instituut uitgebreid en geconcretiseerd. Zo dient het
de Vlaamse Hoge Raad voor Natuurbehoud bij te staan in zijn opdracht, ondersteu-ning te verlenen bij het opstellen van het natuurbeleidsplan en het natuurrapport op
te stellen.
                                                       
223Programma 61.2 (Natuur) van de begroting van het Ministerie van de Vlaamse
Gemeenschap financiert het instituut. Voor 2000 bedroegen de kredieten 131,5
miljoen BEF en de uitgaven 119,2 miljoen BEF. De begroting 1999 van het EigenVermogen vermeldde 33,9 miljoen BEF ontvangsten en 32,8 miljoen BEF uitga-ven. De rekening toonde respectievelijk 22, 7 miljoen BEF en 28,9 miljoen BEF.
224Besluit van de Vlaamse regering van 17 juli 1985 betreffende de instelling en
organisatie van het Instituut voor Natuurbehoud. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 133
De eigen rechtspersoon kan wetenschappelijk onderzoek, expertises en dienstverle-
ning inzake natuurbehoud verrichten, al dan niet in opdracht van derden(225).
De beleidsnota Wetenschaps- en Technologiebeleid 1999-2004  kondigde een ver-
hoging van de overheidsmiddelen voor onderzoek en ontwikkeling aan en een bij-
zondere rol daarin voor de universiteiten en hogescholen. Inzake het beleidsvoorbe-reidend onderzoek heeft de nota het over een overgangsfase die zal leiden tot herde-
finiëring van de opdracht van de wetenschappelijke instellingen, waaronder het IN.
De beleidsbrief Leefmilieu - Beleidsprioriteiten 2000-2001  opteerde voor een opti-
male integratie van het IN en het Instituut voor Bosbouw en Wildbeheer. Hij deelde
tevens mee dat een strategisch project van start was gegaan om de operationaliteitvan de wetenschappelijke kennis over natuur- en milieubeleid te waarborgen(
226).
Het Rekenhof onderzocht in 2000 of het IN als overheidsdienst en als wetenschap-
pelijke instelling tegemoetkwam aan zijn opdracht de minister beleidsrelevante
informatie te verschaffen en beleidsrelevant basiswerk en -onderzoek uit te voeren.
Het evalueerde voorts het toezicht van de Vlaamse regering op het instituut en zijnEigen Vermogen, alsook de getrouwheid van de rekeningen en het patrimonium van
het Eigen Vermogen. Het rapporteerde zijn bevindingen op 29 mei 2001 aan de
Vlaamse Minister van Leefmilieu, die tot op heden nog niet geantwoord heeft.
2 Opdrachtvervulling door het IN
2.1 Gebrek aan kredieten
Het IN kan sommige beleidsondersteunende projecten, hetzij op vraag van de Mi-
nister of AMINAL, hetzij op eigen initiatief, in de praktijk niet zonder meer uitvoe-ren, ook al kaderen zij in zijn statutaire opdracht en beschikt het instituut - in som-
mige gevallen zelfs als enige - over de nodige knowhow. Het stuit immers op een
gebrek aan kredieten. De beschikbaarheid van bijkomende kredieten door bv. kre-
dietherschikkingen, bepaalt in feite de toekenning en aanvangsdata van de op-
drachten aan het instituut.
2.2 Gebrek aan personeel
Ook personeelsgebrek belemmert de uitvoering van de statutaire taken. De instel-
ling kan maar beschikken over een statutair kader van 32 eenheden(
227). Op
25 augustus 2000 telde het personeelsbestand echter 79 eenheden (55 wetenschap-
pelijke personeelsleden en 24 administratieve en technische personeelsleden).
                                                       
225Decreet van 21 december 1990 houdende begrotingstechnische bepalingen alsme-
de bepalingen tot begeleiding van de begroting 1991, artikel 76, §3.
226Stuk 442 (2000-2001) - Nr. 1, p. 7-8 en p. 12-14.
227Besluit van de Vlaamse regering van 17 juli 2000 houdende de vaststelling van de
personeelsformatie van het IN. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 134
Het statutair kader van 32 eenheden was daarbij nog niet half ingevuld (15 statutaire
personeelsleden) (228). De overige 64 personeelsleden werkten in contractueel ver-
band (voor bepaalde of onbepaalde duur). Tal van contractuelen voeren dan ook
statutaire taken uit. Overigens volstaat ook een volledig ingevuld statutair kader
niet. Een doorlichtingsrapport van 21 september 1998 stelde dat de huidige perso-
neelsbezetting en -structuur op termijn onhoudbaar was en de goede werking vanhet instituut in het gedrang bracht. Het rapport stelde voor het vast personeelsbe-
stand te verhogen tot 68 medewerkers in een nieuwe structuur.
Overigens heeft het Instituut nog steeds geen aparte afdelingen, niettegenstaande de
Vlaamse regering dit al in 1991 had voorgeschreven(229). Bijgevolg zijn evenmin
afdelingshoofden aangesteld, wat de efficiëntie hypothekeert.
2.3 Concurrentie
De Vlaamse overheid stelt soms beleidsondersteunende studies en projecten ten
behoeve van AMINAL of andere departementen van het Ministerie van de Vlaamse
Gemeenschap in concurrentie. Het Rekenhof heeft opgemerkt dat zij studies die
kaderen in de  bestaande opdracht van het IN, bij voorkeur aan deze eigen Vlaamse
wetenschappelijke instelling moeten opdragen, zonder inconcurrentiestelling met
andere onderzoeksinstellingen. Het instituut vormt immers geen afzonderlijke
rechtspersoon ten opzichte van andere diensten van het Ministerie van de VlaamseGemeenschap en de concurrentie hoeft dus niet te worden geraadpleegd om er stu-
die- en onderzoeksopdrachten aan toe te kennen(
230).
2.4 Aanbevelingen
Het Rekenhof heeft geconcludeerd dat de omstandigheden waarin het instituut be-
leidsvragen wetenschappelijk moet beantwoorden, voor verbetering vatbaar zijn.
Het heeft dan ook de volgende aanbevelingen geformuleerd:
• Bijzondere aandacht moet uitgaan naar de opmaak van een meerjarenprogram-
ma voor het instituut(231), bij voorkeur gezamenlijk met de afdeling Natuur van
AMINAL, waaruit blijkt welke projecten het instituut kan uitvoeren en welke
projecten aan andere onderzoeksentiteiten kunnen worden uitbesteed (bv. uni-versiteiten).
                                                       
228Van deze vijftien statutaire personeelsleden waren er maar twaalf effectief: twee
personeelsleden vervulden een buitenlandse opdracht, een ander had stageverlof.
229Besluit van de Vlaamse regering van 13 maart 1991 tot wijziging van het besluitvan de Vlaamse regering van 17 juli 1985 betreffende de instelling en organisatie
van het IN, artikel 2.
230De situatie is anders als niet het instituut, maar zijn Eigen Vermogen de opdracht
uitvoert. Het Eigen Vermogen is immers wel een aparte rechtspersoon.
231Het wetenschappelijk werkplan van het instituut wordt thans niet door de bevoeg-de minister, na advies van de Vlaamse Hoge Raad voor Natuurbehoud, vastge-
steld. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 135
• Het gezamenlijk meerjarenprogramma dient tijdig aan de minister te worden
voorgelegd en de uitvoering ervan moet worden vertaald in jaarlijkse begro-
tingskredieten. Die handelwijze vergt geen bijkomende kredieten, maar eenjuistere allocatie van de middelen.
• Bovendien zouden de reglementering en haar uitvoering op het vlak van perso-
neelsbeleid en interne organisatie moeten worden aangepast aan het takenpak-ket van deze wetenschappelijke instelling.
3 Opdrachtvervulling door het Eigen Vermogen
3.1 Mededinging naar overheidsopdrachten
Daar het Eigen Vermogen geen inkomsten kon boeken lastens de begroting van de
Vlaamse Gemeenschap (
232), kon deze rechtspersoon de facto geen projecten voor
het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap uitvoeren. Het Eigen Vermogen was
dus aangewezen op projecten voor derden, voornamelijk Europese, federale enlokale instellingen. Het Eigen Vermogen sloot wel overeenkomsten met Vlaamse
pararegionalen (VMM en VLM). Deze handelwijze was juridisch in orde, maar
omzeilde eigenlijk het verbod op inkomsten lastens de Vlaamse Gemeenschap. De
uitgaven van dergelijke onderzoeksopdrachten vallen immers indirect (langs de
dotaties) ten laste van de Vlaamse Gemeenschap.
Het verbod impliceerde dat een openbaar bestuur voor de eigen behoeften een be-
roep diende te doen op een andere uitvoerder dan die waarover het in eigen rangen
beschikte en die precies in dat kader de vereiste knowhow bezat. Om deze redenstond de decreetgever op 18 mei 2001 toe dat voortaan zowel het Eigen Vermogen
van het IN als het Eigen Vermogen van het Instituut voor Bosbouw en Wildbeheer
(IBW), inkomsten kunnen boeken lastens de begroting van de Vlaamse Gemeen-
schap(
233).
Voortaan kan het Eigen Vermogen van het IN dus meedingen naar projecten die
uitgaan van de Vlaamse overheid(234). Deze decretale wijziging komt tegemoet aan
de opmerkingen van het Rekenhof over de situatie van het IBW(235). Dat de diverse
afdelingen en het IN deel uitmaken van hetzelfde bestuur, met name het Ministerievan de Vlaamse Gemeenschap, belet onderlinge dienstverlening niet. Daar echter
niet het instituut, maar zijn rechtspersoon Eigen Vermogen deze opdrachten kan
                                                       
232Met uitzondering van VLINA-middelen die lastens de begroting van het Mina-
fonds worden betaald.
233Decreet van 18 mei 2001 tot wijziging van het decreet van 21 december 1990houdende de begrotingstechnische bepalingen alsmede bepalingen tot begeleidingvan de begroting 1991. De decreetgever heeft wel enkele mogelijke opdrachtge-
vers voor het Eigen Vermogen uitgesloten, zoals het Vlaams Instituut voor de Be-vordering van het Wetenschappelijk Technologisch Onderzoek in de Industrie(IWT), het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (FWO) en het Bijzonder On-derzoeksfonds (BOF).
234Een bijkomende beweegreden van de decretale wijziging was dat de kosten van
onderzoeksopdrachten transparanter kunnen worden aangetoond met een budget
per project en afzonderlijke toekenning bij onderzoeksovereenkomst van elk pro-ject aan het Eigen Vermogen.
235Boek van het Rekenhof 2000, Stuk 36 (2000-2001) - Nr. 1, van 26 oktober 2000,
p. 495-503. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 136
uitvoeren (236), gaat het om een relatie tussen twee aparte rechtspersonen en dient de
reglementering inzake overheidsopdrachten te worden nageleefd. Daarbij moetbelangenvermenging vermeden worden.  In de beheerscommissie van het Eigen
Vermogen zetelen immers ook ambtenaren van het Ministerie van de Vlaamse Ge-
meenschap.
3.2 Patrimoniumvorming
Het Eigen Vermogen startte in 1992 zonder startkapitaal. De beheerscommissie
besliste uit vrees voor liquiditeitsproblemen bij gebrek aan reserves in 1992 dat elk
project zelfbedruipend diende te zijn. In 1994 besliste zij tot incalculatie van 10%overheadkosten voor elk project afzonderlijk. Deze overheadkosten bij studieover-
eenkomsten en de opbrengsten uit de verkoop van publicaties, rapporten en andere
producten, vormden de basis voor het eigen patrimonium. Dit vermogen is aldus
opgebouwd met opbrengsten waarvan vooral de Vlaamse Gemeenschap de kosten
droeg (bv. huisvestingskosten). Deze kosten worden immers aangerekend op debasisallocaties van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap voor de uitgaven
van het instituut. Dit  is weliswaar in overeenstemming met de letter van het op-
richtingsdecreet van het Eigen Vermogen(
237), maar het is de vraag of dit de bedoe-
ling was van de decreetgever. De vrijgevigheid van de Vlaamse Gemeenschap ten
opzichte van het Eigen Vermogen van de instelling blijkt immers niet uit de toe-
lichting bij het oprichtingsdecreet(238).
In de toelichting staat daarentegen wel dat het Eigen Vermogen de inkomsten uit de
verkoop van publicaties en kaarten dient aan te wenden voor bepaalde uitgaven. Dekostprijs van dergelijke uitgaven valt echter vaak ten laste van het instituut en niet
het Eigen Vermogen(
239). De lage verkoopprijs van de publicaties en kaarten staat
overigens niet in verhouding tot de kostprijs.
3.3 Transparantie van kosten en inkomsten
Nog volgens de memorie van toelichting dient bovendien voor elk onderzoekspro-
ject in een specifieke ontvangstenrekening te worden voorzien om de toelagen en
inkomsten te boeken. De boekhouding van het Eigen Vermogen toont daarvanevenwel geen spoor. De beoogde transparantie per project van de kosten en inkom-
sten van onderzoeksopdrachten is er dus niet.
Het gebrek aan transparantie en de daaruit voortvloeiende verwarring zijn het ge-
volg van de vage scheidingslijn tussen het Eigen Vermogen en het instituut zelf. Zo
worden ook de namen van het instituut en het Eigen Vermogen vaak verwisseld, bv.in contracten van het Eigen Vermogen met derden. Deze vervaging vindt doelbe-
wust plaats, om voor de buitenwereld geen verwarring te veroorzaken. Het Eigen
                                                       
236Het instituut beschikt immers niet over de mogelijkheid de gelden in ontvangst te
nemen die de diverse afdelingen van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap
voor de opdracht betalen.
237Decreet van 21 december 1990 houdende begrotingstechnische bepalingen alsme-
de bepalingen tot begeleiding van de begroting 1991, art. 76, §2.
238Memorie van toelichting bij het ontwerpdecreet houdende begrotingstechnische
bepalingen alsmede bepalingen tot begeleiding van de begroting 1991, Stuk 424
(1990-1991)- Nr. 1, p.15.
239Uitzondering hierop vormen de biologische waarderingskaarten. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 137
Vermogen van het IN wordt ten onrechte enkel gehanteerd als boekhoudkundige
entiteit.
3.4 Conclusie en aanbevelingen
Het Rekenhof heeft geconcludeerd dat ook de omstandigheden waarin het Eigen
Vermogen aan wetenschappelijk basiswerk moet kunnen doen, voor verbetering
vatbaar waren. De uitvoering van opdrachten door het Eigen Vermogen moet niet
noodzakelijk resulteren in extra inkomsten boven de gemaakte kosten, waardoor
geen inkomsten zouden worden gegenereerd ten voordele van dat vermogen. Wel is
dan transparantie noodzakelijk tussen de inkomsten en uitgaven per project. Dehuidige toestand waarbij sommige kosten ten laste vallen van het instituut en de
opbrengsten ten bate zijn van het Eigen Vermogen moet dan ook worden vermeden.
4 Toezicht op het Eigen Vermogen
De rechtspersoon Eigen Vermogen van het IN staat onder het toezicht van de
Vlaamse regering en, bij delegatie, de Vlaamse Minister van Leefmilieu(
240). De-
creetgever en Vlaamse regering hebben procedures vastgelegd voor de werking,
begroting, rekeningen en controle van het Eigen Vermogen(241). Deze voorschriften
worden echter niet of onnauwkeurig nageleefd:
• ABAFIM legt noch de begroting noch de rekening en verantwoordingsstukken
van het Eigen Vermogen voor aan de Vlaamse minister bevoegd voor natuur-behoud. Deze begroting en rekening worden dan ook niet goedgekeurd door de
bevoegde Vlaamse ministers.
• De beheerscommissie van het Eigen Vermogen vergadert te weinig.
• De vertegenwoordigers van de twee bevoegde Vlaamse ministers, noch de
Inspecteur van Financiën zijn aanwezig op de vergaderingen van de beheers-
commissie.
• De beheerscommissie stelt noch de begroting, noch de rekeningen tijdig op.
• Een uitvoeringsrekening van de begroting bestaat niet.
Het Rekenhof heeft bijgevolg aanbevolen de voorschriften van de bestaande regle-
mentering nauwkeuriger op te volgen.
5 Rekeningen en patrimonium van het Eigen Vermogen
Het Rekenhof heeft een aantal opmerkingen geformuleerd over de balans en de
resultatenrekening 1999. De regels van de dubbele boekhouding vereisen immers
dat een aantal principes in acht worden genomen, met name: het gebruik van de
juiste rekeningen en balansrubrieken, de correcte waardering van de activa en pas-
                                                       
240Decreet van 21 december 1990 houdende begrotingstechnische bepalingen alsme-
de bepalingen tot begeleiding van de begroting 1991, artikel 76, §4.
241Besluit van de Vlaamse regering van 11 september 1991. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 138
siva, het verbod van compensatie tussen kosten en opbrengsten, de toerekening van
kosten en opbrengsten aan de periode waarop ze betrekking hebben en de gepastevoorstelling in scrontovorm van de resultatenrekening.
De kastoestand op 31 december 1999 gaf geen aanleiding tot opmerkingen. De
onderstaande tabel geeft de balans van het Eigen Vermogen op 31 december 1999weer.
Activa Passiva
Mat. vaste activa 2.925.892 Eigen vermogen 24.957.517
Installaties, machines ...
2.925.892Overgedragen saldo '98
Over te dragen winst '9919.269.111
5.688.406
Financiële vaste activa 117.000 Schulden < 1 jaar -201.568
Vorderingen en borg-
tochten in contanten117.000Handelsschulden
Schulden m.b.t. bezoldigin-
gen en sociale lasten40.000
-241.568
Vorderingen < 1 jaar 21.307.516
Handelsvorderingen 17.307.516 Wachtrekening 1.591.024
Geldbeleggingen 4.000.000 Over te dragen opbrengsten 1.591.024
Liquide middelen 1.996.565
TOTAAL 26.346.973 TOTAAL 26.346.973
Het balanstotaal is in 1999 met 5.688.406 BEF toegenomen. Niet alle activiteiten
van het Eigen Vermogen brengen een meeropbrengst(242) voor dit vermogen mee.
Sommige projecten worden immers door de opdrachtgevers (EG, federale overheid,
…) maar vergoed ten belope van de gemaakte kosten.
Het Eigen Vermogen van het IN heeft voor 1999 de volgende resultatenrekening
opgemaakt:
Bedrijfsopbrengsten 33.111.362 Bedrijfskosten 27.530.093
Verkopen publicaties e.a. 285.041 Handelsgoederen, grond- en
hulpstoffen1.000.000
Diensten/studies aan
derden32.415.356 Diverse leningen en diensten 3.468.401
Seminarie 340.641 Bezoldigingen/sociale lasten 21.669.793
Kortingen en ristorno's 70.324 Afschrijvingen 1.321.710
Andere bedrijfskosten 70.189
Financiële opbrengsten 108.282 Financiële kosten 1.145
Uit financiële vaste activa 72.493 Andere financiële kosten 1.145
Andere fin. opbrengsten 35.789 Resultaat van het boekjaar 5.688.406
Totaal 33.219.644 Totaal 33.219.644
                                                       
242Na aftrek van de kosten. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 139
Het Instituut voor Natuurbehoud kan zijn opdracht, de minister beleidsrelevante
informatie te verschaffen, niet ten volle uitvoeren. Wegens een gebrek aan perso-
neel en middelen moet het een aantal onderzoeksopdrachten aan derden uitbesteden,
bv. aan universiteiten. Dit heeft een kostenverhogend effect. Voorts krijgen de be-palingen over het toezicht van de Vlaamse regering en de Vlaamse Minister van
Leefmilieu op het instituut in de praktijk niet altijd toepassing. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 140 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 141
DEEL III
UITVOERING
VAN DEBEGROTING2000 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 142
Kerncijfers 2000
1 Begrotingsresultaat op aanrekeningsbasis
De onderstaande tabel geeft een samenvatting van de uitvoering van de begroting
van de Vlaamse Gemeenschap voor 2000.
2000 2000 1999
Begroting Uitvoering UitvoeringVerschil 2000
t.o.v. 1999
ONTVANGSTEN  (243)
- algemeen- toegewezen628.221,7
1.872,0 626.938,8
2.802,5615.540,5
2.720,4+1,9%
+3,0%
TOTAAL 630.093,7 629.741,3 618.260,9 +1,9%
UITGAVEN (244)
Kredieten eigen aan het be-
grotingsjaar634.405,7 592.447,1 580.214,8 +2,1%
- niet-gesplitste kredieten
(245)585.185,4 552.712,5 542.705,9 +1,8%
- gesplitste ordonnan-
ceringskredieten40.715,1 35.499,4 34.138,6 +4,0%
- variabele kredieten 8.505,2 4.235,2 3.370,3 +25,7%
Kredieten overgedragen van
het vorig jaar19.365,3 12.298,4 20.956,4 -41,3%
TOTAAL 653.770,9 604.745,4 601.171,2 +0,6%
RESULTAAT - 24.995,8 17.089,7 +46,3%
TITEL III
opbrengst leningen 30.000,0 0,0 0,0 0,0%
aflossing leningen 62.657,5 17.432,6 17.789,8 -2,0%
De Vlaamse Gemeenschap heeft in 2000 een positief boekhoudkundig resultaat
geboekt van 24.995,8 miljoen BEF. Dit is het resultaat van alle in 2000 geboekte
ontvangsten en ordonnanceringen (betaalopdrachten). Ten opzichte van het resultaat
van 1999 is het resultaat 2000 met 46,3% verbeterd. De stijging van 1999 (44,5%)
zet zich aldus door.
De resultaten van 1980 tot en met 1999 vertonen een gecumuleerd tekort van
150.448,1 miljoen BEF. Gevoegd bij het positieve resultaat van 2000, levert dit een
                                                       
243Wat betreft de ontvangsten worden de begrotingsmiddelen gevormd door de ra-
mingen in de aangepaste middelenbegroting 2000.
244Beschikbare betaalkredieten.
245Inclusief bijkredieten vorige jaren. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 143
gecumuleerd tekort van de begrotingen op 31 december 2000 op van 125.452,3
miljoen BEF.
Bij de aanpassing van de begroting 2000 raamde de Vlaamse regering een begro-
tingsoverschot van 16.417,3 miljoen BEF. Dit overschot is de facto steeds een mi-
nimumoverschot , daar de begrotingskredieten de uitgaven limiteren en de ontvang-
stenramingen de minimaal in het begrotingsjaar te ontvangen gelden betreffen. Het
overschot 2000 ligt desalniettemin 8,6 miljard BEF hoger dan het begrote over-
schot. Dit is een gunstig resultaat. Beide resultaten zijn echter niet helemaal verge-
lijkbaar: het ex ante resultaat hield enerzijds geen rekening met de verrichtingen op
begrotingsfondsen(246), noch met de ordonnanceringen op overgedragen kredieten
van het vorige begrotingsjaar; het boekhoudkundig resultaat hield dan weer geen
rekening met de verdere uitvoering van de begroting 2000 in 2001, hoewel de in2000 geboekte vastleggingen op niet-gesplitste kredieten die uitvoering wel limite-
ren (592.300,5 miljoen BEF op titel I en III samen).
Een resultaat berekenen dat eenduidig tegenover het begrote resultaat kan worden
geplaatst, blijft onmogelijk daar de ordonnanceringen op kredieten die met begro-
tingsruiters werden overgedragen van het vorige begrotingsjaar, niet kunnen wor-den onderscheiden van de ordonnanceringen op kredieten van het lopende jaar. De
overgedragen kredieten smelten immers volledig samen met de kredieten van het
lopende jaar.
De geboekte (algemene) ontvangsten waren in 2000 0,2% lager dan de geraamde
ontvangsten terwijl bij de toegewezen ontvangsten de ramingen met 49,7% werden
overtroffen. De ordonnanceringen op betaalkredieten van het lopend jaar bleven
6,6% onder de toegestane kredieten (idem als in 1999). Meer informatie over de
evolutie van de ontvangsten en uitgaven zijn opgenomen in de hoofdstukken 1,Middelen en ontvangsten,  en 2, Uitgaven  (p. 165 e.v. van dit boek).
Een gedeelte van de ontvangsten is te danken aan rechten vastgesteld in vorige
jaren. Zo stond op een wachtrekening in de boekhouding van de Vlaamse Gemeen-schap eind 1999 nog 1.133,4 miljoen BEF ontvangsten, die de Vlaamse Gemeen-
schap had geïnd, maar waarvan zij de juiste bestemming nog niet kende. 507,3
miljoen BEF hiervan resulteerde uit de eigen inning van de onroerende voorheffing.
Dit saldo is in 2000 met 326,8 miljoen BEF afgenomen. Daarbuiten bevatte de
wachtrekening in 1999 nog 430 miljoen BEF die de Vlaamse Gemeenschap in 1998ontving van de Limburgse Reconversie Maatschappij naar aanleiding van de over-
name van een deel van het consortiumkrediet door deze maatschappij (met name
een deel al vervallen intresten). Dit bedrag is in 2000 op de algemene middelen
                                                       
246Toegewezen ontvangsten en ordonnanceringen op variabele kredieten, waarbij de
ordonnanceringen per begrotingsfonds per definitie beperkt zijn door de geïnde
toegewezen ontvangsten. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 144
2 Resultaat op kasbasis
Het kasresultaat omvat alle kasverrichtingen van de Vlaamse Gemeenschap, onge-
acht het begrotingsjaar waartoe zij behoren. Het is bijgevolg ruimer dan het begro-
tingsresultaat op aanrekeningsbasis: behalve van de begrotingsverrichtingen, onder-gaat het ook de invloed van verrichtingen die budgettair bij het vorige jaar horen,
van verrichtingen op orde- en thesaurierekeningen met kaseffect, doch zonder bud-
gettaire weerslag, en van verrichtingen van de diensten met afzonderlijk beheer, dieniet financieel, maar wel budgettair gescheiden zijn van de centrale begroting van
de Vlaamse Gemeenschap. De Vlaamse Gemeenschap maakt in haar maandelijkse
samenvatting van de schatkisttoestand geen volledige uitsplitsing van haar resultaat
op kasbasis over deze onderscheiden onderdelen. Sinds 1999 wordt slechts het ge-
deelte van de onroerende voorheffing, bestemd voor de provincies en de gemeenten,in een afzonderlijke rubriek thesaurieverrichtingen vermeld. In het kasresultaat
zitten geen herfinancieringen van de directe schuld, terwijl de aflossingen van de
indirecte schuld er wel in vervat zijn.
De onderstaande tabel geeft de evolutie van het netto kasresultaat over de laatste
zeven jaar weer(
247):
kasont-
vangstenthesaurie-
verrich-
tingentotaal
ontvang-
sten%-
wijzigingkas-
uitgaventhesaurie-
verich-tin-
genTotaal
uitgaven%-wijzi-
gingnetto-kas-
resultaat
1994 481.803 0 481.803 - 502.055 0 502.055 - -20.252
1995 506.460 0 506.460 +5,1% 529.268 0 529.268 +5,4% -22.808
1996 526.215 0 526.215 +3,9% 550.383 0 550.383 +4,0% -24.168
1997 574.144 0 574.144 +9,1% 567.094 0 567.094 +3,0% 7.050
1998 600.296 0 600.296 +4,6% 584.677 0 584.677 +3,1% 15.619
1999 638.127 37.012 675.139 +12,5% 604.082 28.781 632.863 +8,2% 42.276
2000 649.359 60.376 709.735 +5,1% 613.639 61.198 674.837 +6,6% 34.898
De Vlaamse Gemeenschap heeft het begrotingsjaar 2000 afgesloten met een kas-
overschot van 34.898 miljoen BEF. Ten opzichte van het kasoverschot in 1999
betekent dit een vermindering van 17,5%. Het verschil dient evenwel te wordengenuanceerd, daar het kasresultaat 1999 strikt genomen overschat was met 4,6 mil-
jard BEF ten opzichte van 1998. De aankoopsom van het Hendrik Consciencege-
bouw was in de totale kasuitgaven voor 1998 verwerkt via een overboeking naareen financiële rekening buiten de kastoestand van de Vlaamse Gemeenschap en
werd tijdelijk belegd, terwijl de werkelijke betaling dateerde van 29 januari 1999.
Een gedeelte van het resultaat op kasbasis van de Vlaamse Gemeenschap wordt
mee bepaald door de kasverrichtingen van de diensten met afzonderlijk beheer
(DAB’s). De DAB's beïnvloeden het netto-kasresultaat van de Vlaamse Gemeen-schap positief als zij in het lopende jaar minder uitgaven deden dan zij eigen ont-
vangsten inden. In 2000 bedroeg het netto-kasresultaat van de DAB’s 6.648,6 mil-
                                                       
247Bron voor deze cijfers zijn de samenvattingen van de maandelijkse schatkist-
toestand zoals gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 145
joen BEF(248), zodat hun kaspositie van 37.947,3 miljoen BEF eind 1999 toenam tot
44.595,8 miljoen BEF. Het resultaat bij de DAB’s heeft dus, in vergelijking met het
eigen begrotingsresultaat van de Vlaamse Gemeenschap ad 24.995,8 miljoen BEF,
een bijkomende grote invloed gehad op het globale kasresultaat.
De Vlaamse regering wendde de kasoverschotten ook in 2000 verder aan voor de
afbouw van de schuld. Zij lostte 17.433 miljoen BEF van de geconsolideerde di-
recte schuld af(249). Aldus werd het begrotingsjaar 2000 afgesloten met een bruto te
financieren saldo van 17.465 miljoen BEF.
De Vlaamse Gemeenschap gebruikte het positieve kasresultaat tevens voor de ver-
mindering van het kaskrediet met 9,3 miljard BEF en de omzetting ervan in een
positief saldo op de zichtrekening van 2,7 miljard BEF, aangevuld met 5 miljard
BEF beleggingen. De onderstaande tabel(250) schetst de evolutie van die zichtreke-
ning. Meer informatie over de evolutie van de uitstaande schuld van de Vlaamse
Gemeenschap staat onder het volgende punt van dit boek (p. 146 e.v.).
Stand zichtrekening per 31.12.1999 -9,3
Netto kasoverschot verrichtingen 2000 +34,9
Netto afname LT directe schuld in 2000 -17,4
Vermindering thesaurie- en ordeverrichtingen(251) -0,4
Stand zichtrekening per 31.12.2000 2,7
Beleggingen per 31.12.2000 5,0
                                                       
248Dit bedrag geeft niet de exacte impact weer waarmee de DAB’s het netto-
kasresultaat van de Vlaamse Gemeenschap beïnvloeden. Het netto-kasresultaat van
de DAB’s vormt enkel het verschil tussen alle geïnde ontvangsten en alle gereali-
seerde uitgaven van de DAB’s. De interne verrichtingen tussen het Ministerie van
de Vlaamse Gemeenschap en de DAB’s (o.a. de dotaties uit de algemene uitga-venbegroting) hebben geen effect op het globale kasresultaat van de Vlaamse Ge-
249Er werd ook 3,8 miljard BEF afgelost van de overgenomen indirecte schuld. Deze
aflossingen worden evenwel niet aangerekend op titel III van de begroting, maar
op programma 24.40, zodat ze deel uitmaken van het NFS.
250Afrondingen geven aanleiding tot verschillen.
251Het betreft de retroactieve aanrekening in de begroting 2000 van 430 miljoen BEF
intresten die de Vlaamse Gemeenschap ontving van de Limburgse Reconversie
Maatschappij naar aanleiding van de retroactieve overname van een deel van hetconsortiumkrediet. Deze ontvangsten werden sinds 1998 buiten de begroting enhet NFS gehouden. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 146
3 Schuld van de Vlaamse Gemeenschap
3.1 Directe schuld
3.1.1 Evolutie van de directe schuld van de laatste vier jaar
(in miljarden BEF)
uitstaande
directe schuld,
financiering
NFS252, op 31
decemberindirecte
schuld omgezet
in directe
schuld, uit-
staand op 31
decembertotale uit-
staande
directe schuld
op 31 decem-
bernominale
groei in %
t.o.v. vorig
jaaruitstaand op
31 december:
korte termijn
(< 1 jaar)uitstaand  op
lange en
middellange
termijn
 (≥ 1 jaar)Positieve
kastoestand
berBeleg-
gingen op 31
december
1997 132,7 43,0 175,7 -5%25326,9 148,8 0,0 0,0
1998 116,6 52,4 169,0 -4% 33,8 135,2 0,0 0,0
1999 74,3 66,4 140,7 -17% 9,3 131,4 0,0 0,02000 47,6 62,6 110,2 -21,7% 0,0 110,2 2,7 5,0
De totale uitstaande directe schuld verminderde in 2000 met 30,5 miljard BEF van
140,7 tot 110,2 miljard BEF. Deze afname van 21,7% is het resultaat van een posi-tief kasresultaat van 34,9 miljard BEF, gecombineerd met een nettoverlaging van de
overgenomen indirecte schuld van 3,7 miljard BEF, een positieve kastoestand van
2,7 miljard BEF, 5 miljard BEF beleggingen en een vermindering van orde- enthesaurieverrichtingen buiten het netto te financieren saldo (NFS) van 0,4 miljard
BEF. De vermindering van de schuld kan worden opgesplitst in een afname van de
lange- en middellange-termijnschuld met 21,2 miljard BEF en een afname van de
korte-termijnfinanciering (kaskrediet) met 9,3 miljard BEF.
Bij de lange- en middellange-termijnschulden werd de afname met 21,2 miljard
BEF vooral veroorzaakt door de terugbetaling van 20 miljard BEF onderhandse
leningen en overgenomen schulden (universiteiten, consortiumkrediet, huisvesting)
en de terugbetaling van een Medium Term Notes (MTN) van 1,2 miljard BEF. Drie
leningen voor in totaal 4,3 miljard BEF, werden vervroegd terugbetaald.
De afname van het kaskrediet verklaart volledig de vermindering van de korte-
termijnschuld met 9,3 miljard BEF. De totale uitstaande korte-termijnschuld (over-
genomen schuld en NFS) werd immers op nul teruggebracht. In 1999 bedroeg de
verhouding van de korte-termijnschuld tegenover de totale directe schuld nog 6,6%.
Eind 2000 had de directe schuld voor 92,7% een vaste rentevoet en voor 7,3% een
vlottende rentevoet. De schuld tegen vlottende rentevoet nam af ten opzichte van
1999 (19,3%). Van de totale uitstaande schuld heeft 23,4% een resterende looptijd
van meer dan 5 jaar.
Een groot deel van het positieve kasresultaat eind 2000 werd niet omgezet in de
afbouw van de directe schuld, maar aangehouden op de zichtrekening (2,7 miljard
BEF) en belegd (5 miljard BEF). De reden hiertoe ligt in het feit dat de Vlaamse
Gemeenschap aanzienlijke derdengelden in kas heeft (o.a. 7,4 miljard BEF opcen-
                                                       
252In deze cijfers werd ook rekening gehouden met de thesaurie- en ordeverrichtingen die
volgens de maandelijkse schatkisttoestand buiten het NFS vallen.
253Eind 1996 bedroeg de totale uitstaande schuld 184,4 miljard BEF. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 147
tiemen op de onroerende voorheffing, door te storten naar de gemeenten en provin-
cies).
3.1.2 Kostprijs van de directe schuld
In 2000 bedroegen de totale intrestlasten(254) van de directe schuld (inclusief kasbe-
heer) volgens de uitvoering van de begroting 6,6 miljard BEF. Dit betekende ten
opzichte van 1999 een daling met 2,5 miljard BEF of 27%. Deze vermindering
stoelt op de lagere omvang van de directe schuld en de verbeterde kaspositie naar
aanleiding van de inning van de onroerende voorheffing door de Vlaamse Gemeen-
schap, die substantiële opbrengsten genereerde (het autonome kasbeheer bracht 1,5miljard BEF op). De intrestlasten op de totale directe schuld vertegenwoordigen
1,1% van de totale uitgaven van de Vlaamse Gemeenschap op ordonnanceringsba-
sis (622,2 miljard BEF).
De onderstaande tabel deelt de uitstaande directe schuld in volgens rentevoet.
Rentevoet Vast Vlottend Totaal Aandeel
< 5% 15.964,2 8.000,0 23.964,2 21,7%
5 < 6% 33.043,9 0,0 33.043,9 30,0%
6 < 7% 24.393,0 0,0 24.393,0 22,1%7 < 8% 13.599,4 0,0 13.599,4 12,3%8 < 9% 15.040,2 0,0 15.040,2 13,6%
9 < 10% 190,8 0,0 190,8 0,2%
> 10% 0,0 0,0 0,0 0,0%
Totaal: 102.231,6 8.000,0 110.231,6 100,0%
Bron : Afdeling Financieel Management van de administratie Budgetterring, Accounting en
Financieel Management van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap (uitstaandeschuld exclusief kaskrediet en ontleningen < 1 maand).
Volgens cijfers van de Vlaamse Gemeenschap bedroeg de gewogen gemiddelde
kostprijs van de schuld tegen vaste rente en tegen vlottende rente respectievelijk
6,4% en 4,5%. Die tegen vlottende rente ligt aanzienlijk hoger dan vorig jaar
(3,4%), voornamelijk wegens de toegenomen vlottende rentevoeten.
                                                       
254Rekening houdende met de creditintresten uit het kasbeheer. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 148
3.2 Indirecte schuld
3.2.1 Evolutie van de indirecte schuld
De onderstaande tabel(255) geeft een overzicht van de op 31 december 1999 en 31
december 2000 uitstaande indirecte schuld van de Vlaamse Gemeenschap.
1999 2000
kapitaal en
intresten vol-
ledig ten laste
van
Vl. Gem.geen kapitaal-
aflos-singen,
intresten ge-
deeltelijk ten
laste van Vl.
Gem.kapitaal en
van
Gem.
Financiering van de Openbare Wer-ken13.881 12.549
Middenstandsopleiding (VIZO) 805 0
Kunst 817 656Media (VRT) 95 0Bejaardenzorg 6.638 6.047Gezinszorg (Kinderkribben) 46 40Leefmilieu 7.445 6.830
Watervoorziening (VMW) 301 226
Gemeenschappelijk vervoer 168 163Amortisatiefonds (ALESH) 78.709 73.983Huisvesting 5.193 49.738 3.975 52.749Studietoelagen en financieringen 108 106Universitaire sector (Sociale sector) 3.043 2.868
Volksgezondheid (VFBZ) 1.869 1.762
Fonds voor de herstructurering van
de Nationale Sectoren in het Vlaam-
se Gewest (Consortium-krediet)
4.550 4.550
Totaal(
256): 114.098 59.309 104.469 62.036
Bron : Afdeling Financieel Management van de administratie Budgetterring, Accounting en Financieel Manage-
ment van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap.
Alle sectoren waarvoor de Vlaamse Gemeenschap intresten en kapitaalsaflossingen
volledig ten laste neemt (de eigenlijke indirecte schuld), tonen een daling van de
indirecte schuld. De daling tot 0 bij het VIZO en de VRT is evenwel te danken aan
een overdracht van deze schuld naar de gewaarborgde schuld. Deze lasten worden
in werkelijkheid immers door de instellingen zelf gedragen. Zij worden niet afzon-
derlijk aangerekend op de uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap. Deschuld met alleen intresten ten laste (de oneigenlijke indirecte schuld) kent een
globale stijging wegens de huisvestingssector.
                                                       
255Exclusief de schuld van de NV Aquafin.
256Gecorrigeerd met afrondingsfouten. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 149
Eind 2000 was 83,9% van de eigenlijke indirecte schuld opgenomen tegen een vaste
rentevoet en 16,1% tegen een vlottende rentevoet. Van deze uitstaande indirecte
schuld had 57,3%(257) een resterende looptijd van meer dan tien jaar.
3.2.2 Kostprijs van de indirecte schuld
In 2000 betaalde de Vlaamse Gemeenschap volgens de uitvoering van de begroting
2,7 miljard(258) BEF intrestlasten op de uitstaande indirecte schuld. Ten opzichte
van de totale uitgaven op ordonnanceringsbasis (622,2 miljard BEF) betekenen de
intrestlasten op de indirecte schuld 0,4%.
De onderstaande tabel(259) deelt de uitstaande indirecte schuld volgens rentevoet in.
< 5 % 4.024,6 350,0 4.374,6 26,16%
5 < 6 % 9.256,5 2082,0 11.338,5 17,28%
6 < 7 % 6.772,0 0,0 6.772,0 9,89%7 < 8 % 4.398,7 0,0 4.398,7 20,97%8 < 9 % 2.969,7 0,0 2.969,7 23,92%
9 < 10 % 559,9 0,0 559,9 1,78%
> 10 % 0,0 0,0 0,0 0,00%
Totaal 27.981,5 2.432,0 30.413,5 100,00%
Bron : Afdeling Financieel Management van de administratie Budgetterring, Accoun-
ting en Financieel Management van het Ministerie van de Vlaamse Gemeen-
schap.
3.2.3 Opmerkingen bij de indirecte schuld
Juistheid van de cijfers
De cijfers in de tabellen onder 3.2.1 en 3.2.2 vergen een omzichtige benadering.
Eind 2000 waren er in de sectoren Financiering van de Openbare Werken , Bejaar-
denzorg , Gezinszorg  en, gedeeltelijk, Leefmilieu  19,1 miljoen BEF verschillen tus-
sen de werkelijke geordonnanceerde aflossingen van de schuld en de afnames vol-
gens de tabellen van de afdeling Financieel Management. Deze verschillen dedenzich voor bij leningen die DEXIA-bank (vroeger GKB) indertijd met toepassing van
het koninklijk besluit(
260) van 22 oktober 1959 of van een andere reglementering
heeft verstrekt aan ondergeschikte besturen en waarvoor de Vlaamse Gemeenschap
niet over de onderliggende contracten beschikt. Daarbuiten deden zich ook kleine
verschillen voor in de sector kunst, beheerd door andere departementen, die niet kun-
                                                       
257Exclusief het ALESH (Amortisatiefonds voor de Leningen van de Sociale Huisvesting).
258Dit bedrag is een raming op grond van de bedragen in de uitgavenbegroting.
259Exclusief ALESH.
260Tot wijziging van het besluit van de Regent van 2 juli 1949 betreffende de staats-
tussenkomst inzake toelagen voor het uitvoeren van werken door de provincies,
gemeenten, verenigingen van gemeenten, commissies van openbare onderstand,kerkfabrieken en verenigingen van polders of van wateringen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 150
nen worden verklaard door de afdeling Financieel Management wegens gebrek aan
actuele informatie.
De juistheid van de uitstaande schuld van het Amortisatiefonds van de Leningen
voor de Sociale Huisvesting (ALESH) blijkt uit een confirmatie van deze instelling.
De afdeling Financieel Management (FIM), belast met het schuldbeheer, beheert decontracten niet en kan aldus niet onafhankelijk de bewegingen van deze schuld
toetsen. ALESH is evenwel een federale overheidsinstelling (parastatale B) die het
Rekenhof controleert en waarbij één lid van de raad van bestuur wordt benoemd
door de Vlaamse regering.
Ook de juistheid van het gedeelte indirecte schuld waarvan alleen het geheel of een
gedeelte van de intrestlasten ten laste van de Vlaamse Gemeenschap vallen, kan niet
worden bevestigd, daar de afdeling FIM geen zicht heeft op de werkelijke aflossin-
gen die de instellingen uitvoeren.
Consolidatie van de DEXIA-schuld
Op 27 juni 2001 heeft de Vlaamse Gemeenschap een overeenkomst ondertekend
waarbij zij het overgrote deel van de leningen van DEXIA-bank(
261) (indertijd ver-
leend met toepassing van het koninklijk besluit van 22 oktober 1959 of van eenandere reglementering) heeft geconsolideerd tot één lening met een vaste jaarlijkse
rentevoet en geen mogelijkheid tot vervroegde terugbetaling. Dit maakt de schuld
beter beheersbaar (tegenover de vroegere, ongeveer zesduizend leningen). De over-
eenkomst voorziet in de mogelijkheid voor de Vlaamse Gemeenschap tot drie
maand na de aflossingen de juistheid van de gebruikte aflossingstabellen steek-proefsgewijze te controleren. Een geconstateerde overeengekomen fout geeft aan-
leiding tot rechtzettingen en een extra onderzoeksperiode van twaalf maand. Deze
schuld zal vervolgens, krachtens artikel 30 van het decreet van 20 juni 2001 hou-
dende bepalingen tot begeleiding van de aanpassing van de begroting 2001, in de
directe schuld worden overgenomen.
Intrestlasten betaald door de DAB Fonds voor de Financiering van het Urgentie-
plan voor de Sociale Huisvesting
Het gedeelte indirecte schuld waarvan alleen het geheel of een gedeelte van de in-
trestlasten ten laste van de Vlaamse Gemeenschap vallen, heeft nog steeds geen
rekening gehouden met twee leningen van elk 500 miljoen BEF aangegaan bij de
Gewestelijke Investeringsmaatschappij voor Vlaanderen (GIMV) door respectieve-
lijk Habifin (dochter van de GIMV) en de Vlaamse Huisvestingsmaatschappij voorde financiering van hun participatie in de NV Domus Flandria. Artikel 41, § 2, van
het decreet van 25 juni 1992 houdende de algemene uitgavenbegroting van de
Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 1992 heeft de intrestlasten evenwel
bij het Vlaams Gewest gelegd. Het gewest betaalt ze langs de dienst met afzonder-
lijk beheer Fonds voor de Financiering van het Urgentieplan voor de Sociale Huis-vesting.
                                                       
261Met uitzondering van de sector overgenomen leningen . Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 151
Aquafin
Bij de NV Aquafin is sprake van een verdoken schuldopbouw, doordat investe-
ringsuitgaven slechts op een termijn van 15 jaar worden terugbetaald langs het
Minafonds. Met de totale financiële schulden als basis, zou de tabel onder 3.2.1
additioneel 33,7 miljard BEF(262) moeten bevatten, waarvan 8,2 miljard BEF op
korte termijn. Daar ook de algemene uitgavenbegroting 2000(263) de Vlaamse Mi-
nisters van Leefmilieu en van Financiën en Begroting machtigde de waarborg van
het Vlaams Gewest te hechten aan de leningen aangegaan door NV Aquafin, dient
de tabel onder 3.5.1 over de gewaarborgde schuld te worden aangevuld met deze
schuld.
3.3 Totale schuld
De Vlaamse Gemeenschap had eind 2000 een totale schuld van 214,7 miljard BEF
uitstaande kapitalen: 110,2 miljard BEF directe en 104,5 miljard BEF indirecte
schuld. De schuldratio (de verhouding van de totale uitstaande schuld ten opzichtevan de middelen van de Vlaamse Gemeenschap) bedroeg in 2000 34,1 % (214,7
miljard BEF totale schuld tegenover 629,7 miljard BEF kasontvangsten). In 1999
bedroeg deze ratio nog 41,2%. Dit betekent een daling met 17,25%. De verhoudingvan de totale rentelasten (9,4 miljard BEF) ten opzichte van de kasontvangsten 2000
daalde van 2% in 1999 tot 1,5% in 2000.
3.4 Gebruik van afgeleide producten
In 2000 sloot de Vlaamse Gemeenschap geen nieuwe swapovereenkomsten. Wel
genereerde zij ontvangsten en uitgaven uit in vorige jaren gesloten overeenkomsten.
De resultante van alle swapbetalingen was positief: zij leverden de middelenbegro-
ting 77,2 miljoen BEF op.
Volgens artikel 131, h), van het decreet van 22 december 1999 houdende de alge-
mene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar2000 moeten alle indekkingsproducten onmiddellijk worden gekoppeld aan een
onderliggende financiering die binnen het jaar wordt opgenomen. In 2000 werden
aanvullend twee onderliggende financieringen vervroegd afgelost, zodat eind 2000nog drie swaps openstonden met een totale nominale waarde van 4 miljard BEF. De
bovenstaande verplichte koppeling werd evenwel niet hernomen in artikel 124, h),
van het decreet van 22 december 2000 houdende de algemene uitgavenbegroting
van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2001.
In 2000 sloot de Vlaamse Gemeenschap geen Future Rate Agreements (FRA’s).
                                                       
262Dit is slechts een raming daar de vordering ten opzichte van het Vlaams Gewest
niet tot uiting komt in de balans van Aquafin.
263Artikel 33 van het decreet van 22 december 1999. Deze machtiging komt jaarlijksvoor in de uitgavenbegroting. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 152
3.5 Gewaarborgde schuld
3.5.1 Evolutie van de gewaarborgde schuld
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de uitstaande schuld met een ge-
meenschap- of gewestwaarborg. De rubriek Waarborgen aan Vlaamse openbare
instellingen  dient in ruime zin te worden begrepen: hij omvat onder meer de waar-
borgen verstrekt aan de naamloze vennootschappen GIMV en Gimvindus. De ru-
briek Waarborgen door Vlaamse openbare instellingen  omvat de waarborgen die
het Vlaams Gewest pas in de tweede graad verleent en die in de eerste plaats wor-
den verleend door de Vlaamse openbare instellingen zelf.
 Uitstaand op 31
december 1999uitstaand op 31
december 2000
Economische expansie:   
• Wet van 17.07.59  525,5  762,2
• Wet van 30.12.70  285,3  410,4
 Huisvesting:   
 Middelgrote woningen  3.023,6  2.555,8
• Sociale woningen  30.195,3  31.174,8
 Scheepskredieten:  1.724,5  2.004,4
 Waarborgen aan VOI's:   
• VMW  4.492,5  4.583,8
• Domus Flandria  10.215,8  9.911,9
• Kind en Gezin  485,5  456,1
• GOM (Vl. Brab.)  25,5  0,0
• VVM (De Lijn)  4.931,3  5.800,1
• Antwerpen - ex Fonds 208  30.146,5  28.979,6
- ex Vl. Fin. Fonds  19.423,0  18.608,1
• Gent - ex Fonds 208  266,6  4.581,2
- ex Vl. Fin. Fonds  4.893,8  247,6
• VHM  10.246,0  15.685,1
• GIMV  108,6  73,4
• GIMVINDUS  7.003,4  6.367,0
• Vlaams Woningsfonds  -  50.870,7
• Bond van Kroostrijke Gezinnen  -  27,4
• Universiteiten (sociale sector)  -  2.868,3
• FNSV-lening  -  4.550,0
• VFBZ  -  1.762,3
• VIZO  -  730,5
• VRT  -  83,0
 Subtotaal:  92.238,4  156.186,0
 Waarborgen door VOI's:   
• DIGO  2.577,4  3.605,2
• VIPA  23.897,4  21.900,8
• VLIF  12.978,0  13.695,8 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 153
• Andere (Vlaams Waarborgfonds)  6.879,9  7.564,0
 Subtotaal:  46.332,6  46.765,9
 TOTAAL:  174.325,4  239.859,5
 Bron: afdeling Financieel Management van de Administratie Budgettering, Accoun-
schap.
In 2000 verleende en rapporteerde de Vlaamse Gemeenschap de volgende nieuwe
waarborgen op basis van de leningsmachtigingen in de artikelen 16 en 27 tot 33 van
het decreet van 22 december 1999 houdende de algemene uitgavenbegroting van de
Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2000:
• een opname van 5,5 miljard BEF door het Vlaams Woningsfonds;
• een opname van 3,8 miljard BEF door de Vlaamse Huisvestingsmaatschappij;
• een opname van 1,5 miljard BEF door de Vlaamse Vervoermaatschappij;
• een opname van 0,5 miljard BEF door de Vlaamse Maatschappij voor Water-
voorziening.
Over het gebruik van de andere waarborgmachtigingen verleend voor de Bond van
Grote en Jonge Gezinnen, organisaties aangesloten bij de VZW Samenwerkings-
verband Sociale Economie, de niet-gouvermentele ontwikkelingsorganisaties en
NV Aquafin werd door de Vlaamse Gemeenschap niet gerapporteerd.
De bovenstaande lijst vermeldt nu ook de de uitstaande schuld vervat in de tabel
onder 3.2.1. (kolommen 2 en 4), waarbij de Vlaamse Gemeenschap maar een ge-deelte van de intrestlasten op zich neemt, namelijk de Universitaire sector (sociale
sector), Volksgezondheid (VFBZ), een gedeelte van het FNSV-Consortiumkrediet,
het Vlaams Woningfonds en de Bond Van Kroostrijke Gezinnen. Bovendien wer-
den dit jaar twee schuldcategorieën opgenomen waarover voorheen werd gerappor-
teerd in de indirecte schuld (VIZO en VRT). Voor deze schulden draagt de VlaamseGemeenschap intresten en kapitaalsaflossingen volledig.
3.5.2 Opmerkingen bij de gewaarborgde schuld
De administratie verkreeg de gegevens over de uitstaande gewaarborgde schuld
(tabel onder 3.5.1) rechtstreeks van de betrokken instellingen. Ze controleerde de
juistheid van de aangeleverde informatie niet (controle van de contracten of eigen
berekeningen in een databank). Voor sommige categorieën van waarborgen, zoals
de waarborgen verleend door Vlaamse openbare instellingen, is het beheer gede-
centraliseerd. De centrale administratie kan daarop bij gebrek aan basisinformatiezelfs geen controle uitoefenen. Zij kan de juistheid van de gerapporteerde gegevens
dus niet garanderen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 154
3.6 Operationele normen van het schuldbeheer
Jaarlijks bevat de begroting operationele normen voor het kas- en schuldbeheer. De
normen 2000 zijn vervat in artikel 131 van het decreet van 22 december 1999 hou-
dende de algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het be-
grotingsjaar 2000.
Daar al in een verslag(264) van het Rekenhof over de evaluatie van het decreet van
de Vlaamse Gemeenschap werd aangetoond dat deze normen niet meer actueel zijn
en de Vlaamse regering krachtens een resolutie(265) nieuwe normen dient op te
stellen, werd de naleving van de bestaande normen niet meer opgevolgd.
                                                       
264Stuk 37-D (1999-2000) - Nr. 1, 8 augustus 2000.
265Stuk 618 (2000-2001) - Nr. 3, 23 mei 2001. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 155
Verslag over de controle van de algemene
rekening 2000 van de Vlaamse Gemeenschap
Ter uitvoering van artikel 80, laatste lid, van de gecoördineerde wetten op de rijks-
comptabiliteit heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting de algemene
rekening 2000 en het voorontwerp van decreet houdende de eindregeling van de
begroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het jaar 2000 op 31 juli 2001 aan het
Rekenhof voorgelegd. Deze rekening werd met een maand vertraging ingediend.
De algemene rekening omvat de rekening van de uitvoering van de begroting, de
rekening van de thesaurie, de rekening van de vermogenswijzigingen en de synthe-
tische rekening. Ter uitvoering van artikel 92 van de gecoördineerde wetten op de
rijkscomptabiliteit brengt het Rekenhof in de onderstaande paragrafen verslag uit
over zijn controle van de algemene rekening 2000 van de Vlaamse Gemeenschap.
De resultaten van de rekening van de uitvoering van de begroting 2000, in te voe-
gen in het decreet houdende eindregeling van de begroting van de Vlaamse Ge-
meenschap voor het begrotingsjaar 2000, zijn opgenomen in de tabellen onder punt
6 :
Tabel I Vastleggingen ten laste van de vastleggingskredieten en de varia-
bele kredieten
Tabel II Ontvangsten
Tabel III Uitgaven ten laste van de goedgekeurde kredieten, vermeerderd
met de overdrachten van het vorig jaar
Tabel IV Uitgaven die de begrotingskredieten overschrijden of waarvoor
geen enkel krediet werd goedgekeurd (aanvullende kredieten)
Tabel V Resultaten van de uitvoeringsrekening van de begroting van de
diensten met afzonderlijk beheer
Tabel VI Aanwendingen van de vastleggings- en leningsmachtigingen
2 Uitvoeringsrekening van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap
De resultaten van de uitvoeringsrekening van de begroting van de Vlaamse Ge-
meenschap over het jaar 2000 stemmen overeen met de geschriften van het Reken-
hof, alsook met de voorheen geverifieerde controlestaten. Het Rekenhof stelt bijge-
volg voor deze uitvoeringsrekening af te sluiten en op te nemen in het decreet hou-
dende eindregeling van de begroting 2000 volgens de bedragen opgenomen onder
punt 6. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 156
2.1 Ontvangsten: openstaande vorderingen
Het Rekenhof formuleert voor de vijfde maal een voorbehoud  bij de vastgestelde
rechten opgenomen in de rekening van de ontvangsten. Het kan de beheers-
rekeningen 1996 tot en met 2000 over de verrichtingen op financiële rekening
091-2223003-83 (bestuur Personeel HOBU, administratie Hoger Onderwijs enWetenschappelijk Onderzoek, departement Onderwijs) niet afsluiten(
266). In deze
beheersrekening stonden eind 2000 namelijk 265 miljoen BEF vastgestelde rechten
(vorderingen op derden) open.
Na onderzoek van de in de rekening nog opgenomen vastgestelde rechten werd in
het ontwerp van middelenbegroting 2001(267) een bepaling opgenomen waarbij het
grootste deel van deze rechten, waarvoor de gegevens ontbreken om nog tot invor-
dering over te gaan, zou worden geannuleerd. Het Vlaams Parlement keurde deze
bepaling goed(268). Dit betekent dat de rechten voor het grootste deel zullen worden
geannuleerd in de loop van 2001, waarna de rekening kan worden afgesloten.
Behoudens dit voorbehoud bevestigde de controle van de ontvangsten verricht door
de rekenplichtigen, de ontvangstgegevens opgenomen in het voorontwerp van re-
kendecreet.
2.2 Uitgaven
De bedragen van de vermeerderingen en verminderingen van de kredieten ten ge-
volge van begrotingsaanpassingen en herschikkingen van kredieten vermeld in het
voorontwerp van rekendecreet (artikel 16, I, 2 en tabel C, kolommen 3 en 4) stem-
men niet overeen met de berekeningen van het Rekenhof, die steunen op brutobe-dragen waarin alle vermeerderingen en verminderingen zijn begrepen. De bedragen
dienen als volgt te worden aangepast:
Vermeerderingen Verminderingen
NGK 9.905.480.769 11.237.500.000
GOK 2.489.500.000 1.496.480.769
De verhoging van het bedrag van het kredietentransport (tabel C, kolom 5 gevoegd
bij het voorontwerp van rekendecreet) met 455.311 BEF om de overschrijding van
basisallocaties van niet-gesplitste kredieten van het lopend jaar in de algemenerekening 1999 op te vangen, is overbodig, omdat de programma’s van deze basis-
allocaties in de algemene rekening 1999 geen overschrijding vertoonden. Het
                                                       
266Zie ook de verslagen van het Rekenhof over de algemene rekening 1997 van de
Vlaamse Gemeenschap (Stuk 24 (1998-1999) – Nr.1, p. 7-8), de algemene reke-
ning 1998 van de Vlaamse Gemeenschap (Stuk 36 (1999-2000) – Nr.1, p. 61) ende algemene rekening 1999 van de Vlaamse Gemeenschap (Stuk 36 (2000-2001) -Nr. 1, p. 47).
267Zie het verslag van het Rekenhof van het onderzoek van de ontwerpen van decreet
houdende de middelenbegroting en de algemene uitgavenbegroting van de Vlaam-
se Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2001 (Stuk 16 (2000-2001) - Nr. 1, p. 5).
268Artikel 19 van het decreet van 22 december 2000 houdende de middelenbegroting
van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2000. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 157
bedrag van het kredietentransport dient dan ook met 455.311 BEF te worden ver-
minderd tot 27.180.682.507 BEF (artikel 16, III van het voorontwerp van rekende-creet). Hierdoor komt het algemeen totaal van de kredieten op 604.550.663.276
BEF (artikel 16, eerste lid, van het voorontwerp van rekendecreet). Dit heeft ook
een weerslag op het totaalbedrag van de op het einde van het begrotingsjaar be-schikbare kredieten (artikel 18 en tabel C, kolom 11, van het voorontwerp van re-
kendecreet). Het bedrag van de beschikbare kredieten komt op 39.539.838.378
BEF.
Het bedrag van de te annuleren niet-gesplitste kredieten dient met 52.600.000 BEF
te worden verminderd omdat de overdracht van basisallocatie 41.45 van programma99.10 van 2000 naar 2001 niet werd geannuleerd. Daarenboven komt, rekening
houdende met de vermindering van 455.311 BEF, het totale bedrag van de te annu-
leren kredieten op 7.405.658.409 BEF (artikel 18, II en tabel C, kolom 12, van het
voorontwerp van rekendecreet). Als gevolg daarvan moet het bedrag van de over te
dragen niet-gespliste kredieten worden verhoogd met 52.600.000 BEF tot32.134.179.969 BEF (artikel 18, I en tabel C, kolom 13, van het voorontwerp van
rekendecreet).
De overschrijdingen die in de uitvoeringsrekening van de begroting voorkomen
bedragen in totaal 47.649.713 BEF. Het betreft allemaal overschrijdingen op het
niveau van de basisallocatie, zodat geen aanvullende kredieten moeten worden
gestemd.
Tabel D, gevoegd bij het voorontwerp van rekendecreet, maakt geen melding (ter
informatie) van de volgende overschrijdingen:
Basisallocatie Bedrag van de overschrijding
OA 26 PR 10 BA 74.80 6.298 BEF
OA 62 PR 20 BA 35.41 118.985 BEF
OA 02 PR 20 BA 11.02 148.657 BEFOA 12 PR 10 BA 30.03 106.654 BEFOA 45 PR 30 BA 33.64 200.000 BEF
De laatste drie overschrijdingen zijn het gevolg van de overdracht van een negatief
krediet veroorzaakt door een overschrijding in 1999.
2.3 Diensten met afzonderlijk beheer
2.3.1 Algemene controleconclusie
De resultaten van de uitvoeringsrekeningen over het jaar 2000 van de diensten met
afzonderlijk beheer stemmen overeen met de geschriften van het Rekenhof, alsook
met de gecontroleerde rekeningen.
De tabellen E, F en G bij het rekendecreet geven een uitgebreid overzicht van de
uitvoeringscijfers. De DAB Luchthaven Antwerpen heeft zijn vastleggingsmachti-ging overschreden (met 2.294.988 BEF). Hiervoor is in het voorontwerp van reken-
decreet (artikel 36) een aanvullende machtiging ingeschreven. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 158
De begrotings- en uitvoeringscijfers, alsmede de opmerkingen die het Rekenhof
naar aanleiding van de controle van deze rekeningen heeft geformuleerd, maar diegeen correcties aan het voorontwerp van rekendecreet vergden, zijn vermeld op
p. 251 e.v. van dit boek.
2.3.2 Vastgestelde rechten van de DAB Vlaams Infrastructuurfonds
Het Rekenhof bevestigt de vastgestelde rechten opgenomen in de rekening van de
ontvangsten van de dienst met afzonderlijk beheer onder voorbehoud , daar het de
beheersrekening over de verrichtingen op de financiële rekeningen 091-2206043-01
en 000-2009506-54 (schadegevallen, boekhouding en begroting, Algemene Admi-
nistratieve Diensten, departement Leefmilieu en Infrastructuur) voor de jaren 1997-
2000 nog niet kon afsluiten. Zes vastgestelde rechten (samen 377.228 BEF) werden
immers wellicht ten onrechte in de beheersrekening geannuleerd. Bovendien is het
openstaande saldo van de vastgestelde rechten in deze beheersrekening vrij hoog
(111,7 miljoen BEF).
In de loop van 1999 en 2000 is de administratie gestart met de uitzuivering van de
openstaande rechten. Deze operatie heeft echter om diverse redenen grote vertra-
ging opgelopen.
Daarom heeft het Rekenhof er op 24 april 2001 nogmaals op aangedrongen dat de
betrokken administraties een concreet en realistisch actieplan met strikte timing en
verantwoordelijkheden zouden vastleggen inzake de uitzuivering  van de vastgestel-
de rechten in deze rekening. Pas nadat deze uitzuivering zal hebben plaatsgevonden,
kan er sprake zijn van een mogelijke afsluiting van de rekening.
2.4 Lenings- en vastleggingsmachtigingen
2.4.1 Trekkingsrechten Investeringsfonds Brussel-Hoofdstad
Ingevolge verminderingen van vroeger toegekende machtigingen bedraagt de over-
dracht naar 2000 voor de trekkingsrechten van het Investeringsfonds Brussel-Hoofdstad 147.437.281 BEF in plaats van 134.142.987 BEF, zoals vermeld in voet-
noot 8 bij tabel H, zodat het aangepast bedrag verhoogt tot 211.971.733 BEF. Der-
halve dient het algemeen totaal van 83.927.307.526 BEF in artikel 33 van het voor-ontwerp van rekendecreet en in tabel H te worden vervangen door 83.940.601.820
BEF.
Door 198.830 BEF verminderingen van machtigingen in afrekeningsdossiers tijdens
het begrotingsjaar 2000 en de bovenvermelde aanpassing van de overdracht van
1999, dienen het beschikbaar en het over te dragen bedrag voor de trekkingsrechtenvan het Investeringsfonds Brussel-Hoofdstad in de kolommen 4 en 6 van tabel H te
worden verhoogd tot telkens 140.503.974 BEF. Een bijkomende voetnoot moet
deze wijziging verduidelijken. Ook het totale over te dragen bedrag en het totale
beschikbare bedrag vermeld in artikel 36 en in tabel H van het voorontwerp van
rekendecreet, vergen aanpassing. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 159
2.4.2 Gemeenschapsonderwijs
het Rekenhof maakt een voorbehoud bij de gerapporteerde bedragen aangaande de
vastleggingsmachtigingen ten behoeve van het Gemeenschapsonderwijs (tabel H bij
het voorontwerp van rekendecreet en tabel VI op p. 162 van dit boek). De jaarreke-
ning van deze instelling was bij het afsluiten van dit boek immers nog niet beschik-baar. De uiterste decretale indieningsdatum ervoor, is 30 september.
3 Instellingen van openbaar nut van categorie A
De in het voorontwerp van rekendecreet opgenomen bedragen aangaande de eind-
regelingen van de begrotingen van de instellingen van openbaar nut van categorie Astemmen overeen met de door het Rekenhof gecontroleerd verklaarde rekeningen,
behalve wat de onderstaande instellingen betreft:
• Openbare Afvalstoffenmaatschappij voor het Vlaams Gewest (OVAM)
• Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF)
Daarbuiten had het Rekenhof ook een aantal materiële opmerkingen over de afron-
ding van bedragen opgenomen in de uitvoeringsrekeningen van zeven instellingen
van openbaar nut (Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangele-
genheden, Fonds Bijzondere Jeugdbijstand, Vlaamse Milieumaatschappij, Fonds
Film in Vlaanderen, Financieringsinstrument voor de Vlaamse Visserij- en Aqui-cultuursector, Vlaams Egalisatie Rente Fonds en Herplaatsingsfonds).
Voor die instellingen stelt het Rekenhof voor de eindregelingen van de begrotingen
in het rekendecreet in te voegen zoals vermeld vanaf p. 286 van dit boek.
4 Rekening van de thesaurie: algemene controleconclusies
Een van de staten bij de rekening van de thesaurie (staat 3 - samenvatting van de
beheersrekeningen van de rekenplichtigen) heeft geen melding gemaakt van een
tekort van 135.100 BEF bij de DAB Catering. Dit tekort komt evenmin voor in de
beheersrekening 2000 van de DAB zelf. Het bedrag dient te worden opgenomen in
en ten laste gelegd van de rekening 2001 van de DAB (en de algemene rekening
2001).
De resultaten van de rekening van de thesaurie zijn opgenomen in de samenvatten-
de tabel VII op p. 163 van dit boek.
5 Rekening van de vermogenswijzigingen
De controle van de algemene rekeningen 1996 tot 1998 toonde aan dat de verschil-
lende procedures voor de boeking van de vermogenswijzigingen en de verwerking
van deze wijzigingen in de rekeningen van de vermogenswijzigingen, geen zeker-
heid boden dat alle wijzigingen juist, tijdig en volledig in de rekeningen waren op-
genomen. Derhalve gaven deze rekeningen geen getrouw beeld van de werkelijke
vermogenstoestand van de Vlaamse Gemeenschap. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 160
Uit het antwoord van de toenmalige minister bevoegd voor Financiën en Begroting
op het verslag van het Rekenhof over de algemene rekening 1996, het antwoord vande Minister-President van de Vlaamse Regering op het verslag van het Rekenhof
over de algemene rekening 1998 en het antwoord van de Minister-President van de
Vlaamse Regering op het verslag van het Rekenhof over de algemene rekening1999, leidde het Rekenhof af dat nog steeds prioriteit wordt gegeven aan de invoe-
ring van de economische boekhouding op 1 oktober 2001, die een optimalisering
van de rekening van de vermogenswijzigingen in de vorm van een balans beoogt.
Ook de huidige rekening van de vermogenswijzigingen werd dus niet geregulari-
seerd. Zij geeft evenmin een getrouw beeld van de vermogenstoestand.
Het Rekenhof zal deze problematiek blijven volgen.
6 Rekening van de uitvoering van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap
over het jaar 2000 in cijfers
TABEL I - Vastleggingen
Kredieten
2000Van 1999
overgedragen
kredietenBeschikbare
kredietenAangerekende
vastleggingenKredietover-
schrijdingenTe annuleren
kredietenNaar 2001
kredieten
Gesplitste
vastlegging-
kredieten 42.289.619.231 4.407.907.806 46.697.527.037 46.368.828.994 0 3.824.963 324.873.080
Variabele
kredieten 2.802.458.360(269)
2.138.934.570 4.941.392.930 2.857.561.736 0 0 2.083.831.194
Totalen 45.092.077.591 6.546.842.376 51.638.919.967 49.226.390.730 0 3.824.963 2.408.704.274
TABEL II - Ontvangsten
Aard van de
ontvangstenRamingenVastgestelde
rechten (1)Aangerekende
ontvangsten (2)(1) - (2)Te annuleren
of in onbe-
paald uitstel te
brengenOver te dra-
gen vastge-
stelde rechten
Algemene Ontvang-
sten628.221.700.000 635.562.933.841 626.938.810.511 8.624.123.330 5.088.144.541 3.535.978.789
Begrotingsfondsen 1.872.000.000 9.192.412.060 2.802.458.360 6.389.953.700 1.619.839.021 4.770.114.679
Totale ontvangsten 630.093.700.000 644.755.345.901 629.741.268.871 15.014.077.030 6.707.983.562 8.306.093.468
Opbrengst leningen 30.000.000.000 0 0 0 0 0
Algemeen Totaal 660.093.700.000 644.755.345.901 629.741.268.871 15.014.077.030 6.707.983.562 8.306.093.468
                                                       
269Inclusief de annulatie van het encours vorige jaren  (69.779.083 BEF). De cijfers
van de overgedragen kredieten liggen ook 261.095.531 BEF lager dan het saldo op
31.12.1999 ingevolge verrichtingen op de basisallocatie 01.90 van programma24.50. Het betreft een correctie van vroegere verrichtingen (243.297.080 BEF) eneen overdracht van 17.798.451 BEF naar de DAB Catering. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 161
TABEL III - Uitgaven
Goedgekeurde
kredieten
kredietenOrdonnan-
ceringenKredietover-
schrijdingenNaar 2001
kredietenTe annuleren
kredieten
Niet-gesplitstekredieten577.369.980.769 27.180.682.507 604.550.663.276 565.010.824.898 0 32.134.179.969 7.405.658.409
Gesplitste ordon-
nance-
ringskredieten40.220.319.231 494.733.495 40.715.052.726 35.499.408.368 0 138.140.724 5.077.503.634
Variabele kredie-
ten2.802.458.360 5.702.732.589 8.505.190.949 4.235.211.820 0 4.269.979.129 0
Algemeen Totaal 620.392.758.360 33.378.148.591 653.770.906.951 604.745.445.086 36.542.299.822 12.483.162.043
Aflossing schuld 40.647.300.000 22.010.189.556 62.657.489.556 17.432.570.055 23.214.729.945 22.010.189.556
TABEL IV - Uitgaven die de begrotingskredieten overschrijden of waarvoor geen
krediet werd goedgekeurd (aanvullende kredieten)
In 2000 komen alleen overschrijdingen op basisallocatieniveau voor, waarvoor het
parlement geen aanvullende kredieten dient goed te keuren.
TABEL V - Resultaten van de uitvoeringsrekening van de begroting
1. Ontvangsten
Vastgestelde rechten Ontvangsten Nog te innen vastgestelde
rechtenTe annuleren vastgestelde
rechtenOver te dragen vastgestelde
rechten
61.470.064.188 50.806.828.318 10.663.235.870 1.672.547.805 8.990.688.065
2. Vastleggingen
Kredieten Vastleggingen Goed te keuren aanvullende
kredietenTe annuleren kredieten Over te dragen kredieten
47.499.366.954 46.622.412.683 2.294.988 830.166.400 49.082.859
3. Betalingskredieten
Kredieten Ordonnanceringen Goed te keuren aanvul-
lende kredietenTe annuleren
kredietenOver te dragen kredie-
ten
niet-gesplitste kredieten 4.344.797.854 3.293.590.715 0 1.016.977.766 34.229.373
gesplitste ordon. kredieten 85.225.693.648 41.008.709.981 0 44.193.664.100 23.319.567
totaal 89.570.491.502 44.302.300.696 0 45.210.641.866 57.548.940
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 162
TABEL VI – Machtigingen (270)
Toewijzing Aanwending Beschikbaar Overschrijding Over te dragen Te annuleren
- Gemeenschapsonderwijs
   a) kleine infrastructuurwerken 419.600.000 237.498.776 182.101.224 0 182.101.224 0
   b) grote infrastructuurwerken 789.408.797 (a) 789.408.797 0 0 0 0
- IVAH 472.628.222 (b) 451.087.543 21.540.679 0 21.540.679 0
-D I G O
a) gesubs. officieel onderwijs excl. hoger onderwijs 804.597.534 (c) 804.597.534 0 0 0 0
b) gesubs. vrij onderwijs excl. hoger onderwijs 3.365.936.931 (d) 3.365.936.931 0 0 0 0
c) gesubsidieerd officieel hoger onderwijs 79.410.611 (e) 79.400.000 10.611 0 10.611 0
d) gesubsidieerd vrij hoger onderwijs 496.500.000 496.500.000 0 0 0 0
- BLOSO 125.400.000 125.395.727 (f) 4.273 0 0 4.273- Toerisme Vlaanderen 477.600.000 476.649.102 950.898 0 0 950.898
- VFSIPH 682.500.000 663.046.385 19.453.615 0 0 19.453.615
- Kind en Gezin 228.000.000 226.624.675 1.375.325 0 0 1.375.325
- VIPA - Ziekenhuizen 5.041.300.000 (g) 5.038.430.646 2.869.354 0 0 2.869.354
- VIPA - Centra Geestelijke Gezondheidszorg 10.600.000 (g) 10.313.164 286.836 0 0 286.836
- VIPA - Bejaardenvoorzieningen 2.677.800.000 (g) 2.673.160.060 4.639.940 0 0 4.639.940
- VIPA - Gemeenschapsinstellingen FBJ 128.000.000 (g) 124.134.565 3.865.435 0 0 3.865.435
- VIPA - Overijse 3.400.000 1.169.378 2.230.622 0 0 2.230.622
- VIPA - Gezondheidscentra - Centra Med. 
Schooltoezicht-Consultatiebur. Respir. Aandoen.3.000.000 (g) 1.544.441 1.455.559 0 0 1.455.559
- VIPA - Werkingskosten 5.900.000 (g) 5.769.123 130.877 0 0 130.877
- F.B.J. 250.000.000 156.852.015 93.147.985 0 0 93.147.985
- Fonds Film in Vlaanderen 428.100.000 411.276.616 16.823.384 0 0 16.823.384
- Fonds Culturele Infrastructuur 732.500.000 732.139.385 360.615 0 0 360.615
- Vlaams Woningfonds 5.500.000.000 5.499.709.942 290.058 0 0 290.058
- Trekkingsrechten Investeringsfonds
Vlaamse Gemeenschap 7.312.191.232 (h) 4.407.721.447 2.904.469.785 0 2.904.469.785 0
Brussel Hoofdstad 211.971.733 (i) 71.666.589 140.503.974 (j) 0 140.503.974 0
- Vlaams Instituut Bevord. Wetenschappelijk techn. 
onderzoek i/d Industrie (IWT)3.137.500.000 (k) 3.137.288.599 211.401 0 0 211.401
- Mina-Fonds 24.463.566.954 (l) 23.649.328.596 814.238.358 0 49.082.859 765.155.499
- Luchthaven Antwerpen 175.200.000 177.494.988 0 2.294.988 0 0
- Luchthaven Oostende 467.300.000 448.914.688 18.385.312 0 0 18.385.312
- VIF 22.634.000.000 22.542.327.808 91.672.192 0 0 91.672.192
- Fonds Vlaanderen-Azië 156.600.000 104.990.000 51.610.000 0 0 51.610.000
Onderzoek i/d Industrie (IWT) (vroeger FIOV)1.187.400.000 (k) 1.181.082.681 6.317.319 0 0 6.317.319
- Investeringsfonds grond en woonbeleid Vlaams-
Brabant (VLABINVEST)552.668.034 (m) 47.232.377 (n) 505.435.657 0 505.435.657 0
- Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF) 2.288.300.000 1.325.457.614 962.842.386 0 962.842.386 0
- Het Financieringsinstrument voor de Vlaamse visserij- 
en aquicultuursector155.200.000 68.259.492 86.940.508 0 0 86.940.508
- FEERR - MGO 8.947.603.867 (o) 5.206.266.336 3.741.337.531 0 3.741.337.531 0
- FEERR - KO 6.425.800.000 6.425.661.617 138.383 0 0 138.383
- Herplaatsingsfonds 25.300.000 0 25.300.000 0 0 25.300.000
- Limburgfonds 300.000.000 299.936.507 63.493 0 0 63.493
Totaal 101.162.783.915 91.464.274.144 9.701.003.589 2.294.988 8.507.324.706 1.193.678.883
Leningsmachtigingen
- Vlaams Woningfonds 5.500.000.000 5.500.000.000 0 0 0 0
- UZ Gent 1.560.000.000 (p) 0 1.560.000.000 0 1.560.000.000 0
Totaal 7.060.000.000 5.500.000.000 1.560.000.000 0 1.560.000.000 0
ALGEMEEN TOTAAL      108.222.783.915 96.964.274.144 11.261.003.589 2.294.988 10.067.324.706 1.193.678.883
(a)
(b)
(c)(d)
(e)
(f)(g)
(h)
(i)
(j) Inclusief verminderingen van machtigingen gedurende het begrotingsjaar 2000 t.b.v. 198.830 BEF.
(k)
(l)
(m)(n)
41.467.000 BEF ingevolge de aanrekening van een vastlegging lastens begrotingsjaar 2000.
(o)
(p)De aanwending wordt enerzijds verminderd met 1.700.000 BEF ingevolge de aanrekening van een vastlegging lastens begrotingsjaar 1999 en anderzijds verhoogd met
Inclusief overdracht 1999-2000 t.b.v. 779.903.867 BEF.van het Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegenheden voor het begrotingsjaar 2000.
Inclusief niet-aangewend saldo van 1999, conform artikel 13 van het aanpassingsblad 1998.Inclusief overdracht 1999-2000, t.b.v. 147.437.281 BEF.
Aanpassing ingevolge het ministerieel besluit van 18 december 2000 tot overschrijving van vastleggingsmachtigingen.
Inclusief overdracht t.b.v. 940.266.954 BEF op basis van artikel 92, 5e lid van de initiële begroting 2000.
Overdracht 1999-2000 t.b.v. 552.668.034 BEF.Inclusief overdracht t.b.v. 10.611 BEF op basis van artikel 14 van het aanpassingsblad 1999.
Verbintenissen op de eigen middelen t.b.v. 453.536 BEF.Aanpassing ingevolge het besluit van de Vlaamse regering van 1 december 2000 tot overschrijving tussen vastleggingsmachtigingen  en betalingskredieten van de begroting
Inclusief overdracht 1999-2000, t.b.v. 2.317.274.475 BEF.Inclusief overdracht t.b.v. 27.308.797 BEF op basis van artikel 12 van het aanpassingsblad 1999 verbintenissen op de eigen midd elen t.b.v. 319.009.834 BEF.
Inclusief overdracht t.b.v. 191.528.222 BEF op basis van artikel 13 van het aanpassingsblad 1999.
Inclusief overdracht t.b.v. 17.097.534 BEF op basis van artikel 14 van het aanpassingsblad 1999.Inclusief overdracht t.b.v. 59.036.931 BEF op basis van artikel 14 van het aanpassingsblad 1999.
                                                       
270Onder voorbehoud van bevestiging van de cijfergegevens van het Gemeenschaps-
onderwijs na indiening van de jaarrekening. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 163
TABEL VII - Resultaten van de rekening van de thesaurie
Vastleggingsverrichtingen
Encours per 1.1.2000 Aanrekening op
VastleggingskredietenOrdonnanceringen en
annulatiesEncours per 31.12.2000
53.099.687.721 (271) 49.226.390.730 42.031.958.222 60.294.120.229
Betalingsverrichtingen
Saldo per 1.1.2000 Ontvangsten Uitgaven Saldo per 31.12.2000
Financiële verrichtingen - 32.400.403.661 2.393.900.328.480 2.385.489.021.025 -23.989.096.206
Boekhoudverrichtingen 44.666.804.215 1.298.447.313.552 1.307.116.548.086 35.997.569.681
Algemeen totaal 12.266.400.554 3.692.347.642.032 3.692.605.569.111 12.008.473.475
Het financieel saldo van -23.989.096.206 BEF was op 31 december 2000 als volgt
samengesteld:
Speciën: 2.344.126 BEF
Bankrekeningen: -23.996.106.203 BEF
Andere waarden: 4.665.871 BEF
                                                       
271Het encours per 1 januari 2000 ligt 25.804.350 BEF hoger dan dat van 31 decem-
ber 1999 door de overdracht van de uitstaande vastleggingen op basisallocatie
12.01 van programma 11.50, die zich, met toepassing van artikel 11 van de alge-mene uitgavenbegroting 2000, gedraagt als een gesplitst krediet. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 164 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 165
Uitvoering van de begroting 2000 - middelen
en ontvangsten
1 Algemene commentaar
Het decreet van 22 december 1999 houdende de middelenbegroting van de Vlaamse
Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2000 bevat de ramingen van de algemene entoegewezen ontvangsten voor het begrotingsjaar 2000. Het decreet van 30 juni 2000
houdende aanpassing van de middelenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap
heeft de ramingen aangepast aan de conclusies van de begrotingscontrole.
De onderstaande tabel vergelijkt de reële inningen van de gebudgetteerde ontvang-
sten in de loop van 2000(
272) met de ramingen van de aangepaste middelenbegro-
ting 2000 en de inningen 1999, ingedeeld volgens de grote categorieën van ont-
vangsten. De bijlage bij dit boek bevat een uitgebreide tabel van de ontvangsten
2000 per artikel (p. 466). Schijnbare afwijkingen in de totalen zijn te wijten aanafrondingen.
Middelen Inningen
1999Procen-
tueel aan-deel 1999Aangepaste
ramingen
2000Inningen
2000Procen-
tueel aan-deel 2000Innings-
graadEvolutie
inningen
1999/2000
Algemene ontvangsten
- Gedeelde en samenge-
voegde belastingen539.256,4 87,2% 552.074,2 546.294,2 86,7 % 99 % + 1,3 %
- Gewestbelastingen 42.138,0 6,8 % 42.783,3 46.400,5 7,4 % 107,6 % + 9,1 %
- Kijk- en luistergeld 17.883,0 2,9 % 17.950,0 18.140,4 2,9 % 101,1 % + 1,4 %
- Niet-fiscale ontvangsten 9.113,0 1,5 % 6.498,3 7.127,9 1,1 % 115,8 % - 17,4 %- Transferten van de federale
overheid (
273)7.150,2 1,2 % 8.915,9 8.975,8 1,4 % 100,7 % + 25,5 %
Subtotaal algemene ontvang-
sten615.540,6 99,6 % 628.221,7 626.938,8 99,6 % 99,8 % + 1,8 %
Toegewezen ontvangsten 2.720,3 0,4 % 1.872,0 2.802,5 0,4 % 149,7 % + 3,0 %
Subtotaal algemene en toe-
gewezen ontvangsten618.260,9 100 % 630.093,7 629.741,3 100 % 99,9 % + 1,8 %
Leningopbrengsten 0 0 % 30.000 0 0 % 0 % 0 %
Algemeen totaal 618.260,9 100 % 660.093,7 629.741,4 100 % 95,4 % + 1,8 %
                                                       
272Een deel van de heffingen ingevoerd door de Vlaamse Gemeenschap is niet opge-
nomen in de middelenbegroting en wordt rechtstreeks op de begroting van de
Vlaamse pararegionale instellingen en diensten met afzonderlijk beheer geboekt(bv. het Minafonds).
273Dotaties voor programma’s voor wedertewerkstelling van werklozen (artikel 35
van de bijzondere wet van 16 januari 1989 betreffende de financiering van Ge-
meenschappen en Gewesten), buitenlandse universitaire studenten (artikel 62 vande bijzondere wet) en schoolgebouwen (artikel 73 van de bijzondere wet). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 166
In vergelijking met 1999 stegen de totale ontvangsten (subtotaal algemene en toe-
gewezen ontvangsten) met meer dan 11 miljard BEF. Het aandeel van de belang-rijkste post, met name gedeelde en samengevoegde belastingen (
274), daalde met
0,5%, hoewel de ontvangsten in absolute bedragen met ongeveer 7 miljard BEF
toenamen.
Exclusief de herfinanciering van leningen, bedroeg de inningsgraad 99,9%. Er werd
namelijk ongeveer 350 miljoen BEF minder ontvangen dan was geraamd. Dit wijst
erop dat de ramingen van de algemene en toegewezen ontvangsten vrij accuraat
waren.
In 2000 bedroeg de opbrengst van de gewestbelastingen 46,4 miljard BEF. Dit is
meer dan in 1999 en meer dan geraamd in de aangepaste middelenbegroting. De
onderstaande tabel vergelijkt de opbrengsten van de gewestbelastingen in 2000 met
de aangepaste ramingen 2000 en de inningen 1999.
Belasting Inning
1999Procentueel
aandeel
1999Aangepaste
raming
2.000Inning
2000Procentueel
aandeel
2000Innings-
inningen
1999/2000
Registratierechten 16.231,2 38,5 % 16.388,7 16.684,9 36,0 % 101,8 % + 2,8 %
Spelen en weddenschappen 922,7 2,2 % 862,4 709,7 1,5 % 82,3 % - 23,1 %
Ontspanningstoestellen 1.646,0 3,9 % 1.568,7 2.175,5 4,7 % 138,7 % + 32,2 %
Openingsbelasting 328,1 0,7 % 367,8 323,0 0,7 % 87, 8 % - 1,6 %Onroerende voorheffing 3.695,9 8,8 % 3.909,7 4.403,7 9,4 % 112,6 % + 19,1 %
Successierechten 19.314,1 45,8 % 19.686,0 22.103,7 47,7 % 112,3 % + 14,4 %
Totaal 42.138,0 100 % 42.783,3 46.400,5 100 % 108,5 % + 10,1 %
De opbrengst van de successierechten steeg met ongeveer 2,8 miljard BEF, terwijl
de opbrengst van de registratierechten met 450 miljoen BEF toenam. Ook de op-
brengst van de onroerende voorheffing steeg met circa 700 miljoen BEF. In de drie
gevallen overstegen de ontvangsten ook de ramingen.
                                                       
274Aandeel van de Vlaamse Gemeenschap in de opbrengst van de personenbelasting
en de BTW. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 167
2 Commentaar bij de gerealiseerde ontvangsten
Uitgaande van de gerealiseerde inningen die de lijsten op de pagina's 466 en 472
van de bijlage gedetailleerd weergeven (met een overzicht van de ontvangsten per
artikel van de middelenbegroting), heeft het Rekenhof vooral de posten onderzochtdie belangrijke meer- of minderontvangsten weerspiegelen. De onderstaande para-
grafen verklaren de belangrijke meer- of minderontvangsten per artikel van de mid-
delenbegroting, voor zover een dergelijke verklaring voorhanden was. De com-mentaren volgen de indeling in programma's van de middelenbegroting. Voor elk
artikel vermelden zij in eerste instantie de initiële en de aangepaste raming, het
geïnde bedrag en de inningsgraad. Waar het toegewezen ontvangsten betreft, ver-
meldt de titel van het artikel dit.
Programma 24.10 - Algemene financiële logistiek
• Artikel 28.02 - Inkomsten naar aanleiding van financieel technische trans-
acties met betrekking tot overheidsgebouwen (Fonds onroerende goederen,
art. 19 decreet 21.12.1990) (toegewezen ontvangsten) (pro memorie)
initiële raming aangepaste raming inning inningsgraad
0 250 0 0 %
De geplande financiële transactie voor het Hendrik Consciencegebouw (verge-
lijkbaar met de lease-in-lease-out-transactie van 31 juli 1998 voor het Graaf deFerrarisgebouw) kwam niet tot stand. Uit informatie verstrekt door de admini-
stratie blijkt dat dit project thans definitief is afgevoerd.
Programma 24.40 - Rechtstreekse schuld
• Artikel 26.03 - Renten in het kader van een autonoom kas- en schuldbe-
heer
213,8 341,1 1.540,9 451,7 %
Interne controleverslagen tonen aan dat de beleggingsomzet in 2000 is verdrie-voudigd tegenover 1999 (607,8 miljard BEF ten opzichte van 193 miljard
BEF). De toename van de beleggingsruimte is het gevolg van de begrotings-
overschotten, gecombineerd met het effect van de inning van de opcentiemen
op de onroerende voorheffing voor rekening van de gemeenten en de provin-
cies. De totale opbrengst uit de beleggingen liep op tot 1.066,8 miljoen BEF.
Daarbuiten rekende de Vlaamse Gemeenschap op deze basisallocatie ook het
saldo aan van de swaps (77,2 miljoen BEF) en een terugbetaling van intresten Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 168
die de Vlaamse Gemeenschap in 1998 had ontvangen van de Limburgse Re-
conversie Maatschappij naar aanleiding van de retroactieve overname van eendeel van het consortiumkrediet (430 miljoen BEF).
Het totaal houdt ook rekening met positieve kasintresten en doorstortingen van
intresten van enkele decentrale rekenplichtigen.
Programma 33.20 - Universitair onderwijs
• Artikel 46.01 - Gebruiksvergoeding te betalen door UZ Gent
476 476 0 0 %
In het decreet van 30 juni 2000 houdende aanpassing van de algemene uitga-
venbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2000 is in
programma 33.20 - Universitair Onderwijs onder basisallocatie 41.09 een dota-
tie aan het UZ Gent voor de terbeschikkingstelling van gebouwen van het UZ
Gent voor een identiek bedrag (476 miljoen BEF) ingeschreven.
Luidens artikel 77 van het decreet van 25 juni 1992 houdende diverse bepalin-
gen tot begeleiding van de begroting 1992 kan tussen het UZ Gent en de
Vlaamse Gemeenschap een schuldvergelijking worden toegepast voor de ver-plichtingen die voortvloeien uit artikel 1 van het besluit van de Vlaamse rege-
ring van 19 december 1991 over de exploitatie van het UZ Gent en artikel 1 van
het besluit van de Vlaamse regering van 19 december 1991 tot uitvoering van
artikel 13, §1, van het koninklijk besluit nr. 542 van 31 maart 1987 houdende
de organisatie, de werking en het beheer van de rijksuniversitaire ziekenhuizenvan Luik en Gent.
Deze schuldvergelijking vond inderdaad plaats, zodat de Vlaamse Gemeen-
schap het bedrag niet ontvangt, maar ook niet uitgeeft. Deze werkwijze is al ja-
ren in gebruik.
Programma 35.50 - Aanwending van teruggevorderde salarissen en
salaristoelagen
• Artikel 11.02 - Terugbetaling van salarissen of salaristoelagen (Fonds
aanwending van terugbetalingen van salarissen en salaristoelagen, art. 21
decreet 21.12.1990) (toegewezen ontvangsten)
754,6 889,5 1.911,9 214,9 %
Net als de vorige jaren bracht dit artikel veel meer ontvangsten op dan geraamd.
Dit is een weerkerend fenomeen omdat de raming enkel rekening heeft gehou-den met de terugbetaling van salarissen en salaristoelagen en niet met de pre- Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 169
mies voor de tewerkstelling van gesubsidieerde contractuelen, afkomstig van de
Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding en de BrusselseGewestelijke Dienst voor Arbeidsbemiddeling. Vanaf het begrotingsjaar 2001
hield de raming wel rekening met de premies en is het geraamde bedrag geste-
gen tot 1.666,7 miljoen BEF. Gelet op de afbouw van het aantal gesubsidieerdecontractuelen ten gunste van een statutaire benoeming, zal dit bedrag waar-
schijnlijk vrij goed overeenstemmen met de effectief gerealiseerde ontvangsten
voor het begrotingsjaar 2001.
Programma 40.10 - Diverse intradepartementale ontvangsten
• Artikel 38.01 - Terugbetaling van toelagen
10 10 37 370 %
Zowel voor de niet-gereglementeerde als voor de gereglementeerde subsidies
bedragen de voorschotten 90% van de toegekende subsidies. Als na controlevan de nadien overgelegde verantwoordingsstukken blijkt dat de verleende
voorschotten het bedrag van de werkelijk verschuldigde subsidies overtreffen,
moeten de respectieve subsidietrekkers het niet verschuldigde gedeelte terug-storten. Het is uiteraard onmogelijk op voorhand te bepalen hoeveel subsi-
dietrekkers zich in deze situatie zullen bevinden en welke bedragen zullen
moeten worden teruggevorderd.
Programma 51.10 - Algemeen economisch beleid
• Artikel 16.03 - Inkomsten ten gevolge van opdrachten van de PMV uitge-
voerd in naam en voor rekening van het Vlaams Gewest (Fonds aanwen-ding courante ontvangsten, art. 73 decreet 22.12.1995) (toegewezen ont-
vangsten)
25 25 0 0 %
Aan ontvangstenartikel 16.03 is de subrekening Courante Verrichtingen van hetRollend Fonds van de PMV gekoppeld. De ontvangsten op deze subrekening
mogen pas worden doorgestort naar het begrotingsfonds wanneer de VlaamseMinister van Economie daarom verzoekt. Hoewel de subrekening bij de PMV
in 2000 1.450.779 BEF interesten ontving, heeft de minister nagelaten door-
stortingen naar het begrotingsfonds te vragen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 170
Programma 61.40 - Landinrichting en bodem
• Artikel 36.09 - Ontvangsten voortvloeiend uit de toepassing van de wetten
en decreten op de ruilverkaveling en de landinrichting (Fonds landinrich-
ting, art. 1 decreet 07.07.1998) (toegewezen ontvangsten)
85 85 40,6 47,8 %
Dit artikel bevat terugbetalingen van voorschotten, die zijn toegekend voor deaankoop van gronden en de uitvoering van werken in ruilverkavelingen. Dit
laatste gebeurt nu niet meer, maar de destijds betaalde voorschotten dienen nog
wel te worden terugbetaald. Voor de aankoop van gronden worden de ramingenvaak niet gehaald, daar het moeilijk is te voorspellen wanneer de verkoop juist
zal plaatsvinden en wat hij precies zal opbrengen. Een gelijkaardig probleem
doet zicht voor bij de voorschotten op werken: het tijdstip van de terugbetalin-
gen is moeilijk in te schatten.
Programma 62.10 - Ruimtelijke ordening en Stedenbouw
• Artikel 16.11 - Inkomsten in het kader van de planschade (Fonds voor de
planschade, art. 24 decreet 21.12.1990) (toegewezen ontvangsten)
initiële raming aangepaste raming inning Inningsgraad
38 38 19,7 51,8 %
Artikel 144, §2, van het decreet van 18 mei 1999 houdende de organisatie van
de ruimtelijke ordening voorziet in de overdracht van het saldo van het Fonds
voor de Planschade naar de DAB Grondfonds, opgericht bij artikel 144, §1, vanhet decreet. Het bedrag van 19.669.361 BEF behelst de gedurende de periode
van 1 januari 2000 tot en met 30 april 2000 aangerekende ontvangsten. Vanaf
1 mei 2000 worden deze ontvangsten aangerekend op de begroting van de DABGrondfonds (artikelen 38.01 en 38.02) en niet meer op het onderhavige artikel. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 171
Programma 64.10 - Waterwegen en binnenvaart
• Artikel 18.50 - Terugbetaling van door het Gewest gedane uitgaven voor
het herstel van door derden aan varende eenheden, markeringen en infra-
structuur veroorzaakte schade
15 15 31 206,7 %
De raming voor 2000 is gebaseerd op de in 1999 gerealiseerde ontvangsten(14,9 miljoen BEF). De ontvangsten in verband met schade aan de waterwegen
zijn bij voorbaat moeilijk in te schatten. Zij zijn onder meer afhankelijk van het
jaarlijks aantal schadegevallen.
Programma 64.50 - Zeewezen
• Artikel 16.10 - VTS (Vessel Traffic Services)
140 210 137,2 65,3 %
De raming voor 2000 van de VTS-ontvangsten is gebaseerd op de volgende
prognoses voor de verschillende locaties van de afdeling Loodswezen: 70 mil-
joen BEF voor de locatie Zeebrugge, 120 miljoen BEF voor de locatie Antwer-pen en 20 miljoen BEF voor de locatie Gent. De administratie berekent de ra-
ming van de VTS-ontvangsten steeds met inbegrip van de betwiste VTS-
vergoedingen in Zeebrugge. Een aantal rederijen weigeren de VTS-vergoe-
dingen te betalen en roepen daarvoor concurrentievervalsing, schending van het
gelijkheidsbeginsel en de Europese regelgeving in. Voor 2000 gaat het om eengefactureerd bedrag van 48.306.750 BEF. De raming 2000 voor de locatie
Antwerpen was bovendien met 20 miljoen BEF overschat(
275). Samen geeft dit
een minderontvangst van ongeveer 70 miljoen BEF, wat het verschil verklaarttussen de raming 2000 en de werkelijk in 2000 geboekte VTS-ontvangsten.
                                                       
275De raming voor de locatie Antwerpen stoelde op de ontvangsten van 1998 en 1999
(respectievelijk 94 en 106 miljoen BEF). De ontvangsten voor 2000 volgden dezestijgende tendens niet. In 1997 werd bij de ontvangerij van het Loodswezen een
nieuw boekhoudpakket geïnstalleerd, dat in het begin niet vlot functioneerde. Dithad tot gevolg dat eind 1998 voor ca 6 miljoen BEF VTS-vergoedingen op dewachtrekening bleven staan. Zij werden pas in 1999 als ontvangen VTS-ver-goedingen geboekt op het daartoe bestemde artikel van de middelenbegroting. Ditontvangsten voor 1998 en 1999 bedroegen bijgevolg telkens ongeveer 100 miljoenBEF en er was bijgevolg geen stijgende tendens in de VTS-ontvangsten . Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 172
Programma 99.10 - Interdepartementale bestaansmiddelen
• Artikel 76.04 - Opbrengst uit vervreemding en beheer van administratieve
gebouwen en aanhorigheden (Fonds onroerende goederen, decreet
21.12.1990, art. 105 decreet 25.06.1992) (toegewezen ontvangsten)
25 25 44,3 177,2 %
De meeropbrengst is het gevolg van een uitzonderlijke ontvangst van25.300.000 BEF uit de verkoop van het onroerend goed gelegen te Brussel,
Handelskaai 7, via het Aankoopcomité van het federale Ministerie van Financi-
en. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 173
Uitvoering van de begroting 2000 - Uitgaven
1 Kredietvorming
1.1 Kredieten van de uitgavenbegroting
De betaalkredieten omvatten de kredieten die aanwendbaar zijn voor de ordonnan-
cering van uitgaven. Zij worden onderverdeeld in niet-gesplitste kredieten, ordon-
nanceringskredieten en variabele kredieten.
De kredietmassa niet-gesplitste kredieten eigen aan het begrotingsjaar 2000 is sa-
mengesteld uit kredieten afkomstig van de oorspronkelijke begroting, de aanpas-singsbladen, een aantal fusioneerbare overdrachten in afwijking van artikel 34 van
de comptabiliteitswet en transferten binnen de begroting. De bijlage geeft de op-
bouw van deze kredieten weer, zowel van de vastleggings- als van de ordonnance-
ringskredieten (p. 474 e.v.).
De ordonnanceringskredieten omvatten de in 2000 nieuw toegestane ordonnance-
ringskredieten en de overgedragen ordonnanceringskredieten.
De massa variabele kredieten bestaat uit de ongebruikte kredietsaldi op het einde
van 1999, enerzijds, en de nieuwe ontvangsten, anderzijds.
De bijlage bevat een overzicht per programma van de aanwending van de kredieten
van het lopende begrotingsjaar (vastleggings- of ordonnanceringskrediet, bedrag
vastlegging of ordonnancering, procentuele aanwending van vastleggings- of or-
donnanceringskredieten), dit zowel voor de vastleggings- als de ordonnancerings-
kant (p. 488 e.v.). De samenvatting van alle verrichtingen geeft het volgende resul-taat (in miljoen BEF):
vastleggings
kredietvastgelegd procentuele
aanwendingordonnance-
ringskredietgeordon
nanceerdprocentuele
aanwending
Niet-gesplitstekredieten 581.818,5 574.867,9 98,8 582.922,0 552.272,0 94,7
kredieten47.898,0 46.368,8 96,8 41.915,5 35.499,4 84,7
Variabele
kredieten4.941,4 2.857,6 57,8 8.505,2 4.235,2 49,8
Bijkredieten
vorige jaren1.062,9 994,7 93,6 1.062,9 440,5 41,4
Totaal: 635.720,8 625.089,0 98,3 634.405,6 592.447,1 93,4 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 174
De niet-gesplitste kredieten overgedragen van het begrotingsjaar 1999 (gewone
overdrachten met toepassing van het bovengenoemde artikel 34) blijven gescheidenvan de nieuwe kredieten voor 2000 en worden afzonderlijk gecomptabiliseerd. De
bijlage bij dit boek geeft voor de overgedragen kredieten telkens het bedrag, de
aangerekende ordonnanceringen en de procentuele aanwending (p. 501 e.v.). Deonderstaande tabel vat de verrichtingen op de overgedragen kredieten samen (in
miljoen BEF):
kredietgeordonnan-
ceerdaangewend
Niet-gesplitste kredieten 19.266,0 12.228,5 63,5
Bijkredieten vorige jaren 99,2 69,9 70,4
Totaal19.365,2 12.298,4 63,5
1.2 Kredietbewegingen
1.2.1 Algemeen
Het decreet van 22 december 1999 houdende de middelenbegroting en de algemene
uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2000stelde de initiële begroting 2000 vast. Het decreet van 30 juni 2000 houdende aan-
passing van de middelenbegroting en de algemene uitgavenbegroting van de
Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2000 heeft die initiële begroting
aangepast.
Verder kreeg het Rekenhof tijdens het begrotingsjaar 22 besluiten tot kredietherver-
delingen voorgelegd, waaronder een aantal decretale, gebaseerd op bepalingen uit
de begrotingsdecreten die ook herschikkingen over de programma’s heen mogelijk
maken. Daarbuiten waren er de gewone herverdelingen, die op grond van artikel 15van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, binnen  de decretaal vastge-
stelde grenzen van de programma’s, kredieten herschikten.
Het aantal  kredietbewegingen  (overschrijvingen van kredieten tussen twee ver-
schillende basisallocaties) bedroeg 953 voor het begrotingsjaar 2000, wat meer is
dan ten opzichte van het begrotingsjaar 1999 (561 kredietbewegingen).
Op grond van gegevens uit het financieel systeem van het Ministerie van de Vlaam-
se Gemeenschap, geeft de onderstaande tabel een overzicht van de evolutie van de
bij de herverdelingen betrokken bedragen. Hij somt de totalen van de vastleggings-
en ordonnanceringskredieten op, ongeacht of het al dan niet gesplitste kredieten
betreft (zie ook de grafiek op p.176). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 175
(in BEF)
jaar vastleggingskrediet ordonnanceringskrediet
1991 20.496.807.940 20.586.107.935
1992 8.561.134.802 10.495.696.511
1993 13.451.729.771 13.829.629.7711994 12.601.617.363 13.802.971.363
1995 8.593.585.409 10.343.700.000
1996 8.418.100.000 10.005.900.0001997 9.578.430.000 11.013.630.0001998 11.125.560.000 11.329.300.0001999 12.031.900.000  13.872.900.000
2000 14.537.170.195 15.791.470.195
Deze bedragen 2000 kunnen als volgt worden uitgesplitst:
kredietenOrdonnancerings-
kredieten
Niet gesplitste kredieten 11.978.534.172 11.978.534.172
Bijkredieten vorige jaren 0 0
Gesplitste kredieten 2.557.980.769 3.812.280.769
Variabele kredieten 655.254 655.254
Totaal 14.537.170.195 15.791.470.195
Voor de begrotingsjaren 1994 tot en met 2000 splitst de onderstaande tabel de be-
dragen uit in decretale of gewone herverdelingen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 176
(in BEF)
vastleggingskredieten ordonnanceringskredieten
1994
decretaal 8.773.871.363 11.909.071.363
artikel 15 3.827.800.000 1.893.900.000
1995
decretaal 7.545.000.000 9.047.100.000
artikel 15 1.048.585.409 1.296.600.000
1996
decretaal 6.388.900.000 8.082.000.000
artikel 15 2.029.200.000 1.923.900.000
1997
decretaal 6.721.300.000 8.447.900.000
artikel 15 2.857.130.000 2.565.730.000
1998
Decretaal 5.952.400.000 7.089.800.000
artikel 15 5.173.160.000 4.239.500.000
1999
Decretaal 5.056.600.000 7.471.800.000
Artikel 15 6.975.300.000 6.401.100.000
2000
Decretaal 3.190.155.254 3.605.955.254
Artikel 15 11.347.014.941 12.185.514.941
05.000.000.00010.000.000.00015.000.000.00020.000.000.00025.000.000.000
1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000
JaarGrafiek 1 - Herverdelingen (gegevens Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap)
vastleggingskrediet ordonnanceringskrediet Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 177
1.2.2 Herverdelingen van begrotingskredieten 2000
De kredietherverdelingen vermeld onder punt 1.2.1 steunen op artikel 15 van de
gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit (gewone herverdelingen) of op
bijzondere decretale bepalingen (decretale of speciale herverdelingen). Op grond
van artikel 15 kan de ordonnancerende minister binnen de perken van het pro-gramma vrij de kredieten herschikken, mits de kredietherschikking zich voordoet
tijdens het begrotingsjaar en de minister bevoegd voor begroting zijn toestemming
verleent. De bijzondere decreetsbepalingen, die de rechtsgrond bieden voor de de-
cretale of speciale herverdelingen, kunnen machtiging verlenen tot:
• kredietherverdelingen over verschillende programma’s heen;
• kredietoverdrachten(
276);
• de verdeling van provisionele kredieten bij besluit van de Vlaamse regering of
bij ministerieel besluit.
Sinds de afsluiting van zijn twaalfde boek heeft het Rekenhof geen inhoudelijke
opmerkingen over herverdelingen geformuleerd.
1.2.3 Beslissingen van de Vlaamse regering waarbij zij nieuwe uitgaven of uit-
gaven boven de begrotingskredieten machtigt
Sedert het vorige Boek van het Rekenhof heeft de Vlaamse regering eenmaal ge-
bruik gemaakt van de procedure van artikel 44 van de gecoördineerde wetten op derijkscomptabiliteit. Volgens dit artikel kan de Vlaamse regering in dringende ge-
vallen, veroorzaakt door uitzonderlijke of onvoorzienbare omstandigheden, bij ge-
motiveerde beslissing machtiging verlenen tot het vastleggen, ordonnanceren en
betalen van uitgaven boven de limieten van de begrotingskredieten of, bij ontsten-
tenis van kredieten, ten bedrage van het door de beslissing vastgestelde bedrag. Detekst van deze begrotingsbeslissing moet onmiddellijk worden meegedeeld aan het
Rekenhof, dat onverwijld zijn opmerkingen aan het Vlaams Parlement stuurt.
Op 2 augustus 2001 heeft de Minister-President, tevens bevoegd voor Financiën en
Begroting het Rekenhof in kennis gesteld van de begrotingsbeslissing van de
Vlaamse regering van 24 juli 2001, die machtigde tot het vastleggen, ordonnanceren
en betalen van 114,2 miljoen BEF uitgaven aan te rekenen op de begroting van de
Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2001. Het Rekenhof formuleerde
geen opmerkingen nopens de toepassing van de procedure.
                                                       
276In afwijking van artikel 35, § 1, tweede lid, van de gecoördineerde wetten op de
rijkscomptabiliteit en het koninklijk besluit van 4 februari 1988 tot vaststelling van
de modaliteiten en voorwaarden volgens dewelke gesplitste kredieten kunnen wor-den overgedragen naar het volgende jaar. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 178
2 Evolutie van de uitstaande vastleggingen 1999-2000
De onderstaande tabel geeft de uitstaande vastleggingen weer per departement voor
de jaren 1999 en 2000. Deze uitstaande vastleggingen betreffen vastleggingen op
gesplitste en variabele vastleggingskredieten die nog geen aanleiding hebben gege-ven tot een ordonnancering.
Evolutie uitstaande vastleggingen 1999-2000
Departement 1.1.1999 31.12.1999 1.1.2000 31.12.2000
Dept. 0 - Hogere entiteiten 1.945.243 66.500 66.500 0
Dept. 1 - Coördinatie 350.975.535 573.208.867 599.013.217 754.413.002
Dept. 2 - Algemene Zaken
en Financiën4.219.938.545 3.925.639.794 3.925.639.794 2.603.898.854
Dept. 3 - Onderwijs 329.890.484 179.963.382 179.963.382 248.838.387
Dept. 4 - Welzijn, Volksgezond-
heid en Cultuur1.399.778.490 1.149.164.529 1.149.164.529 1.313.325.200
Dept. 5 - Economische Zaken,
Binnenlandse Zaken en Land-bouw8.160.369.444 8.267.629.027 8.267.629.027 8.134.593.425
Dept. 6 - Leefmilieu en
Infrastructuur34.986.284.016 35.156.713.157 35.156.713.157 43.103.151.637
Dept. 7 - Wetenschap, Innovatie
en Media3.068.454.852 3.814.747.263 3.814.747.263 4.126.511.995
Dept. 9 - Interdepartementaal 1.878.792 6.750.852 6.750.852 9.387.729
Algemeen totaal 52.519.515.401 53.073.883.371 53.099.687.721 60.294.120.229
Van 1 januari 2000 tot 31 december 2000 stegen de uitstaande vastleggingen met
7.194,4 miljoen BEF (13,5%). Dit is heel wat meer dan in 1999, toen zij slechts met554,4 miljoen BEF toenamen (1,1%). De grote toename in 2000 is voor een groot
deel te wijten aan de toegenomen vastleggingen in 2000 tegenover de ordonnance-
ringen op de gesplitste kredieten. In 2000 werd hierop 46.368,8 miljoen BEF vast-gelegd tegenover 36.794,1 miljoen BEF in 1999. De ordonnanceringen bedroegen
respectievelijk 35.499,4 en 34.138,6 miljoen BEF.
De grootste stijgingen van de uitstaande vastleggingen situeerden zich in 2000 bij
het departement Leefmilieu en Infrastructuur en het departement Wetenschap, In-
novatie en Media. De stijging bij het departement Leefmilieu en Infrastructuur(7.946,4 miljoen BEF) situeert zich voornamelijk bij de volgende basisallocaties:
programma 62.40 - Huisvesting,  basisallocatie 63.64 - Subsidies in de agglomera-
ties Antwerpen en Gent in het kader van de renovatie van woningen en gebouwen
en van de bouw van nieuwe woningen (stijging met 1.528,4 miljoen BEF),  basisal-
locatie 63.65 -  Subsidies buiten de agglomeraties Antwerpen en Gent in het kader
van de renovatie van woningen en gebouwen en van de bouw van nieuwe woningen
(stijging met 2.636,6 miljoen BEF) en basisallocatie 81.01 -  In kapitaal omzetbare
investeringssubsidies aan de Vlaamse Huisvestingsmaatschappij voor de realisatievan de investeringen met betrekking tot de huurwoningen van de goedgekeurde
investeringsprogramma’s van de VHM of de door haar erkende sociale huisves-
tingsmaatschappijen (artikel 5 wooncode)  (stijging met 1.594,5 miljoen BEF).
Daarbuiten zijn er nog andere basisallocaties die met een veelvoud van enkele hon-
derden miljoenen BEF toenemen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 179
Bij het departement Wetenschap, Innovatie en Media is de stijging minder uitge-
sproken (311,8 miljoen BEF). Zij situeert zich voornamelijk bij de volgende basis-allocaties: programma 71.10 - Algemeen wetenschapsbeleid,  basisallocatie 12.29 -
Beleidsgericht onderzoek (stijging met 127,4 miljoen BEF)  en programma 71.30 -
Wetenschapsbeleid economische finaliteit , basisallocatie 12.28 -  Strategische tech-
nologieën voor de bevordering van welzijn en welvaart  (stijging met 204,9 miljoen
BEF).
De globale toename van de uitstaande vastleggingen wordt enigszins getemperd
door een afname bij het departement Algemene Zaken en Financiën (1.321,7 mil-
joen BEF). Deze afname is bijna volledig te wijten aan de daling op programma24.10 - Algemene financiële logistiek,  basisallocatie 70.90 - Uitgaven voor eenmali-
ge investeringen en het nemen van participaties  (afname met 1.344,1 miljoen BEF).
Daarbuiten werden de uitstaande vastleggingen bij het departement Coördinatie bij
de overdracht van 1999 naar 2000 met 25.804.350 BEF verhoogd ten gevolge van
de omvorming van programma 11.50 -  Permanente vorming en innovatie,  basisal-
locatie 12.01 - Allerhande uitgaven met betrekking tot permanente vorming en in-
novatie  van een niet-gesplitst krediet naar een gesplitst krediet en dit krachtens
artikel 11, §2, van het decreet van 22 december 1999 houdende de algemene uitga-venbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2000. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 180
3 Aanwending van de departementale kredieten
3.1 Inleiding
Na de inhaaloperatie van de algemene rekeningen heeft het Rekenhof het boek uit-
gebreid met de informatie die het tot en met het begrotingsjaar 1996 langs de voor-
afbeelding van de resultaten van de uitvoering van de begroting(277) jaarlijks aan het
Vlaams Parlement verstrekte.
Dit deel volgt de indeling van de algemene uitgavenbegroting per departement en
per organisatieafdeling.
De aanwendingstabellen verstrekken globale cijfers op het niveau van de organisa-
tieafdelingen (OA). Per programma en soort krediet (niet-gesplitst krediet (ngk),gesplitst krediet (gk), bijkredieten vorige jaren (bvj), variabel krediet (vrk)) worden
de afgeronde cijfers van de vastleggingen en ordonnanceringen in 2000 (in miljoen
BEF) gegeven. Schijnbare afwijkingen in de aanwendingspercentages zijn te wijten
aan afrondingen.
De commentaar heeft betrekking op de kredietaanwending  (cijfers en aanwending
van de budgettaire middelen), opmerkingen bij de uitvoering (van de begroting)
2000  (opmerkingen die het Rekenhof in 2000 formuleerde naar aanleiding van het
rechtmatigheidsonderzoek) en bijzondere onderzoeken  (verwijzen naar grotere on-
derzoeken in deel II). De commentaar kan slaan op een departement, organisatieaf-
deling, één of meer programma’s of op basisallocaties (BA) van een programma.
In de cijfers van de vastleggingskredieten en de ordonnanceringskredieten opgeno-
men in de tabellen bij de commentaar op de kredietaanwending zijn de herschikkin-
gen ten behoeve van de basisallocatie van de dotatie aan het Financieringsfondsvoor Schuldafbouw en Eenmalige Investeringsuitgaven niet inbegrepen. De dotatie
aan deze nieuw opgerichte openbare instelling(
278) van categorie A in de zin van de
wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van open-
baar nut, is de som van de bedragen voortkomende uit de herschikkingen die in
afwijking van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit over de begro-
tingsprogramma’s heen en tussen kredietsoorten onderling mogen worden uitge-
voerd:
- de op het einde van het begrotingsjaar beschikbare niet-gesplitste kredieten van
het lopende jaar, met uitzondering van de vastleggingssaldi, die ter uitvoering
van bepalingen in begrotingsdecreten en normatieve decreten worden overge-dragen naar het volgende begrotingsjaar;
- de op het einde van het begrotingsjaar beschikbare gesplitste vastleggingskre-
dieten, beperkt tot de som van de niet-geordonnanceerde gesplitste ordonnance-
ringskredieten.
                                                       
277Gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, artikel 77.
278Decreet van 22 december 2000 houdende oprichting van een Financieringsfonds
voor Schuldafbouw en Eenmalige Investeringsuitgaven. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 181
Op 22 december 2000 heeft de Vlaamse regering een herverdelingsbesluit(279) ge-
troffen voor de overschrijving van diverse kredieten ten behoeve van de basisallo-
catie van de bovengenoemde dotatie. Deze herschikkingen veroorzaken aldus een
volledige aanwending van de betrokken kredieten. Om de lage gebruiksgraad ervantot uiting te laten komen, zijn bedragen van de herverdelingen afgetrokken van de
kredieten in de onderstaande tabellen bij de commentaar op de kredietaanwending.
De Vlaamse Minister van Financiën en Begroting moet periodiek de stand van de
kredieten en hun aanwending (per programma en per basisallocatie) aan het parle-
ment en het Rekenhof overleggen(
280). Gelet op de mogelijkheid voor het Rekenhof
langs de databanken permanent de uitvoering van de begroting op te volgen, heeft
de toenmalige Vlaamse Minister van Financiën en Begroting voorgesteld de infor-
matie over de uitvoeringsstanden op 30 april en op 30 september te verstrekken in
de vorm van specifieke tabellen(281). Het Rekenhof heeft dit aanvaard. Het heeft
beide rapporteringen voor het begrotingsjaar 2000 ontvangen, respectievelijk op 19
juni 2000 en 9 november 2000. Bovendien beloofde dezelfde minister het Vlaams
Parlement vóór 30 april de toestand te zullen mededelen van de kas van de VlaamseGemeenschap, samen met de voorlopige rekening van uitvoering van de begroting
van het voorgaande jaar(
282). Deze mededeling vond voor het begrotingsjaar 2000
plaats op 8 mei 2001.
Zonder dat een bepaalde regelgeving daarin voorzag, rapporteerde de afdeling Ac-
counting van de administratie Budgettering, Accounting en Financieel Management
op eigen initiatief over de uitvoering van de begroting 1999(283). Hoewel dit verslag
een aanzet vormde tot enige toelichting bij de budgetuitvoering, diende dit rapportnog verder te worden uitgebreid met commentaar bij de kredietaanwendingen. Voor
2000 verscheen een dergelijke publicatie evenwel niet meer.
Het Rekenhof is dan ook van oordeel dat de Vlaamse regering in eerste instantie
zelf het Vlaams Parlement dient te informeren over de wijze waarop zij de kredieten
het afgelopen jaar heeft besteed. Het Rekenhof zou deze informatie vervolgens opzijn volledigheid en juistheid kunnen toetsen en daarover aan het parlement rap-
porteren.
                                                       
279Besluit van de Vlaamse regering van 22 december 2000 houdende herschikking
van kredieten naar het Financieringsfonds voor Eenmalige Uitgaven (begrotings-
jaar 2000): bijlagen 1 en 2.
280Ter uitvoering van artikel 18, 2e lid, van de gecoördineerde wetten op de rijks-
281Brief van 19 oktober 1998 van de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting.
282Brief van 17 december 1998 van de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting.
In de Commissie voor Algemeen Beleid, Financiën en Begroting beloofde de mi-
nister al vroeger deze mededeling te zullen uitvoeren vanaf de begroting 1997(Stuk 23 (1997-1998) - Nr. 2 van 19 januari 1998, p. 4). Hij dient deze mededelingte doen ter uitvoering van artikel 81 van de gecoördineerde wetten op de rijks-comptabiliteit.
283Administratie Budgettering, Accounting en Financieel Management, Verslag over
de uitvoering van de begroting 1999: cijfers, bevindingen en aanbevelingen, 2000. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 182
3.2 Aanwending per organisatieafdeling
0 Hogere entiteiten dan departementen
OA 00 - Vlaams Parlement
programma vl-
kredietvastgelegd % or-
kredietgeordon-
nanceerd%
10 Dotatie aan het
Vlaams Parlementngk 2.455,4 2.455,4 100,0 2.455,4 2.455,4 100,0
Totaal OAFD 00 ngk 2.455,4 2.455,4 100,0 2.455,4 2.455,4 100,0
OA 01 - Vlaamse regering
nanceerd%
ngk 71,4 70,2 98,3 71,4 42,4 59,4 10 Algemene werkings-
kostengk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
bvj 1,4 0,0 0,0 1,4 0,0 0,0
Totaal OAFD 01 ngk 71,4 70,2 98,3 71,4 42,4 59,4
gk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
OA 02 - Minister-President en Vlaams Minister van Economie, Ruimtelijke
Ordening en Media
nanceerd%
10 Algemene werkings-
kosten kabinet Mi-
nister-Presidentngk 172,8 171,8 99,4 172,8 129,2 74,8
20 Algemene werkings-
kosten kabinet
Vlaams Minister van
Economie, Ruimte-lijke Ordening enMediangk 134,0 134,0 100,0 134,0 110,6 82,5
Totaal OAFD 02 ngk 306,8 305,8 99,7 306,8 239,8 78,2
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 183
OA 03 - Minister Vice-President en Vlaams Minister van Mobiliteit, Openbare
Werken en Energie
nanceerd%
kostenngk 146,5 146,5 100,0 146,5 114,8 78,4
Totaal OAFD 03 ngk 146,5 146,5 100,0 146,5 114,8 78,4
OA 04 - Vlaams Minister van Leefmilieu en Landbouw
nanceerd%
kostenngk 98,0 98,0 100,0 98,0 97,2 99,2
Totaal OAFD 04 ngk 98,0 98,0 100,0 98,0 97,2 99,2
OA 05 - Vlaams Minister van Cultuur, Jeugd, Brusselse Aangelegenheden en
nanceerd%
kostenngk 123,9 123,9 100,0 123,9 113,2 91,4
Totaal OAFD 05 ngk 123,9 123,9 100,0 123,9 113,2 91,4
OA 06 - Vlaams Minister van Onderwijs en Vorming
nanceerd%
kostenngk 99,7 99,7 100,0 99,7 82,4 82,7
Totaal OAFD 06 ngk 99,7 99,7 100,0 99,7 82,4 82,7
OA 07 - Vlaams Minister van Welzijn, Gezondheid en Gelijke Kansen
nanceerd%
kostenngk 119,9 119,9 100,0 119,9 108,6 90,6
Totaal OAFD 07 ngk 119,9 119,9 100,0 119,9 108,6 90,6
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 184
OA 08 - Vlaams Minister van Binnenlandse Aangelegenheden, Ambtenarenza-
ken en Sport
nanceerd%
kostenngk 111,7 111,6 99,9 111,7 95,9 85,8
Totaal OAFD 08 ngk 111,7 111,6 99,9 111,7 95,9 85,8
OA 09 - Vlaams Minister van Werkgelegenheid en Toerisme
nanceerd%
kostenngk 99,5 99,5 100,0 99,5 86,1 86,5
Totaal OAFD 09 ngk 99,5 99,5 100,0 99,5 86,1 86,5
Totaal Hogere entiteiten dan departementen
vl-
nanceerd%
ngk 3.632,8 3.630,5 99,9 3.632,8 3.435,7 94,6
Totaal alle kredieten
Hogere entiteiten dan
departementen3.634,2 3.630,5 99,9 3.634,8 3.435,8 94,5
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 185
1 Departement Coördinatie
OA 10 - Departement COO (algemeen)
nanceerd%
10 Algemene departe-
mentale bestaans-middelen)vrk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
Totaal OAFD 10 vrk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
OA 11 - Administratie Kanselarij en Voorlichting
1  Kredietaanwending
nanceerd%
ngk 1.094,0 1.085,9 99,3 1.094,0 857,4 78,4 10 Brusselse aangele-
genhedengk 91,5 91,5 100,0 77,6 56,9 73,4
ngk 445,5 431,7 96,9 445,5 156,3 35,1 20 Kanselarij en voor-
lichtingbvj 0,8 0,7 88,2 0,8 0,7 88,2
30 Uitgaven m.b.t. de
staatshervormingngk 7,8 0,0 0,0 7,8 0,0 0,0
40 Gelijke kansenbeleid ngk 94,7 91,0 96,1 94,7 45,4 47,9
gk 20,0 19,9 99,4 20,0 0,0 0,0
ngk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 50 Permanente vorming
en innovatiegk 13,9 0,0 0,0 21,0 7,1 33,9
Totaal OAFD 11 ngk 1.642,0 1.608,6 98,0 1.642,0 1.059,0 64,5
gk 125,4 111,4 88,8 118,6 64,1 54,0
bvj 0,8 0,7 88,2 0,8 0,7 88,2
2  Opmerkingen over de uitvoering 2000
Programma 11.10 - Brusselse aangelegenheden
• PR 11.10, BA 33.03 - Subsidies voor bijzondere initiatieven ter bevordering
van de Vlaamse aanwezigheid in Brussel, de versterking van de band tussenBrussel en Vlaanderen en van de internationale uitstraling van Brussel als
hoofdstad van Vlaanderen
Ingevolge een ontoereikende verantwoording viseerde het Rekenhof in twee
toelagedossiers de saldobetalingen van respectievelijk 150.000 BEF en 500.000
BEF niet en drong het aan op terugvorderingen van 165.607 BEF en 613.680BEF. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 186
Programma 11.20 - Kanselarij en voorlichting
• PR 11.20, BA 12.11 - Allerhande uitgaven in verband met algemene en/of ge-
meenschappelijke manifestaties, interne en externe communicatie
Wegens het niet voltooien van een educatief project voor Vlamingen en hun
overheden verminderde het Rekenhof de betaling aan een vereniging met
1.450.000 BEF. Er kwam nog geen reactie.
• PR 11.20, BA 33.07 - Subsidies aan de VZW Fonds Pascal Decroos voor bij-
zondere journalistiek
De ontoereikende verantwoording over de aanwending van de toelage aan deze
VZW leidde tot de weigering van de ordonnantie ten bedrage van 1.000.000
BEF en de vraag tot terugbetaling van 5.381.859 BEF. De Minister-President
reageerde nog niet op de opmerking.
Programma 11.40 - Gelijke kansenbeleid
• PR 11.40, BA 33.01 - Subsidies met betrekking tot emancipatie en gelijke kan-
senbeleid
Het Rekenhof verminderde drie ordonnanties voor toelagen aan universiteiten
in het kader van onderzoeksprojecten. Daar het toelagebesluit niet expliciet de
mogelijkheid bood centrale beheerskosten en algemene exploitatiekosten te
verrekenen(284), aanvaardde het de overheadkosten niet (respectievelijk 25.926
BEF, 26.888 BEF en 72.727 BEF).
De toelagetrekker moet de toelage terugbetalen die hij niet aanwendt voor de
doeleinden waarvoor zij werd verleend(285). Om die reden heeft het Rekenhof
een saldobetaling betreffende toelagen voor projecten inzake gelijke kansenbe-
leid verminderd met 4.500 BEF en een andere geannuleerd (92.000 BEF). Inhet tweede geval bleek de toelagetrekker zelf geen activiteit voor het project uit
te oefenen. Hij had namelijk de uitvoering ervan bij overeenkomst opgedragen
aan een andere vereniging. Langs deze weg werd 260.000 BEF forfaitaire on-kostenvergoedingen in rekening gebracht. Het Rekenhof verwierp deze uitga-
ven omdat zij geen afdoende verantwoording vormden over de besteding van
de toelage. Bovendien gaven ze aanleiding tot terugvordering van het ten on-
rechte ontvangen deel van de subsidie, zijnde 118.809 BEF.
De Vlaamse Minister van Gelijke Kansen beantwoordde deze opmerkingen tot
op heden niet.
                                                       
284Voorzien in artikel 4, § 2, van het besluit van 14 juli 1999 van de Vlaamse rege-
ring tot regeling van de vergoeding van de centrale beheerskosten en de algemene
exploitatiekosten van de universiteiten.
285Overeenkomstig artikel 57 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 187
• PR 11.40, BA 33.04 - Subsidie aan de VZW Nationale Vrouwenraad - Neder-
landstalige afdeling
Bij de verificatie van het saldo van de werkingstoelage aan deze vereniging
stelde het Rekenhof vast dat de voorgelegde resultatenrekening inbreuken ver-
toonde op het annaliteitsprincipe. De afrekeningsstaat vertoonde bovendien een
batig saldo. Na correctie van de toewijzing van de ontvangsten werd het batig
saldo teruggebracht tot 113.150 BEF. Het Rekenhof verminderde de voorge-
legde ordonnantie met dit bedrag. De Vlaamse Minister van Gelijke Kansen re-ageerde nog niet op de opmerking.
OA 12 - Administratie Buitenlands Beleid
Kredietaanwending
nanceerd%
ngk 467,7 403,9 86,4 467,7 242,1 51,8 10 Algemene externe
betrekkingengk 535,2 411,3 76,9 419,7 263,4 62,8
Totaal OAFD 12 ngk 467,7 403,9 86,4 467,7 242,1 51,8
gk 535,2 411,3 76,9 419,7 263,4 62,8
Programma 12.10 - Algemene externe betrekkingen
• PR 12.10, BA 35.04 - Subsidies met betrekking tot de uitvoering van de akkoor-
den door Vlaanderen afgesloten met multilaterale organisaties
Aard
kredietvl-krediet vastgelegd % or-krediet geordonnan-
ceerd%
gk 43.100.000 28.000.598 65 64.200.000 7.528.564 11,7
De onderaanwending van het gesplitst ordonnanceringskrediet is deels aan ver-
traging in de uitvoering, deels aan de ruim begrote ordonnanceringskredieten te
wijten. Deze kredieten worden immers royaal berekend daar het moeilijk te be-palen is wanneer de betrokken organisaties hun aanvragen tot betaling zullen
indienen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 188
Totaal Departement Coördinatie
vl-
nanceerd%
ngk 2.109,7 2.012,6 95,4 2.109,7 1.301,1 61,7
gk 660,6 522,7 79,1 538,3 327,5 60,8
vrk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
Departement Coördina-
tie2.771,1 2.535,9 91,5 2.648,8 1.629,3 61,5
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 189
2 Departement Algemene Zaken en Financiën
OA 20 - Departement AZF (algemeen)
nanceerd%
mentale bestaans-middelenvrk 2,6 0,0 1,4 4,2 1,7 39,9
Totaal OAFD 20 vrk 2,6 0,0 1,4 4,2 1,7 39,9
OA 21 - Administratie Planning en Statistiek
nanceerd%
10 Planning en Statis-
tiekgk 16,0 15,2 95,2 10,9 10,6 97,7
Totaal OAFD 21 gk 16,0 15,2 95,2 10,9 10,6 97,7
OA 24 - Administratie Budgettering, Accounting en Financieel Management
nanceerd%
ngk 4.202,3 969,6 23,1 4.227,7 832,4 19,7 10 Algemene financiële
logistiekvrk 779,4 43,8 5,6 3.933,9 1.385,0 35,2
bvj 38,2 36,5 95,4 38,2 36,5 95,4
20 Reservevorming
voor toekomstigelastenngk 460,0 5.149,6 1.119
,5460,0 2.641,7 574,3
30 Waarborg gk 160,0 3,9 2,4 160,0 3,9 2,4
vrk 91,8 9,3 10,1 91,8 9,3 10,1
40 Rechtstreekse schuld ngk 12.749,1 12.613,5 98,9 12.767,5 12.623,2 98,950 Intendancediensten vrk 17,1 9,1 53,4 17,1 9,1 53,460 Provisionele kredie-
tenngk 3.412,2 0,0 0,0 3.412,2 0,0 0,0
70 Achterstallen ngk 1.375,6 1.349,0 98,1 1.375,6 1.349,0 98,1
80 Indirecte schuld ngk 8.016,7 8.015,9 100,0 8.016,7 8.015,9 100,0
Totaal OAFD 24 ngk 30.215,9 28.097,5 93,0 30.259,7 25.462,2 84,1
gk 160,0 3,9 2,4 160,0 3,9 2,4
vrk 888,2 62,2 7,0 4.042,8 1.403,4 34,7
bvj 38,2 36,5 95,4 38,2 36,5 95,4 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 190
• PR 24.10, BA 12.01 - Specifieke werkingskosten met betrekking tot problema-
tiek van financiën en begroting
Aard
ceerd%
ngk 31.500.000 12.632.430 40,1 31.500.000 8.542.347 27,1
De onderaanwending is te wijten aan de beëindiging van een aantal periodiek
voorkomende projecten.
• PR 24.10, BA 12.21 - Kosten met betrekking tot de inning van de heffingen op
de leegstand en de verkrotting (decreet 28.12.1995)
Het Rekenhof stelde een aantal lacunes vast in het betalingsdossier aangaande
het aanpassen van de informaticatoepassing heffing leegstand woningen:
- De prijs van de opdrachtnemer, in casu de IT-outsourcer, steeg ver uit bo-
ven de prijs die bleek uit een regelmatig uitgeschreven procedure, hoewel
de IT-outsourcingsovereenkomst stipuleerde dat de nieuwe projectvoor-
stellen van de IT-dienstverlener moesten worden getoetst op hun marktcon-formiteit.
- De opdracht werd integraal gerealiseerd in onderaanneming. Deze werk-
wijze was strijdig met de IT-outsourcingsovereenkomst, die stelde dat deIT-resources voor de realisatie van de IT-projecten in eerste instantie intern
moesten worden geselecteerd en (slechts) waar nodig aangevuld met exter-
nen.
- De IT-dienstverlener hield zich niet aan de afspraak, gemaakt met het Mi-
nisterie van de Vlaamse Gemeenschap op de managementteamvergaderingvan 14 maart 2000, die preciseerde dat de IT-dienstverlener voor de reali-
satie van het project een marge van 5% mocht bijrekenen op de onderaan-
nemingssom. Uit de voorgelegde afrekening bleek immers dat de IT-
dienstverlener zich een marge toeëigende van 44%. Het Rekenhof stelde de
aanwezigheid van een rechtsgrond voor de afspraak, bij ontstentenis vaneen contractuele bepaling, in vraag.
Het antwoord van 10 mei 2001 van de Minister-President leverde geen ade-
quate toelichting en resulteerde in een herhaling van het standpunt van hetRekenhof. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 191
OA 26 - Administratie Overheidsopdrachten, Gebouwen en Gesubsidieerde
Infrastructuur
nanceerd%
ngk 2.547,8 1.677,8 65,9 2.593,2 428,8 16,5 10 Gebouwen
gk 566,5 561,9 99,2 519,8 459,1 88,3
bvj 40,0 40,0 99,9 40,0 9,3 23,2
Totaal OAFD 26 ngk 2.547,8 1.677,8 65,9 2.593,2 428,8 16,5
Programma 26.10 - Gebouwen
• PR 26.10, BA 71.05 - Aankoop van onroerende goederen voor bouwen en in-
richtingswerken, met inbegrip van de honoraria en prijzen voor het ontwerp,met betrekking tot de Vlaamse Administratieve Centra (VAC) (pro memorie)
Aard
ceerd%
sbo 2.084.641.533 1.219.629.413 58,5 2.129.974.296 16.628.181 0,8
Op 15 juni 2000 heeft het bestuur op grond van een aangepast en vereenvou-
digd bestek de bouw van het Vlaams Administratief Centrum (VAC) te Hasselt
heraanbesteed. De Vlaamse regering wees op 29 september 2000 het ontwerp
van dit gebouw, bestaande uit vier percelen, toe voor een totaalbedrag van1.212.299.494 BEF. De werken werden pas eind 2000 aangevat, wat de lage
ordonnanceringsgraad verklaart. Het saldo van de vastlegging mag van de de-
creetgever enkel worden aangewend voor de grondaankoop-, ontwerp- en stu-
diekosten met betrekking tot het VAC te Leuven(
286).
                                                       
286In het decreet van 22 december 2000 houdende de algemene uitgavenbegroting
van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2001 laat artikel 11, §4, toe
het op 31 december 2000 onbelast kredietsaldo in vastleggings- en ordonnance-ringskrediet voor basisallocatie 71.05 van het programma 26.10 over te dragennaar het jaar 2001. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 192
• PR 26.10, BA 74.80 - Aankoop van kunstwerken in administratieve gebouwen
Aard
ceerd%
bvj 800.000 806.298 100,8 800.000 806.298 100,8
De overschrijding van de bijkredieten vorige jaren ingeschreven in het eerste
aanpassingsblad 2000 is een gevolg van een wisselkoersverschil. Bij het opma-
ken van de betalingsordonnantie van 10.000 USD ging de administratie uit van
een wisselkoers van 44,35 BEF voor 1 USD. Op het ogenblik van de betalingbleek de koers evenwel te zijn gestegen tot 46,18 BEF.
Totaal Departement Algemene Zaken en Financiën
vl-
kredietgeor-
donnan-
ceerd%
ngk 32.763,7 29.775,3 90,9 32.852,9 25.891,0 78,8
gk 742,5 581,0 78,3 690,7 473,7 68,6
vrk 890,8 62,2 7,0 4.047,0 1.405,1 34,7
bvj 78,2 76,4 97,7 78,2 45,7 58,5
Departement Algemene
Zaken en Financiën34.475,3 30.495,1 88,5 37.668,8 27.815,5 73,8
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 193
3 Departement Onderwijs
Zoals aangekondigd in het Boek 2000 (p. 92), heeft het Rekenhof nagegaan of de
toezeggingen werden ingevuld die de Minister van Onderwijs op 14 april 2000 deed
met betrekking tot de door het Rekenhof gevraagde maatregelen om de juridischestelsels overheidsopdracht en subsidie duidelijk en ondubbelzinnig van elkaar te
onderscheiden en correct toe te passen.
Na het departement de nodige tijd te hebben gegund om de gepaste maatregelen te
nemen, stelde het Rekenhof op 28 maart 2001 evenwel vast dat er nog niets was
gebeurd. Zo merkte het voor een overheidsopdracht van 1.151.024 BEF, toegewe-zen door de CANON-cultuurcel, op dat de bepalingen van de betrokken overeen-
komst talrijke subsidie-elementen bevatten, die daarenboven niet eens werden na-
geleefd. Het Rekenhof herinnerde daarbij aan de toezeggingen die de minister op 14
april 2000 deed.
Op 19 juni 2001 antwoordde de minister dat ingevolge de nieuwe opmerking diver-
se vergaderingen plaatsvonden om een duidelijk en ondubbelzinnig onderscheid te
maken tussen overheidsopdrachten en subsidies, kredietherschikkingen uit te voeren
en de formulering bij het sluiten van een overeenkomst en bij een subsidie volledigte herwerken. Het Rekenhof zal verder toezien op het resultaat van deze acties.
Over de toepassing van de regelgeving op de overheidsopdrachten heeft het Reken-
hof sinds 1999 nog meer opmerkingen moeten formuleren, vaak wegens de onvol-
doende vertrouwdheid van de diensten van het departement Onderwijs met de re-
gelgeving. Om dat structurele probleem aan te pakken heeft de minister beslist eenchecklist in te voeren, die de basishandleiding moet vormen voor de toepassing van
de regelgeving op de overheidsopdrachten door het hele departement. Op 27 maart
2001 formuleerde het Rekenhof tal van aanbevelingen nopens de checklist. Op die
brief is nog geen reactie gekomen.
Ook over de subsidies 2000 heeft het Rekenhof nog meer opmerkingen geformu-
leerd. In zes gevallen annuleerde het de ordonnantie omdat de subsidietrekkers de
termijnen voor het indienen van hun verantwoording niet hadden gerespecteerd.
Rekening houdende met bijzondere omstandigheden, aanvaardde het Rekenhof indrie gevallen het ministeriële antwoord. Het probleem van de laattijdige verant-
woording, en dus van een effectieve interne controle, bleef zich in 2001 verder
stellen. Ook dit jaar annuleerde het Rekenhof om die reden al verscheidene ordon-
nanties.
Verder verminderde het Rekenhof twee ordonnanties respectievelijk met 696.063
BEF en 1.680.185 BEF, omdat de subsidietrekker minder kosten bewees dan ge-
vorderd en het departement het gevorderde bedrag aanvaardde. Een andere ordon-
nantie, van 1.115.778 BEF, annuleerde het omdat de verantwoording niet in over-
eenstemming was met de subsidieovereenkomst. Op deze opmerkingen werd nog
niet geantwoord. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 194
OA 30 - Departement OND (algemeen)
nanceerd%
mentale bestaans-
middelenvrk 0,0 0,0 0,9 0,0 0,0 0,9
Totaal OAFD 30 vrk 0,0 0,0 0,9 0,0 0,0 0,9
OA 31 - Administratie Basisonderwijs
nanceerd%
ngk 67.303,9 67.254,0 99,9 67.303,9 67.191,1 99,8 10 Gewoon basisonder-
wijsbvj 79,5 79,3 99,8 79,5 78,0 98,1
ngk 9.161,4 9.143,4 99,8 9.161,4 9.097,8 99,3 20 Buitengewoon basis-
onderwijsbvj 11,2 11,1 99,3 11,2 9,4 83,6
Totaal OAFD 31 ngk 76.465,3 76.397,4 99,9 76.465,3 76.288,9 99,8
bvj 90,7 90,4 99,7 90,7 87,4 96,3
Programma 31.10 - Gewoon basisonderwijs
• PR 31.10, BA 43.47 - Forfaitaire subsidies bestemd voor de werkings- en uit-
rustingskosten van de gesubsidieerde officiële instellingen voor het basison-derwijs (artikel 32, §1, van de wet van 29 mei 1959)
• PR 31.10, BA 44.67 - Forfaitaire subsidies bestemd voor de werkings- en uit-
rustingskosten van de gesubsidieerde vrije instellingen voor basisonderwijs
(artikel 32, §1, van de wet van 29 mei 1959)
Programma 31.20 - Buitengewoon basisonderwijs
• PR 31.20, BA 43.47 - Forfaitaire subsidies bestemd voor de werkings- en uit-
rustingskosten van de gesubsidieerde officiële instellingen voor buitengewoon
onderwijs (artikel 32, §1, van de wet van 29 mei 1959)
• PR 31.20, BA 44.67 - Forfaitaire subsidies bestemd voor de werkings- en uit-
rustingskosten van de gesubsidieerde vrije instellingen voor buitengewoon ba-
sisonderwijs (artikel 32, §1, van de wet van 29 mei 1959) Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 195
De onderstaande opmerkingen hebben tevens betrekking op dezelfde basisallo-
caties en programma’s bij de organisatieafdeling 32 - administratie secundaironderwijs.
Al voor het schooljaar 1996-1997 had het Rekenhof voor de tegemoetkomingen
in de vervoerkosten van de personeelsleden van de onderwijsinstellingen uit degesubsidieerde sector onregelmatigheden vastgesteld, zowel voor het basis- als
het secundair (gewoon en buitengewoon) onderwijs, in het bijzonder de laattij-
dige indiening van de schuldvorderingen. In een antwoord voor het basison-
derwijs kreeg het Rekenhof het persoonlijk engagement van de secretaris-
generaal dat de administratie een laattijdige indiening van de schuldvorderingenin het vervolg, dit is vanaf het schooljaar 1997-1998, niet meer zou dulden.
Het Rekenhof ging daarom op 2 september 1998 akkoord de geschrapte beta-
lingen voor het schooljaar 1996-1997 uitzonderlijk te viseren. Naar de toekomst
toe eiste het evenwel dat de voorgelegde stukken dienden aan te tonen dat de
voorgeschreven regelgeving correct werd nageleefd. De toenmalige ministerantwoordde hierop tot twee keer toe (21 oktober 1998 en 4 maart 1999) in ge-
lijkaardige bewoordingen. Hij nam kennis van het uitzonderlijk verleende vi-
sum voor de betrokken scholen en stelde dat de administratie basisonderwijs debetrokken instellingen op hun tekortkomingen had gewezen en duidelijk had
gesteld dat dit in de toekomst niet meer zou worden getolereerd.
De door het Rekenhof uitgevoerde controle op de schuldvorderingen voor het
schooljaar 1998-1999 toonde echter aan dat de interne controle nog steeds niet
naar behoren functioneerde. De controle bracht nog andere tekortkomingen dande laattijdige voorlegging van de schuldvorderingen door de scholen aan het
licht. Gelet op het grote aantal onregelmatigheden, annuleerde het Rekenhof
twintig ordonnanties. Op 7 maart 2000 gaf het aan welke scholen in de fout
gingen. Wegens het belang van de datering van de schuldvorderingen door het
departement, meldde het geen tegemoetkomingen voor het schooljaar 1999-2000 meer te zullen viseren die niet een ontvangstdatum van het departement
droegen.
De minister antwoordde pas op 23 november 2000. Op 6 februari 2001 nam het
Rekenhof akte van het antwoord en viseerde het de opnieuw voorgelegde or-
donnanties voor de niet betwiste gevallen. Onder verwijzing naar de vigerende
regelgeving en de aard van de opgesomde vaststellingen, drong het er bij de
minister nogmaals op aan de gebrekkige interne controle te verhelpen. Boven-
dien stelde het de vraag of, gelet op de praktische moeilijkheden die zich jaarna jaar voordoen, een optimalisering van de reglementering niet opportuun is.
Voor het schooljaar 1999-2000 liep het opnieuw fout. Zelfs een controle ter
plaatse in het departement liet niet toe de op basis van de overgezonden ver-
antwoordingsstukken vastgestelde anomalieën volledig weg te werken. Bij de
administratie Secundair Onderwijs (ASO) zijn de problemen terug te brengentot de weigering de schuldvordering bij ontvangst te dateren en het ontbreken
van een sluitende werkwijze om de briefomslagen met poststempel te verbin-
den aan de schuldvorderingen. Bijgevolg kan de administratie niet nagaan of deschuldvorderingen tijdig werden overgelegd. Het Rekenhof weigerde zesen-
twintig van de voorgestelde betalingen. De fouten bij de administratie Basison-
derwijs (ABO) zijn in absolute aantallen kleiner, doch ontstaan uit een groter
aantal fouttypes. Hier annuleerde het Rekenhof elf van de voorgestelde betalin-
gen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 196
Met zijn nog niet beantwoorde brief van 28 maart 2001 heeft het Rekenhof an-
dermaal gewezen op de jaarlijks terugkerende tekortkomingen en gevraagd naarconcrete remediëringsmaatregelen.
Vanaf 1 januari 2001 voorziet de reglementering in een tegemoetkoming per
kalenderjaar in plaats van per schooljaar, waarbij de subsidie nu wordt opge-deeld in een voorschot en een saldobetaling. Voor de rest blijven de principes
van de tegemoetkoming behouden. Het Rekenhof stelde al verscheidene fouten
vast, zeker bij de ASO, die blijft weigeren het tijdig indienen door de school
van de schuldvordering te bewijzen.
Op basisallocatie 44.67 van programma 31.10 verminderde het Rekenhof op
28 juni 2000 de saldobetaling van de werkingstoelage voor een school met
544.320 BEF daar geen rekening was gehouden met een uitbetaald tweede
voorschot. Dit tweede voorschot was al een correctie voor een verkeerde bere-
kening door het departement van het eerste, en in de regel enige, voorschot. De
minister ging akkoord.
OA 32 - Administratie Secundair Onderwijs
nanceerd%
ngk 103.010,
2102.844,6 99,8 103.010,2 102.502,5 99,5 10 Gewoon secundair
onderwijs
bvj 77,3 77,2 99,8 77,3 76,1 98,4
ngk 7.900,3 7.874,5 99,7 7.900,3 7.831,1 99,1 20 Buitengewoon se-
cundair onderwijsbvj 22,3 22,2 99,6 22,3 21,0 94,3
Totaal OAFD 32 ngk 110.910,
5110.719,1 99,8 110.910,5 110.333,5 99,5
bvj 99,6 99,4 99,8 99,6 97,1 97,5 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 197
OA 33 - Administratie Hoger Onderwijs en Wetenschappelijk Onderzoek
nanceerd%
ngk 20.795,8 20.789,1 100,0 20.795,8 20.745,5 99,8
vrk 48,1 26,2 54,5 48,1 26,2 54,510 Hogescholen-
onderwijs
bvj 524,2 524,1 100,0 524,2 31,7 6,1
20 Universitair onder-
wijsngk 23.305,0 22.828,8 98,0 23.305,0 22.805,4 97,9
ngk 208,6 197,5 94,7 208,6 85,4 41,0 30 Coördinatie Hoger
Onderwijsbeleidbvj 3,0 2,9 97,5 3,0 2,9 96,2
Totaal OAFD 33 ngk 44.309,4 43.815,4 98,9 44.309,4 43.636,3 98,5
vrk 48,1 26,2 54,5 48,1 26,2 54,5
bvj 527,2 527,0 100,0 527,2 34,6 6,6
Programma 33.10 - Hogescholenonderwijs
• PR 33.10, BA 12.01 - Algemene werkingskosten en begeleiding schaalvergro-
ting hogescholen
Het Rekenhof aanvaardde een uitgave van 26.399 BEF voor de verzekering van
het privé-motorrijtuig van de bijzonder commissaris voor de optimalisatie vanhet hogescholenonderwijs niet, omdat zij in strijd was met artikel 13 van het
koninklijk besluit van 18 januari 1965 houdende algemene regeling inzake
reiskosten. Het wenste ook de bestemming te kennen van de voor de uitvoering
van de opdracht aangekochte 677.700 BEF hard- en software. In afwachting
van meer informatie daarover heeft het Rekenhof dit bedrag in mindering ge-bracht. Bij ontstentenis van een antwoord op zijn opmerking, weigerde het het
opnieuw in betaling stellen van de betwiste uitgaven te aanvaarden. Tot op he-
den ontving het nog geen antwoord. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 198
OA 34 - Administratie Permanente Vorming
nanceerd%
ngk 4.884,1 4.829,6 98,9 4.884,1 4.804,3 98,4 10 Deeltijds kunston-
derwijsvrk 44,5 43,3 97,2 44,5 43,3 97,2
bvj 10,0 9,5 95,1 10,0 9,1 90,9
ngk 5.043,9 5.029,4 99,7 5.043,9 4.959,7 98,3 20 Onderwijs sociale
promotiebvj 13,0 12,9 99,0 13,0 11,4 88,1
ngk 113,6 113,4 99,8 113,6 54,6 48,1 30 Begeleid individueel
studerenvrk 9,1 0,9 10,1 9,1 0,0 0,0
40 Basiseducatie ngk 604,9 604,9 100,0 604,9 542,4 89,7
Totaal OAFD 34 ngk 10.646,5 10.577,3 99,4 10.646,5 10.361,0 97,3
vrk 53,6 44,2 82,5 53,6 43,3 80,8
bvj 23,0 22,4 97,3 23,0 20,5 89,3
OA 35 - Administratie Ondersteuning
nanceerd%
10 Studietoelagen en
financieringngk 2.430,5 2.427,9 99,9 2.430,5 1.722,6 70,9
20 PMS-centra ngk 3.756,4 3.658,2 97,4 3.756,4 3.553,7 94,6
bvj 7,1 4,4 62,0 7,1 3,7 51,9
30 Leerlingenvervoer ngk 1.996,0 1.996,0 100,0 1.996,0 1.996,0 100,0
vrk 28,7 4,4 15,4 28,7 4,4 15,4
bvj 56,4 56,4 100,0 56,4 56,4 100,0
ngk 6.079,7 6.028,5 99,2 6.144,8 5.809,1 94,5 40 Algemeen onderwijs
en vormingvrk 9,8 0,0 0,0 11,7 1,2 10,1
bvj 1,2 1,2 100,0 1,2 1,2 100,0
50 Aanwending van
teruggevorderdewedden en wedde-toelagenvrk 2.100,6 1.907,3 90,8 2.100,6 1.907,3 90,8
Totaal OAFD 35 ngk 14.262,6 14.110,6 98,9 14.327,7 13.081,4 91,3
vrk 2.139,1 1.911,7 89,4 2.141,0 1.912,8 89,3
bvj 64,7 62,0 95,8 64,7 61,3 94,7 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 199
OA 39 - Diensten van de Secretaris-generaal
1. Kredietaanwending
nanceerd%
10 Provisionele
kredietenngk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
ngk 2.674,0 2.645,1 98,9 2.674,0 2.298,9 86,0 20 Coördinatie beleid-
en gegevensbeheergk 151,7 148,7 98,0 175,5 75,9 43,3
vrk 36,3 23,4 64,5 36,3 23,4 64,5
bvj 0,7 0,6 87,7 0,7 0,6 87,7
Totaal OAFD 39 ngk 2.674,0 2.645,1 98,9 2.674,0 2.298,9 86,0
gk 151,7 148,7 98,0 175,5 75,9 43,3
2 Opmerkingen over de uitvoering 2000
Programma 39.20 - Coördinatie beleid- en gegevensbeheer
• PR 39.20, BA 12.05 - Allerhande uitgaven in het kader van de Europese sa-
menwerking
• PR 39.20, BA 34.05 - Subsidies in het kader van Europese en internationale
Al vanaf de beheersperiode 1998 formuleert het Rekenhof opmerkingen over
de gemengde rekening van de administratie Secundair Onderwijs (ASO) - in-
ternationale samenwerking. De uitgaven vereffend langs deze rekening slaan
hoofdzakelijk op het Socratesprogramma van de Europese Unie, dat in zijndeelprogramma's tal van subsidiemogelijkheden biedt in het onderwijsdomein.
Op 3 augustus 1999 heeft het Rekenhof talrijke opmerkingen gemaakt over de
beheersperiode 1998. De kern ervan betrof de aanpak van de dienst, te om-
schrijven als maximalisatie van de uitgaven, minimalisatie van de controle . De
opmerkingen waren erop gericht die aanpak grondig te doen heroriënteren naareen zuinig beheer van de ter beschikking gestelde middelen. Het Rekenhof
drong daarenboven ook aan op een effectieve interne controle. Immers, een ge-
brekkige controle leidt niet alleen tot onterechte subsidiëring, maar benadeeltook de begunstigden die zich strikt aan de voorwaarden houden.
De antwoorden van de Vlaamse Minister van Onderwijs onderschreven de be-
staande werkwijze van de dienst. Het Rekenhof reageerde daarop 20 april 2000
en 30 januari 2001. Het herhaalde onder meer dat een permanente en sluitende
controle door de ASO op de aanwending van de subsidies van essentieel belangblijft.
Op 16 november 2000 heeft het Rekenhof opmerkingen geformuleerd over de
beheersperiode 1999, die opnieuw een groot aantal soortgelijke fouten toonde. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 200
Bij zijn controle op de beheersperiode 2000 stelde het Rekenhof verbetering
vast. De ASO moet echter nog steeds een behoorlijke weg afleggen. Vooral inoudere dossiers zijn de tekortkomingen legio en handelt de administratie niet
altijd consequent. In het najaar 2000 trof de administratie diverse structurele
maatregelen om een betere en correcter werking van de dienst mogelijk te ma-ken. Zelfs zonder dat de structurele maatregelen al ten volle effect hadden,
blijkt uit het aantal terugvorderingen van een deel of het geheel van het subsi-
dievoorschot, dat de aanpak van het Rekenhof resultaat heeft opgeleverd op fi-
nancieel vlak. Initieel was het zo goed als de regel dat de administratie niet al-
leen het subsidievoorschot (80%) toekende, maar ook het saldo (20%), zodat100% van de subsidiebelofte automatisch werd vereffend. Nu ligt het saldo
vaak lager dan 20% en is er een duidelijke evolutie in de terugvorderingen van
het voorschot: in de beheersperiode 1998 werd niets ontvangen, in 1999 bijna
een half miljoen BEF en in 2000 al anderhalf miljoen BEF.
• PR 39.20, BA 33.49 - Subsidie aan de VZW Interuniversitair Centrum voor
Onderwijsrecht
Voor subsidies die voortvloeien uit beheersovereenkomsten met VZW's, bestaat
geen specifiek reglementair kader. Derhalve is, volgens de bepalingen inzake
administratieve en begrotingscontrole, een ministerieel besluit vereist voor de
toekenning van een facultatieve subsidie. Wegens het ontbreken van een derge-
lijk besluit en een door de minister goedgekeurde begroting, weigerde hetRekenhof zijn visum te verlenen aan de eerste schijf van de subsidie 2000 ad
6.375.000 BEF. Nadien werden de ontbrekende documenten opgemaakt en
voorgelegd.
Totaal Departement Onderwijs
vl-
nanceerd%
ngk 259.268,3 258.265,0 99,6 259.333,4 256.000,0 98,7
vrk 2.277,1 2.005,5 88,1 2.279,0 2.005,8 88,0
bvj 805,9 801,8 99,5 805,9 301,5 37,4
Departement Onderwijs262.503,0 261.220,9 99,5 262.593,8 258.383,3 98,4
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 201
4 Departement Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur
OA 40 - Departement WVC (algemeen)
nanceerd%
mentale bestaans-middelenvrk 51,9 28,2 54,3 51,9 28,2 54,3
20 Infrastructuur inzake
persoonsgebonden
aangelegenhedenngk 5.330,4 5.330,4 100,0 5.330,4 5.330,4 100,0
Totaal OAFD 40 ngk 5.330,4 5.330,4 100,0 5.330,4 5.330,4 100,0
vrk 51,9 28,2 54,3 51,9 28,2 54,3
OA 41 - Administratie Gezin en Maatschappelijk Welzijn
kredietvastge-
legd%o r -
nanceerd%
ngk 4.337,1 4.076,8 94,0 4.337,1 4.041,5 93,2 10 Algemeen welzijnsbeleid
gk 36,9 30,7 83,2 36,9 32,6 88,5
vrk 7,6 6,0 79,4 7,6 6,0 79,4
bvj 0,5 0,0 0,0 0,5 0,0 0,0
20 Bijzondere jeugdbijstand ngk 6.684,1 6.684,1 100,0 6.684,1 6.684,1 100,0
30 Bejaardenzorg ngk 25,6 25,0 97,6 25,6 2,2 8,6
gk 79,7 29,3 36,8 7,3 7,2 98,9
ngk 15.556,4 15.536,8 99,9 15.695,6 13.901,2 88,6 40 Gezinsaan-gelegenheden
bvj 0,8 0,7 91,0 0,8 0,7 91,0
50 Gehandicaptenzorg ngk 32.666,1 32.666,1 100,0 32.666,1 32.666,1 100,0
60 Maatschappelijk opbouw-
werkngk 182,4 182,4 100,0 182,4 163,4 89,6
70 Maatschappelijk welzijn ngk 2.661,2 2.651,2 99,6 2.661,2 2.252,6 84,6
gk 45,4 45,2 99,6 45,2 40,0 88,5
80 Integratie kansarmen ngk 2,8 2,8 100,0 2,8 0,0 0,0
gk 40,0 39,0 97,5 21,8 0,0 0,0
Totaal OAFD 41 ngk 62.115,7 61.825,1 99,5 62.254,9 59.711,0 95,9
gk 202,0 144,3 71,4 111,2 79,9 71,8
bvj 1,3 0,7 56,0 1,3 0,7 56,0 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 202
Programma 41.10 - Algemeen welzijnsbeleid
• PR 41.10, BA 01.04 - Provisioneel krediet voor de loonharmonisatie in de soci-
alprofitsector
Aard
ceerd%
sbo 250.000.000 0 0 250.000.000 0 0
Het voorziene krediet voor uitgaven die samenhangen met de loonharmonisatie
in deze sector kon in 2000 nog niet worden verdeeld, daar de uitvoering van hetsociaal akkoord een aanpassing vergt van de respectieve subsidieregelgevingen.
Artikel 11, §2, van het decreet van 22 december 2000 houdende de algemene
uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2001bevatte echter wel de rechtsgrond voor een overdracht van dit krediet naar het
begrotingsjaar 2001.
Programma 41.30 - Bejaardenzorg
• PR 41.30, BA 43.01 - Onderhoudssubsidie ten behoeve van openbare service-
flats/BEVAK
Aard
ceerd%
gk 79.700.000 29.332.800 36,8 6.700.000 6.634.800 99
De inrichtende instanties (in casu de OCMW's) dienen de kosten van de nuts-
voorzieningen in de serviceflats te dragen en in te staan voor het onderhoud ende herstellingen. Daarvoor krijgen zij een tegemoetkoming van de Vlaamse
Gemeenschap. Doordat het stelsel niet het verhoopte succes kent, bleef de aan-
wending van de vastleggingskredieten slechts beperkt. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 203
Programma 41.80 - Integratie kansarmen
• PR 41.80, BA 33.10 - Subsidies voor experimenten met een bovengemeentelijke
draagwijdte inzake kansarmoede en ter ondersteuning van privaatrechtelijkeverenigingen die activiteiten ter bestrijding van kansarmoede ontplooien
Aard
ceerd%
gk 39.000.000 38.999.700 100 20.800.000 0 0
De betrokken besluiten voorzien in de uitbetaling van de subsidies in twee of
drie schijven. De eerste schijf van de subsidie wordt vereffend na onderteke-
ning en vastlegging van deze besluiten, wat in december 2000 gebeurde. De or-
donnanties houdende uitbetaling van de subsidievoorschotten werden pas in ja-nuari 2001 aan het Rekenhof voorgelegd en dienvolgens aangerekend ten laste
van het gesplitst ordonnanceringskrediet 2001.
• PR 41.10, BA 12.21 - Algemene werkingskosten van het Centrum voor Bevol-
kings- en Gezinsstudies
Op 22 augustus 2000 meldde het Rekenhof dat bepaalde, in de afrekening op-
genomen werkingsuitgaven niet tot de kostencategorieën behoorden opgesomd
in de overeenkomst tussen het Centrum voor Bevolkings- en Gezinsstudiën en
een universitaire instelling d.d. 14 december 1999. Het verminderde het bedragvan de voorgelegde ordonnantie met 131.237 BEF. Er kwam nog geen reactie
op dit schrijven vanwege de Vlaamse Minister van Welzijn.
• PR 41.10, BA 12.23 - Studies, onderzoekingen en voorbereiding van weten-
schappelijke congressen
Luidens de overeenkomst voor een studieopdracht bepaalt de begroting per jaar
en per uitgavencategorie de bedragen tot welke de instelling terugbetaling kanontvangen van de uitgaven die de onderzoekseenheid bij haar taakuitvoering
verricht. De indeling van de begroting volgens de hoofdkostensoorten kan zon-
der toestemming tot 10% worden overschreden binnen de totale begroting.
Voor grotere transferten is een wijzigende bijlage aan de overeenkomst nodig.
Uit de verantwoordingsstukken bleek dat de begroting voor werkingskostenevenwel werd overschreden. Daarbuiten werden kosten buiten de termijn van
de overeenkomst aangerekend en uitrustingsgoederen aangekocht, wat niet is
toegestaan. Het Rekenhof verminderde de betrokken ordonnantie met 44.607
BEF. De Vlaamse Minister van Welzijn aanvaardde deze vermindering. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 204
• PR 41.10, BA 12.27 - Allerhande kosten voor vormingsprogramma's voor de
leidinggevenden
Een deel van de kosten in het kader van een overeenkomst voor een studieop-
dracht werd niet verantwoord met uitgavenbewijsstukken en ook uitrustings-
goederen werden gefinancierd, wat niet is toegestaan. Bijkomend werd een be-
wijs van borgtochtstelling laattijdig voorgelegd, wat aanleiding geeft tot een
boete van 2% van de oorspronkelijke aannemingssom, exclusief BTW. Het
Rekenhof verminderde de ordonnantie met 49.349 BEF. De Vlaamse Ministervan Welzijn ging akkoord.
• PR 41.10, 33.03 - Allerhande subsidies in het kader van het welzijnsbeleid
Uit de verantwoordingsstukken van een subsidie bleek dat een deel van de ge-
subsidieerde loonkosten buiten de gesubsidieerde periode viel. Het Rekenhof
verminderde daarom de ordonnantie met 170.342 BEF. De Vlaamse Minister
van Welzijn ging akkoord.
Programma 41.40 - Gezinsaangelegenheden
• PR 41.40, BA 34.03 - Subsidies aan verenigingen en voorzieningen in uitvoe-
ring van het decreet betreffende de thuiszorg
De erkende dagverzorgingscentra die een gemiddelde bezettingsgraad hebben
van minder dan tien, maar minimum zeven, ontvangen een subsidie-enveloppevan 900.000 BEF, 800.000 BEF of 700.000 BEF, naargelang ze respectievelijk
een gemiddelde bezettingsgraad hebben van minstens 9, 8 of 7(
287). Als de be-
zettingsgraad (totaal aantal gefactureerde aanwezigheidsdagen per kalenderjaar
gedeeld door 250) ligt tussen 7½ en 8 of 9½ en 10, rondt de administratie af
naar de onmiddellijk hogere eenheid. Op grond van het aldus bekomen resul-taat, kende de administratie een hogere subsidie-enveloppe toe aan drie dagver-
zorgingscentra. Op 25 januari 2001 merkte het Rekenhof op dat de reglementai-
re grondslag voor een dergelijke berekeningswijze ontbreekt. Derhalve vermin-derde het de aan deze centra toegekende subsidies telkens met 100.000 BEF.
De Vlaamse Minister van Welzijn heeft tot op heden nog niet gereageerd.
Uit de verantwoordingsstukken van een subsidie bleken overheadkosten (20%
op de verantwoorde personeels- en werkingskosten) in rekening te zijn ge-
bracht. Het Rekenhof stelde dat de verrekening van overheadkosten dient testoelen op een objectieve en verifieerbare verdeelsleutel en, zo de toelage wordt
verstrekt met een precieze afbakening (in casu projectsubsidie), de verantwoor-
dingsstukken moeten aantonen dat ze betrekking hebben op de doeleinden(
288).
Het deelde deze stelling al mee bij de uitbetaling van het eerste voorschot van
de subsidie. Vermits bij de saldobetaling uit de overgelegde verantwoordings-stukken niet bleek dat een objectieve en verifieerbare verdeelsleutel werd ge-
                                                       
287Met toepassing van artikel 7, tweede lid, van bijlage IV bij het besluit van de
Vlaamse regering van 18 december 1988 houdende de erkenning en de subsidië-
ring van verenigingen en welzijnsvoorzieningen in de thuiszorg.
288Ter uitvoering van artikel 55 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabili-
teit, waarbij iedere toelagetrekker ertoe is gehouden verantwoording te verstrekken
over de aanwending van de ontvangen bedragen tenzij de wet hem daarvan vrij-stelling verleent. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 205
hanteerd, weerde het Rekenhof de overheadkosten. Het beperkte de subsidie
met 62.807 BEF beperkt tot de aanvaarde uitgaven. Na overlegging van eenverbeterd financieel verslag door de minister, dat geen overheadkosten meer in
rekening bracht, maar de post bezoldigingen verhoogde, kon de subsidie volle-
dig worden uitbetaald.
OA 42 - Administratie Gezondheidszorg
nanceerd%
10 Volksgezondheid ngk 1.406,3 1.381,5 98,2 1.406,3 1.213,9 86,3
gk 152,5 0,0 0,0 152,5 150,3 98,5
bvj 0,2 0,2 76,8 0,2 0,2 76,8
ngk 1.198,9 1.153,2 96,2 1.198,9 925,1 77,2 20 Medisch-sociaal
beleidgk 614,9 571,0 92,9 615,3 455,5 74,0
vrk 3,2 0,0 0,0 3,2 0,0 0,0
bvj 2,0 1,9 93,3 2,0 1,3 63,7
Totaal OAFD 42 ngk 2.605,2 2.534,7 97,3 2.605,2 2.139,0 82,1
gk 767,4 571,0 74,4 767,8 605,7 78,9
bvj 2,2 2,0 91,8 2,2 1,4 64,9
Programma 42.20 - Medisch-sociaal beleid
• PR 42.20, BA 12.25 - Onderzoeken in verband met gezondheid en milieu
Aard
ceerd%
ngk 22.800.000 8.700.000 38,2 22.800.000 200.000 0,9
Op basisallocatie 12.25 werden twee betalingsdossiers vastgelegd:
- 8,5 miljoen BEF voor de regeling van de kosten van de samenwerkings-
overeenkomst met de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) inzake onder-zoek van de waterkwaliteit;
- 0,2 miljoen BEF voor de regeling van de kosten van onderzoek naar asbest
en uitgaven in verband met de beoordeling van projecten Milieu en Ge-
zondheid . Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 206
Enkel het laatste bedrag werd in 2000 geordonnanceerd. De rest van het krediet
op deze basisallocatie was bestemd om een vlotte regeling mogelijk te makenvan eventuele onderzoeksopdrachten en prestaties in het kader van gezondheid
en milieu, zoals het onderzoek van de omgeving van vervuilde sites nabij risi-
cobedrijven of verbrandingsovens. In 2000 zijn geen acuut te onderzoeken pro-bleemsites opgedoken waarvoor het gevaar voor de gezondheid diende te wor-
den onderzocht. Daardoor was het niet nodig het krediet aan te spreken.
• PR 42.20, BA 33.29 - Subsidies in verband met epidemiologisch onderzoek en
indicatorenverzameling
Aard
ceerd%
gk 94.500.000 84.585.000 89,5 95.000.000 43.943.084 46,3
De betrokken subsidiebesluiten voorzien in de uitbetaling van de subsidies in
twee of drie schijven. De eerste schijf van de subsidie wordt vereffend na on-
dertekening en vastlegging van de besluiten, wat in sommige gevallen slechts
in december 2000 plaatsvond. De ordonnanties houdende uitbetaling van dezesubsidies werden dienvolgens volledig aangerekend op het gesplitst ordonnan-
ceringskrediet 2001.
• PR 42.20, BA 33.66 - Allerhande uitgaven met betrekking tot het gezondheids-
beleid - sociaal-medisch beleid
Aard
ceerd%
ngk 21.600.000 5.653.333 26,2 21.600.000 0 0
Basisallocatie 33.66 is voornamelijk bedoeld om de kosten van de werkgroe-
pen, die rond de vijf bestaande Vlaamse gezondheidsdoelstellingen werken en
voorbereidend werk verrichten betreffende eventueel nieuw op te richten
Vlaamse gezondheidsdoelstellingen, te kunnen financieren. In 2000 zijn dezewerkgroepen niet bijeengekomen door allerhande technische problemen. Daar-
door is het grootste deel van het budget niet vastgelegd. Slechts enkele projec-
ten werden eind december 2000 op deze basisallocatie vastgelegd. Zo was er
uiteindelijk geen aanwending van de ordonnanceringskredieten. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 207
Programma 42.10 - Volksgezondheid
• PR 42.10, BA 33.29 - Subsidie voor initiatieven voor thuisverzorging
Bij de controle van de verantwoordingsstukken van samenwerkingsinitiatieven
inzake thuisverzorging werd een ordonnantie met 206.652 BEF verminderd
wegens de volgende opmerkingen bij twee initiatieven.
- Er werden uitrustingsgoederen aangekocht, die, wegens hun langere le-
vensduur, niet volledig ten laste kunnen worden gelegd van één begro-tingsjaar. De met overheidssubsidies verworven uitrustingsgoederen dienen
voor het volledige bedrag gespreid te worden afgeschreven. Het Rekenhof
aanvaardt een afschrijvingstermijn van drie jaar, zodat de uitrustingsgoede-ren dus maar tot een derde ten laste van de subsidie kunnen worden gelegd.
- Op de besteding bij een samenwerkingsinitiatief was geen controle moge-
lijk vermits een globale afrekening werd voorgelegd door de koepelorgani-
satie, terwijl elk erkend samenwerkingsinitiatief een financieel verslag
moet overzenden dat de besteding van de verleende subsidie verant-woordt(
289).
In haar antwoord stelde de Vlaamse Minister van Gezondheid zes vragen over
de subsidiëring van uitrustingsgoederen. Op de tweede opmerking antwoordde
de minister niet. De zes vragen konden worden herleid tot de problematiek van
de waarderingsregels (vermogens- of uitrustingsgoederen en hun afschrijving)en die van de reservevorming.
Bovendien vroegen de beide toepasselijke reglementeringen(
290) als verant-
woording hetzij een staat van ontvangsten en uitgaven , hetzij een financieel
verslag . Het ontbreken van ministeriële uitvoeringsbesluiten voor de financiële
verantwoording resulteerde in beide gevallen de facto in de voorlegging van
een staat van inkomsten en uitgaven, die overigens extra-comptabel werd ge-
corrigeerd. De afschrijving van vermogensgoederen en de mogelijkheid tot re-
servevorming vereisen echter een wijziging van het aanrekeningssysteem in definanciële verantwoording door het opmaken van een balans en resultatenreke-
ning (dubbele boekhouding), in de plaats van een (extra-comptabele gecorri-
geerde) staat van inkomsten en uitgaven (kasboekhouding). Dubbel boekhou-
den betekent dat de gesubsidieerde verenigingen een boekhouding voeren over-
eenkomstig de bepalingen van de wet van 17 juli 1975 en de uitvoeringsbe-sluiten. Het Rekenhof stelde dat het uitvaardigen van de noodzakelijke uitvoe-
ringsbesluiten over de financiële verantwoording, de vaststelling van de waar-
deringsregels en de subsidiemodaliteiten (deficit betoelaging of ondersteuningvan de algemene werking, waardoor reservevorming mogelijk wordt) tot de
prerogatieven van de uitvoerende overheid behoort.
                                                       
289Overeenkomstig artikel 11, §3, van het besluit van de Vlaamse regering van
21 december 1990 houdende coördinatie en ondersteuning van de thuisverzorging.
290Het besluit van de Vlaamse regering van 3 mei 1995 houdende erkenning en sub-sidiëring van palliatieve netwerken en het besluit van de Vlaamse regering van
21 december 1990 houdende coördinatie en ondersteuning van de thuisverzorging. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 208
• PR 42.20, BA 33.56 - Subsidies in verband met het medisch schooltoezicht
• PR 42.20, BA 43.01 - Subsidies aan openbare instellingen belast met het me-
disch schooltoezicht
Vermits het Rekenhof niet beschikte over de aanduiding door de minister be-
voegd voor het onderwijs en de minister bevoegd voor het gezondheidsbeleidvan de leden van de tijdelijke stuurgroep(
291), verleende het zijn visum niet
voor hun onkostennota's. Daarenboven heeft het voor de uitgaven op basisallo-
catie 43.01 de niet-bewezen kosten geschrapt en het bedrag van de met over-heidssubsidies verworven uitrustingsgoederen met twee derden verminderd,
omdat dergelijke uitgaven over een periode van drie jaar moeten worden afge-
schreven.
Het antwoord van de Vlaamse Minister van Gezondheid bevatte de gevraagde
aanduiding door de bovenvermelde ministers niet. Bij een latere inbetalingstel-ling van de onkosten van de tijdelijke stuurgroep werd de lijst, evenwel zonder
begeleidend schrijven van de minister, wel bijgevoegd. Het Rekenhof meldde
de minister daarop dat de verworpen onkostennota's van de leden van de tijde-
lijke stuurgroep, voor zover de indieners voorkomen op de ledenlijst, opnieuw
ter visering mocht worden voorgelegd.
• PR 42.20, BA 33.59 - Subsidies ten behoeve van de gezondheidspromotie
Op 23 oktober 2000 meldde het Rekenhof dat de toepassing van de aanwen-
dingsvoorwaarden in een convenant, zijnde de juridische basisakte op grond
waarvan de jaarlijkse subsidie wordt verleend, tot gevolg had dat niet alleen de
voorgelegde ordonnantie (6.372.748 BEF) niet kon worden geviseerd, maar dat
de gesubsidieerde vereniging ook het verschil tussen het verleende voorschoten het bedrag van de verantwoorde uitgaven, verhoogd met een reserve van
10% van het overeengekomen bedrag, diende terug te storten.
Op 20 februari 2001 antwoordde de Vlaamse Minister van Gezondheid dat zij
de beslissing van het Rekenhof de ordonnantie niet te viseren aanvaardde. Te-
vens zou zij het niet-verschuldigde subsidiebedrag (13.867.252 BEF) terugvor-
deren.
• PR 42.20, BA 33.62 - Subsidies die kaderen in de uitvoering van programma's
met betrekking tot preventiegezondheidszorg
Ter uitvoering van twee ministeriële besluiten van 16 december 1998 ontving
eenzelfde begunstigde subsidies van 2.950.000 BEF en 3.960.000 BEF. Hij
diende ze aan te wenden voor acties in het kader van het strategisch plan om-
trent de gezondheidsdoelstelling voor respectievelijk roken en preventie van
ongevallen in de privésfeer. Beide besluiten beoogden de subsidiëring van drie
onderscheiden acties. De voorgelegde afrekeningen hadden bij de bepaling vande subsidiesaldi geen rekening gehouden met de maximale (deel)subsidies per
                                                       
291Overeenkomstig artikel 3, §1, van het besluit van 18 december 1998 van de
Vlaamse regering houdende oprichting van een tijdelijke stuurgroep ter ondersteu-
ning van de PMS-centra en de MST-equipes bij hun omvorming tot centra voorleerlingenbegeleiding. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 209
actie, opgenomen in de besluiten. Het Rekenhof deelde dit mee op 10 augustus
2000 en 28 december 2000. Het stelde bovendien dat personeelskosten voor deuitvoering van een bepaalde actie slechts subsidiabel waren tijdens de in het be-
sluit voorziene periode (januari-september 1999). De controle resulteerde in een
vermindering van de ordonnanties met respectievelijk 359.828 BEF en45.925 BEF.
Op 17 oktober 2000 repliceerde de Vlaamse Minister van Gezondheid inzake
de vermindering van 359.828 BEF dat de gesubsidieerde vereniging pas de
procedure voor de aanwerving van een medewerker kon starten na ontvangst
van het op 14 januari 1999 betekende besluit. Het betrokken personeelslid tradin dienst op 1 april 1999. De minister vroeg, op voorwaarde dat het bedrag van
de (deel)subsidie voor de betrokken actie niet werd overschreden, alsnog reke-
ning te houden met de aangerekende personeelskosten (voor de periode okto-
ber-december 1999). De nieuwe afrekening had evenwel personeelskosten die
het bovengenoemde bedrag overschreden, bij de uitgaven van een andere actiegevoegd, zonder dat werd aangetoond dat het betrokken personeelslid ook aan
de realisatie ervan meewerkte. Op 4 december 2000 deelde het Rekenhof mee
dat het deze berekeningswijze niet kon aanvaarden. Het verminderde een nieu-we ordonnantie met 58.534 BEF. Daarop heeft de minister nog niet gereageerd.
De minister aanvaardde op 13 februari 2001 wel de ordonnantievermindering
van 45.929 BEF.
OA 45 - Administratie Cultuur
programma Vl-
legd% or-
nanceerd%
10 Jeugd en Sport ngk 1.724,8 1.708,0 99,0 1.724,8 1.402,9 81,3
gk 169,0 163,6 96,8 129,0 38,9 30,2
bvj 12,9 12,9 100,0 12,9 12,9 100,0
ngk 4.329,9 4.322,7 99,8 4.329,9 3.457,2 79,8 20 Volksontwikkeling en bibliotheken
gk 0,0 0,0 0,0 1,9 1,8 95,5
bvj 4,8 0,0 0,0 4,8 0,0 0,0
ngk 668,1 622,6 93,2 678,7 396,3 58,4 30 Beeldende kunst en musea
bvj 6,3 6,2 98,8 6,3 2,0 32,0
ngk 3.397,5 3.385,6 99,6 3.397,5 3.127,1 92,0 40 Muziek, letteren en podiumkunsten
bvj 5,2 5,1 98,2 5,2 5,1 98,2
ngk 1.359,3 1.345,1 99,0 1.370,6 1.168,1 85,2 50 Algemeen cultuurbeleid
gk 20,0 20,0 99,8 19,4 3,9 20,3
vrk 6,6 0,7 10,0 14,2 2,2 15,6
Totaal OAFD 45 ngk 11.479,6 11.383,9 99,2 11.501,5 9.551,6 83,0
gk 189,0 183,5 97,1 150,3 44,7 29,7
bvj 29,7 24,2 81,6 29,7 20,0 67,4 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 210
Programma 45.10 - Jeugd en Sport
• PR 45.10, BA 33.04 -  Subsidies internationale jeugduitwisselingsprojecten
Aard
ceerd%
ngk 19.100.000 7.450.000 39 19.100.000 0 0
In 2000 diende een reglement te worden opgesteld voor de toekenning van deze
subsidies. Het reglement was echter pas klaar tegen het einde van het jaar. Zo-
doende konden geen subsidies meer worden uitgekeerd.
• PR 45.10, BA 33.33 - Subsidies aan allerlei initiatieven in verband met sport en
internationale sportmanifestaties
Aard
ceerd%
gk 169.000.000 163.562.130 96,8 129.000.000 38.939.000 30,2
De dienst Sport van de administratie Cultuur is pas opgericht in februari 2000.
De onderhavige kredieten waren ingeschreven op de dienst externe betrekkin-
gen. De onderaanwending is te wijten aan het feit dat de subsidie-afrekeningen
voor 1999 (bv. Vlaamse Wielerploeg) nog werden aangerekend op de kredieten
van de dienst externe betrekkingen, die de vastleggingen had gedaan. Het gaat
dus om een éénmalige onderaanwending ingevolge een structurele wijziging.
Programma 45.50 - Algemeen cultuurbeleid
• PR 45.50, BA 12.24 - Enquêtes, studies en audits
Aard
ceerd%
gk 20.000.000 19.952.500 99,8 19.000.000 3.940.688 20,7
In 1999 ontstond binnen de Vlaamse Gemeenschap een discussie over wat nu
beschouwd diende te worden als studie  en wat als wetenschappelijk onderzoek .
Door die onduidelijkheid werden dat jaar weinig vastleggingen genomen, wat
verklaart waarom in 2000 zo weinig werd geordonnanceerd. De discussie hier-over is inmiddels afgerond, zodat de vastleggingen 2000 wel nagenoeg volledig
werden benut. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 211
Programma 45.30 - Beeldende kunst en musea
• PR 45.30, BA33.56 - Subsidies aan verenigingen en openbare instellingen voor
hun activiteiten, tentoonstellingen en andere initiatieven t.a.v. de hedendaagse
beeldende kunst
Op 14 juni 2000 weigerde het Rekenhof zijn visum voor een ordonnantie van
100.000 BEF ten voordele van een VZW omdat uit de jaarrekening bleek dat
reservenorm ruimschoots was overschreden(292). Daarenboven diende het al
uitgekeerde voorschot van 400.000 BEF te worden teruggevorderd.
Op 10 oktober 2000 deelde de Vlaamse Minister van Cultuur mee de vereni-
ging toe te staan de voor 1999 opgelegde maxima te overschrijden en af te zienvan de terugvordering van de al uitbetaalde eerste subsidieschijf. Als gevolg
van de door de minister verstrekte bijkomende informatie zag het Rekenhof af
van de terugvordering. Een nieuwe ordonnantie mocht worden voorgelegd.
Programma 45.40 - Muziek, letteren en podiumkunsten
• PR 45.40, BA 33.03 - Subsidies voor initiatieven in het kader van herdenkingen
rond Vlaamse klassieke literaire auteurs
Het Rekenhof verminderde een subsidie van 400 000 BEF ten voordele van een
comité tot 323.106 BEF, aangezien het een deficitaire betoelaging betrof en hetbatig saldo bijgevolg niet betoelaagbaar was. Daarenboven kon het de aanbie-
ding van een gratis catalogus van 20.930 BEF, wat een gederfde inkomst be-
trof, niet als uitgave aanvaarden. Op 10 juli 2000 ging de Vlaamse Minister vanCultuur akkoord met de opmerking.
• PR 45.50, BA 12.22 - Allerhande uitgaven met betrekking tot internationale
culturele samenwerking
Bij het in betaling stellen van 1 miljoen BEF als tweede schijf in de uitvoering
van een overeenkomst, kon het Rekenhof een onkostennota  van 100 000 BEF
voor de redactie en coördinatie van de catalogus, niet aanvaarden omdat deze
activiteit geen kosten veroorzaakte en bijgevolg als honorarium diende te wor-
den beschouwd. Een honorarium van 150.000 BEF was evenwel al in de eerste
schijf verleend. De betrokken ordonnantie werd dus met 100.000 BEF vermin-
derd.
In een omstandig antwoord van 19 maart 2001 bracht de Vlaamse Minister van
Cultuur argumenten aan waaruit bleek dat hij toch akkoord kon gaan met het
toekennen van een bijkomend honorarium. Het Rekenhof besliste dan ook dat
een nieuwe ordonnantie ter waarde van het verminderde bedrag, kon worden
                                                       
292Overeenkomstig artikel 4 van het ministerieel besluit van 7 september 1999, mocht
de aangroei van de reserves voor het werkingsjaar 1999 maximaal 10% van de
toegekende subsidie bedragen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 212
• PR 45.50, BA 33.05 - Subsidies met betrekking tot internationale culturele sa-
Bij de projectafrekening van een werkbeurs van 400.000 BEF, werd slechts
voor 60.760 BEF van het totaal van 638.477 BEF voorgelegde reis- en verblijf-
kosten bewezen dat zij betrekking hadden op het werkverblijf van de begun-
stigde. Het Rekenhof heeft het bedrag van de ordonnantie dan ook beperkt tot
de effectieve kosten. Op 20 december 2000 deelde de Vlaamse Minister van
Cultuur mee dat de kunstenaar op de hoogte werd gebracht van de beslissingvan het Rekenhof tot vermindering van de ordonnantie.
OA 49 - Diensten van de Secretaris-generaal
nanceerd%
10 Dotatie BLOSO ngk 1.609,5 1.609,5 100,0 1.662,5 1.575,6 94,8
20 Toerisme ngk 939,9 939,9 100,0 1.100,3 934,4 84,9
gk 130,0 130,0 100,0 173,8 54,4 31,3
40 Sport en recreatie ngk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
90 Algemene uitgaven
WVCgk 0,0 0,0 0,0 111,8 0,0 0,0
Totaal OAFD 49 ngk 2.549,4 2.549,4 100,0 2.762,8 2.510,0 90,9
gk 130,0 130,0 100,0 285,6 54,4 19,0
Totaal Departement Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur
vl-
nanceerd%
ngk 84.080,3 83.623,5 99,5 84.454,8 79.242,0 93,8
gk 1.288,4 1.028,7 79,8 1.314,9 784,7 59,7
vrk 69,3 34,8 50,3 76,8 36,4 47,4
bvj 33,2 27,0 81,3 33,2 22,2 66,8
Departement Welzijn,
Volksgezondheid enCultuur85.471,2 84.714,4 99,1 85.879,8 80.085,3 93,3
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 213
5 Departement Economie, Werkgelegenheid, Binnenlandse Aan-
gelegenheden en Landbouw
OA 50 - Departement EWBL (algemeen)
donnan-
ceerd%
ngk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 10 Algemene departe-
mentale bestaans-middelenvrk 45,7 0,6 1,2 46,4 0,7 1,6
Totaal OAFD 50 ngk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
vrk 45,7 0,6 1,2 46,4 0,7 1,6
OA 51 - Administratie Economie
nanceerd%
ngk 1.300,6 1.268,4 97,5 1.401,5 1.312,0 93,6 10 Algemeen econo-
misch beleidgk 34,4 34,4 100,0 162,0 136,3 84,1
vrk 51,8 0,0 0,0 51,8 0,0 0,0
20 Economisch onder-
steuningsbeleidngk 9.391,0 9.391,0 100,0 9.391,0 9.391,0 100,0
ngk 894,1 871,0 97,4 894,1 866,5 96,9 40 Buitenlandse handel
en exportbevorderinggk 270,3 268,9 99,5 285,8 111,1 38,9
ngk 67,6 66,3 98,1 67,6 8,7 12,9 50 Natuurlijke rijkdom-
men en energiegk 140,0 131,1 93,6 154,6 118,3 76,5
bvj 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
70 Toerisme ngk 2,0 2,0 100,0 2,0 2,0 100,0
ngk 317,5 314,3 99,0 317,5 304,3 95,8 90 Extern economisch
beleidgk 252,6 228,8 90,6 300,0 179,8 59,9
Totaal OAFD 51 ngk 11.972,8 11.912,9 99,5 12.073,7 11.884,5 98,4
gk 697,3 663,2 95,1 902,4 545,5 60,4
vrk 51,8 0,0 0,0 51,8 0,0 0,0 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 214
Programma 51.40 - Buitenlandse handel en exportbevordering
• PR 51.40, BA 51.01 - Ter beschikking stellen van de Vlaamse uitrustingsgoede-
ren, met het oog op de exportbevordering aan landen of regio’s aangeduid
door de Vlaamse regering
Het Rekenhof meldde op 19 maart 2001 dat in de periode van 1 januari 1999 tot
18 maart 2000 subsidiebesluiten werden getroffen, hoewel voor deze termijn
geen reglementering van kracht was. Bij ontstentenis van een rechtsgrond is desteunverlening verbonden aan deze besluiten, onrechtmatig. Het Rekenhof
vroeg daarom maatregelen te treffen ter invulling van de juridische leemte, op-
dat de betrokken dossiers kunnen worden afgehandeld. Op 7 mei 2001 trad detoenmalig bevoegde minister dit standpunt bij en stelde dat hij een ontwerp van
besluit aan de Vlaamse regering zou voorleggen om het besluit van 11 februari
2000(
293) in werking te laten treden op 19 november 1999. De Vlaamse rege-
ring heeft tot op heden het nieuwe besluit echter nog niet uitgevaardigd.
Programma 51.50 - Natuurlijke rijkdommen en energie
• PR 51.50, BA 41.40 - Dotatie aan de Reguleringsinstantie voor de Elektrici-
teits- en Aardgasmarkt (decreet van 17 juli 2000)
Het Rekenhof annuleerde op 15 december 2000 een ordonnantie van 27 miljoen
BEF voor de Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Aardgasmarkt. Het
ministerieel besluit van 20 november 2000 houdende toekenning van een dota-
tie aan deze instantie voor het jaar 2000 verwees naar het elektriciteitsdecreetvan 17 juli 2000, dat evenwel toen nog niet in werking was getreden. Het
Rekenhof vroeg om dezelfde reden de overeenkomstige vastlegging te schrap-
pen. Hoewel de minister niet expliciet heeft geantwoord, bleek zijn instemming
uit de besprekingen bij de eerste aanpassing van de begroting 2001.
• PR 51.50, BA 50.01 - Subsidies voor initiatieven die het internationale, federale
en regionale energiebeleid ondersteunen
Het Rekenhof weigerde op 18 januari 2001 zijn visum voor het saldo van de
projectsubsidie aan de Bond Beter Leefmilieu voor de campagne Energiezuinig
bouwen en wonen 1999  (218.888 BEF). Het drong aan op een terugvordering
van 156.598 BEF, aangezien het betoelaagde project met een negatief saldo van
443.402 BEF sloot. Het aanleggen van een reserve door subsidies is immers instrijd met artikel 55 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, dat
stelt dat een toelage moet worden aangewend voor de doeleinden waarvoor ze
werd verleend.
De minister antwoordde op 12 maart 2001 dat het de bedoeling was maar twee
uitgavenposten te ondersteunen en dat derhalve geen rekening diende te wordengehouden met andere uitgaven en eventuele inkomsten van het project. Op 3
april 2001 weerlegde het Rekenhof de argumenten van de minister en verwees
het naar het algemene principe dat projectsubsidies dienen te worden afgere-kend op de totaliteit van de uitgaven en de inkomsten. Het vroeg nogmaals om
                                                       
293Besluit van de Vlaamse regering van 11 februari 2000 tot vaststelling van de crite-
ria, de voorwaarden en de nadere regelen aangaande de terbeschikkingstelling van
Vlaamse uitrustingsgoederen ter bevordering van de export. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 215
recuperatie. Op 14 mei 2001 repliceerde de minister zijn administratie opdracht
te hebben gegeven terug te vorderen.
OA 52 - Administratie Werkgelegenheid
programma vl-krediet vastge-
legd%o r -
nanceerd%
10 Beroepsopleiding ngk 3.676,6 3.676,6 100,0 3.676,6 3.482,8 94,7
20 Middenstandsvorming ngk 2.057,6 2.057,5 100,0 2.057,6 2.057,4 100,0
40 Werkgelegenheid ngk 26.587,9 25.801,7 97,0 26.756,8 24.075,0 90,0
bvj 31,8 31,3 98,3 31,8 30,1 94,5
Totaal OAFD 52 ngk 32.322,1 31.535,8 97,6 32.491,0 29.615,2 91,1
Programma 52.40 - Werkgelegenheid
• PR 52.40, BA 01.06 - Uitgaven in het kader van de Europese werkgelegen-
heidsrichtsnoeren
Aard
ceerd%
ngk 422.300.000 218.475.981 51,7 422.300.000 21.629.616 5,1
Maatregelen ter uitvoering van de Europese Werkgelegenheidsrichtsnoeren
bleven onuitgevoerd wegens een laattijdige start van projecten in het kader van
de meerwaardeneconomie en levenslang leren. De aanwending van de betrok-ken vastleggingskredieten bleef dan ook laag.
OA 53 - Administratie Binnenlandse Aangelegenheden
kredietvast-
gelegd%o r -
nanceerd%
ngk 54.077,1 53.850,1 99,6 54.077,1 52.372,0 96,8 10 Lokale en regionale
besturengk 234,3 152,1 64,9 207,7 174,9 84,2
ngk 32,1 32,1 100,0 32,1 0,5 1,6 20 Sociaal Impulsfonds
“SIF”gk 8.187,8 7.934,2 96,9 7.845,2 6.965,5 88,8
vrk 93,8 2,8 3,0 107,7 14,5 13,5
Totaal OAFD 53 ngk 54.109,2 53.882,2 99,6 54.109,2 52.372,5 96,8
gk 8.422,1 8.086,3 96,0 8.052,9 7.140,4 88,7
vrk 93,8 2,8 3,0 107,7 14,5 13,5 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 216
Programma 53.20 - Sociaal Impulsfonds “SIF”
• PR 53.20, BA 12.03 - Uitgaven in het kader van het “SIF” voor vorming, be-
geleiding, informatie en sensibilisering van het herstel van de leef- en omge-
vingskwaliteit van achtergestelde buurten en bestrijding van de kansarmoede
Bij de uitvoering van een onderzoeksovereenkomst bleek dat een aantal presta-
ties buiten de gestelde termijn werden aangerekend. Het Rekenhof verminderde
de betrokken ordonnantie met 320.098 BEF, waarmee de Vlaamse Minister vanBinnenlandse Aangelegenheden kon instemmen.
• PR 53.20, BA 12.90 - Specifieke kosten met betrekking tot de heffing ter bestrij-
ding van leegstand en verkrotting (artikelen 23 tot 44 programmadecreet 1996)
Op 29 januari 2001 merkte het Rekenhof op dat de inkomsten van een VZW,
waaraan een subsidie van 3 miljoen BEF was toegekend, haar uitgaven over-
trof. Het weigerde dan ook zijn visum voor het saldo van de subsidie van600.000 BEF en drong aan op de terugbetaling van de teveel ontvangen subsi-
die (750.413 BEF). Op het voorstel van de Vlaamse Minister van Binnenlandse
Aangelegenheden van 6 april 2001 het teveel ontvangen subsidiebedrag in
mindering te brengen van de eventuele verdere subsidiëring van de VZW, ging
het Rekenhof niet in. Uiteindelijk stemde de minister er op 10 juli 2001 mee inover te gaan tot terugvordering.
OA 54 - Administratie Landbouw
nanceerd%
ngk 1.901,4 1.864,0 98,0 1.901,4 1.686,4 88,7 10 Landbouw, tuinbouw
en plattelandsbeleidgk 280,0 73,6 26,3 122,5 2,2 1,8
vrk 62,4 7,3 11,7 103,3 26,4 25,5
bvj 5,6 5,6 100,0 5,6 5,6 100,0
Totaal OAFD 54 ngk 1.901,4 1.864,0 98,0 1.901,4 1.686,4 88,7
gk 280,0 73,6 26,3 122,5 2,2 1,8
bvj 5,6 5,6 100,0 5,6 5,6 100,0 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 217
Programma 54.10 - Landbouw, tuinbouw en plattelandsbeleid
• PR 54.10, BA 12.02 - Financiële bijdrage samenwerkingsakkoorden
Aard
ceerd%
ngk 20.000.000 5.705.500 28,5 20.000.000 0 0
De samenwerkingsakkoorden hebben tot doel aan de hand van projecten kennis
en ervaring uit te wisselen over verschillende organisatorische en praktische
aspecten van het landbouwgebeuren. De lage gebruiksgraad ontstond doordatde vastlegging van zes subsidies van elk 2.360.000 BEF voor studenten-
onderzoekers uit Polen, Letland en Litouwen pas in 2001 plaatsvond in plaats
van in 2000, daar de begunstigden hun onderzoek slechts in het najaar van 2001konden aanvangen.
• PR 54.10, BA 31.90 - Subsidies in het kader van het landbouwvormingsbeleid
Aard
ceerd%
vrk 62.401.987 7.312.507 11,7 103.334.552 26.381.849 25,5
Het kredietgebruik bleef laag doordat de vastlegging van de demonstratiepro-
jecten duurzame bemesting pas in 2001 plaatsvond, in plaats van in 2000.
• PR 54.10, BA 51.01 - Ondersteuning en onderzoek met betrekking tot milieu-
vriendelijke landbouwproductiemethoden en biologische landbouw
Aard
ceerd%
gk 205.000.000 72.684.460 35,5 120.000.000 1.257.600 1
Dit krediet is onderaangewend doordat de goedkeuring van het Plan voor Plat-
telandsontwikkeling pas in oktober 2000 plaatsvond en de Vlaamse regelgevingdaarmee in overeenstemming diende te worden gebracht.
• PR 54.10, BA 33.01- Subsidies in verband met het land- en tuinbouwbeleid
Het Rekenhof weigerde op 30 januari 2001 zijn visum voor een subsidie van
99.566.000 BEF aan de Vlaamse Landmaatschappij (VLM) voor de vereen-voudiging van landbouwformulieren en het opstarten van een onderzoekseen-
heid voor land- en tuinbouweconomie. Uit het toelagebesluit bleek dat de
steunverlening, inzonderheid het werkingsgedeelte van 74.904.000 BEF, wasbestemd voor een nog op te richten DAB Vlaamse Onderzoekseenheid voor
Land- en Tuinbouweconomie (VOLT). De opgezette constructie had aldus en-
kel de bedoeling het gebruik van kredieten veilig te stellen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 218
Het antwoord van de minister van 9 februari 2001 verschafte geen duidelijkheid
over de aanwending en de uiteindelijke bestemming van het subsidiegedeeltevan 74.904.000 BEF. De onderzoekseenheid VOLT zou eerst als cel binnen de
VLM worden opgericht en, eens operationeel, de vorm van een DAB aanne-
men.
Het Rekenhof preciseerde op 13 maart 2001 dat de creatie van de onderzoeks-
eenheid VOLT binnen de VLM niet in overeenstemming was met het door de
Vlaamse regering goedgekeurde projectvoorstel.
Op 24 april 2001 repliceerde de minister af te zien van de financieringswijze
goedgekeurd door de Vlaamse regering op 15 december 2000. In het kader vande begrotingscontrole 2001 besliste de Vlaamse regering met een herschikking
van de beschikbare kredieten, in de nodige middelen te voorzien voor het op-
starten van VOLT bij de administratie Land- en Tuinbouw.
Totaal Departement Economie, Werkgelegenheid, Binnenlandse Aangelegen-
heden en Landbouw
vl-krediet vastgelegd % or-krediet geordon-
nanceerd%
ngk 100.305,5 99.195,0 98,9 100.575,2 95.558,6 95,0
gk 9.399,4 8.823,2 93,9 9.077,8 7.688,1 84,7
vrk 253,8 10,7 4,2 309,3 41,6 13,5
bvj 37,4 36,9 98,6 37,4 35,7 95,3
Departement EWBL109.996,0 108.065,7 98,3 109.999,7 103.324,0 93,9
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 219
6 Departement Leefmilieu en Infrastructuur
OA 60 - Departement LIN (algemeen)
programma vl-krediet vastgelegd % or-krediet geordon-
nanceerd%
mentale bestaansmid-
delenvrk 3,6 0,2 6,4 4,5 0,2 5,2
Totaal OAFD 60 vrk 3,6 0,2 6,4 4,5 0,2 5,2
OA 61 - Administratie Leefmilieu, Natuur, Land- en Waterbeheer
kredietvast-ge-
legd%o r -
nanceerd%
10 Leefmilieu ngk 10.351,2 10.343,0 99,9 10.351,2 9.200,4 88,9
gk 181,2 162,8 89,9 254,3 206,9 81,4
bvj 1,6 1,3 82,7 1,6 1,3 82,7
20 Natuur ngk 139,6 132,6 95,0 139,6 126,2 90,4
gk 5,8 5,7 99,1 40,9 27,4 67,1
30 Bos en groen ngk 106,7 95,5 89,5 106,7 88,3 82,8
gk 104,3 71,0 68,1 105,1 79,6 75,8
vrk 67,0 30,9 46,1 67,0 30,9 46,1
40 Landbeheer ngk 870,9 867,9 99,7 927,8 881,5 95,0
gk 584,0 569,8 97,6 544,0 518,8 95,4
vrk 142,1 81,1 57,1 143,1 80,5 56,3
50 Waterbeheer ngk 349,6 344,4 98,5 349,6 173,0 49,5
gk 567,2 561,0 98,9 661,1 635,5 96,1
vrk 86,6 26,6 30,7 123,6 8,1 6,6
bvj 13,6 13,6 100,0 13,6 7,0 51,7
Totaal OAFD 61 ngk 11.818,0 11.783,3 99,7 11.874,9 10.469,4 88,2
gk 1.442,5 1.370,4 95,0 1.605,4 1.468,3 91,5
vrk 295,7 138,5 46,9 333,7 119,5 35,8
bvj 15,2 14,9 98,2 15,2 8,3 54,9 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 220
Programma 61.10 - Leefmilieu
• PR 61.10, BA 12.63 - Allerhande uitgaven in verband met het uitvoeren van
studiewerk inzake het milieurecht behorende tot het takenpakket van de afde-ling Europa en Milieu
Aard
ceerd%
gk 37.000.000 35.674.940 96,4 37.000.000 726.729 2
De lage gebruiksgraad van de ordonnanceringskredieten is te wijten aan:
- Het nog niet opgeleverd zijn van vier onderzoeksopdrachten, waarvoor de
administratie nog facturen voor een bedrag van 5.198.060 BEF moet ont-
vangen.
- Het gedeeltelijk reserveren van ordonnanceringskredieten voor de betaling
van onderzoeken in 2000. Daar deze opdrachten pas in november en de-
cember 2000 voor vastlegging werden goedgekeurd, was er een verschui-
ving van de ordonnanceringen naar 2001.
• PR 61.10, BA 74.06 - Aankoop en investeringen voor informatica in het kader
van het leefmilieubeleid
Aard
ceerd%
ngk 79.600.000 75.769.690 95,2 79.600.000 24.509.530 30,8
De kredietaanwending bleef laag doordat de onderzoeksprojecten lopen over de
jaren 2000 en 2001. De meeste projecten zullen pas eind 2001 zijn beëindigd.Bijgevolg kan de volledige betaling van het vastgelegde bedrag pas tegen eind
2001 worden verwacht.
Programma 61.20 - Natuur
• PR 61.20, BA 71.61 - Verwerven van natuurgebieden, natuurreservaten en
terreinen bestemd voor de aanleg ervan met inbegrip van de tot deze domeinen
behorende inrichtingen en constructies
Aard
ceerd%
gk 0 0 0 10.100.000 4.774.030 47,3
De administratie sloot met verschillende verkopers mondelinge verkoopbelof-
ten. De procedure tot formele aankopen liep echter vertraging op. Diverse dos-siers konden daarenboven niet worden afgerond wegens betwistingen. Het gaat
echter om een uitdovende basisallocatie. Voor dergelijke uitgaven is thans arti-
kel 3.6 opgenomen in de begroting van het Minafonds. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 221
Programma 61.30 - Bos en groen
• PR 61.30, BA 11.06 - Salarissen van groenarbeiders en uitgaven van alle aard
voor het Instituut voor Bosbouw en Wildbeheer
Aard
ceerd%
ngk 6.700.000 1.839.029 27,4 6.700.000 1.839.029 27,4
De onderaanwending van het krediet is te wijten aan het laattijdig verkrijgen
van een wervingsmachtiging voor bijkomende contractuelen van de Ministervan Ambtenarenzaken, zodat geen aanwervingen meer konden plaatsvinden in
het jaar 2000.
• PR 61.30, BA 12.63 - Boskartering, bosinventarisatie en uitgaven van alle aard
in verband met beleidsgerichte studies en modelprojecten, op het gebied van
bosbouw, groenvoorziening, jacht, vogelbescherming en riviervisserij in
Vlaanderen en internationaal verband
Aard
ceerd%
gk 26.900.000 7.209.850 26,8 30.400.000 15.322.547 50,4
De lage gebruiksgraad van het vastleggingskrediet is in eerste instantie te wij-
ten aan het herconcipiëren van het Week van het Bos- concept , dat verscheidene
maanden in beslag nam. Daardoor werd de studieovereenkomst voor de organi-
satie ervan later dan voorzien opgemaakt en kon zij niet meer voor het einde
van 2000 worden afgehandeld. In tweede instantie heeft de onderaanwendingvan het vastleggingskrediet te maken met vertragingen bij de erkenning van
bosexploitanten ingevolge juridisch-technische problemen.
• PR 61.30, BA 73.91 - Kapitaaluitgaven ter uitvoering van het Visserijfonds
Aard
ceerd%
vrk 19.085.656 3.672.539 19,2 19.085.656 3.672.539 19,2
Dit krediet is onderaangewend doordat de uitvoering van diverse infrastruc-
tuurwerken en langlopende projecten afhankelijk was van het overleg met de
beheerder van de betrokken waterloop en de uitvoerders van de werken. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 222
Programma 61.40 - Landbeheer
• PR 61.40, BA 85.90 - Terugvorderbare voorschotten aan de Vlaamse Land-
maatschappij met het oog op de aankoop en afstand van landeigendommen inhet kader van de ruilverkaveling en de landinrichting. Bedrijfskapitaal te verle-
nen aan de VLM om de financiering van de ruilverkaveling
Aard
ceerd%
vrk 138.611.155 80.000.000 57,7 138.611.155 80.000.000 57,7
Het gebruik van dit variabel krediet was laag. Door de aard van deze krediet-
soort kunnen betalingen pas plaatsvinden na de inning van de ontvangsten. De
VLM, in samenspraak met de ruilverkavelingcomités, en niet de administratie,bepalen het aankoopbeleid van deze landeigendommen. De VLM, voor wie de
kredieten zijn bestemd, plant nochtans haar grondaankopen in het begin van het
begrotingsjaar. Het tijdstip van de ontvangsten uit de vervreemding van gron-
den is echter moeilijk voorspelbaar, gelet op de complexiteit van de verkoops-
procedure van onroerende goederen. Ook konden diverse dossiers niet wordenafgerond ingevolge betwistingen.
Programma 61.50 - Waterbeheer
• PR 61.50, BA 51.90 - Fonds voor het Grondwaterbeheer (pro memorie)
Aard
ceerd%
vrk 23.813.396 0 0 23.813.396 0 0
De afwezigheid van een besluit van de Vlaamse regering tot oprichting van een
schadefonds inzake grondwaterbeheer, verklaart de niet-aanwending.
• PR 61.50, BA 73.90 - Fonds voor de Waterhuishouding
Aard
kredietVl-krediet vastgelegd % or-krediet geordonnan-
ceerd%
vrk 62.797.350 26.584.703 42,3 99.767.807 8.107.638 8,1
De gebruiksgraad bleef laag. Enkele ontvangsten van dit fonds waren onver-
wacht hoger uitgevallen door de aanzuivering van een aantal achterstallige con-
cessies. Deze opbrengsten waren in de meeste gevallen occasioneel. De geraam-
de inkomsten uit het EOGFL(294)- en EFRO(295)-Fonds werden slechts voor 26%
gerealiseerd. De goedgekeurde, steunontvangende projecten zijn inmiddels be-eindigd en er kwamen geen nieuwe bij. De Inspectie van Financiën merkte
                                                       
294Europees Oriëntatie- en Garantiefonds voor de Landbouw.
295Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 223
trouwens op dat het fonds snel zijn bestaansrecht zal verliezen, als geen nieuwe
middelen worden gevonden.
• PR 61.10, BA 12.62 - Allerhande uitgaven in verband met:
- overeenkomsten met erkende laboratoria voor de contractueel omschreven
analyse, monstername en interpretatie van afvalwater, grondwater, afval-stoffen, meststoffen en lucht;
- studiewerk door gespecialiseerde laboratoria voor meer specifieke analyses,
enz.
Het Rekenhof heeft op 8 juni 2000 een ordonnantie van 1.513.589 BEF ten
voordele van een VZW voor de emissiebepaling bij industriële procesinstalla-
ties van de kleiverwerkende nijverheid met 51.102 BEF verminderd. Het paste
een vertragingsboete op de onderliggende schuldvordering toe(
296). De Vlaamse
Minister van Leefmilieu antwoordde op 1 augustus 2000 dat deze verminderingterecht was.
OA 62 - Administratie Ruimtelijke Ordening, Huisvesting, Monumenten en
Landschappen
legd%o r -
nanceerd%
ngk 43,5 33,5 76,9 43,5 10,4 24,0
gk 557,7 414,7 74,4 598,5 338,4 56,510 Ruimtelijke orde-
ning, stedenbouw engrondbeleid
vrk 543,0 484,3 89,2 568,0 451,6 79,5
ngk 159,8 159,9 100,1 159,8 137,7 86,2 20 Monumenten en
landschappengk 1.996,6 1.995,0 99,9 1.364,1 1.314,2 96,3
vrk 20,9 7,9 37,7 23,6 9,0 38,1
40 Huisvesting ngk 5.185,8 4.977,8 96,0 5.185,8 4.713,3 90,9
gk 11.602,8 11.596,7 99,9 6.487,2 5.856,4 90,3
vrk 226,9 98,4 43,4 495,7 153,8 31,0
ngk 0,0 0,0 0,0 75,0 36,0 48,0 60 Sociaal grond- en
woningbeleidgk 0,0 0,0 0,0 33,0 0,0 0,0
Totaal OAFD 62 ngk 5.389,1 5.171,2 96,0 5.464,1 4.897,4 89,6
gk 14.157,1 14.006,4 98,9 8.482,8 7.509,0 88,5
vrk 790,8 590,6 74,7 1.087,4 614,5 56,5
                                                       
296Op grond van artikel 75, §1, van de algemene aannemingsvoorwaarden gevoegd
als bijlage bij het koninklijk besluit van 26 september 1996 tot bepaling van de al-
gemene uitvoeringsregels van de overheidsopdrachten en van de concessies vooropenbare werken. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 224
Programma 62.10 - Ruimtelijke ordening, Stedenbouw en Grondbeleid
• PR 62.10, BA 43.02 - Subsidies aan strategische projecten in het kader van het
ruimtelijk structuurplan Vlaanderen
Aard
ceerd%
ngk 5.200.000 0 0 5.200.000 0 0
De afwezigheid van een besluit van de Vlaamse regering dat de voorwaarden
voor erkenning en subsidiëring van strategische projecten inzake het Ruimtelijk
Structuurplan Vlaanderen bepaalt, verklaart de niet-aanwending. Het ontwerp-
besluit slaagde er niet in de volledige goedkeuringsprocedure te doorlopen.
• PR 62.10, BA 43.20  Subsidies aan gemeenten voor de opmaak van een ge-
meentelijk ruimtelijk structuurplan en van gemeentelijke plannen van aanleg
Aard
ceerd%
gk 144.100.000 9.740.000 6,8 86.600.000 1.800.000 2,1
Het uitvoeringsbesluit van 20 oktober 2000(297) bepaalt de toekenningsvoor-
waarden voor deze subsidies. Dit besluit verscheen pas op 30 november 2000 in
het Belgisch Staatsblad en trad op dezelfde datum in werking wat de betoela-ging van gemeentelijke ruimtelijke structuurplannen betreft. Het aantal inge-
diende aanvragen in 2000 bleef zodoende beperkt tot een viertal, zodat een on-
deraanwending van de kredieten ontstond.
• PR 62.10, BA 51.90 - Fonds voor vernieuwingsprojecten van leegstaande en/of
verwaarloosde bedrijfsruimten: subsidies voor de bestrijding en voorkoming
van leegstaande en/of verwaarloosde bedrijfsruimten
Aard
ceerd%
vrk 143.607.104 85.699.204 59,7 163.755.761 53.456.702 32,6
Vastlegging van deze subsidies was mogelijk lastens twee basisallocaties: het
onderhavige, variabele krediet gestijfd door heffingen op leegstaande of
                                                       
297Besluit van de Vlaamse regering van 20 oktober 2000 tot bepaling van de voor-
waarden voor de toekenning van subsidies aan gemeenten voor de opmaak van
gemeentelijke structuurplannen, gemeentelijke ruimtelijke uitvoeringsplannen engemeentelijke plannen van aanleg. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 225
verwaarloosde bedrijfsruimten (artikel 62.10.36.90 van de middelenbegroting)
en het gesplitst krediet van basisallocatie 51.05 - Subsidies voor de sanering en
renovatie van leegstaande en/of verwaarloosde bedrijfsruimten . De lage ge-
bruiksgraad ontstond doordat voor nieuwe dossiers eerst de kredieten van ba-
sisallocatie 51.05 werden gebruikt, daar het budget op basisallocatie 51.90overdraagbaar was. Bovendien was de vastlegging van een aantal ingediende
dossiers op basisallocatie 51.90 eind 2000 niet mogelijk, omdat zij administra-
tief niet volledig in orde waren.
• PR 62.10, BA 63.15 - Subsidie aan de lagere overheden voor stadsvernieuwing
Aard
ceerd%
gk 0 0 0 191.500.000 59.710.614 31,2
De onderaanwending is vooral toe te schrijven aan, enerzijds, de steeds terug-
kerende laattijdigheid van de indiening van de afrekeningdossiers door de initi-
atiefnemers en, anderzijds, de verlegging van prioriteiten naar woningrenovatie
en stads- en dorpsbouwprojecten, meer specifiek gericht op de huisvesting.
Programma 62.40 - Huisvesting
• PR 62.40, BA 81.01 - In kapitaal omzetbare investeringssubsidies aan de
Vlaamse Huisvestingsmaatschappij voor de realisatie van de investeringen metbetrekking tot de huurwoningen van de goedgekeurde investeringsprogramma’s
van de VHM of de door haar erkende sociale huisvestingsmaatschappijen (arti-
kel 5 Wooncode)
Aard
ceerd%
gk 2.393.800.000 2.393.799.540 100 1.080.700.000 799.282.772 74
De volledige aanwending van het vastleggingskrediet geeft geen correct beeld
van de reële verrichtingen. De vastlegging betreft enkel de formele goedkeuringdoor de Vlaamse minister bevoegd voor de huisvesting van het door de onder-
havige basisallocatie gesubsidieerde investeringsprogramma aangaande sociale
huurwoningen van de VHM. De vastlegging van de projecten op het niveau van
de VHM kende daarentegen opnieuw een achterstand in vergelijking met 1999.
Op 31 december 2000 bedroeg de opname van het investeringsprogrammaslechts 77%. Voor het dienstjaar 1999 was de vastlegging op dezelfde datum
echter zo goed als volledig rond. Eind juni 2001 waren de vastleggingen op het
investeringsprogramma 2000 overigens nog steeds niet beëindigd. Gelet op deverdere toename van het investeringsprogramma van de huursector voor 2001,
in het licht van de beleidsdoelstelling tijdens de huidige legislatuur 15.000 bij-
komende sociale huurwoningen te realiseren, noodzaakt die stand van zaken tot
maatregelen om het vastleggingsritme bij de VHM op peil te houden. Op 30 ju-
ni 2001 was het programma 2001 van de huursector evenwel nog maar voor 9%aangesproken. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 226
• PR 62.40, BA 51.03 - Subsidies in het kader van het grond – en pandenbeleid
voor huisvestingsdoeleinden in woonkernen
Ter uitvoering van artikel 94 van de Huisvestingscode annuleerde het Rekenhof
op 26 januari 2001 een ordonnantie van 5.652.976 BEF voor de verwerving van
gronden en gebouwen te Ronse. Enerzijds kende het ministerieel besluit van
5 december 2000 de stad Ronse een subsidie toe voor de verwerving van gron-den en gebouwen met het oog op een gepland huisvestingsproject van drie wo-
ningen, anderzijds blijkt uit bepaalde stukken dat een deel van deze gronden
zou worden verkocht aan de aanpalende eigenaars. Op 26 maart 2001 beaamdede minister dat slechts een deel van de grondverwerving behoorde tot het soci-
aal woonproject. De stad Ronse heeft aldus recht op een subsidie van 4.616.176
BEF. Zodra de administratie de nieuwe verkoopovereenkomst tussen de stad en
de sociale huisvestingsmaatschappij voorlegt, kan deze subsidie worden veref-
fend.
OA 63 - Administratie Wegen en Verkeer
nanceerd%
10 Wegen ngk 464,9 464,9 100,0 464,9 400,6 86,2
gk 4.857,3 4.849,9 99,8 4.594,6 4.303,9 93,7
bvj 2,5 2,3 93,1 2,5 2,3 93,1
ngk 11.812,5 11.810,4 100,0 11.812,5 11.214,0 94,9 20 Gemeenschappelijk
vervoergk 3.479,2 3.461,1 99,5 3.340,5 3.077,0 92,1
ngk 162,3 105,3 64,9 162,3 93,8 57,8 30 Regionale luchthavens
en vliegveldengk 287,4 286,3 99,6 384,6 258,4 67,2
ngk 72,2 69,4 96,1 72,2 29,1 40,2 40 Algemene infrastruc-
tuur en verkeersbeleidbvj 4,0 3,9 97,5 4,0 3,9 96,4
Totaal OAFD 63 ngk 12.511,9 12.450,0 99,5 12.511,9 11.737,4 93,8
gk 8.623,9 8.597,4 99,7 8.319,7 7.639,3 91,8
bvj 6,5 6,2 95,8 6,5 6,2 95,1 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 227
Programma 63.10 - Wegen
• PR 63.10, BA 14.07 - Uitgaven met betrekking tot het beheer van het autowe-
gen- en wegennet en aanhorigheden met inbegrip van de winterdienst en hetgewone onderhoud van de regiegebouwen VESOC
Aard
ceerd%
gk 300.000.000 300.000.000 100 210.000.000 102.792.807 48,9
Het begrote ordonnanceringskrediet was berekend op grond van een betalings-
cyclus van 70% gedurende het jaar van de vastlegging, 20% in het volgende
jaar en 10% in het daaropvolgende jaar. Door te late aanbestedingen in het be-
grotingsjaar, vonden de eerste betalingen slechts in het volgende jaar plaats. Inrealiteit bleek een betalingskalender van 0%-50%-50% realistischer te zijn. De
102,8 miljoen BEF die in 2000 op het beschikbare ordonnanceringskrediet van
210 miljoen BEF werd aangerekend, had eigenlijk betrekking op werken vast-
gelegd tijdens het begrotingsjaar 1999.
Programma 63.20 - Gemeenschappelijk vervoer
• PR 63.20, BA 31.12 - Allerhande uitgaven in verband met de voorbereiding, de
planning, de studie en de uitvoering van projecten basismobiliteit, met inbegripvan de extra-exploitatiekosten geleden door de VVM - De Lijn
Aard
ceerd%
gk 350.000.000 345.014.215 98,6 200.000.000 106.388.422 53,2
De onderaanwending van de gesplitste ordonnanceringskredieten is te wijten
aan de laattijdige vastlegging van een aantal projecten basismobiliteit,  waar-
door de eerste subsidiebetalingen niet meer in 2000 konden plaatsvinden.
• PR 63.20, BA 51.02 - Aanvullende dotatie aan de Vlaamse Vervoermaatschap-
pij voor investeringsuitgaven inzake veiligheid
Aard
ceerd%
gk 23.100.000 23.100.000 100 50.000.000 0 0
De initiële begroting 2000 bevatte een vastleggingskrediet van 101,1 miljoen
BEF. Het herverdelingsbesluit(298) van 8 december 2000 reduceerde dit krediet
tot 23,1 miljoen BEF om beter overeen te stemmen met de werkelijke krediet-
                                                       
298Besluit van de Vlaamse regering van 8 december 2000 tot herverdeling van basis-
allocaties van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar
2000. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 228
vastleggingen. Het beschikbare ordonnanceringskrediet werd evenwel niet
verminderd, zodat dit krediet ongebruikt bleef.
• PR 63.10, BA 14.09 - Uitgaven met betrekking tot de exploitatie-, onderhouds-,
en beheerskosten van elektrische en elektromechanische inrichtingen aange-
legd op het autosnelwegen- en wegennet
Op 22 mei 1990 annuleerde het Rekenhof een ordonnantie van 1.385.438 BEF
omdat verwijlintresten ten onrechte op de begroting van de Vlaamse Gemeen-
schap werden aangerekend. Immers, op grond van artikel 61, §1, zesde alinea,van de bijzondere wet van 16 januari 1989 betreffende de financiering van de
Gemeenschappen en de Gewesten, dienen de intresten die waren verschuldigd
vóór de inwerkingtreding van deze wet, op de nationale begroting te worden
aangerekend. In casu dateerde de factuur voor de hoofdsom waarop deze ver-
wijlinteresten betrekking hadden, van 1985.
Het bedrag werd in 2000 opnieuw in visum voorgelegd. Op 13 oktober 2000
wees het Rekenhof erop dat het geannuleerde bedrag opnieuw werd voorgelegd
zonder dat eerst een antwoord werd verstrekt op zijn opmerkingen. Over de
grond van de zaak merkte het op dat er geen reden voorhanden was om zijn
vroeger standpunt te wijzigen, daar het ordonnantiedossier geen bijkomende ju-ridische argumenten bevatte die tenlasteneming door het Vlaams Gewest kon-
den rechtvaardigen. Uit de stukken bleek inderdaad dat de verwijlintresten ten
laste van de federale begroting vielen. Om deze reden annuleerde het Rekenhofook deze ordonnantie.
Bovendien vertoonde het voorgelegde betalingsdossier tal van leemten, gebre-
ken en onvolkomenheden:
- de afdeling Boekhouding heeft de door de aannemer gevorderde 1.385.438
BEF verwijlinteresten zonder meer aanvaard, zonder onderzoek naar dewerkelijkheid van dit bedrag;
- uit het dossier bleek niet of de verjaring van de intresten werd gestuit;
- het dossier bleek, ondanks de problematiek van de tenlasteneming van las-
ten van het verleden en de aanwending van de regeling van betaling voor
rekening van wie het behoort  niet te zijn voorgelegd aan de afdeling Over-
heidsopdrachten - Juridische Zaken.
Voor de hangende geschillen inzake de lasten van het verleden is tot op heden
nog altijd geen volledige en geactualiseerde inventaris beschikbaar(
299). Ver-
wijzend naar zijn brief van 4 december 1991, wees het Rekenhof er andermaal
op dat inventarissen in deze materie belangrijke hulpinstrumenten zijn voor een
correcte toepassing van de rechtsopvolging, die rechtsonzekerheid en blokke-
ring van individuele dossiers kan vermijden. Rekening houdende met de invoe-
                                                       
299Voorgeschreven door artikel 57, §6 en artikel 61, §1, 7de lid, van de bijzondere
wet van 16 januari 1989. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 229
ring van de economische boekhouding, kan het opmaken van een volledige en
correcte inventaris overigens niet worden uitgesteld.
Ten slotte wenste het Rekenhof te vernemen welke maatregelen werden geno-
men inzake de opvolging en eventuele terugvordering van betalingen op grond
van de procedure van betaling voor rekening van wie het behoort .
De Vlaamse Minister van Openbare Werken antwoordde op 15 december 2000
dat de drie betrokken administraties, met name de afdeling Overheidsopdrach-
ten - Juridische Zaken (AOJZ), de administratie Algemene Administratieve
Diensten (AAD) en de administratie Ondersteunende Studies en Opdrachten
(AOSO), een gecoördineerd antwoord zouden opstellen.
Tot op heden ontving het Rekenhof geen verdere briefwisseling.
planning, de studie en de uitvoering van projecten basismobiliteit, met inbegrip
van de extra-exploitatiekosten geleden door de VVM - De Lijn
Twee ordonnanties, voor een totaalbedrag van 29.065.842 BEF, hadden betrek-
king op de eerste subsidiedossiers goedgekeurd in het kader van het project ba-
sismobiliteit. Het Rekenhof meldde op 24 november 2000 dat ten onrechte geen
toelagebesluit werd opgesteld voor deze facultatieve toelagen(300). De subsidies
werden evenmin vooraf aan het gemotiveerd akkoord van de Vlaamse Ministervan Begroting voorgelegd(
301). Het Rekenhof verzocht de Vlaamse Minister
van Mobiliteit onverwijld deze verplichtingen na te leven.
Binnen de afdeling Personenvervoer en Luchthavens (APL) van het departe-
ment LIN dient voorts een degelijke interne controle te worden uitge-
bouwd(302).
Ook dienen alle financiële verplichtingen inzake het project basismobiliteit
volledig, tijdig en op een correcte wijze op de begroting van de Vlaamse Ge-
meenschap te worden aangerekend. In dit verband stelde het Rekenhof al eenaantal anomalieën vast.
De Vlaamse Minister van Mobiliteit beloofde op 9 april 2001 voor de in 2000
budgettair vastgelegde projecten basismobiliteit en voor alle nieuwe projecten
toelagebesluiten te zullen opmaken. Hij beloofde tevens de normen en voor-
waarden voor de samenstelling van een subsidiedossier voor een project basis-mobiliteit, evenals de procedure voor de voorafgaande evaluatie van een derge-
                                                       
300In strijd met artikel 55 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
301Ondanks artikel 8, §1, 2°, van het besluit van 16 november 1994 van de Vlaamse
regering tot regeling van de begrotingscontrole.
302Volgens de aanbevelingen van het Vlaams Parlement tot een effectief en transpa-
rant subsidiebeleid en -beheer in de Vlaamse Gemeenschap (Stuk 1355 (1998-
1999) - Nr. 1 van 11 maart 1999 - 4e aanbeveling), dienen procedures te wordenuitgewerkt voor de evaluatie van de effecten van de subsidie inzake basismobili-teit. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 230
lijk project in de Provinciale Auditcommissie Openbaar Vervoer , in een over-
zichtelijke nota te zullen groeperen en voorleggen aan de Inspectie van Finan-ciën. Hierin zou ook de procedure worden vastgelegd voor een jaarlijkse evalu-
atie van de projecten basismobiliteit.
De minister stelde verder dat een controle bij de VVM niet uitvoerbaar is met
de huidige personeelsbezetting van de afdeling Personenvervoer en Luchtha-
vens (APL), wegens het grote aantal projecten basismobiliteit. De APL zal de-
zelfde financiële controleprocedures toepassen als voor de projecten in het ka-
der van module 9 van de mobiliteitsconvenants. De administratie zal de door de
VVM ingediende kostenstaten nauwgezet controleren. Tevens zal iedere doorde APL voorgestelde betaling eerst ter goedkeuring worden voorgelegd aan de
Gemachtigde van Financiën bij de VVM(
303), die inzicht heeft in de gehele
boekhouding van deze organisatie en een controle ter plaatse kan uitvoeren.
Ten slotte kondigde de minister aan dat de projecten basismobiliteit en die in
het kader van module 9 van de mobiliteitsconvenants vanaf 2001 in de Provin-ciale Auditcommissie Openbaar Vervoer , zullen worden geëvalueerd. Voor
beide is ook inspraak vanwege de betrokken gemeenten voorzien, in een Ge-
meentelijke Begeleidingscommissie (GBC) zo die bestaat, of in een ad hoccommissie met dezelfde samenstelling zo een GBC formeel nog is opgericht.
Het Rekenhof zal de aangekondigde acties opvolgen.
• PR 63.20, BA 51.01 - Tegemoetkoming van het gewest in de investeringen van
de Vlaamse Vervoermaatschappij (VVM) - De Lijn
Ter uitvoering van artikel 10 van de samenwerkingsovereenkomst betreffende
investeringsprojecten tussen de Vlaamse Vervoermaatschappij (VVM) De Lijn
en het Vlaams Gewest, dient de laatste schijf van 10% van het gesubsidieerd
bedrag voor de aankoop van 45 tramtoestellen voor de steden Antwerpen en
Gent, langs het voorafgaand visum van het Rekenhof te worden voorgelegd.
Een ordonnantie van 46.738.820 BEF betrof blijkens het financieringsdossier
geen saldobetaling en diende aldus niet te worden voorgelegd. Het Rekenhofviseerde echter de ordonnantie, maar meldde de Vlaamse Minister van Mobili-
teit op 30 januari 2001 dat het pas bij de voorlegging van het saldo een grondi-
ge controle van het dossier zal doorvoeren. Ook deelde het enkele bevindingen
mee uit een eerste summier onderzoek ter plaatse.
Het merendeel van de trams werd te laat geleverd en vertoonde defecten en ge-
breken, waardoor veel voertuigen, vaak voor een lange periode, buiten dienst
waren. Op 29 december 1999 had de VVM een overzicht opgemaakt van de
wegens laattijdige levering in te houden  boetes. Die liepen toen op tot 36,2miljoen BEF. Een meer actueel en volledig overzicht van de tot dusver con-
tractueel in te houden boetes en minderwaarden kon niet worden voorgelegd.
Bij de betalingen aan de leverancier heeft de VVM geen boetes wegens te late
levering of minderwaarden ingehouden. Het Rekenhof heeft erop aangedrongen
alle krachtens het bijzonder bestek (artikel 15) verschuldigde boetes en min-
                                                       
303Vertegenwoordiger van de Vlaamse regering bij de VVM. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 231
derwaarden, nauwkeurig te berekenen en van de eerstvolgende betaling(en) af
te houden(304).
De afdeling Personenvervoer en Luchthavens van het departement LIN bleek
van deze mankementen niet op de hoogte te zijn. De afdeling beschikte even-
min over een specifieke betalingskalender, zoals in de vierde paragraaf van ar-tikel 10 van de samenwerkingsovereenkomst voorgeschreven. Nochtans was
voor de aankoop van de trams, tot dusver al ruim 1,3 miljard BEF ten laste van
de begroting van de Vlaamse Gemeenschap aan de VVM betaald. Het Reken-
hof heeft er dan ook op aangedrongen de afdeling Personenvervoer en Lucht-
havens, die moet instaan voor de interne controle op de financiering, te doennagaan of de contracten van de VVM, waarvan het Vlaams Gewest uiteindelijk
de kosten draagt, op een rechtmatige wijze worden uitgevoerd. In elk geval
dient deze afdeling bij de voorlegging van de saldobetalingen (laatste 10%) het
Rekenhof te kunnen aantonen over voldoende informatie te beschikken en vol-
doende controles te hebben uitgevoerd om de rechtmatigheid van de verrichteen voorgestelde betalingen te kunnen waarborgen.
Het verantwoordingsdossier dient tenminste de volgende informatie te bevat-
ten:
- de processen-verbaal van volledige voorlopige keuring en definitieve keu-
ring;
- een opgave van de werkelijke uitvoeringstermijnen en van de toegepaste
boetes, zowel voor de laattijdige levering als voor de stilstand;
- een overzicht van alle kwalitatieve tekortkomingen en van de minderwaar-
den en de eventuele waarborgverlengingen waartoe zij aanleiding hebben
gegeven;
- een detail van alle bijakten, verrekeningen en herzieningen die de oor-
spronkelijke contractuele voorwaarden of prijzen wijzigden;
- een controleverslag van de afdeling Personenvervoer en Verkeer waaruit
blijkt dat werd gecontroleerd of de uitvoering van de leveringsopdracht
plaatsvond overeenkomstig het bijzonder bestek, de samenwerkingsover-
eenkomst en de regelgeving inzake de overheidsopdrachten.
Tot slot heeft het Rekenhof erop aangedrongen aan de VVM te vragen door-
zichtige en volledige dossiers over door het Ministerie van de Vlaamse Ge-
meenschap gefinancierde investeringen bij te houden. De subsidieverstrekken-
de overheid en betrokken controleorganen, zoals het Rekenhof moeten alle do-
cumenten (briefwisseling, pv’s, interne (berekenings)nota’s, studies, enz.),eventueel ter plaatse in de kantoren van de VVM, kunnen inkijken.
Op 13 juni 2001 verwees de Vlaamse Minister van Mobiliteit met betrekking
tot de laattijdige levering van trams naar het schrijven van de VVM aan de le-
verancier van 13 maart 2000, dat het proces-verbaal houdende de vaststelling
                                                       
304Verwijzend naar artikel 66, §12, van het ministerieel besluit van 10 augustus 1977
houdende vaststelling van de algemene aannemingsvoorwaarden van de over-
heidsopdrachten van werken, leveringen en diensten. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 232
van de laattijdige levering en de verschuldigde boeten (36.265.460 BEF) heeft
overgelegd. De boete zou volledig aan de leverancier worden aangerekend.
Inzake de bedrijfszekerheid van de trams kon de boete voor immobilisatie vol-
gens de minister nog niet worden berekend, omdat nog niet alle elementen voor
de laatste maanden waren gekend. De eindbeoordeling vangt pas aan een jaaren elf maand na de levering van het eerste voertuig van het laatste lot. Bij over-
schrijding van de in het bestek opgegeven waarden zullen te gepasten tijde aan
de leverancier boetes worden aangerekend of ingehouden.
Verder zal de betrokken afdeling bij de voorlegging van de saldobetalingen aan
het voorafgaand visum van het Rekenhof, aantonen dat zij de rechtmatigheidvan de betalingen heeft nagegaan en de gevraagde minimuminformatie in het
controleverslag opnemen. Ook zullen de bedragen van de aan de leverancier
opgelegde inhoudingen en boetes, worden ingehouden op de toelage aan de
VVM.
Tot slot zal de afdeling die moet instaan voor de interne controle op de finan-
ciering nagaan of de contracten van de VVM, waarvan het Vlaams Gewest uit-
eindelijk de kosten draagt, op een rechtmatige wijze worden uitgevoerd.
Het Rekenhof zal toezien op het resultaat van deze acties.
OA 64 - Administratie Waterwegen en Zeewezen
nanceerd%
ngk 925,5 925,3 100,0 958,9 861,8 89,9 10 Waterwegen en binnen-
vaartgk 1.406,8 1.406,3 100,0 973,5 787,5 80,9
20 Havens ngk 51,0 43,6 85,5 51,0 19,0 37,2
gk 7.170,5 7.164,8 99,9 6.947,7 6.931,1 99,8
bvj 0,9 0,9 100,0 0,9 0,8 90,7
ngk 2,0 1,3 62,5 2,0 1,3 62,5 30 Zee- en rivierwaterke-
ring en -beheersinggk 354,8 353,3 99,6 410,1 331,9 80,9
ngk 75,2 74,9 99,6 75,2 24,6 32,7 40 Algemeen infrastruc-
tuur- en scheepvaart-
beleidvrk 14,6 5,1 34,7 14,6 5,1 34,7
50 Zeewezen ngk 915,2 878,3 96,0 915,2 544,7 59,5
gk 438,3 363,7 83,0 428,6 331,8 77,4
bvj 5,4 5,4 100,0 5,4 5,0 92,6
60 Integraal Waterbeheer gk 609,4 609,3 100,0 610,0 82,8 13,6
Totaal OAFD 64 ngk 1.968,9 1.923,4 97,7 2.002,3 1.451,3 72,5
gk 9.979,8 9.897,5 99,2 9.369,9 8.465,1 90,3
vrk 14,6 5,1 34,7 14,6 5,1 34,7
bvj 6,3 6,3 100,0 6,3 5,8 92,3 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 233
Programma 64.40 - Algemeen infrastructuur- en scheepvaartbeleid
• PR 64.40, BA 12.90 - Studies toevertrouwd aan het waterbouwkundig laborato-
rium ten behoeve van derden met inbegrip van alle hieraan verbonden recht-streekse en onrechtstreekse uitgaven
Aard
ceerd%
vrk 14.614.060 5073.592 34,7 14.614.060 5.073.592 34,7
Het variabele krediet op deze basisallocatie van 14.613.954 BEF(305) (donor-
artikel is het artikel 64.40.16.06 van de middelenbegroting) omvat zowel het
overgedragen bedrag van 1999 (12.297.012 BEF) als de in 2000 gerealiseerde
ontvangsten (2.316.942 BEF). De uitgaven in het begrotingsjaar bedroegen5.073.592 BEF en lagen hoger dan de in dat jaar ontvangen sommen. Het naar
2001 over te dragen variabel krediet verminderde derhalve tot 9.540.362 BEF.
• PR 64.50, BA 74.25 - Bouw van varende eenheden met inbegrip van de aanpas-
sing, vernieuwing en modernisering van de uitrusting
Aard
ceerd%
gk 102.700.000 37.142.591 36,2 88.000.000 70.070.913 79,6
Artikel 11, §3, van de algemene uitgavenbegroting 2001(306) droeg het onbe-
laste kredietsaldo in vastleggings- en ordonnanceringskrediet van deze basisal-locatie op 31 december 2000 over naar 2001 en voegde het samen met de kre-
dieten voor dat jaar. Het voor 2000 voorziene vastleggingskrediet bleek onvol-
doende om een vaartuig te bouwen of aan te kopen en om te bouwen ter ver-
vanging van het opleidingsschip Themis, dat op korte termijn wegens zijn niet-
zeewaardige toestand uit dienst diende te worden genomen. Met de krediet-overdracht naar 2001 was het mogelijk de vervanging van deze varende een-
heid in 2001 te realiseren.
                                                       
305Dit cijfer is overgenomen uit de beheersrekening 2000 van de rekenplichtige van
de gemengde rekening van de afdeling Waterbouwkundig Laboratorium en Hy-
drologisch Onderzoek. Het verschilt licht van het variabele krediet ingevoerd inhet financieel systeem van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap.
306Decreet van 22 december 2000 houdende de algemene uitgavenbegroting van de
Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2001. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 234
Programma 64.60 - Integraal waterbeheer
• PR 64.60, BA 73.01 - Allerhande uitgaven voor het verhogen van de veiligheid
met betrekking tot zowel bevaarbare als onbevaarbare waterlopen
Aard
ceerd%
gk 606.000.000 606.000.000 100 606.600.000 82.788.351 13,6
Dit programma bevat slechts één basisallocatie, waarop zowel de administratie
Waterwegen en Zeewezen als de administratie Milieu, Natuur en Landinrich-ting investeringsuitgaven aanrekenen. In hoofdzaak is dit krediet bestemd voor
werken aan het gecontroleerd overstromingsgebied Kruibeke-Bazel-
Rupelmonde. Door problemen met de bouwvergunning liep de projectuitvoe-ring vertraging op, wat een rechtstreekse repercussie had op de betalingen.
• PR 64.10, BA 14.06 - Gewoon onderhoud der waterwegen en aanhorigheden –
Allerhande kosten betreffende het onderhoud, met inbegrip van de uitrusting
van het personeel der waterwegen
Een vonnis van 31 maart 2000 veroordeelde het Vlaams Gewest tot betaling
van een schadevergoeding van 1.500.000 BEF, vermeerderd met intresten
(2.706.822 BEF) en kosten (30.774 BEF) ingevolge de niet-toewijzing van een
opdracht aan de laagste regelmatige inschrijver op de openbare aanbestedingdie het federale Ministerie van Openbare Werken op 18 augustus 1977 had uit-
geschreven. Het betreft hier lasten uit het verleden, zijnde verbintenissen die
het Vlaams Gewest moet betalen, hoewel zij dateren van vóór de bevoegd-
heidsoverdracht van de federale Staat aan de Gemeenschappen en Gewesten. 50
procent van de lasten uit het verleden kan op de begroting van het VFLD wor-den aangerekend(
307), op voorwaarde dat de Vlaamse regering die lasten aan-
wijst.
Het Rekenhof vroeg de Vlaamse Minister van Openbare Werken op 20 novem-
ber 2000 dan ook de helft van de voorgestelde betaling ten laste van de begro-
ting van het VFLD te leggen. Het viseerde het voorgelegde bedrag dan ookslechts voor de helft(
308).
                                                       
307Volgens artikel 1, §2, 1°, van het besluit van 24 mei 1995 van de Vlaamse regering
houdende vaststelling van de regelen betreffende de werking en het beheer van het
Vlaams Fonds voor de Lastendelging (VFLD).
308Het Rekenhof had de Vlaamse Minister van Openbare Werken op 7 september
2000 (dossier 1.889.331 B1) een gelijkaardige opmerking medegedeeld in een an-
der dossier. Ook in dit dossier heeft het Rekenhof de voorgelegde ordonnantiemaar voor de helft geviseerd, daar de andere helft ten laste van de begroting vanhet VFLD viel. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 235
De overheid nam tussen begin 1987 en eind 1998 geen enkel initiatief meer om
een normale afwikkeling van deze zaak te waarborgen. Deze jarenlange inertiegetuigt niet van een zorgvuldig bestuur en resulteerde in belangrijke verwijlin-
tresten. Daarbuiten nam de administratie onvoldoende initiatieven voor de in-
ventarisering en activering van de oude geschillendossiers, ondanks de aanbe-velingen van het Rekenhof sinds het begin van de jaren negentig(
309), en recent
nog in zijn 11e Boek(310).
De minister antwoordde op 13 juli 2001 dat de betrokken administratie inmid-
dels de nodige maatregelen had genomen om de helft van de te betalen sommenten laste te leggen van de begroting van het VFLD. Inzake de trage dossieraf-
handeling onderschreef de minister de bijgevoegde verantwoording van de af-
deling Overheidsopdrachten - Juridische Zaken (AOJZ) van het departement
Algemene Zaken en Financiën (AZF). De schuld voor de jarenlange inactiviteit
in deze rechtszaak zou in de eerste plaats bij de raadsman van het Vlaams Ge-west liggen. Wegens een ondermaatse personeelsbezetting legt AOJZ zich toe
op haar meest prioritaire taak, met name de preventieve adviesverlening en de
adviesverlening bij geschillen die nog niet gerechtelijk zijn ingeleid, waardoorzij de rechtszaken noodgedwongen onder de hoede van de raadslieden laat.
Een tweede verklaring voor het aanslepen van deze rechtszaak houdt volgens
de minister verband met de perikelen rond de problematiek van de rechtsopvol-
ging en de instructies die de Vlaamse regering dienaangaande oplegt. De AOJZ
drong al herhaaldelijk - zonder veel gevolg - aan op aanpassing en versoepelingvan deze instructies in het licht van de evolutie van de rechtspraak van het Hof
van Cassatie, die voor het Vlaams Gewest steeds ongunstiger is geworden.
Inzake de inventarisering van de geschillendossiers heeft het aanslepende per-
soneelstekort ook een grote achterstand in de verwerking van de afgehandelde
rechtszaken veroorzaakt. De gevraagde inventaris zou, behalve de hangenderechtszaken, ook een groot aantal afgehandelde gedingen bevatten, waardoor
die lijst geen praktische bruikbaarheid zou hebben voor de economische boek-
houding bij het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap vanaf 2001. Boven-dien kan in het merendeel van de hangende rechtszaken bij benadering niet
worden uitgemaakt in welke zin en op welke datum een uitspraak zal vallen.
Verwijzend naar haar personeelsgebrek, concludeerde de AOJZ dat het door het
Rekenhof gevraagde inventariseringswerk op dit ogenblik onmogelijk is.
Programma 64.60 - Integraal Waterbeheer
• PR 64.60, BA 12.01 - Uitgaven in het kader van de begeleiding van de ratten-
vangers bij de herstructurering van het waterbeheer
Op 8 juni 1999 besliste de Vlaamse regering de verdelging van muskusratten,
bruine ratten en beverratten in de bevaarbare waterlopen en in de onbevaarbare
waterlopen van eerste categorie, die vallen onder beheer van het Vlaams Ge-
west, uit te voeren in eigen beheer. Als gevolg daarvan werden een aantal per-soneelsleden van privé-ondernemingen, die voorheen voor deze taak instonden,
ontslagen.
                                                       
309Zie het 149e Boek van het Rekenhof, Stuk 11 (1992-1993) - Nr. 1 van 20 oktober
1992 - p. 139-143.
310Stuk 36 (1999-2000) - Nr.1 - 14 oktober 1999 - blz. 455 en 456. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 236
Samen met de Vlaamse Minister van Werkgelegenheid en de Vlaamse Minister
van Leefmilieu was de Vlaamse Minister van Openbare Werken van oordeeldat het noodzakelijk was de ontslagen werknemers sociaal te begeleiden om ze
aan een nieuwe job te helpen. Daartoe heeft hij op 4 februari 2000 een overeen-
komst gesloten met de VDAB-Outplacement. De Vlaamse overheid zou de to-tale kostprijs van deze begeleiding ten laste nemen.
Op 29 januari 2001 merkte het Rekenhof op dat er geen rechtsbasis voorhanden
was die de aanrekening van de kosten op de begroting van de Vlaamse Ge-
meenschap kon rechtvaardigen en stuurde de ordonnantie van 3.334.364 BEF
ongeviseerd terug.
Artikel 2 van het decreet van 3 maart 1993, houdende regeling tot erkenning
van de outplacement-, wervings- en selectiebureaus in het Vlaams Gewest defi-
nieert outplacement als: het geheel van begeleidende adviezen en diensten dat
in opdracht en op kosten van een werkgever aan een ontslagen of met ontslag
bedreigde werknemer worden verstrekt om deze in staat te stellen zo vlug mo-gelijk een betrekking te vinden of een beroepsactiviteit als zelfstandige te ont-
plooien . Aangezien de Vlaamse overheid niet de werkgever was van de ontsla-
gen rattenvangers, was het niet de taak van de Vlaamse regering een opdracht tegeven voor outplacementbegeleiding.
De Vlaamse overheid kan reglementair enkel, middels subsidiëring door het
Herplaatsingsfonds, financieel tegemoetkomen in outplacementbegeleiding van
werknemers van gefailleerde bedrijven.
Het Rekenhof trad ook de negatieve adviezen van de Inspectie van Financiën
van 14 maart 2000 en 24 oktober 2000 bij, die, behalve de wettelijkheid en re-
gelmatigheid, ook de doelmatigheid en de budgettaire inpasbaarheid van de
voorgestelde uitgaven betwistten. Het deelde de Minister van Openbare Wer-
ken mee dat het geen genoegen kon nemen met het begrotingsakkoord van 12
december 2000 van de Minister-President van de Vlaamse Regering en VlaamsMinister van Financiën en Begroting, dat zonder motivering voorbijging aan de
bezwaren van de inspectie. Verder vormde de creatie van een nieuwe basisallo-
catie 12.01 in programma 64.60 van de begroting van de Vlaamse Gemeen-schap geen valabele oplossing om de uitgaven te legitimeren. Bovendien werd
het dossier pas aan de Inspectie van Financiën en de controleur van de vastleg-
gingen voorgelegd nadat het contract al was gesloten en uitgevoerd, wat in
strijd is met de vigerende wetgeving en reglementering ter zake.
Verder wees het Rekenhof erop dat de begeleiding van de outplacement door
de VDAB niet beperkt is gebleven tot personeelsleden van de privé-bedrijven
die niet voor aanwerving bij de overheid in aanmerking kwamen, zoals voorop-
gesteld in een verslag een interkabinettenwerkgroep aan de Vlaamse regering
mededeelde. Elf van de 29 begeleide personen bleken uiteindelijk toch door het
Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap te zijn in dienst genomen en tweeontslagen werknemers zijn terug bij hun oorspronkelijke werkgevers aan de
slag.
Ten slotte merkte het Rekenhof op dat 169.364 BEF opleidingskosten in reke-
ning werden gebracht waarin de overeenkomst van 4 februari 2000 niet had
voorzien.
De Vlaamse Minister van Openbare Werken reageerde tot op heden niet. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 237
OA 66 - Administratie Ondersteunende Studies en Opdrachten
nanceerd%
ngk 39,2 39,2 100,0 39,2 24,6 62,6 10 Ondersteunende op-
drachten en studiesgk 0,0 0,0 0,0 2,0 0,9 44,6
Totaal OAFD 66 ngk 39,2 39,2 100,0 39,2 24,6 62,6
gk 0,0 0,0 0,0 2,0 0,9 44,6
OA 69 - Diensten van de Secretaris-generaal
nanceerd%
90 Algemene uitgaven ngk 21.442,7 21.372,4 99,7 21.442,7 21.346,9 99,6
gk 0,0 0,0 0,0 620,4 0,0 0,0
Totaal OAFD 69 ngk 21.442,7 21.372,4 99,7 21.442,7 21.346,9 99,6
Programma 69.90 - Algemene uitgaven
• PR 69.90, BA 01.01 - Provisioneel krediet aanwendbaar voor overdracht naar
andere gesplitste ordonnanceringskredieten (departement LIN)
Aard
ceerd%
gk 0 0 0 620.400.000 0 0
Deze basisallocatie, initieel op 1.434,4 miljoen BEF begroot, werd bij de eerste
aanpassing van de begroting verminderd tot 1.351,4 miljoen BEF. Dit ordon-
nanceringskrediet kan herverdelingen mogelijk maken naar andere basisalloca-ties van het departement Leefmilieu en Infrastructuur, waarop in de loop van
het begrotingsjaar een krediettekort dreigt te ontstaan. In 2000 bedroegen de
herschikkingen naar andere basisallocaties 731 miljoen BEF. 620,4 miljoen
BEF bleef ongebruikt, daar voldoende ordonnanceringskrediet op de andere ba-
sisallocaties van het departement beschikbaar was.
• PR 69.90, BA 12.29 - Uitgaven aangaande voorbereidende studies met het oog
op een publiek-private samenwerking inzake infrastructuurwerken
Aard
ceerd%
ngk 96.900.000 26.587.500 27,4 96.900.000 1.307.700 1,3
De geringe aanwending ontstond door onderschatting van de complexiteit van
PPS en vertraging in deelaspecten van dit dossier. Bij de opmaak van de begro-
ting was er onvoldoende inzicht in de noodzakelijke studieopdrachten. Het in-
geschreven begrotingskrediet was dan ook slechts een ruwe raming. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 238
Totaal Departement Leefmilieu en Infrastructuur
nanceerd%
ngk 53.169,8 52.739,4 99,2 53.335,1 49.927,0 93,6
gk 34.203,3 33.871,6 99,0 28.400,2 25.082,7 88,3
vrk 1.104,7 734,4 66,5 1.440,1 739,3 51,3
bvj 28,0 27,4 98,0 28,0 20,3 72,7
Departement Leefmilieu enInfrastructuur88.505,8 87.372,9 98,72 83.203,4 75.769,2 91,1
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 239
7 Departement Wetenschap, Innovatie en Media
OA 70 - Departement WIM (algemeen)
nanceerd%
delenvrk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
Totaal OAFD 70 vrk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
OA 71 - Administratie Wetenschap en Innovatie
nanceerd%
ngk 804,2 800,5 99,5 804,2 696,9 86,7 10 Algemeen weten-
schapsbeleidgk 767,4 708,4 92,3 1.127,8 608,6 54,0
vrk 18,2 1,9 10,3 19,0 1,9 9,9
bvj 7,6 7,6 100,0 7,6 2,6 33,6
20 Wetenschapsbeleid
academisch onderzoekngk 7.000,9 7.000,9 100,0 7.000,9 6.267,0 89,5
ngk 5.734,3 5.734,2 100,0 5.882,5 5.323,6 90,5 30 Wetenschapsbeleid
economische finaliteitgk 648,4 648,3 100,0 580,3 457,7 78,9
Totaal OAFD 71 ngk 13.539,4 13.535,6 100,0 13.687,6 12.287,6 89,8
gk 1.415,8 1.356,7 95,8 1.708,1 1.066,3 62,4
Programma 71.10 - Algemeen wetenschapsbeleid
• PR 71.10, BA 12.27 - Stimulering van het wetenschappelijk onderzoek in de
sociale wetenschappen en in de cultuur- en gedragswetenschappen
Aard
ceerd%
gk 0 0 0 108.700.000 44.821.563 41,2
De ordonnanceringskredieten konden maar in beperkte mate worden aange-
wend, voornamelijk wegens vertragingen in de procedure van evaluatie van de
eindverslagen. In 2001 dienen alle openstaande betalingen te worden vereffend.
In 2002 zullen geen betalingen meer plaatsvinden, daar enkel de in 2001 tijdigingediende dossiers nog voor uitbetaling in aanmerking komen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 240
• PR 71.10, BA 12.28 - Onderzoek onder leiding van de Vlaamse Minister voor
Wetenschapsbeleid en Technologie
Aard
ceerd%
gk 8.100.000 7.500.000 92,6 57.500.000 16.279.582 28,3
wend wegens problemen en vertragingen bij de financiële afhandeling van het
korte-termijnprogramma toerisme en het steunpunt werkgelegenheid, arbeid envorming. In beide gevallen ging het om procedurele problemen bij de evaluatie
van de eindverslagen van diverse projecten.
• PR 71.10, BA 12.29 - Beleidsgericht onderzoek
Aard
kredietvl-krediet Vastgelegd % or-krediet geordonnan-
ceerd%
gk 237.000.000 226.734.865 95,7 326.000.000 99.295.346 30,5
Op 8 juni 2000 hechtte de Vlaamse regering haar goedkeuring aan de principes
voor de hervorming van het programma beleidsgericht onderzoek. Centraal
daarbij is de afbouw van de financiering van kortlopende onderzoeksprojecten
rond een veelheid aan onderwerpen. De nieuwe aanpak is gericht op de uitbouw
van een beperkt aantal steunpunten voor de ondersteuning op lange termijn vande beleidsvoorbereiding en -evaluatie.
De lopende projecten in het kader van het bestaande programma worden afge-
werkt. De lage gebruiksgraad is voornamelijk te wijten aan problemen en ver-tragingen in de procedure van evaluatie van de eindverslagen en de financiële
afhandeling van deze projecten. Alle openstaande betalingen dienen in 2001 te
worden vereffend. Enkel de in 2001 tijdig ingediende dossiers komen nog voor
uitbetaling in aanmerking.
• PR 71.10, BA 12.31 -  Allerhande uitgaven toegepast beleidsgericht onderzoek
in de sector gezondheid
Aard
ceerd%
gk 50.000.000 50.000.000 100 10.000.000 0 0
Al in 1999 bleef het programma beleidsgericht onderzoek in de sector gezond-
heid (BA 12.30) oningevuld door twijfel over het opzetten van een permanentenieuwe onderzoekslijn.
voor de hervorming van het programma beleidsgericht onderzoek. De nieuwe
aanpak is gericht op de uitbouw van een beperkt aantal steunpunten rond on-
derwerpen die de functioneel bevoegde ministers als kritisch beschouwen voorhun beleid en voor de ondersteuning op lange termijn van de beleidsvoorberei-
ding en -evaluatie. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 241
Op 1 december 2000 besliste de Vlaamse regering op de onderhavige basisallo-
catie 50 miljoen BEF vast te leggen voor het steunpunt Sport, Beweging en Ge-
zondheid . Aangezien dit steunpunt gefaseerd wordt opgestart, zal het overeen-
komstige ordonnanceringskrediet maar progressief vrijkomen. Verwacht wordt
dat het steunpunt pas in 2002 op kruissnelheid zal komen.
Al in zijn Boeken 1999 en 2000 wees het Rekenhof erop dat het departement de
voortgang van de uitvoering van onderzoeksovereenkomsten beter diende op tevolgen. Het stelde daarbij een aantal tekortkomingen aan de kaak. Niettemin stelde
het ook in 2000 gelijkaardige problemen en tekortkomingen vast (
311).
Op 23 juni 2000 vroeg de afdeling Beleidscoördinatie Onderwijs het standpunt van
het Rekenhof over de vereiste stavingdocumenten in betalingsdossiers van onder-
zoeksovereenkomsten. Zij vroeg meer bepaald of het departement kon afstappenvan het vorderen van originele facturen. Het Rekenhof antwoordde dat het in de
eerste plaats de subsidiërende overheid of de contractanten (onder wie het departe-
ment) toekomt de subsidiëringsvoorwaarden en de controlemodaliteiten vast teleggen. De controle die het Rekenhof organiseert (externe controle) en die welke de
diensten van het departement uitvoeren (interne controle), zijn immers twee onder-
scheiden controles, die onafhankelijk van elkaar plaatsvinden.
Het Rekenhof onderstreepte daarbij het belang van een efficiënt georganiseerde
interne controle, die moet streven naar een maximum aan garanties voor de correcteaanwending van de overheidsgelden. Of daarbij gebruik wordt gemaakt van origi-
nele stukken, is van bijkomstig belang. Essentieel is dat de interne controle vol-
doende mogelijkheden biedt om de juistheid en regelmatigheid van de overheids-
uitgaven te garanderen.
Het Rekenhof signaleerde daarenboven dat de subsidiëringsvoorwaarden en con-
trolemodaliteiten die de verschillende overheidsdiensten en andere financierende
instanties (bv. de Europese Unie) in de onderzoeksovereenkomsten opnemen, ver-
schillend en soms ook weinig nauwkeurig zijn over de aard van de voor te leggenverantwoordingsstukken. Als gevolg daarvan bevatten bepaalde visumdossiers en-
kel overzichtsstaten van onderzoeksactiviteiten en kosten, andere dossiers kopieën
van facturen, en nog andere dossiers zelfs de geleverde studie.
Het Rekenhof wees er ook op dat een doeltreffende controle er rekening mee moet
houden dat het wetenschappelijk onderzoek van de universiteiten en andere instel-lingen op uiteenlopende wijze wordt gefinancierd. Verder heeft een financiële con-
trole maar zin als zij gepaard gaat met een kwaliteitscontrole op de uitvoering van
de onderzoekscontracten.
Een doeltreffende controle van de uitgaven voor wetenschappelijk onderzoek ver-
eist een coördinatie van de controles uitgevoerd door de verschillende afdelingen ende commissarissen van de Vlaamse regering bij de universiteiten, inzonderheid wat
het nazicht van de rekeningen betreft.
                                                       
311Zie onder de respectieve basisallocaties. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 242
• PR 71.10, BA 12.03 - Uitgaven tot bekendmaking van het wetenschapsbeleid en
het wetenschappelijk onderzoek
Het Rekenhof aanvaardde 150.000 BEF verblijfskosten voor een buitenlandse
onderzoeker aan een universiteit voor de periode juli tot september 2000 niet,
omdat ze buiten de contractuele einddatum van de wetenschappelijke activitei-
ten vielen. Van de essentiële bepalingen van een overeenkomst, zoals de uit-
voeringstermijn, kan immers niet worden afgeweken, tenzij om gemotiveerde
redenen en dit middels een bijakte bij de overeenkomst.
Een universiteit werd belast met de uitvoering van het onderzoek Digitale data
voor het Vlaamse verleden . Zij vorderde een tussentijdse uitbetaling van
7.305.730 BEF. Aangezien de onderzoeksovereenkomst de uitbetaling van
voorschotten tot 6.707.701 BEF beperkte, verminderde het Rekenhof de ordon-nantie met 598.029 BEF. De minister ging akkoord.
Dezelfde universiteit voerde ook het onderzoeksproject Het educatief geheugen
van Vlaanderen - inventarisatie, ontsluiting en valorisatie van unieke bronnen
voor de historische pedagogiek  uit. Zij liet echter na de contractueel vereiste
verantwoordingsstukken voor de uitbetaling van het eindsaldo, voor te leggenen gaf een incorrect rekeningnummer op. Het Rekenhof weigerde dan ook zijn
visum voor de ordonnantie van 4.612.820 BEF met de betaling van het eindsal-
do. De minister was het eens met de opmerking en beloofde eraan te zullen te-gemoetkomen. Het dossier werd uiteindelijk vervolledigd, zodat het Rekenhof
de nieuwe ordonnantie kon viseren.
Bij de eindafrekening van de onderzoeksovereenkomst BEL96/11 (humane
wetenschappen) rekende een universiteit verplaatsingskosten dubbel aan. Het
Rekenhof vroeg de minister tevens bijkomende uitleg over de functionaliteitvan bepaalde uitgaven. De minister ging akkoord met de afhouding van de in-
schrijvingsgelden voor een doctoraatsopleiding, het bedrijfslidmaatschap van
het Centrum voor Kwaliteitszorg en de aankoop van exemplaren van een publi-catie waarvan de promotor auteur was. De aankoop ten laste van het onder-
zoeksproject van exemplaren van een andere publicatie, kon worden ingepast in
het kader van de valorisatie van de onderzoeksresultaten. In totaal werd aldus
43.742 BEF afgehouden van de overheidstegemoetkoming voor deze onder-
zoeksovereenkomst. Om betwistingen en fouten bij de toewijzing van kostenaan onderzoeksprojecten te vermijden, wees het Rekenhof op de noodzaak van
een meer gespecificeerde begroting van de werkingskosten en een grondiger
controle op de door de promotoren ingediende kostendeclaraties.
Een andere universiteit werd belast met de uitvoering van het onderzoekspro-
ject Gezinsontbindingen in Vlaanderen - ontwerp van typologie en analyse van
de effecten op de verhouding tussen gezin en beleid . Door onvoldoende verant-
woording van de kosten heeft het Rekenhof een betaling in beraad gehouden.
Na briefwisseling werd het dossier vervolledigd, zodat tot betaling kon wordenovergegaan.
• PR 71.10, BA 12.29 – Beleidsgericht onderzoek
Een universiteit werd belast met de uitvoering van het onderzoeksproject Lage
Inkomens Buurten - onderzoek naar de ruimtelijke kwaliteit en hun implicatie
voor de sociaal-economische integratiemogelijkheden van bewoners . Daar ze
uitgaven voorlegde die niet als direct aanwijsbare kosten voor het project kon- Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 243
den worden beschouwd, vroeg het Rekenhof bijkomende informatie. Aangezien
die niet werd geleverd, hield het 120.398 BEF af van de overheidstegemoetko-ming. De minister ging akkoord.
OA 72 - Administratie Media
nanceerd%
10 Media en film ngk 381,3 364,4 95,6 381,3 334,1 87,6
gk 36,3 36,3 100,0 10,0 0,5 5,4
bvj 0,7 0,7 99,4 0,7 0,7 99,4
20 Dotatie aan de VRT ngk 8.638,0 8.638,0 100,0 8.638,0 8.638,0 100,0
Totaal OAFD 72 ngk 9.019,3 9.002,4 99,8 9.019,3 8.972,1 99,5
Totaal Departement Wetenschap, Innovatie en Media
nanceerd%
ngk 22.558,7 22.538,0 99,9 22.706,9 21.259,7 93,6
gk 1.452,1 1.393,0 95,9 1.718,1 1.066,9 62,1
bvj 8,3 8,3 99,9 8,3 3,2 39,1
Departement Wetenschap,
Innovatie enMedia24.037,3 23.941,2 99,6 24.452,3 22.331,6 91,3
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 244
9 Interdepartementaal
OA 99 - College van Secretarissen-generaal
nanceerd%
ngk 23.929,7 23.088,7 96,5 23.921,2 19.656,8 82,2 10 Interdepartementale
bestaansmiddelenvrk 327,4 8,0 2,4 333,9 5,2 1,5
bvj 69,7 16,2 23,2 69,7 11,1 16,0
Totaal OAFD 99 ngk 23.929,7 23.088,7 96,5 23.921,2 19.656,8 82,2
vrk 327,4 8,0 2,4 333,9 5,2 1,5
Totaal Interdepartementale Bestaansmiddelen
nanceerd%
ngk 23.929,7 23.088,7 96,5 23.921,2 19.656,8 82,2
Totaal alle kredieten Inter-
departementaal24.326,8 23.112,9 95,0 24.324,8 19.673,1 80,9
Algemeen totaal
nanceerd%
ngk 581.818,5 574.867,9 98,8 582.922,0 552.272,0 94,7
gk 47.898,0 46.368,8 96,8 41.915,5 35.499,4 84,7
vrk 4.941,4 2.857,6 57,8 8.505,2 4.235,2 49,8
bvj 1.062,9 994,7 93,6 1.062,9 440,5 41,4
Algemeen totaal alle
kredieten635.720,8 625.089,0 98,3 634.405,6 592.447,1 93,4 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 245
10 Titel III - Aflossing schuld
Programma vl-krediet vastgelegd % or-krediet geordon-
nanceerd%
90 Aflossing schuld ngk 40.647,3 17.432,6 42,9 40.647,3 17.432,6 42,9
Totaal OAFD 24 ngk 40.647,3 17.432,6 42,9 40.647,3 17.432,6 42,9
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 246
Begrotingsfondsen
Het aanpassingsblad van de middelenbegroting 1999 gaf weer een overzicht van
alle bestaande organieke fondsen, met hun saldi op 1 januari en 31 december en de
te verwachten verrichtingen in het jaar. Een dergelijk overzicht viel weg na de inte-
gratie in 1997 van de administratieve begrotingen in de algemene uitgavenbegro-ting.
In 2000 werd gebruik gemaakt van 38 organieke fondsen, twee meer dan in 1999.
Het fonds inschrijvingsrechten deeltijds kunstonderwijs  werd opgericht door artikel
21 van het decreet van 22 december 1999 houdende bepalingen tot begeleiding van
de begroting 2000. Het wordt gestijfd met de inschrijvingsgelden van het deeltijdskunstonderwijs en financiert salarissen en salarissubsidies. De oorsprong van het
fonds hernieuwbare energiebronnen  ligt in artikel 26 van het decreet van 17 juli
2000 houdende de organisatie van de elektriciteitsmarkt. Zijn middelen bestaan uitconcessieopbrengsten voor energieprojecten die hernieuwbare energiebronnen ge-
bruiken en boeten. Ze mogen worden gebruikt voor het beleid inzake hernieuwbare
energiebronnen. In 2000 werden nog geen ontvangsten geboekt. Artikel 20 van
hetzelfde decreet heeft ook een energiefonds  opgericht, dat nog niet in de begroting
2000 is opgenomen. Het fonds voor de navorming  (programma 35.40) en het fonds
voor de planschade  (programma 62.10) werden in 2000 decretaal opgeheven. Hun
niet-gebruikte kredieten werden nog overgedragen naar 2001 en zullen dus ook
volgend jaar nog worden weergegeven.
In 2000 bedroeg het totale beschikbare vastleggingsbedrag op deze fondsen 4.941,4
miljoen BEF, waarvan 2.857,6 miljoen BEF werd vastgelegd. Aan ordonnnance-ringszijde was 8.505,2 miljoen BEF beschikbaar en werd 4.235,2 miljoen BEF
aangerekend. De onderstaande tabel toont aan de vastleggings- én ordonnance-
ringskant een lichte daling van de beschikbare middelen tegenover 1999 (respectie-velijk 10,7 en 8,9 %), vooral wegens de lagere overdrachten van 1999. De ordon-
nanceringen namen toe met 25,7 %, met als belangrijkste posten het fonds voor
economische impulsprogramma’s  en het fonds voor de planschade  (behelst voor-
namelijk de overdracht naar de DAB Grondfonds).
2000 1999
Variabele vastleggingskredieten
Beschikbare middelen
Vastleggingen
Saldo op 31 december4.941,4
2.857,6
2.083,85.530,7
3.200,4
2.330,3312
Variabele ordonnanceringskredieten
Ordonnanceringen
Saldo op 31 december8.505,2
4.235,2
4.270,09.334,1
3.370,3
5.963,8
                                                       
312De overdracht van dit bedrag naar 2000 werd evenwel verminderd met
261.095.531 BEF op programma  24.50, het fonds voor de intendancediensten.
Enerzijds is dit het gevolg van een rechtzetting uit het verleden (243.297.080 BEF)en anderzijds van een overdracht naar de DAB Catering (17.798.451 BEF). Bij deopmaak van de onderstaande overzichtstabel werd hiermee rekening gehouden. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 247
De onderstaande tabel overziet per fonds de verrichtingen 2000 (kredietvorming en
aanwending, vastleggingen en ordonnanceringen).
Variabele kredieten Vastleggingszijde
Pro-
grammaBenaming fonds Saldo 1/1 Ontvangsten Annulatie
encoursBeschikbaar Vastleggingen Saldo 31/12
10.10 Fonds vervreemding en beheer
onroerende goederen (p.m.)00 000 0
20.10 Fonds vervreemding en beheer
onroerende goederen (p.m.)787.660 1.789.660 0 2.577.320 36.711 2.540.609
24.10 Fonds onroerende goederen
(financieel-technische transac-
ties)7.412.814 0 0 7.412.814 7.100.000 312.814
(Cargovil)322.485.914 341.841.401 782.926 665.110.241 11.746.371 653.363.870
24.10 Fonds voor economische im-
pulsprogramma's50.327.680 0 56.536.902 106.864.582 24.972.793 81.891.789
24.30 Gemeenschappelijk waarborg-
fonds i.v.m. de huisvesting76.744.468 15.047.582 91.792.050 9.277.067 82.514.983
24.50 Fonds voor de intendancedien-
sten7.060.560 10.005.027 0 17.065.587 9.107.404 7.958.183
30.10 Fonds vervreemding en beheer
onroerende goederen47.166 0 0 47.166 444 46.722
33.10 Recuperatiefonds HOBU 8.295.990 28.021.544 0 36.317.534 26.198.885 10.118.649
33.10 Recuperatiefonds Kiné 1.605.038 10.133.824 0 11.738.862 0 11.738.862
34.10 Fonds inschrijvingsgelden
deeltijds kunstonderwijs0 44.549.400 44.549.400 43.319.549 1.229.851
34.30 Fonds inschrijvingsrecht 0 9.087.087 0 9.087.087 914.760 8.172.327
35.30 Fonds leerlingenvervoer 4.480.737 24.183.702 0 28.664.439 4.400.000 24.264.439
35.40 Fonds voor de navorming 6.913.433 1.103.891 1.820.065 9.837.389 0 9.837.389
35.50 Fonds voor de recuperatie van
wedden en weddetoelagen188.743.834 1.911.859.578 0 2.100.603.412 1.907.260.140 193.343.272
39.20 Fonds tijdschrift Klasse 25.327.762 10.955.092 0 36.282.854 23.401.353 12.881.501
40.10 Fonds vervreemding en beheer
onroerende goederen13.615.112 38.259.828 0 51.874.940 28.175.027 23.699.913
41.10 Fonds Centrum voor bevolkings-
en gezinsstudies1.440.213 6.128.660 0 7.568.873 6.011.051 1.557.822
42.20 Fonds verwerking en analyse
van indicatoren inzake gezond-
heid2.324.500 907.000 0 3.231.500 0 3.231.500
45.50 Fonds voor de cultuur 4.234.996 1.701.175 681.050 6.617.221 663.431 5.953.790
50.10 Fonds vervreemding en beheer
onroerende goederen (p.m.)38.248.602 7.251.035 209.379 45.709.016 568.566 45.140.450
51.10 Fonds voor de aanwending van
de courante ontvangsten gestort
op het Rollend Fonds-PMV51.831.712 0 51.831.712 0 51.831.712
51.50 Fonds hernieuwbare energie-
bronnen00 000 0
53.20 Leegstandfonds 93.849.365 0 0 93.849.365 2.800.000 91.049.365
54.10 Fonds voor de landbouwvor-
ming32.415.825 26.265.799 3.720.363 62.401.987 7.312.507 55.089.480
60.10 Fonds vervreemding en beheer
onroerende goederen (p.m.)2.792.226 830.000 0 3.622.226 233.452 3.388.774
61.30 Visserijfonds 34.088.497 32.862.432 0 66.950.929 30.860.436 36.090.493
61.40 Fonds landinrichting 101.529.895 40.597.784 0 142.127.679 81.099.914 61.027.765
61.50 Fonds waterhuishouding 57.669.746 5.127.604 62.797.350 26.584.703 36.212.647
61.50 Schadefonds grondwaterwinning 23.813.396 0 0 23.813.396 0 23.813.396
62.10 Fonds voor de planschade 379.257.788 19.669.361 0 398.927.149 398.068.018 859.131 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 248
Pro-
62.10 Vernieuwingsfonds 35.644.885 108.275.568 186.651 144.107.104 86.199.204 57.907.900
62.20 Fonds voor monumenten en
landschappen11.499.679 8.500.795 884.247 20.884.721 7.875.479 13.009.242
62.40 Fonds voor de huisvesting 175.659.752 46.492.245 4.745.733 226.897.730 98.415.471 128.482.259
64.40 Fonds voor het waterbouwkun-
dig laboratorium te Borgerhout12.297.118 2.316.942 0 14.614.060 5.073.592 9.540.468
70.10 Fonds vervreemding en beheer
71.10 Fonds voor wetenschapsbeleid 13.808.895 4.419.671 0 18.228.566 1.875.678 16.352.888
99.10 Fonds vervreemding en beheer
onroerende goederen282.900.229 44.274.673 211.767 327.386.669 8.009.730 319.376.939
TOTALEN 2.069.155.487 2.802.458.360 69.779.083 4.941.392.930 2.857.561.736 2.083.831.194 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 249
Variabele kredieten 2000 Ordonnanceringszijde
Programma Benaming fonds Saldo 1/1 Ontvangsten Beschikbaar Ordonnance-
ringenSaldo 31/12
10.10 Fonds vervreemding en beheer onroeren-
de goederen (p.m.)0000 0
20.10 Fonds vervreemding en beheer onroeren-
de goederen (p.m.)2.438.845 1.789.660 4.228.505 1.687.896 2.540.609
24.10 Fonds onroerende goederen (Financieel-
technische transacties)207.413.312 0 207.413.312 7.100.000 200.313.312
24.10 Fonds onroerende goederen (Cargovil) 374.495.854 341.841.401 716.337.255 15.368.083 700.969.172
24.10 Fonds voor economische impulspro-
gramma's3.010.165.295 0 3.010.165.295 1.362.570.999 1.647.594.296
24.30 Gemeenschappelijk waarborgfonds i.v.m.
de huisvesting76.744.468 15.047.582 91.792.050 9.277.067 82.514.983
24.50 Fonds voor de intendancediensten 7.060.560 10.005.027 17.065.587 9.107.404 7.958.183
30.10 Fonds vervreemding en beheer onroeren-
de goederen47.166 0 47.166 444 46.722
33.10 Recuperatiefonds HOBU 8.295.990 28.021.544 36.317.534 26.198.885 10.118.649
33.10 Recuperatiefonds Kiné 1.605.038 10.133.824 11.738.862 0 11.738.862
34.10 Fonds inschrijvingsgelden deeltijds
kunstonderwijs0 44.549.400 44.549.400 43.319.549 1.229.851
34.30 Fonds inschrijvingsrecht 0 9.087.087 9.087.087 0 9.087.087
35.30 Fonds leerlingenvervoer 4.480.737 24.183.702 28.664.439 4.400.000 24.264.439
35.40 Fonds voor de navorming 10.624.661 1.103.891 11.728.552 1.182.847 10.545.705
35.50 Fonds voor de recuperatie van wedden en
weddetoelagen188.743.834 1.911.859.578 2.100.603.412 1.907.260.140 193.343.272
39.20 Fonds tijdschrift Klasse 25.327.762 10.955.092 36.282.854 23.401.353 12.881.501
40.10 Fonds vervreemding en beheer onroeren-
de goederen13.615.112 38.259.828 51.874.940 28.175.027 23.699.913
41.10 Fonds Centrum voor bevolkings- en
gezinsstudies1.440.213 6.128.660 7.568.873 6.011.051 1.557.822
42.20 Fonds verwerking en analyse van indi-
catoren inzake gezondheid2.324.500 907.000 3.231.500 0 3.231.500
45.50 Fonds voor de cultuur 12.465.448 1.701.175 14.166.623 2.212.833 11.953.790
50.10 Fonds vervreemding en beheer onroeren-
de goederen (p.m.)39.150.192 7.251.035 46.401.227 728.557 45.672.670
51.10 Fonds voor de aanwending van de cou-
rante ontvangsten gestort op het Rollend
Fonds-PMV51.831.712 0 51.831.712 0 51.831.712
51.50 Fonds hernieuwbare energiebronnen 0 0 0 0 0
53.20 Leegstandfonds 107.744.791 0 107.744.791 14.515.112 93.229.679
54.10 Fonds voor de landbouwvorming 77.068.753 26.265.799 103.334.552 26.381.849 76.952.703
60.10 Fonds vervreemding en beheer onroeren-
de goederen (p.m.)3.663.262 830.000 4.493.262 233.452 4.259.810
61.30 Visserijfonds 34.088.497 32.862.432 66.950.929 30.860.436 36.090.493
61.40 Fonds landinrichting 102.524.322 40.597.784 143.122.106 80.536.850 62.585.256
61.50 Fonds waterhuishouding 94.640.203 5.127.604 99.767.807 8.107.638 91.660.169
61.50 Schadefonds grondwaterwinning 23.813.396 0 23.813.396 0 23.813.396
62.10 Fonds voor de planschade 384.092.303 19.669.361 403.761.664 397.663.708 6.097.956
62.10 Vernieuwingsfonds 55.980.193 108.275.568 164.255.761 53.956.702 110.299.059
62.20 Fonds voor monumenten en landschap-
pen15.132.418 8.500.795 23.633.213 9.003.142 14.630.071
62.40 Fonds voor de huisvesting 449.216.958 46.492.245 495.709.203 153.840.440 341.868.763
64.40 Fonds voor het waterbouwkundig labo-
ratorium te Borgerhout12.297.118 2.316.942 14.614.060 5.073.592 9.540.468 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 250
70.10 Fonds vervreemding en beheer onroeren-
71.10 Fonds voor wetenschapsbeleid 14.548.595 4.419.671 18.968.266 1.875.678 17.092.588
99.10 Fonds vervreemding en beheer onroeren-
de goederen289.651.081 44.274.673 333.925.754 5.161.086 328.764.668
TOTALEN 5.702.732.589 2.802.458.360 8.505.190.949 4.235.211.820 4.269.979.129 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 251
Diensten met afzonderlijk beheer
1 Minafonds
De DAB Minafonds heeft van de begrote 41.608,9 miljoen  BEF ontvangsten en
uitgaven, respectievelijk 41.232,5 miljoen  BEF ontvangsten en 20.321,6 miljoen
BEF uitgaven gerealiseerd. Van de begrote 24.463,6 miljoen BEF(313) vastleg-
gingskredieten heeft het Minafonds 23.649,3 miljoen BEF aangewend. Het Reken-
hof heeft de controle op de rekeningen 2000 van de DAB op 28 augustus 2001 be-
eindigd. Het heeft bij die gelegenheid een opmerking geformuleerd.
1.1 Rekeningen 2000
1.1.1 Samenvattende uitvoeringsrekening van de begroting 2000
(in BEF)
Aanwijzing van de ontvangsten Begroting Ontvangsten Verschil
1.1 OVAM (ontvangsten decreet afvalstoffen) 3.000.000.000 2.120.847.516 -879.152.484
1.2 VMM (ontvangsten wet oppervlaktewateren) 9.259.000.000 9.771.866.472 512.866.472
1.3 VLM (ontvangsten decreet meststoffen) 200.000.000 422.270.073 222.270.073
1.4 jacht (ontvangsten jachtverloven en jachtvergunnin-
gen)80.000.000 79.392.117 -607.883
1.5 ontvangsten patrimonium afdelingen Bos en Groen,
Natuur en Algemeen Milieubeleid64.000.000 91.688.982 27.688.982
1.6 overdracht algemene uitgavenbegroting Vlaamse
Gemeenschap (BA 61.03, PR 61.10)10.125.600.000 9.849.140.000 -276.460.000
1.7 overdracht - saldo per 31 december 1999 18.085.600.000 18.085.552.670 -47.330
1.8 diverse ontvangsten 10.800.000 35.968.532 25.168.532
1.10 dividend VMH 214.200.000 214..234.196 34.196
1.12 financiële bijstand van de Europese Gemeenschap 45.700.000 5.261.770 -40.438.2301.14 bodemattesten 0 0 0
ontvangsten grondwaterheffing
Vlaremdossiertaks506.000.000
18.000.000534.831.935
21.396.27528.831.935
3.396.275
TOTAAL ONTVANGSTEN 41.608.900.000 41.232.450.538 -376.449.462
                                                       
313Inclusief de overdracht van 940,3 miljoen BEF vastleggingskredieten bestemd
voor het Minaplan (artikel 2.28). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 252
Aanwijzing van de uitgaven Begroting Uitgaven Verschil
A. Lopende uitgaven
2.1 werkingsdotatie aan OVAM 422.700.000 266.900.000 -155.800.000
2.2 werkingsdotatie aan VMM 1.532.500.000 1.532.500.000 0
2.3 lopende uitgaven decreet 23 januari 1991 inzake
bescherming van het leefmilieu tegen verontreiniging
door meststoffen381.000.000 381.000.000 0
2.4 lopende uitgaven afvalstoffenplan incl. overdrachten
aan de OVAM231.700.000 228.541.104 -3.158.896
2.5 lopende uitgaven natuurontwikkelingsplan 533.500.000 282.247.912 -251.252.088
2.6 lopende uitgaven beheer patrimonium afd. Bos en
Groen, Natuur en Alg. Milieubeleid406.500.000 333.724.683 -72.775.317
2.7 lopende uitgaven milieutechnologie 68.500.000 47.488.815 -21.011.185
2.10 lopende uitgaven overeenkomst met NV Aquafin 7.347.800.000 7.330.302.296 -17.497.704
2.11 toelagen aan milieuverenigingen 123.000.000 100.570.864 -22.429.136
2.12 milieuconvenanten gemeenten 671.500.000 663.369.685 -8.130.315
2.13 milieuconvenanten provincies 70.800.000 65.248.871 -5.551.129
2.14 informatie, sensibiliseringscampagnes en internatio-
nale samenwerking (overeenkomsten)59.500.000 34.501.727 -24.998.273
2.15 diversen 55.400.000 55.099.764 -300.236
2.17 aanvullende dotatie bodemattesten 212.100.000 212.100.000 0
2.18 aanvullende werkingsdotatie aan VMM voor  milieu-
rapport109.900.000 109.900.000 0
2.19 mestactieplan 1.773.500.000 6.843.405 -1.766.656.595
2.20 schaderegeling duinendecreet 211.400.000 26.953.183 -184.446.817
2.21 allerhande uitgaven milieubeleidsplan 30.000.000 5.116.327 -24.883.673
2.22 allerhande uitgaven grondwaterkwaliteitsmeetnet. 30.000.000 1.217.665 -28.782.335
2.23 allerhande uitgaven database grachtstelsel 15.000.000 0 -15.000.000
2.24 lopende uitgaven bijz. gevolmachtigde NV Aquafin 4.500.000 4.354.219 -145.781
Vlina 83.400.000 81.270.131 -2.129.869
Dotatie Educatief Bosbouwcentr. Groenendaal 13.900.000 13.900.000 0
Informatie, educatie, sensibilisering, internationale samen-
werking: toelagen en subsidies64.000.000 9.084.597 -54.915.403
Minaplan (excl. subsidies) 285.500.000 262.180.433 -23.319.567
Minaplan: subsidies 70.000.000 0 -70.000.000
B. Kapitaaluitgaven
3.1 natuurontwikkelingsplan (subsidies aan milieuvereni-
gingen)375.000.000 237.293.826 -137.706.174
3.2 impulsprogramma milieutechnologie 000
3.3 projecten preventie en recyclage 23.500.000 21.827.023 -1.672.977
3.4 decreet bescherming leefmilieu tegen verontreiniging
door meststoffen29.300.000 28.955.608 -344.392
3.5 kapitaaluitgaven verontreiniging door afvalstoffen
inclusief overdrachten aan de OVAM34.900.000 25.502.840 -9.397.160
3.6 kapitaaluitgaven beheer en verwerving patrimonium
van afd. Bos en Groen, Natuur en Alg. Milieubeleid1.483.100.000 875.603.927 -607.496.073
3.7 toepassing KB 23 juli 1981 subsidiëring van werken,
leveringen en diensten323.000.000 321.026.000 -1.974.000
3.8 kapitaaluitgaven NV VMH 500.000.000 19.961.957 -480.038.043
3.9 kapitaaluitgaven verbintenissen 1989-1990 300.200.000 244.659.232 -55.540.768 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 253
3.10 investeringsuitgaven overeenkomsten met NV Aqua-
fin4.627.700.000 4.573.613.944 -54.086.056
3.12 kapitaaluitgaven OVAM 46.500.000 46.500.000 0
3.13 bijzondere ondersteuning openbare rioleringen. 1.872.00.000 777.087.671 -1.094.912.329
3.15 diverse kapitaaluitgaven 5.100.000 501.289 -4.598.711
3.16 kapitaaluitgaven bodemsanering 1.254.000.000 1.054.704.371 -199.295.629
3.17 overdracht naar 2000 15.540.800.000 0 -15.540.800.000
kapitaaluitg. schaderegeling duinendecreet 160.000.000 39.540.609 -120.459.391
nieuwbouw OVAM 000
verplaatsen nutsleidingen 000
Minaplan 226.200.000 364.755 -225.835.245
TOTAAL UITGAVEN 24.929.301.872 20.321.558.733 -21.287.341.267
1.1.2 Balans op 31.12.2000
Balans
Beschikbare geldmidde-
len20.945.095.342 Schulden 26.379.908.135
Schuldvorderingen 11.891.950.541 Batig saldo 6.457.137.748
TOTAAL 32.837.045.883 TOTAAL 32.837.045.883
1.2 Resultaten van de rekeningencontrole
2.031.668
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting en de Vlaam-
se Minister van Leefmilieu erop gewezen dat de 72.750.000 BEF verbintenissen
van talrijke milieuconvenanten die tijdens het jaar 2000 met diverse gemeenten
werden aangegaan, niet werden aangerekend op de daarvoor bestemde vastleg-gingskredieten van artikel 2.12 van de Minafondsbegroting 2000, maar pas in 2001
op deze begrotingspost werden vastgelegd, wat een inbreuk betekent op artikel 31,
2°, b, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
1.3 Afzonderlijk verslag werking DAB Minafonds 1995-2000
Op 3 oktober 2000 heeft het Rekenhof een verslag over de belangrijkste ontwikke-
lingen in de begroting en de rekeningen van de DAB Minafonds sinds 1995 en over
de opmerkingen die het tijdens deze periode over de opbouw, de inkomsten- enuitgavenstromen en het saldo van dit fonds heeft gemaakt, aan het Vlaams Parle-
ment overgelegd. Het heeft dit verslag opgesteld op vraag van de Voorzitter van het
Vlaams Parlement d.d. 23 mei 2000. Op 16 november en 14 december 2000 be-
sprak de Commissie voor Leefmilieu, Natuurbehoud en Ruimtelijke Ordening dit
verslag. Op 2 mei 2001 kwam het in de Commissie Financiën en Begroting tersprake (
314)
                                                       
314Stuk 37 (2000-2001) - Nr. 1, 2 en 3. Zie ook p. 17 van dit boek. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 254
2 Hogere Zeevaartschool
De DAB Hogere Zeevaartschool (HZS) heeft van de begrote 101,1 miljoen  BEF
ontvangsten en uitgaven, respectievelijk 102,1 miljoen  BEF ontvangsten en 100,8
miljoen  BEF uitgaven gerealiseerd. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van de
DAB op 14 augustus 2001 gecontroleerd verklaard.
2.1 Uitvoeringsrekening 2000
(in  BEF)
2000 1999
begroting uitvoering verschil begroting uitvoering verschil
1 intendance 3.338.170 2.921.970 -416.200 3.066.683 2.766.906 -299.777
2 andere
2.1 overdracht 44.715.214 44.715.214 0 42.507.906 42.507.906 02.2 dotatie 47.900.000 47.900.000 0 57.500.000 57.500.000 02.3 diversen 5.114.000 7.169.117 2.055.117 4.570.000 7.947.349 3.377.3492.4 waardestukken2.5 transfert 0 -633.515 -633.515 -1.645.424 -.1645.424
totaal ontvangsten 101.067.384 102.072.786 1.005.402 107.644.589 109.076.737 1.432.148
uitgaven
1 intendance 3.338.170 1.820.364 -1.517.806 3.066.683 1.728.736 -1.337.947
2 andere
2.1 personeelskosten 8.687.000 5.384.705 -3.302.295 11.617.000 7.937.452 --3.679.5482.2 werkingskosten 49.907.902 54.501.904 4.594.002 61.983.823 40.931.643 -21.052.1802.3 uitrusting 39.134.312 39.126.362 -7.950 20.347.065 10.754.830 -9.592.2352.4 brugsimulator 10.630.018 1.970.692 -8.659.326
totaal uitgaven 101.067.384 100.833.335 -234.049 107.644.589 63.323.353 -44.321.236
2.2 Resultaten van de rekeningencontrole
1.977.405
Het Rekenhof heeft er de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en vanOnderwijs en Vorming op gewezen dat de HZS werk moet maken van een degelijk
beleids- en financieringsplan, een taak waarmee de artikelen 49, 3°, en 43, 4°, van
het decreet van 9 juni 1998 betreffende de HZS haar belasten(
315).
                                                       
315In de toelichting bij artikel 30 (artikel 33 in het decreet) van het voorontwerp van
het decreet van 20 april 2001 houdende een aanpassing van de regelgeving betref-
fende het tertiair onderwijs, heeft de Vlaamse regering gesteld dat grote investe-ringen in de toekomst blijvend door een afzonderlijke extra dotatie zullen wordengedragen. De raad van bestuur van de hogeschool moet daartoe ruim op voorhandeen gemotiveerde aanvraag aan de Vlaamse minister van Onderwijs richten. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 255
3 Luchthaven Antwerpen
De DAB Luchthaven Antwerpen heeft van de begrote 175,2 miljoen  BEF ontvang-
sten en uitgaven, respectievelijk 171,1 miljoen  BEF ontvangsten en 165,2 miljoen
BEF uitgaven gerealiseerd. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van de DAB op
4 september 2001 gecontroleerd verklaard. Het stelde daarbij enkele problemen
vast en formuleerde een aantal opmerkingen inzake het financieel beheer.
3.1 Uitvoeringsrekening 2000
(in duizenden BEF)
2000 1999
Overdracht -5.300 -5.303 -3 8.400 8.430 30
Dotatie 41.200 40.175 -1.025 30.000 29.500 -500
Aëro- en niet-
aëronautische on-
vangsten83.000 94.015 11.015 67.000 76.582 9.582
Investeringsdotatie 56.300 42.208 -14.092 45.000 42.303 -2.697
Totaal ontvangsten 175.200 171.095 -4.105 150.400 156.815 6.415
Uitgaven
Personeel 89.000 89.782 782 84.000 84.783 783
Werking 17.900 27.787 9.887 14.600 30.153 15.553
Investeringen met
dotatie56.300 45.790 -10.510 45.000 40.810 -4.190
Eigen investeringen 12.000 1.813 -10.187 6.800 6.372 -428
Totaal uitgaven 175.200 165.172 -10.028 150.400 162.118 11.718
3.2 Resultaten van de rekeningencontrole
2.007.683
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van Mo-
biliteit de volgende opmerkingen medegedeeld:
Voorgelegde rekeningen
De rekeningen 2000 werden aan het Rekenhof overgelegd op 12 juli 2001, in plaats
van vóór 30 april, zoals voorgeschreven in artikel 11, laatste alinea, van het besluit
van de Vlaamse regering van 8 juni 1994 betreffende het financiële en materiëlebeheer van de regionale luchthavens. De balans en resultatenrekening bevatten
opnieuw enkel de cijfergegevens over het jaar waarover verantwoording wordt
afgelegd, in plaats van over twee opeenvolgende jaren. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 256
Begrotingsopvolging
De uitvoeringsrekening van de begroting 2000 vertoont overschrijdingen voor de
posten Werking  en Personeel  met respectievelijk 9.887.239 BEF en 782.409 BEF.
Bovendien was er een overschrijding van de vastleggingskredieten met 2.294.988
BEF. De problemen met de opvolging van de begroting, die zich al voordoen sindsde oprichting van de luchthaven als DAB, vergen nog steeds een structurele oplos-
sing(
316).
Debiteuren- en concessiebeheer
De balans vertoonde op 31 december 2000 in de rubriek Handelsvorderingen een
saldo van 25.775.781 BEF, waarvan 18.474.605 BEF openstaande facturen. Dit is
quasi hetzelfde bedrag als het jaar voordien (25.233.184 BEF). Het overgrote deel
van de openstaande facturen is gelinkt aan slechts enkele klanten. De luchthaven
heeft in 2000 gemiddeld 101 dagen klantenkrediet toegestaan, tegenover 110 dagen
in 1999. Er was dus een lichte verbetering. Om het financieel risico te beperken,moet echter worden gezocht naar efficiëntere middelen om de belangrijke klanten
ertoe aan te zetten hun verplichtingen tijdig na te komen.
De luchthaven moet tevens maatregelen treffen om het concessiebeheer verder uit te
bouwen (onder meer via een opvolging van de variabele concessievergoedingen).
Op dit vlak kregen de concrete aanbevelingen in het controleverslag van de afdeling
Accounting van 19 april 2000 nog geen opvolging.
Procedures voor de betaling van investeringswerken
Sinds 1997 financiert het Vlaams Gewest volledig het merendeel van de luchtha-
veninvesteringen middels projectgebonden investeringsdotaties (
317). Voordien
vielen deze investeringen hoofdzakelijk rechtstreeks ten laste van de algemene uit-
gavenbegroting. De bestaande financieringsprocedure vertoont nog steeds tekort-
komingen. De nota van de afdeling Personenvervoer en Luchthavens d.d. 20 maart1997 gaf een te vage omschrijving van de diverse procedurestappen en de ermee
samenhangende verantwoordelijkheden. Het gedetailleerde stappenplan, ontwikkeld
ter uitvoering van de concrete aanbevelingen van afdeling Accounting in haar rap-port van 19 april 2000 en vermeld in de brief van 15 december 2000 van de Vlaam-
se Minister van Mobiliteit, wordt nog niet toegepast. Bovendien blijkt uit dit plan
onvoldoende welke financiële en boekhoudkundige verrichtingen bij de verschil-
lende stappen van de procedure horen en wie daarvoor verantwoordelijkheid draagt.
                                                       
316Het Rekenhof merkte dit al op in zijn controleverslag over de rekeningen 1998 van
7 juli 1999 ( dossier 1.714.199).
317Basisallocatie 61.31 van programma 63.30 van de algemene uitgavenbegroting. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 257
Inventaris
De inventaris die de Luchthaven Antwerpen op 31 december 2000 heeft opgesteld,
geeft de waarde van de goederen die de luchthaven gebruikt voor de uitoefening
van haar activiteiten, maar gedeeltelijk weer(318). De voorgelegde inventaris is ove-
rigens niet opgesteld in de vorm die de instructies van de afdeling Accounting voor-schreven. Chronologisch volgnummer, factuurnummer, fondsen en inventariscode
ontbreken. Het Rekenhof heeft opnieuw aangedrongen op naleving van deze in-
structies.
                                                       
318Het Rekenhof heeft opmerkingen dienaangaande opgenomen in zijn Controlever-
slag in verband met het financieel beheer van de Vlaamse regionale luchthavens
over de periode 1992-1995 , op 4 maart 1997 aan de minister overgelegd (dossier
1.081.544). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 258
4 Luchthaven Oostende
De DAB Luchthaven Oostende heeft van de begrote 559,4 miljoen  BEF ontvangsten
en uitgaven, respectievelijk 452,1 miljoen  BEF ontvangsten en 386,1 miljoen  BEF
uitgaven gerealiseerd. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van de DAB op 28augustus 2001 gecontroleerd verklaard. Het stelde daarbij enkele problemen vast
en formuleerde een aantal opmerkingen inzake financieel beheer.
4.1 Uitvoeringsrekening 2000
2000 1999
Overdracht 4.300 4.388 88 21.700 21.700 0
Dotatie 61.100 61.400 300 63.600 64.000 400
aëronautische onvang-
sten176.000 173.072 -2.928 143.100 170.485 27.385
Investeringsdotatie 318.000 213.255 -104.745 160.900 174.232 13.332
totaal ontvangsten 559.400 452.115 -107.285 389.300 430.417 41.117
Uitgaven
Personeel 163.500 167.222 3.722 157.200 151.091 -6.109
Werking 55.900 42.220 -13.680 51.000 66.010 15.010
Investeringen met dotatie 318.000 167.763 -150.237 160.900 189.600 28.700Eigen investeringen 22.000 8.869 -13.131 20.200 18.577 -1.623
totaal uitgaven 559.400 386.074 -173.326 389.300 425.278 35.978
4.2 Resultaten van de rekeningencontrole
2.007.682
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van Mo-biliteit de volgende opmerkingen medegedeeld:
van vóór 30 april, zoals voorgeschreven in artikel 11, laatste alinea, van het besluitvan de Vlaamse regering van 8 juni 1994 betreffende het financiële en materiële
beheer van de regionale luchthavens.
In haar balans rekende de luchthaven de voorzieningen voor risico’s en kosten
(16.649.426 BEF) verkeerdelijk mee in het totaal van de post kapitaalsubsidies
(604.764.883 BEF), in plaats van ze onder afzonderlijke posten te vermelden. Cor-
rectie van deze materiële vergissing zou het totaal van de kapitaalsubsidies op
588.115.457 BEF brengen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 259
Er is ook een discrepantie op het vlak van de reservevorming tussen de uitvoerings-
rekening enerzijds, en de balans en resultatenrekening anderzijds. De uitvoeringsre-kening vermeldt een transfer naar het reservefonds van 5.843.838 BEF, terwijl de
balans en resultatenrekening een aangroei van de wettelijke reserve met 5.853.838
BEF tonen.
De uitvoeringsrekening van de begroting 2000 vertoont een overschrijding van de
post personeel  met 3.722.175 BEF. Bovendien overschreed de luchthaven de vast-
leggingskredieten op de posten personeel  en investeringen met dotatie  met respec-
tievelijk 3.850.253 BEF en 4.709.624 BEF. Ondanks de ontwikkeling van de kas-
planning als instrument voor begrotingsopvolging en -prefiguratie, doen zich dus
nog steeds kredietoverschrijdingen voor.
Kasgeld
Op balansdatum 31 december 2000 was 613.802 BEF in kas, terwijl de rekenplich-
tige volgens de vigerende instructies maar 50.000 BEF in kas mag houden(
319). Het
Rekenhof heeft al in 1999 gesuggereerd dit maximumbedrag eventueel te verho-gen(
320).
Concessiebeheer
bouwen (onder meer via een opvolging van de variabele concessievergoedingen).Op dit vlak kregen de concrete aanbevelingen in het controleverslag van de afdeling
321). Voordien
gavenbegroting. De bestaande financieringsprocedure vertoont nog steeds tekort-komingen. De nota van de afdeling Personenvervoer en Luchthavens d.d. 20 maart
1997 gaf een te vage omschrijving van de diverse procedurestappen en de ermee
samenhangende verantwoordelijkheden. Door deze tekortkomingen ontstonden ten
laste van de luchthaven Oostende 683.056 BEF verwijlintresten. Het gedetailleerde
stappenplan, ontwikkeld ter uitvoering van de concrete aanbevelingen van de afde-ling Accounting in haar rapport van 19 april 2000 wordt nog niet toegepast. Boven-
dien blijkt uit dit plan onvoldoende welke financiële en boekhoudkundige verrich-
                                                       
319Overeenkomstig de instructies van afdeling Accounting, deel IV, De diensten met
afzonderlijk beheer,  hoofdstuk 7, p 14.
320Controleverslag over de rekeningen 1999 (bijlage bij brief van 14 juli 2000).
321Basisallocatie 61.31 van programma 63.30 van de algemene uitgavenbegroting. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 260
tingen bij de verschillende stappen van de procedure horen en wie daarvoor verant-
woordelijkheid draagt.
De inventaris die de Luchthaven Oostende op 31 december 2000 heeft opgesteld,
van haar activiteiten, maar gedeeltelijk weer(322). De voorgelegde inventaris is ove-
rigens niet opgesteld in de vorm die de instructies van de afdeling Accounting voor-
schreven. Chronologisch volgnummer, factuurnummer, fondsen en inventariscode
ontbreken. Het Rekenhof heeft opnieuw aangedrongen op naleving van deze in-structies.
                                                       
322Het Rekenhof heeft opmerkingen dienaangaande opgenomen in zijn Controlever-
1.081.544). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 261
5 Instituut voor het Archeologisch Patrimonium
De DAB Instituut voor het Archeologisch Patrimonium (IAP) heeft van de begrote
122,85 miljoen  BEF ontvangsten en uitgaven, respectievelijk 119,30 miljoen  BEF
ontvangsten en 80,76 miljoen  BEF uitgaven gerealiseerd. Het Rekenhof heeft de
rekeningen 2000 van de DAB op 5 september 2001 gecontroleerd verklaard.
5.1 Uitvoeringsrekening 2000
2000 1999
overdracht 15.350 15.347 - 3 13.630 13.630 0
dotatie 63.300 63.300 0 33.000 40.900 7.900
diverse ontvangsten 1.000 1.213 213 1.500 586 - 914VDAB 40.200 33.993 - 6.207 37.100 29.504 - 7.596externe fondsen 3.000 5.450 2.450 2.000 5.789 -3.789
totaal ontvangsten 122.850 119.303 -3.547 87.230 90.409 - 3.179
uitgaven
personeel 63.900 54.967 - 8.933 62.200 58.397 - 3.803
tijdelijk personeel 21.800 3.263 - 18.537
werking 20.700 13.432 - 7.268 16.030 10.317 - 5.713investeringen 11.300 6.443 - 4.857 3.000 2.439 - 561
externe fondsen 5.150 2.660 - 2.490 6.000 3.137 - 2.863
totaal uitgaven 122.850 80.765 - 42.085 87.230 74.290 - 12.940
5.2 Resultaten van de rekeningencontrole
1.971.775
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van Bin-
nenlandse Aangelegenheden de volgende opmerkingen medegedeeld:
• In het decreet van 30 juni 2000 houdende aanpassing van de algemene uitga-
venbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2000,
heeft de decreetgever wel het totaal van de DAB-begrotingswijziging vermeld,maar liet hij na de samenstellende delen ervan aan te passen, zodat de optelling
aldaar niet klopt. Het Rekenhof baseerde zijn controle daarom op de cijfers die
de DAB-uitvoeringsrekening vermeldt, daar die stroken met de werkelijke be-
doeling van de decreetgever.
• De 33.002 BEF intresten die sedert 1 januari 1990 op een bankrekening werden
gegenereerd, zijn niet in de rekening 2000 opgenomen, hoewel ook deze som inaanmerking komt voor het nog te verdelen en met nationale gelden verwezen-
lijkte saldo 1989. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 262
• Het IAP diende de goederen die het heeft geleasd, als materiële vaste activa in
zijn staat van actief en passief te registreren voor een totale restwaarde van
94.610 BEF. Aan de passiefzijde diende het de overeenkomstige, nog niet af-geloste kapitaalcomponent van de leningen als schuld te boeken. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 263
6 Vlaams Infrastructuurfonds
De DAB Vlaams Infrastructuurfonds (VIF) heeft van de begrote 43.122,9 miljoen
BEF ontvangsten en uitgaven, respectievelijk 42.995,9 miljoen  BEF ontvangsten en
20.515,4 miljoen  BEF uitgaven gerealiseerd. Het Rekenhof heeft de rekeningen
2000 van de DAB op 18 september 2001 gecontroleerd verklaard.
6.1 Uitvoeringsrekening 2000
2000 1999
begroting Uitvoering verschil begroting Uitvoering verschil
Overdracht 19.268.694 19.268.694 0 2.862.963 2.862.963 0
Dotatie 21.339.400 21.339.400 0 20.532.400 20.312.200 -220.200
nog te ontv. dotatie 220.200 220.200 0 10.655.700 10.655.700 0Eigen ontvangsten 2.294.600 2.167.634 -126.966 2.146.200 2.530.981 384.781
Totaal ontvangsten 43.122.894 42.995.928 -126.966 36.197.263 36.361.844 164.581
Uitgaven
Adm. Wegen en Verkeer 11.092.900 9.183.834 -1.909.066 10.981.800 8.413.836 -2.567.964
Adm. Waterwegen en
Zeewezen12.176.500 11.013.626 -1.162.874 11.387.700 8.441.707 -2.945.993
Adm. Ondersteunende
studies en Opdrachten145.000 142.769 -2.231 145.000 119.450 -25.550
Secr.-gen. en adm. Alg.
Administratieve Diensten19.708.494 175.202 -19.533.292 13.682.763 118.157 -13.564.606
Totaal uitgaven 43.122.894 20.515.431 -22.607.463 36.197.263 17.093.150 -19.104.113
De sterke onderaanwending van de beschikbare uitgavenkredieten is grotendeels te
wijten aan het niet gebruiken van een krediet van 19.488,9 miljoen BEF, dat was
ingeschreven langs de uitgavenzijde van de begroting 2000, onder het hoofdstukSecretariaat-generaal en Administratie Algemene Administratieve Diensten . Dit
belast ordonnanceringskrediet  was bestemd voor de betaling van een gedeelte van
de aangegane, openstaande verbintenissen. Het was ingeschreven als tegenpost voor
de nog te ontvangen dotaties  van vorige jaren (220,2 miljoen BEF) en het overge-
dragen saldo  (19.268,7 miljoen BEF), ingeschreven langs de ontvangstenzijde, en
bracht de begroting 2000 in evenwicht. De overige, beschikbare uitgavenkredieten
van de begroting 2000 volstonden echter ruimschoots om alle in 2000 vervallen
schulden te betalen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 264
6.2 Resultaten van de rekeningencontrole
2.014.439
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van
Openbare Werken op 18 september 2001 medegedeeld dat het een voorbehoud
maakt ten aanzien van de vastgestelde rechten, opgenomen in de beheersrekeningenvan twee rekenplichtigen inzake schadegevallen aan het domein van het Vlaams
Gewest bij de afdeling Boekhouding en Begroting van het departement Leefmilieu
en Infrastructuur. Deze rechten zijn immers nog in onderzoek. Het Rekenhof heeft
op 24 april 2001 al aangedrongen op een concreet en realistisch actieplan voor het
onderzoek van deze vastgestelde rechten. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 265
7 Het Vlaams Cultuurhuis "de Brakke grond" in Am-
sterdam
De DAB Het Vlaams Cultuurhuis "de Brakke Grond" in Amsterdam heeft van de
begrote 41,7 miljoen  BEF ontvangsten en uitgaven, respectievelijk 41,9 miljoen
BEF ontvangsten en 34,6 miljoen  BEF uitgaven gerealiseerd. Het Rekenhof heeft de
rekeningen 2000 van de DAB op 26 juni 2001 gecontroleerd verklaard.
7.1 Uitvoeringsrekening 2000
2000 1999
overdracht 3.149 3.149 0 5.625 5.567 -58
dotatie 33.800 33.800 0 22.700 22.700 0
diverse 614 769 155 2.500 830 -1.670
huuropbrengsten 4.098 4.178 81 4.300 4.273 -27
totaal ontvangsten 41.661 41.897 235 35.125 33.370 -1.755
uitgaven
personeel 1.877 1.661 -216 2.325 2.159 -166
werking 38.511 32.020 -6.491 30.007 26.003 -4.004
vermogen 1.273 918 -355 2.794 2.059 -734
totaal uitgaven 41.661 34.599 -7.062 35.125 30.221 -4.904
7.2 Resultaten van de rekeningencontrole
1.968.657
Het Rekenhof heeft geen opmerkingen over de rekening 2000 gemaakt. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 266
8 Beheersdienst van het Kasteel - Domein van
Gaasbeek
De DAB Beheersdienst van het Kasteel - Domein van Gaasbeek heeft van de be-
grote 13,4 miljoen  BEF ontvangsten en uitgaven, respectievelijk 12,5 miljoen  BEF
ontvangsten en 12,2 miljoen  BEF uitgaven gerealiseerd. Het Rekenhof heeft de
rekeningen 2000 van de DAB op 15 mei 2001 gecontroleerd verklaard.
8.1 Uitvoeringsrekening 2000
2000 1999
overdracht 1.508 1.508 0 660 660 0
dotatie 7.200 7.200 0 5.600 6.950 1.350
diverse ontvangsten 1.000 1.004 4 1.090 913 -176
verkoop publicaties 500 410 -90 350 371 -21inkomgelden 3.200 2.369 -831 3.150 2.705 -445
totaal ontvangsten 13.408 12.491 -917 10.850 11.600 750
uitgaven
werking en energie 4.871 4.430 -441 3.600 3.180 -420
personeel 8.337 7.635 -702 7.050 6.699 -352
materialen en meu-
bilair200 183 -17 200 166 -34
totaal uitgaven 13.408 12.248 -1.160 10.850 10.045 -805
8.2 Resultaten van de rekeningencontrole
1.963.234
Het Rekenhof heeft geen opmerkingen over de rekening 2000 gemaakt. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 267
9 Beheersdienst van het Koninklijk Museum voor
Schone Kunsten te Antwerpen
De DAB Beheersdienst van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten te Ant-
werpen (KMSKA) heeft van de begrote 138,5 miljoen  BEF ontvangsten en uitgaven,
respectievelijk 136,4 miljoen  BEF ontvangsten en 94,5 miljoen  BEF uitgaven gere-
aliseerd. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van de DAB op 13 juni 2001 ge-
controleerd verklaard.
9.1 Uitvoeringsrekening 2000
2000 1999
overdracht 42.150 42.150 0 21.074 21.074 0
dotatie 82.500 82.500 0 72.300 72.300 0
diverse 1.000 751 -249 8.000 1.000 -7.000inkomgelden 9.500 8.226 -1.274 23.000 13.834 -9.165
verkoop publicaties 500 354 -146 4.400 3.274 -1.126
wepplus 800 757 -43 3.400 1.416 -1.984
Antwerpen Open VZW 0 0 0 30.000 20.200 -9.800
sponsorgeld 2.000 1.700 -300 3.000 0 -3.000
totaal ontvangsten 138.450 136.439 -2.011 165.174 133.099 -32.075
uitgaven
werkingskosten 85.839 55.837 -30.003 86.187 45.107 -41.060
personeelskosten 34.347 30.977 -3.370 31.798 18.215 -13.583
lonen Van Dyck 0 0 0 30.000 19.540 -10.460
overige materialen 8.405 2.629 -5.777 3.768 2.334 -1.434
waarde voorwerpen 9.859 5.097 -4.762 13.441 5.655 -7.786
totaal uitgaven 138.450 94.539 -43.911 165.174 90.581 -74.323
9.2 Resultaten van de rekeningencontrole
1.963.231
Het Rekenhof heeft geen opmerkingen over de rekening 2000 gemaakt. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 268
10 Fonds voor de Financiering van het Urgentieplan
voor de Sociale Huisvesting
Het Rekenhof heeft de controle van de rekeningen 2000 van de DAB Fonds voor de
Financiering van het Urgentieplan voor de Sociale Huisvesting op 5 juni 2001 be-
eindigd. Van de begrote 1.601,5 miljoen BEF ontvangsten en uitgaven, realiseerde
de DAB respectievelijk 1.601,6 miljoen BEF ontvangsten en 1.537,1 miljoen BEF
uitgaven.
10.1 Uitvoeringsrekening 2000
2000 1999
overdracht 1.500 1.563 63 253.102 46.039 -207.064
dotatie 1.600.000 1.600.000 0 1.300.000 1.507.100 207.100
teruggest. intr. 0 20 20 p.m. 14 14
totaal ontvangsten 1.601.500 1.601.583 83 1.553.102 1.553.153 50
uitgaven
beheersvergoeding 18.150 18.150 0 18.150 18.150 0
tenlasteneming 9.000 7.341 -1.659 14.342 8.629 -5.713
subsidies renov. 65.210 60.714 -4.496 31.643 34.112 2.469
tussenkomten UP 1.509.140 1.450.857 -58.283 1.488.967 1490.698 1.731
totaal uitgaven 1.601.500 1.537.062 -64.438 1.553.102 1.551.589 -1.513
10.2 Resultaten van de rekeningcontrole
1.960.622
Naar aanleiding van de rekeningcontrole heeft het Rekenhof opgemerkt dat de in-
formaticatoepassing die de opvolging van de subsidies van het urgentieplan moetondersteunen, nog steeds niet was gefinaliseerd. Daardoor kon de dienst geen volle-
dige en betrouwbare informatie geven over de stand van vereffening van de toege-
kende subsidies. Daardoor ook waren de jaarverslagen 1998, 1999 en 2000 bij de
beëindiging van de controle nog steeds niet beschikbaar. In strijd met artikel 29 van
het decreet van 18 december 1992 houdende bepalingen tot begeleiding van debegroting 1993, had de Vlaamse regering, bij de beëindiging van de controle, voor
de jaren 1998 en 1999 nog steeds geen omstandig verslag uitgebracht bij het
Vlaams Parlement over de werking van het fonds. Dit had respectievelijk vóór 30juni 1999 en vóór 30 juni 2000 moeten gebeuren.
Het Rekenhof heeft aanbevolen een strikte timing te respecteren bij de verdere in-
formatisering van de opvolging van de subsidiëring van het urgentieplan. In functie
van de continuïteit, dient de opdrachtnemer ook te voorzien in de nodige documen-
tatie. Het ontbreken van documentatie over de initiële toepassing heeft immers me-de geleid tot vertraging bij de finalisering ervan. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 269
11 Investeren in Vlaanderen
De DAB Investeren in Vlaanderen heeft van de begrote 387,3 miljoen  BEF ont-
vangsten en uitgaven, respectievelijk 387,4 miljoen  BEF ontvangsten en 288,2 mil-
joen BEF uitgaven gerealiseerd. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van de
DAB op 24 juli 2001 gecontroleerd verklaard.
11.1 Uitvoeringsrekening 2000
2000 1999
Begroting Uitvoering Verschil begroting uitvoering Verschil
overdracht 101.000 100.976 -24 61.700 61.748 48
dotatie 286.300 286.300 0 230.000 230.000 0
dotatie voorg. jaar 0 0 0 35.100 35.100 0
diverse opbrengsten 0 145 145 0 337 337
totaal ontvangsten 387.300 387.421 121 326.800 327.185 385
Uitgaven
personeel Brussel 28.700 23.892 - 4.808 23.700 20.809 - 2.891
personeel buitenland 58.200 53.142 - 5.058 51.600 40.689 -10.911
werking Brussel 95.700 63.579 - 32.121 73.000 45.325 -27.675
werking buitenland 185.900 139.857 - 46.043 165.600 106.898 -58.702
investeringen Brussel 13.500 2.913 - 10.587 8.200 7.636 -564
investeringen buitenland 5.300 4.817 - 483 4.700 4.277 -423
totaal uitgaven 387.300 288.200 -99.100 326.800 225.634 - 101.166
11.2 Resultaten van de rekeningencontrole
1.975.560
Het Rekenhof heeft geen opmerkingen over de rekening 2000 gemaakt. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 270
12 Schoonmaak
De DAB Schoonmaak heeft van de begrote 281,8 miljoen  BEF ontvangsten en uit-
gaven, respectievelijk 283,3 miljoen  BEF ontvangsten en 233,9 miljoen  BEF uitga-
ven gerealiseerd. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van de DAB op 13 juni2001 gecontroleerd verklaard. Het stelde daarbij de niet aanpassing van het uitvoe-
ringsbesluit aan de invoering van de euro en een paar formele fouten vast.
12.1 Uitvoeringsrekening 2000
2000 1999
overdracht 52.600 52.583 -17 43.300 43.306 6
dotatie 227.000 227.700 700 230.900 232.200 1.300
diverse ontvangsten 2.200 3.064 864 2.500 1.128 -1.372
totaal ontvangsten 281.800 283.347 1.547 276.700 276.634 -66
uitgaven
personeel 168.900 150.787 -18.113 157.200 138.065 -19.135
werking 110.800 81.752 -29.048 116.500 79.614 -36.886
investeringen 2.100 1.346 -754 3.000 2.516 -484
totaal uitgaven 281.800 233.885 -47.915 276.700 220.195 -56.505
12.2 Resultaten van de rekeningencontrole
1.962.694 
Ambtenarenzaken de volgende opmerkingen medegedeeld:
• Er bestaat geen overeenstemming tussen de gegevens van de uitvoeringsreke-
ning en het inventarisboek. Op basisallocatie 74.22 van de begroting bedraagt
de aanrekening voor kapitaalsuitgaven 1.346.219 BEF. De aankopen van deze
vermogensgoederen in het inventarisboek bedragen evenwel slechts 1.129.453BEF.
• In de rekening van het vierde kwartaal komen diverse terugstortingen van lonen
voor. De brieven die de DAB aan de schuldenaars richtte, stelden niet dat het
aanmaningen betrof. De handleiding voor het beheer van de financiële rekenin-
gen met betrekking tot de diensten met afzonderlijk beheer van de afdeling Ac-
counting bepaalt evenwel dat voor een recuperatie van salarissen twee actiesnodig zijn: in eerste instantie moet de DAB de schuldenaar een vraag voor te-
ruggave bezorgen, nadien moet de debiteur een aanmaning krijgen. Strikt juri-
disch dient volgens de handleiding een onderscheid te bestaan tussen de vraag
om terugbetaling en de aanmaning.
• Bij de terugvordering van lonen stuurde de Centrale Dienst der Vaste Uitgaven
(CDVU) vroeger een ondertekende brief aan de DAB met opgave van de on-verschuldigde bedragen en de reden van terugvordering (bv. het aantal dagen Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 271
ziekte). Sinds de invoering van het nieuwe Elvire-systeem zendt de afdeling
Interdepartementale Management Informatiesystemen (IMIS) de DAB een e-mailbericht met een zelfde mededeling, waarin de reden van restitutie echter
ontbreekt. De DAB dient evenwel de procedure voor de vraag tot terugbetaling
toe te passen, met vermelding van de oorzaak ervan, zodat geen vertraging vanrecuperatie van lonen mogelijk is.
• Tegen 1 januari 2002 is een wijziging in euro gewenst van de bedragen in BEF
voorzien in artikel 17 van het besluit van de Vlaamse regering van 1 juni 1995betreffende het financieel en materieel beheer van de dienst met afzonderlijk
beheer Schoonmaak. Het verdient bovendien aanbeveling hetzelfde artikel ook
aan te passen aan de procedures bepaald in artikel 13 van de wet van 24 de-cember 1993 betreffende de overheidsopdrachten en sommige opdrachten voor
aanneming van werken, leveringen en diensten. De onderhandelingsprocedure
met of zonder bekendmaking is bijvoorbeeld niet uitdrukkelijk vastgelegd in dit
artikel. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 272
13 Cultureel Centrum van de Vlaamse Gemeenschap
Landcommanderij Alden Biesen
De DAB Cultureel Centrum van de Vlaamse Gemeenschap Landcommanderij Al-
den Biesen heeft van de begrote 44 miljoen  BEF ontvangsten en uitgaven, respec-
tievelijk 40,6 miljoen  BEF ontvangsten en 39 miljoen  BEF uitgaven gerealiseerd.
Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van de DAB op 19 juni 2001 gecontroleerd
13.1 Uitvoeringsrekening 2000
2000 1999
overdracht 6.654 6.654 0 3.108 3.108 0
dotatie 7.400 7.400 0 9.000 9.000 0
diverse ontvangsten 28.300 25.501 -2.799 23.987 21.143 -2.844huuropbrengsten 1.600 1.081 -519 1.550 1.203 -347
totaal ontvangsten 43.954 40.637 -3.317 37.644 34.454 -3.191
uitgaven
EU-projecten 0 0 0 101 101 0
personeelskosten 5.895 5.151 -744 3.750 2.856 -894
werkingskosten 35.285 31.114 -4.170 31.743 20.935 -10.808uitrusting 2.775 2.766 -9 2.050 729 -1.321
totaal uitgaven 43.954 39.031 -4.924 37.644 24.621 -13.023
13.2 Resultaten van de rekeningencontrole
1.963.232
Het Rekenhof heeft geen opmerkingen over de rekening 2000 gemaakt. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 273
14 Vlaams Centrum voor het Openbaar Bibliotheek-
werk
De DAB Vlaams Centrum voor het Openbaar Bibliotheekwerk (VCOB) heeft van de
begrote 123,7 miljoen  BEF ontvangsten en uitgaven, respectievelijk 123,7 miljoen
BEF ontvangsten en 84,3 miljoen  BEF uitgaven gerealiseerd. Het Rekenhof heeft de
rekeningen 2000 van de DAB op 13 maart 2001 gecontroleerd verklaard.
14.1 Uitvoeringsrekening 2000
2000 1999
overdracht 28.814 28.814 0 40.680 40.680 0
dotatie 92.900 92.900 0 92.100 92.100 0
eigen ontvangsten 2.008 2.004 -4 1.905 1.957 52
totaal ontvangsten 123.722 123.718 -4 134.684 134.737 52
uitgaven
werking 123.722 84.326 -39.395 134.684 105.916 -28.769
totaal uitgaven 123.722 84.326 -39.395 134.864 105.916 -28.769
14.2 Resultaten van de rekeningencontrole
1.951.060
Het Rekenhof heeft geen opmerkingen over de rekening 2000 gemaakt. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 274
15 Gemeenschapsinstelling voor Bijzondere Jeugdbij-
stand De Zande
De DAB Gemeenschapsinstelling voor Bijzondere Jeugdbijstand De Zande reali-
seerde van de begrote 47,2 miljoen BEF ontvangsten en uitgaven 47,1 miljoen BEF
ontvangsten en 41,3 miljoen BEF uitgaven. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000
van de DAB op 13 juni 2001 gecontroleerd verklaard.
15.1 Uitvoeringsrekening 2000
2000 1999
overdracht 5.600 5.595 -5 4.200 4.208 8
dotatie 36.500 36.500 0 34.300 34.300 0
andere ontvangsten 5.100 5.043 -57 5.000 4.733 -267
totaal 47.200 47.138 -62 43.500 43.241 -259
uitgaven
werkingskosten 19.900 17.090 -2.810 18.400 16.232 -2.168
verblijfskosten 21.900 20.189 -1.711 20.400 18.475 -1.925
investeringen 5.300 3.946 -1.354 3.700 1.849 -1.851tijdelijke tewerkstel-
ling100 73 -27 1.000 763 -237
totaal 47.200 41.298 -5.902 43.500 37.319 -6.181
15.2 Resultaten van de rekeningencontrole
1.963.233
Het Rekenhof heeft geen opmerkingen over de rekening 2000 geformuleerd. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 275
16 Gemeenschapsinstelling voor Bijzondere Jeugdbij-
stand De Kempen
De DAB Gemeenschapsinstelling voor Bijzondere Jeugdbijstand De Kempen reali-
seerde van de begrote 35,4 miljoen BEF ontvangsten en uitgaven 35 miljoen BEF
ontvangsten en 34,2 miljoen BEF uitgaven. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000
van de DAB op19 juni 2001 gecontroleerd verklaard.
16.1 Uitvoeringsrekening 2000
2000 1999
overdracht 2.600 2.565 -35 4.100 4.063 -37
dotatie 27.700 27.700 0 29.300 29.300 0
andere ontvangsten 5.100 4.709 -391 4.900 6.248 1.348
totaal ontvangsten 35.400 34.974 -426 38.300 39.611 1.311
uitgaven
werkingskosten 17.500 17.538 38 17.800 17.503 -297
verblijfskosten 14.700 13.524 -1.176 15.700 15.553 -147
investeringen 3.000 2.998 -2 3.900 3.118 -782
tijdelijke tewerkstelling 200 182 -18 900 625 -275
totaal uitgaven 35.400 34.242 -1.158 38.300 36.799 -1.501
16.2 Resultaten van de rekeningencontrole
1.977.412
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van Wel-
zijn erop gewezen dat de DAB de begrotingspost werkingskosten  heeft overschre-
den, zowel op het niveau van de aangerekende uitgaven als op dat van de aangeganeverbintenissen. De DAB had nochtans toestemming bekomen zijn reservefonds aan
te wenden om het hoofd te bieden aan de onverwacht hoge uitgaven voor verwar-
mingskosten. Omdat de afdeling Accounting van mening was dat de aangegane,
maar nog niet betaalde verbintenissen die het begrotingskrediet te boven gingen,
niet op het reservefonds konden worden aangerekend, verkoos zij die uitgaven enverbintenissen aan te rekenen op de begrotingspost, waardoor er een kredietover-
schrijding ontstond. Zij heeft daarbij de ministeriële akkoorden tot aanwending van
het reservefonds beschouwd als een akkoord tot kredietoverschrijding. Het Reken-hof kon het niet eens met deze visie. Het heeft er dan ook op aangedrongen dat in
de toekomst een machtiging tot aanwending van het reservefonds ook zal resulteren
in een aanrekening op dat fonds en dit zowel voor de uitgaven als voor de verbinte-
nissen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 276
17 Autonome Vlaamse Fiscale Inning
De DAB Autonome Vlaamse Fiscale Inning (AVFI) heeft van de begrote 6,8 miljoen
BEF ontvangsten en uitgaven 3,5 miljoen  BEF ontvangsten en 0,2 miljoen BEF
uitgaven gerealiseerd. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van de DAB op 12juli 2001 gecontroleerd verklaard.
17.1 Uitvoeringsrekening 2000
2000 1999
begroting uitvoering verschil Begroting uitvoering verschil
overdracht 2.300 3.500 1.200 2.200 2.200 0
dotatie 4.500 0 -4.500 4.500 4.500 0
totaal ontvangsten 6.800 3.500 3.300 6.700 6.700 0
uitgaven
personeel 4.500 0 -4.500 5.400 2.400 3.000
werking 1.200 200 -1.000 700 700 0
uitrusting 1.100 0 -1.100 600 200 400
totaal uitgaven 6.800 200 -6.600 6.700 3.300 3.400
17.2 Resultaten van de rekeningencontrole
1.827.209
Het Rekenhof heeft geen opmerkingen over de rekening 2000 van het AVFI gefor-
muleerd. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 277
18 Centrum voor Informatie, Communicatie en Vor-
ming in de Welzijnssector
De DAB Centrum voor Informatie, communicatie en vorming in de Welzijnssector
(CICOV) heeft van de begrote 19,4 miljoen BEF ontvangsten en uitgaven 22,4 mil-
joen BEF ontvangsten en 12,8 miljoen BEF uitgaven gerealiseerd. Het Rekenhof
heeft de rekeningen 2000 van de DAB op 3 juli 2001 gecontroleerd verklaard.
18.1 Uitvoeringsrekening 2000
2000 1999
overdracht 4.500 6.913 2.413 0 0 0
dotatie 14.300 14.300 0 10.000 10.000 0
diverse ontvangsten 600 1.185 585 600 423 -177
totaal ontvangsten 19.400 22.398 2.998 10.600 10.423 -177
uitgaven
personeel 500 0 -500 1.500 0 -1.500
werking 17.400 11.283 -6.117 7.600 2.849 -4.751
investeringen 1.500 1.521 21 1.500 168 -1.332
totaal uitgaven 19.400 12.804 -6.596 10.600 3.017 -7.583
18.2 Resultaten van de rekeningencontrole
1.977.415
zijn de volgende opmerkingen medegedeeld:
• De uitvoeringsrekening vertoont een kredietoverschrijding voor de post inves-
teringen.  Op het niveau van de aangegane verbintenissen is deze overschrijding
nog groter.
• Er vond in 2000 geen terugname van het reservefonds plaats, hoewel dit - net
als eind 1999 - op 31 december 2000 de toegestane bovengrens had overschre-
den. Op 31 december 2001 kan het reservefonds overigens wel, zonder terug-name, binnen de reglementaire grenzen blijven. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 278
19 Linker Scheldeoever
De DAB Linker Scheldeoever (LSO) heeft van de begrote 437,8 miljoen  BEF ont-
vangsten en uitgaven, respectievelijk 471,4 miljoen  BEF ontvangsten en 294,1 mil-
DAB op 28 augustus 2001 gecontroleerd verklaard. Het stelde daarbij vast dat eengedeelte van het reservefonds is aangewend zonder expliciete goedkeuring van de
Vlaamse Minister voor Financiën en Begroting.
19.1 Uitvoeringsrekening 2000
2000 1999
Begroting uitvoering verschil begroting Uitvoering verschil
overdracht 63.200 63.179 -21 77.600 90.381 12.781
dotatie 357.600 358.900 1.300 159.700 160.800 1.100
nog te ontv. dotatie 0 0eigen ontvangsten 17.007 49.312 32.305 39.200 7.200 -32.000
totaal ontvangsten 437.807 471.391 33.584 276.500 258.381 -18.119
uitgaven
personeel 267.307 267.307 0 218.100 153.153 -64.947
werking 50.800 24.210 -26.590 53.500 28.725 -24.775
investeringen 119.700 2.563 -117.137 4.900 352 -4.548
totaal uitgaven 437.807 294.080 -143.727 276.500 182.230 -94.270
19.2 Resultaten van de rekeningencontrole
2.014.438
Bij de aanpassing van de begroting 2000 in het kader van de budgetcontrole daalden
de kredieten voor personeelsuitgaven op de DAB-begroting van 156,7 miljoen BEF
tot 127,4 miljoen BEF. Immers, een aantal personen die buiten de DAB tewerkge-
steld waren, zouden niet meer lastens de DAB-begroting worden betaald, maar metde algemene bestaansmiddelen van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap.
Deze budgettaire overheveling vond slechts vanaf september 2000 plaats. Daardoor
bleken de aangepaste kredieten voor personeelsuitgaven en voor pensioenbijdragen
te klein. Op 13 december 2000 vroeg de Vlaamse Minister van Openbare Werken
de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting daarom namens de DAB een ge-deelte van het reservefonds te mogen gebruiken en de wachtgelden te mogen over-
boeken(
323). Het akkoord van de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting
werd echter niet ontvangen. Om de lonen en pensioenbijdragen toch zonder uitstel
te kunnen betalen, heeft de DAB de voorgestelde aanpassingen onmiddellijk uitge-
voerd. Hij gebruikte daarvoor 10.406.927 BEF wachtgelden en 9.962.313 BEF uit
                                                       
323Volgens artikel 18,§2, van het besluit van de Vlaamse regering van 19 januari
1999 betreffende het financiële en materiële beheer van de DAB LSO, kunnen de
middelen van het reservefonds, mits akkoord van de toezichthoudende minister ende Minister van Financiën en Begroting, immers aangewend worden om uitgavente dekken die voortvloeien uit onvoorzienbare omstandigheden of uit specifiekedoelstellingen van de DAB. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 279
het reservefonds. Het Rekenhof heeft er bij de Vlaamse Ministers van Financiën en
Begroting en van Openbare Werken op aangedrongen dat de aanwending van hetreservefonds in de toekomst steeds zou geschieden met de vereiste ministeriële
goedkeuringen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 280
20 Catering
De DAB Catering heeft van de begrote 238,1 miljoen  BEF ontvangsten en uitgaven,
respectievelijk 244,3 miljoen  BEF ontvangsten en 205 miljoen  BEF uitgaven gerea-
liseerd. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van de DAB op 14 augustus 2001gecontroleerd verklaard.
20.1 Uitvoeringsrekening 2000
2000
begroting uitvoering verschil
overdracht 17.700 17.400 -300
dotatie 166.700 167.200 500
diverse ontvangsten 53.700 59.700 6.000
totaal ontvangsten 238.100 244.300 6.200
uitgaven
personeel 101.900 94.800 7.100
werking 131.200 107.400 23.800
investeringen 5.000 2.900 2.100
totaal uitgaven 238.100 205.100 32.900
20.2 Resultaten van de rekeningencontrole
1.959.563
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en vanAmbtenarenzaken de volgende opmerkingen medegedeeld:
• De bestelbons bevatten niet steeds de vereiste gegevens. Zo eisen de instructies
met betrekking tot het beheer van financiële rekeningen van diensten met af-
zonderlijk beheer dat de bestelbon de eenheidsprijs en het totaalbedrag van de
bestelling, inclusief BTW bevat. In een aantal gevallen ontbraken die. Ook de
vereiste vermeldingen inzake de betalingsvoorwaarden werden niet steeds sys-tematisch aan de leveranciers medegedeeld.
• De DAB bezorgt de bestelbons samen met de factuur aan de rekenplichtige. De
instructies schrijven nochtans voor elke bestelling ter kennis van de reken-
plichtige te brengen vóór betekening ervan aan de leverancier.
• Volgens de geldende instructies mogen de kasgelden maximum 50.000 BEF
bedragen. De DAB heeft deze grens soms overschreden.
• De door de instructies voorgeschreven paraaf van de ordonnateur op ieder folio
en diens vermelding Dit kasboek bestaat uit … bladen die door mij werden ge-
nummerd en geparafeerd , gevolgd door de datum en zijn handtekening, ontbre-
ken. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 281
• De dotatie bedroeg initieel 166,8 miljoen BEF en daalde later tot 166,7 miljoen
BEF. De bij de diverse kwartaalstaten gevoegde staat van de vastgestelde
rechten geeft deze evolutie niet weer. Het is aangewezen de vastgestelde rech-ten die zijn ontstaan uit een dotatiebesluit, duidelijk in de staat der vastgestelde
rechten weer te geven, evenals de annulaties ingevolge aanpassingen van de
dotatie.
• Bepaalde vereiste vermeldingen ontbreken. Met name dient de inventaris te
vermelden ten laste van welke uitgavenpost de betaling is geschied. Uit de aan
het Rekenhof voorgelegde documenten blijkt niet dat de DAB deze gegevens inhet inventarisboek opnam.
• Voor een vermogensgoed van 852.107 BEF maakte de DAB een patrimoniale
ordonnantie op. Hij liet echter na dit goed op te nemen in de vermogensinventa-ris. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 282
21 Grondfonds
De DAB Grondfonds heeft van de begrote 360,3 miljoen  BEF ontvangsten en uitga-
ven, respectievelijk 429,7 miljoen  BEF ontvangsten en 1,2 miljoen  BEF uitgaven
(exclusief het naar het volgend begrotingsjaar over te dragen saldo) gerealiseerd.Het Rekenhof heeft de controle op de rekeningen 2000 van de DAB op 21 augustus
2001 beëindigd. Dit heeft aanleiding gegeven tot diverse opmerkingen.
21.1 Uitvoeringsrekening en balans 2000
21.2.1. Uitvoeringsrekening 2000
(in BEF)
08.2 Overgedragen saldo Grondfonds /
Planschadefonds331.000.000 396.099.618 65.099.618
36.80 Ontvangsten uit administratieve boetes 1.300.000 403.000 -897.000
38.01 Ontvangsten uit meerwaarden, dwang-
sommen, recuperatie afbraakkosten22.000.000 16.255.418 -5.744.582
38.02 Ontvangsten uit transacties 6.000.000 16.922.444 10.922.444
totaal ontvangsten 360.300.000 429.680.480 69.380.480
uitgaven
12.10 Werkingskosten 30.000.000 749.864 -29.250.136
34.01 Planschadevergoedingen 125.000.000 461.902 -124.538.098
34.02 Subsidies voor door overmacht ver-
nielde zonevreemde constructies4.000.000 0 -4.000.000
43.20 Subsidies aan gemeenten 70.000.000 0 -70.000.000
03.20 Over te dragen saldo naar het volgen-
de begrotingsjaar131.300.000 428.468.714 297.168.714
totaal uitgaven 360.300.000 429.680.480 69.380.480
21.2.2 Balans op 31.12.2000
BALANS
Beschikbare geld-
middelen429.645.051 Schulden 2.355.518
Schuldvorderingen 40.574.965 Batig saldo 467.864.498
TOTAAL 470.220.016 TOTAAL 470.220.016 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 283
21.2 Resultaten van de rekeningencontrole
1.892.286
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting, Innovatie,
Media en Ruimtelijke Ordening de volgende opmerkingen medegedeeld:
Overdracht van het Planschadefonds
Het volledige ordonnanceringskredietsaldo van het Planschadefonds (basisallocatie
34.90 van programma 62.10), dat 398.320.335 BEF bedraagt, had op 1 mei 2000
moeten zijn overgeheveld naar de DAB Grondfonds(324). Tevens hadden op die
datum de lastens dit fonds openstaande verbintenissen (5.238.825 BEF) moeten zijngeannuleerd en vastgelegd op de uitgavenbegroting van de DAB. In 2000 en 2001
werd echter respectievelijk maar 392.222.379 BEF en 859.131 BEF overgeheveld.
Het saldo van het Planschadefonds bedraagt aldus nog 5.238.825 BEF.
Regeling van de ordonnateursbevoegdheden
De directeur-generaal van de Administratie Ruimtelijke Ordening, Huisvesting en
Monumenten en Landschappen is aangesteld als ordonnateur voor de betaalbaar-
stelling van kredieten, andere dan die voor de planschadevergoedingen. De direc-teur-generaal van de Administratie Budgettering, Accounting en Financieel Mana-
gement is belast met de inning van de planbatenheffingen. In de ordonnateursbe-
voegdheid voor de betaalbaarstelling van kredieten voor de planschadevergoedin-
gen, noch in die voor de ontvangstverrichtingen andere dan met betrekking tot de
planbaten, is echter voorzien. Het Rekenhof heeft gevraagd of het met het oog op derechtszekerheid niet aangewezen is het besluit van de Vlaamse regering van 14 april
2000 betreffende het financiële en materiële beheer van het Grondfonds in die zin te
vervolledigen.
Geconsolideerde beheersrekening
De bedragen die de geconsolideerde  beheersrekening voor de begrotingsverrichtin-
gen, derdengelden, fondsenbewegingen en wachtgelden opgeeft, stemmen overeen
met het totaal van de betrokken boekingen in de beheersrekeningen van de centralerekenplichtige en van de regionale rekenplichtigen. Het Grondfonds vermeldde
evenwel de totalen, terwijl de geconsolideerde beheersrekening alle geldverrichtin-
gen dient te hernemen van de rekenplichtigen van wie het de rekening in deze ge-
consolideerde beheersrekening opneemt. Voor de transparantie is het bijgevolg
aangewezen deze totalen op te splitsen volgens de onderscheiden rekeningen. Hetfonds dient tevens als thesaurieuitgaven en -ontvangsten op te nemen: de doorstor-
tingen van de regionale rekenplichtigen naar de centrale rekenplichtige, alsmede de
ontvangst door deze rekenplichtige van de doorgestorte gelden.
                                                       
324Op grond van artikel 144, §2, 4°, van het decreet van 18 mei 1999 houdende orga-
nisatie van de ruimtelijke ordening. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 284
Laattijdige overdracht van vastgestelde rechten aan de centrale rekenplichtige
In het tweede kwartaal 2000 werd in de ontvangstrekening van de afdeling Ruimte-
lijke Ordening, Huisvesting en Monumenten en Landschappen Antwerpen, een
vastgesteld recht van 8.292.000 BEF geannuleerd(325), om te worden overgedragen
aan de centrale rekenplichtige van het Grondfonds. Deze overdracht vond echterpas plaats op 26 juni 2001. De centrale rekenplichtige kan dit recht dan ook maar in
haar rekening opnemen als verworven tijdens het tweede kwartaal 2001. De uitvoe-
ringsrekening van de begroting 2000 doet bijgevolg 8.292.000 BEF minder vastge-
stelde rechten blijken dan in werkelijkheid het geval is.
                                                       
325Met toepassing van de instructies d.d. 2 juni 2000 van de directeur-generaal van de
Administratie Ruimtelijke Ordening, Huisvesting en Monumenten en Landschap-
pen met betrekking tot het Grondfonds. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 285
Vlaamse openbare instellingen
De Vlaamse openbare instellingen (VOI’s) moeten sinds 1 januari 1998 het besluit
van de Vlaamse regering van 21 mei 1997 betreffende een geïntegreerde economi-
sche boekhouding en budgettaire rapportering voor de VOI’s volgen (verder afge-
kort tot: boekhoudbesluit). Het Rekenhof heeft al verschillende onderzoeken gewijdaan het boekhoudbesluit en de toepassing ervan door de VOI’s. Het heeft zowel in
globale onderzoeksrapporten als in jaarlijkse controleverslagen over de rekeningen
van de VOI’s gewezen op een aantal gebreken in de financiële rapportering.
De Vlaamse Minister van Financiën en Begroting heeft er in zijn antwoorden her-
haaldelijk op gewezen dat aan de gesignaleerde problemen zou worden tegemoet-gekomen door een nieuw ontwerp van boekhoudbesluit. Dit besluit is evenwel nog
steeds niet uitgevaardigd. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 286
Algemeen overzicht van de rekeningen 2000
Het Herplaatsingsfonds en het Financieringsfonds voor Schuldafbouw en Eenmali-
ge Investeringsuitgaven hebben in 2000 hun eerste jaarrekening afgesloten. Over
het begrotingsjaar 2000 dienden aldus 47 VOI’s rekeningen af te leggen bij hetRekenhof.
De onderstaande tabellen geven een cijfermatig overzicht van de gecontroleerde
VOI-rekeningen, gerangschikt volgens de categorie van de instellingen. De ont-vangsten zijn opgedeeld in dotaties, enerzijds, en andere ontvangsten, anderzijds.
Dotaties zijn daarbij: transfers van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap
overgenomen uit de uitvoeringsrekening van de VOI’s (ontvangsten met ESR-code
46 - Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep  of ESR-code 66 -
Kapitaalsoverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep) . De rubriek “andere
ontvangsten” omvat de eigen ontvangsten, zoals transfers van de EU, retributies,
verkopen, renten, huurgelden en de andere ontvangsten die niet onder de voorgaan-
de categorieën ressorteren. In het overzicht wordt geen rekening gehouden met de
overgedragen saldi van vorige jaren die de verscheidene VOI’s hebben gebruikt om
hun begroting in evenwicht te kunnen indienen. In het begrotingsjaar 2000 bedroe-gen de totale ontvangsten 198,2 miljard BEF, waarvan 134,7 miljard BEF dotaties.
De totale uitgaven bedroegen 196,7 miljard BEF.
Instellingen van categorie A
Instelling Cat. 2000
begroting uitvoering
A ontvangsten 2.469.550 3.198.472
dotatie 2.210.850 1.558081
andere 258.700 1.640.391uitgaven 2.996750 1.984.0191. Openbare Afvalstoffenmaatschappij
voor het Vlaams Gewest (OVAM)
saldo -527.200 1.214.453
A ontvangsten 12.100 21.757
dotatie 10.000 10.000
andere 2.100 11.757
uitgaven 195.400 90.0252. Fonds Vlaanderen-Azië
saldo -183.300 -68.268
A ontvangsten 5.340.400 5.356.907
dotatie 5.330.400 5.330.400
andere 10.000 26.507
uitgaven 8.606.000 5.178.3513. Vlaams Infrastructuurfonds voor
Persoonsgebonden Aangelegenheden
(VIPA)
saldo -3.265.600 178.556
SG ontvangsten 1.302.200 1.319.856 4. Vlaams Fonds voor de Lastendelging
(VFLD)dotatie 1.302.200 1.318.767
andere 0 1.089
uitgaven 1.976.600 815.815
saldo -674.400 504.041 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 287
A ontvangsten 1.530.900 1.466.702
dotatie 1.430.900 1.430.900
andere 100.000 35.8025. Fonds tot bevordering van het Indu-
strieel Onderzoek in Vlaanderen(FIOV)
uitgaven 1.530.900 888.116
saldo 0 578.586
A ontvangsten 17.887 56
dotatie 0 0
andere 17.887 56
uitgaven 477.350 103.1506. Investeringsfonds voor Grond- en
Woonbeleid in Vlaams-Brabant
(VLABINVEST)
saldo -459.463 -103.094
A ontvangsten 6.909.600 6.893.329
dotatie 6.617.600 6.640.752
andere 292.000 252.577
uitgaven 7.081.000 6.768.7617. Fonds Bijzondere Jeugdbijstand
(FBJ)
saldo -171.400 124.568
A ontvangsten 380.000 379.302
dotatie 375.000 375.000
andere 5.000 4.302
uitgaven 380.000 380.4758. Fonds Film in Vlaanderen
saldo 0 -1.173
A ontvangsten 2.183.700 1.952.063
dotatie 2.139.000 1.895.259
andere 44.700 56.804
uitgaven 3.481.050 2.791.0649. Vlaamse Milieumaatschappij (VMM)
saldo -1.297.350 -839.001
A ontvangsten 1.418.700 1.612.384
dotatie 1.300.000 1.300.000
andere 118.700 312.38410. Vlaams Landbouwinvesterings-
fonds (VLIF)
uitgaven 2.172.100 1.733.383
saldo -753.400 -120.999
A ontvangsten 387.000 400.156
dotatie 0 0
andere 387.000 400.15611. Grindfonds
uitgaven 1.340.007 75.945
saldo 953.007 324.211
A ontvangsten 145.400 144.422
dotatie 143.300 143.300
andere 2.100 1.12212. Financieringsinstrument voor de
Vlaamse Visserij- en Aquicultuursector(FIVA)
uitgaven 218.400 121.292
saldo -73.000 23.130
A ontvangsten 6.677.300 6.531.335
dotatie 6.377.300 6.377.300
andere 300.000 154.035
uitgaven 7.738.000 5.363.53413. Fonds voor Economische Expansie
en Regionale Reconversie - Middel-grote en Grote Ondernemingen(FEERR-MGO)
saldo -1.060.700 1.167.801 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 288
A ontvangsten 3.063.700 3.037.005
dotatie 3.013.700 3.013.700
andere 50.000 23..305uitgaven 4.730.600 3.090.30114. Fonds voor Economische Expansie
en Regionale Reconversie - KleineOndernemingen (FEERR-KO)
saldo -1.666.900 -53.296
A ontvangsten 1.779.300 2.165.931
dotatie 815.000 815.000
andere 964.300 1.350.93115. Limburgfonds
uitgaven 2.686.800 2.198.643
saldo -907.500 -32.712
A ontvangsten 77.300 105.015
dotatie 0 0
andere 77.300 105.015
uitgaven 300 39416. Vlaams Rente Egalisatie Fonds
(VERF)
saldo 77.000 104.621
A ontvangsten 504.400 504.401
dotatie 504.400 504.400
andere 0 1
uitgaven 860.600 506.90817. Fonds Culturele Infrastructuur
saldo -356.200 -2.508
A ontvangsten 4.000.000 4.000.001
dotatie 4.000.000 4.000.000
andere 0 1
uitgaven 0 018. Vlaams Zorgfonds
saldo 4.000.000 4.000.001
A ontvangsten 24.900 24.900
dotatie 24.900 24.900
andere p.m. 0
uitgaven p.m. 019.Herplaatsingsfonds
saldo 24.900 24.900
A ontvangsten p.m. 2.181.666
dotatie p.m. 2.181.666
uitgaven p.m. 2.181.66620. Financieringsfonds voor Schuldaf-
bouw en Eenmalige Investeringsuitga-
ven
saldo 0 0
Totaal van de VOI’s van categorie A
2000
ontvangsten 38.224.337 41.295.659
dotatie 35.594.550 36.919.425
andere 2.629.787 4.376.234
uitgaven 46.471.857 32.090.176
saldo -8.247.520 9.205.483 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 289
Instellingen van categorie B en sui generis
B ontvangsten - -
dotatie - -
andere - -
uitgaven - -1. Gemeenschapsonderwijs (326)
saldo - -
dotatie - -
andere - -
uitgaven - -2. Universitair Ziekenhuis Gent (UZG)
(327)
saldo - -
SG ontvangsten 108.160 107.210
dotatie 87.775 87.5003. Vlaamse Onderwijsraad (VLOR)
andere 20.385 19.710
uitgaven 108.560 105.331
saldo - 400 1.879
SG ontvangsten 2.234.700 2.275.523
dotatie 2.228.700 2.259.640
andere 6.000 15.8834. Dienst voor Infrastructuurwerken van
het Gesubsidieerd Onderwijs (DIGO)
uitgaven 4.824.000 3.822.431
saldo - 2.589.300 - 1.546.908
SG ontvangsten 112.200 115.446
dotatie 112.200 112.200
andere - 3.2465. Investeringsdienst Vlaamse Autonome
Hogescholen (IVAH)
uitgaven 496.100 429.107
saldo - 383.900 -313.661
B ontvangsten 10.006.342 10.014.636
dotatie 6.771.780 6.868.6746. Kind en Gezin
andere 3.234.562 3.145.962
uitgaven 10.072.285 10.037.259
saldo - 65.943 - 22.623
SG ontvangsten 33.852.271 33.897.215
dotatie 33.078.440 33.100.813
andere 773.831 796.4027. Vlaams Fonds voor de Sociale Integra-
tie van Personen met een Handicap(VFSIPH)
uitgaven 35.304.746 34.074.041
saldo - 1.452.475 - 176.826
SG ontvangsten - -
dotatie - -
andere - -8. Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis
Geel (2)
uitgaven - -
saldo - -
                                                       
326De instelling moet haar jaarrekeningen pas tegen 30 september bij de Vlaamse
regering indienen.
327De instelling is onderworpen aan de ziekenhuiswetgeving en dient geen ESR-uitvoeringsrekening voor te leggen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 290
dotatie - -9. Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis
Rekem (2)
andere - -
saldo - -
SG ontvangsten 130.600 130.635
dotatie 130.600 130.60010. Vlaams Fonds voor de Letteren
andere - 35
uitgaven 151.000 95.360
saldo - 20.400 35.275
SG ontvangsten 966.500 940.965 11. Vlaamse Opera
(VLOPERA) dotatie 578.600 524.291
andere 387.900 416.674uitgaven 966.500 877.337
saldo 0 63.628
SG ontvangsten 2.344.400 2.187.823
dotatie 1.669.300 1.592.300
andere 675.100 595.523uitgaven 2.336.600 2.166.06412. Commissariaat-generaal voor de
Bevordering van de Lichamelijke Ont-wikkeling, de Sport en de Openluchtre-
creatie (BLOSO)
saldo 7.800 21.759
B ontvangsten 1.013.158 1.042.096
dotatie 907.681 903.005
andere 105.477 139.09113. Toerisme Vlaanderen
uitgaven 1.322.012 1.277.728
saldo - 308.854 - 235.632
B ontvangsten 1.131.850 1.077.190
dotatie 1.016.400 955.903
andere 115.450 121.28714. Export Vlaanderen
uitgaven 1.206.900 1.105.953
saldo - 75.050 - 28.763
B ontvangsten 25.334.000 26.255.586
dotatie 17.664.000 17.704.000
andere 7.670.000 8.551.58615. Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemid-
deling en Beroepsopleiding (VDAB)
uitgaven 27.390.300 26.635.033
saldo - 2.056.300 - 379.447
SG ontvangsten 2.148.600 2.110.143
dotatie 2.057.300 2.057.300
andere 91.300 52.84316. Vlaams Instituut voor Zelfstandig
Ondernemen (VIZO)
uitgaven 2.172.500 2.091.095
saldo - 23.900 19.048
B ontvangsten 879.700 860.027
dotatie 839.300 806.500
andere 40.400 53.52717.a. Vlaamse Landmaatschappij (VLM)
- Algemene diensten
uitgaven 1.020.304 874.392
saldo - 140.604 - 14.365
B ontvangsten 407.600 384.267
dotatie 407.600 381.000
andere 0 3.26717.b. Vlaamse Landmaatschappij (VLM)
- Mestbank
uitgaven 527.600 481.503
saldo - 120.000 - 97.236 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 291
B ontvangsten 61.400 66.185
dotatie 45.700 35.100
andere 15.700 31.08517.c. Vlaamse Landmaatschappij (VLM)
- OC-GIS
uitgaven 61.400 76.610
saldo 0 - 10.425
B ontvangsten 7.470.000 7.609.064
dotatie 0 018. Vlaamse Maatschappij voor Water-
voorziening (VMW)
andere 7.470.000 7.609.064
uitgaven 7.959.870 7.719.568
saldo - 489.870 - 110.504
B ontvangsten 24.152.934 21.471.998
dotatie 6.100 7.325
andere 24.146.834 21.464.673
uitgaven 29.435.627 25.032.76819. Vlaamse Huisvestingsmaatschappij
(VHM)
saldo - 5.282.693 - 3.560.770
SG ontvangsten 22.262.846 21.943.817
dotatie 15.840.790 15.491.669
andere 6.422.056 6.452.14820. Vlaamse Vervoermaatschappij - De
Lijn (VVM)
uitgaven 22.187.646 21.589.740
saldo 75.200 354.077
B ontvangsten 2.103.788 1.843.561
dotatie 1.413.436 1.265.82421. NV Zeekanaal en Watergebonden
Grondbeheer Vlaanderen (NV Zeekanaal)
andere 690.352 577.737
uitgaven 2.018.567 1.925.884
saldo 85.221 - 82.323
B ontvangsten 1.659.810 1.448.582
dotatie 975.500 936.959
andere 684.310 511.623uitgaven 1.466.655 1.455.37022. Dienst voor de Scheepvaart
saldo 193.155 - 6.788
B ontvangsten 4.621.098 3.715.825
dotatie 1.410.195 1.227.933
andere 3.210.903 2.487.89223. Maatschappij van de Brugse Zeevaar-
tinrichtingen (MBZ)
uitgaven 4.490.975 3.590.388
saldo 130.123 125.437
SG ontvangsten 1.812.900 1.771.062
dotatie 1.120.300 1.120.300
andere 692.600 650.76224. Vlaamse Instelling voor Technolo-
gisch Onderzoek (VITO)
uitgaven 1.812.900 1.741.956
saldo 0 29.106
B ontvangsten 4.034.451 2.120.223
dotatie 3.996.700 1.932.765
andere 37.751 187.45825. Vlaams Instituut voor de Bevordering
van het Wetenschappelijk-Technologisch
Onderzoek in de Industrie (IWT)
uitgaven 4.857.615 4.046.156
saldo - 823.164 - 1.925.933
SG ontvangsten 4.000 4.000
dotatie 4.000 4.000
andere 0 0uitgaven 1.201 1.20126. Vlaams Commissariaat voor de Media
saldo 2.799 2.799 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 292
SG ontvangsten 12.916.347 13.559.174
dotatie 8.322.000 8.322.000
andere 4.594.347 5.237.174uitgaven 13.011.347 13.429.02527. Vlaamse Radio- en Televisieomroep
(VRT)
saldo - 95.000 130.149
Totaal van de VOI’s van categorie B en sui generis
2000
ontvangsten 161.769.655 156.952.253
dotatie 100.684.397 97.827.601
andere 61.085.258 59.124.652
uitgaven 175.203.210 164.681.300
saldo - 13.433.555 - 7.729.047
Totaal van alle VOI’s
2000
ontvangsten 199.993.992 198.247.912
dotatie 136.278.947 134.747.026
andere 63.715.045 63.500.886
uitgaven 221.675.067 196.771.476
saldo -21.681.075 1.476.436 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 293
Gewest
De Openbare Afvalstoffenmaatschappij voor het Vlaams Gewest (OVAM) heeft een
bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van 5.789,2miljoen BEF en met een winst van het boekjaar van 1.397 miljoen BEF. De ESR-
uitvoeringsrekening bevat 3.198,5 miljoen BEF ontvangsten en 1.984 miljoen BEF
uitgaven en geeft aanleiding tot een overschot van het begrotingsjaar van 1.214,5
miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot bedraagt 5.103,9 miljoen
BEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van de OVAM op 11 september 2001gecontroleerd verklaard.
1.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
Begroting Uitvoering Verschil
1Lopende ontvangsten voor goederen en diensten (con-
sumptiebestedingen)201.350 190.409 -10.941
16 Verkopen van niet-duurzame goederen en van diensten 201.350 190.409 -10.941
2 Rentes in toevallige exploitatieverliezen van overheids-
bedrijven en inkomsten uit eigendom57.100 12.915 -44.185
26 Rente-ontvangsten van overheidsvorderingen 55.000 10.900 -44.100
28 Overige opbrengsten van vermogen 2.100 2.015 -85
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 0 1.436.048 1.436.048
38 Overige inkomensoverdrachten van bedrijven, financiële
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. de gezinnen en de gezinnen0 1.422.300 1.422.300
39 Inkomensoverdrachten van het buitenland 0 13.748 13.748
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 2.129.450 1.558.081 -571.369
46 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 2.129.450 1.558.081 -571.369
6 Kapitaaloverdrachten binnen de sector overheid 81.400 0 -81.400
66 Kapitaaloverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 81.400 0 -81.400
7 Desinvesteringen 250 794 544
77 Verkopen van overige investeringsgoederen, waaronder
onlichamelijke zaken250 794 544
8 Kredietaflossingen en vereffeningen van deelnemingen 0 225 225
86Kredietaflossingen door en vereffeningen van deelnemingen
in bedrijven en financiële instellingen0 225 225
TOTAAL ONTVANGSTEN 2.469.550 3.198.472 728.922
1 Lopende uitgaven voor goederen en diensten (consump-
tiebestedingen)1.208.650 829.587 -379.063
11 Lonen en sociale lasten 554.135 436.016 -118.119
12 Aankopen van niet-duurzame goederen en diensten 654.515 393.571 -260.944 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 294
2 Rentes en huurgelden van gronden 0 85 85
21 Rentes overheidsschuld 0 85 85
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 98.350 55.451 -42.899
31 Exploitatiesubsidies 98.350 55.451 -42.899
7 Investeringen 1.652.750 1.063.812 -588.938
72 Nieuwbouw van gebouwen 300.000 0 -300.000
73 Aanleg van water- en wegenbouwkundige werken 1.306.000 1.020.220 -285.780
74Verwerving van overige investeringsgoederen, waaronder
onlichamelijke zaken46.750 43.592 -3.158
8 Kredietverleningen en deelnemingen 37.000 35.084 -1.916
81 Kredietverleningen aan en deelnemingen in bedrijven en
financiële instellingen37.000 35.084 -1.916
TOTAAL UITGAVEN 2.996.750 1.984.019 -1.012.731
Budgettair resultaat van het boekjaar 1.214.453
Overgedragen resultaat vorige jaren 3.889.409
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 5.103.862
1.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Activa 2000 1999 Passiva 2000 1999
Vaste activa 208.442 229.270 Eigen vermogen 5.372.881 3.963.530
Immateriële vaste activa 33.282 24.212 Herwaarderingsmeerwaarden 894 0
Materiële vaste activa 138.087 176.790 Reserves 179.334 178.790
Financiële vaste activa 37.073 28.268 Overgedragen resultaat 4.372.988 2.976.513
Dotaties, subsidies, toelagen
en soortgelijke819.665 808.227
Vlottende activa 5.580.713 4.309.956
Voorraden en bestellingen
in uitvoering08 2 Vreemd vermogen 416.274 575.696
Vorderingen op max. 1 jaar 5.228.466 4.160.436 Voorzieningen en Uitgestelde
belastingen13.389 12.427
Liquide middelen 141.508 85.501 Schulden op max. 1 jaar 298.998 285.130
Overlopende rekeningen 210.739 63937 Overlopende rekeningen 103.887 278.139
Totaal 5.789.155 4.539.226 Totaal 5.789.155 4.539.226 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 295
RESULTATENREKENING
2000 1999
Operationele opbrengsten 3.231.189 2.371.273
Lopende opbrengsten 1.432.930 510.509
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 1.791.991 1.856.418
Andere opbrengsten 6.268 4.346
Operationele kosten -1.814.921 -2.152.062
Div. diensten/goederen 1.323.477 1.726.848
Personeelskosten 442.977 380.018
Afschrijvingen 45.572 43.992
Waardeverminderingen 82 0Voorzieningen 962 1.206
Inkomensoverdrachten 1.851 -2
Operationeel resultaat 1.416.268 219.211
Financiële opbrengsten -23.093 121.891
Financiële kosten -107 -71
Uitzonderlijke opbrengsten 937 268
Uitzonderlijke kosten -2.086 -239
Resultaat van het boekjaar 1.391.919 341.060
Belastingen 5.100 -18.156
Resultaat na belastingen 1.397.019 322.904
1.3 Opmerkingen bij de rekeningen
1.777.407
Leefmilieu op 11 september 2001 meegedeeld de ontvangsten te hebben vastgesteldop 2.796.671 in duizenden BEF, de uitgaven op 1.984.019 in duizenden BEF en het
gecumuleerde overschot op 31 december 2000 op 5.103.863 in duizenden BEF.
Voor de vaststelling van dit gecumuleerde overschot heeft het ook rekening gehou-den met de toekenning door de Vlaamse Minister van Leefmilieu op 27 oktober
2000 van de dotaties bedoeld in artikel 27, alinea 8, van het decreet van 30 juni
2000 houdende aanpassing van de algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse
Gemeenschap, dit met terugwerkende kracht vanaf de datum van vastlegging. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 296
2 Fonds Vlaanderen-Azië
Het Fonds Vlaanderen-Azië heeft een bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd
met een balanstotaal van 237,8 miljoen BEF en met een winst van het boekjaar van
14,3 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 21,8 miljoen BEF ontvang-sten en 90 miljoen BEF uitgaven en gaf aanleiding tot een tekort van het begro-
tingsjaar van 68,2 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot op 31
december 2000 zou 115,1 miljoen BEF bedragen. Het Rekenhof heeft de rekeningen2000 van het Fonds Vlaanderen-Azië op 24 juli 2001 gecontroleerd verklaard. Het
stelde vast dat het fonds het overgedragen begrotingsresultaat van vorige boekjaren
niet correct weergaf.
2.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
5 Kapitaaloverdrachten van andere sectoren 2.100 11.757 9.657
57Kapitaaloverdrachten van bedrijven en financiële instellin-
gen (exclusief vermogensheffingen)2.100 11.757 9.657
6 Kapitaaloverdrachten binnen de sector overheid 10.000 10.000 0
66 Kapitaaloverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 10.000 10.000 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 12.100 21.757 9.657
tieve bestedingen)3.000 25 -2.975
12 Aankopen van niet-duurzame goederen en diensten 3.000 25 -2.975
8 Kredietverleningen en deelnemingen 192.400 90.000 -102.400
81 Kredietverleningen aan bedrijven 192.400 90.000 -102.400
TOTAAL UITGAVEN 195.400 90.025 -105.375
Budgettair resultaat van het boekjaar -183.300 -68.268 115.032
Overgedragen resultaat vorige jaren 183.300 183.343 43
Netto-wijziging reservefondsen 0 0 0
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 115.075 115.075 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 297
2.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vaste activa 115.735 38.548 Eigen Vermogen 237.792 223.523
Kapitaal 0 150.000
Financiële vaste activa 115.735 38.548 Overgedragen resultaat 237.792 73.523
Vlottende activa 122.057 184.975
Vorderingen < 1 jaar 4.197 1.137
Liquide middelen 115.057 183.325
Overlopende rekeningen 2.803 513
Totaal 237.792 223.523 Totaal 237.792 223.523
2000 1999
Operationele opbrengsten 10.000 23.400
Inkomensoverdrachten 10.000 23.400
Operationele kosten -25 -52
Diensten en diverse goederen 25 52
Operationeel resultaat 9.975 23.348
Financiële opbrengsten 4.294 633
Resultaat van het boekjaar 14.269 23.981
2.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.017.028
se minister die de buitenlandse handel onder zijn bevoegdheid heeft, op 25 juli 2001
de volgende opmerkingen meegedeeld:
• De controle van de jaarrekening 1999 wees uit dat de berekening van het over
te dragen resultaat niet juist was. Niettegenstaande de Vlaamse Minister van
Financiën en Begroting deze opmerking op 23 oktober 2000 bijtrad, nam deuitvoeringsrekening van de begroting 2000 het foutieve bedrag over. Daardoor
berekende het fonds ook het gecumuleerde begrotingsoverschot op 31 decem-
ber 2000 incorrect.
• De afschaffing van het Fonds Vlaanderen-Azië is al een tijd in het vooruitzicht
gesteld, wat zich al heeft vertaald in het op nul brengen van de dotatie en de
vastleggingsmachtiging van het fonds voor 2001. Concrete bepalingen over deoverdracht van de rechten en verplichtingen van dit fonds, zijn er tot op heden
nog niet. Een uitklaring van deze situatie is nodig. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 298
Het Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegenheden  (VIPA)
heeft een bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van
3.601,9 miljoen BEF en met een winst van het boekjaar van 212,6 miljoen BEF. De
ESR-uitvoeringsrekening bevat 5.356,9 miljoen BEF ontvangsten en 5.178,3 mil-
joen BEF uitgaven en geeft aanleiding tot een overschot van het begrotingsjaar van
178,6 miljoen BEF. Aan het reservefonds werd 15 miljoen BEF toegevoegd, zodathet 71,3 miljoen BEF bevat. Het gecumuleerd over te dragen overschot bedraagt
3.439,1 miljoen BEF. Het VIPA heeft zijn vastleggingsmachtigingen, begroot op
7.870 miljoen BEF, aangewend ten belope van 7.854,4 miljoen BEF. Het Rekenhofheeft de rekeningen 2000 van het VIPA op 4 september 2001 gecontroleerd ver-
klaard.
3.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
sumptiebestedingen)10.000 16.193 6.193
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 10.000 16.193 6.193
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 0 10.314 10.314
38Overige inkomensoverdrachten van bedrijven, financiële
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-
oogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen0 10.313 10.314
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 5.330.400 5.330.400 0
66 Kapitaaloverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 5.330.400 5.330.400 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 5.340.400 5.356.907 16.507
tieve bestedingen)3.700 5.413 1.713
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 3.700 5.413 1.713
5 Kapitaaloverdrachten aan  andere sectoren 4.242.500 3.197.242 -1.045.258
52 Kapitaaloverdrachten aan privaatrechtelijke instellingen
zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen4.242.500 3.197.242 -1.045.258
6 Kapitaaloverdrachten binnen de sector overheid 4.359.400 1.975.212 -2.384.188
61 Kapitaaloverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 440.900 200.607 -240.293
63 Kapitaaloverdrachten aan  lokale overheden 3.918.500 1.774.605 -2.143.895
7 Investeringen 400 484 84
74 Verwerving van overige investeringsgoederen, waaronder
onlichamelijke zaken400 484 84
TOTAAL UITGAVEN 8.606.000 5.178.351 -3.427.649
Budgettair resultaat van het boekjaar -3.265.600 178.556 3.444.156
Overgedragen resultaat vorige jaren 3.275.600 3.275.597 -3
Toevoeging reservefonds -10.000 -15.050 -5.050
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 3.439.103 3.439.103 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 299
3.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vaste activa 584 739 Eigen Vermogen 3.564.138 3.351.643
Immateriële vaste activa 248 425 Reserves 71.377 56.328
Materiële vaste activa 336 314 Overgedragen resultaat 3.492.177 3.294.576
Dotaties, subsidies, toela-
gen e.d.584 739
Vlottende activa 3.601.354 3.388.704 Vreemd vermogen 37.800 37.800
Vorderingen > 1 jaar 14.235 18.980 Voorzieningen 37.800 37.800
Vorderingen < 1 jaar 76.639 37.800
Liquide middelen 3.510.480 3.331.924
Totaal 3.601.938 3.389.443 Totaal 3.601.938 3.389.443
2000 1999
Operationele opbrengsten 5.342.003 6.937.743
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 5.330.555 6.905.521
Andere opbrengsten 11.448 32.222
Operationele kosten 5.140.671 -5.646.271
Div. diensten/goederen 5.413 2.333
Afschrijvingen 639 522Inkomensoverdrachten 5.134.619 5.643.416
Operationeel resultaat 201.332 1.291.472
Financiële opbrengsten 1.003 4.762
Uitzonderlijke opbrengsten 10.314 2.280
Resultaat van het boekjaar 212.649 1.298.514
3.3 Resultaten van de rekeningencontrole
2.029.511
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van Wel-zijn op 4 september 2001 zijn opmerkingen meegedeeld.
3.3.1 Uitvoeringsrekening van de begroting
Het over te dragen resultaat dat de instelling vermeldt (3.510.480.123 BEF) omvat
ook de eindtoestand van het reservefonds (71,3 miljoen BEF). Het VIPA gaf de
bewegingen van het reservefonds enkel langs de ontvangstenzijde weer. Hetbechouwde ook de toestand van het reservefonds op 31 december 1999 als ont-
vangst (ESR-code 98 - opnemingen uit reservefondsen)(
328). Als het VIPA opteert
                                                       
328Overigens is de begroting opgenomen in de uitvoeringsrekening door deze ver-
keerde voorstelling niet in evenwicht. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 300
voor deze voorstellingswijze, dan moet het ook de toestand van het reservefonds op
31 december 2000 als uitgave vermelden (ESR-code 93 - spijzigen van reserve-fondsen). De alternatieve werkwijze, die erin bestaat de toevoegingen aan het reser-
vefonds te vermelden onder ESR-code 93, zou de werkelijke evolutie beter tot uit-
drukking brengen en is daarom verkieslijk.
In de uitvoeringsrekening zijn de uitgaven voor de openbare psychiatrische zieken-
huizen slechts onrechtstreeks (op grond van de ESR-code) te onderscheiden van de
investeringssubsidies voor de ziekenhuizen. Een onderscheid tussen investerings-
uitgaven en uitgaven voor onderhoud, die het VIPA volgens zijn oprichtingsdecreet
eveneens ten laste moet nemen voor deze beide instellingen, wordt daarbij nietgemaakt. Het Rekenhof heeft nogmaals gevraagd dit onderscheid uit de rekeningen
te laten blijken, zoals de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting naar aanlei-
ding van de opmerkingen over de rekeningen 1997 in het vooruitzicht stelde(
329) .
Het VIPA overschreed het in de begroting ingeschreven ordonnanceringskrediet
voor de eigen werking met 1.796.954 BEF.
3.3.2 Jaarrekening
De instelling heeft nagelaten het gedeelte van de vordering inzake de aanwending
van het reservefonds dat in 2001 vervalt (4.745.000 BEF), over te boeken naar de
vorderingen op minder dan 1 jaar .
3.3.3 Waarborgverplichtingen
Naar aanleiding van zijn controle op de rekeningen 1998(330) heeft het Rekenhof
aangedrongen op een opvolging van de waarborgverplichtingen van het VIPA (on-
geveer 21 miljard BEF). De rekeningen 2000 toonden nog geen gevolg op deze
vraag. Het Rekenhof heeft daarom nogmaals aangedrongen op de ontwikkeling van
een opvolgingssysteem voor deze verplichtingen.
                                                       
329Zie Boek van het Rekenhof 1998, Stuk 11 (1998-1999) - Nr.1, van 30 oktober
1998, p 165.
330Zie Boek van het Rekenhof 1999, stuk 36 (1999-2000) - Nr.1, van 14 oktober1999, p. 225. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 301
3.3.4 Openstaande vastleggingen
Het totaal van de openstaande vastleggingen dat de instelling opgaf
(20.887.988.983 BEF) stemt niet overeen met dat berekend vertrekkend van de
opgave van de toestand op 31 december 1999, verhoogd met de vastleggingen 2000
en verminderd met de betalingen in 2000(331). De verschillen situeren zich in vijf
sectoren: vooral ziekenhuizen, rustoorden en de alternatieve financiering, maar ook
werkingskosten, centra geestelijke gezondheidszorg. Het Rekenhof heeft aange-
drongen op een verklaring voor en een rechtzetting van deze verschillen door het
VIPA.
                                                       
331Het resultaat van deze berekening, is 20.653.326.175 BEF (een verschil van
234.662.808 BEF met de opgave van het VIPA). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 302
4 Vlaams Fonds voor de Lastendelging
Het Vlaams Fonds voor de Lastendelging (VFLD) heeft een bedrijfseconomische
jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van 1.182 miljoen BEF en een winst
van het boekjaar van 505,2 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat
1.319,8 miljoen BEF ontvangsten en 815,8 miljoen BEF uitgaven, zodat het over-
schot van het begrotingsjaar 504 miljoen BEF bedraagt. Het gecumuleerd over tedragen overschot beloopt 1.178,4 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen
2000 van het VFLD op 31 juli 2001 gecontroleerd verklaard. Slechts één ambte-
naar werkzaam bij het VFLD heeft handtekeningbevoegdheid over de bankreke-ning. De aanduiding van één of meer volmachthebber(s) is derhalve gewenst. Voor
het dossier Sint-Laureinsstrand te Westende dienen de betrokken ministers de nodi-
ge kredieten te voorzien in het kader van de begroting 2002.
4.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
2 Rentes in toevallige exploitatieverliezen van over-
heidsbedrijven en inkomsten uit eigendom0 1.088 1.088
28 Overige opbrengsten van vermogen 0 1.088 1.088
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 1.302.200 1.318.768 16.568
40 Niet verdeeld 0 1 1
46Inkomensoverdrachten binnen een zelfde institutionele
groep1.302.200 1.318.767 16.567
46.1 Werkingsdotatie Vlaamse Gemeenschap 1.302.200 1.302.200 0
46.4 Van een VOI 0 16.567 16.567
TOTAAL ONTVANGSTEN 1.302.200 1.319.856 17.656
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 602.800 789.661 186.861
32Inkomensoverdrachten, geen exploitatiesubsidies zijnde
aan bedrijven en financiële instellingen0 403.525 403.525
34 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 602.800 374.440 - 228.360
35 Inkomensoverdrachten aan het buitenland 0 11.696 11.696
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 1.373.800 26.154 - 1.347.646
41Inkomensoverdrachten binnen een zelfde institutionele
groep1.373.800 26.153 - 1.347.647
TOTAAL UITGAVEN 1.976.600 815.815 - 1.160.785
Budgettair resultaat van het boekjaar -674.400 504.041 1.178.441
Overgedragen resultaat vorige jaren 674.400 674.446 46
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 1.178.487 1.178.487 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 303
4.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
 (in duizenden BEF)
BALANS
Vlottende activa 1.182.011 1.948.769 Eigen Vermogen 1.182.011 676.810
Vorderingen > 1 jaar 0 1.230.000 Overgedragen netto resultaat 1.182.011 676.810
Vorderingen < 1 jaar 3.524 1.926 Vreemd vermogen 0 1.271.959
Liquide middelen 1.178.487 714.479 Schulden > 1 jaar 0 1.230.000
Overlopende rekeningen 0 2.364 Schulden < 1 jaar 0 41.959
Totaal 1.182 .011 1.948.769 Totaal 1.182 .011 1.948.769
2000 1999
Operationele opbrengsten 1.321.016 998.797
Inkomens - en kapitaaloverdrachten 1.302.201 964.501
Andere operationele opbrengsten 18.815 34.296
Operationele kosten -815.815 -707.312
Inkomensoverdrachten 815.815 707.312
Operationeel resultaat 505.201 291.485
Resultaat van het boekjaar 505.201 291.485
4.3 Opmerkingen bij de rekeningen
1.995.046
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting op 1 augustus
2001 volgende opmerkingen meegedeeld:
4.3.1 ESR-uitvoeringsrekening
De Vlaamse regering besliste op 4 februari 2000 in het schadedossier Sint-Laureinsstrand te Westende 402.308.854 BEF voorlopig uit te betalen(
332). Op
9 februari 2000 betaalde het VFLD 403.124.559 BEF (402.308.854 BEF plus de
ondertussen verlopen verwijlinteresten). Tot op heden kon de instelling echter geenakkoord voorleggen tussen de Vlaamse Minister van Ruimtelijke Ordening en de
Vlaamse minister bevoegd voor de monumenten en landschappen voor de regulari-
satie van 50% van het uitbetaalde bedrag (201.562.279 BEF). De ministers moeten
dan ook de nodige kredieten laten opnemen in de begroting 2002. Bovendien moet
het VFLD het bedrag van deze terugvordering verwerken in zijn begroting en boek-houding.
                                                       
332Overeenkomstig artikel 1, §2, 2°, van het besluit van de Vlaamse regering van
24 mei 1995 houdende vaststelling van de regelen betreffende de werking en het
beheer van het Vlaams Fonds voor de Lastendelging. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 304
De initiële noch de aangepaste begroting van het VFLD voorzien in sommige aan-
gerekende kredietrubrieken, zodat kredietoverschrijdingen ontstonden. In de toe-komst is steeds de inschrijving van de nodige kredieten in de begroting aangewe-
zen.
4.3.2 Balans en resultatenrekening
Slechts één ambtenaar werkzaam bij het VFLD kan momenteel betalingsopdrachten
op de bankrekening ondertekenen, waarbij zij individueel gelden van het VFLD kan
besteden, zonder dat een maximumbedrag aan haar handtekeningbevoegdheid is
gekoppeld. Enerzijds is de aanduiding van één of meer volmachthebbers met hand-tekeningbevoegdheid wenselijk, om de uitvoering van dringende betalingen te ver-
zekeren bij afwezigheid van de huidige titularis en om verwijlintresten door een
snelle uitvoering van betalingsopdrachten te vermijden. Anderzijds verdient het
aanbeveling uitvoering te geven aan het algemeen aanvaard principe van autorisatie
van betalingen boven een bepaalde som door minstens twee handtekeningen, zodateen waarborg van voldoende interne controle kan ontstaan. Zo de instelling sommi-
ge uitbetalingen om praktische redenen toch aan één persoon wil toevertrouwen,
kan zij het beste een limiet op deze individuele handtekeningbevoegdheid plaatsen.
Ondanks de belofte van de Minister-President(
333)bijzondere aandacht te schenken
aan het ter beschikking stellen van bewijsstukken, ontbreekt voor sommige op-
brengsten uit verkopen van onroerende goederen elk verantwoordingsstuk.
De rekening diverse opbrengsten registreert onder meer huuropbrengsten uit diverse
onroerende goederen. Daar de invordering ervan niet optimaal verloopt, is per huur-contract de creatie van een subrekening diverse ontvangsten  aanbevolen.
De Vlaamse openbare instelling Gemeenschapsonderwijs inde nog huuropbrengsten
na 1 januari 1999(
334). Het VFLD moet nog steeds sommige van deze huurontvang-
sten van het Gemeenschapsonderwijs recupereren. Het dient zijn invorderingsacties
te intensifiëren.
Ondanks de toezegging van de Minister-President(335) de te innen huur in de toe-
lichting te zullen opnemen, registreerde de staat van vaststaande toekomstige ver-
plichtingen en verbintenissen  de toekomstige huurontvangsten en verkoopopbreng-
sten van gebouwen en terreinen nog steeds niet.
Veel geschillendossiers zijn bij diverse rechtbanken aanhangig. De toelichting ver-
meldde echter alleen dossiers over het duinendecreet. Registratie van alle andere
geschillendossiers in de staat van mogelijke schuldverplichtingen  is dan ook nood-
zakelijk.
Het jaarverslag actualiseerde de commentaar over de ontvangsten uit de boekhoud-
kundige verrichtingen 2000 onvoldoende.
                                                       
333Naar aanleiding van de rekeningen 1999.
334In strijd met artikel 53, § 4, 4°, van het decreet van 21 december 1994 houdende
bepalingen tot begeleiding van de begroting 1995, zoals gewijzigd door artikel 9
van het programmadecreet 1999.
335Naar aanleiding van de rekeningen 1999. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 305
5 Fonds tot Bevordering van het Industrieel Onder-
zoek in Vlaanderen
Het Fonds tot Bevordering van het Industrieel Onderzoek in Vlaanderen (FIOV)
heeft op 30 juni 2000(336) een bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met
een balanstotaal van 1.748,3 miljoen BEF en een winst van het boekjaar van 614,9
miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 1.466,7 miljoen BEF ontvangsten
en 888,1 miljoen BEF uitgaven, zodat het overschot van het begrotingsjaar 578,6
miljoen BEF bedraagt. Het gecumuleerd over te dragen overschot bedraagt 1.299miljoen BEF. Het Rekenhof heeft deze rekeningen op 15 mei 2001 gecontroleerd
verklaard. Het merkte op dat de instelling de dotatie op een andere manier codeer-
de dan het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, dat zij de dotatieverminderingvan 1,2 miljard niet in de rekening had verwerkt, dat voor een aantal vorderingen
en voorzieningen correcties nodig waren, dat de rekening geen informatie bevatte
over de vastleggingsmachtiging en de aanrekening erop, dat de informatie over de
openstaande verbintenissen, voorgelegd aan de Vlaamse regering tal van onvolko-
mendheden vertoonde en dat de toelichting onvolledig was.
5.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
0 Niet verdeelde ontvangsten 0 600 600
08 Interne verrichtingen 0 600 600
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 1.430.900 1.430.900 0
46Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde institutionele
groep (dotaties)1.430.900 1.430.900 0
8 Kredietaflossingen en liquidatie van deelnemingen 100.000 35.202 -64.798
86 Kredietaflossingen door en liquidatie van deelnemingen
in bedrijven en financiële instellingen100.000 35.202 -64.798
TOTAAL ONTVANGSTEN 1.530.900 1.466.702 -64.198
0 Niet verdeelde uitgaven 0 21.071 21.071
03 Interne verrichtingen 0 21.071 21.071
5 Kapitaaloverdrachten aan andere sectoren 1.530.900 867.045 -663.855
51 Kapitaaloverdrachten aan bedrijven en financiële in-
stellingen1.530.900 867.045 -663.855
TOTAAL UITGAVEN 1.530.900 3.486.235 1.955.335
TOTAAL UITGAVEN 0 2.619.190 2.619.190
Budgettair resultaat van het boekjaar 0 578.586 578.586
Overgedragen resultaat vorige jaren 0 720.474 720.474
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 1.299.060 1.299.060
                                                       
336Het FIOV werd ter uitvoering van het decreet van 18 mei 1999 betreffende het
voeren van een beleid ter aanmoediging van de technologische innovatie op
30 juni 2000 opgeheven en overgenomen door het IWT-Vlaanderen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 306
5.2 Balans en resultatenrekening op 30.6.2000
BALANS
Activa 30.6.2000 31.12.1999 Passiva 30.6.2000 31.12.1999
Vlottende activa 1.748.334 1.059.508 Eigen Vermogen 1.421.114 806.168
Vorderingen > 1 jaar 155.182 188.698 Overgedragen resultaat 1.421.114 806.168
Vorderingen < 1 jaar 1.593.152 132.336 Vreemd Vermogen 327.220 253.339
Liquide middelen 0 738.474 Voorzieningen 195.379 214.868
Schulden < 1 jaar 131.841 18.000
Financiële schulden
t.o.v. derden129.425 0
Overige schulden 2.416 18.000
Overlopende rekenin-
gen0 20.471
Totaal 1.748.334 1.059.508 Totaal 1.748.334 1.059.508
2000 1999
Operationele opbrengsten 1.492.956 1.967.572
Inkomensoverdrachten 1.130.900 1.880.400
Andere opbrengsten 62.056 87.172
Operationele kosten -879.107 -1.651.296
Inkomensoverdrachten 867.045 1.651.296
Andere operationele kosten 12.062 0
Operationeel resultaat 613.849 316.276
Uitzonderlijke opbrengsten 1.097 28.580
Resultaat van het boekjaar 614.946 344.856
5.3 Opmerkingen bij de rekeningen
1.976.853
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van Eco-
nomie op 15 mei 2001 de volgende opmerkingen meegedeeld:
5.3.1 Algemeen
Net zoals vorig jaar heeft het FIOV haar rekening opgesteld in BEF in plaats van in
duizenden BEF. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 307
5.3.2 Dotatie
Budgettaire aanrekening
In de begroting van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap en in de begroting
van het FIOV is de dotatie aan het FIOV gecodeerd als een kapitaaloverdracht vanhet Vlaams Gewest naar het FIOV. In haar uitvoeringsrekening daarentegen heeft
het FIOV de ontvangst van de dotatie aangerekend als een inkomensoverdracht.
Hoe zij de dotatie ook categoriseren, belangrijk is dat beide instanties eenzelfde
interpretatie hanteren, zowel voor de begroting als voor de uitvoeringsrekening, dit
om discongruenties en dubbeltellingen bij consolidatie te vermijden. Verscheideneelementen wijzen erop dat de dotatie een inkomensoverdracht is: het FIOV verricht
zelf geen investeringen, maar kent subsidies toe aan derden; het boekt deze subsi-
dies bedrijfseconomisch grotendeels op de kostenrekening werkingsdotaties; in-
vesteringssubsidies die een instelling doorgeeft aan derden, moet zij aanrekenen
zoals werkingsdotaties. Ook wat de uitgaven betreft, zijn de subsidies die het FIOVtoekent eerder inkomensoverdrachten dan kapitaaloverdrachten.
Bedrijfseconomische aanrekening
Het FIOV heeft de vordering van de dotatie aangerekend op rekening 416 in plaats
van 413. Bij de boeking van de toekenning van een subsidie heeft het FIOV kosten-
en schuldenrekeningen voor verschillende soorten subsidies vermengd.
Bedrag
Het boekhoudbesluit schrijft voor rekening te houden met alle voorzienbare risico’s,
mogelijke verliezen en ontwaardingen ontstaan tijdens het boekjaar waarop de jaar-
rekening betrekking heeft of tijdens vorige boekjaren. Hoewel het dotatiebedrag op
30 juni 2000, dit is de laatste dag van de periode waarover het FIOV rapporteerde,
daalde met bijna 1,2 miljard BEF, nam het FIOV niet het aangepaste, maar het initi-ele dotatiebedrag op in de bedrijfseconomische en budgettaire boekhouding. Zowel
het bedrijfseconomisch als het budgettair gecumuleerd resultaat zijn daardoor
kunstmatig hoog.
5.3.3 Bedrijfseconomische rekening
De kolom cijfers vorig jaar  in de resultaatverwerking bevat verkeerde cijfers, daar
de instelling de onttrekking aan het eigen vermogen niet heeft verwerkt.
Voor twee vorderingen (270.980 BEF en 4.948.333 BEF) had de instelling voorzie-
ningen voor waardeverminderingen op vorderingen  moeten boeken wegens dubi-
euze inning. Een derde vordering en de overeenkomstige voorziening (5.993.500
BEF) had zij beter afgeboekt, aangezien zij geen terugbetaling meer kon verwach-
ten. Nog een andere vordering (1.039.531 BEF) had het FIOV moeten afboekenomdat het ze verrekende met de uitbetaling van een volgende schijf in hetzelfde
dossier. Het bedrag van de voorziening op 1 januari 2000 stemde ten slotte niet
overeen met het bedrag in het detail van de voorzieningen, wegens het opnieuw
opnemen van een voorziening die in 1999 onterecht was afgeboekt. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 308
5.3.4 ESR-uitvoeringsrekening
De ESR-rekening vermeldde twee verschillende bedragen als totaal van de uitga-
ven, geen van beide echter correct. Daardoor was de ESR-rekening niet in even-wicht.
5.3.5 Vastleggingsmachtiging
Het FIOV rapporteert in haar rekening niet over haar vastleggingsmachtiging en de
aanrekening erop. De lijst met de openstaande verplichtingen die het op 17 juli
2000 heeft voorgelegd aan de Vlaamse regering, bevatte tal van onvolkomenheden
(niet aangewende saldi die het onterecht niet had afgeboekt, betalingen die het laat-tijdig had geboekt en die bijgevolg onterecht nog als openstaande verplichting ver-
meld stonden).
5.3.6 Toelichting
De toelichting was onvolledig:
• Zij vermeldde nergens de opheffing en overdracht van het FIOV naar het IWT-
Vlaanderen.
• Een aantal toelichtende staten, opgelegd door het boekhoudbesluit, ontbraken:
de staat van de uitzonderlijke opbrengsten; de staat van de vaststaande toekom-
stige verplichtingen en verbintenissen; de staat van de mogelijke schuldver-
plichtingen; en een verklaring over belangrijke budgetafwijkingen, de vastleg-
gingsmachtiging en de aanrekening erop.
• De staat van de toekomstige verplichtingen en verbintenissen, opgelegd door
het opheffingsbesluit(
337), ontbrak.
5.4 Antwoord van de minister en repliek van het Rekenhof
Op 8 augustus 2001 heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting, Inno-
vatie, Media en Ruimtelijke Ordening geantwoord op de opmerkingen van het
Rekenhof. Hij ging over het algemeen akkoord met de opmerkingen. Vaak betrofhet onregelmatigheden die niet meer konden worden rechtgezet, andere fouten wer-
den of dienden nog te worden gecorrigeerd door het IWT-Vlaanderen, de rechtsop-
volger van het FIOV. De minister ging er niet mee akkoord dat de dotaties aan het
FIOV inkomensoverdrachten zijn. Ten slotte beweerde hij dat de aanpassing van de
vorderingen aan de reële toestand in de IWT-rekening 2000 plaatsvond.
Het ministerieel standpunt inzake de dotatiecodering stemt niet overeen met de
feiten. Ook zijn bewering over de aanpassing van de vorderingen is onjuist. Daarom
                                                       
337Besluit van de Vlaamse regering van 17 juli 2000 houdende de overdracht van
rechten en plichten van het FIOV naar het IWT. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 309
heeft het Rekenhof de minister er op 4 september 2001 opnieuw op gewezen dat
vergissingen en dubbeltellingen in de geconsolideerde rekening van de Vlaamseoverheid wel degelijk mogelijk zijn, doordat het FIOV de ontvangst van de dotatie
als inkomensoverdracht aanrekent, terwijl de begroting van zowel het Ministerie
van de Vlaamse Gemeenschap als het FIOV deze dotatie coderen als kapitaalover-dracht. Bovendien strookt de argumentatie van de minister niet met de houding van
de Vlaamse regering tijdens de begrotingsopmaak 2001. Na een opmerking van het
Rekenhof heeft zij toen immers de codering van deze dotatie, die nu voor het IWT-
Vlaanderen is bestemd, bij amendement gewijzigd van kapitaaloverdracht naar
inkomensoverdracht. In bijkomende orde heeft het Rekenhof erop gewezen dat hetIWT-Vlaanderen in haar rekening 2000 geen correcties heeft geboekt voor de vor-
deringen die het heeft overgenomen van het FIOV. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 310
6 Investeringsfonds voor Grond- en Woonbeleid voor
Vlaams-Brabant
Het Investeringsfonds voor Grond- en Woonbeleid voor Vlaams-Brabant (Vlabin-
vest) heeft een bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal
van 818,3 miljoen BEF en een verlies van het boekjaar van 1,1 miljoen BEF. De
ESR-uitvoeringsrekening bevat 0,06 miljoen BEF ontvangsten en 103,1 miljoen
BEF uitgaven en geeft aanleiding tot een tekort van het begrotingsjaar van 103,1
miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot bedraagt 423,1 miljoenBEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van Vlabinvest op 3 juli 2001 gecon-
troleerd verklaard.
6.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
Begroting* Uitvoering Verschil
1 Lopende ontvangsten van goederen en diensten (con-
sumptiebestedingen)01 21 2
16 Verkopen van niet-duurzame goederen en diensten 0 12 12
2 Rentes en bijdragen in toevallige exploiatatieverliezen
van overheidsbedrijven en inkomsten uit eigendom04 44 4
28 Overige opbrengsten van vermogen 0 44 44
8 Kredietaflossingen en vereffeningen van deelnemingen 17.887 0 -17.887
89 Kredietaflossingen binnen de sector overheid 17.887 0 -17.887
TOTAAL ONTVANGSTEN 17.887 56 -17.831
tieve bestedingen)6.100 4.910 -1.190
12 Aankopen van niet-duurzame goederen en van diensten 6.100 4.910 -1.190
5 Kapitaaloverdrachten aan aandere sectoren 471.250 1.361 -469.889
51 Kapitaaloverdrachten aan bedrijven en financiële instellin-
gen01 . 3 6 1 0
53 Kapitaaloverdrachten aan gezinnen 471.250 0 -471.250
7 Investeringen 0 992 992
72 Nieuwbouw van gebouwen 0 992 992
8 Kredietverleningen en deelnemingen 0 95.887 95.887
financiële instellingen0 95.887 95.887
TOTAAL UITGAVEN 954.700 206.300 -749.761
Budgettair resultaat van het boekjaar -459.463 -103.094 356.369
Overgedragen resultaat vorige jaren 507.601 526.164 18.563
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 48.138 423.070 374.932
* De kolom begroting bevat de cijfers van de initiële begroting i.p.v. de aangepaste. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 311
6.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vaste activa 49.873 51.872 Eigen Vermogen 812.841 813.922
Materiële vaste activa 49.873 51.872 Overgedragen resultaat 812.841 813.922
Vlottende activa 768.391 768.659 Vreemd vermogen 5.423 6.609
Vorderingen op > 1 jaar 266.813 172.520 Voorzieningen 945 0
Voorraden 1.276 0Schulden op max. 1
jaar2.353 5.334
Vorderingen  max. 1 jaar 2.798 0Overlopende rekenin-
gen2.125 1.275
Liquide middelen 488.833 592.643
Overlopende rekeningen 8.671 3.496
Totaal 818.264 820.531 Totaal 818.264 820.531
2000 1999
Operationele opbrengsten 56 115.344
Inkomensoverdrachten 0 115.300
Andere operationele opbrengsten 56 44
Operationele kosten -9.843 -5.392
Diensten en diverse goederen 5.657 5.392
Inkomensoverdrachten 103 0Andere operationele opbrengsten 4.083 0
Operationeel resultaat -9.787 109.952
Financiële opbrengsten 9.514 4.416
Financiële kosten 0 0
Uitzonderlijke opbrengsten 137 0
Uitzonderlijke kosten -945 0
Belastingen 0 0
Resultaat van het boekjaar -1.081 114.368
6.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.008.068
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van Huis-
vesting op 3 juli 2001 de volgende opmerkingen meegedeeld:
6.3.1 Ontbreken van verantwoordingsstukken
Bij de afsluiting van de controle op 15 juni 2001, waren de in september 1999 ver-leden erfpachtovereenkomsten nog steeds niet beschikbaar. Overigens bleek ook datde cijns 2000 op die datum nog steeds niet was geïnd. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 312
Voor de obligatieleningen Nieuwstraat en Hof-ten-Hout herberekende Vlabinvest
de aflossingstabellen weliswaar overeenkomstig de opmerkingen bij de rekeningen1999, maar formele corrigerende addenda op die obligatieleningen waren op 15 juni
2001 nog niet beschikbaar.
6.3.2 Gebrekkige registratie van de financieringsverbintenissen
Zoals het Rekenhof in het verleden al meermaals heeft opgemerkt, vinden de op-volging van de financieringsverbintenissen en de boekhoudkundige registratie ervan
niet altijd op een even accurate wijze plaats. Dit was ook het geval in 2000:
• Het project Groenveld, Tervuren, werd opgeleverd in 1998 en sloot af met een
financieringssaldo van 7.765.927 BEF. Vlabinvest kan dit bedrag dus niet meer
als een verbintenis beschouwen, maar neemt het toch nog op in de staat van devaststaande toekomstige verplichtingen en verbintenissen.
• Een leningscontract van 41.467.000 BEF met de VHM en een sociale huisves-
tingsmaatschappij van 6 april 2000 heeft Vlabinvest niet voorafgaandelijk aande controleur van de vastleggingen voorgelegd. De aanrekening op de vastleg-
gingsmachtiging vond dan ook maar in de loop van 2001 plaats.
• De staat van de vaststaande toekomstige verplichtingen en verbintenissen (eco-
nomische boekhouding) hield zelfs al rekening met twee leningscontracten die
Vlabinvest pas in 2001 sloot, respectievelijk van 28.795.680 BEF en
55.942.000 BEF.
6.3.3 Beperkte investeringsactiviteit
Uit de beperkte aanwending van de vastleggingsmachtiging blijkt dat de investe-ringsactiviteit van Vlabinvest overigens ook in 2000 weinig intensief was. De kos-
ten voortvloeiend uit het niet-naleven van de bouwverplichting inzake de aange-
kochte Wemmelse gronden bleven oplopen. Eind 2000 bedroeg de betrokken scha-devergoeding al 4.083.000 BEF (30 % van de aankoopprijs). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 313
7 Fonds Bijzondere Jeugdbijstand
Het Fonds Bijzondere Jeugdbijstand (FBJ) heeft een bedrijfseconomische jaarreke-
ning voorgelegd met een balanstotaal van 365,8 miljoen BEF en met een winst van
het boekjaar van 124,6 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 6.893,3miljoen BEF ontvangsten en 6.768,7 miljoen BEF uitgaven en geeft aanleiding tot
een overschot van het begrotingsjaar van 124,6 miljoen BEF. Het gecumuleerd
over te dragen overschot bedraagt 345,9 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft de reke-ningen 2000 van het fonds op 21 augustus 2001 gecontroleerd verklaard.
7.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 292.000 252.577 -39.423
37 Directe belastingen en bijdragen gestort aan de sociale ver-
zekeringsinstellingen157.000 146.137 -10.863
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. de gezinnen en de gezinnen135.000 106.440 -28.560
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 6.617.600 6.640.752 23.152
46 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 6.617.600 6.640.752 23.152
TOTAAL ONTVANGSTEN 6.909.600 6.893.329 -16.271
tiebestedingen)23.300 18.239 -5.061
12 Aankopen van niet-duurzame goederen en diensten 23.300 18.239 -5.061
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 7.057.700 6.750.522 -307.178
33 Inkomensoverdrachten aan privaatrechtelijke instellingen
zonder winstoogmerk t.b.v. de gezinnen6.993.700 6.687.878 -305.822
34 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 64.000 62.644 -1.356
TOTAAL UITGAVEN 7.081.000 6.768.761 -312.239
Budgettair resultaat van het boekjaar 124.568
Overgedragen resultaat vorige jaren 221.367
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 345.935 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 314
7.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vlottende activa 365.769 232.145 Eigen Vermogen 295.935 171.367
Vorderingen op ten
hoogste 1 jaar83.463 82.624 Overgedragen
nettoresultaat295.935 171.367
Liquide middelen 282.306 149.521 Vreemd vermogen 69.834 60.778
Voorzieningen 50.000 50.000
Schulden op < 1 jaar 19.834 10.778
Totaal 365.769 232.145466.2
89Totaal 365.769 232.145
2000 1999
Operationele opbrengsten 6.893.329 6.531.480
Lopende opbrengsten 252.577 250.873
Inkomensoverdrachten 6.640.752 6.280.607
Operationele kosten -6.768.761 -6.493.790
Inkomensoverdrachten 6.750.522 6.428.295
Overige kosten 18.239 15.495
Voorzieningen (toevoegingen) 0 50.000
Operationeel resultaat 124.568 37.690
Resultaat van het boekjaar 124.568 37.690
7.3 Resultaten van de rekeningencontrole
2.003.398
zijn op 21 augustus 2001 zijn opmerkingen meegedeeld.
7.3.1 Uitvoeringsrekening van de begroting
Het FBJ heeft nagelaten in de uitvoeringsrekening het over te dragen resultaat van
het jaar weer te geven. Het overgedragen resultaat van vorige jaren (171,3 miljoen
BEF) dat de instelling vermeldde, is onjuist. Het aanleggen van voorzieningen heeftimmers geen budgettaire repercussies. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 315
7.3.2 Jaarrekening
De rubriek overige vorderingen op minder dan 1 jaar  bevatte compensaties van
vorderingen en schulden (die bovendien ten onrechte in de rekening te betalen der-
dengelden werden opgenomen).
Door de grote verscheidenheid van de erin opgenomen kosten, vergt de rekening
werkingskosten  (en parallel ermee de ESR-code 12.11 in de uitvoeringsrekening)
verdere opsplitsing. Bovendien kan het FBJ daarvoor geen 640-rekeningen gebrui-
ken, aangezien die bedoeld zijn voor subsidies. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 316
8 Fonds Film in Vlaanderen
Het Fonds Film in Vlaanderen (FFIV), dat bijdraagt tot de financiering van audio-
visuele (co)producties en de spreiding en bevordering van de audiovisuele cultuur,heeft een bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van
53,5 miljoen BEF en een verlies van het boekjaar van 3,4 miljoen BEF. De ESR-
uitvoeringsrekening bevat 379,3 miljoen BEF ontvangsten en 380,5 miljoen BEFuitgaven en geeft aanleiding tot een tekort van het begrotingsjaar van 1,2 miljoen
BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot bedraagt 53,5 miljoen BEF. Het
Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van het Fonds Film in Vlaanderen op 31 juli
2001 gecontroleerd verklaard.
8.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 5.000 4.302 -698
38 Overige inkomensoverdrachten van bedrijven 5.000 4.302 -698
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 375.000 375.000 0
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid
(werkingsdotatie Vlaamse Gemeenschap)375.000 375.000 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 380.000 379.302 -698
1Lopende uitgaven voor goederen en diensten (consump-
tieve bestedingen)4.400 329 -4.071
11 Lonen en sociale lasten 3.800 0 -3.800
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 600 329 -271
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 375.600 380.146 4.546
32 Inkomensoverdrachten, geen exploitatiesubsidies zijnde, aan
bedrijven en financiële instellingen297.000 299.620 2.620
zonder winstoogmerk t.b.v. de gezinnen66.100 68.167 2.067
35 Inkomensoverdrachten aan het buitenland 12.500 12.359 -141
TOTAAL UITGAVEN 380.000 380.475 475
Budgettair resultaat van het boekjaar 0 -1.173 -1.173
Overgedragen resultaat vorige jaren 55.000 54.669 -331
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 55.000 53.496 -1.504
De ESR-uitvoeringsrekening van de begroting bevat een overschrijding van het
uitgavenkrediet inkomensoverdrachten  met 4,5 miljoen BEF. Ingevolge deze be-
grotingsoverschrijding sloot het Fonds Film in Vlaanderen 2000 af met een tekort.
De instelling heeft dit tekort aangezuiverd met het overgedragen overschot van
vorige jaren. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 317
8.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vlottende activa 53.496 54.919 Eigen Vermogen 53.496 54.669
Vorderingen < 1 jaar 23.000 250 Overgedragen resultaat 53.496 54.669
Liquide middelen 30.496 54.669 Vreemd vermogen 0 250
gen0 250
Totaal 53.496 54.919 Totaal 53.496 54.919
2000 1999
Operationele opbrengsten 379.052 378.052
Inkomensoverdrachten 377.000 375.000
Andere opbrengsten 2.052 3.052
Operationele kosten -382.470 -313.333
Andere operat. kosten 382.470 313.333
Operationeel resultaat -3.418 64.719
Financiële kosten -5 -2
Resultaat van het boekjaar -3.423 64.717
8.3 Opmerkingen bij de rekeningen
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting en van Media
op 31 juli 2001 zijn opmerkingen meegedeeld:
8.3.1 ESR-uitvoeringsrekening
Het Fonds Film in Vlaanderen stelt jaarlijks een lijst van openstaande vastleggings-
dossiers op, maar onderzoekt niet of deze lijst overeenstemt met de realiteit. Dos-
sieranalyse toonde aan dat de lijst een aantal, weliswaar kleine, saldi bevat die an-
nulatie vergen en dat het fonds een aantal al betaalde subsidies moet terugvorderen.
8.3.1 Balans en resultatenrekening
• Het resultaat van het boekjaar (-3,4 miljoen BEF) lag 2 miljoen BEF lager dan
het werkelijke bedrijfseconomische verlies van het boekjaar (-1,4 miljoen
BEF), terwijl het overgedragen resultaat van vorige boekjaren (56,9 miljoen
BEF) in de resultaatverwerking 2 miljoen BEF hoger was dan het reële overge-
dragen resultaat van vorige jaren (54,9 miljoen BEF). Aangezien de fout in hetresultaat van het boekjaar de fout in het overgedragen resultaat van vorige jaren
compenseerde, waren het over te dragen resultaat en het overgedragen resultaat
in de balans correct. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 318
• Het Fonds Film in Vlaanderen kwam met een producent een regeling overeen
om de uitstaande schuld af te bouwen. De vordering bleef het afgelopen boek-
jaar echter ongewijzigd. Het fonds moet alle mogelijke rechtsmiddelen uitput-ten om deze vordering alsnog te innen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 319
9 Vlaamse Milieumaatschappij
De Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) heeft een bedrijfseconomische jaarreke-
ning voorgelegd met een balanstotaal van 23,8 miljard BEF en een verlies van het
boekjaar van 89,7 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 1,952 miljardBEF ontvangsten en 2,791 miljard BEF uitgaven. Het tekort van het begrotingsjaar
bedraagt dus 839 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot be-
draagt 472 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van de VMM op14 augustus 2001 gecontroleerd verklaard.
9.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
sumptieve bestedingen)28.718 37.474 8.756
16Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten (pu-
blicaties, labo prestaties)28.718 37.474 8.756
2 Rentes en bijdragen in toevallige exploitatieverliezen van
overheidsbedrijven en inkomsten uit eigendom6.707 13.555 6.848
26 Rente van overheidsvorderingen (CFO-intresten) 6.707 13.555 6.848
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 7.706 5.386 -2.320
oogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen5.260 3.640 -1.620
39 Inkomensoverdrachten van het buitenland 2.446 1.746 -700
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 1.497.500 1.419.841 -77.659
46Inkomensoverdrachten binnen een zelfde institutionele groep
(dotaties)1.497.500 1.419.841 -77.659
6 Kapitaaloverdrachten binnen de sector overheid 641.500 475.418 -166.082
66 Kapitaaloverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep
(investeringstoelage)641.500 475.418 -166.082
7 Desinvesteringen 500 389 -111
77 Verkoop van overige investeringsgoederen, waaronder onli-
chamelijke zaken500 389 -111
8 Kredietaflossingen en liquidatie van deelnemingen 1.069 0 -1.069
86 Kredietaflossingen door en liquidatie van deelnemingen in
bedrijven en financiële instellingen1.069 0 -1.069
TOTAAL ONTVANGSTEN 2.183.700 1.952.063 -231.637
tieve bestedingen)2.107.013 1.871.809 -235.204
11 Lonen en sociale lasten 1.126.798 1.014.034 -112.764
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 980.215 857.775 -122.440
2 Rentes en huurgelden van gronden 414.103 351.690 -62.413
21 Rentes op overheidsschuld 414.000 351.635 -62.365
24 Huurgelden van gronden 103 55 -48 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 320
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 2.141 0 -2.141
32 Inkomensoverdrachten, geen exploitatiesubsidies zijnde aan
bedrijven en financiële instellingen2.141 0 -2.141
7 Investeringen 476.534 141.027 -335.507
70 Niet verdeeld 232.561 0 -232.561
71 Aankoop van gronden en gebouwen in het binnenland 4 4 072 Nieuwbouw van gebouwen 8.785 8.785 0
73 Aanleg van water- en wegenbouwkundige werken 161.500 66.607 -94.893
onlichamelijke zaken73.684 65.631 -8.053
8 Kredietverleningen en deelnemingen 1.259 188 -1.071
financiële instellingen1.259 188 -1.071
9 Overheidsschuld 480.000 426.350 -53.650
91 Aflossingen van gevestigde overheidsschuld 480.000 426.350 -53.650
TOTAAL UITGAVEN 3.481.050 2.791.064 -689.986
Budgettair resultaat van het boekjaar -1.297.350 -839.001 458.349
Overgedragen resultaat vorige jaren 1.297.350 1.311.463 14.113
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 472.462 472.462
9.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vaste activa 17.432.243 18.810.171 Eigen Vermogen 17.402.156 18.781.420
Oprichtingskosten 0 0 Kapitaal 20.000 20.000
Immateriële vaste activa 15.507 11.556 Reserves -3.119.771 -3.119.771
Materiële vaste activa 17.413.560 18.795.628 Overgedragen resultaat -426.507 -336.824
Financiële vaste activa 3.176 2.987 Kapitaalsubsidies 20.928.434 22.218.015
Vlottende activa 6.365.159 7.715.488 Vreemd vermogen 6.395.246 7.744.239
Vorderingen > 1 jaar 5.414.055 5.910.366 Voorzieningen 0 0
Voorraden 1.721 1.603 Schulden > 1 jaar 4.915.962 5.411.906
Vorderingen < 1 jaar 1.153.937 1.766.146 Schulden < 1 jaar 696.630 666.369
Geldbeleggingen 0 0 Overlopende rekenin-
gen782.654 1.665.964
Liquide middelen -211.126 33.362
Overlopende rekeningen 6.572 4.011
Totaal 23.797.402 26.525.659 Totaal 23.797.402 26.525.659 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 321
2000 1999
Operationele opbrengsten 3.636.410 3.652.751
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 3.589.778 3.643.101
Andere operationele opbrengsten 46.632 9.650
Operationele kosten -3.392.242 -3.371.059
Handelsgoederen, grond- en hulp-
stoffen225.342 233.490
Diensten en diverse goederen 625.891 592.445
Personeelskosten 1.021.500 960.672Afschrijvingen en waardeverminde-
ringen1.519.143 1.583.691
Voorzieningen -6 14
Inkomensoverdrachten 372 747
Operationeel resultaat 244.168 281.692
Financiële opbrengsten 13.542 31.746
Financiële kosten -351.718 -417.196
Uitzonderlijke opbrengsten 4.338 4.557
Uitzonderlijke kosten -14 0
Resultaat van het boekjaar -89.684 -99.201
9.3 Opmerkingen bij de rekeningen
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting op 16 augus-
tus 2001 de volgende opmerkingen meegedeeld:
• De jaarrekening maakt melding van reserves voor een negatief bedrag van 3,1
miljard BEF. Dit bedrag bevat evenwel de gecumuleerde waardeaanpassingentengevolge van de meer bedrijfseconomische aanpak bij de opmaak van de jaar-
rekeningen sinds het ontstaan van de VMM. Bijgevolg kan er geen sprake zijn
van reserves. De herkomst ervan is immers niet terug te vinden in gereserveer-
de winsten van de instelling. De VOI dient dan ook deze verkeerde boekings-
wijze te corrigeren door het bedrag van de reserves  over te boeken naar de ru-
briek overgedragen verlies,  die als negatieve post op de balans wordt opgeno-
men en een correctie in min op het eigen vermogen bevat. Eventuele toekom-
stige waardeaanpassingen van actief- of passiefbestanddelen dient de VMM
boekhoudkundig correct te verwerken, namelijk langs de resultatenrekening.
• De liquide middelen van de VMM bestaan uit diverse kleine kassen, een cen-
trale banklening (rekening-courant) en de verschillende CFO-rekeningen. Deinstelling mag het gecompenseerd saldo van deze CFO-rekeningen als één be-
drag opnemen in de jaarrekening(
338). Is dit saldobedrag op het einde van het
boekjaar in het voordeel van de kredietinstelling, dan moet zij dit normaliter op
deze datum overboeken op subrekening 433 Kredietinstellingen - Schulden in
rekening-courant . De VMM dient er in de toekomst dan ook over te waken
haar financiële positie op de juiste rekening in de balans te vermelden.
                                                       
338Met toepassing van het advies nr. 105/1 van augustus 1977 van de Commissie
voor Boekhoudkundige Normen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 322
• De VMM gebruikt de overlopende rekeningen weinig consistent. Huurkosten
voor een voertuig van 25 december 2000 tot 21 januari 2001, onderhoudskosten
van machines van 20 december 2000 tot 20 januari 2000 en huurkosten van1 oktober 2000 tot 31 maart 2001, legt zij integraal ten laste van het volgende
boekjaar. De lidmaatschapsbijdrage voor 2001 aan een vzw, boekt ze daarente-
gen in het afgesloten boekjaar. Overgedragen huuropbrengsten van het boekjaar
1999 heeft de VMM in 2000 niet overgeboekt naar de betrokken opbrengsten-
rekening. Aldus heeft de instelling het matching-principe niet nageleefd (toere-kening van de kosten en opbrengsten aan de periode waarop ze betrekking heb-
ben). Deze toerekening moet van het ene boekjaar op het andere identiek blij-
ven en stelselmatig worden toegepast. De VMM moet er zich bovendien voorhoeden aan de regelgeving een eigen interpretatie te geven: noch het besluit van
de Vlaamse regering van 21 mei 1997 betreffende een geïntegreerde economi-
sche boekhouding en budgettaire rapportering voor de Vlaamse openbare in-
stellingen, noch de uitvoeringsbesluiten bij de wet van 17 juli 1975 betreffende
de jaarrekening van de onderneming, laten voor overlopende rekeningen afwij-kingen toe.
9.4 Werkingskosten personeel Aquafin
1.497.025
Het is niet aangewezen de werkingskosten van het statutair personeel dat de VMMter beschikking stelt van de NV Aquafin, aan te rekenen op kredieten van de para-
regionale. Het ontbreken van een bepaling in de overeenkomst tussen de VMM en
de NV Aquafin van 24 december 1993, waarbij de VMM de personeelskosten enaanverwante kosten van activiteiten van de NV Aquafin niet mag dragen, is geen
reden voor deze pararegionale dergelijke kosten te haren laste te nemen. De activi-
teiten behoren immers sinds januari 1994 niet meer tot haar decretale opdracht.
Bovendien is de terbeschikkingstelling van het personeel onverenigbaar met de
dwingende bepalingen van de wet van 24 juli 1987 betreffende de tijdelijke arbeid,de uitzendarbeid en het ter beschikking stellen van werknemers ten behoeve van
gebruikers. Deze wet is wel degelijk van toepassing op de overheidssector.
1.455.669
Ten slotte drong het Rekenhof op 2 oktober 1998 bij de Vlaamse Minister van
Leefmilieu en Tewerkstelling aan op een spoedige wijziging van de bovengenoem-de samenwerkingsovereenkomst, opdat de onwettige situatie ongedaan wordt ge-
maakt. De aandacht van de minister werd ook gevestigd op de strafbepalingen van
de wet van 24 juli 1987. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 323
10 Vlaams Landbouwinvesteringsfonds
Het Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF) heeft een bedrijfseconomische
jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van 743,3 miljoen BEF en met een
overschot van het boekjaar van 294,2 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekeningbevat 1.612,4 miljoen BEF ontvangsten en 1.733,4 miljoen BEF uitgaven en geeft
aanleiding tot een tekort van het begrotingsjaar van 121 miljoen BEF. Het gecu-
muleerd over te dragen overschot bedraagt 632,4 miljoen BEF. Het Rekenhof heeftde rekeningen 2000 van het VLIF op 17 juli 2001 gecontroleerd verklaard.
10.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
0Ontvangsten die niet of niet onmiddellijk over de hoofd-
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld10.000 5.729 -4.271
08 Interne verrichtingen 10.000 5.729 -4.271
1 Lopende ontvangsten voor goederen en diensten (con-
sumptieve bestedingen)10.000 13.468 3.468
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 10.000 13.468 3.468
5 Kapitaaloverdrachten  van andere sectoren 98.700 293.188 194.488
57 Kapitaaloverdrachten van bedrijven en financiële instellin-
gen (exclusief vermogensheffingen)200 1.488 1.288
59 Kapitaaloverdrachten van het buitenland 98.500 291.699 193.199
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 1.300.000 1.300.000 0
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 1.300.000 1.300.000 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 1.418.700 1.612.384 193.684
0 Uitgaven die niet of niet onmiddellijk over de hoofdgroe-
pen 1 t/m 9 worden verdeeld10.000 5.729 -4.271
3 Inkomensoverdrachten aan  andere sectoren 1.999.500 1.643.868 -355.632
31 Exploitatiesubsidies 1.999.500 1.643.868 -355.632
5 Kapitaaloverdrachten aan  andere sectoren 162.600 83.786 -78.814
51Kapitaaloverdrachten aan bedrijven en financiële instellin-
gen162.600 83.786 -78.814
TOTAAL UITGAVEN 2.172.100 1.733.383 -438.717
Budgettair resultaat van het boekjaar -753.400 -120.999 632.401
Overgedragen resultaat vorige jaren 753.400 753.446 46
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 632.447 632.447 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 324
10.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Eigen Vermogen 659.145 489.961
Overgedragen resultaat 659.145 489.961
Vlottende activa 743.329 968.691 Vreemd vermogen 84.184 478.730
Voorzieningen en
uitgestelde belastingen54.378 35.710
Vorderingen < 1 jaar 110.991 215.245 Schulden > 1 jaar 8.000 0
Liquide middelen 632.338 753.446 Schulden < 1 jaar 21.806 443.020
Schulden > 1 jaar die
in jaar vervallen8.000
Andere schulden 21.806 435.020
Totaal 743.329 968.691 Totaal 743.329 968.691
2000 1999
Operationele opbrengsten 1.627.293 1.704.175
Lopende opbrengsten
Inkomensoverdrachten 1.627.265 1.704.003
Andere opbrengsten 28 172
Operationele kosten -1.333.109 -1.381.1080
Voorzieningen 18.669 6.123
Inkomensoverdrachten 1.314.440 1.374.985
Operationeel resultaat 294.184 323.067
Financiële kosten 0 -1.927
Uitzonderlijke kosten 0 -16.000
Resultaat van het boekjaar 294.184 305.140
10.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.007.387
Landbouw op 18 juli 2001 zijn opmerkingen meegedeeld:
• Uit de toelichting bij de begrotingsrapportering blijkt dat 13.358.961 BEF
waarborgbijdragen werden ontvangen, terwijl die volgens de begrotingsrap-
portering 13.467.517 BEF bedragen.
• Het VLIF heeft rubrieken 39.1 (EU-bijstand op rentesubsidies) en 59.11 (EU-
bijstand op investeringspremies) op de ontvangstenzijde van de begroting in de
begrotingsrapportering samengevoegd.
• De begrotingsrapportering werd in strijd met artikel 51 van het besluit van de
Vlaamse regering van 21 mei 1997 betreffende een geïntegreerde economische Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 325
boekhouding en budgettaire rapportering voor de Vlaamse openbare instellingen,
niet in duizenden BEF uitgedrukt.
• In de resultaatverwerking heeft de instelling het over te dragen nettoresultaat
(code 693) voor het huidige en het vorige jaar niet opgenomen.
• De betalingen worden nog steeds niet op het daartoe genomen vastleggings-
nummer aangerekend.
Inmiddels heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting de opmerkingen
over de rekeningen 2000 van het VLIF beantwoord met een ongedateerde brief. Het
Rekenhof onderzoekt momenteel dit antwoord.
10.4 Andere controleresultaten
Het Rekenhof heeft een rechtmatigheidsonderzoek uitgevoerd naar de
steunbeslissingen die het VLIF heeft vastgelegd in 2000. De bevindingen ervan zijn
opgenomen op p.103 van dit boek. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 326
11 Grindfonds
Het Grindfonds heeft een bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met een
balanstotaal van 1.277,2 miljoen BEF en met een winst van het boekjaar van 324,2
miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 400,2 miljoen BEF ontvangsten en75,9 miljoen BEF uitgaven en geeft aanleiding tot een overschot van het begro-
tingsjaar van 324,2 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot per
31 december 2000 zou 1.277,2 miljoen BEF bedragen. Het Rekenhof heeft de reke-ningen 2000 van het Grindfonds op 19 september 2001 gecontroleerd verklaard.
Het stelde vast dat de rekeningen met grote vertraging werden voorgelegd. Bij de
begrotingstechnische registratie van de grindheffingen heeft het Grindfonds de
aanrekeningsregels niet gevolgd. Daarenboven heeft het de intresten naar aanlei-
ding van het goed financieel beheer (CFO-intresten) niet in de jaarrekening ver-werkt.
11.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 387.000 400.156 13.156
36 Indirecte belastingen en heffingen 387.000 400.156 13.156
TOTAAL ONTVANGSTEN 387.000 400.156 13.156
tieve bestedingen)127.515 15.511 -112.004
12 Aankopen van niet-duurzame goederen en diensten 127.515 15.511 -112.004
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 206.685 15.917 -190.768
34 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 206.685 15.917 -190.768
6 Kapitaaloverdrachten binnen de sector overheid 1.005.807 44.517 -961.290
61 Kapitaaloverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 1.005.807 44.517 -961.290
TOTAAL UITGAVEN 1.340.007 75.945 -1.264.062
Budgettair resultaat van het boekjaar -953.007 324.211 1.277.218
Overgedragen resultaat vorige jaren 953.007 953.007 0
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 1.277.218 1.277.218 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 327
11.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vlottende activa 1.277.218 953.007 Eigen vermogen 1.265.429 941.218
Vorderingen < 1 jaar 121.659 0 Kapitaal 391.837 391.837
Liquide middelen 1.155.559 953.007 Overgedragen resultaat 873.592 549.381
Vreemd vermogen 11.789 11.789
uitgestelde belastingen11.789 11.789
Totaal 1.277.218 953.007 Totaal 1.277.218 953.007
2000 1999
Operationele opbrengsten 400.156 360.514
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 400.156 360.514
Operationele kosten -75.945 -51.743
Personeelskosten 5.255 6.888
Niet kaskosten 0 -6.888
Inkomensoverdrachten 70.690 51.743
Operationeel resultaat 324.211 308.771
Financiële opbrengsten 0 12.632
Resultaat van het boekjaar 324.211 321.403
11.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.027.090
nomie op 19 september 2001 de volgende opmerkingen meegedeeld:
• In strijd met artikel 6, § 3, van de wet van 16 maart 1954, werd de jaarrekening
niet tijdig aan het Rekenhof voorgelegd.
• Niettegenstaande een voorgaande belofte om de jaarrekening in duizenden BEF
uit te drukken, heeft het Grindfonds voor 2000 opnieuw de foutieve rapporte-
ringseenheid aangewend.
• Het Grindfonds heeft het gecumuleerd resultaat andermaal niet in de uitvoe-
ringsrekening van de begroting tot uiting gebracht. Het heeft dit saldo evenmin
overgedragen naar het volgende boekjaar(339).
• De controle van de financiële staten wees uit dat het Grindfonds de intresten
naar aanleiding van het goed financieel beheer (CFO-interesten) niet in de jaar-
rekening heeft verwerkt.
                                                       
339Conform artikel 55 van het boekhoudbesluit van 21 mei 1997 dient het begro-
tingsoverschot langs de ESR-code 03.22 als uitgave naar het volgende jaar te wor-
den overgedragen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 328
• Het fonds heeft nog openstaande vorderingen van grindheffingen die nog niet
werden ontvangen, begrotingstechnisch al aangerekend, in strijd met artikel 52,
§7, van het boekhoudbesluit, dat stipuleert dat ontvangsten ten gevolge van deuitoefening van de soevereine macht van de overheid, waaronder belastingen,
heffingen en retributies, (budgettair) moeten worden geregistreerd op het mo-
ment van betaling. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 329
12 Financieringsinstrument voor de Vlaamse Visserij-
en Aquicultuursector
Het Financieringsinstrument voor de Vlaamse visserij- en aquicultuursector (FIVA)
96,3 miljoen BEF en met een overschot van het boekjaar van 22,4 miljoen BEF. De
ESR-uitvoeringsrekening bevat 144,4 miljoen BEF ontvangsten en 121,3 miljoen
BEF uitgaven en geeft aanleiding tot een overschot van het begrotingsjaar van 23,1
miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot bedraagt 96,1 miljoenBEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van het Financieringsinstrument voor
de Vlaamse visserij- en aquicultuursector op 17 juli 2001 gecontroleerd verklaard.
12.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
5 Kapitaaloverdrachten  van andere sectoren 2.100 1.122 -978
gen (exclusief vermogensheffingen)2.100 1.122 -978
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 143.300 143.300 0
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 143.300 143.300 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 145.400 144.422 -978
5 Kapitaaloverdrachten aan  andere sectoren 218.400 121.292 -97.108
gen218.400 121.292 -97.108
TOTAAL UITGAVEN 218.400 121.292 -97.108
Budgettair resultaat van het boekjaar -73.000 23.130 96.130
Overgedragen resultaat vorige jaren 73.000 72.975 -25
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 96.105 96.105
12.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Eigen Vermogen 94.331 71.952
Overgedragen resultaat 94.331 71.952
Vlottende activa 96.331 73.952 Vreemd vermogen 2000 2000
Vorderingen < 1 jaar 226 977 Schulden > 1 jaar 2.000 0
Liquide middelen 96.105 72.975 Schulden < 1 jaar 2.000
Totaal 96.331 73.952 Totaal 96.331 73.952 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 330
2000 1999
Operationele opbrengsten 143.671 57.118
Inkomensoverdrachten 143.671 57.118
Operationele kosten -121.292 -34.093
Inkomensoverdrachten 121.292 34.093
Operationeel resultaat 22.379 23.025
Resultaat van het boekjaar 22.379 23.025
12.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.007.388
Landbouw op 19 juli 2001 zijn opmerkingen meegedeeld:
Vlaamse regering van 21 mei 1997 betreffende een geïntegreerde economischeboekhouding en budgettaire rapportering voor de Vlaamse openbare instellin-
gen niet in duizenden BEF uitgedrukt.
• De waarborgbijdragen staan in de begrotingsrapportering onder rubriek 57.2 in
plaats van onder de in de aanpassing van de begroting voorziene rubriek 16.
• Het naar 2001 over te dragen overschot staat in de begrotingsrapportering onder
rubriek 03.21 Overgedragen tekort vorige boekjaren,  in plaats van onder ru-
briek 03.22 Over te dragen overschot van het boekjaar .
• De resultaatverwerking heeft het over te dragen nettoresultaat (code 693) voor
het huidige en het vorige jaar niet meegerekend.
Op 3 oktober 2001 heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting de op-
merkingen over de rekeningen 2000 van het FIVA beantwoord. Het Rekenhof on-
derzoekt momenteel dit antwoord. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 331
13 Fonds voor Economische Expansie en Regionale Re-
conversie - Middelgrote en Grote Ondernemingen
Het Fonds voor Economische Expansie en Regionale Reconversie - Middelgrote en
Grote Ondernemingen (FEERR-MGO) heeft een bedrijfseconomische jaarrekening
voorgelegd met een balanstotaal van 2,660 miljard BEF en een winst van het
boekjaar van 1,203 miljard BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 6,531 miljard
BEF ontvangsten en 5,363 miljard BEF uitgaven. Het overschot van het begro-
tingsjaar bedraagt aldus 1,167 miljard BEF. Het gecumuleerd over te dragen over-schot bedraagt 1,971 miljard BEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van het
FEERR-MGO op 25 juli 2001 gecontroleerd verklaard.
13.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
0 Niet verdeelde ontvangsten 0 33.901 33.901
08 Interne verrichtingen 0 33.901 33.901
5 Kapitaaloverdrachten van andere sectoren 300.000 120.134 -179.866
gen300.000 120.134 -179.866
6 Kapitaaloverdrachten binnen de sector overheid 6.377.300 6.377.300 0
66 Kapitaaloverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 6.377.300 6.377.300 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 6.677.300 6.531.335 -145.965
0 Niet verdeelde uitgaven 0 49.121 49.121
03 Interne verrichtingen 0 49.121 49.121
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 151.700 89.673 -62.027
30 Niet verdeeld 50.000 0 -50.000
32 Inkomensoverdrachten aan bedrijven en financiële instellin-
gen101.700 89.673 -12.027
5 Kapitaaloverdrachten aan andere sectoren 6.919.600 4.990.926 -1.928.674
gen5.423.600 3.579.487 -1.844.113
zonder winstoogmerk t.b.v. de gezinnen1.496.000 1.411.439 -84.561
6 Kapitaaloverdrachten binnen de sector overheid 666.700 233.814 -432.886
61 Kapitaaloverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 666.700 233.814 -432.886
TOTAAL UITGAVEN 7.738.000 5.363.534 -2.374.466
Budgettair resultaat van het boekjaar -1.060.700 1.167.801 2.228.501
Overgedragen resultaat vorige jaren 1.060.700 804.169 -256.531
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 1.971.970 1.971.970 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 332
13.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vlottende activa 2.660.308 1.730.317 Eigen Vermogen 2.147.674 944.424
Vorderingen op meer
dan 1 jaar214.488 237.283 Kapitaal 0 4.154.254
Vorderingen op max. 1
jaar464.336 432.831 Overgedragen resultaat 2.147.674 -3.209.830
Liquide middelen 1.981.484 1.060.203 Vreemd Vermogen 512.634 785.893
Voorzieningen 502.484 514.003
Schulden op max. 1
jaar10.150 271.890
Totaal 2.660.308 1.730.317 Totaal 2.660.308 1.730.317
2000 1999
Operationele opbrengsten 6.522.559 4.692.766
Inkomensoverdrachten 6.377.300 4.490.300
Andere opbrengsten 145.259 202.466
Operationele kosten -5.347.412 -7.002.985
Voorzieningen 32.999
Inkomensoverdrachten 5.314.413 7.002.985
Operationeel resultaat 1.175.147 -2.310.219
Uitzonderlijke opbrengsten 28.103 67.125
Terugneming van afschrijvingen en
waardeverminderingen28.103 67.125
Uitzonderlijk resultaat 28.103 67.125
Resultaat van het boekjaar 1.203.250 -2.243.094
13.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.007.769
nomie op 25 juli 2001 zijn opmerkingen meegedeeld:
• De jaarrekeningen van het FEERR-MGO werden laattijdig aan het Rekenhof
overgelegd. De documenten werden verstuurd op 21 juni 2001, terwijl de uiter-
ste datum wettelijk is vastgelegd op 31 mei 2001.
• In de uitvoeringsrekening van de begroting 1999 boekte de instelling de ge-
westdotatie als een inkomensoverdracht, terwijl zij die in 1998 als een kapitaal-
overdracht beschouwde. Zij wijzigde haar boekingswijze in 1999 op vraag van
ABAFIM. In de uitvoeringsrekening 2000 werd de dotatie evenwel weer bij dekapitaaloverdrachten geboekt. Dit toont een gemis aan consistentie aan en een
foutieve aanrekening t.a.v. de instructies van ABAFIM. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 333
• Op 7 september 2001 ging de Vlaamse Minister voor Financiën en Begroting
akkoord met deze opmerkingen. Op 24 september 2001 vestigde het Rekenhof
nog eens de aandacht op een klein misverstand inzake de boeking van de dota-tie. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 334
Reconversie – Kleine Ondernemingen
Het Fonds voor Economische Expansie en Regionale Reconversie - Kleine Onder-
nemingen (FEERR-KO) heeft een bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met
een balanstotaal van 2.173,0 miljoen BEF en met een verlies van het boekjaar van
91,4 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 3.037,0 miljoen BEF ont-
vangsten en 3.090,3 miljoen BEF uitgaven en geeft aanleiding tot een tekort van het
begrotingsjaar van 53,3 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschotper 31 december 2000 bedraagt 1.531,0 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft de reke-
ningen 2000 van het FEERR-KO op 21 augustus 2001 gecontroleerd verklaard. Het
stelde vast dat de investeringssteun begrotingstechnisch niet werd opgesplitst inrentetoelagen en kapitaalpremies.
14.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
5 Kapitaaloverdrachten van andere sectoren 50.000 23.305 -26.695
gen (exclusief de vermogensheffingen)50.000 23.305 -26.695
6 Kapitaaloverdrachten binnen de sector overheid 3.013.700 3.013.700 0
66 Kapitaaloverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 3.013.700 3.013.700 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 3.063.700 3.037.005 -26.695
tiebestedingen)68.000 45.862 -22.138
12 Aankopen van niet-duurzame goederen en diensten 68.000 45.862 -22.138
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 647.200 192.787 -454.413
31 Exploitatiesubsidies 19.100 4.912 -14.188
bedrijven en financiële instellingen628.100 187.875 -440.225
5 Kapitaaloverdrachten aan andere sectoren 4.015.400 2.851.652 -1.163.748
gen4.015.400 2.851.652 -1.163.748
TOTAAL UITGAVEN 4.730.600 3.090.301 -1.640.299
Budgettair resultaat van het boekjaar -1.666.900 -53.296 1.613.604
Overgedragen resultaat vorige jaren 1.666.900 1.584.265 -82.635
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 1.530.969 1.530.969 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 335
14.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vlottende activa 2.173.003 2.203.695 Eigen vermogen 1.923.006 2.014.419
Vorderingen < 1 jaar 561.314 535.765 Overgedragen resultaat 1.923.006 2.014.419
Liquide middelen 1.611.689 1.667.930 Vreemd vermogen 249.997 189.276
uitgestelde belastingen80.213 95.322
Schulden < 1 jaar 169.784 93.954
Andere schulden 169.784 93.954
Totaal 2.173.003 2.203.695 Totaal 2.173.003 2.203.695
2000 1999
Operationele opbrengsten 3.085.504 3.548.776
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 3.014.057 3.432.600
Andere operat. opbrengsten 71.447 116.176
Operationele kosten -3.176.917 -3.509.775
Diensten en diverse goederen 41 2
Niet kaskosten -15.109 -22.637
Inkomensoverdrachten 3.169.055 3.440.080
Andere operationele kosten 22.930 92.330
Operationeel resultaat -91.413 39.001
Financiële opbrengsten 0 331
Resultaat van het boekjaar -91.413 39.332
14.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.027.089
nomie er op 22 augustus 2001 op gewezen dat het al bij de jaarrekening 1998 had
opgemerkt dat de instelling de begrotingsrubriek 51.12 (investeringssteun) diende
op te splitsen in rentetoelagen met ESR-code 31 en kapitaalpremies met ESR-code
51. Voor 2000 deed de instelling dit nog steeds niet.
14.4 Andere controleresultaten
1.957.307
Het FEERR-KO nam een vastlegging van 1.926.320 BEF ten laste voor de meer-
kosten die twee onderaannemers van een studiebureau dat de voorbereiding van de
ondernemingsplanwedstrijd had toegewezen gekregen, factureerden. Aangezien de
voorbereidingsfase na een onderhandelingsprocedure was gegund tegen een totaal-
prijs, deelde het Rekenhof de minister op 16 februari 2001 mee dat het uitgeslotenwas dat het Vlaams Gewest een meerprijs zou betalen voor prestaties die deel uit-
maakten van de oorspronkelijke opdracht. De uitvoeringsfase van het project werd Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 336
nooit toegewezen. Aldus kon evenmin worden aangenomen dat de prestaties ten
laste van deze fase konden worden aangerekend.
Het antwoord van de minister van 15 maart 2001 bevatte geen elementen die het
standpunt van het Rekenhof konden wijzigen. De minister argumenteerde dat het
studiebureau, hoewel slechts voor de voorbereidingsfase een contract bestond, detoezegging had gekregen de volledige opdracht uit te voeren. Om de timing te res-
pecteren en sancties wegens laattijdigheid te voorkomen, had het bureau de kwesti-
euze deelopdrachten uitbesteed voor er een contract was. De minister meldde zijn
administratie de opdracht te hebben gegeven de betwiste bedragen uit te betalen.
Op 30 maart 2001 deelde het Rekenhof de minister mee dat het zijn standpunt
handhaafde dat de betaling onverschuldigd was. Er werd immers wel een algemene
offerteaanvraag georganiseerd voor de totale opdracht, maar de opdracht werd niet
toegewezen. Vervolgens startte een onderhandelingsprocedure met het studiebu-
reau, waaruit enkel voor de voorbereidingsfase een contract voortvloeide. Het stu-
diebureau kon bezwaarlijk genoodzaakt zijn de opdrachten al te gunnen om eeningebrekestelling wegens het niet respecteren van de timing te vermijden, daar het
Vlaams Gewest geen sancties wegens laattijdigheid kan opleggen buiten elk con-
tract om. Het Rekenhof drong opnieuw aan op terugvordering.
Op 28 mei 2001 ging de minister nog enkel in op het argument van de project-
timing. Hij wees erop dat het kabinet van de vorige minister had onderhandeld met
het studiebureau over een contract voor de tweede fase. Het studiebureau zou, on-
danks het uitblijven van een ondertekend contract, op de hoogte zijn geweest van de
modaliteiten ervan, toen ze de twee opdrachten uitbesteedde. Het kabinet van devorige minister zou hebben gewild dat de vooropgestelde timing werd gerespec-
teerd. Het studiebureau kon niet weten dat de huidige minister zich niet zou kunnen
vinden in de afgesproken modaliteiten, aldus de minister, die op grond van deze
argumentatie besloot bij zijn standpunt te blijven. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 337
15 Limburgfonds
Het Limburgfonds heeft een bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met een
balanstotaal van 4.695,5 miljoen BEF en een verlies van het boekjaar van 103,3miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 2.165,9 miljoen BEF ontvangsten
en 2.198,6 miljoen BEF uitgaven. Het tekort van het begrotingsjaar bedraagt aldus
32,7 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot zou 1.771,1 miljoenBEF bedragen. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000  van het Limburgfonds op
3 juli 2001 gecontroleerd verklaard. Het stelde vast dat de toelichting bij de uitvoe-
ringsrekening van de begroting ontbrak en dat op kasbasis werd geboekt in plaats
van op transactiebasis.
15.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
0 Niet verdeelde ontvangsten 700.000 1.227.254 527.254
08 Interne verrichtingen 700.000 1.227.254 527.254
5 Kapitaaloverdrachten aan en van andere sectoren 264.300 123.677 -140.623
gen (exclusief vermogensheffingen)264.300 123.677 -140.623
6 Kapitaaloverdrachten binnen de sector overheid 815.000 815.000 0
66 Kapitaaloverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 815.000 815.000 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 1.779.300 2.165.931 386.631
0 Niet-verdeelde uitgaven 700.000 1.196.048 496.048
03 Interne verrichtingen 700.000 1.196.048 496.048
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 600.500 600.483 -17
34 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 600.500 600.483 -17
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 1.050.900 297.054 -753.846
41 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 1.050.900 297.054 -753.846
8 Kredietverleningen en deelnemingen 335.400 105.058 -230.342
85 Kredietverleningen binnen de sector overheid 335.400 105.058 -230.342
TOTAAL UITGAVEN 2.686.800 2.198.643 -488.157
Budgettair resultaat van het boekjaar -907.500 -32.712 874.788
Overgedragen resultaat vorige jaren 1.806.900 1.803.814 -3.086
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 899.400 1.771.102 871.702 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 338
15.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vaste activa 0 434 Eigen Vermogen 2.165.268 2.268.617
Materiële vaste activa 0 434 Kapitaal 0 2.585.140
Vlottende activa 4.695.497 4.797.388 Overgedragen resultaat 2.165.268 -316.523
Vorderingen > 1 jaar 2.371.209 2.902.087 Vreemd vermogen 2.530.229 2.529.205
Vorderingen < 1 jaar 553.186 59.728 Schulden > 1 jaar 1.986.400 2.483.000
Liquide middelen 1.771.102 1.806.892 Schulden < 1 jaar 505.853 46.205
Overlopende rekeningen 0 28.681 Overlopende rekeningen 37.976 0
Totaal 4.695.497 4.797.822 Totaal 4.695.497 4.797.822
2000 1999
Operationele opbrengsten 897.414 1.236.703
Inkomensoverdrachten 849.033 964.612
Andere opbrengsten 48.035 272.091
Operationele kosten -1.001.048 -1.232.701
Handelsgoederen, grond en hulpstoffen 81 0
Diensten en diverse goederen 16 4.601Niet kaskosten 182 434
Inkomensoverdrachten 1.000.769 1.227.666
Operationeel resultaat -103.634 4.002
Financiële opbrengsten 0 12
Uitzonderlijke opbrengsten 285 1.473
Uitzonderlijke kosten 0 0
Resultaat van het boekjaar -103.349 5.487
15.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.007.768
nomie op 3 juli 2001 zijn opmerkingen meegedeeld.
• In strijd met artikel 3, 1°, van het boekhoudbesluit, heeft de instelling geen
toelichting over de uitvoering van de begroting bij de jaarrekening gevoegd.
• In strijd met de artikelen 52 en 53 van het besluit, heeft het Limburgfonds in de
uitvoeringsrekening op kasbasis geboekt in plaats van op transactiebasis. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 339
De Vlaamse Minister van Financiën en Begroting heeft op 30 augustus 2001 ge-
antwoord dat aan uitgavenzijde op transactiebasis werd gewerkt, maar dat er eind2000 geen betaalopdrachten meer waren die nog niet waren uitbetaald. Aan de ont-
vangstenzijde boekte het fonds volgens het principe dat wanneer de transactie zich
niet voltrekt op basis van een invorderingsrecht, het moment van betaling als aanre-keningsmoment geldt. De werkingsdotaties werden geboekt op basis van een gete-
kend besluit. Deze boekingswijze zou zijn gekozen omwille van overzichtelijkheid
en eenvoud. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 340
16 Vlaams Egalisatie Rente Fonds
Het Vlaams Egalisatie Rente Fonds (VERF) heeft een bedrijfseconomische jaarre-
kening voorgelegd met een balanstotaal van 2.451 miljoen BEF en een winst van
het boekjaar van 96,6 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 105 miljoenBEF ontvangsten en 0,4  miljoen BEF uitgaven. Het overschot van het begrotings-
jaar bedraagt aldus 104,6 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot
bedraagt 2.459,1 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van hetVERF op 17 juli 2001 gecontroleerd verklaard. Het stelde verschillende overtre-
dingen vast van het boekhoudbesluit.
2 Inkomsten van rente, pacht en andere resultaten van
vermogen en van ondernemingsactiviteit77.300 105.015 27.715
26 Rente van overheidsvorderingen 77.300 105.015 27.715
TOTAAL ONTVANGSTEN 77.300 105.015 27.715
tieve bestedingen)300 394 94
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 300 394 94
TOTAAL UITGAVEN 300 394 94
Budgettair resultaat van het boekjaar 77.000 104.621 27.621
Overgedragen resultaat vorige jaren 2.354.461 2.354.461 0
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 2.431.461 2.459.082 27.621
16.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vlottende activa 2.451.065 2.400.015 Eigen Vermogen 2.451.065 2.354.461
Geldbeleggingen 2.320.264 2.315.298 Reserves 2.360.586 0
Liquide middelen 123.392 62.534 Overgedragen resultaat 90.479 2.354.461
Overlopende rekeningen 7.409 22.184 Vreemd vermogen 0 45.554
gen0 45.554
Totaal 2.451.065 2.400.015 Totaal 2.451.065 2.400.015 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 341
2000 1999
Operationele opbrengsten 0 300.000
Inkomensoverdrachten 0 300.000
Operationeel resultaat 0 300.000
Financiële opbrengsten 105.015 86.823
Financiële kosten -8.134 -16.383
Uitzonderlijke opbrengsten 112 0
Belastingen -389 -183
Resultaat van het boekjaar 96.604 370.257
16.3 Opmerkingen bij de rekeningen
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting op 19 juli
2001 zijn opmerkingen meegedeeld.
16.3.1 ESR-uitvoeringsrekening
Beginsaldo van de rekening
Volgens het Rekenhof diende het VERF zijn rekening 1999 af te sluiten met een
gecumuleerd saldo van 2.354.461.208 BEF. Dit eindsaldo kwam niet overeen met
het afgeronde beginsaldo in 2000 (2.354.500 duizend BEF) in rubriek 08.22 van de
voorgelegde rekening, dat een overschatting met 38.792 BEF inhield. Bij zijn con-
trole en in de bovenstaande tabel heeft het Rekenhof met deze vergissing van het
VERF rekening gehouden en het beginsaldo aangepast.
Aanrekenings- en waarderingsregels
Op 7 september 2000 antwoordde de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting
op de opmerkingen van het Rekenhof over de rekening 1999, dat het VERF in 2000
de aanrekeningsregels van het boekhoudbesluit zouden volgen. Artikel 52, § 1, van
dit besluit stelt dat voor een transactie die zich niet voltrekt op basis van een invor-
deringsrecht, het moment van betaling als aanrekeningmoment geldt.
In 2000 nam het VERF budgettair als renteontvangst 105.015 duizend BEF. Dit
komt overeen met het saldo van de economische rekening 751 Gerealiseerde meer-
waarden op vlottende activa . Deze rekening bevatte ook het saldo van de verlopen
rente 1999 voor de korte-termijnbeleggingen en de verlopen rente 2000 van diebeleggingen. Het is aanvaardbaar dat de instelling in het eerste geval het saldo van
de verlopen rente opnam, als voorzetting van de vroegere verkeerde budgettaire
aanrekening in 1999. Zowel bedrijfseconomisch als budgettair moet zij immers
hetzelfde resultaat bekomen. Alleen het tijdstip van aanrekening verschilt. De aan-
rekening van de verlopen intresten 2000 was evenwel niet conform het boekhoud-besluit. Een afwijkend advies van de adviescommissie die deze praktijk goedkeur-
de, was er niet. Het budgettair resultaat is aldus met 7.409.378 BEF overschat. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 342
De terugname van een waardevermindering van 112.500 BEF en de minderwaarde
van 8.129.457 BEF geboekt in de bedrijfseconomische boekhouding, die betrekkinghebben op de terugbetaling van de laatste lange-termijnbelegging (OLO-27), heeft
het VERF budgettair niet verwerkt. Normaliter diende zij dit ook niet te doen, daar
het geen kasverrichtingen betrof. In het onderhavige geval diende de verwerkingechter uitzonderlijk wel plaats te vinden, omdat anders een verschil zou ontstaan
tussen de totale bedrijfseconomische opbrengst (21.870.531 BEF) en de budgettaire
(29.887.488 BEF). Het budgettair resultaat is aldus met 8.016.957 BEF overschat.
Het VERF dient in 2001 het budgettaire resultaat met deze twee bedragen te corri-
geren.
Het Rekenhof beklemtoonde andermaal dat het VERF het beste het advies van de
adviescommissie zou inwinnen voor de budgettaire verwerking van de beleggingen,
daar de aanrekeningsregels van het boekhoudbesluit niet overeenstemmen met die
van het Europees systeem van rekeningen 1995 (ESR 1995), die beklemtonen dat
de rente dient te worden geregistreerd op batenbasis.
Eindsaldo van de rekening
Met het juiste beginsaldo, niet-opname van de verlopen intresten 2000 en correcties
van de vervallen lange-termijnbelegging, bedraagt het werkelijke over te dragen
saldo 2000 2.443.656.113 BEF. Behalve de materiële vergissing van het beginsal-
do, dient het VERF de nodige correcties in 2001 uit te voeren.
Kredietoverschrijdingen
Het VERF overschreed de rubriek 12 Aankoop van niet-duurzame goederen  en van
diensten  met netto 94.000 BEF. Dit is te wijten aan de hoge stand van de zichtreke-
ning en de daarop verworven intresten, waarop het VERF roerende voorheffing
(overschrijding 189.327 BEF) diende te betalen.
16.3.2 Balans en resultatenrekening
Op 7 september 2000 meldde de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting dat
het VERF voor de verwerking van de korte-termijnbeleggingen, de rekening 52Vastrentende effecten  bij de aankoop zou debiteren met de aanschaffingswaarde van
het effect. Op het einde van de boekhoudperiode zou het fonds het vlottend actief
verhogen met de verlopen rente en op de eindvervaldag zou het het resterende deel
van de intresten in resultaat nemen en het vlottend actief afboeken. Bijgevolg zou
het VERF geen overlopende rekeningen meer gebruiken.
Het VERF boekte de nieuwe korte-termijnbeleggingen 2000 bij hun aankoop cor-
rect. Op het einde van de boekhoudperiode debiteerde het evenwel de overlopende
rekening 495 ten opzichte van het resultaat ten belope van de verlopen rente. Dit isniet conform artikel 40, § 2, van het boekhoudbesluit, dat voorschrijft alle geldbe-
leggingen te waarderen aan realisatiewaarde of marktwaarde indien voorhanden. De
bedoeling is uiteindelijk een correct beeld te verkrijgen van de waarde van de ef- Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 343
fecten. Op het einde van de periode dient het VERF dus de rekening 52 Vastrente
effecten  te debiteren.
Vervolgens hebben een verkeerde berekening van de verlopen rente van de korte-
termijnbeleggingen eind 1999 en het feit dat het VERF voor de langetermijn-
beleggingen in het verleden geen rekening had gehouden met de betaalde intrestvervat in de aanschaffingswaarde, het eventuele (dis)agio en de verlopen rente,
aanleiding gegeven tot een overwaardering van het bedrijfseconomische resultaat
2000 met 5.912.696 BEF.
Algemene fouten
Ten slotte stelde het Rekenhof nog opmerkingen over het gebrek aan verantwoor-
dingsstukken, materiële fouten en de nood aan reconciliatie tussen het bedrijfseco-
nomische en het begrotingsresultaat. Tevens zou het VERF voor de beleggingen
een overzicht kunnen bijhouden van de bedrijfseconomische en budgettaire aange-
rekende opbrengsten.
16.3.3 Algemene opmerkingen
Het Rekenhof herhaalde nogmaals dat het VERF voor bestendige delegaties aanambtenaren van niveau A, machtiging dient te vragen aan de minister, overeenkom-stig het besluit van de Vlaamse regering van 17 december 1997 houdende vaststel-
ling van de regelen betreffende de werking en het beheer van het Vlaams Egalisatie
Rente Fonds.
Ook dient de interne controle bij de financiële verrichtingen te verbeteren. Eén
persoon is verantwoordelijk voor de backoffice, de rapportering en de uitvoeringvan de soms omvangrijke financiële verrichtingen.
16.4 Andere controleresultaten
1.499.329
In zijn verslag over de evaluatie van het decreet van 16 december 1997 houdende
bepaling inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap(
340)
heeft het Rekenhof het nut van het voortbestaan van het VERF in twijfel getrokken.
Het concludeerde dat het VERF slechts tot doel heeft rentebetalingen te egaliserenop begrotingstechnisch vlak. Financieel zijn er geen voordelen. Integendeel, het
rendement op de beleggingen bij het VERF ligt lager dan de kostprijs van de totale
schuld (en zelfs de kostprijs van de korte-termijnopnames van de directe schuld).
Door de debudgettering van een deel van de uitgaven wordt het Vlaams Parlement
gedesinformeerd (zijnde in beperkte mate, gezien de marginale hoogte van het buf-ferbedrag van 2,35 miljard BEF eind 1999). Wegens de beperktheid van dit laatste
bedrag, kan de vraag worden gesteld of de renteschokken niet beter binnen de be-
groting worden opgevangen. Aldus zou het belang van het VERF opnieuw kunnenworden geëvalueerd.
                                                       
340Stuk 37-D (1999-2000) - Nr. 1, 8 augustus 2000. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 344
Naar aanleiding van dit verslag heeft het Vlaams Parlement op 23 mei 2001(341) een
resolutie(342) aangenomen waarin het een werkgroep, opgericht met vertegenwoor-
digers van, enerzijds, het kabinet van Financiën en Begroting, de interne auditor van
het kas- en schuldbeheer en de afdeling Financieel Management van de administra-
tie Budgettering, Accounting en Financieel Management, en, anderzijds, het Reken-hof, o.a. de taak gaf het verdere bestaan van het VERF te evalueren.
                                                       
341Handelingen, Nr. 49, 23 mei 2001, p. 19.
342Stuk 618 (2000-2001) - Nr. 2, 20 april 2001, p. 3. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 345
17 Herplaatsingsfonds
Het Herplaatsingsfonds heeft een bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met
een balanstotaal van 24,9 miljoen BEF en een winst van het boekjaar van 24,9
miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 24,9 miljoen BEF ontvangsten en0 BEF uitgaven. Het (gecumuleerd) overschot bedraagt aldus 24,9 miljoen BEF.
Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van het Herplaatsingsfonds op 24 juli 2001
gecontroleerd verklaard.
17.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 24.900 24.900 0
46Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep
(dotaties Vlaamse overheid)24.900 24.900 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 24.900 24.900 0
TOTAAL UITGAVEN 0 0 0
Budgettair resultaat van het boekjaar 24.900 24.900 24.900
Overgedragen resultaat vorige jaren 0 0 0
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 24.900 24.900
17.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vaste activa 0 0 Eigen Vermogen 24.900 0
Overgedragen resultaat 24.900 0
Vlottende activa 24.900 0 Vreemd vermogen 0 0
Liquide middelen 24.900 0
Totaal 24.900 0 Totaal 24.900 0
2000 1999
Operationele opbrengsten 24.900 0
Inkomensoverdrachten 24.900 0
Operationeel resultaat 24.900 0
Resultaat van het boekjaar 24.900 0 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 346
17.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.016.216
Werkgelegenheid op 25 juli 2001 meegedeeld dat de enige opmerking erin bestaat
dat de rekening werd opgesteld in franken en niet in duizenden franken. De Vlaam-se Minister van Financiën en Begroting heeft op 17 augustus 2001 meegedeeld dat
met deze opmerking rekening zal worden gehouden bij de volgende jaarrekening. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 347
18 Fonds Culturele Infrastructuur
Het Fonds Culturele Infrastructuur heeft een bedrijfseconomische jaarrekening
voorgelegd met een balanstotaal van 359,6 miljoen BEF en met een verlies van het
boekjaar van 2,4 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 504,4 miljoenBEF ontvangsten en 506,9 miljoen BEF uitgaven. Het tekort van het begrotingsjaar
bedraagt aldus 2,5 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot be-
draagt 353,7 miljoen BEF. Het Fonds heeft zijn vastleggingsmachtigingen, begrootop 732,5 miljoen BEF, volledig  aangewend. Het Rekenhof heeft de rekeningen
2000 van het Fonds op 14 augustus 2001 gecontroleerd verklaard.
18.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
2R e n t e s 0 1 1
26 Rente-ontvangsten van overheidsvorderingen 0 1 1
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 504.400 504.400 0
66 Kapitaaloverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 504.400 504.400 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 504.400 504.401 1
tieve bestedingen)300 121 -179
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 300 121 -179
2 Rentes en huurgelden van gronden 0 10 10
21 Rentes op schuld 0 10 10
5 Kapitaaloverdrachten aan  andere sectoren 730.100 501.752 -228.348
51 Aan bedrijven 380.100 228.566 -151.534
52 Aan privaatrechtelijke instellingen zonder winstoogmerk 350.000 273.186 -76.814
6 Kapitaaloverdrachten binnen de sector overheid 130.000 4.856 -125.144
61 Binnen eenzelfde institutionele groep 50.000 4.816 -45.184
65 Aan andere institutionele groepen 80.000 40 -79.960
7 Investeringen 200 169 -31
74 Verwerving van overige investeringsgoederen 200 169 -31
TOTAAL UITGAVEN 860.600 506.908 -353.692
Budgettair resultaat van het boekjaar -356.200 -2.507 353.693
Overgedragen resultaat vorige jaren 356.200 356.244 44
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 353.737 353.737 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 348
18.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vaste activa 181 133 Eigen Vermogen 353.918 356.377
Materiële vaste activa 181 133 Overgedragen resul-
taat353.918 356.377
Vlottende activa 359.409 357.448 Vreemd vermogen 5.672 1.204
Liquide middelen 359.409 357.448 Schulden op ten hoog-
ste 1 jaar5.672 1.204
Totaal 359.590 357.581 Totaal 359.590 357.581
2000 1999
Operationele opbrengsten 504.650 597.791
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 504.400 597.600
Andere opbrengsten 250 191
Operationele kosten -507.100 -241.413
Div. diensten/goederen 120 248
Niet kaskosten 121 66
Inkomensoverdrachten 506.859 241.099
Operationeel resultaat -2.450 356.378
Financiële opbrengsten 1
Financiële kosten 9 1
Resultaat van het boekjaar -2.458 356.377
18.3 Resultaten van de rekeningencontrole
2.003.401
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van Cul-
tuur op 14 augustus 2001 zijn opmerkingen meegedeeld.
18.3.1 ESR-uitvoeringsrekening
Het door de instelling vermelde gecumuleerde overschot van 353.692.060 BEF is
onjuist: het houdt geen rekening met de werkelijke ontvangsten (inclusief het over-
gedragen resultaat van vorige jaren), die 45.184 BEF hoger liggen dan de begrote.
18.3.2 Balans en resultatenrekening
Het fonds houdt zich inzake afschrijvingen niet aan de regels van het VOI-
boekhoudbesluit: het boekt afschrijvingen steeds voor een volledig jaar onafhanke-
lijk van de datum van ingebruikname; bovendien schrijft het af op de aanschaf-fingswaarde verminderd met een restwaarde. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 349
19 Vlaams Zorgfonds
Het Vlaams Zorgfonds heeft een bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met
een balanstotaal van 8.000 miljoen BEF en met een winst van het boekjaar van
4.000 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 4.000 miljoen BEF ontvang-sten en geen uitgaven. De ontvangsten werden integraal toegewezen aan het reser-
vefonds. Aangezien alle middelen van het Zorgfonds werden toegewezen aan het
reservefonds, is er geen gecumuleerd overschot. Het reservefonds bevat 8.000 mil-joen BEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van het Vlaams Zorgfonds op
17 juli 2001 gecontroleerd verklaard.
19.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 4.000.000 4.000.000 0
46 Binnen eenzelfde institutionele groep 4.000.000 4.000.000 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 4.000.000 4.000.000 0
Budgettair resultaat van het boekjaar 4.000.000 4.000.000 0
Toevoeging reservefonds -4.000.000 -4.000.000 0
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 0 0
19.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vlottende  activa 8.000.000 4.019.400 Eigen vermogen 8.000.000 4.000.000
Liquide middelen 8.000.000 4.019.400 Reserves 8.000.000 4.000.000
Vreemd vermogen 0 19.400
Schulden < 1 jaar 0 19.400
Totaal 8.000.000 4.019.400 Totaal 8.000.000 4.019.400
2000 1999
Operationele opbrengsten 4.000.000 4.000.000
Dotaties 4.000.000 4.000.000
Operationeel resultaat 4.000.000 4.000.000
Resultaat van het boekjaar 4.000.000 4.000.000 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 350
19.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.003.397
zijn op 17 juli 2001 zijn opmerkingen meegedeeld.
Het Vlaams Zorgfonds heeft het overgedragen resultaat van het vorige jaar niet in
de uitvoeringsrekening opgenomen, maar heeft het rechtstreeks, zonder dat dit uit
de rekeningen bleek, toegewezen aan het reservefonds. Ook de dotatie van het jaar
2000 wees het aan het reservefonds toe. Deze toewijzingen anticipeerden op een
beslissing van de Vlaamse regering.
Aangezien het reservefonds niet meer blijkt uit de uitvoeringsrekening, moet het
fonds de informatie erover (beginsaldo, mutaties en eindsaldo) in een toelichting bij
de ESR-rekening meedelen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 351
Investeringsuitgaven
Het Financieringsfonds voor Schuldafbouw en Eenmalige Investeringsuitgaven
(FFEU) is op 31 december 2000 operationeel geworden. Het heeft als doelstelling
in te staan voor de financiering van eenmalige investeringen ten behoeve van de
Vlaamse Gemeenschap of het Vlaams Gewest en van reservevorming ten behoeve
van deze entiteiten. Het kan zijn middelen ook gebruiken voor de afbouw van de
directe en indirecte schuld of voor kapitaalsubsidies aan lokale overheden. Dezemiddelen bestaan voornamelijk uit een dotatie ten laste van de algemene uitgaven-
begroting van de Vlaamse Gemeenschap, die wordt gestijfd met de op het einde van
het begrotingsjaar beschikbare kredieten. Het Financieringsfonds heeft een be-drijfseconomische jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van 2.181,7 mil-
joen BEF en een winst van het boekjaar van 2.181,7 miljoen BEF. De ESR-
uitvoeringsrekening bevat 2.181,7 miljoen BEF ontvangsten en 0 BEF uitgaven. Het
overschot van het eerste begrotingsjaar bedraagt aldus 2.181,7 miljoen BEF. Het
Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van het Financieringsfonds op 10 juli 2001afgesloten.
20.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid p.m. 2.181.666 2.181.666
(werkingsdotatie Vlaamse Gemeenschap)p.m. 2.181.666 2.181.666
TOTAAL ONTVANGSTEN p.m. 2.181.666 2.181.666
TOTAAL UITGAVEN p.m. 0 0
Budgettair resultaat van het boekjaar p.m. 2.181.666 2.181.666
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 2.181.666 2.181.666
20.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Activa 2000 Passiva 2000
Vlottende activa 2.181.666 Eigen Vermogen 2.181.666
Vorderingen > 1
jaar2.181.666 Overgedragen
resultaat2.181.666
Totaal 2.181.666 Totaal 2.181.666 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 352
2000
Operationele opbrengsten 2.181.666
Inkomensoverdrachten 2.181.666
Operationeel resultaat 2.181.666
Resultaat van het boekjaar 2.181.666
20.3 Resultaten van de rekeningencontrole
1.995.047
Het Rekenhof heeft geen opmerkingen over de rekeningen 2000 gemaakt. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 353
1 Gemeenschapsonderwijs
Ingevolge artikel 46, §3, van het bijzonder decreet van 14 juli 1998 betreffende het
gemeenschapsonderwijs moet de instelling haar jaarrekeningen pas tegen 30 sep-
tember bij de Vlaamse regering indienen. Op 14 september 2001 heeft de Vlaamse
Minister van Financiën en Begroting het Rekenhof de jaarrekening 2000 van het
Gemeenschapsonderwijs - centraal niveau bezorgd. Op het ogenblik van afsluitingvan dit boek, beschikte het Rekenhof echter nog niet over de geconsolideerde jaar-
rekening. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 354
2 Universitair Ziekenhuis Gent
Het Universitair Ziekenhuis Gent (UZ Gent) heeft een bedrijfseconomische jaarre-
kening voorgelegd met een balanstotaal van 7.380,2 miljoen BEF en met een winst
van het boekjaar van 560,1 miljoen BEF. De instelling is onderworpen aan de zie-kenhuiswetgeving en dient geen ESR-uitvoeringsrekening voor te leggen. Het Re-
kenhof heeft de rekeningen 2000 van het UZ Gent op 16 oktober 2001 gecontro-
leerd verklaard.
2.1 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vaste activa 1.924.829 1.691.777 Eigen Vermogen 621.493 -27.971
Materiële vaste activa 1.924.673 1.691.621 Dotaties, inbreng en
giften in kapitaal17.872 17.872
Financiële vaste activa 156 156 Reserves 923.442 922.640
Vlottende activa 5.455.412 4.764.095 Overgedragen resultaat -846.945 -1.406.210
Vorderingen > 1 jaar 102 18 Overdracht Belgische
Staat527.124 437.727
Voorraden en bestel-
lingen in uitvoering173.492 193.592 Voorzieningen voor
risico's en kosten468.789 476.728
Vorderingen < 1 jaar 4.864.770 4.241.170 Vreemd vermogen 6.289.959 6.007.115
Geldbeleggingen 39.264 56.123 Schulden > 1 jaar 1.987.619 2.103.004
Liquide middelen 326.245 229.636 Schulden < 1 jaar 4.041.305 3.736.465
gen51.539 43.556 Overlopende rekenin-
gen261.035 167.646
Totaal 7.380.241 6.455.871 Totaal 7.380.241 6.455.872 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 355
2000 1999
Operationele opbrengsten 10.677.566 9.807.179
Lopende opbrengsten 9.681.296 9.034.817
Andere opbrengsten 996.270 772.362
Operationele kosten -10.019.618 -9.395.356
Voorraden en leveringen 2.490.762 2.307.779
Diensten en bijkomende leveringen 1.340.863 1.240.950
Personeelskosten 5.767.643 5.370.406Afschrijvingen, waardeverminde-
ringen, voorzieningen en overigebedrijfskosten420.350 476.221
Operationeel resultaat 657.948 411.823
Financiële opbrengsten 16.392 5.777
Financiële kosten -180.588 -143.352
Uitzonderlijke opbrengsten 283.142 344.056
Uitzonderlijke kosten -216.827 -200.658
Resultaat van het boekjaar 560.067 417.646
2.2 Opmerkingen bij de rekeningen
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van On-
derwijs op 16 oktober 2001 zijn opmerkingen meegedeeld.
2.2.1 Opvolging van vroegere opmerkingen
Reconciliatie van de jaarrekening met de proef- en saldibalans
In tegenstelling tot vorig jaar werd het UZ Gent III op geautomatiseerde wijze ge-
consolideerd in de proef- en saldibalans en werden de reclassificatieboekingen die
de bedrijfsrevisoren vroegen in hun management letter, in de proef- en saldibalans
opgenomen. Doordat het UZ Gent nog een aantal andere reclassificaties uitvoert,
vloeien de balans en de resultatenrekening echter nog steeds niet zonder toevoeging
of weglating voort uit de rekeningen van de proef- en saldibalans(343). Voor de re-
classificaties op het niveau van de resultatenrekening (inzonderheid die in de ru-
brieken Financiële opbrengsten , Financiële kosten  en Uitzonderlijke kosten , kan het
UZ Gent, mits een kleine aanpassing aan haar rekeningstelsel, aan het probleemtegemoetkomen.
                                                       
343In strijd met artikel 5 van het koninklijk besluit van 8 oktober 1976 met betrekking
tot de jaarrekening van ondernemingen, grotendeels van toepassing op de zieken-
huizen ingevolge artikel 1 van het koninklijk besluit van 14 december 1987 betref-fende de jaarrekeningen van de ziekenhuizen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 356
Te ontvangen intrestopbrengsten vanwege de RSZ
Het (juridisch) dossier over de RSZ-bijdragen op kliniekvergoedingen is integraal
overgelegd aan de raadsman van het UZ Gent, die een definitieve afrekening ten
aanzien van de RSZ opstelt. Het UZ Gent dient - in het vooruitzicht van de opmaak
van de jaarrekening 2001 - actie te ondernemen om de resterende hoofdsom, inclu-sief de van de RSZ te ontvangen intresten, te innen. De te ontvangen intrestop-
brengsten vanwege de RSZ dient het UZ Gent te registreren in de jaarrekening
2001.
Juridisch statuut van de onroerende investeringen, het investeringsfonds en voor-
zieningen voor grote herstellings -en onderhoudswerken
Met betrekking tot deze materies blijkt uit het voorontwerp van decreet betreffende
de herziening van de financiering van de universiteiten in de Vlaamse Gemeen-
schap en begeleidende bepalingen, de intentie om te voldoen aan vroegere opmer-
kingen.
2.2.2 Geconsolideerde balans en resultatenrekening
De geconsolideerde balans van het UZ Gent toont een totaal op 31 december 2000
van 7.380.241.000 BEF. Tegenover het vorige boekjaar betekent dit een stijging
met ruim 0,9 miljard BEF (meer dan 14 %). Langs de actiefzijde stegen vooral de
vorderingen op ten hoogste één jaar (met ongeveer 0,6 miljard BEF). Langs de
passiefzijde valt vooral de stijging van de korte-termijnschulden op (met 305 mil-
joen BEF), evenals van het eigen vermogen, dat na jaren terug positief is geworden.
De geconsolideerde resultatenrekening van het ziekenhuis toont een algemeen ex-
ploitatieresultaat van 560.067.000 BEF. Zowel het bedrijfsresultaat (657.948.000
BEF) als het algemeen exploitatieresultaat van het boekjaar zijn ten opzichte van
1999 gestegen. De te bestemmen winst van het boekjaar laat toe het overgedragen
verlies van de vorige boekjaren verder af te bouwen. Het overgedragen verlies vande instelling, in de jaarrekening 2000 nog 846.945.000 BEF, kan - als het resultaat
positief blijft evolueren - in twee tot drie jaar volledig afgebouwd worden. Dit vergt
uiteraard een blijvende, doorgedreven budgettaire discipline. Voor het tweede jaarop rij stegen de bedrijfskosten immers aanzienlijk (met 6,6 % in 2000 en met 6,3 %
in 1999). Met uitzondering van 1995, werden sinds 1994 nog geen dergelijke cijfers
opgetekend. Een verhoogde waakzaamheid is aangewezen.
2.2.3 Vaststellingen bij de jaarrekening 2000
Het ziekenhuis dient minstens éénmaal per jaar een inventaris op te maken van al
haar bezittingen, vorderingen, schulden en verplichtingen van welke aard ook(
344).
Het UZ Gent beschikt thans niet over zo'n inventaris voor de materiële vaste activa.
                                                       
344Overeenkomstig artikel 7 van de wet van 17 juli 1975 op de boekhouding en de
jaarrekening van de ondernemingen, van toepassing op de ziekenhuizen ingevolge
artikel 78 van de wet van 7 augustus 1987 op de ziekenhuizen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 357
Om de overeenstemming te behouden tussen de boekhoudkundige situatie van de
materiële vaste activa en hun werkelijke aanwezigheid, is het noodzakelijk eeninventaris bij te houden en die periodiek op de werkelijkheid af te stemmen. Een
periodieke fysische controle van de materiële vaste activa is ook nodig om buiten
gebruik gestelde of verkochte materiële vaste activa te identificeren en na te gaan ofer voor bepaalde investeringen geen grond bestaat voor aanvullende afschrijvingen.
Het UZ Gent dient overigens ook voor de buitengebruikstelling van materiële vaste
activa een formele procedure vast te leggen. Het UZ Gent dient de prille initiatieven
die het al nam inzake de inventaris en de buitengebruikstellingsprocedure, verder
uit te bouwen en vervolgens te implementeren.
Vorderingen op ten hoogste één jaar
• Na enkele jaren van vermindering, namen de tegoeden op de verzekeringsin-
stellingen en mutualiteiten in 1999 opnieuw toe. Het jaar 2000 bevestigde deze
negatieve tendens: de vorderingen stegen van 2,55 miljard BEF tot 2,97 miljard
BEF. Het Rekenhof sluit zich dan ook aan bij de vraag van de bedrijfsrevisoren
naar mogelijke maatregelen.
• De balans vermeldt een terugvorderbaar renteloos voorschot van 50 miljoen
BEF aan het Auroraziekenhuis als vordering op minder dan één jaar. Deze vor-dering stond ook vorig jaar op de balans. Het UZ Gent dient de invorderings-
mogelijkheden ervan kritisch te evalueren en, eventueel, maatregelen te treffen.
• De Vlaamse Minister van Onderwijs heeft de facturen voor de uitvoering van
het akkoord van sectoriële sociale programmatie voor de jaren 1990, 1991 en
1992 van de Vlaamse Gemeenschap voor de jaren 1997  en 1998(
345) nog
steeds niet betaald.
• Het UZ Gent dient de openstaande vorderingen op 31 december 2000 op Kind
en Gezin (4.547.845 BEF) en het Kinderkankerfonds (6.815.303 BEF) kritisch
te analyseren en na te gaan welke van deze vorderingen het als definitief verlo-ren moet beschouwen.
Voorzieningen voor risico's en kosten
De voorzieningen in de balans zijn met ongeveer 17,9 miljoen BEF meer afgeno-
men dan blijkt uit de toevoegingen en onttrekkingen aan de voorzieningen in deresultatenrekening. Het verschil is te wijten aan verschillende factoren:
• In de loop van 2000 betaalde het UZ Gent de voorziene kost terugvordering
RIZIV mini-forfaits  (22,2 miljoen BEF) aan het RIZIV, wat tot gevolg had dat
het de voorziening kon terugnemen. Het heeft dit echter niet gedaan langs de
daartoe bestemde post van de resultatenrekening, met name besteding van de
• De post van de voorzieningen voor ingehouden niet door te storten RSZ  houdt
verband met betwiste RSZ-bijdragen op het dubbel vakantiegeld. De toevoe-
ging aan deze voorziening (4,3 miljoen BEF) verliep niet langs de kostenreke-
                                                       
345Brieven van het UZ Gent aan de minister van 22 oktober 1998 (factuurbedrag
4.688.995 BEF) en 22 december 1999 (factuurbedrag 5.656.431 BEF). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 358
ning toevoeging aan de voorzieningen , maar (indirect) langs de rubriek perso-
neelskosten .
Het UZ Gent heeft de wijzigingen in de voorzieningen boekhoudtechnisch niet
correct verwerkt, maar dit beïnvloedde het resultaat niet. Het UZ Gent dient ervoor
te zorgen dat de bewegingen op de balanspost voorzieningen voor risico’s en kosten
coherent zijn met de toevoegingen en onttrekkingen aan de voorzieningen in de
Resultatenrekening per definitieve kostenplaats
De ziekenhuizen moeten in de jaarrekening een resultatenrekening per definitieve
kostenplaats opnemen(346). Het UZ Gent voldeed in de jaarrekening 2000 net zomin
als in de voorgaande rekeningen, aan deze verplichting, ondanks beloften van de
minister dienaangaande(347).
                                                       
346Overeenkomstig artikel 3 van het koninklijk besluit van 14 december 1987 betref-
fende de jaarrekeningen van de ziekenhuizen.
347Niet gedateerde brief aan het Rekenhof, ontvangen op 9 december 1999. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 359
3 Vlaamse Onderwijsraad
De Vlaamse Onderwijsraad (VLOR) heeft een bedrijfseconomische jaarrekening
voorgelegd met een balanstotaal van 33,1 miljoen BEF en een verlies van het
boekjaar van 4,7 miljoen BEF. Op de ESR-uitvoeringsrekening zijn 107,2 miljoenBEF ontvangsten en 105,3 miljoen BEF uitgaven aangerekend. Het overschot van
het begrotingsjaar 2000 bedraagt aldus 1,9 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te
dragen overschot bedraagt 2,4 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen2000 van de VLOR op 17 juli 2001 gecontroleerd verklaard.
3.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000(
348)
0 Niet-verdeelde ontvangsten 14.310 13.398 -912
00 Niet-verdeeld 12.900 11.988 -912
08 Overige interne verrichtingen (08.3) 1.410 1.410 0
sumptieve bestedingen)5.875 6.267 392
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 5.875 6.267 392
vermogen en van ondernemingsactiviteit150 0 -150
26 Rente van overheidsvorderingen 150 0 -150
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 87.775 87.500 -275
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 87.775 87.500 -275
7 Desinvesteringen 50 45 -5
77 Verkoop van overige investeringsgoederen, waaronder
onlichamelijke zaken50 45 -5
TOTAAL ONTVANGSTEN 108.160 107.210 -950
0 Niet-verdeelde uitgaven 15.700 14.392 -1.308
00 Niet-verdeeld 15.700 14.392 -1.308
tieve bestedingen)88.685 86.762 -1.923
11 Lonen en sociale lasten 51.575 50.489 -1.086
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 37.110 36.273 -837
2 Uitgaven van rente, pacht en andere resultaten van ver-
mogen en van ondernemingsactiviteit0 119 119
21 Rente overheidsschuld 0 119 119
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 1.340 1.301 -39
34 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 1.340 1.301 -39
7 Investeringen 2.835 2.757 -78
onlichamelijke zaken2.835 2.757 -78
TOTAAL UITGAVEN 108.560 105.331 -3.229
Budgettair resultaat van het boekjaar -400 1.879 2.279
Overgedragen resultaat vorige jaren 400 503 103
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 2.382 2.382
                                                       
348De uitvoeringsrekening 2000 sluit niet aan bij de uitvoeringsrekening 1999: het in
2000 gerapporteerde overgedragen resultaat verschilt van het in 1999 gerappor-
teerde over te dragen resultaat. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 360
BALANS
Vaste activa 7.166 7.679 Eigen Vermogen 4.940 9.674
Immateriële vaste activa 1.377 1.690 Kapitaal 9.218 9.218
Materiële vaste activa 5.789 5.989 Reserves 0 1.707
Overgedragen resultaat -4.278 -1.251
Vlottende activa 25.911 18.301 Vreemd vermogen 28.137 16.306
uitgestelde belastingen2.000 2.000
Vorderingen < 1 jaar 12.965 5.722 Schulden < 1 jaar 20.037 14.306
Liquide middelen 12.946 12.579 Overlopende rekenin-
gen6.100 0
Totaal 33.077 25.980 Totaal 33.077 25.980
2000 1999
Operationele opbrengsten 105.428 101.385
Lopende opbrengsten 2.791 2.339
Inkomensoverdrachten 87.500 81.900
Andere opbrengsten 15.137 17.146
Operationele kosten -111.781 -105.129
Div. diensten/goederen 51.115 57.857
Personeelskosten 41.083 41.797
Niet kaskosten 3.270 3.837Inkomensoverdrachten 1.921 1.438
Andere operat. kosten 14.392 200
Operationeel resultaat -6.353 -3.744
Financiële opbrengsten 0 185
Financiële kosten -120 -2
Uitzonderlijke opbrengsten 1.781 526
Uitzonderlijke kosten -42 0
Resultaat van het boekjaar -4.734 -3.035 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 361
3.3 Opmerkingen bij de rekeningen
derwijs op 18 juli 2001 zijn opmerkingen meegedeeld.
Algemeen
• De VLOR beschikt niet over de goedkeuring van de Vlaamse regering voor de
begrotingswijziging die het vast bureau op 3 oktober 2000 goedkeurde en op
5 oktober 2000 aan de bevoegde overheden voorlegde. Bijgevolg geldt de be-groting van 15 februari 2000(
349) als basis voor de controle.
• De door de VLOR op 14 maart 2001 aan de Vlaamse regering overgelegde
jaarrekening is niet voorafgaandelijk goedgekeurd door het bevoegde bestuurs-
orgaan(350).
• De administratieve diensten van de VLOR leven de voorschriften voor de in-
terne controle op de betalingen, opgesteld door de algemene raad van de instel-
ling, niet na. De betalingsopdrachten van meer dan 1,25 miljoen BEF moetenvolgens deze regels van interne orde worden getekend door de administrateur-
generaal én de voorzitter. Dit laatste vindt in de praktijk niet plaats.
ESR uitvoeringsrekening
• In de uitvoeringsrekening heeft de VLOR tegelijkertijd een over te dragen
overschot van het boekjaar  en een over te dragen tekort van het boekjaar  ge-
boekt, wat niet logisch is.
• In strijd met artikel 55 van het boekhoudbesluit heeft de VLOR het saldo van
het boekjaar (1.879.381 BEF) niet expliciet geuit.
Balans
• De VLOR beschikt niet over een proces-verbaal van opname van het kassaldo,
waarin het de overeenkomst vaststelde tussen het kassaldo volgens de boeken
met de op 31 december aanwezige speciën.
• Het bedrag vermeld onder de post geplaatst kapitaal  betreft geen inbreng van
kapitaal door oprichters, maar overgedragen middelen die normaliter onder depost overgedragen netto resultaat  horen (ook opgemerkt over de jaarrekening
1999).
• De VLOR dient zich te beraden over de noodzaak tot handhaving van een
voorziening voor personeelskosten (2.000.000 BEF), daar die is aangelegd op
                                                       
349Bijlage bij het ontwerp van decreet houdende aanpassing van de algemene uitga-
venbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2000, Stuk
19-A (1999-2000) - Nr. 1.
350In strijd met artikel 10 van het boekhoudbesluit. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 362
grond van een beslissing van de algemene raad van 27 april 1993 (ook opge-
merkt over de jaarrekening 1999).
• De VLOR heeft het principe van periodetoerekening (middels overlopende
rekeningen) beter toegepast dan in 1999. Niettemin waren er nog enkele tekort-
komingen:
- De VLOR heeft nagelaten de terugbetaling van de loonkosten, voortkomend
van de detachering van een personeelslid voor de maand december, via overlo-pende rekening als opbrengst in het resultaat op te nemen.
- Geleverde prestaties aangaande projecten waarvoor bij de afsluiting van het
boekjaar geen schuldvordering was verzonden, heeft de instelling langs de re-
kening 413900 (te ontvangen werkingsmiddelen projecten) in het bedrijfsre-
sultaat 2000 opgenomen. Aldus is in de uitvoeringsrekening 383.585 BEF te-
veel als ontvangst geboekt.
• In het detail van de immateriële vaste activa  bevatten de rubrieken aanschaf-
fingswaarde (rij 27) en afschrijvingen en waardeverminderingen  (rij 43) per
einde vorig boekjaar bedragen die niet overeenkomen met de bedragen die de
jaarrekening 1999 voor deze rubrieken (respectievelijk rijen 32 en 48) vermeld-de. Dit geldt eveneens voor de staat van de materiële vaste activa .
Resultatenrekening
• De VLOR boekt de maandelijkse factuur voor de huur van een bedrijfsvoertuig
op lange termijn niet in bij ontvangst van de factuur, maar verwerkt de factuur-
bedragen pas op moment van betaling (domiciliëring) als kosten in de boek-houding.
• De boekhoudkundige registratie van diefstallen van pc’s en vervanging van de
gestolen toestellen, is niet correct gebeurd. Naar aanleiding van de diefstallen
schreef de VLOR ook twee toestellen definitief versneld af. De raad rappor-
teerde deze versnelde afschrijvingen onder operationele kosten,  in plaats van ze
als uitzonderlijke kosten  in het bedrijfsresultaat te verwerken. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 363
4 Dienst voor Infrastructuurwerken van het Gesubsi-
dieerd Onderwijs
De Dienst voor Infrastructuurwerken van het Gesubsidieerd Onderwijs (DIGO)
2.082,6 miljoen BEF en met een verlies van het boekjaar van 1.545,5 miljoen BEF.
De ESR-uitvoeringsrekening bevat 2.275,5 miljoen BEF ontvangsten en 3.822,4miljoen BEF uitgaven en geeft aanleiding tot een tekort van het begrotingsjaar van
1.546,9 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot bedraagt 2.010,3
miljoen BEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van de DIGO op 21 augustus
sumptieve bestedingen)3.500 5.178 1.678
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 3.500 5.178 1.678
vermogen en van ondernemingsactiviteit2.500 2.457 -43
26 Rente van overheidsvorderingen 2.500 2.457 -43
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 0 8.248 8.248
oogmerk t.b.v. de gezinnen en gezinnen0 8.248 8.248
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 193.100 193.700 600
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 193.100 193.700 600
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 2.035.600 2.065.940 30.340
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 2.035.600 2.065.940 30.340
TOTAAL ONTVANGSTEN 2.234.700 2.275.523 40.823
tieve bestedingen)154.200 145.626 -8.574
11 Lonen en sociale lasten 118.200 111.148 -7.052
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 36.000 34.478 -1.522
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 41.100 42.693 1.593
44 Inkomensoverdrachten aan het autonoom gesubsidieerd
onderwijs41.100 42.693 1.593
6 Kapitaaloverdrachten aan de sector overheid 4.609.900 3.628.970 -980.930
64Kapitaaloverdrachten aan het autonoom gesubsidieerd on-
derwijs4.609.900 3.628.970 -980.930
7 Investeringen 18.800 5.142 -13.658
onlichamelijke zaken18.800 5.142 -13.658
TOTAAL UITGAVEN 4.824.000 3.822.431 -1.001.569
Budgettair resultaat van het boekjaar -2.589.300 -1.546.908 1.042.392
Overgedragen resultaat vorige jaren (*) 2.589.300 3.557.235 967.935
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 2.010.327 2.010.327
* De uitvoeringsrekening 2000 sluit niet aan bij de uitvoeringsrekening 1999: het in 2000
gerapporteerde overgedragen resultaat verschilt van het in 1999 gerapporteerde over te dra-gen resultaat. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 364
2. Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vaste activa 16.371 15.516 Eigen Vermogen 2.061.753 3.607.293
Immateriële vaste activa 1.310 2.225 Reserves 43.035 21.426
Materiële vaste activa 10.665 8.999 Overgedragen resultaat 2.018.718 3.585.867
Financiële vaste activa 4.396 4.292
Vlottende activa 2.066.273 3.604.252 Vreemd vermogen 20.891 12.475
Vorderingen < 1 jaar 21.989 16.744 Schulden < 1 jaar 20.422 12.395
Geldbeleggingen 198.743 199.569 Handelsschulden 8.664 1.458
Liquide middelen 1.803.428 3.338.208 Schulden m.b.t. belas-
tingen, bezoldigingenen sociale lasten11.758 10.937
Overlopende rekeningen 42.113 49.731 Overlopende rekenin-
gen469 80
Totaal 2.082.644 3.619.768 Totaal 2.082.644 3.619.768
2000 1999
Operationele opbrengsten 2.272.665 4.416.702
Lopende opbrengsten 83 145
Inkomensoverdrachten 2.229.300 4.401.800
Andere opbrengsten 43.282 14.757
Operationele kosten -3.821.229 -3.471.941
Div. diensten/goederen 33.218 30.524
Personeelskosten 112.065 110.448Niet kaskosten 4.283 4.559Inkomensoverdrachten 3.671.663 3.326.410
Operationeel resultaat -1.548.564 944.761
Financiële opbrengsten 2.711 91.616
Financiële kosten 0 -4
Uitzonderlijke opbrengsten 420 4.733
Uitzonderlijke kosten -107 0
Resultaat van het boekjaar -1.545.540 1.041.106
1.930.498
derwijs op 21 augustus 2001 zijn opmerkingen meegedeeld. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 365
ESR-uitvoeringsrekening
• De DIGO heeft voor het tweede jaar op rij de betalingen voor het doorgeven
van de subsidies, wat het luik hoger onderwijs betreft, aanzienlijk overschat inzijn begroting.
• Het jaarverslag verklaart de vastleggingsmachtiging en de aanrekening daarop.
Deze verklaring dient eveneens opgenomen te worden in de toelichting bij deuitvoering van de begroting (
351).
Balans en resultatenrekening
• Het detail van de geldbeleggingen  geeft onvoldoende weer hoe de beleggings-
portefeuille op de balansdatum is samengesteld.
• Er werd geen  vergoeding voor financieel beheer toegerekend aan het resultaat
2000. Als het CFO nalaat deze vergoeding tijdig mee te delen - zoals in 2000 -moet de DIGO ze ramen.
Waarborgverlening
De DIGO heeft, behalve het toekennen van subsidies voor infrastructuurwerken,
ook als opdracht het waarborgen van de terugbetaling van kapitaal, intresten enbijhorende onkosten van leningen aangegaan met het oog op de financiering van het
niet door een toelage gedekte deel van een investering(
352). Deze waarborgverlening
is afhankelijk van het betalen van een bijdrage door de ontlener.
De DIGO heeft de waarborgbijdragen die hem op 31 december 2000 nog verschul-
digd waren, niet in de jaarrekening opgenomen. De praktische moeilijkheid die aan
de basis ligt van deze onvolledigheid, namelijk dat de banken de datum van de eer-
ste opname van krediet niet meedelen aan de DIGO, dient te worden verholpen.
De DIGO wordt slechts uitzonderlijk aangesproken als waarborgverlener. Twee
scholen kwamen echter hun verplichtingen ingevolge de DIGO-tegemoetkoming
niet na. Hoewel de DIGO deze dossiers terdege opvolgt en met herinneringen en
afbetalingsplannen probeert de verschuldigde bedragen van deze vzw’s te recupe-
ren, maakt het slechts schoorvoetend gebruik van de wettelijk voorziene middelen
om terugbetaling te bekomen (353). De raad van bestuur dient zich te beraden over
de aanwending van deze middelen. Enkel dit bestuursorgaan kan afzien van verdere
stappen tot terugvordering.
                                                       
351Artikel 47, 2e lid, van het besluit van de Vlaamse regering van 21 mei 1997 betref-
fende een geïntegreerde economische boekhouding en budgettaire rapportering
voor de Vlaamse openbare instellingen.
352Artikel 17, § 2, van de wet van 29 mei 1959 tot wijziging van sommige bepalingen
van de onderwijswetgeving, hierna de schoolpactwet genoemd.
353Artikel 20quater, § 4, van de schoolpactwet. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 366
5 Investeringsdienst voor de Vlaamse Autonome Hoge-
scholen
De Investeringsdienst voor de Vlaamse Autonome Hogescholen (IVAH) heeft een
bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van 106,3 mil-
joen BEF en een verlies van het boekjaar van 313,6 miljoen BEF. De ESR-
uitvoeringsrekening bevat 115,4 miljoen BEF ontvangsten en 429,1 miljoen BEF
uitgaven en geeft aanleiding tot een tekort van het begrotingsjaar van 313,7 miljoen
BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot bedraagt 72,5 miljoen BEF. HetRekenhof heeft de rekeningen 2000 van de IVAH op 3 juli 2001 gecontroleerd ver-
klaard.
vermogen en van ondernemingsactiviteit0 3.246 3.246
26 Rente van overheidsvorderingen 0 3.246 3.246
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 35.000 35.000 0
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 35.000 35.000 0
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 77.200 77.200 0
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 77.200 77.200 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 112.200 115.446 3.246
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 38.900 39.638 738
41 Inkomensoverdrachten aan de centrale overheid 38.900 39.638 738
6 Kapitaaloverdracten aan de sector overheid 457.200 389.469 -67.731
61 Kapitaaloverdrachten aan de centrale overheid 457.200 389.469 -67.731
TOTAAL UITGAVEN 496.100 429.107 -66.993
Budgettair resultaat van het boekjaar -383.900 -313.661 70.239
Overgedragen resultaat vorige jaren 383.900 386.131 2.231
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 72.470 72.470 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 367
5.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vlottende activa 106.325 407.191 Eigen  vermogen 72.470 386.131
Vorderingen < 1 jaar 3.246 65.140 Overgedragen resultaat 72.470 386.131
Liquide middelen 103.079 342.051
Vreemd vermogen 33.855 21.060
Schulden < 1 jaar 33.855 21.060
Totaal 106.325 407.191 Totaal 106.325 407.191
2000 1999
Operationele opbrengsten 112.200 446.300
Inkomensoverdrachten 112.200 446.300
Operationele kosten -363.967 -328.423
Inkomensoverdrachten -363.967 -328.423
Operationeel resultaat -251.767 117.877
Financiële opbrengsten 3.246 3.865
Uitzonderlijke kosten -65.140 0
Resultaat van het boekjaar -313.661 121.742
derwijs op 3 juli 2001 zijn opmerkingen meegedeeld:
• De IVAH heeft de correctieboeking betreffende de annulatie van een open-
staande vordering op de Vlaamse Gemeenschap (saldi van de dotaties 1996,
1997 en 1998) bedrijfseconomisch verkeerdelijk als uitzonderlijke kosten  ge-
boekt. Aangezien die vordering verband houdt met de gewone werking van de
instelling, diende hij een minderwaarde  te boeken.
• De IVAH dient er nauwer op toe te zien dat de Vlaamse autonome hogescholen
steeds een correcte datum vermelden op de vorderingsstaten, opdat een juistereperiodetoerekening van de kosten kan worden bereikt.
• De IVAH heeft, in strijd met artikel 55 van het boekhoudbesluit, het saldo van
het boekjaar in de uitvoeringsrekening niet expliciet naar voren gebracht. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 368
6 Kind en Gezin
De bedrijfseconomische jaarrekening van Kind en Gezin werd voorgelegd met een
balanstotaal van 1.446 miljoen BEF en met een winst van 4,2 miljoen BEF. De
begrotingsuitvoering bevat 10.014,6 miljoen BEF ontvangsten en 10.037,2 miljoenBEF uitgaven. Het begrotingsjaar sluit aldus met een tekort van 22,6 miljoen BEF.
Het gecumuleerd over te dragen overschot bedraagt 302 miljoen BEF. Het Reken-
hof heeft de rekeningen 2000 van Kind en Gezin op 25 september 2001 gecontro-leerd verklaard.
sumptiebestedingen)25.650 28.316 2.666
16 Verkopen van niet-duurzame goederen en van diensten 25.650 28.316 2.666
2 Rentes in toevallige exploitatiewinsten van overheidsbe-
drijven en inkomsten uit eigendom12.971 9.733 -3.238
26 Rente-ontvangsten van overheidsvorderingen 12.971 9.733 -3.238
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 3.036.350 2.984.320 -52.030
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. de gezinnen en de gezinnen3.036.350 2.984.320 -52.030
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 6.680.050 6.756.759 76.709
46 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 6.570.580 6.667.674 97.094
49 Inkomstenoverdrachten van andere institutionele groepen
(federale overheid, Gemeenschappen, Gewesten, Gemeen-
schapscommissies)109.470 89.085 -20.385
6 Kapitaaloverdrachten binnen de sector overheid 201.200 201.200 0
66 Kapitaaloverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 201.200 201.200 0
7 Desinvesteringen 50.000 31.205 -18.795
76 Verkopen van gronden en gebouwen in het binnenland 50.000 31.000 -19.000
onlichamelijke zaken0 205 205
8 Kredietaflossingen en vereffeningen van deelnemingen 121 3.103 2.982
86 Kredietaflossingen door en vereffeningen van deelnemingen
in bedrijven en financiële instellingen121 3.103 2.982
TOTAAL ONTVANGSTEN 10.006.342 10.014.636 8.294
tiebestedingen)1.809.267 1.858.072 48.805
11 Lonen en sociale lasten 1.422.419 1.461.829 39.410
12 Aankopen van niet-duurzame goederen en diensten 386.848 396.243 9.395
2 Bijdragen in toevallige exploitatieverliezen van over-
heidsbedrijven25.853 25.841 -12
21 Rentes overheidsschuld 25.853 25.841 -12 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 369
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 7.914.030 7.755.884 -158.146
34 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 7.914.030 7.755.884 -158.146
5 Kapitaaloverdrachten aan andere sectoren 200.200 81.969 -118.231
zonder winstoogmerk t.b.v. de gezinnen200.200 81.969 -118.231
6 Kapitaaloverdrachten binnen de sector overheid 1.000 139.200 138.200
61 Kapitaaloverdracht binnen eenzelfde institutionele groep 0 139.200 139.200
63 Kapitaaloverdrachten aan lokale overheden 1.000 0 -1.000
7 Investeringen 91.984 145.750 53.766
onlichamelijke zaken91.984 145.750 53.766
8 Kredietverleningen en deelnemingen 300 1.192 892
financiële instellingen300 1.192 892
9 Overheidsschuld 29.651 29.351 -300
91 Aflossingen van de gevestigde overheidsschuld 29.651 29.351 -300
TOTAAL UITGAVEN 10.072.285 10.037.259 -35.026
Budgettair resultaat van het boekjaar -65.943 -22.623 43.320
resultaat m.b.t. toelagen Nationale Loterij 40.541
resultaat m.b.t. Eigen Fondsen 31.000
resultaat m.b.t. de VIPA-investeringssubsidies 119.231
rechtzetting overgedragen resultaat -139.200
resultaat m.b.t. de werkingsdotatie -74.195
Overgedragen resultaat vorige jaren 325.221 324.611 -610
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 259.278 301.988 42.710
BALANS
Vaste activa 945.067 984.727 Eigen Vermogen 582.737 578.532
Immateriële vaste activa 13.495 6.943 Kapitaal 659.928 659.928
Materiële vaste activa 930.989 977.463 Overgedragen resultaat -77.191 - 81.396
Financiële vaste activa 583 321
Vlottende activa 501.187 316.236 Vreemd vermogen 863.517 722.431
Vorderingen > 1 jaar 0 0 Voorzieningen en 0 0
Vorderingen < 1 jaar 116.424 118.732 Schulden > 1 jaar 482.524 472.981
Liquide middelen 371.291 182.759 Schulden < 1 jaar 374.202 242.600
Overlopende rekeningen 13.472 14.745 Schulden > 1 jaar die
in jaar vervallen33.186 29.364
Handelsschulden 268.196 100.041
Schulden m.b.t. belas-
tingen, bezoldigin-gen en sociale lasten62.805 83.466
Andere schulden 10.015 29.729
gen6.791 6.850
Totaal 1.446.254 1.300.963 Totaal 1.446.254 1.300.963 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 370
2000 1999
Operationele opbrengsten 9.970.314 9.511.124
Lopende opbrengsten 29 130
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 9.942.179 9.500.171
Andere opbrengsten 28.106 10.823
Operationele kosten -9.887.005 - 9.427.630
Handelsgoederen 41.216 22.773
Diverse diensten en goederen 340.263 274.252
Personeelskosten 1.468.391 1.422.818
Afschrijvingen, waardeverminderingen
en voorzieningen143.969 113.860
Inkomensoverdrachten en andere ope-
rationele kosten7.893.166 7.593.927
Operationeel resultaat 83.309 83.494
Financiële opbrengsten 9.913 9.991
Financiële kosten -26.067 - 27.506
Uitzonderlijke opbrengsten 305 24
Uitzonderlijke kosten -63.255 - 583
Resultaat van het boekjaar 4.205 65.420
6.3 Resultaten van de rekeningencontrole
1.604.555
zijn op 25 september 2001 zijn opmerkingen meegedeeld.
Begroting
Kind en Gezin heeft voor verschillende ESR-codes de kredieten overschreden, on-
der meer die voor lonen (ESR 11), subsidiëring (ESR 34) en investeringen (ESR
74). Het overschreed de 91,984 miljoen BEF kredieten voor investeringen zelfs met
58,5%. Elke overschrijding van limitatieve kredieten dient nog steeds door de in-
houdelijk bevoegde minister (op eensluidend advies van de Minister van Financiën)
te worden goedgekeurd. Ook de uitvoeringsrekening 1999 toonde al verscheidenekredietoverschrijdingen. Het Rekenhof heeft erop aangedrongen de functie van de
begroting als machtiging en beleidsondersteunend instrument binnen Kind en Gezin
op te waarderen.
Verschillen m.b.t. de resultaten en reserves vorige jaren
Het Rekenhof heeft kennis genomen van het verslag van een externe deskundige
over bepaalde aansluitingen tussen de budgettaire boekhouding en de staat van
actief en passief op 31 december 1997. De raad van bestuur heeft op 29 november2000 dit verslag goedgekeurd. Het onderzoek van de externe deskundige kon de
verschillen uit het verleden slechts gedeeltelijk verklaren. De verschillen die het wel
verklaarde, wijzen er op dat vooral de budgettaire aanrekeningen in het verleden
tekortkomingen vertoonden. Voor geen van de verschillende deelresultaten bracht Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 371
het verslag evenwel elementen naar voren die een correctie van de overgedragen
resultaten zouden rechtvaardigen. Het Rekenhof heeft er akte van genomen datKind en Gezin de resterende verschillen van het verleden niet meer zal kunnen
verklaren.
• Kind en Gezin heeft 1999 afgesloten met een positief gecumuleerd budgettair
resultaat van 240 miljoen BEF. In 2000 heeft het dit resultaat van 1999 met84,9 miljoen BEF verhoogd. Kind en Gezin heeft daarbij echter ten onrechte
26,3 miljoen BEF toegevoegd aan het overgedragen resultaat 1999. Het voegde
dit bedrag immers toe aan het overgedragen resultaat met betrekking tot VIPA-investeringssubsidies zonder het overgedragen resultaat met betrekking tot de
werkingsdotatie te verminderen. Het resultaat van de VIPA-
investeringsubsidies van Kind en Gezin ziet er als volgt uit:
• Overgedragen resultaat VIPA-investeringssubsidies
31.12.1999274.352.845 BEF
• Ontvangen investeringsdotatie 2000 201.200.000 BEF
• Betaalde investeringstoelagen aan de voorzieningen
2000-81.968.913 BEF
• Uitboeking saldo investeringsdotatie 1998 (beslissing
Vlaamse regering)-80.500.000 BEF
• Over te boeken van het overgedragen resultaat m.b.t.
de werkingsdotatie31.000.000 BEF
• Uitboeking van het teveel aan (investerings)dotatie in
1997 geboekt-4.708.905 BEF
Over te dragen resultaat VIPA-investeringssubsidies 339.375.027 BEF
De toevoeging heeft het VIPA-resultaat inderdaad rechtgezet. De correctie van
de budgettaire aanrekening van een schijf van 31 miljoen BEF van de investe-
ringsdotatie 1997, die destijds ten onrechte als werkingsdotatie was opgeno-
men, vond echter alleen bij de investeringsdotaties plaats, niet bij de werkings-
dotaties. De instelling dient het gecumuleerd resultaat met betrekking tot dewerkingsdotatie in de rekening 2001 dan ook te verminderen met 31 miljoen
BEF. Daarbuiten moet Kind en Gezin nog steeds het gecumuleerd budgettair
resultaat van de werkingsdotatie corrigeren met 15,5 miljoen BEF. Dit bedrag
betreft het provisioneel krediet 1997, dat de instelling pas in 1998 ontving,
maar dat zij nooit als budgettaire ontvangst aanrekende. Met alle correcties zalhet gecumuleerde tekort van de werkingsdotatie toenemen van 112,42 miljoen
BEF tot 127,92 miljoen BEF. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 372
• Kind en Gezin zondert de ontvangsten die niet voortvloeien uit dotatiegelden en
de uitgaven die het daarmee financiert, af in een budgettair resultaat eigen fond-
sen. Het is wel niet altijd duidelijk welke ontvangsten en uitgaven Kind en Ge-
zin aan dit resultaat toerekent. Een beter alternatief voor de huidige, weinig
transparante werkwijze zou zijn dat de instelling daarvoor een rekening reser-
vefonds gebruikt(354) en tevens eenduidige regels opstelt voor het stijven en
aanwenden van dit reservefonds. Beslissingen daarover moeten door de raad
van bestuur worden genomen.
• Het verdient aanbeveling dat Kind en Gezin de van de Vlaamse Gemeenschap
ontvangen gecumuleerde voorschotten inzake VIPA-investeringssubsidies niet
alleen budgettair, maar ook bedrijfseconomisch tot uiting brengt. Het kan de
gecumuleerde voorschotten (339,4 miljoen BEF) afzonderen van het overge-dragen verlies en overboeken naar een afzonderlijke passiefrekening.
• Kind en Gezin heeft nog steeds de permanente saldi van de overlopende reke-
ningen niet onderzocht of verklaard.
• Kind en Gezin heeft in de toelichting bij de balans en resultatenrekening in de
Staat van de vaststaande toekomstige verplichtingen en verbintenissen, deel
kapitaalverplichtingen  opnieuw dubbel gerapporteerd over de stand van de le-
ningsovereenkomst voor de aankoop van het gebouw aan de Hallepoortlaan. DeStaat van de schulden licht die stand immers al toe.
Reconciliatie - tegenstrijdigheid
Kind en Gezin rekent de lonen en andere personeelsuitgaven van december over-
eenkomstig het boekhoudbesluit niet budgettair aan in het lopende jaar, maar boektze op 8-rekeningen en rekent ze pas in het volgende jaar budgettair aan. De lonen
en andere personeelsuitgaven december geboekt op de 8-rekeningen daalden van
129.729.396 BEF in 1999 tot 117.385.916 BEF in 2000, dus met 12.343.480 BEF.
Dit verschil moet in principe onderdeel zijn van de reconciliatie tussen het bedrijfs-
economische en het budgettaire resultaat 2000. In de reconciliatie heeft Kind enGezin echter een stijging van 6.795.808 BEF voor de lonen en andere personeels-
uitgaven in rekening gebracht. Het dient deze tegenstrijdigheid ten belope van
19.139.288 BEF te verklaren.
                                                       
354Artikel 30 van het decreet van 22 november 1995 houdende bepalingen tot bege-
leiding en aanpassing van de begroting verleende de instelling immers de expli-
ciete machtiging een reservefonds zonder bijzondere bestemming aan te leggen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 373
7 Vlaams Fonds voor de Sociale Integratie van Perso-
nen met een Handicap
Het Vlaams Fonds voor de Sociale Integratie van Personen met een Handicap
(VFSIPH) heeft een bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met een balans-
totaal van 2.051,5 miljoen BEF en met een verlies van het boekjaar van 108,2 mil-
joen BEF. De begrotingsuitvoering bevat 33.897,2 miljoen BEF ontvangsten en
34.074 miljoen BEF uitgaven. Het begrotingsjaar sloot aldus met een tekort van
176,8 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot bedraagt 1.275miljoen BEF, inclusief het saldo van het reservefonds voor de aankoop van gebou-
wen ten belope van 66,7 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van
het VFSIPH op 4 september 2001 gecontroleerd verklaard.
(in duizenden franken)
sumptieve bestedingen)13.801 20.743 6.942
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 13.801 20.743 6.942
2Rentes en bijdragen in toevallige exploitatieverliezen van
overheidsbedrijven en inkomsten uit eigendom60.000 53.347 -6.653
26 Rente-ontvangsten van overheidsvorderingen 60.000 53.347 -6.653
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 698.255 722.088 23.833
instellingen, privaatrechtelijke instellingen (terugvorderin-gen maatschappelijke dienstverlening aan personen met eenhandicap)698.255 722.088 23.833
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 32.515.740 32.538.109 22.369
46 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep
(werkingsdotatie Vlaamse Gemeenschap, tegemoetkoming
PBW, tegemoetkoming V.D.A.B.)32.515.740 32.538.109 22.369
5 Kapitaaloverdrachten van andere sectoren 0 15 15
58 Kapitaaloverdrachten van privaatrechtelijke instellingen
zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen en van gezinnen (ex-clusief vermogensheffingen)01 5 1 5
6 Kapitaaloverdrachten binnen de sector overheid 562.700 562.704 4
66Kapitaaloverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep
(investeringsdotatie Vlaamse Gemeenschap)562.700 562.704 4
7 Desinvesteringen 0 209 209
onlichamelijke zaken0 209 209
8 Kredietaflossingen en vereffeningen van deelnemingen 1.675 0 -1.675
in bedrijven en financiële instellingen1.125 0 -1.125
87 Kredietaflossingen door privaatrechtelijke instellingen zon-
der winstoogmerk t.b.v. de gezinnen en door de gezinnen550 0 -550
9 Overheidsschuld 100 0 -100
96 Opnemingen van gevestigde overheidsschuld 100 0 -100
TOTAAL ONTVANGSTEN 33.852.271 33.897.215 44.944 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 374
tieve bestedingen)814.953 760.249 -54.704
11 Lonen en sociale lasten 514.807 478.115 -36.692
12Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten (al-
gemene werkingskosten, huurgelden, erelonen voor studiesen uitvoering werken,…)300.146 282.134 -18.012
2Uitgaven van rente, pacht en andere resultaten van ver-
mogen en van ondernemingsactiviteit100 0 -100
21 Rentes op overheidsschuld 50 0 -50
23 Toegerekende debetrentes 50 0 -50
3Inkomensoverdrachten aan andere sectoren (maat-
schappelijke dienstverlening aan personen met een han-dicap)33.730.802 32.781.055 -949.747
32Inkomensoverdrachten, geen exploitatiesubsidies zijnde, aan
bedrijven en financiële instellingen1.071.593 1.052.454 -19.139
33Inkomensoverdrachten aan privaatrechtelijke instellingen
zonder winstoogmerk t.b.v. de gezinnen159.152 109.470 -49.682
34 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 32.417.781 31.619.131 -798.650
35 Inkomensoverdrachten aan het buitenland 82.276 0 -82.276
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 4.660 51 -4.609
43 Inkomensoverdrachten aan de lokale overheden (diverse
kosten voor opleiding in een centrum van de VDAB)660 51 -609
45 Inkomensoverdrachten aan andere institutionele groepen
(federale overheid, andere gemeenschappen en gewesten,gemeenschapscommissies)4000 0 -4000
5 Kapitaaloverdrachten aan andere sectoren 586.300 462.177 -124.123
52Kapitaaloverdrachten aan privaatrechtelijke instellingen
zonder winstoogmerk t.b.v. de gezinnen (investeringstoela-gen uitbetaald aan "privaatrechtelijke" instellingen)586.300 462.177 -124.123
6 Kapitaaloverdrachten binnen de sector overheid 40.000 12.469 -27.531
63 Kapitaaloverdrachten aan lokale overheden (investe-
ringstoelagen uitbetaald aan "publiekrechtelijke" instellin-
gen)40.000 12.469 -27.531
7 Investeringen 126.006 57.557 -68.449
71 Aankopen van gronden en gebouwen in het binnenland 79.298 16.178 -63.120
74 Verwervingen van overige investeringsgoederen, waaronder
onlichamelijke zaken46.708 41.379 -5.329
8 Kredietverleningen en deelnemingen 1.825 479 -1.346
80 Niet verdeeld 50 0 -50
financiële instellingen1.100 479 -621
83 Kredietverleningen aan de gezinnen 675 0 -675
9 Overheidsschuld 100 4 -96
91 Aflossingen van gevestigde overheidsschuld 100 4 -96
TOTAAL UITGAVEN 35.304.746 34.074.041 -1.230.705
Budgettair resultaat van het boekjaar -1.452.475 -176.826 1.275.649
Opneming uit reservefonds voor aankoop van gebouwen 82.866 16.178 -66.688
Overgedragen resultaat vorige jaren 1.369.609 1.369.952 343
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 1.209.304 1.209.304 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 375
BALANS
Vaste activa 222.522 203.566 Eigen Vermogen 537.224 645.423
Immateriële vaste activa 11.394 5.425 Kapitaal 220.369 201.893
Materiële vaste activa 208.976 196.468 Reserves 316.855 443.530
Financiële vaste activa 2.152 1.673 Vreemd vermogen 1.514.284 1.417.903
Vlottende activa 1.828.986 1.859.760 Voorzieningen en
uitgestelde belastingen109.189 100.302
Vorderingen < 1 jaar 498.862 349.477 Schulden > 1 jaar 0 4
Liquide middelen 1.328.889 1.510.092 Schulden < 1 jaar 1.405.047 1.315.834
Overlopende rekeningen 1.235 191 Handelsschulden 60.041 36.261
tingen, bezoldigingenen sociale lasten41.767 33.594
Overige schulden 1.303.239 1.245.979
gen48 1.763
Totaal 2.051.508 2.063.326 Totaal 2.051.508 2.063.326
2000 1999
Operationele opbrengsten 33.954.649 33.835.358
Lopende opbrengsten 832.315 1.434.098
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 33.100.266 32.380.647
Andere operationele opbrengsten 22.068 20.613
Operationele kosten -34.101.806 -33.840.439
Div. diensten/goederen 291.260 291.067
Personeelskosten 477.095 455.250Niet kaskosten 46.605 126.796Inkomensoverdrachten 33.286.846 32.967.326
Operationeel resultaat -147.157 -5.081
Financiële opbrengsten 53.348 62.435
Financiële kosten -4 -5
Uitzonderlijke opbrengsten 270 127
Uitzonderlijke kosten -14.656 -366
Resultaat van het boekjaar -108.199 57.110
7.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.010.035
zijn op 4 september 2001 zijn opmerkingen meegedeeld. De Vlaamse regering heeft
bij besluit van 8 december 2000 een nieuwe bedrijfsrevisor aangesteld voor het
VFSIPH met ingang op 1 januari 2000 . Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 376
Financiële positie van het VFSIPH
Het VFSIPH heeft het boekjaar 2000 afgesloten met een positief gecumuleerd bud-
gettair resultaat van 1.275 miljoen BEF. Net als eind 1999 beschikte de instelling
eind 2000 over een groot middelenoverschot. De dotaties van de Vlaamse Gemeen-
schap waren dus aanzienlijk hoger dan de middelen die nodig waren voor de eigenwerking en de subsidie-uitkering. Bedrijfseconomisch geeft de situatie van het
VFSIPH op het eerste zicht een gelijkaardig beeld. De toestand van de liquide mid-
delen, als rechtstreeks gevolg van de budgettaire overschotten, bedroeg op balans-
datum nog steeds meer dan 1,3 miljard BEF en was, samen met de vorderingen op
korte termijn, meer dan voldoende om het vreemd vermogen op korte termijn tedekken. Ondanks deze riante liquiditeitspositie, leed het VFSIPH in 2000 echter een
licht verlies. Het heeft op 31 december 2000 namelijk een aantal kosten (hangende
verplichtingen) en opbrengsten bedrijfseconomisch ingeboekt, die het budgettair
niet kan aanrekenen. Het eigen vermogen van het VFSIPH daalde door het verlies
verder tot 537,2 miljoen BEF. Het beeld dat de balans geeft, moet ook worden bij-gestuurd met de verplichtingen op korte termijn, die niet in de balans staan, maar in
orderekeningen (en in de toelichting)(
355). Die verplichtingen tonen een netto korte-
termijnschuld (op minder dan een jaar) van 742,8 miljoen BEF. De liquide midde-len en vorderingen in de balans kunnen bijgevolg al als volledig belast worden be-
schouwd.
Afrekeningen residentiële sector
In 2000 heeft het VFSIPH 521,1 miljoen BEF afrekeningen en achterstallen dag-
prijs uitbetaald voor de residentiële en ambulante sector. Ten opzichte van 1999
(688,3 miljoen BEF) betekent dit een daling met 24,3%. Deze vertraging in de afre-
keningen bracht de inhaaloperatie die in 1999 was ingezet, in 2000 weer tot stil-
stand. Voor de residentiële sector diende het fonds op 31 december 2000 nog onge-
veer 14% af te rekenen van de totale massa uitbetaalde voorschotten en supple-menten 1997 en 85% van de massa 1998. De nodige stukken (dagprijsdossiers en
kostenstaten) voor 1997 en 1998 zijn evenwel ingediend bij het VFSIPH. In verge-
lijking daarmee, rekende het fonds in 1999 nog bijna de helft van de voorschotten1997 af. Het VFSIPH wijt de vertraging van de afrekeningen in 2000 in de eerste
plaats aan informaticatechnische  problemen. Structurele achterstallen ten gevolge
van de reglementering kunnen maximaal oplopen tot het afrekenen van de voor-
schotten voor jaar n in de loop van het eerste semester van het jaar n+2. Uitgaande
van die stelling en van de bedragen in de (initiële) liquiditeitenbegroting 2001, zalde vereiste inhaalbeweging voor de hangende verplichtingen op 31 december 2000
(3,6 miljard BEF) minstens 1,2 miljard BEF bedragen. Het Rekenhof heeft aange-
drongen op het zo snel mogelijk inlopen van de afrekeningen van de voorschotten
voor de jaren n-3 en n-2(
356).
                                                       
355Het boeken in de orderekeningen en niet in de balans is een gevolg van de speci-
fieke aanrekeningsregels van het boekhoudbesluit.
356Met verwijzing naar punt 2° van de resolutie van 29 maart 2000 van het VlaamsParlement betreffende aanbevelingen voor een efficiënt subsidiebeleid en -beheer
in de gehandicaptensector van de Vlaamse Gemeenschap. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 377
• Ramingen zijn in de boekhouding maar aanvaardbaar als zij op een degelijke
verantwoording steunen, wat op dit ogenblik niet het geval is voor de ramingenvan de in te boeken hangende verplichtingen. Zo houdt de raming van de be-
drijfseconomisch ingeboekte hangende verplichtingen voor de residentiële
sector (577,1 miljoen BEF) weinig of geen verband met de werkelijke hoeveel-
heid door het VFSIPH ontvangen stukken. Aangezien het VFSIPH op
31 december 2000 beschikte over nagenoeg alle stukken tot en met 1999, heefthet de hangende verplichtingen waarvoor het stukken ontving vermoedelijk dan
ook ruim onderschat. De bedrijfseconomisch toegerekende verplichtingen heb-
ben een belangrijke impact op het resultaat van het boekjaar. Het VFSIPH moetdaarom inspanningen leveren opdat de operationele diensten en hun informati-
catoepassingen de nodige gegevens kunnen leveren om de betrouwbaarheid van
de ramingen te ondersteunen.
• Het VFSIPH verwerkt winst of verlies van het boekjaar door een toevoeging of
onttrekking aan de reserves en een toevoeging of onttrekking aan het kapitaal
(fonds van het vastliggend). Na eventuele verrichtingen met betrekking tot de
reserve voor de aankopen van gebouwen, dient het resultaat van het boekjaar
echter steeds terecht te komen in het overgedragen resultaat. Het VFSIPH zoude huidige netto boekwaarde van het kapitaal moeten uitsplitsen in een gedeelte
van het patrimonium aangekocht met zuiver eigen middelen (over te boeken
naar het overgedragen nettoresultaat) en in een gedeelte van het patrimoniumaangekocht met dotaties of subsidies (over te boeken naar kapitaalsubsidies).
Om pragmatische redenen echter neemt het Rekenhof er akte van dat de instel-
ling het kapitaal in zijn geheel overboekt naar kapitaalsubsidies. Het gedeelte
van de globale werkingsdotatie bestemd voor nieuwe (eigen) investeringen,
dient zij voor de resultaatverwerking af te zonderen en over te boeken naar ka-pitaalsubsidies. De spreiding van de inresultaatname van de kapitaalsubsidies
over de gebruiksduur van het patrimonium, kan aldus de afschrijvingskosten
jaarlijks neutraliseren.
• Het VFSIPH ontving in 2000 een investeringsdotatie uit de begroting van de
Vlaamse Gemeenschap van 562,7 miljoen BEF. Daartegenover vereffende het
in 2000 474,6 miljoen BEF vastleggingen. De ontvangen investeringsdotatieovertrof bijgevolg met 88,1 miljoen BEF de aan voorzieningen uitbetaalde in-
vesteringstoelagen. Die 88,1 miljoen BEF kwam het resultaat 2000 ten goede
en is bij de resultaatverwerking mee verwerkt in de geboekte reserves. De in-
stelling kan dit overschot van de investeringsdotatie het best afzonderlijk tot
uiting brengen in de jaarrekening. De geboekte reserves bevatten ook een over-schot van 1999, toen tegenover 664,9 miljoen BEF ontvangen investeringsdo-
tatie 618,1 miljoen BEF uitbetaalde investeringssubsidies stonden (overschot
van 46,8 miljoen BEF). Het verdient aanbeveling dat het VFSIPH de ontvangeninvesteringsdotatie niet onmiddellijk in opbrengst boekt, maar dat het haar op
het ogenblik van de definitieve toekenning aanrekent op een passiefrekening.
Het kan de passiefrekening vervolgens telkens afboeken bij de toekenning van
investeringssubsidies aan de voorzieningen (of in één keer, bij de afsluiting).
Aldus dient het VFSIPH het overschot van 134,9 miljoen BEF voor de boekja-ren 1999-2000 af te zonderen van de geboekte reserves en over te boeken naar
een afzonderlijke passiefrekening. Zo zal het ontvangen van de investerings-
dotatie en het uitbetalen van investeringssubsidies geen invloed meer hebben
op het resultaat. Een eventueel saldo waartegenover geen toegekende investe-
ringssubsidies staan, dient het dan te beschouwen als een voorschot van deVlaamse Gemeenschap. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 378
• Het VFSIPH heeft in 2000 21,7 miljoen BEF regularisaties geïnd van de
VDAB voor gesubsidieerde contractuelen. Het betreft achterstallige regularisa-
ties voor de werkingsjaren 1995-1999. Daar het fonds voor die ontvangsten metbetrekking tot vroegere boekjaren geen vorderingen heeft opgenomen in de
jaarrekening, kwamen zij het bedrijfseconomische (en budgettaire) resultaat
2000 ten goede. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 379
8 Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis te Geel
Artikel 5 van het decreet van 8 juli 1996 houdende bepalingen tot begeleiding van
de aanpassing van de begroting 1996 heeft de openbare psychiatrische ziekenhui-
zen vrijgesteld van de toepassing van de regels betreffende de geïntegreerde bud-gettaire en economische boekhouding van de Vlaamse Openbare Instellingen. Inza-
ke boekhouding en financiële rapportering zijn zij onderworpen aan de bepalingen
van de ziekenhuiswetgeving. Het Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis te Geel (OPZGeel) heeft een jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van 903,6 miljoen
BEF en een winst van het boekjaar van 392,6 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft deze
rekening op 18 september 2001 gecontroleerd verklaard.
8.1 Balans  en resultatenrekening op 31.12. 2000
BALANS
Vaste activa 64.571 60.084 Eigen Vermogen 462.545 64.722
Immateriële vaste activa 11.391 9.390 Kapitaal 115.894 115.894
Materiële vaste activa 53.180 50.694 Overgedragen resultaat 307.710 -84.910
Dotaties, subsidies, e.d. 38.941 33.738
Vlottende activa 839.056 386.294 Vreemd vermogen 441.082 381.656
Vorderingen > 1 jaar 414.295 28.762 Schulden > 1 jaar 30.656 30.656
Voorraden 8.253 8.230 Schulden < 1 jaar 332.650 268.927
Vorderingen < 1 jaar 414.418 348.279 Overlopende rekeningen 77.776 82.073
Geldbeleggingen 120 0
Liquide middelen 1.007 274
Overlopende rekeningen 963 749
Totaal 903.627 446.378 Totaal 903.627 446.378 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 380
2000 1999
Bedrijfsopbrengsten 788.723 764.505
Omzet 730.535 698.589
Andere opbrengsten 58.188 65.916
Bedrijfskosten -870.872 -842.196
Handelsgoederen, grond- en hulpstoffen 83.847 80.589
Diensten 78.148 69.707Bezoldigingen en sociale lasten 563.148 547.084Afschrijvingen en waardeverminderin-
gen11.323 9.074
Overige bedrijfskosten 134.406 135.742
Bedrijfsresultaat -82.149 -77.691
Financiële opbrengsten 6.082 5.208
Financiële kosten -3.521 -3.600
Uitzonderlijke opbrengsten 509.124 1.848
Uitzonderlijke kosten -36.917 -1.097
Resultaat van het boekjaar 392.619 -75.332
2.003.399
Het Rekenhof heeft er bij de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van
Welzijn op aangedrongen dat de instelling in de toekomst de minimumindeling van
het algemeen rekeningstelsel voor ziekenhuizen (MARZ) zou volgen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 381
9 Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis te Rekem
de begroting 1996 heeft de openbare psychiatrische ziekenhuizen uitgesloten van de
toepassing van de regels betreffende de geïntegreerde budgettaire en economischeboekhouding van de Vlaamse Openbare Instellingen. Inzake boekhouding en finan-
ciële rapportering zijn zij onderworpen aan de bepalingen van de ziekenhuiswetge-
ving. Het Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis te Rekem (OPZ Rekem) heeft eenjaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van 623,8 miljoen BEF en een ver-
lies van het boekjaar van 28,6 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft deze rekening op
18 september 2001 gecontroleerd verklaard.
9.1 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vaste activa 64.599 69.572 Eigen Vermogen 397.659 428.336
Oprichtingskosten 565 161 Kapitaal 87.268 87.268
Immateriële vaste activa 870 1.407 Overgedragen resultaat 296.655 325.219
Materiële vaste activa 63.164 68.002 Dotaties, subsidies, e.d. 13.736 15.849
Financiële vaste activa 0 2
Vlottende activa 559.168 525.440 Vreemd vermogen 226.108 166.676
Voorraden 6.673 9.059 Schulden > 1 jaar 24.421 24.421
Vorderingen < 1 jaar 318.069 229.864 Schulden < 1 jaar 130.356 74.309
Geldbeleggingen 188.822 236.846 Overlopende rekeningen 71.331 67.946
Liquide middelen 42.722 35.232
Overlopende rekeningen 2.882 14.439
Totaal 623.767 595.012 Totaal 623.767 595.012 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 382
2000 1999
Bedrijfsopbrengsten 751.030 715.869
Omzet 662.834 630.876
Andere opbrengsten 88.196 84.993
Bedrijfskosten -793.409 -754.952
Voorraden en leveringen 86.014 82.176
Diensten 82.291 81.324Bezoldigingen en sociale lasten 590.478 555.552Afschrijvingen en waardeverminde-
ringen11.228 10.854
Overige bedrijfskosten 23.398 25.046
Bedrijfsresultaat -42.379 -39.083
Financiële opbrengsten 13.082 12.724
Financiële kosten -3.701 -3.665
Uitzonderlijke opbrengsten 5.717 4.566
Uitzonderlijke kosten -1.283 -3.258
Resultaat van het boekjaar -28.564 -28.716
2.003.400
Het Rekenhof heeft geen opmerkingen bij de rekeningen geformuleerd. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 383
10 Vlaams Fonds voor de Letteren
Het Vlaams Fonds voor de Letteren, dat de Nederlandstalige letteren en de verta-
lingen in en uit het Nederlands ondersteunt en ijvert voor een verbetering van de
sociaal-economische positie van auteurs en vertalers, heeft een bedrijfseconomi-sche jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van 74,5 miljoen BEF en met
een verlies van het boekjaar van 10,7 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening
bevat 130,6 miljoen BEF ontvangsten en 95,3 miljoen BEF uitgaven en sluit meteen overschot van het begrotingsjaar van 35,3 miljoen BEF. Het gecumuleerd over
te dragen overschot bedraagt 55,6 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen
2000 van de instelling op 2 oktober 2001 gecontroleerd verklaard.
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 0 35 35
38 Overige inkomensoverdrachten 0 35 35
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 130.600 130.600 0
46Inkomensoverdrachten van de centrale overheid
(werkingsdotatie Vlaamse Gemeenschap)130.600 130.600 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 130.600 130.635 35
tieve bestedingen)25.300 13.385 -11.915
11 Lonen en sociale lasten 12.300 7.073 -5.227
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 13.000 6.312 -6.688
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 115.000 77.941 -37.059
34 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 115.000 77.941 -37.059
7 Investeringen 10.700 4.034 -6.666
onlichamelijke zaken10.700 4.034 -6.666
TOTAAL UITGAVEN 151.000 95.360 -55.640
Budgettair resultaat van het boekjaar -20.400 35.275 55.675
Overgedragen resultaat vorige jaren 20.400 20.311 -89
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 55.586 55.586
In zijn ESR-uitvoeringsrekening heeft het Vlaams Fonds voor de Letteren enkel de
gerealiseerde ontvangsten en uitgaven gerapporteerd. Het Rekenhof heeft ter infor-
matie van het parlement de budgetgegevens bijgevoegd. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 384
BALANS
Vaste activa 4.039 1.032 Eigen Vermogen 10.641 21.343
Immateriële vaste activa 84 0 Kapitaal 10.641 21.343
Materiële vaste activa 3.643 727
Financiële vaste activa 312 305
Vlottende activa 70.468 20.443 Vreemd vermogen 63.866 132
Liquide middelen 70.468 20.443 Voorzieningen 48.287 0
Schulden < 1 jaar
(bedrijfsvoorheffing)15.579 132
Handelsschulden 13.601 0
tingen, bezoldigingenen sociale lasten1.978 132
Totaal 74.507 21.475 Totaal 74.507 21.475
2000 1999
Operationele opbrengsten 130.628 23.000
Inkomensoverdrachten 130.628 23.000
Operationele kosten -141.309 -1.657
Div. diensten/goederen 6.284 1.586
Personeelskosten 7.073 0
Niet kaskosten 8.922 71
Inkomensoverdrachten 119.030 0
Operationeel resultaat -10.681 21.343
Financiële opbrengsten 7 0
Financiële kosten -28 0
Resultaat van het boekjaar -10.702 21.343
2.006.947
tuur op 2 oktober 2001 zijn opmerkingen meegedeeld: Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 385
10.3.1 ESR uitvoeringsrekening
• De ESR-rekening vat de opdracht van het fonds, de subsidiëring van de lette-
ren, samen in de rubriek inkomensoverdrachten aan gezinnen. Het is aangewe-zen deze rubriek in de toekomst verder uit te splitsen in functie van de aard van
de subsidies (werkbeurzen, productiesubsidies, tijdschriftensubsidies,…). Dit
zou de informatiewaarde van de uitvoeringsrekening verhogen. Tevens kan het
jaarverslag aanvullende toelichtingen en verantwoordingen verstrekken.
• De ESR uitvoeringsrekening van het Vlaams Fonds voor de Letteren bevat
alleen de op 31 december 2000 gerealiseerde inkomsten en uitgaven. Het fondsheeft ten onrechte budgetgegevens (initieel en aangepast budget) noch semes-
tergegevens in zijn uitvoeringsrekening opgenomen.
• Het totaal van de ontvangsten stemt niet overeen met het totaal van de uitgaven.
Het verschil betreft de intrest die het fonds ontving op de rekening huurwaar-
borg en die het ten onrechte niet heeft opgenomen in het over te dragen over-
schot.
• De budgettaire investeringen sluiten niet aan op de investeringen in de bedrijfs-
economische rapportering. Het verschil betreft een voorschotfactuur, die ten
onrechte dubbel is aangerekend (in 1999 en in 2000).
• De ESR-uitvoeringsrekening detailleert verscheidene rubrieken (zoals de per-
soneelskosten) minder ver dan de ESR-classificatie vereist. De begroting van
het fonds vertoonde nochtans deze verdere uitsplitsing.
10.3.2 Bedrijfseconomische jaarrekening
• Noch het oprichtingsdecreet, noch de beheersovereenkomst definiëren eendui-
dig de berekeningswijze van de verhouding tussen de werkingskosten en dedotatie. De Vlaamse Gemeenschap dient dan ook over de berekeningswijze van
deze verhouding een duidelijk standpunt in te nemen. De berekeningswijze die
het Vlaams Fonds voor de Letteren heeft toegepast, is redelijk. De werkings-
kosten (11,55% van de dotatie) liggen onder de limiet van 12%. Het fonds vol-
doet aan de verplichting opgelegd in de beheersovereenkomst. Het fonds heeftde voorzieningen die het heeft aangelegd voor zijn werking (sociaal passief,
verhuis, investeringen,…) evenwel niet in de berekening opgenomen. Rekening
houdend met deze elementen, zou het niet aan de 12%-regel voldoen.
• Het Vlaams Fonds voor de Letteren heeft zijn investeringen in vaste activa
opnieuw voor een volledig jaar afgeschreven, in plaats van de pro rata afschrij-
vingen opgelegd door het boekhoudbesluit toe te passen.
• Het verlies van het boekjaar is onttrokken aan het kapitaal en niet verwerkt als
overgedragen resultaat. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 386
• Het fonds heeft in de jaarrekening diverse voorzieningen voor risico’s en kos-
ten aangelegd. Een groot deel van deze provisies kan boekhoudtechnisch niet
als een voorziening voor risico’s en kosten worden beschouwd, maar betreftveeleer een vorming van reserves, te ontvangen facturen of toe te rekenen kos-
ten.
• Hoewel de instelling op 31 december 2000 vier personeelsleden tewerkstelde,
heeft zij nagelaten de sociale balans, die integraal deel uitmaakt van de jaarre-
kening, in te vullen.
1.795.805
Het Rekenhof heeft een systeemgericht onderzoek uitgevoerd naar
beheersovereenkomsten met VOI’s. Het heeft ook de beheersovereenkomst van het
Vlaams Fonds voor de Letteren bij dit onderzoek betrokken (zie p. 28 e.v. van dit
boek). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 387
11 Vlopera
De Vlopera heeft een bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met een ba-
lanstotaal van 898,6 miljoen BEF en met een winst van het boekjaar van 36 miljoen
BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 940,9 miljoen BEF ontvangsten en877,3 miljoen BEF uitgaven en geeft aanleiding tot een overschot van het begro-
tingsjaar van 63,6 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot be-
draagt 31,2 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van de VlaamseOpera op 7 augustus 2001 gecontroleerd verklaard.
sumptieve bestedingen)185.700 214.771 29.071
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten
(abonnementen en sponsoring)185.700 214.771 29.071
vermogen en van ondernemingsactiviteit800 143 -657
26 Rente van overheidsvorderingen 500 26 -474
28 Overige resultaten van vermogen 300 117 -183
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 687.000 688.750 1.750
(werkingsdotatie Vlaamse Gemeenschap)485.600 487.000 1.400
48 Inkomensoverdrachten van de regionale en lokale overheden
(dotaties steden Antwerpen en Gent)201.400 201.750 350
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 93.000 37.291 -55.709
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 93.000 37.291 -55.709
7 Desinvesteringen 0 10 10
onlichamelijke zaken01 01 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 966.500 940.965 -25.535
tieve bestedingen)836.900 801.629 -35.271
11 Lonen en sociale lasten 533.600 541.217 7.617
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten
(productie- en werkingsuitgaven)303.300 260.412 -42.888
mogen en van ondernemingsactiviteit20.500 20.616 116
20 Niet verdeeld 600 672 72
21 Rente overheidsschuld 19.900 19.944 44
7 Investeringen 71.000 32.366 -38.634
71 Aankopen van gronden en gebouwen in het binnenland 50.000 4.816 -45.184
onlichamelijke zaken21.000 27.550 6.550
9 Overheidsschuld 38.100 22.726 -15.374
91 Aflossingen van gevestigde overheidsschuld 38.100 22.726 -15.374
TOTAAL UITGAVEN 966.500 877.337 89.163
Budgettair resultaat van het boekjaar 0 63.628 63.628
Overgedragen resultaat vorige jaren 31.100 -32.463 -63.563
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 31.100 31.165 65 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 388
BALANS
Vaste activa 415.865 411.674 Eigen Vermogen 341.907 317.565
Immateriële vaste activa 2.833 1.168 Overgedragen resultaat -41.627 -77.597
Materiële vaste activa 412.703 410.157 Dotaties, subsidies, e.d. 383.534 395.162
Financiële vaste activa 329 349
Vlottende activa 482.777 475.400 Vreemd vermogen 556.735 569.509
Vorderingen > 1 jaar 335.093 358.297 Voorzieningen en uitge-
stelde belastingen20.316 0
Vorderingen < 1 jaar 58.348 79.730 Schulden > 1 jaar 335.093 358.297
Liquide middelen 78.104 14.726 Schulden < 1 jaar 105.309 126.403
Overlopende rekeningen 11.232 22.647 Schulden > 1 jaar die in
jaar vervallen23.593 23.115
Financiële schulden 0 55.658
Handelsschulden 54.806 26.491
tingen, bezoldigingen ensociale lasten26.747 21.016
Andere schulden 163 123
Overlopende rekeningen 96.017 84.809
Totaal 898.642 887.074 Totaal 898.642 887.074
2000 1999
Operationele opbrengsten 885.371 800.334
Lopende opbrengsten 136.332 115.024
Inkomensoverdrachten 688.750 633.000
Andere opbrengsten 60.289 52.310
Operationele kosten -864.927 -876.532
Productiekosten 167.998 179.648
Div. diensten/goederen 99.089 90.038
Personeelskosten 535.402 538.607
Niet kaskosten 61.346 66.740Andere operat. kosten 1.092 1.499
Operationeel resultaat 20.444 -76.198
Financiële opbrengsten 37.114 36.160
Financiële kosten -21.739 -22.039
Uitzonderlijke opbrengsten 237 1.716
Uitzonderlijke kosten -86 -41
Resultaat van het boekjaar 35.970 -60.402 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 389
2.006.944
tuur op 7 augustus 2001 zijn opmerkingen meegedeeld:
Administratief toezicht
De Vlaamse regering heeft een nieuwe gemeenschapscommissaris benoemd, maar
nog steeds geen afgevaardigde van Financiën en Begroting aangesteld. De statuten
van de Vlopera voorzien nochtans in het administratief toezicht door een afgevaar-
digde van Financiën en Begroting.
Concessieovereenkomst
Het Rekenhof heeft andermaal aangedrongen op een spoedige administratieve
afhandeling van de concessieovereenkomst met de stad Antwerpen.
ESR-uitvoeringsrekening van de begroting
• De Vlopera heeft de begrote kredieten van enkele uitgavenrubrieken overschre-
den (o.a. lonen en sociale lasten). De overschrijdingen zijn echter verwaarloos-
baar in vergelijking met de niet aangewende kredieten van de algemene wer-
kingskosten en de investeringen.
• De Vlaamse regering heeft de Vlopera bij de begrotingscontrole 2000 opgedra-
gen het tekort van vorige jaren in drie jaar aan te zuiveren. In de uitvoeringsre-kening toont de Vlopera (ESR-rubriek 91.3 - aflossing schuld ) expliciet deze
verplichting te zijn nagekomen, meer nog: de instelling heeft meer aangezui-
verd dan was opgelegd (20 miljoen BEF in plaats van 15 miljoen BEF). Dit
vertekende echter de budgettaire resultaatverwerking. De Vlopera sloot zijn
ESR-uitvoeringsrekening 2000 af met een budgettair overschot van het boek-jaar van 63,6 miljoen BEF. Na wegwerking van het overgedragen tekort van
vorige jaren (32,5 miljoen BEF), werd 31,2 miljoen BEF overgedragen naar het
volgende begrotingsjaar. De Vlopera heeft met andere woorden het overgedra-gen tekort al volledig weggewerkt en kon nog 31,2 miljoen BEF overdragen
naar begrotingsjaar 2001. De instelling zal dit overschot aanwenden om in 2001
drie volwaardige nieuwe producties te brengen.
• Langs de reconciliatie van het gecumuleerde budgettaire resultaat met het be-
drijfseconomisch eigen vermogen, stelde het Rekenhof vast dat de ESR-
uitvoeringsrekening van de Vlopera enkele vergissingen bevat (bv. dubbele
aanrekening). Na rechtzetting daarvan, bedroeg het resultaat van de uitvoe-
ringsrekening niet 63,6 miljoen BEF, maar 81,1 miljoen BEF. Het over te dra-gen overschot stijgt aldus van 31,2 miljoen BEF tot 48,7 miljoen BEF. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 390
Bedrijfseconomische jaarrekening
• De Vlopera heeft een voorziening van 10 miljoen BEF aangelegd voor de reno-
vatie van het operagebouw te Antwerpen. De jaarrekening vermeldt dat de in-stelling, gespreid over drie jaren, een provisie zal aanleggen van 30 miljoen
BEF voor het gedeelte van de renovatiewerken dat de Vlopera voorziet uit ei-
gen middelen te moeten financieren. De raad van bestuur besliste op 13 januari
2001 een pand aanpalend aan het Antwerpse operagebouw aan te kopen, gelet
op de grote nood aan kantoorruimten voor de administratie. De aankoopprijsbedroeg 9,5 miljoen BEF. De voorziening herstellingen en onderhoud zou hier-
voor worden aangewend. Het boekhoudrecht laat echter niet toe voorzieningen
op te bouwen voor toekomstige investeringen. Bij de resultaatverwerking konde Vlopera wel beslissen een reserve aan te leggen voor de aankoop van het
pand.
• De Vlopera heeft de rekening te ontvangen facturen  gebruikt voor het boeken
van een aantal provisies. Ten minste 7 miljoen BEF daarvan heeft betrekking
op goederen en prestaties die op balansdatum nog niet waren geleverd en nog
niet in de te ontvangen facturen  mochten worden opgenomen. Aangezien de
geboekte bedragen vooral investeringen betreffen, is de impact op het bedrijfs-
economische resultaat beperkt (geraamd op 1,6 miljoen BEF).
11.4 Andere controleresultaten
1.795.805
Het Rekenhof heeft een systeemgericht onderzoek uitgevoerd in verband met
beheersovereenkomsten met VOI’s. Het betrok ook de beheersovereenkomst van de
Vlaamse Opera bij dat onderzoek(
357).
                                                       
357Zie p. 28 van dit boek. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 391
12 Commissariaat-Generaal voor de Bevordering van
de Lichamelijke Ontwikkeling, de Sport en deOpenluchtrecreatie
Het BLOSO, belast met de bevordering, coördinatie en organisatie van de sportbe-
oefening, de sportieve vrijetijdsbesteding en de openluchtrecreatie, heeft een be-
drijfseconomische jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van 1.985,6 mil-
joen BEF en met een winst van het boekjaar van 64,7 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 2.187,8 miljoen BEF ontvangsten en 2.166,1 miljoen
BEF uitgaven en geeft aanleiding tot een overschot van het begrotingsjaar van
21,7 miljoen BEF. Na toevoeging van 91,2 miljoen BEF aan de reservefondsen,
draagt BLOSO een tekort van 69,4 miljoen BEF over naar het volgende begro-
tingsjaar. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van het BLOSO op 18 september2001 gecontroleerd verklaard.
0 Niet-verdeelde ontvangsten 354.500 255.883 -98.617
06 Ontvangsten nader te verdelen over hoofdgroepen 1 t/m 9 256.200 254.700 -1.500
08 Interne verrichtingen 98.300 1.183 -97.117
sumptieve bestedingen)44.300 49.410 5.110
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 44.300 49.410 5.110
vermogen en van ondernemingsactiviteit9.100 8.243 -857
26 Rente van overheidsvorderingen 9.100 8.243 -857
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 220.200 220.587 387
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk220.200 220.587 387
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 1.450.400 1.450.400 0
(Werkingsdotatie Vlaamse Gemeenschap)1.450.400 1.450.400 0
6 Kapitaaloverdrachten binnen de sector overheid 218.900 141.900 -77.000
(Investeringsdotatie Vlaamse Gemeenschap)218.900 141.900 -77.000
7 Desinvesteringen 47.000 61.400 14.400
76 Verkopen van gronden en gebouwen in het binnenland 37.600 53.250 15.650
onlichamelijke zaken9.400 8.150 -1.250
TOTAAL ONTVANGSTEN 2.344.400 2.187.823 -156.577
0 Niet verdeelde uitgaven 0 5.335 5.335
00 Niet verdeeld 0 5.335 5.335
tieve bestedingen)1.208.800 1.164.271 -44.529 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 392
11 Lonen en sociale lasten 727.900 702.656 -25.244
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 480.900 461.615 -19.285
mogen en van ondernemingsactiviteit1.700 1.609 -91
23 Toegerekende debetrentes 1.700 1.609 -91
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 550.700 550.700 0
31 Exploitatiesubsidies 550.700 550.700 0
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 294.300 294.225 -75
41 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 294.300 294.225 -75
7 Investeringen 281.100 149.924 -131.176
71 Aankopen van gronden en gebouwen in het binnenland 232.900 102.291 -130.609
onlichamelijke zaken48.200 47.633 -567
TOTAAL UITGAVEN 2.336.600 2.166.064 -170.536
Budgettair resultaat van het boekjaar 7.800 21.759 13.959
Overgedragen resultaat vorige jaren 26.400 0 -26.400
Reservefondsen (toevoeging -, onttrekking +) 0 -91.175 -91.175
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 34.200 -69.416 -103.616
BALANS
Vaste activa 1.431.152 816.913 Eigen Vermogen 1.548.795 914.023
Immateriële vaste activa 13.842 4.046 Reserves 202.828 111.653
Materiële vaste activa 1.417.310 812.867 Overgedragen resultaat 11.050 37.547
Dotaties, subsidies, e.d. 1.334.917 764.823
Vlottende activa 554.487 445.621 Vreemd vermogen 436.844 348.511
Vorderingen < 1 jaar 211.812 220.506 Voorzieningen en uitge-
stelde belastingen105.309 106.847
Liquide middelen 318.601 203.922 Schulden < 1 jaar 330.086 240.934
Overlopende rekeningen 24.074 21.193 Handelsschulden 253.797 137.164
tingen, bezoldigingen en
sociale lasten74.436 102.845
Andere schulden 1.853 925
Overlopende rekeningen 1.449 730
Totaal 1.985.639 1.262.534 Totaal 1.985.639 1.262.534 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 393
2000 1999
Operationele opbrengsten 2.039.108 1.863.199
Lopende opbrengsten 254.559 252.624
Inkomensoverdrachten 1.732.860 1.568.919
Andere opbrengsten 51.689 41.656
Operationele kosten -2.073.192 -1.864.284
Div. diensten/goederen 397.538 381.242
Personeelskosten 746.620 763.853
Niet kaskosten 76.327 60.013
Inkomensoverdrachten 852.707 659.176
Operationeel resultaat -34.084 -1.085
Financiële opbrengsten 8.254 9.864
Financiële kosten -1.635 -2.284
Uitzonderlijke opbrengsten 101.487 68.068
Uitzonderlijke kosten -9.344 -10.548
Resultaat van het boekjaar 64.678 64.015
2.006.949
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van Sport
op 18 september 2001 zijn opmerkingen meegedeeld:
• Het Rekenhof heeft herinnerd aan de toezegging naar aanleiding van de reke-
ningencontrole 1998 om het decreet van 31 mei 1989 houdende oprichting van
een Vlaams Sportfonds en het decreet van 12 december 1990 betreffende het
bestuurlijk beleid te evalueren.
• De resultaatverwerking van de ESR-uitvoeringsrekening omvatte enkel het
resultaat van het begrotingsjaar en hield geen rekening met het overgedragenresultaat van vorige jaren.
• Het Rekenhof heeft het budgettaire gecumuleerde resultaat van het BLOSO
herberekend op 191,6 miljoen BEF (inclusief de reservefondsen), te verhogenmet een kapitaalsubsidie van de provincie Oost-Vlaanderen (10 miljoen BEF)
die ten onrechte niet budgettair in resultaat is genomen. Dit resultaat is te ver-
delen over de reservefondsen voor renovatie van de BLOSO-centra (91,2 mil-
joen BEF) en een over te dragen overschot (110,4 miljoen BEF).
• Bij het BLOSO moet een onderscheid worden gemaakt tussen drie categorieën
van kapitaalsubsidies: (1) terreinen en gebouwen gefinancierd met de investe-
ringsdotatie van de Vlaamse Gemeenschap, (2) terreinen en gebouwen overge-
dragen door de Vlaamse Gemeenschap aan het BLOSO en (3) door andere Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 394
partners gesubsidieerde investeringen. Om de transparantie van de boekhouding
te verhogen, heeft het Rekenhof aanbevolen dat het BLOSO de bewegingenvan de kapitaalsubsidies toewijst aan de correcte detailrekening.
• De vordering kapitaalsubsidies op de Vlaamse Gemeenschap bedroeg niet
32 miljoen BEF, maar slechts 8,4 miljoen BEF. Het BLOSO heeft ten onrechte
geen rekening gehouden met de ontvangen bijkomende investeringsdotatie voor
de Topsporthal Gent (23,6 miljoen BEF). In de vordering is al 6,1 miljoen BEF
begrepen voor investeringen die reeds in 2000 zijn uitgevoerd, maar pas tenlaste van de machtiging 2001 zijn vastgelegd.
• Het BLOSO heeft de huur 1998 budgettair nog niet aangerekend, al heeft het de
definitieve afrekening ervan in 2000 ontvangen. Het Rekenhof heeft aange-
drongen op een spoedige afhandeling van het geschil daarover met de Vlaamse
• De kruistabel van de vastleggingen in de toelichting bij de jaarrekening toont
159,6 miljoen BEF openstaande vastleggingen op 31 december 2000, terwijlhet reële saldo slechts 141,6 miljoen BEF bedroeg.
• Bij de rechtzetting van de negatieve boekwaarde van het BLOSO-centrum
Genk, heeft het BLOSO de investeringen 1997 (27,5 miljoen BEF) ten onrechtedubbel opgenomen in de balans. Het door de Vlaamse Gemeenschap overge-
dragen centrum Hofstade, heeft het afgeschreven op grond van de nettowaarde
in plaats van de nieuwwaarde, wat de afschrijvingsduur van de gebouwen met20 jaar verlengde en de jaarlijkse afschrijvingslast met 15,5 miljoen BEF ver-
laagde.
• De raad van bestuur keurde in december het eindrapport van het IK-
Sportproject 1999 goed. In de boekhouding bleef een saldo van 8,4 miljoen
BEF openstaan, dat de instelling als uitzonderlijke opbrengst in resultaat dient
te nemen.
• Verscheidene leveranciers factureerden aan het BLOSO al in december leve-
ringen en werken die pas in de loop van 2001 zouden worden gerealiseerd. Dit
vertekende het resultaat van de budgettaire uitvoeringsrekening en van de be-drijfseconomische resultatenrekening.
12.4 Andere onderzoeken
Het Rekenhof heeft onderzocht hoe het BLOSO omspringt met informatietechnolo-
gie (IT) en informatiesystemen (IS). Het heeft zijn bevindingen dienaangaande op-
genomen in dit boek (p.112). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 395
13 Toerisme Vlaanderen
Toerisme Vlaanderen heeft een bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met
een balanstotaal van 1.064,3 miljoen BEF en met een verlies van het boekjaar van
76,4 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 1.042,1 miljoen BEF ont-vangsten en 1.277,7 miljoen BEF uitgaven en geeft aanleiding tot een tekort van het
begrotingsjaar van 235,6 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van
Toerisme Vlaanderen op 18 september 2001 gecontroleerd verklaard.
0 Ontvangsten die niet of niet onmiddellijk verdeeld wor-
den0 118 118
08 Interne verrichtingen 0 118 118
sumptieve bestedingen)53.500 47.314 -6.186
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 53.500 47.314 -6.186
vermogen en van ondernemingsactiviteit17.700 9.279 -8.421
26 Rente van overheidsvorderingen 7.700 0 -7.700
28 Overige resultaten van vermogen 10.000 9.279 -721
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 15.800 14.188 -1.612
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk15.800 14.188 -1.612
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 816.658 813.688 -2.970
(werkingsdotatie Vlaamse Gemeenschap)799.681 797.069 -2.612
48 Inkomensoverdrachten van de lokale overheden 977 977 0
49Inkomensoverdrachten van andere entiteiten (Steden, Ge-
meenschappen, Gewesten)16.000 15.642 -358
5 Kapitaaloverdrachten van andere sectoren 0 39.303 39.303
gen0 39.303 39.303
6 Kapitaaloverdrachten binnen de sector overheid 108.000 105.936 -2.064
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 108.000 105.936 -2.064
7 Desinvesteringen 1.500 12.270 10.770
76 Verkopen van gronden en gebouwen in het binnenland 0 10.010 10.010
77 Verkopen van overige investeringsgoederen 1.500 2.260 760
TOTAAL ONTVANGSTEN 1.013.158 1.042.096 28.938
tieve bestedingen)823.821 799.341 -24.480
11 Lonen en sociale lasten 267.935 266.636 -1.299
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 555.886 532.705 -23.181 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 396
mogen en van ondernemingsactiviteit20 9 -11
21 Rente overheidsschuld 20 9 -11
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 15.580 14.478 -1.102
zonder winstoogmerk tbv de gezinnen12.580 12.453 -127
35 Inkomensoverdrachten aan het buitenland 3.000 2.025 -975
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 46.800 46.800 0
43 Inkomensoverdrachten aan de regionale en lokale overheden 46.800 46.800 0
5 Kapitaaloverdrachten aan andere sectoren 237.000 219.583 -17.417
50 Niet verdeeld 237.000 219.583 -17.417
7 Investeringen 198.711 197.467 -1.244
71 Aankopen gronden en gebouwen in het binnenland 500 490 -10
72 Nieuwbouw van gebouwen 170.000 169.654 -346
onlichamelijke zaken28.211 27.323 -888
9 Overheidsschuld 80 50 -30
91 Aflossingen van gevestigde overheidsschuld 80 50 -30
TOTAAL UITGAVEN 1.322.012 1.277.728 -44.284
Budgettair resultaat van het boekjaar -308.854 -235.632 73.222
Overgedragen resultaat vorige jaren 16.244 89.287 73.043
Wijziging van het reservefonds (toevoeging-, onttrek-
king+)-56.890 -55.482 1.408
OVER TE DRAGEN RESULTAAT -349.500 -201.827 147.673
Toerisme Vlaanderen heeft zijn ESR-uitvoeringsrekening afgesloten met een over
te dragen overschot van 5,8 miljoen BEF, maar heeft een verschil tussen de ont-
vangsten en uitgaven van 207,6 miljoen BEF niet verwerkt. In de bovenstaandeuitvoeringsrekening is dit verschil opgenomen in het over te dragen resultaat. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 397
BALANS
Vaste activa 604.618 445.729 Eigen Vermogen 885.446 956.583
Immateriële vaste activa 10.583 11.221 Reserves 167.184 17.436
Materiële vaste activa 593.159 433.632 Overgedragen resultaat 278.506 504.654
Financiële vaste activa 876 876 Dotaties, subsidies, e.d. 439.756 434.493
Vlottende activa 459.701 658.000 Vreemd vermogen 178.873 147.147
Vorderingen < 1 jaar 51.166 22.952 Voorzieningen en uitge-
stelde belastingen7.712 7.842
Liquide middelen 402.155 622.561 Schulden > 1 jaar 10 65
Overlopende rekeningen 6.380 12.487 Schulden < 1 jaar 161.297 120.511
Schulden > 1 jaar die in
jaar vervallen55 50
Handelsschulden 153.047 115.384
Andere schulden 8.195 5.077
Overlopende rekeningen 9.854 18.729
Totaal 1.064.319 1.103.729 Totaal 1.064.319 1.103.730
2000 1999
Operationele opbrengsten 1.025.711 1.059.853
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 968.630 1.022.914
Andere opbrengsten 57.081 36.939
Operationele kosten -1.112.767 -1.070.570
Div. diensten/goederen 528.142 495.442
Personeelskosten 267.488 233.646
Niet kaskosten 36.269 34.517
Andere operat. kosten 280.868 306.965
Operationeel resultaat -87.056 -10.717
Financiële opbrengsten 596 12.663
Financiële kosten -36 -1.776
Uitzonderlijke opbrengsten 10.165 25.224
Uitzonderlijke kosten -67 -5
Resultaat van het boekjaar -76.398 25.389
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van Toe-
risme op 18 september 2001 zijn opmerkingen meegedeeld: Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 398
• De ESR-uitvoeringsrekening sluit af met een verschil tussen de ontvangsten en
de uitgaven van 207,6 miljoen BEF.
• De ESR-uitvoeringsrekening toont enkel de aangroei van het reservefonds, niet
het saldo ervan op het jaareinde. Toerisme Vlaanderen moet de stand en de
evolutie van het reservefonds in de toelichting bij de uitvoeringsrekening mee-delen.
• De lijst van de vastleggingen die Toerisme Vlaanderen in zijn jaarrekening
opneemt, is onvolledig. Zij bevat enkel de projecten betoelaagd door de Vlaam-
se Gemeenschap. De projecten die de instelling met eigen kasmiddelen finan-
ciert, heeft zij ten onrechte niet opgenomen. Het Rekenhof heeft erop aange-
drongen ook de stand van deze investeringsprojecten toe te lichten in de jaarre-kening.
• Het Rekenhof heeft vanuit het bedrijfseconomisch eigen vermogen het budget-
taire gecumuleerde resultaat van Toerisme Vlaanderen herberekend op 295,2
miljoen BEF, uit te splitsen over de reservefondsen (167,2 miljoen BEF) en het
over te dragen overschot (128 miljoen BEF). Dit wijkt sterk af van de door
Toerisme Vlaanderen gerapporteerde cijfers.
• Het Rekenhof ging na hoe Toerisme Vlaanderen de verrichtingen van de bui-
tenlandkantoren heeft geïntegreerd in zijn boekhouding. Het formuleerde de
(1) Daar de buitenlandkantoren geen externe derden zijn, maar integraal deeluitmaken van Toerisme Vlaanderen, mogen vorderingen en schulden uit onder-
linge (interne) verrichtingen niet in de balans staan.
(2) De eigen ontvangsten van de buitenlandkantoren zijn in mindering gebracht
van hun werkings- en marketingkosten. Compensatie tussen kosten en opbreng-
sten is echter niet toegestaan.
• De gereserveerde investeringmiddelen van Toerisme Vlaanderen moeten wor-
den verhoogd met 7,6 miljoen BEF, het bedrag van een teruggevorderde subsi-
die, door de raad van bestuur bestemd voor de betoelaging van een project van
sociaal toerisme.
• De netto boekwaarde van de kapitaalsubsidies stemt niet overeen met de netto
boekwaarde van de directe investeringen (verschil 85,9 miljoen BEF). De in-
stelling moet de coherentie herstellen.
• Toerisme Vlaanderen boekt zijn investeringen bij ingebruikname niet over van
vaste activa in aanbouw naar terreinen en gebouwen. Daardoor worden de in
gebruik genomen investeringen ten onrechte niet afgeschreven. Het impact
daarvan wordt geraamd op circa 10 miljoen BEF. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 399
• De voorschotten van de Vlaamse Gemeenschap aan Toerisme Vlaanderen ko-
men niet duidelijk tot uiting in de bedrijfseconomische balans, noch in de ESR-
uitvoeringsrekening van de begroting. De voorschotten zijn begrepen in hetovergedragen resultaat, maar horen thuis bij diverse schulden. Elke Vlaamse
openbare instelling dient haar positie (schuld of vordering) ten opzichte van de
Vlaamse Gemeenschap te verduidelijken in de toelichting bij de jaarrekening.
• In december 2000 kocht de federale overheid de vakantiecentra Zon en Zee en
Hengelhoef aan. Toerisme Vlaanderen heeft deze vakantiecentra voor sociaal
toerisme in het verleden gesubsidieerd. Omdat de verplichte gebruikstermijnniet is gerespecteerd, moet het deze subsidies gedeeltelijk terugvorderen
(89,8 miljoen BEF). Het heeft daarover in zijn jaarrekening nog geen informa-
tie verstrekt. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 400
14 Export Vlaanderen
Export Vlaanderen heeft een bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met een
balanstotaal van 254,7 miljoen BEF en met een verlies van het boekjaar van 37,1
miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 1.077,2 miljoen BEF ontvangstenen 1.106 miljoen BEF uitgaven en geeft aanleiding tot een tekort van het begro-
tingsjaar van 28,8 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot be-
draagt 126,4 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van ExportVlaanderen op 24 juli 2001 gecontroleerd verklaard. Het stelde vast dat de over-
gelegde rekeningen niet waren goedgekeurd door de bevoegde organen. Daarenbo-
ven heeft het op een degelijke, volledige en tijdige inventarisatie aangedrongen.
0 Niet-verdeelde ontvangsten 2.750 1.959 -791
08 Interne verrichtingen 2.750 1.959 -791
sumptieve bestedingen)75.700 73.106 -2.594
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en diensten 75.700 73.106 -2.594
bedrijven en inkomsten uit eigendom1.000 563 -437
26 Rente-ontvangsten van overheidsvorderingen 1.000 563 -437
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 6.000 3.851 -2.149
36 Indirecte belastingen en heffingen 3.000 2.922 -78
38 Overige inkomensoverdrachten 3.000 929 -2.071
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 1.018.400 957.470 -60.930
(dotaties Vlaamse Gemeenschap)1.016.400 955.903 -60.497
49 Inkomensoverdrachten van andere institutionele groepen
(federale Overheid, andere Gemeenschappen en Gewesten,Gemeenschapscommissies)2.000 1.567 -433
7 Desinvesteringen 700 11 -689
onlichamelijke zaken700 11 -689
8 Kredietaflossingen 27.300 40.230 12.930
in bedrijven en financiële instellingen20.200 29.310 9.110
der winstoogmerk t.b.v. gezinnen en door de gezinnen7.100 10.920 3.820
TOTAAL ONTVANGSTEN 1.131.850 1.077.190 -54.660
0 Niet-verdeelde uitgaven 2.500 2.334 -166
03 Interne verrichtingen 2.500 2.334 -166 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 401
tieve bestedingen)998.750 938.594 -60.156
11 Lonen en sociale lasten 575.450 572.806 -2.644
12 Aankopen van niet-duurzame goederen en diensten 423.300 365.788 -57.512
2 Rentes en huurgelden van gronden 350 187 -163
21 Rentes op  overheidsschuld 350 187 -163
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 145.000 96.239 -48.761
gen145.000 96.239 -48.761
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 14.000 12.889 -1.111
41 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 14.000 12.889 -1.111
7 Investeringen 22.400 20.396 -2.004
onlichamelijke zaken22.400 20.396 -2.004
8 Kredietverleningen en deelnemingen 23.900 35.314 11.414
financiële instellingen17.000 22.690 5.690
83 Kredietverleningen aan gezinnen 6.900 12.624 5.724
TOTAAL UITGAVEN 1.206.900 1.105.953 -100.947
Budgettair resultaat van het boekjaar -75.050 -28.763 46.287
Overgedragen resultaat vorige jaren 155.114 155.114 0
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 80.064 126.351 46.287
BALANS
Vaste activa 81.599 90.579 Eigen Vermogen 177.660 223.975
Immateriële vaste activa 15.169 15.778 Kapitaal 42.512 51.682
Materiële vaste activa 63.619 72.196
Financiële vaste activa 2.811 2.605 Overgedragen resultaat 135.148 172.293
Vlottende activa 173.063 223.003 Vreemd vermogen 77.002 89.607
Vorderingen > 1 jaar 3.060 1.080 Voorzieningen en
uitgestelde belastingen2.229 2.125
Vorderingen < 1 jaar 13.153 19.757 Schulden > 1 jaar 600 600
Liquide middelen 145.889 199.174 Schulden < 1 jaar 66.620 65.490
Overlopende rekeningen 10.961 2.992 Handelsschulden 20.492 22.001
tingen, bezoldigingenen sociale lasten37.328 33.980
Andere schulden 8.800 9.509
gen7.553 21.392
Totaal 254.662 313.582 Totaal 254.662 313.582 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 402
2000 1999
Operationele opbrengsten 1.009.262 893.413
Lopende opbrengsten 50.247 45.963
Inkomensoverdrachten 951.510 836.008
Andere opbrengsten 7.505 11.442
Operationele kosten -1.047.166 -977.567
Handelsgoederen, grond- en hulpstoffen -185 -72
Diensten en diverse goederen 398.641 395.173
Personeelskosten 525.247 496.640
Niet kaskosten 29.702 18.665Inkomensoverdrachten 93.051 66.379
Andere operat. kosten 710 782
Operationeel resultaat -37.904 -84.154
Financiële opbrengsten 3.189 8.982
Financiële kosten -1.825 -2.452
Uitzonderlijke opbrengsten 185 799
Uitzonderlijke kosten -791 -101
Resultaat van het boekjaar -37.146 -76.926
1.988.206
• Volgens artikel 10 van het boekhoudbesluit van 21 mei 1997 moeten de aan het
Rekenhof overgelegde rekeningen zijn goedgekeurd door de bevoegde organen.
• De jaarrekening bevat een openstaande vordering tegenover de gevolmachtigde
vertegenwoordiger, die de grootte ervan echter betwist. Uitklaring van deze si-tuatie op korte termijn is nodig.
• Export Vlaanderen moet maatregelen treffen om een degelijke, volledige en
tijdige inventarisatie mogelijk te maken. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 403
15 Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Be-
roepsopleiding
De Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB) heeft
een bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van
10.500,8 miljoen BEF en een winst van het boekjaar van 306,1 miljoen BEF. De
ESR-uitvoeringsrekening bevat 26.255,6 miljoen BEF ontvangsten en 26.635,0
miljoen BEF uitgaven en geeft aanleiding tot een tekort van het begrotingsjaar van
379,4 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot bedraagt 2.264,6miljoen BEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van de VDAB op 19 septem-
ber 2001 gecontroleerd verklaard.
0 Niet verdeelde ontvangsten 603.000 588.450 -14.550
08 Interne verrichtingen 603.000 588.450 -14.550
sumptiebestedingen)5.633.000 6.131.462 498.462
16Verkopen van niet-duurzame goederen en van diensten
(hoofdzakelijk facturering voor meritdiensten)5.633.000 6.131.462 498.462
bedrijven en inkomsten uit eigendom15.000 112.108 97.108
26 Renteontvangsten van overheidsvorderingen (hoofdzakelijk
CFO-intresten)15.000 112.108 97.108
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 725.000 769.596 44.596
39Inkomensoverdrachten van het buitenland (Europese mid-
delen)725.000 769.596 44.596
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 18.338.000 18.653.970 315.970
(dotaties Vlaamse overheid)17.664.000 17.704.000 40.000
47Inkomensoverdrachten van de sociale verzekeringsinstellin-
gen (terugvordering RSZ)100.000 375.970 275.970
49Inkomstenoverdrachten van andere institutionele groepen
(federale overheid, Gemeenschappen, Gewesten, Gemeen-schapscommissies) (begeleidingsplan)574.000 574.000 0
5 Kapitaaloverdrachten van andere sectoren 20.000 0 -20.000
59 Kapitaaloverdrachten van het buitenland 20.000 0 -20.000
TOTAAL ONTVANGSTEN 25.334.000 26.255.586 921.586
0 Niet-verdeelde uitgaven 603.000 588.450 -14.550
03 Interne verrichtingen 603.000 588.450 -14.550
tiebestedingen)19.958.400 20.426.127 467.727
11 Lonen en sociale lasten (inclusief DAC-lonen en lonen
uitzendkrachten)15.779.900 16.072.756 292.856
12 Aankopen van niet-duurzame goederen en diensten 4.178.500 4.353.371 174.871 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 404
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 5.180.900 4.203.467 -977.433
31 Exploitatiesubsidies (stimuleringsbeleid) 70.000 73.410 3.410
zonder winstoogmerk t.b.v. de gezinnen (gesco-premies)4.276.000 3.861.670 -414.330
34 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 834.900 268.387 -566.513
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 800.000 680.122 -119.878
41Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep
(gesco-premies onderwijs)800.000 680.122 -119.878
7 Investeringen 848.000 736.867 -111.133
71 Aankopen van gronden en gebouwen in het binnenland 60.000 61.944 1.944
72 Nieuwbouw van gebouwen 260.000 325.304 65.304
onlichamelijke zaken528.000 349.619 -178.381
TOTAAL UITGAVEN 27.390.300 26.635.033 -755.267
Budgettair resultaat van het boekjaar -2.056.300 -379.447 1.676.853
Overgedragen resultaat vorige jaren 2.192.800 2.644.043 451.243
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 136.500 2.264.596 2.128.096
BALANS
Vaste activa 5.555.124 5.324.095 Eigen Vermogen 6.922.084 6.446.563
Immateriële vaste activa 120.836 31.628 Herwaarderingsmeer-
waarden837.994 859.644
Materiële vaste activa 5.434.288 5.292.467 Overgedragen resultaat 1.558.060 1.251.956
Vlottende activa 4.945.698 4.417.188 Dotaties, subsidies, e.d. 4.526.030 4.334.963
Vorderingen > 1 jaar 1.667 1.298 Vreemd vermogen 3.578.738 3.294.720
Voorraden 14.990 12.309 Voorzieningen en uitge-
stelde belastingen48.738 34.340
Vorderingen < 1 jaar 4.126.195 2.715.181 Schulden < 1 jaar 3.527.070 3.260.380
Handelsvorderingen 1.341.278 1.149.594 Financiële schulden
tegenover overheden493.309 0
Overige vorderingen 2.784.917 1.565.587 Handelsschulden 1.151.562 1.010.799
Geldbeleggingen 0 321.142 Schulden m.b.t. belas-
sociale lasten1.875.809 2.216.133
Liquide middelen 699.435 1.342.690 Andere schulden 6.390 33.448
Overlopende rekeningen 103.411 24.568 Overlopende rekeningen 2.930 0
Totaal 10.500.822 9.741.283 Totaal 10.500.822 9.741.283 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 405
2000 1999
Operationele opbrengsten 25.536.003 24.016.477
Lopende opbrengsten en geproduceerde vaste activa 5.778.152 5.210.678
Inkomensoverdrachten 18.915.586 18.167.693
Andere opbrengsten 842.265 638.106
Operationele kosten -25.342.065 -23.652.421
Handelsgoederen, grond- en hulpstoffen 1.048.933 487.238
Diensten en diverse goederen 7.748.707 7.150.106Personeelskosten 16.003.607 15.632.351
Afschrijvingen en voorzieningen 494.454 373.485
Inkomensoverdrachten 0 1.398
Andere operationele kosten 46.364 7.843
Operationeel resultaat 193.938 364.056
Financiële opbrengsten 112.108 104.932
Financiële kosten -1.131 -1.395
Uitzonderlijke opbrengsten 1.575 125.008
Uitzonderlijke kosten -385 -17.969
Resultaat van het boekjaar 306.105 574.632
2.029.794
Werkgelegenheid op 19 september 2001 zijn opmerkingen meegedeeld.
15.3.1 Balans, resultatenrekening en toelichting
• De VDAB beschikt niet over door het beheerscomité goedgekeurde waarde-
ringsregels. In de toelichting bij de rekening stelt de dienst geen waarderingsre-
gels te hanteren die afwijken van het boekhoudbesluit. Nochtans schrijft hij de
herwaarderingsmeerwaarden sinds 1994 af tegen 3%, ongeacht de levensduur
van het betrokken actief(358). Verder was er ook een gebrek aan consistentie: zo
activeert de VDAB de inrichtingskosten voor huurgebouwen van Merit wel en
die van VDAB-algemeen niet. Voor twee magazijnen voert de dienst een voor-
raadbeheer. Alle andere opleidingscentra nemen hun aankopen onmiddellijk inkost. ESF-gelden ontvangen in januari 2001, worden nu eens als vordering, dan
weer als verkregen opbrengst geboekt. Het Rekenhof heeft er bijgevolg op aan-
gedrongen dat de VDAB zou werken met door het beheerscomité goedgekeur-
de waarderingsregels.
• Evenals voorgaande jaren heeft de VDAB haar balans en resultatenrekening
niet in duizenden BEF maar in BEF opgesteld, in strijd met artikel 12 van hetboekhoudbesluit.
                                                       
358Dit is in strijd met artikel 34,§8 van het boekhoudbesluit. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 406
• De VDAB boekt ook kosten van onderhoud en opleiding onder de immateriële
vaste activa. Dergelijke kosten betreffen geen investeringen en moeten dus niet
geactiveerd worden.
• Een eerste analyse van de materiële vaste activa wees op een aantal gebreken
die vooral betrekking hebben op de overeenstemming van de waarden in de in-
ventaris en in de balans, de afschrijvingen, de afsplitsing van gebouw- engrondwaarde, negatieve boekwaarden en verrekening van waardevermindering
met herwaarderingsmeerwaarden.
• Slechts twee magazijnen zijn gestart met een voorraadbeheer geïntegreerd in
het boekhoudsysteem. Omwille van de volledigheid en de consistentie in de re-
kening, dringt het Rekenhof erop aan dit systeem verder uit te bouwen voor alle
opleidingscentra.
• Inzake de vorderingen formuleerde het Rekenhof de volgende bedenkingen:
- De VDAB boekte een dotatie van 40 miljoen BEF als vordering zonder dat
een dotatiebesluit voorhanden was.
- De VDAB heeft in het kader van het begeleidingsplan een vordering op de fe-
derale overheid van 1.055.708.454 BEF geboekt. 170.751.004 BEF hiervan
heeft nog betrekking op 1998 en werd op 7 december 1999 bij het Ministerie
van Tewerkstelling en Arbeid opgevraagd. De overige 884.957.450 BEF heeftbetrekking op 1999 en 2000. Voor de dossiers van 1999 en 2000 heeft de
VDAB niet op de reglementair gestelde termijnen verantwoordingsstukken
voorgelegd, noch betaling gevraagd. Tot half 1999 boekte de dienst de vorde-
ring op basis van de onderliggende dossiers en gemaakte kosten. Vanaf de
tweede helft 1999 boekte hij zonder meer het maximum dat de samenwerkings-akkoorden tussen Staat, Gemeenschappen en Gewesten voor de VDAB vast-
legden, zonder rekening te houden met de stand van de (afgehandelde) dossiers
die moeten worden voorgelegd voor financiering kan worden bekomen. Op de-
ze wijze boekte de VDAB opbrengsten waar nog geen voldoende verantwoor-
ding voor is en waar nog geen kosten tegenover staan. Bovendien boekte de in-stelling voor 1999 en 2000 vorderingen die de vastgestelde maxima met
1.664.450 BEF overschreden.
- De rekening 2000 bevat de CFO-intrest van 1999, in strijd met het principe
van de periodetoerekening(
359).
- Er blijkt onduidelijkheid te bestaan over de omvang van de vordering die de
VDAB heeft in het kader van het project Sporen naar werk.  Het als vordering
geboekte bedrag stemt niet overeen met de opvragingen bij het Limburgfonds
en de afdeling Europa Werkgelegenheid. Deze bedragen moeten op elkaar wor-
den afgestemd. Bovendien werd vastgesteld dat de VDAB in januari 2001 ge-
inde projectontvangsten al in mindering bracht van de vordering van 2000.
- De VDAB heeft nog veel kleine oude vorderingen op FOREM die dateren van
de periode 1989-1993. De dienst moet acties ondernemen om deze bedragen te
kunnen afboeken.
- Alle voorschotten en saldi die de VDAB cursisten betaalt, verlopen langs
                                                       
359Ook in voorgaande jaren formuleerde het Rekenhof deze opmerking. Op 28 maart
2001 wees het de minister erop dat hij geen eenduidige houding aannam tegenover
deze problematiek. De minister antwoordde tot op heden niet. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 407
vorderingsrekeningen (de nummers 416100-416180). Gelet op het volume aan
maandelijks te verwerken premies, is het niet ondenkbaar dat een boekingwordt overgeslagen, zodat premies worden afgeboekt zonder dat ze oorspron-
kelijk geboekt werden of zodat premies per vergissing niet worden afgeboekt.
Momenteel staan er op deze rekeningnummers nog veel oude vorderingenopen. Het is niet altijd duidelijk of het hier om reële vorderingen gaat, dan wel
om boekhoudkundige vergissingen. De VDAB zou deze rekeningen moeten
uitzuiveren en overstappen op een ander verwerkingssysteem voor de premies.
• Onder verkregen opbrengsten  heeft de VDAB dotaties en ESF-gelden geboekt
die het in januari-februari 2001 ontving met betrekking nog op het jaar 2000.
Andere dotaties en ESF-gelden die de VDAB eveneens in januari 2001 ontving,boekte de instelling daarentegen als vordering. Omwille van consistentie, is het
aan te raden al deze gelden als vordering te boeken. Voor dotaties en ESF-
gelden bestaan immers duidelijke rechtstitels die de betaling voorafgaan.
• Onder werkingsdotaties vermeldt de VDAB in de toelichting het totaal van de
toegekende dotaties, verminderd met de subsidies die de dienst naar de balans
overboekte als zijnde kapitaaldotaties. Dit totaal bevat echter 40 miljoen BEF
waarvoor nooit een dotatiebesluit werd opgesteld en die nooit werd uitbetaald.
De werkingsdotaties voor 2000 bedragen dus 17.046.045.781 BEF in plaats van17.086.045.781 BEF. Het bedrag vermeld als kapitaalsubsidie (448.537.438
BEF) is de som van de afschrijvingen op de herwaarderingsmeerwaarden
(21.650.850 BEF) en op de kapitaalsubsidies (426.886.588 BEF). In 2000boekte de VDAB 617.954.219 BEF kapitaalsubsidies.
15.3.2 Uitvoeringsrekening van de begroting
• De cijfers in de kolom initieel budget  zijn die goedgekeurd door het beheers-
comité op 15 september 1999. De gegevens in de kolom aangepast budget
stemmen overeen met cijfers die aan het beheerscomité werden voorgelegd op6 december 2000, zij het in de vorm van een interne werkbegroting en niet als
ESR-begroting. Voor geen van beide begrotingen kon de VDAB een goedkeu-
ring vanwege de minister voorleggen. Beide begrotingen stemmen ook niet
overeen met die gepubliceerd als bijlage bij de begroting van de Vlaamse Ge-
• De uitvoeringsrekening vermeldt weer geen kapitaalsubsidies; de balans wel.
Daar de VDAB wel degelijk investeringen financiert met subsidies, dient hij in
het kader van de begrotingsspecialiteit ook budgettair dit onderscheid te maken.
• De dotatie onder code 46.1 stemt overeen met het bedrag opgenomen in de
economische boekhouding. Het lag echter 40 miljoen BEF te hoog. Bijgevolg
rapporteert ook de uitvoeringsrekening 40 miljoen BEF te veel aan dotatie.
• Onder code 49.43, inkomensoverdrachten van de federale overheid, staat 574
miljoen BEF ontvangst in het kader van het begeleidingsplan. Enerzijds bevat
dit bedrag 150 miljoen BEF voor het begeleidingsplan 1999 en het maximum
van 424 miljoen BEF voor het begeleidingsplan 2000, anderzijds zijn, behou-dens de laattijdig opgevraagde voorschotten, in 2000 geen verantwoordings-
stukken ingediend voor de jaren 1999 en 2000.
• Ook dit jaar waren er een aantal overschrijdingen waarvoor de VDAB geen
toelichting verstrekt. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 408
16 Vlaams Instituut voor Zelfstandig Ondernemen
Het Vlaams Instituut voor Zelfstandig Ondernemen (VIZO) heeft een bedrijfseco-
nomische jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van 414,5 miljoen BEF en
een winst van het boekjaar van 0,8 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat2.110,1 miljoen BEF ontvangsten en 2.091,1 miljoen BEF uitgaven en geeft aanlei-
ding tot een overschot van het begrotingsjaar van 19 miljoen BEF. Het gecumu-
leerd over te dragen overschot bedraagt 43 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft derekeningen 2000 van het VIZO op 24 juli 2001 gecontroleerd verklaard.
16.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
sumptieve bestedingen)87.200 47.891 -39.309
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 87.200 47.891 -39.309
vermogen en van ondernemingsactiviteit4.000 4.866 866
26 Rente van overheidsvorderingen 4.000 4.866 866
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 2.057.300 2.057.300 0
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 2.057.300 2.057.300 0
7 Desinvesteringen 100 86 -14
onlichamelijke zaken100 86 -14
TOTAAL ONTVANGSTEN 2.148.600 2.110.143 -38.457
tieve bestedingen)526.900 467.683 -59.217
11 Lonen en sociale lasten 259.800 254.505 -5.295
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 267.100 213.178 -53.922
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 109.300 97.440 -11.860
34 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 109.300 97.440 -11.860
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 1.514.400 1.493.436 -20.964
onderwijs1.514.400 1.493.436 -20.964
7 Investeringen 21.900 32.536 10.636
onlichamelijke zaken21.900 32.536 10.636
TOTAAL UITGAVEN 2.172.500 2.091.095 -81.405
Budgettair resultaat van het boekjaar -23.900 19.048 42.948
Overgedragen resultaat vorige jaren 23.900 23.918 18
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 42.966 42.966 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 409
BALANS
Vaste activa 57.757 34.800 Eigen Vermogen 43.461 42.666
Immateriële vaste activa 21.701 1.885 Kapitaal 15.228 15.228
Materiële vaste activa 36.056 32.915 Overgedragen resultaat 28.233 27.438
Vlottende activa 356.729 237.599 Vreemd vermogen 371.025 229.733
Vorderingen < 1 jaar 5.740 23.951 Voorzieningen en
uitgestelde belastingen35.250 0
Liquide middelen 347.039 210.526 Schulden < 1 jaar 335.775 229.733
Overlopende rekeningen 3.950 3.122 Handelsschulden 57.289 22.868
tingen, bezoldigingenen sociale lasten29.430 22.690
Andere schulden 249.056 184.175
Totaal 414.486 272.399 Totaal 414.486 272.399
2000 1999
Operationele opbrengsten 2.107.652 1.979.437
Lopende opbrengsten 3.126 2.640
Inkomensoverdrachten 2.059.845 1.945.456
Andere opbrengsten 44.681 31.341
Operationele kosten -2.110.817 -1.980.807
Div. diensten/goederen 210.367 180.656
Personeelskosten 263.344 244.715Niet kaskosten 43.835 5.739
Inkomensoverdrachten 1.593.271 1.549.697
Operationeel resultaat -3.165 -1.370
Financiële opbrengsten 4.866 5.976
Uitzonderlijke opbrengsten 86 0
Uitzonderlijke kosten -992 0
Resultaat van het boekjaar 795 4.606
1.769.730
nomie op 25 juli 2001 de volgende opmerkingen medegedeeld: Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 410
16.3.1 Algemeen
• Het VIZO stond van 1 januari tot en met 31 oktober 2000 onder controle van
slechts één gemeenschapscommissaris, wat in strijd was met artikel 49 van hetdecreet van 23 januari 1991 betreffende de vorming en de begeleiding van de
zelfstandigen en de kleine en middelgrote ondernemingen, dat in twee commis-
sarissen voorziet.
• Het VIZO beschikte niet over de goedkeuring van de Vlaamse regering voor de
begrotingswijziging die de raad van bestuur op 29 september 2000 goedkeurde
en op 3 oktober 2000 aan de bevoegde overheden voorlegde. Bijgevolg geldt deaangepaste begroting die aan het Vlaams Parlement werd voorgelegd met het
decreet houdende aanpassing van de algemene uitgavenbegroting van de
Vlaamse Gemeenschap als de te respecteren begroting.
• Het CFO liet na de vergoeding ingevolge credit- en debetintresten vóór
31 januari aan het VIZO mee te delen (artikel 13 van de drie-partijen overeen-
komst tussen het VIZO, het CFO en de KBC).
16.3.2 ESR-uitvoeringsrekening
• De uitvoering van de begroting kan enkel permanent worden opgevolgd vol-
gens een eigen intern rekeningschema en niet volgens het ESR-
rekeningschema.
• Het VIZO dient het saldo van het boekjaar (19.048.000 BEF) expliciet naar
voren te brengen(
360).
16.3.3 Balans en resultatenrekening
• Het VIZO laat na de verrichtingen, vorderingen, schulden en verplichtingen
betreffende zijn gebouwen in mede-eigendom op te nemen in zijn boekhou-
ding(361).
• De instelling boekt soms herinneringen tot betaling als aankoopfacturen. Deze
manier van boeken leidde tot dubbelbetaling van een factuur.
• Het VIZO heeft bepaalde materiële vaste activa niet geactiveerd(362), doordat
het de kosten niet steeds op de juiste rekeningen boekte.
• In de toelichting bij de jaarrekening 2000 ontbreekt een staat van mogelijke
schuldverplichtingen.
                                                       
360Artikel 55 van het boekhoudbesluit.
361Artikel 4 van het boekhoudbesluit.
362In strijd met artikel 34, §4, van het boekhoudbesluit. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 411
17 Vlaamse Landmaatschappij
De Vlaamse Landmaatschappij (VLM) heeft een bedrijfseconomische jaarrekening
voorgelegd met een balanstotaal van 4.188,3 miljoen BEF en een winst van het
boekjaar van 94,9 van miljoen BEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van deVLM op 28 augustus 2001 gecontroleerd verklaard.
17.1 ESR-Uitvoeringsrekeningen 2000
17.1.1 Ontvangsten en uitgaven van de algemene diensten
1 Lopende ontvangsten voor goederen en diensten
(consumptieve bestedingen)30.600 48.588 17.988
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 600 19.888 19.288
18Opbrengst uit werkzaamheden inzake grondwerken,
water- en wegenbouwkundige werken en andere voort-
gebrachte investeringsgoederen30.000 28.700 -1.300
2Inkomsten van rente, pacht en andere resultaten van
vermogen en van ondernemingsactiviteit9.800 10 -9.790
26 Rente van overheidsvorderingen 9.800 3 -9.797
28 Overige opbrengsten van vermogen 0 7 7
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 0 4.929 4.929
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder
winstoogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen04 . 9 2 9 4.929
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 803.500 806.500 3.000
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 803.500 806.500 3.000
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 35.800 0 -35.800
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 35.800 0 -35.800
TOTAAL ONTVANGSTEN 879.700 860.027 -19.673
1 Lopende uitgaven voor goederen en diensten (con-
sumptieve bestedingen)929.500 838.588 -90.912
11 Lonen en sociale lasten 739.100 691.721 -47.379
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 190.400 146.867 -43.533
7 Investeringen 90.804 35.804 -55.000
72 Nieuwbouw van gebouwen 55.000 0 -55.000
74 Verwerving van overige investeringsgoederen, waaron-
der onlichamelijke zaken35.804 35.804 0
TOTAAL UITGAVEN 1.020.304 874.392 -145.912
Budgettair resultaat van het boekjaar -140.604 -14.365 126.239
Overgedragen resultaat vorige jaren 160.520 160.520 0
OVER TE DRAGEN RESULTAAT (363)19.916 146.155 126.239
                                                       
363De discrepantie ontstond hoofdzakelijk doordat de VLM in haar begroting oor-
spronkelijk afschrijvingen opnam. In de uitvoeringsrekening heeft zij dit rechtge-
zet. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 412
17.1.2 Ontvangsten en uitgaven van de Mestbank
(in duizenden  BEF)
1Lopende ontvangsten voor goederen en diensten
(consumptieve bestedingen)0 3.267 3.267
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 0 3.267 3.267
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 381.000 381.000 0
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 381.000 381.000 0
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 26.600 0 -26.600
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 26.600 0 -26.600
TOTAAL ONTVANGSTEN 407.600 384.267 -23.333
sumptieve bestedingen)501.000 449.185 -51.815
11 Lonen en sociale lasten 326.600 306.461 -20.139
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 174.400 142.724 -3.890
7 Investeringen 26.600 30.145 3.545
72 Nieuwbouw van gebouwen 0 5.300 5.300
der onlichamelijke zaken26.600 24.845 -1.755
8 Kredietverleningen en deelnemingen 0 2.173 2.173
financiële instellingen0 2.173 2.173
TOTAAL UITGAVEN 527.600 481.503 -46.097
Budgettair resultaat van het boekjaar -120.000 -97.236 22.764
Overgedragen resultaat vorige jaren 120.000 120.000 0
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 22.764 22.76422.764 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 413
17.1.3 Ontvangsten en uitgaven van het OC-GIS (ondersteunend centrum –
Geografisch Informatiesysteem)
sumptieve bestedingen)15.700 31.082 15.382
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 15.700 31.082 15.382
vermogen en van ondernemingsactiviteit033
26 Rente van overheidsvorderingen 0 3 3
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 35.100 35.100 0
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 35.100 35.100 0
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 10.600 0 -10.600
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 10.600 0 -10.600
TOTAAL ONTVANGSTEN 61.400 66.185 4.785
tieve bestedingen)50.800 62.239 11.439
11 Lonen en sociale lasten 39.500 37.197 -2.303
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 11.300 25.042 13.742
7 Investeringen 10.600 14.371 3771
onlichamelijke zaken10.600 14.371 3771
TOTAAL UITGAVEN 61.400 76.610 15.210
Budgettair resultaat van het boekjaar 0 -10.425 -10.425
Overgedragen resultaat vorige jaren 0 125 125
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 -10.300 -10.300
De bovenstaande cijfers betreffen drie van de elf uitvoeringsrekeningen, die deel
uitmaken van de jaarrekening van de VLM. Deze drie uitvoeringsrekeningen be-
vatten evenwel de belangrijkste transacties en sommen van de VLM.  De andere
entiteiten waarover de VLM over 2000 rekening diende af te leggen zijn : het
Grootschalige Referentiebestand, het project Scanning kadasterplannen, de ruilver-kavelingscomités, de heffingen Minafonds, technische uitgaven landinrichtings-
projecten en technische uitgaven natuurinrichtingsprojecten. Tegenover de over
1999 afgelegde rekeningen zijn de laatste vier nieuw. De rekeningen Instituut Na-
tuurbehoud en Groep 58 werden daarentegen over 2000 niet meer voorgelegd.
Het grootste deel van de ontvangsten bestaat uit werkingsdotaties voor de VLM
vanuit de Vlaamse begroting. De VLM registreert ze dan ook onder de ontvangsten
van de algemene diensten. Een ander groot gedeelte van de ontvangsten bestaat uit
de dotaties voor de werking van de Mestbank lastens de begroting van het Mina-fonds. Deze werkingsdotaties staan onder de ontvangsten van de Mestbank.
Het voornaamste deel van de uitgaven betreft lonen, sociale lasten en (in iets min-
dere mate) de aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten, aangerekend
in hoofdgroep 1. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 414
BALANS
Vaste activa 562.092 545.198 Eigen vermogen 1.122.031 975.760
Immateriële vaste activa 26.014 10.710 Kapitaal 2.900 1.450
Materiële vaste activa 535.344 533.962 Herwaarderingsmeerwaarde 519.688 519.688
Financiële vaste activa 734 526 Reserves 383.823 288.887
Vlottende activa 3.626.187 3.627.266 Dotaties, subsidies en toela-
gen215.620 165.735
Vorderingen op meer dan 1
jaar728.155 615.156 Vreemd vermogen 3.066.248 3.196.704
Voorraden 479.926 434.210 Voorzieningen en uitgestelde
belastingen219.592 324.824
Vorderingen op max. 1 jaar 537.923 669.967 Schulden op meer dan 1 jaar 1.159.699 1.108.962
Liquide middelen 1.822.790 1.869.537 Schulden op max. 1 jaar 1.576.447 1.719.247
Overlopende rekeningen 57.393 38.396 Overlopende rekeningen 110.510 43.671
Totaal 4.188.279 4.172.464 Totaal 4.188.279 4.172.464
2000 1999
Operationele opbrengsten 1.524.258 1.729.632
Operationele kosten -1.469.541 -1.750.271
Operationeel resultaat 54.717 -20.639
Financiële opbrengsten 20.505 25.644
Financiële kosten -93 -118
Uitzonderlijke opbrengsten 21.547 16.562Uitzonderlijke kosten -1.740 -8.689
Belasting op het resultaat 0 -4.000
Resultaat van het boekjaar 94.936 16.760
17.3 Resultaten van de rekeningencontrole
Het Rekenhof heeft zijn onderzoeksverslag op 28 augustus 2001  aan de Vlaamse
Ministers van Financiën en Begroting en van Leefmilieu overgelegd. De onder-
staande paragrafen vatten dit verslag samen.
17.3.1 Voorziening voor grote onderhouds- en herstellingswerken
De VLM heeft de voorziening voor grote onderhouds- en herstellingswerken in
2000 op substantiële wijze afgebouwd. Toch zijn er nog steeds onvoldoende docu-
menten (bv. prijsoffertes, bestelbonnen en andere verantwoordingsstukken) voor-
handen om de geboekte bedragen op deze post ondubbelzinnig en exact te staven. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 415
17.3.2 Overdracht van dotaties naar het volgende boekjaar
Zoals in de vorige boekjaren, heeft de VLM in 2000 opnieuw 103 miljoen BEF
gedebiteerd van de opbrengstenzijde van de resultatenrekening (registratie van min-
deropbrengsten). Hiervan heeft zij 55 miljoen BEF omgezet in een kapitaalsubsidie.
De overige 48 miljoen BEF betreft een overdracht naar het volgend boekjaar (ge-boekt voor winstverdeling). Deze boeking werd niet gestaafd met een verantwoor-
dingsstuk.
17.3.3 Handtekeningsbevoegdheid voor bankrekeningen
Op 5 juli 2000 wees het Rekenhof de Vlaamse Ministers van Financiën en Begro-
ting en van Leefmilieu erop dat het een algemeen aanvaard principe is dat betalin-
gen boven een bepaalde som worden geautoriseerd door minstens twee handteke-
ningen. Wel kan de VLM om praktische redenen één persoon uitbetalingen laten
uitvoeren, als zij een limiet op deze individuele handtekeningsbevoegdheid plaatst.
De raad van bestuur heeft in dit verband een maximumbedrag van 50 miljoen BEFper betaling ingevoerd voor de individuele handtekeningsbevoegdheid van de vol-
machthouders op de bankrekeningen van de VLM. Het Rekenhof heeft de vraag
gesteld naar de criteria die de instelling terzake hanteert, gelet ook op het feit dat deVLM sedert de invoering van deze maatregel nog geen enkele betaling met twee
handtekeningen uitvoerde.
17.3.4 Uitoefening van de handtekeningsbevoegdheid door niet-
volmachthouders
Bij de VLM beschikken drie personen, met name de administrateur-generaal, de
adjunct-administrateur-generaal en het staflid belast met de financiële rapportering,
over de bankhandtekeningsbevoegdheid. De administrateur-generaal en het staflid
hebben een kaart op hun naam om een electronische handtekening aan te brengen
op betalingsverrichtingen via het Isabel-systeem. In de praktijk maken ook anderepersoneelsleden te goeder trouw, met medeweten en zelfs in opdracht van de hou-
ders van de handtekeningsbevoegdheid, van deze kaarten gebruik. Deze perso-
neelsleden brengen een volmachthebbershandtekening op de betalingen aan, hoewelze zelf geen volmacht hebben. De bank gaat er bovendien van uit dat de titularissen
van de kaart de betalingen hebben gezien en geautoriseerd, terwijl ze in sommige
gevallen geenszins bij de operatie werden betrokken. Deze handelwijze omzeilt de
beslissing van de administrateur-generaal de bankhandtekeningsbevoegdheid te
beperken tot de bovengenoemde topambtenaren. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 416
18 Vlaamse Maatschappij voor Watervoorziening
De Vlaamse Maatschappij voor Watervoorziening (VMW) heeft een bedrijfsecono-
mische jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van 38.752,85 miljoen BEF
en een verlies van het boekjaar van 16,3 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekeningbevat 7.609,1 miljoen BEF ontvangsten en 7.719,6 miljoen BEF uitgaven en geeft
aanleiding tot een tekort van het begrotingsjaar van 110,5 miljoen BEF. Het Re-
kenhof heeft de rekeningen 2000 van de VMW op 19 juli 2001 gecontroleerd ver-klaard.
18.1 Uitvoeringsrekening van de begroting 2000
(consumptiebestedingen)6.424.000 6.629.445 205.445
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 6.424.000 6.629.445 205.445
overheidsbedrijven en inkomsten uit eigendom37.500 40.151 2.651
28 Overige opbrengsten van vermogen 37.500 40.151 2.651
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 400.000 332.399 -67.601
36 Indirecte belastingen en heffingen 400.000 332.399 -67.601
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 19.000 17.626 -1.374
68 Kapitaaloverdrachten van lokale overheden 19.000 17.626 -1.374
8 Kredietaflossingen en vereffeningen van deelnemingen 89.500 89.443 -57
89 Kredietaflossingen binnen de sector overheid 89.500 89.443 -57
9 Overheidsschuld 500.000 500.000 0
96 Opnemingen van gevestigde overheidsschuld 500.000 500.000 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 7.470.000 7.609.064 139.064
tieve bestedingen)5.122.810 5.138.787 15.977
11 Lonen en sociale lasten 2.486.610 2.433.466 -53.144
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 2.636.200 2.705.321 69.121
2 Rentes en huurgelden van gronden 380.000 360.237 -19.763
21 Rentes op overheidsschuld 380.000 360.237 -19.763
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 345.000 363.817 18.817
41 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 345.000 363.817 18.817
5 Kapitaaloverdrachten aan  andere sectoren 0 6.047 6.047
53 Kapitaaloverdrachten aan de gezinnen 0 6.047 6.047
7 Investeringen 1.482.560 1.221.253 -261.307
71 Aankopen van gronden en gebouwen in het binnenland 851.000 477.636 -373.364
73 Aanleggen van water- en wegenbouwkundige werken 479.000 592.864 113.86474 Verwerving van overige investeringsgoederen, waaronder
onlichamelijke zaken152.560 150.753 -1.807
9 Overheidsschuld 629.500 629.427 -73
91 Aflossingen van gevestigde overheidsschuld 629.500 629.427 -73
TOTAAL UITGAVEN 7.959.870 7.719.568 -240.302
Budgettair resultaat van het boekjaar -489.870 -110.504 379.366
Overgedragen resultaat vorige jaren 0 110.504 110.504
OVER TE DRAGEN RESULTAAT -489.870 0 489.870 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 417
BALANS
Oprichtingskosten 560 841 Kapitaal 25.946.157 25.946.157
Immateriële vaste activa 23.991 7.441 Reserves 3.398.972 3.398.972
Materiële vaste activa 37.132.340 36.974.304 Overgedragen winst 29.104 45.426
Financiële vaste activa 3.077 2.827 Dotaties, subsidies en toelagen 427.865 428.328
jaar253.824 299.569 Voorzieningen en uitgestelde
belastingen594.064 525.860
in uitvoering180.461 172.071 Schulden op meer dan 1 jaar 6.020.006 6.110.624
Vorderingen op max. 1 jaar 733.140 844.260 Schulden op max. 1 jaar 1.990.234 1.895.098
Geldbeleggingen 235.000 0 Overlopende rekeningen 346.452 269.647
Liquide middelen 185.242 306.559
Overlopende rekeningen 5.219 12.240
Totaal 38.752.854 38.620.112 Totaal 38.752.854 38.620.112
2000 1999
Operationele opbrengsten 7.095.235 6.744.459
Operationele kosten 6.799.859 6.391.756
Operationeel resultaat 295.376 352.703
Financiële opbrengsten 40.151 43.570
Financiële kosten 362.133 392.501
Uitzonderlijke opbrengsten 10.304 9.540
Uitzonderlijke kosten 20 741
Resultaat van het boekjaar -16.322 12.571
2.008.758
Leefmilieu zijn onderzoeksverslag overgelegd. De onderstaande paragrafen vattendit verslag samen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 418
18.3.1 Permanente inventaris van de materiële vaste activa
De VMW dient elk jaar een inventarisopname te verrichten(364). In het licht van
deze verplichtingen en het belang van de materiële vaste activa in het balanstotaal
(meer dan 90% voor de boekjaren 1999 en 2000), heeft de instelling maatregelen
genomen en acties ondernomen die op termijn een getrouwe permanente inventarismogelijk moeten maken (via de implementatie van een bedrijfsdatabank). Niettemin
deden zich in de periode van juli 2000 tot juni 2001 problemen voor met de ontwik-
kelingsfase van deze databank, voornamelijk op informaticavlak bij de door de
VMW geselecteerde leverancier. Door deze moeilijkheden heeft de dienstverstrek-
ker de initiële streefdatum inzake voorlopige oplevering van de gegevensbank (eind2000) niet gehaald. Het is niet uitgesloten dat ook de definitieve oplevering (sep-
tember 2001) vertraging oploopt. Hierover zou de raad van bestuur in augustus
2001 worden ingelicht.
Aangezien de invoer van de gegevens in deze bedrijfsdatabank na deze ontwikke-
lingsfase nog grotere problemen zou kunnen veroorzaken, formuleerde het Reken-hof de volgende aanbevelingen:
• De raad van bestuur dient, na afsluiting van de ontwikkelingsfase, periodiek en
tijdig op de hoogte te worden gesteld van de vordering van de gegevensinvoer
in de bedrijfsdatabank, opdat hij bijsturingsmaatregelen kan treffen.
• Een duidelijke interne taakverdeling (de inzet van alle afdelingen en directies
van de instelling is immers vereist) en een raming van concrete streefdata per
uit te voeren deeltaak, dient - buiten het al bestaande stappenplan - de data-invoer te ondersteunen.
18.3.2 Winstevolutie bij de VMW
1.684.648
Het Rekenhof berekende op 28 juni 1999 de winst voor de periode van 1991-1998op gemiddeld 49,2 miljoen BEF. Mede door het verlies van 16,3 miljoen BEF in
2000, daalde dit gemiddelde verder tot ongeveer 39 miljoen BEF voor de periode
1991-2000. De raad van bestuur schatte in haar jaarverslag aan de vennoten de re-sultaten voor 2001 nog minder gunstig in. Het Rekenhof acht enkele (bijkomende)
concrete maatregelen dan ook nodig om deze dalende trend in de toekomst te keren.
In het jaarverslag denkt de raad van bestuur in de eerste plaats aan een beperking
van de kosten voor onderhoud en herstellingen van het bestaande leidingnet en aan
de financiële kosten.
                                                       
364Overeenkomstig artikel 7 van de wet van 17 juli 1975 met betrekking tot de boek-
houding en de jaarrekening van de ondernemingen en artikel 9 van het besluit van
de Vlaamse regering betreffende een geïntegreerde boekhouding en budgettairerapportering voor de Vlaamse Openbare Instellingen van 21 mei 1997. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 419
18.3.3 Aanpassing van de statuten
De VMW dient haar statuten aan te passen aan het wetboek van vennootschappen
tegen 6 februari 2004(365). Het Rekenhof is van oordeel dat de VMW deze ver-
plichte statutenwijziging zo vlug mogelijk moet aanvatten, onder meer om de hier-
navolgende redenen:
• De Vlaamse regering moet elke latere wijziging van de statuten goedkeu-
ren(366).
• De statuten bevatten veel verwijzingen naar artikelen van de (oude) vennoot-
schappenwet. Al deze bepalingen dienen zo spoedig mogelijk te worden aange-past aan de nieuwe nummering. Eventueel kan dit ook een inhoudelijke wijzi-
ging van de artikelen vergen.
• Enkele statutaire clausules vergen waarschijnlijk herschrijving, daar zij sinds de
oprichting van de VMW niet meer werden aangepast aan de inhoud en termi-
nologie van de vigerende boekhoudwetgeving en het VOI-besluit(
367).
Tevens biedt de statutenwijziging de gelegenheid voorheen toegestane afwijkingen
van de vennootschappenwet in de statuten, opnieuw te onderzoeken(368).
18.4 Andere controleresultaten
Het Rekenhof heeft in 1998 een audit uitgevoerd aangaande de sterke en zwakke
punten van de drinkwatervoorziening in Vlaanderen(369). Tussen 6 april 2000 en
8 maart 2001 woonden vertegenwoordigers van het Rekenhof zes vergaderingen
van de Subcommissie voor de Financiën en Begroting van het Vlaams Parlement
bij, waarin zij de bevindingen van deze audit verder toelichtten. Op 17 januari 2001
en 14 februari 2001 organiseerde de subcommissie hoorzittingen met vertegen-
woordigers van AMINAL en de drinkwatermaatschappijen (VMW en TMVW).Tijdens sommige vergaderingen verstrekten zowel leden van de Commissie voor
Leefmilieu, Natuurbehoud en Ruimtelijke Ordening als de Vlaamse Minister van
Leefmilieu en Landbouw verdere toelichtingen. De minister had het Rekenhoftrouwens al op 13 oktober 1999 aangekondigd verdere initiatieven te zullen nemen.
Zo zijn momenteel het nieuwe milieubeleidsplan en het nieuwe decreet betreffende
water bestemd voor menselijke aanwending in voorbereiding.
De belangrijkste thema’s die tijdens de bovengenoemde vergaderingen aan bod
kwamen, waren: de oprichting van Aqualink en de verminderde afhankelijkheid vanWallonië; de stijging van de watertarieven die de normatieve doelstelling ook min-
der begoede gezinnen van water te voorzien, in het gedrang kan brengen; de toene-
mende kostprijs van de sanering van water; het rationeel watergebruik; de ontsten-
                                                       
365Overeenkomstig artikel 24 van het wetboek van vennootschappen van 7 mei 1999.
366Artikel 4 van het decreet van 28 juni 1983 houdende de oprichting van de VMW.
367Dezelfde problematiek doet zich voor met betrekking tot het oprichtingsdecreet
van 28 juni 1983.
368Het Rekenhof stelde op 26 mei 1998 onder meer dat elke afwijking van de ven-nootschappenwet (uitvoerig) dient te worden gemotiveerd op basis van het pu-
bliekrechtelijke karakter van de maatschappij.
369Gepubliceerd in het Boek van het Rekenhof 1999, Stuk 1999-2000, Nr.36/1, p.
430-448. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 420
tenis van cijfergegevens; recyclage van water in de (textiel)industrie; de versnippe-
ring van de drinkwatersector; het gebrek aan transparantie van de tarieven; de vraagnaar de noodzaak van Vlaamse verankering van de waterdistributiebedrijven; de
vraag of het overheidsmonopolie in het licht van de Europese privatiseringstendens
kan worden gehandhaafd; de ontoereikende kennis van de watervoorraden en, daar-bij aansluitend, de noodzaak van een grondige inventarisatie qua verbruik, winning
en reserves; de oprichting van een leidingwaterdatabank.
De besprekingen hebben op 8 maart 2001 geleid tot een voorstel van resolutie be-
treffende de drinkwatervoorziening in Vlaanderen (
370), waarin de subcommissie de
aanbevelingen van het Rekenhof onderschreef, weliswaar in een meer algemenevorm. Dit voorstel van resolutie werd uiteindelijk door de plenaire vergadering van
het Vlaams Parlement aangenomen(
371).
                                                       
370Stuk 669 (2000-2001) - Nr.1, van 19 april 2001.
371Stuk 669 (2000-2001) –Nr.1, van 6 juni 2001. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 421
19 Vlaamse Huisvestingsmaatschappij
De Vlaamse Huisvestingsmaatschappij (VHM) heeft voor het jaar 2000 een be-
drijfseconomische jaarrekening opgemaakt met een balanstotaal van
186.452,2 miljoen BEF en met een winst van het boekjaar van 156,8 miljoen BEF.De ESR-uitvoeringsrekening bevat 21.472 miljoen BEF ontvangsten en
25.032,8 miljoen BEF uitgaven en geeft aanleiding tot een tekort van het begro-
tingsjaar van 3.560,8 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot be-draagt 2.635,3 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft zijn controle gebaseerd op de door
het beheersorgaan van de VHM vastgestelde rekeningen, aangezien de Vlaamse
Minister van Financiën de rekeningen niet tijdig heeft voorgelegd.
0 Niet verdeelde ontvangsten 5.617 3.982 -1635
08Interne verrichtingen ( exclusief overgedragen overschot
vorige boekjaren)5.617 3.982 -1635
sumptiebestedingen)860.365 855.862 -4.503
16 Verkopen van niet-duurzame goederen en van diensten 860.365 855.862 -4.503
bedrijven en inkomsten uit eigendom5.656.793 5.527.498 -129.295
26 Rente-ontvangsten van overheidsvorderingen 5.612.848 5.483.548 -129.300
28 Overige opbrengsten van vermogen 43.945 43.950 5
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 325.035 333.926 8.891
36 Indirecte belastingen en heffingen 6.000 2.721 -3.279
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. de gezinnen en de gezinnen319.035 331.205 12.170
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 284.721 291.132 6.411
46 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 6.100 7.325 1.225
(federale overheid, andere Gemeenschappen en Gewesten,Gemeenschapscommissies)278.621 283.807 5.186
6 Kapitaaloverdrachten binnen de sector overheid 2.869.500 2.289.792 -579.708
69Kapitaaloverdrachten van andere institutionele groepen
(federale overheid, andere Gemeenschappen en Gewesten,Gemeenschapscommissies)2.869.500 2.289.792 -579.708
7 Desinvesteringen 116.000 112.790 -3.210
76 Verkopen van gronden en gebouwen in het binnenland 116.000 112.790 -3.210
8 Kredietaflossingen en vereffeningen van deelnemingen 9.217.209 7.963.503 -1.253.706
in bedrijven en financiële instellingen6.583.575 4.589.440 -1.994.135
87 Kredietaflossingen door privaatrechterlijke instellingen
zonder winstoogmerk t.b.v. de gezinnen en door de gezinnen2.613.039 3.353.468 740.429
89 Kredietaflossingen binnen de sector overheid 20.595 20.595 0 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 422
9 Overheidsschuld 4.817.694 4.093.513 -724.181
96 Opneming van gevestigde overheidsschuld 4.817.694 4.055.693 -762.001
99 Opnemingen van kortlopende leningen 0 37.820 37.820
TOTAAL ONTVANGSTEN 24.152.934 21.471.998 -2.680.936
0 Niet-verdeelde uitgaven 5.617 5.525 -92
03 Interne verrichtingen ( exclusief over te dragen overschot van
het boekjaar )5.617 5.525 -92
tiebestedingen)787.625 662.837 -124.788
11 Lonen en sociale lasten 433.440 400.396 -33.044
12 Aankopen van niet-duurzame goederen en diensten 354.185 262.441 -91.744
2 Rentes en huurgelden van gronden 5.630.674 5.678.690 48.016
21 Rentes overheidsschuld 5.630.574 5.678.690 48.116
23 Toegerekende debetrentes 100 0 -100
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 118.900 117.116 -1.784
31 Exploitatiesubsidies 111.000 108.773 -2.227
34 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 7.900 8.343 443
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 4.000 916 -3.084
schapscommissies)4.000 916 -3.084
5 Kapitaaloverdrachten aan andere sectoren 1.108.791 1.108.791 0
gen1.108.791 1.108.791 0
7 Investeringen 75.425 25.657 -49.768
71 Aankopen van gronden en gebouwen in het binnenland 5.000 1.892 -3.108
onlichamelijke zaken70.425 23.765 -46.660
8 Kredietverleningen en deelnemingen 15.787.610 13.103.213 -2.684.397
financiële instellingen11.712.112 9.436.441 -2.275.671
83 Kredietverleningen aan de gezinnen 3.978.498 3.569.795 -408.703
85 Kredietverleningen binnen de sector overheid 97.000 96.977 -23
9 Overheidsschuld 5.916.985 4.330.023 -1586.962
91 Aflossingen van de gevestigde overheidsschuld 4.316.985 4.330.023 13.038
94 Aflossingen van kortlopende schuld 1.600.000 0 -1.600.000
TOTAAL UITGAVEN 29.435.627 25.032.768 -4.402.859
Budgettair resultaat van het boekjaar -3.560.770
Overgedragen resultaat vorige jaren 6.196.112
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 2.635.342 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 423
BALANS
Vaste activa 1.372.565 1.415.931 Eigen Vermogen 15.775.706 14.238.569
Immateriële vaste activa 22.466 8.837 Kapitaal 2.626 1.609
Materiële vaste activa 1.096.082 1.152.979 Herwaarderingsmeerwaar-
den238457 247.721
Financiële vaste activa 254.017 254.115 Reserves 5.605.004 3.365.891
Overgedragen resultaat 2.082.315
Dotaties, subsidies, e.d. 9.929.619 8.541.033
Vlottende activa 185.079.678 184.382.352 Vreemd vermogen 170.676.537 171.559.714
Vorderingen > 1 jaar 156.882.832 156.114.799 Voorzieningen en uitge-
stelde belastingen943.065 1.853.377
Voorraden 681.522 710.350 Schulden > 1 jaar 149.782.413 153.101.948
Vorderingen < 1 jaar 19.157.241 16.335.353 Schulden < 1 jaar 19.575.356 16.262.939
Geldbeleggingen 6.710.342 10.515.755 Overlopende rekeningen 375.703 341.450
Liquide middelen 1.314.895 422.270
Overlopende rekeningen 332.846 283.825
Totaal 186.452.243 185.798.283 Totaal 186.452.243 185.798.283
2000 1999
Operationele opbrengsten 867.160 1.009.561
Lopende opbrengsten 467.094 507.957
Wijzigingen in voorraden en bestellingen
in uitvoering-1.344
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 346.850 291.362
Andere operationele opbrengsten 54.560 210.242
Operationele kosten -999.482 -921.178
Handelsgoederen 32.628 40.962
Diensten en diverse goederen 302.325 357.502
Personeelskosten 422.448 399.695
Afschrijvingen en waardeverminderingen 57.028 50.098
Waardeverminderingen op voorraden en
bestellingen in uitvoering2.308
Voorzieningen 170.340 -61.032
Inkomensoverdrachten 8.937 6.855
Andere operat. kosten 3.468 127.098
Operationeel resultaat -132.322 88.383
Financiële opbrengsten 6.049.439 6.063.583
Financiële kosten -6.599.836 -6.331.824
Uitzonderlijke opbrengsten 825.171 11.791
Uitzonderlijke kosten -1.956 -9.747
Onttrekking aan uitgestelde belastingen 18.832 15.820
Belastingen -2.530 0
Resultaat van het boekjaar 156.798 -161.994 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 424
2.028.145
vesting op 19 september 2001 zijn opmerkingen meegedeeld:
19.3.1 Balans en resultatenrekening
Een aantal reeds vorig jaar aangehaalde problemen, waren op 31 december 2000
nog niet opgelost:
• de problematiek van de wachtrekening voor niet toegewezen financiële ver-
richtingen uit 1991;
• de VHM heeft gebruik gemaakt van de mogelijkheid afwijkende waarderings-
regels te vragen(372), maar hanteert deze regels al enkele jaren voor haar jaarre-
kening hoewel zij nog steeds geen ministeriële goedkeuring kan voorleggen;
• de instelling heeft de gronden en gebouwen die zij in de voorraad opnam, alle
onder de rubriek terreinen bestemd voor verkoop  geboekt;
• de toelichtende staten VOI10 en VOI11 splitsten de ouderdomsbalansen van de
handelsschulden en de handelsvorderingen niet correct uit: alle bedragen wer-
den immers zonder uitzondering toegewezen aan de categorie >90dagen tot
<150 dagen  (in een categorie <90dagen  werd niet voorzien).
Naar aanleiding van zijn controle van de rekeningen heeft het Rekenhof ook de
boekhoudkundige opvolging onderzocht van de opmerkingen die het formuleerdeover het beheer door de VHM van gronden en andere onroerende goederen bestemd
voor verkoop. In dit verband formuleerde het de volgende opmerkingen:
• In het kader van een algemene inventariscontrole heeft het Rekenhof gewezen
op het belang van de studie over de bruikbaarheid en aansnijdbaarheid van de
bestaande reservegronden van de VHM of individuele SHM’s. Daar deze aan-
dacht voor de kwaliteit van de gronden mede hun waardering bij de inventaris-
controle zal bepalen, informeerde het Rekenhof naar de resultaten van deze stu-
die.
• De VHM nam een tentoonstellingsruimte in de jaarrekening nog steeds op on-
der de rubriek terreinen en gebouwen . Aangezien dit gebouw niet dienstig is
voor de bedrijfsuitvoering, moet de instelling het in de jaarrekening opnemen
onder de rubriek overige materiële vaste activa .
• De rekening reservegronden  gefinancierd met leningsgelden  bevat
839.096 BEF voor een grond die oorspronkelijk door de NMH was verworven.
Vermits ligging noch oppervlakte van die grond gekend is, moet de VHM on-derzoeken of het hier wel degelijk grond betreft. Vermoed wordt dat het hier
gaat om sonderingskosten voorafgaand aan een eventuele aankoop van grond.
• Op enkele uitzonderingen na zijn alle als materiële vaste activa  opgenomen
reservegronden in feite gronden bestemd voor verkoop. De VHM kan ze dan
ook beter opnemen in de rubriek voorraden . De gronden staan nu in de rubriek
                                                       
372Artikel 23 van het boekhoudbesluit. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 425
terreinen en gebouwen , maar hun waardering is niet in overeenstemming met
de waarderingsregels voor deze rubriek, die in geen activering van financiëleintresten voorzien. De VHM kan de geactiveerde intresten behouden als zij de
reservegronden overbrengt naar de rubriek voorraden.
19.3.2 Overdracht schuldsaldoverzekering
De overdracht van de portefeuille schuldsaldoverzekeringen per 1 januari 2000 van
de VHM naar een private verzekeringsmaatschappij beïnvloedde enerzijds het jaar-
resultaat in gunstige zin ten belope van 829.448.335 BEF. Anderzijds ging de wis-
kundige reserve van 1.108.791.000 BEF naar de verzekeringsmaatschappij. Deovereenkomst die de overdracht regelt, omvat ook een regeling waarbij de VHM als
verzekeringsbemiddelaar voor de verzekeringsmaatschappij optreedt. De VHM is
echter nog steeds niet ingeschreven in het register van de Controledienst der Verze-
keringen (CDV). Daar de maatschappij haar activiteit van verzekeringsbemiddelaar
al uitoefent sinds 1 januari 2000, heeft het Rekenhof erop aangedrongen dit dossieractiever op te volgen. Zo dient de financiële draagkracht nog te worden gewaar-
borgd om erkend te kunnen worden door de CDV als verzekeringstussenpersoon.
Noch de overeenkomst met de private verzekeringsmaatschappij, noch de daarin
bepaalde verzekeringsvoorwaarden werden ter goedkeuring aan de Vlaamse rege-
ring voorgelegd. Naargelang de interpretatie die aan die constructie wordt gegeven,
oefent de VHM hier een activiteit uit die niet tot haar decretale opdracht behoort, of
oefent ze die opdracht uit zonder de volgens de Vlaamse Wooncode vereiste goed-
keuring door de Vlaamse regering van de algemene voorwaarden en tarieven vandie verzekering(
373).
19.3.3 Uitvoeringsrekening van de begroting
Ondanks opmerkingen daarover bij de controle over de rekeningen 1999, geeft de
VHM de verrichtingen voor rekening van de sociale huisvestingsmaatschappijen inde uitvoeringsrekening 2000 nog steeds gesaldeerd weer onder ESR-code 99 (
374).
Zij neemt enkel de mutaties in de rekeningen-courant van de sociale huisvestings-
maatschappijen op, die zowel uitgaven als ontvangsten bevatten. Verrichtingen opderdengelden horen overigens - ongesaldeerd - thuis in een begroting en uitvoe-
ringsrekening voor orde (zie verder).
                                                       
373Zie p. 49 van dit boek.
374In strijd met artikel 46 van het boekhoudbesluit van 21 mei 1997. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 426
De budgettaire rapportering biedt onvoldoende informatie over de uitvoering van de
statutaire opdracht(375):
• Een duidelijk stramien voor de weergave van alle verbintenissen bij de begro-
ting en de uitvoeringsrekening van de begroting ontbreekt. Financieringsver-
bintenissen zijn een elementair onderdeel van de statutaire opdracht van de
VHM, met een belangrijke impact op de toekomstige begrotingen van de VHM
en van de sector in het algemeen. Volgens haar jaarverslag 2000 heeft de VHM
in de loop van 2000 toestemming gegeven voor investeringen van ruim 17,5miljard BEF.
• Het ESR-schema is minder geschikt voor de weergave van de ontvangsten en
uitgaven verbonden aan de statutaire taken. Zo bevatten enkele grote rubrieken
met weinigzeggende omschrijving miljardenbedragen die betrekking hebben op
diverse statutaire activiteiten van de VHM. Andere ESR-rubrieken, kwantitatief
én kwalitatief van veel minder belang, zijn dan weer gedetailleerd.
• Een transparante methode om de verrichtingen op derdengelden in het schema
van de begroting en de uitvoeringsrekening van de begroting weer te geven,
ontbreekt. Het beheer van de financiële middelen van de sociale huisvestings-
maatschappijen behoort nochtans tot de statutaire opdracht van de VHM. Dit
beheer impliceert belangrijke bedragen (ongeveer 12 miljard BEF ontvangsten
en uitgaven).
Ondanks het ontbreken van systematische rapportering over de investeringsverbin-
tenissen in de uitvoeringsrekening van de begroting, onderzoekt het Rekenhof tra-
ditioneel ook de vastlegging van de gewone investeringsprogramma's van de VHM,
waarvoor de algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap kapitaal-
subsidies en leningsmachtigingen bevat. In 2000 heeft de huursector opnieuw eenachterstand opgelopen. Op 31 december 2000 was slechts 77% van het investe-
ringsprogramma vastgelegd, terwijl de vastlegging op die datum in 1999 nagenoeg
rond was. Eind juni 2001 waren de vastleggingen op het investeringsprogramma2000 overigens nog steeds niet beëindigd. Gelet op de belangrijke toename van het
investeringsprogramma 2001 van de huursector in het licht van de beleidsdoelstel-
ling tot de realisatie, tijdens de huidige legislatuur, van 15.000 bijkomende sociale
huurwoningen, heeft het Rekenhof aanbevolen maatregelen te nemen om het vast-
leggingsritme op peil te houden. Op 30 juni 2001, dus halverwege het dienstjaar,was nog maar 9% van het programma 2001 van de huursector aangesproken
(830.533.000 BEF op een investeringsbudget van 8.887.296.000 BEF). Het Reken-
hof heeft meermaals betreurd dat de resultaatsgerichte beheersovereenkomsten voor
de sociale huisvestingsmaatschappijen, waarin de Vlaamse Wooncode heeft voor-
zien, nog steeds niet zijn gerealiseerd.
19.3.4 Opvolging resolutie thesauriebeheer VHM
Ondanks de opmerkingen uit vorige jaren en de aanbeveling van het Vlaams Parle-
ment van 25 juni 1997, blijft nog steeds de onzekerheid over de vordering van de
VHM op het Vlaams Gewest. De bevoegde minister heeft bij de goedkeuring van
de jaarrekening 2000 zelfs opnieuw uitdrukkelijk gesteld dat deze goedkeuring niet
                                                       
375Zoals het Rekenhof al opmerkte in vorige jaren. Deze vaststelling nam het Reken-
hof ook op in zijn horizontaal onderzoek met betrekking tot de geïntegreerde eco-
nomische boekhouding en budgettaire rapportering door de Vlaamse openbare in-stellingen, samengevat in het Boek 2000. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 427
impliceerde dat de vordering die de VHM meent te hebben op het Vlaams Gewest,
zonder meer zou worden aanvaard. Het Rekenhof heeft akte genomen van de bij ditvoorbehoud aangekondigde onderzoek van deze problematiek in een werkgroep
voorgezeten door de Inspectie van Financiën en heeft de wens geuit te worden geïn-
formeerd over de resultaten ervan. In dit verband heeft het ook verwezen naar derecente behandeling van de uitvoering van de resolutie in de Commissie voor Bin-
nenlandse aangelegenheden, Huisvesting en Stedelijk Beleid van het Vlaams Par-
lement.
19.4 Andere controleresultaten
De VHM was ook het voorwerp van een onderzoek naar de uitvoering van de
Vlaamse Wooncode, waarover in dit boek afzonderlijk wordt gerapporteerd
(p. 44 e.v.). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 428
20 Vlaamse Vervoermaatschappij - De Lijn
De Vlaamse Vervoermaatschappij - De Lijn (VVM) heeft een bedrijfseconomische
jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van 37.553,7 miljoen BEF en een
resultatenrekening in evenwicht. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 21.943,8 mil-joen BEF ontvangsten en 21.589,7 miljoen BEF uitgaven. Het overschot van het
begrotingsjaar bedraagt aldus 354,1 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft de rekenin-
gen 2000 van de VVM op 25 september 2001 gecontroleerd verklaard. Het steldevast dat de instelling, ondanks het evenwicht in de exploitatierekening, kampt met
een “sluimerend” tekort. Dit kon in 2000 mede dankzij de dotatie voor tariefmaatre-
gelen worden weggewerkt. De Lijn maakte haar jaarrekening niet geheel volgens de
regels van het boekhoudbesluit op.
sumptieve bestedingen)4.777.563 4.807.655 30.092
(eigen vervoersontvangsten)4.777.563 4.807.655 30.092
vermogen en van ondernemingsactiviteit34.257 34.257 0
26 Rente van overheidsvorderingen (intresten op beleggingen,
…)10.888 10.888 0
28 Overige resultaten van vermogen 23.369 23.369 0
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 12.572.526 12.572.526 0
46 Inkomensoverdrachten
(werkingsdotatie van het Vlaams Gewest)12.462.290 12.462.290 0
48 Inkomensoverdrachten van de regionale en lokale overheden 110.236 110.236 0
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 3.378.500 3.029.379 -349.121
66 Kapitaaloverdrachten (investeringstoelagen van het Vlaams
Gewest)3.378.500 3.029.379 -349.121
9 Overheidsschuld 1.500.000 1.500.000 0
96 Opneming van gevestigde overheidsschuld (nieuwe leningen
op lange termijn)1.500.000 1.500.000 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 22.262.846 21.943.817 -319.029
tieve bestedingen)16.108.857 16.154.903 46.046
10 Niet verdeeld 323.740 -323.740
11 Lonen en sociale lasten 9.513.787 9.606.978 93.191
12Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten
(brandstoffen, facturen privé-vervoerders, verzekeringen,…)6.271.330 6.547.925 276.595
mogen en van ondernemingsactiviteit365.984 336.719 -29.265
21 Rente overheidsschuld (intresten op leningen, …) 365.984 336.719 -29.265 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 429
7 Investeringen 5.013.005 4.390.614 -622.391
71 Aankopen van gronden en gebouwen in het binnenland (alle
investeringsuitgaven van de VVM werden hier onderge-bracht)5.013.005 4.390.614 -622.391
9 Overheidsschuld 699.800 707.504 7.704
91 Aflossingen van gevestigde overheidsschuld  (aflossing van
leningen)699.800 707.504 7.704
TOTAAL UITGAVEN 22.187.646 21.589.740 -597.906
Budgettair resultaat van het boekjaar37675.200 354.077 278.877
Het verschil tussen het begrotingsresultaat (354,1 miljoen BEF) en het bedrijfseco-
nomisch resultaat (0 BEF) is te wijten aan de verschillende aanrekenings- en waar-deringsregels die het boekhoudbesluit oplegt voor de uitvoeringsrekening van de
begroting en de bedrijfseconomische resultatenrekening.
BALANS
Vaste activa 21.901.648 19.101.171 Eigen Vermogen 12.061.649 9.673.543
Oprichtingskosten en
immateriële vaste activa73.872 64.854 Kapitaal 1.183.440 1.183.440
Materiële vaste activa 21.819.225 19.027.818 Reserves 62.226 62.226
Financiële vaste activa 8.551 8.499 Overgedragen resultaat -808.098 -808.098
Vlottende activa 15.652.042 9.194.994 Kapitaalsubsidies 11.624.081 9.235.975
Vorderingen > 1 jaar 923.675 1.002.777 Vreemd vermogen 25.492.041 18.622.622
Voorraden 512.821 525.498 Voorzieningen 10.972.747 5.002.827
Vorderingen < 1 jaar 2.761.384 1.907.036 Schulden > 1 jaar 6.407.572 5.493.330
Geldbeleggingen en liqui-
de middelen113.353 126.765 Schulden < 1 jaar 5.506.185 5.399.490
Overlopende rekeningen 11.340.809 5.632.918 Schulden > 1 jaar die
in jaar vervallen585.756 736.247
Financiële schulden 547.832 247.644
Handelsschulden 1.731.394 2.025.836
tingen, bezoldigingen
en sociale lasten2.482.099 2.260.345
Andere schulden 159.104 129.418
gen2.605.537 2.726.975
Totaal 37.553.690 28.296.165 Totaal 37.553.690 28.296.165
                                                       
376De Lijn gaf in de uitvoeringsrekening van de begroting de verwerking van de
gecumuleerde begrotingssaldi niet correct weer. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 430
2000 1999
Operationele opbrengsten 18.241.172 16.554.154
Lopende opbrengsten 4.480.441 4.665.571
Inkomensoverdrachten 13.051.098 11.323.708
Andere opbrengsten 709.633 564.875
Operationele kosten -17.864.740 -16.374.666
Handelsgoederen, grond en hulp-
stoffen1.431.985 1.121.444
Div. diensten/goederen 5.329.964 4.978.797
Personeelskosten 9.703.031 9.133.415Afschrijvingen, waardeverminde-
ringen, voorzieningen1.381.218 1.121.999
Andere operat. Kosten 18.542 19.011
Operationeel resultaat 376.432 179.488
Financiële opbrengsten 34.257 29.999
Financiële kosten -433.112 -277.310
Uitzonderlijke opbrengsten 248.788 321.147
Uitzonderlijke kosten -225.336 -249.956
Belastingen -1.029 -3.368
Resultaat van het boekjaar 0 0
20.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.035.983
biliteit op 25 september 2001 zijn onderzoeksverslag meegedeeld. De onderstaandeparagrafen vatten de belangrijkste opmerkingen samen.
20.3.1 Controleverslagen van revisoren en afdelingen interne audit
De bedrijfsrevisoren hebben een goedkeurende verklaring zonder voorbehoud af-
geleverd. Wel vestigden zij de aandacht op de waarderingsregels bij de jaarreke-
ning, die een uiteenzetting geven over lopende geschillen met de RSZ en een leve-
rancier, alsook over vorderingen inzake mobiliteitsconvenanten waarvoor nog geen
vastlegging werd bekomen. Zij wezen erop dat de jaarrekening terzake geen voor-zieningen voor risico's en kosten en waardeverminderingen bevat.
In hun tussentijds controleverslag van 13 december 2000 hebben de bedrijfsreviso-
ren een aantal aanbevelingen geformuleerd voor de interne organisatie, onder meer
over de interne controle op de aankoopcyclus voor voorraadgoederen.
Het Rekenhof heeft zich bij de opmerkingen en aanbevelingen aangesloten. Het
merkte bovendien op dat de financiële rapportering van de VVM aan de Vlaamse
overheid in het kader van het boekhoudbesluit, niet door een bedrijfsrevisor werd
gecertificeerd. De verklaring van het college van commissarissen-revisoren heeftenkel betrekking op de jaarrekening die de maatschappij opmaakte ter uitvoering
van artikel 1 van de wet van 17 juli 1975 met betrekking tot de boekhouding en de
jaarrekening van de ondernemingen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 431
De Minister-President van de Vlaamse regering heeft in zijn antwoord van
17 februari 2000 op het controleverslag van het Rekenhof over het onderzoek naarde implementatie van de geïntegreerde economische boekhouding en budgettaire
rapportering door de Vlaamse openbare instellingen, een nieuwe regeling voor de
revisorale controle in het vooruitzicht gesteld.
Ten slotte vroeg het Rekenhof de VVM gevolg te geven aan de opmerkingen en aan-
bevelingen in het jaarverslag dat de afdeling Interne Audit van de VVM op 7 maart
2001 aan de raad van bestuur heeft voorgelegd.
20.3.2 Toepassing van het boekhoudbesluit
Toepassing van de aanrekeningsregelsDe VVM heeft in haar financiële rapportering nagenoeg geen onderscheid gemaakt
tussen de budgettaire en bedrijfseconomische aanrekeningsregels. Ook de opmaak
van de ESR-uitvoeringsrekening - de conversie van de bedrijfseconomische
rekeningen naar de budgettaire codes - gebeurde te summier. De instelling bepaaldebegin- noch eindsaldo in de uitvoeringsrekening van de begroting. Het gezamenlijk
tekort voor 1998 en 1999 bedroeg 1.423,8 miljoen BEF. De VVM vermeldde niet
dit bedrag in de uitvoeringsrekening als overgedragen tekort van vorige boekjaren
(code 03.21), maar een tekort van 75,2 miljoen BEF. Onder code 08.22 (over te
dragen tekort van het boekjaar) staat daarentegen geen bedrag. De toelichting bij de
uitvoering van de begroting bevat niet de door het boekhoudbesluit (artikel 47,
tweede lid) gevraagde verklaring van de voornaamste budgetafwijkingen, de
vastleggingsmachtiging en de aanrekening hierop.
Voorzieningen voor pensioenen
Een gedeelte van de extra-legale pensioenverplichtingen van de VVM, met name
het grootste gedeelte van de verplichtingen(
377) jegens de personeelsleden in dienst
op 1 januari 1992, werd overgedragen aan een autonoom pensioenfonds, datvolgens het actuarisattest op 31 december 2000 over voldoende middelen ter
dekking van de opgebouwde pensioenrechten beschikte. Overeenkomstig artikel 42
van het besluit van 21 mei 1997 heeft de VVM een voorziening uitgedrukt in haarjaarrekening aan de Vlaamse overheid voor de nog niet aan het pensioenfonds
overgedragen pensioenverplichtingen (10.099.165.922 BEF). De instelling lichtte
de berekening van de pensioenverplichtingen en hun financiering niet volledig toe
in de bijlagen bij de jaarrekening.
                                                       
377De verplichtingen vanaf 1 januari 1992 jegens deze personeelsleden werden volle-
dig overgedragen aan het autonoom pensioenfonds. Voor de verplichtingen opge-
bouwd door deze personeelsleden vóór die datum, werd 80% overgedragen naarhet pensioenfonds. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 432
Extra kosten ingevolge de waarderings- en aanrekeningsregels van het boekhoud-
besluit
De naleving van de waarderingsregels van het boekhoudbesluit leidt voor de VVM
tot bijkomende kosten, meer bepaald voor extra afschrijvingen (194,4 miljoen BEF)
en pensioenvoorzieningen (10,1 miljard BEF). De VVM heeft tot op heden geenafwijkingen gevraagd van het boekhoudbesluit (afschrijvingspercentages,
voorzieningen, voorraadwaardering, …). Zij heeft deze bijkomende kosten evenmin
opgenomen in de resultatenrekening, maar heeft eenzelfde bedrag als tegenwaarde
geboekt op een overlopende rekening, zodat het resultaat 2000 er geen gevolgen
van heeft ondervonden. Zo kon de VVM haar resultatenrekening in evenwichtafsluiten, zoals de beheersovereenkomst voorschrijft.
Het Rekenhof heeft andermaal aangedrongen op duidelijke richtlijnen over de wijze
waarop de afschrijvingen en pensioenvoorzieningen moeten worden berekend,
voorgesteld en toegelicht in de jaarrekening. Ook moet worden aangegeven binnen
welke tijdsspanne de voorzieningen moeten worden aangelegd en welke invloed debijkomende kosten hebben op de werkingsdotatie van de instellingen.
Toelichting bij de jaarrekening
De VVM heeft een aantal toelichtingen bij de rekeningen onvolledig en incorrect
ingevuld, zoals de staten die toelichting verschaffen over de vaststaande en moge-
lijke schuldverplichtingen en verbintenissen (aankoopverplichtingen, …) en de
sociale balans.
20.3.3 Financiële analyse
 Algemene evolutie
• Het balanstotaal van de VVM steeg in 2000 met 9,3 miljard BEF (32,7%). De
rubriek materiële vaste activa steeg met ongeveer 2,8 miljard BEF (14,7%). De
VVM investeerde in 2000 ongeveer 4,4 miljard BEF, tegenover 2,9 miljard
BEF in 1999 (vooral in trams en bussen). De belangrijkste financieringsbron-nen voor de investeringen waren de kapitaalsubsidies (3 miljard BEF toegekend
in 2000) en nieuwe investeringsleningen (1,5 miljard BEF). De instelling heeft
in 2000 een bijkomende voorziening aangelegd van 5,9 miljard BEF voor de
pensioenverplichtingen die zij nog zelf draagt en niet overdroeg aan haar auto-
nome pensioenfonds. Deze toevoeging werd tegengeboekt op een overlopenderekening. De vorderingen op korte termijn stegen met 0,8 miljard BEF (44,8%).
Vooral de vorderingen op het Vlaams Gewest waren verantwoordelijk voor de-
ze stijging (dotatie voor mobiliteitsconvenants, tariefmaatregelen, basismobili-teit, …).
• De netto-vervoersontvangsten daalden in 2000 met 3,5% door de invoering van
tariefmaatregelen (gratis vervoer voor 65-plussers, geen tariefaanpassingen,gratis vervoer voor jongeren onder de twaalf jaar, kortingen op abonnementen,
…). De VVM ontving als compensatie een bijkomende dotatie van 147,8 mil-
joen BEF. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 433
• De gewesttoelagen namen met 1,5 miljard BEF (13,8%) toe, vooral dankzij een
verhoging van de gewesttoelage, de extra toelage ter compensatie van de ta-
riefmaatregelen en een toelage voor de basismobiliteitsprojecten.
• De kosten stegen met 9%.
 Evenwicht in de exploitatierekening
Ondanks het evenwicht in de exploitatierekening 2000, kampt de VVM nog steeds
met een sluimerend  tekort, dat zij vooral met de dotatie voor tariefmaatregelen kon
wegwerken. De VVM heeft echter geen volledig uitgewerkt plan om de toestand teverbeteren. De instelling wordt ook nog steeds geconfronteerd met een aantal vast-
staande en mogelijke toekomstige kosten waarvoor zij geen voorzieningen heeft aan-
gelegd en die supplementaire kredieten op de begroting(en) van de Vlaamse Gemeen-
schap noodzakelijk kunnen maken:
• De raad van bestuur heeft op 21 februari 2001 de nieuwe CAO voor 2001-2002
bekrachtigd. De kosten ervan zouden 486,5 miljoen BEF voor 2001 en 842,6miljoen BEF voor 2002 bedragen. Deze bijkomende kosten worden niet volle-
dig gecompenseerd door eenzelfde verhoging van de exploitatiedotatie in 2001.
• Voor een gedeelte van de vorderingen van subsidies voor mobiliteitsconvenan-
ten bestond op de afsluitingsdatum nog geen door de bevoegde instanties goed-
gekeurde kredietvastleggingen (64 miljoen BEF). De VVM gaat er evenwel van
uit die in 2001 te zullen bekomen.
• De VVM werd op 6 mei 1998 veroordeeld tot het betalen van RSZ op het pa-
tronaal gedeelte van de maaltijdcheques. Zij ging in beroep tegen deze beslis-
sing, waarvan de toelichting bij de jaarrekening de mogelijke financiële last op200 miljoen BEF heeft geraamd.
• Met de RSZ bestaat tevens een oude betwisting over de bijdragen op bijkomend
vakantiegeld. De toelichting bij de jaarrekening vermeldt een mogelijke kost-
prijs van 72 miljoen BEF (exclusief intresten).
• Het Vlaams Gewest en de VVM werden op 15 oktober 1999 in solidum ver-
oordeeld tot het betalen van een schadevergoeding aan een NV. Hiertegen werd
beroep aangetekend. De toelichting heeft de vergoeding op ongeveer 100 mil-joen BEF (exclusief intresten) geschat.
Evolutie van een aantal kosten
De personeelskosten stegen in 2000 met 6,2% (569,6 miljoen BEF), tegenover 3,1% in
1999, vooral door een verhoging van de uurlonen en maandwedden met 1% vanaf1 januari 2000 (ter uitvoering van de bedrijfs-CAO van 2 juni 1999) en een index-
verhoging in september 2000.
Het personeelsbestand is in 2000, net als in de vorige jaren, gestegen. Het gemid-
delde aantal werknemers steeg van 5.411,1 voltijdse equivalenten (VTE) in 1999 tot
5.540,8 VTE in 2000 (2,4%). De stijging was opnieuw het grootst bij de loontrek-kenden-chauffeurs (stijging van 3.546,07 VTE eind 1998 tot 3.842,43 VTE eind
2000). Eind juni 2001 waren er 3.989,61 VTE in dienst. Deze toename heeft te
maken met de verhoging van het openbaar vervoeraanbod in 2000. Het aantal kilo- Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 434
meters in eigen regie steeg van 84,2 miljoen kilometer in 1998 tot 88,8 miljoen
kilometer in 2000. Het gemiddeld aantal kilometer per chauffeur steeg licht met0,2%, na een daling in de jaren 1997, 1998 en 1999 met respectievelijk 3,5%, 0,7%
en 1,7%. De daling van de vorige jaren werd echter nog niet goedgemaakt.
Het aantal weddetrekkenden is eveneens gestegen van 907,2 VTE eind 1999 en tot
923,5 eind 2000 (1,8%) en ligt daarmee nog steeds hoger dan het aantal in het door
de raad van bestuur goedgekeurde organogram (893,5 functies).
De kosten voor overuren stegen met 23,1% (van 234,9 miljoen BEF in 1999 tot
289,2 miljoen BEF in 2000).
Alhoewel de problematiek van de productiviteit en de overuren regelmatig wordt
aangekaart binnen de instelling, was er nauwelijks verbetering. De VVM heeft
boordtabellen ontwikkeld voor de opvolging van de efficiënte inzet van het rijdend
personeel. De automatisering daarvan zou voltooid zijn eind 2001. Andere maatre-
gelen werden nog niet concreet uitgewerkt. De bedrijfs-CAO’s van 2 juni 1999
(voor 1999-2000) en 29 januari 2001 (voor 2001-2002) verwijzen naar initiatievenom de overuren in te perken of de productiviteit te verhogen. Deze bepalingen wer-
den nog niet omgezet in concrete afspraken en acties.
De kosten voor de diensten van de privé-vervoerders stegen met 5,7% (211,2 mil-
joen BEF) ingevolge:
• een kostprijsverhoging vanaf 1 januari 2000 met 2,97%;
• een lichte stijging van het aantal kilometer gereden door de exploitanten met
1% (0,4 miljoen kilometer);
• de toekenning van een compensatie aan de exploitanten voor de gestegen
brandstofprijzen;
• de vernieuwing van een gedeelte van de busvloot van een aantal exploitanten.
20.3.4 Kapitaalsubsidies
De VVM bracht in 2000 integraal de kapitaalsubsidies ter compensatie van onder-
houdsuitgaven voor de premetro te Antwerpen in rekening (26.412.897 BEF), hoe-
wel zij enkel de waarde van de investeringen die zij in haar balans opneemt, met
kapitaalsubsidies kan financieren. Het Rekenhof had dan ook gesuggereerd voordeze uitgaven in een exploitatiesubsidie te voorzien op een passende basisallocatie
in de begroting van het Vlaams Gewest. In 2000 werden deze kosten echter nog
aangerekend op basisallocaties 14.01, 70.28 en 81.02 van programma 63.20. In dekrediettabel bij de begroting 2001 van de Vlaamse Gemeenschap werd onder pro-
gramma 63.20 een nieuwe basisallocatie ingevoegd (31.16 - onderhoud van niet in
exploitatie zijnde kokers en stations van de premetro te Antwerpen ), met een niet-
gesplitst krediet van 2,6 miljoen BEF. Er moet over worden gewaakt dat het be-
schikbare krediet in overeenstemming is met het werkelijke bedrag aan onder-houdsuitgaven voor de niet in exploitatie zijnde kokers en stations van de premetro
te Antwerpen. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 435
20.4 Andere controleresultaten
De Vlaamse regering heeft met de VVM op 16 december 1996 een beheers-
overeenkomst gesloten voor de periode 1997-2001. Bij zijn controle over de
rekeningen 2000 heeft het Rekenhof voor een aantal verplichtingen in de beheers-
overeenkomst onderzocht of de VVM eraan is tegemoetgekomen. Uit de cijfer-gegevens die de VVM in zijn jaarverslagen heeft gepubliceerd, blijkt dat de instel-
ling er in 2000 in slaagde haar exploitatierekening in evenwicht af te sluiten, zoals
opgelegd in de beheersovereenkomst (artikel 7, §2, laatste lid). In 2000 verrichtte de
instelling 130.554.452 km vervoerprestaties, wat meer is dan het minimum dat de
beheersovereenkomst stelt. De eigen vervoersontvangsten zijn in 2000 gedaald met3,5%. Deze daling is echter in belangrijke mate te wijten aan de invoering van
tariefmaatregelen in 2000.
Gelet op de talrijke nieuwe initiatieven (tariefmaatregelen, basismobiliteit,
mobiliteitsconvenants, …) is een toetsing aan de prestatienormen in de bestaande
beheersovereenkomst 1997-2001 echter niet meer evident. De prestatienormen in denieuwe beheersovereenkomst zullen rekening moeten houden met de nieuwe
initiatieven.
1.795.805
beheersovereenkomsten met VOI’s. Het betrok ook de beheersovereenkomst met de
VVM bij dit onderzoek (zie p. 28 van dit boek). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 436
21 NV Zeekanaal en Watergebonden Grondbeheer
De NV Zeekanaal en Watergebonden Grondbeheer Vlaanderen (NV Zeekanaal)
11.577,9 miljoen BEF en met een verlies van het boekjaar van 74,7 miljoen BEF.
De ESR-uitvoeringsrekening bevat 1.843,6 miljoen BEF ontvangsten en 1.925,9
82,3 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen tekort bedraagt 167,5 miljoenBEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van de NV Zeekanaal op 17 juli 2001
gecontroleerd verklaard. Het stelde vast dat het budget inzake investeringen een
belangrijke kredietoverschrijding vertoont.
21.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
sumptieve bestedingen)234.249 204.489 -29.760
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 234.249 204.489 -29.760
vermogen en van ondernemingsactiviteit82.483 53.347 -29.136
26 Rente van overheidsvorderingen 5.034 57 -4.977
28 Overige resultaten van vermogen 77.449 53.290 -24.159
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 293.306 282.417 -10.889
36 Indirecte belastingen en heffingen 284.349 264.669 -19.680
38 Overige inkomensoverdrachten 8.957 17.748 8.791
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 521.562 357.168 -164.394
(dotaties Vlaamse Gemeenschap)521.562 357.168 -164.394
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 891.874 908.656 16.782
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 891.874 908.656 16.782
8 Kredietaflossingen 377 502 125
86 Kredietaflossingen door bedrijven en financiële instellingen 77 201 124
87 Kredietaflossingen door private instellingen en gezinnen 300 301 1
9 Overheidsschuld 79.937 36.982 -42.955
98 Opnemingen uit reservefondsen 79.937 36.982 -42.955
TOTAAL ONTVANGSTEN 2.103.788 1.843.561 -260.227
tieve bestedingen)1.046.718 904.309 -142.409
11 Lonen en sociale lasten 303.954 299.561 -4.393
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 447.864 411.389 -36.475
14 Herstellingen en onderhoud van water- en wegenbouwkun-
dige werken294.900 193.359 -101.541
mogen en van ondernemingsactiviteit1.000 2 -998
21 Rente overheidsschuld 1.000 2 -998 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 437
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 521 444 -77
gen306 233 -73
34 Inkomensoverdrachten aan gezinnen 215 211 -4
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 21.482 17.862 -3.620
45 Inkomensoverdrachten aan andere institutionele groepen 21.482 17.862 -3.620
7 Investeringen 948.291 1.002.715 54.424
72 Nieuwbouw van gebouwen 83.200 75.674 -7.526
73 Aanleggen van water- en wegenbouwkundige werken 822.219 893.199 70.980
onlichamelijke zaken42.872 33.842 -9.030
8 Kredietverleningen en Deelnemingen 555 552 -3
81 Kredietverleningen aan bedrijven 231 235 4
83 Kredietverleningen aan gezinnen 324 317 -7
TOTAAL UITGAVEN 2.018.567 1.925.884 -92.683
Budgettair resultaat van het boekjaar 85.221 -82.323 -167.544
Overgedragen resultaat vorige jaren -85.221 -85.221 0
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 -167.544 -167.544
21.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vaste activa 11.179.591 10.540.462 Eigen Vermogen 11.282.544 10.862.890
Kapitaal 28.950 28.950
Herwaarderingsmeerwaarden 1.621.384 1.621.384
Immateriële vaste activa 7.850 7.795 Reserves 109.329 109.329
Materiële vaste activa 11.171.684 10.532.667 Overgedragen resultaat 66.241 140.904
Financiële vaste activa 57 0 Dotaties, subsidies, e.d. 9.456.640 8.962.323
Vlottende activa 398.318 587.468 Vreemd vermogen 295.365 265.040
Vorderingen > 1 jaar 382 374 Voorzieningen en uitgestelde
belastingen16.395 14.469
Voorraden 16.370 24.974
Vorderingen < 1 jaar 264.683 378.381 Schulden > 1 jaar 1.748 1.733
Liquide middelen 107.219 177.481 Schulden < 1 jaar 241.590 212.494
Overlopende rekeningen 9.664 6.258 Schulden > 1 jaar die in jaar
vervallen00
Handelsschulden 216.493 193.111
Schulden m.b.t. belas-tingen,
bezoldigingen en socialelasten25.097 19.203
Andere schulden 0 180
Overlopende rekeningen 35.632 36.344
Totaal 11.577.909 11.127.930 Totaal 11.577.909 11.127.930 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 438
2000 1999
Operationele opbrengsten 939.430 869.496
Lopende opbrengsten 161.523 178.878
Geproduceerde vaste activa 1.766 5.401
Inkomensoverdrachten 679.350 547.974
Andere opbrengsten 96.791 137.243
Operationele kosten -1.018.173 -952.908
stoffen5.039 4.503
Div. diensten/goederen 365.178 355.557
Personeelskosten 292.481 270.163
Niet kaskosten 347.732 318.745
Andere operat. kosten 7.743 3.940
Operationeel resultaat -78.743 -83.412
Financiële opbrengsten 2.245 8.450
Financiële kosten -84 -1.049
Uitzonderlijke opbrengsten 1.919 70.011
Uitzonderlijke kosten 0 -70.069
Resultaat van het boekjaar -74.663 -76.069
21.3 Opmerkingen bij de rekeningen
1.997.779
Openbare Werken op 19 juli 2001 zijn opmerkingen meegedeeld.
Het heeft kennis genomen van het verslag van de commissaris-revisor, waarin hij
een goedkeurende verklaring zonder voorbehoud heeft afgeleverd voor de jaarreke-ning 2000 die is voorgelegd aan de algemene vergadering van aandeelhouders.
Zoals voor de jaarrekeningen 1998 en 1999, liet de commissaris-revisor echter ook
voor de jaarrekening 2000 en de toelichting 2000 opgesteld volgens het boekhoud-besluit, na een betrouwbaarheidsverklaring te geven. Dit zou buiten de huidige
opdracht van de commissaris-revisor vallen.
De uitvoeringsrekening van de begroting 2000 vertoont aan de uitgavenzijde een
belangrijke kredietoverschrijding voor de post 73.21 (investeringen - aanleggen van
water- en wegenbouwkundige werken). De definitieve begroting, vastgesteld doorde raad van bestuur op 11 oktober 2000, voorzag in een krediet van 822,2 miljoen
BEF. In werkelijkheid werd 893,2 miljoen BEF investeringsuitgaven aangerekend.
Dit is een overschrijding met 71 miljoen BEF (9%). De eerste aangepaste begroting,
die op 7 april 2000 naar aanleiding van de budgetcontrole ter informatie aan het
Vlaams Parlement is voorgelegd, vermeldde slechts een investeringkrediet van 669miljoen BEF.
Het Rekenhof heeft ten slotte vastgesteld dat de mandaten van de bestuurders na-
mens het Vlaams Gewest in de raad van bestuur van de NV sinds 31 december 2000zijn vervallen. Tot op heden kregen deze mandaten nog geen hernieuwing. Om de
rechtszekerheid te vrijwaren, dienen de nieuwe bestuurders namens het Vlaams
Gewest onverwijld te worden benoemd. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 439
De Vlaamse Minister van Financiën en Begroting heeft op 20 september 2001 op de
opmerkingen van het Rekenhof gereageerd. Het Rekenhof onderzoekt momenteeldit antwoord.
21.4 Andere controleresultaten
1.793.922
Het Rekenhof heeft een systeemgericht onderzoek uitgevoerd naar de financiële
stromen van het Vlaams Gewest naar de NV Zeekanaal en Watergebonden
Grondbeheer Vlaanderen. Het zal hierover later aan het Vlaams Parlement
rapporteren. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 440
22 Dienst voor de Scheepvaart
De Dienst voor de Scheepvaart heeft een bedrijfseconomische jaarrekening voor-
gelegd met een balanstotaal van 1.091,7 miljoen BEF en met een winst van het
boekjaar van 27,4 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 1.448,6 miljoenBEF ontvangsten en 1.455,4 miljoen BEF uitgaven en geeft aanleiding tot een te-
kort van het begrotingsjaar van 6,8 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen
tekort bedraagt 51,7 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van deDienst voor de Scheepvaart op 28 augustus 2001 gecontroleerd verklaard. Het
stelde vast dat nog geen volledige voorziening is aangelegd voor de pensioenver-
plichtingen van de instelling.
22.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
sumptieve bestedingen)324.240 315.854 -8.386
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 324.240 315.854 -8.386
vermogen en van ondernemingsactiviteit33.660 32.028 -1.632
26 Rente van overheidsvorderingen 6.900 4.739 -2.161
28 Overige resultaten van vermogen 26.760 27.289 529
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 204.810 65.007 -139.803
36 Indirecte belastingen en heffingen 201.060 61.474 -139.586
38 Overige inkomensoverdrachten 3.750 3.533 -217
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 582.100 584.921 2.821
(dotaties Vlaamse Gemeenschap)575.500 575.500 0
gen3.450 6.305 2.855
48 Inkomensoverdrachten van de lokale overheden 3.150 3.116 -34
5 Kapitaaloverdrachten van andere sectoren 115.000 89.313 -25.687
57 Kapitaaloverdrachten van bedrijven 50.000 44.029 -5.971
59 Kapitaaloverdrachten van het buitenland 65.000 45.284 -19..716
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 400.000 361.459 -38.541
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 400.000 361.459 -38.541
TOTAAL ONTVANGSTEN 1.659.810 1.448.582 -211.228
tieve bestedingen)1.009.895 995.349 -14.546
11 Lonen en sociale lasten 841.795 838.045 -3.750
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 168.100 157.304 -10.796
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 0 37.984 37.984
45 Inkomensoverdrachten aan andere institutionele groepen 0 37.984 37.984 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 441
7 Investeringen 456.760 422.037 -34.723
72 Nieuwbouw van gebouwen 1.500 738 -762
73 Aanleggen van water- en wegenbouwkundige werken 431.000 399.107 -31.893
onlichamelijke zaken24.260 22.192 -2.068
TOTAAL UITGAVEN 1.466.655 1.455.370 -11.285
Budgettair resultaat van het boekjaar 193.155 -6.788 -199.943
Overgedragen resultaat vorige jaren 0 -44.878 -44.878
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 -51.666 -51.666
22.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vaste activa 790.376 393.582 Eigen Vermogen 873.692 477.058
Immateriële vaste activa 1.775 2.236 Reserves 95.593 95593
Materiële vaste activa 788.601 391.346 Overgedragen resultaat -11.023 -38.456
Financiële vaste activa 0 0 Dotaties, subsidies, e.d. 789.122 419.921
Vlottende activa 301.333 344.432 Vreemd vermogen 218.017 260.956
Vorderingen > 1 jaar 0 0 Voorzieningen en uitge-
stelde belastingen38.806 57.787
Voorraden 40.024 37.552
Vorderingen < 1 jaar 170.619 361.957 Schulden > 1 jaar 52.788 52.788
Liquide middelen 78.613 -67.956 Schulden < 1 jaar 123.688 149.116
Overlopende rekeningen 12.077 12.879 Schulden > 1 jaar die in
jaar vervallen00
Handelsschulden 72.782 101.416
tingen, bezoldigingen ensociale lasten50.065 46.935
Andere schulden 841 765
Overlopende rekeningen 2.735 1.265
Totaal 1.091.709 738.014 Totaal 1.091.709 738.014 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 442
2000 1999
Operationele opbrengsten 969.922 894.894
Lopende opbrengsten 297.353 499.258
Geproduceerde vaste activa 0 0
Inkomensoverdrachten 552.570 295.544
Andere opbrengsten 119.999 100.092
Operationele kosten -987.153 -924.128
Handelsgoederen, grond- en hulpstoffen 22.975 23.506
Div. diensten/goederen 124.926 113.216
Personeelskosten 812.253 675.552Niet kaskosten 18.750 38.734
Andere operat. kosten 8.249 73.120
Operationeel resultaat -17.231 -29.234
Financiële opbrengsten 32.484 29.817
Financiële kosten -152 -120
Uitzonderlijke opbrengsten 12.843 4.029
Uitzonderlijke kosten -511 -445
Resultaat van het boekjaar 27.433 4.047
22.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.014.440
Openbare Werken op 28 augustus 2001 zijn opmerkingen meegedeeld.
Het heeft akte genomen van de conclusies van de regeringscommissarissen inzake
de jaarrekening 2000, alsook van het verslag van de bedrijfsrevisor over de jaarre-
kening 2000, waarin die een verklaring zonder voorbehoud geeft. Het verslag van
de bedrijfsrevisor had echter enkel betrekking op de balans en de resultatenrekening
van de instelling. De bedrijfsrevisor heeft geen betrouwbaarheidsverklaring gege-
ven over de uitvoeringsrekeningen van de begroting, noch over de toelichtingen. Ditwas ook al voor de boekjaren 1998 en 1999 het geval. De door de Minister-
President van de Vlaamse regering beloofde nieuwe regeling voor de revisorale
controle aansluitend op de geïntegreerde economische boekhouding en budgettairerapportering door de Vlaamse openbare instellingen, is nog steeds niet uitgevaar-
digd.
De toelichtende staat van de vaststaande toekomstige verplichtingen en verbintenis-
sen is onvolledig. Hij bevat niet de verplichtingen inzake de investeringsprojecten
aan de beheerde waterwegen. Ook de toelichtende staat inzake pensioenverplichtin-gen is oningevuld. Aldus geeft de jaarrekening geen informatie over de verplichtin-
gen die de Dienst voor de Scheepvaart op lange termijn moet nakomen.
De Dienst voor de Scheepvaart heeft de voorziening voor pensioenverplichtingen
die hij de voorgaande boekjaren op de balans heeft aangelegd, voor ongeveer
25,7 miljoen BEF teruggenomen. Hij heeft deze middelen wel als aanvullende re-serve aan de pensioenverzekering doorgestort. Volgens artikel 42, §3, van het be-
sluit van de Vlaamse regering van 21 mei 1997 moeten voorzieningen voor pensi-
oenlasten echter worden geboekt voor het gedeelte waarvoor de instelling zelf moetinstaan. Indien zij deze verplichting verzekert bij een verzekeningsinstelling, is de
voorziening beperkt tot het gedeelte dat niet gedekt wordt door de verzekering. De Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 443
actuariële studie die de Dienst voor de Scheepvaart heeft laten maken, besluit dat
het bedrag van de voorziening voor pensioenen, bepaald overeenkomstig artikel 42,§4, van het besluit van de Vlaamse regering, op 1 januari 2000 2.361 miljoen BEF
bedroeg.
De Dienst voor de Scheepvaart zou dit bedrag, aangepast aan de gewijzigde pensi-
oenverplichtingen 2000 en verminderd met de bijkomende reserves die in de loop
van 2000 werden gestort, in zijn jaarrekening moeten provisioneren. Eenduidige
instructies over de tijdsspanne waarbinnen de totale voorziening moet worden aan-
gelegd, ontbreken(
378).
22.4 Andere controleresultaten
1.795.805
beheersovereenkomsten met VOI’s. Het heeft ook de beheersovereenkomst met de
Dienst voor de Scheepvaart bij dat onderzoek betrokken (Zie p. 28 van dit boek).
                                                       
378Het Rekenhof heeft dienaangaande suggesties geformuleerd in zijn verslag over de
implementatie van de geïntegreerde economische boekhouding en budgettaire rap-
portering van de VOI’s (bijlage bij zijn brief van 2 februari 1999, dossier1.559.127). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 444
23 Maatschappij van de Brugse Zeevaartinrichtingen
De Maatschappij van de Brugse Zeevaartinrichtingen (MBZ) heeft een bedrijfseco-
nomische jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van 7.724,9 miljoen BEF
en met een winst van het boekjaar van 193,5 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 3.715,8 miljoen BEF ontvangsten en 3.590,4 miljoen
BEF uitgaven en geeft volgens de door de MBZ voorgelegde uitvoeringsrekening
aanleiding tot een over te dragen overschot van het begrotingsjaar van 125,4 mil-joen BEF. Dit bedrag houdt echter geen rekening met het overgedragen tekort van
het begrotingsjaar 1999. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van de MBZ op 18
september 2001 gecontroleerd verklaard.
23.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
sumptieve bestedingen)888.195 860.165 -28.030
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 888.195 860.165 -28.030
vermogen en van ondernemingsactiviteit305.500 391.779 86.279
26 Rente van overheidsvorderingen 2.000 122 -1.878
28 Overige resultaten van vermogen 303.500 391.657 88.157
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 601.725 468.960 -132.765
36 Indirecte belastingen en heffingen 600.625 467.243 -133.382
instellingen, privaatrechterlijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen1.000 1.612 612
39 Inkomensoverdrachten van het buitenland 100 105 5
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 20.000 17.061 -2.939
49Inkomenstransferten van andere entiteiten (Staat, Gemeen-
schappen, Gewesten)20.000 17.061 -2.939
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 1.410.195 1.227.933 -182.262
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 1.410.195 1.227.933 -182.262
7 Desinvesteringen 5.000 869 -4.131
76 Verkoop van gronden en gebouwen in het binnenland 5.000 0 -5.000
onlichamelijke zaken0 869 869
8 Kredietaflossingen 2.000 377 -1.623
in bedrijven en financiële instellingen2.000 377 -1.623
9 Overheidsschuld 1.388.483 748.681 -639.802
96 Opnemingen van gevestigde overheidsschuld 1.388.483 748.681 -639.802
TOTAAL ONTVANGSTEN 4.621.098 3.715.825 -905.273 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 445
tieve bestedingen)1.574.275 1.321.191 -253.084
11 Lonen en sociale lasten 328.150 314.087 -14.063
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 1.079.125 927.112 -152.013
14 Herstellingen en niet-waardevermeerderend onderhoud van
water- en wegenbouwkundige werken167.000 79.992 -87.008
mogen en van ondernemingsactiviteit82.200 66.557 -15.643
21 Rente overheidsschuld 35.000 19.364 -15.636
24 Huurgelden van gronden 47.200 47.193 -7
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 20.000 9.383 -10.617
45Inkomenstransferten aan andere entiteiten (Staat, Gemeen-
schappen, Gewesten)20.000 9.383 -10.617
7 Investeringen 2.328.000 1.790.430 -537.570
71 Aankopen van gronden en gebouwen in het binnenland 5.000 0 -5.000
72 Nieuwbouw van gebouwen 37.000 1.286 -35.714
73 Aanleggen van water- en wegenbouwkundige werken 2.221.000 1.721.492 -499.508
onlichamelijke zaken65.000 67.652 2.652
8 Kredietverleningen en deelnemingen 35.500 211 -35.289
financiële instellingen35.500 211 -35.289
9 Overheidsschuld 451.000 402.616 -48.384
91 Aflossingen van gevestigde overheidsschuld 451.000 402.616 -48.384
TOTAAL UITGAVEN 4.490.975 3.590.388 -900.587
Resultaat van het boekjaar 130.123 125.437 4.686
Overgedragen resultaat vorige jaren -130.123 0 -130.123
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 125.437 125.437 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 446
23.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vaste activa 6.800.727 5.214.778 Eigen Vermogen 6.034.148 4.728.845
Materiële vaste activa 6.669.262 5.083.317 Kapitaal 14.500 14.500
Financiële vaste activa 131.465 131.461 Reserves 2.518.276 2.324.776
Vlottende activa 924.158 832.880 Dotaties, subsidies, e.d. 3.501.372 2.389.569
Voorraden 3.186 4.269 Vreemd vermogen 1.690.737 1.318.813
Vorderingen < 1 jaar 796.774 679.019 Voorzieningen en uitge-
stelde belastingen28.361 12.354
Geldbeleggingen 220 220 Schulden > 1 jaar 0 1.775
Liquide middelen 108.493 136.480 Schulden < 1 jaar 1.529.355 1.178.712
Overlopende rekeningen 15.485 12.892 Schulden > 1 jaar die in
jaar vervallen0 200.271
Financiële schulden 745.166 170.891
Handelsschulden 701.776 730.074
sociale lasten35.963 35.624
Andere schulden 46.450 41.852
Overlopende rekeningen 133.021 125.972
Totaal 7.724.885 6.047.658 Totaal 7.724.885 6.047.658
2000 1999
Operationele opbrengsten 1.381.308 1.224.217
Lopende opbrengsten 1.281.583 1.147.322
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 97.305 63.687
Andere opbrengsten 2.420 13.208
Operationele kosten -1.164.994 -1.064.083
Handelsgoederen, grond- en hulpstoffen 3.454 1.451
Div. diensten/goederen 546.406 510.104
Personeelskosten 317.564 306.936
Niet kaskosten 254.605 203.649Inkomensoverdrachten 41.433 41.943
Andere operat. Kosten 1.532 0
Operationeel resultaat 216.314 160.134
Financiële opbrengsten 165 471
Financiële kosten -19.654 -10.853
Uitzonderlijke opbrengsten 1.737 25.894
Uitzonderlijke kosten -5.046 -13.431
Belastingen -15 -14
Resultaat van het boekjaar 193.501 162.201 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 447
23.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.007.684
Openbare Werken op 18 september 2001 zijn opmerkingen meegedeeld.
23.3.1 Controleverslagen van de bedrijfsrevisoren
De Commissaris-revisor heeft in zijn financieel jaarverslag van 28 februari 2001
aan de algemene vergadering van de aandeelhouders een verklaring zonder voorbe-
houd afgeleverd voor de jaarrekeningen 2000. De door de toezichthoudende over-
heid aangestelde bedrijfsrevisor heeft daarentegen nog geen verslag over de reke-ningen 2000 voorgelegd. De financiële rapportering van de MBZ aan de Vlaamse
overheid in het kader van het boekhoudbesluit, is niet door een bedrijfsrevisor ge-
certificeerd. De verklaringen van de revisoren hadden enkel betrekking op de jaar-
rekening die de instelling ter uitvoering van artikel 1 van de wet van 17 juli 1975
met betrekking tot de boekhouding en de jaarrekening van de ondernemingen heeftopgemaakt.
23.3.2 Kapitaalsubsidies: werking van de voorschottenregeling
 De negatieve evolutie die zich sinds de rekeningencontrole 1999 bij de afwikkeling
van met kapitaalsubsidies gefinancierde investeringsdossiers opnieuw manifesteer-
de, zette zich in 2000 door. Van 15 mei 2000 tot 15 mei 2001 betaalde de MBZ
383.014.319 BEF op een totaal van 904.535.860 BEF (42%) binnenkomende factu-
ren voor lopende investeringsprojecten laattijdig. In vergelijking met de periode 15mei 1999-15 mei 2000, toen 34% van de inkomende facturen laattijdig werd be-
taald, is dit weer een achteruitgang.
 De intrestlasten als gevolg van de prefinanciering van de dotatieschijf voor de laat-ste 10% van de dotatie en van de verwijlintresten betaald aan de aannemers, liepen
inmiddels op tot 19,3 miljoen BEF, wat - in vergelijking met de vorige rekeningen-controle - een stijging met 4,7 miljoen BEF betekent.
 Het Rekenhof heeft opnieuw aangedrongen op een oplossing voor de structureleproblemen in de afwikkeling van de subsidiedossiers.
  Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 448
23.3.3 Reserves
 De onderstaande tabel overziet de 2.518.276.551 BEF reserves waarover de MBZ
eind 2000 beschikte.
 (in BEF)
 Wettelijke reserve  4.404.033
 Beschikbare reserves  2.513.872.518
Belastingvrije reserves  9.064.094
Vernieuwingsfonds MR  905.991.395
Vernieuwingsfonds GR  53.255.747
Investeringsfonds  600.000.000
Gemeenschappelijk Delgingsfonds  49.379. 766
Diverse reserves  896.181.516
23.3.4 Participaties in andere ondernemingen
Uit de evolutie van de financiële vaste activa blijkt dat de deelnemingen in een
aantal NV's in 2000 niet wijzigden.
23.3.5 Leningsmachtigingen
Voor de leningen die zij in 2000 heeft gesloten, heeft de MBZ, in weerwil van arti-
kel 12, § 1, van de wet van 16 maart 1954, geen voorafgaande machtiging verkre-gen van de Vlaamse Minister van Financiën.
23.3.6 Overdracht van het begrotingsresultaat
De MBZ heeft het resultaat in de uitvoeringsrekening van de begroting opnieuw
verkeerd verwerkt. Op de post Overgedragen tekort vorige boekjaren  dient zij
116,8 miljoen BEF te vermelden, zodat het over te dragen overschot van het boek-
jaar (post 03.22) slechts 8,637 miljoen BEF bedraagt, in plaats van 125,437 miljoen
BEF. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 449
24 Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek
De Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) heeft een bedrijfs-
economische jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van 1.929,9 miljoen
BEF en met een verlies van het boekjaar van 72 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 1.771 miljoen BEF ontvangsten en 1.741,9 miljoen BEF
uitgaven en geeft aanleiding tot een overschot van het begrotingsjaar van
29,1 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot bedraagt 6,5 miljoenBEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van de VITO op 25 september 2001
gecontroleerd verklaard. Het stelde vast dat de instelling haar dotatie op een ande-
re manier codeerde dan het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, dat het prin-
cipe van de periodetoerekening niet altijd werd toegepast, dat het budgettair resul-
taat 2000 niet correct is afgeleid uit het bedrijfseconomisch resultaat en dat decommissaris-revisor enkel de jaarrekening opgesteld conform de boekhoudwet heeft
gecertifieerd.
24.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
sumptieve bestedingen)657.400     612.970 -44.430
(onderzoeksopdrachten)657.400       612.970 -44.430
vermogen en van ondernemingsactiviteit15.100        19.048           3.948
26 Rente van overheidsvorderingen 1.100           4.581           3.481
28 Overige resultaten van vermogen 14.000         14.467             467
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 2.800       2.087 -713
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. de gezinnen en gezinnen2.800         2.087 -713
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 939.400       961.090        21.690
(werkingsdotatie Vlaamse Gemeenschap)937.300     959.583         22.283
47 Inkomensoverdrachten van de 2.100        1.489 -611
48 Inkomensoverdrachten van de regionale en lokale overheden 0            18               18
5 Kapitaaloverdrachten van andere sectoren 15.200     15.150 -50
59 Kapitaaloverdrachten van het buitenland 15.200      15.150 -50
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 183.000    160.717 -22.283
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid
(kapitaalsdotatie Vlaamse Gemeenschap)183.000     160.717 -22.283
TOTAAL ONTVANGSTEN 1.812.900   1.771.062 -41.838
tieve bestedingen)1.606.200 1.556.656 -49.544
11 Lonen en sociale lasten 1.168.400 1.150.836 -17.564
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 437.800 405.820 -31.980
2Uitgaven van rente, pacht en andere resultaten van ver- 2.800 6.044 3.244 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 450
mogen en van ondernemingsactiviteit
21 Rente overheidsschuld 2.800 6.044 3.244
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 1.400 1.853 453
45Inkomensoverdrachten aan andere institutionele groepen
(federale Overheid, andere Gemeenschappen en Gewesten,Gemeenschapscommissies)1.400 1.853 453
7 Investeringen 201.800 175.867 -25.933
72 Nieuwbouw van gebouwen 10.200 7.054 -3.146
73 Aanleggen van water- en wegenbouwkundige werken 16.400 650 -15.750
onlichamelijke zaken175.200 168.163 -7.037
8 Kredietverleningen en deelnemingen 700 1.536 836
financiële instellingen700 1.536 836
TOTAAL UITGAVEN 1.812.900 1.741.956 -70.944
Budgettair resultaat van het boekjaar 0 29.106 29.106
Overgedragen resultaat vorige jaren 0 -22.563 -22.563
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 6.543 6.543
24.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vaste activa 1.246.572 1.271.513 Eigen Vermogen 1.128.299 1.228.287
Immateriële vaste activa 30.367 25.588 Kapitaal 900.000 900.000
Materiële vaste activa 1.187.883 1.220.596 Reserves 3.834 3.934
Financiële vaste activa 28.322 25.329 Overgedragen resultaat -97.980 -25.925
Dotaties, subsidies, e.d. 322.445 350.378
Vlottende activa 683.346 682.979 Vreemd vermogen 801.619 726.205
Voorraden 185.838 215.838 Voorzieningen en uitge-
stelde belastingen107.982 28.121
Vorderingen < 1 jaar 488.150 466.762 Schulden > 1 jaar 196 196
Liquide middelen 60 64 Schulden < 1 jaar 683.886 694.101
Overlopende rekeningen 9.298 315 Financiële schulden ten
opzichte van derden105.816 163.057
Handelsschulden 209.279 180.002
tingen, bezoldigingen ensociale lasten142.509 149.809
Ontvangen vooruitbeta-
lingen163.109 138.767
Andere schulden 63.173 62.466
Overlopende rekeningen 9.555 3.787
Totaal 1.929.918 1.954.492 Totaal 1.929.918 1.954.492 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 451
2000 1999
Operationele opbrengsten 1.761.597 1.760.082
Lopende opbrengsten 615.152 537.520
Wijzigingen in de voorraden en
bestellingen in uitvoering-30.000 57.288
Inkomensoverdrachten 1.148.233 1.138.551
Andere opbrengsten 28.212 26.723
Operationele kosten -1.832.223 -1.747.501
Diensten en diverse goederen 407.980 426.202
Personeelskosten 1.146.081 1.127.039
Niet kaskosten 276.776 192.292
Inkomensoverdrachten 727 1.238
Andere operat. kosten 659 730
Operationeel resultaat -70.626 12.581
Financiële opbrengsten 7.399 2.874
Financiële kosten -6.166 -3.153
Uitzonderlijke opbrengsten 0 29
Belastingen -2.662 -.278
Resultaat van het boekjaar -72.055 11.053
24.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.002.594
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Innovatie op
25 september 2001 zijn opmerkingen meegedeeld.
• De VITO gebruikte in haar begroting en uitvoeringsrekening andere coderingen
dan die in de begroting van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap. Dit
leidde tot inconsistenties bij consolidatie van de rekeningen van de Vlaamse
overheid.
• ABAFIM heeft de CFO-intresten laattijdig meegedeeld aan de VITO.
• Een lidmaatschap voor 2000-2001 werd bedrijfseconomisch volledig in 2000
aangerekend in plaats van gedeeltelijk in 2001.
• De instelling boekte de afschrijvingen voor bepaalde activa op verkeerde reke-
ningen.
• De cijfers over de schulden hadden in de toelichting een andere samenstelling
dan in de balans.
• De VITO leidde het budgettair resultaat af van het bedrijfseconomisch resul-
taat. Bij de bepaling van het budgettair resultaat 2000 heeft zij echter een aantal
opbrengsten die wel het bedrijfseconomisch resultaat, maar niet het budgettair
resultaat beïnvloeden, niet in mindering gebracht.
• De commissaris-revisor heeft enkel de jaarrekening opgesteld conform de
boekhoudwet gecertifieerd, maar niet de jaarrekening en de ESR-rekening op- Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 452
gesteld volgens het boekhoudbesluit. Een algemene regeling voor de revisorale
controle is nog altijd niet ingevoerd.
24.4 Andere controleresultaten
1.795.805
Het Rekenhof heeft een systeemgericht onderzoek uitgevoerd naar beheers-
overeenkomsten met VOI’s. Het heeft ook de beheersovereenkomst met de VITO
bij dat onderzoek betrokken (zie p. 28 van dit boek). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 453
25 Instituut voor de aanmoediging van Innovatie door
Wetenschap en Technologie in Vlaanderen
Het IWT-Vlaanderen heeft een bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met
een balanstotaal van 867,4 miljoen BEF en een verlies van het boekjaar van
1.999,4 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat 2.120,2 miljoen BEF ont-
vangsten en 4.046,1 miljoen BEF uitgaven. Het tekort van het begrotingsjaar be-
draagt aldus 1.925,9 miljoen BEF. Het gecumuleerd over te dragen overschot be-
draagt 196,5 miljoen BEF. Het Rekenhof heeft de rekeningen 2000 van het IWT-Vlaanderen op 1 augustus 2001 gecontroleerd verklaard. Het stelde vast dat de
instelling door het ontbreken van dotatiebesluiten bepaalde opbrengsten in een
verkeerd jaar heeft aangerekend, dat zij de dotatie op een andere manier codeerdedan het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, dat zij het principe van de perio-
detoerekening niet systematisch heeft toegepast, dat zij verscheidene vorderingen
onterecht nog niet heeft afgeboekt, dat de toezichthoudende minister de laatste be-
grotingsaanpassing niet heeft goedgekeurd en dat de rekening onvoldoende infor-
matie verstrekte over de vastleggingsmachtiging en de aanrekening erop.
25.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
sumptiebestedingen)11.308 10.494 -814
16 Verkopen van niet-duurzame goederen en van diensten 11.308 10.494 -814
2Rentes in toevallige exploitatieverliezen van overheids-
bedrijven en inkomsten uit eigendom14.085 7.579 -6.506
26 Rente-ontvangsten van overheidsvorderingen 14.085 7.579 -6.506
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 12.358 169.105 156.747
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. de gezinnen en de gezinnen0 150.379 150.379
39 Inkomensoverdrachten van het buitenland 12.358 18.726 6.368
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 3.996.700 1.932.765 -2.063.935
46 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 3.996.700 1.932.765 -2.063.935
7 Desinvesteringen 0 280 280
onlichamelijke zaken0 280 280
TOTAAL ONTVANGSTEN 4.034.451 2.120.223 -1.914.228
tiebestedingen)364.918 336.006 -28.912
11 Lonen en sociale lasten 215.952 212.021 -3.931
12 Aankopen van niet-duurzame goederen en diensten 148.966 123.985 -24.981
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 4.097.642 3.219.096 -878.546
31 Exploitatiesubsidies 327.100 102.797 -224.303
bedrijven en financiële instellingen3.140.324 2.519.647 -620.677
34 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 630.218 592.737 -37.481 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 454
35 Inkomensoverdrachten aan het buitenland 0 3.915 3.915
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 384.118 480.328 96.210
41 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde institutionele groep 185.450 171.035 -14.415
43 Inkomensoverdrachten aan de lokale overheden 7.500 7.500 044 Inkomensoverdrachten aan het autonoom gesubsidieerd
onderwijs185.450 301.512 116.062
(federale overheid, Gemeenschappen, Gewesten, Gemeen-schapscommissies)5.718 281 -5.437
7 Investeringen 10.937 10.726 -211
onlichamelijke zaken10.937 10.726 -211
TOTAAL UITGAVEN 4.857.615 4.046.156 -811.459
Budgettair resultaat van het boekjaar -823.164 -1.925.933 -1.102.769
Overgedragen resultaat vorige jaren 823.164 2.122.442 1.299.278
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 196.509 196.509
25.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vaste activa 34.152 33.798 Eigen Vermogen 285.688 863.952
Immateriële vaste activa 3.945 2.511 Overgedragen resultaat 285.688 863.952
Materiële vaste activa 30.137 31.217 Vreemd vermogen 581.732 151.507
Financiële vaste activa 70 70 Voorzieningen 195.379 0
Vlottende activa 833.268 981.661 Schulden < 1 jaar 384.798 148.718
Vorderingen > 1 jaar 155.182 0 Financiële schulden
t.o.v. derden351.182 0
Vorderingen < 1 jaar 664.418 214.130 Handelsschulden 13.262 17.597
Liquide middelen 257 753.186 Schulden m.b.t. belas-
tingen, bezoldigingenen sociale lasten4.787 4.986
Overlopende rekeningen 13.411 14.345 Andere schulden 15.567 126.135
gen1.555 2.789
Totaal 867.420 1.015.459 Totaal 867.420 1.015.459 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 455
2000 1999
Operationele opbrengsten 2.038.264 2.046.797
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 1.951.088 2.012.832
Andere operat. opbrengsten 87.176 33.965
Operationele kosten -4.045.358 -2.358.733
Diensten en diverse goederen 123.376 131.900
Personeelskosten 210.597 193.847
Niet kaskosten 10.372 10.664Inkomensoverdrachten 3.701.013 2.022.322
Operationeel resultaat -2.007.094 -311.936
Financiële opbrengsten 7.579 14.085
Financiële kosten -143 -143
Uitzonderlijke opbrengsten 280 603
Uitzonderlijke kosten 0 -53
Resultaat van het boekjaar -1.999.378 -297.444
25.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.002.593
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Innovatie op 1 augustus
2001 de volgende opmerkingen meegedeeld:
Algemeen
• De toezichthoudende minister heeft de voorgelegde rekening niet goedgekeurd.
Dotatie
• Het IWT-Vlaanderen heeft een gedeelte van de middelen 1999 voor het
HOBU-fonds en de Strategische Technologieën voor Welvaart en Welzijn
(STWW), pas in 2000 aangerekend (respectievelijk 87.035.802 BEF en
95.393.771 BEF). Bovendien was het krediet in de krediettabel van het Minis-
terie van de Vlaamse Gemeenschap en in de IWT-begroting 2000 voor de
STWW niet volledig bestemd voor het IWT-Vlaanderen. De administratieWetenschap en Innovatie heeft immers 10.263.222 BEF van deze basisallocatie
geordonnanceerd voor het project Corpus Gesproken Nederlands . Beide pro-
blemen konden worden vermeden door het opstellen van dotatiebesluiten diebepalen welk krediet in een bepaald jaar wordt toegekend aan het IWT-
• De budgettaire codering van de dotaties die het IWT-Vlaanderen hanteerde in
haar begroting en uitvoeringsrekening, stemde niet overeen met de codering in
de begroting van het Vlaams Gewest (code 4 versus codes 1, 4 en 6). Daardoor
ontstond een discongruentie tussen de (uitvoeringsrekening van de) begrotingvan het Vlaams Gewest en de (uitvoeringsrekening van de) begroting van het
IWT-Vlaanderen. Als een doorgeeftransactie bij het Vlaams Gewest en het
doorgeefluik, in dit geval het IWT-Vlaanderen, niet dezelfde hoofdgroep heb- Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 456
ben, ontstaan dubbeltellingen bij consolidatie van de uitvoeringsrekeningen van
de sector overheid. Aangezien de dotaties aan het IWT-Vlaanderen inkomens-overdrachten betreffen, moeten deze middelen code 4 dragen.
Bedrijfseconomische rekening
• De instelling heeft het principe van de periodetoerekening niet steeds geres-
pecteerd, met een vertekening van het bedrijfseconomisch resultaat tot gevolg.
Dit is het geval voor de huuropbrengsten, de opbrengsten voor de eerste-werkervaringscontracten en de CFO-intresten. De administratie moet deze
CFO-intresten tijdig meedelen, opdat de VOI ze in het juiste jaar kan aanreke-
nen.
• Het IWT-Vlaanderen heeft de vorderingen en de voorzieningen voor waarde-
verminderingen op vorderingen, zoals ze geboekt waren in de FIOV-rekening
per 30 juni 2000, in haar rekening 2000 overgenomen. De opmerkingen van hetRekenhof over de FIOV-rekening blijven bijgevolg gelden: voor vorderingen
van respectievelijk 270.980 BEF en 4.948.333 BEF dient het IWT een voorzie-
ning te boeken; een vordering van 5.993.500 BEF en de overeenstemmende
voorziening moet het afboeken, en een vordering van 1.039.531 BEF moet zij
afboeken. In bijkomende orde dient de VOI nog enkele andere correcties uit tevoeren: een gedeelte van een vordering van 4.948.333 BEF (1.187.600 BEF) is
tweemaal geboekt (als vordering op ten hoogste 1 jaar én als vordering op meer
dan 1 jaar); een vordering van 2.959.558 BEF is achterhaald daar het aanvan-kelijk negatieve saldo werd herzien in een positief saldo, en een vordering van
947.665 BEF werd zonder voorwerp doordat de debiteur het negatieve saldo al
in 2000 terugstortte.
• De begrotingscijfers in de ESR-rekening stemmen niet overeen met de gepubli-
ceerde begrotingen. De kolom Herzien budget  bevat de begroting die de raad
van bestuur op 19 oktober 2000 heeft goedgekeurd. Het IWT-Vlaanderen heeft
deze begrotingsherschikking ter goedkeuring voorgelegd aan de toezichthou-
dende minister met toepassing van artikel 5 van de wet van 16 maart 1954. De
instelling kon evenwel geen officieel document voorleggen waaruit deze goed-keuring blijkt.
Vastleggingsmachtiging
• Een openstaande verbintenis bedroeg volgens het dossieropvolgingssysteem
14.030.731 BEF, maar volgens de boekhouding 17.842.242 BEF. Dit verschil
vindt zijn oorsprong in een bijsturing van het project en een bijhorende budget-aanpassing die boekhoudkundig nog niet is verwerkt.
• Volgens het boekhoudbesluit moet de toelichting bij de uitvoering van de be-
groting een verklaring omvatten van de voornaamste budgetafwijkingen, de
vastleggingsmachtiging en de aanrekening hierop. De aanrekening op de vast-
leggingsmachtiging gebeurt op het ogenblik van het aangaan van de verbinte-
nissen. Zij dient extracomptabel te worden opgevolgd en gerapporteerd in detoelichting bij de uitvoering van de begroting. Het boekhoudbesluit schrijft Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 457
echter geen specifiek schema voor deze toelichting voor. De toelichting bij de
balans en de resultatenrekening moet een staat van de vaststaande toekomstigeverplichtingen en verbintenissen bevatten, waarvan het schema is opgenomen
in de bijlagen bij het boekhoudbesluit. Het is in deze staat dat het IWT-
Vlaanderen informatie geeft over haar openstaande verbintenissen ingevolgevastleggingen op de vastleggingsmachtiging 2000 en die van voorgaande jaren.
Deze staat is een soort betalingskalender op middellange termijn, die enkel glo-
bale bedragen per periode vermeldt. Hij bevat bijgevolg geen informatie over
de vastleggingsmachtiging 2000 en de aanrekening daarop. Het IWT-
Vlaanderen moet in haar rekening zowel het maximaal bedrag van de toege-kende vastleggingsmachtiging, als de aanrekening erop toelichten, zodat duide-
lijk is in welke mate zij haar vastleggingsmachtiging heeft aangewend. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 458
26 Vlaams Commissariaat voor de Media
Het Vlaams Commissariaat voor de Media, bevoegd voor het verlenen van vergun-
ningen en erkenningen en de controle op de naleving van en de sanctionering van
inbreuken op de decreten betreffende de radio-omroep en de televisie, heeft eenbedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd met een balanstotaal van 8,3 miljoen
BEF en met een winst van het boekjaar van 2,7 miljoen BEF. De ESR-
uitvoeringsrekening bevat 4 miljoen BEF ontvangsten en 1,2 miljoen BEF uitgavenen geeft aanleiding tot een overschot van het begrotingsjaar van 2,8 miljoen BEF.
Het gecumuleerd over te dragen overschot bedraagt 8,3 miljoen BEF. Het Rekenhof
heeft de rekeningen 2000 van de instelling op 17 juli 2001 gecontroleerd verklaard.
26.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 4.000 4.000 0
(werkingsdotatie Vlaamse Gemeenschap)4.000 4.000 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 4.000 4.000 0
tieve bestedingen)1.201 1.201 0
(werkingsuitgaven en vergoeding commissarissen))1.201 1.201 0
TOTAAL UITGAVEN 1.201 1.201 0
Budgettair resultaat van het boekjaar 2.799 2.799 0
Overgedragen resultaat vorige jaren 5.502 5.502 0
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 8.301 8.301 0
26.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vaste activa 23 148 Eigen Vermogen 8.324 5.650
Materiële vaste activa 23 148 Overgedragen resultaat 8.324 5.650
Vlottende activa 8.301 5.502
Liquide middelen 8.301 5.502
Totaal 8.324 5.650 Totaal 8.324 5.650 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 459
2000 1999
Operationele opbrengsten 4.000 4.000
Inkomensoverdrachten 4.000 4.000
Operationele kosten -1.326 -1.850
Div. diensten/goederen 1.201 1.725
Niet kaskosten 125 125
Resultaat van het boekjaar 2.674 2.150
26.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.006.945
Het Rekenhof heeft geen opmerkingen gemaakt over de jaarrekening 2000. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 460
27 Vlaamse Radio- en Televisieomroep
De Vlaamse Radio- en Televisieomroep (VRT) heeft een bedrijfseconomische jaar-
rekening voorgelegd met een balanstotaal van 24.384,7 miljoen BEF en met een
winst van het boekjaar van 289,0 miljoen BEF. De ESR-uitvoeringsrekening bevat13.559,1 miljoen BEF ontvangsten en 13.429,0 miljoen BEF uitgaven en geeft aan-
leiding tot een overschot van het begrotingsjaar van 130,1 miljoen BEF. Het gecu-
muleerd over te dragen overschot bedraagt 1.239,9 miljoen BEF. Het Rekenhofheeft de rekeningen 2000 van de VRT op 25 september 2001 gecontroleerd ver-
klaard. De openbare omroep heeft de financiële performantiemaatstaven opgelegd
door de beheersovereenkomst, gehaald.
27.1 ESR-uitvoeringsrekening 2000
sumptieve bestedingen)3.678.347 4.152.650 474.303
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 3.678.347 4.152.650 474.303
vermogen en van ondernemingsactiviteit116.000 94.870 -21.130
26 Rente van overheidsvorderingen 20.000 161 -19.839
28 Overige resultaten van vermogen 96.000 94.709 -1.291
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 800.000 989.089 189.089
36 Indirecte belastingen en heffingen 800.000 989.089 189.089
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 7.322.000 7.322.342 342
(werkingsdotatie Vlaamse Gemeenschap)7.322.000 7.322.000 0
(federale overheid, andere Gemeenschappen en Gewesten,…)0 342 342
5 Kapitaaloverdrachten van andere sectoren 0 223 223
59 Kapitaaloverdrachten van het buitenland 0 223 223
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 1.000.000 1.000.000 0
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 1.000.000 1.000.000 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 12.916.347 13.559.174 642.827
tieve bestedingen)11.750.564 12.310.886 560.322
11 Lonen en sociale lasten 5.775.437 6.331.448 556.011
(productie- en werkingsuitgaven)5.975.127 5.979.438 4.311
mogen en van ondernemingsactiviteit4.700 4.736 36
21 Rente overheidsschuld 4.700 4.736 36
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 21.020 14.102 -6.918
zonder winstoogmerk tbv de gezinnen21.020 14.102 -6.918 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 461
4 Inkomensoverdrachten binnen de sector overheid 450.000 266.405 -183.595
(federale overheid, andere Gemeenschappen en Gewesten,…)450.000 266.405 -183.595
7 Investeringen 773.163 821.063 47.900
72 Nieuwbouw van gebouwen 0 131 131
onlichamelijke zaken773.163 820.932 47.969
9 Overheidsschuld 11.900 11.833 -67
91 Aflossingen van gevestigde overheidsschuld 11.900 11.833 -67
TOTAAL UITGAVEN 13.011.347 13.429.025 417.678
Budgettair resultaat van het boekjaar -95.000 130.149 225.149
Overgedragen resultaat vorige jaren 1.109.716 1.109.716 0
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 1.014.716 1.239.865 225.149
27.2 Balans en resultatenrekening op 31.12.2000
BALANS
Vaste activa 4.044.527 4.061.764 Eigen Vermogen 3.701.717 2.412.719
Immateriële vaste activa 66.543 99.799 Kapitaal 5.101.000 4.923.991
Materiële vaste activa 3.927.134 3.931.285 Reserves 20.073 20.073
Financiële vaste activa 50.850 30.680 Overgedragen resultaat -1.419.356 -2.531.345
Vlottende activa 20.340.188 18.228.240 Vreemd vermogen 20.682.998 19.877.285
Vorderingen > 1 jaar 0 7.108 Voorzieningen en
uitgestelde belastingen15.423.258 14.970.119
Voorraden 1.645.319 1.892.907 Pensioenen 14.858.612 14.546.285
Vorderingen < 1 jaar 15.544.690 14.467.173 Overige 564.646 423.834
Liquide middelen 2.383.958 1.716.335 Schulden > 1 jaar 71.130 82.963
Overlopende rekeningen 766.221 144.717 Schulden < 1 jaar 3.666.987 3.100.834
in jaar vervallen11.833 11.833
Handelsschulden 2.475.987 1.973.242
tingen, bezoldigingenen sociale lasten1.176.504 1.114.134
Andere schulden 2.663 1.625
gen1.521.623 1.723.369
Totaal 24.384.715 22.290.004 Totaal 24.384.715 22.290.004 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 462
2000 1999
Operationele opbrengsten 12.635.124 9.143.833
Lopende opbrengsten 3.964.777 3.448.233
Voorraadwijz. goederen in bewerking 109.563 -24.805
Inkomensoverdrachten 8.268.102 5.500.422
Andere opbrengsten 292.682 219.983
Operationele kosten -12.460.548 -9.706.334
Handelsgoederen, grond- en hulpstoffen 846.848 547.246
Div. diensten/goederen 4.549.742 4.206.334
Personeelskosten 5.738.536 5.625.851Niet kaskosten 1.241.501 -694.021
Andere operat. kosten 83.921 20.924
Operationeel resultaat 174.576 -562.501
Financiële opbrengsten 171.320 159.413
Financiële kosten -13.803 -23.114
Uitzonderlijke opbrengsten 4.326 9.117
Uitzonderlijke kosten -47.421 -240.919
Resultaat van het boekjaar 288.998 -658.004
27.3 Opmerkingen bij de rekeningen
2.006.946
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van Me-
dia op 25 september 2001 zijn opmerkingen meegedeeld.
27.3.1 Beheersovereenkomst
Artikel 8 van de beheersovereenkomst met de Vlaamse Gemeenschap bepaalt dat de
VRT de jaarlijkse verhoging van de dotatie (met 4%) pas krijgt op voorwaarde dat
de omroep een begrotingsresultaat voorlegt dat voldoet aan de limieten die de be-
heersovereenkomst vooropstelt. De onderstaande tabel toont hoe de VRT de finan-ciële performantiemaatstaven bereikte (afgerond in duizenden BEF).
Beheersovereenkomst Uitvoering 2000
Begrotingsresultaat na pensioenen -81.000.000 BEF 869.574.000 BEF
Begrotingsresultaat voor pensioenen 754.000.000 BEF 1.791.743.000 BEF
27.3.2 ESR-uitvoeringsrekening
De ESR-rapportering toonde dat de realisaties van een aantal uitgavenrubrieken
hoger uitvielen dan gebudgetteerd. Niettegenstaande deze meeruitgaven, kon deVRT zijn ESR-uitvoeringsrekening van de begroting afsluiten met een overschot
van 130,1 miljoen BEF, terwijl een tekort van 95 miljoen BEF gebudgetteerd was. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 463
27.4 Andere controleresultaten
1.795.805
VRT bij dit onderzoek betrokken (zie p.28 van dit boek). Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 464
Aangenomen in Nederlandse kamer van het Rekenhof van 6 november 2001:
de Voorzitter: F. VANSTAPEL
de Raadsheren: J. BECKERS
R. LESAGEI. DESOMER
J. DEBUCQUOY
de Hoofdgriffier: F. VAN DEN HEEDE
________________________________ Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 465
BIJLAGE
ALGEMENE
REKENING2000 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 466
ALGEMENE ONTVANGSTEN 2000
CODE OMSCHRIJVING BEGROTING INNING ARTIKEL
Initieel Aangepast
TITEL I - II
LOPENDE EN KAPITAALONTVANGSTEN
DEPARTEMENT 0 - HOGERE ENTITEITEN
Organisatieafdeling 01 - Vlaamse regering
Programma 10 - Algemene werkingskosten
01 12.01 Terugstorting van geldvoorschotten 0,5 0,5 10,0
DEPARTEMENT 1 - COORDINATIE
Organisatieafdeling 10 - Departement Coördinatie (alge-
meen)
Programma 10 - Diverse interdepartementale ontvang-
sten
01 06.01 Diverse andere ontvangsten 7,0 1,1 8,7
01 12.01 Terugbetaling van geldvoorschotten andere dan op bestaans-
middelen3,0 3,0 25,8
01 16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, … 6,0 6,0 6,3
01 77.01 Opbrengst verkoop specifieke roerende vermogensgoederen 0,1 0,1 0
DEPARTEMENT 2 -  ALGEMENE ZAKEN EN
FINANCIEN
Organisatieafdeling 20 - Departement AZF (algemeen)
Programma 10 - Diverse intradepartementale ontvang-
sten
01 06.01 Diverse andere ontvangsten 5,0 5,0 7,5
01 12.01 Terugstorting van geldvoorschotten andere dan op bestaans-
middelen3,0 3,0 7,4
01 16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, … 5,0 5,0 3,3
Organisatieafdeling 24 - Administratie Budgettering,
Accounting en Financieel Management
Programma 10 - Algemene financiële logistiek
01 06.01 Allerhande terugvorderingen (pro memorie) - - 0
01 76.06 Opbrengst van de verkoop van onroerende goederen (art. 93
decreet van 22.12.93) (50 %)388,0 388,0 121,9
01 89.01 Terugstorting van renteloze voorschotten (pro memorie) - - 0
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 467
Programma 30 - Waarborgen
01 38.02 Bijdragen in verband met de verleende waarborg
(art. 13, decreet 15.12.1993)75,0 50,0 121,5
Programma 40 - Rechtstreekse schuld
01 26.03 Renten in het kader van een autonoom kas- en schuldbeheer 213,8 341,1 1.540,9
01 46.01 Tussenkomst van het VERF in de rentebetaling der directe en
indirecte schuld van de Vlaamse Gemeenschap ingevolge
tekorten op de hiervoor op de begroting van de VlaamseGemeenschap beschikbare kredieten (pro memorie)-- 0
Programma 80 - Indirecte schuld
01 26.01 Terugbetaling van renten van de indirecte schuld 5,0 5,0 0,3
01 26.09 Door de VHM verschuldigd aandeel in rentelasten van lenin-
gen aangegaan door de VHM652,5 656,9 650,0
DEPARTEMENT 3 - ONDERWIJS
Organisatieafdeling 30 - Departement Onderwijs
(algemeen)
sten
02 06.01 Diverse andere ontvangsten 6,0 6,0 17,2
02 12.01 Terugstorting van geldvoorschotten andere dan op bestaans-
middelen30,0 30,0 21,1
02 16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, … 7,0 0 0
02 77.01 Opbrengst verkoop specifieke roerende vermogensgoederen 0,1 0,1 0
Organisatieafdeling 33 - Administratie Hoger
Onderwijs en Wetenschappelijk Onderzoek
Programma 20 - Universitair onderwijs
02 46.01 Gebruiksvergoeding te betalen door UZ Gent 476,0 476,0 0
Organisatieafdeling 34 - Administratie Permanente Vor-
ming
Programma 10 - Deeltijds kunstonderwijs
02 06.01 Diverse ontvangsten 240,1 339,8 335,6
Organisatieafdeling 35 - Administratie Ondersteuning
Programma 10 - Studietoelagen en -financiering
02 38.01 Terugbetaling van toelagen 2,0 2,0 1,3
Programma 40 - Algemeen onderwijs en vorming
02 16.01 Verkoop publicaties 3,2 3,2 3,9
02 16.04 Entreegelden, inschrijvingsgelden en schoolgelden - diverse
opbrengsten der instellingen en diensten60,0 61,8 59,7 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 468
DEPARTEMENT 4 - WELZIJN, VOLKSGEZOND-
HEID EN CULTUUR
Organisatieafdeling 40 - Departement WVC (algemeen)
sten
02 06.01 Diverse andere ontvangsten 2,0 2,0 1,1
middelen10,0 10,0 19,7
02 16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, ... 3,0 3,0 0,0
02 38.01 Terugbetaling van toelagen 10,0 10,0 37,0
DEPARTEMENT 5 - ECONOMISCHE ZAKEN,
WERKGELEGENHEID, BINNENLANDSE AANGE-
LEGENHEDEN EN LANDBOUW
Organisatieafdeling 50 - Departement EWBL (algemeen)
sten
03 06.01 Diverse andere ontvangsten 10,0 10,0 5,8
03 12.01 Terugstorting van geldvoorschotten andere dan op bestaans-
middelen3,0 3,0 7,8
03 16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, ... 0,5 0,5 0,5
03 77.01 Opbrengst verkoop specifieke roerende vermogensgoederen 0,1 0,1 0
Organisatieafdeling 51 - Administratie Economie
Programma 10 - Algemeen economisch beleid
03 06.02 Storting door de PMV van middelen 12,4 7,0 0
03 27.03 Dividenden openbare investeringsmaatschappijen 855,0 875,0 825,003 39.05 Terugbetaling beëindigingspremies - - 0
03 86.04 Terugstorting van renteloze voorschotten toegestaan in het
kader van het economisch overheidsinitiatief15,3 15,3 16,6
Programma 40 - Buitenlandse handel en exportbevor-
dering
03 86.01 Terugvordering van leningen verleend ter bevordering van de
export (vroegere regime)4,0 4,0 1,6
03 86.02 Terugvordering van leningen verleend ter bevordering van de
export10,0 10,0 11,3
Organisatieafdeling 53 - Administratie Binnenlandse
Programma 20 - Sociaal Impulsfonds
03 36.01 Heffingen leegstand en verkrotting (decreet 20.12.1996) 110,0 110,0 161,8 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 469
DEPARTEMENT 6 - LEEFMILIEU EN INFRA-
STRUCTUUR
Organisatieafdeling 60 - Administratie Algemene Admini-
stratieve Diensten
sten
03 06.01 Diverse andere ontvangsten 20,0 20,0 26,3
03 06.50 Ontvangsten uit roerend vermogen 10,0 10,0 0,703 12.01 Terugstorting van geldvoorschotten andere dan op bestaans-
middelen30,0 30,0 57,0
03 16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, … 5,0 5,0 3,1
03 77.01 Opbrengst verkoop specifieke roerende vermogensgoederen 0,5 0,5 0,0
Organisatieafdeling 64 - Administratie Waterwegen en
Zeewezen
Programma 10 - Waterwegen en binnenvaart
03 06.01 Diverse ontvangsten 0,1 0,1 0
03 18.50 Terugbetaling van door het Gewest gedane uitgaven voor het
herstel van door derden aan varende eenheden, markeringen
en infrastructuur veroorzaakte schade15,0 15,0 31,0
Programma 20 - Havens, loodswezen en zeescheep-
vaart
herstel van door derden aan havens veroorzaakte schade (promemorie)-- 0 , 4
Programma 50 - Zeewezen
03 06.01 Diverse ontvangsten 2,8 1,3 2,4
03 16.08 Loodsgelden en verwijlintresten 2.411,0 2.201,0 2.261,2
03 16.09 LOA (Loodsen op afstand) (pro memorie) - - 003 16.10 VTS (Vessel Trafic Service) 140,0 210,0 137,203 16.11 Sleepgelden en verwijlintresten 2,5 2,5 1,4
herstel van schade veroorzaakt door derden aan varende een-heden, markeringen en infrastructuur4,0 3,4 3,4
03 59.02 Participatie door Nederland in de kostprijs voor de studie en
de bouw van de voorzieningen inzake de inrichting van een
uitgebreide walradarketen langs de Westerschelde en haarmondingen80,0 71,0 61,4 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 470
DEPARTEMENT 7 - WETENSCHAP, INNOVATIE EN
MEDIA
Organisatieafdeling 70 - Departement WIM (algemeen)
sten
01 06.01 Diverse andere ontvangsten (pro memorie) - - 0,1
middelen2,0 2,0 5,0
01 16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, ... 1,0 1,0 0,0
DEPARTEMENT 8 - INTERDEPARTEMENTALE
ONTVANGSTEN
Organisatieafdeling 82 - Gemeenschapsaangelegenheden
Programma 10 - Algemene ontvangsten uit eigen inning
02 07.01 Kijk- en luistergeld 0 17.950,0 18.140,4
Programma 20 - Algemene ontvangsten van de federale
overheid afkomstig, voor gemeenschapsaangelegenhe-
den
02 36.29 Kijk- en luistergeld 17.950,0 0 0
02 49.19 Financiering van het universitair onderwijs voor buitenlandse
studenten (art. 62 van de bijzondere wet van 16 januari 1989)378,6 1.115,9 1.116,6
02 49.20 Aanvullende middelen financieringswet 1.600,0 0 0
02 49.21 Gedeelde belastingen 320.060,2 318.867,5 317.736,1
Organisatieafdeling 83 - Gewestaangelegenheden
03 37.01 Onroerende voorheffing 0,0 3.909,7 4.403,7
Programma 30 - Algemene ontvangsten van de federale
overheid afkomstig, voor gewestaangelegenheden
03 26.02 Nalatigheidsinteresten op gewestbelastingen 150,0 150,0 428,0
03 36.01 Gewestelijke belastingen 23.097,3 19.187,6 19.885,3
03 49.18 Ontvangsten voortvloeiend uit art. 35 van de bijzondere wet
van 16 januari 1989 (tewerkstellingsprogramma's)6.800,0 7.800,0 7.859,2
03 49.20 Solidariteitsmechanisme (pro memorie) - - 0
03 49.22 Samengevoegde belastingen 231.799,4 233.206,7 228.558,1
03 69.01 Successierechten en recht van overgang bij overlijden 19.686,0 19.686,0 21.711,0 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 471
DEPARTEMENT 9 - COLLEGE VAN
SECRETARISSEN-GENERAAL
Organisatieafdeling 99 - College van Secretarissen-
generaal
Programma 10 - Interdepartementale bestaansmidde-
len
01 06.01 Diverse andere ontvangsten m.b.t. bestaansmiddelen 25,0 14,0 27,2
01 11.01 Terugbetaling van salarissen 122,8 92,8 150,701 11.03 Terugbetaling van GESCO-premies 71,0 41,0 75,0
01 11.04 Terugbetaling salarissen DAB Luchthaven Antwerpen en
Oostende150,0 130,0 141,2
01 12.01 Storting aan de Schatkist van niet-aangewende sommen door
de rekenplichtigen die hun operaties doen door middel van
voorschotten - terugstorting van geldvoorschotten op be-
staansmiddelen55,0 34,0 48,3
01 16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz… aangekocht op
bestaansmiddelen4,5 4,5 7,2
01 16.02 Terugstorting door de VOI’s van de verzekeringspremies en
van de vergoeding van de makelaar die de Vlaamse Gemeen-schap in het kader van de pooling voor hen betaalt12,4 12,4 16,9
01 77.01 Opbrengst van de verkoop van roerende vermogensgoederen
aangekocht op de bestaansmiddelen3,0 3,0 12,2
TOTAAL ONTVANGSTEN TITEL I-II 627.923,0 628.221,7 626.938,3
TITEL III
OPBRENGST VAN LENINGEN
Programma 90 - Leningen
01 96.01 Opbrengsten van leningen (in Belgische frank) 30.000 30.000 0
TOTAAL ONTVANGSTEN TITEL III 30.000 30.000 0
TOTAAL ONTVANGSTEN TITEL I-II-III 657.923 658.221,7 626.938,3 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 472
TOEGEWEZEN ONTVANGSTEN 2000
ARTIKEL TOEGEWEZEN ONTVANGSTEN BEGROTING INNING
10.10 - 06.02 Ontvangsten departementaal fonds vervreemding en
beheer van onroerende goederen (pro memorie)-- 0
20.10 - 06.02 Ontvangsten departementaal fonds vervreemding en
beheer van onroerende goederen (pro memorie)-- 1 , 8
24.10 - 28.02 Inkomsten n.a.v. financieel-technische transacties m.b.t.
overheidsgebouwen (pro memorie)- 250,0 0
24.10 - 76.03 Opbrengst uit beheer en vervreemding Cargovilproject
(pro memorie)- - 341,8
24.10 - 86.01 Liquidatie van deelnemingen (pro memorie) - - 0
24.30 - 06.17 Ontvangsten in het kader van de waarborgstelling m.b.t.
de huisvesting10,0 10,0 15,0
24.50 - 16.09 Ontvangsten intendancediensten 20,0 20,0 10,0
30.10 - 06.02 Ontvangsten departementaal fonds vervreemding en
beheer van onroerende goederen-- 0
33.10 - 11.90 Terugvorderingen enveloppe HOBU 14,2 14,2 28,0
33.10 - 11.91 Terugvordering personeel optie KINE 56,5 29,8 10,134.10 - 16.90 Inschrijvingsgelden deeltijds kunstonderwijs 39,5 38,8 44,5
34.30 - 16.90 Inschrijvingsgelden BIS 10,0 10,0 9,0
35.30 - 16.05 Ontvangsten voortvloeiend uit het vervoer van leerlingen 31,0 27,9 24,235.40 - 38.10 Ontvangsten in het kader van de navormingsprojecten - 1,2 1,135.50 - 11.02 Terugbetaling van salarissen en salaristoelagen 754,6 889,5 1.911,9
39.20 - 16.90 Ontvangsten Tijdschrift “Klasse” 9,4 12,5 11,0
40.10 - 06.02 Ontvangsten departementaal fonds vervreemding en
beheer van onroerende goederen99,0 99,0 38,3
41.10 - 16.90 Inkomsten fonds Centrum voor Bevolkings- en Gezins-
studies5,0 9,3 6,1
42.20 - 16.02 Inkomsten in het kader van onderzoek en analyse inzake
gezondheid, voor derden4,0 4,0 0,9
45.50 - 06.12 Diverse opbrengsten (Fonds voor de kunsten) 5,0 5,0 1,7
50.10 - 06.02 Ontvangsten departementaal fonds vervreemding en
beheer van onroerende goederen9,0 10,1 7,3
51.10 - 16.03 Inkomsten t.g.v. opdrachten van de PMV uitgevoerd in
naam en voor rekening van het Vlaams Gewest25,0 25,0 0
53.20 - 36.90 Heffingen leegstand en verkrotting (pro memorie) - - 0
54.10 - 39.90 EOGFL-tegemoetkomingen 26,8 26,2 26,360.10 - 06.02 Ontvangsten departementaal fonds vervreemding en
beheer onroerende goederen (pro memorie)-- 0 , 8
61.30 - 36.03 Visserijverloven 35,0 35,0 32,9
61.40 - 36.09 Ontvangsten voortvloeiend uit de toepassing van de wet-
ten en decreten op de ruilverkaveling en de landinrichting85,0 85,0 40,6
61.40 - 39.06 EOGFL- en EFRO-inkomsten in het kader van de EU- - - 0 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 473
verordening 2078/92 en ruilverkaveling en de landinrich-
ting
61.50 - 06.19 Inkomsten in het kader van de grondwaterreiniging (scha-
defonds)-- 0
61.50 - 38.08 Inkomsten in het kader van de waterhuishouding, de
polders en de wateringen2,0 2,0 5,1
61.50 - 39.07 EOGFL- en EFRO-inkomsten in het kader van de water-
huishouding-- 0
62.10 - 16.11 Inkomsten in het kader van de planschade 38,0 38,0 19,7
62.10 - 36.90 Inkomsten vernieuwingsfonds 110,0 110,0 108,362.20 - 16.12 Diverse opbrengsten in de sector Monumenten en Land-
schappen7,0 7,0 8,5
62.40 - 58.01 Terugbetaling van premies uit de huisvestingssector 75,0 75,0 46,5
64.40 - 16.06 Verkoop van studies door het waterbouwkundig laborato-
rium te Borgerhout6,0 6,0 2,3
70.10 - 06.02 Ontvangsten departementaal fonds vervreemding en
beheer van onroerende goederen (pro memorie)-- 0 , 0
71.10 - 06.90 Allerhande inkomsten m.b.t. het wetenschapsbeleid 6,5 6,5 4,4
99.10 - 76.04 Opbrengst uit vervreemding en beheer van administratie-
ve gebouwen en aanhorigheden25,0 25,0 44,3
Totaal 1.508,5 1.872,0 2.802,5 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 474
LIJST 1: KREDIETVORMING 2000
Legende bij de onderstaande tabel:
ngk-vl : niet-gesplitste vastleggingskredieten;
ngk-or : niet-gesplitste ordonnanceringskredieten;
gvk: gesplitste vastleggingskredieten;
gok: gesplitste ordonnanceringskredieten;
bvj: bijkredieten vorige jaren;
begroting : bedrag van de initiële begrotingskredieten;
aanpassing : aanpassingen als gevolg van de aanpassingen van de begroting;
overdracht : overdracht van kredieten van het vorig jaar, in afwijking van de bepa-
lingen van de artikelen 34 en 35 van de gecoördineerde wetten op de rijks-
comptabiliteit. Voor de niet-gesplitste vastleggingskredieten (ngk-vl) werden
deze bedragen niet gecontroleerd, maar berekend op basis van het uiteindelijkkrediet min het initieel krediet, de aanpassing en de herverdelingen. De aanpas-
singen en herverdelingen werden voor deze ngk-vl per definitie gelijkgesteld
aan deze van de niet-gesplitste ordonnanceringskredieten (ngk-or);
herverdeling : kredietherverdelingen, zowel deze met decretale grondslag als de
herverdelingen gebaseerd op artikel 15 van de gecoördineerde wetten op derijkscomptabiliteit;
fin. fonds : herverdelingen als gevolg van de uitvoering van het Financieringsfonds
totaal : uiteindelijk krediet.
organisatieafdeling programma begroting aanpassing overdracht herverde-
lingfin. fonds totaal
00 Vlaams Parlement ngk-vl 2.460,0 -4,6 0,0 0,0 2.455,4 10 Dotatie aan het Vlaams
Parlement
ngk-or 2.460,0 -4,6 0,0 0,0 2.455,4
Totaal OAFD 00 ngk-vl 2.460,0 -4,6 0,0 0,0 2.455,4
01 Vlaamse regering ngk-vl 71,1 0,0 0,0 0,3 -1,2 70,2 10 Algemene werkingskos-
tenngk-or 71,1 0,0 0,0 0,3 -1,2 70,2
bvj 1,4 0,0 1,4
Totaal OAFD 01 ngk-vl 71,1 0,0 0,0 0,3 -1,2 70,2
ngk-or 71,1 0,0 0,0 0,3 -1,2 70,2
ngk-vl 168,1 0,0 0,0 4,7 -1,0 171,8 02 Minister-President en
Vlaams Minister vanEconomie, Ruimtelijke
Ordening en Media10 Algemene werkingskos-
ten kabinet Minister-Presidentngk-or 168,1 0,0 0,0 4,7 -1,0 171,8
ngk-vl 102,7 30,0 0,0 1,3 134,0 20 Algemene werkingskos-
ten kabinet Vlaams Mi-nister van Economie,Ruimtelijke Ordening enMediangk-or 102,7 30,0 0,0 1,3 134,0
Totaal OAFD 02 ngk-vl 270,8 30,0 0,0 6,0 -1,0 305,8
ngk-or 270,8 30,0 0,0 6,0 -1,0 305,8 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 475
ngk-vl 144,7 0,2 0,0 1,6 146,5 10 Algemene werkingskos-
ten
ngk-or 144,7 0,2 0,0 1,6 146,503 Minister Vice-President
en Vlaams Minister van
Mobiliteit, OpenbareWerken en EnergieTotaal OAFD 03 ngk-vl 144,7 0,2 0,0 1,6 146,5
ngk-or 144,7 0,2 0,0 1,6 146,5
ngk-vl 95,2 0,0 0,0 2,8 98,0 10 Algemene werkingskos-
tenngk-or 95,2 0,0 0,0 2,8 98,004 Vlaams Minister van
Leefmilieu en Landbouw
Totaal OAFD 04 ngk-vl 95,2 0,0 0,0 2,8 98,0
ngk-or 95,2 0,0 0,0 2,8 98,0
ngk-vl 122,5 0,0 0,0 1,4 123,9 10 Algemene werkingskos-
tenngk-or 122,5 0,0 0,0 1,4 123,9
Totaal OAFD 05 ngk-vl 122,5 0,0 0,0 1,4 123,9
05 Vlaams Minister van
Cultuur, Jeugd, BrusselseAangelegenheden enOntwikkelingssamen-werking
ngk-or 122,5 0,0 0,0 1,4 123,9
ngk-vl 98,3 0,0 0,0 1,4 99,7
10 Algemene werkingskos-
tenngk-or 98,3 0,0 0,0 1,4 99,706 Vlaams Minister van
Onderwijs en Vorming
Totaal OAFD 06 ngk-vl 98,3 0,0 0,0 1,4 99,7
ngk-or 98,3 0,0 0,0 1,4 99,7
ngk-vl 118,6 0,0 0,0 1,3 119,9 10 Algemene werkingskos-
tenngk-or 118,6 0,0 0,0 1,3 119,907 Vlaams Minister van
Welzijn, Gezondheid enGelijke Kansen
Totaal OAFD 07 ngk-vl 118,6 0,0 0,0 1,3 119,9
ngk-or 118,6 0,0 0,0 1,3 119,9
ngk-vl 110,4 0,0 0,0 1,3 -0,1 111,6 10 Algemene werkingskos-
ten
ngk-or 110,4 0,0 0,0 1,3 -0,1 111,6
Totaal OAFD 08 ngk-vl 110,4 0,0 0,0 1,3 -0,1 111,6
08 Vlaams Minister van
Binnenlandse Aangele-
genheden, Ambtenaren-zaken en Sport
ngk-vl 98,1 0,0 0,0 1,4 99,5
tenngk-or 98,1 0,0 0,0 1,4 99,509 Vlaams Minister van
Werkgelegenheid en Toe-risme
Totaal OAFD 09 ngk-vl 98,1 0,0 0,0 1,4 99,5
ngk-or 98,1 0,0 0,0 1,4 99,5
Totaal Hogere entiteiten ngk-vl 3.589,7 25,6 0,0 17,5 -2,3 3.630,5
ngk-or 3.589,7 25,6 0,0 17,5 -2,3 3.630,5
ngk-vl 797,0 294,7 0,0 2,3 -8,1 1.085,9 11 Administratie Kanselarij
en Voorlichting10 Brusselse aangelegenhe-
denngk-or 797,0 294,7 0,0 2,3 -8,1 1.085,9
gvk 67,0 24,5 0,0 91,5gok 58,0 19,6 0,0 77,6
ngk-vl 455,5 -10,0 0,0 0,0 -13,8 431,7 20 Kanselarij en voorlichting
ngk-or 455,5 -10,0 0,0 0,0 -13,8 431,7
bvj 0,8 0,0 0,8
ngk-vl 8,8 -1,0 0,0 0,0 -7,8 0,0 30 Uitgaven m.b.t. de staats-
hervormingngk-or 8,8 -1,0 0,0 0,0 -7,8 0,0
40 Gelijke kansenbeleid ngk-vl 94,7 0,0 0,0 0,0 -3,7 91,0
ngk-or 94,7 0,0 0,0 0,0 -3,7 91,0
gvk 20,0 0,0 0,0 -0,1 19,9gok 20,0 0,0 0,0 -0,1 19,9 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 476
ngk-vl 27,0 -27,0 0,0 0,0 0,0 50 Permanente vorming en
innovatie
ngk-or 27,0 -27,0 0,0 0,0 0,0
gvk 0,0 0,0 13,9 0,0 -13,9 0,0
gok 0,0 21,0 0,0 -13,9 7,1
Totaal OAFD 11 ngk-vl 1.383,0 256,7 0,0 2,3 -33,4 1.608,6
ngk-or 1.383,0 256,7 0,0 2,3 -33,4 1.608,6
gvk 87,0 24,5 13,9 0,0 -14,0 111,4gok 78,0 19,6 21,0 0,0 -14,0 104,6
ngk-vl 440,8 26,9 0,0 0,0 -63,8 403,9
12 Administratie Buiten-
lands Beleid10 Algemene externe betrek-
kingenngk-or 440,8 26,9 0,0 0,0 -63,8 403,9
gvk 532,3 2,9 0,0 -123,9 411,3gok 386,8 32,9 0,0 -53,8 365,9
Totaal OAFD 12 ngk-vl 440,8 26,9 0,0 0,0 -63,8 403,9
ngk-or 440,8 26,9 0,0 0,0 -63,8 403,9
ngk-vl 1.823,8 283,6 0,0 2,3 -97,1 2.012,6
Totaal Departement
Coördinatiengk-or 1.823,8 283,6 0,0 2,3 -97,1 2.012,6
gvk 619,3 27,4 13,9 0,0 -137,9 522,7gok 464,8 52,5 21,0 0,0 -67,8 470,5
20 Departement AZF (alge-
meen)10 Algemene departementale
bestaansmiddelenngk-or 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
Totaal OAFD 21 ngk-or 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
ngk-or 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 21 Administratie Planning
en Statistiek10 Planning en Statistiek
gvk 20,0 -4,0 0,0 -0,8 15,2
gok 14,9 -4,0 0,0 -0,3 10,6
ngk-vl 4.162,2 40,0 0,0 0,1 -32,7 4.169,6 10 Algemene financiële
logistiekngk-or 4.162,2 40,0 25,4 0,1 -32,7 4.195,0
bvj 38,2 0,0 38,224 Administratie Budgette-
ring, Accounting en Fi-nancieel Management
ngk-vl 460,0 0,0 0,0 0,0 4.689,6 5.149,6 20 Reservevorming voor
toekomstige lastenngk-or 460,0 0,0 0,0 0,0 4.689,6 5.149,6
30 Waarborg ngk-or 0,0 0,0 0,0 0,0
gvk 160,0 0,0 0,0 -156,1 3,9
gok 160,0 0,0 0,0 -156,1 3,9
40 Rechtstreekse schuld ngk-vl 12.915,1 136,3 8,3 -310,6 -135,6 12.613,5
ngk-or 12.915,1 136,3 26,7 -310,6 -135,6 12.631,9
50 Intendancediensten ngk-or 0,0 0,0 0,0 0,060 Provisionele kredieten ngk-vl 381,1 517,9 4.071,0 -1.557,8 -5,0 3.407,2
ngk-or 381,1 517,9 4.071,0 -1.557,8 -5,0 3.407,2
70 Achterstallen ngk-vl 933,3 442,3 0,0 0,0 -26,6 1.349,0
ngk-or 933,3 442,3 0,0 -26,6 1.349,0 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 477
gvk 0,0 0,0 0,0 0,0
gok 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
80 Indirecte schuld ngk-vl 7.795,6 -89,5 0,0 310,6 -0,8 8.015,9
ngk-or 7.795,6 -89,5 310,6 -0,8 8.015,9
Totaal OAFD 24 ngk-vl 26.647,3 1.047,0 4.079,3 -1.557,7 4.488,8 34.704,7
ngk-or 26.647,3 1.047,0 4.123,1 -1.557,7 4.488,8 34.748,6
gvk 160,0 0,0 0,0 -156,1 3,9gok 160,0 0,0 0,0 -156,1 3,9
bvj 38,2 0,0 38,2
10 Gebouwen ngk-vl 464,0 -0,8 2.084,6 0,0 -5,0 2.542,8
ngk-or 464,0 -0,8 2.130,0 0,0 -5,0 2.588,2
gvk 569,8 -3,3 0,0 -4,6 561,926 Administratie Overheids-
opdrachten,
Gebouwen en
GesubsidieerdeInfrastructuur
gok 522,1 -2,3 0,0 -4,6 515,2
bvj 40,0 0,0 40,0
Totaal OAFD 26 ngk-vl 464,0 -0,8 2.084,6 0,0 -5,0 2.542,8
gvk 569,8 -3,3 0,0 -4,6 561,9gok 522,1 -2,3 0,0 -4,6 515,2
ngk-vl 27.111,3 1.046,2 6.163,9 -1.557,7 4.483,8 37.247,6
ngk-or 27.111,3 1.046,2 6.253,1 -1.557,7 4.483,8 37.336,7Totaal Departement
Algemene Zaken enFinanciën
gvk 749,8 -7,3 0,0 -161,5 581,0
gok 697,0 -6,3 0,0 -161,0 529,7
bvj 78,2 0,0 78,2
30 Departement OND
(algemeen)20 Algemene departementale
bestaansmiddelenngk-or 0,0 0,0 0,0 0,0
Totaal OAFD 30 ngk-or 0,0 0,0 0,0 0,0
ngk-vl 65.819,7 297,6 0,0 1.186,6 -49,9 67.254,0 10 Gewoon basisonderwijs
ngk-or 65.819,7 297,6 1.186,6 -49,9 67.254,031 Administratie Basison-
derwijs
bvj 79,5 0,0 79,5
ngk-vl 8.708,6 272,3 0,0 180,5 -18,0 9.143,4 20 Buitengewoon basison-
derwijsngk-or 8.708,6 272,3 180,5 -18,0 9.143,4
bvj 11,2 0,0 11,2
Totaal OAFD 31 ngk-vl 74.528,3 569,9 0,0 1.367,1 -67,9 76.397,4
ngk-or 74.528,3 569,9 1.367,1 -67,9 76.397,4
bvj 90,7 0,0 90,7
ngk-vl 101.966,9 -683,9 0,0 1.727,2 -165,6 102.844,6 32 Administratie Secundair
Onderwijs10 Gewoon secundair on-
derwijsngk-or 101.966,9 -683,9 1.727,2 -165,6 102.844,6
gvk 0,0 0,0 0,0 0,0gok 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
bvj 77,3 0,0 77,3
ngk-vl 7.720,6 56,0 0,0 123,7 -25,8 7.874,5 20 Buitengewoon secundair
onderwijsngk-or 7.720,6 56,0 123,7 -25,8 7.874,5
bvj 22,3 0,0 22,3
Totaal OAFD 32 ngk-vl 109.687,5 -627,9 0,0 1.850,9 -191,4 110.719,1
ngk-or 109.687,5 -627,9 1.850,9 -191,4 110.719,1 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 478
bvj 99,6 0,0 99,6
ngk-vl 20.626,7 168,4 0,0 0,7 -6,7 20.789,1 10 Hogescholenonderwijs
ngk-or 20.626,7 168,4 0,7 -6,7 20.789,133 Administratie Hoger
Onderwijs en Weten-schappelijk Onderzoek
bvj 524,2 0,0 524,2
20 Universitair onderwijs ngk-vl 23.340,6 -35,6 0,0 0,0 -476,2 22.828,8
ngk-or 23.340,6 -35,6 0,0 -476,2 22.828,8
ngk-vl 209,5 -0,9 0,0 0,0 -11,1 197,5 30 Coördinatie Hoger On-
derwijsbeleidngk-or 209,5 -0,9 0,0 -11,1 197,5
bvj 3,0 0,0 3,0
Totaal OAFD 33 ngk-vl 44.176,8 131,9 0,0 0,7 -494,0 43.815,4
ngk-or 44.176,8 131,9 0,7 -494,0 43.815,4
bvj 527,2 0,0 527,2
10 Deeltijds kunstonderwijs ngk-vl 4.781,5 3,4 0,0 99,2 -54,5 4.829,6 34 Administratie Perma-
nente Vormingngk-or 4.781,5 3,4 99,2 -54,5 4.829,6
bvj 10,0 0,0 10,0
ngk-vl 4.534,9 269,4 0,0 239,6 -14,5 5.029,4 20 Onderwijs sociale pro-
motiengk-or 4.534,9 269,4 239,6 -14,5 5.029,4
bvj 13,0 0,0 13,0
ngk-vl 113,7 -0,1 0,0 0,0 -0,2 113,4 30 Begeleid individueel
studerenngk-or 113,7 -0,1 0,0 -0,2 113,4
40 Basiseducatie ngk-vl 598,2 4,5 0,0 2,2 604,9
ngk-or 598,2 4,5 2,2 604,9
Totaal OAFD 34 ngk-vl 10.028,3 277,2 0,0 341,0 -69,2 10.577,3
ngk-or 10.028,3 277,2 341,0 -69,2 10.577,3
bvj 23,0 0,0 23,0
ngk-vl 2.430,5 0,0 0,0 0,0 -2,6 2.427,9 35 Administratie Ondersteu-
ning10 Studietoelagen en finan-
cieringngk-or 2.430,5 0,0 0,0 -2,6 2.427,9
20 PMS-centra ngk-vl 3.724,4 1,0 0,0 31,0 -98,2 3.658,2
ngk-or 3.724,4 1,0 31,0 -98,2 3.658,2
bvj 7,1 0,0 7,1
30 Leerlingenvervoer ngk-vl 1.999,0 -3,0 0,0 0,0 1.996,0
ngk-or 1.999,0 -3,0 0,0 1.996,0
bvj 56,4 0,0 56,4
ngk-vl 7.810,9 -1.741,3 0,0 10,1 -51,2 6.028,5 40 Algemeen onderwijs en
vormingngk-or 7.810,9 -1.741,3 65,1 10,1 -51,2 6.093,6
bvj 1,2 0,0 1,2
50 Aanwending van terugge-
vorderde wedden en wed-
detoelagenngk-or 0,0 0,0 0,0 0,0
Totaal OAFD 35 ngk-vl 15.964,8 -1.743,3 0,0 41,1 -152,0 14.110,6
ngk-or 15.964,8 -1.743,3 65,1 41,1 -152,0 14.175,8
bvj 64,7 0,0 64,7
10 Provisionele kredieten ngk-vl 2.689,7 12,6 0,0 -2.702,3 0,0 39 Diensten van de Secreta-
ris-generaal
ngk-or 2.689,7 12,6 -2.702,3 0,0 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 479
ngk-vl 2.545,5 78,7 0,0 49,8 -28,9 2.645,1 20 Coördinatie beleid- en
gegevensbeheer
ngk-or 2.545,5 78,7 49,8 -28,9 2.645,1
gvk 151,8 -0,1 0,0 -3,0 148,7
gok 175,5 0,0 0,0 -3,0 172,5
bvj 0,7 0,0 0,7
Totaal OAFD 39 ngk-vl 5.235,2 91,3 0,0 -2.652,5 -28,9 2.645,1
ngk-or 5.235,2 91,3 -2.652,5 -28,9 2.645,1
gvk 151,8 -0,1 0,0 -3,0 148,7gok 175,5 0,0 0,0 -3,0 172,5
ngk-vl 259.620,9 -1.300,9 0,0 948,3 -1.003,3 258.265,0
ngk-or 259.620,9 -1.300,9 65,1 948,3 -1.003,3 258.330,1Totaal Departement
Onderwijs
bvj 805,9 0,0 805,9
40 Departement WVC
(algemeen)10 Algemene departementale
ngk-vl 8.108,1 -2.777,7 0,0 0,0 5.330,4 20 Infrastructuur inzake
persoonsgebonden aan-gelegenhedenngk-or 8.108,1 -2.777,7 0,0 5.330,4
Totaal OAFD 40 ngk-vl 8.108,1 -2.777,7 0,0 0,0 5.330,4
ngk-or 8.108,1 -2.777,7 0,0 5.330,4
ngk-vl 5.085,8 486,2 0,0 -1.234,9 -10,3 4.326,8 10 Algemeen welzijnsbeleid
ngk-or 5.085,8 486,2 -1.234,9 -10,3 4.326,841 Administratie Gezin en
Maatschappelijk
Welzijn
gvk 39,6 -2,7 0,0 -6,2 30,7
gok 36,4 0,5 0,0 -3,5 33,4
bvj 0,5 0,0 0,5
20 Bijzondere jeugdbijstand ngk-vl 6.688,6 -131,0 0,0 126,5 6.684,1
ngk-or 6.688,6 -131,0 126,5 6.684,1
30 Bejaardenzorg ngk-vl 25,6 0,0 0,0 0,0 -0,6 25,0
ngk-or 25,6 0,0 0,0 -0,6 25,0
gvk 79,7 0,0 0,0 -50,4 29,3
gok 7,5 0,2 0,0 -0,1 7,2
ngk-vl 15.191,2 -53,2 0,0 418,4 -19,6 15.536,8 40 Gezinsaangelegenheden
ngk-or 15.191,2 -53,2 139,2 418,4 -19,6 15.676,0
gvk 0,8 0,0 0,8
50 Gehandicaptenzorg ngk-vl 32.559,0 -547,2 0,0 654,3 32.666,1
ngk-or 32.559,0 -547,2 0,0 654,3 32.666,1
ngk-vl 181,6 0,0 0,0 0,8 182,4 60 Maatschappelijk
opbouwwerkngk-or 181,6 0,0 0,8 182,4
70 Maatschappelijk welzijn ngk-vl 2.428,8 -3,1 0,0 235,5 -10,0 2.651,2
ngk-or 2.428,8 -3,1 235,5 -10,0 2.651,2
gvk 45,5 -0,1 0,0 -0,2 45,2gok 45,2 0,0 0,0 -0,2 45,0 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 480
80 Integratie kansarmen ngk-vl 0,0 2,8 0,0 0,0 2,8
ngk-or 0,0 2,8 0,0 2,8
gvk 0,0 40,0 0,0 -1,0 39,0
gok 0,0 21,8 0,0 -1,0 20,8
Totaal OAFD 41 ngk-vl 62.160,6 -245,5 0,0 200,6 -40,6 62.075,1
ngk-or 62.160,6 -245,5 139,2 200,6 -40,6 62.214,3
gvk 164,8 37,2 0,0 -57,7 144,3gok 89,1 22,1 0,0 -4,7 106,5
bvj 1,3 0,0 1,3
10 Volksgezondheid ngk-vl 1.255,3 144,8 0,0 6,2 -24,8 1.381,5
42 Administratie Gezond-
heidszorgngk-or 1.255,3 144,8 6,2 -24,8 1.381,5
gvk 152,5 0,0 0,0 -152,5 0,0gok 152,5 0,0 0,0 -2,2 150,3
bvj 0,2 0,0 0,2
20 Medisch-sociaal beleid ngk-vl 1.198,1 -1,8 0,0 2,6 -45,7 1.153,2
ngk-or 1.198,1 -1,8 2,6 -45,7 1.153,2
gvk 595,0 19,9 0,0 -43,9 571,0gok 595,2 20,1 0,0 -49,6 565,7
bvj 2,0 0,0 2,0
Totaal OAFD 42 ngk-vl 2.453,4 143,0 0,0 8,8 -70,5 2.534,7
ngk-or 2.453,4 143,0 8,8 -70,5 2.534,7
gvk 747,5 19,9 0,0 -196,4 571,0
gok 747,7 20,1 0,0 -51,8 716,0
bvj 2,2 0,0 2,2
45 Administratie Cultuur 10 Jeugd en Sport ngk-vl 1.740,2 -18,0 0,0 2,6 -5,2 1.719,6
ngk-or 1.740,2 -18,0 2,6 -5,2 1.719,6
gvk 169,0 0,0 0,0 -5,4 163,6gok 129,0 0,0 0,0 -90,1 38,9
bvj 12,9 0,0 12,9
ngk-vl 4.240,8 71,5 0,0 17,6 -7,2 4.322,7 20 Volksontwikkeling en
bibliothekenngk-or 4.240,8 71,5 17,6 -7,2 4.322,7
gvk 0,0 0,0 0,0
gok 0,0 1,9 0,0 0,0 1,9
bvj 4,8 0,0 4,8
ngk-vl 647,7 -1,2 21,3 0,3 -3,0 665,0 30 Beeldende kunst en
museangk-or 647,7 -1,2 31,9 0,3 -3,0 675,7
bvj 6,3 0,0 6,3
ngk-vl 3.334,5 59,0 0,0 4,0 -11,9 3.385,6 40 Muziek, letteren en
podiumkunstenngk-or 3.334,5 59,0 4,0 -11,9 3.385,6
bvj 5,2 0,0 5,2 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 481
50 Algemeen cultuurbeleid ngk-vl 1.363,6 -4,4 0,0 0,1 -14,2 1.345,1
ngk-or 1.363,3 -4,4 11,3 0,1 -14,2 1.356,3
gvk 20,0 0,0 0,0 0,0 20,0
gok 21,3 -1,9 0,0 0,0 19,4
Totaal OAFD 45 ngk-vl 11.326,8 106,9 21,3 24,6 -41,6 11.438,0
ngk-or 11.326,8 106,9 43,2 24,6 -41,6 11.459,9
gvk 189,0 0,0 0,0 -5,5 183,5gok 150,3 0,0 0,0 -90,1 60,2
bvj 29,7 0,0 29,7
10 Dotatie BLOSO ngk-vl 1.702,3 -98,7 0,0 5,9 1.609,5
49 Diensten van de Secreta-
ngk-or 1.702,3 -98,7 53,0 5,9 1.662,5
20 Toerisme ngk-vl 1.239,6 -300,9 0,0 1,2 939,9
ngk-or 1.239,6 -300,9 160,4 1,2 1.100,3
gvk 130,3 -0,3 0,0 130,0gok 113,8 60,0 0,0 0,0 173,8
40 Sport en recreatie ngk-vl 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
ngk-or 0,0 0,0 0,0 0,0
ngk-or 0,0 0,0 0,0 0,0 90 Algemene uitgaven WVC
gvk 0,0 0,0 0,0 0,0gok 125,0 -13,2 0,0 0,0 111,8
Totaal OAFD 49 ngk-vl 2.941,9 -399,6 0,0 7,1 2.549,4
ngk-or 2.941,9 -399,6 213,4 7,1 2.762,8
gvk 130,3 -0,3 0,0 130,0gok 238,8 46,8 0,0 0,0 285,6
ngk-vl 86.990,8 -3.172,9 21,3 241,1 -152,7 83.927,6
ngk-or 86.990,8 -3.172,9 395,8 241,1 -152,7 84.302,1Totaal Departement
Welzijn, Volksgezondheid
en Cultuur
gvk 1.231,6 56,8 0,0 -259,7 1.028,7
gok 1.225,9 89,0 0,0 -146,6 1.168,3
bvj 33,2 0,0 33,2
ngk-vl 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 50 Departement EWBL
Totaal OAFD 50 ngk-vl 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
51 Administratie Economie ngk-vl 1.386,8 -96,2 0,0 10,0 -32,2 1.268,4 10 Algemeen economisch
beleidngk-or 1.386,8 -96,2 100,9 10,0 -32,2 1.369,2
gvk 34,0 0,4 0,0 34,4gok 229,0 -67,0 0,0 0,0 162,0
ngk-vl 7.123,7 2.267,3 0,0 0,0 9.391,0 20 Economisch ondersteu-
ningsbeleidngk-or 7.123,7 2.267,3 0,0 9.391,0
ngk-vl 894,0 -1,0 0,0 1,1 -23,1 871,0 40 Buitenlandse handel en
exportbevorderingngk-or 894,0 -1,0 1,1 -23,1 871,0
gvk 220,5 49,8 0,0 -1,4 268,9 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 482
gok 273,8 12,0 0,0 -1,4 284,4
ngk-vl 41,5 26,1 0,0 0,0 -1,3 66,3 50 Natuurlijke rijkdommen
en energiengk-or 41,5 26,1 0,0 -1,3 66,3
gvk 143,2 -3,2 0,0 -8,9 131,1
gok 157,8 -3,2 0,0 -8,1 146,5
70 Toerisme ngk-vl 2,0 0,0 0,0 0,0 2,0
ngk-or 2,0 0,0 0,0 2,0
ngk-vl 323,2 -5,7 0,0 0,0 -3,2 314,3 90 Extern economisch beleid
ngk-or 323,2 -5,7 0,0 -3,2 314,3
gvk 252,6 0,0 0,0 -23,8 228,8
gok 300,0 0,0 0,0 0,0 300,0
Totaal OAFD 51 ngk-vl 9.771,2 2.190,5 0,0 11,1 -59,9 11.912,9
ngk-or 9.771,2 2.190,5 100,9 11,1 -59,9 12.013,8
gvk 650,3 47,0 0,0 -34,1 663,2gok 960,6 -58,2 0,0 -9,5 892,9
10 Beroepsopleiding ngk-vl 3.458,6 12,2 0,0 205,8 3.676,6
52 Administratie Werkgele-
genheidngk-or 3.458,6 12,2 205,8 3.676,6
20 Middenstandsvorming ngk-vl 2.061,4 -3,8 0,0 0,0 -0,1 2.057,5
ngk-or 2.061,4 -3,8 0,0 -0,1 2.057,5
40 Werkgelegenheid ngk-vl 28.292,6 -1.700,8 188,0 -191,9 -786,1 25.801,7
ngk-or 28.292,6 -1.700,8 356,9 -191,9 -786,1 25.970,6
bvj 31,8 0,0 31,8
Totaal OAFD 52 ngk-vl 33.812,6 -1.692,4 188,0 13,9 -786,3 31.535,8
ngk-or 33.812,6 -1.692,4 356,9 13,9 -786,3 31.704,7
31,8 0,0 31,8
ngk-vl 54.045,1 32,0 0,0 0,0 -227,0 53.850,1 10 Lokale en regionale
besturenngk-or 54.045,1 32,0 0,0 -227,0 53.850,153 Administratie Binnen-
landse Aangelegenheden
gvk 236,5 -2,2 0,0 -82,1 152,2
gok 209,5 -1,8 0,0 -29,3 178,4
ngk-vl 42,8 -10,7 0,0 0,0 32,1 20 Sociaal Impulsfonds
“SIF”ngk-or 42,8 -10,7 0,0 32,1
gvk 7.615,1 -37,2 609,9 0,0 8.187,8gok 7.857,0 -11,8 0,0 0,0 7.845,2
Totaal OAFD 53 ngk-vl 54.087,9 21,3 0,0 0,0 -227,0 53.882,2
ngk-or 54.087,9 21,3 0,0 -227,0 53.882,2
gvk 7.851,6 -39,4 609,9 0,0 -82,1 8.340,0gok 8.066,5 -13,6 0,0 -29,3 8.023,6 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 483
ngk-vl 1.996,1 -94,7 0,0 0,0 -37,4 1.864,0 54 Administratie Landbouw 10 Landbouw, tuinbouw en
plattelandsbeleid
ngk-or 1.996,1 -94,7 0,0 -37,4 1.864,0
gvk 280,0 0,0 0,0 -206,4 73,6
gok 122,5 0,0 0,0 -120,3 2,2
bvj 5,6 0,0 5,6
Totaal OAFD 54 ngk-vl 1.996,1 -94,7 0,0 0,0 -37,4 1.864,0
gvk 280,0 0,0 0,0 -206,4 73,6gok 122,5 0,0 0,0 -120,3 2,2
ngk-vl 99.667,8 424,7 188,0 25,0 -1.110,5 99.195,0
ngk-or 99.667,8 424,7 457,7 25,0 -1.110,5 99.464,7
gvk 8.781,9 7,6 609,9 0,0 -322,6 9.076,8Totaal Departement
Economie, Werkgelegen-
heid, BinnenlandseAangelegenheden en Land-bouw
gok 9.149,6 -71,8 0,0 -159,0 8.918,8
bvj 37,4 0,0 37,4
60 Departement LIN
Totaal OAFD 60 ngk-or 0,0 0,0 0,0 0,0
10 Leefmilieu ngk-vl 11.168,4 -817,2 0,0 0,0 -8,3 10.342,9
ngk-or 11.168,4 -817,2 0,0 -8,3 10.342,961 Administratie
Leefmilieu, Natuur,Land- en Waterbeheer
gvk 120,9 60,3 0,0 -18,4 162,8
gok 181,9 60,4 12,0 -11,2 243,1
bvj 1,6 0,0 1,6
20 Natuur ngk-vl 124,1 15,0 0,0 0,5 -7,0 132,6
ngk-or 124,1 15,0 0,5 -7,0 132,6
gvk 5,8 0,0 0,0 -0,1 5,7gok 40,9 0,0 0,0 0,0 40,9
30 Bos en groen ngk-vl 82,4 24,3 0,0 0,0 -11,2 95,5
ngk-or 82,4 24,3 0,0 -11,2 95,5
gvk 103,6 0,7 0,0 -29,7 74,6gok 104,4 0,7 0,0 -18,4 86,7
40 Landbeheer ngk-vl 951,0 -83,1 0,0 3,0 -3,0 867,9
ngk-or 951,0 -83,1 56,9 3,0 -3,0 924,8
gvk 584,8 -0,8 0,0 -14,0 570,0gok 544,0 0,0 0,0 -11,0 533,0
50 Waterbeheer ngk-vl 394,1 -44,5 0,0 0,0 -5,2 344,4
ngk-or 394,1 -44,5 0,0 -5,2 344,4
gvk 568,3 -1,1 0,0 -6,2 561,0gok 561,1 0,0 100,0 -5,4 655,7
bvj 13,6 0,0 13,6
Totaal OAFD 61 ngk-vl 12.720,0 -905,5 0,0 3,5 -34,7 11.783,3
ngk-or 12.720,0 -905,5 56,9 3,5 -34,7 11.840,1
gvk 1.383,4 59,1 0,0 -68,3 1.374,2gok 1.432,3 61,1 112,0 -46,0 1.559,4
bvj 15,2 0,0 15,2 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 484
ngk-vl 39,8 3,7 0,0 0,0 -10,0 33,5
ngk-or 39,8 3,7 0,0 -10,0 33,562 Administratie Ruimtelij-
ke Ordening, Huisves-
ting, Monumenten enLandschappen10 Ruimtelijke ordening,
stedenbouw en grondbe-
leid
gvk 615,3 -57,6 0,0 -143,0 414,7
gok 655,9 -57,4 0,0 -92,5 506,0
ngk-vl 160,9 -1,1 0,0 0,0 0,0 159,8 20 Monumenten en land-
schappenngk-or 160,9 -1,1 0,0 0,0 159,8
gvk 2.009,9 -13,3 0,0 -1,6 1.995,0gok 1.373,0 -8,9 0,0 -1,5 1.362,6
40 Huisvesting ngk-vl 5.162,3 23,5 0,0 0,0 -208,0 4.977,8
ngk-or 5.162,3 23,5 0,0 -208,0 4.977,8
gvk 7.591,0 958,2 3.053,6 0,0 -6,2 11.596,7
gok 6.091,5 -21,3 417,0 0,0 -266,8 6.220,4
ngk-vl 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 60 Sociaal grond- en
woningbeleidngk-or 0,0 0,0 75,0 0,0 75,0
gvk 0,0 0,0 0,0 0,0gok 33,0 0,0 0,0 0,0 33,0
Totaal OAFD 62 ngk-vl 5.363,0 26,1 0,0 0,0 -218,0 5.171,1
ngk-or 5.363,0 26,1 75,0 0,0 -218,0 5.246,1
gvk 10.216,2 887,3 3.053,6 0,0 -150,7 14.006,4
gok 8.153,4 -87,6 417,0 0,0 -360,8 8.122,0
10 Wegen ngk-vl 490,6 -27,0 0,0 1,3 0,0 464,9 63 Administratie Wegen en
Verkeerngk-or 490,6 -27,0 1,3 0,0 464,9
gvk 4.867,0 -9,7 0,0 -7,4 4.849,9gok 4.597,3 -2,7 0,0 -173,8 4.420,8
bvj 2,5 0,0 2,5
ngk-vl 11.604,1 208,4 0,0 0,0 -2,1 11.810,4 20 Gemeenschappelijk
vervoerngk-or 11.604,1 208,4 0,0 -2,1 11.810,4
gvk 3.142,2 67,1 269,9 0,0 -18,1 3.461,1
gok 2.797,4 71,4 56,7 415,0 -11,4 3.329,1
ngk-vl 98,5 63,8 0,0 0,0 -57,0 105,3 30 Regionale luchthavens en
vliegveldenngk-or 98,5 63,8 0,0 -57,0 105,3
gvk 235,9 51,5 0,0 -1,1 286,3gok 301,6 83,0 0,0 -1,1 383,5
ngk-vl 64,3 7,9 0,0 0,0 -2,8 69,4 40 Algemene infrastructuur
en verkeersbeleidngk-or 64,3 7,9 0,0 -2,8 69,4
bvj 4,0 0,0 4,0
Totaal OAFD 63 ngk-vl 12.257,5 253,1 0,0 1,3 -61,9 12.450,0
ngk-or 12.257,5 253,1 1,3 -61,9 12.450,0
gvk 8.245,1 108,9 269,9 0,0 -26,6 8.597,4gok 7.696,3 151,7 56,7 415,0 -186,3 8.133,4
bvj 6,5 0,0 6,5 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 485
ngk-vl 911,9 13,6 0,0 0,0 -0,2 925,3 64 Administratie Waterwe-
gen en Zeewezen10 Waterwegen en binnen-
vaart
ngk-or 911,9 13,6 33,4 0,0 -0,2 958,7
gvk 908,2 498,6 0,0 -0,5 1.406,3
gok 908,5 65,0 0,0 -0,2 973,3
20 Havens ngk-vl 55,1 -4,1 0,0 0,0 -7,4 43,6
ngk-or 55,1 -4,1 0,0 -7,4 43,6
gvk 5.769,3 940,6 460,6 0,0 7.170,5gok 5.386,7 1.421,0 0,0 140,0 0,0 6.947,7
bvj 0,9 0,0 0,9
ngk-vl 3,0 -1,0 0,0 0,0 -0,8 1,3 30 Zee- en rivierwaterkering
en -beheersingngk-or 3,0 -1,0 0,0 -0,8 1,3
gvk 355,3 -0,5 0,0 -1,5 353,3gok 360,1 0,0 50,0 -1,5 408,6
ngk-vl 75,3 -0,1 0,0 0,0 -0,3 74,9 40 Algemeen infrastructuur-
en scheepvaartbeleidngk-or 75,3 -0,1 0,0 -0,3 74,9
50 Zeewezen ngk-vl 951,8 -36,6 0,0 0,0 -36,9 878,3
ngk-or 951,8 -36,6 0,0 -36,9 878,3
gvk 409,0 29,3 0,0 -9,0 429,3
gok 384,6 30,0 14,0 -9,0 419,6
bvj 5,4 0,0 5,4
60 Integraal waterbeheer ngk-or 0,0 0,0 0,0 0,0
gvk 300,0 309,4 0,0 -0,1 609,3gok 300,0 310,0 0,0 -0,1 609,9
Totaal OAFD 64 ngk-vl 1.997,1 -28,2 0,0 0,0 -45,5 1.923,4
ngk-or 1.997,1 -28,2 33,4 0,0 -45,5 1.956,8
gvk 7.741,8 1.777,4 460,6 0,0 -11,1 9.968,7gok 7.339,9 1.826,0 0,0 204,0 -10,8 9.359,1
ngk-vl 39,3 -0,1 0,0 0,0 39,2
10 Ondersteunende
opdrachten en studiesngk-or 39,3 -0,1 0,0 39,266 Administratie Ondersteu-
nende studies enopdrachten
gok 2,0 0,0 0,0 0,0 2,0
Totaal OAFD 66 ngk-vl 39,3 -0,1 0,0 0,0 39,2
ngk-or 39,3 -0,1 0,0 39,2
gvk 0,0 0,0 0,0 0,0gok 2,0 0,0 0,0 0,0 2,0
90 Algemene uitgaven ngk-vl 21.059,5 383,2 0,0 0,0 -70,3 21.372,4
69 Diensten van de
Secretaris-generaal
ngk-or 21.059,5 383,2 0,0 -70,3 21.372,4
gok 1.434,4 -83,0 -731,0 0,0 620,4
Totaal OAFD 69 ngk-vl 21.059,5 383,2 0,0 0,0 -70,3 21.372,4
gvk 0,0 0,0 0,0 0,0gok 1.434,4 -83,0 -731,0 0,0 620,4 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 486
ngk-vl 53.436,4 -271,4 0,0 4,8 -430,6 52.739,2
ngk-or 53.436,4 -271,4 165,3 4,8 -430,6 52.904,5Totaal Departement Leef-
milieu en Infrastructuur
gvk 27.586,5 2.832,7 3.784,1 0,0 -256,7 33.946,7
gok 26.058,3 1.868,2 473,7 0,0 -603,9 27.796,3
bvj 28,0 0,0 28,0
70 Departement WIM
Totaal OAFD 70 ngk-or 0,0 0,0 0,0 0,0
ngk-vl 804,4 -0,2 0,0 0,0 -3,7 800,5 71 Administratie Weten-
schap en Innovatie10 Algemeen wetenschaps-
beleidngk-or 804,4 -0,2 0,0 -3,7 800,5
gvk 910,1 -142,7 0,0 -59,0 708,4gok 957,8 170,0 0,0 -59,0 1.068,8
bvj 7,6 0,0 7,6
ngk-vl 6.900,1 100,8 0,0 0,0 7.000,9 20 Wetenschapsbeleid
academisch onderzoekngk-or 6.900,1 100,8 0,0 7.000,9
ngk-vl 7.507,9 -1.774,7 0,0 1,1 5.734,3 30 Wetenschapsbeleid
economische finaliteitngk-or 7.507,9 -1.774,7 148,2 1,1 5.882,5
gvk 579,6 68,8 0,0 -0,1 648,3gok 471,1 109,2 0,0 0,0 580,3
Totaal OAFD 71 ngk-vl 15.212,4 -1.674,1 0,0 1,1 -3,7 13.535,7
ngk-or 15.212,4 -1.674,1 148,2 1,1 -3,7 13.683,9
gvk 1.489,7 -73,9 0,0 -59,1 1.356,7gok 1.428,9 279,2 0,0 -59,0 1.649,1
72 Administratie Media 10 Media en film ngk-vl 381,3 0,0 0,0 0,0 -16,9 364,4
ngk-or 381,3 0,0 0,0 -16,9 364,4
gvk 36,3 0,0 0,0 0,0 36,3gok 27,3 -17,3 0,0 0,0 10,0
20 Dotatie aan de VRT ngk-vl 8.638,0 0,0 0,0 0,0 8.638,0
ngk-or 8.638,0 0,0 0,0 8.638,0
Totaal OAFD 72 ngk-vl 9.019,3 0,0 0,0 0,0 -16,9 9.002,4
ngk-or 9.019,3 0,0 0,0 -16,9 9.002,4
gvk 36,3 0,0 0,0 0,0 36,3
gok 27,3 -17,3 0,0 0,0 10,0
ngk-vl 24.231,7 -1.674,1 0,0 1,1 -20,6 22.538,1
ngk-or 24.231,7 -1.674,1 148,2 1,1 -20,6 22.686,3Totaal Departement
Wetenschap, Innovatie enMedia
gvk 1.526,0 -73,9 0,0 -59,1 1.393,0
gok 1.456,2 261,9 0,0 -59,0 1.659,1
bvj 8,3 0,0 8,3 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 487
ngk-vl 22.229,6 1.043,8 286,1 317,6 -466,2 23.411,0 99 College van Secretaris-
sen-generaal10 Interdepartementale
bestaansmiddelen
ngk-or 22.229,6 1.043,8 330,2 317,6 -466,2 23.455,0
bvj 69,7 0,0 69,7
Totaal OAFD 99 ngk-vl 22.229,6 1.043,8 286,1 317,6 -466,2 23.411,0
ngk-vl 22.229,6 1.043,8 286,1 317,6 -466,2 23.411,0
ngk-or 22.229,6 1.043,8 330,2 317,6 -466,2 23.455,0Totaal Interdepartementale
Algemeen totaal ngk-vl 578.702,0 -3.595,4 6.659,3 0,0 1.200,5 582.966,4
ngk-or 578.702,0 -3.595,4 7.815,4 0,0 1.200,5 584.122,5
gvk 40.646,9 2.843,2 4.407,9 0,0 -1.200,5 46.697,5gok 39.227,3 2.193,5 494,7 0,0 -1.200,5 40.715,1
bvj 1.062,9 0,0 1.062,9
TITEL III - Aflossing schuld
organisatieafdeling programma begro-
tingaanpas-
singover-
drachtherver-
delingfin. fonds totaal
ngk-vl 39.993,6 653,7 22.010,2 62.657,5 90 Aflossing schuld
ngk-or 39.993,6 653,7 22.010,2 62.657,524 Administratie Budgette-
ring, Accounting en Fi-
nancieel Management
Totaal OAFD 24 ngk-vl 39.993,6 653,7 22.010,2 62.657,5
ngk-or 39.993,6 653,7 22.010,2 62.657,5 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 488
LIJST 2: AANWENDING KREDIETEN
2000 LOPEND JAAR
ngk: niet-gesplitste kredieten;
gk: gesplitste kredieten;
vrk: variabele kredieten (begrotingsfondsen);
bvj: bijkredieten vorige jaren.
In onderhavige lijst zijn de kredieten opgenomen zonder de herverdelingen die
gedaan zijn ter uitvoering van het Financieringsfonds .(379)
TITEL I
organisatieafdeling programma vl-krediet vastgelegd aanwending
in %or-krediet geordon-
nanceerdaanwending
in %
00 Vlaams Parlement 10 Dotatie aan het Vlaams
Parlementngk 2.455,4 2.455,4 100,0 2.455,4 2.455,4 100,0
01 Vlaamse Regering ngk 71,4 70,2 98,3 71,4 42,4 59,4 10 Algemene werkingskos-
tengk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
ten kabinetMinister-Presidentngk 172,8 171,8 99,4 172,8 129,2 74,8
02 Minister-President en
Vlaams Minister vanEconomie, RuimtelijkeOrdening en Media20 Algemene werkingskos-
ten kabinet Vlaams Mi-nister van Economie,Ruimtelijke Ordening enMediangk 134,0 134,0 100,0 134,0 110,6 82,5
tenngk 146,5 146,5 100,0 146,5 114,8 78,4 03 Minister Vice-President
en Vlaams Minister vanMobiliteit, OpenbareWerken en Energie Totaal OAFD 03 ngk 146,5 146,5 100,0 146,5 114,8 78,4
tenngk 98,0 98,0 100,0 98,0 97,2 99,2 04 Vlaams Minister van
tenngk 123,9 123,9 100,0 123,9 113,2 91,4 05 Vlaams Minister van
Cultuur, Jeugd, BrusselseAangelegenheden enOntwikkelingssamen-
werkingTotaal OAFD 05 ngk 123,9 123,9 100,0 123,9 113,2 91,4
                                                       
379 Zie Aanwending van de departementale kredieten - Inleiding op p. 180. Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 489
in %
06 Vlaams Minister van
Onderwijs en Vorming10 Algemene werkingskos-
tenngk 99,7 99,7 100,0 99,7 82,4 82,7
tenngk 119,9 119,9 100,0 119,9 108,6 90,6 07 Vlaams Minister van
tenngk 111,7 111,6 99,9 111,7 95,9 85,8 08 Vlaams Minister van
Binnenlandse Aangele-genheden, Ambtenaren-zaken en Sport Totaal OAFD 08 ngk 111,7 111,6 99,9 111,7 95,9 85,8
tenngk 99,5 99,5 100,0 99,5 86,1 86,5 09 Vlaams Minister van
Werkgelegenheid en Toe-
risme
Totaal Hogere entiteiten ngk 3.632,8 3.630,5 99,9 3.632,8 3.435,7 94,6
Totaal alle kredieten Hogere
entiteiten3.634,2 3.630,5 99,9 3.634,8 3.435,8 94,5
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 490
Organisatieafdeling Programma vl-krediet vastgelegd aanwending
in %
10 Departement COO
(algemeen)10 Algemene departemen-
tale bestaansmiddelen)vrk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
ngk 1.094,0 1.085,9 99,3 1.094,0 857,4 78,4 11 Administratie Kanselarij
den
gk 91,5 91,5 100,0 77,6 56,9 73,4
ngk 445,5 431,7 96,9 445,5 156,3 35,1 20 Kanselarij en voorlich-
tingbvj 0,8 0,7 88,2 0,8 0,7 88,2
ngk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 50 Permanente vorming en
innovatiegk 13,9 0,0 0,0 21,0 7,1 33,9
ngk 467,7 403,9 86,4 467,7 242,1 51,8 12 Administratie Buiten-
lands Beleid10 Algemene externe be-
trekkingengk 535,2 411,3 76,9 419,7 263,4 62,8
ngk 2.109,7 2.012,6 95,4 2.109,7 1.301,1 61,7 Totaal Departement
Coördinatiegk 660,6 522,7 79,1 538,3 327,5 60,8
Departement Coördinatie2.771,1 2.535,9 91,5 2.648,8 1.629,3 61,5
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 491
in %
10 Algemene departemen-
tale bestaansmiddelenvrk 2,6 0,0 1,4 4,2 1,7 39,9 20 Departement AZF (alge-
meen)
10 Planning en Statistiek gk 16,0 15,2 95,2 10,9 10,6 97,7 21 Administratie Planning
en Statistiek
logistiek
vrk 779,4 43,8 5,6 3.933,9 1.385,0 35,2
bvj 38,2 36,5 95,4 38,2 36,5 95,424 Administratie Budgette-
20 Reservevorming voor
toekomstige lastenngk 460,0 5.149,6 1.119,5 460,0 2.641,7 574,3
40 Rechtstreekse schuld ngk 12.749,1 12.613,5 98,9 12.767,5 12.623,2 98,950 Intendancediensten vrk 17,1 9,1 53,4 17,1 9,1 53,460 Provisionele kredieten ngk 3.412,2 0,0 0,0 3.412,2 0,0 0,0
bvj 40,0 40,0 99,9 40,0 9,3 23,226 Administratie Overheids-
Gebouwen en Gesubsidi-
eerde Infrastructuur
gk 742,5 581,0 78,3 690,7 473,7 68,6Totaal Departement
Departement Algemene Zakenen Financiën34.475,3 30.495,1 88,5 37.668,8 27.815,5 73,8
tale bestaansmiddelenvrk 0,0 0,0 0,9 0,0 0,0 0,9 30 Departement OND
10 Gewoon basisonderwijs ngk 67.303,9 67.254,0 99,9 67.303,9 67.191,1 99,8 31 Administratie Basison-
derwijs
bvj 79,5 79,3 99,8 79,5 78,0 98,1
ngk 9.161,4 9.143,4 99,8 9.161,4 9.097,8 99,3 20 Buitengewoon basison-
derwijsbvj 11,2 11,1 99,3 11,2 9,4 83,6
bvj 90,7 90,4 99,7 90,7 87,4 96,3 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 492
in %
ngk 103.010,2 102.844,6 99,8 103.010,2 102.502,5 99,5 32 Administratie Secundair
Onderwijs10 Gewoon secundair
onderwijsgk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
ngk 7.900,3 7.874,5 99,7 7.900,3 7.831,1 99,1 20 Buitengewoon secundair
onderwijsbvj 22,3 22,2 99,6 22,3 21,0 94,3
Totaal OAFD 32 ngk 110.910,5 110.719,1 99,8 110.910,5 110.333,5 99,5
bvj 99,6 99,4 99,8 99,6 97,1 97,5
vrk 48,1 26,2 54,5 48,1 26,2 54,510 Hogescholenonderwijs
bvj 524,2 524,1 100,0 524,2 31,7 6,133 Administratie Hoger
20 Universitair onderwijs ngk 23.305,0 22.828,8 98,0 23.305,0 22.805,4 97,9
ngk 4.884,1 4.829,6 98,9 4.884,1 4.804,3 98,4 34 Administratie Perma-
nente Vorming10 Deeltijds kunstonderwijs
vrk 44,5 43,3 97,2 44,5 43,3 97,2
ngk 5.043,9 5.029,4 99,7 5.043,9 4.959,7 98,3 20 Onderwijs sociale pro-
motiebvj 13,0 12,9 99,0 13,0 11,4 88,1
10 Studietoelagen en finan-
cieringngk 2.430,5 2.427,9 99,9 2.430,5 1.722,6 70,9 35 Administratie Ondersteu-
ning
ngk 6.079,7 6.028,5 99,2 6.144,8 5.809,1 94,5 40 Algemeen onderwijs en
vormingvrk 9,8 0,0 0,0 11,7 1,2 10,1
50 Aanwending van terug-
gevorderde wedden enweddetoelagenvrk 2.100,6 1.907,3 90,8 2.100,6 1.907,3 90,8
bvj 64,7 62,0 95,8 64,7 61,3 94,7 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 493
in %
10 Provisionele kredieten ngk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 39 Diensten van de Secreta-
ris-generaalngk 2.674,0 2.645,1 98,9 2.674,0 2.298,9 86,0 20 Coördinatie beleid- en
gegevensbeheergk 151,7 148,7 98,0 175,5 75,9 43,3
ngk 259.268,3 258.265,0 99,6 259.333,4 256.000,0 98,7 Totaal Departement
Onderwijsgk 151,7 148,7 98,0 175,5 75,9 43,3
tale bestaansmiddelenvrk 51,9 28,2 54,3 51,9 28,2 54,3 40 Departement WVC
persoonsgebonden aan-
gelegenhedenngk 5.330,4 5.330,4 100,0 5.330,4 5.330,4 100,0
ngk 4.337,1 4.076,8 94,0 4.337,1 4.041,5 93,2
gk 36,9 30,7 83,2 36,9 32,6 88,510 Algemeen welzijnsbeleid
bvj 0,5 0,0 0,0 0,5 0,0 0,041 Administratie Gezin en
Maatschappelijk Welzijn
60 Maatschappelijk op-
bouwwerkngk 182,4 182,4 100,0 182,4 163,4 89,6
ngk 2.661,2 2.651,2 99,6 2.661,2 2.252,6 84,6 70 Maatschappelijk welzijn
bvj 1,3 0,7 56,0 1,3 0,7 56,0 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 494
in %
10 Volksgezondheid ngk 1.406,3 1.381,5 98,2 1.406,3 1.213,9 86,3 42 Administratie Gezond-
heidszorggk 152,5 0,0 0,0 152,5 150,3 98,5
20 Medisch-sociaal beleid ngk 1.198,9 1.153,2 96,2 1.198,9 925,1 77,2
gk 614,9 571,0 92,9 615,3 455,5 74,0
45 Administratie Cultuur 10 Jeugd en Sport ngk 1.724,8 1.708,0 99,0 1.724,8 1.402,9 81,3
ngk 4.329,9 4.322,7 99,8 4.329,9 3.457,2 79,8 20 Volksontwikkeling en
bibliothekengk 0,0 0,0 0,0 1,9 1,8 95,5
ngk 668,1 622,6 93,2 678,7 396,3 58,4
gk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,030 Beeldende kunst en
musea
ngk 3.397,5 3.385,6 99,6 3.397,5 3.127,1 92,0 40 Muziek, letteren en
podiumkunstenbvj 5,2 5,1 98,2 5,2 5,1 98,2
bvj 29,7 24,2 81,6 29,7 20,0 67,4
10 Dotatie BLOSO ngk 1.609,5 1.609,5 100,0 1.662,5 1.575,6 94,8 49 Diensten van de Secreta-
ngk 939,9 939,9 100,0 1.100,3 934,4 84,9 20 Toerisme
90 Algemene uitgaven WVC gk 0,0 0,0 0,0 111,8 0,0 0,0
gk 1.288,4 1.028,7 79,8 1.314,9 784,7 59,7Totaal Departement
Welzijn, Volksgezondheiden Cultuur
Departement Welzijn, Volks-
gezondheid en Cultuur85.471,2 84.714,4 99,1 85.879,8 80.085,3 93,3
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 495
in %
ngk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 50 Departement EWBL
tale bestaansmiddelen
ngk 1.300,6 1.268,4 97,5 1.401,5 1.312,0 93,6
gk 34,4 34,4 100,0 162,0 136,3 84,151 Administratie Economie 10 Algemeen economisch
beleid
20 Economisch ondersteu-
ningsbeleidngk 9.391,0 9.391,0 100,0 9.391,0 9.391,0 100,0
ngk 894,1 871,0 97,4 894,1 866,5 96,9 40 Buitenlandse handel en
exportbevorderinggk 270,3 268,9 99,5 285,8 111,1 38,9
ngk 67,6 66,3 98,1 67,6 8,7 12,9 50 Natuurlijke rijkdommen
en energiegk 140,0 131,1 93,6 154,6 118,3 76,5
ngk 317,5 314,3 99,0 317,5 304,3 95,8 90 Extern economisch beleid
gk 252,6 228,8 90,6 300,0 179,8 59,9
20 Middenstandsvorming ngk 2.057,6 2.057,5 100,0 2.057,6 2.057,4 100,052 Administratie Werkgele-
genheid
besturengk 234,3 152,1 64,9 207,7 174,9 84,253 Administratie Binnen-
landse aangelegenheden
vrk 93,8 2,8 3,0 107,7 14,5 13,5 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 496
in %
ngk 1.901,4 1.864,0 98,0 1.901,4 1.686,4 88,7
vrk 62,4 7,3 11,7 103,3 26,4 25,510 Landbouw, tuinbouw en
bvj 5,6 5,6 100,0 5,6 5,6 100,054 Administratie Landbouw
gk 9.399,4 8.823,2 93,9 9.077,8 7.688,1 84,7Totaal Departement Eco-
nomie, Werkgelegenheid,Binnenlandse Aangelegen-
heden en Landbouwvrk 253,8 10,7 4,2 309,3 41,6 13,5
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 497
in %
tale bestaansmiddelenvrk 3,6 0,2 6,4 4,5 0,2 5,2 60 Departement LIN (alge-
meen)
bvj 1,6 1,3 82,7 1,6 1,3 82,761 Administratie Leef-
milieu, Natuur, Land- en
Waterbeheer
bvj 15,2 14,9 98,2 15,2 8,3 54,9
gk 557,7 414,7 74,4 598,5 338,4 56,510 Ruimtelijke ordening,
stedenbouw en grondbe-leid
ngk 159,8 159,9 100,1 159,8 137,7 86,262 Administratie Ruimtelij-
ke ordening, Huisvesting,Monumenten en Land-schappen
gk 1.996,6 1.995,0 99,9 1.364,1 1.314,2 96,320 Monumenten en land-
schappen
ngk 0,0 0,0 0,0 75,0 36,0 48,0 60 Sociaal grond- en wo-
ningbeleidgk 0,0 0,0 0,0 33,0 0,0 0,0
gk 4.857,3 4.849,9 99,8 4.594,6 4.303,9 93,763 Administratie Wegen en
Verkeer
vervoer
gk 3.479,2 3.461,1 99,5 3.340,5 3.077,0 92,1
ngk 162,3 105,3 64,9 162,3 93,8 57,8 30 Regionale luchthavens en
vliegveldengk 287,4 286,3 99,6 384,6 258,4 67,2 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 498
in %
ngk 72,2 69,4 96,1 72,2 29,1 40,2 40 Algemene infrastructuur
en verkeersbeleidbvj 4,0 3,9 97,5 4,0 3,9 96,4
bvj 6,5 6,2 95,8 6,5 6,2 95,1
vaartgk 1.406,8 1.406,3 100,0 973,5 787,5 80,964 Administratie Waterwe-
gen en Zeewezen
ngk 2,0 1,3 62,5 2,0 1,3 62,5 30 Zee- en rivierwaterkering
en -beheersinggk 354,8 353,3 99,6 410,1 331,9 80,9
ngk 75,2 74,9 99,6 75,2 24,6 32,7 40 Algemeen infrastructuur-
en scheepvaartbeleidvrk 14,6 5,1 34,7 14,6 5,1 34,7
bvj 6,3 6,3 100,0 6,3 5,8 92,3
drachten en studiesgk 0,0 0,0 0,0 2,0 0,9 44,666 Administratie Ondersteu-
nende studies en op-drachten
gk 0,0 0,0 0,0 620,4 0,0 0,069 Diensten van de Secreta-
gk 34.203,3 33.871,6 99,0 28.400,2 25.082,7 88,3Totaal Departement Leef-
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 499
in %
tale bestaansmiddelenvrk 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
ngk 804,2 800,5 99,5 804,2 696,9 86,7
gk 767,4 708,4 92,3 1.127,8 608,6 54,071 Administratie Weten-
beleid
72 Administratie Media 10 Media en film ngk 381,3 364,4 95,6 381,3 334,1 87,6
vrk 18,2 1,9 10,3 19,0 1,9 9,9Totaal Departement
Wetenschap, Innovatie en
Media
Innovatie en Media24.037,3 23.941,2 99,6 24.452,3 22.331,6 91,3
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 500
in %
ngk 23.929,7 23.088,7 96,5 23.921,2 19.656,8 82,2 99 College van Secretaris-
ngk 23.929,7 23.088,7 96,5 23.921,2 19.656,8 82,2 Totaal Interdepartementale
Bestaansmiddelenvrk 327,4 8,0 2,4 333,9 5,2 1,5
Interdepartementaal24.326,8 23.112,9 95,0 24.324,8 19.673,1 80,9
Algemeen Totaalngk 581.818,5 574.867,9 98,8 582.922,0 552.272,0 94,7
kredieten635.720,8 625.089,0 98,3 634.405,6 592.447,1 93,4
in %
24 Administratie Budgette-
ring, Accounting enFinancieel Management90 Aflossing schuld ngk 40.647,3 17.432,6 42,9 40.647,3 17.432,6 42,9
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 501
LIJST 3: AANWENDING OVERGEDRA-
GEN KREDIETEN 1999
ngk: overdracht van niet-gesplitste kredieten;
bvj: overdracht van bijkredieten vorige jaren.
organisatieafdeling programma overgedragen
ceerdaanwending
(in %)
01 Vlaamse regering 10 Algemene werkingskosten ngk 59,2 5,1 8,7
bvj 0,6 0,0 0,0
Totaal OAFD 01 ngk 59,2 5,1 8,7
10 Algemene werkingskosten
kabinet Minister-Presidenten Vlaams minister van Fi-
nanciën, Begroting, Buiten-
lands Beleid en EuropeseAangelegenhedenngk 35,6 6,0 16,9
02 Minister-President en Vlaams
minister van Financiën, Be-groting, Buitenlands Beleid en
Europese Aangelegenheden
20 Algemene werkingskosten
kabinet Vlaams minister vanEconomie, Ruimtelijke Or-
dening en Mediangk 18,1 16,3 89,7
Totaal OAFD 02 ngk 53,7 22,3 41,5
10 Algemene werkingskosten ngk 46,9 7,8 16,7 03 Minister Vice-President en
Vlaams Minister van Mobili-
teit, Openbare Werken en
EnergieTotaal OAFD 03 ngk 46,9 7,8 16,7
10 Algemene werkingskosten ngk 43,2 18,7 43,3 04 Vlaams Minister van Leefmi-
lieu en Landbouw
Totaal OAFD 04 ngk 43,2 18,7 43,3
10 Algemene werkingskosten ngk 14,5 6,6 45,5 05 Vlaams Minister van Cultuur,
Jeugd, Stedelijk Beleid, Huis-vesting en Brusselse Aangele-
genhedenTotaal OAFD 05 ngk 14,5 6,6 45,5
10 Algemene werkingskosten ngk 10,3 9,1 88,2 06 Vlaams Minister van Onder-
wijs en Vorming
Totaal OAFD 06 ngk 10,3 9,1 88,2
10 Algemene werkingskosten ngk 12,5 3,3 26,3 07 Vlaams minister van Welzijn,
Gezondheid, en Gelijke Kan-
senTotaal OAFD 07 ngk 12,5 3,3 26,3
10 Algemene werkingskosten ngk 15,8 9,0 57,0 08 Vlaams Minister van Binnen-
landse Aangelegenheden,
Ambtenarenzaken en SportTotaal OAFD 08 ngk 15,8 9,0 57,0
10 Algemene werkingskosten ngk 15,2 5,8 37,9 09 Vlaams Minister van Werk-
gelegenheid en Toerisme
Totaal OAFD 09 ngk 15,2 5,8 37,9
Totaal Hogere entiteiten ngk 271,3 87,7 32,3
Totaal alle kredieten hogere
entiteiten271,9 87,7 32,3
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 502
(in %)
10 Brusselse aangelegenheden ngk 139,1 112,1 80,6 11 Administratie Kanselarij en
Voorlichting20 Kanselarij en voorlichting ngk 212,7 118,8 55,9
ngk 6,8 3,2 47,6 30 Uitgaven m.b.t. de staats-
hervormingbvj 0,0 0,0 0,0
40 Gelijke kansenbeleid ngk 53,9 51,4 95,5
50 Permanente vorming en
innovatiengk 1.168,8 224,0 19,2
Totaal OAFD 11 ngk 1.581,3 509,7 32,2
bvj 0,0 0,0 0,0
ngk 364,7 254,3 69,7 12 Administratie Buitenlands
Beleid10 Algemene externe betrek-
kingenbvj 0,0 0,0 0,0
Totaal OAFD 12 ngk 364,7 254,3 69,7
ngk 1.945,9 763,9 39,3
bvj 0,0 0,0 0,0Totaal Departement
Totaal alle kredieten Departe-
ment Coördinatie1.945,9 763,9 39,3
ngk 206,1 141,4 68,6 10 Algemene financiële logis-
tiekbvj 0,3 0,0 0,024 Administratie Budgettering,
Accounting en Financieel Ma-nagement
40 Rechtstreekse schuld ngk 180,3 0,0 0,0
60 Provisionele kredieten ngk 509,5 0,0 0,0
70 Achterstallen ngk 19,3 0,0 0,080 Indirecte schuld ngk 1,0 0,0 0,0
Totaal OAFD 24 ngk 916,3 141,4 15,4
bvj 0,3 0,0 0,0
10 Gebouwen ngk 84,0 25,3 30,1 26 Administratie Overheidsop-
drachten, Gebouwen en Ge-
subsidieerde InfrastructuurTotaal OAFD 26 ngk 84,0 25,3 30,1
ngk 1.000,3 166,7 16,7 Totaal Departement Algemene
Zaken en Financiënbvj 0,3 0,0 0,0
ment Algemene Zaken en Finan-
ciën1.000,6 166,7 16,7
ngk 66,3 51,7 78,0 31 Administratie Basisonderwijs 10 Gewoon basisonderwijs
bvj 7,3 6,7 90,7
ngk 5,9 4,2 71,7 20 Buitengewoon basisonder-
wijsbvj 2,4 1,8 74,4
Totaal OAFD 31 ngk 72,2 56,0 77,5
bvj 9,8 8,5 86,6
ngk 25,2 22,1 87,6 32 Administratie Secundair
Onderwijs10 Gewoon secundair onder-
wijsbvj 57,9 54,8 94,7
ngk 38,3 35,2 91,8 20 Buitengewoon secundair
onderwijsbvj 0,2 0,0 0,0
Totaal OAFD 32 ngk 63,5 57,2 90,2
bvj 58,1 54,8 94,3 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 503
(in %)
ngk 73,8 33,8 45,8 10 Hogescholenonderwijs
bvj 0,1 0,1 70,533 Administratie Hoger Onder-
wijs en Wetenschappelijk On-
derzoek
20 Universitair onderwijs ngk 533,2 58,6 11,0
bvj 0,1 0,0 0,0
30 Coördinatie hoger onder-
wijsbeleidngk 53,7 41,6 77,5
Totaal OAFD 33 ngk 660,7 134,1 20,3
bvj 0,2 0,1 24,2
10 Deeltijds kunstonderwijs ngk 21,5 17,1 79,6
bvj 0,5 0,4 88,934 Administratie Permanente
Vorming
ngk 65,7 51,4 78,2 20 Onderwijs sociale promotie
bvj 6,7 4,6 68,7
30 Afstandsonderwijs ngk 22,1 19,3 87,1
40 Basiseducatie ngk 64,2 63,7 99,2
Totaal OAFD 34 ngk 173,6 151,5 87,3
bvj 7,2 5,0 70,0
10 Studietoelagen en financie-
ringngk 438,9 437,7 99,7 35 Administratie Ondersteuning
20 PMS-centra ngk 25,4 1,6 6,3
bvj 0,2 0,0 0,0
40 Algemeen onderwijs en
vormingngk 197,8 159,6 80,7
Totaal OAFD 35 ngk 662,1 598,9 90,5
10 Provisionele kredieten ngk 40,6 0,0 0,0 39 Diensten van de Secretaris-
generaal20 Coördinatie beleid- en
gegevensbeheerngk 435,9 264,6 60,7
Totaal OAFD 39 ngk 476,5 264,6 55,5
ngk 2.108,5 1.262,3 59,9 Totaal Departement
Onderwijsbvj 75,5 68,3 90,4
ment Onderwijs2.184,0 1.330,6 60,9
10 Algemeen welzijnsbeleid ngk 39,9 32,7 81,8 41 Administratie Gezin en Maat-
schappelijk Welzijn30 Bejaardenzorg ngk 75,6 71,7 94,8
40 Gezinsaangelegenheden ngk 1.768,9 1.408,5 79,6
werkngk 20,7 14,9 72,2
70 Maatschappelijk welzijn ngk 315,0 264,2 83,9
Totaal OAFD 41 ngk 2.220,1 1.792,0 80,7 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 504
(in %)
10 Volksgezondheid ngk 199,8 83,4 41,7 42 Administratie Gezondheids-
zorgbvj 0,1 0,0 0,0
20 Medisch-sociaal beleid ngk 184,5 134,8 73,1
Totaal OAFD 42 ngk 384,4 218,2 56,8
45 Administratie Cultuur 10 Jeugdwerk ngk 210,2 208,9 99,4
20 Volksontwikkeling en
bibliothekenngk 783,3 768,6 98,1
30 Beeldende kunst en musea ngk 96,2 87,7 91,1
ngk 401,8 388,8 96,8 40 Muziek, letteren en podi-
umkunstenbvj 0,1 0,0 0,0
50 Algemeen cultuurbeleid ngk 328,8 104,3 31,7
Totaal OAFD 45 ngk 1.820,3 1.558,2 85,6
20 Toerisme ngk 0,5 0,5 100,0 49 Diensten van de Secretaris-
generaal
Totaal OAFD 49 ngk 0,5 0,5 100,0
ngk 4.425,3 3.569,0 80,6 Totaal Departement Welzijn,
Volksgezondheid en Cultuurbvj 0,1 0,0 0,0
ment Welzijn, Volksgezondheid
en Cultuur4.425,4 3.569,0 80,6
51 Administratie Economie 10 Algemeen economisch
beleidngk 52,2 8,3 16,0
ngk 19,9 1,0 5,0 40 Buitenlandse handel en
exportbevorderingbvj 1,3 1,3 99,7
ngk 34,7 14,1 40,6 50 Natuurlijke rijkdommen en
energiebvj 0,9 0,3 29,6
90 Extern economisch beleid ngk 7,8 5,4 69,2
Totaal OAFD 51 ngk 114,6 28,8 25,2
bvj 2,2 1,6 71,0
10 Beroepsopleiding ngk 2,9 2,1 70,8 52 Administratie Werkgelegen-
heid20 Middenstandsvorming ngk 0,2 0,0 4,5
40 Werkgelegenheid ngk 1.614,7 126,5 7,8
Totaal OAFD 52 ngk 1.617,8 128,6 7,9
ngk 1.285,9 1.220,1 94,9 53 Administratie Binnenlandse
Aangelegenheden10 Lokale en regionale bestu-
renbvj 0,0 0,0 0,0
20 Sociaal Impulsfonds ngk 50,0 0,0 0,0
Totaal OAFD 53 ngk 1.335,9 1.220,1 91,3
54 Landbouw 10 Landbouw, tuinbouw en
plattelandsbeleidngk 430,7 289,9 67,3
Totaal OAFD 54 ngk 430,7 289,9 67,3
ngk 3.498,9 1.667,5 47,7
bvj 2,2 1,6 70,9Totaal Departement Economie,
Werkgelegenheid, BinnenlandseAangelegenheden en Landbouw
ment EWBL3.501,1 1.669,1 47,7
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 505
(in %)
10 Leefmilieu ngk 801,4 779,9 97,3
20 Natuur ngk 25,1 5,2 20,8
bvj 0,3 0,0 0,061 Administratie Leefmilieu,
Natuur, Land- en Waterbeheer
30 Bos en groen ngk 5,8 2,7 46,2
40 Landbeheer ngk 6,8 1,3 19,7
50 Waterbeheer ngk 273,6 232,8 85,1
Totaal OAFD 61 ngk 1.112,7 1.021,9 91,8
bvj 1,1 0,0 0,0
10 Ruimtelijke ordening,
Stedenbouw en Grondbeleidngk 27,8 1,4 5,2 62 Administratie Ruimtelijke
Ordening, Huisvesting, Mo-
numenten en Landschappen20 Monumenten en landschap-
penngk 11,5 11,2 97,6
40 Huisvesting ngk 141,5 7,2 5,1
Totaal OAFD 62 ngk 180,7 19,8 11,0
10 Wegen ngk 51,4 50,2 97,7 63 Administratie Wegen en
Verkeerbvj 7,5 0,0 0,0
20 Gemeenschappelijk vervoer ngk 19,9 4,0 20,2
30 Regionale luchthavens en
vliegveldenngk 7,8 7,8 100,0
40 Algemene infrastructuur en
verkeersbeleidngk 46,0 25,2 54,7
bvj 0,4 0,0 0,0
Totaal OAFD 63 ngk 125,1 87,2 69,7
bvj 7,9 0,0 0,0
10 Waterwegen en binnenvaart ngk 50,0 42,5 84,9 64 Administratie Waterwegen en
Zeewezen20 Havens ngk 37,6 19,8 52,7
30 Zee- en rivierwaterkering en
-beheersingngk 1,5 0,5 31,9
40 Algemeen infrastructuur- en
scheepvaartbeleidngk 29,6 29,2 98,9
50 Zeewezen ngk 499,3 196,7 39,4
Totaal OAFD 64 ngk 618,0 288,7 46,7
10 Ondersteunende opdrachten
en studiesngk 11,0 11,0 99,5 66 Administratie Ondersteunende
Studies en Opdrachten
Totaal OAFD 66 ngk 11,0 11,0 99,5
90 Algemene uitgaven ngk 221,4 220,2 99,5 69 Diensten van de Secretaris-
generaal
Totaal OAFD 69 ngk 221,4 220,2 99,5
ngk 2.269,0 1.648,8 72,7 Totaal Departement
Leefmilieu en Infrastructuurbvj 9,0 0,0 0,0
ment Leefmilieu en Infrastruc-tuur2.278,0 1.648,8 72,4
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 506
(in %)
10 Algemeen wetenschapsbe-
leidngk 242,1 172,1 71,1
20 Wetenschapsbeleid acade-
misch onderzoekngk 920,2 919,8 100,0
30 Wetenschapsbeleid econo-
mische finaliteitngk 158,5 157,6 99,571 Administratie Wetenschap en
Innovatie
Totaal OAFD 71 ngk 1.320,7 1.249,5 94,6
10 Media en film ngk 66,0 44,9 68,0 72 Administratie Media
Totaal OAFD 72 ngk 66,0 44,9 68,0
ngk 1.386,7 1.294,4 93,3 Totaal Departement Weten-
schap, Innovatie en MediaTotaal alle kredieten Departe-
ment Wetenschap, Innovatie en
Media1.386,7 1.294,4 93,3
ngk 2.360,1 1.768,2 74,9 99 College van Secretarissen-
generaal10 Interdepartementale be-
staansmiddelenbvj 11,4 0,0 0,0
Totaal OAFD 99 ngk 2.360,1 1.768,2 74,9
bvj 11,4 0,0 0,0
ngk 2.360,1 1.768,2 74,9 Totaal Interdepartementale
Bestaansmiddelenbvj 11,4 0,0 0,0
Totaal alle kredieten Interde-
partementale Bestaansmiddelen2.371,5 1.768,2 74,6
Algemeen totaal ngk 19.266,0 12.228,5 63,5
bvj 99,2 69,9 70,4
Algemeen totaal alle kredieten 19.365,2 12.298,4 63,6
(in %)
24 Administratie Budgettering,
Accounting en Financieel Ma-nagement90 Aflossing schuld ngk 22.010,2 0,0 0,0
Totaal OAFD 24 ngk 22.010,2 0,0 0,0
 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 507
TREFWOORDENREGISTER
aankoopcomité, 72; 91
ABAFIM, 55; 64; 65; 70; 137
administratie Gezin en
Maatschappelijk Welzijn, 95
administratie Milieu, Natuur en
Landschapsinrichting, 132
administratie Milieu-, Natuur-,
Land- en Waterbeheer, 74
administratie Ruimtelijke
Ordening, Huisvesting,Monumenten en Landschappen,
74
administratie Secundair Onderwijs,
gemengde rekening, 199
administratie van de BTW,
Registratie en Domeinen, 75
administratie Waterwegen en
Zeewezen, 67; 72; 79
administratie Wegen en Verkeer, 67
administratieve arresten van het
Rekenhof, 24
afdeling Accounting, 61; 65; 181afdeling Algemeen Milieu- en
Natuurbeleid, 124
afdeling Beleidscoördinatie
Onderwijs, 241
afdeling Bijzondere Jeugdbijstand,
95
afdeling Boekhouding en
Begroting, 67
afdeling Bovenschelde, 72
afdeling Europa en Milieu, 220afdeling Financiering
Huisvestingsbeleid, 54
afdeling Juridische
Dienstverlening, 68
afdeling Overheidsopdrachten, 62;
235
afdeling Personenvervoer en
Luchthavens, 229; 231
afdeling Waterwegen Kust, 66
afdelingen Wegen, 63
algemene rekening, diensten met
afzonderlijk beheer, 157
algemene rekening, VOI's, 159
AMINAL, afdeling Natuur, 134
anatocisme, 64
Aquafin, NV, 123
Aquafin, vaste kosten, 123arbeidsinspectiewet, 126Autonome Vlaamse Fiscale Inning,
276
baggerspecie, 72; 79
basismobiliteit, 229
bedrijfsruimten, leegstand, 225begrotingsbeslissingen, 177
beheersautonomie, 28
beheersovereenkomst, Aquafin, 123
beheersovereenkomsten, 28; 44
beleidsbrief Leefmilieu, 133beleidsbrief Wetenschaps- en
Technologiebeleid, 133
beleidsgericht onderzoek, 240
beleidsnota Leefmilieu, 57
betaalkredieten, 173
Beter Bestuurlijk Beleid, 33
bijzondere jeugdbijstand, 95BLOSO, 391
BLOSO, informatisering, 112
boekhoudbesluit, 285
Bond Beter Leefmilieu, 214
Borgerweert, 87borgtochtstelling, 204
Bovenschelde, 79
Brakke Grond, 265
Brusselse Gewestelijke Dienst voor
Arbeidsbemiddeling, 169
BTW, 76
CANON-cultuurcel, 193
Catering, 280
Centrum voor Bevolkings- en
Gezinsstudiën, 203
Centrum voor Informatie,
communicatie en vorming in de
Welzijnssector, 277
COBIT-normen, 112
Commissie voor Algemeen Beleid,
Financiën en Begroting, 11
Commissie voor Binnenlandse
Aangelegenheden, Huisvesting
en Stedelijk Beleid, 11
Commissie voor Institutionele en
Bestuurlijke Hervorming en
Ambtenarenzaken, 11
Commissie voor Leefmilieu,
Natuurbehoud en Ruimtelijke
Ordening, 11
Commissie voor Openbare Werken,
Mobiliteit en Energie, 11 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 508
Commissie voor Welzijn,
Volksgezondheid en Gelijke
Kansen, 11
controleur van de vastleggingen, 55
Cultuur, reservevorming, 211
Cultuur, studies, 210
DAC, 98
dading, 72
dagverzorgingscentra, 204
debiteurenbeheer, 61debudgettering, 79
delegatiebesluit, 60
departement Algemene Zaken en
Financiën, 64; 179
departement Coördinatie, 179departement Leefmilieu en
Infrastructuur, 64; 67; 90; 130;
132; 178; 237
departement Onderwijs, 193
departement Wetenschap, Innovatie
en Media, 178
dienst Sport, 210
Dienst voor de Scheepvaart, 29;
440
Dienst voor Infrastructuurwerken
van het Gesubsidieerd
Onderwijs, 363
economische boekhouding, 65
educatieve personeelsleden, 39
EFRO, 222elektriciteitsdecreet, 214
enveloppefinanciering, 38
EOGFL, 222
Europese
Werkgelegenheidsrichtsnoeren,
215
exclusiviteitsovereenkomst, 86Export Vlaanderen, 122; 400
exportbevordering,
uitrustingsgoederen, 214
FBJ, 95
FEERR-MGO, 331financieel systeem, 174
Financieringsfonds voor
Schuldafbouw en Eenmalige
Investeringsuitgaven, 180; 351
Financieringsinstrument voor de
Vlaamse visserij- en
aquicultuursector, 329
Fonds B2, 50; 52
Fonds Bijzondere Jeugdbijstand,
313
Fonds Culturele Infrastructuur, 347
Fonds Film in Vlaanderen, 316
Fonds onroerende goederen, 172Fonds tot Bevordering van het
Industrieel Onderzoek in
Vlaanderen, 305
Fonds Vlaanderen-Azië, 296
Fonds voor de Financiering van het
Urgentieplan voor de Sociale
Huisvesting, 268
Fonds voor de Planschade, 170
Fonds voor de Waterhuishouding,
222
Fonds voor Economische Expansie
en Regionale Reconversie -
Kleine Ondernemingen, 334
en Regionale Reconversie -Middelgrote en Grote
Ondernemingen, 331
Fonds VR, 54
functiescheiding, 106
Galgenweel, 87gemachtigde van Financiën, 88
Gemeenschapsinstelling voor
Bijzondere Jeugdbijstand De
Kempen, 275
Zande, 274
Gemeenschapsonderwijs, 353
Gemeentelijke
Begeleidingscommissie, 230
gemeentelijke ruimtelijke
structuurplannen, 224
gemeenten, 45; 48
geschillendossiers, 235
gesco's, 98
gesubsidieerde werken, 56
gewestplanwijziging, 86Graaf de Ferrarisgebouw, 167
Grindfonds, 326
groenarbeiders, 221
Grondfonds, 170; 282
grondwaterbeheer, schadefonds,
222
heffing leegstand woningen, 190
Hendrik Consciencegebouw, 167
Herplaatsingsfonds, 345
Hof van Cassatie, 235Hogere Zeevaartschool, 254
hogescholen, 133
huurkoop, Aquafin, 127
huurkoopovereenkomst, 76
huurovereenkomst, 76IMALSO, 86
IN, overheidsopdrachten, 135
IN, patrimonium, 136 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 509
indexering, 41
Inspectie van Financiën, 53; 74; 82;
88; 92; 137; 230; 236
Instituut voor Bosbouw en
Wildbeheer, 132; 133; 135; 221
Instituut voor het Archeologisch
Patrimonium, 261
Instituut voor Natuurbehoud, 132
Instituut voor Natuurbehoud, Eigen
Vermogen, 132
intercommunales, 61; 98
internationale culturele
samenwerking, 211
interne controle, 61; 103; 106; 193;
241
interne controle, Toerisme
Vlaanderen, 119
Investeren in Vlaanderen, 269
Investeringsdienst voor de Vlaamse
Autonome Hogescholen, 366
IT-outsourcing, 190
IWT-Vlaanderen, 453
kabinetten, 29
Kallemoeievijver, 72
kas- en schuldbeheer, 167Kasteel - Domein van Gaasbeek,
266
kernsteden, 46
Kind en Gezin, 368
kleiverwerkende nijverheid, 223Koninklijk Museum voor Schone
Kunsten te Antwerpen, 267
kredietaanwending, 173
kredietbewegingen, 174
kredietherverdelingen, 174; 177
kwijtschelding, 61
landbouw, investerings- en
installatiesteun, 103
landbouw,
samenwerkingsakkoorden, 217
landbouw, startpremies voor
samenwerkingsverbanden, 103
landbouwvormingsbeleid, 217
Landcommanderij Alden Biesen,
272
landinrichting, 56
lasten uit het verleden, 234lease-in-lease-out, 167
Leefmilieu, informaticaprojecten,
220
leegstand en verkrotting, 216
Leie, 79Leiebekken, 72
Limburgfonds, 337Limburgse Reconversie
Maatschappij, 168
Linker Scheldeoever, 86; 278loonmatigingswetten, 126
Luchthaven Antwerpen, 255
Luchthaven Oostende, 258
Maatschappij van de Brugse
Zeevaartinrichtingen, 444
Maribel, 98
MBZ, 61; 66mededinging, 86
medisch schooltoezicht, tijdelijke
stuurgroep, 208
Middenvijver, 87
milieubeleidsplan 1997-2001, 56milieuvergunning, 83
Minafonds, 123; 251
Minister van Openbare Werken, 62
Ministerie van de Vlaamse
Gemeenschap, 136
Ministerie van Financiën, Centrale
Dienst voor de Vaste Uitgaven,
119
Ministerie van Justitie, 99
Ministerie van Openbare Werken,
72
MVG, reorganisatie, 21
MVG, werkgroep Datacontrole, 20
MVG, werkgroep Rekenplichtigen,
20
natuurgebieden, aankoop, 220
niet-gesplitste kredieten, 173
nutsleidingen, 61
NV Zeekanaal en Watergebonden
Grondbeheer Vlaanderen, 436
OCMW, 47; 98
onderhandelingsprocedure, 79Onderwijs, reiskosten, 197
Onderwijs, vervoerkosten, 195
onderzoeksovereenkomsten,
verantwoording, 241
onteigening, 72onthaal-, oriëntatie- en
observatiecentrum, 96
ontvangstenrekenplichtigen, 65
Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis
te Geel, 379
te Rekem, 381
Openbare Afvalstoffenmaatschappij
voor het Vlaams Gewest, 293
opleidingsschip Themis, 233ordonnanceringskredieten, 173
organieke fondsen, 246
OVAM, 130 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 510
overgedragen kredieten, 174
overheidsopdrachten, 193
overheidsopdrachten, Aquafin, 123overstromingsgebied Kruibeke-
Bazel-Rupelmonde, 234
personeel, terbeschikkingstelling,
120
personeelsplannen, 95
Plan voor Plattelandsontwikkeling,
217
PMV, 169
potentiële rechten, 70
procesimplementatieplannen, 95
projecten basismobiliteit, 227
projectmanagement, 79projectontwikkelaar, 86
Provinciale Auditcommissie
Openbaar Vervoer, 230
publiek-private samenwerking, 86;
237
rattenverdelging, 235
recht van opstal, 76
rechtspraak, 62
regeerakkoord, 28
regeringscommissarissen, 50; 55Reguleringsinstantie voor de
Elektriciteits- en Aardgasmarkt,
214
rekendecreet, 70
Rekenhof, briefwisseling, 9; 11Rekenhof, budgettaire adviesrol, 15
Rekenhof, overleg met Ministerie
Vlaamse Gemeenschap, 20
Rekenhof, samenwerking met
Vlaams Parlement, 11
reservevorming, 52
rioolwaterzuiveringsinfrastructuur,
123
ruilverkaveling, 56; 170; 222
ruilverkavelingscomité, 56
Ruimtelijk Structuurplan
Vlaanderen, 224
ruimtelijke ordening, 170
samenwerkingsovereenkomst, 86
schade door derden, 61; 67
schadevergoeding, 72
Schoonmaak, 270serviceflats, 202
SIF, 216
sociaal secretariaat, 97
sociale huisvesting, 44
sociale huisvestingsmaatschappijen,
44
sociale wetgeving, 98
sociale-zekerheidswetgeving, 98Socratesprogramma, 199
stadsvernieuwing, 225
steunpunt Sport, Beweging en
Gezondheid, 241
strategische planning, 30
studieopdrachten, 203; 204
Stuurgroep Communicatiebeleid
Leefmilieu, 130
Subcommissie voor Financiën en
Begroting, 11
subsidies herdenkingen auteurs,
211
subsidies, gezondheidspromotie,
208
subsidies, overheadkosten, 186;
204
subsidies,
preventiegezondheidszorg, 208
subsidies, verantwoording, 185;
186; 193; 200; 204
subsidievoorschotten, 169
swaps, 167
tekortrekeningen, 24
tewerkstellingsmaatregelen, 98
thuisverzorging, 207Toerisme Vlaanderen, 117; 395
Toerisme Vlaanderen,
buitenlandkantoren, 122
Toerisme Vlaanderen, contractuele
werving, 117
uitrustingsgoederen, 207
uitstaande vastleggingen, 178
Universitair Ziekenhuis Gent, 354
universitaire instellingen, 84
universiteiten, 133
universiteitendecreet, 84
UZ Gent, gebruiksvergoeding, 168variabele kredieten, 173
VDAB, 29; 118; 169
VDAB-Outplacement, 236
verwijlintresten, 61; 104
VFLD, 234VIPA-regeling, 99
Visserijfonds, 221
VITO, 29
Vlaams Administratief Centrum,
191
Vlaams Centrum voor het
Openbaar Bibliotheekwerk, 273
Vlaams Commissariaat voor de
Media, 458
Vlaams Egalisatie Rente Fonds,
340
Vlaams Fonds voor de
Lastendelging, 302 Stuk 36 (2001-2002) – Nr. 1 511
Vlaams Fonds voor de Letteren, 29;
383
Vlaams Fonds voor de Sociale
Integratie van Personen met een
Handicap, 373
Vlaams Fonds voor Lastendelging,
77
Vlaams Infrastructuurfonds, 64; 67;
73; 263
Vlaams Infrastructuurfonds voor
Persoonsgebonden
Aangelegenheden, 298
Vlaams Instituut voor Zelfstandig
Ondernemen, 408
Vlaams
Landbouwinvesteringsfonds,
103; 323
Vlaams Parlement, 31
Vlaams Parlement, resolutie, 14; 29
Vlaams Woningfonds, 50; 52Vlaams Woningfonds, Fonds B2,
52
Vlaams Woningfonds, Fonds
Vlaamse Rand, 52
Vlaams Zorgfonds, 349Vlaamse Dienst voor
Arbeidsbemiddeling en
Beroepsopleiding, 403
Vlaamse Gemeenschap,
reorganisatie, 118
Vlaamse
gezondheidsdoelstellingen, 206
Vlaamse Hoge Raad voor
Natuurbehoud, 132
Vlaamse Huisvestingsmaatschappij,
15; 44; 225; 421
Vlaamse Instelling voor
Technologisch Onderzoek, 449
Vlaamse Landmaatschappij, 56;
217; 411
Vlaamse Maatschappij voor
Watervoorziening, 416
Vlaamse Milieumaatschappij, 130;
205; 319
Vlaamse Onderwijsraad, 359
Vlaamse Onderzoekseenheid voor
Land- en Tuinbouweconomie,217
Vlaamse Radio- en
Televisieomroep, 460Vlaamse Vervoermaatschappij, 29;
428
Vlaamse wooncode, 44; 52Vlaamse Woonraad, 45
Vlabinvest, 310
VLIF, voorlopige afrekeningen,
104
VLIF, waarborgverlening, 103
VLM, 130
Vlopera, 29; 387VOI, beheersovereenkomsten, 28
VOI, stambesluit, 117
volksontwikkelingswerk, 38
VOLT, 218
voorafgaand visum, 22; 38vrederechter, 74
VRT, 29
VTS, ontvangsten, 171
VVM, 230
VVM, Gemachtigde van Financiën,
230
VVM, tramstellen, 230
waarborgverlening, 53
waterbouwkundig laboratorium,
233
waterwegen, onderhoud, 234
waterwegen, schade, 171
Week van het Bos, 221
wegen, elektrische en
elektromechanische inrichtingen,228
wegen, onderhoud, 227
Wegenfonds, 62
wegeninfrastructuur, 61; 67
Welzijn, loonharmonisatie, 202
werkgroep Rekenplichtigen, 70
werkingssubsidies, 95wetenschappelijk onderzoek, 239;
242
Wetenschapsbeleid,
onderzoeksovereenkomsten, 241
wisselkoersverschil, 192woningbouwgebieden, 45
woonkernen, 226
woonuitbreidingsgebied, 87
woonvernieuwingsgebieden, 45
Zeebrugge, achterhaven, 66zelfstandig academisch personeel,
84

Intra-Community VAT Fraud. Follow-up audit in collaboration with the Dutch National Audit Office (Algemene Rekenkamer) and the German Court of Audit (Bundesrechnungshof)

Bruxelles, septembre 2012Fraude intracommunautaire à la TVA
Audit de suivi réalisé en collaboration avec les cours des comptes  
des Pays-Bas et d’Allemagne
Cour des comptes Fraude intracommunautaire à la TVA septembre 2012 Synthèse Rapport adopté le 5 septembre 2012 
par l'assemblée générale de la Cour des comptesFraude intracommunautaire  à la TVA
des Pays-Bas et d’Allemagne Synthèse Synthèse  FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 5
Fraude intracommunautaire  
à la TVA
la fraude à la tVa et, en particulier, la fraude intracommunautaire à la tVa organisée faussent 
la concurrence loyale au sein de l’ union européenne, sans compter qu’elles diminuent nettement 
les recettes fiscales des États membres. En effet, le manque à gagner s’élève chaque année à 
plusieurs millions d’euros. Il importe dès lors que les administrations fiscales des États membres fassent de la lutte contre ce type de fraude une priorité.
en 2009, les cours des comptes des Pays-Bas (Algemene Rekenkamer) , d’ allemagne 
(Bundesrechnungshof)  et de Belgique ont examiné le traitement de la fraude intracommunau -
taire à la TVA. Dans le cadre de cet audit, réalisé parallèlement aux Pays-Bas, en Allemagne et en 
Belgique, la question centrale posée visait à savoir si les autorités fiscales disposaient de moyens suffisants pour faire face à cette fraude. Dans une première partie, l’audit se penche sur les me -
sures dont l’administration dispose pour empêcher des personnes malintentionnées de mettre en place des systèmes de fraude (prévention). Ensuite, l’audit examine les mesures disponibles pour détecter et démanteler les circuits de fraude existants (détection). Enfin, il analyse si les infractions constatées (et combien) ont conduit à une récupération effective des montants de TVA dus, des arriérés et des amendes (répression).
Dans le cadre d’un audit de suivi réalisé en 2011-2012, les trois cours des comptes ont examiné 
les efforts fournis par les administrations nationales pour mettre en œuvre les recommandations formulées en 2009.
La Cour des comptes reconnaît que l’administration a pris des initiatives pour mettre en œuvre 
quelques recommandations. Ainsi, les entreprises qui déposent uniquement des déclarations « néant » font à présent plus rapidement l’objet d’une enquête.
En matière de prévention de la fraude, des efforts restent à fournir pour permettre d’utiliser les antécédents lors de l’attribution d’un numéro de TVA. Par ailleurs, la Cour encourage également l’administration à intensifier ses efforts au sein du Benelux pour formuler des propositions visant à mettre en place une politique européenne uniforme en matière d’enregistrement et de radiation.
La Cour des comptes apprécie les efforts entrepris par l’administration pour pouvoir radier effec -
tivement des numéros de TVA en cas de détection d’une fraude. Elle constate toutefois que de nombreux fraudeurs échappent encore à cette radiation.
La Cour estime également que l’administration n’est pas suffisamment armée pour empêcher 
la reprise ou l’infiltration d’une entreprise existante par des personnes malintentionnées. Elle demande donc à l’administration de développer des moyens pour prévenir une telle situation.
Concernant la détection de la fraude à la TVA, la Cour souligne une nouvelle fois la nécessité 
que les différents acteurs adoptent une approche coordonnée pour lutter contre les sociétés fan -
tômes, les sociétés boîtes aux lettres et les reprises frauduleuses d’entreprises vides. 6
Table des matièresLa Cour estime que la création en 2010  du réseau Eurofisc en vue de l’échange rapide d’informa -
tions ciblées entre les États membres de l’Union européenne est une évolution positive dans la 
lutte contre la fraude.
La constatation formulée en 2009 selon laquelle l’échange international de données par formu -
laires SCAC normalisés est peu exploité reste applicable. Après 2009, l’échange a même continué 
à diminuer. En 2010, le nombre de demandes d’informations adressées par les autorités belges est passé pour la première fois sous la barre des mille. Les demandes des administrations étran -
gères suivent la même évolution.
En ce qui concerne le respect du délai de traitement des demandes d’informations étrangères par 
l’administration belge, aucun progrès n’a été constaté.
En matière de répression et, plus particulièrement, de recouvrement des montants soustraits 
par fraude, la Cour constate que les progrès sont maigres. Le taux de recouvrement demeure très faible.
Il n’y a pas davantage d’évolution notable au niveau de la collaboration entre les administrations 
fiscales et le parquet. Table des matières  Synthèse   3
Chapitre 1
Introduction  11
1.1 Motivation de l’audit 13
1.2 Fraude intracommunautaire à la TVA 13
1.3 Importance financière 15
Chapitre 2 Objectif et exécution de l'audit 17
2.1 Questions d’audit 19
2.2 Méthode d’audit 19
2.3 Déroulement de l’audit 19
Chapitre 3 Constatations et recommandations 21
3.1 Prévention 23
3.1.1 Attribution des numéros de TVA et examen des dossiers de l’entreprise 23
3.1.2 Retrait des numéros de TVA inactifs 25
3.1.3 Retrait de numéros de TVA après constat de fraude 26
3.1.4 Procédure harmonisée 27
3.2 Détection 28
3.2.1 Vérification des numéros de TVA 28
3.2.2 Délais pour l’échange de données 30
3.2.3 Contrôle 31
3.2.4 Collaboration administrative internationale 34
3.3 Répression 35
3.3.1 Dispersion des compétences entre l’administration fiscale et le parquet 35
3.3.2 Recouvrement 36
Annexe 1Réponse du ministre 39
Annexe 2Rapport de suivi conjoint 41 Chapitre ChapitreIntroduction
1  FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 13
1.1 Motivation de l’audit
En 2009, les cours des comptes des Pays-Bas (Algemene Rekenkamer)  et d’Allemagne  
(Bundesrechnungshof)  et la Cour des comptes de Belgique ont réalisé un audit conjoint 
consacré à la fraude intracommunautaire à la TVA1.
Cet audit a fait l’objet d’un rapport national pour chacun des trois pays concernés et d’un 
rapport global (overall report)  reprenant des conclusions et recommandations qui s’ap -
pliquent aux trois pays.
En 2011, les cours des comptes des trois pays ont décidé de procéder à un audit de suivi afin 
d’examiner dans quelle mesure les administrations nationales ont donné suite à ces recom -
mandations.
La TVA est un impôt indirect prélevé sur les biens et les services. L’impôt est, en dernier ressort, supporté par le destinataire final, qui, contrairement aux maillons précédents de la chaîne, ne peut pas récupérer la TVA qu’il a payée.
Les États membres de l’Union européenne disposent d’un régime de TVA commun. Depuis 
la création du marché intérieur européen en 1993, les biens et les services peuvent y être commercialisés librement et les contrôles frontaliers sont supprimés.
Un système a été introduit en matière de TVA pour les transactions intracommunautaires de 
biens. Il crée une nouvelle opération imposable, l’acquisition intracommunautaire de biens. Dans ce système, la livraison intracommunautaire de biens opérée dans l’État membre de départ des biens est en principe exemptée de taxe, tandis que l’acquisition intracommunau -
taire de biens que l’acquéreur effectue dans l’État membre d’arrivée des biens est soumise à la TVA. Le système était initialement prévu pour quatre ans seulement, dans l’attente du système définitif.
Ce système s’avère sensible à la fraude intracommunautaire. La forme la plus connue et 
la plus répandue de fraude intracommunautaire à la TVA est le « carrousel à la TVA » ou Missing Trader Intracommunity Fraud  (MTIC Fraud).
1 Cour des comptes, Fraude intracommunautaire à la TVA. Audit conjoint réalisé en collaboration avec les cours des 
comptes des Pays-Bas et d’Allemagne, Bruxelles, mars 2009, 69 p. Disponible sur www.courdescomptes.be. 14
Le schéma suivant illustre un tel carrousel dans sa forme la plus simple :FRAUDE INTRACOMMUNAU TAIRE À LA TVA  : AUDIT DE SUIVI / 7 
 
0 % TVA  0 %  TVA Le schéma suivant illustre un tel carrousel dans sa forme la plus simple  : 
 
                                                                                               État membre  A 
---------------------------------------------------------------------------------  
                                                                                               État membre B  
 
Ce schéma montre les conditions minimales nécessaires pour un carrousel  : 
 Au moins trois commerçants, dont l’un est établi dans un autre État membre . 
 Un flux de factures (représentées par les flèches dans le schéma) entre ces 
commerçants. Un flux réel de marchandises et de fonds n’est pas nécessaire. Il peut 
être totalement fictif.  
 Un commerçant qui facture la TVA (commerçant  2) mais qui ne la reverse pas 
(« l’opérateur défaillant  »). 
Le commerçant  1 effectue une livraison intracommunautaire exemptée de taxe à un 
commerçant  2 établi dans un  autre État membre de l’Union européenne. Le commerçant  2 
est tenu de déclarer cette opération dans le pays de destination des biens comme une 
acquisition intracommunautaire, mais s’abstient sciemment de cette déclaration. Le commerçant  2 vend ensuite les biens à un commerçant  3 établi dans le même État membre 
en lui comptant la TVA, mais sans la reverser { l’État membre. Le commerçant  3 déduit la 
TVA que le commerçant  2 lui a facturée , mais qu’il n’a pas reversée { l’État membre. Le 
commerçant  3 peut alors livrer les biens au commerçant  1 sous le régime 
intracommunautaire . Ce cycle peut être répété une ou plusieurs fois, d’où le terme de 
« carrousel à la TVA  ». Lors du contrôle ultérieu r (par les services fiscaux), le commerçant  2 
sera introuvable. C’est le « missing trader  », l’opérateur défaillant.  
La fraude à la TVA  et, en particulier, la fraude intracommunautaire à la TVA  organisée 
faussent la concurrence loyale au sein de l’Union e uropéenne, sans compter qu’elles 
diminuent les recettes fiscales des État s membres. Pour ces deux raisons, il importe que les 
administrations fiscales des États membres fassent de la lutte contre ce type de fraude une 
priorité.  Commerçant  1  
Commerça nt 2 / 
Opérateur défaillant  Commerçant 3  + TVA  
• Au moins trois commerçants, dont l’un est établi dans un autre État membre.
• Un flux de factures (représentées par les flèches dans le schéma) entre ces commerçants. 
Un flux réel de marchandises et de fonds n’est pas nécessaire. Il peut être totalement fictif.
• Un commerçant qui facture la TVA (commerçant 2) mais qui ne la reverse pas 
(« l’opérateur défaillant  »).
Le commerçant 1 effectue une livraison intracommunautaire exemptée de taxe à un com -
merçant 2 établi dans un autre État membre de l’Union européenne. Le commerçant 2 est tenu de déclarer cette opération dans le pays de destination des biens comme une acqui -
sition intracommunautaire, mais s’abstient sciemment de cette déclaration. Le commer -
çant 2 vend ensuite les biens à un commerçant 3 établi dans le même État membre en lui 
comptant la TVA, mais sans la reverser à l’État membre. Le commerçant 3 déduit la TVA que le commerçant 2 lui a facturée, mais qu’il n’a pas reversée à l’État membre. Le commer -
çant 3 peut alors livrer les biens au commerçant 1 sous le régime intracommunautaire. Ce cycle peut être répété une ou plusieurs fois, d’où le terme de « carrousel à la TVA ». Lors 
du contrôle ultérieur (par les services fiscaux), le commerçant 2 sera introuvable. C’est le 
« missing trader » , l’opérateur défaillant.
La fraude à la TVA et, en particulier, la fraude intracommunautaire à la TVA organisée faussent la concurrence loyale au sein de l’Union européenne, sans compter qu’elles dimi -
nuent les recettes fiscales des États membres. Pour ces deux raisons, il importe que les administrations fiscales des États membres fassent de la lutte contre ce type de fraude une priorité. FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 15
Tous les États membres n’ont pas réalisé d’enquête approfondie sur l’ampleur de la fraude 
à la TVA. Les carrousels à la TVA coûtent chaque année des milliards d’euros aux États membres de l’Union européenne. Les estimations vont de plusieurs dizaines à plus de cent milliards d’euros.
2 établit depuis 2001 une estimation de la fraude à la TVA de type car -
rousel sur la base d’une extrapolation (ascendante) de deux types courants de fraude : les 
opérateurs défaillants et la facturation croisée. La facturation croisée a été abandonnée 
fin 2007, étant donné que le nombre de cas de ce type était trop faible pour garantir un fon -
dement statistique suffisant. Depuis, l’extrapolation porte uniquement sur les opérateurs défaillants.
Les estimations de l’OCS (voir graphique ci-après) montrent que la fraude intracommunau -
taire à la TVA a nettement diminué entre 2002 et 2006, pour repartir légèrement à la hausse 
ensuite, et qu’un pic a été enregistré en 2009. Celui-ci concerne la fraude relative aux droits d’émission de CO2 et atteint un montant estimé de 72 millions d’euros.
Graphique 1 – Estimations des carrousels à la TVA (en millions d'euros)FRAUDE INTRACOMMUNAU TAIRE À LA TVA  : AUDIT DE SUIVI / 8 
 
1.3 Importance financière   
Tous les États membres n’ont pas réalisé d’enquête approfondie sur l’ampleur de la fraude { 
la TVA. Les c arrousels à la TVA  coûtent chaque année des milliards d’euros aux États 
membres de l’Union européenne.  Les estimations vont de plusieurs dizaines à plus de cent 
milliards d’euros.   
En Belgique, l’ OCS2 établit depuis 2001 une estimation de la fraude à la TVA de type 
carrousel sur la base d’une extrapolation (ascendante) de deux types courants de fraude  : 
les opérateurs défaillants et la facturation croisée. La  facturation croisée a été abandonnée 
fin 2007,  étant donné que le nombre de cas de ce type était trop faible pour garantir un 
fondement statistique suffisant. Depuis, l’extrapolation porte uniquement sur les 
opérateurs défaillant s.  
Les estimations de l’ OCS (voir graphique ci -après ) montrent que la fraude 
intracommunautaire à la TVA  a nettement diminué entre 2002 et 2006, pour repartir 
légèrement à la hausse ensuite et qu’un pic a été enregistré en 2009. Celui -ci concerne la 
fraude relative aux droits d’émission de CO2 et atteint un montant estimé de 72 millions 
d’euros . 
Graphique  1 – Estimations des carrousel s à la TVA  (en millions d’euros ) 
 
Source  : OCS  
 
2 L’OCS (Ondersteuningscel  – Cellule de soutien) est un service spécialisé dans la recherche et l’analyse de systèmes de 
fraude à la TVA (voir ci -après).  220
129144181
2845 44
3094
29 28244
187
173
81
2429232
158 159
131
2637
050100150200250
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2007 (4e trim.)
2008
2009
2010
2011Opérateur 
défaillant
Facturation 
croisée
Moyenne
La fraude intracommunautaire à la TV A fluctue d’année en année, principalement en rai -
son d’une lutte intensive contre la fraude axée sur les « grands dossiers » et sur l’arrêt des 
carrousels existants.
2  L’OCS (Ondersteuningscel – Cellule de soutien) est un service spécialisé dans la recherche et l’analyse de systèmes 
de fraude à la TVA (voir ci-après). Chapitre16
L’Inspection spéciale des impôts (ISI) publie également les résultats relatifs aux carrousels à 
la TVA (TVA à récupérer). Les chiffres du graphique ci-après portent sur des constats effec-tués par l’ISI en cours d’année. Ils concernent des cas de fraude avérés au cours d’une ou de plusieurs années antérieures.
Graphique 2 – TVA à récupérer (en millions d'euros)FRAUDE INTRACOMMUNAU TAIRE À LA TVA  : AUDIT DE SUIVI / 9 
 
La fraude intracommunautaire  à la TVA  fluctue d’année en année, principalement en 
raison d’une lutte intensive contre la fraude axée sur les «  grands dossiers  » et sur l’arrêt 
des carrousels existants.  
la TVA  (TVA à récupérer ). Les chiffres du graphique ci -après portent sur des constats 
effectués par l’ISI en cours d’année . Ils concern ent des cas de fraude avérés au cours d’une 
ou de plusieurs années antérieures.  
Graphique 2 – TVA à récupérer  (en millio ns d’euros ) 
 
Source  : ISI  
  88204395449
413
338
230
127
99116
7692
39 39
050100150200250300350400450
1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
Source : ISI ChapitreObjectif et exécution de l'audit
2  FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 19
2.1 Questions d’audit
Cet audit est un suivi de l’audit de 2009 relatif à la fraude intracommunautaire à la TVA. 
Les trois cours des comptes ont vérifié dans quelle mesure les instances responsables ont 
mis en œuvre les recommandations de l’audit initial. Elles l’ont fait à l’aide des questions d’audit suivantes :
(1)  Quelles initiatives l’administration responsable s’est-elle engagée à prendre en réponse 
aux recommandations formulées dans le rapport précédent ?
(2)  Quelles sont les actions qu’elle a entreprises et les mesures mises en œuvre afin de ré -
pondre aux recommandations du rapport et concrétiser les promesses visées ci-dessus ?
(3)  Quelles sont les décisions et mesures susceptibles d’apporter une réponse aux recom -
mandations qui ont été adoptées au niveau européen ?
Une réponse est apportée aux trois questions d’audit pour chacune des conclusions et re -
commandations des trois éléments du rapport de 2009, à savoir la prévention, la détection et la répression.
L’angle d’approche étant limité, l’objectif n’est pas de procéder à une évaluation exhaustive 
de la situation actuelle en matière de lutte contre la fraude intracommunautaire à la TVA.
2.2 Méthode d’audit
Les trois cours des comptes ont effectué chacune l’audit de suivi dans leur propre pays et les résultats ont fait l’objet de trois rapports nationaux. Ils ont été rédigés sur la base de l’étude de la documentation au niveau national et européen et de l’enquête réalisée auprès de l’administration nationale des impôts (réunions et entretiens).
En outre, les résultats de l’audit conjoint et les recommandations figurent dans un rapport 
global joint à ce rapport (annexe 2)
3.
2.3 Calendrier de l’audit
30 mai 2012 Envoi de l’avant-projet de rapport à l’administration pour commentaire
18 juin 2012 Réponse du président du comité de direction du SPF Finances. Ses remarques ont été intégrées dans le rapport.
1
er août  2012 Envoi du projet de rapport pour commentaire au ministre des  
Finances (lettre en annexe 1)
20 août 2012 Réponse du ministre des Finances qui ne formule pas d’autre remarque
3 Le rapport commun est également disponible en anglais sur www.courdescomptes.be.  Chapitre ChapitreConstatations  
et recommandations
3  FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 23
3.1 Prévention
3.1.1 Attribution des numéros de TVA et examen des dossiers de l’entreprise
Conclusions et recommandations de 2009
Un des éléments essentiels de la prévention de la fraude intracommunautaire à la TVA consiste 
à éviter que des entrepreneurs malhonnêtes n’obtiennent indûment un numéro de TVA valable et ne l’utilisent pour réaliser des transactions sans verser la TVA due ou pour récupérer injus -
tement la TVA.
La décision politique visant à permettre le démarrage administratif complet d’une entreprise 
en trois jours a considérablement accru la pression sur l’administration appelée à décider de l’attribution d’un numéro de TVA.
La Cour des comptes constate que l’administration mène une politique de sélection sévère 
basée sur une analyse de risques afin de mettre en œuvre le plus efficacement possible les moyens de contrôle. La prise en compte des antécédents du demandeur et le développement d’une application informatique en vue d’automatiser autant que possible la sélection du risque constituent des points positifs de cette politique.
La Cour des comptes recommande d’intensifier encore le recours aux techniques de sélection 
du risque et leur automatisation.
Suivi 2012Le délai moyen d’octroi d’un numéro de TVA a été drastiquement raccourci depuis 2007. 
Dans 60 % des cas, une décision positive est prononcée dans les trois jours, et plus de 90 % 
des demandes débouchent sur l’octroi d’un numéro dans les vingt jours.
Lors des contrôles avant enregistrement qui précèdent l’identification des assujettis à la 
TVA, il est toujours extrêmement important de pouvoir enquêter rapidement en présence de certains indicateurs de risque. Un des quatre « clignotants  » de la liste initiale a été sup -
primé : il n’est plus tenu compte des antécédents des personnes associées à la création de l’entreprise. La banque de données en la matière étant obsolète et insuffisamment mise à jour, elle a été supprimée. Néanmoins, la pratique aux Pays-Bas et en Allemagne montre que ce type d’informations peut s’avérer utile. Ainsi l’Allemagne répertorie-t-elle systématique -
ment les motifs de refus d’octroyer un numéro de TVA.
La Cour des comptes recommande dès lors d’examiner de quelle façon utiliser les informa -
tions relatives aux antécédents dans l’analyse de risques. Comme il peut s’agir de données à 
caractère personnel sensibles, il est impératif de garantir le respect de la réglementation en matière de protection de la vie privée.
Dans l’audit de 2009, l’apparition des clignotants et la suite qui y a été donnée ont été 
étayées par des chiffres. Pour des raisons techniques et vu la charge de travail importante requise par cette opération, l’administration a décidé de cesser d’établir pareilles statis -
tiques. 24
Autre évolution : si les clignotants nécessitent d’autres actes d’enquête, ceux-ci ne sont plus 
effectués par l’office de contrôle local qui a traité la demande d’activation. Depuis 2012, cette tâche relève des services de recherche. Au début 2012, le pilier PME et les services de recherche (CNR – Centre national de recherches) du SPF Finances ont conclu un Service 
Level Agreement ( SLA - sorte de contrat comportant des accords entre le fournisseur et le 
bénéficiaire d’un service). À la demande des offices de contrôle de la TVA, les services de recherche procéderont à une enquête sur place si la demande d’identification à la TVA est susceptible de comporter des mentions erronées ou si les clignotants indiquent un risque accru. L’objectif consiste à vérifier les données d’identification de nouveaux assujettis, à identifier les entreprises ou les adresses fictives et à contrôler l’existence effective d’une activité ou de moyens de fonctionnement assujettis à la TVA.
La Cour des comptes considère comme positive l’implication des services de recherche. 
D’une part, les offices de contrôle sont ainsi déchargés d’une tâche qui leur prenait énor -
mément de temps et, d’autre part, on peut s’attendre à un renforcement de la lutte contre les entreprises fictives. En effet, le SLA prévoit de réaliser sur place 4.200 enquêtes de ce 
type du 1
er mars 2012 au 31 décembre 2012, ce qui représente environ 6 % des demandes de 
nouveaux numéros de TVA.
L’administration indique que ce SLA prendra seulement cours au deuxième semestre 2012. 
En effet, la priorité a été accordée au SLA « Non-déclaration  », un objectif prioritaire de 
l’Administration générale de la fiscalité dont les services de recherche (CNR) s’occuperont 
par conséquent en premier lieu.
Conclusions et recommandations de 2009La Cour des comptes est d’avis que la pratique en vertu de laquelle les demandes d’activation 
d’un numéro de TVA jugées négatives ne débouchent pas sur un refus définitif, mais sur la suspension de l’activation pour une durée indéterminée, est à éviter.
La Cour des comptes recommande de terminer le traitement d’une demande de manière indis -
cutable, soit par une approbation, soit par un refus motivé.Suivi 2012Ces dernières années, il apparaît clairement que le fisc refuse davantage d’activer un  
numéro d’entreprise à des fins de TVA. Si, en 2006, moins de 0,5 % des demandes ont 
débouché sur un refus, ce nombre a oscillé autour de 1 % pour les années 2009-2011.
Tableau 1 – Nombre de refus
Année 2009 2010 2011
nombre 666 712 588
Pourcentage 1,054 1,127 0,801
Source : Afer FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 25
L’administration signale que, lorsqu’une personne remplit les conditions de l’article 4 du 
code de la taxe sur la valeur ajoutée (CTVA) pour être assujettie à la TVA, elle a parfaitement 
droit à l’identification à la TVA. L’administration lui attribue dès lors un numéro d’identi -
fication à la TVA (article 50 du CTVA), même si des éléments indiquent que ses activités 
pourraient être de nature frauduleuse.
Conclusions et recommandations de 2009La Cour des comptes est d’avis que l’administration n’est actuellement pas en mesure d’empê -
cher la reprise ou l’infiltration d’une entreprise existante par des personnes malintentionnées 
et elle demande à l’administration de développer les moyens administratifs pour prévenir ces situations.
Suivi 2012Cette conclusion reste entièrement d’application.Les procédures de prévention appliquées lors de l’attribution d’un numéro de TVA se 
concentrent exclusivement sur les nouvelles sociétés (déclaration 604A) ou sur les reprises fiables ou les fusions (déclaration 604B).
La grande majorité des opérateurs défaillants identifiés n’ont toutefois pas utilisé de nou -
veau numéro de TVA. Seuls 5 % disposaient d’un nouveau numéro de TVA (ou d’un numéro 
récent). Les 95 % restants reprennent des numéros de TVA existants. Dans le cadre de la 
prévention, il y a donc lieu de s’attacher davantage au suivi du commerce florissant des 
sociétés « vides  ».
L’approche de ce phénomène requiert la mise en place d’une collaboration entre le pouvoir législatif, les parquets et les administrations.
La Cour des comptes reconnaît qu’une vérification concluante des reprises nécessiterait 
pour le moment une affectation de personnel trop importante auprès des services fiscaux. La vérification de l’ensemble des reprises suppose de parcourir une masse de données figu -
rant dans les annexes au Moniteur belge , qui sont souvent publiées tardivement. En outre, 
il n’y a pas de garantie que les reprises frauduleuses y soient publiées, et seule une fraction minime de ces reprises est probablement effectuée en vue de commettre une fraude intra -
communautaire à la TVA.
3.1.2 Retrait des numéros de TVA inactifs
Conclusions et recommandations de 2009Il est important que seuls les contribuables actifs disposent d’un numéro de TVA valable et 
que la liste des numéros de TVA de contribuables qui n’effectuent plus de transactions écono -
miques soit épurée régulièrement. La Cour des comptes est d’avis que la procédure actuelle, où l’examen intervient seulement après deux ans d’inactivité, constitue une réaction trop tardive. 26
La Cour des comptes recommande dès lors de raccourcir considérablement cette procédure.
Suivi 2012L’Afer a suivi cette recommandation. Elle lance à présent une enquête dès que seules des 
déclarations « néant  » ont été déposées depuis un an.
L’administration souligne par ailleurs qu’une liste de contrôle est en cours d’élaboration pour le traitement des listes 724. L’objectif est d’accroître l’uniformité de la méthode de 
travail et de la procédure.
En vue de radier les contribuables sans activité économique, une liste 724bis a été dressée à 
la demande des services de contrôle. Elle contient les contribuables qui mentionnent depuis 
un an des opérations entrantes mais aucune opération sortante dans leur déclaration à la T VA.
3.1.3	 Retrait 	de	numéros 	de	TVA	après	constat	de	fraude
Conclusions et recommandations de 2009Constatant que des années après la fin d’un examen fiscal, plus de 30 % des contribuables 
impliqués dans les affaires de fraude les plus importantes disposent toujours d’un numéro de 
TVA « BE » actif, on peut s’interroger sur la suffisance des moyens qu’a l’administration pour 
prévenir la survivance d’un circuit frauduleux.
L’administration doit par conséquent développer des moyens afin d’empêcher effectivement 
les contribuables qui ont été impliqués dans des affaires de fraude de conserver leur numéro de TVA.
Suivi 2012La Cour des comptes a constaté que l’Afer tient des statistiques précises du nombre de 
demandes de l’ISI visant à supprimer des numéros de TVA lorsqu’une fraude intracommu -
nautaire à la TVA spécifique a été établie. Pour deux tiers de ces demandes, l’administration de la TVA a aussi réussi à faire rayer d’office le numéro de TVA.
Entre septembre 2009 et août 2010, l’ISI et la cellule de soutien à la lutte contre les carrou -
sels à la TVA (OCS) ont demandé aux bureaux de contrôle de supprimer 112 numéros de TVA 
existants pour cause de fraude intracommunautaire à la TVA. Parmi eux, 67  ont été effecti -
vement supprimés, soit environ 60 %. En 2011, 106 suppressions ont été demandées pour les 
mêmes raisons, dont 70 ont été effectuées, ce qui représente environ 66 %.
La constatation selon laquelle 30 % des contribuables impliqués dans les affaires de fraude 
les plus importantes disposent toujours d’un numéro de TVA « BE » actif reste néanmoins 
valable. Cette situation s’explique par le fait qu’il ne s’agit pas d’opérateurs défaillants, mais 
d’in-and-outers  ou de conduit companies. Il est souvent impossible de désactiver le numéro 
de TVA de ces maillons du circuit frauduleux parce qu’ils remplissent apparemment toutes leurs obligations et parce qu’il est difficile de prouver leur mauvaise foi. FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 27
3.1.4 Procédure harmonisée
Eu égard aux observations qui précèdent, la Cour des comptes se rallie à l’idée, de plus en plus 
partagée au niveau européen, qu’il est souhaitable de disposer d’une procédure harmonisée pour l’enregistrement et la radiation des assujettis à la TVA.
La Cour des comptes souhaite que l’administration s’y emploie activement au niveau européen.Suivi 2012On se rend de plus en plus compte au niveau européen qu’il est nécessaire d’harmoniser les 
règles d’enregistrement et de radiation des assujettis à la TVA pour pouvoir détecter rapi -
dement les faux assujettis et les radier. Le groupe d’experts ATFS ( Anti Tax Fraud Strategy ), 
qui a été placé sous la présidence de la Commission européenne, a chargé un sous-groupe de travail de réaliser une étude sur l’introduction de normes minimales.
Les pays du Benelux ont pris l’initiative au sein de ce sous-groupe et créé un groupe de tra -
vail Benelux intitulé Missing Trader Intracommunity Fraud Benelux .
La législation européenne a, entre-temps, subi une profonde modification depuis le  
1
er ja nv ier  2 01 2 . L’a r t ic le 23  du règ lement (U E) n°  9 04/2 010  du Con sei l du 7  oc tobre  2 010  concer -
nant la coopération administrative et la lutte contre la fraude dans le domaine de la taxe sur 
la valeur ajoutée dispose, en effet, qu’à compter de cette date, les États membres veillent à ce que le numéro d’identification à la TVA soit signalé comme non valide dans le système électronique au moins :
• lorsque les personnes identifiées aux fins de la TVA ont déclaré avoir cessé toute activité 
économique, ou lorsque l’administration fiscale compétente considère qu’elles ont cessé cette activité. Une administration fiscale peut considérer qu’une personne a cessé toute activité économique lorsque, bien que tenue de le faire, cette personne n’a pas déposé de déclaration de TVA ni d’état récapitulatif pendant un an après l’expiration du délai de dépôt de la première déclaration manquante ou du premier état récapitulatif manquant. La personne a néanmoins le droit de prouver l’existence d’une activité économique par d’autres moyens  ;
• lorsque les personnes ont communiqué de fausses données afin d’obtenir une identifica -
tion à la TVA ou n’ont pas signalé les modifications de leurs données et que, si l’adminis -
tration fiscale en avait eu connaissance, cette dernière aurait refusé l’identification à la TVA ou aurait radié le numéro d’identification à la TVA.
Les trois pays du Benelux estiment que les règles prescrites pour radier un numéro de TVA ne satisfont pas au critère de rapidité en vue d’une détection précoce de la fraude.
Ils plaident pour que chaque pays élabore une procédure simple applicable à tous les opéra -
teurs qui effectuent des opérations intracommunautaires. 28
L’administration belge a déjà établi une telle procédure. Pour limiter l’utilisation fraudu -
leuse de numéros de TVA, les processus de communication et de travail entre les services de 
la TVA concernés et l’ISI ont été affinés. Ainsi, le nouveau service Gestion de l’input de l’ISI informe par courriel les bureaux de contrôle TVA classiques des numéros d’identification à la TVA qui, d’après lui, devraient être radiés.
Les bureaux de contrôle TVA doivent immédiatement entamer une enquête et, au besoin, 
radier le numéro de TVA si l’assujetti n’exerce plus d’activité économique. Dans le cas contraire, il convient d’envisager d’autres mesures. Les bureaux de contrôle TVA informent à leur tour systématiquement le service Gestion de l’input de la raison du maintien du numéro d’identification à la TVA et des mesures possibles qui seront prises dans ce cas.
Il est estimé que chaque opérateur défaillant détecté et stoppé précocement permet d’éviter 
une perte de 0,5 à 1 million d’euros.
Les propositions des pays du Benelux au sujet de la procédure plus stricte afin de pouvoir 
radier plus rapidement les numéros de TVA frauduleux seront évaluées au sein du domaine d’activité 4 du nouveau réseau Eurofisc (voir point 3.2.3).
La Cour des comptes recommande que les pays du Benelux consignent rapidement leurs 
constatations et formulent des recommandations à l’intention des instances européennes afin d’harmoniser la politique relative à la radiation de numéros de TVA.
3.2 Détection
3.2.1	 Vérification 	des	numéros 	de	TVA
Conclusions et recommandations 2009
La conservation dans un fichier de consignation des interrogations concernant la validité d’un 
numéro de TVA représente un élément important de la détection d’une fraude à la TVA. L’ana -
lyse des données permet d’émettre d’utiles « signaux d’alerte précoce » (early warning signals) 
dans le système Eurocanet.
La validité des numéros de TVA des clients étrangers peut être vérifiée auprès du CLO belge 
(Central Liaison Office) ou sur le site internet de l’Union européenne. Ces deux acteurs uti -
lisent les mêmes bases de données sources.
La Cour des comptes relève que les deux systèmes ne procèdent pas de la même manière et se 
fondent sur des principes différents. Le site internet européen se concentre exclusivement sur le service presté, alors que le CLO vise également d’autres objectifs, tels que le contrôle, l’admi -
nistration de la preuve et l’incitation à l’exactitude. La consultation préalable du site internet européen peut saper ces objectifs supplémentaires.
La Cour des comptes insiste pour que l’administration belge aborde cette question dans les 
organes de concertation européens compétents. FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 29
Suivi 2012
En Belgique, la conservation dans un fichier de consignation des interrogations concernant 
la validité d’un numéro de TVA demeure un élément important de la détection d’une fraude à la TVA. L’analyse de ces données permet d’émettre d’utiles « signaux d’alerte précoce  » 
(early warning signals) qui sont échangés au sein du réseau Eurofisc.
La différence de méthode utilisée par les systèmes nationaux et le service fourni par le site internet de l’Union européenne a largement disparu.
L’article 31 du règlement (UE) n° 904/2010 du 7 octobre 2010 prescrit que les assujettis 
doivent pouvoir obtenir confirmation par voie électronique de la validité du numéro d’iden -
tification à la TVA d’une personne déterminée ainsi que du nom et de l’adresse qui y sont 
associés. En Belgique, c’est le CLO qui fournit ce service. Il délivre également une attesta -
tion mentionnant le résultat de la recherche demandée.
Entre-temps, le service fourni via le site internet européen a atteint un niveau pratiquement 
identique. Pour 26 des 27 États membres, il mentionne le nom et l’adresse du contribuable 
lors de la recherche d’un numéro valable. De même, il n’y a plus de différence au niveau de la valeur probante. Lorsque le demandeur veut prouver à l’administration de la TVA qu’il a validé à un moment donné un numéro de TVA et qu’il a reçu une réponse, il doit unique -
ment joindre son propre numéro à la demande. Il reçoit alors un numéro de consultation unique avec lequel il pourra ensuite prouver sa recherche et la réponse à celle-ci.
En matière de validation de numéros de TVA via le site web européen, la Commission 
 européenne peut mettre à la disposition des États membres qui le demandent les données 
relatives aux numéros de TVA des contribuables étrangers qui ont demandé la validation de numéros de TVA belges ainsi que celles relatives aux numéros de TVA d’assujettis belges qui ont demandé la validation de numéros de TVA étrangers. La Belgique a demandé à disposer de ces données.
Puisque l’application en ligne offre certains avantages par rapport aux demandes intro -
duites auprès du CLO (notamment, disponibilité permanente, absence de tâches manuelles 
requérant du personnel), la question se pose de savoir si les systèmes nationaux ne sont pas devenus superflus. Cette question a déjà été abordée de manière informelle par un État membre et la Belgique est également favorable à la suppression de la possibilité de vérifica -
tion auprès de l’administration nationale.
Étant donné qu’un seul État membre refuse pour le moment de mettre en ligne les coordon -
nées de ses assujettis à la TVA, les systèmes nationaux ne peuvent pas encore être suppri -
més. Les contribuables qui souhaitent vérifier le numéro, le nom et l’adresse d’un résident 
de cet État n’ont pas d’autre choix que de s’adresser à l’administration de leur propre pays. 30
3.2.2 Délais pour l’échange de données
Dans la plupart des cas, l’administration belge traite l’échange de données intracommunau -
taires via le système VIES dans les délais prescrits.Cependant, à l’image de beaucoup d’autres pays, la Belgique utilise systématiquement le délai 
maximal de trois mois.
Suivi 2012Lors de la publication du rapport de 2009, la règle générale voulait que les états récapi -
tulatifs intracommunautaires portent sur un trimestre déterminé et qu’ils soient mis à la 
disposition des autres États membres au plus tard à la fin du trimestre suivant.
Dans le cadre de la lutte contre la fraude à la TVA, la période au sujet de laquelle il convient 
de faire rapport a été ramenée à un mois à compter du 1
er janvier 2010 en vertu de la régle -
mentation européenne (modification de l’article 263 de la directive 2006/112/CE). Les états 
récapitulatifs doivent être mis à la disposition des autres États membres au plus tard à la fin du mois qui suit. Par ailleurs, outre les fournitures, les services intracommunautaires doivent à présent aussi y être repris. Cependant, les personnes déclarant leur TVA par tri -
mestre et dont les livraisons intracommunautaires n’ont pas dépassé un montant déterminé pendant le trimestre en cours et les quatre trimestres précédents sont autorisées à conti -
nuer à dresser leur état récapitulatif par trimestre. Le seuil s’élevait à 100.000 euros, mais a 
été ramené à 50.000 euros à partir du 1
er janvier  2012.
Alors qu’auparavant, un délai de presque six mois s’écoulait entre la date d’une fourniture intracommunautaire et le moment où celle-ci était déclarée à l’État membre de l’acquéreur, il s’élève à présent à deux mois maximum depuis l’entrée en vigueur de la nouvelle régle -
mentation européenne.
Une observation peut être formulée concernant la manière dont la Belgique met les infor -
mations à la disposition des autres États membres. En effet, elle utilise pour ce faire un 
mode de calcul cumulatif par trimestre. Ainsi, l’état récapitulatif de janvier est mis à dis -
position en février. En mars, le récapitulatif reprend janvier et février et, en avril, la somme des mois de janvier, février et mars. 
Conclusions et recommandations 2009La Cour des comptes est d’avis que la volonté d’échanger plus rapidement des données dès 
qu’elles sont disponibles et vérifiées pourrait contribuer à une détection plus rapide de la fraude intracommunautaire. FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 31
Suivi 2012
Cette recommandation est devenue sans objet depuis la modification de la réglementation 
européenne précitée.
Le raccourcissement du délai n’a pas réellement d’incidence au niveau de la détection de la 
fraude à petite échelle. Celle-ci s’opère en effet à l’aide de techniques de datamining  sur une 
base annuelle. Par contre, il en va autrement de la lutte contre la fraude intracommunau -
taire organisée. Le raccourcissement du délai à un mois permet de détecter plus rapidement les fournitures à des opérateurs défaillants présumés grâce aux données reprises dans les états récapitulatifs intracommunautaires. Dans ce cadre, il est important que les états réca -
pitulatifs intracommunautaires soient complets et contiennent aussi à présent, contraire -
ment à la pratique d’avant 2010, les opérations de services.
En vue d’une détection rapide, il est recommandé d’également prendre en compte les ser -
vices dans le calcul du seuil de 50.000 euros. En effet, l’exception actuelle au principe des 
relevés mensuels permet trop facilement à des maillons du carrousel TVA de remplir leur 
obligation de rapportage sur une base trimestrielle. Cependant, une adaptation de la régle -
mentation en ce sens requiert une intervention européenne.
3.2.3 Contrôle
Conclusions et recommandations 2009L’administration a décidé, à juste titre, d’opérer une distinction entre la fraude classique et la 
fraude organisée à grande échelle. La fraude classique est traitée par l’Afer alors que des ser -
vices spécialisés ont été créés pour s’attaquer à la fraude organisée.
Suivi 2012Cette constatation reste d’application. Les deux formes de fraude sont tellement différentes 
qu’une approche uniforme est impossible. L’ISI a connu une nouvelle évolution avec la créa -
tion d’une cinquième direction qui encadre et soutient les inspections actuelles chargées de la fraude à la TVA. Les services spécialisés belges sont actifs depuis longtemps dans le réseau Eurofisc et les groupes de travail européens.
Conclusions et recommandations 2009L’examen croisé des relevés intracommunautaires et des déclarations à la TVA s’est révélé 
être un instrument inutilisable pour la détection de la fraude classique. Ses résultats sont cependant utilisés dans le modèle de datamining de l’Afer. L’Afer participe également à la lutte contre les carrousels à la TVA en soumettant une grande partie des remboursements de TVA à un examen préalable.
Suivi 2012Cette conclusion est toujours valable. 32
En matière de fraude intracommunautaire organisée, les services spécialisés de l’ISI et de 
l’OCS ont développé des méthodes de détection efficaces. La Cour des comptes souligne le potentiel des modèles de datamining élaborés.
Suivi 2012L’ISI et l’OCS utilisent, outre les méthodes et techniques de détection traditionnelles, trois 
méthodes spécifiques pour sélectionner, à l’aide d’une analyse de risques, les dossiers à examiner  :
• examen croisé des relevés intracommunautaires et des déclarations à la TVA, comme le fait l’Afer, mais seules les différences importantes sont prises en compte (étant donné qu’il s’agit de fraude organisée) ;
• techniques de datamining  sur la base des données afférentes aux transactions, axées sur 
la détection de tampons ( buffers ), conduit companies et facturateurs croisés  ;
• réseau Eurofisc.
Le projet d’également utiliser des techniques de datamining  pour détecter les opérateurs 
défaillants a été abandonné. En effet, ces derniers n’introduisent pas de déclaration ou déposent tout au plus une fausse déclaration, de sorte qu’il n’existe aucune donnée fiable concernant les transactions.
Un autre projet visant à détecter les opérateurs défaillants par des données d’identité a été 
abandonné parce qu’il ne s’est pas avéré performant.
L’administration utilise dès lors pour le moment une technique de détection qui lui est 
propre. Les états récapitulatifs mensuels sont vérifiés quant à deux caractéristiques ty -
piques de la fraude exercée par les opérateurs défaillants, à savoir le montant (au-delà d’un seuil déterminé) et le régime fiscal (déclaration trimestrielle et/ou première acquisition). En effet, un élément typique de cette fraude est qu’elle concerne un nombre limité de tran -
sactions et des sommes importantes. Elle est par ailleurs le fait d’entreprises qui n’agissent généralement pas à une telle échelle.
Le contrôle avant enregistrement n’est pas non plus performant pour la fraude organisée 
intracommunautaire (carrousel) parce que 95 % de cette fraude se passe après la reprise 
d’un numéro de TVA existant.
La Cour des comptes insiste une nouvelle fois sur la nécessité que les différents acteurs 
adoptent une approche coordonnée pour lutter contre les sociétés fantômes, les sociétés boîtes aux lettres et les reprises frauduleuses d’entreprises vides. FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 33
En outre, le réseau Eurocanet, développé et géré par l’OCS, contribue de manière importante 
à la détection de la fraude. La rapidité, l’instantanéité et l’efficacité de l’échange d’informa -
tions entre les pays participant à ce réseau remédient à quelques inconvénients inhérents au système VIES.
La Cour des comptes recommande de poursuivre le développement des modèles de datamining 
et les méthodes de lutte contre la fraude élaborées par Eurocanet et de les utiliser pour détecter les circuits de fraude.
Suivi 2012Pour développer davantage Eurocanet, il convenait de faire disparaître les obstacles légaux 
et les réserves de principe de certains États membres à l’encontre d’une participation active.
En 2008, le conseil Ecofin a adopté à l’unanimité une série de directives en réponse aux 
obstacles et réserves précités et qui constitueraient la base d’un réseau Eurofisc en rempla -
cement du réseau Eurocanet. Il a également demandé à la Commission d’établir une base légale pour la création d’Eurofisc.
À la suite de l’insertion du chapitre 10 dans le règlement UE n° 904/2010 du  
7 octobre 2010 concernant la coopération administrative et la lutte contre la fraude dans le 
domaine de la taxe sur la valeur ajoutée, Eurofisc a été créé le 1
er octobre 2010 en tant que 
réseau en vue de l’échange rapide d’informations ciblées.Eurofisc se compose de fonctionnaires de liaison désignés parmi des experts en matière 
de lutte contre la fraude. Ils élisent un président en leur sein. Le premier mandat, qui a été prolongé entre-temps, a été accordé au candidat belge. Les fonctionnaires de liaison relient les informations de leur pays aux informations fournies par les autres pays.
Dans le cadre d’Eurofisc, les États membres doivent :•  établir un mécanisme multilatéral d’alerte précoce pour lutter contre la fraude à la TVA ;
•  coordonner l’échange multilatéral rapide d’informations ciblées dans certains domaines 
d’activité  ;
•  coordonner les travaux des fonctionnaires de liaison des différents États membres.
Quatre domaines d’activité (working fields)  ont été définis :
• WF1 : fraude à la TVA de type carrousel (MTIC) en général ;
• WF2 : véhicules, bateaux et avions ;
• WF3 : CP4200, abus de procédure douanière (importation suivie d’un transit) ;
• WF4 : VAT-Observatory, une cellule qui détermine les nouvelles tendances en matière 
de fraude sur la base d’une analyse des risques et de diverses études. De nouveaux do -
maines d’activité peuvent ainsi être créés. 34
Chaque domaine d’activité est géré par un coordinateur d’un pays différent. Chaque État 
dispose d’un fonctionnaire de liaison au sein d’Eurofisc. Le groupe peut décider de créer de nouveaux domaines d’activité ou de supprimer des domaines existants.
En moins d’un an, les 27 États membres ont décidé de participer au réseau, les quatre do -
maines d’activité sont devenus opérationnels et de nombreux opérateurs défaillants ont pu 
être détectés à un stade précoce grâce aux milliers d’informations échangées.
En attendant une évaluation approfondie, les premiers résultats du fonctionnement 
 d’Eurofisc peuvent donc être qualifiés d’encourageants.
3.2.4 Collaboration administrative internationale
Conclusions et recommandations 2009Malgré l’élargissement de l’Union européenne et la croissance des échanges commerciaux 
internationaux, la possibilité d’échanges internationaux de données par l’intermédiaire des formulaires SCAC normalisés est relativement peu exploitée.
Un échantillon limité a permis de constater que la qualité des réponses fournies par l’adminis -
tration belge est correcte.Le délai de réponse prévu par la loi est cependant dépassé dans environ 40 % des cas. Il convient 
d’ajouter que la Belgique reçoit plus de 50 % de réponses tardives de la part des administra -
tions étrangères.La Cour des comptes insiste sur la nécessité d’un recours plus intensif à l’échange internatio -
nal d’informations à l’aide des formulaires SCAC et sur le respect des délais de réponse.Suivi 2012La constatation selon laquelle l’échange international de données par formulaires SCAC 
normalisés est relativement peu exploité reste applicable. En 2008, 2009 et 2010, l’échange a même continué à diminuer. En 2010, le nombre de requêtes d’informations adressées par les autorités belges est passé pour la première fois sous la barre des mille. Les demandes émanant des administrations étrangères suivent la même évolution.
En ce qui concerne le respect du délai de traitement des demandes d’informations étran -
gères par l’administration belge, aucun progrès n’a été réalisé. En moyenne, 46 % des de -
mandes n’ont pas été traitées en temps voulu en 2008, 2009 et 2010. Or, le nouveau règle -
ment n° 904/2010 du Conseil du 7 octobre 2010 concernant la coopération administrative et 
la lutte contre la fraude dans le domaine de la taxe sur la valeur ajoutée mentionne dans ses 
considérations introductives que «  les délais que fixe le présent règlement pour la communica -
tion des informations doivent être entendus comme des délais maximaux à ne pas dépasser  ».
L’administration fait valoir que, depuis juin 2011, tous les échanges d’informations repris dans l’application STIRint (STIR international) s’intègrent aux applications existantes. STIRint assure la gestion centralisée des échanges via le CLO et les autorités déléguées  FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 35
compétentes (accords frontaliers). L’application permet aux fonctionnaires de la TVA, des 
contributions directes et du recouvrement de consulter ces informations. L’administration compte ainsi traiter les demandes d’information plus rapidement à l’avenir.
Le 1
er avril  2012, l’ Administration générale de la fiscalité a créé un service central de ges -
tion des risques, le service Tax Audit and Compliance Management (TACM). Il se focalise 
sur les risques fiscaux inhérents à tous les impôts et, par conséquent, également sur la TVA intracommunautaire. Le TACM participe par ailleurs activement au sous-groupe de travail Fraude mis sur pied dans le cadre du Secrétariat général Benelux. Le service est en train d’élaborer un formulaire standard pour les échanges de données entre les trois pays concernant les établissements stables de sociétés limitées de droit anglais nouvellement créées. L’échange d’une liste des adresses fictives ou douteuses est envisagé pour faciliter le contrôle des opérations intracommunautaires. L’administration espère ainsi susciter un regain d’intérêt à l’égard de l’échange de données via les formulaires « SCAC 2004 ». Elle 
compte aussi accroître le recours à cet échange.
3.3 Répression
3.3.1	 Dispersion 	des	compétences 	entre	l’administration 	fiscale	et	le	parquet
Au sein de l’administration fiscale, la lutte contre la fraude organisée relève de la compétence 
exclusive de l’ISI. La compétence des fonctionnaires du fisc qui possèdent l’expérience fiscale nécessaire est cependant limitée au niveau de la justice pénale. En effet, ils n’exercent pas les poursuites pénales. Ils peuvent uniquement signaler le constat d’une fraude au procureur du Roi. Par ailleurs, ils ne peuvent consulter un dossier pénal en cours qu’après avoir obtenu l’autorisation de ce dernier. La collaboration des fonctionnaires du fisc à une enquête pénale est dès lors confinée à un rôle de témoin.
Les fonctionnaires du parquet, qui disposent de plus de compétences au niveau judiciaire/
pénal, ne bénéficient pas de la même expérience fiscale.
Comme solution, des fonctionnaires du fisc possédant l’expertise fiscale sont détachés auprès 
des parquets. Ils perdent bien entendu leur compétence de taxateur.
La Cour des comptes recommande une étroite collaboration entre les autorités de taxation et 
le ministère public, qui doit engager les poursuites pénales, afin d’obtenir des résultats satis -
faisants dans la lutte contre la fraude à la TVA.
Suivi 2012La collaboration entre les administrations fiscales et le parquet n’a pas connu d’évolution 
notable. 36
Annexes3.3.2 Recouvrement
Les chiffres montrent que les montants à recouvrer annuellement au titre de carrousels à 
la TVA, hors amendes et intérêts, s’élèvent à plusieurs centaines de millions d’euros, ce qui 
correspond à l’estimation de l’OCS. De plus, les principales affaires de fraude représentent la majeure partie des sommes à recouvrer.
La Cour des comptes constate que les montants soustraits par fraude ne pourront pour ainsi 
dire jamais être récupérés. C’est la raison pour laquelle l’administration se préoccupe davan -
tage de la détection de la fraude fiscale (stopper la fraude) que de la répression et de la récu -
pération.
La Cour des comptes constate que, dans les cas de carrousel à la TVA, il est souvent difficile de 
procéder à un véritable recouvrement, mais elle demande à l’administration d’examiner com -
ment elle pourrait augmenter son taux de recouvrement.
Suivi 2012Ces constatations restent, en majeure partie, d’application :• Les montants à recouvrer au titre de carrousels à la TVA, hors amendes et intérêts, qui 
s’élevaient à quelques centaines de millions d’euros par an au début des années 2000, sont clairement passés sous les 100 millions d’euros par an. Ils demeurent néanmoins 
importants.
• Quelques grands dossiers de fraude représentent la majeure partie des sommes à recou -
vrer.
• Le taux de recouvrement reste faible. C’est pourquoi l’administration met l’accent sur la détection en temps voulu (pour stopper la fraude) plutôt que sur la récupération (extrê -
mement difficile) des montants soustraits par fraude. Annexes  FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 39
Annexe 1
Réponse du ministre
Service public fédéral FINANCES Bruxelles, le 20 août 2012
Le Vice-Premier Ministre et
Ministre des FinancesExp. : rue de la Loi 12, 1000 Bruxelles
Monsieur Philippe ROLANDPremier Président de la Cour des comptesRue de la Régence 21000 Bruxelles
votre lettre du votre référence notre référence annexe(s)
01.08.2012 A4-3.664-863 B8 BFIN/FIS/IB/227693
En réponse à votre lettre du 1er août 2012, je vous informe que je ne souhaite pas ajouter de 
commentaire ni de complément au projet de rapport d’audit de suivi relatif à la lutte contre 
la fraude intracommunautaire à la TVA.
Je vous prie de croire, Monsieur le Premier Président, à l’expression de ma considération 
distinguée.
Steven VANACKERE  FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 41
Annexe 2
Rapport de suivi conjoint * 4
à la TVA 
*4 Traduit par la Cour des comptes de Belgique et disponible également dans sa version originale anglaise sur  
www.courdescomptes.be.
 Table des matières Table des matières  Chapitre 1 
1.1 Contexte de l’audit de suivi commun 49
1.2 Explication de la fraude intracommunautaire à la TVA 49
1.3 Initiatives européennes 51
1.4 Cadre de l’audit de suivi 52
1.5 Structure du rapport 53
Chapitre 2 Suivi de recommandations antérieures 55
2.1 Prévention 57
2.2 Détection 60
2.3 Répression 66
Chapitre 3 Aperçu de la situation et perspectives 69
AnnexeAbréviations  73 Chapitre Chapitre1Introduction  FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 49
1.1 Contexte de l’audit de suivi commun
En mars 2009, les institutions supérieures de contrôle (ISC) des Pays-Bas (Algemene 
Rekenkamer) , d’Allemagne (Bundesrechnungshof)  e t  d e  B e l g i q u e  ( C o u r  d e s  c o m p t e s /
Rekenhof ) ont publié un rapport d’audit consacré à la fraude intracommunautaire à la TVA1 
(ci-après : rapport conjoint de 2009).
En 2011, les ISC des trois pays ont décidé de procéder à un audit de suivi de la problématique 
examinée en 2009. L’objectif premier de ce suivi est d’évaluer les actions engagées à la suite des recommandations formulées dans le rapport initial.
Dès son instauration en 1993, les ISC de l’Union européenne se sont rendu compte que le 
régime de la TVA, tel qu’il se présente encore actuellement, présente un risque de fraude intracommunautaire. Cette prise de conscience – importante s’il en est – a motivé la créa -
tion d’un groupe de travail sur la TVA au sein du comité de contact des ISC de l’Union européenne. Dans sa résolution du 12 décembre 2006, le comité de contact
2 a apporté son 
soutien à la recommandation de son groupe de travail sur la TVA qui vise à encourager les ISC à organiser une coopération bilatérale et multilatérale dans ce domaine. C’est dans ce contexte que s’inscrivent l’audit tripartite de 2009 ainsi que l’audit de suivi qui est mainte -
nant réalisé par les trois ISC.
Cet audit de suivi tripartite a fait l’objet de rapports de suivi nationaux dans chacun des 
pays participants et du présent rapport de suivi commun qui présente les développements intervenus depuis le rapport conjoint initial
3. Les institutions chargées de la répression de 
la fraude intracommunautaire à la TVA, au niveau européen et à celui des États membres, sauront tirer les leçons de ce rapport de suivi conjoint.
Les États membres de l’Union européenne ont mis en place un régime de TVA commun. Depuis l’ouverture du marché intérieur en 1993, les biens peuvent être librement échangés au sein du marché intérieur et les contrôles aux frontières sont abolis. Un « régime transi -
toire  » a été instauré pour la TVA : le taux nul s’applique à la livraison de marchandises dans 
un autre État membre. Pour bénéficier de ce taux zéro, un commerçant doit posséder un numéro d’identification à la TVA
4 valable et être en mesure de vérifier si son correspondant 
à l’étranger en a un également. Outre la déclaration à la TVA, les entreprises sont tenues de compléter chaque mois ou chaque trimestre un état récapitulatif des livraisons intracom -
munautaires afin de permettre un suivi.
forme la plus simple, une fraude consiste à appliquer abusivement le taux nul en présentant une livraison nationale comme une livraison intracommunautaire. La forme la plus cou -
1 TVA : taxe sur la valeur ajoutée.
2 Comité de contact des institutions supérieures de contrôle de l’Union européenne.
3 Les deux rapports conjoints ne couvrent pas les fournitures de services intracommunautaires étant donné que ces 
transactions sont soumises à de nouvelles règles qui sont entrées en vigueur le 1er janvier 2010.
4 Le numéro de TVA est utilisé dans le cadre des transactions intracommunautaires. 50
rante et la plus répandue de fraude intracommunautaire à la TVA est la « fraude à l’opéra -
teur défaillant » ou « carrousel TVA » . Dans sa variante la plus commune, un commerçant 
acquiert des biens auprès d’un commerçant d’un autre État membre de l’Union européenne 
à un taux de TVA nul. Le commerçant revend ces biens dans son propre pays et facture la TVA à l’acheteur. Le commerçant ne reverse cependant pas cette TVA à l’administration fis -
cale et veille à ne pas être découvert ( « opérateur défaillant  ») s’il fait l’objet d’une enquête. 
De son côté, le nouveau propriétaire des biens les revend et réclame la TVA qu’il a payée. Les biens peuvent être ensuite renvoyés dans le pays d’origine sous la forme d’une livraison intracommunautaire au taux nul, de sorte que le cycle peut recommencer une ou plusieurs fois. C’est pourquoi cette fraude est appelée un carrousel.FRAUDE INTRACOMMUNAUTAIRE À LA TVA : AUDIT DE SUIVI / 28 
 
sont tenues de compléter chaque mois ou chaque trimestre un état récapitulatif des 
livraisons intracommunautaires afin de permettre un suivi. 
Le régime transitoire de TVA s’avère vulnér able à la fraude intracommunautaire. Dans sa 
forme la plus simple, une fraude consiste à appliquer abusivement le taux nul en 
présentant une transaction nationale comme une livraison intracommunautaire. La forme 
la plus courante et la plus répandue de frau de intracommunautaire { la TVA est la ‘fraude { 
l’opérateur défaillant’ ou ‘carrousel TVA’. Dans sa variante la plus commune, un 
commerçant acquiert des biens auprès d’un commerçant d’un autre État membre de l’Union européenne { un taux de TVA nul. Le comm erçant revend ces biens dans son 
propre pays et facture la TVA { l’acheteur. Le commerçant ne reverse cependant pas cette 
TVA { l’administration fiscale et veille { ne pas être découvert (‘opérateur défaillant’) s’il 
fait l’objet d’une enquête. De son côté , le nouveau propriétaire des biens les revend et 
réclame la TVA qu’il a payée. Les biens peuvent être ensuite renvoyés dans le pays d’origine 
sous la forme d’une livraison intracommunautaire au taux nul, de sorte que le cycle peut 
recommencer une ou plusi eurs fois. C’est pourquoi cette fraude est appelée un carrousel.  
Le diagramme suivant illustre le carrousel dans sa forme la plus simple : 
. 
Il montre également les conditions minimales pour constituer un carrousel à la TVA. 
Au moins trois commerçants, dont un établi dans un autre État membre. 
Un flux de factures entre les commerçants. 
Un commerçant qui facture la TVA (commerçant B) mais ne la verse pas (‘opérateur 
défaillant’).  
 
Le diagramme montre les conditions minimales pour constituer un carrousel à la TVA :
• au moins trois commerçants, dont un établi dans un autre État membre ;
• un flux de factures entre les commerçants ;
• un commerçant qui facture la TVA (commerçant B) mais ne la verse pas ( « opérateur 
défaillant  »).
Bien que le montant exact de ce type de fraude soit difficile à établir, il est clair que des 
sommes énormes sont en jeu. En 2003, le Comité économique du Parlement européen a estimé le manque à gagner annuel pour les États membres à environ 100 milliards d’euros, 
toutes formes de fraude à la TVA confondues, dont les carrousels représentent une part significative. En 2009, un rapport sur l’écart de TVA
5 dans les États membres de l’Union 
 européenne a été publié par le cabinet de consultance Reckon. Il faisait suite à une étude 
5 L ’écart de TVA est défini comme la différence entre les recettes de TVA perçues et leur montant théorique calculé 
à partir de données économiques générales. FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 51
pour le compte de la Direction générale Fiscalité et Union douanière de la Commission 
européenne. L’écart de TVA dans l’ensemble de l’Union européenne a été estimé, pour 2006, à quelque 106,7 milliards d’euros. Il englobe tous les types de fraude à la TVA, y 
compris les carrousels.
1.3 Initiatives européennes
Le rapport conjoint de 2009 mentionnait que les États membres, le Conseil des affaires 
 économiques et financières de l’Union européenne (Ecofin) et la Commission européenne 
(CE) examinaient depuis plusieurs années les manières de contrer plus efficacement la fraude intracommunautaire à la TVA.
Le 31 mai 2006, la Commission européenne a publié une communication sur la nécessité de 
développer une stratégie coordonnée en vue d'améliorer la lutte contre la fraude fiscale
6. 
Cette communication visait à lancer un débat avec toutes les parties concernées sur les éléments à prendre en compte dans le cadre d'une stratégie « antifraude  » au niveau euro -
péen. En 2007, la Commission a procédé à un inventaire des mesures envisageables, qui comprennent  :
• tant des mesures traditionnelles  destinées à renforcer le régime de TVA existant ;
• que des mesures plus radicales  qui supposent une modification du système, à savoir :
• la possibilité pour les États membres d’instaurer un système général d’autoliquidation (« reverse charge » ) ;
• l’imposition des transactions intracommunautaires dans le pays d’origine.
En ce qui concerne les mesures plus radicales , la Commission européenne n’explore 
pour l’instant aucune des deux pistes, comme elle l’a confirmé dans sa communication du 6 décembre 2011
7.
S’agissant des mesures  traditionnelles , la Commission a présenté, le 17 mars 2008, une pro -
position de modification de la directive sur la TVA ainsi que du règlement sur la coopéra -
tion administrative dans le domaine de la TVA8. Sur la base de cette proposition, le Conseil a 
adopté, le 16 décembre 20089, une directive et un règlement qui visent à accélérer la collecte 
et l’échange d’informations relatives aux transactions intracommunautaires en réduisant la période de dépôt des états récapitulatifs, en permettant l’accès automatisé à des données spécifiques et en mettant en place Eurofisc
10.
Le 1er décembre 2010, la Commission européenne a publié, aux fins d’une consultation, son 
« Livre vert sur l’avenir de la TVA – vers un système de TVA plus simple, plus robuste et plus 
efficace  »11. L’objectif de la consultation était de lancer un large débat avec toutes les parties 
économiques sur l'évaluation du système actuel de TVA et sur les voies à suivre pour ren -
6 Voir COM(2006)254 final.
7 COM(2011) 851 final.
8 COM(2008) 147 final.
9 Directive 2008/117/CE du Conseil et règlement (CE) n° 37/2009 du Conseil.
10 Conformément à l'article 3 de la directive du Conseil 2008/117/CE, les dispositions devaient entrer en vigueur le 
1er janvier 2010.
11 COM(2010) 695 final. 52
forcer sa cohérence avec le marché unique et sa capacité à collecter des recettes fiscales tout 
en réduisant les coûts de conformité. Le Livre vert aborde en particulier le traitement du chiffre d’affaires transfrontalier ainsi que d’autres questions-clés liées à la neutralité fiscale, le degré d’harmonisation requis par le marché unique et la nécessité de réduire la « pape -
rasserie » tout en préservant les recettes de la TVA pour les États membres.
Les conclusions générales de la consultation publique sont les suivantes
12 :
• La fragmentation du système commun de TVA de l’Union européenne en 27 systèmes de 
TVA nationaux est le principal obstacle à l'efficacité des échanges intracommunautaires.
• L’absence d’harmonisation occasionne finalement une complexité significative des sys -
tèmes d’imposition, des coûts de conformité supplémentaires et une insécurité juridique 
pour les entreprises opérant au niveau international.
• Les petites et moyennes entreprises, qui ne disposent pas des ressources nécessaires pour assumer ce prix, en viennent dès lors à renoncer aux activités transfrontalières.
La Commission européenne a souligné que l’une des conclusions les plus marquantes est que l’engagement pris en 1967
13 d'établir un système de TVA définitif, sur la base du principe 
de l'imposition dans le pays d'origine, est politiquement irréalisable, de sorte qu’il serait d’autant plus important de préconiser une solution pragmatique et politiquement réali -
sable, à savoir un système efficace fondé sur l’imposition au lieu de destination.
1.4 Cadre de l’audit de suivi
Le rapport conjoint de 2009 s’est focalisé sur les trois éléments suivants :
1.  la prévention (limiter les possibilités de fraude), notamment l’usage abusif des numéros 
d’identification à la TVA ;
2.  la détection (analyse de risques, inspection, suivi, audit et signalement), en se concen -
trant sur le traitement des signaux en provenance des systèmes administratifs et des échanges internationaux d’informations  ;
3.  la répression (enquête, poursuites, sanctions et signalement) qui s’intéresse à l’organi -
sation de l’enquête et des poursuites en matière de fraude, ainsi qu’aux informations de gestion disponibles dans le domaine des résultats d’audit, des enquêtes et des traite -
ments fiscaux de tels cas.
Chacun de ces trois éléments faisait l’objet, dans le rapport conjoint de 2009, de conclusions 
et de recommandations. L’audit de suivi vise à identifier, par recommandation, les avancées qui ont été réalisées depuis le rapport initial. Par conséquent, le présent rapport d’audit de suivi suit la même structure que le rapport conjoint de 2009 et s’articule à nouveau autour de la prévention, de la détection et de la répression (voir le chapitre 2, points 2.1, 2.2 et 2.3).
12 COM(2011) 851 final.
13 Première directive 67/227/CEE du Conseil et deuxième directive 67/228/CEE du Conseil du 11 avril 1967. FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 53
Le chapitre 2 de ce rapport présente des observations détaillées concernant le suivi de 
chaque recommandation du rapport initial. Dans le prolongement de ces observations, le chapitre 3 donne un aperçu des observations et des perspectives de la répression de la fraude intracommunautaire à la TVA. Chapitre ChapitreSuivi de recommandations  
antérieures
2  FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 57
Ce chapitre sera dédié au suivi des recommandations du rapport conjoint de 2009 sous 
l’angle de la prévention (point 3.1), de la détection (point 3.2) et de la répression (point 3.3). 
Chaque recommandation est présentée dans un encadré distinct et suivie de son statut à la date de l’audit de suivi. S’il y a lieu, référence est faite également aux développements qui seraient intervenus à l’échelon européen jusqu’au terme de l’audit (1
er mai 2012).
2.1 Prévention
Ainsi qu’il a été expliqué dans le rapport conjoint de 2009, les autorités fiscales tentent de prévenir la fraude intracommunautaire à la TVA en ne permettant pas l’accès des frau -
deurs potentiels au système. Cela implique une analyse de risques lors de l’attribution d’un numéro de TVA
14 et une révocation à temps des numéros d’identification à la TVA inutilisés. 
Empêcher les fraudeurs potentiels de reprendre une affaire qui possède un numéro d’iden -
tification à la TVA actif constitue un autre volet important de cette prévention.
Depuis 2009, aucune modification des normes européennes en matière d’enregistrement et 
de radiation n’a été entreprise afin d’accroître le pouvoir d’intervention des autorités fiscales dès lors qu’elles suspectent une (intention de) fraude.
Statut par recommandation
L’évaluation préalable (avant l’attribution d’un numéro de TVA) est importante ; toutes les infor -
mations disponibles devraient être utilisées aussi tôt que possible. Bien qu’il existe une tendance 
à attribuer les numéros de TVA rapidement, l’usage abusif de numéros d’identification à la TVA se doit d’être prévenu dès que possible. En raison des limites inhérentes de la prévention, il convient également de se pencher sur le dépistage précoce des abus une fois que les numéros d’identifica-tion à la TVA ont été attribués.
En Belgique, les autorités fiscales ont considérablement raccourci le délai moyen dans le -
quel un numéro de TVA est attribué. En réponse à une recommandation formulée par la 
Cour des comptes dans le rapport d’audit national de 2009, les autorités fiscales belges ont également adapté la politique menée à l’égard des numéros de TVA inactifs. Désormais, une enquête sera lancée dès que des déclarations « néant » auront été déposées depuis un an et 
non plus deux ans. S’il apparaît que l’assujetti n’exerce pas de véritable activité économique, l’administration fiscale lui retirera son numéro de TVA.
En Allemagne, la prévention est considérée comme une priorité absolue. Aucun délai légal 
n’y a été fixé pour traiter les demandes de numéro de TVA. En fonction de la forme juri -
dique, le demandeur est tenu de compléter un questionnaire spécial. Les questionnaires et les listes de contrôle qui sont utilisés dans le cadre du traitement des demandes de numé -
ro de TVA sont régulièrement évalués en vue d’être adaptés aux développements les plus récents et pour tenir compte du comportement des fraudeurs. L’enregistrement peut être 
14 le terme « numéro de t Va » est utilisé dans le cadre des procédures d’enregistrement et des opérations inté -
rieures. En Allemagne, une entreprise reçoit un numéro d’identification supplémentaire à la TVA pour les opéra -
tions intracommunautaires. En Belgique et aux Pays-Bas, le numéro d’identification à la TVA est le numéro de TVA 
complété du code pays. 58
refusé si le demandeur ne répond pas aux conditions d’obtention du statut de commerçant. 
Les statistiques révèlent que le nombre de refus a diminué de 19 % entre 2009 et 2010. Les Länder qualifient cette tendance de positive. Les dispositions légales en vigueur en Allemagne imposent aux commerçants récemment enregistrés de transmettre leurs décla -
rations à la TVA par voie électronique tous les mois pendant deux années civiles (dont celle au cours de laquelle leur activité a débuté).
Aux Pays-Bas, les chambres de commerce et les bureaux régionaux des impôts participent 
au processus d’enregistrement. Les procédures de préévaluation des demandes de numéro de TVA n’ont pas changé depuis 2009. En 2011, l’administration fiscale a redoublé d’efforts 
pour s’assurer que les signaux de risques soient correctement appréhendés au stade de l’enregistrement. Afin d’éviter l’abus de numéros de TVA existants, l’administration fiscale néerlandaise a pris l’initiative de placer sous surveillance les commerçants n’exerçant pas d’activité économique qui ont introduit des déclarations « néant » pendant douze mois consécutifs. S’il apparaît qu’aucun élément ne justifie le maintien de l’enregistrement,  
l’administration fiscale retire le numéro de TVA.
Améliorer le soutien au système d’information en matière de signalement du risque et de 
hiérarchisation du traitement des signaux d’alerte
Le soutien du système d’information est indispensable pour générer des signaux d’avertissement 
(sélection du risque) et faire face aux contraintes de temps (évaluation manuelle impossible). Les techniques d’exploration de données/profilage du risque peuvent être utiles à cet égard.
Comme en 2009, la sélection du risque en Belgique reste basée sur des signaux d’alerte qui 
nécessitent d’autres actes d’enquête. Une nouvelle évolution réside dans le fait que les véri -
fications additionnelles auprès du commerçant ne sont plus effectuées par le bureau local de contrôle qui a traité la demande d’activation. À partir de 2012, cette tâche sera du ressort des services de recherche. Un « service level agreement  » a été conclu ; il prévoit la réalisation de 
4.200 enquêtes sur place en 2012, ce qui représente environ 6 % des demandes de nouveau 
numéro de TVA. D'autres priorités ont amené à postposer la prise d'effet du « service level 
agreement  » au second semestre 2012.
En Allemagne, l’utilisation de listes de contrôle est obligatoire, et l’identification de l’un des critères de risque y mentionnés est un motif suffisant pour entreprendre des contrôles supplémentaires. L’interrogation de différentes banques de données est un élément impor -
tant de la procédure. Afin de faciliter la consultation, l’administration fiscale a opté pour le traitement électronique des questionnaires, de telle sorte que les données puissent être comparées à celles provenant d’autres sources.
Aux Pays-Bas, aucun système d’information axé sur le signalement du risque lors de l’enre -
gistrement n’a été mis en place depuis 2009. L’administration fiscale s’attache à détecter les 
fraudeurs potentiels à un stade précoce en exploitant les signaux d’alerte précoce échangés au sein du réseau Eurofisc et par le biais d’autres sources. FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 59
Des informations sur les anciens délinquants devraient être incluses dans l’évaluation en raison du 
risque de récidive.
Dans l’état actuel des choses, les autorités fiscales belges n’utilisent pas, aux fins de l’éva -
luation préalable, les informations qui ont trait aux anciens délinquants. Compte tenu de 
l’existence d’un consensus sur la nécessité de considérer les informations de cette nature comme un signal d’alerte, un projet est en cours en vue de les exploiter à nouveau.
En Allemagne, les services fiscaux sont tenus de consulter une banque de données spé -
ciale (Zauber) dès l’instant où ils lancent la procédure d’enregistrement. À chaque fois que 
la consultation met en évidence des indices de fraude, il incombe aux services fiscaux de prendre des mesures adéquates préalablement à l’attribution d’un numéro de TVA.
L’administration fiscale néerlandaise a entrepris d’inclure dans son évaluation des risques 
des informations ciblées qui concernent les contribuables. Cette démarche n’a toutefois pas encore d’impact significatif au stade de l’examen préalable. Le secrétaire d’État aux Finances est favorable à l’idée d’élargir les possibilités de refuser l’enregistrement des frau -
deurs potentiels, mais la question doit encore faire l’objet d’un accord au niveau européen.
Accorder une attention accrue aux risques lors du changement de propriétaire d’une 
entreprise
Outre des analyses de risques des entreprises débutantes, plus d’attention devrait être consacrée 
aux transferts de propriété.
L’audit de suivi montre que la recommandation en faveur d’une attention accrue au chan -
gement de propriétaire d’une entreprise, qui a été formulée en 2009, reste d’application.
Selon des données récentes émanant des autorités fiscales belges, seuls 5 % des opérateurs 
défaillants disposent d’un nouveau numéro de TVA (ou d’un numéro de TVA attribué de -
puis peu de temps). Les 95 % restants reprennent des numéros de TVA existants, qui ont 
été obtenus à la faveur d’un transfert de propriété. Cette situation illustre la nécessité de 
s’attacher davantage au suivi du commerce florissant des sociétés « coquilles vides ». La 
surveillance du transfert de propriété d’une entreprise est une tâche trop fastidieuse pour les autorités fiscales à elles seules. Une solution ne peut être apportée à ce problème qu’en mettant en place une étroite collaboration avec d’autres services publics.
En Allemagne, les risques liés au changement de propriétaire d’une entreprise sont bien 
connus. Ils ont été soulevés par les Länder. Une proposition a été formulée concernant les commerçants qui recourent à la forme juridique du partenariat privé ou autre ; elle exigeait de ces commerçants qu’ils introduisent des déclarations mensuelles à la TVA dès l’instant où ils avaient sensiblement modifié la participation de leurs actionnaires ou leur composi -
tion. Cette proposition a cependant été rejetée au motif qu’elle présentait plus d’inconvé -
nients que d’avantages. 60
L’administration fiscale néerlandaise est consciente des risques qu’implique le transfert de 
propriété d’une entreprise. Or, aucun système d’information électronique n’a été mis en place pour suivre les changements de propriété (actionnariat). Par ailleurs, de nouveaux risques sont constatés dans le chef de fraudeurs qui ont recours à des fondations ou à des entreprises qui possèdent un numéro d’identification à la TVA mais sont exemptés du paie -
ment de celle-ci.
2.2 Détection
La fraude intracommunautaire à la TVA peut être dépistée en analysant et envoyant des signaux à partir d’informations disponibles auprès des autorités fiscales, telles les décla -
rations de livraisons intracommunautaires et les déclarations de TVA. La détection peut également être le résultat de signaux reçus dans le cadre de l’échange d’informations avec les autorités fiscales d’autres États membres.
Statut par recommandationSystèmes administratifs
Consignation de la vérification des numéros d’identification à la TVA aux fins d’analyse des 
risques
La consignation des vérifications du numéro d’identification à la TVA est utile pour générer des 
avertissements précoces et des informations sur le profil de risque. Par ailleurs, il est recommandé d’effectuer une étude sur les meilleures pratiques à cet égard.
En Belgique, les données concernant les demandes relatives à la validité des numéros d’iden -
tification à la TVA sont encore enregistrées dans un fichier de consignation et utilisées pour 
générer des signaux précoces.
En Allemagne, les demandes de vérification des numéros d’identification à la TVA sont 
toujours consignées, mais ces informations sont maintenant utilisées d’une autre manière. À la lumière des résultats d’une évaluation, il a été procédé à une adaptation du système de détection des cas à risques de manière à le rendre plus efficace.
L’administration fiscale néerlandaise s’est penchée sur les possibles bénéfices d’une consi -
gnation des vérifications de numéros de TVA. Elle a conclu au bien-fondé d’utiliser les infor -
mations relatives à ces vérifications aux fins d’analyse des risques. Le nouveau règlement 
UE (904/2010) permet à l’administration fiscale d’utiliser les informations stockées, acces -
sibles via le site internet de l’Union européenne, à partir de janvier 2013.
15
Accélérer le traitement et l’échange d’informations VIES15
Le traitement VIES est trop long. La procédure devrait être accélérée et les informations VIES 
devraient être échangées plus tôt.
15 VAT Information Exchange System (Système d’échange d’informations sur la TVA automatisé) . FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 61
Par suite d’une adaptation de la réglementation européenne, le délai dans lequel les états 
récapitulatifs doivent être déposés a été raccourci, tout comme celui prévu pour le transfert électronique des données relatives aux états récapitulatifs dans le système VIES. Cepen -
dant, des commerçants dont les livraisons intracommunautaires n’ont pas dépassé un mon -
tant déterminé pendant le trimestre en cours et les quatre trimestres précédents restent autorisés à dresser leur état récapitulatif par trimestre. Le seuil s’élevait à 100.000 euros, mais il a été ramené à 50.000 euros à partir du 1
er janvier 2012. Cette exception a cours en 
Belgique, en Allemagne et aux Pays-Bas.
En principe, ces changements accélèrent le traitement VIES et l’échange d’informations 
VIES. Dans le passé, près de six mois pouvaient s’écouler entre la date de la livraison intra -
communautaire et le moment où l’État membre de l’acquéreur intracommunautaire en était informé. Ce délai a été ramené à deux mois maximum (ou quatre mois pour les états tri -
mestriels) après l’entrée en vigueur de la nouvelle législation européenne. Le dépôt plus fréquent d’états récapitulatifs a une incidence positive sur l’échange d’informations VIES entre les États membres via le réseau Eurofisc.
Il a été constaté en Belgique que la plupart des fraudeurs opérant à grande échelle recourent, 
dans la pratique, au mode de calcul par trimestre.
Aux Pays-Bas, bon nombre de commerçants, en particulier des petites et moyennes entre -
prises, font valoir des dispenses à l’obligation de déposer des états récapitulatifs mensuels.
Confronter les déclarations VIES des commerçants et leurs déclarations à la TVA
Les livraisons intracommunautaires et les montants en jeu devraient être confrontés avec les décla-
rations à la TVA du même commerçant quant à leur cohérence.
En Belgique, les discordances sont nombreuses, mais elles ne constituent généralement pas 
des indicateurs d’une fraude majeure.
En Allemagne, une procédure de comparaison n’a pas encore été mise en place. La 
Bundesrechnungshof  a récemment fait rapport au ministère fédéral des Finances et à la 
commission du Budget au sujet de la question – restée en suspens – de la comparaison électronique des livraisons intracommunautaires mentionnées dans les états récapitulatifs avec les données contenues dans les déclarations à la TVA. La Bundesrechnungshof  a recom -
mandé que cette procédure soit mise en place à brève échéance. Le ministère fédéral des Finances a approuvé cette recommandation. Un groupe de travail a été mis sur pied et déjà présenté plusieurs propositions.
Comme en 2009, l’administration fiscale néerlandaise continue de vérifier la cohérence des 
déclarations VIES des commerçants et leurs déclarations de TVA sur une base trimestrielle. 62
Harmoniser les règles d’exigibilité pour aider à surmonter les problèmes de correspondance 
avec les informations VIES reçues d’autres États membres
Les différences dans les règles d’exigibilité représentent l’une des causes sous-jacentes aux 
problèmes de correspondance avec les informations VIES. Une harmonisation s’avère dès lors indispensable pour réduire le nombre de discordances.
L’harmonisation des règles d’exigibilité reste un problème pour les autorités fiscales belges, 
allemandes et néerlandaises. Dans ses considérations préliminaires, la directive 2008/117/CE du Conseil précisait que « pour que la vérification croisée des informations soit utile à la 
lutte contre la fraude, il convient de s’assurer que les opérations intracommunautaires sont déclarées, pour la même période imposable, par le fournisseur et l’acheteur ou le preneur  ». La 
concrétisation de cette intention nécessite encore de plus amples discussions et actions au niveau européen.
Comme en 2009, une harmonisation des règles d’exigibilité relatives à l’imputation de tran -
sactions à des périodes de temps reste indispensable pour contribuer à résoudre ce pro -
blème.
Envisager une correspondance « transaction-par-transaction » comme une solution à long 
terme
La concordance à un moindre niveau d’agrégation est une solution à envisager pour l’avenir. Il s’agi-
rait d’une comparaison au niveau de chaque transaction.
Cette recommandation reste d’application. Cependant, en raison de sa complexité, la cor -
respondance « transaction-par-transaction » ne peut être qu’une solution envisageable à 
long terme.
Inclure les discordances dans le système d’analyse des risques
Les discordances comme indicateur en combinaison avec d’autres signaux pourraient être incluses 
dans le système de gestion des risques.
En Belgique, le système d’analyse des risques traite les discordances de deux manières 
• Dans le cadre de la lutte générale contre la fraude, les discordances entre les données 
indiquées dans les déclarations nationales à la TVA et celles figurant dans les états ré -
capitulatifs reçus d’autres États membres via le système VIES sont utilisées dans un système d’exploration de données ( datamining ). En d’autres termes, les discordances ne 
sont qu’un des éléments intervenant dans la sélection des cas à risques. L’accélération du traitement VIES n’a aucune incidence en l’espèce puisque l’exploration des données a lieu annuellement. De même, un examen des discordances les plus significatives par les services d’audit s’impose. FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 63
• Dans la lutte contre les carrousels, les discordances sont considérées à la fin de chaque 
trimestre comme étant porteuses de risques. D’autres paramètres existent pour les mois intermédiaires.
En Allemagne, la correspondance avec les informations VIES reçues d’autres États membres reste limitée aux commerçants qui n’ont pas droit à une déduction de la taxe d’entrée ou qui n'y ont droit qu'en partie seulement. Un groupe d’experts planche sur un projet qui vise à inclure également les commerçants qui ont droit à une déduction complète de la taxe d’entrée.
Chaque mois, le Central Liaison Office (bureau central de liaison) néerlandais soumet dix 
incohérences graves par région à un examen plus poussé. L’analyse de ces incohérences 
permet généralement de rectifier des discordances et erreurs administratives, mais elle met rarement en évidence des cas de fraude.
Améliorer la gestion des risques de la vérification des déclarations à la TVA
Le système de gestion des risques pour la vérification des déclarations à la TVA peut être amélioré 
en combinant toutes les sources d’information disponibles.
Comme en 2009, les autorités fiscales belges utilisent très largement les techniques d’explo -
ration de données, en distinguant divers groupes de contribuables et en appliquant environ 
100 variables. Ces techniques sont utilisées pour identifier les dossiers dignes d’un examen 
plus attentif.
En Allemagne, l’analyse de risques est réalisée en principe à chaque fois que le contribuable 
introduit une déclaration à la TVA. La fréquence peut être mensuelle, trimestrielle ou annuelle. Le système de gestion des risques comprend plusieurs modules poursuivant des objectifs différents (par exemple, la détection de fraudes ou la sélection de dossiers aux fins d’un contrôle de la TVA). L’évaluation des modules peut donner lieu à de nouveaux signaux d'alerte et à la suppression de ceux qui n’ont pas donné satisfaction. Il incombe au person -
nel qualifié des services de la TVA d’assurer le traitement de ces signaux et d’adopter les mesures nécessaires. Une des évolutions les plus récentes est la comparaison électronique, au moment du traitement des déclarations de TVA, des informations contenues dans ces déclarations avec celles provenant d’autres banques de données.
Comme en 2009, l’administration fiscale néerlandaise utilise encore un système d’analyse 
de risques. Les critères de sélection des risques sont actualisés régulièrement. 64
Échange d’informations entre États membres de l’Union européenne
Évaluer l’efficacité de l’échange d’informations entre les États membres
L’efficacité de l’échange d’informations entre les États membres en ce qui concerne la prévention 
ou la détection de la fraude ne fait pas l’objet d’une évaluation. Une telle évaluation est justifiée car notre audit relève une utilisation limitée des possibilités d’échange d’informations. Les obser -
vations de l’audit indiquent que les demandes d’informations contribuent généralement à expli-quer les discordances administratives (dues en partie au manque de fiabilité de VIES) mais qu’elles débouchent rarement sur la détection d’une fraude.
En 2011, une évaluation de l’utilisation des formulaires SCAC16 a été réalisée au niveau euro -
péen à la suite de plaintes formulées au sujet de la mauvaise utilisation de certains types de 
ces formulaires. Les États membres ont accepté de ne plus recourir à l’avenir qu’à un seul formulaire SCAC.
En Belgique, en Allemagne et aux Pays-Bas, les administrations fiscales n’ont pas pro -
cédé à une évaluation systématique de l’efficacité de l’échange d’informations entre les 
États membres. Fortes de leur expérience, elles sont néanmoins convaincues de l’utilité de l’échange d’informations entre les services spécialisés dans la lutte contre la fraude (SCAC 383). Les administrations fiscales pensent également que la création du réseau Euro -
fisc a amélioré l’échange direct d’informations entre les services antifraude.
Traiter les demandes d’informations à temps (article 5, règlement UE 1798/2003)
L’échange d’informations est fastidieux et, dans de nombreux cas, le délai est dépassé.
Dans ses considérations préliminaires, le nouveau règlement européen sur la coopération 
administrative prévoit que « les délais que fixe le présent règlement pour la communication 
des informations doivent être entendus comme des délais maximaux à ne pas dépasser ». Le 
rapport de suivi conjoint révèle cependant que le respect du délai de réponse aux demandes d’informations reste problématique.
En Belgique, le recours à l’échange d’informations international par le biais de formulaires 
SCAC standardisés reste limité. Il a même régressé en 2008, 2009 et 2010. L’administration belge n’a fait aucun progrès au niveau du respect du délai de traitement des demandes éma -
nant de l’étranger. En 2008, 2009 et 2010, le délai de réponse prescrit n’a pas été respecté, en moyenne, pour quelque 46 % des demandes.
En Allemagne, tout comme en Belgique, le nombre de demandes a diminué. Au sein de 
l’administration fiscale allemande, le pourcentage de réponses tardives est passé de 38 % 
en 2008  à 25  % en 2010. La compilation et l’analyse des informations relatives aux commer -
çants nationaux à risques comptent parmi les principales tâches de l’unité de coordination des contrôles TVA spéciaux et des enquêtes fiscales connexes KUSS du département fédéral des finances. Depuis l’automne 2007, la KUSS a renforcé son engagement à s'acquitter de 
16 Standing Committee on Administrative Cooperation (Comité permanent de la coopération administrative). FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 65
cette tâche. Il analyse les réponses fournies aux demandes d’informations par d’autres États 
membres. L’information est mise à la disposition des autorités fiscales compétentes.
D’après des données émanant de l’administration fiscale néerlandaise, l’échange d’informa -
tions continue de poser problème. Par contre, l’échange d’informations entre les services 
antifraude intervient généralement dans le délai prescrit et reçoit la priorité adéquate. Le CLO néerlandais évalue à près de 35 % le nombre de demandes d’informations régulières 
(SCAC2004) auxquelles l’administration fiscale néerlandaise a répondu tardivement en 2010 et 2011. Les retards sont dus principalement au laps de temps dont les bureaux régio -
naux des impôts ont besoin pour répondre aux questions et communiquer leurs réponses au CLO. Entre 2009 et 2011, les autres États membres ont répondu tardivement à près de 50 % 
des demandes d’informations néerlandaises.
Améliorer l’échange d’informations entre les services antifraude et élargir la base 
d’Eurocanet en tant que moyen d’échange d’informations valable
Eurocanet est considéré comme un outil efficace en Belgique et aux Pays-Bas. L’administration 
fiscale allemande ne participe pas activement à Eurocanet. Étant donné qu’il serait avantageux d’élargir la portée d’Eurocanet pour englober autant d’États membres européens que possible, il serait bon de lever tout obstacle qui pourrait empêcher son utilisation.
Depuis novembre 2010, Eurofisc a remplacé Eurocanet et a amélioré l’échange d’informa -
tions entre les États membres. Eurofisc est actif dans quatre domaines d’activités :
Domaine d’activités d’EurofiscNombre de participants Présidence
1 : Opérateurs défaillants 27 (tous les États membres) France
2 : Véhicules, avions et bateaux 20 luxembourg
3 : CPC
17 4200 20 Autriche
4 : Observatoire 27 (tous les États membres) Pays-Bas
L’intégration du champ d’activités 4 (observatoire) dans Eurofisc favorise l’échange rapide 
d’informations sur les nouveaux mécanismes de fraude et développements en la matière.
L’Allemagne n’a pas participé activement à Eurocanet parce que ce réseau ne reposait pas 
sur une base juridique satisfaisante. La création de la plate-forme Eurofisc a fourni cette base juridique, et l’Allemagne est maintenant un participant actif du nouveau réseau.
Les autorités fiscales belges, allemandes et néerlandaises qualifient la coopération dans 
le cadre d’Eurofisc de bénéfique, mais il est encore trop tôt pour évaluer l’efficacité de ce réseau.
17 CPC = Customs Procedure Code (code de procédures douanières). 66
2.3 Répression
fraude. À l’instar du rapport d’audit de 2009, le présent rapport de suivi se concentre sur la répression de la fraude dans les trois pays participants et sur les informations de gestion disponibles quant aux résultats des enquêtes, des poursuites et des règlements des cas de fraude.
Organiser une coopération étroite entre les enquêteurs/procureurs et les autorités fiscales
Une coopération étroite est nécessaire entre les enquêteurs/procureurs et les autorités fiscales 
pour garantir une répression efficace.
En Belgique, aucun développement nouveau n’a été observé dans le domaine de la coopéra -
tion entre les autorités fiscales et les parquets.
En Allemagne, la KUSS est chargé de coordonner les actions en matière de répression. Cer -
taines améliorations ont été relevées depuis le rapport conjoint de 2009.• La KUSS informe les points de contact centralisés des Länder, à un stade précoce, par le 
biais de bulletins (newsletters) .
• Lors du traitement de cas spécifiques, la KUSS tient des réunions de coordination avec des autorités compétentes, nationales ou étrangères, afin de discuter des prochaines activités.
• Le ministère des Finances et les Länder ont marqué leur accord sur le concept d’un audit spécial destiné à détecter les « opérateurs défaillants ».
En dépit de ces améliorations, il reste quelques obstacles à la coopération, lesquels s’ex -
pliquent principalement par des attentes différentes sur le plan de l’échange d’informa -
tions. La KUSS et les points de contact centralisés des Länder se sont rencontrés réguliè -
rement, tant pour échanger leurs expériences que pour discuter des récentes tendances et des meilleures pratiques qui permettent de détecter précocement les montages frauduleux. La KUSS souligne que les Länder ne se montrent enclins à fournir des données pertinentes que s’ils s’attendent à recevoir en retour un complément d’information de nature à servir l’évaluation et l’engagement de poursuites à l’encontre de cas individuels.
S’agissant des Pays-Bas, le rapport conjoint de 2009 avait signalé que la coopération entre 
les différentes autorités y était déjà étroite. Tel est toujours le cas.
les informations sur les cas de fraude intracommunautaire à la tVa et les pertes de tVa qui en 
résultent sont limitées. La perte totale due aux carrousels n’est pas connue. Les informations 
concernant ces pertes sont utiles pour mesurer l’efficacité des politiques antifraude et décider des ressources à mettre en œuvre pour combattre la fraude. FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 67
En Belgique, des informations de gestion sont disponibles quant au nombre de carrou -
sels découverts, aux montants de TVA concernés et aux amendes. Par rapport au début du 
siècle, les pertes ont considérablement diminué, mais elles restent élevées. Et ce sont encore quelques cas majeurs qui représentent la plus grande partie des montants à récupérer.
Comme en 2009, les autorités fiscales allemandes ne possèdent pas d’information au sujet 
du nombre de cas de fraude intracommunautaire à la TVA et des pertes de TVA qui en découlent. Le gouvernement fédéral l’a souligné en réponse à une question politique qui portait sur « les mesures destinées à éviter la fraude à la TVA et l’évaluation des stratégies existantes aux fins d’une réduction de l’écart de TVA »
18. Le ministère fédéral des Finances a 
renvoyé à la responsabilité des Länder. Il n’a pas connaissance que les Länder disposeraient de statistiques appropriées sur le montant et la détection de cas de fraude.
Aux Pays-Bas, les informations relatives à la fraude intracommunautaire à la TVA se sont 
améliorées depuis 2009. Des rapports de gestion mensuels sont établis, qui présentent des cas de carrousels à la TVA ainsi qu’une estimation de la perte financière due à ce type de fraude. Les efforts déployés pour analyser les signaux de fraude intracommunautaire à la TVA se sont nettement intensifiés depuis 2009. Il faut y voir une conséquence du rapport d’audit national de 2009 puisque le secrétaire d’État aux Finances s’était engagé, à la lu -
mière des recommandations formulées dans ce rapport, à accroître les ressources à mettre en œuvre à cette fin.
Le faible taux de récupération des pertes souligne l’importance de la prévention et du 
dépistage précoce
les informations disponibles indiquent que les carrousels à la tVa sont à l’origine de pertes pro-
portionnellement plus importantes que les autres cas de fraude et que le taux de récupération est 
faible.
En Belgique et aux Pays-Bas, le taux de récupération des pertes générées par des carrousels 
reste faible.
En Allemagne, les autorités fiscales n’ont pas modifié leur approche de la fraude à la TVA. 
Selon le ministère fédéral des Finances, ni le volume des pertes en TVA ni le taux de récu -
pération des montants dus ne donnent lieu à une évaluation.
Dans les trois pays, l’administration fiscale se concentre sur la prévention, le dépistage pré -
coce et la rapidité de réaction.
18 Cette réponse a été publiée dans le document imprimé 17/5751 du 5 mai 2011. Chapitre ChapitreAperçu de la situation  
et perspectives
3  FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 71
L’examen du suivi des recommandations formulées dans le rapport conjoint de 2009 montre 
que des progrès ont été réalisés dans certains domaines pour lutter contre la fraude intra -
communautaire à la TVA. Dans d’autres domaines, par contre, les choses n’ont pas vérita -
blement changé depuis la publication du rapport conjoint de 2009.
Des progrès visibles sont observés, par exemple, dans l’approche que les autorités fiscales 
adoptent à l’égard des commerçants inactifs qui disposent de numéros de TVA valables. Le traitement de ces cas intervient plus tôt et donne lieu, si nécessaire, au retrait des numéros de TVA concernés. Les autorités fiscales explorent également les possibilités qui permet -
traient d’améliorer l’analyse de risques et de surveiller les mécanismes de fraude. L’accé -
lération du traitement VIES prévue par la réglementation européenne aide à détecter les signaux de fraude à un stade plus précoce et, par conséquent, à juguler plus rapidement les pertes. La mise en place du réseau Eurofisc est aussi considérée comme une évolution posi -
tive, en ce sens qu’elle favorise la coopération entre les services antifraude de tous les États membres de l’Union européenne.
Il existe par ailleurs des domaines dans desquels nous n’observons pas de développements 
positifs significatifs. Par exemple, une attention accrue devrait encore être accordée à la prévention de l’usage abusif de numéros de TVA existants lors du changement de pro -
priétaire d’une entreprise. Dans de nombreux cas, les fraudeurs voient dans ces transferts une alternative à la création d’une nouvelle société. Depuis 2009, aucune modification des normes européennes en matière d’enregistrement et de radiation n’a été entreprise afin d’accroître le pouvoir d’intervention des autorités fiscales dès lors qu’elles suspectent une (intention de) fraude.
Des états récapitulatifs mensuels ont certes été instaurés à la faveur d’une nouvelle régle -
mentation européenne, mais ils n’ont pas permis de réduire les problèmes de correspon -
dance avec les informations VIES. Une condition préliminaire importante, qui impose de 
« s’assurer que les opérations intracommunautaires sont déclarées, pour la même période 
imposable, par le fournisseur et l’acheteur ou le preneur  » n’a pas été remplie. Il s’agit de l’un 
des obstacles auxquels les autorités fiscales sont confrontées dans le cadre de l’amélioration de leurs procédures de comparaison. L’harmonisation des règles d’exigibilité pose encore problème.
Le respect du délai prescrit pour répondre aux demandes d’informations transmises par le 
biais de formulaires SCAC
19 reste difficile. Aucune évaluation systématique de l’efficacité de 
ce type d’échange d’informations pour détecter les cas de fraude n’a été opérée.
Selon les informations dont disposent les autorités fiscales, les pertes dues aux carrousels 
ont régressé en Belgique et aux Pays-Bas. Le dépistage précoce des mécanismes de fraude par la réalisation d’une analyse de risques et l’échange international de signaux de risques entre les services antifraude des États membres contribuent à ce recul. En Allemagne, l’administration fiscale fédérale n’a pas été en mesure, comme en 2009, de fournir des don -
nées quantitatives concernant les pertes dues aux carrousels, car ces données relèvent de la responsabilité des Länder.
19 En particulier les formulaires SCAC 2004. 72
AnnexePour le futur, il est évident que les carrousels ne cesseront pas de constituer une menace 
aussi longtemps que le régime « transitoire » de la TVA, en vigueur au sein de l’Union euro -
péenne, sera maintenu. D’où la nécessité pour les autorités fiscales de se montrer constam -
ment attentives à ce type de fraude. Un relâchement de la lutte contre la fraude intracom -
munautaire aurait facilement pour effet d’accroître les pertes de TVA, vu que les carrousels seraient détectés tardivement. Nous pensons qu’une évaluation systématique de l’efficacité des mesures antifraude et une surveillance permanente des pertes résultant de carrousels, ainsi que des évolutions et tendances nouvelles observées dans les comportements fraudu -
leux, sont essentielles pour pouvoir se concentrer sur les instruments les plus utiles pour lutter contre ce type de fraude.
À l’échelon européen, les résultats de l’audit de suivi conjoint illustrent à nouveau la néces -
sité pour les États membres de l’Union européenne de coopérer étroitement et de s’échan -
ger des informations en vue de combattre les carrousels. À cet égard, il est important 
d’harmoniser les procédures et normes en matière de TVA, en ce qui concerne, par exemple, l’enregistrement/la radiation des numéros de TVA et les règles d’exigibilité. La coopération des services antifraude par l’intermédiaire du réseau Eurofisc reste un autre élément impor -
tant pour le futur.
Les résultats de cet audit de suivi conjoint démontrent la valeur ajoutée que la coopéra -
tion des ISC présente dans ce domaine, puisqu’elle permet de tirer des enseignements des 
approches des uns et des autres. Les institutions européennes chargées de la répression de la fraude intracommunautaire à la TVA pourraient tirer parti de ce rapport de suivi conjoint, en y puisant par exemple des suggestions d’améliorations au niveau de la régle -
mentation européenne. Les trois ISC qui ont participé à cet audit tripartite continueront à suivre les avancées qui seront réalisées dans la lutte contre la fraude intracommunautaire à la TVA, notamment via le groupe de travail sur la TVA du comité de contact des ISC de l’Union européenne. AbréviationsAnnexe  FRaude intRa CommunautaiRe à la tVa : audit de suiVi  / 75
Ce Commission européenne
Clo Central Liaison Office (bureau central de liaison présent dans chaque État 
membre)
CPC Customs Procedure Code (code de procédures douanières)
Ecofin Conseil des affaires économiques et financières de l’Union européenne
eurocanet European Carousel Network
isC institution supérieure de contrôle
Kuss Unité de coordination des contrôles TVA spéciaux et des enquêtes fiscales connexes (Allemagne)
mtiC Missing Trader Intra-Community Fraud (carrousel à la TVA)
sCa C Standing Committee on Administrative Cooperation (Comité permanent de la coopération administrative)
tVa Taxe sur la valeur ajoutée
ue union européenne
Vies VAT Information Exchange System (système d’échange d’informations sur la TVA automatisé) Il existe aussi une version néerlandaise de ce rapport.
Vous pouvez consulter ou télécharger ce rapport dans la langue 
D/2012/1128/20
adresse
tél.
fax
www.courdescomptes.beCour des comptes Fraude intracommunautaire à la TVA septembre 2012

Brussel, december 2012Ecologiepremie 
Kader, toekenning en evaluatiedruk
adres
Rekenhof
tel.
fax
www.rekenhof.be  Verslag goedgekeurd in de Nederlandse kamer van het Rekenhof op 4 december 2012
Vlaams Parlement, Stuk 37-C (2012-2013)Ecologiepremie 
Kader, toekenning en evaluatie  ECOLOGIEPREMIE
REKENHOF, DECEMBER 2012VLAAMS PARLEMENT
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   3
Inhoud 4
Lijst met begrippen en afkortingen 5
Samenvatting 7
1.1 Ecologiepremie 12
1.2 Voorwerp en methodologie van de audit 13
1.3 Procedure 13
Kader   15
2.1 Doelstellingen 15
2.2 Budgettair kader 18
2.3 Wettelijk kader 21
2.3.1 Europees kader 21
2.3.2 Vlaams kader 21
2.4 Conclusies 24
Uitvoering en controle 25
3.1 Behandeling premieaanvragen 26
3.2 Premietoekenning 26
3.3 Subsidiebetaling en verantwoording 27
3.4 Dossierbeheer en financiële opvolging 28
3.5 Stimulerend effect 29
3.6 Conclusies 31
 
Evaluatie  33
4.1 Beleidsevaluatie 34
4.2 Bijsturingen 34
4.3 Evaluatie van de crisismaatregelen 36
4.4 Evaluatie van de methodologie 36
4.5 Conclusies  37
Algemene conclusies 39
Aanbevelingen 41
Reactie van de minister 43
Bijlage 1 
Antwoord van de Vlaamse minister van Economie 47
  ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   5
AEO Afdeling Economisch Ondersteuningsbeleid van het 
Agentschap Ondernemen
AIE Afdeling Inspectie Economie van het Agentschap 
Ondernemen
AO Agentschap Ondernemen
Ecologiesteun nieuwe 
stijlDe steun voor ecologie-investeringen in het kader van het 
economisch ondersteuningsbeleid, ingevoerd vanaf 2004 
onder de naam ecologiepremie
Ecologiesteun oude stijl De steun voor ecologie-investeringen in het kader van de 
vroegere expansiewetgeving (vóór de invoering van de 
ecologiepremie in 2004)
EP-Call Besluit van de Vlaamse Regering van 16 mei 2007 tot 
toekenning van steun aan ondernemingen voor ecologie-
investeringen in het Vlaamse Gewest
EP-Light Besluit van de Vlaamse Regering van 16 mei 2007 tot 
wijziging van het besluit van de Vlaamse Regering van 1 
oktober 2004 tot toekenning van steun aan ondernemingen 
voor ecologie-investeringen in het Vlaamse Gewest
EP-Oud Besluit van de Vlaamse Regering van 1 oktober 2004 tot 
EP-Plus Besluit van de Vlaamse Regering van 17 december 2010 tot 
Hermesfonds Vlaamse openbare instelling van categorie A; ook Fonds 
voor het flankerend economisch beleid genoemd (opgericht 
1 januari 2002). Op dit fonds worden de uitgaven voor de 
ecologiepremie aangerekend.
Livelink Applicatie die zorgt voor de registratie van de 
premieaanvragen, de beslissing tot toekenning van de 
premie en de opvolging van de uitbetaling ervan
VITO Vlaamse Instelling voor Technologisch OnderzoekLijst met begrippen en afkortingen 6
 ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   7
De ecologiepremie is een financiële tegemoetkoming aan ondernemingen die ecologie-inves -
teringen realiseren in het Vlaams Gewest. Daarmee wil de Vlaamse overheid ondernemingen 
stimuleren hun productieproces te vergroenen door een deel van de bijkomende investerings -
kosten voor haar rekening te nemen. De steun valt onder de verantwoordelijkheid van de 
Vlaamse minister van Economie en het Agentschap Ondernemen. Het Rekenhof onderzocht 
het uitgewerkte kader (beleidsdoelstellingen, budgettair kader, wettelijk kader), de uitvoe -
ring van het beleid en de evaluatie.
Kader
De ecologiepremie is als maatregel ingeschreven in verschillende beleidsdocumenten. Zo 
helpt de premie de doelstellingen te bereiken van het Vlaams Klimaatbeleidsplan, de EU2020-
strategie, ViA en het Nieuw Industrieel Beleid. Doordat de precieze impact van de premie 
onduidelijk is, is het evenwel onmogelijk na te gaan wat haar bijdrage is in deze plannen. Voor 
de ecologiepremie zijn namelijk geen operationele economische, noch ecologische doelstel -
lingen opgemaakt. 
De middelen en uitgaven voor de ecologiepremie worden aangerekend op de begroting van 
het Hermesfonds. Het is echter niet altijd mogelijk op de betrokken begrotingspost het on -
derscheid te maken tussen de oude versie van de ecologiesteun (van voor 2004) en de huidige 
regeling. De goedgekeurde kredieten varieerden sterk in de tijd, zowel door de jaren heen 
als binnen één begrotingsjaar. Hoewel de Vlaamse Regering bij haar aanpassingen aan de 
regelgeving, die vaak oorzaak waren van de sterk fluctuerende budgetten, altijd simulaties liet 
uitvoeren, bleek zij de budgettaire noden niet altijd correct te kunnen schatten.
De regelgeving van de ecologiepremie wijzigde in de loop der jaren veelvuldig. Enerzijds had 
dat te maken met de wijzigende context en verschillende beleidskeuzes, maar anderzijds 
vooral met de budgettaire impact van de steunregelingen en het daaruit voortvloeiende slaag -
percentage van de steunaanvragende ondernemingen. Deze continue aanpassingen aan het 
kader van de premie ondergroeven de voorspelbaarheid ervan.
Uitvoering van het beleid
Het Rekenhof ging na of de toekenning, betaling, verantwoording en opvolging van de premie 
correct geschiedde. Het stelde vast dat de dossierbehandeling in de meeste dossiers correct 
verliep. Wel bleef de controle door de afdeling Economisch Ondersteuningsbeleid van het 
Agentschap Ondernemen in de eerste fasen van de premiebetalingen summier. De afdeling 
kende dan ook soms premieschijven toe zonder dat facturen of voldoende onderbouwende 
documenten waren voorgelegd en de uniformiteit van de dossierbehandeling liet soms te 
wensen over. De afdeling Inspectie Economie van het Agentschap Ondernemen controleerde 
op grond van risicoanalyse een selectie van premiedossiers grondiger in functie van de saldo-
uitbetaling. Deze controle bracht veel terugvorderingen mee, onder andere wegens facturen 
die van voor de premiegoedkeuring dateerden of niet nagekomen uitbetalingsmodaliteiten. 
De Europese regelgeving en het doelmatigheidsprincipe vereisen dat de toegekende eco -
logiesteun een stimulerend effect heeft. Dat impliceert dat ondernemingen de investering 
zonder de premie niet op dezelfde manier zouden uitvoeren. Bij een te geringe meerwaarde 
kunnen overheidsmiddelen immers efficiënter op een andere manier worden ingezet. De con -
troles in de aanvraagapplicatie volstaan volgens het Rekenhof niet om de additionaliteit van 
de ecologiepremie te garanderen. Uit een bevraging van ondernemingen die het Rekenhof 
uitvoerde, bleek dat bij 32% van de aanvragen van de ondernemingen die bij de derde call in 
2010 de premie ontvingen, de investeringen ook zonder de premie zouden zijn uitgevoerd. De 
investeringen van de ondernemingen die een premie aanvroegen bij de derde call 2010 maar 
die niet ontvingen door een ongunstige rangschikking, zijn in zeker 57% van de gevallen toch 
uitgevoerd. Deze cijfers wijzen erop dat, alvast tijdens de derde call 2010, van de premie waar -
schijnlijk een eerder beperkt stimulerend effect uitgaat. ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   9
Evaluatie van het beleid
Tot slot merkt het Rekenhof op dat geen outcome-evaluatie plaatsvindt van de ecologiepremie 
door de Vlaamse overheid. Dit is momenteel ook moeilijk te realiseren bij gebrek aan voorop -
gestelde doelstellingen. Mede daardoor waren een aantal veranderingen aan de premierege -
ling onvoldoende onderbouwd.
Reactie van de minister
De Vlaamse minister van Economie stelde dat de ecologiepremie in de eerste plaats een eco -
nomische maatregel is en dat het operationaliseren van de doelstellingen niet realistisch is. 
Verder erkende hij dat de premieregelgeving regelmatig werd aangepast, maar hij betwijfelt 
of vollediger simulatiemodellen daarvoor soelaas kunnen brengen. Hij wees erop dat is beslist 
om de controle bij de eerste twee premieschijven aan te scherpen. Ten slotte stelde hij dat het 
stimulerend effect van een maatregel zeer moeilijk controleerbaar is. Het Rekenhof heeft in 
zijn repliek kanttekeningen geplaatst bij die opmerkingen. 10
Hoofdstuk
Hoofdstuk HoofdstukECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   11
1 12
1.1 Ecologiepremie
Een ecologiepremie is een financiële tegemoetkoming aan een onderneming die ecologie-
investeringen – dat zijn milieu-investeringen of investeringen op energiegebied – realiseert 
in het Vlaams Gewest. Met deze premie wil de Vlaamse overheid ondernemingen stimuleren 
hun productieproces milieuvriendelijk en energiezuining te organiseren. Zij neemt daarbij 
een deel van de extra investeringskosten voor haar rekening.
De steun voor ecologie-investeringen in Vlaanderen dateert van mei 1990. Hij werd ingevoerd 
in het kader van een grondige heroriëntering van de economische expansiesteun naar een 
meer selectieve steunverlening. In 2003 werd de wetgeving op de economische expansiesteun 
aangepast om tegemoet te komen aan drie beleidsopties: een transparante en eenvoudige re -
gelgeving, de aansluiting bij het Europees referentiekader en de implementatie van het ver -
nieuwd economisch ondersteuningsbeleid. Dat resulteerde in het decreet van 31 januari 2003 
betreffende het economisch ondersteuningsbeleid1. 
Ter uitvoering van het decreet van 2003 en van de Europese kaderregeling van 3 februari 2001 
inzake staatssteun ten behoeve van het milieu, keurde de Vlaamse Regering op 1 oktober 2004 
een besluit goed tot toekenning van steun aan ondernemingen voor ecologie-investeringen in 
het Vlaams Gewest. Dat besluit vormde de basis voor de eerste versie van de ecologiepremie 
(EP-Oud)2. In de loop van de daaropvolgende jaren heeft de Vlaamse Regering de regeling 
van de ecologiepremie herhaaldelijk gewijzigd. Met haar besluit van 16 mei 2007 voerde zij 
een wedstrijdformule in voor de toekenning van de ecologiepremie (EP-Call)3. De meest re -
cente wijziging (EP-Plus) dateert van 17 december 20104. Toen besliste de Vlaamse Regering 
de callformule weer af te voeren, onder meer om de slaagkansen van de premieaanvragers 
te vergroten. Op 16 november 2012 keurde zij ten slotte het besluit goed dat de strategische 
ecologiesteun introduceert. 
Sinds 2004 steunt de ecologiepremieregeling op een limitatieve technologieënlijst. Om in 
aanmerking te komen voor steun moet de technologie waarin wordt geïnvesteerd, op die lijst 
voorkomen. In 2004 werd de afhandeling van de premieaanvragen ook nagenoeg volledig 
geautomatiseerd.
De ecologiepremie valt onder de verantwoordelijkheid van de Vlaamse minister van Econo -
mie en het Agentschap Ondernemen (AO). Bij het EP-Call-systeem vond driemaal per jaar 
een oproep om investeringsvoorstellen plaats. De administratie rangschikte die op een aantal 
criteria en bedeelde het beschikbare budget toe volgens de ranglijst van de geslaagden tot het 
uitgeput was. Het nieuwe systeem blijft werken met een gesloten enveloppe5, maar betoelaagt 
alle ontvankelijke projecten tot het budget op is. Als de vraag het aanbod sterk overstijgt, kan 
de minister op een aantal parameters ingrijpen. De indiening en afhandeling van de premie -
aanvraag geschieden elektronisch. Om in aanmerking te komen voor een ecologiepremie, 
moet de onderneming aan bepaalde voorwaarden voldoen (aanvaardbare hoofdactiviteit en 
sector, toetreding tot de audit- of benchmarkingconvenant,...). Ook de investering zelf moet 
aan enkele voorwaarden voldoen (investering in het Vlaams Gewest, voorkomen op de li -
mitatieve technologieënlijst en investeren in alle essentiële investeringscomponenten ervan, 
stimulerend karakter van de steun,…). Alleen de extra investeringen die noodzakelijk zijn voor 
de verwezenlijking van de milieudoeleinden (de ecologische meerkosten) komen in aanmer -
1 Het decreet van 16 maart 2012 betreffende het economisch ondersteuningsbeleid verving het bestaande decreet  
met het oog op de afstemming met het vernieuwd Europees regelgevend kader.
2 Het Agentschap Ondernemen (AO) noemt de eerste versie van de ecologiesteun Ecologiepremie Oud  of EP-Oud .
3 Het AO noemt de tweede versie van de ecologiepremieregeling Ecologiepremie Call  of EP-Call .
4 De huidige regeling staat bekend onder de naam Ecologiepremie Plus  of EP-Plus .
5 Conform het Werkgelegenheids- en Investeringsplan van de Vlaamse Regering, p. 26. ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   13
king. Mogelijke investeringen zijn: de aankoop van milieuvriendelijke voertuigen, de recu -
peratie van restenergie, de installatie van een warmtepomp, enz. De ecoklasse6 waartoe een 
technologie behoort en de grootte van de onderneming bepalen het bedrag van de ecologie -
premie. Ondernemingen die een scan7 hebben uitgevoerd of beschikken over een milieucer -
tifciaat of milieumanagementsysteem, kunnen bovendien een subsidiebonus ontvangen. De 
uitbetaling van de subsidie aan de onderneming geschiedt in drie schijven.
1.2 Voorwerp en methodologie van de audit
Deze audit vertrekt van drie onderzoeksvragen: 
• Zorgen het beleids- en financieel kader voor een degelijke onderbouwing van de ecologie -
premie? (Hoofdstuk 2)
• Zorgen de beleidsuitvoering en de controle voor een rechtmatige en doelmatige toeken -
ning, uitbetaling en verantwoording van de ecologiepremie? (Hoofdstuk 3)
• Vindt een evaluatie plaats van het Vlaams beleid en de beleidsuitvoering en wordt op basis 
daarvan bijgestuurd? (Hoofdstuk 4)
Het Rekenhof heeft voor de audit gebruik gemaakt van documentenanalyse en interviews. 
Het voerde gesprekken met de afdeling Economische Ondersteuning (AEO) en de afdeling 
Inspectie Economie (AIE) van het AO. Daarbuiten voerde het een dossiercontrole uit van pre -
mieaanvragen sinds 2007. Tot slot enquêteerde het bij ondernemingen. Het toetste zijn bevin -
dingen aan de normen uit relevante regelgeving (Europese algemene groepsvrijstellingsveror -
dening, kaderdecreet economisch ondersteuningsbeleid, besluiten van de Vlaamse Regering 
en ministeriële besluiten), beleidsdocumenten (toelichtende nota’s aan de Vlaamse Regering, 
beleidsnota, beleidsbrieven, de beheersovereenkomst van het AO, jaarlijkse ondernemings -
plannen,…), andere studies en audits, de beginselen van behoorlijk bestuur en goede regelge -
ving, en de organisatiebeheersingsnormen van INTOSAI en de Vlaamse overheid.
1.3 Procedure
Het Rekenhof heeft de audit op 4 oktober 2011 aangekondigd bij de voorzitter van het Vlaams 
Parlement, de Vlaamse minister van Economie en het AO. In het kader van de tegenspreke -
lijke procedure heeft het op 17 juli 2012 een voorontwerp van verslag voorgelegd aan de leidend 
ambtenaar van het AO, die reageerde met brief van 18 september 2012. Het Rekenhof heeft 
met de reactie rekening gehouden bij de opmaak van het ontwerpverslag voor de minister, 
dat het heeft voorgelegd op 2 oktober 2012. De Vlaamse minister van Economie reageerde met 
brief van 30 oktober 2012. Het antwoord is opgenomen als bijlage bij dit rapport en verwerkt 
in hoofdstuk 7.
6 Een technologie wordt ingedeeld in een ecoklasse op grond van de performantiefactor. Dat is een ecologiegetal 
dat de milieuscore van het hoofdeffect van de technologie weergeeft, vermenigvuldigd met de weegfactor van het 
overeenkomstige milieucompartiment volgens MIRA-T (zie voetnoot 12).
7 Een milieu-, eco-efficiëntie- of energiescan die een bedrijf kan laten uitvoeren door het AO. 14
Hoofdstuk ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   15
HoofdstukKader
2 16
Dit hoofdstuk gaat in op de beleidsvoorbereiding en -bepaling en handelt achtereenvolgens 
over de doelstellingen, het budgettaire kader en het wettelijke kader.
2.1 Doelstellingen
De doelmatigheid van een overheidsmaatregel kan alleen worden nagegaan als de overheid 
doelstellingen heeft opgesteld. De ecologiepremie is als maatregel ingebed in verschillende 
beleidsdocumenten en -plannen, op verschillende niveaus. Cruciaal is dat de maatregel past 
in de engagementen die de Vlaamse overheid aanging en dat kan worden nagegaan in hoeverre 
de ecologiepremie bijdraagt aan de doelstellingen die de beleidsdocumenten formuleerden.
Kyotoprotocol
Vlaanderen engageerde zich in het Kyotoprotocol van 19978 tot de reductie van broeikasgas -
sen. De deelnemende industrielanden kregen bindende reductiedoelstellingen opgelegd om 
de uitstoot van de broeikasgassen in de periode 2008-2012 met 5,2% te verminderen ten op -
zichte van 1990. Met een intern akkoord heeft de EU de in Kyoto overeengekomen reductie-
inspanning verdeeld over de EU-landen. België moet een reductie van 7,5% realiseren. Het 
Overlegcomité van de Federale Staat en de Gewesten heeft voor Vlaanderen een streefdoel 
van -5,2% vastgelegd. 
Om deze reductie te bereiken heeft Vlaanderen een Vlaams Klimaatbeleidsplan 2006-2012 
opgesteld. Tien thema’s bundelen de maatregelen van dit tweede Vlaams Klimaatplan. De 
ecologiepremie komt als maatregel voor in twee thema’s: duurzame en koolstofarme energie -
voorziening, en industrie9. In het kader van de duurzame energievoorziening dient de ecolo -
giepremie bij te dragen tot de realisatie van het economisch potentieel voor groene stroom en 
warmtekrachtkoppeling. Bovendien werd de premie expliciet ingeschreven om de Vlaamse 
industrie energie-efficiënter te maken en op die manier de uitstoot van broeikasgassen door 
bedrijven te beperken. Het Klimaatbeleidsplan geeft echter het reductiepotentieel van de pre -
mie niet aan.
EU 2020
De EU2020-strategie is de langetermijnstrategie van de Europese Unie. Zij stelt voor de Eu -
ropese economie drie prioriteiten: een slimme groei (op basis van kennis en innovatie), een 
groei voor iedereen (met werkgelegenheid en gelijke kansen) en een duurzame groei. Met 
duurzaam wordt een economie bedoeld die weinig CO2 produceert en zuinig omspringt met 
de beschikbare natuurlijke hulpbronnen. Om deze drie prioriteiten te realiseren, stelde de EU 
vijf doelstellingen die ze wil bereiken in 2020, waaronder de 20/20/20-doelstelling:
• Een vermindering van 20% in uitstoot van broeikasgassen t.o.v. 1990
• Het aandeel van duurzame energiebronnen verhogen tot 20% van het totale eindverbruik
• De energie-efficiëntie met 20% verhogen.
In het Vlaams Hervormingsprogramma Europa 2020 van 1 april 2011 heeft de Vlaamse Rege -
ring de ecologiepremie naar voren geschoven als maatregel om de doelstellingen van EU2020 
mee te helpen bereiken. Zij zag de premie meer bepaald als een instrument om de groene 
groei te bevorderen, onze economie eco-efficiënter te maken. 
8 Het Vlaams Parlement keurde het Protocol van Kyoto goed op 22 februari 2002.
9 De ecologiepremie kan als maatregel echter ook kaderen in andere thema’s, zoals rationeel energiegebruik in gebou -
wen  of duurzame mobiliteit. ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   17
Volgens de Europese Richtlijn ter bevordering van het gebruik van energie uit hernieuwbare 
energiebronnen10 moet België tegen 2020 13% van zijn finale energiegebruik uit hernieuwbare 
energiebronnen halen. Het is niet duidelijk in welke mate de ecologiepremie tot deze doelstel -
lingen bijdraagt.
De ecologiepremie kadert ook in het project Vlaanderen In Actie , dat van Vlaanderen tegen 
2020 een economisch innovatieve, duurzame en sociaal warme samenleving wil maken. Dat 
wil de Vlaamse overheid bereiken met zeven doorbraken , waarvan de creatie van een groen 
en dynamisch stedengewest er een is. De Vlaamse overheid verstaat daaronder: duurzamer 
omspringen met energie, materiaal, water en lucht, om zo een economisch, ecologisch en 
maatschappelijk verantwoord stedengewest te worden. De ecologiepremie kadert in deze al -
gemene doelstelling, maar het is evenmin duidelijk in welke mate ze ertoe bijdraagt.
Het Vlaams Regeerakkoord 2009-2014, de beleidsnota Economie 2009-2014 en de beleids -
brieven Economie (o.a. 2010, 2011 en 2012) verwijzen naar de ecologiepremie als motor voor 
de omslag naar een groene economie. Al in 2009 werd een masterplan groene economie 
aangekondigd, dat zou zorgen voor een duidelijke focus in de vergroening van economische 
maatregelen en de verscheidenheid aan beleidsacties en -plannen zou stroomlijnen (Nieuw 
Industrieel Beleid, Werkgelegenheids- en investeringsplan, Actieplan groene warmte, Natio -
naal Actieplan hernieuwbare energie, Nationaal Actieplan Energie-efficiëntie, Vlaamse Stra -
tegie Duurzame Ontwikkeling,…). De minister stelde dat het Masterplan Groene Economie 
zal worden geïntegreerd en versneld ingevoerd in het kader van het Nieuw Industrieel Beleid11. 
Vlaanderen heeft zonder het masterplan momenteel geen duidelijke doelstellingen inzake de 
vergroening van de Vlaamse economie.
De Vlaamse milieu- en energiedoelstellingen werken wel in zekere mate door in de ecologie -
premie langs het rapport MIRA-T12. De berekening van het ecologiegetal en het toegekende 
gewicht van een technologie steunt immers op de indicatoren die dit rapport aanbracht. Het 
rapport richt zich echter vooral op de toestand van het Vlaams milieu, en minder op de prio -
riteiten en toekomstige milieudoelstellingen uit de verscheidene beleidsplannen. Het houdt 
ook vooral rekening met kortetermijndoelstellingen en gaat vaak voorbij aan al gekende lan -
getermijndoelstellingen, zoals die voor de broeikasgasreductie.
Strategische en operationele doelstellingen
Een van de vijf strategische doelstellingen in de beheersovereenkomst tussen de Vlaamse Re -
gering en het AO is de omslag naar een groene economie. De ecologiepremie is daarvoor 
een instrument. De overeenkomst omschrijft de strategische doelstelling als volgt: bedrijven 
stimuleren om hun productieproces milieuvriendelijk en energiezuinig te organiseren door 
een gedeelte van de extra investeringskosten ten laste te nemen. Uit deze formulering blijkt 
de sterke milieugerelateerde component van de premie. Het zijn ook vooral de beleidsdocu -
menten uit het domein Leefmilieu die de premie als instrument vermelden. Nochtans beheert 
het AO, dat ressorteert onder de Vlaamse minister van Economie, de premie administratief. 
Voor het AO is de ecologiepremie in eerste instantie een economisch instrument, dat het 
competitief nadeel moet verminderen of wegnemen voor bedrijven die hun productieproces 
willen vergroenen. In het tegensprekelijk debat benadrukte het AO nogmaals dat de milieu -
doelstellingen van de Vlaamse overheid ondergeschikt en aanvullend zijn ten opzichte van de 
hoofddoelstelling van de ecologiepremie, het behoud van de concurrentiepositie van onder -
nemingen.
10 2009/28/EG van 23 april 2009.
11 In antwoord op schriftelijke vraag nr. 22 van 7 oktober 2011.
12 Het milieurapport MIRA-T beschrijft de toestand van het milieu en de natuur in Vlaanderen, analyseert de waarge -
nomen trends en evalueert de al genomen beleidsmaatregelen. 18
Noch op economisch, noch op ecologisch vlak zijn operationele doelstellingen bepaald. De 
beheersovereenkomst van het AO bevat één indicator voor de ecologiepremie, nl. de hoeveel -
heid groene stroom die de gesubsidieerde technologieën opwekken. Bij gebrek aan gegevens 
wordt deze indicator echter niet opgevolgd. Dergelijke technologieën zijn daarenboven in 2011 
uit de technologieënlijst gehaald.
2.2 Budgettair kader
De middelen en uitgaven voor de ecologiepremie worden aangerekend op basisallocatie  
51.16 – Ecologiesteun, met toepassing van het decreet betreffende het economisch ondersteu -
ningsbeleid van het Fonds voor het Flankerend Economisch Beleid13 (Hermesfonds). Deze 
basisallocatie ontstond in 2004 naar aanleiding van de start van de ecologiepremie. Zij dient 
zowel voor de ecologiesteun oude stijl (in het kader van de vroegere expansiewetgeving) als 
voor de ecologiesteun nieuwe stijl (de ecologiepremies)14. Dat bemoeilijkt de correcte bepa -
ling van de middelen en uitgaven voor de ecologiepremie.
De begroting en de rekening van het Hermesfonds hanteren niet altijd consequent dezelfde 
rubricering, noch wat de ESR-code, noch wat het niveau15 betreft. Tot 2005 bevatte de be -
groting van het Hermesfonds alleen gesplitste ordonnanceringskredieten (GOK). Vanaf 2006 
bevatte zij ook gesplitste vastleggingskredieten (GVK). Sinds 2012 zijn er alleen nog vastleg -
gingskredieten (VAK) en vereffeningskredieten (VEK)16.
Kredieten en uitgaven ecologiepremie (art. 51.16 en 51.19)
De onderstaande tabel bevat de definitieve kredieten (na herverdeling) en bestedingen op ba -
sisallocatie 51.16 voor de periode 2004-2012 en basisallocatie 51.19 voor de jaren 2007 en 200817. 
De gegevens komen uit de rekeningen van het Hermesfonds. De kredieten slaan zowel op de 
ecologiesteun oude stijl (van vóór 2004) als nieuwe stijl. Het agentschap kon geen verdere 
kredietopsplitsing bezorgen. Het bezorgde informeel een opsplitsing van de vastleggingen 
en ordonnanceringen. Uit deze data blijkt dat volgens het agentschap in de periode 2004-2011 
specifiek voor de ecologiepremie 687,3 miljoen euro aan vastleggingen en 356 miljoen euro 
aan ordonnanceringen werden uitgevoerd.
13 Het Hermesfonds is opgericht op 1 januari 2002 ter vervanging van de vroegere fondsen voor economische expan -
sie en regionale reconversie.
14 Vóór 2004 werd de ecologiesteun oude stijl aangerekend op de basisallocaties 51.12 - Economische investerings -
steun voor de middelgrote en grote ondernemingen - en 51.13 - Economische investeringssteun voor de kleine 
ondernemingen.
15 In de begrotingen 2004 en 2005 kwam de basisallocatie met ESR-code 51.16 bestemd voor ecologiesteun voor. Van 
2006 tot 2010 bevatten de begrotingen van het Hermesfonds alleen nog basisallocaties op een hoger niveau, nl. de 
basisallocatie met ESR-code 51.1 - Investeringsuitgaven, die verscheidene soorten uitgaven omvatte. Vanaf 2011 
bevatte de begroting van het Hermesfonds weer een basisallocatie specifiek voor de ecologiesteun, nl. de basisal -
locatie met ESR-code 51.12-51.16. Dat kwam de leesbaarheid van de begroting ten goede. Voor de jaren 2007 en 
2008 werden de kredieten op de basisallocatie 51.19 wel apart vermeld in de begroting.
16 De vastleggingskredieten kwamen in de plaats van de vroegere gesplitste vastleggingskredieten, de vereffenings -
kredieten in de plaats van de vroegere gesplitste ordonnanceringskredieten.
17 In de begrotingsjaren 2007 en 2008 waren ook kredieten uitgetrokken voor de ecologiepremie op basisallocatie 
51.19 - Ecologiesteun voor roetfilters en Euro V motoren. ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   19
Tabel 1 - Overzicht kredieten en uitgaven op basisallocaties 51.16 en 51.19 (2004-2012) 18181919
Jaar GVK/VAK 18Vastleggingen GOK/VEK19Ordonnanceringen/  
vereffeningen
2004 57.334 57.334 2.500 0
2005 76.051 76.051 21.201 24.646
2006 102.336 102.342 56.694 58.019
202007 184.981 184.331 97.149 73.633
2008 148.840 76.237 98.383 71.206
2009 161.379 161.739 46.000 58.232
2010 118.313 119.313 85.740 96.464
2011 38.059 37.994 91.442 73.574
212012 71.600 55.740
Totaal 959.253 815.341 554.849 455.774
2020,2121
De definitieve kredieten varieerden sterk in de tijd. In de meeste jaren verhoogde een intern 
herverdelingsbesluit ze op het einde van het jaar, doorgaans in functie van afstemming op de 
uitgaven. Uitzonderlijk verlaagden de kredieten ook eens. De definitieve vastleggingskredie -
ten weken daardoor aanzienlijk af van de kredieten die het Vlaams Parlement goedkeurde. 
Het Rekenhof meldde deze discrepantie al in het kader van de rekeningencontrole22. De sterke 
fluctuatie spoort met de mate waarin de subsidiëring op een bepaald ogenblik succesvol was. 
Dat succes hing af van diverse factoren: gehanteerde toekenningsvoorwaarden, aanvaarde 
technologieën, economische context,… 
Om de uitgaven beheersbaar te houden en de slaagkans voor de aanvragende ondernemingen 
te handhaven op een redelijk peil, hebben de Vlaamse Regering en de Vlaamse minister van 
Economie de toepasselijke regelgeving frequent aangepast (zie 2.3). Bij deze aanpassingen23 
hebben zij simulaties uitgevoerd om de toekomstige uitgavenstroom in te schatten, rekening 
houdend met verschillende variabelen (steunplafond, subsidiepercentages, subsidiebonus,…). 
Ondanks deze simulaties bleken de ingezette middelen en de betrokken regelgeving meestal 
op korte termijn nieuwe aanpassingen te vergen. De vraag rijst dan ook of de simulaties voor 
de inschatting van de budgettaire noden wel voldoende volledig waren. Zo hield de invoering 
van de EP-Plus onvoldoende rekening met de schrapping van een aantal technologieën die in 
aanmerking kwamen voor warmtekrachtkoppeling- en groenestroomcertificaten of met de 
impact van vraagafremmende maatregelen24. 
De vastleggingen tonen aan dat ook de bestedingen sterk fluctueerden in de tijd. De vastleg -
gingen bereikten een eerste climax in 2007, onder meer door het succes van de EP-Oud en de 
inhaaloperatie voor de geblokkeerde dossiers van de EP-Light-regeling25. Ook 2009 toonde 
een hoogtepunt, onder meer door het succes van de EP-Call voor investeringen in hernieuw -
bare energie. Volgens het agentschap was de terugval in 2008 het gevolg van de economische 
18 (Gesplitst) vastleggingskrediet.
19 Gesplitst ordonnanceringskrediet of vereffeningskrediet.
20 De bedragen voor 2007 en 2008 omvatten ook de kredieten en uitgaven op basisallocatie 51.19.
21 Voor 2012 gaat het om de aangepaste kredieten in het ontwerp van tweede bijblad. Ten opzichte van het initieel be -
drag voor 2012 wordt op het vastleggingskrediet 27,9 miljoen euro bespaard. Dat is het gevolg van de zware onder -
aanwending in 2011, de invoering van een aangepaste ecologiesteunregeling die pas vanaf midden 2012 budgettair 
op kruissnelheid komt en de overheveling van middelen naar andere steunmaatregelen (bv. Screen Flanders).
22 Zie Rekeningenboek over 2007, p. 67 (Stuk 36 (2009-2010) - Nr. 1).
23 Zie voor de (aangepaste) EP-Call-regeling de nota’s aan de Vlaamse Regering VR/2006/0109/DOC1002 en 
VR/2008/1807/DOC0834BIS (advies Inspectie van Financiën en reguleringsimpactanalyse) en voor de EP-Plus-
regeling de nota aan de Vlaamse Regering VR/2010/1607/DOC0620 (punt 6, budgettaire weerslag).
24 Een vraagafremmende maatregel is bv. het inkorten van de termijn waarbinnen moet worden geïnvesteerd.
25 Zie 2.3.2. 20
crisis. De vastleggingen daalden ook sterk bij de inwerkingtreding van de EP-Plus-regeling 
begin 2011. 
De uitstaande vastleggingen op basisallocatie 51.16 bedroegen eind 201126 322,3 miljoen euro. 
Daarin zat nog 27,5 miljoen euro vastleggingen voor geblokkeerde dossiers waarvan de indie -
ners naar de Raad van State zijn getrokken. Recent heeft de Raad van State de verzoekende 
partij in het gelijk gesteld. Het agentschap raamde de impact daarvan op de bestedingen voor -
lopig op 23,9 miljoen euro27.
Toegekende steun
In de jaarverslagen van het Hermesfonds varieert de presentatie van de bestedingen in de tijd. 
Soms bevatten de overzichten de vastleggingskredieten en vastleggingen per basisallocatie 
(2004-2006), soms alleen de ordonnanceringen (2007-2008 en 2011) of de ordonnanceringen 
én de vastleggingen (2009) of de ordonnanceringskredieten en ordonnanceringen (2010). De 
tabellen en toelichtingen bij de uitgaven op basisallocatie 51.16 in het jaarverslag hebben het 
soms over vastleggingen, soms over toegekende steun (vooral in de tabellen). De bedragen 
wijken bovendien regelmatig van mekaar af. Dat is het gevolg van een verschil in aanreke -
ningsmoment tussen vastlegging en steunbeslissing.
De onderstaande tabel gebruikt de cijfers uit de jaarverslagen van het Hermesfonds over de 
aanvaarde investeringen en toegekende steun in het kader van de ecologiepremie in de peri -
ode 2004-201128. Ze wijken af van de vastleggingscijfers in tabel 1, die ook betrekking hebben 
op de ecologiesteun oude stijl van vóór 2004. Ze wijken ook af van de cijfers over de vastleg -
gingen voor ecologiepremies die het agentschap informeel bezorgde. 
Tabel 2 - Aanvaarde investeringen en steunbeslissingen ecologiepremie (2004-2011)
Jaar Aanvaarde  
investeringenSteun % steun/  
invest.Aantal  
dossiersInvest. /  
dossierSteun /
dossier
2004 2.471,5 641,5 25,96 7 353,1 91,6
2005 219.652,6 44.828,4 20,41 178 1.234,0 251,8
2006 783.744,7 90.387,3 11,53 418 1.875,0 216,2
2007 974.701,6 158.078,6 16,22 1.211 804,9 130,5
2008 962.998,7 62.817,1 6,52 697 1.381,6 90,1
2009 1.334.905,4 122.475,5 9,17 989 1.349,7 123,8
2010 1.586.168,4 142.641,3 8,99 574 2.763,4 248,5
2011 256.267,1 48.485,5 18,92 199 1.287,8 243,6
Totaal 6.120.910,0 670.355,2 4.237
Onder aanvaarde investeringen dienen de investeringen begrepen te worden waarvan de eco -
logische meerkosten in aanmerking komen voor steun. De tabel bevat ook een aantal verhou -
dingen, zoals die van het steunpercentage tegenover het bedrag van de aanvaarde investerin -
gen en het gemiddelde van de aanvaarde investeringen en van de steun per dossier.
26 Cijfers uit de jaarrekening 2011 van het Hermesfonds.
27 Na een bevraging van de betrokken ondernemingen over de (nog geplande) realisatie van de vroeger ingediende 
projecten, heeft het agentschap een aantal dossiers voorlopig zonder gevolg geklasseerd. 
28 De jaarverslagen bevatten meer gedetailleerde informatie over de investeringsplaats van de aanvaarde investe -
ringen, de sector (NACE-codes) van de investerende ondernemingen, de betrokken technologieën en de onderne -
mingscategorie (KMO/GO). ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   21
2.3 Wettelijk kader
2.3.1 Europees kader
De Vlaamse ecologiesteunregelgeving viel van 2004 tot 2009 onder de toepassing van het 
Europees milieusteunkader of de communautaire richtsnoeren voor milieubescherming29. 
Ter uitvoering daarvan diende Vlaanderen zijn milieusteunregelingen in die periode aan te 
melden bij de Europese Commissie, die onderzocht of zij verenigbaar waren met de gemeen -
schappelijke markt. De Commissie keurde de steunregelingen van 2004 en 2007 bij beschik -
king formeel goed.
Sinds 20 februari 200930 valt de Vlaamse ecologiesteunregelgeving onder de toepassing van 
de Europese algemene groepsvrijstellingsverordening31. Sindsdien moet het Vlaams Gewest 
de ecologiesteunregeling, als ze voldoet aan de voorwaarden van de verordening, slechts ter 
kennis geven aan de Europese Unie, wat een administratieve vereenvoudiging betekent. Het 
gewest stelde de Commissie tijdig in kennis van het besluit van 2009 houdende aanpassing 
van de steunregeling van 2007 en van de nieuwe steunregeling van 2010.
De steunpercentages die het Vlaams Gewest hanteert, mogen de maxima uit de groepsvrijstel -
lingsverordening niet overschrijden. Die maxima verschillen naargelang de grootte van de 
onderneming en het type investering32. Zij variëren van 20% van de extra investeringskosten 
(bv. voor een investering in energiebesparing door een grote onderneming zonder externe 
audit) tot 8o% van deze investeringskosten (bv. voor een investering in energiebesparing door 
een kleine onderneming waarbij een externe accountant de berekening van de kosten certifi -
ceerde).
2.3.2 Vlaams kader
De ecologiesteunregeling (in de vorm van ecologiepremies) steunt op het decreet van 31 ja-
nuari 2003 betreffende het economisch ondersteuningsbeleid33, meer bepaald op hoofdstuk 
III - Investeringssteun voor ecologie. Ter uitvoering van dit decreet heeft de Vlaamse Regering 
opeenvolgend drie verschillende uitvoeringsbesluiten goedgekeurd. 
EP-Oud (nadien EP-Light)
Eerst trof de Vlaamse Regering het besluit van 1 oktober 2004 tot toekenning van steun aan 
ondernemingen voor ecologie-investeringen in het Vlaams Gewest (EP-Oud). Dat voerde het 
nieuw economisch ondersteuningsbeleid van het decreet van 2003 uit en kwam tegemoet aan 
een aantal bevindingen uit een studie van het Centrum voor Duurzame Ontwikkeling34. De 
nieuwe regeling beoogde de investeringen te sturen in de richting van duurzaam ondernemen 
in functie van de Kyoto-doelstellingen. Nieuwigheden in dat besluit waren de elektronische 
indiening en afhandeling van de steunaanvragen, het gebruik van een limitatieve technolo -
29 Tot april 2008 was dat de Europese kaderregeling inzake staatssteun ten behoeve van het milieu (document 2001/
C37/03 van 3 februari 2001 - PB 3 februari 2001), daarna de communautaire richtsnoeren inzake staatssteun voor 
milieubescherming (document 2008/C82/01 van 1 april 2008 - PB 1 april 2008).
30 Datum van inwerkingtreding van het besluit van de Vlaamse Regering van 16 januari 2009 tot wijziging van het 
besluit van de Vlaamse Regering van 16 mei 2007 tot toekenning van steun aan ondernemingen voor ecologie-
investeringen in het Vlaamse Gewest.
31 Verordening (EG) nr. 800/2008 van de Commissie van 6 augustus 2008 waarbij bepaalde categorieën steun op 
grond van de artikelen 87 en 88 van het Verdrag met de gemeenschappelijke markt verenigbaar werden verklaard.
32 Er is een verschillend maximumpercentage voor kleine, middelgrote en grote ondernemingen. Ook per type in -
vestering is er differentiatie: het kan gaan om investeringen bedoeld om de EU-normen te overtreffen (art. 18 van 
de verordening) of investeringen in nieuwe vervoersmiddelen (art. 19), energiebesparing (met of zonder externe 
audit) (art. 21), warmtekrachtkoppeling (art. 22) of hernieuwbare energie (art. 23).
33 Dat decreet is ondertussen vervangen door het decreet van 16 maart 2012 betreffende het economisch ondersteu -
ningsbeleid (BS 27 april 2012).
34 J. Albrecht, E. Borgo, S. Spillemaeckers en G. Vanhoutte, Evaluatie van het ecologiecriterium binnen de economi -
sche expansiesteun, in het licht van grondstof- en energiebesparing en het verminderen van schadelijke milieuef -
fecten, Centrum voor Duurzame Ontwikkeling, RU Gent, mei 2001. 22
gieënlijst met gestandaardiseerde meerkosten per technologie, en het CO2-emissiereductie-
engagement voor bepaalde investeringen. Het steunsysteem was een open-ended  (alle steun -
aanvragen die aan de ontvankelijkheidsvoorwaarden voldeden kwamen in aanmerking voor 
steun) en had een open-ended  budget (alle goedgekeurde steunaanvragen ontvingen ook ef -
fectief steun en zo nodig werden bijkomende middelen ter beschikking gesteld)35. Het grote 
succes van de premie en zijn budgettaire impact noopten de Vlaamse Regering het besluit 
verschillende keren aan te passen36. De belangrijkste wijziging vond plaats met het besluit 
van 16 mei 2007 (EP-Light), dat retroactief tot 1 augustus 2006 een aantal voorwaarden ver -
strengde. Door het retroactieve karakter van het besluit moesten in de tussentijd ingediende 
steunaanvragen wachten op de definitieve goedkeuring van het besluit37. Een steunaanvra -
gende onderneming stelde nadien in augustus 2007 tegen het besluit beroep in bij de Raad 
van State. Die vernietigde op 5 december 201138 één bepaling van het besluit39, onder andere 
wegens schending van het gelijkheidsbeginsel. Daardoor kwamen een aantal voorlopig afge -
wezen steunaanvragen toch voor een premie in aanmerking.
EP-Call
In opvolging van het besluit van 1 oktober 2004 keurde de Vlaamse Regering, eveneens op 16 
mei 2007, een nieuw besluit goed (EP-Call)40. Met dit besluit had zij verschillende doelstel -
lingen voor ogen. In de eerste plaats was er een dringende ingreep nodig om een verdere bud -
gettaire ontsporing te vermijden. Om die reden koos de Vlaamse Regering voor een gesloten 
systeem (call met wedstrijdformule, waarbij alleen de best scorende investeringen voor steun 
in aanmerking kwamen) en een gesloten budget (begrenzing van de oproep of call tot een 
bepaald bedrag). Het was ook de bedoeling vraag en aanbod beter op mekaar af te stemmen 
d.m.v. lagere steunpercentages en de beperking van het aantal steunaanvragen. Bovendien 
beoogde de Vlaamse Regering de beschikbare middelen doelmatiger aan te wenden in functie 
van de Kyoto- en milieudoelstellingen middels een kwalitatieve beoordeling van de technolo -
gie waarin geïnvesteerd werd41, bijkomende differentiëringscriteria42 en een beperkter limita -
tieve technologieënlijst. Tot slot wilde zij de steunmaatregel verder vereenvoudigen.
De Vlaamse Regering heeft het besluit grondig aangepast op 16 januari 2009 door de Europese 
groepsvrijstellingsverordening van toepassing te verklaren op de Vlaamse ecologiesteunrege -
ling. Voortaan dienden de grote ondernemingen het stimulerend effect van de ecologiesteun 
aan te tonen. Andere wijzigingen betroffen de steunpercentages, het maximumsteunbedrag 
per aanvraag, de steun voor samenwerkingsverbanden, de toekenning van de steun in functie 
van het historisch elektriciteitsverbruik en de regeling van investeringen bij derden door mid -
del van het recht van opstal.
35 Vraag om uitleg over de voorgestelde bijsturing van de ecologiepremie (Hand. 2006-2007, 3 mei 2007, nr. C182-
ECO16, 3).
36 De belangrijkste aanpassingen vonden plaats met het ministerieel besluit van 3 juni 2005 (schrapping van end-of-
pipe-technologieën en vermindering van de milieuperformantiefactor), het ministerieel besluit van 17 juni 2005 
(schrapping van de steun voor niet-essentiële componenten) en het besluit van de Vlaamse Regering van 16 mei 
2007, retroactief in werking getreden op 1 augustus 2006 (beperking van het aantal ondersteunde technologieën, 
enkel steun voor ondernemingen die daadwerkelijk investeringsrisico droegen,…).
37 Vraag om uitleg over de behandeling en uitbetaling van aanvraagdossiers voor de ecologiepremie (Hand. 2007-
2008, 6 december 2007, nr. C78-ECO8,14).
38 Arrest nr. 215.678 van 5 december 2011.
39 Artikel 6, 2°, van het besluit van 16 mei 2007. Dit artikel had tot gevolg dat een aantal investeringen niet meer voor 
steun in aanmerking kwamen, met name de investeringen waarvan de eigendom behouden blijft langs een recht 
van opstal of een verzaking aan het recht van natrekking. Het was de bedoeling het oneigenlijk gebruik van de 
steunregeling door groenestroomproducenten, die gebruik maakten van het recht van opstal, tegen te gaan.
40 De Vlaamse minister van Economie heeft de overstap naar een callsysteem aangekondigd in de beleidsbrief Econo -
mie, Ondernemen, Wetenschap, Innovatie en Buitenlandse Handel - Beleidsprioriteiten 2006-2007 van 30 oktober 
2006 (Stuk 1001 (2006-2007) - Nr. 1, p. 69).
41 Voortaan wordt per technologie een performantiefactor gehanteerd, die aangeeft in welke mate de technologie 
bijdraagt tot deze beleidsdoelstellingen.
42 Het betreft de cashflowratio van de onderneming, de toetreding tot het auditconvenant en het bezit van een mi -
lieucertificaat. ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   23
Op 3 april 2009 heeft de Vlaamse Regering in het kader van de crisisbestrijding een aantal 
toekennings- en uitbetalingsvoorwaarden versoepeld43. Voor sommige investeerders werd het 
daardoor weer interessant een steunaanvraag in te dienen. In een callsysteem werden perio -
diek oproepen gelanceerd en rangschikkingen gemaakt van de ontvankelijke steunaanvragen. 
In totaal vonden tien calls plaats: een eerste eind 2007 en telkens drie calls in 2008, 2009 en 
2010. Normalerwijze moesten deze calls op mekaar aansluiten, maar dat was niet altijd het 
geval. Investeringen die startten tussen twee niet-aaneensluitende oproeptermijnen dreigden 
daardoor uit de boot te vallen. De minister heeft echter een regeling uitgewerkt om deze in -
vesteringen toch in aanmerking te kunnen nemen44.
EP-Plus
Gelet op het groeiende succes van de steunregeling en het daaruit voorvloeiend dalende slaag -
percentage, heeft de Vlaamse Regering de steunregeling opnieuw hervormd. Deze hervor -
ming, die de Vlaamse minister van Economie aangekondigde in zijn beleidsbrief 2010-201145, 
vond plaats bij besluit van de Vlaamse Regering van 17 december 2010 (EP-Plus), dat vanaf 1 
februari 2011 een aangepaste steunregeling invoerde. De belangrijkste doelstellingen van dat 
nieuwe besluit waren:
• de afschaffing van de wedstrijdformule met het oog op een grotere rechtszekerheid;
• het in evenwicht brengen van subsidievraag en -aanbod door de oplegging van de toe -
treding tot een auditconvenant als ontvankelijkheidscriterium, ingekorte aanvangstermij -
nen voor de investeringen, de uitsluiting van investeringen die in aanmerking komen voor 
warmtekracht- of groenestroomcertificaten en de verlaging van het maximumsteunpla -
fond;
• het gebruik van duidelijke toekenningscriteria46;
• sturing naar de meest performante technologieën;
• het gebruik van een gesloten enveloppe in het perspectief van een meerjaren begroting.
Hoewel de nota aan de Vlaamse Regering47 het over een gesloten budgettaire enveloppe heeft, 
is er eerder sprake van een open-ended  budget48 dat echter binnen de budgettaire perken wordt 
gehouden doordat de Vlaamse minister van Economie bij delegatie kan ingrijpen op de maxi -
male subsidiepercentages, de subsidiebonussen, het maximaal subsidiebedrag en de periode 
waarbinnen een onderneming een bepaald premiebedrag kan ontvangen.
De bovengenoemde aanpassingen aan de regelgeving hadden mede tot gevolg dat de vraag 
naar ecologiepremies aanzienlijk daalde. Dat leidt nu tot een nieuwe aanpassing van de be -
staande regeling49 en de invoering van een nieuw systeem van strategische ecologiesteun. 
43 Besluit van de Vlaamse Regering van 3 april 2009 tot wijziging van verscheidene bepalingen betreffende toeken -
ning van steun aan ondernemingen in het Vlaams Gewest. Met dit besluit heeft de Vlaamse Regering de termijn 
waarbinnen de investeringen dienden gerealiseerd te zijn, verlengd van drie tot vijf jaar. Ook de uitbetalingspro -
cedure wijzigde: voortaan bedroeg de eerste schijf 50% (i.p.v. 30%), de tweede schijf 20% (i.p.v. 30%) en de derde 
schijf 30% (i.p.v. 40%).
44 Ministerieel besluit van 30 april 2010 tot wijziging van het ministerieel besluit van 1 oktober 2007 tot uitvoering van 
het besluit van de Vlaamse Regering van 16 mei 2007 tot toekenning van steun aan ondernemingen voor ecologie-
investeringen in het Vlaams Gewest.
45 Beleidsbrief Economie 2010-2011 van 22 oktober 2010, p. 23 (Stuk 728 (2010-2011) - Nr. 1). 
46 De ecoklasse (op grond van de performantiefactor, het ecologiegetal ) van een technologie en de grootte van de 
onderneming zijn bepalend voor de hoogte van de steun.
47 VR/2010/1607/DOC.0620.
48 Bij een open-ended  budget genieten alle steunaanvragen die aan de toekenningsvoorwaarden voldoen, steun.
49 De Vlaamse Regering keurde op 16 november 2012 een besluit goed waarmee zij de EP-Plusregeling aanpaste. Zij 
verhoogde de steunpercentages en de ecoklassen waarin de technologieën waren ingedeeld. 24
HoofdstukBijsturing van de regelgeving
De Vlaamse minister van Economie diende telkens de bovengenoemde besluiten van de 
Vlaamse Regering uit te voeren. Hij kreeg gaandeweg ruimere bevoegdheden om bij delegatie 
de regelgeving te kunnen bijsturen naargelang de wijzigende context en de budgettaire be -
heersbaarheid. Volgens de Vlaamse Regering zijn deze bevoegdheidsdelegaties voldoende af -
gebakend, aangezien ze alleen een nadere invulling betreffen van wat het decreet economisch 
ondersteuningsbeleid en het besluit van de Vlaamse Regering in essentie hebben vastgelegd50. 
In de regel stelde de afdeling Economisch Ondersteuningsbeleid (AEO) de voorontwerpen 
van besluit op. Zij betrok de afdeling Inspectie Economie (AIE) daar doorgaans bij, zij het 
vaak laattijdig51. Een snellere raadpleging dringt zich op, gelet op de grote domeinkennis van 
de inspectiedienst, die steunt op een grondige controle van de dossiers en terreinervaring uit 
controles ter plaatse.
2.4 Conclusies
Het is onduidelijk in hoeverre de ecologiepremie moet bijdragen aan gewestelijke, nationale 
en Europese doelstellingen. Er zijn geen meetbare operationele doelstellingen voor bepaald. 
Die zijn nochtans noodzakelijk om de effecten van de premie op economisch en ecologisch 
vlak te kunnen nagaan. Alleen dan is een evaluatie mogelijk en kan de bijdrage van de premie 
in de verschillende beleidsplannen van de Vlaamse overheid duidelijk worden.
De begroting van het Hermesfonds heeft aan transparantie gewonnen door de ecologiesteun 
sinds 2011 opnieuw als aparte basisallocatie op te nemen. Niettemin blijft het moeilijk een 
onderscheid te maken tussen de definitieve ecologiesteunmiddelen oude stijl (tot 2004) en 
de ecologiepremiemiddelen. In het jaarverslag is het onderscheid tussen de vastleggingen en 
de toegekende steun onduidelijk. Zowel de kredieten als de bestedingen inzake ecologiesteun 
fluctueerden sterk in de tijd, zowel over de jaren heen als binnen één begrotingsjaar, onder 
meer door de kredietenherverdelingen op het jaareinde. Daarin speelden verschillende fac -
toren mee, zoals de gehanteerde toekenningsvoorwaarden, de keuze van de ondersteunde 
technologieën en de economische context. De Vlaamse Regering laat bij een aanpassing van 
de regelgeving simulaties uitvoeren op grond van verschillende scenario’s, maar die waren 
soms te beperkt voor een correcte inschatting van de budgettaire noden. 
De ecologiepremieregelgeving kende in de loop van de jaren veelvuldig aanpassingen. Dat 
kwam enerzijds door een wijzigende context (nieuwe technologieën,...) en andere invulling 
door de onderscheiden ministers, maar anderzijds vooral door de budgettaire impact van 
de steunregelingen en het daaruit voortvloeiend slaagpercentage voor de steunaanvragende 
ondernemingen. Zowel de EP-Oud-regeling als de EP-Call-regeling zijn aangepast om het 
systeem budgettair beheersbaar te houden. De EP-Plus-regeling daarentegen dient nu te wor -
den aangepast omdat ze te weinig succesvol is. Deze continue aanpassingen hebben de voor -
spelbaarheid van het regelgevend kader van de ecologiepremie ondergraven. 
Gaandeweg zijn steeds meer bevoegdheden gedelegeerd naar de betrokken minister, voor -
namelijk met de bedoeling de regelgeving snel te kunnen aanpassen bij budgettaire ontspo -
ringen of een wijzigende context. Hoewel de EP-Plus-regeling is voorgesteld als een systeem 
met een gesloten budgettaire enveloppe, bestaat zij eerder uit een open-ended  budget dat 
beheersbaar wordt gehouden door de ministeriële mogelijkheid in te grijpen op de toepas -
selijke voorwaarden. 
50 Bij de invoering van de EP-Plusregeling bekritiseerde de Raad van State dat de Vlaamse Regering door de delega -
tieregeling niet meer de essentie van de regeling vaststelde (VR/2010/1712/DOC.1306BIS).
51 Ook de auditopdracht m.b.t. ‘Inspectie/Handhaving bij Agentschap Ondernemen – Inspectie Economie’ van IAVA 
kwam tot deze vaststelling (syntheserapport van 17 augustus 2012). In het tegensprekelijk debat deelde het AO 
mee dat de aanbeveling van IAVA hierover wordt opgevolgd.  ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   25
HoofdstukUitvoering en controle
3 26
Dit hoofdstuk gaat over de beleidsuitvoering- en controle. Het behandelt achtereenvolgens 
de aanvragen, de toekenning van de premie, de subsidiebetaling en -verantwoording, het 
dossierbeheer en de financiële opvolging. Het steunt onder meer op een dossierstudie van 
EP-Call en EP-Plus-dossiers52. Het Rekenhof heeft alle gunstige dossiers (64 dossiers) en 20 
ongunstig geklasseerde dossiers van de derde call van 2010 doorgenomen, evenals 20 dos -
siers van EP-Plus uit 2011 en 2012 en 20 afgewerkte dossiers uit 2007, 2008 en 2009. Tot slot 
onderzocht het in hoeverre de administratie de vereiste additionaliteit van de investeringen 
opvolgt. Het heeft zijn controlebevindingen over dat aspect aangevuld met een enquête die 
het bij 229 ondernemingen afnam.
3.1 Behandeling premieaanvragen
De ecologiepremie is eind 2004 ingevoerd. Nieuwigheden waren dat de premie voortaan al -
leen elektronisch kon worden aangevraagd en dat de behandeling van de vraag om premie-
uitbetaling langs de applicatie Livelink diende te verlopen. De gemandateerde van de onder -
neming kon zich aanmelden met zijn federaal token of e-ID53. De applicatie wees de dossiers 
willekeurig ( at random ) aan een dossierbehandelaar en beslissingnemer toe.
De behandeling van de premieaanvragen en vragen om uitbetaling berust grotendeels bij de 
AEO, die daarvoor over zes VTE beschikt. Ook de AIE komt tussen, met name vóór de uit -
betaling van de derde en laatste schijf of vóór de uitbetaling van de tweede schijf (als die de 
laatste schijf vormt54). De AEO kan ook op de AIE een beroep doen voor nadere controles, bv. 
bij indicaties van mogelijke malversaties. De AIE beschikt daarvoor over dertien inspecteurs, 
die een deel van hun tijd investeren in de controle van de ecologiepremiedossiers (gemiddeld 
2,2 VTE in de periode 2008-2011).
Geïnteresseerde ondernemingen vinden op de website van het agentschap informatie over 
de verschillende EP-regelingen (EP-Oud, EP-Call en EP-Plus). Meestal is over elke regeling 
een informatiebrochure of online-informatie beschikbaar, alsook een overzicht en de teksten 
van de toepasselijke regelgeving en informatie over de wijze van uitbetaling. Wie een premie 
aanvraagt, wordt stapsgewijze door de applicatie geleid, met de nodige links naar bijkomende 
informatie.
3.2 Premietoekenning
Er is geopteerd voor een snelle afhandeling van de premieaanvragen55 en de vragen tot premie-
uitbetaling. De afhandeling van de premieaanvraag verloopt nagenoeg volledig automatisch. 
In deze fase vraagt de administratie nauwelijks verantwoordingsstukken op (in de meeste on -
derzochte dossiers bevindt zich wel een kopie van de duurzaamheidscertificaten56). De AEO 
voert doorgaans slechts summiere controles uit aan de hand van interne of externe databan -
ken, bijvoorbeeld op de RSZ-toestand, balansgegevens of ondernemingsgegevens. De applica -
tie bevat een aantal verklaringen op eer, die de aanvrager moeten responsabiliseren, bijvoor -
beeld over de grootte van de onderneming, de correctheid van de ondernemingsgegevens, de 
naleving van de toepasselijke milieuregelgeving en de regelgeving voor collectief ontslag, de 
52 Op twee na kon het agentschap alle dossiers voorleggen.
53 In 2010 heeft de minister, na een fraudegeval, de registratieprocedure voor de subsidieaanvraag of het beheer van 
het dossier aangepast. Geregistreerde ondernemingen dienen gebruik te maken van een activatielink en eventuele 
volmachten dienen schriftelijk en ondertekend te zijn (ministerieel besluit van 28 april 2010; zie ook de vraag om 
uitleg over nepsubsidiedossiers bij AO (Hand. 2009-2010, 11 februari 2010, nr. C123-ECO15, 24).
54 Dat is het geval als het bedrag van de investeringen lager uitvalt dan de eerste en tweede schijf samen.
55 In het kader van de EP-Call bedraagt de gemiddelde termijn tussen de afsluiting van de call en de rangschikking van 
de ontvankelijk verklaarde dossiers 91 dagen.
56 Hoewel de meeste gegevens in Livelink staan, maakt de AEO voor elke ecologiepremie nog een papieren dossier 
aan, met een kopie van de belangrijkste aanvraaggegevens en soms kopieën van diverse documenten (bv. een at -
test van de RSZ, een balans, de beslissing tot toekenning, een voorgelegde factuur, verklaringen op eer,...). De AEO 
vraagt altijd de duurzaamheidscertificaten op, want die leveren de onderneming een hogere premie op. Ook het 
rapport van de AIE en de stukken die deze afdeling opvraagt komen in het dossier.  ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   27
duur van de exploitatie van de investeringen, enz. In geval van foutieve verklaringen kan de 
administratie de uitbetaling van de premie opschorten of de premies terugvorderen. 
Uit het dossieronderzoek blijkt dat sommige technologieën veelvuldig ondersteuning krijgen. 
In de periode 2008-2010 (EP-Call) genoten vooral zonnepanelen en biogasinstallaties steun. 
Eind 2010 kwamen daarbij ook de laadpalen voor elektrische of hybride voertuigen. In 2011 
(EP-Plus) genoten volgens het jaarverslag 2011 vooral procesgeïntegreerde milieuprojecten57 
steun. 
Met de ecologiepremie wil de Vlaamse overheid ondernemingen stimuleren hun productie -
proces milieuvriendelijk en energiezuinig te organiseren58. Daarvoor neemt de VITO een se -
lectie van technologieën op in een limitatieve technologieënlijst, die ze periodiek actualiseert 
en waarbij ze de ecologische meerkosten die in aanmerking komen, bepaalt. In de praktijk is 
het niet altijd duidelijk wat met het productieproces van een onderneming wordt bedoeld. 
Zo waren er in het kader van de laatste call van 2010 heel wat dossiers voor de ondersteuning 
van ondernemingen die laadpalen wilden installeren in gemeenten of bij bedrijven en super -
markten. 
Uit de dossiers bleek ook dat de behandeling door de verschillende dossierbehandelaars van 
de AEO meestal correct verloopt, maar niet altijd uniform is:
• Zo controleert de ene dossierbehandelaar soms diepgaander dan de andere de naleving 
van de voorwaarde dat de gesubsidieerde investeringen alleen voor eigen gebruik mogen 
dienen59. 
• Voor sommige dossierbehandelaars volstaat een factuur met een miniem bedrag van een 
niet-essentiële investeringscomponent als start van de investering, voor andere dossierbe -
handelaars niet.
Uit de dossiers blijkt ook dat pas opgerichte ondernemingen soms (grote) investeringen uit -
voerden of dat verwante ondernemingen verscheidene dossiers indienden. Na een fraudege -
val begin 201160 nam de AEO zich voor sterker te controleren bij de intake van nieuwe dos -
siers61, bv. door een businessplan op te vragen. Uit de dossiers blijkt niet altijd dat de afdeling 
dat effectief deed.
De uitbetaling van de laatste premieschijf vindt pas plaats na een grondiger controle door de 
AIE. Als uiteindelijk blijkt dat een onderneming geen recht heeft op de premie of slechts op 
een lager subsidiebedrag, dan kan de administratie de betaling op dat ogenblik nog opschor -
ten of het te veel betaalde terugvorderen.
3.3 Subsidiebetaling en verantwoording
Een onderneming moet langs Livelink binnen een bepaalde termijn de premie-uitbetaling 
aanvragen en mag de investeringen pas starten na de indiening van de premieaanvraag62. De 
uitbetaling geschiedt in drie schijven. De EP-Plus-regeling bepaalt dat de begunstigde de eer -
ste schijf (30%) mag opvragen als hij de investeringen is gestart. Hij mag de tweede schijf 
(30%) vragen als hij 60% van de investeringen heeft uitgevoerd en het saldo (de derde schijf) 
57 Bv. terugwininstallaties voor verf, lak, inkt of lijm; koelsystemen voor waterloze offset of compoundeersinstalla -
ties.
58 EP-Plus - Algemene informatie ecologiepremie (december 2011), p. 4.
59 Gesubsidieerde elektrische wagens mogen bv. niet ter beschikking gesteld worden van derden.
60 Uit de schriftelijke vraag nr. 285 van 23 maart 2012 blijkt dat zich begin 2011 een mogelijk fraudegeval voordeed van 
4,1 miljoen euro, waarbij vijftien bedrijven betrokken waren. 
61 In 2011 wees de AEO de Vlaamse minister van Economie in een drietal nota’s op een sterkere checklistcontrole en 
bijkomende analyses. De afdeling zou bijzondere aandacht schenken aan mogelijke verbanden tussen dossiers, de 
aard van de investeringen en de financiële draagkracht van de ondernemingen. 
62 Besluit van de Vlaamse Regering van 17 december 2010, art. 11 en art. 25. 28
nadat hij de investeringen volledig heeft uitgevoerd63. Onder EP-Call bedroeg de eerste schijf 
zelfs 50%  van de toegezegde premie64. De AEO behandelt de aanvragen voor de uitbetaling 
van de eerste twee schijven; de AIE staat in voor de controle op de aanvraag van de derde schijf.
Uit de dossiers is gebleken dat de AEO de eerste schijf, die onder EP-Call soms sloeg op aan -
zienlijke bedragen (bv. 875.000 euro), betaalde op grond van een factuurvoorlegging als be -
wijs van de investeringsstart. Die factuur bedroeg soms nog geen 1.000 euro. Vroeger volstond 
zelfs een verklaring op eer dat de investeringen waren gestart. De AEO redeneerde immers dat 
de subsidie diende om de investering mee te helpen financieren. Voor de uitbetaling van de 
tweede schijf, na de uitvoering van 60% van de investeringen, vroeg de AEO niet systematisch 
facturen op.
Na goedkeuring van het inspectieverslag door de AEO, kan de boekhouding het saldo van de 
premie, doorgaans de derde en laatste schijf, uitbetalen, tenzij een premieherziening plaats -
vond of al betaalde sommen moeten worden teruggevorderd. De AIE voert op de inkomende 
dossiers een risicoanalyse uit op grond van verschillende criteria. Gemiddeld acht procent 
van de ingediende EP-Calldossiers en 63% van de EP-Plusdossiers stuurde de AIE ongecon -
troleerd terug naar de AEO voor verdere afhandeling. De AEO deed evenmin een verder dos -
siernazicht. Deze dossiers kenden dus nauwelijks nog controle en uiteindelijk kon de betaling 
plaatsvinden zonder factuurvoorlegging.
De AIE controleerde de andere dossiers op stukken (50% van de dossiers) of ter plaatse (50%). 
Voor deze controles vraagt de AIE voorafgaandelijk stukken op bij de onderneming. De con -
trole volgt regelmatig geüpdate controlerichtlijnen. De AIE controleert niet of een onder -
neming het maximum subsidiebedrag niet overschrijdt die ze kan ontvangen in het kader 
van diverse subsidieregelingen. De afdeling schat de kans op een overschrijding klein in en 
heeft opgemerkt dat het voorwerp van de subsidiëring kan verschillen van regeling tot rege -
ling. Onlangs heeft de Vlaamse Regering echter twee besluiten65 goedgekeurd die maximale 
steunpercentages bevatten tot 60 à 70% van de meerkosten voor milieu-investeringen. Dat 
verhoogt de kans op oversubsidiëring. Een databank met een overzicht van alle subsidies die 
een onderneming ontvangen heeft, bestaat nog niet. 
3.4 Dossierbeheer en financiële opvolging
Op een totaal van 2.052 dossiers vorderde de AEO in 264 dossiers (een deel van) de premie 
terug, zo blijkt uit een voorlopig overzicht van de terugvorderingen in EP-Calldossiers van 
2007 tot 201066. Dat komt neer op 12,9 % van de dossiers. Behalve deze 264 dossiers, zijn er 
nog dossiers waarin de AEO minder uitkeerde dan oorspronkelijk werd toegekend67, alsook 
dossiers die de AIE niet controleerde op grond van haar risicoanalyse. 
63 Besluit van de Vlaamse Regering van 17 december 2010, art. 24. Dit artikel formuleert een aantal bijkomende voor -
waarden, zoals de afwezigheid van achterstallige schulden bij de RSZ, de exploitatie van de investeringen en het 
voldoen aan alle voorwaarden van het decreet van 31 januari 2003 betreffende het economisch ondersteuningsbe -
leid.
64 Besluit van de Vlaamse Regering van 16 mei 2007, artikel 22, zoals gewijzigd bij besluit van de Vlaamse Regering 
van 3 april 2009.
65 Besluiten van de Vlaamse Regering van 16 november 2012 tot toekenning van steun aan ondernemingen voor stra -
tegische ecologie-investeringen in het Vlaams Gewest en tot wijziging van het besluit van de Vlaamse Regering 
van 17 december 2010 tot toekenning van steun aan ondernemingen voor ecologie-investeringen in het Vlaams 
Gewest.
66 Het overzicht van april 2012 heeft betrekking op 264 dossiers waarin sprake is van een terugvordering; het gaat om 
dossiers gaande van de enige call van 2007 tot en met de tweede call van 2010.
67 Dit leidt dan tot een vermindering van de nog te betalen derde en laatste schijf. ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   29
De belangrijkste oorzaken van de vele terugvorderingen waren de onvolledige uitvoering van 
het investeringsprogramma (ongeveer 160 dossiers), de voorlegging van facturen die dateer -
den van vóór de steunaanvraag (ongeveer 25 dossiers) of het niet respecteren van de uitbeta -
lingsmodaliteiten voor de aanvraag van de tweede schijf68 (ongeveer 25 dossiers). Een diep -
gaander controle door de AEO had dus, zeker voor de laatste twee dossiercategorieën, deze 
terugvorderingen kunnen voorkomen. 
Periodiek is er overleg tussen de AEO en de AIE over hangende problemen of om informatie 
uit te wisselen over nakende regelgeving.
3.5 Stimulerend effect
De toegekende steun moet een stimulerend effect hebben69: ze moet leiden tot additionele 
investeringen, d.w.z. dat de investeringen zonder de premie niet op dezelfde manier zouden 
hebben plaatsgevonden. De Vlaamse overheid stelde daarvoor twee vereisten: 
• de ecologie-investeringen mogen maar starten na de indieningsdatum van de aanvraag;
• grote ondernemingen moeten bijkomend het stimulerend effect van de steun bewijzen 
door aan te geven welke invloed de steun heeft op de grootte of reikwijdte van het project.
De Europese Algemene Groepsvrijstellingsverordening stelt dat kmo-steun geacht wordt een 
stimulerend effect te hebben, als de begunstigde een steunaanvraag bij de betrokken lidstaat 
heeft ingediend vóór hij de werkzaamheden aan het project of de activiteit startte. 
De ondernemingen dienen in hun elektronische aanvraag aan te geven wanneer zij de inves -
tering zullen starten. Als deze datum niet op de indieningsdatum volgt, verklaart de AEO de 
aanvraag onontvankelijk. Het dossieronderzoek wees echter uit dat de AEO deze voorwaarde 
niet altijd strikt nam. Zo startten tal van investeringen vlak na de indieningsdatum (bv. één 
dag). De factuurbedragen van de ondernemingen komen ook regelmatig exact overeen met 
vooraf geschatte bedragen. Tot slot dienden enkele bedrijven waarvan de aanvraag onontvan -
kelijk was wegens al gestarte investeringen, een nieuwe aanvraag in waarin zij de startdatum 
enkele weken opschoven. Deze feiten tonen aan dat heel wat ondernemingen vermoedelijk al 
startten met de investering voor de indieningsdatum.
Grote ondernemingen moeten het stimulerend effect van de subsidie expliciet aantonen door 
in een open veld van de aanvraag aan te geven wat de investering zou inhouden zonder en 
met steun. De loutere invulling van de aanvraag zorgde voor de ontvankelijkheid ervan. De 
administratie beoordeelde de aanvragen niet verder. Uit het dossieronderzoek blijkt dat ook 
de ondernemingen de invulling van deze voorwaarde eerder als een formaliteit beschouwen. 
Deze werkwijze komt niet tegemoet aan de extra aandacht die de Europese Commissie vroeg 
voor de controle op het stimulerend effect bij grote ondernemingen70. Zij legde meer bepaald 
de nadruk op een geloofwaardige analyse van het stimulerende effect en een zorgvuldige over -
heidscontrole daarop. Ze stelde ook dat een eenvoudige verklaring van een begunstigde dat 
steun de reikwijdte of omvang van een project helpt vergroten, niet volstaat.
Omdat de controle op het stimulerend effect van de ecologiepremie in de praktijk vrij forma -
listisch bleef, ging het Rekenhof zelf na hoe additioneel de gesteunde investeringen waren. 
68 Een van de voorwaarden voor de uitbetaling van de tweede schijf is dat de investeringen voor 60 (later 70)% zijn 
uitgevoerd.
69 Europese algemene vrijstellingsverordening, art. 8; decreet betreffende het economisch ondersteuningsbeleid, 
art. 5 en besluit van de Vlaamse Regering Ecologiepremie, art. 11.
70 Brief COMP/H4/CS/dg – D*2011/097439 van de Europese Commissie (DG Concurrentie) aan, o.a., de Permanente 
Vertegenwoordiging van België bij de EU, 20 september 2011. 30
Het nam daarover enkele vragen op in een enquête die het voerde bij ondernemingen die de 
ecologiepremie aanvroegen. De enquête richtte zich op de 229 ondernemingen die deelna -
men aan de derde call in 201071. De responsgraad was 42%. 
Tabel 3 – Enquête bij ondernemingen die deelnamen aan de derde call in 2010
Aangeschreven Geantwoord
Gunstig gerangschikte ondernemingen 64 29 (45%)
Ongunstig gerangschikte ondernemingen 165 67 (41%)
Enerzijds vroeg het Rekenhof de gunstig gerangschikte ondernemingen of en in welke vorm 
zij de investering zouden hebben uitgevoerd zonder de ecologiepremie. Anderzijds vroeg het 
de ongunstig gerangschikte ondernemingen of zij de investering ondertussen hadden aange -
vat en, zo ja, in welke vorm72. 
Tabel 4 geeft de antwoorden van de gunstig gerangschikte ondernemingen weer. 43% van de 
betoelaagde investeringen zou niet op een vergelijkbare manier uitgevoerd zijn en 3% zou een 
minder milieuvriendelijke technologie gebruikt hebben. Deze cijfers geven de graad van ad -
ditionaliteit van de premie weer. 17% van de investeringen zou echter ook zonder de premie op 
dezelfde manier en hetzelfde tijdstip uitgevoerd zijn. 15% zou later of meer gespreid in de tijd 
uitgevoerd zijn. Dus in minstens 32% van de gevallen lijkt de premie niet additioneel. 13% van 
de investeringen zou daarenboven een kleinere omvang gehad hebben, zodat zich ook daar 
maar een beperkt stimulerend effect voordeed. 91% van de investeringen van middelgrote 
en grote ondernemingen73 bleken niet additioneel te zijn. Dat kan erop wijzen dat de premie 
vooral bij deze ondernemingen nauwelijks een stimulerend effect heeft.
Tabel 4 - Antwoorden van gunstig gerangschikte ondernemingen (premieaanvragen)74
Antwoord Kleine  
ondernemingMiddelgrote 
ondernemingGrote  
ondernemingTotaal
Zelfde investering 1  (2%) 9 (50%) 2 (50%) 12 (17%)
Zelfde investering, maar later 2  (4%) 9 (50%) 0 11 (15%)
Investering met minder milieuvriendelijke 
technologie1  (2%) 0 1 (25%) 2   (3%)
Investering met kleinere omvang 9 (18%) 0 0 9 (13%)
Geen vergelijkbare investering 31 (62%) 0 0 31 (43%)
Nog geen beslissing over investering 6 (12%) 0 1 (25%) 7 (10%)
De antwoorden van de ongunstig gerangschikte ondernemingen, die als een controlegroep 
kan fungeren, bevestigden dat een belangrijk aantal investeringen ook zonder ecologiepremie 
hebben plaatsgevonden (zie tabel 5). 55% van de investeringen waarvoor deze ondernemin -
gen de premie aanvroegen, zijn aangevat of uitgevoerd, op dezelfde manier als zou gebeurd 
zijn met de ecologiepremie. 2% van de investeringen zijn later of meer gespreid in de tijd uit -
gevoerd. In 57% van de gevallen ontbrak dus het stimulerende effect. 3% van de investeringen 
vond uitvoering met een minder milieuvriendelijke technologie en 3% verkleinde de omvang 
van de investering. 37% van de investeringen bleven vooralsnog uit. Dat kan verschillende 
redenen hebben en toont niet sowieso de additionaliteit van de premie aan. Zo gaven verschil -
lende ondernemingen aan dat zij de investering voor onbepaalde tijd uitstelden wegens de 
economische recessie.
71 Er is geopteerd voor de derde call van 2010 omdat dit de meest recente call was en dus de meest actuele resultaten 
oplevert. Bovendien was dit de eerste call waar geen premies voor zonnepanelen konden aangevraagd worden, die 
vroeger de meerderheid van de aanvragen uitmaakten.
72 Werd de investering op dezelfde manier uitgevoerd als zou gedaan zijn met de ecologiepremie of niet (latere op -
start, kleiner in omvang, minder milieuvriendelijke technologie, …) ?
73 Een kleine onderneming heeft minder dan 50 werkzame personen en een jaaromzet of jaarlijks balanstotaal van 
maximaal 10 miljoen euro. Een middelgrote onderneming heeft minder dan 250 werkzame personen en een jaar -
omzet van maximaal 50 miljoen euro of een jaarlijks balanstotaal van maximaal 43 miljoen euro. Een grote onder -
neming ressorteert niet onder één van beide categorieën.
74 Een onderneming kan binnen een call meerdere premies aangevraagd hebben, voor verschillende technologieën. ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   31
Tabel 5 - Antwoorden van ongunstig gerangschikte ondernemingen (premieaanvragen)
Zelfde investering 45 (58%) 15 (94%) 5 (19%) 65 (55%)
Zelfde investering, maar later 0 1 (6%) 1 (4%) 2 (2%)
technologie1 (1%) 0 3 (12%) 4 (3%)
Investering met kleinere omvang 0 0 4 (15%) 4 (3%)
Geen vergelijkbare investering 31 (40%) 0 13 (50%) 44 (37%)
Nog geen beslissing over investering 0 0 0 0
Een onderneming kan vaak verschillende soorten steun75 ontvangen voor een milieuvrien -
delijke investering. Het is dan ook mogelijk dat het totaal van de ontvangen steunbedragen 
een groter stimulerend effect op de onderneming had. De combinatie van de verschillende 
soorten ondersteuning kan dan voor de onderneming de doorslag geven om een bepaalde 
milieu-investering te doen.
3.6 Conclusies
Uit de ecologiepremiedossiers blijkt dat de controle door de AEO vrij summier was. Zo vroeg 
de AEO niet altijd facturen op vóór de uitbetaling van een eerste of tweede schijf en ont -
braken soms onderbouwende documenten bij risicovolle investeringen. De dossiercontrole 
deed ook vragen rijzen over de uniformiteit van de dossierbehandeling door de AEO. De AIE 
controleert grondiger, doorgaans vóór de betaling van de (derde en) laatste premieschijf. In 
de EP-Calldossiers uit de periode 2007-2010 leidde haar controle tot een vrij hoog percentage 
terugvorderingen onder meer wegens facturen die dateerden van vóór de steunaanvraag en 
aanvragen die niet voldeden aan de uitbetalingsmodaliteiten. De AIE bouwt haar controle 
op een risicoanalyse en onderzoekt bijgevolg niet alle premiebetalingen. De aanpak van de 
AEO en de AIE kan dus resulteren in een premiebetaling zonder dat ook maar een factuur is 
voorgelegd. 
Het stimulerend effect van de premie is ten slotte niet gegarandeerd. Enerzijds zijn de eisen 
die de premieaanvraag stelt, ontoereikend en worden ze onvoldoende gecontroleerd. Ander -
zijds blijkt uit een bevraging door het Rekenhof dat de ondernemingen uit de derde call 2010 
de premie vaak niet nodig hebben om de investering te doen.
75 Bv. een verhoogde investeringsaftrek, steun voor EFRO-projecten, groene waarborg PMV, premies van netbeheer -
ders, VLIF-steun, … 32
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   33
HoofdstukEvaluatie
4 34
Een doelmatig beleid vergt een periodieke monitoring en evaluatie van de doelbereiking van 
de subsidie. Daarop kunnen eventuele bijsturingen steunen.
4.1 Beleidsevaluatie
In hoofdstuk 2 is al gesteld dat er geen operationele doelstellingen voor de ecologiepremie 
geformuleerd zijn, noch op ecologisch, noch op economisch vlak. Het is bijgevolg onmogelijk 
een evaluatie van de doelbereiking te maken. De driejaarlijkse evaluatie waartoe de Vlaam -
se overheid zichzelf heeft verbonden76, vindt niet plaats77. Bij de bijsturingen van de premie 
zijn weliswaar in beperkte mate outputresultaten gepresenteerd, o.m. over de ondersteunde 
technologieën, de aanvragende bedrijven, de sector waartoe die bedrijven behoren en de ge -
spendeerde budgetten, maar die kunnen niet doorgaan voor een degelijk onderbouwde out -
come-evaluatie, die het bv. ook over doelbereik of kosteneffectiviteit heeft. Het is in elk geval 
onduidelijk of de premie daadwerkelijk toegevoegde waarde creëert. De beperkte additiona -
liteit ervan (zie 3.5) wijst er eerder op dat de ingezette middelen niet leiden tot een evenredig 
maatschappelijk effect.
4.2 Bijsturingen 
De Vlaamse overheid houdt dus in zekere mate outputresultaten van de ecologiepremie bij, 
die leidden tot aanpassingen aan de regelgeving of de limitatieve technologieënlijst. Zo waren 
er aanpassingen om de kmo-doelgroep beter te bereiken, misbruik inzake opstal tegen te 
gaan of bepaalde veelgevraagde technologieën, zoals zonnepanelen, uit de technologielijst te 
verwijderen. Ook ingrijpender veranderingen vonden plaats, zoals de afschaffing van het call -
systeem in februari 2011. Enerzijds is flexibiliteit voor een subsidieverlening noodzakelijk om 
een doelmatig subsidiebeleid te kunnen voeren, bv. de aanpassingen aan de limitatieve tech -
nologieënlijst van de ecologiepremie, anderzijds brengen ingrijpende veranderingen van het 
premiekader ook problemen mee, waarvoor de subsidieverlener onvoldoende aandacht heeft:
• Voortdurende veranderingen van de essentiële werking van de premie creëren onzeker -
heid en komen het groene investeringsbeleid van Vlaamse ondernemingen niet ten goede. 
• Voortdurende aanpassingen bemoeilijken ook het werk van de Economische Inspectie en 
verzwaren de aanvraagmodaliteiten voor de ondernemingen. 
• Sommige, vaak noodzakelijke aanpassingen van de limitatieve technologieënlijst kaderen 
te weinig in een breder beleidskader op lange termijn:
• De onttrekking aan de premie van de technologieën die tot groenestroom- en warm -
tekrachtkoppelingcertificaten aanleiding geven, is onvoldoende onderbouwd en lijkt 
niet te kaderen in een duidelijke visie over de ondersteuning van dergelijke technolo -
gieën. De administratie had deze afschaffing evenmin in haar prognosecijfers ingecal -
culeerd.
• Door de populariteit van de fotovoltaïsche zonnepanelen daalde de prijs, terwijl de eco -
logiesteun op hetzelfde niveau bleef. De zonnepanelen namen al vanaf de eerste call 
van 2007 meer dan 50% van het budget van de ecologiepremie in. De steun is pas bij de 
derde call 2010 afgeschaft. De sterke subsidiëring, ook in de particuliere sector, zorgde 
ervoor dat de installatie sterk steeg. De overgang van een situatie van jarenlange over -
subsidiëring78 naar een sterk verminderde ondersteuning zorgde voor een onstabiele 
economische omgeving voor de sector van de zonnepanelen.
• De aanpassingen aan het subsidiesysteem steunden soms onvoldoende op feitelijke vast -
stellingen. Zo kwam de afschaffing van het callsysteem er voornamelijk onder druk van de 
ondernemingen zelf. Het lage slaagpercentage en het gebrek aan rechtszekerheid maakten 
76 Zie onder meer RIA bij VR 2010/1607/DOC0620.
77 IAVA volgt wel de interne controle van het AO op. In 2008 voerde het AO in samenwerking met KPMG een risico -
analyse uit specifiek voor de ecologiepremie.
78 Door het geheel van mogelijke steunmaatregelen. ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   35
het systeem weinig populair. Een slaagkans van minder dan 50% werd door de onderne -
mingen en de Vlaamse overheid als problematisch beschouwd79. Bedrijven hadden bij hun 
aanvraag niet de rechtszekerheid dat ze positief zouden worden gerangschikt. Het huidige 
systeem houdt nog altijd een onzekerheid in: aanvragen die later in het jaar plaatsvinden, 
kunnen een lagere of zelfs helemaal geen premie inhouden. Tabel 6 toont de slaagkansen 
vanaf de eerste call in 2007.
Tabel 6 – Slaagkansen van aanvragers (gebaseerd op cijfergegevens aangeleverd door AO)  8080
CALL Aantallen dossiers Slaag -
kansToe-
gekend  
(x1000 
euro)Ge- 
vraagd  
(x1000 
euro)Voor -
zien 
budget  
(x1000 
euro)Gemid -
delde 
subsidieAandeel  
Zonne-
panelen*# *+ *-
 2007-EP-1 243 243 0 100% 24.989 24.989 25.000 102.83616,01% 
(4Meuro)
2008-EP-1 251 251 0 100% 21.640 21.640 25.000 86.21346,49% 
(10,1Meuro)
2008-EP-2 180 180 0 100% 11.581 11.581 25.000 64.34131,21% 
(3,6Meuro)
2008-EP-3 143 143 0 100% 17.380 17.380 25.000 121.53923,04% 
(4Meuro)
2009-EP-1 390 256 134 65,64% 39.670 78.154 40.000 154.96079,18%  
(31,4 Meuro)
2009-EP-2 545 411 134 75,41% 58.826 111.105 60.000 143.12779,74%  
(46,9 Meuro)
2009-EP-3 596 307 289 51,51% 61.383 107.058 61.386 199.94541,32%  
(25,4 Meuro)
2010-EP-1 312 124 188 39,74% 41.793 70.597 41.793 337.03652,88% 
(22,1Meuro)
2010-EP-2 333 136 197 40,84% 38.361 67.401 38.617 282.0633,13% 
(1,2Meuro)
2010-EP-3 229 64 165 27,95% 36.549 102.806 38.207 571.074 0%
2011- EP-
PLUS80182 135
beslist47
onbeslist100% 15.607 15.607 71.600 85.753 0%
* (#) ontvankelijk, (+) positief, (-) negatief  Meuro = miljoen euro
De bovenstaande tabel staat een aantal vaststellingen toe:
• Vanaf de eerste call in 2009 daalden de slaagkansen tot 66% door de grote toestroom van 
aanvragen en de bijhorende stijging van de subsidievraag (x 4,5), grotendeels veroorzaakt 
door aanvragen om plaatsing van zonnepanelen (79% van het budget).
• De slaagkansen daalden een tweede keer bij de derde call van 2009 (van 75% tot 52%). 
Toen bevond de administratie minder dossiers gunstig (-25%), ondanks een gelijkblijvend 
budget. Vooral aanvragen voor 23 biogasinstallaties (voor meer dan 20 miljoen euro) ver -
klaren deze evolutie81. Dat leverde wel hogere subsidiebedragen per dossier op.
• De daaropvolgende daling (van 52% tot 40%) is grotendeels te wijten aan de daling van het 
voorziene budget met 30%.
• Ook bij de derde call in 2010 daalden de slaagkansen (tot 28%). De administratie keurde 
bijzonder weinig dossiers goed wegens de plotse toestroom aan aanvragen voor oplaadpa -
len voor elektrische of hybride voertuigen (9,5 miljoen euro).
79 Bij beursaanvragen beschouwt het FWO 30% slaagkans als de kritische succesgrens. 
80 Stand van zaken op 17 januari 2012.
81 Het gaat om de productie van energie (WKK/elektriciteit) door anaerobe fermentatie van afval of biomassa. De 
milieu-inspectie stelde bij 81% van de gecontroleerde installaties overtredingen op de milieuregelgeving vast.  36
• Bij EP-Plus stortte de vraag in, voornamelijk wegens het wegvallen van de technologieën 
die in aanmerking komen voor groenestroom- of warmtekrachtkoppelingcertificaten.
De redenen voor de daling van de slaagkansen lagen dus enerzijds in de plotse populariteit 
van bepaalde technologieën, en anderzijds in de daling van de voorziene budgetten. De op -
komst van enkele technologieën (zonnepanelen, biogasinstallaties en laadpalen) heeft grote 
delen van het budget opgeslorpt. Dat kan enerzijds wijzen op onvoldoende kennis van de 
technologie en de markt, maar anderzijds heeft de Vlaamse overheid niet altijd tijdig inge -
grepen om de slaagkansen hoog te houden82. Onvoldoende aandacht voor de budgetten en de 
markt van te ondersteunen technologieën kan ook het EP-Plus-systeem onder druk zetten. 
In tegenstelling tot bij het callsysteem, zullen daarbij arbitraire keuzes nodig zijn. Latere dos -
siers zullen dan immers minder of geen steun ontvangen.
Uit de enquête blijkt dat 44% van de ondernemingen het nieuwe subsidiesysteem (EP-Plus) 
wel degelijk een verbetering vinden, dankzij de grotere transparantie en objectiviteit ervan. 
22% vindt het nieuwe systeem dan weer geen verbetering wegens even arbitrair. 27% had geen 
mening en voor 7% hebben beide systemen voor- en nadelen. 
4.3 Evaluatie van de crisismaatregelen
De administratie heeft niet nagegaan wat de effecten waren van de ingevoerde versoepelings -
maatregelen83 naar aanleiding van de financieel-economische crisis. Het is onduidelijk of deze 
aanpassingen invloed hadden op het investeringsgedrag van de ondernemingen. Niettegen -
staande de budgettaire consequenties van de maatregelen, ging geen aandacht naar de gevol -
gen ervan. Uit de enquête van het Rekenhof blijkt dat de crisismaatregelen volgens 49% van 
de ondernemingen geen invloed hadden op hun beslissing de ecologiepremie aan te vragen. 
Volgens 32% hadden de maatregelen wel enige invloed op hun beslissing, voor 19% waren ze 
van doorslaggevend belang. Bij de gunstig gerangschikte bedrijven hadden de crisismaatrege -
len een grotere invloed op de investeringsaanvraag. 39% van deze bedrijven achtten de maat -
regelen van doorslaggevend belang (tegenover 9% van de ongunstig gerangschikte bedrijven). 
Voor 18% hadden ze geen belang (tegenover 65% bij de ongunstig gerangschikte bedrijven).
4.4 Evaluatie van de methodologie 
De Vlaamse overheid liet in 2010-2011 een evaluatiestudie84 uitvoeren van de methodologie 
in het kader van de ecologiesteunverlening. Deze studie heeft geleid tot een aantal verbeter -
punten:
• Generieke doelstellingen
 De studie gaf aan dat de ondersteuning van meer procesgeïntegreerde maatregelen en 
meer vrijheid voor de bedrijven in hun investeringskeuze aangewezen was. De Vlaamse 
Regering heeft in haar besluit tot toekenning van steun aan ondernemingen voor strategi -
sche ecologie-investeringen daarom de steun aan generieke doelstellingen opgenomen.
82 De plaatsing en het gebruik van zonnepanelen zijn jarenlang overgesubsidieerd.
83 De verhoging van de eerste betalingsschijf van 30% naar 50% en de verlenging van de investeringstermijn van drie 
naar vijf jaar (zie het besluit van de Vlaamse Regering van 3 april 2009).
84 Evaluatie methodologie voor het samenstellen van de LTL in het kader van de ecologiesteunverlening, 30/06/2011, 
Tritel. ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   37
• Kosteneffectiviteit  
 Met een monetarisering van de milieu-impact moet het volgens de studie mogelijk zijn de 
kosteneffectiviteit van de premie na te gaan, m.a.w. de ingezette middelen en hun milieu-
impact af te wegen. Dat zou echter bijkomend studiewerk door de VITO vergen.
• Levenscyclusanalyse en incalculatie van neveneffecten  
 De studie toonde aan dat het in rekening brengen van de volledige levenscyclus van een 
technologie (inclusief productie- en afvalfase) en van een aantal belangrijke mi lieu-
neveneffecten de milieuscore van een technologie kunnen beïnvloeden.
• Langetermijndoelstellingen  
 De studie pleitte voor een aansluiting van de premie op de milieudoelstellingen op lange 
termijn. Overleg tussen het AO en het departement Leefmilieu, Natuur en Energie leverde 
op dit vlak echter nog niets op. 
4.5 Conclusies
Een doorgedreven evaluatie van de ecologiepremie vond nog niet plaats. Zij is ook niet mo -
gelijk bij gebrek aan bruikbare doelstellingen. De veelvuldige bijsturingen op grond van out -
putresultaten en budgettaire noodzaak, waren dan ook soms onderhevig aan tekortkomin -
gen. Aanpassingen aan het premiekader creëerden onzekerheid bij de doelgroep en stoelden 
niet altijd op feitelijke vaststellingen. De Vlaamse overheid liet ten slotte na de effecten van de 
tijdelijk ingevoerde crisismaatregelen na te gaan. 38
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   39
5 40
HoofdstukHoewel de ecologiepremie een economische maatregel met een sterke milieugerelateerde im -
pact is, werd het beleidskader ervan onvoldoende onderbouwd met meetbare economische 
en ecologische operationele doelstellingen. Het gebrek aan dergelijke doelstellingen maakt 
het moeilijk te evalueren in welke mate de premie bijdraagt tot de toepasselijke Vlaamse, na -
tionale en Europese beleidsdoelstellingen. 
Ondanks de uitvoering van simulaties door de Vlaamse overheid bleken deze soms te beperkt 
om de budgettaire noden van de premie precies in te schatten. Dat heeft, mede door de eco -
nomische context, geleid tot veel fluctuaties en noopte tot verscheidene aanpassingen aan het 
juridische kader, zoals wijzigingen van de gehanteerde toekenningsvoorwaarden of van de 
keuze van ondersteunde technologieën. Zowel de kredieten als de besteding ervan varieerden 
dan ook sterk in de tijd, zowel over de jaren heen als binnen één begrotingsjaar. 
De veelvuldige aanpassingen aan het premiekader onder budgettaire en economische druk 
beïnvloedden de kansen van de steunaanvragende ondernemingen op effectieve steunuitbe -
taling en ondergroeven zodoende de voorspelbaarheid van het regelgevend kader van de eco -
logiepremie.
De beleidsuitvoering heeft de klemtoon gelegd op snelheid en automatisering, wat ten dele 
ten koste ging van controle. De controle door de Afdeling Economische Ondersteuning van 
het Agentschap Ondernemen in de eerste fasen van de premiebetaling verliep dan ook sum -
mier. Zij behandelde de premiedossiers niet altijd uniform en betaalde de eerste premie -
schijven soms uit zonder voldoende onderbouwing met facturen of documenten. Voor de 
saldobetaling evalueerde de Afdeling Inspectie Economie van het Agentschap Ondernemen 
weliswaar een selectie van premies grondiger, wat in de periode 2007-2010 aanleiding gaf tot 
veel terugvorderingen, onder andere door vroegtijdige facturaties en niet nagekomen uitbe -
talingsmodaliteiten. 
Uit een bevraging door het Rekenhof van ondernemingen uit de derde call 2010 met het oog 
op de beoordeling van het stimulerend karakter van de maatregel, bleken de volgende resul -
taten: 32% van de aanvragen van de ondernemingen die de premie ontvingen, zouden ook 
zonder de premie uitgevoerd zijn; 57% van de aanvragen van de ondernemingen die de premie 
aanvroegen, maar niet ontvingen, werden inmiddels toch uitgevoerd.
Een outcome-evaluatie van de premie door de Vlaamse overheid vond tot op heden niet plaats. ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   41
6 42
Hoofdstuk• Het is aangewezen dat de Vlaamse Regering de strategische doelstellingen vertaalt in ope -
rationele doelstellingen, zowel op economisch vlak (concurrentiepositie, doelgroep, …) als 
op ecologisch vlak (milieu- en energiedoelstellingen).
• Het bereiken van die doelstellingen dient periodiek te worden geëvalueerd. 
• Het verdient aanbeveling dat de Vlaamse Regering bijsturingen van het beleid grondig on -
derbouwt en deze kadert in een langetermijnvisie. De limitatieve technologieënlijst dient 
bij onevenwichten snel en flexibel te worden aangepast. 
• De Vlaamse overheid kan de frequentie van de aanpassingen aan de ecologiepremie-
regelgeving temperen door meer volledige modellen te hanteren voor de inschatting van 
de budgettaire weerslag van mogelijke aanpassingen van de toekenningsvoorwaarden en 
premiemodaliteiten.
• Het verdient aanbeveling meer aandacht te besteden aan het stimulerend effect van de 
premie. De administratie moet nauwkeuriger omgaan met de gestelde eisen bij de premie -
aanvraag.
• Het Hermesfonds dient in zijn jaarverslagen meer exhaustief en uniform te rapporteren 
over de kredietvorming en het kredietverbruik voor de ecologiepremie. 
• De afdeling Economisch Ondersteuningsbeleid van het Agentschap Ondernemen moet de 
subsidieaanvragen meer uniform behandelen en minimale verantwoordingseisen hante -
ren voor de uitbetaling van de ecologiepremieschijven. ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   43Hoofdstuk7Reactie van de minister 44
De minister-president en Vlaams minister van Economie heeft op 30 oktober 2012 gereageerd 
op het ontwerpverslag van de audit (zie bijlage 1). Hij stelde dat in het rapport onvoldoende 
rekening is gehouden met het antwoord van het AO op deze audit. De minister maakte in zijn 
antwoord de volgende opmerkingen, die grotendeels gelijklopen met de opmerkingen van het 
AO:
1. De ecologiesteun is in de eerste plaats een economische maatregel en heeft slechts op se -
cundair niveau een ecologische doelstelling. De operationalisering van de doelstellingen 
acht de minister-president niet realistisch.
2. De huidige steunregeling is steeds positief voor het milieu, aangezien via de BBT-studies 
de performantste technologieën op de limitatieve technologieënlijst staan. Deze lijst 
wordt regelmatig bijgestuurd.
3. Het is correct dat de Vlaamse overheid de frequentie van de aanpassingen aan de ecologie -
premieregelgeving moet temperen. Dat is echter moeilijk te bereiken door het hanteren 
van volledigere simulatiemodellen: simulaties zijn altijd maar een benadering van de eco -
nomische realiteit.
4. De wijziging van de spelregels van de ecologiepremie zorgen niet voor de vermindering 
van de voorspelbaarheid van de maatregel. De voorspelbaarheid voor de aanvrager is door 
de aanpassing groter geworden omdat het slaagpercentage vóór de aanpassing was gedaald 
tot 28%.
5. De controle op de ecologiesteun zit inderdaad vooral bij de uitbetaling van de derde schijf. 
Sinds meer dan een jaar is beslist om de controle bij de uitbetaling van de eerste en tweede 
schijf aan te scherpen.
6. Het stimulerend effect van een maatregel is moeilijk te controleren. Het Rekenhof trekt 
sterke conclusies uit de resultaten van een bevraging die in geen enkel opzicht representa -
tief is.
De minister ging niet in op de aanbevelingen over de periodieke evaluatie van de premie 
(tweede aanbeveling), de onderbouwing van de veelvuldige bijsturingen (derde aanbeveling) 
en de financiële rapportering (zesde aanbeveling).
Het Rekenhof wenst de volgende kanttekeningen te plaatsen bij de opmerkingen van de mi -
nister en het AO:
1. De ecologiepremie wordt voorgesteld als een hoofdzakelijk economische maatregel, niet -
tegenstaande zij in tal van milieugerelateerde beleidsdocumenten is opgenomen. Het 
is wellicht niet eenvoudig om de strategische doelstellingen verder te operationaliseren, 
maar wel noodzakelijk, onder meer om de effecten van de maatregel te evalueren.
2. Het Rekenhof twijfelt er niet aan dat de limitatieve technologieënlijst performante tech -
nologieën bevat. Het flexibel aanpassen van de technologieënlijst blijft echter een aan -
dachtspunt (cf. de laattijdige uitsluiting van de zonnepanelen).
3. Het Rekenhof gaat akkoord met de noodzaak van een flexibel instrument, maar is van 
oordeel dat het aanbeveling verdient de grote bijsturingen van het beleid grondiger te on -
derbouwen (zie 4.2) en deze te kaderen in een langetermijnvisie. Wat de inschatting van 
de budgettaire weerslag van mogelijke aanpassingen betreft, moet nauwkeuriger worden 
omgegaan met het gegeven cijfermateriaal. Het voorbeeld van de simulaties m.b.t. het EP-
Plus-systeem (zie 2.2) wijst op de noodzaak daarvan.
4. Vaak wijzigende spelregels verminderen volgens het Rekenhof wel degelijk de voorspel -
baarheid of investeringstype x of y nog in aanmerking zal komen voor steun. Zodra een 
type investering onder de nieuwe regeling valt, is de voorspelbaarheid dat een premie 
wordt ontvangen, wel hoger. Maar, zoals aangetoond in punt 4.2 , kan het EP-Plus-systeem  ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   45
bepaalde problemen kennen - net zoals het EP-Call-systeem  -, die ervoor zorgen dat het 
systeem onder druk komt te staan. In tegenstelling tot bij het callsysteem zullen daarbij 
echter arbitraire beslissingen moeten worden genomen, waarbij latere dossiers minder of 
geen steun zullen ontvangen.
5. Het Rekenhof bevestigt dat er sedert vorig jaar, naar aanleiding van een fraudegeval, spra -
ke is van een verscherpte controle. Het blijft evenwel voorstander van het zoeken naar 
een beter compromis tussen klantvriendelijkheid en een verantwoorde uitbetaling van de 
eerste, vaak aanzienlijke, subsidieschijven.
6. De aandacht voor het stimulerend effect van de maatregel is om verschillende redenen 
nodig (regelgeving, brief Europese Commissie, doelmatigheid). Als het stimulerend effect 
niet aanwezig is, kunnen de overheidsmiddelen immers beter op een andere wijze worden 
ingezet, die ze een groter resultaat garandeert. Er is bij de bevraging door het Rekenhof 
bewust geopteerd voor de derde call van 2010. Dat was de recentste call en leverde dus de 
meest actuele resultaten op. Bovendien was het de eerste call waarbij geen premies voor 
zonnepanelen konden worden aangevraagd, die vroeger de meerderheid van de aanvragen 
uitmaakten. Het lage slaagpercentage in deze derde call is in dit opzicht niet relevant: bei -
de groepen, zowel de geslaagden als de niet-geslaagden, werden immers volledig bevraagd. 
Daarna werd voor beide groepen apart gerapporteerd. Om al deze redenen is het Rekenhof 
van oordeel dat de uitgevoerde bevraging wel bruikbare resultaten oplevert.  46
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   47
Bijlagen 48
BIJLAG E 1
Antwoord van de Vlaamse minister van Economie
Brussel, 30 oktober 2012
Betreft: Audit ecologiepremie
Geachte Voorzitter,
Op 3 oktober ontving ik het ontwerpverslag met betrekking tot de ecologiepremie.
U vraagt mij binnen de termijn van een maand mijn reactie op de conclusies en aanbevelingen 
mee te delen. Hieronder vindt u mijn reactie.
Vooreerst ben ik verrast dat het Rekenhof stelt dat met de reactie van het Agentschap Onder -
nemen werd rekening gehouden bij de opmaak van het ontwerpverslag dd. 2 oktober 2012. 
Een lezing van voorliggende tekst toont aan dat met de meeste van de bemerkingen en ver -
duidelijkingen geen rekening gehouden werd. Ik zou daarom in de eerste plaats willen vragen 
om deze reactie toch opnieuw te willen bekijken.
In het ontwerpverslag wordt in de eerste plaats gewezen op het ontbreken van strategische 
en operationele doelstellingen. Zoals u weet is de ecologiesteun een economische maatregel 
die erop gericht is om bedrijven er toe aan te zetten om het productieproces milieuvriendelijk 
en energiezuinig te organiseren. De doelstelling is dus om het concurrentiële nadeel weg te 
werken van investeringen die duurder zijn dan de norm. Competitiviteit kan wel gemeten 
worden, maar de bijdrage van de ecologiepremie daarbij aflijnen is niet realistisch. Ik heb wel 
voor de secundaire (ecologische) doelstelling eerder al opdracht gegeven om de ecologische 
impact van een technologie te standaardiseren. Op die manier zou posteriori  kunnen opgelijst 
worden in welke mate de ecologiesteun heeft bijgedragen tot de vermindering van de CO2-
uitstoot. Zelfs een operationalisering van deze secundaire doelstelling bleek niet mogelijk, 
omdat die afhankelijk is van de implementatie van de investering in de specifieke bedrijfs -
economische context (grootte van de investering, benuttingsgraad. etc.). Een geval per geval 
meting is administratief en economisch niet te verantwoorden. Deze aanbeveling is daarom 
niet realistisch.
Ik wil wel benadrukken dat de huidige steunregeling altijd positief is voor het milieu en het 
energieverbruik omdat de technologieën die voorkomen op de limitatieve technologieënlijst 
gebaseerd zijn op de sectorale BBT-studies wat betekent dat het om de meest performante 
technologieën gaat die op dit ogenblik op de markt zijn en waarbij dan ook de hoogst moge -
lijke impact op het milieu en energiebesparing kan bereikt warden. De taak van de overheid is 
beperkt tot de oplijsting van wat verder gaat dan de norm en de bepaling van de meerkost. Of 
de markt vervolgens investeert, is moeilijk te voorspellen. Uiteraard betreft het steeds techno -
logieën die door marktspelers worden aangekaart. De aanbeveling om de lijst regelmatig bij te 
sturen, wordt dus gevolgd. De suggestie om de steun voor bepaalde technologieën regelmatig 
bij te sturen in functie van het gewenste beleid, kan slechts ten dele worden gevolgd, omdat 
de keuze van de technologieën en de berekening van de meerkost gebaseerd zijn op objectieve 
berekeningen. Afwijkingen van het MIRA-T rapport is wel mogelijk. Zo heeft de Vlaamse Re -
gering recent beslist om bijvoorbeeld meer aandacht te geven aan energiebesparende maatre -
gelen, wat niet rechtstreeks door het MIRA-T rapport is gevat.
Ik heb begrip voor de aanbeveling dat de Vlaamse overheid de frequentie van de aanpassingen 
aan de ecologiepremieregelgeving moet temperen. Dat dit door ‘meer volledige modellen te 
hanteren voor de inschatting van de budgettaire weerslag van mogelijke aanpassingen van de  ECOLOGIEPREMIE
STUK 37-C (2012-2013) – NR. 1/   49
toekenningsvoorwaarden en premiemodaliteiten’ kan bereikt worden, betwijfel ik. De markt 
en de economie zijn moeilijk voorspelbaar. Het klopt alleszins dat ecologiesteunregelgeving 
meermaals werd herzien en aangepast omwille van diverse redenen:
• Budgettaire ontsporingen. Omwille van het feit dat de vraag naar steun groter was dan het 
aanbod en de steunregeling in 2005 en 2006 ernstig ontspoorde werd vanaf oktober 2007 
overgegaan naar een gesloten budgettair systeem met een oproep met wedstrijdformule. 
Dit systeem liep tot januari 2011. In deze periode werden in totaal 10 calls succesvol geor -
ganiseerd.
• Op vraag van de sociale partners. Naar aanleiding van de verzuchtingen van het VESOC 
werd afgestapt van de oproep met wedstrijdformule omwille van de lage slaagkans. In de 
laatste call bedroeg de slaagkans om in aanmerking te komen voor een ecologiepremie 
immers slechts 28%.
• Onder druk van de algemene economische en financiële toestand werd het noodzakelijk 
geacht de regelgeving een aantal malen bij te sturen en te versoepelen.
In het verslag wordt gesteld dat door de spelregels zo vaak te wijzigen de voorspelbaarheid 
van de maatregel vermindert. Dat laatste klopt mijns inziens niet: de voorspelbaarheid voor 
de aanvrager is er door de aanpassing groter geworden omdat het slaagpercentage voor de 
aanpassing gedaald was tot 28%.
In het ontwerpverslag wordt vervolgens ingegaan op het feit dat bij elke aanpassing van de 
regelgeving, simulaties worden uitgevoerd die de budgettaire noden zelden correct voorspel -
den. Die analyse is correct. Simulaties zijn immers altijd slechts een benadering van de econo -
mische realiteit die complex en onvoorspelbaar is en moeilijk in een simulatie te vatten is. Het 
inschatten van de budgettaire implicaties van een wijziging aan de steunmaatregel blijft dan 
ook een moeilijke oefening en blijft vaak een ‘trial and error’ verhaal wat nieuwe bijsturingen 
noodzakelijk maakt om vraag naar en aanbod van steun in evenwicht te brengen.
De controle op de ecologiesteun zit inderdaad vooral bij de uitbetaling van de derde schijf. Bij 
de opstart van de ‘ecologiepremie nieuwe stijl’ werd tegemoetgekomen aan de verzuchtingen 
van het bedrijfsleven, door middel van een snelle dossierafhandeling en uitbetaling van de 
ecologiepremie. Zo kon de steun door de onderneming worden aangewend bij de financiering 
van haar investeringsproject in niet evidente economische tijden. Sinds meer dan een jaar heb 
ik beslist de controle door de dossierbehandelaar binnen de Afdeling Economisch Ondersteu -
ningsbeleid bij de uitbetaling van de eerste en tweede schijf aan te scherpen en dit voor alle te 
behandelen dossiers. De controle bij uitbetaling van de eerste schijf bestaat er in dat een extra 
bewijs wordt gevraagd dat de investeringen gestart zijn (normaal gezien is dit een factuur of 
een uittreksel uit de boekhouding). Bij de controle op de tweede schijf moet effectief aange -
toond worden dat 60 of 70% van de investering al is gebeurd (ook hier gaat het om facturen 
en dergelijke).Dit betekent dat naast de controle die de Afdeling Inspectie Economie op basis 
van de eigen risicoanalyse doet in het kader van de saldering van een dossier, de Afdeling Eco -
nomisch Ondersteuningsbeleid de controle bij de besluitvorming en de uitbetaling van in het 
bijzonder de eerste schijf van de steun verstrengd heeft voor alle dossiers.
Omdat het verslag stelt dat niet alle dossiers op een gelijkaardige manier worden behandeld, 
heb ik de interne richtlijnen ter zaken opgevraagd en zal ik deze bijsturen indien nodig.
Het stimulerend effect van elke steunmaatregel tenslotte, is moeilijk te controleren. In prin -
cipe wordt de steun enkel gegeven voor een bepaald percentage van de meerkost ten opzichte 
van een investering die standaard is. Door de combinatie van deze steun met ondersteunings -
vormen van hernieuwbare energie was de stimulering echter te groot en daarom werd de cu -
mul van de beide instrumenten verboden. Ik vind het wel dat het Rekenhof sterke conclusies 
trekt uit de resultaten van een bevraging die in geen enkel opzicht representatief kan ge -
noemd worden. Ook daarin treedt de reactie van het Agentschap Ondernemen bij. 50
lk hoop dat u mijn opmerkingen bij het ontwerpverslag in goede orde ontvangt en blijf graag 
bereid tot verdere toelichting.
Met veel hoogachting
Kris Peeters
Minister-president van de Vlaamse Regering  Verslag van het Rekenhof aan het Vlaams Parlement
adres
Rekenhof
tel.
fax

CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS – SESSION 2011-2012
VOLUME I – COMMENTAIRESOBSERVATIONS ET DOCUMENTS SOUMIS À LA CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS168e CAHIER 
DE LA
COUR DES COMPTESKAMER VAN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS — ZITTING 2001-2002
158eBOEK VAN HET REKENHOF
DEEL I
CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS — SESSION 2001-2002
158eCAHIER DE LA COUR DES COMPTES
 168e CAHIER
DE LA
Observations et documents 
__________ 168e CAHIER
DE LA
__________  5
Synthèse
168e Cahier de la Cour des comptesSynthèse
1 Compte général de l’État 2010
Retards dans la transmission des comptes
Le compte d’exécution du budget a été transmis en retard à la Cour des 
comptes, plus particulièrement le volet des recettes. De plus, l’administration 
a continué à apporter des ajouts et des modifications aux comptes transmis, jusqu’à la mi-novembre.
En vertu de l’article 72 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du 
budget et de la comptabilité de l’État fédéral, le compte général de l’adminis -
tration générale est établi par le ministre du Budget et envoyé à la Cour des comptes avant le 30 juin de l’année qui suit celle à laquelle il se rapporte.
Le volet des dépenses a été transmis le 11 juillet 2011.
À la suite de remarques de la Cour des comptes, des corrections à ce volet 
ont été apportées les 6 et 25 octobre 2011.
Depuis de nombreuses années, la transmission du volet des recettes du 
compte d’exécution du budget connaît un retard systématique de plusieurs mois. 
Une première version du volet des recettes a été transmise à la Cour le 
25 octobre 2011. La deuxième version, tenant compte des remarques de la Cour des comptes, a été transmise le 17 novembre 2011. Les tableaux du compte donnant les opérations sur les fonds de restitution et d’attribution ainsi que celles des services de l’État à gestion séparée ont également été remis en retard, le 8 novembre 2011.
La Cour des comptes a trouvé de nombreuses erreurs matérielles dans le 
volet des dépenses des comptes transmis, y compris dans les totaux géné -
raux. Ces erreurs ont été signalées à l’administration, mais n’ont été que partiellement corrigées.
En raison de la transmission tardive du compte des recettes et de l’absence 
de pièces justificatives pour l’essentiel des recettes, seul un contrôle de pure forme a été opéré. De nombreuses erreurs ont également été constatées dans cette partie du compte d’exécution du budget.
2 Recettes perçues par l’État
Ensemble des recettes perçues par l’État
La Cour des comptes estime les recettes perçues par l’État à 102,8 mil-
liards d’euros en 2010, soit 2,8 milliards de plus qu’en 2009. De ce montant, 
43,7 milliards reviennent à l’État selon une approche juridique et 28,9 mil -
liards selon un point de vue économique.  6
Synthèse
168e Cahier de la Cour des comptesRecettes fiscales totales
Par rapport à 2009, les recettes fiscales de l’État fédéral ont augmenté 
en 2010 de 5,76 % pour atteindre 81,1 milliards d’euros. Cette croissance est 
supérieure à celle du PIB (+4,06 %). La croissance des impôts indirects est 
plus forte que celle des impôts directs (+12,7  % pour les douanes et accises 
et +6,8 % pour la TVA et l’enregistrement ; +4,1 % pour les contributions directes). Cependant, en comparaison avec 2008, les recettes fiscales  2010 
sont toujours en recul de 2,9 %. Cette situation trouve son origine dans les recettes de contributions directes, qui restent inférieures de 8,5 % à celles de 2008.
Les recettes fiscales de l’État fédéral de 2010 sont supérieures aux prévi -
sions ajustées de 0,82 %.
Financement d’autres entités et institutions
Les montants versés aux communautés, régions et commissions com -
munautaires à titre de quotes-parts d’impôts attribuées se sont élevés à 
29,2 milliards d’euros en 2010. Ils sont en recul de 0,5 % par rapport aux 
29,4 milliards versés à ce titre en 2009. Ces montants sont établis conformé -
ment aux dispositions des lois relatives au financement des communautés et des régions.
Outre les impôts attribués, les communautés, les régions et la Commission 
communautaire commune perçoivent des montants à charge des crédits budgétaires (droits de tirage, dotations, étudiants étrangers…). Ils se sont élevés à 787,9 millions d’euros en 2010.
Quant aux impôts régionaux collectés par l’État, 7,4 milliards d’euros ont été 
versés en 2010, soit une augmentation de 8 % par rapport à 2009.
Financement alternatif de la sécurité sociale
Différentes lois attribuent des recettes fiscales au financement alternatif de 
la sécurité sociale. Pour 2010, le montant total de ces attributions atteint 14,7 milliards d’euros. En 2010, les paiements effectués à ce titre se sont élevés à 14,2 milliards d’euros et 252,0 millions d’euros d’arriérés ont été versés. L’ONSS, l’Inami et l’Inasti sont les principaux bénéficiaires de ces moyens attribués.
3 Compte d’exécution du budget 2010 
Résultat général
Les opérations courantes et de capital pour 2010 s’établissent comme suit :
Tableau 1 – Résultat général des opérations (en millions d’euros) 
Recettes 43.706,0
Dépenses 54.580,9
Solde budgétaire net -10.874,9 7
Synthèse
168e Cahier de la Cour des comptesSolde de financement
Le solde de financement du pouvoir fédéral, qui est calculé par l’Institut des 
comptes nationaux (ICN), et qui n’apparaît pas dans le compte général, est moins défavorable en 2010 qu’en 2009. Le solde est de -10.772 millions d’eu -
ros (soit -3 % du PIB) pour 2010, alors qu’il était de -14.231 millions d’euros en 2009 (-4,2 % du PIB). 
Pour l’ensemble des administrations publiques, ce solde s’élevait en 2010 
à -14.390 millions d’euros (-4,1 % du PIB), par rapport à -19.637 millions 
d’euros (-5,8 % du PIB) l’année précédente. 
Recettes imputées au budget des voies et moyens
Les recettes imputées au budget des voies et moyens sont celles qui re -
viennent à l’État après déduction des prélèvements en faveur des autres 
bénéficiaires. Les recettes fiscales imputées aux voies et moyens ont donc un caractère résiduaire. 
Hors produit d’emprunts, les recettes des voies et moyens, qui s’élèvent à 
43.706,0 millions d’euros, augmentent de 4,7 % par rapport à 2009. Elles sont également supérieures de 7,2 % aux prévisions budgétaires. 
Commentaire particulier : récupération des indemnités complémentai-
res versées dans le cadre des prépensions du secteur textile 
Dans les années 80, l’État a accordé, dans le cadre du plan Textile quinquen -
nal, des indemnités de prépension complémentaires aux travailleurs licen -
ciés de ce secteur. La Cour des comptes a déjà évoqué la problématique du 
remboursement de ces indemnités par les fonds de sécurité d’existence. Sur une dette de 74.092.321,97 euros, les fonds concernés avaient seulement remboursé à l’État 3.588.806,67 euros jusqu’à la fin de 2010. L ’administration 
considère que le solde est irrécouvrable et la Cour a dès lors prié le ministre de l’Économie de prendre une décision pour trouver une solution légale défi -
nitive à ce problème persistant.
Dépenses imputées à la charge du budget des dépenses 
En 2010, les dépenses budgétaires se sont élevées, hors amortissement de 
la dette publique, à 54.580,9 millions d’euros.
Les dépenses primaires ont augmenté de 10,7 % en 2010 par rapport à 2009. 
Cette augmentation résulte principalement d’un accroissement des octrois de crédits et des participations dans la section de la dette publique et des 
transferts au sein de la sécurité sociale.
L ’ensemble des crédits ont été utilisés en 2010 à raison de 94,4 %.
Commentaire particulier : analyse des provisions inscrites dans diffé-
rentes sections du budget général des dépenses
Cinq provisions interdépartementales sont inscrites au budget général des 
dépenses 2010. Elles sont destinées à couvrir diverses dépenses des SPF et SPP, pour lesquelles des crédits spécifiques n’ont pas pu être inscrits, en 
matière de personnel, de frais de fonctionnement, de frais de justice, d’orga - 8
Synthèse
168e Cahier de la Cour des comptesnisation de la présidence belge de l’Union européenne ou encore d’écono -
mies d’énergie. Des transferts de ces provisions vers les budgets des dépar -
tements ont été effectués pour un montant total de 187,8 millions d’euros en 
crédits de liquidation.
Ce système permet de faire face à des dépenses imprévues ou difficilement 
quantifiables lors de l’élaboration du budget. Il représente toutefois une im -
portante exception à la spécialité budgétaire et n’est pas toujours compatible avec la nécessité de transparence et d’exhaustivité du budget des départe -
ments.
Examen des dépenses par section du budget
Section 16 – Ministère de la Défense : incidence budgétaire des mesures 
visant à réduire le personnel militaire
Le régime de la suspension volontaire des prestations instauré en 2008 avec 
des premiers départs en 2009 a pour but de réduire au plus vite les effec -
tifs de la Défense sur base volontaire tout en maintenant le recrutement de personnel jeune afin de garantir l’opérationnalité des forces armées et d’en assurer à plus long terme une structure d’âge équilibrée.
Section 25 – Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environne -
ment : coût de la pandémie grippale A (H1N1)
La Cour des comptes a estimé à 85 millions d’euros le coût de la pandémie 
grippale A (H1N1) à charge du SPF Santé publique. Elle a constaté que la 
totalité du stock de vaccins (5 millions de doses) et la moitié du stock de 
masques respiratoires (4,8 millions de masques) sont périmées et devront 
faire l’objet d’une destruction.
Section 51 – Dette publique : annulation de receiver swaps
En 2010, le Trésor a annulé une série de receiver swaps . La même année, ces 
receiver swaps  ont eu une double incidence budgétaire sur base de caisse. 
En effet, ils ont permis d’engranger des revenus d’intérêts de 686,0 millions 
d’euros ainsi que 2.160,7 millions d’euros de primes d’annulation. Ce dernier 
montant doit cependant être ventilé pro rata temporis  entre les budgets des 
années à courir avant l’échéance des swaps annulés.
Fonds d’attribution
Il ressort du compte d’exécution 2010 que certains fonds d’attribution présen -
taient encore d’importants soldes au 1
er janvier 2010. Ces soldes s’élevaient 
à 673,8 millions d’euros au total. Les documents budgétaires relatifs à 2010 
indiquaient cependant un solde de zéro pour 2010.
Pour deux fonds, le prescrit légal qui réserve l’utilisation de fonds d’attribu -
tion à d’autres autorités n’a pas été respecté. 9
Synthèse
168e Cahier de la Cour des comptes4 Comptes annuels 2010
Les comptes annuels 2010 sont les deuxièmes à faire rapport au sujet des 
activités économiques des départements qui ont intégré le système Fedcom. Une image globale de la situation patrimoniale de l’administration générale ne sera normalement disponible qu’en 2013, lorsque tous les SPF et SPP auront rejoint Fedcom. 
Le cadre réglementaire de Fedcom n’est pas encore totalement finalisé et les 
départements manquent d’instructions et de directives suffisantes concer -
nant la manière dont la comptabilité générale doit être tenue. 
La Cour des comptes formule une série d’observations portant sur l’exhaus -
tivité, l’exactitude et la fiabilité des opérations comptables ainsi que sur le 
respect du plan comptable, la constitution de l’avoir social, la césure entre 
les exercices, l’application de la notion de droit constaté et l’impossibilité de 
procéder à une réconciliation entre la comptabilité budgétaire et la compta -
bilité générale.
5 Évolution de la dette de l’État et impact de la crise financière
Évolution de la dette de l’État
Les besoins bruts de financement de l’État se sont élevés à 43.490,6 millions 
d’euros pour 2010. Pour financer ces besoins et une partie des opérations de 
gestion, l’État a émis pour 45.302,6 millions d’euros de titres à long terme.
Entre le 31 décembre 2009 et le 31 décembre 2010, l’endettement brut de 
l’État a augmenté de 19.768,6 millions d’euros, atteignant 341.608,2 millions d’euros à la fin de l’année. La dette brute consolidée de l’ensemble des admi -
nistrations publiques (340.739 millions d’euros), exprimée en pourcentage du PIB, a augmenté de 0,3 point de pourcentage durant cette période, et s’éta -
blit à 96,2 % au 31 décembre 2010.
Impact des mesures d’aide prises dans le cadre de la crise financière et 
pour garantir la stabilité financière de la zone euro
Afin de soutenir le secteur financier, l’État a, au 15 novembre 2011, investi 
15,7 milliards d’euros dans le capital de certaines institutions financières et 
prêté 8,6 milliards d’euros au même secteur. L’État a également accordé sa garantie pour un maximum de 138,1 milliards d’euros.
Les dépôts bancaires, les assurances sur la vie relevant de la branche  21 et 
le capital de sociétés coopératives agréées sont garantis pour un maximum 
de 100.000 euros par personne et par institution financière, par compagnie d’assurances ou par société coopérative.
Dans le cadre du soutien à la zone euro, l’État a prêté 1,7 milliard d’euros à 
la Grèce et garanti quatre emprunts émis par l’ European Financial Stability 
Facility  pour soutenir l’Irlande et le Portugal.
Les interventions en faveur de certaines institutions financières et de la zone euro se sont élevées globalement au 15 novembre 2011 à 26,0 milliards d’eu -
ros et les recettes liées à ces interventions à 8,4 milliards d’euros. 10
Synthèse
168e Cahier de la Cour des comptes6 Organismes d’intérêt public et services de l’État à gestion séparée
Respect des délais légaux
Les délais légaux et réglementaires régissant la transmission des 
comptes des organismes publics ne sont pas suffisamment respectés. Au  
31 octobre 2011, la Cour des comptes disposait, pour l’année 2010, de 19 des 32 comptes attendus. Pour les années 2009 et 2008, respectivement neuf et deux organismes n’ont pas encore envoyé leurs comptes. La Cour des comptes ne relève aucune amélioration significative par rapport aux an -
nées antérieures. 
7 Mission juridictionnelle
Transmission et arrêt des comptes des comptables
En dépit de l’envoi régulier de rappels signalant aux administrations et aux 
ministres les comptes de comptables en retard, certains services accusent 
encore un arriéré considérable en matière de transmission des comptes.
Mission juridictionnelle
En 2010, la Cour des comptes a reçu des autorités compétentes huit déci -
sions de ne pas citer à comparaître des comptables dans le compte desquels 
un débet avait été constaté. Au total, les débets se sont élevés à un peu plus de 169.000 euros. 
Concernant deux débets de 1.563,41 dollars américains et 9.514,82 euros 
constatés en 2007 et 2006 dans les comptes de comptables du SPF Affaires 
étrangères, l’autorité compétente n’a pas pris de décision de citation ou non. Par conséquent, les intéressés ont été déclarés définitivement quittes cinq ans après avoir cessé leurs fonctions de comptable. 
8 Gestion et contrôle interne
Troisième évaluation de l’entrée en vigueur du projet Fedcom dans certains 
départements de l’administration générale 
Même si le ministre du Budget et son administration ont réalisé d’importants 
efforts pour donner suite aux observations et recommandations formulées 
par la Cour au sujet de Fedcom depuis son 164
e Cahier, un certain nombre 
de problèmes n’ont pas encore trouvé de solution satisfaisante. 
Responsable du bon fonctionnement de Fedcom au sein des départements 
qui utilisent déjà cette nouvelle application, le service Comptable fédé -
ral doit également préparer la transition vers la nouvelle comptabilité des autres départements et des services visés par l’article 2, 2° à 4°, de la loi 
du 22 mai 2003. Confronté à ces multiples responsabilités, il ne parvient plus 
à maîtriser suffisamment ce projet informatique. Ainsi, face aux attentes des utilisateurs du système, les réponses que ce service apporte se limitent sou -
vent à des actions individuelles et ponctuelles privilégiant les problèmes les plus urgents. Par ailleurs, le pilotage et le suivi du projet mériteraient d’être 
améliorés, ce qui nécessite notamment que les responsabilités du service  11
Synthèse
168e Cahier de la Cour des comptesComptable fédéral, d’une part, et des départements, d’autre part, soient défi -
nies plus clairement. 
Conversion des comptes d’ordre et des comptes de trésorerie dans Fedcom 
(suivi)
Le transfert des comptes d’ordre et de trésorerie dans le nouveau système 
comptable n’est pas suffisamment encadré. Les instructions édictées sont incomplètes et en partie contraires à la loi sur la comptabilité du 22 mai 2003 
et à l’arrêté du 10 novembre 2009 fixant le plan comptable applicable à l’État 
fédéral, aux communautés, aux régions et à la Commission communautaire commune. La principale cause du transfert tardif, incomplet ou incorrect des comptes est l’absence de documentation et d’informations. 
Un certain nombre de soldes, pour un total de 20,1 millions d’euros, figurant 
sur des comptes d’ordre qui servaient de comptes intermédiaires sur lesquels 
étaient imputées des sommes s’avérant finalement être des recettes budgé -
taires de l’État fédéral n’ont, à tort, pas été imputés à des articles budgétaires 
lors du passage à Fedcom. La compensation des soldes positifs ou négatifs des comptes d’ordre et de trésorerie inactifs requiert une autorisation légale et le solde du compte d’ordre sur lequel ces comptes inactifs sont regroupés doit être versé aux voies et moyens. Au 31 décembre 2010, il s’agissait d’un 
montant de 195,1 millions d’euros.
Enregistrement dans Fedcom des opérations de dépenses budgétaires sur 
la base des droits constatés
Toutes les opérations impliquant des tiers, menées pour compte propre par 
les services inclus dans le périmètre Fedcom et entraînant un dénouement fi -
nancier doivent être comptabilisées par ceux-ci lorsque le droit est constaté, c’est-à-dire lorsqu’un fonctionnaire délégué atteste qu’il est satisfait à exac -
tement quatre conditions fixées par la loi. La Cour des comptes estime que cette notion centrale est insuffisamment maîtrisée par les différents acteurs et qu’il existe des manquements au cadre légal et réglementaire en applica -
tion.
Traitement des déclarations de créance dans Fedcom, de leur réception à 
l’enregistrement des droits constatés dans les comptabilités générale et bud -
gétaire
Les différentes étapes du cycle de la dépense dans Fedcom sont intégrées 
dans des processus qui précisent le rôle des acteurs impliqués, les contrôles à réaliser et les enregistrements à effectuer à chaque étape dans l’applica -
tion informatique SAP.
À cet égard, l’examen par la Cour des comptes du traitement des déclara -
tions de créance depuis leur réception jusqu’à la constatation des droits et 
leur enregistrement dans les comptabilités générale et budgétaire conclut 
au caractère incomplet du cadre réglementaire, administratif et comptable 
et à l’insuffisance des procédures développées. Les responsabilités des ac -
teurs intervenant dans les processus sont également mal définies. La Cour 
relève enfin des faiblesses dans l’organisation des contrôles internes, ainsi 
qu’une mauvaise perception par le liquidateur de son rôle et des enjeux de la 
constatation des droits. 12
Synthèse
168e Cahier de la Cour des comptesEncours des engagements, créances reportées et situation des intérêts de 
retard dans les départements fédéraux
En mai 2011, la Cour des comptes a mené une enquête auprès des dix-sept 
départements fédéraux. L ’objectif était de fournir, désormais annuellement, 
des informations au sujet du respect, dans les délais, des obligations finan -
cières en guise de commentaires aux comptes de l’administration générale 
de l’État. À la clôture du présent Cahier, le SPF Emploi n’avait pas encore 
donné suite à l’enquête. Le SPP Politique scientifique a fait savoir qu’il n’était 
pas en mesure de répondre à la plupart des questions posées.
Fin 2010, l’encours des engagements s’élevait à 4,6 milliards d’euros.
Tous les départements n’ont pas été en mesure de fournir des informations 
sur les intérêts de retard imputables à des paiements tardifs. Selon des don -
nées incomplètes, 2,1 millions d’euros auraient été payés au total en 2010 au titre d’intérêts de retard et judiciaires.
SPF Justice : évolution financière, suivi et gestion des frais de justice en 
matière répressive
La Cour des comptes a procédé à un audit de l’évolution, du suivi et de la 
gestion des crédits affectés aux frais de justice en matière répressive.
Ces quinze dernières années, les frais de justice ont augmenté de 24 à 
107 millions d’euros, mais les moyens prévus aux budgets (initiaux) des dernières années se sont chaque fois révélés insuffisants. Malgré quelques mesures récentes, les banques de données actuelles ne permettent toujours pas d’assurer un suivi adéquat des obligations et dépenses en matière de frais de justice. L ’ensemble de ces facteurs est fréquemment à l’origine de retards de paiement pour un tiers à un quart des factures.
Malgré les déclarations politiques et les initiatives en vue de mieux maîtriser 
ces dépenses, il n’existe pas de perception générale des causes de l’aug -
mentation débridée de certains frais de justice (par exemple, les huissiers de justice). Une adaptation à la baisse de certains tarifs est également sou -
haitable. Ainsi, l’établissement d’un profil ADN courant coûte trois à quatre fois plus en Belgique qu’en France. De même, des incertitudes demeurent quant à la réduction prévue du tarif des écoutes téléphoniques. La Cour des comptes a également constaté des manquements dans la comptabilité et le contrôle interne, ainsi que quelques irrégularités lors du paiement de presta -
tions fournies par des interprètes.
SPF Intérieur  : fonds de financement de certaines dépenses liées à la sécu -
rité des sommets européens à Bruxelles
La Cour des comptes a examiné les procédures d’octroi et d’utilisation des 
subventions versées aux six zones de police et dix-neuf communes bruxel -
loises par le « fonds de financement de certaines dépenses qui sont liées à la 
sécurité découlant des sommets européens à Bruxelles » du SPF Intérieur.
Depuis sa création en 2003, ce fonds connaît une sous-utilisation des cré -
dits de liquidation prévus. Fin 2010, des crédits pour un total de 49,4 millions 
étaient encore disponibles sur ce fonds.  13
Synthèse
168e Cahier de la Cour des comptesSPF Affaires étrangères : prêts d’État à État
Dans le cadre de sa politique d’aide au développement et de soutien à 
l’exportation vers les pays en développement, la Belgique octroie annuel -
lement des prêts à des États étrangers. La Cour des comptes recommande 
d’établir un référentiel de sélection des projets conforme à l’arrangement OCDE ainsi qu’un système de gestion et de suivi comptable offrant plus de garanties en termes d’exhaustivité et de fiabilité bien que les vérifications ef-fectuées durant la période 2008-2010 n’aient pas révélé d’irrégularités.
Défense : conséquences financières de la désaffectation de certaines instal -
lations militaires
Le « plan de finalisation de la transformation » établi par le ministre de la 
Défense en 2009 prévoit la fermeture et l’aliénation de certaines installations 
militaires. Si la majorité des installations ont effectivement été mises hors service et transmises aux comités d’acquisition du SPF Finances, la vente 
ou la cession n’a été conclue que pour une partie d’entre elles. La Cour des 
comptes a chiffré les coûts et les recettes générées par la fermeture de ces 
installations.
SPF Finances : évaluation du rapportage financier de projets informatiques 
lancés dans le cadre des réformes Coperfin
Entre 2003 et 2010, le SPF Finances a engagé un montant total de 940,7 mil -
lions d’euros en crédits informatiques, dont 654,5 millions pour financer des 
projets Coperfin. Vu l’importance des moyens financiers en jeu, la Cour des comptes a examiné si les informations relatives au projet Coperfin trans -
mises au conseil des ministres et à la Chambre des représentants étaient adéquates. Elle a également vérifié si l’imputation des dépenses concernées répondait bien au principe de spécialité budgétaire. 
À l’issue de son audit, la Cour des comptes considère que le rapportage aux 
instances politiques devrait également comprendre des informations au sujet 
du prix de revient global des différents projets au fil des ans. Par ailleurs, 
l’imputation aux divers programmes budgétaires et aux allocations de base 
n’est pas suffisamment transparente et est effectuée en fonction de la dispo -
nibilité des crédits.
SPF Finances : automatisation des dossiers dans le cadre de la restitution 
des droits d’enregistrement
Le code des droits d’enregistrement, d’hypothèque et de greffe prévoit le 
remboursement partiel du montant des droits d’enregistrement dans cer -
taines circonstances. La restitution des droits n’est jamais accordée d’office. Elle doit faire l’objet d’une demande explicite et motivée.
À l’issue de son audit sur les modalités et les résultats de cette automati -
sation, la Cour des comptes recommande que les dossiers soient traités 
dans un délai maximum de huit mois, afin d’éviter les intérêts moratoires. Elle recommande également de sécuriser l’usage des documents numérisés et l’accès au programme informatique. 14
Synthèse
168e Cahier de la Cour des comptesSPF Sécurité sociale : sécurité de l’informatique
La Cour des comptes a analysé les suites données par le SPF Sécurité so -
ciale aux recommandations qu’un consultant avait formulées en matière de 
sécurité informatique en 2007. La Cour les a étudiées dans le contexte réfor -
mé du SPF (télétravail, suppression des postes fixes…). Elle a examiné les 
risques généraux liés à la sécurité informatique. Si plusieurs recommanda -
tions ont été suivies, diverses insuffisances constatées en 2007 subsistent.
SPF Mobilité et Transports : exécution du dixième avenant à l’accord de 
coopération Beliris
Fin 2010, les soldes des crédits d’engagement et de liquidation du fonds 
Beliris qui n’avaient pas été utilisés atteignaient respectivement 208,2 et 468,3 millions d’euros. Le pourcentage d’engagement des moyens prévus pour promouvoir le rôle international et la fonction de capitale de Bruxelles était notablement plus élevé entre 2008 et 2010 (68 %) que durant la pé -
riode 2005-2007 (52,5 %). C’est principalement l’utilisation des crédits d’investissement en matière de mobilité, qui s’élèvent à plus d’un tiers du programme d’investissements, qui a été relativement importante. Certains projets accumulent pourtant du retard en raison de problèmes déjà relevés par la Cour dans un audit précédent, à savoir la planification souvent irréa -
liste et les longs délais d’exécution. Vu le caractère évolutif des objectifs de l’accord de coopération, il serait judicieux de définir des critères dans l’accord-cadre annoncé en 1993, mais non conclu.
9 Ressources humaines
Personnel de la fonction publique fédérale en 2010Les services fédéraux devraient disposer d’une banque de données statis -
tiques unique qui refléterait de manière fiable, détaillée et évolutive la situa -
tion administrative et pécuniaire de tout le personnel rémunéré sur le budget 
fédéral. La Cour des comptes formulait déjà cette observation dans son pré -
cédent Cahier. 
Les dispositions légales qui permettraient de définir un périmètre uniforme 
de la fonction publique fédérale au sens large font actuellement défaut. De ce fait, une partie importante de son personnel, payé directement ou indirec -
tement par l’État fédéral, échappe aux recensements périodiques organisés par l’actuelle application Pdata ou dans le cadre du monitoring de la circu -
laire n° 602 du 14 avril 2010. En outre, des synergies sont possibles entre ces deux sources de données qui couvrent en partie les mêmes objets.
Un regroupement de ces statistiques devrait être envisagé en attendant les 
données intégrées sur le personnel de l’administration fédérale générées par le système eHRM. Ce regroupement permettrait en effet de rationaliser le 
recensement, d’uniformiser les concepts juridiques utilisés et d’obliger les 
employeurs publics à transmettre des données uniformisées, complètes et 
fiables dans les délais.
Conformément aux notes de politique générale de la fonction publique, les 
effectifs se réduisent progressivement. Cette réduction n’est pas linéaire et ne touche pas toutes les institutions fédérales de la même manière. En géné - 15
Synthèse
168e Cahier de la Cour des comptesral, elle affecte principalement les fonctions les moins qualifiées. Les niveaux 
supérieurs voient, par contre, leurs effectifs renforcés.
La pyramide des âges confirme la tendance au vieillissement de la fonction 
publique administrative fédérale. 
Pensions publiques en 2010
En 2010, les dépenses de pensions se sont élevées à 10,3 milliards d’euros, 
ce qui représente une augmentation de 3,6 % par rapport à 2009. Les pen -
sions des communautés et des régions, enseignement compris, représentent 5,5 milliards d’euros, soit 52,8 % de ces dépenses.
Pour les pensions des services publics fédéraux, les dépenses ont atteint 
3,9 milliards d’euros, soit une augmentation de 2,1 % en comparaison 
avec 2009. Le poste de pensions le plus important au niveau fédéral reste, en 2010 également, celui des pensions militaires (armée et ancienne gendar -
merie) et atteint 1,3 milliard d’euros.
De 2006 à 2010, l’augmentation nominale la plus élevée a été constatée au 
niveau des dépenses de pensions de la Communauté flamande (enseigne -
ment compris) et du pouvoir fédéral. Ils ont connu une hausse respective de 703,7 et 562,1 millions d’euros. L ’augmentation la plus importante en pour -
centage a été relevée pour la Région de Bruxelles-Capitale (+ 59,3 %), puis pour la Région wallonne (+ 47,2 %).
La charge totale des pensions du secteur public a augmenté de 24,7 % de 
2006 à 2010.Le 1
er juillet 2010, on dénombrait 443.993 pensions en cours (353.551 pen -
sions de retraite et 90.442 pensions de survie et d’orphelin), soit une crois -
sance de 11,2 % depuis le 1er juillet 2006 (+ 44.673 pensions) et de 2,3 % 
(+ 10.034 pensions) depuis le 1er juillet  2009.
Pensions publiques : points d’attention
La Cour des comptes a analysé cinq mesures de politique prises dans le 
cadre des pensions du secteur public. Elle a vérifié si ces mesures sont de nature à être mises en œuvre correctement et complètement. Elle a aussi examiné dans quelle mesure elles ont effectivement été réalisées à ce jour.
La Cour des comptes formule diverses observations concernant Capelo, un 
important projet en cours d’exécution, qui vise à réaliser une banque de don -
nées des carrières du secteur public. Capelo doit aussi permettre au Service 
des pensions du secteur public (SdPSP) de créer le dossier de pension élec -
tronique individuel du même nom. Les observations de la Cour portent no -
tamment sur le cadre juridique du projet, à savoir le champ d’application de 
Capelo, la répartition des responsabilités juridiques, l’obligation de conserver 
les déclarations trimestrielles et le contenu de la banque de données des 
carrières.
Le SdPSP ne parvient pas à appliquer la législation relative à la polyvalence 
de la demande d’octroi et d’estimation de la pension en attendant la mise en œuvre de Capelo. De ce fait, un futur pensionné n’a pas la garantie qu’une demande mène à l’estimation correcte et à l’octroi de toutes les pensions auxquelles il a droit. 16
Synthèse
168e Cahier de la Cour des comptesUne bonification de temps pour possession de diplôme peut entrer en ligne 
de compte pour fixer le droit à une pension du secteur public et calculer cette pension. En outre, certaines périodes d’études et activités de nature éducative ou formative sont également admissibles au calcul de la pension de survie. Les deux réglementations devraient être amendées pour que le principe selon lequel la durée « bonifiée » et les services admissibles pour la 
pension ne peuvent pas être simultanés soit à nouveau pleinement respecté.
Bien que la loi du 28 avril 2010 portant des dispositions diverses ait mis en 
place le cadre légal permettant de confier le paiement des pensions du sec -
teur public à l’Office national des pensions (ONP), aucune initiative n’a été 
prise à ce jour pour transférer cette compétence.
Enfin, la Cour formule trois recommandations visant à optimaliser le proces -
sus de péréquation des pensions publiques.
Accidents du travail dans l’administration centrale fédérale
La Cour des comptes a souhaité obtenir un aperçu global du problème des 
accidents du travail dans l’administration centrale fédérale (nombre, gravité et impact financier). Elle a constaté dans ce cadre qu’il manque de données actuelles et fiables, de sorte que les responsables politiques peuvent diffici -
lement élaborer une politique ciblée pour le secteur public. 17
Table des matières
168e Cahier de la Cour des comptesTable des matières
Synthèse   5
Table des matières 17
Partie I  Compte général de l’État 2010 21
Titre I  Recettes perçues  par l’État 23
Chapitre 1  Commentaire général  25
Chapitre 2  Recettes perçues en 2010 29
Chapitre 3   Financement d’autres entités et institutions 47
 Recettes transférées aux communautés et  
aux régions  47
 Financement alternatif de la sécurité sociale 55
 Recettes transférées à l’Union européenne 64
Titre II  Compte d’exécution du budget 2010 67
Chapitre 1  Résultat général 69
Chapitre 2   Observations concernant le compte  d’exécution du budget 80
Chapitre 3  Recettes imputées au budget des voies et moyens 88
3.1 Commentaire général  88
3.2  Commentaires afférents aux recettes du budget  des voies et moyens 91
3.3  Commentaire particulier 94
 Récupération des indemnités complémentaires  versées dans le cadre des prépensions du  secteur textile  94
Chapitre 4  Dépenses  96
4.1  Commentaire général  96
 Distinction entre crédits de dépenses  96
 Engagement des crédits de dépenses 96
 Dépenses budgétaires et dépenses primaires  97
4.2  Commentaire particulier 105
 Analyse des provisions inscrites dans différentes  sections du budget général des dépenses 105
4.3  Examen des dépenses par section du budget 111
Section 16 – Ministère de la Défense : incidence  budgétaire des mesures visant à  réduire le personnel militaire 111 18
168e Cahier de la Cour des comptesSection 25 – Santé publique, Sécurité de la chaîne 
alimentaire et Environnement : coût  de la pandémie grippale A (H1N1) 116
Section 51 –  Dette publique : annulation de  receiver swaps  122
Chapitre 5  Fonds d’attribution 124
Chapitre 6  Services de l’État à gestion séparée et  entreprises publiques  128
Titre III  Comptes annuels 2010 133
Chapitre 1  Bilan  137
Chapitre 2  Compte de résultats 148
Chapitre 3  Compte de récapitulation des opérations  budgétaires  155
Chapitre 4  Annexe  157
Titre IV  Évolution de la dette publique 159
 Chapitre 1 Évolution de la dette de l’État 161
 Chapitre 2  Impact des mesures d’aide prises  dans le cadre de la crise financière et  pour garantir la stabilité financière de la zone euro 167
Titre V Compte de la Trésorerie 2010 183
Titre VI  Compte des variations du patrimoine  185
Titre VII  Compte synthétique  187
Titre VIII Comptes des organismes d’intérêt public 189
Chapitre 1  Respect des délais légaux 191
Chapitre  2  Chiffres-clés  195
Partie II  Mission juridictionnelle 199
Chapitre 1  Phase administrative  201
 Transmission et arrêt des comptes des  comptables  201
Chapitre 2  Phase juridictionnelle 206 19
168e Cahier de la Cour des comptesPartie III Gestion et contrôle interne 207
Troisième évaluation de l’entrée en vigueur du projet Fedcom  
dans certains départements de l’administration générale  209
Conversion des comptes d’ordre et des comptes de trésorerie  dans Fedcom (suivi)  223
Enregistrement dans Fedcom des opérations de dépenses  budgétaires sur la base des droits constatés 229
Traitement des déclarations de créance dans Fedcom,  de leur réception à l’enregistrement des droits constatés dans les comptabilités générale et budgétaire  240
Encours des engagements, créances reportées et situation  des intérêts de retard dans les départements fédéraux 251
SPF Justice : évolution financière, suivi et gestion  des frais de justice en matière répressive 257
 SPF Intérieur : fonds de financement de certaines dépenses  
liées à la sécurité des sommets européens à Bruxelles 266
SPF Affaires étrangères : prêts d’État à État 275
Défense : conséquences financières de la désaffectation  de certaines installations militaires  287
SPF Finances : évaluation du rapportage financier de projets  informatiques lancés dans le cadre des réformes Coperfin 298
SPF Finances : restitution des droits d’enregistrement –  automatisation des dossiers  303
SPF Sécurité sociale : sécurité de l’informatique 312
SPF Mobilité et Transports : exécution du dixième avenant  à l’accord de coopération Beliris 320
Partie IV Ressources humaines 331
Personnel de la fonction publique fédérale en 2010 333
Pensions publiques en 2010  359
Pensions publiques : points d’attention 373
Accidents du travail dans l’administration centrale fédérale 399  21
Compte général de l’État
168e Cahier de la Cour des comptesCompte général de l’État
Partie I
Compte général de l’État 2010 
En vertu de l’article 180 de la Constitution, le compte général de l’État est transmis à la Chambre des représentants accompagné des observations de la Cour des comptes. 
À partir de 2009, le concept de compte général a changé. Pour les SPF 
qui sont passés dans le système Fedcom, le compte général comprend le compte d’exécution du budget et les comptes annuels (bilan, compte de ré -
sultats, compte de récapitulation des opérations budgétaires, annexe), tandis que, pour les SPF qui continuent à travailler selon l’ancienne législation, le compte général comprend un compte d’exécution du budget, un compte des variations du patrimoine et un compte de la Trésorerie.
En raison de retards dans la transmission des comptes, en particulier le volet 
des recettes du compte d’exécution du budget, la Cour des comptes a basé certaines de ses observations sur des données provisoires.   23
Recettes perçues par l’État  Commentaire général
168e Cahier de la Cour des comptesTitre I
Recettes perçues par l’État 
Les commentaires et observations du titre I concernent l’ensemble des re -
cettes perçues par l’État, pour son compte ou le compte de tiers, ou encore attribuées à d’autres autorités.
Le chapitre 1 donne une vue générale de l’évolution de l’ensemble des re -
cettes et de leur distribution entre les différents bénéficiaires.Le chapitre 2 détaille la composition des recettes et fournit des commen -
taires généraux et particuliers à propos des recettes fiscales. Il commente 
également les prélèvements qui y sont opérés.
Le chapitre 3 est consacré au financement des autres entités et institutions, 
essentiellement les communautés et régions et la sécurité sociale.
Les observations à propos des recettes conservées par l’État, imputées au 
budget des voies et moyens, se retrouvent quant à elles au titre II, chapitre 3, de ce Cahier, à la suite des observations sur le compte d’exécution du budget.  25
168e Cahier de la Cour des comptesChapitre 1
Commentaire général
Les recettes perçues par l’État sont estimées par la Cour des comptes à 102,8 milliards en 2010, dont 43,7 milliards pour l’État selon une approche 
juridique et 28,9 milliards selon un point de vue économique. 
Les recettes commentées ici comprennent l’ensemble des recettes perçues 
par l’État, y compris les recettes attribuées à d’autres autorités ou perçues pour leur compte, à l’exclusion des produits d’emprunts. Le calcul de l’en -
semble des recettes perçues par l’État sur la base des imputations dans les différents comptes, y compris les comptes de trésorerie, est réalisé par la Cour des comptes sur la base d’états informatiques provisoires fournis par l’administration.
L ’État perçoit des recettes qui sont ensuite réparties entre différents bénéfi -
ciaires : l’État au sens strict (à savoir le pouvoir fédéral), l’Union européenne, 
les communautés et régions, la sécurité sociale, les pouvoirs locaux et divers 
autres bénéficiaires. Cette répartition peut être abordée de deux façons : soit 
selon un point de vue « juridique » où la répartition a lieu strictement selon les imputations, soit selon un point de vue plus « économique » qui met en avant la destination finale des recettes.
En effet, l’État consacre une partie de son propre budget au financement 
d’autres entités qui disposent par ailleurs, en plus des recettes qui leur sont 
directement attribuées, d’autres sources de financement. 
Les tableaux et graphiques qui suivent présentent l’évolution de la répartition 
des recettes successivement selon ces deux points de vue.
La Cour des comptes relève que la transmission tardive des comptes l’a 
amenée à réaliser ses analyses en grande partie sur la base de chiffres provisoires. 26
Commentaire général  Recettes perçues par l’État
168e Cahier de la Cour des comptes1 Présentation du point de vue juridique
Tableau 1 –  Évolution de la distribution des recettes perçues par l’État 
(en millions d’euros) – point de vue juridique
 2005 2006 2007 2008 2009 2010
Total des recettes perçues 93.914,6 94.417,1 97.737,2 100.884,3 100.002,8 102.793,0
État 45.728,5 43.183,4 42.975,0 44.051,3 41.732,3 43.706,0
Union européenne 2.421,8 2.477,0 2.694,5 2.693,8 2.260,2 2.407,0
Communautés et Régions 32.052,0 33.426,0 35.273,3 37.360,2 36.288,3 36.647,6
Sécurité sociale 9.569,9 10.690,5 11.701,5 11.864,7 13.975,3 14.373,2
Pouvoirs locaux 3.916,0 4.003,5 4.408,7 4.506,0 5.342,5 5.192,2
Divers 226,4 636,8 684,2 408,3 404,2 467,0
Sources  : compte général de l'État ; Trésorerie ; SAP
Graphique 1 –  Évolution de la distribution des recettes perçues par l’État 
(en millions d’euros) – point de vue juridiqueRecettes perçues par l’État   Commentaire général  
22 
 1 Présentation du point de vue juridique  
Tableau 1 –  Évolution de  la distribution des recettes perçues par l'État 
(en millions d'euros) –  point de vue juridique  
  2005  2006  2007  2008  2009  2010  
       Total des recettes perçues  93.914,6  94.417,1  97.737,2  100.884,3  100.002,8  102.7 95,9 
État 45.728,5  43.183,4  42.975,0  44.051,3  41.732,3  43.706,0  
Union européenne  2.421,8  2.477,0  2.694,5  2.693,8  2.260,2  2.407,0  
Communautés et Régions  32.052,0  33.426,0  35.273,3  37.360,2  36.288,3  36.647,6  
Sécurité sociale  9.569,9  10.690,5  11.701,5  11.864,7  13.975,3  14.373,2  
Pouvoirs locaux  3.916,0  4.003,5  4.408,7  4.506,0  5.342,5  5.192,2  
Divers  226,4  636,8  684,2  408,3  404,2  469,8  
              
Sources  : compte général de l'État  ; Trésorerie  ; SAP  
 
Graphique 1 – Évolution de la distribution des recettes perçues par l'État 
(en millions d' euros) –  point de vue juridique  
 
Source : compte général de l'État  ; Trésorerie ; SAP 
Les données révèlent que l’onde de choc de la crise financière de 2008 a 
négativement influencé les recettes avec un retard de quelques mois. À chiffres courants, les recettes perçues augmentent encore en 2008, mais 
diminuent en 2009. Le «  rebond » apparent de l'État en 2010 s’explique 
principalement par une recette de capital commentée au chapitre 4 
(section  51) du titre  II de la partie I de ce Cahier.  -5.000,010.000,015.000,020.000,025.000,030.000,035.000,040.000,045.000,050.000,0
2005 2006 2007 2008 2009 2010État
Union 
européenne
Communautés 
et Régions
Sécurité sociale
Pouvoirs locaux
Divers
Source : compte général de l’État ; Trésorerie ; SAP
Les données révèlent que l’onde de choc de la crise financière de 2008 a né -
gativement influencé les recettes avec un retard de quelques mois. À chiffres 
courants, les recettes perçues augmentent encore en 2008, mais diminuent en 2009. Le « rebond » apparent de l’État en 2010 s’explique principalement 
par une recette de capital commentée au chapitre 4 (section 51) du titre II de la partie I de ce Cahier. 27
168e Cahier de la Cour des comptes2 Point de vue économique
Tableau 2 –  Évolution de la distribution des recettes perçues par l’État 
(en millions d’euros) – point de vue économique
Total des recettes 
perçues 101.955,0 102.574,4 104.876,2 103.063,7 102.170,9 102.873,0
État 35.396,9 34.200,0 34.081,4 32.180,0 30.418,5 28.948,7
Union européenne 5.053,3 5.168,4 5.195,5 5.176,8 4.184,4 4.418,5
Communautés et Régions 36.388,9 37.269,4 38.561,0 39.075,3 38.014,8 37.617,5
Sécurité sociale 17.712,5 18.814,3 19.563,0 19.721,1 21.869,8 24.313,1
Pouvoirs locaux 7.153,0 6.430,2 6.745,1 6.493,4 7.270,4 7.108,2
Divers 250,4 692,0 730,2 417,0 413,1 467,1
Déflateur 2010=100 90,41  % 92,03  % 93,70  % 97,91  % 97,86  % 100,00  %
Sources : compte général de l'État ; Trésorerie ; SAP ; SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie
Graphique 2 –  Évolution de la distribution des recettes perçues par l’État 
(en millions d’euros) – point de vue économiqueRecettes perçues par l’État   Commentaire général  
23 
 2 Point de vue économique 
Tableau 2 –  Évolution de la distribution des recettes perçues par l'État 
(en millions d'euros) –  point de vue économique  
       Total des recettes 
perçues  101.955,0  102.574,4  104.876,2  103.063,7  102.170,9  102.873,0  
État 35.396,9  34.200,0  34.081,4  32.180,0  30.418,5  28.948,7  
Union européenne  5.053,3  5.168,4  5.195,5  5.176,8  4.184,4  4.418,5  
Communautés et 
Régions  36.388,9  37.269,4  38.561,0  39.075,3  38.014,8  37.617,5  
Sécurité sociale  17.712,5  18.814,3  19.563,0  19.721 ,1 21.869,8  24.313,1  
Pouvoirs locaux  7.153,0  6.430,2  6.745,1  6.493,4  7.270,4  7.108,2  
Divers  250,4  692,0  730,2  417,0  413,1  467,1  
       Déflateur 2010=100  90,41%  92,03%  93,70%  97,91%  97,86%  100,00%  
              
Sources  : compte général de l'État  ; Trésorerie  ; SAP  ; SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie  
 
Graphique 2 – Évolution de la distribution des recettes perçues par l'État 
 
Source :  compte général de l'État  ; Trésorerie ; SAP  ; SPF Écono mie, PME, Classes moyennes et 
Énergie  
Comme les années précédentes, la Cour des comptes a opéré des 
corrections pour passer du point de vue « juridique » au point de vue 
« économique  ». L’essentiel de la différence provient des dépenses à -5.000,010.000,015.000,020.000,025.000,030.000,035.000,040.000,045.000,0
Union 
Communautés et Régions
Divers
Source : compte général de l’État ; Trésorerie ; SAP ; SPF Économie, PME, Classes 
moyennes et Énergie
Comme les années précédentes, la Cour des comptes a opéré des cor -
rections pour passer du point de vue « juridique » au point de vue « éco- 28
168e Cahier de la Cour des comptesnomique ». L ’essentiel de la différence provient des dépenses à charge du 
budget de l’État au profit de la sécurité sociale ainsi que des pouvoirs locaux et, dans une moindre mesure, de l’Union européenne
1.
D’autres modifications ont un caractère plus technique et tiennent compte 
notamment de retards d’imputation comptable, d’erreurs, de recettes in -
ternes, de restructurations budgétaires, etc. C’est pourquoi le montant total 
des recettes est différent dans le second tableau.
Un déflateur basé sur l’indice des prix à la consommation est également uti -
lisé pour éliminer dans une certaine mesure les effets de l’inflation (et de la 
déflation de 2008 à 2009). 
L ’examen des tableaux et graphiques fait apparaître que, d’un point de vue 
économique, l’État n’est pas le principal bénéficiaire des recettes perçues. Depuis 2005, les communautés et régions reçoivent une part plus impor -
tante des recettes.
Il apparaît également que, ces dernières années, une part de plus en plus 
grande des recettes perçues par l’État est consacrée au financement de la sécurité sociale. La part de l’État dans les recettes connaît une évolution opposée à celle de la sécurité sociale.
1 Pour une description de ces corrections, voir Cour des comptes, 167e Cahier, Volume I, p. 56-59. 
Disponible sur www.courdescomptes.be. 29
Recettes perçues par l’État Recettes perçues en 2010
168e Cahier de la Cour des comptesChapitre 2
Recettes perçues en 2010
en 2010 de 5,76 %. Cette croissance est supérieure à celle du PIB (+4,06 %). La croissance des impôts indirects est plus forte que celle des impôts directs 
(+12,7 % pour les douanes et accises et +6,8 % pour la TVA et l’enregistre -
ment ; +4,1 % pour les contributions directes). Cependant, en comparaison 
avec 2008, les recettes fiscales 2010 sont toujours en recul de 2,9 %. Cette 
situation trouve son origine dans les recettes de contributions directes, qui 
restent inférieures de 8,5 % à celles de 2008.
sions ajustées de 0,82  %.
Alors que les points précédents ventilaient les recettes selon leurs béné -
ficiaires et analysaient l’évolution de ces recettes au cours des dernières 
années, ce chapitre détaille les recettes perçues selon leur type. Il distingue les différents impôts constituant les recettes fiscales.
Le tableau compare les recettes totales perçues par les comptables de l’État 
(102.793,0 millions d’euros) aux recettes énoncées dans l’exposé général 
(97.801,7 millions d’euros). Il les ventile ensuite en recettes perçues pour les 
tiers (14.927,1 millions d’euros), recettes attribuées (44.160 millions d’euros) et recettes inscrites au budget des voies et moyens (43.706 millions d’euros).
Les recettes de l’État (87.866 millions d’euros) sont constituées des recettes 
attribuées et des recettes inscrites au budget des voies et moyens. Leur évo -
lution est commentée au point 3. 
Les chiffres du tableau proviennent des imputations dans la comptabilité 
publique et de divers états comptables fournis par l’administration. Ils ne 
tiennent pas compte des redressements opérés au chapitre 1.
Ce tableau respecte l’ordre des tableaux VIa de l’exposé général
2 et reprend 
les montants qui y sont cités. Le détail des prélèvements par impôt et par 
bénéficiaire est développé au volume II du présent Cahier (tableaux B4).
2 Doc. parl. , Chambre, 15 avril 2011, DOC 53 1346/001, Exposé général des recettes et des 
dépenses pour l’année budgétaire 2011, p. 76-77. 30
Recettes perçues en 2010 Recettes perçues par l’État
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 1 – Recettes perçues par type (en millions d’euros)
Recettes perçues en 2010 Comparaison 2010 / 2009
 Exposé 
généralTotal des 
recettes 
perçuesRecettes 
perçues 
pour les 
tiersRecettes 
attribuéesRecettes 
inscrites au 
budget des 
voies  
et moyensTotal 
des 
recettes 
de l’ÉtatTotal des 
recettes 
de l’État 
en 2009Écart 
2010/ 
2009Écart  
2010 / 
2009
en  % (tableau 
VIa)
(1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) (9)
=(3)+(4)+(5)  =(4)+(5) =(6)-(7) =(8)/(7)
1 Recettes 
fiscales    
Taxe de circulation 1.439,7 1.439,7 1.435,2 0,0 4,5 4,5 0,0 4,5
Taxe de mise en 
circulation 378,4 378,4 378,4 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
Eurovignette 119,6 119,6 119,6 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
Taxe compensa -
toire des accises 0,7 0,7 0,0 0,0 0,7 0,7 1,3 -0,7 -48,5 %
Taxe sur les jeux et paris 51,9 51,9 51,9 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
et les appareils automatiques 42,0 42,0 42,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
Précompte immobilier 48,2 48,2 48,2 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
Précompte mobilier 2.518,8 2.518,8 0,9 464,5 2.053,4 2.517,9 2.650,8 -132,8 -5,0 %
Impôt sur les participations de salariés 8,8 8,8 0,0 4,4 4,4 8,8 15,1 -6,2 -41,4  %
Versements anticipés 9.318,6 9.318,6 0,0 0,0 9.318,6 9.318,6 8.393,5 925,1 11,0 %
Rôles sociétés 1.209,3 1.209,3 4,4 53,6 1.151,3 1.204,9 782,4 422,5 54,0 %
Rôles personnes physiques -5.013,7 -5.013,7 12,4 198,9 -5.224,9 -5.026,0 -5.415,1 388,9 +7,2 %
Rôles Non résidents 193,7 193,7 0,8 0,1 192,8 192,9 180,4 12,5 6,9 %
Précompte professionnel 37.889,2 37.889,2 51,2 17.521,2 20.316,9 37.838,1 37.544,2 293,9 0,8 %
Cotisation spéciale de 
sécurité sociale 
et Maribel social 322,4 305,1 0,0 305,1 0,0 305,1 283,6 21,5 7,6 %
Divers
317,3 34,6 17,3 0,0 17,3 17,3 116,4 -99,1 -85,1  %
Total Contribu -
tions directes 48.544,8 48.544,8 2.162,1 18.547,8 27.835,0 46.382,7 44.552,6 1.830,0 4,1 %
Douanes 1.973,5 1.973,5 1.973,5 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
Accises et divers 7.605,9 7.605,9 0,3 932,2 6.673,4 7.605,6 6.747,0 858,6 12,7 %
Total Douanes 
et accises 9.579,4 9.579,4 1.973,8 932,2 6.673,4 7.605,6 6.747,0 858,6 12,7 %
          
TVA pure425.041,8 25.039,9 459,6 24.553,9 26,4 24.580,4 23.045,1 1.535,3 6,7 %
Droits et taxes « divers »
51.618,7 1.620,6 0,0 14,5 1.606,1 1.620,6 1.503,0 117,6 7,8 %
Droits d'enregistrement 3.540,0 3.540,0 3.453,2 0,0 86,7 86,7 76,0 10,7 14,1 %
Divers et amendes
6863,3 863,3 19,5 111,6 732,2 843,8 777,8 65,9 8,5 %
Total TVA, enre -
gistrement et divers 31.063,8 31.063,8 3.932,3 24.680,0 2.451,5 27.131,5 25.402,0 1.729,5 6,8 % 31
168e Cahier de la Cour des comptesRecettes perçues en 2010 Comparaison 2010 / 2009
 Exposé 
recettes 
perçues 
pour les 
budget des 
voies  
des 
recettes 
recettes 
de l’État 
2010 / 
2009Écart 2010 
/ 2009
en  %
 (tableau 
VIa)
=(3)+(4)+(5)  =(4)+(5) =(6)-(7) (=8)/(7)
Droits de succes -
sion et de muta -
tion par décès 1.924,9 1.924,9 1.924,9 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
Impôts locaux  4.873,9 4.873,9 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
Prélèvement pour 
état résidence   10,3  10,3       
TOTAL DES RECETTES FIS -
CALES 91.112,9 95.997,0 14.877,3 44.160,0 36.959,8 81.119,8 76.701,6 4.418,2 5,8 %
RECETTES NON 
FISCALES        
Recettes non fis -
cales courantes
74.252,2 4.361,2 49,8 0,0 4.311,4 4.311,4 3.549,3 762,5 21,5 %
cales de capital 2.436,6 2.434,8 0,0 0,0 2.434,8 2.434,8 5.001,0 -2.566,2 -51,3  %
          
TOTAL DES 
FISCALES 6.688,8 6.796,0 49,8 0,0 6.746,2 6.746,2 8.550,3 -1.804,0 -21,1  %
TOTAL 97.801,7 102.793,0 14.927,1 44.160,0 43.706,0 87.866,0 85.251,9 2.614,2 3,1 %
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base des données de l’admi -
nistration 34567 
La Cour des comptes relève que les subdivisions du budget des voies et moyens, de l’exposé général accompagnant les projets de budget et du compte général ne permettent pas de reconstituer les grandes catégories d’impôts telles que la TVA ou l’impôt des personnes physiques, car des re -
cettes de catégories distinctes sont agrégées sur un même article du budget des voies et moyens
8, avec parfois un mélange de recettes de natures diffé -
rentes (fiscales/non fiscales)9.
3 La ligne « Divers » des recettes fiscales contributions directes du tableau VIa de l’exposé général 
(p. 76) indique 339,7 millions d’euros, montant scindé en 322,4 millions d’euros pour la cotisation spéciale de sécurité sociale et le Maribel social, d’une part, et en 17,3 millions d’euros pour les 
recettes fiscales diverses des contributions directes, d’autre part.
4 Le montant de 25.041,8 millions d’euros « TVA pure » des recettes fiscales de TVA, enregistrement 
et divers du tableau VIa de l’exposé général (p. 77) comprend les recettes des amendes et intérêts 
perçues par l’Administration des douanes et accises pour le compte de l’Administration de la TVA (1,9 million d’euros) qui auraient dû être enregistrées pour 1,4 million d’euros comme des recettes d’amendes et pour 0,5 million d’euros comme des recettes non fiscales courantes.
5 Le montant des droits et taxes « divers » de la colonne « total des recettes perçues » contient ce montant de 1,9 million d’euros détaillé à la note de bas de page n° 3.
6 Le montant de la rubrique « Divers et amendes » des colonnes « Exposé général, tableau VIa » et « total des recettes perçues » omet le montant de 1,4 million d’euros des recettes d’amendes évoquées à la note de bas de page n° 3.
7 Le montant des « recettes non fiscales courantes » des colonnes « Exposé général, tableau VIa » 
et « total des recettes perçues » omet le montant de 0,5 million d’euros pour les recettes d’intérêts 
évoquées à la note de page de page n° 3.
8 Par exemple, les versements anticipés.
9 Par exemple, les intérêts agrégés avec les amendes en matière de TVA perçues par l’Administration des douanes et accises. 32
168e Cahier de la Cour des comptesLa Cour recommande la création d’articles supplémentaires afin d’apporter 
plus de transparence comptable.
2 Recettes perçues pour les tiers
Les recettes perçues pour les tiers en 2010 s’élèvent à 14.927,1 millions d’eu -
ros. Il s’agit des droits d’entrée et de la TVA pour l’Union européenne, des 
impôts régionaux10 pour les régions, des centimes additionnels pour les pou -
voirs locaux (provinces, agglomération et communes), ainsi que des recettes allouées au véhicule de la titrisation des créances fiscales 2006 et 2007
11. La 
Cour des comptes y a ajouté 42,6 millions d’euros prélevés sur le précompte professionnel pour le paiement des frais de poursuite aux huissiers de jus -
tice
12 ainsi que l’impôt pour l’État résidence.
3 Recettes de l’État
Outre les recettes pour compte de tiers, l’État perçoit des recettes fiscales et non fiscales. Une partie des recettes fiscales est attribuée à d’autres béné -
ficiaires. Ces recettes attribuées sont commentées au point 4 ci-après. Les 
recettes fiscales que l’État conserve (recettes des voies et moyens) sont commentées dans le titre II (Compte de l’exécution du budget).
Pour procéder à une analyse pertinente de l’évolution des recettes fiscales, 
il convient cependant de prendre en compte la totalité des recettes perçues (hors recettes pour tiers), qu’elles soient attribuées ou conservées par l’État. Tel est l’objet du présent point 3.
3.1	 Recettes	fiscales	2010	de	l’État	fédéral
3.1.1 Évolution des recettes fiscales par catégorie d’impôt
13
Par rapport à 2009, les recettes fiscales de l’État fédéral ont augmenté de 
4.418,1 millions d’euros (soit +5,8 %). Près de 60 % de cette augmentation 
provient des impôts indirects, qui ont progressé plus fortement que les impôts directs (+12,7  % pour les douanes et accises et +6,8  % pour la TVA et l’enre -
gistrement, et seulement +4,1 % pour les contributions directes). Cependant, 
en comparaison avec 2008, les recettes fiscales 2010 sont toujours en recul de 2,9 % (-2.388,8 millions d’euros) à cause des recettes de contributions directes, qui avaient fortement chuté en 2009 (-12,1 %, soit -6.140 millions d’euros) et qui, un an plus tard, restent inférieures de 8,5 % à celles de 2008 (-4.309,9 millions d’euros).
10 Ces impôts régionaux sont les taxes de circulation, de mise en circulation, l’eurovignette, les taxes sur les jeux et paris et sur les appareils automatiques de divertissement, le précompte immobilier, les droits d’enregistrement, les droits de succession et de mutation par décès. Les recettes prélevées à ce titre comprennent également les amendes et les intérêts y relatifs.
11 Ces dernières sont des recettes de la TVA, du précompte mobilier, du précompte professionnel, de l’impôt des sociétés, des personnes physiques et des non-résidents, des amendes et des intérêts.
12 Cour des comptes, « Préfinancement des frais de poursuite par les recettes du précompte 
professionnel  », 166e Cahier, Volume I, p. 146-157. Disponible sur www.courdescomptes.be.
13 Les commentaires suivants portent sur le tableau 1 de l’introduction (« Prélèvements à charge des recettes perçues en 2010 », colonnes 6 à 9). Toutes les recettes non fiscales étant des recettes 
voies et moyens, leur analyse figure au titre II. 33
168e Cahier de la Cour des comptesContributions directes
La plus forte progression provient des rôles de l’impôt des sociétés (+54 %, 
soit +422,5 millions d’euros) qui avait enregistré le recul le plus important 
en 2009 (-47,9 % par rapport à 2008, soit -720,6 millions d’euros). Toutefois, 
ce poste reste, en 2010, inférieur de 19,8 % (-298,2 millions d’euros) à son niveau de 2008.
En volume, les versements anticipés croissent sensiblement (+925,1 mil-
lions) et les remboursements d’IPP-rôles diminuent (de 388,9 millions) par 
rapport à 2009. À l’instar des rôles sociétés, ces deux recettes demeurent, en 2010, inférieures à leur niveau de 2008 : les versements anticipés avaient alors été supérieurs de 2.035 millions d’euros, et les remboursements d’IPP-rôles inférieurs de 1.341 millions d’euros.
Les rôles impôts des non-résidents continuent leur progression (+2 % 
en 2009 et +6,9 % en 2010) et rapportent 192,9 millions d’euros en 2010, 
contre 180,4 millions d’euros en 2009 et 176,9 millions d’euros en 2008. Le 
précompte professionnel reste stable (+0,8 %) et s’élève à 37.838,1 millions 
d’euros. Le précompte mobilier, quant à lui, s’élève à 2.517,9 millions d’euros en 2010 et affiche une diminution de 5,0 % (-132,8 millions d’euros) par rap -
port à 2009 et, surtout, de 23,6 % par rapport à 2008, ce qui représente une perte de recettes de 776,6 millions d’euros.
Accises
L ’augmentation par rapport à 2009 s’élève à 858,6 millions d’euros (+12,7 %) 
pour atteindre 7.605,6 millions d’euros en 2010. Par rapport à 2008, la ten -
dance se confirme (+10,5 %, soit +720,0 millions d’euros) ; cette progression 
a été fortement encouragée par le rétablissement du cliquet positif
14.
TVA, enregistrement et divers
La progression la plus importante revient aux droits d’enregistrement 
(+14,1 %, soit +10,7 millions d’euros). Toutefois, le recul avait été considé -
rable en 2009 (-44,4 %, soit -60,7 millions d’euros) et les recettes restent fortement inférieures à celles de 2008 (-36,5 %, soit -49,9 millions d’euros).
Les postes « divers » affichent de bonnes progressions qui représentent 
globalement une augmentation de 183,5 millions d’euros pour un total de 
2.464,4 millions d’euros (même tendance par rapport à 2008 avec une aug -
mentation globale de 174,5 millions d’euros).
C’est la TVA pure qui progresse le moins (+6,7 %, soit +1.535,3 millions 
d’euros) ; cependant, après une légère régression en 2009 (-2 %, soit  
-458,7 millions d’euros), elle dépasse son niveau de 2008 de 4,6 % 
(+1.076,5 millions d’euros) pour atteindre 24.580,4 millions d’euros.
14 Voir point 3.2 (Incidence des mesures fiscales). 34
168e Cahier de la Cour des comptesTableau	2	–		 Évolution	des	recettes	fiscales	et	du	PIB	depuis	2007	 
(en millions d’euros, données brutes)15
 2007 2008 2009 2010
Recettes fiscales de l'État fédéral 73.550,0 83.493,5 76.701,6 81.119,8
PIB à prix courants 335.085,0 345.006,0 339.162,0 352.941,0
Croissance des recettes fiscales de l'État fédéral 13,52  % -8,13  % 5,76 %
Croissance du PIB à prix courants 2,96 % -1,69  % 4,06 %
Recettes fiscales en  % du PIB 21,95  % 24,20  % 22,62  % 22,98  %
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base de données de Belgos -
tat et de l’administration fiscale
Le tableau ci-avant montre que les recettes fiscales de l’État fédéral ont 
connu en 2010 une croissance supérieure à celle du PIB (+5,76 % par rapport 
à +4,06 %). La disparité apparue en 2009 (-8,13 % par rapport à -1,69 %), 
sans doute imputable en partie à l’impact des mesures fiscales figurant dans le plan de relance adopté par le gouvernement fin 2008, n’apparaît donc pas 
en 2010. La part des recettes dans le PIB est stable par rapport à 2009, mais reste encore inférieure de 1,22 % à son niveau de 2008.
3.1.2 Comparaison avec l’objectif budgétaire
Tableau 3 –  Comparaison des prévisions ajustées aux recettes réelles 
2010Budget	
ajusté État 
fédéralRéalisa -
tions État 
fédéralÉcart
en  
valeuren  %
Contributions directes 46.971,5 46.382,7  -588,7 -1,25  %
Taxe de circulation 0,0 4,5 4,5 -
Taxe compensatoire des accises 1,0 0,7 -0,3 -30,00  %
Précompte mobilier 2.521,3 2.517,9 -3,4 -0,13  %
Impôt sur les participations des salariés 15,0 8,8 -6,2 -41,33  %
Versements anticipés 10.360,5 9.318,6 -1.041,9 -10,06  %
Rôles sociétés 298,2 1.204,9 906,7 304,04  %
Rôles personnes physiques -4.342,2 -5.026,0 -683,8 -15,75  %
Rôles non-résidents 181,8 192,9 11,1 6,10  %
Précompte professionnel 37.608,6 37.838,1 229,5 0,61 %
Cotisation spéciale de sécurité sociale  et Maribel social 269,0 305,1 36,1 13,42  %
Divers 58,2 17,3 -40,9 -70,27  %
Accises et divers 6.990,3 7.605,6 615,3 8,80 %
TVA, enregistrement et divers 26.498,3 27.131,5 633,2 2,39 %
TVA pure 23.990,1 24.580,4 590,3 2,46  %
Droits et taxes « divers » 1.593,5 1.620,6 27,1 1,70  %
15 Ce tableau diffère de celui présenté dans les 166e et 167e Cahiers, qui reprenaient les recettes 
fiscales totales. 35
168e Cahier de la Cour des comptes2010Budget	
tions État 
en  
valeuren  %
Droits d'enregistrement 95,1 86,7 -8,4 -8,83  %
Divers et amendes 819,6 843,8 24,2 2,95 %
Recettes	fiscales	de	l'État	fédéral 80.460,0 81.119,8 659,8 0,82 %
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base de l’exposé général de 
l’ajustement du budget 2010 et de données de l’administration
En valeur et/ou pourcentage, cinq écarts sont relativement importants : les versements anticipés, les rôles sociétés, les rôles personnes physiques, les accises et la TVA.
Selon l’administration, l’importante plus-value en rôles sociétés (+906,7 mil-
lions) est essentiellement due au rythme des décaissements lié à l’appli -
cation de l’arrêt Cobelfret
16, dont l’effet négatif sur les recettes aurait été 
surestimé. Dans cet arrêt, la Cour européenne de justice a considéré que le 
régime fiscal belge en matière de revenus définitivement taxés (RDT)17 est 
incompatible avec le régime fiscal commun applicable aux sociétés mères et filiales d’ États membres différents. L ’objectif du régime instauré par la direc -
tive « mère-filiale »
18 est d’éviter la double imposition des bénéfices distri -
bués entre une société mère et sa (ses) filiale(s). Cette directive laisse le choix entre l’exemption et l’imputation, alors que le système belge prévoit uniquement l’exemption : la société mère ajoute d’abord à sa base imposable 
les dividendes perçus et les déduit ensuite à 95 % au titre de RDT, mais uni -
quement si elle est en bénéfice. Depuis l’arrêt Cobelfret, la société mère peut déduire les dividendes perçus au-delà de sa base imposable et bénéficier de pertes fiscalement récupérables sur les exercices ultérieurs.
L ’augmentation des remboursements en IPP (-683,8 millions en rôles) par 
rapport aux prévisions ajustées s’explique notamment par l’accélération, plus forte que prévu, du rythme de l’enrôlement : l’automatisation via Tax-on-web 
facilite un traitement rapide des déclarations, qui intervient au cours de l’an -
née civile du dépôt obligatoire de la déclaration. Ainsi, 44,6 % du solde néga -
tif des rôles IPP a été décaissé au second semestre 2010, contre 38,4 % au second semestre 2009.
En TVA, la différence entre les prévisions et les réalisations (+590,3  millions 
d’euros) s’explique essentiellement par une conjoncture plus favorable. En 
effet, la croissance réelle du PIB en 2010 est évaluée à 2,1 %, alors que l’esti -
mation au moment de l’ajustement n’était que de 1,4 %. Cette conjoncture 
a favorisé une reprise de la consommation privée plus importante que celle anticipée. La croissance réelle des dépenses de consommation finale des particuliers a été de 1,6 %, alors qu’elle était estimée à 0,7 % dans le budget 
économique de février 2010.
16 Cour de justice de l’Union européenne, 12 février 2009, arrêt C-138/07, Belgische Staat / 
NV Cobelfret.
17 Article 205 du code des impôts sur les revenus 1992.
18 Conseil de l’Union européenne, directive 90/435/CEE du 23 juillet 1990 concernant le régime fiscal 
commun applicable aux sociétés mères et filiales d'États membres différents. 36
168e Cahier de la Cour des comptesPar rapport aux estimations du budget ajusté, la plus-value en accises est 
importante (615,3 millions d’euros). Elle s’explique en partie par la conjonc -
ture meilleure que prévue, mais également par la sous-estimation du ren -
dement des mesures discrétionnaires (essentiellement le cliquet19) et par la 
non-prise en compte, au moment de l’ajustement, de l’effet en 2010 d’un glissement de fin d’année 2009 dû à des retards de comptabilisation. 
3.2	 Incidence	des	mesures	fiscales
3.2.1 Mesures fiscales en 2010
Le total des mesures fiscales présentées dans le budget 2010 ajusté s’élève 
à un montant positif de 316,4 millions d’euros, alors que les mesures fiscales 
présentées dans l’exposé du budget 2009 ajusté s’élevaient à un total négatif 
de 2.462,4 millions d’euros.
Tableau 4 – Comparaison des années budgétaires 2009 et 201020
Mesures Impact budgété sur les recettes 
fiscales	(en	millions	d’euros)20
2009 2010
Mesures antérieures à 2008
 Impôts directs - 1.631,2
 Impôts indirects - 77,2
Contrôle budgétaire - 125,1
Conclave budgétaire 2008 + 631,0
Mesures antérieures à 2009 - 1.202,5 + 24,4
Plan de relance 2009 - 1.259,9 - 289,6
Conclave budgétaire 2009 + 581,6
Total - 2.462,4 + 316,4
Source : tableau établi à partir du tableau II « Incidences complémentaires des me -
sures fiscales en 2009 », Ajustement du budget des recettes et dépenses pour l’an -
née budgétaire 2009, Exposé général, doc. parl., Chambre, DOC 52 1923/001, et 
du tableau II « Incidences complémentaires des mesures fiscales en 2010 » , Ajus -
tement du budget des recettes et dépenses pour l’année budgétaire 2010, Exposé 
général, doc. parl., Chambre, DOC 52 2532/001
Les mesures antérieures à 2009 ayant encore un impact sur les re -
cettes de 2010 sont principalement la déduction pour habitation unique  
(-208,2 millions d’euros) et les intérêts notionnels (+372,4 millions d’euros21).
19 Pour de plus amples explications sur le système du cliquet, voir sous 7) au point 3.2.2.
20 Les montants figurant dans les tableaux annexés au budget apparaissent comme une variation en gain (+) ou en coût (-) par rapport à l’année précédente.
21 Bien que les intérêts notionnels influencent à la baisse l’impôt des sociétés, la mesure apparaît en positif, en raison de la diminution du taux de déduction par rapport à 2009. 37
168e Cahier de la Cour des comptesLe plan de relance 2009 se manifeste encore en 2010 essentiellement par 
les mesures suivantes :
•	l’augmentation de la dispense de versement du précompte profes -
sionnel à 1 % (-395,7 millions d’euros) ; 
•	l’augmentation de la dispense de versement du précompte professionnel à 15,6 % pour le travail en équipe et de nuit  
(-132,5 millions d’euros) ;
•	la suppression prévue de la réduction de 21 % à 6 % de la TVA pour la construction neuve de logements pour une tranche de 50.000 eu -
ros (+214,5 millions d’euros).
Le conclave budgétaire de 2009 concernant l’élaboration du budget 2010 a 
mis l’accent sur l’augmentation des recettes, principalement grâce au cliquet sur le diesel (+228,9 millions d’euros), l’adaptation du régime des revenus défi -
nitivement taxés (+140 millions d’euros) et des intérêts notionnels (+172,1 mil-
lions d’euros). Les mesures négatives concernent la TVA, notamment la di -
minution du taux de 21 à 12 % sur la restauration (-255 millions d’euros) et la prolongation de la TVA à 6 % pour la première tranche de 50.000 euros des constructions neuves (-150 millions d’euros). Le tableau 5 reprend les mesures du conclave budgétaire 2009.
Tableau 5 –  Mesures adoptées lors du conclave budgétaire 2009  
MesuresImpact estimé sur 
les recettes
Cliquet sur le diesel + 228,9
Augmentation des accises sur le tabac + 59,1
Adaptation de l’avantage sur véhicules de sociétés  
(voir CO2)+ 49,0
Déduction fiscale véhicules de sociétés (voir CO2) + 46,0
Adaptation du régime des RDT +140,0
Déductibilité des frais de carburant (75 %) + 45,0
Augmentation de l’avantage forfaitaire pour gaz et élec -
tricité  + 20,0
Diminution des charges forfaitaires des dirigeants + 57,5
Meilleur contrôle et recouvrement (divers) + 139,0
Intérêts notionnels + 172,1
Lutte contre la fraude dans l’horeca + 50,0
Diminution de la TVA de 21 à 12 % sur les repas - 255,0
Taxation à 6 % dans le secteur de la construction - 150,0
Diminution taxation dans secteur agricole - 20,0
Total +581,6
Source : tableau II « Incidences complémentaires des mesures fiscales en 2010 », 
Ajustement du budget des recettes et dépenses pour l’année budgétaire 2010,  
Exposé général, doc. parl., Chambre, DOC 52 2532/001
Le tableau 6 ventile les mesures fiscales affectant les recettes 2010 par impôt. 38
168e Cahier de la Cour des comptesTableau	6	–		 Ventilation	par	impôt	des	mesures	affectant	2010	 
Personnes physiques
 Versements anticipés - 1,0
 Précompte professionnel - 342,3
 Rôles - 348,7
Sociétés
 Versements anticipés + 790,1
 Rôles + 4,0
Autres
 TVA - 11,4
 Accises + 202,8
 Divers + 22,8
Total + 316,4
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base de données de l’admi -
nistration fiscale
Les mesures négatives se retrouvent donc à l’impôt des personnes phy -
siques pour un total de 692 millions d’euros. L ’essentiel de ces mesures se 
compose des dispenses de versement de précompte professionnel initiées dans le plan de relance 2009.
C’est en impôt des sociétés que les gains les plus importants étaient atten -
dus, grâce aux réductions de taux de la déduction des intérêts notionnels 
(+372,4 et +172,1 millions d’euros) et l’adaptation du régime des revenus défi -
nitivement taxés (+140,0 millions d’euros).
3.2.2 Évaluation de l’impact réel des principales mesures
À l’automne 2011, les enrôlements concernant l’année 2010 ne sont pas en -
core terminés. Les informations disponibles s’avèrent donc incomplètes et 
la plupart des chiffres obtenus de l’administration se basent encore sur des estimations.
Seules les mesures les plus importantes sont examinées ci-après.1) Déduction pour habitation unique
Depuis l’exercice d’imposition 2006, le contribuable a droit à une déduction 
unique pour le remboursement des mensualités de l’emprunt hypothécaire (ainsi que des primes d’une assurance qui sert exclusivement à reconstituer 
un tel emprunt hypothécaire). Il faut que l’emprunt ait été contracté à partir du 
1
er janvier 2005 par le contribuable pour acquérir son habitation unique qu’il 
occupe personnellement.
Le coût de cette mesure s’alourdit chaque année, car les déductions du ré -
gime antérieur à 2006 sont remplacées par les déductions autorisées de -
puis 2006 fiscalement plus avantageuses. Depuis 2007, chaque budget fait  39
168e Cahier de la Cour des comptesdès lors état pour l’année concernée du coût supplémentaire estimé de la 
mesure par rapport à l’ancien système.
Sur la base de l’enrôlement, le SPF Finances estime l’impact réel supplé -
mentaire pour 2010 de la déduction pour habitation unique à 197,1 mil-
lions d’euros, soit un coût réel estimé légèrement inférieur au coût budgété 
(208,2 millions d’euros).
2) Adaptation du régime des revenus définitivement taxés
L ’article 202 du code des impôts sur les revenus autorise à certaines condi -
tions la déduction de dividendes perçus par les sociétés. Fin décembre 
2009, deux nouvelles lois22 ont restreint les conditions de déduction de ces 
dividendes. Le gain attendu résultant de la moindre déduction des revenus définitivement taxés s’élevait à 140 millions d’euros.
Le SPF Finances n’a pas estimé l’impact réel de la mesure pour 2010.3) Augmentation de la dispense générale de versement de précompte pro -
Donnant suite à l’accord interprofessionnel 2009-2010, la loi de relance éco -
nomique du 27 mars 2009 permet à l’employeur de conserver un certain 
pourcentage du précompte professionnel à verser au Trésor, sans impact sur la situation fiscale du travailleur. Le but de cette mesure est de réduire le coût du travail ainsi que l’écart existant entre la Belgique et les pays voisins en ce qui concerne les charges salariales.
Bénéficient de la mesure :
•	tous les employeurs du secteur marchand et non marchand soumis à 
la législation sur les conventions collectives de travail et les commis -
sions paritaires  ;
•	les entreprises de travail intérimaire qui mettent des intérimaires à disposition des entreprises visées ci-dessus ;
•	les entreprises publiques autonomes suivantes : Belgacom, La Poste, 
SNCB Holding, SNCB et Infrabel.
L ’article 18 de la loi de relance économique prévoit que le taux de dispense est de 0,75 % à partir du 1
er juin 2009 et de 1 % à partir du 1er janvier 2010.
Dans le budget 2010 ajusté, le coût de cette mesure est estimé à 395,7 mil -
lions d’euros.
Sur la base des déclarations au précompte professionnel, le SPF Finances 
évalue le coût réel de la mesure en 2010 à 416,4 millions d’euros.
Cependant, la part du précompte professionnel que l’employeur est autorisé 
à conserver contribue à augmenter son bénéfice. L ’augmentation d’impôt qui 
22 Loi du 22 décembre 2009 portant dispositions fiscales et diverses et loi-programme du 23 décembre 
2009. 40
168e Cahier de la Cour des comptesen découle est estimée en 2010 à 66,6 millions d’euros, ce qui ramènerait le 
coût de la mesure pour cette année à 350 millions d’euros.
4) Augmentation de la dispense de versement de précompte professionnel 
pour le travail de nuit et en équipe
Un régime spécial de dispense de versement de précompte professionnel a été accordé pour le travail de nuit et en équipe.
Le pourcentage de la dispense, qui était de 10,7 % jusqu’au 31 mai 2009, 
est passé à 15,5 % depuis le 1
er juin 2009. Le coût de l’augmentation de ce 
pourcentage avait été évalué à 132,5 millions d’euros au budget 2010 ajusté.
Sur la base des déclarations au précompte professionnel introduites, 
le SPF Finances estime le coût réel de l’augmentation de pourcentage à 
140,7 millions d’euros pour 2010. Le supplément d’impôt sur les résultats qui en découle pourrait s’élever à 26,7 millions d’euros, ce qui ramènerait le coût 
de la mesure à 114 millions d’euros.
5) Réduction de la TVA sur les constructions neuves
La mesure instaurant un taux réduit de TVA de 6 % sur une tranche de 
50.000 euros pour les constructions neuves était initialement prévue jusqu’au 
31 décembre 2009. Lors du conclave 2009, elle a été prolongée jusqu’au 
31 décembre 2010 sous certaines conditions : pour bénéficier de la me -
sure, le contribuable devait avoir introduit la demande de permis d’urbanisme avant le 31 mars 2010. Du fait de cette condition restrictive, le budget ajusté 
2010 prévoyait que le coût de la prolongation de cette mesure serait limité à 
150 millions d’euros.
Cependant, le nombre de déclarations introduites en 2010 par les contri -
buables faisant construire une maison neuve à l’administration de la TVA 
et pouvant bénéficier de cette mesure a été supérieur aux attentes. Le  
SPF Finances estime donc le coût réel de cette mesure pour 2010 à 256,9 mil -
lions d’euros, soit 106,9 millions d’euros de plus que prévu au budget ajusté.
6) Diminution de la TVA dans l’horeca
Lors du conclave budgétaire 2009, il a été décidé de réduire le taux de TVA 
sur la restauration dans l’horeca de 21 à 12 %. Le coût de cette mesure avait été évalué à 255 millions d’euros.
Sur la base des déclarations rentrées, le SPF Finances évalue le coût réel de 
la mesure à 228,36 millions d’euros.
7) Cliquet sur le diesel
Selon le principe du cliquet, à chaque diminution du prix maximum des carbu -
rants, une moitié de cette diminution est convertie en augmentation du droit 
d’accises spéciales. Le prix du diesel à la pompe se retrouve donc supérieur à celui qu’il aurait été suite à la baisse des cotations des produits pétroliers. L ’article 162 de la loi-programme du 23 décembre 2009 a prévu pour 2010 une 
possibilité de cliquet sur le diesel routier de 40 euros par 1.000 litres. 41
168e Cahier de la Cour des comptesLe budget ajusté 2010 prévoyait un gain de 195,9 millions d’euros d’accises 
et de 33,0 millions d’euros de TVA, soit un total de 228,9 millions d’euros23.
L ’année 2010 a connu l’application de cinq cliquets. À partir de la consom -
mation de gasoil routier et du prix du carburant, le SPF Finances estime le supplément de recettes fiscales dû à l’instauration du cliquet en 2010 à un 
total de 266 millions d’euros, réparti en 220,6 millions d’euros d’accises et 
46,3 millions de TVA.
8) Intérêts notionnels
Deux mesures ont été prises concernant les intérêts notionnels 2010 : au 
titre de mesure antérieure à 2009 (+372 millions d’euros) et à la suite du 
conclave budgétaire 2009 (+172,1 millions d’euros).
En 2009, le taux de déduction des intérêts notionnels était de 4,473 %
24.
En 2010, suivant la règle initiale, ce taux aurait dû s’élever à 3,952 %, ce qui 
induisait un moindre coût estimé à 372 millions d’euros. Le conclave bud -
gétaire 2009 concernant l’élaboration du budget 2010 a décidé de limiter ce taux à 3,8 %, engendrant des recettes plus élevées estimées à 172,1 millions d’euros.
À la date de clôture de ce Cahier, le SPF Finances n’a pas pu fournir d’infor -
mation relative au coût réel des intérêts notionnels en 2010.9) Meilleur contrôle, meilleur recouvrement
Diverses mesures concourant à améliorer le contrôle ou le recouvrement de 
l’impôt apparaissent dans le budget ajusté 2010 pour un total de 189 millions d’euros.
L ’impact réel de ces mesures est difficilement mesurable. Aucun chiffre n’a 
été fourni par le SPF  Finances.
3.2.3  Conclusions et recommandations
À la date de clôture de ce Cahier, les données fournies par le SPF  Finances 
à propos de l’impact réel des mesures fiscales sur les recettes 2010 sont le 
plus souvent basées sur des estimations. Les réalisations effectives des me -
sures et leur impact réel sur les finances publiques ne sont donc pas connus 
avec exactitude. C’est le cas pour la déduction pour habitation unique, les dispenses de versement de précompte professionnel, les réductions de TVA 
sur constructions neuves et dans l’horeca et le cliquet sur le diesel. Pour 
certaines mesures, le SPF Finances n’a pas pu donner d’estimation (revenus 
définitivement taxés, intérêts notionnels, renforcement de la lutte contre la fraude).
La Cour des comptes rappelle à cet égard la recommandation qu’elle avait 
formulée dans ses « Commentaires sur le Rapport annuel de l’Administration 
23 Pour rappel, l’assiette de la TVA sur le carburant inclut les droits d’accises.
24 À l’origine, le taux de déduction des intérêts notionnels correspond à la moyenne annuelle du taux de référence mensuel des obligations linéaires de l’État belge sur dix ans. 42
168e Cahier de la Cour des comptesgénérale des impôts » d’octobre 200325. Elle recommandait qu’une informa -
tion relative au rendement des mesures fiscales récentes soit fournie. Elle 
précisait que cette information nécessiterait sans doute la mise en œuvre au sein des administrations fiscales d’indicateurs permettant de déterminer les résultats d’une mesure fiscale. Ces informations sont en effet requises pour confronter les résultats réels aux objectifs poursuivis par le législateur et, le cas échéant, réorienter certaines mesures lorsque les résultats atteints ne sont pas conformes aux prévisions.
En outre, afin de pouvoir comparer les réalisations effectives avec les esti -
mations budgétaires, il conviendrait que le calcul de l’estimation des mesures 
et les modalités de leur application soient publiés au préalable dans les do -
cuments budgétaires.
3.3	 Opérations	de	titrisation	de	créances	fiscales
Á trois reprises, le gouvernement a procédé à une opération de titrisation 
de créances fiscales
26. La première opération, lancée en 2005, a pris fin 
début  200927. Les deux autres opérations de titrisation, lancées respective -
ment en 2006 et 2007, se sont poursuivies en 2010.
En 2010, l’État a recouvré et transféré 64.814.895 euros suite à la deuxième 
titrisation, qui concernait des créances de TVA, de précompte mobilier et de précompte professionnel. Au 31 décembre 2010, le total des montants recouvrés et transférés depuis le commencement de cette deuxième opéra -
tion s’élève à 624.789.356 euros, soit 103,48 % de l’objectif estimé à l’origine pour cette date.
Au cours de cette même année, l’État a recouvré et transféré 23.501.475 eu-
ros relatifs à la titrisation de 2007, dont le portefeuille était constitué – comme 
pour la première opération – de créances de contributions directes. Au 31 dé-
cembre 2010, le total des montants recouvrés et transférés depuis le com -
mencement de la troisième opération de titrisation s’élève à 159.472.699 eu -
ros, soit 97,29 % de l’objectif estimé à l’origine pour cette date.
4 Recettes attribuées
En 2010, 44.160,0 millions d’euros de recettes ont été attribués en vertu de 
l’article 71 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la 
comptabilité de l’ État fédéral et prélevés sur les recettes fiscales. Les com -
mentaires suivent l’ordre des recettes attribuées figurant au tableau 5 ci-
avant. L ’affectation de ces montants est décrite au chapitre 3 (Financement 
d’autres entités et institutions).
25 Cour des comptes, Commentaires  sur le Rapport annuel de l’Administration générale des impôts , 
rapport transmis à la Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2003, p. 14, point 2.1. 
Disponible sur www.courdescomptes.be.
26 Pour des détails sur l’opération de 2005, voir Cour des comptes, 163e Cahier, Volume I, p. 116-
129. Pour des détails sur l’opération de 2006 et les suites de l’opération de 2005, voir Cour des comptes, 164
e Cahier, Volume I, p. 84-95. Pour un aperçu des opérations de titrisation en 2007, 
2008, et 2009, voir Cour des comptes, 165e Cahier, Volume I, p. 88-91 ; 166e Cahier, Volume I, 
p. 110-113, et 167e Cahier, Volume I, p. 99-100.
27 Pour des détails sur la clôture de la première opération, voir Cour des comptes, 166e Cahier, 
Volume I, p. 110-113. 43
168e Cahier de la Cour des comptes4.1	 Recettes	fiscales	des	contributions	directes
4.1.1 Précompte mobilier
En 2010, 464,5 millions d’euros ont été prélevés28 des recettes du précompte 
mobilier en faveur de la sécurité sociale. Ce montant représente 18,45 % des 
recettes du précompte mobilier. Les prélèvements auraient dû être plus éle -
vés de 3,2 millions d’euros en vertu de la règle du plancher29 prévu par la loi.
4.1.2 Impôt sur la participation des travailleurs
En 2010, 4,4 millions d’euros ont été prélevés30 pour la sécurité sociale, ce 
qui représente un peu plus de la moitié des recettes de l’année. 
4.1.3 Rôles de l’impôt des sociétés, des personnes physiques et des non-
résidents
En 2010, 53,6 millions d’euros ont été prélevés sur le rôle de l’impôt des so -
ciétés, 198,9 millions d’euros sur le rôle des personnes physiques et 0,1 mil -
lion d’euros sur le rôle des non-résidents. Au total, ces prélèvements, desti -
nés à la sécurité sociale, s’élèvent à 252,6 millions d’euros31.
4.1.4 Précompte professionnel
En 2010, 17.521,2 millions d’euros ont été prélevés sur les recettes du pré -
compte professionnel. Ce prélèvement représente 46,31 % des recettes to -
tales de ce précompte. Il se répartit comme suit : 16.192,0 millions d’euros 
pour les entités fédérées32 (communautés, régions et commissions commu -
nautaires), 1.098,0 millions d’euros pour le financement alternatif de la sécu -
rité sociale en raison de l’insuffisance des recettes de la TVA et 231,2 mil-
lions d’euros au titre des mesures environnementales relatives aux véhicules automobiles
33. 
Concernant le prélèvement de 1.098,0 millions d’euros sur le précompte pro -
fessionnel pour pallier l’insuffisance de la TVA34, il convient de remarquer que 
l’article 66, § 1er, alinéa  1er, de la loi-programme du 2 janvier 2001 précise 
qu’en cas d’insuffisance des recettes de la TVA pour effectuer les paiements 
des montants dus en application de toutes les réglementations y énoncées, un montant complémentaire peut être prélevé sur le précompte profession -
28 Article 66, § 6, de la loi-programme du 2 janvier 2001.
29 Ce plancher est de 430,4 millions d’euros indexés, soit 467,7 millions d’euros.
30 Article 36 de la loi du 22 mai 2001 relative aux régimes de participation des travailleurs au capital 
et aux bénéfices des sociétés.
31 Cette somme se répartit en 173,1 millions d’euros sur les trois rôles (en vertu de l’article 66, § 7, 8, 9, 10, 12, et 14, de la loi-programme du 2 janvier 2001) et en 79,5 millions d’euros sur le rôle de l’IPP pour la taxation des avantages obtenus lors de l’attribution d’options sur actions (en vertu de l’article 46 de la loi du 26 mars 1999 relative au plan belge pour l’emploi 1998 et portant des dispositions diverses ; le produit de l’imposition est entièrement attribué).
32 En application de la loi spéciale du 16 janvier 1989 relative au financement des communautés et 
des régions (articles 34, 35octies, 47, 47bis et 65bis), de la loi spéciale du 12 janvier 1989 relative aux institutions bruxelloises (article  46bis)
  et de la loi du 31 décembre 1983 de réformes 
institutionnelles pour la Communauté germanophone (article 58nonies).
33 En application de l’article 152 de la loi-programme du 27 avril 2007.
34 Ces prélèvements alimentent les recettes de l’article 66.34 - Fonds d’attribution concernant la contribution du précompte professionnel à la sécurité sociale. 44
168e Cahier de la Cour des comptesnel. Ce prélèvement ne peut toutefois pas être supérieur au montant de l’in -
suffisance constatée des recettes de la TVA. 
En 2010, cette disposition légale n’a pas été appliquée strictement. En effet, 
les recettes enregistrées au budget des voies et moyens35 au titre de la TVA 
pure (26,4 millions d’euros) montrent que le montant prélevé sur le précompte 
professionnel pour atteindre le niveau requis de financement alternatif de la 
sécurité sociale a été calculé alors que la totalité de la TVA n’avait pas été épuisée.
Les prélèvements faits sur la TVA pour le financement alternatif
36 de la sécu -
rité sociale ont été plus élevés que les sommes versées aux organismes 
de sécurité sociale. Il subsiste un solde à reporter au 31 décembre 2010 de 239,3 millions d’euros sur les deux fonds d’attribution
37 concernés..
De plus, sur le fonds d’attribution 66.34, il subsistait un solde à reporter de 27,1 millions d’euros au 31 décembre 2010.
En conclusion, le prélèvement sur le précompte professionnel en lieu et 
place de la TVA aurait dû s’élever à 936,0 millions d’euros
38, soit un montant 
inférieur de 162,0 millions d’euros au montant prélevé.
4.1.5 Divers
En 2010, l’Administration des contributions directes a perçu 305,1 millions 
d’euros de cotisations sociales, dont 232,3 millions d’euros au titre de la coti -
sation spéciale de sécurité sociale39 et 72,7 millions d’euros pour le Maribel 
social.
Pour la cotisation spéciale de sécurité sociale, il ne s’agit pas de l’attribu -
tion d’une recette fiscale à une autre autorité publique en application de l’ar -
ticle 7140 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la 
comptabilité de l’état fédéral, mais d’une recette faite pour un tiers (ONSS). 
Cette cotisation devrait dès lors transiter par un compte d’ordre de trésorerie.
Pour le Maribel social, l’article 48 de la loi de relance économique du 
27 mars 2009 augmente le taux de dispense du précompte professionnel 
35 Recettes inscrites parmi les recettes de l’article 36.01 - Droits de timbre et taxes assimilées au timbre du titre I, chapitre 18, section I Recettes fiscales, § 3 Administration de la TVA, de 
l’enregistrement et des domaines. Voir aussi le tableau ci-avant (TVA recettes restant à l’État).
36 Pour les montants attribués au financement alternatif, voir ci-après, chapitre 3, Financement 
d’autres entités et institutions, Financement alternatif de la sécurité sociale.
37 Articles 66.31 (Fonds d’attribution concernant la contribution de la TVA au Fonds Onem pour le congé éducatif) et 66.37 (Fonds d’attribution concernant l’attribution de la TVA à la sécurité sociale et au Fonds des pensions de la police intégrée).
Montants à prélever sur la TVA, attribués en 2010 pour 2010 + 12.546,2
Montants payés (66.31 et 66.37) - 11.317,4
Solde à payer = 1.228,8
TVA pure au budget des voies et moyens - 26,4
Solde du fonds d’attribution 66.31 et 66.37 - 239,3
Solde du fonds d’attribution 66.34 - 27,1
Montant à prélever sur le précompte professionnel = 936,0
Montant prélevé sur le précompte professionnel - 1.098,0
Différence = -162,0
39 Article 110 de la loi du 30 mars 1994 portant des dispositions sociales.
40 Des fonds d’attribution sont ouverts d’office au budget général des dépenses pour les parts de produit d’impôts, perceptions et versements attribués à d’autres autorités publiques. Ils mentionnent l’estimation des recettes qui ne sont pas comptabilisées au budget des voies et moyens et que le ministre des Finances peut mettre directement à la disposition des autorités concernées conformément aux lois et arrêtés qui en règlent l’attribution.38 45
168e Cahier de la Cour des comptespour les employeurs du secteur non marchand. Il précise que les employeurs 
versent néanmoins le montant de ces dispenses en les identifiant dans la déclaration du précompte professionnel et que l’Administration des contri -
butions directes les verse à l’ONSS, à destination du fonds sectoriel Mari -
bel social. Comme pour la cotisation spéciale de sécurité sociale, il s’agit donc de recettes faites pour un tiers (ONSS) qui auraient dû transiter par un compte d’ordre de trésorerie.
4.2	 Recettes	fiscales	des	douanes	et	accises
En 2010, 932,2 millions d’euros ont été prélevés sur les recettes fiscales 
des douanes et accises. Pour le financement alternatif de la sécurité so -
ciale, 763,0 millions ont été prélevés du produit des accises sur le tabac
41 et 
130,0 millions du produit de la cotisation d’emballage42. Par ailleurs, 39,2 mil -
lions ont été prélevés du produit des accises sur les produits énergétiques et 
l’électricité au profit de la Commission de régulation de l’électricité et du gaz (Creg)
43.
4.3	 Recettes	fiscales	TVA,	enregistrement	et	domaines
4.3.1  TVA
En 2010, 24.553,9 millions d’euros ont été prélevés sur la TVA pure (hors 
droits de timbre et assimilés au timbre). 
Ce prélèvement se décompose en :
•	12.950,6 millions d’euros pour le financement des communautés fla -
mande et française en vertu de la loi spéciale du 16 janvier 1989 rela -
tive au financement des communautés et des régions ;
•	11.353,0 millions d’euros pour le financement alternatif de la sécurité 
sociale en application des dispositions de la loi-programme du 2 jan -
vier 2001 (articles 66, § 1er, 2, 3bis, 3quinquies, 3sexies, 11 et 67bis) 
et de la loi-programme du 27 décembre 2006 (article 116) ;
•	206,8 millions d’euros pour le financement du fonds de pen -
sions des zones de police en application de la loi-programme du  
24 décembre 2002 (articles 190 et 191) ;
•	31,9 millions d’euros au profit d’Apetra en vertu de la loi-programme 
du 22 décembre 2008 (article 57) ;
•	11,6 millions d’euros au profit de la Commission de régulation de 
l’électricité et du gaz (Creg) en vertu de la loi du 29 avril 1999 relative 
à l’organisation du marché de l’électricité (article 21ter).
41 Articles 66, § 5, et 67ter de la loi-programme du 2 janvier 2001.
42 Article 67quinquies de la loi-programme du 2 janvier 2001.
43 Loi du 29 avril 1999 relative à l'organisation du marché de l'électricité. 46
168e Cahier de la Cour des comptes4.3.2 Taxe annuelle sur les opérations d’assurance
En 2010, 14,5 millions d’euros ont été prélevés sur la taxe annuelle sur les 
opérations d’assurance qui fait partie des recettes enregistrées comme droits de timbre et assimilés au timbre (2,6 millions d’euros pour le finance -
ment alternatif de la sécurité sociale
44 et 11,9 millions au profit de la Caisse 
nationale des calamités45).
4.3.3  Amendes pénales
En 2011, 111,6 millions d’euros ont été prélevés sur les amendes pénales46.
44 Article 66, § 3sexies, de la loi-programme du 2 janvier 2001.
45 Article 86 de la loi-programme du 27 décembre 2006.
46 Loi du 6  décembre 2005  relative à l'établissement et au financement de plans d'action en matière 
de sécurité routière. 47
Recettes perçues par l’État  Financement d’autres entités et institutions
168e Cahier de la Cour des comptesChapitre 3
Financement d’autres entités et institutions 
Recettes	transférées	aux	communautés	et	aux	régions
Cet article détaille les ressources des communautés, régions et commis -
sions communautaires, dont les principes de financement sont expliqués dans le 167
e Cahier de la Cour des comptes47. L’article développe également 
l’application des diverses lois de financement en 2010.
Les montants versés aux communautés, régions et commissions communau -
taires à titre de quotes-parts d’impôts attribuées se sont élevés à 29.215 mil -
lions d’euros en 2010. Ils sont en recul de 0,5 % par rapport aux 29.360 mil -
lions versés à ce titre en 2009. Ces montants sont établis conformément 
aux dispositions des lois relatives au financement des communautés et des régions.
Quant aux impôts régionaux collectés par l’État, 7.436 millions d’euros ont 
été versés en 2010, soit une augmentation de 8 % par rapport à 2009.
1	 Recettes	 transférées	 aux	communautés,	 aux	régions	 et	aux	com-
missions communautaires
1.1    Quotes-parts d’impôts versées aux communautés, régions et com -
Le tableau 1 ci-après détaille, pour 2010, les quotes-parts d’impôts versées 
aux communautés, régions et commissions communautaires en application de la loi spéciale du 16 janvier 1989 relative au financement des communau -
tés et des régions, de l’article 56 de la loi du 31 décembre 1983 de réformes institutionnelles pour la Communauté germanophone et de l’article 279 de la nouvelle loi communale tel que modifié par la loi du 13 juillet 2001 por-
tant diverses réformes institutionnelles relatives aux institutions locales de la Région de Bruxelles-Capitale.
La colonne 1 correspond aux montants ajustés provisoirement pour l’an -
née 2010, tels qu’ils ont été fixés dans l’exposé des motifs du projet de loi de 
finances pour l’année budgétaire 2011
48.
47 Cour des comptes, 167e Cahier, Volume I, p. 112-131. Disponible sur www.courdescomptes.be.
48 Doc. parl. , Chambre, DOC 53 0555/1, p. 83-146. 48
Financement d’autres entités et institutions  Recettes perçues par l’État
168e Cahier de la Cour des comptesLa colonne 2 correspond aux montants des quotes-parts d’impôt définitive -
ment dues pour 2009, tels qu’ils ont été fixés dans la justification des dispo -
sitions légales du projet d’ajustement du budget des voies et moyens pour 
l’année budgétaire 201049.
La colonne 3 correspond aux montants probablement dus pour 2009. Ils sont établis avec les paramètres fixés dans les notes justificatives des dis -
positions légales du projet de budget des voies et moyens pour l’année bud -
gétaire 2010
50.
La colonne 4 correspond aux montants à retenir ou à payer en 2010 pour le solde 2009.
La colonne 5 correspond aux montants à verser en 2010 qui ont été effecti -
vement été versés en 2010.
La colonne 6 correspond aux montants définitivement dus pour 2010. Ces 
montants sont établis en tenant compte des derniers paramètres connus et 
développés dans les notes justificatives des dispositions légales du projet de budget des voies et moyens de l’année budgétaire 2011
51.
La colonne 7 reprend les modifications résultant de la fixation définitive des 
quotes-parts d’impôts attribuées pour l’année 2010. Ces modifications ont 
été intégrées aux montants qui sont payés en 2011.
49 Doc. parl. , Chambre, DOC 52 2533/001, p. 53-111.
50 Doc. parl. , Chambre, DOC 52 2222/001, p. 171-234.
51 Doc. parl. , Chambre, DOC 53 1347/001, p. 166-228. 49
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 1 –  Parts attribuées d’impôts versées aux communautés, régions et 
commissions communautaires (en milliers d’euros)
Montants 
ajustés pro -
visoirement 
pour  2010Montants 
définitifs 	
2009Montants 
probables 
2009Solde	défi -
nitif	2009Montants à 
payer et payés 
en 2010Montants 
2010Montants 
intégrés à 
l'ajustement 	
2011
(1) (2) (3) (4)
=(2)-(3)(5)
=(1)+(4)(6) (7)
=(6)-(1)
Communautés	:	Communauté	flamande	(C.	fl.),	Communauté	française	(C.	fr.),	Communauté	germanophone	(C.	g.)
TVA
C fl. 7.619.789 7.355.932 7.523.353 -167.422 7.452.367 7.706.796 87.007
C. fr. 5.599.467 5.444.498 5.545.694 -101.196 5.498.271 5.679.144 79.677
Total (a) 13.219.256 12.800.430 13.069.047 -268.617 12.950.639 13.385.940 166.684
IPP
C. fl. 4.309.986 4.190.827 4.276.148 -85.321 4.224.665 4.342.341 32.355
C. fr. 2.294.811 2.231.527 2.289.544 -58.017 2.236.794 2.335.161 40.350
C. g. 5.751 5.661 5.720 -59 5.692 5.784 33
Total (b) 6.610.549 6.428.014 6.571.412 -143.398 6.467.151 6.683.286 72.738
Régions	:	Région	flamande	(R.	fl.),	Région	wallonne	(R.	w.)	et	Région	de	Bruxelles-Capitale	(R.	B.)	
IPP
R. fl. 5.641.103 5.465.932 5.587.616 -121.685 5.519.418 5.675.733 34.630
R. w. 3.426.650 3.332.984 3.401.990 -69.007 3.357.643 3.442.011 15.360
R. B. 854.902 832.305 829.351 2.955 857.856 880.234 25.332
Total (c) 9.922.655 9.631.220 9.818.958 -187.737 9.734.918 9.997.977 75.322
Commission	communautaire	française	(Cocof),	Commission	communautaire	flamande	(CCF)Cocof 25.373 24.628 25.221 -592 24.780 25.671 298
CCF 6.343 6.157 6.305 -148 6.195 6.418 75
Total (d) 31.716 30.785 31.526 -740 30.975 32.089 373
Moyens	spéciaux	pour	la	Région	de	Bruxelles-Capitale
Total (e) 31.716 30.785 31.526 -740 30.975 32.089 373
Quotes-parts d’impôts attribuées
C. fl. 17.570.878 17.012.690 17.387.118 -374.428 17.196.450 17.724.870 153.992
C. fr. 7.894.278 7.676.025 7.835.238 -159.213 7.735.065 8.014.304 120.026
R. B. 886.618 863.090 860.876 2.214 888.832 912.322 25.705
Cocof 25.373 24.628 25.221 -592 24.780 25.671 298
Total = total (a) + total (b) +total (c) +total (d) + total (e) 29.815.891 28.921.235 29.522.468 -601.233 29.214.658 30.131.381 315.490
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base de données de l’Admi -
nistration de la trésorerie 50
168e Cahier de la Cour des comptes1.2 Montants versés et imputés à des crédits budgétaires
Des crédits sont prévus au budget général des dépenses en application de 
diverses dispositions légales  :
•	article 35 de la loi spéciale du 16 janvier 1989 relative au financement 
des communautés et des régions (loi spéciale de financement), pour les droits de tirage
52 ;
•	articles 56 à 58nonies de la loi du 31 décembre 1983 de réformes ins -
titutionnelles pour la Communauté germanophone, pour la dotation à la Communauté germanophone
53 ;
•	article 65 de la loi spéciale de financement, pour la dotation à la Com -
mission communautaire commune54 ;
•	article 62 de la loi spéciale de financement, pour le financement de l’en -
seignement universitaire dispensé aux étudiants étrangers55 ;
•	article 63 de la loi spéciale de financement, pour la mainmorte dans les communes de la région de Bruxelles-Capitale
56 ;
•	article 54 de la loi spéciale de financement, pour le paiement des inté -
rêts dus57.
Tableau 2 – Montants versés et imputés à des crédits budgétaires (en euros)
Droits de 
tirageDotationsÉtudiants 
étrangersMainmorte Intérêts
Communauté flamande 33.595.000,00
Communauté française 68.207.000,00
Communauté germano -
phone3.038.832,00 128.881.008,64
Commission commu -
nautaire commune35.076.382,14
Région flamande 261.559.565,00
Région wallonne 182.248.553,00
Région de Bruxelles-Capitale38.961.881,00   36.358.803,00 5.010,25
Total 485.808.831,00 163.957.390,78 101.802.000,00 36.358.803,00 5.010,25
nistration de la trésorerie
1.3 Intérêts-rythme et intérêts-solde
1.3.1 Intérêts-rythme et intérêts-solde à payer en 2010
Le SPF Finances établit des intérêts-rythme et des intérêts-solde en applica -
52 Budget général des dépenses, 23 SPF Emploi, Travail et Concertation, division 56 Direction 
générale Emploi et marché du travail, programme Interventions financières en faveur des régions.
53 Budget général des dépenses, 01 Dotations, division 34 Dotations aux communautés.
54 Budget général des dépenses, 01 Dotations, division 34 Dotations aux communautés.
55 Budget général des dépenses, 46 SPF Politique scientifique, division 61 Éducation et culture, 
programme Dotations aux communautés flamande et française.
56 Budget général des dépenses, 13 SPF Intérieur, division 40 Logistique et coordination, programme 
Financement des provinces et des communes.
57 Budget général des dépenses, 18 SPF Finances, division 61 Administration de la trésorerie, 
programme subsistance. 51
168e Cahier de la Cour des comptestion de l’article 54, § 1er, alinéa 3, de la loi spéciale et des articles 3 et 4 de la 
convention du 20 septembre 1991 relative au financement des communau -
tés et régions.
Les intérêts-rythme s’expliquent par les écarts constatés entre les mensua -
lités régulières versées par l’État aux entités fédérées58 et les recettes fis -
cales mensuelles variables qu’il a réellement perçues en 2009. Ces intérêts-
rythme devaient être payés pour le 30 mai 2010.Les intérêts-solde sont les intérêts générés par l’écart entre les montants 
calculés lors de l’établissement du budget des voies et moyens 2010 (mon -
tants probables de 2009 et payés en 2009) et les montants définitifs pour 
2009 calculés lors de l’ajustement du budget des voies et moyens 2010. Ces intérêts-solde sont de 982.207,46 euros, à payer à partir du 30 juillet 2010
59 
par les entités fédérées, et de 5.010,25 euros, à payer par l’État fédéral60.
Pour les intérêts-rythme à payer en 2010, la Cour constate des inexactitudes 
dans les paramètres pris en considération pour calculer les intérêts-rythme 
mentionnés dans les notifications et, de ce fait, dans les montants d’intérêts réclamés aux entités. Le taux d’intérêt utilisé pour le calcul ne correspond pas à la valeur du taux de référence, qui est la moyenne pondérée du taux d’intérêt de la dernière adjudication hebdomadaire de certificats de trésore -
rie à trois mois de chaque mois
61. Quant aux recettes nettes prises en consi -
dération, la Cour des comptes relève que :
•	les recettes TVA sont surestimées du montant des amendes et inté -
rêts collectés par l’Administration des douanes pour l’Administration de la TVA (2.363.953,29 euros) ;
•	les recettes du précompte professionnel omettent les recettes du pré -
compte professionnel enrôlé (582.550.761,60 euros) ;
•	les recettes du précompte professionnel auraient dû être redressées 
de la totalité de la ristourne flamande (522.553.127,24 euros) ; elles 
n’ont été reconstituées que du remboursement fait en 2009 par la Communauté flamande pour 2009 (521.094.224,27 euros). Ce procé -
dé accroît l’écart entre les quotes-parts de l’IPP versées aux entités 
fédérées et les recettes reconstituées du précompte professionnel. Il 
augmente donc les intérêts-rythme dus par les entités fédérées. Par 
ailleurs, comme les écarts entre les remboursements de la Commu -
nauté flamande et le manque à gagner de l’État fédéral donnent lieu 
à des intérêts
62, l’État fédéral perçoit deux fois des intérêts pour le 
même objet.
58 Communauté flamande, Communauté française, Région wallonne et Région de Bruxelles-Capitale.
59 Dès le mois qui suit la publication du budget ajusté, soit en juillet 2010. La loi du 19 mai 2010 contenant l’ajustement du budget des voies et moyens pour l’année budgétaire 2010 a été 
publiée au Moniteur belge  du 8 juin 2010.
60 Ces intérêts-solde par entités fédérées sont détaillés dans le tableau B7 repris dans le volume II 
du Cahier.
61 Sur la base des annexes du rapport annuel 2010 de l’Agence de la dette, le taux d’intérêt moyen 
retenu pour la dernière adjudication d’août 2009 est de 0,39 %, alors que les annexes des notifications le fixent à 0,37 %. Cette erreur influence aussi le taux moyen annuel qui sert à calculer 
l’anatocisme. Ce taux aurait dû être de 0,6533 %, alors qu’il est retenu pour 0,6517 %.
62 Arrêté royal du 8 mars 2009 fixant les modalités de décompte relatives aux réductions ou 
augmentations générales d’impôts, des centimes additionnels et aux réductions d’impôt octroyées par les régions. 52
168e Cahier de la Cour des comptesLe total des intérêts-rythme réclamés aux entités fédérées s’élève par consé -
quent à 17.267.010,21 euros, alors qu’il devrait être de 17.435.596,06 euros. 
La différence en défaveur de l’État fédéral est de 168.585,85 euros.
Le tableau 3 ci-après détaille les montants dus et payés au titre des intérêts-
rythme et intérêts-solde en 2010.
Tableau 3 – Intérêts-solde et intérêts-rythme dus en 2010 (en euros)
Intérêts-solde Intérêts-
rythmeTotal Paiements Reste dû
dus à l’État dus par 
l’Étatdus à l’État dus à l’État dus par 
l’Étatà l’État par l’État à l’État (+)
par l’État 
(-)
(A) Montants établis par la Cour des comptes
C.fl. 609.941,44 10.384.025,09 10.993.966,53 10.898.099,15 95.867,38
C.fr 259.066,18 4.803.662,54 5.062.728,72 4.978.435,00 84.293,72
R.w. 113.199,84 1.810.290,43 1.923.490,27 1.932.796,76 -9.306,49
R.B. 5.010,25 437.618,01 437.618,01 5.010,25 444.897,03 5.010,25 -7.279,02
Total 982.207,46 5.010,25 17.435.596,06 18.417.803,52 5.010,25 18.254.227,94 5.010,25 163.575,58
(B)	Montants	des	notificationsC.fl. 609.941,44 10.288.157,71 10.898.099,15 10.898.099,15 0,00
C.fr 259.066,18 4.719.368,82 4.978.435,00 4.978.435,00 0,00
R.w. 113.199,84 1.819.596,90 1.932.796,74 1.932.796,76 -0,02
R.B. 5.010,25 439.886,78 439.886,78 5.010,25 444.897,03 5.010,25 -5.010,25
Total 982.207,46 5.010,25 17.267.010,21 18.249.217,67 5.010,25 18.254.227,94 5.010,25 -5.010,27
Différence	(A)	-	(B)C.fl. 0,00 0,00 95.867,38 95.867,38 0,00 0,00 95.867,38
C.fr 0,00 0,00 84.293,72 84.293,72 0,00 0,00 84.293,72
R.w. 0,00 0,00 -9.306,47 -9.306,47 0,00 0,00 -9.306,47
R.B. 0,00 0,00 -2.268,77 -2.268,77 0,00 0,00 0,00 -2.268,77
Total 0,00 0,00 168.585,85 168.585,85 0,00 0,00 0,00 168.585,85
Communauté 	flamande 	(C.	fl.),	Communauté 	française 	(C.	fr.),	R.w.	(Région 	wallonne), 	R.B.	(Région 	de	Bruxelles-Capitale)
La Cour relève que la Région de Bruxelles-Capitale a versé des intérêts 
supérieurs de 5.010,25 euros aux intérêts-rythme qu’elle devait. Par contre, 
elle n’a payé les intérêts que le 24 décembre 2010, alors qu’elle aurait dû les 
payer le 31 mai 2010.
1.3.2 Intérêts-rythme et intérêts-solde des années précédentes
Dans son 167e Cahier63, la Cour avait souligné que les recettes intervenant 
dans le calcul des intérêts-rythme n’étaient pas correctes et que la manière 
d’établir les intérêts-solde était erronée. Le tableau 4 ci-après résume les 
montants encore dus pour les intérêts-solde et les intérêts-rythme des an -
nées antérieures (2006, 2007 et 2008).
63 Cour des comptes, 167e Cahier, Volume I, p. 134-141. Disponible sur www.courdescomptes.be. 53
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 4 –  Synthèse des intérêts dus pour 2006, 2007 et 2008, encore à 
payer (en euros)
Débiteurs Intérêts-solde Intérêts-rythme Total
A) Montants établis par la Cour des comptes
Communauté flamande 1.401.248,03 -13.148,18 1.388.099,85
Communauté française 724.259,19 126.591,56 850.850,76
Région wallonne 275.376,48 -92.839,28 182.537,20
Région de Bruxelles-Capitale 158.955,59 -22.648,12 136.307,47
Total 2.559.839,29 -2.044,02 2.557.795,27
B)	Solde	des	montants	établis	dans	les	notifications
Communauté flamande
Communauté française 0,00 833.305,93 833.305,93
Région wallonne
Région de Bruxelles-Capitale 8.738,77 0,00 8.738,77
Total 8.738,77 833.305,93 842.044,70
C)	Différence	(A)	–	(B)Communauté flamande 1.401.248,03 -13.148,18 1.388.099,85
Communauté française 724.259,19 -706.714,37 17.544,83
Région de Bruxelles-Capitale 150.216,82 -22.648,12 127.568,70
Total 2.551.100,52 -835.349,94 1.715.750,57
Un suivi des intérêts dus ou à recevoir devrait être instauré tant au niveau 
des droits constatés qu’au niveau de leur apurement.
1.4 Impôts régionaux collectés par l’État et versés en 2010
Le tableau ci-après indique les montants perçus et versés en 2010 à titre 
d’impôts régionaux en fonction des législations en vigueur dans chacune des régions. Ces impôts se sont élevés à 7.505 millions d’euros, dont 7.436,3 mil -
lions d’euros versés en 2010 aux régions, soit 4.353,66  millions d’euros à la Région flamande, 2.045,48 millions d’euros à la Région wallonne et 
1.037,16 millions d’euros à la Région de Bruxelles-Capitale. 54
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 5 –  Impôts régionaux versés en 2010 (en milliers d’euros)646566
Région 
flamandeRégion 
wallonneRégion de 
Bruxelles-
Capitale
Taxe sur les jeux et paris64 26.787 4.617 24.588
Taxe sur les appareils automatiques de divertisse -
ment6431.018 12.818 8.137
Taxe d’ouverture de débits de boissons fermentées64155 96 73
Droits de succession et de mutation par décès 1.062.404 522.138 311.014
Précompte immobilier  65 -87 29.336 18.495
Droits d’enregistrement66 2.008.312 913.730 493.728
Taxe de circulation sur les véhicules automobiles 907.609 409.709 131.779
Taxe de mise en circulation 227.542 99.835 45.166
Eurovignette 89.921 53.205 4.182
Ces montants comprennent les impôts régionaux, les intérêts de retard 
(payés par les contribuables) et les intérêts moratoires (payés par l’adminis -
tration), les amendes fiscales et les remboursements d’amendes.
Ces intérêts et ces amendes, par régions et par impôts, sont détaillés dans 
le tableau B2 (volume II du Cahier).
64 En application de l’article 13 du décret-programme du 18 décembre 2008 en matière de fiscalité 
wallonne, la taxe sur les jeux et paris, la taxe sur les appareils automatiques de divertissement et la taxe d’ouverture de débits de boissons fermentées sont perçues par la Région wallonne à partir du 1
er janvier  2010.
65 La décision de la Région flamande en vertu de laquelle le gouvernement flamand assure lui-même, en régie, depuis l’exercice d’imposition 1999, le service de l’impôt relatif au précompte immobilier, fait que les recettes transférées à ce titre s’amenuisent de mois en mois. En effet, les versements de l’État, comme le montant des intérêts nets dus par ce dernier, ne concernent plus pour cette région que les exercices antérieurs (décret du 9  juin 1998  contenant des dispositions modifiant le 
code des impôts sur les revenus, pour ce qui concerne le précompte immobilier, articles 2 et 28).
66 Droits d’enregistrement  :
 1° sur les transmissions à titre onéreux de biens immeubles ;
 2° a) la constitution d’une hypothèque,
  b)  les partages de biens immeubles, les cessions à titre onéreux de parties indivises et les 
conversions prévues aux articles 745quater et 745quinquies du code civil ;
 3° sur les donations. 55
168e Cahier de la Cour des comptesFinancement	alternatif	de	la	sécurité	sociale
la sécurité sociale. Pour 2010, le montant total de ces attributions atteint 14.663,7 millions d’euros. En 2010, les paiements effectués à ce titre se sont élevés à 14.243,6 millions d’euros et 252,0 millions d’euros d’arriérés ont été versés. L’ONSS, l’Inami et l’Inasti sont les principaux bénéficiaires de ces moyens attribués.
1 Contexte
Le financement alternatif de la sécurité sociale trouve son fondement dans 
plusieurs lois qui organisent l’attribution de recettes fiscales à la sécurité sociale. En 2010, un total de 14.495,6 millions d’euros, dont 252,0 millions d’euros d’arriérés, a été versé à ce titre à la sécurité sociale. Sept bénéfi -
ciaires ont perçu ces recettes en 2010
67. Les principaux sont l’ONSS, l’Inami 
et l’Inasti.
Tableau	1	–		 Bénéficiaires	du	financement	alternatif	en	2010	 
Office national de sécurité sociale (ONSS) 10.889,6  
Institut national d’assurance maladie-invalidité (Inami)  2.525,3 
Institut national des travailleurs indépendants (Inasti) 940,5  
Office national de l’emploi (Onem) 87,0 
Office national de sécurité sociale des administrations provinciales et 
locales (ONSS-APL)40,9 
Fonds des maladies professionnelles (FMP) 10,0 
Fonds de fermeture (FFE) 2,3 
Total (dont 252,0  millions d’arriérés) 14.495,6
Source  : tableau établi par la Cour des comptes sur la base des données de l’Admi -
nistration des finances
Comme dans ses Cahiers précédents, la Cour des comptes a examiné les montants qui ont été attribués par les lois qui organisent le financement alter -
natif ainsi que les montants versés aux bénéficiaires. Les lois évoquées ci-après se présentent par ordre d’importance des recettes attribuées. 
2 Loi-programme du 2 janvier 2001 
Pour 2010, 14.274,8 millions d’euros en provenance de recettes fiscales ont 
été attribués à la sécurité sociale en vertu des articles 66 à 67quinquies 
de la loi-programme du 2 janvier 2001. Il s’agit de recettes de la TVA, du 
précompte professionnel, des accises, du précompte mobilier, des impôts 
directs (IPP, Isoc et INR
68) et de la taxe sur les opérations d’assurance. Ce 
montant comprend 163,2 millions d’euros attribués en 201169 pour 2010. Les 
67 Pour le détail, voir le volume II du présent Cahier, tableau B4.
68 Impôt des personnes physiques, impôt des sociétés et impôt des non-résidents.
69 Arrêté royal du 27 juillet 2011 fixant une majoration complémentaire du montant du financement 
alternatif du coût des titres-services pour l’année 2010 (163.242.000,00 euros).  56
168e Cahier de la Cour des comptesmontants attribués en 2011 pour des années précédentes (2010 et 200970) 
seront prélevés et versés aux bénéficiaires du financement alternatif en 2011.
2.1 Prélèvement sur le produit de la TVA
La part du produit de la TVA à prélever et à affecter à la sécurité sociale est 
fixée par l’article 66, §  1er, à 23,514  %. Le montant ne peut toutefois pas être 
inférieur à un plancher, fixé par la loi71.
En 2010, cette part s’est élevée à 5.887,9 millions d’euros et a dépassé le 
plancher légal calculé pour cette année à 5.344,2 millions d’euros. 
Le montant du financement alternatif à prélever sur le produit de la TVA peut, 
en outre, être majoré ou adapté par le Roi sur proposition du comité de ges -
tion de la sécurité sociale (article 66, § 1er). Le tableau suivant présente un 
relevé des coûts pour lesquels une majoration ou une adaptation du montant du financement est possible ainsi que les montants accordés en 2010. 
70 En ce qui concerne 2009, les majorations complémentaires ont été fixées dans les arrêtés royaux suivants  :
 –  arrêté royal du 27 juillet 2011 fixant une majoration complémentaire du montant du financement 
alternatif du coût des titres-services (33.494.000,00 euros) ; 
 –  arrêté royal du 27 juillet 2011 fixant pour l’année 2009 le montant d’une majoration complémentaire 
du financement alternatif du coût du complément de 5 % de l’allocation de chômage temporaire 
visé à l’article 114, § 6, de l’arrêté royal du 25 novembre 1991 portant réglementation du chômage 
(51.034.000,00  euros)  ;
 –  arrêté royal du 27 juillet 2011 fixant pour l’année 2009 le montant qui est prélevé du produit de 
la taxe sur la valeur ajoutée pour le financement des dépenses en matière de congé éducation payé (22.482.000,00 euros).
71 Le montant minimum est de 4.418,3 millions d’euros, augmenté de 41,3 millions d’euros depuis 2002. Ces montants sont indexés (article 66, § 1
er, 2e et 3e al.). 57
168e Cahier de la Cour des comptesTableau	2	–		Adaptation	ou	majoration	du	financement	alternatif	en	2010	en	
vue de couvrir certains coûts (article 66, § 1er, de la loi- 
programme du 2 janvier 2001)
Coûts pouvant être adaptés ou majorés Date de  
l’arrêté royalMontant 
(millions 
d’euros)Bénéfi -
ciaires
Réduction des cotisations personnelles ou patronales - -
Constitution des réserves destinées aux dépenses 
futures dans la sécurité sociale - -
Titres-services 21 février 2010
27 juillet 2011  181,9              
163,2ONSS
Financement des conventions de premier emploi 19 mars 2010 4,7 Onem
Complément de 5 % de l'allocation de chômage  temporaire 21 février 2010 70,7 ONSS
Bonus emploi - -
Accord de coopération relatif à l’économie sociale  21 février 2010 14,5 Onem
Financement du fonds de fermeture des entreprises 19 mars 2010 2,3 FSE
Activation des demandeurs d’emploi avec une  capacité diminuée- -
Cellules de mise à l’emploi 21 février 2010 7,0 ONSS
Total 444,3
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base des données de l’Admi -
Pour 2010, ces majorations s’élèvent à 444,3 millions d’euros. Pour la répar -
tition du financement alternatif entre l’ONSS-Gestion globale et l’Inasti, ces 444,3 millions d’euros sont neutralisés.
Par contre pour l’établissement du montant du financement alternatif à ré -
partir, la loi impose quatre déductions détaillées dans le tableau 3, dont la 
somme est égale à 96,6 millions d’euros.
Tableau 3 –  Déductions instaurées en 2010 par l’article 66, § 2, de la 
loi-programme du 2 janvier 2001
Objet Montant 
(millions d’euros)Bénéficiaire
Initiatives autres que les initiatives policières 40,9 ONSS-APL
Encadrement administratif des agences locales pour l’emploi 
(arrêté royal du 19 mars 2010)19,8 Onem
Congé éducation payé     25,4 Onem
Compensation des cotisations non dues par les zones de police            10,5  ONSS
Total 96,6
nistration des finances 58
168e Cahier de la Cour des comptesLe montant à répartir s’élève à 5.791,3 millions d’euros (5.887,9 millions d’eu -
ros moins 96,6 millions d’euros), soit 5.546,3 millions d’euros pour l’ONSS-
Gestion globale (95,77 %) et 245,0 millions d’euros pour l’Inasti (4,23 %). 
Les dispositions légales ont élargi le financement alternatif prélevé sur le 
produit de la TVA au fil des années. 
L ’article 66, § 3bis, prévoit l’octroi de 1.551,9 millions d’euros à l’ONSS et 
de 277,8 millions d’euros à l’Inasti. En outre, cet article octroie, à l’ONSS, 534,2 millions d’euros pour le bonus emploi en plus de la majoration prévue à l’article 66, § 1
er, 400 millions d’euros comme avance pour la majoration 
prévue à l’article 66, § 1er, pour les titres-services et 4 millions d’euros sans 
destination précise.
L ’article 66, § 3quinquies, prévoit un financement complémentaire pour 
le congé éducation payé au profit de l’Onem qui s’est élevé, pour 2010, à 
20,0 millions d’euros (arrêté royal du 19 mars 2010).
L ’article 66, § 3sexies, finance le coût des titres-services octroyés aux tra -
vailleuses indépendantes dans le cadre de l’aide à la maternité par un ver -
sement de 2,4 millions d’euros indexés au profit de l’Onem, soit 2,6 millions 
d’euros en 2010.
Sur les montants prélevés sur le produit de la TVA, l’article 66, § 3septies, 
instaure un transfert de 182,1 millions d’euros indexés entre l’ONSS et l’Inas -
ti. Ce montant s’élève à 186,0 millions d’euros pour 2010.
L ’article 66, § 11, octroie 22,5 millions d’euros indexés à l’ONSS. Ce montant 
s’élève à 24,0 millions d’euros pour 2010.
L ’article 66, § 13, attribue à l’ONSS et à l’Inasti des montants à préciser par 
arrêté royal. En 2010, 1.776,5 millions d’euros et 177,1 millions d’euros leur 
ont été respectivement attribués par l’arrêté royal du 9 février 2010.
L ’article 67bis attribue à l’Inami un montant qui a été porté, pour 2010, à 
1.609,3 millions d’euros par l’arrêté royal du 19 mars 2010.
Au total, 12.709,5 millions d’euros, à prélever sur les recettes TVA, ont été 
attribués à la sécurité sociale pour 2010. 
Les prélèvements sur les recettes TVA se sont finalement élevés à 
11.353,0 millions d’euros. Les paiements effectués ont atteint 11.317,4 mil -
lions d’euros pour les attributions 2010 et 135,1 millions d’euros pour les 
arriérés72. 
Comme les recettes TVA n’étaient pas suffisantes pour couvrir les paiements liés à l’ensemble des attributions
73, un prélèvement a été réalisé sur le pré -
compte professionnel en application de l’article 66, § 1er, alinéa 2, pour per -
mettre le paiement de 1.098,0 millions d’euros (999,2 millions pour l’ONSS et 
98,8 millions pour l’Inasti). Comme signalé au chapitre précédent consacré aux recettes fiscales, ce prélèvement a dépassé ce qui était prévu par la loi.
72 L’ensemble de ces montants transite par les fonds d'attribution 66.31 et 66.37 et, en cas d’insuffisance des recettes TVA, par le fonds d’attribution 66.34.
73 À savoir, outre les recettes TVA attribuées dont il est question ici, les recettes attribuées à l’Union européenne, à la titrisation, aux communautés, au fonds Amiante, aux zones de police, à la Creg et à Apetra (voir loi-programme du 2 janvier 2001 telle que modifiée par la loi-programme du 
23 décembre 2009 et par la loi du 30 décembre 2009 portant des dispositions diverses). 59
168e Cahier de la Cour des comptes2.2 Prélèvements sur les accises
L ’article 66, § 5, de la loi-programme du 2 janvier 2001 attribue 62,5 millions 
d’euros indexés sur les recettes d’accises sur la vente du tabac manufac -
turé74, à répartir entre l’ONSS (80 %) et l’Inasti (20 %). Pour 2010, le montant 
s’est élevé à 72,5 millions d’euros, soit 58,0 millions pour l’ONSS et 14,5 mil -
lions pour l’Inasti.
L ’article 67ter attribue à l’Inami un montant prélevé sur les recettes d’ac -
cises75. Ce montant doit être au moins équivalent à 32,5 % du produit des 
accises sur le tabac et ne peut pas être inférieur à 673,2 millions d’euros in -
dexés. Pour 2010, il s’élève au montant plancher, soit 718,5 millions d’euros. L ’article 67quinquies attribue à l’Inami 130,0 millions d’euros à prélever éga -
lement sur les recettes des accises et taxes assimilées
76.
Pour 2010, un total de 921,0 millions d’euros sur le produit des accises a été 
attribué ainsi à la sécurité sociale. Les prélèvements et les paiements faits 
en 2010 s’élèvent à 893,0 millions d’euros. Compte tenu des versements trop élevés en 2009, 23,2 millions d’euros ont été retenus en 2010. Pour 2010, 916,2 millions d’euros ont été versés, laissant un solde à payer en 2011 de 4,8 millions d’euros.
2.3 Prélèvements sur le précompte mobilier
L ’article 66, § 6, de la loi-programme du 2 janvier 2001 attribue à la sécurité 
sociale une part du précompte mobilier (15 %)
77. Ce montant, qui ne peut 
pas être inférieur à 430,4  millions d’euros indexés, est partagé entre l’ONSS 
(90 %) et l’Inasti (10 %). 
Pour 2010, le montant plancher, soit 467,65 millions d’euros, a été réparti 
comme suit : 420,88  et 46,77 millions. Les paiements, faits en 2010, s’élèvent 
à 446,36 millions d’euros, dont 21,82 millions d’arriérés. En janvier 2011, 
40,0 millions d’euros ont été payés, laissant un solde à payer de 3,11 millions 
d’euros. 
2.4 Prélèvements sur l’IPP, Isoc et INR78
L ’article 66, § 7, octroie à l’ONSS un montant à prélever sur les recettes de 
l’IPP et de l’Isoc, à titre d’effet retour fiscal sur les nouvelles réductions de cotisations sociales patronales. Pour 2010, ce montant a été fixé à 46,8 mil-
lions d’euros par l’arrêté royal du 24 mars 2010. 
L ’article 66, § 8, octroie à l’ONSS, au titre de soutien à la recherche fonda -
mentale, un montant à prélever, également sur les recettes de l’IPP et de 
l’Isoc, de 31 millions d’euros indexés comme les salaires moins un mon -
tant fixé par arrêté royal, équivalant à l’effet retour en cotisations de sécurité 
sociale de la création des mandats de recherche. Pour 2010, ce montant 
s’élève à 33,6 millions d’euros diminués de 6,7 millions d’euros (arrêté royal 
du 19 mars 2010), soit 26,9 millions d’euros.
74 Opérations imputées sur le fonds d’attribution 66.33.
75 Opérations également imputées sur le fonds d’attribution 66.33.
76 Fonds d’attribution  66.95  (cotisation d’emballage).
77 Fonds d’attribution  66.92.
78 Fonds d’attribution 66.97, 66.98 et 66.99. 60
168e Cahier de la Cour des comptesL ’article 66, § 9, octroie à l’ONSS et l’Inasti 15 millions d’euros indexés à pré -
lever sur les recettes de l’IPP, de l’Isoc et de l’INR79. Ce montant est réparti 
à raison de 90 % et 10 %. Pour 2010, il s’élève à 16,0 millions d’euros, soit 
respectivement 14,4 et 1,6 million d’euros.
L ’article 66, § 10, octroie à l’ONSS 5,0 millions d’euros indexés à prélever sur 
les recettes de l’IPP, au titre d’effet de retour fiscal de l’accord social ayant trait aux soins de santé conclu en 2005. Pour 2010, ce montant s’élève à 
5,3 millions d’euros.
L ’article 66, § 12, octroie à l’ONSS 30,0 millions d’euros indexés à préle -
ver sur les recettes de l’Isoc. Pour 2010, ce montant s’élève à 32,0 millions 
d’euros.
L ’article 66, § 14, octroie à l’ONSS 47,0 millions d’euros non indexés à pré -
lever sur les recettes de l’IPP, pour financer l’augmentation de la pension 
minimum des travailleurs salariés.
Pour l’année 2010, un total de 174,1 millions d’euros prélevé sur les recettes 
de l’IPP, l’Isoc et l’INR a été ainsi attribué à la sécurité sociale. De ce montant, 173,1 millions d’euros ont été payés en 2010. Quant aux arriérés, 45,3 mil -
lions d’euros d’arriérés étaient dus et 46,8 millions d’euros ont été payés.
2.5 Prélèvements sur la taxe sur les opérations d’assurance
L ’article 66, § 3sexies, octroie à l’Inasti un montant indexé à prélever sur la 
taxe annuelle sur les opérations d’assurances
80, pour financer l’utilisation des 
titres-services octroyés aux travailleuses indépendantes dans le cadre de l’aide à la maternité. Ce montant a été porté à 2,5 millions d’euros en 2008. Pour 2010, compte tenu de l’indexation, 2,6 millions d’euros ont été attribués et versés.
3 Loi du 30 mars 1994 portant des dispositions sociales
L ’Administration des contributions directes calcule le montant net de la coti -
sation spéciale pour la sécurité sociale et le verse à l’ONSS-Gestion globale 
(loi du 30 mars 1994, titre XI – Cotisation spéciale pour la sécurité sociale)
81. 
Les modalités de versement, en ce compris le mode de calcul des intérêts de retard et autres frais administratifs des versements tardifs, sont fixées par arrêté royal délibéré en conseil des ministres
82.
En vertu de ces dispositions, pour 2010, 232,3 millions d’euros ont été at -
tribués et versés à l’ONSS à raison de 167,8 millions d’euros en 2010 et 
64,5 millions d’euros en 2011.
4 Loi du 26 mars 1999 relative au plan d’action belge pour l’emploi 
Le produit de l’imposition des avantages liés à l’attribution d’options sur actions 
est entièrement attribué à la sécurité sociale (article 46 de la loi du 26 mars 
79 Entre autres, suite à la loi du 26 novembre 2006 portant une mesure d’accompagnement pour 
l’actualisation des réserves par les diamantaires agréés.
80 Fonds d’attribution  66.93.
81 Fonds d’attribution 66.38.
82 Arrêté royal du 2 février 1999 portant exécution de l’article 110, § 4, de la loi du 30 mars 1994 portant 
des dispositions sociales. 61
168e Cahier de la Cour des comptes1999)83. L ’ONSS et l’Inasti en bénéficient selon la répartition 95,77 %/4,23 % 
fixée à l’article 66, § 2, de la loi-programme du 2 janvier 2001.
En 2010, 79,4 millions d’euros ont été attribués à la sécurité sociale et ont été 
répartis et versés en 2010 à raison de 69,6 millions à l’ONSS et 3,1 millions d’euros à l’Inasti, conformément aux dispositions légales.
En 2009, la clé de répartition n’avait pas été respectée et les montants avaient 
été répartis à raison de 90,75 % pour l’ONSS et 9,25 % pour l’Inasti
84. En 
2010, le paiement des 7,9 millions d’euros d’arriérés 2009 n’a pas corrigé cette erreur. L ’Inasti a donc reçu indûment les 3,7 millions d’euros destinés à l’ONSS. Comme la récupération de cette somme posait des problèmes comptables, en 2010, le dernier versement des recettes TVA aux deux orga -
nismes a redressé cette erreur.
5 Loi du 27 mars 2009 de relance économique
L ’article 48 de la loi du 27 mars 2009 attribue à l’ONSS les dispenses de 
précompte professionnel accordées dans le cadre du Maribel social qui favo -
rise l’embauche dans le secteur non marchand. Contrairement à ce qui a été fait en 2009, le mécanisme mis en place consiste à identifier parmi les recettes du précompte professionnel, celles qui ne sont pas dues en vertu des dispenses octroyées dans le cadre du Maribel social. Ces recettes sont enregistrées en recettes diverses et sont ensuite attribuées
85. Pour 2010, 
72,7 millions d’euros ont été attribués à l’ONSS. En 2010, 66,7 millions ont 
été payés et le solde a été réglé en 2011.
6 Loi-programme du 27 décembre 2006
Jusqu’en 2008, l’article 116 de la loi-programme du 27 décembre 2006 a at-
tribué des recettes TVA86 au Fonds des maladies professionnelles à titre de 
financement du fonds d’indemnisation des victimes de l’amiante. En 2009 et 
2010, 10  millions d’euros ont été versés sans que la loi n’en précise le finan -
cement.
7  Loi du 22 mai 2001 relative aux régimes de participation des tra -
vailleurs	au	capital	et	aux	bénéfices	des	sociétés
La moitié du montant total de l’imposition des participations au capital ou 
aux bénéfices ainsi que 66 % du montant total de la taxe additionnelle visée 
à l’article 112, alinéa 2, du code des taxes assimilées aux impôts sur les 
revenus (article 36 de la loi du 22 mai 2001) sont attribués à l’ONSS-Gestion 
globale87.
En 2010, 4,4 millions d’euros ont été attribués et versés à l’ONSS.
83 Fonds d’attribution 66.36.
84 Voir Cour des comptes, 167e Cahier, Volume I, p. 152.
85 Fonds d’attribution 66.35.
86 Fonds d’attribution 66.37.
87 Fonds d’attribution 66.91. 62
168e Cahier de la Cour des comptes8		Récapitulation	des	recettes	fiscales	attribuées	au	financement	
alternatif	de	la	sécurité	sociale
Tableau 4 – Montants attribués et montants payés (en millions d’euros)*
 Arriérés 
dusPayé 
en 
2010Payé en 
2011   
(au 1er  
juillet)Solde Attribué 
pour 2010Payé en 
2011   
(au 1er  
juillet)Solde Solde 
total
Récapitulation par disposition légale
Loi-programme du 2 janvier 2001
TVAONSS 130,3 45,8 0,0 84,5 10.084,2 8.788,8 133,6 162,7 247,1
Inami 93,0 93,0 0,0 0,0 1.609,3 1.609,3 0,0 0,0 0,0
Inasti -3,8 -3,7 0,0 0,0 885,8 779,2 7,1 0,7 0,7
Onem 22,5 0,0 0,0 22,5 87,0 87,0 0,0 0,0 22,5
ONSS-APL 0,0 0,0 0,0 0,0 40,9 40,9 0,0 0,0 0,0
Fonds de fermeture 0,0 0,0 0,0 0,0 2,2 2,2 0,0 0,0 0,0
Total 242,0 135,1 0,0 106,9 12.709,5 11.307,4 140,7 163,4 270,3
Précompte	professionnel	pour	TVA 1.098,0
ONSS 999,2
Inasti 98,8
Total général) 12.405,4
AccisesONSS -1,7 -1,7 0,0 0,0 58,0 57,7 0,0 0,4 0,4
Inami -21,1 -21,1 0,0 0,0 848,5 844,1 0,0 4,4 4,4
Inasti -0,4 -0,4 0,0 0,0 14,5 14,4 0,0 0,1 0,1
Total -23,2 -23,2 0,0 0,0 921,0 916,2 0,0 4,8 4,8
Précompte mobilierONSS 19,6 19,6 0,0 0,0 420,9 382,1 36,0 2,8 2,8
Inasti 2,2 2,2 0,0 0,0 46,8 42,5 4,0 0,3 0,3
Total 21,8 21,8 0,0 0,0 467,7 424,5 40,0 3,1 3,1
IPP, Isoc, INRONSS 45,2 46,8 0,0 -1,6 172,5 171,6 0,0 0,9 -0,7
Inasti 0,0 0,0 0,0 0,0 1,6 1,6 0,0 0,0 0,0
Total 45,2 46,8 0,0 -1,6 174,1 173,1 0,0 0,9 -0,7
Opérations d’assuranceInasti 0,0 0,0 0,0 0,0 2,6 2,6 0,0 -0,1 -0,1
Total ONSS 193,5 110,6 0,0 82,9 10.735,6 10.399,3 169,6 166,7 249,6
Total Inami 71,9 71,9 0,0 0,0 2.457,8 2.453,4 0,0 4,4 4,4
Total Inasti -2,0 -2,0 0,0 0,0 951,3 939,1 11,1 1,1 1,0
Total Onem 22,5 0,0 0,0 22,5 87,0 87,0 0,0 0,0 22,5
Total ONSS-APL 0,0 0,0 0,0 0,0 40,9 40,9 0,0 0,0 0,0
Total	Fonds	de	fermeture 0,0 0,0 0,0 0,0 2,2 2,2 0,0 0,0 0,0
Total loi-programme du 
2 janvier 2001 285,8 180,5 0,0 105,3 14.274,8 13.921,9 180,7 172,2 277,5
Loi	du	30	mars	1994	portant	des	dispositions	sociales,	cotisation	spéciale	de	sécurité	sociale	à	l'ONSS	
ONSS 56,5 56,5 0,0 0,0 232,3 167,9 64,5 0,0 0,0 63
168e Cahier de la Cour des comptesLoi	du	26	mars	1999	relative	 au	plan	d'action	 belge	pour	l'emploi	 1998	et	portant	 des	dispositions	 diverses,	 options	 sur	
actions	à	l'ONSS	et	l'Inasti
ONSS 11,3 7,6 0,0 3,7 76,0 69,6 6,4 0,0 3,7
Inasti -3,4 0,3 0,0 -3,7 3,4 3,1 0,3 0,0 -3,7
Total 7,9 7,9 0,0 0,0 79,4 72,7 6,7 0,0 0,0
Loi	du	27	mars	2009	de	relance	économique,	précompte	professionnel	à	l'ONSS	dans	le	cadre	du	Maribel	socialONSS 7,0 7,0 0,0 0,0 72,7 66,7 6,0 0,0 0,0
Loi-programme du 27 décembre 2006Fonds Amiante -10,0 0,0 0,0 -10,0 0,0 10,0 0,0 -10,0 -20,0
Loi	du	22	mai	2001	relative	 aux	régimes	 de	participation	 des	travailleurs	 au	capital	et	aux	bénéfices	 des	sociétés,	 attri-
bution	partielle	à	l'ONSS	ONSS 0,0 0,0 0,0 0,0 4,4 4,4 0,0 0,0 0,0
Récapitulation	par	bénéficiaire	(toutes	dispositions	légales	confondues)
ONSS 268,3 181,7 0,0 86,6 11.121,1 10.707,9 246,5 166,7 253,4
Inami 71,9 71,9 0,0 0,0 2.457,8 2.453,4 0,0 4,4 4,4
Inasti -5,4 -1,6 0,0 -3,8 954,6 942,1 11,4 1,1 -2,7
Fonds	de	fermeture 0,0 0,0 0,0 0,0 2,2 2,2 0,0 0,0 0,0
Fonds Amiante -10,0 0,0 0,0 -10,0 0,0 10,0 0,0 -10,0 -20,0
Total général 347,3 252,0 0,0 95,3 14.663,7 14.243,6 257,9 162,2 257,5
Récapitulation par impôt
Total TVA (prélèvement 
précompte 	professionnel 	
pour TVA inclus)232,0 135,1 0,0 96,9 12.709,5 12.415,4 140,7 153,4 250,3
Total	Précompte 	profes -
sionnel7,0 7,0 0,0 0,0 72,7 66,7 6,0 0,0 0,0
Total Accises -23,2 -23,2 0,0 0,0 921,0 916,2 0,0 4,8 4,8
Total Précompte mobilier 21,8 21,8 0,0 0,0 467,6 424,5 40,0 3,1 3,1
Total IPP, Isoc et INR 45,2 46,8 0,0 -1,6 174,1 173,1 0,0 0,9 -0,7
Total cotisation spéciale 56,5 56,5 0,0 0,0 232,3 167,9 64,5 0,0 0,0
Options sur actions 7,9 7,9 0,0 0,0 79,4 72,7 6,7 0,0 0,0
Participation des travail -
leurs0,0 0,0 0,0 0,0 4,4 4,4 0,0 0,0 0,0
Opérations d’assurance 0,0 0,0 0,0 0,0 2,6 2,6 0,0 -0,1 -0,1
*Les totaux peuvent différer de la somme des rubriques en raison des arrondis.
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base de données de l’Administration 
de la trésorerie 64
168e Cahier de la Cour des comptesRecettes	transférées	à	l’union	européenne
Le budget de l’Union européenne est financé conformément au régime des 
ressources propres88. Ces moyens proviennent des quatre sources sui -
vantes  :
•	les droits de douane ;
•	les droits agricoles et les cotisations sur la production de sucre, d’isoglu -
cose et de sirop d’insuline ;
•	une fraction du produit de la TVA perçue par les États membres ;
•	la ressource RNB.
Les moyens propres sont mis à disposition (en tranches mensuelles) par les 
États membres sur un compte de la Commission européenne auprès des 
banques centrales nationales.  
Les droits de douane et les droits agricoles constituent des droits d’importa -
tion levés sur les produits importés des pays tiers. Ils sont perçus par l’Admi -
nistration des douanes et accises. Les cotisations sur la production de sucre, 
d’isoglucosoe et de sirop d’insuline sont perçues auprès des producteurs au sein de l’Union. Pour la Belgique, cette perception est de la compétence du Bureau d’intervention et de restitution belge (Birb)
89.
Dans le système actuel, les droits d’importation sont transférés nets à l’Union 
européenne : les États membres, chargés de la perception, retiennent au 
préalable sur les sommes qu’ils transfèrent à l’Union européenne l’ensemble 
des frais de perception. Le total de ceux-ci s’élève à 25 % du montant brut 
des droits d’importation90. En ce qui concerne les droits de douane dans 
le cadre du système de dédouanement centralisé ( Centralised customs 
clearance ), les frais de perception doivent être partagés entre les autorités 
douanières du pays de déclaration et celles du pays d’origine des biens. En 
mars 2009, les États membres ont en effet signé une convention relative au dédouanement centralisé
91, qui met en œuvre l’article 106 du code des 
douanes modernisé. 
La transposition comptable des frais de perception s’effectue via des comptes 
intermédiaires, en particulier les comptes d’ordre 86.06.08 et 86.06.17 de la 
Trésorerie. S’ils reviennent à l’État, les frais de perception sont repris dans 
le budget des voies et moyens, où ils constituent une recette budgétaire. 
Les transferts aux autorités douanières étrangères sont versés au service 
Questions financières, internationales et européennes (IEFA) de la Tré -
sorerie. En 2010, l’IEFA a transféré 23,3 millions d’euros à des autorités 
douanières étrangères. Un montant de 483,5 millions d’euros a été comp -
tabilisé au budget des voies et moyens au titre de la partie due à l’État. Au  
31 décembre 2010, le compte d’ordre 86.06.08 présente toutefois encore un 
solde créditeur disponible de 547,1 millions d’euros. 
88 Décision du Conseil du 7 juin 2007 relative au système des ressources propres des Communautés européennes (2007/436/CEE, Euratom).
89 Le Birb est un organisme d’intérêt public de la catégorie B. 
90 Article 2, alinéa 3, de la décision précitée du Conseil du 7 juin 2007.
91 Convention du 10 mars 2009 relative au dédouanement centralisé, concernant l’attribution des frais de perception nationaux qui sont conservés lorsque les ressources propres traditionnelles sont mises à la disposition du budget de l’Union européenne (JO, C 92/1, 21 avril 2009). 65
168e Cahier de la Cour des comptesLe tableau ci-dessous donne un aperçu des recettes transférées à l’Union 
européenne, ventilées en droits d’importation (frais de perception inclus), produit de la TVA et cotisations sur le sucre, l’isoglucose et le sirop d’insuline. Par ailleurs, le tableau indique également la ressource RNB belge versée au budget de l’Union européenne. Cette cotisation ne constitue pas un transfert d’une recette réalisée par l’État, mais bien une dépense budgétaire inscrite au budget général des dépenses
92. Elle représente le poste de clôture en ce 
sens qu’elle est calculée sous la forme d’une différence entre le total de la cotisation financière due par la Belgique et les autres ressources propres . 
Pour l’année budgétaire 2010, elle a été fixée à 2.753,1 millions d’euros
93.
Recettes	transférées	à	l’Union	européenne	(en	millions	d’euros)94
2009 2010
Droits d’importation 1.835,8 1.973,5
TVA 424,3 433,5
Sous-total942.260,1 2.407,0
Cotisation sur le sucre, l’isoglu -
cose et le sirop d’insuline8,9 8,2
Ressource RNB 2.799,1 2.753,1
Total 5.068,1 5.168,3
Source : tableau établi par la Cour des comptes à partir d’informations de l’Admi -
nistration de la trésorerie et des positions mensuelles de la trésorerie de décembre 2010.
92 À partir de l’année budgétaire 1996, des crédits ont été inscrits à cet effet à l’allocation de base 40.10.35.10 – « Participation de la Belgique à la quatrième ressource (la ressource PNB) de l’Union 
européenne  » de la section 52  du budget général des dépenses.
93 De manière générale, la ressource RNB est encore adaptée par la suite. En 2010, l’État a reçu 
le remboursement de 101,3 millions d’euros issu du recalcul de la ressource RNB pour 2009 et 
de 4,2 millions d’euros issu du recalcul de la correction britannique pour 2008 et 2009. Cette correction britannique est la concrétisation de la décision du Conseil européen de Fontainebleau de 1984 d’octroyer une réduction au Royaume-Uni de sa contribution RNB. Le financement de 
cette compensation est réparti entre les autres États membres. 
94 Total des recettes réalisées par l’intermédiaire des services de l’administration générale.  67
Compte d’exécution du budget
168e Cahier de la Cour des comptesTitre II
Compte d’exécution du budget 2010  
Le compte d’exécution du budget est le document chiffré par lequel le gou -
vernement rend compte de l’exécution du budget des voies et moyens et du budget général des dépenses.
Ce compte est transmis à la Cour des comptes pour contrôle et est ensuite 
transmis à la Chambre des représentants avec les observations de la Cour. Par le vote de la loi de règlement définitif du budget, la Chambre donne alors 
quitus au gouvernement pour la gestion budgétaire de l’année.
Le chapitre 1 présente le résultat général de l’exécution du budget, à savoir 
le solde budgétaire et le solde de financement. Il analyse également les dif -
férentes étapes permettant de passer d’un solde à l’autre.Le chapitre 2 reprend des observations spécifiques sur le compte d’exécu -
tion du budget 2010. 
Le chapitre 3 et le chapitre 4 comprennent des développements et obser -
vations concernant respectivement les recettes des voies et moyens et les 
dépenses budgétaires.
Le chapitre 5 est consacré aux fonds de restitution et d’attribution et le cha -
pitre 6 aux services de l’État à gestion séparée.  69
Compte d’exécution du budget  Résultat général
1 Solde budgétaire
Ce chapitre présente le résultat général du compte d’exécution du budget pour l’année budgétaire 2010.
Tableau 1 – Résultat général des opérations (en millions d’euros)
Solde budgétaire net -10.874,9
Sources : compte d’exécution du budget ; bases de données des imputations de 
Le solde budgétaire net est constitué par la différence entre les recettes 
courantes et de capital (hors produit d’emprunts) et les dépenses cou -
rantes et de capital (hors amortissement de la dette). Ce solde, qui était de  
-9.036,4 millions d’euros en 2009, a atteint -10.874,9 millions d’euros en 2010.
Les recettes sont calculées conformément à l’article 5 du budget des voies et 
moyens : droits constatés pour les départements Fedcom et encaissements pour les autres (y compris les Finances)
95.
Le tableau ci-après retrace les soldes budgétaires96 des années budgétaires 
2005 à 2010.
Tableau 2 – Solde budgétaire 2005-2010 (en millions d’euros)
Recettes 45.728,5 43.183,4 42.975,0 44.051,3 41.734,0 43.706,0
Dépenses 49.243,3 46.138,8 47.030,9 70.112,6 50.770,4 54.580,9
Solde budgétaire net -3.514,8 -2.955,4 -4.055,9 -26.061,3 -9.036,4 -10.874,9
Source : Cahiers de la Cour des comptes
La Cour des comptes rappelle que les interventions de l’État dans la capita -
lisation des institutions financières constituent des dépenses budgétaires qui ne comptent pas pour la détermination du solde de financement.
95 Voir le chapitre 3 ci-après (Recettes imputées au budget des voies et moyens).
96 Y compris le financement de l’Union européenne ainsi que, pour les années antérieures, les ver -
sements au fonds de vieillissement et au fonds d’infrastructure ferroviaire. 70
Résultat général  Compte d’exécution du budget
168e Cahier de la Cour des comptes2	 Évolution	du	solde	de	financement
Depuis l’adoption du pacte de stabilité et de croissance, les États membres 
de l’Union monétaire européenne se sont engagés à éviter les déficits publics excessifs et, au besoin, à prendre les mesures correctrices nécessaires
97. 
Pour permettre aux institutions européennes de vérifier cet engagement et d’éviter les distorsions dues aux législations budgétaires diverses, le déficit est calculé à partir du solde de financement des services publics, tel que défini par le système européen de comptes nationaux (solde de finance -
ment SEC)
98. Dans le cadre de la procédure de déficit excessif, ce solde 
de financement SEC doit être corrigé pour tenir compte des paiements nets 
d’intérêts résultant d’accords de swaps et de contrats de garantie de taux.
La notion de solde de financement a une portée différente de celle de solde 
budgétaire, qui constate uniquement la différence entre les recettes reprises 
au budget des voies et moyens et les dépenses reprises au budget général 
des dépenses. Le passage du solde budgétaire au solde de financement du 
pouvoir fédéral est expliqué au point 3.
Le solde de financement du pouvoir fédéral, qui est calculé par l’Insti -
tut des comptes nationaux (ICN) selon la procédure de déficit exces -
sif, et qui n’apparaît pas dans le compte général, est moins défavorable 
en 2010 qu’en 2009. Le solde est de -10.772 millions d’euros (soit -3 % du PIB) pour 2010, alors qu’il était de -14.231 millions d’euros en 2009 (-4,2 % du PIB)
99. 
Pour l’ensemble des administrations publiques, ce solde s’élevait en 2010 à -14.390 millions d’euros (-4,1 % du PIB), par rapport à -19.637 millions  
(-5,8 % du PIB) l’année précédente. 
Tableau	 3	–	Solde	de	financement	 normalisé	 et	réalisé	pour	l’ensemble	 des	
administrations publiques (en pourcentage du PIB)
Année 2008 2009 2010
Solde de financement normalisé -1,2 % -5,9 % -4,8 %
Solde de financement réalisé -1,3 % -5,8 % - 4,1 %
Source : programme de stabilité de la Belgique (2009-2012), p. 17, et rapport de 
l’ICN
Étant donné que le déficit public belge n’était plus proche de la valeur de référence de -3 % du PIB et que le déficit n’était pas de nature temporaire, le 
Conseil de l’Union européenne a constaté le 2 décembre 2009 qu’il existait un déficit excessif
100. Dans le programme de stabilité 2011-2014, approuvé 
97 Le rapport aux institutions européennes dans le cadre de la procédure de déficit excessif ( Exces -
sive Deficit Procedure ou EDP) est effectué en application du règlement (CE) n° 479/2009 du 
Conseil du 25 mai 2009 relatif à l’application du protocole sur la procédure concernant les déficits 
excessifs annexé au traité instituant la Communauté européenne (version codifiée du règlement (CE) n° 3605/93).
98 Le rapport dans le cadre de SEC 95 est effectué en application du règlement (CE) nº 2223/96 du Conseil du 25 juin 1996 relatif au système européen des comptes nationaux et régionaux dans la Communauté.
99 Selon les calculs de l'Institut des comptes nationaux, tels que repris dans le document Reporting of 
Government Deficits and Debt Levels  que la Belgique a envoyé le 30 septembre 2010 en exécution 
du règlement (CE) n° 479/2009.
100 Un déficit excessif a également été constaté pour de nombreux autres États membres. 71
168e Cahier de la Cour des comptespar le gouvernement le 15 avril 2011 et basé sur les recommandations du 
Conseil supérieur des finances, les pouvoirs publics belges se sont engagés à ramener les finances publiques à l’équilibre en 2015 et à mettre fin au défi -
cit excessif en 2012. Le tableau ci-après illustre la trajectoire adaptée.
Tableau 	4	–	Solde	de	financement 	normalisé 	pour	l’ensemble 	des	administra -
tions publiques (en pourcentage du PIB)
Année 2011 2012 2013 2014
Solde de financement normalisé -3,6 % -2,8 % -1,8 % -0,8 %
Source : programme de stabilité de la Belgique (2011-2014), p. 35
3	 		Analyse	 du	passage	 du	solde	budgétaire	 au	solde	de	finance -
ment du pouvoir fédéral
3.1	 Solde	de	financement	2010
Le passage du solde budgétaire au solde de financement du pouvoir fédéral 
peut être illustré en plusieurs étapes. 
À partir du solde budgétaire :
•	un certain nombre d’« opérations extrabudgétaires » sont ajoutées 
(principalement les recettes affectées aux communautés et régions et à la sécurité sociale) ;
•	les recettes et dépenses des fonds et des organismes autonomes qui doivent être consolidés avec le pouvoir fédéral sont ajoutées ;
•	les opérations internes sont éliminées ;
•	les octrois de crédit et les participations sont éliminés (code SEC 8) ;
•	certaines corrections sont apportées, notamment pour englober le périmètre complet du secteur public, pour exclure quelques opéra -
tions financières, pour tenir compte du moment d’enregistrement im -
posé par le SEC et pour d’autres raisons diverses.
Dans le cadre de la procédure de déficit excessif, le solde de finance -
ment SEC doit encore être corrigé pour tenir compte des paiements nets 
d’intérêts résultant d’accords de swaps et de contrats de garantie de taux. 
Pour le pouvoir fédéral, le solde de financement 2010 dans le cadre de la 
procédure de déficit excessif s’élève à -10.772,2 millions d’euros (soit -3 % 
du PIB). Le calcul est détaillé dans le tableau ci-après.  72
168e Cahier de la Cour des comptesTableau	5	–	Solde	de	financement	2010	(en	millions	d’euros)101102
Description 2010
Solde budgétaire102-11.033,9
« Opérations extrabudgétaires » 462,2
Fonds et organismes autonomes 8,2
Élimination des opérations internes 0,0
Solde	net	à	financer	du	regroupement	économique -10.563,5
Élimination des octrois de crédits et participations (code SEC 8) -782,9
Solde	de	financement	du	regroupement	économique -11.346,4
Corrections 125,8
Solde	de	financement	SEC	95 -11.220,6
Paiements nets d'intérêts sur accords de swaps et contrats de 
garantie de taux448,4
Solde	de	financement	dans	l'optique	des	déficits	excessifs -10.772,2
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base des données du SPF Budget et Contrôle de la gestion et de l’ICN
Par le biais d’un accord de coopération103, le pouvoir fédéral s’est engagé 
(tout comme les communautés et régions) à réaliser des regroupements éco -
nomiques de qualité. Le regroupement économique constitue pour l’ICN un outil pour dresser les comptes des administrations publiques (et déterminer le solde de financement). Pour le pouvoir fédéral, le regroupement économique est préparé par le service macrobudgétaire du SPF Budget et Contrôle de la gestion en concertation avec l’ICN. Le calcul du solde de financement est effectué par l’ICN mais, au final, il est établi de manière définitive par Eurostat (après correction éventuelle). Il n’existe aucune obligation légale de communiquer le solde de financement du pouvoir fédéral au Parlement.
Les différentes phases du calcul du solde de financement 2010 sont expli -
quées ci-après.
3.2	 Passage	 du	solde	budgétaire	 au	solde	net	à	financer	 selon	le	
regroupement économique
3.2.1 Solde budgétaire en termes SEC 
Le solde budgétaire dans l’optique SEC peut être établi à l’aide des codes SEC. 
Le code SEC comporte quatre chiffres et est indiqué dans la dernière partie 
de l’intitulé d’une allocation de base pour les dépenses ou d’un article pour les recettes. Certains codes SEC utilisés dans les comptes (et indiqués dans 
les documents budgétaires communiqués au Parlement) doivent être adap -
101 Calculé au début de 2011. Le calcul sera encore adapté au début de 2012, lorsque le solde de financement de 2011 aura été calculé provisoirement.
102 Le solde budgétaire 2010 final s’établit à -10.874,9 millions d’euros. La différence de +159,0 mil-
lions d’euros peut s’expliquer par le moment où les données ont été compilées. Le compte d’exé -
cution définitif a été établi plus tard dans l’année et prend dès lors en considération certaines comptabilisations ultérieures.
103 Accord de coopération du 1er octobre 1991 entre l’État, les communautés, la commission commu -
nautaire commune et les régions portant création d’une base documentaire générale. Les com -
missions communautaires flamande et française se sont jointes plus tard aux travaux de la base documentaire générale. 73
168e Cahier de la Cour des comptestés pour obtenir une meilleure présentation SEC des données d’exécution. 
Pour 2010, les adaptations suivantes ont notamment été effectuées : 
•	Les dotations ne se sont pas vu attribuer de code SEC dans le bud -
get104. Pour établir le regroupement économique, un code SEC leur a 
toutefois été attribué. 
•	Le code SEC 41 – Transferts de revenus à l’intérieur d’un groupe institutionnel  est remplacé par le code SEC 12 – Achat de biens non 
durables et de services lorsque les données d’exécution réelles de 
l’organisme bénéficiaire ne sont pas ajoutées comme recettes et 
dépenses de fonds et d’organismes autonomes (voir également le 
point 3.2.3). 
Pour 2010, le code est adapté de cette manière pour un total de 
70,2 millions d’euros (environ 0,07 % des dépenses reprises dans 
le regroupement économique). Il s’agit notamment de l’adaptation du 
code des dotations de seize organismes, dont les principaux sont les 
établissements scientifiques fédéraux, qui sont considérées par la 
BNB comme appartenant au secteur public (59 millions d’euros).
•	Pour obtenir une présentation SEC exacte, les codes SEC d’une cin -
quantaine d’allocations de base du budget des dépenses et une ving -
taine d’articles du budget des voies et moyens doivent en outre être adaptés.
La Cour des comptes estime judicieux de prendre en considération autant 
que possible et dès la confection des budgets et comptes de l’État les codes 
SEC qui seront utilisés pour calculer le solde de financement.
Selon le service macrobudgétaire du SPF Budget et Contrôle de la gestion, 
les codes SEC sont adaptés lors de la confection du budget des dépenses et du budget des voies et moyens suivante si la situation est claire. Lors du passage à Fedcom, les codes SEC de divers SPF ont été réexaminés. À partir du budget 2012, la correspondance devrait être complète, à quelques très rares exceptions près.
On peut encore constater pour finir que le regroupement économique n’uti -
lise pas directement la ventilation du code 11 – Salaires et charges sociales 
qui existe dans le système Fedcom. La répartition en salaires et charges 
sociales s’appuie sur un montant total par allocation de base qui est ensuite ventilé en diverses sous-rubriques par le biais de pourcentages fixes par SPF. Ce pourcentage est revu chaque année en fonction des réalisations de 
l’année concernée. Pour les SPF qui n’ont pas encore adhéré à Fedcom, ces 
pourcentages fixes sont basés sur une analyse détaillée des frais de per -
sonnel et, pour les SPF Fedcom, sur la ventilation du code 11 dans Fedcom.
3.2.2 « Opérations extrabudgétaires »
Lors du regroupement économique, il est tenu compte des recettes et dé -
penses d’un certain nombre d’« opérations extrabudgétaires ». Pour 2010, 
les recettes et dépenses des «  opérations extrabudgétaires  » s’élèvent res -
pectivement à 44.461,8 et 43.999,6 millions d’euros.
104 Conformément à l'article 51 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comp -
tabilité de l'État fédéral. 74
168e Cahier de la Cour des comptesOutre toutes les recettes affectées (44.239,5 millions d’euros, tant en recettes 
qu’en dépenses) et certaines autres corrections (techniques), les «  opéra -
tions extrabudgétaires » comprennent 222,3 millions d’euros de recettes complémentaires et 239,9 millions d’euros de réductions de dépenses. Ces corrections ont un effet positif de 462,2 millions d’euros. 
Les principaux postes de recettes affectées sont le versement aux commu -
nautés et régions d’une partie de l’impôt des personnes physiques et de la 
TVA, ainsi que le financement alternatif de la sécurité sociale. Étant donné 
que les recettes sont toujours égales aux dépenses, l’impact sur le solde 
de financement du pouvoir fédéral de l’ajout des recettes affectées est tou -
jours nul. Les recettes affectées qui ont été utilisées pour le regroupement 
économique 2010 sont fondées sur les informations disponibles lors de la 
confection du budget 2011. La concordance avec le tableau des recettes 
affectées dans l’exposé général du budget de l’année budgétaire 2011 peut être réalisée
105.
Par ailleurs, les corrections suivantes ont été apportées : 
•	Les intérêts sur les avances pour la livraison d’avions F16 ont été imputés sur un compte d’ordre et utilisés pour couvrir les dépenses futures. Les recettes et dépenses correspondantes ont dès lors été respectivement corrigées de +0,9 et -0,9 million d’euros.
•	Sur une base de caisse, les charges d’intérêt imputées au budget 
s’élèvent à 11.210,3 millions d’euros. Les charges d’intérêt sur une 
base économique se montent à 11.062,4 millions d’euros, ce qui per -
met une reprise de +147,9 millions d’euros.
•	Selon la réglementation SEC, l’achat et la vente de matériel mili -
taire doivent être imputés lors de la livraison des biens. Les achats 
et ventes doivent être corrigés (respectivement de +25,8 millions et -28,6 millions d’euros).
•	L ’apurement du solde débiteur des comptes de trésorerie Allocations aux personnes handicapées et Salaires Défense  peut être neutralisé 
(de respectivement +41 et +7,7 millions d’euros).
•	La cotisation du secteur de l’énergie pour 2010 a été reçue trop tard pour être ajoutée à l’année budgétaire 2010. Pour le calcul du solde de financement, il convient de corriger les recettes. Les recettes de 2010 doivent être majorées de 250 millions d’euros, alors que celles de 2011 doivent être réduites d’un montant identique
106.
•	Treize mois de salaires ont été imputés au compte des dépenses des départements Fedcom de la phase 1 du déploiement. Un mois peut 
être supprimé (+18,4 millions d’euros).
3.2.3  Fonds et organismes autonomes
Les recettes et dépenses des fonds fédéraux et des organismes autonomes 
doivent être ajoutées. La BNB détermine à cet effet chaque année le péri -
mètre du secteur public et publie à cette occasion une liste des unités de 
105 Doc. parl., Chambre, DOC 53 1346/001, p. 73-75.
106 Voir les commentaires et observations sur les projets de budget de l’État pour l’année budgé -
taire 2011, Doc. parl., Chambre, DOC 53 1347/003, p. 21. 75
168e Cahier de la Cour des comptesl’ensemble des administrations publiques107. Il convient de tenir compte de 
cette liste lors du calcul du solde de financement SEC.
Le résultat (solde net à financer) des fonds et organismes autonomes s’élève 
à 8,2 millions d’euros (14.027,9 millions d’euros en recettes et 14.019,7 mil -
lions en dépenses). Le service macrobudgétaire du SPF Budget et Contrôle de la gestion tient compte des recettes et dépenses des principaux orga -
nismes (38 organismes présentant un solde net à financer de 21,1 millions 
d’euros). Il est notamment tenu compte des résultats de tous les organismes fédéraux qui sont classés en catégorie A par la loi du 16 mars 1954 rela -
tive au contrôle de certains organismes d’intérêt public et de la plupart des organismes de catégorie B. À l’exception des établissements scientifiques fédéraux, les services de l’État à gestion séparée sont également pris en considération, ainsi que quelques autres organismes publics auxquels la loi 
du 16 mars 1954 ne s’applique pas.
Outre les résultats des organismes considérés comme une unité fédé -
rale effective, il est également tenu compte du résultat du fonds RER  
(-15,2 millions d’euros)
108 et d’une partie des subventions octroyées par la 
Loterie nationale (2,3 millions d’euros). Les données des organismes sont basées sur les résultats selon les codes 
économiques des organismes (à l’exception des codes 03 et 08 – Opérations internes  et du code 9 – Dette publique ). Pour les organismes d’intérêt public 
de la catégorie A, un rapport en Excel est utilisé qui comprend des tableaux de transition entre les tableaux budgétaires et les comptes SEC. En l’ab -
sence de comptes économiques uniformes, les codes SEC sont soit direc -
tement fournis par l’organisme, soit saisis manuellement pour les comptes budgétaires des autres organismes.
Le regroupement économique 2010 a été établi en avril 2011 déjà. Étant 
donné que tous les organismes n’avaient pas encore établi leurs comptes définitifs à cette date, il convient d’utiliser dans certains cas l’estimation la plus récente des résultats 2010. 
Lors de l’élaboration du regroupement économique, il n’est pas tenu compte 
de certains organismes dont le résultat n’est pas encore connu. Pour 2010, l’ICN a encore repris les recettes et dépenses d’une dizaine d’organismes dans le solde de financement par le biais de corrections en raison de diffé -
rences dans le périmètre de consolidation (voir également le point 3.4)
109. 
En outre, il a déjà été signalé lors du commentaire sur le solde budgétaire qu’il n’est pas tenu compte des recettes et dépenses réelles de certains organismes (seize organismes dont le code SEC 41 est remplacé par le 
code SEC 12, voir le point 3.2.1). Pour ces organismes, c’est la dotation qui 
est prise en considération. Selon le SPF Budget et Contrôle de la gestion, 
107 Liste des unités de l'ensemble des administrations publiques, mise à jour au 30 septembre 2011, BNB (avec la collaboration du groupe d'experts de la base documentaire générale). Disponible sur http://www.bnb.be/pub/stats/gfs/gfs.htm?l=fr.
108 Le fonds RER (réseau express régional) est géré pour le compte de l’État par SNCB-Holding.
109 Il s’agit de corrections pour Ducroire, Office national des vacances annuelles, Fonds des rentes, ASBL Fonds social chauffage, SA Société fédérale de participations et d’investissement, SA Sopi -
ma, SA Credibe, SA Coopération technique belge, SA Fonds de l’économie sociale et durable, SA Fonds de réduction du coût global de l’énergie et SA Fedesco.  76
168e Cahier de la Cour des comptesles données d’exécution réelles de ces organismes ne sont pas utilisées, 
parce qu’elles ne sont pas disponibles ou ne le sont pas à temps. La part de ces organismes dans le total des montants repris pour calculer le solde de financement est cependant très faible (0,07 %).
Pour les établissements scientifiques fédéraux, le service macrobudgétaire 
du SPF Budget et Contrôle de la gestion a envisagé d’intégrer les données 
d’exécution réelles dans le regroupement économique. En raison de certains 
problèmes pratiques et de la faible importance des montants, il y a momen -
tanément renoncé.
La Cour des comptes observe que, pour six institutions financées par dota -
tion que la BNB considère comme appartenant au secteur public
110, seul le 
montant des dotations est repris en non les résultats réels.
Pour certains autres organismes (plus modestes), aucun résultat n’est fina -
lement repris dans le regroupement économique. Ces organismes n’ont pas 
ou guère d’influence significative sur le solde de financement SEC. Si tel 
devait toutefois être le cas, l’ICN pourrait introduire une correction en raison de différences dans le périmètre.
La Cour des comptes recommande d’organiser l’échange des données 
d’exécution économique du plus grand nombre possible d’organismes d’une manière fluide et structurée. À cet égard, elle observe que l’application de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral à ces organismes y contribuera. Il est important que les comptes soient dressés à temps par ces organismes et d’une manière cohé -
rente, en conformité avec le plan comptable fixé réglementairement
111 qui 
répond aux exigences du SEC.
3.2.4  Suppression des opérations internes
La suppression des opérations internes ne modifie pas le solde de finance -
ment 2010. Elle se compose de trois éléments : 
•	La suppression des transferts au sein des autorités fédérales (suppres -
sion des codes SEC 46 et 66 (recettes) en regard des codes SEC 41 
et 61 (dépenses)112) : l’effet de la suppression des transferts au sein du 
pouvoir fédéral sur le solde de financement est négligeable (-0,6 million d’euros). 
•	La suppression des recettes et dépenses (codes SEC 89.1 et 85.1) comp -
tabilisées en amortissements de crédits/participations : une dépense 
nette de 140,2 millions d’euros. Il n’est pas tenu compte de ce montant 
parce qu’il est en majeure partie la conséquence de l’achat et de la vente de titres par le fonds monétaire (dépense nette de 166,5 millions d’euros) 
qui, par définition, ne sont pas repris dans la suppression (comptabilisés 
en code SEC 9 – Dette publique ).
•	Les opérations internes des recettes et dépenses non réparties et les codes SEC 08 – Opérations internes  (recettes) et 03 – Opérations in -
110 Liste civile, Sénat, Chambre des représentants, Cour constitutionnelle, Cour des comptes et Conseil supérieur de la justice.
111 Arrêté royal du 10 novembre 2009 fixant le plan comptable applicable à l'État fédéral, aux commu -
nautés, aux régions et à la Commission communautaire commune.
112 Il s'agit des transferts de revenus (codes SEC 41 et 46) et des transferts de capital (codes SEC 61 
et 66) à l'intérieur d'un groupe institutionnel. 77
168e Cahier de la Cour des comptesternes  (dépenses) ne sont pas pris  en considération lors de l’élabo -
ration du regroupement économique : il ne faut pas tenir compte de la 
recette nette de 139,6 millions d’euros (258,1 millions d’euros de recettes en code SEC 08 et 118,5 millions d’euros de dépenses en code SEC 03). Au niveau des recettes, c’est principalement une recette diverse de 253,7 millions d’euros qui n’a pas été comptabilisée (correction comp -
table relative aux amortissements à une échéance finale en 2000). Pour les dépenses, c’est principalement le remboursement de 115 millions d’euros à l’Organe central pour la saisie et la confiscation (OCSC) qui n’a pas été pris en compte.
3.3	 Passage	 du	solde	net	à	financer	 selon	le	regroupement	 écono -
mique	au	solde	de	financement	du	regroupement	économique
Compte tenu des considérations qui précèdent (points 3.2.1 à 3.2.4), le solde net à financer s’élève selon le regroupement économique à -10.563,5 mil -
lions d’euros. Étant donné qu’il ne faut pas tenir compte pour le calcul du solde de financement des autres codes SEC 8 – Octrois et remboursements 
de crédits, liquidation de participations et autres produits financiers , ce der -
nier est éliminé (-782,9 millions d’euros net). 
Le code SEC 8 concerne presqu’exclusivement le budget fédéral. Seuls  
0,1 million d’euros (sur 2.528,6 millions) de recettes et 11,4 millions d’euros 
(sur 1.745,7 millions) de dépenses concernent les fonds et les organismes autonomes. Dans le budget fédéral, les principales recettes ont été réalisées en code SEC 8 à la section 18 – SPF Finances (2.524,1 millions d’euros) et les principales dépenses à la section 51 – Dette publique (1.664,4 millions d’euros).
Les recettes code SEC 8 pour la section 18 – SPF Finances comprennent 
principalement les dividendes des participations de l’État dans les établis -
sements financiers sous la forme d’actions (212,9 millions d’euros) et de re -
cettes en rapport avec les annulations de swaps (2.160,7 millions d’euros). 
Les dépenses en code SEC 8 pour la section 51 – Dette publique com -
prennent principalement les prêts aux États membres de l’UE (758,8 mil -
lions d’euros) et l’octroi de crédit dans le cadre du financement de la sécurité sociale (856,4 millions d’euros).
Compte tenu de la suppression des codes SEC 8 restants, le solde de finan -
cement du regroupement économique s’élève à -11.346,4 millions d’euros.
3.4	 Passage	 du	solde	de	financement	 du	regroupement	 écono -
mique	au	solde	de	financement	SEC	95
Le solde de financement SEC 2010 s’élève à -11.220,6 millions d’euros. 
Lorsqu’il arrête le compte, l’ICN prend en considération un certain nombre de recettes et de dépenses supplémentaires (pour un montant net de  
+125,8 millions d’euros) afin de :
•	couvrir le périmètre complet du secteur public (+79,7 millions d’eu -
ros) ;
•	exclure certaines opérations financières (-431,7 millions d’euros) ; 78
168e Cahier de la Cour des comptes•	tenir compte du moment de l’enregistrement imposé par le SEC 
(+277,2 millions d’euros) ;
•	ou pour diverses autres raisons (+200,6 millions d’euros).
Il a déjà été indiqué au point 3.2.3 que l’ICN reprend encore les recettes et dépenses d’une dizaine d’organismes dans le solde de financement par le biais de corrections suite à des différences de périmètre (79,7 millions d’euros). Il s’agit notamment de l’ajout des recettes et dépenses de l’Office 
national des vacances annuelles (24,7 millions d’euros) et de la Société fédé -
rale de participations et d’investissement (45,1 millions d’euros).
La correction relative aux opérations financières (-431,7 millions d’euros) 
porte essentiellement sur des accords de swaps et des contrats de garantie 
de taux (-448,4 millions d’euros). Le solde de financement SEC ne peut en 
effet pas tenir compte des paiements nets d’intérêts résultant de tels accords 
et ces recettes doivent être annulées.
Les corrections visant à respecter le moment de l’enregistrement imposé 
par le SEC ont été apportées parce que certaines dépenses ou recettes sont imputées dans le courant d’une année budgétaire, alors que, selon le SEC, ces opérations devraient être rattachées à une autre année budgétaire (277,2 millions d’euros). Ces corrections visaient notamment à :
•	imputer des recettes fiscales sur la base de droits constatés (129,9 mil-
lions d’euros)
113 ;
•	neutraliser les remboursements fiscaux dans le cadre des décisions 
judiciaires des années antérieures (163,3 millions d’euros concernant 
des entreprises d’assurances, 101,8 millions d’euros pour Cobelfret et 
142,8 millions d’euros pour la discrimination des chômeurs) ;
•	ne pas prendre en compte pour 2010 les accises de décembre 2009 
(-212,2 millions d’euros) qui n’avaient été comptabilisées qu’en janvier 
2010 (et imputées à 2009 après correction) ;
•	neutraliser en partie la contribution payée en 2010 par la Belgique au budget de l’Union européenne (-101,3 millions d’euros). Ainsi, l’État a perçu en 2010 un remboursement de 101,3 millions d’euros égale -
ment, après nouveau calcul de la contribution RNB pour 2009 ;
•	porter en compte les arriérés de remboursement des fournisseurs de gaz et d’électricité au profit du fonds Creg-Clients protégés  
(-100 millions d’euros) ; 
•	neutraliser les avances pour la livraison d’hélicoptères et d’avions (66,6 millions d’euros) ;
•	corriger le montant de la ristourne flamande (63,3 millions d’euros) ;
•	affecter à 2009 les paiements effectués (en retard) en 2010 dans le cadre des réductions forfaitaires pour chauffage au mazout (33,5 mil -
lions d’euros).
113 En pratique, l'ICN utilise la méthode de la «  caisse transactionnalisée  » qui consiste à enregistrer 
les recettes au moment de l'activité économique/d'émission des rôles et non au moment où elles sont réellement perçues. Cela revient donc à effectuer un glissement de un ou deux mois sur les recettes de caisse. Voir également le commentaire sur les corrections de passage 2009 dans le Rapport annuel 2009, Base documentaire générale, p. 76-83 (décembre 2010). 79
168e Cahier de la Cour des comptesLa correction pour diverses autres raisons (+200,6 millions d’euros) com -
prend principalement le dividende 2010 reçu de BNP Paribas (191,6 millions 
d’euros). Cette correction doit être effectuée parce que l’État, comme en 2009, a choisi de recevoir un dividende en actions.
Compte tenu des corrections ci-avant de l’ICN, le solde de financement SEC 
pour 2010 s’établit à -11.220,6 millions d’euros. 
3.5	 Passage	 du	solde	de	financement	 SEC	95	au	solde	de	finance -
ment	dans	le	cadre	de	la	procédure	de	déficit	excessif
Dans le cadre de la procédure de déficit excessif, il ne faut pas tenir compte 
de la correction relative aux paiements nets d’intérêts résultant d’accords de 
swaps et de contrats de garantie de taux (+448,4 millions d’euros). Le solde 
de financement des autorités fédérales s’établit ainsi à -10.772,2 millions d’euros dans le cadre de la procédure de déficit excessif.
Le service macrobudgétaire du SPF Budget et Contrôle de la gestion affirme 
que le calcul du solde de financement ne constitue qu’une étape et que le solde de financement n’est définitif pour lui que dans le courant de la deu -
xième année qui suit l’exercice budgétaire (x+2). Le service souligne que les résultats de l’année x calculés pendant l’année x+1 sont en général fort proches des résultats obtenus en l’année x+2. Ainsi, le solde de financement pour 2009 dans le cadre de la procédure de déficit excessif a encore évolué de 28 millions d’euros. 80
Observations  Compte d’exécution du budget
Observations concernant lecompte d’exécution du budget
La transmission du compte d’exécution du budget a été tardive, spéciale -
ment en ce qui concerne le volet des recettes. La Cour des comptes a trouvé de nombreuses erreurs matérielles dans le volet des dépenses du compte 
transmis, y compris dans les totaux généraux. Les erreurs ont été signalées 
à l’administration, mais il n’y a été remédié que très partiellement. En raison de la transmission tardive du compte des recettes et de l’absence de pièces 
justificatives pour l’essentiel des recettes, seul un contrôle de pure forme a 
été opéré. De nombreuses erreurs ont été constatées dans cette partie du 
compte d’exécution du budget également. 
Le présent chapitre fournit quelques commentaires plus spécifiques sur le 
résultat général du compte d’exécution du budget 2010 exposé au chapitre 1.
Le compte d’exécution du budget tel que transmis par le SPF Budget et Contrôle 
de la gestion est publié dans les tableaux A du volume II du présent Cahier.
1 Transmission du compte
Le volet des dépenses a été transmis le 11 juillet 2011.À la suite de remarques de la Cour des comptes, des corrections à ce volet 
Depuis de nombreuses années, la transmission du volet des recettes du compte 
d’exécution du budget connaît un retard systématique de plusieurs mois. 
Une première version du volet des recettes a été transmise le 25 octobre 2011. 
La deuxième version, tenant compte des remarques de la Cour des comptes, 
a été transmise le 18 novembre 2011. Les tableaux du compte donnant les 
opérations sur les fonds de restitution et d’attribution ainsi que celles des 
services de l’État à gestion séparée ont également été remis en retard, le  
8 novembre 2011.
2	 Loi	de	règlement	définitif	du	budget
vernement rend compte de l’exécution du budget des voies et moyens et du 
budget général des dépenses. 81
Compte d’exécution du budget  Observations
168e Cahier de la Cour des comptesCe compte est transmis à la Cour des comptes pour contrôle et est ensuite 
transmis à la Chambre des représentants avec les observations de la Cour. Par le vote de la loi de règlement définitif du budget, la Chambre donne alors quitus au gouvernement pour la gestion budgétaire de l’année.
La Cour relève que le dernier compte qui a été publié au Moniteur belge 
concerne l’année budgétaire 2006
114. Le compte 2007 a été approuvé par la 
Chambre des représentants le 20 octobre 2009 mais n’a pas été publié à ce jour. Les comptes 2008 et 2009 ont été contrôlés par la Cour des comptes mais n’ont pas encore été soumis à l’approbation parlementaire, dans l’at -
tente d’un gouvernement de plein exercice.
La Cour rappelle également qu’à partir de l’année budgétaire 2009, le règle -
ment du budget est accompagné de l’approbation des comptes annuels
115.
3 Caractère hybride du compte d’exécution du budget
Le compte d’exécution du budget 2010 a un caractère hybride. Il s’explique 
par l’existence de deux systèmes comptables exécutant, pour l’un, la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral (départements Fedcom) et, pour l’autre, les lois coordonnées en 1991 
sur la comptabilité de l’État (départements non Fedcom).
Le tableau suivant donne la liste des départements selon leur système comp -
table pour l’année budgétaire 2010.
114 Loi du 21 novembre 2008, publiée le 15 décembre 2008.
115 Article 76 de la loi du 22 mai 2003. 82
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 1 – Départements Fedcom et non Fedcom en 2010
Fedcom non Fedcom
SPF Chancellerie du Premier ministre
SPF Budget et Contrôle de la gestionSPF Personnel et OrganisationSPF Technologie de l'information et 
de la Communication
SPF Emploi, Travail et Concertation 
sociale
SPF Sécurité socialeSPF Santé publique, Sécurité de la 
chaîne alimentaire et Environnement
SPF Économie, PME, Classes  
SPP Intégration sociale, Lutte contre 
la pauvreté et Économie socialeSPF Finances, pour les dotations
SPF JusticeSPF IntérieurSPF Affaires étrangères, Commerce 
extérieur et Coopération au développe -
ment
DéfensePolice fédérale et fonctionnement intégréSPF FinancesRégie des bâtimentsPensions
SPF Mobilité et transportsSPP Politique scientifique
Source : lois-programmes 
Malgré ce caractère hybride, les budgets votés par la Chambre des repré -
sentants reprennent chacun, dans un tableau unique, l’ensemble des SPF 
et SPP. Ils ne séparent pas les services Fedcom et non Fedcom. À cette 
fin, des dispositions légales précisent que, pour les services non Fedcom, 
le budget des voies et moyens contient les prévisions de recettes versées à l’État au lieu des droits constatés, et le budget général des dépenses, les crédits d’ordonnancement au lieu des crédits de liquidation.
Afin de respecter le principe selon lequel le compte d’exécution du budget est 
établi selon les subdivisions du budget approuvé
116, les tableaux du compte 
d’exécution du budget reprennent également les sections budgétaires sans distinguer les sections Fedcom des sections non  Fedcom. 
4 Contrôle du compte d’exécution du budget
Le contrôle du compte d’exécution du budget s’opère en partie par confronta -
tion avec des sources informatiques de données. Pendant la période de tran -
sition, il s’agit de SAP pour les SPF/SPP ayant intégré le périmètre Fedcom 
et de la banque de données de la Trésorerie pour les autres.
volet des dépenses du compte d’exécution du budget transmis. Les totaux 
116 Article 27 de la loi du 22 mai 2003 ; cette disposition a été reprise des lois coordonnées de 1991 (article 75). 83
168e Cahier de la Cour des comptesgénéraux étaient notamment incohérents. Des différences entre les données 
du compte et celles émanant de la Trésorerie, d’une part, de SAP, d’autre part, ont également été constatées, ainsi que des contradictions entre di -
verses transactions de SAP concernant les mêmes données.
L ’emploi de logiciels du type tableur pour établir une partie de la comptabilité, 
en l’occurrence le compte d’exécution du budget, ne donne pas les mêmes garanties que des logiciels plus spécialisés. Après la période de transition vers le système Fedcom, de telles manipulations devraient être évitées.
Les erreurs et différences constatées ont été signalées en détail au SPF Bud-
get et Contrôle de la gestion. Certaines corrections ont été apportées par 
l’administration. 
de pièces justificatives pour l’essentiel des recettes, seul un contrôle de pure 
forme a été opéré. De nombreuses erreurs ont également été constatées 
dans cette partie du compte d’exécution du budget.
5 Création de programmes de dépense en cours d’exécution budgétaire
En vertu de l’article 48 de la loi du 22 mai 2003, le budget général des dé -
penses prévoit et autorise les dépenses, par programme, de l’administration 
générale.
La Cour des comptes observe qu’en infraction à cet article, le gouvernement 
a, à l’occasion de redistributions d’allocations de base, créé des programmes 
ne figurant pas dans le budget approuvé par le Parlement (02.33.0, 23.40.7 
et 33.56.1).
6 Désaffectation de crédits variables
La désaffectation de crédits variables est une pratique courante, mais qui 
n’est pas expressément prévue par la loi matérielle. Des dispositions norma -
tives dans les lois budgétaires sont adoptées afin de les autoriser. La Cour des comptes en donne la liste pour 2010 ci-après.
En vertu de l’article 2.33.7 du budget et par dérogation à l’article 62 de la loi 
du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral, les moyens disponibles des fonds suivants ont été désaffectés et ajoutés aux ressources générales du Trésor : 
•	fonds de financement du rôle international et de la fonction de capitale 
de Bruxelles (programme 56/2) à concurrence de 143.000 euros ;
•	fonds pour le financement et l’amélioration des moyens de contrôle, d’inspection et d’enquête et des programmes de prévention de l’aéro -
nautique (programme 52/5) à concurrence de 191.000 euros ;
•	fonds relatif au fonctionnement du service de régulation du transport ferroviaire et de l’exploitation de l’aéroport de Bruxelles-National (pro -
gramme 54/1) à concurrence de 215.000 euros ;
•	fonds relatif au fonctionnement de l’autorité de sécurité ferroviaire (pro -
gramme 51/2) à concurrence de 511.000 euros ; 84
168e Cahier de la Cour des comptes•	fonds relatif au fonctionnement de l’organisme d’enquête sur les acci -
dents ferroviaires (programme 51/3) à concurrence de 37.000 euros.
En vertu de l’article 2.51.7, le solde disponible sur le fonds budgétaire « Re -
cettes non fiscales diverses destinées au fonds de vieillissement » a été 
désaffecté à concurrence de 738.230.251,07 euros. La Cour des comptes a 
évoqué ce solde plusieurs fois117.
En vertu de l’article 2.12.3 du premier ajustement du budget, par déroga -
tion à l’article 62 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral et par dérogation à l’article 185 de la loi-programme du 23 décembre 2009, les recettes au profit du fonds de la commission des jeux de hasard (programme 12-62-5) ont été désaffectées à 
concurrence de 200.000 euros et attribuées au fonds pour la lutte contre le 
surendettement (programme 32-49-2).
En vertu de l’article 2.32.2, par dérogation à l’article 62 de la loi du 22 mai 2003 
portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral, les moyens disponibles du fonds Droits auteurs (programme 47/1) ont été dé -
saffectés et ajoutés aux ressources générales du Trésor à concurrence de 900.000 euros.
7 Autorisations d’engagement 
L ’article 62, § 2, de la loi du 22 mai 2003 prévoit que des engagements 
puissent être pris à charge d’une autorisation d’engagement accordée dans le budget. Dans ce cas, les liquidations s’effectuent seulement à concur -
rence du crédit de liquidation disponible que présente le fonds budgétaire 
concerné. Le solde disponible des autorisations d’engagement à la fin de 
l’année budgétaire est annulé.
Une autorisation d’engagement a été introduite dans le système SAP pour le 
SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale, alors qu’elle ne figurait pas au budget.
Dans le compte d’exécution du budget, les autorisations ne sont pas men -
tionnées explicitement comme dans le budget, mais sont distribuées entre 
les allocations de base. La Cour des comptes recommande d’améliorer les tableaux sur ce point.
8	 Engagements	pluriannuels	extracomptables
À côté des crédits et des autorisations d’engagement prévus par la loi du 
22 mai 2003, l’article 2.14.12 du budget initial 2010 accorde au gouverne -
ment, dans le cadre de la coopération au développement, l’autorisation de 
conclure de « nouveaux engagements pluriannuels avec les pays parte -
naires  » pour un total de 250,0 millions d’euros (contre 175,0 millions d’euros 
en 2008 et 200,0 millions en 2009). L ’encours maximal des engagements à 
117 Cour des comptes, 167e cahier, Volume I, p. 180-183. 85
168e Cahier de la Cour des comptesexécuter par la coopération technique belge ne peut dépasser 750,0 millions 
(700 millions en 2009).
Cette autorisation dérogatoire à la loi du 22 mai 2003 ne figure pas dans 
les tableaux du budget et n’est donc pas incluse dans le calcul du total des engagements. 
Pour améliorer la transparence comptable, la Cour des comptes recom -
mande de transformer ces autorisations dérogatoires en crédits dissociés 
ordinaires.
9 Fonds budgétaires en position débitrice
Différentes dispositions normatives dans les lois budgétaires accordent la 
possibilité à certains fonds budgétaires de présenter un solde débiteur en 
engagement et/ou en liquidation.
Ces autorisations particulières ne sont pas reprises dans les tableaux du 
budget.
Pour ce qui est des engagements, ces autorisations font double emploi avec 
les autorisations d’engagement à charge de ces fonds, qui sont elles prévues par la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral (article 62, § 2, alinéa 4).
Les positions débitrices suivantes ont été relevées fin 2010 parmi les fonds 
budgétaires.
Tableau 2 – Positions débitrices en engagement
Fonds budgétaire Programme Solde auto -
risé en 2010Solde constaté au
31 décembre 2010
Créances alimentaires 18.70.0 -58.500.000 -56.279.334,32
Expositions internationales 32.44.7 - -20.887,09
Surendettement 32.49.2 -5.000.000 -4.343.570,81
Accidents ferroviaires 33.51.2 - -1.990.798,44
Transport exceptionnel 33.56.4 - -166.489,50
Fonds européen pour réfugiés 44.55.3 - -1.125.274,41
Sources : budget et compte d’exécution du budget 86
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 3 – Positions débitrices en liquidation
risé en 2010Solde constaté au  
Fonds dans le cadre 
de la politique de mi -
gration 17.90.7 -1.624.000 -652.112,66
Surendettement 32.49.2 -5.000.000 -4.095.127,74
Accidents ferroviaires 33.51.2 - -1.579.969,30
Fonds social européen (2007-2013) 44.56.2 -5.485.000 -3.453.460,33
Sources : budget et compte d’exécution du budget 
La Cour des comptes observe des positions débitrices non autorisées bud -
gétairement sur les programmes: 
•	32.44.7 - Expositions internationales ; 
•	33.51.2 - Accidents ferroviaires ; 
•	33.56.4 - Transport exceptionnel ; 
•	44.55.3 - Fonds européen pour réfugiés.
10 Dépassements de crédits
La Cour des comptes constate les dépassements de crédits par programme 
suivants. Chacun de ces dépassements au niveau de la spécialité légale (le programme) constitue une infraction à l’article 48 de la loi du 22 mai 2003.
La Cour relève également que tous ces dépassements ont eu lieu au sein 
des sections budgétaires qui font partie de Fedcom.
Tableau 4 – Dépassements de crédits en engagement
Programme Crédit Imputations Dépassement
23.40.7 Plans globaux fédéraux 755.000,00 801.922,80 -46.922,80
32.43.0 Régulation du marché 5.451.000,00 6.002.976,63 -551.976,63
32.45.0  Politique PME 5.427.960,00 5.591.607,28 -163.647,28
32.47.0 Contrôle et médiation 15.427.000,00 15.599.665,22 -172.665,22
Sources : budget et compte d’exécution du budget  87
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 5 – Dépassements de crédits en liquidation
02.02.0  Organes stratégiques 4.449.000,00 4.460.498,97 -11.498,97
32.21.3  ICT 27.845.000,00 29.344.387,28 -1.499.387,28
32.43.0 Régulation du marché 5.451.000,00 5.955.857,09 -504.857,09
32.45.0  Politique PME 5.427.960,00 5.495.441,00 -67.481,00
32.47.0 Contrôle et médiation 15.427.000,00 15.501.381,08 -74.381,08
32.48.1 Enquêtes occasionnelles 1.851.000,00 1.907.664,45 -56.664,45
La Cour des comptes rappelle (voir le point 4) que le programme 23.40.7 
a été créé d’office par le gouvernement en cours d’année budgétaire. Il n’a donc pas d’existence légale.
Dans d’autres programmes, des allocations de base ont été dépassées sans 
que les programmes soient dépassés. Il s’agit donc de dépassements au ni -
veau de la spécialité administrative. Ceux-ci peuvent indiquer des problèmes de contrôle interne. La liste complète en a été donnée à l’administration
118.
11	 Redistributions	d’office	de	crédits
Afin d’effacer certains dépassements de crédits, l’administration procède,  
a posteriori et en dehors des procédures budgétaires régulières, à des redis -
tributions de crédits d’office. La Cour des comptes souligne que ces redistri -
butions réduisent la transparence budgétaire.
12	 Erreurs	d’encodage	de	bulletins	de	redistribution	de	crédits
La Cour des comptes a relevé plusieurs erreurs d’encodage dans SAP de 
bulletins de redistribution de crédits au sein de la section 04, SPF Personnel 
et Organisation. Certains bulletins de redistribution ne sont pas parvenus à 
la Cour.
La conséquence d’une de ces erreurs est l’augmentation dans SAP d’un 
crédit d’engagement à concurrence de 50.000 euros119 par rapport aux docu -
ments budgétaires.
118 Engagement  : 264 dépassements  ; liquidation  : 267 dépassements. 
119 Allocation de base 04.31.20.12.11.04. 88
Recettes des voies et moyens  Compte d’exécution du budget
Recettes imputées au budgetdes voies et moyens 
bénéficiaires. Les recettes fiscales imputées aux voies et moyens ont donc 
un caractère résiduaire. 
43.706,0 millions d’euros, augmentent de 4,7 % par rapport à 2009. Elles 
sont également supérieures de 7,2 % aux prévisions budgétaires. 
3.1 Commentaire  général
viennent à l’État après déduction des prélèvements en faveur des autres bénéficiaires.
Le tableau de la loi budgétaire est divisé en recettes courantes (titre I), re -
cettes de capital (titre II) et produit d’emprunts (titre III). Les recettes cou -
rantes sont elles-mêmes subdivisées en recettes fiscales (l’essentiel des 
recettes courantes) et non fiscales. Les recettes de capital sont uniquement constituées de recettes non fiscales. 
On distingue également, dans le budget et le compte des recettes, les re -
cettes affectées des recettes non affectées. Conformément à l’article 62 de la 
loi du 22 mai 2003
120, les recettes affectées sont utilisées exclusivement par 
des fonds budgétaires déterminés repris au budget général des dépenses. 
1 Évolution des recettes en 2010
Le tableau ci-après donne un aperçu des recettes imputées au budget des 
voies et moyens en 2010 et de leur évolution par rapport à 2009.
120 En dérogation au principe d’universalité budgétaire, inscrit à l’article 60 de la même loi, selon lequel l’ensemble des recettes s’applique à l’ensemble des dépenses. 89
Compte d’exécution du budget  Recettes des voies et moyens
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 1 –  Recettes des voies et moyens : comparaison avec 2009  
Nature des recettes 2009 2010 Écart 2009-2010
   absolu en %
I Recettes courantes 36.730,4 41.271,2 4.540,8 +12,4 %
Recettes fiscales 32.750,9 36.959,8 4.208,9 +12,9 %
Contributions directes 24.803,7 27.835,0 3.031,3 +12,2 %
Douanes et accises 5.770,2 6.673,4 903,2 +15,7 %
TVA et enregistrement 2.177,0 2.451,5 274,5 +12,6 %
Recettes non fiscales 3.979,6 4.311,4 331,8 +8,3 %
II Recettes de capital 5.001,9 2.434,8 -2.567,1 -51,3 %
Recettes fiscales - - -
Recettes non fiscales 5.001,9 2.434,8 -2.567,1 -51,3 %
III	Produit	d'emprunts 39.001,1 46.277,9 7.276,7 +18,7 %
I + II 41.732,3 43.706,0 1.973,7 +4,7 %
I + II + III 80.733,5 89.983,9 9.250,4 +11,5 %
Source : compte d’exécution du budget ; base de données de la Trésorerie ; SAP
43.706,0 millions d’euros, augmentent de 4,7 % par rapport à 2009. Les re -
cettes courantes augmentent de 12,4 %, mais les recettes de capital baissent de 51,3 %. Le premier pourcentage est davantage lié à la conjoncture écono -
mique que le second.
2 Comparaison des recettes aux prévisions budgétaires
Le tableau suivant compare les réalisations de recettes aux prévisions bud -
gétaires pour les grandes catégories de recettes. Le détail de cette compa -
raison constitue en fait le compte d’exécution du budget – volet recettes
121.
121 Voir le tableau A1 du volume II. Vu le retard de transmission du compte évoqué plus loin, les 
tableaux présentés ici ont été établis à l’aide de données non encore définitives. 90
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 2 –  Recettes des voies et moyens : comparaison avec les prévisions 
Nature des recettes Prévisions Réalisations Écart
   absolu en %
I Recettes courantes 40.536,3 41.271,2 734,9 +1,8 %
Recettes fiscales 36.343,6 36.959,8 616,2 +1,7 %
Contributions directes 27.934,3 27.835,0 -99,3 -0,4 %
Douanes et accises 6.031,4 6.673,4 642,0 +10,6 %
TVA et enregistrement 2.377,9 2.451,5 73,6 +3,1 %
Recettes non fiscales 4.192,7 4.311,4 118,7 +2,8 %
II Recettes de capital 221,8 2.434,8 2.213,0 +997,8 %
Recettes non fiscales 221,8 2.434,8 2.213,0 +997,8 %
III	Produit	d'emprunts 39.322,5 46.277,9 6.955,4 +17,7 %
I + II 40.758,1 43.706,0 2.947,9 +7,2 %
I + II + III 80.080,6 89.983,9 9.903,3 +12,4 %
Hors produit d’emprunts, les recettes des voies et moyens sont supérieures 
de 7,2 % aux prévisions budgétaires, ce qui s’explique essentiellement par une recette de capital non prévue (voir ci-après). Les recettes courantes sont cependant également supérieures aux prévisions de 1,8 %. 91
168e Cahier de la Cour des comptes3.2 Commentaires  afférents  aux reCettes  du budget
 des voies  et moyens  
Comme indiqué au chapitre 2 de ce titre (rapport sur le compte d’exécu -
tion du budget), la partie du compte d’exécution concernant les recettes des 
voies et moyens a été remise à la Cour des comptes en retard par rapport au 
délai légal (fin octobre au lieu de fin juin 2011), et comportait de nombreuses 
erreurs.
2 Fedcom
Conformément à l’article 5 du budget des voies et moyens, les recettes re -
prises dans le compte d’exécution du budget sont les droits constatés pour 
les départements Fedcom et les recettes encaissées pour les départements non Fedcom.
Dans la pratique toutefois, en accord avec la Cour des comptes, le compte 
d’exécution reprend les droits constatés et les recettes perçues pour tous les départements. Cette présentation donne ainsi toutes les informations utiles et évite l’ambiguïté.
Les droits constatés au cours de l’année pour les départements Fedcom 
s’élèvent à 120,8 millions d’euros, et les encaissements à 73,5 millions d’eu -
ros. 
Parmi les droits constatés se trouve un droit constaté négatif de  
-8,6  millions d’euros (recouvrement des garanties exécutées par le fonds 
d’investissement agricole)
122. Des recettes positives de l’ordre de 150.000 eu -
ros ont cependant été encaissées sur cet article.
Au chapitre 25 (SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et En -
vironnement), des droits constatés reportés des années antérieures au titre 
de remboursement des avances récupérables pour un montant de 113,6 mil -
lions d’euros n’ont donné lieu qu’à des recettes encaissées de 50.000 euros.
La Cour des comptes observe que le compte remis pour les départements 
Fedcom ne comprenait pas les prévisions ajustées de la loi formelle du 19 mai 2010, mais les prévisions initiales. La Cour observe également que la 
plupart des recettes imputées pour ces départements n’étaient pas prévues au budget.
3	 	 Recettes	fiscales
3.1 Caractère résiduaire des recettes imputées aux voies et moyens
Les recettes fiscales imputées aux voies et moyens ont un caractère rési -
duaire. Les recettes fiscales perçues par l’État ne sont imputées au budget 
des voies et moyens que si elles ne sont pas attribuées à d’autres autorités. Par exemple, la TVA est attribuée aux communautés (loi spéciale de finan -
cement) et à la sécurité sociale (lois-programmes), si bien que la part restant 
122 Titre II, chapitre 32, article 53.20.01. 92
168e Cahier de la Cour des comptesà l’État (voies et moyens) est minime.
Les forts pourcentages de croissance des recettes fiscales (moyenne de 
12,9 %) dans le tableau 1 du point précédent ne concernent donc qu’une partie des impôts cités.
3.2	 Erreur	dans	l’imputation	du	précompte	professionnel
La Cour des comptes a fait corriger une sous-évaluation comptable de 
72,0 millions d’euros du précompte professionnel revenant à l’État.
3.3 Taxe de circulation sur les véhicules automobiles
La taxe de circulation sur les véhicules automobiles est régionalisée en vertu 
de la loi spéciale de financement. Des recettes de 4,5 millions d’euros ont cependant été imputées au budget des voies et moyens 2010 à cet article. Il s’agit du règlement de litiges anciens avec des contribuables. En vertu de la loi de financement, les sommes dues reviennent à l’État.
4	 Recettes	non	fiscales
Plusieurs recettes imputées proviennent des divers services de l’État, et non 
de tiers. Ces « recettes internes » sont évaluées à 25,0 millions d’euros en 
2010.
5 Recettes négatives
Des articles du budget des voies et moyens enregistrent des recettes néga -
tives pour les contributions directes  :
•	impôt sur le revenu global perçu par rôles à charge des personnes 
physiques : -5.226,3 millions d’euros ;
•	intérêts de retard (à charge des entreprises et des ménages) :  
-107,4 millions d’euros.
La Cour des comptes recommande que la méthode de comptabilisation soit évaluée et, le cas échéant, adaptée.
6 Recettes de capital
L ’État ne perçoit plus de recettes fiscales de capital depuis que les droits de 
succession ont été régionalisés. Il s’ensuit que le montant total des recettes de capital dépend généralement d’opérations ponctuelles et est très variable d’une année à l’autre. 
La recette de capital la plus importante en 2010 (2.160,7 millions d’euros) 
n’était pas prévue et a été enregistrée par la Trésorerie. Il s’agit de primes 
d’annulation de swaps d’intérêt.
Parce que le SPF Finances n’était pas dans le périmètre Fedcom en 2010 et 
que donc la comptabilisation était toujours basée sur les encaissements, ces primes ont été imputées en une fois, ce qui améliore  le solde budgétaire
123.
123 Voir ci-après, chapitre 4, section 51. 93
168e Cahier de la Cour des comptes7 Recettes non réalisées
Toutes les recettes inscrites au budget des voies et moyens de 2010 n’ont 
pas été réalisées.
Ainsi, en matière énergétique, la redevance sur les sites de production non 
utilisés ainsi que la contribution du secteur n’ont pas été réalisées (prévi -
sions : 345,8 millions d’euros).
8		 	Préfinancement	 des	frais	de	poursuite	 par	les	recettes	 du	pré-
compte professionnel
Le budget des voies et moyens comprenait une prévision de 39,8 millions 
d’euros parmi les recettes fiscales des contributions directes au titre de récu -
pération des avances de frais de poursuite124. Il s’agit des frais engagés par 
les huissiers de justice afin de recouvrer des montants auprès de certains contribuables. La Cour des comptes observe que, comme les années pré -
cédentes, aucune recette n’a été imputée dans le compte d’exécution du budget sur cet article.
124 Titre I, section I, chapitre 18 – SPF Finances, § 1er, article 37.06.02. 94
168e Cahier de la Cour des comptes3.3 Commentaire  parti Culier
Récupération des indemnités complémentaires versées 
dans le cadre des prépensions du secteur textile 
remboursement de ces indemnités par les fonds de sécurité d’existence. Sur une dette de 74.092.321,97 euros, les fonds concernés avaient seulement 
remboursé à l’État 3.588.806,67 euros jusqu’à la fin 2010. L’administration considère que le solde est irrécouvrable et la Cour a dès lors prié le ministre de l’Économie de prendre une décision pour trouver une solution légale dé -
finitive à ce problème persistant.  
1 Contexte
Dans le cadre de la restructuration du secteur textile, il a été décidé dans les 
années 80 d’accorder aux travailleurs licenciés de ce secteur une indemnité 
complémentaire à l’allocation de chômage. L ’Office national de l’emploi a 
payé ces indemnités à l’aide de fonds accordés par l’ancien ministère des Affaires économiques sous la forme d’avances remboursables sans intérêts. Au total, un montant de 74.092.321,97 euros d’indemnités complémentaires 
a ainsi été versé.  
Un accord protocolaire conclu le 17 mars 1981 entre les organisations pa -
tronales et syndicales, d’une part, et le ministre des Affaires économiques 
et son homologue de l’Emploi de l’époque, d’autre part, prévoyait que les 
employeurs du secteur textile rembourseraient les indemnités par tranches 
annuelles, à compter de 1986, à concurrence d’un pourcentage (éventuelle -
ment révisable) calculé sur les rémunérations brutes payées. 
Au milieu des années 90, la Cour des comptes avait déjà constaté et signalé 
au ministre de tutelle que les remboursements convenus se déroulaient de 
manière extrêmement laborieuse depuis le début
125.
2 État actuel de la situation
Fin 2010, la Cour a dressé un nouvel état de la situation, qui a confirmé pra -
tiquement toutes les constatations précédentes concernant les difficultés de recouvrement et le montant en souffrance
126. Le montant total récupéré par 
le biais des cotisations patronales jusqu’à 2010 n’atteint que 3.588.806,67 euros. Le solde en souffrance s’élève donc à 70.503.515,30 euros et les der -
niers remboursements datent de 2006. 
Par lettre du 10 novembre 2010, la Cour a demandé à l’administration de lui 
fournir un relevé des initiatives prises récemment pour recouvrer les sommes 
125 Lettres des 19 juin et 6 novembre 1996 au ministre des Affaires économiques de l’époque, Cour des comptes, 154
e Cahier, Fascicule Ier, p. 66-74 et Cour des comptes, 157e Cahier, Fascicule Ier, 
p. 133-139. À partir du 155e Cahier, tous les Cahiers sont disponibles sur www.courdescomptes.be.
126 Lorsque la Cour avait dressé son état des lieux au 31 décembre 1999, les remboursements s’éle -
vaient à 2.479.860 euros et le solde en souffrance à 71.612.463 euros. 95
168e Cahier de la Cour des comptesdues par les employeurs du secteur textile et de lui communiquer les me -
sures prises ou envisagées pour résoudre ce dossier en souffrance depuis 
plusieurs années déjà. 
Étant donné que les derniers remboursements remontent à 2006, la Cour a 
également souligné que la remise totale ou partielle des dettes doit, en vertu de l’article 179 de la Constitution, faire l’objet d’une autorisation légale. Elle a en outre constaté qu’en violation des règles comptables
127, le solde impayé 
des créances n’a pas été enregistré comme droit constaté dans la gestion d’un comptable dans le bilan de départ que le SPF Économie a établi au  
1
er janvier 2010 dans le cadre du passage à Fedcom.
Le 20 décembre 2010, l’administration a répondu qu’elle a informé les mi -
nistres successifs compétents pour l’Économie de la problématique du re -
couvrement et a formulé des propositions concrètes en vue d’y apporter une 
solution ministérielle formelle. En raison du caractère difficilement recou -
vrable de la créance, elle ne l’a ni enregistrée dans le système Fedcom ni 
confiée à un comptable des droits constatés. Elle adhère à la position de la 
Cour selon laquelle une remise de dette nécessite une autorisation légale 
et annonce qu’elle soumettra une nouvelle fois ce dossier après la mise en 
place d’un nouveau gouvernement. 
Le 26 janvier 2011, la Cour a transmis une copie des lettres des 10 novembre 
et 20 décembre 2010 au ministre de tutelle démissionnaire. À cette occasion, elle a confirmé les observations qu’elle avait formulées dans sa lettre initiale du 10 novembre 2010. Dans son courrier du 31 août 2011, la Cour a rappelé 
cette lettre au ministre de tutelle démissionnaire. 
Celui-ci a fait savoir par courrier du 3 octobre 2011 que la mise en œuvre des 
recommandations de la Cour avait commencé. Le dossier relatif à la néces -
sité d’une autorisation légale pour la remise des droits constatés sera soumis 
au prochain gouvernement.
127 Article 35, alinéa 1er, de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité 
de l'État fédéral, et article 18, alinéa 1er, de l’arrêté royal du 10 novembre  2009 fixant le plan comp -
table applicable à l'État fédéral, aux communautés, aux régions et à la Commission communau -
taire commune, . 96
Dépenses  Compte d’exécution du budget
168e Cahier de la Cour des comptesChapitre 4
Dépenses
4.1 Commentaire  général
En 2010, les dépenses budgétaires se sont élevées, hors amortissement de la dette publique, à 54.580,9 millions d’euros.
Cette augmentation résulte principalement d’un accroissement des octrois 
de crédits et des participations dans la section de la dette publique et des transferts au sein de la sécurité sociale.
L’ensemble des crédits ont été utilisés en 2010 à raison de 94,4 %.Ce chapitre présente l’utilisation faite des crédits budgétaires en 2010. Les 
crédits de l’administration générale sont traditionnellement répartis selon deux approches. Une approche fonctionnelle, tout d’abord, ventile les crédits en fonction de la mission assignée aux différents services. Elle se traduit dans les sections du budget général des dépenses et distingue la cellule d’autorité, la cellule sociale et la cellule économique. Une seconde approche, économique, répartit les dépenses selon leur nature : fonctionnement, inté -
rêts de la dette publique, transferts, investissements, etc.
Distinction entre crédits de dépenses
La loi du 22 mai 2003 prévoit une division des crédits de dépenses en crédits d’engagement et crédits de liquidation. Ces crédits sont limitatifs.
Par ailleurs, les montants des crédits des fonds budgétaires sont appelés 
crédits variables. Ils sont déterminés sur la base des montants perçus pour 
ces fonds budgétaires auxquels s’ajoutent les crédits disponibles à la fin de 
l’année budgétaire précédente. Le montant du crédit variable constitue la limite à ne pas dépasser.
Engagement	des	crédits	de	dépenses
Les crédits de dépenses pour 2010 ont été engagés sur la base des crédits initiaux inscrits dans la loi portant le budget général des dépenses, ainsi que des modifications approuvées ultérieurement sous la forme de trois ajuste -
ments budgétaires
128.
Les crédits inscrits dans la loi initiale ont été modifiés, en outre, par certains arrêtés royaux, relatifs notamment à la ventilation des crédits provisoires.
Par ailleurs, l’article 52 de la loi du 22 mai 2003 permet une nouvelle ven -
tilation des crédits de liquidation dans les limites de chacune des sections. 
Diverses dispositions de la loi budgétaire initiale et ajustée permettent égale -
ment des transferts de crédits entre les programmes budgétaires.
128 Pour les détails concernant les données budgétaires, voir le volume II – Tableaux.  97
Compte d’exécution du budget  Dépenses
168e Cahier de la Cour des comptesEnfin, l’article 70 de la loi du 22 mai 2003 autorise le gouvernement à effec -
tuer des dépenses au-delà des crédits inscrits dans le budget général des 
dépenses, moyennant le respect de certaines conditions de fond (dépenses urgentes en raison de circonstances imprévisibles ou exceptionnelles) et de forme (dépôt d’un projet de loi en vue de régulariser le dépassement des crédits découlant de la délibération). Ce même article 70 dispose que la Cour des comptes fait part, le cas échéant, à la Chambre des représentants, dans les meilleurs délais, de ses observations sur le respect des conditions pré -
citées.
En 2010, le conseil des ministres a adopté deux délibérations qui ont autorisé 
des dépenses au-delà des crédits budgétaires :
•	délibération n° 3218, pour l’engagement, la liquidation et le paiement de 
dépenses à concurrence de 525.000 euros sur une (nouvelle) allocation 
de base 33.51.31.12.00.21, destinée au paiement des coûts d’expertise 
externe dans le cadre de l’enquête sur l’accident ferroviaire à Buizingen ;
•	délibération n° 3219, pour l’engagement, la liquidation et le paiement de dépenses au-delà des crédits ouverts par le budget général des dé -
penses pour 2010.
La Cour des comptes n’a fait aucune remarque concernant la délibération  
n° 3218. Toutes les conditions de l’article 70 de la loi sur la comptabilité du  
22 mai 2003 étaient réunies.
Pour ce qui concerne la délibération n° 3219, la Cour des comptes a estimé 
qu’elle ne remplissait pas les conditions de l’article 70. Elle a souligné que la délibération ne contenait pas d’éléments démontrant l’urgence des dépenses ainsi que le caractère exceptionnel ou imprévisible des circonstances. La dé -
libération visait à rendre directement exécutoires les ajustements de crédits prévus dans le projet de loi relatif au troisième ajustement du budget 2010, sans attendre l’adoption du projet de loi. La Cour a déjà également critiqué des délibérations similaires précédentes.
Dépenses budgétaires et dépenses primaires
1 Évolution des dépenses primaires
Les dépenses budgétaires effectuées en 2010 se sont élevées, au total, à 83.422,4 millions d’euros et, hors amortissement de la dette publique, à 54.580,9 millions d’euros.
Les dépenses budgétaires primaires sont constituées des dépenses totales 
diminuées des imputations à la section 51 – Dette publique, relatives aux amortissements et aux charges d’intérêts de cette dette. Les dépenses pri -
maires se sont ainsi élevées à 43.382,6 millions d’euros et ont augmenté de 10,7 % par rapport à 2009 (39.184,6 millions d’euros). Cette augmentation est partiellement imputable aux participations et prêts accordés plus éle -
vés apparaissant dans la section de la dette publique. Abstraction faite de ces dépenses, les dépenses primaires ont augmenté de 7,8 %, à savoir de 38.708,4 millions d’euros à 41.721,3 millions d’euros. 98
168e Cahier de la Cour des comptesTant en pourcentage qu’en chiffres absolus, les principales progressions ont 
été notées en 2010 aux départements Sécurité sociale, Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté, Économie sociale, Mobilité et Transports, ainsi que dans la section budgétaire de la dette
129. Les diminutions concernent les 
départements Chancellerie et Économie130.
Les commentaires formulés par la Cour des comptes à propos de la mise en œuvre de quelques programmes budgétaires figurent plus loin dans ce chapitre.
129 Au SPF Sécurité sociale, la progression concerne surtout la sécurité sociale des travailleurs salariés, celle des indépendants et les allocations aux personnes handicapées. Au SPP Inté -
gration sociale, des allocations plus élevées ont été octroyées à l’Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs d’asile, aux CPAS et aux grandes villes, et les dépenses afférentes au revenu d’intégration ont elles aussi augmenté. La hausse des dépenses du SPF Mobilité et Transports résulte principalement des transferts vers la SNCB ainsi que de l’augmentation de la dette suite à un accroissement des octrois de crédits et des participations (source : note relative à la situation mensuelle de la trésorerie de décembre 2010).
130 La diminution la plus importante à la Chancellerie est surtout liée aux dépenses exceptionnelles exposées en 2009 concernant le remboursement de frais au Parlement européen (concernant la dalle) ; celle enregistrée au SPF Économie s’explique par les remboursements importants aux fournisseurs d’énergie qui ont été effectués en 2009. 99
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 1 –  Comparaison des dépenses primaires en 2010 et 2009  
Sections Liquidé 
en 
2010Liquidé  
en  
2009Différence  
2010-2009% 
Cellule d’autorité 11.743,1 11.764,3 -21,2 -0,2 %
01 Dotations 467,8 474,4 -6,7 -1,4 %
02 Chancellerie du Premier ministre 107,0 215,6 -108,6 -50,4 %
03 Budget et Contrôle de la gestion 31,2 30,8 0,4 1,3 %
04 Personnel et Organisation 53,4 57,3 -3,9 -6,8 %
05 Technologie de l’information et de la  
communication29,9 31,6 -1,7 -5,4 %
12 Justice 1.753,9 1.664,8 89,2 5,4 %
13 Intérieur 608,5 622,6 -14,1 -2,3 %
14 Affaires étrangères et Coopération au  développement1.835,7 1.746,7 89,0 5,1 %
16 Défense nationale 2.780,8 2.852,0 -71,2 -2,5 %
17 Police fédérale et fonctionnement intégré 1.658,9 1.681,0 -22,1 -1,3 %
18 Finances 1.761,0 1.663,7 97,3 5,8 %
19 Régie des bâtiments 654,9 723,7 -68,9 -9,5 %
Cellule sociale 22.748,7 19.746,4 3.002,3 15,2 %
21 Pensions 8.008,8 7.858,5 150,3 1,9 %
23 Emploi, Travail et Concertation sociale 597,4 587,1 10,3 1,8 %
24 Sécurité sociale 12.405,2 9.785,3 2.619,8 26,8 %
25 Santé publique, Sécurité de la chaîne alimen -
taire et Environnement350,2 364,6 -14,4 -4,0 %
44 Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale1.387,1 1.150,8 236,3 20,5 %
Cellule économique 4.415,2 4.078,4 336,8 8,3 %
32  Économie, PME, Classes moyennes et  Énergie387,4 530,0 -142,6 -26,9 %
33 Mobilité et Transports 3.487,2 3.035,1 452,0 14,9 %
46 Politique scientifique 540,7 513,2 27,4 5,3 %
Autres 2.753,1 2.799,1 -45,9 -1,6 %
52 Union européenne 2.753,1 2.799,1 -45,9 -1,6 %
Total des dépenses primaires,  hors section 51 – Dette publique41.660,1 38.388,1 3.271,9 8,5 %
51  Dette publique, hors amortissements et charges d’intérêts1.722,5 796,5 926.1 116,3 %
Total des dépenses primaires 43.382,6 39.184,6 4.198,0 10,7 %
2  Répartition fonctionnelle des dépenses primaires 2010
Le tableau suivant fournit, par section du budget, tous les engagements et liquidations effectués à la charge des crédits de dépenses 2010. Les pour - 100
168e Cahier de la Cour des comptescentages indiquent l’importance de chaque cellule fonctionnelle et de chaque 
section par rapport aux dépenses primaires de l’État reprises dans le budget général des dépenses.
Tableau 2 –  Répartition fonctionnelle des dépenses primaires à la charge 
des crédits de 2010 (en millions d’euros)
Sections Engagements Liquidations
Montant En	%	de	
dépenses 
primairesMontant En	%	de	
dépenses 
primaires
Cellule d’autorité 11.306,5 26,3 % 11.743,1 27,1 %
01 Dotations 467,8 1,1 % 467,8 1,1 %
02 Chancellerie du Premier ministre 108,1 0,3 % 107,0 0,2 %
03 Budget et Contrôle de la gestion 25,4 0,1 % 31,2 0,1 %
04 Personnel et Organisation 50,3 0,1 % 53,4 0,1 %
05 Technologie de l’information et de la 
communication24,1 0,1 % 29,9 0,1 %
12 Justice 1.774,3 4,1 % 1.753,9 4,0 %
13 Intérieur 640,7 1,5 % 608,5 1,4 %
14 Affaires étrangères et Coopération au développement1.506,5 3,5 % 1.835,7 4,2 %
16 Défense nationale 2.614,2 6,1 % 2.780,8 6,4 %
17 Police fédérale et fonctionnement intégré 1.672,7 3,9 % 1.658,9 3,8 %
18 Finances 1.767,6 4,1 % 1.761,0 4,1 %
19 Régie des bâtiments 654,9 1,5 % 654,9 1,5 %
Cellule sociale 22.689,6 52,8 % 22.748,7 52,4 %
21 Pensions 8.033,2 18,7 % 8.008,8 18,5 %
23 Emploi, Travail et Concertation sociale 602,8 1,4 % 597,4 1,4 %
24 Sécurité sociale 12.404,8 28,9 % 12.405,2 28,6 %
25 Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement310,0 0,7 % 350,2 0,8 %
44 Intégration sociale, Lutte contre la  pauvreté et Économie sociale1.338,8 3,1 % 1.387,1 3,2 %
Cellule économique 4.363,8 10,2 % 4.415,2 10,2 %
32 Économie, PME, Classes moyennes et Énergie389,9 0,9 % 387,4 0,9 %
33 Mobilité et Transports 3.483,2 8,1 % 3.487,2 8,0 %
46 Politique scientifique 490,8 1,1 % 540,7 1,2 %
Autres 4.614,7 10,7 % 4.475,6 10,3 %
51 Dette publique 1.723,2 4,0 % 1.722,5 4,0 %
52 Union européenne 2.891,5 6,7 % 2.753,1 6,3 %
Total 42.974,6 100,0 % 43.382,6 100,0 % 101
168e Cahier de la Cour des comptes3 Répartition économique des dépenses 2010
Sur la base de la classification économique des dépenses et en tenant 
compte de la répartition en allocations de base du budget général des dé -
penses, les dépenses budgétaires, hors amortissement de la dette publique, peuvent être ventilées comme suit.
Tableau 3 –  Ventilation économique des dépenses en 2010  
Engagements Liquidations
Dépenses courantes pour biens et services 8.249,7 15,2 % 8.435,7 15,5 %
Charges d’intérêts 11.188,1 20,7 % 11.200,2 20,5 %
Transferts de revenus à destination d’autres secteurs 
de l’économie 8.071,9 14,9 % 8.124,8 14,9 %
Transferts de revenus à l’intérieur du secteur des administrations publiques (*) 22.495,5 41,5 % 22.526,8 41,3 %
Transferts en capital 2.143,6 4,0 % 2.276,0 4,2 %
Investissements 159,0 0,3 % 153,4 0,3 %
Octroi de crédits et participations 1.853,1 3,4 % 1.864,1 3,4 %
Total 54.160,9 100,0 % 54.580,9 100,0 %
(*) Y compris les crédits inscrits au budget des dotations
Par rapport à 2009, les dépenses budgétaires totales, à l’exclusion de l’amor -
tissement de la dette publique, ont augmenté de 3.810,5 millions d’euros.
Les dépenses courantes pour biens et services sont constituées, à raison 
d’environ trois quarts, des salaires et des charges sociales (6.267,4 millions d’euros). Comme à l’accoutumée, les principales dépenses de personnel concernent les départements de la Défense (1.811,5 millions d’euros), des Finances (1.351,8 millions d’euros), de la Justice (1.272,2 millions d’euros) ainsi que la police fédérale (784,7 millions d’euros).
Les transferts de revenus aux autres secteurs de l’économie (8.124,8 millions 
d’euros) se subdivisent en trois ensembles : 
•	Les subventions aux entreprises (1.804,5 millions d’euros) concernent 
avant tout la SNCB (1.359,4 millions d’euros) et, dans une moindre me -
sure, La Poste (323,5 millions d’euros).
•	Les subventions aux particuliers représentent 2.520,8 millions d’euros et portent surtout sur le paiement des allocations aux personnes handica -
pées (1.804,1 millions d’euros) et la garantie de revenus aux personnes âgées (435,6 millions d’euros).
•	Enfin, les transferts de revenus à l’étranger (3.799,5 millions d’euros) portent avant tout sur la participation de la Belgique à la quatrième ressource de financement (ressource RNB) de l’Union européenne  
(2.753,1 millions d’euros), la coopération internationale (779,5 millions d’euros) et l’Agence spatiale européenne (156,8 millions d’euros). 102
168e Cahier de la Cour des comptesLes transferts de revenus à l’intérieur du secteur des administrations pu -
bliques, y compris les dotations, se sont élevés à 22.526,8 millions d’euros :
•	Des versements pour un total de 9.700,0 millions d’euros ont été effec -
tués vers des organismes et des institutions qui font partie du pouvoir 
fédéral au sens strict. Les principaux transferts concernent les dotations au Service des pensions du secteur public (SdPSP) (8.008,8 millions 
d’euros), à la Régie des bâtiments (596,5 millions d’euros), aux insti -
tutions ressortissant à la division 01 – Dotations du budget (303,8 mil-
lions d’euros), à l’Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs d’asile  
(321,7 millions d’euros) et à l’Agence pour la sécurité de la chaîne alimen -
taire (108,5 millions d’euros).
•	Les transferts réalisés au bénéfice d’administrations ressortissant au 
secteur de la sécurité sociale se sont élevés à 9.950,3 millions d’euros, sous la forme, principalement, du paiement de la subvention globale à la sécurité sociale des travailleurs salariés (8.096,6 millions d’euros) et des travailleurs indépendants (1.518,3 millions d’euros) ainsi qu’à la sécurité sociale d’outre-mer (309,9 millions d’euros).
•	Les transferts aux pouvoirs locaux ont atteint 1.889,2 millions d’euros, essentiellement pour le financement de la police locale (645,3 millions d’euros) ainsi que des provinces et communes (142,8 millions d’euros), la 
couverture de dépenses assumées par les CPAS (949,2 millions d’euros) et la politique des grandes villes (83,9 millions d’euros).
•	En outre, sur le budget fédéral, 868,8 millions d’euros ont été transfé -
rés à l’enseignement subventionné et aux régions, notamment pour le financement des programmes de lutte contre le chômage (485,8 millions 
d’euros), l’enseignement universitaire aux étudiants étrangers (101,8 mil -
lions d’euros) et le financement de la Communauté germanophone  
(128,9 millions d’euros) ainsi que de la Commission communautaire com -
mune (35,1 millions d’euros).
Les transferts en capital
131 se sont élevés à 2.276,0 millions d’euros et 
concernent essentiellement les investissements dans le réseau ferroviaire et le transfert vers le fonds RER (1.548,5 millions d’euros), la couverture des frais opérationnels de la Coopération technique belge (208,0 millions d’euros) et la participation à l’Association internationale de développement (99,4 millions d’euros)
132.
Enfin, les investissements et les octrois de crédits et participations imputés au budget ont représenté respectivement 153,4 millions d’euros et 1.864,1 mil-
lions d’euros. Les principaux octrois de crédits et participations concernent 
les crédits accordés dans le cadre du financement de la sécurité sociale 
(856,5 millions d’euros), les emprunts octroyés aux États membres de l’UE 
(758,8 millions d’euros), les dépenses afférentes à la gestion des risques financiers (43,5 millions d’euros) et le financement de la Société pour le dé -
veloppement du secteur privé dans les pays à faible revenu (105,0 millions 
d’euros).
131 Codes économiques 5 et 6.
132 Jusqu’à l’année budgétaire 2009, la participation à l’Association internationale de développement 
a été inscrite au budget sous le code économique 8 (octrois de crédits et participations). 103
168e Cahier de la Cour des comptes5 Utilisation des crédits
Étant donné que tous les crédits disponibles sont annulés à la fin de l’année 
budgétaire133, il est possible de calculer leur taux d’utilisation. Les crédits dis -
sociés (limitatifs – « lim »), octroyés par le budget, ont été utilisés à concur -
rence de 95,7 %134. Les crédits variables (« fon ») ont été utilisés à concur -
rence de 47,6 %.
Le faible taux d’utilisation des crédits variables s’explique en grande partie 
par leur particularité. Les crédits variables disponibles se composent des recettes effectuées sur les postes correspondants du budget des voies et moyens, majorées des crédits disponibles à la fin de l’année budgétaire pré -
cédente
135. Ils peuvent largement s’écarter des crédits de dépenses estimés 
dans le budget.136 
Le tableau ci-après indique le taux d’utilisation par type de crédit et par dé -
partement.
133 Article 21 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral.
134 Les crédits dissociés de la section 03 du budget ont seulement été utilisés à concurrence de 14,9 %. Ce faible pourcentage s’explique par l’inscription du crédit provisionnel au SPF Budget et Contrôle de la gestion.
135 Article 62 de la loi portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral.
136 Voir Cour des comptes, 166e Cahier, Volume I, p. 192-195. 104
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 5 –  Utilisation des crédits de liquidation inscrits au budget général 
des dépenses pour l’année 2010 (en millions d’euros)
Sections Type de cré -
ditsCrédits Liqui-
dationTaux d’utilisation
lim fon
01 Dotations lim 467,8 467,8 100,0 %
02 Chancellerie lim
fon110,6
1,6106,9
0,196,6 %
7,6 %
03 Budget et Contrôle de la gestion lim 209,6 31,2 14,9 %
04 Personnel et Organisation lim 60,4 53,4 88,3 %
communicationlim 39,2 29,9 76,3 %
12 Justice lim
fon1.777,5
69,71.741,8
12,198,0 %
17,3 %
13 Intérieur lim
fon655,7157,3566,2
42,486,3 %
26,9 %
14 Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développementlim
fon1.913,9
450,01.801,0
34,894,1 %
7,7 %
16 Défense lim
fon2.696,8
139,92.694,3
86,599,9 %
61,8 %
17 Police fédérale et fonctionnement intégré lim
fon1.620,6
110,11.593,0
65,998,3 %
59,8 %
18 Finances lim
fon1.896,2
-9,51.734,4
26,791,5 % non  
applicable
19 Régie des bâtiments lim 724,1 654,9 90,4 %
21 Pensions lim 8.033,2 8.008,8 99,7 %
23 Emploi, Travail et Concertation sociale lim
fon599,7
50,2592,7
4,798,8 %
9,4 %
24 Sécurité sociale lim 12.448,7 12.405,2 99,6 %
25 Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnementlim
fon362,3
21,5341,6
8,694,3 %
40,3 %
32 Économie, PME, Classes moyennes et Énergielim
fon399,2
50,8361,7
25,790,6 %
50,5 %
33 Mobilité et Transports lim
fon3.359,4
628,93.337,9
149,299,4 %
23,7 %
44 Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie socialelim
fon1.385,5
7,41.380,5
6,699,6 %
89,4 %
46 Politique scientifique lim
fon562,8
50,5535,1
5,695,1 %
11,0 %
51 Dette de l’État lim
fon43.730,4
676,841.085,6
676,894,0 %
100,0 %
52 Union européenne lim 2.891,5 2.753,1 95,2 %
Totaux lim
fon85.945,0
2.405,082.276,8
1.145,795,7 %
47,6 %
Total 88.350,0 83.422,5 94,4 % 105
168e Cahier de la Cour des comptes4.2 Commentaire  parti Culier
Analyse des provisions inscrites dans différentes sec -
tions du budget général des dépenses
dépenses 2010. Elles sont destinées à couvrir diverses dépenses des SPF et SPP, pour lesquelles des crédits spécifiques n’ont pas pu être inscrits, en matière de personnel, de frais de fonctionnement, de frais de justice, d’orga -
nisation de la présidence belge de l’Union européenne ou encore d’écono -
tements ont été effectués pour un total de 187,8 millions d’euros en crédits 
de liquidation.
ments.
1 Contexte
Le principe de spécialité budgétaire
137 stipule que la Cour des comptes 
« veille à ce qu’aucun article des dépenses du budget ne soit dépassé et 
qu’aucun transfert n’ait lieu ». Il implique que toutes les opérations soient 
identifiées de manière suffisamment claire et précise. Il évite ainsi que des 
crédits de dépenses soient mis globalement à la disposition du gouverne -
ment hors du contrôle du Parlement.
La mise en œuvre de ce principe a été assouplie, depuis 1966, par l’inscrip -
tion, chaque année, dans le budget, de crédits provisionnels pour couvrir 
certaines dépenses (essentiellement l’indexation des salaires ou encore les différentes programmations sociales dans le secteur public). Ces crédits pro -
visionnels ont été inscrits dans un premier temps à la section 18-Finances et ensuite à la section 03-Budget et Contrôle de la gestion du budget général des dépenses.
Dans chaque loi budgétaire se trouvent des dispositions légales particulières 
contenant l’autorisation de répartir ces crédits provisionnels, par voie d’arrê -
tés royaux, entre les programmes des départements.
La Cour des comptes  a souligné à plusieurs reprises l’imprécision des justi -
fications des crédits provisionnels, ainsi que les lacunes dans l’énumération 
des besoins qui pourront être pris en compte.
137 Article 180 de la Constitution. 106
168e Cahier de la Cour des comptes2 Objet du contrôle
Le présent contrôle a porté sur les provisions interdépartementales inscrites 
au budget général des dépenses 2010138 :
•	la provision interdépartementale inscrite à la section 03-Budget et Contrôle de la gestion au montant de 294,2 millions d’euros en enga -
gement et en liquidation et destinée à diverses dépenses ;
•	les deux provisions inscrites à la section 14-Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement et destinées, 
d’une part, aux dépenses relatives à la présidence belge de l’Union 
européenne au montant de 74 millions d’euros en engagement et 
en liquidation et, d’autre part, à la couverture de la compensation 
salariale des fonctionnaires, policiers, magistrats et militaires dans le cadre de la gestion civile des crises au montant de 5,8 millions 
d’euros en engagement et 7 millions d’euros en liquidation ;
•	la provision inscrite à la section 25-Santé publique, Sécurité de la 
chaîne alimentaire et Environnement destinée aux achats d’écono -
miseurs d’énergie, au montant de 12,1 millions d’euros en engage -
ment et 2,9 millions d’euros en liquidation ;
•	la provision inscrite à la section 04-Personnel et Organisation et des -
tinée à couvrir les dépenses découlant d’initiatives en matière de diversité culturelle et de handicap au montant de 252.000 euros en 
engagement et en liquidation.
Dans le cadre de sa mission informative vis-à-vis du Parlement quant à l’uti -
lisation des crédits 2010, la Cour des comptes a examiné le système de ré -
partition des provisions, les catégories de dépenses concernées, y compris 
leur importance financière et les justifications de ce système, ainsi que sa compatibilité avec la spécialité budgétaire, la transparence et l’exhaustivité du budget.
3  Utilisation des provisions
3.1 Section 03-Provision destinée à des dépenses diverses
La provision la plus importante est celle inscrite au budget de la section 
03-Budget et Contrôle de la gestion
139. Elle se montait en 2010 à 294,2 mil -
lions d’euros en engagement et en liquidation. Il s’agit d’une provision récur -
rente qui, dans un premier temps, a servi au paiement de l’indexation sala -
riale et des programmations sociales dans le secteur public. Le recours à cette provision est devenu progressivement plus systématique. En 2010, elle est ainsi destinée aux formations certifiées, aux contrats de premier emploi, 
138 Seules les provisions interdépartementales ont été examinées. La provision inscrite à la section 17-Police fédérale et destinée à encourager la politique de recrutement dans les zones de police confrontées à une forte pénurie de personnel n’a pas été prise en compte. Cette provision est ins -
crite à l’allocation de base 90.11.01.00.01 pour 7,7 millions d’euros et a été intégralement attribuée aux zones de police par arrêté royal du 22 décembre 2010.
139 Allocation de base 41.10.01.00.01-Crédit provisionnel destiné à couvrir des dépenses de toute nature découlant de la réforme des carrières, du financement de la contribution belge dans le nouveau siège de l’Otan, de l’exécution du plan concernant les premiers emplois dans les SPF et le Birb, de l’indice des prix à la consommation et autres divers. 107
168e Cahier de la Cour des comptesà la mise en œuvre de l’accord sectoriel, au régime de mobilité, aux frais de 
justice et indemnités, aux déménagements, aux nouveaux loyers et frais de première installation pour la Régie des bâtiments, aux demandes supplé -
mentaires pour les crédits de personnel et à une marge supplémentaire.
Le tableau suivant montre l’évolution de cette provision depuis 2006.
Tableau 1 –  Crédits provisionnels (engagement et liquidation) pour dé -
penses diverses inscrits aux budgets ajustés 2006-2010 (en  
millions  d’euros)
Années 2006 2007 2008 2009 2010
Montants inscrits aux budgets  
ajustés141,8 93,2 196,6 321,5 294,2
Montants des crédits de liquidation transférés28,4 11,6 122,8 108 122,2
Sources : base de données Trésorerie (2006 à 2008) et SAP (2009 et 2010)
Conformément à la disposition légale 2.03.2 du budget général des dé -
penses, les crédits ont été transférés, sur la base d’arrêtés royaux140, vers les 
différentes sections du budget pour 123,8 millions d’euros en engagement141 
et 122,2 millions d’euros en liquidation. 
Les transferts se répartissent en quatre catégories : les frais de personnel 
(62,7 millions d’euros en engagement et en liquidation), les frais de fonc -
tionnement, y compris l’assurance hospitalisation (8,4 millions d’euros en engagement et 9,3 millions d’euros en liquidation), les frais  de justice et indemnités (14,8 millions d’euros en engagement et 12,9 millions d’euros en liquidation) et les dotations à certains organismes (37,9 millions d’euros en engagement et 37,3 millions d’euros en liquidation). 
3.2 Section 14-Dépenses pour la présidence belge de l’Union euro -
péenne
La provision destinée à couvrir les dépenses de la présidence belge de 
l’Union européenne
142 (deuxième semestre 2010) se monte à 74 millions 
d’euros.
Les transferts ont été effectués sur la base de l’article 2.14.16 du budget 
général des dépenses, à raison de 59 millions d’euros en engagement et 
58,7 millions d’euros en liquidation143.  
Les crédits afférents aux dépenses de la présidence belge ont été individua -
lisés par département.
Les dépenses consistaient en frais de personnel (essentiellement du per -
sonnel contractuel) pour 9,1 millions d’euros, et en frais de fonctionnement 
140 Il y a eu en 2010 treize arrêtés de transfert datés des 24 février, 16 mars (deux arrêtés royaux), 
2 juin, 21 juin, 3 septembre, 10 septembre, 30  septembre, (deux  arrêtés royaux), 23 novembre,  
5 décembre (deux arrêtés royaux), 22 décembre.
141 Ce montant ne tient pas compte d’un blocage de 65 millions d’euros pour la Régie des bâtiments.
142 Allocation de base 21.01.01.00.01-Provision interdépartementale destinée à couvrir les dépenses 
de toute nature relatives à la présidence belge de l’Union européenne.
143 Par quatre arrêtés royaux de transfert des 21 février, 16 juillet, 17 novembre et 12 décembre 2010. 
Ce dernier transfert a été établi au profit du SPF Affaires étrangères pour 314.316 euros.   108
168e Cahier de la Cour des comptes(conférences, réceptions, hôtels et voyages) pour 47,3 millions d’euros. Des 
dotations complémentaires à certains organismes ont également été ver -
sées pour 2,6 et 2,3 millions d’euros en engagement et en liquidation.
3.3 Section 14-Opérations de gestion civile des crises
La deuxième provision inscrite à la section 14 du budget concerne  la parti -
cipation de la Belgique à des opérations de gestion civile  des crises, dans 
le cadre  de l’Union européenne, des Nations unies ou de tout autre cadre multilatéral
144. Cette provision se monte en 2010 à 5,8 millions d’euros en 
engagement et 7 millions d’euros en liquidation.
Il s’agit d’une compensation salariale entre départements pour les agents 
statutaires et contractuels des services publics en mission à l’étranger.
Les crédits ont été transférés sur la base de l’article 2.14.8 du budget général 
des dépenses pour un montant de 4,1 millions d’euros en engagement et liquidation
145. Sont concernés essentiellement les militaires, les membres de 
la police fédérale, les représentants de la magistrature, du personnel de la Justice ou des Affaires étrangères.
3.4 Section 25-Dépenses d’investissement en matière d’économi -
seurs d’énergie
Un crédit provisionnel a été inscrit en 2007 à la section 25 du budget pour 
les dépenses en matière d’économiseurs d’énergie
146. Le montant de ce cré -
dit est, pour 2010, de 12 millions d’euros en engagement et de 2,9 millions d’euros en liquidation. Il provient des crédits prélevés sur les dépenses éner -
gétiques des départements (2,5 % de ces dépenses) et réunis dans un crédit provisionnel repris au budget du SPP Développement durable qui affecte à son tour cette provision au financement des investissements en matière d’économie d’énergie dans  les différents SPF et SPP. L ’utilisation de la pro -
vision a lieu à l’intervention de Fedesco, une société anonyme de droit pu -
blic
147. Elle réalise et préfinance des projets divers en matière d’isolement, 
d’éclairage, de chauffage dans les bâtiments publics fédéraux, en collabora -
tion avec la Régie des bâtiments. 
Un transfert a été effectué sur la base de la disposition 2.25.6 du budget 
général des dépenses pour 12 millions d’euros en engagement et 2,8 millions d’euros en liquidation
148.
144 Allocation de base 53.51.01.00.01.
145 Par deux arrêtés royaux de transfert des 19 novembre et 22 décembre.
146 Allocation de base 58.21.01.00.01-Crédit provisionnel investissements économiseurs d’énergie.
147 Créée par l’arrêté royal du 27 décembre 2004.
148 Par arrêté royal du 29 novembre 2010. Le transfert a été effectué sur une allocation de base spé -
cifique 74.15.    109
168e Cahier de la Cour des comptes3.5 Section 04-Dépenses en matière d’égalité des chances et 
d’adaptation des postes de travail
Enfin, un crédit provisionnel a été inscrit au budget de la section 04149 
au montant de 252.000 euros en engagement et en liquidation. En 2010, 
48.577,25 euros en engagement et 55.956,75 euros en liquidation ont été transférés
150 sur la base de la disposition 2.04.3 du budget général des dé -
penses. 
4 Constatations
De nombreuses catégories de dépenses sont susceptibles d’être imputées à 
charge de la provision inscrite à la section 03-Budget et Contrôle de la ges -
tion151. Les mots « et autres divers »  dans le libellé de l’allocation de base 
permettent d’affecter la provision à d’autres dépenses sans le contrôle du 
De plus, cette provision, sans progresser de manière linéaire, a plus que dou -
blé en quatre ans (voir tableau). En 2011, cette provision représente quelque 
500 millions d’euros contre 294,2 millions d’euros en 2010.
Parmi les crédits inscrits au sein de la provision, certains contiennent des 
éléments connus et quantifiables qui auraient pu être inscrits dans les bud -
gets des départements (frais de justice récurrents pour de petites affaires, programmation sociale 2009-2010, frais d’entretien des bâtiments…). Cette pratique nuit à l’exhaustivité du budget de chaque département.
Par ailleurs, les crédits destinés aux frais de justice et indemnités sont trans -
férés sur une base trimestrielle. Ce système rigide peut amener un retard 
dans le paiement de ces frais par les départements concernés et donc la nécessité de s’acquitter d’intérêts.
L ’inscription de crédits au sein de cette provision ne fait l’objet que d’une 
énumération dans les notes justificatives de la section 03 du budget. Ces crédits, lorsqu’ils ont été ainsi mis à charge de la provision, n’apparaissent plus dans les autres justifications départementales, ce qui nuit à la transpa -
rence budgétaire.
Fin 2010, 7,9 millions d’euros à charge de la provision destinée à la prési -
dence belge de l’Union européenne restaient à liquider en raison de l’intro -
duction tardive de factures. Les crédits nécessaires auraient pu être inscrits 
dans la loi de finances du 22 décembre 2010, plutôt que de faire l’objet d’un transfert à charge de la provision interdépartementale inscrite à la section 03-Budget et Contrôle de la gestion du budget 2011.
149 Allocation de base 31.10.01.00.02-Crédit provisionnel destiné à couvrir les dépenses découlant d’initiatives en matière de diversité culturelle, d’égalité des chances et d’adaptation des postes de travail pour les personnes avec un handicap dans différents services publics fédéraux départe -
mentaux et certains organismes d’intérêt public.
150 Par arrêté royal du 18 août 2010.
151 Les formations certifiées, les contrats de premier emploi, la mise en œuvre de l’accord sectoriel, le régime de mobilité, les frais de Justice et indemnités, les déménagements, les nouveaux loyers et frais de première installation pour la Régie des bâtiments, les demandes supplémentaires pour les crédits de personnel et une marge supplémentaire. 110
168e Cahier de la Cour des comptesEn ce qui concerne la participation de la Belgique à des opérations de ges -
tion civile des crises, le recours à des comptes d’ordre de trésorerie pour les 
transferts en faveur des différents départements a entraîné un manque de transparence. En effet, les crédits n’ont pas été affectés directement auprès des départements concernés, mais ont transité par des comptes d’ordre de trésorerie. 
Quant à l’utilisation de la provision destinée aux économiseurs d’énergie, 
l’intervention des différents départements dans la procédure de paiement a engendré des retards importants et, dans certains cas, l’annulation de cré -
dits en fin d’année.
Il existe une incohérence entre la centralisation, au sein du SPP  Développe -
ment durable, de la politique visant à économiser l’énergie dans les différents 
bâtiments publics fédéraux et la répartition des crédits de paiement entre 
différents départements utilisateurs. 
5 Recommandations
La Cour des comptes recommande :
•	de présenter les crédits de dépenses selon une structure de pro -
gramme par section, l’usage des crédits provisionnels devant rester 
une exception, réservée au cas où, pour une dépense qui concerne 
plusieurs sections du budget, il existe une incertitude sur l’existence 
de la dépense ou sur son montant ;
•	d’éviter de prévoir un crédit provisionnel qui recouvre plusieurs objec -
tifs distincts et sans rapport entre eux et donc de ventiler la provision 
inscrite à la section 03 du budget en fonction des grands types de dépenses, tels les frais de fonctionnement, les frais de personnel, les frais de justice et indemnités et les dotations à certains organismes ;
•	de prévoir, lorsqu’un crédit provisionnel est jugé nécessaire, des aménagements en vue d’assurer une information parlementaire suf -
fisante, par les deux moyens suivants : le développement de la jus -
tification dans le projet de budget initial et l’établissement d’un docu -
ment récapitulatif en fin d’année, qui reprenne les transferts effectués à charge des provisions, ainsi que les reventilations d’allocations de base au sein des sections ;
•	de centraliser le paiement des factures pour les économiseurs d’éner -
gie au sein du SPP Développement durable ;
•	d’envisager la libération des crédits provisionnels relatifs aux frais de justice et indemnités selon les besoins des départements au lieu d’une libération par tranches trimestrielles. 111
168e Cahier de la Cour des comptes4.3 e xamen  des dépenses  par seCtion du budget
Section 16 – Ministère de la Défense : incidence budgé -
taire des mesures visant à réduire le personnel militaire
Le régime de la suspension volontaire des prestations instauré en 2008 
avec des premiers départs en 2009 a pour but de réduire au plus vite les effectifs de la Défense sur base volontaire tout en maintenant le recrutement de personnel jeune afin de garantir l’opérationnalité des forces armées et d’en assurer à plus long terme une structure d’âge équilibrée. Le nombre de 
militaires en suspension volontaire des prestations était de 1.119 unités au 
31 décembre 2009. Il s’est accru de 1.108 unités en 2010.
1 Suspension volontaire des prestations
Depuis 2009 et jusqu’en 2013, certains militaires peuvent bénéficier d’une 
mesure de suspension volontaire des prestations
152. Sur base volontaire, ils 
peuvent ainsi être placés dans une position administrative assimilée à du 
congé. Ils conservent une partie de leur rémunération jusqu’à leur mise à la pension. Pour bénéficier de cette mesure, le militaire doit être âgé d’au moins 50 ans et être à cinq ans au plus de la date normale de la pension.
Le but de la mesure était notamment de réaliser des économies sur les ré -
munérations et de réduire la moyenne d’âge des effectifs.Durant la suspension de service, le militaire perçoit 75 % de la rémunéra -
tion qu’il percevrait s’il n’était pas en suspension, y compris le pécule de 
vacances, la prime de restructuration, l’allocation de fin d’année, de sélec -
tionné, de formation, l’allocation de maîtrise, de fonction d’état-major, de commandement
153.
Avec l’autorisation préalable du ministre de la Défense, le militaire peut exer -
cer une activité professionnelle154. Les plafonds des revenus cumulés sont 
les mêmes que pour les pensions de retraite. Le ministre a accepté toutes les demandes d’autorisation d’exercer une activité professionnelle introduites en 2009 et 2010.
La mesure de suspension volontaire n’est pas la première de ce type. En 
effet, un système de mise en disponibilité de certains militaires du cadre des forces armées avait déjà été instauré en 1997
155. Les modalités de la mise 
152 Articles 36 et suivants de la loi du 22 décembre 2008 portant des dispositions diverses (I).
153 Article 43 de la loi du 22 décembre 2008.
154 Sans cette autorisation, il doit rembourser 20 % de son traitement. En outre, la période n’entre pas 
dans le calcul de la pension.
155 Arrêté royal du 24 juillet 1997 pris en application de l’article 3, § 1er, de la loi du 26 juillet 1996 visant 
à réaliser les conditions budgétaires de la participation de la Belgique à l’Union économique euro -
péenne. La mise en disponibilité pouvait être accordée du 1er octobre 1997 au 1er octobre 2000 
inclus. Un deuxième arrêté du 24 juillet 1997 a fixé l’enveloppe déterminant les effectifs maximaux 
autorisés en personnel militaire. Des lois du 25 mai 2000 ont ensuite confirmé les dispositions de ces arrêtés avec effet rétroactif. Le Conseil d’État avait jugé les projets d’arrêté illégaux, parce que la Constitution réserve au législateur la compétence en matière de droit et obligations des militaires ainsi que de détermination du contingent. 112
168e Cahier de la Cour des comptesen disponibilité étaient similaires à celles de la suspension volontaire des 
prestations, à l’exception des primes et allocations156. 
Le ministre de la Défense a toutefois précisé, dans une lettre adressée à 
la Cour le 14 novembre 2011, que le régime introduit en 1997 ne prévoyait 
aucun mécanisme de régulation : ainsi il n’était pas procédé à l’ouverture de places et, à l’exception d’une fonction, aucune fonction critique n’était définie. De plus, le régime de cumul lors de la disponibilité était nettement plus favo -
rable que celui mis en place pour la suspension volontaire des prestations.
1.1	 Nombre	de	bénéficiaires
Le ministre de la Défense fixe,  par année civile et par catégorie de per -
sonnel (volontaires, sous-officiers, officiers subalternes, officiers supérieurs 
et généraux), le nombre de militaires qui peuvent obtenir une suspension volontaire des prestations
157. Le nombre de places ouvertes est publié au 
Moniteur belge .
Pour 2009, 2010, 2011, la procédure s’est déroulée en deux temps. Un pre -
mier nombre de places a été publié au Moniteur belge. Les militaires ont introduit ensuite leur demande (pour les années 2010 et 2011, les demandes ont dû être introduites l’année antérieure). Une deuxième publication a suivi. Elle augmentait le nombre de places disponibles et fixait une date limite pour introduire les demandes.
Nombre de places ouvertes
initial définitif initial définitif initial définitif
Date de la publication 3/02/09 6/03/09 1/09/09 30/09/09 25/06/10 24/09/10
Officiers supérieurs et généraux 25 40 15 25 15 33
Officiers subalternes 25 25 5 20 15 17
Sous-officiers 350 650 260 690 510 650
Volontaires 350 585 220 765 610 800
Total 750 1.300 500 1.500 1.150 1.500
Source : Moniteur belge
La loi prévoit de classer les « candidatures », notamment selon l’âge et la date normale de mise à la pension
158. Le but est d’établir des priorités. 
Comme les demandes introduites ont été systématiquement inférieures aux disponibilités fixées en définitive par le ministre, il n’y a pas eu lieu d’opérer ce classement. Elles ont toutes été acceptées, sauf celles qui faisaient l’objet d’un recours
159.
156 Si le traitement était calculé à 80 % du traitement d’activité, il n’incluait pas la prime de restructu -
ration, l’allocation de fin d’année, l’allocation de maîtrise, de fonction d’état-major, de commande -
ment. Une allocation était néanmoins octroyée pour atteindre au moins le montant de la pension.
157 Article 37, § 1er, de la loi du 22 décembre 2008 portant des dispositions diverses (I).
158 Article 37, § 3, de la loi du 22 décembre 2008.
159 Dans l’intérêt du service, le directeur de la Direction générale des ressources humaines peut retar -
der la suspension pour six mois maximum. Cette décision peut faire l’objet d’un recours (intranet 
de la Direction générale des ressources humaines). 113
168e Cahier de la Cour des comptesLa programmation des départs n’a pas été organisée, puisque le nombre 
de places ouvertes par le ministre est adapté chaque année aux demandes introduites.
Selon le ministre de la Défense, l’adaptation du nombre de places ouvertes 
aux demandes introduites ne témoigne pas d’une absence de programma -
tion, mais du souci d’atteindre au plus vite les objectifs, en terme d’effectifs, 
et du souhait de ne pas refuser le départ 
à des militaires qui le demandent, 
avec les conséquences négatives d’une telle décision tant sur la motivation 
individuelle que collective. 
Le nombre de militaires en suspension volontaire des prestations était de 
1.119 unités au 31 décembre 2009. Il s’est accru de 1.108 unités en 2010. 
À titre comparatif, les départs à la pension pour cause de limite d’âge se sont 
élevés à 711 en 2009 et à 784 en 2010.
1.2 Situation administrative
Comme pour la disponibilité, les militaires en suspension volontaire des pres -
tations sont virtuellement considérés comme en activité. Ils sont administra -
tivement affectés au bataillon quartier général État-major de la Défense160.
Comme les militaires en disponibilité, ils ne font cependant pas partie du 
contingent de l’armée arrêté annuellement par la loi161.
Les militaires en suspension volontaire de prestations constituent un person -
nel en activité, qui ne preste pas et qui ne fait pas partie du contingent.
1.3 Aspects budgétaires
Les rémunérations de ces militaires en activité sont imputées à l’allocation 
de base 50.01.11.03 du budget (rémunérations et allocations généralement quelconques au personnel statutaire définitif et stagiaire).
Les crédits de liquidation pour 2010 se sont élevés à 1.612,53 millions d’eu -
ros. Cette allocation de base est de loin la plus importante du budget
162.
Cette imputation ne correspond pas à l’esprit de la loi 25 mai 2000 relative à 
l’enveloppe en personnel militaire163. Cette dernière dispose en effet que cer -
tains militaires ne sont pas compris dans l’enveloppe en personnel. Il s’agit notamment des militaires désignés pour la garde du palais de la Nation et du personnel en suspension volontaire des prestations.
Si une allocation de base particulière (50.03.11.03) existe au budget pour le per -
sonnel affecté au palais de la Nation, ce n’est pas le cas pour les militaires en sus -
pension volontaire. Dans un souci de transparence budgétaire, il serait opportun 
de créer une allocation semblable pour cette catégorie spécifique de personnel.
160 Même si l’article 40 de la loi du 22  décembre 2008 leur défend expressément de réexercer leur em -
ploi au sein des forces armées, sauf dans certaines conditions (mobilisation de l’armée, période de guerre, circonstances exceptionnelles à la suite d’une décision du gouvernement).
161 La loi du 22 décembre 2010 fixe le contingent 2011 à 35.473 militaires au maximum.
162 Les crédits de liquidation de la Défense s’élèvent globalement à 2.784,17 millions d’euros.
163 Telle que modifiée par l’article 49 de la loi du 22 décembre 2008. 114
168e Cahier de la Cour des comptesLes traitements des militaires en suspension volontaire des prestations 
s’élèvent globalement à 50,86 millions d’euros en 2010, dont 41,56 millions d’euros pour les traitements au sens strict. Le solde correspond aux alloca -
tions, pécules et indemnités divers
164.
Si tous les militaires en suspension volontaire des prestations travaillaient à temps plein, le gain financier pour le budget de la Défense correspondrait à 16,95 millions d’euros
165.
Cette économie doit toutefois être relativisée. En effet, le traitement des mi -
litaires en suspension volontaire est toujours calculé en équivalent temps plein, même lorsqu’ils travaillaient à temps partiel. Dans ce cas, le passage à la suspension volontaire des prestations peut se solder par une opération neutre ou par une charge pour la Défense. Les justificatifs du budget ne 
donnent pas d’indication à cet égard et le nombre de militaires travaillant à 
temps partiel avant la suspension des prestations n’est pas communiqué. 
Le ministre de la Défense a souligné que les militaires sortant d’un régime à temps partiel comptabilisés à 10 % au début de la mesure sont passés à 5 % actuellement. La réduction nette des charges budgétaires engendrée par la politique de mise en suspension volontaire n’est pas évaluée.
En 2010, les dépenses de personnel se sont élevées à 1.612,53 millions 
d’euros en crédits de liquidation. Elles restent inférieures aux 1.629,96 mil -
lions d’euros de 2009.
En tout état de cause, le gain financier limite les dépenses imputées sur 
l’allocation de base relative aux traitements à un montant inférieur à l’année précédente. 
Le ministre de la Défense est d’avis qu’il conviendrait de prendre en compte 
non seulement la diminution de la masse salariale que cette mesure entraîne directement, mais également celle des investissements liés aux équipements de ce personnel, des frais de fonctionnement économisés par l’absence de ce personnel et enfin le bénéfice indirect résultant de la fermeture et de l’alié -
nation des quartiers, ainsi que celui de la vente des équipements inutilisés. Il considère que, si tout ceci est difficile à estimer précisément, les économies ainsi réalisées sont toutefois bien réelles.
Enfin, la période de suspension volontaire des prestations est une période de 
service actif pour le calcul de la pension de retraite ou de survie  et compte comme temps passé dans le cadre du personnel navigant de l’aviation
166. 
Toutefois, les militaires en suspension volontaire restent soumis à l’ancienne législation en matière de calcul des années de service. Le calcul s’y effectue en soixantièmes, alors que les nouvelles dispositions légales prévoient un calcul en cinquantièmes
167.
164 Le calcul a dû être demandé et est réalisé à partir des banques de données relatives à la liquida -
tion des traitements. L’information n’est pas directement disponible.
165 C’est-à-dire 25 % de 50,855 x 100/75.
166 Article 42 de la loi du 22 décembre 2008.
167 Article 50 de la loi du 22 décembre 2008. 115
168e Cahier de la Cour des comptes2 Rajeunissement des effectifs
Le rajeunissement des effectifs avait également été avancé pour justifier 
la mesure de suspension volontaire des prestations. Le graphique suivant donne un aperçu du nombre des recrutements effectués ces dernières an -
nées :
Évolution des recrutements de 2002 à 2010Uitvoering srekening begroting   Uitgaven  
168e Boek van het R ekenhof       133 niet gebruikte uitrustingen.  Hij stelt dat het weliswaar moeilijk is om dit alles 
exact te becijferen, maar dat de aldus gerealiseerde besparingen wel degelijk 
reëel zijn.  
De periode van vrijwillige opschorting van de prestaties is tot slot een periode 
van actieve dienst voor de berekening van het rust - of overlevingspensioen en 
telt mee als tijd die is doorgebracht in het kader van het vliegend personeel166. 
De militairen in vrijwillige opschorting blijven echter onderworpen aan de oude wetgeving voor de b erekening van de dienstjaren. Die berekening gebeurt in 
zestigsten, terwijl volgens de nieuwe wettelijke bepalingen in vijftigsten wordt gerekend
167.  
2 Verjonging van de personeelsleden  
De verjonging van de personeelsleden werd ook ingeroepen ter 
verantwoording van de maatregel van de vrijwillige opschorting van de 
prestaties. De volgende grafiek geeft een overzicht van het aantal rekruteringen in de voorbije jaren:  
Evolutie van de rekruteringen van 2002 tot 2010  
 
Bron: activiteitenverslag van de algemene directie Human Resources  
Uit de gegevens blijkt dat de rekruteringen aanzienlijk zijn afgenomen tussen 2002 en 2004 en verder gezakt zijn tot in 2008. Ze zijn weliswaar gestegen in 
2009 en 2010 met de invoering van de vrijwillige opschorting van de prestaties, 
maar die stijging is beperkt.  
Het aantal rekruteringen in 2010 (1.432) ligt lichtjes hoger dan het aantal 
militairen dat in het stelsel van de vrijwillige opschorting van de prestaties is 
gestapt (1.108). In 2010 zijn er overigens 784 militairen met pensioen gegaan.  
                                                           
166 Artikel 42 van de wet van 22 december 2008.  
167 Artikel 51 van de wet van 22 december 2008.  050010001500200025003000
Source : rapport d’activité de la Direction générale des ressources humaines
Les données montrent que les recrutements ont substantiellement diminué 
entre 2002 et 2004 et qu’ils ont encore baissé en 2008. S’ils ont augmenté en 2009 et 2010 avec l’instauration de la suspension volontaire des prestations, le mouvement est de faible ampleur.
Le nombre de recrutements en 2010 (1.432) est légèrement supérieur au 
nombre des militaires entrés dans le régime de la suspension volontaire des prestations (1.108). Par ailleurs, les départs à la pension se sont élevés à 784 unités en 2010.
Dans ces conditions, l’incidence des recrutements sur le rajeunissement des 
effectifs reste de faible ampleur à court terme. C’est d’autant plus le cas que cette politique de mise à l’écart du service opérationnel des militaires les plus âgés a débuté en 1997.
Le ministre de la Défense a estimé dans sa lettre du 14 novembre 2011 pré -
citée qu’il ne faut pas omettre une dimension sociale. L ’approbation du plan 
de transformation en 2010 a entraîné en effet un mouvement de mutation du personnel sans précédent. Pour rappel, ce plan prévoit une réorganisation importante des unités couplée à la fermeture de 23 quartiers militaires. Le régime de suspension volontaire des prestations a permis, toujours sur base volontaire, à des militaires en fin de carrière d’éviter le choc de la transfor -
mation et, pour le département, l’économie, certes inquantifiable, d’autres mesures d’accompagnement sociales. 116
168e Cahier de la Cour des comptesSection 25 – Santé publique, Sécurité de la chaîne ali -
mentaire	 et	Environnement	 :	coût	de	la	pandémie	 grip-
pale A (H1N1)
grippale A (H1N1) à charge du SPF Santé publique. Elle a constaté que la totalité du stock de vaccins (5 millions de doses) et la moitié du stock de masques respiratoires (4,8 millions de masques) sont périmées et devront faire l’objet d’une destruction.
1 Contexte
En conclave budgétaire du 29 février 2008, le gouvernement a décidé d’ache -
ter un grand nombre de vaccins pour protéger la population belge en cas 
de pandémie grippale. Suivant les recommandations du comité scientifique 
Influenza
168, un marché devait être conclu pour neuf ans avec une firme qui 
serait chargée de fournir les doses de vaccins nécessaires pendant cette période
169.
Un groupe de travail s’est réuni plusieurs fois en 2008 afin de rédiger un 
cahier spécial des charges pour l’achat des vaccins. Vu la difficulté de définir avec précision l’objet du marché
170, aucun cahier spécial des charges n’a pu 
être adopté et aucun marché n’a été passé en 2008.
Le budget général des dépenses initial 2009 prévoit des crédits d’engage -
ment et de liquidation à l’allocation de base 32.12.11.01171. Ces crédits ont été 
revus plusieurs fois suite aux votes de feuilletons d’ajustement.
Tableau 1 –  Crédits inscrits à l’allocation de base 52.32.12.11.01 de la 
section 25 - Santé publique (en euros)
Budget Crédits	d'engagement Crédits de liquidation
2009 initial 152.474.000 17.500.000
ajusté 152.474.000 (+0) 62.900.000 (+45.400.000)
2010 initial - 50.640.000
ajusté - 41.795.000 (-8.845.000)
Source : budget général des dépenses
168 Suite à la vague mondiale de grippe aviaire en 2004, le conseil des ministres a décidé, le jeudi 
20 octobre 2005, d'instituer un « commissariat interministériel Influenza » et de le charger d'éta -
blir un plan d'approche pour la bonne gestion de la grippe aviaire et d'une éventuelle pandémie grippale en Belgique. Le commissariat est composé d’un groupe de pilotage dans lequel les diffé -
rentes autorités publiques sont représentées, d’un comité scientifique chargé de rédiger des avis scientifiques, d’un staff comprenant des représentants des différents services publics et d’une cel -
lule de communication. Un plan d'approche a été réalisé en 2006. Il prévoyait notamment l'achat 
de vaccins pour faire face à une éventuelle pandémie de grippe.
169 Voir « Achat de vaccins pandémiques », note au conseil des ministres du 6 mai 2009.
170 Un vaccin est spécifique à une souche particulière du virus Influenza. Il n'existe pas, à l'heure actuelle, de vaccin universel qui permettrait de combattre efficacement toutes les souches et mu -
tations du virus.
171 « Achat de vaccins anti-pandémiques  » du programme «  3. Bioterrorisme et pandémie  » (division 
organique 52 - section 25 du budget général des dépenses ). 117
168e Cahier de la Cour des comptes2 Achat de vaccins anti-pandémiques
Les premiers mois de 2009 ont été marqués par l’apparition d’une souche du 
virus Influenza A (H1N1). Vu l’augmentation du risque pandémique, le conseil 
des ministres a décidé, le 6 mai 2009, de lancer un marché public de fourni -
tures de 12,6 millions de doses de vaccins anti-pandémiques spécifiques à 
cette souche.
Ce marché a été passé par procédure négociée sans publicité172. Le recours 
à la procédure négociée sans publicité est motivé par l’urgence impérieuse 
pour l’État de se doter rapidement de stocks de vaccins ainsi que par la recommandation émise par le comité scientifique Influenza de choisir un vaccin à deux composants (antigène et adjuvant)
173.
Les négociations ont mené à la signature d’un contrat entre la ministre de la 
Santé publique et une société pharmaceutique le 22 juillet 2009. Les clauses 
de ce contrat sont, à quelques exceptions près, confidentielles. Entre-temps, 
le 11 juin 2009, l’Organisation mondiale de la santé (OMS) a relevé le seuil d’alerte au niveau 6 (phase de pandémie).
Le contrat initial prévoyait l’achat d’une tranche ferme de 12,6 millions de 
doses de vaccin anti-pandémique pour 110.190.000 euros. Le marché, d’une durée de cinq ans, comprenait également le stockage des vaccins.
Ce contrat a fait l’objet d’un avenant, signé le 9 février 2010, visant à di -
minuer les quantités commandées : vu le peu de contaminations par le 
virus A (H1N1) en Belgique et le choix d’une politique de vaccination ci -
blée, l’État belge a estimé ne plus avoir besoin d’un tel stock de vaccins. Cet avenant a réduit le nombre total de doses à 8.568.000 (-32 % ou  -4.032.000  doses par rapport au contrat initial).
En outre, le conseil des ministres du 4 décembre 2009 a décidé de faire don à l’OMS de 10 % de la commande initiale de vaccins, soit 1,26 million de 
doses. Ces vaccins ainsi que du matériel d’injection ont été retirés du stock et transférés à l’OMS.
3		Estimation	du	coût	de	la	pandémie	grippale	à	charge	 
du SPF Santé publique
Dans le cadre du présent article, la Cour des comptes a limité son examen aux dépenses réalisées en 2009 et 2010 par le SPF Santé publique pour faire face à la pandémie. 
La Cour des comptes a estimé que le coût total s’est élevé à 85 millions 
d’euros. Il s’agit d’une estimation minimale : une série d’autres coûts (tels que 
les coûts de personnel et de fonctionnement de l’administration) ne sont pas identifiables, car intégrés à d’autres postes budgétaires. Ils ne sont dès lors par inclus dans le calcul. Ce montant est ventilé comme suit :
172 Sur la base de l'article 17, § 2, 1°, c) et f) (urgence et spécificité technique) de la loi du  
24 décembre 1993 relative aux marchés publics et à certains marchés de travaux, de fournitures 
et de services.
173 Voir le rapport du comité scientifique Influenza du 5 mai 2009 : le choix d'un vaccin avec adjuvant 
permet de ne remplacer que l'antigène si le virus vient à muter ou si de nouvelles souches de virus apparaissent en cours de marché. L'achat de l'antigène seul se fait alors à un coût inférieur à celui de l'achat d'un nouveau vaccin. 118
168e Cahier de la Cour des comptesTableau	2	–		 Détail	des	coûts	liés	à	la	pandémie	grippale	à	charge	 
du SPF Santé publique pour les années 2009 et 2010 (en euros)
Objet de la dépense Montant
Achat de vaccins anti-pandémiques 80.206.490
Coût du transport des vaccins et du matériel d'injection 979.289
Coûts de communication, de publicité et de mise en place  
de « starters  kits » 370.895
Coûts liés à l'achat de matériel d’injection et divers 3.745.830
Frais de fonctionnement Influenza 42.868
Total 85.345.372
Sources : Cour des comptes, SPF Santé publique
3.1	 Coûts	du	transport	des	vaccins	anti-pandémiques
Le transport et le stockage des médicaments obéissent à des règles très 
strictes afin de garantir la qualité des produits. En Belgique, seuls les gros -
sistes répartiteurs et quelques firmes disposent d’une agréation particulière garantissant le respect de ces règles.
Le 30 octobre 2009, le conseil des ministres a décidé de passer différents 
marchés publics par procédure négociée sans publicité pour la distribution des vaccins anti-pandémiques sur tout le territoire. Le montant estimé de la dépense était de 1.633.500 euros. Il se basait sur le transport de 3 millions 
de doses de vaccins. Au total, 24 conventions ont été signées pour le trans -
port des vaccins. Au terme des livraisons, le coût du transport par les gros -
sistes répartiteurs et les firmes agréées s’est élevé à 979.289 euros.
Cette différence entre l’estimation initiale et la réalisation est due à la diminu -
tion du nombre de vaccins transportés vu la faible contamination par le virus.3.2	 Coûts	de	communication,	de	publicité	et	des	«	starters	kits	»La vaccination contre la grippe A (H1N1) a fait l’objet d’une campagne d’infor -
mation et de communication à destination du grand public et des profession -
nels de la santé (affiches, prospectus, imprimés…).En outre, des « starters kits  » (sacs contenant des antiviraux et des pros -
pectus d’information sur la pandémie) ont été envoyés aux médecins sur 
l’ensemble du territoire dès septembre 2009, soit un mois avant l’envoi des 
premiers vaccins.
Le total des dépenses liquidées pour ces postes s’est élevé à 370.895 euros
174.
3.3	 Coûts	liés	à	l’achat	de	matériel	médical	et	coûts	divers
Afin d’administrer les vaccins, le SPF Santé publique a acheté du matériel 
d’injection (seringues et aiguilles) ainsi que des masques respiratoires. Le matériel d’injection est entreposé par la firme stockant les vaccins anti-pan -
démiques. Les masques sont stockés dans une caserne de la Défense.
174 Le coût des antiviraux n'apparaît pas ici car ils ont été achetés avant la pandémie. 119
168e Cahier de la Cour des comptesLe total des dépenses effectuées s’est élevé à 3.745.830 euros, dont 
3.234.330 euros pour l’achat de masques respiratoires.
3.4	 Stock	de	vaccins
Durant la pandémie, les ordres de transport des vaccins ont été donnés en 
fonction du destinataire final soit par l’Agence fédérale des médicaments et 
des produits de santé (AFMPS - pour les hôpitaux et grossistes-répartiteurs), 
soit par le SPF Santé publique – DG2 (pour le reste des destinataires).
Sur 8.568.000 doses de vaccin, 2.179.500 ont été livrées aux utilisateurs et 
1.260.000 données à l’OMS. Le solde, soit 5.128.500 doses, est en principe entreposé en stock.
Tableau	3	–	Sorties	de	stock	et	destination	des	vaccins
Donneur 	d'ordre Destination Nombre de 
doses
AFMPS Hôpitaux 267.000
 Grossistes répartiteurs 1.786.000
SPF Santé publique Pharmacies (uniquement demande en 
urgence, sinon circuit de distribution via les grossistes répartiteurs) 17.000
Maisons médicales 17.000
Défense 2.000
SPF Affaires étrangères 2.500
Autres (communes...) 88.000
Sous-total 2.179.500
Don à l'OMS 1.260.000
Total 3.439.500
Source : données transmises par l’AFMPS et le SPF Santé publique
En l’absence d’un contrôle physique sur place, la Cour n’a pas pu vérifier la 
conformité des chiffres avancés sur la base des listes transmises par la firme chargée du stockage. En effet, les données transmises sont incomplètes et comportent des doublons.
3.5	 Stock	de	masques	respiratoiresLe stock de masques respiratoires est localisé dans une caserne de la Dé -
fense. Les données transmises par le SPF Santé publique ont fait apparaître 
que, sur un stock total de 9.894.560 masques, seuls 16.400 (soit 0,17 % du stock) ont été envoyés aux différents hôpitaux du royaume.
La Cour constate que les masques envoyés proviennent d’un précédent mar -
ché passé en 2006. Aucun des 5.014.560 masques commandés lors de la 
pandémie grippale n’a donc été utilisé.
4 Impact de la campagne de vaccination
Pour assurer un suivi adéquat de la vaccination, le gouvernement a deman -
dé aux médecins d’encoder l’identité des personnes vaccinées dans la base  120
168e Cahier de la Cour des comptesde données eHealth175. Toutefois, la base de données n’a pas été correcte -
ment alimentée, parce que de nombreux médecins ont refusé d’encoder ces 
informations. Il n’a donc pas été possible d’évaluer le nombre de personnes vaccinées par ce biais.
Le nombre de personnes vaccinées ne peut pas non plus être déterminé en 
se basant sur le nombre de vaccins hors stock : les flacons envoyés n’ont 
pas été tous utilisés, notamment à cause du conditionnement particulier du vaccin (une fois le flacon ouvert, les dix doses qu’il contient doivent être ino -
culées dans un délai relativement court).
La Cour des comptes a dès lors essayé d’estimer l’impact de la vaccination 
sur la base du nombre de consultations remboursées par l’Inami. En effet, 
la vaccination était gratuite (l’assurance soins de santé remboursait l’inter -
vention personnelle du patient), à condition que l’attestation complétée par le médecin contienne la mention VGA (vaccin contre la grippe A) à côté du 
code de la nomenclature des prestations de santé
176.
Les chiffres transmis par l’Inami précisent que 987.000 attestations de soins contenaient un code VGA. Il n’est cependant pas possible de conclure que 987.000 personnes ont été vaccinées en Belgique, car des circonstances 
particulières ont pu influencer ce nombre à la hausse ou à la baisse (oubli de la mention sur l’attestation, vaccination de plusieurs personnes en ne déli -
vrant qu’une seule attestation, indication de la mention VGA pour un autre type de consultation pour éviter que le patient paie le ticket modérateur…).
Sur la base de ces attestations, le coût de la vaccination pour la sécurité 
sociale pourrait être estimé à 23.000.000 euros. L ’Inami n’a cependant pas 
confirmé ces chiffres. L ’Institut estime en effet qu’un certain nombre de ces consultations ne représentent pas un coût spécifique, car elles auraient été, de toute manière, prises en charge par le mécanisme classique de rembour -
sement (c’est le cas par exemple des personnes qui ont été vaccinées lors d’une consultation habituelle de leur médecin).
5 Péremption des vaccins et des masques respiratoires
Comme tout médicament, les vaccins ont une date de péremption prédéfinie. 
Ils ne peuvent plus être administrés après cette date et doivent être détruits. Néanmoins, la durée de vie d’un médicament ou d’un produit de santé peut être prolongée si le fabricant confirme la stabilité à plus long terme du produit par des tests effectués par des laboratoires agréés indépendants.
Les composants adjuvant et antigène du vaccin anti-pandémique ont des 
durées de vie initiales différentes (18 mois pour l’antigène et 36 mois pour l’adjuvant). Jusqu’à présent, aucune demande de prolongation n’a été effec -
tuée pour prolonger la durée de vie des produits.
Tous les composants antigènes sont par conséquent périmés et ne peuvent 
plus être utilisés, tant pour les vaccins du stock du SPF que pour les vaccins stockés dans les pharmacies du royaume. Des firmes spécialisées devront détruire les substances périmées, ce qui représente un coût futur impossible à évaluer actuellement.
175 Arrêté royal du 3 novembre 2009 relatif à la création d'une banque de données fédérale relative 
aux vaccinations contre le virus de la grippe A/H1N1.
176 Arrêté royal du 29 octobre 2009 modifiant l'arrêté royal du 23 mars 1982 portant fixation de l'inter -
vention personnelle des bénéficiaires ou de l'intervention de l'assurance soins de santé dans les honoraires de certaines prestations. 121
168e Cahier de la Cour des comptesAu 31 octobre 2011, aucune décision n’avait été prise en vue d’une éven -
tuelle destruction des vaccins périmés.
Concernant les masques respiratoires, leur validité est de cinq ans. Près de 
la moitié du stock (4.863.600 masques) est périmée et doit donc être détruite. Lors de l’examen de la Cour, une étude de marché à ce sujet était en cours. Aucun chiffre n’a été avancé pour le coût de destruction. 122
168e Cahier de la Cour des comptesSection 51 – Dette publique : annulation de  
receiver swaps
montant doit cependant être ventilé pro rata temporis entre les budgets des 
Un receiver swap  est un swap d’intérêts ou une transaction d’échange par 
laquelle le Trésor paie un intérêt variable qui est basé sur l’Euribor à court 
terme. En contrepartie, il reçoit un taux d’intérêt fixe à long terme. En sep -
tembre et octobre 2010, le Trésor a annulé une série des receiver swaps qu’il 
avait conclus pour des raisons budgétaires en 2009. Il a également annulé d’autres receiver swaps  plus anciens.
En 2009, le Trésor avait conclu des receiver swaps  afin de retirer un avan -
tage budgétaire des très faibles taux d’intérêt à court terme et de la pentifi -
cation de la courbe des taux (différence significative entre les taux d’intérêt à court et à long terme) résultant de la récession qui sévissait. Ces receiver swaps  portaient sur un montant sous-jacent de 15 milliards d’euros. Les re -
ceiver swaps  plus anciens annulés concernaient un montant sous-jacent de 
7 milliards d’euros.
Le Trésor a procédé à ces annulations plus tôt que prévu
177 à la suite de 
la diminution des taux d’intérêt à long terme. Cette dernière avait en effet 
accru considérablement la valeur de marché de ces swaps et ainsi rendu leur annulation ainsi que la prime correspondante très intéressantes pour le Trésor
178. Dans ce cadre, celui-ci a obtenu que les coupons budgétairement 
avantageux liés à ces swaps restent d’application jusqu’à leur échéance en 2011. En échange, il recevait une prime d’annulation légèrement inférieure.
En 2010, ces receiver swaps  ont eu une double incidence budgétaire pour 
le Trésor :
a)  L’effet budgétaire positif escompté par les flux d’intérêts des swaps eux-
mêmes. Le solde positif des flux d’intérêts de ces swaps pour le Trésor, c’est-à-dire la diminution des charges d’intérêts en 2010, a été budgété à 686,0 millions d’euros sur base de caisse et à 679,4 millions d’euros sur 
base économique.
b)  Les recettes découlant de primes d’annulation de 2.160,7 millions d’euros.
Les primes d’annulation perçues ont été imputées en recettes, sur base de caisse, à l’article 86.00.16 du budget des voies et moyens. Elles influencent 
177 Les swaps conclus en 2009 couraient jusqu’en 2019, tandis que les précédents arrivaient à échéance entre 2017 et 2019. 
178 Le mécanisme sous-tendant cette opération implique que, si le taux d’intérêt à long terme du marché devient inférieur au taux à long terme fixe que la contrepartie du receiver swap  doit payer 
au Trésor, cette contrepartie a tout intérêt à annuler ce swap. La valeur de marché du swap, qui détermine l’importance de la prime d’annulation due au Trésor, dépend de la différence entre ces deux taux d’intérêt. 123
168e Cahier de la Cour des comptesdonc le solde budgétaire de 2010. Conformément aux normes SEC, ces re -
cettes sont toutefois assimilées à des intérêts perçus. Pour calculer le solde 
de financement, il faut par conséquent les ventiler pro rata temporis  entre les 
années à courir avant l’échéance des swaps annulés. Dans le calcul du solde de financement 2010, les primes d’annulation perçues sont neutralisées à concurrence de 2.160,7 millions d’euros et les charges d’intérêts sont dimi -
nuées au prorata du montant de ces primes d’annulation, soit 67,1 millions d’euros.
Ces recettes générées par les primes d’annulation ont également permis 
au Trésor de diminuer ses emprunts sur les marchés financiers. Cette dimi -
nution a, à son tour, réduit les charges d’intérêts pour 2010. Pour ce qui 
concerne le budget 2010 sur base économique, l’économie additionnelle au niveau des charges d’intérêts a été estimée à 4,7 millions d’euros. 124
Fonds d’attribution  Compte d’exécution du budget
168e Cahier de la Cour des comptesChapitre 5
Il ressort du compte d’exécution 2010 que certains fonds d’attribution pré -
sentaient encore d’importants soldes au 1er janvier 2010. Ces soldes s’éle -
vaient à 673,8 millions d’euros au total. Les documents budgétaires relatifs à 
2010 indiquaient cependant un solde de zéro pour 2010.
tion à d’autres autorités n’a pas été respecté.L ’article 71 de la loi du 22 mai 2003
179 prévoit une exception à l’universalité 
des recettes et des dépenses : des parts du produit d’impôts, perceptions 
et versements peuvent être attribuées à d’autres autorités publiques. Des 
fonds d’attribution sont ouverts d’office au budget général des dépenses et le ministre des Finances met directement à la disposition des autorités concer -
nées les recettes attribuées conformément aux lois et arrêtés qui en règlent l’attribution.
1  Attributions aux communautés, aux régions et aux commissions 
communautaires	française	et	flamande
Tableau 1 – Fonds d’attribution aux entités fédérées (en millions d’euros)
report au 1/1/2010 recettes dépenses solde au 
31/12/2010
66.21 Administration de la TVA, de l’enregistrement 
et des domaines. Part de la TVA attribuée aux communautés 0 12.950,64 12.950,64 0
66.22 Administration des contributions directes. Part de l’impôt des personnes physiques attribuées aux communautés 0 6.467,15 6.467,15 0
66.23 Administration des contributions directes. Part de l’impôt des personnes physiques attribuées aux régions 72,04 9.662,88 9.734,92 0
66.24 Administration des contributions directes. Part de l’impôt des personnes physiques attribuée à la Commission communautaire française, à la Commission communautaire flamande et à la Région de Bruxelles-Capitale0 61,95 61,95 0
Total 72,04 29.142,62 29.214,66 0
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base des montants de l’Administration de la trésorerie
L ’article 66.23 ( Administration des contributions directes. Part de l’impôt des 
personnes physiques attribuée aux régions ) présente un report au 1er janvier 2010 
de 72 millions d’euros. Ce montant représente les sommes prélevées en 2003 par l’État pour les services administratifs transférés aux régions. En application de l’article 75, §1
erter, de la loi spéciale de 16 janvier 1989 rela -
179 Loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral. 125
Compte d’exécution du budget  Fonds d’attribution
168e Cahier de la Cour des comptestive au financement des communautés et des régions180, les quotes-parts 
d’impôt attribuées aux entités fédérées avaient été diminuées à concurrence 
de ce montant. Ce solde n’a pas été reversé au budget des voies et moyens, mais les prélèvements 2010 sur le précompte professionnel ont été diminués d’autant, ne laissant plus subsister de solde au 31 décembre 2010.
2 Attributions à la sécurité sociale
Tableau 2 – Fonds d’attribution à la sécurité sociale (en millions d’euros)
report au 
1/1/2010recettes dépensessolde au 
66.31 Fonds d’attribution concernant la contribution de 
la TVA au fonds Onem pour le congé éducatif 19,56 69,75 45,39 43,93
66.33 Affectation à la sécurité sociale du produit des accises sur les tabacs manufacturés 0 762,99 762,99 0
66.34 Fonds d’attribution concernant la contribution du précompte professionnel à la sécurité sociale 27,19 1.097,99 1.097,99 27,19
66.35 Fonds relatif au financement des fonds Maribel social par moyen d’une partie de la dispense de versement du précompte professionnel 7,03 72,74 73,78 6,00
66.36 Affectation à la sécurité sociale du produit de l’imposition des avantages obtenus lors de l’attribution d’options sur des actions 7,92 79,40 80,61 6,71
66.37 Fonds d’attribution concernant l’attribution de la TVA à la sécurité sociale et au fonds des pensions de la police intégrée 319,17 11.283,28 11.407,12 195,34
66.38 Affectation à la sécurité sociale du produit de la cotisation spéciale de sécurité sociale 56,49 232,34 224,34 64,49
66.44 Affectation concernant la contribution de la TVA à la sécurité sociale et au fonds des pensions de la police intégrée 95,68 206,77 205,19 97,25
66.91 Affectation à la sécurité sociale dans le cadre de la participation des travailleurs 0,02 4,42 4,41 0,03
66.92 Affectation du précompte mobilier à la sécurité sociale 21,82 464,54 446,36 40,00
66.93 Fonds d’attribution concernant l’attribution pro -
venant de la taxe annuelle sur les contrats d’assurance à l’Inasti 0 2,64 2,64 0
66.95 Affectation à la sécurité sociale de la cotisation d’emballage 0 130,00 130,00 0
66.97 Affectation d’une partie de l’impôt des sociétés à la sécurité sociale 11,52 53,59 65,11 0
66.98 Affectation d’une partie de l’impôt des non-résidents à la sécurité sociale 0 0,07 0,07 0
66.99 Affectation d’une partie de l’impôt des personnes physiques à la sécurité sociale 35,28 119,49 154,77 0
Total 601,68 14.580,01 14.700,76 480,93
180 L’arrêté royal délibéré en conseil des ministres, prévu par cette disposition, n’a pas été pris. 126
168e Cahier de la Cour des comptesLa Cour fait remarquer que l’article 66.37 devrait s’intituler Attribution de la 
TVA au financement alternatif de la sécurité sociale . En effet, un article spé -
cifique, l’article 66.44, a été créé en application des articles 190 et 191 de 
la loi-programme du 24 décembre 2002 pour attribuer des recettes TVA au 
financement du fonds de pensions de la police intégrée et de l’ONSS-APL pour les subventions accordées aux zones de police. Le but était de com -
penser la charge résultant de l’application de diverses règles en matière de sécurité sociale aux gendarmes et militaires transférés.
Cet article 66.44 devrait dès lors s’intituler Attribution d’une partie de re -
cettes de la TVA en application des articles 190 et 191 de la loi-programme  
du 24 décembre 2002 pour le financement des zones de police . Par ailleurs, 
cet article est placé parmi les articles d’attribution à la sécurité sociale, alors 
qu’il aurait mieux trouvé sa place dans la partie 6 - Attribution aux zones de police.
3 Attributions diverses
Tableau 3 – Attributions diverses (en millions d’euros)
report au 
1/1/2010 recettes dépensessolde au 
66.61  Fonds de  
sécurité routière 0,0 111,6 111,6 0,0
66.71 Gasoil/ ménages 0,0 0,0 0,0 0,0
66.80  Fonds des  calamités 0,0 11,9 11,9 0,0
66.82 Creg Isoc 0,0 0,0 0,0 0,0
66.83 Creg Accises 0,0 39,3 39,3 0,0
66.84 Creg TVA 0,0 11,6 11,6 0,0
66.86 Apetra 0,0 31,9 31,9 0,0
66.85+66.96 Meva 0,0 231,2 231,2 0,0
Total 0,0 437,4 437,4 0,0
La Cour des comptes observe que, pour deux fonds, le prescrit de l’article 71 de la loi du 22 mai 2003, qui réserve l’utilisation des fonds d’attribution aux autres autorités publiques, n’est pas respecté.
Environ 20 % des sommes versées à charge du fonds de la sécurité rou -
tière reviennent aux SPF Justice et Intérieur, ainsi qu’à la police fédérale et 
fonctionnement intégré. Ils constituent donc des virements internes à l’État. À propos de ce fonds, la Cour relève également que l’arrêté ministériel du 8 novembre 2010 relatif à l’octroi de l’aide financière de l’État dans le cadre des plans d’action en matière de sécurité prévoyait 90,7 millions d’euros pour 2010. Un montant de 111,6 millions d’euros a été imputé. 127
168e Cahier de la Cour des comptesL ’autre manquement au prescrit de l’article 71 concerne le fonds Meva181, 
dont les bénéficiaires sont des personnes privées (personnes physiques et 
morales actives dans le domaine de la mécanique automobile).
181 Mesures environnementales relatives aux véhicules automobiles ; voir le chapitre VI de la loi-pro -
gramme du 27 avril 2007. 128
Services de l’État à gestion séparée  Compte d’exécution du budget
168e Cahier de la Cour des comptesChapitre 6
Services de l’État à gestion séparée et entreprises publiques
Les comptes de plusieurs services de l’État à gestion séparée sont transmis avec retard à la Cour des comptes. 
Au 31 octobre 2011, la Cour disposait des comptes officiels 2010 de 23 ser-
vices de l’État à gestion séparée, sur les 28 attendus.
Les services de l’État à gestion séparée sont des services dont la gestion 
est, en vertu d’une loi particulière, distincte de celle des services d’admi -
nistration générale (article 140 des lois coordonnées sur la comptabilité de 
l’État). Ils ne sont pas dotés d’une personnalité juridique propre et sont sou -
mis aux règles de gestion fixées par le Roi, sur proposition du ministre des Finances et des ministres dont ces services relèvent.
2 Transmission des comptes 
Les réglementations spécifiques des différents services de l’État à gestion 
séparée ne prévoient pas toutes le même calendrier d’établissement, d’ap -
probation et de transmission des comptes annuels. Elles contiennent cepen -
dant toutes des dispositions de nature à garantir une reddition des comptes de ces services en temps voulu en vue de leur intégration au compte général de l’État. Ce compte général doit être transmis à la Cour des comptes avant le 30 juin de l’année qui suit
182.
Fin 2010, 28 services de l’État à gestion séparée étaient opérationnels183. 
Créé par la loi-programme du 22 décembre 2008, le service de l’État chargé de la gestion des habilitations de sécurité, attestations de sécurité et des avis de sécurité n’est toujours pas opérationnel à ce jour, faute d’arrêté d’exécution. 
Au 31 octobre 2011, la Cour ne disposait pas encore des comptes officiels suivants  :
•	Egmont : compte 2010 ;
•	Régie du travail pénitentiaire : comptes 2008, 2009 et 2010 ;
•	Service de l’État chargé de la gestion des passeports, visas et cartes d’identités des Belges à l’étranger et des légalisations : comptes 
2010  ;
•	Fedorest : comptes 2009 et 2010.
182 Article 80, dernier alinéa, des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
183 Déchargé de toute mission depuis le mois d’août 2006, le Service national des congrès n’a pas encore été aboli formellement. Le dernier compte transmis à la Cour est celui de l’année 2005. 129
Compte d’exécution du budget  Services de l’État à gestion séparée
168e Cahier de la Cour des comptes3 Chiffres-clés 
Le tableau ci-dessous donne les chiffres principaux des comptes des ser -
vices de l’État à gestion séparée.
Chiffres-clés extraits des comptes annuels d’exécution du budget  
des services d’État à gestion séparée (en millions d’euros)
 Sections 2008 2009 2010
02. SPF Chancellerie du Premier ministre   
Centre de presse international Recettes 2,6 2,3 2,3
dont dotation 0,1 0,0 0,0
Dépenses 1,9 1,2 3,7
04. SPF Personnel et Organisation 
Selor Recettes 14,1 14,8 14,6
dont dotation 12,9 13,4 13,3
Dépenses 11,4 14,3 16,3
FED+ Recettes 0,4 0,4 0,4
dont dotation 0,4 0,4 0,4
Dépenses 0,3 0,5 0,4
12. SPF Justice Régie du travail pénitentiaire Recettes 15,7* 21,0* 21,0*
dont dotation 0,0* 0,0* 0,0*
Dépenses 15,8* 14,8* 15,4*
Institut national de criminalistique et de criminologie Recettes 7,6 7,2 7,0
dont dotation 4,2 4,3 4,2
Dépenses 6,3 7,1 6,3
13. SPF Intérieur Centre fédéral de connaissances pour la sécurité civile Recettes 0,8 1,7 0,9
dont dotation 0,8 1,7 0,9
Dépenses 0,4 0,6 1,7
SEGS chargé de la gestion des cartes d’identité Recettes 37,8 57,2 49,5
dont dotation 6,6 20,6 0,0
Dépenses 52,1 49,3 52,4
Service central de traduction allemande Recettes / / 0,1
dont dotation / / 0,1
Dépenses / /0,05 130
168e Cahier de la Cour des comptes Sections 2008 2009 2010
14. SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur  
et Coopération au développement
SEGS chargé de la gestion du Centre de conférences interna -
tionales Egmont II – Palais d’EgmontRecettes 0,2 0,1 0,2*
dont dotation 0,0 0,0 0,0   
Dépenses 0,1 0,1 0,1*
SEGS chargé de la gestion des passeports, visas et cartes 
d’identité des Belges à l’étrangerRecettes 27,1 26,2 32,4*
dont dotation 0,0 0,0 0,0*
Dépenses 21,8 26,4 27,9*
16. Ministère de la Défense nationale 
Musée royal de l’armée et d’histoire militaire Recettes 3,6 3,6 3,5
dont dotation 3,2 3,4 3,4
Dépenses 2,7 3,5 4,3
Service de restauration et d’hôtellerie de la Défense Recettes 27,3 27,2 24,8
dont dotation 0,0 0,0 0,0
Dépenses 26,0 32,3 24,6
18. SPF FinancesFonds monétaire Recettes 190,8 203,2 273,7
Dépenses 189,6 173,1 328,1
Fedorest Recettes / n.d. n.d.
dont dotation / n.d. n.d.
Dépenses / n.d. n.d.
46.	SPP	Politique	scientifique	Archives générales du royaume et archives de l’État dans les 
provincesRecettes 6,8 6,7 8,5
dont dotation 5,0 5,1 5,9
Dépenses 7,7 8,3 8,3
Bibliothèque royale de Belgique Recettes 8,9 8,5 9,6
dont dotation 7,2 7,3 7,3
Dépenses 8,2 8,9 9,2
Centre d’études et de documentation « Guerre et sociétés contemporaines  » (Ceges)
184Recettes 2,3 1,9 2,1
dont dotation 1,3 1,4 1,5
Dépenses 2,0 1,9 2,0 131
Institut d’aéronomie spatiale de Belgique Recettes 6,1 6,8 6,3
dont dotation 1,3 1,4 1,4
Dépenses 5,4 6,3 7,3
Institut royal météorologique de Belgique Recettes 7,2 8,5 9,5
dont dotation 4,6 5,7 5,6
Dépenses 6,8 7,3 7,5
Institut royal du patrimoine artistique Recettes 3,2 3,3 3,8
Dépenses 2,8 3,0 3,5
Institut royal des sciences naturelles de Belgique Recettes 19,0 19,1 18,8
dont dotation 7,4 7,5 7,7
Dépenses 17,7 18,1 20,0
Musée royal de l’Afrique centrale Recettes 10,8 10,5 13,0
dont dotation 3,5 3,5 3,9
Dépenses 10,6 11,5 11,9
Musées royaux d’art et d’histoire Recettes 9,8 10,2 10,4
dont dotation 5,1 5,3 5,5
Dépenses 10,5 10,2 10,6
Musées royaux des beaux-arts de Belgique Recettes 11,1 12,8 13,5
dont dotation 4,3 4,4 4,5
Dépenses 10,8 12,5 12,3
Observatoire royal de Belgique Recettes 6,0 7,2 6,8
dont dotation 1,6 1,4 1,4
Dépenses 5,2 6,5 6,0
Service d’information scientifique et technique Recettes 1,0 0,9 1,7
dont dotation 0,6 0,6 0,7
Dépenses 0,9 1,0 1,5
Réseau télématique belge de la recherche Belnet Recettes 11,5 11,7 13,0
dont dotation 8,4 8,5 8,4
Dépenses 11,2 9,6 10,1 132
Secrétariat polaire185Recettes / / 2,0
dont dotation / / 2,0
Dépenses / / 1,9
* Chiffres officieux
n.d. non disponible
/ non opérationnel184185
184 Créé par un arrêté ministériel, le Ceges ne constitue pas un service de l’État à gestion séparée 
au sens de l’article 140 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État. La gestion du Centre n’a pas été dissociée, en vertu d’une loi particulière, de la gestion des services de l’administration générale de l’État. Le Ceges, est rattaché au pôle Documentation du SPP Politique scientifique et travaille comme un service autonome. Il suit, sur la base d’un arrêté ministériel, les règles de gestion propres aux établissements scientifiques relevant de ce SPP. Si l’article  419 de la loi-pro -
gramme du 24 décembre 2002 a effectivement prévu d’intégrer le Ceges dans les Archives géné -
rales du royaume, en tant que département spécialisé de cet établissement scientifique de l’État, les changements législatifs nécessaires à l’entrée en vigueur de ce nouveau cadre statutaire n’ont toutefois pas encore été effectués. Le Ceges est mentionné ici en raison de sa situation spécifique et parce que son budget figure dans les tableaux joints au budget général des dépenses de l’État (tableau 4 - budgets des Services de l’État à gestion séparée). 
185 Le Secrétariat polaire, fondé par l’article 61 de la loi du 24 juillet 2008 portant des dispositions diverses, n’est opérationnel que depuis 2010. Les opérations de l’année 2009 en lien avec sa mission ont été imputées au budget du SPP Politique scientifique. 133
Comptes annuels
168e Cahier de la Cour des comptesTitre III
Comptes annuels  
2010  
Les comptes annuels 2010 sont les deuxièmes à faire rapport au sujet des activités économiques des départements qui ont intégré le système Fedcom. Une image globale de la situation patrimoniale de l’administration générale ne sera normalement disponible qu’en 2013, lorsque tous les SPF et SPP 
auront rejoint Fedcom. 
respect du plan comptable, la constitution de l’avoir social, la césure entre les exercices, l’application de la notion de droit constaté et l’impossibilité de procéder à une réconciliation entre la comptabilité budgétaire et la compta -
En vertu de l’article 72 de la loi du 22 mai 2003, les comptes annuels de 
l’administration générale doivent être envoyés à la Cour des comptes avant le 30 juin de l’année qui suit celle à laquelle ils se rapportent. Les comptes annuels 2010 ont été transmis à la Cour le 13 juillet 2011 par lettre du pré -
sident du SPF Budget et Contrôle de la gestion
186. L’administration a ensuite 
envoyé le 17 novembre 2011 une version adaptée des comptes par courriel, dont il a été tenu compte. Cette version étant parvenue juste avant la clôture du présent Cahier, la Cour n’a cependant pu examiner en détail les modifica -
tions apportées.
Les comptes annuels 2010 portent sur les avoirs, droits, dettes, obligations et 
engagements de toute nature des départements ayant intégré Fedcom lors de la phase pilote et de la première phase de déploiement ( roll out ) de ce 
projet, soit huit SPF et un SPP
187. 
186 Confirmée par la lettre du 27 juillet 2011 du ministre du Budget.
187 Pilotes : SPF Chancellerie du Premier ministre, SPF Budget et Contrôle de la gestion, SPF Per -
sonnel et Organisation, SPF Technologie de l’information et de la communication et SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement ; roll out 1 : SPF Emploi, Travail et 
Concertation sociale, SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie, SPF Sécurité sociale et SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté, Économie sociale et Politique des grandes 
villes. 134
168e Cahier de la Cour des comptesAux termes de la loi du 22 mai 2003, ils doivent comporter un bilan, un compte 
de résultats, un compte de récapitulation des opérations budgétaires confor -
mément à la classification économique et une annexe. Ces états doivent per -
mettre d’appréhender en toute transparence l’impact financier et patrimonial des opérations économiques au cours de l’exercice ainsi que la situation de l’État fédéral à la clôture de l’exercice.
Les comptes annuels constituent de même un instrument pour la gestion et 
le pilotage des politiques publiques, au vu des données qu’ils fournissent sur le coût de ces dernières, leur évolution dans le temps, ainsi que sur les engagements de l’État et les risques encourus. Ces objectifs ne seront ce -
pendant pleinement atteints qu’à terme, compte tenu du phasage de l’entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003. En effet, les premiers comptes annuels prévus portant sur l’administration générale, qui regroupe l’ensemble de ser -
vices publics fédéraux, devraient à cet égard être les comptes de 2012. Les comptes annuels intégrant les autres services visés à l’article 2 de la loi du 22 mai 2003, à savoir les services administratifs à comptabilité autonome, les organismes administratifs publics (hors les organismes de la sécurité sociale) et les entreprises d’État ne devraient pas être disponibles avant l’exercice 2013.
Pour répondre aux objectifs en termes d’exploitation des résultats, les écri -
tures comptables doivent être le reflet sincère, fidèle et régulier des opéra -
tions sous-jacentes. Le respect de ces critères suppose le développement 
de procédures comptables et de gestion des opérations répondant aux dis -
positions normatives. La mise en œuvre des systèmes et la gestion du risque sont dès lors au centre des préoccupations actuelles, d’autant que les nou -
veaux outils de la comptabilité publique et les différents états constituant les comptes annuels sont encore en phase de développement. 
En dépit du fait que les comptes annuels 2010 n’ont trait qu’à neuf SPF et 
SPP, avec pour conséquence que leurs résultats ne constituent pas encore 
l’instrument de présentation et d’analyse attendu de l’évolution de la situation financière et patrimoniale de l’État, la Cour des comptes estime que ceux-ci permettent déjà d’appréhender la manière dont la nouvelle comptabilité se construit dans une perspective dynamique et dans le respect des critères de sincérité, de fidélité et de régularité.
Pas plus que pour 2009, la Cour n’a reçu pour 2010 de rapport annuel de 
l’administration générale sur ses activités et l’évolution des principales don -
nées financières. Il faut remarquer que l’arrêté royal exécutant la disposition prévoyant cette exigence, à savoir l’article 18 de la loi du 22 mai 2003, n’a 
toujours pas été publié.
De manière générale, beaucoup de zones d’ombre demeurent dans le 
champ couvert par le projet Fedcom. En effet, un seul arrêté royal exécutant 
la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral, c’est-à-dire l’arrêté royal du 10 novembre 2009 fixant le plan 
comptable applicable à l’État fédéral, aux communautés, aux régions et à la Commission communautaire commune, a été publié à ce jour. De même, la 
nouvelle Commission de la comptabilité publique n’a toujours pas pu enta - 135
168e Cahier de la Cour des comptesmer ses travaux, notamment sur les règles d’évaluation, faute d’un arrêté 
fixant son fonctionnement.
La Cour relève que les classes 0 (droits et engagements hors bilan) tout 
comme les classes 8 et 9 (recettes et dépenses budgétaires selon la clas -
sification SEC 95) ne sont toujours pas prévues par Fedcom, alors que la loi impose leur utilisation. Comme l’a souligné la Cour lors du contrôle des comptes 2009
188, la non-tenue des comptes des classes 8 et 9 empêche le 
contrôle permanent de l’exécution du budget.
Les principales constatations de l’audit ont été exposées au service Comp -
table fédéral le 24 octobre 2011. À la suite de cette présentation, l’administra -
tion a fait part de ses commentaires par courriel du 27 octobre.Observations à caractère généralLa Cour souligne tout d’abord qu’un soin accru doit être accordé au choix des 
comptes dans lesquels sont enregistrées les opérations. Les rubriques et comptes qui figurent à l’annexe de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 doivent 
être scrupuleusement respectés pour que les états financiers donnent une image fidèle de la réalité. Elle a également constaté que des montants non négligeables sont comptabilisés dans des rubriques inappropriées.
Elle souligne que le respect du plan comptable ne s’arrête pas au simple choix 
du compte approprié. Elle rappelle en effet que les comptes qui sont précé -
dés dans le plan comptable de la mention « Bg » ont une correspondance en comptabilité budgétaire. Cela signifie que tout enregistrement sur ces comptes entraîne immédiatement l’imputation du même montant en comp -
tabilité budgétaire. En conséquence, il n’est pas acceptable que certains de ceux-ci, notamment les comptes de charges mouvementés lors des écritures de factures à recevoir, soient frappés sans répercussion en comptabilité bud -
gétaire, ou, qu’à l’inverse, certains comptes explicitement non budgétaires
189 
reprennent des opérations qui ont une influence sur l’exécution du budget.
La Cour rappelle, pour ce qui est de la césure entre les exercices, que seuls 
les droits constatés pendant un exercice comptable doivent se retrouver dans les comptes relatifs à celui-ci
190. La loi du 22 mai 2003 prévoit à l’article 
6 que l’exercice comptable se termine le 31 décembre. Tout droit constaté postérieurement doit être comptabilisé dans une année ultérieure. La seule latitude légale à ce niveau est qu’un droit effectivement constaté en N peut encore être enregistré, dans les comptes de cette dernière année, jusqu’au  
31 janvier N+1. À cet égard, la pratique des départements consistant à consta -
ter en janvier 2011 des droits et à les enregistrer dans la comptabilité 2010 n’est pas conforme à la loi, tout comme le fait de comptabiliser sciemment en 2011 des droits qui auraient dû être constatés en 2010 en raison de la réunion des quatre conditions fixées par celle-ci. Sont tout autant inaccep -
tables les différentes techniques – contournement des procédures internes et  
188 Cour des comptes, 167e Cahier, Volume I, p. 290. Disponible sur www.courdescomptes.be.
189 Et donc non précédés de la mention « Bg » dans le plan comptable.
190 De plus, la date comptable des opérations doit systématiquement correspondre à la date de constatation du droit, ce qui n’est pas toujours le cas. Cette problématique est abordée en détail par la Cour dans l’article consacré à l’enregistrement dans Fedcom des opérations de dépenses budgétaires sur la base des droits constatés dans la partie III du présent Cahier. 136
168e Cahier de la Cour des comptesaltération des pièces au niveau des dates d’arrivée de celles-ci – permettant 
de dater l’entrée d’une pièce arrivée en janvier du mois de décembre de l’année précédente
191. Ces différentes techniques ont eu un impact direct, 
tant sur le compte de résultats (essentiellement augmentation des charges de nature budgétaire hors intérêts et charges financières) que sur le bilan (augmentation au passif de l’encours des dettes à court terme, mais aussi à l’actif de celui des immobilisations).
La Cour insiste en outre pour que, comme prévu dans la loi, toute écriture 
s’appuie sur une pièce justificative. Les départements ne doivent compta -
biliser les opérations que sur la base de pièces justificatives originales et 
approuvées et non pas sur la base de copies, d’extraits des comptes des comptables, voire en l’absence de pièces justificatives. De même, les extraits 
de compte ne doivent servir qu’à comptabiliser les mouvements de fonds 
sur un compte bancaire, et non à constater une dette ou une créance. De manière plus générale, la Cour souligne qu’apporter un soin particulier aux pièces justificatives devrait permettre aux différents départements d’unique -
ment comptabiliser en tant qu’opérations budgétaires les opérations qui leur sont propres, sans y inclure des avoirs ou des opérations de tiers comme constaté à quelques reprises.
Par ailleurs, comme pour les comptes 2009, le processus de clôture des 
comptes 2010 n’a véritablement démarré qu’en mai 2011. Les différents dé -
partements ont rencontré les mêmes difficultés que lors de la clôture des comptes 2009, à savoir un cadre réglementaire incomplet et une absence de règles d’évaluation univoques. À celles-ci se sont ajoutées des directives non uniformes du service Comptable fédéral et l’absence de véritable mode d’emploi détaillé des opérations de clôture dans les manuels transmis par ce service. Ces opérations étant tout aussi importantes que les opérations journalières, il est nécessaire d’accorder un soin particulier à leur passation complète et uniforme, ce qui n’est actuellement pas le cas.
191 L’examen des comptes a mis en évidence l’utilisation presque systématique de cette technique au SPF Technologie de l’information et de la communication. 137
Comptes annuels  Bilan
Bilan 
1 Bilan 2010 – synthèse
Les données du bilan 2010, qui inclut l’écriture d’affectation du résultat détail -
lée au chapitre 2, peuvent être résumées de la manière suivante (en euros) :
Actif Passif
Immobilisations incorporelles 4.910.334,69 Avoir social -15.758.501.391,91
Immobilisations corporelles 19.283.596,40 Provisions pour  charges à venir95.023.544,10
Créances > 1 an 72.478.026,59 Dettes < 1 an 143.925.833,17
Stocks 15.996.026,33 Compte à vue auprès de la Banque nationale de Belgique15.253.420.682,51
Créances < 1 an 117.557.472,00 Comptes courants avec la Trésorerie (SCDF)544.611.290,09
Liquidités 50.661.622,86Comptes de régularisa -
tion et d’attente2.407.120,91
280.887.078,87 280.887.078,87
nistration
Tout comme ceux de 2009, les comptes de 2010 ne sont pas soutenus par l’inventaire complet des avoirs, droits, dettes, obligations et engagements de toute nature et des moyens propres qui y sont affectés, comme le pré -
voit l’article 16 de la loi du 22 mai 2003. La Cour des comptes rappelle une nouvelle fois que le cadre légal et réglementaire prévoit l’intégration totale des données des départements fédéraux au 31 décembre 2012, y compris l’établissement d’un inventaire complet. Il devient urgent de prendre toutes les initiatives nécessaires pour pouvoir respecter cette échéance.
De même, le compte à vue auprès de la Banque nationale de Belgique et les 
comptes courants avec la Trésorerie (SCDF) sont à nouveau repris dans les comptes 2010 parmi les comptes de régularisation et d’attente, alors qu’ils devraient être considérés comme des comptes courants financiers
192. Ces 
montants, qui pourraient être interprétés à la lecture du tableau comme des dettes à court terme, ne sont en réalité que le reflet de divers mouvements de fonds réalisés par l’administration de la Trésorerie. En conséquence, bien que ces sommes de plus de 15 milliards d’euros apparaissent au passif du 
bilan, elles ne constituent pas une dette de l’État fédéral. Ces particulari -
tés dans la présentation des états comptables disparaîtront lorsque tous les 
192 À noter que le bilan simplifié ci-dessus, établi par la Cour, corrige cette anomalie. 138
Bilan  Comptes annuels
168e Cahier de la Cour des comptesservices du SPF Finances (spécialement la Trésorerie et les différentes re -
cettes) seront complètement intégrés dans le projet Fedcom.
2  Actif
2.1 Immobilisations
Les immobilisations s’élèvent à 24,2 millions d’euros.L ’article 24 de la loi-programme du 23 décembre 2009 prévoit d’intégrer les 
immobilisations corporelles et incorporelles existantes dans l’inventaire pour le 31 décembre 2012 au plus tard et d’enregistrer les immobilisations nou -
vellement acquises à partir du passage au système Fedcom. Les immobili -
sations financières doivent faire l’objet d’un enregistrement immédiat dans le bilan.
À la suite de cette mesure transitoire, les immobilisations comprennent les 
acquisitions réalisées à partir du 1
er janvier 2009 pour les SPF pilotes et 
à partir du 1er janvier 2010 pour les SPF et SPP de la première phase de 
déploiement ( roll out 1)193. En revanche, aucune immobilisation financière ne 
figure dans les comptes annuels de 2010. 
Les règles d’évaluation et d’amortissement spécifiques et détaillées qui 
doivent être élaborées par la nouvelle commission de la comptabilité pu -
blique font défaut, de sorte qu’il a été décidé en 2010 d’utiliser les règles d’amortissement applicables à la Région de Bruxelles-Capitale. Le service Comptable fédéral enregistre les amortissements de manière centralisée dans le système, où les immobilisations sont amorties à partir du mois de leur activation. La Cour des comptes n’a pas pu vérifier dans quelle mesure la date d’activation correspond à la date de mise en service réelle des immo -
bilisations. Un enregistrement tardif peut entraîner une sous-estimation des charges d’amortissement de l’année. 
Une part importante des immobilisations se compose de licences logicielles 
d’une durée d’utilisation limitée. Elles sont amorties en quatre ans, bien que leur durée d’utilisation réelle soit souvent différente et ne porte parfois que sur un an
194. Cette situation découle notamment du lien strict établi dans le 
système entre l’allocation de base utilisée et le compte du grand livre. De plus, les directives sont absentes concernant le mode de traitement de ces licences, soit via les immobilisations, soit via les comptes de régularisation. 
Un numéro d’immobilisation (fiche d’immobilisation) est attribué à chaque 
élément du registre des immobilisations, fixant notamment le pourcentage d’amortissement et la date de début d’amortissement. La Cour observe que ces numéros d’immobilisation sont utilisés avec une négligence structurelle. De surcroît, ils ne sont pas appliqués partout de façon identique, ce qui est de nature à engendrer des problèmes lors des futurs inventaires, cessions et désaffectations. 
193 Au SPF Sécurité sociale, il a été constaté que, suite à l’introduction de la comptabilité générale au 1
er janvier 2010, un actif n’a été repris que partiellement dans les immobilisations parce qu’une 
partie de la facture avait déjà été liquidée en 2009.
194 Pareille différence a été relevée au SPF Sécurité sociale, au SPF Emploi et au SPF Budget et Contrôle de la gestion. 139
168e Cahier de la Cour des comptesL ’utilisation négligente des numéros d’immobilisation a également des réper -
cussions sur les amortissements. Les SPF de la phase pilote ont ainsi comp -
tabilisé de nouveaux investissements sur des numéros d’immobilisation déjà 
utilisés en 2009. Un tel choix génère un amortissement accéléré des nou -
veaux investissements195. Le SPF Sécurité sociale a regroupé l’ensemble 
des investissements par rubrique, sur un numéro d’immobilisation unique, provoquant une surestimation des amortissements de l’exercice. 
Il n’y a pas eu de désaffectations enregistrées en 2010. Aucun département 
n’a procédé à un inventaire pour vérifier si les immobilisations inscrites étaient toujours en service et s’il y avait lieu d’acter des réévaluations.
Enfin, en ce qui concerne les projets pluriannuels et les immobilisations auto -
produites (telles que des applications informatiques), il y aurait lieu de fixer 
des critères explicites afin de déterminer dans quelle mesure ils doivent être 
considérés comme des immobilisations. 
2.2 Stocks
Seuls les SPF Santé publique, Sécurité sociale et Emploi ont comptabilisé 
des stocks. 
L ’essentiel de ces stocks (96,5 %)
196 est enregistré dans ses comptes. Il 
est composé de vaccins (destinés à la lutte contre une épidémie de grippe 
A H1N1), seringues, aiguilles et masques respiratoires réservés à des pres -
tations sociales. 
Le nombre exact de ces éléments en stock n’a pas pu être physiquement 
vérifié. Il n’a pas non plus été possible de s’appuyer sur un inventaire perma -
nent. Dans les comptes 2010, les vaccins ont été valorisés au quart de leur 
valeur historique d’achat, soit à 15,5 millions d’euros.
Aucune justification convaincante n’est fournie quant à la manière dont les 
stocks ont été évalués. Compte tenu des dates de péremption des vaccins et masques respiratoires, une réduction de valeur supplémentaire est pro -
bable
197.
En outre, divers éléments ont permis à la Cour des comptes d’établir l’exis -
tence de stocks de produits antiviraux non repris dans les comptes.
2.3 Créances à plus d’un an
Les créances à long terme concernent uniquement le SPF Économie et se 
composent d’avances remboursables en faveur de l’industrie aéronautique (17,7 millions d’euros) et de créances anciennes portant sur des avances octroyées au secteur de l’agriculture (54,8 millions d’euros). 
195 Les amortissements sont déterminés par le montant de l’investissement, la durée d’amortissement et la date d’activation. Pour les nouveaux investissements ajoutés aux numéros d’immobilisation existants, ce sont la durée d’amortissement et la date d’activation initialement introduites qui sont également utilisées, ce qui réduit la durée d’amortissement réelle. 
196 Le reste est constitué de matériel informatique, de bureau et de nettoyage.
197 Voir également le commentaire formulé à la section 25 – Santé publique. Sécurité de la chaîne 
alimentaire et Environnement concernant le coût de la pandémie gripp ale A (H1N1 ) dans la partie  I 
(titre II, chapitre 4, point 3) du présent Cahier. 140
168e Cahier de la Cour des comptesUne réduction de valeur de 100 % a été constituée pour les avances à re -
couvrer dans le secteur de l’agriculture. Elle figure dans le bilan sous les 
créances à un an au plus.
Les avances remboursables versées à l’industrie aéronautique reprises dans 
les comptes annuels concernent uniquement les avances versées en 2010. Les créances en souffrance versées avant le 1
er janvier 2010 ne sont pas 
reprises au bilan, puisqu’elles n’apparaissent pas non plus dans le bilan d’ouverture. Sur la base des informations disponibles, les créances en souf -
france sont estimées, au 31 décembre 2010, à 122,1 millions d’euros
198, hors 
intérêts ou réductions de valeur éventuels susceptibles de s’appliquer à ces créances.
Le SPP Intégration sociale a diverses créances en souffrance sur des béné -
ficiaires de subventions européennes durant la période 1980-1992. L ’admi -
nistration tente de récupérer ces montants auprès des allocataires effectifs, 
par le biais d’actions en justice ou de transactions. Ces créances n’ont pas 
été reprises dans les comptes annuels de 2010.
2.4 Créances à un an au plus
Les deux remarques principales formulées par la Cour sur les comptes 
de 2009 valent également pour les comptes de 2010 :
•	Les créances à plus d’un an sont, sauf au SPF Économie, PME, Classes 
moyennes et Énergie, toutes comptabilisées comme des créances à un an au plus, ce qui a une influence sur la structure du bilan et sur l’image qu’on peut se faire du temps nécessaire à l’État pour recouvrer celles-ci. Aucun autre département ne dispose de politique relative à la séparation entre les créances à long et à court terme.
•	Les créances anciennes ne font généralement
199 pas l’objet d’une réduc -
tion de valeur globale, alors même qu’un manuel d’opérations de clôture mis à disposition par le service Comptable fédéral propose une méthode pour évaluer forfaitairement cette réduction. La Cour souligne que de telles réductions de valeur n’impliquent en rien un abandon, même partiel, du recouvrement. Les sous-classes de créances sont donc surévaluées, dans une mesure que la Cour n’a pas pu chiffrer précisément, faute d’in -
formations suffisantes disponibles.
Le strict classement des créances prévu par le plan comptable – c’est-à-dire selon que le client est soumis au plan comptable ou pas, qu’il fait partie du même groupe institutionnel ou pas – n’est toujours pas correctement réalisé.
Malgré les observations que la Cour a formulées sur les comptes 2009, les 
créances du SPF Santé publique n’ont pas fait l’objet d’une analyse appro -
fondie par celui-ci, et aucune gestion active de celles-ci n’est assurée. Des créances vraisemblablement irrécouvrables sur des hôpitaux sont donc tou -
198 Hors les dossiers qui concernent le modèle d’Airbus A310.
199 Le SPF Emploi a toutefois enregistré une écriture de réduction de valeur globale de 10  % sur ses 
créances. Cette écriture, dérogatoire aux règles figurant dans le manuel des opérations de clôture du service Comptable fédéral, a cependant été passée en accord avec celui-ci. Pour sa part, le SPF Économie a enregistré une réduction de valeur conforme aux règles d’évaluation énoncées dans ce manuel. 141
168e Cahier de la Cour des comptesjours reprises dans les comptes pour 113,5 millions d’euros. Bien que les 
débiteurs soient des hôpitaux, ces créances sont regroupées dans un seul 
compte du bilan « Créance sur l’Inami ».
Les comptes de créances sont régulièrement utilisés par les différents ser -
vices publics, à l’exception du SPF Technologie de l’information et de la 
communication. Pour celui-ci, aucun élément n’a été présenté à la Cour afin qu’elle puisse évaluer si les différentes recettes sont comptabilisées au bon moment, c’est-à-dire si la notion de droit constaté est bien appliquée en lieu et place de l’ancienne notion de comptabilisation sur la base des mouve -
ments de caisse
200. Il n’a pas non plus été possible de vérifier si les quelques 
éléments comptabilisés sont effectivement des créances du département concerné. Pour celui-ci, la Cour ne peut donc se prononcer sur l’adéquation entre les pièces justificatives et les montants comptabilisés
201. 
2.5 Liquidités
Les données du bilan ne reflètent pas correctement la réalité.
Plusieurs soldes bancaires, postaux et de caisse du SPF Chancellerie202 
et du SPF Économie203 n’apparaissent pas au bilan ou n’y sont pas repris 
correctement, générant une sous-estimation de l’avoir social ainsi que des 
charges et produits non exhaustifs. Le montant total concerné s’élève à  
14,7 millions d’euros. 
Le bilan comporte toutefois aussi des soldes qui ne peuvent pas être justifiés 
par un compte de comptable justiciable de la Cour des comptes. Une série de comptes postaux du SPF Santé publique ont, en effet, été clôturés défini -
tivement (sur un solde neutre au 31 décembre 2010), alors que le bilan laisse apparaître à cet égard un solde global de 0,4 million d’euros. 
La Cour des comptes fait remarquer qu’elle peut difficilement contrôler les 
liquidités étant donné que les comptes des comptables ne lui sont pas tous transmis dans les délais. De même, la justification souvent sommaire des chiffres des comptes ne lui permet pas toujours d’établir une concordance avec les comptes du grand livre. 
200 Voir également les commentaires sur les recettes dans le chapitre 2 ci-après .
201 Il faut toutefois relativiser cette observation. Les recettes reprises au compte de résultats par ce SPF représentent moins de 1  % des recettes de l’ensemble des services publics actuellement 
dans le projet Fedcom.
202 Les comptes concernés sont « Missions d’information et de communication au bénéfice des autres 
SPF et SPP » (dont le solde de 7.014.254,05 euros n’est pas repris dans Fedcom) et « Partenariat 
de gestion – Communication CEE – État belge » (dont le solde s’élève à 977.236,83 euros. Ce 
solde final concorde avec le montant dans Fedcom, au contraire du solde initial).
203 Sont concernés : le compte « Expo Shanghai » (les comptes bancaires de l’« Expo Shangai » 
ne sont pas repris dans Fedcom. En janvier 2010, le comptable a encore reçu 3 millions d’euros sur ces comptes. Les dépenses sont toujours inconnues à ce jour étant donné qu’aucun compte n’a encore été transmis à la Cour. Le solde total qui nécessite encore une justification s’élève à 7.710.029,73 euros et concerne la période du 1
er mars 2009 au 31 décembre 2010) ; le compte 
« Métrologie – Timbres-poste » (Non repris dans Fedcom. En février 2010, le comptable s’est vu 
octroyer une avance de 19.000 euros) ; les espèces de la caisse « Fonds Quetelet » (dont le solde 
de 709,11 euros n’est pas repris dans Fedcom). 142
168e Cahier de la Cour des comptes3 Passif
3.1 Avoir social
L ’avoir social (également dénommé actif net ou fonds propres) à l’ouverture 
d’une comptabilité économique correspond à la différence entre l’actif et le passif lors de l’enregistrement de la balance d’ouverture. 
L ’évolution de l’avoir social entre le 1
er janvier et le 31 décembre 2010 peut 
être illustrée par le schéma suivant (en euros) :204205206
Avoir social au 1er janvier 2010 (agrégé)204-594.264.896,23
Élimination du solde bancaire FED+ du SPF P&O -274.530,96
Perception en 2010 de recettes imputées au budget 2009 2051.756.047,54
Incorporation des patrimoines des départements du roll out 
1 lors de l’entrée dans Fedcom50.345.588,36
Adaptations à la situation d’ouverture de l’exercice comp -
table 2010 des patrimoines des départements du roll out 148.050.976,96
Résultat de l’exercice comptable 2010 (agrégé)206-15.264.114.577,58
Avoir social au 31 décembre 2010 (agrégé) -15.758.501.391,91
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base des données de l’administration
La Cour pointe l’inconsistance avec laquelle la balance d’ouverture des dé -
partements du roll out 1 a été élaborée. Ainsi, certains départements ne 
portent à l’actif que les liquidités, tandis que d’autres y enregistrent également les créances à court et/ou à long terme. De même, là où des départements inscrivent au passif uniquement l’avoir social, d’autres y ajoutent les dettes. 
Les modifications à hauteur de 48,1 millions d’euros apportées à la situation 
d’ouverture de l’avoir social indiquent que les éléments inscrits ou transfé -
rés à l’actif et au passif présentent des lacunes et des imprécisions. Ces 
ajustements intervenus à la fois pendant l’exercice 2010 et au 31 décembre 2010 permettent de conclure que la situation d’ouverture ne donnait pas une image correcte et exhaustive de la réalité. Ni SAP, ni les annexes aux comptes annuels 2010 ne contiennent une description ou un commentaire sur ces modifications. L ’administration n’a pas davantage fourni de précisions à la Cour. 
De plus, la Cour constate que l’affectation du résultat à partir du compte 
de résultats dans le cadre de la clôture annuelle des comptes n’a pas été enregistrée au bilan au moyen d’une écriture de journal. Le plan comptable prévoit pourtant à cet effet les rubriques 699 et 799. En revanche, le solde du compte de résultats a été automatiquement inscrit sur une ligne distincte du bilan dénommée « Passif net (-) entité compt. - pér. en cours ».
204 Situation des cinq départements pilotes au 31 décembre 2009. Voir Cour des comptes,  
167e Cahier, Volume I, Comptes annuels 2009, p. 304.
205 Voir également les commentaires sur les recettes dans le chapitre 2 ci-après .
206 Situation des neuf départements Fedcom. 143
168e Cahier de la Cour des comptesIl n’y a pas eu de dotation spécifique aux réserves au sein de l’avoir social. 
On ne peut pas clairement déterminer s’il y avait lieu d’allouer certains mon -
tants à la sous-classe 12 « Fonds propres affectés » ou à la sous-classe 13 « Fonds sociaux en faveur du personnel ». L ’annexe aux comptes annuels ne 
permet pas de se prononcer à ce sujet.
La plupart des départements, tout comme le service Comptable fédéral, 
n’ont pas fourni d’explications à la Cour quant à la façon dont l’avoir social a été constitué. À défaut de documents suffisants, la Cour n’est pas en mesure de se prononcer sur l’exactitude et l’exhaustivité de l’avoir social en début d’exercice, ni sur les modifications intervenues en 2010. 
3.2 Provisions
Cinq départements ont inscrit des provisions pour un total de 95,0 millions 
d’euros
207. Les départements Fedict et Intégration sociale expliquent qu’ils 
ne sont pas partie à des litiges matériels nécessitant la constitution d’une 
provision. Le SPF Budget et Contrôle de la gestion n’a pas demandé d’infor -
mations à son service juridique à propos des litiges pendants et n’a dès lors pas constitué de provision. Le SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie n’en a pas constitué non plus, en dépit des divers litiges dans les -
quels il est engagé. À titre d’explication, il fait valoir la difficulté d’estimer les risques, en plus de l’absence d’une liste de litiges tenue à jour.
Le montant des provisions a été calculé sur la base du montant estimé des 
litiges multiplié par un pourcentage de risque estimé. La Cour observe que la principale difficulté pour les différents SPF réside dans l’estimation du pourcentage de risque, qui représente un exercice extrêmement ardu. En l’absence d’indicateurs clairs, un taux de 50 % est souvent retenu
208.
L ’estimation du montant des litiges fait l’objet d’interprétations différentes par les SPF. Ainsi ne tiennent-ils pas toujours compte des intérêts judiciaires à verser en cas de condamnation éventuelle, qui peuvent représenter des mon -
tants importants quand les litiges sont anciens. Les SPF Santé publique et Chancellerie du Premier ministre sont partie à des litiges dont ils ne peuvent pas estimer le montant de façon fiable. Ils ont constitué pour ce type de litige une provision d’un euro. 
Concernant un litige spécifique, le SPF Santé publique a consigné 1,8 million 
d’euros sur un compte bancaire appartenant à l’avocat du département en 
charge du dossier et a comptabilisé ce montant dans ses charges. Ce mon -
tant consigné n’a pas été repris au bilan dans les créances. Comme dans 
d’autres dossiers, il a été tenu compte d’un montant de litige d’un euro pour 
constituer la provision puisque le montant exact n’en est pas encore connu. 
Il existe divers litiges impliquant plusieurs départements et des services qui 
en dépendent, dont certains n’ont pas encore intégré le système Fedcom. La provision ne prend pas en considération cette responsabilité partagée.
207 Il s’agit des SPF Santé publique, Emploi, Travail et Concertation sociale, Sécurité sociale, Chan -
cellerie du Premier ministre et Personnel et Organisation.
208 C’est essentiellement le cas au SPF Santé publique et au SPF Emploi, Travail et Concertation sociale. 144
168e Cahier de la Cour des comptesEnfin, la Cour des comptes fait remarquer que des provisions n’ont pas for -
cément été constituées pour tous les litiges. Le SPF Santé publique n’inscrit 
pas les litiges tant qu’il n’a pas reçu de citation. Quant au SPF Chancellerie 
du Premier ministre, il se contente d’enregistrer les dossiers susceptibles d’avoir un impact budgétaire en 2011. 
3.3  Dettes
3.3.1  Commentaire général
L ’image fidèle des comptes fournisseurs fin 2010 n’est pas garantie. Ces 
comptes présentent pour la plupart des soldes surestimés, car ils incluent des montants qui auraient dû être rattachés à l’année 2011, ainsi que des montants qui n’auraient plus dû être présents au 31 décembre 2010.
En effet, un certain nombre de factures datées de 2010 et reçues en 2011 
ont été comptabilisées sur l’exercice 2010, directement sur les comptes de dettes envers des tiers, sans passer par les comptes de factures à recevoir. De plus, le cadre normatif ne permet le rattachement à l’année 2010 qu’à condition que le droit ait été constaté le 31 décembre 2010 au plus tard, ce qui n’a pas pu être démontré par les départements
209. 
Par ailleurs, au SPF Économie, la dette d’ouverture envers le fournisseur « Office européen des brevets » pour 2,2 millions d’euros apparaît toujours 
au crédit du compte alors qu’elle a été payée en janvier 2010. Le paiement se retrouve au débit d’un compte d’attente de la sous-classe 49. 
Au SPF Technologie de l’information et de la communication, les dates ori -
ginales de plusieurs factures datées et reçues en 2011, ont été remplacées 
par le 31 décembre 2010. Cette date manuscrite a été reprise comme date de pièce dans le système, au lieu de la date mentionnée par le fournisseur, ainsi que comme date de base
210.
Enfin, le SPF Emploi comptabilise les amendes administratives infligées en cas d’infraction à certaines lois sociales. Les créances à l’ouverture de l’année 2010, représentant le solde des amendes non payées, s’élèvent à  
4,9 millions d’euros
211. Pour chacune de ces amendes, le SPF reconnaît une 
créance envers le contrevenant, ainsi que, simultanément, une dette envers l’ONSS, pour 90 % du montant de l’amende
212.
En décembre 2010, le SPF a effectué un paiement de 2,5 millions d’euros à 
l’ONSS, correspondant à la quote-part sur les recettes perçues entre janvier et novembre 2010. Ce montant n’a pas pu être réconcilié avec la somme des recettes perçues durant cette période. En outre, la dette envers l’ONSS, comptabilisée habituellement dans un compte de la sous-rubrique 4472 « Dettes à un an au plus envers des organismes de sécurité sociale », est 
209 Voir commentaires du point 3.3.2 Factures à recevoir.
210 C’est-à-dire comme date d’arrivée de la facture dans le département, à partir de laquelle com -
mence à courir le délai de paiement. 
211 Il faut par ailleurs souligner que ce montant comprend un certain nombre d’anciens soldes pour lesquels les chances de récupération sont limitées.
212 Les créances perçues doivent être reversées à l’ONSS à raison de 90 % et à raison de 10 % au 
Trésor (article 13ter de la loi du 30 juin 1971 relative aux amendes administratives applicables en cas d’infraction à certaines lois sociales). 145
168e Cahier de la Cour des comptestransférée au moment du paiement sur le compte fournisseur de l’ONSS. 
L ’utilisation de comptes différents n’a pas lieu d’être, d’autant plus que ce reclassement altère la lecture des comptes annuels. 
3.3.2 Factures à recevoir
213
L ’annexe de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 prévoit une sous-rubrique 
« 4408-Factures à recevoir ». Elle permet de constater, en fin d’exercice, en 
comptabilité générale et en comptabilité budgétaire des droits relatifs à des opérations répondant aux quatre conditions fixées par la loi du 22 mai 2003 pour la reconnaissance d’un droit, mais pour lesquels la facture n’est pas encore en possession du département
214. 
Les instructions communiquées aux départements par le service Comptable fédéral quant à l’utilisation de cette sous-rubrique ne respectent pas le cadre 
légal et réglementaire pour plusieurs raisons, dont les deux principales sont 
les suivantes.
D’une part, les écritures de factures à recevoir ont été enregistrées en mai 
2011. Or, pour pouvoir être rattachés à l’exercice 2010, les droits auraient dû être constatés le 31 décembre 2010 au plus tard. Dès lors, même si le reflet de la réalité économique dans les comptes en souffre, ces montants ne peuvent pas figurer dans la sous-rubrique 4408 des différents départements. Par conséquent, les charges dans le compte de résultats ou les immobi -
lisations dans le bilan, selon le cas, doivent également être diminuées du montant de ces factures à recevoir, soit au total environ 16 millions d’euros.
D’autre part, le fait d’enregistrer ces factures à recevoir uniquement en comp -
tabilité générale sans impact sur la comptabilité budgétaire n’apporte pas de 
solution au problème. En effet, elle va à l’encontre d’un autre principe de la réforme comptable, à savoir la simultanéité d’enregistrement dans les comp -
tabilités générale et budgétaire pour les opérations budgétaires, prévue par l’article 22 de la loi du 22 mai 2003. De plus, dans la mesure où elle ouvre la voie à une constatation tardive possible de droits pour lesquels les condi -
tions de constatation étaient pourtant réunies dès 2010, cette procédure a pour effet de faire supporter les dépenses concernées par le budget d’une année ultérieure, en contradiction avec le principe d’annualité budgétaire. Cela se fait au prix d’une double constatation du droit, une première fois en 2011 (impact sur les comptabilités générale et budgétaire), une deuxième fois lors des opérations de clôture de l’exercice 2010 (transfert de l’impact en comptabilité générale de l’exercice 2011 vers l’exercice  2010).
Par ailleurs, les départements n’ont pas appliqué les consignes du service Comptable fédéral de façon cohérente. En effet, si certains départements ont tenté d’identifier le plus précisément possible les livraisons et presta -
tions concernées, sans toutefois utiliser les mêmes critères, la plupart ont appliqué plus ou moins mécaniquement un ou plusieurs outils d’identification proposés par le service Comptable fédéral. Il en résulte que, dans la majo -
213 Pour plus de détails sur le problématique des factures à recevoir dans Fedcom, voir l’article sur l’enregistrement dans Fedcom des opérations de dépenses budgétaires sur la base des droits constatés dans la partie III du présent Cahier.
214 Voir le nota bene relatif à la sous-rubrique « 4408 - Factures à recevoir » du plan comptable dans 
l’annexe 1 de l’arrêté royal du 10 novembre 2009. 146
168e Cahier de la Cour des comptesrité des départements, le montant inscrit en factures à recevoir ne reflète 
pas le montant total des livraisons et prestations réceptionnées et acceptées en 2010 mais non encore liquidées au 31 décembre 2010. En outre, il n’est 
pas à exclure que certains montants intégrés dans les factures à recevoir se rapportent à des livraisons et prestations ne répondant pas aux critères précités.
3.3.3 Dettes en matière de rémunérations du personnel
Les dettes en matière de rémunérations du personnel (sociales, fiscales et 
à l’égard des membres du personnel) s’élèvent à un peu plus de 58 millions 
d’euros.
En ce qui concerne l’existence, l’exhaustivité et l’évaluation de ces dettes, la 
Cour renvoie aux observations formulées ci-après sur les dépenses de per -
sonnel dans le chapitre 2 consacré au compte de résultats.
Les observations spécifiques à cette section du bilan ont trait au classement 
erroné d’une partie des dettes de personnel dans des rubriques, voire des sous-classes, qui ne leur sont pas destinées.
Tout d’abord, des rubriques non conformes au plan comptable ont été utili -
sées pour enregistrer les dettes de personnel à partir de décembre 2010. En 
effet, les rubriques 402, 442, 444 et 447 utilisées à juste titre lors de l’exer -
cice 2009 ont fait place aux rubriques 440 et 460, normalement destinées à enregistrer des dettes suite à l’achat de biens et services divers à des tiers
215. Le service Comptable fédéral explique qu’à la suite de l’entrée dans 
Fedcom en 2011 du SPF Finances, chargé du paiement des rémunérations et des charges fiscales et sociales y afférentes
216, les interfaces ont dû être 
modifiées.
Sans préjudice de l’analyse des nouvelles interfaces qu’elle effectuera dans 
le cadre du contrôle des comptes 2011 des départements Fedcom, la Cour souligne que l’entrée future d’un département dans le projet ne peut en rien influencer les comptes d’une année précédente. Ces opérations auraient dès lors dû au minimum être reclassées dans les rubriques adéquates dans le cadre des opérations de clôture.
Par ailleurs, d’autres dépenses de personnel, notamment des indemnités de 
prestations et jetons de présence dus aux commissaires du gouvernement fédéral et des rémunérations en nature du personnel, sont classées dans une rubrique inappropriée des dettes, qui, en plus, est variable d’un dépar -
tement à l’autre. 
3.4 Comptes de régularisation
Contrairement à ce que l’intitulé « Recettes à reporter » de la rubrique 493 
des comptes 2010 indique, les montants enregistrés dans celle-ci ne sont, 
215 Respectivement « non soumis au plan comptable général » (rubrique qui a été utilisée pour les 
dettes à des membres du personnel et à la sécurité sociale) et « soumis au plan comptable général 
du même groupe institutionnel » (utilisée pour le précompte professionnel).
216 Et donc des rémunérations de décembre 2010, payées le 3 janvier 2011. 147
168e Cahier de la Cour des comptespour la plupart, pas des recettes propres des SPF à reporter sur un exercice 
ultérieur217. 
Cette rubrique aurait dû servir à enregistrer pro rata temporis  les intérêts, 
les loyers et les autres fruits civils, ainsi que les redevances pour prestations échelonnées dans le temps
218, conformément au prescrit de l’article 24 de 
l’arrêté royal du 10 novembre 2009 précité. 
Ces comptes de régularisation sont pourtant indispensables pour rattacher 
les résultats au bon exercice, quels que soient les montants en jeu.
3.5 Comptes d’attente
Le SPF Économie centralise, via l’Office belge de la propriété intellectuelle 
(OPRI), les demandes d’acquisition de brevets européens faites par des enti -
tés belges. Le SPF agit ensuite en tant qu’intermédiaire entre, d’une part, ces demandeurs auprès desquels il perçoit une taxe et, d’autre part, l’Organisa -
tion mondiale de la propriété intellectuelle (OMPI) et l’Office européen des brevets (OEB) à qui le SPF reverse une quote-part. 
Pour réaliser ces opérations de perception et de transfert, le SPF utilise trois 
comptes de la rubrique 493, c’est-à-dire des comptes de régularisation. 
La Cour constate que les recettes et les paiements envers un même orga -
nisme ne se font pas toujours à partir des mêmes comptes dans le courant 
de l’année. De plus, il n’a pas été possible de réconcilier parfaitement les re -
cettes perçues avec les versements effectués à l’OEB. En effet, les comptes utilisés sont amenés à être apurés au fur et à mesure des paiements aux organismes internationaux et à ne présenter, normalement, qu’une balance créditrice correspondant aux recettes en attente de transfert. Ces dernières devraient donc être clairement identifiables, ce qui n’est pas le cas. 
Il en résulte en fin d’année des soldes débiteurs et créditeurs importants 
sur ces comptes, qui ne reflètent pas le solde des montants en attente de transfert.
De plus, un des comptes de la rubrique 493 est grevé d’un montant au débit 
de 2,2 millions d’euros, qui aurait dû apurer la dette ouverte pour le même montant sur le compte fournisseur de l’OEB.
217 Voir point 3.5 ci-après .
218 Notamment les licences informatiques. 148
Compte de résultats  Comptes annuels
Compte de résultats
1 Compte de résultats - synthèse219
Charges (en euros) Produits (en euros)
Utilisation de biens de consommation et de services de tiers pour 
fabrication ou revente-234.618,00 Ventes de marchan -
dises acquises en 
vue de leur revente768.633,48
Autres utilisations de biens de consommation et de services de tiers286.457.532,53 Prestations de ser -
vices facturées15.830.009,85
Rémunérations directes et indirectes du personnel et des personnes assimilées441.035.166,06 Impôts sur la pro -
duction et les impor -
tations28.784.744,32
Amortissements économiques sur frais d'établissements, sur immobilisations incorporelles et sur immobilisations corporelles5.100.462,51 Intérêts et autres revenus financiers courants - loyers de terrains et de gise -
ments à recevoir3.787.911,81
Subventions économiques à la production32.687.616,93 Transferts de revenus autres qu'impôts et cotisati -
ons sociales136.291.238,64
Intérêts et autres charges financières courantes 151.616,94   
Prestations sociales 2.322.799.632,93   
Transferts de revenus autres que prestations sociales12.265.018.952,73   
Autres transferts en capital9.160.125,79   
Réductions de valeurs 
en matière d'actif 
(variations positives)55.471.147,74   
Dotations aux 
provisions pour 
risques et charges à 
venir
 21931.929.479,52   
15.449.577.115,68 185.462.538,10
219 Ce montant fait partie au sens strict des écritures d’affectation aux fonds propres. Il est cependant 
repris ici afin que le total des charges corresponde au montant du résultat économique qui est discuté ci-après. 149
Comptes annuels  Compte de résultats
168e Cahier de la Cour des comptes2 Résultats économique et budgétaire
Le résultat économique et le solde budgétaire220 se construisent comme suit :
Résultat économique Fedcom (en millions d'euros)
 Produits 185,5  
Charges 15.449,6
Résultat -15.264,1
Solde budgétaire Fedcom (en millions d'euros)
 Recettes 128,0  
Dépenses 15.348,1
 Solde budgétaire net -15.220,1  
L ’écart de 101,5 millions d’euros entre les charges économiques et les dé -
penses budgétaires, telles qu’elles ressortent du compte de récapitulation 
des opérations budgétaires présenté au chapitre 3, trouve principalement son origine dans les facteurs suivants. Partant des charges telles qu’elles apparaissent au compte de résultats (charges économiques), il faut retran -
cher les charges qui n’ont pas d’impact budgétaire, c’est-à-dire les réduc -
tions de valeur (55,4 millions d’euros), les dotations pour litiges (31,9 millions 
d’euros), les amortissements (5,1 millions d’euros), les factures à recevoir
221 
(15,8 millions d’euros), les pécules de vacances (22,5 millions d’euros) et 
les arriérés de rémunération (3,2 millions d’euros). Il faut ensuite ajouter les dépenses budgétaires qui ne se retrouvent pas dans les charges, c’est-à-dire les acquisitions d’immobilisations (30,5 millions d’euros). 
Par contre, la Cour n’a pas pu, sur la base des informations en sa posses -
sion, expliquer l’écart entre les produits économiques et les recettes budgé -
taires. Les difficultés rencontrées pour établir la relation entre ces différents 
montants rappellent encore une fois l’importance d’effectivement enregistrer toutes les opérations budgétaires dans les comptes de récapitulation des opérations budgétaires (classes 8 et 9). Ceci n’est, comme détaillé ci-après dans le chapitre 3, toujours pas le cas.
220 Pour plus de détails sur le solde budgétaire, voir le chapitre 3 Compte de récapitulation des opéra -
tions budgétaires.
221 Expurgées des factures à recevoir concernant des immobilisations, qui n’affectent ni les charges économiques ni les dépenses budgétaires. 150
168e Cahier de la Cour des comptesL ’affectation du résultat se présente comme suit : 
Affectation du résultat (en euros)
Total des charges courantes 15.353.016.362,63
Total des opérations de capital en matière de charges 64.631.273,53
Dotations aux provisions pour risques et charges à venir 31.929.479,52
Total des charges 15.449.577.115,68 
Total des produits 185.462.538,10
Résultat économique agrégé -15.264.114.577,58
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base des données de 
Que le résultat économique soit négatif, c’est-à-dire qu’il y ait une variation négative de l’actif net, s’explique par le fait que le seul SPF ayant vocation 
à réaliser plus de recettes que de dépenses parmi les différents services 
publics fédéraux et de programmation, à savoir le SPF Finances, n’est ac -
tuellement pas inclus dans le projet Fedcom.
3 Charges
3.1 Achats de biens de consommation et de services de tiers
La Cour constate que les diverses pratiques auxquelles les SPF ont recours 
ne permettent pas de se forger une idée de la comptabilisation correcte de ces charges.
Il a été constaté qu’il s’écoule parfois jusqu’à six mois entre la réception de la 
facture et sa comptabilisation réelle dans le système SAP, ce qui peut entraî -
ner une sous-estimation de ces charges. 
En outre, certaines factures sont fractionnées et inscrites séparément, avec 
un numéro de document distinct pour chaque comptabilisation dans Fedcom (sur la base de copies). Dans certains cas, des factures ont été enregistrées partiellement et il n’a pas été possible de s’assurer de la comptabilisation de l’intégralité de la charge.
Ensuite, il est à souligner que plusieurs factures relatives à des prestations 
(notamment les loyers et licences informatiques) couvrant deux exercices comptables ont été enregistrées, pour leur montant total, sur un seul exer -
cice. Ces montants auraient dû être comptabilisés pro rata  temporis  en vertu 
de l’article 24 de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 fixant le plan comp -
table
222.
De même, certaines dépenses de même nature ont été comptabilisées sur deux, voire trois comptes différents de la sous-classe 61.
Enfin, au SPF Économie et au SPP Intégration sociale, des dépenses ont été 
intentionnellement rattachées à des bons de commande inopportuns, pour des raisons budgétaires.
222 Voir également ci-avant le point 3.4 Comptes de régularisation du chapitre 1. 151
168e Cahier de la Cour des comptesPlus généralement, la Cour observe que certaines dépenses (notamment les 
subsides) ne sont pas comptabilisées sur la sous-classe de charges appro -
priée. Cette situation demeure toutefois sans impact direct sur le résultat de l’année.
3.2 Frais de personnel
Le total des frais de personnel enregistrés dans la sous-classe 62 et les ru -
briques 611 et 663 s’élève à un peu plus de 493 millions d’euros. La majeure 
partie des frais de personnel (81 %
223) est calculée et liquidée par le Service 
central des dépenses fixes (SCDF) avant d’être intégrée dans l’application Fedcom par l’intermédiaire d’interfaces mensuelles transmises par celui-ci au service Comptable fédéral
224.
Le montant des dépenses de personnel est influencé par le passage d’une comptabilité de caisse à une comptabilité sur la base des droits constatés, 
qui implique que les traitements soient comptabilisés au moment où la pres -
tation est effectuée. Pour les départements du roll out 1, cela signifie que les 
traitements de décembre 2010 font partie du résultat 2010 (nouvelle règle) 
tout comme ceux de décembre 2009 (reliquat de l’ancienne règle), ce qui 
débouche sur l’intégration de treize mois de traitements plutôt que douze en 
2010.
Une provision pour le pécule de vacances relatif à 2010 mais payé en 
mai 2011 (environ 22,5 millions d’euros) et une autre concernant les arriérés 
de rémunérations relatifs à 2010 ou des années antérieures payés en 2011 (environ 3,2 millions d’euros) ont été enregistrées mi-juin 2011 avec comme date comptable le 31 décembre 2010. Elles n’ont pas fait l’objet d’une éva -
luation fin 2010 mais s’appuient sur les montants réellement payés en 2011.
Sur le principe, ces provisions appellent les mêmes observations que celles 
formulées au point 3.3.2 « Factures à recevoir » du chapitre 1, à savoir la constatation de droits relatifs à des opérations budgétaires au-delà du 31 dé-
cembre 2010, la rupture de la simultanéité entre l’enregistrement en comp -
tabilité générale et l’imputation en comptabilité budgétaire et le manquement au principe d’annualité budgétaire. Par conséquent, même si le reflet de la réalité économique dans les comptes en souffre, les montants concernés ne peuvent pas figurer en l’état dans les dépenses de personnel et dans les comptes de dettes correspondants au 31 décembre 2010.
Quant à son évaluation, à la différence de l’année 2009, la provision pour 
pécule de vacances englobe bien les montants relatifs aux membres des cabinets ministériels, mais elle ne comprend toujours pas les pécules de vacances payés anticipativement avant mai 2011.
Les primes de compétence relatives à 2010, principalement payées en sep -
tembre 2011, n’ont, pour leur part, pas fait l’objet d’une provision spécifique.
Le paiement des primes syndicales par le SPF Chancellerie du Premier mi -
nistre aux organisations syndicales reconnues est indépendant des verse -
ments des primes syndicales par les divers services contributeurs. Le paie -
223 Cette partie s’élève à 89 % une fois les dépenses de personnel expurgées de la dotation versée à 
l’Onafts  pour le paiement des allocations sociales aux salariés (voir observation ci-après).
224 Voir Cour des comptes, 167e Cahier, Volume  I, « Intégration des opérations du Service central des 
dépenses fixes dans Fedcom », p. 474 et suiv. 152
168e Cahier de la Cour des comptesment des primes syndicales est effectué sur la base de créances adressées 
par ces organisations syndicales en fonction du nombre d’affiliés qu’elles comptent. Comme les créances n’opèrent pas de distinction en fonction des entités où les membres travaillent, le SPF Chancellerie du Premier ministre n’est pas en mesure de réconcilier les recettes et les dépenses
225.
Par ailleurs, plusieurs types de dépenses figurant dans les frais de person -
nel n’y ont pas leur place. Ainsi, la dotation de 41,2 millions d’euros allouée à l’Onafts pour le paiement d’allocations familiales et prestations sociales homologues aux salariés est erronément reprise à la rubrique 663 « Alloca -
tions sociales diverses en espèces servies directement aux fonctionnaires et à leurs ayants droit », c’est-à-dire qu’elle est comptabilisée comme les 
allocations familiales directement payées aux membres du personnel des différents départements ou à leurs ayants droits. Ce montant enregistré dans 
la mauvaise rubrique représente 86 % du solde de celle-ci au 31 décembre.
Enfin, l’interface relative aux traitements de décembre, qui ont été payés le 
3 janvier 2011, a comme date comptable le 31 décembre 2010 et comme date de document le 3 janvier 2011. Utiliser la date de paiement comme date de document n’est pas conforme au cadre normatif. En effet, en vertu de la loi du 22 mai 2003, même lorsqu’ils sont comptabilisés par l’intermédiaire d’une interface, les droits constatés doivent s’appuyer sur une pièce justifica -
tive portant une date antérieure ou égale à celle de la constatation du droit.
Ces deux dernières observations n’affectent toutefois pas le résultat de 
l’exercice.
3.3 Autres charges
Le classement de ces différentes charges prévu par le plan comptable n’est 
toujours pas correctement réalisé.
C’est ainsi que la rubrique 643 du compte de résultats est consacrée aux 
subventions aux producteurs pour l’amélioration de l’environnement et pré -
sente un solde de 11,5 millions d’euros en fin d’année. À l’exception d’une charge de 1,0 million d’euros, les 35 plus importantes charges enregistrées concernent en réalité des transferts de revenus aux organismes sans but lucratif. La rubrique 649 qui est consacrée à ces transferts aurait donc à tout le moins dû être débitée de 6,5 millions d’euros supplémentaires, en lieu et 
place de la rubrique consacrée aux subventions aux producteurs pour l’amé -
lioration de l’environnement.
De même, l’achat des vaccins contre la grippe A (H1N1)
226 (41,3 millions d’eu -
ros) a été comptabilisé dans la sous-classe 61, à titre de frais de contentieux, 
plutôt que dans la sous-classe relative aux prestations sociales, comme cela avait été fait, à juste titre, l’année précédente.
Par ailleurs, au moins 0,5 million d’euros de subsides ont été comptabilisés 
par le SPF Chancellerie du Premier ministre dans les comptes 2010, alors 
225 Voir aussi ci-après le point 4.2 Spécificités  du présent chapitre.
226 Ce sont ces mêmes vaccins qui ont été, lors des opérations de clôture, activés dans les stocks pour la partie non consommée. 153
168e Cahier de la Cour des comptesque ces droits constatés concernent des opérations à rattacher à l’année 
2011.
Au SPF Économie enfin, certains paiements de subventions ou de cotisa -
tions à des organisations internationales ont été mis en concordance avec 
les crédits de liquidation disponibles, sans tenir compte de l’exercice auquel la créance se rapporte.
4 Produits 
4.1 Généralités
Le compte de résultats 2010 ne donne pas davantage une image claire et 
complète des produits. En raison notamment des difficultés rencontrées par les départements pour s’approprier la notion de droit constaté, la Cour ne peut pas se prononcer sur l’exhaustivité des produits comptabilisés. L ’ab -
sence d’opérations de fin d’année, telles que les factures et les notes de crédit à établir, les produits à reporter et les produits acquis, implique qu’à la date de clôture, il n’a pas été procédé à une césure correcte des produits. En outre, la description reprise dans le champ de texte ou l’absence d’une telle description dans l’historique des comptes du grand livre ne permet pas toujours de déterminer la nature des prestations ou la période comptable à laquelle les produits se rapportent. Cette situation entrave la comptabilisa -
tion d’opérations de clôture et de régularisations. 
Comme mentionné ci-avant, des corrections afférentes à 2009 ont encore 
été effectuées en 2010, ce qui a influencé le résultat de 2010 à concurrence d’1,8 million d’euros. Ces corrections concernent l’introduction de droits constatés du SPF Emploi et du SPF Économie lors de la constitution de l’avoir social. 
L ’analyse des comptes du grand livre a, en outre, permis de déceler plu -
sieurs lacunes administratives. Ainsi, des délais importants s’écoulent entre 
la date du document comptable et la date de comptabilisation, ce qui indique que certains documents sont introduits tardivement et que les produits sont comptabilisés de manière irrégulière. Les situations comptables intermé -
diaires ne donnent dès lors pas une image correcte des produits comptabi -
lisés. Dans un certain nombre de cas, la date de comptabilisation est même antérieure à la date du document comptable. 
L ’examen des comptes annuels a aussi révélé que les produits sont compta -
bilisés en majeure partie au moment où ils sont effectivement perçus et qu’ils 
sont souvent tenus hors comptabilité. Par ailleurs, l’analyse des comptes du grand livre montre que certains produits sont directement comptabilisés dans le compte de résultats lors la réception effective. Ces deux situations entraînent un retard de comptabilisation des droits constatés et une sous-estimation des produits. 
4.2	 SpécificitésLors du contrôle des comptes annuels 2010, la Cour a aussi examiné le 
suivi des observations qu’elle avait formulées dans le cadre de son audit  154
168e Cahier de la Cour des comptesdes cotisations à percevoir par le SPF Chancellerie du Premier ministre pour 
le paiement des primes syndicales227. Elle a en particulier réexaminé le fait 
qu’il n’existe aucune liste complète des services contributeurs, qu’il n’est pas certain que tous les services payent les montants exacts en temps voulu et qu’il n’est pas non plus certain que les montants versés par la Région de Bruxelles-Capitale sont effectivement dus. 
Le SPF a expliqué que la liste définitive des services contributeurs n’était 
pas encore disponible, mais que la problématique était en cours d’examen au sein d’un groupe de travail spécial. Le SPF ne peut toujours pas non plus garantir que tous les montants dus sont effectivement perçus. Comme il n’est pas possible de comparer les cotisations reçues des services contribu -
teurs avec les paiements effectués aux syndicats, il est possible que le SPF 
connaisse des pertes. 
Les recettes du SPF Sécurité sociale ont été considérablement influen -
cées par l’apurement à concurrence de 41,0 millions d’euros, à la charge 
des crédits complémentaires  2010
228, du compte d’ordre de trésorerie « DG  
Personnes handicapées », qui présentait un solde négatif fin 2009. 
Au SPF Sécurité sociale, les deux comptes de comptables « Récupérations 
en matière d’allocations aux handicapés » présentaient au 31 décembre 2009 
des droits constatés non perçus pour un total de 47,9 millions d’euros229. 
Ces créances en souffrance ne figurent pas dans le bilan de départ du SPF, ce qui entraîne une sous-estimation de l’avoir social lors du lancement de Fedcom et une surestimation des produits liés à l’exercice 2010. Une récon -
ciliation réalisée par le département fait apparaître qu’en 2010, des droits ont été apurés à concurrence de 12,5 millions d’euros grâce à des trans -
ferts de comptes d’attente, que de nouveaux droits ont été constatés à hau -
teur de 19,5 millions d’euros et que des droits ont été remis et annulés pour 
14,3 millions d’euros, de sorte qu’il restait encore 40,6 millions d’euros de droits à percevoir fin 2010. Étant donné que les comptes de gestion 2010 des 
comptables n’ont pas encore été transmis, la Cour ne peut pas se prononcer sur l’exactitude des montants inscrits comme droits constatés dans la comp -
tabilité ni sur la réalité des droits qui ont été remis et annulés. 
227 Voir aussi le point 3.2 « Frais de personnel » du présent chapitre.
228 Imputation sur l’allocation de base 24.55.22.34.31.06.
229 Un montant de 48,7 millions d’euros a toutefois été comptabilisé sur le compte du grand livre 761625. 155
Comptes annuels  Compte des opérations budgétaires
Compte de récapitulation desopérations budgétaires 
Le compte de récapitulation des opérations budgétaires fait partie intégrante de la comptabilité générale. Il ne porte dès lors que sur les opérations rela -
tives aux départements Fedcom. Il est le reflet des recettes et des dépenses comptabilisées dans les classes budgétaires du plan comptable prévues à 
cet effet sur la base de la classification économique SEC. Il ne doit pas être 
confondu avec le compte d’exécution du budget, qui permet à la Chambre de 
se prononcer sur l’exécution des autorisations données. Par ailleurs, la com -
paraison entre le compte de récapitulation des opérations budgétaires et le 
compte d’exécution du budget doit permettre de s’assurer de la concordance 
entre les enregistrements comptables des opérations de nature budgétaire 
et les liquidations budgétaires correspondantes.  
Les totaux repris pour 2010 sont les suivants : 
Compte de récapitulation des opérations budgétaires (en millions d’euros)
Classe 9 - Recettes budgétaires 128,0
Classe 8 - Dépenses budgétaires 15.348,1
Le déséquilibre entre les recettes et les dépenses s’explique principalement 
par la non-prise en compte des opérations du SPF Finances, encore absent du périmètre Fedcom en 2010.
Pour les recettes, les montants reprennent les droits constatés de l’année, 
et non les recettes perçues, conformément à la méthode SEC et aux articles 
20 et 27 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral.
La Cour des comptes souligne que le compte de récapitulation des opéra -
tions budgétaires 2010 n’est pas soutenu par les écritures de la comptabilité 
générale. En effet, l’application SAP ne permet pas actuellement d’enregis -
trer les opérations comptables de nature budgétaire simultanément dans les comptes des classes budgétaires
230. C’est pourtant ce que demande l’article 13 
de la loi du 22 mai 2003. En raison de cette carence, l’administration a établi le compte de récapitulation susmentionné sur la base du compte d’exécution du budget, de sorte que la concordance entre la comptabilité générale et la comptabilité budgétaire ne peut être garantie par la comparaison entre ces deux états.
La Cour relève que la comparaison entre la synthèse des opérations budgé -
taires telle qu’elle ressort de ce compte et les mouvements des comptes gé -
néraux de la comptabilité économique assortis d’un code SEC révèle, pour la 
230 Classes 8 et 9 du plan comptable.   156
Compte des opérations budgétaires  Comptes annuels
168e Cahier de la Cour des comptesplupart des rubriques231, des différences dans les montants inscrits. Certains 
comptes généraux de nature budgétaire n’ont pas reçu de code SEC, avec 
pour conséquence l’impossibilité de tirer par ce biais une situation exhaustive des imputations budgétaires.
La Cour des comptes a également constaté des différences entre le compte 
d’exécution du budget et le compte de récapitulation des opérations budgé -
taires. L ’administration n’a justifié aucune des différences constatées.
231 Regroupement sur trois chiffres. 157
Comptes annuels  Annexe
Annexe 
À l’instar de l’année passée, l’annexe aux comptes annuels ne comprend qu’un nombre restreint d’états justificatifs. Ces derniers portent sur une partie des immobilisations corporelles et incorporelles, les provisions pour litiges 
en cours et l’état des diverses créances, dont une balance âgée de celles-ci. 
Cette situation est notamment la conséquence du caractère incomplet du bilan et de l’absence de cadre réglementaire définitif. 
À cet égard, la Cour des comptes signale que le conseil des ministres du 
2 septembre 2011 a approuvé le projet d’arrêté royal portant fixation des 
règles complémentaires relatives à la présentation des comptes annuels en 
exécution de l’article 17, alinéa 3, de la loi du 22 mai 2003. Ce projet contient les données techniques relatives aux comptes annuels servant de base à l’analyse du bilan et du compte de résultats et spécifiant les droits et enga -
gements hors bilan. Il énumère les différents états qui doivent faire partie de l’annexe aux comptes annuels.
La Cour rappelle que, dans l’attente de cet arrêté, elle avait envoyé au ser -
vice Comptable fédéral deux documents en 2010, en vue d’accroître la plus-
value des états justificatifs des chiffres du bilan et du compte de résultats
232. 
Le service n’a pas utilisé ces informations et n’en a pas davantage informé les départements. 
L ’annexe aux comptes annuels 2010 ne présente du reste que peu de plus-
value pour l’examen des comptes. En effet, elle ne contient aucune informa -
tion, aucun commentaire ni aucune explication sur les écritures comptabili -
sées dans les différentes parties des comptes annuels. Elle n’en contient pas non plus sur les éléments qui doivent normalement être enregistrés dans la classe 0 (droits et engagements hors bilan).
232 D’une part, un document contenant des observations et des points d’attention au sujet de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 fixant le plan comptable et, d’autre part, un inventaire des documents à élaborer et à présenter dans le cadre du contrôle des comptes annuels.  159
Évolution de la dette publique
168e Cahier de la Cour des comptesTitre IV  
Évolution de la dette
publique    161
Évolution de la dette publique  Évolution de la dette de l’État
Évolution de la dette de l’État 
d’euros pour l’année 2010. Pour financer ces besoins de financement et une partie des opérations de gestion, l’État a émis pour 45.302,6 millions d’euros 
de titres à long terme.
l’État a augmenté de 19.768,6 millions d’euros, atteignant 341.608,2 millions 
d’euros à la fin de l’année. La dette brute consolidée de l’ensemble des admi -
nistrations publiques (340.739 millions d’euros), exprimée en pourcentage 
du PIB, a augmenté de 0,3 point de pourcentage durant cette période, et 
s’établit à 96,2 % au 31 décembre 2010.
Le besoin brut de financement de l’État est défini ici comme l’ensemble des 
dépenses qui ont été financées par l’emprunt en 2010. L ’évolution de la dette publique s’entend comme la variation des encours repris dans la situation de la dette de l’État entre le 31 décembre 2009 et le 31 décembre 2010.
Bien que les deux concepts soient liés, ils doivent être analysés séparément, 
car les facteurs qui expliquent leurs évolutions peuvent être différents.
Par exemple, le remboursement d’un emprunt arrivé à échéance et financé 
par un nouvel emprunt a un impact sur le besoin de financement, mais pas sur l’encours de la dette. En effet, l’encours de la dette reste stable vu que le nouvel emprunt remplace l’emprunt échu.
À l’inverse, la reprise d’une dette augmente l’encours de la dette publique 
sans influencer le besoin de financement. Ce n’est qu’au moment de rem -
bourser les emprunts liés à cette dette que cette reprise de dette pourrait avoir un impact sur le besoin de financement.
Par contre, le déficit budgétaire influence tant le besoin de financement que 
l’évolution de la dette.
2	 Besoins	et	moyens	de	financement
Besoins bruts de financement
Comme le montre le tableau 1 ci-après, les besoins bruts de financement de 
l’État se sont élevés à 43.490,6 millions d’euros en 2010.  162
Évolution de la dette de l’État  Évolution de la dette publique
168e Cahier de la Cour des comptesTableau	1	–	Besoins	de	financement	pour	2010	(en	millions	d’euros)233
Besoins	bruts	de	financement 43.490,6
Déficit budgétaire (sur une base de caisse) 8.634,8 
Solde des opérations de trésorerie 2.517,2
Remboursement des emprunts émis à long terme et arrivés à 
échéance en 2010 233
OLO 21.725,6
Bons du Trésor – Fonds de vieillissement 1.539,1
Bons d’État 907,8
Emprunts privés 728,4
Emprunts en devises swappés en euros 369,4
Emprunts en devises 610,6
Rachat anticipé d’OLO arrivant à échéance à partir de 2011 6.457,7
Les opérations de trésorerie sont des opérations générant des flux financiers qui ne sont pas inscrits au budget. Les opérations de trésorerie sont composées : 
•	des fonds de tiers qui sont des fonds que la Trésorerie perçoit pour le 
compte d’autres pouvoirs comme les transferts aux communautés et ré -
gions, le financement alternatif de la sécurité sociale, les centimes addi -
tionnels au bénéfice des provinces et des communes et les opérations avec l’Union européenne ; 
•	des différences d’émission qui résultent de la différence entre le prix d’émission et la valeur nominale des emprunts émis ;
•	des différences d’amortissement qui sont principalement des primes payées par le Trésor lors des opérations de rachat d’obligations linéaires sur le marché secondaire ;
•	des opérations de caisse qui comprennent notamment la variation de l’en -
caisse des divers comptables dont les comptes sont ouverts à La  Poste. 
Pour 2010, le solde négatif des opérations de trésorerie (-2.517,2 mil-
lions d’euros) s’explique par des décalages dans le temps entre la per -
ception et le versement des fonds de tiers (-914,6 millions d’euros), par des facteurs techniques résultant des opérations entre l’État et La Poste  
(-2.220,0 millions d’euros) et par le paiement de primes pour racheter des 
obligations linéaires sur le marché secondaire (-353,1 millions d’euros). Ce solde négatif est toutefois réduit par d’importantes primes d’émission encais -
sées par le Trésor lors des adjudications d’obligations linéaires  (+970,5 mil -
Les rachats anticipés de titres pour 6.457,7 millions d’euros (hors primes 
de rachat) ont permis de lisser l’échéancier des remboursements. Les titres rachetés sur le marché secondaire sont soit directement amortis (à l’instar des bons d’État) soit gardés en portefeuille. Les titres en portefeuille sont utilisés pour des opérations de repo où l’État emprunte en donnant des titres 
en gage. 
233 Les OLO détenues en portefeuille au 31 décembre 2009 ne sont pas prises en compte vu que leur rachat a été financé en 2009. 163
168e Cahier de la Cour des comptesMoyens de financement
Afin de financer les besoins bruts de financement, l’État a émis pour 
45.302,6 millions d’euros de titres à long terme.
Plus de 85 % des titres émis à long terme en 2010 sont des obligations 
linéaires (OLO). L ’emprunt le plus souscrit est l’OLO émise à 10 ans qui a rap -
porté 17.634,0 millions d’euros et qui reste l’emprunt de référence (le bench -
mark ).
L ’État a également émis des Euro Medium Term Notes ( E M T N )  q u i  p e r -
mettent de diversifier la base des investisseurs en proposant un produit plus flexible où l’investisseur peut négocier la devise, la maturité et le montant de l’émission. L ’État a par exemple émis un EMTN de 220 millions d’euros avec une maturité de 42 ans.
Les différentes émissions de bons d’État ont rapporté 219 millions d’euros, 
soit moins de 1 % des émissions à long terme réalisées en 2010. En 2009, 
les bons d’État avaient rapporté 668,5 millions d’euros.
Tableau	2	–	Moyens	de	financement	pour	2010	(en	millions	d’euros)
Moyens	de	financement 45.302,6
OLO 10 ans 17.634,0
OLO 5 ans 9.594,0
OLO autres maturités 8.802,0
OLO 30 ans 4.823,0
Bons du Trésor – Fonds de vieillissement 1.574,7
EMTN émis en devises et swappés en euros 1.560,5
EMTN émis en euros 1.095,0
Bons d’État 219,4
Source : SPF Finances et Cour des comptes
Opérations de gestion
La différence entre les produits d’emprunts et les besoins de financement 
s’élève donc à 1.812,0 millions d’euros. Ce surplus de trésorerie a permis de financer en partie l’augmentation de 4.363,2 millions d’euros des opérations de gestion
234. Le solde a été financé par des émissions à court terme.
Les opérations de gestion sont les placements interbancaires, les octrois de crédit à des administrations publiques comme l’ONSS et les opérations de fin d’année. Le principe des opérations de fin d’année est d’utiliser des sur -
plus de trésorerie pour racheter fin décembre des titres de la dette publique et les revendre début janvier à la même contrepartie. Cette opération permet d’affecter le surplus de trésorerie à une réduction temporaire de la dette consolidée de l’ensemble des administrations publiques (voir point 4), vu que les titres de la dette publique gardés en portefeuille par l’État en sont déduits. 
234 Les rachats anticipés de titres ne sont pas considérés comme des opérations de gestion. 164
168e Cahier de la Cour des comptesL ’augmentation des opérations de gestion en 2010 s’explique principale -
ment par une augmentation de 4.299,3 millions d’euros des opérations de 
fin d’année par rapport à l’année 2009 où aucune de ces opérations n’avait été réalisée. 
L ’excédent de trésorerie qui a justifié les opérations de fin d’année en dé -
cembre 2010 provient donc d’un recours à l’emprunt à court terme plus im -
portant que les besoins de trésorerie. Ce recours à l’emprunt à court terme 
a été une conséquence des turbulences sur les marchés financiers à cette période. En effet, les incertitudes sur les marchés ont obligé la Trésorerie à se constituer une réserve de liquidités pour les premières semaines du mois de janvier 2011.
3 Évolution de la dette publique
L ’encours de la dette de l’État était de 341.608,2 millions d’euros au 31 dé-
cembre 2010, soit une augmentation de 19.768,6 millions d’euros par rapport 
au 31 décembre 2009.
Tableau	3	–	Évolution	de	la	dette	publique	en	2010	(en	millions	d’euros)
Augmentation 	de	la	dette	émise	ou	reprise	par	l’État +19.804,1
Déficit budgétaire (sur base de caisse) 8.634,8
Augmentation des rachats de titres gardés en porte -
feuille 3.343,0
Augmentation des opérations de gestion 4.363,2
Intérêts capitalisés 726,2
Variations de change 183,2
Reprise de dette 40,0
Divers -3,5
Diminution de la dette de certains organismes pour laquelle	l’État	intervient	dans	les	charges	financières-35,5
Régie des bâtiments -15,0
Office national du ducroire -12,7
Pouvoirs locaux – Travaux d’infrastructure -1,0
Pouvoirs locaux – Constructions d’hôpitaux -6,8
Augmentation de la dette publique +19.768,6
Source : SPF Finances et Cour des comptes 165
168e Cahier de la Cour des comptesL ’encours de la dette de l’État est composé de la dette émise ou reprise par 
l’État (341.193,2 millions d’euros) et de la dette pour laquelle l’État intervient dans les charges financières (415,0 millions d’euros).
La dette pour laquelle l’État intervient dans les charges financières est l’an -
cienne dette débudgétisée. Ce sont des emprunts émis par des institutions 
publiques pour lesquels l’État s’est engagé à prendre en charge les charges d’intérêt et le remboursement en capital.
Si les titres de la dette publique rachetés sont gardés en portefeuille, l’en -
cours de la dette publique augmente puisqu’il comprend tant les titres émis 
pour financer le rachat que les titres rachetés, non amortis et gardés en portefeuille. 
Le Fonds de vieillissement a investi les moyens que le gouvernement avait 
décidé de lui affecter dans des bons du Trésor créés spécialement à cet ef -
fet. Ces bons de type coupon zéro, émis à long terme par le Trésor, génèrent 
des intérêts qui sont à chaque fois capitalisés et qui seront liquidés en une seule fois à l’échéance de l’emprunt.
La dette publique se compose également d’emprunts en devises dont la 
valeur en euros peut fluctuer avec le cours de change.
 La dette en francs 
suisses a généré une perte de change de 141,9 millions d’euros et celle en yens une perte de change de 41,3 millions d’euros.
En 2010, l’État a repris la dette de 40 millions d’euros émise par le Fonds 
belgo-congolais d’amortissement et de gestion. Ce Fonds, chargé notam -
ment de régler le contentieux belgo-congolais né après l’indépendance de 1960, a été dissous le 1
er janvier 2010.
La dette de certains organismes pour laquelle l’État intervient dans les charges financières a diminué de 35,5 millions d’euros. Il s’agit d’emprunts qui sont arrivés à échéance en 2010 et dont le remboursement a eu lieu à charge des crédits budgétaires.
4		Dette	brute	consolidée	de	l’ensemble	des	administrations	 
publiques
Le règlement européen 479/2009 du 25 mai 2009 relatif à l’application du 
protocole sur la procédure concernant les déficits excessifs, annexé au traité instituant l’Union européenne du 7 février 1992 (traité de Maastricht), définit 
la dette publique comme étant la valeur nominale de tous les engagements 
bruts en cours à la fin de l’année du secteur «  administrations publiques  », à 
l’exception des engagements dont les actifs financiers correspondants sont 
détenus par ce secteur.
Le secteur « administrations publiques » est subdivisé en quatre sous-sec -
teurs : le pouvoir fédéral, les communautés et régions, les administrations 
locales et la sécurité sociale.Cette dette s’élevait au 31 décembre 2010 à 340.739 millions d’euros, soit une 
augmentation de 14.420 millions d’euros par rapport au 31 décembre 2009. 166
168e Cahier de la Cour des comptesExprimée en pourcentage du PIB, la dette brute consolidée des adminis -
trations publiques a augmenté de 0,3 point de pourcentage pour atteindre 
96,2 % au 31 décembre 2010.
Tableau 4 –  Dette du secteur « administrations publiques »  
(en	millions	d’euros)235236237
2006 2007 2008 2009 2010
Pouvoir fédéral236262.018 264.978 290.708 299.235 310.803
Communautés et régions 12.842 12.346 13.728 20.939 22.938
Administrations locales 16.410 16.861 16.445 16.355 17.810
Sécurité sociale 0 0 0 1.047 1.579
Consolidation intersectorielle237-10.858 -12.080 -11.690 -11.256 -12.391
Total 280.413 282.106 309.191 326.319 340.739
Dette en % du PIB 88,0 84,1 89,3 95,9 96,2
Source : Banque nationale de Belgique, Belgostat, situation au 13 octobre 2011
235 En raison des arrondis, les totaux peuvent légèrement différer de la somme des parties.
236 Le passage de la dette de l’État fédéral à la dette consolidée du pouvoir fédéral est expliqué dans 
les annexes statistiques du rapport annuel de la Banque nationale de Belgique sur l’évolution éco -
nomique et financière pour l’année 2010 (tableau XVI – Dette brute consolidée des administrations publiques, p. 164).
237 Correspond aux actifs financiers des différents sous-secteurs dont la contrepartie est une dette d’un autre sous-secteur des administrations publiques. 167
Évolution de la dette publique  Impact de la crise financière
168e Cahier de la Cour des comptesChapitre 2  
Impact des mesures d’aide 
prises dans le cadre de la crise financière et pour garantir la stabilité financière de la zone euro 
Les dépôts bancaires, les assurances sur la vie relevant de la branche 21 et 
de 100.000 euros par personne et par institution financière, par compagnie d’assurance ou par société coopérative.
la Grèce et garanti quatre emprunts émis par l’European Financial Stability Facility pour soutenir l’Irlande et le Portugal.
Les interventions en faveur de certaines institutions financières et de la zone 
euro se sont élevées globalement au 15 novembre 2011 à 26,0 milliards 
d’euros et les recettes liées à ces interventions à 8,4 milliards d’euros.
Le présent rapport fait suite aux rapports sur l’impact de la crise financière et 
des mesures d’aide publiés en 2009 et 2010
238. Une synthèse en est respec -
tivement présentée dans le 166e et 167e Cahier de la Cour des comptes239.
Les mesures d’aide prises par l’État dans le cadre de la crise financière com -
portent des participations dans le capital de certaines institutions financiè -
res, des prêts accordés à des institutions financières et l’octroi de la garantie de l’État.
Sauf indication contraire, ce troisième rapport donne un aperçu, arrêté au  
15 novembre  2011, des mesures d’aide au secteur financier. Les rémunéra -
tions perçues par l’État pour les garanties ont été contrôlées sur la base des 
238   Cour des comptes, Impact de la crise financière et des mesures d’aide sur la gestion de la dette 
publique et sur l’évolution des finances publiques , rapport du 9 décembre 2009 ; Cour des comptes, 
Impact de la crise financière et des mesures d’aide sur la gestion de la dette publique et sur 
l’évolution des finances publiques : rapport de suivi, rapport du 22 décembre 2010. Disponibles sur  
www.courdescomptes.be .
239   Cour des comptes, 166e Cahier, Volume I, p. 262-293 et 167e Cahier, Volume I, p. 334-365. Disponibles 
sur www.courdescomptes.be . 168
Impact de la crise financière  Évolution de la dette publique
168e Cahier de la Cour des comptesconventions de garantie conclues entre l’État et les institutions financières240 
et des pièces justificatives communiquées par l’administration. 
Un point spécifique est consacré aux mesures prises pour garantir la stabilité 
financière de la zone euro. À cet effet, des prêts bilatéraux ont été accordés à la Grèce et un nouveau mécanisme d’assistance financière instauré, qui deviendra le mécanisme européen de stabilité à partir de 2013.
La dernière partie reprend les flux financiers qui résultent de ces interventi -
ons et les autres coûts de ces opérations.Dans le cadre d’une procédure contradictoire, le projet d’article a été envoyé 
le 21 septembre 2011 au Premier ministre, au ministre des Finances, au mi -
nistre du Budget, au secrétaire d’État au budget et au président du SPF Fi-
nances. Par un courrier du 27 octobre 2011, le ministre des Finances a fait 
part de ses commentaires qui ont été intégrés dans l’article. 
1		Participations	de	l’État	dans	le	capital	de	certaines	institutions	
financières
Au 15 novembre 2011, l’État détenait toutes les participations acquises en 
2008 et 2009 dans cinq institutions financières par l’intermédiaire de la Soci -
été fédérale de participations et d’investissement (SFPI).
En décembre 2010, l’État a pris des participations dans la société European 
Financial Stability Facility (EFSF) pour 0,6 million d’euros (voir le point 4.2.1).
Dans le cadre de la restructuration du groupe Dexia en octobre 2011, l’État a 
acquis 100 % du capital de Dexia Banque Belgique, soit 359.412.616 actions 
pour 4 milliards d’euros
241.
240 Ces conventions sont autorisées par l’article 36/24 de la loi du 22 février 1998 fixant le statut orga -
nique de la Banque nationale de Belgique qui habilite le Roi à mettre en place un système d’octroi 
de la garantie de l’État pour des engagements souscrits par les institutions financières.
241 Arrêté royal du 10 octobre 2011 confiant à la Société fédérale de participations et d’investissement une mission au sens de l’article 2, § 3, de la loi du 2 avril 1962 relative à la Société fédérale de 
participations et d’investissement et aux sociétés régionales d’investissement. 169
168e Cahier de la Cour des comptesTableau	1	–		 Aperçu	 des	participations	 de	l’État	dans	certaines	 institutions	
financières242243
Montants investis 
par	l’État	 (millions 	d’euros)Participation 	de	l’État	
dans le capital  au	15	novembre		2011Nombre 	d’actions 	 
détenues par la SFPI au	15	novembre		2011
Dexia SA 1.000,0 5,73 % 111.698.999
Dexia Banque Belgique 4.000,0 100 % 359.412.616
Fortis Banque
2422.356,1 25 % 120.810.289
BNP Paribas 7.166,424210,79 % 127.747.434
SPV Royal Park Investments 739,8 43,53 % 3.700.000
Ethias 500,0 25 % 500.001
EFSF 0,6 64.089.701
Total 15.762,9
Source : SPF Finances
Rémunérations
Concernant Dexia SA, l’État a reçu pour l’exercice 2010, comme pour l’exercice 
2009 des actions de bonus qui sont de nouvelles actions Dexia créées suite à l’augmentation de capital par incorporation des réserves disponibles au capi -
tal. Pour l’exercice 2010, l’État a reçu 5.878.894 actions de bonus.
Pour sa participation dans le capital de Fortis Banque en 2010, l’État a reçu  
un dividende brut de 0,80 euro par action, soit un dividende de 96,7 millions 
d’euros.
BNP Paribas a versé un dividende brut de 2,10 euros par action ordinaire 
pour l’exercice 2010. L ’État devrait donc recevoir, par l’intermédiaire de la SFPI, un dividende de 268,3 millions d’euros. Au 15 novembre 2011, l’État a reçu 255,5 millions d’euros.
Ageas (ex-Fortis holding) dispose toujours d’une option d’achat sur 
121.218.054 actions de BNP Paribas détenues par l’État
244. Si Ageas exerce 
cette option, l’État aura le choix entre soit vendre en concertation avec BNP Paribas les actions sur le marché et verser à Ageas la différence entre le prix de vente des actions et 66,672 euros, soit garder les actions et verser à Ageas la différence entre le cours de l’action BNP Paribas au moment de l’exercice de l’option et 66,672 euros. L ’avantage résultant de l’exercice de l’option sera reversé aux actionnaires d’Ageas sous la forme d’un dividende. Cette option est valable jusqu’au 9 octobre 2016.
242 Fortis Banque dont le nom commercial est BNP Paribas Fortis est détenue à 75 % par BNP Paribas.
243 Alors que l’investissement d’origine de 7.043,9 millions d’euros dans le capital de BNP Paribas a été financé par des liquidités apportées par l’État, la participation de l’État de 122,5 millions d’euros dans l’augmentation de capital en octobre 2009 a été financée par la vente d’actions re -
çues comme dividende et par la vente de droits préférentiels de souscription reçus gratuitement.
244 Dans le cadre de la restructuration du groupe Fortis en avril 2009, l’État a reçu 121.218.054 ac -
tions pour sa participation dans le capital de BNP Paribas. L’option couvre donc l’entièreté des actions reçues à ce moment. Les 6.529.380 actions reçues en octobre 2009 pour la participation de l’État à une augmentation de capital ne sont pas concernées par l’option. 170
168e Cahier de la Cour des comptesRoyal Park Investments et Ethias ne verseront pas de dividende en 2011 
pour l’exercice 2010.
La participation de l’État dans l’EFSF n’est pas rémunérée.
Tableau	2	-	Dividendes	versés	à	l’État	(en	millions	d’euros)
Prévisions Réalisations au 
15	novembre	2011 	
Dexia SA - Actions de bonus Actions de 
bonus 5,9 millions 
d’actions de bonus
Fortis Banque - - 96,7 96,7
BNP Paribas - 212,9 268,3 255,5
SPV Royal Park 
Investments- - - -
Ethias - - - -
Total - 212,9 365,0 352,2
2	 	 Prêts	accordés	par	l’État	à	certaines	institutions	financières
2.1	 Kaupthing
En 2009, l’État a prêté 160 millions d’euros au grand-duché de Luxembourg 
pour permettre la restructuration de la banque Kaupthing.
Au 15 novembre 2011, l’État a été remboursé de 120,8 millions d’euros (soit 
près de 75 % de son prêt) et a reçu 3,1 millions d’intérêts. 
2.2 KBC
En contrepartie d’un prêt de 3,5 milliards d’euros accordé en 2008, l’État a 
reçu (par l’intermédiaire de la SFPI) 118.644.067 titres perpétuels non trans -
férables et sans droit de vote au prix de 29,50 euros par titre. KBC verse un intérêt sur ces titres uniquement si un dividende est versé sur les actions or -
dinaires. Dans ce cas, l’État recevra le montant le plus élevé entre un coupon de 2,51 euros par titre et 125 % du dividende versé sur les actions ordinaires.
Vu que l’assemblée générale des actionnaires de KBC a approuvé le 
28 avril 2011 le versement d’un dividende brut de 0,75 euro par action ordi -
naire pour l’exercice 2010, l’État a reçu en 2011 un intérêt de 297,8 millions 
d’euros.
En ce qui concerne le remboursement de ces titres, KBC a le choix entre 
racheter à tout moment ces titres au prix de 44,25 euros par titre ou de -
mander à l’État de convertir les titres en actions ordinaires (la banque ne 
pourra demander la conversion qu’à partir de décembre 2011). Si KBC opte 
pour le second choix, l’État ne sera pas obligé d’accepter la conversion et pourra exiger le remboursement des titres à un prix qui dépendra de la date  171
168e Cahier de la Cour des comptesde demande de conversion introduite par KBC et qui variera entre 33,92 et 
44,25 euros par titre. C’est donc la banque qui décide à quel moment elle 
remboursera l’État.
2.3 SPV Royal Park Investments
Dans le cadre de la restructuration du groupe Fortis, l’État a versé, en dé -
cembre 2008, 5 milliards d’euros en devises à la SFPI afin que celle-ci puisse 
prêter cette somme au SPV Royal Park Investments. En 2009, il a été décidé que ce montant serait directement emprunté par le SPV sur les marchés avec la garantie de l’État. Entre avril 2009 et juin 2009, la SFPI a remboursé à l’État les devises et les intérêts perçus. La perte de change sur l’opération 
a été de 356 millions d’euros.
Tableau	3	-		 Remboursements	et	intérêts	des	prêts	octroyés	par	l’État	 
(en	millions	d’euros)
15	novembre	2011
Royal Park Investments - Capital 4.645,74 - - -
Royal Park Investments - Intérêts 11,93 - - -
Kaupthing – Capital 30,40 58,02 32,35 32,35
Kaupthing – intérêts 0,68 1,23 1,15 1,15
KBC – Capital - - - - 
KBC - Intérêts - - 297,80 297,80
Total 4.688,75 59,25 331,30 331,30
Source : SPF Finances – Cour des comptes
3	 	 Garanties	accordées	par	l’État	à	certaines	institutions	financières
3.1	 Aperçu	des	garanties	accordées	par	l’État
Au 15 novembre 2011, l’État avait accordé les garanties suivantes : 172
168e Cahier de la Cour des comptesTableau	4	–	Aperçu	des	garanties	accordées	par	l’État245246
Garantie Maximum	fixé	par	la	réglementa -
tion ou les conventionsGaranties en cours  
au	15	novembre	2011
Dépôts bancaires 100.000 euros par personne et par institution financière (nombre indéterminé), soit un maximum de 313,5 milliards d’euros pour 2011
245idem
Assurance sur la vie (branche 21) 100.000 euros par preneur d’assurance et par compagnie d’assurance (nombre indéterminé), soit un maximum de 102,2 milliards d’euros pour 2011
246idem
Capital des sociétés coopératives agréées100.000 euros par membre indivi -
duel d’une société coopérativeLa garantie a été accordée à trois coopératives
Dexia SA (refinancement interban -
caire) (Échéance 2014)60,5 milliards d’euros 14,4 milliards d’euros
Dexia SA et Dexia Crédit Local 54,4 milliards d’euros En négociation
Dexia SA (portefeuille de produits structurés gérés par FSA AM)10,6 milliards de dollars américains soit 7,3 milliards d’eurosCette garantie a pris fin en octobre 2011
KBC (portefeuille de produits structurés)15,1 milliards d’euros 10,9 milliards d’euros
Ageas (garantie sur les obligations contractées par Ageas vis-à-vis de Fortis banque)2,3 milliards d’euros idem
Fortis Banque (produits structurés non transférés au SPV Royal Park Investments) (Fortis IN)1,5 milliard d’euros idem
SPV Royal Park Investments (portefeuille de produits structurés transféré de Fortis)5,8 milliards de dollars américains et 236 millions de livres sterling soit 4,3 milliards d’euros idem
Banque nationale (fourniture de liquidités d’urgence)Déterminé par les lignes de crédits accordées par la Banque nationale aux banques en difficultéidem
Dans le cadre des mesures prises pour garantir la stabilité financière de la zone euro, l’État garantit les emprunts émis par la société European Finan -
cial Stability Facility (EFSF ) pour un maximum de 27,1 milliards d’euros pour 
le capital. Au 15 novembre 2011, l’État a garanti quatre emprunts émis par l’EFSF pour soutenir l’Irlande et le Portugal. (voir les points 4.2.1 et 4.2.2).
Afin de pouvoir suivre l’évolution des portefeuilles couverts par la garantie 
de l’État et de pouvoir anticiper une éventuelle dégradation de la situation, la Trésorerie a développé un système de clignotants qui évaluent les risques à 1 mois, 6 mois et 24 mois.
245 Soit le total des dépôts exigibles au remboursement déclarés par le Fonds de protection des dé -
pôts au Fonds spécial (voir ci-après).
246 Soit le total des réserves d’inventaires déclarées par les compagnies d’assurance au Fonds spé -
cial (voir ci-après). 173
168e Cahier de la Cour des comptes3.2	 Fonds	 spécial	de	protection	 des	dépôts,	 des	assurances	 sur	la	
vie et du capital de sociétés coopératives agréées
3.2.1 Protection des dépôts
Les dépôts de fonds et les titres détenus pour compte de clients sont garantis 
pour un maximum de 100.000 euros par personne et par institution financière.
En cas de défaillance d’une institution financière, le Fonds de protection des 
dépôts et des instruments financiers247 (le Fonds) interviendra en première 
instance. Le Fonds spécial de protection des dépôts et des assurances sur la vie rattaché à la Caisse des dépôts et consignations (le Fonds spécial)
248 
interviendra uniquement si les moyens du Fonds ne suffisent pas.
Les rétributions à payer par les institutions financières au Fonds spécial sont 
fixées par l’article 8 de l’arrêté royal du 14 novembre 2008249, tel que modifié 
par l’article 169 de la loi-programme du 23 décembre 2009.
Un recours en annulation de l’article 169, 1° et 5°, de la loi programme du 
23 décembre 2009 a été déposé le 29 juin 2010 par Argenta Spaarbank de -
vant la Cour constitutionnelle.
Le 23 juin 2011, la Cour constitutionnelle a rendu son arrêt et l’article 169, 1°, 
qui fixe la contribution annuelle des institutions financières au Fonds spécial est annulé à partir du 1
er janvier 2012. 
La Cour constitutionnelle motive notamment sa décision par le fait que la contribution annuelle est la même pour toutes les banques et qu’il n’est pas tenu compte du profil de risque des établissements de crédit
250.
L ’article 169, 5°, qui instaure un droit d’entrée pour les institutions financières, n’est pas annulé.
3.2.2 Protection des assurances sur la vie
Les contrats d’assurance sur la vie avec rendement garanti relevant de la 
branche 21 sont couverts pour un maximum de 100.000 euros par preneur d’assurance et par compagnie d’assurance. C’est uniquement le Fonds spé -
cial qui intervient en cas de défaillance d’une compagnie d’assurance.
Depuis le 1
er janvier 2011, les compagnies ne doivent plus payer de droit 
d’entrée, mais leur participation au Fonds spécial est désormais obligatoire. 
247 Le Fonds de protection des dépôts et des instruments financiers est un établissement public créé 
par la loi organique du 17 décembre 2008 (www.protectionfund.be ).
248  www.fondsspecialdeprotection.be.
249 Arrêté royal du 14 novembre 2008 portant exécution de la loi du 15 octobre 2008 portant des me -
sures à promouvoir la stabilité financière et instituant en particulier une garantie d’État relative aux crédits octroyés et autres opérations effectuées dans le cadre de la stabilité financière, en ce qui concerne la protection des dépôts et des assurances sur la vie, et modifiant la loi du 2 août 2002 relatives à la surveillance du secteur financier et aux services financiers.
250 « Les établissements de crédit étant tous traités de manière égale pour le calcul de la contribution 
attaquée, sans aucune pondération en fonction de leur profil de risque, les établissements de crédit qui se financent principalement par la sollicitation de dépôts auprès du grand public sont préjudiciés de manière disproportionnée par rapport à ceux qui se financent principalement sur le marché des capitaux. » (Arrêt 115/2011, B.13, p. 19). 174
168e Cahier de la Cour des comptesAu 31 mai 2011, 40 compagnies d’assurance étaient membres du Fonds 
spécial. 
Le Fonds spécial a été activé pour la première fois en mars 2011 suite à la 
défaillance d’APRA Leven251. Cette compagnie d’assurance a déclaré un in -
ventaire de 20,6 millions d’euros au Fonds spécial. 
3.2.3  Protection du capital de sociétés coopératives agréées
Par un arrêté royal du 10 octobre 2011252, l’État a étendu la compétence du 
Fonds spécial à la protection du capital des associés personnes physiques 
des sociétés coopératives agréées pour un maximum de 100.000 euros par 
associé. La garantie ne concerne pas les associés institutionnels.
Par un arrêté royal du 7 novembre 2011253, cette garantie a été accordée aux 
coopératives Arcopar, Arcofin et Arcoplus.
3.3	 Intervention	en	faveur	d’institutions	financières
Suite à un amendement de la convention de garantie conclue le 9 décembre 
2008 avec les États belge, français et luxembourgeois, Dexia n’émet plus sous garantie depuis le 1
er juillet 2010.
L ’encours des obligations garanties était de 23,8 milliards d’euros au 15 no-
vembre 2011, soit bien moins que le maximum de 100 milliards d’euros fixé 
par la convention. Conformément à la clé de répartition, l’État belge garantit 60,5 % de cet encours soit 14,4 milliards d’euros.
Fin mai 2011, le groupe Dexia a annoncé qu’il souhaitait vendre une partie, 
voire même la totalité des actifs de Dexia FSA. Dans l’entretemps, tous les actifs ont effectivement été vendus de sorte que la garantie de l’État a pris fin.
accordé une nouvelle garantie de maximum 54,4 milliards d’euros à certains emprunts émis par Dexia SA et Dexia Crédit Local. Cette garantie prendra fin au 31 décembre 2021
254.
3.4	 Banque	nationale	–	Fourniture	de	liquidités	d’urgence
Dans le système européen des banques centrales, une banque centrale peut 
prêter, sous sa responsabilité et à sa charge, des fonds à une institution fi -
nancière en difficulté. Ces prêts, qui s’appellent des fournitures de liquidités 
251 Avis officiels C- 2011/03097 et 03101 publiés dans le Moniteur belge du 8 mars 2011.
252 Arrêté royal du 10 octobre 2011 modifiant l’arrêté royal du 14 novembre 2008 portant exécution de la loi du 15 octobre 2008 portant des mesures visant à promouvoir la stabilité financière et institu -
ant en particulier une garantie d’État relative aux crédits octroyées et autres opérations effectuées dans le cadre de la stabilité financière, en ce qui concerne la protection des dépôts et des assu -
rances sur la vie, et modifiant la loi du 2 août 2002 relative à la surveillance du secteur financier et aux services financiers portant extension du système de protection au capital des sociétés 
coopératives agréées.
253 Arrêté royal du 7 novembre 2011 octroyant une garantie afin de protéger le capital de sociétés coopératives agrées.
254 Arrêté royal du 18 octobre 2011 octroyant une garantie d’État à certains emprunts de Dexia SA et 
Dexia Crédit Local SA. 175
168e Cahier de la Cour des comptesd’urgence (ou Emergency Liquidity Assistance , ELA) sont couverts par des 
nantissements.
Afin d’exonérer les actionnaires de la Banque nationale de tout risque qui 
pourrait résulter de telles opérations, l’État garantit à titre gratuit la totalité des fournitures de liquidité d’urgence accordées par la Banque nationale.
Vu le caractère strictement confidentiel de ces opérations, la Banque natio -
nale n’est pas tenue d’en informer l’État. 
3.5	 Synthèse	des	rémunérations	des	garanties	octroyées	par	l’État
Tableau	5	–		 Rémunérations	 des	garanties	 octroyées	 par	l’État	en	2010	et	2011	
(en	millions	d’euros)255
Garantie 2010 2011	
Fonds spécial de protection des dépôts et des assu -
rances sur la vie
Droit d’entrée des établissements financiers 156,7 156,7 156,7
Contribution annuelle des établissements financiers 91,6 470,2 470,2
Contribution annuelle des compagnies d’assurance 4,6 153,5 153,3
Dexia SA (refinancement interbancaire) 228,8 183,7 173,7
Dexia SA (portefeuille de produits structurés gérés par FSA) 
25573,4 58,5 58,5
KBC (portefeuille de produits structurés) 340,8 340,8 170,4
Ageas (garantie sur les obligations contractées par Age -
as vis-à-vis de BNP Paribas)4,4 5,5 5,5
Fortis Banque (produits structurés non transférés au SPV Royal Park Investments) (Fortis IN)10,5 10,5 10,5
SPV royal Park Investments (portefeuille de produits structurés transféré de Fortis32,0 31,3 30,9
Banque nationale (fourniture de liquidités d’urgence) inconnu inconnu inconnu
Total 942,8 1.410,7 1.229,7
La forte augmentation des contributions annuelles des établissements finan -
ciers (+ 378,6 millions d’euros) et des compagnies d’assurance (+ 148,7 mil-
lions d’euros) au Fonds spécial en 2011 s’explique par une modification du taux des contributions
256 et par la participation obligatoire de toutes les com -
pagnies d’assurance.
255 Dexia s’est engagé à couvrir les pertes sur le portefeuille de produits structurés acheté par Finan -
cial Security Assurance. L’État interviendra uniquement si Dexia n’est pas en mesure de faire face à ses obligations.
256 Pour 2011, les établissements financiers doivent payer une contribution annuelle fixée à 0,15 % (contre 0,031 % en 2010) de l’encours des dépôts exigibles et les compagnies d’assurance une contribution de 0,15 % (contre 0,05 % en 2010) de l’encours des réserves d’inventaires. 176
168e Cahier de la Cour des comptesL ’annulation par la Cour constitutionnelle de l’article qui détermine la con -
tribution annuelle des institutions financières contraint l’État à fixer, pour le  
1er janvier 2012, de nouvelles règles de rémunération.
Par contre, les autres rémunérations déjà versées pour 2011 sont compara -
bles à celles de 2010.
Les rémunérations versées ont été vérifiées par la Cour des comptes à partir 
des informations fournies par le SPF Finances. Elles sont conformes aux conventions de garantie et tous les établissements financiers et les compag -
nies d’assurance ont versé leur rétribution au Fonds spécial pour 2010.
Les rémunérations versées par le SPV Royal Park Investments font l’objet 
d’un litige entre l’État et le SPV et il n’est dès lors pas possible de se pronon -
cer sur l’exactitude des rémunérations versées en 2010.
Le litige vient du fait que la base de calcul de la rémunération n’est pas 
spécifiée dans la convention de garantie. L ’État estime que le calcul de la rémunération devrait être effectué sur une base de calcul de 360 jours pour les paiements en euros et en USD et 365 jours pour les paiements en GBP. Or, le SPV Royal Park Investments entend calculer toutes les rémunérations sur une base de 365 jours
257.
4				Mesures	 prises	par	la	Belgique	 pour	garantir	 la	stabilité	 financi -
ère	de	la	zone	euro
4.1	 Prêts	bilatéraux	à	la	Grèce
En vertu de la loi du 29 décembre 2010 portant des dispositions diverses258, 
le ministre des Finances est autorisé à consentir des prêts à la République 
hellénique à concurrence de 2.861 millions d’euros. Ces prêts font partie d’une ligne de crédit de 110 milliards d’euros, qui a été accordée à ce pays par les autres pays de la zone euro et le FMI dans le cadre d’un premier plan d’aide à la Grèce en 2010 pour trois ans.
L ’engagement des pays de la zone euro est proportionnel à leur participation 
au capital de la Banque centrale européenne (BCE).
Bien qu’il s’agisse de prêts bilatéraux entre pays de la zone euro et la Grèce, 
l’ensemble de l’action est coordonné par la Commission européenne après concertation au sein de l’ Eurogroupe 
259. Tous les paiements transitent par 
la BCE. 
Au 15 novembre 2011, la Belgique a octroyé quatre prêts à la Grèce pour un 
total de 1,7 milliard d’euros.
257      Une base de 365 jours est moins avantageuse pour l’État. Par exemple, si l’État devait garantir un commercial paper  de 1.000 euros pendant 180 jours, il recevrait 3,45 euros sur une base de 365 
jours soit 1.000 euros * 0,70 % * (180/365) et 3,50 euros sur une base de 360 jours soit 1.000 euros* 
0,70 % * (180/360).
258 Modification de la loi du 12 mai 2010 autorisant le ministre des Finances à consentir des prêts à la République hellénique dans la loi du 29 décembre 2010 portant des dispositions diverses. 
259 Conférence informelle composée des ministres des Finances de la zone euro, du commissaire européen aux Affaires économiques et financières et du président de la BCE. 177
168e Cahier de la Cour des comptesLe ministre des Finances précise que pour le deuxième plan d’aide à la Grè -
ce, aucun prêt bilatéral n’est envisagé mais l’intervention se fera par le tru -
chement de la société European Financial Stability Facility et sur base de la 
clé de répartition retenue .
4.2	 Aide	 par	l’intermédiaire	 du	mécanisme	 européen	 d’assistance	
financière
4.2.1 European Financial Stability Facility 1
Pour soutenir les pays de la zone euro qui rencontreraient des difficultés de 
financement, les ministres des Finances ont créé en 2010 un mécanisme 
européen temporaire de stabilisation. Il s’agissait en particulier d’une ligne de crédit valable trois ans.
Pour aider les états en difficulté, la Commission européenne pourrait prêter 
dans le cadre du Fonds européen de stabilité financière (FESF) un maximum 
de 60 milliards d’euros, garantis par le budget européen, et une société ano -
nyme de droit luxembourgeois, appelée European Financial Stability Facility (EFSF), pourrait émettre des emprunts qui seront garantis à concurrence de 440 milliards d’euros par les États membres de la zone euro.
Selon ses statuts, l’EFSF a pour objet de faciliter ou de fournir du finance -
ment aux États membres de l’Union européenne en difficultés financières 
dont la devise est l’euro et qui ont conclu avec la Commission européenne un mémorandum d’accord contenant des dispositions de conditionnalité. À cette fin, la société pourra lever des fonds en émettant des instruments fi -
nanciers  (...)
260. 
Afin que cette société puisse bénéficier de la confiance des marchés et em -
prunter à des taux d’intérêt intéressants, tous ses emprunts ont été garantis par les États membres de la zone euro qui ne rencontrent pas de difficultés à concurrence de leur participation au capital de la BCE. En tenant compte de la clé de répartition en vigueur (soit 3,48 %), la Belgique garantit les em -
prunts émis par l’EFSF pour un maximum de 15,3 milliards d’euros.
Afin d’obtenir la meilleure notation possible, les emprunts émis par l’EFSF 
sont garantis à 120 %
261. De plus, une partie des montants empruntés par 
l’EFSF doit être mise en réserve. La gestion de ces liquidités restées à l’EFSF est assurée par l’Agence de la dette allemande.
La conséquence de la garantie de 120% et de la mise en réserve d’une partie 
des montants empruntés est que l’EFSF 1 ne pouvait octroyer des crédits que pour un montant maximal estimé à  260 milliards d’euros.
La participation de la Belgique a été autorisée par la loi du 2 novembre 2010 
relative à la participation de l’État belge dans la société anonyme European 
260 Publié au Mémorial, Journal officiel du grand-duché de Luxembourg, C n° 1189, 8 juin 2010.
261 Cela signifie que si l’EFSF emprunte 1.000 euros, les États octroient une garantie de 1.200 euros. L’objectif est de se prémunir de la défaillance d’un garant. Il s’est avéré que bien que tous les États de la zone euro qui ne rencontrent pas de difficultés financières garantissent les emprunts émis par l’EFSF, les agences de notation ne prennent en considération que les garanties des pays AAA pour établir leur notation. 178
168e Cahier de la Cour des comptesFinancial Stability Facility et à l’octroi de la garantie de l’État aux instruments 
financiers émis par cette société.
Afin de pouvoir prêter 5,9 milliards d’euros au Portugal et 3,6 milliards d’euros 
à l’Irlande, l’EFSF a émis 3 emprunts pour un total de 13 milliards d’euros. 
Le ministre des Finances précise qu’en fonction de la clé de répartition en 
vigueur, le montant garanti par la Belgique s’élève à 705,3 millions d’euros. 
Conformément aux règles d’Eurostat262, ces octrois de crédits de l’EFSF sont 
inclus dans la dette publique des pays qui garantissent les emprunts sous -
crits par l’EFSF à concurrence de leur part dans cette garantie. L ’impact sur 
la dette publique des emprunts de l’EFSF garantis par la Belgique s’élève, par conséquent, à 705,3 millions d’euros.
4.2.2 European Financial Stability Facility 2
Afin d’augmenter les capacités de l’EFSF, les participants au Conseil euro -
péen du 24 juin 2011 ont décidé que :
•	 Les États garantiront les emprunts émis par l’EFSF à concurrence de 
165 % pour un maximum de 780 milliards d’euros pour le principal
263 
(contre 120 % et 440 milliards auparavant). 
•	 L ’EFSF pourra prêter un maximum de 440 milliards d’euros aux États 
en difficulté264.
•	 Dans des circonstances exceptionnelles, l’EFSF pourra acheter di -
rectement, sur le marché primaire, des obligations émises par des 
États de la zone euro.
Les participants au sommet de la zone euro du 21 juillet 2011 ont en outre 
décidé que :
•	 Dans des circonstances exceptionnelles et sur la base d’une analyse 
de la BCE, l’EFSF pourra racheter, sur le marché secondaire, des obligations émises par des États de la zone euro.
•	 L ’EFSF pourra prêter des fonds à un État de la zone euro afin que 
celui-ci puisse recapitaliser une institution financière en difficulté.
Pour la Belgique, cela représente une garantie d’un montant maximum de 27,1 milliards d’euros pour le principal (contre 15,3 milliards d’euros aupa -
ravant). Dans l’EFSF 2, les intérêts s’ajouteront au montant de la garantie octroyée, de manière à garantir le maintien de la capacité d’intervention de 440 milliards d’euros.
262 Eurostat News Release 13 / 2011 – 27 janvier 2011, The statistical recording of operations under -
taken by the European Financial Stability Facility.
263 Le maximum de 780 milliards d’euros tient compte du fait que tous les États de la zone euro peu -
vent se porter garants. Vu que l’Irlande, le Portugal et la Grèce ne peuvent actuellement pas se porter garants, le montant maximum est ramené à 726 milliards d’euros.
264 Soit 726 milliards/165 %. Dans le nouveau système, les montants empruntés par l’EFSF seront quasi intégralement reversés aux pays en difficulté.  179
168e Cahier de la Cour des comptesCes nouvelles dispositions ont été approuvées par le Parlement265.
L ’EFSF 2 est opérationnel depuis octobre 2011 et en novembre 2011, l’EFSF 
a émis un nouvel emprunt de 3 milliards d’euros pour soutenir l’Irlande. Le montant garanti par la Belgique n’ a pas encore été communiqué.
Lors du sommet européen du 26 octobre 2011, il a été décidé d’encore ac -
croître les ressources de l’EFSF.
4.3 Mécanisme européen de stabilité
Le Conseil européen du 24 juin 2011 a conclu un accord au sujet du finan -
cement d’un mécanisme de stabilité permanent de la zone euro, le Méca -
nisme européen de stabilité (MES), qui sera opérationnel au plus tard le  
1
er juillet 2013, et l’a concrétisé par le biais d’un traité266 entre les États mem -
bres de la zone euro sous la forme d’une organisation intergouvernementale 
de droit public international établie à Luxembourg.
Ce fonds permanent disposera au total d’un capital placé de 700 milliards 
d’euros, dont les États membres de la zone euro devront libérer au total 80 milliards d’euros à partir du 1
er juillet 2013, ou en d’autres mots, les injecter 
directement dans ce fonds. La part de la Belgique dans ce capital à libérer s’élèvera à environ 2,8 milliards d’euros. Pour le surplus, le MES pourra faire appel à une combinaison de capital appelable pré-approuvé et de garanties des États membres de la zone euro à concurrence de 620 milliards d’euros.
À l’instar des garanties pour les emprunts contractés par l’EFSF, la clé de 
répartition de la contribution de chaque État membre dans le capital placé de du MES sera basée sur sa participation au capital de la BCE. Cette clé est de 3,48 % pour la Belgique, ce qui portera l’engagement total du pays dans 
le MES à 24,4 milliards d’euros au maximum, dont la majeure partie sous forme de capital appelable. Contrairement à l’EFSF, les opérations de l’ESM n’auront aucune incidence sur la dette des États participants.
5	 	 Résultats	financiers	des	diverses	mesures	d’aide	
5.1	 Flux	de	caisse	suite	aux	mesures	d’aide
Trois types de mesures d’aide aux institutions financières et à la Grèce ont 
engendré, pour la Trésorerie, des flux de caisse financiers qui ont eu un 
impact quantitatif sur la dette publique et le budget : les injections de capital 
(participations au capital), les octrois de crédits (octroi de prêts) et les octrois 
de garanties, pour lesquels le Trésor a obtenu une rémunération. 
Le tableau ci-dessous donne un aperçu des flux de caisse jusqu’au 15 no -
vembre 2011. 
265  Loi du 26 septembre 2011 modifiant la loi du 2 novembre 2010 relative à la participation de l’État 
belge dans la société anonyme European Financial Stabilty Facility et à l’octroi de la garantie de 
l’État aux instruments financiers émis par cette société.
266  Traité européen du 11 juillet 2011. 180
168e Cahier de la Cour des comptesLes flux de caisse financiers engendrés par ces mesures ont fait progresser 
la dette publique (fédérale) de 17,6 milliards d’euros, ce qui représente envi -
ron 5,1 % du PIB au prix du marché en 2010267.
Tableau	6	-		 Financement	 des	différentes	 mesures	 d’aide	prises	dans	le	cadre	
de	la	crise	financière	 et	pour	garantir	 la	stabilité	 financière	 de	la	
zone	euro	(situation	au	15	novembre	2011	–	État	fédéral)
Période Institution Opération Montant
Flux de caisse sortants (en millions d’euros)
2008 Fortis, Dexia, Ethias, SPV 
Royal Park InvestmentsInjection de capital, y compris les frais d’expertise SFPI- 11.518,7 
2008 SPV Royal Park Investments Octroi de crédit - 5.001,7 
2008 KBC Octroi de crédit - 3.500,0
2009 Kaupthing Octroi de crédit - 160,0 
2009 SPV Royal Park Investments Injection de capital - 141,1
2010-2011 Grèce Octroi de crédit - 1.722,8
2010 EFSF Entrée dans le capital 0,6
2011 Dexia Banque Belgique Entrée dans le capital - 4.000,0
Total	des	flux	de	caisse	sortants -26.044,9
Flux de caisse entrants
2009 SPV Royal Park Investments Remboursement d’octroi de 
crédit+ 4.645,7 
2009 SPV Royal Park Investments Intérêts + 11,9
2009-2011 Kaupthing Remboursement d’octroi de crédit+ 120,8 
2009-2011 Kaupthing Intérêts + 3,1 
2008-2011 Divers établissements finan -
ciersRémunérations pour règlement de garantie+ 1.585,5 
2008-2011 Caisse des dépôts et consignationsCotisation au Fonds spécial de protection des dépôts et des assurances sur la vie+ 1.151,6 
2010 Banque Société générale Vente d’actions BNP Paribas + 212,9
2010-2011 Grèce Intérêts + 51,7
2011 Fortis banque et BNP Paribas Dividendes + 352,2
2011 KBC Intérêts + 297,8
Total	des	flux	de	caisse	entrants + 8.433,2
Solde -17.611,7
267 Bulletin statistique de la Banque nationale de Belgique, 2011-II, p. 25. Pour 2010, le produit intéri -
eur brut au prix du marché est de 342,2 milliards d’euros. 181
168e Cahier de la Cour des comptes5.2 Autres coûts de ces opérations
Par une lettre du 4 novembre 2010, la SFPI a présenté à la Trésorerie des 
factures pour des frais d’expertise (juridique et financière) pour un total de 41,9 millions d’euros. Ces factures concernent des prestations exécutées en -
tre octobre 2008 et avril 2010 dans le cadre des missions déléguées à la SFPI.
En 2008, la SFPI avait reçu une provision de 20 millions d’euros pour couvrir 
de telles dépenses. Le solde 21,9 millions est à charge du budget de l’année 2011, alors qu’aucun crédit n’était initialement prévu.
Les prestations de ces experts ont été directement commandées par la SFPI 
qui a prépayé toutes les factures. La Trésorerie, qui n’est pas impliquée dans la désignation de ces experts ainsi que dans la détermination de leur rému -
nération, n’est donc pas en mesure de programmer ces dépenses.
La Trésorerie ne reçoit pas une copie des rapports d’expertise envoyés à la 
SFPI et elle ne peut dès lors pas bénéficier de la compétence des experts.
6	 Conclusions
Depuis le rapport de la Cour des comptes du 22 décembre 2010, l’État est in -
tervenu pour soutenir la restructuration du groupe Dexia en octobre 2011. Au 
31 octobre 2011, les mesures de soutien ont consisté en une prise de parti -
cipation de 100 % dans le capital de Dexia Banque Belgique pour 4 milliards 
d’euros et en une garantie de maximum 54,4 milliards d’euros sur certains 
emprunts de Dexia SA et Dexia Crédit Local. 
L ’État a également accordé sa garantie pour la protection du capital de soci -
étés coopératives agréées.
Les mesures d’aide prises dans le cadre de la crise financière ont généré 
des recettes pour l’État. Ces recettes sont principalement les contributions versées au Fonds spécial et les rémunérations des garanties. Elles s’élèvent à 942,8 millions d’euros pour 2010 et elles sont estimées à 1.410,7 millions 
d’euros pour 2011.
Les rémunérations reçues par l’État en 2010 de Dexia (pour le refinancement 
interbancaire et pour FSA), KBC, Fortis banque et Ageas sont conformes aux conventions de garantie. Un litige entre le SPV Royal Park Investments et l’État ne permet pas à la Cour des comptes d’examiner les rémunérations versées par le SPV. 
lions d’euros) au Fonds spécial en 2011 s’explique par une modification des 
taux des contributions et par la participation obligatoire de toutes les com -
pagnies d’assurance au Fonds spécial.
Pour le 1
er janvier 2012, de nouvelles règles de rémunération pour le Fonds 
spécial de protection des dépôts et des assurances devront être fixées en  182
168e Cahier de la Cour des comptesraison de l’annulation par la Cour constitutionnelle de l’article qui détermine 
la contribution annuelle des institutions financières. 
L ’exécution des garanties donne lieu pour la première fois en 2011 à des dé -
penses, le Fonds spécial ayant été activé suite à la faillite de la compagnie 
d’assurance APRA Leven. 
Les expertises financières et juridiques commandées par la SFPI dans le 
cadre de ses missions déléguées sont intégralement à charge de l’État. Afin de permettre à la Trésorerie de bénéficier de la compétence des ex -
perts et de programmer ces dépenses, la Cour des comptes recommande que l’administration reçoive régulièrement une copie de tous les rapports d’expertise et une copie des contrats dès que ceux-ci sont signés par les experts et la SFPI.
En ce qui concerne les mesures d’aide à la zone euro, la Belgique garantit 
quatre emprunts émis par l’ European Financial Stability Facility pour soutenir 
l’Irlande et le Portugal. L ’État a en outre déjà prêté 1,7 milliard d’euros à la 
Grèce.
euro se sont élevées globalement au 15 novembre 2011 à 26,0 milliards d’euros et les recettes liées à ces interventions à 8,4 milliards d’euros. 183
Compte de la Trésorerie
168e Cahier de la Cour des comptesTitre V
Compte de la Trésorerie 2010
Le compte de la Trésorerie est un élément du compte général de l’État. Il comprend un aperçu des opérations financières de la Trésorerie qui fait of -
fice de gestionnaire des ressources financières de l’État. Il appartient à la Trésorerie d’avancer les moyens financiers nécessaires si les recettes sont perçues trop lentement et ne suffisent pas à couvrir les dépenses.
Concrètement, ce compte regroupe toutes les opérations sur les comp -
tes d’ordre de la Trésorerie et sur les comptes de trésorerie. Les comptes 
d’ordre sont utilisés pour comptabiliser les opérations du Trésor public avec des tiers, les comptes de trésorerie pour enregistrer et justifier les opérations financières de l’État.  184
168e Cahier de la Cour des comptesLe compte de la Trésorerie ne concerne en principe que les services publics 
qui ne sont pas intégrés dans le système Fedcom. En effet, ce compte ne fait partie du compte général que suivant l’article 80 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
Le compte de la Trésorerie n’a pas encore été transmis à la Cour des comp -
tes. Il sera fait rapport sur ce compte dans un complément au 168
e Cahier 
dès que les documents auront été transmis et examinés. 185
Compte des variations du patrimoine
168e Cahier de la Cour des comptesTitre VI  
Compte des variations dupatrimoine 
Le compte des variations du patrimoine est un des trois comptes de dévelop -
pement qui, avec le compte synthétique, font partie du compte général de l’État. Il expose les modifications de l’actif et du passif du patrimoine de l’État. 186
168e Cahier de la Cour des comptesLe compte des variations du patrimoine 2010 n’a pas encore été transmis à 
la Cour des comptes. Il sera fait rapport sur ce compte dans un complément au 168
e Cahier dès que les documents auront été transmis et examinés. 187
Compte synthétique
168e Cahier de la Cour des comptesTitre VII
Le compte synthétique est une synthèse des trois comptes de développe -
ment, à savoir le compte d’exécution du budget, le compte de la Trésorerie et le compte des variations du patrimoine. Ces comptes constituent ensemble 
le compte général de l’État. 188
168e Cahier de la Cour des comptesLe compte synthétique 2010 n’a pas encore été transmis à la Cour des comp -
tes. Il sera fait rapport sur ce compte dans un complément au 168e Cahier 
dès que les documents auront été transmis et examinés. 189
Comptes des organismes d’intérêt public
168e Cahier de la Cour des comptesTitre VIII  
Comptes des organismes d’intérêt public  
Les comptes des organismes d’intérêt public sont soumis au contrôle de la Cour des comptes.
Le présent titre examine si les délais de transmission des comptes annuels 
des organismes d’intérêt public dotés de la personnalité juridique sont res -
pectés. Il comprend aussi un aperçu des chiffres-clés des comptes annuels des organismes régis par la loi du 16 mars 1954 ainsi que de certaines insti -
tutions fédérales sui generis.  191
Comptes des organismes d’intérêt public  Respect des délais légaux
Les délais légaux et réglementaires régissant la transmission des comptes des organismes publics ne sont pas suffisamment respectés. Au  
31 octobre 2011, la Cour des comptes disposait, pour 2010, de 19 des 32 comptes attendus. Pour 2009 et 2008, respectivement neuf et deux orga -
nismes n’ont pas encore envoyé leurs comptes. La Cour des comptes ne relève aucune amélioration significative par rapport aux années antérieures. 
1  Introduction
Les 22 organismes opérationnels des catégories A, B, C et D, régis en 2010 
par la loi du 16 mars 1954
268, ainsi que les dix institutions sui generis, sont 
tenus de respecter des délais stricts pour l’élaboration, l’approbation et la transmission de leurs comptes annuels. 
1.1 Organismes examinés
269
Les organismes d’intérêt public, dont les comptes 2010 doivent être contrô -
lés par la Cour en vertu de dispositions légales et réglementaires, sont les 
suivants : 
Catégorie A
•	Agence fédérale des médicaments et des produits de santé (AFMPS)
•	Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs d’asile (Fedasil)
•	Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire (Afsca) 
•	Bureau fédéral du plan (BFP)
•	Service des pensions du secteur public (SdPSP)
•	Régie des bâtiments (Régie)
Catégorie B
•	Bureau d’intervention et de restitution belge (Birb)
•	Office central d’action sociale et culturelle du ministère de la Défense 
(Ocasc) 
•	Centre fédéral d’expertise des soins de santé (KCE)
•	Institut pour l’égalité des femmes et des hommes (IEFH) 
•	Institut des vétérans – Institut national des invalides de guerre, an -
ciens combattants et victimes de guerre (IV-Inig) 
•	Théâtre royal de la monnaie (TRM)
•	Institut géographique national (IGN)
268 Loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public. 
269  Étant donné qu’ils n’ont pas été activés, l’Agence des appels aux services de secours (Agence 112) 
et le Fonds Fortis ne figurent pas dans la liste. La Caisse de s dépôts et consignations (CDC) non 
plus, car ce service d’administration générale n’est pas doté de la personnalité juridique. Le Fonds des rentes y figure, en tant qu’institution sui generis dotée de la personnalité juridique. Le Service de médiation de l’énergie, fondé par l’article 27 de la loi du 29 avril 1999 relative à l’organisation du 
marché de l’électricité, a soumis ses comptes en 2011 pour la première fois. 192
Respect des délais légaux  Comptes des organismes d’intérêt public
168e Cahier de la Cour des comptes•	Orchestre national de Belgique (ONB) 
•	Fonds de vieillissement
Catégorie C
•	Bureau de normalisation (NBN)
•	Office de contrôle des mutualités et des unions nationales de mutua -
lités (OCM) 
•	Agence fédérale de contrôle nucléaire (AFCN)
•	Office national du ducroire (OND) 
•	Fonds de participation (FP)
Catégorie D
•	Caisse spéciale de compensation pour allocations familiales en 
faveur des travailleurs occupés par les entreprises de chargement, déchargement et manutention de marchandises dans les ports, dé -
barcadères, entrepôts et stations (CSP1)
•	Caisse spéciale de compensation pour allocations familiales en faveur des travailleurs occupés dans les entreprises de batellerie (CSP4) 
Institutions fédérales sui generis
•	Institut belge des services postaux et des télécommunications (IBPT) 
•	Institut de formation judiciaire (IFJ)
•	Institut des comptes nationaux (ICN)
•	Conseil national du travail (CNT)
•	Mémorial national du fort de Breendonk (MNFB)
•	Caisse nationale des calamités (CNC)
•	Caisse nationale des pensions de guerre (CNPG)
•	Service de médiation de l’énergie (SME)
•	Fonds des rentes 
•	Patrimoine de l’École royale militaire (Patrimoine ERM)
Comme dans les six précédents Cahiers, le présent article examine le res -
pect des délais légaux et réglementaires par ces organismes publics fédé -
raux.
Cet article donne un aperçu des années budgétaires 2008, 2009 et 2010, 
établi au 31 octobre 2011. 
1.2 Cadre légal et réglementaire
Les dates d’établissement, d’approbation et de transmission des documents 
budgétaires et des comptes sont fixées dans les dispositions légales et ré -
glementaires suivantes :
•	 loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’in -
térêt public  ; 
•	 arrêté royal du 5 août 1986 portant règlement général sur le budget 
et la comptabilité des organismes d’intérêt public appartenant à la catégorie D, visée par la loi du 16 mars 1954 ; 
•	 diverses dispositions légales et réglementaires applicables aux insti -
tutions fédérales sui generis. 193
168e Cahier de la Cour des comptesLes délais pour la transmission des comptes des organismes d’intérêt public 
à la Cour des comptes sont les suivants :
•	 pour les organismes de catégories A, B, C et D, le 31 mai de l’année 
qui suit l’exercice ;
•	 pour les institutions fédérales sui generis, des dates précises 
de transmission sont seulement imposées à l’IBPT et au MNFB  
(31 mai x+1), à la CNPG et à la CNC (31 mars x+1)270.
2 Résultats du contrôle
Au 31 octobre 2011, la Cour des comptes ne disposait pas encore des comptes officiels 2010 de treize organismes sur les 32 attendus. Parmi les 
comptes officiels transmis, seuls dix sont parvenus dans le délai légal. Pour 
les exercices 2009 et 2008, respectivement neuf et deux organismes n’ont 
toujours pas transmis leurs comptes. La situation ne s’est donc pas amélio -
rée de manière significative par rapport aux années précédentes.
En ce qui concerne les six organismes de la catégorie A, seuls les 
comptes 2010 du BFP ont été transmis à la Cour, avec un retard d’un mois. Les cinq autres organismes – l’Afsca, l’AFMPS, Fedasil, le SPSP et la Régie 
des bâtiments – n’avaient pas encore envoyé leurs comptes à la Cour au 
31 octobre 2011. Le SdPSP avait toutefois mis ses comptes officieux 2009 
et 2010 à disposition, contrairement à l’AFMPS qui n’a soumis aucun compte 
pour les deux années. Le dernier compte de la Régie transmis à la Cour 
porte sur 2006
271.
Parmi les neuf organismes de la catégorie B, ils sont deux (IEFH et IV-Inig) à 
ne pas encore avoir transmis leurs comptes officiels 2010 au 31 octobre 2011 
(ils ont toutefois mis tous deux leurs comptes officieux à disposition). Cinq autres organismes (Birb, Ocasc, KCE, IGN et le Fonds de vieillissement) ont transmis leurs comptes dans les temps et les comptes des deux organismes restants (TRM et ONB) sont parvenus à la Cour avec un retard de, respecti -
vement, trois mois et six semaines. L ’IEFH et l’IV-Inig n’ont pas encore trans -
mis de compte officiel pour 2009, mais bien une version officieuse. 
Trois des cinq organismes de la catégorie C ont transmis officiellement 
leurs comptes 2010 à la Cour dans le délai imparti (AFCN, NBN et FP). Les comptes 2010 et 2009 de l’OCM n’ont pas encore été transmis, tandis que les comptes 2010 de l’OND ont été transmis avec deux semaines de retard. 
Sur les deux organismes de la catégorie D, seule la CSP1 a envoyé ses 
comptes officiels à la Cour des comptes, avec un retard d’un mois. Les 
comptes de la CSP4 ont été mis officieusement à disposition en mai 2011. 
Concernant les dix institutions sui generis, deux d’entre elles (le Fonds des 
rentes et la CNC) ont transmis leurs comptes officiels 2010 dans les délais. 
Cinq institutions ont transmis leurs comptes avec une ou plusieurs semaines 
270 Lorsque la loi organique ne précise aucun délai pour la transmission des comptes, la Cour des comptes prend pour référence le 30 juin x+1, par analogie au délai de transmission prévu pour le compte général à l’article 80 des lois sur la comptabilité de l’État coordonnées par l’arrêté royal du 17 juillet 1991.
271 Reçu le 17 janvier 2011. 194
168e Cahier de la Cour des comptesde retard : l’INC (12), le SME (12), le CNT (11), le CNPG (2) et le MNFB (1). 
L ’IBPT et le Patrimoine ERM n’ont pas transmis leurs comptes, même à titre officieux. Les comptes de l’IFJ ne sont disponibles qu’officieusement. Les comptes officiels 2009 des institutions de cette catégorie ont été transmis à 
la Cour, à l’exception des comptes de l’IBPT, du CNT et de l’IFJ (ces deux derniers ont toutefois mis leurs comptes officieux à disposition). En ce qui concerne 2008, les comptes de l’IBPT manquent encore.
Malgré une insistance répétée au fil de ses Cahiers précédents, la Cour 
constate cette fois encore l’absence d’une amélioration significative du res -
pect des délais légaux ou réglementaires en matière d’établissement, d’ap -
probation et de transmission des comptes annuels des organismes publics 
fédéraux.
Les retards sont liés aux procédures administratives de confection et de 
transmission des comptes et à la certification par le réviseur d’entreprises. 
Comme les années précédentes, la Cour des comptes constate qu’il n’a 
pas été donné suite, sinon insuffisamment, à la recommandation générale 
d’accélérer la procédure administrative entre la confection et la transmission 
des comptes à la Cour et d’amener les différentes parties concernées à se 
mettre d’accord sur des procédures.
Il convient également de veiller à ce que le réviseur d’entreprises puisse 
intervenir dans des délais qui soient compatibles avec les délais légaux fixés 
pour la confection et la transmission des comptes des organismes. 
La Cour des comptes demande dès lors, à nouveau, qu’il soit donné suite à 
ces recommandations. Elle attire l’attention sur la nécessité de fournir des efforts supplémentaires pour que les délais de transmission des comptes annuels soient respectés, afin de se préparer à l’entrée en vigueur de la loi sur la comptabilité du 22 mai 2003 qui impose des délais encore plus ser -
rés
272.
272 En vertu de l’article 93, § 1er et 2, de la loi sur la comptabilité du 22 mai 2003, le ministre du Budget 
doit soumettre les comptes approuvés des organismes administratifs publics au contrôle de la Cour avant le 31 mars x+1.  195
Chiffres-clés
Les chiffres-clés qui figurent dans le tableau ci-après proviennent (sauf cas particuliers) du compte d’exécution du budget de chaque organisme, trans -
mis à la Cour des comptes par le ministre des Finances en vertu de l’article 6, § 3 et 4, de la loi du 16 mars 1954 ou des dispositions organiques propres à certains organismes. Ces chiffres concernent la situation arrêtée au  
31 octobre 2011 et incluent les recettes et les dépenses pour ordre.
Pour les comptes qui n’ont été transmis qu’officieusement à la Cour, les 
chiffres n’ont été repris que s’ils ont été approuvés par les organes compé -
tents (organe de gestion compétent pour les organismes de catégorie B, C et D, ou par le ministre hiérarchiquement compétent pour les organismes de catégorie A). Dans quelques cas, les réalisations  comprises dans le budget de l’organisme approuvé par les lois contenant le budget général des dé -
penses de l’État fédéral ont été prises en compte. Seule la dotation à charge de l’État fédéral est prise en considération. 
Recettes, dépenses et dotations des organismes d’intérêt public en 2008, 2009 et 2010 (en millions d’euros)
Catégorie Organisme Chiffres 2008 2009 2010
02 SPF Chancellerie du Premier ministre
B TRM Recettes 45,5 47,8 44,8
dont dotation 31,6 34,2 33,2
Dépenses 45,4 48,0 44,9
B ONB Recettes 9,6 10,0 10,3
dont dotation 6,9 7,5 7,4
Dépenses 9,5 10,0 10,4
03 SPF Budget et Contrôle de la gestion
B Fonds de vieillissement Recettes 0,3 0,3 519,2
dont dotation 0,3 0,3 0,3
Dépenses 0,3 0,3 519,2
12 SPF Justice
Sui generis IFJ Recettes / 5,2* 5,6*
dont dotation / 5,2* 5,2*
Dépenses / 2,5* 3,8*
13 SPF IntérieurC AFCN
272Recettes 19,4 19,9 20,3
Dépenses 27,4 15,8 22,7 196
Comptes des organismes d’intérêt public Chiffres-clés
168e Cahier de la Cour des comptesCatégorie Organisme Chiffres 2008 2009 2010
16 Ministère de la Défense
B OCASC Recettes 33,1 33,5 33,7
dont dotation 6,8 7,5 9,0
Dépenses 37,0 39,8 42,0
B IV-Inig Recettes 45,0 46,6* 39,8*
dont dotation 44,3 42,9* 39,2*
Dépenses 45,1 43,1* 41,5*
B IGN Recettes 16,3 16,6 17,8
dont dotation 10,8 12,4 12,8
Dépenses 16,9 17,4 17,6
Sui generis MNFB Recettes 0,7 0,6 0,6
Dépenses 0,7 0,6 0,6
Sui generis Patrimoine ERM Recettes 5,1 3,5 6,5*
Dépenses 4,8 3,2 6,6*
18 SPF FinancesC FP Recettes 62,2 62,1 69,3
dont dotation 2,5 3,6 4,6
Dépenses 84,0 84,2 85,4
Sui generis CNPG Recettes 211,5 196,9 182,5
dont dotation 211,5 196,9 182,5
Dépenses 211,5 196,9 182,5
Sui generis CNC Recettes 30,6 38,1 26,1
Dépenses 25,9 29,1 6,5
Sui generis Fonds des rentes
273Recettes 8,8 5,8 5,2
dont dotation 0 0 0
Dépenses 2,8 2,3 3,4
19 Régie des bâtiments
A Régie274Recettes 794,7* 829,6* n.d.
dont dotation 675,6* 756,9* n.d.
Dépenses 717,6* 790,0* n.d.
21 Pensions
A SdPSP275Recettes 10.832,7 11.494,7* 11.830,7*
dont dotation 7.353,4 7.858,5* 8.008,8*
Dépenses 10.770,1 11.386,1* 11.824,0*
23 SPF Emploi, Travail et Concertation sociale
B IEFH Recettes 5,0 5,1* 5,9*
dont dotation 4,5 4,7* 4,7*
Dépenses 5,0 5,1* 5,9*
Sui generis CNT276Recettes 3,1 3,3* 3,4
dont dotation 3,1 3,3* 3,4
Dépenses 3,0 3,3* 3,3 197
Chiffres-clés  Comptes des organismes d’intérêt public
24 SPF Sécurité sociale
C OCM Recettes 3,9 3,0* n.d.
dont dotation 0,0 0,0* n.d.
Dépenses 3,6 3,7* n.d.
D CSP1 Recettes 18,3 19,5 19,6
dont dotation 0,0 0,0 0,0.
Dépenses 18,3 19,5 19,6
D CSP4 Recettes 17,2 14,8 11,8*
Dépenses 17,3 14,8 11,9*
25 SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et EnvironnementA Afsca Recettes 212,5 183,1 n.d.
dont dotation 114,5 113,4 n.d.
Dépenses 188,5 159,8 n.d.
A AFMPS Recettes 49,7 53,5* n.d.
dont dotation 17,7 19,0* n.d.
Dépenses 41,7 50,4* n.d.
B KCE
277Recettes 9,3 4,2 9,2
dont dotation 2,3 2,2 2,1
Dépenses 6,9 7,1 7,3
32 SPF Économie, PME, Classes moyennes et ÉnergieA BFP Recettes 9,9 10,1 9,8
dont dotation 9,0 9,3 9,1
Dépenses 9,8 9,8 10,8
B Birb Recettes 316,7 321,4 321,8
dont dotation 13,4 13,0 13,3
Dépenses 377,9 371,3 319,9
C NBN Recettes 4,2 4,3 8,6
dont dotation 2,7 2,7 6,9
Dépenses 3,0 3,8 8,2
C OND
278Recettes 1,0 0,7 5,0
Dépenses 15,5 16,9 23,6
Sui generis IBPT279Recettes 40,5* 44,9* n.b.
dont dotation 0,0* 0,0* n.b.
Dépenses 30,6* 30,9* n.b.
Sui generis ICN Recettes 0,02 0,02 0,02
dont dotation 0,02 0,02 0,02
Dépenses 0,01 0,01 0,01
Sui generis SME Recettes / 0,8 1,9
dont dotation / 0,8 0,0
Dépenses / 0,004 0,9 198
44 SPF Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale
A Fedasil Recettes 239,0 253,0 n.d.
dont dotation 237,9 246,9 n.d.
Dépenses 241,5 270,5 n.d.
* chiffres officieux, c’est-à-dire chiffres provenant de comptes officieux mis à dispo -
sition par l’organisme ou données mises à disposition par un autre canal (réalisa -
tions mentionnées dans des documents budgétaires ou chiffres communiqués par 
l’organisme)
n.d. : non disponible273274275276277278279280
273 Les chiffres repris dans le tableau pour l’AFCN sont tirés des comptes économique s de l’orga -
nisme, celui-ci ne publiant pas de compte d’exécution conformément à la loi du 16 mars 1954.
274 Comme le Fonds des rentes ne publie pas de compte d’exécution, les chiffres du tableau le concer -
nant proviennent des comptes économiques.
275 Le dernier compte de la Régie des bâtiments, transmis officiellement, concerne l’année budgé -
taire 2006. Les montants indiqués correspondent aux réalisations mentionnées soit dans les bud -
gets de l’organisme publiés en annexe des lois budgétaires 2009, 2010 et 2011, soit d’informations 
officieuses communiquées par la Régie.
276 Les montants relatifs au SdPSP concernent tant le budget des missions (recettes et dépenses relatives aux missions légales) que le budget de gestion (recettes et dépenses relatives à la ges -
tion).
277 Chiffres issus de la comptabilité économique.
278 Des mesures ont été prises en 2010 pour éviter de surfinancer le KCE. Elles consistent à imposer le remboursement des dotations en provenance du SPF Finances et du SPF Sécurité sociale au-delà d’un certain seuil, une fois l’intervention de l’Inami perçue. Ainsi, en 2010, 1,1 million d’euros a été remboursé pour l’année budgétaire 2009 à chaque SPF. En 2011, le remboursement par SPF s’est élevé à 0,2 million pour l’année budgétaire 2010.
279 Les chiffres mentionnés se rapportent aux opérations de gestion reprises au budget statutaire.Les opérations relatives à la mission statutaire ne sont reprises que dans les comptes économiques .
280 Le dernier compte officiel que l’IBPT a transmis porte sur 2007. Les chiffres 2008 et 2009 ont été fournis par l’Institut à la demande de la Cour des comptes. 199
168e Cahier de la Cour des comptesPartie II
Missionjuridictionnelle
La Cour des comptes contrôle les comptes des comptables en deux phases successives, distinctes l’une de l’autre. 
Dans la phase administrative, la Cour des comptes arrête les comptes des 
comptables. À cette fin, ces derniers lui transmettent leurs comptes pério -
diquement, ainsi qu’en cas de déficit et de cessation de leurs fonctions. La Cour établit si les comptables sont quittes, en avance ou en débet. Elle en -
voie ensuite les comptes arrêtés à l’autorité compétente.
Dans la phase juridictionnelle, la Cour des comptes apprécie la responsabi -
lité du comptable à l’égard des débets qu’elle a constatés dans son compte. 
L’autorité compétente doit citer le comptable en débet à comparaître devant la Cour. Elle ne le fait pas lorsqu’elle estime que le comptable peut se préva -
loir de la force majeure ou lorsque le déficit n’excède pas 1.250 euros. Lors -
que l’autorité compétente cite le comptable devant la Cour, une procédure publique et contradictoire est mise en place. Au terme de celle-ci, le comp -
table peut être condamné à rembourser tout ou partie du déficit. Lorsque l’autorité compétente s’abstient de citer le comptable, elle en avise la Cour par un écrit motivé, accompagné de toutes les pièces justificatives. La Cour des comptes en fait rapport dans son Cahier.   201
Mission juridictionnelle  Phase administrative
Phase administrative 
En dépit de l’envoi régulier de rappels signalant aux administrations et aux ministres les comptes de comptables en retard, certains services accusent encore un arriéré considérable en matière de transmission des comptes.
Concernant les recettes fiscales, la Cour des comptes avait, au 31 octo-
bre 2011, seulement reçu les comptes 2010 de la TVA, de l’Enregistrement 
et des Domaines, tandis que 322 des 522  comptes  2010 lui avaient été trans -
mis pour les recettes non fiscales.En dépenses, tous les comptes 2010 de 240 des 260 gestions avaient été 
transmis. 
Enfin, un cinquième des comptes en matières 2010 (15 sur 67) manquaient.
En outre, à la même date, 70 comptes divers relatifs à des années antérieu -
res n’avaient pas été transmis à la Cour. 
1	 Justification 	des	opérations 	comptables
Toutes les recettes et dépenses de l’État sont réalisées par des comptables 
justiciables de la Cour des comptes. Ils sont tenus de rendre compte de leur gestion selon une périodicité définie et en cas de fin de gestion ou de déficit.
Les comptables ordinaires sont chargés de percevoir les recettes. Par ail -
leurs, certaines dépenses sont effectuées par des comptables au moyen 
d’avances mises à leur disposition
281. Enfin, le matériel appartenant à l’État 
et non mis en service est géré par des comptables en matières.
Les comptes de ces différentes catégories de comptables, arrêtés par la 
Cour en 2010, figurent dans le tableau ci-après.
281   Pour les SPF Chancellerie du Premier ministre, Budget et Contrôle de la gestion, Personnel et 
Organisation, Technologie de l’information et de la communication, Santé publique, Sécurité sociale, Intégration sociale, Emploi et Économie, ces avances sont régies non plus par l’article 15, 2°, de la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisation de la Cour des comptes (reddition des comptes tous les quatre mois), mais par l’article 66 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral (reddition annuelle des comptes) – application des lois-programmes du 22 décembre 2008 et du 23 décembre 2009 rendant applicable un certain nombre de dispositions de la loi précitée du 22 mai 2003 à ces services. Voir, dans la partie III de ce Cahier, l’article sur la troisième évaluation du projet Fedcom.  202
Phase administrative  Mission juridictionnelle
168e Cahier de la Cour des comptesTableau	1	–	Nombre	de	comptes	de	comptables	arrêtés	par	la	Cour	en	2010
SPF et SPP Deniers Matières Avances  
de fondsTotal
SPF Chancellerie du Premier ministre 6 2 8
SPF Justice 50 43 306 399
SPF Intérieur 60 189 249
SPF Affaires étrangères, Commerce 
extérieur et Coopération au développement130 29 159
Défense 3 10 13
Police fédérale 2 9 11
SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie42 43 85
SPF Mobilité et Transports 18 15 33
SPF Emploi, Travail et Concertation sociale50 22 72
SPF Finances 275 17 62 354
SPP Politique scientifique 5 7 12
Régie des bâtiments 1 1
SPF Sécurité sociale 12 14 26
SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement9 35 44
SPF Personnel et Organisation 6 2 8
SPF Technologie de l’information et de la communication2 1 3
SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale15 7 22
SPP Budget et Contrôle de la gestion 1 1
Total  686 60 754 1.500
Les recettes des comptables ordinaires appartenant aux administrations non fiscales s’élèvent à 8,2 milliards d’euros en 2010. L ’ensemble des recettes 
brutes des administrations fiscales atteint 176 milliards d’euros.
En 2010, des dépenses ont été effectuées par le biais des comptes des 
comptables d’avances de fonds pour 2,2 milliards d’euros, dont environ  
2 milliards au ministère de la Défense. 
2	 Retards	dans	la	transmission	des	comptes
Dans de nombreux cas, les délais de transmission des comptes ne sont 
pas respectés. Pour illustrer l’ampleur de l’arriéré, le tableau suivant établit un relevé du nombre total de gestions et du nombre de comptes afférents à 2010 et aux années antérieures qui n’avaient pas encore été transmis à la Cour des comptes au 31 octobre 2011. Ce tableau ne comprend pas les comptables fiscaux. 203
168e Cahier de la Cour des comptesTableau	2	–		 Nombre	 de	gestions	 en	retard	par	SPF	et	SPP	et	par	catégorie	 de	
comptes	(situation	au	31	octobre	2011)
SPF et SPP Nombre total 
de	gestionsNombre de 
gestions 	
en retard – 
comptes	2010	
non transmis Nombre de 
gestions	en	
retard –  
comptes	anté -
rieurs	à	2010	
non transmisDeniers*
Matières
Avances de fonds
Deniers*
Matières
Deniers*
Matières
SPF Chancellerie du Premier 
ministre7 2
SPF Justice 86 43 91 40 13 5 38 6 2
SPF Intérieur 62 69 1
SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement148 9132 2 12
Défense 4 3 5
Police fédérale 2 2 2
SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie30 1 17 6 4 1 1
SPF Mobilité et Transports 17 4 2
SPF Emploi, Travail et Concertation sociale24 2
SPF Finances 57 18 16 4 2 1 1
SPP Politique scientifique 17 3 1 1
Régie des bâtiments 1
SPF Sécurité sociale 17 8 2
SPF Santé publique, Sécurité 
de la chaîne alimentaire et 
Environnement29 28 4 6 6 1
SPF Personnel et Organisation 6 2
SPF Technologie de l’information 
et de la communication2
SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale11 1 9 1
SPP Budget et Contrôle de la gestion2 1 1
Total  522 67260200 1520 59 7 4
* recettes non fiscales
Source : données de la Cour des comptes 204
168e Cahier de la Cour des comptes3  Transmission des comptes en temps voulu 
3.1	 SPF	 Affaires	 étrangères,	 Commerce	 extérieur	 et	Coopération	 au	
développement 	
Au 31 octobre 2011, dix comptes 2009 des postes diplomatiques et consu -
laires n’avaient toujours pas été soumis à la Cour. En outre, aucun compte 
afférent à 2010 n’avait encore été transmis pour ces postes. Il ressort de la réponse du 27 juillet 2011 du président du comité de direction du SPF à une question posée par la Cour qu’une petite centaine de comptes étaient déjà prêts à être transmis à la Cour à cette date. Le président allait les soumet -
tre à la Cour, même si tous les comptes de 2009 n’avaient pas encore été transmis. Le suivi des droits consulaires par l’administration centrale du SPF pose problème depuis quelques années déjà. Elle tente pour le moment de 
résorber l’arriéré. 
3.2	 SPF	Finances
Pour ce qui concerne les comptes non fiscaux, le retard le plus important 
concerne la Monnaie royale, dont le dernier compte en deniers transmis est toujours celui de 2004. 
Quant aux comptes fiscaux, aucun des 212 comptes annuels 2010 des Im -
pôts directs n’avaient encore été transmis au 31 octobre 2011. Les comptes 
annuels 2009 et 2010 de l’Administration des douanes et accises manquai -
ent encore aussi. 
3.3	 SPF	 Santé	publique,	 Sécurité	 de	la	chaîne	alimentaire	 et	Envi -
ronnement
En ce qui concerne le compte « Remboursements d’emprunts (ex-Agricul -
ture) », la justification fait défaut depuis le 1
er janvier 2007 (le comptable est 
décédé et il n’est pas possible d’obtenir des renseignements sur les retenues 
effectuées sur les traitements des personnes concernées). 
Depuis l’introduction de Fedcom le 1er janvier 2009, divers comptes encore 
actifs de la Direction générale de l’environnement ne sont plus transmis.  Un quart des comptes d’avances fait encore défaut, parce que la transaction 
nécessaire dans le programme informatique (ZBOE006) a été mise tardive -
ment à la disposition des administrations qui utilisent Fedcom. 
3.4 SPF Justice
Il existe un arriéré de quatre ans dans la transmission des comptes de gesti -
on des établissements pénitentiaires (« Masse des détenus »). Les pièces 
justificatives afférentes à 2007 ont bien été envoyées à la Cour et les comp -
tes 2007 ont entre-temps été transmis à la Trésorerie. 
L ’établissement pénitentiaire de Marneffe a connu un déficit au deuxième 
trimestre 2008. La Cour a insisté pour qu’un compte de déficit soit établi et transmis sans délai. Les autres comptes afférents à 2008 peuvent être trans -
mis sous la forme d’un état récapitulatif. Les comptes 2009 et 2010 doivent  205
168e Cahier de la Cour des comptesêtre complétés le plus vite possible et les comptes qui sont prêts doivent être 
transmis rapidement à la Cour. 
La Cour a également constaté que, depuis 2007, après le décès du compta -
ble en matières de la prison de Saint-Gilles, aucun compte en matières ne 
lui a plus été transmis. Elle a insisté pour qu’un compte de fin de gestion soit élaboré d’office à la date du décès du comptable et que le successeur du comptable confectionne le plus rapidement possible les autres comptes des années 2007 à 2010. 
3.5	 SPF	Économie,	PME,	Classes	moyennes	et	Énergie
Les comptes « Expo Shanghai 2010 » et « Timbres postaux Métrologie » 
ne sont plus transmis depuis l’introduction de Fedcom le 1
er janvier 2010. 
En outre, ces comptes ne sont apparemment pas repris dans l’application 
Fedcom, alors qu’ils contiennent des opérations afférentes au patrimoine du pouvoir fédéral.  
Deux comptes de fin de gestion, qui doivent être élaborés à la suite de 
l’introduction de Fedcom et de la suppression des comptables extraordinai -
res, font également encore défaut. 
3.6	 SPP	 Intégration	 sociale,	 Lutte	contre	la	pauvreté	 et	Économie	
sociale
Depuis l’adhésion du SPP à Fedcom le 1
er janvier 2010, aucun compte de 
l’administration centrale n’a encore été transmis en raison de problèmes liés 
à la transaction nécessaire dans le programme informatique (ZBOE006).
3.7	 SPP	Politique	scientifique
Le dernier compte en deniers transmis du Service national de congrès est 
toujours celui de 2005.  206
Phase juridictionnelle  Mission juridictionnelle
Phase juridictionnelle
En 2010, la Cour des comptes a reçu des autorités compétentes huit décisi -
ons de ne pas citer à comparaître des comptables dans le compte desquels 
un débet avait été constaté. Au total, les débets se sont élevés à un peu plus 
de 169.000 euros. 
En 2010, la Cour des comptes a reçu des autorités fédérales compétentes 
huit décisions de ne pas citer à comparaître des comptables dans le compte desquels un débet avait été constaté. Les montants des débets figurent dans le tableau ci-après.
Comptes	 en	débet	par	SPF	pour	lesquels	 l’autorité	 a	décidé	de	ne	pas	citer	à	
comparaître	(montants	en	euros)
SPF Nombre Montant total
SPF Finances 7 169.195,19
SPF Emploi, Travail et Concertation sociale1 295,62
Total 8 169.490,81
Source : données de la Cour des comptes
Toutes les décisions de ne pas citer à comparaître soumises à la Cour des comptes ont été motivées par référence à la force majeure dans le chef du comptable. Toutes ces décisions s’appuyaient sur un examen de la respon -
sabilité des comptables concernés.
constatés en 2007 et 2006 dans les comptes de comptables du SPF Affaires étrangères, l’autorité compétente n’a pas pris de décision de citation ou non. Par conséquent, les intéressés ont été déclarés définitivement quittes cinq ans après avoir cessé leurs fonctions de comptable. 
Le 14 octobre 2010, la chambre néerlandaise de la Cour des comptes a 
rejeté une action introduite par le ministre des Finances. Elle tendait à con -
damner un receveur d’un bureau de TVA local à rembourser un déficit de recouvrements constaté dans son compte. Le texte intégral de l’arrêt a été publié sur le site www.courdescomptes , sous la rubrique « Arrêts ». 207
Gestion et contrôle interne
168e Cahier de la Cour des comptesPartie III  
Gestion et contrôle interne 
Les commentaires de la Cour des comptes sur le compte général ne se limitent pas aux résultats du contrôle des comptes et à la légalité des opéra -
tions financières de l’année. Ils se concentrent également sur la gestion des services publics et la bonne utilisation des moyens à la disposition du secteur 
public.
Cette partie comprend le résultat de contrôles qui ne sont pas directement 
liés aux comptes 2010 mais font partie des programmes de contrôle annuels de la Cour. Ces contrôles peuvent être de portée générale ou concerner des services publics ou des catégories de dépenses spécifiques.
Une analyse générale de Fedcom est d’abord proposée. Elle est assortie 
d’un aperçu et d’une analyse des suites données aux recommandations for -
mulée les années précédentes par la Cour au sujet de Fedcom. Cette ana -
lyse générale est complétée d’examens détaillés.  209
Gestion et contrôle interne  Troisième évaluation Fedcom
168e Cahier de la Cour des comptesTroisième évaluation de l’entrée en vigueur du projet  
Fedcom dans certains départements de l’administration 
générale
Même si le ministre du Budget et son administration ont réalisé d’importants efforts pour donner suite aux observations et recommandations formulées par la Cour au sujet de Fedcom depuis son 164
améliorés, ce qui nécessite notamment que les responsabilités du service 
Comptable fédéral, d’une part, et des départements, d’autre part, soient défi -
Le projet Fedcom comprend le soutien informatique à la mise en œuvre de 
la nouvelle comptabilité publique instaurée par la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral. Le 1
er janvier 2011,  
trois nouveaux départements de l’administration générale ont rejoint Fed -
com282. Le projet est à présent opérationnel dans douze des dix-sept do -
maines politiques de l’administration générale. 
Depuis le lancement du projet le 1er janvier 2009, la Cour réalise chaque 
année une évaluation de l’état de la mise en œuvre, de l’encadrement et de 
l’opérationnalité de la nouvelle application. Les résultats des deux premières évaluations figurent dans les 166
e et 167e Cahiers de la Cour des comptes283.
Le présent article traite de la troisième évaluation de Fedcom. 
2 Procédure contradictoire
La Cour a communiqué pour commentaire ses constatations et recomman -
dations au sujet du projet Fedcom au ministre du Budget le 24 août 2011. 
Elle en a transmis une copie au secrétaire d’État au Budget, au président du comité de direction du SPF Budget et Contrôle de la gestion, au directeur gé -
néral du service Comptable fédéral et au gestionnaire de projet de Fedcom. 
La réponse du ministre du Budget, reçue le 6 octobre 2011, est exposée 
brièvement au point 5.
282  SPF Finances, SPF Mobilité et Transports, SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coo -
pération au développement. 
283  Cour des comptes, 166e Cahier, Volume I, p. 548, et 167e Cahier, Volume I, p. 431. 210
Troisième évaluation Fedcom  Gestion et contrôle interne
168e Cahier de la Cour des comptes3 État de la mise en œuvre du projet Fedcom 
Dans le cadre de la troisième évaluation du projet Fedcom, la Cour des 
comptes a examiné dans quelle mesure il a été donné suite aux diverses ob -
servations et recommandations qu’elle a formulées depuis son 164e Cahier 
au sujet du projet Fedcom, des processus financiers et comptables qui y sont liés et du contrôle interne. 
En annexe au présent article figure un tableau synthétisant les observations, 
commentaires et recommandations de la Cour. Il reprend également les ré -
ponses du ministre du Budget et de l’administration ainsi qu’un état des lieux.  
Il ressort de ce tableau que certaines des observations et recommandations 
de la Cour ont déjà été mises en œuvre, mais que, pour certains problèmes 
importants, il n’a pas encore été trouvé de solution satisfaisante. 
Parallèlement, la Cour des comptes a analysé certains aspects spécifiques 
de Fedcom. Ceux-ci sont abordés dans les articles suivants de ce Cahier.
4 Rôle du service Comptable fédéral
La Cour a saisi l’occasion pour procéder à un examen plus poussé du rôle 
joué par le service Comptable fédéral dans la gestion, le pilotage et le suivi du projet, en particulier au niveau de l’accompagnement et du soutien des divers utilisateurs du système. Le succès de ce projet dépend largement de la possibilité dont dispose le service d’adapter la gestion budgétaire et comp -
table de l’État aux exigences légales et réglementaires
284 ainsi que de ses 
efforts pour impliquer en permanence toutes les parties intéressées dans ce processus de changement. 
La Cour a informé le ministre du Budget que la question se pose toujours 
de savoir si le service Comptable fédéral dispose d’une capacité suffisante pour apporter une réponse appropriée à tous les défis qui se posent et aux attentes des départements et des autres utilisateurs du système. Son rôle est, en effet, crucial pour la réussite du projet, qui sera d’ailleurs applicable à tous les services publics de l’administration générale de l’État fédéral à partir de 2012.
La Cour reconnaît les efforts consentis par ce service d’appui confronté à 
la difficulté de satisfaire en même temps à toutes les attentes, compte tenu des limites techniques de la solution standard SAP achetée. Elle constate toutefois que les réponses apportées se limitent souvent à des actions indivi -
duelles et ponctuelles privilégiant les problèmes les plus urgents rencontrés par les utilisateurs de l’application. 
La Cour est consciente que le service Comptable fédéral doit à la fois s’assu -
rer de la consolidation de la mise en œuvre de Fedcom dans les départe -
ments qui travaillent déjà avec la nouvelle application et préparer la transition 
vers la nouvelle comptabilité des autres départements et des services visés à l’article 2, 2° à 4°, de la loi du 22 mai 2003 (services administratifs à comp -
tabilité autonome, organismes administratifs publics et entreprises d’État). 
284   Loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l'État fédéral et arrêté 
royal du 10 novembre 2009 fixant le plan comptable applicable à l'État fédéral, aux communautés, aux régions et à la Commission communautaire commune. 211
168e Cahier de la Cour des comptesCette diversité des tâches doit être prise en compte dans la définition des 
ressources nécessaires.
En outre, la Cour constate un manque de gestion et de pilotage du projet 
et l’absence de définition claire des responsabilités du service Comptable fédéral et des administrations. Les départements déplorent que le service Comptable fédéral ne dispose pas de suffisamment de temps pour suivre le bon fonctionnement de Fedcom au sein de leur département et qu’ils ne reçoivent pas ou reçoivent tardivement une réponse à leurs questions sur l’application concrète sur le terrain. De son côté, le service Comptable fédé -
ral répond que les SPF n’utilisent pas suffisamment les informations qui sont 
mises à leur disposition via divers canaux (phase de déploiement, banque de 
données RWD
285, Fedcom School,  etc.). 
À cet égard, la Cour souligne que les départements élaborent eux-mêmes des solutions ad hoc pour répondre à un besoin réel et direct ou se concertent entre eux pour élaborer une solution pratique à leurs problèmes communs, indépendamment de l’intervention du service Comptable fédéral et sans l’en avertir. De telles pratiques vont à l’encontre de l’esprit de la réforme et empêchent d’accroître l’uniformité et la transparence des opérations comp -
tables des départements.
Le service Comptable fédéral doit veiller plus scrupuleusement à ce que les 
départements utilisent de manière optimale les possibilités offertes par les transactions mises à disposition dans le cadre de Fedcom et suivent correc -
tement les instructions et directives élaborées à ce sujet. La Cour constate que les SPF ont une perception différente à ce sujet, souvent en fonction des transactions qu’ils utilisent et de leur connaissance technique du système. Un meilleur monitoring des questions et problèmes divers qui sont soumis au helpdesk, par exemple, par le biais d’une liste de FAQ, pourrait contribuer à l’élaboration de solutions uniformes et obligatoires. Le forum du groupe de travail Utilisateurs de Fedcom devrait être utilisé de manière plus efficace pour analyser les besoins et déployer de nouvelles initiatives. La Cour sug -
gère que la Fedcom School  soit organisée comme un institut de formation 
permanente associant directement à la réforme l’ensemble des utilisateurs finaux de l’application et les initiant aux possibilités techniques réelles des transactions de Fedcom.
La Cour a signalé au ministre que le service Comptable fédéral a également 
pour tâche d’attirer l’attention des SPF sur leur obligation d’appliquer les textes légaux et réglementaires. À ce sujet, elle songe plus particulièrement au rôle que le contrôleur des engagements doit jouer au niveau de l’engagement et de la liquidation des dépenses, ainsi qu’à l’obligation des départements d’intégrer dans le système à la fin 2012 l’inventaire de leurs immobilisations 
et de les évaluer conformément à la loi-programme du 23 décembre 2009.
La Cour estime que l’état actuel de la mise en œuvre de la nouvelle comp -
tabilité en général et de Fedcom en particulier n’offre pas de garanties suf -
fisantes en termes de respect du calendrier prévu par le législateur et de la 
qualité et de l’exhaustivité des informations fournies. Les éléments suivants étayent cette opinion :
•	Des problèmes se posent lors des clôtures mensuelles de la comp -
tabilité. 
285  Plate-forme contenant les informations générales sur le projet Fedcom. 212
168e Cahier de la Cour des comptes•	Les départements ne sont pas suffisamment préparés aux étapes 
qu’ils doivent suivre lors de la clôture de leur comptabilité générale ; le recours à une consultance externe, par exemple pour l’élaboration de manuels comptables relatifs au processus de clôture de la comp -
tabilité, n’a pas conduit au résultat escompté.
•	La pratique comptable quotidienne déroge sur des points essentiels aux normes prévues par la loi du 22 mai 2003 et l’arrêté royal du 10 novembre 2009 ; ainsi, une des principales innovations, à savoir la comptabilisation sur la base des droits constatés
286 et non plus sur 
une base de caisse, n’a pas encore été mise en pratique totalement ou de manière uniforme.
•	Le basculement vers la nouvelle comptabilité, prévu au 1
er jan-
vier 2012, des services visés à l’article 2, 2° à 4°, de la loi du 22 mai 2003, pourrait devoir être reporté à défaut de mesures et d’initia -
tives suffisantes pour que ces services puissent appliquer en temps voulu, complètement et correctement les nouvelles règles relatives à la comptabilité et au rapportage financier. En outre, le périmètre de consolidation n’a toujours pas été clairement délimité, par le biais de l’élaboration d’une liste (indicative) des organismes et services sou -
mis à la nouvelle loi sur la comptabilité
287 288.
•	La qualité du contrôle interne du système Fedcom, notamment au niveau de la sauvegarde des opérations et de la séparation des fonc -
tions, n’offre pas la garantie que les risques sont couverts.
Tous ces éléments empêchent la transmission du compte général en temps voulu à la Cour et ne permettent pas de garantir que les comptes annuels donnent une image fidèle de la réalité économique. 
Enfin, la Cour a attiré une fois de plus l’attention sur le fait qu’à l’exception 
de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 fixant le plan comptable, aucun autre arrêté n’a encore été définitivement approuvé, ce qui crée un risque quant à la réussite du projet. Elle a rappelé au ministre du Budget sa recomman -
dation d’imposer un calendrier strict pour la préparation des arrêtés royaux afin que le projet Fedcom soit doté le plus vite possible de l’encadrement juridique nécessaire. En outre, la nouvelle Commission de la comptabilité publique devrait pouvoir entamer rapidement ses travaux.
La Cour conclut que le service Comptable fédéral, entre autres, doit s’atteler 
en priorité et d’urgence aux tâches suivantes :
•	la rédaction définitive des principaux arrêtés d’exécution de la loi du 
22 mai 2003 ;
•	l’élaboration de procédures, directives et instructions homogènes et obligatoires qui répondent aux besoins réels des SPF et SPP utilisant Fedcom et qui garantissent un mode de comptabilisation uniforme afin d’éviter qu’ils élaborent leurs propres solutions divergentes et 
286 La notion de droit constaté n’est pas encore d’application aux recettes étant donné que l’article 
167, in fine, de la loi du  29 décembre 2010 portant des dispositions diverses (I) prévoit que le trai -
tement des recettes fiscales et non fiscales par le SPF Finances se fera encore sur une base de caisse jusqu’en 2015. 
287 Voir aussi Cour des comptes, « Préparation des services ne faisant pas partie de l’administration générale aux obligations comptables de la loi du 22  mai 2003  », 167
e Cahier, Volume I, p. 522- 539.
288 Dans une lettre du 24 août 2011, la Cour des comptes a réitéré au ministre du Budget et au secré -
taire d’État au Budget sa demande d’être informée des initiatives prises en la matière. Jusqu’à présent, sa lettre est restée sans réponse. 213
168e Cahier de la Cour des comptesqu’ils continuent à utiliser leurs anciennes applications et pratiques ; 
•	la réorientation du groupe de travail Utilisateurs de Fedcom, qui doit 
davantage s’atteler à inventorier et à traiter, suivant un calendrier strict et un agenda diffusé préalablement, les problèmes pratiques et les objections des SPF utilisant Fedcom ainsi qu’à rendre compte de l’avancement des réalisations sur le terrain ; 
•	la convocation de la nouvelle Commission de la comptabilité pu -
blique, qui doit élaborer pour tous les départements soumis à la nou -
velle comptabilité des positions communes quant aux normes du plan comptable et de la comptabilité publique (notamment en ce qui concerne l’interprétation de la notion de droit constaté) et à la problé -
matique de l’inventaire et des règles de réévaluation et d’amortisse -
ment ;
•	la réalisation d’initiatives en temps voulu et la détermination des 
moyens nécessaires pour que la connaissance et le savoir-faire du 
consultant IBM/CSC relatif au système soient, une fois le contrat ter -
miné, transférés au service Comptable fédéral, comme prévu dans la 
Best And Final Offer de Fedcom.
5 Réponse du ministre
Le ministre du Budget explique que le service Comptable fédéral utilise les 
moyens disponibles en fonction de la double mission qui lui est dévolue, à savoir libérer la capacité nécessaire à la concrétisation des modalités du pro -
jet, d’une part, et procurer un soutien suffisant aux départements qui utilisent déjà l’application, d’autre part. Les moyens restent limités, mais le transfert d’un certain nombre de membres du personnel de l’Administration de la tré -
sorerie offrira certainement davantage de possibilités à ce service d’appui, notamment en ce qui concerne le rapportage et l’établissement de l’inven -
taire des immobilisations corporelles.
Le ministre ajoute que les processus et procédures que le service Comptable 
fédéral met à la disposition des utilisateurs de Fedcom seront complétés et précisés. Il estime cependant qu’il incombe aux fonctionnaires dirigeants des SPF de veiller, dans le cadre de leur système de contrôle interne, à ce que les instructions et directives soient respectées.
À l’instar de la Cour, il estime que la mise en œuvre complète du projet tou -
chant à sa fin, le groupe de travail Utilisateurs de Fedcom peut imprimer de 
nouveaux accents axés sur une démarche en profondeur et plus structurelle. Des places se libéreront donc au sein de la Fedcom School , ce qui permettra 
de continuer à assurer le soutien et la formation d’autres collaborateurs que les utilisateurs-clés des départements.
Il promet que, parallèlement au rapportage annuel imposé par la loi, il sera 
désormais procédé à l’élaboration mensuelle d’un compte d’exécution du budget sur base de caisse et, tous les trois mois, à un rapportage écono -
mique quasiment complet.
Dans sa réponse, le ministre s’attarde également sur une série d’observa -
tions, commentaires et recommandations que la Cour avait intégrés dans 
son tableau synthétique annexé à sa lettre du 24 août. 214
168e Cahier de la Cour des comptesIl brosse l’état d’avancement actuel de l’élaboration du cadre juridique du 
projet et annonce que le consultant prépare une solution technique qui per -
mettrait de remédier à la surveillance défaillante des crédits au niveau du programme.
Le ministre nuance l’affirmation selon laquelle le service Comptable fédé -
ral assurerait un pilotage et un suivi insuffisants du projet. Il souligne, à 
cet égard, la planification concluante et l’exécution prioritaire des phases de déploiement, conformément au contrat conclu avec le consultant, ainsi que la façon dont les problèmes signalés au helpdesk sont traités et pris en considération dans la configuration de ces phases. Le service Comptable fédéral soutient en outre les services des SPF qui développent en interne une nouvelle application ou qui sont sur le point de procéder à un impor -
tant achat de logiciel ayant un impact sur la comptabilité. Il reconnaît que la 
longue absence de certains responsables du projet a eu des conséquences 
fâcheuses, que ce soit pour les mises à niveau informatiques pour la factu -
ration électronique, le scannage de l’inventaire et le soutien systématique des SPF qui sont déjà passés à Fedcom ou encore pour le rapportage relatif 
au projet. Il voit également un problème dans le fait que des solutions soient 
mises au point en dehors de Fedcom et que d’anciennes applications conti -
nuent d’être utilisées.
S’agissant des gestions comptables, le ministre signale l’adaptation tech -
nique qui a été apportée au niveau de l’expédition systématique des rapports 
du compte de gestion ainsi que la sensibilisation future des départements à l’exécution correcte des obligations légales qui leur incombent en matière d’enregistrement de droits constatés.
Enfin, le ministre énumère quelques points qui doivent rencontrer les obser -
vations formulées par la Cour concernant le contrôle interne déficient du 
cycle des dépenses. 215
168e Cahier de la Cour des comptesOBSERVATIONS, COMMENTAIRES ET RECOMMANDATIONS 
DE LA COUR DES COMPTES RÉPONSES ET ENGAGEMENTS DU MINISTRE DU BUDGET 
OU DU SERVICE COMPTABLE FÉDÉRAL ÉTAT DE LA SITUATION
1. Cadre juridique incomplet
a. Un seul arrêté d’exécution de la loi du 22 mai 2003 a été pu -
blié, à savoir l’arrêté royal fixant le plan comptable ; les autres 
arrêtés ne sont pas encore définitifs ou n’ont pas encore reçu l’avis (positif) de l’Inspection des finances et du Conseil d’État.
 Le groupe de travail Législation ne se réunit plus depuis juin 2009.- Un groupe de travail interne du service Comptable fédéral con -
tinue à travailler sur les textes. 
- Les projets d’arrêtés relatifs aux acteurs et aux comptables jus -
ticiables de la Cour des comptes sont pratiquement achevés sur le plan administratif.
- Tout est mis en œuvre pour préparer au maximum le travail législatif dans l’attente de l’installation d’un gouvernement de plein exercice.- Le projet d’arrêté royal relatif aux pièces justifica -
tives a fait l’objet d’un avis négatif de l’Inspection des finances ; un texte alternatif du service Ma -
nagement Support du SPF Budget & Contrôle de la gestion n’a pas encore été examiné. 
- Quant à l’arrêté royal relatif aux acteurs, les différentes versions se succèdent rapidement, mais il n’y a pas de consensus sur le nombre d’acteurs ni sur leur rôle. 
- Le projet d’arrêté royal relatif aux avances doit 
être déposé par le ministre des Finances. 
- Trois arrêtés ont reçu un avis positif de 
l’Inspection des finances (arrêté royal relatif à la présentation des comptes annuels, arrêté royal relatif à la présentation du compte d’exécution 
du budget et arrêté royal relatif aux comptables). 
- Aucun projet d’arrêté n’a encore été soumis au 
Conseil d’État pour avis.
b. La circulaire du 2 mars 2009 relative au commentaire du systè -
me comptable en exécution des dispositions légales et régle -
mentaires existantes n’est plus actuelle car elle se base sur un ancien projet d’arrêté royal relatif aux acteurs.-   Absence de réponse. - La circulaire du 2 mars 2009 n’a pas été actuali -
sée.
- La circulaire relative au commentaire et aux in -
structions concernant les différentes dates, les délais de paiement, le traitement et le monitoring des créances n’a pas encore été validée défini -
tivement alors qu’elle est utilisée par la plupart des départements comme document de réfé -
rence. 
2. Surveillance des crédits défaillante  
a. SAP prévoit uniquement un contrôle des crédits au niveau de l’allocation de base Fedcom (SEC) et pas de contrôle des cré -
dits au niveau de l’allocation de base-tableau de la loi ni un contrôle de la disponibilité des crédits au niveau du program -
me ou du fonds budgétaire 
 La Cour des comptes ne peut pas satisfaire à son obligation d’information prévue à l’article 61, 3°, de la loi du 22 mai 2003.-  Une solution technique est recherchée en collaboration avec le consultant visant à un contrôle de la disponibilité des crédits au niveau du programme budgétaire, à condition que la perfor -
mance du système n’en soit pas réduite.-  La nouvelle procédure du consultant n’est pas encore au point parce que le blocage au niveau du programme vaut également pour les dépen -
ses de personnel et d’autres dépenses fixes. 
- La Cour des comptes a développé elle-même une application informatique qui effectue un contrôle au niveau de l’allocation de base-ta -
bleau de la loi et du programme.
b.  La transaction SAP pour le suivi et la consommation des cré -
dits (transaction Budcon) contient des erreurs en ce qui con -
cerne les crédits d’engagement dissociés. - Une nouvelle transaction sera développée. -  La nouvelle transaction ZFM04 est opération -
nelle depuis mars 2011, mais ne prévoit aussi qu’un contrôle de la disponibilité des crédits au niveau de l’allocation de base Fedcom. 216
168e Cahier de la Cour des comptes
OBSERVATIONS, COMMENTAIRES ET RECOMMANDATIONS 
c. Aucun contrôle de la disponibilité des crédits n’est effectué 
pour les dépenses de personnel ou d’autres dépenses fixes et il est possible de désactiver le contrôle de disponibilité pour les dépenses autres que celles afférentes au personnel.-  Les charges de personnel doivent toujours pouvoir être payées. -  La Cour des comptes a développé une solution informatique propre. 
- La possibilité de désactiver le contrôle de dispo -
nibilité dans SAP est encore utilisée.
3. Contrôle interne déficient
a. Le futur rôle du contrôleur des engagements n’a pas été défini et le contrôle des engagements et des liquidations est insuf -
fisant.
 - La liquidation des dépenses est liée au bon de commande et à la réception des biens (procédure du triple rapprochement)  
 l’intervention du contrôleur au niveau des liquidations est moins nécessaire. 
- Certaines lacunes étaient déjà présentes avant l’introduction de Fedcom, mais les normes seront portées à un niveau supérieur.- La transaction relative à la réception technique des biens (Migo) n’est pas appliquée ou pas cor -
rectement.
- L’intervention du contrôleur des engagements est régie par la loi, mais la pratique montre que, dans la plupart des SPF, il n’octroie que des visas d’engagement et plus de visas de liquida -
tion. 
- Le modèle de bon de commande dans SAP n’est pas adapté aux commandes complexes et ne permet d’enregistrer que des montants TVA incluse. 
b. L’introduction du contrôle interne et de l’audit interne telle que prévue dans les arrêtés royaux du 17 août 2007 n’enregistre 
guère voire pas de progrès.- L’introduction du BPR nécessaire n’est pas toujours possible et les SPF ont une tâche importante à réaliser en la matière. 
- Le comité d’audit de l’autorité fédérale doit développer des sti -
mulants complémentaires.- Le contrôle interne et l’audit interne n’ont pas encore été mis en œuvre au sein des SPF ou l’ont été insuffisamment. 
- Il existe des anomalies en ce qui concerne la sauvegarde dans le système SAP : par exem -
ple, la possibilité de modifier le fournisseur sur le bon de commande après l’octroi du visa du 
contrôleur des engagements et l’intervention de 
l’Inspection des finances ou la possibilité de ne pas tenir compte des avertissements ( warnings)  
automatiques. 
c. La séparation des fonctions est déficiente en raison de l’imprécision de la réglementation, du manque de personnel suffisamment qualifié et de la nécessité d’assurer la continuité du service.
 - Une matrice avec les incompatibilités entre les rôles a été mise au point, mais les SPF doivent distribuer eux-mêmes les rôles et définir les tâches. 
- Le service Comptable fédéral rappellera aux SPF les procédu -
res pour confier des rôles sur une base temporaire.- Le projet d’arrêté royal relatif aux acteurs prévoit 
des solutions pour les petits services, mais il n’a pas encore été approuvé. 
- L’audit sur le traitement des déclarations de cré -
ances révèle une séparation peu poussée des fonctions d’enregistrement, d’exécution et de décision
288.
d. Les dossiers d’engagement et de liquidation ne sont pas ar -
chivés de manière centralisée dans tous les départements et ne contiennent pas suffisamment de pièces justificatives  il 
faudrait chercher une solution par le biais d’une numérisation.- La numérisation est une option d’avenir (analyse coûts-bénéfi -
ces), mais une centralisation plus poussée de certains proces -
sus comptables est préférable. - L’archivage des pièces justificatives ne pose pas réellement de problème pour les contrô -
les de la Cour, mais chaque SPF applique son propre système. 
- L’arrêté royal relatif aux pièces justificatives n’a 
pas été adopté. 217
4. La Cour des comptes ne dispose pas de possibilités de 
contrôle suffisantes et n’a qu’un accès limité au système.
a. La Cour n’a pas accès à toutes les transactions dans SAP.
- La Cour aura accès à toutes les transactions utiles. - La Cour des comptes a désormais un accès complet à toutes les transactions utiles.
b. La production des informations souhaitées est techniquement difficile et peu conviviale ; la qualité des instructions de travail n’est pas constante ; il n’existe pas de lexique circonstancié et exhaustif contenant les définitions des termes et codes utili -
sés.- L’offre de services du service Comptable fédéral et de l’équipe Fedcom sera renforcée. 
- La qualité de la documentation sera améliorée. 
- Des variantes sécurisées seront élaborées. 
-  Les promesses du groupe de travail Utilisateurs de Fedcom et le développement d’un instrument de suivi des accords conclus seront concrétisés dans la limite des moyens disponibles (prio -
rités). 
-  Le choix d’une solution standard SAP réduit la convivialité du système. 
- La Cour des comptes aura accès à la Fedcom School .- La banque de données RWD a été rénovée, 
mais demeure peu conviviale en l’absence d’un 
moteur de recherche affiné. 
- La qualité des instructions de travail est varia -
ble. 
- Le lexique disponible reste insuffisant. 
- Le groupe de travail Utilisateurs de Fedcom ne dispose pas de calendrier ni d’agenda prédéter -
miné ; il n’existe pas d’instrument de suivi des 
accords conclus. 
- En 2010, la Cour des comptes a été intégrée 
gratuitement dans le programme de formation 
de la Fedcom School .
b. Le rapportage financier (mensuel) est insuffisant et ne répond 
pas tout à fait aux exigences des articles 27, 28 et 74 de la loi du 22 mai 2003.- On tente de donner suite aux souhaits de la Cour, mais des solu -
tions de rechange via des formations sont également possibles. 
- Un rapport sur les fonds organiques sera rédigé. - Plusieurs adaptations techniques ont été effec -
tuées, dans l’esprit de la solution standard de SAP. 
- Le suivi des mouvements sur les fonds orga -
niques est possible via les transactions SAP ZFM01 et ZFM04.
c. Les possibilités d’audit sont insuffisantes.
 - La Cour a la possibilité de tester certains modules d’audit dans SAP.- Cinq auditeurs de la Cour ont reçu le rôle spé -
cifique d’auditeur dans SAP et de consultant DART. 
d. Il existe un risque que le compte général soit transmis en retard et la période de contrôle accordée à la Cour est trop courte.
 - Le fait d’avoir choisi un scénario de déploiement pour la mise en œuvre entraîne un retard en raison de la consolidation avec les données des SPF n’utilisant pas Fedcom. 
- Le délai de transmission du compte général et le délai de con -
trôle de la Cour seront prolongés. - Le délai de transmission du compte général à la Cour a été reporté au 30 juin, mais n’est pas respecté, surtout en ce qui concerne le volet des recettes. Plusieurs versions corrigées du compte d’exécution du budget et des comptes annuels sont transmises.  
- Le délai de contrôle de la Cour s’élève à présent à quatre mois (jusque fin octobre). 218
5. Anomalies et lacunes concernant le plan comptable
a. Les règles de (ré)évaluation ne sont pas suffisamment éla -
borées pour tenir une comptabilité économique à part entière. 
La nouvelle commission CCP doit se réunir en urgence.- Un gouvernement en affaires courantes ne peut pas prendre de décision définitive (par exemple, concernant l’approbation d’arrêtés d’exécution ou la commission CCP). 
- En 2010, la clôture de l’exercice 2009 a été réalisée en colla -
boration avec des experts externes, sur la base notamment de projets de manuels comptables.- Les manuels comptables approuvés sont très 
basiques et incomplets (peu pratiques, absence 
de captures d’écran) et ne permettent pas aux SPF de tenir convenablement leur comptabilité générale. 
- L’arrêté d’exécution en vue de l’entrée en vi -
gueur de la CCP n’a pas été approuvé. 
b. La notion de droit constaté – notion-clé dans la nouvelle comp -
tabilité – n’est pas toujours interprétée conformément aux dis -
positions normatives en vigueur et de manière uniforme par les départements.- Absence de réponse. -  Un audit de l’enregistrement des dépenses bud -
gétaires sur la base de droits constatés a été réalisé et montre qu’il n’y a pas eu d’évolution
289.
c. La classe 0 du plan comptable n’est pas utilisée et les clas -
ses budgétaires 8 et 9 sont uniquement utilisées indirectement pour le rapportage. - Le regroupement économique et fonctionnel peut être déduit sans problème du compte d’exécution du budget. 
 - Les comptes 0 sont utilisés pour l’application e-Borg du SPF Finances. 
- L’utilisation des classes 8 et 9 et le mode d’élaboration du compte récapitulatif des opéra -
tions budgétaires ne permettent pas de réconci -
lier la comptabilité générale et budgétaire. 
d. Le plan comptable joint à l’arrêté royal y afférent offre peu de soutien pour cataloguer certaines opérations dans la rubrique correcte et ne correspond pas toujours au plan comptable uti -
lisé par Fedcom. - Le plan comptable et ses commentaires sont évolutifs. - Absence d’évolution.
6. Des applications de l’ancienne comptabilité de l’État sont conservées.
a. Les comptes d’ordre sont toujours utilisés. - Absence de réponse.- La plupart des départements utilisent des comptes d’ordre. 
- Comme l’indique l’article « Conversion des comptes d’ordre et des comptes de trésorerie dans Fedcom (suivi) », il n’existe aucun rap -
port sur l’utilisation des comptes d’ordre et 
l’instruction de mars 2009 n’a pas été adaptée 
à la suite de l’adhésion de nouveaux départe -
ments à Fedcom. 
b. Les engagements provisionnels n’ont pas été supprimés. - Absence de réponse. - Absence d’évolution.
c. Les avances de fonds « ancien style » sont maintenues. - Absence de réponse. -  Absence d’évolution. 219
7. Pilotage et suivi insuffisants de la part du service Comp ‑
table fédéral
a. Le service Comptable fédéral joue un rôle de pilotage dans 
le cadre de la mise en œuvre de Fedcom, mais n’élabore pas suffisamment de directives, circulaires et instructions de tra -
vail. 
 Le service Comptable fédéral ne dispose pas d’une capacité suffisante pour répondre aux défis qui se posent et aux atten -
tes des SPF.
 - L’équipe Fedcom sera renforcée. 
- Le service Comptable fédéral pilote bien le processus : une nouvelle procédure pour les fichiers centraux ( master data ) sera 
mise en place, certaines procédures seront rappelées aux SPF, des mesures seront prises pour faciliter l’intégration des opéra -
tions du SCDF via l’interface.
- Les formations de la Fedcom School  abordent effectivement les 
problèmes existants et réels des SPF, mais ne font que complé -
ter le trajet de formation suivi à l’occasion de la mise en œuvre de Fedcom au sein des SPF. 
- Les SPF doivent prévoir eux-mêmes une formation en compta -
bilité générale pour leurs collaborateurs. 
- Les instructions de travail ont été écrites dans un environne -
ment WEBGUI et non SAPGUI ; les éléments organisationnels relèvent de la compétence des SPF. - Le service Comptable fédéral consa -
cre beaucoup d’énergie au déploiement et ne s’attèle pas suffisamment au suivi et à 
l’accompagnement des SPF qui utilisent déjà 
l’application. 
- Une nouvelle procédure pour les fichiers cen -
traux est opérationnelle. 
- La capacité du helpdesk a été étendue, mais il 
ne propose que des solutions ad hoc (n’assure 
pas de monitoring). 
- Les nouvelles informations sur le projet sont dif -
fusées via une Fedcom Update  et des lettres 
d’information.  
- Les formations de la Fedcom School  sont da -
vantage axées sur la pratique. 
- Certains SPF élaborent eux-mêmes des instru -
ments ou cherchent des solutions ensemble pour des problèmes communs, sans demander 
l’intervention du service Comptable fédéral. 
b. Les rapports sur le statut de Fedcom sont rédigés sur une 
base irrégulière.  - Absence de réaction. - Le dernier rapport date du 25 juin 2010.
8. Problèmes concernant les gestions comptables
a. Il n’existe pas de solution technique satisfaisante pour l’élaboration du compte de gestion (transaction ZBOE006) et les comptes de gestion sont transmis trop tard à la Cour des comptes. - Une nouvelle version électronique du compte de gestion sera mise au point.- La nouvelle version du compte de gestion con -
stitue une amélioration, mais pose encore des problèmes  la Cour des comptes ne peut plus 
obtenir elle-même les comptes à partir du sys -
tème ; la transaction ne prévoit pas l’élaboration d’un compte de fin de gestion ; il n’existe pas d’historique des comptables. 
- Les comptes de gestion ne sont pas transmis à la Cour en temps voulu (avant le 1
er mars).
b. Les droits constatés sont enregistrés au moment de la percep -
tion en caisse et non lors de la naissance du droit.-  Cet élément relève de la responsabilité du service Budget et Contrôle de la gestion de chaque département. - Cette situation n’a pas changé. 220
c. Le rapportage sur les droits constatés est déficient. - Cet élément relève de la responsabilité du service Budget et 
Contrôle de la gestion de chaque département.- La constatation et la perception du droit sont dissociées, ce qui pose problème lorsque les deux phases sont exécutées par des compta -
bles différents. 
- Les droits irrécouvrables ne sont pas trans -
férés à l’Administration du cadastre, de l’enregistrement et des domaines. 
- Les droits annulés et les droits portés en sursé -
ance indéfinie sont toujours comptabilisés sous 
la forme d’une correction du droit initial par le 
biais d’une note de crédit. 
d. Des problèmes se posent au niveau de la clôture des comptes financiers des comptables extraordinaires et du transfert de 
fonds au Trésor. - Absence de réponse. -  Le suivi de cette problématique s’est amélioré 
au sein des SPF qui travaillent avec Fedcom, 
surtout à la suite de la correspondance échan -
gée avec la Cour. 
9. Obligations des services ne faisant pas partie de 
l’administration générale
- Il n’existe aucune garantie que toutes les entités visées à l’article 2, 2° à 4° (services administratifs à comptabilité auto -
nome, organismes administratifs publics et entreprises d’État), de la loi du 22 mai 2003 suivront la nouvelle comptabilité à partir de 2012.
- Une imprécision règne quant aux services qui doivent être considérés comme des services administratifs à comptabilité autonome, des organismes administratifs publics et des entre -
prises d’État.
- La transition doit être encadrée par le SPF Budget et Contrôle de la gestion. - En 2012, un projet pilote sera lancé pour tester la consolida -
tion des opérations de l’administration générale et celle de quelques entités qui répondent grosso modo aux conditions de la loi de 2003 ; pour les autres entités, un forum sera créé.  
(voir journée d’information du 29 avril 2011 organisée par le ser -
vice Comptable fédéral)- Absence d’évolution.
- Par lettre du 24 août 2011, la Cour a demandé au ministre du Budget et au secrétaire d’État au Budget de lui communiquer les initiatives prises pour encadrer la préparation des entités au pas -
sage à la nouvelle comptabilité.
10. Problèmes au niveau du contrôle interne du cycle des dé ‑
penses
a. Les créances entrantes ne font pas l’objet d’un enregistrement scrupuleux.-  SAP contient une transaction spécifique (MIR7) pour le préenre -
gistrement des factures. La procédure à appliquer est exposée par la Fedcom School . -  L’utilisation de la transaction MIR7 n’est pas obligatoire
290. 221
b.  Tous les départements ne disposent pas d’une matrice 
d’autorisation complète et actuelle qui veille suffisamment à la séparation des fonctions. - Dans Fedcom, les SPF sont obligés d’élaborer une matrice d’autorisation et les incompatibilités ont été définies. - Le projet d’arrêté royal relatif aux acteurs, qui doit définir certains éléments et exceptions con -
cernant la séparation des fonctions, n’a pas en -
core été adopté.  
- Tous les SPF ne disposent pas d’instructions in -
ternes relatives à la séparation des fonctions ou ne les appliquent pas. 
c. Il n’y a pas de suivi scrupuleux des créanciers. -  Le système Fedcom fournit des informations suffisantes pour assurer le suivi des créances. - Les SPF ont une perception différente des pos -
sibilités offertes par SAP pour suivre la gestion de leurs créanciers, selon les transactions qu’ils utilisent et en fonction de leur connaissance technique du système.  
d. Les différentes phases du cycle d’achat ne sont pas définies 
clairement (absence de workflows ) et les paiements tardifs ne 
font pas l’objet d’un examen systématique. - Le cycle d’achat a été décrit clairement dans SAP. 
-  Le service Comptable fédéral procède à un monitoring régulier 
des délais de paiement. - Le monitoring des délais de paiement assuré 
par le service Comptable fédéral est incomplet 
et n’est pas toujours clair pour les SPF. Ils y ac -
cordent peu d’attention.
- Les contrôles de routine quotidiens relatifs à la qualité et à l’intégration des données dans la 
comptabilité budgétaire, générale et analytique 
ne sont pas effectués par les départements ou 
le sont sur une base irrégulière. 
11. Problèmes au niveau de l’inventaire et de la sauvegarde 
des immobilisations corporelles
- Il n’existe pas d’inventaire actuel, complet et fiable des immo -
bilisations corporelles et la sauvegarde est insuffisante. - La loi-programme de 2009 prévoit une période de transition jus -
que fin 2012 pour l’inventaire des anciennes et des nouvelles immobilisations corporelles, incorporelles et financières. - Absence d’évolution
12. Intégration dans Fedcom des dépenses de personnel gé ‑
rées par le SCDF
- Des manquements ont été constatés au niveau du respect des procédures, de la répartition des responsabilités entre les par -
ties concernées et du pilotage général assuré par le service Comptable fédéral.
- Les procédures écrites sont incomplètes, incorrectes et par -
fois incohérentes et ne sont pas toujours appliquées  elles doivent s’inscrire dans le cadre d’un SLA (accord de niveau de service) ou d’un OLA (accord sur les niveaux opérationnels).- Le service Comptable fédéral prendra des mesures pour facili -
ter l’intégration des opérations du SCDF via l’interface. - L’interface entre le SCDF et Fedcom a été mo -
difiée quant à son contenu pour permettre cer -
tains paiements du SPF Finances (qui travaille avec Fedcom depuis le 1
er janvier 2011).  222
13. Base de données centrale des créanciers dans Fedcom
- Les mesures organisationnelles sont insuffisantes.
- La qualité des enregistrements n’est pas suffisamment ga -
rantie. 
- Il convient d’améliorer le contrôle du service Comptable fé -
déral --> communication forte, élaboration d’instructions et 
de procédures univoques, élaboration de mesures de con -
trôle interne.- Une nouvelle procédure sera élaborée pour les fichiers centraux 
des créanciers.- Une nouvelle procédure est opérationnelle pour les fichiers centraux et elle a été présentée aux 
utilisateurs au sein du groupe de travail. 
289290291
289 Voir l’article « Traitement des déclarations de créance dans Fedcom, de leur réception à l’enregistrement des droits constatés dans les comptabilités générale et budgétaire » dans la partie III du présent Cahier. 
290 Voir l’article « Enregistrement dans Fedcom des opérations de dépenses budgétaires sur la base de droits constatés » dans la partie 
III du présent Cahier.
291 Voir l’article « Traitement des déclarations de créance dans Fedcom, de leur réception à l’enregistrement des droits constatés dans les comptabilités générale et budgétaire » dans la partie III du présent Cahier. 223
Gestion et contrôle interne  Comptes d’ordre et de trésorerie
168e Cahier de la Cour des comptesConversion des comptes d’ordre et des comptes de tré ‑
sorerie dans Fedcom (suivi)
comptable n’est pas suffisamment encadré. Les instructions édictées sont incomplètes et en partie contraires à la loi sur la comptabilité du 22 mai 2003 et à l’arrêté du 10 novembre 2009 fixant le plan comptable applicable à l’État 
taires de l’État fédéral n’ont, à tort, pas été imputés à des articles budgétaires lors du passage à Fedcom. La compensation des soldes positifs ou négatifs 
des comptes d’ordre et de trésorerie inactifs requiert une autorisation légale 
et le solde du compte d’ordre sur lequel ces comptes inactifs sont regroupés 
doit être versé aux voies et moyens. Au 31  décembre  2010, il s’agissait d’un 
1  Contexte
1.1 Matière examinée
Les lois sur la comptabilité de l’État, coordonnées par l’arrêté royal du  
17 juillet 1991, permettaient d’enregistrer les recettes et les dépenses de 
l’État pour compte de tiers, ainsi que des opérations internes spécifiques dans la comptabilité de la Trésorerie par le biais de fonds particuliers appelés comptes d’ordre et comptes de trésorerie.
La loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité 
de l’État fédéral n’a pas conservé cette possibilité et part du principe que les transactions précitées doivent dorénavant être traitées par le biais du plan comptable général. 
Dans son 167
e Cahier292, la Cour avait publié un premier bilan de l’utilisation 
des comptes d’ordre dans Fedcom à la suite de l’entrée en vigueur de la loi 
du 22 mai 2003 dans les cinq SPF pilotes293. Jusqu’à présent, il n’a pas été 
donné suite aux observations et recommandations que la Cour avait formu -
lées à la suite de cet examen. 
292 Cour des comptes, 167e Cahier, Volume I, p. 450-457.
293 SPF Chancellerie du Premier ministre, SPF Budget et Contrôle de la gestion, SPF Personnel et Organisation, SPF Technologie de l’information et de la communication et SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement.  224
Comptes d’ordre et de trésorerie  Gestion et contrôle interne
168e Cahier de la Cour des comptesEn complément de ce premier examen, la Cour des comptes a analysé com -
ment les comptes d’ordre et de trésorerie des sept autres SPF et SPP sou -
mis depuis lors à la loi du 22 mai 2003 ont été intégrés dans Fedcom294.
1.2 Procédure contradictoire
La Cour a communiqué ses observations et recommandations aux mi -
nistres du Budget et des Finances ainsi qu’aux présidents du SPF Budget et 
Contrôle de la gestion (ci-après SPF Budget) et du SPF Finances par lettre 
du 31 août 2011. 
Le ministre du Budget a répondu le 17 octobre 2011. Le résumé de sa ré -
ponse figure au point 4. Le ministre des Finances a renvoyé à la réponse de 
son collègue.
2  Résultats de l’audit
2.1 Cadre réglementaire
Le SPF Budget n’a toujours pas élaboré d’autres instructions que la note du 
13 mars 2009 relative aux comptes d’ordre de la Trésorerie dans Fedcom 
en vue d’exécuter la loi du 22 mai 2003 en ce qui concerne ces transactions spécifiques. La note en question est, par ailleurs, incomplète et en partie contraire à la loi précitée et à son arrêté d’exécution du 10 novembre 2009 
fixant le plan comptable applicable à l’État fédéral, aux communautés, aux régions et à la Commission communautaire commune.
La note a été rédigée à l’occasion de l’adhésion des cinq SPF pilotes à Fed -
com et n’envisage dès lors pas toutes les opérations des services qui ont 
intégré Fedcom dans les phases ultérieures du déploiement. De plus, elle 
n’explicite guère l’utilisation des comptes du plan comptable général en rem -
placement des anciens comptes d’ordre.
Dans son premier audit consacré aux comptes d’ordre des SPF pilotes, la 
Cour avait déjà fait remarquer que le SPF Budget perpétuait le système des 
anciens comptes d’ordre par le biais des fonds organiques virtuels et que pa -
reille solution n’était pas conforme à la loi du 22 mai 2003. Le plan comptable 
repris dans l’arrêté d’exécution précité prévoit que les opérations avec des 
tiers, autres que des recettes au profit de l’État fédéral, sont comptabilisées 
sur les comptes de classe 4, sans influence sur les comptes de résultats. 
La note du SPF Budget mentionne en revanche de façon explicite que les 
dépenses et recettes sur les fonds organiques virtuels sont comptabilisées sur les comptes de résultats (classes 6 et 7 de la comptabilité générale).
294 Le 1er janvier 2010, la loi du 22 mai 2003 est entrée en vigueur pour le SPF Emploi, Travail et 
Concertation sociale, le SPF Sécurité sociale, le SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie et le SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté, Économie sociale et Politique des grandes villes. Le 1
er janvier 2011, elle est entrée en vigueur pour le SPF Affaires étrangères, 
Commerce extérieur et Coopération au développement, le SPF Finances et le SPF Mobilité et Transports.  225
168e Cahier de la Cour des comptes2.2 Conversion des comptes d’ordre dans Fedcom
Bien que la Cour ait déjà signalé lors du lancement de Fedcom dans les SPF 
pilotes que la création de fonds organiques virtuels était contraire aux règles 
comptables de la nouvelle loi sur la comptabilité et du plan comptable, des 
comptes d’ordre ont encore été convertis de la sorte lors de la première et de la deuxième phase de déploiement de Fedcom (respectivement en 2010 et 
en 2011)
295. En outre, neuf nouveaux fonds organiques virtuels ont été créés 
auprès des SPF et SPP des deux premières phases de déploiement. Au 
total, 39 fonds organiques virtuels supplémentaires ont ainsi été créés dans Fedcom
296.
Dans certains cas, un délai s’écoule entre l’adhésion des SPF et SPP à Fed -
com et le transfert des soldes en souffrance de leurs comptes d’ordre vers les nouveaux comptes dans Fedcom. Cette situation est principalement due 
à l’absence d’informations essentielles en provenance des comptes de ges -
tion des comptables ou des états récapitulatifs des administrations fiscales, 
qui auraient été disponibles si le délai de transmission prévu à l’article 42 de 
la loi du 22 mai 2003 avait été respecté.  
Les SPF et SPP n’ont pas suffisamment préparé la conversion des comptes 
d’ordre et de trésorerie. À l’exception du SPF Finances, aucun SPF ou SPP n’a établi de liste des dettes et créances sur les comptes d’ordre à transférer dans Fedcom. Or, la compilation d’une telle liste pourrait contribuer utilement à vérifier l’exhaustivité et l’exactitude des transferts. De même, les départe -
ments n’ont pas constitué de documentation de base concernant tous les comptes d’ordre et de trésorerie utilisés. À l’occasion d’un audit précédent que la Cour a effectué en 2005 et 2006 et dont les résultats figurent dans son 163
e Cahier, elle avait souligné l’importance d’une bonne documentation de 
base pour favoriser l’intégration des comptes d’ordre et de trésorerie dans le système Fedcom
297. 
Enfin, une série de comptes d’ordre rattachés à un compte financier de comp -
tables ont été utilisés comme comptes intermédiaires où figurent des mon -
tants qui s’avèrent des recettes budgétaires pour l’État fédéral au final. Ces recettes n’ont pas pu être directement imputées comme telles par manque d’informations. Les soldes de ces comptes d’ordre doivent être comptabili -
sés sur des comptes de produits et à des articles budgétaires par le biais de comptes d’attente. Lors du passage à Fedcom le 1
er janvier 2010, les soldes 
de certains de ces comptes d’ordre, pour un total de 20,1 millions d’euros298, 
n’ont pas été comptabilisés dans les produits ni imputés aux articles budgé -
taires.
295 Douze fonds organiques virtuels ont ainsi été créés auprès des SPF et SPP de la première phase de déploiement, et dix-huit auprès des SPF de la deuxième phase. La conversion des comptes d’ordre des SPF de la deuxième phase n’était, cependant, pas encore totalement achevée au moment de la clôture de l’examen, soit le 31 août 2011.
296 Le nombre total de fonds organiques virtuels créés dans Fedcom passe ainsi à 73, dont 34 auprès des cinq SPF pilotes et 39 auprès des SPF et SPP des deux premières phases de déploiement.
297    Cour des comptes, 163e Cahier, Volume I, p. 626-647.
298 Respectivement 0,3 million d’euros pour le SPF Emploi, Travail et Concertation sociale et  
19,8 millions d’euros pour le SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie (situation au  
31 décembre 2009).  226
168e Cahier de la Cour des comptes2.3 Opérations de clôture sur les comptes d’ordre et de trésorerie
En 2007, l’Administration de la trésorerie a ouvert un compte d’ordre 
86.06.82.94 Soldes des comptes d’ordre et de trésorerie non actifs , dans 
lequel elle regroupe depuis lors des soldes historiques de comptes d’ordre et de trésorerie non actifs qu’elle entend clôturer. En général, l’administra -
tion compétente n’a plus connaissance des droits ou obligations associés 
à ces soldes en raison d’une gestion peu rigoureuse des comptes. Dans la 
perspective de l’intégration dans Fedcom, plusieurs comptes d’ordre ont été 
clôturés, dont les soldes positifs ont été transférés vers ce compte collectif, 
et ce pour un montant total de 208,1 millions d’euros. Par ailleurs, ce compte 
collectif a servi à apurer les soldes négatifs d’autres comptes, à concurrence 
de 16,1 millions d’euros. Au 31 décembre 2010, le solde de ce compte d’ordre 
atteignait 195,1 millions d’euros. Cette compensation mutuelle de soldes des 
comptes d’ordre et de trésorerie requiert une autorisation légale et le solde de ce compte d’ordre 86.06.82.94 doit être versé aux voies et moyens.
3 Conclusion
Le SPF Budget permet encore la transformation de comptes d’ordre liés à 
des opérations pour tiers en fonds organiques virtuels. Au lieu de supprimer ce système, il en autorise l’extension. À l’occasion de l’audit précédent consa -
cré aux comptes d’ordre des SPF pilotes, la Cour avait pourtant fait observer que ce système était contraire aux dispositions de la loi sur la comptabilité du 22 mai 2003. Elle souligne une nouvelle fois que le plan comptable fixé par l’arrêté royal du 10 novembre 2009 prévoit que les opérations avec des tiers, parmi lesquelles les opérations effectuées sur les anciens comptes d’ordre, doivent être comptabilisées sur les comptes de classe 4 du plan comptable général.  
Pour les SPF ayant déjà adhéré à Fedcom, il convient d’examiner de quelle 
manière abandonner le système des fonds organiques virtuels. Dans la me -
sure où ces fonds seraient néanmoins maintenus, il serait nécessaire de prévoir un rapportage régulier adéquat permettant de surveiller les positions débitrices non autorisées, les comptes inactifs et les débudgétisations.
Le SPF Budget n’a toujours pas élaboré d’instruction générale concernant 
les opérations pour ordre garantissant une application uniforme dans tous les SPF et SPP. La note du 13 mars 2009 relative aux comptes d’ordre de la Trésorerie dans Fedcom doit être complétée et adaptée en fonction de la législation et de la réglementation.
Les comptes d’ordre et de trésorerie à transférer n’ont pas été systématique -
ment documentés et l’absence d’informations est une des principales causes 
du transfert tardif, incomplet ou incorrect des soldes de ces comptes, à savoir des dettes et des créances, vers les comptes du nouveau plan comptable.
Les soldes des comptes d’ordre utilisés comme comptes intermédiaires sur 
lesquels ont été comptabilisées des sommes qui s’avèrent finalement être des recettes budgétaires pour l’État fédéral, doivent être comptabilisés sur des comptes de produits et à des articles budgétaires par le biais de comptes d’attente. Au 31 décembre 2009, les soldes n’ayant pas été comptabilisés  227
168e Cahier de la Cour des comptesdans les produits ni imputés aux articles budgétaires atteignaient 20,1 mil -
En conclusion, la Cour souligne encore que la compensation mutuelle des 
soldes des comptes d’ordre et de trésorerie historiques en vue de leur liqui -
dation dans la perspective de l’adhésion à Fedcom des SPF compétents requiert une autorisation légale. Le solde du compte d’ordre 86.06.82.94, 
qui regroupe les comptes d’ordre et de trésorerie inactifs, doit être versé aux voies et moyens. Au 31 décembre 2010, ce solde s’élevait à 195,1 millions d’euros.
4 Réponse du ministre du Budget
Le ministre partage le constat que la note actuelle concernant l’utilisation des 
comptes d’ordre n’est pas exhaustive et qu’elle mérite d’être complétée. Des 
instructions d’usage plus général seront rédigées sur la base des solutions 
mises en place et après que tous les SPF auront adhéré à Fedcom à la fin 2011. 
Le ministre observe que les fonds organiques virtuels ont été créés pour la 
comptabilisation de recettes qui proviennent (parfois en partie) de tiers et servent à financer des dépenses, par exemple, des frais de fonctionnement. En principe, il ne s’agit donc pas « purement » de fonds de tiers ou de trans -
ferts, qui sont perçus et ensuite reversés, mais de recettes et de frais réels réalisés par le SPF. C’est pourquoi ces opérations sont comptabilisées dans les classes 6 et 7 de la comptabilité générale, et donc reprises au résul -
tat, mais ne sont pas reprises comme recettes et dépenses budgétaires. Le ministre fait savoir qu’une fois tous les SPF intégrés à Fedcom, la conversion en fonds virtuels sera réexaminée au cas par cas à la lumière des instruc -
tions modifiées. En ce qui concerne les fonds virtuels, un rapport adapté est actuellement en rédaction afin de répondre aux obligations de transparence et de rapportage spécifique.
La conversion des comptes d’ordre du SPF Finances est prévue pour fin 
octobre 2011, dès la fin des opérations de clôture du compte de trésorerie de l’année 2010
299.
Pour ce qui est de la constitution d’une documentation de base au sujet des comptes d’ordre et de trésorerie, le ministre renvoie à la suite donnée à la re -
commandation formulée par la Cour des comptes dans le cadre des résultats de son examen de l’utilisation des comptes d’ordre et de trésorerie publiés dans le 163
e Cahier300. Le 13 décembre 2006, une circulaire ministérielle 
a été envoyée qui interrogeait tous les SPF et SPP au sujet des comptes d’ordre et de trésorerie qu’ils géraient. Le taux de réponse au questionnaire était de près de 85 % et cette enquête a constitué une source d’information 
bien documentée sur ces comptes. Pour s’assurer de l’exhaustivité des opé -
rations de clôture de ces comptes et de leur reprise correcte dans Fedcom, une liste de conversion par SPF sera établie dans laquelle seront indiqués tous les comptes d’ordre et leur solde final au moment de l’intégration dans Fedcom, ainsi que la destination donnée à ces soldes.
299 Le SPF Finances a rejoint Fedcom lors du deuxième déploiement, à partir du 1er janvier 2011.
300 Cour des comptes, 163e Cahier, Volume I, p. 626-643. 228
168e Cahier de la Cour des comptesEn collaboration avec les SPF concernés, le SPF Budget examinera si les 
soldes des comptes intermédiaires représentent réellement des recettes pour le budget des voies et moyens, les comptabilisera ensuite comme telles et les reversera au Trésor.
Pour ce qui est de la compensation des opérations de clôture des comptes 
d’ordre et de trésorerie historiques, le ministre se réfère aux conditions liées à la compensation, en particulier :
•	 à la limitation de l’intervention aux soldes historiques dont l’origine ne 
peut plus être retracée ;
•	 à l’obligation de documenter les transferts lors de la transmission du compte général ;
•	 à l’obligation de reprendre le transfert sur le solde final dans un projet de loi portant règlement final du budget.
Cette clôture définitive ne sera toutefois possible qu’après que tous les SPF et SPP auront adhéré à Fedcom, soit fin 2011. 229
Gestion et contrôle interne  Enregistrement droits constatés
168e Cahier de la Cour des comptesEnregistrement dans Fedcom des opérations de  
dépenses budgétaires sur la base des droits constatés
les services inclus dans le périmètre Fedcom et entraînant un dénouement financier doivent être comptabilisées par ceux-ci lorsque le droit est constaté, c’est-à-dire lorsqu’un fonctionnaire délégué atteste qu’il est satisfait à exacte -
ment quatre conditions fixées par la loi. La Cour des comptes estime que cette notion centrale est insuffisamment maîtrisée par les différents acteurs et qu’il existe des manquements au cadre légal et réglementaire en application.
1  Contexte
1.1 Portée de l’audit
Par analogie avec le SEC 95
301, les flux résultant de relations avec les tiers 
doivent être comptabilisés sur la base des droits constatés, c’est-à-dire au 
moment de la naissance, de la transformation ou de la disparition/l’annulation d’une valeur économique, d’une créance ou d’une obligation.
La loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de 
l’État fédéral et l’arrêté royal du 10 novembre 2009 fixant le plan comptable applicable à l’État fédéral, aux communautés, aux régions et à la Commis -
sion communautaire commune reprennent ce concept en droit interne belge en précisant les quatre conditions à réunir pour qu’un droit soit constaté et qu’un flux se voie, dès lors, conférer le caractère de droit certain et liquide.
Une part importante de ces flux concerne les opérations budgétaires, c’est-
à-dire les transactions qui donnent lieu à un dénouement financier, résultent de relations avec un tiers et sont réalisées pour compte propre. Ces opé -
rations sont enregistrées à la fois dans la comptabilité générale et dans la comptabilité budgétaire.
La comptabilisation de ces opérations sur la base des droits constatés 
constitue un principe fondamental de la réforme comptable. Il détermine à 
quel moment et sur quelle base une opération budgétaire doit être reprise 
en comptabilité (générale et budgétaire), tant en dépenses qu’en recettes. L ’examen de la Cour porte sur les opérations budgétaires en dépenses, qui constituent la majorité des flux des départements Fedcom en 2010.
L ’audit identifie d’abord comment le concept de droit constaté a été mis en 
œuvre dans Fedcom. L ’usage correct des principes inhérents à la constata -
tion des droits en termes d’exactitude, de respect des dates et de reflet de la réalité économique des opérations est, en effet, un facteur important pour assurer la fidélité des comptes.
Le second objectif de l’audit est de déterminer dans quelle mesure les dé -
veloppements consacrés au concept de droit constaté dans les documents 
Fedcom au sens large sont clairs, cohérents, précis, suffisants et conformes 
aux dispositions légales et réglementaires et quelles sont les actions entre -
prises par le service Comptable fédéral du SPF Budget et Contrôle de la gestion pour s’assurer de la cohérence dans le traitement des droits consta -
301 Conseil de l’Union européenne, règlement (CE) n° 2223 /96 du 25 juin 1996 relatif au système 
européen des comptes nationaux et régionaux dans la Communauté. 230
Enregistrement droits constatés  Gestion et contrôle interne
168e Cahier de la Cour des comptestés par les liquidateurs302. Une attention particulière a été consacrée à la 
césure des opérations entre deux années. 
Le cadre légal repose sur la loi du 22 mai 2003, loi partiellement exécutée 
par l’arrêté royal du 10 novembre 2009 et ses annexes. Les travaux prépara -
toires de la loi et de l’arrêté royal précités fournissent également un éclairage 
utile sur ces textes. 
Il convient encore de souligner que, dès l’introduction du projet de loi, le 
gouvernement reconnaissait que «  l’application concrète [des modalités de 
la constatation des droits] soulève néanmoins de nombreuses questions, par 
exemple quelles sont les pièces justificatives qu’il y a lieu de prendre en 
considération, à quel moment peut-on considérer que l’obligation de payer existe, etc. Comme il ne peut y avoir de place pour une appréciation subjec -
tive, la loi donne délégation au Roi de fixer les modalités concrètes d’appli -
cation de ces conditions pour les diverses catégories de droits constatés. » 
L ’arrêté royal du 10 novembre 2009 ne répond que partiellement aux ques -
tions visées.
1.3 Méthode
La Cour des comptes a examiné l’usage de la notion de droit constaté pour 
les opérations budgétaires en dépenses dans les différents documents de processus et de procédures, les modes d’emploi de transactions SAP, les manuels de formation, etc., et dans l’analyse de pièces comptables extraites de SAP. Un entretien avec les représentants du service Comptable fédéral a ensuite été organisé.
1.4  Procédure contradictoire
La Cour des comptes a transmis ses conclusions et recommandations 
au ministre du Budget, ainsi qu’au président du comité de direction du  
SPF Budget et Contrôle de la gestion par lettre du 14 septembre 2011, en les invitant à transmettre leurs commentaires éventuels.
La réponse du ministre, reçue le 18 novembre 2011, est brièvement com -
mentée au point 4.
2  Résultats du contrôle
2.1 Respect du cadre légal et réglementaire
2.1.1 Notion de droit constaté
La notion de droit constaté est déterminante pour fixer le moment où une 
opération budgétaire doit être reprise simultanément en comptabilité géné -
rale et en comptabilité budgétaire.
Un droit est constaté lorsqu’un fonctionnaire délégué atteste que les quatre 
conditions prévues à l’article 8 de la loi du 22 mai 2003 et à l’article 19 de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 sont remplies, à savoir le montant est 
302 Voir à ce sujet l’article consacré dans le présent Cahier au traitement des déclarations de créance dans la partie III Gestion et contrôle interne.  231
168e Cahier de la Cour des comptesdéterminé de manière exacte, l’identité du débiteur ou du créancier est déter -
minable, l’obligation de payer existe et une pièce justificative est en posses -
sion de l’entité comptable.
Le service Comptable fédéral souligne qu’il appartient aux différents dépar -
tements, au travers de leur organisation administrative interne, de s’assurer 
que ces quatre conditions sont remplies avant de comptabiliser une opéra -
tion budgétaire. Cette responsabilité en matière de contrôle interne303 ne se 
limite pas, pour les départements, à appliquer la procédure du triple rappro -
chement304.
2.1.2 Naissance de l’obligation de payer et possession d’une pièce justificative
L ’obligation de payer naît dès le moment où le droit est certain, c’est-à-dire dès qu’il n’est plus soumis à la réalisation d’une condition pour produire plei -
nement ses effets
305. La satisfaction à cette condition est indépendante de 
l’exigibilité de la dette.
Le service Comptable fédéral souligne à cet égard que, pour les travaux, 
fournitures et services (à l’exception des loyers et des abonnements), cette condition est réputée être remplie au moment où le service est exécuté et accepté, comme le précise l’article 20, alinéa 2, 2°, de l’arrêté royal du 10 no-
vembre 2009. 
Le secrétaire d’État au Budget considère que cette condition est réalisée à par -
tir du moment où la facture du fournisseur a été approuvée (voir point 2.1.3)
306.
D’une manière générale, le service Comptable fédéral rattache la norme 
relative à l’obligation de payer à la présentation préalable d’une pièce justifi -
cative sous la forme d’une déclaration de créance ou d’une facture.
La Cour des comptes estime que cette approche est plus restrictive que le 
cadre normatif en vigueur. Elle souligne que l’exposé des motifs de la loi du 22 mai 2003 stipule, à propos des quatre conditions, que « la troisième 
condition, à savoir l’existence d’une obligation de payer, signifie que le paie -
ment est dû et qu’il n’est plus soumis à la réalisation de certaines conditions. Il n’est cependant pas nécessaire que le montant soit exigible, ce dernier élément dépendant des délais de paiement alloués. La pièce justificative en possession du service concerné […] vise tout document témoignant de la 
303 L’arrêté royal du 17 août 2007 relatif au système de contrôle interne dans certains services du pou -
voir exécutif fédéral prévoit l’obligation, pour chaque département (SPF ou SPP), d’assurer le bon fonctionnement de son système de contrôle interne en instituant pour chacun des responsables l’obligation de mettre en place des mécanismes de nature à garantir que les objectifs qui leur sont fixés seront atteints.
304 Il s’agit d’une procédure SAP mise au point par le service Comptable fédéral pour soutenir la vérification de l’existence des quatre conditions, consistant, pour le liquidateur, à contrôler que les données de la déclaration de créance ou facture présentée – prix, quantités et identité du créan -
cier pour l’essentiel – concordent avec celles des bons de commande et de livraison relatifs à la même opération.
305 Cette qualité peut être appréciée par comparaison avec les droits incertains, au nombre desquels on retrouve les droits en cours de formation, les droits éventuels, les droits litigieux et les droits sous condition suspensive.
306 Lettre du secrétaire d’État au Budget du 24 septembre 2008, faisant suite à la réunion de la cellule stratégique du 12 septembre 2008 (problème de réglementation), adressée au président par inté -
rim du SPF Budget et Contrôle de la gestion.  232
168e Cahier de la Cour des comptesnaissance du droit; il ne s’agit pas nécessairement d’une facture, un docu -
ment interne peut également convenir »307.
2.1.3 Détermination du montant exact de la dette
Selon la procédure communiquée par le service Comptable fédéral, l’exac -
titude du montant dû par l’État se vérifie sur la base de la facture ou de la 
déclaration de créance. L ’application SAP bloque le paiement d’une facture lorsque le montant facturé est plus élevé que celui du bon de commande. Ce blocage intervient après que le liquidateur a enregistré en comptabilité 
générale le droit à hauteur du montant facturé. En comptabilité budgétaire, 
seul le montant figurant au bon de commande est imputé. Une note de crédit est ensuite réclamée au fournisseur. À sa réception, le liquidateur enregistre en comptabilité générale une opération non budgétaire en diminution de la dette envers le fournisseur et autorise le paiement.
Si le liquidateur comptabilise un montant différent de celui facturé, il doit sys -
tématiquement, selon le service Comptable fédéral, s’en justifier par écrit sur 
la facture elle-même.
La Cour relève que la détermination du montant exact de la dette est, comme 
pour la reconnaissance de l’obligation de payer, soumise à la production d’une facture ou d’une déclaration de créance. La Cour estime que la déter -
mination du montant exact de la créance sur l’État, qui contribue à lui confé -
rer son caractère liquide, devrait également pouvoir être faite sur la base d’autres pièces probantes. Ceci est spécialement important lorsqu’on arrive en fin d’exercice.
2.1.4 Identité du créancier
La dernière condition pour constater un droit est le caractère déterminable 
de l’identité du créancier. Selon le service Comptable fédéral, la satisfaction à cette condition s’examine lors du triple rapprochement, car la déclaration de créance est dans certains cas indispensable pour fixer définitivement cette identité. 
Le service Comptable fédéral ajoute envisager la mise en place d’un contrôle 
bloquant sur l’identité du créancier en cas de discordance, tout en tenant 
compte des exceptions logiques comme les bons de commande avec four -
nisseur générique. La Cour considère qu’une telle mesure ne peut qu’amé -
liorer le contrôle interne.
2.1.5 Comptabilisation en cas d’insuffisance de crédit budgétaire
Avant de pouvoir comptabiliser une opération budgétaire, le service Comp -
table fédéral impose aux liquidateurs de vérifier s’il existe un crédit de liquida -
tion disponible à hauteur du droit à constater. Dans la négative, le liquidateur 
doit attendre que le crédit de liquidation soit réalimenté à due concurrence 
avant de pouvoir enregistrer le droit dans la comptabilité générale et, par la même occasion, de l’imputer dans la comptabilité budgétaire. Le service Comptable fédéral justifie cette procédure par l’obligation de respecter la si -
307 Commentaire de l’article 8 dans l’exposé des motifs de la loi, Doc.  parl., Chambre, 18 juin 2002, 
DOC 50 1870/001, Projet de loi portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédé -
ral, p. 63, com. 127. 233
168e Cahier de la Cour des comptesmultanéité des enregistrements en comptabilité générale et des imputations 
en comptabilité budgétaire.
La Cour estime que l’examen de la disponibilité du crédit doit certes intervenir 
sans délai, mais après la vérification de la satisfaction aux quatre conditions 
fixées par l’article 8 de la loi du 22 mai 2003, c’est-à-dire après la constata -
tion effective du droit308. Si le crédit s’avère insuffisant, le droit valablement 
constaté doit être enregistré en comptabilité générale et considéré pour le reste comme un droit constaté non liquidé à charge du budget. Il sera liquidé lorsque le crédit de liquidation sera disponible en suffisance.
La Cour considère que la procédure actuelle ne respecte pas le principe de 
fidélité des états comptables. De plus, en masquant des droits pour lesquels 
toutes les conditions légales de constatation sont réunies, cette procédure 
empêche la Cour de satisfaire pleinement à la mission qui lui est confiée par 
l’article 61 de la loi du 22 mai 2003, à savoir d’informer le ministre compétent, le ministre du Budget et, le cas échéant, la Chambre des représentants de tout dépassement des crédits budgétaires. 
2.1.6 Factures à recevoir
Le plan comptable en annexe de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 impose 
l’utilisation d’une sous-rubrique 4408 - Factures à recevoir . 
Les procédures rédigées par le service Comptable fédéral prévoient d’uti -
liser cette sous-rubrique pour y enregistrer, au moment de la clôture des comptes, les livraisons et prestations réceptionnées et acceptées au cours de l’année N mais qui n’ont pas encore donné lieu à la constatation d’un droit en fin d’année. L ’écriture est réalisée par le débit d’un compte de charge ou d’immobilisation et le crédit du compte de dette « factures à recevoir ». À ce moment, il n’y a aucune répercussion de cet enregistrement dans la comp -
tabilité budgétaire. L ’ensemble de la procédure se traduit par la constatation d’un droit en comptabilité générale à charge de l’année N, avec un impact sur la comptabilité budgétaire en N+1. 
Cette modalité de traitement ne respecte pas le cadre légal et réglementaire 
qui prévoit une comptabilisation sans retard des droits constatés en compta -
bilité générale, avec imputation simultanée dans la comptabilité budgétaire.
2.1.7 Moment de comptabilisation en pratique
Le service Comptable fédéral considère que le moment d’enregistrement/
imputation de l’opération en comptabilité (date comptable) est celui où le droit est constaté. Le liquidateur doit en conséquence dater cet enregistrement du 
jour de son intervention. Il lui arrive cependant d’inscrire une date antérieure, 
pratique que le service Comptable fédéral se propose de combattre en inci -
tant les liquidateurs, à l’aide des écrans SAP, à utiliser la date du jour de leur intervention comme date comptable.
308 Voir à ce sujet Doc. parl. , Chambre, 18 juin 2002, DOC 50 1870/001, Projet de loi portant organi -
sation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral, p. 73, com. 151. 234
168e Cahier de la Cour des comptes2.1.8 Césure et période de grâce
Le service Comptable fédéral autorise la constatation de droits rattachés à 
l’année N jusqu’au 31/01/N+1, à la condition que la livraison ou la prestation ait eu lieu durant l’année N. Ces droits doivent également être enregistrés en comptabilité pour cette même date. La Cour souligne que cette pratique s’écarte du prescrit de l’article 7 de la loi du 22 mai 2003
309, selon lequel 
« toute opération est rattachée à l’exercice comptable ou à l’année budgé -
taire durant lesquels elle a lieu. Par ailleurs, pour appartenir à un exercice comptable ou à une année budgétaire, les droits doivent avoir été constatés durant ceux-ci. Toutefois, les droits constatés qui ne sont pas comptabilisés par le service avant le 1
er février de l’année suivante, appartiennent à une 
année ultérieure ».
Le service Comptable fédéral a déclaré ne pas appliquer ce principe de rat -
tachement des droits à l’année budgétaire durant laquelle a lieu leur consta -
tation. Cela viderait, dit-il, la notion de période de grâce de sa substance. 
2.1.9 Liquidation et signature
Le service Comptable fédéral estime que la seule signature qui engage la 
responsabilité administrative et juridique du fonctionnaire délégué à la liqui -
dation est celle de l’intéressé sur un document du dossier de liquidation. Les contrôles de la Cour montrent une réalité différente. Ce fonctionnaire n’appose généralement pas sa signature et ne mentionne pas par écrit la date à laquelle il reconnaît le droit.
2.2 Qualité des procédures et instructions relatives aux droits 
constatés
2.2.1 Suffisance et clarté
Le document de processus Cycle des dépenses
310 définit et décrit succinc -
tement le processus de liquidation, sans aborder le moment où chacune des 
quatre conditions énumérées à l’article 8 de la loi est remplie, les particulari -
tés liées à la césure des opérations, les tâches concrètes que le liquidateur doit effectuer au-delà du triple rapprochement, etc. Le cadre légal et régle -
mentaire y est souvent repris tel quel, sans décrire son articulation avec les procédures SAP développées. Les autres documents comme les manuels de procédure privilégient les aspects techniques liés à la liquidation des opé -
rations les plus fréquentes, sans faire directement référence à la notion de droit constaté. Certains de ces documents manquent de clarté ou présentent des inexactitudes.
Le service Comptable fédéral estime que les procédures développées suf -
fisent pour permettre aux départements d’appliquer la notion de droit consta -
té par le biais des transactions SAP. 
309 Sans compter que c’est en opposition avec la propre règle générale édictée par le service Comp -
table fédéral, qui veut que le droit constaté porte la date de son enregistrement en comptabilité 
générale.
310 SPF Budget et Contrôle de la gestion, Fedcom Project – Uitgavencyclus , version 2.0, 22 février 
2010, p. 17. 235
168e Cahier de la Cour des comptes2.2.2 Communication des procédures et instructions
La plupart des procédures et des instructions se trouvent sur RWD, le site 
internet d’aide et de documentation de Fedcom. D’autres canaux, visant des utilisateurs spécifiques, sont également utilisés.
Un des manquements les plus significatifs des documents mis à la disposi -
tion est le manque d’information quant à la ligne de partage des responsa -
bilités en termes d’organisation administrative entre le service Comptable 
fédéral et les départements (voir également le point 2.3.2).
2.2.3 Projet de circulaire sur les dates et le traitement des déclarations de 
créance
Le service Comptable fédéral est conscient des problèmes de qualité des procédures et instructions relatives aux droits constatés. Pour y remédier en partie, il a initié un projet de circulaire relatif à la signification des dates-clés du cycle des dépenses dans SAP ainsi qu’aux actions à réaliser dans le cadre de la liquidation et de l’enregistrement des déclarations de créance
311.
2.3 Pilotage du processus d’enregistrement des dépenses budgé ‑
taires
2.3.1  Encadrement
L ’encadrement proactif des départements par le service Comptable fédéral concerne principalement la mise à la disposition des départements Fedcom de l’outil SAP, de ses différentes transactions et de ses contrôles, ainsi que la communication d’une série de procédures et d’instructions, principalement par l’intermédiaire de la plateforme RWD. Ce service assure également la formation des utilisateurs-clés des départements aux diverses transactions et processus Fedcom, à charge pour ceux-ci de former à leur tour en interne les autres utilisateurs, partant du principe que cela ressortit à la responsabi -
lité de chacun des départements. 
Pour le reste, il n’exerce qu’un encadrement réactif.
Pendant les premiers mois de la phase de déploiement dans un départe -
ment, une ou plusieurs personnes du service se rendent au minimum une 
fois par semaine sur place afin de soutenir la mise en œuvre du projet, de répondre aux questions des utilisateurs et parfois d’aider à compléter des transactions. Le service Comptable fédéral insiste toutefois sur le fait que, hormis les interfaces, toutes les opérations budgétaires sont comptabilisées par les départements eux-mêmes. Le fonctionnaire du service Comptable fédéral n’est là que pour aider le cas échéant le fonctionnaire du départe -
ment. Par la suite, ces visites s’espacent dans le temps et prennent fin après la première année de mise en place du projet.
L ’autre aspect de l’encadrement réactif du service Comptable fédéral est le 
helpdesk , qui peut être contacté  par courriel et par téléphone.
Enfin, le service Comptable fédéral organise et participe à des réunions ré -
gulières de suivi du projet, ce qui permet un échange d’informations avec 
311 Voir à ce sujet l’article consacré ci-après au traitement des déclarations de créance. 236
168e Cahier de la Cour des comptesles utilisateurs. Initialement, ces réunions se déroulaient sur une base men -
suelle. À l’heure actuelle, elles sont plus espacées. 
2.3.2 Partage des responsabilités et contrôle
Le service Comptable fédéral estime que, pour l’application correcte de la 
notion de droit constaté, la principale responsabilité repose sur les dépar -
tements, tant en ce qui concerne le respect du cadre légal et réglementaire que pour ce qui est du contrôle interne à mettre en place. Ainsi, selon lui, il 
incombe notamment à ceux-ci de vérifier qu’un paiement n’est plus soumis 
à la réalisation de certaines conditions (condition suspensive, droit éventuel, droit litigieux, etc.) dans le cadre de la vérification de l’obligation de payer.
Les départements se réfèrent quant à eux principalement aux documents et 
formations du projet Fedcom pour l’application correcte de la réforme de la 
comptabilité publique.
Par ailleurs, comme le rappelle le rapport au Roi précédant l’arrêté royal du 
17 août 2007 relatif au système de contrôle interne dans certains services 
du pouvoir exécutif fédéral
312, « si chaque membre du personnel est res -
ponsable du bon fonctionnement du système de contrôle interne et chacun à son niveau, la responsabilité opérationnelle finale du bon fonctionnement du contrôle interne appartient aux responsables, au management et en défi -
nitive au Président du comité de direction. […] La responsabilité propre à 
chaque membre du personnel procède en quelque sorte de la délégation par le Président du comité de direction des compétences d’exécution aux ser -
vices et aux personnes qui le composent. […] Ensuite est confié au Directeur 
du service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion de chaque SPF la responsabilité des processus de contrôle interne en matière de gestion budgétaire, comptable, et pour les aspects y afférents du contrôle de gestion. Il reste que le ministre fonctionnel, qui assume la responsabilité politique du bon fonctionnement du SPF, a intérêt à un bon fonctionnement du système intégré de contrôle interne  »
313.
Cette situation a une importante conséquence : la mise au point du contrôle 
interne par chaque département et la création et diffusion des procédures 
SAP sont insuffisamment coordonnées, ce qui laisse la place à une zone 
grise dans laquelle on ne perçoit pas ce qui est de la responsabilité de cha -
cun des acteurs, ni même parfois à quelle norme/procédure le membre du 
personnel doit se référer. Par exemple, personne ne vérifie que les diffé -
rentes informations en provenance du service Comptable fédéral (forma -
tions, courriers aux SPOC314) ont bien été diffusées par les utilisateurs-clés 
des départements à tous les utilisateurs finaux impliqués dans le processus de dépenses.
À cette zone grise du partage des responsabilités vient s’ajouter le fait que le 
service Comptable fédéral ne s’assure généralement pas que les concepts, les procédures et les instructions ont été appliqués intégralement et unifor -
mément par les départements depuis leur entrée en vigueur.
312     Moniteur belge , 18 octobre 2007, p. 53954. 
313     Cette assertion à portée générale vaut a fortiori pour la mise en pratique de la notion de droit constaté.
314     Single Points of Contact. 237
168e Cahier de la Cour des comptes2.3.3.  Catalogue des services Fedcom
L ’ensemble des points soulevés dans cette partie du rapport doit être mis en 
perspective avec le catalogue des services Fedcom315 édicté par le service 
Comptable fédéral au lancement du projet.
Au niveau de l’appui aux utilisateurs, le service Comptable fédéral s’y est 
engagé à fournir un support fonctionnel consistant notamment en une assis -
tance à l’utilisateur relativement à la législation et à la réglementation propre à Fedcom.
Il était également prévu une réunion mensuelle du groupe des utilisateurs 
dans le but « d’aboutir à un consensus en vue d’établir des directives com -
munes sur la manière la plus optimale possible d’utiliser Fedcom. […] Ce 
groupe introduit les demandes de changements majeurs auprès du comité de direction du SPF B&CG ».
Ces deux points n’ont été que très partiellement mis en pratique.
Le service Comptable fédéral justifie en partie cette carence par l’insuffi -
sance des ressources dont il dispose pour assumer toutes ses missions.
La Cour des comptes estime que la notion de droit constaté et le processus 
de liquidation comptable et budgétaire, en dépit de leur importance, sont 
insuffisamment maîtrisés et que les manquements relevés aux dispositions 
de la loi du 22 mai 2003 et de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 portent 
atteinte à la fidélité des comptes.
Le service Comptable fédéral interprète de façon incorrecte certaines notions 
issues du cadre légal et réglementaire. Ce problème, présent tout au long de l’année, est particulièrement préoccupant durant la période de césure entre exercices comptables.
En matière de gestion des opérations en fin d’année, la Cour rappelle qu’en 
vertu de la loi du 22 mai 2003, seuls les droits effectivement constatés avant le 31/12/N et enregistrés en comptabilité au plus tard le 31/01/N+1 relèvent de l’exercice N. Dès lors qu’un droit est constaté en janvier N+1, il doit être rattaché à l’année N+1. 
Le cadre normatif prévoit en outre, dans le cas de livraisons ou prestations 
acceptées pour lesquelles la facture n’est pas encore parvenue à la fin de l’année et sous réserve du respect de l’ensemble des conditions liées à la re -
connaissance d’un droit, l’inscription de ces livraisons et prestations comme 
factures à recevoir en fin d’année, en vertu du principe de l’image fidèle. Ceci 
implique la constatation du droit et donc son inscription dans les comptabi -
lités générale et budgétaire. Dans ce cas, comme dans tous les cas où des comptes budgétaires de la comptabilité générale sont mouvementés, l’impu -
tation simultanée en comptabilité générale et en comptabilité budgétaire est 
obligatoire
316.
315 SPF Budget et Contrôle de la gestion, Fedcom Project – Catalogue des services Fedcom, version 1.0.
316 Sauf en cas d’insuffisance du crédit de liquidation disponible. 238
168e Cahier de la Cour des comptesLe service Comptable fédéral considère qu’il convient d’attendre d’être en 
possession d’une facture pour comptabiliser une opération budgétaire. Cette approche s’avère plus restrictive que le cadre normatif en vigueur, qui se réfère plus largement à la possession d’une pièce justificative. La Cour re -
commande le développement d’une procédure de constatation des droits plus ouverte, à tout le moins pour les opérations en période de césure pour lesquelles la facture n’est pas encore parvenue au département. Ceci contri -
buera à améliorer le rattachement des flux économiques réels aux exercices comptables concernés, et donc aidera à satisfaire au principe de fidélité des états comptables et budgétaires.
La Cour constate que SAP n’autorise pas la comptabilisation d’un droit 
lorsque le crédit de liquidation est insuffisant, ajoutant ainsi une condition budgétaire aux conditions nécessaires mais aussi suffisantes de reconnais -
sance d’un droit fixées par l’article 8 de la loi du 22 mai 2003. Elle souligne à 
cet égard l’importance de l’adéquation entre le cadre légal et réglementaire, d’une part, et les procédures mises en œuvre et l’outil informatique mis à disposition, d’autre part. 
La Cour insiste pour qu’en conformité avec la loi, l’enregistrement en comp -
tabilité budgétaire ne précède jamais l’enregistrement en comptabilité géné -
rale. Il est tout aussi important de veiller à ce que la date comptable soit celle 
du jour de la liquidation effective et à ce qu’une signature consacre la prise de décision administrative du fonctionnaire délégué à la liquidation.
La Cour estime que la traduction et la diffusion des concepts de droit constaté 
et de liquidation dans les processus, les procédures, les manuels de transac -
tions SAP et les supports de formation sont lacunaires et imprécises et que leur communication aux utilisateurs finaux n’est pas optimale. Par consé -
quent, les départements ne disposent pas des outils adéquats pour comp -
tabiliser de manière cohérente et homogène les opérations de dépenses budgétaires et ainsi assumer leur obligation de se conformer au cadre nor -
matif. Les procédures ne permettent pas le respect intégral de celui-ci et vont même parfois à son encontre, ce dont les départements ne sont pas nécessairement conscients.
La Cour recommande au service Comptable fédéral de compléter et d’adap -
ter les procédures et instructions de façon à aborder clairement et sans am -
biguïté l’ensemble des modalités de constatation et de liquidation de tous les 
types de droits en matière de dépenses budgétaires, en respectant parfai -
tement le cadre légal et réglementaire. C’est seulement de cette façon que 
la cohérence des enregistrements comptables entre départements pourra 
être assurée. La publication de la circulaire sur les dates et le traitement des 
déclarations de créance contribuerait à cet objectif. Cette uniformisation est 
d’autant plus importante que l’administration générale ne publiera à terme
317 
qu’un seul bilan et un seul compte de résultats pour l’ensemble des dépar -
tements et que, dès lors, des critères d’enregistrement différents porteront 
317      À partir de l’exercice 2012 dans l’état actuel de la législation. 239
168e Cahier de la Cour des comptesElle recommande également de rationaliser les canaux de communication. 
Toute instruction, modification à une procédure ou synthèse d’informations préexistantes doit faire immédiatement l’objet d’une communication aux dé -
partements via la plateforme d’information RWD, accompagnée d’un aver -
tissement de la mise à jour de celle-ci. Les instructions les plus importantes devraient figurer dans les documents de différents niveaux (processus, pro -
cédures, modes d’emploi de transactions, etc.) afin de maximiser les chances de réception de l’information par le public-cible.
Enfin, en matière de suivi par le service Comptable fédéral, la Cour des 
comptes conclut à un pilotage insuffisant du processus d’enregistrement des dépenses budgétaires sur la base des droits constatés. Ce manque de pilotage a des effets à trois niveaux. Il se matérialise tout d’abord par un encadrement des départements trop peu proactif et systématique une fois 
ceux-ci passés de la phase de déploiement à la phase routine. Il se traduit 
deuxièmement par une définition trop floue des responsabilités concrètes incombant au service Comptable fédéral et de celles revenant aux départe -
ments. Cette situation conduit à des zones non couvertes entre les procé -
dures de base rédigées par le premier et les procédures de contrôle interne 
mises en place par les seconds. Il se marque troisièmement par la faiblesse 
des actions entreprises par le service Comptable fédéral pour s’assurer de la cohérence dans le traitement des droits constatés par les liquidateurs des différents départements, en conformité avec le cadre légal et réglementaire.
La Cour estime que le service Comptable fédéral devrait être en mesure 
d’assumer pleinement sa mission de pilote et d’offrir un encadrement proac -
tif et systématique des départements au-delà de la phase de déploiement, comme le prévoit le catalogue des services qu’il a rédigé. Un partage clair doit être fixé entre les procédures développées ou à développer par ses soins et celles à établir par les départements, complété par une coordination à tous les points de vue entre ces différents acteurs. 
L ’ensemble de ces mesures de contrôle a priori et a posteriori de la qualité 
des comptes de l’État fédéral exercera une influence positive sur leur fidélité. 
4 Réponse du ministre
Les précisions apportées par le ministre dans sa réponse du  
16 novembre 2011 apportent un éclairage supplémentaire concernant le 
respect du cadre légal et réglementaire, la qualité des procédures et des 
instructions et le pilotage du processus d’enregistrement des opérations de 
Ces différents éléments de réponse ne modifient pas les conclusions de 
l’audit. 240
Traitement des déclarations de créance Gestion et contrôle interne
168e Cahier de la Cour des comptesTraitement des déclarations de créance dans Fedcom, 
de leur réception à l’enregistrement des droits consta ‑
tés dans les comptabilités générale et budgétaire
Les différentes étapes du cycle de la dépense dans Fedcom sont intégrées dans des processus qui précisent le rôle des acteurs impliqués, les contrôles à réaliser et les enregistrements à effectuer à chaque étape dans l’applica -
au caractère incomplet du cadre réglementaire, administratif et comptable et à l’insuffisance des procédures développées. Les responsabilités des ac -
teurs intervenant dans les processus sont également mal définies. La Cour relève enfin des faiblesses dans l’organisation des contrôles internes, ainsi 
constatation des droits.
1  Contexte
Dans le cadre du projet comptable Fedcom, les systèmes mis en œuvre 
reposent sur l’enregistrement des opérations dans l’application SAP au fur et à mesure de leur traitement par les différents acteurs responsables. Le cycle des opérations en dépenses comprend en effet plusieurs étapes de -
puis l’identification d’un besoin à la constatation du droit par le liquidateur
318. 
Par cet acte administratif, ce dernier reconnaît l’existence d’une dette envers le créancier et l’enregistre dans les comptabilités générale et budgétaire.
Le cadre normatif repose principalement sur la loi du 22 mai 2003 portant 
organisation du budget et de la comptabilité de l’État et l’arrêté royal du  
10 novembre 2009 fixant le plan comptable applicable entre autres à l’État fédéral. L ’audit se réfère également au projet d’arrêté royal relatif aux règles en matière d’organisation des opérations comptables et budgétaires, à la dé -
finition des fonctions et au projet de circulaire du service Comptable fédéral du SPF Budget et Contrôle visant, entre autres, à préciser l’usage des dates dans le cycle des dépenses
319. 
318 La phase du paiement par le comptable centralisateur, qui fait également partie de ce cycle, n’est pas envisagée ici.
319 Projet de circulaire du service Comptable fédéral « Instructions et commentaires relatifs aux diffé -
rentes dates, aux délais de paiement, au traitement et au monitoring des déclarations de créance par le biais du système comptable automatisé, implémenté dans le cadre du projet Fedcom ». 241
Gestion et contrôle interne  Traitement des déclarations de créance
168e Cahier de la Cour des comptes1.3 Méthode d’audit
La Cour des comptes a examiné les documents Fedcom disponibles rela -
tifs au traitement des déclarations de créance320 entrantes et à la fonction 
du liquidateur (procédures, transactions, manuels de formation…). Elle s’est 
également entretenue avec les acteurs des départements impliqués dans Fedcom dès la phase pilote en 2009
321 et lors de la première phase de dé -
ploiement du système en 2010322, ainsi qu’avec le service Comptable fédéral.
Les tests effectués auprès de ces mêmes acteurs ont notamment porté sur l’enregistrement dans SAP des étapes de la procédure, les contrôles réa -
lisés, l’interprétation et l’application des critères de date et de délais repris dans le projet de circulaire, l’appréciation de certains processus administra -
tifs intervenant dans le traitement comptable des déclarations de créance et la reconnaissance et l’enregistrement des droits par le liquidateur.
Par ailleurs, une analyse des factures et des notes de crédit comptabilisées a 
été réalisée, par département, sur la base des données tirées de la transac -
tion FBL1N ( Liste poste individuel fournisseur ) de SAP. 
1.4 Phase contradictoire
Un projet de rapport a été transmis le 5 octobre aux ministres des neuf dé -
partements Fedcom en 2010, ainsi qu’aux présidents de leur comité de direc -
tion, en les invitant à transmettre leurs commentaires éventuels.
À la date de clôture du présent Cahier, seuls la ministre de la Fonction 
publique et des Entreprises publiques, pour le SPF P&O, ainsi que le  
SPF Chancellerie du Premier ministre, le SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement et le SPP Intégration sociale, ont fait valoir leurs réactions.
2  Traitement des déclarations de créance dans Fedcom et constitu ‑
tion du dossier de liquidation
Selon la procédure courante, le département date toute déclaration de 
créance reçue à l’aide d’un cachet (date de base) et la préenregistre le jour même dans SAP au moyen de la transaction MIR7. Ce préenregistrement constate l’existence du document dans le système et permet d’encoder dif -
férentes données, comme la date du document, le montant, le créancier et la référence du paiement. À ce stade, le département peut procéder à des vérifications qui faciliteront par la suite le travail du liquidateur (voir ci-après). Elle peut vérifier, par exemple, si les données du fournisseur correspondent 
320 Le terme générique de « déclaration de créance » est utilisé dans cet audit aussi bien pour les factures entrantes que pour les créances introduites par des personnes non assujetties à la TVA (tels les membres du personnel des départements) en vue du remboursement de frais exposés. Les notes d’honoraires émanant, par exemple, de personnes exerçant une profession libérale ainsi que les demandes de paiement de dotations, subsides ou  subventions sont également assimilées aux déclarations de créance.
321 Les SPF Budget et Contrôle de la gestion, Technologie de l’information et de la communication, Chancellerie du Premier ministre, Personnel et Organisation et Santé publique. 
322 Le SPF Sécurité sociale, le SPF Emploi, Travail et Concertation sociale, le SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie et le SPP Intégration sociale.  242
168e Cahier de la Cour des comptesaux données du fichier master data des créanciers de l’État323. Ce préenre -
gistrement, facultatif, permet de gérer différentes informations utiles dans le 
cadre du cycle de la dépense et n’a aucun impact au niveau des comptabili -
tés générale et budgétaire324.
Si nécessaire, les déclarations de créance sont ensuite soumises au service à l’origine de la commande ou à un service de contrôle pour vérification du respect des normes contractuelles, réglementaires ou légales en vigueur. Cette vérification porte sur l’exactitude des données, en particulier sur l’objet, 
le montant et la nature des prestations fournies, en lien avec le bon de com -
mande. Après ce contrôle, le dossier est renvoyé pour liquidation au service 
d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion du département.
3 Constatation des droits en dépenses par le liquidateur
Le projet d’arrêté royal relatif aux règles en matière d’organisation des opéra -
tions comptables et budgétaires et à la définition des fonctions prévoit d’attri -
buer au liquidateur une série de tâches bien définies. Bien que dépourvus de 
valeur normative, le contenu de certains passages du projet d’arrêté royal
325 
est évoqué ci-après à titre indicatif, car c’est sur cette base que les proces -
sus Fedcom ont intégré la fonction de liquidateur.
Ce projet précise ainsi que le liquidateur fait partie du service d’encadre -
ment Budget et Contrôle de la gestion du département et qu’il est chargé des 
tâches suivantes :
•	liquider chaque dette lorsque les conditions du droit constaté fixées par l’article 8 de la loi du 22 mai 2003 sont remplies (et seulement dans ce cas)  ;
•	contrôler la régularité, la légalité et la réalité de la dette sur la base 
des obligations préalablement contractées et engagées et des pres -
tations reçues par la personne compétente ;
•	constater l’ampleur correcte et incontestée de la dette ;
•	lorsque l’ampleur de la dette qu’il a constatée ne correspond pas à 
la déclaration de créance, déterminer la partie due incontestable et 
communiquer celle-ci, en même temps que les explications néces -
saires, au créancier  ;
•	imputer la dette constatée sur les moyens ou crédits disponibles ;
•	procéder à la mise en paiement de la dette ;
•	donner les ordres de paiement aux comptables compétents ou leur 
transmettre la dette.
Le projet précise également que le liquidateur bloque le paiement dans les cas où il existe une procédure spécifique qui l’empêche, qu’il n’est pas clair au profit de qui le paiement doit être effectué ou encore lorsque les crédits 
323   Ce fichier contient des données relatives aux créanciers qui sont gérées au niveau central par le service Comptable fédéral.
324   SAP gère en effet un ensemble d’informations de gestion plus vaste que les écritures comptables et 
budgétaires qui en résultent.
325  Version préparatoire, mai 2011. 243
168e Cahier de la Cour des comptesde liquidation disponibles sont insuffisants. C’est également lui qui doit entre -
prendre les démarches nécessaires pour accélérer la libération des paie -
ments bloqués.
La fonction de liquidateur fait l’objet d’une description succincte dans le docu -
ment du SPF Budget et Contrôle de la gestion Description des rôles spéci -
fiques aux SPF dans  Fedcom326, consultable par chaque département sur la 
plateforme d’information RWD de Fedcom. Par ailleurs, le document de pro -
jet Fedcom Cycle des dépenses327 décrit les différents processus applicables 
dans le cadre du cycle des dépenses, à la fois pour les marchés publics, les 
subventions et les dépenses spécifiques. Ce document aborde également de manière synthétique les tâches du liquidateur, qui intervient pour compta -
biliser les déclarations de créance, généralement déjà préenregistrées dans 
SAP lors de leur réception par le département. Il dispose à cette fin de la 
transaction Miro
328, utilisée pour constater et enregistrer des droits, ainsi que 
d’autres transactions lui permettant de consulter les données comptables des créanciers et des informations relatives entre autres à la nomenclature des types de biens, aux demandes d’achat, aux bons de commande, aux réceptions de marchandises, à l’impact budgétaire. 
Les différents documents de processus ainsi que d’aide à l’utilisation des 
transactions (principalement la transaction Miro) indiquent que le liquidateur enregistre le droit constaté après avoir vérifié, sur la base du dossier, que les quatre conditions prévues par l’article 8 de la loi de 2003 sont respectées. Il dispose pour cela, outre des informations déjà encodées dans SAP, du dossier physique de liquidation constitué en amont par les différents acteurs.
Ce contrôle s’opère entre autres par la vérification de la concordance entre 
les données du bon de commande/de l’engagement avec celles de la livrai -
son/réception des biens et celles de la déclaration de créance reçue par le département. Il est complété par la détermination des comptes à débiter et créditer. En cas de discordance, le liquidateur prend les mesures correc -
trices nécessaires en vue de permettre le paiement de la facture ou de la partie acceptée de celle-ci.
La constatation d’un droit par le liquidateur au moyen de la transaction Miro 
a pour effet la reconnaissance d’une dette envers un créancier de l’État, concrétisée par la passation d’une écriture relative à l’opération sous-jacente 
en comptabilité générale et, en ce qui concerne la comptabilité budgétaire, 
à charge des crédits de liquidation. Au final, il libère les déclarations de 
créance pour paiement. 
4 Résultats du contrôle et recommandations
D’une manière générale, le traitement des déclarations de créance dans Fe -
dcom, de leur réception à la constatation du droit, reste encore peu maîtrisé, 
tant au niveau de la gestion administrative des dossiers de liquidation que de la qualité et l’exhaustivité des données gérées dans SAP. Les difficultés rele -
326 SPF Budget et Contrôle de la gestion, équipe Gestion du changement, « Description des rôles spécifiques aux SPF dans Fedcom », septembre 2010.
327 Fedcom Project Team, « Fedcom project – Uitgaven cyclus – v 2.0 du 22/02/2010 », consultable 
sur la plateforme d’information RWD de Fedcom.
328 Fedcom Project Team, « Mode d’emploi : enregistrer une facture ou une note de crédit : MIRO » 
(version du 03 novembre 2010) également consultable sur la plateforme d’information RWD de Fedcom.  244
168e Cahier de la Cour des comptesvées sont de nature très diverses et concernent entre autres la disponibilité 
de procédures, la compréhension des concepts, le respect des dispositions normatives, la non-utilisation de certains outils de SAP par certains départe -
ments ou services, les divergences d’interprétation entre les départements, le respect du principe de célérité dans le traitement des opérations et la mise en œuvre des contrôles internes.
4.1 Cadre et procédures
Le cadre réglementaire, administratif et comptable actuel reste insuffisant 
pour organiser le traitement des déclarations de créance et la constatation des droits. L ’arrêté royal concernant les acteurs et la séparation des fonctions 
est encore au stade de projet. À l’exception de différents documents tech -
niques relatifs au préenregistrement, à la comptabilisation des déclarations 
de créance et à la constatation des droits, le service Comptable fédéral ne communique pas aux départements suffisamment d’instructions et de lignes directrices concernant l’application et l’interprétation des procédures prévues dans SAP. 
Le projet de circulaire dénommé Instructions et commentaires relatifs aux 
différentes dates, aux délais de paiement, au traitement et au monitoring des déclarations de créance par le biais du système comptable automatisé, implémenté dans le cadre du projet Fedcom, déjà largement diffusé dans 
les départements, n’a pas encore de statut définitif. En outre, ce projet de circulaire n’est pas compris ni appliqué uniformément par les départements, qui ne partagent pas la même interprétation concernant les dates et l’usage des délais de paiement.
En outre, le partage des responsabilités en matière de procédures entre, 
d’une part, le service Comptable fédéral qui prend en charge l’établissement des procédures Fedcom de base applicables de manière uniforme dans tous les départements et, d’autre part, les départements, qui doivent les mettre en œuvre en développant leurs propres sous-procédures détaillées, n’est pas clairement défini. Les entretiens d’audit montrent qu’entre ces deux niveaux, il subsiste une zone grise dans laquelle chacun attend de l’autre qu’il prenne ses responsabilités.
Recommandations La Cour recommande que le projet de circulaire relative aux dates et aux 
délais de paiement soit finalisé et diffusé rapidement, moyennant certaines précisions et adaptations préalables, concernant notamment le déroulement du préenregistrement comptable et du cycle de traitement des déclarations de créance dans le système SAP.  
Une description plus précise des compétences respectives des départements 
et du service Comptable fédéral, par le biais de l’adaptation du catalogue des services ou par la conclusion de Service Level Agreement (SLA), permettrait aux départements de développer plus adéquatement leurs propres procé -
dures détaillées dans le respect et la continuité des procédures générales établies par le service Comptable fédéral. Ce dernier doit pour cela assumer davantage son rôle de pilote. La concertation avec les départements devrait  245
168e Cahier de la Cour des comptesêtre mieux formalisée dans le cadre des réunions du groupe de travail «  Uti-
lisateurs » de Fedcom ainsi que par l’organisation d’ateliers.
4.2 Fixation des responsabilités des acteurs
À l’heure actuelle, la séparation des fonctions entre les étapes du préen -
registrement de la déclaration de créance, de la réception des biens et de 
la constatation du droit conditionne la mise en œuvre du contrôle interne de ces sous-processus. Cette séparation, censée garantir l’introduction des données dans le système en temps voulu, la concordance avec le bon de commande et l’efficacité du contrôle, n’est actuellement pas assurée de ma -
nière effective dans tous les départements, notamment dans les départe -
ments de petite taille.
Au niveau des concepts et des responsabilités liés à l’acceptation des biens, 
services et travaux fournis, l’uniformité n’est pas toujours assurée et les 
mises en concordance avec les bons de commande, bons de livraison ou 
états de prestations n’apparaissent pas toujours dans les documents maté -
riels. Ceux-ci ne permettent pas toujours de déterminer la personne qui a 
donné son approbation, ni à quel moment. Certains départements attachent plus d’importance à l’approbation apposée sur les pièces matérielles qu’à l’autorisation technique au moyen de la transaction Migo
329.
Si les procédures prévues privilégient le lien entre les acteurs du cycle des opérations et les droits en écriture dans SAP, les départements, notamment au niveau des cellules stratégiques, font encore en partie appel à des procé -
dures d’approbation administrative, dont les résultats sont ensuite encodés de manière différée dans SAP par d’autres agents.
Les matrices de fonction, sur la base desquelles le service Comptable fédé -
ral ouvre les droits en écriture aux différentes transactions, ne sont pas régu -
lièrement actualisées par les départements.
Les départements doivent déterminer clairement dans leurs procédures 
écrites internes les responsabilités des acteurs concernés par le processus 
de traitement des déclarations de créance et mettre l’accent sur l’importance 
des approbations formelles.
Les modalités d’introduction des données dans SAP doivent être davantage 
précisées et encadrées. Les procédures établies par le service Comptable fédéral étant basées sur la prise de responsabilité des acteurs directement 
dans le système via les transactions SAP, les droits en écriture dans celles-
ci doivent être strictement gérés sur la base des matrices d’autorisations. La 
validation des données introduites, qui consacre une prise de responsabilité 
administrative, devrait également s’appuyer sur une procédure sécurisée de signature électronique.
329 Transaction relative à l’acceptation des prestations et/ou livraisons. 246
168e Cahier de la Cour des comptesLa Cour des comptes suggère également d’accorder davantage d’attention 
au contrôle interne et à la délégation de compétences dans les formations organisées par l’équipe de gestion du changement Fedcom ( Fedcom School ).
4.3 Organisation du suivi des déclarations de créance, de leur ré ‑
ception à la reconnaissance du droit 
Lors d’audits précédents
330, la Cour des comptes recommandait l’encodage 
informatisé des déclarations de créance entrantes, comme soutien à la ges -
tion des crédits budgétaires, à la rédaction de rapports financiers et au res -
pect des délais de paiement. Les départements estimaient alors que l’intro -
duction d’un système comptable intégré dans le cadre de Fedcom était de 
nature à répondre à ces attentes. 
Or, ces attentes ne sont encore que partiellement rencontrées. Les contrôles 
internes restent peu développés et toutes les possibilités techniques prévues 
dans SAP qui permettraient d’optimaliser ces contrôles ne sont pas exploi -
tées. L ’audit actuel met en lumière la diversité entre les départements au niveau de la mise en œuvre des procédures et de l’organisation. La procé -
dure d’approbation ne s’appuyant pas sur les informations du système SAP 
reste privilégiée. L ’implémentation de ce dernier ne se traduit donc pas par 
un suivi performant des créances dans tous les départements.
Toutes les déclarations de créance et factures ne sont pas encodées directe -
ment, de manière fidèle et complète dans SAP. L ’utilisation de la transaction 
MIR7 étant facultative, une partie des déclarations ne sont pas préenregis -
trées, avec pour conséquence une identification incomplète dans le système des dettes découlant des déclarations de créance reçues en attente de 
constatation du droit. De plus, le principe d’un préenregistrement à concur -
rence du montant total des déclarations de créance n’est pas toujours appli -
qué. Le montant introduit tient compte des crédits de liquidation disponibles, 
ce qui peut entraîner une sous-estimation de la position créditrice réelle des 
comptes fournisseurs dans SAP. 
Les capacités de gestion du système au niveau du bon de commande et de 
la réception des biens restent sous-utilisées, au détriment du suivi du pro -
cessus commande-livraison-déclaration de créance. Cette situation résulte également d’une utilisation inadaptée des différents types de bon de com -
mande et de la réception technique des biens qui y est éventuellement liée. 
Dans de nombreux cas, la réception technique des biens n’est utilisée que 
pour pointer dans le système une déclaration de créance sur le plan tech -
nique.
Les tests d’audit ont montré que la date réelle de réception de la déclaration 
de créance, à partir de laquelle le délai de paiement commence à courir, ne coïncide pas nécessairement avec la date reprise dans le système ou qu’elle 
n’apparaît pas de manière suffisamment claire dans les documents maté -
riels.  Les mêmes tests ont également indiqué que les délais de paiement 
encodés dans SAP sont parfois modifiés pour des raisons de gestion interne. 
330 Cour des comptes, 164e Cahier, Volume I, « Contrôle interne des dépenses d’achat dans les dé -
partements fédéraux », p. 555-579 et « Exécution des mesures prises par le gouvernement en vue 
de maîtriser les crédits budgétaires », p. 489-512. Disponible sur www.courdescomptes.be. 247
168e Cahier de la Cour des comptesRecommandations
Les départements doivent faire un usage optimal des possibilités de SAP et 
l’usage d’applications parallèles hors Fedcom doit être évité.
La Cour recommande de mettre en place un meilleur suivi du traitement des 
déclarations de créance, notamment pour améliorer la gestion des délais de traitement et satisfaire ainsi au critère de célérité. Celui-ci ne concerne pas uniquement le paiement dans les délais légaux ou contractuels des déclara -
tions de créance, mais aussi la constatation des droits, de manière à assurer la passation sans délai des écritures comptables et budgétaires, comme le prévoit l’article 12 de la loi du 22 mai 2003. 
Le service Comptable fédéral doit inciter les départements à préenregistrer 
l’intégralité du montant des déclarations de créance et attirer leur attention sur les avantages de la procédure de préenregistrement au moyen de la tran -
saction MIR7. Le recours systématique à cette transaction pour toutes les déclarations de créance, y compris celles des cellules stratégiques, contri -
buerait en effet à améliorer le suivi et le traitement des créances ainsi que l’exhaustivité des données reprises dans le monitoring des délais de paie -
ment établi par le service Comptable fédéral.
L ’introduction d’un champ de date supplémentaire pour le préenregistrement 
des déclarations de créance permettrait de lui attribuer un numéro comptable 
spécifique, indépendant du numéro généré lors de la constatation du droit. 
Cette manière de procéder respecterait davantage la logique de SAP
331.
Un examen plus approfondi de la présentation et des possibilités du bon de commande doit être mis en œuvre. La réception technique des biens dans SAP peut en outre être utilisée pour les services, les subventions et d’autres catégories de dépenses. 
Le délai de paiement constitue une donnée administrative essentielle pour 
s’assurer du non-dépassement de la date d’échéance légale ou contrac -
tuelle. Les départements doivent dès lors veiller à introduire fidèlement dans SAP les délais de paiement légaux et contractuels prévus, sans les adapter pour des raisons de gestion interne des créances. Cette gestion doit reposer sur des délais de traitement courts, découlant de procédures optimisées de traitement des déclarations de créance. La gestion du calendrier des paie -
ments doit s’appuyer sur le développement d’outils spécifiques.
4.4 Mesures de contrôle interne
L ’absence des arrêtés royaux prévus ne permet pas de finaliser un cadre 
complet pour la gestion de toutes les phases du cycle des achats, notamment en ce qui concerne les mesures de contrôle interne. L ’élaboration par les départements de règles et de procédures concernant le cycle des dépenses, 
331 La date comptable (date à laquelle la déclaration de créance est introduite dans la comptabilité lorsque le droit est constaté), attribuée provisoirement lors du pré-enregistrement de la déclaration de créance dans MIR7, doit actuellement être adaptée par le liquidateur lors de la constatation du droit. 248
168e Cahier de la Cour des compteset en particulier le traitement administratif et comptable des déclarations de 
créance, n’est en outre pas toujours considérée parmi les tâches prioritaires.  Un relevé détaillé des anomalies relatives aux données encodées n’est pas disponible sous la forme d’un rapport ou d’une transaction, que ce soit au niveau du service Comptable fédéral ou dans les divers SPF, ce qui em -
pêche par exemple la détection systématique de dates illogiques. Quant au service Comptable fédéral, il n’a pas de vue sur la présence ni la qualité des contrôles internes liés au traitement administratif et au suivi des déclarations de créance assurés dans les départements.
La Cour des comptes conclut dans ce contexte à l’insuffisance des contrôles 
et du monitoring effectués tant par le service Comptable fédéral que par les 
départements.
La Cour des comptes estime qu’un contrôle régulier des données chiffrées 
introduites, effectué par exemple sur la base de contrôles par sondage des 
écarts entre la date du document et la date de base ou entre la date de base et la date comptable permettrait d’évaluer l’application concrète du projet de 
circulaire et pourrait déboucher sur une détection des anomalies en deux 
phases, à savoir en premier lieu par les départements, et ensuite par le ser -
vice Comptable fédéral. Il conviendrait d’y ajouter une adaptation du système des messages d’avertissement, pour qu’il soit moins facile de les contourner. 
Le service Comptable fédéral devrait imposer un suivi des contrôles récur -
rents mensuels à charge des départements et un système de rapportage ré -
gulier à ce sujet. Ce rapportage contribue en effet à l’amélioration de la qua -
lité des informations fournies pour le suivi des délais de paiement. Le service 
pourrait ainsi réagir plus rapidement aux problèmes qui peuvent éventuel -
lement se poser et responsabiliser davantage les départements quant à la 
qualité des données encodées.
Le projet de circulaire relative aux dates et aux délais de paiement devrait 
également charger le directeur du service d’encadrement Budget et Contrôle 
de la gestion et le responsable du service comptable de veiller à l’introduc -
tion la plus rapide possible des pièces comptables reçues dans Fedcom. 
4.5 Numérisation des déclarations de créance
Les initiatives prises pour numériser les documents représentent un pas 
dans la bonne direction. Elles restent toutefois peu efficaces dans la mesure 
où les documents scannés ne sont pas utilisés pour un suivi électronique organisé des déclarations de créance et ne servent qu’au soutien du pro -
cessus de traitement comptable. Les initiatives de numérisation sont prises 
au niveau des différents départements, ce qui nuit à l’uniformité des projets. 
Cet éparpillement génère des risques de contrôle interne supplémentaires et 
aura pour effet de compliquer la future intégration des applications de numé -
risation dans SAP.  249
La Cour recommande au service Comptable fédéral d’examiner si le module 
spécifique prévu dans SAP pour numériser et reconnaître les déclarations de créance peut être opérationnalisé en fonction des besoins des services. Ce module présente en outre l’avantage de permettre une liaison avec une séparation des fonctions spécifique et pourrait s’avérer utile tant pour l’élabo -
ration de mesures de contrôle interne que pour le contrôle externe.
Dans ce cadre, le service Comptable fédéral devrait évaluer les initiatives de 
numérisation déjà mises en œuvre et vérifier si elles peuvent être corrigées afin de permettre la mise en place d’un suivi électronique des déclarations de créance. Il doit également prêter assistance aux départements qui envi -
sagent de lancer de nouvelles initiatives en vue d’assurer davantage d’uni -
formité. 
4.6 Perception par le liquidateur de son rôle et des enjeux de la 
constatation des droits  
Les liquidateurs n’ont pas toujours une vision suffisante de l’enjeu de la 
constatation des droits dans la mise en œuvre de la nouvelle comptabilité publique. La constatation d’un droit n’est en effet pas seulement un acte tech -
nique, mais aussi un acte administratif engageant leur responsabilité, consa -
crant la satisfaction aux quatre conditions prévues à l’article 8 de la loi du 22 mai 2003. Cet acte est concrétisé par la passation d’une écriture comp -
table reconnaissant l’existence de la dette, contrairement aux opérations en amont, qui n’ont un impact qu’au niveau de SAP.
L ’enregistrement d’un droit ne se base pas sur un document administratif de 
constatation du droit préalablement établi, daté et signé par le liquidateur. La transaction Miro regroupe en effet en une seule opération la phase de constatation et d’enregistrement du droit lors de la validation des données introduites par le liquidateur.
La notion de droits constatés en dépenses, présentée dans les instructions 
et autres documents établis par le service Comptable fédéral ou dans les formations dispensées à l’initiative du service, est imprécise. Certains déve -
loppements de ces documents sont également contraires aux dispositions normatives, notamment en ce qu’ils prévoient un contrôle de la suffisance des crédits disponibles avant de constater un droit, ajoutant ainsi une condi -
tion à la loi du 22 mai 2003. La définition de la date comptable est également confondue dans les instructions de travail de la transaction Miro avec la date du cachet de la réception de la déclaration de créance. 
La Cour constate par ailleurs la disparité dans le traitement administratif des 
dossiers de liquidation selon les départements, l’organisation de cette phase du contrôle étant en grande partie laissée à leur appréciation. Il n’apparaît pas clairement, dans ce contexte, que l’organisation du travail du liquidateur, 
telle que prévue dans les instructions, s’appuie suffisamment sur les prises 
de responsabilité des acteurs en amont de la chaîne des opérations, comme 
le permet pourtant le système grâce aux informations qu’il contient. 250
La Cour recommande que les documents de processus ainsi que les for -
mations données aux liquidateurs à l’initiative du service Comptable fédéral 
prennent davantage en considération le caractère d’acte administratif de la 
constatation du droit et fassent clairement apparaître ses conséquences en termes comptables.
Les modalités de base du contrôle par le liquidateur doivent être davantage 
clarifiées dans des instructions communes à l’ensemble des départements par le service Comptable fédéral. Ces instructions devraient à tout le moins préciser dans quelle mesure et à quelles conditions le liquidateur peut s’ap -
puyer, pour constater un droit, sur les contrôles déjà réalisés en amont par les acteurs du système, ainsi que les contrôles qui lui appartient de réaliser et les actions à entreprendre en cas de détection d’anomalies, comme une 
insuffisance de crédit de liquidation.
La Cour recommande enfin l’adaptation des modalités consacrant le moment 
de la constatation effective des droits par le liquidateur, soit par l’adoption d’une pièce administrative de constatation des droits rédigée par le liquida -
teur, soit en prenant les dispositions nécessaires pour que la validation dans Miro soit entourée de mesures de sécurité suffisantes pour qu’elle puisse être considérée valablement comme une signature électronique. 251
Gestion et contrôle interne Créances reportées et intérêts de retard
168e Cahier de la Cour des comptesEncours des engagements, créances reportées et situa ‑
tion des intérêts de retard dans les départements fédé ‑
raux
départements fédéraux. L’objectif était de fournir, désormais annuellement, des informations au sujet du respect, dans les délais, des obligations finan -
cières en guise de commentaires aux comptes de l’administration générale de l’État.  À la clôture du présent Cahier, le SPF Emploi n’avait pas encore 
Fin 2010, l’encours des engagements s’élevait à 4,6 milliards d’euros.Tous les départements n’ont pas été en mesure de fournir des informations 
nées incomplètes, 2,1 millions d’euros auraient été payés au total en 2010 au 
titre d’intérêts de retard et judiciaires.
1 Contexte
Par le passé, la Cour des comptes a constaté que des paiements et des 
imputations budgétaires avaient parfois été différés et reportés à des années budgétaires ultérieures, notamment pour respecter certains objectifs budgé -
taires.
Elle a critiqué cette pratique et formulé des recommandations en vue d’éviter 
de telles situations à l’avenir. La Cour a également insisté sur l’enregistre -
ment minutieux de toutes les créances entrantes et de leur date d’échéance et de liquidation dans une banque de données électronique. Ceci devait per -
mettre d’avoir en tout temps un relevé détaillé et complet de toutes les dettes en cours et des intérêts de retard que ces dernières génèrent (peuvent géné -
rer). En outre, la Cour a demandé de tenir à jour un inventaire détaillé des intérêts payés et des causes à l’origine de ces intérêts
332.
En raison notamment de l’entrée en vigueur du système Fedcom, la plupart des départements devraient disposer entre-temps d’informations suffisantes qui peuvent donner une indication de la mesure dans laquelle ils respectent leurs obligations financières à l’égard de tiers dans les délais fixés ou les reportent éventuellement à des années budgétaires ultérieures.
Pour obtenir des chiffres, la Cour des comptes a demandé des informations 
en mai 2011 auprès des SPF et SPP, de la Défense et de la Police fédérale
333. 
La Cour des comptes n’a toutefois pas réussi à valider entièrement les infor -
mations fournies par les départements sur la base des données enregistrées dans l’application Fedcom, ni par le biais de tests qu’elle a effectués dans le cadre des audits sur le traitement des créances dans Fedcom et sur la comp -
332    Cour des comptes, 164e Cahier, Volume I, p. 510-511.
333 Lettres du 25 mai 2011 aux fonctionnaires dirigeants des dix-sept départements fédéraux. Une copie de ces lettres a été envoyée aux ministres de tutelle le même jour. 252
Créances reportées et intérêts de retard  Gestion et contrôle interne
168e Cahier de la Cour des comptestabilisation des dépenses budgétaires sur la base de droits constatés334. Ces 
audits ont notamment révélé que la saisie des informations de base dans le 
système (par exemple, la date de comptabilisation d’une créance ou le délai de paiement) était souvent effectuée de manière différente par les départe -
ments Fedcom, ce qui ne garantit pas l’exhaustivité et la comparaison des résultats transmis.
À la clôture du présent Cahier, le SPF Emploi n’avait pas encore répondu à 
l’enquête. Le SPP Politique scientifique a fait savoir qu’il n’était pas en me -
sure de fournir une réponse concluante à la plupart des questions posées.
2 Encours des engagements
La Cour des comptes a demandé aux départements de lui communiquer le 
montant de l’encours des engagements sur les crédits d’engagement disso -
ciés et variables au 31 décembre 2010. 
Pour un grand nombre de départements, l’encours est influencé par un 
nombre limité de conventions pluriannuelles qui ont souvent été conclues dans le cadre de programmes d’investissement (de réinvestissement) en matériel et en infrastructure ou d’engagements financiers à long terme.
Tableau 1 – Encours au 31 décembre 2010 (en euros)
Section Montant %
02 SPF Chancellerie du Premier ministre 6.295.529,29 0,14
03 SPF Budget et Contrôle de la gestion 6.088.743,45 0,15
04 SPF Personnel & Organisation 30.773.040,42 0,67
05 SPF Fedict 28.566.521,01 0,62
12 SPF Justice 131.422.368,43 2,86
13 SPF Intérieur 156.546.429,10 3,41
14 SPF Affaires étrangères 725.679.557,22 15,80
16 Défense 1.898.500.000,00 41,33
17 Police fédérale 78.029.118,12 1,70
18 SPF Finances 247.025.184,91 5,38
23 SPF Emploi inconnu inconnu
24 SPF Sécurité sociale 11.631.628,42 0,25
25 SPF Santé publique 44.163.320,41 0,96
32 SPF Économie 698.986.292,86 15,22
33 SPF Mobilité et Transports 341.360.035.68 7,43
44 SPP Intégration sociale 188.109.373,47 4,10
46 SPP Politique scientifique inconnu inconnu
Total 4.593.177.142,79 100,00
Source : Cour des comptes, à partir des informations fournies par les départements
334 Voir à ce sujet les articles en question dans la partie III Gestion et contrôle interne de ce Cahier. 253
168e Cahier de la Cour des comptes3 Créances reportées à l’année budgétaire 2011 dont l’échéance de 
paiement était dépassée au 31 décembre 2010
Le tableau suivant donne un aperçu des créances impayées reportées à l’année budgétaire 2011 dont l’échéance de paiement était dépassée au 31 décembre 2010 et des intérêts de retard ainsi générés.
Tableau 2 – Liquidations reportées dont l’échéance était dépassée
SectionNombre de 
créances%Montant en  
euros%Intérêts de 
retard
02  SPF Chancellerie du Premier ministre 25 0,58 72.949,63 0,41 0,00
03  SPF Budget et Contrôle de la gestion 5 0,12 1.281,66 0,01 0,00
04  SPF Personnel & Organisation 34 0,79 293.651,59 1,64 0,00
05 SPF Fedict 2 0,05 4.433,45 0,02 0,00
12 SPF Justice 146 3,40 4.861.409,63 27,23 0,00
13 SPF Intérieur 2.559 59,61 1.438.508,10 8,06 0,00
14 SPF Affaires étrangères 187 4,36 1.079.732,69 6,05 3.712,80
16 Défense 363 8,46 2.540.000,00 14,23 23.465,00
17 Police fédérale 44 1,02 259.493,32 1,45 0,00
18 SPF Finances inconnu inconnu inconnu inconnu inconnu
23 SPF Emploi inconnu inconnu inconnu inconnu inconnu  
24 SPF Sécurité sociale 242 5,64 166.903,84 0,93 0,00
25 SPF Santé publique 145 3,38 2.210.749,64 12,38 0,00
32 SPF Économie 434 10,11 2.119.477,51 11,87 0,00
33 SPF Mobilité et Transports 107 2,49 2.806.295,00 15,72 1.511,00
44 SPP Intégration sociale 0 0,00 0,00 0,00 0,00
46 SPP Politique scientifique inconnu inconnu inconnu inconnu inconnu
Total 4.293 100,00 17.854.886,06 100,00 28.688,80
La Cour des comptes signale qu’elle n’est pas parvenue à réconcilier en -
tièrement les informations fournies par les départements avec les données 
enregistrées dans le système Fedcom. Les chiffres du tableau doivent être considérés comme un minimum.
Près de 4.300 créances, d’un total de 17,9 millions d’euros, étaient enre -
gistrées comme impayées fin 2010, bien que le délai de paiement ait été 
dépassé.
Au SPF Intérieur, les liquidations tardives concernent principalement les 
notes d’honoraires d’avocat à la charge de l’Office des étrangers. 254
168e Cahier de la Cour des comptesLe montant considérable des reports au SPF Justice s’explique en ordre 
principal par les règles d’approbation spécifiques et souvent fastidieuses des frais de justice en matière pénale (96 factures pour un montant arrondi de 
4,5 millions d’euros). 
La plupart des départements invoquent la réception tardive des factures et la 
lenteur du traitement interne comme causes du retard.
Quatre départements invoquent un manque de crédits de liquidation comme 
raison (supplémentaire) du report de paiement
335.
Le montant des intérêts de retard liquidés en 2011 sur ces paiements tardifs semble limité (28.688,80 euros, dont 23.465 euros ou 82 % payés par la 
Défense), mais appelle quelques nuances. Plusieurs départements ont en effet signalé à la Cour des comptes qu’ils ne disposaient pas (encore) des informations demandées dans leur système informatique
336. Par ailleurs, la 
plupart des administrations ne calculent et ne paient les intérêts de retard qu’à la demande explicite du créancier.
4 Intérêts payés en 2010 
La Cour des comptes a également obtenu un relevé des intérêts payés par 
les départements fédéraux durant l’année budgétaire 2010.
Pour interpréter le tableau ci-après, il convient toutefois de tenir compte de la 
même nuance que celle apportée à la fin du point 3.
335 SPF Affaires étrangères et Santé publique, Défense et Police fédérale.
336 SPF Intérieur, Affaires étrangères, Finances et Économie et SPP  Politique scientifique. 255
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 3 – Relevé des intérêts payés en 2010 (en euros)
Section Montant %Commentaire
02 SPF Chancellerie du Premier ministre 0,00 0,00
03 SPF Budget et Contrôle de la gestion 0,00 0,00
04 SPF Personnel & Organisation 0,00 0,00
05 SPF Fedict 0,00 0,00
12 SPF Justice 39.302,74 1,85
13 SPF Intérieur 0,00 0,00
14 SPF Affaires étrangères 0,00 0,00
16 Défense 925.609,04 43,66 dont 114.628,50 euros en  
intérêts judiciaires 
17 Police fédérale 82.606,98 3,90 dont 72.239,54 euros en  intérêts judiciaires
18 SPF Finances 72.872,81 3,44
24 SPF Sécurité sociale 0,00 0,00
25 SPF Santé publique 2.696,92 0,13
32 SPF Économie 0,00 0,00
33 SPF Mobilité et Transports 997.046,00 47,03
44 SPP Intégration sociale 0,00 0,00
Total 2.120.134,49 100,00
Au total, plus de 2,1 millions d’euros d’intérêts de retard ont été liquidés du -
rant l’année budgétaire 2010, dont 0,2 million (9 %) suite à des décisions de justice ou à des transactions (à la Défense et à la Police fédérale).
La Défense et le SPF Mobilité et Transports ont versé ensemble plus de 
1,8 million d’euros d’intérêts de retard dans le cadre de marchés publics (plus 
de 93 % du montant total). Ces départements réalisent en effet d’importants projets d’investissements et, au contraire de nombreux autres départements, payent les intérêts de retard sans que le créancier ait à les demander expli -
citement
337. Le solde, 125.000 euros, a été payé par quatre autres départe -
ments. 
337 Article 15, § 1er, 2 et 4, du Cahier général des charges, annexé à l’arrêté royal du 26 septembre 1996 
établissant les règles générales d'exécution des marchés publics et des concessions de travaux publics. 256
Frais de justice  Gestion et contrôle interne
168e Cahier de la Cour des comptes5 Conclusion
Sans enregistrement exact de toutes les créances entrantes, des dates 
d’échéance et de leur liquidation dans une banque de données électronique, il n’est toujours pas possible, pour la plupart des départements, d’avoir un relevé détaillé et complet de toutes les dettes en cours et des intérêts de retard qu’elles génèrent (peuvent générer). 
Il est souhaitable que le système de traitement électronique des créances 
entrantes dans le système Fedcom soit corrigé de telle sorte que les informa -
tions nécessaires (indicateurs) puissent en être extraites pour vérifier dans quelle mesure les différents départements respectent en temps voulu leurs obligations financières à l’égard de tiers ou les reportent éventuellement à des années budgétaires ultérieures. 257
168e Cahier de la Cour des comptesGestion et contrôle interne Frais de justiceSPF Justice : évolution financière, suivi et gestion des 
frais de justice en matière répressive
Ces quinze dernières années, les frais de justice ont augmenté de 24 à  
107 millions d’euros, mais les moyens prévus aux budgets (initiaux) des 
dernières années se sont chaque fois révélés insuffisants. Malgré quelques mesures récentes, les banques de données actuelles ne permettent toujours 
pas d’assurer un suivi adéquat des obligations et dépenses en matière de 
frais de justice. L’ensemble de ces facteurs est fréquemment à l’origine de 
retards de paiement pour un tiers à un quart des factures.
haitable.  Ainsi, l’établissement d’un profil ADN courant coûte trois à quatre fois plus en Belgique qu’en France. De même, des incertitudes demeurent quant à la réduction prévue du tarif des écoutes téléphoniques. La Cour des comptes a également constaté des manquements dans la comptabilité et le contrôle interne, ainsi que quelques irrégularités lors du paiement de presta -
1 Contexte
1.1 Objet de l’audit
L ’audit concerne l’évolution, le suivi et la gestion des crédits pour frais de 
justice en matière répressive.
Les frais de justice sont des frais exposés dans le cadre d’une information, 
d’une instruction et du prononcé. Ils concernent l’indemnisation de presta -
taires de service très divers qui sont requis par le magistrat concerné : ex -
perts, laboratoires, opérateurs de communications électroniques, huissiers de justice, traducteurs et interprètes, etc.
Ces quinze dernières années, les dépenses (ordonnancements) pour frais 
de justice ont plus que quadruplé, passant de près de 24 millions d’euros (1995) à plus de 107 millions (2010)
338. Les pouvoirs politiques ont chaque 
fois pris des mesures afin de maîtriser ces dépenses.
338 En 2010, les dépenses en frais de justice représentaient ainsi 12,8 % du total des dépenses liqui -
dées au nom des juridictions ordinaires (927,6 millions d’euros) et 6,2 % de toutes les dépenses 
inscrites au budget du SPF Justice (1.741,8 millions d’euros). 258
168e Cahier de la Cour des comptes1.2  Cadre légal et réglementaire
Les principales dispositions législatives et réglementaires applicables au 
présent audit sont :
a) la loi-programme du 27 décembre 2006 (II) ;
b)  les lois budgétaires successives qui ont assimilé une série d’autres 
dépenses aux frais de justice339 ;
c)  l’arrêté royal du 28 décembre 1950 portant règlement général sur les frais de justice en matière répressive (ci-après le RG) ;
d)  des circulaires ministérielles fixant les procédures et tarifs (indexés)
340 ;
e)  une soixantaine de circulaires énumérant des dispositions générales et spécifiques en matière de procédure
341.
1.3 Description des processus budgétaires et du contrôle financier
La procédure relative aux frais de justice comprend trois étapes : le réquisi -
toire, la taxation et le paiement.
Le réquisitoire est l’acte par lequel le magistrat ordonne par écrit à un pres -
tataire de services d’effectuer une prestation dans le cadre d’une affaire 
pénale.
Lors de la taxation , le magistrat requérant contrôle la qualité du service pres -
té et approuve la conformité entre l’état de frais introduit par le prestataire de 
services et les tarifs réglementaires. En cas d’exécution insuffisante ou de facturation excessive, le magistrat peut réduire le montant de l’état de frais. La taxation permet de récupérer les frais de justice auprès de la personne condamnée.
D’un point de vue budgétaire, la Cour des comptes observe que la dépense 
n’est pas budgétée au moment où le magistrat requiert la prestation. Bien que les tarifs unitaires soient fixés par un règlement, l’importance de la dé -
pense ne peut souvent pas être déterminée au préalable. Le montant de la dépense n’est donc connu qu’au moment de la taxation. Le paiement est effectué sur la base de la taxation. 
Les dépenses sont imputées au programme de subsistance de la division 
organique 56 – juridictions ordinaires, allocation de base 12.56.03.12.40 « Frais de justice en matière criminelle, correctionnelle et de police… » du 
SPF Justice. Une disposition budgétaire récurrente permet de recourir à des ouvertures de crédits pour la liquidation des frais de justice
342. 
Conformément au règlement général, le ministre détermine quelles catégo -
ries de frais de justice sont payées par les greffiers des cours et tribunaux et lesquelles sont versées par le service des frais de justice du SPF Justice. 
339    Voir, par exemple, le tableau 2 annexé à la loi du 23 décembre 2009.
340    Circulaires 131 du 22 janvier 2009 et 131bis du 27 janvier 2011.
341 Dans le cadre du présent audit, il convient de citer principalement les circulaires du 18 octobre 1920 
et du 19 novembre 1927 relatives à la procédure de paiement et à la justification des frais de justice payés par les greffes et les parquets.
342 Voir, par exemple, l’article 2.12.2 de la loi du 23 décembre 2009 contenant le budget général des dépenses pour l’année budgétaire 2010, p. 4871. 259
168e Cahier de la Cour des comptesGestion et contrôle interne Frais de justiceLes premières sont appelées « frais de justice urgents »343, les autres « frais 
de justice non urgents »344.
Les frais de justice urgents sont enregistrés sous forme électronique ou à 
la main par le greffe concerné. La nature des données enregistrées dépend du tribunal – chaque type de tribunal dispose de son propre système infor -
matique – mais même au sein d’un système identique, les greffes utilisent parfois des méthodes différentes. 
Les greffes des tribunaux sont chargés de payer tous les frais de justice ur -
gents
345, ainsi que de ceux des parquets, qui n’effectuent pas de paiements. 
Il existe environ 170 comptes bancaires à partir desquels les greffiers (ou les 
agents désignés par eux) paient les frais de justice urgents.
Le SPF Justice verse des avances sur ces comptes bancaires. Chaque greffe 
dispose ainsi d’une provision fixe346, qui doit lui permettre de financer les frais 
de justice urgents pendant trois mois. Après l’établissement par le greffier, conformément à la réglementation, de l’état mensuel des dépenses et son envoi, accompagné des pièces justificatives, au service des frais de justice du SPF, la provision est reconstituée, c’est-à-dire complétée d’un montant équivalent aux dépenses justifiées. Ce versement est généralement effectué trois à quatre mois après l’introduction de l’état mensuel. 
Le contrôle des frais de justice urgents relève principalement de la respon -
sabilité du magistrat taxateur. Les greffes effectuent parfois des vérifications 
supplémentaires. En l’absence d’instructions en la matière, le contenu de ces contrôles peut prendre des formes très variées. Selon un audit précédent de la Cour des comptes
347, le contrôle des frais de justice urgents par les ser -
vices centraux revêt surtout un caractère formel, qui s’explique probablement par le grand nombre d’états de frais (environ 500.000 par an).
Les créances relatives aux frais de justice non urgents sont envoyées par les 
greffes et parquets au service des frais de justice. À leur réception, ce ser -
vice encode les données de facturation dans le système comptable central du SPF Justice (CGAB). Avant de procéder au paiement, le service effectue un contrôle. Certaines catégories de frais de justice sont régulièrement exa -
minées en détail. Selon le service, ces contrôles conduisent à la révision de nombreuses taxations, ce qui permet de limiter les dépenses.
343 Les frais de justice urgents concernent surtout les prestations fournies par les traducteurs et in -
terprètes, les indemnités accordées aux témoins et jurés, l’analyse du trafic téléphonique et les écoutes, les frais d’enlèvement et de gardiennage, les commissions rogatoires et les frais relatifs à l’assistance juridique.
344 Les frais de justice non urgents concernent surtout les expertises, les examens de laboratoire, les expertises médicales, les examens de malades mentaux et les prestations des huissiers de justice.
345   Bien que les frais d’analyse des communications téléphoniques et des écoutes soient en principe 
des frais de justice urgents, les factures qui s’y rapportent sont contrôlées par l’unité National  
Technical & Tactical Support Unit – Central Technical Interception Facility (NTSU/CTIF) de la 
Police fédérale et payées par le service des frais de justice. Il existe un système analogue pour les commissions rogatoires internationales.
346 Également appelée avance (monétaire) ou fonds de roulement.
347 Cour des comptes, 165e Cahier, Volume I, p. 520. Disponible sur www.courdescomptes.be. 260
168e Cahier de la Cour des comptes1.4 Méthode d’audit 
L ’évolution de l’encours, la gestion des créanciers et les délais de paiement 
ont été examinés à la lumière des documents budgétaires, de la comptabilité centrale (CGAB) et des documents et informations obtenus auprès du ser -
vice des frais de justice. Des réunions ont été organisées avec les services compétents du SPF Justice. La Cour a aussi participé à une réunion d’infor -
mation des chefs de corps des greffes dans le cadre de la comptabilisation prévue des frais de justice urgents dans la CGAB en vue de l’entrée en vigueur de Fedcom. En ce qui concerne les frais de justice relatifs à l’ana -
lyse des communications téléphoniques, des informations ont été recueillies auprès du service NTSU/CTIF. 
L ’analyse des délais de paiement des frais de justice urgents a été réalisée à 
l’aide d’un échantillon représentatif des états justificatifs mensuels, complé -
té d’informations provenant des bases de données des parquets et greffes 
concernés.
1.5 Procédure contradictoire
La Cour des comptes a annoncé l’audit au ministre de la Justice et au pré -
sident du comité de direction du SPF Justice le 30 mars 2011. L ’avant-projet 
de rapport a été soumis le 17 août 2011 au président du comité de direction du SPF. En l’absence de réponse de la part de ce dernier dans le délai d’un mois, la Cour des comptes, en accord avec le département, a adressé le projet de rapport au ministre de la Justice le 28 septembre 2011. À la clôture du Cahier, la Cour des comptes n’avait pas reçu de réponse du ministre.
2.1 Aspects budgétaires, suivi des créanciers et délais de paiement
La Cour des comptes est consciente qu’estimer les moyens nécessaires 
pour payer les frais de justice n’est pas chose aisée. Par définition, le nombre 
et l’importance des affaires répressives est aussi imprévisible que le rythme 
auquel l’instruction pourra bénéficier de nouvelles techniques. Elle a cepen -
dant noté qu’au cours des dernières années les frais de justice ont été systé -
matiquement sous-estimés lors de la confection des budgets. En effet, il n’a pas été suffisamment tenu compte du rythme de croissance qui caractérise 
ces dépenses en raison des développements technologiques ni du volume des factures dont le paiement est reporté à une année budgétaire suivante (factures 2010 à payer en 2011 : environ 16 millions d’euros).
Le risque existe donc que les crédits budgétaires 2011 soient également 
insuffisants et, comme au cours des années budgétaires précédentes, que 
des reventilations de crédits et/ou des crédits supplémentaires soient néces -
saires pour faire face aux obligations de paiement
348.
Le suivi des créanciers présente des lacunes. Ainsi, les obligations en ma -
tière de frais de justice, c’est-à-dire les réquisitoires des magistrats, ne sont 
348 Doc. parl. , Chambre, DOC  53 1347/003, Commentaires et observations sur les projets de budget 
de l’État pour l’année budgétaire 2011, p. 25-26. 261
168e Cahier de la Cour des comptesGestion et contrôle interne Frais de justiceenregistrés qu’exceptionnellement. Le montant total des états de frais en 
souffrance (factures impayées) n’est pas davantage connu car les greffes n’enregistrent pas (encore) les frais de justice urgents dans la comptabilité centrale et la consolidation des données de l’ensemble des greffes est im -
possible en raison de l’utilisation de programmes comptables disparates.
La sous-estimation systématique des crédits nécessaires et la complexité du 
système de financement (via des ouvertures de crédits) contraignent l’admi -
nistration à reporter chaque année budgétaire le paiement de certaines caté -
gories de dépenses au profit d’autres. Si la reconstitution des provisions des greffes est également reportée, même les frais de justice urgents peuvent aussi ne pas être payés à temps
349. Des chiffres obtenus auprès du SPF 
montrent que le service des frais de justice reporte annuellement environ  
15 à 20 % de la dette totale à l’année budgétaire suivante.
La Cour des comptes a également examiné les éventuels retards de paie -
ment des frais de justice.
Les frais de justice non urgents ont été examinés à partir d’un fichier de 
données relatif aux paiements comptabilisés en 2010 dans la banque de données centrale. Il en ressort que le délai de paiement modal
350 est de  
67 jours après la réception de l’état de frais par le service des frais de justice ;  
31 % de tous les états de frais ne sont toutefois payés qu’après trois mois ou plus. 
Le délai de paiement modal des prestations des huissiers de justice est de 56 jours. Il est de 67 jours pour les expertises médicales. La majeure partie 
des états de frais sont payés dans un délai de un à quatre mois. Pour un nombre relativement limité d’états de frais – environ 160 sur 62.140 –, le paie -
ment s’est fait attendre plus de dix mois. Il s’agit de toute évidence de cas qui ont fait l’objet d’un appel auprès de la Commission des frais de justice contre les décisions du magistrat taxateur ou du ministre de la Justice ayant trait au montant des frais de justice.
En ce qui concerne les frais de justice urgents (traducteurs et interprètes, 
indemnités aux jurés et témoins…), qui ne sont pas comptabilisés au niveau central, les délais de paiement ont été examinés à la lumière d’un échantil -
lon représentatif des justificatifs introduits en 2010 par les greffes auprès du service des frais de justice. Il s’avère qu’environ un quart des créances sont payées après nonante jours ou plus.
Les frais de justice sont de nature réglementaire et non contractuelle parce 
que c’est un magistrat qui délivre le réquisitoire et taxe les frais. Par consé -
quent, l’autorité n’est pas liée, en principe, par la législation relative aux mar -
chés publics, ni par les délais de paiement fixés par le code civil et n’est pas redevable d’intérêts de retard. Une évolution est néanmoins perceptible (ré -
349 Il ressort d’une enquête réalisée par le service des frais de justice et la Commission de moderni -
sation de l’ordre judiciaire que 37  % des greffes rencontraient ainsi régulièrement des problèmes 
de paiement.
350 Le mode indique la fréquence la plus représentée. La moyenne (arithmétique) est moins appro -
priée à cette analyse. En effet, sa valeur est largement faussée par un nombre relativement res -
treint de délais de paiement extrêmement longs  : pour environ  160 des 62.140 créances, ce délai 
a été de 300 à 500 jours. 262
168e Cahier de la Cour des comptesglementation européenne351, doctrine…), qui n’exclut pas a priori l’application 
de délais de paiement et d’indemnisation en cas de paiement tardif. Si cette 
évolution se poursuit, les frais de justice risquent à l’avenir d’encore enfler à cause des intérêts de retard, ce qui aura aussi un impact sur les crédits budgétaires nécessaires.
2.2 Traitement comptable des frais de justice à partir de 2012
La nouvelle loi sur la comptabilité entrera en vigueur au SPF Justice le  
1
er janvier 2012352. Il en résulte notamment que, comme toutes les autres dé -
penses, les frais de justice devront être comptabilisés selon les principes de 
la comptabilité en partie double et être intégrés dans les comptes annuels. Les frais de justice devront donc être intégrés dans le programme Fedcom 
du SPF Justice.
La réforme de la comptabilité générale du SPF prévoit que tous les états de 
frais seront comptabilisés au niveau central dès leur réception. Le nouveau 
système comprend quelques champs obligatoires qui doivent sensiblement 
améliorer le suivi des créanciers et le contrôle interne. Il sera ainsi mis fin aux paiements au comptant, les doubles paiements seront plus facilement 
repérés et les fiches fiscales seront générées automatiquement.
La comptabilisation des obligations (estimation financière des réquisitoires 
des magistrats) est toutefois reportée à une date indéterminée.
De ce fait, Fedcom n’offre pas d’aperçu des transactions au niveau des pres -
tataires, d’autant plus que les frais de justice urgents sont aussi uniquement 
comptabilisés dans Fedcom sous une forme globale et après liquidation par le biais d’un système d’avances. Ce système suppose que la provision des greffes sera reconstituée automatiquement chaque mois par le versement d’un montant qui correspondra au total des frais de justice payés le mois précédent.
Le compte de gestion du SPF Justice demeurera incomplet tant qu’aucune 
obligation ni transaction ne sera comptabilisée au niveau des prestataires de services pour les frais de justice. 
En ce qui concerne les avances, un problème juridique se pose par ailleurs. 
Étant donné que les provisions des greffes seront automatiquement recons -
tituées, les délais de paiement des frais de justice urgents devraient en prin -
cipe être raccourcis. Or, cette procédure ne satisfait pas aux prescrits de l’article 66 de la loi sur la comptabilité. En effet, cet article stipule que les avances peuvent uniquement être octroyées à des comptables formellement justiciables de la Cour des comptes en vue de dépenses de fonctionnement déterminées. La procédure du SPF Justice ne satisfait à aucune de ces deux conditions. 
351 Article 2 de la directive 2011/7/UE du Parlement européen et du Conseil du 16 février 2011 concer -
nant la lutte contre le retard de paiement dans les transactions commerciales.
352 Articles 133 et 134 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral, tels que modifiés par l’article 167 de la loi du 29  décembre 2010 portant des disposi -
tions diverses. 263
168e Cahier de la Cour des comptesGestion et contrôle interne Frais de justiceLe SPF Justice indique que de très nombreuses difficultés pratiques peuvent 
être de nature à ralentir la mise en œuvre de Fedcom : l’introduction des 
(nombreuses) informations sur les fournisseurs, l’absence de matériel (pour la numérisation), etc.
2.3 Contrôle interne
Indépendamment des plans d’amélioration et de centralisation de la comp -
tabilité des frais de justice, la Cour des comptes observe que le contrôle 
interne des frais de justice présente encore quelques lacunes. Ainsi, les frais de justice urgents ne sont pratiquement contrôlés qu’au niveau local (magis -
trat requérant, greffe, parquet), où des procédures hétérogènes sont utili -
sées. Il manque des instructions de contrôle écrites uniformes.
Bien que le service des frais de justice soumette régulièrement certaines 
catégories de frais de justice à un contrôle approfondi et que l’examen sys -
tématique des dépenses de téléphonie par le service NTSU/CTIF de la Police fédérale obtienne de bons résultats, il manque encore à ce niveau une banque de données performante et un contrôle structuré (analyse de risques, instructions écrites, responsabilités des divers acteurs).
2.4 Maîtrise des dépenses
Afin de freiner la croissance permanente des frais de justice relatifs à l’ana -
lyse des communications téléphoniques et des écoutes (2010 : environ  
22,5 millions d’euros), une diminution de tarif de 30 % a été introduite par l’ar -
rêté royal du 8 février 2011
353 après examen et concertation avec les opéra -
teurs de télécommunications. Bien que l’arrêté royal soit entré en vigueur en 
mars 2011, cette diminution n’est pas encore perceptible dans la facturation parce que celle-ci n’intervient que plusieurs mois après l’exécution des pres -
tations. La banque de données du service NTSU/CTIF comporte aussi des lacunes qui empêchent un suivi précis des créanciers (la date d’envoi ou de réception de la facture n’est pas notée). Étant donné les différences de par -
cours du dossier judiciaire et du dossier comptable, ainsi que l’absence de lien entre les deux (par exemple, au moyen d’un numéro de dossier unique), cette catégorie de frais de justice, à l’image de la plupart des autres, n’est presque jamais récupérée auprès des condamnés.
En ce qui concerne les prestations des traducteurs et interprètes (environ 
25 millions d’euros en 2010), la commission de modernisation de l’ordre judi -
ciaire a déploré plusieurs situations aberrantes et a plaidé en faveur d’un statut et d’une tarification adaptée. Aucun progrès n’a été constaté sur ce plan. Hormis quelques initiatives locales, le contrôle interne en la matière demeure insuffisant. Le contrôle par le service des frais de justice est géné -
ralement limité aux aspects formels. Dans la pratique, le contrôle est unique -
ment exercé par le magistrat taxateur et par les greffes et parquets. Il n’existe pas d’instructions quant au contenu de ces contrôles et aux responsabilités des acteurs. En marge de son audit, la Cour des comptes a pu constater que, à l’inverse des dispositions législatives, les prestations de certains fournis -
353 Arrêté royal du 8 février 2011 modifiant l'arrêté royal du 9 janvier 2003 portant exécution des articles 46bis, § 2, alinéa 1
er, 88bis, § 2, alinéas 1er et 3, et 90quater, § 2, alinéa 3, du code d'ins -
truction criminelle ainsi que de l'article 109ter, E, § 2, de la loi du 21 mars 1991 portant réforme de certaines entreprises publiques économiques. 264
168e Cahier de la Cour des comptesseurs avaient été taxées (approuvées) par le magistrat requérant à une date 
antérieure à leur fourniture. Certains greffes ont affirmé que certains four -
nisseurs conditionnent leurs prestations à une indemnisation immédiate. Ce paiement est souvent effectué en espèces, parfois parce que les prestations sont le fait de personnes qui ne peuvent pas ouvrir un compte en banque parce qu’elles séjournent illégalement sur le territoire belge. Un nouveau pro -
jet de loi, qui confère à toute personne auditionnée et à toute personne pri -
vée de liberté, le droit d’être assistée par un avocat, provoquera sans aucun doute une augmentation substantielle supplémentaire des frais de justice
354. 
En ce qui concerne les examens génétiques (environ 10 millions d’euros en 2010), une étude récente de l’Institut national de criminalistique et de criminologie (INCC)
355 montre que les tarifs payés en Belgique pour l’éta -
blissement d’un profil ADN de référence sont trois à quatre fois plus élevés 
qu’en France356. Or, un groupe de travail avait déjà été créé en 2007 pour 
examiner si la centralisation de certains marchés ou leur attribution par adju -
dication publique pouvait limiter le coût. L ’INCC a constaté par ailleurs des 
manquements dans les banques de données et la gestion des données du SPF Justice, qui entravent un contrôle efficient de ces dépenses. Un projet de loi, qui étend la liste des délits susceptibles de donner lieu à une analyse ADN, entraînera également une augmentation de ces dépenses d’au moins 1,5 million d’euros par an, selon l’INCC
357.
L ’analyse des causes de l’augmentation des frais de justice relatifs aux pres -
tations des huissiers de justice (environ 17,6 millions d’euros en 2010, soit une progression de 240 % au cours de la période 2005-2010) et les pistes de réflexion proposées par la commission de modernisation de l’ordre judiciaire afin de mieux maîtriser les dépenses, comme la limitation de l’intervention des huissiers de justice dans les affaires pénales, se sont avérées insuffi -
santes. 
3 Recommandations 
La Cour des comptes recommande les mesures suivantes : 
•	L ’estimation des frais de justice doit être réaliste lors de la confection des 
budgets annuels, de sorte à éviter le recours à des crédits supplémen -
taires ou reventilations et le report de factures ou d’états de frais à une année budgétaire ultérieure.
•	L ’utilisation d’avances doit répondre au prescrit de l’article 66 de la loi sur la comptabilité du 22 mai 2003.
354 Projet de loi modifiant la loi du 20 juillet 1990 relative à la détention préventive et le code d’ins -
truction criminelle, afin de conférer des droits à toute personne auditionnée et à toute personne privée de liberté, et en particulier le droit de consulter un avocat et d’être assistée par lui ; entrée en vigueur prévue pour le 1
er octobre 2012. Doc. parl. , Chambre 2010-2011, DOC 1279/001-006.
355 INCC, Les dépenses en matière d’expertises génétiques dans le système pénal belge, de 2000 à 
2010 , rapport technique du 31 mai 2011.
356     292 à 399 euros, contre 60 à 100 euros.
357 Doc. parl. , Chambre, 26 mai 2011, DOC 53 1504/001, Projet de loi modifiant le code d’instruction 
criminelle et la loi du 22 mars 1999 relative à la procédure d’identification par analyse ADN en matière pénale. 265
168e Cahier de la Cour des comptesGestion et contrôle interne Frais de justice•	Les réformes prévues dans le cadre de Fedcom, où tous les frais de 
justice seront enregistrés dans la comptabilité générale du SPF dès la réception de la facture ou de l’état de frais, doivent être appliquées inté -
gralement. En vue d’une estimation précise des moyens budgétaires et d’une gestion analytique, elles doivent être complétées par l’enregistre -
ment des obligations (réquisitoires des magistrats). À terme, ces réformes doivent aboutir à une comptabilité garante d’un compte de gestion com -
plet du SPF Justice.
•	Outre un enrichissement des banques de données, il est urgent d’établir un contrôle structuré des frais de justice sur la base d’un modèle de risque. Les responsabilités de tous les acteurs doivent être précisées. Il convient d’examiner si la distinction entre frais de justice urgents et non urgents est encore pertinente. 
•	Il serait judicieux de rédiger un manuel de gestion financière et de contrôle interne des frais de justice.
•	Étant donné les récents développements, et pour éviter les dédom -
magements pour paiement tardif (intérêts de retard), des instructions internes devraient être rédigées qui fixeraient des délais de paiement raisonnables. Sauf les cas d’appel, une gestion efficace des créanciers devrait permettre de réduire le nombre d’états de frais qui ne sont payés qu’après trois mois ou plus.
•	Dans la base de données des dépenses de téléphonie (NTSU/CTIF), il conviendrait d’insérer des champs qui permettent le suivi des factures depuis leur date de réception et la récupération réelle des frais auprès du condamné. L ’application de la diminution réglementaire du tarif doit faire l’objet d’un suivi et il convient de faire le point quant à la possibilité de nouvelles réductions de tarif.
•	Étant donné la croissance considérable des dépenses en faveur des  tra -
ducteurs et interprètes et des problèmes constatés en la matière, il est urgent de préparer un statut, des tarifs adaptés et un contrôle structuré par les services centraux. L ’administration doit établir un plan par étapes à cet égard.
•	Des mesures urgentes sont indispensables pour ramener le coût des ex -
pertises ADN à un niveau raisonnable. Les recommandations de l’INCC en matière de rationalisation et de centralisation doivent être transposées en mesures politiques par le groupe de travail créé à cet effet en 2007. Outre l’adaptation des tarifs, qui doit éliminer les différences dépourvues de fondement rationnel, il convient de créer une structure spécifique chargée du contrôle de ces dépenses. Un plan d’action devrait être établi pour l’ensemble de ces mesures. 266
Sommets européens  Gestion et contrôle interne
168e Cahier de la Cour des comptesSPF Intérieur : fonds de financement de certaines dé ‑
penses liées à la sécurité des sommets européens à 
Bruxelles
La Cour des comptes a examiné les procédures d’octroi et d’utilisation des subventions versées aux six zones de police et dix-neuf communes bruxel -
Depuis sa création en 2003, ce fonds connaît une sous-utilisation des crédits 
de liquidation prévus. 
1  Contexte
subventions versées aux six zones de police
358 et dix-neuf communes bruxel -
loises par le « fonds de financement de certaines dépenses qui sont liées à 
la sécurité découlant de l’organisation des sommets européens à Bruxelles » (ci-après le « fonds ») du budget du SPF Intérieur.
Le Fonds a été créé par les articles 463 à 467 de la loi-programme du  
24 décembre 2002. Annuellement, 25 millions d’euros sont prélevés sur 
les recettes de l’impôt des personnes physiques et alloués à ce fonds. Au cours de la période 2003-2010, 187,5 millions d’euros ont ainsi été affectés 
au fonds
359 qui est géré par la Direction générale Sécurité et Prévention du 
SPF Intérieur.
Le conseil des ministres prend chaque année sept arrêtés pour subvention -
ner les diverses mesures. Ces arrêtés sont soumis au préalable au comité de 
coopération Beliris, au sein duquel le gouvernement fédéral et la Région de Bruxelles-Capitale sont représentés. Ces arrêtés fixent le montant maximal de chaque subvention.
Pour les zones de police, il s’agit de six types de mesures, à savoir :1.  l’encouragement de l’accession des agents de police du cadre auxiliaire 
au cadre de base des zones de police bruxelloises ;
2. l’apprentissage des langues ;
3.  le recrutement et le maintien du personnel à l’aide de primes de fidélisation ;
4.  les investissements en matière d’infrastructure et de matériel de sécurité dans les zones de police bruxelloises ;
5.  les heures prestées dans le cadre du maintien de l’ordre à l’occasion des sommets européens ;
6.  le soutien du système de communication Astrid dans les zones de police bruxelloises.
358 Bruxelles Capitale – Ixelles, Bruxelles-Ouest, Midi, Uccle – Watermael-Boitsfort – Auderghem, Montgomery et Schaerbeek – Saint-Josse-ten-Noode – Evere.
359    En 2003, le prélèvement n'a été que de 12,5 millions d'euros. 267
Gestion et contrôle interne  Sommets européens
168e Cahier de la Cour des comptesPour les dix-neuf communes de la Région de Bruxelles-Capitale et l’ASBL 
Transit d’accueil des toxicomanes, il s’agit d’une subvention de leurs dé -
penses pour prévenir la criminalité dans le cadre des sommets européens et pour d’autres initiatives (non définies clairement) qui découlent de la fonction internationale de la ville de Bruxelles et des communes de la Région de Bruxelles-Capitale.
a)  Articles 463 à 467 de la loi-programme du 24 décembre 2002 ;
b)  Lois coordonnées relatives aux fonds budgétaires qui ont été modi-
fiées par une loi-programme ;
c) Arrêtés de subvention annuels ;
d)  Arrêté royal du 1
er décembre 2003 déterminant les conditions aux-
quelles les communes doivent satisfaire pour bénéficier d’une allo -
cation financière dans le cadre d’une convention relative à la préven -
tion de la criminalité lors des sommets européens et autres initiatives liées à la fonction internationale de la ville de Bruxelles et des com-munes de la Région de Bruxelles-Capitale, remplacé ultérieurement par l’arrêté royal du 6 décembre 2007 relatif aux conventions Eurotops.
La Cour des comptes a organisé des réunions avec la DG Sécurité et Pré -
vention et posé ensuite des questions supplémentaires. Elle a par ailleurs fait usage des informations écrites sur lesquelles s’est appuyé un audit du fonds réalisé en 2008 par l’Inspection des finances
360.
La Cour a examiné les divers arrêtés de subvention (zones de police et communes) et l’arrêté royal du 6 décembre 2007 comportant des directives financières pour les communes subventionnées. Ils ont servi de norme pour le contrôle par sondage des dossiers traités en 2010 par la DG Sécurité et Prévention et comportant les décomptes pour  2009.
Au total, 439 dossiers (157 pour les zones de police et 282 pour les communes) ont été contrôlés. Ils représentent une valeur totale de 5.486.754 euros.
La Cour des comptes a annoncé son audit le 5 janvier 2011 à la ministre de 
l’Intérieur et à la présidente du comité de direction du SPF Intérieur . L’avant-
projet de rapport a été transmis le 13 juillet 2011 à cette dernière. Elle a 
répondu par lettre du 23 août 2011. Le projet de rapport envoyé à la ministre 
360 Note de l’Inspection des finances du 7 octobre 2008, référence JV/08.39(1399) 8.14.5., adressée au secrétaire d’État au Budget et à la Politique familiale. 268
168e Cahier de la Cour des comptesde l’Intérieur le 21 septembre 2011 tient compte de sa réponse. À la date de 
clôture de ce Cahier, la Cour n’avait pas reçu de réponse de la ministre.
2.1 Utilisation des crédits
Les tableaux ci-après donnent un aperçu de l’utilisation des crédits réservés 
annuellement au fonds.
Tableau 1 ‑ Aperçu des imputations du fonds (en milliers d’euros)361
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
Recettes du fonds (prélèvement sur l’impôt des personnes physiques)12.500 25.000 25.000 25.000 25.000 25.000 25.000 25.000
Crédits d’engagement 12.500 25.000 25.000 25.000 25.000 25.000 25.051 25.047
Engagements sur le fonds 12.359 24.750 24.800 24.839 24.930 24.856 24.817 24.824
Crédits de liquidation
360025.000 25.000 25.000 25.000 24.595 46.923 20.196
Paiements du fonds 0 5.085 18.996 19.359 15.998 21.496 40.907 16.255
Solde/disponible dans le fonds 12.500 32.415 38.419 44.060 53.062 56.565 40.657 49.402
Source : service Budget et Contrôle (SPF B&CG)
Tableau 2 ‑  Aperçu des engagements de crédit et des liquidations par arrêté 
royal (en millions d’euros)
Engagements 
en  
2003 ‑2010Réduction 
visa années 
antérieures 
en 2010Liquidations 
en  
2003 ‑2010Solde dû engage ‑
ments au  
AR prévention dans les com -
munes54,6 2,7 36,4 15,5
AR cadre auxiliaire 1,1 0,5 0,5 0,1
AR langues 11,5 4,5 5,4 1,6
AR primes de fidélisation 41,1 1,4 34,2 5,6
AR infrastructure 28,8 0,8 25 2,9
AR heures prestées 13,0 2,7 8,1 2,2
AR Astrid 35,8 4,5 28,2 3,1
Total 185,9 17,1 137,8 31,0
361 Le crédit de liquidation d’un fonds organique pour une année donnée fait office de plafond pour les paiements autorisés cette année-là. Ces paiements peuvent toutefois concerner des années antérieures. 269
168e Cahier de la Cour des comptesChaque année, 25 millions d’euros sont prélevés sur l’impôt des personnes 
physiques et affectés au fonds. Ce montant est fixé par la loi et est inchangé depuis 2003. Il est repris dans les budgets annuels sans estimation des be -
soins ni autre explication.
Depuis qu’il a été créé en 2003, le fonds connaît une sous-utilisation de ses 
crédits de liquidation. Elle se traduit par un solde débiteur des engagements (encours) au 31 décembre 2010 de 31 millions d’euros, dont 14,3 millions (46 %) concernent la période 2003-2009. En 2010, 17,1 millions d’euros d’en -
gagements des années précédentes ont toutefois été annulés. Les engage -
ments pris entre 2003 et 2010 s’élèvent dès lors à 168,8 millions d’euros au 
total.
La sous-utilisation systématique des crédits du fonds trouve en premier lieu 
son origine dans le retard pris au démarrage du fonds en 2003 et dans la 
publication tardive récurrente des arrêtés de subvention qui doivent fonder légalement les dépenses.
Le principe de l’ancre appliqué entre 2005 et 2007, qui reportait les paie -
ments pour des raisons budgétaires, ainsi que le rejet par la DG Sécurité et 
Prévention d’un grand nombre de justificatifs introduits par les communes 
ont également contribué à cette sous-utilisation.
Il ressort de l’audit de la Cour des comptes que les communes et les zones 
de police éprouvent des difficultés à justifier l’utilisation des subventions. La sous-utilisation systématique des crédits du fonds soulève des doutes quant à l’adéquation entre le financement de 25 millions d’euros par an prévu par 
la loi et les besoins réels.
La Cour des comptes s’interroge également sur le fait que les dépenses 
s’effectuent par l’intermédiaire d’un fonds organique du budget, alors qu’il existe une autre solution budgétaire plus simple, à savoir l’inscription de cré -
dits budgétaires traditionnels.
2.2 Octroi des subventions
Chaque année, le conseil des ministres prend une série d’arrêtés de sub -
vention qui sont soumis au préalable au comité de coopération Beliris. Tant 
le gouvernement fédéral que la Région de Bruxelles-Capitale y sont repré -
sentés.
Dès la parution de ces arrêtés, les subventions sont engagées à concur -
rence des montants indiqués dans les arrêtés.La Cour des comptes a constaté qu’en raison de la réunion tardive du comité 
de coopération Beliris
362, les arrêtés de subvention sont publiés bien trop tard 
chaque année, ce qui est à l’origine d’importants retards dans la liquidation 
de ces montants.
En outre, les mesures susceptibles d’être subventionnées décrites dans les 
362 À titre d’illustration, le comité de coopération Beliris ne s’est réuni que le 19 novembre 2009 pour 
examiner les arrêtés de subvention pour 2009. 270
168e Cahier de la Cour des comptesarrêtés sont demeurées inchangées depuis 2003. De plus, la clé de réparti -
tion des subventions (annuellement 17,3 millions d’euros pour les zones de 
police et 7,5 millions pour les communes depuis 2006) n’a guère été modifiée 
pendant cette période.
Selon la DG Sécurité et Prévention, les arrêtés devraient pouvoir être adap -
tés aux nouvelles circonstances. Tant les objectifs que les besoins en rapport 
avec les mesures subventionnées ont en effet changé sur le terrain depuis 2003.
En ce qui concerne les mesures de prévention de la criminalité pour les dix-
neuf communes, toute obligation de résultat fait défaut, selon la DG Sécurité 
et Prévention.
Il ressort d’un propre audit de la DG Sécurité et Prévention qu’elle n’est pas 
outillée pour contrôler elle-même l’efficacité des mesures pour les six zones de police. Elle est par ailleurs d’avis que le savoir-faire en la matière réside davantage auprès de la police fédérale.
La Cour des comptes a constaté que les communes perçoivent également 
d’autres subventions pour les mesures concernées en provenance du bud -
get général des dépenses de l’État. Ceci ne favorise guère la transparence et comporte un risque de double subvention. Il conviendrait d’en tenir compte lors de la préparation de la politique.
2.3 Liquidation des subventions
Cinq des sept arrêtés prévoient de payer une avance à la signature de l’arrê -
té
363. Le paiement des soldes est tributaire de la production d’un dossier de 
justification auprès de la DG Sécurité et Prévention.
La Cour des comptes constate que la DG Sécurité et Prévention contrôle les 
documents justificatifs avec minutie.
Elle vérifie les justificatifs des communes relatifs à leurs mesures de préven -
tion de la criminalité. Elle le fait à la lumière des directives financières pour 
les communes, qui sont fixées par l’arrêté royal du 6 décembre 2007. Il existe 
d’autres règles internes non écrites au sein de la DG Sécurité et Préven -
tion pour refuser des justificatifs. Elles découlent implicitement des directives financières.
Toutefois, la Cour des comptes estime qu’en ce qui concerne plus parti -
culièrement les subventions aux communes, la réglementation permet de 
subventionner des activités sans lien direct avec la « sécurité découlant de 
l’organisation des sommets européens à Bruxelles » ou assez éloignées de 
cet objectif.
Depuis 2004, quatre communes ont introduit une action en justice quant à 
l’interprétation, large ou stricte, à donner à la notion de dépenses admis -
sibles. Ces litiges découlent également du fait que, lors des dépenses liti -
363    Des avances ne sont pas prévues pour les mesures «  cadre auxiliaire  » et «  primes de fidélisation  ». 271
168e Cahier de la Cour des comptesgieuses, il n’était pas encore question de l’arrêté royal qui fixe des directives 
financières pour les communes. Il n’est en effet paru qu’en 2007.
Le tribunal de première instance n’a pas encore tranché ce litige pour le 
moment.
2.4 Recouvrement des avances
Les avances sur subvention (ou les soldes) doivent être recouvrées lorsque 
les zones de police et les communes n’ont finalement pas mis en œuvre les activités ou les mesures pour lesquelles elles ont perçu des avances ou lorsqu’elles ne peuvent pas produire (suffisamment) de justificatifs admis -
sibles.
Les recouvrements sont comptabilisés en droits constatés dès que le comp -
table des recouvrements en est informé par le service des recouvrements 
de la DG Sécurité et Prévention. Le service d’encadrement B & CG du SPF 
observe cependant à cet égard que le service des recouvrements ne signale pas systématiquement ces droits constatés au comptable lorsque la créance est établie à la charge d’une zone de police ou d’une commune.
Il ressort de l’aperçu des recouvrements que les opérations de recouvrement 
n’ont commencé qu’en 2007, que les recouvrements n’étaient pas systéma -
tiquement comptabilisés à l’origine en droits constatés et qu’il reste actuelle -
ment un montant considérable de droits constatés à percevoir (2,3 millions d’euros à la fin mai 2011).
La DG Sécurité et Prévention ne dispose pas non plus d’un système de 
gestion des débiteurs solide qui offre suffisamment de garanties que tous les montants à recouvrer le sont réellement, que les droits constatés soient comptabilisés correctement et en temps voulu et qu’une perception complète et à temps de tous les droits en cours soit assurée.
Depuis sa création en 2003, le « fonds de financement de certaines dé -
penses qui sont liées à la sécurité découlant de l’organisation des sommets 
européens à Bruxelles » connaît une sous-utilisation de ses crédits de liqui -
dation. Elle se traduit par un solde débiteur des engagements (encours) de 31 millions d’euros au 31 décembre 2010.
son origine dans le retard pris au démarrage du fonds en 2003 et dans la publication tardive récurrente des arrêtés de subvention qui doivent fonder légalement les dépenses.
ont également contribué à cette sous-utilisation. 272
168e Cahier de la Cour des comptesLa Cour des comptes observe par conséquent que le système doit être éva -
lué en prêtant attention aux aspects suivants :
•			L’efficience du système de prélèvement annuel de 25 millions d’euros 
sur l’impôt des personnes physiques alloué à un fonds budgétaire orga-
nique doit être examinée.
•			Il conviendrait d’examiner si les mesures et actions susceptibles d’être 
subventionnées répondent toujours aux besoins actuels.
•			Si la description actuelle du fonds est conservée dans le budget, il 
conviendrait d’envisager de modifier la réglementation de sorte que 
seules les dépenses qui contribuent indiscutablement, directement 
et principalement à la sécurité des sommets européens puissent être prises en considération pour un financement à la charge du fonds.
•			Il serait judicieux de publier les arrêtés de subvention au début de l’an -
née budgétaire à laquelle ils se rapportent.
•			Le risque que les mesures et activités subventionnées par le fonds 
soient également financées par d’autres canaux budgétaires et d’autres autorités et instances doit être suffisamment couvert pour prévenir la double subvention.
•			Il convient de tenir compte du fait que la DG Sécurité et Prévention du 
SPF Intérieur n’est elle-même pas en mesure de contrôler l’efficacité 
des mesures prises pour les six zones de police bruxelloises et que c’est 
la police fédérale qui détient l’expertise en la matière.
•			Les directives internes non écrites, que la DG Sécurité et Prévention du 
SPF Intérieur invoque pour rejeter certaines dépenses des communes, 
devraient être formalisées pour des raisons de sécurité juridique et de 
transparence et pour éviter les litiges.
Enfin, la Cour des comptes insiste pour que la DG Sécurité et Prévention 
développe un système de gestion des débiteurs offrant des garanties suf -
fisantes que toutes les avances versées aux communes et aux zones de 
police, dont l’utilisation régulière n’a pas pu être démontrée, soient effective -
ment récupérées, enregistrées à temps et correctement en droits constatés et perçues aussi rapidement que possible.
4 Réponse de l’administration
Le SPF Intérieur signale que, conformément à l’article 465 de la loi-pro -
gramme de 2002, une révision des 25 millions d’euros ne peut être introduite 
que par une modification de la loi. Le pouvoir de décision appartient en la matière au comité de coopération Beliris et non à la ministre de l’Intérieur. En vertu de l’article 466 de la même loi-programme, ce comité Beliris décide de l’utilisation des moyens octroyés. Selon le SPF Intérieur, le comité n’a pas suivi les propositions formulées à cet égard depuis 2008 par la DG Sécurité et Prévention
364. De même, le SPF signale que la DG évalue et motive les 
crédits de liquidation nécessaires à chaque débat budgétaire bilatéral et à 
364 Malgré la demande expresse de la Cour des comptes, ces documents n’ont pas pu être obtenus auprès du département. 273
168e Cahier de la Cour des compteschaque contrôle budgétaire, ce qui démontre que l’administration gère réel -
lement les crédits.
Concernant le constat que la DG Sécurité et Prévention n’est elle-même pas 
en mesure de contrôler l’efficacité des mesures visant les six zones de police 
bruxelloises et que la police fédérale dispose de l’expertise nécessaire, le SPF Intérieur souhaite nuancer comme suit :
•	Lors de ses activités de contrôle, la DG Sécurité et Prévention doit agir 
dans les limites de son mandat réglementaire. Elle est ainsi contrainte de se limiter à contrôler l’efficacité à partir des pièces justificatives qui lui sont transmises par le secrétariat social de la police intégrée (SSGPI).
•	L ’efficacité de la mesure « primes de fidélisation » est garantie par le 
SSGPI.
•	Le manque d’expertise au sein de la DG Sécurité et Prévention en ce qui 
concerne la mesure « Infrastructure » est compensé par l’intervention 
d’une commission consultative composée de représentants de la police 
locale, de la police fédérale, du centre de crise du SPF Intérieur et de la 
direction Sécurité locale intégrale de la DG Sécurité et Prévention.
•	En 2008, la DG Sécurité et Prévention avait proposé d’intégrer les me -
sures en faveur des communes dans les plans de sécurité et de préven -
tion stratégiques du SPF Intérieur et les mesures en faveur des zones de police dans les moyens à la disposition de la police fédérale. Aucune suite n’a jamais été donnée à cette proposition qui avait précisément pour objectif d’améliorer le suivi et le contrôle de l’exécution des diverses me -
sures.
En ce qui concerne le contrôle de l’efficacité des diverses mesures, l’admi -
nistration souligne également que la direction Sécurité locale intégrale éva -
lue les projets des communes dans le cadre de leurs conventions en matière de sommets européens. Elle le fait à travers les rapports d’activités annuels des autorités locales. Elle a rédigé en 2008 un rapport d’audit relatif à l’effi -
cacité des mesures convenues.
La Cour des comptes souligne qu’il ressortait précisément de ce rapport 
d’audit que la DG Sécurité et Prévention n’était elle-même pas en mesure de contrôler l’efficacité des mesures pour les six zones de police bruxelloises.
Le SPF Intérieur signale que le risque d’un double subventionnement des 
mesures concernées est très limité vu l’organisation interne du contrôle des subventions au sein de la DG Prévention et Sécurité. Il observe par ailleurs que le problème du double subventionnement n’est pas spécifique aux me -
sures relatives aux sommets européens, mais à toute mesure financée par 
l’État fédéral et les entités fédérées.
Les critères de contrôle non écrits de l’administration découlent implicitement 
des directives financières écrites ; ils ont pour objectif de garantir un traite -
ment équitable des dossiers et sont conformes aux objectifs de la réglemen -
tation qui, pour les communes, se traduisent également par des obligations contractuelles.
Le SPF Intérieur reconnaît que la communication entre la direction Sécurité 
locale intégrale de la DG Sécurité et Prévention et le comptable des recou - 274
Prêts d’État à État  Gestion et contrôle interne
168e Cahier de la Cour des comptesvrements du service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion pourrait 
être améliorée afin de créer un système de récupérations efficient. Selon le SPF Intérieur, le passage au système Fedcom le 1
er janvier 2012 contribuera 
à une systématisation des procédures de recouvrement et à une optimalisa -
tion de la gestion des crédits du fonds.
En conclusion, le SPF souligne que certaines mesures structurelles et orga -
nisationnelles vont déjà dans le sens préconisé par la Cour des comptes. Il 
assure que diverses modifications des processus interviendront à très court terme. Elles optimaliseront le système de récupération et de recouvrement des droits constatés. Il s’agit de l’introduction de Fedcom, d’une nouvelle procédure de fixation des droits constatés et de la formalisation de la com -
munication entre le service chargé de contrôler les mesures et celui chargé de recouvrer les droits constatés. 275
Gestion et contrôle interne Prêts d’État à État
168e Cahier de la Cour des comptesSPF Affaires étrangères  : prêts d’État à État
Dans le cadre de sa politique d’aide au développement et de soutien à l’ex -
portation vers les pays en développement, la Belgique octroie annuellement 
des prêts à des États étrangers. La Cour des comptes recommande l’établis -
sement d’un référentiel de sélection des projets conforme à l’arrangement OCDE ainsi qu’un système de gestion et de suivi comptable offrant plus de garanties en termes d’exhaustivité et de fiabilité bien que les vérifications effectuées durant la période 2008-2010 n’aient pas révélé d’irrégularités.
1 Contexte
1.1 Prêts d’État à État
Le système des prêts d’État à État a été institué en 1964. Il autorise le mi -
nistre des Finances et le ministre compétent pour les relations commerciales 
extérieures à octroyer conjointement une assistance financière à des pays 
en développement. Le but est de leur permettre d’acquérir, à des conditions 
avantageuses, des biens d’équipement et des services indispensables à leur 
développement économique et social. Le taux d’intérêt de ces prêts varie de 
0 à 2 % en fonction du PNB du pays bénéficiaire. Leur durée est de 30 ans. 
Une période de dix ans s’écoule avant le premier remboursement. Pour la 
plupart des pays en développement, la coopération financière est liée à la 
fourniture de biens et services belges. Les prêts d’État à État représentent un instrument de la coopération internationale belge et un soutien important à l’exportation vers les pays en développement.
Depuis 2004, ces prêts sont inscrits au budget de la Coopération au dévelop -
pement
365. Ils sont à charge de crédits de la ligne budgétaire horizontale qui 
réunit les dépenses pour la coopération au développement publique de tous 
les départements de l’autorité fédérale (ligne ODA – Official Development Assistance ).
L ’encours des prêts accordés au 31 décembre 2010 était de 587,04 millions 
d’euros.
365 Budget du SPF Affaires étrangères, division organique 54, Direction générale de la coopération au développement, programme 1, Coopération gouvernementale, sous-programme 14, Coopération non déléguée, allocation de base 84.00.44, Prêts à des États étrangers. 276
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 1 –  Encours des prêts d’État à État au 31 décembre 2010  
(en milliers  d’euros)
Pays bénéficiaires MontantPays  
bénéficiairesMontantPays  
bénéficiairesMontant
Algérie 42.614 Gambie 562 Pérou 4.308
Angola  1.967 Ghana 52.608 Philippines 13.137
Bangladesh 4.555 Guinée 3.281 Sao Tome 981
Bosnie-Herzégovine 3.543 Indonésie 66.221 Sénégal 1.622
Botswana   387 Jamaïque 5.784 Seychelles 4.660
Burkina Faso 11.673 Jordanie 2.479 Soudan 632
Cameroun 23.689 Kenya 12.616 Syrie 16
Cap Vert  1.477 Liban 1.023 Tanzanie 5.101
Chine 47.738 Liberia 2.107 Thaïlande 347
Croatie    632 Malawi 2.572 Tunisie 27.899
Cuba 2.479 Maldives 3.599 Turquie 23.414,9
Djibouti   263 Mali 8.420 Vietnam 11.738
République dominicaine   533 Mongolie 4.589 Zambie 5.920
Équateur 10.176 Maroc 4.118 Zimbabwe 1.885
Égypte 11.187 Mozambique 7.161 RDC (ex- Zaïre) 120.819
El Salvador 669 Népal 11.843
Gabon 2.908 Niger 9.088
Total général 587.041
Source : Administration des questions financières internationales et européennes, 
Trésorerie fédérale belge, SPF Finances
Le remboursement des prêts ainsi que le versement des intérêts sont impu -
tés au budget des voies et moyens366. En 2010, 28.160.000 euros ont été 
inscrits au compte général de l’État au titre des remboursements, tandis que 
965.000 euros ont été inscrits au titre des intérêts.
1.2 Portée de l’audit
Le présent audit porte sur le processus administratif et comptable d’octroi 
et de recouvrement des prêts à des États étrangers. Les différents aspects examinés sont les suivants : légalité des prêts accordés, critères d’évaluation 
des demandes de prêt, contrôle de l’emploi des fonds, suivi des échéances de paiement, enregistrement comptable, recouvrement des prêts et légalité des remises de dettes.
Les travaux de collecte d’informations ont porté sur les procédures mises en 
œuvre pour octroyer, verser et recouvrer des prêts et sur la formalisation de ces procédures.
Tous les dossiers soumis au comité Finexpo (soutien financier à l’exporta -
tion, voir point 2.1.2) entre 2008 et 2010 ont été examinés. Par ailleurs, plu -
366 Budget des voies et moyens, chapitre 18, Finances, Administration de la trésorerie, recettes en 
capital, article 88.00.02, Remboursement de prêts accordés à des États étrangers et recettes 
courantes, article 26.00.03, Intérêts dus à l’État en provenance de l’étranger. 277
168e Cahier de la Cour des comptessieurs entretiens ont été menés avec les responsables de Finexpo au sein 
du SPF  Finances.
En relation avec la libération des fonds, une sélection de factures émises 
par les exportateurs a été examinée et confrontée avec les éléments du prêt 
correspondant.
Les enregistrements comptables et les états financiers ont été analysés 
ainsi que le traitement des défauts de remboursement et des remises de dettes. L ’introduction des données en fin d’année dans le système comptable  
Fedcom a également retenu l’attention.
1.4 Procédure contradictoire
Les résultats de l’audit ont été adressés pour commentaire, le 21 septembre 
2011, aux ministres des Finances, des Affaires étrangères et de la Coopéra -
tion au développement ainsi qu’aux présidents des comités de direction du  
SPF Finances et du SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopé -
ration au développement.
Le ministre des Finances a adressé ses commentaires par lettre du  
20 octobre 2011. Le président du comité de direction du SPF Affaires étran -
gères, Commerce extérieur et Coopération au développement a adressé, 
par lettre du 25 octobre 2011, les réactions de la direction Aide financière à l’exportation de la Direction générale Affaires bilatérales qui s’est concer -
tée avec l’Administration des questions financières internationales et euro -
péennes de la Trésorerie fédérale belge. 
Ces réponses sont traitées au point 4. L ’article tient compte des précisions 
apportées.
2.1 Octroi des prêts
2.1.1 Conditions d’octroi des prêts d’État à État
L ’octroi de prêts d’État repose sur l’arrêté royal du 30 mai 1997 relatif au 
renforcement de l’efficacité des instruments de soutien financier à l’expor -
tation. Cet arrêté se borne à autoriser, dans la limite des crédits ouverts au 
budget du ministère des Finances
367, le ministre des Finances et le ministre 
du Commerce extérieur à consentir, conjointement, des prêts à des États ou 
à des organismes étrangers. Ces prêts sont subordonnés à l’approbation du conseil des ministres
368.
L ’octroi des prêts est en outre soumis aux normes de l’Organisation pour la 
coopération et le développement économique (OCDE). Dans ce cadre, un 
accord international (« Arrangement sur le soutien public aux exportations ») fixe des règles visant à réguler la concurrence entre États.
Pour l’essentiel, les crédits ne peuvent être accordés qu’aux pays en déve -
loppement. L ’aide publique octroyée doit représenter 35 ou 50 % du crédit 
total envisagé. Le pourcentage appliqué varie selon le PNB par habitant. 
Chaque année, l’OCDE établit une liste des pays selon la classification éta -
367 Depuis, ces crédits ont été transférés au SPF Affaires étrangères.
368 Article 2.14.14 du dispositif du budget général des dépenses. 278
168e Cahier de la Cour des comptesblie par la Banque mondiale369. Cette liste reprend le revenu par habitant 
qui permet de voir si et à quelles conditions l’État peut consentir une aide 
pour un projet d’investissement dans un pays donné. Les projets doivent être commercialement non viables pour pouvoir bénéficier d’une aide publique
370.
L ’aide est qualifiée de « liée » quand les prêts sont liés à la fourniture de 
prestations nationales. Pour les pays pouvant bénéficier d’une aide non liée, la fourniture de biens et services fait l’objet d’une adjudication internationale.
Les pays les moins avancés et, depuis le 1
er octobre  2010, les pays pauvres 
très endettés371 ne peuvent bénéficier que d’une aide déliée.
Les États membres se sont aussi engagés à respecter des recommanda -
tions en matière d’environnement, de corruption et de prêts responsables 
(développement durable, faisabilité technique du projet, respect des normes 
environnementales, évaluation de l’impact du projet sur l’environnement, fai -
sabilité institutionnelle et financière du projet).
2.1.2 Procédure d’octroi
L ’octroi d’un prêt d’État à État fait l’objet d’une décision du conseil des mi -
nistres, qui se prononce sur avis du comité Finexpo et de l’Inspection des 
finances.
Finexpo est un comité interministériel organisé au sein du SPF Affaires étran -
gères. Créé en 1997, ce comité consultatif joue un rôle moteur dans l’octroi 
des prêts. Il permet à des entreprises belges qui négocient un contrat et 
qui sont en concurrence avec des entreprises d’autres pays de proposer un 
financement attractif et compétitif et de réaliser des projets d’investissement 
dans des pays en développement.
Les entreprises exportatrices contactent Finexpo pour s’informer des condi -
tions et, selon le cas, présentent un dossier. Finexpo examine alors le projet 
sur la base de différents critères. Il récolte des avis avec l’aide du service Questions financières internationales et européennes de l’Administration de la trésorerie du SPF  Finances
372.
Finexpo remet un avis sur l’opportunité d’accorder un prêt d’État. Si l’avis est favorable, le dossier est communiqué à l’Office national du Ducroire qui le 
notifie à l’OCDE.
La décision du conseil des ministres se fonde sur la note cosignée par les 
ministres des Finances et des Affaires étrangères.
2.1.3 Constatations
L ’examen des dossiers de prêts révèle que Finexpo s’appuie, notamment, 
sur de nombreux critères inspirés de l’arrangement OCDE pour formuler son avis. 
369 Sur la base du revenu national brut, la Banque mondiale distingue les économies à faible revenu, à revenu moyen et à haut revenu.
370 Cela signifie qu’avec des prix appropriés fixés selon les principes du marché, le projet n’engendre pas un revenu suffisant pour couvrir les frais d’exploitation et rémunérer les capitaux utilisés.
371    Selon la classification établie par la CNUCED (Conférence des Nations unies sur le commerce et 
le développement).
372 Ce service sollicite les avis de la Coopération technique belge, de la Banque mondiale et de l’ambassadeur sur place. 279
168e Cahier de la Cour des comptesFinexpo ne prend pas systématiquement en considération tous les critères. 
Les cinq critères les plus fréquemment utilisés sont :
•	la qualité du projet dans la phase prévisionnelle de son exécution ;
•	divers avis373;
•	la continuité de l’investissement ;
•	le développement local ;
•	l’intérêt belge et son éventuel effet multiplicateur374.
En ce qui concerne l’impact environnemental, Finexpo respecte les accords conclus au sein du groupe de travail Crédits à l’exportation de l’OCDE et décide, sur la base des informations recueillies pour chaque projet et sur avis de l’Office national du ducroire, s’il est nécessaire ou non de réaliser une étude environnementale approfondie.
La Cour des comptes constate en outre que les critères retenus ne font pas 
l’objet d’une définition précise leur donnant un contenu mesurable.
Il en va par exemple ainsi du critère de « développement local », souvent af -
firmé plus que démontré. Il n’y a pas d’étude d’impact systématique. Cepen -
dant, Finexpo se prononce de manière explicite sur la pertinence du projet 
en matière de développement local.
L ’« intérêt belge », quant à lui, ne repose pas sur des critères opérationnels 
précisément définis. C’est Finexpo qui, via le représentant du SPF Économie, 
évalue l’impact des projets sur l’économie belge.
Bien que des avis soient demandés par Finexpo pour chaque nouveau dos -
sier, ceux-ci ne sont pas toujours émis
375 ou précis.
Presque tous les dossiers de prêts d’État soumis à Finexpo font l’objet d’un 
avis positif. Sur les trois années observées (2008 à 2010), seuls deux projets 
ont été rejetés. 
Les propositions de décision ont été systématiquement soumises à l’avis de 
l’Inspection des finances (SPF Finances et Coopération au développement).
Les prêts n’ont été accordés par le conseil des ministres que sur avis favo -
rable conjoint de Finexpo et de l’Inspection des finances.
La Cour des comptes constate que les règles et la procédure d’octroi des 
prêts ont été respectées quoique le contenu de certains critères ne soit pas suffisamment défini.
2.2 Exécution des décisions
En 2008, 2009 et 2010, le conseil des ministres a accordé des prêts pour 
130,97 millions d’euros au total.
373 Poste diplomatique ou ambassade, Banque mondiale, lettre de priorité des autorités locales quant à l’investissement à réaliser.  
374 C'est-à-dire la présence d’un grand nombre de sous-traitants belges ; le développement de l’ex -
pertise belge dans un domaine particulier avec possibilité de décrocher des contrats à venir dans la région  ; le positionnement de leader mondial d’une entreprise belge dans un domaine particulier.
375 Aucune disposition n’oblige la Banque mondiale à rendre de tels avis et elle ne dispose pas tou -
jours d’une expertise particulière dans les domaines concernés. 
 Dans l’attente de l’avis de l’ambassade belge sur place, Finexpo remet un avis provisoire. L’avis définitif n’est remis qu’après la transmission de l’avis de l’ambassade belge. 280
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 2 – Prêts accordés en 2008, 2009 et 2010
États bénéficiaires Montant Décision du 
conseil des ministresDate de l’accordDate du virement au compte de trésorerie
 Ghana 7.801.900 18.04.2008 08.07.2008 22.10.2008
 Sao Tomé et  Principe (aide déliée)980.800 18.04.2008 11.08.2008 27.10.2008
 RD du Congo 250.000 07.11.2008 néant néant
2008 Vietnam 8.000.000 07.11.2008 néant néant
 Tanzanie 790.550 07.11.2008 08.03.2010 24.06.2010
 Cameroun 5.796.000 07.11.2008 09.03.2009 07.01.2010
 Cameroun 8.773.350 07.11.2008 09.03.2009 06.06.2009
 Mozambique (aide  déliée)3.055.000 07.11.2008 20.07.2009 04.12.2009
Total 2008  35.447.600
 Niger (aide déliée) 8.000.000 24.04.2009 23.09.2010 22.12.2010
 Indonésie 210.000 24.04.2009 néant néant
 Kenya 6.078.000 10.07.2009 04.11.2009 30.12.2009
 Ghana 1.400.650 10.07.2009 néant néant
 Kenya 6.078.000 27.11.2009 néant néant
2009 Kenya 7.597.000 27.11.2009 néant néant
 Burkina Faso (aide  déliée)2.750.000 27.11.2009 14.06.2010 11.08.2010
 Niger (aide déliée) 1.088.012 27.11.2009 23.09.2010 22.12.2010
 Ghana 2.607.500 17.12.2009 néant néant
Total 2009  35.809.162
 Algérie 6.842.000 26.02.2010 néant néant
 Ghana 8.393.000 03.09.2010 30.11.2010 18.01.2011
 Ghana 10.894.100 03.09.2010 30.11.2010 18.01.2011
2010 Kenya 7.610.400 19.11.2010 31.03.2011 néant
 Kenya 5.435.000 19.11.2010 néant néant
 Sénégal (aide déliée) 4.000.000 19.11.2010 néant néant
 République du Congo 10.000.000 03.12.2010 néant néant
 Nicaragua 938.300 03.12.2010 néant néant
 Vietnam 5.600.000 03.12.2010 néant néant
Total 2010 59.712.800  
Total 2008 ‑2010 130.969.562    
Trésorerie fédérale belge, SPF Finances 281
168e Cahier de la Cour des comptesDès que le conseil des ministres a décidé d’octroyer un prêt d’État, un pro -
jet d’accord de prêt entre les deux États est rédigé. Une procuration est en 
outre donnée à l’ambassadeur belge pour qu’il signe l’accord de prêt avec le représentant du pays bénéficiaire. Après les négociations bilatérales - entre l’ambassadeur belge et le représentant du pays bénéficiaire -, le projet de texte est envoyé au SPF Affaires étrangères, qui autorise la signature de l’ac -
cord. Ensuite, après ratification éventuelle par les instances concernées du pays bénéficiaire, les copies certifiées conformes des textes sont renvoyées. Cette procédure peut prendre beaucoup de temps, comme en témoigne le tableau.
La Cour constate que la moitié des prêts accordés par le conseil des mi -
nistres durant la période auditée (2008-2010) n’avaient pas encore été suivis 
d’un accord fin juillet 2011.
Par ailleurs, les fonds sont libérés sur production des factures émises par 
l’exportateur au rythme de l’avancement des prestations. C’est la Banque nationale qui effectue les versements à partir d’un compte d’ordre de tréso -
rerie (voir le point suivant).
Les factures sont approuvées par le SPF Affaires étrangères (aide liée) ou 
par le SPF Finances (aide déliée).
La Cour des comptes observe que le contrôle de l’emploi des fonds se limite 
à vérifier les factures établies par l’exportateur. 
2.3 Enregistrements comptables et tenue des états financiers
2.3.1 Enregistrement des prêts et des sorties de fonds en comptabilité
À deux exceptions près
376, tous les prêts accordés de 2008 à 2010 ont été 
engagés sur base d’un projet d’accord, avant les négociations éventuelles, 
dans les semaines qui ont suivi la décision du conseil des ministres.
Après la signature de l’accord, le montant du prêt accordé est imputé à charge 
du budget des Affaires étrangères par virement sur un compte d’ordre de tré -
sorerie ouvert au nom de l’État concerné. Il est géré par l’Administration de la trésorerie. Ce compte est débité à mesure que les exportateurs produisent des factures (comme indiqué au point 2). Il se peut dès lors qu’il soit débité au cours d’une année ultérieure.
Chaque facture approuvée donne lieu à l’établissement d’un tableau d’amor -
tissement intermédiaire. Le tableau d’amortissement final reprend l’ensemble 
des versements effectués au profit de la firme. Il est envoyé au pays bénéfi -
ciaire du prêt qui devra ensuite rembourser le SPF Finances.
L ’encours des prêts correspond aux montants liquidés à charge du budget 
au profit du compte de trésorerie, que les montants aient ou non été prélevés 
pour payer les exportateurs, moins les remboursements.
Début 2011, les SPF Affaires étrangères et Finances sont entrés dans le 
système comptable informatisé Fedcom.
376 Aucun engagement à ce jour pour le prêt de 1.400.650 euros au Ghana (2009) et pour le prêt de 
6.842.200 euros à l’Algérie (2010). Ces deux cas concernent des prêts pour lesquels les condi -
tions pour la signature n’étaient pas remplies. 282
168e Cahier de la Cour des comptesLa reprise de l’existant dans Fedcom a porté sur les engagements comp -
tables, l’encours des prêts (de manière globale) et les crédits disponibles sur 
les comptes d’ordre de la trésorerie.
La Cour n’a pas pu à ce jour réconcilier l’encours des prêts accordés avec les 
montants inscrits au 1er janvier  2011 dans Fedcom, qui enregistre en principe 
les montants réellement prélevés dans le cadre de ces prêts.
2.3.2 Paiement des intérêts et remboursement des prêts
Environ un mois avant chaque échéance (intérêts ou principal), le SPF Affaires 
étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement envoie 
un courrier à l’ambassadeur du pays bénéficiaire du prêt pour l’informer des 
montants dus à l’échéance et du compte à créditer377.
La Banque nationale perçoit les recettes. Elle informe la personne respon -
sable au sein de l’Administration des questions financières internationales et 
européennes, qui procède au rattachement des sommes au prêt en cause.
La Cour des comptes constate que les recettes sont traitées comme recettes 
au comptant, sans enregistrer au préalable les droits constatés.
2.3.3  États comptables
La situation comptable des prêts est reprise dans un document destiné à 
l’OCDE. Il fait apparaître, entre autres et par pays, les prêts accordés tou -
jours en cours, les liquidations, les remboursements en principal et en inté -
rêts, l’encours par prêt et par pays ainsi que les échéances des trois pro -
chaines années par prêt.
Ces informations ne sont pas encodées dans une banque de données. Se -
lon l’administration, la création d’une telle banque est en cours depuis 2007 
avec le concours de l’Agence de la dette.Les états comptables sont présentés de manière claire, mais ils sont établis 
par une seule personne au SPF Finances. Cette manière de procéder n’offre 
pas de garanties suffisantes en termes de continuité du service.
S’agissant des recettes, la déclaration de créance que le SPF Finances en -
voie chaque année au pays débiteur portant sur le montant dû à la Belgique 
(en principal et en intérêts) se fonde, elle aussi, exclusivement sur le dossier papier de l’administration. 
2.4 Gestion des retards de paiement
Il n’existe pas de procédure pour recouvrer les arriérés. Hormis un rappel 
envoyé dès l’échéance suivante aux pays présentant des arriérés, aucune action spécifique n’a été entreprise en vue du recouvrement des créances.
Les pays confrontés à des problèmes pour assurer le service de leur dette 
extérieure sont parfois amenés à solliciter de leurs créanciers, publics ou privés, un allégement de leurs obligations. Cet allégement peut prendre la forme d’un refinancement, d’un réaménagement des échéances, d’une re -
mise partielle ou d’une annulation de la dette.
377 Ce courrier mentionne que les remboursements doivent être versés à la Banque nationale, service Paiements scripturaux, au profit du compte de trésorerie 10.57.00.78, ouvert à la Banque nationale et géré par le SPF Finances (Trésorerie).  283
168e Cahier de la Cour des comptesCes questions se traitent dans le cadre du Club de Paris. Ses dix-neuf 
membres permanents sont des créanciers publics qui détiennent des créances sur plusieurs pays débiteurs dans le monde. Les décisions du Club de Paris sont adoptées selon cinq principes-clés
378.
Les rééchelonnements de dettes sont traités au SPF Finances (Adminis -
tration des questions financières internationales et européennes) et les créances y afférentes apparaissent distinctement dans les tableaux de rem -
boursements. Les intérêts rééchelonnés sont considérés comme du capital 
à rembourser. Les vérifications opérées confirment que les données de ces 
tableaux concordent avec les décisions de rééchelonnement. Néanmoins, 
le suivi de ces accords s’appuie lui aussi sur des documents « papier », en l’absence d’une banque de données centrale.
À défaut d’accord de rééchelonnement des dettes, les éventuels retards de 
remboursement sont traités comme des arriérés.
L ’évolution des arriérés est reprise dans le tableau suivant. Elle témoigne 
d’une croissance de ceux-ci.
Tableau 3 –  Situation au 31 décembre des arriérés par pays  
2008 2009 2010
Algérie 0 0 1.265
Angola 453 0 0
Bangladesh 1.674 0 0
Botswana 64 0 0
Chine 3.322 4.409 5.167
Congo-Brazzaville 186 0 0
Croatie 37 0 0
Cuba 2.355 2.479 2.479
Djibouti 66 0 0
République dominicaine 53 0 0
Équateur 283 0 0
Gabon 361 4 373
Guinée 31 124 143
Indonésie 0 7 7
Kenya 141 141 141
Liban 93
Libéria 1.475 1.580 1.686
Mali 0 0 40
Népal 0 0 104
Syrie 186 16 16
Vietnam 0 0 400
Zimbabwe 731 857 985
RDC (ex-Zaïre) 40.893 51.750 54.197
Total 52.404 61.367 67.003
378 Décisions au cas par cas, conditionnalité, solidarité, consensus et comparabilité de traitement. 284
168e Cahier de la Cour des comptesLa croissance des arriérés est imputable en grande partie à l’accumulation 
des arriérés de la république démocratique du Congo, qui ont fait en 2011 l’objet d’une opération de remise de dette (voir point suivant). 
2.5 Remises de dettes
Le ministre des Finances et le ministre qui a les relations commerciales 
dans ses attributions sont autorisés à « remettre, en tout ou en partie, après consultation du Club de Paris, le principal et les intérêts des prêts consentis en exécution de l’article 5, § 2, B, de la loi du 3 juin 1964. S’ils font usage 
de cette autorisation, les Ministres intéressés en aviseront au plus tôt les Chambres législatives  »
379.
Deux décisions de remise de dette ont été prises dans ce cadre légal pen -
dant la période auditée (2008-2010). Elles concernent la Zambie, pour 5.100.000  €
380 et le Congo-Brazzaville, pour 3.681.624,48 €.
La décision d’annuler la dette du Congo-Brazzaville a été prise le  
17 décembre 2010. Le protocole d’annulation a été signé par l’ambassadeur 
de Belgique. Au 1er juillet 2011, cette remise de dette n’avait pas encore été 
communiquée aux présidents de la Chambre et du Sénat.
Par ailleurs, durant les travaux d’audit en 2011, deux remises de dette ont 
été consenties, l’une au Libéria, la seconde à la république démocratique du Congo. Les protocoles d’annulation ont été signés respectivement le 1
er mars 
et le 30 mai 2011.
Le système des prêts d’État à État est repris au titre de l’aide globale de la 
Belgique aux pays en développement et est un instrument important de sou -
tien à l’exportation vers ces pays. Il repose sur des choix intégrant une plura -
lité de partenaires nationaux (Ducroire, poste diplomatique) et internationaux 
(OCDE, Banque mondiale…).
3.1 Octroi de prêts et contrôle
Si les règles et les procédures d’octroi des prêts ont été respectées, le conte -
nu de certains critères n’est pas suffisamment défini. 
L ’emploi des fonds est contrôlé lors de la libération de fonds. La Cour relève 
qu’en ce qui concerne l’aide liée il se limite au contrôle des factures dressées par l’exportateur.
Elle recommande d’établir un référentiel de sélection des projets et estime 
en outre que l’impact des projets, tant pour l’économie belge (en cas d’aide liée) que pour le pays bénéficiaire du prêt, devrait faire l’objet d’une étude préalable à la décision. 
379 Loi du 13 février 1990 complétant la loi du 3 juin 1964 modifiant l’arrêté royal n° 42 du 31 août 1939 
réorganisant l’Office national du Ducroire et autorisant le ministre des Finances et le ministre qui a les relations commerciales dans ses attributions, à consentir des prêts à des États ou à des organismes étrangers.
380     Le protocole d’annulation de la dette de la Zambie a été signé le 4 mars 2010.  285
168e Cahier de la Cour des comptes3.2 Suivi et comptabilité
L ’administration ne dispose pas d’un système de gestion informatisé.
Un tel système offrirait des garanties supplémentaires d’exhaustivité et de 
fiabilité bien que les vérifications effectuées durant la période 2008-2010 
n’aient pas révélé d’erreur, d’oubli ou de négligence.
Il conviendrait, à ce titre, de constituer une banque de données reprenant 
toutes les informations relatives à la gestion des prêts afin de disposer d’une information complète et la plus actuelle possible.
Par ailleurs, la Cour des comptes observe que les recettes provenant du 
paiement des intérêts et des remboursements des prêts sont traitées comme des recettes au comptant, sans enregistrer au préalable les droits constatés.
Depuis le 1
er janvier 2011, les opérations doivent être enregistrées dans le 
système comptable Fedcom. La reprise de l’existant dans Fedcom a porté 
sur les engagements comptables, l’encours des prêts et les crédits dispo -
nibles sur les comptes d’ordre de la trésorerie. Le montant de l’encours des prêts a cependant été introduit dans la comptabilité générale de manière globale et n’a pas pu être réconcilié avec les tableaux établis précédemment.
La Cour recommande une meilleure prise en compte de la complexité des 
prêts d’État dans les outils de gestion comptable afin d’en intégrer toute la diversité des aspects (encours, remises de dettes, retard de paiement, réé -
chelonnement).
3.3 Recouvrement et remises de dettes
Hormis un rappel envoyé dès l’échéance suivante aux pays présentant des 
arriérés, il n’y a pas d’autre action spécifique entreprise en vue du recouvre -
ment des créances. L ’allègement éventuel des dettes se traite dans le cadre du Club de Paris.
Au 31 décembre 2010, les arriérés s’élevaient à 67 millions d’euros dont 
54,2 millions d’euros concernent  la république démocratique du Congo. Les 
dettes de ce pays envers la Belgique ont été annulées en mai 2011.
4 Réactions du ministre des Finances et du SPF Affaires étrangères
En ce qui concerne la procédure d’octroi des prêts d’État, le ministre des 
Finances et le SPF Affaires étrangères souhaitent nuancer le constat de la 
Cour des comptes selon lequel tous les critères de l’arrangement OCDE ne 
sont pas pris en considération systématiquement. Tout dossier de demande 
de prêt d’État est contrôlé systématiquement sur un certain nombre de points contraignants ou nécessaires. Ainsi, chaque dossier doit être accompagné 
d’une lettre de priorité émanant du gouvernement du pays bénéficiaire et 
doit en outre répondre aux conditions fixées par l’arrangement OCDE. De 
plus, l’intérêt belge et la pertinence pour le développement sont examinés en 
appliquant comme fil conducteur les « autres critères ».
Les intervenants attribuent le nombre limité d’avis négatifs aux réunions et 
contacts préparatoires organisés par le secrétariat de Finexpo avec les en -
treprises belges intéressées. Si, au cours de cette phase préparatoire, le secrétariat est persuadé qu’un dossier déterminé ne remplit pas les critères  286
Désaffectation d’installations militaires  Gestion et contrôle interne
168e Cahier de la Cour des comptesde Finexpo, il déconseille déjà à ce stade à l’entreprise concernée d’intro -
duire le dossier.
A propos du contrôle des aides accordées, le ministre des Finances fait 
valoir que si, pour l’aide liée, le contrôle se borne à vérifier si les factures 
sont conformes au contrat commercial signé, cette situation s’explique par le manque de moyens dont l’administration dispose pour effectuer un contrôle 
plus approfondi. Pour les prêts d’État non liés, Finexpo conclut un contrat 
avec un consultant, le plus souvent la Coopération technique belge (CTB). Le 
consultant doit notamment vérifier la concordance des factures transmises 
avec le contrat commercial et avec l’état d’exécution du projet sur le terrain.
En ce qui concerne les arriérés, le ministre des Finances fait remarquer qu’il 
n’y a que quelques pays qui présentent des arriérés structurels. Les autres arriérés résultent plutôt des lacunes du suivi administratif et de dépasse -
ments limités des échéances. Les pays qui présentent un arriéré ne peuvent en principe plus prétendre bénéficier d’un nouveau prêt.
Dans leurs réponses, le ministre des Finances et le SPF Affaires étrangères 
se réfèrent à une recommandation du rapport de l’évaluation des instruments belges de soutien au commerce extérieur réalisée en 2010
381. Il suggère 
d’établir une « lettre de mission » qui permettrait de communiquer de manière transparente les objectifs et critères d’octroi de Finexpo. Les intervenants annoncent que cette recommandation a été suivie et qu’un tel manuel a été élaboré par le comité. Il sera bientôt soumis pour approbation aux ministres de tutelle. Ce document précisera la définition des critères et définira un cadre de référence en vue de la sélection des projets. L ’administration ajoute que la lettre de mission prévoit la visite sur place de un à deux projets par an.
Enfin, le ministre des Finances estime que le système informatisé et la 
banque de données, élaboré en collaboration avec l’agence de la dette et en cours de finalisation, permettra une gestion informatisée des prêts d’État, mettant à disposition à la fois l’historique des informations et les renseigne -
ments les plus actuels concernant le programme des prêts.
381 SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement, service de l’éva -
luation spéciale de la coopération internationale, Rapport final sur l’évaluation des instruments belges de soutien au commerce extérieur comptabilisés en aide publique au développement (APD),  octobre 2010. 287
Gestion et contrôle interne Désaffectation d’installations militaires
168e Cahier de la Cour des comptesDéfense : conséquences financières de la désaffecta ‑
tion de certaines installations militaires
militaires. Si la majorité des installations ont effectivement été mises hors 
service et transmises aux comités d’acquisition du SPF Finances, la vente ou la cession n’a été conclue que pour une partie d’entre elles. La Cour des comptes a chiffré les coûts et les recettes générées par la fermeture de ces installations.
1  Contexte
1.1 Restructuration de la Défense
Entre 2001 et 2009, plusieurs plans ministériels de réforme de la Défense 
ont été établis. Les objectifs du « plan stratégique » de septembre 2001, du « plan stratégique + » de février 2003 et de la « note d’orientation poli -
tique » de juin 2008 étaient de transformer progressivement la structure de la  
Défense pour l’adapter à ses nouvelles missions, tout en réduisant progres -
sivement le nombre de militaires et d’infrastructures en activité. Il s’agissait également de dégager des marges budgétaires destinées aux investisse -
ments en équipement et matériel militaire.
Le ministre de la Défense a présenté sa note de politique intitulée « La fi-
nalisation de la transformation » lors du conseil des ministres restreint du  
21 octobre  2009
382. Ce plan vient ajouter, à la fermeture des installations pla -
nifiée par les plans précédents, celle de 22 autres sites militaires d’ici 2016. 
Au total, 57 quartiers seront conservés, soit moins de la moitié par rapport à la situation qui prévalait vingt ans auparavant.
L ’ambition poursuivie est de réduire au maximum les coûts liés à l’infrastruc -
ture (proportionnellement plus élevés pour les petits quartiers) dans le but de 
diminuer à terme les coûts de fonctionnement et d’entretien de manière struc -
turelle et d’obtenir des recettes par la vente des infrastructures concernées. Au 
total, le plan prévoit des recettes pour 91,5 millions d’euros d’ici 2016.
1.2. Objet et champ de l’audit
La Cour des comptes a examiné la manière dont la Défense gère la ferme -
ture des installations militaires concernées, en particulier au niveau du res -
pect des procédures et du calendrier de fermeture.
En ce qui concerne la planification et les décisions de désaffectation et de 
regroupement de quartiers ou installations, elle s’est intéressée à l’utilisation d’analyses coûts/bénéfices et aux mécanismes de suivi existants, notam -
ment en ce qui concerne la réduction des coûts. 
La Cour a également examiné les ventes réalisées, la qualité de l’estimation 
des recettes ainsi que leur imputation comptable. L ’audit a porté sur les vingt 
installations dont la fermeture était prévue au plus tard en 2010 et sur le site 
de Helchteren fermé en 2010, en avance sur la planification initiale. 
382 Le plan a fait l’objet d’une présentation en commission de la Défense, notamment les 14 et  
21 octobre 2009, et a été confirmé en janvier 2010.  288
168e Cahier de la Cour des comptesLe traitement des dossiers par les comités d’acquisition du SPF Finances ne 
fait pas partie du champ de l’audit.
1.3  Méthode
Tous les dossiers de mise hors service des installations concernées ont été 
examinés ainsi que les enregistrements comptables sur le fonds de remploi.
L ’audit repose également sur des entretiens ainsi que sur l’analyse des docu -
ments mis à la disposition de la Cour par la Défense.  
La Cour a transmis le 20 juillet 2011 un avant-projet de rapport au chef de la 
Défense et au directeur général de la Direction générale Material Resources 
(DGMR). Les remarques et suggestions de l’administration ont été trans -
mises à la Cour des comptes par lettre du 18 août 2011.
La Cour a ensuite adressé le 14 septembre 2011 son projet de rapport au 
ministre de la Défense. Les différents commentaires exprimés par le ministre dans sa réponse du 14 octobre 2011 ont été pris en compte dans le présent article.
2   Résultats de l’audit
2.1 Respect du calendrier des fermetures et des désaffectations
La désaffectation d’un site passe par plusieurs étapes. 
La première est la désactivation, qui implique la mise en œuvre de mesures 
préparatoires à l’abandon du quartier (évacuation du matériel et du mobilier, 
planification de la gestion de la surveillance, rupture des contrats d’entretien 
ou de fournitures…). Dès que le quartier est vide, il peut être fermé. 
Un tour d’inspection est ensuite réalisé, qui donne lieu à l’établissement d’un 
compte rendu à l’attention des services responsables de la désaffectation. Une proposition de mise hors service est soumise au ministre de la Défense. Après approbation, le quartier est considéré comme désaffecté.
Les sites désaffectés sont ensuite transmis pour aliénation aux comités 
d’acquisition du SPF Finances. Le bien devient aliénable dès son transfert, qui a lieu lors de l’approbation du procès-verbal de remise par le comité d’acquisition. Dans le cadre d’une procédure d’aliénation ou d’expropriation, le site doit toutefois faire l’objet d’un assainissement, en vertu de la législation régionale applicable
383. 
383 Décret du 22 février 1995 relatif à l’assainissement du sol dans la Région flamande, décret du  
1er avril 2004 relatif à l’assainissement des sols pollués et aux sites d’activités économiques à réha -
biliter dans la Région wallonne et ordonnance du 13 mai 2004 relative à la gestion des sols pollués dans la Région de Bruxelles-Capitale. 289
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 1 – État des lieux des fermetures et désaffectations
Commune Dénomination Origine 
(voir lé -
gende )Date de fermeture
prévue  effectiveDate de  
désaffectation (approbation de la mise hors service par le ministre)Date de  remise au SPF  Finances
Herentals Quartier Gooreind N08 2009 2009 02/06/2010 26/05/2011
Tielen Terrain d'entraînement (nord)Pl09 2010 2010 - -
Malle  (Oostmalle)Aérodrome de réserve Pl09 2010 2010 - -
Ravels (Weelde) Dépôt Pl09 2010 2010 - -
Zwijndrecht Fort Brosius N08 2009 2009 - -
Mons Maison de la Défense N08 2009 2009 16/07/2009 24/09/2009
Liège Maison de la Défense N08 2009 2009 17/07/2009 28/09/2009
Hasselt Maison de la Défense N08 2009 2009 16/07/2009 29/10/2009
Leopoldsburg Quartier Reigersvliet N08 2009 2009 23/10/2009 -
Tongeren Quartier Ambiorix(3 phases) 
bloc B N08 2009 2009 04/10/2007 04/02/2008
bloc A-AA' N08 2010 2010 07/05/2010 04/10/2009
bloc C et E N08 2010 2010 - -
Zutendaal Ancien dépôt de munitions Pl09 2010 2010 - -
Helchteren Quartier Helchteren Pl09 2011 2010 - -
Arlon Maison de la Défense N08 2009 2009 01/10/2009 09/11/2009
Bastogne Plaine de Sans-souci Pl09 2010 2010 11/03/2011 -
Vilvoorde Quartier AsIAT Pl03 2009 2009 - -
Diest Fort Léopold Pl09 2010 2010 29/07/2009 -
Brugge Maison de la Défense N08 2009 2009 28/08/2009 11/02/2010
Brugge Quartier ex-hôpital militaire N08 2009 2009 15/01/2010 19/08/2010
Zedelgem Quartier Stevens Pl03 2007 2007 28/09/2010 02/12/2010
Oostende Quartier Oosteroever Pl03 2004 2004 08/08/2001 21/07/2004
(3 phases) Pl03 2007 2006 08/08/2001 18/07/2006
Pl03 2007 2007 08/08/2001 30/08/2007
Langemark-Poel -
kapelleQuartier de Wouters Pl01 2004 2004 08/07/2005 19/01/2010
Sources : Cour des comptes, Défense (DGMR - MR C&I - Section Infrastructure), 
Légende Pl09 Plan de finalisation de la transformation, octobre 2009
N08 Note d'orientation politique, juin 2008
Pl03 Plan stratégique + , février 2003
Pl01 Plan stratégique, septembre 2001 290
168e Cahier de la Cour des comptesDésactivation, fermeture et désaffectation des sites
La Cour des comptes constate que les 21 sites ont été fermés conformément 
à la planification prévue. Par contre, à l’issue des travaux d’audit, huit sites 
n’avaient pas encore fait l’objet d’une désaffectation par le ministre de la 
Défense. 
Selon l’administration, cette situation est due au fait, d’une part, que les ins -
tallations de Weelde et Helchteren sont occupées par des tiers en vertu de 
décisions du conseil des ministres384 et d’une convention d’occupation, et, 
d’autre part, que l’assainissement du sol est parfois en cours ou doit encore être réalisé (Vilvoorde et Zwijndrecht) et, enfin, que la section Infrastructure de la direction MR C&I ( Material Resources Communication and Information 
Systems ) propose la désaffectation au fur et à mesure en fonction de priorités.
Remise au SPF Finances
Afin de garder la maîtrise des travaux d’assainissement et des coûts qui s’y 
rapportent, le département de la Défense ne transmet aux comités d’acqui -
sition du SPF Finances que les sites désaffectés dont les études et travaux d’assainissement sont clôturés. 
Le quartier Oosteroever  d’Ostende a cependant été transféré avant son as -
sainissement complet (les études et travaux d’assainissement ont été réa -
lisés par la Communauté flamande aux frais de la Défense). Ce transfert 
faisait suite à la demande urgente du conseil d’administration de la régie 
communale autonome de gestion du port d’Ostende de pouvoir disposer de ces terrains
385. Malgré l’urgence invoquée, la Cour des comptes constate 
que ces terrains n’ont toujours pas été aliénés. 
Lors de la phase contradictoire, la Défense a fait valoir qu’elle avait essayé 
de rassembler, à deux reprises en 2011, les acteurs concernés afin de mettre 
en place un plan d’action visant à clarifier la situation cadastrale et les coûts 
finaux de l’assainissement. Un tel plan devrait aboutir à la signature des 
actes. 
Sur les treize sites désaffectés, onze ont été remis aux comités d’acquisition 
du SPF Finances. Les installations de Diest et de Bastogne n’ont pas encore été remises, alors que les études et travaux d’assainissement sont clôturés.
2.2 Vente des installations
Sur les 21 sites retenus, quatre ont été vendus, un l’a été en partie (quartier 
Ambiorix), et un autre (Langemark-Poelkapelle) a été cédé à la Régie des bâtiments sans paiement d’un prix mais moyennant compensation budgé -
taire
386.
384 « Fedasil – Extension du réseau d’accueil pour demandeurs d’asile  », décisions du conseil des 
ministres des 10 et 17 novembre 2009, et « Fedasil – État des lieux sur la saturation du réseau 
d’accueil », décision du conseil des ministres du 17 décembre 2009.
385    Courrier du 13 août 2004.
386 « Fedasil – État des lieux sur la saturation du réseau d’accueil », décision du conseil des mi -
nistres du 17 décembre 2009. La notification de la décision précise que « la perte du produit des ventes escomptées fera l’objet d’une adaptation pour un montant équivalent au budget 2010 de la  
Défense, lors du contrôle budgétaire  ». Ces crédits ont été inscrits à l’allocation de base 13.00.72 
du programme 16.50.2. du budget de la Défense (voir Doc. parl. , Chambre, 29 avril 2010,  
DOC 52 2534/001, Projet de loi contenant le premier ajustement du budget général des dépenses de l’année budgétaire 2010). 291
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 2 – Ventes réalisées au 30 juin 2011 (montants en euros)
Commune Dénomination Vente
    Date          Prix 
Mons Maison de la Défense 21/06/2010    320.000
Hasselt Maison de la Défense 08/07/2010    300.000
Tongeren Quartier Ambiorix 
(2 blocs sur 3)22/06/200914/12/2010   937.000   955.000
Brugge Maison de la Défense 14/04/2011 1.020.000 
Brugge Quartier ex-hôpital militaire 13/05/2011 4.110.000 
Langemark-Poelkapelle Quartier de Wouters 27/05/2010 1.611.000 
Total 9.253.000 
Sources : Cour des comptes et Défense (DGMR - MR C & I - Section Infrastructure)
Au 30 juin 2011, le produit total des ventes s’élevait à 9,25 millions d’euros.
Sept des quinze sites restants ont également fait l’objet d’une intention 
d’achat ou d’expropriation par différents pouvoirs publics (Zutendaal, Leo -
poldsburg, Vilvoorde, Zedelgem, Malle, Weelde, Bastogne, ainsi que le bloc restant du quartier Ambiorix). En ce qui concerne le site d’Ostende, la pas -
sation de l’acte a été suspendue dans l’attente de la réception des travaux 
d’assainissement. Enfin, le site de Liège (Maison de la Défense) a été retiré 
de la procédure de vente pour être concédé provisoirement à Fedasil dans le 
cadre du plan gouvernemental d’accueil des réfugiés
387. 
Par ailleurs, les délais de vente des biens par le comité d’acquisition du  
SPF Finances peuvent être influencés par différentes causes extérieures, comme les adaptations nécessaires du plan de secteur, les délais inhérents 
à la prise de décision pour le rachat ou l’expropriation…
2.3 Analyses coûts/bénéfices et critères de choix des installations
2.3.1 Choix des sites
La préparation du « plan de finalisation de la transformation » a été coordon -
née par un groupe de travail particulier intitulé TFSA ( Task Force  Structuur 
en Ambitieniveau ) sous l’autorité directe du chef de la Défense.
Les décisions en matière de restructuration des installations militaires n’ont 
pas uniquement fait l’objet d’une analyse coûts/bénéfices en tant que telle, le 
choix de maintenir ou de fermer une installation s’est fondé sur un ensemble 
de critères prédéfinis, relatifs aux aspects opérationnels, sociaux, budgé -
taires et à l’infrastructure. Concernant les maisons de la Défense, la décision 
découle du choix d’une nouvelle politique de recrutement.
En l’absence de documents produits, la Cour n’a pu vérifier si des analyses 
ou des critères de choix préalables ont également été établis pour les déci -
sions issues des plans précédents.
387 Conseil des ministres du 17 décembre 2009. Le bien est concédé à Fedasil jusqu’en septembre 2011. 292
168e Cahier de la Cour des comptes2.3.2  Économies attendues
En termes d’impact financier, la fermeture d’une installation génère en prin -
cipe deux effets favorables, le premier en capital lors de la perception de la 
recette de la vente, le second en diminution des charges, par la suppression des coûts d’entretien et de fonctionnement fixes et variables de l’infrastruc -
ture.
Ce raisonnement doit cependant tenir compte de l’impact sur l’ensemble des 
coûts de fonctionnement du département. Suite à la fermeture d’un quartier, 
ses occupants sont en effet réaffectés ailleurs, déplaçant ainsi une partie des coûts du quartier fermé vers le quartier d’accueil. L ’impact financier net d’une fermeture sur l’ensemble des coûts de fonctionnement est dès lors difficile à préciser, mais devrait néanmoins mener à une diminution globale.
Lors des entretiens d’audit, le département a précisé, concernant le peu 
d’informations disponibles en matière de coûts de fonctionnement des sites, qu’une évaluation de ceux-ci a été réalisée pour chaque nouvelle décision de fermeture prévue par le « plan de finalisation de la transformation », mais que 
les installations dont la fermeture avait été fixée par un des plans précédents n’ont pas toujours été documentées à ce sujet.
Le « plan de finalisation de la transformation » prévoit des économies cumu -
lées de fonctionnement de 337,1 millions d’euros pour la période 2010-2020, 
dont 60,3 millions d’euros entre 2010 et 2013
388.
388 Ministère de la Défense, La finalisation de la transformation , chapitre IX - L’impact budgétaire,  
p. 40. Ces économies concernent les coûts liés au fonctionnement de l’infrastructure mais éga -
lement les munitions, le carburant, les indemnités d’exercices ou de missions… Le plan précise cependant que la partie la plus importante de ces économies provient des économies dans le fonctionnement de l’infrastructure comme le chauffage ou l’entretien des bâtiments. 293
168e Cahier de la Cour des comptes2.3.3   Qualité des estimations de la valeur des installations
Tableau 3 –  Estimations de la valeur des biens par la Défense  
et le SPF Finances (en euros)
Commune Dénomination Estimation
Défense SPF Finances
Herentals Quartier Gooreind 1.000.000 -
Tielen Terrain d'entraînement (nord)50.000 -
Malle (Oostmalle) Aérodrome de réserve 3.600.000 -
Ravels (Weelde) Dépôt - 4.700.000 
Zwijndrecht Fort Brosius - -
Mons Maison de la Défense 250.000 320.000 
Liège Maison de la Défense 250.000 273.000 
Hasselt Maison de la Défense - 250.000 
Leopoldsburg Quartier Reigersvliet 6.000.000 -
Tongeren Quartier Ambiorix     
bloc B 675.000 910.000 
 bloc AA' - 955.000 
 bloc C et E - 2.400.000 
Zutendaal Ancien dépôt de  munitions- 66.000 
Helchteren Quartier Helchteren - 5.000.000
Arlon Maison de la Défense 500.000 500.000
Bastogne Plaine de Sans-souci - 185.000 
Vilvoorde Quartier AsIAT - 11.000.000 
Diest Fort Léopold 200.000 174.000 
Brugge Maison de la Défense 1.000.000 1.000.000 
Brugge Quartier ex-hôpital  militaire4.000.000 4.110.000 
Zedelgem Quartier Stevens - 3.934.000 
Oostende Quartier Oosteroever (3 phases)- 1.007.000 
Langemark-Poelkapelle Quartier de Wouters - 1.611.000 
Sources : Cour des comptes, Défense (DGMR - MR C&I - Section Infrastructure) et 
Sur la base des informations disponibles, la Cour constate qu’en ce qui concerne la valeur des biens immobiliers, les estimations initiales du dépar -
tement sont, à l’exception du quartier Ambiorix bloc B, très proches des esti -
mations effectuées par le comité d’acquisition.
L ’estimation de la valeur d’un bien immobilier par le SPF Finances revêt une 
importance primordiale, puisque c’est cette valeur qui détermine le prix mini -
mum auquel le bien peut être vendu ou le montant à verser par un autre 
pouvoir public dans le cas d’une expropriation.  294
168e Cahier de la Cour des comptes2.3.4 Coûts d’assainissement liés aux fermetures
Le montant des coûts d’assainissement pour les sept sites dont les phases 
d’étude et de travaux sont finalisées se chiffre au 30 juin 2011 à 1,49 million d’euros. Ces coûts, très variables en fonction du site, concernent principale -
ment le site d’Ostende, en raison de la pollution du sous-sol.  
Pour six des 21 sites concernés par les opérations de vente, des études sont 
toujours en cours pour déterminer la nécessité de travaux d’assainissement, 
ainsi que l’estimation de leur montant. 
La Cour relève dans ce cadre le cas particulier du fort Brosius de Zwijndrecht 
dont les douves recèlent d’importantes quantités de munitions au phosphore datant des deux conflits mondiaux. Avant de pouvoir procéder à l’assainis -
sement proprement dit du site, ces munitions doivent être récupérées et dé -
truites. Cette opération est en cours et son coût total est estimé à 6 millions 
d’euros. Les coûts d’assainissement ne pourront être évalués que lorsque 
ces opérations seront terminées. 
2.4 Suivi des réalisations
Système de suivi des aliénations 
Dès qu’un site désaffecté est transmis à un comité d’acquisition du SPF Finances, 
le rôle du département de la Défense est en principe terminé puisque les comités d’acquisition sont seuls compétents pour passer les actes de vente. La Défense exerce néanmoins un suivi régulier et proactif à l’initiative de l’officier responsable. Une réunion de suivi est organisée annuellement avec chaque comité d’acquisition pour constater l’état d’avancement de l’aliéna -
tion des biens confiés. Le procès-verbal de la réunion, qui fixe les points d’action pour le suivi, est transmis à la Direction générale Material Resources (DGMR), chargée de gérer la fermeture et la désaffectation des infrastruc -
tures concernées, aux centres régionaux d’infrastructure concernés et au cabinet du ministre de la Défense. En outre, des contacts informels ont régu -
lièrement lieu entre l’officier responsable, les comités d’acquisition et les tiers intéressés.
La Cour constate que l’officier responsable est la seule personne en charge 
des dossiers d’aliénation, qu’aucune suppléance n’est prévue et qu’il n’existe pas de manuel des procédures qui permettrait d’assurer le suivi en l’absence de cet officier. Lors de la phase contradictoire, la Défense a néanmoins annoncé son intention d’établir une directive formalisant les procédures de vente. 
Suivi budgétaire de l’exécution du plan de fermeturesAfin de permettre une gestion plus souple et responsable de ses crédits et 
des recettes générées, la Défense dispose d’un fonds organique de rem -
ploi
389 lui permettant de percevoir et d’utiliser les recettes issues de la vente 
de biens de son patrimoine immobilier390.
389 Fonds de remploi des recettes provenant de l’aliénation de biens immeubles faisant partie du 
patrimoine confié à la gestion du ministre de la Défense (programme 16-50-3).
390 Voir la loi organique du 27 décembre 1990 créant des fonds budgétaires, modifiée par la loi- programme du 19 juillet 2001, en particulier l’article 41 et par la loi-programme du 20 juillet 2006, en particulier l’article 66. 295
168e Cahier de la Cour des comptesLes ventes d’installations ne font pas l’objet de commentaires particuliers au 
sein des justifications du budget des voies et moyens. À l’exception du bud -
get des voies et moyens de 2010391, les justifications des recettes escomp -
tées sont sommaires, précisant que les estimations sont établies sur la base des données reçues des services concernés
392.
Par ailleurs, la réalisation du plan de fermeture ne peut pas être suivie par ce biais, étant donné que le fonds de remploi est alimenté par l’ensemble des recettes issues de la vente de biens immobiliers de la Défense et que les 
documents budgétaires ne sont pas assez détaillés.
De manière plus générale, la Cour des comptes constate que les projets 
de budget ne contiennent aucune information sur l’impact du plan de finali -
sation de la transformation sur les budgets
393, et que la structure du budget 
du département ne permet pas l’identification claire des effets des plans de 
réformes.
Lors de la phase contradictoire, la Défense a précisé fournir des notes justifi -
catives des recettes de capital reprenant notamment un tableau par province 
reprenant les recettes présumées à venir. 
Dans sa réponse, le ministre de la Défense a fait valoir que, si les justifica -
tions du budget général des dépenses doivent être suffisamment complètes, 
leur volume doit rester raisonnable. Le ministre ajoute que le département a renoncé à insérer un programme particulier « finalisation de la transfor -
mation » au sein du budget général des dépenses, car ce programme ne 
traduirait que les coûts sans mentionner les produits issus de la réforme et alourdirait la structure du budget. 
2.5 Procédure d’enregistrement des recettes des ventes au fonds 
de remploi
La procédure de comptabilisation et d’imputation d’une recette issue de la 
vente d’un bien immobilier sur le fonds de remploi se fait en plusieurs étapes. 
La recette est d’abord versée par l’acheteur sur le compte de la poste finan -
cière du comité d’acquisition du SPF Finances. Le comptable du SPF Finances transfère ensuite celle-ci sur un compte du comptable en recettes de la 
Défense. Ce dernier la verse à son tour au compte de la poste financière 
du comptable centralisateur de la Trésorerie (après avoir obtenu une pièce 
justificative et un document d’imputation). La recette est enfin enregistrée  
à l’article 16.76.00.01 – Produit de la vente des biens immeubles (recettes 
affectées au programme 16-50-3), alimentant ainsi les crédits variables du fonds de remploi à due concurrence.
Sur la base des données disponibles, la Cour des comptes constate que 
l’ensemble de la procédure de recouvrement des recettes nécessite un délai de l’ordre de deux à trois mois. Les entretiens d’audit ont montré que ces opérations peuvent prendre encore plus de temps (des délais d’une année ont été constatés).
391 Doc. parl ., Chambre, 6 novembre 2009, DOC 52 2222/001, Projet de budget des voies et moyens 
pour l'année budgétaire 2010, p. 521-522.
392 Notamment Doc. parl , Chambre, 7 novembre 2008, DOC 52 1527/001, Projet de loi contenant le 
budget des voies et moyens de l'année budgétaire 2009, p. 525.
393 Cour des comptes, Commentaires et observations sur les projets de budget de l’État fédéral pour l’année budgétaire 2010 . Disponible sur www.courdescomptes.be. 296
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 4 –  Comparaison entre la date de vente et la date de versement de la 
recette au Trésor
Ville Dénomination Date de la vente Date du versement 
au Trésor
Mons Maison de la Défense 21/06/2010 16/11/2010
Hasselt Maison de la Défense 08/07/2010 03/09/2010
Tongeren Quartier Ambiorix bloc B 22/06/2009 26/08/2009
Tongeren Quartier Ambiorix bloc AA’ 14/12/2010 01/02/2011
Sources : Cour des comptes, Défense (DGBF – BFB)
Les dépenses à la charge du fonds ne peuvent être liquidées qu’à concur -
rence du montant réellement disponible. Tout retard pris dans la réalisation d’une recette peut donc avoir pour conséquence une insuffisance en crédits de liquidation. 
3 Conclusions et recommandations 
Lors de l’élaboration du plan de finalisation de la transformation de 2009, le 
département de la Défense ne s’est pas seulement appuyé sur des éléments d’analyse coûts-bénéfices pour établir la liste des sites à fermer. Des aspects liés à l’infrastructure, tels que la vétusté, et des critères opérationnels et so -
ciaux ont également orienté le choix des infrastructures à fermer.
Bien que les sites fermés visés par le présent audit n’ont pas encore été tous 
remis au SPF Finances en vue de leur vente, la Cour des comptes constate que les processus liés à la désactivation, la fermeture et la désaffectation d’un site militaire sont d’une manière générale maîtrisés et documentés.
Le processus d’aliénation des biens concernés comprend plusieurs étapes-
clés et dépend de différents acteurs, dont les comités d’acquisition du  
SPF Finances. En cas de pollution, la phase d’assainissement peut venir al -
longer les délais nécessaires à la remise des sites à ces comités. L ’ensemble du cycle des opérations peut prendre plusieurs années. À ce jour, seuls six des 21 sites concernés ont été vendus ou cédés.
Le suivi des aliénations n’est assuré que par une seule personne à la Défense. 
À cet égard, la Cour des comptes recommande de documenter cette procé -
dure et de prévoir un système de suppléance.
La Cour des comptes souligne que la structure du budget de la Défense et 
les justifications produites ne permettent pas de déterminer l’impact des fer -
metures prévues dans le plan de finalisation de la transformation. Ainsi, les recettes issues des ventes qui figurent au plan ne peuvent être identifiées dans l’ensemble des recettes du fonds de remploi. L ’impact des fermetures en termes de baisse des coûts de fonctionnement n’est également pas expli -
cité dans les documents budgétaires. 
Afin d’améliorer le suivi de l’exécution du plan, la Cour des comptes recom -
mande à la Défense d’établir un rapport annuel sur son avancement. Elle 
suggère de créer un article distinct de recettes affectées au sein de fonds de 
remploi, afin de distinguer les recettes générées par le plan des autres pro - 297
Gestion et contrôle interne Projets informatiques Coperfin
168e Cahier de la Cour des comptesduits immobiliers. Les sites dont l’aliénation est programmée durant l’année 
budgétaire devraient aussi être énumérés dans les justifications annuelles du budget des voies et moyens.
La procédure d’enregistrement des opérations qui mène à l’alimentation en 
crédits variables du fonds de remploi est longue, avec pour conséquence possible une adaptation tardive des crédits variables du fonds. La Cour des comptes recommande à cet égard d’améliorer le processus d’identification et d’imputation des recettes générées par la vente d’immeubles. 298
Projets informatiques Coperfin  Gestion et contrôle interne
168e Cahier de la Cour des comptesSPF Finances : évaluation du rapportage financier de 
projets informatiques lancés dans le cadre des réformes 
Coperfin
Entre 2003 et 2010, le SPF Finances a engagé un montant total de  
940,7 millions d’euros en crédits informatiques, dont 654,5 millions pour financer des projets Coperfin. Vu l’importance des moyens financiers en jeu, la Cour des comptes a examiné si les informations relatives au projet Coperfin transmises au conseil des ministres et à la Chambre des représen -
tants étaient adéquates. Elle a également vérifié si l’imputation des dépenses concernées répondait bien au principe de spécialité budgétaire. 
l’imputation aux divers programmes budgétaires et aux allocations de base n’est pas suffisamment transparente et est effectuée en fonction de la dispo -
1  Contexte 
Les réformes Coperfin au SPF Finances visent à offrir un meilleur service 
au citoyen (le contribuable) et à améliorer l’efficience et l’efficacité grâce à l’automatisation des tâches routinières et à des investissements dans des méthodes d’appui. 
Ces réformes s’accompagnent d’importants investissements en matériel 
informatique et en logiciels.
La stratégie et les divers programmes ou parcours de modernisation de l’in -
formatique mis en place
394 ont été consignés dans divers plans stratégiques 
et opérationnels. Lors de leur réalisation, ces programmes de modernisa -
tion ont été divisés en plusieurs marchés (partiels) qui ont été sous-traités à 
divers prestataires de service externes.
Pour financer les réformes informatiques (ci-après les « projets Coperfin »), 
des crédits budgétaires spécifiques de fonctionnement et d’investissement 
ont été prévus à partir de 2003 : 
•	les crédits dans le cadre de Coperfin395 ;
•	les crédits en vue du financement de projets d’amélioration de la percep -
tion et du recouvrement396 ;
394 Comme le dépôt électronique de diverses déclarations (impôt des personnes physiques (Tax-on-
web), impôt des sociétés (Vensoc), déclaration à la TVA (Intervat) et droits de douane ( Paperless  
Douane et Accises) et la gestion électronique de la perception et du recouvrement des impôts (Stimer).
395 Allocation de base 18.40.02.12.22.08 (frais de fonctionnement) et allocation de base 18.40.02.74.22.08 (dépenses d’investissement).
396  Allocation de base 18.40.02.12.22.09 (frais de fonctionnement) et allocation de base 18.40.02.74.22.09 (dépenses d’investissement). 299
168e Cahier de la Cour des comptes•	un fonds organique spécifique pour le financement des frais dans le 
cadre de l’amélioration du fonctionnement du département (fonds de titrisation)
397.
Subsidiairement, une partie des crédits de fonctionnement opérationnels 
peut être utilisée pour le financement de projets Coperfin398.
Pour la période 2003-2010, un montant total de 940,7 millions d’euros de 
crédits informatiques a été engagé, dont 654,5 millions d’euros sont réser -
vés au financement des projets Coperfin.
Aperçu de l’utilisation des crédits informatiques en 2003 ‑2010 (en millions 
d’euros)
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 Total
Crédits  opération ‑
nelsEngagé 67,3 69,8 62,6 60,3 59,8 60,1 65,3 60,3 505,5
Projet Coperfin 27,4 25,7 25,7 30,2 27,7 24,2 26,7 31,7 219,3
Crédits  CoperfinEngagé 40,0 34,7 66,3 41,7 35,4 39,9 38,1 38,2 334,3
Projet Coperfin 40,0 34,7 66,3 41,7 35,4 39,9 38,1 38,2 334,3
Crédits de perception et de recouvre ‑
mentEngagé 0,0 0,0 0,0 35,2 4,7 0,0 25,9 0,0 65,8
Projet Coperfin 0,0 0,0 0,0 35,2 4,7 0,0 25,9 0,0 65,8
Fonds de titrisationEngagé 0,0 0,0 0,0 0,0 3,7 21,2 10,2 0,0 35,1
Projet Coperfin 0,0 0,0 0,0 0,0 3,7 21,2 10,2 0,0 35,1
Total Engagé 107,3 104,5 128,9 137,2 103,6 121,2 139,5 98,5 940,7
Projet Coperfin 67,4 60,4 92,0 107,1 71,5 85,3 100,9 69,9 654,5
1.2 Cadre légal et réglementaire 
En ce qui concerne les projets Coperfin, le rapportage au conseil des mi -
nistres par le SPF Finances s’inscrit dans la législation relative aux marchés publics. En application de l’article 2 de l’arrêté royal du 14 octobre 1996
399, le 
lancement d’une procédure de passation de marchés de travaux, fournitures ou services (ou leur attribution) est soumis à l’accord préalable du conseil des ministres à partir de certains montants bien définis. 
Par ailleurs, le Parlement est informé des projets Coperfin à l’occasion du 
dépôt du budget général des dépenses. 
1.3 Objectifs de l’audit
La Cour des comptes a examiné si le rapportage aux instances politiques 
compétentes au sujet des projets Coperfin suffit pour permettre le suivi et 
397 Allocation de base 18.40.42.12.11.04 (frais de fonctionnement) et allocation de base 18.40.42.74.11.04 (dépenses d’investissement).
398 Allocation de base 18.40.02.12.11.04 (frais de fonctionnement) et allocation de base 18.40.02.74.22.04 (dépenses d’investissement).
399 Arrêté royal du 14 octobre 1996 relatif au contrôle préalable et aux délégations de pouvoir en matière de passation et d’exécution des marchés publics de travaux, de fournitures et de services et en matière d’octroi de concessions de travaux publics au niveau fédéral. 300
168e Cahier de la Cour des comptesl’appréciation du coût total des projets. Elle a aussi examiné si l’imputation 
de ces programmes et projets de modernisation aux crédits budgétaires cor -
respondants répond au principe de spécialité. 
1.4 Méthode d’audit
La Cour des comptes a réalisé son audit au SPF Finances au cours du pre -
mier semestre 2011. Elle s’est appuyée sur des entrevues, a procédé à une 
analyse des tableaux de données financières du SPF  Finances, ainsi que de 
diverses notes adressées au comité de direction et au conseil des ministres. Une analyse des documents parlementaires lui a également permis d’exa -
miner quelles informations sur le projet avaient été fournies jusqu’à présent 
à la Chambre des représentants.
1.5 Procédure contradictoire 
Le 24 août 2011, les résultats de cet examen ont été communiqués au mi -
nistre des Finances et au président du comité de direction du SPF Finances 
faisant fonction. À la clôture du présent Cahier, la Cour avait uniquement 
reçu la réaction du président faisant fonction.
Dans sa réponse du 14 septembre 2011, le président du comité de direction 
du SPF Finances faisant fonction a déclaré ne pas avoir de commentaire à formuler sur les constatations de la Cour.
2.1 Objectif du rapportage
Étant donné l’importance financière et sociétale des projets Coperfin, le  
SPF Finances a pris l’initiative d’étendre à tous les marchés sous-traités le 
rapportage à destination du conseil des ministres imposé par la réglemen -
tation sur les marchés publics. Le rapport, que le comité de direction du  
SPF Finances reçoit également, ne se limite pas à l’obtention des autori -
sations et à l’attribution des marchés. Il vise également à informer de l’état d’avancement des projets Coperfin, indépendamment de l’importance financière du projet ou du marché. La forme et le contenu de ce rapport chronologique et d’avancement ont été fixés par le conseil des ministres du 7 mars 2008
400.
Concrètement, le rapport se compose d’une note générale, du rapport chro -
nologique et d’avancement et d’un tableau récapitulatif par administration des divers projets qui ont été ou seront imputés pendant l’année en cours aux crédits informatiques concernés. Ces rapports sont également soumis à l’avis de l’Inspection des finances
401 et éventuellement adaptés en fonc -
400 Ce rapport chronologique et d’avancement doit être rédigé pour les projets d’investissement en cours et ceux repris dans le plan stratégique ou opérationnel de l’année concernée. Le rapport doit démontrer la manière dont les investissements s’inscrivent dans la vision et la stratégie en matière de modernisation du SPF Finances, à quel moment l’investissement devient réellement opérationnel, ce qu’il implique comme changement sur le terrain, comment il est intégré au niveau organisationnel et opérationnel (structure et personnel), quels en sont les avantages pour l’organi -
sation et les contribuables et quelles économies il permet dans le fonctionnement du SPF.
401 Arrêté royal du 16 novembre 1994 relatif au contrôle administratif et budgétaire (articles 10 à 20). 301
168e Cahier de la Cour des comptestion de ses observations. Après approbation par le comité de direction du  
SPF Finances, ils sont soumis au conseil des ministres.  
Ce rapport est très détaillé et surtout axé sur les aspects plus opérationnels 
et organisationnels d’un projet, en particulier sur :
•	l’intégration des nouveaux investissements dans la vision et la stratégie 
de modernisation du SPF Finances ;
•	l’atteinte des objectifs opérationnels fixés et le respect des échéances (étapes) ;
•	les motifs éventuels des modifications apportées ;
•	la plus-value pour le citoyen et le département. 
Le rapportage ne comprend toutefois pas d’aperçu global du prix de revient des projets. Les informations financières relatives au projet se limitent au montant du marché attribué. Par conséquent, les rapports établis ne per -
mettent pas d’évaluer le coût complet (au fil des ans) de programmes de modernisation comme Tax-on-web, Stimer ou Paperless  Douane et Accises 
(PLDA).
De même, certains frais, comme la rémunération des chefs de projet concer -
nés, ne sont donc pas inclus dans le prix de revient indiqué. Les informations 
fournies au Parlement à titre de justification des crédits demandés sont plu -
tôt sommaires. Elles ne permettent pas de se forger une idée des objectifs, 
des étapes et du prix de revient des principaux projets ou programmes de 
modernisation.
2.2 Définition du projet Coperfin et imputation budgétaire des dépenses
L ’audit montre qu’il n’existe pas de définition claire des projets qui s’inscrivent 
dans le plan Coperfin de modernisation de l’informatique. L ’absence d’ins -
tructions ou de définitions précises ne permet pas de savoir sans ambiguïté quelles dépenses informatiques concernant les projets Coperfin doivent être imputées aux crédits destinés à cette fin. 
Ainsi, en matière de logiciels, par exemple, il n’est pas clair si ces frais se 
rapportent à la phase de modernisation de l’informatique (frais de dévelop -
pement), ou à la phase d’utilisation (frais récurrents). Des frais liés à la main -
tenance de logiciels opérationnels depuis quelque temps déjà (par exemple, Tax-on-web) sont ainsi encore imputés aux crédits Coperfin, alors qu’il s’agit plutôt en réalité de frais opérationnels qui devraient être imputés aux crédits destinés à cette fin.
Une distinction claire entre frais de fonctionnement et frais d’investissement 
fait également défaut. Les frais relatifs à l’achat ou au développement de logi -
ciels sont généralement imputés aux crédits de fonctionnement. Or, la plupart du temps, ces frais sont plutôt à considérer comme des investissements
402 
et doivent donc être imputés aux crédits d’investissement. Ainsi, le dévelop -
pement des projets Bodyshopping (automatisation du service des créances 
402 SPF Budget et Contrôle de la gestion, Circulaire du 9 juillet 2009 relative à l’imputation des achats de matériels et logiciels. 302
Restitution des droits d’enregistrement  Gestion et contrôle interne
168e Cahier de la Cour des comptesalimentaires – Secal) et Stimer403  a été intégralement imputé aux frais de 
fonctionnement pour, respectivement, 12,8 et 34,2 millions. Des 20,8 mil -
lions d’euros alloués au projet Dorothée404, 20,2 millions ont été imputés aux 
frais de fonctionnement. L’ensemble des crédits informatiques, inscrits aux 
divers programmes budgétaires et allocations de base, est considéré dans la pratique comme une enveloppe budgétaire globale qui est principalement utilisée selon la disponibilité. 
Le SPF Finances est bien conscient du caractère sommaire et peu transpa -
rent de cette gestion des crédits et a déjà pris des initiatives pour y remédier. 
Ainsi, en 2010, les crédits informatiques ont été réorganisés en une structure 
à quatre niveaux
405 :
•	les crédits informatiques courants ;
•	les crédits en matériel ;
•	les crédits d’infrastructure ; 
•	les crédits Coperfin.
Cette nouvelle structure des crédits n’est actuellement appliquée qu’en in -
terne. Elle n’est pas (encore) utilisée pour le budget général des dépenses présenté à la Chambre des représentants.
Les rapports présentés actuellement au conseil des ministres sont très dé -
taillés, mais ne donnent pas d’idée du coût total des divers projets.
Les informations fournies au Parlement sont plutôt imprécises. Il convien -
drait de compléter la justification du budget des dépenses et des dépenses 
d’informations plus précises, en particulier sur le coût des divers projets (par -
tiels) et leur état d’avancement.
Dans la perspective d’une imputation budgétaire correcte et transparente, 
la Cour des comptes recommande de rédiger des instructions précises et suggère de reprendre dans le budget général des dépenses la structure des crédits utilisée en interne depuis 2010.
403 Traitement comptable intégré de la perception et du recouvrement.
404    Système central d’impression et d’envoi.
405    Cette réorganisation des crédits a été recommandée par l’inspecteur des finances. 303
Gestion et contrôle interne Restitution des droits d’enregistrement
168e Cahier de la Cour des comptesSPF Finances : restitution des droits d’enregistrement –  
automatisation des dossiers
À l’issue de son audit sur les modalités et les résultats de cette automatisa -
tion, la Cour des comptes recommande que les dossiers soient traités dans 
un délai maximum de huit mois, afin d’éviter les intérêts moratoires. Elle 
recommande également de sécuriser l’usage des documents numérisés et 
l’accès au programme informatique.
1   Contexte
Depuis 2009, l’Administration générale de la documentation patrimoniale ap -
plique une procédure automatisée à la majorité de ses dossiers de restitution 
des droits d’enregistrement. Ce passage du papier à l’électronique lui a per -
mis de résorber le retard qu’elle avait accumulé dans ses remboursements. La Cour des comptes s’est penchée sur les améliorations apportées à la procédure depuis 2007 et sur son automatisation. Elle a identifié les points forts et faibles de cette automatisation.
1.2 Enjeux financiers 
Les droits d’enregistrement sont majoritairement des impôts régionaux. Le 
montant total des restitutions des droits d’enregistrement s’est élevé en 2010 à presque 136 millions d’euros répartis comme suit entre l’État
406 et les trois 
régions du pays. 
Restitution des droits d’enregistrement en 2010 (en euros)
Autorité Montant
Région flamande 99.903.726,74 
Région wallonne 25.659.927,13 
Région bruxelloise 10.176.492,70 
État 208.759,93 
Total 135.948.906,50
Source : Administration générale de la documentation patrimoniale
406 Restent notamment fédéraux le droit fixe général, les droits proportionnels sur les ventes pu -
bliques de biens meubles corporels, les droits proportionnels perçus sur les baux, les droits pro -
portionnels d’apport (sauf en cas d’apport d’une habitation par une personne physique dans une société belge, dont les droits sont régionalisés), le droit fixe spécifique applicable notamment sur les lettres patentes de noblesse et les autorisations de changer de nom et de prénom. 304
L ’audit s’est déroulé du 1er au 31 mai 2011. 
La Cour des comptes a analysé des documents et réalisé des entretiens 
avec des receveurs, des directeurs régionaux de l’enregistrement et des 
fonctionnaires concernés.
Le projet de rapport a été envoyé au ministre des Finances le 13 juillet 2011 
dans le cadre d’une procédure contradictoire simplifiée. Celui-ci a répondu 
aux conclusions de la Cour le 13 octobre 2011. Sa réponse est traitée au point 4.
1.5 Cadre légal et réglementaire
taines circonstances (articles 209 à 213). Les hypothèses les plus fréquentes 
de restitution sont les suivantes :
•	le demandeur n’a pas mentionné, dans l’acte authentique ou dans la déclaration, soit qu’il avait déjà payé les droits d’enregistrement, soit qu’il pouvait bénéficier d’une exemption ou d’une réduction de ses droits conformément à l’article 209, 1°, a) et b)
407 ;
•	en cas de revente d’immeuble dans les deux ans suivant la signa -
ture de l’acte d’acquisition, le revendeur peut percevoir les trois cin -
quièmes des droits d’enregistrement de 12,5 % qu’il a payés lors de 
son acquisition (article 212, alinéa 1er)408 ;
En dehors des cas expressément prévus par le code, les droits d’enregis -
trement perçus conformément aux dispositions légales ne peuvent pas être restitués (article  208). 
La restitution des droits n’est jamais accordée d’office. Elle doit faire l’ob -
jet d’une demande explicite et motivée. Celle-ci doit être introduite auprès du receveur ou du directeur régional de l’enregistrement par lettre recom -
mandée dans les deux ans qui suivent l’événement qui justifie la restitution  
(article  217
2). Dans le cas de la revente d’un immeuble dans les deux ans 
de son acquisition, la demande peut prendre la forme d’une mention au pied de l’acte authentique de revente, signée par le revendeur et le notaire  
(article 212, alinéa 5). Cette demande au pied de l’acte authentique doit 
contenir la mention de l’enregistrement de l’acte authentique d’acquisition, le nom du bénéficiaire de la restitution et, le cas échéant, le numéro de compte sur lequel doit être versé le montant des droits à restituer.
La procédure de restitution n’est pas décrite comme telle dans le code.  
L ’Administration générale de la documentation patrimoniale l’a donc formali -
sée par la voie d’instructions adressées à ses services. 
407 Sauf si la loi impose formellement que les conditions d’exonération ou de réduction doivent être 
mentionnées dans l’acte.
408 Pour autant que cette revente ait été constatée dans un acte authentique passé dans les deux ans suivant la date de l’acte authentique d’acquisition. 305
168e Cahier de la Cour des comptes1.6 Situation antérieure à l’automatisation de la procédure de resti ‑
tution
Avant 2009, le traitement de la demande de restitution impliquait l’utilisation 
de formulaires imprimés ad hoc, dénommés « états de restitution ». Ces 
états devaient être complétés par plusieurs receveurs de l’enregistrement409 
et le transfert du document d’un receveur à l’autre entraînait une procédure 
longue et fastidieuse.  
L ’Administration générale de la documentation patrimoniale a ainsi accusé 
dans le passé un retard important dans le remboursement des droits d’enre -
gistrement410. En outre, comme les droits d’enregistrement concernés par 
la restitution sont des impôts régionaux, les intérêts moratoires dus par le  
SPF Finances aux contribuables lésés avaient un impact négatif sur les mon -
tants qui étaient redistribués aux régions. L ’Administration a donc décidé de remanier profondément les méthodes de travail en matière de restitution et d’automatiser la procédure, afin d’accélérer son déroulement et, plus parti -
culièrement, le transfert du dossier entre les différents receveurs concernés. 
L ’instruction du 30 octobre 2007 (n° 20/2007) a concrétisé cette décision. Elle 
annonce le lancement d’un nouveau module dans l’application informatique existante Respo
411, dénommé TR ( Teruggave -Remboursement). Elle fixe des 
délais de traitement des dossiers, à défaut de délai légal, précise les moda -
lités d’octroi des intérêts moratoires au demandeur et rappelle l’obligation d’informer celui-ci du suivi du dossier. Ces trois derniers points ont été appli -
qués sans attendre la mise en œuvre de l’automatisation.
Le délai raisonnable pour le traitement des dossiers a été fixé à six mois. Il 
est porté à huit mois maximum lorsque le dossier est complexe. L ’administra -
tion qualifie ces délais administratifs de contraignants. Leur point de départ diffère suivant les modalités d’introduction de la demande de restitution :
•	lorsque la demande est notifiée, par recommandé, au receveur qui a enregistré l’acte d’acquisition, le délai commence à courir le jour suivant le dépôt à la poste ;
•	lorsque la demande est faite au pied de l’acte authentique de vente, le point de départ du délai est le jour de l’enregistrement de l’acte.
Le receveur compétent doit veiller à ce que le directeur régional reçoive le dossier au plus tard dans les trois mois (quatre mois pour un dossier com -
plexe) à compter du jour fixé comme point de départ du délai raisonnable.
L ’objectif à atteindre par l’administration est que les sommes à restituer soient 
inscrites sur le compte du bénéficiaire dans le délai de six ou huit mois pré -
cité.
L ’intérêt moratoire sur ces montants est déterminé au taux et selon les règles 
établies en matière civile (article 223). Seule une mise en demeure de l’admi -
nistration par le demandeur est de nature à faire courir cet intérêt. 
409 Dans le cas de la revente d’un immeuble dans les deux ans, trois receveurs peuvent être amenés à intervenir. Il s’agit du receveur du bureau où a été enregistré l’acte d’acquisition, du receveur du bureau où a été enregistré l’acte de revente et du receveur de la situation du bien revendu.
410 Question n° 38 de M. Michel Doomst du 5 octobre 2007, Chambre, QR VA 52 005, p. 227.
411 Le programme Respo est une application qui remplace le sommier 28 (sommier des droits et pro -
duits à constater et à recouvrer) et le registre 47 (registre de dépôt des déclarations de succession) imprimés. Toutes les inscriptions sont centralisées dans Respo. 306
168e Cahier de la Cour des comptesLe receveur a l’obligation d’accuser réception de la requête en restitution, 
dans les quinze jours de l’inscription de la demande dans un registre des droits et produits à restituer (sommier 42). Il doit, à cette occasion, faire connaître au demandeur sous quelles conditions et à partir de quelle date des intérêts moratoires sont susceptibles d’être payés.
L ’instruction du 30 octobre 2007 préconisait également certaines mesures 
intermédiaires. L ’application informatique Respo a dès lors connu plusieurs 
adaptations pour accélérer le déroulement du dossier de restitution, sans 
attendre les profonds remaniements et l’automatisation complète. C’est ainsi 
que la consultation électronique des données dans Respo a remplacé l’inter -
vention du bureau de la situation du bien ou d’autres bureaux d’enregistre -
ment. 
1.7 Procédure automatisée
Après une phase de test en novembre et décembre 2008, l’administration est 
passée à l’automatisation complète des dossiers le 1
er janvier 2009412. L ’appli -
cation TR, développée comme module de l’application Respo, est disponible 
sur le site intranet du SPF Finances. Elle permet de traiter la demande depuis 
son introduction dans le système par le bureau de l’enregistrement jusqu’au remboursement effectif par la Trésorerie, après approbation du montant et ordonnancement par le directeur régional. Les ordonnancements, hebdo -
madaires et non plus mensuels, sont centralisés à la direction régionale de l’enregistrement de Bruxelles. L ’approbation des dossiers reste de la compé -
tence du directeur régional territorialement compétent.
Conformément à l’instruction du 9 janvier 2009 (n° 2/2009), le bureau de 
l’enregistrement où la demande de restitution est introduite, même s’il ne s’agit pas du bureau compétent, doit immédiatement procéder au dépôt de la demande à l’aide de l’application TR en encodant la date de réception et sélectionnant le bureau compétent ainsi que la langue du dossier. Le jour du dépôt ou au plus tard dans les cinq jours ouvrables, il doit numériser la demande originale
413. La numérisation est réalisée par l’intermédiaire du 
programme Filenet, qui est également utilisé par d’autres applications du  
SPF Finances, ce qui provoque parfois des interruptions du service dues à l’encombrement. En outre, les services du SPF Finances disposent unique -
ment d’une salle destinée à la numérisation par bâtiment, ce qui implique parfois l’organisation d’un ordre de passage entre tous les utilisateurs. Tous les documents papier utiles au traitement du dossier de restitution sont nu -
mérisés et archivés dans les bureaux d’enregistrement compétents, rédui -
sant ainsi le flux des pièces au maximum.
Le programme dispose de plusieurs écrans à compléter par chaque inter -
venant dans la procédure. Dans la première phase, le dossier est traité par 
le bureau de l’enregistrement. Le fonctionnaire qui traite le dossier complète 
les différentes rubriques (identité des parties, mode de paiement des mon -
tants restitués, conditions inhérentes à l’article de loi concerné) et calcule le 
montant de la restitution. Ensuite, il expédie le dossier par voie électronique 
412 Les états de restitution papier et les méthodes de travail qui y sont associées n’ont cependant pas complètement disparu. Les bureaux avec compétences spéciales, tels le bureau de Bruxelles IX, qui traitent des restitutions dans le cadre de l’enregistrement des décisions judiciaires, ne sont pas concernés par l’application TR.
413     Les fonctionnaires disposent d’un manuel relatif à la numérisation, mis à jour le 1er novembre  2009. 307
168e Cahier de la Cour des comptes(via son mot de passe personnel) à la direction régionale. Le dossier ne peut 
plus être modifié par le bureau de l’enregistrement, sauf si la direction régio -
nale le lui renvoie pour y apporter des rectifications. Dans une deuxième phase, le ou les fonctionnaires de la direction régionale vérifient le travail réalisé par le bureau de l’enregistrement. Ils contrôlent également le calcul des sommes à restituer et le valident ou pas. Lorsque le dossier est prêt, il est transféré au directeur qui décide ensuite d’ordonnancer
414. L ’application 
génère les fichiers de paiement électroniques et les états de détail415 ainsi 
que les différents courriers à adresser au demandeur. Le directeur régional de l’enregistrement de Bruxelles est chargé de la signature des ordonnances pour tout le pays.
Certaines opérations ne sont possibles qu’au stade de la direction régio -
nale. Ainsi, seule la direction régionale peut modifier un numéro de compte 
lorsque le dossier est dans la phase « à ordonnancer », obtenir un aperçu 
des dossiers pour une date et une phase déterminées, renvoyer un dossier 
vers la phase « chez le directeur »  ou calculer la date effective de paiement.
À chaque transfert du dossier dans une autre phase ou vers un autre bureau, un PDF est créé automatiquement. Ce PDF est l’instantané de l’état actuel du dossier. Il mentionne les données suivantes : phase dans laquelle se 
trouve le dossier après la création du PDF ; date et heure de la création de ce PDF ; nom du membre du personnel qui a traité le dossier dans cette phase 
et bureau compétent.
2   Constatations
2.1 Application des règles légales et des prescriptions administra ‑
tives dans le cadre de la procédure automatisée
La mise en œuvre de la procédure automatisée a permis à l’administration 
de résorber son retard dans le traitement des dossiers de restitution. L ’auto -
matisation n’est que la traduction informatique de la procédure qui existait antérieurement sur la base de formulaires imprimés. Les prescriptions admi -
nistratives énoncées par l’instruction du 30 octobre 2007 restent d’applica -
tion. Sur le plan du calcul du montant à restituer, l’automatisation de la procé -
dure n’a pas apporté de plus-value. Comme le programme TR ne comprend pas de module de calcul, le fonctionnaire qui traite le dossier doit calculer manuellement le montant et l’encoder dans le système. Cependant, la numé -
risation de tous les documents papier utiles au traitement du dossier de res -
titution a réduit le flux des pièces et permis un échange rapide d’informations entre les services, contribuant à l’accélération du traitement des dossiers. Suivant les éléments de réponse évoqués par le ministre des Finances dans sa lettre du 13 octobre 2011 et les remarques formulées par l’Administration générale de la documentation patrimoniale, 63.724 dossiers ont été intro -
duits dans le programme TR entre le 1
er janvier 2009 et le 20 octobre 2011, 
pour l’ensemble de la Belgique. Pour 2.386 dossiers sur ces 63.724, soit  
3,7 %, le traitement de la restitution a duré plus de huit mois, engendrant le versement d’intérêts moratoires en faveur du contribuable. Sur les dix direc -
414 Les différentes phases de traitement d’un dossier qui se trouve à la direction régionale peuvent être les suivantes : « à la direction », « chez le directeur », « à ordonnancer », « ordonnancé », « ne 
pas autoriser », « état zéro » (en cas de compensation entre le montant à restituer et des dettes existantes).
415 Ces documents remplacent les bordereaux « opérations se rapportant à l’ordonnance ». 308
168e Cahier de la Cour des comptestions régionales du pays, en charge des restitutions, les directions régionales 
de Malines, Liège et Anvers dépassent de manière significative le pourcen -
tage précité, avec, respectivement 5,7 %, 7,2 % et 9,3 % de leurs dossiers, dont le traitement a excédé huit mois.  
2.2 Mesures de sécurité appliquées
La première constatation porte sur la numérisation des documents. La de -
mande originale numérisée comporte le numéro de compte du bénéficiaire. 
La falsification de ce numéro sur le document d’origine peut s’avérer indé -
celable lors du contrôle de la pièce numérisée. Cette fraude pourrait n’être révélée qu’après quelques mois, au moment où le demandeur s’inquiète de 
l’issue de la procédure, et ce, d’autant plus que le courrier annonçant le 
montant de la restitution n’est pas systématiquement envoyé au demandeur. 
La deuxième constatation concerne l’accès à l’application informatique. L ’ac -
cès au programme nécessite l’introduction du code du bureau de l’enregis -
trement ou de la direction régionale concernés et le code secret attribué à ce 
service. L ’octroi de cet accès n’est pas contrôlé par la hiérarchie. Un module 
de l’application permet de gérer les données du personnel. Ces données 
sont utilisées pour l’envoi du dossier de restitution d’une phase à l’autre et 
pour la gestion du courrier, où apparaît le gestionnaire du dossier. Dans ce module, il est permis d’ajouter un membre du personnel qui introduit ses coordonnées et choisit son mot de passe. Lors du contrôle de la Cour des comptes, il est apparu qu’il était possible, à condition de connaître le code d’accès du service, d’introduire, dans la sélection du personnel, un tiers au service ou même, de créer une identité fictive, à qui on attribue un mot de passe, qui permet ensuite de s’immiscer dans la gestion des dossiers de restitution. Il n’existe pas de filtre de sécurité sur ce point. En outre, lors de simulations effectuées à l’occasion du contrôle de la Cour des comptes, la décision d’ordonnancer, qui ne peut en principe être prise que par le direc -
teur régional, a pu être encodée par d’autres fonctionnaires de la direction régionale.
2.3 Contrôle hiérarchique
Dans les bureaux de l’enregistrement, les dossiers de restitution informatisés 
sont traités soit par le receveur lui-même, soit par un ou deux fonctionnaires 
du service. Lorsqu’il ne traite pas lui-même le dossier, le receveur opère des 
contrôles par coup de sonde. À cet égard, lors d’une réunion des directeurs 
régionaux organisée par l’administrateur du pilier Sécurité juridique
416, il a 
été décidé d’attirer l’attention des receveurs sur le fait qu’ils restaient res -
ponsables du traitement des dossiers de restitution, malgré l’informatisation. 
Ils doivent s’assurer de l’état des pièces adressées à la direction régionale et contrôler, préalablement à l’envoi du dossier, la régularité formelle de la requête, l’existence de dettes fiscales éventuelles ainsi que le domicile des parties. Il leur appartient également d’annoter la référence TR, en marge de la recette, dans le registre des actes civils, et de vérifier s’il n’existe pas une autre demande de restitution. Il a également été envisagé que le rece -
veur procède personnellement à l’envoi du dossier informatique à la direction régionale.
416    Procès-verbal de la réunion du 21 avril 2011, point 6. 309
168e Cahier de la Cour des comptesPar ailleurs, un des écrans de l’application TR réservés aux directions ré -
gionales comprend un cadre réservé aux commentaires à l’attention des 
fonctionnaires des bureaux d’enregistrement instruisant les dossiers. Les directeurs régionaux rencontrés émettent des doutes sur l’efficacité de cette démarche une fois le dossier clôturé. 
Les services centraux de l’administration et les directeurs régionaux de l’en -
registrement tiennent périodiquement des réunions au cours desquelles ils 
peuvent évoquer les difficultés rencontrées par les utilisateurs de l’applica -
tion TR.
2.4 Communication avec l’Administration générale de la perception 
et du recouvrement
Les receveurs ont l’obligation de consulter les données relatives aux dettes 
fiscales éventuelles du demandeur dans l’application ICPC de l’Administration générale de la perception et du recouvrement afin de procéder à une éven -
tuelle compensation entre celles-ci et les montants à restituer. Cet élément 
est par ailleurs également contrôlé par les services de la direction régionale. 
Les fonctionnaires concernés souhaiteraient une plus grande collaboration avec les services chargés du recouvrement afin d’être sûrs de consulter l’in -
formation la plus récente
417. En effet, une mise à jour des données concer -
nant les dettes peut, par exemple, avoir lieu juste après la consultation des applications par le receveur. 
2.5 Formation des utilisateurs
Les utilisateurs de la nouvelle application TR n’ont pas reçu de formation 
générale. Une équipe mobile a visité tous les bureaux de l’enregistrement ainsi que les directions régionales pour expliquer pratiquement la procédure de numérisation. L ’administration a en outre appliqué la formule Teach the teacher , en formant quelques fonctionnaires qui étaient ensuite chargés de 
communiquer cet enseignement à leurs collègues. Les fonctionnaires des directions régionales constatent cependant que les agents des bureaux de l’enregistrement ignorent la plupart du temps le mode de travail de la direc -
tion et ils regrettent ce cloisonnement. Des instructions, des manuels et des aperçus détaillés écran par écran relatifs au programme TR sont également mis à disposition des utilisateurs sur l’intranet du SPF Finances.
La Cour des comptes recommande que l’administration mette tout en œuvre 
pour que les dossiers soient traités dans le délai maximum de huit mois, afin 
d’éviter le versement d’intérêts moratoires.
En ce qui concerne les dangers de falsification éventuelle des documents 
numérisés, et plus particulièrement des données bancaires, il importe de sécuriser l’usage des documents numérisés. En outre, afin de limiter les risques, les concepteurs du programme TR pourraient étudier la possibilité d’introduire un signal informatique, qui se manifesterait lorsque le numéro de compte d’un bénéficiaire, personne physique agissant à titre privé, apparaît 
417 La consultation des applications informatiques de l’Administration du recouvrement pourrait en effet avoir lieu entre deux périodes d’encodage des dettes. 310
168e Cahier de la Cour des comptesun nombre x de fois durant une période y. Ce message pourrait éventuelle -
ment permettre une vérification plus rapide du bien-fondé de l’opération.
L ’accès à l’application TR doit être davantage sécurisé. Il convient d’octroyer 
aux fonctionnaires habilités, un code personnel, sous le contrôle de la hié -
rarchie, pour leur permettre d’accéder au programme de restitution des droits 
d’enregistrement, en remplacement d’un code attribué au service. Par ail -
leurs, lors de l’ajout d’un nouveau membre du personnel, dûment autorisé par la hiérarchie, il est important de créer un filtre, notamment en reliant les 
coordonnées introduites par celui-ci aux données détenues par le service 
des ressources humaines, afin de s’assurer que la personne est habilitée à utiliser l’application TR.
En cas de constatations d’erreurs récurrentes dans le traitement des dos -
siers, il est préférable que les commentaires des directeurs régionaux ou de 
leurs services soient formulés par courriels ou par des messages généraux 
à l’attention des bureaux de l’enregistrement, plutôt que par l’usage du cadre prévu dans l’application TR.
Parallèlement à la consultation des applications informatiques, une commu -
nication proactive entre les services du recouvrement et ceux de la docu -
mentation patrimoniale, éventuellement par l’échange de courriels, serait de 
nature à pallier les difficultés rencontrées par le service chargé de gérer les dossiers de restitution.
Une formation générale plus complète, mettant l’accent sur le rôle respec -
tif de chacun des intervenants, éviterait une vision cloisonnée des tâches, 
regrettée par certains fonctionnaires. 
4 Réaction du ministre
Le ministre des Finances a transmis les remarques formulées par l’Adminis -
tration générale de la documentation patrimoniale concernant les conclu -
sions de l’audit. Outre les informations statistiques, le ministre répond aux 
constations et aux recommandations de la Cour des comptes relatives à la sécurisation de l’accès informatique et de la numérisation des documents, à la communication entre les services concernés et à la formation des agents chargés des dossiers de restitution.
Pour pallier les dangers de la falsification éventuelle des documents numéri -
sés, le ministre et l’administration préconisent que la demande de restitution 
des droits d’enregistrement soit paraphée par le receveur, dès son dépôt dans le bureau de recettes, qu’elle soit immédiatement scannée et que le 
document papier soit comparé par le receveur avec le document numérisé. 
Quant au contrôle des numéros de compte qui reviennent régulièrement, il 
présente des difficultés, de nombreux notaires utilisant leurs propres numé -
ros de compte dans les demandes de restitution. En outre, chaque bénéfi -
ciaire reçoit, en principe, avant la restitution, une lettre dans laquelle l’admi -
nistration lui demande de contrôler son numéro de compte.
Afin de régler le problème de sécurisation de l’accès informatique, l’appli -
cation TR va migrer, au début 2012, vers une nouvelle base de données  311
Gestion et contrôle interne Sécurité informatique SPF Sécurité sociale
168e Cahier de la Cour des comptes« DB2 » qui sera connectée au système IAM418. Le système IAM sera lié au 
fichier du personnel et aux différents rôles et fonctions des agents. Chaque 
collaborateur recevra à ce moment un code personnel permettant de l’iden -
tifier.
La reprise des commentaires des directeurs régionaux dans la case prévue 
à cette fin dans l’application TR présente l’avantage d’être permanente et 
facilement retrouvée en cas de nécessité, ce qui n’est pas le cas des cour -
riers électroniques séparés. Néanmoins, les erreurs courantes peuvent être 
signalées par le directeur régional, par dépêche ou par note.
En ce qui concerne les relations avec les services du recouvrement, un fi -
chier hebdomadaire, dressé par l’application TR et chargé ensuite dans la 
balance globale des créances et des dettes du programme ICPC419 du sec -
teur Contributions directes , permet d’avoir une compensation transversale 
des dettes entre les différentes administrations.
La formation en matière de restitution fait partie de la formation générale des 
agents de l’Administration générale de la documentation patrimoniale. Une formation spécifique relative à l’application TR sera organisée en 2012.
418   Il s’agit du système Identity and Access Management  développé, par le SPF Finances, pour limi -
ter, aux seuls besoins des agents, l’accès aux informations et sécuriser les nombreuses données relatives aux contribuables.
419 Application de l’Administration du recouvrement. 312
Sécurité informatique SPF Sécurité sociale  Gestion et contrôle interne
La Cour des comptes a analysé les suites données par le SPF Sécurité  
sociale aux recommandations qu’un consultant avait formulées en matière 
de sécurité informatique en 2007. La Cour les a étudiées dans le contexte réformé du SPF (télétravail, suppression des postes fixes…). Elle a examiné les risques généraux liés à la sécurité informatique. Si plusieurs recomman -
dations ont été suivies, diverses insuffisances constatées en 2007 subsistent.
1  Contexte
1.1 Cadre de l’audit
En 2007, un consultant examinait la sécurité de l’informatique au SPF Sécurité  
sociale. Il étudiait onze domaines de risques généraux et formulait plu -
sieurs  recommandations.
Dans son audit de 2011, la Cour se penche principalement sur les suites 
données à ces recommandations. Elle analyse diverses évolutions interve -
nues depuis 2007 dans l’organisation du SPF. Ces évolutions sont de nature à donner une importance accrue à certains aspects de la sécurité informa -
tique. 
1.2 Évolution organisationnelle du SPF
Depuis l’audit de 2007, la réforme NoVo
420 a changé les conditions de sécuri -
té informatique du SPF. Ainsi, elle a supprimé pour une bonne part les postes 
de travail fixes et individualisés. Elle a également donné une ampleur nou -
velle au télétravail, ce qui amène les agents du SPF à intervenir en dehors 
des installations. Elle a aussi introduit de nouvelles applications (Communit-e ; 
Handiweb) pour le service des personnes handicapées où des intervenants extérieurs agissent directement sur les systèmes d’information du SPF.
Pour traiter ses dossiers, le SPF recourt par ailleurs aux informations déte -
nues par plusieurs autres SPF ou institutions publiques, tels que :
•	 le SPF Finances (revenus des bénéficiaires d’allocations pour handi -
capés) ; 
•	 le Registre national des personnes physiques ; 
•	 le SPF Budget et Contrôle des dépenses (comptabilisation des opé -
rations) ; 
•	 le SPF Personnel et Organisation (gestion de son personnel propre) ;
•	 diverses institutions publiques de sécurité sociale, dont l’ONSS et 
l’Inasti, via la BCSS et la Société de mécanographie appliquée aux 
lois sociales (Smals).
420 La réforme NoVo est la dénomination commune des nombreux aspects du projet de changement 
du SPF Sécurité sociale initié en 2008 et lié au regroupement de la plupart des services sur un seul site au début de 2009. 313
168e Cahier de la Cour des comptes1.3 Règles et procédures de sécurité
Le SPF a créé un service de sécurité des informations, directement subor -
donné au président du comité de direction. Il a également ouvert un bureau 
de qualité et de gouvernance au sein du service d’encadrement ICT.
En plus des exigences de sécurité liées à son fonctionnement opérationnel 
propre, le SPF est soumis aux règles de la loi du 8 décembre 1992 relative à la protection de la vie privée à l’égard des traitements de données à carac -
tère personnel et de ses arrêtés d’exécution. Il doit suivre à cet égard les procédures que la Commission de protection de la vie privée et ses comités sectoriels ont mises en place.
Lorsqu’il utilise les services de la Banque-Carrefour de la sécurité sociale 
(BCSS), le SPF est également soumis aux règles et procédures de sécurité 
que celle-ci a instaurées. Ces règles ont été élaborées au départ des dispo -
sitions légales et réglementaires régissant la BCSS. Elles sont basées sur 
les critères Cobit généralement reconnus dans la profession.
1.4 Risques pour la sécurité informatique
Les risques généraux liés à la sécurité de l’informatique du SPF sont de 
plusieurs ordres.
Ainsi, certaines applications (en particulier à la Direction générale des per -
sonnes handicapées) génèrent des dépenses directes et sont donc sensibles 
à la fraude. Elles ont une incidence financière directe.
Les comportements non conformes à la protection de la vie privée ou aux 
autres règles de confidentialité peuvent également engager la responsabilité du SPF. La responsabilité pénale de ses agents peut être mise en cause elle 
aussi.
En outre, certains types d’incidents de sécurité, s’ils ne sont pas correcte -
ment pris en charge, sont de nature à compromettre la continuité de fonction -
nement de l’administration.Vu la forte interconnexion entre le SPF et une série d’autres SPF et institu -
tions, tout incident de sécurité au SPF peut, enfin, mettre en danger le fonc -
tionnement correct de ceux-ci.
1.5 Portée de l’audit et méthode
De février à juin 2011, la Cour des comptes a examiné :
•	 la sécurité des noms d’utilisateur ( login), mots de passe et autres 
moyens d’identification ;
•	 l’attribution des droits aux utilisateurs ;
•	 la protection du réseau contre les attaques ;
•	 les plans de continuité d’entreprise et les plans de reprise après dé -
sastre  ;
•	 les accords conclus avec les partenaires externes ( Service Level 
Agreements  - SLA) et les autres mesures de qualité du service. 314
168e Cahier de la Cour des comptesElle a soumis des questionnaires aux responsables du SPF et a examiné des 
documents émanant de celui-ci et de la BCSS. 
Dans l’évaluation des réponses, elle a tenu compte des critères et recom -
mandations formulés par les fournisseurs des principaux systèmes installés.
1.6 Phase contradictoire
Les résultats de l’audit ont été discutés de façon approfondie avec les délé -
gués du SPF Sécurité sociale. 
Un projet de rapport a été adressé à la ministre des Affaires sociales le  
6 juillet 2011. Il tient compte des remarques reçues. Le président du comité 
de direction du SPF Sécurité sociale en a reçu une copie. 
La ministre a répondu le 19 août 2011.
2.1 Recommandations du consultant
En ce qui concerne les cinq aspects examinés, la Cour des comptes a 
constaté que plusieurs recommandations de l’audit réalisé par un consultant en 2007 ont été suivies. 
Il s’agit notamment des mesures suivantes :•			création d’un helpdesk et d’une procédure pour les mots de passe 
réinitialisés ou modifiés ;
•			communication automatique de toute modification ou suppression 
d’une fonction de façon à adapter les droits d’accès ;
•			désactivation des droits d’accès suite au départ d’un membre du per -
sonnel ou en raison d’une inutilisation de ces droits ;
•		protection des archives ;
•		amélioration des Service Level Agreements .
Néanmoins, diverses insuffisances constatées à l’époque, qui ont toujours 
leur importance, subsistent.
2.2 Mots de passe et droits d’accès
Une bonne gestion des mots de passe et des droits d’accès est essentielle 
dans le contexte de travail du SPF Sécurité sociale (télétravail, suppression 
de la plupart des postes de travail fixes, accès accordé à des personnes extérieures).
La Cour des comptes a constaté plusieurs carences à cet égard. 315
168e Cahier de la Cour des comptesTout d’abord, les mots de passe ne sont ni assez longs, ni assez complexes. 
De plus, leur modification fréquente n’est pas imposée, contrairement aux bons usages généralement répandus dans la profession.
Une durée de conservation minimum des mots de passe n’est pas impo -
sée non plus. Par conséquent, les utilisateurs peuvent changer à plusieurs 
reprises leur mot de passe en l’espace de quelques heures et récupérer leur ancien mot de passe. L ’historique des mots de passe est par ailleurs limité aux trois derniers.
Ensuite, les utilisateurs ont la possibilité de désactiver eux-mêmes certaines 
mesures de sécurité sur leurs postes de travail, notamment la durée d’inac -
tivité qui enclenche les écrans de veille ( timeout ). Ils accroissent ainsi le 
risque qu’un tiers accède à leur ordinateur.
De surcroît, les mots de passe et autorisations d’accès aux applications ne 
sont pas gérés de manière centralisée. Malgré divers efforts en ce domaine, 
les droits d’accès attribués ne sont pas révisés et tenus à jour de façon sys -
tématique. Dans un cas précis, le SPF n’est pas en état de certifier que les demandes d’accès ont été entérinées par la hiérarchie.
Dans au moins une application importante, une partie des droits d’accès 
sont attribués à des personnes extérieures sans intervention directe du SPF. Pour les utilisateurs internes de cette application, le service de sécurité des informations n’a pas connaissance de la façon dont les autorisations d’accès aux divers modules applicatifs sont définies. La Cour a été informée que cette application devrait être fondamentalement révisée très prochainement.
2.3 Politique de sécurité et règles de bon usage des systèmes
Une politique de sécurité des informations est nécessaire pour garantir la 
sécurité juridique des utilisateurs, assurer un comportement uniforme dans tout le SPF et satisfaire aux exigences imposées par diverses instances externes. Cette politique doit définir les règles applicables en la matière et leur donner la publicité nécessaire auprès des personnes concernées, entre autres les membres du personnel.
À cet égard, la Cour constate que le code de bonne conduite concernant 
l’utilisation du courrier électronique et de l’internet au sein du SPF, à insérer dans le règlement de travail, n’est toujours pas finalisé. 
La Cour observe également des lacunes dans l’enregistrement complet et 
systématique des actions des utilisateurs.
De plus, quoique le SPF ait défini un responsable pour chaque donnée et 
document, il n’a pas établi de système de classification complet et uniformisé de confidentialité des données et documents. 
2.4 Continuité du fonctionnement informatique et reprise après  
désastre
La continuité du fonctionnement administratif est une exigence de base qui 
s’étend à la fonction informatique. Elle requiert que des mesures techniques  316
168e Cahier de la Cour des compteset organisationnelles soient prises et que les investissements nécessaires 
soient faits. Elle suppose également que les risques qui peuvent compro -
mettre la continuité soient connus. 
En cette matière, la Cour a constaté que le SPF n’a pas procédé à une ana -
lyse de risques systématique et complète de ses informations. Il n’a établi ni 
plan de continuité d’entreprise ni plan de reprise après désastre.
Par ailleurs, le SPF n’a toujours pas instauré de procédure de mise hors ten -
sion contrôlée ( shutdown ) qui permette la clôture harmonieuse des sessions 
et autres travaux informatiques en cours.Enfin, il existe au moins une application importante (Tetra) pour laquelle le 
service physique (matériel, logiciel, support), tel qu’il fonctionne actuelle -
ment, devra être prochainement supprimé. Dans l’état actuel du projet, la 
continuité à moyen terme du fonctionnement informatique et administratif 
n’est pas assurée.
2.5 Conclusion et suivi des Service Level Agreements
Les nombreuses interactions avec les organismes qui détiennent des infor -
mations utiles au SPF Sécurité sociale pour traiter ses dossiers doivent être 
correctement gérées. À défaut, la qualité et la continuité des services concer -
nés risquent d’être compromises.
La Cour a examiné les principaux accords conclus avec ces institutions.En ce qui concerne en particulier les accords conclus avec la Smals, elle a 
constaté que les Service Level Agreements (SLA) conclus, qui précisent à l’aide d’indicateurs mesurables la performance des services fournis par la Smals, n’ont pas été mis en concordance avec la pratique actuelle.
En outre, les insuffisances constatées dans l’exécution de ces SLA ne font 
l’objet d’aucune action correctrice ni de proposition d’action.
2.6 Centralisation des informations de sécurité
L ’enregistrement centralisé et consolidé des informations relatives à la poli -
tique et aux événements concernant la sécurité est nécessaire, ne fût-ce que 
pour répondre de façon appropriée aux incidents et aux enquêtes y relatives. Cette exigence est en principe satisfaite depuis que le SPF s’est doté d’un service de sécurité des informations.
Néanmoins, la Cour constate que ce service n’est pas systématiquement 
informé des mesures de sécurité prises, ni de la façon dont elles sont appli -
quées au quotidien.
Parmi ces insuffisances, plusieurs sont devenues plus critiques suite aux 
évolutions récentes (voir point 1.2) ou sont de nature à créer des difficultés pratiques au service de sécurité des informations s’il veut assumer pleine -
ment ses missions. 317
168e Cahier de la Cour des comptes3 Conclusions et recommandations 
Sur la base de ces constats, la Cour des comptes formule les recommanda -
tions suivantes :
•	 La longueur (minimum huit caractères) et la complexité des mots de 
passe doivent être augmentées et les mots de passe doivent être mo -
difiés plus souvent. 
•	 Les utilisateurs ne devraient plus pouvoir désactiver eux-mêmes les 
mesures de sécurité sur leurs postes de travail, en particulier le temps d’inactivité qui enclenche l’écran de veille ( timeout ).
•	 Les informations relatives aux mots de passe et aux droits d’accès accordés aux diverses applications doivent être centralisées.
•	 Toutes les demandes d’accès doivent être formellement entérinées par la hiérarchie.
•	 Les droits d’accès à l’ensemble des systèmes doivent être révisés de façon systématique afin de supprimer les droits qui ne sont plus néces -
saires.
•	 Le code de bonne conduite concernant l’utilisation du courrier électro -
nique et de l’internet au sein du SPF et son intégration dans le règle -
ment de travail doivent être finalisés à court terme.
•	 Une politique et un système de classification de confidentialité des données et des documents doivent être définis.
•	 Dans les applications critiques, il y a lieu d’enregistrer de façon systé -
matique les actions de tous les utilisateurs et d’examiner régulièrement les journaux ainsi constitués.
•	 Une analyse de risques systématique des informations doit être orga -
nisée. Sur cette base, il convient d’établir un plan de continuité d’entre -
prise et un plan de reprise après désastre.
•	 Pour les applications importantes qui doivent être revues à très court terme, il y a lieu d’effectuer les travaux de manière à assurer la conti -
nuité du service. La révision de ces systèmes doit comprendre une définition précise des tâches et responsabilités, qui doit se traduire par des autorisations d’accès appropriées et respectant les séparations de fonctions indispensables.
•	 Une procédure de mise hors tension contrôlée ( shutdown ), permettant 
de clôturer de façon harmonieuse les divers travaux informatiques en cours, doit être mise en place.
•	 Les Service Level Agreements conclus avec la Smals doivent être 
mis en concordance avec la pratique du SPF. Des mesures effectives doivent être prises lorsque des insuffisances sont constatées dans l’exécution de ceux-ci.
•	 Le service de sécurité des informations doit être systématiquement informé des mesures de sécurité prises au sein du SPF et de leur application.  318
168e Cahier de la Cour des comptes4 Réponse de la ministre
Dans sa réponse du 19 août 2011, la ministre des Affaires sociales souscrit 
aux principales recommandations de la Cour. Elle apporte les précisions sui -
vantes.
En ce qui concerne les mots de passe et droits d’accès, la migration vers le 
nouveau domain , qui débutera en septembre 2011, apportera des mesures 
qui augmentent la sécurité lors de la constitution du mot de passe. Elles tiendront compte des recommandations de la Cour (longueur, complexité et durée de validité du mot de passe, historique des mots de passe).
Lors de cette migration, le SPF étudiera comment paramétrer au mieux 
l’écran de veille.
La gestion centralisée des mots de passe, des accès et des autorisations 
aux systèmes d’information internes fera l’objet d’un marché public. La pro -
cédure vient d’être approuvée par le conseil des ministres.
Le service de sécurité des informations va mettre à jour les renseignements 
relatifs aux diverses applications qui fonctionnent au SPF Sécurité sociale. Il procédera dans l’ordre suivant :
•			les applications de sécurité sociale dont le service de sécurité des infor-
mations gère l’accès ;
•		les applications gérées par l’ICT  ;
•			les applications gérées directement dans les autres services du SPF ou 
par des tiers.
Les accès seront vérifiés. Les déclarations d’utilisateur ou mentions appro -
batives signées par les utilisateurs seront vérifiées ou demandées et les dé -
clarations d’utilisation du registre national seront exigées.
Une révision périodique sera mise en place par catégorie d’applications, afin 
de supprimer les droits qui ne sont plus nécessaires.
De nouveaux formulaires de demande d’accès aux applications seront géné -
rés et signés par la hiérarchie et par l’utilisateur avant octroi.
Une étude préalable permettra d’estimer l’impact et les efforts nécessaires 
pour étendre l’enregistrement des actions des utilisateurs.
En ce qui concerne la politique de sécurité et les règles de bon usage des 
systèmes, une campagne d’information et de sensibilisation, ainsi que des sessions de formation sur les bonnes pratiques, sont en cours d’élaboration. Elles seront mises en œuvre en 2012. S’il y a lieu, des modifications seront apportées au règlement de travail ou à ses annexes.
Des projets de document management  et de records management  sont pré -
vus dans le cadre du contrat d’administration du SPF. Ces projets concernent 
la gestion du cycle de vie des documents (documents qui subissent des mo -
difications) et des records  (documents ou autres enregistrements qui ne sont  319
168e Cahier de la Cour des comptesplus modifiés). Dans le cadre de ces projets, il est prévu de développer un 
système de classification de confidentialité des données et de définir des niveaux de confidentialité.
Actuellement, les feuilles de tri, outils du records management , définissent 
déjà le niveau de confidentialité des séries de documents. Ces feuilles de tri 
existent pour l’ensemble des services du SPF. Elles doivent être mises à jour chaque année. Ces feuilles de tri serviront également de base au projet de records management .
Concernant la continuité du fonctionnement informatique et la reprise après désastre, un projet de Business Continuity  est prévu dans le cadre du contrat 
d’administration du SPF.
Des procédures de disaster recovery  existent pour chacun des systèmes 
informatiques. Elles devront être intégrées dans un futur plan de continuité.
Pour le mainframe , les serveurs Windows et les serveurs Unix, des procé -
dures de mise hors tension contrôlées existent et des simulations sont exé -
cutées régulièrement.
Le mainframe  sur lequel l’application Tetra est hébergée sera encore suppor -
té dans sa totalité pendant cinq ans au moins. Une étude relative à l’évolution 
du système est en cours chez Fedict.
Lorsque des insuffisances sont constatées dans les nombreuses interac -
tions avec les organismes qui détiennent des informations utiles au SPF, des 
mesures appropriées sont examinées avec ceux-ci lors de réunions pério -
diques ou de manière appropriée, en cas d’urgence.
Une amélioration des Service Level Agreements est à l’étude.Enfin, l’optimalisation de l’échange d’information avec le service de sécurité 
des informations est en cours. 320
Beliris  Gestion et contrôle interne
168e Cahier de la Cour des comptesSPF Mobilité et Transports : exécution du dixième  
avenant à l’accord de coopération Beliris
Le pourcentage d’engagement des moyens prévus pour promouvoir le rôle 
international et la fonction de capitale de Bruxelles était notablement plus élevé entre 2008 et 2010 (68 %) que durant la période 2005-2007 (52,5 %). 
C’est principalement l’utilisation des crédits d’investissement en matière de mobilité, qui s’élèvent à plus d’un tiers du programme d’investissements, qui a été relativement importante. Certains projets accumulent pourtant du retard en raison de problèmes déjà relevés par la Cour dans un audit précé -
dent, à savoir la planification souvent irréaliste et les longs délais d’exécu -
tion. Vu le caractère évolutif des objectifs de l’accord de coopération, il serait judicieux de définir des critères dans l’accord-cadre annoncé en 1993, mais non conclu.
1  Contexte
L ’État fédéral et la Région de Bruxelles-Capitale peuvent prendre en com -
mun des initiatives en vue de favoriser et de promouvoir le rôle international 
et la fonction de capitale de Bruxelles. Un comité de coopération, composé de quatre ministres du gouvernement fédéral et de quatre ministres du gou -
vernement régional bruxellois, décide par consensus de la mise en œuvre du programme d’investissements. Ces initiatives communes peuvent être finan -
cées en tout ou en partie par le budget général des dépenses
421.
Le 15 septembre 1993, un accord de coopération a été conclu, fixant la par -
ticipation budgétaire de l’État fédéral pour 1993 et 1994 à un certain nombre de travaux d’infrastructures urgents sur le territoire de la Région de Bruxelles-Capitale. Cet accord est communément appelé « Beliris ».
L ’accord de coopération initial a ensuite été complété par dix avenants afin 
de prolonger les engagements de l’État fédéral et d’y inclure de nouveaux projets. Le dixième avenant date du 6 mai 2008 et fixe le programme d’inves -
tissements pour 2008, 2009 et 2010 à une estimation totale de 609 millions 
d’euros (y compris le report des soldes antérieurs non utilisés).
La Direction de l’infrastructure de transport (DIT) du SPF Mobilité et Trans -
ports veille à la mise en œuvre pratique des programmes d’investissements.Un comité de coordination, composé de fonctionnaires fédéraux et régio -
naux et de représentants des ministres compétents aux niveaux fédéral et 
régional, se réunit chaque mois afin d’examiner l’évolution administrative, 
technique et financière des dossiers. 
Depuis 2001, les moyens destinés à la mise en œuvre de l’accord de coo -
pération sont inscrits au fonds de financement du rôle international et de la 
fonction de capitale de Bruxelles, au programme 33.56.2 du budget
422 (ci-
421     Article 43 de la loi spéciale du 12 janvier 1989 relative aux institutions bruxelloises.
422 Loi du 10 août 2001 créant un fonds de financement du rôle international et de la fonction de capi -
tale de Bruxelles et modifiant la loi organique du 27 décembre 1990 créant des fonds budgétaires.  321
Gestion et contrôle interne  Beliris
168e Cahier de la Cour des comptesaprès le fonds Beliris). Ce fonds budgétaire est essentiellement financé par 
un prélèvement sur les recettes de l’impôt des personnes physiques. Entre 2008 et 2010, un montant annuel de 125 millions d’euros a ainsi été alloué au fonds. 
La Cour des comptes a examiné le dixième avenant (période 2008-2010) 
dans le prolongement des audits relatifs à la réalisation des précédents pro -
grammes d’investissements à la charge du fonds Beliris
423. Le but premier 
de cet examen était d’établir un bilan financier de la mise en œuvre du pro -
gramme d’investissements 2008-2010. La Cour a en outre vérifié si les pro -
jets ont été planifiés et exécutés conformément aux dispositions légales et réglementaires. 
•			Article 43 de la loi spéciale du 12 janvier 1989 relative aux institutions 
bruxelloises (ci-après « loi relative aux institutions bruxelloises ») ; 
•			Loi du 10 août 2001 créant un fonds de financement du rôle international 
et de la fonction de capitale de Bruxelles et modifiant la loi organique du 27 décembre 1990 créant des fonds budgétaires ;
•			Accord de coopération du 15 septembre 1993 entre l’État fédéral et la 
Région de Bruxelles-Capitale et ses dix avenants. 
Les constatations s’appuient principalement sur une analyse de documents, 
tels que les décisions du comité de coopération et les procès-verbaux du comité de coordination. Les dossiers d’engagements et de liquidation ont été contrôlés sur la base d’un échantillon.
L ’audit a été annoncé le 12 janvier 2011 à la ministre des Affaires sociales et 
de la Santé publique en sa qualité de présidente du comité de coopération, 
au secrétaire d’État à la Mobilité et au président du comité de direction du 
SPF Mobilité et Transports. 
Un avant-projet de rapport a été transmis pour commentaire le 13 juillet 2011 
au président du SPF Mobilité et Transports. Le président faisant fonction du 
SPF a fait part de ses commentaires par lettre du 10 août 2011. 
Sa réponse a été intégrée dans un projet de rapport, adressé le  
14 septembre 2011 à la ministre des Affaires sociales et de la Santé publique 
avec en copie le secrétaire d’État à la Mobilité.
La ministre des Affaires sociales et de la Santé publique a transmis ses com -
mentaires à la Cour par lettre du 11 octobre 2011.
423 Cour des comptes, 162e Cahier, Volume I, p. 278-285  ; Cour des comptes, 165e Cahier, Volume I, 
p. 646-659. 322
168e Cahier de la Cour des comptes2  Résultats de l’audit
2.1 Évolution des recettes et des dépenses du fonds Beliris
La Cour des comptes a signalé à plusieurs reprises dans le passé l’augmen -
tation continue du solde disponible du fonds Beliris en raison de la sous- 
utilisation des moyens424.
En 2009, le solde des crédits d’engagement non utilisés du fonds a considé -
rablement diminué (de 241,9 millions d’euros à 197,4 millions d’euros) pour 
la première fois depuis sa création en raison du montant élevé des enga -
gements de crédits (190,6 millions d’euros, soit près de 98 % du plafond 
d’engagement).
En 2010, le programme d’investissements prévu n’a toutefois pu être réa -
lisé qu’à 82 %. Les engagements ont été rares, surtout pour les contrats de 
quartier (budget prévu : 36,3 millions d’euros) et le logement social (budget 
prévu : 39,4 millions d’euros), provoquant ainsi une nouvelle progression du 
solde des engagements à 208,2 millions d’euros en 2010.
Le solde des crédits de liquidation a diminué l’année dernière pour la pre -
mière fois depuis la création du fonds Beliris à 468,3 millions d’euros, parce 
que le montant des liquidations a été supérieur en 2010 (143,5 millions d’eu -
ros) à celui des recettes (127,2 millions d’euros).Les montants engagés du fonds Beliris qui n’ont pas encore été liquidés  
(encours) avaient considérablement augmenté en 2009 (de 204,5 millions 
d’euros à 287,4 millions d’euros). Le montant élevé des liquidations en 2010 
a engendré une légère diminution de l’encours à 260,1 millions d’euros.
2.2 Utilisation des crédits d’engagement
2.2.1 Composition et modification du programme d’investissements
Le programme d’investissements annexé au dixième avenant répartit les 
diverses initiatives en six chapitres
425 : mobilité, développement des zones 
stratégiques du plan de développement international (PDI)426, bâtiments et 
espaces publics bruxellois, revitalisation des quartiers, parcs urbains et ini -
tiatives culturelles. Certains projets au sein de ces chapitres, comme les contrats de quartier et le logement social, regroupent une multitude de sous-projets.
424 Cour des comptes, 162e Cahier, Volume I, p. 278-285  ; Cour des comptes, 165e Cahier, Volume I, 
p. 646-659  ; Cour des comptes, 167e Cahier, Volume  I, p. 264-269  ; Commentaires et observations 
sur les projets de budget de l’État pour l’année budgétaire 2006, doc. parl., Chambre, 2005-06,  
n° 51K2043/003, p. 105-106 ; Commentaires et observations sur les projets de budget de l’État 
pour l’année budgétaire 2007, doc. parl., Chambre, 2006-07, n° 51K2704/003, p.  95-96  ; Commen -
taires et observations sur les projets de budget de l’État pour l’année budgétaire 2008, doc. parl., 
Chambre, 2007-08, n° 52K0993/003 p. 85-86.
425 Le programme budgétaire comporte encore un septième chapitre (« divers ») qui, outre les crédits de fonctionnement de la DIT, regroupe différents autres postes (révisions et décomptes, déplace -
ment des conduites par les concessionnaires).
426 Le plan de développement international (PDI) approuvé par le gouvernement régional bruxellois le 20 décembre 2007 vise à renforcer le rôle international de Bruxelles comme pôle économique, culturel et touristique grâce à l’extension des infrastructures collectives dans dix zones straté -
giques. 323
168e Cahier de la Cour des comptesLe dixième avenant possède un caractère évolutif, inédit par rapport aux 
avenants précédents. La programmation peut évoluer dans le temps et en fonction de l’avancement des initiatives. Chaque année, au plus tard le  
1
er décembre, le comité de coopération évalue l’évolution des projets. Suite 
à cette évaluation, le comité peut, au besoin, adapter les montants et le pro -
gramme de l’avenant, ainsi que programmer une année supplémentaire afin de lancer de nouvelles initiatives ou poursuivre certains projets en cours.
Les membres du comité de coopération doivent approuver par consensus 
toute proposition de modification du programme. Il en va de même pour le transfert de crédits entre les divers chapitres.
La réunion du comité de coopération du 19 décembre 2008 n’a pas modifié le 
programme d’investissements. Les 31 mars et 18 décembre 2009, le comité a toutefois apporté des modifications sensibles à la liste des initiatives, en -
traînant ainsi d’importants glissements de moyens. Le comité de coopération ne s’est pas réuni en 2010 étant donné que le gouvernement fédéral ne gérait plus que les affaires courantes depuis fin avril.
À son niveau, le comité de coordination peut également apporter des modifi -
cations au programme d’investissements, pour autant qu’elles se limitent aux 
chapitres existants et portent sur des montants inférieurs à 250.000 euros. Au cours de la période 2008-2010, il a exercé cette compétence à cinq re -
prises.
Pour évaluer le degré de réalisation du dixième avenant, la Cour a com -
mencé par calculer l’impact de ces adaptations et modifications sur le pro -
gramme d’investissements. 324
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 1 –  Programme d’investissements 2008 ‑2010 (actualisation au  
31 décembre 2010)
Chapitre Nombre 
d’initiatives 
(à la conclu ‑
sion du 10e 
avenant)Budget 
2008 ‑2010 
initial (en 
millions 
d’euros)Nombre 
2008 ‑2010 
(après modifi ‑
cations)Budget 
2008 ‑2010 
ajusté (en 
millions 
d’euros)
1. Mobilité 19 158,2 20 226,3
2.  Développement des zones stratégiques du 
PDI18 130,1 19 112,6
3. Bâtiments et espaces publics bruxellois 14 56,9 12 51,1
4. Revitalisation des quartiers 8 140,0 7 137,8
5. Parcs urbains 8 47,8 8 36,8
6. Initiatives culturelles 13 26,9 12 25,0
Total 80 562,9 78 589,6
Source : DIT
L ’augmentation du crédit au chapitre « mobilité » est attribuable pour une grande part à la décision du comité de coopération du 18 décembre 2009 de faire intervenir Beliris à concurrence de 55 millions d’euros dans l’achat de matériel roulant par la Société intercommunale des transports bruxellois (STIB). En guise de compensation, les crédits destinés à certains autres pro -
jets inscrits aux chapitres 2 à 6 ont été réduits ou supprimés.
2.2.2 Exécution du programme d’investissements
Tableau 2 –  Exécution du programme d’investissements 2008 ‑2010  
Chapitre Budget  
2008 ‑2010 
ajustéMontant  
engagé  
2008 ‑2010Pourcentage 
d’engagement
1. Mobilité 226,3 197,0 87 %
2. Développement des zones stratégiques du PDI 112,6 68,1 60,5 %
3. Bâtiments et espaces publics bruxellois 51,1 30,5 59,6 %
4. Revitalisation des quartiers 137,8 72,4 52,6 %
5. Parcs urbains 36,8 14,7 39,6 %
6. Initiatives culturelles 25,0 16,6 66,2 %
Total 589,6 399,3 67,7 %
Les engagements pour les six chapitres du programme 2008-2010 se sont 
élevés au total à 399,3 millions d’euros, ce qui correspond à un pourcentage d’engagement moyen de 67,7 %.
Parmi les 78 initiatives (voir le tableau 1), 17 projets (22 %) ont été entière -
ment engagés. Ils représentent 163,5 millions d’euros, ce qui correspond à 
pratiquement 28 % du programme d’investissements. Plus de la moitié de ce montant est attribuée à des initiatives subventionnées. 325
168e Cahier de la Cour des comptesAucune initiative n’a été entièrement engagée pour les chapitres 4 et 5.
Seize initiatives, représentant un budget total de 32,8 millions d’euros, n’ont 
donné lieu à aucun engagement et douze initiatives, représentant un total de 63,9 millions d’euros, n’ont fait l’objet d’un engagement qu’à concurrence de maximum 25 % des crédits prévus.
2.2.3 Causes du faible degré d’utilisation pour certains projets
La Cour des comptes a relevé les problèmes suivants dans le cadre de son 
audit :
•	La DIT invoque une planification absente ou irréaliste pour justifier l’exis -
tence de onze initiatives sans engagement budgétaire et de seize autres 
qui ont uniquement fait l’objet d’engagements limités.
•	Le programme d’investissements comporte des propositions de projets qui ne sont pas encore suffisamment élaborées aux plans technique et 
administratif et pour lesquelles les décisions de principe nécessaires 
n’ont pas encore été prises par les instances politiques compétentes
427.
•	Les procédures administratives de longue durée présidant à la réalisation d’un projet d’investissement, tant en ce qui concerne les études prépa -
ratoires et le permis d’urbanisme que l’attribution du marché, sont à l’ori -
gine de la faible utilisation des crédits pour onze initiatives.
La Cour des comptes constate par contre que la DIT a pris entre-temps diverses initiatives visant à raccourcir ces délais :
•	Une fiche regroupant toutes les informations essentielles devra être éta -
blie à l’avenir pour chaque initiative afin d’accélérer la vérification de la 
faisabilité d’un dossier.
•	Au sein du SPF Mobilité et Transports, le service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion et l’Inspection des finances examinent les dos -
siers de marchés publics en même temps, contrairement au passé, où cette procédure se déroulait en deux phases.
•	Afin de permettre un démarrage plus rapide des travaux, la DIT n’attend normalement pas la délivrance du permis d’urbanisme pour rédiger le cahier spécial des charges. L ’avis de la commission de concertation au sujet de la demande de permis d’urbanisme constitue, en effet, une indi -
cation fiable des conditions qui seront liées à la délivrance du permis.
•	La DIT a également délivré une instruction visant à accélérer la clôture administrative et financière d’un dossier, y compris les décomptes finaux.
Bien que les effectifs de la DIT aient augmenté ces dernières années, la direction impute la sous-utilisation des crédits relatifs à dix initiatives totale -
ment ou partiellement à un manque de personnel. Le plan du personnel pour 2010 prévoit un effectif de 128,3 équivalents temps plein (ETP) alors que, 
427 Par exemple, le site de construction d’une nouvelle auberge de jeunesse dans la Région de Bruxelles-Capitale n’était toujours pas clairement connu fin 2010. Le développement prévu du 
site Delta ne pouvait être réalisé que sur la base d’un plan directeur que le gouvernement régional bruxellois n’avait pas encore approuvé en juillet 2011. 326
168e Cahier de la Cour des comptescomme le constate la Cour des comptes, seuls 100,7 ETP étaient en service 
au 31 décembre 2010, soit 22 % de moins que prévu. 
2.3 Cadre juridique du financement de Beliris
Ces dernières années, le terrain d’action de Beliris n’a pas cessé de s’étendre, 
sans que le cadre juridique ait été adapté pour autant.
Selon les travaux parlementaires préparatoires de la loi relative aux institu -
tions bruxelloises et, en particulier, l’article 43, les financements par Beliris 
concernent « des initiatives que peuvent prendre en commun l’État et la Ré -
gion de Bruxelles-Capitale en vue de favoriser et de promouvoir le rôle inter -
national et la fonction de capitale de Bruxelles et de valoriser les atouts de 
cette région dans la perspective d’une concurrence accrue entre les grandes 
métropoles de la Communauté européenne, en raison de la réalisation  
en 1992 du grand marché unifié »428.
Peu de temps après la promulgation de la loi précitée, le gouvernement fédé -
ral et le gouvernement régional bruxellois ont conclu plusieurs accords429 par 
lesquels ils se sont entendus concrètement sur la prise en charge de travaux d’infrastructure pour les institutions européennes.
L ’idée de conclure un accord-cadre a fait son chemin à cette époque parce 
que la collaboration entre l’État fédéral et la Région de Bruxelles-Capitale nécessitait un programme clair
430. Cet accord devait constituer une définition 
claire et stable des projets finançables dans le cadre de Beliris. Il avait été annoncé à l’origine pour la fin de 1993, mais la Cour constate qu’il n’a tou -
jours pas vu le jour.
Dans l’intervalle, des projets à caractère social, sportif et culturel ont égale -
ment été inclus dans le programme d’investissements, élargissant l’objectif 
initial de l’accord de coopération du 15 septembre 1993 à l’embellissement de la région et à une amélioration de la qualité de vie de ses habitants.
La Cour signale à cet égard que, pour son fondement juridique, l’accord de 
coopération du 15 septembre 1993 renvoie encore toujours et exclusivement dans son préambule aux articles 6, § 1
er, X, et 6, § 3, 5°, de la loi spéciale 
de réformes institutionnelles du 8 août 1980. Ces dispositions légales éta -
blissent un lien direct avec le terrain d’action initial de Beliris : les travaux 
publics et les transports, principalement dans le cadre de la présence d’ins -
titutions européennes et internationales à Bruxelles. 
428     Doc. parl., Sénat, 1988-89, Projet de loi spéciale relative aux institutions bruxelloises, n°514-1, p. 14.
429 Voir, par exemple, le protocole d’accord du 9 mai 1989 entre l’État belge et l’exécutif de la Région de Bruxelles-Capitale relatif aux travaux à réaliser en faveur des institutions européennes sur le territoire de la Région de Bruxelles-Capitale.
430     Comme le précise également le préambule de l’accord de coopération du 15 septembre 1993. 327
168e Cahier de la Cour des comptes2.4 Paiements et intérêts de retard
Lorsque le délai de paiement réglementaire est dépassé, l’entrepreneur, le 
fournisseur ou le prestataire a droit, de plein droit et sans mise en demeure, au paiement d’un intérêt de retard
431.
Les intérêts de retard versés par le fonds Beliris se sont élevés à 8.772,35 eu-
ros en 2008, 198.470,71 euros en 2009 et 997.045,77 euros en 2010. Un 
problème de paiement tardif des factures s’est surtout posé ces dernières années.
La Cour des comptes a observé des délais de paiement très longs. En jus -
tification, la DIT a invoqué systématiquement un manque de comptables 
et, dans une moindre mesure, de contrôleurs de chantiers, de sorte que le 
contrôle des états d’avancement a encouru un retard considérable.
La Cour constate que le renforcement sensible des services concernés de -
puis la fin 2009 a considérablement diminué le nombre de paiements tardifs 
et d’intérêts de retard.
Le programme d’investissements 2008-2010 a fait l’objet d’engagements 
pour près de 68 %, contre seulement un peu plus de la moitié pour le pro -
gramme précédent (2005-2007).
Ce résultat est dû à un degré d’utilisation relativement élevé (87 %) des cré -
dits du chapitre « mobilité ». Avec un budget de 226,3 millions d’euros sur 
trois ans, cela représente plus d’un tiers du programme budgétaire. Pour la 
période 2008-2010, la STIB a reçu des subventions de 64,5 millions d’euros au total pour l’achat de matériel roulant, soit près d’un tiers du montant en -
gagé pour la mobilité. Ces chiffres démontrent que les investissements en voirie et transport constituent toujours l’activité principale de Beliris.
Les autres chapitres présentent cependant des pourcentages d’engagement 
bien plus faibles, avec l’impact négatif qui en résulte sur le pourcentage final.
Une utilisation limitée est observée principalement pour les projets relatifs 
aux quartiers moins favorisés et au réaménagement d’espaces verts (parcs urbains), dont seuls 52,6 et 39,6 % des crédits d’engagement ont été utilisés. 
Il s’agit de nombreux petits projets dont l’exécution simultanée ne peut pas 
être supportée par la DIT faute d’un personnel suffisant. Il semble opportun 
d’en tenir compte lors de l’élaboration du prochain avenant.
À l’exception du manque de personnel à la DIT, qui a été comblé en majeure 
partie grâce à des recrutements, la Cour des comptes constate que les autres 
points d’attention relevés au cours de l’audit précédent persistent. Outre les 
procédures administratives fastidieuses, ces points concernent surtout une 
planification inexistante ou irréaliste.
431 Article 15, § 1er, 2 et 4, du cahier général des charges (CGC) des marchés publics de travaux, de 
fournitures et de services et des concessions de travaux publics. Le CGC est annexé à l’arrêté 
royal du 26 septembre 1996 établissant les règles générales d'exécution des marchés publics et 
des concessions de travaux publics. 328
168e Cahier de la Cour des comptesPar conséquent, la Cour des comptes souligne une nouvelle fois la nécessité 
d’examiner sérieusement la faisabilité des nouveaux projets, de manière à pouvoir commencer leur exécution dès l’approbation du programme d’inves -
tissements. La DIT doit être associée aussi étroitement que possible à cet examen de la faisabilité.
En ce qui concerne les procédures, il conviendrait d’examiner comment une 
simplification administrative pourrait raccourcir les délais d’exécution. À ce sujet, la Cour signale que la Région de Bruxelles-Capitale s’est engagée dans l’accord de coopération du 15 septembre 1993 (article 4, § 3) à délivrer les permis d’urbanisme dans un délai de quatre à six mois.
Un raccourcissement supplémentaire des délais devrait être un point d’atten -
tion permanent de la DIT. L ’administration doit poursuivre ses efforts dans ce 
sens.
Vu le caractère évolutif des objectifs de l’accord de coopération, il serait judi -
cieux de fixer des critères dans un accord-cadre, annoncé dès 1993, mais 
pas encore conclu pour le moment.
Enfin, la DIT doit veiller en permanence au respect scrupuleux des échéances 
de paiement imposées par la réglementation.
4 Réponse de l’administration et du ministre
L ’administration fait valoir que l’article 43 de la loi relative aux institutions 
bruxelloises permet de prendre toute initiative qui contribue à promouvoir 
le rôle international et la fonction de capitale de Bruxelles. L ’embellissement 
des quartiers, la rénovation des quartiers de logement social, l’aménage -
ment d’espaces verts et les diverses initiatives culturelles améliorent l’image 
globale de Bruxelles auprès de la communauté nationale et internationale. 
La ministre des Affaires sociales et de la Santé publique fait remarquer que 
431,8 millions d’euros ont été engagés entre 2008 et 2010 pour mettre en 
œuvre l’ensemble du programme d’investissements (y compris le chapitre 7). 
Par rapport aux 375 millions d’euros attribués durant la même période au 
fonds Beliris au titre de recettes, le pourcentage d’engagement s’élève donc 
à 115 %
432. Ce résultat est remarquable vu le déficit de personnel dont souffre 
encore la DIT. 
De plus, une initiative unique peut impliquer de nombreux sous-projets. Au 
lieu des 80 initiatives (voir le tableau 1), il serait donc préférable de men -
tionner les 189 projets d’investissements pour donner une image plus cor -
recte de la charge de travail de la DIT. Pour réduire la multiplicité de projets, la ministre a demandé aux autres membres du comité de coopération de reprendre principalement les grands projets dans le programme d’investisse -
ments et de limiter à quatre le nombre de projets dans le cadre des contrats de quartier. 
432 Ce pourcentage diffère de celui de la Cour des comptes qui, contrairement à la ministre, a égale -
ment pris en considération les crédits encore disponibles, car non utilisés, fin 2007 dans le fonds 
Beliris. 329
168e Cahier de la Cour des comptesPour accroître l’efficience des procédures, la DIT a mis en place un service 
qualité. Les délais d’attente importants sont pourtant aussi imputables au fait que les projets nécessitent fréquemment une prise de décisions à divers niveaux de pouvoir, souvent marqués par des intérêts contradictoires. En outre, la DIT doit respecter les procédures imposées par la réglementation en matière de marchés publics et d’urbanisme. 
Enfin, la ministre informe la Cour que toute initiative proposée donnera dé -
sormais lieu à la rédaction d’une fiche reprenant l’ensemble des informations 
essentielles. Cette fiche sera soumise au comité de coopération avec une évaluation de la faisabilité en matière d’urbanisme et de budget réalisée par la DIT.  331
Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptesPartie IV  
Ressources 
humaines 
Dans cette partie, la Cour des comptes examine divers aspects de la gestion par l’État de ses ressources humaines.
Chaque année depuis 2006, la Cour des comptes collecte des données sta -
tistiques relatives à la fonction publique fédérale. Sont présentées ici des 
informations de base concernant le personnel de l’État en 2010. Les évolu -
tions intervenues dans ce domaine depuis 2006 sont également examinées.
La Cour aborde ensuite une série de points d’attention en matière de pen -
sions, donne un aperçu des accidents du travail dans l’administration cen -
trale fédérale et de leur impact.   333
Ressources humaines  Fonction publique fédérale 2010
168e Cahier de la Cour des comptesPersonnel de la fonction publique fédérale en 2010
Les services fédéraux devraient disposer d’une banque de données statis -
cédent Cahier433. 
Les dispositions légales qui permettraient de définir un périmètre uniforme de la fonction publique fédérale au sens large font actuellement défaut. De ce fait, une partie importante de son personnel, payé directement ou indirec -
données intégrées sur le personnel de l’administration fédérale générées par le système eHRM. Ce regroupement permettrait en effet de rationaliser le recensement, d’uniformiser les concepts juridiques utilisés et d’obliger les employeurs publics à transmettre des données uniformisées, complètes et fiables dans les délais.
effectifs se réduisent progressivement. Cette réduction n’est pas linéaire et ne touche pas toutes les institutions fédérales de la même manière. En géné -
ral, elle affecte principalement les fonctions les moins qualifiées. Les niveaux supérieurs voient, par contre, leurs effectifs renforcés.
1  Statistiques du personnel de la fonction publique fédérale
1.1 Application Pdata
Jusqu’en 2010, seule l’application Pdata collectait des statistiques officielles 
sur le personnel de la fonction publique fédérale
434.
Au fil du temps, la précision, la qualité et la présentation des données ont été 
améliorées. L ’application souffre cependant toujours de défauts récurrents. 
Ils entravent son développement et son utilisation efficace comme outil de 
gestion.
Ainsi, son champ d’application n’est pas balisé. En effet, il n’existe ni défini -
tion légale précise de la fonction publique fédérale, ni recensement exhaustif 
officiel des organismes et institutions dont l’État fédéral rémunère le person -
nel directement ou indirectement.
433 Cour des comptes, « Fonction publique fédérale », 167e Cahier, Volume I, p. 564-596. Disponible 
434 L’application Pdata a été créée par l’arrêté royal n° 141 du 30 décembre 1982 et l’arrêté royal du 
4 octobre 2005, portant exécution de l’article 3 de l’arrêté royal n° 141, qui précise la nature des 
données devant figurer dans la banque de données. 334
Fonction publique fédérale 2010  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptesIl n’existe pas non plus de nomenclature précise des notions juridiques utili -
sées. Elle permettrait pourtant un suivi uniforme et univoque des différentes 
approches du personnel de la fonction publique fédérale.
Le service Pdata, chargé de collecter ces données, manque en outre de 
moyens légaux pour contraindre les institutions à lui fournir les données nécessaires pour remplir sa mission. Ce service a été créé au sein du 
SPF P & O en attendant
435 les statistiques intégrées sur le personnel de 
l’administration fédérale générées par le système eHRM436.
Faute d’inventaire officiel de la fonction publique fédérale, le service Pdata 
se réfère, d’une part, à la loi du 22 juillet 1993 portant certaines mesures en matière de fonction publique pour circonscrire la fonction publique adminis -
trative fédérale . Celle-ci se compose du personnel : 
•	des services d’administration générale, c’est-à-dire les services pub-lics fédéraux (SPF), les services publics de programmation (SPP), et du personnel civil de la Défense ;
•	des établissements scientifiques ;
•	de certains organismes d’intérêt public (OIP)
437 ;
•	des institutions publiques de sécurité sociale (IPSS)438.
Pour ces services, les données de Pdata sont détaillées.
Le service Pdata se réfère, d’autre part, à l’article 4 de l’arrêté royal du 
4  octobre 2005 concernant les données relatives à l’Ordre judiciaire, aux 
Cultes, au Conseil d’État, au Corps interdépartemental de l’Inspection des 
Finances, au personnel militaire et à la Police fédérale.
Pour ces entités, les données exigées par l’arrêté royal ne sont pas assez 
détaillées pour analyser les ressources humaines avec précision.
Par ailleurs, Pdata ne contient pas les données financières nécessaires no -
tamment pour piloter les dépenses en vue de mettre en place et de suivre les 
politiques de personnel reprises dans les déclarations de politique générale de la fonction publique fédérale et dans les plans stratégiques des diverses institutions fédérales. Ces données financières sont pourtant prévues dans l’arrêté.
435 Doc. parl. , Chambre,  31 octobre 2006, DOC 51 2706/009, Note de politique générale du ministre 
de la Fonction publique, de l’Intégration sociale, de la Politique des grandes villes et de l’Égalité des chances en charge de l’interculturalité, partie fonction publique, p.  34.
436 Le système eHRM permettra d’obtenir, de façon automatique et globalisée, toutes les données nécessaires à une politique proactive et une vision à long terme de la gestion des ressources humaines dans les services publics. Les systèmes actuels sont morcelés : la consolidation des 
informations est obligatoirement manuelle, lente et peu fiable. Leur remplacement par un système unique, reposant sur une base de données centralisée du personnel fédéral, garantira la qualité et la fiabilité des données. Ce système permettra de les consolider, ce qui est impossible aujourd’hui. Il permettra enfin de rationaliser les coûts de maintenance liés à la très grande disparité des sys -
tèmes.
437 Organismes soumis à l’arrêté royal du 8 janvier 1973 fixant le statut du personnel de certains orga -
nismes d’intérêt public.
438 Les institutions relevant du régime de la sécurité sociale sont énumérées à l’article 3 de l’arrêté royal du 3 avril 1997, portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions pu -
bliques de sécurité sociale, en application de l’article 47 de la loi du 26 juillet 1996 portant moder -
nisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions, confirmé par la loi du 12 mars 1977. 335
168e Cahier de la Cour des comptes1.2 Nouvel instrument de monitoring
En 2010, les SPF P & O et Budget et Contrôle de gestion ont mis en place 
conjointement un nouvel instrument de monitoring du personnel. Ils sont par -
tis des instructions de la circulaire n° 602 du 14 avril 2010 sur les informa -
tions relatives au monitoring du personnel et des crédits de personnel. Cette 
circulaire a l’avantage de définir un périmètre de la fonction publique fédérale au sens large, en reprenant dans une annexe évolutive toutes les entités soumises au monitoring qui, pour leurs dépenses de personnel, dépendent d’une manière ou d’une autre du budget de l’État fédéral.
Cette circulaire a pour principal objectif de suivre régulièrement l’évolution 
des crédits de personnel. Elle détaille l’évolution des dépenses de personnel en parallèle avec l’évolution de l’effectif. Cependant, sa finalité étant essen -
tiellement budgétaire et financière, elle ne contient pas les données qui per -
mettent d’analyser en détail la gestion administrative du personnel (comme celles de Pdata relatives à la diversité, au temps de travail, aux positions administratives, au lieu de travail, etc.).
Dans le cadre de la circulaire n° 602, la fonction publique au sens large se 
compose de tout le personnel rémunéré directement ou indirectement sur le 
budget de l’État. Le périmètre considéré comprend 177 entités (février 2011). 
Il n’est cependant pas exhaustif et est régulièrement mis à jour.
Les services et organismes sont répartis en quatre groupes selon leur dé -
pendance comptable vis-à-vis du budget du département ministériel et de 
l’organisme qui paie le personnel :
•	groupe 1 : le personnel des SPF et SPP payé par le Service central 
des dépenses fixes (SCDF) du SPF Finances sur l’enveloppe de per -
sonnel
439 ;
•	groupe 2 : le personnel payé par le SCDF qui n’appartient pas au 
groupe 1 ;
•	groupe 3 : le personnel qui n’est pas payé par le SCDF et pour lequel 
les crédits sont prévus sur une allocation de base du budget de l’État 
réservée aux crédits de personnel ;
•	groupe 4 : le personnel qui n’est pas payé par le SCDF et pour lequel 
les crédits ne sont pas prévus sur une allocation de base réservée aux crédits de personnel ; ce personnel est payé sur une dotation gé -
nérale ou n’est pas financé directement par des dépenses primaires.
Les informations relatives à ce monitoring ont fait l’objet d’une note du 
SPF Budget et Contrôle de gestion le 8 février 2011. Le SPF y constate que 
la fiabilité des données transmises reste très variable. Par ailleurs, le risque d’imprécision ou de carence des données augmente avec l’indépendance financière de l’entité vis-à-vis de son département ministériel.
Plus concrètement, l’information est disponible et peut être vérifiée direc -
tement pour les entités dont le SCDF paie le personnel (groupes 1 et 2). 
C’est moins le cas pour celles qui gèrent leur personnel indépendamment du 
SCDF, même si les crédits de personnel sont prévus sur une allocation de 
439 C’est-à-dire le personnel auquel s’appliquent les circulaires des SPF Personnel et Organisation et SPF Budget et Contrôle de la gestion n° 574 du 9 juillet 2007 (Information relative au plan de 
personnel et à l’enveloppe de personnel) et n° 600 du 22 décembre 2009 (Information relative à 
l’enveloppe de personnel 2010, au plan de personnel stratégique 2010-2012 et aux plans opéra -
tionnels y associés). 336
168e Cahier de la Cour des comptesbase réservée aux crédits de cette sorte (groupe 3). C’est encore moins vrai 
pour d’autres entités qui reçoivent une dotation et pour lesquelles les cré -
dits de personnel ne sont pas à charge d’une allocation de base spécifique 
(groupe 4).
L ’information reprise dans le monitoring peut donc être considérée comme 
fiable pour le personnel des groupes 1 et 2, payé par le SCDF. Ce personnel 
ne représente toutefois qu’un peu plus de la moitié (52,9 %) du personnel de 
la fonction publique fédérale répertorié par la circulaire. Le groupe 1, qui re -
prend uniquement les SPP et SPF (Pdata en détaille les effectifs), représente 
34 % de ce personnel fédéral. Pour les groupes 3 et 4, dont le personnel 
n’est pas payé par le SCDF, les renseignements fournis restent incomplets 
ou peu fiables.
Par ailleurs, le personnel des institutions bénéficiant d’une dotation à charge 
du budget fédéral n’est pas repris dans ce monitoring.
1.3 Conclusions
La Cour des comptes constate que des synergies sont possibles entre Pdata 
et le nouvel instrument de monitoring, deux sources de données complémen -
taires qui couvrent en partie les mêmes objets. Il serait, dès lors, rationnel d’adapter la législation afin d’élaborer une présentation uniforme de la fonc -
tion publique fédérale au sens large (définition du périmètre et des notions juridiques, planning). Cela éviterait de solliciter plusieurs fois les institutions fédérales pour obtenir les mêmes données.
Cette rationalisation devrait à tout le moins :
•	uniformiser les dates de recensement pour améliorer la vision dyna -
mique de l’état du personnel : actuellement, Pdata récolte ses don -
nées deux fois l’an, alors que la circulaire n° 602 prévoit trois recen -
sements par an ; 
•	définir de manière uniformisée les paramètres qui permettent d’in -
clure une institution dans le périmètre de la fonction publique fédérale 
au sens large ;
•	définir, de manière précise et univoque, les termes utilisés ainsi que les notions juridiques sous-jacentes aux différentes rubriques rete -
nues pour structurer le personnel ;
•	assurer que tous les employeurs ont la même interprétation des no -
tions utilisées et que les données transmises sont exhaustives, pour bien visualiser l’effectif, son coût et son évolution en vue de réaliser les objectifs de la politique de personnel du gouvernement fédéral ;
•	prévoir un pouvoir de contrainte à l’égard des services et organismes récalcitrants ou retardataires.
2  Évolution des effectifs de la fonction publique au sens large
2.1 Périmètre de la fonction publique fédérale
Comme chaque année, la Cour des comptes tente de déterminer le péri -
mètre de la fonction publique fédérale au sens large puisqu’il n’en existe pas 
de définition légale. La Cour s’appuie sur la réglementation et sur des docu -
ments officiels qui regroupent des données utiles pour analyser la structure 
et l’évolution de l’effectif du personnel fédéral : 337
168e Cahier de la Cour des comptes•	L’arrêté royal n°  141 du 30 décembre 1982 créant une banque de don -
nées relative aux membres du personnel du secteur public (Pdata) 
énumère limitativement les institutions reprises dans son périmètre d’application :
•	les administrations et autres services de l’État, y compris les 
forces armées ;
•	la magistrature et les services relevant du pouvoir judiciaire ;
•	le Conseil d’État ;
•	les OIP soumis à l’autorité, au pouvoir de contrôle ou de tutelle 
de l’État ;
•	les services des relations extérieures ;
•	les cultes.
•	La loi du 22 juillet 1993 délimite la fonction publique administrative 
fédérale, dont le périmètre ne recouvre cependant pas entièrement celui de l’arrêté royal n° 141. Ainsi, elle ne recense que quelques OIP, 
mais inclut les institutions de sécurité sociale non visées par l’arrêté n° 141.
•	La circulaire n° 602 ne s’appuie pas sur une énumération limitative 
des institutions, mais considère que la fonction publique au sens large se compose de tout le personnel rémunéré directement ou indi -
rectement par l’État. Elle classe ensuite les institutions en fonction de leur dépendance comptable vis-à-vis du budget du département ministériel et de l’organisme de paiement du personnel. La liste ainsi établie reste évolutive.
Faute de normes permettant de circonscrire précisément les effectifs de la 
fonction publique fédérale au sens large, c’est à partir des critères de ré -
partition établis par Pdata que la Cour analyse le personnel de la fonction publique dans ce chapitre.
Ce choix appelle cependant deux commentaires.
D’une part, Pdata ne reprend pas encore tout le personnel de la fonction pu -
blique administrative fédérale au sens de la loi de 1993. C’est ce qui ressort 
notamment d’une confrontation avec les données du monitoring organisé par la circulaire n° 602.
Ainsi, le personnel des services extérieurs du SPF Affaires étrangères ne fi -
gure pas dans Pdata. Selon le SPF, ce personnel compte 2.233 agents
440 (dont 
70 % de contractuels) répartis comme suit : 670 statutaires, 145  contractuels 
expatriés, 531 contractuels locaux belges et 887 contractuels locaux étran -
gers.De plus, l’arrêté royal n° 141, qui a créé Pdata, vise tous les services de l’État, 
y compris les services spécifiques ou à comptabilité autonome à considérer 
comme faisant partie intégrante du SPF auquel ils se rattachent (SPF conso -
lidé). Or, Pdata n’inclut pas le personnel des services suivants :
•	pour le SPF Finances  : la Caisse des dépôts et consignation, la 
Caisse nationale des calamités, le Fonds monétaire ;
•	pour le SPF Justice  : les restaurants et réfectoires et, en ce qui 
concerne la protection de la jeunesse, le personnel affecté au finan -
440  Chiffres fournis par le SPF Affaires étrangères actualisés en avril 2010. 338
168e Cahier de la Cour des comptescement des stages parentaux et à la médiation au niveau des par -
quets ;
•	pour le  SPF Intérieur  : l’École royale de la sécurité civile, les restau -
rants et réfectoires ;
•	pour le  SPP Politique scientifique  : le service scientifique et tech -
nique, le réseau télématique belge de la recherche, le Centre d’étude 
et de documentation Guerre et Sociétés contemporaines, Belgian 
Coordinated Collections of Micro-organisms  ;
•	pour le  SPF Mobilité et Transports : la cellule permanente chargée de 
gérer le cadre organique distinct du SPF Mobilité.
D’autre part, les données relatives au personnel des organismes publics ne 
sont pas toutes reprises dans Pdata, qui ne recense que les institutions for -
mant la fonction publique administrative au sens de la loi de 1993. Certains 
organismes, non repris dans cette loi, envoient cependant spontanément 
leurs données et sont repris dans le tableau « Autres services ». La majorité 
des organismes ne s’estiment toutefois pas contraints d’envoyer leurs don -
nées. Ils sont pourtant repris dans le périmètre de l’arrêté royal n° 141. Ne 
transmettent pas leurs données :
•	des OIP de la catégorie C, tels que le Fonds de participation 
attaché au SPF Emploi, le Bureau de normalisation attaché au 
SPF Économie ;
•	des OIP de la catégorie B, tels que le Fonds de vieillissement 
attaché au SPF Finances, l’Orchestre national de Belgique et 
le Théâtre royal de la monnaie attachés au SPF Chancellerie 
du premier ministre, l’Institut de formation judiciaire attaché au SPF J  ustice.
Enfin, parmi les institutions scientifiques et culturelles, le personnel de 
 l’Académie royale des sciences d’outre-mer et de la bibliothèque du 
 Conservatoire royal de musique ne figurent pas dans Pdata.
Les données que la Cour des comptes analyse dans ce chapitre restent 
donc inévitablement incomplètes. Elles peuvent cependant être comparées à celles des années précédentes, qui étaient affectées des mêmes défauts.
La Cour a également demandé des renseignements complémentaires 
concernant l’évolution des effectifs opérationnels à la Défense et à la Police fédérale. En effet, les données exigées par l’article 4 de l’arrêté royal du 
4 octobre 2005 et reprises dans Pdata étaient trop élémentaires pour pro -
céder à une analyse précise et dynamique de leurs effectifs. Les chiffres relatifs aux Cultes émanent du SPF Justice, car ils n’ont pas été envoyés à Pdata en 2010.
2.2 Fonction publique au sens large en 2010
En 2010, la fonction publique fédérale au sens large se compose d’environ 
149.078 personnes physiques
441, réparties comme suit :
•	fonction publique administrative fédérale : 83.124
•	services extérieurs du SPF Affaires étrangères : 2.233442
•	police fédérale : 13.853443
441 Sauf indication contraire, les chiffres sont repris de Pdata au 30 juin 2010.
442 Chiffres du SPF Affaires étrangères actualisés en avril 2010.
443 Chiffres de la Police fédérale au 30 juin 2010.  339Ressources humaines  Fonction publique fédérale 2010
168e Cahier de la Cour des comptes•	personnel militaire de la Défense : 34.026444
•	magistrature : 2.619
•	greffes et parquets : 9.291
•	représentants des cultes et de la laïcité : 3.241445
•	Conseil d’État : 621
•	Inspection des fi  nances : 70
2.3 Fonction publique administrative fédérale en 2010
Les données reprises dans Pdata pour la fonction publique administrative fé-
dérale sont plus précises. Elles permettent une analyse plus complète, dont les résultats sont repris ci-après.
2.3.1 Composition
En principe, l’effectif exprimé en personnes physiques comprend toutes les 
personnes qui gardent un lien juridique avec l’institution employeuse en vertu d’un statut ou d’un contrat de travail ou d’emploi. C’est le cas quel que soit leur 
état d’activité (activité de service, disponibilité, congé, mission, non- activité). 
Le taux moyen d’activité, lié aux prestations à temps partiel, permet de mieux 
cerner l’activité dans la fonction publique administrative fédérale. Le gra-phique 1 reprend les effectifs en 2010 en nombre de personnes physiques (PP) et en équivalents temps plein (ETP). Ils sont répartis par groupe de services ou d’organismes employeurs.
Graphique 1 ‑ Effectif par groupe d’employeursRessources humaines   Fonction publique fédérale 2010  
355 
 2.3 Fonction publique administrative fédérale en 2010 
Les données reprises dans Pdata pour la fonction publique 
administrative fédérale sont plus précises. Elles permettent une analyse 
plus complète, dont les résultats sont repris ci- après.  
2.3.1  Composition 
En principe, l’effectif exprimé en personnes physiques comprend toutes les personnes qui gardent un lien juridique avec l’institution employeuse 
en vertu d’un statut ou d’un contrat de travail ou d’emploi. C’est le cas 
quel que soit leur état d’activité (activité de service, disponibilité, congé, 
mission, non -activité).  
Le taux moyen d’activité, lié aux prestations à temps partiel, permet de 
mieux cerner l’activité dans la fonction publique administrative fédérale. 
Le graphique 1 reprend les effectifs en  2010 en nombre de personnes 
physiques (PP) et en équivalents temps plein (ETP). Ils sont répartis par 
groupe de services ou d’organismes employeurs.  
Graphique 1  - Effectif par groupe d’employeurs  
  
Source : Pdata au 30 juin 2010  
Le tableau 1 ci-après distingue les temps pleins et les temps partiels, en 
nombre de personnes physiques, puis en ETP. Il permet de calculer un 
taux moyen d’activité (nombre d’ETP/nombre de PP) pour l’ensemble 
des agents et pour ceux à temps partiel.  
  0100002000030000400005000060000700008000090000E
Nombre de 
personnesETP
 
Source : Pdata au 30 juin 2010
nombre de personnes physiques, puis en ETP. Il permet de calculer un taux moyen d’activité (nombre d’ETP/nombre de PP) pour l’ensemble des agents et pour ceux à temps partiel.
444 Rapport annuel 2010 de la Direction générale Human Resources  de la Défense.
445 Chiffres du SPF Justice au 1er janvier 2011. 340Fonction publique fédérale 2010  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 1 ‑  Effectif de la fonction publique administrative fédérale en 2010 en 
fonction du taux moyen d’activité
 Personnes physiques ETP Taux d’activité
 Ensem ‑
ble des 
agentsTemps 
pleinsTemps 
partielsTemps 
partielsEnsemble 
des agentsEnsemble 
des agentsTemps 
partiels
  
SPF et SPP 60.951 38.132 22.819 15.159,50 53.291,50 87,43  % 66,43 %
Finances 29.530 20.824 8.706 5.043,93 25.867,93 87,60 % 57,93 %
Justice 12.672 3.592 9.080 7.501,84 11.093,84 87,55 % 82,61 %
Intérieur 5.266 4.157 1.109 550,81 4.707,81 89,40 % 49,66 %
SPF Économie 2.556 1.638 918 456,94 2.094,94 81,96 % 49,77 %
Ministère de la Défense  
(personnel  civil)2.175 1.642 533 343,61 1.985,61 91,29 % 64,46 %
Affaires  étrangères2.025 1.579 446 191,87 1.770,87 87,45 % 43,02 %
Autres 6.727 4.700 2.027 1.070,50 5.770,50 85,97 % 53,79 %
OIP 4.517 3.147 1.370 760,14 3.907,14 86,50 % 55,48 %
IPSS 14.283 8.441 5.842 3.475,86 11.916,86 83,43 % 59,49  %
Établissements  scientifiques 3.373 2.416 957 560,03 2.976,03 88,23 % 58,51  %
Total 83.124 52.136 30.988 19.955,53 72.091,53 86,73 % 64,39 %
Dans la fonction publique administrative fédérale, 37 % des agents (30.988) 
travaillaient à temps partiel au 30 juin 2010. Le taux moyen d’activité de ces derniers est de l’ordre de 64 %. Le taux moyen d’activité de l’ensemble des 
agents est de 86,73 % (contre 86,98 % en 2009).
Tableau 2 ‑  Répartition de la fonction publique administrative fédérale par 
niveau en fonction du genre  en 2010 (personnes physiques)
 Niveau A Niveau B Niveau C Niveau D Total
Hommes 11.031 8.029 14.416 5.989 39.465
Femmes 7.691 7.877 16.512 11.579 43.659
 % femmes 41 % 50 % 53 % 66 % 53 %
Total 18.722 15.906 30.928 17.568 83.124
Les femmes représentent 53 % de l’effectif total de la fonction publique admi -
nistrative fédérale (52 % au 30 juin 2009). Cette prépondérance n’affecte 
toutefois que les niveaux C et D, car les hommes restent majoritaires dans le 
niveau A. Les femmes sont titulaires de 11 % des mandats fédéraux. 341Ressources humaines  Fonction publique fédérale 2010
168e Cahier de la Cour des comptes2.3.2  Politique générale de réduction des effectifs : évolution de 2009 à 2010
Depuis quelques années déjà, la politique menée au sein de la fonction pu -
blique administrative fédérale vise à réduire l’effectif en ne remplaçant plus 
que de manière sélective les agents mis à la retraite446.
Dans son 167e Cahier447, la Cour des comptes a analysé l’évolution de cet 
effectif de 2006 à 2009. Elle poursuit à présent son analyse en intégrant les 
données de 2010.
Les tableaux suivants montrent l’évolution de l’effectif, en fonction de la na -
ture juridique de l’emploi, par groupe d’administrations et d’institutions et par 
SPF en 2009 et 2010 (seuls les SPF qui occupent plus de 2.000 personnes 
en 2010 sont distingués dans les tableaux 1, 3, 5 et 6).
Tableau 3 ‑  Évolution de la fonction publique administrative fédérale de 2009 à 2010 (personnes physiques)
 2009 2010 Évolution
 Statutaires Contractuels Total Statutaires Contractuels Total   %
  %  %  
SPF et SPP 47.927 13.741 22 61.668 47.810 13.141 22 60.951 ‑717 -1,16
Finances 24.150 6.101 20 30.251 23.693 5.837 20 29.530 -721 -2,4
Justice 10.480 2.177 17 12.657 10.670 2.002 16 12.672 15 0,1
Intérieur 3.296 1.862 36 5.158 3.607 1.659 32 5.266 108 2,1
SPF Économie 1.991 666 25 2.657 1.889 667 26 2.556 -101 -3,8
Défense  
(personnel civil)1.778 480 21 2.258 1.716 459 21 2.175 -83 -3,7
Affaires  
étrangères1.338 654 33 1.992 1.309 716 35 2.025 33 1,7
Autres 4.894 1.801 25 6.695 4.926 1.801 26 6.727 32 0,5
OIP 3.157 1.343 30 4.500 3.173 1.344 30 4.517 17 0,4
IPSS 9.931 4.478 31 14.409 9.797 4.486 31 14.283 ‑126 -0,9
Établissements  
scientifiques1.474 1.723 54 3.197 1.487 1.886 56 3.373 176 5,5
Total 62.489 21.285 25 83.774 62.267 20.857 25 83.124 ‑650 -0,8
Source : Pdata au 30 juin 2011
En 2010, l’effectif global de la fonction publique administrative fédérale s’est réduit en nombre de personnes (-650). Cette diminution est surtout le fait du personnel contractuel (-428 unités ou -2 %). Le personnel statutaire a diminué 
de 222 emplois (-0,35 %). La diminution en ETP, compte tenu du dévelop -
pement du temps partiel, est légèrement plus marquée au total (-774 ETP).
La politique de réduction du personnel n’affecte cependant pas les diverses 
administrations de la même manière.
446 Doc. parl. , Chambre, 5 novembre 2008, DOC  52 1529/017, Note de politique générale de la fonc -
tion publique, p. 12 ; doc. parl. , Chambre, 29 octobre 2009, DOC 52 2225/002, p. 3.
447 Cour des comptes, « Évolution des effectifs de la fonction publique fédérale de 2006 à 2009 », 
167e Cahier, Volume I, p. 574-592. Disponible sur www.courdescomptes.be. 342Fonction publique fédérale 2010  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptesLes SPF, qui représentent 73 % de la fonction publique administrative fédé -
rale, ont réduit globalement de 4 % l’effectif de leur personnel contractuel et 
de 0,2 % celui de leur personnel statutaire.
Parmi les grands SPF, le SPF Finances continue de réduire ses effectifs, tant 
statutaires (-457) que contractuels (-264). Le SPF Économie diminue son ef -
fectif statutaire d’environ 5 % (-102 unités). Le SPF Intérieur voit, par contre, 
ses effectifs augmenter : son personnel statutaire augmente de 311 unités, 
alors que son personnel contractuel diminue de 203 unités. Le SPF Justice 
a vu son effectif contractuel se réduire (-175) au profit de l’emploi statutaire (+190). Le nombre de contractuels augmente de 62 unités au SPF Affaires 
étrangères, alors que le nombre de statutaires recule de 29 unités
448.
L ’effectif statutaire des IPSS diminue de plus de 3 % (-134) par rapport à 2009.
Les établissements scientifiques voient leur effectif croître de 5,5 % (+176), 
principalement par le biais de leur effectif contractuel (+163 unités). 
2.3.3 Évolution par niveau
L ’emploi public est structuré de manière hiérarchique en fonction des niveaux 
de formation et de compétences exigés à l’entrée en service.
Les fonctions d’encadrement et de management, qui nécessitent une grande 
autonomie et comportent des responsabilités importantes, sont exercées dans le cadre d’un mandat temporaire de six ans. Au 30 juin 2010, la fonc -
tion publique administrative fédérale comptait 165 managers sous mandat 
(contre 150 au 30 juin 2009).
Pour le reste, la structure hiérarchique des agents de l’État s’articule autour 
de quatre niveaux de fonction :
•	niveau A pour les travaux d’études, de coordination, de conception 
et de préparation des textes réglementaires (diplôme universitaire requis) ;
•	niveau B pour les tâches de spécialisation (diplôme de graduat re -
quis) ;
•	niveau C pour les tâches logistiques ou les activités de contrôle simples (diplôme de l’enseignement secondaire supérieur requis) ;
•	niveau D pour les tâches simples (aucun diplôme requis).
Tableau 4  ‑ Répartition par niveau en fonction de la nature juridique de l’emploi
 Niveau A Niveau B Niveau C Niveau D Total  
Statutaires 15.619 13.717 24.660 8.271 62.267
Contractuels 3.103 2.189 6.268 9.297 20.857
% contractuels 17 % 14 % 20 % 53 % 25 %
448 Pour rappel, le personnel contractuel des services extérieurs n’est pas repris dans les statistiques 
transmises à Pdata (voir point 2.1). 343Ressources humaines  Fonction publique fédérale 2010
168e Cahier de la Cour des comptesCe tableau indique la part de chaque niveau dans la fonction publique admi -
nistrative fédérale et la proportion de statutaires et de contractuels à ces 
niveaux. Les agents de niveaux A et B représentent 41,7 % des effectifs 
(contre 40,1 % au 30 juin 2009).
Le personnel contractuel occupe un quart des emplois de l’ensemble de la 
fonction publique administrative fédérale. Cette proportion est plus impor -
tante pour les emplois des niveaux C et D. Les contractuels de ces niveaux 
représentent 73 % de l’ensemble des contractuels.
Dans le cadre de la réduction des effectifs de la fonction publique fédérale, 
les ministres de la Fonction publique ont eu pour objectif de réduire l’impor -
tance relative des niveaux C et D. Dans la fonction publique administrative 
fédérale, il avait été proposé que, pour les niveaux A et B, pratiquement 
tous les départs à la retraite soient remplacés. Ces remplacements devaient 
concerner un tiers des départs au niveau C et un quart au niveau D449.
449 Fédra, Vague de départs à la retraite , Bruxelles, octobre 2008. 344Fonction publique fédérale 2010  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 5 ‑  Évolution des statutaires de la fonction publique administrative fédérale par niveau de 2009 à 2010 (en nombre de personnes)
Total statutaires Niveau A Niveau B Niveau C Niveau D
 2009 2010  % 2009 2010  % 2009 2010  % 2009 2010  % 2009 2010 %
SPF et SPP 47.927 47.810 -0,2 12.010 12.247 2 11.107 11.205 0,9 12.410 18.260 47,1 12.400 6.098 -50,8
SPF Finances 24.150 23.693 -1,9 6.344 6.334 -0,2 7.875 7.855 -0,3 7.034 6.816 -3,1 2.897 2.688 -7,2
SPF Justice 10.480 10.670 1,8 968 1046 8,1 1.362 1.346 -1,2 1.755 7.821 345,6 6.395 457 -92,9
SPF Intérieur 3.296 3.607 9,4 886 987 11,4 190 213 12,1 1124 1.305 16,1 1.096 1.102 0,5
SPF Économie 1.991 1.889 -5,4 695 682 -1,87 265 285 7,55 558 508 -8,96 473 414 -12,47
Ministère de la 
Défense  (personnel civil)1.778 1.716 -3,61 348 348 0 260 252 -3,08 414 396 -4,35 756 720 -4,76
SPF Affaires  étrangères1.338 1.309 -2,2 864 870 0,7 62 55 -11,3 276 259 -6,2 136 125 -8,1
Autres SPF 4.894 4.926 0,65 1.905 1.980 3,94 1.093 1.199 9,7 1.249 1.155 -7,53 647 592 -8,5
OIP 3.157 3.173 0,5 1073 1.095 2,1 819 882 7,7 797 771 -3,3 468 425 -9,2
IPSS 9.930 9.797 -1,3 1.616 1.683 4,1 1.117 1.353 21,1 5.526 5.168 -6,5 1.671 1.593 -4,7
Établissements 
scientifiques1.474 1.487 0,9 584 594 1,7 259 277 6,9 466 461 -1,1 165 155 -6,1
Total 62.488 62.267 -0,4 15.283 15.619 2,2 13.302 13.717 3,1 19.199 24.660 28,4 14.704 8.271 -43,8
Source : Pdata au 30 juin 2009 et 2010 345Ressources humaines  Fonction publique fédérale 2010
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 6 ‑  Évolution des contractuels de la fonction publique administrative fédérale par niveau de 2009 à 2010 (en nombre de personnes)
SPF et SPP 13.741 13.141 -4,4 1.927 1.975 2,5 1.074 1.130 5,2 3.383 3.305 -2,3 7.357 6.731 -8,5
SPF Finances 6.101 5.837 -4,3 294 294 0 381 358 -6 1.412 1.274 -9,8 4.014 3.911 -2,6
SPF Justice 2.177 2.002 -8 294 248 -15,6 229 287 25,3 312 553 77,2 1.342 914 -31,9
SPF Intérieur 1.862 1.659 -10,9 436 449 3 127 127 0 684 515 -24,7 615 568 -7,6
SPF Économie 666 667 0,15 137 149 8,8 63 66 4,8 221 213 -3,6 245 239 -2,4
Défense  (personnel civil)480 459 -4,4 107 101 -5,6 32 29 -9,4 70 65 -7,1 271 264 -2,6
SPF Affaires 
étrangères654 716 9,5 154 210 36,4 70 86 22,9 224 227 1,3 206 193 -6,3
Autres SPF 1.801 1.801 0,0 505 524 3,8 172 177 2,9 460 458 -0,4 664 642 -3,3
OIP 1.343 1.344 0,1 214 213 -0,5 208 202 -2,9 457 469 2,6 464 460 -0,9
IPSS 4.478 4.486 0,2 255 240 -5,9 570 680 19,3 2.255 2.223 -1,4 1.398 1.343 -3,9
scientifiques1.723 1.886 9,5 622 675 8,5 165 177 7,3 264 271 2,7 672 763 13,5
Total 21.285 20.857 -2 3.018 3.103 2,8 2.017 2.189 8,5 6.359 6.268 -1,4 9.891 9.297 -6
Source : Pdata au 30 juin 2009 et 2010 346Fonction publique fédérale 2010  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptesLa progression importante des agents statutaires de niveau C accompagnée 
d’une diminution des effectifs du niveau D est due, en partie, à une restruc -
turation du SPF Justice. En 2010, ce dernier a vu le nombre des agents 
du niveau C augmenter de manière spectaculaire (+ 6.307). Parallèlement, 
l’effectif du niveau D a diminué (- 6.366) à la suite de l’application des dis -
positions administratives et pécuniaires de la carrière de certains membres du personnel appartenant à la surveillance, à la technique et à la logistique. Cette application a impliqué l’intégration d’une grande partie des agents du niveau D au niveau C
450 pour répondre aux revendications des gardiens de 
prison.
2.3.4  Évolution du personnel contractuel de la fonction publique adminis -
trative fédérale
Dès 2004, l’autorité fédérale s’était engagée à établir progressivement un 
tableau fiable et le plus exhaustif possible du personnel contractuel dans la 
fonction publique administrative fédérale. Le but était de s’en servir comme outil pour gérer l’emploi contractuel public
451. Depuis 2007, les données qui 
figurent dans ce cadastre sont actualisées par Pdata. Les autres organismes repris à l’arrêté royal n° 141 sont, quant à eux, invités par Pdata à compléter 
de nouveaux champs d’information relatifs aux contractuels.
Répartition des agents contractuels par catégoriePour la fonction publique administrative fédérale, un engagement contractuel 
n’est autorisé que dans des cas limités, à savoir pour :
•			répondre à des besoins exceptionnels et temporaires en personnel, qu’il 
s’agisse de la mise en œuvre d’actions limitées dans le temps ou d’un surcroît extraordinaire de travail ;
•			remplacer des membres du personnel en cas d’absence totale ou par-
tielle ;
•		accomplir des tâches auxiliaires ou spécifiques ;
•			pourvoir à l’exécution de tâches exigeant des connaissances particu-
lières ou une expérience large de haut niveau, toutes deux pertinentes pour les tâches à exécuter ; il en va de même lorsqu’il s’agit de tâches 
qui concernent des missions permanentes
452.
Les organismes ne relevant pas de la fonction publique administrative fédé -
rale ont la possibilité, en application de leur loi organique, de recruter du personnel contractuel.
450 Arrêté royal du 12 novembre 2009 fixant les dispositions administratives et pécuniaires de la carrière de certains membres du personnel du SPF Justice appartenant à la surveillance, à la technique et à la logistique pour le personnel statutaire et arrêté royal du 19 mai 2010 fixant des mesures particulières concernant le recrutement et le régime pécuniaire de certains membres du personnel du SPF Justice appartenant à la surveillance.
451 Groupe de travail Cadastre du personnel contractuel, premier rapport établi à la suite de l’accord sectoriel de la fonction publique 2003-2004 du 22 septembre 2004, mars 2005.
452 Article 4, § 1er, de la loi du 22 juillet 1993 portant certaines mesures en matière de fonction pu -
blique. 347Ressources humaines  Fonction publique fédérale 2010
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 7 ‑  Agents contractuels dans la fonction publique administrative fédé ‑
rale en 2010 par catégorie (personnes physiques et pourcentage)453
Catégories
Besoins exceptionnels et temporaires 3.808 18,26  %
Tâches auxiliaires et spécifiques 3.120 14,96  %
Remplacements 5.511 26,42  %
Nettoyage ou mess4534.725 22,65  %
Expert 89 0,43 %
Insuffisance de lauréats Selor 227 1,09 %
Statut unique 256 1,23 %
Contractuel de programmes de recherche 
(Établissements scientifiques)947 4,54 %
Jeunes stagiaires et PEP 70 0,34 %
Rosetta 632 3,03 %
En exécution du contrat de gestion (IPSS) 38 0,18 %
Autres 1.434 6,88 %
Total 20.857 100,00  %
Depuis 2010, les données de Pdata permettent de mieux mesurer l’impor -
tance des différentes catégories de contractuels créées au fil des ans dans la fonction publique administrative fédérale. Cette typologie détaillée devrait aussi permettre un meilleur contrôle global de leur évolution. L ’idéal serait de pouvoir supprimer la rubrique « autres » (environ 7 % des contractuels). 
Cela paraît cependant difficile, car certaines institutions ne mentionnent pas encore explicitement la base légale du recrutement dans les contrats
454.
Plus de 86 % des contractuels sont comptabilisés sous les rubriques re -
prises à l’article 4, § 1er, de la loi de 22 juillet 1993. C’est le cas si on y ajoute 
les contractuels de programme de recherche et le personnel de nettoyage et des mess repris dans l’arrêté royal du 1
er février 1993 déterminant les tâches 
auxiliaires et spécifiques. Les 14 % restants sont des contractuels dont le 
recrutement a été organisé par d’autres lois.
Besoins exceptionnels et temporairesL ’administration invoque la notion de besoins exceptionnels et temporaires 
pour faire face à des situations où les ressources humaines disponibles ne lui permettent pas de répondre à ses besoins.
En 2010, cette catégorie représente plus de 18 % des contractuels de la 
fonction publique fédérale. Parmi eux, 79 % sont engagés depuis moins de 
deux ans et 11 % depuis plus de dix ans.
453 Pour rappel, le personnel des restaurants et réfectoires des SPF Justice et Intérieur relevant d’un service à comptabilité autonome ne sont pas repris dans Pdata. Ils ne figurent donc pas dans ce tableau.
454 Cour des comptes, Recrutement et sélection des contractuels – Examen auprès de douze admi -
nistrations fédérales , rapport transmis à la Chambre des représentants, Bruxelles, janvier 2009, 
p. 13. Disponible sur www.courdescomptes.be. 348Fonction publique fédérale 2010  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptesTâches auxiliaires et spécifiques
La loi de 1993 ne définit pas ce qu’il faut entendre par «  tâches auxiliaires et 
spécifiques », mais elle exige d’en établir la liste. Ces tâches sont reprises 
dans l’arrêté royal du 1er février 1993455, qui est régulièrement mis à jour.
Les tâches auxiliaires recouvrent les tâches nécessaires au bon fonction -
nement de l’institution et qui ne participent pas directement aux missions 
dévolues au service public concerné. Il s’agit, par exemple, des surveillants de musée ou du personnel affecté à un service public déterminé pour des tâches spécifiques limitées ou non dans le temps.
Outre les 14,96 % repris dans le tableau sous ce vocable, d’autres caté -
gories spécifiques de la banque de données peuvent y être rattachées : le 
personnel de nettoyage et des mess, le personnel engagé sur fonds propres 
des établissements scientifiques ainsi que certains experts. Au total, ces 
catégories représentent 43 % des contractuels en 2010.
Remplacements
Un contrat de remplacement est régi par la loi du 3 juillet 1978 relative aux 
contrats de travail. Il est conclu pour remplacer un travailleur dont le travail est temporairement suspendu. Le contrat doit mentionner la raison du rem -
placement, l’identité du travailleur remplacé et les conditions de l’engage -
ment. La durée du contrat de remplacement ne peut dépasser deux ans, sauf s’il s’agit de remplacer une personne en interruption de carrière.
En 2005
456, 50 % des contractuels étaient encore renseignés dans cette ca -
tégorie. Ils ne sont plus que 26,5 % en 2010.En 2010, 82 % des contractuels de cette catégorie ont des contrats depuis 
moins de deux ans et 12 % depuis plus de dix ans.
Tâches exigeant des connaissances particulières ou une expérience large 
de haut niveau
Faute de définition précise de la notion d’expert dans Pdata, il n’a pas été 
possible de s’assurer que les personnes reprises sous cette rubrique sont 
bien celles qui constituent la quatrième catégorie de l’article 4, § 1
er, de la loi 
de 1993, ou des « experts » repris dans la liste de l’arrêté royal du 1er février 
1993 déterminant les tâches auxiliaires et spécifiques.
Les experts représentent moins d’un demi pour cent de l’ensemble des 
contractuels.
Autres catégories
De nouvelles catégories d’emploi contractuel ont été autorisées par une série 
de lois visant à protéger les anciens emplois précaires ou à favoriser l’emploi des jeunes. Ces catégories regroupent environ 14 % des contractuels en 
2010. Il s’agit principalement des cas suivants :
455 Arrêté royal du 1er février 1993 déterminant les tâches auxiliaires ou spécifiques dans les adminis -
trations et autres services des ministères ainsi que des organismes d’intérêt public.
456 Cadastre du personnel dans la fonction publique fédérale, rapport de synthèse 2007, p. 9. 349Ressources humaines  Fonction publique fédérale 2010
168e Cahier de la Cour des comptes•	Contractuels dits à statut unique 
		 En 1991, ils ont reçu un contrat de travail à durée indéterminée, 
en dérogation à leur finalité d’engagement, sur la base de la loi du  
20 février 1990. Cette loi effectuait la transition entre les anciennes réglementations de « statuts précaires » (personnel nommé à titre 
temporaire, lauréats d’un concours de recrutement, etc.)
457 et la nou-
velle législation de 1993.
•	Dispositions relatives au stage et à l’insertion professionnelle des jeunes  
  Les jeunes stagiaires458, les contrats de première expérience profes-
sionnelle (PEP)459 et les « Rosetta » sont actuellement soumis aux 
dispositions de la loi du 24 décembre 1999 en vue de la promotion de 
l’emploi des jeunes.
•	Insuffisance de lauréats Selor 
  Il s’agit de contractuels qui accomplissent des tâches permanentes durant la période pendant laquelle des emplois définitifs du cadre or-ganique ne peuvent pas être pourvus faute de lauréats des concours de recrutement. C’est la loi du 20 mai 1997, qui modifiait l’article 3 
de la loi de 1993, qui a introduit la possibilité de recourir à ce type de contractuels moyennant la prise d’un arrêté royal délibéré en conseil des ministres. Cette disposition a été abrogée par l’entrée en vigueur de la loi-programme du 24 décembre 2002. Cette catégorie compte encore 227 agents (dont 117 au SPF Finances).
•	Exécution du contrat de gestion (IPSS) 
  Ces contractuels peuvent être engagés par les institutions publiques de sécurité sociale en raison de l’autonomie que leur confère leur contrat de gestion, institué par l’arrêté royal du 3 avril 1997
460.
•	Autres  
  Les contrats « besoins exceptionnels et temporaires » conclus au 
1er septembre 2003 et devenus des contrats à durée indéterminée en 
application de l’article 451 de la loi-programme du 24 décembre 2002 
devraient faire partie de cette rubrique. Il serait utile d’individualiser cette catégorie pour en suivre l’évolution. En effet, la Cour des compt-es a constaté
461 que certains contrats ont encore été conclus en 2007 
sous cette dénomination. La mesure de régularisation avait pourtant un caractère unique et cette catégorie de contractuels devrait être en voie d’extinction depuis 2003.
457 En application de l’arrêté royal du 5 novembre 1991 relatif au maintien en service sous contrat de travail à durée indéterminée de certains membres du personnel des administrations et d’orga -
nismes d’intérêt public, en exécution de la loi du 20 février 1990, notamment l’article 18, § 6, alinéa 1
er.
458 Arrêté royal n° 230 du 21 décembre 1983.
459 Loi du 22 décembre 1995 portant des mesures visant à exécuter le plan pluriannuel pour l’emploi.
460 Arrêté royal portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions publiques de sécurité sociale, en application de l’article 47 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions (articles 19 et 20).
461 Cour des comptes, Recrutement et sélection des contractuels – Examen auprès de douze admi -
p. 13. Disponible sur www.courdescomptes.be. 350Fonction publique fédérale 2010  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptesDurée et nature des contrats
Durée des services
Dans la fonction publique, une carrière administrative n’est prévue que 
pour le personnel statutaire. La durée d’occupation des agents contractuels 
constitue un bon indicateur du respect des conditions de leur engagement.
En 2005, 42 % des contractuels étaient engagés depuis plus de cinq ans, 
dont 23 % comptaient plus de dix ans de service.
Au 30 juin 2010, il n’y a plus que 20 % de contractuels engagés depuis plus 
de cinq ans, dont 16,5 % comptent plus de dix ans de service.
À noter que tous les contractuels ne sont pas engagés pour accomplir des 
tâches limitées dans le temps. Le personnel chargé de tâches auxiliaires et spécifiques (15 % des contractuels environ) a un engagement permanent ou 
quasi permanent. Dans cette catégorie
462, 46 % du personnel est en service 
depuis moins de deux ans et 38 % depuis plus de dix ans.
Permanence de la mission
Cette donnée permet de connaître le pourcentage d’emplois organiques oc -
cupés de manière permanente par des contractuels. Recoupée avec la du -
rée des services, elle permet de connaître le taux de pénétration de l’emploi 
contractuel dans l’emploi normalement dévolu à des statutaires.
Plus de 77 % des contractuels sont occupés en 2010 dans des fonctions 
permanentes. Ils étaient 94 % en 2005. Cette occupation est surtout le fait 
des contractuels des niveaux C .
2.4 Autres services
Certains organismes, non concernés par la loi du 22 juillet 1993, transmettent 
des données à Pdata en application de l’arrêté royal n° 141. Cependant, la 
liste des organismes figurant sous la rubrique « Autres services » de Pdata 
et repris dans le tableau 8 ci-après est loin de représenter toutes les entités dont le personnel est à charge du budget fédéral.
Pour certains de ces organismes, la part du personnel contractuel est très 
importante, car leurs lois organiques autorisent à recruter des contractuels sans restriction. Ce mode de recrutement est, par exemple, devenu le mode de recrutement exclusif à l’Agence fédérale d’accueil des demandeurs d’asile.
462 À ce personnel, il faut ajouter le personnel de nettoyage et des mess, les statuts uniques et le per -
sonnel engagé sur fonds propres des établissements scientifiques pour lesquels Pdata ne reprend pas la durée des services. 351Ressources humaines  Fonction publique fédérale 2010
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 8 ‑  Évolution de l’effectif des organismes repris dans Pdata de 2009 
à 2010 (personnes physiques)463
Autres services Person ‑
nel statu ‑
taire 2010Personnel 
contractuel
2010Total au 
2009Évolution
2009/2010
Agence fédérale de contrôle nucléaire 0 131 100 % 131 126 4 %
Conseil central de l’économie 41 24 37 % 65 65 0 %
Conseil national du travail 35 8 19 % 43 45 -4 %
Conseil supérieur des  indépendants et des PME13 3
19 % 16 17 -6 %
Mémorial national du fort de Breendonk_
463_ _ _ 13 _
Centre fédéral d’expertise des soins de santé 11 45
80 % 56 39 43 %
Agence fédérale d'accueil des  demandeurs d'asile2 1114
100 % 1.116 1.033 8 %
Source : Pdata au 30 juin 2009 et 30 juin 2010
2.5 Corps spéciaux
Le tableau ci-après ne reprend que les corps spéciaux visés par l’arrêté royal du 4 octobre 2005 portant exécution de l’article 3 de l’arrêté royal n° 141.
Tableau 9 ‑  Évolution de l’effectif des corps spéciaux de 2009 à 2010  (personnes physiques)
Corps spéciauxPersonnel 
statutaire au 
30 juin 2010Personnel 
contractuel 
au 30 juin 
2010% de 
contrac ‑
tuelsTotal 2010Total 2009Évolution 
2009/2010
Ordre judiciaire -  magistrature2.539 80
3 % 2.619 2602 0,65 %
Ordre judiciaire -  greffes et parquets6.185 3.106
33 % 9.291 8.794 5,65  %
Conseil d’État 442 179 29 % 621 598 3,85  %
Corps inter-départemen -
tal de l’inspection des finances70 0
0 % 70 71 -1,41  %
Source : Pdata au 30 juin 2009 et au 30 juin 2010
463 Pas de données transmises à Pdata en 2010. 352Fonction publique fédérale 2010  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptes2.6 Cultes et laïcité
Tableau 10 –  Évolution de l’effectif des ministres du culte de 2009 à 2010 
(personnes physiques et équivalents temps plein)
Administration 
des cultes2009 2010 Évolution 2009/2010  
en % 
ETP PP ETP PP ETP PP
catholique 3.339,00 2.800 3.272,50 2.709 -2,0 -3,3
protestant 122,00 123 116,50 117 -4,5 -4,9
anglican 14,00 13 14,00 13 0,0 0,0
israélite 31,50 35 31,00 34 -1,6 -2,9
orthodoxe 47,00 47 49,00 49 4,3 4,3
musulman 4,00 4 19,00 19 375,0 375,0
laïcité 280,10 284 295,35 300 5,4 5,6
Total 3.837,60 3.306 3.797,35 3.241 ‑1,0 ‑2,0
Source : SPF Justice au 1er janvier 2011
Pour le culte catholique, on observe un nombre plus élevé d’équivalents 
temps plein que celui des personnes physiques. Cette situation résulte d’un accord informel conclu entre l’administration des cultes et les autorités ecclé -
siastiques. Il autorise ces desservants à cumuler plusieurs charges, mais avec une rémunération cumulée limitée à 150 %.
2.7 Police fédérale
Les données relatives à la Police fédérale sont trop peu nombreuses dans 
Pdata pour analyser la structure et l’évolution de ses ressources humaines. Des données complémentaires ont donc été collectées à partir de docu -
ments diffusés par cette entité ou de renseignements obtenus auprès de son service du personnel.
En 2010, la Police fédérale comptait 13.853 agents, dont environ 73 % em -
ployés comme fonctionnaires de police (police du cadre opérationnel) et 
27 % dans des fonctions administratives, d’appui ou techniques (cadre admi -
nistratif et logistique, également appelé Calog).
2.7.1 Cadre opérationnel
Le cadre opérationnel de la police intégrée est composé de fonctionnaires 
de police répartis en trois cadres : le cadre de base, le cadre moyen et le 
cadre des officiers. Ces fonctionnaires de police sont compétents pour des 
missions de police judiciaire et administrative.
Le cadre opérationnel peut, en outre, comprendre un cadre d’agents de po -
lice, qui ne sont pas fonctionnaires de police et disposent d’une compétence 
policière limitée. 353Ressources humaines  Fonction publique fédérale 2010
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 11 –  Évolution par grade du personnel opérationnel de la Police fédé ‑
rale de 2008 à 2010 (personnes physiques)
Catégorie 2008 2009 2010 évolution 
Commissaire divisionnaire 324 3 % 317 3 % 313 3 % -11
Commissaire 1.552 15 % 1.594 16 % 1.663 16 % 111
Inspecteur principal 3.451 34 % 3.530 34 % 3.334 33 % -117
Inspecteur 4.820 47 % 4.764 46 % 4.701 47 % -119
Agent de police 31 1 % 41 1 % 48 1 % 17
Total 10.178  10.246  10.059  ‑119
Source : Police fédérale (30 juin 2008, 2009 et 2010)
2.7.2 Calog
Le personnel du cadre administratif et logistique (Calog) accomplit des 
tâches d’appui administratif ou des tâches d’appui spécialisé. Il le fait sous 
statut ou sous contrat. Il est réparti en quatre niveaux, comme le personnel de la fonction publique administrative fédérale.
Tableau 12 –  Évolution par niveau du cadre administratif et logistique  (Calog) de la Police fédérale de 2008 à 2010 (personnes physiques)
statutaires contractuels Total
 Niveau 2008 2009 2010  Évo-
lution 
2008 
20102008 2009 2010  Évo-
lution 
2008 
20102008 2009 2010  Évo -
lution 
2008 
2010
A 445 496 533 88 152 105 71 -81 597 601 604 7
B 565 640 717 152 206 126 37 -169 771 766 754 -17
C 905 974 1057 152 210 151 61 -149 1.115 1.125 1.118 3
D 668 638 635 -33 755 736 683 -72 1.423 1.374 1.318 -105
Total 2.583 2.748 2.942 359 1.323 1.118 852 -471 3.906 3.866 3.794 -112
De 2008 à 2010, la Police fédérale a vu l’ensemble de ses effectifs diminuer d’environ 2 %. Le corps opérationnel a perdu environ 1,2 % de son effectif. 
Dans son ensemble, le personnel Calog a perdu 3 % de son effectif (le per -
sonnel contractuel du Calog a diminué de 36 %).
Des agents du cadre opérationnel de la Police fédérale effectuent des pres -
tations pour le compte des zones de police locales. D’après les informa -
tions transmises dans le cadre du monitoring de la circulaire n° 602 (fonds 
des opérations de recettes et de dépenses relatives aux agents de la police 
fédérale détachés pour le compte des zones pluricommunales et des com - 354Fonction publique fédérale 2010  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptesmunes), 658 agents ETP ont été mis à la disposition des polices locales pour 
les huit premiers mois de 2010. Ils ne sont pas repris dans le tableau464.
2.8 Défense
Comme pour la Police fédérale, les données relatives au personnel militaire 
de la Défense sont trop peu nombreuses dans Pdata. Des données complé -
mentaires ont donc été collectées de la même manière.
Le ministère de la Défense occupe à la fois du personnel militaire et civil. 
Le personnel civil de la Défense est composé non seulement des agents de 
l’État relevant de la fonction publique fédérale, mais également des agents contractuels et des agents soumis à des statuts particuliers (aumôniers, 
conseillers moraux, enseignants, personnel scientifique et technique du 
Musée royal de l’armée). Ce personnel, qui représente environ 6 % du per -
sonnel de la Défense, est repris dans Pdata et dans l’analyse globale de la fonction publique administrative fédérale. Il est analysé ici de manière plus détaillée à partir des données de la Défense.
2.8.1 Évolution du personnel militaire de 2005 à 2010
465
Tableau 13 ‑ Évolution par grades des militaires
Grades 2005 2006 2007 2008 2009 2010
Officiers 4.917 4.951 4.815 4.696 4.580 4.687
Officiers généraux 44 45 44 37 27 25
Officiers supérieurs 1.332 1.431 1.342 1.397 1.398 1.349
Officiers subalternes 3.541 3.475 3.429 3.262 3.155 3.313
Sous-officiers 16.719 16.733 16.466 16.257 15.321 14.500
Volontaires 18.155 17.605 17.407 16.580 15.767 14.839
Total 39.791 39.289 36.688 37.533 35.668 34.026
Source : rapport annuel 2010 de la Direction générale Human Resources  au  
1er janvier 2011
464 En 2010, 360 personnes, provenant de la police locale, des centres de communication intégrés ou 
des carrefours d’information d’arrondissement, ont été détachées vers la police fédérale, soit pour l’année entière, soit pour une période plus courte.
465     Ministère de la Défense, rapport annuel  2010 de la Direction générale Human Resources . 355Ressources humaines  Fonction publique fédérale 2010
168e Cahier de la Cour des comptes2.8.2 Évolution du personnel civil de 2005 à 2010
Tableau 14 ‑ Personnel civil de 2005 à 2010466
2005 2006 2007 2008 2009 2010
Agents civils statutaires de l’État 1.836 1.780 1.739 1.694 1.642 1.590
Aumôniers et conseillers moraux 27 26 27 26 24 19
Personnel de sécurité ACOS IS46547 47 45 43 69 66
Personnel enseignant 128 128 118 113 108 105
Personnel du Musée royal de l’armée 26 26 22 27 30 34
Statutaires 2.064 2.007 1.951 1.903 1.873 1.814
Contractuels 344 402 380 362 468 438
Total 2.408 2.409 2.331 2.265 2.341 2.252
Source : rapport annuel 2010 de la Direction générale Human Resources  au 
Tableau 15 ‑ Évolution par niveau du personnel civil de l’armée
Catégories 2005 2006 2007 2008 2009 2010
Niveau A 447 486 466 463 503 498
Niveau B 290 264 285 280 293 320
Niveau C 638 637 637 612 590 533
Niveau D 1.033 1.022 943 910 969 901
Total 2.408 2.409 2.331 2.265 2.355 2.252
466 ACOS IS : département d’État-major Renseignement et Sécurité. 356Fonction publique fédérale 2010  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptes3 Pyramide des âges de la fonction publique administrative fédérale
Graphique 2 ‑  Pyramide des âges de la fonction publique administrative  
fédérale en 2010Ressources humaines   Fonction publique fédérale 2010  
373 
 3 Pyramide des âges de la fonction publique administrative 
fédérale  
Graphique 2  - Pyramide des âges de la fonction publique administrative 
fédérale en 2010  
 
Graphique 3  - Pyramide des âges du personnel statutaire de la fonction 
publique administrative fédérale en 2010  
 
Source : Pd ata au 30 juin 2010  9443518427349796205681879546910195999
58521993332421850205717748575283200181
-10000 -5000 0 5000 10000Moins de 26 ans26 -30 ans31 -35 ans36 -40 ans41 -45 ans46 -50 ans51 -55 ans56 -60 ans61 -65 ansplus de 65 ans
Hommes
Femmes
2061391248831963982477361565598139842
15411202310334741504982684670672926135
-8000 -6000 -4000 -2000 0 2000 4000 6000 8000Moins de 26 ans26 -30 ans31 -35 ans36 -40 ans41 -45 ans46 -50 ans51 -55 ans56 -60 ans61 -65 ansplus de 65 ans
Hommes
FemmesSource : Pdata au 30 juin 2010
Graphique 3 ‑  Pyramide des âges du personnel statutaire de la fonction  
publique administrative fédérale en 2010Ressources humaines   Fonction publique fédérale 2010  
373 
fédérale  
 
Hommes
Femmes
Hommes
Femmes
Source : Pdata au 30 juin 2010 357Ressources humaines  Fonction publique fédérale 2010
168e Cahier de la Cour des comptesGraphique 4 ‑  Pyramide des âges du personnel contractuel de la fonction 
374 
 Graphique 4  - Pyramide des âges du personnel contractuel de la fonction 
 
Tableau 16 - Répartition par tranches d’âge de la fonction publique 
administrative fédérale en  2010  
Âge Statutaires  Contractuels  Total  
  %  %  % 
30 ans ou moins  2.871  3,5
0 4.375  5 7.246  8,5
0 
De 31 à 50 ans  29.228  35 11.334  14 40.562  49 
De 51 à 55 ans  13.002  16 2.437  3 15.439  19 
De 56 à 60 ans  12.665  15 1.773  2 14.438  17 
Plus de 60 ans  4.501  5,5
0 938 1 5.439  6,5
0 
Total  62.267  75 20.857  25 83.124  100 
Au 31 décembre 2010, l’âge moyen dans la fonction publique 
administrative fédérale est de 46 ans et 4 mois.  
Ces pyramides des âges confirment des tendances déjà  relevées  :  
• le vieillissement de la fonction publique administrative fédérale  
Dans son 167e Cahier466, la Cour constatait que, dans les 
tranches d’âge avant quarante ans, les effectifs avaient diminué 
de 3.460 agents entre 2006 et 2009 ; cette évolution se poursuit 
en 2010, avec une nouvelle diminution de 602 agents par rapport à 2009 ; de même, dans les tranches d’âge supérieures à 
cinquante ans (42  % de l’effectif total en 2010), l’effectif avait 
                                                
466 Cour des comptes, « Fonction publique fédérale », 167e Cahier, Volume I, p. 
564-596. Disponible sur www.courdescomptes.be.  738212717851783222320451798131256157
4311079102287187073563946127446
- -1000 0      1000 2000Moins de 26 ans26 -30 ans31 -35 ans36 -40 ans41 -45 ans46 -50 ans51 -55 ans56 -60 ans61 -65 ansplus de 65 ans
Hommes
Femmes 2000 3000
Tableau 16 ‑  Répartition par tranches d’âge de la fonction publique  
administrative fédérale en  2010
Âge Statutaires Contractuels Total
% % %
30 ans ou moins 2.871 3,50 4.375 5 7.246 8,50
De 31 à 50 ans 29.228 35 11.334 14 40.562 49
De 51 à 55 ans 13.002 16 2.437 3 15.439 19
De 56 à 60 ans 12.665 15 1.773 2 14.438 17
Plus de 60 ans 4.501 5,50 938 1 5.439 6,50
Total 62.267 75 20.857 25 83.124 100
Au 31 décembre 2010, l’âge moyen dans la fonction publique administrative fédérale est de 46 ans et 4 mois.
Ces pyramides des âges confirment des tendances déjà relevées : 
•	le vieillissement de la fonction publique administrative fédérale  
e Cahier467, la Cour constatait que, dans les tranches 
d’âge avant quarante ans, les effectifs avaient diminué de  
3.460 agents entre 2006 et 2009 ; cette évolution se poursuit en 2010, 
avec une nouvelle diminution de 602 agents par rapport à 2009 ; de 
même, dans les tranches d’âge supérieures à cinquante ans (42 % 
de l’effectif total en 2010), l’effectif avait augmenté de 6.508 agents 
entre 2006 et 2009 ; 623 agents de plus y sont enregistrés en 2010.
•	Dans la tranche d’âge de trente ans ou moins (8,5 % de l’effectif 
total), la proportion de contractuels est importante : en 2010, ceux-ci 
représentent plus de 60 % de l’effectif de cette tranche.
467 Cour des comptes, « Fonction publique fédérale », 167e Cahier, Volume I, p. 564-596. Disponible 
sur www.courdescomptes.be.  359Ressources humaines  Pensions publiques en 2010
168e Cahier de la Cour des comptesPensions publiques en 2010
3,9 milliards d’euros, soit une augmentation de 2,1 % en comparaison avec 
2009. Le poste de pensions le plus important au niveau fédéral reste, en 
2010 également, celui des pensions militaires (armée et ancienne gendar -
ment compris) et du pouvoir fédéral. Ils ont connu une hausse respective de 
703,7 et 562,1 millions d’euros. L’augmentation la plus importante en pour -
centage a été relevée pour la Région de Bruxelles-Capitale (+ 59,3 %), puis 
pour la Région wallonne (+ 47,2 %).
2006 à 2010.
Le 1
er juillet 2010, on dénombrait 443.993 pensions en cours 
(353.551 pensions de retraite et 90.442 pensions de survie et d’or -
phelin), soit une croissance de 11,2 % depuis le 1er juillet 2006  
(+ 44.673 pensions) et de 2,3 % (+ 10.034 pensions) depuis le 1er juillet  2009.
Cet article contient les données statistiques relatives aux pensions calculées 
et/ou gérées par le Service des pensions du secteur public (SdPSP).
Les pensions de certaines entités du secteur public ne relèvent pas de la 
compétence du SdPSP. Elles ne sont dès lors pas reprises dans cet article. Une délimitation détaillée du domaine de compétence du SdPSP figure dans le 167
e Cahier de la Cour des comptes468.
2 Statistiques relatives aux pensions
Les chiffres des graphiques et tableaux proviennent de la banque de don -
nées du SdPSP469. Ils ont été sélectionnés, traités et interprétés par la Cour 
Les chiffres reflètent la situation au 1er juillet de l’année civile concernée. 
Les données relatives aux dépenses en matière de pensions renvoient, par 
contre, à l’année civile complète.
Sauf mention contraire :
•	les termes « pension de retraite et de survie du secteur public » visent 
le nombre total de pensions, c’est-à-dire tant les pensions afférentes 
à une carrière pure (carrière complète dans la fonction publique) que 
468 Cour des comptes, 167e Cahier, Volume I, p. 601 et suiv. Disponible sur www.courdescomptes.be.
469 Voir le site internet du SdPSP (www.sdpsp.be). 360Pensions publiques en 2010 Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptescelles relatives à une carrière mixte (carrière partagée entre le sec -
teur public et le secteur privé) ;
•	les pensions de l’enseignement sont intégrées dans les autres pen -
sions de la communauté à laquelle elles appartiennent470.
Les pensions d’orphelin ont été regroupées avec les pensions de survie. 
2.1 Dépenses de pensions
Tableau 1 –  Dépenses annuelles exprimées en millions d’euros concernant les 
pensions de retraite et de survie, par niveau de pouvoir (2006 ‑2010)
PR PS Total PP PS Total PR PS Total PR PS Total RP OP Total
Services publics fédé ‑
raux
Départements 607,2 220,8 828,0 632,7 225,9 858,6 667,1 229,2 896,3 696,3 232,0 928,3 714,6 229,2 943,9
Corps spéciaux 126,0 38,1 164,2 130,5 37,7 168,1 138,7 38,9 177,6 146,6 40,2 186,7 152,6 40,5 193,1
Entreprises publiques 
autonomes660,0 156,8 816,8 695,3 160,4 855,6 765,8 169,2 935,0 794,6 171,9 966,5 821,7 173,0 994,7
Organismes d’intérêt public 155,5 40,4 195,9 164,0 41,1 205,1 174,2 42,2 216,4 184,4 43,1 227,5 189,9 42,9 232,8
Cultes 32,6 0,2 32,8 32,0 0,2 32,2 32,8 0,2 33,0 33,2 0,2 33,3 32,9 0,2 33,1
Armée 771,4 211,9 983,3 784,0 214,9 998,8 815,0 220,8 1.035,8 837,8 226,1 1.063,9 839,5 225,1 1.064,7
Ancienne gendarmerie 141,3 66,1 207,4 137,0 66,1 203,1 135,3 67,0 202,3 133,1 67,3 200,4 127,0 65,5 192,6
Police intégrée 110,9 5,8 116,6 139,5 7,5 147,0 176,0 9,4 185,4 209,3 11,1 220,4 239,4 12,7 252,1
Sous-total 2.604,8 740,1 3.344,8 2.714,9 753,7 3.468,6 2.905,0 776,8 3.681,8 3.035,1 791,8 3.827,0 3.117,6 789,2 3.906,9
Départements 94,8 14,0 108,8 104,8 14,9 119,8 118,5 16,9 135,5 128,0 17,8 145,8 136,8 18,6 155,4
Organismes d’intérêt public 50,0 5,9 55,9 54,6 6,5 61,1 60,0 7,0 67,0 65,3 7,3 72,6 70,3 7,6 77,9
Enseignement commu -
nautaire584,3 53,6 637,9 622,2 56,4 678,6 672,0 58,7 730,7 712,0 60,1 772,0 740,3 60,7 801,1
Enseignement officiel 
subventionné280,7 33,7 314,3 300,1 34,0 334,1 324,4 35,2 359,5 345,1 35,7 380,7 359,8 35,5 395,3
Enseignement libre sub -
ventionné1.206,3 68,9 1.275,2 1.296,8 72,2 1.369,0 1.415,1 77,4 1.492,5 1.509,4 81,6 1.591,0 1.582,5 83,7 1.666,1
Sous-total 2.216,0 176,1 2.392,1 2.378,5 184,1 2.562,6 2.590,1 195,1 2.785,2 2.759,8 202,4 2.962,2 2.889,8 206,0 3.095,8
Communauté française
Départements 27,0 3,6 30,6 29,6 3,8 33,4 33,0 4,0 37,0 35,8 4,2 40,0 38,2 4,3 42,5
Organismes d’intérêt public 46,0 5,1 51,0 49,4 5,3 54,7 53,5 5,6 59,1 58,4 5,7 64,0 61,3 5,9 67,2
nautaire484,3 42,8 527,1 513,5 43,9 557,3 551,9 45,9 597,7 583,6 47,4 631,1 604,3 48,6 652,9
subventionné479,3 30,7 510,0 513,1 31,8 544,8 555,2 33,5 588,7 591,3 34,1 625,4 617,0 34,1 651,0
ventionné576,7 36,4 613,1 626,3 38,2 664,5 686,8 40,4 727,2 737,1 43,3 780,4 777,2 45,0 822,2
Sous-total 1.613,3 118,5 1.731,8 1.731,8 123,0 1.854,8 1.880,3 129,4 2.009,7 2.006,2 134,6 2.140,8 2.098,0 137,8 2.235,8
Communauté germano ‑
phone
Départements 0,5 0,0 0,6 0,6 0,0 0,6 0,6 0,1 0,7 0,7 0,1 0,7 0,7 0,1 0,8
Organismes d’intérêt public 0,1 0,0 0,1 0,1 - 0,1 0,1 - 0,1 0,1 - 0,1 0,1 - 0,1
nautaire6,1 0,3 6,4 6,7 0,3 7,0 7,6 0,4 7,9 8,4 0,3 8,7 9,1 0,3 9,4
subventionné4,0 0,7 4,7 4,4 0,7 5,1 4,8 0,7 5,5 5,3 0,7 6,0 5,8 0,7 6,5
ventionné3,7 0,4 4,1 4,1 0,4 4,5 4,6 0,4 5,0 5,0 0,4 5,4 5,5 0,4 5,8
Sous-total 14,4 1,4 15,8 15,9 1,4 17,3 17,6 1,6 19,2 19,4 1,5 20,8 21,2 1,4 22,6
470 Quand on parle des communautés, on inclut donc les pensions de l’enseignement communautaire, 
de l’enseignement officiel subventionné et de l’enseignement libre subventionné. 361Ressources humaines  Pensions publiques en 2010
168e Cahier de la Cour des comptes2006 2007 2008 2009 2010
Départements 41,6 8,0 49,6 45,2 8,6 53,8 52,1 9,8 61,9 58,1 10,5 68,6 62,8 10,8 73,6
Organismes d’intérêt public 11,1 2,7 13,7 11,5 2,7 14,2 12,6 3,1 15,6 14,4 3,0 17,4 16,6 3,0 19,6
Sous-total 52,6 10,7 63,3 56,8 11,3 68,1 64,7 12,9 77,6 72,6 13,5 86,1 79,5 13,8 93,2
Région de Bruxelles‑
Capitale
Départements 8,1 0,9 8,9 9,0 1,0 10,0 10,5 1,0 11,5 11,7 1,1 12,7 13,2 1,1 14,3
Organismes d’intérêt public 5,1 0,5 5,6 5,7 0,5 6,2 6,8 0,5 7,3 7,3 0,6 7,9 8,2 0,6 8,8
Sous-total 13,2 1,4 14,5 14,7 1,4 16,2 17,3 1,6 18,8 19,0 1,6 20,6 21,4 1,7 23,1
Administrations locales 
flamandes
Communes 177,0 52,9 229,8 185,0 54,6 239,6 203,4 58,6 262,1 216,3 61,2 277,5 215,7 59,4 275,1
CPAS 76,7 6,8 83,4 84,7 7,1 91,8 95,3 7,9 103,3 106,7 8,2 115,0 131,7 9,2 140,8
Intercommunales 51,1 12,3 63,5 65,2 16,2 81,3 69,8 16,5 86,2 73,3 16,9 90,2 57,2 16,3 73,5
Provinces 4,5 0,4 4,9 13,5 2,8 16,3
Sous-total 304,8 72,0 376,7 334,8 77,9 412,7 368,5 83,0 451,6 400,8 86,7 487,6 418,1 87,7 505,8
Administrations locales wallonnes
Communes 99,1 40,6 139,6 104,3 41,0 145,2 112,0 42,0 154,0 121,5 42,9 164,5 127,7 42,4 170,2
CPAS 33,2 3,7 36,9 35,7 3,8 39,5 39,3 3,9 43,2 43,4 4,1 47,5 46,6 4,1 50,8
Intercommunales 30,2 6,4 36,6 35,5 6,9 42,4 40,9 7,4 48,3 38,7 7,1 45,9 41,0 7,1 48,1
Provinces 4,4 0,3 4,7 5,6 0,4 6,0
Sous-total 162,5 50,7 213,1 175,5 51,6 227,1 192,3 53,3 245,5 208,0 54,4 262,5 220,9 54,1 275,0
bruxelloises
Communes 65,7 17,7 83,4 70,5 18,5 89,0 78,3 19,9 98,3 82,1 19,9 102,0 85,0 20,0 105,0
CPAS 23,3 2,8 26,2 24,4 2,9 27,3 26,3 2,9 29,2 28,0 3,0 30,9 28,7 3,0 31,7
Intercommunales 32,6 2,4 35,1 34,6 2,5 37,1 36,9 2,8 39,7 39,9 3,0 43,0 41,5 3,1 44,5
Sous-total 121,6 23,0 144,6 129,5 23,9 153,4 141,6 25,6 167,2 150,0 25,9 175,9 155,2 26,0 181,2
germanophones
470
Communes 2,2 0,7 2,9
CPAS 0,5   0,0 471 0,5
Intercommunales    0,0 472  - 0,0
Sous-total 2,7 0,8 3,5
Total 7.103,1 1.193,7 8.296,8 7.552,6 1.228,2 8.780,8 8.177,3 1.279,3 9.456,6 8.671,0 1.312,4 9.983,4 9.024,3 1.318,6 10.342,9
PR : pensions de retraite / PS : pensions de survieMontants des pensions : montants annuels bruts indexés (de janvier à décembre de 
l’année civile concernée), y compris les arriérés de pensions, le pécule de vacances et le pécule de vacances complémentaire.
471472473
Source : tableau établi par la Cour des comptes à partir de données du SdPSP
Au cours de la période 2006-2010, la charge totale des pensions a augmenté de 24,7 %. Pour les pensions de retraite, l’augmentation a atteint 27,0 % et, 
pour les pensions de survie, 10,5 %. 
471 Jusqu’en 2009, les administrations locales germanophones étaient intégrées parmi les administra -
tions locales wallonnes.
472 46.835 euros.
473 41.976 euros. 362Pensions publiques en 2010 Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptesL ’infl  ation s’est élevée à 10,6 %474, de sorte que les dépenses ont connu une 
augmentation réelle de 14,1 % pour les dépenses totales, de 16,4 % pour les 
pensions de retraite et de seulement 0,1 % pour les pensions de survie. Par conséquent, la croissance réelle de la charge totale des pensions est entiè-rement imputable à l’augmentation des pensions de retraite. 
Par rapport à 2009, les dépenses pour les pensions de retraite et de sur-
vie ont augmenté de respectivement 4,1 % et 0,5 % en 2010, ce qui repré-sente une croissance de 3,6 % des dépenses de pensions totales en tenant compte d’une infl  ation annuelle de 2,2 %. 
Les dépenses de pensions afférentes aux services publics fédéraux se 
sont élevées à 3,9 milliards d’euros, soit une hausse de 2,1 % en compa-raison avec 2009. Le poste de pensions le plus important au niveau fédé-
ral reste, en 2010 aussi, celui des pensions militaires (armée et ancienne 
gendarmerie)
475 : 1,3 milliard d’euros ou 32,2 % des dépenses de pensions 
du secteur fédéral (-3,4 % par rapport à 2006). 
Graphique 1 –  Répartition des dépenses de pensions entre les niveaux de 
pouvoir (2010) Ressources humaines   Pensions publiques en  2010 
379 
 Source : tableau établi par la Cour des comptes à partir de données du SdPSP  
Au cours de la période 2006- 2010, la charge totale des pensions a 
augmenté de 24,7 %. Pour les pensions de retraite, l’augmentation a 
atteint 27,0  % et, pour les pensions de survie, 10,5 %.  
L’inflation s’est élevée à 10,6 %473, de sorte que les dépenses ont connu 
une augmentation réelle de 14,1  % pour les dépenses totales, 
de 16,4 % pour les pensions de retraite et de seulement 0,1  % pour les 
pensions de survie. Par conséquent, la croissance réelle de la charge 
totale des pensions est entièrement imputable à l’augmentation des 
pensions de retraite.  
Par rapport à 2009, les dépenses pour les pensions de retraite et de 
survie ont augmenté de respectivement 4,1  % et 0,5 % en  2010, ce qui 
représente une croissance de 3,6 % des dépenses de pensions totales 
en tenant compte d’une inflation annuelle de 2,2 %.  
sont élevées à 3,9 milliards d’euros, soit une hausse de 2,1 % en 
comparaison avec 2009. Le poste de pensions le plus important au niveau fédéral reste, en 2010 aussi, celui des pensions militaires (armée 
et ancienne gendarmerie)
474 : 1,3 milliard d’euros ou 32,2  % des 
dépenses de pensions du secteur fédéral (- 3,4 % par rapport à 2006).  
Graphique 1 – Répartition des dépenses de pensions entre les niveaux de 
pouvoir (2010)  
 
Source : graphique établi par la Cour des comptes à partir de données du 
SdPSP  
 
473 Inflation 2006- 2010 : + 10,6% (pourcentage calculé sur la base du taux 
d’inflation annuel moyen publié par le SPF Économie, Statistics Belgium  :  
+ 1,79 % / + 1,82 % / + 4,49 % / - 0,04 % / + 2,19 %).  
474 Les pensions d’anciens gendarmes sont calculées d’une manière quasi 
identique aux pensions militaires avant l’entrée en vigueur de la réforme des pensions militaires du 1
er janvier 2009.  
37,8%
4,4%48,4%9,3%Pouvoir fédéral
régions
Enseignement
Source : graphique établi par la Cour des comptes à partir de données du SdPSP
Les pensions des communautés et des régions, enseignement compris, re-présentent 52,8 % (près de 5,5 milliards d’euros) des dépenses de pensions totales. 
474 Infl  ation 2006-2010 : +10,6% (pourcentage calculé sur la base du taux d’infl  ation annuel moyen publié par le SPF Économie, Statistics Belgium  : +1,79 % /+1,82 % /+4,49 % /-0,04 % /+2,19 %). 
475 Les pensions d’anciens gendarmes sont calculées d’une manière quasi identique aux pensions militaires avant l’entrée en vigueur de la réforme des pensions militaires du 1
er janvier 2009.  363
Ressources humaines  Pensions publiques en 2010
168e Cahier de la Cour des comptesTableau 2 –  Croissance des dépenses de pensions de certains niveaux de 
pouvoir (2006 ‑2010)
 Croissance 
nominale  
en millions 
d’eurosCroissance nominale  
en millions d’euros
(en tenant compte 
de la correction de 
l’inflation)Croissance 
exprimée en 
pourcentageCroissance en 
pourcentage (en 
tenant compte 
de la correction 
de l’inflation) 
Pouvoir fédéral 562,1 207,6 16,8% 6,2
Communauté flamande 703,7 450,1 29,4% 18,8
Communauté française 504,0 320,4 29,1% 18,5
Communauté germanophone 6,8 5,1 43,0% 32,3
Région wallonne 29,9 23,2 47,2% 36,7
Région de Bruxelles-Capitale 8,6 7,1 59,3% 49,0 
Source : tableau établi par la Cour des comptes à partir de données du SdPSP 
La croissance nominale la plus élevée se situe, par ordre décroissant, au niveau de la Communauté flamande, du pouvoir fédéral et de la Commu -
nauté française. 
La croissance exprimée en pourcentage la plus élevée se retrouve à la Ré -
gion de Bruxelles-Capitale, la Région wallonne et la Communauté germano -
phone. 
L ’augmentation nominale pour les communautés et les régions s’élève à 
1.253,0 millions d’euros contre 562,1 millions d’euros pour le pouvoir fédéral.  364
Pensions publiques en 2010 Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptes2.2 Nombre de pensions
Tableau 3 –  Nombre de pensions de retraite et de survie en fonction du niveau 
de pouvoir (1er juillet 2006 – 1er juillet 2010)
 01/07/2006 01/07/2007 01/07/2008 01/07/2009 01/07/2010
 PR PS Total PR PS Total PR PS Total PS PS Total PR OP Total
Services publics fé ‑
déraux
Départements 28.015 15.202 43.217 28.254 15.017 43.271 28.578 14.878 43.456 28.897 14.728 43.625 29.263 14.559 43.822
Corps spéciaux 3.318 1.508 4.826 3.426 1.493 4.919 3.528 1.501 5.029 3.654 1.512 5.166 3.809 1.528 5.337
autonomes35.018 13.257 48.275 36.358 13.327 49.685 37.553 13.427 50.980 38.644 13.567 52.211 39.726 13.608 53.334
Organismes d’intérêt public7.438 3.020 10.458 7.666 3.003 10.669 7.831 3.002 10.833 8.011 2.952 10.963 8.140 2.936 11.076
Cultes 2.379 28 2.407 2.320 31 2.351 2.320 32 2.352 2.316 33 2.349 2.292 34 2.326
Armée 32.217 16.393 48.610 32.193 16.357 48.550 32.165 16.282 48.447 32.013 16.159 48.172 31.831 16.015 47.846
Ancienne gendarmerie 5.913 4.921 10.834 5.631 4.830 10.461 5.355 4.741 10.096 5.106 4.602 9.708 4.838 4.454 9.292
Police intégrée 4.266 333 4.599 5.023 429 5.452 6.198 540 6.738 7.128 620 7.748 8.049 726 8.775
Sous-total 118.564 54.662 173.226 120.871 54.487 175.358 123.528 54.403 177.931 125.769 54.173 179.942 127.949 53.860 181.809
Départements 4.047 899 4.946 4.363 946 5.309 4.675 1.022 5.697 4.938 1.081 6.019 5.238 1.126 6.364
Organismes d’intérêt 
public2.452 461 2.913 2.644 486 3.130 2.846 501 3.347 3.039 532 3.571 3.267 555 3.822
nautaire25.885 3.998 29.883 26.713 4.131 30.844 27.439 4.169 31.608 28.117 4.226 32.343 28.786 4.259 33.045
Enseignement officiel subventionné11.840 2.315 14.155 12.277 2.328 14.605 12.697 2.326 15.023 13.135 2.335 15.470 13.488 2.321 15.809
Enseignement libre subventionné43.702 4.199 47.901 46.015 4.339 50.354 48.076 4.496 52.572 50.124 4.663 54.787 52.002 4.804 56.806
Sous-total 87.926 11.872 99.798 92.012 12.230 104.242 95.733 12.514 108.247 99.353 12.837 112.190 102.781 13.065 115.846
Départements 1.224 289 1.513 1.299 291 1.590 1.375 305 1.680 1.459 314 1.773 1.533 319 1.852
public1.687 311 1.998 1.763 306 2.069 1.834 321 2.155 1.933 320 2.253 2.007 326 2.333
nautaire20.516 3.269 23.785 21.080 3.263 24.343 21.526 3.305 24.831 21.929 3.360 25.289 22.352 3.409 25.761
Enseignement officiel subventionné20.695 2.619 23.314 21.394 2.621 24.015 22.021 2.696 24.717 22.653 2.680 25.333 23.290 2.702 25.992
Enseignement libre subventionné21.773 2.372 24.145 23.023 2.430 25.453 24.232 2.519 26.751 25.251 2.633 27.884 26.342 2.740 29.082
Sous-total 65.895 8.860 74.755 68.559 8.911 77.470 70.988 9.146 80.134 73.225 9.307 82.532 75.524 9.496 85.020
Communauté germa ‑
nophone
Départements 14 2 16 16 2 18 16 4 20 18 3 21 20 3 23
public2 0 2 2
0 2 2 0 2 3 0 3 3 0 3
nautaire306 30 336 325 31 356 351 30 381 365 29 394 381 31 412
Enseignement officiel subventionné189 38 227 200 35 235 207 38 245 228 36 264 248 35 283
Enseignement libre subventionné129 23 152 143 23 166 152 23 175 165 22 187 183 21 204
Sous-total 640 93 733 686 91 777 728 95 823 779 90 869 835 90 925
Départements 2.023 618 2.641 2.143 658 2.801 2.296 709 3.005 2.458 747 3.205 2.596 773 3.369
public471 167 638 496 169 665 514 179 693 579 182 761 652 179 831
Sous-total 2.494 785 3.279 2.639 827 3.466 2.810 888 3.698 3.037 929 3.966 3.248 952 4.200
Région de Bruxelles‑Capitale
Départements 347 52 399 370 55 425 407 63 470 438 70 508 480 75 555
public269 35 304 295 34 329 328 35 363 340 38 378 368 42 410
Sous-total 616 87 703 665 89 754 735 98 833 778 108 886 848 117 965 365
168e Cahier de la Cour des comptes 01/07/2006 01/07/2007 01/07/2008 01/07/2009 01/07/2010
Administrations loca ‑
les flamandes
Communes 9.882 3.921 13.803 10.288 4.029 14.317 11.304 4.239 15.543 11.073 4.197 15.270 11.439 4.233 15.672
CPAS 5.856 798 6.654 6.256 812 7.068 6.678 867 7.545 7.132 884 8.016 8.544 984 9.528
Intercommunales 2.969 1.162 4.131 3.055 1.147 4.202 3.148 1.136 4.284 3.201 1.136 4.337 2.319 1.086 3.405
Provinces 636 141 777 720 156 876
Sous-total 18.707 5.881 24.588 19.599 5.988 25.587 21.130 6.242 27.372 22.042 6.358 28.400 23.022 6.459 29.481
les wallonnesCommunes 5.899 3.273 9.172 6.152 3.306 9.458 6.385 3.292 9.677 6.912 3.472 10.384 7.024 3.375 10.399
CPAS 2.620 636 3.256 2.702 635 3.337 2.806 630 3.436 3.024 646 3.670 3.106 613 3.719
Intercommunales 1.621 433 2.054 1.725 448 2.173 1.818 463 2.281 1.685 444 2.129 1.787 456 2.243
Provinces 237 28 265 261 26 287
Sous-total 10.140 4.342 14.482 10.579 4.389 14.968 11.009 4.385 15.394 11.858 4.590 16.448 12.178 4.470 16.648
les bruxelloisesCommunes 3.160 1.351 4.511 3.426 1.395 4.821 3.641 1.464 5.105 3.732 1.446 5.178 3.812 1.441 5.253
CPAS 1.274 237 1.511 1.305 232 1.537 1.345 226 1.571 1.406 230 1.636 1.440 233 1.673
Intercommunales 1.570 164 1.734 1.623 172 1.795 1.660 175 1.835 1.722 190 1.912 1.764 197 1.961
Sous-total 6.004 1.752 7.756 6.354 1.799 8.153 6.646 1.865 8.511 6.860 1.866 8.726 7.016 1.871 8.887
les germanophones
475
Communes 117 52 169
CPAS 31 10 41
Intercommunales 2 0 2
Sous-total 150 62 212
Total 310.986 88.334 399.320 321.964 88.811 410.775 333.307 89.636 422.943 343.701 90.258 433.959 353.551 90.442 443.993
PR=pensions de retraite / PS=pensions de survie476
Source : tableau établi par la Cour à partir de données du SdPSP 
Au 1er juillet 2010, le nombre de pensions en cours s’élevait à 443.993, dont 
353.551 pensions de retraite et 90.442 pensions de survie. Le nombre total 
de pensions a ainsi augmenté de 11,2 % depuis le 1er juillet 2006 (+ 44.673 
pensions) et de 2,3 % (+ 10.034 pensions) depuis le 1er juillet 2009.
Depuis le 1er juillet 2006, le nombre de pensions de retraite a augmenté de 
42.565 unités (+ 13,7 %), dont 9.850 depuis le 1er juillet 2009 (+ 2,9 %). Pour 
les pensions de survie, ces chiffres atteignent respectivement 2.108 (+ 2,4 %) 
et 184 (+ 0,2 %). 
Certains titulaires reçoivent plus d’une pension (par exemple, une pension de 
retraite et une pension de survie ou une pension de retraite dans plusieurs régimes de pensions du secteur public). Cela explique pourquoi on dénom -
brait 420.388 ayants droit et 443.993 pensions au 1
476 Jusqu’en 2009, les administrations locales germanophones étaient intégrées parmi les administra -
tions locales wallonnes. 366Pensions publiques en 2010 Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptesGraphique 2 –  Évolution des pensions de retraite et de survie 
(1er juillet 2006 – 1er juillet 2010) Ressources humaines   Pensions publiques en  2010 
383 
 Graphique 2 – Évolution des pensions de retraite et de survie  
(1er juillet 2006 – 1er juillet 2010)  
 
PR : pensions de retraite / PS : pensions de survie  
Source : tableau établi par la Cour des comptes à partir de données du SdPSP  
 
La croissance des pensions de retraite accordées à un titulaire féminin 
(+ 24.872 pensions) est plus marquée que celle des pensions octroyées 
à un titulaire masculin (+ 17.693 pensions).  
L’augmentation des pensions de survie accordées à un titulaire masculin 
est légèrement supérieure (+ 1.079 pensions) à celle des pensions 
octroyées à un titulai re féminin (+ 1.029 pensions), mais la première 
catégorie ne représente qu’1 % du nombre total de pensions.  
Graphiques 3a, 3b et 3c –  Répartition des pensions suivant le niveau de 
pouvoir (1er juillet 2010)  
 
050.000100.000150.000200.000250.000300.000350.000400.000450.000
2006 2007 2008 2009 2010192.049 196.638 201.752 205.914 209.742118.937125.326131.555137.787 143.8093.4803.7013.9874.2714.559
84.854
85.110
85.649
85.987
85.883nombre de pensions 
PS 
femmes
PS 
hommes
PR femmes
PR 
hommes
59,6% 3,8%22,5%14,2%PS 
36,2% 4,6%47,3% 12,0%PRPR : pensions de retraite / PS : pensions de survie
La croissance des pensions de retraite accordées à un titulaire féminin (+ 24.872 pensions) est plus marquée que celle des pensions octroyées à un titulaire masculin (+ 17.693 pensions). 
L ’augmentation des pensions de survie accordées à un titulaire masculin est 
légèrement supérieure (+ 1.079 pensions) à celle des pensions octroyées à un titulaire féminin (+ 1.029 pensions), mais la première catégorie ne repré-sente qu’1 % du nombre total de pensions. 
Graphiques 3a, 3b et 3c –  Répartition des pensions suivant le niveau de pou‑
voir (1er juillet 2010)Ressources humaines   Pensions publiques en  2010 
383 
 
 050.000100.000150.000200.000250.000300.000350.000400.000450.000
2006 2007 2008 2009 2010192.049 196.638 201.752 205.914 209.742118.937125.326131.555137.787 143.8093.4803.7013.9874.2714.55984.85485.11085.64985.98785.883nombre de pensions PS 
femmes
PS 
hommes
PR 
femmes
PR 
hommes
36,2% 4,6%47,3% 12,0%PR 367Ressources humaines  Pensions publiques en 2010
168e Cahier de la Cour des comptesRessources humaines   Pensions publiques en  2010 
384 
  
PR : pensions de retraite / PS : pens ions de survie  
Source : tableaux établis par la Cour des comptes sur la base de données du 
SdPSP  
Le pouvoir fédéral et l’enseignement représentent ensemble un peu plus 
de quatre cinquièmes des pensions octroyées.  
Sur les 127.949 pensions de retraite acc ordées au niveau fédéral, la 
plupart concernent des membres du personnel des entreprises 
publiques autonomes (La Poste, Belgacom, BAC, Belgocontrol) 
(39.726  pensions) et de l’armée (31.831 pensions). Ces deux catégories 
représentent ensemble 55,9 % des pensions de retraite fédérales. Les 
pensions de retraite militaires ont toutefois diminué d’1,2 % entre le 
1er juillet  2006 et le 1er juillet  2009. Par ailleurs, les pensions de retraite 
de l’ancienne gendarmerie ont aussi reculé ( - 18,2 %) étant donné qu’il 
n’y plus guère de nouvelles pensions dans cette catégorie.  
Au 1er juillet 2010, l’enseignement néerlandophone comptait 
94.276 pensions de retraite (+  15,8 % depuis le 1er juillet  2006) contre 
71.984 pensions (+  14,3 %) pour l’enseignement francophone et 812 
(+ 30,1 %) pour l’enseignement germanophone.  
Si l’on ne tient pas compte de l’enseignement, le nombre de pensions de retraite a augmenté de 2.006 unités en Communauté flamande, de 
629 unités en Communauté française, de 754 en Région w allonne et de 
232 unités dans la Région de Bruxelles -Capitale, et ce entre le 1
er juillet 
2006 et le 1er juillet 2009.  
Les administrations locales ont connu une augmentation du nombre de 
pensions de retraite de l’ordre de 7.515 unités au cours de la même 
période.  
Au 1er juillet 2010, la plupart des pensions de survie étaient octroyées au 
niveau fédéral (53.860 pensions, soit 802 de moins que 
le 1er juillet  2006). La majeure partie de ces pensions était destinée à 
des ayants droit d’anciens militaires : 16.015 pensions ( - 378 par rapport 
au 1er juillet  2006).  
40,9%
4,4%42,2%12,4%Nombre total de pensions
Pouvoir fédéral
régions
PR : pensions de retraite / PS : pensions de survie 
Source : tableaux établis par la Cour des comptes sur la base de données du SdPSP 
Le pouvoir fédéral et l’enseignement représentent ensemble un peu plus de 
quatre cinquièmes des pensions octroyées. 
Sur les 127.949 pensions de retraite accordées au niveau fédéral, la plu-
part concernent des membres du personnel des entreprises publiques autonomes (La Poste, Belgacom, BAC, Belgocontrol) (39.726 pensions) et de l’armée (31.831 pensions). Ces deux catégories représentent ensemble 55,9 % des pensions de retraite fédérales. Les pensions de retraite militaires ont toutefois diminué d’1,2 % entre le 1
er juillet 2006 et le 1er juillet 2009. Par 
ailleurs, les pensions de retraite de l’ancienne gendarmerie ont aussi reculé (- 18,2 %) étant donné qu’il n’y a plus guère de nouvelles pensions dans cette catégorie. 
Au 1
er juillet 2010, l’enseignement néerlandophone comptait 94.276 pen-
sions de retraite (+ 15,8 % depuis le 1er juillet 2006) contre 71.984 pensions 
(+ 14,3 %) pour l’enseignement francophone et 812 (+ 30,1 %) pour l’ensei-
gnement germanophone. 
Si l’on ne tient pas compte de l’enseignement, le nombre de pensions de 
retraite a augmenté de 2.006 unités en Communauté fl  amande, de 629 uni-tés en Communauté française, de 754 en Région wallonne et de 232 uni-tés dans la Région de Bruxelles-Capitale, et ce entre le 1
er juillet 2006 et le 
1er juillet 2009. 
Les administrations locales ont connu une augmentation du nombre de pen-sions de retraite de l’ordre de 7.515 unités au cours de la même période. 
Au 1
er juillet 2010, la plupart des pensions de survie étaient octroyées au 
niveau fédéral (53.860 pensions, soit 802 de moins que le 1er juillet 2006). La 
majeure partie de ces pensions était destinée à des ayants droit d’anciens 
militaires : 16.015 pensions (- 378 par rapport au 1er juillet 2006). 
La part relativement limitée de pensions de survie dans l’enseignement s’ex-
plique par la féminisation de ce secteur, ce qui se refl  ète dans le nombre de 
pensions de retraite : 97.247 pensions de retraite étaient accordées à des femmes et 69.825 à des hommes au 1
er juillet 2010. Ces pensions de retraite  368Pensions publiques en 2010 Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptesaccordées aux femmes génèrent rarement une pension de survie effective, 
parce que les veufs concernés bénéfi  cient généralement d’une pension de retraite dont le montant dépasse le plafond de cumul autorisé. 
Graphique 4 –  Répartition des pensions suivant le genre du titulaire 
(1er juillet 2010)
PR : pensions de retraite / PS : pensions de survie
On compte une pension de survie accordée à un titulaire masculin pour dix-
neuf pensions de survie accordées à un titulaire féminin. 
Tableau 4 –  Répartition et évolution des pensions de retraite et de survie 
d’après l’âge du titulaire (1er juillet 2006‑1er juillet 2010)
 Pensions de retraite Pensions de survie
Âge 1.07.06 1.07.07 1.07.08 1.07.09 1.07.10Évolution 
2006‑
20101.07.06 1.07.07 1.07.08 1.07.09 1.07.10Évolution 
2006‑
2010
< 40 584 587 568 539 500 - 14,4% 563 564 555 545 505 - 10,3%
40 – 44 1.073 1.031 987 927 926 - 13,7% 621 575 502 469 418 - 32,7%
45 – 49 2.865 2.767 2.608 2.433 2.271 - 20,7% 1.339 1.296 1.222 1.160 1.105 - 17,5%
50 – 54 7.357 7.054 6.802 6.223 5.739 - 22,0% 2.409 2.346 2.326 2.239 2.111 - 12,4%
55 – 59 16.570 16.188 16.284 16.444 16.469 - 0,6% 3.705 3.663 3.648 3.656 3.611 - 2,5%
60 – 64 67.050 72.362 75.554 77.648 79.405 + 18,4% 5.223 5.481 5.554 5.616 5.691 + 9,0%
65 – 69 66.368 67.224 68.879 71.554 75.332 + 13,5% 7.650 7.298 7.161 7.140 7.201 - 5,9%
70 – 74 55.589 57.424 60.260 62.470 63.341 + 13,9% 11.843 11.375 11.312 11.068 10.822 - 8,6%
75 – 79 44.390 45.313 46.462 47.925 48.760 + 9,8% 17.471 17.331 16.903 16.362 15.535 - 11,1%
80 – 84 30.363 31.358 32.390 33.144 34.505 + 13,6% 18.802 18.891 18.918 19.082 19.119 + 1,7%
85 – 89 13.749 15.580 17.368 18.655 19.425 + 41,3% 11.926 13.441 15.064 16.009 16.277 + 36,5%
≥ 90 5.028 5.076 5.145 5.739 6.878 + 36,8% 6.782 6.550 6.471 6.912 8.047 + 18,7%
Total 310.986 321.964 333.307 343.701 353.551 + 13,7% 88.334 88.811 89.636 90.258 90.442 + 2,4%
Âge du titulaire : âge au 31 décembre de l’année X (X = 2006 / 2007 / 2008 / 2009 / 2010)
Source : tableau établi par la Cour des comptes à partir de données du SdPSP 369Ressources humaines  Pensions publiques en 2010
168e Cahier de la Cour des comptesLe nombre de pensions de retraite dans la tranche d’âge 55-59 ans a lé -
gèrement diminué au cours de la période 2006-2010. En revanche, le 
nombre de pensions de retraite et de survie accordées à des retraités de moins de 55 ans a clairement diminué (-2.443 pensions de retraite et  
-793 pensions de survie). 
Le nombre de pensions de retraite dont le titulaire est âgé entre 60 et 65 ans 
a augmenté chaque année (+ 12.355 entre 2006 et 2010). La forte croissance dans les catégories d’âge les plus élevées résulte notam -
ment de l’augmentation de l’espérance de vie, les femmes vivant plus long -
temps que les hommes. Cela explique l’augmentation du nombre de pen -
sions de survie dans le groupe des plus de 85 ans dont les bénéficiaires sont  
pratiquement toutes des femmes. 
Au 1
er juillet 2010, on comptait 14.925 pensions accordées à des bénéfi -
ciaires de 90 ans et plus, soit une augmentation de 3.115 unités par rapport 
au 1er juillet 2006.  370Pensions publiques en 2010 Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptes2.3 Dépenses de pensions et nombre de pensions
Graphique 5 –  Évolution du nombre de pensions par rapport à leurs montants 
(2006 ‑2010)Ressources humaines   Pensions publiques en  2010 
387 
 2.3 Dépenses de pensions et nombre de pensions  
Graphique 5 – Évolution du nombre de pensions par rapport à leurs 
montants (2006 -2010)  
 
Période : juillet 2006 –juillet 2010 (nombre de pensions) / 2006- 2010 (dépenses 
de pensions ) 
Montants des pensions  : montants annuels bruts indexés (de janvier à 
décembre de l’année civile concernée), y compris les arriérés de pensions, le 
pécule de vacances et le pécule de vacances complémentaire  
Source : graphique établi par la Cour des comptes à partir de données du SdPSP  
La croissance nominale des dépenses en matière de pensions de survie 
suit la tendance de l’augmentation relativement modeste de leur 
nombre. Par ailleurs, les dépenses affé rentes aux pensions de survie au 
cours de la période 2006 -2010 sont passées de 14,4 % à 12,8 % du 
montant total des dépenses de pensions. Par conséquent, les 
problèmes de financement des pensions de l’État concernent en premier 
lieu les pensions de retrait e.  310.986321.964333.307343.701353.551
88.334 88.811 89.636 90.258 90.442399.320410.775
422.943433.959443.993
7.103 7.553 8.177 8.671 9.024 
1.194 1.228 1.279 1.312 1.319 8.297 8.781 9.457 9.983 10.343 
500 1.000 1.500 2.000 2.500 3.000 3.500 4.000 4.500 5.000 5.500 6.000 6.500 7.000 7.500 8.000 8.500 9.000 9.500 10.000 10.500 11.000 
50.000100.000150.000200.000250.000300.000350.000400.000450.000500.000
2006 2007 2008 2009 2010montant en 
millions d'eurosnombre de pensionsnombre PR 
nombre PS
nombre PR + PS
montant PR
montant PS 
montant PR + PS
Période : juillet 2006–juillet 2010 (nombre de pensions) / 2006-2010 (dépenses de 
pensions) PR : pensions de retraite / PS : pensions de survie Montants des pensions : montants annuels bruts indexés (de janvier à décembre de 
l’année civile concernée), y compris les arriérés de pensions, le pécule de vacances et le pécule de vacances complémentaire
 
La croissance nominale des dépenses en matière de pensions de survie suit la tendance de l’augmentation relativement modeste de leur nombre. Par ail -
leurs, les dépenses afférentes aux pensions de survie au cours de la période 2006-2010 sont passées de 14,4 % à 12,8 % du montant total des dépenses 
de pensions. Par conséquent, les problèmes de financement des pensions de l’État concernent en premier lieu les pensions de retraite.  371Ressources humaines  Pensions publiques en 2010
168e Cahier de la Cour des comptesGraphique 6 –  Évolution du nombre de pensions de retraite par rapport à leur 
coût nominal ou leur coût corrigé de l’inflation 
 Ressources humaines   Pensions publiques en  2010 
388 
 Graphique 6 – Évolution du nombre de pensions de retraite par rapport à 
leur coût nominal ou leur coût corrigé de l’inflation  
 
Période : juillet 2006 – juillet 2010 (nombre de pensions) / 2006 -  2010 
(dépenses de pensions)  
PR : pensions de retraite  
pécule de vacances et le pécule de vacances complémentaire 
SdPSP  
Pour les pensions de retraite, la croissance nominale des dépenses 
dépasse l’augmentation de leur nombre (respectivement + 27,0% et  
+ 13,7% entre 2006 et 2010). Cette situation est principalement 
imputable à l’inflation, parc e que les dépenses corrigées de l’inflation 
suivent presque le même rythme de croissance que le nombre de pensions.  4.000 5.000 6.000 7.000 8.000 9.000 10.000 11.000 
200.000250.000300.000350.000400.000450.000500.0002006 2007 2008 2009 2010nombre PR
montant PR
montant PR tenant 
compte d’une correction 
de l’inflation projetée jusqu’en 2011
Linear (montant PR 
tenant compte d’une 
correction de l’inflation projetée jusqu’en 2011)
Période : juillet 2006-juillet 2010 (nombre de pensions) / 2006-2010 (dépenses de 
pensions)PR : pensions de retraiteMontants des pensions : montants annuels bruts indexés (de janvier à décembre de 
Source : graphique établi par la Cour des comptes à partir de données du SdPSP 
dépasse l’augmentation de leur nombre (respectivement + 27,0 % et  
+ 13,7 % entre 2006 et 2010). Cette situation est principalement imputable à l’inflation, parce que les dépenses corrigées de l’inflation suivent presque le même rythme de croissance que le nombre de pensions. Linéaire (montant PR 372Pensions publiques en 2010 Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptesGraphique 7 –  Répartition des pensions de retraite et de survie suivant la 
tranche de revenus (1er juillet 2010) 
20.06131.08348.43462.91269.60668.85826.23912.1805.9682.8275.383
15.28023.86227.26912.7876.1772.7441.2356873992
0 10.000 20.000 30.000 40.000 50.000 60.000 70.000 80.000<500500 -9991000 -14991500 -19992000 -24992500 -29993000 -34993500 -39994000 -44994500 -4999≥ 5.000
aantal pensioeneninkomensschijf
RP
OP
PR : pensions de retraite / PS : pensions de survieTranche de revenus = montant mensuel brut indexé de la pensionSource : graphique établi par la Cour des comptes à partir de données du SdPSP
Au 1er juillet 2010, le montant mensuel brut de 31,5 % des pensions de re -
traite (111.346 pensions) était situé entre 1.000 et 2.000 euros et 39,2 % 
entre 2.000 et 3.000 euros (138.464 pensions). 
Les pensions les plus basses concernaient surtout les carrières incomplètes 
ou mixtes (carrière effectuée à la fois dans le secteur privé et public). 
Quelque 4,0 % des pensions de retraite atteignait plus de 4.000 euros bruts 
par mois (14.178 pensions). Concernant les pensions de survie, 56,5 % d’entre elles (51.131 pensions) se 
situent dans la fourchette de 500 à 1.500 euros, tandis que 2,6 % (2.323 pen-
sions) dépassent les 3.000 euros. 16,9 % des pensions de survie (15.280 pen-
sions) sont inférieures à 500 euros par mois.nombre de pensionsPR
PStranche de revenus 373Ressources humaines  Pensions publiques : points d’attention
168e Cahier de la Cour des comptesPensions publiques  : points d’attention
•	La Cour des comptes formule diverses observations concernant Capelo, un important projet en cours d’exécution, qui vise à réaliser 
une banque de données des carrières du secteur public. Capelo doit 
aussi permettre au Service des pensions du secteur public (SdPSP) de créer le dossier de pension électronique individuel du même nom. Les observations de la Cour portent notamment sur le cadre juridique du projet, à savoir le champ d’application de Capelo, la répartition des responsabilités juridiques, l’obligation de conserver les déclarations trimestrielles et le contenu de la banque de données des carrières.
•	Le SdPSP ne parvient pas à appliquer la législation relative à la po -
lyvalence de la demande d’octroi et d’estimation de la pension en attendant la mise en œuvre de Capelo. De ce fait, un futur pensionné n’a pas la garantie qu’une demande mène à l’estimation correcte et à l’octroi de toutes les pensions auxquelles il a droit.
•	Une bonification de temps pour possession de diplôme peut entrer en ligne de compte pour fixer le droit à une pension du secteur public et calculer cette pension. En outre, certaines périodes d’études et activi -
tés de nature éducative ou formative sont également admissibles au calcul de la pension de survie. Les deux réglementations devraient être amendées pour que le principe selon lequel la durée « bonifiée » 
et les services admissibles pour la pension ne peuvent pas être si -
multanés soit à nouveau pleinement respecté.
•	Bien que la loi du 28 avril 2010 portant des dispositions diverses ait mis en place le cadre légal permettant de confier le paiement des pensions du secteur public à l’Office national des pensions (ONP), 
aucune initiative n’a été prise à ce jour pour transférer cette compé -
tence.
•	Enfin, la Cour formule trois recommandations visant à optimaliser le processus de péréquation des pensions publiques.
1  Capelo
Capelo (acronyme de carrière publique électronique  – Elektronische 
loopbaan overheid) est un projet de longue haleine. Il doit permettre au Ser-
vice des pensions du secteur public (SdPSP) de suivre le déroulement de la carrière des fonctionnaires dans une banque de données actualisée en continu. Cette banque de données sera couplée au programme de calcul automatisé PenCalc déjà utilisé depuis quelques années. Lorsque le pro -
jet Capelo sera finalisé, l’octroi des pensions du secteur public sera large -
ment automatisé. Ceci permettra de clôturer plus rapidement les dossiers de pension et de réduire le risque d’erreurs. En outre, un programme de  374Pensions publiques : points d’attention  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptessimulation permettra de déterminer les droits de pension actuels et futurs du 
fonctionnaire. Des simulations seront également possibles au départ d’une population (complète) réelle de pensionnés. Elles permettront de visualiser les conséquences (budgétaires) de modifications (éventuelles) de la régle -
mentation sur les pensions.
Le projet Capelo est une initiative lancée par le SdPSP en collaboration avec 
la Banque-Carrefour de la sécurité sociale (BCSS), l’Office national de sécu -
rité sociale (ONSS), l’Office national de sécurité sociale des administrations provinciales et locales (ONSS-APL) et l’ASBL Sociale Individuele Gegevens  
– Données Individuelles Sociales (ASBL Sigedis). Le SdPSP a dû opérer un revirement administratif fondamental pour tenir compte de la mesure 44 
du pacte entre générations
477. Celle-ci dispose en effet que l’Office national 
des pensions (ONP), l’Institut national d’assurances sociales pour travail -
leurs indépendants (Inasti) et le SdPSP doivent fournir à quiconque en fait la demande des informations détaillées sur sa future pension légale (premier pilier). Lorsque l’intéressé a atteint 55 ans, il doit recevoir ces informations automatiquement chaque année. Cette mesure n’était jusqu’à présent que 
très partiellement mise en œuvre dans le secteur public. C’est finalement 
la loi du 29 décembre 2010 portant des dispositions diverses qui a réglé la 
tenue à jour d’une banque de données électroniques sur les carrières du per -
sonnel du secteur public. Elle a conféré un fondement légal à la réalisation effective du projet Capelo.
L ’obligation de conserver de façon électronique les données relatives à la 
carrière s’applique effectivement à l’ONP, à l’Inasti et au SdPSP. À part le 
SdPSP, aucune autre institution octroyant des pensions légales dans le cadre d’un régime de pensions du secteur public n’est concernée par Capelo pour le moment. Néanmoins, la réglementation prévoit la possibilité d’intégrer de telles institutions
478.
1.2 Champ d’application de Capelo
1.2.1 Employeurs concernés
Les autorités ou institutions publiques dont les (anciens) membres du person -
nel nommés à titre définitif bénéficient d’une pension de retraite à la charge d’un régime de pension du secteur public sont, en tant qu’employeurs, en principe concernées par Capelo.
Par régime de pension du secteur public , la loi entend un des régimes visés 
par l’article 38 de la loi du 5 août 1978 de réformes économiques et budgé -
taires. Cet article définit le champ d’application légal le plus étendu dans la 
législation sur les pensions du secteur public.
477 Le gouvernement Verhofstadt II a soumis le pacte entre générations au Parlement le 11 octobre 2005. 
478 L’article 1er, § 2, de l’arrêté royal du 12 juin 2006 prévoit la possibilité d’étendre, par arrêté délibéré 
en conseil des ministres, le champ d’application à d’autres institutions gérant des régimes de pen -
sions légales. C’est, par exemple, le cas des organismes d’intérêt public non affiliés au pool des 
parastataux mais qui disposent d’un régime de pensions qui leur est propre (la Banque nationale de Belgique, la radiotélévision VRT, etc.). 375Ressources humaines  Pensions publiques : points d’attention
168e Cahier de la Cour des comptes1.2.2 Membres du personnel concernés
Tous les membres du personnel au service d’un employeur concerné par 
Capelo relèvent de ce projet de dossier électronique. Il s’agit tout d’abord des personnes constituant des droits de pension dans le cadre d’un régime public, à savoir les membres du personnel nommés à titre définitif ou assimi -
lés, mais également des travailleurs temporaires ou contractuels pour autant qu’ils aient la possibilité d’être ultérieurement nommés à titre définitif
479.
En ce qui concerne le champ d’application de Capelo, la Cour des comptes constate que les employeurs qui n’octroient pas (actuellement) de nomina -
tions définitives ne sont pas repris de fait dans Capelo. En effet, la notion de travailleur est réservée aux entités qui occupent du personnel nommé à titre 
définitif.
Cette restriction aura pour effet d’exclure une série de services contractuels, 
temporaires et « précaires » de la banque de données Capelo. Or, en vertu 
du régime de pension du secteur public et de la jurisprudence administrative établie, l’ensemble des services temporaires et contractuels antérieurs sont actuellement pris en compte pour calculer la pension du secteur public
480. 
Seul un nombre restreint de services précaires sont exclus de la pension publique, tels que les cadres spéciaux temporaires (CST), le troisième circuit 
de travail (TCT) et les chômeurs mis au travail (CMT).
Les employeurs qui n’occupent pas (ou n’ont jamais occupé) de personnel nommé à titre définitif ne sont pas tenus de fournir des données à la banque de données Capelo. Le SdPSP devra dès lors rechercher ces services pour estimer ou calculer la pension, si cette possibilité existe encore. 
En outre, il serait préférable d’anticiper la possibilité que le législateur décide 
à un moment donné de rendre certains services précaires admissibles à la pension publique. Il l’a fait à diverses reprises dans le passé. 
Pour les besoins du traitement statistique et budgétaire des données (fina -
lité expresse de Capelo) aussi, il serait judicieux que la banque de données 
des carrières du secteur public contienne effectivement les données de l’en -
semble des travailleurs de tous les services publics, quel que soit leur lien juridique spécifique.
1.3 Importation des données relatives à la carrière
Les futurs pensionnés recevront un récapitulatif de leur carrière et une esti -
mation de leur pension via Capelo. À cette fin, il faut rassembler au préalable 
les données pertinentes sur la carrière des intéressés. L ’opération diffère 
selon qu’il s’agit de données futures ou historiques.
479 Dans ce cas, les périodes de service dans le secteur public précédant la nomination à titre définitif 
sont transférées dans le régime de pension du secteur public où le travailleur termine sa carrière.
480 Cour des comptes, 167e Cahier, Volume I, « Pensions publiques – admissibilité des services 
antérieurs à la nomination définitive (services temporaires) », p. 656 et suiv. Disponible sur  
www.courdescomptes.be. 376Pensions publiques : points d’attention  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptes1.3.1 Données futures
Depuis le 1er janvier 2011, les nouvelles données sont recueillies au moyen 
des déclarations trimestrielles de sécurité sociale existantes et de nouvelles 
déclarations ponctuelles.
Dans l’optique de la banque de données Capelo, la déclaration trimestrielle 
DMFA(PPL)481 a été étoffée par des données permettant au SdPSP de déter -
miner le droit à une pension publique ainsi que son montant, d’en suivre la péréquation et de calculer la pension unique
482. Actuellement, la déclara -
tion comporte également des données relatives à l’emploi dans le secteur public
483, au traitement barémique et aux suppléments de traitement.
Dans certains cas, ces données ne suffisent pas pour calculer la pension dans le cadre d’un régime du secteur public. Des données ponctuelles  sup-
plémentaires  doivent être fournies, qui portent sur le diplôme
484 et sur les 
motifs de la cessation de la relation de travail sur l’initiative de l’employeur485.
Depuis le 1er janvier 2011, les employeurs du secteur public doivent commu-
niquer ces données ponctuelles électroniquement via une application web accessible sur le portail de la sécurité sociale. Ils doivent transmettre les documents complémentaires au SdPSP.
1.3.2  Données historiques
Les données relatives à la carrière et au traitement antérieures à la mise en 
service des déclarations DMFA(PPL) adaptées doivent être fournies directe -
ment par l’employeur. Celui-ci doit déclarer et valider, pour l’ensemble de son 
personnel en service au 1
er janvier 2011, les données relatives à la carrière 
pour les périodes préalables, y compris les données des services prestés 
auprès de précédents employeurs du secteur public. Par conséquent, le der-
nier employeur a la responsabilité de déclarer les données historiques de 
l’ensemble de la carrière de ses travailleurs486.
Les données historiques correspondent, quant à leur contenu, à l’ensemble des données fournies pour l’avenir par les déclarations trimestrielles et ponc -
tuelles. La déclaration de ces données n’est obligatoire
487 que pour les em -
ployeurs dont la pension du personnel est octroyée et gérée par le SdPSP. Les employeurs du secteur public ne sont donc pas tous concernés.
481 DMFA  : déclaration multifonctionnelle  ; DMFAPPL  : déclaration multifonctionnelle pour les admi -
nistrations provinciales et locales.
482 Les agents de la fonction publique qui ont été employés par divers services publics successifs (État, province, commune, organisme d’intérêt public, etc.) obtiennent, en fin de carrière, une  
pension unique au prorata de la durée et de l’importance (traitement perçu) de leur fonction dans chaque entité. Ce prorata sert également de référence pour répartir la charge de pension entre les autorités concernées.
483  Type d’organisme, catégorie de personnel, grade ou fonction, rôle linguistique, tantième, congés, etc.
484 Lorsqu’un diplôme est une condition nécessaire à un recrutement ou à une nomination ultérieure, la législation sur les pensions du secteur public prévoit que l’agent de la fonction publique a droit à une bonification pour possession de diplôme. Elle équivaut à une augmentation du nombre d’années de service admissibles pour la pension.
485 L’agent de la fonction publique perd notamment son droit à la pension de retraite s’il est mis fin à ses prestations de service à la suite de la sanction disciplinaire la plus grave prévue par le statut.
486 Avant Capelo, le dernier employeur devait établir le dossier de pension de son travailleur. Ce dos -
sier papier n’était envoyé au SdPSP qu’à la mise à la retraite de celui-ci. 
487     À partir du 1er janvier 2011. 377Ressources humaines  Pensions publiques : points d’attention
168e Cahier de la Cour des comptesDans l’état actuel des choses, seuls l’ONP, l’Inasti et le SdPSP sont légale-
ment tenus de conserver sur support électronique les données de carrière qui leur sont nécessaires pour estimer et calculer la pension. Les autres institutions de pension qui gèrent des pensions légales du secteur public échappent à cette obligation, mais peuvent adopter cette méthode de travail. 
Enfi  n, le Roi détermine à partir de quelle date les données historiques doivent 
être communiquées par les employeurs du secteur public octroyant une pen-sion dont le SdPSP contrôle la légalité et le montant
488.
1.3.3 Sigedis
En pratique, les données des employeurs sont transmises au SdPSP et à 
l’ONP via Sigedis ( Sociale Individuele Gegevens – Données Individuelles 
Sociales), une ASBL prestataire de services créée dans le cadre du pacte entre générations
489. Elle est née du besoin de coopérer qu’avaient l’ONP et 
le SdPSP, des institutions de pension légale, la BCSS, l’ONSS et l’ONSS-APL, des institutions de sécurité sociale, et le SPF Sécurité sociale.
Sigedis conserve les données de carrière récoltées au moyen des décla-
rations DMFA(PPL) de même que les données historiques dans une base de données centrale multisectorielle dont le SdPSP peut (également) dispo-ser. Les données ponctuelles sont enregistrées dans une base de données monosectorielle du SdPSP.
Le schéma ci-après illustre clairement le rôle charnière joué par Sigedis dans 
le fl  ux de données électroniques entre les employeurs et le SdPSP. 
Rôle de Sigedis dans le fl  ux de données électroniques entre les employeursRessources humaines   Pensions publiques  : points d’attention  
395 
 Inami  
 
RN 1.3.3  Sigedis  
En pratique, les données des employeurs sont transmises au SdPSP et 
à l’ONP via Sigedis ( Sociale Individuele Gegevens – Données 
Individuelles Sociales), une ASBL prestataire de services créée dans le 
cadre du pacte entre générations488. Elle est née du besoin de coopérer 
qu’avaient l’ONP et le SdPSP, des institutions de pension légale, la BCSS, l’ONSS et l’ONSS -APL, des institutions de sécurité sociale, et le 
SPF Sécurité sociale.  
Sigedis conserve les données de carrière récoltées au moyen des 
déclarations DMFA(PPL) de même que les données historiques dans 
une base de données centrale multisectorielle dont le SdPSP peut 
(également) disposer.  Les données ponctuelles sont enregistrées dans 
une base de données monosectorielle du SdPSP.  
Le schéma ci -après illustre clairement le rôle charnière joué par Sigedis 
dans le flux de données électroniques entre les employeurs et le SdPSP.  
Rôle de Sigedis dans le flux de données électroniques entre les 
employeurs  
 
Le SdPSP est la seule institution de pension du secteur public à 
disposer d’un ac cès complet à toutes les données de Sigedis. Les 
autres institutions (qui feront peut- être partie de Capelo plus tard) 
n’auront accès qu’aux données relatives aux pensions qu’elles octroient. Cette distinction souligne le rôle central dévolu au SdPSP dans l’octroi 
des pensions du secteur public.  
Le SdPSP convertira les données électroniques de carrière et de rémunération en données de pension avant de les enregistrer dans un 
dossier de pension électronique. Celui -ci permettra de déterminer ou 
d’estimer les droits de pension du personnel de la fonction publique.  
                                                
488 En vertu de l’article 12 de l’arrêté royal du 12 juin 2006 portant exécution du 
titre III, chapitre II de la loi du 23 décembre 2005 relat ive au pacte entre 
générations . 
Secteur privé  
Onem  DMFA  
 
SdPSP Secteur public 
(fédéral, 
régional, etc.)  
 
Sigedis   
 
ONSS  
  
BCSS  -
 
18bis   
ONP  
Onafts  Données 
historiques  
ONSS -APL 
… 
Pouvoirs locaux  DMLFAPPL  
élargie  
Source : SdPSP/SigedisRN : Registre national
Le SdPSP est la seule institution de pension du secteur public à disposer d’un accès complet à toutes les données de Sigedis. Les autres institutions (qui feront peut-être partie de Capelo plus tard) n’auront accès qu’aux don-
488  C’est le cas de la SNCB-Holding.
489 En vertu de l’article 12 de l’arrêté royal du 12 juin 2006 portant exécution du titre III, chapitre II, de la loi du 23 décembre 2005 relative au pacte entre générations.DMFA
élargieDossier de 
carrière 
électronique 378Pensions publiques : points d’attention  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptesnées relatives aux pensions qu’elles octroient. Cette distinction souligne le 
rôle central dévolu au SdPSP dans l’octroi des pensions du secteur public.
Le SdPSP convertira les données électroniques de carrière et de rémunéra -
tion en données de pension avant de les enregistrer dans un dossier de pen -
sion électronique. Celui-ci permettra de déterminer ou d’estimer les droits de 
pension du personnel de la fonction publique.
1.4 Responsabilités juridiques
1.4.1 Surveillance et contrôle
Tant les données historiques et ponctuelles que les déclarations trimestrielles 
restent valables jusqu’à déclaration rectificative ou preuve du contraire.
Les données sont contrôlées à trois niveaux (membre du personnel, em -
ployeur et SdPSP). 
La protection juridique des futurs pensionnés repose avant tout sur leur im -
plication dans le contrôle de la précision de leurs données historiques de 
carrière. 
Dans le mois qui suit la validation des données historiques par l’employeur, 
le SdPSP fournit à l’intéressé un récapitulatif des données de carrière et de 
rémunération. Si ce dernier en conteste l’exactitude, il peut demander un 
complément ou un erratum à son employeur. En cas de désaccord persis -
tant, l’intéressé peut porter la contestation devant le SdPSP, qui tranchera.
En cas d’arbitrage relatif aux données historiques, le SdPSP sera l’instance 
de recours non seulement pour le personnel pour lequel il octroie les pen -
sions, mais aussi pour tous ceux dont la pension est octroyée par d’autres institutions de pension du secteur public, dans la mesure où les employeurs concernés relèveront effectivement du champ d’application de Capelo. Le rôle central joué par le SdPSP dans l’octroi des pensions du secteur public se renforcera donc encore à l’avenir.
C’est d’abord l’employeur qui garantit l’exhaustivité et l’exactitude des don -
nées (futures) contenues dans les déclarations trimestrielles et ponctuelles. 
Néanmoins, le membre du personnel peut à tout moment lui signaler une 
erreur. Il reste cependant à savoir comment ce dernier accédera à ces don -
nées.
Dans le cadre de la garantie de la qualité, de la cohérence et de la confor -
mité des données de carrière et de traitement, le SdPSP recherche, quant à 
lui, les erreurs éventuelles dans les déclarations. Il procède à cet effet à des contrôles d’anomalies.
1.4.2 Délimitation des compétences
La Cour des comptes attire l’attention sur le risque de dépassement de com -
pétences lors de l’évaluation des données. Un exemple tiré de l’exposé des 
motifs de la loi le précise
490 : pour le personnel contractuel, les informations 
sur le diplôme doivent aussi être transmises comme données ponctuelles si le diplôme est une condition du recrutement ou de nomination ultérieure.
490 Doc. parl. , Chambre, 2010-2011, DOC 53 771/001, Exposé des motifs du projet de loi portant des 
dispositions diverses (I), p. 93. 379
Ressources humaines  Pensions publiques : points d’attention
168e Cahier de la Cour des comptesCeci permettrait d’éviter que les services prestés par du personnel contrac -
tuel qui ne disposerait pas du diplôme suffisant soient admissibles au calcul 
de la pension publique.
Le SdPSP détermine ainsi si un contractuel dispose d’un diplôme suffisant 
et exclura, le cas échéant, les services concernés du calcul de la pension.
La question de savoir si les services contractuels doivent être pris en compte 
sur la base d’un diplôme requis ou non n’est pas un point d’attention pour la pension, mais pour la carrière. Elle n’est donc pas de la compétence du SdPSP. De même, lorsque ce dernier modifie unilatéralement la nature de certains services (comme le type de congé ou la durée d’octroi de certains congés), il peut sortir des limites de la répartition usuelle de ses compé -
tences. Ceci pourrait donner lieu à des situations où le SdPSP annulerait des 
services prestés à un moment où l’employeur concerné lui-même n’est plus 
en mesure de le faire.
Inversement, certaines données de carrière à fournir par les employeurs 
selon un système de codes ne concernent pas la carrière proprement dite, mais le calcul de la pension
491. Ainsi, les employeurs doivent eux-mêmes 
déterminer quel tantième, parmi les nombreux types existants492, correspond 
à chaque service presté, alors que la réglementation concernée a clairement trait aux pensions. De même, ils doivent intégrer les congés et absences dans une structure de codes qui ont chacun une incidence spécifique sur le calcul de la pension. On peut se demander si les employeurs sont à même de prendre de telles décisions en connaissance de cause et si les choix que le SdPSP leur propose par le système de codes sont exhaustifs. Les employeurs sont, du reste, passibles de sanctions en cas de déclarations erronées répétées.
Bien que la responsabilité finale appartienne au SdPSP, celui-ci se décharge 
ici d’une partie de sa compétence sur les employeurs.
1.4.3  Responsabilisation et sanctions
La législation relative à l’ONSS/ONSS-APL prévoit déjà d’éventuelles sanc -
tions pécuniaires en cas de déclaration DMFA(PPL) tardive ou incomplète. 
Si l’employeur remet une déclaration DMFA(PPL) en retard, si elle est incom -
plète ou inexacte, l’ONSS/ONSS-APL peut établir ou rectifier la déclaration 
d’office.  Dans cette hypothèse, l’employeur doit verser une indemnité en plus 
des majorations de cotisations et des intérêts de retard. Il est également pas -
sible de sanctions pour transmission répétée de déclarations incomplètes ou 
inexactes.
On ne peut déterminer clairement si des sanctions similaires s’appliquent 
également aux données historiques qui doivent être transmises (une fois) par l’employeur avant le 1
er janvier 2016.
En revanche, si le SdPSP paie une pension trop élevée parce qu’un em -
ployeur a intentionnellement manqué à ses obligations en matière de décla -
rations DMFA(PPL) ou de déclarations des données historiques, il peut récu -
491  Capelo – DMFA. Instructions administratives aux employeurs (15 mars 2011).
492 Le tantième est le dénominateur de la fraction de carrière qui, multipliée par le traitement de réfé -
rence, produit le montant de la pension. 380
Pensions publiques : points d’attention  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptespérer auprès de l’employeur la partie de la dette ainsi née qu’il ne peut pas 
récupérer auprès de l’assuré social.
Capelo ne vise pas à responsabiliser uniquement le dernier employeur, mais 
aussi tous les employeurs précédents du secteur public493. Pareille respon -
sabilisation ne s’applique cependant qu’aux pensions calculées à partir de 
données électroniques de carrière et de traitement (qui prennent cours au plus tôt au 1
er janvier 2013).
La Cour des comptes observe que la loi reste muette quant à savoir lequel 
(des deux employeurs) est responsabilisé  quand le dernier transmet des 
données historiques tardives, incomplètes ou inexactes à cause d’un man -
quement de son prédécesseur.
En outre, la responsabilisation ne porte que sur les erreurs ou négligences 
graves de l’employeur et ne dispense pas le membre du personnel de vérifier 
l’exactitude des données de sa carrière. 
La Cour des comptes constate que la réglementation ne définit pas ce qu’est 
une erreur ou une négligence grave et ne précise pas où la responsabilité de l’agent s’arrête et où commence celle de l’employeur. 
1.5 Conservation des déclarations trimestrielles
Les employeurs conservent une copie de leurs déclarations trimestrielles et 
de toutes les pièces justificatives durant cinq ans.
La Cour des comptes constate que si, lors de l’estimation ou du calcul de 
sa pension, le travailleur concerné trouve encore des erreurs antérieures à cinq ans que le système de contrôle du SdPSP n’a pas retenues, il ne pourra plus étayer sa demande de rectification au moyen de pièces à obtenir de son employeur.
La durée limitée de l’obligation de conserver les pièces justificatives portera 
indéniablement préjudice à l’agent qui souhaitera faire ajuster certaines don -
nées de carrière ou de traitement.
1.6 Banque de données des carrières pour les pensions du secteur 
public
L ’obligation de conservation électronique des données de carrière s’applique 
à l’ONP, à l’Inasti et au SdPSP (article 1
er de l’arrêté royal du 12 juin 2006). 
Un arrêté délibéré en conseil des ministres peut étendre ce champ d’applica -
tion à d’autres institutions qui gèrent des régimes de pensions légales, ce qui ne s’est pas encore produit.
Il semble donc vraisemblable que les articles 139 à 141 de la loi du  
29 décembre 2010 (censée permettre à l’institution de pension à partir du  
1
er janvier 2013 de ne calculer les pensions que sur la base de données élec -
troniques de carrière et de traitement) s’appliquent exclusivement au SdPSP 
et non aux autres institutions de pension du secteur public. 
493 Avant Capelo, le dernier employeur du secteur public devait également introduire la demande de pension pour son personnel, mais les erreurs éventuelles n’étaient pas sanctionnées. 381
168e Cahier de la Cour des comptesÀ cet égard, le législateur suppose à juste titre que « les institutions ne seront 
pas toutes en mesure de calculer leurs pensions sur la base des données de 
carrière électroniques à partir du  1er janvier  2013  ». 
La Cour des comptes estime que l’absence de calendrier obligeant toutes les institutions de pension du secteur public à calculer les pensions à partir de la banque de données électronique de l’ensemble du secteur public (appelée à devenir Capelo) est, en fin de compte, une occasion manquée. Une telle obligation donnera pleinement son sens au rôle central dévolu au SdPSP dans le domaine des pensions publiques (qui ressort de plusieurs passages de l’exposé des motifs). Elle permettra à une banque de données de l’emploi et des allocations de pension dans le secteur public d’atteindre un rendement optimal.
1.7 Réponses du ministre des Pensions, du ministre des Finances 
et du SdPSP – Réaction de la Cour des comptes
1.7.1 Généralités
Dans le cadre d’une procédure contradictoire, un projet d’article a été trans -
mis aux administrations concernées (SdPSP, ONP et SCDF) ainsi qu’aux 
deux ministres dont relèvent les matières examinées (Pensions et Finances).
La Cour des comptes a reçu une réponse du SdPSP, de l’ONP et du ministre 
des Pensions. Ces réponses sont insérées séparément à la suite de chaque mesure politique analysée.
Le ministre des Finances et le fonctionnaire dirigeant du SCDF ont fait savoir 
qu’ils s’abstenaient de réagir, car l’étude reflète, à leurs yeux, la réalité en ce qui concerne le SCDF.
1.7.2 Champ d’application
Le SdPSP fait remarquer qu’il n’existe dans la législation belge aucune défini -
tion stricte de la notion de secteur public. C’est pourquoi il est fait référence à 
l’article 38 de la loi du 5 août 1978 de réformes économiques et budgétaires. 
L ’octroi d’une autonomie sous la forme d’intercommunales, d’agences et d’organismes d’intérêt public, que ce soit à l’échelon local ou au niveau des entités fédérées, rendrait la catégorisation de l’ensemble des organismes publics existants visés particulièrement laborieuse. De plus, la mobilité du personnel contractuel engendrerait un flux important d’entrées et de sorties de collaborateurs isolés que même un système informatique automatisé per -
met difficilement de suivre.
Par ailleurs, Capelo impose à tous les employeurs du secteur public, à leurs 
secrétariats sociaux et aux fournisseurs de logiciels de modifier en profon -
deur leurs systèmes informatiques et leurs investissements.
C’est pourquoi le SdPSP a dû se montrer pragmatique et considère la loi 
relative à Capelo comme la traduction de ce qui est en pratique possible.
Pour la Cour des comptes, cette réponse confirme qu’un certain nombre 
d’employeurs ne seront, à tort, pas déclarés dans Capelo. En conséquence, des services admissibles ne seront pas repris dans la banque de données  382
168e Cahier de la Cour des comptesCapelo, ce qui obligera encore le SdPSP à identifier ces services, dans la 
mesure du possible, à l’occasion d’une estimation ou du calcul proprement dit de la pension.
1.7.3 Responsabilité juridique
Le SdPSP réfute les dépassements de compétences signalés par la Cour 
Lorsque l’organisme veut obtenir communication du diplôme dans les plus 
brefs délais, que le titulaire soit un membre du personnel nommé à titre défi -
nitif ou contractuel, c’est pour y puiser l’information sur la base de laquelle il 
accordera une bonification pour diplôme et non pour décider de la prise en considération éventuelle de services contractuels dans le calcul de la pen -
sion.
En outre, l’organisme conteste que l’employeur doive décider, dans sa dé -
claration Capelo, de l’attribution du tantième. L ’employeur doit spécifier une 
« catégorie de personnel » mais non choisir un tantième, même si ce choix 
peut bien évidemment avoir une incidence sur le tantième.
Il n’y aurait pas non plus de risque au niveau de la prise en compte de congés. 
L ’employeur fournit, pour chaque congé, une description de celui-ci ainsi que des données supplémentaires (activité de service ou non, rémunération ou non…). Le SdPSP décide, à la lumière de ces données, de l’impact qui en résultera sur la pension.
Enfin, l’organisme nie formellement vouloir se décharger d’une partie de ses 
compétences. L ’employeur qui gère l’administration de son personnel et suit les instructions afférentes au projet Capelo n’a pas à se préoccuper des conséquences pour la pension.
Le ministre des Pensions voit surtout dans les textes existants l’effet de pro -
cédures en place depuis longtemps, qui seront maintenant effectuées par 
voie électronique et non plus sur papier. Par conséquent, le SdPSP ne se prononcera jamais au final sur la pertinence de dispositions statutaires, mais il demeure uniquement responsable du calcul de la pension et de l’interpré -
tation de tous les éléments constitutifs de la carrière qui auront été fournis par l’employeur. Dans le futur, la gestion informatisée des documents attes -
tant de la carrière permettra d’améliorer considérablement la qualité de ces pièces.
La Cour des comptes souligne que la présente analyse se concentre sur la 
loi du 29 décembre 2010, qui établit le fondement légal de la réalisation du projet Capelo, et non (dans l’état actuel des choses) sur la réalisation effec -
tive de celui-ci. Dans ces conditions, il est tout à fait envisageable de pouvoir 
(encore) résoudre un certain nombre de problèmes liés à la répartition des 
responsabilités juridiques et aux risques de dépassements de compétences 
à la faveur de procédures à appliquer lors de la mise en œuvre de la loi rela -
tive au projet Capelo. C’est par exemple le cas des instructions destinées à compléter les rubriques y afférentes dans la DMFA. 383
168e Cahier de la Cour des comptesDans la procédure actuelle, sur support papier, les responsabilités n’ont pas 
été partout définies avec précision. La Cour des comptes estime cependant que la chance exceptionnelle d’ancrer sans ambiguïté juridique la mission dévolue à tous les acteurs concernés n’a pas été saisie lors du lancement d’un système de transfert électronique de données
494.
S’agissant de l’obligation de transmettre aussi pour le personnel contractuel les informations sur le diplôme comme « données ponctuelles » au SdPSP, 
la Cour des comptes ne peut souscrire à la réaction de celui-ci. Le fait que cette communication serait uniquement nécessaire pour permettre une éva -
luation aussi rapide que possible du droit à une bonification pour diplôme est contredit par l’exposé des motifs de la loi relative au projet Capelo et par la jurisprudence administrative. Depuis de nombreuses années, aucune bonification de temps pour possession de diplôme n’est en effet accordée si 
cette attestation d’études n’était requise que dans le cas d’un engagement 
contractuel ou d’une promotion.
1.7.4 Responsabilisation et sanctions
Le SdPSP souligne que le gouvernement démissionnaire n’a pas estimé 
opportun d’imposer un régime de sanctions lorsque la loi a été élaborée et il estime peu probable qu’un employeur essaiera de se soustraire à ses res -
ponsabilités à l’égard des droits à la pension de son propre personnel.
Le ministre des Pensions met l’accent sur le fait que les « sanctions » men -
tionnées dans l’exposé des motifs devraient seulement veiller, en tout état 
de cause, à ce que les employeurs restent aussi soucieux de l’exhaustivité et de l’exactitude des données transmises sur la carrière qu’ils ne le sont aujourd’hui. Il ne peut certainement être question de créer une inspection sociale supplémentaire.
1.7.5 Banque de données des carrières pour les pensions du secteur public
Le SdPSP signale que le gouvernement démissionnaire n’a pas jugé bon 
d’imposer un calendrier qui contraindrait les autres régimes de pensions du secteur public à consentir des efforts similaires pour le stockage et le traite -
ment des données électroniques relatives à la carrière qui interviennent dans les estimations et les calculs de pensions. L ’organisme partage l’avis de la Cour des comptes selon lequel il y avait en l’espèce une chance d’uniformi -
sation et d’harmonisation qui n’a pas été saisie.
Le ministre des Pensions affirme que le fait que seule une solution partielle 
soit apportée au morcellement du paysage des pensions du secteur public s’explique entre autres par les pouvoirs limités du gouvernement, mais aussi et surtout par les changements déjà significatifs que le projet Capelo impose à bon nombre d’employeurs publics. Ajouter à ces modifications drastiques de nouvelles adaptations à la charge de tiers (comme les institutions de pré -
voyance, les secrétariats sociaux ou la SNCB) comporterait certainement des risques importants pour le projet Capelo.
494 Voir également des recommandations formulées antérieurement dans  : Cour des comptes, Calcul 
du montant des pensions publiques – Fiabilité des données , rapport transmis à la Chambre des 
représentants, Bruxelles, mars 2008, p. 33-34. 384
168e Cahier de la Cour des comptes2  Polyvalence de la demande d’octroi ou d’estimation d’une pen ‑
sion dans le secteur public
2.1 Demandes d’octroi
2.1.1 Contexte
La loi du 11 avril 1995495 prévoit que la demande de pension d’un assuré 
social qui fait valoir des droits dans le régime de travailleurs tant salariés 
qu’indépendants est transmise, par l’organisme de sécurité sociale qui la re -
çoit et est compétent pour un des régimes, à l’organisme de sécurité sociale compétent pour l’autre régime. On parle de polyvalence de la demande de 
pension . En outre, cette loi oblige tout autre organisme de sécurité sociale à 
transmettre une demande de pension à l’organisme de pension compétent.
L ’arrêté royal du 20 janvier 2010
496 a étendu cette réglementation au secteur 
public.Il fixe les droits dans les différents régimes de pension en cas de carrière 
mixte à une même date d’entrée en vigueur (si les conditions d’ouverture du droit à la pension sont réunies), à moins que l’intéressé souhaite explicite -
ment une autre date. Cette façon de procéder évite qu’un droit à la pension pour certaines prestations soit prescrit lorsque la demande de pension est introduite auprès d’un certain organisme de pension, mais qu’elle comprend des services pour lesquels un autre organisme de pension est compétent.
Lorsque le SdPSP, l’ONP ou l’Inasti ouvre un nouveau dossier de pension de 
retraite ou de survie, l’information est automatiquement signalée aux autres organismes via le projet Hermes
497. Si ces autres organismes n’ont pas de 
dossier en cours ouvert à ce nom et si l’organisme dont émane la notification originale possède des informations sur un emploi susceptible de conférer un droit à la pension dans un autre organisme concerné, Hermes transmet dans un deuxième stade les informations en question à cet organisme.
Lorsque le SdPSP reçoit ces informations, il envoie à l’intéressé un courrier 
qui énumère les conditions de base à respecter pour obtenir une pension du secteur public. Il lui demande s’il souhaite effectivement faire valoir ses droits à une pension publique. Si tel est le cas, l’intéressé mentionne, sur le formulaire de renseignements qui accompagne la lettre, la date à laquelle il souhaite que cette pension prenne cours. Après avoir reçu le formulaire de renseignements, le SdPSP ouvre un dossier de pension. Si l’intéressé n’a pas répondu dans les deux mois, le SdPSP considère qu’il renonce à faire valoir ses droits à la pension. Il informe alors l’organisme dont émane la notification qu’aucun dossier de pension n’est ouvert au nom de l’intéressé et classe la notification sans suite. L ’intéressé peut toutefois encore faire valoir ses droits à la pension ultérieurement.
495 Loi du 11 avril 1995 visant à instituer la « charte » de l’assuré social.
496 Arrêté royal du 20 janvier 2010 portant exécution de certaines dispositions de la loi du 11 avril 1995 
visant à instaurer la charte de l’assuré social. Cet arrêté entre en vigueur le 1er avril  2010.
497 Ce projet règle l’échange électronique de données entre l’ONP, l’Inasti et le SdPSP via la Banque-Carrefour de la sécurité sociale. 385
168e Cahier de la Cour des comptes2.1.2  Constatations
Cette procédure ne concerne que les trois organismes traditionnels de pen -
sion. Nombre d’autres organismes octroient pourtant des pensions dans le 
secteur public498.
En outre, la réglementation prévoit que, même en cas de dépôt d’une de -
mande auprès d’un organisme de sécurité sociale qui n’est pas compétent en la matière, l’organisme de pension effectivement compétent doit examiner la demande (validation de la demande de pension). Ces autres organismes de sécurité sociale ne sont toutefois pas concernés par le projet Hermes. 
Par ailleurs, le deuxième stade faisant intervenir Hermes n’est actuellement 
opérationnel que de l’Inasti vers le SdPSP. L ’ONP et le SdPSP mêmes n’ont 
pas (encore) mis en place la fonction de signal. De plus, la seule information transmise est celle que l’intéressé fournit lui-même.
Enfin, l’automatisation reste limitée à une fonction de signal. Le traitement 
ultérieur s’effectue par un échange de lettres normal et ne fait pas l’objet d’un 
autre suivi.
Le SdPSP ne dispose d’ailleurs d’aucun service qui traite spécifiquement de 
la polyvalence des demandes de pension. Le courrier entrant, y compris les 
demandes de pension destinées à d’autres organismes de pension, n’est centralisé nulle part. Ces demandes risquent dès lors de ne pas être trans -
férées alors qu’il s’agit d’une obligation légale. Il a été constaté que la res -
ponsabilité en est imputable aux différents services d’octroi
499. En la matière, 
ils fonctionnent en effet en toute autonomie et n’ont pas mis au point d’autre forme de suivi. Les dossiers de pension sont certes établis au SdPSP par un « service d’identification » central. Aucune obligation n’impose toutefois à ce 
service de transmettre les demandes de pension qui ont (partiellement) trait à d’autres organismes.
2.2 Demandes d’estimation
2.2.1  Contexte
La loi précitée du 11 avril 1995 et surtout celle du 23 décembre 2005
500 ainsi 
que les arrêtés d’exécution y afférents prévoient la possibilité de faire procé -
der à une estimation, quel que soit le régime de pension dont relève l’assuré 
social. Comme pour la demande de pension, tout organisme de sécurité sociale doit transférer les demandes d’estimation à l’organisme de pension compétent. De même, tout futur pensionné doit recevoir d’office, à partir de 55 ans, un relevé complet de sa carrière et une estimation globale de sa pension.
498 Tels que la SNCB-Holding, la société flamande de distribution d’eau (VMW), la radiotélévision flamande VRT, les organismes de prévoyance (Ethias, Axa, Dexia…), etc.
499  Les services au sein du SdPSP qui octroient et calculent les pensions.
500  Loi du 23 décembre 2005 relative au pacte de solidarité entre les générations. 386
168e Cahier de la Cour des comptes2.2.2  Constatations
Tant que la banque de données Capelo n’est pas entièrement opérationnelle, 
il n’est toutefois pas possible d’effectuer d’office une estimation globale de pension. Ce n’est que lorsque toutes les données de carrière seront dispo -
nibles par voie électronique que des estimations de pension intégrées et tous régimes confondus pourront être fournies. Une première étape pourrait être réalisée pour l’ONP, l’Inasti et le SdPSP via la plateforme de communication électronique Hermes. Néanmoins, comme signalé ci-avant, ce système ne prouvera toute son efficacité qu’une fois étendu à tous les organismes qui octroient des pensions.
Actuellement, un futur pensionné qui veut faire estimer sa pension pour ses 
services (en incluant ceux qu’il a effectués) comme fonctionnaire doit com -
muniquer lui-même toutes ses données de carrière, ce qui risque de fausser le résultat final.
La Cour des comptes a d’ailleurs constaté que, dans un certain nombre de 
dossiers de pension, la pension publique n’avait pas été estimée alors qu’une demande de pension avait été introduite auprès de l’ONP qui avait transféré la demande au SdPSP. Par conséquent, l’information qu’avait reçue l’intéres -
sé était incomplète et, dès lors, erronée. Dans un cas, l’intéressé, qui ignorait qu’il avait droit à une pension publique, avait même introduit tardivement une demande de pension et subi un préjudice financier important. De tels man -
quements à l’obligation légale d’information peuvent donner lieu à des de -
mandes en dommages-intérêts auprès des tribunaux. À l’heure actuelle, les tribunaux ont déjà été saisis de pareilles demandes contre l’ONP et l’Inasti.
2.3 Réponse du SdPSP et du ministre des Pensions
Le SdPSP reconnaît que la procédure mise en place dans le cadre de la 
polyvalence de la demande de pension n’est pas encore au point. Il impute ce retard principalement au niveau d’informatisation différent des trois orga -
nismes concernés (SdPSP, ONP et Inasti). En outre, les moyens disponibles ne sont pas suffisants pour réaliser simultanément tous les projets deman -
dés. Le projet Capelo, plus spécialement le remplacement de la version pa -
pier du dossier de pension par sa version électronique, pourrait cependant résoudre une série de difficultés. De même, il s’impose de repenser la régle -
mentation qui s’applique à la demande de pension dans le secteur public, tout en cherchant à déterminer si le SdPSP peut éventuellement se rallier aux initiatives existantes des deux autres grands organismes de pension, comme la demande en ligne.
Le SdPSP examine actuellement la possibilité de se doter d’un réseau se -
condaire qui serait mis en place en collaboration avec la Banque-Carrefour 
de la sécurité sociale. Ce réseau, qui serait géré par le SdPSP, pourrait être chargé notamment de fluidifier la circulation des demandes de pension.
L ’organisme estime qu’il est quasiment impossible de procéder à des estima -
tions de pension tant que le projet Capelo n’est pas entièrement opération -
nel. Dans le cas des carrières mixtes, les estimations actuelles, incomplètes, 
sont même une source de désinformation. Une intégration totale des esti - 387
168e Cahier de la Cour des comptesmations de pension à l’intention de chaque citoyen n’est pas attendue avant 
2016.
Le ministre des Pensions est lui aussi conscient du retard accusé dans la 
réalisation de la « polyvalence de la demande ». Il tient à souligner néan -
moins que des obligations énoncées en la matière dans la charte sociale s’appliquent aussi maintenant, un peu plus de quinze ans après, au SdPSP. 
Il juge essentiel de régler la situation entre les trois grands organismes de pension avant de généraliser l’obligation. Selon le ministre, des projets tels que la création d’un réseau secondaire et l’instauration de l’estimation auto -
matique de la pension pour l’ensemble des fonctionnaires se justifient diffici -
lement dans le contexte d’un gel voire d’une réduction du budget disponible.
3  Bonification de temps pour possession d’un diplôme de l’ensei ‑
gnement supérieur 
3.1 Contexte 
Lorsque le droit à une pension du secteur public est fixé et que son calcul 
est effectué, une bonification de temps peut être octroyée pour possession d’un diplôme de l’enseignement supérieur. Il faut toutefois que la possession de ce diplôme ait conditionné l’entrée en service à titre définitif ou une pro -
motion ultérieure
501. Cette bonification de temps peut aussi s’appliquer aux 
pensions de survie. 
Pour bénéficier d’une pension complète, il faut en principe 45 années de 
service. Un bénéficiaire ne peut remplir cette condition que s’il est entré en 
service au plus tard à 20 ans, ce qui est normalement impossible pour les agents qui ont fait des études universitaires ou supérieures. C’est pourquoi la durée normale des études est prise en compte pour les titulaires d’un diplôme sanctionnant des études supérieures d’au moins trois ans
502. Il faut 
néanmoins que la possession du diplôme ait été requise lors de l’entrée en service ou d’une promotion ultérieure.
La durée bonifiée ne s’ajoute pas à d’autres services déjà admissibles au 
calcul de la pension. C’est pourquoi la durée des services que l’intéressé a prestés pendant ses études est déduite de la bonification. C’est également le cas lorsque l’intéressé a exercé, pendant ses études, une activité profes -
sionnelle admissible au calcul d’une pension privée ou lorsqu’il a validé la durée de ses études par des versements personnels, sauf s’il renonce aux avantages qui en découlent.
La bonification est égale au minimum d’années d’études nécessaires pour 
obtenir le diplôme, de sorte que seules les années d’études « réussies » y 
donnent droit. 
L ’application combinée de ces deux dispositions a fréquemment donné lieu à 
des difficultés, en particulier lorsque les bénéficiaires ont rendu leur mémoire 
501 Loi du 9 juillet 1969 modifiant et complétant la législation relative aux pensions de retraite et de survie des agents du secteur public et loi du  16 juin 1970 relative aux bonifications pour diplômes 
en matière de pensions des membres de l'enseignement.
502 Lors d’une des modifications de la loi concernée, la possibilité d’accorder une bonification pour diplôme de deux ans a également été prévue. 388
168e Cahier de la Cour des comptes(obligatoire) au cours d’une année d’étude ou académique supplémentaire, 
c’est-à-dire après la fin des études proprement dites.
La Cour des comptes a considéré comme étant la dernière année réussie 
l’« année du mémoire » et non la dernière année d’études « normale » ter-
minée avec fruit. Cette position était logique, étant donné que la réussite du mémoire fait partie intégrante du programme d’études. En effet, un étudiant qui n’a pas réussi son mémoire n’est pas diplômé et ne peut pas prétendre à une bonification de temps.
De nombreux agents ont cependant déjà entamé leur carrière ou accompli 
leur service militaire obligatoire au cours de l’année du mémoire. Ils ont donc vu leur bonification de temps potentielle réduite.
3.2 Loi du 3 février 2003
Le législateur a tenté de résoudre ce problème en introduisant une bonifica -
tion pour diplôme « forfaitaire » pour les diplômes de l’enseignement du jour 
de plein exercice
503. 
L ’exposé des motifs de la loi souligne que l’enseignement connaissait déjà un 
régime forfaitaire avant la loi du 16 juin 1970. Il ne prévoyait pas de vérifier si 
des services avaient été prestés durant les études ni si ces études avaient été validées dans un autre régime
504. 
L ’exposé précise que les anciennes dispositions restent intégralement d’ap -
plication aux diplômes non obtenus dans l’enseignement de jour de plein exercice, mais, par exemple, en cours du soir ou devant le jury central. 
Lors du processus législatif, la Cour des comptes avait émis des commen -
taires sur la modification proposée
505. Elle avait souligné que le projet de loi 
porterait préjudice à une des règles de base de la réglementation sur les 
pensions, à savoir le principe non bis in idem : la réduction pour services 
concomitants serait supprimée. En outre, la Cour constatait que l’expression diplômes de l’enseignement du jour de plein exercice était imprécise. En effet, il n’existe de définition légale ou réglementaire ni de l’enseignement du jour, ni de l’enseignement de plein exercice, si ce n’est, dans ce dernier cas, par opposition à d’autres types d’enseignement organisés dans certains niveaux. En d’autres termes, l’enseignement de plein exercice n’existe que dans les niveaux qui distinguent également les enseignements de promotion sociale et ceux à horaire réduit. L ’enseignement universitaire échappe totale -
ment à ce genre de distinctions.
Dans sa réponse
506, le ministre des Pensions n’excluait pas de modifier la loi 
« si de nouveaux modes d’organisation de l’enseignement le requéraient ».
503 Les lois des 9 juillet 1969 et 16 juin 1970 précitées ont été modifiées par la loi du 3 février 2003 
apportant diverses modifications à la législation relative aux pensions du secteur public.
504 L’ancien régime devait continuer à être appliqué aux diplômes délivrés avant le 1er janvier 1970.
505  Lettre du 20 février 2002 au ministre des Pensions.
506  Lettre du 3 mai 2002. 389
168e Cahier de la Cour des comptesDes difficultés sont apparues peu après l’entrée en vigueur des dispositions 
légales modifiées. Dans une demande d’avis adressée à la Cour507, le di -
recteur général de l’Administration des pensions (de l’époque - devenue le SdPSP) a alors proposé que les études universitaires de l’enseignement de jour accomplies durant la carrière dans le secteur public et pendant une pé -
riode où des services ou des périodes ont été pris en compte à temps plein dans la carrière publique ne puissent pas donner lieu à une bonification pour diplôme (suivant le principe non bis in idem).
La Cour ne pouvait pas accepter cette proposition parce que la loi ne permet 
aucune interprétation en la matière : le caractère forfaitaire de la bonification 
doit être appliqué sans distinction selon que les études ont partiellement ou entièrement coïncidé avec des services dans le cadre d’une carrière pu -
blique. Dans sa réponse
508, la Cour a répété que l’expression diplômes de 
l’enseignement du jour de plein exercice était imprécise, puisqu’il n’existe de définition légale ou réglementaire ni de l’ enseignement du jour , ni de l’ ensei -
gnement de plein exercice .
Afin de lever toute ambiguïté, la Cour avait proposé de recourir aux dispo -
sitions de l’article 40 de la loi du 9 juillet 1969 et de l’article 9 de la loi du  
16 juin 1970. Celles-ci prévoient que le Roi prend toutes les mesures néces -
saires pour remédier aux problèmes et anomalies inhérents à l’application de ces dispositions sur les bonifications pour études, notamment concernant la reconnaissance du droit à la bonification de temps et la durée de celle-ci. L ’administration des pensions ne semble pas avoir pris d’initiative jusqu’à pré -
sent pour promulguer un arrêté royal pouvant résoudre ces difficultés.
3.3 Constatations récentes
Début 2011, la Cour a une nouvelle fois reçu plusieurs dossiers de pensions 
qui cumulaient bonification (forfaitaire) pour diplôme et services effectifs ac -
complis au cours de la même période. À cette occasion, elle a à nouveau constaté que l’enseignement du jour ( de plein exercice ) est une expression 
exclusivement utilisée dans la législation sur les pensions, pas dans la régle -
mentation relative à l’enseignement. Les diplômes mêmes ne contiennent aucune mention à ce sujet et des questions complémentaires posées aux 
instances compétentes de l’enseignement n’ont pas fourni davantage d’infor -
mations
509. Malgré cette imprécision, ces dossiers ont été approuvés, compte 
tenu de la position du ministre des Pensions lors des travaux préparatoires 
du texte de loi.
Cette problématique ne fera que s’amplifier dans les prochaines années. En 
effet, l’organisation de l’enseignement s’assouplit. De plus, les cours de l’en -
seignement supérieur se donnent plus souvent en soirée ou le week-end, de 
507  Lettre du 11 mars 2004.
508  Lettre du 30 juin 2004.
509 Voici, à titre d’exemple, ce que les autorités flamandes ont répondu à une demande de renseigne -
ments au sujet d’un diplôme déterminé (que l’administration des pensions supposait obtenu en cours du soir) : « Lorsque le diplôme porte la mention " de plein exercice ", il s’agit d’un diplôme 
obtenu dans l’enseignement de jour » (traduction). En d’autres termes, l’administration de l’ensei -
gnement considère comme synonymes les notions d’enseignement de jour et d’enseignement de plein exercice . La réglementation relative aux pensions leur associe pourtant des conséquences 
totalement différentes. 390
168e Cahier de la Cour des comptessorte qu’il sera aussi plus courant de combiner études et activité profession -
nelle. On peut même se demander dans quelle mesure la (seule) définition 
de l’enseignement de jour reste une solution durable.
Afin de replacer le problème dans son contexte, il convient de mentionner qu’un autre article de la législation relative à la bonification pour diplôme
510 
limite, dans la plupart des cas, le double avantage à une fraction de la durée totale des études. En effet, les deux lois limitent la durée totale des services admissibles pour la pension (y compris la bonification de temps) à la période entre l’âge de dix-neuf ans (agents ordinaires) ou de dix-huit ans (personnel enseignant) et la mise à la retraite. Un agent qui a effectué toute sa carrière dans la fonction publique et a accompli ses études pendant une partie de cette carrière ne pourra donc éventuellement compter en « double » qu’une 
période limitée.
La réglementation relative à l’« assimilation des périodes d’études et de cer -
taines activités de nature éducative ou formative »
511 peut poser des pro -
blèmes similaires. Elle ne s’applique qu’aux (au calcul des) pensions de sur -
vie et permet, à certaines conditions512, d’admettre des années d’études ou 
des activités de nature éducative ou formative même s’il ne s’agit pas de 
l’enseignement supérieur, même si les études n’ont jamais conditionné la nomination ou une promotion durant la carrière et si les études ou activités de nature éducative ou formative n’ont pas été diplômantes.
Cette réglementation prévoit en effet également que les périodes d’études 
ne sont assimilées que s’il s’agit d’études accomplies dans l’enseignement 
du jour de plein exercice . Ce qui s’applique en matière de bonification pour 
diplôme s’applique aussi en l’occurrence : l’expression enseignement du jour 
de plein exercice  est imprécise, surtout parce que ces notions n’ont pas de 
définition légale ou réglementaire.
Enfin, l’application de la réglementation actuelle peut aussi entraîner des dif -
ficultés. C’est le cas lorsque tant les dispositions relatives à la « bonification 
de temps pour diplôme » que celles concernant l’« assimilation de périodes 
d’études » doivent être appliquées pour calculer une pension de survie. 
L ’article 4 de l’arrêté royal du 29 janvier 1985 précité doit rendre impossible 
de cumuler une bonification pour diplôme et l’assimilation d’une période 
d’études. Vu le caractère « forfaitaire » de la bonification pour diplôme, c’est 
toutefois devenu impossible parce que la bonification ne peut plus être ratta -
chée à une période déterminée.
3.4 Réponse du SdPSP
Le SdPSP reconnaît que la bonification pour diplôme est une thématique 
particulièrement complexe de la réglementation des pensions. Il ajoute que 
des tentatives sont régulièrement entreprises afin de mettre l’octroi de la 
510  Article 35, § 2, de la loi du 9 juillet 1969 et article 4, § 2, de la loi du 16 juin 1970.
511 Section 2 de l’arrêté royal du 29 janvier 1985 fixant les modalités d'application de certaines dispo -
sitions du livre Ier de la loi du 15 mai 1984 portant mesures d'harmonisation dans les régimes de 
pension.
512 Les études doivent se situer après le 1er janvier de l’année au cours de laquelle l’agent a atteint 
l’âge de vingt  ans et l’activité professionnelle donnant droit à la pension doit être la première acti -
vité exercée après la fin de la dernière année d’études admissible ou avoir débuté moins de trois ans après la fin de la dernière année d’études admissible. 391
168e Cahier de la Cour des comptesbonification de temps pour diplôme en adéquation avec la notion de non bis 
in idem . Force a néanmoins été de constater à chaque fois que si l’adapta -
tion de la législation permet de résoudre certains problèmes, elle en génère 
aussi immédiatement d’autres.
De nouvelles initiatives d’améliorations ne peuvent pas être proposées tant 
que le gouvernement est en affaires courantes. Cette problématique sera éventuellement intégrée dans un débat futur sur les « droits assimilés ».
4  Paiement des pensions dans le secteur public
4.1 Contexte
Les articles 140 et 141 de la loi du 28 avril 2010
513 prévoient la possibilité de 
confier, par arrêté royal délibéré en conseil des ministres, le paiement des 
pensions publiques à l’ONP (qui paie déjà toutes les pensions des travail -
leurs salariés et indépendants) et de lui transférer les attributions actuelles du SCDF en la matière. À ce jour, cet arrêté royal n’a pas encore été pris.
Le paiement centralisé doit améliorer le service rendu aux pensionnés.
4.2 Préparation de la mise en œuvre
Le calendrier fixé ne pourra manifestement pas être respecté. En effet, 
dans des documents à usage interne, le SdPSP avait initialement avancé le  
1
er juillet 2011 comme date charnière du transfert. De plus, dans le contrat 
d’administration 2010-2012 qui le lie à l’État fédéral, l’ONP s’était engagé à garantir d’ici la fin décembre 2012 l’exécution pratique du paiement des prestations gérées par le SdPSP. Or, l’ONP a déjà indiqué qu’il ne dispose pas des moyens qui lui permettraient de mener à bien sa mission de reprise dans les délais prévus.
En outre, différents obstacles empêchent l’organisation d’un transfert rapide.Ainsi, le SdPSP et l’ONP n’envisagent pas la notion de paiement centralisé  
de la même manière sur un certain nombre de points essentiels :
•	Selon le SdPSP, l’arrêté royal délibéré en conseil des ministres auquel 
la loi précitée fait référence doit définir la mission de l’ONP de manière aussi détaillée que possible. L ’ONP, quant à lui, préfère qu’un arrêté royal fixe les directives générales de sa mission et qu’une convention 
en règle les détails.
•	L ’ONP préconise le paiement unique, un concept qui va plus loin que 
le paiement centralisé. Le paiement unique regroupe les droits à la pension constitués dans les différents régimes, tandis que le paie -
ment centralisé concentre uniquement l’exécution des divers paie -
ments au sein d’un seul et même organisme. Le paiement unique suppose d’harmoniser la réglementation vu que, dans l’état actuel des choses, les dates de paiement diffèrent suivant la nature du droit à la pension et du régime de pension dans lequel ce droit a été consti -
tué.
513  Loi du 28 avril 2010 portant des dispositions diverses. 392
168e Cahier de la Cour des comptesPar ailleurs, l’intégration technique de la mission de paiement du SCDF dans 
la liste des tâches incombant à l’ONP se heurte à des difficultés :
•	L ’ONP est au cœur d’une réforme qui implique un renouvellement complet du système informatique (projet Theseos)
514. Avant de pou -
voir liquider les pensions publiques, ce nouveau système doit être entièrement opérationnel pour les tâches essentielles existantes de l’ONP (paiement des pensions des travailleurs salariés et indépen -
dants). L ’horizon actuellement envisagé pour concrétiser cet objectif est la mi-2013.
•	Puisque le modèle Theseos servira à exécuter les (nouvelles) mis -
sions de paiement du SdPSP, ce dernier devra adapter complète -
ment ses instructions en la matière au nouveau système. Vu la com -
plexité et la spécificité des pensions publiques, cette opération risque de prendre le temps nécessaire. Ce sera d’autant plus le cas que l’ONP souhaite que les paiements du SdPSP soient conformes aux règles qui régissent le paiement et la gestion des paiements de l’ONP et de l’Inasti. Cela implique de modifier la réglementation. De plus, les missions de paiement ne pourront être adaptées que dès que le projet Theseos aura fait ses preuves.
•	Les données historiques se rapportant aux pensions publiques en 
cours doivent être intégrées dans Theseos. Cette intégration sera 
certainement compliquée par le fait que le SCDF travaille principa -
lement avec un ordinateur central (et non avec des serveurs), qui fonctionne avec des logiciels obsolètes écrits dans un langage de 
programmation dépassé.
Tous ces facteurs retarderont à coup sûr largement le transfert du paiement 
des pensions publiques du SCDF vers l’ONP.
Enfin, aucune initiative n’a été prise concernant l’éventuel transfert de per -
sonnel du SCDF vers l’ONP/le SdPSP, ni le transfert de moyens budgétaires.
4.3 Conséquences du retard
Dans l’intervalle, le SCDF doit continuer à liquider les pensions publiques 
plus longtemps que prévu, avec un système informatique obsolète dans le -
quel il n’a plus guère investi ces dernières années en prévision du transfert de compétences. En conséquence, le SCDF aura de plus en plus de difficul -
tés à garantir un paiement correct des pensions publiques, a fortiori si des modifications réglementaires doivent être mises en œuvre. Le retard l’a, du reste, contraint à continuer d’investir dans une technologie surannée, car il a forcément fallu prolonger le contrat de l’ordinateur central, qui arrivait à échéance.
514 Dans le cadre de ce projet, les applications actuelles seront repensées et réécrites pour créer un dossier de pension électronique intégré que toute personne autorisée pourra consulter partout et en tout temps. L’objectif est de mettre en place un système informatisé permettant d’exécuter effi -
cacement les missions actuelles et futures de l’ONP (attribution, paiement, information et gestion). 393
168e Cahier de la Cour des comptes4.4 Réponse de l’ONP, du SdPSP et du ministre des Pensions
Le contenu des réponses reçues est fort différent et révèle une fois de plus 
que toutes les parties concernées ne sont pas sur la même longueur d’onde.
L ’ONP est disposé à se charger du paiement des pensions du secteur public 
et à prendre tous les engagements qui en découlent. Les analyses tech -
niques portant sur l’intégration des avantages payés par le SCDF dans la banque de données de l’ONP sont déjà bien avancées. Elles se heurtent toutefois à des divergences de vues fondamentales entre l’ONP et le SdPSP. Il importe de sortir de cette impasse dans les plus brefs délais et de prendre des décisions aux différents niveaux concernant le contenu et le calendrier du projet, le partage des responsabilités et l’attribution des moyens budgé -
taires requis.
Le SdPSP n’a, par contre, jamais été partisan d’un transfert des paiements 
de pensions vers un organe central unique. Selon lui, l’octroi et le paiement 
d’une pension doivent rester entre les mains d’un seul organisme car il existe une imbrication technique entre les deux opérations et, aussi, pour avoir un lien immédiat entre le budget, la comptabilité et l’exécution du paiement. La dépendance vis-à-vis d’un organisme tiers pose un problème sur le plan du contrôle interne et de la maîtrise des risques. Il ne peut être résolu par l’une ou l’autre forme de convention conclue de commun accord entre les orga -
nismes.
Le SdPSP n’est pas non plus particulièrement favorable au « paiement 
unique » : l’intérêt de grouper plusieurs paiements en un seul ne serait plus 
d’actualité en raison de l’informatisation du secteur bancaire, orientée vers la 
clientèle. De plus, les cotisations sociales et le précompte peuvent être fixés correctement, depuis des années, grâce au cadastre des pensions. Plaider pour le transfert des paiements par référence à l’«  examen des cumuls  » est 
à la fois tardif (l’interdiction de cumul au-delà de 65 ans sera peut-être sup -
primée) et prématuré (la législation relative aux cumuls sera probablement réformée en profondeur en ce qui concerne les pensions de survie).
Le SdPSP souscrit à l’analyse des risques de la Cour des comptes concer -
nant les possibilités de prestations du SCDF
515. 
Le SdPSP se dit disposé à reprendre immédiatement les compétences, la 
mission et le personnel du SCDF. Il considère que cette solution est non seu -
lement la moins coûteuse, mais aussi la plus pragmatique et la plus convi -
viale dans le contexte de la government governance .
Le ministre reste par contre d’avis qu’un « paiement unique » des pensions 
légales peut constituer une plus-value pour les citoyens. En effet, il per -
met une utilisation optimale des moyens existants au sein des trois grands 
organismes de pension. Il s’agit aussi de la meilleure façon d’informer les 
pensionnés sur le paiement de leur pension. Si des spécificités propres à chaque système de pension requièrent également une adaptation légale ou 
515 Comme précisé au point 1.7.1, le SCDF est lui aussi d’accord sur les constatations de la présente analyse. 394
168e Cahier de la Cour des comptesréglementaire, celle-ci ne peut conduire à une violation de droits quand le 
seul objectif poursuivi est la simplification administrative.
Le ministre conclut qu’il y a lieu de poursuivre dans la voie tracée et de dési -
gner un organisme de paiement unique (l’ONP), que ce soit dans le cadre 
d’un nouveau contrat de gestion ou par des modifications légales et régle -
mentaires.
5  Mise en œuvre de la réglementation sur la péréquation des pen ‑
sions publiques
5.1 Contexte
Les dépenses relatives aux pensions publiques sont liées à l’évolution des 
traitements des fonctionnaires via la péréquation automatique, un système qui doit assurer une certaine liaison au bien-être.
Depuis le 1
er janvier 2009, chaque pension de retraite et de survie est réexa -
minée tous les deux ans516. Toute pension est classée à cet effet dans la 
corbeille517 à laquelle le dernier employeur (public) du pensionné est ratta -
ché. Après chaque période de référence, toutes les pensions d’une même 
corbeille sont majorées collectivement et automatiquement  d’un certain 
pourcentage. Ce dernier est fixé par corbeille en fonction des augmentations des maxima des échelles de traitement, suppléments de traitement, pécules de vacances et allocations de fin d’année des pensions de retraite les plus représentatives qui ont pris cours dans les quatre ans qui précèdent la modi -
fication.
La deuxième péréquation effectuée en vertu de la loi du 25 avril 2007 a eu 
lieu le 1
er janvier 2011.
516  Loi du 25 avril 2007 relative aux pensions du secteur public.
517  Il existe quinze corbeilles. 395
168e Cahier de la Cour des comptesAperçu des résultats de la péréquation au 1er janvier 2011 (en  euros)518
CorbeilleNombre de  
pensionsTotal 2011% 
d’augmen ‑
tationCoût par  
péréquation
Autorité fédérale 68.890 1.539.205.352,64 0,7618 % 11.725.666,38
Région de Bruxelles-Capitale 778 19.206.987,24 1,0352 % 198.830,73
Communauté flamande 10.465 242.998.301,16 1,3520 % 3.285.337,03
Région wallonne 4.176 92.964.490,56 0,0007 % 650,75
Communauté française 4.278 112.976.261,88 1,1908 % 1.345.321,33
Communauté germanophone 935 23.084.849,16 0,2980 % 68.792,85
Enseignement com. flamande 106.772 2.927.844.010,80 0,3619 % 10.595.867,48
Enseignement com. française 81.316 2.160.395.661,00 1,0896 % 23.539.671,12
Admin. loc. rég. flamande 28.939 508.836.506,88 0,3864 % 1.966.144,26
Admin. loc. rég. wallonne 15.542 269.870.096,76 0,2491 % 672.246,41
Admin. loc. rég. bxl-capitale 8.904 182.775.883,56 0,6594 % 1.205.224,18
Forces armées 50.972 1.150.552.309,20 0,4905 % 5.643.459,08
Police intégrée 8.277 243.505.624,32 0,5039 % 1.227.024,84
Entreprises publiques autono -
mes53.069 992.100.179,16 0,3062 % 3.037.810,75
SNCB518 850.000.000,00 1,7274 % 14.682.900,00
Total  443.313 11.316.316.514,32  79.194.947,18
Source : chiffres du SdPSP (service de gestion des informations)
À l’inverse de la première péréquation en 2009519, où l’autorité fédérale pré -
sentait le coefficient de péréquation le plus élevé (1,0296 %), le meilleur coef -
ficient a été appliqué au 1er janvier 2011 aux pensions de la corbeille de la 
SNCB (+1,7274 %). Elles sont suivies par celles de la Communauté flamande 
(+1,3520  %) et de la Communauté française (+1,1908  %). Les pensions de la 
Région wallonne n’ont guère progressé (+0,0007 %). 
La péréquation représentait une charge budgétaire supplémentaire de 
79,2 millions d’euros, soit 0,6998 % du total de 11,316 milliards d’euros consa -
cré au paiement des pensions. À titre de comparaison, le coût de la première application de la nouvelle péréquation des corbeilles au 1
er janvier 2009 a repré -
senté un peu plus de 53,2 millions d’euros.
5.2 Constatations
Calcul d’un coefficient de péréquation provisoire et définitif par corbeille
L ’obligation légale d’appliquer la péréquation au 1er janvier implique qu’à cette 
date le SdPSP peut uniquement avoir recours à des coefficients provisoires. 
En effet, toutes les modifications du statut pécuniaire (échelles barémiques, suppléments de traitement, pécule de vacances, allocation de fin d’année) publiées avant le 31 décembre de l’année précédente doivent être prises en 
considération pour fixer les nouveaux coefficients de péréquation.
518 Le SdPSP n’a pas de données quant au nombre de pensions de la SNCB sujettes à péréquation. Seul le pourcentage de péréquation à appliquer est transmis à la SNCB.
519  Cour des comptes, 167e Cahier, Volume I, p. 619. Disponible sur www.courdescomptes.be. 396
168e Cahier de la Cour des comptesPour des raisons techniques, le SdPSP doit en outre arrêter d’introduire les 
données dès le mois de novembre qui précède la date de péréquation. Si seules les modifications antérieures au 30 septembre de l’année précédente 
comptaient, le SdPSP pourrait immédiatement effectuer et appliquer un calcul définitif au 1
er janvier. 
Arrêté d’exécution indispensable
La loi du 25 avril 2007 distingue trois types de suppléments de traitement à 
prendre en compte pour la péréquation. Le troisième type comprend tous les suppléments de traitement qui ne sont pas admis pour le calcul de la pen -
sion, mais bien pour la péréquation. Ils feront l’objet d’une liste qui sera fixée par arrêté royal
520.
Un avant-projet d’arrêté royal521 comporte une liste de 427 suppléments de 
traitement à prendre en considération. Lors de sa réunion du 4 mars 2011, le 
Comité technique des pensions du secteur public a trouvé un consensus à ce sujet. À ce jour, l’arrêté royal n’a toutefois pas encore été publié.
Par ailleurs, la manière dont l’administration des pensions collecte les infor -
mations nécessaires pour tenir à jour cette liste doit être mieux structurée.Transparence
Contrairement à ce qui s’était passé lors de la péréquation au 1
er janvier 2009, 
la communication du SdPSP a été meilleure en 2011. En effet, pour le nou -
veau calcul de la pension, il a joint une note (quoique sommaire) pour expli -
quer l’adaptation.
Seuls les coefficients de péréquation provisoires ont certes été communi -
qués aux médias (spécialisés). Les coefficients définitifs sont publiés sur le 
site web, mais ils ne sont pas directement accessibles aux personnes exté -
rieures. En effet, la loi n’impose que la publication d’une circulaire ministé -
rielle indiquant les coefficients pour les administrations locales (corbeilles 9, 10 et 11)
522. La transparence serait renforcée si tous les coefficients d’aug -
mentation étaient communiqués.
Le SdPSP ne s’oppose pas à une publication des chiffres définitifs sur le site 
web public. Ce devrait être chose faite lors de la prochaine péréquation le  
1er janvier 2013.
5.3 Réponse du SdPSP et du ministre des Pensions
À l’instar de la Cour des comptes, le SdPSP s’interroge sur la faisabilité de la collecte d’informations nécessaire pour élaborer un arrêté d’exécution cor -
rect reprenant tous les suppléments de traitement pris en compte pour la 
péréquation. Il en appelle au pouvoir politique et aux partenaires sociaux afin 
520 Article 12, § 7, deuxième alinéa, 3°, de la loi du 9 juillet 1969 modifiant et complétant la législation 
relative aux pensions de retraite et de survie des agents du secteur public.
521 Avant-projet d’arrêté royal fixant les suppléments de traitement visés à l’article 12, § 7, deuxième 
alinéa, 3°, de la loi du 9  juillet 1969 modifiant et complétant la législation relative aux pensions de 
retraite et de survie des agents du secteur public.
522 Circulaire ministérielle du 23 mai 2011 relative au nouveau régime de péréquation introduit par la 
loi du 25 avril 2007 relative aux pensions du secteur public. 397
168e Cahier de la Cour des comptesqu’ils réfléchissent à une solution de remplacement, comme le suivi de l’évo -
lution des salaires des actifs sur la base des données de la DMFA.
Le ministre des Pensions confirme les difficultés rencontrées pour élaborer 
l’arrêté royal précité. Sa nécessité peut être remise en cause, mais il revien -
dra à un prochain gouvernement de décider d’une éventuelle simplification de la législation.
Le ministre partage la conclusion de la Cour des comptes selon laquelle 
l’obligation légale de procéder à la péréquation au 1
er janvier, alors que toutes 
les modifications du statut pécuniaire publiées avant le 31 décembre de l’an -
née précédente doivent être prises en considération, engendre des difficultés d’application. La solution actuelle a toutefois reçu l’aval du comité technique des pensions du secteur public. Cependant, le ministre est conscient que la 
procédure en deux temps qui est appliquée pour l’instant (augmentation des 
pensions sur la base de coefficients provisoires, suivie d’une adaptation en 
fonction des chiffres définitifs) entraîne, en partie, un double travail.  399Ressources humaines  Accidents du travail
168e Cahier de la Cour des comptesAccidents du travail dans l’administration centrale fédérale
lement élaborer une politique ciblée pour le secteur public.
1  Contexte
On parle d’accident du travail lorsqu’un travailleur est victime d’un accident 
qui cause une lésion et qui survient pendant et par le fait de l’exercice de ses 
fonctions. Par extension, un accident sur le chemin du travail est assimilé à 
un accident du travail.
La loi du 10 avril 1971 sur les accidents du travail (ci-après « loi de 1971 ») 
règle les droits du travailleur et les obligations de l’employeur en cas d’acci -
dent. Elle s’applique à tous les travailleurs, sauf à ceux qui ressortissent à 
un autre régime légal, comme les agents du secteur public et les militaires.
Dans le secteur public, les accidents du travail sont régis par la loi du 3 juil-
let 1967 sur la prévention ou la réparation des dommages résultant des 
accidents du travail, des accidents survenus sur le chemin du travail et des 
maladies professionnelles dans le secteur public (ci-après « loi de 1967 ») 
et par ses arrêtés d’exécution. En raison des risques très spécifiques qu’ils 
courent, les militaires sont assujettis à un régime distinct, celui des lois coor -
données sur les pensions de réparation
523.
1.2 Délimitation de l’audit
Délimitation selon le niveau politique
L ’audit se limite à l’administration centrale fédérale, soit dix-sept entités au to -
tal524. Il s’agit d’ailleurs des seules entités fédérales à assumer elles-mêmes 
la charge financière totale des accidents du travail. En effet, l’administration 
centrale fédérale ne souscrit pas d’assurance pour répartir financièrement le risque, comme le font les organismes publics ou d’autres entités autonomes.
Délimitation dans le temps
Au moment de l’enquête, aucun chiffre définitif n’était encore disponible pour 
les accidents de 2010. La reconnaissance d’un accident et le traitement des 
frais y relatifs nécessitent, en effet, une procédure stricte. Elle est généra -
lement longue. L ’audit concerne dès lors les chiffres « définitifs » les plus 
récents (2009).
523 Arrêté du Régent du 5 octobre 1948 approuvant le texte des lois coordonnées sur les pensions de 
réparation (LCPR).
524 Tous les services publics fédéraux et de programmation, la police fédérale et le ministère de la Défense, à l’exception du SPP Développement durable où aucun accident du travail ne s’est 
encore produit. 400Accidents du travail  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptes1.3  Méthode d’audit
Des questionnaires ont permis à la Cour des comptes d’obtenir les chiffres 
de 2009 relatifs aux : 
-	accidents du travail reconnus (sur le lieu de travail ou sur le chemin du travail) ;
-	accidents du travail mortels ;
-	jours d’absence ;
-	coûts budgétaires des salaires ;
-	frais médicaux ;
-	capitaux/rentes/indemnités/remboursements alloués  ;
-	montants récupérés par subrogation
525.
La plupart des données (nombres, incapacités de travail temporaire et per -
manente, frais médicaux) proviennent de Medex526. Elles émanent du minis -
tère de la Défense pour les militaires et directement de la police fédérale pour le personnel policier. Les données relatives aux rentes ont été transmises par le Service des pensions du secteur public (SdPSP), avec la collaboration du Service central des dépenses fixes du SPF  Finances (SCDF), qui paie la 
majeure partie des dépenses. Les données ayant trait aux montants recou -
vrés auprès de tiers responsables viennent des services publics concernés. Enfin, le Fonds des accidents du travail (FAT) a lui-même transmis les infor -
mations qui le concernent.
Les résultats du présent audit ont été adressés aux entités concernées et 
à tous les membres du gouvernement. La Cour des comptes a reçu une réponse du ministre de la Défense, de la ministre des Affaires sociales et de la Santé publique, ainsi que du ministre des Pensions et des Grandes villes. La police fédérale, le ministère de la Défense, le SPF Sécurité sociale, le SPF Emploi, Travail et Concertation sociale, le SPF Mobilité et Transports, le SPF Chancellerie du premier ministre, le SPF Finances, le SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale, le SPF Intérieur, le SdPSP et le FAT ont également répondu.
L ’article tient compte de ces réactions. 
Les accidents du travail dans l’administration centrale fédérale sont commen -
tés ci-après sur la base du nombre d’accidents reconnus, du coût des soins 
médicaux, des incapacités de travail et des rentes ou indemnités allouées. La Cour des comptes a également vérifié si ces coûts sont récupérés auprès de tiers éventuellement responsables d’un accident du travail. 
À ces coûts directs s’ajoutent les coûts dérivés engendrés par le remplace -
ment de personnel, la formation complémentaire, la baisse de rendement, 
525  Lorsque l’accident a été causé par un tiers.
526 Medex (Administration de l’expertise médicale) est un service du SPF Santé publique, Sécurité de 
la chaîne alimentaire et Environnement. Il est notamment compétent pour les expertises médicales 
dans le cadre des accidents du travail, des maladies professionnelles, des absences pour maladie et de la mise à la pension anticipée du personnel de la fonction publique. 401Ressources humaines  Accidents du travail
168e Cahier de la Cour des comptesla prévention, les dommages matériels, etc. Le présent audit ne couvre pas 
ces aspects indirects. Il n’aborde pas non plus le coût d’une éventuelle pen -
sion pour inaptitude physique, ni les interventions financières dans le cadre d’aménagements destinés aux handicapés (comme certains avantages fis -
caux).
2.1 Nombre d’accidents reconnus
Tableau 1 – Nombre d’accidents du travail527528
Service publicNombre 
d’accidentsSur le 
lieu de 
travailSur le 
chemin 
du travailAutres526Nombre 
d’agents 
au 30 juin 
2009
SPF Chancellerie du Premier ministre 9 6 3 185
SPF Personnel et Organisation 22 12 10 541
SPF Budget et Contrôle de la gestion 4 1 3 145
SPF Technologie de l'information et de la 
communication2 2 34
SPF Mobilité et Transports 41 25 16 1.371
SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie81 40 41 2.657
SPF Finances 747 424 323 30.251
SPF Affaires étrangères, Commerce exté-rieur et Coopération au développement57 24 33 1.992
SPF Intérieur
527272 208 63 1 5.158
SPF Sécurité sociale 39 17 22 1.249
SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement60 35 25 1.315
SPF Justice (ordre judiciaire compris) 1.370 1.047 321 2 24.522
SPF Emploi, Travail et Concertation sociale 42 24 18 1.381
SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale2 1 1 184
SPP Politique scientifique 4 3 1 276
Police fédérale 1.299 1.048 251 15.185
Ministère de la Défense – personnel civil 163 117 46 2.258
Ministère de la Défense – militaires 1.692 1.288 312 92 36.762
Total 5.906 4.322 1.489 95 125.466
Source : tableau établi par la Cour des comptes à partir des données de Medex, du 
ministère de la Défense et de la police fédérale
Les services publics les plus importants, tels que le ministère de la Défense, la police fédérale et le SPF Justice, enregistrent les nombres les plus élevés d’accidents du travail. Néanmoins, la nature des activités entre clairement en ligne de compte aussi. Ainsi, le SPF Finances est relativement peu confronté 
au problème. Ce SPF arrive, par contre, en tête du nombre des accidents sur le chemin du travail.
527 Il s’agit principalement d’accidents « survenus en dehors de l’exercice du service mais causés par un 
tiers à un membre du personnel en raison de l’exercice de sa fonction », comme un agent de police 
agressé en dehors de ses heures de service par un malfaiteur qu’il avait appréhendé auparavant.
528 Le SPF Intérieur signale dans sa réponse que les chiffres dont il dispose diffèrent de ceux de Medex. Le SPF contactera Medex et formulera des propositions en vue d’un enregistrement uniforme. 402Accidents du travail  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptes2.2 Droits financiers des victimes d’accidents du travail
Ce point donne un aperçu concis des droits financiers des victimes dans le 
secteur public. Il identifie ensuite les coûts y afférents. 
2.2.1 Régime de la loi de 1967
-	Accident du travail n’entraînant pas d’incapacité temporaire de travail
Un membre du personnel victime d’un accident du travail qui n’entraîne pas 
d’absence au travail a droit au remboursement des frais (essentiellement médicaux) qu’il doit exposer à la suite de son accident.
-	Accident de travail entraînant une incapacité temporaire de travail
Le membre du personnel concerné a droit au remboursement des frais médi -
caux (principalement). Pendant l’incapacité temporaire de travail, un agent 
statutaire est en congé pour maladie. Son absence n’est pas prise en compte dans le calcul du maximum de jours de congé pour maladie auxquels il a droit suivant son ancienneté de service. Il continue à percevoir sa rémunéra -
tion durant toute son absence. 
Lorsqu’un agent est employé sous contrat de travail, il a droit, selon le type 
de contrat, au salaire mensuel ou hebdomadaire garanti normal. Après la période de salaire garanti, il a droit à 90 % de la rémunération quotidienne 
moyenne
529. Dans la plupart des cas, ce montant équivaut pratiquement à la 
rémunération normale. Aussi, pour des raisons de simplification administra -
tive, le salaire mensuel continue-t-il à être versé dans les faits, comme pour le personnel statutaire. 
-	Accident de travail entraînant une incapacité permanente de travail
Si les lésions qu’il garde de son accident sont permanentes, le membre du 
personnel peut prétendre à une rente d’accident du travail. Elle dépend no -
tamment de son traitement, majoré des allocations ou indemnités auxquelles 
il a droit, et de la gravité des lésions permanentes. La gravité des lésions est établie sous la forme d’un coefficient. Il est fixé lorsqu’on peut considé -
rer que les lésions n’évolueront plus et qu’elles prennent donc un caractère 
théoriquement permanent (c’est ce qu’on appelle la consolidation). Ce taux 
peut être revu dans les trois ans. En cas d’aggravation de l’incapacité per -
manente de travail postérieure à la fixation et à la révision éventuelle de la rente, l’intéressé peut également prétendre à une allocation d’aggravation. Si 
l’incapacité permanente atteint 16 % au moins, une partie de la rente peut 
être convertie en capital. Lorsque la victime continue à exercer une fonction 
dans le secteur public, la rente est plafonnée à 25 % du traitement ayant 
servi à la calculer.
529 Articles 54, 70, 72 et 73 de la loi du 3 juillet 1978 relative aux contrats de travail et articles 22 et 34 
à 40 de la loi de 1971. La notion de « rémunération quotidienne » est plus large que la rémunération 
normale : elle comprend également le pécule de vacances. 403Ressources humaines  Accidents du travail
168e Cahier de la Cour des comptesSi la victime a besoin de l’aide régulière d’une tierce personne, elle peut 
prétendre à une indemnité additionnelle fixée en fonction de la nécessité de cette aide.
Si la victime n’est finalement pas en état de reprendre ses fonctions, même 
moyennant une réduction éventuelle des prestations, ou si elle ne peut pas remplir d’autres fonctions en adéquation avec son état de santé, le membre du personnel statutaire peut être mis à la retraite anticipée. La commission des pensions de Medex est compétente à cet égard.
Lorsqu’un membre du personnel contractuel est en incapacité de travail inin -
terrompue pendant six mois ou plus, l’administration est en droit, conformé -
ment à la loi du 3 juillet 1978 relative aux contrats de travail, de mettre fin au 
contrat pour incapacité de travail de longue durée. Le membre du personnel 
licencié a droit à une indemnité de licenciement calculée en fonction de son 
ancienneté et de son traitement.  
-	Accident du travail mortel
Lorsque la victime décède des suites de l’accident du travail, la personne 
qui a payé les frais funéraires a droit à une indemnité pour frais funéraires. Les parents proches ont droit à une rente. Il s’agit généralement du conjoint survivant et des enfants éventuels. Dans certains cas, ce sont les parents ou les grands-parents de la personne décédée. Une allocation de décès peut également être versée si la victime décède après le délai de révision.
La rente allouée est un pourcentage de la rémunération annuelle de la per -
sonne décédée : 30 % pour le conjoint survivant, 15 % pour chaque orphelin 
de père ou de mère (avec un plafond de 45 %) et 20 % pour chaque orphelin 
de père et de mère, avec un maximum de 60 % s’il y a plus de trois orphelins.
2.2.2 Pensions de réparation des militaires
Bien qu’étant le « pendant militaire » des lois civiles sur les accidents du 
travail, les lois coordonnées sur les pensions de réparation (LCPR) n’ont pas 
grand-chose en commun avec elles, surtout en termes de procédure.
Tout militaire en service actif qui est victime d’un accident, d’un traumatisme, 
d’une maladie ou d’une blessure encouru ou aggravé en service et par le fait du service peut bénéficier d’une pension de réparation. En cas de décès, le conjoint survivant, les enfants et même les (grands-)  parents ou les frères et 
sœurs de la victime peuvent également être ayants droit.
Les militaires concernés conservent leur traitement ainsi que certaines allo -
cations et indemnités durant toute leur absence. En cas d’incapacité à assu -
mer leurs fonctions de façon complète, régulière et continue, ils peuvent se 
voir allouer une pension pour inaptitude physique.
La notion « en service et par le fait du service » n’est pas interprétée restric -
tivement. Dès lors, les incidents qui se produisent sur le chemin du travail 
entrent également en ligne de compte pour l’octroi d’une pension de répara -
tion. 404Accidents du travail  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptesUne commission créée au sein du SdPSP fixe notamment le degré d’invali -
dité. S’il est de 10 % au moins, une pension de réparation est payée. D’autres 
indemnités peuvent s’y ajouter, telles que l’indemnité pour amputation ou l’in -
demnité spéciale pour l’aide d’une tierce personne. La pension peut même 
être majorée dans certains cas (pour ceux qui ont obtenu le statut des grands mutilés et invalides).
La pension est accordée pendant cinq ans avant d’être revue. La pension 
révisée est soit consolidée à un taux inférieur, égal ou supérieur au taux pri -
mitif, soit supprimée si le degré d’invalidité indemnisable n’atteint plus 10 % 
minimum. D’autres circonstances peuvent également donner lieu à la révi -
sion de la pension.
Si tout militaire en service actif bénéficie des soins de santé gratuits, ce droit 
est aussi valable pour l’avenir, par exemple en cas de départ à la retraite, 
de retrait d’emploi, de démission, etc., dans l’hypothèse d’un des incidents précités.
Les militaires qui peuvent se prévaloir du statut d’invalide de guerre ou les 
personnes assimilées bénéficient d’une pension de réparation majorée de 25 %. De plus, ces militaires et leurs ayants droit reçoivent une assistance 
matérielle et morale de l’Institut des vétérans - Institut national des invalides de guerre, anciens combattants et victimes de guerre.
Dans certaines conditions, le conjoint survivant du militaire décédé et les 
orphelins éventuels ont également droit à une pension de réparation. Son montant est fixé par l’arrêté royal du 19 avril 1999
530. Une pension de répa -
ration peut également être octroyée au conjoint, aux enfants ou aux ascen -
dants des militaires disparus. Il faut pour cela un jugement de déclaration d’absence.
2.3 Dépenses découlant des accidents du travail
Comme décrit ci-avant, l’employeur a un certain nombre d’obligations finan -
cières en cas d’accident du travail d’un membre du personnel du secteur public. 
Ces obligations se répartissent en trois groupes :
•			versement du salaire durant l’absence pour maladie (principalement du-
rant l’incapacité temporaire de travail) ;
•			remboursement des frais médicaux (au sens large, y compris les frais 
éventuels liés aux appareils de prothèse et d’orthopédie) et des frais de 
déplacement divers ;
•			paiement de rentes ou de pensions de réparation (y compris les alloca -
tions et indemnités).
530  Arrêté royal du 19 avril 1999 fixant les taux de pensions et rentes de guerre. 405
Ressources humaines  Accidents du travail
168e Cahier de la Cour des comptesLe débiteur varie en fonction de la nature de la dépense et les crédits sont 
enregistrés sous différents budgets. Il n’existe pas d’aperçu global du coût concret des accidents du travail dans l’administration centrale.
-	Le salaire continue à être versé à la charge de l’employeur. Comme son 
montant est identique à celui de la rémunération en cas de service actif, il n’est pas nécessaire de signaler à l’organisme de paiement (le SCDF pour les agents de la fonction publique) que le membre du personnel a été victime d’un accident du travail. Le salaire continue également à être imputé à la même allocation de base que précédemment.
-	Les frais médicaux et autres frais remboursés sont à la charge du budget de Medex, sauf pour le personnel de la police fédérale et les militaires. Des crédits sont prévus au budget de Medex afin de couvrir les frais 
médicaux exposés dans le cadre des accidents du travail (section 25 – 
allocation de base 53.13.34.01 – Frais médicaux – Accidents de travail). Pour 2009 (budget ajusté), il s’agissait de 14.268.000 euros. 
Pour la police fédérale, ces frais relèvent de la compétence du service 
médical. Ils sont imputés à l’allocation de base 90.31.12.01 Dépenses 
communes de fonctionnement et d’investissement de la police fédérale – Dépenses permanentes pour l’achat de biens non durables et de ser -
vices (section 17). Cette allocation de base comporte également de nom -
breuses autres dépenses qui n’ont aucun rapport avec les accidents du travail. Le total du crédit n’est donc pas pertinent.
Quant aux militaires et au personnel civil de la Défense, les frais médi -
caux (26.868 euros) sont imputés à l’allocation de base 50.02.12.21 et les 
frais pharmaceutiques, d’hospitalisation et de prothèses (211.849 euros) 
à l’allocation de base 50.02.12.33 (section 16). Diverses autres dépenses 
peuvent être imputées à ces allocations de base.
Tant le personnel de la police fédérale que les militaires bénéficient par ailleurs d’un système de soins médicaux gratuits
531.
-	Les rentes (éventuellement converties en capital), les pensions de répara -
tion et les diverses allocations sont à la charge du SdPSP. Des montants de 163.344.000 et 38.463.000 euros ont été respectivement prévus aux 
allocations de base 55.11.41.02 (Dotation pour l’exercice des missions 
légales en matière de pensions de réparation et de rentes de guerre) et 55.11.41.03 (Dotation pour l’exercice des missions légales en matière de rentes d’accident du travail) de la section 21 du budget général des 
dépenses (ajusté) de 2009
532.
531  Son coût n’est pas connu.
532 Les rentes d’accident du travail relèvent du SdPSP pour la majeure partie du secteur public. Ce montant ne concerne donc pas uniquement les autorités fédérales. 406
Accidents du travail  Ressources humaines
168e Cahier de la Cour des comptes2.4 Incapacité temporaire de travail
Tableau 2 – Ampleur et coût de l’incapacité temporaire de travail533
Service publicJours (cumulés) 
d’incapacité temporai ‑
re de travail en 2009 Coût
(en euros)532
SPF Chancellerie du Premier ministre 76 17.708
SPF Personnel et Organisation 424 98.792
SPF Budget et Contrôle de la gestion 44 10.252
SPF Technologie de l'information et de la communication 1 233
SPF Mobilité et Transports 319 74.327
SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie 572 133.276
SPF Finances 7.151 1.666.183
SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coop -
ération au développement341 79.453
SPF Intérieur 5.610 1.307.130
SPF Sécurité sociale 330 76.890
SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire 
et Environnement478 111.374
SPF Justice 16.100 3.751.300
SPF Emploi, Travail et Concertation sociale 485 113.005
SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Éco -
nomie sociale4 932
SPP Politique scientifique 29 6.757
Police fédérale 27.363 6.375.579
Ministère de la Défense – personnel civil et militaires 19.477 4.538.141
Total 78.804 18.361.332
SPF Intérieur, du ministère de la Défense et de la police fédérale
Le nombre de jours d’incapacité temporaire de travail est globalement pro -
portionnel au nombre d’accidents du travail. Le peloton de tête est consti -
tué de la police fédérale (27.363 jours), suivie du ministère de la Défense  
(19.477 jours) et du SPF Justice (16.100 jours). Pour l’ensemble de l’admi -
nistration centrale, le total de jours d’absence correspond à 375 équivalents 
temps plein (ETP) en 2009534.
Le coût commun de l’incapacité temporaire de travail535 est estimé à plus de 
18,4 millions d’euros pour tous les services publics envisagés dans le pré -
sent audit. 
533 La police fédérale prend en compte un coût moyen de 233 euros par jour d’absence. Ce montant 
a été repris dans le présent audit pour disposer d’une base de comparaison uniforme.
534  Un ETP équivaut à 210 jours ouvrables d’absence.
535  Il s’agit des coûts directs.  407
168e Cahier de la Cour des comptes2.5 Incapacité permanente, rentes et remboursement des frais mé ‑
dicaux
Tableau 3  – Incapacité permanente/accidents mortels, rentes et rembourse ‑
ment des frais médicaux
Service publicIncapacité 
permanenteAccidents 
mortelsRentes/
Pensions de 
réparation 
(en euros)Frais  
médicaux
(en euros)
SPF Chancellerie du Premier ministre 0 58.371,28 1.793,31 
SPF Personnel et Organisation 2 10.976,88 8.811,36 
SPF Budget et Contrôle de la gestion 2  4.014,72 436,35 
communication0 0 0
SPF Mobilité et Transports 0 136.912,81 54.670,27
SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie1 86.482,61 33.463,65 
SPF Finances 14 2 870.828,32 627.741,14 
SPF Affaires étrangères, Commerce exté -
rieur et Coopération au développement1 46.385,38 64.205,10 
SPF Intérieur 9 214.321,25 124.400,64 
SPF Sécurité sociale 1 43.834,30 12.451,65 
SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement2 222.445,56 16.581,73 
SPF Justice 43 1.150.795,14 573.465,06 
SPF Emploi, Travail et Concertation soci -
ale3 73.666,93 25.141,69 
SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale0 0 131,97 
SPP Politique scientifique 0 62.053,92 107.000,39 
Police fédérale 152 1.239.788,12 771.209,27 
Ministère de la Défense – personnel civil et militaires2 5 435.673,70 
Ministère de la Défense – personnel civil 72.442,05 
Ministère de la Défense – militaires 166.274,95 
Total 232 74.656.550,92 2.660.220,58
ministère de la Défense, de la police fédérale, du SdPSP et du SCDF
Sept accidents mortels se sont produits en 2009, dont cinq au ministère de la Défense et deux au SPF Finances. 
La police fédérale compte le plus de cas d’incapacité permanente (152). La 
majorité se compose de rentes à très faible pourcentage de consolidation 
(entre 0 et 5 %). 408
168e Cahier de la Cour des comptesEn matière de rentes allouées536, la police fédérale prend à son compte le 
montant le plus élevé en valeur absolue, à savoir 1.239.788,12 euros. Elle 
est suivie par le SPF Justice, avec 1.150.795,14 euros. Quant aux rentes du 
ministère de la Défense, elles s’élèvent à 435.673,70 euros.
Les frais médicaux remboursés atteignent 771.209,27 euros à la police fédé -
rale, 627.741,14 euros au SPF Finances et 573.465,06 euros au SPF Justice.
2.6 Subrogation
Lorsque du personnel des services publics fédéraux est victime d’un ac -
cident du travail imputé à un tiers, les pouvoirs publics peuvent récupérer 
auprès de ce tiers responsable les indemnités qu’ils ont versées aux victimes 
ou à leurs ayants droit (« droit de subrogation »).
Il ressort d’un audit précédent de la Cour des comptes537 que tous les ser -
vices publics fédéraux n’exercent pas leur droit de récupération. Plusieurs 
raisons indépendantes de la volonté des services publics expliquent cette situation, comme l’impossibilité d’identifier un responsable définitif après un examen approfondi, l’impossibilité de démontrer la responsabilité ou l’insol -
vabilité du tiers responsable. En cas de récupération, la qualité et l’efficience des récupérations varient, notamment faute d’un enregistrement centralisé et d’une communication univoque. La situation en 2009 se présentait comme suit :
Tableau 4 – Récupération auprès des tiers responsables en 2009 (en euros)
Service public Montant récupéré
SPF Chancellerie du Premier ministre  -   
SPF Personnel et Organisation  5.703,85 
SPF Budget et Contrôle de la gestion  -   
SPF Technologie de l'information et de la communication  -   
SPF Mobilité et Transports  -   
SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie  -   
SPF Finances  454.811,35 
SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopé -
ration au développement -   
SPF Intérieur  13.875,15 
SPF Sécurité sociale  -   
SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement 2.572,71 
SPF Justice  221.229,53 
SPF Emploi, Travail et Concertation sociale  484,37
536 Les données en matière de rentes ont été communiquées par le SdPSP et le SCDF à partir de leurs propres données ventilées par service public. À cet égard, deux montants importants (588.049,70 et 12.180.725,16  euros) n’ont pas pu être attribués à un service public spécifique. Il n’est pas pos -
sible non plus de déterminer s’ils concernent des services fédéraux ou d’autres services publics. Le coût total des rentes est donc plus élevé que le montant indiqué.
537 Cour des comptes, 164e Cahier, Volume I, p. 642-657. Disponible sur www.courdescomptes.be. 409
168e Cahier de la Cour des comptesService public Montant récupéré
nomie sociale -   
SPP Politique scientifique  -   
Police fédérale 1.291.497,17537
Ministère de la Défense – personnel civil 11.844,69
Ministère de la Défense – militaires inconnu
Source : tableau établi par la Cour des comptes à partir des données des services 
publics concernés538
Les chiffres actuels montrent que des problèmes subsistent dans certains 
départements. Ainsi, certains départements n’ont pas pu transmettre de don -
nées chiffrées (soit elles n’étaient pas disponibles, soit aucun montant n’avait été récupéré en 2009). Le ministère de la Défense n’a pas été en mesure de fournir des chiffres.
Le SPF Sécurité sociale a pris des mesures dans six dossiers afin de démar -
rer la récupération. Il n’a toutefois pas encore pu communiquer de chiffres 
définitifs.
3 Monitoring des accidents du travail dans les administrations 
publiques
Pour les besoins du traitement statistique, les employeurs dont le personnel 
ressortit à la loi de 1967 doivent communiquer des informations au Fonds des accidents du travail (FAT). Il s’agit des données figurant sur les déclarations d’accidents du travail et d’accidents sur le chemin du travail et des renseigne -
ments relatifs au règlement de ces accidents. L ’arrêté royal du 19 avril 1999 
concrétise cette obligation
539.
Les employeurs concernés doivent communiquer toute une série d’éléments de la déclaration d’accident au FAT. Ils doivent le faire au plus tard à la fin du troisième mois qui suit le mois où l’accident a été déclaré.
De plus, plusieurs éléments concernant le règlement de l’accident du travail 
sont à communiquer au FAT au plus tard le 31 mai de l’année civile qui suit 
l’année où l’accident a été déclaré. Il s’agit d’une description de la situation au 31 décembre de l’année de la déclaration d’accident. Elle doit mentionner 
le numéro de l’accident chez l’employeur, la durée de l’incapacité temporaire de travail, le taux d’incapacité permanente de travail ainsi que le taux pour l’aide de tiers. Elle doit aussi préciser s’il s’agit ou non d’un accident mortel et, enfin, présenter la situation du dossier.
L ’obligation de mettre ces données à la disposition du FAT vaut pour tous les 
services publics rentrant dans le champ du présent audit, à l’exclusion des militaires.
538 Ce montant comprend également une plus petite partie des récupérations auprès de tiers respon -
sables d’accidents qui ne sont pas considérés comme des accidents du travail.
539  Arrêté royal du 19 avril 1999 fixant les éléments de la déclaration d’accident à communiquer au FAT. 410
168e Cahier de la Cour des comptesLe FAT publie les données traitées dans un rapport statistique annuel. La 
version la plus récente consacrée au secteur public concerne 2008540. Il 
s’agit d’un rapport relativement restreint qui donne un aperçu de diverses constatations générales (nombre d’accidents, principales causes, profil des victimes, circonstances de l’accident).
Le fait qu’une série d’éléments ne soient toujours pas communiqués automa -
tiquement au FAT expliquerait que les données du secteur public à partir de 
2009 ne sont pas encore disponibles. Par ailleurs, tous les employeurs ne respectent pas forcément les délais prescrits.
Pour répondre à la nécessité de disposer de données chiffrées actuelles, le 
contrat d’administration 2010-2012 du FAT
541 prévoit d’examiner à nouveau la 
faisabilité, pour les services publics, d’envoyer les données des déclarations d’accidents par voie électronique. Si ce n’est pas réalisable, le FAT donnera 
aux administrations publiques la possibilité de communiquer les données 
visées par l’arrêté royal du 19 avril 1999 via la Banque-Carrefour de la sécu -
rité sociale (BCSS), et ce, au plus tard en 2012.
Cette possibilité n’a pas encore été concrétisée. Dans sa réponse, le FAT signale que, en collaboration avec le SPF Emploi, 
Travail et Concertation sociale, il a envoyé un courrier le 28 juillet 2011 au 
SPF Personnel et Organisation afin d’examiner conjointement les possibili -
tés d’une déclaration électronique des accidents du travail dans le secteur 
public. Ce projet devrait permettre au FAT de rassembler des chiffres fiables par le biais des flux électroniques. 
Le règlement européen n° 1338/2008 prévoit que chaque État membre doit 
communiquer les données relatives aux accidents du travail à Eurostat à par -
tir des accidents de 2011 pour tous les secteurs d’activité. Le 11 avril 2011, le Fonds a obtenu de la Commission européenne une dérogation concernant la communication des accidents dans le secteur public. La première commu -
nication des données de ce secteur concernera au plus tard les accidents du travail de 2014. Le FAT estime que cet objectif pourra être atteint grâce à l’introduction de la déclaration électronique.
Le SPF Intérieur suggère d’utiliser le projet eHR PeopleSoft du SPF  Person -
nel et Organisation pour garantir une collecte uniforme des données.Le ministère de la Défense annonce qu’il préparera un système d’enregistre -
ment des accidents de travail, de sorte que les chiffres pourront être transmis 
au FAT. 
540 Situation fin septembre 2011. En ce qui concerne le secteur privé, le dernier rapport publié a trait 
à 2010.
541 Article 88 de l’arrêté royal du 22 décembre 2009 portant approbation du troisième contrat d’admi -
nistration du Fonds des accidents du travail. 411
168e Cahier de la Cour des comptes4 Réaction des ministres
Le ministre de la Défense et le ministre des Pensions et des Grandes villes 
n’ont pas fait part d’observations spécifiques à la réception du rapport. 
La ministre des Affaires sociales et de la Santé publique annonce qu’avec 
le président du comité de direction du SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement elle demandera à la plate-forme bien-être
542 de porter une attention particulière à cette question.
Bien qu’il n’existe pas de chiffres globaux, la Cour a pu constater que les ab -
sences dues à un accident du travail dans l’administration centrale fédérale équivalent annuellement à 375 équivalents temps plein. Elles représentent 
un coût direct d’au moins 25 millions d’euros par an.
Les services publics devraient être plus attentifs aux procédures de récupé -
ration à lancer auprès de tiers responsables. En effet, elles ne sont souvent 
pas engagées ou elles le sont tardivement. 
Pour disposer à temps d’informations stratégiques pertinentes, le FAT devrait 
par priorité développer son rôle (légal) de centre d’information accessible en matière d’accidents du travail, surtout en ce qui concerne le secteur public.
542 Il s’agit d’un groupe de travail créé début 2011 au sein du SPF et constitué de représentants de divers services, comme le service social, le cercle sportif, Medex, Empreva, le service de préven -
tion interne, les services d’encadrement P&O, informatique et B&CG, afin de susciter une synergie entre les différents partenaires qui se consacrent au bien-être et de mener ainsi une politique de bien-être cohérente et harmonieuse. 412
168e Cahier de la Cour des comptesAdopté en assemblée générale du 23 novembre 2011
La plupart des données chiffrées du présent Cahier ont été actualisées au 
31 octobre 2011. Sauf mention contraire, les réponses reçues dans le cadre 
des audits ont été intégrées jusqu’au 31 octobre 2011.
Le premier président   Ph. Roland
Le président       I. Desomer
Les conseillers
 J. Beckers
 M. de Fays
 P. Rion
 R. Lesage 
 J. Debucquoy
 D. Claisse 
 F. Wascotte
 R. Moens
Le greffier en chef     J. Van Ingelgem
Le greffier       A. Bolly

Collection and verification of advance levy on income derived from securities

Perception et contrôle du
précompte mobilier
Bruxelles, janvier 2009
imprimeur
adresse
tél
fax
site internetD/2009/1128/01
Perception et contrôle du 
Rapport adopté le 3 décembre 2008
Le précompte mobilier (PrM) constitue l’essentiel de l’impôt portant sur les reve-
nus mobiliers, composés principalement de dividendes et d’intérêts. Il s’agit, dans la majorité des cas, d’un prélèvement à la source à verser au Trésor par celui qui attribue les revenus.
La Cour des comptes a examiné les procédures relatives à la perception et au 
contrôle du précompte mobilier.
Au niveau des services de recettes, où sont traitées les déclarations de PrM, la 
Cour a constaté un manque de rigueur et d’uniformité dans le suivi du paiement des précomptes et dans la procédure d’enrôlement en cas de non-paiement du précompte dû.
En outre, le programme de comptabilisation actuellement utilisé dans ces services 
n’offre pas des garanties de sécurité sufﬁ  santes et ne permet pas de procéder 
adéquatement à certaines opérations de gestion (notamment pour la comptabilisa-tion des droits constatés) ou de produire certaines statistiques utiles au pilotage.
Par ailleurs, les services de recettes ne transmettent pas toujours en temps utile 
les informations nécessaires aux services de taxation (copies des déclarations PrM et leurs annexes, listings récapitulatifs).
La mise en production à moyen terme d’une nouvelle application spéciﬁ  que, 
dénommée « Stimer RV », devrait, selon l’administration, pallier les déﬁ  ciences constatées par la Cour, tant pour ce qui concerne le traitement des déclarations (procédures de rappel automatisées), que la comptabilisation des droits et la mise à disposition de l’information aux taxateurs. En outre, cette application générera des statistiques utiles au pilotage et à la gestion de l’arriéré et permettra certains contrôles de base, par confrontation des données ﬁ  scales. Le ministre des Finan-
ces a également souligné que la majeure partie des recommandations formulées par la Cour seront couvertes par les fonctionnalités de cette application.
En matière de contrôle du PrM, la Cour a constaté que les services de taxation 
ne disposent pas de normes spéciﬁ  ques et concrètes. Les vériﬁ  cations opérées 
ne sont pas documentées dans les dossiers.
Quant à l’analyse de risques pratiquée au sein de l’administration ﬁ  scale, elle n’a 
pas encore permis de produire des directives pour le contrôle du PrM.
La Cour a également constaté que les informations recueillies de l’étranger dans 
le cadre de la directive Épargne, à propos des intérêts perçus à l’étranger par des personnes physiques résidentes, sont restées longtemps peu exploitées. Faute de pouvoir les utiliser de manière automatisée, l’administration n’a en effet transmis aux services de taxation les informations relatives aux revenus mobiliers perçus en 2005 qu’en septembre 2008. 
À terme, un nouveau système informatique doit être utilisé pour la transmission 
internationale des informations utiles à la taxation. L’administration centrale devra déﬁ nir alors la manière dont ces informations devront être exploitées et mettre en 
place un retour d’information structuré et systématique sur les résultats des contrôles pratiqués.
Enﬁ n, la Cour a constaté une gestion insufﬁ  samment intégrée du précompte mobi-
lier, se caractérisant par un relatif manque d’instruments de pilotage, l’absence de réelle stratégie de contrôle et un éparpillement des intervenants au niveau de l’administration centrale.
Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009   Table des matières
Liste d’abréviations  7
Introduction  8
1.1 Présentation générale 8
1.2 Les enjeux 8
1.3 Questions et méthode d’audit 11
1.4 Débat contradictoire 11
Chapitre 1
Le précompte mobilier  13
1.1 Aperçu théorique 131.2 Organisation de l’administration 13
Chapitre 2
La perception et la comptabilisation du PrM  16
2.1 Les normes 162.2 Le traitement des déclarations de PrM 172.3 La procédure d’enrôlement 18
2.4 La comptabilisation des recettes 19
2.4.1 Le programme de comptabilisation 19
2.4.2 La comptabilisation de droits constatés 212.4.3 Le projet Stimer 21
Chapitre 3
Le contrôle du PrM  23
3.1 Les normes 233.2 L’analyse de risques 243.3 L’information en provenance des recettes 253.4 L’exploitation des informations recueillies de l’étranger 273.5 La pratique du contrôle dans les services de taxation 30
3.5.1 Services de taxation IPP 313.5.2 Services de taxation Isoc 31
3.6 Le système de liquidation X/N 33
3.7 Pilotage 35
Chapitre 4
La mesure de l’arriéré  36
Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009  Chapitre 5
Recommandations  39
Annexe 1
Première réponse du ministre des Finances du22 octobre 2008
 41
Annexe 2 
Deuxième réponse du ministre des Finances du3 novembre 2008
 42
 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 7Liste d’abréviations
AR/CIR92 Arrêté royal d’exécution du CIR92CD Contributions directesCIR92 Code des impôts sur les revenus 1992INR Impôt des non-résidentsIPP Impôt des personnes physiquesIPM Impôt des personnes moralesISI Inspection spéciale des impôtsIsoc Impôt des sociétésISR Impôts sur les revenusPrM  Précompte mobilierSPF Service public fédéral 8 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009Introduction
1.1 Présentation générale
L’audit de la perception et du contrôle du précompte mobilier (PrM) s’inscrit dans 
le cadre de la mission de contrôle général conﬁ  ée à la Cour des comptes sur les 
opérations relatives à l’établissement et au recouvrement des droits acquis par l’État, y compris les recettes ﬁ  scales
1.
Le précompte mobilier constitue l’essentiel de l’impôt portant sur les revenus mobi-
liers, composés principalement de dividendes et d’intérêts. Il s’agit, dans la majo-rité des cas, d’un prélèvement à la source à verser au Trésor par celui qui attribue les revenus.
La Cour des comptes a examiné l’essentiel des procédures en matière de pré-compte mobilier. Trois axes ont été dégagés, qui constituent – après une pre-mière partie plus théorique – les différents chapitres du présent rapport.
La perception du précompte mobilier débute par le dépôt d’une déclaration de 
PrM par le redevable du précompte. Celle-ci mentionne le montant des revenus mobiliers versé aux bénéﬁ  ciaires, et le cas échéant la part de ces revenus retenue 
au titre de précompte. Cette déclaration est suivie du paiement du précompte retenu. Les déclarations et les paiements doivent faire l’objet d’un traitement spéciﬁ  que ; éventuellement, des montants déclarés mais non payés sont enrôlés. 
Les recettes qui en découlent doivent être comptabilisées de manière appropriée (Chapitre 2).
Ensuite, il s’agit, pour l’administration ﬁ  scale, de contrôler la correcte application 
des dispositions légales et réglementaires en matière de précompte mobilier. Ce contrôle doit porter – en première instance – sur les obligations imposées aux redevables du précompte mobilier, mais aussi – plus généralement – sur l’ensem-ble des contribuables, qu’ils aient attribué des revenus mobiliers ou en aient bénéﬁ  cié (Chapitre 3).
Enﬁ n, l’ensemble des droits de PrM enrôlés mais non encore payés constitue un 
arriéré ﬁ  scal spéciﬁ  que, que l’administration doit pouvoir mesurer, aﬁ  n de le gérer 
adéquatement (Chapitre 4).
1.2 Les enjeux
Un enjeu socio-économique
Régulièrement, dans les milieux politique et académique, on s’interroge sur les 
arbitrages à faire entre la taxation du capital et la taxation du travail, et les consé-quences socio-économiques des choix opérés.
1 Loi du 4 avril 1995 modiﬁ  ant la loi organique de la Cour des comptes du 29 octobre 1846. Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 9Ainsi, le rapport d’août 2007 de la section de la ﬁ  scalité et de la paraﬁ  scalité du 
Conseil supérieur des ﬁ  nances, intitulé Taxation du travail, emploi et compétiti-
vité, soulignait la nécessité de baisser la taxation du travail et évoquait comme 
scénario possible un report sur la ﬁ  scalité de l’épargne. Selon la mesure compen-
satoire envisagée, il s’agirait fondamentalement d’atteindre un traitement uni-forme de l’épargne (actuellement taxée à des taux effectifs très variés, elle pour-rait être imposée uniformément à 25 %, voire 30 %), pour aboutir à un impôt à la fois plus efﬁ  cace et plus équitable, et espérer un rendement budgétaire ex ante  
d’un point de PIB.
Un enjeu budgétaire
Le PrM est la troisième recette de contributions directes après le précompte 
professionnel et les versements anticipés. En 2007, les recettes de PrM ont été de 2.982.766.867 euros. Le tableau ci-dessous présente l’évolution des recettes totales de PrM (à prix courants) de 1980 à 2007.
Recettes PrM (prix courants)
1.000.0001.500.0002.000.0002.500.0003.000.0003.500.0004.000.0004.500.000
198019811982198319841985
1986
198719881989199019911992199319941995199619971998199920002001
200220032004200520062007
ExerciceRecettes (en milliers d'euros)
Source : SPF Finances (note de conjoncture du 4 mars 2008)
Le tableau suivant présente ces mêmes recettes totales de PrM, exprimées en 
pourcentage du PIB (de 1980 à 2006) ; il permet de mieux appréhender l’ampleur des variations, liées essentiellement à des modiﬁ  cations de la législation. Ainsi, la chute des recettes exprimées en pourcentage du PIB, constatée au début des années nonante, est due notamment à l’entrée en vigueur de la directive euro-péenne Mères-ﬁ  liales
2.
2 Directive du Conseil du 23 juillet 1990 (90/435/CEE) concernant le régime ﬁ  scal commun applica-
ble aux sociétés mères et ﬁ  liales d’États membres différents, transposée dans le droit belge par 
l’arrêté royal du 14 octobre 1991. L’administration souligne que cette baisse constatée peut éga-lement s’expliquer par la diminution du taux de PrM sur les intérêts pour les conventions conclues à partir du 1
er mars 1990. 10 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009Recettes PrM (en % du PIB)
0,70%0,90%1,10%1,30%1,50%1,70%1,90%2,10%
198019811982198319841985198619871988198919901991199219931994199519961997199819992000200120022003200420052006
ExercicePourcentage
Sources : SPF Finances (Note de conjoncture du 4 mars 2008) et Belgostat (26 février 2008)
Un régime assorti de multiples exceptions
Le précompte mobilier se caractérise par de nombreux régimes d’exception. Alors 
que la règle générale énonce – pour simpliﬁ  er à l’extrême – que les intérêts sont 
imposés à 15 % et les dividendes à 25 %, le taux moyen d’imposition est dans les faits inférieur en raison de ces exceptions
3.
Cette multiplicité de régimes fait peser un double risque. Du côté des contribua-
bles – qu’ils soient redevables du précompte mobilier ou bénéﬁ  ciaires de revenus mobiliers –, un risque de non-conformité à la loi ﬁ  scale, car ceux-ci peuvent méconnaître une législation compliquée et se tromper de bonne foi. Et du côté des fonctionnaires chargés de s’assurer que les contribuables respectent la loi ﬁ scale, un risque de non-contrôle, notamment en cas d’expertise insufﬁ  sante de 
la part des taxateurs.
Un précompte qui est souvent aussi un impôt déﬁ  nitif
Ce constat de risque a priori  est en outre renforcé par le fait que le précompte 
mobilier constitue un impôt déﬁ  nitif, pour ce qui concerne les personnes physi-ques
4, qui génèrent plus des deux tiers de cette recette. Contrairement au pré-
compte professionnel, qui est un véritable acompte sur l’impôt à enrôler ultérieu-rement et pour lequel une vériﬁ  cation peut être opérée à partir de la déclaration 
annuelle à l’IPP, une telle vériﬁ  cation ne peut pas être faite pour le PrM dès lors 
que ce précompte est l’impôt déﬁ  nitif et que sa mention dans la déclaration des 
revenus est, dans bien des cas, facultative. 
De ce fait, le PrM peut être vériﬁ  é à plusieurs étapes du processus : 
à partir de la déclaration de PrM déposée par celui qui a attribué des 
revenus mobiliers et qui est redevable du précompte, pour contrôler prin-cipalement l’exactitude du taux en fonction de la nature des revenus, et la justiﬁ  cation d’une éventuelle exonération ;•
3 Article 269, 1° et 2° du CIR92. 
4 C’est le cas également des contribuables assujettis à l’impôt des personnes morales. Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 11à partir de la déclaration de revenus annuelle (IPP, Isoc, etc.) de celui qui a 
attribué des revenus, notamment pour s’assurer que les dividendes distri-bués et intérêts payés repris dans la déclaration ont bien fait l’objet d’une déclaration PrM ;
à partir de la déclaration de revenus annuelle du bénéﬁ  ciaire de revenus 
mobiliers, pour vériﬁ  er la correcte imputation du PrM ou s’assurer que le 
PrM qu’il devait payer – en tant que bénéﬁ  ciaire des revenus mobiliers – a 
bien été payé, ou encore que certains revenus mobiliers perçus sans rete-nue de précompte ont bien été déclarés.
Le précompte mobilier, prélevé à la source, fait ainsi partie de ces impôts dont 
l’essentiel de la gestion et de la perception est assuré par les acteurs économi-ques, qui attribuent  des revenus mobiliers et deviennent ipso facto des redeva-
bles du précompte, ou, plus rarement, qui perçoivent  des revenus mobiliers et 
sont en tant que tel redevables du précompte. 
1.3 Questions et méthode d’audit
L’audit a été annoncé au ministre des Finances, au président du comité de direc-
tion du SPF Finances ainsi qu’à l’administrateur général des Impôts et du Recou-vrement par une correspondance du 11 avril 2007.
Trois questions d’audit ont été examinées
5.
La procédure de traitement des déclarations PrM, de comptabilisation des 
paiements subséquents et de suivi des redevables défaillants, peut-elle être considérée comme efﬁ  cace et efﬁ  ciente ?
Au niveau de la taxation, le nombre et la qualité des contrôles pratiqués 
par l’administration pour s’assurer que les redevables et contribuables agissent conformément aux lois et réglementations relatives au précompte mobilier, sont-ils satisfaisants ?
Comment les recettes de précompte mobilier sont-elles comptabilisées ?
Les méthodes d’audit suivantes ont été employées :
interview de fonctionnaires de l’administration centrale et des services 
extérieurs (recouvrement et taxation) ;
analyse de dossiers de contribuables assujettis à l’impôt des sociétés ;
analyse des instructions, circulaires, manuels, procès-verbaux de réunions, 
etc.
1.4 Débat contradictoire
Les constatations et recommandations formulées par la Cour des comptes ont 
été transmises à l’administration, le 26 juin 2008. Dans sa lettre du 20 août 2008, l’administrateur général des Impôts et du Recouvrement a fait part de ses obser-vations. Ses remarques et engagements ont été repris dans le rapport.•
•
1.
2.
3.
•
•
•
5 Une quatrième question a été initialement envisagée. Elle portait sur les réclamations en matière 
de PrM. La gestion des réclamations en général s’effectue actuellement à partir d’une application appelée « workﬂ  ow contentieux » qui a été mise en place récemment et qui ne produit pas encore 
les statistiques détaillées et véritablement exploitables. Celles-ci seront disponibles via le projet Misissippi ( Management Information System Implementing Strategic Steering Into Public Perfor-
mance Indicators ).  12 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009Un projet de rapport ainsi adapté a ensuite été transmis au ministre des Finan-
ces. Dans sa réponse du 22 octobre 2008, le ministre fait savoir qu’il ne manque-rait pas de veiller à ce que l’administration honore ses engagements avec toute la diligence requise en tenant compte des recommandations formulées par la Cour dans le chapitre 5 du rapport.
Dans un second courrier, du 3 novembre, le ministre des Finances apporte un 
complément d’information concernant l’exploitation des informations reçues de l’étranger, qui a été repris au point 3.4 du rapport. Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 13Chapitre 1
Le précompte mobilier
1.1 Aperçu théorique
Le précompte mobilier6 est une imposition due sur les revenus des capitaux et 
biens mobiliers (essentiellement les dividendes et les intérêts7), ainsi que sur 
certains revenus divers8.
Différents taux d’imposition sont applicables en fonction de la nature du revenu 
et du bénéﬁ  ciaire de ce revenu : 25 % (dividendes, en règle générale9), 15 % (inté-
rêts10), 10 % (bonis de liquidation ou de rachat11), 12,5 % (titres émis avant le 
1er décembre 1962), 0 % (bénéﬁ  ciaire exonéré12).
Le PrM est en général retenu à la source13 et doit être versé spontanément aux 
receveurs de l’administration ﬁ  scale par ceux qui ont attribué des revenus impo-
sables (qualiﬁ  és de débiteurs par opposition aux bénéﬁ  ciaires des revenus), 
ou par certains intermédiaires ﬁ  nanciers. Ce précompte est payable dans les quinze jours de l’attribution ou de la mise en paiement des revenus imposa-bles
14. 
Il faut distinguer la personne qui attribue ou paie des revenus mobiliers, sur les-
quels est prélevé à la source un précompte dont cette personne est redevable, de la personne qui bénéﬁ  cie des revenus mobiliers et supporte de facto l’imposition, 
mais qui n’intervient pas dans la procédure du précompte; ces deux personnes (physique ou morale, résident ou non-résident,…) sont par ailleurs des contribua-bles, assujettis à l’impôt direct (IPP, Isoc, IPM, INR, selon les cas), dont la situa-tion ﬁ  scale en matière de revenus mobiliers peut être vériﬁ  ée.
Il existe des cas où le PrM n’est pas retenu à la source mais où c’est le bénéﬁ  -
ciaire même des revenus, d’origine belge ou étrangère, qui est redevable de celui-ci. Cette disposition
15 concerne principalement les assujettis à l’IPM ou à l’INR; 
les autres cas sont relatifs à des revenus recueillis abusivement en exemption ou exonération de précompte, ou des revenus d’origine étrangère encaissés sans intermédiaire.
6 Dans le CIR92, le PrM est abordé de manière plus particulière aux articles 261 à 269, qui précisent notamment les cas d’exemption du PrM (article 264 et 265), ainsi que ceux où il y a renonciation à la perception du PrM (article 266, et article 105 à 119 de l’AR/CIR92). Les redevables, l’exigibi-lité et le calcul du PrM sont respectivement évoqués aux articles 261-263, 267 et 268-269 du CIR92. L’imputation du PrM est réglée par les articles 279-284 du CIR92.
7 Articles 17-19ter du CIR92.
8 Article 90 du CIR92.
9 Des réductions sont possibles à 20 % et à 15 % (article 269 du CIR92).
10 C’est-à-dire, notamment, revenus de titres d’emprunt, revenus d’actions ou parts de sociétés d’in-
vestissements belges (Sicav), revenus de créances et prêts, revenus de dépôts d’argent,…
11 Il s’agit des revenus d’actions ou de parts payés ou attribués en cas de partage (total ou partiel) 
d’une société belge ou étrangère (bonis de liquidation) ou en cas d’acquisition d’actions propres par une telle société (bonis de rachat).
12 L’attribution de revenus mobiliers en exonération de précompte en raison de la nature du bénéﬁ  -
ciaire ne dispense pas du dépôt d’une déclaration à la Recette compétente. Les dispositions excluant une série de revenus des revenus mobiliers ﬁ  gurent à l’article 21 du CIR92 ; les disposi-
tions exonérant une série de revenus de précompte mobilier sont reprises aux articles 264, 265 et 266 du CIR92 et aux articles 115 à 119bis de l’AR/CIR 92.
13 Article 261 du CIR92.
14 Article 412 du CIR92.
15 Article 262 du CIR92. 14 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009Pour les revenus mobiliers des personnes physiques, le PrM est libératoire. Le 
précompte a dès lors le caractère d’un impôt déﬁ  nitif qui, lorsqu’il a été perçu, n’intervient pas dans le calcul de l’impôt global du bénéﬁ  ciaire. Ces revenus mobiliers ne doivent alors pas être mentionnés dans la déclaration annuelle de celui-ci
16.
Concernant les revenus mobiliers d’origine étrangère qui n’ont pas été recueillis ou encaissés à l’intervention d’un intermédiaire établi en Belgique – et donc pour lesquels le précompte mobilier belge n’a pas été retenu – il existe une obligation de déclaration dans le chef du bénéﬁ  ciaire. Ces revenus d’origine étrangère ne 
seront pas taxés au taux progressif par tranche de l’IPP, mais bien à un taux distinct, correspondant au taux du précompte mobilier (moyennant application des additionnels communaux et d’agglomération) qui aurait dû être retenu en Belgique si ces revenus n’avaient pas été perçus directement à l’étranger.
Dans certains cas, le PrM peut avoir été prélevé indûment – par exemple parce 
que le redevable du revenu ignorait que le bénéﬁ  ciaire était exonéré – et doit être restitué par l’administration, après traitement d’une réclamation introduite par le bénéﬁ  ciaire des revenus auprès du directeur régional compétent.
Le précompte mobilier peut également être perçu par voie de rôles. Tel est le cas 
quand le redevable a introduit une déclaration de PrM sans faire de paiement sub-séquent dans le délai légal
17 : après rappel(s), le redevable est enrôlé pour le mon-
tant qu’il a déclaré, pour fournir à l’administration un titre exécutoire à son encon-tre
18. De même, s’il apparaît, à la suite d’un contrôle, qu’un redevable a versé à un 
bénéﬁ  ciaire l’intégralité des revenus mobiliers, sans retenue à la source (soit par 
négligence, soit parce qu’il croyait à tort que le bénéﬁ  ciaire était exonéré), c’est le 
redevable qui sera enrôlé pour la partie du revenu mobilier qu’il aurait dû retenir et verser au Trésor, à charge pour lui de récupérer ensuite le précompte auprès du bénéﬁ  ciaire (sous réserve de l’application de l’article 268 CIR92).
Enﬁ n, pour ce qui concerne la matière du précompte mobilier en particulier, des 
dispositions européennes doivent s’appliquer en droit national belge. C’est le cas par exemple de la directive 90/435/CEE concernant le régime ﬁ  scal commun applicable aux sociétés mères et ﬁ  liales
19, qui a exonéré de retenue à la source les 
dividendes et autres bénéﬁ  ces distribués par des ﬁ  liales à leur société mère et éliminé ainsi la double imposition de ces revenus au niveau de la société mère.
Plus récemment, la directive Épargne 2003/48/CE, visant à garantir une imposi-
tion effective des revenus de l’épargne sous forme de paiements d’intérêts, a été transposée en droit belge par la loi du 17 mai 2004, et la directive 2003/49/CE (dite « sociétés associées, intérêts-redevances ») a été intégrée dans l’AR/CIR 92 par l’arrêté royal du 22 décembre 2003.
1.2 Organisation de l’administration
De nombreux services, tant à l’administration centrale que dans les services exté-
rieurs, sont concernés par la matière du précompte mobilier.
16 Le contribuable à faibles revenus peut déclarer ce précompte mobilier et être remboursé par le 
Trésor, en vertu de l’article 131 du CIR92. 
17 Conformément à l’article 304, §  1er, 2° du CIR92.
18 La situation est identique à celle rencontrée en matière de précompte professionnel.
19 Modiﬁ  ée par la directive 2003/123/CE du Conseil du 22 décembre 2003. Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 15Il faut distinguer deux types de tâches qui voient intervenir des services spéciﬁ  -
ques. D’une part, au niveau du recouvrement , les Recettes reçoivent les déclara-
tions des redevables et les versements de PrM, comptabilisent les droits et assu-rent le suivi nécessaire pour les redevables défaillants. D’autre part, au niveau de la taxation , les services chargés du contrôle des contribuables doivent s’assurer : 
1) que les redevables du PrM se sont conformés aux dispositions légales et régle-mentaires relativement à cet impôt, 2) que les contribuables bénéﬁ  ciaires ont men-
tionné dans leur déclaration d’impôt annuelle les revenus mobiliers qui devaient l’être et ont correctement imputé les précomptes mobiliers qui pouvaient l’être
20.
En première instance, ce sont donc les Recettes qui interviennent, puisque les rede-vables du PrM sont tenus de remettre au receveur des contributions compétent, une déclaration mentionnant, par catégorie, le montant des revenus taxables, et de payer le précompte ainsi déclaré
21. À ce niveau, les tâches essentielles consistent à 
alimenter le programme de comptabilisation (déclarations et paiements) et vériﬁ  er la 
concordance entre montants déclarés et montants payés ( émargement ).
Pour ce qui concerne les Recettes en charge des déclarations de précompte 
mobilier, une concentration a eu lieu parallèlement au développement d’un nou-veau programme de comptabilisation (cf. infra) ; il n’y a plus que 27 services qui traitent ce type de déclarations (tant pour les personnes physiques que pour les sociétés). À terme, ce mouvement devrait se poursuivre puisqu’il est prévu un centre national de perception unique pour le précompte mobilier.
C’est l’Administration de la ﬁ  scalité des entreprises et des revenus (Afer) au sein 
du SPF Finances qui a en charge la vériﬁ  cation générale des déclarations ﬁ  scales 
des contribuables
22. L’Afer est composée de 48 centres de contrôle, chargés de 
contrôles polyvalents approfondis (TVA et contributions directes), et de services classiques qui gèrent les mises en ordre et procèdent aux contrôles de gestion.
Parmi les services de contrôle de l’Afer, le centre de contrôle National 2 est com-
pétent, pour l’ensemble du pays, pour les sociétés appartenant aux secteurs des établissements de crédits et des assurances, des sociétés de bourse, des hol-dings ﬁ  nanciers,…
Au niveau de l’administration centrale, de multiples services interviennent peu ou 
prou en matière de précompte mobilier, pour l’élaboration des instructions et des circulaires, la déﬁ  nition de normes de contrôle, la budgétisation annuelle des recettes et l’évaluation de l’impact budgétaire des nouvelles lois, la formation des fonctionnaires à la matière du précompte mobilier, la comptabilisation des recet-tes, la gestion et la diffusion de l’information utile à la taxation, le monitoring du contentieux, le suivi de l’arriéré, etc.
L’administration centrale a précisé qu’elle veille également à une imputation cor-
recte des dégrèvements et qu’elle intervient en cas de retards de comptabilisa-tion.
20 Si les données disponibles le permettent, il s’agira de voir si le précompte imputé par le bénéﬁ  -
ciaire et qui devait être payé, l’a été effectivement.
21 Cette formalité déclarative et le versement du PrM doivent être faits dans les 15 jours de l’attri-
bution ou de la mise en paiement des revenus mobiliers. Les formules de déclaration se présentent sous deux modèles : le n° 273 A pour les dividendes d’origine belge et le n° 273 pour tous les reve-nus des capitaux et biens mobiliers autres que ceux devant être déclarés en 273 A, et pour les revenus divers à caractère mobilier. Ces formulaires sont disponibles sur un site internet du SPF Finances (www.myminﬁ  n.be).
22 L’Inspection spéciale des impôts peut bien sûr, en fonction des missions spéciﬁ  ques qui lui ont été 
attribuées, opérer des contrôles approfondis en matière de précompte mobilier relativement à un type de fraude distinctement identiﬁ  é ou portant sur une catégorie de contribuables présentant un 
risque particulièrement élevé. 16 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009Chapitre 2
La perception et la comptabilisation du PrM
2.1 Les normes
Des normes, édictées anciennement, encadrent le travail au niveau des bureaux 
de recettes.
Le Manuel des travaux périodiques  (mis à jour au 15 février 1989) décrit ainsi 
des procédures de travail, tant pour le recouvrement que le contrôle, à différents niveaux hiérarchiques.
Pour ce qui concerne les Recettes, le Manuel  énonce en substance que ces ser-
vices doivent :
veiller à ce que les déclarations soient remplies de manière correcte et 
complète, et soient remises en temps voulu ;
s’assurer que tous les documents justiﬁ  catifs des réductions ou des exoné-
rations postulées sont annexés à la déclaration ou ont été produits séparé-ment, et transmettre immédiatement ces documents justiﬁ  catifs aux servi-ces de taxation dont dépendent les bénéﬁ  ciaires des revenus ;
transmettre une copie des déclarations souscrites à l’inspecteur de comp-
tabilité compétent (à charge, pour celui-ci, de les communiquer au service de taxation du redevable du PrM) et au service de taxation du bénéﬁ  ciaire 
des revenus mobiliers précomptés, s’il est mentionné sur la déclaration ;
suivre l’apurement du précompte dû et provoquer l’enrôlement de l’impôt 
en cas d’insufﬁ  sance ou d’absence de paiement.
En outre, le Code de comptabilité  (manuel pratique à l’usage des receveurs), en 
sa « Partie XIX, Statistique PrM/Source » (mise à jour au 1
er août 1988), notam-
ment sous le n° 17  Absence de paiement, stipule ce qui suit : « si, nonobstant le 
dépôt d’une déclaration, aucun paiement n’est effectué dans les quinze jours de l’attribution ou de la mise en paiement des revenus, reprendre à la ﬁ  che de dépouillement, le jour suivant l’expiration dudit délai de 15 jours, la totalité des revenus déclarés, et inscrire […] le montant global du précompte dû. Inviter au 
plus tôt le redevable à s’acquitter de ce montant. » Le n° 21 précise quant à lui :  
« Si le redevable ne donne pas suite dans un délai de 15 jours à l’invitation à payer […], provoquer immédiatement l’enrôlement du précompte dû ou restant 
dû. [§] À cette ﬁ  n, adresser au Cr. ch. [= Contrôleur en chef] compétent une 
information  […] ».
Pour ce qui concerne la procédure d’enrôlement, l’administration a précisé que 
l’instruction Ci.RH.81/522.267 du 26 juillet 1999 attirait l’attention des services de taxation sur le fait que les enrôlements demandés par les services de recou-vrement en matière de PrM devaient être effectués immédiatement , et que si l’on 
ne pouvait satisfaire à ces demandes, il y avait lieu de communiquer au receveur compétent les raisons qui s’opposent à l’établissement desdits enrôlements
23.•
•
•
•
23 Cette disposition a été reprise dans le Protocole conclu entre l’Administration de la ﬁ  scalité 
des entreprises et des revenus et l’Administration du recouvrement  (instruction B.T./546.211 et 
E.T. 96.915 du 3 décembre 2001). Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 17Il existe aussi un Manuel du programme de la comptabilisation du PrM . Cette 
instruction est essentiellement technique et n’apporte pas de consigne quant aux démarches préalables à la comptabilisation ou relatives au suivi des déclara-tions.
2.2 Le traitement des déclarations de PrM
Généralement, dans les services de recettes compétents en matière de PrM, un 
seul agent est chargé de la gestion des déclarations. Ce fait se justiﬁ  e à la fois par l’ampleur relativement limitée de cette tâche et par la nécessité d’une exper-tise particulière pour l’utilisation du programme de comptabilisation. Dans la majorité des services, un ou deux agents supplémentaires peuvent prendre le relais en cas d’absence du titulaire.
Les normes énoncées dans le Manuel des travaux périodiques  sont appliquées 
pour l’essentiel (hors ce qui concerne la transmission des informations, évoquée infra).
Les agents du Recouvrement ne sont pas censés contrôler le fond des déclara-
tions PrM, quant au taux appliqué, au caractère probant des annexes ou à la nature exacte des revenus. Cette vériﬁ  cation est logiquement conﬁ  ée aux servi-
ces de taxation, qui seuls possèdent l’expertise nécessaire en s’appuyant éven-tuellement sur le dossier permanent du contribuable-redevable et ses déclara-tions annuelles successives.
En outre, l’on ne procède pas, dans les Recettes, à un suivi des redevables, qui 
permettrait d’attirer l’attention sur un redevable qui – par exemple, après avoir déclaré des dividendes pendant plusieurs années consécutives – n’en aurait plus déclaré. L’explication de ce phénomène pourra généralement être trouvée dans les annexes de la déclaration annuelle (par exemple à l’impôt des sociétés) du redevable.
La Cour des comptes estime que cette division du travail entre les services de 
recettes et de taxation est conforme à l’organisation générale de l’administration. 
Elle constate néanmoins un manque de rigueur et d’uniformité dans le suivi du 
paiement des précomptes mentionnés dans les déclarations des redevables. En particulier, le respect de l’article 412 du CIR92, qui prévoit que le précompte mobilier est payé dans les quinze jours de l’attribution des revenus imposables, ne paraît pas être systématiquement vériﬁ  é. En effet, les délais d’exécution des 
paiements et les actions à entreprendre par les services de recettes en cas de retard ne sont pas circonscrites par des normes strictes, explicites et actuelles. Même si la loi
24 prévoit que des intérêts de retard sont ajoutés à l’impôt dû, il est 
indispensable que l’administration s’assure que les précomptes prélevés par les redevables sur les revenus mobiliers sont effectivement versés au Trésor dans les délais ﬁ  xés par la loi. En outre, les démarches à suivre par les services en cas de 
retard de paiement doivent être encadrées et uniformisées.
L’administration doit veiller, dans la perspective de la création d’un centre de 
perception unique pour le précompte mobilier, à déﬁ  nir avec précision les nouvel-les procédures à appliquer.
L’administration a déclaré que les services centraux du Recouvrement rappelle-
ront par instruction les dispositions de l’article 412 CIR92.
24 Article 414 du CIR92. 18 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 20092.3 La procédure d’enrôlement
L’enrôlement du précompte mobilier est pratiqué lorsque le redevable ne s’ac-
quitte pas de sa dette25. Cette procédure est relativement rare, le risque de non-
paiement suite à une déclaration spontanée et exacte étant faible26.
Ce sont les Recettes, lorsqu’elles constatent que le paiement des précomptes 
déclarés ne s’est pas fait, ou pas totalement, qui prennent l’initiative de deman-der au service de taxation compétent pour le redevable de procéder à l’enrôle-ment.
Comme évoqué ci-dessus, il n’existe pas – dans le Manuel des travaux périodi-
ques  – de norme explicite décrivant les démarches à effectuer et les délais à 
respecter par les Recettes pour constater l’absence de paiement et saisir le ser-vice de taxation
27.
Par contre, le Code de comptabilité  déjà cité décrit une série d’opérations de 
contrôle à effectuer périodiquement.
Malgré l’existence de ces normes, la Cour des comptes a constaté que les délais 
dans lesquels les services de recettes demandent aux services de taxation de procéder à un enrôlement sont variables. Ainsi, dans une des Recettes exami-nées, les demandes d’enrôlement se font une fois par an, en ﬁ  n d’année, après un passage en revue de l’ensemble des déclarations de PrM qui n’ont pas encore été suivies de paiement. Dans ce cas, pour une déclaration du début d’année et pour peu que le service de taxation n’enrôle pas immédiatement, il peut donc s’écouler plus d’un an entre la date de paiement prévue par la loi et la date d’en-rôlement du redevable défaillant.
En raison de la pratique générale de l’encodage des déclarations au moment des 
paiements (ou, le cas échéant, de la demande d’enrôlement), le programme de comptabilisation ne permet pas de générer un suivi véritablement efﬁ  cace dans ce domaine. La pratique consistant à passer en revue, manuellement, les déclara-tions classées « en attente » et de traiter celles qui ont dépassé un délai raisonna-ble, selon l’opinion du fonctionnaire compétent, ne peut être jugée pleinement satisfaisante. Le système informatique de gestion à mettre en place à terme devrait générer des rappels standardisés et éventuellement une demande d’enrô-lement, à des délais spéciﬁ  és, courants à partir de la date limite légale de paie-
ment préalablement introduite dans le système. 
Par ailleurs, le temps de réaction des services de taxation n’a pas pu être évalué 
précisément. En effet, le programme de comptabilisation et de suivi des déclara-tions, qui permet de produire les lettres de demande d’enrôlement au service de taxation, ne prévoit pas l’inscription de la date d’enrôlement. Faute de cette don-née, l’administration elle-même est privée d’un indicateur utile pour superviser cette procédure. 
Il faut constater de même qu’il n’est pas possible, via l’actuel programme de 
comptabilisation, de connaître la proportion – assurément marginale – et le type de déclarations PrM qui donnent lieu à un enrôlement.
25 Il existe également des enrôlements spéciﬁ  ques de précompte mobilier qui font suite au contrôle 
d’un contribuable particulier (en l’espèce, c’est le même service qui procède à la vériﬁ  cation et à 
l’enrôlement). 
26 Il est clair que le risque de non-conformité attaché à la déclaration (absence de déclaration, erreur 
de taux, etc.) est bien plus grand que le risque de non-paiement suite à une déclaration spontanée et exacte. 
27 Le Manuel des travaux périodiques  se borne à formuler la consigne de « provoquer l’enrôlement de 
l’impôt en cas d’insufﬁ  sance ou d’absence de paiement . » Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 19Prenant en compte la remarque de la Cour, le secteur Recouvrement a annoncé 
qu’il établira une instruction rappelant explicitement aux services extérieurs d’être particulièrement vigilants en la matière et de veiller à provoquer l’enrôlement dans les plus brefs délais, et cela dans l’attente de l’application Stimer RV (cf. infra).
2.4 La comptabilisation des recettes
2.4.1 Le programme de comptabilisation
Jusqu’il y a quelques années, la comptabilisation du précompte mobilier se faisait 
dans des registres manuels, imposant de fastidieuses tâches de clôture périodi-que pour rendre compte au niveau de la direction régionale et de l’administration centrale.
Récemment, une application spéciﬁ  que a été développée – au sein de la direction 
régionale d’Anvers – en vue de la comptabilisation du précompte mobilier, du suivi des déclarations et de la production des statistiques de recettes correspon-dantes
28. Utilisée par certains services depuis 2004, cette application a été pro-
gressivement étendue à toutes les Recettes.
Les utilisateurs ont reçu une formation au moment de la mise en place du pro-
gramme. Ils disposent d’un manuel de référence et, en cas de difﬁ  culté, peuvent s’adresser directement au concepteur du programme ou à son équipe.
Ce programme représente un progrès indéniable. Au niveau de la production des 
statistiques périodiques, la procédure est automatisée, et donc immédiate, quand la gestion papier demandait un travail long et fastidieux. Les calculs et imputations (des intérêts de retard par exemple) se font automatiquement. Les coordonnées des redevables sont encodées une seule fois et reportées dans leur globalité, d’exercice en exercice. Le programme prévoit une série de cas d’espèce que les fonctionnaires sont amenés à gérer à propos des déclarations et paiements de PrM : émargements concernant des déclarations de l’année budgétaire précé-dente, non-paiement du précompte (demande d’enrôlement), paiement sans décla-ration (compte d’attente avant affectation), correction des données de l’émarge-ment et/ou des intérêts de retard (année courante ou année précédente), déclaration négative ou rectiﬁ  cative,…
Malgré ses avancées considérables par rapport à la procédure antérieure de 
comptabilisation, ce programme n’a pas formellement reçu l’aval des services de l’ICT de l’administration centrale, qui privilégie des solutions plus sécurisées et en réseau.
On peut effectivement identiﬁ  er un certain nombre de problèmes liés à ce type 
d’application locale, développée par des fonctionnaires des services opération-nels :
Bien que le risque d’intervention non autorisée dans la base de données 
soit limité, car la modiﬁ  cation des données inscrites ne présente pas d’inté-
rêt, l’accès à celle-ci n’est pas toujours protégé par un mot de passe.
Il existe un problème de sécurité au niveau des sauvegardes. Des cellu-
les d’assistance, fonctionnellement situées entre les services extérieurs et l’automatisation, recueillent les sauvegardes qui sont éventuellement faites •
•
28 Il existe une base de données spéciﬁ  que pour les redevables « personnes physiques » et pour les 
redevables « sociétés ». 20 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009dans les services extérieurs. Mais ces sauvegardes ne sont pas effectuées 
par tous, pour des raisons techniques. Des sauvegardes locales se font alors généralement sur une clé USB ou sur l’ordinateur d’un collègue.
Dans un cas, il a été constaté que l’utilisateur avait accès aux formulaires, 
tables et requêtes de la base de données, ce qui pourrait entraîner une altération dommageable, même involontaire, de l’application originellement développée.
Un problème se pose au niveau des droits reportés d’une année budgétaire 
à la suivante. En effet, la direction régionale à l’origine du programme four-nit à chaque service concerné, en début d’année budgétaire, un nouveau ﬁ chier, éventuellement mis à jour pour ce qui concerne ses fonctionnalités, 
qui ne reprend pas les déclarations encodées au cours de l’exercice pré-cédent (par exemple parce qu’une demande d’enrôlement aurait été faite) mais non encore payées au 31 décembre
29. Dès lors, ces déclarations doi-
vent être introduites une seconde fois, dans la nouvelle base de données, à partir du stock des déclarations PrM non encore payées ou d’une liste de ces déclarations issue de la base de données de l’année précédente. Le risque existe qu’une déclaration ne soit pas reprise et ne fasse dès lors plus l’objet d’un suivi de la part du fonctionnaire dont c’est la charge. De la sorte, une créance de l’État pourrait être perdue.
Il n’est pas possible de connaître le nombre de déclarations qui ont été 
introduites dans le système. En effet, lorsqu’une déclaration contient plu-sieurs revenus mobiliers, précomptés à un taux différent (par ex. des divi-dendes taxés à 25 % et des dividendes exonérés), le système impose des encodages distincts, sous des numéros de référence différents. Ce défaut, relativement mineur, prive la direction d’une vision globale de cette percep-tion, pour une analyse chronologique nécessaire à un vrai pilotage
30.
L’administration a souligné que l’application Stimer RV (cf. infra) devrait apporter 
une solution aux observations formulées par la Cour. 
Notamment, le problème des droits reportés d’une année budgétaire à la sui-
vante, constaté dans le système actuel par la Cour, ne se posera plus puisque l’application Stimer RV conservera bien entendu les données de toutes les décla-rations.
En outre, au niveau de la sécurité, l’accès à cette nouvelle application sera stric-
tement contrôlé par le système IAM ( Identity and Access Management ) mis en 
place au SPF Finances. Ce système garantit que seuls les utilisateurs dûment habilités accèdent aux données en consultation ou modiﬁ  cation, et garde la trace de toutes les interventions dans l’application.•
•
•
29 Cette situation s’explique par le fait que la pratique la plus courante dans les Recettes est de 
n’enregistrer les déclarations qu’au moment de leur paiement : voir point 2.4.2 ci-après.
30 À cet égard, il convient de souligner qu’en l’état ce programme serait à même de produire des 
statistiques utiles pour un tel pilotage, puisqu’il distingue notamment les différents types de reve-nus déclarés et les taux appliqués. Les différentes bases de données n’étant pas regroupées en une base unique, ces informations demeurent à ce jour inexploitées. Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 212.4.2 La comptabilisation de droits constatés
Dans son 162e Cahier, la Cour des comptes avait souligné l’importance de la 
comptabilisation de droits constatés en recettes et relevé qu’en matière de pré-compte, professionnel et mobilier, la pratique suivie par l’administration aboutis-sait à une comptabilisation des droits constatés tardive par rapport aux déclara-tions
31.
Cette constatation faite en 2006 par la Cour est conﬁ  rmée sur le terrain, par le 
traitement actuel des déclarations faisant suite à l’introduction du nouveau pro-gramme de comptabilisation
32. Pour des raisons pratiques, les fonctionnaires 
ayant élaboré ce programme ont même conseillé aux utilisateurs de procéder à l’enregistrement des déclarations au moment de la réception du paiement. 
Cette situation n’est pas conforme aux règles de la comptabilité publique et 
empêche d’utiliser le droit constaté comme instrument de suivi du recouvrement des recettes. Ainsi, lorsqu’un redevable manque à son obligation de payer dans le délai légal, la créance au proﬁ  t de l’État n’est constatée qu’au moment de l’enrô-
lement, alors que le droit constaté aurait dû être comptabilisé au moment de la réception de la déclaration de précompte, soit plusieurs semaines voire plusieurs mois avant l’enrôlement.
Le projet Stimer devrait apporter une réponse adaptée, tant pour pallier les déﬁ  -
ciences du programme de comptabilisation actuel, que pour une véritable comp-tabilisation des droits constatés en matière de PrM.
L’administration a conﬁ  rmé à ce propos que la séparation physique des tâches 
d’établissement et de perception du droit, telle que décrite ci-dessous, mettra ﬁ  n de facto à la pratique actuelle de comptabilisation du droit constaté seulement lors de la réception du paiement. Les éléments encodés (par les taxateurs et, à terme, par les redevables) sur la base des déclarations et validés par les taxa-teurs seront inscrits en comptabilité comme droits constatés, conformément à la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral, de même que les enrôlements effectués à la suite d’une vériﬁ  cation de la situation ﬁ  scale. Quant aux enrôlements résultant d’une absence ou d’une insuf-
ﬁ sance de paiement, ils auront pour seul effet de modiﬁ  er le statut de la dette en 
« exécutoire », sans double inscription du droit.
2.4.3 Le projet Stimer
Le projet Stimer
33 actuellement développé au sein du SPF Finances vise à une 
gestion complète de la comptabilisation, du recouvrement et de la perception de tous les droits et impôts établis par l’entité Impôts et Recouvrement, ainsi que des droits ﬁ  scaux et non ﬁ  scaux établis par l’entité Documentation patrimoniale.
Ce projet doit se déployer en plusieurs phases qui prennent en compte successi-
vement un certain nombre de droits. Le précompte mobilier fait partie des droits hiérarchisés
34 dans la première phase. Celle-ci a commencé en avril 2007 et sa ﬁ  n 
est prévue pour juin 2009.
31 Cour des comptes, 162e Cahier, Volume I, p. 93-105. 
32 Lorsque le traitement manuel était toujours en vigueur, il n’y avait pas davantage de comptabilisa-
tion des droits constatés. La mise en place d’une comptabilité informatisée aurait pu être l’occa-sion de modiﬁ  er la pratique en l’espèce.
33 Système de traitement intégré multi-entités pour le recouvrement.
34 Au PrM s’ajoutent les versements anticipés – pour ce qui est des impôts – et aussi les créances 
alimentaires et les amendes pénales. 22 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009Une innovation majeure pour les redevables sera la possibilité à terme d’intro-
duire directement les déclarations de PrM et leurs annexes, par le biais d’inter-net, à l’instar de ce qui se fait déjà pour le PrP
35. Cette possibilité de traitement 
automatisé est demandée depuis longtemps par les banques et avait fait l’objet d’un premier projet au début des années 2000. Celui-ci n’avait pu être mené à bien, en raison notamment des problèmes de cohérence entre le taux du pré-compte et la nature du revenu mobilier.
L’administration a souligné que l’application spéciﬁ  que Stimer RV
36 a été déve-
loppée aﬁ  n de répondre au prescrit de la loi du 22 mai 2003, relative à la comp-
tabilité de l’État, en matière de scission des fonctions d’ordonnateur et de comp-table. Ainsi, lors de la mise en production de cette application, les fonctionnaires de la taxation (Afer) seront responsables de la chaîne complète d’établissement du PrM : encodage des déclarations, résolution des anomalies (dont le défaut de dépôt de déclaration), vériﬁ  cation au fond, enrôlement à défaut de paiement ou à 
la suite d’un contrôle,… Conformément au même principe de scission des fonc-tions, la perception du PrM-source sera assurée par un service futur du Centre national de perception (CNP) du pilier Recouvrement ﬁ  scal. Quant au PrM enrôlé, il sera perçu par l’antenne de perception du domicile du redevable et recouvré par le bureau de recouvrement du domicile du redevable.
Au niveau du suivi des échéances, l’administration a précisé que les paiements 
seront imputés sur les droits constatés de manière automatisée, grâce à la géné-ralisation de la communication structurée. La date de paiement sera déterminée par le système, à partir de la date de mise en paiement des revenus mobiliers. Le système vériﬁ  era quotidiennement les dates d’échéance. En cas de dépassement, 
un rappel standardisé sera envoyé automatiquement au redevable. Ce rappel lui accordera quinze jours pour effectuer le paiement et reprendra les intérêts de retard éventuellement dus. À défaut de paiement dans ce nouveau délai de quinze jours, le système confectionnera automatiquement un titre exécutoire (rôle à ren-dre exécutoire par un fonctionnaire délégué) qui aura pour effet de déclencher la procédure de recouvrement (transfert de la dette au centre de recouvrement pour entamer les actions de recouvrement forcé). Les recommandations de la Cour dans ce domaine seront donc parfaitement rencontrées par les fonctionnalités de l’application Stimer RV. Ce dernier point a été conﬁ  rmé par le ministre des Finan-ces, qui souligne que cette application constitue un projet prioritaire dans le cadre des réformes en cours.
35 Dans un premier temps cependant, il est prévu que les déclarations papier demeurent utilisées pendant une période transitoire et introduites dans Stimer RV par les agents de la recette unique.
36 RV pour roerende voorhefﬁ  ng (précompte mobilier) . Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 23Chapitre 3
Le contrôle du PrM
Il convient de distinguer deux tâches de contrôle fondamentalement distinctes, 
même si, sur le terrain, elles tendent à se mêler.
D’une part, un contrôle portant sur ceux qui ont attribué des revenus mobiliers 
vise à s’assurer que ces redevables respectent bien les loi et règlements en la matière (déclaration, prélèvement et paiement du précompte,…).
D’autre part, une vériﬁ  cation doit s’exercer sur les bénéﬁ  ciaires de revenus mobi-
liers : s’ils imputent un précompte mobilier, cette imputation doit avoir été prati-quée à bon droit ; s’ils ont perçu certains revenus mobiliers sans prélèvement de précompte, ces revenus doivent être imposés conformément à la loi ﬁ  scale.
3.1 Les normes
Le CIR92 et son arrêté royal d’exécution constituent le référentiel général à par-
tir duquel les agents taxateurs évaluent les déclarations et revendications des redevables du précompte et des contribuables. Le commentaire (administratif) du code des impôts sur les revenus 1992 (COMIR) donne également un éclairage interprétatif. Des circulaires expliquent, à l’intention principalement des contri-buables mais aussi des contrôleurs, les dispositions ﬁ  scales nouvelles et la manière de les appliquer (et indirectement de les contrôler)
37.
Cependant, pour ce qui concerne le contrôle du PrM proprement dit, force est de 
constater l’absence générale, à ce jour, d’instructions explicites pour pratiquer le contrôle.
L’expérience acquise dans les services est néanmoins souvent de nature à rendre 
efﬁ caces et efﬁ  cientes les activités de contrôle. 
Par ailleurs, les formations périodiques de recyclage peuvent être aussi l’occasion 
de développements qui orienteront le travail de vériﬁ  cation.
Nonobstant ces apports essentiels, la Cour des comptes estime qu’un référentiel 
explicite qui s’impose à tous permettrait une application plus uniforme de la légis-lation et faciliterait l’évaluation des vériﬁ  cations exécutées dans les services.
À moyen terme, les travaux entrepris en matière d’analyse de risques, évoqués 
ci-dessous, devraient aboutir à la déﬁ  nition de telles instructions de contrôle, tout 
au moins pour certains revenus mobiliers ou certains contribuables.
L’administration a souligné qu’en matière de normes de contrôle, les directives 
générales contenues dans le Manuel de taxation  sont d’application pour toutes 
les déclarations à vériﬁ  er. En ce qui concerne le PrM, des directives spéciﬁ  ques 
sont données dans ce Manuel , Partie I, Titre III, et plus précisément les numéros 
13/1209 et 13/37009.
37 Par exemple, la circulaire Ci.RH.233/575.613 du 7 septembre 2007 commente un article de l’AR/
CIR92 quant à un type particulier de renonciation à la perception du PrM. Ces précisions consti-tuent une directive pour les taxateurs, pour l’interprétation correcte de cette disposition réglemen-taire. 24 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009La Cour des comptes estime que, nonobstant deux courts passages assez spéci-
ﬁ ques du Manuel de taxation  (antérieurs au CIR92) qui évoquent l’un les revenus 
mobiliers des personnes physiques et l’autre la débition du PrM par certains bénéﬁ  ciaires, ce référentiel ne peut être considéré – même dans ses sections plus 
générales – comme un guide pratique pour le contrôle des revenus mobiliers et du PrM en particulier.
3.2 L’analyse de risques
Une équipe chargée de mettre en place un programme de gestion des risques 
dans les différentes entités du SPF Finances existe dans les faits, depuis 2003
38, 
au sein de l’administration centrale39. Cette gestion des risques vise notamment 
à :
percevoir le juste impôt ;
optimiser l’utilisation des ressources humaines, matérielles et ﬁ  nancières 
de l’administration ;
tendre vers un traitement uniforme, par l’objectivation de la sélection et 
des procédures d’assistance, de contrôle et de recouvrement ;
accroître directement ou indirectement la compliance  (c.-à-d. la mise en 
conformité des contribuables par rapport aux dispositions légales et régle-mentaires).
Dans un premier temps, plus de 2.800 risques ﬁ  scaux ont été répertoriés, en 
parcourant toutes les rubriques des différents types de déclarations qui existent en matière de ﬁ  scalité.
Ensuite, des groupes cibles ont été déﬁ  nis, présentant un certain nombre de ris-
ques ﬁ  scaux identiques. Parmi ces groupes cibles, certains ont été considérés comme prioritaires en raison du fait que :
l’impact, en termes de perte de matière imposable, est moyen ou impor-
tant ;
la maîtrise qu’en a l’administration est, dans les faits, insufﬁ  sante ou inexis-
tante ;
la probabilité d’occurrence du risque est moyenne ou forte.
Pour ce qui concerne le PrM, quatre groupes cibles ont été retenus
40 :
les contribuables assujettis à l'INR qui paient ou attribuent des revenus 
mobiliers à des non-résidents ;
les contribuables assujettis à l'Isoc qui paient ou attribuent des revenus 
les contribuables assujettis à l'IPM qui paient ou attribuent des revenus 
mobiliers à d'autres assujettis à l'IPM ;•
•
••
•
••
•
•
•
38 Par l’arrêté royal du 4 mars 2008, deux services de gestion des risques sont ofﬁ  ciellement créés au 
SPF Finances : au sein de l’Administration générale des impôts et du recouvrement et au sein de l’Administration générale de la documentation patrimoniale. Chaque service est chargé « d’assurer 
les activités d’analyse et de coordination dans le cadre de la gestion des risques »  (article 2).
39 Voir l’évocation de cette analyse de risques dans : Cour des comptes, « Contrôle ﬁ  scal des frais 
professionnels réels des travailleurs salariés – suivi », 163e Cahier, Volume I, p. 526-535. 
40 Le choix de ces quatre groupes cibles – parmi une quarantaine d’autres – a été justiﬁ  é dans une 
note de l’administration du 24 mai 2004 visant à la mise en œuvre du plan de lutte contre la fraude ﬁ scale, énoncé notamment dans la note stratégique de décembre 2003 du secrétaire d’État à la 
Modernisation des ﬁ  nances et à la Lutte contre la fraude ﬁ  scale. Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 25les contribuables assujettis à l'IPM qui recueillent des revenus de location 
d'immeubles meublés.
L’aboutissement normal de l’analyse d’un groupe cible est l’élaboration d’un 
manuel de vériﬁ  cation ad hoc, décrivant de manière concrète des démarches de 
contrôle à pratiquer à partir des déclarations et auprès des contribuables.
En raison de la charge de travail importante que représentent la déﬁ  nition précise 
et l’analyse des groupes cibles, l’étude des quatre groupes relatifs au précompte mobilier n’a pas encore pu être commencée. L’analyse de deux de ces groupes devrait débuter en 2008.
L’administration a précisé qu’au travers du groupe cible « organisations de mani-
festations culturelles, sportives et de divertissement », l’action hiérarchisée dans le cadre du plan 2008-2009, établi par le Collège pour la lutte contre la fraude ﬁ  scale et sociale , prend en compte la perception de revenus mobiliers par des 
contribuables assujettis à l’IPM.
Il convient de souligner que l’attention prioritaire portée aux assujettis à l’IPM a 
été renforcée par la création, à partir du 1
er septembre 200841, de services de 
taxation – un par direction régionale – spéciﬁ  quement chargés de la vériﬁ  cation 
de ces assujettis (les ASBL essentiellement, mais également les associations de fait qui seront contrôlées dans ces services spécialisés)
42.
La Cour des comptes constate que les efforts généraux entrepris en matière 
d’analyse de risques n’ont encore produit aucun effet concret en ce qui concerne le précompte mobilier et que les résultats – en termes de directives de contrôle – ne pourront voir le jour prochainement. En outre, elle estime que cette analyse de risques focalisée sur les non-résidents et sur les assujettis à l’impôt des per-sonnes morales ne devrait pas empêcher d’investiguer d’autres axes de recher-che dans l’avenir.
3.3 L’information en provenance des recettes
Comme il a été dit précédemment, le contrôle des redevables du PrM repose 
presque exclusivement, quant au fond, sur les services de l’Afer.
Aﬁ  n de fournir une information utile à la taxation, et pour procéder éventuelle-
ment à un contrôle des déclarations de précompte mobilier, des données relatives aux déclarations ou aux redevables doivent être fournies par les services de recettes.
La norme contenue dans le Manuel des travaux périodiques  est de transmettre 
une copie des déclarations (et de leurs annexes) au service de taxation dont •
41 Décision du président du comité de direction du SPF Finances du 30 juillet 2008 ( Moniteur belge  
du 18 août 2008).
42 Voir Cour des comptes, Le contrôle ﬁ  scal des personnes morales non assujetties à l’impôt des 
sociétés , rapport transmis à la Chambre des représentants, avril 2003, 42 p. (disponible sur www.
courdescomptes.be). Dans ce rapport, la Cour avait mis en évidence les carences constatées en matière de contrôle des assujettis à l’IPM. La décision prise par le président du comité de direction du SPF Finances de modiﬁ  er les compétences de contrôle de certains services de l’Afer pour les 
spécialiser dans le contrôle de ces assujettis vise explicitement à rencontrer la recommandation – énoncée par la Cour des comptes en 2003 – de « conﬁ  er ces dossiers à des unités qui puissent 
opérer un contrôle de nature semblable ». 26 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009dépend le redevable du précompte (via l’inspecteur de comptabilité). Le cas 
échéant, si le bénéﬁ  ciaire des revenus mobiliers est mentionné dans la déclara-
tion, une copie de celle-ci doit être envoyée également au service dont il dépend, ainsi que les documents justiﬁ  catifs des réductions ou exonérations postulées.
Cette norme ancienne ne tient pas compte du nouveau système de comptabilisa-
tion et de traitement du PrM dans les services de recettes, qui permet de pro-duire, par service de taxation, une liste récapitulative des déclarations déposées au cours de l’exercice courant. Cette liste contient un certain nombre de données utiles : numéro de TVA (identiﬁ  cateur du redevable), numéro de déclaration, date 
d’attribution, nature des revenus (code), taux, montant imposable, réduction, pré-compte dû.
La Cour des comptes a constaté, dans les services de recettes, une grande diver-
sité dans les pratiques et dans la périodicité de ces envois, sans doute en raison de l’ancienneté et de l’imprécision de la norme en vigueur et de l’existence d’un moyen alternatif de transmission de l’information.
Ainsi, certains services de recettes transmettent bien une copie des déclarations 
(soit directement, soit par l’intermédiaire de l’inspecteur de comptabilité), d’autres transmettent le listing récapitulatif édité par le programme, d’autres encore ne transmettent rien et se contentent de répondre aux demandes de renseignements des services de taxation. La périodicité de ces envois est également variable : de tous les mois (pour les copies de déclaration) à un envoi annuel (pour ce qui concerne généralement la liste).
Ces différences de pratique ne se justiﬁ  ent pas. Comme le souligne l’administra-
tion, la mise en production à moyen terme de Stimer et, parallèlement, du dossier unique du contribuable pourra assurément apporter une réponse à ce problème. L’accès direct donné au taxateur aux informations recueillies par le futur service unique de recettes en matière de PrM mettra en effet ﬁ  n à la procédure actuelle, lourde et fastidieuse, d’échanges « papier ».
Entretemps, la Cour des comptes estime que l’administration devrait déﬁ  nir et 
imposer à l’ensemble des services ce qu’elle considère être la bonne pratique tant pour ce qui concerne la nature de l’information transmise que pour sa pério-dicité.
À cet égard, il faut souligner l’importance d’une transmission de données qui per-
mette un réel contrôle du redevable du précompte. Sur ce point, la transmission de la seule liste du système de comptabilisation, même si ce moyen d’information est moins coûteux, n’est pas totalement satisfaisante, en raison de l’absence des documents annexés. Pour ce qui concerne la périodicité, un envoi annuel de la liste, au début de l’année qui suit l’attribution des revenus, n’est pas sufﬁ  sant, car le contrôle débute au second semestre de l’année de l’exercice d’imposition.
L’administration a fait savoir qu’elle examinera la nécessité de rappeler par ins-
truction aux services extérieurs les directives du Manuel des travaux périodiques  
relatives à la transmission de copies de déclarations. Elle a précisé en outre que, même en l’absence de transmission, les déclarations et documents justiﬁ  catifs sont toujours à la disposition des services de taxation ou de contrôle qui peuvent en prendre connaissance et copie à tout moment, notamment dans le cadre d’une vériﬁ cation approfondie d’un dossier particulier. Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 27Par ailleurs, l’administration a souligné que le système de traitement intégré mis 
en place au SPF Finances – dont fait partie l’application Stimer RV – permettra d’enregistrer chaque déclaration de PrM dans le volet « données ﬁ  scales » du dos-
sier unique du redevable, et rendra possible sa consultation en ligne par le per-sonnel des Finances dûment autorisé, en vue du contrôle de la situation ﬁ  scale. Cette disposition mettra ﬁ  n aux échanges « papier » actuels. En outre, les données 
reprises dans l’application Stimer RV pourront être confrontées avec celles des déclarations d’impôts sur les revenus (IPP, Isoc, INR, IPM) aﬁ  n d’assurer les contrôles de base suggérés par la Cour (cf. infra).
3.4 L’exploitation des informations recueillies de l’étranger
Le contexte juridique
La directive 2003/48/CE du 3 juin 2003 du Conseil de l’Union européenne en 
matière de ﬁ  scalité des revenus de l’épargne sous forme de paiements d’intérêts 
(la « directive Épargne »)43 a imposé, au sein des pays de l’Union, la transmission 
d’informations relatives aux intérêts perçus par des personnes physiques. Certains États tiers participent également au dispositif mis en place par cette directive : il s’agit de la Suisse, du Liechtenstein, de Saint-Marin, de Monaco et d’Andorre.
Cependant, à titre transitoire, trois pays de l’Union – la Belgique, l’Autriche et le Luxembourg – peuvent s’abstenir d’échanger l’information sur les revenus de l’épargne couverts par la directive s’ils appliquent un système de retenue à la source sur ces revenus. À l’expiration de la période transitoire, ces trois pays devront appliquer la règle générale. 
Pendant cette période transitoire, ces trois pays ne sont donc pas tenus de trans-
mettre des informations aux pays de l’Union relativement aux intérêts perçus sur leur territoire par des personnes physiques non résidentes. En contrepartie, ces trois pays retiennent à la source un « prélèvement pour l’État de résidence (PER) » sur ces intérêts, qu’ils versent – à concurrence de 75 % – aux États où résident les bénéﬁ  ciaires de revenus. Le taux de ce PER est de 15 % durant les trois pre-
mières années (à partir du 1
er juillet 2005), de 20 % durant les trois années sui-
vantes (à partir du 1er juillet 2008) et de 35 % par la suite.
Ce PER est une sorte de précompte étranger44 sur des revenus mobiliers. D’un 
point de vue comptable, les recettes de PER sont d’ailleurs intégrées dans les recettes de PrM. La Belgique perçoit donc pour l’instant ce prélèvement et le ristourne aux pays membres de l’Union qui sont concernés. Elle reçoit de son côté des sommes au titre de PER en provenance du Luxembourg et de l’Autriche.
Parallèlement, la Belgique reçoit des informations en provenance des pays mem-
bres de l’Union et des États associés au dispositif. 
L’utilisation des informations reçues de l’étranger
La Cour des comptes a examiné l’efﬁ  cacité de cette nouvelle procédure d’infor-
mation45.
43 Transposée en droit belge par la loi du 17 mai 2004.
44 Le PER retenu à l’étranger est intégralement imputable et remboursable sur l’IPP.
45 Les autres informations reçues de l’étranger, utiles à la taxation, y compris en matière de revenus 
mobiliers, ne sont pas envisagées ici. 28 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009Pour l’année 2005 (période de juillet à décembre), l’administration belge a reçu 
quelque 160.000 renseignements (corrections comprises) en provenance de l’étranger, dans le cadre de cette procédure particulière. Ces renseignements ont été reçus pour l’essentiel entre juin et septembre 2006. Pour l’année 2006, 225.000 renseignements ont été reçus, principalement en juin et juillet 2007. Chaque renseignement est relatif à un versement de revenus mobiliers, parfois d’un petit montant. Pour 2006, les États qui ont transmis le plus de renseigne-ments sont les Pays-Bas (84.662), la France (43.247), et l’Allemagne (36.421).
Ces renseignements ont été transmis à l’administration belge de manière électro-
nique, dans un format standardisé minimal qui – pour ce qui concerne les années de revenus 2005 et 2006 – ne permet pas directement une exploitation automa-tisée de ces données
46. À partir de l’année de revenus 2007, l’utilisation d’un 
nouveau standard électronique devrait permettre l’intégration directe de ces ren-seignements dans les bases de données de la taxation. 
La Cour des comptes a constaté que seuls les renseignements en provenance de 
la Suisse pour l’année 2005 (environ 300) avaient été transmis aux services de taxation à la ﬁ  n de l’audit en avril 2008. Les autres renseignements relatifs à 2005 et ceux relatifs à 2006 (soit au total environ 390.000) n’avaient pas été transmis aux services de taxation à cette date.
Il faut souligner qu’à ce moment, la période de contrôle normale des déclarations 
relatives aux revenus 2005 était révolue, et pour les revenus de 2006, cette période a pris ﬁ  n le 30 juin 2008. Quant à la période d’imposition prolongée, pré-
vue à l’article 354, premier alinéa du CIR92, elle prend ﬁ  n au 31 décembre 2008 pour ce qui concerne les revenus perçus en 2005 et au 31 décembre 2009 pour les revenus perçus en 2006. 
L’absence de transmission de la plupart de ces informations aux services de taxa-
tion jusqu’alors est expliquée par l’administration par la difﬁ  culté de traiter ces renseignements (nombre élevé de données erronées ou incomplètes
47), par le 
long délai de traitement et de transmission aux services de taxation (estimé entre huit et onze mois), par le risque de non-classement et de non-prise en compte de ces informations.
Le service de l’administration centrale chargé de réceptionner et de diffuser l’in-
formation en provenance de l’étranger, a dès lors envisagé d’exploiter, dans un premier temps, les informations concernant des revenus de l’épargne perçus en Suisse et au Luxembourg, car ces deux pays ont pour caractéristique d’offrir une alternative aux bénéﬁ  ciaires de revenus de l’épargne
48 : soit la transmission d’in-
formation, soit le prélèvement pour l’État de résidence. La transmission aux ser-vices de taxation des ﬁ  ches en provenance de ces deux pays visait à éviter que 
des contribuables privilégient la première option, tout en ne mentionnant pas leurs revenus dans leur déclaration à l’impôt des personnes physiques.
46 Le ministre des Finances a précisé, dans sa réponse à la Cour des comptes du 3 novembre 2008, 
qu’une analyse de qualité des renseignements communiqués était en cours, tant pour le second semestre de l’année 2005 que pour 2006, dont les conclusions seraient répercutées vers les États membres, sources des informations.
47 Ainsi, pour ce qui concerne les quelque 160.000 données de l’année 2005, une analyse faite par 
l’administration montre que seuls 23.000 enregistrements peuvent être exploités directement car ils mentionnent le numéro national du bénéﬁ  ciaire et que 40.000 autres enregistrements pourront 
être exploités moyennant un traitement de l’information de base ; dès lors, ce sont près de 100.000 renseignements qui demeureraient, selon l’administration, inexploitables pour des raisons inhéren-tes au format et au contenu des données fournies par les pays partenaires.
48 Conformément à l’article 13 de la directive 2003/48/CE. Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 29Le traitement des renseignements reçus de Suisse pour 2005 était considéré 
comme une phase pilote dans l’exploitation des données. Le ﬁ  chier électronique en provenance de la Suisse avait pour caractéristiques d’être dans un format spéciﬁ  que mieux exploitable, de contenir relativement peu de renseignements et 
d’une qualité supérieure.
Le 14 mars 2008, le ministre des Finances a demandé à l’administration une note 
comportant le nombre de renseignements reçus par État, le nombre de vériﬁ  ca-tions opérées et de suppléments générés. Ce courrier demandait également de le tenir informé tous les deux mois de l’évolution du dossier, aﬁ  n d’éviter la prescrip-tion.
Au sein de l’administration, un service créé en avril 2008 a été chargé d’analyser 
prioritairement les renseignements de l’année de revenus 2005 en vue de leur exploitation optimale dans le délai d’imposition prolongé. À la suite de quoi, comme l’a signalé le ministre des Finances dans sa réponse à la Cour des comp-tes, une instruction du 5 septembre 2008 a été communiquée aux services de taxation qui a trait à une action organisée visant des contribuables titulaires d’un compte bancaire à l’étranger, pour lesquels des informations ont été transmises à la Belgique par des États membres de l’Union européenne, dans le cadre de la directive Épargne. Cette instruction accompagnait l’envoi des renseignements relatifs à l’année de revenus 2005. 
La Cour des comptes estime que le défaut ou le retard de transmission de ces 
informations aux services de taxation concernés a privé ces derniers, pendant la période normale de contrôle, de données utiles pour le contrôle des déclarations d’impôt relatives aux revenus de 2005 et 2006 des contribuables visés. Ces infor-mations auraient permis d’identiﬁ  er les contribuables qui auraient omis de décla-
rer des revenus mobiliers perçus dans un des États étrangers appliquant la direc-tive européenne de 2003.
Cependant, l’exploitation plus intensive, à partir du mois de septembre 2008, des 
informations relatives aux revenus de 2005 a rencontré les remarques adressées par la Cour au ministre des Finances dans son projet de rapport d’audit, quant à la nécessité d’utiliser ces données à ﬁ  n de contrôle avant le délai de prescription 
du 31 décembre 2008.
La Cour souligne à nouveau que la transmission des informations relatives aux 
revenus de 2006 aux services de taxation devrait intervenir dans un délai compa-tible avec la période d’imposition prolongée, soit le 31 décembre 2009. 
La Cour relève enﬁ  n que si l’administration estime nécessaire, pour des raisons 
d’efﬁ cacité, de ne transmettre aux services de taxation qu’une partie des infor-
mations reçues de l’étranger, la sélection des informations à transmettre doit prendre en compte prioritairement un niveau de matérialité des revenus mobiliers perçus plutôt que le pays de leur origine, pour éviter que se pose un problème d’équité entre contribuables.
L’organisation du contrôle
Indépendamment de ces défauts de transmission, la Cour des comptes a égale-
ment relevé que les renseignements en provenance de la Suisse ont été communi-qués aux services de taxation, sans leur demander un retour d’information systé-matique et structuré sur les résultats obtenus lors de la confrontation avec les éléments de la déclaration d’impôt du bénéﬁ  ciaire des intérêts perçus à l’étranger.  30 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009Il n’est dès lors pas possible de connaître l’impact exact de cette diffusion d’in-
formation. Des entretiens avec des chefs de ces services, il est apparu que dans un cas au moins cette procédure a donné lieu à la rectiﬁ  cation d’une déclaration, le contribuable n’ayant pas mentionné ces revenus mobiliers.
Recommandations et perspectives
Les ﬁ  ches relatives aux revenus perçus en 2006 dans le cadre de la directive 
Épargne devraient être traitées et transmises aux services de taxation concernés sufﬁ samment rapidement, dans des délais compatibles avec la période d’imposi-
tion prolongée.
Le cas échéant, si le volume des informations ne permet pas de transmettre ces 
informations de façon exhaustive, l’administration devrait évaluer, sur la base d’un échantillon signiﬁ  catif, s’il est opportun de communiquer cette information de manière ciblée – en prenant en compte, par exemple, un seuil de matérialité.
Les ﬁ  ches que l’État belge a reçues relativement aux revenus de 2007 devront 
être transmises aux services de taxation dans des délais qui permettront aux agents taxateurs d’en disposer au moment où ils examineront les déclarations de revenus concernées, lors de la période normale de contrôle.
À moyen terme, un nouveau système informatique doit être exploité pour la trans-
mission internationale des informations utiles à la taxation. Grâce à ce nouveau format
49 de ﬁ chiers extensible, qui deviendra le standard dans les pays de l’OCDE, 
il sera possible de transmettre des informations nouvelles en fonction des néces-sités qui se révèleront au fur et à mesure. C’est via ce format que les données dites directive Épargne seront transmises (pour les années de revenus 2007 et ultérieures), aﬁ  n d’être diffusées de façon automatisée dans les bases de don-
nées de la taxation. 
Il appartient à l’administration centrale de déﬁ  nir comment ces informations 
devront être exploitées à l’avenir par les services de taxation. Aﬁ  n d’évaluer les résultats et adapter éventuellement les normes préalablement déﬁ  nies, un retour d’information structuré et systématique devrait également être mis en place.
3.5 La pratique du contrôle dans les services de taxation
Qu’elles portent sur un contribuable qui a attribué des revenus mobiliers ou sur 
un contribuable bénéﬁ  ciaire de tels revenus, les vériﬁ  cations relatives à la matière 
du précompte mobilier s’opèrent au moment où le taxateur contrôle la déclaration annuelle du contribuable, à l’IPP, à l’Isoc, à l’IPM ou à l’INR. Le PrM ne fait donc pas l’objet d’une attention spéciﬁ  que, qui pourrait par exemple porter sur les déclarations de PrM transmises par les services de recettes.
Cette modalité d’organisation, qui n’est pas critiquable, présente cependant un 
inconvénient lié au cycle de contrôle. Chaque contribuable ne fait pas l’objet cha-que année d’une vériﬁ  cation complète. Ainsi, pour ce qui concerne les sociétés, 
un cycle sexennal prévoit un contrôle de gestion ou un contrôle approfondi tous les trois ans – les deux autres années, les dossiers faisant l’objet d’une simple 
49 Le Standard Transmission Format  (STF) a été approuvé par l’OCDE le 15 janvier 2005. Le 
12 décembre 2005 (document FISC 153), le Conseil européen a décidé l’adoption de ce format à partir de 2008, en remplacement du Standard Magnetic Format  (SMF) utilisé jusque là. Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 31mise en ordre, assortie de certaines vériﬁ  cations. Dès lors, une anomalie qui 
n’apparaîtrait pas à l’occasion d’une mise en ordre pourrait n’être décelée que longtemps après les faits. Ce délai pourrait compliquer une rectiﬁ  cation posté-rieure. 
3.5.1 Services de taxation IPP
La vériﬁ  cation effectuée par les services de taxation IPP porte essentiellement 
sur le contribuable en tant que bénéﬁ  ciaire de revenus, car les personnes physi-
ques sont rarement des redevables de PrM.
En raison du caractère libératoire du PrM, les revenus mobiliers qui ont fait l’objet 
d’un prélèvement à la source et dont la mention est facultative ne sont générale-ment pas déclarés
50. 
Les revenus mobiliers des personnes physiques dont la déclaration n’est pas facul-
tative sont souvent difﬁ  ciles à localiser (par exemple, lorsqu’ils ont été perçus à 
l’étranger). Il en va de même des revenus mobiliers attribués sans prélèvement à la source, suite à un contrat non identiﬁ  é (ainsi que pour les prêts d’argent entre 
personnes physiques, dont l’existence même est malaisée à appréhender).
Pour le surplus, les éventuels contrôles portant sur des revenus mobiliers se font 
généralement suite à des informations reçues de l’étranger via l’administration centrale, dans le cadre de la directive Épargne (cf. supra) ou par un autre biais. Lorsque des revenus mobiliers non déclarés auront ainsi été révélés, l’imposition concernera l’impôt des personnes physiques et le contribuable sera enrôlé à ce titre, à un taux distinct correspondant au taux du PrM.
3.5.2 Services de taxation Isoc
La Cour a examiné plus attentivement la manière dont le contrôle est pratiqué 
dans les services de taxation Isoc, puisque ce sont les sociétés qui sont redeva-bles de l’essentiel du précompte mobilier, et parce que les sociétés, en tant que bénéﬁ  ciaires de revenus mobiliers, peuvent imputer les précomptes mobiliers sur 
l’Isoc réellement dû.
Une centaine de dossiers de sociétés ont été vériﬁ  és dans sept services de taxa-
tion classiques, chargés du contrôle des sociétés. Les dossiers ont été choisis parmi une liste, demandée au service automatisation de l’administration centrale, reprenant les sociétés dont la déclaration pour l’exercice d’imposition 2006 men-tionnait des dividendes distribués et des précomptes imputés. En fonction du nombre de déclarations dans le dossier du contribuable et de leur nature, un ou plusieurs exercices d’imposition ont été passés en revue.
Vue générale
Une première constatation s’impose : il est malaisé d’évaluer les contrôles réali-
sés par les services de taxation. 
Seuls les cas où la vériﬁ  cation a donné lieu à une mention écrite (par exemple une 
inscription dans la marge d’une annexe), à une demande de renseignement ou à une rectiﬁ  cation laissent une trace dans les dossiers.
50 Dans de rares cas, lorsque les revenus du contribuable sont peu importants et constitués essen-
tiellement de revenus mobiliers (cas de certains retraités voire d’étudiants) la déclaration de ces revenus pourra entraîner un remboursement d’impôt. 32 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009À cet égard, la pratique, constatée dans un service, qui consiste à joindre une 
liste de vériﬁ  cation standard sur laquelle ﬁ  gurent un certain nombre de postes de 
la déclaration ou des comptes annexés que le taxateur peut ou doit vériﬁ  er (en ce 
compris le PrM), devrait être généralisée. Le but ne serait pas de produire une liste de vériﬁ  cation exhaustive, mais de déﬁ  nir les quelques démarches de contrôle 
à entreprendre qui sont nécessaires pour pouvoir inscrire un niveau de vériﬁ  cation dans le dossier. La Cour recommande que l’administration développe un outil de gestion qui puisse ainsi rendre compte du contrôle pratiqué dans un dossier. À défaut, un examen par un tiers – dans le cadre du contrôle hiérarchique ou de l’audit interne ou externe – ne pourra pas apprécier ce qui a été réellement fait par les agents taxateurs.
Cette recommandation n’est pas propre au PrM, mais concerne l’ensemble des 
vériﬁ cations opérées.
Le contrôle de la déclaration PrM et du paiement
À partir de la déclaration Isoc, lorsqu’un montant de dividendes distribués a été 
mentionné, une démarche élémentaire consiste à s’assurer que la déclaration PrM correspondante a été déposée. Cette démarche essentielle est relativement aisée, en recourant à la liste produite par le système de comptabilisation ou à la copie de la déclaration, à transmettre par les Recettes.
Pour les dossiers examinés, dans une minorité de cas, la déclaration annuelle de 
la société contenait une copie de sa ou ses déclaration(s) PrM y relative(s), soit qu’elle ait été transmise par le service des recettes, soit qu’elle ait été jointe par le contribuable lui-même (dans ce dernier cas, il n’est pas assuré que la déclara-tion ait été réellement envoyée au service des recettes et que le redevable ait payé le précompte dû).
Dans les autres dossiers, faute de trace écrite, il n’a pas été possible à la Cour 
des comptes de s’assurer que l’existence de la déclaration et le paiement du précompte mobilier, conformément aux dividendes distribués mentionnés dans la déclaration, ont été contrôlés par le taxateur. La Cour n’a donc pas pu évaluer dans quelle proportion de dossiers cette démarche élémentaire de vériﬁ  cation est réalisée et quels en sont les résultats.
Une autre vériﬁ  cation nécessaire concerne les dividendes exonérés, pour lesquels 
le redevable doit fournir une attestation selon laquelle ces revenus mobiliers sont exonérés de précompte conformément à la loi. Ces exonérations sont fréquentes. 
Dans les dossiers examinés, les attestations – qui, pour les dividendes d’origine 
belge, doivent normalement être transmises avec la déclaration PrM – ne se trou-vaient pas toujours jointes à la déclaration annuelle ou au dossier permanent du contribuable. Les dossiers, dans ce cas-là aussi, portaient peu de traces d’une vériﬁ cation par le contrôleur.
Pour ce qui concerne les précomptes imputés, la brochure explicative de la décla-
ration Isoc demande qu’une annexe soit produite en justiﬁ  cation des déductions revendiquées. 
Dans la majorité des dossiers examinés, cette annexe faisait défaut et n’avait pas 
été réclamée. Les comptes annuels joints peuvent cependant parfois – quand il s’agit d’intérêts par exemple – sufﬁ  re à évaluer le bien fondé de la déduction faite. Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 33Une vériﬁ  cation importante, dans les services de taxation Isoc, porte sur les enrô-
lements négatifs. Lorsque, au terme de la procédure de vériﬁ  cation de sa décla-ration annuelle, une société est enrôlée, elle peut parfois bénéﬁ  cier d’un rembour-sement. Ces rôles négatifs font l’objet de listes particulières, produites par le service automatisation, sur lesquelles sont mentionnées certaines cases spéciﬁ  -ques de la déclaration, et notamment celle relative au total des précomptes impu-tables et remboursables.
Des contrôles systématiques sont faits dans certains services lorsque cumulati-
vement le total du remboursement à la société et le montant total des précomp-tes imputables et remboursables dépassent des seuils ﬁ  xés. Ainsi, préalablement au paiement effectif de la créance à charge du Trésor, on s’assure qu’aucune erreur n’a été faite et que les revendications du contribuable concernant l’impu-tation des précomptes sont justiﬁ  ées.
L’inscription d’un dossier de contribuable sur cette liste des remboursements ne 
peut évidemment être le critère unique de sélection des dossiers pour la vériﬁ  ca-tion des précomptes imputés, puisqu’un contribuable peut à la fois imputer un montant très important de précomptes payés (montant qui devrait faire l’objet d’un contrôle) et être enrôlé positivement à l’Isoc. Néanmoins, ce travail de véri-ﬁ cation peut se révéler productif.
La Cour constate cependant que cette démarche ne fait pas l’objet d’une norme 
générale émise par l’administration centrale et qui s’imposerait uniformément à tous les taxateurs.
Pour conclure, la Cour constate que le contrôle effectif du PrM auprès des socié-
tés est difﬁ  cilement dissociable du contrôle ﬁ  scal portant sur les contribuables via 
leur déclaration Isoc annuelle. Faute de claire lisibilité de la vériﬁ  cation et de nor-mes concrètes qui pourraient servir d’étalon, la Cour ne peut se prononcer sur l’efﬁ cience générale du contrôle en cette matière. Cependant, certaines investi-
gations précises – et faciles à mettre en œuvre – devraient assurément être généralisées (en ce qui concerne les attestations fournies, la justiﬁ  cation des déductions, la réalité de la déclaration et du paiement du PrM,…).
3.6 Le système de liquidation X/N
Présentation du système
Le système de liquidation est un système de clearing ﬁ  scal relatif au précompte 
mobilier, mis en place par la loi du 6 août 1993 relative aux opérations sur certai-nes valeurs mobilières, complétée par les arrêtés royaux des 26 mai 1994 et 14 juin 1994. Ce système avait pour objectif d’accroître la liquidité du marché des titres à revenus ﬁ  xes, et plus particulièrement pour les titres belges. En effet, en 
dehors de ce clearing, l’exonération de précompte mobilier de ces titres est subordonnée à la condition de leur détention permanente pendant la période pour laquelle le précompte est dû. Ce système permet aux investisseurs, qu’ils soient exonérés ou non de précompte mobilier, d’effectuer à tout moment – entre deux échéances – et sans se préoccuper de l’impact ﬁ  scal, des transactions sur ces titres à revenus ﬁ  xes. 34 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009L’arrêté royal du 26 mai 1994 prévoit que le gestionnaire de ce système peut être 
la Banque nationale de Belgique (BNB) ou tout autre établissement de crédit qui solliciterait un agrément auprès de l’Administration de la trésorerie
51. Plusieurs 
systèmes de liquidation peuvent donc coexister avec des gestionnaires différents. Actuellement, il n’existe qu’un seul système de clearing géré par la BNB.
Le gestionnaire établit le règlement du système de liquidation, informe le ministre 
des Finances des valeurs mobilières admises dans son système et lui fait rapport périodiquement sur les perceptions et boniﬁ  cations du précompte mobilier. Il doit 
en outre déposer auprès du receveur des Contributions directes, au même titre que les débiteurs de revenus mobiliers, une déclaration au précompte mobilier.
Le gestionnaire du système tient pour chaque investisseur un compte titre 
(dénommé ‘X’ pour les contribuables eXonérés et ‘N’ pour les contribuables Non-exonérés) sur lequel il procède aux éventuelles perceptions et/ou boniﬁ  cations de précompte mobilier en lieu et place des débiteurs des revenus. Il règle quotidien-nement à la Trésorerie les soldes de ces perceptions et boniﬁ  cations de pré-compte mobilier, et lui transmet des états, par valeur, des mouvements opérés dans le système de liquidation.
Une première évaluation de la perception du précompte mobilier dans le système 
de liquidation X/N avait déjà été réalisée par la Cour des comptes en 2005. À l’époque, il s’agissait pour la Cour de valider une méthodologie proposée par le ministre des Finances pour imputer ces recettes sur le budget. Depuis son instau-ration en 1994, ce système n’avait entraîné jusqu’en 2004 aucune imputation budgétaire des perceptions et boniﬁ  cations de précompte mobilier. À la ﬁ  n de l’année 2004, le gestionnaire avait pourtant perçu un total de 579.273.789 euros et avait boniﬁ  é un total de 403.410.941 euros, soit une recette nette de pré-compte mobilier de 175.862.848 euros. Cette somme avait dès lors été imputée en une fois sur les recettes de précompte mobilier du budget 2005, entraînant ainsi une augmentation de 7 % des recettes pour cet impôt.
Le ministre des Finances avait souligné, dans un courrier du 24 août 2005, que 
l’administration, ne bénéﬁ  ciant pas du détail des montants des déclarations four-
nies par la BNB, n’était pas en mesure de confronter les montants déclarés et les montants payés. Ce problème de réconciliation subsiste aujourd’hui.
Dans sa réponse adressée au ministre des Finances
52, la Cour rappelait l’impor-
tance pour le gestionnaire de justiﬁ  er, à l’appui de sa déclaration de précompte mobilier déposée auprès du receveur des Contributions directes, les opérations dont il a la gestion, notamment aﬁ  n de  « s’assurer que les dispositions du Code 
des impôts sur les revenus 1992 en matière de précompte mobilier sont res-pectées et que des contrôles sont effectivement réalisés  ». Or, l’audit a révélé 
que l’administration centrale n’a mis en place aucun monitoring de ce système complexe.
51 Cet agrément est ensuite accordé par arrêté royal.
52 Lettre du 14 décembre 2005. Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 353.7 Pilotage
La gestion du précompte mobilier se caractérise par un relatif manque d’instru-
ments de pilotage, par l’absence de réelle stratégie de contrôle et par un épar-pillement des intervenants au niveau de l’administration centrale.
Il apparaît que l’administration n’exploite pas les indicateurs qui sont à sa dispo-
sition (par exemple, une ventilation selon le taux d’imposition et le type de reve-nus – outre la grande subdivision : dividendes/autres – telle qu’elle pourrait être produite à partir de l’actuel programme de comptabilisation).
De plus, l’administration n’a pas élaboré d’indicateurs qui pourraient être utiles 
au pilotage.
Pour ce qui concerne l’enrôlement, il n’est ainsi pas possible de connaître les 
services de taxation qui sont à l’origine des enrôlements. Or, il n’est pas inutile, pour juger des pratiques de contrôle, d’identiﬁ  er les services qui procèdent à un 
nombre important – ou particulièrement faible – d’enrôlements. Ceux-ci peuvent avoir été demandés par le service de recettes ou être consécutifs à un contrôle. Un examen des écarts par rapport aux moyennes permettrait aux gestionnaires d’identiﬁ  er des causes liées à des pratiques spéciﬁ  ques à certains services ou à 
des facteurs exogènes qui pèseraient localement ou de façon circonstancielle. Le management pourrait aussi détecter des rythmes d’enrôlement atypiques (lors-qu’une recette ne demande l’enrôlement qu’une fois par an) ou un nombre d’en-rôlements important, qui reﬂ  éterait une attention particulière portée au PrM. Les 
démarches efﬁ  caces et efﬁ  cientes constatées dans certains services pourraient 
alors être préconisées comme nouvelle norme en la matière.
Au niveau du management de la performance également, les tableaux de bord, 
qui doivent donner aux fonctionnaires dirigeants une perception sufﬁ  samment précise des actions entreprises dans les services extérieurs, pour éventuellement les réorienter, ne prennent pas en compte les vériﬁ  cations en matière de PrM. 
Certes, la diversité des modalités d’imposition, la complexité de la législation et 
le développement des instruments ﬁ  nanciers générateurs de revenus rendent malaisée la déﬁ  nition de stratégies de contrôle à long terme. L’adoption d’indica-
teurs adaptés, basés sur une connaissance de la réalité de cette imposition devrait permettre à l’administration de développer de nouvelles pratiques de contrôle. Cela peut se faire par l’analyse de risques évoquée, à partir de groupes cibles de contribuables ou d’un type de revenus mobiliers.
Enﬁ n, la Cour constate un manque de gestion intégrée de cette imposition. Au 
sein de l’administration centrale, plusieurs services gèrent la partie de cette matière qui les concerne spéciﬁ  quement (législation, évaluation budgétaire, comp-
tabilité, automatisation, arriéré, contentieux,…). Aucun d’entre eux ne possède cependant une vision transversale du précompte mobilier, pourtant indispensable pour maitriser les différents aspects de cette imposition et optimaliser l’enchaîne-ment des processus.
L’administration a souligné qu’en matière de pilotage, l’application Stimer RV – 
étant intégrée et centralisée – reprendra toutes les données pertinentes relatives à l’établissement, à la comptabilisation, à la perception et au recouvrement du PrM (ainsi que les données historiques), qui peuvent servir de base à la confec-tion des statistiques propres (y compris celles relatives à l’arriéré par type de droit) ou être extraites aﬁ  n d’alimenter les tableaux de bord de l’administration 
(mesures des performances des services) et les bases de données de gestion des risques (afﬁ  nage des proﬁ  ls de risques et ciblage des contrôles et des actions de 
recouvrement). 36 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009Chapitre 4
La mesure de l’arriéré
Une gestion efﬁ  cace du recouvrement des droits constatés nécessite une connais-
sance et une analyse sufﬁ  samment précises de l’arriéré ﬁ  scal, et notamment du 
taux de recouvrement des créances.
L’examen de l’arriéré en matière de PrM suppose au préalable de préciser ce que 
l’on entend par droits constatés. Il convient de distinguer deux types de recet-tes
53 en matière de précompte mobilier :
le PrM-source : c’est le prélèvement à la source effectué par les redevables 
du précompte (parfois les bénéﬁ  ciaires)54 ;
le PrM-rôle : ce sont les recettes recouvrées sur les droits de PrM enrôlés55.
Les droits constatés ne concernent en pratique que les PrM qui ont donné lieu à 
un enrôlement, puisque, comme évoqué précédemment, le PrM prélevé à la source ne donne pas lieu à l’enregistrement de droits constatés, mais est de facto traité d’un point de vue comptable comme des droits au comptant. 
On peut distinguer, en matière de PrM, deux types d’enrôlement :
les enrôlements qui font suite à une défaillance du redevable qui après 
avoir déposé une déclaration de PrM, n’a pas payé à la Recette une partie ou la totalité des sommes dues ;
les enrôlements qui font suite à un contrôle d’un contribuable
56 : celui-ci n’a 
pas retenu le précompte, ou de manière non conforme à la loi (dans les cas de requaliﬁ  cation par exemple).
Les enrôlements en matière de PrM sont certes inscrits dans une application (le 
180B Aut) issue de l’ancienne comptabilité manuelle, où la ventilation des impôts sur les revenus et des taxes assimilées se limite à trois groupes princi-paux : 1) précompte immobilier, 2) autres impôts et taxes enrôlés, 3) taxes pro-vinciales et communales. Le groupe 2 mêle cependant indistinctement les arti-cles enrôlés manuellement relatifs à la presque totalité des impôts en contributions directes
57, y compris donc tous les enrôlements. Faute de pouvoir 
distinguer les impôts, les recettes brutes totales du groupe 2 sont alors venti-lées de manière proportionnelle au poids de chaque impôt, de sorte que les recettes spéciﬁ  ques à chaque impôt sont nécessairement approximatives.
La Cour des comptes estime indispensable que l’administration s’organise pour être en état de fournir des chiffres précis en matière d’arriérés de recettes ﬁ  sca-les par grandes catégories d’impôts. Elle recommande que l’intégration du PrM-rôle dans Stimer se fasse de manière à répondre à ce besoin.•
•
•
•
53 À ces deux types de recettes l’on peut également ajouter le prélèvement pour l’État de résidence 
(PER) qui intervient depuis l’exercice budgétaire 2006.
54 Cette recette globale est ventilée en deux masses : les dividendes et les autres revenus mobi-
liers.
55 L’administration soustrait aux recettes brutes de PrM-rôle les dégrèvements effectués par rôle en 
matière de PrM ; de ce fait, les recettes de PrM-rôle sont structurellement en négatif : elles ont été de − 75,643 millions d’euros en 2007.
56 Soulignons que les erreurs d’imputation et les omissions de déclaration de revenus mobiliers ne 
donneront pas lieu à un enrôlement de PrM, mais à un enrôlement à l’impôt du contribuable contrôlé, le cas échéant taxé à un taux distinct.
57 Pour certains impôts directs, comme l’IPP, l’essentiel des enrôlements est automatisé (dans l’applica-tion ICPC), seuls les enrôlements urgents doivent être effectués manuellement (dans le 180B Aut). Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 37Une identiﬁ  cation plus exacte du stock des droits constatés en matière de PrM a 
toutefois été rendue possible en 2006, à l’occasion de la deuxième opération de titrisation, puisque préalablement à cette vente, il a fallu circonscrire un porte-feuille de créances avec précision.
Cette identiﬁ  cation a été réalisée à partir des listes d’articles de rôle éditées 
chaque année par les directions régionales du Recouvrement. Ces listes détaillent les séries de numéros d’articles réservées à chaque type d’impôt. Il est donc théoriquement possible d’identiﬁ  er la nature de l’impôt d’un article à partir de la 
série à laquelle il appartient. Il y a cependant deux limitations à ce procédé. D’abord, il n’est pas possible de remonter au-delà de l’exercice 1995, car les lis-tes plus anciennes n’ont pas été conservées dans toutes les directions régiona-les. Ensuite, certaines séries sont communes à plusieurs types d’impôt. En outre, l’administration a constaté que certains articles de rôle n’étaient repris dans aucune liste répertoriée.
Le stock de ces créances cédées au véhicule de la titrisation, en date du 30 novem-
bre 2006, est ventilé de la manière suivante :
Année 
exécutoireSolde (en euros) Nombre
1995 1.248.572 50
1996 2.132.810 84
1997 9.368.902 160
1998 8.316.096 501999 22.711.745 1002000 33.977.767 1092001 23.883.931 1562002 15.277.271 1182003 27.468.732 1652004 22.728.248 1582005 752.241 100
Totaux 167.866.313 1.250
Il convient de préciser cependant que les montants repris dans le tableau ci-des-
sus ne représentent que 85 % des créances répertoriées. En effet, conformément à la loi du 23 décembre 2005 relative au pacte de solidarité entre générations, 15 % des recettes de PrM étaient attribuées à la sécurité sociale (avec un mon-tant minimum de 430,35 millions d’euros). Ce n’est donc que la quote-part Voies et Moyens qui a été vendue.
L’identiﬁ  cation de ce stock assez précis permet d’évaluer le taux de recouvre-
ment de l’arriéré de PrM. 38 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009Ainsi, au 31 décembre 2007, la situation de ces créances titrisées – et donc clai-
rement et distinctement identiﬁ  ées – était la suivante :
Année 
1995 929.685 36
1996 1.464.973 731997 8.234.084 931998 8.288.989 401999 22.666.840 842000 32.152.081 902001 23.847.,216 1182002 13.350.773 572003 27.292.158 1272004 22.329.520 1282005 685.310 57
Totaux 161.241.630 903
De ces chiffres transmis par l’administration, il ressort que le taux de recouvre-
ment de cet arriéré stricto sensu  (i.e. des droits enrôlés depuis au moins treize 
mois qui n’ont pas encore été recouvrés58), est peu important. Compte tenu de 
l’importance des mises en décharge, qui constituent l’essentiel de la différence de 6,6 millions entre le début de l’opération et le 31 décembre 2007, l’évolution montre un taux de recouvrement de 0,24 % du montant nominal des créances sur cette période de treize mois
59.
58 Si le portefeuille a été clôturé au 31 août 2006, il n’a été cédé qu’au 30 novembre 2006 : le recou-
vrement porte donc en fait sur des droits enrôlés depuis au moins seize mois.
59 Soit 396.875 euros, auxquels s’ajoutent 1.788.070 euros d’intérêts. Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 39Chapitre 5
En conclusion de cet audit de la perception et du contrôle du précompte mobilier, 
la Cour des comptes formule les recommandations suivantes.
Pour le suivi du paiement des précomptes mentionnés dans les déclara-
tions des redevables et le respect du délai légal de quinze jours prévu à cet effet, l’administration ﬁ  scale doit déﬁ  nir, à destination des services de 
recettes actuels et du futur centre de perception unique, des règles de procédures et de contrôle plus strictes et plus précises que celles actuel-lement en vigueur. 
La procédure d’enrôlement des redevables qui n’ont pas acquitté leur dette 
après dépôt d’une déclaration de PrM devrait être enclenchée rapidement et dans un délai semblable pour tous les services. Le système informatique de gestion à mettre en place à terme devrait automatiser cette procédure et générer au préalable des rappels standardisés, selon des échéances ﬁ xées et courant à partir de la date limite légale de paiement. 
Une attention particulière devrait être portée au programme de comptabi-
lisation – et, incidemment, de gestion – qui sera développé à moyen terme dans le cadre du projet global Stimer. Outre les aspects essentiels de sécu-rité à prendre en compte (accès protégé, sauvegardes, etc.), le programme doit offrir les fonctionnalités indispensables d’un véritable instrument de suivi et de monitoring de cette imposition (en produisant notamment des statistiques utiles au contrôle interne). Il est également primordial qu’il per-mette d’enregistrer et de gérer les droits constatés dès leur naissance au moment du dépôt de la déclaration. L’intégration du PrM-rôle dans Stimer doit en outre permettre de fournir des chiffres précis en matière d’arriérés, utiles à la gestion de cette imposition.
Pour les vériﬁ  cations opérées en matière de précompte mobilier dans les 
services de taxation, des normes explicites de contrôle doivent être déﬁ  -nies, sous la forme par exemple de listes de vériﬁ  cation, pour permettre une application plus uniforme de la législation et faciliter l’évaluation des actions entreprises. Ces normes doivent également prévoir que les travaux de vériﬁ  cation réalisés doivent être documentés.
Une vériﬁ  cation portant spéciﬁ  quement sur les précomptes imputés dans 
les déclarations de sociétés qui peuvent prétendre à un remboursement au terme de la procédure de contrôle, est une bonne pratique, qui devrait faire l’objet d’une norme générale émise par l’administration centrale et être uniformément appliquée.
Il conviendrait que l’administration apprécie, par une analyse approfondie 
des contrôles réellement pratiqués, s’il n’est pas opportun que certaines investigations en matière de PrM, relativement faciles à mettre en œuvre, soient généralisées ou plus fréquemment exécutées (par exemple, en ce qui concerne les attestations fournies, la justiﬁ  cation des déductions, la réalité de la déclaration et du paiement du PrM, etc.).•
••
•
•
• 40 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009L’analyse de risques développée depuis plusieurs années au sein de l’admi-
nistration ﬁ  scale est de nature à accroître sensiblement l’efﬁ  cacité de la véri-
ﬁ cation. Pour ce qui concerne le précompte mobilier, cette analyse devrait 
permettre de produire des directives pour le contrôle dans les meilleurs délais. L’option actuelle, ciblée sur les non résidents et les assujettis à l’im-pôt des personnes morales, ne devrait pas empêcher d’envisager à plus long terme d’autres axes de recherche.
Pour permettre le travail de vériﬁ  cation dans les services de taxation, il est essentiel que l’information en provenance des recettes qui concerne les déclarations et les paiements de PrM soit transmise sous une forme et dans un délai qui rendent possible un réel contrôle.
L’administration doit exploiter les informations reçues des administrations 
ﬁ scales étrangères dans le cadre de la directive Épargne. Les informations 
reçues relativement aux revenus de 2006, pour lesquelles la période nor-male de contrôle est écoulée, devraient être transmises sufﬁ  samment tôt aux services de taxation, avant l’expiration de la période d’imposition pro-longée (le 31 décembre 2009). Si l’administration estime nécessaire, pour des raisons d’efﬁ  cacité, de ne transmettre aux services de taxation qu’une 
partie des informations reçues de l’étranger, la sélection de ces informa-tions devrait prendre en compte prioritairement un niveau de matérialité des revenus mobiliers perçus plutôt que le pays de leur origine. Enﬁ  n, pour un monitoring de cette procédure, il convient de demander aux services de taxation un retour d’information systématique sur les résultats de celle-ci.
Les informations que l’État belge recevra relativement aux revenus de 2007 
et des années suivantes devront être transmises aux services de taxation dans des délais qui permettront aux agents taxateurs d’en disposer au moment où ils examineront les déclarations de revenus concernées, lors de la période normale de contrôle.
Même si aucun risque spéciﬁ  quement lié au système de liquidation X/N 
n’a été a priori décelé, l’administration ﬁ  scale devrait évaluer son fonction-
nement et le respect, dans ce cadre particulier, des dispositions légales en matière de PrM.
Pour optimiser la gestion de cette imposition, l’administration doit veiller 
à utiliser les indicateurs à sa disposition et développer ceux qui pourraient être utiles au pilotage. Le développement d’un nouvel outil d’automatisation doit être l’occasion de déﬁ  nir les besoins et les attentes en cette matière. 
En outre, des indicateurs d’efﬁ  cacité au niveau de la taxation pourraient être intégrés dans le programme Management de la performance.
Enﬁ n, l’administration pourrait envisager, au niveau des services centraux, 
de développer une gestion plus intégrée de cette imposition, qui mobilise actuellement de multiples services souvent peu coordonnés.•
•
•
•
•
•
• Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009 41Annexe 1
Première réponse du ministre des Finances du 22 octobre 2008
Monsieur Philippe Roland
Président de la Cour des comptesRue de la Régence 21000 Bruxelles
Votre courrier du Vos références Nos références Date
24 septembre 2008 A6-3.228.603.L11 IR/LT/87.899 22 octobre 2008
Concerne :   Audit relatif à la perception et contrôle du précompte mobilier – projet de 
rapport
Monsieur le Président,
Votre lettre du 24 septembre 2008, accompagnée du projet de rapport d’audit 
sous rubrique, m’est bien parvenue et a retenu mon attention.
J’ai aussi pris connaissance des résultats de l’audit ainsi que des remarques et 
engagements du président du comité de direction du SPF Finances et de l’admi-nistrateur général des Impôts et du Recouvrement à qui le projet de rapport avait été préalablement soumis.
Je ne manquerai pas de veiller à ce que ceux-ci honorent leurs engagements avec 
toute la diligence requise en tenant compte des recommandations formulées sous le chapitre 5 de votre projet de rapport.
Celles-ci seront en majeure partie couvertes par les fonctionnalités de l’applica-
tion « STIMER – RV » (Système de Traitement Intégré Multi Entité Recouvrement – Roerende Voorhefﬁ  ng) qui constitue un projet prioritaire dans le cadre des réformes en cours et qui prend en compte la scission entre les fonctions d’ordon-nateur taxateur, d’une part, et celles de receveur comptable, d’autre part, cha-cune avec leur responsabilité propre.
Veuillez agréer, Monsieur le Président, l’assurance de ma plus haute considération.
Didier REYNDERS 42 Perception et contrôle du précompte mobilier – Cour des comptes, janvier 2009Annexe 2
Deuxième réponse du ministre des Finances du 3 novembre 2008
24 septembre 2008 A6-3.228.603.L11 IR/LT/87.899 3 novembre 2008  CI.RH.223/581.613  VP2006/03729
rapport
Complémentairement à ma lettre du 22 octobre 2008, je vous informe qu’une 
instruction du 5 septembre 2008 (Ci.R.15/593.478) a été communiquée aux ser-vices de taxation, qui a trait à une action organisée visant les contribuables, titu-laires d’un compte bancaire à l’étranger, pour lesquels des informations ont été transmises à la Belgique par des États membres de l’Union européenne, en exé-cution de la Directive 2003/48/CE dite « Directive sur la ﬁ  scalité de l’épargne sous forme de paiement d’intérêts ».
Par ailleurs, une analyse de qualité des renseignements communiqués, tant pour 
le second semestre de l’année 2005 que pour 2006, est en cours dont les conclu-sions seront répercutées vers les États membres, sources des informations.
Didier REYNDERS COUR DES COMPTES
imprimeur
adresse
tél
fax

Support Measures for Businesses and Individuals during Coronavirus (COVID-19) – Support Measures of the Brussels Capital Region, French Community Commission and of the Joint Community Commission

Verslag van het Rekenhof voorgelegd aan het Brussels Hoofdstedelijk Parlement,  
aan de Vergadering van de Franse Gemeenschapscommissie en aan de Verenigde Vergadering  van de Gemeenschappelijke GemeenschapscommissieBrussel, november 2021Steunmaatregelen voor ondernemingen en particulieren in het kader van de COVID-19-crisis
Steunmaatregelen van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, 
van de Franse Gemeenschapscommissie en van de  Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie
  Verslag goedgekeurd in de algemene vergadering van het Rekenhof van 17 november 2021Steunmaatregelen voor 
ondernemingen en particulieren 
in het kader van de COVID-19-crisis 
Steunmaatregelen van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, van de 
Franse Gemeenschapscommissie en van de Gemeenschappelijke 
Gemeenschapscommissie Rekenhof
Rekenhof  COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
(BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST, FRANSE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /3
Kerncijfers
COVID -19
STEUNMAATREGELEN
VERKEN  DE MAATREGELEN  VIA COVID 19.REKENHOF .BE
TOP 5 INTERVENTIEDOMEINEN433
MAATREGELEN24
MILJARD  EURO
GERAAMDE
UITGAVEN112
MILJARD  EURO 
LENINGEN  EN
WAARBORGEN
BRUSSELS  HOOFDSTEDELIJK  GEWEST , FRANSE  
GEMEENSCHAPSCOMMISSIE  EN GEMEENSCHAPPELIJKE  
GEMEENSCHAPSCOMMISSIE  
394
MILJOEN  EURO
GERAAMDE
UITGAVEN59
WAARBORGEN59
WAARBORGEN73
MAATREGELEN
24 46 52 66 181 
0 50 100 150 200 CULTUURSOCIALE BIJSTANDGEZONDHEIDSZORGTOERISMEECONOMIEGERAAMDE KOST INMILJOEN EURO  SAMENVATTING /5
Steunmaatregelen voor  
ondernemingen en 
particulieren in het kader van  
de COVID-19-crisis
van de Franse Gemeenschapscommissie en van de  
Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie
Door de uitbraak van het coronavirus in België stelde de Nationale Veiligheidsraad op 
12 maart 2020 de federale fase van het noodplan in werking om zo een strategie in te voeren 
om de verspreiding van de ziekte te beperken en de bevolking te beschermen. Die strategie had 
echter heel wat gevolgen en werd dan ook onmiddellijk geflankeerd door socio-economische 
steunmaatregelen aan de getroffen ondernemingen (inclusief zelfstandigen) en particulieren. 
Het Rekenhof onderzocht hoe zowel de federale als de de gemeenschaps- en gewestoverheden 
die socio-economische steunmaatregelen tot stand brachten, hoe het reglementaire kader en de 
controle op de correcte toekenning van de steun werden georganiseerd en hoe de maatregelen 
werden opgevolgd en geëvalueerd. 
De bevindingen, conclusies en aanbevelingen zijn uitgewerkt in vijf afzonderlijke verslagen voor 
de respectievelijke wetgevende vergaderingen . Dit verslag gaat over het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest, de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie en de Franse 
Gemeenschapscommissie.
Het Rekenhof stelde vast dat de overheden geen overkoepelende en gedetailleerde inventaris 
bekendmaakten van de socio-economische steunmaatregelen. Daarom stelde het eerst een 
inventaris op van alle in 2020 uitgevaardigde steunmaatregelen . Die inventaris is beschikbaar op 
https://covid19.rekenhof.be. Het Rekenhof identificeerde  voor alle onderzochte overheden in 
totaal  433 maatregelen voor een  geraamd  bedrag van 24,12 miljard euro. De belangrijkste 
maatregelen  die in de eerste helft van 2021 werden ingevoerd, worden geraamd op 
3,22 miljard euro. 
De 73 Brusselse maatregelen in deze inventaris, voor een geraamd bedrag van 0,39 miljard euro, 
hebben tot doel de socio-economische gevolgen van de gezondheidsmaatregelen deels te tem-
peren. De maatregelen beogen voornamelijk de economie en de werkgelegenheid. De gezond-
heidszorg en het maatschappelijk welzijn vormen ook twee belangrijke domeinen. De steun 
kwam er voornamelijk in de vorm van premies en subsidies. De bedrijven waren de voornaamste 
begunstigden.  6
Coördinatie en totstandkoming van steunmaatregelen
In tegenstelling tot voor het beheer van de gezondheidscrisis, werd voor het beheer van de socio-economische aspecten van de pandemie geen overleg- en coördinatiestructuur opgezet. Elke regering nam afzonderlijk steunmaatregelen binnen haar bevoegdheidsdomein, zonder syste -
matische coördinatie met de andere bestuursniveaus. De initiële opdracht van de Economic Risk 
Management Group  (ERMG) om maatregelen voor te stellen en daarbij een coördinerende rol op 
te nemen, werd immers overgeheveld naar het politieke niveau. De opdracht bestond daardoor uit het monitoren van de economische impact van de crisis, informatie-uitwisseling tussen haar leden en de uitvoering van analyses. Het gebrek aan systematisch overleg en coördinatie leidde onder meer tot onvoldoende coherentie tussen steunmaatregelen van verschillende beleidsni-veaus en een verhoogd risico op over- of ondersubsidiëring.
Besluitvormingsprocedure 
De context van de besluitvorming is ongebruikelijk. Kenmerkend is de hoogdringendheid die voortvloeide uit de noodzaak om de continuïteit van de openbare dienstverlening te verzeke-ren en om een snel en substantieel antwoord te bieden op de socio-economische gevolgen van het beheer van de pandemie. De ongebruikelijkheid wordt nog versterkt door de soms beperkte kennis van de behoeften, in combinatie met de verregaande vragen van sommige ondernemers-federaties (profit en non-profit).
Het wetgevende proces werd bijgestuurd opdat het de flexibiliteit zou bieden die nodig was om 
de crisis aan te pakken. Dat vertaalde zich onder meer in de toekenning van bijzondere machten aan de Brusselse Hoofdstedelijke Regering, aan het Verenigd College van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie en aan het College van de Franse Gemeenschapscommissie.
In de specifieke context van Brussel werden op gecentraliseerde en gecoördineerde wijze be-
sluitvormingsinstrumenten ontwikkeld, die het mogelijk maakten om de besluitvorming te ori-
en
teren op onderbouwde documentaire basis. Structuren voor overleg en coördinatie tussen de 
politieke entiteiten en de administraties faciliteerden de implementering van de beslissingen, hoewel die voor het merendeel werden genomen op initiatief van elk van de betrokken departe -
menten.
Evaluatie van de maatregelen en controle
Het Rekenhof was van oordeel dat het risiconiveau in samenhang met de implementering van de Brusselse steunmaatregelen hoger was bij zeven maatregelen, en het heeft die geëvalueerd. De Brusselse kabinetten en administraties hebben vaak innoverende oplossingen bedacht en heb-ben bij hoogdringendheid efficiënte en coherente processen opgezet. Door de controles te auto -
matiseren en gebruik te maken van authentieke bronnen, kon tijd worden bespaard in het belang van de diensten en de begunstigden. Bovendien daalden op die manier de risico’s die gepaard gaan met manuele controles.
Soms was het overleg tussen de administraties en de entiteiten beperkt, in het bijzonder als ze 
tot verschillende beleidsniveaus behoren. De betrouwbaarheid van de gegevens waarop de toe-kenningsbeslissingen berustten, varieert. Als gegevens tijdelijk onbeschikbaar waren, nam de administratieve afwikkeling soms meer tijd in beslag of werd de steun in bepaalde gevallen ten onrechte geweigerd. SAMENVATTING /7
De controles die plaatsvinden vóór de steun wordt toegekend, kampen soms met tekortko -
mingen. Sommige controles berustten op verklaringen, wat afbreuk doet aan de effectiviteit. 
Bijgevolg is er ook een risico dat steun wordt gecumuleerd. Er is voorzien in controles ex post . 
Omdat de controles nog niet zijn afgerond, is het nog te vroeg om de uitvoering ervan te beoor -
delen.
Niet alle maatregelen hebben de beoogde doelstellingen gehaald en bovendien bleken de bud -
gettaire ramingen soms onnauwkeurig. Sommige maatregelen draaiden contraproductief uit 
omdat de begunstigden ongelijk werden behandeld of door een gebrek aan proportionaliteit.
Tot slot stipt het Rekenhof aan dat de crisis ook een experiment was voor de ontwikkeling van 
bestuurlijke praktijken die in de toekomst kunnen worden herhaald.
Opvolging en evaluatie
De opvolging van de maatregelen verliep voor het grootste deel gedecentraliseerd, met uit -
zondering van de budgettaire monitoring. Die aanpak beperkt de aansturingscapaciteit van de 
Brusselse uitvoerende machten: ze biedt niet de mogelijkheid de maatregelen op te volgen die 
geen budgettaire impact hebben en ze geeft geen totaalbeeld van de implementering van de 
maatregelen en de impact ervan doorheen de tijd. 
De drie uitvoerende machten hebben echter regelmatig overleg en informatie-uitwisselingen 
georganiseerd. Dankzij die opvolging konden de maatregelen worden bijgestuurd.
De evaluatie van de maatregelen maakte het voorwerp uit van een specifieke aanpak bij ieder 
verantwoordelijk departement. Er werd geen totaaloverzicht, noch een eenvormige methodiek 
gedefinieerd. Vanwege de dringende aard van de crisis voorzagen de beslissingen over de maat -
regelen niet systematisch in een evaluatie ervan.
Rekening houdende met bovenvermelde vaststellingen heeft het Rekenhof een aantal aanbeve -
lingen geformuleerd met betrekking tot een gecoördineerd crisisbeheer, de totstandkoming en 
omkadering van steunmaatregelen, alsook de opvolging en evaluatie.  COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /9
Inhoud  COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /11
Inleiding 17
1.1 Context 17
1.2 Onderzoeksdomein en -vragen 17
1.2.1 Onderzoeksdomein 17
1.2.2 Onderzoeksvragen 19
1.3 Onderzoeksaanpak en -normen 19
1.3.1 Onderzoeksaanpak 19
1.3.2 Onderzoeksnormen 20
1.3.3 Onderzoeksverloop 20
1.4 Leeswijzer 21
Inventaris  23
2.1 Opzet 23
2.2 Overkoepelende inventaris 23
2.2.1 Financiële impact van de steunmaatregelen 23
2.2.2 Aantal steunmaatregelen chronologisch 26
2.3 Maatregelen die het Brussels Hoofdstedelijk Gewest,  
de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie en  
de Franse Gemeenschapscommissie hebben genomen 27
2.3.1 Doelgroepen  27
2.3.2 Beoogde doelstellingen  28
2.3.3 Beleidsdomein 28
2.3.4 Type tussenkomst 29
2.4 Deelconclusie 30
Coördinatie en totstandkoming van de steunmaatregelen  31
3.1 Globale aanpak 31
3.1.1 Organisatie en coördinatie van het crisisbeheer 31
3.1.2 Gevolgen van het gebrek aan een algemene coördinatie 34
3.1.3 Gebrek aan een draaiboek 38
3.2 Besluitvormingskader  38
3.3 Besluitvorming  39
3.3.1 Bijzondere machten 39
3.3.2 Inspectie van Financiën  41
3.3.3 Besluitvormingsinstrumenten  41
3.4 Intra-Brusselse coördinatie  41
3.5 Deelconclusie 42 12
Evaluatie van de maatregelen
 45
4.1
 Methodiek
 45
4.2
 Forfaitaire vergoedingen
 voor ondernemingen 
 45
4.2.1
 Inleiding
 45
4.2.2
 Goedgek
eurde steunmaatregelen 
 46
4.2.3
 Balans
 47
4.2.4
 R
esultaten van de controle die het Rekenhof uitvoerde
 48
4.2.5
 Evaluatie van de regeling 
 51
4.2.6
 Conclusies
 51
4.3
 L
eningen aan ondernemingen 52
4.3.1
 Inleiding 52
4.3.2
 R
egeling 52
4.3.3
 R
egelgevend kader 
 53
4.3.4
 Balans
 54
4.3.5
 R
esultaat van de controle die het Rekenhof uitvoerde 55
4.3.6
 Evaluatie van de maatregel 
 55
4.3.7
 56
4.4
 Steun aan de sector van de dienstencheques 
 56
4.4.1
 Inleiding 
 56
4.4.2
 Steunmaatregelen
 57
4.4.3
 Balans
 58
4.4.4
 R
esultaten van de controle die het Rekenhof uitvoerde 59
4.4.5
 61
4.5
 Aanmoediging van de cir
culaire economie
 61
4.5.1
 Inleiding 
 61
4.5.2
 R
egeling
 61
4.5.3
 Juridisch kader 
 6
2
4.5.4
 Balans
 6
2
4.5.5
 R
esultaten van de controle die het Rekenhof uitvoerde 6
2
4.5.6
 64
4.5.7
 64
4.6
 Aanmoedigingspremie in
 de sector van de bijstand aan personen 6
5
4.6.1
 Inleiding 
 6
5
4.6.2
 R
egeling
 6
5
4.6.3
 R
 6
5
4.6.4
 Balans
 66
4.6.5
 R
esultaten van de controle die het Rekenhof uitvoerde 66
4.6.6
 Evaluatie van de regeling
 68
4.6.7
 69
4.7
 Steun aan de gehandicap
tensector 
 69
4.7.1
 Inleiding 69
4.7.2
 R
egeling
 70
4.7.3
 R
 70
4.7.4
 Balans
 70
4.7.5
 R
esultaten van de controle die het Rekenhof uitvoerde 71
4.7.6
 73 COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /13
4.8 Premies voor huurders 73
4.8.1 Inleiding  73
4.8.2 Regeling 74
4.8.3 Regelgevend kader  74
4.8.4 Balans 75
4.8.5 Resultaten van de controle die het Rekenhof uitvoerde  75
4.8.6 Evaluatie van de regeling  76
4.8.7 Conclusies 77
4.9 Deelconclusie  77
Opvolging en evaluatie 79
5.1 Inleiding 79
5.2 Opvolging van de maatregelen 79
5.3 Evaluatie van de maatregelen 80
5.4 Deelconclusie 81
Hoofdstuk 6
Conclusies en aanbevelingen 83
6.1 Conclusies 83
6.2 Aanbevelingen 86
Bijlagen
Bijlage 1 Inventaris van de voornaamste maatregelen aangenomen door  
de Brusselse uitvoerende machten tussen 1 januari 2021 en 15 juli 2021 91
Bijlage 2 Verklarende woordenlijst i.v.m. de parameters van de inventaris 93
Bijlage 3 OESO – Overzicht van de beleidsfases tijdens en na de pandemie 95
Bijlage 4 Actoren in het beheer van de pandemie 96
Bijlage 5 Reglementair kader 99
Bijlage 6 Antwoorden  100
 Antwoord van de minister-president  101
 Antwoord van de minister belast met Werk  107  Steunmaatregelen voor  
ondernemingen en  
particulieren in het kader  
van de COVID-19-crisis
Steunmaatregelen van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest,  
van de Franse Gemeenschapscommissie en van  
de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie  COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /17
Inleiding
Nadat de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) de uitbraak van het nieuwe coronavirus 
SARS-CoV-2 op  12 maart 2020 officieel  als pandemie  had bestempeld,  besliste de Nationale  
Veiligheidsraad  (NVR), in aanwezigheid  van en in overleg met de ministers-presidenten 
van de gewesten  en gemeenschappen,  diezelfde  dag nog om de federale  fase van het nood -
plan voor crisissituaties in werking te stellen. In dit kader werd een aantal gezondheids -
maatregelen  ingevoerd,  om zo de verspreiding  van het coronavirus  af te remmen  en de 
meest kwetsbaren in de samenleving te beschermen.
Die gezondheidsmaatregelen  werden onmiddellijk  geflankeerd  door socio-economische 
steunmaatregelen  aan de getroffen  ondernemingen,  inclusief  zelfstandigen,  en aan de ge-
zinnen. Zo had de federale  ministerraad  al op 6 maart 2020 een  tiental maatregelen  ter 
ondersteuning van de economie goedgekeurd1. Daarbij aansluitend vaardigden ook de rege -
ringen van de gewesten en gemeenschappen maatregelen uit.
In de volgende weken en maanden bleven alle overheden nieuwe steunmaatregelen nemen 
of verlengden  ze de eerdere steunmaatregelen,  die nog grotendeels  doorlopen  in 2021 en 
later.
1.2 Onderzoeksdomein en -vragen
1.2.1 Onderzoeksdomein
Het Rekenhof  heeft onderzocht  hoe de verschillende  bevoegdheidsniveaus  (federaal,  ge-
westen en gemeenschappen2) een antwoord hebben geboden op de gevolgen van de econo -
mische schok die de coronavirusmaatregelen voor zowel ondernemingen als particulieren 
hebben veroorzaakt.
Gelet op het grote aantal maatregelen,  heeft het Rekenhof  een aantal keuzes gemaakt.  De 
audit beperkt zich tot de analyse van de socio-economische steunmaatregelen aan onder -
nemingen en particulieren. Dat zijn vooral maatregelen die tot doel hadden de continuïteit 
van economische  activiteiten,  die acuut bedreigd  werd door het verlies van inkomen  en 
1 Het ging daarbij om maatregelen zoals tijdelijke werkloosheid door overmacht of door economische redenen, een 
betalingsplan voor sociale werkgeversbijdragen, btw, bedrijfsvoorheffing en personen/vennootschapsbelasting, 
een vermindering van de voorafbetalingen voor zelfstandigen, het uitstel of de vrijstelling van betaling van sociale 
bijdragen voor zelfstandigen, het verkrijgen van een vervangingsinkomen voor zelfstandigen (‘overbruggings -
recht’) en flexibiliteit bij de uitvoering van federale overheidsopdrachten.
2 De Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie (Cocom) en de Franse Gemeenschapscommissie (Cocof) zijn 
ook betrokken in het onderzoek in de mate dat zij bevoegd zijn voor materies die naar de gemeenschappen zijn 
overgedragen en vervolgens, door een akkoord tussen de Franstalige niveaus, overgedragen zijn aan de gewesten, 
de Cocof en de Cocom. De Vlaamse Gemeenschapscommissie heeft geen soortgelijke bevoegdheden. 18
liquiditeitsproblemen,  te vrijwaren.  De gezondheidsmaatregelen  vielen buiten het onder -
zoeksdomein. Evenmin vond een doorlichting van steun op maat van individuele onderne -
mingen of organisaties  plaats. Alleen als lokale besturen  fungeerden  als louter doorgeefluik 
van de steun werd de maatregel bekeken. Relancemaatregelen vielen in principe ook buiten 
de auditscope,  maar het onderscheid  met socio-economische  steunmaatregelen  is niet altijd 
helder. Om de audit beheersbaar  te houden,  beperkte  het Rekenhof  zijn onderzoek  boven -
dien tot de steunmaatregelen genomen in de periode van maart tot en met december 2020.
Het Rekenhof  heeft met de inventarisering  van de socio-economische  steunmaatregelen 
niet de bedoeling gehad om een volledig beeld te geven van de kostprijs van de overheids -
interventie,  in de eerste plaats omdat deze interventie  nog niet volledig afgelopen  is, maar 
ook omdat de bedragen pas bij de controle van de begrotingsuitvoering met zekerheid kun -
nen worden vastgesteld.
Het Rekenhof  wilde met deze audit een eerste, algemeen  onderzoek  uitvoeren  naar een af-
gebakend maatregelenpakket dat de verschillende overheden in een acute crisistijd hebben 
genomen. Het was niet de bedoeling alle maatregelen volledig te analyseren. Door hun hoe -
veelheid  en verscheidenheid  was dat ook niet mogelijk.  Het Rekenhof  heeft wel geprobeerd 
om knelpunten en risico’s op organisatieniveau bloot te leggen. Met de bevindingen die dit 
opgeleverd  heeft en de aanbevelingen  die daarop geënt zijn, wenst het bij te dragen aan het 
verhelpen van die knelpunten en het beheersen van de risico’s. Het uiteindelijke doel is te 
komen tot een overheid  die niet alleen een volgende  crisis beter gewapend  te lijf kan gaan, 
maar daarmee ook haar werking structureel kan verbeteren.
In deze audit heeft het Rekenhof  daarom het beslissingsproces  bij de totstandkoming  van 
de socio-economische  steunmaatregelen  onderzocht  en geëvalueerd,  alsook het reglemen -
taire kader en de organisatie van de controle op het rechtmatige gebruik van de steun. Het 
ging ten slotte ook na of de maatregelen  gemonitord  en eventueel  al geëvalueerd  werden of 
zullen worden.
De audit heeft niet de bedoeling  om het effect (de outcome) of de impact van de steunmaat -
regelen te evalueren,  bijvoorbeeld  door na te gaan of een bepaalde  maatregel  tot minder 
faillissementen  of minder armoede  heeft geleid. Daarvoor  is het nog te vroeg, aangezien  tal 
van maatregelen  nog volop in uitvoering  zijn. Om gefundeerde  uitspraken  te kunnen doen 
over de resultaten  van de steunmaatregelen,  moeten er bovendien  voldoende  betrouwbare 
gegevens beschikbaar zijn, wat tot op vandaag niet het geval is.
De audit werd op een transversale manier uitgewerkt: hij analyseert het geheel van de  
socio-economische  steunmaatregelen  van zowel het federale  bestuursniveau  als van de ge-
westen en gemeenschappen,  alsook de samenhang  tussen de verschillende  maatregelen. 
De bevindingen,  conclusies  en aanbevelingen  zijn uitgewerkt  in vijf afzonderlijke  verslagen 
voor de verschillende  wetgevende  vergaderingen:  de Kamer van Volksvertegenwoordigers,  
het Vlaams Parlement,  het Waals Parlement,  het Brussels  Hoofdstedelijk  Parlement  (als-
ook de Verenigde Vergadering van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie en de 
Verenigde Vergadering van de Franse Gemeenschapscommissie) en het Parlement van de 
Franse Gemeenschap.  In juli 2021 heeft  het Parlement  van de Duitstalige  Gemeenschap  het 
Rekenhof  gevraagd  een audit uit te voeren van de uitgaven  die de Duitstalige  Gemeenschap  COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /19
in 2020 en 2021 heeft  gedaan in het kader van de COVID-19-pandemie.  Over de Duitstalige 
Gemeenschap wordt dus nog apart gerapporteerd.
1.2.2 Onderzoeksvragen
Het Rekenhof zocht een antwoord op de volgende onderzoeksvragen:
1 Welke socio-economische steunmaatregelen gericht op ondernemingen en particulie -
ren heeft de overheid genomen als antwoord op de coronacrisis?
2 In welke mate waarborgt  het beslissingsproces,  rekening  houdend  met de hoogdrin -
gendheid,  de vaststelling  van coherente  en onderbouwde  steunmaatregelen  aan onder -
nemingen  en particulieren?
3 Bieden het reglementaire kader en de organisatie van de controle waarborgen voor een 
rechtmatig gebruik van de steunmaatregelen?
4 In welke procedures  is voor de opvolging  en evaluatie  van de afzonderlijke  steunmaat -
regelen voorzien?
1.3 Onderzoeksaanpak en -normen
1.3.1 Onderzoeksaanpak
Het Rekenhof  heeft niet alleen keuzes gemaakt  over welke steunmaatregelen  tot het on-
derzoeksdomein  zouden behoren,  het heeft ook een gedifferentieerde  onderzoeksaanpak 
gehanteerd  voor de uiteindelijk  geselecteerde  maatregelen.  Wat betreft de Brusselse  audit, 
heeft het Rekenhof  eerst en vooral een risicoanalyse  gemaakt  van de maatregelen  die de 
drie Brusselse uitvoerende machten namen vóór 31 december 2020. Die evaluatie werd uit -
gevoerd op basis van documentatie3 en berust op criteria in verband met de budgettaire 
impact van de maatregelen en de inherente risico’s voor de toekenning van en het toezicht 
op de verleende steun. De volgende maatregelen werden diepgaander onderzocht:
• de forfaitaire vergoedingen voor ondernemingen;
• de leningen aan ondernemingen;
• de steun aan de sector van de dienstencheques;
• de aanmoediging van de circulaire economie;
• de aanmoedigingspremies in de sector van de bijstand aan personen;
• de steun aan de gehandicaptensector;
• de premies aan huurders. 
Om de onderzoeksvragen  te beantwoorden,  heeft het Rekenhof  gebruik gemaakt  van over -
heidsdocumenten  die publiekelijk  beschikbaar  waren of die de administraties  en instel -
lingen aanleverden.  Het heeft die administraties  en instellingen  daarnaast  bevraagd  via 
vragenlijsten.  Ook werden interviews  afgenomen  met leden van de administraties  en in-
stellingen,  kabinetten  en andere betrokkenen,  en werden processen  geanalyseerd  en sta-
vingstests op steekproeven uitgevoerd wanneer dat relevant en mogelijk was. De inventaris 
op de website van het Rekenhof  geeft meer informatie  over de steunmaatregelen  die de 
verschillende overheden namen en die het voorwerp zijn van deze transversale audit4. 
3 De voornaamste documentaire bronnen die werden geraadpleegd, zijn de nota’s aan de drie uitvoerende machten, 
alsook de reglementaire teksten en de subsidiëringsbesluiten die de toekenning van en het toezicht op de steun 
4 Deze inventaris bevat ook de maatregelen die de Duitstalige Gemeenschap heeft genomen. 20
Toen het Rekenhof  het onderzoek  startte, leken de pandemie  en de steunmaatregelen  een 
aflopend  verhaal. Het ging er dan ook van uit dat een evaluatie  a posteriori  al mogelijk  zou 
zijn vanaf eind 2020. De pandemie  flakkerde  echter weer op en de overheid  verlengde  heel 
wat van haar steunmaatregelen  en trof ook alsmaar  nieuwe maatregelen.  Enkele steun -
maatregelen zijn dan ook nog volop in uitvoering en controle-activiteiten zijn soms nog 
niet uitgerold  of bevinden  zich nog in een vroeg stadium.  Dat had ook gevolgen  voor de 
onderzoeksaanpak: door de grote werklast waarmee de administraties (tijdens de tweede 
besmettingsgolf)  werden geconfronteerd,  moest het aantal afgenomen  interviews  noodge -
dwongen beperkt blijven en was een uitgebreide en diepgaande bevraging voor de meeste 
maatregelen niet mogelijk5.
De rapportering  over de transversale  audit vindt plaats in afzonderlijke  rapporten,  die ge-
richt worden aan de verschillende wetgevende vergaderingen (zie punt 1.2.1 ). Dit rapport 
gaat over de Brusselse  maatregelen.  De afstemming  tussen de verschillende  bestuursni -
veaus kan echter van belang zijn bij het analyseren van de steunmaatregelen. Bijgevolg 
besteedt  dit rapport ook aandacht  aan die onderlinge  afstemming  en aan de coördinatie 
tussen de verschillende bestuursniveaus.
1.3.2 Onderzoeksnormen
Het normenkader voor deze audit bestaat in de eerste plaats uit de algemeen aanvaarde 
normen voor goed bestuur. Die werden aangevuld met normen uit beleidsdocumenten en 
regelgeving.  Bij het interpreteren  en hanteren  van deze normen hield het Rekenhof  echter 
ook expliciet rekening met de context van hoogdringendheid waarbinnen veel steunmaat -
regelen,  in het bijzonder  die in het voorjaar  van 2020, moesten  worden ontwikkeld  en in-
gevoerd.
1.3.3 Onderzoeksverloop
21 oktober 2020  Aankondiging  van de audit bij de minister-president,  de mi-
nisters van de betrokken departementen en de leidend amb -
tenaren van de betrokken administraties en instellingen
Oktober 2020 tot juni 2021 Uitvoering van de audit en rapportering
1 september 2021 Verzending van het ontwerpverslag aan de betrokken minis -
ters en leidend ambtenaren van de betrokken administraties 
en instellingen
September-oktober 2021 Ontvangst van de antwoorden van de betrokken ministers 
en leidend ambtenaren van de betrokken administraties en 
instellingen. De antwoorden werden in dit verslag verwerkt. 
Een overzicht van de antwoorden is als bijlage  6 opgenomen.
5 Na de aankondiging van de audit en in de periode van de tweede besmettingsgolf kreeg het Rekenhof van meerde -
re administraties en instellingen de vraag om de audit uit te stellen tot na de crisis. Het Rekenhof heeft daarom tot 
begin februari 2021 gewacht om de administraties, instellingen, kabinetten en andere betrokkenen te bevragen. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /21
1.4 Leeswijzer
Het rapport bevat zo weinig mogelijk beschrijvingen en is er vooral op gericht de vastge -
stelde problemen te bespreken. De lezer vindt niettemin een korte beschrijving van de be -
langrijkste  steunmaatregelen  in hoofdstuk  2. Alle maatregelen  van het onderzoeksdomein  
zijn bovendien opgenomen in de interactieve online inventaris .
De hoofdstukken  3 tot 5 gaan nader in op de voorbereiding  (onderzoeksvraag  2), de uitvoe -
ring (onderzoeksvraag 3) en de evaluatie (onderzoeksvraag 4) van de steunmaatregelen. Er 
is geopteerd  voor een globale aanpak, behalve in hoofdstuk  4 (onderzoeksvraag  3) waar de 
opmerkingen  aangaande  de diverse categorieën  van geanalyseerde  maatregelen  zijn weer -
gegeven  in afzonderlijke  delen om verslag te kunnen doen van de specificiteiten  van elke 
maatregel.
    COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /23
Inventaris 
2.1 Opzet
Het Rekenhof  stelt vast dat de overheden  geen gedetailleerde,  overkoepelende  inventaris 
van de socio-economische steunmaatregelen hebben gepubliceerd6, wat weinig bevor -
derlijk is voor het parlementaire  debat over de aanpak van de COVID-19-pandemie.  Het 
Rekenhof  werkte in het kader van deze audit daarom een dergelijke  inventaris  uit, met de 
maatregelen  die de federale  overheid  en de overheden  van de gewesten,  de gemeenschap -
pen en gemeenschapscommissies  hebben genomen,  en publiceerde  die ook. Daarmee  wil 
het de parlementaire vergaderingen en andere belangstellenden een zo volledig mogelijk 
overzicht bieden van de socio-economische steunmaatregelen die in 2020 werden genomen 
ten behoeve  van ondernemingen  en particulieren.  Deze inventaris  omvat onder meer, voor 
zover daarover  gegevens  beschikbaar  zijn, de kosten van de maatregelen  (inclusief  hun ver-
lengingen  in 2021), het aantal begunstigden  en de regelgeving.  De meest recente bedragen,  
ramingen  en realisaties,  zijn die welke op 30 juni 2021 beschikbaar  waren (op enkele uitzon -
deringen na)7. Het gaat om een interactieve online-inventaris die kan worden geraadpleegd 
op https://covid19.rekenhof.be . Gebruikers  kunnen  de gegevens  filteren op basis van een 
aantal voorgestelde categorieën en naar eigen wens bepaalde grafieken aanmaken.
De inventaris  die het Rekenhof  heeft opgesteld,  kent een aantal beperkingen  die een in-
vloed hebben op de cijfers en tabellen in dit hoofdstuk:
• De inventaris beperkt zich tot de socio-economische steunmaatregelen die zijn toege -
kend aan ondernemingen en particulieren (zie punt 1.2.1 );
• De inventaris neemt alleen de maatregelen uit 2020 op (met inbegrip van hun verlengin -
gen). De belangrijkste nieuwe steunmaatregelen op het Brusselse niveau voor de eerste 
jaarhelft van 2021 staan er niet in, maar worden opgesomd in bijlage 1 . 
• De inventaris  omvat alle door het Rekenhof  geïdentificeerde  maatregelen,  maar is niet 
exhaustief8.
2.2 Overkoepelende inventaris
2.2.1 Financiële impact van de steunmaatregelen
Het Rekenhof  identificeerde  433 socio-economische  steunmaatregelen  die de federale over -
heid en de deelstaatentiteiten  in 2020 namen  naar aanleiding  van de COVID-19-pandemie 
6 Verscheidene organisaties hebben wel vanuit hun eigen werkveld inventarissen opgesteld (Nationale Bank van 
België -ERMG, FOD Economie, FOD Financiën, FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, Sociaal-Econo -
mische Raad van Vlaanderen).
7 De online inventaris bevat meer details over de bronnen van de financiële gegevens en de periodes waarop zij be -
trekking hebben.
8 Het Rekenhof heeft zoveel mogelijk maatregelen opgelijst. Talrijke gegevensbronnen werden geraadpleegd om 
zoveel mogelijk informatie te verzamelen.  24
voor een totaalbedrag  van naar schatting  24,12 miljard euro  (schatting  op 30 juni 2021 van 
de kostprijs  voor de volledige  toepassingsperiode  van de maatregelen  genomen  in 2020, in-
clusief hun verlengingen).  Dit totaal vertegenwoordigt  5,4 % van het bbp in 2020 (451,18 mil -
jard euro)9. De gerealiseerde uitgaven voor de maatregelen genomen in 2020 beliepen op 
30 juni 2021 16,15 miljard euro.
De onderstaande tabel toont voor de verschillende bestuursniveaus de belangrijkste bedra -
gen:
Tabel 1 –  Financiële impact van de socio-economische steunmaatregelen per bestuursniveau  
(in miljoen euro)10 
BestuursniveauRaming op 
30 juni  2021Gerealiseerd op  
 31 decem -
ber 2020Gerealiseerd op 
30 juni  2021 Totaal  
uitgetrokken 
bedrag voor  
leningen en  
waarborgen(1)
Federaal 19.401 9.942 11.913 109.000  
Vlaams Gewest – 
Vlaamse Gemeenschap 3.054 2.587 2.840  2.072 
Waals Gewest 1.143 917 1.018 454 
Brussels Hoofdstedelijk 
Gewest 284 243 249 59 
Franse Gemeenschap 121 45 60 5 
Gemeenschappelijke 
Gemeenschapscom -
missie90 46 50 -    
Franse Gemeenschaps -
commissie 20 9 16 -    
Duitstalige Gemeen -
schap10 3 1 10 
Totaal(2)24.124 13.791 16.146 111.599
(1) In deze fase van de crisis zijn de definitieve kosten van deze instrumenten voor de overheid nog onbekend. De werke -
lijk opgenomen waarborgen liggen wel aanzienlijk lager dan de hier vermelde en gereserveerde bedragen.
(2) Door afronding komen de totalen niet volledig overeen met de som van de onderdelen. Deze bedragen worden echter 
aangehouden voor de consistentie met de bedragen in de inventaris.
Bron: inventaris van het Rekenhof
De kosten van de belangrijkste  nieuwe maatregelen  genomen  in de eerste jaarhelft  van 
2021 zijn geraamd op 3,22 miljard euro11. 
9 Bron: Eurostat .
10 Voor meer informatie over de financiële parameters, zie de beschrijving ervan in bijlage 1 .
11 Federaal: 1.148,8 miljoen euro, Vlaams Gewest en Vlaamse Gemeenschap: 687,5 miljoen euro, Waals Gewest: 
959,4  miljoen euro, Brussels Hoofdstedelijk Gewest/FGC/GGC: 413,8  miljoen euro,  Franse Gemeenschap: 8,7  mil -
joen euro. Die bedragen zijn opgenomen in de bijlagen bij de rapporten van de respectievelijke bestuursniveaus. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /25
De volgende  grafiek toont hoeveel elk bestuursniveau  in 2020 heeft  uitgegeven  aan steun -
maatregelen  (geraamd  bedrag op 30 juni 2021),  waarbij elk niveau is opgedeeld  volgens 
de doelgroep:  ondernemingen,  particulieren  of een mengcategorie  van ondernemingen  en 
particulieren12. 
Grafiek 1 –  Kosten van de steunmaatregelen per bestuursniveau en per doelgroep (volgens ramingen 
op 30 juni 2021, in miljoen euro en exclusief waarborgen voor bankleningen en leningen)
 Ondernemingen
en particulierenOndernemingen Particulieren
Federaal 11.531,4 5.826,6 2.043,3
Vlaams Gewest - Vlaamse
Gemeenschap179,6 2.669,3 204,6
Waals Gewest 100,8 911,2 130,9
Franse Gemeenchap 98,0 15,8 7,5
Brussels Hoofdstedelijk
Gewest7,2 260,3 16,7
Gemeenschappelijke
Gemeenschapscommissie
(GGC)0,0 60,7 29,4
Franse
Gemeenschapcommissie
(FGC)0,0 11,2 8,7
Duitstalige gemeenschap 1,5 6,0 2,8
Totaal 11.918,6 9.761,1 2.444,001.0002.0003.0004.0005.0006.0007.0008.0009.00010.00011.00012.000
Deze grafiek toont dat:
• de federale  overheid  het merendeel  van de financiële  middelen  heeft vrijgemaakt  voor 
elke doelgroep (80,4 % van het totaal);
• de maatregelen voor ondernemingen en particulieren het grootste bedrag vertegen -
woordigen  (11,92 miljard euro,  49,4 %),  waarvan  4,65 miljard euro  voor het crisisover -
bruggingsrecht  en 4,72 miljard euro  voor de tijdelijke  werkloosheid  (versoepelde  voor -
waarden) door de federale overheid; 
• de gewestelijke  steun meestal aan ondernemingen  was gericht (2,67 miljard euro  voor 
het Vlaams Gewest,  911 miljoen euro  voor het Waals Gewest en 260 miljoen euro  voor 
het Brussels Hoofdstedelijk Gewest);
12 Voor meer informatie over de doelgroepen, zie bijlage 1 . 26
• particulieren  meestal door de federale  overheid  werden geholpen,  vooral via de sociale 
zekerheid.
2.2.2 Aantal steunmaatregelen chronologisch
De onderstaande  grafiek toont de verdeling  per maand en per maatregelentype  van de 
429 maatregelen van alle bestuursniveau’s die in 2020 in werking traden13.
Grafiek 2 –  Chronologische evolutie van de aantallen maatregelen die in 2020 in werking traden, 
volgens type
020406080100120140
jan-20 feb-20 mrt-20 apr-20 mei-20 jun-20 jul-20 aug-20 sep-20 okt-20 nov-20 dec-20Verminderning of vrijstelling van belastingen en sociale bijdragen,
vrijstelling of kwijtschelding van boetes en sancties
Uitstel van betaling (belastingen, sociale bijdragen, andere)
Uitkering
Premies en subsidies
Lening
Garantie
Consumptiesteun
Andere
Bron: inventaris van het Rekenhof 
Uit deze grafiek blijkt het volgende:
• Meer dan een kwart van alle maatregelen trad in werking in maart 2020 en meer dan 
twee derde in de maanden maart tot en met juli 202014. Ook in het najaar (tweede 
COVID-19-besmettingsgolf)  zijn tientallen  nieuwe maatregelen  genomen,  bovenop  de 
verlengingen van steunmaatregelen die al eerder in werking waren getreden. De inwer -
kingtreding van de maatregelen loopt dus parallel met de evolutie van de pandemie;
13 Exclusief maatregelenverlengingen of -aanpassingen in 2020; 4  van de 433  in 2020  genomen maatregelen zijn pas 
in werking getreden in 2021 en zijn niet opgenomen in de grafiek.
14 Sommige maatregelen zijn met terugwerkende kracht in werking gesteld. Dat verklaart waarom ze al in janua -
ri en februari van kracht waren, dus vóór de COVID-19-crisis. Andere maatregelen bestonden al en zijn geactiveerd 
(of versterkt) in het kader van de crisis. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /27
• Subsidies en premies zijn de types maatregelen waar de overheden het meest naar 
teruggrepen  om de economische  crisis te bestrijden  (46 % van het geheel). De uitkeringen 
vertegenwoordigen echter het grootste financiële volume (51 % van alle uitgaven).
De OESO beveelt een specifieke  fasering  aan voor de maatregelen  in het kader van de 
COVID-19-crisis  om langdurige  schade aan het economische  weefsel te vermijden,  met in 
de eerste plaats maatregelen om de liquiditeit en de inkomens van de ondernemingen en 
gezinnen te vrijwaren en na verloop van tijd maatregelen om de solvabiliteit te ondersteu -
nen, alsook fiscale stimuli15. In een volgende  fase, zodra de focus kan verschuiven  naar het 
herstel, kunnen dan maatregelen  worden genomen  om de economische  activiteit  opnieuw 
aan te zwengelen door de consumptie aan te wakkeren.
In de praktijk  heeft België die fasering  in het begin van de crisis wel degelijk in acht ge-
nomen: het heeft de eerste maatregelen  ter vrijwaring  van de liquiditeit  en de inkomens 
immers al op 6 maart 2020 genomen.  Omdat de overheden  er aanvankelijk  van uitgingen 
dat de crisis tegen de zomer van 2020 voorbij  zou zijn, namen zij, toen de besmettingen 
beter onder controle  waren, al enkele maatregelen  ter versterking  van de solvabiliteit.  Door 
de onvoorzienbare  evolutie  van de gezondheidscrisis  kon het lineaire perspectief  voor het 
crisismanagement  zoals de OESO voorstelde,  niet helemaal  worden gevolgd.  De regeringen 
moesten  immers vanaf het begin van de tweede besmettingsgolf  in oktober 2020 opnieuw 
liquiditeitsmaatregelen en inkomensondersteunende maatregelen nemen. 
2.3 Maatregelen die het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, de Gemeen -
schappelijke Gemeenschapscommissie en de Franse Gemeen -
schapscommissie hebben genomen
Dit hoofdstuk  schetst de maatregelen  die het Rekenhof  heeft geïnventariseerd  op basis van 
de beslissingen die de drie uitvoerende machten namen tot 31 december 2020.
2.3.1 Doelgroepen 
Het Brussels  Hoofdstedelijk  Gewest,  de Franse  Gemeenschapscommissie  en de 
Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie hebben vooral maatregelen genomen ten 
voordele  van de ondernemingen:  ze vertegenwoordigen  het grootste  deel van de financiële 
inspanning  (84 % van het geschatte  totaal). De doelgroepen  behelzen  onder meer de gesub -
sidieerde  operatoren  op het vlak van gezondheid,  sociale actie, sociale economie,  werkgele -
genheid en opleiding,  die diverse maatregelen  genoten.  De classificatie  berust overigens  op 
de doelgroep  die de maatregel  beoogt, en niet op de uiteindelijke  begunstigde.  Zo werden 
de maatregelen  die versterking  boden aan verblijfsdiensten  die opvang aanbieden  voor ge-
handicapten  of daklozen,  beschouwd  als maatregelen  ten voordele  van de operatoren  die 
dergelijke diensten aanbieden en niet als maatregelen ten behoeve van de particulieren die 
de uiteindelijke begunstigden zijn.
15 OCDE, Tax and fiscal policy in response to the coronavirus crisis: strengthening confidence and resilience , mei  2020,  
www.oecd.org . Zie ook bijlage 2 . 28
2.3.2 Beoogde doelstellingen 
In de online-inventaris zijn de maatregelen opgedeeld naargelang de beoogde doelstellin -
gen. Een maatregel  kan echter meer dan één doel hebben, waardoor  onmogelijk  te bepalen 
is welk totaalbudget de diverse Brusselse entiteiten aan elk van de doelstellingen hebben 
besteed.  Omdat het zo moeilijk  is de maatregelen  objectief  in categorieën  op te delen, zag 
het Rekenhof  zich genoodzaakt  meer dan 10 % van de maatregelen  te klasseren  onder “an-
dere doelstelling”.
2.3.3 Beleidsdomein
De volgende  grafiek geeft weer hoe de maatregelen  (met uitzondering  van de leningen  en 
de waarborgen16) zijn verdeeld naargelang het budgettaire gewicht van de verschillende 
beleidsdomeinen.
Grafiek 3 –  Uitsplitsing van de uitgaven (zonder leningen en waarborgen) per beleidsdomein  
Bron: inventaris Rekenhof 
De uitgaven in het domein van de economie en de werkgelegenheid vertegenwoordigen 
66 % en houden voornamelijk  verband  met de vergoedingen  voor ondernemingen.  De ge-
neeskundige verzorging en de sociale actie zijn ook twee belangrijke domeinen. Die omvat -
ten onder meer de hulp aan de ziekenhuizen  en aan de rusthuizen,  de versterking  van de 
opvang- en verblijfstructuren en de thuishulp, de dringende voedselhulp, enz.  
16 De bedragen die werden toegekend als leningen en waarborgen zijn geen uitgaven als dusdanig. De werkelijke 
kosten voor de Schatkist zullen afhangen van de schadelast over heel de gedekte periode.Grafiek 3  Uitsplitsing van de uitgaven (zonder leningen en waarborgen) per beleidsdomein  
 Economie en werkgelegenheid - 66 %
Algemene aangelegenheden - 1 %
Sociale zaken, gezin en gezondheid (FGC) - 3 %
Gehandicapten, schoolvervoer en cultuur (FGC) - 1 %
Financiën - 2 %
Huisvesting - 2 %
Mobiliteit - 2 %
Gezondheid en bijstand aan personen (GGC) - 23 % COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /29
In het Brussels  Hoofdstedelijk  Gewest beogen de maatregelen  vooral de domeinen  van de 
economie  en de werkgelegenheid.  Het gaat dan vooral om specifieke  hulp en premies  voor 
ondernemingen en voor zelfstandigen. 
Het merendeel van de socio-economische steunmaatregelen van de Gemeenschappelijke 
Gemeenschapscommissie  houdt verband  met de sociale actie of de sector van de genees -
kundige verzorging. 
De Franse Gemeenschapscommissie,  tot slot, spitst haar maatregelen  toe op de sector van 
de bijstand aan personen en de culturele sector.
2.3.4 Type tussenkomst
De volgende grafiek geeft de verdeling van de maatregelen weer per type tussenkomst.
Grafiek 4 –  Uitsplitsing van het aantal maatregelen die in 2020 werden genomen, per type 
 tussenkomst 
Bron: inventaris Rekenhof
De premies/subsidies  vertegenwoordigen  52 % van de steunmaatregelen  die in 2020 wer -
den genomen.  Het gaat deels om nieuwe premies  en subsidies  voor diverse doelgroepen, 
om hen te helpen met de behoeften  die ontstonden  door de pandemie,  maar het gaat ook 
om maatregelen  om de impact te neutraliseren  die de crisis heeft op de berekening  van de 
werkingssubsidies die aan de gesubsidieerde operatoren worden betaald17. De tweede groot -
ste categorie  is die van de “andere maatregelen”.  Daarin zitten uiteenlopende  maatregelen 
zoals tijdelijke  regelingen  in de afspraken  met de administratie  (onder meer de verval- en 
17 Zonder die neutralisering zou de jaarlijkse subsidie 2020 en/of 2021 van die operatoren zijn gedaald, want bij de 
berekening ervan wordt gekeken naar factoren zoals het activiteitenvolume, en dat slonk door de restricties van 
de COVID-maatregelen.Grafiek 4  – Uitsplitsing van het aantal maatregelen di e in 2020 werden genomen, per type tussenkomst  
 Andere maatregelen - 18 % Belastingvermindering of -vrijstelling - 5 %
Belastinguitstel - 5 % Steun aan de consumptie - 3 %
Waarborgen - 1 % Leningen - 4 %
Premies en subsidies - 52 % Toelagen - 8 %
Vermindering of schraping van boetes - 3 % 30
beroepstermijnen),  afwijkingen  in verband  met regelgevingen  die onder de gewestelijke  be-
voegdheden vallen (bv. wat de werkloosheidscontrole betreft), enz.
2.4 Deelconclusie
Het Rekenhof  stelt vast dat de overheden  geen overkoepelende  en gedetailleerde  inventaris 
bekendmaakten  van de socio-economische  steunmaatregelen.  Daarom  heeft het een der-
gelijke inventaris  uitgewerkt  en gepubliceerd  voor de maatregelen  die de federale overheid,  
de gewesten en de gemeenschappen in 2020 hebben genomen. In totaal werden 433 maat -
regelen opgelijst en beschreven in de interactieve online-inventaris . 
De geraamde  kosten van de opgelijste  maatregelen  belopen  in totaal 24,12 miljard  euro: 
9,76 miljard euro  voor de ondernemingen,  2,44 miljard euro  voor de particulieren  en 
11,92 miljard euro  voor de maatregelen  die zowel ondernemingen  als particulieren  ten goe-
de kwamen. Het nemen van de maatregelen volgde de evolutie van de gezondheidscrisis en 
de opeenvolgende lockdowns.
De maatregelen  in verband  met de sociale zekerheid,  in het bijzonder  de tijdelijke  werkloos -
heid en het overbruggingsrecht  voor zelfstandigen,  vertegenwoordigen  het merendeel  van 
de uitgaven  door de federale  overheid.  De gewesten  besteedden  het grootste  deel van hun 
middelen aan de financiering van ondersteuningsmechanismen voor ondernemingen.
Net als de andere beleidsniveaus hebben de drie Brusselse uitvoerende machten voorna -
melijk met premies en subsidies gewerkt. Die kwamen voornamelijk de ondernemingen ten 
goede, maar er waren ook steunmaatregelen  voor particulieren  en voor gezinnen.  Het kan 
dan om rechtstreekse steun gaan. De steun aan ondernemingen kwam ook onrechtstreeks 
de particulieren  ten goede, omdat ze hun job konden behouden  of bijkomende  diensten 
konden aanbieden (bv. in de non-profitsector).  COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /31
Coördinatie en 
totstandkoming van de 
steunmaatregelen 
In februari 2020 werd  België door een eerste coronabesmetting  getroffen,  waarna de pan-
demie in maart in alle hevigheid losbarstte. Zeer snel werden over de bestuursniveaus heen 
crisisstructuren  opgezet  om de nodige gezondheidsmaatregelen   te kunnen  treffen. Dit 
hoofdstuk  gaat eerst dieper in op de overkoepelende  aanpak van het socio-economische 
crisisbeheer  door de overheden  in België, met bijzondere  aandacht  voor de coördinatie  tus-
sen de bestuursniveaus.
Coördinatie  verwijst  naar een werkwijze  waarbij de verschillende  bestuursniveaus,  mét 
kennis van de genomen  of geplande  socio-economische  steunmaatregelen  van de andere 
bestuursniveaus  of beleidsdomeinen,  over steunmaatregelen  beslissen  binnen hun eigen 
bevoegdheidsdomeinen.  Het doel van het coördinatieproces  is overlappingen  tussen, hiaten 
in en tegenspraak tussen de maatregelen te vermijden en beleidscoherentie te bevorderen.
3.1 Globale aanpak
3.1.1 Organisatie en coördinatie van het crisisbeheer
Hoewel de overheden allereerst de gevolgen van de pandemie voor de volksgezondheid wil -
den bestrijden,  bleken ze ook van meet af aan oog te hebben voor de schade aan het eco-
nomische  weefsel.  De gezondheidsmaatregelen  werden bijgevolg  onmiddellijk  geflankeerd 
door socio-economische  steunmaatregelen  aan ondernemingen  (inclusief  zelfstandigen)  
en gezinnen.  Zo keurde de federale ministerraad  al op 6 maart 2020 een  tiental maatregelen 
ter ondersteuning van de economie goed. De regeringen van de gewesten en gemeenschap -
pen kwamen daarna ook snel met eigen maatregelen. Deze steunmaatregelen beoogden 
alle de eerste gevolgen,  zoals het verlies van inkomen  en eventuele  liquiditeitsproblemen, 
op te vangen (zie punt 2.2.2 ). 32
Op 19 maart 2020 riep  het kernkabinet  van de federale  regering,  op initiatief  van de eerste 
minister,  de Economic  Risk Management  Group (ERMG)  in het leven. De ERMG bestond 
enerzijds uit een cel Economische Follow-up en anderzijds uit een kerncel met vertegen -
woordigers van de federale, de gewest- en de gemeenschapsregeringen18.
De ERMG kreeg aanvankelijk  drie opdrachten,  die hij uitvoerde  langs twee operationele 
groepen, business continuity  en financiering en steun aan de economie:
1. ervoor zorgen dat de voor ons land zeer kritieke  ondernemingen  en infrastructuren 
blijven draaien;
2. de impact van de coronapandemie  meten op de ondernemingen,  de sectoren  en de fi-
nanciële markten;
3. maatregelen voorstellen aan de regering19 om de crisis te bestrijden  en daarbij een coör -
dinerende rol spelen.
De analyses van de twee operationele groepen werden na bespreking in de cel Economische 
Follow-up van de ERMG, finaal behandeld door de kerncel.
Al snel bleek echter dat de derde opdracht  werd bemoeilijkt  door, enerzijds,  de complexe 
interactie  tussen de Nationale  Bank van België, het Federale  Planbureau  en de sociale part -
ners en, anderzijds,  de complexe  politieke  situatie met het kernkabinet,  de uitgebreide 
Nationale Veiligheidsraad en de tien politieke partijen die de regering steunden20. Daardoor 
was het moeilijk om eensgezindheid te vinden over concrete beleidsvoorstellen. Daarnaast 
botsten sommige  voorstellen  vanuit de ERMG om maatregelen  op het federale  bestuurs -
niveau te nemen op de institutionele  realiteit,  toen de gemeenschappen  en de gewesten, 
binnen materies  waarvoor  ze zelf bevoegd  zijn, de voorkeur  uitdrukten  voor regiospecifieke 
instrumenten.
Op basis hiervan werd besloten  om, hoewel alle regeringen  vertegenwoordigd  waren in de 
kerncel,  de derde opdracht  van de ERMG over te hevelen naar het politieke  niveau en de 
coördinerende  rol van de ERMG te herdefiniëren  naar het oplijsten  van de genomen  eco-
nomische steunmaatregelen. Alle overheden in het land konden de daaruit voortvloeiende 
inventaris consulteren. De ERMG slaagde erin om een consensus te vinden over de analyse 
van de crisis (de tweede opdracht),  die als basis kon dienen voor het ontwikkelen  van be-
leidsvoorstellen,  zowel op het federale  niveau als op het gemeenschaps-  en gewestniveau. 
18 De cel Economische Follow-up was samengesteld uit vertegenwoordigers van de Nationale Bank van België, het 
Federaal Planbureau, de Federale Participatie- en Investeringsmaatschappij, de staatssecretaris van het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest  belast met Economische T ransitie en Wetenschappelijk Onderzoek, de belangrijkste or -
ganisaties die werkgevers en werknemers vertegenwoordigen (bv. VBO, Unizo, Union wallonne des entreprises , 
VOKA, Febelfin, de Boerenbond, de drie grote vakbonden, enz.) en academici. De kerncel was samengesteld uit 
vertegenwoordigers van de premier, de drie vicepremiers, de minister-president en de viceminister-presidenten 
van de Vlaamse overheid, de minister-presidenten van het Waals Gewest, de Franse Gemeenschap, het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest en de Duitstalige Gemeenschap, en vertegenwoordigers van de administraties belast met 
economische aangelegenheden.
19 Bij deze opdracht werd niet gespecifieerd of het om voorstellen aan de federale regering, dan wel aan de federale 
én deelstaatregeringen gaat, wat niet uit te sluiten is gezien de samenstelling van de kerncel binnen de ERMG. 
(Parl. St . Kamer, 27 november 2020, DOC 55  1672/001 , De bestrijding van de economische gevolgen van de coron -
apandemie, p. 17-24, www.dekamer.be ). 
20 Parl. St.  Kamer, 27 november 2020, DOC 55 1672/001 , o.c. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /33
De ERMG-enquêtes,  waarbij periodiek  duizenden  Belgische  ondernemingen  werden be-
vraagd naar de impact van COVID-19 op  hun activiteit  en financiële  gezondheid,  vorm -
den een belangrijk  instrument  bij die analyses.  Daarnaast  publiceerde  de Nationale  Bank, 
samen met de partners  van de ERMG, een dashboard  met indicatoren  over de impact van 
de coronacrisis  op de Belgische  en internationale  economie,  met aandacht  voor de situatie 
van de bedrijven,  de financiële  sector en de gezinnen.  Het Rekenhof  beschikt  echter niet 
over de vereiste informatie  om te kunnen beoordelen  in welke mate de socio-economische 
analyses  van de ERMG en het overleg binnen de bovenvermelde  cellen, dat uiteindelijk 
maar plaatsvond  in de eerste helft van 202021, de besluitvorming  over de steunmaatregelen 
hebben beïnvloed.
Het Federaal  Coördinatiecomité,  een uitvoerend  en coördinerend  orgaan van de Nationale  
Veiligheidsraad,  richtte een socio-economische  cel (Ecosoc) op, die de sociaal-economische  
impact van geplande  of genomen  steunmaatregelen  analyseerde.  Daarin waren de deelstaa -
tentiteiten echter niet vertegenwoordigd22.
Er was ook één gemeenschappelijke  taskforce  Kwetsbare  Groepen,  die de impact van de 
epidemie,  de gezondheids-  en de economische  maatregelen  op kwetsbare  personen  moest 
nagaan,  problemen  moest identificeren  en nieuwe steunmaatregelen  moest voorstellen23. 
Deze taskforce  lijstte onder meer alle maatregelen  op die gericht waren op de kwetsbare 
groepen en volgde de situatie op het terrein op24. De deelstaatentiteiten  richtten  vaak zelf 
ook nog eigen taskforces  op om de socio-economische  gevolgen  van het coronavirus  voor de 
ondernemingen in hun regio in kaart te brengen. Met uitzondering van die van het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest, kwamen deze regionale taskforces niet vaak bijeen.
Ten slotte kwamen een aantal socio-economische steunmaatregelen aan bod in intermi -
nisteriële  conferenties  (IMC’s),  zoals in de IMC voor Economie,  Kmo’s, Zelfstandigen  en 
Energie en de IMC voor Wetenschapsbeleid  en Cultuur,  die in 2020 enkele  keren samen 
kwamen.  De federale  overheden  en die van de gemeenschappen  en de gewesten  gaven 
er vooral toelichting  over de geplande  of genomen  maatregelen.  Voor cultuur hebben de 
Vlaamse en Franse gemeenschapsministers ook overlegd over de gezamenlijke vraag aan 
de federale  overheid  om bestaande  federale  instrumenten  aan te passen, zoals het sociaal 
statuut van personen  actief in de cultuursector  en de fiscale aftrekbaarheid  van giften en 
lidmaatschappen  van (sociaal-)culturele  organisaties.  Tijdens de IMC deden de federale 
gesprekspartners  echter geen toezeggingen,  maar deelden ze mee de vragen te zullen door -
geven. Vervolgens  werd het kunstenaarsstatuut  in de federale werkloosheidsreglemente -
ring tijdelijk ruimer opengesteld,  opdat meer mensen uit de cultuursector  in aanmerking 
zouden komen voor werkloosheidssteun.
21 De laatste vergadering van de cel Economische Follow-up vond plaats op 24  juni  2020, gevolgd door een vergade -
ring van de kerncel op 25 juni 2020. Daarna werden echter nog wel de inventaris bijgehouden, voormelde enquêtes 
georganiseerd en het dashboard gepubliceerd.
22 Ecosoc werd zelf ondersteund door de (eveneens federale) interdepartementale werkgroep Sociale Impact  
COVID-19-Crisis (werkgroep SIC), die de sociale impact van de maatregelen en de impact op de arbeidsmarkt 
monitorde en evalueerde.
23 Behalve vertegenwoordigers van de werkgroep SIC en een consultatiegroep met experten van middenveldorgani -
saties zaten daarin ook politieke vertegenwoordigers van de verschillende bestuursniveaus.
24 De fiches die de taskforce opstelde over de verschillende maatregelen (zowel bij de eerste als de tweede golf) en de 
informatie over de werkzaamheden kunnen worden teruggevonden op de website van de POD Maatschappelijke 
Integratie ( https://www.mi-is.be/nl/tools-ocmw/task-force-kwetsbare-groepen ). 34
Het Rekenhof  merkt op dat naar aanleiding  van de start van de tweede golf en na het aan-
treden van de nieuwe federale  regering  geen nieuwe organen  voor het vergemakkelijken 
van de coördinatie  van de socio-economische  steunmaatregelen  werden opgericht.  Ook het 
overleg binnen de ERMG werd niet meer opgestart. Belangrijke verschuivingen waren er 
echter wel bij het beheer van de gezondheidscrisis25.
Uit het bovenstaande  leidt het Rekenhof  af dat al deze organen  over heel 202026, dus zowel 
naar aanleiding  van de eerste als tweede besmettingsgolf,  eerder een begeleidende  rol ver-
vulden en dat bij de voorbereiding en uitwerking van de steunmaatregelen weinig tot geen 
sprake was van structurele  coördinatie  en afstemming  tussen de bestuursniveaus.  De drin -
gendheid kan daarbij hebben meegespeeld en de betrokkenen zagen mogelijk niet altijd de 
nood aan coördinatie,  omdat de bevoegdheden  op vlak van sociaal en economisch  beleid 
gesplitst zijn en financiële steun in verschillende vormen kan worden verleend27.
3.1.2 Gevolgen van het gebrek aan een algemene coördinatie
Het gebrek aan structurele coördinatie of  een overlegorgaan tussen de bestuursniveaus tij -
dens de crisis bracht echter mee dat veel afhing van het individuele  initiatief  van een admi -
nistratie,  instelling,  kabinet of sector en van de aard van de maatregel.  Dit had een aantal 
gevolgen28:
Onvoldoende coherentie tussen socio-economische steunmaatregelen op federaal, gewest- en 
geemeenschapsniveau
Een concreet voorbeeld betreft de federale en gewestelijke waarborgregelingen. Zo werd 
niet afgestemd welke waarborgen beter federaal dan wel regionaal konden worden aan -
geboden. Tijdens informele en formele contacten (bv. via de kerncel van de ERMG en de 
interministeriële conferenties (IMC’s)) bleek er wél een gedeelde bezorgdheid te bestaan om 
niet op elkaars bevoegdheidsdomein te komen. De federale overheid nam vervolgens in het 
koninklijk besluit van 14 april 202029 een pari-passuclausule30 op die haar belangen zou vei -
ligstellen als een kredietnemer ook nog een beroep zou doen op een regionale waarborgre -
geling. Deze clausule, waarover ook vooraf tegen betaling juridisch advies was ingewonnen, 
zou uiteindelijk een maat voor niets blijken, omdat de regionale regelingen complementair 
werden opgezet: alleen wanneer een onderneming niet in aanmerking kwam voor een fede -
rale waarborg, kon ze nog terugvallen op een regionale regeling.
25 Zie bijlage 2  voor een overzicht van de structuren die werden opgezet om de organisatie van de gezondheidsaspec -
ten van de pandemie aan te pakken. 
26 Zie voetnoot 21 .
27 Federaal vallen een groot deel van de maatregelen onder de sociale zekerheid (waar er historisch een grote inbreng 
bestaat van de sociale partners) en de fiscaliteit, terwijl de deelstaten veelal hebben ingezet op premies en subsi -
dies aan ondernemingen of specifieke sectoren.
28 De hierna opgenomen voorbeelden per categorie zijn niet exhaustief maar illustratief en worden bepaald door de 
selectie van socio-economische steunmaatregelen die het Rekenhof in detail bestudeerde.
29 Koninklijk besluit van 14 april 2020 tot toekenning van een staatswaarborg voor bepaalde kredieten in de strijd 
tegen de gevolgen van het coronavirus .
30 Dit is een verklaring in de kredietovereenkomst waarbij de kredietnemer belooft dat er geen activa als zekerheid 
aan andere schuldeisers werden verstrekt (dan diegene die expliciet werden vermeld) en er ook in de toekomst 
geen nieuwe zekerheden aan derden zullen worden verstrekt alvorens het krediet is terugbetaald. Indien de kre -
dietnemer deze verbintenis niet nakomt, kan de kredietgever het contract opzeggen en zal hij op gelijke voet wor -
den behandeld als andere schuldeisers. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /35
Door het gebrek aan overleg en coördinatie werd de inhoudelijke coherentie van de ver -
schillende regelingen en van de bijsturingen bovendien onvoldoende afgetoetst. Zo kwam 
een nieuwe lening met een looptijd van twee jaar die vóór 24 juli 2020 werd verstrekt aan 
een kmo alleen in aanmerking voor de regionale waarborgregeling, terwijl diezelfde kmo 
verplicht bij de federale regeling moest aansluiten als ze het krediet na 24 juli 2020 afsloot. 
Voor de kmo is dat verschil niet onbelangrijk aangezien de garantiepremie anders wordt be -
rekend. Ook voor de kredietinstelling is dit belangrijk omdat de regels voor verliesdeling bij 
een verlies naderhand verschillen tussen de federale en regionale regelingen. In tegenstel -
ling tot de regionale regelingen dekt de federale waarborgregeling bovendien de intresten op 
de lening alsook de garantiepremie.
Een ander voorbeeld betreft een belastingmaatregel die, zonder overleg, op het federale en 
regionale bestuursniveau werd ingevoerd. De federale maatregel Tax Shelter COVID-1931 
verleent een belastingvermindering voor de directe aankoop van aandelen in bedrijven die in 
2020 een omzetverlies leden. Daarnaast maakt de Vlaamse maatregel, het Vriendenaandeel, 
het ook mogelijk om in 2021 via aandelen te investeren in kmo’s en daardoor een belas -
tingkrediet te verkrijgen, tenzij voor deze investering al een federale belastingverminde -
ring of een federaal belastingkrediet werd verkregen (bv. via de Tax Shelter COVID-19)32. 
Belastingplichtigen kunnen in principe het stelsel kiezen dat voor hen het meest gunstig is. 
Het naast elkaar bestaan van concurrerende en elkaar uitsluitende belastingstelsels tus -
sen de bestuursniveaus ondermijnt echter de coherentie van het algemene beleid, vergroot 
de fiscale complexiteit (door vergelijkbare, maar verschillende toepassingsvoorwaarden) 
en verzwaart ook de controles, omdat er moet worden nagegaan of de maatregel voor een 
bepaalde uitgave niet ook wordt ingeroepen op het andere bestuursniveau (de twee stelsels 
mogen wel degelijk worden gecombineerd, maar niet voor eenzelfde investering).
Een laatste voorbeeld betreft de ondersteuning van de sector van de dienstencheques. Het 
gebrek aan overleg tussen het Waalse en federale bestuursniveau verminderde de doel -
treffendheid van de eerste regionale compensatieregeling voor niet-gepresteerde uren. De 
Waalse regering had immers het bedrag ter compensatie van een niet-gewerkt uur bepaald 
door uit te gaan van een vrijstelling van sociale bijdragen voor deze uren op federaal ni -
veau. De federale overheid heeft die vrijstelling daarna echter niet verleend. Volgens ver -
tegenwoordigers van de sector was het bedrag van de regionale vergoeding bijgevolg on -
voldoende om de totale kosten van de werknemer, inclusief socialezekerheidsbijdragen, te 
dekken. Meerdere ondernemingen besloten daarom om hun werknemers alsnog in tijdelijke 
werkloosheid te plaatsen, waardoor de doeltreffendheid van de regionale maatregel onder -
uit werd gehaald.
Ook andere regionale maatregelen bleken uiteindelijk veel minder succesvol dan initieel 
ingeschat  doordat de federale  overheid  vrij gelijktijdig  maatregelen  lanceerde,  soms tegen 
gunstigere voorwaarden.
31 Zie FOD Financiën, Circulaire 2020/C/140 over de belastingvermindering taks shelter ‘COVID-19’ voor ondernemingen 
die hun omzet sterk hebben zien dalen . De Tax Shelter COVID is ingevoerd bij wet van 15 juli 2020 houdende diverse 
dringende fiscale bepalingen ten gevolge van de COVID-19  pandemie (Corona III), art. 15 en verlengd bij wet van 
2 april 2021 houdende tijdelijke ondersteuningsmaatregelen ten gevolge van de COVID-19-pandemie , art. 12.
32 Ook breidde zowel het Vlaams als het Waals Gewest zijn fiscaal gunstige instrumenten om geld te lenen aan onder -
nemingen (respectievelijk Winwin - en Coup de pouce- leningen) uit naar aanleiding van de pandemie, door zowel de 
bedragen als de looptijden ervan te verhogen alsook door de overheidswaarborg en fiscale voordelen te vergroten. 36
Een concreet voorbeeld is de Vlaamse aanmoedigingspremie voor arbeidsduurverminde -
ring, waarvoor Vlaanderen oorspronkelijk een budget van 14 miljoen euro had uitgetrokken. 
Omdat de premie niet gecombineerd kon worden met de federale maatregel ‘tijdelijke werk -
loosheid’ werd uiteindelijk geen enkele aanvraag ingediend. Zo ook werd voor de Vlaamse 
cultuurcoronapremie een budget van 29,3 miljoen euro vooropgesteld, waarvan slechts 
3,1 miljoen euro werd besteed, doordat het federale bestuursniveau het kunstenaarsstatuut 
uitbreidde én de toepassing van tijdelijke werkloosheid voor kunstenaars versoepelde33.
Verhoogd risico op over- of ondersubsidiëring
De gecombineerde  federale  en regionale  steun verhoogt  het risico op een (soms tijdelijke) 
oversubsidiëring  van bepaalde  sectoren  en/of ondernemingen.  Dat een alomvattende  be-
nadering  voor staatssteun  aan (categorieën  van) begunstigden  ontbreekt,  kan leiden tot 
oversubsidiëring  als gevolg van cumulaties  die niet werden ingeschat  bij het ontwerpen  van 
de steunmaatregelen of die zelfs expliciet werden toegestaan.
Een concreet voorbeeld is het Vlaams Beschermingsmechanisme. Dat kende een subsidie 
toe aan ondernemingen die door de gezondheidsmaatregelen moesten sluiten of een omzet -
daling van minstens 60 % optekenden. Een voorwaarde was dat de onderneming minstens 
één exploitatiezetel in het Vlaamse Gewest had. De subsidie, die als een fractie van de 
omzet in een referentieperiode werd bepaald, werd echter berekend op basis van de volle -
dige omzet, inclusief de omzet van exploitatiezetels in de andere gewesten. Aangezien het 
Brussels en Waals Gewest34 ook subsidies toekenden aan ondernemingen die door de ge -
zondheidsmaatregelen werden getroffen, konden bedrijven met exploitatiezetels in meer -
dere gewesten dubbel gesubsidieerd worden. Op het federale niveau konden gewestelijke 
premies voor bedrijven dan weer gecombineerd worden met andere steunmaatregelen, zo -
als de crisismaatregelen ‘overbruggingsrecht’.
Ook het omgekeerde kan voorkomen: het gebrek aan structureel overleg verhoogt volgens 
het Rekenhof  het risico dat de ondernemingen  en de particulieren  (gezinnen)  die het ergst 
door de gezondheidsmaatregelen  werden getroffen,  niet het meest werden ondersteund35, 
doordat overheden geen algemeen zicht hebben op hoe elke doelgroep uiteindelijk zou wor -
den geholpen. Een overkoepelende inventaris van alle steunmaatregelen had in dit geval 
meer inzicht kunnen  verschaffen.  Ideaal wordt deze inventaris  gekoppeld  aan een data -
bank waarin ook het gebruik van de maatregelen  wordt bijgehouden,  waardoor  vervolgens 
over- of ondersubsidiëring  op het niveau van de individuele  ondernemingen  kan worden 
onderzocht.
33 Deze uitbreiding was wel gewenst door de deelstaatentiteiten.
34 Het risico voor het Waals Gewest was kleiner omdat de regelgeving er bepaalt dat ondernemingen die een financi -
ele tussenkomst ontvangen van een andere instantie, geen premie kunnen krijgen in het Waals Gewest. Het con -
troleren van deze voorwaarde is echter niet evident omdat er geen gegevensuitwisseling tussen de regio’s werd 
ingebouwd.
35 Zo stelde de Nationale Bank sinds het begin van de COVID-19-pandemie vast dat kleine ondernemingen zwaar -
der werden getroffen door een lockdown dan grotere ondernemingen. De impact op de kleine ondernemingen 
in de Brusselse regio was bovendien nog groter door het verminderde aantal pendelaars (door het massale te -
lewerk), toeristen en zakenreizigers. De gouverneur van de Nationale Bank sprak zich dan ook duidelijk uit voor 
tijdelijke steunmaatregelen die gericht waren op welbepaalde sectoren ( Parl. St . Kamer, 27 november 2020,  
DOC 55 1672/001 , op. cit. , pp. 17-24, www.dekamer.b e). Of de maatregelen voldoende selectief en gericht waren, 
kan zonder gedetailleerde gegevens op micro-economisch niveau echter niet worden vastgesteld. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /37
Gebrek aan overleg over en uitwisseling van informatie die op een ander bestuursniveau aan -
wezig is
In de praktijk  moest het gebrek aan informatie  op het eigen bestuursniveau   vaak worden 
opgelost door de steunvragers een ‘verklaring op eer’ te laten ondertekenen36. Voorafgaand 
overleg had echter kunnen leiden tot maatregelen  met beter geformuleerde  en controleer -
bare voorwaarden,  eventueel  met afspraken  over de uitwisseling  van noodzakelijke  gege -
vens. Dat kon de moeilijkheden bij de steuntoekenning en de controle gereduceerd hebben.
Een concreet voorbeeld zijn de economische steunmaatregelen die onder de regeling ‘de 
minimis’ vallen37. Omdat de steunbedragen in deze regeling in principe beperkt zijn38, be-
schouwt Europa deze staatssteun niet als concurrentieverstorend. Overheden moeten deze 
steunmaatregelen dan ook niet aanmelden bij de Europese Commissie. Wél moeten ze er -
over waken dat de staatssteun conform is met de geldende regelgeving. Omdat er momen -
teel geen centraal register voor de-minimissteun bestaat39, vragen de overheden in ons land 
ondernemingen bij de aanvraag van een bepaalde steunmaatregel in een verklaring op eer 
aan te geven dat zij niet meer dan 200.000 euro de-minimissteun hebben ontvangen over de 
laatste drie belastingjaren. Zo’n verklaring op eer vereist echter dat ondernemingen zelf we -
ten welke maatregelen de Europese Commissie als staatsteun beschouwt en welke niet, als -
ook welke maatregelen onder de uitzondering van de de-minimisregeling vallen. Bovendien 
moeten ondernemingen er rekening mee houden dat ze de-minimissteun weliswaar mo -
gen cumuleren met bijvoorbeeld steun op grond van de Tijdelijke Kaderregeling40, maar de 
drempels die deze laatste regeling oplegt, niet mogen overschrijden. Het spreekt voor zich 
dat bij gebrek aan een centraal databestand dat alle toegekende steun op nationaal niveau 
bijhoudt, een goede opvolging (en controle) van deze regels niet evident is.
36 Het Rekenhof erkent echter dat hier nog steeds, waar mogelijk, ex-postcontroles kunnen worden opgezet.
37 Hier gaat het om minimale, vandaar de naam “ de minimis ”, steunbedragen die overheden volgens Europa mogen 
toekennen, zonder mededeling aan of goedkeuring van de Europese commissie.De regeling is vervat in Verorde -
ning (EU) Nr.  1407/2013  van de Commissie van 18 december 2013 betreffende de toepassing van de artikelen 107 en 
108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie op de-minimissteun ( EU Publicatieblad  van  
24 december 2013, L 352/1). Die was van toepassing vanaf 1 januari 2014 tot en met 31 december 2020. Ze werd 
verlengd tot eind 2023 door Verordening (EU) Nr. 2020/972  van de Commissie van 2 juli 2020 .
38 Volgens Verordening (EU) Nr.  1407/2013  mag een onderneming over een periode van drie jaar niet meer dan 
200.000  euro de-minimis steun ontvangen (100.000 euro voor een onderneming uit de transportsector). In geval 
van verbonden ondernemingen gelden deze drempels op het groepsniveau, waardoor het plafond sneller wordt 
bereikt.  De drempels gelden echter per lidstaat, wat impliceert dat de-minimis steun toegekend in een andere lid -
staat aan bv. een dochteronderneming niet hoeft te worden meegerekend.
39 Als een overheid steun heeft verleend aan een individuele onderneming, moet zij naargelang van hierna genoemde 
drempelbedragen daarover informatie publiceren op een IT-platform van de Europese Commissie, de State Aid 
Transparancy Award Module  (TAM). Het drempelbedrag voor steun verleend op grond van de Tijdelijke Kaderrege -
ling is 100.000  euro, en dat in het kader van de algemene groepsvrijstellingsverordening 500.000  euro. Hetzelfde 
probleem rijst ook daar.
40 De Tijdelijke Kaderregeling voor staatssteun is een tijdelijk Europees mechanisme dat het de lidstaten mogelijk 
moet maken om ondernemingen te ondersteunen in de context van de coronacrisis. De Europese Commissie heeft 
deze tijdelijke regeling op 19 maart 2020 aangenomen en nadien verschillende malen verlengd en het aangepast 
(bijvoorbeeld door de steunplafonds te verhogen). Op procedureel vlak past de Europese Commissie een versnelde 
goedkeuringsprocedure toe. 38
Moeizame opvolging en evaluatie van de socio-economische steunmaatregelen
De informatie  over het gebruik van de verschillende  steunmaatregelen  is momenteel  zeer 
verspreid. Ze is evenmin altijd up-to-date (zie ook hoofdstuk  5). Dat bemoeilijkte ook al 
de bijsturing van de maatregelen in de periode dat daar nood aan was. Daarnaast is er ook 
weinig zicht op de mate waarin de steunmaatregelen voldeden aan de noden.
3.1.3 Gebrek aan een draaiboek
Een draaiboek,  met daarin o.a. een lijst met criteria waaraan  de voorgestelde  socio-econo -
mische steunmaatregelen  konden worden getoetst,  was niet beschikbaar  bij de aanvang 
van de pandemie. Verwijzend naar de grote mate van autonomie van de gewesten en ge -
meenschappen,  ontbrak  ook de nodige duiding over welke aspecten  aan bod moeten ko-
men binnen een overleg- en coördinatiestructuur  in geval van een crisis. Een draaiboek  dat 
op de voorgaande  punten een antwoord  geeft, had een nuttig hulpmiddel  kunnen vormen 
voor de federale  en regionale  overheden  om meer efficiënte  en doeltreffende  economische 
steunpakketten uit te werken en zodoende een zo hoog mogelijke return on investment te 
behalen met de ingezette overheidsmiddelen.
Daarbij zou een onderscheid kunnen zijn gemaakt tussen sectoren die te kampen hadden 
met uitgestelde  consumptie  (bv. meubelwinkels)  tegenover  sectoren  met definitief  verloren 
consumptie  (bv. horeca of contactberoepen).  Nu kozen de federale,  gemeenschaps-  en ge-
westoverheden er vaak voor om eenduidige maatregelen uit te werken die aan een aantal 
eenvoudige  principes  beantwoordden  en die relatief gemakkelijk  in te voeren waren, omdat 
zij met hulpvragen  vanuit uiteenlopende  sectoren  werden geconfronteerd  en zich genood -
zaakt zagen om snel te reageren.
3.2 Besluitvormingskader 
Het instrument  waarmee  de besluitvorming  doorgaans  wordt beoordeeld,  kan niet 
worden gebruikt om de steunmaatregelen te evalueren die werden genomen door de 
Brusselse  Hoofdstedelijke  Regering,  het Verenigd  College van de Gemeenschappelijke 
Gemeenschapscommissie en het College van de Franse Gemeenschapscommissie. De bij -
zondere  context die is ontstaan  door de COVID-19-pandemie  en de manier waarop die in 
2020 is geëvolueerd,  heeft zowel de besluitvorming  als de inhoud van de beslissingen  sterk 
beïnvloed.
De motivering aangaande de hoogdringendheid is opgenomen in de inleiding van elk bij -
zonderemachtenbesluit. De dringendheid vloeit voort uit de noodzaak om de continuïteit 
van de openbare dienstverlening te verzekeren en snel tegemoet te komen aan nieuwe be -
hoeften die plots en onverwacht  waren ontstaan  als gevolg van de lockdownmaatregelen 
waartoe de federale overheid besliste. 
Naast het feit dat alles bij hoogdringendheid  moest gebeuren,  zagen de Brusselse  uitvoe -
rende machten zich genoodzaakt snel beslissingen te nemen terwijl ze soms maar beperkt 
zicht hadden op de behoeften41. De beslissingen  die de federale  overheid  nam om de pan-
demie in te dijken, hadden socio-economische  gevolgen.  Hoe groot de schade is voor elke 
41 Dat was bijvoorbeeld het geval bij de toekenning van de aanmoedigingspremie in de sector van de bijstand aan 
personen, die meer in detail wordt belicht in hoofdstuk 4 .  COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /39
categorie  van actoren,  valt echter moeilijk  met precisie te bepalen.  Bovendien  hebben som-
mige federale  steunmaatregelen  (zoals het moratorium  op faillissementen  en de toeken -
ning van leningen) tot gevolg dat de socio-economische impact van de crisis zich pas later 
zal manifesteren.
De diverse Brusselse  entiteiten  hebben overleg, werkgroepen  en andere taskforces  ingesteld 
om vertegenwoordigers  van de sectoren,  van de veldwerkers,  van de administraties  en van 
de politiek samen te brengen.  Binnen die overlegstructuren  konden de actoren hun behoef -
ten formuleren  en beschrijven  hoe hun sector de crisis ervaarde.  Gezien het aantal maatre -
gelen dat werd genomen door de drie Brusselse entiteiten die in deze audit worden betrok -
ken, kon het Rekenhof niet nagaan wat de invloed was van elk van die overlegstructuren. 
3.3 Besluitvorming 
Het Rekenhof  heeft de besluitvorming  bij de drie uitvoerende  machten  geanalyseerd.  De 
aandacht ging daarbij uit naar het gebruik van bijzondere machten en naar het advies van 
de Inspectie  van Financiën.  Tot slot maakt het een balans op van de besluitvormingsinstru -
menten.
3.3.1 Bijzondere machten
Via bijzondere machten kunnen de uitvoerende machten de wetgeving tijdelijk wijzigen 
zonder parlementair debat. Die wijzigingen moeten worden doorgevoerd binnen een wel -
bepaald  kader en met een welbepaalde  doelstelling,  in casu tegemoetkomen  aan de ver-
plichtingen in samenhang met de restrictieve maatregelen die werden genomen in het ka -
der van de pandemie.
De bijzondere machten hadden een impact op de uitwerking van sommige maatregelen 
waarbij de Brusselse  uitvoerende  machten  gebruikmaakten  van de geboden  flexibiliteit  om 
wetteksten aan te passen. 
3.3.1.1 Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Bij ordonnantie  van 19 maart 202042 verleende  het Brussels  Hoofdstedelijk  Parlement  bij-
zondere machten aan de regering voor een periode van drie maanden die één keer kon 
worden verlengd. De machtiging werd vernieuwd bij ordonnantie van 23 november 202043. 
Het Parlement  heeft de twee reeksen bijzonderemachtenbesluiten  binnen de wettelijke  ter-
mijnen bekrachtigd, namelijk op 4 december 202044 en op 15 juli 202145. 
42 Ordonnantie van 19  maart  2020  om bijzondere machten toe te kennen aan de Brusselse Hoofdstedelijke Regering 
in het kader van de gezondheidscrisis COVID-19.
43 Ordonnantie van 23  november  2020  tot toekenning van bijzondere machten aan de Brusselse Hoofdstedelijke Re -
gering naar aanleiding van de gezondheidscrisis ten gevolge van COVID-19.
44 Ordonnantie van 4 december 2020 houdende bekrachtiging van de besluiten van de Brusselse Hoofdstedelijke 
Regering tot uitvoering van de ordonnantie van 19  maart  2020  om bijzondere machten toe te kennen aan de Brus -
selse Hoofdstedelijke Regering in het kader van de gezondheidscrisis COVID-19.
45 Ordonnantie van 15  juli 2021  houdende bekrachtiging van de besluiten van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering 
tot uitvoering van de ordonnantie van 23 november 2020 om bijzondere machten toe te kennen aan de Brusselse 
Hoofdstedelijke Regering in het kader van de gezondheidscrisis COVID-19. 40
Tijdens de periode die in deze audit wordt onderzocht  (van maart tot december 2020),  wer-
den 50 besluiten aangenomen binnen de door de machtiging vooropgestelde termijnen. 
Voor 3 daarvan is er geen advies van de Raad van State46, maar het gaat om een wijziging  of 
een verlenging van besluiten waarvoor al een advies werd opgesteld. 
3.3.1.2 Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie
Bij ordonnantie  van 19  maart  2020  verleende  de Verenigde  Vergadering  van de 
Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie bijzondere machten aan het Verenigd 
College voor een periode van drie maanden47. Binnen dat tijdsbestek  heeft het Verenigd 
College elf bijzonderemachtenbesluiten  genomen.  Voor één daarvan,  in verband  met de 
organisatie  van de openbare  centra voor maatschappelijk  welzijn, is er geen advies van de 
Raad van State48. Voor twee andere besluiten aangaande de begroting was overeenkomstig 
de gecoördineerde wetten op  de Raad van State49 geen voorafgaand advies nodig. 
De Verenigde  Vergadering  van de Gemeenschappelijke  Gemeenschapscommissie  heeft de 
besluiten bekrachtigd binnen zes maanden50, met toepassing  van de ordonnantie  toe toe-
kenning van de bijzondere machten.
3.3.1.3 Franse Gemeenschapscommissie
De Vergadering  van de Franse Gemeenschapscommissie  heeft bijzondere  machten  aan het 
College verleend bij decreet van 23 maart 202051. De machtiging was geldig voor een periode 
van drie maanden,  die kon worden verlengd.  De Vergadering  vernieuwde  de machtiging  op 
20 november 2020. Het Belgisch Staatsblad  vermeldt geen enkel bijzonderemachtenbesluit 
dat op die tweede machtiging berust.
Het College heeft dertien bijzonderemachtenbesluiten  genomen.  Overeenkomstig  de ge-
coördineerde  wetten op de Raad van State werd geen voorafgaand  advies gevraagd  over 
ontwerpen met betrekking tot de begroting. Alle andere ontwerpen werden voor advies 
voorgelegd aan de Raad van State. Ze werden binnen de wettelijke termijnen bekrachtigd 
bij decreet van 4 maart 202152. 
46 Die besluiten betreffen de premies aan ondernemingen, de toekenning van leningen door de GIMB en de verlen -
ging van de uitzonderingsregeling voor bouwplaatsen op de openbare weg. Er werd daarentegen een advies gefor -
muleerd over het bijzonderemachtenbesluit nr. 11, dat betrekking heeft op bepalingen aangaande de begroting, 
waarvoor een advies niet verplicht is. 
47 Ordonnantie van 19  maart  2020  om bijzondere machten toe te kennen aan het Verenigd College van de Gemeen -
schappelijke Gemeenschapscommissie in het kader van de gezondheidscrisis COVID-19.
48 Bijzonderemachtenbesluit van het Verenigd College van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie 
nr. 2020/008 tot vrijwaring van de werking van de openbare centra voor maatschappelijk welzijn in het kader van 
de COVID-19-Gezondheidscrisis.
49 Artikel 3 van de gecoördineerde wetten op de Raad van State.
50 Ordonnantie van 4  december  2020  houdende bekrachtiging van de besluiten van het Verenigd College van de Ge -
meenschappelijke Gemeenschapscommissie tot uitvoering van de ordonnantie van 19 maart 2020 om bijzondere 
machten toe te kennen aan het Verenigd College van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie in het 
kader van de gezondheidscrisis COVID-19 en betreffende het toekennen van bijkomende opdrachten aan de bi -
communautaire Dienst voor Gezondheid, Bijstand aan Personen en Gezinsbijslag.
51 Decreet van 23  maart  2020  tot toekenning van bijzondere machten aan het College van de Franse Gemeenschaps -
commissie in het kader van de COVID-19-pandemie.
52 Decreet van 4  maart  2021  houdende bekrachtiging van de bijzonderemachtenbesluiten genomen in uitvoering van 
het decreet van 23 maart 2020 tot toekenning van bijzondere machten aan het College van de Franse Gemeen -
schapscommissie in het kader van de COVID-19-pandemie. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /41
3.3.2 Inspectie van Financiën 
De ordonnantie die bijzondere machten verleent aan de gewestelijke regering53, bepaalt dat 
de regering  het advies van de Inspectie  van Financiën  niet hoeft te vragen. Hetzelfde  geldt 
voor de twee gemeenschapscommissies54. 
Er werd niet systematisch gebruikgemaakt van die vrijstelling. Zo werd het bijzondere -
machtenbesluit nr. 50 van 23 december 2020 (tot wijziging van het besluit dat de toeken -
ning van leningen aan de horeca omkadert) voorgelegd aan de Inspectie van Financiën55. 
Van de zeven reeksen  maatregelen  die het Rekenhof  heeft onderzocht  (cf. hoofdstuk  4), 
werden er vier genomen via gewone besluiten waarvoor telkens een advies werd gevraagd 
aan de Inspectie  van Financiën.  De andere drie werden genomen  via bijzonderemachten -
besluiten  en die werden niet voor advies voorgelegd  aan de Inspectie  van Financiën,  met 
uitzondering van het al vernoemde besluit nr. 50.
3.3.3 Besluitvormingsinstrumenten 
De Brusselse uitvoerende machten beschikten over statistische en analytische besluitvor -
mingsinstrumenten waarmee de maatregelen in een context konden worden geplaatst. De 
regelmatige monitoring van de socio-economische situatie in Brussel en de diagnoses van 
het Brussels  Planningsbureau  leverden  nuttige informatie  op voor de uitwerking  van de 
maatregelen dankzij de goede samenwerking tussen de betrokken administraties. De kabi -
netten en administraties  ontvingen  regelmatig  opvolgingsinformatie,  die ze gebruikten  om 
de behoeften  van bepaalde  activiteitensectoren  te identificeren  en om corrigerende  maat -
regelen te nemen.
Op basis daarvan  besliste de gewestelijke  regering  bijvoorbeeld  een specifieke  regeling  in 
te stellen voor leningen aan de horeca. In termen van lokale jobs was dat een belangrijke 
maatregel,  want de horeca werd hard getroffen  door de gezondheidsmaatregelen.  De rege -
ling in kwestie komt aan bod in punt 4.3 .
3.4 Intra-Brusselse coördinatie 
Naast het besluitvormingskader  en de besluitvorming  heeft het Rekenhof  ook onderzoek 
gedaan naar de coördinatie  tussen de Brusselse  entiteiten  en de interactie  tussen de actoren 
van die entiteiten.
Het Rekenhof  stelt vast dat de besluitvorming  voornamelijk  gebeurde  op initiatief  van elk 
departement,  waardoor  het risico bestaat dat de maatregelen  incoherent  zijn. Dat risico 
heeft zich niet gematerialiseerd  voor de maatregelen  die het Rekenhof  in detail onderzocht.
53 Ordonnantie van 19  maart  2020  om bijzondere machten toe te kennen aan de Brusselse Hoofdstedelijke Regering 
54 Ordonnantie van 19 maart 2020 om bijzondere machten toe te kennen aan het Verenigd College van de Ge -
meenschappelijke Gemeenschapscommissie in het kader van de gezondheidscrisis COVID-19; decreet van 
23 maart 2020 tot toekenning van bijzondere machten aan het College van de Franse Gemeenschapscommissie in 
het kader van de COVID-19-pandemie.
55 Besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering nr. 2020/050 tot wijziging van het bijzonderemachtenbesluit van 
de Brusselse Hoofdstedelijke Regering nr. 2020/010 van 30 april 2020 betreffende een gedelegeerde opdracht aan 
de nv Gewestelijke Investeringsmaatschappij voor Brussel (GIMB) voor de toekenning van kredieten aan bepaalde 
ondernemingen in de horecasector of voor de toelevering ervan vanwege de COVID-19-gezondheidscrisis. 42
Soms was er weliswaar  gebrek aan overleg tussen de beleidsniveaus,  maar de Brusselse 
beleidsmakers werken volgens de goede praktijken. De samenstelling van de drie uitvoe -
rende machten,  waarin dezelfde  ministers  zetelen naargelang  de taalrol waartoe  ze beho -
ren, maakte het vaak gemakkelijk  om tot synergieën  te komen en die dynamiek  heeft zich 
doorgezet  in de diensten.  Dankzij  de samenwerking  tussen Iriscare,  de diensten  van het 
Verenigd College (GGC) en de administratie van de Franse Gemeenschapscommissie kon 
bijvoorbeeld een verscherpt toezicht worden ingesteld op de subsidies die werden toege -
kend aan de sectoren die onder de twee commissies ressorteren.
Het streven naar coördinatie  is ook terug te vinden binnen elk van de Brusselse  entiteiten. 
Zo vergde de huurderspremie een samenwerking tussen drie gewestelijke besturen. Die 
samenwerking werd omkaderd door een overeenkomst waarin de verplichtingen van de 
partijen  werden afgebakend  (cf. punt 4.8 ). Daarnaast hebben de entiteiten ervoor gezorgd 
dat de communicatie  met de sectoren  die onder hun bevoegdheid  vallen, werd gestructu -
reerd in platforms.  Sommige  daarvan  bestonden  al, andere werden ad hoc gecreëerd  om de 
communicatie tussen de overheden en de begunstigden van de steun te faciliteren. 
Tot slot speelden  hub.brussels  en de dienst 1819 een  centraliserende  rol op het vlak van 
communicatie,  wat intensieve  coördinatie  vergde tussen de diensten  en instellingen  die 
voor de maatregelen verantwoordelijk waren. Op die manier hadden de ondernemingen 
vlotter toegang tot informatie.
3.5 Deelconclusie
Voor het voorbereiden,  uitwerken  en opvolgen  van de socio-economische  steunmaatrege -
len werd over de verschillende  overheden  heen geen overleg-  en coördinatiestructuur  uit-
getekend. De keuze van de steunmaatregelen werd dus uitsluitend op het politieke niveau 
bepaald,  terwijl de opdracht  van andere actoren zoals de ERMG grotendeels  werd beperkt 
tot het monitoren  van de economische  impact van de crisis, het uitwisselen  van informa -
tie tussen haar leden en het uitvoeren van analyses.. Evenmin was er een draaiboek met 
mogelijke  oplossingen  of richtinggevende  criteria beschikbaar.  Tegelijk stelt het Rekenhof 
vast dat de verschillende  overheden  erin geslaagd  zijn om zeer snel, parallel met de eerste 
gezondheidsmaatregelen,  de eerste socio-economische  steunmaatregelen  uit te werken. De 
focus van die eerste steunmaatregelen  lag ook op het opvangen  van eventuele  liquiditeits -
problemen en verlies van inkomen, in lijn met internationale aanbevelingen.
Het gebrek aan een overleg-  en coördinatiestructuur  had meerdere  gevolgen:  onvoldoende 
coherentie  tussen de steunmaatregelen  op federaal,  gewest- en gemeenschapsniveau,  een 
verhoogd  risico op over- of ondersubsidiëring,  een gebrek aan overleg over en uitwisseling  
van informatie  die op een ander bestuursniveau  aanwezig  is en een moeilijke  opvolging  en 
evaluatie van de steunmaatregelen.
Voor de Brusselse overheden is de context van de besluitvorming ongebruikelijk. 
Kenmerkend is de hoogdringendheid die voortvloeide uit de noodzaak om de continuïteit 
van de openbare dienstverlening te verzekeren en om een snel en substantieel antwoord te 
bieden op de socio-economische gevolgen van het beheer van de pandemie. De ongebrui -
kelijkheid van de besluitvorming werd nog versterkt door de soms beperkte kennis van de 
behoeften,  in combinatie  met de verregaande  vragen van sommige  federaties  van economi -
sche actoren (profit en non-profit).  COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /43
Het gebruikelijke wetgevende proces werd aangepast om tegemoet te komen aan de diverse 
noodwendigheden,  onder meer qua bestendiging  en organisatie  van de parlementaire  werk -
zaamheden. Dat vertaalde zich onder meer in de toekenning van bijzondere machten aan de 
Brusselse  Hoofdstedelijke  Regering,  aan het Verenigd  College van de Gemeenschappelijke 
Gemeenschapscommissie en aan het College van de Franse Gemeenschapscommissie.
De bijzonderemachtenbesluiten gingen veelal gepaard met een advies van de Raad van 
State. De regering  heeft overigens  gebruikgemaakt  van de vrijstelling  die het Parlement  had 
verleend en heeft niet systematisch het advies van de Inspectie van Financiën gevraagd.
Het Rekenhof  stelt goede praktijken  vast in de specifieke  context  van Brussel. 
Besluitvormingsinstrumenten  die op gecentraliseerde  en gecoördineerde  wijze werden 
ontwikkeld,  maakten  het mogelijk  om de besluitvorming  te oriënteren  op onderbouwde 
documentaire  basis. Structuren  voor overleg en coördinatie  tussen de politieke  entiteiten 
en de administraties  faciliteerden  de uitvoering  van de beslissingen,  hoewel die voor het 
merendeel werden genomen op initiatief van elk van de betrokken departementen.   COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /45
4.1 Methodiek
Het aantal socio-economische steunmaatregelen dat de Brusselse uitvoerende machten 
nam en de diversiteit ervan maken het onmogelijk om ze allemaal grondig te analyseren 
in het kader van deze audit. Daarom  heeft het Rekenhof  een risicoanalyse  gemaakt  van 
de maatregelen die bekend waren op het moment van zijn werkzaamheden voor de derde 
onderzoeksvraag. Die evaluatie werd uitgevoerd op basis van documentatie56 en berust op 
criteria in verband met de budgettaire impact van de maatregelen en de inherente risico’s 
voor de toekenning van en het toezicht op de verleende steun. Uit die analyse kwam naar 
voren dat de volgende zeven maatregelen een hoger risico zouden vertonen:  
Die maatregelen  werden grondig geëvalueerd  en de resultaten  van die evaluatie  worden in 
dit hoofdstuk voorgesteld.
4.2 Forfaitaire vergoedingen voor ondernemingen 
Door de lockdownmaatregelen  waartoe  de federale  regering  besliste in het kader van het 
beheer van de COVID-19-crisis,  moesten  sommige  economische  sectoren  gedurende  lange 
periodes  verplicht  sluiten en/of daalde hun activiteit.  Als gevolg daarvan  leden tal van on-
dernemingen57 inkomstenverliezen, waardoor hun financiële situatie verslechterde.
De Brusselse  Hoofdstedelijke  Regering  heeft na die beslissingen  snel gereageerd  door ver-
schillende  maatregelen  te nemen om het inkomstenverlies  van de ondernemingen  geheel of 
gedeeltelijk  te compenseren.  De toekenning  van forfaitaire  premies  vormt slechts een deel 
van het antwoord  van het Brussels Hoofdstedelijk  Gewest op de situatie. Andere maatrege -
len zijn de toekenning van leningen en waarborgen om de ondernemingen op korte termijn 
te steunen  (cf. punt 4.3 ) en lastendalingen voor sommige sectoren via belastingverminde -
ringen. 
56 De voornaamste documentatiebronnen die werden geraadpleegd, zijn de wetgeving, de nota’s aan de uitvoerende 
machten en de omzendbrieven die de toekenning van en het toezicht op de steun regelen.
57 De term “onderneming” wordt opgevat zoals in de zin van artikel 1.1, 1° van het Wetboek van Economisch Recht 
van 28 februari 2013 en werd in de verschillende bijzonderemachtenbesluiten gepreciseerd. 46
Die maatregelen  moeten worden gezien als aanvulling  bij de maatregelen  van de federale 
regering,  zoals de tijdelijke  werkloosheid  in samenhang  met COVID-19,  de uitbreiding  van 
de toegangsvoorwaarden voor het overbruggingsrecht en de toekenning van waarborgen.
Dit deel gaat nader in op de toekenning  van forfaitaire  vergoedingen  aan ondernemingen, 
die de essentie  vormt van de middelen  die het Brussels  Hoofdstedelijk  Gewest uittrekt voor 
economische steun aan kleine en middelgrote ondernemingen.
4.2.2 Goedgekeurde steunmaatregelen 
4.2.2.1 Regeling
De maatregelen die als reactie op de crisis werden genomen om inkomstenverliezen te 
compenseren,  bestonden  erin vergoedingen  toe te kennen aan ondernemingen  die daar 
uitdrukkelijk  een aanvraag  voor indienden  bij de bevoegde  administratie,  in casu Brussel 
Economie en Werkgelegenheid. Het gaat om forfaitaire, niet recurrente bedragen.
Gelet op de federale regelingen  die werden ingevoerd  om de fiscale en de sociale lasten van 
de ondernemingen te verminderen en op basis van de uitwisselingen en bevindingen bin -
nen de ERMG, heeft de Brusselse  regering  steun geboden  om de vaste kosten van de onder -
nemingen  geheel of gedeeltelijk  te dekken.  Op 7 april 2020 werd  beslist een eerste eenma -
lige premie van 4.000 euro  toe te kennen aan de kleine en middelgrote  ondernemingen,  en 
op 28 mei 2020 werd beslist dat een tweede premie van 2.000 euro zou worden toegekend 
aan een ruimere doelgroep van ondernemingen.
De forfaitaire  premie van 4.000 euro  was prioritair  bedoeld  voor ondernemingen  uit de 
sectoren  die rechtstreeks  werden getroffen,  d.w.z. de ondernemingen  die hun activiteiten 
moesten  stopzetten  als gevolg van de beslissingen  van de federale overheid.  De steun kwam 
dus enkel ten goede aan ondernemingen  die actief waren in minstens  één van de betrok -
ken sectoren,  waarvan  de Brusselse  regering  een lijst opstelde  aan de hand van de Nace-
Bel-nomenclatuur zoals die op 18 maart 2020 werd geregistreerd bij de Kruispuntbank van 
Niet alleen dienden  de ondernemingen  tot een welbepaalde  sector te behoren,  ze moesten 
ook beantwoorden aan de volgende voorwaarden:
• minder dan 50 voltijdse werknemers (VTE) in dienst hebben;
• minstens  één vestiging  hebben op het grondgebied  van het Brussels  Hoofdstedelijk  Ge-
west; 
• een economische  activiteit  uitoefenen  en daartoe beschikken  over menselijke  middelen 
en goederen die er specifiek voor worden bestemd.
Omdat de pandemie  bleef aanslepen  en ook tot financiële  moeilijkheden  leidde bij economi -
sche actoren die niet moesten  sluiten, besliste de Brusselse  gewestelijke  uitvoerende  macht 
een tweede forfaitaire  premie van 2.000 euro  in te voeren voor een ruimere  doelgroep  van 
private economische ondernemingen die aan de volgende kenmerken beantwoordden: COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /47
•m aximaal   vijf   voltijdse   werknemers   tellen;
•g
een
 p
ublieke
 o
nderneming
 z
ijn,
 n
och
 e
en
 o
 d
ie
 o
pdrachten
 v
an
 a
lgemeen
b
elang
 v
ervult,
 n
och
 e
en
 o
 w
aarvan
 h
et
 m
aatschappelijk
 d
oel
 g
een
 e
cono -
misch 
karakter 
heeft, 
noch 
een 
onderneming  
waarvan  
de 
financiering  
van 
publieke 
oor-
sprong
 
50 %
 
overstijgt;
•o
fwel
 z
elfstandige
 z
ijn
 e
n
 h
et
 o
verbruggingsrecht
 g
enieten,
 o
fwel
 e
en
 o
 z
ijn
w
aarvan
 
de
 
meeste
 
werknemers
 
economisch
 
werkloos
 
zijn;
•n
iet
 a
l
 e
en
 a
ndere
 p
remie
 h
ebben
 o
ntvangen
 d
ie
 i
n
 h
et
 k
ader
 v
an
 d
e
 C
OVID-19-crisis
i
s 
aangevraagd  
bij 
een 
Gewest, 
een 
Gemeenschap  
of 
een 
overheidsinstelling  
die 
van 
die
en
titeiten a
fhangt.
4.2.2.2
 R
De toekenning van de betrokken vergoedingen werd systematisch omkaderd door bijzon -
deremachtenbesluiten58. D ie h ebben  e en  v ergelijkbare  s tructuur  e n  b epalen  d e  d oelgroep,  
h
et
 
bedrag,
 
de
 
toekenningsvoorwaarden
 
en
 
de
 
nadere
 
regels
 
voor
 
controles
 
ex 
post.
De vergoedingen werden overigens toegekend overeenkomstig verordening nr. 1407/2013  
van 
de
 E
uropese
 C
ommissie
 v
an
 1
8 december 2013 betreffende
 d
e
 t
oepassing
 v
an
 d
e
 a
rtikelen
 
1
07 en
 1
08 van
 h
et
 V
erdrag
 b
etreffende
 d
e
 w
erking
 v
an
 d
e
 E
uropese
 U
nie
 o
p
 d
e-minimis -
steun,
 w
aardoor
 h
et
 B
russels
 G
ewest
 d
e
 s
teunmaatregelen
 n
iet
 h
oefde
 t
e
 m
elden
 a
an
 d
e
 
C
ommissie.
Brussel Economie en Werkgelegenheid (BEW) is het bestuur van de Gewestelijke 
Overheidsdienst Brussel dat belast werd met de operationele uitwerking van de toeken -
ning van en het toezicht op de diverse premies. BEW zette een portaalsite op waarmee alle maatregelen werden ingevoerd
59. Er werd niet voorzien in enige andere manier om een 
aanvraag in te dienen.
4.2.3
 
Balans
De
 v
olgende
 t
abel
 g
eeft
 v
oor
 d
e
 t
wee
 f
orfaitaire
 p
remies
 w
eer
 h
oeveel
 d
ossiers
 e
r
 w
erden
 
g
eopend en welk bedrag er op 31
 
december
 
2020
 i
n totaal was betaald. Die bedragen wor -
den
 g
eacht
 e
xact
 t
e
 z
ijn,
 a
angezien
 d
e
 p
eriode
 w
aarin
 d
e
 m
aatregel
 v
an
 t
oepassing
 w
as,
 i
s
 
a
fgelopen.
58 B ijzonderemachtenbesluit nr. 2020/013  v an de Brusselse Hoofdstedelijke Regering van 7  a pril  2 020  b etreffende de 
steun tot vergoeding van de ondernemingen getroffen door de dringende maatregelen om de verspreiding van het 
coronavirus COVID-19
 t
e beperken, en bijzonderemachtenbesluit nr. 2020/030
 v
an 28
 m
ei
 2
020
 v
an de Brusselse 
Hoofdstedelijke Regering betreffende de steun aan ondernemingen die een terugval van hun activiteit ondergaan als gevolg van de gezondheidscrisis COVID-19.
59
 D
e administratie heeft de portaalsite die ze voordien had ontworpen en geïmplementeerd voor het beheer van de 
gewestelijke steun, aangepast aan de COVID-premies.  48
Tabel 2 –  Aantal dossiers en totaalbedrag per vergoeding (in euro)
 Aantal dossiers
TotaalbedragInitiële  
ramingDelta
 Aan -
vragenAan -
vaardGeweigerd Betwisting
Forfaitaire 
premie van 
4.000  euro20.304 19.884 419 1 89.956.000,00 109.912.000,00 19.956.000,00
premie van 
2.000  euro21.051 17.329 3.721 1 34.658.000,00 102.000.000,00 67.342.000,00
Bron: Rekenhof, op basis van de gegevens afkomstig van Brussel Economie en Werkgelegenheid 
De globale kosten van de maatregelen zoals de Brusselse regering die ex ante  had geraamd,  
was 18 % overschat  voor de forfaitaire  premie van 4.000 euro  en 65 % overschat  voor die 
van 2.000 euro.
De raming van het potentieel aantal begunstigden berust op een kruising van gegevens 
afkomstig  van de Kruispuntbank  van Ondernemingen,  gegevens  van Statbel en gegevens 
afkomstig van het vertrouwelijke dashboard van de ERMG. 
Voor de premie van 2.000 euro  werd een buffer van 20 % toegepast  op de initieel geraamde  
kosten, om ervoor te zorgen dat de administratie  zoveel mogelijk  aanvragen  zou kunnen 
verwerken.  De buffer werd ingebouwd  omdat het aantal potentiële  begunstigden  moeilijk 
met precisie  kon worden bepaald,  gelet op het zeer ruime toekenningsspectrum  van de 
beoogde steun. 
Dat er zo weinig weigeringen  waren bij de eerste steunmaatregel  (2,1 %) is toe te schrijven 
aan het feit dat de toekenningsvoorwaarden  duidelijk  gedefinieerd  waren en aan het feit dat 
de portaalsite een reeks automatische controles uitvoerde op de aanvragen. Voor bepaalde 
parameters  oriënteert  de portaalsite  automatisch  de registratie  van de aanvragen,  waardoor 
onontvankelijke  dossiers  worden geweerd.  Het Rekenhof  kon niet nagaan hoeveel onder -
nemingen misschien moeilijkheden ondervonden bij de indiening van een aanvraag. Uit de 
auditwerkzaamheden  komt echter naar voren dat er geen enkele formele klacht werd ont-
vangen over technische  moeilijkheden  met de portaalsite  of over praktische  moeilijkheden 
bij de indiening van aanvragen.
Het beduidend  hogere aantal weigeringen  bij de tweede premie (17,7 %) is toe te schrijven 
aan de striktere toegangsvoorwaarden: de belangrijkste reden tot weigering houdt verband 
met de voorwaarde die stelt dat de betrokkene het overbruggingsrecht moest genieten in de 
periode maart en/of  april. Op de tweede plaats staan de weigeringen  wegens meervoudige 
aanvragen (als de betrokkene al andere Brusselse steun kreeg toegekend).
4.2.4 Resultaten van de controle die het Rekenhof uitvoerde
Het Rekenhof  heeft een steekproef  van vereffeningsdossiers  onderzocht  voor de twee for-
faitaire premies. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /49
4.2.4.1 Toekenning van en toezicht op de steun 
De administratie  werd geconfronteerd  met een delicate  evenwichtsoefening  tussen het 
risico op laattijdige betalingen en het risico op onterechte betalingen. Daarom stelde ze 
controleprocessen in om een snelle betaling van de vergoedingen te garanderen en tegelij -
kertijd het risico op onterechte betalingen te beperken. 
Het eerste controleniveau verloopt volledig geautomatiseerd zodra de aanvraag wordt inge -
diend via de portaalsite die BEW ontwikkelde om de toekenning van de steunmaatregel te 
beheren60. De administratie  noemt die controle  “de wizard ”. Door het ondernemingsnum -
mer te koppelen  aan gegevens  afkomstig  van authentieke  bronnen,  kan worden gecontro -
leerd of de onderneming  op 18 maart 2020 wel  degelijk een vestiging  had in het Brussels 
Hoofdstedelijk  Gewest en of het rijksregisternummer  van de beheerder  overeenstemt  met 
dat van de oprichter,  van de uitbater  of van een bestuurder.  Er wordt ook gecontroleerd  of 
er niet al andere COVID-premies zijn toegekend door een andere Brusselse administratie 
of openbare  instelling.  Tot slot wordt ook gecontroleerd  of er op de vermelde  bankrekening 
al steunpremies zijn gestort.
Voor de premie van 2.000 euro worden de voorwaarden in verband met het overbruggings -
recht ook automatisch gecontroleerd via gegevenskruisingen met bestanden van het RSVZ.
Zodra de automatische  controles  zijn uitgevoerd,  wordt het dossier gevalideerd  en aange -
maakt in de database Impala van BEW. Een medewerker controleert dan nog de andere cri -
teria, alsook de documenten  die de begunstigden  moeten voorleggen  (kopie van de bank -
kaart en van de identiteitskaart, bankattest, enz.).
De naleving van het de-minimis plafond berust op een verklaring  op erewoord  en wordt niet 
specifiek gecontroleerd door de administratie. 
Naast de controles ex ante  van de toegangsvoorwaarden  (om het risico op fraude te beper -
ken), gebeurt er een controle  ex post . Die beoogt voornamelijk de naleving van de toeken -
ningsvoorwaarden in verband met de situatie van de begunstigden in de drie jaar na de 
toekenning61. 
4.2.4.2 Vaststellingen
Reactiesnelheid van de administratie en controlestrategie 
De administratie  heeft haar geïnformatiseerde  systeem  voor het beheer van subsidieaan -
vragen snel aangepast. Dat systeem maakt het mogelijk de controles zoveel mogelijk te 
automatiseren  en de dossiers te centraliseren  zonder de vereffeningstermijnen  al te zeer op 
te rekken en rekening houdend met de beperkte resources. 
60 Aanvragen indienen via een portaalsite is gebruikelijk voor premies in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Er werd 
in geen enkele andere mogelijkheid voorzien.
61 Er zal moeten worden gecontroleerd of de begunstigde zijn verplichtingen nakomt op het vlak van sociale rechten 
en milieurechten, of hij de betrokken vestiging in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest behoudt en of hij geen aan -
gifte van faillissement doet. 50
De o ntplooide  c ontrolestrategie  s trookt  m et  d e  b eoogde  b eleidsdoelstelling,  n amelijk  s nel  
h
ulp bieden aan de begunstigde ondernemingen door de nadere regels voor de indiening 
van aanvragen maximaal te vereenvoudigen. De controle op basis van authentieke bronnen 
heeft
 h
et
 k
ennelijk
 m
ogelijk
 g
emaakt
 o
m
 d
e
 t
oekenning
 v
an
 n
iet-verschuldigde
 p
remies
 t
e
 
ve
rmijden.
Haalbaarheid van de controles De toekenningsvoorwaarden controleren op basis van een kruising met authentieke bron -
nen
 h
eeft
 e
en
 a
antal
 v
oordelen
 e
n
 d
ankzij
 d
e
 i
nformatisering
 e
rvan
 k
on
 e
en
 d
eel
 v
an
 d
e
 
c
ontrole worden gesystematiseerd voor alle dossiers door de manuele verrichtingen tot een 
minimum te beperken. 
Er doken niettemin een paar moeilijkheden op bij de toepassing van de controle op basis 
van
 a
uthentieke
 b
ronnen.
 W
at
 h
et
 o
 b
etreft,
 w
erd
 BE
W
 g
econfronteerd
 
m
et
 d
e
 l
aattijdige
 a
anlevering
 v
an
 g
egevens
 d
oor
 h
et
 R
SVZ,
 w
aardoor
 d
e
 v
erwerking
 v
an
 d
e
 
p
remieaanvragen vertraging opliep. Die vertragingen waren voor een deel toe te schrijven 
aan 
de 
abnormaal  
grote 
hoeveelheid  
aanvragen  
voor 
overbruggingsrecht,  
waardoor  
de 
toe-
kenningstermijnen langer werden. 
Betrouwbaarheid van de gegevens 
De controle in verband met de activiteitensector van de onderneming berust voornamelijk op de Nace-Bel-code die wordt meegedeeld aan de Kruispuntbank van Ondernemingen. Het
 r
isico
 d
at
 v
oortvloeit
 u
it
 h
et
 f
eit
 d
at
 d
ie
 c
odes
 v
ia
 e
en
 v
erklaring
 w
orden
 m
eegedeeld
 
e
n 
dat 
ondernemingen  
niet 
verplicht  
zijn 
een 
activiteit  
te 
beoefenen  
voor 
alle 
meegedeelde  
c
odes,
 w
erd
 o
ndervangen
 d
oor
 d
e
 g
egevens
 t
e
 t
oetsen
 a
an
 d
e
 w
erkelijke
 a
ctiviteiten
 z
oals
 
d
ie
 b
ekend
 z
ijn
 b
ij
 d
e
 b
tw-administratie.
 O
ndernemingen
 d
ie
 n
iet
 e
cht
 a
ctief
 z
ijn
 i
n
 e
en
 v
an
 
d
e
 i
n
 a
anmerking
 k
omende
 s
ectoren,
 k
onden
 i
n
 t
heorie
 d
us
 g
een
 p
remies
 o
ntvangen
 v
an
 
h
et
 
Brussels
 
Hoofdstedelijk
 
Gewest.
 
Het
 
Rekenhof
 
stipt
 
aan
 
dat
 
dit
 
een
 
goede
 
praktijk
 
is.
Kwaliteit van de controles De
 a
dministratie
 h
eeft
 e
en
 c
ontrole
 e
x ante 
uitgevoerd  
en 
ze 
heeft 
een 
reeks 
criteria 
gede -
finieerd 
voor 
controles  
ex post . Aangezien de regeling voorziet in voorwaarden die moeten 
worden
 g
erespecteerd
 t
ot
 d
rie
 j
aar
 n
a
 d
e
 t
oekenning
 v
an
 d
e
 s
teun,
 k
unnen
 d
ie
 c
ontroles
 p
as
 
o
p
 
dat
 
moment
 
worden
 
gefinaliseerd.
Het
 Re
kenhof
 h
eeft
 d
e
 r
ealiteit
 e
n
 d
e
 k
waliteit
 v
astgesteld
 v
an
 d
e
 c
ontroles
 d
ie
 v
oorafgaan
 
a
an
 
de
 
vereffening
 
van
 
de
 
steun
 
door
 
de
 
administratie,
 
en
 
dat
 
voor
 
alle
 
gestorte
 
premies.
Het
 
heeft
 
echter
 
twee
 
hiaten
 
vastgesteld:
•d
e administratie past de bepalingen van de Europese verordening die geldt voor het toe -
zicht op de de-minimis steun,
 n
iet
 a
dequaat
 t
oe.
 O
mdat
 e
r
 g
een
 n
ationaal
 r
egister
 i
s
 v
an
d
e de-m
inimissteun,
 z
ou
 d
e
 a
anvrager
 i
n
 z
ijn
 a
anvraag
 h
et
 b
edrag
 a
an
 d
e-m
inimis steun
moeten
 p
reciseren
 d
at
 h
ij
 i
n
 d
e
 l
oop
 v
an
 d
e
 v
oorbije
 d
rie
 b
oekjaren
 h
eeft
 o
ntvangen,
m
aar d
ie i
nformatie  w
ordt n
iet m
eegedeeld.  D
e a
dministratie  v
erlaat z
ich o
p d
e v
erkla -
ring
 
op
 
erewoord
 
van
 
de
 
aanvrager; COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /51
•d e a dministratie  c ontroleert  n iet  o f  d e  b egunstigde  o ok  s teun  h eeft  o ntvangen  v an  a ndere
d
eelstaatentiteiten,
 t
erwijl
 d
e
 r
egelgeving
 d
ie
 v
oorwaarde
 w
el
 s
telt.
 D
ie
 v
oorwaarden
z
ullen worden gecontroleerd bij de controle ex post .
Toen
 h
et
 Re
kenhof
 z
ijn
 w
erkzaamheden
 h
ad
 a
fgerond,
 m
oest
 d
e
 c
ontrole
 e
x post  nog wor -
den gepland door de diensten van de Economische Inspectie.
4.2.5
 E
valuatie van de regeling 
4.2.5.1
 Ge
lijke behandeling 
De Brusselse regering besliste dat enkel een limitatieve lijst van sectoren toegang zou krij -
gen
 t
ot
 d
e
 f
 p
remie
 v
an
 4
.000 euro.
 D
e
 l
ijst
 v
an
 i
n
 a
anmerking
 k
omende
 s
ectoren
 
b
erust
 i
n
 h
oofdzaak
 o
p
 d
e
 l
ijst
 v
an
 s
ectoren
 d
ie
 m
oesten
 s
luiten
 a
ls
 g
evolg
 v
an
 d
e
 b
eslissing
 
v
an
 d
e
 f
ederale
 r
egering.
 D
oor
 d
ie
 r
estrictie
 i
s
 e
r
 e
en
 b
reuk
 i
n
 d
e
 g
elijke
 b
ehandeling
 v
an
 
o
ndernemingen die inkomstenverlies leden als gevolg van de pandemie. Tal van onderne -
mingen
 d
ie
 n
iet
 v
erplicht
 m
oesten
 s
luiten,
 w
erden
 i
mmers
 o
ok
 i
n
 m
eer
 o
f
 m
indere
 m
ate
 
g
etroffen.
Het
 i
s
 o
nder
 m
eer
 d
ie
 o
ngelijkheid
 d
ie
 d
e
 r
egering
 e
rtoe
 b
racht
 d
e
 f
 p
remie
 v
an
 
2
.000
 
euro aan te bieden aan ondernemingen die niet verplicht waren volledig te sluiten. 
De
 m
inister-president
 v
estigt
 i
n
 z
ijn
 a
ntwoord
 d
e
 a
andacht
 o
p
 h
et
 f
eit
 d
at
 a
anvankelijk
 
d
e aandacht in de eerste plaats uitging naar de sectoren die de deuren moesten sluiten. 
Hij
 i
s
 o
verigens
 v
an
 o
ordeel
 d
at
 d
e
 m
aatregelen
 t
elkens
 w
erden
 g
ekalibreerd,
 z
odat
 z
e
 b
e-
antwoordden
 a
an
 d
e
 v
astgestelde
 b
ehoeften
 i
n
 d
e
 s
ectoren
 d
ie
 w
erden
 g
eïdentificeerd
 a
ls
 
m
ogelijkerwijs in moeilijkheden. Hij voegt eraan toe dat een verschillende behandeling 
uiteraard
 g
een
 b
reuk
 i
n
 d
e
 g
elijkheid
 b
etekent
 a
ls
 d
e
 s
ectoren
 z
ich
 n
iet
 i
n
 e
en
 o
bjectief
 
ve
rgelijkbare situatie bevinden.
4.2.5.2
 Pr
oportionaliteit van de maatregelen 
De 
vergoedingsmethode  
waarvoor  
de 
Brusselse  
regering 
opteerde,  
voorziet 
niet 
in 
een 
pro-
portionaliteitsmechanisme dat gekoppeld is aan de grootte van de onderneming en aan de 
duur
 v
an
 d
e
 s
luiting.
 D
e
 s
teun
 w
erd
 t
oegekend
 i
n
 d
e
 v
orm
 v
an
 n
iet-recurrente
 f
 
v
ergoedingen
 e
n
 i
edereen
 o
ntving
 h
etzelfde
 b
edrag.
 D
aaruit
 v
olgt
 d
at
 d
e
 i
ntensiteit
 v
an
 d
e
 
s
teun
 m
isschien
 d
aalde,
 h
etzij
 o
mdat
 d
e
 c
risis
 b
leef
 a
anslepen,
 h
etzij
 d
oor
 d
e
 g
rootte
 v
an
 
d
e onderneming. 
4.2.6
 C
onclusies
BEW
 h
eeft
 z
ich
 s
nel
 a
angepast,
 o
ndanks
 d
e
 m
oeilijkheden
 q
ua
 w
erkorganisatie
 a
ls
 g
evolg
 
v
an 
de 
pandemie.  
De 
administratie  
heeft 
een 
systeem 
voor 
de 
toekenning  
van 
premies 
in-
gesteld dat strookt met de beoogde beleidsdoelstelling. 
De controlestrategie berust ruimschoots op de geautomatiseerde kruising van gegevens 
afkomstig
 u
it
 a
 b
ronnen.
 D
ie
 w
erkwijze
 b
iedt
 v
oordelen
 o
mdat
 b
ijvoorbeeld
 e
en
 
g
root aantal dossiers snel kan worden verwerkt door de risico’s van manuele controlever -
richtingen tot een minimum te beperken. De beschikbaarheid van de gegevens en de moei -
lijkheden
 i
n
 s
amenhang
 m
et
 d
e
 p
rocedures
 d
ie
 v
oorafgaan
 a
an
 d
e
 g
egevensuitwisseling
 
t
ussen
 a
dministraties
 m
et
 b
etrekking
 t
ot
 h
et
 o
verbruggingsrecht,
 h
eeft
 e
chter
 g
eleid
 t
ot
  52
langere v ereffeningstermijnen  i n  b epaalde  p remiedossiers  e n  z elfs  t ot  d e  v erwerping  v an  
d
ossiers.
De
 c
ontrole
 d
ie
 p
laatsvindt
 v
óór
 d
e
 p
remies
 w
orden
 b
etaald,
 b
eperkt
 d
e
 r
isico's
 o
p
 f
raude
 
e
n
 d
ubbele
 s
ubsidiëring.
 E
r
 z
ijn
 e
chter
 e
en
 p
aar
 h
iaten.
 Z
o
 w
ordt
 n
iet
 g
econtroleerd
 o
f
 d
e
 
b
egunstigde niet ook al steun ontvangt van andere entiteiten en worden de bepalingen van 
de Europese verordening die geldt voor het toezicht op de de-minimis steun niet adequaat 
toegepast. De controle ex post  zou die hiaten deels kunnen ondervangen.
Tot
 s
lot
 l
eidt
 h
et
 s
ysteem
 v
an
 f
 v
 t
ot
 e
en
 o
ngelijke
 b
 v
an
 d
e
 
o
ndernemingen en vertoont het een gebrek aan proportionaliteit.
4.3 L eningen aan ondernemingen 
4.3.1  Inleiding 
V
anaf
 1
3 maart 2020 heeft
 d
e
 f
ederale
 r
egering
 m
 g
enomen
 o
p
 h
et
 v
lak
 v
an
 s
ocial 
distancing  
en 
de 
sluiting 
van 
de 
zogeheten  
“niet-essentiële”  
sectoren,  
waaronder  
de 
horeca. 
D
eze 
sector 
heeft 
voor 
het 
gewestelijk  
grondgebied  
een 
bijzonder  
belang 
in 
termen 
van 
lo-
kale werkgelegenheid: voor elk miljoen euro aan omzet in de horeca worden nagenoeg drie 
jobs onrechtstreeks gegenereerd in andere activiteitensectoren op het gewestelijk grondge -
bied62. D at i s e en  v an  d e  r edenen  w aarom  d e  g ewestelijke  r egering  s pecifieke  m aatregelen  
n
am voor de horeca. Op 30
 a
pril
 
2020
 w
erd beslist leningen toe te kennen aan op het ge -
westelijk grondgebied gevestigde horecaondernemingen en aan hun leveranciers. Omdat de crisis
 b
leef
 a
anslepen,
 h
eeft
 d
e
 r
egering
 d
ie
 m
aatregel
 i
n
 t
weede
 i
nstantie
 u
itgebreid
 n
aar
 
a
lle activiteitensectoren. 
4.3.2  Regeling 
G
ezien
 h
et
 r
isicoprofiel
 v
an
 o
 u
it
 d
e
 h
oreca
 l
eek
 h
et
 c
ruciaal
 o
m
 d
e
 t
oegang
 
o
pen
 t
e
 h
ouden
 t
ot
 e
en
 a
ndere
 fi
nancieringsbron
 d
an
 d
e
 b
ankensector.
 D
at
 v
ormde
 e
en
 
a
anvulling bij de economische steunmaatregelen in samenhang met de premies voor on -
dernemingen
 
(cf.
 
punt 4.2 ).
Die beslissing en de tenuitvoerlegging ervan berusten op overleg dat plaatsvond binnen een
 w
erkgroep
 v
oor
 e
conomische
 i
nformatie
 d
ie
 m
eteen
 n
a
 1
2 maart 2020 werd
 o
pgericht
 
(
cf. hoofdstuk  3)
. Bij de uitwerking van die beslissing bleken ook de uitwisselingen in het 
kader van de ERMG nuttig te zijn geweest. 
In 
die 
context 
heeft 
de 
regering 
een 
opdracht  
betreffende  
de 
van 
leningen  
gede -
legeerd aan de Gewestelijke Investeringsmaatschappij voor Brussel (Finance&Invest.brus -
sels,
 h
ierna
 “
de
 G
IMB”
 g
enoemd),
 d
ie
 d
e
 t
aak
 h
eeft
 p
rivate
 fi
nancieringen
 a
an
 t
e
 v
ullen
 m
et
 
l
eningen
 o
f
 p
articipaties.
 Z
e
 b
eoogt
 d
e
 k
leine
 e
n
 m
iddelgrote
 o
ndernemingen,
 d
e
 s
tart-ups,
 
a
lsook
 
sociale
 
ondernemingen
 
en
 
coöperatieven.
62 Cf. Brussels Planningsbureau (perspective.brussels), Sociaal-economische, territoriale en ecologische herstructu-
 rering na de COVID-19-crisis, p. 40, juli 2020. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /53
De gedelegeerde  opdracht  is geen nieuwe activiteit,  maar versterkte  de middelen  ten be-
hoeve van ondernemingen  uit de horeca en hun leveranciers  met 39,5 miljoen  euro63. Voor 
leveranciers  geldt wel een bijzondere  voorwaarde:  ze moeten betaalfaciliteiten  hebben toe-
gekend aan ondernemingen uit de Brusselse horeca. 
Op 23 december 2020 breidde de regering die opdracht uit tot alle ondernemingen met een 
actieve vestiging  op het gewestelijke  grondgebied,  ongeacht  de sector, op voorwaarde  dat ze 
voldoen aan de toekenningsvoorwaarden. 
Aangezien  de crisis bleef aanslepen,  voerde de regering  op 27 mei 2021 voor  de derde keer 
een wijziging  door in de regeling,  door de beschikbare  enveloppe  voor leningen  met 10 mil -
joen euro op te trekken.
In eerste instantie moesten de ondernemingen uit de horeca minstens 50 personen vol -
tijds in dienst hebben. Die drempel werd vastgelegd onder verwijzing naar de bepalingen 
van het bijzonderemachtenbesluit  2020/013,  die de toekenning  omkaderden  van de forfai -
taire premie van 4.000 euro  aan ondernemingen  (cf. punt 4.2), om te vermijden  dat lenin -
gen zouden worden toegekend aan ondernemingen die de betrokken premie ontvangen. 
In juni 2020 werd het maximale aantal voltijdse medewerkers teruggebracht tot 10.
De leningen,  die als “semi-kapitaalschuld”  worden beschouwd  voor de begunstigde,  zouden 
binnen zeven jaar na de toekenning moeten worden terugbetaald. De intrestvoet stijgt per 
geleende  schijf en zet de begunstigde  ertoe aan gebruik te maken van de voorwaarden  op 
de private markt zodra zijn situatie dat toelaat.
Leningaanvragen moeten worden ingediend vóór 31 december 2021.
De GIMB ontving een bedrag van 0,8 miljoen euro om haar beheerkosten te dekken.
4.3.3 Regelgevend kader 
De maatregel  die erin bestaat leningen  toe te kennen aan de horeca, wordt omkaderd  door 
een bijzonderemachtenbesluit64. Dat besluit definieert  de opdracht  die de regering  delegeert 
aan de GIMB en wijst een eerste bedrag van 0,5 miljoen  euro toe voor de beheerkosten.  Het 
besluit preciseert  de enveloppe  voor de begunstigden  (initieel vastgesteld  op 39,5 miljoen 
euro), door het gewest als lening toevertrouwd  aan de GIMB en terugbetaalbaar  met intrest, 
met aftrek van de verliezen  die de GIMB leed. Het bepaalt ook de toekenningsvoorwaarden 
en de nadere regels voor het toezicht op de maatregel. 
63 Ter vergelijking: voor alle activiteiten van finance.brussels moest in 2019 een bedrag van 40,1 miljoen euro worden 
vastgelegd, waarvan slechts 10 % ten goede kwam aan de horeca (steun aan 20 ondernemingen) (cf. jaarverslag, 
p. 16-17).
64 Bijzonderemachtenbesluit nr. 2020/010 van 30 april 2020 betreffende een gedelegeerde opdracht aan de  
nv Gewestelijke Investeringsmaatschappij voor Brussel (GIMB) voor de toekenning van kredieten aan Brusselse 
ondernemingen en de leveranciers van de horecasector vanwege de COVID-19-gezondheidscrisis. 54
Het besluit werd nadien gewijzigd door twee andere bijzonderemachtenbesluiten en door 
één gewoon besluit65.
De achtereenvolgende wijzigingen van het regelgevend kader waren bedoeld om de rege -
ling
 a
f
 t
e
 s
temmen
 o
p
 d
e
 e
volutie
 v
an
 d
e
 c
risis
 e
n
 o
p
 d
e
 m
 w
aarmee
 d
e
 d
oel-
groepen te maken kregen. De uitbreiding van de toegangsvoorwaarden en de verhoging van de middelen maakten het mogelijk een groter aantal structuren te ondersteunen in een context waarin de private bankensector de toegang tot leningen voor dat soort onderne -
mingen beperkte.
4.3.4
 Balans
D
at
 m
eer
 m
iddelen
 w
erden
 u
itgetrokken
 v
oor
 d
eze
 l
eningen,
 i
s
 t
e
 v
erantwoorden
 d
oor
 d
e
 
b
alans
 v
an
 d
e
 m
aatregel:
 o
p
 1
1 maart 2021 had
 d
e
 G
IMB
 a
l
 2
6,5 miljoen
 e
uro
 a
an
 l
eningen
 
t
oegekend
 a
an
 8
0 ondernemingen,
 t
erwijl
 d
ossiers
 m
et
 b
etrekking
 t
ot
 3
6 ondernemingen,
 
v
oor
 
in
 
totaal
 
9,6 miljoen
 
euro,
 
nog
 
ter
 
studie
 
lagen66. 
De
 G
IMB
 m
aakte
 o
verigens
 g
ewag
 v
an
 1
61 geweigerde
 d
ossiers
 o
p
 23 
april 2021,
 v
eelal
 v
an-
wege een ontoereikend aantal VTE. De maatregel werd bijgestuurd om tegemoet te komen 
aan die realiteit: het minimum aantal VTE werd in
 
juni
 
2020
 t
eruggebracht van 50
 n
aar 
10. De zogeheten “Oxygen-lening”  is overigens ook toegankelijk voor ondernemingen met
minder dan 10
 
VTE. Zeventien dossiers werden geweigerd wegens negatieve eigen middelen
zonder vooruitzicht op een snelle herkapitalisatie.
De
 d
oelgroep
 h
eeft
 r
uimschoots
 g
ebruikgemaakt
 v
an
 d
e
 m
aatregel.
 H
et
 s
ucces
 i
s
 o
nder
 
m
eer
 t
oe
 t
e
 s
chrijven
 a
an
 d
oeltreffende
 c
ommunicatie.
 A
lgemene
 i
nformatiestructuren
 
h
ebben de in aanmerking komende ondernemingen systematisch op de maatregel gewe -
zen.
 Z
o v
erzamelde
 h
ub.brussels
 n
agenoeg
 1
6.000 contactadressen
 v
ia
 d
e
 d
ienst
 1
819,
 d
ie
 d
e
 
b
etrokkenen
 a
ctuele
 i
nformatie
 b
ezorgde
 o
ver
 d
e
 a
anpak
 v
an
 d
e
 e
 c
risis.
 Z
owat
 
2
7.000 abonnees  
van 
de 
1819-nieuwsbrief  
werden 
ook 
geïnformeerd  
over 
de 
regelingen.  
De 
v
eldwerkers  
van 
hub.brussels,  
tot 
slot, 
hebben 
specifieke  
infofiches  
verdeeld 
aan 
onderne -
mers uit de horeca.
65 B ijzonderemachtenbesluit 2020/046  v an 18  j uni  2 020  v an de Brusselse Hoofdstedelijke Regering nr. 2020/046  t ot 
wijziging van het bijzondere machtenbesluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering nr. 2020/010
 v
an 
30
 a
pril
 2
020
 b
etreffende een gedelegeerde opdracht aan de nv Gewestelijke Investeringsmaatschappij voor 
Brussel (GIMB) voor de toekenning van kredieten aan bepaalde ondernemingen in de horecasector of voor de 
toelevering ervan vanwege de COVID−19-gezondheidscrisis; bijzonderemachtenbesluit nr. 2020/050  va
n 23  d
e-
cember
 2
020
 t
ot wijziging van het bijzondere machtenbesluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering nr. 
2020/010
 v
an 30
 a
pril
 2
020
 b
etreffende een gedelegeerde opdracht aan de nv Gewestelijke Investeringsmaat-
schappij voor Brussel (GIMB) voor de toekenning van kredieten aan bepaalde ondernemingen in de horecasector of voor de toelevering ervan vanwege de COVID-19-gezondheidscrisis; gewoon besluit van 27
 m
ei
 2
021
 t
ot wijziging 
van het bijzondere machtenbesluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering nr. 2020/010
 v
an 30
 a
pril
 2
020
 b
e-
treffende een gedelegeerde opdracht aan de nv Gewestelijke Investeringsmaatschappij voor Brussel (GIMB) voor de toekenning van kredieten aan Brusselse ondernemingen en de leveranciers van de horecasector vanwege de COVID-19-gezondheidscrisis. Art. 44
 v
an de ordonnantie van 4
 d
ecember
 2
020
 h
oudende bekrachtiging van de 
besluiten van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering tot uitvoering van de ordonnantie van 19  
maart  
2020  
om bij -
zondere machten toe te kennen aan de Brusselse Hoofdstedelijke Regering in het kader van de gezondheidscrisis COVID-19
 m
achtigt de regering immers om de bepalingen die werden genomen via bijzonderemachtenbesluiten 
te wijzigen op voorwaarde dat een wettelijke grondslag haar machtigt om de betrokken materies te regelen.
66 B
ron: kabinet van de staatssecretaris belast met Economische Transitie en Wetenschappelijk Onderzoek. Op 
9
 
september
 
2021
 
waren 118
 
dossiers gevalideerd ten belope van 39,7
 
miljoen euro. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /55
4.3.5 Resultaat van de controle die het Rekenhof uitvoerde 
4.3.5.1 Toekenning en toezicht 
Het besluit voorziet in drie stappen: nadat de aanvragers elektronisch een dossier hebben 
ingediend,  worden de boekhoudkundige  gegevens  verzameld,  onder meer op basis van een 
automatische  gegevenstransfer  vanuit het platform  Bel-first.  De GIMB voert een financiële  
analyse uit van die gegevens,  alvorens een investeringscomité  ad hoc beslist over de toeken -
ning. Voor leningen van meer dan 500.000 euro is het akkoord van de minister nodig.
4.3.5.2 Vaststellingen
Kwaliteit van de controles 
Het Rekenhof  heeft acht toekenningsdossiers  onderzocht  en stelt vast dat alle controlepun -
ten waarin het besluit voorziet,  systematisch  worden geverifieerd  (op drie uitzonderingen 
na).
Enerzijds legt het besluit de verplichting op dat “de aanvrager het nodige heeft gedaan om 
de andere maatregelen voorzien in het kader van deze crisis te genieten” . De kandidaat-be -
gunstigde  stelt daarvoor  een verklaring  op, maar die wordt niet systematisch  gecontroleerd 
voor alle maatregelen waarin de regelgeving voorziet.
Anderzijds zijn er Europese regels aangaande staatssteun die verplichtingen opleggen aan 
de begunstigden,  maar tot februari 2021 werden  die verplichtingen  niet gecontroleerd. 
Nadien moesten de aanvragers een verklaring op erewoord opstellen om dat punt te onder -
vangen. De Raad van State had dat hiaat overigens  aangestipt  in zijn voorafgaande  advies. 
De aanvrager  voegt een gedetailleerd  overzicht  toe van de steunbedragen  die hij heeft ont-
vangen (ook buiten de context van de crisis) en vermeldt  vanwaar  die steun afkomstig  was 
en op welke datum de steun werd toegekend. 
Tot slot bepaalt het besluit dat de GIMB moet nagaan “in redelijke mate, of de aanvrager 
leefbaar zal zijn na de toekenning van de lening” . Het Rekenhof  stelt vast dat die redelijke 
zekerheid  voor ten minste twee van de acht onderzochte  dossiers  in twijfel kan worden 
getrokken.  De minister-president  geeft in zijn antwoord  aan dat het ingewikkeld  is de leef-
baarheid  van een onderneming  te evalueren,  in het bijzonder  in de context van een gezond-
heidscrisis.
4.3.6 Evaluatie van de maatregel 
4.3.6.1 Coherentie van de maatregel en van de uitvoering ervan 
De maatregel is coherent met de beslissingen die de Brusselse regering nam op het vlak van 
premies,  rekening  houdend  met de maatregelen  die de federale  regering  nam. Het over -
leg in de gewestelijke  en federale  werk- en denkgroepen  die er kwamen  als gevolg van de 
crisis, was nuttig. De beslissing  werd niet voorafgegaan  door een formele  risicoanalyse, 
maar streeft er niettemin  naar het overheidsinitiatief  te situeren  binnen een realistische 
marktcontext,  om de actoren voor te bereiden  op het herstel van de economie.  De drempel -
bedragen,  plafondbedragen  en parameters  van de beslissing  berusten  onder meer op een 
onderzoek van de beschikbare gegevens over de toestand in de horeca. 56
Het Rekenhof  stelt echter vast dat de gewestelijke  autoriteiten  bij de afsluiting  van de au-
ditwerkzaamheden  nog niet hadden beslist of in gebreke  blijvende  debiteuren  tot terug -
betaling  zouden worden gedwongen.  Dat er terugbetalingen  zullen uitblijven,  is echter te 
verwachten in het vooruitzicht van de marktevolutie in de komende jaren. Dat hiaat in de 
voorbereiding van de maatregel leidt tot onzekerheid op het vlak van het administratieve 
beheer. De minister-president  geeft in zijn antwoord  aan dat het Brussels  Hoofdstedelijk 
Gewest rekent op de terugbetaling  van de toegekende  leningen.  Een analyse van de finan -
ciële leefbaarheid  van de begunstigden  is trouwens  een toekenningsvoorwaarde.  Hij voegt 
eraan toe dat een grondig onderzoek kan worden uitgevoerd bij eventuele procedures van 
gerechtelijke reorganisatie.
4.3.6.2 Cumulatie van steun 
De toekenning van de lening is gekoppeld aan de voorwaarde dat de onderneming ook 
gebruik dient te maken van andere steun die wordt geboden.  De cumulatie-effecten  waren 
echter nog niet geëvalueerd toen de auditwerkzaamheden werden afgesloten.
4.3.6.3 Gelijke behandeling 
Het Rekenhof  stelt vast dat er geen enkele klacht kwam over deze maatregel.  Volgens  de 
procedure  moesten  aanvragen  binnen 10 dagen  verwerkt  worden,  wat weliswaar  niet al-
tijd gebeurde,  maar de communicatie  met de aanvragers  verliep digitaal en dus vlotter. In 
dat verband  heeft de doorstroming  vanuit de gewestelijke  infosites  (hub.brussels  en 1819) 
ervoor gezorgd dat de maatregel de nodige bekendheid kreeg. De lessen die werden ge -
trokken uit vorige crises (de economische  crisis van 2008-2009 en  de veiligheidscrisis  van 
2015-2016)  werden bovendien  te baat genomen,  onder meer op het vlak van de werkorgani -
satie en de dringende  verwerking  van dossiers;  ook de aanpak van de communicatie  met de 
begunstigden en met de andere betrokken gewestelijke instellingen verliep vlotter dankzij 
ervaringen uit het verleden.
4.3.7 Conclusies
De maatregel  die erin bestaat dat de GIMB leningen  toekent,  kwam tegemoet  aan vooraf 
geïdentificeerde  behoeften.  Naargelang  de crisis evolueerde,  werd de maatregel  bijgestuurd 
en de uitvoering ervan strookt in essentie met de wettelijke voorschriften. 
De toekenningscriteria  waarin de regelgeving  voorziet,  worden echter niet allemaal  syste -
matisch gecontroleerd (bv. het gebruik van andere steun waarop de kandidaat-begunstig -
den aanspraak  maken).  Bij de toekenningscriteria  is de leefbaarheid  van de gefinancierde 
structuren moeilijk te beoordelen. 
Tot slot is er nog geen procedure uitgewerkt die achterstallige terugbetalingen omkadert. 
4.4 Steun aan de sector van de dienstencheques 
4.4.1 Inleiding 
De NVR beschouwde de sector van de dienstencheques als essentieel. Die ondernemingen 
moesten niet sluiten tijdens de pandemie,  maar ze werden wel sterk getroffen  door de lock -
downmaatregelen  en de social distancing  waartoe  de federale  overheid  besliste.  Sommige 
dienstenchequegebruikers  wensten om uiteenlopende  redenen (angst voor besmetting,  
quarantaine,  enz.) geen arbeidskrachten  meer te ontvangen  thuis. Die afzeggingen  gene -
reerden inkomstenverlies bij de betrokken dienstenchequebedrijven. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /57
De technische  werkloosheid  bood een uitweg, maar bleek in de praktijk  moeilijk  toe te 
passen, vooral omdat de continuïteit  van de diensten  moest worden verzekerd.  Sommige 
gebruikers hebben immers geen andere mogelijkheid dan een beroep te doen op diensten -
chequewerknemers.  Door onverwachte  afzeggingen  en het feit dat men niet een deel van 
de dag werkloos kan zijn67, moesten  ondernemingen  die hun activiteiten  wensten  voort te 
zetten, volledige  dagen uitbetalen  aan werknemers  met onvolledige  uurroosters.  Bovendien 
gaat het om een precaire  sector. Sommige  werknemers  hebben partiële contracten,  aange -
vuld met tijdelijke contracten. Dergelijke contracten komen niet altijd in aanmerking voor 
het recht op tijdelijke werkloosheid.
4.4.2 Steunmaatregelen
4.4.2.1 Regeling
De Brusselse  Hoofdstedelijke  Regering  nam drie maatregelen  om de sector van de diensten -
cheques te steunen. Ze liepen van 18 maart tot 30 april 2020 en twee ervan werden verlengd 
tot 30 juni 2020.
De eerste maatregel  behelsde  de toekenning  van een eenmalige  forfaitaire  premie van 
4.000 euro aan alle dienstenchequebedrijven met een erkenning op de datum waarop de 
steun werd uitbetaald  (6 mei 2020)  en met hoofdzetel  in het Brussels  Gewest.  Die laat-
ste voorwaarde  werd gecoördineerd  met het Waals Gewest om cumulaties  te vermijden 
als ondernemingen een erkenning hebben in beide gewesten. De premie was bedoeld om 
het inkomstenverlies  als gevolg van afgenomen  activiteit  te compenseren.  Ze werd op 
6 mei 2020 uitbetaald  door de uitgifteonderneming  (Sodexo),  op bevel van de administratie  
die binnen BEW bevoegd is voor de dienstencheques.
De tweede maatregel bestond in een verhoging (+2 euro) van de gewestelijke tegemoetko -
ming per gepresteerd uur ten behoeve van de dienstenchequebedrijven. De verhoging gold 
voor dienstencheques die aan de bedrijven werden terugbetaald voor prestaties verricht in 
de loop van de periode van 18 maart 2020 tot en met 30 juni 2020. Om de verhoogde tege -
moetkoming  te genieten,  moesten  de dienstencheques  uiterlijk op 15 september 2020 voor 
terugbetaling zijn voorgelegd aan de uitgifteonderneming. 
De derde maatregel  was bedoeld  als financiële  steun voor werknemers  van de Brusselse 
dienstenchequesector die in tijdelijke werkloosheid werden geplaatst als gevolg van 
COVID-19, voor de periode van 18 maart tot  en met 30 juni 2020.  Erkende  bedrijven  met 
hoofdzetel  in het Brussels  Hoofdstedelijk  Gewest moesten  de steun bij de administratie 
aanvragen vóór de 15e van de maand volgend op de maand van tijdelijke werkloosheid. De 
steun beliep, voor elke betrokken  werknemer,  2,50 euro  bruto per aangegeven  uur tijdelijke 
werkloosheid. De erkende dienstenchequebedrijven moesten de steun doorstorten aan de 
betrokken werknemers. 
67 Die restrictie werd, onder meer voor de sector van de dienstencheques, opgeheven in de periode van 10 mei tot 
30 juni 2021. 58
4.4.2.2 Regelgevend kader 
De drie maatregelen werden ingevoerd via een bijzonderemachtenbesluit68. De toepas -
singsperiode van de laatste twee maatregelen werd verlengd middels een tweede bijzonder -
emachtenbesluit69. Het eerste bijzonderemachtenbesluit  definieerde  de beoogde  doelgroep, 
het bedrag, de toekenningsvoorwaarden en de nadere regels voor de controle ex  post .
De premies van de eerste maatregel werden overigens toegekend in overeenstemming met 
verordening  nr. 1407/2013 van  de Europese  Commissie  van 18 december 2013 betreffende 
de toepassing  van de artikelen  107 en 108 van het Verdrag  betreffende  de werking  van de 
Europese Unie op de-minimis steun, waardoor  het Brussels  Gewest de steunmaatregelen 
niet hoefde te melden aan de Commissie.
Het departement Dienstencheques van BEW werd ermee belast de toekenning van en het 
toezicht op de diverse steunmaatregelen  te operationaliseren.  De uitgifteonderneming  ver-
vult haar klassieke  controleopdrachten  en fungeert  eenvoudigweg  als kassier voor rekening 
van de administratie voor de uitbetaling van de verhoogde tegemoetkoming en de werk -
loosheidstoeslagen.
4.4.3 Balans
De 242 ondernemingen  met een erkenning  op 6 mei 2020 en  met hoofdzetel  in Brussel ont-
vingen de eenmalige  forfaitaire  premie van 4.000 euro,  wat neerkomt  op een totaalbedrag  
van 968.000 euro.
Alle in het Brussels  Hoofdstedelijk  Gewest erkende  ondernemingen  die prestaties  verricht -
ten in de periode van 18 maart tot  30 juni 2020 (495 ondernemingen70), genoten de verhoog -
de tegemoetkoming.  Er werd in totaal 4,5 miljoen  euro betaald.  Volgens de schattingen  zou 
de maatregel  2,9 miljoen  euro kosten tijdens de toepassingsperiode  van drieënhalve  maand. 
Die budgettaire onderschatting toont aan dat de activiteit in de sector minder sterk terug-
liep dan verwacht. In de gegeven periode lag het aantal benutte dienstencheques hoger dan 
de regering  had geraamd.  Die besliste de maatregel  niettemin  te verlengen  tot 30 juni 2020, 
omdat de ondernemingen dankzij de gewestelijke tegemoetkoming een aanzienlijk hogere 
terugbetaling konden krijgen om zodoende opgewassen te zijn tegen de extra werklast die 
de crisis genereerde  als gevolg van, bijvoorbeeld,  de vele afzeggingen,  het hogere verzuim, 
enz. 
De derde maatregel  kwam in maart en april ten  goede aan 161 ondernemingen  (15.226 werk -
nemers),  voor in totaal 6,6 miljoen  euro. Uit de dossiers van de maand mei komt  naar voren 
dat 156 ondernemingen  de toeslag bij de tijdelijke  werkloosheid  ontvingen  voor 14.001 werk-
nemers en in totaal 1,9 miljoen  euro. In juni, tot slot, genoten  287 ondernemingen  de steun -
maatregel ten behoeve van 8.046 werknemers, voor in totaal 0,9 miljoen euro. 
68 Besluit nr. 2020/012 van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering van bijzondere machten betreffende de invoering 
van steunmaatregelen voor de erkende dienstenchequeondernemingen en hun werknemers naar aanleiding van 
de dringende maatregelen om de verspreiding van het coronavirus COVID-19 te beperken.
69 Besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering van bijzondere machten nr. 2020/032 tot verlenging van de 
maatregelen uit het besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering van bijzondere machten nr. 2020/012 van 
23 april  2020  betreffende de invoering van steunmaatregelen voor de erkende dienstenchequeondernemin -
gen en hun werknemers naar aanleiding van de dringende maatregelen om de verspreiding van het coronavirus  
70 Die ondernemingen hebben niet allemaal hun hoofdzetel in Brussel. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /59
4.4.4 Resultaten van de controle die het Rekenhof uitvoerde 
4.4.4.1 Toekenning van en toezicht op de steun 
Vanuit haar rol als uitgifteonderneming  van dienstencheques  heeft Sodexo de verschul -
digde bedragen  betaald op bevel van de administratie.  Sodexo heeft de forfaitaire  premies  
van 4.000 euro  betaald op basis van een lijst van begunstigden  die BEW had opgesteld,  na 
te hebben gecontroleerd of ze een erkenning hadden op 6 mei 2020.
Sodexo heeft ook de verhoogde  gewestelijke  tegemoetkoming  betaald aan de erkende  ope-
ratoren,  op basis van bestanden  die de administratie  aan Sodexo had bezorgd,  na de gel-
digheid te hebben gecontroleerd van de dienstencheques die de ondernemingen hadden 
ingediend.  Die controle  is dezelfde  als de controle  die de administratie  gewoonlijk uitvoert 
ten aanzien van de uitgifteonderneming. 
Wat de werkloosheidstoeslag  betreft, hebben de begunstigde  ondernemingen  bij de admi -
nistratie een dossier ingediend om de werkloosheid te verantwoorden. Zodra de diensten 
van de administratie de dossiers en de voorwaarden met betrekking tot de tijdelijke werk -
loosheid hadden gecontroleerd,  bezorgde  de administratie  elke maand de betaalorders  aan 
Sodexo ter vereffening.
Kwaliteit van de controle 
Voor de eerste maatregel  heeft het Rekenhof  de lijst van erkende ondernemingen  met zetel 
in het Brussels  Hoofdstedelijk  Gewest gekruist  met de lijst van begunstigde  ondernemin -
gen. Er werd geen enkele onterechte betaling opgemerkt.
Aangezien  de tweede premie bestaat in een verhoging  van de bedragen  die de uitgifteon -
derneming  doorgeeft  aan de administratie,  berusten  de risico’s in feite bij de uitgifteonder -
neming en het Rekenhof  is niet bevoegd  om die te controleren.  De administratie  controleert 
de activiteiten  van de uitgifteonderneming  zoals gebruikelijk.  Het Rekenhof  heeft van de 
administratie de betalingsbestanden ontvangen. Die stroken met de bestanden die Sodexo 
doorgaf.  Uit de kruising  van die gegevens  komt naar voren dat het risico vergelijkbaar  is met 
het risico dat hoort bij het gewone proces. 
Het toezicht op de derde maatregel valt onder de verantwoordelijkheid van de administra -
tie. De ondernemingen moesten tegen de 15e van de volgende maand een dossier indienen 
om de aanvraag te verantwoorden en om te bewijzen dat de betrokken werknemer in tijde -
lijke werkloosheid  werd geplaatst.  De administratie  heeft eerst de aangegeven  uren werk -
loosheid gecontroleerd en daarna pas het bevel gegeven aan Sodexo om de bedragen uit te 
betalen.  De controle  berust op informatie  afkomstig  van de aangiften  van sociale risico’s 
(ASR) door de begunstigden. De begunstigde ondernemingen moeten de bedragen door -
storten aan de betrokken  werknemers,  na inhouding  van 26,75 % bedrijfsvoorheffing.  Het 
Rekenhof  heeft een steekproef  van documenten  onderzocht  die weliswaar  statistisch  niet 
representatief  was, maar waaruit geen enkele anomalie  naar voren is gekomen.  Bovendien 
is er voorzien  in een controle  door een toetsing  van de authentieke  gegevens  afkomstig  van 
de RVA.  60
Controle ex post en terugvordering van onterechte betalingen 
Het bijzonderemachtenbesluit  waarin de maatregelen  zijn vervat, voorziet  in een reeks 
controles ex post  door de Gewestelijke Werkgelegenheidsinspectie. De administratie moet 
onder meer controleren  of het aantal uren tijdelijke  werkloosheid  dat bij de administratie 
werd aangegeven  op het moment  van de betalingsaanvraag,  effectief  overeenstemt  met de 
bedragen  die de werknemers  ontvingen  bij wijze van tijdelijke  werkloosheid  en of de steun 
effectief  terecht is gekomen  bij de betrokken  werknemers.  Het besluit voorziet  in een aantal 
boetes en straffen voor in gebreke blijvende ondernemingen. 
Op het moment  dat het Rekenhof  zijn controle  afsloot, was er bij de administratie  geen en-
kel geschillendossier  geregistreerd.  Als tussenschakel  heeft de uitgifteonderneming  niets 
te maken met eventuele geschillen, want zij handelt uitsluitend op bevel. 
4.4.4.2 Evaluatie van de maatregel 
Gelijke behandeling 
De regeling garandeert niet dat de doelgroep gelijk wordt behandeld. De aanvullende subsi -
diëring van uren tijdelijke  werkloosheid  kan er immers toe leiden dat werknemers  uit een-
zelfde sector op verschillende  wijze worden behandeld.  Het dienstenchequebedrijf  beslist 
zelf om werknemers  in tijdelijke  werkloosheid  te plaatsen,  ofwel om ze aan het werk te hou-
den. Het risico dat die beslissing  een drukmiddel  wordt ten aanzien  van de werknemers, 
kan niet terzijde worden geschoven.
Proportionaliteit
De mogelijk  overmatige  financiering  van bepaalde  dienstenchequebedrijven  is toe te schrij -
ven aan een gebrek aan coördinatie  tussen de gewesten  en tussen de diverse maatregelen. 
Er is geen enkele wettelijke verplichting om samen te werken inzake dienstencheques en de 
coördinatiepogingen  op initiatief  van het kabinet van de bevoegde  Brusselse  minister  zijn 
zonder resultaat  gebleven.  Voor zover het Rekenhof  weet, is er geen gemeenschappelijke 
controle ingesteld.  De overmatige  financiering  van bepaalde  dienstenchequebedrijven  valt 
dus niet uit te sluiten.
Cumulatie van steun
Er is geen cumulatie  mogelijk  met een andere Brusselse  premie, want de Brusselse  premie 
van 4.000 euro71 is voorbehouden aan ondernemingen die hun activiteiten moesten stop -
zetten wegens de federale  beslissingen.  Er is ook geen cumulatie  mogelijk  met de premie 
van 2.000 euro,  want de toekenningsvoorwaarden  voor die premie bepalen dat er niet mag 
worden gecumuleerd met een andere gewestelijke premie.
71 Cf. punt 4.2 van dit verslag. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /61
4.4.5  C onclusies
Het toezicht op de maatregel berust zowel op de controle ex ante  als op de controle ex post . 
Het
 Re
kenhof
 s
telt
 e
en
 b
eperkt
 r
isico
 o
p
 o
nterechte
 b
etalingen
 v
ast
 b
ij
 d
e
 t
oekenning
 v
an
 
d
e
 f
 p
remie
 e
n
 b
ij
 d
e
 t
oekenning
 v
an
 d
e
 v
erhoogde
 g
ewestelijke
 t
egemoetkoming.
 
H
et
 r
isico
 o
p
 f
raude
 m
et
 d
e
 a
angegeven
 w
erkloosheid
 i
s
 b
eperkt
 w
egens
 d
e
 c
ontroles
 e
x 
ante 
die 
de 
uitvoert,  
maar 
de 
controle 
waarbij 
wordt 
nagegaan  
of 
de 
begun -
stigde
 o
 d
e
 s
teun
 e
ffectief
 h
ebben
 d
oorgestort,
 l
oopt
 n
og.
 B
ijgevolg
 b
estaat
 
h
et
 r
isico
 d
at
 d
e
 u
iteindelijke
 b
egunstigde,
 n
amelijk
 d
e
 w
erknemer,
 i
n
 w
erkelijkheid
 n
iet
 d
e
 
b
edragen
 h
eeft
 o
ntvangen
 w
aar
 h
ij
 r
echt
 o
p
 h
ad.
 D
e
 m
inister
 b
elast
 m
et
 W
erk
 p
reciseert
 
d
at
 t
estcontroles
 w
erden
 u
itgevoerd
 m
et
 h
et
 o
og
 o
p
 e
en
 s
ystematische
 a
anpak
 v
anaf okto -
ber 
2021.
Tot
 s
lot
 i
s
 e
r
 e
en
 r
isico
 o
p
 o
vermatige
 fi
nanciering
 v
an
 o
 m
et
 e
en
 e
rkenning
 
i
n
 
meer
 
dan
 
één
 
gewest,
 
want
 
er
 
is
 
geen
 
coördinatie
 
met
 
de
 
andere
 
gewesten.
 
4.5 A anmoediging van de circulaire economie
4.5.1  Inleiding 
D
e
 m
 d
ie
 d
e
 N
VR
 n
am
 i
n
 h
et
 k
ader
 v
an
 d
e
 C
OVID-19-crisis,
 w
aren
 z
eer
 h
in-
derlijk voor de activiteiten van de bouwsector tussen
 
maart
 
en
 
mei
 
2020. De Brusselse 
Hoofdstedelijke
 Re
gering
 h
eeft
 v
an
 d
ie
 n
ood
 e
en
 d
eugd
 w
illen
 m
aken
 d
oor
 d
e
 e
cologische
 
t
ransitie
 e
rvan
 t
e
 v
ersnellen:
 h
et
 w
as
 d
e
 b
edoeling
 o
m
 v
ia
 s
ensibilisering
 b
edrijfsopleidin -
gen
 e
n
 -b
egeleiding
 t
e
 p
romoten,
 w
at
 d
e
 p
rincipes
 z
ijn
 v
an
 d
e
 c
irculaire
 e
conomie.
 D
e
 c
ir-
culaire economie wil materialen zo lang mogelijk in circulatie houden doorheen de produc-tie-
 e
n
 c
onsumptiecyclus,
 e
n
 z
e
 v
ervolgens
 h
ergebruiken.
 I
n
 d
at
 m
odel
 g
aat
 d
e
 v
oorkeur,
 i
n
 
a
fnemende
 
volgorde,
 
uit
 
naar
 
hergebruik,
 
herstelling
 
en
 
recyclage.
 
O
mdat de bouwsector zo belangrijk is voor de Brusselse economie en omdat de ecologische 
renovatie
 v
an
 b
ouwwerken
 o
p
 h
et
 g
 g
rondgebied
 e
en
 u
itdaging
 v
ormt,
 w
as
 d
e
 
e
cologische transitie al opgenomen in de gewestelijke beleidsverklaring bij aanvang van 
de legislatuur. Zo worden voor elk miljoen euro omzet uit bouwactiviteiten meer dan twee jobs
 o
nrechtstreeks
 g
ecreëerd
 i
n
 a
ndere
 s
ectoren
 o
p
 h
et
 g
 g
rondgebied72. Het 
stilleggen
 v
an
 d
e
 w
erven
 w
as
 v
olgens
 d
e
 r
egering
 e
en
 k
ans
 o
m
 p
rofessionals
 u
it
 d
e
 s
ector
 
i
n de vrijgekomen tijd te laten kennismaken met de theorie en met nieuwe technieken die 
hun een concurrentievoordeel zouden bieden op het moment dat de activiteit zou worden hervat.  
4.5.2
 R
egeling
Om 
die 
intentie 
een 
concrete 
invulling  
te 
geven, 
kende 
de 
regering 
een 
financie -
ring
 t
oe
 a
an
 h
et
 B
russels
 B
eroepsreferentiecentrum
 v
oor
 d
e
 B
ouwsector
 (
BRC)
 e
n
 a
an
 d
e
 
N
ationale 
Confederatie  
Bouw 
(NCB) 
om 
respectievelijk  
de 
uit 
de 
bouwsec -
tor t
e s
ensibiliseren  en h
un p
ersoneel o
p t
e l
eiden en
erzijds, en a
nderzijds  o
ndernemingen  
72 Cf. Brussels Planningsbureau (perspective.brussels), Sociaal-economische, territoriale en ecologische herstructu-  
rering na de COVID-19-crisis, p. 39-40, juli 2020. 62
te begeleiden bij de ecologische transitie. De maatregel wil vóór 202273 600 ondernemingen  
op weg zetten naar een ecologische  transitie  en minstens  een kwart ervan begeleiden;  het 
luik dat aan de CDR werd toevertrouwd,  voorziet  in de sensibilisering  van 900 personen  en 
in opleidingen  voor 1.600 werknemers  uit de sector. Daartoe  werd voorzien  in een globale 
financiering  van 2 miljoen  euro, als aanvulling  bij de subsidies  die de twee structuren  al 
hadden ontvangen in het kader van het Gewestelijk Programma voor Circulaire Economie 
(GPCE), dat wordt beheerd door Leefmilieu Brussel (LB).
4.5.3 Juridisch kader 
Op 16 juli 2020 werden  twee gewone toekenningsbesluiten  genomen  ten voordele  van de 
BRC en de NCB, ten belope van respectievelijk  0,8 miljoen  euro en 1,2 miljoen  euro74. Er 
kwamen twee bijvoegsels bij de overeenkomsten tussen de begunstigden en LB in het kader 
van het GPCE, om de nadere regels voor de uitvoering van de opdrachten te preciseren.
Een bijkomend besluit van 12 november 2020 kende aan LB de werkingskredieten toe die 
nodig waren om de twee subsidies vast te leggen en te vereffenen75. 
4.5.4 Balans
Beide entiteiten konden pas na verloop van tijd van start gaan met de maatregel wegens de 
technische moeilijkheden die ontstonden door de gezondheidsmaatregelen. Daarom be -
slisten de begeleidingscomités van de projecten om de implementering van het project met 
zes maanden  te verlengen,  tot 31 december 2020.  De overeenkomsten  die gepaard  gingen 
met de toekenningsbesluiten, machtigden hen daartoe. 
Op 12 mei 2021 hadden 42 ondernemingen begeleiding gekregen bij hun ecologische tran -
sitie, van de 150 waarin  was voorzien  bij het einde van het project. Meer dan 900 personen  
zouden gesensibiliseerd  zijn op het vlak van circulaire  economie,  maar dat cijfer moet wor -
den genuanceerd  (zie verder). Op 28 april 2021,  tot slot, hadden 250 personen  een opleiding 
gekregen  over de principes  van een circulaire  economie,  van de 1.600 waarin  was voorzien 
bij het einde van het project.
4.5.5 Resultaten van de controle die het Rekenhof uitvoerde 
4.5.5.1 Toekenning en toezicht 
De beslissing  tot toekenning  werd genomen  na informeel  overleg met de actoren die, vol-
gens het dienstdoende  kabinet,  het project zouden kunnen dragen en kwam er in de vorm 
van subsidiëringsbesluiten. Die definiëren de nadere regels voor toezicht die de verrichtin -
gen omkaderen.  Ze omvatten  de opmaak  van activiteitenverslagen,  het nazicht van verant -
woordingsstukken  en bijeenkomsten  van de begeleidingscomités,  waarvan  de beslissingen  
het mogelijk  maken het project effectief te omkaderen.  Leefmilieu  Brussel heeft informeel  
met de begunstigden  overlegd  over de vereffeningsvoorwaarden;  de thesauriecapaciteit 
werd beoordeeld op basis van de rekeningen en de balansen.
73 De subsidiëringsperiode liep aanvankelijk tot 30 juni 2021, maar werd verlengd tot 31 december 2021.
74 Besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering van 16 juli 2020 tot toekenning van een subsidie van 
800.000,00 euro aan het Brussels Beroepsreferentiecentrum voor de Bouwsector voor het begrotingsjaar 
2020; besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering van 16 juli 2020 tot toekenning van een subsidie van 
1.200.000,00 euro aan de Nationale Confederatie Bouw voor het begrotingsjaar 2020.
75 Besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering van 12  november  2020  tot toekenning van een aanvullende wer -
kingssubsidie aan Leefmilieu Brussel voor het begrotingsjaar 2020 in het kader van de COVID-19-crisis . COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /63
4.5.5.2 Vaststellingen
Voorbereiding van de beslissing 
De bouwsector  beschikt  over een fonds dat de kosten van voortgezette  opleidingen  voor 
werknemers  deels dekt. Het Rekenhof  heeft de voorlopige  budgetten  onderzocht  die bij 
het toekenningsdossier waren gevoegd. Het stelt vast dat LB de ontvangsten van het BRC 
lacunair  heeft beoordeeld.  Het voorlopige  budget houdt immers geen rekening  met het 
fonds, dat nochtans  ter sprake wordt gebracht  in de nota aan de regering  die bij het toeken -
ningsbesluit  was gevoegd.  LB kon het Rekenhof  geen bijkomende  informatie  verschaffen 
daarover. In het gecorrigeerde BRC-budget is daartoe voortaan een bedrag opgenomen tus -
sen 15.000 en 40.000 euro, dat werd meegedeeld in de loop van de audit.
De overeenkomsten  tussen de gesubsidieerde  structuren  en LB bepalen met welke frequen -
tie de betalingen  zullen gebeuren,  en daarover  werd beslist in overleg met de begunstigden. 
LB heeft dat overleg niet geformaliseerd,  maar heeft rekening  gehouden  met de thesaurie -
toestand van de begunstigden op basis van de laatste rekeningen en balansen die beschik -
baar waren. LB kan dus niet garanderen  dat de financiële  situatie van de begunstigden  het 
mogelijk zal maken de doelstellingen te halen wanneer het project wordt uitgerold. 
Kwaliteit van de controle en betrouwbaarheid van de gegevens 
Het Rekenhof  heeft de drie vereffeningsdossiers  onderzocht  die LB had afgesloten  op 
21 april 2021. Alle dossiers werden samengesteld volgens het geldende juridische kader. Het 
Rekenhof  merkt echter op dat LB in één geval niet kan garanderen  dat alle vereffenings -
voorwaarden  effectief  waren vervuld.  Artikel 4 van de overeenkomst  tussen het BRC en 
LB bepaalt dat de tweede subsidiëringsschijf  pas mag worden vereffend  als 900 personen 
zijn gesensibiliseerd  voor de circulaire  economie.  Het BRC heeft aan LB meegedeeld  dat 
die drempel  was gehaald en heeft LB drie lijsten bezorgd  met in totaal 1.337 personen.  De 
eerste lijst vermeldt  de personen  die telefonisch  werden gesensibiliseerd  en de tweede lijst 
vermeldt de personen die hebben deelgenomen aan events voor de promotie van circulaire 
economie;  de derde lijst attesteert,  zonder namen te noemen,  dat 605 abonnees  van sociale 
media op het web belangstelling hebben getoond voor het project. De eerste twee lijsten 
zitten vol dubbels en er kan niet worden nagegaan  of de abonnees  ook op de andere lijsten 
voorkomen.
Het begeleidingscomité voor de subsidie aan de NCB besliste om opeenvolgende begelei -
dingssessies  voor eenzelfde  onderneming  als aparte begeleidingen  te registreren.  De nota 
die op 16 juli 2020 werd  voorgelegd  aan de regering,  maakt echter melding  van 150 begeleide 
ondernemingen,  evenals het bijvoegsel  bij de overeenkomst  die de subsidiëring  omkadert. 
Het Rekenhof  stelt dus vast dat het begeleidingscomité  de initiële beslissing  van de regering 
niet in acht heeft genomen,  noch de geest van het toekenningsbesluit  dat op dat punt naar 
de overeenkomst verwijst.  
Kwaliteit van de opvolging 
De maatregel werd beoordeeld overeenkomstig de goede praktijken die het beheer van de 
subsidies omkaderen. De begeleidingscomités zijn regelmatig bijeengekomen om een stand 
van zaken op te maken van het project. Er werden activiteitenverslagen  opgesteld,  die de  64
voornaamste  stappen  formaliseren  en de opgedoken  moeilijkheden  aankaarten.  Tot slot 
zullen de verantwoordingsstukken worden onderzocht vóór het saldo van de subsidie wordt 
uitbetaald. 
4.5.6 Evaluatie van de regeling 
4.5.6.1 Relevantie van de tegemoetkoming en van de nadere regels ervan 
De principebeslissing  werd vrij vroeg in de crisis genomen,  op 14 mei 2020,  en komt niet 
tegemoet  aan de acute moeilijkheden  van de doelgroep,  die met een nooit geziene situatie 
werd geconfronteerd  en met risico’s die het voortbestaan  van de betrokken  ondernemingen 
bedreigden. 
Het project was een ingeving  van de regering,  veeleer dan een voorstel  vanuit de sector. Er 
was beperkt overleg met structuren die geacht werden de operatie tot een succes te kunnen 
maken. Het was dus geen kwestie van een privaat initiatief  te subsidiëren,  maar van een 
dienstverlener  te zoeken. Een overheidsopdracht  of toch minstens  een oproep om projec-
ten in te dienen, was meer aangewezen  geweest.  Als de regering  meende  de crisis snel te 
moeten benutten,  had de besluitvormingstermijn  beter kunnen worden aangewend  om een 
procedure uit te werken die strookt met het bekendmakingsbeginsel. Er zijn immers twee 
maanden  verstreken  tussen de eerste principebeslissing,  waarvan  op 29 april 2020 een  ont-
werp werd voorgelegd  aan de regering  en die op 14 mei 2020 werd  goedgekeurd,  en de uit-
eindelijke beslissing tot toekenning op 16 juli 2020.  
Het besluit tot toekenning aan LB zegt overigens niets over de bestemming van de midde -
len ingeval de subsidies  niet volledig zouden worden vereffend.  Dat punt noopt des te meer 
tot ongerustheid omdat de gecorrigeerde budgetten op 12 mei 2021 melding maken van een 
excedentair bedrag van 0,5 miljoen euro voor de NCB.
4.5.6.2 Risico op dubbele subsidiëring 
Wat het toezicht  op de subsidiëring  door LB betreft, stelt het Rekenhof  een risico op dub-
bele subsidiëring  vast omdat sommige  uitgaven  gemeenschappelijk  zijn voor beide operato -
ren. Zo werd een commerciële  consultant  van de NCB vergoed op kosten van het BRC. Het 
risico blijft echter beperkt:  enerzijds  is het partnerschap  geregeld  door een overeenkomst 
en anderzijds laat LB de verantwoordingsstukken van de twee operatoren controleren door 
één en dezelfde  persoon.  Het Rekenhof  wijst bovendien  op de vruchtbare  samenwerking 
tussen de NCB en het BRC, waarbij de synergie  bevorderlijk  was voor het goede verloop van 
het project. 
4.5.7 Conclusies
De technische moeilijkheden waarmee de projectbeheerders en de begunstigden werden 
geconfronteerd,  leidden tot onverwachte  vertraging  bij de implementering  van de regeling. 
Er was dus een aanpassing van het juridische kader nodig. Op het moment dat de audit -
werkzaamheden  werden afgesloten,  kon op basis van de bekomen  resultaten  niet worden 
gegarandeerd dat alle tussentijdse doelstellingen die werden bepaald in het kader van de 
vereffeningsvoorwaarden,  effectief  binnen de vooropgestelde  termijnen  zouden worden ge-
haald. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /65
Het project stuitte op moeilijkheden  die hadden kunnen  worden geïdentificeerd  in een 
voorafgaande  risicoanalyse,  die ook oplossingen  had kunnen aanreiken.  Bovendien  was er 
geen gedetailleerd voorlopig budget dat rekening hield met alle ontvangsten waarover de 
projectbeheerders konden beschikken.
Er werd geen enkele juridische analyse gemaakt die de regering had kunnen instrueren 
over de mogelijke procedures. Op basis van zo’n analyse had de regering met kennis van 
zaken kunnen  opteren  voor een overheidsopdracht,  voor een oproep om projecten  in te 
dienen of voor een individuele subsidie. 
De vereffeningsvoorwaarden,  tot slot, zijn niet allemaal  gemakkelijk  te controleren.  Het 
overleg met de begunstigden,  dat voorafging  aan de beslissing  tot toekenning,  werd niet 
geformaliseerd,  waardoor  de administratie  niet kan garanderen  dat die voorwaarden  rea-
listisch zijn in verhouding  tot de capaciteiten  van de begunstigden,  zowel op het vlak van 
de rapportering als op het vlak van hun financiële draagkracht.
4.6 Aanmoedigingspremie in de sector van de bijstand aan personen 
4.6.1 Inleiding 
De crisis leidde tot een uitzonderlijke werklast in de zorgsector en in de sector van de bij -
stand aan personen,  bovenop  de stress die voortvloeide  uit de directe contacten  met een 
doelgroep die potentieel besmet was en drager van COVID-19.
Om die werklast  en het daarmee  gepaard  gaande risico te compenseren,  besliste  het 
Verenigd College van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie op 30 novem -
ber 2020 een aanmoedigingspremie toe te kennen aan het personeel van instellingen uit de 
non-profitsector  die actief waren in de sector van de bijstand  aan personen  (homes,  dien -
sten voor thuishulp, centra voor psychiatrische zorg, enz.)76. 
4.6.2 Regeling
Het bedrag dat voor de betrokken  instellingen  werd uitgetrokken,  beliep 985 euro  bruto per 
voltijds equivalent,  en de doelgroep  telde zo’n 10.000 personen.  Het bedrag werd bepaald 
naar het model van een federale beslissing:  de federale overheid  kende eenzelfde  bedrag toe 
aan het personeel van diensten die onder haar eigen bevoegdheid vielen. 
De bicommunautaire  Dienst voor Gezondheid,  Bijstand  aan Personen  en Gezinsbijslag 
(hierna “Iriscare” genoemd) werd ermee belast de maatregel ten uitvoer te brengen.
4.6.3 Regelgevend kader 
Het Verenigd College nam op 17 december 2020 een besluit “betreffende de toekenning van 
een bijzondere dotatie aan Iriscare ter uitvoering van de beslissing tot toekenning van een 
gewestelijke aanmoedigingspremie aan het personeel van bepaalde zorg- en bijstandssectoren 
naar aanleiding van de coronapandemie” . Dat besluit regelt de toekenning van een dotatie 
aan Iriscare voor een globaal bedrag van 13,4 miljoen  euro om de beslissing  van 30 novem -
ber 2020 ten  uitvoer te brengen,  te weten een aanmoedigingspremie  toekennen  aan het 
76 Het college van de Franse Gemeenschapscommissie nam eenzelfde beslissing voor de instellingen uit dezelfde 
sector die worden gesubsidieerd door de Franse Gemeenschapscommissie. 66
personeel  van instellingen  die actief zijn in de zorgsector  en in de sector van de bijstand 
aan personen. 
Het dossier dat de toewijzing  regelt, werd voorgelegd  aan het algemeen  beheercomité  van 
Iriscare dat paritair is samengesteld.  Het comité keurde de omzendbrief  van de leidend 
ambtenaar  aan de betrokken  instellingen  goed, overeenkomstig  artikel 4 van de ordon -
nantie van 23 maart 2017 houdende de oprichting van de bicommunautaire Dienst voor 
Gezondheid,  Bijstand  aan Personen  en Gezinsbijslag.  Die omzendbrief  creëert weliswaar 
individuele  rechten,  maar valt onder het dagelijks  beheer dat door het algemeen  beheer -
comité van Iriscare op grond van artikel 14 van het huishoudelijk reglement werd toever -
trouwd aan de leidend ambtenaar. 
Bovendien  identificeert  Iriscare het protocolakkoord  tussen Iriscare en de diensten  van het 
Verenigd College als een van de juridische grondslagen van de maatregel. 
Het Rekenhof  stelt vast dat het dossier weliswaar  werd voorgelegd  aan het algemeen  be-
heercomité  van Iriscare,  maar dat de Beheerraad  voor Gezondheid  en Bijstand  aan Personen 
niet de mogelijkheid had een advies te formuleren. De beslissingstermijnen, rekening hou -
dend met de verrichtingen  tot uitvoering  van de begroting  2020, hebben dus verhinderd  dat 
de regeling werd onderzocht door alle adviesorganen. 
4.6.4 Balans
Volgens Iriscare vielen 270 instellingen binnen de perimeter voor toekenning van de pre -
mie. Het bedrag dat Iriscare bij wijze van voorschot  stortte, beliep 12,5 miljoen  euro op 
16 april 2021.  Op het moment  dat de audit werd afgesloten,  analyseerde  Iriscare de ver-
antwoordingen die de begunstigde instellingen in dat verband hadden ingediend. Er was 
voorzien  in een positief of negatief compensatiemechanisme  naargelang  de bedragen  die de 
instellingen effectief hadden betaald aan hun begunstigde werknemers.
4.6.5 Resultaten van de controle die het Rekenhof uitvoerde 
4.6.5.1 Toekenning en toezicht 
De toekenning van de subsidies aan de instellingen berustte op de overeenkomsten die 
werden gesloten  met instellingen  uit de non-profitsector  voor de periode 2018-2019.  De 
lijst van betrokken  instellingen  werd evenwel  bijgewerkt  en de initiële raming van het aan-
tal uiteindelijke begunstigden steunde op de gegevens waarover het Verenigd College in 
2020  beschikte.
De omzendbrief  van de leidend ambtenaar  preciseert  welke documenten  de begunstigde 
instellingen moeten voorleggen met het oog op de controle en voorziet in een compensa -
tiemechanisme  (terugbetaling  in geval van oversubsidiëring  en aanvullende  betalingen  in 
geval van ondersubsidiëring). De documenten worden gecontroleerd door Iriscare. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /67
4.6.5.2 Vaststellingen
Noch de diensten  van het Verenigd  College,  noch Iriscare beschikken  over een geactua -
liseerd kadaster van het personeel dat wordt ingezet voor de opdrachten die onder hun 
bevoegdheidsdomein  vallen. Dat ondergraaft  het budgettaire  kader van de maatregel:  de 
ramingen zijn onzeker en bij goed beheer zou op voorhand een beslissing zijn genomen 
over de bestemming  van het eventuele  saldo, maar dat is niet gebeurd.  Er is evenwel  een 
project aangekondigd om het kadaster van het personeel van de Gemeenschappelijke en 
van de Franse Gemeenschapscommissies automatisch te actualiseren.
Iriscare heeft vastgesteld  dat 59 instellingen  die het voorschot  ontvingen,  zich niet hebben 
gehouden aan de bepalingen met betrekking tot de termijn waarbinnen het ontvangen be -
drag moest worden verantwoord  en waarover  ze per omzendbrief  werden geïnformeerd;  die 
brief verplichtte hen de verantwoordingsstukken in te dienen vóór 31 maart 2021. 
Bij gebrek aan een geactualiseerd kadaster van het betrokken personeel laat geen enkele 
effectieve  controle  toe de verklaringen  van de begunstigde  instellingen  over de affectatie 
van het gesubsidieerde personeel te staven: de verantwoordingslijsten gelden dus als bewijs 
voor de affectatie  van het personeel  voor opdrachten  die binnen de perimeter  van de premie 
vallen. 
Het Rekenhof  heeft tien dossiers  onderzocht  en stelt vast dat de controleprocedure  wordt 
toegepast. Die procedure houdt onder meer in dat het bedrag van de door de instellingen 
gedeclareerde  sociale lasten wordt gecontroleerd.  Het Rekenhof  stelt ook vast dat de dos-
siers alle categorieën  van verantwoordingsstukken  omvatten  die in de omzendbrief  worden 
geëist. 
Kwaliteit van het juridische kader
De nadere verantwoordingsregels voor de bijzondere dotatie aan Iriscare moesten het 
voorwerp uitmaken van bepalingen in de beheerovereenkomst tussen Iriscare en de 
Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie. Op het moment dat de auditwerkzaamhe -
den werden afgesloten,  was die overeenkomst  nog niet gevalideerd  door de twee partijen 
als gevolg van de urgenties  waarmee  zowel het Verenigd  College als Iriscare af te rekenen 
kregen door de crisis. 
Het besluit voorziet  ook in de oprichting  van een specifieke  werkgroep  om de tenuitvoerleg -
ging van de beslissing  te garanderen.  Het zegt echter niets over de nadere convocatieregels, 
noch over de resultaten  die van de werkgroep  worden verwacht.  Voor zover het Rekenhof 
weet, is de werkgroep niet bijeengekomen.
De begunstigde  instellingen  en het bedrag waar ze recht op hebben,  worden niet gepreci -
seerd in het besluit. Over die punten werden nochtans  paritaire  akkoorden  gesloten,  die 
werden geformaliseerd met de sociale partners.  68
Het protocolakkoord tussen Iriscare en de diensten van het Verenigd College werd niet 
geëvalueerd,  in tegenstelling  tot wat punt 3.1 van het akkoord  bepaalt.  Iriscare verklaarde 
in het kader van dit dossier nochtans dat het akkoord een van de juridische grondslagen 
vormt. Bij gebrek aan evaluatie kan het Verenigd College zich er niet van vergewissen dat 
de samenwerking tussen de twee departementen verloopt volgens het uitgezette juridische 
kader. Op het moment  dat de auditwerkzaamheden  werden afgerond,  werd het protocol  wel 
onder  worpen aan een evaluatie.
Het bedrag van de premie wordt nergens  gemotiveerd,  wat in strijd is met de bepalingen 
van de wet van 29 juli 1991 betreffende  de uitdrukkelijke  motivering  van de bestuurshan -
delingen.  De werknemersorganisaties  werden wel geraadpleegd,  maar er gebeurde  geen ge-
formaliseerde gedifferentieerde analyse van de specifieke behoeften van de doelgroepen. 
4.6.6 Evaluatie van de regeling
4.6.6.1 Gelijke behandeling
Het besluit koppelt de toekenning  van de premie niet aan specifieke  risico’s, noch aan een 
toegenomen  werklast:  alle personeelsleden  van de door de maatregel  beoogde  categorieën 
ontvangen de premie, ongeacht wat hun rol effectief was tijdens de crisis.
Bovendien  heeft de tenuitvoerlegging  van de maatregel  tot diverse ongelijke  behandelingen 
geleid: 
• diverse personeelscategorieën  werden uitgesloten  bij de bepaling  van het aan Iriscare 
toegekende  bedrag. Zo werd voorbijgegaan  aan de gesubsidieerde  contractuelen  (“arti -
kel 60”), terwijl die mensen  taken uitvoeren  in een werkomgeving  die vergelijkbaar  is 
met die van de begunstigden van de premie. De administratie verantwoordt die uitslui -
ting door te stellen dan de betrokkenen onder de sociale bijstand ressorteren en inge -
schreven zijn in een inschakelingstraject om een beroep te leren;
• de werkgevers  konden,  als ze dat wensten,  een premie geven aan de uitgesloten  catego -
rieën, ofwel met eigen middelen,  ofwel door de subsidie  te verdelen  over de begunstig -
den. Daardoor  hebben medewerkers  uit identieke  personeelscategorieën  verschillende  
bedragen  ontvangen;
• omwille van de administratieve vereenvoudiging werd tot slot beslist om het bedrag 
van de premie pro rata temporis  te betalen,  rekening  houdend  met de affectatie  van 
het personeel tussen januari en september 2020. Die periode stemt overeen met de 
berekeningsperiode van de andere betalingen waarin de akkoorden voorzien tussen 
de Gemeenschappelijke  Gemeenschapscommissie  en de non-profitsector,  waartoe 
de doelgroepen  behoren.  Aangezien  de crisis uitbrak in maart, is de impact van de 
afwezigheden in januari en februari dus niet geldig gemotiveerd.
4.6.6.2 Kwaliteit van de opvolging 
De administratie onderzoekt de verantwoordingsstukken en de geïndividualiseerde opvol -
ging per begunstigde instelling.  COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /69
4.6.7 Conclusies
Het is complex om alle individuele situaties van de uiteindelijke begunstigden in beschou -
wing te nemen. Die complexiteit hinderde de operationalisering van de maatregel die tot 
doel had de werklast en de risico’s te compenseren voor het personeel uit de zorgsector en 
uit de sector van de bijstand  aan personen,  en leidde tot een ongelijke  behandeling  van de 
werknemers uit de betrokken sectoren. 
Op het moment van de tenuitvoerlegging waren de gegevens van het personeelskadaster 
niet up-to-date,  waardoor  de budgettaire  raming en het toezicht  op de uitgaven  onnauw -
keurig waren. Het project voor de geautomatiseerde actualisering van het kadaster zou in 
de toekomst de toekenning en het toezicht vlotter moeten doen verlopen. 
Ondanks  de ruime interpretatie  van het dagelijks  beheer zoals gedefinieerd  in artikel 
14 van het huishoudelijk  reglement  van het algemeen  beheercomité  van Iriscare,  zouden de 
verrichtingen meer rechtszekerheid krijgen als bij de toekenning van premies een volledig 
reglementair  kader wordt aangenomen  dat, middels  een besluit dat aan de begunstigde 
instellingen  wordt betekend  en rekening  houdend  met de paritaire  akkoorden,  de verschul -
digde bedragen preciseert en de verantwoording ervan. 
Tot slot zouden de beheerovereenkomsten tussen Iriscare en de Gemeenschappelijke 
Gemeenschapscommissie door beide partijen moeten worden goedgekeurd vóór de uitvoe -
ring ervan aanvangt.  
4.7 Steun aan de gehandicaptensector 
4.7.1 Inleiding 
De verblijfscentra,  de dagopvangcentra  en de maatwerkbedrijven  kregen het door de pande -
mie hard te verduren,  zowel economisch  als op het vlak van gezondheid,  gezien de bijzon -
dere kwetsbaarheid van de doelgroep. Van bij de aanvang van de crisis hebben de actoren 
uit die sector bij de administratie  van de Franse Gemeenschapscommissie  hun financiële 
behoeften aangekaart om hun activiteiten te kunnen voortzetten. 
Er werd een rondetafel  georganiseerd  met de verenigingen  die actief zijn op het terrein, met 
de administratie die bevoegd is voor materies aangaande handicaps en met kabinetsmede -
werkers van de bevoegde ministers. Vertegenwoordigers van de administratie en de gehan -
dicaptensector die onder de diensten van het Verenigd College van de GGC en van Iriscare 
vallen, werden ook uitgenodigd  voor de vergaderingen,  omdat zij bevoegd  zijn voor som-
mige Brusselse actoren van de gehandicaptensector.
Dit waren de voornaamste risico’s die de administratie en de kabinetten van de bevoegde 
ministers in de gehandicaptensector identificeerden:
• jobverlies in de maatwerkbedrijven;
• uitsluiting van personen met een handicap uit het arbeidsmilieu in maatwerkbedrijven 
of gewone ondernemingen, of uit leer- en opleidingstrajecten;
• verschuiving  naar het gezin van de opvang,  begeleiding  en zorg voor een gehandicapte 
naaste, wat tot grote spanningen  leidt (bewezen  risico’s op burn-out,  mishandeling, 
jobverlies,  enz.); 70
• gebrek aan omkadering in erkende instellingen.
• Het college van de FGC keurde in maart 2020 diverse maatregelen goed die enerzijds tot 
doel hadden tegemoet te komen aan de verzuchtingen van de actoren uit de sector en 
die anderzijds de continuïteit en de kwaliteit van de dienstverlening aan personen met 
een handicap moesten garanderen.
4.7.2 Regeling
De maatregelen van het college hadden tot doel de verenigingen te helpen met de uitzon -
derlijke kosten als gevolg van de gezondheidscrisis en tegemoet te komen aan de noodwen -
digheden  opgelegd  door de lockdownmaatregelen,  zoals bijkomende  personeelskosten  om 
de continuïteit van de dienstverlening te verzekeren. 
Er werden bovendien mechanismen geactiveerd die al bestonden vóór de crisis. Zo werd de 
code B6 geactiveerd  en verlengd,  die de persoonlijke  bijdrage  beperkt die personen  met een 
handicap  verschuldigd  zijn als ze worden opgevangen  in een dagcentrum,  ingeval ze vaker 
afwezig zijn dan toegestaan77. Er was ook een compensatie voor het inkomstenverlies78 in 
de betrokken centra.
4.7.3 Regelgevend kader 
Het Verenigd  College heeft via gewone besluiten  een eerste reeks maatregelen  genomen 
in maart 2020,  en een tweede reeks in juli 2020 (cf.  hoofdstuk  4). Die besluiten werden niet 
gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad .
Alle formele  adviezen  werden gevraagd  volgens  de gebruikelijke  procedure  (juridische 
diensten,  bestuurlijke  overheden,  Inspectie  van Financiën,  controleurs  van de vastleggin -
gen). De Brusselse Franstalige Adviesraad voor Welzijnszorg en Gezondheid werd eveneens 
om advies gevraagd. 
4.7.4 Balans
De meeste maatregelen  waartoe  werd beslist, hebben hun doelstellingen  bereikt, te weten 
het behoud van de werkgelegenheid en de continuïteit van de dienstverlening. De sector 
werd echter laattijdig  geïnformeerd  over de maatregelen  voor de financiering  van nieuwe 
respijthuizen  of kortverblijven79 en voor de toekenning van een uitzonderlijke subsidie aan 
77 De juridische grondslag voor de activering van B6  is artik el 60, §   1, g) van het besluit 2006/554  van 21  decem -
ber 2006 voor de dagcentra en artikel 62, § 1, f) van datzelfde besluit voor de verblijfscentra.
78 De juridische grondslag van de compensatie vloeit voort uit artikel 94, 2e lid, van het inclusiedecreet van 17 janu -
ari 2014  dat bepaalt:  “Het College kan de financiële bijdrage aftrekken van de subsidies die krachtens de artikelen 77 tot 
en met 93 toegekend worden aan het centrum, de dienst of de woonomgeving .” Omdat nooit gebruik werd gemaakt 
van die mogelijkheid, moet het bedrag van de financiële bijdrage dus worden beschouwd als een onderdeel van 
de jaarlijkse subsidie. Als het bedrag van de subsidie vermindert door de activering van een code B6  waartoe de 
dienst Phare ( Personne handicapée autonomie recherchée ) van de FGC besliste, moet die dienst een compensatie 
aanbieden om te komen tot het bedrag waarin het erkennings- en subsidiëringsbesluit voorziet.
79 Arrêté 2020/2346  du collège de la Commission communautaire française octroyant un budget supplémentaire en 
vue de financer de nouvelles places de répit ou de court séjour pour enfants et adultes en situation de handicap, 
dans le cadre du volet 1 du plan de relance et de redéploiement adopté le 7 juillet 2020 par le gouvernement de la 
Région de Bruxelles-Capitale face à la crise du covid-19 et approuvé par le Collège de la Commission communau -
taire française le 3 septembre 2020. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /71
de erkende centra80, waardoor  de toegekende  middelen  onderbenut  bleven. De Franstalige  
Brusselse  openbare  dienst verklaart  die laattijdige  mededeling  enerzijds  door het feit dat 
men het begrotingskader  niet kende vóór 3 september 2020,  datum waarop het werd goed-
gekeurd door het college, en anderzijds  door het feit dat de administratie  de klassieke  pro-
cedure (buiten de bijzondere machten) moest volgen inzake aanhangigmakingen en goed-
keuring.
De maatregelen  die de FGC nam om de gehandicaptensector  economisch  te steunen,  waren 
initieel op 7,7 miljoen euro geraamd, waarvan 3,8 miljoen effectief werd vereffend in 2020.
4.7.5 Resultaten van de controle die het Rekenhof uitvoerde 
Het Rekenhof  heeft de maatregelen  voor personeelsversterking  en de maatregel  voor com -
pensatie  van het inkomstenverlies  in de structuren  geanalyseerd.  De activering  van code B6 
werd niet specifiek onderzocht.
4.7.5.1 Toekenning en toezicht 
De toekenning  van en het toezicht  op de verschillende  subsidies  zijn duidelijk  gedefinieerd 
in de besluiten. De verantwoordingsstukken in de meeste dossiers aangaande werkingskos -
ten werden ex ante gecontroleerd,  vóór de toegekende  bedragen  werden vereffend.  Dat is 
te verklaren  door het feit dat het voor de administratie  moeilijk  was om de behoeften  van 
de actoren op het terrein bij hoogdringendheid te bepalen. Door de verantwoordingsstuk -
ken vooraf te controleren,  ontstond  een duidelijker  beeld van de toe te wijzen middelen. 
Steunmaatregelen waarbij geen controle ex ante  werd uitgevoerd,  werden vereffend  in twee 
schijven. De tweede schijf werd pas betaald na controle van de stukken. 
Het mechanisme om de compensatie van het inkomstenverlies bij maatwerkbedrijven te 
berekenen,  berust op een raming van de brutomarge  van de eerste drie kwartalen  van 
2020 op  basis van de effectieve  brutomarge  in de overeenstemmende  periode van 2019. 
Met brutomarge wordt het verschil bedoeld tussen de geboekte omzet en de aankoop van 
goederen,  waarbij nog de voorraadschommelingen  moeten worden geteld. De bedrijfsre -
visor van de begunstigde  structuren  heeft de berekening  en het bedrag van de raming 
gevalideerd,  zoals geëist wordt in de toekenningsvoorwaarden.  Op die manier ontvangt 
het maatwerkbedrijf,  bovenop  de gebruikelijke  voorschotten,  het verschil tussen het bedrag 
van de voor 2020 geraamde  marge en de marge van 2019. De regelgeving  bepaalt dat die 
compenserende maatregel niet tot winst mag leiden bij het maatwerkbedrijf. 
4.7.5.2 Evaluatie van de regeling 
Bij het merendeel van de toegekende subsidies gebeurt er een controle vóór de steun wordt 
uitbetaald,  wat het risico op onterechte  betalingen  indijkt. Als er geen voorafgaande  con-
trole plaatsvindt,  is er een controle  vóór de laatste schijf wordt vereffend,  behalve bij het 
besluit voor personeelsversterking  in de begeleidingsdiensten,  waar het saldo van de subsi -
dies werd vereffend  op basis van een tweede schuldvorderingsverklaring,  terwijl de verant -
woordingsstukken nog niet beschikbaar waren. Die stukken werden later gecontroleerd en 
80 Arrêté 2020/2057 du collège de la Commission communautaire française octroyant une subvention exceptionnelle 
en faveur des centres agréés, dans le cadre de la pandémie de covid-19. 72
de onterechte  betalingen  werden teruggevorderd.  Het Rekenhof  heeft zich in het kader van 
deze audit kunnen vergewissen van de effectiviteit van de controles.
Het risico op dubbele  subsidiëring  wordt in de hand gehouden  omdat de gehandicapten -
sector zeer specifiek  is en de steun enkel kon worden toegekend  door de FGC aan entiteiten 
die de FGC zelf had erkend. De aanwezigheid  van Iriscare en van de GGC in het tweemaan -
delijkse overleg laat overigens toe zich ervan te verzekeren dat de maatregelen van de ver -
schillende entiteiten elkaar niet overlappen.
De activering  van code B6 en de compensatie  van het inkomstenverlies  bij de opvangstruc -
turen vallen buiten de gebruikelijke controles van de administratie.
Op het moment  dat de auditwerkzaamheden  werden afgesloten,  moesten  nog een aantal 
controles  worden uitgevoerd  aangaande  de financiële  compensaties  voor maatwerkbedrij -
ven. De voorwaarde  die stelt dat de maatregel  geen winst mag opleveren,  kan immers pas 
worden gecontroleerd wanneer de rekeningen 2020 van de maatwerkbedrijven zullen zijn 
afgesloten.  Het is nog te vroeg om het geraamde  inkomstenverlies  te toetsen aan de realiteit 
bij de structuren. 
Kwaliteit van het juridische kader 
Het juridische kader van de verschillende maatregelen is duidelijk. De maatregelen zijn 
vervat in afzonderlijke besluiten die steunen op al bestaande juridische standaarden.
Sommige  besluiten  werden laattijdig  goedgekeurd,  waardoor  de potentiële  effecten  van de 
maatregel  daalden  of wegvielen  voor de doelgroep.  De juridische  garanties  volstonden  im-
mers niet om de uitgaven  vast te leggen. Het betreft de maatregelen  waartoe  werd beslist in 
het kader van de besluiten  betreffende  de financiering  van nieuwe respijthuizen  of kortver -
blijven voor kinderen en volwassenen met een handicap81 en betreffende  de toekenning  van 
een uitzonderlijke subsidie aan de erkende centra82.   
Het mechanisme  om het inkomstenverlies  van maatwerkbedrijven  te compenseren,  maakt 
het niet mogelijk  het risico op over- of onderfinanciering  uit te sluiten. Als de financiële 
situatie van 2020 uitsluitend  wordt vergeleken  met die van 2019, zou dat voordelig  kunnen 
uitvallen  voor maatwerkbedrijven  die een vruchtbaar  jaar 2019 hadden  en nadelig kunnen 
uitvallen  voor structuren  die het moeilijk  hadden in 2019. De voorwaarde  die stelt dat de 
maatregel  geen winst mag opleveren  voor een maatwerkbedrijf,  maakt het ook niet moge -
lijk om een over- of onderfinanciering van sommige structuren uit te sluiten. 
Op het moment  dat de auditwerkzaamheden  van het Rekenhof  werden afgesloten,  was er 
geen enkel geschil omtrent de toekenning van de steun gesignaleerd.
81 Arrêté 2020/2346  du collège de la Commission communautaire française octroyant un budget supplémentaire en 
Région de Bruxelles-Capitale face à la crise du COVID-19  et approuvé par le Collège de la Commission communau -
taire française le 3 septembre 2020.
82 Arrêté 2020/2057 du collège de la Commission communautaire française octroyant une subvention exceptionnelle 
en faveur des centres agréés, dans le cadre de la pandémie de COVID-19. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /73
De administratie  heeft een budgettaire  opvolging  gedaan om de aansturing  van de diverse 
maatregelen te verzekeren.
Aan de steunmaatregelen werden correcties aangebracht wanneer de actoren uit de sector 
melding maakten van operationele problemen. Zo werd de toepassingsperiode van som -
mige maatregelen, waaronder “code B6”, verlengd.
Het is nog te vroeg om de efficiëntie  van de maatregelen  te beoordelen.  De administratie 
meent de twee voornaamste doelstellingen van het college en de administratie te hebben 
bereikt, namelijk  de werkgelegenheid  en de verenigingen  vrijwaren  en de effecten  van de 
pandemie indijken op het niveau van de verenigingen en hun begunstigden. 
4.7.6 Conclusies
De FGC heeft van bij de uitbraak  van de gezondheidscrisis  in maart 2020 gereageerd  op de 
vragen van de actoren uit de gehandicaptensector. De maatregelen beoogden de werkgele -
genheid en de continuïteit van de dienstverlening te vrijwaren.
Het risico op onterechte betalingen wordt in de hand gehouden door de verantwoordings -
stukken te controleren vóór de steun wordt toegekend. 
Dat er overleg kwam tussen de actoren uit de sector en de andere betrokken Brusselse en -
titeiten, meer bepaald de GGC en Iriscare, is een goede praktijk.
Het mechanisme  om het inkomstenverlies  bij de maatwerkbedrijven  te compenseren,  los 
van de waarborgen  die worden geboden  door het feit dat de ramingen  werden gevalideerd 
door een bedrijfsrevisor,  maakt het niet mogelijk  het risico op over- of onderfinanciering 
van maatwerkbedrijven uit te sluiten.
Hoewel het nog te vroeg is om  de concrete  effectiviteit  van alle maatregelen  te beoordelen, 
lijkt de intentie om de werkgelegenheid  te vrijwaren  en de effecten  van de pandemie  in te 
dijken op het niveau van de verenigingen uit de sector, wel te zijn gerealiseerd. 
4.8 Premies voor huurders
4.8.1 Inleiding 
De gezondheidscrisis leidde in vele gezinnen tot inkomstenverlies als gevolg van de lock -
downmaatregelen waartoe de NVR besliste. De zogeheten “ niet-essentiële ” ondernemingen 
moesten immers sluiten. 
Zodra de eerste golf uitbrak, wou de Brusselse  Hoofdstedelijke  Regering  dat inkomstenver -
lies compenseren voor huurders met een gezinsinkomen op het niveau van het inkomen dat 
recht geeft op sociale huisvesting.  74
4.8.2 Regeling
De regeling  die werd aangenomen,  bestond  erin een eenmalige  premie toe te kennen per 
gezin met een bescheiden inkomen dat een pand huurt op de private Brusselse huurmarkt 
zonder houder te zijn van een zakelijk recht op een pand. De maatregel werd aangenomen 
op basis van een analyse die Huisvesting Brussel voorlegde op 10 april 2020 naar aanleiding 
van een specifieke instructienota van 7 april 2020.
Op het moment  dat de regering  de beslissing  nam, stelde ze vast dat de lockdownmaatrege -
len iets meer dan twee maanden hadden geduurd. Daarom werd het bedrag van de premie 
bepaald op het equivalent van twee maanden huurtoelage83, d.i. 214,68 euro. 
Dit waren de toekenningsvoorwaarden voor de premie: 
• huurder zijn op grond van een huurovereenkomst die dateert van vóór 14 maart 2020 (be -
gin van de eerste lockdown); 
• inkomstenverlies geleden hebben als gevolg van minstens 15 dagen tijdelijke werkloos -
heid of overbruggingsrecht; 
• een laag inkomen  hebben,  waarvoor  de maximumbedragen  werden bepaald onder ver-
wijzing naar de regelgeving die geldt voor toegang tot sociale huisvesting; 
• geen zakelijke rechten op een pand hebben. Personen die huren via een overheidsinstantie 
of een sociaal immokantoor komen niet in aanmerking. 
Brussel Fiscaliteit  heeft de potentiële  begunstigden  geïdentificeerd  door authentieke  bron -
nen te kruisen  en heeft iedereen  aangeschreven  om hen over de premie te informeren. 
Binnen 93 kalenderdagen,  te rekenen  vanaf de zevende  dag volgend  op de verzendings -
datum van de infobrief,  moesten  de potentiële  begunstigden  via de computerapplicatie 
My tax bevestigen dat ze beantwoordden aan de premievoorwaarden. 
Er was ook een procedure  voor spontane  aanvragen,  bedoeld  voor begunstigden  die de ad-
ministratie  over het hoofd zou hebben gezien. De uiterste datum voor de indiening  van een 
spontane aanvraag werd vastgelegd op 31 december 2020. 
Brussel Fiscaliteit en Huisvesting Brussel werden ermee belast de maatregel ten uitvoer te 
brengen. Brussel Fiscaliteit beheert het grootste deel van het proces. Huisvesting Brussel 
moet de kredieten  vastleggen  en de premies ordonnanceren,  en biedt ook ondersteuning  op 
het vlak van informatica en het beheer van de liggende gelden.
4.8.3 Regelgevend kader 
De maatregel wordt omkaderd door het bijzonderemachtenbesluit nr. 2020/028 van de 
Brusselse  Hoofdstedelijke  Regering  van 29 mei 2020 ter  invoering  van een premie ter on-
dersteuning van de huurders met beperkte inkomsten die een inkomstenverlies ondergaan 
door de COVID-19-gezondheidscrisis.  Dat besluit definieert  de doelgroep  en de toeken -
ningsprocedure. Het organiseert ook de intrekking van de premie in gevallen waarbij ze ten 
83 De huurtoelage is een instrument dat wordt geregeld door het besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering 
van 13 februari 2014 tot instelling van een huurtoelage voor de kandidaat-huurders die ingeschreven staan op de 
lijsten van de sociale huisvesting, en dat het mogelijk maakt een maandelijkse toelage van 107,34 euro toe te ken -
nen aan gezinnen die wachten op sociale huisvesting. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /75
onrechte  zou zijn toegekend,  het omvat boetes voor het geval er sprake is van fraude en het 
bepaalt de beroepsmiddelen.
4.8.4 Balans
Op 18 maart 2021 waren  er 31.522 premies  betaald,  voor in totaal 6,8 miljoen  euro. Voor 
2020 was  voorzien  in een globaal budget van 17,3 miljoen  euro, met daar bovenop  nog 
0,5 miljoen  euro voor de beheerkosten.  Dat laatste bedrag werd integraal  benut: volgens de 
administratie liepen de kosten van de benodigde IT-ontwikkelingen om de begunstigden 
te kunnen selecteren,  hoger op dan de kredieten  die daar initieel voor waren uitgetrokken.
Omdat de verrichtingen  ten vroegste  op 31 december 2020 konden  worden afgesloten,  was 
het onmogelijk de onbenutte kredieten opnieuw toe te wijzen. Dat leidde tot een onderbe -
nutting ten belope van 11,4 miljoen  euro, want slechts een deel van het vereffende  bedrag 
kon worden aangerekend op de begroting 2020. 
Op 18 maart 2021 waren  er 1.621 premies  ingetrokken.  De belangrijkste  redenen  daarvoor 
hielden verband  met de inkomensvoorwaarden,  met het feit dat diverse gezinsleden  de pre-
mie aanvroegen,  of met het feit dat de premie werd aangevraagd  door een niet-huudersgezin 
van de private sector. Sommige premies werden ten onrechte betaald. Er is een procedure 
voorhanden  om onterechte  betalingen  terug te vorderen,  en die procedure  wordt toegepast.
4.8.5 Resultaten van de controle die het Rekenhof uitvoerde 
4.8.5.1 Toekenning en toezicht 
De administratie  heeft de premie op grote schaal toegekend.  Door gegevens  te kruisen 
identificeerde  ze a priori de gezinnen  die potentieel  voor de premie in aanmerking  zouden 
komen. Alvorens  de begunstigden  te informeren,  werden eerst de toekenningsvoorwaar -
den geverifieerd.  Dat zou oorspronkelijk  in één enkele fase gebeuren,  maar moest worden 
herhaald  omdat de crisis bleef aanslepen.  Het vergde ook IT-ontwikkelingen  die niet waren 
gepland.
4.8.5.2 Vaststellingen
Kwaliteit van de gegevens 
Het Rekenhof  onderzocht  hoe Brussel Fiscaliteit  de toekenningsvoorwaarden  controleerde. 
Alle toekenningsvoorwaarden waren het voorwerp van een punt van controle. 
De kwaliteit van de gegevens die bij de controles werden gebruikt, varieert:
• de eigendomsrechten,  wat Brussel betreft, werden bepaald  op basis van een stand van 
zaken op 1 januari 2020.  Voor eigendomsrechten  met betrekking  tot panden in België, 
maar buiten Brussel,  moest Brussel Fiscaliteit  terugvallen  op de gegevens  van de Al-
gemene Administratie  Patrimoniumdocumentatie,  die niet up-to-date  waren ondanks 
aandringen van Brussel Fiscaliteit; 
• de financiële  situatie van de gezinnen  werd nagegaan  aan de hand van de aanslagbiljet -
ten voor het aanslagjaar 2018 of 2019;  76
• om de personen  te elimineren  die huren via een overheidsinstantie,  werd eenmalig  ge-
bruik gemaakt van de gegevens van juni 2020 van de Brusselse Gewestelijke Huisves -
tingsmaatschappij. 
• Het feit dat sommige  gegevens  niet up-to-date  zijn, beïnvloedt  de kwaliteit  van de 
beslissingen  en kan tot ongelijke  behandelingen  leiden. Het Rekenhof  stelt ook de 
moeilijkheden vast die ontstonden door het overleg tussen de beleidsniveaus om de 
gegevens te bekomen die nodig waren om de maatregel ten uitvoer te brengen.
De begunstigden  die vooraf waren geïdentificeerd  door Brussel Fiscaliteit,  moesten  geen 
kopie van hun huurcontract voorleggen. In die groep zaten echter ook gezinnen die kos -
teloos wonen in een pand waarvan  ze niet de eigenaar  zijn. De vooraf geïdentificeerde  be-
gunstigden moesten Brussel Fiscaliteit wel garanderen dat ze een huurcontract als bewijs 
konden voorleggen.
Bovendien moest de begunstigde op eer verklaren geen zakelijke rechten te hebben op een 
pand. Die verklaring werd echter niet gecontroleerd als het ging om zakelijke rechten op 
panden in het buitenland.
De administratie kan dus niet garanderen dat alle toekenningsvoorwaarden systematisch 
in acht werden genomen.  
4.8.6 Evaluatie van de regeling 
4.8.6.1 Kwaliteit van de opvolging 
De twee administraties die met de uitvoering van de maatregel werden belast (Huisvesting 
Brussel en Brussel Fiscaliteit) hebben regelmatig overleg gepleegd met het bestuur Brussel 
Financiën  en Begroting,  dat de premies  moest uitbetalen  en controles  moest uitvoeren  in 
verband  met verboden  rekeningen.  De opvolging,  die berustte  op een geformaliseerd  pro-
tocolakkoord  tussen de betrokken  directeurs-generaal,  maakte het onder meer mogelijk  de 
communicatie af te stemmen op de doelgroep. 
Behalve die administratieve evaluatie is er niet in voorzien een globale balans op te maken.
4.8.6.2 Doelgroepbereik 
De budgettaire ramingen voor deze maatregel lagen hoger dan de toegekende bedragen. 
Brussel Fiscaliteit  verklaart  het grote verschil tussen de initiële budgettaire  raming en het 
effectief  bestede bedrag door de terughoudendheid  van de doelgroep  om gebruik te maken 
van haar rechten:  dat fenomeen  zou zich ook voordoen  bij andere regelingen  ten behoeve 
van kansarmen.  Er werd nochtans  ruchtbaarheid  gegeven  aan de premie: de potentiële  be-
gunstigden  ontvingen  een brief en de informatie  stroomde  ook door via gespecialiseerde 
verenigingen,  vakbonden  en OCMW’s.  Het kabinet van de staatssecretaris  verspreidde  ook 
een persbericht.
Het bedrag waarin de nota van mei 2020 aan  de regering  initieel voorzag (17,3 miljoen  euro), 
werd bij de begrotingsaanpassing  niet teruggeschroefd  ondanks  het trage tempo van de 
vereffeningen en de onderbenutting van de kredieten. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /77
4.8.6.3 Gelijke behandeling 
De regering  had bepaald  dat de maatregel  niet gold voor gezinnen  waarvan  één of meer 
leden definitief  hun job verloren  als gevolg van de gezondheidscrisis,  maar gaf geen reden 
op voor die uitsluiting,  terwijl een tijdelijk inkomensverlies  recht gaf op de premie. Dat ver-
schil in behandeling is in strijd met de doelstellingen van de maatregel. 
Alle personen  die huren via een overheidsinstantie  werden uitgesloten,  ook zij die geen 
voordeligere huur genieten dan op de private markt84. 
De forfaitaire  aard van de premie, tot slot, laat niet toe de begunstigden  te differentiëren 
naargelang hun werkelijke inkomstenverlies. 
4.8.6.4 Proportionaliteit van de maatregel
De premie was het equivalent van twee maanden huurtoelage en had derhalve een geringe 
impact op de individuele  situatie van de betrokken  gezinnen  omdat de crisis bleef aansle -
pen.
4.8.7 Conclusies
De kosten van de maatregel zijn niet in verhouding tot de impact ervan op de individu -
ele situatie van de betrokken gezinnen. De tenuitvoerlegging van de maatregel vergde een 
complexe  organisatie:  drie afzonderlijke  administraties  werkten  eraan mee en er waren IT-
ontwikkelingen nodig die niet waren gepland. Bovendien kon de budgettaire opvolging 
niet zorgen voor een tijdige herbestemming van de kredieten. Tot slot kon de maatregel 
de begunstigden  niet differentiëren  naargelang  hun werkelijke  inkomstenverlies  en was de 
impact op de individuele situatie van de betrokken gezinnen gering. De minister-president 
geeft in zijn antwoord  aan dat rekening  moet worden gehouden  met de context van de 
maatregel.  Toen de principiële  beslissing  in maart 2020 werd  genomen,  kon niet worden 
voorzien dat de crisis zou blijven duren.
De maatregel was niettemin een nuttig experiment voor toekomstige ontwikkelingen die 
het beheer van de huurtoelage  zullen kenmerken,  zoals aangekondigd  in de gewestelijke 
beleidsverklaring. De uitrol van een complex IT-proces om diverse gegevensbronnen te 
kunnen kruisen,  leidde  in fine  tot een administratieve vereenvoudiging die zowel de admi -
nistratie als de begunstigde ten goede komt.
Tot slot stelt het Rekenhof  vast dat de doelstelling  die de regering  voor zichzelf had bepaald, 
niet ten volle werd bereikt bij gebrek aan transversale  begeleiding  van de potentiële  begun -
stigden om hen ertoe aan te zetten hun rechten te activeren. 
4.9 Deelconclusie 
De drie Brusselse uitvoerende machten hebben snel maatregelen genomen om de gevolgen 
van de pandemie  te temperen  voor de burgers en voor de ondernemingen.  Het Rekenhof 
heeft zeven maatregelen  grondig  onderzocht.  Door de verscheidenheid  waarmee  die 
84 De minister-president preciseert in zijn antwoord dat het besluit hun uitsluiting motiveert met de overweging dat 
sociale huurders reeds andere mechanismen genieten om rekening te houden met het inkomensverlies bij de be -
rekening van het huurbedrag. 78
maatregelen  waren opgevat,  zowel wat de definiëring  van de doelgroep  als wat de keuze 
van de hulpvorm  betreft, kon geen globale evaluatie  worden gemaakt  waarvan  de conclu -
sies veralgemeenbaar zijn.
De belangrijkste vaststellingen die werden gedaan bij het onderzoek van de maatregelen 
met een hoger risico, kunnen als volgt worden samengevat.
Toen ze geconfronteerd  werden met een nooit eerder geziene crisis, hebben de betrokken 
kabinetten en administraties vaak innoverende oplossingen bedacht in een onzekere en 
veranderende  context,  soms op basis van lessen die uit vroegere  crises werden getrokken. 
Er werden bij hoogdringendheid  efficiënte  en coherente  processen  opgezet,  waarbij snel-
heid en samenhang belangrijk waren. Door de controles te automatiseren en gebruik te 
maken van authentieke  bronnen,  kon tijd worden bespaard  in het belang van de diensten 
en de begunstigden. Bovendien daalden op die manier de risico’s die gepaard gaan met 
manuele controles. 
Het juridische kader van de onderzochte maatregelen vertoonde soms hiaten. Zo waren 
de toekenningvoorwaarden  soms te algemeen  gedefinieerd  of waren sommige  bepalingen 
onvolledig. Het kader werd veelal in acht genomen, ondanks een aantal struikelblokken. 
De meeste maatregelen  streefden  ernaar tegemoet  te komen aan vooraf geïdentificeerde 
behoeften,  maar de vooropgestelde  doelstellingen  werden niet altijd bereikt. Dat is onder 
meer toe te schrijven  aan tekortkomingen  bij de risicoanalyses,  die door de hoogdringend -
heid lastig bleken. Het onverwachte verloop en de duurtijd van de crisis speelden ook een 
rol. Bovendien waren de budgettaire ramingen niet altijd nauwkeurig. Sommige maatrege -
len hadden overigens contraproductieve gevolgen omdat de begunstigden niet gelijk wer -
den behandeld of omdat de maatregelen niet proportioneel waren. 
Soms was het overleg tussen de administraties  en de entiteiten  beperkt,  in het bijzonder  als 
ze tot verschillende beleidsniveaus behoren. De betrouwbaarheid van de gegevens waarop 
de toekenningsbeslissingen  berustten,  varieert.  Als gegevens  tijdelijk onbeschikbaar  wa-
ren, nam de administratieve  afwikkeling  soms meer tijd in beslag of werd de steun in be-
paalde gevallen ten onrechte geweigerd.
De controles  die plaatsvinden  vóór de steun wordt toegekend,  kampen  soms met tekortko -
mingen.  Sommige  controles  berustten  op verklaringen,  wat afbreuk doet aan de effectivi -
teit. Bijgevolg is er ook een risico dat steun wordt gecumuleerd. Door de tekortkomingen in 
de nadere regels voor het toezicht op de steun zijn er ook geen garanties dat de bepalingen 
met betrekking tot de de-minimis steun  systematisch in acht werden genomen. Er is voor -
zien in controles ex post . Omdat de controles  nog niet zijn afgerond,  is het nog te vroeg om 
de uitvoering ervan te beoordelen. 
Tot slot stipt het Rekenhof  aan dat de crisis ook een experiment  was voor de ontwikkeling 
van bestuurlijke praktijken die in de toekomst kunnen worden herhaald.
Die vaststellingen zijn eigen aan de geanalyseerde maatregelen en kunnen niet worden 
veralgemeend voor alle maatregelen. Er kunnen wel lessen uit worden getrokken voor het 
uitzetten en implementeren van beleidslijnen. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /79
5.1 Inleiding
Opdat de maatregelen  die de Brusselse  Hoofdstedelijke  Regering,  het Verenigd  College en 
het College van de Franse Gemeenschapscommissie  hebben aangenomen,  efficiënt  zouden 
zijn, moeten ze gezamenlijk  worden opgevolgd  om ze te kunnen aanpassen  naargelang  de 
evolutie van de socio-economische parameters en de gezondheidsparameters. Daarnaast is 
een evaluatie van de maatregelen raadzaam om de goede praktijken ervan te onthouden en 
contraproductieve beslissingen in de toekomst te voorkomen.
Het Rekenhof  onderzocht  de opvolging  en evaluatie  waaraan  de maatregelen  van socio-
economische aard werden onderworpen. Aangezien de vaststellingen grotendeels gelijklie -
pen bij de drie uitvoerende  machten,  zijn de resultaten  van het onderzoek  gestructureerd 
in twee delen die achtereenvolgens  de regelingen  behandelen  die werden getroffen  op het 
vlak van opvolging en de bevindingen over de evaluatie.
5.2 Opvolging van de maatregelen
De opvolging van de maatregelen werd voornamelijk georganiseerd op basis van de bud-
gettaire werkzaamheden. Die methodologische keuze biedt een aantal voordelen. Eerst en 
vooral berust ze op een systeem dat de beschikbaarheid van betrouwbare gegevens waar -
borgt. Zo biedt het SAP-systeem van het Gewest bijvoorbeeld in real time toegang tot de 
budgettaire aanrekeningen. Daarnaast staat de aanpak in correlatie met de archieven van 
de kanselarijen: de beslissingen over de crisis worden systematisch gekoppeld aan de bud-
gettaire verrichtingen die zo makkelijk kunnen worden nagegaan. Eind 2020 bevatten de 
documenten  naar aanleiding  van de begrotingsaanpassingen  budgettaire  informatie  ge-
koppeld aan specifieke maatregelen.
De aanpak kent echter nadelen die de aansturingscapaciteit van de uitvoerende machten 
beperken. Ten eerste biedt ze niet de mogelijkheid de maatregelen op te volgen die geen 
budgettaire impact hebben. Ten tweede biedt de budgettaire aanpak een versnipperd beeld 
van het systeem.  Sommige  maatregelen  betreffen  immers diverse begrotingsenveloppen, 
terwijl eenzelfde  budgettaire  enveloppe  mag worden aangewend  voor aparte maatregelen. 
Tot slot geeft een opvolging  van budgettaire  aard de uitvoerende  machten  geen overzicht 
van de uitvoering van de maatregelen en de impact ervan doorheen de tijd. Noch het aan -
tal begunstigden,  noch de vooruitgang  met het oog op het halen van de doelstellingen 
maakten het voorwerp uit van volledige en systematische monitoring. Bijgevolg wordt de 
doelstelling omtrent relevante opvolging (de coherentie van de maatregelen en de onder -
linge doeltreffendheid  ervan waarborgen)  mogelijk  niet bereikt. Daarnaast  verhinderde  de 
laattijdigheid  van sommige  beslissingen  en de tenuitvoerlegging  ervan, de systematische 
herallocatie  van de niet-gebruikte  kredieten  (cf. de in hoofdstuk  4 vermelde voorbeelden 
van de huurderspremie of de gehandicaptensector).   80
De drie uitvoerende machten hebben dat gebrek echter verholpen door regelmatig overleg 
en informatie-uitwisseling  te organiseren.  Bovendien  werd elk van hun leden geresponsa -
biliseerd,  portefeuille  per portefeuille,  voor het halen van de doelstellingen  die de maatre -
gelen beoogden binnen de perimeter van hun bevoegdheden. De administratie vulde hun 
informatie  aan via operationele  verslagen  over de voortgang  van sommige  maatregelen. 
Dankzij die opvolgingsacties werden correcties aangebracht aan de maatregelen. De ge -
westregering  heeft bijvoorbeeld  de maatregel  betreffende  de door de GIMB toegekende  le-
ningen aangepast op basis van de evolutie van de economische situatie.
Het Rekenhof  wijst erop dat de budgettaire  opvolging  van de Franse Gemeenschapscommissie 
niet heeft verhinderd  dat er kosten werden overgedragen  van 2020 naar  2021. De beslissin -
gen aangaande de kredieten voor de crisis voorzagen nochtans in een uitvoering in 2020.
5.3 Evaluatie van de maatregelen
De evaluatie  van de maatregelen  maakte het voorwerp  uit van een specifieke  aanpak bij 
ieder verantwoordelijk  departement.  De Brusselse  uitvoerende  machten  definieerden  noch 
een totaaloverzicht,  noch een eenvormige  methodiek.  Vanwege  de dringende  aard van de 
crisis voorzagen de beslissingen over de maatregelen bovendien niet systematisch in een 
evaluatie ervan.
Het Rekenhof  wijst er echter op dat specifieke  studies werden aangekondigd  om sommige 
maatregelen  te evalueren.  De administratie  heeft bijvoorbeeld  een studie besteld bij een 
privéoperator  naar de effectiviteit  van de maatregelen  rond de toekenning  van premies aan 
ondernemingen. De reikwijdte van die studies en de concrete modaliteiten voor de organi -
satie ervan zijn nog niet bekend.
Op 25 september 202085 werd een gezamenlijke bijzondere commissie opgericht over de 
aanpak van de pandemie  van het Brussels  Hoofdstedelijk  Parlement  en de Verenigde 
Vergadering van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie. De Vergadering van de 
Franse Gemeenschapscommissie zorgde eveneens voor een opvolging en voor de voortdu -
rende evaluatie van de beslissingen van het College. 
De bijzondere  commissie  heeft 58 getuigen  gehoord,  waaronder  verschillende  ministers  en 
staatssecretarissen,  alsook een aantal actoren uit het maatschappelijk  middenveld,  waar -
onder experts,  vertegenwoordigers  van de sector van de gezondheidszorg,  van de beroeps-
federaties,  van de vakbondsorganisaties  enz. Het verslag van de commissie  bevat een reeks 
aanbevelingen waarvan er 34 (op 184) betrekking hebben op economie en werkgelegenheid. 
Ze werden goedgekeurd  door de bijzondere  commissie  op 22 februari 2021 en  door de ver-
gaderingen op 5 maart 2021. Ze stippen onder meer de noodzaak aan om de steun aan te 
passen naargelang  de situaties  waarin de begunstigden  verkeren,  alsook de uitbreiding  van 
het overleg tussen de overheidsniveaus. Het merendeel van de aanbevelingen aangaande 
85 Op 16 juli 2020 hebben het Parlement en de Verenigde Vergadering in plenaire zitting een voorstel aangenomen 
tot oprichting van een bijzondere commissie over de aanpak van de COVID-19-pandemie door de Brusselse Hoofd -
stedelijke Regering en het Verenigd College van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie. De bijzondere 
commissie COVID-19 werd geïnstalleerd op 25 september 2020 en heeft een reeks hoorzittingen gehouden tot 
4 februari 2021 voordat haar verslag definitief werd aangenomen in de plenaire zitting van de vergaderingen op 
5 maart 2021. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /81
economie  en werkgelegenheid  (18) stelt specifieke  acties voor; 7 ervan betreffen  communi -
catie en overleg; er zijn 9 voorstellen  over de voorbereiding,  de evaluatie  en het administra -
tieve beheer van de maatregelen. 
5.4 Deelconclusie
De opvolging  van de maatregelen  verliep voor het grootste  deel gedecentraliseerd,  met uit-
zondering  van de budgettaire  monitoring.  Het Rekenhof  beveelt aan te voorzien  in een ge-
integreerd  opvolgingssysteem  voor de getroffen  maatregelen,  en dat per uitvoerende  macht, 
zodat een totaaloverzicht wordt geboden van de uitvoering ervan. Zo zullen de onderlinge 
effecten  van de maatregelen  kunnen worden belicht en zal overtolligheid  kunnen worden 
voorkomen. Ook zullen de uitvoerende machten beter gewapend zijn om tekortkomingen 
op te sporen die eventueel blijven voortbestaan.
De beslissingen  die de maatregelen  omkaderen,  voorzien  niet systematisch  in de evaluatie  
ervan, terwijl die het mogelijk  zou maken goede praktijken  te identificeren  en in de toe-
komst inefficiënte regelingen te verwerpen.  COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /83
6.1 Conclusies
Het Rekenhof  heeft onderzocht  hoe zowel de federale  als de gemeenschaps-  en gewest-
overheden de socio-economische steunmaatregelen voor de ondernemingen en particulie -
ren die door de COVID-19-pandemie  werden getroffen,  hebben uitgewerkt.  Het onderzocht 
het reglementaire  kader, de organisatie  van de controle  op de correcte  toekenning  van de 
steun en de opvolging  en evaluatie  van de steunmaatregelen.  De bevindingen,  conclusies 
en aanbevelingen  zijn uitgewerkt  in vijf afzonderlijke  verslagen  voor de respectievelijke 
wetgevende  vergaderingen;  dit verslag focust op de Brusselse  entiteiten  met wetgevende 
bevoegdheden.
Nood aan een publieke inventaris
Bij gebrek aan een overzicht van alle socio-economische steunmaatregelen van zowel het 
federale bestuursniveau  als van de gewesten  en gemeenschappen,  stelde het Rekenhof  voor 
zijn onderzoek  zelf een inventaris  op. Deze inventaris  is beschikbaar  op de website van het 
Rekenhof en maakt integraal deel uit van dit verslag.
Het Brussels  Hoofdstedelijk  Gewest,  de Gemeenschappelijke  Gemeenschapscommissie  en 
de Franse Gemeenschapscommissie  hebben snel gereageerd  op de COVID-19-pandemie 
door een aantal socio-economische  steunmaatregelen  te treffen in aansluiting  op de goed -
keuring  van gezondheidsmaatregelen  door de federale  regering.  Die maatregelen  beogen 
tegemoet  te komen aan een groot gamma van behoeften  die voortvloeiden  uit de gevolgen  
de gezondheidsmaatregelen.
De maatregelen van economische aard die de drie Brusselse uitvoerende machten hebben 
getroffen  in het kader van de crisis, kwamen  voornamelijk  de ondernemingen  ten goede. 
Het ging erom het productieve apparaat en bijgevolg de werkgelegenheid te behouden.
Nood aan coördinatie
De rijksbrede  impact van de gezondheidsmaatregelen  vereiste,  rekening  houdend  met de 
bevoegdheidsverdelingen,  een gecoördineerd  en passend  antwoord  van de verschillende 
overheden. In tegenstelling tot voor het beheer van de gezondheidscrisis werd voor het 
beheer van de socio-economische  aspecten  van de pandemie  geen overleg-  en coördinatie -
structuur  opgezet.  De initiële opdracht  van de Economic Risk Management Group (ERMG) 
om maatregelen  voor te stellen en daarbij een coördinerende  rol op te nemen, werd immers 
overgeheveld  naar het politieke  niveau en de coördinerende  rol van de ERMG werd geher -
definieerd  tot het monitoren  van de economische  impact van de crisis, het uitwisselen  van 
informatie  tussen haar leden en het uitvoeren  van analyses.  Volgens het Rekenhof  had deze 
initiële opdracht  alvast een eerste aanzet kunnen bieden tot een gecoördineerd  optreden, 
gegeven  dat er ook geen draaiboek,  handvatten  of richtinggevende  scenario’s  voorhanden 
waren om de verschillende regeringen bij hun keuzes bij te staan. Uiteindelijk nam elke  84
regering  steunmaatregelen  binnen haar bevoegdheidsdomein,  zonder een systematische  en 
gestructureerde coördinatie met de andere bestuursniveaus.
Het gebrek aan systematisch overleg en coördinatie had meerdere gevolgen:
• onvoldoende  coherentie  tussen de socio-economische  steunmaatregelen  op federaal, 
gewest- en gemeenschapsniveau;
• een verhoogd risico op over- of ondersubsidiëring;
• een gebrek aan overleg over en uitwisseling  van informatie  die op een ander bestuurs -
niveau aanwezig was;
• een moeizame opvolging en evaluatie van de socio-economische steunmaatregelen.
Een overkoepelende  inventaris  van de socio-economische  steunmaatregelen,  gekoppeld 
aan een databank  waarin ook het gebruik van de maatregelen  wordt bijgehouden,  biedt de 
mogelijkheid een aantal van de hierboven vermelde problemen in kaart te brengen en aan 
te pakken.
Op intra-Brussels niveau besteedden de drie uitvoerende machten en hun administraties 
bijzondere  aandacht  aan overleg tussen de tussenkomende  partijen,  ondanks  de moeilijk -
heden die werden ondervonden  bij de interactie  met de andere deelstaat-  en federale  enti -
teiten. 
Nood aan betere besluitvorming
Met betrekking  tot het beslissingsproces  in het Brussels  Hoofdstedelijk  Gewest maakte de 
dringende context het niet altijd mogelijk een geslaagde risicoanalyse uit te voeren. Voor 
sommige  maatregelen  vertoonde  de behoeftebepaling  tekortkomingen  en de budgettaire 
ramingen bleken soms onnauwkeurig.
Het juridische kader en de interne controle van de administratie werden meestal in acht 
genomen,  zelfs wanneer  wegens dringendheid  de controles  door de administratie  soms 
werden beperkt. De door de wetgevende vergaderingen toegekende bijzondere bevoegd-
heden omkaderden deze uitzonderingsregeling voor een stuk. De in dat verband genomen 
besluiten,  waarvan  het merendeel  het voorwerp  uitmaakte  van een advies van de Raad van 
State, werden allemaal bekrachtigd binnen de vereiste termijn.
De duur van de crisis, die niet was voorzien,  heeft een impact gehad op de relevantie  van 
bepaalde  maatregelen:  eenzelfde  beslissing  kan zinvol zijn op korte termijn maar, wanneer  
ze langer aanhoudt  dan gepland,  averechtse  effecten  hebben die leiden tot contraproduc-
tieve resultaten  of zelfs ongelijkheid  op middellange  termijn.  De audit heeft echter de cor-
recties of aanpassingen genoteerd die werden aangebracht in enkele initiële regelingen.
Nood aan betere controle en informatie-uitwisseling 
De betrouwbaarheid van de voor de controles gebruikte gegevens varieert. Soms zijn ze 
verouderd. Daarnaast biedt de reikwijdte van de controles niet de mogelijkheid zich er 
systematisch van te vergewissen dat de begunstigden de toekenningsvoorwaarden in acht 
hebben genomen. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /85
In bepaalde  gevallen  vormde de crisis echter een proeftuin  voor het versterken  of uitprobe -
ren van beleidsmaatregelen en vernieuwende bestuurspraktijken. Het gebruik van authen -
tieke bronnen om de controles ex ante te vergemakkelijken,  is een voorbeeld  van een goede 
praktijk.  Evenzo heeft de controle  op de kwaliteit  van de gegevens  in de Kruispuntbank 
van Ondernemingen met betrekking tot de Nace-Bel-code door ze te toetsen aan bij de 
btw geregistreerde  reële activiteiten,  het mogelijk  gemaakt  onverschuldigde  stortingen  te 
Nood aan opvolging en evaluatie
De opvolging van de maatregelen werd georganiseerd op budgettaire basis. Bijgevolg was 
ze partieel.  De beslissingen  die de maatregelen  omkaderden,  voorzagen  niet systematisch 
in de evaluatie ervan. Die was grotendeels gedecentraliseerd en in haar huidige vorm zal 
ze niet kunnen worden benut om een overzicht op te maken van de verkregen resultaten. 86
6.2 Aanbevelingen
In het licht van die vaststellingen  formuleerde  het Rekenhof  vijftien aanbevelingen  die in 
de onderstaande samenvattingstabel worden voorgesteld en waarvan er vier zijn gericht 
aan alle overheden.
Aanbevelingen Gericht aanPunt in het 
verslag
Inventaris en onderzochte maatregelen
1Centraliseer in het geval van een nationale crisis de infor -
matie over alle socio-economische steunmaatregelen op 
één enkele publiek toegankelijke website, zo nodig met 
koppelingen naar de administraties en instellingen die de 
steun toekennen.Alle overheden862.1
2Ontwikkel een strategie (of draaiboek) waarin de ba -
siselementen zijn uitgewerkt die een antwoord kunnen 
bieden op crisissen met een plotse en grote economische 
impact. Geef daarbij voldoende aandacht aan de coördi -
natie met de andere overheden.Alle overheden 3.1.3
3 Onderzoek welke aanpak bij toekomstige crisissen een 
meer gecoördineerd economisch steunbeleid mogelijk 
maakt.Alle overheden 3.1.2
4Realiseer, rekening houdend met de privacyregelgeving, 
een gemeenschappelijke databank of kruispuntdatabank 
waarin de overheden de steun die ze verlenen aan onder -
nemingen kunnen opnemen om de naleving van regelge -
ving (zoals Europese verplichtingen, cumulatieverboden 
enz.) en de voorbereiding, de onderlinge afstemming 
en de evaluatie van het beleid te faciliteren. Voor zover 
de privacyregelgeving dat toelaat en rekening houdend 
met het vertrouwelijke karakter van sommige steun aan 
(beursgenoteerde) ondernemingen en de internationale 
concurrentiepositie, moet deze databank publiek con -
sulteerbaar zijn.Alle overheden 3.1.2
5Wanneer nieuwe maatregelen worden getroffen of be -
staande maatregelen worden verlengd, de behoeften 
van de doelgroep analyseren en rekening houden met de 
impact van de al geldende steunmaatregelen, met inbe -
grip van die op andere overheidsniveaus. Op een meer 
uitdrukkelijke en formele manier de keuze voor de instru -
menten, bedragen en percentages van de steun verant -
woorden, alsook de belangrijkste voorwaarden enz.Brusselse  
entiteiten4.2.5.2
4.5.6.1
6De goede overlegpraktijken bestendigen waartoe de re -
actie op de crisis heeft geleid of die ze heeft versterkt in 
het kader van het Brusselse bestuur.Brusselse  
entiteiten3.4
86 Aanbeveling gericht naar alle overheden betrokken in dit onderzoek: Federale overheid, Vlaamse overheid, Waalse 
Gewest, Franstalige Gemeenschap, Brussels Hoofdstedelijk Gewest, Gemeenschappelijke Gemeenschapscom -
missie (Cocom) en de Franse Gemeenschapscommissie (Cocof). COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /87
verslag
Reglementair kader en controle
7Wanneer nieuwe maatregelen worden getroffen of be -
staande maatregelen worden verlengd, vooraf nagaan of 
de voorwaarden efficiënt, toepasselijk en controleerbaar 
zijn. Zich ook baseren op de resultaten van de evaluatie 
van andere steunmaatregelen. Brusselse  
entiteiten4
8Inventariseer periodiek de vastgestelde problemen met 
betrekking tot de kwaliteit van gebruikte authentieke 
gegevensbronnen, waaronder in het bijzonder de KBO, 
en kaart deze problemen aan bij de administratie of 
overheid bevoegd voor de betrokken databank. Brusselse  
9De administratieve en juridische procedures verbeteren 
om de termijn in te korten voor de implementering van 
gegevensuitwisseling tussen de administraties en instel -
lingen van de verschillende overheidsniveaus.Brusselse  
10 De mechanismen voor administratieve vereenvoudiging 
uitbreiden en bestendigen die de crisis mogelijk heeft 
gemaakt.Brusselse  
11 Vooruitlopen op de organisatie van de controle van bij 
de uitwerkingsfase van de maatregelen in overleg met 
de diensten die zijn belast met de uitvoering ervan, en 
voorzien in de nodige middelen.Brusselse  
12 Een gelijke behandeling waarborgen van de particu -
lieren en ondernemingen die de gevolgen van de crisis 
ondervinden, evenals de proportionaliteit van de finan -
ciële steun ten opzichte van de omvang van de geleden 
schade.Brusselse  
13 Zodra mogelijk de controle ex post implementeren en 
de terugvordering van eventuele onterechte betalingen 
organiseren.Brusselse  
14 Een monitoring uitvoeren van de maatregelen en de 
transparantie van de realisaties garanderen.Brusselse  
entiteiten5
15 Wanneer nieuwe maatregelen voor socio-economische 
steun aan ondernemingen en particulieren worden aan -
genomen, voldoende concrete doelstellingen formule -
ren en indicatoren en doelen definiëren, zodat een evalu -
atie kan worden uitgevoerd.Brusselse  
De minister  belast met Werk preciseert  in zijn antwoord  dat de aanbevelingen  4, 8, 9 en 
10 stuk voor stuk projecten  zijn in Easy Way 2020-2025,  het plan voor administratieve  ver-
eenvoudiging  in Brussel.  Zo dragen de oprichting  van specifieke  comités en de ontwikke -
ling van Fidus, de gewestelijke  gegevensintegrator,  bij tot een betere coördinatie  inzake 
informatietechnologie  en gegevensuitwisseling.  Met de tool openbudgets.brussels  kunnen 
overigens  de steun en overheidsopdrachten  die aan ondernemingen  worden toegekend,  
worden geïdentificeerd.  Tot slot gaan andere projecten,  zoals de creatie van een  Brussels 
Innovation Lab , een test voor administratieve  vereenvoudiging,  een agenda van de toekom -
stige regelgevende projecten en de toekomstige Brusselse bestuurscode ook in die richting.  Bijlagen  COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /91
Bijlage 1
Inventaris van de voornaamste maatregelen aangenomen door de Brusselse uitvoerende 
machten tussen 1 januari 2021 en 15 juli 2021
Het vastleggingsbudget dat werd vrijgemaakt door de gewestelijke provisie en op basis 
waarvan  de maatregelen  voor de crisis werden gefinancierd,  bedroeg  336,9 miljoen  euro 
op 17 augustus 2021. De volgende tabel bevat de maatregelen waarin het gewest voorzag in 
2021 en de kosten ervan.
Tabel  3 –  Voornaamste maatregelen aangenomen door het Brussels Hoofdstedelijk Gewest in 2021  
(in euro)
MaatregelGeraamd  
bedrag 
1Steun aan ondernemingen die een contactberoep, een recre -
atieve activiteit of rijonderricht uitoefenen in het kader van de 
COVID-19-gezondheidscrisis – Eerste fase van de vergoedin -
gen voor zogenaamde “niet-essentiële” inrichtingen die moes -
ten sluiten ingevolge de beslissingen van het Overlegcomité van  
30 oktober 2020.5.550.000
2Vrijstelling hotelbelasting tot 30 juni 2021. 13.000.000
3Ondersteuningspremie voor de evenementensector, de sector van het 
nachtleven, de culturele sector en de toeristische sector.4.200.000
4Overwinteringsleningen – gedelegeerde opdracht aan BRUSOC 6.000.000
5Steun aan ondernemingen die niet-essentiële activiteiten uitoefenen. 72.470.000
6Provisie GGC – Beheersing van het virus, vaccinatieprogramma, daklozen -
opvang en aankoopcentrale.64.500.000
7Subsidie aan de vzw “Growfunding” voor het project “Red je Stamcafé”. 150.000
8Premie ter ondersteuning van de huurders met beperkte inkomsten die 
een inkomensverlies ondergaan door de gezondheidscrisis COVID-19.2.500.000
9Steun tot vergoeding van de exploitanten van het bezoldigd personenver -
voer.990.000
10 Aanvullende toelage aan de DBDMH. 1.500.000
11 Steun aan de sector van de dienstencheques. 12.000.000
12 MIVB – Reiniging bussen. 8.900.000
13 “TETRA”-premie – Steun voor de economische sectoren die het zwaarst 
door de crisis zijn getroffen (restaurants en cafés en hun voornaamste 
toeleveranciers; toeristische logies, waaronder hotels en gastenkamers; 
ondernemingen in de evenementen- en cultuursector en in de toeristische 
sector; en discotheken).112.000.000
14 Gratis vervoer georganiseerd door de gemeenten voor de vaccinatie tegen 
COVID-19 voor 65-plussers en personen met beperkte mobiliteit in het 
Brussels Gewest.3.000.000
Totaal 306.760.000
Bron: Ordonnantie van 15 april 2021 houdende instemming met de begrotingsberaadslaging nr. 1 van de 
Brusselse Hoofdstedelijke Regering houdende machtiging tot het vastleggen, vereffenen en betalen van 
uitgaven, aan te rekenen op de Algemene Uitgavenbegroting van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 
voor het begrotingsjaar 2021. 92
Het door de provisie van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie vrijgemaakte 
vastleggingsbudget
 w
aarmee
 d
e
 m
 v
oor
 d
e
 c
risis
 w
orden
 g
efinancierd,
 b
edroeg
 
9
4 miljoen
 e
uro
 o
p
 1
8 augustus 202187. De provisie die de Franse Gemeenschapscommissie 
aanlegde
 o
m
 d
e
 c
risis
 h
et
 h
oofd
 t
e
 b
ieden,
 b
eschikte
 o
ver
 e
en
 v
astleggingsbudget
 v
an
 
1
3 miljoen
 
euro
 
op
 
dezelfde
 
datum88. 
87 B ron: budgettaire toepassing van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie. 
88 B
ron: budgettaire toepassing van de Franse Gemeenschapscommissie. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /93
Bijlage 2
Verklarende woordenlijst i.v.m. de parameters van de inventaris
Financiële parameters 
De
 v
olgende
 t
abel
 g
eeft
 u
itleg
 b
ij
 d
e
 b
edragen
 w
aarmee
 w
erd
 g
ewerkt
 i
n
 d
e
 i
nventaris.
 D
e
 
m
eest
 r
ecente
 b
edragen
 (
ramingen
 e
n
 r
ealisaties)
 z
ijn
 d
e
 c
ijfers
 d
ie
 b
eschikbaar
 w
aren
 o
p
  
3
0
 
juni
 
2021
 
(behoudens uitzondering).
Initiële r aming Allereerste  r aming  v an de  kosten v an de  maatregel,   niet g eac-
tualiseerd  in  het  kader v an v erlengingen  o f  na wijziging  v an de 
v
oorwaarden om in aanmerking te komen voor de steunmaat -
regel  
(bv. ingevolge  de tw eede  besmettingsgolf).
Raming
 v
oor 
2020 Meest v
olledige 
beschikbare  r
aming
 v
oor de periode t
ot 
31 de -
cember 2020.
Raming
 o
p 
30 juni 2021 van  
de
 totale kosten van de 
maatregelMeest recente raming van de totale kosten van de maatregel:
•r
aming
 v
oor 
2020 +
 r
aming
 v
oor 
2021 +
 r
aming
 v
oor
lat
ere 
jaren 
(indien mogelijk/relevant);
of
•g erealiseerd   bedrag  t ot  31 december 2020 +  r aming
v
an 
het 
bedrag
 dat w
erd
 
besteed
 
in 
2021 +
 r
aming
 v
oor
lat
ere jaren (indien mogelijk/relevant).
Als de 
maatregel
 
niet 
meer v
an t
oepassing
 
is en 
het finale g
ere-
aliseerde  bedrag   is g ekend,  w ordt dat  laatste v ermeld.
Gerealiseerd bedrag tot 
31 december 2020H
et 
bedrag
 dat w
erd
 
besteed
 t
ot 
31 december 2020.
30 juni 2021Het meest recente bestede bedrag dat beschikbaar is (tot 
30 juni 2021, behoudens uitzondering  [cf. fiche per 
maatre gel]).
Specifieke parameters voor de waarborgen 
Totaalbedrag bestemd voor 
leningen en waarborgen Het totaalbedrag dat werd besteed aan leningen en waarbor -
gen.
Totaalbedrag aan toegekende leningen en waarborgen tot  
31 december 2020Het totaalbedrag aan toegekende leningen en waarborgen tot 
Totaalbedrag van de le -
ningen
 o f  w aarborgen  o p 
30
 juni 2021 Het 
meest r
ecente t
otaalbedrag
 v
an de 
leningen o
f w
aarborgen   
(2020 + een deel  t ot  30 juni 2021).
Gerealiseerd verlies Gerealiseerd verlies (als gevolg van leningen die niet worden terugbetaald
 o
f w
aarborgen  die w
orden 
ingeroepen).
 
Er w
ordt 
een 
nettobedrag
 v
ermeld.
 Als dat 
bedrag
 
negatief 
is,
 
betreft 
het
 een gerealiseerde winst (bv. bij de inning van premies). 94
Parameter doelgroepen 
De categorie ‘doelgroep’ klasseert de maatregelen volgens de begunstigden. Er zijn drie mogelijke
 
opties:
 
ondernemingen,
 
particulieren
 
of
 
+
 
particulieren. 
Welke maatregelen beogen zowel de ondernemingen als de particulieren?Deze mengcategorie omvat verschillende varianten:
•
e
en maatregel die bestaat uit een luik voor ondernemingen en uit een luik voor particu -
lieren.
 D
e
 c
ompensatie
 v
oor
 g
ehandicapte
 p
ersonen,
 b
ijvoorbeeld,
 i
s
 e
en
 m
aatregel
 d
ie
d
e
 m
ogelijkheid
 v
erschaft
 o
m
 h
et
 p
ersoonlijk
 a
ssistentiebudget
 v
oor
 p
ersonen
 m
et
 e
en
h
andicap
 t
e
 o
verschrijden
 m
aar
 v
ormt
 o
ok
 e
en
 fi
nanciële
 c
 v
oor
 o
rganisaties
d
ie
 
bijstand
 
verlenen
 
aan
 
dergelijke
 
personen;
•e
en maatregel die zich richt tot één categorie (de werknemers) maar waar de andere
categorie
 
(de
 
ondernemingen)
 
ook
 
baat
 
bij
 
heeft,
 
zoals
 
de
 
tijdelijke
 
werkloosheid;
•e
en
 m
aatregel
 w
aarvan
 d
e
 d
oelgroep/categorie
 e
en
 d
ubbele
 h
oedanigheid
 h
eeft
 v
anwege
d
e a
ard v
an d
e m
aatregel, z
oals h
et o
verbruggingsrecht  t
en v
oordele v
an z
elfstandigen.
D
ie maatregel wil het inkomensverlies beperken (hoedanigheid van particulier) om
de
 z
 a
ctiviteit
 i
n
 s
tand
 t
e
 h
ouden
 (
hoedanigheid
 v
an
 o
nderneming).
 I
n
z
o’n
 g
eval
 w
orden
 z
elfstandigen
 g
ezien
 a
ls
 o
 é
n
 a
ls
 p
articulieren.
 D
at
 i
s
b
 n
iet
 h
et
 g
eval
 v
oor
 d
e
 c
oronapremies
 t
en
 g
unste
 v
an
 z
elfstandigen,
 o
mdat
z
e daar uitsluitend als ondernemingen worden beschouwd.
Hoe werden de maatregelen geklasseerd die indirect ten goede komen aan de parti -
culieren?
 
D
iverse steunmaatregelen hebben aanleiding gegeven tot betalingen aan ondernemingen 
(vzw’s,
 p
ublieke
 o
f
 p
rivate
 o
ndernemers
 e
nz.)
 m
aar
 k
omen
 i
ndirect
 p
articulieren
 t
en
 g
oede.   
Alle
 m
 d
ie
 fi
nanciële
 s
teun
 b
ieden
 a
an
 p
 w
erden
 g
eklasseerd
 i
n
 d
e
 
d
oelgroep  
van 
de 
particulieren,  
zelfs 
indien 
de 
financiële  
steun 
via 
een 
tussenschakel  
pas-
seert. Dat is bijvoorbeeld het geval voor de steun die het Waals Gewest toekent voor water 
en
 e
lektriciteit
 e
n
 d
ie
 w
erd
 b
etaald
 v
ia
 d
e
 l
everanciers,
 o
f
 v
oor
 fi
nanciële
 s
teun
 d
ie
 w
ordt
 
t
oegekend via de OCMW’s.
 
E
r 
werd 
overeengekomen  
om 
steun 
aan 
die 
tot 
doel 
had 
diensten  
te 
finan-
cieren
 d
ie
 z
ij
 a
an
 p
 a
anbieden,
 t
e
 k
lasseren
 i
n
 d
e
 d
oelgroep
 ‘
ondernemingen’.
 
H
et g
aat b
ijvoorbeeld  om de s
teun i
n he
t d
omein v
an de g
ezondheidszorg,  o
pvang e
n h
uis-
vesting,
 t
huishulp enz. Steun
 d
ie
 b
edoeld
 i
s
 o
m
 d
e
 b
edragen
 t
e
 v
erminderen
 d
ie
 v
oor
 d
e
 
d
esbetreffende
 d
iensten
 a
an
 p
 w
orden
 g
efactureerd,
 w
ordt
 e
chter
 b
eschouwd
 
a
ls steun ten voordele van particulieren.
  COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /95
Bijlage 3
OESO – Overzicht van de beleidsfases tijdens en na de pandemie
Bron: OESO, Tax and fiscal policy in response to the coronavirus crisis: strengthening confidence and 
resilience, mei 2020, p. 10, www.oecd.org (vertaling Rekenhof). 96
Bijlage 4
Actoren in het beheer van de pandemie
Vanaf 12 maart 2020 stelde  de Nationale  Veiligheidsraad  (NVR)89 de federale  fase van het 
noodplan voor crisissituaties in werking en werden structuren opgezet om gezondheids -
maatregelen  in te voeren, zodat de verspreiding  van het coronavirus  kon worden afgeremd 
en de meest kwetsbaren in de samenleving konden worden beschermd.
Grafiek 5 –  Actoren in de besluitvorming in het kader van de coronacrisis in België, maart-april 2020
Bron: Rekenhof op basis van een schema van het Nationaal Crisiscentrum90
De figuur toont hoe de uitgebreide  NVR voor het uitwerken  van de gezondheidsmaat -
regelen kon rekenen  op de input vanuit deskundigengroepen,  meer bepaald  de Risk 
Assessment Group  (RAG), de Risk Management Group (RMG) en het Wetenschappelijk 
Comité Coronavirus,  die de gezondheidssituatie  al vanaf januari 2020 mee  opvolgden91.  
Alle wetenschappelijke  informatie  werd vervolgens  via een advies van de evaluatiecel 
89 In de NVR hadden de eerste minister, de vice-eersteministers en de ministers bevoegd voor Binnenlandse Zaken, 
Buitenlandse Zaken, Justitie en Defensie zitting. De premier nodigt de regeringsleden die geen deel uitmaken van 
de NVR uit om de dossiers die hen aanbelangen, te onderzoeken, in casu de ministers van Volksgezondheid en 
Mobiliteit.
90 De website van het Nationaal Crisiscentrum  bevat meer informatie over de verschillende tijdelijke cellen.
91 Zowel de RAG als de RMG werden opgericht op basis van een protocol van 5 november 2018. De RAG analyseert 
het risico voor de bevolking op basis van epidemiologische en wetenschappelijke gegevens. Hij wordt voorgezeten 
door Sciensano en bestaat uit experten van Sciensano en de gezondheidsautoriteiten. De RMG stelt vervolgens, 
op basis van het advies van de RAG, maatregelen voor om de volksgezondheid te beschermen. Hij wordt voorgeze -
ten door de FOD Volksgezondheid en bestaat uit vertegenwoordigers van de federale en regionale gezondheids -
autoriteiten.Uitgebreide Nationale 
Veiligheidsraad (NVR) 
Federaal 
Coördinatiecomité 
(COFECO)
celCel Frequently 
Asked 
Questions
Taskforce 
Geïntegreerde 
PolitieCel ECOSOC
Juridische Cel
Cel VertalingCel 
Ministeriële 
Besluiten
Internationale 
cel
InformatiecelGouverneurs / Hoge Ambtenaar Brussel / Minister -President Brussels 
Hoofdstedelijk GewestCELEVALRMG
RAG
Weten -
schappelijk 
ComitéGEESERMGVertegenwoordigers 
federale/regionale 
kabinetten
Werkgroep
SIC COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /97
Celeval92 voorgelegd  aan de uitgebreide  NVR, zodat deze de strategische  beslissingen  kon 
nemen om de pandemie te bestrijden.
De voorbereiding en uitvoering van de beslissingen werd overgelaten aan het Federaal 
Coördinatiecomité  (Cofeco),  dat ook de verschillende  interdepartementale  en soms ook 
interregionale  crisiscellen  die de beslissingen  concretiseerden,  coördineerde.  Om de stra-
tegische  en beleidsbeslissingen  te operationaliseren,  werd overleg georganiseerd  met de 
provinciegouverneurs,  de hoge ambtenaar  van Brussel en de minister-president  van het 
Brussels  Hoofdstedelijk  Gewest,  zodat zij op hun beurt de acties konden coördineren  op 
gemeentelijk niveau.
Gezien de impact van de COVID-19-pandemie  op het sociaal-economische  leven, richtte 
het Cofeco verschillende  tijdelijke  cellen op om haar crisisbeheersing  te operationaliseren. 
Een ervan was de Socio-Economische Cel (Ecosoc)93 die analyses uitvoerde naar de sociaal-
economische  impact van de te nemen of genomen  maatregelen  en die daarvoor  werd on-
dersteund  door de werkgroep  Sociale Impact COVID-19 (werkgroep  SIC)94, die de sociale 
impact van de maatregelen en hun impact op de arbeidsmarkt monitorde en evalueerde.
De Economic Risk Management Group  (ERMG),  opgericht  op 19  maart  2020,  had een 
drietal opdrachten  waarvan  de adviserende  en coördinerende  rol met betrekking  tot de  
socio-economische steunmaatregelen uiteindelijk werd omgezet naar een inventariserende 
opdracht.  De verschillende  cellen onder dit orgaan, de cel Economische  Follow-up  en de 
kerncel, alsook de meeste onderliggende  werkgroepen,  waren voornamelijk  actief in de eer-
ste helft van 2020. Daarna werd voornamelijk  nog ingezet op het bijhouden  van de inventa -
ris en het organiseren van enquêtes om de impact van de coronacrisis op de economische 
activiteit  in België en op de financiële  gezondheid  van de bevraagde  Belgische  ondernemin -
gen na te gaan.
Op 6 april 2020 werden  de experten  van de nieuw opgerichte  GEES (Groep van Experts 
belast met de Exit Strategy)  voorgesteld,  de werkgroep  die een strategische  visie moest ont-
wikkelen voor de graduele ontsluiting van het land en die analyses en aanbevelingen moest 
aanleveren aan de uitgebreide NVR voor de periode waarin de gezondheidsmaatregelen 
zouden worden versoepeld. De GEES kon hierbij ook rekenen op ondersteuning vanuit de 
92 Celeval werd voorgezeten door de FOD Volksgezondheid en bestond uit vertegenwoordigers van Sciensano, het 
comité dat in werking werd gesteld voor COVID-19, de Hoge Gezondheidsraad, de administraties die bevoegd zijn 
voor volksgezondheid op het niveau van de gewesten en gemeenschappen, alsook de FOD Binnenlandse Zaken en 
93 Ecosoc bestond uit vertegenwoordigers van de kabinetten van de federale ministers van Economie, Kmo’s, Volks -
gezondheid en Werkgelegenheid alsook van de FOD Economie, de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Over -
leg, de FOD Mobiliteit, de FOD Sociale Zekerheid en de POD Maatschappelijke Integratie.
94 De interdepartementale werkgroep SIC bestond uit vertegenwoordigers van de FOD Sociale Zekerheid, de FOD 
Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg en de POD Maatschappelijke Integratie alsook van de openbare 
instellingen voor sociale zekerheid (OISZ), Sigedis, Statbel, de Nationale Bank van België en het Federaal Plan -
bureau. Zijn belangrijkste output was een periodiek geüpdatete monitoringnota over de impact van de COVID-
19-pandemie op de werkgelegenheid en de sociale bescherming in België. Naast vaststellingen formuleerde de 
SIC ook een aantal algemene aanbevelingen, die niet op nieuwe of bijgestuurde maatregelen waren gericht. Hij 
hield ook een dashboard  bij met gegevens over de werkgelegenheid en het gebruik van de socialebeschermings -
maatregelen, en behandelde, soms op vraag, enkele specifieke thema’s. 98
ERMG. De GEES werd echter eind augustus 2020 opgeheven en zijn taken werden overge -
dragen naar de Celeval.
Met het aantreden  van de nieuwe federale  regering  werden de taken van de uitgebreide 
NVR vanaf 6 oktober 2020 opgenomen  door het Overlegcomité,  een orgaan waarin verte -
genwoordigers  van de zes regeringen  in België zitting hebben95 om via overleg conflicten  te 
voorkomen  of te beslechten  en om de coherentie  van het beleid te bewaken.  Eind novem -
ber 2020 werd  de evaluatiecel  Celeval op non-actief  gezet, nadat ze verlamd  was geraakt 
door interne meningsverschillen. Op 15 december 2020 werd een nieuwe adviesgroep van 
24 medische experten aangesteld om het Overlegcomité bij te staan voor maatregelen om 
de gezondheidscrisis te beheersen en de exitstrategie verder vorm te geven: de Groep van 
Experts voor de Managementstrategie van COVID-19 (GEMS).
95 In de samenstelling van het Overlegcomité wordt een dubbele pariteit gehanteerd: er hebben evenveel Neder -
landstaligen als Franstaligen zitting en evenveel leden van de federale regering als van de deelstaatregeringen: 
de premier, die de vergadering voorzit, en vijf leden van de federale regering, de minister-president en een minis -
ter van de Vlaamse regering, de minister-president van de Waalse Gewestregering, de minister-president van de 
Franse Gemeenschapsregering, de minister-president en een minister van de Brusselse Hoofdstedelijke regering. 
Ingeval een aangelegenheid de Duitstalige Gemeenschap aanbelangt, woont ook de minister-president van de 
Duitstalige Gemeenschapsregering de vergadering van het Overlegcomité bij. Het Overlegcomité kan ook een 
specifieke Interministeriële Conferentie  instellen voor overleg tussen de federale en gewestelijke ministers van een 
beleidsdomein. In de praktijk werd dit ook via taskforces gerealiseerd, bv. de taskforce Kwetsbare Groepen die 
bestaat uit de federale en regionale ministers bevoegd voor Armoedebestrijding, Maatschappelijke Integratie en 
Sociale Zaken. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /99
Bijlage 5
Reglementair kader
Steunmaatregelen gehandicaptensector
De toekenning van steun binnen de gehandicaptensector berust op de volgende teksten (en 
de latere wijzigingen ervan):
•A
rrêté 2020/1190
 d
u collège de la Commission communautaire française octroyant une
subvention exceptionnelle de 62.000
 e
uros à l’asbl Intermaide destinée à couvrir des mesu -
res urgentes liées à la crise sanitaire COVID-19
 
pour la période du 1er
 
juillet
 
2020
 
au 31
 
dé-
cembre  
2020.
•A
rrêté 2020/1164
 d
subvention exceptionnelle de 252.000
 e
uros destinée à renforcer le personnel des services
d’accompagnement pour la période du 1er
 j
uillet
 a
u 31
 d
écembre
 2
020
 a
fin de faire face à des
demandes supplémentaires liées à l’après-confinement de la crise du COVID-19.
•A
rrêté 2020/1813
 d
u collège de la Commission communautaire française portant des mesu -
res administratives et octroyant des subventions exceptionnelles dans le secteur de l’aide
aux personnes handicapées, afin de réduire l’impact causé par la pandémie de COVID-19.
•A
rrêté 2020/2057
 d
subvention exceptionnelle en faveur des centres agréés, dans le cadre de la pandémie deCOVID-19.
•
A
rrêté 2020/2267
 
du collège de la Commission communautaire française portant une modi -
fication à l’arrêté 2020/1813
 d
u collège de la Commission communautaire française portant
des mesures administratives et octroyant des subventions exceptionnelles dans le secteurde l’aide aux personnes handicapées, afin de réduire l’impact causé par la pandémie deCOVID-19.
•
A
rrêté 2020/2346
 d
u collège de la Commission communautaire française octroyant un bud -
get supplémentaire en vue de financer de nouvelles places de répit ou de court séjour pourenfants et adultes en situation de handicap, dans le cadre du volet 1
 d
u plan de relance et
de redéploiement adopté le 7
 
juillet
 
2020
 p
ar le gouvernement de la Région de Bruxelles-
Capitale face à la crise du COVID-19
 
et approuvé par le collège de la Commission commu -
nautaire française le 3
 
septembre
 
2020.
•A
rrêté 2020/2345
 
du collège de la Commission communautaire française octroyant un bud -
get supplémentaire exceptionnel pour les personnes handicapées ayant obtenu le statut degrande dépendance et se trouvant dans une situation complexe, dans le cadre du volet 1
 du
p
lan de relance et de redéploiement adopté le 7
 
juillet
 
2020
 p
ar le gouvernement de la Région 
de Bruxelles-Capitale face à la crise du COVID-19
 
et approuvé par le collège de la Commis -
sion communautaire française le 3
 
septembre
 
2020. 100
Bijlage 6
Antwoorden 
Het Rekenhof ontving de volgende antwoorden op zijn ontwerpverslag.
Respondent Datum antwoord
Minister-president van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 29/09/2021
Minister belast met Werk van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 23/09/2021
Minister belast met Begroting van het Brussels Hoofdstedelijk 
 Gewest30/09/2021 (e-mail)
Staatssecretaris belast met Huisvesting van het Brussels 
 Hoofdstedelijk Gewest29/09/2021 (e-mail)
Secretaris van het Verenigd College –  Franse Gemeenschaps-
commissie29/09/2021 (e-mail)
Secretaris-generaal – Gewestelijke Overheidsdienst Brussel 29/09/2021 (e-mail)
Leidend ambtenaar – Diensten van het Verenigd College van de 
Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie30/09/2021 (e-mail)
Administratrice générale – Franstalige Brusselse Overheidsdienst 29/09/2021 COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /101
Antwoord van de minister-president 
Betreft:  opmerkingen van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest over het ontwerp -
verslag
Mijnheer de Eerste Voorzitter,
Mijnheer de Hoofdgriffier,
Ik heb het ontwerpverslag van de audit over de economische steunmaatregelen voor onder -
nemingen  en voor particulieren  in het kader van de COVID-19-crisis  ontvangen  en wens u 
daarvoor te bedanken.
Zoals u weet, was het beheer van deze nooit eerder geziene crisis een complexe  aangele -
genheid en moest de Brusselse regering moeilijke beslissingen nemen in een context van 
onzekerheid.  Een audit zoals die van het Rekenhof  is dus uitermate  nuttig voor ons. Al uw 
aanbevelingen zullen doorstromen naar de betrokken diensten en zij zullen er in de mate 
van het mogelijke rekening mee houden. Onze opmerkingen over het ontwerpverslag zijn 
bij deze brief gevoegd. 
Graag benadruk ik ook de uitstekende samenwerking die tot stand kwam tussen uw dien -
sten, de Brusselse  regering  en alle door deze audit beoogde  administraties.  De regering 
wenst u te bedanken voor die constructieve samenwerking. 
Rudi Vervoort
Afschrift: mevrouw Anne-Françoise Compère 102
Blz. Punt - Paragraaf Opmerkingen / correcties
20 "De cel Economische Follow-up was samengesteld 
uit vertegenwoordigers van de Nationale Bank van 
België, het Federaal Planbureau, de Federale Par -
ticipatie- en Investeringsmaatschappij, de belang -
rijkste organisaties die werkgevers en werknemers 
vertegenwoordigen (bv. VBO, Unizo, Union Wal -
lonne des Entreprises, VOKA, Febelfin, de Boeren -
bond, de drie grote vakbonden, enz.) en academici. 
De kerncel was samengesteld uit vertegenwoor -
digers van de premier, de drie vicepremiers, de 
minister-president en de viceminister-presidenten 
van de Vlaamse overheid, de minister-presidenten 
van het Waals Gewest, de Franse Gemeenschap, 
het Brussels Hoofdstedelijke Gewest en de Duits -
talige Gemeenschap, en vertegenwoordigers van 
de administraties belast met economische aange -
legenheden. "Vertegenwoordigers van de Staatssecre -
taris van het Brussels Hoofdstedelijk Ge -
west, belast met Economische transitie, 
maakten ook deel uit van die groep.
20 "toen de gemeenschappen en de gewesten […] de 
voorkeur uitdrukten voor regiospecifieke instru -
menten. "Wat het BHG betreft, werd ervoor ge -
opteerd de hand te leggen op de aanbe -
velingen van de ERMG in het kader van 
onze bevoegdheden. Sommige van die 
aanbevelingen werden derhalve opge -
nomen in de Brusselse ‘policy mix’. 
21 "Deze taskforces kwamen niet vaak bijeen. " De Brusselse taskforce vergaderde aan -
vankelijk elke week, en nadien elke twee 
weken. Dit wordt aangestipt in een voet -
noot, maar die precisering hoort thuis in 
de eigenlijke tekst van het verslag.
24 "[…] werd een risico op oversubsidiëring geïdenti -
ficeerd voor leveranciers van Brusselse horecaza -
ken met hoofdzetel in een ander gewest. Bij gebrek 
aan formeel overleg tussen de gewesten zouden 
die ondernemingen, die ook aanspraak kunnen 
maken op de leningen, redundante steun kunnen 
genieten."Die oversubsidiëring blijkt eigenlijk the -
oretisch te zijn. Enerzijds voorziet het 
besluit in strikte criteria voor de leveran -
ciers: 
"1° na te gaan of de lening de voortzetting 
van leveringen zal toelaten aan Brusselse 
horecaondernemingen die klanten zijn 
van de leverancier en hem niet kunnen be -
talen, bijvoorbeeld door de “klantenvorde -
ringen” (rekening 400) van de leverancier 
te analyseren;
2° voorrang te verlenen aan de toeken -
ning van leningen aan leveranciers die 
goederen of diensten leveren die het 
meest essentieel zijn voor de continuïteit 
van de activiteit van Brusselse horecaon -
dernemingen en die onder hun klanten het 
grootste volume aan Brusselse horecaon -
dernemingen hebben."
Anderzijds zijn er geen leveranciers 
van buiten het BHG: op 23 septem -
ber 2021 hadden de 17 horecaleveran -
ciers die een lening toegekend kregen, 
allemaal hun hoofdzetel in Brussel. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /103
25 "Als een overheid steun heeft verleend aan een 
individuele onderneming, moet zij daarover 
informatie publiceren op een IT-platform van 
de Europese Commissie, de State Aid Trans -
parancy Award Module (TAM). Het drempel -
bedrag voor steun verleend op grond van de 
Tijdelijke Kaderregeling is 100.000  euro, en 
dat in het kader van de algemene groepsvrij -
stellingsverordening 500.000 euro. Hetzelfde 
probleem rijst ook daar.”Uit het opschrift komt niet duidelijk naar 
voren dat het gaat om drempels vanaf wel -
ke die bekendmaking vereist is. De eerste 
zin wekt de indruk dat die bekendmaking 
geldt voor alle steunmaatregelen (wat en -
kel aanvankelijk het geval was).
30 3.5 Conclusies Als deze conclusie enkel het Brussels be -
stuur betreft, zou de eerste paragraaf wel -
licht genuanceerd moeten worden in het 
licht van de elementen die zijn uiteengezet 
in punt 3.4.
37 "De Brusselse regering besliste dat enkel een 
limitatieve lijst van sectoren toegang zou krij -
gen tot de forfaitaire premie van 4.000 euro. 
De lijst van in aanmerking komende sectoren 
berust in hoofdzaak op de lijst van sectoren 
die moesten sluiten als gevolg van de beslis -
sing van de federale regering. Door die restric -
tie is er een breuk in de gelijke behandeling 
van ondernemingen die inkomstenverlies le -
den als gevolg van de pandemie. Tal van on -
dernemingen die niet verplicht moesten slui -
ten, werden immers ook in meer of mindere 
mate getroffen.”Omdat die sectoren de deuren moesten 
sluiten, ging de aandacht in de eerste plaats 
naar hen uit op een moment dat de loop -
tijd van de maatregelen bovendien nog kort 
kon blijken te zijn.
Bij latere maatregelen bleef het toepas -
singsgebied niet beperkt tot sectoren die 
verplicht moesten sluiten. De maatregelen 
werden telkens gekalibreerd zodat ze be -
antwoordden aan de vastgestelde behoef -
ten in sectoren die werden geïdentificeerd 
als ‘mogelijkerwijs in moeilijkheden’. Een 
verschillende behandeling betekent uiter -
aard geen breuk in de gelijkheid als de sec -
toren zich niet in een objectief vergelijkbare 
situatie bevinden.
39 "Aangezien de crisis bleef aanslepen, voerde 
de regering op 27 mei 2021 voor de derde 
keer een wijziging door in de regeling, door 
de beschikbare enveloppe voor leningen met 
10 miljoen euro op te trekken.”Het besluit in kwestie heeft het maximum -
bedrag van de leningen overigens opge -
trokken tot 1,5 miljoen euro omdat de crisis 
aanhield en ondernemingen met meer dan 
100 VTE nood hadden aan grotere leningen.
39 "De leningen, die als “semi-kapitaalschuld” 
worden beschouwd voor de begunstigde, zou -
den binnen vijf jaar na de toekenning moeten 
worden terugbetaald. De intrestvoet stijgt per 
geleende schijf en zet de begunstigde ertoe aan 
gebruik te maken van de voorwaarden op de pri -
vate markt zodra zijn situatie dat toelaat.”Omdat de crisis aanhield, werd de terugbe -
talingstermijn verlengd tot 7 jaar door een 
wijzigingsbesluit van 23 december 2020. 104
40 "Het besluit werd nadien gewijzigd door twee 
andere bijzondere-machtenbesluiten en door 
één gewoon besluit. Het Rekenhof stelt vast dat 
de regering via een gewoon besluit elementen 
heeft aangepast die onder de bijzondere mach -
ten vallen, door de machtiging te overtreden die 
haar door het initiële besluit was toegekend .”De wijziging bij gewoon besluit kwam 
er in het kader van de bevoegdheid 
die aan de regering werd verleend 
door artikel 44 van de ordonnantie van  
4 december 2020 houdende bekrachtiging 
van de besluiten van de Brusselse Hoofd -
stedelijke Regering tot uitvoering van de 
ordonnantie van 19 maart 2020 om bijzon -
dere machten toe te kennen aan de Brus -
selse Hoofdstedelijke Regering in het kader 
van de gezondheidscrisis COVID-19. Het 
gewijzigde besluit berust immers op een al -
ternatieve rechtsgrond: de combinatie van 
de artikelen 2, § 3, en 4, § 5, van de wet van 
2 april 1962 betreffende de Federale Parti -
cipatie- en Investeringsmaatschappij en de 
gewestelijke investerings-maatschappijen. 
Als het Rekenhof daarom verzoekt, zullen 
wij de gehele juridische analyse met betrek -
king tot die kwestie ter beschikking stellen.
Voor het overige werd die wijziging bij ge -
woon besluit van 27 mei 2021 bekrachtigd 
door het parlement middels artikel 5 van 
de ordonnantie van 15 juli 2021 houden -
de bekrachtiging van de besluiten van de 
Brusselse Hoofdstedelijke Regering tot 
uitvoering van de ordonnantie van 23 no-
vember 2020 om bijzondere machten toe 
te kennen aan de Brusselse Hoofdstedelijke 
Regering in het kader van de gezondheids -
crisis COVID-19.
40 "Dat meer middelen werden uitgetrokken voor 
deze leningen, is te verantwoorden door de ba -
lans van de maatregel: op 11 maart 2021 had 
de GIMB al 26,5 miljoen euro aan leningen toe -
gekend aan 80 ondernemingen, terwijl dossiers 
met betrekking tot 36  ondernemingen, voor in 
totaal 9,6 miljoen euro, nog ter studie lagen.”Wij stellen aan het Rekenhof voor de ge -
gevens te actualiseren: "op 9 septem -
ber 2021 waren 118 dossiers gevalideerd, 
goed voor een bedrag van 39,7 miljoen euro, 
en lagen 7 dossiers nog ter studie”. 
40 "Tot slot bepaalt het besluit dat de GIMB moet 
nagaan “in redelijke mate, of de aanvrager leef -
baar zal zijn na de toekenning van de lening”. 
Het Rekenhof stelt vast dat die redelijke zeker -
heid voor ten minste twee van de acht onder -
zochte dossiers in twijfel kan worden getrok -
ken.”Het is extreem ingewikkeld om de finan -
ciële leefbaarheid correct in te schatten, 
want die evolueert naargelang de duur 
van de crisis. In dat opzicht konden de in -
schattingen die de analisten van de GIMB 
in mei of juni 2020 maakten aangaande 
de financiële leefbaarheid van een onder -
neming, moeilijk rekening houden met de 
duur en reikwijdte van de crisis.
Voor het overige, en voor zover mogelijk, 
zou de GIMB de desbetreffende auditeur 
willen ontmoeten om te praten over de 
procedures voor financiële en boekhoud -
kundige analyse. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /105
41 "Het Rekenhof stelt echter vast dat de gewes -
telijke autoriteiten bij de afsluiting van de audit -
werkzaamheden nog niet hadden beslist of in 
gebreke blijvende debiteuren tot terugbetaling 
zouden worden gedwongen. Dat er terugbeta -
lingen zullen uitblijven, is echter te verwachten 
in het vooruitzicht van de marktevolutie in de 
komende jaren. Dat hiaat in de voorbereiding 
van de maatregel leidt tot onzekerheid op het 
vlak van het administratieve beheer.”Op het moment dat de maatregel werd 
geïmplementeerd, gingen de gewestelijke 
overheden ervan uit dat de toegekende 
leningen zouden worden terugbetaald. 
Daarom voorzag de gewestelijke overheid 
uitdrukkelijk in een onderzoek naar de fi -
nanciële leefbaarheid van de gefinancierde 
ondernemingen. De gewestelijke overhe -
den rekenen nog altijd op een terugbeta -
ling. Iets wat grondiger zou moeten on -
derzocht door de gewestelijke overheden, 
is het standpunt dat moet worden ingeno -
men bij eventuele procedures van gerech -
telijke reorganisatie. Niets belet om die 
kwestie nu te onderzoeken. 
42 "Bovendien werd een risico op oversubsidi -
ering geïdentificeerd voor leveranciers van 
Brusselse horecazaken met hoofdzetel in 
een ander gewest. Bij gebrek aan formeel 
overleg tussen de gewesten zouden die 
ondernemingen, die ook aanspraak kunnen 
maken op de leningen, redundante steun 
kunnen genieten.”Zoals al werd gezegd, blijkt die oversubsidi -
ering eigenlijk theoretisch te zijn. Enerzijds 
voorziet het besluit in strikte criteria voor de 
leveranciers: 
"1° na te gaan of de lening de voortzetting van 
leveringen zal toelaten aan Brusselse horecaon -
dernemingen die klanten zijn van de leverancier 
en hem niet kunnen betalen, bijvoorbeeld door 
de “klantenvorderingen” (rekening 400) van de 
leverancier te analyseren;
2° voorrang te verlenen aan de toekenning 
van leningen aan leveranciers die goederen 
of diensten leveren die het meest essentieel 
zijn voor de continuïteit van de activiteit van 
Brusselse horecaondernemingen en die onder 
hun klanten het grootste volume aan Brusselse 
horecaondernemingen hebben.”
Anderzijds zijn er geen leveranciers van 
buiten het BHG: op 23 september 2021 had -
den de 17 horecaleveranciers die een lening 
toegekend kregen, allemaal hun hoofdzetel 
in Brussel.
47 4.5.3 Juridisch kader "16 juli 2021” vervangen door « 16 juli 2020”
48 4.5.4 Balans "van de 1.300 waarin was voorzien bij het 
einde van het project” vervangen door "van de 
1.600 waarin was voorzien bij het einde van het 
project”
61 « Het bedrag waarin de nota 
van mei 2020 aan de regering initieel 
voorzag (17,3 miljoen euro), werd bij de 
begrotingsaanpassing niet teruggeschroefd 
ondanks het trage tempo van de veref -
feningen en de onderbenutting van de 
kredieten.”Bij de aanpassing 2020 werd het budget 
teruggebracht tot 14 miljoen euro. 106
61 « De regering had bepaald dat de maatre -
gel niet gold voor gezinnen waarvan één of 
meer leden definitief hun job verloren als 
gevolg van de gezondheidscrisis, maar gaf 
geen reden op voor die uitsluiting, terwijl 
een tijdelijk inkomensverlies recht gaf op 
de premie. Dat verschil in behandeling is in 
strijd met de doelstellingen van de maat -
regel.”Die stelling klopt niet. 
Artikel 2 van het besluit preciseert: 
« Er wordt een unieke premie van 214,68 euro 
toegekend aan elke persoon die gedomicilieerd 
is in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest die 
aan onderstaande cumulatieve voorwaarden 
voldoet:
1° krachtens een huurovereenkomst die vóór 
14 maart 2020 werd ondertekend, huurder zijn 
van een woning die gelegen is in het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest en die gebruikt wordt als 
hoofdverblijfplaats;
2° tussen een vermindering of een totaal verlies 
van beroepsinkomsten  hebben geleden als ge -
volg van de social-distancingmaatregelen. Voor 
werknemers moet dit inkomensverlies gelijk zijn 
aan ten minste 15 dagen tijdelijke werkloos -
heid. Voor zelfstandigen wordt de vermindering 
van het inkomen aangetoond door de toeken -
ning van het overbruggingsrecht of door het 
voordeel van een andere gewestelijke premie 
die is voorbehouden aan zelfstandigen die van 
het overbruggingsrecht zijn uitgesloten.”
Bovendien bepaalt het besluit: « Het recht op 
de premie wordt geopend van zodra één van 
de leden van het gezin de voorwaarden […] 
vervult”.
61 « Alle personen die huren via een overheids -
instantie werden uitgesloten, ook zij die 
geen voordeligere huur genieten dan op de 
private markt.”In de context van hoogdringendheid (het 
was maart 2020) was het de bedoeling 
huurders te helpen die op sociale huisvesting 
wachtten en die zich moesten behelpen op de 
private markt. Personen die via een over -
heidsinstantie huren, werden door het besluit 
uitgesloten om de volgende reden: «  Over -
wegende dat sociale huurders reeds andere 
mechanismen genieten om rekening te houden 
met het inkomensverlies bij de berekening van 
het huurbedrag, en dus geen recht hebben op 
de premie”.
61 « De kosten van de maatregel zijn niet 
in verhouding tot de impact ervan op de 
individuele situatie van de betrokken gezin -
nen. De tenuitvoerlegging van de maatre -
gel vergde een complexe organisatie: drie 
afzonderlijke administraties werkten eraan 
mee en er waren IT-ontwikkelingen nodig 
die niet waren gepland. Bovendien kon de 
budgettaire opvolging niet zorgen voor een 
tijdige herbestemming van de kredieten. Tot 
slot kon de maatregel de begunstigden niet 
differentiëren naargelang hun werkelijke 
inkomstenverlies en was de impact op de 
nen gering.”Dit vergt een hercontextualisering. Die maat -
regel kwam er in maart 2020, op een moment 
dat we nog niet wisten hoelang de crisis zou 
aanhouden. Het in aanmerking komen voor 
de maatregel werd overigens verlengd tot 
31 december 2020, met andere woorden 
telkens de federale overheid de COVID-maat -
regelen verlengde. COVID-19-STEUN MAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN  
EN GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE) /107
Antwoord van de minister belast met Werk 
Betreft: 
 s
teunmaatregelen voor ondernemingen en voor particulieren in het kader 
van de COVID-19-crisisGeachte
 
heer
 
Eerste
 
Voorzitter,
Mijnheer
 
Roland,
Geachte
 
heer
 
Hoofdgriffier,
Mijnheer
 
Van
 
Ingelgem,
Ik
 s
chrijf
 u
 n
aar
 a
anleiding
 v
an
 u
w
 b
rief
 v
an
 1 
september aangaande
 h
et
 o
ntwerpverslag
 m
et
 
d
aarin
 d
e
 v
oorlopige
 r
esultaten
 v
an
 d
e
 a
udit
 b
 d
e
 s
 v
oor
 o
nder -
nemingen
 
en
 
voor
 
in
 
het
 
kader
 
van
 
de
 
COVID-19-crisis.
Ik wil u eerst en vooral bedanken voor de toezending van het verslag en voor de termijn 
waarbinnen ik u mijn reacties mag bezorgen.
Het is in dat verband dat ik mij nu tot u richt. Ik zou een opmerking willen nuanceren uit 
punt
 4
.4 over
 d
e
 s
teun
 a
an
 d
e
 s
ector
 v
an
 d
e
 d
ienstencheques,
 d
ie
 o
nder
 m
ijn
 b
evoegdheid
 
v
alt als Brussels minister van Werk. 
Volgens 
het 
ontwerpverslag  
is 
er 
bij 
gebrek 
aan 
effectieve  
coördinatie  
een 
risico 
op 
overma -
tige
 fi
nanciering,
 b
ehalve
 v
oor
 d
e
 p
remie
 v
an
 4
.000 euro
 w
aarbij
 i
n
 a
lle
 d
rie
 d
e
 g
ewesten
 
d
e 
locatie 
van 
de 
hoofdzetel  
als 
criterium  
geldt 
om 
onder 
een 
welbepaald  
gewest 
te 
ressor -
teren. 
Sta mij toe de volgende punten te overlopen in verband met de procedure van de controle  
a posteriori met betrekking tot die maatregel: •
t
en
 e
erste
 h
eeft
 h
et
 B
russels
 H
oofdstedelijk
 G
ewest
 h
eel
 w
at
 i
nspanningen
 g
eleverd
o
m
 v
oor
 d
e
 s
teun
 a
an
 d
e
 d
ienstenchequesector
 e
en
 g
emeenschappelijke
 c
oördinatie
 t
ot
s
tand te brengen met de andere beleidsniveaus. Die initiatieven hebben echter geen
resultaat gehad. In tegenstelling tot andere gewestelijke materies voorziet de wet voor
het
 b
eheer
 v
an
 d
e
 d
ienstenchequeregeling
 n
iet
 i
n
 e
nige
 s
amenwerking,
 w
aardoor
 d
ie
i
 v
oor
 c
 m
et
 d
e
 a
ndere
 b
evoegde
 e
ntiteiten
 n
iet
 k
unnen
 w
orden
o
mkaderd;
•h
et
 o
ntbreken
 v
an
 e
ffectieve
 c
 h
eeft
 n
iet
 g
eleid
 t
ot
 e
en
 r
isico
 o
p
 o
vermatige
fi
 
in
 
hoofde
 
van
 
de
 
erkende
 
want:
 {wat d e v erhoging  m et  t wee  e uro  b etreft,  i s  e r  g een  e nkele  m ogelijkheid  t ot  o vermatige
fi
nanciering.
 D
ie
 m
aatregel
 b
eoogde
 i
mmers
 e
nkel
 d
e
 B
russelse
 p
restaties
 e
n
 e
r
 k
an
 
d
us
 g
een
 d
ubbele
 fi
 z
ijn
 v
oor
 e
enzelfde
 p
restatie
 m
et
 s
teun
 v
anuit
 d
e
 t
wee
 
a
ndere
 g
ewesten.
 D
e
 v
erhoogde
 t
egemoetkoming
 d
ie
 h
et
 V
laams
 G
ewest
 t
oekende,
 
b
eperkte 
zich 
ook 
tot 
de 
Vlaamse  
dienstencheques,  
en 
voor 
zover 
wij 
weten 
werd 
er 
i
n het Waals Gewest geen maatregel van dat type ingevoerd. 108
 {De verhoogde steun was enkel toegankelijk in het geval van prestaties die met een 
Brusselse dienstencheque werden uitgevoerd bij een Brussels gezin.
 {Wat d e s teun  a an  w erknemers  b etreft,  i s  h et  r isico  o p  o vermatige  fi nanciering  
o
nbestaande
 i
n
 h
oofde
 v
an
 d
e
 o
 w
ant
 d
e
 s
teun
 m
oest
 i
ntegraal
 
n
aar de werknemers vloeien voor uren van tijdelijke werkloosheid. In het Waalse 
Gewest
 w
as
 d
e
 s
teun
 b
edoeld
 v
oor
 d
e
 o
 o
m
 t
e
 v
ermijden
 d
at
 z
e
 h
un
 
w
erknemers
 i
n
 t
ijdelijke
 w
 m
oesten
 p
laatsen.
 H
et
 V
laams
 G
ewest
 h
eeft
 
g
een s
pecifieke  d
ienstenchequemaatregel  g
enomen t
en v
oordele v
an d
e w
erknemers.
•t
ot
 s
lot
 w
aren
 d
e
 p
rocedures
 o
m
 t
e
 c
ontroleren
 o
f
 d
e
 o
 d
e
 o
ntvangen
s
teun wel degelijk doorstortten aan hun werknemers nog niet in voege op het
moment
 v
an
 d
e
 g
esprekken
 t
ussen
 d
e
 v
ertegenwoordigers
 v
an
 h
et
 Re
kenhof
 e
n
 m
ijn
k
abinet. Dat wordt ook zo vermeld in uw verslag. Sindsdien hebben er evenwel twee
testcontroles plaatsgevonden met de bedoeling die controles systematischer uit tevoeren
 
vanaf oktober 2021.
Parallel daarmee wil ik u in mijn hoedanigheid van minister van Digitalisering en Administratieve
 V
ereenvoudiging
 m
eedelen
 d
at
 u
w
 a
anbevelingen
 4
,
 8
,
 9 
en
 1
0 stuk
 v
oor
 
s
tuk
 p
rojecten
 z
ijn
 i
n
 E
asy
 W
ay
 2
020-2025,
 h
et
 p
lan
 v
oor
 a
dministratieve
 v
 
i
n Brussel. Zo kunnen de steun en de overheidsopdrachten die worden toegekend aan on -
 a
l
 g
 w
orden
 m
et
 o
penbudgets.brussels.
 E
r
 z
ijn
 o
ok
 d
rie
 c
omi-
tés
 o
pgericht
 o
m
 d
e
 g
 c
 o
p
 h
et
 v
lak
 v
an
 I
T
 e
n
 d
ata
 t
e
 v
ersterken
 (
het
 
s
teering co
mmittee,  h
et a
rchitectuurcomité  e
n d
e o
ntmoetingen  r
ond d
igitale te
chnolo -
gie).
 B
ovendien
 z
ijn
 d
e
 f
ederale
 a
 b
ronnen
 e
n
 d
e
 g
 g
egevens
 v
lotter
 
t
oegankelijk
 v
ia
 d
e
 t
ools
 F
idus
 e
n
 F
idus
 o
nline
 e
n
 v
ia
 h
et
 g
 p
latform
 v
oor
 g
ege-
vensuitwisseling,
 d
at
 t
hans
 w
ordt
 u
itgebouwd.
 A
ndere
 p
rojecten,
 z
oals
 d
e
 c
reatie
 v
an
 e
en
 
B
russels
 I
nnovation
 L
ab,
 e
en
 t
est
 v
oor
 a
 v
ereenvoudiging,
 e
en
 a
genda
 v
an
 d
e
 
t
oekomstige regelgevende projecten en de toekomstige Brusselse bestuurscode gaan ook in 
die richting.
Mijn
 m
edewerksters
 C
aroline
 D
aux,
 A
dviseur
 W
erk
 (cd
aux@gov.brussels – 02
 
517
 
12
 
81) 
en
 M
argaux
 J
anssens,
 A
dviseur
 D
igitalisering
 e
n
 A
 V
  
(m
janssens@gov.brussels – 0472
 4
8
 
55
 
01) staan te uwer beschikking voor bijkomende 
 
inlichtingen. 
Hoogachtend,Bernard
 
Clerfayt
Minister  wettelijk depot
D/2021/1128/47
prepress
coverfoto
adres
Rekenhof 
tel.
www.rekenhof.beDit verslag is enkel elektronisch beschikbaar,

The registration system of administrative, medical and nursing data (RHM) and other related systems

Psychiatry|Diagnosis|International Health Terminology Standards Development Organisation

Bruxelles, février 2017Résumé hospitalier minimum et systèmes d’enregistrement apparentés  Rapport approuvé le 8 février 2017  
par l'assemblée générale de la Cour des comptesRésumé hospitalier minimum et systèmes d’enregistrement apparentés  SYNTHÈSE /3
Résumé hospitalier minimum 
et systèmes d’enregistrement apparentés
La Cour des comptes a analysé la qualité de l’enregistrement du résumé hospitalier minimum 
(RHM) et de trois systèmes d’enregistrement apparentés. Le RHM contient certaines données relatives aux admissions que les hôpitaux sont obligés d’enregistrer et de communiquer à l’État fédéral : le diagnostic posé, la durée et le lieu de l’hospitalisation, les interventions nécessaires, etc. Le RHM sert de base au financement des hôpitaux, au soutien de la politique et à la recherche scientifique. Les hôpitaux peuvent également s’en servir pour leur gestion interne. Trois autres enregistrements hospitaliers apparentés ont aussi été examinés dans le cadre de l’audit : le ré -
sumé psychiatrique minimum (RPM), l’enregistrement des données des interventions des ser -
vices mobiles d’urgence et de réanimation (Smureg) et l’enregistrement des données des ser -
vices d’urgence (Ureg). Le service Data Management  de la Direction générale Soins de santé du 
SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement (SPF Santé publique) gère l’enregistrement ainsi que l’audit et le soutien des hôpitaux. Les enregistrements coûtent cher aux hôpitaux : plus de 1.100 ETP sont affectés au RHM et le logiciel spécifique coûte plus 
de 11 millions d’euros par an. Ces coûts sont partiellement couverts par le remboursement que 
reçoivent les hôpitaux à cet effet.
La Cour des comptes a analysé la qualité des quatre enregistrements à partir de deux questions 
d’audit.
1.  Le cadre institutionnel offre-t-il des garanties suffisantes en vue d’un enregistrement efficient, 
cohérent et effectif ?
2. Le SPF Santé publique gère-t-il l’enregistrement de manière efficiente ?
En réponse à la première question d’audit, la Cour des comptes conclut que le cadre institutionnel 
n’offre pas de garanties suffisantes en vue d’un enregistrement efficient, cohérent et effectif.
La réglementation ne prévoit pas de sanctions applicables en cas de données transmises tardive -
ment ou de mauvaise qualité, ce qui entrave l’efficience des enregistrements. La ministre devrait 
élaborer une politique de sanction applicable en collaboration avec le SPF Santé publique et en concertation avec le secteur. Parallèlement, le SPF devrait réunir les conditions d’encadrement (par exemple, transmettre les instructions de codage à temps) pour que les hôpitaux puissent respecter leurs obligations.
L ’utilisation d’un dossier patient informatisé (DPI) est un facteur de succès important pour ré -
duire les frais d’enregistrement. Il manque toutefois encore des critères minimums de gestion 
que le logiciel doit remplir pour être homologué. Bien que la ministre ait pris des initiatives en 2015 et que les moyens budgétaires aient été doublés en 2016, il n’est pas certain que la majorité 
des hôpitaux disposeront d’un DPI intégré d’ici la date butoir de fin 2018. Seul un tiers des hôpi - 4
taux estiment être en mesure de respecter ce délai. Les raisons du retard se situent tant au niveau 
du SPF que des hôpitaux. La ministre devrait poursuivre les efforts en collaboration avec le SPF pour généraliser l’utilisation du DPI. Les hôpitaux aussi doivent prendre les initiatives nécessaires à cet effet.
Bien que l’utilisation d’un logiciel de groupement ne soit pas obligatoire, les hôpitaux estiment 
que ce logiciel est indispensable. Son coût est élevé parce que chaque hôpital négocie indivi -
duellement avec le fournisseur qui en détient le monopole. La Cour des comptes demande à la ministre d’examiner si elle peut réduire les coûts du logiciel de groupement pour les hôpitaux en prenant une licence d’utilisation nationale du logiciel.
La Cour des comptes recommande à la ministre d’instaurer, pour l’ensemble des enregistre -
ments, un numéro de patient unique basé sur le numéro de registre national crypté et de deman -
der aux hôpitaux de fournir toutes les données via eHealth , car il s’agit d’une condition de base 
pour une utilisation efficiente des enregistrements.En réponse à la seconde question d’audit, la Cour des comptes conclut qu’en dépit de quelques 
manquements, le SPF fournit des efforts considérables.
Une majorité des hôpitaux ne sont pas satisfaits du soutien fourni par le SPF : les directives 
manquent de clarté et de spécificité, la formation donnée par le SPF est lacunaire, les réponses 
aux questions et le feedback sont trop lents et pas toujours pertinents. Soixante-neuf pour cent des hôpitaux font appel à une formation externe payante. Le SPF doit davantage encadrer le déploiement des innovations dans les systèmes d’enregistrement, notamment en organisant des contacts plus individualisés avec les responsables au sein des hôpitaux et en respectant davan -
tage les délais dans sa communication avec les hôpitaux.
Septante-neuf pour cent des hôpitaux se déclarent en mesure d’enregistrer à temps le RHM 
2016 au moyen de la nouvelle version de la classification ICD-10-BE. Cependant, de nombreuses divergences de codage existent encore entre les hôpitaux et le SPF devra attendre les hôpitaux qui n’ont pas terminé la transition, ce qui met en doute la validité et la fiabilité des données.
Les enregistrements doivent être simplifiés et rationnalisés afin de limiter le plus possible le 
nombre d’éléments à enregistrer et d’augmenter la cohérence entre les différents enregistre -
ments. Le SPF doit poursuivre les initiatives en cours en la matière.
La date butoir légale n’est respectée pour aucun des enregistrements. Pour 2011, 2012 et 2013, 
le SPF a même été contraint de clôturer la banque de données sans attendre les données des derniers hôpitaux. Le retard est imputable tant aux SPF qu’aux hôpitaux. Par conséquent, aussi bien le calcul du financement que le soutien de la politique et la recherche scientifique reposent sur des données dépassées. S’il est vrai que le SPF suit la ponctualité, il ne peut cependant pas contraindre les hôpitaux à transmettre à temps leurs données. Le SPF doit poursuivre ses efforts visant à mettre à disposition des données plus actuelles pour le financement, la préparation de la politique et le feedback.
Il manque des objectifs chiffrés et des indicateurs concernant la précision et la fiabilité des enre -
gistrements, ainsi qu’un rapportage public sur la qualité. Cette situation peut nuire à la confiance 
dans l’utilisation des données. Le SPF tente de veiller à la précision et à la fiabilité des données  SYNTHÈSE /5
grâce à diverses initiatives. Plusieurs facteurs de risque pèsent sur la précision des enregistre -
ments, à commencer par la qualité des données reprises dans le dossier patient, l’insuffisance du 
contrôle interne sur les enregistrements au sein des hôpitaux et une pression de travail élevée pour les médecins et les infirmiers. Le SPF tente de limiter ces risques par le biais de contrôles et d’audits et en rédigeant des instructions détaillées de codage. La Cour des comptes recommande au SPF de récolter périodiquement des informations sur les aspects qui déterminent la qualité des enregistrements. À l’aide des résultats des audits statistiques annoncés, le SPF doit pou -
voir dresser à terme une image globale de la qualité des données enregistrées et des éléments ayant une incidence positive sur celle-ci. Ainsi, il pourrait développer des indicateurs de qualité et prendre des initiatives plus précises pour les aspects qui s’avèrent avoir une incidence importante sur la qualité.
Les hôpitaux font un bon usage du feedback sur le RHM. Toutefois, le feedback arrive trop tard 
pour réorienter effectivement l’organisation et les analyses ne sont pas suffisamment détaillées et n’offrent pas assez de valeur ajoutée. Par conséquent, les hôpitaux acquièrent à leurs frais un feedback supplémentaire auprès d’une organisation externe ou d’une entreprise privée. Les hôpitaux sont convaincus que les pouvoirs publics utilisent dans la pratique suffisamment les en -
registrements pour soutenir la politique, à l’exception du RPM. Seul l’enregistrement RHM est utilisé dans le cadre du financement des hôpitaux. Le RPM n’est pas utilisé dans le cadre du finan -
cement, alors que c’était l’objectif. Le RPM serait revu en profondeur.
Le service Data Management  n’a pas suffisamment de personnel pour gérer les enregistrements, 
déployer toutes les innovations et soutenir les hôpitaux de façon adéquate, tout en exerçant les 
autres missions qui lui ont été attribuées récemment. En l’absence de renfort et tenant compte du fait qu’il existe surtout un besoin de personnel spécialisé, les recommandations à l’intention du SPF seront dès lors difficilement réalisables.
La ministre de la Santé publique se rallie dans l’ensemble aux conclusions et recommandations.  Table des matières  TABLE DES MATIÈRES /9
Chapitre 1
Introduction  15
1.1 Objet et délimitation de l’audit 15
1.2 Contexte 16
1.3.1 Questions et normes d’audit 16
1.3.2 Méthodes d’audit 17
1.4 Procédure 17
Chapitre 2Cadre institutionnel et organisationnel 19
2.1 Description et base légale des enregistrements 19
2.1.1 Résumé hospitalier minimum (RHM) 19
2.1.2 Résumé psychiatrique minimum (RPM) 20
2.1.3 Enregistrement des données des interventions des services mobiles  
d’urgence et de réanimation (Smureg) 20
2.1.4 Enregistrement des urgences (Ureg) 21
2.2 Coût de l’enregistrement  21
2.2.1 Personnel 21
2.2.2 Logiciels 22
2.2.3 Indemnité 23
2.3 Dossier patient informatisé (DPI) 23
2.3.1 Développement d’un DPI hospitalier 24
2.3.2 Soutien financier aux hôpitaux en matière informatique 27
2.3.3 Réalisation d’une politique terminologique nationale 28
2.4 Respect de la vie privée 30
2.4.1 Processus d’enregistrement 29
2.4.2 Utilisation par des tiers 30
2.5 Structures de concertation et d’avis 31
Chapitre 3Gestion par le SPF Santé publique 33
3.1 Planification et suivi 33
3.2 Personnel et moyens de fonctionnement 33
3.3 Classification et groupement 35
3.3.1 Classification des procédures et diagnostics médicaux 35
3.3.2 Groupement des données médicales et infirmières 36
3.4 Soutien aux hôpitaux 37
3.4.1 Soutien général 37
3.4.2 Assistance lors du passage à l'ICD-10-BE 38
3.4.3 Informatique 40
3.5 Politique de sanction et contrôles 43
3.5.1 Politique de sanction 43
3.5.2 Contrôles automatisés 44
3.5.3 Audits 45
3.6 Simplification administrative 47
3.6.1 Remarques des hôpitaux 47
3.6.2 Actions de l’administration 49
3.6.3 Principe Only Once  51 10
Chapitre 4
Qualité des enregistrements 53
4.1 Ponctualité 53
4.1.1 RHM 53
4.1.2 RPM 54
4.1.3 Smureg 54
4.1.4 Ureg 55
4.2 Précision et fiabilité 55
4.2.1 Points d’attention pour les hôpitaux 55
4.2.2 Points d’attention pour le SPF Santé publique 57
4.3 Continuité et cohérence 58
Chapitre 5Utilisation des enregistrements 59
5.1 Feedback destiné à la politique interne des hôpitaux 59
5.2 Parangonnage externe 61
5.3 Utilisation par les pouvoirs publics 62
5.3.1 Financement 62
5.3.2 Soutien plus large de la politique 64
Chapitre 6Conclusions et recommandations 67
6.1 Conclusions 67
6.1.1 Cadre institutionnel et organisationnel 67
6.1.2 Gestion par le SPF Santé publique 68
6.1.3 Qualité des enregistrements 69
6.1.4 Utilisation des enregistrements 70
6.2 Recommandations 70
6.3 Réponse de la ministre 72
AnnexesAnnexe 1 – Enquête auprès des hôpitaux 75
Annexe 2 – Synthèse des recommandations 76
Annexe 3 – Réponse de la ministre 79 /11
Abréviations fréquentes
Atoum Application du SPF Santé publique pour la saisie et la transmission 
des RPM
BMF Budget des moyens financiers
Cellule TCG & Audit Cellule Terminologie, Classification, Groupement & Audit au sein du service Data Management de la Direction générale Soins de 
santé du SPF Santé publique
CNEH Conseil national des établissements hospitaliers
DPI Dossier patient informatisé
DRG Diagnosis Related Groups (système de classification) : les autorités 
belges utilisent le APR-DRG (All Patients Refined Diagnosis Related 
Groups)
Finhosta Application informatique du SPF Santé publique pour les données statistiques et financières des hôpitaux
ICD International Classification of Diseases  (système de classification 
de l’Organisation mondiale de la santé)
IHTSDO International Health Terminology Standards Development Organisation  (organisation internationale sans but lucratif pour le 
développement de normes terminologiques dans le domaine de la santé)
NRG Nursing Related Group (système de classification)
Portahealth Portail internet du SPF Santé publique pour les données d’enregistrement des hôpitaux
RHM Résumé hospitalier minimum (le DM-RHM indique les données médicales et le DI-RHM les données infirmières)
RPM Résumé psychiatrique minimum
Smureg Enregistrement des données des interventions des services mobiles d’urgence et de réanimation
Snomed-CT Systematized Nomenclature of Medicine, Clinical Terms : système international de terminologie clinique multilingue qui comprend des concepts, des relations et des termes cliniques (ainsi que des synonymes)
SPHG Service psychiatrique en hôpital général
TDI Registre du traitement des toxicomanies
Ureg Enregistrement des données des services d’urgence  Résumé hospitalier minimum 
et systèmes d’enregistrement 
apparentés  RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /15
Chapitre 1
1.1 Objet et délimitation de l’audit
L’État fédéral oblige les hôpitaux à communiquer une série de données relatives aux admis -
sions: le diagnostic d’admission, la durée et le lieu de l’hospitalisation, les interventions 
nécessaires, etc. Ces données constituent le résumé hospitalier minimum (RHM). L’État fé -
déral gère le système d’enregistrement de ces données et l’exploitation du système. Le RHM est utilisé pour répartir une partie du financement des hôpitaux par le biais du «  budget 
des moyens financiers » (BMF). Ce budget permet de payer le salaire des infirmiers et des 
paramédicaux et de couvrir diverses dépenses telles que la nourriture, le chauffage et la logistique. Il représente plus de trois milliards d’euros par an
1. Les pouvoirs publics utilisent 
aussi le RHM à d’autres fins stratégiques, tandis que les hôpitaux peuvent s’en servir pour leur gestion interne.
Les pouvoirs publics entendent réformer prochainement le financement des hôpitaux, de 
manière à mieux couvrir les frais de l’activité hospitalière tout en encourageant une plus grande efficience. Si cette réforme s’oriente vers un système de calcul plus forfaitaire (par exemple, un forfait par type de pathologie), les enregistrements auront encore plus d’im -
portance pour le financement.
C’est la raison pour laquelle la Cour des comptes a analysé la qualité du RHM. La gestion 
du RHM incombe à la Direction générale Soins de santé du SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement (ci-après « SPF Santé publique »). Le service 
Data Management de la DG Soins de santé gère l’enregistrement (la cellule de gestion de la banque de données) ainsi que l’audit et le soutien des hôpitaux en matière d’enregistrement (la cellule Terminologie, Classification, Groupement & Audit ou « cellule TCG & Audit »).
Outre le RHM, trois autres enregistrements hospitaliers apparentés, gérés par le même ser -
vice, ont été examinés dans le cadre de l’audit: le résumé psychiatrique minimum (RPM), 
l’enregistrement des données des interventions des services mobiles d’urgence et de réa -
nimation (Smureg) et l’enregistrement des données des services d’urgence (Ureg). L’enre -
gistrement du RPM a débuté en 1996. Contrairement à ce qui était prévu, le RPM n'est pas utilisé à des fins de financement. Lancé en 2003, le Smureg doit permettre aux pou -
voirs publics d’évaluer le fonctionnement des services mobiles d’urgence et de réanimation (Smur). Enfin, l’Ureg a commencé en 2016 et fera office essentiellement de système d’alerte 
en temps réel pour détecter rapidement les crises sanitaires. Le tableau 1 présente les prin -
cipales caractéristiques des quatre enregistrements examinés.
1 Un hôpital dispose de trois sources de financement importantes : le budget des moyens financiers (BMF), les ho -
noraires des médecins et les recettes des médicaments. Le BMF est pris en charge par le SPF (voir arrêté royal du 
25 avril 2002).  16
Tableau 1 –  Caractéristiques des enregistrements examinés
RHM RPM Smureg Ureg
Utilisation par les pouvoirs 
publics dans le cadre du  
financement des hôpitauxoui non (bien que prévu initiale
-
ment)non non
Utilisation par les pouvoirs publics à d’autres fins 
 
stratégiquesoui oui oui oui
Utilisation par les hôpitaux à des fins de gestion interne (prévue explicitement)oui oui minimale non
Transmission des données aux pouvoirs publicsgroupées par semestregroupées par semestrepar inter
-
ventionpar admis -
sion
Délai de transmission des données5 mois après la fin du semestre3 mois après la fin du semestre7 jours immédiate
-
ment
Enregistrement depuis 1990  pour les 
systèmes précé -
dents, 2008 pour le RHM actuel1996 pour le sys
-
tème précédent, 2002 pour le RPM actuel2003 2016
1.2 Contexte
Les données enregistrées doivent être comparables entre les hôpitaux pour servir de base 
efficace au financement des hôpitaux, à la préparation de la politique ou à la recherche scientifique. Pour ce faire, il est indispensable d’uniformiser et d’automatiser les enregis -
trements.
Les hôpitaux sont en train de passer de la version papier du dossier patient au dossier pa -
tient informatisé (DPI). Le DPI soutient le processus de soins relatif au patient. Il doit en 
outre contribuer à la simplification administrative, permettre un échange de données plus rapide et correct entre les prestataires de soins ainsi qu’améliorer et simplifier la gestion du dossier patient. Idéalement, les données du dossier patient doivent être enregistrées dans un langage médical standard universel. Ce langage est lui aussi déployé actuellement dans les hôpitaux. Les données du dossier patient doivent ensuite être transférées et codées dans le système d’enregistrement RHM. Les hôpitaux sont en train de passer à une nouvelle ver -
sion de ce système de codification.
Ces innovations simultanées représentent de grands défis tant pour les hôpitaux que pour 
le SPF Santé publique. Le chapitre 2 de ce rapport aborde ces évolutions en détail.
1.3.1 Questions et normes d’audit
La Cour des comptes a analysé la qualité du RHM et celle d’enregistrements apparentés de soins hospitaliers à partir de deux questions d’audit divisées en plusieurs sous-questions: RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /17
1		Le	cadre	institutionnel	 offre-t-il	 des	garanties	 suffisantes	 en	vue	d’un	enre-
gistrement	efficient,	cohérent	et	effectif	?
1.1  Les tâches et responsabilités du SPF Santé publique sont-elles clairement décrites et 
délimitées  ?
1.2  La réglementation prévoit-elle les garanties nécessaires en matière de protection de la vie privée  ?
1.3  Le SPF Santé publique dispose-t-il des compétences nécessaires et de moyens de contrainte  ?
2	 Le	SPF	Santé	publique	gère-t-il	l’enregistrement	de	manière	efficiente	?2.1 Le SPF Santé publique utilise-t-il les moyens disponibles avec efficience  ?
2.2  La qualité de l’enregistrement est-elle suffisante pour atteindre les objectifs de l’enre -
gistrement  ?
Le cadre normatif de l’audit est constitué, d’une part, de normes générales de bonne ges -
tion, telles que le référentiel Coso, et, d’autre part, de normes de qualité spécifiques (en matière de ponctualité, de fiabilité, de précision, de continuité et de cohérence) concernant la récolte, le traitement, l’analyse et l’utilisation des données ainsi que le rapportage à leur sujet.
1.3.2 Méthodes d’audit
La Cour des comptes a analysé des documents stratégiques et de gestion et s’est entretenue 
avec divers agents du service Data Management du SPF Santé publique.
En mars 2016, elle a aussi envoyé une enquête à tous les hôpitaux généraux belges pour 
connaître leur point de vue au sujet de la récolte des données pour le RHM, le RPM et les 
enregistrements relatifs aux services d’urgence (annexe 1).
14 octobre  2015 Annonce de l’audit à la ministre des Affaires sociales et de la 
Santé publique ainsi qu’au président du comité de direction du SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement
Novembre 2015-juin 2016 Réalisation  de l’audit
21 septembre  2016 Envoi de l’avant-projet de rapport au président du comité de direction du SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement
27 octobre  2016 Réponse du SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement
14 décembre  2016 Envoi du projet de rapport pour commentaires à la ministre des Affaires sociales et de la Santé publique
13 janvier  2017 Réponse de la ministre des Affaires sociales et de la Santé publique (annexe 3)  RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /19
Chapitre 2
Cadre institutionnel  
et organisationnel
2.1	 Description	et	base	légale	des	enregistrements
La base légale des quatre enregistrements est l’article 92 de la loi coordonnée du 10 juil-
let 2008  sur les hôpitaux et autres établissements de soins. La loi est développée dans un ar -
rêté royal pour chaque enregistrement, qui précise les objectifs de l’enregistrement concer -
né, les données à enregistrer, la désignation de la Direction générale Soins de santé du SPF 
Santé publique comme responsable du traitement des données et le délai dans lequel les hôpitaux doivent transmettre ces données.
2.1.1 Résumé hospitalier minimum (RHM)
Le RHM contient des données relatives aux séjours hospitaliers dans six domaines : les soins 
médicaux, les soins infirmiers, l’administration, la facturation, le personnel et la structure 
de l’hôpital. Les données médicales (DM-RHM) sont enregistrées toute l’année, tandis que les données infirmières (DI-RHM) ne le sont que pendant la première moitié de mars, juin, septembre et décembre. Les hôpitaux transmettent le RHM au SPF par semestre via le por -
tail électronique Portahealth , en principe dans les cinq mois qui suivent la fin du semestre.
L’enregistrement est généralement assuré de manière centralisée par des collaborateurs ad-ministratifs spécialisés, qui se basent à cet effet sur les informations des dossiers patients en veillant à respecter les directives détaillées du SPF. Les données infirmières peuvent aussi être enregistrées par les infirmiers chargés des soins, avec ou sans supervision.
Pour chaque séjour hospitalier, les données du dossier patient (par exemple, les diagnostics) 
sont codées suivant les classifications imposées et stockées sous forme électronique. Cette méthode permet notamment de calculer une moyenne nationale de la durée de séjour par pathologie et de la comparer avec les durées de séjour réelles dans chaque hôpital.
La réglementation fixe les données à transmettre par les hôpitaux et leurs délais de trans -
mission. En revanche, les hôpitaux définissent en toute autonomie la façon d’atteindre ce 
résultat et d’effectuer ces enregistrements dans la pratique (place de la cellule d’enregistre -
ment dans la structure de l’hôpital, degré de centralisation, affectation de collaborateurs, niveau de formation, codage en temps réel ou après la sortie du patient, etc.). Le SPF de -
mande seulement que chaque hôpital désigne une personne de contact RHM.
La base réglementaire pour le RHM est l’arrêté royal du 27 avril 2007 déterminant les règles 
suivant lesquelles certaines données hospitalières doivent être communiquées au ministre 
qui a la Santé publique dans ses attributions. 20
2.1.2 Résumé psychiatrique minimum (RPM)
Le RPM est similaire au RHM, mais il concerne les patients psychiatriques et les données 
à enregistrer sont adaptées en conséquence. Contrairement au RHM, il n’est pas utilisé à des fins de financement. L’enregistrement est assuré de manière plus continue que pour le RHM: au début, à chaque période distincte et à la fin du traitement. Les RPM doivent être tenus à jour par les 64 hôpitaux psychiatriques et les 65 services psychiatriques dans les 
hôpitaux généraux (SPHG). Les fichiers sont aussi transmis par semestre au SPF.
L’enregistrement du RPM est obligatoire et se fonde sur l’arrêté royal du 1
er oc tobre  20 02  fi xa nt 
les règles suivant lesquelles certaines données statistiques minimales psychiatriques 
doivent être communiquées au ministre qui a la Santé publique dans ses attributions. Les obligations en matière d’enregistrement ont entre-temps été réduites, parfois sans donner lieu à une adaptation de la réglementation. Une grande partie des enregistrements a été rendue facultative en 2013, en compensation d’une diminution annuelle du financement de l’enregistrement du RPM à raison de 2 millions d’euros. Cette décision s’explique par le 
fait que les données concernées représentaient la plus grande charge en matière d’enregis -
trement alors qu’elles n’étaient quasiment pas utilisées. Les hôpitaux peuvent continuer à enregistrer ces données, mais le SPF ne les intègre plus dans la base de données. Le RPM est en cours de révision (voir point 3.6.2).
L’enregistrement est également obligatoire dans les maisons de soins psychiatriques (MSP) 
et les initiatives d’habitations protégées (IHP). L’audit n’aborde pas en détail l’enregistre -
ment dans ces établissements, car ces derniers sont financés par les régions à la suite de la sixième réforme de l’État.
2.1.3	 Enregistrement 	des	données 	des	interventions 	des	services	mobiles 	d’urgence 	
et	de	réanimation 	(Smureg)
Un service mobile d’urgence et de réanimation (Smur) est une équipe médicale mobile rat -
tachée à un hôpital, qui peut fournir une aide médicale urgente à l’initiative du Centre de 
secours 112. L’enregistrement Smureg collecte les données concernant l’appel
2 et l’interven -
tion du Smur, le patient et son état clinique ainsi que les interventions cliniques. Il est assu -
ré par les 97 Smur dans les sept jours au plus tard après l’intervention, via l’application web 
ou le service web du SPF. Le but du Smureg est de permettre aux pouvoirs publics d’évaluer notamment l’intervention et la disponibilité des Smur. Le Smureg n’est pas utilisé à des fins de financement.
L’enregistrement Smureg a été généralisé en octobre 2003 et intégré, en vertu de l’arrêté 
royal du 27 avril 2007, à l’enregistrement obligatoire (voir le point 2.1.1 sur le RHM).Un enregistrement plus détaillé est développé depuis le 1
er janvier  2016  pour trois patholo -
gies spécifiques  : arrêt cardiaque, syndrome coronarien aigu et stroke . Il s’agit de cas d’ur -
gence susceptibles de mettre la vie du patient en danger, dont l’issue dépend fortement 
d’une prise en charge médicale rapide et précise et pour lesquels l’intervention du Smur est donc appropriée. Cet enregistrement plus détaillé vise à fournir des données pour la 
2 Un Smur doit dispenser, dans un délai minimum et à l’aide de moyens appropriés et d’une équipe médicale adaptée, 
des soins corrects et adéquats sur le lieu de l’intervention et envoyer le patient à l’hôpital le plus proche ou, selon 
la pathologie, le plus indiqué. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /21
recherche scientifique dans le cadre de projets européens. L’enregistrement supplémentaire 
de ces trois pathologies n’est pas obligatoire et les données ne sont pas validées (absence de contrôles logiques, par exemple), ce qui nuit à leur utilité pour la recherche scientifique.
2.1.4	 Enregistrement 	des	urgences 	(Ureg)
La Belgique ne dispose pas de moyens de détection permettant de cartographier une crise 
ou une situation potentiellement dangereuse pour la population (par exemple, une pandé -
mie de grippe aviaire, une intoxication alimentaire provenant de l’industrie alimentaire). Le RHM n’est pas exploitable à cet effet, car il est communiqué trop tardivement (cinq mois après la fin du semestre) et certaines données ne sont pas suffisamment détaillées. C’est la raison pour laquelle l’Ureg a été conçu. Il s’agit d’une sorte de RHM light  pour le séjour en 
service d’urgence, dont les données sont enregistrées en temps réel via une application web.
Après un projet pilote mené dans plusieurs hôpitaux, la communication des données d’ur -
gence a été rendue obligatoire par arrêté royal
3. Les données administratives doivent être 
communiquées depuis le 1er janvier 2015 et les données médicales depuis le 1er janvier 2016.
La majorité des données de l’Ureg sont aussi collectées par le biais du RHM. Le seul ajout im -
portant en matière de contenu concerne l’enregistrement obligatoire des plaintes et symp -
tômes, les circonstances dans lesquelles ceux-ci se sont produits et le diagnostic provisoire. 
Les données seront traitées immédiatement dans le cadre d’un système de monitoring et la cellule de crise du SPF sera avertie en cas d’anomalies pertinentes. L’Ureg devra permettre de connaître le plus vite possible le nombre de présences au sein des services d’urgence, ventilées par groupe de maladies, par exemple. Les données anonymisées serviront aussi à la recherche scientifique.
2.2	 Coût	de	l’enregistrement
2.2.1 Personnel
Les coûts d’enregistrement du RHM ont déjà été évalués à plusieurs reprises dans le passé à partir d’échantillons. En 2010, le réseau Zorgnet Vlaanderen a estimé que les hôpitaux affectaient 800 ETP à l’enregistrement, pour un coût de 54 millions d’euros (formation et 
équipements compris)
4. En 2014, le CNEH a évalué l’effectif affecté à cette tâche à 1.051 ETP, 
pour un coût d’environ 80 millions d’euros (y compris 10 % de frais de fonctionnement, hors 
coûts pour le personnel et l’équipement informatiques)5.
Dans son enquête envoyée à tous les hôpitaux généraux belges, la Cour des comptes a no -
tamment demandé le nombre d’ETP que ces hôpitaux affectent à l’enregistrement RHM. Il ressort des réponses de 91 hôpitaux (représentant 85 % du nombre total de lits), le total 
s’élève à 965 ETP, dont 71 % pour le DM-RHM et 29 % pour le DI-RHM. Par extrapolation 
à l’ensemble des lits des hôpitaux généraux, on obtient 1.114 ETP, soit 2,1 ETP en moyenne 
par 100 lits agréés.
3 Arrêté royal du 15 janvier 2014 précisant les règles selon lesquelles certaines données d’urgence doivent être com -
muniquées au ministre compétent en matière de Santé publique.
4 Zorgnet Vlaanderen, Charter voor een kwaliteitsvolle registratie van gegevens uit de zorgsector , 2010, 32 p.
5 CNEH, Avis de la section Financement du CNEH relatif aux besoins budgétaires prioritaires 2015 , 12 juin 2014, 4 p. 22
Ce résultat tient compte uniquement des collaborateurs qui sont chargés spécifiquement 
de l’enregistrement et seulement pour le temps qu’ils y consacrent : la cellule de codage 
centrale, le personnel spécifique des unités de soins (chefs de service, infirmiers en chef, infirmiers de référence, etc.), certains collaborateurs des services informatique et des res -
sources humaines, d’autres membres du personnel administratif, etc. De nombreux hô -
pitaux indiquent qu’il est très difficile de fournir des chiffres complets, dès lors que les enregistrements nécessitent la contribution de nombreux collaborateurs dans différents départements de l’hôpital. Les réponses révèlent que la charge de travail totale est sous- estimée dans le nombre d’ETP indiqué.
Le temps consacré à l’enregistrement des données proprement dit est difficile à isoler. Le 
temps que les médecins passent à remplir le dossier médical n’a en tout cas pas été pris en compte dans les ETP et le temps consacré à l’inscription des données infirmières dans le dossier au sein des unités de soins ne l’a pas été entièrement. Plus les données du dossier sont complètes et correctes, plus l’enregistrement ultérieur sera simple et rapide.
Si le temps consacré au codage et à la transmission des données est un peu plus facile à 
distinguer pour le DM-RHM (deux tiers des hôpitaux signalent disposer d’une cellule de codage centrale), il est difficile à isoler pour le DI-RHM car le codage est souvent réalisé au sein même de l’unité de soins (un tiers des hôpitaux déclarent disposer d’une cellule de co -
dage centrale). Plusieurs hôpitaux indiquent ne pas inclure dans les ETP la charge de travail hors cellule de codage centrale (dix hôpitaux ont même mentionné des chiffres uniquement pour le DM-RHM et non pour le DI-RHM).
D’après les hôpitaux, 28  ETP seraient affectés au RPM (pour les 76  % des hôpitaux compor -
tant un SPHG qui ont répondu à la question).Pour le Smureg et l’Ureg, on dénombre encore respectivement 171 et 224 ETP (pour respec-
tivement 54 et 47 hôpitaux). Les calculs sont toutefois bien différents selon l’interprétation 
de la question. Certains hôpitaux prennent en compte tous les collaborateurs du service des urgences (médecins, infirmiers et personnel administratif), dès lors qu’ils consacrent chacun une partie de leur temps à l’enregistrement (au sens large, à l’encodage des données des patients). D’autres indiquent seulement la petite partie du personnel qui exerce des tâches administratives spécifiques à l’enregistrement, telles que le contrôle et la transmis -
sion des données. Alors que les uns ne comptabilisent (quasiment) aucun ETP pour l’Ureg car les données proviennent automatiquement de leurs systèmes informatiques, d’autres mentionnent jusqu’à 20 ETP et plus pour cet enregistrement.
Les hôpitaux doivent encore effectuer bien d’autres enregistrements qui ne sont pas abordés 
dans le cadre du présent audit. Trente-deux hôpitaux indiquent que les ETP mentionnés ci-dessus consacrent aussi une (petite) partie de leur temps à de tels enregistrements (prin -
cipalement le registre du cancer et le registre du traitement des toxicomanies [TDI]), mais il est question de moins d’un ETP par hôpital. En général, du personnel supplémentaire est prévu pour assurer ces autres enregistrements.
2.2.2	 Logiciels
Outre les frais de personnel, les suites de logiciels que les hôpitaux utilisent pour les enre -
gistrements représentent aussi un coût considérable. Les 70 hôpitaux qui ont mentionné un  RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /23
coût pour leur logiciel d’enregistrement ont communiqué un coût annuel total de 7 millions 
d’euros. Ce total représente une moyenne de 100.000 euros par hôpital, soit 11,6 millions 
d’euros pour l’ensemble des 116 hôpitaux.
Le coût du logiciel de groupement  spécifique, proposé dans une suite comprenant notam -
ment le logiciel permettant de trouver le bon code (voir point 3.3.2), constitue une partie 
importante de la dépense totale en la matière. Cinquante-neuf pour cent des hôpitaux men -
tionnent ce logiciel explicitement. Le coût moyen mentionné pour la suite logicielle s’élève à 63.000 euros. Le coût total de ce logiciel, que les hôpitaux considèrent comme incon -
tournable, peut être estimé à environ 7,3 millions d’euros pour les 116 hôpitaux. Le logiciel 
en question est proposé par une entreprise privée qui, par ailleurs, tire des recettes de la formation et du parangonnage ( benchmarking ) avec les autres hôpitaux (61 hôpitaux en font 
mention pour un montant moyen de 23.141 euros).
Les chiffres précités concernent les logiciels spécifiques pour les quatre enregistrements 
examinés, et non le coût du développement ou de l’acquisition du dossier patient informa -
tisé, ni les frais de fonctionnement du service informatique dans son ensemble. Le CNEH évalue les dépenses informatiques totales d’un hôpital à 3 % du chiffre d’affaires, compte 
tenu des évolutions imposées dans le cadre du plan par étapes eHealth . Si 3 % du finance -
ment des hôpitaux par les pouvoirs publics étaient attribués proportionnellement à l’infor -
matique, le montant s’élèverait à environ 237 millions d’euros
6.
2.2.3 IndemnitéLes hôpitaux perçoivent une indemnité annuelle de 40 millions d’euros pour l’enregistre -
ment des données. Depuis le 1
er juillet  2016, l’indemnité a été portée à 83,1  millions d’euros. 
Elle sert à financer le personnel (plus de 1.100 ETP) et à couvrir les frais informatiques 
nécessaires aussi bien aux enregistrements qu’au développement du dossier patient infor -
matisé (dont la Cour des comptes n’a pas examiné le coût). Cette indemnité est décrite plus en détail au point 2.3.2.
Selon le SPF, les hôpitaux prennent en charge une partie des frais, parce qu’ils peuvent aussi 
utiliser les enregistrements pour leur gestion interne. Cette utilisation interne se heurte cependant à plusieurs obstacles (voir point 5.1).
2.3 Dossier patient informatisé (DPI)
En 2012, la ministre de la Santé publique a fixé pour objectif de réaliser une simplification administrative considérable en informatisant tant les processus de documentation que les processus d’enregistrement. Le dossier patient informatisé (DPI) était amené à jouer un rôle crucial dans ce projet. La table ronde  eHealth , une réunion avec une large représentation du 
secteur, a converti cet objectif en un plan d’action e-Santé 2013-2018, qui a reçu l’approba -
tion de tous les ministres compétents pour la Santé publique.
Trois des vingt points du plan d’action sont importants pour la documentation et les en -
registrements dans les hôpitaux. Ces trois points sont imbriqués: pour pouvoir développer 
6 CNEH, ibidem. 24
pleinement le DPI (point 2.3.1), un soutien financier (point 2.3.2) et une terminologie uni -
forme (point 2.3.3) sont nécessaires. Le SPF Santé publique dirige tous ces points d’action.
2.3.1 Développement d’un DPI hospitalier
2.3.1.1 Forme et contenu du DPI
Ce point d’action a pour but de munir chaque hôpital d’un dossier patient informatisé (DPI) 
d’ici à la fin 2017 (une échéance reportée entre-temps à fin 2018). L’importance de ce point 
d’action ressort d’une déclaration commune de l’État fédéral, des communautés et des ré -
gions du 29 juin 2015 concernant le nouveau rôle de l’hôpital dans le paysage des soins de 
santé.
Le DPI doit au moins remplir les conditions suivantes :• Il doit être structuré et codé.
• Les données doivent pouvoir être intégrées de manière semi-automatique.
• Les lettres de sortie et les demandes de remboursement (Inami) doivent pouvoir être 
produites de manière semi-automatique.
• Les différents registres (implants, prothèses, etc.) et les fichiers d’enregistrement doivent pouvoir être complétés de manière semi-automatique
7 par communication de système 
à système.
L’hôpital peut décider soit de développer et de mettre en place lui-même le DPI, soit de col -
laborer avec un hôpital disposant d’un DPI intégré à part entière, soit de l’acheter ou de le faire développer par une société privée.
Le contenu du dossier patient avait déjà été fixé par la loi auparavant. La loi du 10  mai 2015  dé-
finit les règles relatives à la version électronique
8. La loi dispose que le Roi peut fixer, par ar -
rêté délibéré en conseil des ministres, les critères minimums auxquels doivent répondre les 
logiciels de gestion du dossier médical et infirmier électronique pour être homologués par le ministre qui a la Santé publique dans ses attributions. Les critères sont soumis pour avis à un groupe de travail multidisciplinaire désigné par le Roi. Cet arrêté royal fait encore défaut à l’heure actuelle et aucun groupe multidisciplinaire n’a encore été constitué, si bien que les logiciels ne peuvent pas être évalués par rapport à des critères. D’après le SPF, il ne serait plus nécessaire d’homologuer les logiciels à l’avenir ; les hôpitaux vont devoir prouver à 
l’aide de tests modulaires d’évaluation que les logiciels satisfont à certaines fonctionnalités.
2.3.1.2 Situation actuelle et prévisions
Le degré de réalisation du DPI peut être mesuré sur la base du pourcentage des hôpitaux 
remplissant les conditions précitées, et en particulier la possibilité de générer des enregis -
trements (semi-)automatiques à partir du DPI. La Cour des comptes a dès lors demandé aux hôpitaux à quel stade de développement se situait leur DPI. Elle a ensuite réparti en quatre stades les 90 hôpitaux qui ont répondu à la question (tableau 2).
7 Conversion et transmission largement automatisées des données du DPI vers l’enregistrement concerné, avec une 
intervention humaine limitée.
8 Article 135 de la loi du 10 mai 2015 coordonnée relative à l’exercice des professions des soins de santé. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /25
Tableau 2 –  Stade de développement du DPI dans les hôpitaux
Stade Description du stade Flandre Wallonie Bruxelles Total
1 Déploiement (quasiment) complet d’un 
DPI intégré7 0 1 8
2 Sur la voie du DPI intégré : plusieurs mo -
dules sont opérationnels pour le dossier infirmier et le dossier médical, d’autres modules sont en développement18 18 3 39
3 Contrat conclu pour la mise à disposition d’un DPI intégré, en attente de la mise en œuvre7 0 0 7
4 DPI intégré encore à acquérir, car le DPI actuel de l'hôpital est insatisfaisant ou inexistant19 13 4 36
Source: Cour des comptes
Parmi les répondants, à peu près la moitié seulement ont déployé entièrement ou partiel -
lement un DPI intégré (catégories 1 et 2). Plus d’un tiers des hôpitaux en sont encore au 
début de la mise en œuvre d’un DPI intégré (catégorie 4). La procédure d’adjudication pour 
l’acquisition et la mise en œuvre d’un DPI intégré prend des années. Une réalisation en 2018 n’est donc pas réaliste.
À peine un tiers des hôpitaux pense respecter l’échéance (fin 2018) pour disposer d’un DPI 
intégré entièrement informatisé, à partir duquel le RHM, entre autres, peut être généré de manière semi-automatique (voir tableau 3). Plus de la moitié estiment qu’ils n’y parvien -
dront pas. L’enquête de la Cour des comptes confirme l’estimation donnée par la ministre en commission de la Santé publique de la Chambre (23 février 2016). Selon elle, sans autres 
initiatives, seulement 30 % des hôpitaux seront dotés d’un DPI intégré à l’horizon 2018
9.
Tableau 3 –  Prévisions des hôpitaux quant à la possibilité de disposer pour fin 2018 d’un DPI intégré 
entièrement informatisé générant des enregistrements de manière semi-automatique
Bruxelles Flandre Wallonie Total Pourcentage
Probable 2 21 5 28 29,4
Incertain 0 4 5 9 9,4
Improbable 6 25 21 52 54,7
Pas de réponse 1 1 4 6 6,3
Total 9 51 35 95 100
Les causes du retard qui ressortent de l’enquête auprès des hôpitaux sont résumées ci-des -
sous. Elles se situent au niveau des hôpitaux, des fournisseurs de logiciels et des pouvoirs publics.
9 Chambre, 24 février 2016, CRIV 54 COM 342, p. 3. 26
Hôpitaux
Les hôpitaux ont entamé le processus tardivement ou ont sous-estimé la réalisation d’un DPI (17 hôpitaux sur 90). Les médecins ne sont pas encore suffisamment formés à la rédac-
tion de lettres de sortie claires et structurées, simplifiant le codage par la suite (14 sur 90). 
Le fossé est trop grand entre la pratique clinique et les enregistrements demandés par les pouvoirs publics.
Fournisseurs de logiciels
Le développement d’un DPI intégré par un fournisseur n’est pas une réussite, qu’il s’agisse d’une société belge ou étrangère. La taille limitée du marché, compte tenu de l’obligation de satisfaire à des exigences belges spécifiques, est un argument souvent cité (20 sur 90). 
La génération semi-automatique des DI-RHM est une fonctionnalité proposée par défaut dans la plupart des DPI, mais celle des DM-RHM n’est pas encore disponible et ne le sera probablement pas avant des années. Les systèmes développés directement par les hôpitaux sont généralement les plus avancés.
Pouvoirs publics
Le déploiement est fortement tributaire de l’introduction dans les temps de la terminologie standard choisie par les pouvoirs publics (29 sur 90). Il manque des traductions de termes 
anglais (13 sur 90) et il y a des problèmes de concordance entre la terminologie et le codage 
adéquat (8 sur 90). Le SPF fait remarquer que le déploiement d’un DPI ne dépend en soi pas 
de l’introduction de la terminologie standard et que les hôpitaux qui l’utilisent déjà en sont la preuve. Il est nécessaire de prévoir davantage de moyens, principalement pour recruter du personnel supplémentaire et mieux qualifié (15 sur 90) afin de mettre en œuvre le déve -
loppement d’un DPI intégré.
2.3.1.3 Mesures supplémentaires
En 2015, la ministre a annoncé le lancement d’un programme accélérateur. L’objectif est 
que tous les hôpitaux soient munis d’un DPI intégré et qu’ils l’utilisent effectivement avant fin 2018
10. Le suivi de la mise en œuvre du plan d’action précité mentionne un objectif plus 
prudent : 60 % des hôpitaux doivent disposer d’un DPI intégré d’ici décembre 2018 et 80 % 
d’ici 2020.
Des mesures d’accompagnement sont nécessaires pour contribuer à réaliser l’objectif. Tout 
d’abord, d’après les signataires du plan d’action, il est nécessaire de concevoir une stra -
tégie et une approche communes pour l’ensemble du secteur hospitalier, en concertation avec toutes les parties (hôpitaux, pouvoirs publics, fournisseurs de logiciels). L’achat ou le développement de solutions informatiques en commun, au moyen d’un contrat-cadre par exemple, est notamment envisagé. À cet égard, il faut tenir compte des DPI intégrés déjà réalisés et du cadre de référence actuel
11. Les hôpitaux souhaiteraient pouvoir disposer de 
quelques suites de logiciels standard approuvées par les pouvoirs publics, à l’image de ce qui existe déjà pour le DPI des médecins généralistes.
En outre, chaque hôpital doit, pour la mi-2016, approuver un plan informatique pluriannuel 
interne opérationnel et mettre sur pied une structure de gestion à même de garantir la mise 
10 Note explicative du programme accélérateur afin de mettre en place un DPI intégré dans les hôpitaux belges.
11 Cadre stratégique des fonctionnalités du DPI hospitalier (version 2014). RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /27
en œuvre, l’évaluation et l’actualisation de ce plan pluriannuel. Le plan en question devra 
préciser comment et quand l’hôpital réalisera l’objectif d’un DPI intégré. L’existence d’un plan d’approche en vue de l’utilisation effective d’un DPI intégré d’ici au 1
er juillet 2018 est 
une condition explicite au financement. S’il s’avérait par la suite que les conditions n’ont pas été respectées, le budget alloué serait récupéré dans le cadre du prochain décompte du BMF (cette procédure reste à mettre en place sur le plan technique).
La Cour des comptes se demande s’il est réaliste d’attendre un taux de réalisation de 60  % 
pour la fin 2018, même dans l’hypothèse où ces plans seraient élaborés.2.3.2	 Soutien 	financier 	aux	hôpitaux 	en	matière 	informatique
Comme indiqué au point 2.2.3, les hôpitaux reçoivent des moyens du BMF pour les enre -
gistrements. Ces moyens s’élèvent à 40 millions d’euros pour l’année budgétaire 2015. Le 
financement de différents enregistrements est groupé depuis 2015  et inclut le forfait infor -
matique de 16,4  millions d’euros, qui est octroyé depuis 2008  en vue de soutenir la mise en 
œuvre d’un DPI. Avec l’accord des communautés et des régions ainsi que des cosignataires 
du plan d’action, ce forfait n’a pas été transféré aux entités fédérées (les crédits d’investisse -
ments du BMF ont été transférés aux régions dans le cadre de la dernière réforme de l’État).
Bien que les investissements dans le développement d’un DPI aient dépassé les 100 millions 
d’euros durant la période 2008-2014  par le biais du forfait informatique, de nombreux hô -
pitaux ne sont toujours pas munis d’un DPI intégré. Afin de cibler davantage l’utilisation 
de ces moyens financiers, le gouvernement les a divisés en trois volets: le financement for -
faitaire du soutien général à l’informatisation du dossier patient (85 %), un financement 
conditionnel (10 %) et un financement par projets (5 %, destiné à un nombre limité d’hôpi -
taux).
Le financement conditionnel est alloué aux hôpitaux qui signent le contrat TIC plus. Ce 
contrat a pour objet la réalisation d’études pilotes utiles au développement de systèmes informatiques performants dans les hôpitaux, en particulier pour les enregistrements et la communication entre les systèmes. Cent cinquante-neuf hôpitaux ont signé le contrat et 27 n’ont pas souhaité le faire, principalement des hôpitaux spécialisés et de très petite taille. 
Le but est d’augmenter progressivement la part conditionnelle du financement : 15 % en 
2016, 20 % en 2017 et 25 % en 2018.
Le financement par projets vise à soutenir des pratiques innovantes. Seize projets hospi -
taliers ont été pris en considération dans ce cadre. Chacun d’eux donne droit à une aide 
forfaitaire de 51.294 euros.
Dans le cadre du programme accélérateur, le gouvernement injecte des moyens structurels 
supplémentaires de 40 millions d’euros par an depuis le 1
er juillet 2016 afin d’aider les hô -
pitaux à évoluer plus rapidement vers un DPI entièrement intégré12. Les hôpitaux reçoivent 
ainsi 83,1 millions d’euros pour l’enregistrement, dont 56,4 millions par an pour le déve -
loppement du DPI. D'après le SPF, le programme accélérateur a un effet très positif sur 
12 Doc. parl. , Chambre, 11 décembre 2015, DOC 54 1352/036, Projet de loi contenant le budget général des dépenses 
pour l’année budgétaire 2016, Avis sur la section 25 – SPF Santé publique. 28
l'introduction du DPI et les déclarations des hôpitaux selon lesquelles il est irréaliste ou peu 
probable d'atteindre les objectifs doivent à présent être nuancées.
2.3.3	 Réalisation 	d’une	politique 	terminologique 	nationale
Pour l’enregistrement des diagnostics et des procédures, le RHM se base sur le système de 
classification ICD (International Classification of Diseases)  de l’Organisation mondiale de 
la santé. Cette classification statistique vise surtout à cartographier les problèmes de santé. La version ICD-9-CM a été utilisée jusqu’en 2014. Depuis le 1
er janvier 2015, les hôpitaux 
utilisent la version ICD-10-BE étant donné que cette classification était dépassée sur le plan médical et que la maintenance n’était plus assurée.
La classification ICD n’est ni conviviale ni pertinente sur le plan clinique. Les médecins 
traitants ne sont pas familiarisés avec elle. Dans la pratique, les codificateurs de l’hôpital déterminent le code ICD à partir des informations contenues dans le dossier patient.
L’instauration d’un DPI intégré faciliterait le travail du codificateur mais sa tâche serait 
aussi plus simple si le médecin traitant utilisait une terminologie standardisée pour l’enre -
gistrement des diagnostics dans le DPI. Grâce à la terminologie standardisée, un lien peut être établi avec le système de classification pour permettre un enregistrement semi-auto -
matique (le système ne pourrait être totalement automatique étant donné que la classifica -
tion offre encore différentes options pour un même diagnostic). Le plan d’action a chargé le SPF d’élaborer une politique terminologique.
2.3.3.1 Élaboration d’une politique terminologique
Tous les efforts visant à établir des normes en termes de terminologie et de communication 
et à les adapter aux systèmes de codification sont désormais coordonnés dans une politique terminologique nationale confiée à un centre national de terminologie – concrètement, le SPF Santé publique – qui développe les outils nécessaires (notamment un serveur termino -
logique), les met à disposition et en assure la maintenance.
La nomenclature Snomed CT ( Systematized Nomenclature of Medicine, Clinical Terms ) a été 
choisie comme base pour la terminologie de référence. Cette terminologie clinique multi -
lingue est la terminologie la plus développée en matière de soins de santé. Son utilisation 
favorise l’interopérabilité en permettant un enregistrement, une lecture et une interpré -
tation univoques des informations cliniques échangées entre les différents systèmes (par exemple, les noms de médicaments, les diagnostics, les résultats de laboratoire). Snomed CT couvre tous les secteurs des soins de santé. Un seul système suffit donc pour l’ensemble des acteurs des soins de santé, ce qui réduit les coûts et favorise l’échange d’informations.
La Belgique est membre depuis 2013 de l’IHTSDO, l’organisation qui possède les droits in -
tellectuels de Snomed CT
13. Le SPF paie une licence annuelle pour l’utilisation nationale de 
Snomed CT, ce qui permet à tous les utilisateurs sur le territoire belge de l’utiliser gratuite -
ment. Chaque utilisation nécessite toutefois une licence spécifique. Le SPF est le seul point 
de contact pour l’octroi des licences en Belgique.
13 International Health Terminology Standards Development Organisation. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /29
Les enregistrements standard dans le DPI doivent s’appuyer sur les codes Snomed. Le SPF 
développe des instruments de mapping  qui traduisent les codes Snomed en codes ICD-
10-BE. L’utilisation des codes ICD-10 BE est obligatoire pour le RHM depuis 2016. Les ins -
truments de mapping  ont pour but d’aider le codificateur dans son travail et d’améliorer la 
qualité et la rapidité des enregistrements14. Deux projets pilotes dans lesquels ce mapping  
occupe un rôle central sont en cours dans les hôpitaux.
Selon le contrat d’administration 2016-2018 du SPF, le centre de terminologie doit être en -
tièrement opérationnel, disposer des outils nécessaires au mapping  et à la traduction et 
être en mesure de réaliser la version belge de Snomed CT et d’en assurer la maintenance. 
Cela signifie concrètement que les premiers résultats des projets permettant une génération (semi-)automatique à partir du dossier doivent être connus en 2016. En 2018, un soutien doit 
être prévu pour le déploiement de Snomed CT dans le DPI et la génération (semi-)automa -
tique.
2.3.3.2 Résultats
Les résultats enregistrés à la mi-2016 étaient encore limités. Quelques variables Ureg 
peuvent être codées en Snomed CT et treize hôpitaux utilisent déjà Snomed CT. L’applica -
tion de Snomed CT se heurte à plusieurs problèmes.
• Le projet Snomed CT prend beaucoup de retard à cause de la décision du SPF de passer 
à la classification ICD-10-BE dès 2015. En effet, les effectifs du SPF et des hôpitaux sont insuffisants pour gérer les deux projets de front.
• Le plan d’action e-Santé 2013-2018 prescrit une terminologie standard, mais la régle -
mentation n’impose toujours pas son utilisation. D’après le SPF, la situation est la même dans d’autres pays.
• Les hôpitaux se montrent réticents. En appliquant le trajet complet (de la saisie au map -
ping) à des cas concrets (la néphrologie, par exemple), le SPF tente d’augmenter le taux 
d’adoption de Snomed CT dans le secteur des soins de santé en Belgique.
• Le SPF et les hôpitaux manquent de personnel formé et d’experts.
• Il n’existe pas encore de traduction intégrale de Snomed CT en français et en néerlan -
dais. Le SPF signale que d’autres pays tels que les Pays-Bas et le Canada ne disposent pas non plus d’une traduction intégrale de Snomed CT.
• Il y a des problèmes de concordance entre la terminologie et le codage adéquat, surtout au niveau des procédures.
La plupart des hôpitaux ne sont pas encore très avancés dans le développement du DPI. L’instauration générale de Snomed CT est donc encore prématurée. L’objectif actuel, qui est d’aboutir à un codage ICD-10-BE correct à partir de Snomed CT, devra encore prouver son efficience une fois atteint.
14 La version ICD 11, en développement, s’appuie encore bien davantage sur la nomenclature Snomed CT et pourrait 
ouvrir la perspective à long terme d’une extraction automatique des données ICD à partir du DPI. 30
2.4 Respect de la vie privée
2.4.1	 Processus 	d’enregistrement
Le respect de la vie privée des patients fait l’objet d’une attention particulière durant le 
processus d’enregistrement. L’hôpital doit informer ses patients du transfert de données codées au SPF en précisant l’objectif du transfert ainsi que la base légale ou réglementaire. Dans la pratique, les hôpitaux satisfont à cette obligation d’information en remettant au patient, dès son admission, le règlement relatif à la vie privée qu’ils sont tenus d’élaborer. Par ailleurs, l’hôpital doit remplir certaines conditions pour avoir accès au registre national et utiliser les numéros du registre national.
À l’heure actuelle, seuls deux des quatre systèmes d’enregistrement examinés (Smureg et 
Ureg) utilisent le numéro de registre national. L’anonymat des données est garanti par le fait que les hôpitaux fournissent les données via la plateforme eHealth
15 pour laquelle un 
système de droits d’utilisation et d’accès a été conçu. Les données à caractère personnel sont transmises de manière cryptée et peuvent être consultées uniquement par des pres -
tataires et des établissements de soins habilités. Ni la plateforme eHealth  ni le SPF n’y ont 
accès. Dans ce processus, le numéro de registre national crypté est toujours utilisé comme identifiant unique du patient. Le grand avantage de ce système est la possibilité de relier les données d’un même patient qui proviennent de différents enregistrements ou de plusieurs périodes sans devoir dévoiler son identité, ce qui offre de nombreuses possibilités supplé -
mentaires en matière de contrôle et de recherche.
Actuellement, le RHM et le RPM n’utilisent pas encore le numéro de registre national, ni la 
plateforme eHealth  par conséquent. Une fois que les hôpitaux ont fourni les données via le 
portail internet du SPF ( Portahealth ), le service informatique crypte les données à caractère 
personnel. Celles-ci ne sont disponibles que dans une base de données sécurisée, pour la -
quelle le délégué désigné par la réglementation détermine qui a accès à quelles données. Le service Data Management ne dispose pas de données à caractère personnel non codées dans 
les bases de données qu’il utilise pour ses analyses. L’absence d’un numéro d’identification unique par patient restreint fortement les possibilités de recherche. Un même patient ne peut pas être suivi dans différents hôpitaux.
Bien que l’analyse des données et la rédaction des rapports doivent demeurer des missions 
du SPF, il est possible également de confier à la plateforme eHealth  des tâches concernant 
le RHM et le RPM, telles que la gestion des droits d’accès et d’utilisation ou le cryptage des données. L’utilisation du numéro de registre national est une condition à cette délégation et renforce grandement les possibilités d’exploitation des données tout en garantissant le respect de la vie privée grâce au cryptage des données. D’après le SPF, elle sera effective à l’avenir pour le RHM et le RPM.
2.4.2	 Utilisation 	par	des	tiers
Afin de respecter les règles de protection de la vie privée pour le traitement des données à 
caractère personnel, le service Data Management applique un règlement lorsqu’il transmet 
15 La plateforme eHealth  est une institution fédérale dont la mission consiste à promouvoir et soutenir une prestation 
de services et un échange d’informations électroniques bien organisés entre les acteurs des soins de santé. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /31
des données à des tiers. Ce règlement disponible sur son site internet énonce les principes 
suivants.
Les données anonymes agrégées (ne pouvant pas être associées à une personne identifiée 
ou identifiable) peuvent être fournies immédiatement. Les collaborateurs veillent à ce que les données transmises ne contiennent pas de « cellules à trop petits nombres » permettant 
l’identification des patients. Les utilisateurs de données doivent s’engager à respecter la confidentialité des données et à ne tenter par aucun moyen d’identifier le patient.
Pour obtenir des données à caractère personnel codées (c’est-à-dire des données pouvant 
être associées à une personne identifiée à l’aide d’un code), il faut introduire au préalable une demande motivée auprès du responsable du traitement des données en précisant le type de données souhaité, l’étude visée, l’application envisagée, la durée prévue, etc. De plus, une demande doit être introduite auprès du comité sectoriel de la sécurité sociale et de celui de la santé. Leur consentement est obligatoire pour la transmission des données et ne peut être obtenu que si le demandeur prouve que sa demande poursuit un but scientifique, statistique ou historique et non commercial.
2.5 Structures de concertation et d’avis
Le Conseil national des établissements hospitaliers (CNEH) est un organe consultatif du SPF Santé publique en matière de programmation et de financement. Le CNEH a ainsi émis 
un avis sur la réforme de l’enregistrement minimum en matière de santé mentale.
La Structure multipartite
16 est un organe de concertation qui rend des avis au ministre de la 
Santé publique et des Affaires sociales en matière de politique hospitalière. Il est composé 
de représentants des organisations professionnelles des hôpitaux et des médecins ainsi que des différentes administrations concernées. Il comprend un groupe de travail Enregistre -
ment, qui a notamment émis des avis sur la qualité des enregistrements hospitaliers et de leur contrôle. Dans la pratique, la Structure multipartite ne se réunit plus depuis déjà assez longtemps.
Dans le cadre de la concertation sur le nouveau mode de financement des hôpitaux, l’ac-
tuelle ministre de la Santé publique a préféré créer, lors d’une première phase, un nouveau groupe de concertation plutôt informel réunissant, sous la direction de la cellule straté -
gique, les fédérations d’hôpitaux, les organisations de médecins et les mutualités. Contrai -
rement aux organes de concertation officiels, l’administration n’y est pas représentée et aucun rapport n’est publié. Un compte rendu de la concertation se ferait lors des réunions de travail que la cellule stratégique et l’administration tiennent toutes les deux semaines. Les organes consultatifs officiels devraient de nouveau être mis à contribution lors d’une prochaine phase de la mise en œuvre.
Les entités fédérées, dotées d’une compétence en matière de politique de santé, demandent 
chaque année une copie de la base de données du RPM et de celle du RHM, en vertu du pro -
tocole relatif à l’échange de données entre l’autorité fédérale et les autorités compétentes en 
16 Créée par la loi du 29 avril 1996 portant des dispositions sociales, modifiée par la loi du 22 août 2002 portant des 
mesures en matière de soins de santé. 32
matière de politique de santé. Ce protocole du 29 mars 2000 est toujours en vigueur après 
une reconduction tacite. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /33
Chapitre 3
Gestion par  
le SPF Santé publique
3.1	 Planification	et	suivi
Depuis 2016, le SPF est piloté en vertu d’un contrat d’administration (2016-2018). Ce contrat fixe notamment l’objectif stratégique de « contribuer à l’élaboration d’un système de connais -
sances efficient par la collecte, le contrôle, le traitement, l’analyse, le couplage et la mise à disposition et l’échange de données en vue d’étayer la préparation de la politique à mener et de la politique en matière notamment de financement, de planification et de pratique (qualité, innovation, etc.) ». Cet objectif est ensuite détaillé sous la forme de risques, de processus 
clés, de projets principaux et d’engagements de résultat. Le service Data Management du 
SPF, responsable des enregistrements, établit un plan opérationnel annuel, qui est utilisé effectivement pour le pilotage du service.
3.2 Personnel et moyens de fonctionnement
La Direction générale Soins de santé regroupe toutes les missions relatives à la politique de santé au sein du SPF. Elle dispose de 238,7  ETP, dont 132,4  de niveau A. Elle peut également 
recourir aux services de quatorze collaborateurs issus de l’ASBL Smals
17. Ceux-ci sont prati -
quement tous affectés au traitement des données.
Dans la note justificative du budget, le SPF doit en principe établir un relevé, par division 
organique, des moyens (effectif et coût du personnel, entre autres) utilisés dans le cadre de chaque programme pour atteindre les objectifs. Cette ventilation faisant défaut actuel -
lement, le budget spécifique aux crédits de personnel du service Data Management n’est 
pas disponible. Dans son rapport relatif au budget 2016
18, la Cour des comptes a indiqué 
que regrouper des crédits de personnel au sein d’un seul programme au lieu de les ventiler entre les différentes divisions organiques n’est pas cohérent ni transparent et est en outre contraire au principe de budget par programme. Les frais de fonctionnement du service (42.000 euros en 2015) ont également été intégrés aux frais de fonctionnement généraux. 
Cette décision suscite les mêmes réserves que pour les moyens en personnel.
L’effectif du service Data Management a baissé de cinq unités en 2014. Il est demeuré stable 
depuis lors (voir tableau 4).
17 La Smals soutient et encadre les organismes du secteur social et du secteur des soins de santé – ainsi que d’autres 
services publics à leur demande – dans leur gestion de l’information.
18 Doc. parl. , Chambre, 27 novembre 2015, DOC 54 1351/002, Commentaires et observations de la Cour des comptes 
sur les projets du budget de l’État pour l’année budgétaire 2016, p. 172. 34
Tableau 4 –  Évolution du personnel du service Data Management
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016
Management 4 4 3,9 3,9 2,9 2,9 3
Cellule technique 1,5 1,5 1,8 1,8 1,5 1,5 1,5
Cellule de gestion 
de la banque de données15,9 14,7 15 14,7 15,4 16,4 15,4
Cellule TCG & Audit14,7 12,9 11,4 15,6 14,7 13,3 14,3
Cellule Reporting et Support
(*)6 5 4 3
Total 42,1 38,1 36,1 39 34,5 34,1 34,2
(*)  La cellule Reporting et Support a été supprimée en 2014. Son personnel et ses tâches ont été repris par la cellule 
de gestion de la banque de données et la cellule TCG & Audit.
Source : SPF Santé publique
Environ 80 % du personnel est de niveau A. Début 2016, l’effectif est composé à 62 % 
d’agents statutaires, à 24 % de collaborateurs mis à disposition par la Smals (8 membres 
du personnel) et à 12 % (4 membres du personnel) de collaborateurs détachés des hôpitaux 
rémunérés via le BMF.
La cellule de gestion de la banque de données rassemble les enregistrements, veille à leur 
suivi et assure la maintenance de la base de données (directives d’enregistrement, contrôles incorporés, feedback, etc.). La cellule Terminologie, Classification, Groupement & Audit (cellule TCG & Audit) soutient les enregistrements. Elle ne dispose pas de personnel sup -
plémentaire pour l’accompagnement du passage à l’ICD-10-BE, pour la mise en œuvre de Snomed CT et l’association avec le codage adéquat, ni pour le développement d’un système de monitoring concernant l’enregistrement Ureg. L’effectif n’a pas non plus été élargi pour exercer les nouvelles missions attribuées récemment (développement des Nursing Related 
Groups , cadastre de l’imagerie médicale, etc.). La cellule joue le rôle de point de contact 
pour l’enregistrement des cas de violences intrafamiliales et de mutilations génitales fémi -
nines et a reçu de nouvelles attributions au niveau national et international : Single Point of 
Contact  de l’International Health Terminology Standards Development Organisation.
Un financement complémentaire pour trois médecins a été octroyé pour une série de nou -
velles tâches dans le cadre du nouveau mode de financement des hôpitaux
19 ; ceux-ci sont 
entrés en service après la clôture de l’audit à la mi-2016 (et ne figurent donc pas dans le 
tableau ci-avant).
Dans le cadre de la réorganisation du SPF en 2004, la politique concernant le RPM a été 
confiée au service des soins psychosociaux, le service Data Management n’étant plus chargé 
que de l’enregistrement du RPM. L’accompagnement des 258 établissements dans le cadre 
de l’enregistrement et la gestion des données du RPM dans son ensemble incombent désor -
mais à une seule personne détachée d’un hôpital.
19 Entre autres, analyses pour la réforme du paysage des soins de santé, clustering des groupes de pathologies, ana -
lyses des urgences, etc. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /35
En ce qui concerne le Smureg et l’Ureg, le service Data Management ne dispose aussi que 
d’un ETP environ pour chacun des deux types d’enregistrement.
3.3	 Classification	et	groupement
La cellule TCG & Audit est chargée de la classification des données médicales et infirmières utilisées dans le cadre des enregistrements.
Pour chaque séjour à l’hôpital, il faut non seulement enregistrer un grand nombre de don -
nées médicales, mais aussi les traiter ensuite en plusieurs étapes pour déterminer le finan -
cement des hôpitaux :• enregistrer les données dans le dossier patient : rapports médicaux, lettre de sortie, etc., 
idéalement dans un DPI selon la nomenclature standard Snomed CT ;
• coder les diagnostics et les interventions selon le système de classification ICD ;
• classer le patient et son traitement dans un groupe de pathologies, définir la gravité de 
l’affection ainsi que la tranche d’âge et, en fonction de ces valeurs, calculer automatique -
ment la durée justifiée (et moyenne) du séjour ;
• calculer la somme de toutes les durées de séjour justifiées et, par extension, le nombre justifié de lits, qui est utilisé dans le calcul du financement de l’hôpital.
3.3.1	 Classification 	des	procédures 	et	diagnostics 	médicaux
L’Organisation mondiale de la santé impose le rapportage de statistiques nationales sur la base de la classification ICD depuis le 1
er janvier  196820. La classification ICD-9-CM a été uti -
lisée jusqu’en 2014 pour le RHM. Elle a ensuite été abandonnée parce qu’elle ne permettait 
plus de suivre le progrès médical et technologique, qu’elle ne garantissait plus la compara -
bilité des données au niveau international et que sa maintenance n’était plus assurée.
Pour le RHM, les hôpitaux sont passés depuis le 1er janvier  2015 à la version ICD-10-BE com -
prenant les classifications tant ICD-10-CM (diagnostics) que ICD-10-PCS (procédures, en 
particulier les interventions et les examens). Cette nouvelle version doit permettre la ré -
colte d’informations plus détaillées en matière de diagnostics ainsi qu’une répartition plus précise des moyens financiers. L’année d’enregistrement 2015 est une année de transition. 
Pendant cette année, le RHM ne sera pas encore utilisé pour le financement. Le passage à ce système aura véritablement lieu à partir de 2016. ICD-10-CM et ICD-10 -PCS sont des 
systèmes de classification fermés qui ne proposent qu’une seule place pour classer une af -
fection ou une procédure. Le prestataire de soins responsable est le mieux placé pour juger de la bonne classification.
Dans l’attente du passage à l'ICD-10-BE prévu dans le cadre de sa révision, le RPM n’utilise 
pas encore cette classification. Cette situation n’est pas pratique pour les SPHG, qui doivent remplir à la fois le RHM et le RPM. De plus, les champs du logiciel actuel concernant le RPM ne sont pas assez longs pour introduire des codes ICD-10-BE.
20 OMS, Règlement 18749 relatif à la nomenclature (y compris l’établissement et publication de statistiques) des ma -
ladies et causes de décès adopté par la vingtième assemblée mondiale de la santé à Genève le 22 mai 1967. 36
Pour l’enregistrement Smureg, on utilise encore la version ICD-9-CM sous la forme d’une 
liste limitée aux quelque 900  codes les plus utilisés. Après concertation avec la cellule stra -
tégique actuelle, il a été décidé de ne pas passer à ICD-10-BE, mais directement à Snomed CT. Les hôpitaux procéderont au rapportage au moyen d’un nombre limité de codes Snomed et le SPF se chargera de la conversion en ICD-10-BE à l’aide des instruments de mapping .
Fin 2014, pour l’enregistrement Ureg, le SPF laissait encore le choix dans ses directives entre les classifications ICD -10-BE, Snomed CT ou une liste de codes propre à l’hôpital. Le 
14 décembre 2015, il annonçait cependant dans une circulaire aux hôpitaux que seule la 
nomenclature Snomed CT pourrait encore être utilisée à partir de 2017.
La classification ICD-10-BE n’est donc pas utilisée actuellement pour tous les enregistre -
ments, ce qui accroît la complexité des enregistrements pour les hôpitaux.3.3.2	 Groupement 	des	données 	médicales 	et	infirmières
Le nombre et le type de patients traités par un hôpital sont appelés le «  Case Mix  » de l’hôpi -
tal. Ce Case Mix  est pris en considération dans le calcul du financement de l’hôpital. On uti -
lise à cet effet un système de classification ( Diagnosis Related Group ou DRG) pour répartir 
les patients dans des groupes cliniques homogènes qui ont recours à des traitements, tests 
et services similaires et qui engendrent ainsi des coûts semblables pour l’hôpital pendant leur séjour. Le résultat de cette répartition détermine, par exemple, le nombre de journées d’hospitalisation pour lesquelles l’hôpital sera indemnisé dans le cadre du séjour et entre en ligne de compte dans le calcul de diverses indemnités forfaitaires relatives à ce séjour. Un codage adéquat du RHM, en particulier en ce qui concerne le diagnostic, est crucial pour la répartition correcte des séjours et le financement exact. Le risque existe qu’un hôpital gonfle ces données dans le but d’obtenir un financement plus élevé.
La plupart des États membres de l’Union européenne ont élaboré leur propre DRG et sou -
vent créé un organisme spécifique à cet effet, comme l’Agence technique de l’information 
sur l’hospitalisation en France ou l’Institut für das Entgeltsystem im Krankenhaus  en Alle -
magne
21. Cette solution ne semblait pas réalisable d’un point de vue budgétaire en Belgique.
La Belgique a opté pour le système américain APR-DRG. Le logiciel permettant de déter -
miner l’APR-DRG (qu’on appelle le «  grouper  ») a été développé par une société privée amé -
ricaine qui dispose d’un monopole en la matière. De surcroît, le grouper  n’est pas adapté 
spécifiquement au contexte belge. En juillet 2014, le SPF a opéré la transition vers la version APR-DRG 28.0, compatible avec la classification ICD-10-BE.
Bien que l’acquisition du logiciel de groupement ne soit pas obligatoire pour pouvoir trans -
mettre le RHM au SPF, elle se révèle indispensable à la gestion de l’hôpital, à en croire les 
réponses des hôpitaux au questionnaire. Le logiciel est nécessaire pour estimer l’évolution du financement de l’hôpital et permet de mieux appréhender le Case Mix . Tant les hôpitaux 
que le SPF doivent acheter chacun séparément une licence auprès de la société. Aussi la Structure multipartite a-t-elle recommandé au SPF de prendre en charge les frais liés aux 
21 Observatoire européen des systèmes et des politiques de santé, Groupes homogènes de diagnostic en Europe, 
Moving towards Transparency, Efficiency and Quality in Hospitals , 2011. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /37
licences, comme pour Snomed CT22. Le SPF aurait ainsi son mot à dire dans le développe -
ment ultérieur des APR-DRG. Il acquerrait également les droits de distribution du grouper  
en Belgique, ce qui permettrait probablement de réduire les frais liés au logiciel pour les 
hôpitaux (estimés à plus de 2,5 millions d’euros par la Cour des comptes23). En effet, la 
société en question propose aujourd’hui le logiciel uniquement dans une suite, dont tous les éléments ne sont pas utiles aux hôpitaux. L’État fédéral n’a pas donné suite à l’avis de la Structure multipartite.
Parallèlement à l’activité médicale, l’activité infirmière d’un hôpital est aussi financée (en 
partie actuellement) sur la base de Nursing Related Group s (NRG). Les NRG répartissent les 
patients des hôpitaux dans des groupes homogènes par épisode de soins, en fonction des soins infirmiers et des moyens correspondants mis en œuvre.
Dans le cadre de la réforme prochaine du financement des hôpitaux, les classifications et les 
groupements pour les DRG et les NRG seront adaptés comme prévu dans le contrat d’admi -
nistration 2016-2018 du SPF.
3.4	 Soutien	aux	hôpitaux
3.4.1	 Soutien 	général
Le service Data Management du SPF soutient les hôpitaux à l’aide d’un site internet compre -
nant des instructions (manuel actualisé, aperçu des contrôles portant sur la saisie, etc.), des publications (feedback) et des communications (circulaires). Le site fournit aussi les infor -
mations utiles concernant les applications informatiques dont le SPF assure la maintenance (notamment Atoum pour le RPM). Le service dispose aussi d’un helpdesk que les hôpitaux peuvent contacter. En 2015, 139 des 597 questions qui lui ont été posées concernaient les 
Néanmoins, les hôpitaux se déclarent «  insatisfaits » (à 54 %) ou seulement « peu satis -
faits » (à 32 %) du soutien général apporté par le SPF. Seuls 14 % se disent satisfaits voire 
très satisfaits. De nombreux motifs d’insatisfaction concernant le DI-RHM avaient déjà été 
constatés en 2009
24. En voici les principaux :
• Les réponses aux questions et le retour d’informations doivent être plus rapides et per -
tinents (43 hôpitaux sur 95).
• Le helpdesk ne fonctionne pas bien (29 sur 95). Son accessibilité laisse à désirer et, selon 
les hôpitaux, le SPF manque d’expertise et de connaissances (principalement dans le cas du passage à l'ICD-10-BE, voir point 3.4.2).
• Les directives ne sont pas assez claires et spécifiques (27 sur 95).
• La formation assurée par le SPF est lacunaire (19 sur 95). Elle n’est pas dispensée à temps, 
elle est irrégulière, trop limitée et trop peu axée sur la pratique. Elle ne peut pas non plus se réduire à la formation d’experts. Certains répondants estiment nécessaire d’adapter 
22 Structure multipartite en matière de politique hospitalière, Avis concernant le remplacement de l’ICD-9-CM par 
l’ICD -10-CM en réponse à la demande d’avis de la ministre Onkelinx du 18 novembre 2010, 19 mai 2011.
23 Le coût total de la suite logicielle pour les 116 hôpitaux s’élève à 7,3 millions d’euros (voir point 2.2.2), dont le logiciel 
de groupement représente environ 35  %.
24 Analyse qualitative de l’emploi du DI-RHM par les hôpitaux généraux, rapport de l’enquête réalisée dans le cadre 
du travail de fin de stage, DG1 Data Management, juin 2009. 38
le contenu des formations dans l’enseignement supérieur (prévoir une formation spéci -
fique de « codificateur » et, dans la formation de médecin, porter une attention accrue à 
l’importance d’un DPI de qualité adapté à RHM, ainsi qu’aux dernières évolutions dans 
les nomenclatures médicales universelles telles que Snomed CT). Ces raisons poussent 
69 % des hôpitaux à avoir recours à une formation externe payante. Ils estiment que la 
charge de la formation se trouve ainsi déplacée chez eux.
• La communication (concernant les modifications en particulier) est trop tardive (17 sur 95). Une communication rapide est cependant nécessaire pour que le fournisseur 
de logiciels ou le service informatique des hôpitaux puisse apporter ces modifications.
Les hôpitaux plaident en faveur d’un accompagnement plus individualisé. Leurs conseils sont les suivants :
• effectuer davantage d’audits visant à explorer ou guider plutôt qu’à sanctionner, en veil -
lant à un retour d’informations suffisant par des auditeurs motivés ;
• prévoir une personne de contact fixe au SPF ;
• envisager la possibilité de transmettre mensuellement un fichier test contenant des don -
nées d’enregistrement dans le but d’améliorer ce qui doit l’être et de corriger plus rapi -
dement les erreurs ;
• assurer un accompagnement des hôpitaux plus individualisé lors de l’apprentissage de 
l’enregistrement et du codage ;
• activer et étendre les ateliers ;
• ouvrir un forum consacré aux problèmes de codage.
Soixante-trois pour cent des hôpitaux estiment toutefois que le manuel et les autres rensei -
gnements relatifs aux enregistrements sont excellents ou suffisants, principalement pour le DI-RHM (82 %) et le Smureg (70 %).
Le SPF remarque qu’il a fait des efforts considérables ces dernières années en termes de 
soutien général et en particulier de formation. Il précise qu’il n’est pas un établissement d’enseignement et qu’il ne dispose dès lors pas de l’effectif suffisant pour dispenser des formations individuelles.
3.4.2	 Assistance 	lors	du	passage	à	l'ICD-10-BE
Le SPF doit aider les hôpitaux lors de leur passage de l'ICD-9-CM à l'ICD-10-BE. Son aide 
prend les formes suivantes.
Traduction des codes, élaboration des règles et instructions de codage
En collaboration avec deux hôpitaux universitaires, le SPF a développé l’outil codefinder , 
disponible gratuitement en ligne. Le codificateur introduit quelques paramètres et l’outil le guide vers le bon code ICD -10-BE. Cet outil est toutefois peu utilisé dans la pratique.
Une liste de référence proposant les traductions des codes est disponible depuis le 15 mars 2015. Le fichier est mis à jour régulièrement et les responsables RHM reçoivent un 
courriel lors de chaque mise à jour. Le manuel entièrement retravaillé a été publié le 14 dé-
cembre  2015. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /39
Chaque hôpital a reçu une liste individualisée comprenant les procédures les plus courantes 
codées en ICD-9-CM. Elle comprend les nouveaux codes possibles correspondants.
Organisation d’un programme de formation en ligne
Depuis 2013, le service Data Management propose aux hôpitaux, en collaboration avec l’IFA, 
une formation en ligne gratuite pour apprendre à utiliser la classification ICD-10-BE. Cette forme d’apprentissage permet à plusieurs utilisateurs de se former en même temps lors de sessions brèves qui sont plus faciles à programmer et à coordonner. Par rapport à une formation traditionnelle, elle est moins coûteuse à la fois pour les hôpitaux et le SPF (pas de déplacements, de restauration, etc.). En outre, il est possible d’ajouter des utilisateurs au programme de formation ou de le rénover à peu de frais. Le programme est également ouvert aux hautes écoles.
À la date du 19 octobre 2015, 1.166 participants étaient inscrits à la formation : 752 parti -
cipaient activement au programme, tandis que 414 n’avaient pas encore fait usage de leur 
accès.
Organisation d’un accompagnement
Les hôpitaux peuvent soumettre leurs questions concernant le codage au SPF, qui les traite en suivant une procédure établie. Depuis mars 2016, les réponses à ces questions sont pu -
bliées chaque mois sur le site internet.
Le SPF souhaitait aussi réunir les hôpitaux afin de définir des réponses univoques à leurs 
questions spécifiques en examinant leurs dossiers concrets sous la supervision d’une équipe de formateurs agréés. Douze formateurs ont été agréés et formés. Prévus pour le second semestre 2015, ces ateliers n’ont pourtant pas encore été organisés. Un groupe de travail comprenant des représentants du secteur a été créé en vue d’organiser les ateliers en 2016.
Le CNEH a lui aussi mis sur pied un groupe d’avis chargé d’examiner l’introduction de me -
sures de soutien supplémentaires pour le passage de l’ICD-9-CM à l’ICD-10-BE.Évaluation du soutien
Malgré les efforts du SPF, la plupart des hôpitaux jugent insuffisant l’accompagnement qu’il leur dispense (insuffisant pour 53 % et très insuffisant pour 33 %). Les possibilités offertes 
ne pallient pas la complexité de la classification ICD-10-BE :
• Un manuel de codage complet et fiable n’est disponible que depuis décembre 2015, trop tard pour commencer le codage le 1
er janvier  2016. De plus, il contient encore des erreurs 
(34 sur 95). Il ne comprend pas de directives et procédures de codage claires et uni -
voques (28 sur 95).
• La formation en ligne est une avancée, mais elle ne suffit pas étant donné la complexité de la matière. Les hôpitaux ont dès lors recours à des formations externes payantes (voir point 3.4.1).
• Les hôpitaux veulent savoir au plus vite s’ils sont sur la bonne voie. Les réponses aux questions doivent parvenir plus rapidement. Les ateliers et l’accompagnement par les douze formateurs sont nécessaires mais auraient dû être organisés plus tôt. Les réponses manquent de précision. Les formateurs n’ont pas non plus toujours la solution aux pro -
blèmes. La journée d’étude prévue le 18 mars 2016 a été annulée (37 sur 95). 40
Il ressort du questionnaire que 74  des 95  hôpitaux (79  %) se déclarent en mesure d’enregis -
trer à temps les données 2016  au format ICD-10-BE. Les hôpitaux émettent néanmoins des 
doutes sur la possibilité d’utiliser le RHM 2016, compte tenu des nombreuses divergences de 
codage qui existent encore entre les hôpitaux, ce qui met sérieusement en doute la validité et la fiabilité des données. Par ailleurs, plus de 20 % n’ont pas terminé la transition, alors que 
le SPF a besoin des données de tous les hôpitaux.
Selon la Cour des comptes, le fait que la validité et la ponctualité des données ICD-10-BE ne 
sont pas garanties hypothèque leur utilisation dans les applications de financement. Il est certain que leur utilisation dans le cadre d’un financement des hôpitaux davantage basé sur les DRG pose problème dans les circonstances actuelles. Il serait opportun de réaliser une évaluation des premières années durant lesquelles le RHM a été codé en ICD-10-BE. D’après 
le SPF, les données ICD-10-BE ne seront utilisées qu’en 2018 pour le financement. D’ici là, 
les analyses nécessaires seront menées et les éventuelles mesures correctrices prises. Ces démarches devraient permettre un juste financement d’après le SPF.
3.4.3 Informatique3.4.3.1 Portail internet Portahealth
Les hôpitaux doivent transmettre certains enregistrements, dont le RHM, au SPF via le 
portail internet Portahealth . Ce portail permet d’envoyer les données de manière sécurisée 
et contrôle automatiquement chaque transmission entrante. Il offre aussi aux hôpitaux un accès sécurisé aux rapports individuels, feedback inclus.
Quarante-deux hôpitaux déclarent rencontrer des problèmes de transmission des données 
via Portahealth . Parmi les 53 hôpitaux ayant répondu ne pas éprouver de difficultés avec  
Portahealth , 17 nuancent leur réponse en y ajoutant une ou plusieurs remarques (par 
exemple, le fait qu’ils évitent les problèmes en transmettant les données à des moments calmes, le week-end par exemple). Seuls 38 % des hôpitaux déclarent n’avoir aucun  
problème à effectuer cette opération.
Les principaux inconvénients du système sont les suivants :• La lenteur (38 hôpitaux sur 95) : le traitement des fichiers reçus par le SPF prend souvent 
beaucoup de temps, si bien que les hôpitaux attendent longtemps les listes de contrôle 
et les rapports d’erreur.
• Les messages d’erreur (10 sur 95) : ils ne sont pas toujours formulés clairement, ils ne 
sont pas toujours conformes aux directives du SPF et ils subissent trop souvent des mo -
difications qui, de surcroît, ne sont pas communiquées à temps.
• Les erreurs bloquantes et le maximum de trois envois par jour (26 sur 95) : certaines 
erreurs, souvent d’ordre technique, bloquent immédiatement la transmission. L’hôpital reçoit alors un message d’erreur et, comme le contrôle des fichiers s’arrête, il n’obtient pas un relevé de toutes les erreurs. À cause de ce mécanisme, il est parfois nécessaire d’effectuer un grand nombre d’envois avant que les fichiers ne soient acceptés par le SPF. Il faut encore ajouter chaque fois le temps que passe l’hôpital à créer les fichiers au bon format et à compiler les données provenant de plusieurs logiciels. Les hôpitaux indiquent que le processus entier du contrôle et de l’envoi peut prendre jusqu’à un mois. Ils estiment que le processus représente une charge de travail importante et remettent  RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /41
en cause l’utilisation de certaines erreurs bloquantes (problèmes secondaires, de nature 
administrative, ayant peu d’incidence sur le RHM, etc.).
• L’indisponibilité et les problèmes techniques (12 hôpitaux sur 95) : les problèmes tech -
niques concernant le portail mettent du temps à être résolus, surtout le week -end, car le 
SPF prévoit une permanence uniquement pendant les heures de bureau. Cela empêche parfois les hôpitaux de profiter des heures creuses pour transmettre leurs données plus rapidement.
Les hôpitaux envisagent les remèdes suivants:
• mettre à disposition un outil hors ligne proposant des contrôles techniques et de cohé -
rence, un relevé technique des contrôles (requêtes SQL, par exemple) ou au moins une 
liste d’erreurs exhaustive contenant toutes les erreurs techniques, pour que les hôpitaux puissent tester eux-mêmes leurs fichiers avant leur transmission ;
• ouvrir le site portail avant les trois mois qui précèdent l’échéance officielle pour le rap -
port, afin de permettre aux hôpitaux de transmettre leurs fichiers tests plus rapidement  ;
• mieux organiser la permanence au SPF.
Selon le SPF, de nombreux problèmes du passé ont été résolus : la capacité du site portail 
a été augmentée, des listes d’erreurs exhaustives sont disponibles sur le site internet, les contrôles techniques n’ont pas été modifiés depuis longtemps, les adaptations apportées aux Business Controls  sont annoncées au moins un mois avant le début de la période à la -
quelle ces contrôles s’appliquent, les collaborateurs du service Data Management assurent 
volontairement une permanence en dehors des heures de bureau, etc. Des requêtes SQL ont déjà été fournies aux hôpitaux auparavant pour leur permettre de réaliser eux-mêmes les contrôles, mais il s’est avéré difficile de faire fonctionner ces requêtes dans l’environnement spécifique de chaque hôpital. Selon le SPF, cela prendrait trop de temps de fournir l’assis -
tance nécessaire à cet effet.
3.4.3.2 Application web Atoum pour le RPM
Le SPF met à disposition l’application web Atoum pour la saisie et la transmission des 
RPM. Cette application intègre en outre une série de contrôles portant sur la cohérence des données introduites. Bien qu’ils n’y soient pas obligés, presque tous les hôpitaux utilisent Atoum aussi bien pour l’enregistrement que pour la transmission. Seuls quelques hôpitaux procèdent à l’enregistrement au moyen de leur propre application et emploient Atoum uni -
quement pour la transmission.
Le logiciel de l’application Atoum est néanmoins considérablement dépassé  : 7 des 54  hôpi -
taux disposant d’un SPHG le mentionnent explicitement dans l’enquête. Il n’est pas compa -
tible avec l’ICD -10-BE ni très performant (il ne permet pas à deux collaborateurs de faire un 
enregistrement en même temps). La faible convivialité du logiciel et les problèmes d’identi -
fication sont des obstacles à la transmission à temps des données (voir point 4.1.2).L’application Atoum ne pourra plus être utilisée après la révision du RPM. Les hôpitaux de -
vront se munir eux-mêmes d’un logiciel. Un logiciel performant, qui découlerait idéalement 
du DPI (caractéristique mentionnée quatre fois), signifierait un gain de temps considérable et une amélioration de la qualité. Lors de la mise en service du RPM rénové, il faudra consa - 42
crer suffisamment de temps au développement de ces nouveaux logiciels par les hôpitaux 
ou les fournisseurs.
3.4.3.3 Application web Smureg
Depuis 2009, les Smureg sont transmis via la plateforme eHealth  au moyen d’une applica -
tion web. Cette méthode présente plusieurs avantages, tels que la permanence continue au 
sein de eHealth , la protection des données par cryptage et les nombreuses possibilités de 
mise en relation des données à l’aide du numéro national unique du patient. En contrepar -
tie, le SPF est tributaire de la qualité du traitement des données par eHealth . Plusieurs codes 
étaient manquants dans les données fournies par eHealth  en 2014 et 2015, ce qui a donné 
lieu à des problèmes techniques, à un surcroît de travail de contrôle pour le SPF et à un 
retard dans la publication des rapports. En outre, toute modification d’un champ d’enregis -
trement entraîne un paiement à la Smals.
Sur la base des résultats d’une enquête de satisfaction effectuée en 2012 par le SPF auprès 
des services d’urgence à propos de la cellule de gestion de la banque de données, des actions 
concrètes ont été menées en vue d’améliorer la convivialité de l’application web. L’efficience de l’enregistrement n’est pourtant pas encore optimale  : douze hôpitaux déclarent explici -
tement que la fiche Smur est d’abord complétée sur papier avant d’être introduite par des codificateurs via l’écran de saisie du Smureg.
À terme, le SPF ne supportera donc plus l’application web. Il promeut à sa place l’utilisation 
des services web. Par leur biais, les données ne sont introduites qu’une seule fois dans le système informatique de l’hôpital. Le service informatique devra ensuite assurer l’extrac-tion automatique des données Smureg pour eHealth , à condition que le Smureg soit d’une 
stabilité maximale. En effet, la moindre modification nécessite de nombreuses adaptations techniques dans les hôpitaux, comme la création des champs de saisie adéquats dans le sys -
tème informatique de l’hôpital et d’un lien vers les fichiers eHealth . Onze hôpitaux partici -
pant à l’enquête mettent l’accent sur le fait qu’ils devront continuer à développer les services web. Seuls quelques hôpitaux ont investi dans ces services jusqu’à présent. D’après le SPF, 
les services web doivent continuer à être promus de manière intense.
3.4.3.4 Enregistrement Ureg en ligne
L’Ureg est l’enregistrement le plus récent, dont la structure prend le plus en compte l’ins -
tauration d’un DPI. Il a été créé en optant directement pour les services web avec une ex -
traction automatique des données provenant du dossier patient. De cette manière, les pres -
tataires de soins n’ont plus conscience de devoir introduire des données spécifiquement 
pour l’Ureg. Le réseau Santé wallon propose aux hôpitaux wallons un service de conversion 
des données du DPI vers l’Ureg et d’autres enregistrements.
Pour 30  des 86  hôpitaux (disposant d’un service d’urgences) ayant répondu à la question, la 
transmission des données se déroule bien (de manière semi-automatique à partir du DPI). 
En revanche, 13 des 86 hôpitaux déclarent explicitement rencontrer encore de nombreuses 
difficultés techniques : l’intégration de l’application dans le DPI est laborieuse. Les hôpitaux 
relèvent également que la communication du SPF est très tardive et qu’il est dès lors difficile d’apporter des modifications aux logiciels et de former le personnel à temps. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /43
3.5	 Politique	de	sanction	et	contrôles
3.5.1 Politique de sanction
Il n’existe pas de politique de sanction, ni pour les retards de transmission des données, ni 
pour les erreurs dans les données. Au moyen du rapport Bilan de la situation, le SPF vérifie quotidiennement la progression de l’introduction des données du RHM de chaque hôpital. Il prend contact systématiquement avec les hôpitaux qui ne respectent pas les échéances. Il consigne aussi dans un fichier de suivi à quel moment et de quelle manière il a pris contact avec l’hôpital et quelle suite y a été donnée. Le RPM et le Smureg font l’objet d’un suivi similaire.
Le SPF dispose bel et bien d’un instrument de sanction. Une retenue de 10  % peut être appli -
quée au financement d’un hôpital dans le cadre du BMF si les données d’enregistrement ne 
sont pas transmises à temps ou entièrement
25. La sévérité de cette sanction est telle qu’elle 
conduirait l’hôpital à de graves problèmes financiers. Elle n’a donc jamais été appliquée et, selon le SPF, il est impensable qu’elle le soit un jour. Il s’impose de concevoir un instrument de sanction moins sévère et par conséquent réellement applicable.
La Cour des comptes constatait déjà l’absence de sanction en 2006
26. Le SPF avait déjà an -
noncé à cette époque qu’un régime de sanction était en préparation. Il annonce toujours 
la même chose aujourd’hui. La ministre de la Santé publique a indiqué dans sa note poli -
tique  2016  que le SPF avait donné l’impulsion à la mise en place d’une politique de sanction 
qui serait introduite encore en 2016.
La question est de savoir si les conditions d’encadrement sont réunies pour l’introduction 
d’une telle politique. Dans la négative, il sera difficile d’appliquer concrètement ces disposi -
tions en matière de sanctions.
Le CNEH a rendu un avis en 2014 sur la possibilité d’introduire des sanctions en cas de 
retard. Il a néanmoins cité plusieurs conditions : les délais doivent être réalistes, les ins -
tructions de codage doivent être claires et communiquées au moins six mois à l’avance, une 
procédure de recours spécifique doit être prévue, etc. Le CNEH a aussi souligné le sous -fi-
nancement structurel des enregistrements.
Sanctionner les erreurs constatées est encore plus complexe, car le SPF devrait pouvoir 
distinguer le gonflement délibéré des données et les simples erreurs de codage. La clarté des instructions de codage et le financement (notamment pour la formation du personnel) seront ici aussi déterminants. Avant d’envisager la possibilité d’infliger des sanctions, il faut répondre à plusieurs questions : peut-on infliger des sanctions sur la base des échantillons 
limités tels qu’ils sont constitués actuellement lors des audits ? Comment va-t-on fixer le 
montant des sanctions, alors que le service d’audit reconnaît lui-même être incapable d’éva -
luer les conséquences financières d’une erreur de codage ? Le nombre limité d’hôpitaux 
audités, qui n’ont de plus pas été choisis sur la base d’une analyse des risques, peut susciter 
25 Arrêté royal du 19 février 1987 fixant les règles d’application de l’article 19 de la loi du 23 décembre 1963 sur les 
hôpitaux.
26 Cour des comptes, Nouvelles règles de financement des hôpitaux , rapport transmis à la Chambre des représentants, 
Bruxelles, février 2006, 51 p. Disponible sur www.courdescomptes.be. 44
un sentiment d’inégalité juridique. Pour conférer une assise suffisante à une politique de 
sanction des erreurs, il faudrait revoir toute la procédure de contrôle et, selon toute vrai -
semblance, dégager des moyens supplémentaires.
Dans le cadre de l’enquête réalisée par la Cour des comptes, 84 % des hôpitaux ont répondu 
à la question de l’opportunité d’introduire des sanctions ou des récompenses. Les sanctions 
emportent 46 % des avis et les récompenses 55 %. En ce qui concerne les motifs de sanction, 
29 % citent explicitement le gonflement des données et 14 % les retards. Dix-huit pour cent 
indiquent qu’il n’est pas raisonnable d’infliger des sanctions tant que le SPF ne fournit pas le cadre nécessaire à un enregistrement correct. Les répondants soulignent aussi le sous-fi -
nancement ainsi que la nécessité de définir des instructions de codage claires et de les com -
muniquer à temps. Les hôpitaux mettent en garde également contre le fait d’associer trop rapidement une intention frauduleuse aux erreurs et insistent sur la nécessité de démontrer cette intention avant d’infliger une sanction. Les hôpitaux pointent aussi le nombre d’au -
dits trop limité et leur qualité. Par ailleurs, certains hôpitaux déplorent que, si eux-mêmes fournissent les efforts nécessaires à un enregistrement correct et dans les délais, d’autres moins scrupuleux ne sont pas sanctionnés (voire sont récompensés lorsqu’ils gonflent leurs données), faute de politique de sanction. L’application de sanctions trouve donc une cer -
taine adhésion parmi les hôpitaux pour autant que les pouvoirs publics créent les conditions optimales au respect des délais.
3.5.2	 Contrôles 	automatisés
Lorsqu’un hôpital transmet ses RHM et RPM au SPF, des contrôles automatisés sont réa -
lisés pour identifier qu’il s’agit bien du bon format de données et éviter les contradictions 
de fond évidentes. Un rapport d’erreurs automatisé est toujours établi. Certaines erreurs graves bloquent la saisie (voir point 3.4.3.1). En revanche, l’hôpital peut décider de confir -
mer les données en cas d’erreurs de moindre importance. L’hôpital n’est censé procéder à cette confirmation qu’après avoir vérifié que les messages d’erreur étaient ou non justifiés et avoir apporté les corrections nécessaires.
Des contrôles automatisés plus étendus étaient prévus à l’origine. Il avait ainsi été envisagé 
de vérifier si les données des différents domaines du RHM (médical, infirmier et adminis -
tratif) coïncidaient au sein de l’hôpital. Le SPF souhaitait aussi initialement examiner si les données correspondaient avec d’autres enregistrements hospitaliers et des données intro -
duites précédemment. Ces contrôles ne sont toutefois pas encore disponibles, par manque de moyens selon le SPF. Il n’a pas été prévu de réaliser des contrôles automatisés visant à faire la comparaison avec la moyenne des autres hôpitaux.
Les contrôles automatisés sont les seuls contrôles contraignants du SPF, car ils peuvent 
bloquer la transmission de données en cas d’erreurs suffisamment graves. Il s’agit toute -
fois de contrôles de base qui détectent uniquement des contradictions évidentes et non de contrôles qualité avancés. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /45
3.5.3 Audits
Les audits du SPF portent uniquement sur le RHM.
3.5.3.1 DM-RHM
Les audits relatifs au DM-RHM ont, selon le SPF, un caractère à la fois exploratoire  (le SPF 
s’enquiert de la manière dont les hôpitaux appliquent les règles de codage dans la pratique)  
et informatif (au cours de l’audit, le SPF explique les règles de codage à l’hôpital en s’ap -
puyant sur les dossiers contrôlés). En l’absence d’une politique de sanction, le SPF ne peut effectivement pas utiliser les audits comme un véritable instrument de contrôle assorti de répercussions lors de la constatation d’erreurs. Par conséquent, l’audit n’a de toute manière aucune conséquence financière pour l’hôpital concerné. Selon le SPF, les audits ont néan -
moins pour effet que les erreurs observées se reproduisent moins souvent. La Cour des comptes relève que les audits sont réalisés à partir des informations écrites des dossiers de patients ayant quitté l’hôpital depuis un certain temps. Il est donc impossible de confron -
ter le contenu du dossier patient à la réalité (pour vérifier l’exactitude du diagnostic, par exemple).
La constatation éventuelle d’un grand nombre d’erreurs ne donne pas lieu à un audit de 
suivi par la suite. La réglementation le prescrit pourtant lorsqu’au moins 5 % des erreurs 
constatées ont conduit à un financement trop élevé. Le SPF déclare qu’il ne connaît pas l’in -
cidence financière des erreurs de codage, que, de toute façon, les sanctions sont inexistantes et que le personnel disponible est trop limité pour réaliser des audits de suivi. En outre, les instruments nécessaires au suivi sont absents : aucune comparaison du type d’erreurs 
constatées n’est effectuée entre les hôpitaux, aucune analyse de l’évolution de la qualité au fil des ans, etc.
La plupart des audits sont réalisés de manière aléatoire. Les hôpitaux ne sont pas sélec-
tionnés spécifiquement parce qu’ils s’écartent de certains paramètres. La sélection des 50 dossiers à examiner (taille habituelle de l’échantillon) au sein de l’hôpital est également 
aléatoire. Elle est communiquée à l’hôpital deux jours à l’avance, comme l’impose la ré -
glementation pour assurer que tous les documents soient disponibles immédiatement au moment de l’audit. Le risque est toutefois que les dossiers soient modifiés avant l’audit. En revanche, pour les audits axés sur un thème spécifique (par exemple, la présence du dia -
gnostic à l’admission), les hôpitaux sont sélectionnés à partir de paramètres.
La réglementation prescrit au minimum un contrôle par an par hôpital, un objectif qui n’a 
pas été atteint la plupart des années (voir tableau 5). Le SPF explique cette situation par le manque de personnel et l’attribution de nouvelles tâches supplémentaires. La durée de réa -
lisation d’un audit est d’en moyenne six jours/homme. Les auditeurs ne sont pas spécialisés, mais répartis selon leur rôle linguistique. Le SPF dispose en 2016  de six médecins auditeurs 
ETP, dont 1,5 ETP est affecté temporairement à d’autres tâches. Aucune suite n’a été donnée 
aux demandes visant à obtenir du personnel supplémentaire. Quoi qu’il en soit, le SPF es -
time que le recrutement est difficile, car les conditions salariales ne sont pas compétitives, même au sein de la fonction publique (par rapport à l’Inami, par exemple). 46
Tableau 5 –  Nombre d’audits DM-RHM
2010 2011 2012 2013 2014 2015
Aléatoires 105 22 14 72 0 0
Ciblés 17 86 13 37 98 0
Total 122 108 27 109 98 0
Le petit nombre d’audits réalisés en 2012 s’explique, d’après le SPF, par la combinaison de 
plusieurs facteurs, à savoir des problèmes informatiques, une nouvelle méthode de contrôle 
et l’indisponibilité de divers collaborateurs.
Aucun audit n’a été réalisé au cours de l’année de transition 2015 et du premier semestre 
2016 (passage de l’ICD-9-CM à l’ICD -10-BE) et l’effectif ainsi libéré a été affecté au soutien 
de cette transition. Il est prévu d’inviter fin 2016  les responsables de l’enregistrement RHM 
de tous les hôpitaux à un entretien pour évaluer le déroulement du passage à la nouvelle 
version de l’ICD.
En réponse à l’enquête de la Cour des comptes, 75 hôpitaux ont mentionné la date de leur 
dernier audit DM-RHM. Pour la plupart d’entre eux, le dernier audit date de 2014 (43) ou 
de 2013 (24). En moyenne, il remonte donc à deux ans et demi.Les audits portent toujours sur des années d’enregistrement clôturées. Ainsi, la plupart 
des audits réalisés en 2014 concernaient des données de 2011. En moyenne, les audits 
sont réalisés 3,6 ans après l’année d’enregistrement à laquelle ils se rapportent, ce qui est  
néfaste en termes d'efficience. En effet, les auditeurs doivent appliquer les instructions de codage en vigueur pour l’année d’enregistrement, qui ont peut-être été modifiées entre-temps. Leurs recommandations pour améliorer le codage ne pourront avoir une incidence que dans le futur, car, en raison du délai entre l’année d’audit et l’année d’enregistrement, l’amélioration éventuelle ne pourra de toute manière intervenir que trois ou quatre années d’enregistrement plus tard. Il va de soi que des constatations «  historiques » sont moins 
pertinentes pour l’hôpital que l’identification d’erreurs récentes. Cela explique peut-être pourquoi seulement 54 % des hôpitaux déclarent avoir modifié leur méthode de codage à la 
suite d’un audit.
À terme, le SPF veut passer à des audits statistiques en envoyant des questionnaires écrits 
aux hôpitaux concernés sur la base d’anomalies constatées par rapport aux méthodes de codage usuelles. En fonction des réponses, il décidera ensuite si un contrôle sur place est encore nécessaire. Cette méthode d’audit ciblée est plus performante que le système actuel, qui repose en grande partie sur une base aléatoire. Elle produira aussi une base plus solide en vue d’un rapport global éventuel sur la qualité de l’enregistrement. La Cour des comptes relève que cette méthode d’audit avait déjà été annoncée en 2006.
3.5.3.2 DI-RHM
L’objectif d’un contrôle annuel par hôpital n’est pas réalisable non plus pour les données infirmières par manque de personnel (voir tableau 6). Le nombre d’infirmiers auditeurs est passé de cinq à trois en 2011. Un seul auditeur était disponible en 2012  et 2015  en raison de  RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /47
départs à la retraite et d’absences de longue durée. Un audit prend de quatre à cinq jours/
homme en moyenne.
Tableau 6 –  Nombre d’audits DI-RHM
Exploratoires ou informatifs 35 0 0 13 56 7
Spécifiques 2 7 0 5 0 0
Total 37 7 0 18 56 7
Cinquante-cinq hôpitaux ont communiqué la date de leur dernier audit DI-RHM à la Cour 
des comptes. Il remonte à trois ans en moyenne. À l’instar de l’audit DM-RHM, l’audit DI-RHM porte toujours sur une année d’enregistrement passée : trois ans séparent en moyenne 
l’année d’audit et l’année d’enregistrement.
Jusqu’en 2016, les hôpitaux étaient sélectionnés de manière aléatoire. Les audits étaient 
réalisés tantôt à l’aide d’un questionnaire (sans sélection de dossiers), tantôt à partir d’un nombre aléatoire de dossiers sélectionnés en fonction de certains critères. En 2011, des hô -
pitaux ont été sélectionnés à partir de « clignotants » dans le cadre d’un audit spécial.
En 2016, le SPF a adopté une méthode d’audit statistique pour le DI-RHM qui lui permet de 
réaliser des audits à distance. Une première enquête écrite a été réalisée fin juin 2016  et les 
réponses ont été traitées par le SPF. L’efficacité de cette nouvelle méthode doit encore être objectivée.
3.6	 Simplification 	administrative
3.6.1	 Remarques 	des	hôpitaux
Dans l’enquête de la Cour des comptes, les hôpitaux soulignent l’existence d’une marge importante de simplification des enregistrements. Par exemple, d’après les hôpitaux, les données du RHM font double emploi avec celles du registre du cancer (22 répondants), les 
indicateurs proposés par le Conseil fédéral pour la qualité de l’activité infirmière (10  répon -
dants), les données des registres des implants et prothèses (12  répondants) et les enregistre -
ments relatifs à la naissance et à l’épidémiologie périnatale (9 répondants). Par ailleurs, il 
existe un chevauchement entre le RPM et l’enregistrement TDI consacré au traitement des toxicomanies (9  répondants).
En outre, les quatre enregistrements abordés dans l’audit de la Cour se chevauchent aussi. Une intégration du RPM dans le RHM est souhaitée par environ la moitié des hôpitaux disposant d’un service psychiatrique qui ont répondu à l’enquête. De plus, 21 hôpitaux si -
gnalent aussi un chevauchement important entre l’Ureg et le RHM, et 13 répondants font la 
même observation pour le Smureg. Ces hôpitaux préconisent le rassemblement de toutes les données relatives aux urgences dans un seul enregistrement et la suppression des données redondantes. 48
Les hôpitaux trouvent le RHM superflu dans de nombreux cas. Parmi les thèmes abordés le 
plus souvent, les hôpitaux citent la lourdeur de l’enregistrement pour les hospitalisations de jour et les urgences, la scission inutile en parties de séjour ou en spécialisations ainsi que l’excès de données à caractère personnel. Dix-huit hôpitaux considèrent même que le RPM pourrait être supprimé. Certains éléments de l’enregistrement Ureg seraient aussi trop dé -
taillés (comme l’indiquent explicitement 12 des 86 répondants), si bien que la valeur ajoutée 
pour un système de monitoring national n’apparaît pas clairement (par exemple, la hauteur d’une chute n’apprend pas grand-chose sur les blessures encourues).
Plusieurs hôpitaux estiment qu’il est nécessaire de prévoir une concertation plus large avant 
d’introduire un nouveau système d’enregistrement ou d’étendre l’enregistrement existant. Pour le développement de l’enregistrement Ureg, par exemple, les hôpitaux jugent qu’il aurait été souhaitable de confronter la faisabilité et la pertinence aux points de vue des as -
sociations professionnelles et scientifiques. Cela n’a pas été fait ou pas suffisamment selon eux, de sorte que l’inutilité de certains éléments n’est apparue clairement que par la suite.
Toujours d’après les hôpitaux, le passage à de nouveaux systèmes de codification plus poin -
tus a nettement augmenté la charge de l’enregistrement.Trente-trois des 95 hôpitaux soulignent le caractère plus complexe de l’ICD-10-BE en ce qui 
concerne le DM -RHM. Ils relèvent en particulier les problèmes suivants :
• Les collaborateurs doivent acquérir davantage de connaissances en matière d’anatomie, 
de pathologie et d’interventions, ce qui implique des investissements considérables dans la formation (68 répondants). En cas d’indisponibilité du personnel pour cause de mala -
die, de licenciement ou de départ à la retraite, la formation de nouveaux collaborateurs peut durer jusqu’à un an compte tenu de la complexité (18 répondants).
• La productivité en matière de codage baisse non seulement au début lorsque les colla -
borateurs ne connaissent pas encore les codes par cœur, mais aussi à plus long terme à cause de l’augmentation du nombre de caractères et de codes (24 répondants men -
tionnent une augmentation de 10 à 100 % voire plus du temps passé au codage
27). Plus 
de la moitié des hôpitaux recrutent du personnel supplémentaire en vue du passage à l'ICD-10-BE (51 répondants, 1,5 ETP en moyenne). Les hôpitaux tentent en même temps 
de pallier la perte de productivité en améliorant l’organisation, notamment par la sensi -
bilisation des médecins, le contrôle de la qualité, le parangonnage, les enregistrements tests et la collaboration avec d’autres hôpitaux (50 répondants).
• 15 hôpitaux citent des problèmes de logiciels.
Une étude menée précédemment a identifié les mêmes problèmes
28.
La charge administrative s’est aussi nettement alourdie lors de l’introduction du DI-RHM actuel, notamment parce que le nombre d’éléments à enregistrer est passé de 23  à 78. Bien 
que le secteur ait été étroitement associé à cette introduction, deux tiers des répondants soulignent actuellement la nécessité de simplifier sensiblement le DI-RHM. Par ailleurs, 
27 Voir aussi le sondage sur le passage à l’ICD-10-BE, réalisé par le réseau Zorgnet-Icuro auprès de 44 hôpitaux en 
octobre  2015.
28 Rand Corporation, The Cost and Benefits of Moving to the ICD-10 Code Sets , mars 2004, 85 p. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /49
60 % des hôpitaux sont favorables à un enregistrement permanent des DI-RHM (au lieu 
de quatre périodes de quinze jours par an) pour l’aligner davantage sur le DM -RHM, mais 
uniquement à certaines conditions, telles que la simplification, l’automatisation via le DPI, 
l’utilisation effective par les pouvoirs publics et de plus larges possibilités pour l’usage in -
terne.
Le SPF reconnaît que les différents enregistrements se chevauchent. La suppression des 
chevauchements restera un point important de son plan d’action relatif à la simplification administrative dans les prochaines années. Le SPF souligne aussi qu’il essaie toujours d’im -
pliquer le secteur lors de l’élaboration des nouveaux enregistrements tels que l’Ureg.
3.6.2 Actions de l’administration
Dans le cadre de la réforme du financement des hôpitaux, la ministre des Affaires sociales 
et de la Santé publique a élaboré en 2015 un plan d’action relatif à la simplification admi -
nistrative. La simplification des enregistrements obligatoires en constitue un point d’action majeur
29. La cellule stratégique a sondé à la fois le SPF et le secteur à ce sujet. Elle a formulé 
des propositions concrètes de simplification à partir des réponses obtenues qu’elle a sou -
mises aux experts du SPF et au groupe de concertation sur le financement des hôpitaux30. 
Cette initiative a débouché en février 2016 sur l’établissement d’une liste d’améliorations 
rapides31, dont les répercussions doivent déjà être tangibles en 2016. Pour accélérer la ré -
alisation des améliorations, la simplification sera parfois opérée d’abord au moyen d’une circulaire et la réglementation sera modifiée par la suite. Les propositions dont la mise en œuvre est moins rapide sont rassemblées dans une seconde phase.
Trois types d’améliorations rapides ont été sélectionnés en ce qui concerne le RHM :• Plusieurs données enregistrées en double sont supprimées du RHM, comme la cause 
du décès (déjà enregistrée auprès du SPF Économie) ou les codes Inami pour un grand nombre d’interventions et d’examens (déjà enregistrés pour la facturation et le rappor -
tage de l’Inami). Par analogie, une série de données du RHM sont supprimées du rap -
portage comptable Finhosta.
• La pertinence de plusieurs données moins utilisées est en cours d’analyse (par exemple, le degré de certitude du diagnostic, la scission fictive entre salles d’opération et salles de réveil dans les unités de soins).
• Les valeurs à compléter pour certains codes sont simplifiées (par exemple, pour le code Diagnostic posé à l’admission).
Pour le SPF, la fusion de certains enregistrements, comme les hôpitaux l’avaient suggéré à la Cour des comptes, n’est pas possible pour les raisons suivantes :
29 Ministre des Affaires sociales et de la Santé publique, Plan d’approche Réforme du financement des hôpi -
taux, 28 avril 2015.
30 Créé en 2015, sous la direction de la cellule stratégique et des représentants des hôpitaux, des médecins et des 
mutualités.
31 Cellule stratégique de la ministre des Affaires sociales et de la Santé publique, Plan d’approche Réforme du finan -
cement des hôpitaux – Simplification administrative, 14 février 2016. 50
• Certaines données doivent être communiquées très rapidement : les données Ureg 
doivent être transmises en temps réel pour pouvoir déclencher l’alerte, ce qui n’est pas 
possible pour le Smureg et le RHM.
• Les données proviennent d’une autre source, comme le registre du cancer  : ces données 
ne sont pas issues du dossier de sortie et elles connaissent une classification légèrement différente et sont enregistrées selon d’autres règles de codage que le RHM.
• Les données ont un autre champ d’application : les enregistrements Inami peuvent être 
réutilisés en partie dans le RHM, mais n’existent pas pour les non-résidents. Les don -
nées Smureg concernent le stade de pré-hospitalisation, tandis que l’Ureg et le RHM portent sur l’hospitalisation. Le RPM est également obligatoire pour les hôpitaux psy -
chiatriques, qui ne sont pas tenus à des enregistrements RHM.
• Les nouveaux enregistrements sont conservés séparément jusqu’à ce qu’ils soient stables. Dans le passé, l’ajout de champs supplémentaires temporaires dans les enregistrements existants occasionnait un travail d’adaptation disproportionné ainsi que des retards. En 2009, les codes supplémentaires pour la grippe A/H1N1 ont par exemple nécessité un 
travail d’adaptation de dernière minute et dès lors entraîné de nouveaux retards dans la transmission des RHM par les hôpitaux. Deux ans plus tard, les champs concernés ont été retirés.
Outre les améliorations rapides, le SPF continue à étudier une série de pistes permettant d’éviter les enregistrements superflus. Il envisage, par exemple, de supprimer du RHM les séjours exclusivement psychiatriques ou les données des services d’urgence. Par ailleurs, le registre du cancer introduira une demande auprès de la Commission vie privée pour relier les données du RHM à ses propres données (et éviter ainsi de demander deux fois les mêmes renseignements aux hôpitaux).
En ce qui concerne le RPM, les pouvoirs publics sont conscients des lacunes depuis long -
temps. À la demande de la ministre de la Santé publique, le CNEH a énoncé dès 2012 les 
principes d’une réforme et d’une simplification du RPM actuel
32. Ces principes respectent 
des conditions de qualité pour les enregistrements, telles que l’enregistrement unique, 
la charge d’enregistrement minimale, l’enregistrement uniforme pour tous les établisse -
ments, une harmonisation maximale avec les enregistrements au niveau international, etc. Le groupe de travail permanent Psychiatrie du CNEH a développé ces principes de base plus en détail
33. Outre les services hospitaliers, les initiatives d’habitations protégées et les 
maisons de soins psychiatriques, l’obligation d’enregistrement sera étendue aux centres de revalidation, aux centres de soins de santé mentale et aux équipes ambulantes mobiles. Comme plusieurs de ces établissements relèvent de la compétence des entités fédérées de -
puis la dernière réforme de l’État, un protocole fixant les principes de base du RPM a été signé avec entités fédérées en février 2016. Chaque entité fédérée est responsable de la pour -
suite du déploiement de ces principes dans les établissements relevant de sa compétence. Le SPF prépare un arrêté royal concernant les établissements fédéraux.
32 CNEH, Ébauche d’un enregistrement minimal rénové dans les établissements de SSM, 8 novembre 2012, 5 p.
33 CNEH, Avis du groupe de travail permanent Psychiatrie concernant un enregistrement commun dans les soins de 
santé mentale, 12 décembre 2013, 96 p. ; Avis conjoint des sections Programmation & Agrément, Financement 
et Groupe de travail permanent Psychiatrie concernant un système de financement prospectif et orienté vers les programmes de soins, 9 juillet 2015, 29 p. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /51
3.6.3 Principe Only Once
Grâce à l’introduction du DPI, il est possible d’enregistrer une donnée une seule fois et 
de la communiquer automatiquement à d’autres systèmes d’enregistrement. La condition fondamentale au fonctionnement de ce système est l’introduction du numéro de registre national, sous une forme cryptée, comme numéro de patient unique pour tous les enregis -
trements. Même lorsque cette condition est remplie, le principe Only Once , qui consiste à 
demander une seule fois la même donnée, n’en demeure pas moins crucial. En effet, la créa -
tion et la gestion des liens d’une donnée vers les différents enregistrements alourdiraient la charge de travail informatique au sein des hôpitaux. En outre, il faut s’interroger sur les différences, souvent minimes, dans les définitions ou les nuances d’une même notion dans les différents enregistrements : ces différences sont-elles indispensables, car liées aux dif -
férentes finalités des données, et leur utilité l’emporte-t-elle sur la charge supplémentaire d’enregistrement? De plus, l’application de différents systèmes de classification en parallèle constitue encore actuellement un obstacle à la simplification (par exemple, l’ICD-9-CM pour le RPM et le Smureg, l’ICD-10-BE pour le RHM, Snomed CT pour l’Ureg). L’harmoni -
sation est primordiale pour limiter le plus possible le nombre d’éléments à enregistrer et améliorer la cohérence entre les différents enregistrements. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /53
Chapitre 4
Qualité des enregistrements
4.1 Ponctualité
4.1.1 RHM
Les hôpitaux doivent transmettre le RHM du premier semestre pour le 30 novembre et 
celui du second semestre pour le 31 mai au SPF Santé publique. Le retard moyen a atteint 
23 mois au cours de la période 2008-2013. Il a été occasionné tant par le SPF même que par 
les hôpitaux.
Lors du lancement du nouvel enregistrement RHM en 2008, le service Data Management a 
enregistré un arriéré important en raison de problèmes techniques. Le délai a ainsi été pro -
longé systématiquement. En 2008, il a tout d’abord été prolongé de deux ans, pour ensuite 
être réduit progressivement jusqu’à la livraison du RHM 2013/2e semestre.
Comme le SPF a en outre modifié l’enregistrement, un retard a aussi été enregistré au ni -
veau des hôpitaux, par exemple en raison de l’ajout de nouveaux modules obligatoires dans le RHM, de la communication parfois tardive à ce sujet et du passage à l’ICD-10-BE.
Le tableau 7  montre que, malgré le report octroyé, les hôpitaux ne sont pas parvenus ces der -
nières années à fournir les données en temps voulu. Tant les petits que les grands hôpitaux 
(en termes de nombre de lits agréés) ont des problèmes de ponctualité. Les enregistrements de plus de 90  % des hôpitaux sont néanmoins en ordre neuf mois après l’expiration du délai.
Tableau 7 –  Pourcentage des établissements ayant transmis le RHM, par rapport aux délais (situation 
au 1
er juin 2016)
RHM Nombre d’établissements À tempsAprès la date limite
3 mois 6 mois 9 mois 12 mois
2010.1 131 93 % 96 % 100 %
2010.2 129 86 % 96 % 98 % 100 %
2011.1 128 83 % 88 % 96 % 99 %
2011.2 128 60 % 81 % 91 % 97 % 99 %
2012.1 128 39 % 77 % 90 % 96 % 96 %
2012.2 128 41 % 78 % 92 % 96 % 96 %
2013.1 127 11 % 61 % 80 % 90 % 92 %
2013.2 126 23 % 67 % 78 % 90 % 91 %
2014.1 124 20 % 63 % 81 % 93 % 94 %
2014.2 118 26 % 74 % 90 % 94 % 98 %
2015.1 116 27 % 85 % 93 %
2015.2 116 50 %
Source : SPF Santé publique 54
Les hôpitaux imputent leur retard à un arriéré dans le codage dû au départ de membres du 
personnel (maladie, retraite, etc.) combiné au délai important nécessaire pour familiariser les remplaçants au système et à des problèmes informatiques liés au DPI.
Le SPF ne peut clôturer l’année que lorsque tous les hôpitaux ont introduit leurs enregistre -
ments. Il doit dès lors utiliser des données dépassées pour calculer le financement ou pour 
organiser l’appui stratégique et la recherche scientifique. Pareille situation est démotivante pour les hôpitaux qui respectent les délais.
4.1.2 RPM
Les RPM sont enregistrés en continu et doivent être transmis au ministre au plus tard trois 
mois après la fin de la période d’enregistrement : les données du premier semestre pour le 
30 septembre et celles du second semestre pour le 31 mars. Ces données aussi sont souvent 
transmises en retard (aucune donnée statistique concrète n’est disponible).
Du côté du SPF, le retard a surtout été engendré par des lacunes techniques (logiciel Atoum 
dépassé, difficultés de transmission des données via Portahealth ).
On observe une constante ces dernières années : environ 40 % des hôpitaux respectent le 
délai et, trois mois après l’expiration de celui-ci, environ 70 % ont transmis leur RPM. Deux 
ans après le délai, il manque toutefois encore les enregistrements de quelques établisse -
ments (tableau 8).
Tableau 8 –  Pourcentage des établissements ayant transmis le RPM , par rapport aux délais (situation 
au 1
RPMNombre  
d’établissementsÀ temps3 mois de 
retard12 mois 
de retardPas encore 
transmis
2011.1 262 10 % 36 % 90 % 1
2011.2 261 19 % 61 % 94 % 1
2012.1 260 27 % 70 % 92 % 2
2012.2 260 42 % 71 % 95 % 2
2013.1 258 35 % 66 % 87 % 4
2013.2 259 48 % 71 % 93 % 4
2014.1 256 38 % 70 % 88 % 6
2014.2 257 40 % 70 % 94 % 8
2015.1 256 41 % 70 % 33
2015.2 258 53 % 36
Pour ces données aussi, les hôpitaux connaissent un arriéré de codage en raison du départ 
de membres du personnel et du délai important nécessaire pour familiariser les rempla -
çants au système. Les fusions d’hôpitaux ralentissent apparemment aussi le processus.
4.1.3	 Smureg
Le Smureg est établi quotidiennement et est transmis définitivement au SPF sept jours après l’intervention. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /55
Les fonctions du Smur ne respectent pas toujours ce délai. L’ancienne application web en -
gendre ici aussi un retard. Lorsque la transmission est bloquée à la suite d’erreurs graves, 
les codificateurs renvoient les fiches au service d’urgence en vue de leur contrôle. Le délai de sept jours devient alors serré.
4.1.4	 Ureg
L’Ureg est établi en temps réel via eHealth . Tous les établissements n’ont pas encore enta -
mé cet enregistrement, mais nombre d’entre eux ont déjà pris leurs dispositions. D’autres tentent de s’organiser pour remplir leurs obligations. Le SPF assure le suivi des hôpitaux qui n’ont pas encore entamé l’enregistrement et les contacte. Il apparaît qu’environ 80 % des 
hôpitaux transmettent déjà des données, mais le SPF doit encore approfondir la question. Trente-cinq des 86 hôpitaux concernés imputent l’application tardive du système à la forte 
pression du travail et à un manque de personnel.
4.2	 Précision	et	fiabilité
L’objectif des pouvoirs publics est de rassembler des données de qualité. Seules des données précises et fiables peuvent être utiles à la politique en matière de santé et au financement. Cependant, aucun objectif chiffré n’a été fixé en la matière. Il n’est pas non plus fait rapport à ce sujet. Il n’existe pas d’indicateurs pour mesurer la précision et la fiabilité. Les pouvoirs publics sont contraints de travailler avec les données qu’ils reçoivent et tentent d’améliorer progressivement leur précision et fiabilité par le biais de diverses initiatives. Conformément aux plans de management du SPF, les pouvoirs publics se basent à cet effet sur des audits, l’affinement et l’actualisation continus des instructions de codage, les tableaux de feedback soumis aux hôpitaux et, enfin, la réalisation d’études ponctuelles.
L’enquête de la Cour des comptes auprès des hôpitaux a mis en évidence les points d’atten -
tion suivants en ce qui concerne la précision et la fiabilité.4.2.1	 Points 	d’attention 	pour	les	hôpitaux
Précision et fiabilité des données source
La précision et la fiabilité de l’enregistrement dépendent évidemment de la qualité des don -
nées sources, à savoir le dossier patient. Le dossier patient se compose du dossier médical et infirmier et contient notamment le diagnostic provisoire et définitif, les résultats des examens, les traitements effectués et le rapport de sortie. C’est principalement ce dernier document que le codificateur du DM-RHM considère souvent comme une source d’infor -
mation importante.
Plus le dossier patient est complet et fiable, moins le codificateur doit effectuer des re -
cherches et moins il rencontre des problèmes d’interprétation. Le contenu minimal du 
dossier patient est fixé de manière succincte dans la réglementation
34. Le médecin-chef de 
l’hôpital est responsable de la qualité des dossiers médicaux et le directeur infirmier de la qualité des enregistrements infirmiers. Leur implication réelle et leurs aptitudes en matière de gestion de projet sont cruciales pour la qualité de l’enregistrement.
34 Arrêté royal du 3 mai 1999 déterminant les conditions générales minimales auxquelles le dossier médical, visé à 
l’article 15 de la loi sur les hôpitaux, coordonnée le 7 août 1987, doit répondre. 56
Dans les réponses à l’enquête, la qualité du dossier patient est le point d’attention le plus 
souvent mis en avant par les hôpitaux pour garantir la précision et la fiabilité de l’enregis -
trement DM-RHM (28 sur 95). La qualité dépend largement des méthodes de travail des 
médecins traitants, qui n’accordent parfois pas suffisamment d’attention à l’utilisation déri -
vée des données à des fins d’enregistrement, par exemple, lors de la rédaction du rapport de sortie. Pour cette raison, 23 des 95 hôpitaux ayant répondu à l’enquête citent comme point 
d’attention pour une meilleure qualité de l’enregistrement le fait de sensibiliser les méde -
cins à ce sujet. En cas de doute, les codificateurs prennent parfois contact avec le médecin traitant. Le bon déroulement de ce contact dépend notamment de l’organisation interne de l’hôpital. Idéalement, le responsable de l’enregistrement devrait être un interlocuteur à part entière, reconnu au sein de l’établissement.
Le DPI est souvent mentionné comme solution pour améliorer la précision et la fiabilité des 
données sources (médicales et infirmières) et ensuite le codage dans les divers enregistre -
ments.
Contrôles au sein des hôpitaux
Les hôpitaux contrôlent eux-mêmes la précision et la fiabilité de leurs enregistrements, par le biais de contrôles intégrés dans les logiciels, d’audits et de la supervision quotidienne des responsables de l’enregistrement. Tout dépend de l’importance réelle qu’accorde l’hôpital à la qualité de l’enregistrement et des moyens dégagés à cet effet. Il n’existe pas de norme en la matière et les différences entre les hôpitaux peuvent être considérables. Vingt-huit des 95 hôpitaux ayant répondu à l’enquête estiment que leurs contrôles internes consti -
tuent un point d’attention en matière de qualité pour l’enregistrement DM-RHM. En ce qui concerne l’enregistrement DI-RHM, les contrôles internes constituent le point d’attention le plus souvent mentionné (41 sur 95), ce qui est logique pour un enregistrement qui est 
souvent effectué de manière décentralisée dans les différentes unités de soins.
Formation
L’enregistrement RHM nécessite une connaissance poussée des instructions de codage dans le détail et la capacité de raisonner d’un point de vue clinique. Un codificateur a générale -
ment besoin d’une période d’apprentissage d’un an avant d’être opérationnel. La formation est considérée comme un point d’attention pour l’enregistrement DM-RHM (15 sur 95) et 
pour l’enregistrement DI-RHM (13  sur 95). La participation aux initiatives de formation or -
ganisées par le SPF se fait sur une base volontaire. Il n’existe pas de formation certifiée par les pouvoirs publics pour le codage. Par contre, il était possible de décrocher un certificat AHIMA (American Hospital Information Management Association) en suivant une forma -
tion en ligne. Certains hôpitaux ont conjugué leurs forces en matière de formation, une initiative qui pourrait être encouragée.
L’introduction du DPI et l’utilisation d’outils comme le Snomed CT offriront un soutien au 
codificateur dans son travail, mais nécessiteront toujours un niveau élevé de formation. La formation devra mettre l’accent sur d’autres éléments : moins apprendre des codes par 
cœur, mettre davantage l’accent sur le raisonnement clinique et le choix des codes, qui per -
dureront lors de l’extraction semi-automatique de données. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /57
Pression de travail
Quand ils s’occupent des mesures, les collaborateurs ne se consacrent pas aux soins. Les en -
registrements plus centralisés, comme le DM-RHM, sont pour la plupart effectués par des collaborateurs désignés spécifiquement à cet effet, mais les enregistrements décentralisés, comme le DI-RHM et l’Ureg, doivent souvent être effectués par les prestataires de soins eux-mêmes, de sorte que les hôpitaux interrogés se plaignent souvent de la pression du travail et de la priorité à accorder aux soins. Pour la pression du travail aussi, les hôpitaux fondent beaucoup d’espoirs sur le dossier patient informatisé et sur une éventuelle extrac -
tion des données largement automatisée.
Parangonnage/tableaux de feedback
Si elle est réalisée avec déontologie et non dans le but de gonfler les données, la compa -
raison avec d’autres hôpitaux par le biais du parangonnage ( benchmark ) peut influencer 
favorablement la qualité de l’enregistrement. Les écarts par rapport à un comportement normal de codage peuvent être décelés, analysés et rectifiés. Comme déjà signalé, la plupart des hôpitaux font réaliser des études de parangonnage par des services extérieurs privés et sont disposés à y consacrer des moyens importants. Les tableaux de feedback du SPF sont aussi utilisés, mais vu leur disponibilité tardive, leur usage est souvent limité aux contrôles a posteriori.
4.2.2 Points d’attention pour le SPF Santé publique
Contrôles externes du SPF
Les contrôles techniques intégrés effectués lors de l’envoi du RHM sont plutôt des contrôles de base. Ils permettent néanmoins de réduire les imperfections des données. L’absence de tels contrôles de base au niveau de l’Ureg entraîne des erreurs d’enregistrement flagrantes (par exemple, une date de sortie antérieure à la date d’admission), qui auraient pu être évitées facilement. Pour le Smureg, il n’existe pas davantage de contrôle d’exhaustivité : le 
SPF ne sait pas si toutes les admissions ont été enregistrées. Ce problème est en voie d’être résolu.
Les audits périodiques actuels ont probablement une incidence sur la qualité des enregis -
trements, mais celle-ci ne peut pas être chiffrée. L’effet d’apprentissage de ces audits au -
près des hôpitaux dépend notamment de la mesure dans laquelle ceux-ci reconnaissent 
les problèmes relevés. Le SPF utilise aussi les audits comme source d’information pour les problèmes de codage. Sur cette base, il adapte régulièrement les instructions de codage, ce qui améliore la qualité. Les audits statistiques annoncés, s’ils sont effectivement introduits, devraient avoir une incidence plus grande sur la qualité.
Imprécision des instructions de codage, problèmes de conception
Tout enregistrement, codage et groupement est une simplification de la réalité. Le SPF s’ef -
force d’élaborer des instructions de codage les plus complètes possibles et de les adapter régulièrement. Par conséquent, les instructions peuvent devenir assez complexes et exigent de la part des codificateurs de suivre ces modifications périodiques (qui ne sont, en outre, pas toujours communiquées longtemps à l’avance). Le SPF tente aussi de répondre aux ques -
tions relatives au codage en traitant les questions individuellement ou par le biais d’une foire aux questions (FAQ). 58
Malgré cette tentative d’établir des instructions complètes, un même dossier pourra parfois 
donner lieu à des interprétations différentes. Lors d’un audit du DM-RHM, il peut arri -
ver que les divergences d’opinion entre le codificateur de l’hôpital et l’expert du SPF per -
sistent, malgré des données identiques. Le choix des codes ne répond pas toujours entiè -
rement aux besoins (choix trop large, codes souhaités inexistants, champ obligatoire qui ne peut pas être laissé temporairement vide dans l’attente d’une information, etc.). Dans l’enquête, différents hôpitaux ont signalé l’éventail des choix comme point d’attention en ce qui concerne l’enregistrement DI-RHM (9 sur 95), l’Ureg (7 sur 95) et, dans une moindre 
mesure, le Smureg (3 sur 95). Quand la communication entre les hôpitaux et les pouvoirs 
publics est suffisante (par exemple, grâce aux enquêtes de satisfaction réalisées par le SPF dans le passé), des corrections sont parfois possibles. Il arrive que les problèmes soient ancrés si profondément dans la conception de l’enregistrement qu’on ne peut qu’en faire le suivi en attendant une éventuelle révision approfondie de l’enregistrement.
4.3 Continuité et cohérence
L’exploitation optimale des données enregistrées nécessite une continuité dans les enregis -
trements (par exemple, pour les examens de longue durée), qui doivent aussi constituer un tout cohérent. Les modifications apportées par exemple aux définitions doivent être docu -
mentées et permettre de convertir des données du passé.
Lors de son enquête notamment, la Cour des comptes a constaté que la continuité et la co -
hérence des enregistrements examinés ne sont pas garanties.Ainsi, 19 des 95 hôpitaux répondants ont indiqué que la continuité était entravée par les 
modifications de codes et de logiciel de groupement (passage de l'ICD-9-CM à l'ICD-10-BE 
et de l’APR-DRG 15.0 à l'APR-DRG 28.0 et 31.0) ou par leur mise à jour (passage de la version 
2014 à la version 2017 de l’ICD-10-BE). Les nouvelles versions sont bien entendu inévitables 
et le SPF tente de garantir la continuité. La cellule TCG&A du SPF examine l’influence du passage à une nouvelle version et discute des résultats avec le secteur. Ainsi, la cellule a constaté que le passage de la version 15 à 28 de l’APR-DRG modifiait pour 30 % des données 
RHM 2011  le groupe de pathologies (DRG) et donc le calcul de la durée du séjour justifiée et 
moyenne. Ce changement entraîne une différence d’une dizaine de lits justifiés (voir point 3.3). La cellule veille à la continuité en recalculant les anciennes données au moyen de la nouvelle version.
La continuité n’est pas garantie lorsque des données ne sont (temporairement) pas enre -
gistrées ou ne doivent être complétées qu’à titre facultatif. Quatre hôpitaux le signalent 
explicitement. Ainsi, le Smureg a été paralysé entre le 31  octobre  2007  et le 31  mars  2008  à 
cause de problèmes au niveau de l’application. Certains modules du RPM et Smureg sont facultatifs.
Vingt des 95  hôpitaux estiment que la cohérence est problématique parce que tous les enre -
gistrements ne suivent pas le même système de codification pour le moment. Trente-quatre 
des 95 hôpitaux sont d’avis que le manque d’uniformité dans les enregistrements hypo -
thèque la comparabilité. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /59
Chapitre 5
Utilisation des enregistrements
Les hôpitaux qui sont convaincus que les autorités exploitent suffisamment les données des 
enregistrements sont motivés à fournir à temps des données de qualité. En outre, il est im -
portant que les enregistrements soient aussi exploitables au sein de l’hôpital, d’autant plus qu’ils sont financés en partie par les hôpitaux mêmes.
5.1	 Feedback	destiné	à 	la	politique	interne	des	hôpitaux
Les hôpitaux peuvent télécharger via le portail internet Portahealth  des rapports indivi -
duels contenant un feedback sur leur propre RHM et leur positionnement par rapport aux autres hôpitaux. Lors de l’enquête, la Cour a examiné l’utilisation de six rapports de feed-back. Il en est ressorti que les petits hôpitaux et les hôpitaux de taille moyenne utilisent en moyenne trois ou quatre rapports et les grands hôpitaux en moyenne quatre ou cinq. Seul un hôpital sur six utilise les six rapports. Les plus utilisés sont les rapports de feedback sur les moyens financiers (77 %), sur la part de marché par MDC ( Major Diagnostic Category ) 
(72 %) et sur les données infirmières (62 %). Viennent ensuite les rapports sur les services 
d’urgence (47 %), sur les séjours présentant des recouvrements temporels injustifiés (42 %) 
et sur les données du personnel (42 %).
Par ailleurs, 62 % des hôpitaux utilisent le feedback par hôpital individuel qui est disponible 
sur le site internet de la cellule technique
35. Celui-ci donne une idée du coût par pathologie. 
Les grands hôpitaux en font à nouveau un usage plus intensif que les autres (80 %).Les principales finalités de l’utilisation du feedback par les hôpitaux sont :• le positionnement par rapport aux hôpitaux de la même région ou de la même taille, le 
suivi de la part de marché, la détection d’opportunités de collaboration avec d’autres hôpitaux (28 sur 95) ;
• la politique interne, l’élaboration de ses propres statistiques, la réponse à des questions ponctuelles de la direction (25 sur 95) ;
• l’amélioration de la qualité des données destinées aux enregistrements ; un contrôle 
rétroactif de la validité de leurs propres rapports et analyses ou des études de paran -
gonnage externes que de nombreux hôpitaux utilisent en attendant le feedback du SPF (20 sur 95) ;
• la validation du budget des moyens financiers, la confection et le suivi du budget, l’exé -
cution de simulations pour divers scénarios pour l’avenir (17 sur 95) ;
• la connaissance du profil des patients et du personnel nécessaire, l’approfondissement des connaissances en vue de la constitution des Nursing Related Groups , l’amélioration 
de la qualité des soins (14 sur 95) ;
35 La cellule technique résulte d’une collaboration entre le SPF et l’Inami et met le RHM en relation avec les données 
de l’Inami sur les remboursements. Ainsi, il est possible de calculer un coût par pathologie, qui est une source d’in -
formations stratégiques importantes.  60
• la connaissance de la consommation des prestations et des médicaments par pathologie 
et des montants de référence (7 sur 95) ;
• un retour d’information à l’intention du personnel et une sensibilisation de celui-ci (7 sur 95).
Le feedback est souvent utilisé avec une certaine réserve et uniquement en second ressort, après les analyses propres ou le parangonnage externe. Les motifs suivants ont été avancés pour expliquer ce phénomène :
• La dernière version disponible du rapport de feedback le plus consulté, à savoir celui 
sur les moyens financiers, date de 2011. Pour ce qui est des autres rapports, il s’agit des chiffres de 2013. Le feedback intervient trop tard pour être utile au pilotage effectif de l’organisation, étant donné que l’hôpital a évolué entre-temps (modification du profil des unités de soins, des procédures d’enregistrement, etc.) (43 sur 95).
• Les analyses sont peu intéressantes, insuffisamment détaillées et offrent peu de valeur ajoutée. En outre, il n’y a pas assez d’informations sur l’élaboration des rapports et elles sont parfois difficiles à interpréter (18 sur 95).
• Les hôpitaux sont confrontés à un manque de personnel et de temps pour analyser le feedback (14 sur 95).
• La forme des rapports (PDF statiques) entrave toute analyse plus poussée ou comparai -
son avec des chiffres internes (5 sur 95). Le SPF proposerait depuis peu dans certains 
cas son feedback sous le format XML qui permet de traiter plus facilement les données.
• Les hôpitaux spécialisés estiment que la comparaison avec des hôpitaux généraux n’a pas de sens (5 sur 95).
À la question de savoir quel feedback ou quelles données supplémentaires seraient utiles, de nombreux hôpitaux répondent qu’ils souhaiteraient avant tout recevoir le feedback ac-tuel plus rapidement (22/95). Pour la plupart des applications, il n’est pas nécessaire que le feedback se base sur les données complètes de tous les hôpitaux. C’est la raison pour laquelle les hôpitaux préféreraient le recevoir sans attendre la clôture définitive de la pé -
riode de référence par le SPF. Ce dernier souligne que de tels chiffres provisoires sont, dans la pratique, souvent utilisés par des tiers sans aucune réserve. En outre, une telle façon de procéder engendrerait du travail supplémentaire pour la gestion des différentes versions et leur réconciliation éventuelle.
Le SPF fournit aussi des rapports de feedback aux hôpitaux en ce qui concerne le RPM et 
le Smureg, avec moins de retard. La Cour des comptes n’a pas examiné l’utilisation de ces rapports.
L’enregistrement du DI-RHM avait aussi pour ambition que les données puissent être uti -
lisées par les hôpitaux pour améliorer leur organisation, en particulier grâce à une objecti -
vation de la répartition du personnel soignant. C’est encore trop peu souvent le cas dans la 
pratique. Le SPF a toutefois mis au point un instrument de mesure de la charge de travail (Welame), basé sur les données DI-RHM, permettant de répartir le personnel soignant au sein de l’hôpital de manière objective. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /61
5.2	 Parangonnage	externe
Les problèmes décrits ci-dessus concernant le feedback sur le RHM sont tellement impor -
tants pour 87 % des hôpitaux (83/95) qu’ils dépensent des montants considérables pour 
obtenir un feedback supplémentaire (parangonnage) auprès d’une organisation externe ou 
d’une entreprise privée. Quarante-cinq pour cent des hôpitaux disposent de deux fournis -
seurs externes en la matière et 12 % en possèdent même trois. Une entreprise privée domine 
largement le marché puisqu’elle compte 61 hôpitaux parmi sa clientèle. Elle est suivie par 
trois acteurs un peu moins imposants (mentionnés par 31, 21 et 14 hôpitaux). Les hôpitaux 
consacrent au total un minimum de 1,5 million d’euros36 au parangonnage externe, le coût 
moyen par fournisseur et par hôpital s’élevant à environ 15.000 euros.
Par ailleurs, il existe des groupements d’hôpitaux qui s’échangent leurs données (par 
exemple, le réseau d’hôpitaux de la KU Leuven) ainsi que des associations faîtières d’hôpi -
taux offrant des services similaires (par exemple, Santhéa en Wallonie et à Bruxelles). Les hôpitaux affiliés paient une cotisation.
Les principales raisons invoquées pour recourir au parangonnage externe sont liées aux 
lacunes signalées au niveau du feedback du SPF :
• réalisation rapide d’études de parangonnage de données récentes (78 sur 95) : possible 
pendant la période de référence en cours, parfois même après 24 heures ;
• des informations plus détaillées, plus spécifiques et plus ciblées (58 sur 95) : par exemple, 
coût par pathologie (important si les hôpitaux étaient davantage financés par le biais de 
forfaits) ou des données par index/unité/item/spécialité/médecin ;
• parangonnage concernant la part de marché et la performance (44 sur 95) : autres angles 
de vue sur la population de référence ;
• contrôle et amélioration de la qualité du codage (37 sur 95) : tant pour la correction des 
données avant leur transmission au SPF que pour l’amélioration du futur codage ;
• monitoring et feedback interne (25 sur 95) : feedback rapide tant à la direction qu’au 
service, pour pouvoir intervenir en cas de problème de performance ;
• convivialité (16 sur 95) : modulable suivant ses propres requêtes, meilleure interface, 
représentation graphique du feedback ;
• soutien lors du passage à l’ICD-10-BE (6 sur 95) : feedback sur la qualité du codage et 
incidence sur le financement ;
• réseautage (5 sur 95) : échange rapide d’informations, par exemple, sur les nouvelles 
évolutions et tendances.
Les analyses complémentaires des sociétés externes ne sont possibles que parce que les hô -
pitaux sont disposés à fournir des données supplémentaires par rapport aux fichiers RHM qu’ils envoient au SPF. Il s’agit surtout de données de facturation et de pharmacie, de fi -
chiers médecins et de données APR-DRG supplémentaires.
36 Tous les hôpitaux n’ont pas pu isoler le coût : aucun coût ni estimation du coût n’a été indiqué pour près de 30 % des 
mentions d’un fournisseur externe. Les dépenses réelles sont donc plus élevées. 62
5.3	 Utilisation	par	les	pouvoirs	publics
La réglementation (voir point 2.1) détermine de manière limitative les objectifs de chacun 
des quatre enregistrements examinés.
Tableau 9 –  Objectifs des enregistrements
a)  Soutien de la poli -
tique de santé en ce 
qui concerne :
1)  la détermination des besoins
2)  les normes qualitatives et quantitatives d’agrément
3)  le financement
4)  la politique rela
-
tive à l’exercice de l’art de guérir
5)  la politique épidé
-
miologique
b)  Soutien de la po -
litique au sein des 
hôpitaux par le biais de feedback
c)  RHMbis au profit de l’Observatoire de la mobilité des patientsSoutien de la politique de santé en ce qui concerne :
1)  la détermination 
des besoins
2)  les normes qualita
-
tives et quantita -
tives d’agrément
3) le financement4)  l’élaboration d’une politique épidémio
-
logiqueSoutien de la politique de santé en ce qui concerne :
1)  l’évaluation de la 
programmation des fonctions Smur agréées (surtout la répartition géogra
-
phique)
2)  l’évaluation du fonctionnement des fonctions Smur, plus précisément dans le domaine d’une prise en charge adéquate et immédiate des malades ou des vic
-
times d’accidentsa)  Mise en place d’un système de monito
-
ring et d’alerte
b)  Soutien de la 
politique de santé : évaluation, compa
-
raisons au niveau de l’efficacité et de la qualité, instauration d’un système de veille sanitaire
c)  Élaboration d’in
-
dicateurs pour le feedback
Source : Cour des comptes à partir de la réglementation
5.3.1 Financement
Dans la pratique, seul l’enregistrement RHM est utilisé pour le financement des hôpitaux 
et plus particulièrement pour calculer la partie B2  du BMF. Cette partie couvre les coûts du 
personnel soignant et des biens de consommation médicaux au sein des services cliniques. Elle s’élève à 3,2 milliards d’euros, soit environ 40 % du BMF total.
Chaque hôpital se voit octroyer un nombre de points en fonction de son taux d’activité
37, qui 
est en grande partie calculée sur la base du RHM. La valeur d’un point diffère chaque année 
et est déterminée en divisant le budget disponible par le nombre total de points attribués à tous les hôpitaux (système d’enveloppe «  fermée »). Pour calculer la valeur d’un point et la 
répartition du financement, il faut donc disposer des données de tous les hôpitaux.
Les deux derniers semestres du RHM qui sont connus et ont été contrôlés par le SPF consti -
tuent la période de référence pour le calcul. En principe, il s’agit des données de l’année T-2, 
37 Le taux d’activité est déterminé par le nombre de «  lits justifiés  » et calculé sur la base d’un Case Mix , de la gravité 
de la maladie et du risque de mortalité (voir point 3.3.2). RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /63
mais elles ne sont pas encore disponibles dans la pratique, et les données utilisées sont 
généralement celles de l’année T-3 (tableau 10). Cette situation s’explique surtout par le fait 
que les hôpitaux transmettent le RHM en retard. Pour 2011, 2012 et 2013, le SPF a même été 
contraint de clôturer la banque de données sans attendre les données des derniers hôpi -
taux (venant principalement d’un même établissement). Il a décidé d’utiliser les dernières données disponibles pour les années d’enregistrement que cet établissement n’avait pas transmises, en y apportant les adaptations nécessaires pour éviter les résultats étranges et les profits injustifiés pour l’établissement concerné. Un manque de personnel au sein du service chargé du financement contribue également au retard et a eu pour conséquence que le financement de 2015 a été déterminé initialement sur la base de données de quatre ans 
auparavant (RHM 2011).
Tableau 10 –  Données de base utilisées lors du calcul de l’activité justifiée au 1
er juillet
Année à financer 2016 2015 2014 2013 2012 2011 2010
Données de base 
utiliséesRHM 
2013RHM 2011 
(jusqu’au 
1/1/2016)
RHM 2012 
(à partir du 
1/1/2016)RHM 
2011RHM 
2010RHM 
2009RHM 
2008RHM 
2007
La méthode actuelle entrave le fonctionnement efficace et l’effet directeur du financement: 
les hôpitaux ne sont récompensés (ou pénalisés) pour leur organisation et leur gestion que des années plus tard.
Partie relative aux données infirmières
Chaque hôpital reçoit un certain nombre de points supplémentaires en vue d’un finan -
cement complémentaire de l’activité infirmière (6,5 % du budget des hôpitaux). Il s’agit 
d’un financement complémentaire pour les hôpitaux où les soins sont plus lourds que la moyenne. En raison du manque de fiabilité des données DI-RHM, ce financement est en -
core calculé à concurrence de 70 % sur la base d’anciens résumés infirmiers minimums 
(RIM) datant de 2005 et 2006. Trente pour cent seulement du financement est calculé à 
partir du DI-RHM (de 2011).
Le CNEH déplore depuis plusieurs années déjà l’utilisation de l’ancien RIM, mais, selon 
une étude universitaire relative à l’utilisation de profils de soins pour le calcul du BMF, il n’était pas en mesure en 2013 de donner au ministre un avis sur l’introduction du DI-RHM 
dans le financement
38. Un examen en cours dans le cadre de la réforme du financement des 
hôpitaux doit déterminer quel système d’enregistrement infirmier documente le mieux les différences entre hôpitaux en matière de lourdeur des soins. Comme préconisé dans la note de politique générale 2016, il doit donner lieu à court terme à une révision de l’utilisation du DI-RHM (par le biais des NRG) dans le cadre du système de financement.
38 Doc. parl., Sénat, Question écrite 5-8697 du 12 avril 2013. 64
Le RHM est aussi utilisé, par le biais d’une liaison avec les données de facturation de l’Inami, 
pour le calcul des différents forfaits (biologie clinique, imagerie médicale, médicaments) et de montants de référence.
RPM
Le RPM n’est pas utilisé pour le financement alors que c’était son objectif. Les hôpitaux psy -
chiatriques sont financés sur la base de données structurelles, telles que le nombre de lits agréés
39, et non en fonction de l’activité. D’après le CNEH, un lien direct entre l’enregistre -
ment et le financement pourrait entraîner un enregistrement des données moins objectif, voire incorrect
40.
5.3.2	 Soutien 	plus	large	de	la	politique
Les quatre enregistrements examinés ont pour objectif de soutenir la politique de santé. L’enquête a examiné la perception de l’utilisation actuelle ou prochaine des enregistre -
ments par les pouvoirs publics dans le cadre du soutien de la politique.
En ce qui concerne le RHM, la majorité des hôpitaux ont répondu positivement à la question 
(76 % pour le DM-RHM et 54 % pour le DI-RHM).
Un usage important du RHM concerne la mise en relation avec les données de facturation 
de l’Inami. Sur cette base, il est possible de calculer un coût par pathologie et de déterminer les montants de référence et les forfaits pour un certain nombre de remboursements aux hôpitaux. En outre, le RHM est susceptible de fournir des informations importantes en vue de la réforme du financement des soins de santé. Ainsi, les soins « à faible variation » (pa -
thologie pour laquelle les soins peuvent être facilement estimés) pourraient être rembour -
sés forfaitairement à l’avenir et non sur la base des soins réellement dispensés
41. Le RHM 
pourrait contribuer à déterminer les pathologies qui entrent en considération et le montant des remboursements fixes. Par ailleurs, les hôpitaux supposent que le RHM sera utilisé à l’avenir pour développer davantage d’indicateurs de qualité, qui joueront un rôle de plus en plus prépondérant dans le calcul du financement ( Pay for Performance ).
Pour ce qui est de l’utilisation du RPM, seuls 35 % des hôpitaux disposant de SPHG ré -
pondent positivement à la question. Ils estiment que le RPM est un instrument relative -
ment étendu qui entraîne une charge d’enregistrement importante, alors qu’il offre peu de valeur ajoutée en termes d’assistance
42. De plus, s’ils n’en perçoivent pas non plus clai -
rement l’utilité pour les pouvoirs publics, ils pourraient se montrer peu scrupuleux dans l’enregistrement. Quinze pour cent des hôpitaux disposant d’une section SPHG signalent explicitement des problèmes de motivation des médecins et des autres personnes impli -
quées dans l’enregistrement RPM.
39 Le BMF est déterminé sur la base des montants du 30 juin de l’année précédente + index + montants de rattrapage 
+ quelques adaptations ponctuelles.
40 CNEH, Avis relatif à la simplification administrative , 14 juillet  2005, 10 p.
41 Ministre des Affaires sociales et de la Santé publique, Plan d’approche pour la réforme du financement des hôpitaux , 
28 avril 2015.
42 KU Leuven, Lucas, Registratie en Monitoringsystemen , juin 2011. Le RPM fournit peu d’éléments pour l’assistance, 
parce qu’il ne comprend pas de mesures validées.  RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /65
Dans la pratique, le SPF utilise bien le RPM pour effectuer des études exploratoires (par 
exemple, pour décrire les données d’admission psychiatrique 1998-2012), qui évaluent à l’ap -
pui de chiffres la mesure dans laquelle les initiatives politiques en matière de soins de santé mentale ont eu les effets souhaités ou ont initié les évolutions souhaitées. Le RPM est en outre (aussi) utilisé pour déterminer les coûts des traitements et rembourser les hôpitaux pour l’enregistrement TDI.
En raison de l’absence d’un numéro de patient unique, il est toutefois impossible de suivre 
les patients dans plusieurs établissements, ce qui empêche de très nombreuses analyses intéressantes. Depuis 2002  déjà, il existe dans le cadre de la planification de l’offre de soins 
de santé mentale et de son évaluation, une demande d’analyse, à partir du RPM, du nombre de nouveaux patients, du nombre de patients chroniques ou du nombre de patients qui pra -
tiquent le Medical Shopping . L’utilisation du numéro de registre national encrypté comme 
numéro de patient unique par le biais d’ eHealth  permettrait de nombreuses analyses et 
études supplémentaires tant pour le RHM que pour le RPM.
En ce qui concerne les enregistrements des urgences, environ 70 % des hôpitaux ayant ex -
primé un avis ont répondu positivement.Le Smureg est utilisé par la cellule de l’aide médicale urgente du SPF, qui analyse, à la de -
mande du groupe de pilotage Smur, les données pour soutenir la politique à mener.Pour ce qui est de l’Ureg (totalement opérationnel seulement depuis début 2016), il est encore 
trop tôt pour évaluer si tous les objectifs seront atteints. Un objectif important concerne la 
mise en place d’un système de monitoring et d’alerte, qui doit donner l’alerte lors du dépas -
sement d’un certain nombre de valeurs limites. L’élaboration d’un tel système, nécessitant notamment de déterminer des valeurs limites en collaboration avec des experts, est prévue par le SPF, mais doit encore franchir beaucoup d’obstacles. La qualité des données ne peut pas encore être garantie, il n’y a pas de permanence au service informatique, les données ne sont pas introduites en temps réel, le budget est insuffisant, etc.
Pour motiver les hôpitaux à enregistrer les données Ureg, il serait préférable de ne pas trop 
attendre pour introduire un système de monitoring. Dans l’état actuel des choses, 20 des 
86 hôpitaux concernés (23 %) qualifient explicitement l’Ureg de superflu ou inutile. D’après 
les hôpitaux, il n’est pas réaliste de penser que l’Ureg permettra d’atteindre l’objectif initial – un suivi rapide –, principalement pour les raisons suivantes :
• La saisie des données en temps réel est une utopie. En réalité, l’ensemble des données 
sont transmises au moment de la sortie du patient du service des urgences (la fonction de soins prime). Ainsi, ces données sont insuffisantes pour réagir dans des situations de crise.
• Les objectifs et les notions ne sont pas formulés de manière claire ou le sont de manière trop générale (épidémiologie, planification en cas de catastrophe, statut d’occupation des hôpitaux).
• Les hôpitaux doutent que l’Ureg permette de faire des prévisions fiables (par exemple, début d’une épidémie de grippe). 66
Le nombre important de questions ponctuelles que la cellule Data Management reçoit de la 
part d’autres services du SPF (pour répondre à des questions posées par le Parlement ou la 
presse, élaborer des statistiques, etc.) et de personnes extérieures démontre que les diffé -
rents enregistrements sont malgré tout largement utilisés. Les données enregistrées dans les bases de données sont en outre transmises à diverses instances (Institut scientifique de santé publique, registre du cancer, Institut belge pour la sécurité routière, etc.) et à des par -
ticuliers (universités, chercheurs, etc.). Enfin, une copie des bases de données RHM et RPM est remise chaque année aux communautés. Le SPF ne met peut-être pas suffisamment en avant l’utilisation réelle des données. RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /67
Chapitre 6
6.1 Conclusions
La qualité du RHM, du RPM, du Smureg et de l’Ureg ne garantit pas suffisamment que les 
objectifs visés puissent être réalisés avec certitude. Plus précisément, le retard du RHM et les risques de données imprécises et moins fiables entravent pour l’instant la poursuite de l’orientation du financement des hôpitaux vers un calcul des coûts basé sur les pathologies ou la prestation de soins. Un meilleur enregistrement des données profiterait aussi à la préparation de la politique et à la recherche scientifique. Quelques lacunes dans la régle -
mentation et manquements dans la gestion par le SPF sont notamment à l’origine de ces conclusions. De leur côté, les hôpitaux doivent toutefois entreprendre des efforts suffisants pour effectuer des enregistrements de qualité.
6.1.1	 Cadre 	institutionnel	 et	organisationnel
Les quatre enregistrements reposent sur une base légale et réglementaire suffisante. Néan -
moins, la Cour des comptes a constaté que des modifications ont été apportées à l’enregistre -
ment RPM sans modifier la réglementation. La Cour estime que l’efficience des enregistre -
ments est entravée par le fait que la réglementation ne prévoie pas de sanctions applicables 
en cas de données transmises tardivement ou de mauvaise qualité. Par ailleurs, l’enregistre -
ment de certaines données est facultatif dans plusieurs systèmes (RPM et Smureg), ce qui peut hypothéquer leur utilité pour la recherche scientifique et la préparation de la politique.
Les tâches relatives aux enregistrements sont clairement attribuées et la réglementation 
désigne la Direction générale Soins de santé du SPF Santé publique comme responsable du traitement des données.
La vie privée des patients est suffisamment protégée tant lors de l’enregistrement et du trai -
tement des données que lors de la mise des données à la disposition de tiers.Les enregistrements engendrent des coûts considérables pour les hôpitaux, tant en ce qui 
concerne le personnel (plus de 1.100 ETP pour le RHM) que les logiciels spécifiques (plus de 
11 millions d’euros par an). Ces coûts sont partiellement couverts par le remboursement que 
Pour le moment, quelques projets innovants sont déployés dans les hôpitaux à la demande 
des pouvoirs publics pour améliorer la qualité des enregistrements tout en visant une di -
minution de leur coût. Dans ce cadre, la ministre préfère travailler avec des organes de concertation informels et soumettre leurs réflexions par la suite aux organes formels, tels que la Structure multipartite.
L’utilisation d’un dossier patient informatisé (DPI) dans les hôpitaux est un facteur de suc -
cès important pour réduire les frais d’enregistrement. Il manque toutefois encore un arrêté 
royal fixant les critères minimums de gestion que le logiciel doit remplir pour être homo - 68
logué. Bien que la ministre ait lancé un programme d’accélération en 2015 et que les moyens 
budgétaires aient été doublés en 2016, l’idée que la majorité des hôpitaux disposeront d’un 
DPI intégré d’ici la date butoir de fin 2018 ne semble pas réaliste. Seul un tiers des hôpitaux 
estiment être en mesure de respecter ce délai. Les raisons du retard se situent tant au ni -
veau du SPF Santé publique, que des hôpitaux et des fournisseurs de logiciels.
Tous les efforts visant à élaborer des normes en matière de terminologie et de communica -
tion sont coordonnés par le SPF Santé publique. L’objectif actuel, qui est d’aboutir de ma -
nière semi-automatique à un codage et une classification ICD-10-BE corrects grâce à l’utili -
sation de la terminologie standard Snomed CT, devra encore prouver son efficience une fois 
atteint. Le projet Snomed CT accuse en effet un retard considérable  : le SPF ne dispose pas 
de personnel en suffisance pour gérer en même temps le projet Snomed CT et le passage à l’ICD-10-BE, le DPI intégré fait encore défaut dans la plupart des hôpitaux et les hôpitaux se montrent réticents à l’introduction de Snomed CT. En outre, l’utilisation effective de cette terminologie standard n’est pas une obligation.
6.1.2 Gestion par le SPF Santé publique
Depuis 2016, le SPF Santé publique est régi par un contrat d’administration qu’il a conclu 
avec la ministre. Ce contrat contient des objectifs stratégiques relatifs aux enregistrements. Le service Data Management du SPF pilote les enregistrements et en assure le suivi. En dé -
pit des efforts considérables fournis par le SPF en la matière, la Cour des comptes a constaté quelques manquements.
En 2014, le service Data Management a diminué de cinq équivalents temps plein puis il est 
resté stable. Les diverses tâches supplémentaires qui lui ont été attribuées ces dernières 
années doivent être effectuées avec le même personnel. L’effectif limité explique en grande partie les conclusions qui suivent sur l’exécution des tâches par le service Data Manage -
ment .
Bien que l’utilisation d’un logiciel de groupement déterminé ne soit pas obligatoire, les hôpitaux estiment que ce logiciel est indispensable. Son coût est élevé parce que chaque hô -
pital négocie individuellement avec le fournisseur, qui possède le monopole sur ce logiciel.
Le service Data Management aide les hôpitaux lors des enregistrements, mais une majorité 
d’entre eux ne sont pas satisfaits de ce soutien, principalement pour les raisons suivantes : 
les directives manquent de clarté et de spécificité, la formation donnée par le SPF est la -
cunaire, les réponses aux questions et le feedback sont trop lents et pas toujours pertinents, le helpdesk ne fonctionne pas bien. C’est la raison pour laquelle 69 % des hôpitaux font 
appel à une formation externe payante. D’après les hôpitaux, le SPF communique trop tardi -
vement les modifications de sorte que l’adaptation du logiciel ne peut pas être prête à temps.
Malgré les efforts du SPF pour encadrer le passage de l’ICD-9-CM à l’ICD-10-BE, 88 % des 
hôpitaux jugent l’accompagnement insuffisant. Ils soulignent l’absence de contact indivi -
duel entre le SPF et les responsables de l’enregistrement au sein des hôpitaux. De nombreux 
hôpitaux déplorent ainsi que le SPF ait supprimé l’atelier concernant l’ICD–10-BE en 2016.
Néanmoins, 79 % des hôpitaux se déclarent en mesure d’enregistrer à temps le RHM 2016 en 
ICD-10-BE. La certitude que les données du RHM 2016 seront immédiatement utilisables  RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /69
pour le calcul du financement est faible, car les façons de coder diffèrent encore trop entre 
hôpitaux et le SPF devra attendre les hôpitaux qui n’ont pas terminé la transition.
Les hôpitaux doivent transmettre le RHM et le RPM au SPF via le portail internet Porta -
health . Ce portail permet un envoi sécurisé, effectue des contrôles automatiques et donne 
un accès sécurisé aux rapports individuels de feedback. Soixante-deux pour cent des hô -
pitaux rencontrent néanmoins des difficultés lors de l’envoi de données via ce portail. Les 
principales sont la lenteur, l’incompréhension des messages d’erreur, le nombre trop élevé d’erreurs bloquantes et une disponibilité trop limitée du SPF en cas de problème.
Les audits de la qualité du RHM réalisés par le SPF ne peuvent pas être utilisés comme 
instruments de contrôle effectifs puisqu’il n’existe pas de politique de sanction. Il n’est pas davantage possible de contrôler si le contenu du dossier patient correspond à la réalité (par exemple, exactitude du diagnostic). Les objectifs fixés dans la législation, à savoir un contrôle annuel par hôpital et un audit de suivi en cas de taux élevé d’erreurs, ne sont pas réalisés. Le SPF ne dispose pas de personnel en suffisance ni des instruments nécessaires pour atteindre ces objectifs et ne connaît pas les implications financières des erreurs de codage. Le RPM, le Smureg et l’Ureg ne font jamais l’objet d’audits.
Le SPF a entrepris récemment des actions pour mieux faire concorder les enregistrements 
entre eux et éviter notamment les chevauchements. Le RPM sera revu en profondeur. À cette occasion, l’ancien logiciel Atoum sera abandonné et les hôpitaux devront trouver eux-mêmes le logiciel nécessaire.
6.1.3	 Qualité 	des	enregistrements
La date butoir légale n’est respectée pour aucun des enregistrements. Pour calculer le finan -
cement des hôpitaux en 2011, 2012 et 2013, le SPF a même été contraint de clôturer la base de 
données sans attendre les données des derniers hôpitaux. Le retard est provoqué tant par le 
SPF Santé publique que par les hôpitaux. Par conséquent, tant le calcul du financement que le soutien de la politique et la recherche scientifique reposent sur des données dépassées. Cette situation est démotivante pour les hôpitaux qui respectent les délais  : les efforts four -
nis pour adopter une gestion plus efficiente n’ont une incidence sur le financement que des années plus tard, les rapports de feedback sont peu utiles car dépassés, etc. S’il est vrai que le SPF suit la ponctualité, il ne peut cependant pas contraindre les hôpitaux à transmettre à temps leurs données.
Il manque des objectifs chiffrés et des indicateurs concernant la précision et la fiabilité des 
enregistrements, ainsi qu’un rapportage public sur la qualité. Cette situation peut nuire à la confiance dans l’utilisation des données, notamment pour le financement. Le SPF tente de veiller à la précision et à la fiabilité des données grâce à diverses initiatives. Plusieurs fac-teurs de risque pèsent sur la précision des enregistrements à commencer par la qualité des données reprises dans le dossier patient (source du RHM), l’insuffisance du contrôle interne sur les enregistrements au sein des hôpitaux (pour lequel aucune norme n’a été définie) et une pression de travail élevée pour les médecins et les infirmiers. Le SPF tente de limiter ces risques par le biais de contrôles et d’audits et en rédigeant des instructions détaillées de codage. 70
La continuité et la cohérence des enregistrements ne sont pas garanties. De nouvelles ver -
sions et mises à jour de la terminologie et des systèmes de classification sont inévitables, 
mais elles ont une influence négative sur la cohérence d’année en année. Le SPF suit ce problème et s’efforce de fournir des chiffres comparables. Cependant, il n’y a pas non plus d’uniformité au niveau du système de classification utilisé entre les différents enregistre -
ments : le RHM utilise l’ICD-10-BE depuis 2016, le RPM utilise encore l’ICD-9-CM, et le 
Smureg et l’Ureg utiliseront Snomed CT. Cette diversité complique la tâche des hôpitaux et est une entrave à la simplification. L’enregistrement facultatif des données, celles du RPM par exemple, a aussi une incidence sur la cohérence.
6.1.4	 Utilisation 	des	enregistrements
Les hôpitaux font apparemment un bon usage du feedback sur le RHM. Toutefois, le feed -
back arrive trop tard pour réorienter effectivement l’organisation et les analyses ne sont pas 
suffisamment détaillées et n’offrent pas assez de valeur ajoutée. Par conséquent, les hôpi -
taux dépensent des sommes considérables pour obtenir un feedback supplémentaire auprès d’une organisation externe ou d’une entreprise privée. Les hôpitaux sont convaincus que les pouvoirs publics utilisent dans la pratique suffisamment les enregistrements pour soutenir la politique, à l’exception du RPM.
Seul l’enregistrement RHM est utilisé dans le cadre du financement des hôpitaux. Les don -
nées utilisées ont toutefois au moins trois ans. En raison du peu de confiance dans les don -
nées DI-RHM, le financement supplémentaire est encore calculé à concurrence de 70 % sur 
la base d’anciens résumés infirmiers minimums (RIM) datant de 2005 et 2006. Le RPM n’est 
pas utilisé dans le cadre du financement, alors que c’était l’objectif.Il est trop tôt pour évaluer si les objectifs de l’Ureg seront atteints.
6.2 Recommandations
La Cour des comptes recommande à la ministre d’élaborer une politique de sanction appli -
cable en collaboration avec le SPF Santé publique et en concertation avec le secteur, et de 
l’ancrer dans la réglementation. Parallèlement, le SPF devrait réunir les conditions d’enca -
drement (par exemple, transmettre les instructions de codage à temps) pour que les hôpi -
taux puissent respecter leurs obligations. La révision du RPM devrait aussi mener à court terme à une adaptation de la réglementation sur la base de la préparation de la politique déjà réalisée.
La Cour des comptes recommande à la ministre d’instaurer, pour l’ensemble des enregis -
trements, un numéro de patient unique basé sur le numéro de registre national crypté et de 
demander aux hôpitaux de fournir toutes les données via eHealth , car il s’agit d’une condi -
tion de base pour une utilisation efficiente des enregistrements. Les enregistrements au sein des services d’urgence se font déjà par ce biais, mais ce n’est pas encore le cas du RHM et du RPM. Le SPF a inscrit l’adoption de ce numéro unique dans le plan d’action relatif à la simplification administrative.
L’usage généralisé du DPI au sein des hôpitaux pourrait réduire le coût des enregistrements 
et en améliorer la qualité. Les objectifs liés aux enregistrements pourraient dès lors être at -
teints de manière plus efficace et efficiente. La Cour des comptes recommande à la ministre  RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /71
de clarifier les critères minimums du logiciel pour le DPI et de poursuivre les efforts en col -
laboration avec le SPF pour généraliser et suivre son utilisation. Les hôpitaux aussi doivent 
prendre les initiatives nécessaires à cet effet.
Le SPF doit davantage encadrer le déploiement des innovations dans les systèmes d’enregis -
trement, notamment en organisant des contacts plus individualisés entre les agents et les 
responsables au sein des hôpitaux et en respectant davantage les délais dans sa communi -
cation avec les hôpitaux.
Les enregistrements doivent être simplifiés et rationnalisés afin de limiter le plus possible 
le nombre d’éléments à enregistrer et d’augmenter la cohérence entre les différents enregis -
trements. Le SPF doit poursuivre les initiatives en cours en la matière.
La Cour des comptes demande à la ministre d’examiner si elle peut encore donner suite à 
l’avis de la Structure de concertation multipartite visant à réduire les coûts du logiciel de groupement pour les hôpitaux en prenant une licence en vue d’une utilisation nationale du logiciel (comme pour Snomed CT).
Elle recommande au SPF de récolter périodiquement des informations sur les aspects qui 
déterminent la qualité des enregistrements : où se situent les responsables de l’enregis -
trement dans l’organigramme, représentent-ils un interlocuteur généralement reconnu, y compris à l’égard des médecins, dans quelle mesure l’enregistrement est-il centralisé, quelles sont les formations suivies, quels sont les effectifs affectés à l’enregistrement, quels sont les contrôles effectués en interne, quel logiciel est utilisé, etc. Les entretiens avec tous les responsables de l’enregistrement du RHM qui ont été annoncés pour fin 2016 pourraient 
constituer l’amorce de cette démarche.
À l’aide des résultats des audits statistiques annoncés, le SPF doit pouvoir dresser à terme 
une image globale de la qualité des données enregistrées et des éléments ayant une inci -
dence positive sur celle-ci. Ainsi, il pourrait développer des indicateurs de qualité et prendre des initiatives plus précises pour les aspects qui s’avèrent avoir une incidence importante sur la qualité.
Le SPF doit poursuivre ses efforts visant à mettre à disposition des données plus actuelles 
pour le financement, la préparation de la politique et le feedback.
Les recommandations précitées à l’intention du SPF sont difficilement réalisables avec l’ef -
fectif actuel du service Data Management . Il existe surtout un besoin de personnel spécia -
lisé supplémentaire afin de déployer toutes les innovations (Snomed CT, l'ICD-10-BE, le 
système de monitoring pour l’Ureg) tout en soutenant les hôpitaux de façon adéquate. Le SPF reconnaît que la situation actuelle n’est pas tenable à long terme.
Une synthèse des recommandations figure sous la forme d’un tableau à l’annexe 2. 72
6.3 Réponse de la ministre
Dans sa réponse du 13 janvier 2017 (annexe 3), la ministre se rallie dans l’ensemble aux 
conclusions et recommandations de la Cour des comptes.
Elle se réfère aux efforts déjà consentis dans le cadre de la simplification administrative, à 
son plan d’approche pour la réforme du financement des hôpitaux et du paysage hospitalier ainsi qu’aux budgets supplémentaires destinés à accélérer l’introduction du DPI dans les hôpitaux.
La généralisation de l’usage du numéro de registre national dans les enregistrements est 
à l’étude. La réglementation nécessaire à la mise en place d’une politique de sanction sera élaborée en 2017. La ministre continuera à examiner la pertinence et la proportionnalité des éléments à enregistrer en vue de poursuivre dans la voie de la simplification adminis -
trative. Dès qu’il sera possible d’extraire un ensemble de données minimales communes aux soins de santé mentale à partir de futurs instruments d’évaluation des patients, le RPM sera supprimé. L’administration examine l’acquisition d’une licence nationale du logiciel de groupement. Elle rédigera aussi, en collaboration avec la ministre, un trajet d’amélioration en vue de mieux répondre aux aspirations des hôpitaux, en particulier en ce qui concerne le soutien et la formation. Annexes  RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /75
Annexe 1
Enquête auprès des hôpitaux
Les 116 hôpitaux généraux, y compris leurs éventuels départements psychiatriques, ont tous 
été interrogés par courriel sur une base volontaire. Les hôpitaux psychiatriques n’ont pas été 
interrogés. Nonante-cinq hôpitaux ont renvoyé un questionnaire complété (tableau 11). Le taux de réponse global s’élève ainsi à 82 %. Il est moins élevé parmi les hôpitaux bruxellois 
(64 %) et ceux comptant moins de 100 lits. Les petits hôpitaux sont en général spécialisés 
(revalidation, gériatrie, etc.). Sur la base du nombre de lits agréés, le taux de réponse est de 87 % (94 % pour la Wallonie, 89 % pour la Flandre et 66 % pour Bruxelles). Les dix hôpitaux 
comptant plus de 1.000 lits agréés ont tous répondu.
Tableau 11 –  Réponses à l’enquête de la Cour des comptes
Hôpitaux 
flamandsLitsHôpitaux 
wallonsLitsHôpitaux 
bruxelloisLits Total
Nombre 
d’enquêtes envoyées62 29.701 40 16.364 14 7.668 116
Nombre de réponses51 26.517 35 15.308 9 5.094 95
 % 82 89 88 94 64 66 82
Le questionnaire contenait 29 questions, ouvertes et fermées. Il a été testé auprès de deux 
hôpitaux avant d’être diffusé et a aussi été transmis au SPF Santé publique et à la cellule 
stratégique de la ministre.
L’enquête a examiné le comportement des hôpitaux par rapport aux enregistrements et à la 
charge administrative pour eux. Concrètement, les questions ont porté sur :
• l’informatisation et le coût ;
• l’organisation, la qualité et l’utilisation de l’enregistrement ;
• la communication et le soutien de la part du SPF. 76
Annexe 2
Synthèse des recommandations
RecommandationsRéférence dans le 
rapport
Recommandations pour la ministre
1 Élaborer une politique de sanction applicable et l’ancrer dans la régle -
mentation.3.5.1
2 Prévoir à court terme dans la réglementation la révision et la simpli -
fication de l’enregistrement RPM sur la base de la préparation de la 
politique déjà réalisée.3.6.2
3 Imposer l’utilisation d’un numéro de patient unique basé sur le numéro de registre national pour l’ensemble des enregistrements et veiller à ce que les données soient fournies via eHealth .2.4.1 + 5.3.2
4 Définir des critères minimums pour la programmation d’un DPI. 2.3.1.1
5 Envisager une licence en vue d’une utilisation nationale du logiciel de groupement.3.3.2
6 Affecter plus de personnel spécialisé au service Data Management  
pour déployer toutes les innovations et soutenir suffisamment les hôpitaux.3.2
Recommandations pour le SPF
7 Remplir les conditions d’encadrement pour que les hôpitaux puissent respecter leurs obligations.3.5.1
8 Poursuivre les efforts pour généraliser l’utilisation d’un DPI et en assu
-
rer le suivi.2.3.1.2
9 Renforcer le soutien des hôpitaux. 3.4
10 Poursuivre les initiatives visant à rationaliser et à simplifier les enregis -
trements.3.6.2
11 Veiller à une meilleure qualité des données enregistrées en utilisant davantage les audits et en élaborant des indicateurs de qualité. Collec
-
ter périodiquement des informations sur tous les aspects qui déter -
minent la qualité des enregistrements au sein des hôpitaux.3.5.3 + 4.2.2
12 Renforcer les tentatives de mise à disposition des données plus ac -
tuelles.4.1
Recommandations pour les hôpitaux
13 Mettre en place un DPI intégré dans le délai prévu. 2.3.1.2 RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /77
Annexe 3
Réponse de la ministre
Ministre des Affaires sociales et de la Santé publique
Maggie De Block Cour des comptes
 À l’attention de M. Eddy Van Loocke
 Premier auditeur-réviseur
 Rue de la Régence 2
Vos références  Nos références   AnnexesA4-3.710.112 B4  MDB/2017/BW/BV/543673 -
Dossier traité par Informations de contact Date
Bernard Verheyden +32 (0) 2 528 69 41  Bruxelles, le 13 janvier 2017
Objet:  Réaction au projet de rapport « Résumé hospitalier minimum et systèmes d’enregis -
trement apparentés »
Monsieur,J’ai bien reçu la lettre de la Cour des comptes du 14 décembre 2016, accompagnant le projet 
de rapport concernant le résumé hospitalier minimum et les systèmes d’enregistrement ap -
parentés. Comme prévu à l’article 5bis, 3
e alinéa, de la loi organique de la Cour des comptes, 
je vous transmets, par la présente, nos réactions aux conclusions et recommandations du 
projet de rapport.
Le rapport présente les résultats de l’audit de la Cour des comptes sur la qualité et l’efficience 
d’un certain nombre d’enregistrements hospitaliers (à savoir RHM, Smureg, Ureg, RPM). La Cour détaille de nombreux points d’attention. Nous avions connaissance de certains d’entre eux (notamment parce qu’ils avaient déjà été constatés lors de l’audit précédent de la Cour) et il n’avait été remédié aux problèmes qu’en partie jusqu’à présent. En outre, le rapport permet une meilleure compréhension de l’état de la situation et des principaux points d’at -
tention.
Bien que les prestations du service Data Management du SPF Santé publique, Sécurité de 
la chaîne alimentaire et Environnement (SPF Santé publique) puissent être optimalisées, 
il convient de préciser que ce service doit évoluer dans un contexte qui résulte de choix fondamentaux pris au niveau politique. Le service Data Management est responsable du 
développement et du soutien technique des systèmes d’enregistrement, mais il n’est pas lui-même un utilisateur final des données. Ce n’est pas lui qui prend l’initiative de mettre sur pied de nouveaux enregistrements ou des enregistrements complémentaires. Par ailleurs, dans la plupart des cas, le contenu des enregistrements est déterminé en ayant recours à une expertise externe. 78
Comme le relève la Cour des comptes, de nombreux enregistrements sont constitués dans le 
but spécifique de mettre à disposition des informations stratégiques. À cet égard, il convien -
drait toujours de trouver l’équilibre entre, d’une part, la charge administrative supplémen -
taire pour le secteur hospitalier et, d’autre part, la plus-value d’un enregistrement pour la politique à mener. Il faut également tenir compte du coût, tant pour le secteur hospitalier que pour les pouvoirs publics.
Dès ma désignation comme ministre de la Santé publique, j’ai fait de l’optimisation de l’en -
registrement des données, qui est l’objet de l’audit de la Cour des comptes, une priorité 
politique. J’aborde cette problématique dans mon plan d’approche pour la réforme du fi -
nancement des hôpitaux et du paysage hospitalier, présenté en mars 2015, ainsi que dans mes déclarations et notes politiques successives. Le plan d’approche précité comprend, par exemple, un volet consacré à la simplification administrative, qui concerne spécifiquement les enregistrements RHM, Smureg, Ureg et RPM examinés par la Cour des comptes. L’ob -
jectif de ce volet est de réduire sensiblement la charge d’enregistrement pour les hôpitaux, d’une part, en considérant la méthode d’enregistrement et, d’autre part, en s’interrogeant sur le contenu des enregistrements concernés.
En ce qui concerne la méthode d’enregistrement, on attend beaucoup de l’introduction du 
dossier patient informatisé (DPI) au sein de chaque hôpital. Lorsqu’il sera introduit, des sys -
tèmes d’extraction semi-automatique de données à partir du DPI pourront être mis sur pied. Cette extraction peut réduire de manière significative le temps que les hôpitaux consacrent à l’enregistrement. Ces initiatives s’inscrivent dans le plan e-Santé (points d’action 2  et 13). 
Dans le cadre du budget de la santé 2016, j’ai mis en place un programme « accélérateur » 
de la concrétisation du DPI dans les hôpitaux. J’ai dégagé un budget supplémentaire de 40 millions d’euros destiné, à partir du 1
er juillet  2016, à encourager les hôpitaux à disposer 
d’un DPI proposant plusieurs fonctionnalités d’ici 2018. Nous n’avons pas choisi de définir la forme et le contenu d’un DPI dans les moindres détails. Une telle rigueur limiterait fonda -
mentalement l’accessibilité au marché belge pour les développeurs (étrangers) de logiciels de gestion de DPI. Le programme accélérateur a été instauré juste après l’organisation de l’enquête de la Cour des comptes auprès du secteur hospitalier, qui ne connaissait donc pas (entièrement) le projet.
L’utilisation du numéro de registre national dans tous les enregistrements est aussi à l’étude. 
Son usage généralisé peut diminuer le nombre d’informations administratives du patient à enregistrer.
En outre, nous travaillons à l’élaboration de mesures certes moins complexes mais qui 
auront néanmoins une incidence: le développement d’applications de système à système, l’uniformisation des périodes d’enregistrement et des classifications, etc.
Dans le cadre du volet consacré à la simplification administrative, nous analysons éga -
lement les éléments à enregistrer, ainsi que leur pertinence et leur proportionnalité. Les 
questions suivantes sont essentielles. L’information demandée est-elle effectivement utili -
sée pour un objectif bien précis (d’intérêt général)? Est-il possible d’atteindre le même ob -
jectif avec moins de données (ou moins détaillées), en réduisant la fréquence des demandes de données ou en rassemblant les données au moyen d’un échantillon d’établissements (et non pour l’ensemble de ceux-ci)? Ces questions ont été posées au sujet des enregistrements  RÉSUMÉ HOSPITALIER MINIMUM ET SYSTÈMES D’ENREGISTREMENT APPARENTÉS /79
examinés par la Cour des comptes et, de plus, la participation du secteur hospitalier a été 
sollicitée. Enfin, nous avons vérifié si les informations nécessaires ne pouvaient pas être obtenues à partir d’un autre enregistrement pour ne pas demander deux fois les mêmes informations aux hôpitaux (application du principe Only Once ). Cet exercice a débouché sur 
une liste d’améliorations rapides (en février 2016) et sur la suppression de certains éléments à enregistrer dès 2016. Ces travaux se poursuivent en 2017. Précisons à cet égard que le volet consacré à la simplification administrative vise aussi des enregistrements et des registres qui n’ont pas fait l’objet de l’audit de la Cour des comptes.
Je souhaite à présent m’arrêter sur plusieurs recommandations du rapport qui me sont 
adressées spécifiquement et qui n’avaient pas encore été abordées.
L’élaboration d’une politique de sanction en vue de promouvoir un enregistrement des don -
nées correct et dans les délais est un chantier qui a été ouvert bien avant mon entrée en fonc-
tion comme ministre. Il s’agit toutefois d’un sujet sensible qui suscite des réactions contras -
tées au sein du secteur, comme le montre d’ailleurs l’enquête de la Cour des comptes. Le secteur évoque souvent le manque de soutien apporté par l’administration pour expliquer ses propres manquements. Néanmoins, dans l’hypothèse où les données servent au calcul du financement et considérant que le financement des hôpitaux repose sur une enveloppe fermée, ce qui implique que le financement d’un hôpital fondé sur des données erronées ou tardives porte préjudice à tous les autres hôpitaux, la création d’un mécanisme de sanction est incontournable. L’administration et la cellule stratégique se sont déjà réunies à plusieurs reprises pour élaborer un projet, qu’il s’agit maintenant de concrétiser dans la réglementa -
tion et de déployer. Je m’engage à élaborer la réglementation nécessaire en 2017.
La révision de l’instrument RPM (résumé psychiatrique minimum) est aussi un dossier en 
chantier depuis un certain temps. L’intention de développer un ensemble de données mi -
nimales communes à toutes les institutions et initiatives actives dans le domaine des soins de santé mentale n’y est pas étrangère. Nombre de ces institutions relèvent de la compé -
tence des entités fédérées de sorte qu’il a fallu conclure un protocole d’accord entre l’État fédéral et les entités fédérées. J’ai signé ce protocole d’accord avec les entités fédérées le 21 mars 2016. Chaque autorité peut à présent, dans les limites de sa compétence, intégrer 
l’ensemble de données dans les systèmes d’enregistrement (existants ou non). Au niveau fédéral, les travaux ont été entamés en vue d’extraire à terme cet ensemble de données du RAI Mental Health , ce qui permettra ensuite de supprimer le RPM.
Enfin, l’acquisition d’une licence nationale du logiciel de groupement est à l’examen actuel -
lement. L’administration entamera des négociations avec l’entreprise concernée concernant ses dispositions à délivrer une licence nationale et le prix de la licence pour les pouvoirs publics.
Je suis bien évidemment aussi attentive aux recommandations adressées spécifiquement 
à mon administration. Certaines d’entre elles ont déjà reçu une suite et d’autres devront encore faire l’objet d’une analyse approfondie. J’élaborerai en collaboration avec mon admi -
nistration un trajet d’amélioration en vue de répondre aux aspirations du secteur exprimées dans l’enquête de la Cour. 80
Il faut accorder une attention particulière au fait que les initiatives prises par le service Data 
Management  pour informer le secteur et prévoir des formations n’atteignent apparemment 
pas leurs objectifs.
Je vous prie d’agréer, Monsieur, l’assurance de ma considération distinguée.Maggie De Block  Il existe aussi une version néerlandaise de ce rapport.
D/2017/1128/08
adresse
tél.
fax
www.courdescomptes.be

19th Report of the Court of Audit presented to the Parliament of the Brussels-Capital Region and to the Brussels' United Assembly of the Joint Commission for Community matters

PARLEMENT DE LA RÉGION DE BRUXELLES-CAPITALE
ASSEMBLÉE RÉUNIE DE LA COMMISSION COMMUNAUTAIRE COMMUNE
SESSION ORDINAIRE 2010-2011
19e CAHIER
DE LA
ADRESSÉ AU PARLEMENT DE LA RÉGION DE BRUXELLES-CAPITALE
ET À L'ASSEMBLÉE RÉUNIE DE LA COMMISSION COMMUNAUTAIRE COMMUNE 
PARLEMENT V AN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST
VERENIGDE VERGADERING V AN DE GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE
GEWONE ZITTING 2010-2011
19e BOEK
V AN HET
REKENHOF
VOORGELEGD AAN HET PARLEMENT V AN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST
EN AAN DE VERENIGDE VERGADERING V AN DE GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPSCOMMISSIE
DEEL IA-150/1 – 2010/2011
B-29/1 – 2010/2011A-150/1 – 2010/2011
B-29/1 – 2010/2011  A-150/1  – 2010/2011
B-29/1  – 2010/2011A-150/1  – 2010/2011
B-29/1  – 2010/2011— 3 —
19e CAHIER
DE LA
19e BOEK
V AN HET
REKENHOF
DEEL I  — 5 — A-150/1  – 2010/2011
B-29/1  – 2010/2011
TABLE DES MATIERES
PARTIE I :
RÉGION DE BRUXELLES-CAPITALE ................
1 COMPTABILITÉ ET BUDGET ...............................
1.1 Reddition du compte général ................................1.2 Reddition des comptes des organismes d’intérêt 
public .....................................................................
1.3 Actiris – Contrôle des comptes 2007 ...................1.4 Fonds régional bruxellois de refinancement des 
trésoreries communales – Contrôle des comptes 2006 et 2007 ..........................................................
1.5 Fonds régional bruxellois de refinancement des 
trésoreries communales – Contrôle des comptes de l’année 2008 .....................................................
1.6 Service d’incendie et d’aide médicale urgente – 
Contrôle des comptes 2005 à 2007.......................
1.7 Société du logement de la Région de Bruxelles-
Capitale – Contrôle des comptes 2008 .................
2 CONTRÔLES ET AUDITS .......................................
2.1 Évaluation de la mise en œuvre des procédures de 
contrôle interne prévues dans l’arrêté du 18 octo-bre 2007 .................................................................
2.2 Contrôle de l’établissement et du recouvrement 
de la taxe régionale autonome ..............................
2.3 Contrôle des taxes régionales régies par les ordon-
nances des 22 décembre 1994, 27 avril 1995 et 29 mars 1996 .........................................................
PARTIE II :
 COMMISSION COMMUNAUTAIRE COM-
 MUNE .......................................................................... 
REDDITION DU COMPTE GÉNÉRAL ......................INHOUD
DEEL I :
BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST ......... 
1 BOEKHOUDING EN BEGROTING .......................
1.1 Overzending van de algemene rekening ...............1.2 Overlegging van de rekeningen van de instellin-
gen van openbaar nut ............................................
1.3 Actiris – Controle van de rekeningen 2007..........1.4 Brussels Gewestelijk Herfinancieringsfonds van 
de Gemeentelijke Thesaurieën – controle van de rekeningen 2006 en 2007 ......................................
1.5 Brussels Gewestelijk Herfinancieringsfonds van 
de Gemeentelijke Thesaurieën – controle van de rekeningen 2008 ....................................................
1.6 Dienst Brandbestrijding en Dringende Medische 
Hulp – Controle van de rekeningen 2005 tot 2007 .......................................................................
1.7 Brusselse Gewestelijke Huisvestingsmaatschappij 
– controle van de rekeningen 2008.......................
2 CONTROLES EN AUDITS.......................................
2.1 Evaluatie van de toepassing van de internecontro-
leprocedures bepaald door het besluit van 18 okto-ber 2007 .................................................................
2.2 Controle op de vestiging en de invordering van de 
autonome gewestbelasting ....................................
2.3 Controle van de gewestelijke belastingen die 
geregeld worden door de ordonnanties van 22 december 1994, 27 april 1995 en 29 maart 1996 ....................................................................... 
DEEL II :
 GEMEENSCHAPPELIJKE GEMEENSCHAPS-
COM MISSIE ................................................................
OVERZENDING V AN DE ALGEMENE REKE-NING  ...............................................................................6
6
6
8
10
252629
3945
45
50
6489
896
6
6
8
10
2526
29
39
45
45
50
64
89
89  — 6 — A-150/1  – 2010/2011
B-29/1  – 2010/2011A-150/1  – 20102011
DEEL I :
BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST
1 BOEKHOUDING EN BEGROTING
1.1 OVERZENDING V AN DE ALGEMENE REKE-
NING
De artikelen 50, § 1, en 71, § 1, van de bijzondere wet 
van 16 januari 1989 betreffende de ﬁ nanciering van de ge-
meenschappen en de gewesten bepalen dat hun algemene rekeningen, samen met de opmerkingen van het Rekenhof, aan hun Parlement worden overgezonden, volgens de be-palingen vastgesteld in de wetgeving inzake de rijkscomp-tabiliteit.
De algemene rekeningen moeten meer bepaald vóór 
30 juni van het jaar na dat waarop ze betrekking hebben, aan het Rekenhof worden bezorgd. In de loop van de daar-opvolgende maand oktober stuurt het Rekenhof die reke-ningen met zijn opmerkingen naar het betrokken parle-ment (
1).
De bepalingen zijn van toepassing tot de inwerkingtre-
ding van de wet vermeld in artikel 50, § 2, van de voor-noemde bijzondere wet. Wat het Brussels Hoofdstedelijk Gewest betreft, is de wet van 16 mei 2003 tot vaststelling van de algemene bepalingen die gelden voor de begrotin-gen, de controle op de subsidies en voor de boekhouding van de gemeenschappen en de gewesten, alsook voor de organisatie van de controle door het Rekenhof in werking getreden op 1 januari 2006. De wet werd aangevuld door de organieke ordonnantie van 23 februari 2006 houdende de bepalingen die van toepassing zijn op de begroting, de boekhouding en de controle (
2).
Een besluit van 15 juni 2006 heeft de inwerkingtreding 
van bepaalde artikelen van de ordonnantie uitgesteld tot 1 januari 2008, onder andere die in verband met de over-zending en de controle van de algemene rekening door het Rekenhof (
3).
De opstelling van de algemene rekeningen daterend van 
vóór de inwerkingtreding van de voornoemde ordonnan-tie, verloopt nog altijd met een aanzienlijke vertraging, wat het Rekenhof in zijn vorige boeken al heeft opgemerkt. De laatste jaren is er een inhaalbeweging ingezet, waardoor de vertraging gedeeltelijk werd ingelopen. De rekeningen van de jaren 2001 en 2002 zijn respectievelijk op 26 augustus 2009 en op 10 maart 2010 door het Rekenhof gecontro-leerd verklaard. De rekeningen voor de jaren 2003 en 2004 
(1) Artikelen 80 en 92 van de gecoördineerde wetten op de rijkscompta-
biliteit.
(2) Hierna « de organieke ordonnantie » genoemd.(3) Besluit van 15 juni 2006 van de Regering van het Brussels Hoofdste-
delijk Gewest tot uitstel van de inwerkingtreding van sommige bepa-lingen van de organieke ordonnantie van 23 februari 2006 houdende de bepalingen die van toepassing zijn op de begroting, de boekhou-ding en de controle.PARTIE I :
RÉGION DE BRUXELLES-CAPITALE
1 COMPTABILITÉ ET BUDGET
1.1 REDDITION DU COMPTE GÉNÉRAL
Les articles 50, § 1er, et 71, § 1er, de la loi spéciale du 
16 janvier 1989 relative au ﬁ nancement des Communau-
tés et des Régions disposent que les comptes généraux de ces entités sont transmis à leur Parlement, accompagnés des observations de la Cour des comptes, selon les moda-lités ﬁ xées dans la législation relative à la comptabilité de 
l’État.
Les comptes généraux doivent être transmis à la Cour 
avant le 30 juin de l’année suivant celle à laquelle ils se rapportent. Au cours du mois d’octobre qui suit, la Cour envoie ces comptes accompagnés de ses observations au Parlement concerné (
1).
Ces dispositions sont applicables jusqu’à l’entrée en vi-
gueur de la loi visée à l’article 50, § 2, de la loi spéciale précitée. En ce qui concerne la Région de Bruxelles-Ca-pitale, la loi du 16 mai 2003 ﬁ xant les dispositions géné-
rales applicables aux budgets, au contrôle des subventions et à la comptabilité des Communautés et des Régions ainsi qu’à l’organisation du contrôle de la Cour des comptes est entrée en vigueur le 1
er janvier 2006. Elle a été complétée 
par l’ordonnance organique du 23 février 2006 portant les dispositions applicables au budget, à la comptabilité et au contrôle (
2).
Un arrêté du 15 juin 2006 a reporté au 1er janvier 2008 
l’entrée en vigueur de certaines dispositions de cette ordon-nance, dont celles relatives à la transmission et à l’examen du compte général par la Cour (
3).
L’établissement des comptes généraux antérieurs à l’en-
trée en vigueur de l’ordonnance précitée accuse toujours un retard important, que la Cour n’a pas manqué de rele-ver dans ses cahiers précédents. Ces dernières années, un plan de résorption a été mis en place, lequel a permis de combler une partie de ces retards. Les comptes des années 2001 et 2002 ont été déclarés contrôlés par la Cour res-pectivement les 26 août 2009 et 10 mars 2010, tandis que les comptes des années 2003 et 2004 ont été réceptionnés 
(1) Articles 80 et 92 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
(2) Ci-après appelée « l’ordonnance organique ».
(3) Arrêté du 15 juin 2006 du gouvernement de la Région de Bruxelles-
Capitale reportant l’entrée en vigueur de certaines dispositions de l’ordonnance organique du 23 février 2006 portant les dispositions applicables au budget, à la comptabilité et au contrôle. — 7 — A-150/1  – 2010/2011
werden respectievelijk op 15 mei en op 14 december 2009 
ontvangen. Zij worden momenteel gecontroleerd.
De algemene rekening van het jaar 2008 is onderwor-
pen aan de nieuwe ordonnantie en moest worden opgesteld door de regering en ter certi ﬁ cering worden overgezonden 
aan het Rekenhof vóór 31 augustus 2009 (
4) Een afwijken-
de bepaling vervat in de ordonnantie van 14 december 2009 houdende aanpassing van de algemene uitgavenbegroting van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest voor het begro-tingsjaar 2009 (
5), heeft de datum van 31 augustus vervan-
gen door die van 31 december.
De algemene rekening bestaat uit (6) :
« 1° de jaarrekening, die het volgende omvat :
– de balans op 31 december;
– de resultatenrekening, bevattende alle kosten en op-
brengsten van het verlopen jaar;
– de samenvattende rekening van de begrotingsverrich-
tingen van het jaar, in ontvangsten en uitgaven;
– de bijlage;
2° de uitvoeringsrekening van de begroting, opgesteld op 
basis van de begrotingsboekhouding, in dezelfde vorm als de begroting, en haar bijlage.
De regering bepaalt de consolidatiemodaliteiten. ».
De algemene rekening van de diensten van de regering 
van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest voor het jaar 2008 is opgesteld op 30 december 2009 en werd ter certi ﬁ cering 
verstuurd naar het Rekenhof met een begeleidende brief van de minister van Financiën, gedateerd op 8 januari 2010. Tijdens zijn controle van de rekening heeft het Rekenhof de administratie op de hoogte gehouden van potentieel proble-matische elementen. 
Op basis van de bepalingen van artikel 39, 2
de lid, van de 
organieke ordonnantie, die toelaten de algemene rekening te corrigeren naar aanleiding van de externe controle door het Rekenhof zolang de rekening niet de ﬁ nitief is gecerti-
ﬁ ceerd, heeft de administratie op 27 mei 2010 een tweede 
versie van de algemene rekening 2008 opgesteld. Die ver-sie werd op 27 augustus 2010 of ﬁ cieel aan het Rekenhof 
toegezonden met een bevestigingsbrief van de minister van Financiën. Het auditverslag van het Rekenhof over die ge-amendeerde versie van de algemene rekening is op 8 sep-tember 2010 in het kader van de tegensprekelijke proce-dure besproken met de directieraad van het ministerie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. De certi ﬁ cering van 
de algemene rekening door het Rekenhof is nog lopende.
(4) Artikel 60 van de bovengenoemde organieke ordonnantie.
(5) Artikel 4 van de organieke ordonnantie.(6) Artikel 59 van de organieke ordonnantie.respectivement les 15 mai et 14 décembre 2009 et sont en 
cours d’examen.
Le compte général de l’année 2008, soumis au régime de 
la nouvelle ordonnance organique, devait, quant à lui, être établi par le gouvernement et envoyé pour certi ﬁ cation à la 
Cour avant le 31 août 2009 (
4). Une disposition dérogatoire 
insérée dans l’ordonnance du 14 décembre 2009 contenant l’ajustement du budget général des dépenses de la Région de Bruxelles-Capitale pour l’année budgétaire 2009 (
5) a 
remplacé la date du 31 août précitée par celle du 31 dé-cembre.
Ce compte général comprend (
6) :
« 1° le compte annuel, composé :
– du bilan au 31 décembre;
– des comptes de résultats établis sur la base des char-
ges et produits de l’exercice écoulé;
– du compte de récapitulation des opérations budgétai-
res de l’année, en recettes et en dépenses;
– de son annexe;
2° le compte d’exécution du budget, établi à partir de la 
comptabilité budgétaire, dans la même forme que le budget, et son annexe.
 Le Gouvernement arrête les modalités de consolida-
tion. ».
Le compte général des services du gouvernement de la 
Région de Bruxelles-Capitale pour l’année 2008 a été éta-bli le 30 décembre 2009 et envoyé à la Cour pour certi ﬁ -
cation avec une lettre d’accompagnement du ministre des Finances du 8 janvier 2010. Tout au long du contrôle de ce compte par la Cour, l’administration a été tenue informée des points potentiellement problématiques.
 
Sur la base des dispositions de l’article 39, alinéa 2, de 
l’ordonnance organique – qui permettent de corriger le compte général, suite au contrôle externe de la Cour, tant que le compte n’a pas été certi ﬁ é déﬁ nitivement – l’admi-
nistration a produit une seconde version du compte général 2008, le 27 mai 2010. Cette version a été transmise of ﬁ ciel-
lement à la Cour accompagnée par une lettre d’af ﬁ rmation 
du ministre des Finances le 27 août 2010. Le rapport d’audit de la Cour sur cette version amendée du compte général a fait l’objet d’un débat contradictoire avec le conseil de di-rection du ministère de la Région de Bruxelles-Capitale le 8 septembre 2010. Le processus de certi ﬁ cation du compte 
général par la Cour poursuit son cours.
(4) Article 60 de l’ordonnance organique.
(5) Article 4 de l’ordonnance organique.(6) Article 59 de l’ordonnance organique. Le compte annuel des services du gouvernement 2008 
doit encore être consolidé avec les comptes annuels 2008 des organismes administratifs de première et de seconde ca-tégorie, conformément à l’article 90, § 3, de l’ordonnance organique, de manière à générer le compte général de l’en-tité régionale, requis par l’article 59 de cette ordonnance, et que la Cour devra également certi ﬁ er. Pour l’instant, les 
perspectives d’établissement du compte général de l’entité régionale restent incertaines. Toutefois, le compte général des services du gouvernement, en fournissant notamment le détail des participations ﬁ nancières de la Région, permet, 
dans une certaine mesure, de présenter la situation ﬁ nan-
cière de la Région dans son ensemble.
1.2 REDDITION DES COMPTES DES ORGANISMES 
D’INTÉRÊT PUBLIC
Jusqu’à l’entrée en vigueur, en 2008, des dispositions 
de l’ordonnance organique du 23 février 2006 portant les dispositions applicables au budget, à la comptabilité et au contrôle relatives à la comptabilité des organismes publics de la Région (OOBCC), ces derniers étaient soumis, sauf exception, à la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public.
Dans le cadre de cette loi, les comptes des organismes 
de catégorie A, établis sous l’autorité du ministre dont ils relèvent, doivent être soumis au contrôle de la Cour des comptes au plus tard le 31 mai de l’année qui suit celle de leur gestion (
7).
Quant aux comptes des organismes de catégorie B, après 
avoir été approuvés par le ministre de tutelle, ils doivent également être transmis au ministre des Finances, qui doit les faire parvenir à la Cour des comptes en vue de leur contrôle avant la même échéance du 31 mai (
8).
Un relevé des comptes antérieurs à ceux de l’exercice 
2008 qui ne sont pas parvenus à la Cour à la date du 24 oc-tobre est établi ci-après en précisant, par organisme, les exercices pour lesquels les comptes sont manquants (
9).
(7) Article 6, § 3, de la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de cer-
tains organismes d’intérêt public.
(8) Article 6, § 4, de la loi du 16 mars 1954.(9) La plupart de ces comptes sont pourtant déjà établis.— 8 — A-150/1  – 2010/2011
De jaarrekening 2008 van de diensten van de regering 
moet nog worden geconsolideerd met de jaarrekeningen 2008 van de bestuursinstellingen van eerste en tweede ca-tegorie, overeenkomstig artikel 90, § 3, van de organieke ordonnantie, om de algemene rekening van de gewestelijke entiteit te kunnen opstellen die is vereist door artikel 59 van de bovengenoemde ordonnantie en die het Rekenhof eveneens moet certi ﬁ ceren. Tot nu toe is de opstelling van 
de algemene rekening van de gewestelijke entiteit nog on-zeker. De algemene rekening van de diensten van de rege-ring maakt het echter in zekere mate mogelijk de ﬁ nanciële 
situatie van het gewest in zijn geheel weer te geven, aan-gezien die rekening in detail de ﬁ nanciële participaties van 
het gewest omvat.
1.2 OVERLEGGING V AN DE REKENINGEN V AN DE 
INSTELLINGEN V AN OPENBAAR NUT
Tot het moment, in 2008, waarop de bepalingen van de 
organieke ordonnantie houdende de bepalingen die van toepassing zijn op de begroting, de boekhouding en de con-trole van de boekhouding van de openbare instellingen van het gewest (OOBBC) in werking traden, waren die instel-lingen (behoudens uitzondering) onderworpen aan de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige in-stellingen van openbaar nut.
In het kader van die wet moesten de rekeningen van de 
instellingen van categorie A, die worden opgesteld onder het gezag van de minister onder wie die instellingen ressor-teren, uiterlijk op 31 mei van het jaar na het jaar van beheer ter controle worden voorgelegd aan het Rekenhof (
7).
De rekeningen van de instellingen van categorie B moe-
ten eerst worden goedgekeurd door de toezichthoudende minister en daarna worden overgezonden aan de minister van Financiën, die ze op zijn beurt ter controle aan het Re-kenhof moet bezorgen vóór 31 mei van het jaar na het jaar van beheer (
8).
Hierna volgt een overzicht van de rekeningen die date-
ren van vóór het boekjaar 2008 en die op 24 oktober 2010 nog niet bij het Rekenhof waren aangekomen. Per instel-ling wordt gepreciseerd voor welke boekjaren er nog reke-ningen ontbreken (
9).
(7) Artikel 6, § 3, van de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle 
op sommige instellingen van openbaar nut.
(8) Artikel 6, § 4, van diezelfde wet van 16 maart 1954.(9) De meeste van die rekeningen zijn wel al opgesteld. — 9 — A-150/1  – 2010/2011
Door de inwerkingtreding van de OOBBC is het wet-
telijke kader voor de opmaak van de rekeningen van heel wat Brusselse instellingen gewijzigd. De controleopdracht van het Rekenhof werd uitgebreid : het moet voortaan de rekeningen certi ﬁ ceren van alle instellingen die binnen de 
consolidatieperimeter van het gewest vallen. Dat zijn met name de openbare of daarmee gelijkgestelde Brusselse in-stellingen die zijn vermeld onder sectorcode 13.12, rubriek « Deelstaatoverheid », van het Europees systeem van nati-onale en regionale rekeningen. Het gaat enerzijds om auto-nome bestuursinstellingen (ABI) van eerste categorie die bij ordonnantie worden opgericht, rechtspersoonlijkheid hebben en rechtstreeks zijn onderworpen aan het gezag van de regering, en anderzijds om ABI van tweede categorie die rechtspersoonlijkheid hebben en die worden bestuurd door een beheersorgaan onder toezicht van de regering.
Artikel 90, § 1, van de OOBBC stelt dat de algemene 
rekening van iedere ABI van eerste categorie wordt opge-maakt onder het gezag van de regering en dat ze aan het Rekenhof wordt overgemaakt vóór 31 mei van het jaar vol-gend op het jaar waarop ze betrekking heeft.
Artikel 90, § 2, heeft betrekking op de ABI van tweede 
categorie. Hun algemene rekening wordt door hun beheers-orgaan opgesteld uiterlijk op 31 mei van het jaar volgend op het jaar waarop ze betrekking heeft en ze wordt ter goedkeuring overgezonden aan de regering. Die bezorgt de goedgekeurde rekening onverwijld ter controle aan het Rekenhof.
Het Rekenhof controleert bovendien de rekeningen van 
de instellingen die, aangezien ze niet binnen de consoli-datieperimeter vallen, onderworpen blijven aan de voor-noemde wet van 1954.
Hierna volgt een overzicht van de rekeningen van de 
boekjaren 2008 en 2009 die op 24 oktober 2010 nog niet Organismes de catégorie A et assimilés / Instellingen van categorie A en daarmee gelijkgestelde instellingen
– Agence régionale pour la propreté Comptes pour l’exercice 2007
 Gewestelijk Agentschap voor Netheid  Rekeningen voor het jaar 2007
– Institut bruxellois pour la gestion de l’environnement Comptes pour les exercices 2005 et 2007 
 Brussels Instituut voor Milieubeheer  Rekeningen voor de jaren 2005 en 2007 – Centre d’informatique pour la Région bruxelloise Comptes pour les exercices 2003 à 2007  Centrum voor Informatica voor het Brussels Gewest  Rekeningen voor de jaren 2003 tot 2007 
– Service d’incendie et d’aide médicale urgente Comptes pour l’exercice 2007 
 Dienst voor Brandbestrijding en Dringende Medische Hulp  Rekeningen 2007
Organismes de catégorie B et assimilés / Instellingen van categorie B en daarmee gelijkgestelde instellingen
– Société régionale du Port de Bruxelles Comptes pour les exercices 2003 à 2007 
 Gewestelijke Vennootschap van de Haven van Brussel  Rekeningen voor de jaren 2003 tot 2007
– Société d’acquisition foncière Comptes pour l’exercice 2007
 Maatschappij voor de Verwerving van Vastgoed  Rekeningen voor het jaar 2007 
L’entrée en vigueur de l’OOBCC a modi ﬁ é le cadre lé-
gal d’établissement des comptes de nombreux organismes bruxellois. La Cour a vu sa mission de contrôle étendue, puisqu’elle doit dorénavant certi ﬁ er les comptes de tous les 
organismes faisant partie du périmètre de consolidation de la Région, c’est-à-dire les organismes publics ou assimi-lés bruxellois repris sous le code sectoriel 13.12, rubrique « Administrations d’États fédérés », du système européen des comptes nationaux et régionaux. Ils sont répartis en-tre, d’une part, les organismes administratifs autonomes (OAA) de première catégorie, créés par ordonnance, dotés de la personnalité juridique et soumis directement à l’auto-rité du gouvernement et, d’autre part, les OAA de seconde catégorie qui, dotés de la personnalité juridique, sont gérés par un organe de gestion sous la tutelle du gouvernement.
Le premier paragraphe de l’article 90 de l’OOBCC pré-
voit que le compte général des OAA de première catégorie est établi sous l’autorité du gouvernement et est envoyé à la Cour des comptes avant le 31 mai de l’année qui suit celle à laquelle il se rapporte
Le second paragraphe concerne les OAA de seconde ca-
tégorie. Leur compte général est établi par leur organe de gestion au plus tard le 31 mai qui suit celle à laquelle il se rapporte et est transmis pour approbation au gouvernement, qui transmet sans délai le compte approuvé au contrôle de la Cour des comptes. 
La Cour contrôle en outre les comptes des organismes 
qui, non repris dans le périmètre de consolidation, restent soumis à la loi précitée du 16 mars 1954.
Un relevé des comptes des exercices 2008 et 2009 qui ne 
sont pas parvenus à la Cour à la date du 24 octobre est éta-  
 — 10 — A-150/1  – 2010/2011
Organismes autonomes de première catégorie / Autonome instellingen van eerste categorie
– Agence régionale pour la propreté Comptes pour les exercices 2008 et 2009
 Gewestelijk Agentschap voor Netheid  Rekeningen voor de jaren 2008 en 2009
– Institut bruxellois pour la gestion de l’environnement Comptes pour les exercices 2008 et 2009
 Brussels Instituut voor Milieubeheer  Rekeningen voor de jaren 2008 en 2009 – Fonds pour le ﬁ nancement de la politique de l’eau Comptes pour l’exercice 2009 
 Fonds voor de Financiering van het Waterbeleid  Rekeningen voor het jaar 2009
Organismes autonomes de seconde catégorie / Autonome instellingen van tweede categorie
– Actiris Comptes pour l’exercice 2008
 Actiris Rekeningen voor het jaar 2008
– Agence bruxelloise pour l’entreprise Comptes pour les exercices 2008 et 2009*
 Brussels Agentschap voor de Onderneming Rekeningen voor de jaren 2008 en 2009*
– Fonds bruxellois de garantie Comptes pour l’exercice 2008
 Brussels Waarborgfonds  Rekeningen voor het jaar 2008
– Conseil économique et social de la Région de Bruxelles-Capitale Comptes pour les exercices 2008 et 2009
 Economische en Sociale Raad voor het Brussels Hoofdstedelijk Rekeningen voor de jaren 2008 en 2009 Gewest
Organismes de catégorie B et assimilés / Instellingen van categorie B en daarmee gelijkgestelde instellingen 
– Société régionale du Port de Bruxelles Comptes pour les exercices 2008 et 2009
 Gewestelijke Vennootschap van de Haven van Brussel Rekeningen voor de jaren 2008 en 2009
– Société du logement de la Région de Bruxelles-Capitale Comptes pour l’exercice 2009
 Brusselse Gewestelijke Huisvestingsmaatschappij  Rekeningen voor het jaar 2009 – Société d’acquisition foncière Comptes pour les exercices 2008 et 2009 Maatschappij voor de Verwerving van Vastgoed Rekeningen voor de jaren 2008 en 2009bli ci-après en précisant, par organisme, les exercices pour 
lesquels les comptes sont manquants (10).
* Les comptes 2009 ont été transmis, mais ils sont fondamentalement 
incomplets puisqu’ils ne comportent pas de compte d’exécution du budget.
1.3 ACTIRIS – CONTRÔLE DES COMPTES 2007 (11)
À l’occasion du contrôle des comptes 2007 d’Actiris, 
la Cour des comptes a constaté que des comptes distincts avaient encore été établis pour cinq établissements sans que ces comptes n’aient été globalisés. Le contrôle a porté sur le suivi des observations antérieures, la gestion des créances ainsi que la comptabilisation des charges de personnel et des garanties locatives. Il a également concerné le contrôle interne et le respect de la législation relative aux marchés publics. Par ailleurs, une attention particulière a été portée aux opérations liées à la conso-lidation des activités payantes, à savoir Axios, T-Service et Outplacement .
(10) La plupart de ces comptes sont déjà établis, mais n’ont pas été ap-
prouvés par le gouvernement ou transmis of ﬁ ciellement à la Cour.
(11) Dr 3.451.908.bij het Rekenhof waren aangekomen. Per instelling wordt 
gepreciseerd voor welke boekjaren er nog rekeningen ont-breken (
10).
* De rekeningen 2009 werden overgezonden, maar zijn fundamenteel 
onvolledig aangezien ze geen uitvoeringsrekening van de begroting omvatten.
1.3 ACTIRIS – CONTROLE V AN DE REKENINGEN 
2007 (11)
Bij de controle van de rekeningen 2007 van Actiris 
heeft het Rekenhof vastgesteld dat er voor vijf instellin-gen nog afzonderlijke rekeningen waren opgesteld die niet waren samengevoegd. Het Rekenhof onderzocht welk gevolg werd gegeven aan zijn vroegere opmer-kingen. Daarnaast richtte de controle zich op het beheer van de schuldvorderingen, alsook op de boeking van de personeelskosten en huurwaarborgen. Bovendien wer-den de interne controle en de naleving van de wetgeving voor de overheidsopdrachten onderzocht. De aandacht ging ook in het bijzonder uit naar de verrichtingen in verband met de consolidatie van de betalende activitei-ten, te weten Axios, T-Service en Outplacement .
(10) De meeste van die rekeningen zijn al opgesteld, maar nog niet door 
de regering goedgekeurd of nog niet of ﬁ cieel aan het Rekenhof over-
gezonden.
(11) Dr 3.451.908. — 11 — A-150/1  – 2010/2011
1 I NLEIDING
1.1 Regelgeving
De Brusselse Gewestelijke Dienst voor Arbeidsbemid-
deling (BGDA) is een instelling van categorie B van de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van openbaar nut. De dienst wordt momenteel geregeld door de ordonnantie van 18 januari 2001 houden-de organisatie en werking van de Brusselse Gewestelijke Dienst voor Arbeidsbemiddeling. De naam BGDA is overi-gens veranderd in Actiris door het besluit van 21 juni 2007 van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering.
1.2 Methodologie
Eind 2008 en begin 2009 heeft het Rekenhof de rekenin-
gen gecontroleerd die de instelling opstelde voor het jaar 2007. De voorlopige conclusies werden na a ﬂ oop van de 
controle besproken met de directeur-generaal van Actiris. Vervolgens werd het controleverslag op 14 mei 2009 per brief bezorgd aan de minister van Financiën, Begroting, Externe Betrekkingen en Informaticabeleid en aan de mi-nister van Tewerkstelling, Economie, Wetenschappelijk Onderzoek en Brandbestrijding en Dringende Medische Hulp, die tot op heden niet hebben geantwoord.
2 R
EKENINGEN  VA N DE INSTELLINGEN
In 2007 zijn nog afzonderlijke rekeningen opgesteld 
voor de volgende vijf instellingen : Actiris, Contract voor Beroepsproject/federaal deel, Startbaanovereenkomst, Strijd tegen discriminatie bij aanwerving/Synergie en ATO. Die laatste instelling is het resultaat van de consolidatie van de betalende activiteiten (Axios, T-Service Interim en Outplacement ) in een structuur die autonomie geniet op 
het vlak van personeelsbeheer en op het vlak van ﬁ nan-
cieel, boekhoudkundig en technisch beheer (de dienst met gescheiden beheer die werd opgericht door de organieke ordonnantie van 18 januari 2001, gewijzigd door de ordon-nantie van 24 maart 2005). De rekeningen van de vijf in-stellingen zijn niet samengevoegd.
3 R
ESERVEFONDS  VA N INSTELLING  I A CTIRIS
Aan de passiefzijde van de balans van Instelling I, die 
in essentie de opdrachten en de begroting van de instelling omvat, steeg het reservefonds bestemd voor de ﬁ nanciering 
van onderhouds- en inrichtingswerken aan de hoofdzetel van Actiris van 382.446,13 euro op 31 december 2006 tot 2.021.664,23 euro op 31 december 2007. Dat komt doordat het reservefonds bij de afsluiting van de rekeningen het be-grotingsoverschot kreeg toegewezen dat in 2006 beschik-baar was op de basisallocatie voor de werkings- en inves-teringskosten, namelijk 1.639.218,10 euro. Het Rekenhof stipt aan dat dat bedrag hoger ligt dan het maximumbedrag 1 I
NTRODUCTION
1.1 Réglementation
L’Ofﬁ ce régional bruxellois de l’emploi (ORBEM) est 
classé dans la catégorie B des organismes soumis à la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public. Il est actuellement régi par l’ordonnance du 18 janvier 2001, portant organisation et fonctionnement de l’Of ﬁ ce régional bruxellois de l’emploi. Par ailleurs, le 
sigle ORBEM a été remplacé par le sigle Actiris en vertu de l’arrêté du gouvernement de la Région de Bruxelles-Ca-pitale du 21 juin 2007.
1.2 Méthode
Fin 2008 et début 2009, la Cour a procédé au contrôle 
des comptes établis par l’organisme pour l’année 2007. Les conclusions provisoires de cet examen ont été discutées avec le directeur général d’Actiris à l’issue du contrôle. Le rapport de contrôle a été ensuite communiqué au ministre chargé des Finances, du Budget, des Relations extérieures et de l’Informatique et au ministre chargé de l’Emploi, de l’Économie, de la Recherche scienti ﬁ que et de la Lutte 
contre l’incendie et l’Aide médicale urgente par lettres du 14 mai 2009, auxquelles il n’a pas été répondu à ce jour.
2 C
OMPTES  DES ÉTABLISSEMENTS
En 2007, des comptes distincts ont encore été établis 
pour les cinq établissements suivants : Actiris, Contrat pro-jet professionnel/volet fédéral, Convention de premier em-ploi, Lutte contre la discrimination à l’embauche/Synergie et ATO. Ce dernier établissement résulte de la consolidation des activités payantes (Axios, T-Service Intérim et Outpla-
cement ) au sein d’une structure qui dispose d’une autono-
mie dans la gestion du personnel ainsi que dans la gestion ﬁ nancière, comptable et technique (service à gestion dis-
tincte créé par l’ordonnance organique du 18 janvier 2001, modiﬁ ée par l’ordonnance du 24 mars 2005). Les comptes 
de ces cinq établissements ne sont pas globalisés.
3 F
ONDS  DE RÉSERVES  DE L’ÉTABLISSEMENT  I A CTIRIS
Au passif du bilan de l’Établissement I, qui reprend l’es-
sentiel des missions et du budget de l’organisme, le fonds de réserves destiné au ﬁ nancement des travaux d’entre-
tien et d’aménagement du siège central d’Actiris passe de 382.446,13 euros au 31 décembre 2006 à 2.021.664,23 euros au 31 décembre 2007, du fait de l’affectation à ce fonds, à la clôture des comptes, de l’excédent budgétaire disponi-ble en 2006 sur l’allocation de base des frais de fonction-nement et d’investissement, soit 1.639.218,10 euros. La Cour a rappelé que ce montant est supérieur au maximum (1.860.000 euros) déterminé par l’arrêté du 8 novembre   — 12 — A-150/1  – 2010/2011
(1.860.000 euro) dat is vastgesteld door het besluit van 
8 november 2001 houdende vaststelling van de modali-teiten tot oprichting van een reservefonds bij de Brusselse Gewestelijke Dienst voor Arbeidsbemiddeling.
4 F
INANCIËLE  CONTROLE  VA N DE JAARREKENINGEN  2007
4.1 Uitvoering van de begroting 20074.1.1 Overschatting van de uitgavenkredieten 
V oor Instelling I zijn de uitgavenkredieten voor de sta-
tutaire opdracht van de instelling voor iets meer dan 90 % opgebruikt. Veel uitgavenkredieten werden immers te hoog geraamd (bv. de artikelen in verband met de verhoogde premies voor Geco’s, de reconversiecellen, de transversale initiatieven, de referentiecentra en sectorale fondsen, de cheques en premies inzake doorstroming, inschakeling en opleiding, de jobwerkbanken, enz.). 
Het Rekenhof heeft de nadruk gelegd op de overschat-
ting van de begrotingsuitgaven voor diverse steunmaatre-gelen inzake werkgelegenheid, meer bepaald als gevolg van de vertraging die dergelijke maatregelen veelal oplo-pen (
12). De transitrekening groeit dan ook jaar na jaar aan 
met de saldi van niet-gebruikte kredieten.
4.1.2 Onderschatting van de uitgavenkredieten
De kredieten op het artikel voor de steun aan KMO’s 
daarentegen zijn 268.528,48 euro te laag geraamd in 2007. Ook de kredieten op het artikel voor de doorstromingspro-gramma’s zijn 269.949,32 euro te laag geraamd.
De interne audit heeft in 2009 alle overschrijdingen van 
de uitgavenkredieten onder de loep genomen (werking en statutaire opdracht).
4.1.3 Pre ﬁ nanciering van de activiteiten van de Instellin-
gen II et III door Instelling I Actiris
De schulden op hoogstens een jaar van Instelling II (Con-
tract voor beroepsproject) en Instelling III (Startbaanover-eenkomst) bedragen respectievelijk 5.452.060,76 euro en 3.612.559,10 euro. Die schulden bestaan voor het grootste deel uit de voorschotten die Instelling I Actiris heeft gestort voor de pre ﬁ nanciering van de activiteiten van Instelling II 
en Instelling III (respectievelijk 5.432.373,75 euro en 3.409.406,70 euro voor « schulden tussen instellingen »). V oor beide instellingen betreft het in principe activiteiten die door de federale Staat worden gesubsidieerd.
(12) Meer bepaald naar aanleiding van de controle van de rekeningen 
2006 van de instelling – brieven van 22 oktober 2008.2001 ﬁ xant les modalités relatives à la création d’un fonds 
de réserve auprès de l’Of ﬁ ce régional bruxellois de l’em-
ploi.
4 C ONTRÔLE  FINANCIER  DES COMPTES  ANNUELS  2007
4.1 Exécution du budget 20074.1.1 Surestimation des crédits de dépenses
Pour l’Établissement I, les crédits de dépenses relatifs à 
la mission statutaire de l’organisme sont consommés à un peu plus de 90 %. En effet, de nombreux crédits de dépen-ses ont été surestimés (exemples : les articles relatifs aux primes ACS majorées, aux cellules de reconversion, aux initiatives transversales, aux centres de référence et fonds sectoriels, aux chèques et primes en matière de transition, d’insertion et de formation, aux partenariats en matière de recherche active d’emploi, etc.).
La Cour a déjà souligné la surestimation des dépen-
ses budgétaires relatives aux différentes mesures d’aides à l’emploi, notamment suite aux retards constatés dans la mise en œuvre des mesures (
12). Il s’ensuit que le compte 
de transit augmente d’année en année en raison des soldes de crédits non utilisés.
4.1.2 Sous-estimation des crédits de dépenses
À l’opposé, les crédits de l’article relatif à l’aide aux 
PME ont été sous-estimés de 268.528,48 euros en 2007. En outre, les crédits de l’article relatif aux program-mes de transition professionnelle ont été sous-évalués de 269.949,32 euros.
L’ensemble des dépassements de crédits de dépenses a 
été examiné par l’audit interne en 2009 (fonctionnement et mission statutaire).
4.1.3 Pré ﬁ nancement par l’Établissement I Actiris des ac-
tivités des Établissements II et III
Les dettes à un an au plus des Établissements II (Contrat 
projet professionnel) et III (Convention de premier em-ploi) s’élèvent respectivement à 5.452.060,76 euros et 3.612.559,10 euros. Au sein de ces dettes, la part des sommes avancées par l’Établissement I Actiris pour le préﬁ nancement des activités des Établissements II et III 
est prépondérante (respectivement 5.432.373,75 euros et 3.409.406,70 euros pour « dettes interétablissements »). Il s’agit en principe pour ces deux Établissements d’activités subsidiées par l’État fédéral.
(12) Notamment à l’occasion du contrôle des comptes 2006 de l’organisme 
– lettres du 22 octobre 2008. — 13 — A-150/1  – 2010/2011
Bij de schuldvorderingen belopen de van de federale Staat 
te ontvangen subsidies eind 2007 echter 21.780,15 euro voor Instelling II en 227.130,29 euro voor Instelling III. Ze liggen bijgevolg duidelijk minder hoog dan de overeen-stemmende schulden ten aanzien van Instelling I die er te-genover staan.
De van de federale Staat te ontvangen begrotingsontvang-
sten zijn in 2007 voor Instelling II en Instelling III overi-gens respectievelijk 524.315,62 euro en 1.534.366,38 euro te hoog geraamd.
Wat betreft de subsidies voor Instelling II, ontvangt Ac-
tiris een voorschot van 75 % van de federale Staat, waarna Actiris een schuldvordering opstelt voor het saldo op basis van de verantwoordingsstukken voor de uitgaven, waarin het door de federale Staat ge ﬁ nancierde deel duidelijk 
wordt weergegeven. Het federale deel en het gewestelijke deel van het contract voor beroepsproject zijn echter sinds eind 2005 samengevoegd, waardoor de uitgaven niet meer per subsidiërende overheid konden worden uitgesplitst. In 2008 zijn evenwel nieuwe statistieken opgesteld die het mogelijk maken te bepalen welke uitgaven door de federale Staat moeten worden ge ﬁ nancierd. De saldi van de federale 
subsidies voor de jaren 2005 tot 2007 beliepen een totaal bedrag van 3.222.593,08 euro en werden gestort in de loop van 2008.
In verband met de subsidies van Instelling III zijn ook 
vertragingen vastgesteld bij het opstellen van de verklarin-gen van schuldvordering ten aanzien van de federale Staat.
Op het niveau van de consolidatie van die schulden en 
schuldvorderingen tussen instellingen bestaat trouwens nog altijd (
13) een onverklaard verschil van 30.319,90 euro tus-
sen de schulden tussen instellingen enerzijds en de schuld-vorderingen tussen instellingen anderzijds.
De verantwoordelijken van Actiris stippen aan dat grote 
schoonmaak moet worden gehouden in de schrifturen uit het verleden om de rekeningen met elkaar in overeenstem-ming te kunnen brengen. Door tijdsgebrek is het onmoge-lijk die taak af te ronden voor de rekeningen 2008, maar de BGDA verbindt zich ertoe dat in orde te maken tegen de afsluiting van de rekeningen 2009.
(13) Naar aanleiding van de controle van de jaarrekeningen 2005 had het 
Rekenhof erop gewezen dat de saldi van de rekeningen 403 en 443 niet werden geannuleerd, noch op het niveau van Instelling I Actiris, noch bij de overige instellingen. V oor boekjaar 2005 resulteerde de consolidatie in een verschil van 261.666,56 euro. De BGDA heeft zich er toen toe verbonden de rekeningen tussen instellingen te ana-lyseren en te corrigeren. Die afstemming heeft de verschillen bij de afsluiting van de rekeningen 2006 al kleiner gemaakt brieven van 13 juni 2007.Cependant, dans les créances, les subsides à recevoir 
de l’État fédéral s’élèvent ﬁ n 2007 à 21.780,15 euros pour 
l’Établissement II et à 227.130,29 euros pour l’Établisse-ment III. Elles sont par conséquent nettement moins élevées que les dettes corrélatives vis-à-vis de l’Établissement I.
Par ailleurs, les recettes budgétaires à recevoir de l’État 
fédéral en 2007 ont été surestimées de 524.315,62 euros pour l’Établissement II et de 1.534.366,38 euros pour l’Éta-blissement III.
Pour ce qui concerne les subsides de l’Établissement II, 
Actiris reçoit une avance de 75 % de l’État fédéral, puis établit une déclaration de créance pour le solde sur la base des pièces justi ﬁ catives de dépenses qui identi ﬁ ent claire-
ment la partie ﬁ nancée par l’État fédéral. Toutefois, depuis 
la ﬁ n de l’année 2005, les volets fédéraux et régionaux du 
Contrat projet professionnel ont été fusionnés. Par consé-quent, la répartition des dépenses par pouvoir subsidiant n’a plus pu être réalisée. En 2008, toutefois, de nouvelles statistiques permettant l’identi ﬁ cation des dépenses à ﬁ -
nancer par l’État fédéral ont été établies. Les soldes des subsides fédéraux des années 2005 à 2007, d’un montant global de 3.222.593,08 euros, ont ainsi été versés dans le courant de l’année 2008.
Concernant les subsides de l’Établissement III, des re-
tards dans l’établissement des déclarations de créances au fédéral ont également été constatés.
Par ailleurs, au niveau de la consolidation de ces dettes et 
créances interétablissements, il subsiste (
13) une différence 
inexpliquée de 30.319,90 euros entre les dettes interétablis-sements et les créances interétablissements.
Sur ce point, les responsables d’Actiris ont indiqué que 
la réconciliation de ces comptes nécessitait un important travail de nettoyage des écritures du passé. Faute de temps, la tâche ne pourra être ﬁ nalisée pour les comptes 2008, mais 
l’Ofﬁ ce s’est engagé à le faire pour la clôture des comptes 
2009.
(13) À l’occasion du contrôle des comptes annuels 2005, la Cour avait fait 
observer que les soldes des comptes 403 et 443 ne s’annulaient pas, tant au niveau de l’Établissement I Actiris que pour l’ensemble des Établissements. Pour l’exercice 2005, la consolidation aboutissait à un écart de 261.666,56 euros. L’Of ﬁ ce s’était engagé à analyser et 
corriger ces comptes interétablissements. Ce travail de réconcilia-tion avait déjà permis de réduire ces divergences pour la clôture des comptes 2006 – lettres du 13 juin 2007.  — 14 — A-150/1  – 2010/2011
4.2 Verrichtingen in verband met de transitrekening
Sinds 2005 werkt de BGDA mee aan het systeem voor 
de centralisering van de thesaurieën in het kader van ener-zijds een tripartiete overeenkomst die op 20 december 2004 werd gesloten tussen het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, Dexia en de BGDA, en anderzijds in het kader van een bi-partiete overeenkomst die de praktische modaliteiten van die ﬁ nanciële centralisatie vastlegt en die op 1 januari 2005 
werd ondertekend door het gewest en de BGDA.
In de rekeningen van het gewest bedroeg het beschikba-
re saldo, binnen de gewestelijke thesaurie, voor de transit-rekening van de BGDA 43.355.093,60 euro op 31 decem-ber 2006 en 58.073.920,94 euro op 31 december 2007.
Aangezien de bedragen op die rekening ter beschikking 
staan van de BGDA en in de uitvoeringsrekening van de gewestelijke begroting werden aangerekend als begrotings-uitgaven, zou de BGDA die bedragen in principe als begro-tingsontvangsten en opbrengsten moeten registreren in zijn economische boekhouding.
In de rekeningen van Actiris worden de fondsen die het 
gewest ter beschikking heeft gesteld, geboekt op een bij-zondere vorderingsrekening onder de noemer « schuldvor-dering ten aanzien van het FCCB » (
14). Bij de heropening 
2007 is een globaal bedrag van 43.202.231,36 euro (15) 
in de rekeningen opgenomen. In vergelijking met de re-keningen van het gewest bestaat er een verschil van 152.862,24 euro.
Het verschil is te wijten aan een reeks van zeven stortin-
gen (
16) op de transitrekening door het gewest op 6 decem-
ber 2006, maar die in 2006 niet werden geboekt omdat de mededelingen op de overschrijvingen niet duidelijk waren. Naderhand heeft de instelling die bedragen uit het oog ver-loren. Actiris heeft zich ertoe verbonden die vergetelheid recht te zetten bij de afsluiting van de rekeningen 2008 en zou er ook op toezien dat de boekhoudkundige toestand van het gewest en die van de BGDA perfect in overeenstem-ming zijn wat betreft het saldo dat in de rekeningen moet worden geboekt onder de noemer « schuldvordering ten aanzien van het FCCB ».
Op 31 december 2007 vertoonde diezelfde rekening een 
debetsaldo van 59.921.058,70 euro, terwijl het beschikbare saldo op het niveau van de gewestelijke thesaurie slechts 58.073.920,94 euro bedroeg. Er is dus sprake van een te verantwoorden verschil van 1.847.137,76 euro.
(14) Financieel Coördinatiecentrum voor het Brussels Hoofdstedelijk Ge-
west.
(15) Op te splitsen in 42.842.231,39 euro voor Instelling I en 360.000 euro 
voor Instelling II.
(16) Op 6 december 2006 werden zeven stortingen gedaan (10.000, 
21.000, 21.000, 48.000, 25.000, 20.000 en 7.862,24 euro) voor een totaal bedrag van 152.862,24 euro.4.2 Opérations relatives au compte de transit
Depuis 2005, l’ORBEM participe au système de cen-
tralisation des trésoreries dans le cadre, d’une part, d’une convention tripartite passée le 20 décembre 2004 entre la Région de Bruxelles-Capitale, Dexia et l’ORBEM et, d’autre part, d’une convention bipartite du 1
er janvier 2005 
entre la Région et l’Of ﬁ ce, ﬁ xant les modalités pratiques de 
cette centralisation ﬁ nancière.
Dans les comptes de la Région, le solde disponible, au 
sein de la trésorerie régionale, pour le compte de transit de l’ORBEM se montait à 43.355.093,60 euros au 31 décem-bre 2006 et à 58.073.920,94 euros au 31 décembre 2007.
Étant donné que les montants mis à la disposition de 
l’Ofﬁ ce sur ce compte ont été imputés comme dépenses 
budgétaires au compte d’exécution du budget de la Région, ces sommes devraient être enregistrées par l’organisme comme recettes budgétaires et produits dans sa comptabi-lité économique.
Dans les comptes d’Actiris, les fonds mis à disposition 
par la Région sont comptabilisés sur un compte de créance particulier intitulé « créance sur le CCFB (
14) ». À la réou-
verture 2007, un montant global de 43.202.231,36 euros a été repris dans les comptes (
15). Par rapport aux comptes de 
la Région, il existe un écart de – 152.862,24 euros.
Cette différence résulte d’une série de sept verse-
ments (16) effectués par la Région sur le compte de transit 
le 6 décembre 2006, mais qui n’avaient pas été comptabili-sés en 2006 en raison des libellés peu clairs mentionnés en communication. Par la suite, ces versements ont été perdus de vue par l’organisme. Actiris s’est engagé à régulariser cet oubli lors de la clôture des comptes 2008 et à veiller, par la même occasion, à s’assurer de la parfaite concordance entre les situations comptables de la Région et de l’Of ﬁ ce 
quant au solde à comptabiliser dans les comptes au titre de « créance sur le CCFB ».
Au 31 décembre 2007, le même compte présente un 
solde débiteur de 59.921.058,70 euros, alors qu’au niveau de la trésorerie régionale, le solde disponible n’est que de 58.073.920,94 euros. La différence à justi ﬁ er est de 
1.847.137,76 euros.
(14) Centre de coordination ﬁ nancière pour la Région de Bruxelles-Capi-
tale.
(15) Soit 42.842.231,39 euros pour l’Établissement I et 360.000 euros 
pour l’Établissement II.
(16) Sept versements de respectivement 10.000, 21.000, 21.000, 48.000, 
25.000, 20.000 et 7.862,24 euros effectués le 6 décembre 2006 pour un montant total de 152.862,24 euros. — 15 — A-150/1  – 2010/2011
Dat nieuwe verschil is ontstaan doordat op 17 december 
2007 op basis van de vastgestelde rechten een subsidie van 2.000.000 euro is geboekt voor de KMO’s beoogd in de koninklijke besluiten nrs. 123 en 258 met betrekking tot het jaar 2007 (
17). In casu heeft het gewest die som pas op de 
transitrekening van de BGDA gestort op 10 januari 2008. Vandaar het globale verschil van 1.847.137,76 euro, name-lijk 2.000.000 euro min 152.862,24 euro.
Om het saldo van de rekening met betrekking tot de 
schuldvordering ten aanzien van het FCCB gemakkelijk te kunnen vergelijken met het bedrag dat werkelijk be-schikbaar is op de transitrekening van de BGDA, heeft het Rekenhof aanbevolen twee afzonderlijke rekeningen te ge-bruiken in rubriek 410 « te ontvangen subsidies », namelijk één voor de transitrekening en één voor de vastgestelde rechten.
De BGDA verklaart dat het met die aanbeveling al reke-
ning heeft gehouden voor de rekeningen 2008.
4.3 Beheer van de schuldvorderingen
4.3.1 Methodologisch probleem
Bij sommige vorderingsrekeningen (bv. 400300 « diver-
se debiteuren », 410201 « ontvangsten ESF (
18) », 410181 
« terugbetaling Geco (19) FOREM » en 410101 « toelage 
van het ministerie van Werkgelegenheid en Arbeid ») zijn de ﬁ nanciële bewegingen die voortvloeiden uit de inning 
van ontvangsten, uitgevoerd vóór de bijbehorende schuld-vordering in het boekhoudprogramma werd ingevoerd. In een dergelijk systeem hangt de registratie van schuldvor-deringen af van de ﬁ nanciële bewegingen, wat geen enkele 
garantie biedt op het vlak van de exhaustiviteit van de in-ning van ontvangsten. Bovendien worden de rekeninguit-treksels meestal met twee of drie maanden vertraging in het boekhoudsysteem geregistreerd, wat de opvolging van de schuldvorderingen vertraagt. Het Rekenhof heeft dan ook aanbevolen de ontvangsten te boeken op basis van de vast-gestelde rechten.
(17) Koninklijke besluit nr. 123 van 30 december 1982 betreffende de 
indienstneming van werklozen voor bepaalde projecten van econo-mische expansie ten bate van kleine en middelgrote ondernemingen, en koninklijk besluit nr. 258 van 31 december 1983 betreffende de indienstneming van werklozen voor bepaalde bijstandsprojecten ten behoeve van kleine en middelgrote ondernemingen. Beide besluiten werden uiterlijk vanaf 1 februari 2009 voor het Brussels Hoofdste-delijk Gewest opgeheven door de organieke ordonnantie van 13 de-cember 2007 betreffende de steun ter bevordering van de economi-sche expansie.
(18) Europees Sociaal Fonds.(19) Gesubsidieerde contractuelen.Ce nouvel écart résulte de la comptabilisation, à la date 
du 17 décembre 2007 et sur la base des droits constatés, d’une subvention de deux millions d’euros relative aux PME visées par les arrêtés royaux 123 et 258 et concer-nant l’année 2007 (
17). En l’espèce, ce montant n’a été ef-
fectivement versé par la Région sur le compte de transitORBEM que le 10 janvier 2008, d’où une différence globa-le de 1.847.137,76 euros, soit deux millions d’euros moins 152.862,24 euros.
Aﬁ n de permettre une comparaison aisée entre le solde 
du compte relatif à la créance sur le CCFB et le montant réellement disponible sur le compte de transit ORBEM, la Cour a recommandé l’utilisation de deux comptes distincts dans la rubrique « subsides à recevoir », un pour le compte de transit et un pour les droits constatés.
L’Ofﬁ ce a indiqué qu’il avait déjà été tenu compte de 
cette recommandation pour les comptes 2008.
4.3 Gestion des créances
4.3.1 Problème méthodologique
Pour certains comptes de créances (exemples : 400300 
« débiteurs divers », 410201 « recettes FSE (
« remboursement ACS (19) FOREM », 410101 « subside 
du ministère de l’Emploi et du Travail »), les mouvements ﬁ nanciers résultant de la perception de recettes sont anté-
rieurs à l’encodage de la créance correspondante dans le lo-giciel comptable. Dans un tel système, l’enregistrement des créances dépend des mouvements ﬁ nanciers, ce qui n’offre 
aucune garantie quant à l’exhaustivité de la perception des recettes. Par ailleurs, les extraits de compte sont générale-ment enregistrés avec deux à trois mois de retard dans le logiciel comptable, ce qui retarde le suivi de ces créances. La Cour a par conséquent recommandé de comptabiliser ces recettes sur la base des droits constatés.
(17) Arrêtés royaux n° 123 du 30 décembre 1982 relatif à l’engagement 
de chômeurs affectés à certains projets d’expansion économique au bénéﬁ ce de petites et moyennes entreprises et n° 258 du 31 décembre 
1983 relatif à l’engagement de chômeurs affectés à certains projets d’assistance aux petites et moyennes entreprises. Ces deux arrêtés ont été abrogés, pour la Région de Bruxelles-Capitale, à dater du 1
er février 2009 au plus tard, par l’ordonnance organique du 13 dé-
cembre 2007 relative aux aides pour la promotion de l’expansion économique.
(18) Fonds social européen.
(19) Agents contractuels subventionnés.  — 16 — A-150/1  – 2010/2011
4.3.2 Bijzonder geval : de voorschotten Geco-DSP  (20)
Het Rekenhof heeft in de eerste plaats een algemeen 
probleem vastgesteld op het niveau van de functieschei-ding binnen de dienst Geco : alle dossierbeheerders van de dienst Geco hebben, met uitzondering van de bankgege-vens, onbeperkt toegang tot de informatie in de software (Arno)  voor het beheer van dat programma. Om meer grip 
te krijgen op de risico’s die gepaard gaan met het beheer van dergelijke dossiers, heeft het Rekenhof aanbevolen voor de dienst Geco de onverenigbare functies vast te stel-len en een structuur uit te bouwen die garandeert dat be-paalde functies duidelijk gescheiden blijven. Zo moet de toegang tot de gegevensbank van werkgevers/begunstigden (meer bepaald van bankrekeningen) zich beperken tot daar-toe aangewezen medewerkers.
De dienst overweegt ervoor te zorgen dat gegevens met 
betrekking tot derden alleen kunnen worden gewijzigd op basis van een geschreven stuk afkomstig van de wettelijk verantwoordelijke van de gesubsidieerde entiteit.
In verband met de terugvordering van de voorschotten 
heeft het Rekenhof vastgesteld dat voorschotten zijn gestort aan de projectpromotoren voor de premies met betrekking tot bepaalde Geco- en DSP-programma’s. Die voorschotten stemmen ongeveer overeen met een maandvergoeding voor de betrokken post.
De verantwoordelijken van Actiris hebben gesignaleerd 
dat een onderscheid moet worden gemaakt tussen de voor-schotten voor DSP enerzijds – die zuiver manueel zijn, niet in het Arno -programma zitten en waarvoor automatische 
terugvorderingen pas mogelijk zullen zijn als wordt uitge-zocht wat al is teruggevorderd en wat niet – en anderzijds de voorschotten voor de Geco-programma’s, die integraal in het Arno -programma zitten.
Alle voorschotten die in het vorige systeem Amaril 
(oude software voor het beheer van de Geco-programma’s) werden gestort, zijn opgenomen in een Excel -bestand dat 
wordt beheerd door de dienst Geco. Het bestand vermeldt welke manuele terugvorderingen zijn uitgevoerd in Arno  
en welke voorschotten er werden gestort voor overeenkom-sten die niet meer bestonden of voor posten die al waren ge-schrapt op het moment dat de gegevens uit Amaril  werden 
overgezet naar Arno  en die bijgevolg niet opnieuw in Arno 
konden worden opgenomen.
De regelgeving bepaalt dat voorschotten die werden 
toegekend voor overeenkomsten en/of posten die achteraf zijn geschrapt, ofwel rechtstreeks bij de werkgever moeten worden teruggevorderd, ofwel moeten worden teruggevor-derd op andere posten die nog openstaan in Arno . Bij de 
controles werd aan de controleur van het beheer gevraagd een raming te maken van het bedrag aan nog terug te vor-deren voorschotten.
(20) Doorstromingsprogramma.4.3.2 Cas particulier des avances ACS-PTP (20)
La Cour a tout d’abord relevé un problème général au 
niveau de la séparation des fonctions au sein du service ACS puisque, à l’exception des données bancaires, tous les gestionnaires de dossiers du service ACS ont un accès sans restriction aux données du logiciel ( Arno ) relatif à la ges-
tion de ce programme. A ﬁ n de mieux maîtriser les risques 
inhérents à la gestion de tels dossiers, la Cour a recomman-dé de dé ﬁ nir pour le service ACS des incompatibilités de 
fonctions et de mettre en place une structure garantissant une séparation claire de certaines fonctions, entre autres en limitant l’accès à la signalétique des employeurs/bé-néﬁ ciaires (et en particulier aux comptes bancaires) à des 
agents dûment désignés.
À cet égard, le service envisage notamment de n’auto-
riser des modi ﬁ cations aux données relatives aux tiers que 
sur la base d’un écrit provenant du responsable légal de l’entité subsidiée.
Ensuite, concernant la récupération des avances, la Cour 
a constaté que, pour les primes relatives à certains program-mes ACS et PTP, des avances sont versées aux promoteurs de projets. Ces avances correspondent à environ un mois d’intervention pour le poste concerné.
Les responsables d’Actiris ont signalé qu’il fallait faire 
une distinction entre les avances PTP – qui sont purement manuelles, n’ont pas été reprises dans le système Arno  et 
pour lesquelles une récupération automatique ne sera pos-sible que lorsque le nettoyage et le tri entre ce qui est en-core à récupérer et ce qui l’a déjà été auront été faits – et les avances ACS, qui se retrouvent intégralement dans le système Arno .
L’ensemble des avances versées précédemment via le 
logiciel Amaril  (ancien logiciel servant à la gestion des 
programmes ACS) sont reprises dans un ﬁ chier Excel  géré 
par le service ACS. Ce ﬁ chier mentionne notamment les 
récupérations manuelles effectuées dans Arno  ainsi que les 
avances versées pour des conventions qui n’existaient plus ou pour des postes qui avaient déjà été supprimés au mo-ment de la réintroduction des données Amaril  dans le sys-
tème Arno  et qui n’avaient, dès lors, pu être réintroduites 
dans ce dernier logiciel.
Réglementairement, les conventions et/ou les postes 
ayant été supprimés, les avances y afférentes préalablement accordées doivent être soit réclamées directement auprès des employeurs, soit récupérées sur d’autres postes encore ouverts dans Arno . Lors des contrôles, une estimation du 
montant de ces avances restant à récupérer a été demandée au contrôleur de gestion.
(20) Programme de transition professionnelle. — 17 — A-150/1  – 2010/2011
Het globale bedrag van de voorschotten die via Amaril 
werden betaald en die in het Excel -bestand zijn opgeno-
men, beloopt 5.430.000 euro, waarvan eind 2008 nagenoeg 1.690.000 euro (31 %) was teruggevorderd.
Op het niveau van de rekeningen van de instelling wil de 
BGDA die voorschotten niet als schuldvorderingen boeken in de economische boekhouding, omdat er dan tezelfdertijd een equivalente ontvangst (vastgesteld recht) moet worden geboekt in de begrotingsboekhouding, terwijl de ontvangst in feite pas veel later wordt geïnd, namelijk op het moment dat de Geco-werknemer zijn functie beëindigt.
Momenteel worden alleen de voorschotten waarvoor de 
dienst Geco een terugvorderingsbevel heeft opgesteld, op-genomen bij de schuldvorderingen. Op 31 december 2007 ging het om een bedrag van 225.000 euro.
In verband met de boekhoudkundige registratie van de 
voorschotten heeft het Rekenhof opgemerkt dat alle voor-schotten waarvoor de overeenkomsten en/of de posten werden geschrapt, als schuldvorderingen moeten worden geboekt in de boekhouding. Ze vertegenwoordigen immers sommen die de werkgevers onbetwistbaar verschuldigd zijn. Dat is zeker het geval voor de voorschotten van Ama-
ril die niet opnieuw konden worden ingevoerd in het Arno -
programma. Van die laatste zal Actiris voor elk voorschot de graad van solvabiliteit moeten evalueren en bepalen in hoeverre ze dubieus en zelfs oninvorderbaar zijn. Het lijkt immers onontbeerlijk ze als schuldvorderingen te boeken om de beheersbeslissingen te motiveren die op dat vlak no-dig zijn.
De BGDA moet in het algemeen al de gestorte voor-
schotten kennen en vermelden. Het Rekenhof beveelt daar-toe aan de gestorte voorschotten voor de nog steeds inge-vulde posten op zijn minst als rechten en verbintenissen buiten balans te boeken (
21).
Bij de afsluitverrichtingen zouden bovendien alle niet-
verschuldigde bedragen als schuldvorderingen moeten worden geboekt (dubbele betalingen, betalingen tegen niet-gerechtvaardigde schalen, enz.). Dat geldt ook voor de voorschotten die betrekking hebben op het afgelopen jaar en die nog via het Arno -programma moeten worden gere-
cupereerd op de premies van het voorbije boekjaar of van voorbije boekjaren.
Eind 2007 vertegenwoordigden die schuldvorderingen 
(te recupereren voorschotten en niet-verschuldigde bedra-gen) een totaal bedrag van 350.000 euro. In de praktijk zou die schriftuur globaal kunnen gebeuren.
Bij het afsluiten van het boekjaar 2008 zou dat bedrag 
echter lager moeten liggen omdat de dienst Geco dan is begonnen met een analyse om die voorschotten en niet-ver-schuldigde bedragen zoveel mogelijk te recupereren.
(21)  Minstens één keer per jaar, bij de afsluitverrichtingen.Le montant global des avances payées par le biais 
d’Amaril  et reprises dans le ﬁ chier Excel  se chiffre à 
5.430.000 euros, dont environ 1.690.000 euros (soit 31 %) avaient pu être récupérés ﬁ n 2008.
Au niveau des comptes de l’organisme, l’Of ﬁ ce ne sou-
haite pas comptabiliser ces avances sur créances en comp-tabilité économique, car cela impliquerait d’enregistrer concomitamment une recette équivalente (droit constaté) en comptabilité budgétaire, alors que cette recette ne serait perçue que beaucoup plus tard, au moment de la sortie de fonction du travailleur ACS.
À l’heure actuelle, seules les avances qui font l’objet 
d’un ordre de récupération établi par le service ACS sont reprises en créances. Elles se montaient à 225.000 euros au 31 décembre 2007.
Concernant l’enregistrement comptable des avances, la 
Cour a fait observer que la totalité des avances pour les-quelles les conventions et/ou les postes sont supprimés de-vraient être enregistrées comme créances en comptabilité. En effet, elles représentent des sommes incontestablement dues par les employeurs. C’est notamment le cas pour les avances introduites dans le système Amaril  qui n’ont pas 
pu être réintroduites dans le système Arno . Pour ces der-
nières, il incombera toutefois à Actiris d’évaluer leur degré de solvabilité et leur caractère plus ou moins douteux voire irrécouvrable. En effet, leur comptabilisation en tant que créances apparaît indispensable pour motiver les décisions de gestion qui doivent être prises à leur égard.
D’une manière générale, l’Of ﬁ ce doit connaître et ren-
seigner l’ensemble des avances versées. À cet effet, la Cour a recommandé de comptabiliser (
21), au moins en droits et 
engagements hors bilan, les avances versées pour les postes toujours occupés.
Par ailleurs, lors des travaux de clôture, il convient éga-
lement de comptabiliser en créances tous les indus (dou-bles paiements, paiements à des barèmes non justi ﬁ és, etc.) 
ainsi que les avances qui concernent l’année écoulée et qui doivent encore être récupérées via le logiciel Arno  sur les 
primes du ou des exercice(s) suivant(s).
Fin 2007, ces créances (avances à récupérer et indus) re-
présentaient un montant total de l’ordre de 350.000 euros. Pratiquement, cette écriture pourrait être passée globale-ment.
À la clôture de l’exercice 2008, ce montant était tou-
tefois moins élevé, car le service ACS a entrepris depuis lors tout un travail d’analyse visant à récupérer autant que possible ces avances et ces indus.
(21) Au minimum une fois l’an, au moment de la clôture.  — 18 — A-150/1  – 2010/2011
4.4 Personeelskosten
4.4.1 Gebruik van collectieve boekingen
De betalingsbevelen voor zowel de personeelskosten 
van Actiris als voor de tegemoetkomingen met betrekking tot de Geco-werknemers worden door het Arno -programma 
aangemaakt. Vervolgens worden de gegevens via een inter-face globaal geregistreerd in het Pia-boekhoudprogramma, 
met als gevolg dat de boekhouding niet alle ﬁ nanciële be-
wegingen ten opzichte van derden vermeldt, aangezien ter zake alleen samenvattende schrifturen worden uitgevoerd.
De gegevensbanken van derden in verband met de per-
soneelsleden en de begunstigden van de Geco-tegemoetko-mingen worden bovendien door de boekhouding niet be-heerd in het boekhoudprogramma, maar gedecentraliseerd door de Geco-diensten en de diensten « wedden en lonen » in het Arno -programma. Het Rekenhof merkt op dat bij een 
dergelijke organisatie bijzondere aandacht moet worden besteed aan de functiescheiding en aan de interne controle binnen de diensten die de gegevensbanken beheren.
4.4.2 Corrigerende RSZ-aangiften 
Bij controles is gebleken dat weinig of geen corrigeren-
de DMFA (
22) werden opgesteld sedert 2003, toen gestopt 
werd met het systeem van de papieren RSZ-aangifte. De in-stelling loopt bijgevolg het risico dat ze door de RSZ boetes krijgt opgelegd wegens laattijdige aangiften. In dergelijke omstandigheden zou het, rekening houdend met de moge-lijke ﬁ nanciële impact van dergelijke boetes, verstandig 
zijn dat Actiris dat risico zou inschatten om in voorkomend geval een behoorlijke voorziening aan te leggen om de ge-schatte toekomstige kosten te dekken.
In dat verband hebben de verantwoordelijken van Acti-
ris onderstreept dat de DMFA pas sedert 2006 door de RSZ worden uitgegeven en dat de instelling het bedrag van zo’n voorziening niet kan inschatten omdat elke nieuwe corri-gerende DMFA nieuwe rechtzettingen voor het verleden impliceert. Om die onzekerheid te verhelpen, zullen bij de RSZ stappen worden ondernomen om tot een akkoord te komen om het verleden de ﬁ nitief te kunnen afsluiten.
4.4.3 Noodzakelijke toetsing van de gegevens in verband 
met de lonen en de sociale lasten 
De dienst lonen en wedden gaat jaarlijks na of de be-
lasting ﬁ ches overeenstemmen met de individuele gegevens 
uit het Arno -programma.
De dienst probeert bovendien sedert het derde trimester 
van 2008 de overeenstemming te veri ﬁ ëren tussen ener-
zijds de boekingen in Pia (uitgevoerde betalingen), de via 
(22)  Multifunctionele RSZ-aangiftes.4.4 Charges de personnel
4.4.1 Recours à des enregistrements collectifs
Les ordres de paiements relatifs tant aux charges de 
personnel Actiris qu’aux interventions relatives aux tra-vailleurs ACS sont générés par le logiciel Arno . Ensuite, 
les données sont enregistrées globalement dans le logiciel comptable Pia par le biais d’une interface. Il en résulte que 
la comptabilité ne fait pas état de tous les mouvements ﬁ -
nanciers vis-à-vis des tiers puisqu’en cette matière, seules des écritures récapitulatives globales sont passées.
Par ailleurs, les signalétiques des tiers concernant les 
membres du personnel et les béné ﬁ ciaires des interventions 
ACS ne sont pas gérées par la comptabilité dans le logiciel comptable mais décentralisées et tenues par les services ACS et « salaires et traitements » dans le logiciel Arno . La 
Cour relève qu’une telle organisation implique qu’une at-tention particulière soit portée à la séparation des fonctions et au contrôle interne au sein même des services gestionnai-res des signalétiques.
4.4.2 Déclarations recti ﬁ catives à l’ONSS
Les contrôles ont mis en évidence le fait que peu de 
DMFA (
22) recti ﬁ catives ont été établies depuis 2003, année 
de l’abandon du système de la déclaration papier à l’ONSS. Par conséquent, l’organisme encourt le risque de se voir appliquer par l’ONSS des amendes pour déclarations tar-dives. Dans de telles circonstances et compte tenu de l’im-pact ﬁ nancier que peut engendrer la perception de pareilles 
amendes, il serait judicieux qu’Actiris évalue ce risque a ﬁ n 
de constituer, le cas échéant, une provision pour couvrir la charge future estimée.
À ce propos, les responsables d’Actiris ont signalé que 
les DMFA ne sont émises par l’ONSS que depuis 2006 et que l’organisme n’est pas capable d’estimer le montant d’une telle provision, car chaque nouvelle DMFA recti ﬁ -
cative implique de nouvelles recti ﬁ cations pour le passé. 
Aﬁ n de mettre un terme à cette incertitude, des démarches 
seront faites auprès de l’ONSS a ﬁ n d’aboutir à un accord 
qui permette de clôturer dé ﬁ nitivement le passé.
4.4.3 Indispensable recoupement des données relatives 
aux salaires et charges sociales
Le service salaires et traitements véri ﬁ e annuellement la 
correspondance entre les ﬁ ches ﬁ scales et les données indi-
viduelles contenues dans le logiciel Arno .
En outre, le même service essaye de véri ﬁ er, depuis le 
troisième trimestre 2008, la concordance entre, d’une part, les enregistrements comptables dans Pia (paiements effec-
(22) Déclarations multifonctionnelles à l’ONSS. — 19 — A-150/1  – 2010/2011
de interface te verwerken bestanden en de gegevens van het 
Arno -programma voor personeelsbeheer, en anderzijds de 
trimestriële RSZ-aangiften (DMFA) en de boekhouding.
V oordien werd die overeenstemming niet systematisch 
gecheckt door de instelling.
4.4.4 Analyse van de rekeningen van derden in verband 
Eind 2007 vertoonden sommige derdenrekeningen in 
verband met lonen en sociale lasten aanzienlijke debet- en creditsaldi.
De verantwoordelijken van de BGDA hebben er even-
wel op gewezen dat het probleem voor 2008 werd geregeld en dat er in dat jaar geen debetsaldi meer zullen zijn voor de subklasse 45.
Er bestaat sedert het einde van het boekjaar 2004 even-
eens een onverklaard debetsaldo van enkele duizenden euro op de rekening 455000 « nettobezoldigingen personeel ».
Wat betreft het DAC-programma, worden de lonen en 
sociale lasten van de laatste vijf personen die in dat pro-gramma werken, niet meer betaald door Actiris, maar door een sociaal secretariaat. Eind 2007 bleken echter nog heel wat niet-gesaldeerde rekeningen in verband met dat pro-gramma aanwezig te zijn in de boekhouding van de instel-ling. Soms is het al verschillende jaren geleden dat er nog bewegingen op die rekeningen waren, dus die rekeningen zouden zo snel mogelijk de ﬁ nitief moeten worden gesal-
deerd.
Over het algemeen waren de saldi van de rekeningen 45 
niet volledig gerechtvaardigd bij het afsluiten van het boek-jaar.
4.4.5 Probleem met de interface tussen het Arno -program-
ma en het boekhoudprogramma Pia
Bij het afsluiten van de jaarrekeningen 2007 dienden 
correctieboekingen te gebeuren om bedragen over te heve-len van rekening 459500 « Kas voor weduwen en wezen » naar rekening 459900 « Pensioenfonds ».
Dergelijke schrifturen moeten worden uitgevoerd omdat 
er een probleem is met de interface tussen het Arno -pro-
gramma en het Pia-programma. De interface maakt in casu 
niet de juiste uitsplitsing tussen die twee rekeningen. De instelling veri ﬁ eert overigens of het programma in over-
eenstemming is met de wet op het vlak van het pensioen-fonds.
De instelling moet alles in het werk stellen om het pro-
bleem met de interface zo snel mogelijk op te lossen.tués), les ﬁ chiers à interfacer et les données du logiciel de 
gestion du personnel Arno  et, d’autre part, les déclarations 
trimestrielles à l’ONSS (DMFA) et la comptabilité.
Précédemment, cette concordance n’était pas systémati-
quement véri ﬁ ée par l’organisme.
4.4.4 Analyse des comptes de tiers relatifs aux salaires et 
charges sociales
Fin 2007, certains comptes de tiers relatifs aux salaires 
et charges sociales présentaient des soldes débiteurs et cré-diteurs importants.
Les responsables de l’Of ﬁ ce ont toutefois indiqué que le 
problème a été réglé pour 2008, exercice pour lequel il n’y aura plus de soldes débiteurs pour la sous-classe 45.
Depuis la ﬁ n de l’exercice 2004, il existe également un 
solde débiteur inexpliqué de quelques milliers d’euros sur le compte 455000 « rémunérations nettes personnel ».
Par ailleurs, en ce qui concerne le programme TCT, le 
versement des salaires et charges sociales des cinq der-nières personnes concernées par ce programme n’est plus opéré par Actiris, mais est effectué par un secrétariat so-cial. Il apparaît toutefois que, ﬁ n 2007, il subsistait dans 
la comptabilité de l’organisme de nombreux comptes non soldés concernant ce programme. Ces comptes ne sont plus mouvementés depuis parfois plusieurs années. Il convien-drait dès lors de faire diligence pour solder dé ﬁ nitivement 
ces comptes.
D’une manière générale, les soldes des comptes 45 
n’étaient pas entièrement justi ﬁ és au moment de la clôture 
de l’exercice.
4.4.5 Problème d’interface entre le logiciel Arno  et le logi-
ciel comptable Pia
Lors de la clôture des comptes annuels 2007, des écri-
tures de correction ont dû être passées pour transférer des montants du compte 459500 « caisse des veuves et orphe-lins » vers le compte 459900 « fonds de pension ».
La nécessité de passer de telles écritures résulte d’un 
problème d’interface entre les logiciels Arno  et Pia. En 
l’occurrence, l’interface ne réalise pas correctement la ven-tilation entre ces deux comptes. Par ailleurs, l’organisme vériﬁ e la conformité du logiciel avec la loi pour ce qui 
concerne le fonds de pension.
Il convient que l’organisme mette tout en œuvre pour 
résoudre au plus vite ce problème d’interface.  — 20 — A-150/1  – 2010/2011
De verantwoordelijken van de instelling wijzen erop dat 
het probleem met de interface werd opgelost voor de re-keningen van de boekjaren 2009 en volgende. Er moeten echter nog correcties worden uitgevoerd voor de reeds af-gesloten boekjaren, wat het bestaan van die saldi verklaart. Tegen het afsluiten van de rekeningen 2009 zal het nodige worden gedaan.
4.5 Huurwaarborgen en bankgaranties 
Er werd een verschil vastgesteld in de manier waarop 
Actiris en T- Brussels  (T-Service Interim) de verrichtingen 
boeken die samenhangen met de huurwaarborgen. In de twee gevallen worden ze geboekt op een rekening van ru-briek 288 (rubriek waarin het MGR voorziet voor de borg-tochten in contanten).
In de rekeningen van Actiris komen de op die rekenin-
gen verschuldigde intresten boven op het bedrag van de ini-tiële waarborg, terwijl daarmee in de ATO-rekeningen geen rekening is gehouden.
De vertegenwoordiger van ATO heeft erop gewezen dat 
het om vroegere Fortis-rekeningen ging, waarvoor de bank geen uittreksels toestuurde.
De bedragen die worden vastgelegd als huurwaarbor-
gen, nemen toe door het stijgend aantal plaatselijke anten-nes die Actiris opent, meestal in gehuurde gebouwen. Het saldo van de ﬁ nanciële vaste activa in rubriek 288 is aldus 
gestegen van 1.000 naar 55.053,26 euro voor het boekjaar 2007.
Het boeken van de aangroei door de intresten die de 
bank betaalt, biedt in dat opzicht als dubbel voordeel dat de principes van de getrouwheid en van de exhaustiviteit beter kunnen worden nageleefd en dat de overeenstemming tus-sen de verantwoordingsstukken (rekeningopgaven) en de saldi van de rekeningen kan worden verzekerd. Bovendien moeten de intresten, voor zover ze de ﬁ nitief zijn verwor-
ven, vanuit economisch en boekhoudkundig oogpunt wor-den gelijkgesteld met het hoofdbedrag.
V oor het attest van bankwaarborg ten belope van 
95.188 euro dat ATO heeft onderschreven door een jaarlijk-se commissie van 0,50 % te betalen aan de bank voor het gebouw dat de ATO-diensten aan het De Brouckereplein betrekken, heeft het Rekenhof aanbevolen dat als rechten en verplichtingen buiten de balans te boeken.
5 I
NTERNE  CONTROLE
Door de inwerkingtreding van de ordonnantie van 23 fe-
bruari 2006 voelt Actiris meer de noodzaak om over een doeltreffende en performante interne controle te beschik-ken.Les responsables de l’Of ﬁ ce signalent que le problème 
d’interface a été résolu pour les comptes des exercices 2009 et suivants. Toutefois, pour les exercices déjà clôturés, des rectiﬁ cations doivent encore être passées, d’où l’existence 
de ces soldes. Le nécessaire sera cependant fait pour la clô-ture des comptes 2009.
4.5 Garanties locatives et garanties bancaires
Une différence a été constatée dans la façon dont Acti-
ris et le T- Brussels  (T-Service Intérim) comptabilisent les 
opérations liées aux garanties locatives. Dans les deux cas, elles sont enregistrées sur un compte de la rubrique 288 (rubrique prévue par le PCMN pour les cautionnements en numéraire).
Dans les comptes d’Actiris, les intérêts dus sur ces comp-
tes viennent s’ajouter au montant de la caution initiale alors que dans les comptes d’ATO il n’en est pas tenu compte.
Le représentant d’ATO a indiqué qu’il s’agissait d’an-
ciens comptes Fortis pour lesquels des extraits n’étaient pas transmis par la banque.
Avec la multiplication des antennes locales ouvertes par 
Actiris, le plus souvent dans des immeubles pris en loca-tion, les montants immobilisés au titre de garanties locati-ves augmentent. Au cours de l’exercice 2007, le solde des immobilisations ﬁ nancières reprises à la rubrique 288 est 
ainsi passé de 1.000 à 55.053,26 euros.
La comptabilisation des accroissements liés au paie-
ment des intérêts par la banque présente le double avantage d’assurer un plus grand respect des principes de ﬁ délité et 
d’exhaustivité ainsi que la concordance entre les pièces jus-tiﬁ catives (relevés de compte) et les soldes des comptes. En 
outre, dans la mesure où ils sont dé ﬁ nitivement acquis, les 
intérêts doivent, du point de vue économique et comptable, être assimilés au principal.
Quant à l’attestation de garantie bancaire d’un montant 
de 95.188 euros, souscrite par ATO moyennant le paiement à la banque d’une commission annuelle de 0,50 %, pour le bâtiment que ses services occupent place De Brouckère, la Cour a recommandé sa comptabilisation en droits et enga-gements hors bilan.
5 C
ONTRÔLE  INTERNE
5.1 Préambule
L’entrée en vigueur de l’ordonnance du 23 février 2006 
renforce pour Actiris la nécessité de disposer d’un contrôle interne ef ﬁ cace et performant. — 21 — A-150/1  – 2010/2011
V oor sommige activiteiten moeten bijzondere controle-
procedures worden ingesteld om de conformiteit, de doel-treffendheid en de veiligheid te waarborgen van zowel de uitgaven als de ontvangsten. Dat geldt zowel wegens de omvang van de bedragen in kwestie (bijvoorbeeld bij het departement Tewerkstellingsprogramma’s), als wegens de speciﬁ eke aard van sommige uitgaven (bijvoorbeeld bij 
het departement Facilities  dat is bevoegd voor werken en 
leveringen, voor overheidsopdrachten en voor uitgaven in verband met de dienst economaat – verbruiksgoederen, vaste activa, diverse kosten – of het departement Human Resources).
De directeur-generaal onderstreept in dat verband dat 
de human resources binnen Actiris werden geëvalueerd en toegewezen op basis van een externe audit, die echter geen rekening hield met de behoeften die voortvloeiden uit de tenuitvoerlegging van de bovenvermelde wetgeving. Het huidige personeelsbestand ligt daarenboven 38 voltijds equivalenten (VTE) lager dan de human resources die door de studie werden bepaald.
5.2 Interne audit
In artikel 80 van de organieke ordonnantie van 23 fe-
bruari 2006 wordt de opdracht van de interne audit gede-ﬁ nieerd. Er is al verschillende jaren een dergelijke dienst 
bij Actiris actief. In het raam van de herschikking van de instelling naar aanleiding van de tenuitvoerlegging van het beheerscontract werden 3,5 VTE toegewezen aan de dienst, die functioneel ressorteert onder de algemene directie, ter-wijl hij toch onafhankelijk blijft functioneren.
5.3 Boekhoudkundige controle 
Krachtens artikel 76 van de organieke ordonnantie van 
23 februari 2006 moet de boekhoudkundige controle on-afhankelijk zijn van de beheersdiensten die het initiatief hebben genomen voor de verrichtingen die worden gecon-troleerd en moet de controle worden uitgeoefend door de rekenplichtige. Die werd op 13 november 2007 door het beheerscomité van Actiris aangewezen met toepassing van artikel 89, 1
e lid, 3°, van de ordonnantie.
Het Rekenhof heeft naar aanleiding van de controle van 
de rekeningen 2007 vastgesteld dat een belangrijke reorga-nisatie van de directie Ondersteunende Diensten werd ge-realiseerd na de audit over de steun bij de tenuitvoerlegging van het beheerscontract van Actiris door de ﬁ rma PwC in 
de periode van 28 augustus tot 24 oktober 2007. Die audit heeft geleid tot de invoering van een nieuwe structuur, ge-baseerd op een duidelijke functiescheiding overeenkomstig de onverenigbaarheden die zijn vastgelegd in de regelge-ving en gelet op de risico’s die inherent zijn aan een derge-lijk departement.Certaines activités impliquent, soit en raison de l’impor-
tance des montants en cause (par exemple au département Programmes d’emploi), soit à cause de la spéci ﬁ cité de 
certaines dépenses (par exemple au département Facilities , 
qui est compétent pour les travaux et fournitures, les mar-chés publics et les dépenses relatives au service économat – consommables, immobilisés, frais divers – ou au départe-ment Gestion des ressources humaines), la mise en œuvre de procédures de contrôle particulières en vue de garantir la conformité, l’ef ﬁ cacité et la sécurité tant des dépenses 
que des recettes.
À cet égard, le directeur général a fait remarquer que 
l’évaluation et l’affectation des moyens humains au sein d’Actiris ont été établies sur la base d’un audit externe qui n’a pas tenu compte des besoins résultant de la mise en œuvre de la législation susmentionnée. De plus, à l’époque, les effectifs de l’Of ﬁ ce étaient inférieurs à concurrence de 
38 équivalents temps plein (ETP) aux moyens humains dé-ﬁ nis par cette étude.
5.2 Audit interne
La mission de l’audit interne est dé ﬁ nie à l’article 80 de 
l’ordonnance organique du 23 février 2006. Un tel service est opérationnel chez Actiris depuis plusieurs années. Dans le cadre de la réingénierie de l’organisme qui a été opérée dans le cadre de la mise en œuvre du contrat de gestion, 3,5 ETP ont été affectés à ce service, qui relève fonction-nellement de la direction générale tout en conservant une indépendance d’action.
5.3 Contrôle comptable
En vertu de l’article 76 de l’ordonnance organique du 
23 février 2006, le contrôle comptable doit être indépen-dant des services gestionnaires initiateurs des opérations et être exercé par le comptable. Celui-ci a été désigné le 13 novembre 2007, en application de l’article 89, alinéa 1
er, 
3°, de l’ordonnance, par le comité de gestion d’Actiris.
À l’occasion du contrôle des comptes 2007, la Cour a 
constaté qu’une importante réingénierie de la direction des services de support avait été opérée suite à l’audit concer-nant l’aide à la mise en œuvre du contrat de gestion d’Ac-tiris effectué par la société PwC du 28 août au 24 octobre 2007. Cet audit a en particulier abouti à l’adoption d’une nouvelle structure basée sur une séparation claire des fonc-tions, conformément aux incompatibilités prévues par la réglementation et eu égard aux risques inhérents à un tel département.  — 22 — A-150/1  – 2010/2011
Globaal waren die initiatieven bedoeld om de doelma-
tigheid en doeltreffendheid van de processen van Actiris te verbeteren door het aantal personen dat in contact staan met de cliënten van Actiris te maximaliseren en tegelijk de werking van Actiris te verbeteren.
In de praktijk heeft de reorganisatie van de diensten het 
aantal personeelsleden van de dienst Algemene Boekhou-ding verminderd. Bij het departement Financiën van de di-rectie Ondersteunende Diensten is het aantal personeelsle-den van de dienst Boekhouding en van de dienst Begroting en Thesaurie gedaald van 10,2 VTE (
23) naar 7,8 VTE, wat 
neerkomt op een daling van het personeelsbestand met na-genoeg 25 %.
De directeur-generaal betwist niet dat die cijfers juist 
zijn, maar onderstreept dat ze het resultaat zijn van een grondige analyse door de audit ﬁ rma.
Gelet op het belang dat wordt toegekend aan de boek-
houdkundige controle en rekening houdend met de veel-heid aan taken die het betrokken departement moet uitvoe-ren, heeft het Rekenhof aanbevolen erop toe te zien dat het departement dusdanig wordt georganiseerd dat het binnen de voorgeschreven termijnen de verschillende opgelegde opdrachten kan volbrengen.
In het geval van Actiris dient dit departement bovendien 
op het einde van het boekjaar alle saldi te verantwoorden die nog openstaan in de balansrekeningen (in het bijzonder de rekeningen van klasse 4 zowel op de actiefzijde als op de passiefzijde). Die verplichting geldt des te meer omdat er geen bedrijfsrevisor is en in het perspectief van de cer-tiﬁ cering van de rekeningen van de instelling door het Re-
kenhof.
6 O
VERHEIDSOPDRACHTEN
6.1 Draagwijdte van de controle 
Op basis van de facturen die Actiris in 2007 heeft be-
taald, werden de ﬁ nancieel signi ﬁ cantste leveranciers gese-
lecteerd. Aan de hand van een beknopte controle ging het Rekenhof na of zij de wetgeving voor overheidsopdrachten naleefden. Bij de controle werd onderzocht of er sprake was van :
– een oproep tot mededinging;
– een bijzonder bestek (BB) of een plaatsvervangend do-
cument;
– de motivering van de gekozen procedure en van de af-
wijkingen van de essentiële clausules van de algemene aannemingsvoorwaarden (AA V);
– selectie- en toekenningscriteria;– een gemotiveerde beslissing inzake de toewijzing van de 
opdracht;
(23)  Toestand op 24 oktober 2007.Globalement, ces initiatives de réingénierie visaient 
notam ment à améliorer l’ef ﬁ cience et l’ef ﬁ cacité des pro-
cessus d’Actiris en augmentant le nombre de personnes en contact avec ses clients tout en améliorant son fonctionne-ment.
Dans les faits, cette réorganisation des services a dimi-
nué les effectifs du service de la comptabilité générale. En effet, le département Finances au sein de la direction des services de support a vu ses effectifs passer, pour les com-posantes service comptabilité et service budget trésorerie, de 10,2 ETP à 7,8 ETP (
23), soit une diminution des effectifs 
de près de 25 %.
Si le directeur général ne conteste pas la réalité de ces 
chiffres, il souligne qu’ils sont le résultat d’une analyse ap-profondie réalisée par la société d’audit.
Vu l’importance accordée au contrôle comptable et la 
multiplicité des tâches qui relèvent de ce département, la Cour a recommandé de veiller à ce que son organisation lui permette de faire face dans les délais prescrits aux différen-tes missions qui lui incombent.
Dans le cas d’Actiris, il incombe en outre à ce dépar-
tement de justi ﬁ er, en ﬁ n d’exercice, l’ensemble des sol-
des qui restent ouverts au niveau des comptes de bilan (en particulier les comptes de la classe 4 à l’actif comme au passif). Cette obligation est d’autant plus importante en l’absence d’un réviseur d’entreprises et dans la perspective de la certi ﬁ cation des comptes de l’organisme par la Cour.
6 M
ARCHÉS  PUBLICS
6.1 Portée du contrôle
Sur la base des factures payées en 2007 par Actiris, une 
sélection des fournisseurs ﬁ nancièrement les plus signi ﬁ -
catifs a été opérée et un contrôle succinct du respect de la législation en matière de marchés publics a été réalisé pour ceux-ci. Ce contrôle a consisté à examiner l’existence :
– d’un appel à la concurrence;
– d’un cahier spécial des charges (CSC) ou d’un document 
en tenant lieu;
– de la motivation du choix de la procédure et des déro-
gations aux clauses essentielles du cahier général des charges (CGC);
– de critères de sélection et d’attribution;– d’une décision motivée d’attribution de marché;
(23) Situation au 24 octobre 2007. — 23 — A-150/1  – 2010/2011
– de naleving van sommige bepalingen bij de uitvoering 
(bijvoorbeeld op het vlak van borgtocht).
6.2 Procedures
Eind 2008 had de instelling geen speci ﬁ eke handlei-
ding opgesteld over de manier waarop de wetgeving voor overheidsopdrachten moet worden toegepast. De juridische dienst speelt de rol van adviseur bij de gunning van de opdrachten als een dossier hem voor advies wordt voor-gelegd.
In juli 2004 heeft de juridische dienst wel een nota voor 
de directeurs opgesteld met daarin een overzicht van de grote principes die in deze materie moeten worden nage-leefd. Recenter volgde een tweede nota, die onlangs is ge-integreerd in een algemenere procedurenota die is bestemd voor de gesubdelegeerde ordonnateurs.
De organieke ordonnantie van 23 februari 2006 belast de 
ordonnateurs (artikel 55) en de verantwoordelijken van de controle van de vastleggingen en vereffeningen (artikel 74) immers met de controle op de strikte regelmatigheid van de uitgaven.
De nieuwe nota over de procedures die de ordonnateurs 
moeten toepassen in het raam van de uitgaven en de ont-vangsten waarvoor ze verantwoordelijk zijn, gaat in op de problematiek van de bestellingen voor een overheidsop-dracht. Ze vermeldt echter niets over de opmaak van een BB. Rekening houdend met de techniciteit van de materie, zou moeten worden overwogen een procedure uit te werken die het visum van de juridische dienst verplicht stelt bij de opmaak van het BB (controle van de adequaatheid van de gekozen procedure, van de selectie- en toewijzingscriteria, controle van de verantwoording van de afwijkingen van de AA V , enz.) en later bij de toekenning van de opdracht (ve-riﬁ catie van de naleving van de selectie- en toekennings-
criteria, enz.).
De directeur-generaal heeft erop gewezen dat de juridi-
sche dienst aan een nieuwe procedurenota werkte en dat nu al vaststaat dat de dienst een advies moet uitbrengen over alle overheidsopdrachten alvorens ze worden gegund.
6.3 Bevindingen en aanbevelingen 
V oor de meeste onderzochte opdrachten voor een bedrag 
tussen 5.500 euro en 67.000 euro werd vastgesteld dat het BB – of een vervangend document – ontbrak. Evenmin werden de criteria voor kwalitatieve selectie en toekenning altijd duidelijk gede ﬁ nieerd.
Het Rekenhof heeft opgeroepen tot een strikte naleving 
van de principes en wettelijke bepalingen die de materie regelen, zoals de oproep tot mededinging, het feit dat een – de certaines clauses lors de l’exécution (par exemple en 
matière de cautionnement).
6.2 Procédures
Fin 2008, l’organisme n’avait pas rédigé de manuel spé-
ciﬁ que sur la façon d’appliquer la législation relative aux 
marchés publics. C’est le service juridique qui joue le rôle de conseiller lors de la passation des marchés lorsqu’un dossier lui est soumis pour avis.
En juillet 2004, une note rappelant les grands principes 
à respecter en cette matière avait toutefois été rédigée par le service juridique à l’intention des directeurs, puis une se-conde, plus récemment. Dernièrement, cette deuxième note a été intégrée dans une note de procédures plus générale rédigée à l’intention des ordonnateurs subdélégués.
En effet, l’ordonnance organique du 23 février 2006 
charge les ordonnateurs (article 55) et les responsables du contrôle des engagements et des liquidations (article 74) du contrôle de la stricte régularité des dépenses.
La nouvelle note de procédures à appliquer par les or-
donnateurs dans le cadre des dépenses et des recettes dont ils sont responsables aborde la problématique des comman-des dans le cadre d’un marché public. Elle n’aborde toute-fois pas la rédaction du CSC. Compte tenu de la technicité de la matière, une procédure imposant le visa du service juridique au moment de la rédaction du CSC (contrôle du caractère approprié du choix de la procédure, des critères de sélection et d’attribution, contrôle de la justi ﬁ cation des 
dérogations au CGC, etc.) et, ultérieurement, lors de l’at-tribution du marché (véri ﬁ cation du respect des critères de 
sélection et d’attribution, etc.) devrait être envisagée.
Le directeur général a signalé à ce propos qu’une nou-
velle note de procédures était en cours de rédaction au sein du service juridique et qu’il est d’ores et déjà acquis que tous les marchés publics devront recevoir l’avis de ce ser-vice avant d’être passés.
6.3 Observations et recommandations
Pour la plupart des marchés examinés d’un montant 
compris entre 5.500 et 67.000 euros, le CSC – ou un docu-ment en tenant lieu – faisait défaut. De même, des critères de sélection qualitative et d’attribution n’ont pas toujours été clairement dé ﬁ nis.
La Cour a appelé au strict respect des principes et des dis-
positions légales qui régissent cette matière : entre autres, l’appel à la concurrence, le fait qu’au-delà de 22.000 euros   — 24 — A-150/1  – 2010/2011
BB moet worden opgemaakt voor opdrachten van meer 
dan 22.000 euro exclusief btw en dat de keuze voor een onderhandelingsprocedure bij opdrachten van meer dan 67.000 euro exclusief btw alleen mogelijk is in de wette-lijk bepaalde gevallen en bovendien moet worden verant-woord. 
De verantwoordelijken van de dienst hebben erop gewe-
zen dat met de aanbevelingen van het Rekenhof rekening zal worden gehouden.
7 T-S
ERVICE  INTERIM
7.1 Consolidatie van de instellingen Axios, Outplace-
ment  en T-Service
De consolidatie in 2007 van de instellingen Axios, Out-
placement  en T-Service, dus de betalende activiteiten van 
Actiris, binnen de dienst met afzonderlijk beheer ATO, werd aan een onderzoek onderworpen, maar vergde geen bijzondere commentaar.
7.2 Kosten voor het statutair en contractueel personeel 
De personeelskosten van het jaar 2007 voor de instel-
ling ATO werden laattijdig in het boekhoudprogramma ge-boekt : de personeelskosten van januari tot november 2007 zijn pas vanuit Arno  naar Pia overgeheveld vanaf 14 de-
cember 2007 (de wedden van november 2007 werden inge-voerd op 14 januari 2008).
De instelling ATO betaalt bovendien aan Actiris de wed-
den terug die deze laatste instelling aan haar contractueel en statutair personeel heeft betaald op basis van verklarin-gen van schuldvordering opgesteld door Actiris. De ver-klaringen van schuldvordering voor de wedden 2007 heeft Actiris eind februari 2008 opgesteld.
Het was niet mogelijk de bedragen die de instelling 
Actiris aan ATO heeft gefactureerd, in overeenstemming te brengen met de personeelskosten die vanuit het Arno -
programma werden geïmporteerd. Er blijft immers een niet-gerechtvaardigd saldo bestaan op de rekening 443001 « schulden tegenover de BGDA ».
De verantwoordelijken van de BGDA hebben eraan her-
innerd dat er voor het boekjaar 2007 andere bronnen van verschillen zijn buiten de personeelskosten. V oor 2008 zijn er alleen nog de wedden en de problemen van het verleden. Het is materieel niet meer mogelijk de onontbeerlijke op-zoekingen te doen voor de afsluiting van 2008, maar voor de rekeningen 2009 zal het nodige worden gedaan.
Vanaf 2008 heeft de instelling ATO het beheer van haar 
contractueel personeel aan een sociaal secretariaat toever-trouwd.hors TV A la rédaction d’un CSC soit requise et qu’au-delà 
de 67.000 euros hors TV A le recours à la procédure négo-ciée doive être justi ﬁ é et strictement limité aux cas prévus 
par la réglementation.
Sur ce point, les responsables de l’Of ﬁ ce ont indiqué 
qu’il sera tenu compte des recommandations de la Cour.
7 T-S
ERVICE  INTÉRIM
7.1 Consolidation des établissements Axios, Outplace-
ment  et T-Service
La consolidation, en 2007, des établissements Axios, 
Outplacement  et T-Service, à savoir les activités payantes 
d’Actiris, au sein du service à gestion distincte ATO, a été examinée. Elle n’a donné lieu à aucun commentaire parti-culier.
7.2 Charges de personnel contractuel et statutaire
Les charges de personnel de l’année 2007 pour l’éta-
blissement ATO ont été comptabilisées tardivement dans le logiciel comptable. Les charges de personnel de janvier à novembre 2007 n’ont été importées d’ Arno  dans Pia qu’à 
partir du 14 décembre 2007 (rémunérations de novembre 2007 importées le 14 janvier 2008).
Par ailleurs, l’établissement ATO rembourse à Actiris les 
traitements payés par ce dernier à son personnel contractuel et statutaire sur la base de déclarations de créances établies par Actiris. Les déclarations de créances concernant les ré-munérations 2007 ont été établies ﬁ n février 2008 par Ac-
tiris.
Il n’a pas été possible d’établir la concordance entre les 
montants facturés par l’établissement Actiris à ATO et les charges de personnel importées en comptabilité depuis le logiciel Arno . En effet, il subsiste un solde non justi ﬁ é au 
niveau du compte 443001 « dettes envers l’ORBEM ».
Les responsables de l’Of ﬁ ce ont indiqué que, pour 
l’exercice 2007, il y avait d’autres sources de différences en dehors des charges de personnel. Pour l’année 2008, il n’y aurait plus que les rémunérations et les problèmes du passé. Il n’était matériellement plus possible d’effectuer les recherches indispensables pour la clôture 2008, mais le né-cessaire serait fait pour les comptes 2009.
À partir de 2008, ATO a con ﬁ é la gestion de son person-
nel contractuel à un secrétariat social. — 25 — A-150/1  – 2010/2011
1.4 BRUSSELS GEWESTELIJK HERFINANCIE-
RINGSFONDS V AN DE GEMEENTELIJKE THE-SAURIEËN – CONTROLE V AN DE REKENINGEN 2006 EN 2007 (
24)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 2006-2007 van het 
Brussels Gewestelijk Her ﬁ nancieringsfonds van de Ge-
meentelijke Thesaurieën onderzocht. Het heeft daarbij tekortkomingen in de begrotingsboekhouding vastge-steld.
1 J
URIDISCH  KADER
Het Brussels Gewestelijk Her ﬁ nancieringsfonds van 
de Gemeentelijke Thesaurieën (afgekort BGHGT) is een instelling van openbaar nut van categorie A, onderworpen aan de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van openbaar nut. Het BGHGT werd opgericht door de ordonnantie van 8 april 1993 (
25) en is 
belast met de ﬁ nanciering van de Brusselse gemeenten met 
moeilijkheden (opdracht 1). Zijn opdracht werd sinds mei 2002 (
26) uitgebreid met het optreden als ﬁ nancieel coördi-
natiecentrum  voor de gemeenten van het Brussels Gewest 
(opdracht 2).
 
2 M ETHODOLOGIE
In de loop van het eerste semester 2009 heeft het Re-
kenhof de rekeningen onderzocht die het BGHGT voor de periode 2006-2007 (
27) heeft afgelegd. De conclusies van 
die controle werden ter informatie en voor advies aan de instelling bezorgd. Het controleverslag werd vervolgens op 18 juni 2009 voorgelegd aan de minister belast met Finan-ciën en Begroting en aan de minister-voorzitter belast met Plaatselijke Besturen. De ministers hebben op 24 augustus 2009 geantwoord. Met dat antwoord is rekening gehouden in dit artikel.
3 V
ASTSTELLINGEN
3.1 Overschrijding limitatieve kredieten
De begrotingskredieten zijn in beginsel limitatief. Uit-
zonderingen zijn mogelijk op twee verschillende momen-ten in de begrotingscyclus. In de eerste plaats kan bij de totstandkoming van de begroting worden bepaald dat de begroting niet-limitatieve kredieten bevat, op voorwaarde 
(24) Dr 3.458.367.
(25) Houdende oprichting van het Brussels Gewestelijk Her ﬁ nancierings-
fonds van de Gemeentelijke Thesaurieën.
(26) Ordonnantie van 2 mei 2002 tot wijziging van de ordonnantie van 
8 april 1993 houdende de oprichting van het Brussels Gewestelijk Herﬁ nancieringsfonds van de Gemeentelijke Thesaurieën.
(27) In strijd met artikel 6, § 3, van de wet van 16 maart 1954 werd de 
termijn overschreden voor het overleggen van de rekeningen aan het Rekenhof, zijnde 31 mei van het jaar na dat van het beheer.1.4 FONDS RÉGIONAL BRUXELLOIS DE REFINAN-
CEMENT DES TRÉSORERIES COMMUNALES – CONTRÔLE DES COMPTES 2006 ET 2007 (
24)
La Cour des comptes a contrôlé les comptes 2006-
2007 du Fonds régional bruxellois de re ﬁ nancement des 
trésoreries communales. Elle a constaté des lacunes dans la comptabilité budgétaire.
1 C
ADRE  JURIDIQUE
Le Fonds régional bruxellois de re ﬁ nancement des tré-
soreries communales (FRBRTC) est un organisme d’intérêt public de la catégorie A au sens de la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public. Il a été créé par l’ordonnance du 8 avril 1993 (
25) et est char-
gé du ﬁ nancement des communes bruxelloises en dif ﬁ culté 
(mission 1). Depuis le mois de mai 2002 (26), cette mission 
a été élargie à l’intervention du Centre de coordination ﬁ -
nancière  en faveur des communes de la Région bruxelloise 
(mission 2).
2 M ÉTHODE
Au cours du premier semestre de l’année 2009, la Cour 
des comptes a examiné les comptes rendus par le FRBRTC pour la période 2006-2007 (
27). Les conclusions de ce 
contrôle ont été transmises à l’organisme pour information et pour avis. Ensuite, le rapport de contrôle a été transmis le 18 juin 2009 au ministre chargé des Finances et du Budget et au ministre-président chargé des Pouvoirs locaux. Les ministres ont répondu le 24 août 2009. Il a été tenu compte de cette réponse dans le présent article.
3 C
ONSTATA TIONS
3.1 Dépassement de crédits limitatifs
Les crédits budgétaires sont en principe limitatifs. Des 
exceptions peuvent être autorisées à deux stades différents du cycle budgétaire. Tout d’abord, au moment de l’élabo-ration du budget, il peut être décidé, moyennant l’accord du ministre dont l’organisme relève et du ministre des Fi-
(25) Ordonnance du 8 avril 1993 portant création du Fonds régional 
bruxellois de re ﬁ nancement des trésoreries communales.
(26) Ordonnance du 2 mai 2002 modi ﬁ ant l’ordonnance du 8 avril 1993 
portant création du Fonds régional bruxellois de re ﬁ nancement des 
trésoreries communales.
(27) En violation de l’article 6, § 3, de la loi du 16 mars 1954, le délai 
prévu pour la transmission des comptes à la Cour des comptes, à sa-voir le 31 mai de l’année qui suit celle de la gestion, a été dépassé.  — 26 — A-150/1  – 2010/2011
nances, de prévoir des crédits non limitatifs dans le bud-
get (28). Ensuite, un dépassement des crédits limitatifs peut 
être autorisé, avant toute mise à exécution, par le ministre dont l’organisme relève, de l’avis conforme du ministre des Finances ou de son délégué (
29).
La Cour des comptes a constaté un dépassement de cré-
dits dans le budget 2007, alors que la société n’a pu pro-duire aucune autorisation dans ce sens.
Dans le budget 2006, aucun dépassement de crédits n’a 
été constaté, mais les frais bancaires ont été déduits de l’ar-ticle budgétaire 413.04 intérêts créditeurs . La Cour des 
comptes a fait observer que porter des dépenses en déduc-tion de recettes est contraire au principe d’universalité, qui implique que toutes les recettes et dépenses, sans excep-tion, soient reprises dans le budget et dans le compte. 
Dans leur réponse (
30), les ministres ont signalé que, de-
puis l’année 2008, le compte de charges 6560 frais ban-
caires  a été scindé au niveau comptable en deux postes, 
à savoir les frais de transfert  et les frais de détention du 
compte , d’une part, et les intérêts débiteurs sur le compte à 
vue, d’autre part. Au niveau du budget, il a été prévu pour 
deux postes de dépenses de tenir compte des observations formulées par la Cour : l’un concerne les frais bancaires et l’autre, les intérêts débiteurs.
1.5 FONDS RÉGIONAL BRUXELLOIS DE REFINAN-
CEMENT DES TRÉSORERIES COMMUNALES – CONTRÔLE DES COMPTES DE L’ANNÉE 2008 (
31)
La Cour des comptes a contrôlé les comptes 2008 
du Fonds régional bruxellois de re ﬁ nancement des tré-
soreries communales. Elle a délivré une certi ﬁ cation 
sans réserve, avec paragraphe explicatif. Elle a toutefois formulé un certain nombre d’observations au sujet de la comptabilité et du ﬁ nancement.
1 C
soreries communales (FRBRTC) est un organisme admi-nistratif autonome (OAA) de première catégorie, régi par l’ordonnance organique du 23 février 2006 portant les dispositions applicables au budget, à la comptabilité et au
(28) Article 2 de la loi du 16 mars 1954.
(29) Article 5 de la loi du 16 mars 1954.(30) Lettre du 24 août 2009.(31) Dr 3.541.365.dat de minister van wie de instelling afhangt en de minister 
van Financiën daarmee instemmen (28). Daarnaast kan de 
minister van wie de instelling afhangt, vóór enige tenuit-voerlegging, een overschrijding toestaan van de limitatieve kredieten, op eensluidend advies van de minister van Fi-nanciën of zijn gemachtigde (
29).
Het Rekenhof stelde in de begroting voor 2007 een kre-
dietoverschrijding vast terwijl de vennootschap geen toe-stemming tot overschrijding ervan kon voorleggen.
In de begroting voor 2006 was er geen kredietoverschrij-
ding, maar werden de bankkosten in mindering gebracht van het begrotingsartikel 413.04 creditintresten . Het Re-
kenhof heeft opgemerkt dat het salderen van uitgaven met ontvangsten in strijd is met het universaliteitsbeginsel, dat impliceert dat alle ontvangsten en uitgaven, zonder uitzon-dering, in de begroting en in de rekening moeten worden opgenomen. 
In hun antwoord (
30) gaven de ministers aan dat 
sinds 2008 op boekhoudkundig vlak de lastenrekening 6560 bankkosten  werd opgesplitst in twee posten, name-
lijk de transfertkosten  en de kosten van aanhouden van de 
rekening , enerzijds, en de debetinteresten op zichtrekening, 
anderzijds. Op vlak van begroting werd in twee uitgaven-posten voorzien om rekening te houden met de opmerkin-gen van het Rekenhof : één voor de bankkosten en één voor de debetinteresten.
1.5 BRUSSELS GEWESTELIJK HERFINANCIE-
RINGSFONDS V AN DE GEMEENTELIJKE THE-SAURIEËN – CONTROLE V AN DE REKENINGEN 2008 (
31)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 2008 van het 
meentelijke Thesaurieën onderzocht. Het heeft daarbij een certi ﬁ catie zonder voorbehoud met verklarende pa-
ragraaf afgeleverd. Over de boekhouding en de ﬁ nan-
ciering heeft het echter een aantal opmerkingen gefor-muleerd.
1 J
Het Brussels Gewestelijk Her ﬁ nancieringsfonds van de 
Gemeentelijke Thesaurieën (afgekort BGHGT) is een au-tonome bestuursinstelling (ABI) van eerste categorie, on-derworpen aan de organieke ordonnantie van 23 februari 2006 houdende de bepalingen die van toepassing zijn op
(28) Artikel 2 van de wet van 16 maart 1954.
(29) Artikel 5 van de wet van 16 maart 1954.(30) Brief van 24 augustus 2009.(31) Dr 3.541.365. — 27 — A-150/1  – 2010/2011
de begroting, de boekhouding en de controle. Het BGHGT 
werd opgericht door de ordonnantie van 8 april 1993 (32) en 
is belast met de ﬁ nanciering van de Brusselse gemeenten 
met moeilijkheden (opdracht 1). Zijn opdracht werd sinds mei 2002 (
33) uitgebreid met het optreden als ﬁ nancieel 
coördinatiecentrum  voor de gemeenten van het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest (opdracht 2).
2 C ERTIFICERING
Het Rekenhof heeft de regelmatigheid, de waarachtig-
heid en de betrouwbaarheid van de algemene rekening 2008 van het BGHGT gecerti ﬁ ceerd (
34). Het heeft een 
certiﬁ catie zonder voorbehoud met verklarende paragraaf 
afgeleverd.
De eerste verklarende paragraaf wijst erop dat de alge-
mene rekening van het dienstjaar 2008 de eerste rekening 
is die het Rekenhof heeft gecerti ﬁ ceerd en het zich dus niet 
uitspreekt over de operaties die in de algemene rekeningen van de voorgaande jaren werden geboekt.
De tweede verklarende paragraaf betreft het ontbreken 
van de bijlage waarin artikel 62 van de organieke ordon-nantie voorziet en die deel uitmaakt van de algemene re-kening.
De certi ﬁ ceringsverklaring werd meegedeeld aan de 
voorzitster van het Brussels Hoofdstedelijk Parlement en aan de leden van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering met brieven van 6 januari 2010.
3 M
ETHODOLOGIE
In de loop van het tweede semester 2009 heeft het Re-
kenhof de rekeningen onderzocht die het BGHGT (35) voor 
2008 heeft afgelegd. De resultaten van die controle wer-den met de administratie besproken in de vergadering dd. 28 oktober 2009. Het controleverslag werd vervolgens aan de minister belast met Financiën en Begroting en aan de minister-voorzitter belast met Plaatselijke Besturen meege-deeld met brieven van 6 januari 2010. Het Rekenhof heeft nog geen antwoord ontvangen.
(32) Houdende oprichting van het Brussels Gewestelijk Her ﬁ nancierings-
(33) Ordonnantie van 2 mei 2002 tot wijziging van de ordonnantie van 
(34) Artikel 90, § 1, van de organieke ordonnantie van 23 februari 2006.(35) In strijd met artikel 90, § 1, van de organieke ordonnantie van 23 fe-
bruari 2006 werd de termijn overschreden voor het overleggen van de rekeningen aan het Rekenhof, zijnde 31 mei van het jaar na dat van het beheer.contrôle. Il a été créé par l’ordonnance du 8 avril 1993 (32) 
et est chargé du ﬁ nancement des communes bruxelloises en 
difﬁ culté (mission 1). Depuis le mois de mai 2002 (33), cette 
mission a été élargie à l’intervention du Centre de coordi-
nation ﬁ nancière  en faveur des communes de la Région de 
Bruxelles-Capitale (mission 2).
2 C ERTIFICATION
La Cour des comptes a certi ﬁ é la régularité, la sincérité 
et la ﬁ délité du compte général 2008 du FRBRTC (34). Elle 
a délivré une certi ﬁ cation sans réserve, assortie de deux pa-
ragraphes explicatifs. 
Le premier paragraphe explicatif attire l’attention sur le 
fait que le compte général de l’exercice 2008 est le pre-mier compte à être certi ﬁ é par la Cour et que celle-ci ne 
se prononce donc pas sur les opérations imputées dans les comptes généraux des années précédentes.
Le deuxième paragraphe explicatif concerne l’absence 
de l’annexe requise par l’article 62 de l’ordonnance organi-que et faisant partie du compte général. 
La certi ﬁ cation a été transmise à la présidente du Par-
lement de la Région de Bruxelles-Capitale ainsi qu’aux membres du gouvernement régional par lettres du 6 janvier 2010. 
3 M
ÉTHODE
Au cours du second semestre de l’année 2009, la Cour 
des comptes a examiné les comptes rendus par le FRBRTC pour l’année 2008 (
35). Les résultats de ce contrôle ont été 
discutés avec l’administration lors d’une réunion qui s’est tenue le 28 octobre 2009. Le rapport de contrôle a ensuite été transmis au ministre chargé des Finances et du Budget et au ministre-président chargé des Pouvoirs locaux par let-tres du 6 janvier 2010, auxquelles il n’a pas été répondu à ce jour.
(32) Ordonnance du 8 avril 1993 portant création du Fonds régional 
(33) Ordonnance du 2 mai 2002 modi ﬁ ant l’ordonnance du 8 avril 1993 
(34) Article 90, § 1er, de l’ordonnance organique du 23 février 2006.
(35) En violation de l’article 90, § 1er, de l’ordonnance organique du 
23 février 2006, le délai prévu pour la transmission des comptes à la Cour des comptes, à savoir le 31 mai de l’année qui suit celle de la gestion, a été dépassé.  — 28 — A-150/1  – 2010/2011
4 V ASTSTELLINGEN
4.1 Financiering
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat Brin ﬁ n, een dienst 
van de GIMB (36) die is belast met het beheer van alle boek-
houdkundige en ﬁ nanciële aspecten van het BGHGT, twee 
langetermijnoplossingen heeft voorgesteld om de stijgende marges het hoofd te bieden. Het gaat om de uitgifte van the-sauriebewijzen en de consolidatie van de schuld op lange termijn.
V oor leningen die langer dan 12 maand lopen, zijn de 
handtekeningen vereist van de minister belast met Plaatse-lijke Besturen en van de minister belast met Financiën en Begroting om de waarborg van het Brussels Hoofdstede-lijk Gewest toe te kennen (
37). Brin ﬁ n wijst in zijn verslag 
Rapport d’exécution pour l’exercice 2002 – Mission délé-guée du 8 décembre 2005  op de meerkost die het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest jaarlijks heeft doordat die handte-keningen ontbreken.
Het Rekenhof heeft het gebruik van de bovenstaande ﬁ -
nancieringsinstrumenten aanbevolen.
4.2 Transitrekening
In het verleden werd 20.000 euro verkeerdelijk door het 
Brussels Hoofdstedelijk Gewest op de transitrekening van het BGHGT gestort en van daaruit op de rekening-courant van het BGHGT. Het BGHGT heeft dat bedrag in 2008 teruggestort op de transitrekening, maar omdat nog geen vordering werd geboekt bij het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, kon het niet van de transitrekening worden terug-genomen. 
Het Rekenhof heeft erop gewezen dat het Brussels Hoofd-
stedelijk Gewest onverwijld een vordering moet aanmaken om het verkeerdelijk gestorte bedrag terug te vorderen.
4.3 Gewestwaarborg
De leningen die het BGHGT elk jaar opneemt, worden 
van rechtswege gewaarborgd door het Brussels Hoofdste-delijk Gewest ten belope van de leningsmachtiging die in
(36) Gewestelijke Investeringsmaatschappij voor Brussel.
(37) Artikel 3 van het besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering 
van 8 december 1994 betreffende de toepassing van artikel 5, § 2, van de ordonnantie van 8 april 1993 houdende oprichting van het Brussels Gewestelijk Her ﬁ nancieringsfonds van de Gemeentelijke 
Thesaurieën.4 C ONSTATA TIONS
4.1 Financement
La Cour des comptes a constaté que Brin ﬁ n, un servi-
ce de la SRIB (36) chargé de la gestion de tous les aspects 
comptables et ﬁ nanciers du FRBRTC, a proposé deux solu-
tions à long terme pour faire face aux marges croissantes. Il s’agit de l’émission de billets de trésorerie et de la consoli-dation de la dette à long terme.
Pour les emprunts de plus de douze mois, les signatu-
res du ministre chargé des Pouvoirs locaux et du ministrechargé des Finances et du Budget sont requises pour ac-corder la garantie de la Région de Bruxelles-Capitale (
37). 
Dans son Rapport d’exécution pour l’exercice 2002 – Mis-
sion déléguée du 8 décembre 2005,  Brinﬁ n attire l’attention 
sur les coûts supplémentaires que la Région de Bruxelles-Capitale doit supporter chaque année en raison de l’absence de ces signatures.
La Cour des comptes a recommandé le recours aux ins-
truments de ﬁ nancement précités. 
4.2 Compte de transit
Par le passé, la Région de Bruxelles-Capitale a versé à 
tort un montant de 20.000 euros sur le compte de transit du FRBRTC, à partir duquel il a ensuite été transféré sur le compte courant du FRBRTC. En 2008, ce dernier a reversé le montant sur le compte de transit, mais comme aucune créance n’avait encore été comptabilisée par la Région de Bruxelles-Capitale, il n’a pas pu être retiré du compte de transit.
La Cour des comptes a souligné que la Région de 
Bruxelles-Capitale doit établir sans attendre une créance pour récupérer le montant indûment versé. 
4.3 Garantie régionale
Les emprunts conclus chaque année par le FRBRTC 
sont d’of ﬁ ce garantis par la Région de Bruxelles-Capitale 
à concurrence de l’autorisation d’emprunt reprise dans
(36) Société régionale d’investissement de Bruxelles.
(37) Article 3 de l’arrêté du gouvernement de la Région de Bruxelles-
Capitale relatif à l’application de l’article 5, § 2, de l’ordonnance du 8 avril 1993 portant création du Fonds régional bruxellois de re ﬁ nan-
cement des trésoreries communales. — 29 — A-150/1  – 2010/2011
de begroting werd opgenomen, verhoogd met het overge-
dragen deel van de niet gebruikte leningsmachtigingen van de vorige jaren (
38).
Die waarborg wordt niet weergegeven in de rekening. 
Het Rekenhof heeft opgemerkt dat de gewestwaarborg moet worden uitgedrukt in de buitenbalans rechten en ver-plichtingen (0-klasse) van de rekening.
4.4 Werkingsdotatie
Op basis van een ministerieel besluit van het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest werd in 2008 een werkingsdotatie toegekend aan het BGHGT. Artikel 3 van het besluit stelt dat het saldo zal worden vereffend mits een schuldvorde-ring samen met de bewijsstukken wordt voorgelegd.
Het Rekenhof heeft herhaald dat een schuldvordering 
samen met de bewijsstukken moet worden voorgelegd om het saldo, te vereffenen. Het saldo kan zowel positief, nul als negatief zijn.
4.5 
Overeenstemming tussen boekhouding en inventaris
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat het BGHGT op het 
jaareinde een fysieke inventaris van de materiële vaste ac-tiva heeft opgemaakt, maar dat de boekhouding daarmee niet in overeenstemming is gebracht. De activa die buiten gebruik zijn gesteld, werden niet uit de boekhouding ver-wijderd.
Het Rekenhof heeft herhaald dat de boekhouding in 
overeenstemming moet worden gebracht met de fysieke inventaris van de materiële vaste activa.
1.6 DIENST BRANDBESTRIJDING EN DRINGENDE 
MEDISCHE HULP – CONTROLE V AN DE REKE-NINGEN 2005 TOT 2007 (
39)
Naar aanleiding van de controle van de rekeningen 
2005 tot 2007 van de DBDMH heeft het Rekenhof een onderzoek verricht naar de opvolging van de vroegere opmerkingen, naar de organisatie van de diensten en de interne controle, naar het beheer van de voorraden en de inventarissen, naar de boeking van de schuldvorderingen en naar het beheer van de debiteuren en van de vastge-stelde rechten. Het Rekenhof heeft ook de problematiek onderzocht van de dienst refter en kantine, en van het pensioenfonds. Tot slot heeft het zich gebogen over de problematiek van de ambts- en dienstvoertuigen.
(38) Artikel 2 van het besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering 
Thesaurieën.
(39) Dr 3.458.364.le budget, majorée de la partie reportée des autorisations 
d’emprunts des années précédentes non utilisées (38).
Cette garantie n’apparaît pas dans les comptes. La Cour 
des comptes a fait observer que la garantie régionale doit être indiquée parmi les droits et obligations hors bilan (classe 0) du compte. 
4.4 Dotation de fonctionnement
En vertu d’un arrêté ministériel de la Région de Bruxel-
les-Capitale, une dotation de fonctionnement a été accordée au FRBRTC en 2008. L’article 3 de l’arrêté prévoit que le solde sera liquidé sur présentation d’une créance accompa-gnée des pièces justi ﬁ catives.
La Cour des comptes a rappelé qu’une créance accom-
pagnée des pièces justi ﬁ catives devait être produite pour li-
quider le solde. Ce dernier peut être positif, nul ou négatif. 
4.5 Concordance entre la comptabilité et l’inventaire
La Cour des comptes a constaté qu’à la ﬁ n de l’année, le 
FRBRTC a dressé un inventaire physique des immobilisa-tions corporelles, mais que la comptabilité n’a pas été mise en concordance avec celui-ci. Les actifs mis hors d’usage n’ont pas été radiés de la comptabilité. 
La Cour des comptes a rappelé que la comptabilité doit 
être mise en concordance avec l’inventaire physique des immobilisations corporelles.
1.6 SERVICE D’INCENDIE ET D’AIDE MÉDICALE 
URGENTE – CONTRÔLE DES COMPTES 2005 À 2007 (
39)
À l’occasion de la véri ﬁ cation des comptes 2005 à 
2007 du SIAMU, la Cour a examiné le suivi des ob-servations antérieures, l’organisation des services et le contrôle interne, la gestion des stocks et des inventaires, la comptabilisation des créances et la gestion des débi-teurs ainsi que des droits constatés. Elle s’est également penchée sur le service du réfectoire et de la cantine, et sur la question du fonds de pension. Elle a en ﬁ n abordé 
la problématique des voitures de fonction et de service.
(38) Article 2 de l’arrêté du gouvernement de la Région de Bruxelles-
cement des trésoreries communales.
(39) Dr 3.458.364.  — 30 — A-150/1  – 2010/2011
De Dienst Brandbestrijding en Dringende Medische 
Hulp (DBDMH) is een instelling van categorie A van de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van openbaar nut. De dienst wordt momenteel geregeld door de ordonnantie van 19 juli 1990 houdende oprichting van de Brusselse Hoofdstedelijke Dienst voor Brandweer en Dringende Medische Hulp. 
Het Rekenhof heeft in 2009 de rekeningen gecontroleerd 
die de instelling voor de jaren 2005 tot 2007 had opgesteld. De voorlopige conclusies van dat onderzoek werden na aﬂ oop van de controle met de algemene directie van de 
DBDMH besproken. Het controleverslag werd vervolgens op 28 oktober 2009 per brief bezorgd aan de minister van Financiën, Begroting, Openbaar Ambt en Externe Betrek-kingen en aan de staatssecretaris belast met Brandbestrij-ding en Dringende Medische Hulp en Huisvesting, die tot op heden niet hebben geantwoord. 
2 O
RGANISATIE  EN INTERNE  CONTROLE
Met betrekking tot de interne controle heeft het Reken-
hof vastgesteld dat verbeteringen zijn/worden aangebracht, zoals een strikte scheiding tussen de verschillende boek-houdkundige en ﬁ nanciële functies overeenkomstig het 
besluit van 19 oktober 2006 betreffende de ﬁ nanciële ac-
toren.
Vanwege inzonderheid de vernietiging door de Raad van 
State (
40) van het besluit van 1 september 2005 houdende 
vaststelling van de taalkaders van het personeel van de DBDMH, kon de minister geen gevolg geven aan de aan-beveling van het Rekenhof betreffende de post van ﬁ nan-
cieel directeur. Er werd echter een coördinator aangesteld die ermee is belast de ﬁ nanciële dienst, de personeelsdienst 
en de algemene diensten te coördineren (organigram van november 2008).
Als gevolg van een beslissing van de regering van 
23 maart 2006 werd ook een interim-manager  aangewor-
ven in het raam van een dienstencontract via een eerste driepartijenovereenkomst, die dateert van 28 juli 2006. Oorspronkelijk werd overwogen een arbeidsovereenkomst van bepaalde duur af te sluiten, maar van die oplossing werd afgezien als gevolg van een negatief advies van de Inspectie van Financiën (IF).
De eerste overeenkomst werd verlengd door een nieuwe 
driepartijenovereenkomst voor de periode van 1 mei 2007 
(40) Arrest nr. 188.135 van 21 november 2008.1 I NTRODUCTION
Le Service d’incendie et d’aide médicale urgente
(SIAMU) est classé dans la catégorie A des organismes soumis à la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de cer-tains organismes d’intérêt public. Il est actuellement régi par l’ordonnance du 19 juillet 1990 portant création d’un Service d’incendie et d’aide médicale urgente de la Région de Bruxelles-Capitale.
En 2009, la Cour a procédé au contrôle des comptes 
établis par l’organisme pour les années 2005 à 2007. Les conclusions provisoires de cet examen ont été discutées avec la direction générale du SIAMU à l’issue du contrôle. Le rapport de contrôle a ensuite été communiqué au minis-tre chargé des Finances, du Budget, de la Fonction publique et des Relations extérieures et au secrétaire d’État chargé de la Lutte contre l’incendie et de l’Aide médicale urgente et du Logement par lettres du 28 octobre 2009, auxquelles il n’a pas été répondu à ce jour.
2 O
RGANISATION  ET CONTRÔLE  INTERNE
Concernant le contrôle interne, la Cour a constaté que 
des améliorations avaient été ou étaient en train d’être réa-lisées, comme une séparation stricte entre les différentes fonctions comptables et ﬁ nancières, conformément à l’ar-
rêté du 19 octobre 2006 portant sur les acteurs ﬁ nanciers.
En raison, notamment, de l’annulation par le Conseil 
d’État de l’arrêté du 1
er septembre 2005 ﬁ xant les cadres 
linguistiques du personnel du SIAMU (40), le ministre n’a 
pu donner suite à la recommandation de la Cour relative au poste de directeur ﬁ nancier. Toutefois, un coordinateur 
a été désigné et est chargé de coordonner, entre autres, les services ﬁ nanciers, personnel et généraux (organigramme 
de novembre 2008).
Par ailleurs, suite à une décision du gouvernement du 
23 mars 2006, un gestionnaire de transition (interim ma-
nager) a été engagé dans le cadre d’un contrat de services 
par une première convention tripartite du 28 juillet 2006. À l’origine, la conclusion d’un contrat de travail à durée déterminée avait été envisagée, mais cette solution a été abandonnée suite à un avis négatif de l’inspection des ﬁ -
nances (IF).
Cette première convention a été prolongée par une nou-
velle convention tripartite pour la période du 1
er mai 2007 
(40) Arrêt n° 188.135 du 21 novembre 2008. — 31 — A-150/1  – 2010/2011
tot 31 oktober 2007, vervolgens door een contract dat recht-
streeks met de deskundige werd gesloten voor de periode van 1 november 2007 tot 31 oktober 2008.
Tussen 2006 en eind 2008 heeft de DBDMH een bedrag 
van 435.951,30 euro uitgegeven om de diensten van de des-kundige te ﬁ nancieren.
Het Rekenhof wijst in dat verband op het ongunstige ad-
vies van de Inspectie van Financiën van 23 oktober 2007 over de verlenging van de overeenkomst « vanwege het in 
gebreke blijven van de overheid ten aanzien van een beslis-sing die ze had moeten nemen om een directeur-generaal te benoemen, wat geen motief vormt om een overheidsop-dracht te verantwoorden ».
Daarbuiten blijven aanzienlijke leemten bestaan, vooral 
op het vlak van het beheer van sommige voorraden, de in-terne controle op de facturering, de goedkeuring en de ver-antwoording van overuren en de aan het personeel toege-kende vergoedingen (meer dan 11,2 miljoen euro in 2007).
De verantwoordingsstukken voor de uitbetaalde over-
uren werden opgevraagd bij de personeelsdienst voor een steekproef van personeelsleden voor wie de overuren die in 2007 werden uitbetaald, meer dan 50 % van de jaarlijkse brutowedde vertegenwoordigden.
De documenten die het Rekenhof uiteindelijk van de 
personeelsdienst heeft ontvangen ( ﬁ ches 281.10 en samen-
vattende listings), vormen geen bewijskrachtige verant-woordingsstukken voor de betaalde vergoedingen en droe-gen geen formele goedkeuring. Bovendien bestaat geen overeenstemming tussen de bedragen die in de algemene boekhouding werden geboekt en de stukken die de perso-neelsdienst heeft bezorgd.
Rekening houdend met de bedragen in kwestie en met 
de risico’s op fraude, heeft het Rekenhof onderstreept dat het dringend nodig is een schriftelijke procedure in te voe-ren die duidelijk de modaliteiten regelt voor de toekenning en de goedkeuring van de vergoedingen en die de rol preci-seert van de verschillende actoren die bij de controle ervan tussenbeide komen. Bij gebrek aan precieze schriftelijke regels zijn uiteenlopende interpretaties van de reglemente-ring mogelijk, wat bepaalde misbruiken of zelfs fraudes in de hand kan werken. De bedragen die de instelling uitbe-taalt, moeten bovendien worden verantwoord in de boek-houding.
De leidinggevenden van de DBDMH hebben bevestigd 
dat een nieuwe procedure werd ingevoerd en dat een werk-groep werd geïnstalleerd om de toestand te verbeteren. 
Vanuit een algemener oogpunt heeft het Rekenhof de 
nadruk gelegd op het belang voor een instelling zoals de DBDMH om, overeenkomstig artikel 80 van de organieke ordonnantie van 23 februari 2006, zo snel mogelijk over een dienst interne audit te beschikken. Die dienst moet de au 31 octobre 2007, puis par un contrat conclu directement 
avec l’expert pour la période du 1
er novembre 2007 au 
31 octobre 2008.
Entre 2006 et ﬁ n 2008, un montant global de 
435.951,30 euros a été dépensé par le SIAMU pour ﬁ nan-
cer les services de cet expert.
La Cour relève à cet égard l’avis défavorable remis le 
23 octobre 2007 par l’IF sur la prolongation du contrat, « au motif que la carence de l’autorité par rapport à une décision qu’elle aurait dû prendre de nommer un directeur général n’est pas une manière de justi ﬁ er un marché pu-
blic ».
Cela étant, il subsiste d’importantes lacunes au niveau, 
entre autres, de la gestion de certains stocks, du contrôle in-terne de la facturation, de l’approbation et de la justi ﬁ cation 
des heures supplémentaires et des allocations octroyées au personnel (plus de 11,2 millions d’euros en 2007).
Les pièces justi ﬁ catives des heures supplémentaires 
payées ont été réclamées au service du personnel pour un échantillon d’agents pour lesquels les heures supplémentai-res payées en 2007 représentaient plus de 50 % du salaire brut annuel.
Les documents ﬁ nalement reçus du service du personnel 
(ﬁ ches 281.10 et listes récapitulatives) ne constituent pas 
des pièces justi ﬁ catives probantes des allocations payées et 
ne sont revêtues d’aucune approbation formelle. En outre, il n’y a pas de concordance entre les montants enregistrés par la comptabilité générale et les pièces transmises par le service du personnel.
Compte tenu des montants en cause et des risques de 
fraude, la Cour a souligné qu’il était impératif de mettre en œuvre une procédure écrite spéci ﬁ ant clairement les 
modalités d’octroi et d’approbation de ces allocations et précisant le rôle des différents intervenants quant à leur contrôle. En effet, l’absence de règles écrites précises per-met des interprétations divergentes de la réglementation et pourrait favoriser certains abus voire des fraudes. Les som-mes payées par l’organisme doivent en outre être justi ﬁ ées 
dans la comptabilité.
Les responsables du SIAMU ont af ﬁ rmé qu’une nouvel-
le procédure avait été instaurée et qu’un groupe de travail avait été mis en place a ﬁ n d’améliorer la situation.
D’un point de vue plus général, la Cour a insisté sur 
l’importance pour un organisme comme le SIAMU de disposer sans plus tarder, conformément à l’article 80 de l’ordonnance organique du 23 février 2006, d’un service d’audit interne. Celui-ci doit permettre au fonctionnaire   — 32 — A-150/1  – 2010/2011
leidende ambtenaar en andere betrokken partijen (ministers, 
externe controleurs, enz.) in staat stellen zich te verzekeren van de betrouwbaarheid van het internecontrolesysteem (evaluatie van de processen).
De of ﬁ cier-dienstchef heeft er in dat verband op gewe-
zen dat in september 2009 een nieuw organigram werd goedgekeurd en dat hij een functie kwaliteitscontrole  heeft 
ingevoerd. De vaste beambte die de taak zal uitvoeren, zal eveneens worden belast met opdrachten van operationele en interne audit.
3 B
EHEER  VA N DE VOORRADEN  EN DE INVENTARISSEN
In de loop van 2008 werden in Excel -tabellen fysieke 
inventarissen opgesteld van de vaste activa van klasse 2 en van de verschillende magazijnen, dit om de tekortkomingen te verhelpen waarop het Rekenhof voordien had gewezen. 
In 2009 heeft de instelling de instrumenten gecreëerd die 
zijn vereist om de voorraden en de vaste activa echt op te volgen. Aldus kregen alle vaste activa die in klasse 2 zijn opgenomen, vanaf 2009 een streepjescode, die een geïn-formatiseerde opvolging van de goederen mogelijk maakt. Dat zal vanaf 2010 ook voor de verschillende magazijnen het geval zijn.
Hoewel de instelling zich heeft voorzien van de instru-
menten die het mogelijk maken op termijn de jaarlijkse in-ventaris op te stellen die wordt opgelegd door artikel 34 van de organieke ordonnantie van 23 februari 2006, heeft het Rekenhof vastgesteld dat het in overeenstemming bren-gen van de jaarrekeningen met de gegevens van de inventa-ris nog niet voor alle elementen van het actief en het passief van het DBDMH-vermogen was gerealiseerd.
Bij de controles die werden uitgevoerd op rekening 
241000 « brandweerwagens » (saldo van 12.391.350,48 euro eind 2007) werden verschillende onregelmatigheden vast-gesteld.
Zo werden, wat de interventievoertuigen betreft, voer-
tuigen en vrachtwagens die de DBDMH heeft aangekocht, voor een lange tijd (10 tot 15 jaar) uitgeleend aan brand-weerkazernes buiten het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (BHG), namelijk aan de gemeente Middelkerke. Ook wor-den drie ambulances gebruikt door de brandweerkorpsen van Lennik, Leuze en Aywaille. Tot slot wordt een inter-ventievrachtwagen bewaard door een leverancier.
Die uitleningen voor onbepaalde duur van voertuigen 
zijn in geen enkel document vermeld en er werden geen overeenkomsten over gesloten tussen de partijen. Aange-zien het om gratis leningen gaat, had de regering boven-dien formeel haar toestemming moeten geven en hadden overeenkomsten moeten worden opgesteld. V oorts werden dirigeant et aux autres parties prenantes (ministres, contrô-
leurs externes, etc.) de s’assurer de la ﬁ abilité du système 
de contrôle interne (évaluation des processus).
À cet égard, l’of ﬁ cier-chef de service a indiqué qu’un 
nouvel organigramme a été approuvé en septembre 2009 et qu’il a instauré une fonction de contrôle de qualité (quality 
control)  dont le titulaire sera également chargé de missions 
d’audit opérationnel et interne.
3 G
ESTION  DES STOCKS  ET INVENTAIRES
Aﬁ n de remédier aux carences relevées précédemment 
en cette matière par la Cour, des inventaires physiques des immobilisés de la classe 2 et des différents magasins ont été réalisés sous forme de tableaux Excel  au cours de l’année 
2008.
En 2009, l’organisme s’est doté des outils nécessaires à 
la réalisation d’un véritable suivi des stocks et des immobi-lisés. C’est ainsi qu’à partir de 2009, tous les immobilisés repris en classe 2 ont été munis d’un code barre permettant un suivi informatisé des biens et il en sera de même pour les différents magasins à partir de 2010.
Si l’organisme s’est bien doté des outils devant lui per-
mettre d’effectuer à terme l’inventaire annuel exigé par l’article 34 de l’ordonnance organique du 23 février 2006, la Cour a cependant constaté que la mise en concordan-ce des comptes annuels avec les données de l’inventaire n’était toujours pas réalisée pour l’ensemble des éléments d’actif et de passif du patrimoine du SIAMU.
Lors des contrôles opérés sur le compte 241000 « véhicu-
les automobiles pompiers » (solde de 12.391.350,48 euros ﬁ n 2007), plusieurs anomalies ont été relevées.
Ainsi, quant aux véhicules d’intervention, des véhicu-
les et camions achetés par le SIAMU ont été prêtés pen-dant de longues durées (dix à quinze ans) à des casernes de pompiers extérieures à la Région de Bruxelles-Capitale, en particulier à la commune de Middelkerke. De même, trois ambulances sont utilisées par les corps de pompiers de Len-nik, Leuze et Aywaille. En ﬁ n, un camion d’intervention est 
conservé par un fournisseur.
Ces prêts à durée indéterminée de véhicules ne sont 
mentionnés dans aucun document et n’ont pas fait l’objet de conventions entre les parties. De plus, s’agissant de prêts à titre gracieux, ils auraient dû être formellement autorisés par le gouvernement et faire l’objet de conventions. Par ailleurs, les polices d’assurance relatives à certains de ces  — 33 — A-150/1  – 2010/2011
de verzekeringspolissen voor sommige van die voertuigen 
verder gedragen door de begroting van de DBDMH.
Onlangs werd een deel van die voertuigen die volledig 
afgeschreven waren, uit de inventaris gelicht en verkocht voor zeer symbolische bedragen (in vergelijking met ande-re gelijkaardige voertuigen die voor veel hogere bedragen werden verkocht).
Twee verbindingsvoertuigen werden gratis uitgeleend 
aan derden, terwijl de DBDMH de lasten ervan bleef dra-gen (niet alleen de verzekering en de onderhoudskosten, maar ook de brandstof).
De verantwoordelijke voor het beheer van de uitgaven 
heeft gemeld dat de instelling een graveerlaser heeft aange-kocht die het tegen 2010 mogelijk zou moeten maken alle vaste activa te inventariseren en te zorgen voor de overeen-stemming tussen de fysieke en de boekhoudkundige inven-taris, opdat de rekeningen een getrouw beeld van de activa zouden geven.
In verband met de uitlening van interventievoertuigen 
en van ziekenwagens aan brandweerkorpsen van buiten het BHG, hebben de verantwoordelijken van de DBDMH erop gewezen dat zoiets voortaan op volledig transparante wijze zou gebeuren door systematisch een uitleenovereenkomst te ondertekenen en de verzekeringskosten te factureren naar rata van de duur van die uitleningen.
4 B
OEKING  VA N DE SCHULDVORDERINGEN  EN BEHEER  VA N DE 
DEBITEUREN
De schuldvorderingen die samenhangen met de statu-
taire activiteiten van de instelling, bedragen op 31 decem-ber 2007 meer dan 8,5 miljoen euro (waarvan meer dan 8,1 miljoen euro aan schuldvorderingen die als dubieuze schuldvorderingen waren geboekt).
Op 5 december 2006 heeft de DBDMH twee nieuwe 
overeenkomsten gesloten met een gerechtsdeurwaarder met het oog op de invordering van onbetaalde facturen voor, enerzijds, vervoer per ambulance en, anderzijds, pre-ventieopdrachten of bijzondere diensten vanaf het trimes-ter voorafgaand aan de inwerkingtreding van de betrokken overeenkomsten, namelijk 1 januari 2007.
Die overeenkomsten hebben als gevolg dat de beschik-
bare bedragen die de gerechtsdeurwaarder maandelijks op de rekening van de DBDMH stort, nettobedragen zijn (na aftrek van kosten) en dat ze compensaties impliceren (in de economische boekhouding en in de begrotingsboekhou-ding), wat de comptabiliteitswetgeving verbiedt.
De huidige praktijk is niet alleen onregelmatig, maar 
ook incoherent. In de gevallen waarin de debiteuren de DBDMH rechtstreeks terugbetalen (in specie of door stor-véhicules continuaient à être supportées par le budget du 
SIAMU.
Dernièrement, une partie de ces véhicules totalement 
amortis ont été sortis de l’inventaire et revendus pour des montants très symboliques (en comparaison avec d’autres véhicules similaires vendus pour des sommes bien supé-rieures).
Pour ce qui concerne les véhicules de liaison, deux d’en-
tre eux ont également été prêtés gratuitement à des tiers alors que les charges y relatives restaient supportées par le SIAMU (non seulement l’assurance et les frais d’entretien mais aussi le carburant).
Le responsable de la gestion des dépenses a af ﬁ rmé que 
l’organisme venait d’acquérir un graveur laser qui devrait permettre d’inventorier en 2010 tous les immobilisés et d’assurer une concordance entre les inventaires physique et comptable a ﬁ n que les comptes re ﬂ ètent une image ﬁ dèle 
de l’actif.
Concernant les prêts de véhicules d’intervention et 
d’ambulances à des corps de pompiers extérieurs à la Ré-gion, les responsables du SIAMU ont indiqué que cela se ferait désormais en toute transparence, avec systématique-ment la signature d’une convention de prêt et la facturation des frais d’assurance au prorata de la durée de ces prêts.
4 C
OMPTABILISATION  DES CRÉANCES  ET GESTION  DES DÉBI-
TEURS
Les créances liées aux activités statutaires de l’organis-
me se montent, au 31 décembre 2007, à plus de 8,5 mil-lions d’euros (dont plus de 8,1 millions d’euros de créances comptabilisées en créances douteuses).
Le 5 décembre 2006, le SIAMU a signé avec un huissier 
deux nouvelles conventions visant le recouvrement des fac-tures impayées en contrepartie des prestations effectuées, d’une part, pour des transports en ambulance et, d’autre part, pour des missions de prévention ou des services spé-ciaux à partir du trimestre précédent l’entrée en vigueur de ces conventions, à savoir le 1
er janvier 2007.
En vertu de ces conventions, les montants disponibles 
versés mensuellement par l’huissier sur le compte du SIA-MU sont des sommes nettes (frais déduits) et impliquent des compensations (en comptabilité économique comme en comptabilité budgétaire), ce qui est proscrit par la législa-tion comptable.
La pratique actuelle, en plus d’être irrégulière, est inco-
hérente. En effet, dans les cas où les débiteurs remboursent directement au SIAMU (en espèces ou par versement sur   — 34 — A-150/1  – 2010/2011
ting op de rekening van de instelling), stort die laatste aan 
de gerechtsdeurwaarder het bedrag dat hem contractueel toekomt, waardoor een verschil ontstaat in de boeking van opbrengsten en lasten van dezelfde aard.
Om dergelijke compensaties vanaf 2010 te vermijden, 
hebben de verantwoordelijken van de DBDMH zich ertoe verbonden in samenwerking met een gerechtsdeurwaarder een dossierverwerkingssysteem in te stellen dat het moge-lijk maakt alle vastgestelde rechten tot uiting te brengen in de boekhouding van de instelling.
5 V
ORMINGSCENTRUM  EN ANDERE  SATELLIET -VZW’S
In 2007 werd 227.568,25 euro gestort aan de vzw V or-
mingscentrum van de brandweer van Brussel (CFPB) op een globale uitgave van 281.602,99 euro voor de vorming van pompiers (
41).
De vzw IFAMU, die hetzelfde type van activiteiten ver-
zorgt voor het personeel van de DMH (Dringende Medische Hulp), heeft in 2007 een totaal bedrag van 79.742,70 euro gefactureerd op 90.572,96 euro totale kosten. 
In verband met de facturatie van de door die vzw’s ge-
leverde prestaties hebben de verantwoordelijken van de DBDMH onderstreept dat de controle van de uitgaven werd versterkt om zich ervan te vergewissen enerzijds dat die lessen inderdaad werden gegeven en anderzijds dat de lesgevers niet tegelijkertijd door de DBDMH en de vzw’s in kwestie werden betaald.
6 
BEHEER  VA N DE V ASTGESTELDE  RECHTEN  DOOR  DE DBDMH
6.1 Vervoer per ziekenwagen
Het vervoer waarvoor de DBDMH instaat, gebeurt in het 
raam van de wetgeving DMH. In geval van niet-betaling voorziet die wetgeving niet in de mogelijkheid een wette-lijke intrest en forfaitaire administratiekosten in rekening te brengen. De DBDMH factureert echter de kosten die door de invorderingsprocedure worden gegenereerd.
Er bestaat in casu geen enkele formele procedure voor 
het beheer en de verwerking van die dossiers. Zo blijkt dat een zeker aantal vervoersprestaties niet worden gefactu-reerd zodra de vervoerde persoon aanvoert dat hij verwant is met een brandweerman. 
Schriftelijke procedureregels moeten in die materie 
zorgen voor een reglementaire en objectieve behandeling van alle dossiers. Het Rekenhof beveelt aan dat dergelijke 
(41) V oor het dienstjaar 2008 werd 371.674 euro gefactureerd door de 
vzw CFPB en 100.758,18 euro door de vzw IFAMU.le compte de l’organisme), celui-ci reverse à l’huissier le 
montant qui lui revient contractuellement, d’où une diffé-rence au niveau de la comptabilisation de produits et char-ges de même nature.
Pour éviter, à partir de 2010, de telles compensations, les 
responsables du SIAMU se sont engagés à mettre en place, en collaboration avec l’huissier, un traitement des dossiers permettant de faire apparaître dans la comptabilité de l’or-ganisme la totalité des droits constatés.
5 C
ENTRE  DE FORMATION  ET AUTRES  ASBL SATELLITES
En 2007, sur une dépense globale de 281.602,99 euros 
consacrée à la formation des pompiers, 227.568,25 euros ont été versés à l’asbl Centre de formation des pompiers de Bruxelles (CFPB) (
41).
L’asbl IFAMU, qui assure le même type d’activités pour 
le personnel AMU (aide médicale urgente), a facturé en 2007 un montant global de 79.742,70 euros sur des charges totales de 90.572,96 euros.
Concernant la facturation des prestations fournies par 
ces asbl, les responsables du SIAMU ont souligné que le contrôle de ces dépenses a été renforcé a ﬁ n de s’assurer, 
d’une part, de la réalité des cours donnés et, d’autre part, que les formateurs n’étaient pas simultanément payés par le SIAMU et les asbl concernées.
6 G
ESTION  DES DROITS  CONSTATÉS  PAR LE SIAMU
6.1 Transports en ambulance
Les transports réalisés par le SIAMU se font dans le ca-
dre de la législation AMU, qui ne prévoit pas, en cas de non-paiement, la possibilité de porter en compte un intérêt légal et des frais administratifs forfaitaires. Or, le SIAMU facture les frais générés par la procédure de recouvrement.
En l’occurrence, il n’existe aucune procédure formelle 
pour la gestion et le traitement de ces dossiers. Il apparaît ainsi qu’un certain nombre de transports ne sont pas fac-turés dès que la personne transportée invoque un lien de parenté avec un pompier.
En cette matière, il importe que des procédures écrites 
assurent un traitement réglementaire et objectif de tous les dossiers. La Cour recommande que de telles exemptions 
(41) Pour l’exercice 2008, 371.674 euros ont été facturés par l’asbl CFPB 
et 100.758,18 euros par l’asbl IFAMU. — 35 — A-150/1  – 2010/2011
vrijstellingen in voorkomend geval bij besluit worden toe-
gestaan en dat de toepassingsmodaliteiten worden gepreci-seerd in een ministeriële omzendbrief.
6.2 Interventieopdrachten
De facturen voor interventieopdrachten worden in eerste 
instantie bezorgd aan instellingen (gewest, gemeenten, po-litiezones) en in tweede instantie aan privé-entiteiten (par-ticulieren, voetbalclubs, theaters, ...). 
In de feiten hebben het gewest en bepaalde gemeenten 
heel wat van die facturen niet betaald (
42). Tot op heden 
zijn de meeste van die schuldvorderingen ofwel verjaard, ofwel, wat het gewest betreft, het voorwerp geweest van een regeling bij overeenkomst in december 2005.
De instelling is dus verplicht al die schuldvorderingen 
op de actiefzijde van haar balans te behouden omdat ze tot nu toe niet de onontbeerlijke machtiging heeft gekregen ze weg te boeken als onwaarden.
Die situatie is overigens problematisch, aangezien som-
mige gemeenten en politiezones regelmatig de door hen verschuldigde facturen vereffenen, terwijl anderen nage-noeg systematisch weigeren ze te voldoen.
6.3 Preventieopdrachten
Uit de controle van een steekproef van de facturen 
(5.000 à 6.000 per jaar) en van de dossiers in verband met preventieopdrachten is gebleken dat er nagenoeg geen in-terne controle bestaat wat betreft het opstellen van factu-ren voor dossiers die individueel kunnen oplopen tot meer dan 50.000 euro. Het Rekenhof heeft ook vastgesteld dat er geen schriftelijke procedures bestaan om die dossiers op eenvormige wijze te behandelen.
Aangezien er momenteel geen enkele materiële opvolging 
is van de dossiers, vanaf de aanvraag door een derde tot de betaling van de door de DBDMH opgestelde factuur, kunnen sommige dossiers bovendien jaren blijven liggen vooraleer ze worden behandeld wegens gebrek aan personeel of we-gens de nalatigheid van sommige personeelsleden. 
Naar gewoonte of door een zekere tolerantiehouding 
kunnen die dossiers ook worden gefactureerd op basis van de vergoedingen die betrekking hebben op het jaar waarin de aanvraag werd ingediend, maar dat is strijdig met het besluit dat bepaalt dat de vergoeding zal worden betaald op basis van de geïndexeerde tarieven die overeenstemmen met het jaar waarin de eindcontrole inzake de goede uitvoe-ring van de werken heeft plaatsgevonden. Die werkwijze werd bevestigd door de controle van twee mappen van de preventiedienst.
(42) 1.172.557,86 euro op 31 december 2007.soient, le cas échéant, autorisées par arrêté et qu’une circu-laire ministérielle en précise les modalités d’application.
6.2 Missions d’intervention
Les factures en ces matières sont majoritairement adres-
sées à des acteurs institutionnels (Région, communes, zo-nes de police) et accessoirement à des privés (particuliers, clubs de football, théâtres, etc.).
Dans les faits, la Région et certaines communes n’ont 
pas payé bon nombre de ces factures (
42). À ce jour, la plu-
part de ces créances soit sont prescrites, soit, dans le cas de la Région, ont fait l’objet d’un règlement conventionnel en décembre 2005.
C’est, dès lors, faute d’avoir jusqu’à présent obtenu 
l’autorisation indispensable pour passer toutes ces créances en non-valeur, que l’organisme est contraint de les mainte-nir à l’actif de son bilan.
Par ailleurs, cette situation pose un problème dans la 
mesure où certaines communes et zones de police acquit-tent régulièrement les factures qui leur incombent alors que d’autres refusent presque systématiquement de les honorer.
6.3 Missions de prévention
Le contrôle d’un échantillon des factures (5 à 6.000 par 
an) et des dossiers relatifs à cette matière a mis en évidence une quasi-absence de contrôle interne au niveau de l’établis-sement des factures pour des dossiers qui peuvent indivi-duellement atteindre des montants de plus de 50.000 euros et l’absence de procédures écrites permettant un traitement uniformisé de ces dossiers.
De plus, comme aucun suivi matériel des dossiers, de-
puis la demande du tiers jusqu’au paiement de la facture établie par le SIAMU, n’est actuellement effectué, il s’en-suit que certains dossiers peuvent traîner des années avant d’être traités, faute de moyens humains disponibles ou en raison de la négligence de certains agents.
La coutume, ou une certaine tolérance, permet égale-
ment la facturation de ces dossiers sur la base des redevan-ces relatives à l’année de l’introduction de la demande, ce qui est contraire à l’arrêté qui stipule que la redevance sera payée sur la base des tarifs indexés correspondant à l’année au cours de laquelle le contrôle ﬁ nal de la bonne exécution 
des travaux a eu lieu. Le contrôle de deux classeurs du ser-vice prévention a con ﬁ rmé cette pratique.
(42) 1.172.557,86 euros au 31 décembre 2007.  — 36 — A-150/1  – 2010/2011
Dergelijke vertragingen zorgen ontegenzeglijk voor pro-
blemen, niet alleen in termen van zuinigheid, doeltreffend-heid en doelmatigheid van de behandeling van de preven-tiedossiers, maar ook, als zich later een ongeval voordoet, wat betreft de aansprakelijkheid van de instelling die aan de orde zou kunnen komen omdat ze haar opdracht niet binnen een redelijke termijn heeft uitgeoefend.
Bovendien heeft het Rekenhof in een groot aantal dos-
siers (bouw of verbouwing van middelgrote gebouwen om er appartementen van te maken) vastgesteld (
43) dat een 
vast dossierrecht en een forfaitaire kost van één uur worden gefactureerd, terwijl de regelgeving nergens in die moge-lijkheid voorziet, maar wel in een kostprijs per vierkante meter naast de dossierkosten. 
Tot slot blijkt dat het huidige computerprogramma, mits 
het licht wordt aangepast (
44), de mogelijkheid zou kunnen 
bieden de dossiers echt op te volgen en de niet-gefactu-reerde dossiers te inventariseren. Tot nu toe worden die, blijkbaar talrijke, dossiers niet gefactureerd louter op basis van de beoordeling door het personeelslid dat het dossier behandelt, zonder dat daarover enige statistiek voorhanden is.
V oor de betwiste dossiers die worden ingevorderd door 
tussenkomst van de gerechtsdeurwaarder, die er door de DBDMH mee is belast de betaling van de verschuldigde sommen te eisen, komen de sommen overeen met de be-dragen die de DBDMH initieel heeft gefactureerd. Ze zijn als opbrengst in de algemene boekhouding en als ontvang-sten in de begrotingsboekhouding opgenomen. De supple-menten die de schuldenaars betalen en die wettelijk aan de DBDMH zijn verschuldigd op basis van het besluit (ad-ministratiekosten, kosten voor vertraging) en die op grond van een overeenkomst aan de gerechtsdeurwaarder worden gestort, worden niet teruggevonden in de boekhouding van de instelling.
Net zoals bij het vervoer per ziekenwagen heeft het Re-
kenhof bij preventieopdrachten vastgesteld dat de prestaties van de DBDMH niet worden gefactureerd (geen boeking van vastgestelde rechten) voor de verwanten van de perso-neelsleden, terwijl er geen enkele wettelijke of reglemen-taire bepaling bestaat die dergelijke praktijken toelaat.
6.4 Conclusies
Als de vergoedingen die in ruil voor door de DBDMH 
geleverde prestaties moeten worden geïnd, op nauwkeurige en niet-dubbelzinnige wijze in besluiten zijn vastgelegd, mogen de personeelsleden die de dossiers behandelen, en 
(43) Op basis van de systematische controle van de verantwoordingsstuk-
ken die werden bewaard in de mappen nr. 19 en 36 van het jaar 2008 bij de dienst Preventie.
(44) Alle informatie wordt immers voortaan ingevoerd in het programma 
en het zou volstaan dat die intern zou worden benutten.De tels retards posent indéniablement problème à la fois 
en termes d’économie, d’ef ﬁ cacité et d’ef ﬁ cience du traite-
ment des dossiers de prévention mais également, dans l’hy-pothèse d’un accident ultérieur, quant à la responsabilité même de l’organisme, laquelle pourrait être mise en cause faute d’avoir exercé sa mission dans un délai raisonnable.
Par ailleurs, il a été constaté (
43) que, dans un grand 
nombre de dossiers (construction ou transformation de bâ-timents moyens pour en faire des appartements), un droit ﬁ xe de dossier et un coût forfaitaire d’une heure sont fac-
turés, alors que la réglementation ne prévoit pas cette pos-sibilité mais bien un coût au mètre carré en plus des frais de dossier.
Enﬁ n, il apparaît que le logiciel actuel, moyennant une 
petite adaptation (
44), pourrait permettre un réel suivi des 
dossiers et le dénombrement des dossiers non facturés. Jusqu’à présent, ces dossiers, apparemment fort nombreux, ne font pas l’objet de facturation sur la base de la seule appréciation de l’agent qui traite le dossier et sans qu’une quelconque statistique soit disponible.
Pour les dossiers litigieux recouvrés à l’intervention de 
l‘huissier chargé par le SIAMU de réclamer le paiement des sommes dues, les sommes enregistrées, tant en produits au niveau de la comptabilité générale qu’en recettes dans la comptabilité budgétaire, sont les montants initialement facturés par le SIAMU. Or, les suppléments payés par les débiteurs et légalement dus au SIAMU sur la base de l’ar-rêté (frais administratifs, frais de retard) et conventionnel-lement rétrocédés à l’huissier, n’apparaissent pas dans la comptabilité de l’organisme.
En matière de prévention comme en matière de trans-
ports en ambulance, il a été constaté que les prestations du SIAMU ne sont pas facturées (pas de comptabilisation de droits constatés) aux proches des membres du personnel, en l’absence de toute disposition légale ou réglementaire autorisant de telles pratiques.
6.4 Conclusions
Lorsque des arrêtés ﬁ xent de façon précise et non équi-
voque les redevances à percevoir en contrepartie de pres-tations effectuées par le SIAMU, il n’appartient pas aux agents qui traitent les dossiers, ni même aux fonctionnaires 
(43) Sur la base notamment du contrôle systématique des pièces justi-
ﬁ catives archivées dans les classeurs n° 19 et 36 de l’année 2008 
conservés par le service prévention.
(44) En effet, toutes les informations sont d’ores et déjà encodées dans le 
logiciel et il suf ﬁ rait d’avoir en interne la volonté de les exploiter. — 37 — A-150/1  – 2010/2011
zelfs de leidende ambtenaren van de instelling, niet geheel 
of gedeeltelijk van die regelgeving afwijken. De aangehaal-de redenen (gewoonte of interne traditie, sociaal karakter, economische reden of billijkheid, ontevredenheid van de aanvragers door aan de DBDMH toe te schrijven vertragin-gen bij de uitvoering van zijn opdrachten ...) om af te zien van de facturering, zijn niet relevant bij gebrek aan tek-sten die dergelijke interpretaties toelaten. Het is bovendien de verantwoordelijkheid van de leidende ambtenaren van de instelling te voorzien in schriftelijke procedures om de strikte naleving van de geldende wetten te waarborgen en zich er door middel van een interne controle die aan de op-drachten van de diensten is aangepast, van te vergewissen dat ze goed worden toegepast door alle betrokken partijen (operationele diensten en administratieve diensten).
Het Rekenhof wijst ook op het gebrek aan geformali-
seerde schriftelijke procedures met de modaliteiten voor het opstellen, factureren en invorderen van de vastgestelde rechten ingevolge de door de DBDMH geleverde presta-ties, zowel voor de operationele diensten als voor de admi-nistratieve diensten.
Om de inning en recuperatie van schuldvorderingen te 
kunnen evalueren, dient bovendien het bedrag van de vast-gestelde rechten (volume facturaties) nauwkeurig gekend te zijn, alsook de ouderdom van de schuldvorderingen (ouder-domsbalans), de onbetaalde bedragen waarvan de recupera-tie aan derden is toevertrouwd, de geannuleerde schuldvor-deringen, de oninvorderbaar verklaarde schuldvorderingen, enz. Bij de DBDMH is bepaalde informatie daarover wel voorhanden, maar met de huidige verschillende informati-casystemen (operationele diensten, dienst ontvangsten en invordering, dienst uitgaven en begroting) is het niet moge-lijk een globaal en nauwkeurig beeld te vormen.
In dat verband is de verantwoordelijke voor het beheer 
van de ontvangsten van mening dat, rekening houdend met de door een gerechtsdeurwaarder teruggevorderde bedra-gen, gemiddeld 85 % van de gefactureerde sommen wor-den geïnd. De kosten voor de gerechtsdeurwaarder liggen bovendien lager dan 4 % van de aldus gerecupereerde be-dragen.
Wat de rekeningen betreft, moeten alle vastgestelde 
rechten worden vermeld in de rekening van uitvoering van de begroting.
De gefactureerde prestaties bij de DBDMH bedragen 
jaarlijks nagenoeg 5 miljoen euro en daarvoor moeten een groot aantal vastgestelde rechten worden beheerd. Dat maakt het noodzakelijk een aangepaste administratieve en ﬁ nanciële structuur in te stellen.
7 D
IENST  REFTER  EN KANTINE
De dienst refter en kantine is een dienst van de DBDMH 
zonder eigen rechtspersoonlijkheid, een feitelijke vereni-dirigeants de l’organisme, de déroger en tout ou en partie 
à ces réglementations. En effet, les raisons invoquées (cou-tume ou tradition interne, caractère social, motivation éco-nomique ou d’équité, mécontentements des demandeurs suite aux retards imputables au SIAMU dans l’exécution de ses missions, etc.) pour renoncer à la facturation sont non pertinentes en l’absence de textes autorisant pareilles inter-prétations. En outre, il est de la responsabilité des fonction-naires dirigeants de l’organisme de prévoir des procédures écrites de nature à garantir le strict respect des législations en vigueur et de s’assurer, au moyen d’un contrôle interne adapté aux missions des services, de leur bonne application par l’ensemble des intervenants (services opérationnels et services administratifs).
La Cour a en outre relevé l’absence de procédures écri-
tes formalisées en ce qui concerne les modalités relatives à l’établissement, la facturation et le recouvrement des droits constatés consécutifs à des prestations réalisées par leSIAMU et cela, tant pour les services opérationnels que pour les services administratifs.
Par ailleurs, toute évaluation en matière de perception 
et de récupération de créances impose de connaître préci-sément le montant des droits établis (volume des factura-tions), l’ancienneté des créances (balance âgée), les mon-tants impayés dont la récupération est con ﬁ ée à des tiers, 
les créances annulées, celles qui sont déclarées irrécouvra-bles, etc. Au SIAMU, si certaines de ces informations exis-tent, les différents systèmes informatiques actuels (services opérationnels, service recettes et recouvrement, service dé-penses et budget) ne permettent pas de disposer d’une vue globale et précise en la matière.
Sur ce point, le responsable de la gestion des recettes 
considère qu’en moyenne, en tenant compte des montants récupérés par voie d’huissier, 85 % des sommes facturées sont perçues. En outre, le coût de l’intervention de l’huis-sier est inférieur à 4 % des montants ainsi récupérés.
Au niveau des comptes, la totalité des droits constatés 
doivent ﬁ gurer dans le compte d’exécution du budget.
Au SIAMU, les prestations facturées tournent annuelle-
ment autour de 5 millions d’euros et impliquent la gestion d’un grand nombre de droits constatés. De telles circons-tances imposent la mise en place d’une structure adminis-trative et ﬁ nancière adaptée.
7 S
ERVICE  RÉFECTOIRE  ET CANTINE
Il s’agit d’un service du SIAMU sans personnalité ju-
ridique propre, association de fait fonctionnant avec du   — 38 — A-150/1  – 2010/2011
ging met personeel dat uitsluitend door de instelling wordt 
betaald en met een infrastructuur (vaste en vlottende acti-va) die door de DBDMH wordt ge ﬁ nancierd en ter beschik-
king gesteld. Bij wijze van voorbeeld kan worden vermeld dat de aankopen van keukenmateriaal voor de laatste acht dienstjaren een totale gemiddelde jaarlijkse kost van nage-noeg 25.000 euro voor de instelling vertegenwoordigen.
De dienst Brandbestrijding neemt eveneens alle wer-
kingskosten ten laste (verwarming, elektriciteit, schoon-maak, ...). Die lasten worden in de rekeningen niet afzon-derlijk vermeld.
De werking van de dienst is behoorlijk ingewikkeld om-
dat er veel betrokken partijen zijn die wisselen naargelang van de gebeurtenissen.
De dienst heeft een onafhankelijke boekhouding, een ei-
gen bankrekening en ook een kas, en de ontvangsten en uit-gaven die uit de activiteiten van de dienst Refter en Kantine voortvloeien, worden niet opgenomen in de rekeningen van de DBDMH. In de feiten oefenen de ﬁ nanciële diensten van 
de DBDMH geen enkele controle op de dienst uit.
De huidige toestand is vanuit boekhoudkundig oogpunt 
onregelmatig en het Rekenhof beveelt aan de ﬁ nanciële re-
keningen en het volledige beheer van de dienst opnieuw op te nemen in de ﬁ nanciële staten van de DBDMH, ofwel een 
dienst op te richten met een eigen rechtspersoonlijkheid.
8 P
ENSIOENFONDS
Sedert het beheer van het pensioenfonds van de Brussel-
se agglomeratie door een verzekeringsmaatschappij werd overgenomen, draagt de DBDMH voor zijn pensioenfonds bij aan die maatschappij (± 260.000 euro per maand). De instelling beschikt echter over geen informatie over dat fonds omdat het ministerie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, net zoals voor de wedden, alles beheert en daar-over geen feedback geeft. Dat is storend omdat het om sig-niﬁ cante bedragen gaat en om een eigen verantwoordelijk-
heid van de instelling die, in geval er problemen opduiken, daarvoor voorzieningen moet kunnen aanleggen.
9 A
MBTS - EN DIENSTVOERTUIGEN
De DBDMH beschikt over twee ambtsvoertuigen, voor 
de adjunct-directeur-generaal en voor de korpschef, en over een zestigtal dienstvoertuigen. 
Het Wetboek op de Inkomstenbelastingen bepaalt dat 
het gebruik van een dienstvoertuig, zowel voor de pri-véverplaatsingen als voor de woon-werkverplaatsingen, in hoofde van de werknemer een belastbaar voordeel van alle aard is. Dat voordeel wordt tot nu toe niet vermeld op de individuele ﬁ ches 281.10 en er wordt ook geen bedrijfs-
voorhef ﬁ ng voor ingehouden.personnel exclusivement payé par l’organisme et une in-
frastructure (immobilière et mobilière) ﬁ nancée et mise à 
sa disposition par le SIAMU. À titre indicatif, pour les huit derniers exercices, les achats de matériel de cuisine repré-sentent une charge annuelle globale moyenne de près de 25.000 euros pour l’organisme.
Le service d’incendie prend également en charges tous 
les frais de fonctionnement (chauffage, électricité, nettoya-ge, etc.). Ces charges ne sont pas isolées dans les comptes.
Le fonctionnement de ce service est relativement com-
plexe car les intervenants sont multiples et différenciés en fonction des événements.
Ce service possède une comptabilité indépendante, un 
compte bancaire propre de même qu’une caisse. Les recet-tes et dépenses résultant des activités du service n’appa-raissent pas dans les comptes du SIAMU. Dans les faits, les services ﬁ nanciers du SIAMU n’exercent aucun contrôle 
sur ce service.
D’un point de vue comptable, la situation actuelle est 
irrégulière et la Cour a recommandé soit de réintégrer les comptes ﬁ nanciers et toute la gestion de ce service dans les 
états ﬁ nanciers du SIAMU, soit de créer un service doté 
d’une personnalité juridique propre.
8 F
ONDS  DE PENSION
Depuis la reprise de la gestion du fonds de pension de 
l’agglomération de Bruxelles par une société d’assurance, le SIAMU cotise pour son fonds de pension auprès de cette société (± 260.000 euros par mois). L’organisme ne dispose toutefois d’aucune information sur ce fonds car ce dernier est géré, comme les traitements, par le ministère de la Ré-gion de Bruxelles-Capitale, lequel ne communique aucune information en retour. Ce manque d’information est criti-quable, car les sommes en jeu sont importantes et il s’agit là d’une responsabilité propre de l’organisme, qui doit être capable, en cas de problème, de provisionner les risques en cette matière.
9 V
OITURES  DE FONCTION  ET DE SERVICE
Le SIAMU dispose de deux voitures de fonction, pour le 
directeur général adjoint et pour le chef de corps, et d’une soixantaine de voitures de service.
Le code des impôts sur les revenus spéci ﬁ e que l’utili-
sation d’une voiture de fonction, tant pour accomplir des déplacements privés que pour se rendre du domicile au lieu de travail, constitue dans le chef du travailleur un avantage de toute nature imposable. Cet avantage n’est pas, jusqu’à présent, déclaré sur les ﬁ ches individuelles 281.10, ni sou-
mis au précompte professionnel. — 39 — A-150/1  – 2010/2011
Sur ce point, le chef de corps a tenu à souligner que sa 
situation personnelle est très particulière puisqu’en vertu de ses fonctions, il doit être disponible 24 heures sur 24 et 365 jours sur 365.
Les achats des véhicules de fonction ont toujours été 
explicitement autorisés par le ministre de tutelle, mais il conviendrait, en vertu de l’arrêté royal du 29 août 1985, pris en exécution de la loi du 19 décembre 1974 (
45), qu’un 
arrêté ﬁ xe les modalités d’attribution et d’utilisation de ce 
type de véhicule.
La question de la taxation se pose également pour un 
certain nombre de voitures de service, puisque les notes de service relatives à ces véhicules autorisent explicitement certains agents à utiliser ces véhicules de service pour les déplacements de leur lieu de travail à leur domicile. Dans de telles circonstances, il s’agit également d’un avantage taxable qui devrait faire l’objet d’une déclaration sur les ﬁ ches 281.10 des personnes concernées et être soumis au 
précompte professionnel.
L’organisme a signalé que la situation a déjà été régula-
risée pour les agents concernés.
1.7 SOCIÉTÉ DU LOGEMENT DE LA RÉGION DE 
BRUXELLES-CAPITALE (SLRB) – CONTRÔLE DES COMPTES 2008 (
46)
La Cour des comptes a examiné les comptes de la 
SLRB pour l’année 2008 et analysé la situation ﬁ nan-
cière des sociétés immobilières publiques. À cette oc-casion, elle a formulé des observations comptables et budgétaires.
1 P
RÉSENTATION  GÉNÉRALE
1.1 Cadre juridique
La Société du logement de la Région de Bruxelles-Capi-
tale (SLRB) a été créée par l’article 7 de la loi du 28 décem-bre 1984 portant suppression ou restructuration de certains organismes d’intérêt public. 
L’ordonnance du 17 juillet 2003 portant le code bruxel-
lois du logement, telle que complétée par l’ordonnance du 1
er avril 2004, ﬁ xe le cadre général du secteur du logement 
social pour la Région de Bruxelles-Capitale (RBC). Elle 
(45) Loi du 19 décembre 1974 organisant les relations entre les autorités 
publiques et les syndicats des agents relevant de ces autorités et ar-rêté royal du 29 août 1985 déterminant les réglementations de base au sens de la loi du 19 décembre 1974.
(46) Dr 3.559.460.De korpschef wenste in dat verband te onderstrepen dat 
zijn persoonlijke situatie heel speciaal is, aangezien hij uit hoofde van zijn functies 24 uur op 24 en 365 dagen op 365 moet kunnen worden opgeroepen.
V oor aankopen van ambtsvoertuigen werd altijd expli-
ciet door de toezichthoudende minister machtiging ver-leend. Krachtens het koninklijk besluit van 29 augustus 1985, genomen ter uitvoering van de wet van 19 december 1974 (
45), moeten de modaliteiten voor de toekenning en 
het gebruik van dergelijke voertuigen echter in een besluit worden vastgelegd.
De belastingskwestie stelt zich eveneens voor een zeker 
aantal dienstvoertuigen, aangezien de dienstnota’s in ver-band met die voertuigen bepaalde personeelsleden expliciet toelaten die dienstvoertuigen te gebruiken voor hun woon-werkverplaatsingen. In dergelijke omstandigheden gaat het eveneens om een belastbaar voordeel dat de DBDMH zou moeten vermelden op de ﬁ ches 281.10 van de betrokken 
personeelsleden en waarop bedrijfsvoorhef ﬁ ng zou moeten 
worden afgehouden.
De instelling heeft laten weten dat de toestand voor de 
betrokken personeelsleden al werd geregulariseerd. 
1.7 BRUSSELSE GEWESTELIJKE HUISVESTINGS-
MAATSCHAPPIJ (BGHM) – CONTROLE V AN DE REKENINGEN 2008 (
46)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 2008 van de 
BGHM onderzocht en de ﬁ nanciële toestand van de 
openbare vastgoedmaatschappijen geanalyseerd. Het heeft daarbij boekhoudkundige en budgettaire opmer-kingen geformuleerd.
1 A
LGEMENE  VOORSTELLING
De Brusselse Gewestelijke Huisvestingsmaatschappij 
(BGHM) werd opgericht door artikel 7 van de wet van 28 december 1984 tot afschaf ﬁ ng of herstructurering van 
sommige instellingen van openbaar nut.
De ordonnantie van 17 juli 2003 houdende de Brusselse 
huisvestingscode, zoals aangevuld door de ordonnantie van 1 april 2004, legt het algemene kader van de sociale huisvestingssector vast voor het Brussels Hoofdstedelijk
(45) Wet van 19 december 1974 tot regeling van de betrekkingen tussen 
de overheid en de vakbonden van haar personeel en het koninklijk besluit van 29 augustus 1985 tot aanwijzing van de grondregelingen in de zin van de wet van 19 december 1974.
(46) Dr 3.559.460.  — 40 — A-150/1  – 2010/2011
Gewest (BHG). Ze bepaalt de wettelijke grondslagen van 
de BGHM en de ﬁ nieert met name het voorwerp en de op-
drachten van de instelling.
De ordonnatie van 1 april 2004 (titel IV – hoofdstuk I) 
bepaalt dat het gaat om een instelling van openbaar nut van categorie B (artikel 2, 15°), die als publiekrechtelijk rechts-persoon is onderworpen aan de bepalingen van de wet van 16 maart 1954 houdende de controle op sommige instel-lingen van openbaar nut (artikel 24). Ze is opgericht als naamloze vennootschap en onderworpen aan de vennoot-schapswetgeving, onder voorbehoud van de bepalingen die onder de huisvestingscode vallen.
1.2 Financiering van de sociale huisvesting
De ﬁ nanciële middelen van de BGHM zijn van drieërlei 
aard : ten eerste zijn er de leningen  toegekend ten laste van 
de gewestbegroting tegen de voorwaarden die zijn bepaald bij besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering. Ver-volgens zijn er de subsidies  ten laste van de gewestbegro-
ting tegen de voorwaarden die zijn vastgesteld bij besluit van de regering. Ten slotte is er de terugbetaling  van de 
voorschotten die aan de openbare vastgoedmaatschappijen (OVM’s) werden toegekend, evenals de eruit voortvloei-ende intrest en de beheerskosten.
De OVM’s beschikken niet alleen over de voorschot-
ten en subsidies die het gewest hun via de BGHM toekent, maar ook over de huurgelden die hun huurders betalen. De OVM’s moeten die gelden, na afname van hun werkings-kosten, op hun rekening-courant bij de BGHM storten. De BGHM verzekert zelf de betaling van de andere uitgaven, zoals investeringen, groot onderhoud en de terugbetaling van de annuïteiten.
1.3 Beheerscontracten
Ter uitvoering van de bepalingen van artikel 33 en 34, 
van de ordonnantie van 1 april 2004 hebben het gewest en de BGHM op 25 april 2002 een beheersovereenkomst ge-sloten (
47). Daarin worden onder meer de doelstellingen van 
de maatschappij vastgelegd, de criteria om de beleidsdaden inzake sociale huisvesting te evalueren waaraan de BGHM deelneemt, de prestaties die ze ten aanzien van de OVM’s moet leveren en de verplichtingen van het gewest. Hoewel de beheersovereenkomst in principe op 31 december 2006 eindigde, blijft ze de opdrachten van de BGHM regelen tot een nieuw contract is gesloten.
De rechten en verplichtingen van de OVM’s worden 
vastgesteld door ofwel een reglement dat door de BGHM wordt opgesteld, ofwel een beheerscontract dat tussen de OVM’s en de BGHM wordt gesloten. Van de 33 OVM’s die 
(47) Tot op heden werd het echter niet in het Belgisch Staatsblad gepubli-
ceerd.établit les bases légales de la SLRB et dé ﬁ nit, entre autres, 
l’objet et les missions de l’organisme. 
L’ordonnance du 1er avril 2004 (titre IV – chapitre I) 
dispose que la SLRB est un organisme de catégorie B (ar-ticle 2, 15°), qui, en tant que personne morale de droit pu-blic, est soumis aux dispositions de la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public (article 24). Elle est constituée sous la forme d’une société anonyme et est soumise au code des sociétés, sous réserve des dispositions régies par le code du logement. 
1.2 Financement du logement social
Les moyens ﬁ nanciers de la SLRB sont de trois types : 
tout d’abord, il y a les emprunts  accordés à la charge du 
budget régional aux conditions ﬁ xées par arrêté du gouver-
nement régional. Ensuite, il y a les subsides  accordés à la 
charge du budget régional aux conditions ﬁ xées par arrêté 
du gouvernement. En ﬁ n, il y a le remboursement  des avan-
ces accordées aux sociétés immobilières publiques (SIP), ainsi que les intérêts en découlant et les frais de gestion.
Les SIP béné ﬁ cient non seulement d’avances et de sub-
sides de la Région accordés par le biais de la SLRB, mais aussi des loyers payés par les locataires. Après avoir déduit leurs frais de fonctionnement, les SIP doivent verser ces moyens sur leur compte courant ouvert auprès de la SLRB. Cette dernière assure elle-même le paiement des autres dé-penses, telles que les investissements, les grands travaux d’entretien et le remboursement des annuités.
1.3 Contrats de gestion
En exécution des dispositions des articles 33 et 34 de 
l’ordonnance du 1
er avril 2004, la Région et la SLRB ont 
conclu un contrat de gestion le 25 avril 2002 (47). Ce contrat 
ﬁ xe notamment les objectifs de la société, les critères 
d’évaluation des actes politiques en matière de logement social auxquelles la SLRB participe, les prestations qu’elle doit accomplir à l’égard des SIP et les obligations de la Ré-gion. Bien que le contrat de gestion soit, en principe, venu à échéance le 31 décembre 2006, il continue à régler les missions de la SLRB jusqu’à ce qu’un nouveau contrat soit conclu. 
Les droits et les obligations des SIP sont ﬁ xés soit dans 
un règlement élaboré par la SLRB, soit dans un contrat de gestion conclu entre les SIP et la SLRB. Sur les 33 SIP acti-ves au sein de la Région, 31 ont signé un contrat de gestion 
(47) À ce jour, il n’a toutefois pas été publié au Moniteur belge . — 41 — A-150/1  – 2010/2011
in het gewest actief zijn, hebben er 31 in oktober 2002 een 
beheerscontract met de BGHM ondertekend. De beheers-contracten werden gesloten voor een periode van vijf jaar, maar werden door middel van een aanhangsel verlengd tot op het ogenblik dat een nieuw beheerscontract wordt ge-sloten.
2 M
Het Rekenhof heeft de rekeningen 2008 onderzocht (48). 
Het heeft nagegaan of de wettelijke boekhoudkundige en budgettaire bepalingen die op de BGHM van toepassing zijn, werden nageleefd en of er overeenstemming bestond tussen de budgettaire en de economische boekhouding. Daarna volgde een ﬁ nanciële analyse van de toestand van 
de OVM’s.
De resultaten van de controle werden ter informatie en 
voor advies bezorgd aan de waarnemend directeur-generaal van de instelling. Met een e-mail van 12 februari 2010 heeft de BGHM kennis genomen van de resultaten. Het Reken-hof heeft zijn opmerkingen vervolgens meegedeeld aan de minister belast met Financiën en Begroting en aan de staats-secretaris belast met Huisvesting met brieven van 26 mei 2010. Het Rekenhof heeft nog geen antwoord ontvangen.
3 V
3.1 Boekhoudkundige en budgettaire bepalingen
3.1.1 Onroerende voorhef ﬁ ng
Sinds 2006 ontvangt de BGHM een aanslagbiljet voor 
de verhuurde woningen dat bij de berekening van de on-roerende voorhef ﬁ ng geen rekening houdt met de sociale 
vermindering. De BGHM heeft dat probleem al meermaals meegedeeld aan het Ministerie van Financiën, maar kreeg tot op heden geen reactie.
De boekhouding van de BGHM vermeldt de betaalde be-
dragen aan het Ministerie van Financiën rekening houdend met de sociale vermindering. Bijgevolg is er geen overeen-stemming tussen de boekhouding en het aanslagbiljet.
Aangezien het Ministerie van Financiën nog geen re-
actie heeft gegeven en het probleem jaarlijks terugkeert, vraagt het Rekenhof dat de boekhouding het geschil tot uiting brengt. 
(48) In strijd met artikel 6, § 4, van de wet van 16 maart 1954 werd de 
termijn overschreden voor het overleggen van de rekeningen aan het Rekenhof, zijnde 31 mei van het jaar na dat van het beheer.avec la SLRB en octobre 2002. Les contrats de gestion ont 
été conclus pour une durée de cinq ans, mais ont été pro-longés par le biais d’un avenant jusqu’à la conclusion d’un nouveau contrat de gestion.
2 M
ÉTHODE
La Cour des comptes a examiné les comptes pour l’an-
née 2008 (48). Elle a véri ﬁ é si les dispositions comptables 
et budgétaires légales applicables à la SLRB ont été res-pectées et si les comptabilités budgétaire et économique concordent. Elle a ensuite procédé à une analyse ﬁ nancière 
de la situation des SIP. 
Les résultats du contrôle ont été soumis pour informa-
tion et avis au directeur général faisant fonction de l’orga-nisme. Par courriel du 12 février 2010, la SLRB a signalé avoir pris connaissance des résultats. La Cour des comptes a ensuite communiqué ses observations au ministre chargé des Finances et du Budget et au secrétaire d’État chargé du Logement par lettres du 26 mai 2010, auxquelles il n’a pas été répondu à ce jour.
3 C
3.1 Dispositions comptables et budgétaires
3.1.1 Précompte immobilier
Depuis 2006, la SLRB reçoit un avertissement-extrait 
de rôle pour les logements donnés en location qui, dans le calcul du précompte immobilier, ne tient pas compte de la réduction sociale. La SLRB a déjà signalé à plusieurs re-prises ce problème au ministre des Finances, mais n’a reçu aucune réaction à ce jour. 
La comptabilité de la SLRB mentionne les montants 
versés au ministère des Finances en tenant compte de la réduction sociale. Par conséquent, la comptabilité et l’aver-tissement-extrait de rôle ne concordent pas. 
Étant donné que le ministère des Finances n’a pas en-
core réagi et que le problème est récurrent chaque année, la Cour des comptes demande que la comptabilité fasse appa-raître le différend. 
(48) En violation de l’article 6, § 4, de la loi du 16 mars 1954, le délai de 
transmission des comptes à la Cour des comptes, à savoir le 31 mai de l’année qui suit celle de la gestion, n’a pas été respecté.  — 42 — A-150/1  – 2010/2011
3.1.2 Voorschotten
De BGHM heeft de mogelijkheid om, onder bepaalde 
voorwaarden, aanvullend op de gewestelijke investerings-programma’s voorschotten toe te staan aan de OVM’s.
De toekenningen en stortingen van de voorschotten heb-
ben de laatste jaren een belangrijke groei gekend. Zo zijn de toekenningen gestegen van 8,9 miljoen euro eind 2003 tot 36,9 miljoen euro eind 2008.
Het Rekenhof stelde vast dat een groot deel van die 
voorschotten werd toegekend aan OVM’s met een nega-tieve rekening-courant bij de BGHM (36 % in 2008).
Rekening houdend met het gebrek aan gewestelijke be-
grotingskredieten voor de ﬁ nanciering van die voorschotten 
en met de thesauriemoeilijkheden van sommige OVM’s, kunnen leningen met een lange looptijd voor de BGHM een niet te verwaarlozen liquiditeitsrisico inhouden.
3.1.3 Kredietoverschrijdingen
Artikel 5 van voornoemde wet van 16 maart 1954 be-
paalt dat overdracht en overschrijding van limitatieve kre-dieten moeten worden toegestaan door de minister van wie de instelling afhangt, op eensluidend advies van de minister van Financiën of zijn gemachtigde.
Hoewel geen enkele machtiging tot overschrijding kon 
worden voorgelegd, heeft het Rekenhof overschrijdingen van de limitatieve kredieten vastgesteld.
3.1.4 Overeenstemming tussen rekeningen BHG en BGHM
De toegekende kredieten en subsidies ten laste van de 
begroting van het BHG worden niet altijd in hetzelfde jaar geboekt bij de BGHM en worden bijgevolg niet altijd in hetzelfde jaar aangerekend in de uitvoeringsrekening van de begroting, bij het BHG en de BGHM.
Het Rekenhof heeft opgemerkt dat de discrepanties tus-
sen de rekeningen van het BHG en BGHM moeten worden weggewerkt.
3.1.5 Minderwaarde op de realisatie van vaste activa
De minderwaarde op de realisatie van vaste activa werd 
budgettair aangerekend op code 534.04 « Minderwaarden op de realisatie van vaste activa ». Het Rekenhof heeft op-gemerkt dat het om een louter boekhoudkundige bewerking gaat, waarvoor er geen link met de begrotingsboekhouding zou mogen bestaan.3.1.2 Avances
La SLRB a la faculté d’accorder aux SIP, moyennant 
certaines conditions, des avances complémentairement aux programmes d’investissements régionaux. 
Au cours des dernières années, les octrois et verse-
ments des avances ont nettement augmenté. C’est ainsi que les octrois sont passés de 8,9 millions d’euros ﬁ n 2003 à 
36,9 millions d’euros ﬁ n 2008. 
La Cour des comptes a constaté qu’une grande partie de 
ces avances a été octroyée aux SIP alors qu’elles présentent un compte courant négatif à la SLRB (36 % en 2008).
En tenant compte du manque de crédits budgétaires ré-
gionaux pour ﬁ nancer ces avances ainsi que des dif ﬁ cultés 
de trésorerie de certaines SIP, les prêts à long terme peu-vent contenir un risque de liquidité non négligeable pour la SLRB.
3.1.3 Dépassements de crédits
L’article 5 de la loi précitée du 16 mars 1954 précise 
que le ministre dont l’organisme relève doit autoriser un transfert et un dépassement de crédits limitatifs, de l’avis conforme du ministre des Finances ou de son délégué.
Bien qu’aucune autorisation de dépassement n’ait pu 
être produite, la Cour des comptes a constaté des dépasse-ments des crédits limitatifs.
3.1.4 Concordance entre le compte de la RBC et celui de la 
SLRB 
Les crédits et subsides accordés à la charge du budget de 
la RBC ne sont pas toujours comptabilisés dans la même année par la SLRB et, par conséquent, ne sont pas toujours imputés à la même année dans le compte d’exécution du budget de la RBC et de la SLRB.
La Cour des comptes a souligné que les discordances 
entre les comptes de la RBC et de la SLRB devaient être résolues. 
3.1.5 Moins-value sur la réalisation des immobilisations
La moins-value sur la réalisation des immobilisations a 
été imputée budgétairement sur le code 534.04 « Moins-values sur réalisation d’immobilisations ». La Cour des comptes a fait observer qu’il s’agit d’une simple opération comptable, qui ne devrait avoir aucun lien avec la compta-bilité budgétaire. — 43 — A-150/1  – 2010/2011
3.1.6 Correctieboekingen
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de correctieboekin-
gen altijd budgettair als ontvangst of uitgave, worden aan-gerekend. Als gevolg daarvan worden de ontvangsten en de uitgaven van de BGHM overgewaardeerd en ontstaan er overschrijdingen (zie supra). Hoewel de boekingen geen impact hebben op het begrotingsresultaat, geeft de uitvoe-ringsrekening van de begroting op die manier geen juist beeld van de werkelijke ontvangsten en de werkelijke uit-gaven. Het Rekenhof heeft opgemerkt dat de correctieboe-kingen op een correcte manier in de begrotingsboekhou-ding moeten worden verwerkt.
3.2 Financiële analyse van de OVM’s
Op 31 december 2008 waren 33 OVM’s actief binnen 
het BHG.
Hoewel het globale resultaat van de OVM’s in de be-
trokken periode positief is en de nettoresultaten sinds 2003 zijn verbeterd, vertonen de saldi van de lopende rekeningen bij de BGHM een negatieve evolutie.3.1.6 Écritures recti ﬁ catives
La Cour des comptes a constaté que les écritures recti-
ﬁ catives étaient toujours imputées au budget en tant que 
recettes ou dépenses. Par conséquent, les recettes et les dé-penses de la SLRB sont surestimées et des dépassements se produisent (voir ci-dessus). Ces écritures n’ont aucun im-pact sur le résultat budgétaire, mais le compte d’exécution du budget ne donne ainsi pas d’image correcte des recettes et des dépenses réelles. La Cour des comptes a souligné que les écritures recti ﬁ catives devaient être introduites de 
manière correcte dans la comptabilité budgétaire.
3.2 Analyse ﬁ nancière des SIP
Au 31 décembre 2008, 33 SIP étaient actives au sein de 
la SLRB. 
Bien que le résultat global des SIP soit positif pour la 
période considérée et que les résultats nets aient enregis-tré une amélioration depuis 2003, les soldes des comptes courants auprès de la SLRB présentent une évolution né-gative.
-5.000.00005.000.00010.000.00015.000.000
2003 2004 2005 2006 2007 200805101520253035Totaal verliezen Totaal winsten Aantal OVM's Aantal OVM'sÉvolution du résultat net (2003-2008) et du nombre de SIP concernées
–
Evolutie van het nettoresultaat (2003-2008) en het betreffende aantal OVM’s
Total pertes
Totaal verliezenTotal béné ﬁ ces
Totaal winstenNombre SIPAantal OVM’s Nombre SIPAantal OVM’s
-10.000.000,00-5.000.000,000,005.000.000,0010.000.000,0015.000.000,0020.000.000,0025.000.000,00
1998 2000 2003 2005 2006 2007Évolution des soldes des comptes courants – 
Evolutie van saldi op de rekeningen-courant
2004 1999 2001 2002 2008 — 44 — A-150/1  – 2010/2011
Analyse van de ﬁ nanciële situatie van de OVM’s toont 
aan dat hun situatie zeer heterogeen is.L’analyse de la situation ﬁ nancière des SIP montre que 
leur situation est très hétérogène. 
051015202530
-60.000.000,00-40.000.000,00-20.000.000,000,0020.000.000,0040.000.000,0060.000.000,00
1998CC negatif 
RC negatief CC positif RC positief Nombre CC négatifs 
Aantal negatieve RC Nombre CC positifs 
Aantal positieve RC Évolution des soldes des comptes courants et du nombre de SIP – 
Evolutie van saldi o p de rekenin gen-courant en het aantal OVM's
1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
Les graphiques ci-dessus montrent que le solde des 
comptes courants auprès de la SLRB est négatif et que les soldes des comptes courants négatifs se sont ampli ﬁ és au 
cours de la période concernée. 
Les trésoreries des SIP sont constituées, pour une part, 
d’avoirs détenus sur les comptes courants à la SLRB. Tant le règlement relatif aux SIP que le contrat de gestion conclu entre la SLRB et les SIP concernées imposent aux sociétés de verser sur leur compte courant à la SLRB leurs recettes locatives – y compris la cotisation de solidarité mensuelle après déduction des frais de fonctionnement – au plus tard à la ﬁ n de chaque mois. En cas de non-versement, la SLRB 
peut imposer des sanctions. 
Le contrôle fait apparaître que cette disposition n’est, 
dans la pratique, pas strictement respectée par toutes les SIP. En effet, les SIP disposent également de liquidités hors SLRB. Le 31 décembre 2008, les SIP disposaient d’un compte courant hors SLRB présentant un solde positif. Les 14 SIP présentant un compte courant négatif auprès de la SLRB disposaient d’avoirs pour un montant total de 5,43 millions d’euros hors SLRB. Pour les SIP présentant un compte courant positif auprès de la SLRB, le mon-tant total des avoirs hors SLRB s’élevait à 19,30 millions d’euros.Bovenstaande gra ﬁ eken tonen dat het saldo van de reke-
ningen-courant bij de BGHM negatief is en dat de saldi van de negatieve rekeningen-courant in de betrokken periode zijn toegenomen.
De thesaurieën van de OVM’s bestaan voor een deel uit 
tegoeden die worden aangehouden op rekeningen-courant bij de BGHM. Zowel het reglement op de OVM’s als het beheerscontract tussen de BGHM en de betrokken OVM’s legt de maatschappijen op hun huuropbrengsten – met in-begrip van de maandelijkse solidariteitsbijdrage na aftrek van de werkingskosten – ten laatste op het einde van elke maand op hun rekening-courant bij de BGHM te storten. In geval van niet-storting kan de BGHM sancties opleggen.
Uit de controle blijkt dat in de praktijk niet alle OVM’s 
bovenstaande bepaling even strikt naleven. De OVM’s beschikken immers ook over liquide middelen buiten de BGHM. Op 31 december 2008 beschikten alle OVM’s over een rekening-courant buiten de BGHM met een positief saldo. De 14 OVM’s met een negatieve rekening-courant bij de BGHM beschikten over tegoeden buiten de BGHM voor een totaal bedrag van 5,43 miljoen euro. V oor de OVM’s met een positieve rekening-courant bij de BGHM, beliep het totale bedrag van de tegoeden buiten de BGHM 19,30 miljoen euro. — 45 — A-150/1  – 2010/2011
2 CONTRÔLES ET AUDITS
 2.1 ÉV ALUATION DE LA MISE EN ŒUVRE DES PRO-
CÉDURES DE CONTRÔLE INTERNE PRÉVUES DANS L’ARRÊTÉ DU 18 OCTOBRE 2007 (
49)
La Cour a examiné la mise en œuvre des dispositions 
de l’arrêté du gouvernement de la Région de Bruxel-les-Capitale du 18 octobre 2007 portant sur le contrôle interne et notamment sur le contrôle interne métier, le contrôle comptable et le contrôle de la bonne gestion ﬁ -
nancière. Elle a constaté la lenteur de la mise en œuvre des dispositions de cet arrêté. Elle a également relevé la dif ﬁ culté que cette mise en œuvre pose à certains or-
ganismes : l’arrêté prévoit en effet, pour tous les orga-nismes concernés, un dispositif uniforme impliquant la mise en place d’un dispositif lourd et complexe, qui pa-raît surdimensionné pour certains petits organismes.
1 I
L’article 72 de l’ordonnance du 23 février 2006 portant 
les dispositions applicables au budget, à la comptabilité et au contrôle prévoit que le gouvernement organise un contrôle interne destiné à fournir une assurance raisonnable quant à la réalisation des objectifs suivants : conformité à la législation et aux règlements en vigueur, réalisation et opti-misation des opérations, ﬁ abilité des informations ﬁ nanciè-
res. L’exposé des motifs de cette ordonnance a précisé que le cadre de référence à retenir était celui du COSO (
50).
Aﬁ n de concrétiser cette décision, le gouvernement a pris 
l’arrêté du 18 octobre 2007 portant sur le contrôle interne et notamment sur le contrôle interne métier, le contrôle comp-table et le contrôle de la bonne gestion ﬁ nancière. Cet arrêté 
prévoit de manière détaillée ce qui doit être fait en matière de contrôle interne tant par l’administration centrale que par les organismes administratifs autonomes. Les disposi-tions sont identiques pour l’ensemble des intervenants.
La Cour a examiné la mise en œuvre des dispositions de 
l’arrêté par l’ensemble des organismes administratifs auto-nomes faisant partie du périmètre de consolidation (
51).
(49) Dr 3.389.253.
(50) Committee of Sponsoring Organizations.
(51) À l’exception de l’administration centrale.2 CONTROLES EN AUDITS
2.1 EV ALUATIE V AN DE TOEPASSING V AN DE
INTERNECONTROLEPROCEDURES BEPAALD DOOR HET BESLUIT V AN 18 OKTOBER 2007 (
49)
Het Rekenhof heeft onderzocht hoe de bepalingen 
worden toegepast van het besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering van 18 oktober 2007 met be-trekking tot de interne controle, en inzonderheid de vak-gebonden interne controle, de boekhoudkundige con-trole en de controle van het goede ﬁ nanciële beheer. Het 
heeft vastgesteld dat de bepalingen van dat besluit traag worden toegepast en dat die toepassing voor sommige instellingen moeilijkheden oplevert. Het besluit voorziet immers voor alle betrokken instellingen in een eenvor-mige reglementering waarvoor zware en ingewikkelde maatregelen moeten worden ingevoerd, die te omvang-rijk lijken voor sommige kleine instellingen.
1 I
NLEIDING
Artikel 72 van de ordonnantie van 23 februari 2006 hou-
dende de bepalingen die van toepassing zijn op de begro-ting, de boekhouding en de controle, bepaalt dat de rege-ring een interne controle moet organiseren om een redelijke zekerheid te verstrekken over de verwezenlijking van de volgende doelstellingen : de overeenstemming met de van kracht zijnde wetgeving en reglementen, de uitvoering en optimalisering van de verrichtingen, de betrouwbaarheid van de ﬁ nanciële informatie. De toelichting van die ordon-
nantie preciseerde dat voor het COSO-referentiekader (
50)
was geopteerd. 
Om aan die beslissing concreet vorm te geven, nam de 
Brusselse Hoofdstedelijke Regering het besluit van 18 ok-tober 2007 met betrekking tot de interne controle, en in-zonderheid de vakgebonden interne controle, de boekhoud-kundige controle en de controle van het goede ﬁ nanciële 
beheer. Dat besluit bepaalt op gedetailleerde wijze wat op het vlak van interne controle moet worden ondernomen, zowel door de centrale administratie als door de autonome bestuursinstellingen. De bepalingen zijn identiek voor alle actoren.
Het Rekenhof heeft onderzocht hoe de bepalingen van 
het besluit worden toegepast door alle autonome bestuurs-instellingen die deel uitmaken van de consolidatieperime-ter (
51). 
(51) Met uitzondering van de centrale administratie.  — 46 — A-150/1  – 2010/2011
Een algemene vragenlijst over de organisatie van de 
controle, de aanstelling van de personen belast met de op te richten posten (controleur van de vastleggingen, ordonna-teurs, rekenplichtigen, ….), alsook het opstellen en toepas-sen van de procedures en de vereiste handleidingen werd aan alle betrokken organismen bezorgd.
Het Rekenhof is niet overgegaan tot een kwalitatieve 
evaluatie van de toepassing, maar heeft in hoofdzaak ge-veriﬁ eerd of aan de formele vereisten van het besluit is te-
gemoetgekomen.
De ontvangen antwoorden waren voor het merendeel 
vrij algemeen. Er vonden gesprekken plaats met alle lei-dinggevenden van de instellingen om de vragenlijst te ex-pliciteren en soms ook sommige elementen van het besluit te verduidelijken die blijkbaar slecht werden begrepen (
52). 
De controle vond plaats in de loop van het eerste semes-
ter van 2008. Het Rekenhof heeft zijn verslag op 29 april 2009 per brief bezorgd aan alle ministers van de Brusselse regering, die tot op heden niet hebben geantwoord. 
2 T
OEPASSINGSMOEILIJKHEDEN
Als referentiekader om de risico’s in de onderneming 
te beheersen, stelt het COSO 2-model een proces voor dat door de raad van bestuur, de leidinggevenden en het perso-neel van een organisatie wordt uitgevoerd (
53). Dat proces, 
dat wordt gebruikt om de strategie uit te werken dwars door de hele onderneming heen, heeft tot doel : 
– de potentiële gebeurtenissen te identi ﬁ ceren die een in-
vloed op de organisatie kunnen hebben;
– de risico’s te beheersen, zodat ze binnen de grenzen blij-
ven van de Risk Appetite  (risicobereidheid) van de orga-
nisatie (
54);
– een redelijke zekerheid te bieden voor de realisatie van 
de doelstellingen van de organisatie.
De interne controle is dus een proces. Het is een mid-
del, geen doel op zich en de toepassing ervan hangt van iedereen af. De interne controle blijft niet beperkt tot een lijst van procedures, maar vereist de inzet van iedereen op elk niveau van de organisatie. De uitvoering ervan is dus een zaak van lange adem. Er wordt van uitgegaan dat 
(52) Het begrip risico’s wordt soms uitsluitend vanuit ﬁ nancieel oogpunt 
benaderd en er heerst verwarring als gevolg van de dubbelzinnige benaming « controle van het goede ﬁ nanciële beheer », die sommige 
instellingen ertoe zou hebben aangezet die controle aan de boekhou-ding toe te vertrouwen, terwijl het veeleer gaat om een performantie-audit die niet uitsluitend steunt op ﬁ nanciële elementen.
(53) De Intosai-norm 9130 heeft COSO 2 vertaald naar de publieke sec-
tor.
(54) Het is over het algemeen onmogelijk alle geïdenti ﬁ ceerde risico’s 
aan te pakken omdat sommige onmogelijk te vermijden zijn of om-dat de kost dermate hoog zou zijn dat het onmogelijk is op te treden. De algemene directie moet derhalve aanvaardbare risiconiveaus be-palen en de prioriteiten voor het actieprogramma vaststellen.Un questionnaire général portant sur l’organisation du 
contrôle, sur la désignation des personnes affectées aux postes à créer (contrôleur des engagements, ordonnateurs, comptables trésoriers, etc.), ainsi que sur l’élaboration et la mise en œuvre des procédures et manuels prescrits a été adressé à chacun des organismes concernés.
La Cour n’a pas procédé à une évaluation qualitative de 
cette mise en œuvre mais a principalement véri ﬁ é si les exi-
gences formelles de l’arrêté étaient respectées. 
Les réponses reçues ont été pour la plupart assez géné-
rales. Des entretiens ont eu lieu avec tous les dirigeants des organismes a ﬁ n d’expliciter le questionnaire et, parfois 
aussi, préciser certains éléments de l’arrêté qui semblaient mal compris (
52).
Le contrôle s’est déroulé au cours du premier semestre 
2008. La Cour a communiqué son rapport à l’ensemble des ministres du gouvernement bruxellois par lettres du 29 avril 2009, auxquelles il n’a pas été répondu à ce jour.
2 D
IFFICULTÉS  DE MISE EN ŒUVRE
Le modèle COSO 2 propose comme cadre de référence 
pour la gestion des risques de l’entreprise un processus mis en œuvre par le conseil d’administration, les dirigeants et le personnel d’une organisation (
53). Ce processus, utilisé pour 
l’élaboration de la stratégie et transversal à l’entreprise, a pour but de :
– identi ﬁ er les événements potentiels pouvant affecter 
l’organisation;
– maîtriser les risques a ﬁ n qu’ils soient dans les limites 
du Risk Appetite  (appétence au risque) de l’organisa-
tion (
54);
– fournir une assurance raisonnable quant à la réalisation 
des objectifs de l’organisation.
Le contrôle interne est donc un processus. C’est un 
moyen, pas une ﬁ n, et sa mise en œuvre dépend de chacun. 
Il ne se limite pas à un recueil de procédures, mais nécessite l’implication de tous à chaque niveau de l’organisation. Sa mise en œuvre est donc une tâche de longue haleine. Il est généralement admis que plusieurs années sont nécessaires 
(52) Que ce soit la notion de risques, vus parfois uniquement sous l’angle 
ﬁ nancier, ou encore la confusion liée à l’appellation ambiguë « con-
trôle de la bonne gestion ﬁ nancière » qui avait conduit certains or-
ganismes à envisager de con ﬁ er ce contrôle à la comptabilité, alors 
qu’il s’agit plutôt d’un audit de performance qui n’est pas unique-ment fondé sur des éléments ﬁ nanciers.
(53) La norme Intosai 9130 a traduit pour les organismes publics la norme 
COSO 2.
(54) Il est en général impossible de traiter tous les risques identi ﬁ és, parce 
que certains sont impossibles à éviter totalement, ou parce que le coût serait tel qu’il n’est pas envisageable de le faire. La direction générale doit donc dé ﬁ nir des niveaux de risque acceptables et déci-
der des priorités pour le programme d’action. — 47 — A-150/1  – 2010/2011
de invoering van een interne controle verschillende jaren 
vergt als een dergelijke gestructureerde controle nog niet bestond. De invoering bestaat uit verplichte etappes : er zijn duidelijk gede ﬁ nieerde doelstellingen nodig en de in-
terne werkingsprocessen moeten bekend zijn vooraleer een uitgebreide risicoanalyse kan worden gemaakt die moet leiden tot de evaluatie van die risico’s en tot de beslissing sommige ervan te behandelen; die behandeling moet in de praktijk worden omgezet en op haar beurt worden geëva-lueerd.
Het besluit neemt onmiddellijk een situatie in overwe-
ging waarin een interne controle al in ruime mate werd toe-gepast. De sturing (
55) bijvoorbeeld bestaat erin de doeltref-
fendheid van de interne controle te veri ﬁ ëren, wat slechts 
mogelijk is na het voeren van speci ﬁ eke acties om de ont-
dekte risico’s aan te pakken. Het besluit voorziet niet in een fasering van de toepassing.
Bij alle verrichtingen moeten bovendien alle personeels-
leden betrokken zijn. Ze moeten derhalve worden gevormd, aangezet tot participeren en begeleid. V oor de leidingge-venden is echter in geen enkele begeleiding voorzien; som-migen hebben een beperkte kennis van het COSO-model en weten niet altijd precies hoe ze concreet een dergelijk proces moeten uitvoeren.
3 Z
WARE  REGLEMENTERING  VOOR  SOMMIGE  INSTELLINGEN
De reglementering is op dezelfde wijze van toepassing 
op alle instellingen, hoewel ze geen homogeen geheel vor-men.
De nieuwe reglementering legt relatief zware en com-
plexe regels op inzake in te voeren procedures en op te stel-
len handleidingen. Ze voorziet eveneens in de aanstelling 
van (ten minste) een ordonnateur, een rekenplichtige, een controleur van de vastleggingen, een verantwoordelijke voor de boekhoudkundige controle, een verantwoordelijke voor de vakgebonden interne controle, zonder te spreken van de cellen voor het goede ﬁ nanciële beheer en voor de 
interne audit, waarvan de leden over een bijzonder admi-nistratief statuut zouden moeten beschikken (
56).
Terwijl dat voor de grote instellingen geen problemen 
oplevert, liggen de zaken volledig anders voor bepaalde kleine instellingen zoals het Waarborgfonds, het Fonds 
(55) De interne controle kan gedurende een bepaalde tijd doeltreffend 
blijken omdat hij werd geconcipieerd als antwoord op een gegeven situatie, maar ontoereikend worden als die situatie wijzigt. De stu-ring maakt het mogelijk zich te verzekeren van de doeltreffendheid en de goede werking van de interne controle. Dat proces impliceert de kritische evaluatie door het daarvoor geschikte personeel van de wijze waarop de controles zijn geconcipieerd, van de uitvoerings-termijnen en van de wijze waarop de vereiste maatregelen worden genomen.
(56) Ook al is momenteel nog niets gede ﬁ nieerd wat betreft de interne au-
dit waarin artikel 80 van de bovengenoemde ordonnantie van 23 fe-bruari 2006 voorziet.pour créer un contrôle interne ex nihilo. Cette mise en œu-
vre impose des étapes obligées : dé ﬁ nition d’objectifs clairs 
et connaissance des processus internes de fonctionnement, avant de pouvoir faire une analyse de risques élaborée. Cette analyse doit déboucher sur l’évaluation des risques et la décision d’en traiter certains, traitement qui doit être opérationnalisé et lui-même évalué.
L’arrêté envisage immédiatement une situation où un 
contrôle interne a déjà été largement mis en œuvre. Le pi-lotage (
55), par exemple, consiste à véri ﬁ er l’ef ﬁ cacité du 
contrôle interne et ne se conçoit qu’après la mise en place d’actions spéci ﬁ ques de traitement de risques détectés. 
Aucune progressivité dans la mise en œuvre n’est envisa-gée dans l’arrêté.
Par ailleurs, toutes ces opérations doivent concerner 
l’ensemble du personnel. Ce dernier doit donc être formé, encouragé à participer et guidé. Or, aucun accompagne-ment n’a été prévu pour les dirigeants qui, pour certains, connaissent peu le modèle COSO, et ne savent pas toujours précisément comment mettre concrètement en œuvre un tel processus.
3 L
OURDEUR  DU DISPOSITIF  POUR  CERTAINS  ORGANISMES
La réglementation s’applique uniformément à l’ensem-
ble des organismes, alors que ces derniers ne constituent pas un ensemble homogène. 
Le dispositif prévu est relativement lourd et complexe 
en matière de procédures à dé ﬁ nir et de manuels à établir. Il 
est également prévu de désigner (au moins) un ordonnateur, un comptable-trésorier, un contrôleur des engagements, un responsable du contrôle comptable, un responsable du contrôle interne métier, sans compter les cellules de la bon-ne gestion ﬁ nancière et d’audit interne dont les membres 
devraient disposer d’un statut administratif particulier (
56).
Si cela ne pose pas de problème majeur pour les grands 
organismes, il en va tout autrement pour certains petits or-ganismes comme le Fonds de garantie, le Fonds pour le 
(55) Le contrôle interne peut se révéler ef ﬁ cace pendant un certain temps, 
du fait qu’il a été conçu pour répondre à une situation donnée, et devenir insuf ﬁ sant une fois la situation changée. Les opérations de 
pilotage permettent de s’assurer de l’ef ﬁ cacité et du bon fonctionne-
ment du système de contrôle interne. Ce processus implique l’éva-luation critique, par le personnel approprié, de la manière dont les contrôles sont conçus, des délais d’exécution et de la façon dont sont prises les mesures nécessaires.
(56) Même si rien n’est encore dé ﬁ ni actuellement pour ce qui concerne 
l’audit interne prévu par l’article 80 de l’ordonnance du 23 février 2006 précitée.  — 48 — A-150/1  – 2010/2011
voor de Financiering van het Waterbeleid (FFW) en het 
Brussels Gewestelijk Fonds voor de Her ﬁ nanciering van 
de Gemeentelijke Thesaurieën (BGFHGT), die geen perso-neel hebben, en de Economische en Sociale Raad van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (ESRBHG), die slechts veertien personeelsleden heeft, enz.
Hoewel de meeste instellingen activiteiten uitoefenen 
die de invoering verantwoorden van een gestructureerde interne controle die steunt op een uitgebreide risicoana-lyse, lijkt voor sommige van hen de geplande structuur te omvangrijk (
57). Zo bestaan de activiteiten van het FFW in 
2008 en 2009 uitsluitend uit het ontvangen van twee dota-ties van het gewest die moeten worden doorgestort aan de Brusselse Maatschappij voor Waterbeheer (BMWB). Een instelling zoals de ESRBHG oefent slechts twee bevoegd-heden uit : een bevoegdheid inzake studie, advies en aanbe-veling, en een bevoegdheid inzake overleg.
4 A
NDERE  GEBRUIKTE  NORMEN
In bepaalde instellingen (MIVB, Net Brussel, enz.) wor-
den al andere normen gebruikt, zoals de ISO-normen (58), 
en het is niet altijd eenvoudig die met andere modellen te combineren.
5 F
ORMALISTISCHE  TOEPASSING  VA N HET BESLUIT
De meeste instellingen hebben de elementen uitgevoerd 
die een onmiddellijke actie vereisten, in hoofdzaak de aan-stelling van de verantwoordelijken voor de controles. Hun taak werd echter niet altijd precies bepaald en de verslagen die ze zullen moeten voorleggen, werden over het algemeen noch gede ﬁ nieerd, noch gepland. Met uitzondering van de 
controleur van de vastleggingen (
59), die een precieze en 
permanente rol heeft binnen de instellingen, was de aan-stelling van de andere verantwoordelijken voor de interne controle vaak een vrij formele operatie.
6 S
PECIFICITEIT  VA N DE COSO- NORMEN
Een interne controle organiseren volgens het COSO-
model is een zaak van lange adem, waarbij alle perso-neelsleden van de instellingen betrokken zijn. Om dat te realiseren, moeten verschillende voorwaarden zijn vervuld, waarvan de belangrijkste hieronder worden uiteengezet :
– duidelijk gede ﬁ nieerde doelstellingen hebben – dat is 
meestal het geval ; 
(57) De maatregel van goed beheer die stelt dat de verhouding kost/winst 
van een nieuwe activiteit moet worden onderzocht, kan ook op de interne controle worden toegepast: de invoering van een bijkomende controleactiviteit is maar economisch verantwoord als de kost ervan lager is dan de verwachte besparing in termen van kosten van het risico en andere toegevoegde waarden.
(58) International Organization for Standardization.
(59) Functie ingericht door artikel 73 van de bovengenoemde ordonnantie 
van 23 februari 2006.ﬁ nancement de la politique de l’eau (FFPE) et le Fonds 
régional bruxellois pour le re ﬁ nancement des trésoreries 
communales (FRBRTC) qui n’ont pas de personnel, le Conseil économique et social de la Région de Bruxelles-Capitale (CESRBC), qui n’a que quatorze agents, etc.
D’autre part, si la plupart des organismes ont des activi-
tés qui justi ﬁ ent la mise en place d’un dispositif de contrôle 
interne structuré, basé sur une analyse de risques élaborée, pour certains, le dispositif prévu paraît surdimensionné (
57). 
Ainsi, les activités du FFPE en 2008 et en 2009 se limi-taient à percevoir deux dotations de la Région qui devaient être reversées à la Société bruxelloise de gestion de l’eau (SBGE). Un organisme comme le CESRBC n’exerce que deux compétences, une compétence d’étude, d’avis et de recommandations, et une compétence de concertation.
4 A
UTRES  NORMES  UTILISÉES
Dans certains organismes, (STIB, Agence régionale pour 
la propreté (ARP), etc.) d’autres normes, telles les normes ISO (
58), sont déjà mises en œuvre, et il n’est pas toujours 
simple de combiner des modèles différents.
5 A PPLICATION  FORMALISTE  DE L’ARRÊTÉ
La plupart des organismes ont mis en œuvre les éléments 
qui demandaient une action immédiate, essentiellement la désignation des responsables des contrôles. Cependant, leur tâche n’a pas toujours été dé ﬁ nie avec précision et les 
rapports qu’ils sont appelés à produire n’ont, en général, été ni déterminés ni plani ﬁ és. À l’exception du contrôleur 
des engagements (
59), qui a un rôle précis et permanent au 
sein des organismes, la désignation des autres responsables du contrôle interne a été une opération souvent assez for-melle.
6 S
PÉCIFICITÉ  DES NORMES  COSO
Mettre en œuvre un contrôle interne de type COSO est 
un processus de longue haleine qui concerne l’ensemble des agents des organismes. Pour y arriver, plusieurs condi-tions doivent être réunies. Les plus importantes sont expo-sées ci-après :
– avoir des objectifs clairement dé ﬁ nis – c’est le plus sou-
vent le cas ;
(57) Le principe de bonne gestion qui veut qu’on examine le rapport coût/
bénéﬁ ce d’une nouvelle activité peut s’appliquer aussi au contrôle in-
terne : la mise en place d’une activité de contrôle supplémentaire ne se justi ﬁ e économiquement que si son coût est inférieur à l’économie 
escomptée en termes de coûts du risque et d’autres valeurs ajoutées.
(59) Fonction organisée par l’article 73 de l’ordonnance du 23 février 
2006 précitée. — 49 — A-150/1  – 2010/2011
– beschikken over schriftelijke administratieve procedu-
res of, zo niet, een precieze kennis hebben van « wie wat doet » en « hoe » – voor vele instellingen is dat slechts 
gedeeltelijk het geval ;
– een kwalitatieve en kwantitatieve risicoanalyse hebben 
uitgevoerd (
60) – weinig instellingen hebben een derge-
lijke analyse uitgevoerd .
In de loop van 2008 werd weinig vooruitgang geboekt 
bij de uitwerking van procedures en bij de analyses en/of het risicobeheer. Meestal bleef de bestaande toestand ge-handhaafd (
61).
De implementatie van de COSO-normen veronderstelt 
een aanzienlijke inzet, in de eerste plaats van de algemene directie die overtuigd moet zijn van het belang van COSO en het mechanisme ervan moet begrijpen. De instellingen die al een interne controle hadden die steunt op andere nor-men, vinden het echter niet nodig hun procedures te veran-deren en de meeste andere instellingen zien niet duidelijk het belang in van de COSO-normen omdat de toepassing van een dergelijke controle hen te verregaand lijkt gelet op hun omvang of hun activiteiten, of omdat er onvoldoende externe begeleiding is om een dergelijke controle te orga-niseren of nog omdat ze van mening zijn over te weinig menselijke middelen te beschikken om die controle uit te voeren.
7 A
ANBEVELINGEN
Het Rekenhof heeft de volgende aanbevelingen gefor-
muleerd ingevolge de controle. 
– De regelgeving aanpassen en verschillende types van 
controle instellen die de instellingen moeten toepassen, bijvoorbeeld rekening houdend met hun omvang en/of hun activiteiten, ten minste wat betreft de materiële be-palingen en/of de aan te stellen controleverantwoorde-lijken. Een gefaseerde invoering van de COSO-normen zou ook moeten blijken op het niveau van de regelge-ving.
– V oor de algemene directies die dat wensen, voorzien in 
een vorming en/of een begeleiding om ondersteuning te geven bij de invoering van een interne controle van het COSO-model.
– De algemene directies naast de formele naleving van 
de wettelijke en reglementaire bepalingen aanmoedigen een effectieve interne controle toe te passen omdat de beheersing van de ondernemingsrisico’s een fundamen-teel element vormt bij het beheer van de instellingen.
(60) Die onder meer steunt op de bestaande processen.
(61) Bevredigend of niet bevredigend naargelang van het geval.– avoir des procédures administratives écrites ou, à défaut, 
avoir une connaissance précise de « qui fait quoi » et« comment » – pour beaucoup d’organismes, ce n’est le 
cas que partiellement ;
– avoir procédé à une analyse de risques qualitative et 
quantitative (
60) – peu d’organismes ont généralisé une 
telle analyse .
Au cours de l’année 2008, peu de progrès ont été réa-
lisés dans la rédaction de procédures et l’analyse et/ou la gestion des risques. Le plus souvent, la situation est restée en l’état (
61).
La mise en œuvre des normes COSO implique un enga-
gement important, en premier lieu de la direction générale, qui doit être convaincue de leur intérêt et en comprendre le mécanisme. Or, les organismes qui avaient déjà un contrôle interne basé sur d’autres normes ne voient pas la nécessité de modi ﬁ er leurs procédures et la plupart des autres orga-
nismes ne perçoivent pas clairement l’intérêt des normes COSO, soit parce que la mise en œuvre d’un tel contrôle leur paraît disproportionnée au regard de leur taille ou de leurs activités, soit parce qu’il n’y a pas d’accompagnement extérieur suf ﬁ sant pour la mise en place d’un tel contrôle, 
soit encore parce qu’ils estiment n’avoir pas les ressources humaines suf ﬁ santes pour le mettre en œuvre.
7 R
ECOMMANDATIONS
Suite au contrôle effectué, la Cour a formulé les recom-
mandations suivantes.
– Adapter la réglementation et différencier le type de 
contrôle à mettre en œuvre par les organismes, par exemple en tenant compte de leur taille et/ou de leurs activités, au moins pour ce qui concerne les dispositions matérielles et/ou les responsables des contrôles à dési-gner. La progressivité de la mise en œuvre des normes COSO devrait également être prévue dans la réglemen-tation.
– Organiser pour les directions générales qui le souhaitent 
une formation et/ou un accompagnement pour aider à la mise en œuvre d’un contrôle interne de type COSO.
– Inciter les directions des organismes à ne pas se conten-
ter de respecter formellement les dispositions légales et réglementaires, mais à créer un contrôle interne réelle-ment ef ﬁ cace, car la maîtrise des risques d’entreprise est 
un élément fondamental de la gestion des organismes.
(60) Qui se fonde entre autres sur les processus existants.
(61) Satisfaisant ou insatisfaisant selon le cas.  — 50 — A-150/1  – 2010/2011
2.2 CONTRÔLE DE L’ÉTABLISSEMENT ET DU RE-
COUVREMENT DE LA TAXE RÉGIONALE AUTO-NOME (
62)
La Cour a contrôlé les procédures mises en œu-
vre pour la perception de la taxe régionale autonome. Ce contrôle fait suite à celui opéré en 2002 et dont les principales conclusions avaient été publiées dans le159
e cahier d’observations adressé au Conseil de la Ré-
gion de Bruxelles-Capitale. La Cour y avait entre autres dénoncé le caractère lacunaire des instructions transmi-ses au receveur des taxes. Deux documents adoptés dans l’intervalle – le Vade-mecum des comptables  en deniers 
et la circulaire ministérielle du 3 août 2005 relative à l’établissement et au recouvrement des taxes régionales autonomes – ont remédié aux problèmes soulevés par la Cour. Le contrôle de la direction de l’enrôlement a conduit la Cour à critiquer une nouvelle fois la pratique consistant à ne pas poursuivre le recouvrement des ma-jorations quand le contribuable a payé le principal. Elle a également relevé la longueur des délais de traitement des avertissements-extraits de rôle et des rappels retour-nés par la poste ainsi que le traitement incomplet des dossiers placés sous statut OPEN. Par contre, le délai de traitement des demandes d’exonération introduites par les redevables a encore été réduit depuis le précédent contrôle. La Cour a par ailleurs signalé que la longueur du délai entre le dernier rappel et le transfert du dossier à la direction de la perception diminuait les chances de récupération de la taxe. En ﬁ n, la Cour a à nouveau dé-
noncé le caractère tardif de l’établissement des contrain-tes par ce service. Du point de vue comptable, la Cour a dénoncé le retard subi dans l’encodage des opérations de perception des droits constatés, des exonérations et des mises en non-valeurs. Par ailleurs, elle a été contrainte de renvoyer au ministre des Finances les comptes du re-ceveur des taxes pour les années 2007 et 2008 en raison des incohérences qu’ils présentaient.
1 I
La Cour a consacré un examen particulier à la percep-
tion de la taxe régionale autonome. Cette taxe a été instau-rée par l’ordonnance du Conseil de la Région de Bruxelles-Capitale du 23 juillet 1992 relative à la taxe régionale à charge des occupants d’immeubles bâtis et de titulaires de droits réels sur certains immeubles, laquelle a été modi ﬁ ée 
à plusieurs reprises et dernièrement par l’ordonnance du1
er mars 2007 (63). Depuis le 1er janvier 2006, la constata-
tion et la perception des taxes régionales doivent également 
(62) Dr 3.393.813.
(63) Modi ﬁ ant l’ordonnance du 23 juillet 1992 relative à la taxe régionale 
à charge des occupants d’immeubles bâtis et de titulaires des droits réels sur certains immeubles.2.2 CONTROLE OP DE VESTIGING EN DE INVOR-
DERING V AN DE AUTONOME GEWESTBELAS-TING (
62)
Het Rekenhof heeft de procedures gecontroleerd 
die gelden voor de inning van de autonome gewestbe-lasting. Deze controle volgt op die van 2002, waarvan de voornaamste conclusies werden gepubliceerd in het 159
e Boek van het Rekenhof bestemd voor de Brusselse 
Hoofdstedelijke Raad. Het Rekenhof had daarin onder andere de leemten in de instructies voor de belastingont-vanger bekritiseerd. De door het Rekenhof gesignaleer-de problemen werden verholpen door twee documenten die intussen werden aangenomen – het Vademecum van 
de rekenplichtigen  over gelden en de ministeriële om-
zendbrief van 3 augustus 2005 betreffende de vestiging en de invordering van de autonome gewestelijke belas-tingen. Naar aanleiding van de controle van de direc-tie Inkohiering heeft het Rekenhof opnieuw opgemerkt dat geen werk wordt gemaakt van de invordering van de verhogingen als de belastingplichtige de hoofdsom heeft betaald. Het heeft eveneens gewezen op de lange verwerkingstermijnen voor het aanslagbiljet-kohieruit-treksel en voor de rappels die de post terugstuurt, alsook op de onvolledige verwerking van de dossiers met de status OPEN. De verwerkingstermijn voor de aanvra-gen tot vrijstelling die de belastingplichtigen indienen, werd daarentegen sedert de vorige controle nog korter. Het Rekenhof heeft er ook op gewezen dat de kans dat de belasting nog kan worden geïnd, daalt door het grote tijdsverloop tussen de laatste rappel en de overdracht van het dossier naar de directie Inning. Het Rekenhof heeft tot slot opnieuw bekritiseerd dat die dienst de dwangbe-velen laattijdig uitschrijft. Vanuit boekhoudkundig oog-punt heeft het Rekenhof opmerkingen gemaakt over de achterstand bij de invoer van de verrichtingen inzake in-ning van de vastgestelde rechten, van de vrijstellingen en van de boekingen als onwaarden. Het zag zich overigens genoodzaakt de rekeningen van de belastingontvanger voor de jaren 2007 en 2008 terug te sturen aan de minis-ter van Financiën omdat ze incoherenties vertoonden. 
1 I
NLEIDING
Het Rekenhof heeft een bijzonder onderzoek gewijd aan 
de inning van de autonome gewestbelasting, die werd inge-steld door de ordonnantie van de Brusselse Hoofdstedelijke Raad van 23 juli 1992 betreffende de gewestbelasting ten laste van bezetters van bebouwde eigendommen en hou-ders van een zakelijk recht op sommige onroerende goe-deren. De ordonnantie werd herhaaldelijk gewijzigd, voor het laatst door de ordonnantie van 1 maart 2007 (
63). Sedert 
1 januari 2006 moet bij de vaststelling en de inning van 
(63) Tot wijziging van de ordonnantie van 23 juli 1992 betreffende de ge-
westbelasting ten laste van bezetters van bebouwde eigendommen en houders van een zakelijk recht op sommige onroerende goederen. — 51 — A-150/1  – 2010/2011
de gewestbelasting ook rekening worden gehouden met de 
bepalingen van de organieke ordonnantie van 23 februari 2006 houdende de bepalingen die van toepassing zijn op de begroting, de boekhouding en de controle. 
1.1 Kenmerken van de belasting
De bepalingen van de bovenvermelde ordonnantie van 
23 juli 1992 (hierna de ordonnantie genoemd) kunnen als volgt worden samengevat. 
1.1.1 Belastingplichtigen 
Krachtens artikel 3 van de ordonnantie bestaat de auto-
nome gewestelijke belasting uit drie afzonderlijke belastin-gen die zijn verschuldigd door :
– ieder gezinshoofd dat een op het grondgebied van het 
Brusselse Hoofdstedelijk Gewest gelegen bebouwde ei-gendom volledig of gedeeltelijk bewoont als eerste of tweede verblijfplaats (belasting gezinnen);
– iedereen die een op het grondgebied van het Brusselse 
Hoofdstedelijk Gewest gelegen bebouwde eigendom volledig of gedeeltelijk betrekt en er voor eigen rekening een al dan niet winstgevende activiteit uitoefent (belas-ting zelfstandigen);
– de eigenaars van een niet-residentiële bebouwde eigen-
dom of een gedeelte ervan, gelegen op het grondgebied van het gewest (belasting M²). 
1.1.2 Bedrag
Het bedrag van de belastingen dat is verschuldigd door 
gezinnen en zelfstandigen was aanvankelijk vastgesteld op 1.750 BEF, maar werd vanaf het aanslagjaar 2002 op 165 euro gebracht en sedert het aanslagjaar 2007 vermin-derd naar 89 euro.
Het bedrag van de belasting M² is vanaf 1 januari 2002 
vastgesteld op 6,36 euro/m².
1.1.3 Vestiging van de belasting, invorderingsprocedure, 
vrijstellingen en verjaringstermijnen
De artikelen 9 tot 14 van de ordonnantie bepalen de mo-
daliteiten voor de vestiging en invordering van de belas-ting. 
De belasting wordt geïnd via kohieren. Ze moet worden 
betaald uiterlijk binnen de twee maanden die volgen op de verzending van het aanslagbiljet-kohieruittreksel. Als de belasting niet wordt betaald binnen die termijn, wordt een rappel verzonden, waarin de belastingplichtige een nieuwe termijn van één maand wordt toegekend, mits een verho-ging van de belasting met 20 % wordt betaald. Als de be-respecter les prescriptions de l’ordonnance organique du 
23 février 2006 portant les dispositions applicables au bud-get, à la comptabilité et au contrôle.
1.1 Caractéristiques de la taxe
Les dispositions de l’ordonnance du 23 juillet 1992 pré-
citée (désignée ci-après l’ordonnance) peuvent être résu-mées comme suit.
1.1.1 Redevables
En vertu de l’article 3 de l’ordonnance, la taxe régio-
nale autonome est composée de trois taxes distinctes qui touchent :
– les chefs de ménage occupant, à titre de résidence prin-
cipale ou secondaire, tout ou partie d’un immeuble bâti situé sur le territoire de la Région (taxe ménages);
– les occupants de tout ou partie d’un immeuble bâti situé 
sur le territoire de la Région, qui y exercent, pour leur propre compte, une activité lucrative ou non (taxe indé-pendants);
– les propriétaires de tout ou partie d’un immeuble bâti 
non résidentiel, situé sur le territoire de la Région(taxe M²). 
1.1.2 Montant
Initialement ﬁ xé à 1.750 francs, le montant de la taxe due 
par les ménages et les indépendants a été porté à 165 euros à partir de l’exercice 2002 et ramené à 89 euros depuis l’exercice 2007.
Le montant de la taxe M² a été ﬁ xé, à partir du 1
er janvier 
2002, à 6,36 euros par mètre carré.
1.1.3 Établissement, procédure de recouvrement, exonéra-
tions et délais de prescription
Les modalités d’établissement et de recouvrement de la 
taxe sont ﬁ xées par les articles 9 à 14 de l’ordonnance.
La taxe est perçue par voie de rôle. Elle doit être payée 
au plus tard dans les deux mois suivant l’envoi de l’avertis-sement-extrait de rôle. En cas de non-paiement à l’échéan-ce, un rappel est envoyé, laissant un nouveau délai d’un mois au redevable, moyennant une majoration de la taxe de 20 %. Si ce premier rappel reste sans effet, un second rappel est envoyé par lettre recommandée, entraînant une   — 52 — A-150/1  – 2010/2011
lastingplichtige niet reageert op de eerste rappel, wordt via 
een aangetekende brief een tweede rappel verzonden, die leidt tot een bijkomende verhoging van de belasting met 50 %. Als geen betaling volgt, schrijft de ambtenaar die is belast met de invordering van de belasting een dwangbevel uit dat bij gerechtsdeurwaardersexploot wordt betekend. 
De artikelen 3, § 2, en 4, van de ordonnantie vermel-
den de gevallen van vrijstelling van de belasting, alsook de voorwaarden om van die vrijstelling te kunnen genieten.
Krachtens artikel 16 verjaart de vordering tot inning van 
de belasting na verloop van vijf jaar, te rekenen vanaf de dag waarop ze ontstaat.
1.2 Financiële weerslag
In de loop van de periode 2004-2007 zijn voor de drie be-
lastingen 2.401.517 inkohieringen gebeurd, voor een totaal te innen bedrag van 633,4 miljoen euro (verhogingen en in-tresten, die 26,6 miljoen euro belopen, niet meegerekend). Op 31 mei 2008 kwam het te recupereren bedrag voor de jaren 2004 tot 2007 op 45,1 miljoen euro, verhogingen inbe-grepen. De ontvangsten van de autonome gewestbelasting beliepen 115,4 miljoen euro in 2007 (137,5 miljoen euro in 2006). Het bedrag van de in 2007 geïnde ontvangsten is on-der andere gedaald omdat het bedrag van de belasting vanaf 1 januari 2007 is verminderd van 165 euro naar 89 euro.
1.3 Methodologie
De controle vond plaats in de loop van het tweede se-
mester van 2008. De belasting wordt geïnd door de dienst Belastingen en Ontvangsten van het bestuur Financiën en Begroting van het ministerie van het Brussels Hoofdstede-lijk Gewest. De dienst is onderverdeeld in twee entiteiten, namelijk de directie Inkohiering en de directie Inning.
Enerzijds werden de rekeningen over gelden voor de 
jaren 2004 tot 2006 gecontroleerd, anderzijds werd onder-zocht hoe de twee bovenvermelde directies hun respectieve opdrachten uitvoerden. Het onderzoek is gebeurd op basis van verschillende steekproeven van dossiers en lag in het verlengde van de controle die het Rekenhof in 2002 (
64) 
heeft uitgevoerd. Het Rekenhof heeft in dat opzicht onder-zocht of het gewest de verbintenissen heeft waargemaakt die het was aangegaan in antwoord op de opmerkingen en aanbevelingen die het Rekenhof destijds had geformu-leerd.
(64) De conclusies van die controle werden op 4 september 2002 aan de 
Brusselse Hoofdstedelijke Regering meegedeeld en hebben aanlei-ding gegeven tot een artikel in het 159
e (13e) Boek van het Rekenhof 
voor de Brusselse Hoofdstedelijke Raad.majoration supplémentaire de la taxe de 50 %. En cas de 
non-paiement, une contrainte est décernée par le fonction-naire chargé du recouvrement de la taxe et signi ﬁ ée par ex-
ploit d’huissier.
Les cas d’exonération de la taxe, ainsi que les conditions 
à remplir pour pouvoir en béné ﬁ cier, sont exposés aux arti-
cles 3, § 2, et 4 de l’ordonnance.
En vertu de l’article 16, l’action en recouvrement de la 
taxe se prescrit par cinq ans à compter du jour où elle est née.
1.2 Impact ﬁ nancier
Au cours de la période 2004-2007, 2.401.517 enrôle-
ments ont été effectués au titre de ces trois taxes, représen-tant un montant total à percevoir de 633,4 millions d’euros (hors majorations et intérêts, qui s’élèvent à 26,6 millions d’euros). Au 31 mai 2008, le montant restant à récupérer pour les années 2004 à 2007, s’élevait, majorations compri-ses, à 45,1 millions d’euros. Les recettes de la taxe régio-nale autonome se sont élevées à 115,4 millions d’euros en 2007 (137,5 millions d’euros en 2006). La baisse du mon-tant des recettes perçues en 2007 est liée à la diminution du montant de la taxe, qui est passé de 165 euros à 89 euros à partir du 1
Le contrôle s’est déroulé dans le courant du second se-
mestre de l’année 2008. La perception de cette taxe relève du service taxes et recettes de l’administration des ﬁ nances 
et du budget du ministère de la Région de Bruxelles-Capi-tale. Ce service est subdivisé en deux entités : la direction de l’enrôlement et la direction de la perception.
Le contrôle a porté, d’une part, sur les comptes en de-
niers établis pour les années 2004 à 2006 et, d’autre part, sur la manière dont les deux directions précitées se sont acquittées de leurs missions respectives. Cet examen s’est opéré sur la base de plusieurs échantillons de dossiers. Il s’est inscrit dans le droit ﬁ l du contrôle opéré par la Cour 
en 2002 (
64). À cet égard, la Cour s’est attachée à véri ﬁ er 
que les engagements souscrits par la Région, en réponse aux remarques et recommandations qu’elle avait formulées à l’époque, ont bien été mis en œuvre.
(64) Les conclusions de ce contrôle ont été communiquées au gouverne-
ment de la Région de Bruxelles-Capitale le 4 septembre 2002. Elles ont donné lieu à un article dans le 159
e (13e) cahier d’observations 
adressé au Conseil de la Région de Bruxelles-Capitale. — 53 — A-150/1  – 2010/2011
Het voorontwerp van verslag waarin de resultaten van de 
controle waren opgenomen, werd op 15 april 2009 toege-zonden aan de secretaris-generaal van het ministerie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Op 20 mei 2009 heeft de directeur-generaal van het bestuur Financiën en Begroting een memorie van antwoord aan het Rekenhof bezorgd.
De voornaamste overwegingen die in het antwoord van 
de administratie werden uiteengezet, werden geïntegreerd in het ontwerpverslag dat bij brieven van 5 augustus 2009 aan de minister belast met Financiën en Begroting en aan de minister-voorzitter werd bezorgd, waarop niet werd ge-antwoord.
2 G
OEDKEURING  VA N ADMINISTRATIEVE  INSTRUCTIES
Het Rekenhof had er in zijn vorig verslag aan herinnerd 
dat iedere administratieve overheid zijn rekenplichtigen de nodige instructies ter beschikking moet stellen om hun op-dracht uit te voeren. Aan de hand van die instructies kan immers de aansprakelijkheid van de rekenplichtige ten aanzien van de oninvorderbaar geworden bedragen worden vastgesteld. Het Rekenhof had er in dat opzicht op gewe-zen dat de instructies die aan de belastingontvanger werden bezorgd, leemten vertoonden.
In maart 2004 heeft het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 
een Vademecum van de rekenplichtigen over gelden  opge-
steld, dat impliciet werd goedgekeurd en aangevuld door de ministeriële omzendbrief van 3 augustus 2005 betreffende de vestiging en de invordering van de autonome geweste-lijke belastingen.
Die twee documenten hebben de door het Rekenhof ge-
signaleerde problemen opgelost. Het vademecum legt im-mers de procedures vast voor de annulering van de rechten waarvan de inning onmogelijk is geworden en bepaalt wat er moet gebeuren met de rechten waarvan het nog te innen bedrag lager ligt dan de invorderingskosten. De ministe-riële omzendbrief reglementeert de betalingsfaciliteiten die aan de belastingplichtigen kunnen worden toegekend, de stappen die moeten worden gezet in verband met de via de post teruggestuurde documenten en de betalingstermijn die in de tweede rappel moet worden vermeld.
3 E
V ALUATIE  VA N DE OPDRACHTEN  VA N DE DIRECTIE  INKO-
HIERING
De directie Inkohiering is enerzijds belast met de inko-
hiering van de autonome gewestbelasting en anderzijds met de verzending van de aanslagbiljetten-kohieruittreksels (AK) en van de rappels aan de belastingplichtigen. Zij staat ook in voor de behandeling van de klachten die door de belastingplichtigen (vragen om vrijstelling) worden inge-diend.L’avant-projet de projet de rapport consignant les résul-
tats de ce contrôle a été adressé au secrétaire général du ministère de la Région de Bruxelles-Capitale le 15 avril 2009. Un mémoire en réponse a été transmis à la Cour le 20 mai 2009 par le directeur général de l’administration des ﬁ nances et du budget.
Les principales considérations développées dans la ré-
ponse de l’administration ont été intégrées dans le projet de rapport qui a été adressé au ministre chargé des Finances et du Budget ainsi qu’au ministre-président par lettres du 5 août 2009, auxquelles il n’a pas été répondu.
2 A
DOPTION  D’INSTRUCTIONS  ADMINISTRATIVES
Dans son précédent rapport, la Cour avait rappelé que 
toute autorité administrative est tenue de mettre à la dis-position de ses comptables les instructions nécessaires à l’exécution de leur mission. C’est en effet sur la base de ces instructions que la responsabilité d’un comptable à l’égard des droits devenus irrécouvrables peut être évaluée. La Cour avait, à cet égard, dénoncé le caractère lacunaire des instructions transmises au receveur des taxes.
En mars 2004, la Région de Bruxelles-Capitale a éta-
bli un Vade-mecum des comptables en deniers,  approuvé 
implicitement et complété par la circulaire ministérielle du 3 août 2005 relative à l’établissement et au recouvrement des taxes régionales autonomes.
Ces deux documents ont remédié aux problèmes soule-
vés par la Cour. En effet, le vade-mecum arrête les procédu-res d’annulation des droits dont la perception est devenue impossible et le sort à réserver aux droits dont le montant restant à percevoir est inférieur aux frais de recouvrement. La circulaire ministérielle, quant à elle, réglemente les fa-cilités de paiement qui peuvent être accordées aux redeva-bles, les diligences à accomplir à l’égard des documents retournés par la poste ainsi que le délai de paiement à men-tionner dans le second rappel.
3 
ÉV ALUATION  DES MISSIONS  RÉALISÉES  PAR LA DIRECTION  DE 
L’ENRÔLEMENT
La direction de l’enrôlement est chargée, d’une part, de 
l’enrôlement de la taxe régionale autonome et, d’autre part, de l’envoi des avertissements-extraits de rôle (AER) et des rappels aux redevables. Le traitement des réclamations in-troduites par les redevables (demandes d’exonération) lui est également con ﬁ é.  — 54 — A-150/1  – 2010/2011
3.1 Volledigheid van de gegevensbanken van de belas-
tingplichtigen
Het Rekenhof had bij zijn vorige controle vastgesteld dat 
de informatiebronnen die de directie Inkohiering gebruikte om de gegevensbanken voor de belasting zelfstandigen aan te maken en bij te werken, geen bevredigende waarborg boden voor hun betrouwbaarheid en volledigheid.
De administratie baseert zich sedertdien op de kruispunt-
bank van ondernemingen, die werd opgericht door de wet van 16 januari 2003 tot oprichting van een Kruispuntbank van Ondernemingen, tot modernisering van het handelsre-gister, tot oprichting van erkende ondernemingsloketten en houdende diverse bepalingen.
Die informatiebron is echter niet zonder gebreken, aan-
gezien ze een groot aantal gegevens bevat die niet zijn bij-gewerkt. Daarom heeft de directie op basis van die bron een eigen gegevensbank ontwikkeld, die ze regelmatig bij-werkt.
3.2 Procedures voor de opvolging van de AK
Het Rekenhof heeft de kohieren 2006 A1 en 2006 B1 
onderzocht. Die kohieren, die respectievelijk uit 65.551 en 498.803 dossiers bestaan, voor een initieel totaal ingeko-hierd bedrag van 50,1 miljoen euro, zijn de eerste en voor-naamste kohieren die respectievelijk zijn opgesteld voor de belastingen zelfstandigen en gezinnen van het ﬁ scaal jaar 
2006. Ze werden op 16 maart en 24 juli 2006 uitvoerbaar verklaard door de gedelegeerde ambtenaar. De AK werden vanaf 7 april 2006 aan de belastingplichtigen verstuurd voor de belasting zelfstandigen en vanaf 1 september 2006 voor de belasting gezinnen.
Op 31 mei 2008 moest voor die twee kohieren nog een 
bedrag van 9,1 miljoen euro worden gerecupereerd. 
3.2.1 Kohier 2006 B1 (belasting gezinnen)
Eind mei 2008, dus nagenoeg twee jaar na de uitvoerbaar-
verklaring, waren 448.145 dossiers (89,8 % van het kohier) afgesloten na betaling van de belasting door de belasting-plichtige of door een vrijstellingsbeslissing. De 50.658 dos-siers die nog openstonden, waren als volgt verdeeld : 
Tabel 1 : Verdeling van de niet-afgesloten dossiers
van kohier 2006 B1 op 30 mei 2008
Fase Aantal dossiers
AK 11.057
1e rappel 7.058
2e rappel 32.517
Dwangbevel 26
TOTAAL 50.6583.1 Exhaustivité des bases de données des redevables
Lors de son précédent contrôle, la Cour avait établi que 
les sources d’informations utilisées par la direction de l’enrô-lement pour établir et mettre à jour les bases de données des redevables de la taxe indépendants ne garantissaient pas de manière satisfaisante la ﬁ abilité et l’exhaustivité de celles-ci.
Depuis lors, l’administration recourt aux données de la 
Banque-Carrefour des entreprises qui a été créée par la loi du 16 janvier 2003 portant création d’une Banque-Carre-four des entreprises, modernisation du registre de com-merce, création des guichets-entreprises agréés et portant diverses dispositions.
Toutefois, cette source d’informations n’est pas exempte 
de défauts, car elle comporte un grand nombre de données qui ne sont pas mises à jour. C’est pourquoi, en se basant sur cette source, le service a développé sa propre base de données qu’il s’efforce de mettre à jour régulièrement.
3.2 Procédures de suivi des AER
La Cour a examiné les rôles 2006 A1 et 2006 B1. Consti-
tués de respectivement 65.551 et 498.803 dossiers, pour un montant total initialement enrôlé de 50,1 millions d’euros, ce sont les principaux et premiers rôles établis respective-ment pour les taxes indépendants et ménages de l’année ﬁ scale 2006. Ils ont été rendus exécutoires par le fonction-
naire délégué les 16 mars et 24 juillet 2006. Les AER ont été envoyés aux redevables à partir du 7 avril 2006 pour la taxe indépendants et du 1
er septembre 2006 pour la taxe 
ménages.
Au 31 mai 2008, le montant restant à récupérer pour ces 
deux rôles s’élevait à 9,1 millions d’euros.
3.2.1 Le rôle 2006 B1 (taxe ménages)
À la ﬁ n du mois de mai 2008, soit près de deux ans après 
l’exécutoire, 448.145 dossiers (89,8 % du rôle) étaient clô-turés suite au paiement de la taxe par le redevable ou par l’effet d’une décision d’exonération. Les 50.658 dossiers toujours ouverts se répartissaient comme suit :
Tableau 1 : Répartition des dossiers non clôturés
du rôle 2006 B1 au 30 mai 2008
État Nombre de dossiers
AER 11.057
1
er rappel 7.058
Contrainte 26
TOTAL 50.658 — 55 — A-150/1  – 2010/2011
Onderzoek van de 11.057 dossiers in de fase AK
Bijna 2 jaar na de inkohiering bevond 2,2 % van de dos-
siers zich nog steeds in de fase AK. Het gaat voornamelijk (9.808 dossiers) om retourstukken « terug naar afzender », die niet werden behandeld of waarvan de behandeling geen resultaat heeft opgeleverd. 
Onderzoek van 7.058 dossiers in de fase eerste rappel
Net zoals voor de dossiers die zich in de fase AK bevin-
den, gaat het voornamelijk (4.279 dossiers) om retourstuk-ken die niet werden behandeld of waarvan de behandeling geen resultaat heeft opgeleverd.
De gewestelijke administratie bleef bovendien bij haar 
werkwijze om de verhogingen niet in te vorderen als de belastingplichtige de hoofdsom heeft betaald. Die dossiers worden regelmatig bezorgd aan de minister belast met Fi-nanciën om vrijstelling te krijgen voor de nog in te vorde-ren bedragen. In de door het Rekenhof onderzochte steek-proef zaten 2.425 dergelijke dossiers, die lagen te wachten om naar de minister te worden verstuurd. Het gaat dus om dossiers waarvoor alleen nog het bedrag van de verhogin-gen moet worden gerecupereerd en waarvoor geen invorde-ringsprocedure meer zal worden opgestart.
Zoals het Rekenhof in zijn vorig verslag had opgemerkt, 
kan die werkwijze op verschillende punten worden bekri-tiseerd.
– V olgens artikel 179 van de Grondwet kan alleen het 
Brussels Hoofdstedelijk Parlement afzien van de schuld-vorderingen ten laste van solvabele belastingplichtigen.
– De niet-invordering van de verhogingen heeft tot gevolg 
dat stipt betalende debiteuren op gelijke voet worden be-handeld als debiteuren waarvoor de administratie dure rappels heeft moeten versturen.
– Ze creëert discriminatie onder de belastingplichtigen 
aan wie een belastingverhoging was opgelegd. Belas-tingplichtigen die alleen de hoofdsom hebben betaald, worden vrijgesteld van de verplichting om de verhoging te betalen, terwijl belastingplichtigen die de hoofdsom en de verhoging hebben betaald, die laatste niet worden terugbetaald.
– Tot slot ontneemt ze het gewest belangrijke ontvangsten 
die steunen op een decreet. 
De administratie heeft aangevoerd dat het veel zou kos-
ten om de verhogingen te in te vorderen. Het Rekenhof is van oordeel dat de administratie dat probleem zou kunnen vermijden door de verhogingen op te nemen in het AK van een later aanslagjaar.
V oor de aanslagjaren 1998 tot 2004 heeft de minister 
dergelijke vrijstellingen toegekend ten belope van 2,7 mil-joen euro in 62.837 dossiers.Examen des 11.057 dossiers en situation d’AER
Presque deux ans après l’enrôlement, 2,2 % des dossiers 
étaient toujours en état d’AER. Il s’agit principalement de dossiers (au nombre de 9.808) quali ﬁ és de « retours pos-
te » qui n’ont pas été traités ou dont le traitement n’a pas abouti.
Examen des 7.058 dossiers en situation de premier rappel
Comme pour les dossiers restés en situation d’AER, il 
s’agit principalement (4.279 dossiers) de retours poste qui n’ont pas été traités ou dont le traitement n’a pas abouti.
Par ailleurs, l’administration régionale a maintenu sa 
pratique consistant à ne pas poursuivre le recouvrement des majorations quand le contribuable a payé le principal. Ces dossiers sont régulièrement transmis au ministre chargé des Finances en vue d’obtenir décharge des montants restant à recouvrer. Dans l’échantillon examiné par la Cour ﬁ gu-
raient 2.425 dossiers de ce type, qui étaient en attente d’une transmission au ministre. Il s’agit donc de dossiers pour lesquels seul le montant des majorations reste à récupérer et qui ne donneront plus lieu à une procédure de recouvre-ment.
Comme la Cour l’avait signalé dans son précédent rap-
port, cette manière de procéder est critiquable à différents points de vue.
– Selon l’article 179 de la Constitution, l’abandon de 
créances à la charge de redevables solvables relève de la seule compétence du Parlement de la Région de Bruxel-les-Capitale.
– La non-récupération des majorations a pour effet de 
mettre sur le même pied les débiteurs diligents et ceux qui ont forcé l’administration à procéder à des rappels onéreux.
– Elle crée une discrimination au sein même des redeva-
bles à qui une majoration de la taxe a été in ﬂ igée. En ef-
fet, ceux qui ont payé le seul principal sont exonérés de l’obligation de s’acquitter de la majoration. Par contre, ceux qui ont réglé le principal et la majoration ne béné-ﬁ cient pas du remboursement de cette dernière.
– En ﬁ n, cette pratique prive la Région de recettes fondées 
sur un texte décrétal.
L’administration a argué du fait que la récupération de 
ces majorations engendrerait des coûts importants. La Cour estime que cet inconvénient pourrait être évité en reportant ces majorations sur l’AER d’un exercice ultérieur.
Pour les exercices 1998 à 2004, des exonérations de ce 
type ont été accordées par le ministre, à hauteur de 2,7 mil-lions d’euros, correspondant à 62.837 dossiers.  — 56 — A-150/1  – 2010/2011
Onderzoek van 32.517 dossiers in de fase tweede rappel
Aangezien de gewestelijke administratie de dwangbeve-
len pas na een lange termijn opstelt, bevond de procedure om de onbetaalde belastingen voor het jaar 2006 in te vor-deren, zich in mei 2008 nog steeds in de fase van de tweede rappel. De dwangbevelen werden in november 2008 uitge-schreven.
3.2.2 Kohier 2006 A1 (belasting zelfstandigen)
Eind mei 2008, dus meer dan 2 jaar na de uitvoerbaar-
verklaring, waren 55.332 dossiers (84,4 % van het kohier) afgesloten na de betaling van de belasting door de belasting-plichtige of door een vrijstellingsbeslissing. De 10.219 dos-siers die nog openstonden, waren als volgt verdeeld :
Tabel 2 : Verdeling van de openstaande dossiers
van kohier 2006 A1 op 30 mei 2008
AK 1.372
1
e rappel 3.061
2e rappel 5.753
Dwangbevel 33
TOTAAL 10.219
Onderzoek van 1.372 dossiers in de fase AK
Twee jaar na de inkohiering bevond 2,1 % van de dos-
siers zich nog steeds in de fase AK. Het gaat voornamelijk om 928 retourstukken, die niet werden behandeld of waar-van de behandeling geen resultaat heeft opgeleverd.
Onderzoek van 3.061 dossiers in de fase eerste rappel
Het gaat bij deze dossiers ook voornamelijk om niet-
behandelde retourstukken. 
Onderzoek van 5.753 dossiers in de fase tweede rappel
De achterstand bij het opstellen van dwangbevelen ver-
klaart het hoge aantal dossiers dat zich nog steeds in de fase van de tweede rappel bevond, net zoals bij de belasting gezinnen.
3.2.3 Behandeling van de teruggestuurde aanslagbiljetten-
kohieruittreksels
10.736 van de 12.429 dossiers van de kohieren 2006 A1 
en B1, die zich nog steeds in de fase AK bevinden, heb-ben betrekking op retourstukken die niet zijn behandeld Examen des 32.517 dossiers en situation de deuxième rap-pel
L’administration régionale n’établissant les contraintes 
qu’au terme d’un long délai, la procédure de récupération des taxes impayées de l’année 2006 était, en mai 2008, tou-jours bloquée au stade du second rappel. Ces contraintes ont été décernées en novembre 2008.
3.2.2 Le rôle 2006 A1 (taxe indépendants)
À la ﬁ n du mois de mai 2008, soit plus de deux ans après 
l’exécutoire, 55.332 dossiers (84,4 % du rôle) étaient clô-turés suite au paiement de la taxe par le redevable ou par l’effet d’une décision d’exonération. Les 10.219 dossiers toujours ouverts se répartissaient de la manière suivante :
Tableau 2 : Répartition des dossiers ouverts
du rôle 2006 A1 au 30 mai 2008
AER 1.372
1
er rappel 3.061
Contrainte 33
TOTAL 10.219
Examen des 1.372 dossiers en situation d’AER
Deux ans après l’enrôlement, 2,1 % des dossiers étaient 
toujours en état d’AER. Il s’agit principalement de 928 dos-siers de retours à l’expéditeur qui n’ont pas été traités ou dont le traitement n’a pas abouti.
Examen des 3.061 dossiers en situation de premier rappel
Ces dossiers concernent également pour l’essentiel des 
retours à l’expéditeur non traités.
Examen des 5.753 dossiers en situation de second rappel
Comme pour la taxe ménages, les retards dans l’établis-
sement des contraintes expliquent le nombre élevé de dos-siers bloqués au stade du second rappel.
3.2.3 Traitement des avertissements-extraits de rôle re-
tournés
Sur les 12.429 dossiers des rôles 2006 A1 et B1 toujours 
bloqués en situation d’AER, 10.736 concernent des retours poste non traités (86,4 %). Les dossiers des mêmes rôles,  — 57 — A-150/1  – 2010/2011
(86,4 %). In de dossiers van dezelfde kohieren die zich nog 
in de fase van de eerste rappel bevonden, gaat het ook om een groot aantal retourstukken.
De bovenvermelde omzendbrief van 3 augustus 2005 
bepaalt echter dat de administratie de door de post te-ruggestuurde documenten binnen een redelijke termijn moet behandelen. De retourstukken worden echter met veel vertraging behandeld. In september 2008 waren er 41.425 niet-behandelde retourstukken voor de aanslagjaren 2006 en 2007, voor een totaal bedrag van 7,0 miljoen euro. Bovendien wordt de invorderingsprocedure in de computer stopgezet als een door de dienst verstuurd stuk via de post terugkeert.
V olgens de bepalingen van diezelfde ministeriële om-
zendbrief wordt een onthef ﬁ ng uitgevoerd als het onder-
zoek van de dienst, na ontvangst van de teruggestuurde brief, uitwijst dat de belastingplichtige vóór 1 januari van het aanslagjaar is overleden. Als dat onderzoek uitwijst dat hij uit de bevolkingsregisters werd geschrapt of dat het on-mogelijk is zijn nieuwe adres op te sporen, wordt vrijstel-ling van de belasting verleend. V oor de jaren 2002 tot 2004 werden voor 50.463 retourstukken dergelijke annuleringen uitgevoerd, voor een bedrag van 9,3 miljoen euro. Die vrij-stellingen werden minstens 3 jaar na ontvangst van de re-tourstukken toegekend.
Gelet op het rotatiepercentage van de belastbare bevol-
king (
65) zorgen de lange behandelingstermijnen van de 
retourstukken ervoor dat veel meer vrijstellingen moeten worden toegekend. 
Het Rekenhof heeft een steekproef onderzocht van dos-
siers van de jaren 2005 en 2006 waarvoor een stuk werd geretourneerd, om na te gaan hoe de nieuwe procedure van de omzendbrief wordt toegepast.
Van de 152 onderzochte dossiers van 2006 werden er 
maar 19 behandeld (toekenning van een vrijstelling). Alle andere dossiers lagen in oktober 2008 nog te wachten (op een vrijstelling of op de verzending van een nieuwe brief). 
Van de 60 onderzochte dossiers van 2005 werden er 
42 behandeld. 32 ervan werden pas begin 2008 afgesloten (vrijstelling).
3.2.4 Behandeling van de geweigerde dossiers
De tweede betalingsrappel wordt altijd verzonden via 
een aangetekend schrijven. V olgens de bovenvermelde om-zendbrief moet het dossier worden bezorgd aan de directie Inning als dat aangetekend schrijven wordt teruggestuurd 
(65) V olgens de gegevens afkomstig van de gewestadministratie waren 
van de 90.000 adressen die begin juli 2008 werden opgegeven, er al 2.600 gewijzigd op 20 september 2008.tenus en suspens au stade du premier rappel, comportent 
également un nombre élevé de retours à l’expéditeur.
La circulaire du 3 août 2005 précitée prévoyait que le 
traitement administratif des documents retournés par la poste soit effectué dans un délai raisonnable. Les retours poste sont cependant traités avec beaucoup de retard. Au mois de septembre 2008, le nombre de retours non traités pour les exercices 2006 et 2007 s’élevait à 41.425, repré-sentant un montant total de 7 millions d’euros. Or, le retour d’un courrier adressé par le service entraîne la suspension informatique de la procédure de récupération.
La même circulaire prévoit un dégrèvement, lorsque les 
investigations effectuées par le service suite à la réception de la lettre retournée concluent au décès du redevable avant le 1
er janvier de l’exercice. Si la radiation des registres de 
la population ou l’impossibilité de déterminer une nouvelle adresse est constatée, une exonération de la taxe est effec-tuée. Pour les années 2002 à 2004, des annulations de ce type ont été effectuées pour 50.463 retours poste, représen-tant un montant de 9,3 millions d’euros. Ces exonérations ont été opérées au moins trois ans après la réception du courrier retourné.
Étant donné le taux de rotation de la population taxa-
ble (
65), les longs délais de traitement des retours poste sont 
de nature à multiplier le nombre d’exonérations à accor-der.
Un échantillon de dossiers des années 2005 et 2006, qui 
ont fait l’objet d’un retour poste, a été examiné, a ﬁ n d’éva-
luer l’application de la nouvelle procédure mise en place par la circulaire.
Sur 152 dossiers examinés afférents à l’année 2006, 
seuls 19 ont été traités (octroi d’une exonération). Tous les autres dossiers étaient, au mois d’octobre 2008, toujours en suspens (en attente d’une exonération ou de l’envoi d’un nouveau courrier).
Sur 60 dossiers analysés pour l’année 2005, 42 ont été 
traités. Pour 32 d’entre eux, la clôture n’est intervenue qu’au début de l’année 2008 (exonération).
3.2.4 Traitement des dossiers refusés
Le second rappel de paiement est toujours envoyé sous 
la forme d’un recommandé. Aux termes de la circulaire pré-citée, lorsque ce dernier est retourné à l’administration pour cause de refus ou de non-réclamation, le dossier doit être 
(65) Selon les données fournies par l’administration régionale, sur 
90.000 adresses établies au début du mois de juillet 2008, 2.600 avaient changé le 20 septembre 2008.  — 58 — A-150/1  – 2010/2011
naar de administratie wegens weigering of niet-afhaling. 
Rekening houdend met de rotatie van de bevolking in kwes-tie, is het van belang de dossiers nauwgezet op te volgen.
Het Rekenhof heeft een steekproef van 53 dossiers on-
derzocht die eind april 2004 werden geweigerd. De vertra-ging bij de behandeling van die dossiers verklaart, tenmin-ste gedeeltelijk, het lage invorderingspercentage. Er blijkt immers dat :
– in 43 dossiers een vrijstelling werd toegekend in de loop 
van het derde trimester 2006 na raadpleging van de toe-stand van de belastingplichtige in het rijksregister in fe-bruari 2006;
– 10 dossiers volledig of gedeeltelijk werden geregeld, en 
dat in dat laatste geval voor het nog verschuldigde saldo, dat overeenstemt met de rappelkosten, de schuldvorde-ringen werden kwijtgescholden.
3.2.5 Naleving van de verzendingstermijnen voor rappels
Het Rekenhof heeft zich ervan kunnen vergewissen dat 
die termijnen redelijk goed werden nageleefd. 
3.2.6 De dossiers OPEN
Een deel van de niet-afgesloten dossiers in de twee gese-
lecteerde steekproeven heeft een code OPEN (status 6000). Door die code wordt de invorderingsprocedure geblokkeerd opdat de belastingplichtige geen rappels meer krijgt. Het gaat om een manuele procedure en ook de deblokkering van het dossier moet manueel door de beheerder gebeuren.
Er zijn verschillende situaties waarbij een code OPEN 
(status 6000) in een dossier wordt aangebracht :
– als de belastingplichtige een termijn vraagt om een do-
cument te bezorgen;
– als de belastingplichtige een spreidingsplan vraagt of 
schriftelijk meedeelt dat hij dat wil vragen;
– als de belastingplichtige schriftelijk meedeelt dat hij bin-
nen een bepaalde termijn wil betalen; 
– in afwachting van de validering van een onwaarde;
– als het dossier wordt overgeheveld naar de juridische 
dienst;
– als de beheerder het adres van de belastingplichtige moet 
veriﬁ ëren;
– als er in het dossier opzoekingen moeten gebeuren (ont-
brekende documenten, twijfelachtige taxatie, enz.);
– in geval van een faillissement of als een schuldbemid-
delaar tussenbeide komt.
De betrokken dossiers zouden regelmatig opnieuw moe-
ten worden onderzocht om na te gaan of de stopzetting van de invorderingsprocedure nog altijd gerechtvaardigd is. In transmis à la direction de la perception. Compte tenu de la 
mouvance de la population concernée, il est important que ces dossiers soient également traités de manière diligente.
La Cour a examiné un échantillon de 53 dossiers refusés 
à la ﬁ n du mois d’avril 2004. Le retard dans le traitement de 
ces dossiers explique, au moins partiellement, le faible taux de récupération observé. Il apparaît en effet que :
– 43 dossiers ont fait l’objet d’une exonération au cours du 
troisième trimestre 2006, après consultation de la situa-tion du redevable au registre national au mois de février 2006;
– dix dossiers ont été totalement ou partiellement réglés 
et, dans ce dernier cas, le solde restant dû, qui corres-pond à des frais de rappel, a fait l’objet d’un abandon de créances.
3.2.5 Respect des délais d’envoi des rappels
La Cour a pu s’assurer que ces délais étaient assez bien 
respectés.
3.2.6 Dossiers OPEN
Une partie des dossiers non clôturés dans les deux échan-
tillons sélectionnés est affectée d’un code OPEN (statut 6000). Ce code a pour effet de bloquer la procédure de ré-cupération a ﬁ n que le redevable ne reçoive plus de rappels. 
Cette procédure est manuelle. Le déblocage du dossier est aussi effectué de manière manuelle par le gestionnaire.
Plusieurs situations entraînent l’introduction d’un code 
OPEN (statut 6000) dans un dossier :
– lorsque le redevable demande un délai pour remettre un 
document;
– lorsque le redevable demande un plan d’échelonnement 
ou fait part, par écrit, de son intention de le solliciter;
– lorsque le redevable communique, par écrit, son inten-
tion de payer dans un certain délai;
– dans l’attente de la validation d’une mise en non-va-
leur;
– lorsque le dossier est transféré au service juridique;
– lorsque le gestionnaire doit véri ﬁ er l’adresse du redeva-
ble;
– lorsque le dossier nécessite des recherches (documents 
manquants, taxation douteuse, etc.);
– en cas de faillite ou d’intervention d’un médiateur de 
dettes.
Ces dossiers devraient être régulièrement réexaminés 
aﬁ n de véri ﬁ er si la suspension de la procédure de récu-
pération est toujours justi ﬁ ée. En effet, dans la plupart des  — 59 — A-150/1  – 2010/2011
de meeste van de hierboven vermelde hypothesen moet de 
code OPEN immers tijdelijk worden toegekend.
Het Rekenhof heeft echter vastgesteld dat het nieuwe 
onderzoek niet regelmatig gebeurde. Eind 2008 werd een steekproef van 80 dossiers geanalyseerd, die in de loop van 2007 (
66) de status OPEN kregen. Van die dossiers hebben 
er 44 betrekking op een procedure voor schuldbemidde-ling die nog steeds loopt. V oor dergelijke dossiers is het gerechtvaardigd de status OPEN te handhaven. V oor 25 an-dere dossiers werd de status daarentegen behouden zonder ze opnieuw te bekijken. Daaruit volgt dat 30 % van de dos-siers met de status OPEN niet op een gepaste manier werd behandeld.
3.2.7 Evaluatie van de procedures voor de toekenning van 
vrijstellingen
Artikel 4 van de ordonnantie geeft een opsomming van 
de gevallen waarin de verschillende belastingen niet ver-schuldigd zijn. Die werden uitgebreid door verschillende wijzigingsdecreten.
Het Rekenhof heeft op basis van een steekproef van 
54 dossiers onderzocht hoe die bepalingen werden toege-past. De termijn om de aanvragen tot vrijstelling te behan-delen die de belastingplichtigen hebben ingediend, werd sedert de vorige controle nog ingekort, aangezien er nog maar gemiddeld vijf dagen verstrijken tussen de aanvraag en het antwoord van de dienst. Wat de grond van de zaak betreft, worden de beslissingen tot vrijstelling genomen overeenkomstig de bepalingen van de ordonnantie.
4 E
V ALUATIE  VA N DE OPDRACHTEN  VA N DE DIRECTIE  INNING
4.1 Procedures voor de overdracht van de niet-ingevor-
derde belastingen van de directie inkohiering naar de directie inning
De dossiers van de belastingplichtigen die hun belasting 
na twee rappels niet hebben betaald, worden overgedragen (op informaticaniveau) naar de directie Inning, die de laat-ste fase van de invordering voor haar rekening moet ne-men.
Die procedure is niet volledig geautomatiseerd, aange-
zien de directie Inning het informaticasysteem moet bevra-gen om te achterhalen welke dossiers moeten worden over-gedragen. Het risico dat sommige dossiers slechts laattijdig of helemaal niet worden overgedragen naar de directie In-ning, is dan ook niet onbestaande, zoals het Rekenhof bij de vorige controle al had gesignaleerd.
(66) V oor een bepaald dossier is de status OPEN toegekend in september 
2006 of in juni 2008.hypothèses mentionnées ci-avant, l’affectation d’un code 
OPEN doit être temporaire.
La Cour a toutefois constaté que ce réexamen n’était 
pas régulièrement effectué. Un échantillon de 80 dossiers ayant été mis en statut OPEN au cours de l’année 2007 (
66) 
a été analysé à la ﬁ n de l’année 2008. Le maintien du statut 
OPEN se justi ﬁ ait pour les dossiers faisant l’objet d’une 
procédure en médiation de dettes toujours en cours. Par contre, 25 dossiers sont restés sous ce statut sans avoir fait l’objet d’une réévaluation. Il en résulte que 30 % des dos-siers placés sous statut OPEN n’ont pas fait l’objet d’un traitement adéquat.
3.2.7 Évaluation des procédures d’octroi des exonéra-
tions
L’article 4 de l’ordonnance énumère les cas dans les-
quels les différentes taxes ne sont pas dues. Ceux-ci ont été étendus par les différents décrets modi ﬁ catifs.
La Cour a véri ﬁ é, sur la base d’un échantillon de 54 dos-
siers, la manière dont ces dispositions étaient appliquées. Le délai de traitement des demandes d’exonération intro-duites par les redevables a encore été réduit depuis le pré-cédent contrôle, puisqu’il ne s’écoule en moyenne que cinq jours entre la demande et la réponse du service. Sur le fond, les décisions d’exonération sont prises conformément aux dispositions de l’ordonnance.
4 É
V ALUATION  DES MISSIONS  RÉALISÉES  PAR LA DIRECTION  DE 
LA PERCEPTION
4.1 Procédures de transfert des taxes non recouvrées de 
la direction de l’enrôlement à la direction de la per-ception
Les dossiers des redevables qui ne sont pas acquittés de 
la taxe au terme de l’envoi de deux rappels, sont récupérés (au niveau informatique) par la direction de la perception. Celle-ci est chargée de mettre en œuvre la phase ultime de la récupération.
Cette procédure n’est pas totalement automatisée puis-
que la direction de la perception doit lancer une requête informatique pour déterminer les dossiers devant lui être transférés. Aussi, le risque, mis en évidence lors du précé-dent contrôle, que certains dossiers ne soient récupérés que tardivement, voire pas du tout, n’a pas été supprimé.
(66) Pour l’un ou l’autre dossier, la mise sous statut OPEN a été réalisée, 
soit en septembre 2006, soit en juin 2008.  — 60 — A-150/1  – 2010/2011
Het Rekenhof heeft in die optiek een steekproef van on-
betaalde dossiers met betrekking tot de aanslagjaren 2005 en 2006 onderzocht. Daaruit is gebleken dat de dossiers van het jaar 2005, waarvoor eind april 2006 de tweede rap-pel werd betekend, in januari 2008 aan de directie Inning werden overgedragen. V oor de 74 dossiers die voor het jaar 2006 werden onderzocht en waarvoor de tweede rappel in mei 2007 werd verstuurd, waren er bij het begin van het tweede semester 2008 slechts 6 door de directie Inning overgenomen.
V oor de onderzochte steekproef zijn er gemiddeld nage-
noeg 2 jaar verstreken tussen de laatste rappel en de over-dracht van het dossier naar de directie Inning. Die termijn vermindert de kans dat de belasting kan worden geïnd.
4.2 Uitschrijven van de dwangbevelen
V oor het dossier dat door de directie Inning wordt over-
genomen, moet een dwangbevel worden uitgeschreven.
Het Rekenhof had er in zijn vorige verslag op gewezen 
dat die dwangbevelen laattijdig werden uitgeschreven. Na de huidige controle komt het opnieuw tot die bevinding. Het herinnert eraan dat de administratie in antwoord op de opmerkingen had aangegeven dat ze van plan was vanaf 2003 de totale termijn van de procedure te beperken tot 14 maanden, vanaf de verzending van het AK tot het uit-schrijven van het dwangbevel. Ze is die verbintenis dus niet nagekomen.
Het Rekenhof heeft een steekproef van 100 dossiers 
onderzocht betreffende het aanslagjaar 2004, waarvoor een dwangbevel werd uitgeschreven. De AK werden in september 2004 aan de belastingplichtigen verzonden. Het dwangbevel werd in september 2007 betekend, dus de totale invorderingsprocedure, buiten de interventie van de gerechtsdeurwaarder, bestreek 36 maanden.
V olgens de gewestelijke administratie zouden de dwang-
bevelen voor de dossiers van de aanslagjaren 2005 en 2006 binnen kortere termijnen zijn uitgeschreven.
4.3 Statistisch overzicht van de aan gerechtsdeurwaar-
ders toegezonden dossiers
Tot 12 november 2008 werden sedert de invoering van 
de belasting 228.764 dwangbevelen uitgeschreven en voor betekening toegezonden aan gerechtsdeurwaarders, voor een totaal in te vorderen bedrag van 84,8 miljoen euro (waarvan 40,2 miljoen euro belastingen).
Van die dossiers werden er 194.911 afgesloten als gevolg 
van de boeking van vrijstellingen en oninvorderbaarheid of omdat de belastingplichtige de belasting had betaald. Dans cette optique, la Cour a examiné un échantillon de 
dossiers impayés relatifs aux années d’imposition 2005 et 2006. Il ressort de cet examen que les dossiers de l’année 2005, pour lesquels le deuxième rappel a été noti ﬁ é à la 
ﬁ n du mois d’avril 2006, ont été transmis à la direction de 
la perception au mois de janvier 2008. En ce qui concerne les 74 dossiers examinés de l’année 2006, pour lesquels le second rappel est intervenu au mois de mai 2007, seuls six d’entre eux avaient été, au début du second semestre 2008, récupérés par la direction de la perception.
Pour l’échantillon examiné, il s’est écoulé en moyenne, 
presque deux ans entre le dernier rappel et le transfert du dossier à la direction de la perception. Pareil délai diminue les chances de récupération de la taxe.
4.2 Établissement des contraintes
Le dossier récupéré par la direction de la perception doit 
faire l’objet d’une contrainte.
Dans son précédent rapport, la Cour avait mis en éviden-
ce le caractère trop tardif de l’établissement des contrain-tes. Elle réitère ce constat au terme du présent contrôle. À ce sujet, elle rappelle qu’en réponse aux observations qu’elle avait formulées, l’administration avait fait part de son intention, à partir de l’année 2003, de réduire à quator-ze mois le délai total de la procédure, de l’envoi de l’AER à l’établissement de la contrainte. Cet engagement n’a pas été respecté.
Un échantillon de 100 dossiers, relatifs à l’année d’im-
position 2004 et ayant fait l’objet d’une contrainte, a été examiné. Les AER ont été envoyés aux redevables au mois de septembre 2004. La contrainte a été décernée au mois de septembre 2007. Il en ressort que la totalité de la procédure de recouvrement, hors intervention de l’huissier de justice, s’est étalée sur 36 mois.
Selon les informations fournies par l’administration ré-
gionale, l’établissement des contraintes afférentes aux dos-siers des exercices 2005 et 2006 aurait été réalisé dans des délais plus courts.
4.3 Aperçu statistique des dossiers transmis aux huis-
siers de justice
Au 12 novembre 2008, 228.764 contraintes avaient, de-
puis l’instauration de la taxe, été décernées et transmises pour signi ﬁ cation à des huissiers de justice. Ces dossiers 
représentaient un montant total à recouvrer de 84,8 millions d’euros (dont 40,2 millions d’euros de taxes).
Parmi ces dossiers, 194.911 sont clôturés, suite à la 
comptabilisation d’une exonération et d’une irrécouvrabi-lité ou en raison du paiement de la taxe par le redevable.  — 61 — A-150/1  – 2010/2011
V oor die laatste dossiers hebben de gerechtsdeurwaarders 
34,9 miljoen euro ingevorderd en aan het gewest gestort.
Op 31 december 2008 blijft er nog een openstaand bedrag 
van 16,3 miljoen euro van door de gerechtsdeurwaarders in te vorderen rechten, verbonden aan nagenoeg 30.000 dos-siers. Ongeveer de helft van dat bedrag heeft betrekking op intresten en verhogingen.
4.4 Invordering van de belasting M² bij de gemeenten 
van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en bij de Franse Gemeenschap
Op grond van artikel 4, § 3, van de ordonnantie zijn 
sommige gebouwen van de belasting M² vrijgesteld. Die vrijstelling hangt niet samen met de hoedanigheid van de eigenaar ervan, maar met hun bestemming (onderwijs, ere-diensten, ...). Als gevolg daarvan zijn de gemeenten van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en de Franse Gemeen-schap voor sommige van hun gebouwen aan die belasting onderworpen.
4.4.1 De gemeenten van het Brussels Hoofdstedelijk Ge-
west
Het Rekenhof had bij zijn vorige controle vastgesteld 
dat geen enkel dwangbevel was uitgeschreven tegen de gemeenten van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest die de belasting niet betaalden, hoewel de ordonnantie daarvoor niet in een afwijkende regeling voorziet. Het Rekenhof had opgemerkt dat die toestand afbreuk kon doen aan het begin-sel van de gelijke behandeling van de belastingplichtigen en dat daardoor de aansprakelijkheid van de belastingont-vanger aan de orde kon komen voor de schuldvorderingen die zouden kunnen verjaren.
Er werd gevolg gegeven aan de opmerkingen van het 
Rekenhof, aangezien de dwangbevelen ten aanzien van de gemeenten die niet hadden betaald, op 3 oktober 2003 wer-den uitgeschreven, wat heel wat betalingen heeft opgele-verd.
Het Rekenhof heeft de belastingen geanalyseerd die 
voor de aanslagjaren 2002 tot 2006 aan de gemeenten wer-den gevraagd. Het heeft vastgesteld dat de gewestelijke administratie voor die periode een bedrag van 4,6 miljoen euro ten laste van de gemeenten heeft ingekohierd. Op 31 december 2008 (
67) was 3,3 miljoen euro ingevorderd. 
Als gevolg van de dwangbevelen die in oktober 2003 wer-den verstuurd, hebben verschillende gemeenten immers al hun schulden betaald. Sommige gemeenten hebben slechts een deel van hun schulden vereffend en twee gemeenten hebben nog geen enkel bedrag betaald (Sint-Joost en Jette). Daaruit volgt dat de gemeenten van het Brussels Hoofd-
(67) Er werd bovendien 0,6 miljoen euro aan vrijstellingen toegekend.Pour ces derniers dossiers, 34,9 millions d’euros ont été récupérés par les huissiers de justice et versés à la Région. 
L’encours au 31 décembre 2008 des droits restant à re-
couvrer par les huissiers de justice est constitué de quelque 30.000 dossiers portant sur un montant global de 16,3 mil-lions d’euros, dont près de la moitié représente des intérêts et majorations.
4.4 Recouvrement de la taxe M² auprès des communes 
de la Région de Bruxelles-Capitale et de la Commu-nauté française
L’article 4, § 3, de l’ordonnance exonère certains im-
meubles de la taxe M². Cette exonération n’est pas liée à la qualité de leur propriétaire mais bien à leur affectation (enseignement, cultes, etc.). Il en résulte que les communes de la Région de Bruxelles-Capitale et la Communauté fran-çaise sont soumises à cette taxe pour un certain nombre de leurs immeubles.
4.4.1 Les communes de la Région de Bruxelles-Capitale
Lors de son précédent contrôle, la Cour avait constaté 
qu’aucune contrainte n’avait été décernée à l’encontre des communes de la Région de Bruxelles-Capitale qui ne s’acquittaient pas de la taxe, et ce bien que l’ordonnance n’organise aucun régime dérogatoire à leur pro ﬁ t. Elle avait 
relevé que cette situation était de nature à porter atteinte au principe d’égalité des redevables et à engager la respon-sabilité du receveur des taxes à l’égard des créances qui pouvaient être frappées de prescription.
Les remarques de la Cour ont été suivies d’effets puis-
que les contraintes à l’encontre des communes en défaut de paiement ont été décernées le 3 octobre 2003, ce qui a entraîné la réception de nombreux paiements.
La Cour a procédé à une analyse des taxes réclamées aux 
communes pour les exercices 2002 à 2006. Elle a constaté que l’administration régionale a enrôlé, pour cette pério-de, un montant de 4,6 millions d’euros à la charge de ces dernières. Au 31 décembre 2008 (
67), 3,3 millions d’euros 
avaient pu être recouvrés. En effet, suite aux contraintes envoyées au mois d’octobre 2003, plusieurs communes se sont acquittées de l’intégralité de leurs dettes. Certaines n’ont réglé qu’une partie de celles-ci et deux communes n’ont encore effectué aucun versement (Saint-Josse-Ten-Noode et Jette). Un montant total (majorations compri-ses) de 1,4 million d’euros reste dû par les communes de 
(67) Des exonérations pour 0,6 million d’euros ont en outre été accor-
dées.  — 62 — A-150/1  – 2010/2011
stedelijk Gewest voor de aanslagjaren 2002 tot 2006 (68) 
nog een totaal bedrag van 1,4 miljoen euro (verhogingen inbegrepen) verschuldigd blijven. Het grootste deel van dat bedrag is voor rekening van de gemeente Brussel (1,1 mil-joen euro).
4.4.2 De Franse Gemeenschap
De Franse Gemeenschap betaalt de autonome gewestbe-
lasting van het Brussels Gewest sedert 1999 op regelmatige wijze. Ze is echter nog een groot bedrag aan belastingen verschuldigd voor de periode 1995-1998 (
69).
Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest heeft in 2002 ge-
rechtsdeurwaarders met de invordering van die achterstal-lige bedragen belast. De verschuldigde bedragen werden tot nu toe nog altijd niet geïnd. Er lopen onderhandelingen tussen de advocaten van de twee entiteiten omdat zij het niet eens zijn over het verschuldigde bedrag. De Franse Gemeenschap stelt voor het ingekohierde basisbedrag (578,1 duizend euro) te betalen, maar niet de intresten, verhogingen en kosten. Met dat voorstel kan het Brussels Hoofdstedelijk Gewest niet volledig instemmen. V olgens de berekeningen van het gewest zou het bedrag van de in-tresten en verhogingen meer dan 800.000 euro bedragen.
4.5 Oninvorderbaar verklaarde belastingen
Het Rekenhof heeft een steekproef van 100 dossiers van 
de belastingen gezinnen en zelfstandigen onderzocht die de directie Inning (in juli en augustus 2008) als oninvorder-baar heeft geboekt, om na te gaan in welke omstandigheden die beslissingen werden genomen. De procedure inzake oninvorderbaarverklaring wordt gepreciseerd door de om-zendbrief van 3 augustus 2005.
Globaal gezien heeft het onderzoek geen fundamentele 
kritiek opgeleverd. Het heeft echter het probleem aan het licht gebracht van de oninvorderbaarverklaringen van de belastingen gericht aan vennootschappen die niet meer be-staan, maar die nog altijd over een btw-nummer beschikken omdat de onderneming niet de (verplichte) stappen heeft gezet om zich bij de Kruispuntbank te laten schrappen. Die belastingen worden als oninvorderbaar geboekt, maar de belastingplichtigen worden niet uit de gegevensbank ge-schrapt. Daaruit volgt dat elk jaar een inkohiering plaats-vindt voor die ondernemingen, die niet meer bestaan. De ingekohierde belasting wordt nadien oninvorderbaar ver-klaard, wat leidt tot verlies van tijd en geld voor het ge-west.
(68) Toestand op 12 december 2008.
(69) Evenals een beperkter bedrag met betrekking tot het jaar 2000.la Région de Bruxelles-Capitale pour les exercices 2002 à 
2006 (68). La majeure partie de ce montant concerne la ville 
de Bruxelles (1,1 million d’euros).
4.4.2 La Communauté française
Depuis 1999, la Communauté française s’acquitte régu-
lièrement de la taxe régionale autonome bruxelloise. Elle est toutefois encore redevable d’un important montant de taxes pour la période 1995-1998 (
69).
En 2002, la Région de Bruxelles-Capitale a con ﬁ é le re-
couvrement de cet arriéré à des huissiers de justice. À ce jour, les montants dus n’ont toujours pas été récupérés. Des négociations entre avocats sont actuellement en cours car les deux parties ne sont pas d’accord sur le montant dû. La Communauté française propose de payer le montant de base enrôlé (quelque 578.100 euros), à l’exclusion des intérêts, majorations et frais. Cette proposition n’agrée pas totale-ment à la Région de Bruxelles-Capitale. Selon les calculs effectués par cette dernière, le montant des intérêts et majo-rations s’élèverait actuellement à plus de 800.000 euros.
4.5 Taxes déclarées irrécouvrables
La Cour a examiné un échantillon de 100 dossiers des 
taxes ménages et indépendants pour lesquels la direction de la perception a comptabilisé (juillet et août 2008) une mise en irrécouvrable, a ﬁ n d’examiner les conditions dans les-
quelles ces décisions ont été prises. La procédure de mise en irrécouvrable est précisée par la circulaire précitée du 3 août 2005.
Globalement, cet examen n’a donné lieu à aucune cri-
tique fondamentale. Toutefois, il a mis en lumière le pro-blème des mises en irrécouvrable de taxes adressées à des sociétés qui n’existent plus, mais qui disposent toujours d’un numéro de TV A parce qu’elles n’ont pas effectué la démarche (obligatoire) de radiation auprès de la Banque-Carrefour. Ces taxes sont mises en irrécouvrable, mais les redevables ne sont pas supprimés de la base de données. Il en résulte que, chaque année, ces entreprises qui n’exis-tent plus font l’objet d’un enrôlement. La taxe enrôlée est ultérieurement mise en irrécouvrable, ce qui engendre une perte de temps et d’argent pour la Région.
(68) Situation au 12 décembre 2008.
(69) Ainsi que d’un montant plus réduit afférent à l’année 2000. — 63 — A-150/1  – 2010/2011
4.6 Boeking van de vastgestelde rechten in het pro-
gramma SAP
Na elke inkohiering en telkens nadat rappels of dwang-
bevelen zijn verstuurd, worden de aldus gecreëerde vast-gestelde rechten onmiddellijk in het programma SAP inge-
voerd op basis van (papieren) borderellen die zijn opgesteld door de directie Inkohiering en de directie Inning.
Dat gebeurt manueel, dus het risico blijft bestaan dat 
sommige vastgestelde rechten niet worden ingevoerd, maar daarop wordt wel een interne controle uitgeoefend.
De invoer gebeurt bovendien globaal. Als de directie In-
kohiering een kohier uitvoerbaar verklaart, wordt het totale bedrag van het kohier in het SAP-programma ingevoerd in 
de vorm van één schuldvordering. Er wordt op dezelfde manier gewerkt voor de bijkomende schuldvorderingen die voortvloeien uit de intresten, verhogingen en kosten van dwangbevelen.
V oor de autonome gewestbelasting is het dus onmogelijk 
per computer een verband te leggen tussen een individuele schuldvordering (vastgesteld recht) en een betaling, aan-gezien alle schuldvorderingen in het SAP-systeem globaal 
worden ingevoerd. Het is evenmin mogelijk het bedrag van de op 31 december 2008 niet-ingevorderde schuldvorderin-gen te vergelijken dat respectievelijk naar voren komt uit het SAP-programma en uit het programma voor het beheer 
van de belastingen.
Als een betaling op een ﬁ nanciële rekening toekomt, 
wordt ze immers automatisch in het SAP-programma als 
ontvangst geregistreerd (rekening 55). Vervolgens dient ze te worden gekoppeld aan de overeenstemmende schuldvor-deringen om de rekening « klanten » aan te zuiveren opdat die de werkelijke toestand van de nog in te vorderen schuld-vorderingen zou weerspiegelen. Die regularisatieschriftu-ren in het SAP-systeem kampen echter met aanzienlijke 
vertragingen, aangezien in februari 2008 de laatste schrif-tuur betrekking had op de schuldvorderingen van 2006.
Hetzelfde geldt voor de vrijstellingen en de bedragen die 
in onwaarde worden gebracht. Ook daarvoor moeten regu-larisatieschrifturen gebeuren, die met dezelfde achterstand te kampen hebben.
Het Rekenhof heeft aanbevolen de regularisatieschrif-
turen die sedert twee jaar op zich laten wachten, zo vlug mogelijk uit te voeren. 
5 O
NDERZOEK  VA N DE BOEKING  VA N DE INKOHIERINGEN  EN 
VA N DE INNINGEN  – S TAAT VA N DE AFLEGGING  VA N DE REKE -
NINGEN
5.1 Algemeen overzicht
De rekeningen voor de jaren 2007 en 2008 werden op 
29 mei 2009 aan het Rekenhof toegezonden. Die twee re-4.6 Enregistrement des droits constatés dans le logiciel 
SAP
Après chaque enrôlement et chaque envoi de rappels ou 
de contraintes, les droits constatés ainsi créés sont encodés sans retard dans le logiciel SAP, sur la base de bordereaux 
(papiers) établis par les directions de l’enrôlement et de la perception.
Cette opération est manuelle. Il subsiste donc un risque 
que certains droits constatés échappent à cet encodage, qui fait toutefois l’objet d’un contrôle interne.
L’encodage est par ailleurs effectué de manière globale. 
Lorsque la direction de l’enrôlement rend exécutoire un rôle, le montant total du rôle est encodé dans le logiciel SAP sous la forme d’une seule créance. Il en est de même 
pour les créances supplémentaires issues des intérêts, ma-jorations et frais de contrainte.
En ce qui concerne la taxe régionale autonome, il est 
donc impossible d’établir une liaison informatique entre une créance individuelle (droit constaté) et un paiement, puisque toutes les créances sont encodées dans le système SAP de manière globale. Il est également impossible de ré-
concilier le montant des créances non recouvrées au 31 dé-cembre 2008, tel qu’il se dégage du logiciel SAP et du lo-
giciel de gestion des taxes, étant donné que les nécessaires écritures de régularisation dans SAP n’ont pas été passées 
en temps utile.
En effet, lorsqu’un paiement arrive sur un compte ﬁ nan-
cier, il est automatiquement enregistré dans le logiciel SAP 
en tant que recette (compte 55). Il reste ensuite à le ratta-cher aux créances correspondantes pour apurer le compte « clients » a ﬁ n que celui-ci re ﬂ ète la réalité des créances 
restant à recouvrer. Ces écritures de régularisation dans le système SAP sont toutefois entachées d’importants retards 
puisque, en février 2008, la dernière écriture passée concer-nait les créances de l’année 2006.
Il en est de même pour les exonérations et les mises en 
non-valeurs. Celles-ci doivent aussi faire l’objet d’écritures de régularisation, lesquelles connaissent le même retard.
La Cour a recommandé que ces écritures de régularisa-
tion en souffrance depuis deux ans soient effectuées le plus rapidement possible.
5 E
XAMEN  DE LA COMPTABILISATION  DES ENRÔLEMENTS  ET 
DES PERCEPTIONS  – É TAT DE LA REDDITION  DES COMPTES
5.1 Aperçu général
Les comptes pour les années 2007 et 2008 ont été 
transmis à la Cour le 29 mai 2009. Cependant, ces deux   — 64 — A-150/1  – 2010/2011
comptes ont été renvoyés au ministre des Finances le 28 
octobre 2009 car ils présentaient des incohérences en ce qui concerne les montants restant à recouvrer (l’encours) pour au moins deux taxes, en l’occurrence, la taxe sur le déversement des eaux usées et celle sur les panneaux d’af ﬁ -
chage. Des contacts sont en cours avec l’administration a ﬁ n 
de procéder à la correction de ces comptes.
5.2 Encours des droits non recouvrés au 31 décembre 
2008
La Cour a pu obtenir l’état de l’encours des droits non 
recouvrés au 31 décembre 2008 de la taxe régionale auto-nome. Il provient de l’application informatique de la direc-tion de l’enrôlement.
Au 31 décembre 2008, plus de 303.000 taxes (
70) 
n’avaient pas été (totalement) honorées. Le montant des droits restant à recouvrer s’établissait à 64,5 millions d’euros. Cet encours est constitué principalement (46,3 %) de taxes ménages.
2.3 CONTRÔLE DES TAXES RÉGIONALES RÉGIES 
PAR LES ORDONNANCES DES 22 DÉCEMBRE 1994, 27 A VRIL 1995 ET 29 MARS 1996 (
71)
La Cour a contrôlé les procédures mises en œuvre 
pour la constatation, la comptabilisation et le recouvre-ment des taxes reprises de l’ancienne province de Bra-bant, de la taxe sur les services de taxis et de location de voitures avec chauffeur et de la taxe sur le déversement des eaux usées. Ce contrôle s’inscrit dans le prolonge-ment de celui qui avait été réalisé il y a quelques années. Au terme du présent contrôle, la Cour a critiqué le ca-ractère manuel de certaines procédures d’enrôlement et de recouvrement des taxes, le manque d’exhaustivité des rôles, le défaut de perception des amendes administrati-ves à la charge des exploitants de taxis, le non-recouvre-ment de certaines taxes, le défaut de respect des procé-dures décrétales d’annulation des droits constatés et les retards dans la comptabilisation des opérations dans le logiciel SAP.
1 I
La Cour a consacré un examen particulier à la constata-
tion et au recouvrement :
– des taxes reprises de l’ex-province de Brabant;
– de la taxe sur les services de taxis et de location de voi-
tures avec chauffeur;
– de la taxe sur le déversement des eaux usées.
(70) 290.000 taxes lors du précédent contrôle.
(71) Dr 3.506.173.keningen werden echter op 28 oktober 2009 aan de minister 
van Financiën teruggezonden omdat ze incoherenties ver-toonden in verband met de in te vorderen bedragen (het openstaand bedrag) voor minstens twee belastingen, in casu de belasting op de lozing van afvalwater en die op de aanplakborden. Er lopen contacten met de administratie om die rekeningen te corrigeren. 
5.2 Uitstaand bedrag van de niet-ingevorderde rechten 
op 31 december 2008
Het Rekenhof heeft de staat ontvangen van het uitstaande 
bedrag der niet-ingevorderde rechten op 31 december 2008 van de autonome gewestbelasting. Die staat is getrokken uit de informaticatoepassing van de directie inkohieringen.
Op 31 december 2008 waren meer dan 303.000 belastin-
gen (
70) niet (of niet volledig) betaald en het bedrag van de 
nog in te vorderen rechten bedroeg 64,5 miljoen euro. Dat uitstaande bedrag bestaat voornamelijk (46,3 %) uit belas-tingen gezinnen. 
2.3 CONTROLE V AN DE GEWESTELIJKE BELAS-
TINGEN DIE GEREGELD WORDEN DOOR DE ORDONNANTIES V AN 22 DECEMBER 1994, 27 APRIL 1995 EN 29 MAART 1996 (
71)
Het Rekenhof heeft de procedures onderzocht voor de 
vestiging, boeking en invordering van de belastingen die werden overgenomen van de voormalige provincie Bra-bant, van de taksen op taxidiensten en op de verhuur van voertuigen met chauffeur en van de hef ﬁ ng op de lozing 
van afvalwater. De controle ligt in het verlengde van de controle die enkele jaren geleden werd uitgevoerd. Bij aﬂ oop van de huidige controle heeft het Rekenhof kri-
tiek geuit op de manuele aanpak van bepaalde procedu-res voor de inkohiering en invordering van belastingen, op de onvolledigheid van de kohieren, de niet-inning van administratieve boetes ten laste van taxiuitbaters en de niet-inning van bepaalde belastingen, de niet-naleving van de decretale procedures om vastgestelde rechten te annuleren en op de achterstand bij de boeking van de verrichtingen in SAP.
1 I
NLEIDING
de vestiging en invordering van :
– de belastingen die werden overgenomen van de voorma-
lige provincie Brabant;
– de belastingen op taxidiensten en op de verhuur van 
voertuigen met chauffeur;
– de hef ﬁ ng op de lozing van afvalwater.
(70) 290.000 belastingen bij de voorgaande controle.
(71) Dr 3.506.173. — 65 — A-150/1  – 2010/2011
Het heeft ook de procedures onderzocht voor de regis-
tratie en boeking van de schuldvorderingen en de vastge-stelde rechten betreffende de bovenvermelde belastingen in de boekhouding van het ministerie van het Brussels Hoofd-stedelijk Gewest. De verwerking van de aanvragen tot vrij-stelling werd niet onderzocht, evenmin als de voorwaarden voor oninvorderbaarheid.
De hef ﬁ ng op de lozing van afvalwater werd ingevoerd 
door de ordonnantie van 29 maart 1996 en op 31 december 2006 opgeheven door artikel 70 van de ordonnantie van 20 oktober 2006 tot opstelling van een kader voor het wa-terbeleid. Het Rekenhof heeft niettemin de procedures voor inkohiering onderzocht die tot 31 december 2008 werden toegepast.
De boeking van de ontvangsten uit die belastingen wordt 
geregeld door de ordonnantie van 23 februari 2006 houden-de de bepalingen die van toepassing zijn op de begroting, de boekhouding en de controle.
1.1 Bedragen
In 2008 leverden de provinciale belastingen, de belas-
tingen op de taxidiensten en de hef ﬁ ng op de lozing van 
afvalwater ontvangsten op ten belope van 7,9 miljoen euro. Die som is als volgt uit te splitsen : 3,9 miljoen euro aan provinciale belastingen, 1 miljoen euro aan taksen op de taxidiensten en 3 miljoen euro aan hef ﬁ ngen op de lozing 
van afvalwater.
De controle vond plaats in de loop van het eerste se-
mester van 2009 en lag in het verlengde van de controle waarvan de resultaten werden besproken in het 15
e Boek 
van het Rekenhof, voorgelegd aan het Parlement van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en aan de Verenigde Ver-gadering van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscom-missie. Het Rekenhof ging na in welke mate het Brussels Hoofdstedelijk Gewest gevolg heeft gegeven aan zijn eer-dere opmerkingen en aanbevelingen.
Het voorontwerp van verslag met de resultaten van de 
controle werd op 22 juli 2009 per brief verstuurd naar de secretaris-generaal van het ministerie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. De administratie heeft het Reken-hof op 24 september 2009 per e-mail meegedeeld dat ze geen inhoudelijke opmerkingen had en geen vergadering zou beleggen om de resultaten van de controle te bespre-ken. Het ontwerpverslag werd vervolgens per brief van 7 oktober 2009 verstuurd naar de minister belast met Fi-nanciën en Begroting, die het Rekenhof antwoordde met een dienstbrief van 9 november 2009.Elle a également évalué les procédures d’enregistrement 
et de comptabilisation des créances et des droits constatés relatifs aux taxes susmentionnées dans la comptabilité du ministère de la Région de Bruxelles-Capitale. Elle n’a pas examiné le traitement des demandes d’exonération, ni les conditions de mise en irrécouvrable.
La taxe sur le déversement des eaux usées, instaurée par 
l’ordonnance du 29 mars 1996, a été supprimée à la date du 31 décembre 2006, par l’article 70 de l’ordonnance du 20 octobre 2006 établissant un cadre pour la politique de l’eau. La Cour a néanmoins examiné les procédures d’en-rôlement effectuées jusqu’au 31 décembre 2008.
La comptabilisation des recettes issues de ces taxes 
est régie par l’ordonnance du 23 février 2006 portant les dispositions applicables au budget, à la comptabilité et au contrôle.
1.1 Montants concernés
En 2008, les taxes provinciales, sur les taxis et sur l’eau 
ont produit des recettes à hauteur de 7,9 millions d’euros. Cette somme se décompose ainsi : 3,9 millions d’euros pour les taxes provinciales, un million d’euros pour les taxes sur les taxis et trois millions d’euros pour la taxe sur l’eau.
Le contrôle s’est déroulé dans le courant du premier se-
mestre de l’année 2009. Il s’est inscrit dans le prolonge-ment de celui dont les résultats avaient été consignés dans le15
e cahier de la Cour des comptes soumis au Parlement de 
la Région de Bruxelles-Capitale et à l’Assemblée réunie de la Commission communautaire commune. La Cour a dès lors véri ﬁ é dans quelle mesure les remarques ou recom-
mandations qu’elle avait formulées ont été prises en consi-dération par la Région de Bruxelles-Capitale.
L’avant-projet de rapport reprenant les résultats du 
contrôle a été adressé au secrétaire général du ministère de la Région de Bruxelles-Capitale par lettre du 22 juillet 2009. L’administration a informé la Cour par courriel du 24 septembre 2009 qu’elle n’avait pas l’intention de for-muler de remarques sur le contenu de ce document, ni de solliciter la tenue d’une réunion pour en débattre. Le projet de rapport a été envoyé au ministre en charge des Finances et du Budget par lettre du 7 octobre 2009. Le ministre a répondu à la Cour par une dépêche du 9 novembre 2009.  — 66 — A-150/1  – 2010/2011
2 C ONTROLE  VA N DE VESTIGING  EN INVORDERING  VA N DE BE-
LASTINGEN  DIE WERDEN  OVERGENOMEN  VA N DE VOORMA -
LIGE PROVINCIE  BRABANT
2.1 Wettelijk kader
Het provinciale niveau is in Brussel verdwenen als ge-
volg van het samenwerkingsakkoord van 30 mei 1994. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest kreeg dan ook middelen toegewezen om de taken te ﬁ nancieren die de provincie 
Brabant voordien vervulde. Op 22 december 1994 nam het Brussels Hoofdstedelijk Gewest daartoe een ordonnantie aan betreffende de overname van de provinciale ﬁ scaliteit.
Die belastingen worden geregeld door de voornoemde 
ordonnantie en door de bepalingen van de artikelen 11 tot 22 van de ordonnantie van 23 juli 1992 betreffende de ge-westbelasting ten laste van de bezetters van bebouwde ei-gendommen en houders van een zakelijk recht op sommige onroerende goederen (
72). 
De vordering tot inning van de diverse belastingen en 
intresten verjaart na vijf jaar (73), te rekenen vanaf de dag 
waarop ze ontstaat (74). De betekening van het dwangbevel 
stuit de verjaringstermijn.
De bevoegde minister heeft in deze materie, in tegen-
stelling tot andere belastingen, nooit toegestaan dat zou worden afgezien van de terugvordering van de intresten en de verhogingen als de belastingplichtige de hoofdsom heeft betaald.
De ordonnantie van 22 december 1994 betreffende de 
overname van de provinciale ﬁ scaliteit (
75) vestigt de vol-
gende belastingen :
– de belasting op de bank- en ﬁ nancieringsinstellingen en 
de geldautomaten;
– de belasting op de agentschappen voor weddenschappen 
op paardenrennen;
– de belasting op de aanplakborden;– de belasting op de verdeelapparaten van vloeibare of 
gasvormige motorbrandstoffen;
– de belasting op de gevaarlijke, ongezonde en hinderlijke 
inrichtingen.
2.2 Beschrijving en evaluatie van de procedures voor 
de vaststelling en invordering van de rechten
a) Het vaststellen van de rechten gebeurt via een proce-
dure die geldt voor alle belastingen die werden overgeno-
(72) Die bepalingen hebben betrekking op de wijze waarop die belastin-
gen worden gevestigd en ingevorderd.
(73) Artikel 15 van de ordonnantie van 23 juli 1992.(74) Ze ontstaat na verloop van de termijn van 2 maanden die wordt 
toegekend voor de betaling van het aanslagbiljet-kohieruittreksel (AK).
(75) Hierna aangeduid als « de ordonnantie ».2 C ONTRÔLE  DE LA CONS TATA TION ET DU RECOUVREMENT  DES 
TAXES  REPRISES  DE L’ANCIENNE  PROVINCE  DE BRABANT
2.1 Cadre légal
Suite à l’accord de coopération du 30 mai 1994, le ni-
veau provincial a été supprimé à Bruxelles. La Région de Bruxelles-Capitale s’est donc vu attribuer des moyens pour ﬁ nancer les tâches qui étaient jadis assumées par la provin-
ce de Brabant. À cette ﬁ n, la Région de Bruxelles-Capitale 
a adopté, le 22 décembre 1994, une ordonnance relative à la reprise de la ﬁ scalité provinciale.
Ces taxes sont régies par cette ordonnance et par les dis-
positions des articles 11 à 22 de l’ordonnance du 23 juillet 1992 relative à la taxe régionale à charge des occupants d’immeubles bâtis et de titulaires de droits réels sur certains immeubles (
72). 
L’action en recouvrement des différentes taxes et des in-
térêts se prescrit par cinq ans (73) à dater du jour où elle est 
née (74). La signi ﬁ cation de la contrainte interrompt le délai 
de prescription.
Dans cette matière, à la différence d’autres taxes, le mi-
nistre compétent n’a jamais autorisé l’abandon de la récu-pération des intérêts et des majorations lorsque le redevable a payé le principal.
L’ordonnance du 22 décembre 1994 relative à la reprise 
de la ﬁ scalité provinciale (
75) établit les taxes suivantes :
– la taxe sur les établissements bancaires et ﬁ nanciers et 
les distributeurs automatiques de billets;
– la taxe sur les agences de paris aux courses de chevaux;
– la taxe sur les panneaux d’af ﬁ chage;
– la taxe sur les appareils distributeurs de carburants liqui-
des ou gazeux;
– la taxe sur les établissements dangereux, insalubres et 
incommodes.
2.2 Description et évaluation des procédures de consta-
tation et de recouvrement des droits
a) La constatation des droits est soumise à une procédure 
commune à toutes les taxes reprises de l’ancienne province 
(72) Ces dispositions traitent des modalités d’établissement et de recou-
vrement des taxes.
(73) Article 15 de l’ordonnance du 23 juillet 1992.(74) Elle naît à l’expiration du délai de deux mois accordé pour payer 
l’avertissement-extrait de rôle (AER).
(75) Désignée ci-après « l’ordonnance ». — 67 — A-150/1  – 2010/2011
men van de voormalige provincie Brabant. De overwegin-
gen en opmerkingen die hierna worden geformuleerd, zijn dus van toepassing op al die belastingen. De gewestelijke administratie bezorgt alle potentiële belastingplichtigen in de maand februari van elk jaar een aangifteformulier waar-op de belastingvoet staat vermeld. De belastingplichtige moet dat formulier, eventueel na correctie, voor akkoord ondertekenen en binnen een maand terugsturen.
Belastingplichtigen die hun aangifteformulier niet heb-
ben teruggestuurd, ontvangen in de maand april een rappel. Ze hebben dan opnieuw een maand de tijd om het nodige te doen.
Begin juni worden er formulieren voor ambtshalve hef-
ﬁ ng verstuurd naar de nalatige belastingplichtigen. Als de 
belastingplichtige zich binnen 30 dagen akkoord verklaart, wordt de ambtshalve hef ﬁ ng toegepast zonder verhoging. 
Als de belastingplichtige niet reageert binnen 30 dagen, wordt de ambtshalve hef ﬁ ng toegepast met een verhoging 
van 10 %, overeenkomstig de bepalingen van artikel 15, § 2, van de voornoemde ordonnantie van 23 juli 1992.
Bij ontvangst van de ondertekende formulieren neemt 
de gewestelijke administratie de vermelde gegevens op in de database.
In mei worden alle ingediende dossiers ingekohierd. 
Om te vermijden dat belastingplichtigen aan de inko-
hiering ontsnappen, wordt om de twee maanden een lijst afgedrukt van de dossiers die nog openstaan. Die lijst wordt onderzocht en de codes (rappel versturen, inkohie-ren, ambtshalve hef ﬁ ng, enz.) die nodig zijn om het dossier 
elektronisch te kunnen verwerken, worden ingevoerd.
Belastingplichtigen die niet betalen, ontvangen automa-
tisch een rappel.
Die verrichtingen gebeuren manueel, waardoor het risico 
bestaat dat de belasting niet wordt ingekohierd. Dat risico is niet denkbeeldig, aangezien het Rekenhof bij de controle op dossiers met de code « inkohieren » is gestuit op dossiers die nog niet waren ingekohierd. Die vaststellingen wijzen op zijn minst op vertragingen bij de inkohiering. Het Rekenhof beveelt dan ook aan die verrichtingen te automatiseren.
b) De dossiers van belastingplichtigen waaraan geen uit-
voering is gegeven ondanks twee rappels van de directie Inkohiering en waarvoor de invorderingsprocedure niet is opgeschort, worden (op informaticaniveau) overgedragen aan de directie Inning.
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat die procedure niet 
geautomatiseerd verloopt, wat de laattijdige invordering van dossiers verklaart (cf. infra ).
Het beveelt dan ook aan die verrichtingen eveneens te 
automatiseren.de Brabant. Les considérations et remarques formulées 
ci-après s’appliquent donc à l’ensemble de ces taxes. Au mois de février de chaque année, l’administration régio-nale envoie aux redevables potentiels des formulaires de déclaration, qui comportent l’indication de la base taxable. Ce formulaire doit être signé pour accord par le redevable, après avoir été éventuellement corrigé, et renvoyé dans un délai d’un mois.
Au mois d’avril, un rappel est transmis aux destinataires 
des formulaires qui ne les ont pas retournés. Un nouveau délai d’un mois est accordé.
Au début du mois de juin, des formulaires de taxation 
d’ofﬁ ce sont envoyés aux redevables défaillants. En cas 
d’accord formulé par ceux-ci dans les 30 jours, la taxation d’ofﬁ ce est appliquée sans majoration. À défaut de réaction 
dans les 30 jours, la taxation d’of ﬁ ce est appliquée avec 
une majoration de 10 %, conformément aux prescriptions de l’article 15, § 2, de l’ordonnance du 23 juillet 1992 pré-citée.
Dès que les formulaires signés sont retournés à l’admi-
nistration régionale, les données qu’ils contiennent sont in-troduites dans la base de données.
Au mois de mai, tous les dossiers introduits sont enrôlés. 
Pour éviter que des redevables n’échappent à l’enrôle-
ment, une liste des dossiers en suspens est imprimée tous les deux mois. Cette liste est examinée et les codes nécessaires au traitement informatique (rappel à envoyer, enrôlement, taxation d’of ﬁ ce, etc.) sont introduits dans les dossiers.
Des rappels sont envoyés automatiquement aux redeva-
bles en défaut de paiement.
Ces opérations étant manuelles, le risque existe que 
la taxe ne soit pas enrôlée. Ce risque n’est pas théorique puisqu’au cours de son contrôle, la Cour a relevé que des dossiers en état d’être enrôlés ne l’avaient pas encore été. Ces constats révèlent à tout le moins des retards dans l’en-rôlement. En conséquence, la Cour a recommandé une automatisation de ces opérations.
b) Les dossiers des redevables qui ne se sont pas exé-
cutés malgré l’envoi de deux rappels par la direction de l’enrôlement et dont la procédure de recouvrement n’est pas suspendue sont récupérés au niveau informatique par la direction de la perception.
La Cour a constaté que cette procédure n’était pas auto-
matisée. Cette absence d’automatisation explique que des dossiers soient récupérés tardivement (voir infra ).
La Cour a dès lors recommandé également une automa-
tisation de ces opérations.  — 68 — A-150/1  – 2010/2011
c) Zodra de belastingontvanger in het bezit is van de dos-
siers die de directie Inkohiering niet kon invorderen, dient ze een dwangbevel uit te vaardigen. Ze kan ook gebruik maken van de voorrechten die de ordonnantie aan het Brus-sels Hoofdstedelijk Gewest verschaft, zoals de wettelijke hypotheek, het algemeen voorrecht op de roerende goede-ren van de belastingplichtige, het uitvoerend beslag onder derden, enz.
2.3 Belasting op de bank- en ﬁ nancieringsinstellingen 
en op de geldautomaten
Sinds het dienstjaar 1995 heeft het Brussels Hoofdstede-
lijk Gewest een jaarlijkse belasting gevestigd op de bank- en ﬁ nancieringsinstellingen en op de geldautomaten die op 
het grondgebied van het gewest zijn geïnstalleerd (hierna aangeduid als de BI-belasting). De belasting werd voordien geïnd door de provincie Brabant. Ze wordt geregeld door hoofdstuk 1 van de ordonnantie.
2.3.1 Belastingplichtigen
De belasting is verschuldigd door de uitbater of door de 
eigenaar van de instelling en van het toestel. De instellin-gen die niet minstens twee loketten hebben en die minder dan twee voltijdse personeelsleden in dienst hebben, zijn er niet aan onderworpen. De kantoren van notarissen, verze-keringsagenten en -makelaars zijn evenmin aan de belas-ting onderworpen.
2.3.2 Bedrag van de belasting
V oor het jaar 2008 beliep het jaarlijks bedrag van de 
belasting 963,60 euro per bank- en ﬁ nanciële instelling en 
321,20 euro per geldautomaat. De belasting is verschuldigd voor het hele belastingjaar, ongeacht het ogenblik waarop de instelling wordt geopend of gesloten of waarop het toe-stel wordt geïnstalleerd.
2.3.3 Database van belastingplichtigen
De gewestelijke administratie heeft de database van be-
lastingplichtigen opgesteld via toetsingen met de gegevens van de kruispuntbank, met de gegevens van de Commissie voor het Bank-, Financie- en Assurantiewezen en met web-sites. De database wordt jaarlijks bijgewerkt, maar evolu-eert vrijwel niet.
2.3.4 Vaststelling van de rechten in de loop van 2008
V oor het jaar 2008 telde de database van de gewestelijke 
administratie 569 bankinstellingen (
76) en 886 geldautoma-
(76) V oor een deel (34 instellingen) van die 569 instellingen is er in 2008 
geen inkohiering geweest (instellingen die niet over 2 loketten be-schikken en die minder dan 2 voltijdse personeelsleden in dienst heb-ben).c) Dès qu’elle s’est saisi des dossiers que la direction de 
l’enrôlement n’a pu recouvrer, la receveuse des taxes doit décerner une contrainte. Elle peut aussi recourir aux privi-lèges que l’ordonnance octroie à la Région de Bruxelles-Capitale, tels que l’hypothèque légale, le privilège général sur les biens meubles du redevable ou la saisie-arrêt-exé-cution.
2.3 Taxe sur les établissements bancaires et ﬁ nanciers 
ainsi que sur les distributeurs automatiques de billets
Depuis l’exercice 1995, la Région de Bruxelles-Capitale 
a établi une taxe annuelle sur les établissements bancaires et ﬁ nanciers ainsi que sur les distributeurs automatiques de 
billets installés sur le territoire de la Région (appelée ci-après taxe ETBA). Cette taxe était autrefois perçue par la province de Brabant. Elle est organisée par le chapitre 1
er 
de l’ordonnance.
2.3.1 Redevables
La taxe est due par l’exploitant ou par le propriétaire 
de l’établissement et de l’appareil. Les établissements qui ne sont pas pourvus de deux guichets au moins et qui em-ploient moins de deux personnes à temps plein ne sont pas assujettis. Les études de notaires et les of ﬁ cines d’agents et 
courtiers d’assurances ne le sont pas non plus.
2.3.2 Montant de la taxe
Pour l’année 2008, le montant annuel de la taxe s’élevait 
à 963,60 euros par établissement bancaire et ﬁ nancier et 
à 321,20 euros par distributeur automatique de billets. La taxe est due pour toute la durée de l’exercice, quel que soit le moment de l’ouverture ou de la fermeture de l’établisse-ment ou de l’installation de l’appareil.
2.3.3 Base de données des redevables
La base de données des redevables a été établie par 
l’administration régionale, à partir de recoupements opé-rés avec les données de la Banque-Carrefour, de la Com-mission bancaire, ﬁ nancière et des assurances et de sites 
internet. Elle est mise à jour chaque année, mais n’évolue que très peu.
2.3.4 Constatation des droits au cours de l’année 2008
La base de données de l’administration régionale pour 
l’exercice 2008 comptait 569 établissements bancaires (
76) 
(76) Une partie (34) de ces 569 établissements n’a pas fait l’objet d’un en-
rôlement en 2008 (établissements ne disposant pas de deux guichets et employant moins de deux personnes à temps plein). — 69 — A-150/1  – 2010/2011
ten. In de loop van 2008 is voor het belastingjaar 2008 in 
totaal 800,1 duizend euro ingekohierd ten laste van 103 be-lastingplichtigen (
77). Het merendeel (100) van die belastin-
gen werd – minstens gedeeltelijk – betaald vóór 31 decem-ber 2008. In 5 dossiers had echter op diezelfde datum nog geen of slechts een gedeeltelijke betaling plaatsgevonden. Het gaat om dossiers die eind 2008 werden ingekohierd of waarvoor in diezelfde periode een afbetalingsplan werd toegestaan. In de loop van 2008 werden rechten vastgesteld ten belope van 804,6 duizend euro (
78).
2.3.5 Toestand van de op 31 december 2008 openstaande 
dossiers
Op 31 december 2008 stonden 13 dossiers in verband 
met de BI-belasting voor de jaren 2005 tot 2008 nog steeds open, voor een in te vorderen bedrag van 10,8 duizend euro.
Van die dossiers zijn er 4 met tekortkomingen ten aan-
zien van de wettelijke voorschriften en de interne instruc-ties, die enerzijds preciseren dat er een dwangbevel moet worden uitgevaardigd als de belasting niet is ingevorderd (artikel 19, § 1, van de voornoemde ordonnantie van 22 juli 1992) en anderzijds dat de dossiers waarvoor vergeefs een tweede rappel werd verstuurd, ingevorderd moeten worden door de directie Inning. Het gaat om 3 dossiers van 2006 en 1 dossier van 2007. Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de 3 onbetaalde dossiers van 2006 niet zijn ingevorderd door de directie Inning. V oor het dossier van 2007 werden de hoofdsom en de intresten betaald op 13 november 2007. De belastingschuldenaar moet echter nog de verhogingen (467,40 euro) betalen, die onverwijld zouden moeten wor-den ingevorderd.
2.4 Belasting op agentschappen voor weddenschappen 
op paardenrennen
De belasting op agentschappen voor weddenschappen 
op paardenrennen (hierna aangeduid als de weddenschaps-belasting) komt aan bod in hoofdstuk II van de ordonnan-tie. Het gaat om een jaarlijkse belasting. Als de uitbating echter aanvangt of eindigt in de loop van het belastingjaar, is de belasting verschuldigd per maand activiteit die tijdens het belastingjaar is uitgeoefend.
(77) Sommige ervan hebben diverse belastbare instellingen en automaten 
in hun bezit, wat het verschil verklaart tussen het aantal belasting-plichtigen en het aantal belaste instellingen.
(78) Namelijk 801,2 duizend euro (800,1 duizend euro aan belastingen 
en 1,1 duizend euro aan verhogingen) voor het belastingjaar 2008 en 3,4 duizend euro aan belastingen en verhogingen voor het belasting-jaar 2007 en voorgaande dienstjaren.et 886 distributeurs automatiques de billets. Au cours de 
l’année 2008, des enrôlements ont été effectués, pour l’exercice 2008, à la charge de 103 redevables (
77) pour un 
montant total de 800,1 milliers d’euros. La plupart (100) de ces taxes ont été – au moins partiellement – payées avant le 31 décembre 2008. Cinq dossiers restaient toutefois totale-ment ou partiellement impayés à cette date. Il s’agit notam-ment de dossiers qui ont fait l’objet d’un enrôlement en ﬁ n 
d’année 2008 ou pour lesquels un plan d’apurement a été accordé à la même époque. Au cours de l’année 2008, des droits ont été constatés pour un montant de 804,6 milliers d’euros (
78).
2.3.5 Situation des dossiers ouverts au 31 décembre 2008
Au 31 décembre 2008, treize dossiers de la taxe ETBA re-
latifs aux années 2005 à 2008 étaient toujours ouverts, pour un montant restant à récupérer de 10,8 milliers d’euros.
Parmi ces dossiers, quatre présentent des manquements 
au regard des prescriptions légales et des instructions in-ternes, qui précisent, d’une part, qu’en cas d’absence de recouvrement de la taxe, une contrainte doit être décernée (article 19, § 1
er, de l’ordonnance du 22 juillet 1992 préci-
tée) et, d’autre part, que les dossiers qui ont fait l’objet d’un second rappel inopérant doivent être récupérés par la direc-tion de la perception. Il s’agit de trois dossiers de l’année 2006 et d’un dossier de l’année 2007. La Cour a constaté que les trois dossiers impayés de 2006 n’ont pas été récu-pérés par la direction de la perception. Pour le dossier de l’année 2007, le principal et les intérêts ont été payés le 13 novembre 2007. Le débiteur de la taxe reste toutefois redevable des majorations (467,40 euros), dont le recouvre-ment devrait être poursuivi sans retard.
2.4 Taxe sur les agences de pari aux courses de che-
vaux
La taxe sur les agences de pari aux courses de chevaux 
(ci-après nommée taxe PARI) fait l’objet du chapitre II de l’ordonnance. Il s’agit d’une taxe annuelle. Toutefois, si l’exploitation commence ou prend ﬁ n dans le courant 
de l’exercice, la taxe est due par mois d’activité pendant l’exercice.
(77) Certains d’entre eux disposent de plusieurs établissements et distri-
buteurs automatiques taxables, ce qui explique la différence entre le nombre des redevables de la taxe et celui des établissements taxés.
(78) Soit 801,2 milliers d’euros (800,1 milliers d’euros de taxes et 
1,1 millier d’euros de majorations) pour l’exercice 2008 et 3,4 mil-liers d’euros de taxes et de majorations pour les exercices ﬁ scaux 
2007 et antérieurs.  — 70 — A-150/1  – 2010/2011
2.4.1 Belastingplichtigen
De belasting is verschuldigd door iedere persoon, ver-
eniging of maatschappij die een agentschap voor wedden-schappen op paardenwedrennen uitbaat.
2.4.2 Bedrag van de belasting
Het jaarlijks bedrag van de belasting beliep 578,20 euro 
per agentschap voor 2008. 
2.4.3 Database van belastingplichtigen
De database van deze belasting bevat slechts een beperkt 
aantal belastingplichtigen en evolueert amper van jaar tot jaar. 
2.4.4 Vaststelling van de rechten van het jaar 2008
De database van de gewestelijke administratie voor het 
belastingjaar 2008 omvatte 2 belastingplichtigen en had be-trekking op 60 agentschappen.
In de loop van 2008 werden voor het dienstjaar 2008 
ten laste van die 2 belastingplichtigen inkohieringen uitge-voerd voor een totaal bedrag van 34,2 duizend euro. 1 van die 2 belastingen werd vóór 31 december van dat jaar be-taald, wat overeenstemt met 30,7 duizend euro aan geïnde ontvangsten. 
In 1 dossier was er geen betaling geweest per 31 decem-
ber 2008. Het betreft een belastingplichtige die failliet is.
2.4.5 Toestand van de op 31 december 2008 openstaande 
dossiers
In de loop van 2008 werden rechten vastgesteld ten be-
lope van 35,0 duizend euro (
79).
Op 31 december 2008 stonden 3 dossiers van de wed-
denschapsbelasting met betrekking tot de jaren 2007 en 2008 nog altijd open voor een in te vorderen bedrag van 11,1 duizend euro.
2.5 Belasting op aanplakborden
De jaarlijkse belasting op aanplakborden wordt georga-
niseerd door hoofdstuk III van de voornoemde ordonnan-tie.
(79) Het verschil van 0,8 duizend euro (35,0 duizend euro – 34,2 duizend 
euro) stemt overeen met de verhogingen en intresten die samenhan-gen met het verzenden van de eerste herinneringsbrieven.2.4.1 Redevables
La taxe est due par toute personne, association ou so-
ciété exploitant une agence de paris aux courses.
2.4.2 Montant de la taxe
à 578,20 euros par agence. 
2.4.3 Base de données des redevables 
La base de données de cette taxe ne contient qu’un nom-
bre limité de redevables. Elle n’évolue que très peu d’année en année. 
2.4.4 Constatation des droits de l’année 2008
l’exercice 2008 comportait deux redevables et concernait 60 agences.
Au cours de l’année 2008, des enrôlements, afférents 
à l’exercice ﬁ scal 2008, ont été effectués à la charge de 
ces deux redevables, pour un montant total de 34,2 milliers d’euros. Une de ces deux taxes a été payée avant le 31 dé-cembre de l’année, engendrant une recette de 30,7 milliers d’euros. 
Un dossier restait impayé au 31 décembre 2008. Il s’agit 
d’un redevable en faillite.
2.4.5 Situation des dossiers ouverts au 31 décembre 2008
Au cours de l’année 2008, des droits ont été constatés à 
hauteur de 35,0 milliers d’euros (
79).
Au 31 décembre 2008, trois dossiers de la taxe PARI, re-
latifs aux années 2007 et 2008, étaient toujours ouverts, re-présentant un montant à récupérer de 11,1 milliers d’euros.
2.5 Taxe sur les panneaux d’af ﬁ chage
La taxe annuelle sur les panneaux d’af ﬁ chage est organi-
sée par le chapitre III de l’ordonnance précitée.
(79) La différence de 0,8 millier d’euros (35,0 milliers d’euros – 34,2 mil-
liers d’euros) correspond aux majorations et intérêts liés à l’envoi des premiers rappels. — 71 — A-150/1  – 2010/2011
2.5.1 Belastingplichtigen
De belasting is verschuldigd door de persoon die be-
schikt over het recht om gebruik te maken van de aanplak-borden op het grondgebied van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, of, als de gebruiker onbekend is, door de eigenaar van de grond of van de muur waarop het bord zich be-vindt (
80).
2.5.2 Bedrag van de belasting
De belasting beloopt 0,07 euro per dm² voor het jaar 
2008. V oor mobiele panelen wordt de belasting forfaitair vastgesteld op 385,5 euro per jaar. De belasting is verschul-digd voor het hele belastingjaar, ongeacht de duur van het gebruik van het aanplakbord.
2.5.3 Database van belastingplichtigen
De ordonnantie bepaalt dat de oprichting of de verplaat-
sing van een aanplakbord, alsook het in omloop brengen van een mobiel paneel, binnen de maand met een aangete-kende brief ter kennis moet worden gebracht van het minis-terie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
De database van belastingplichtigen werd door het Brus-
sels Hoofdstedelijk Gewest opgesteld op basis van de gege-vens van de kruispuntbank en van websites. Ze wordt jaar-lijks geactualiseerd vóór de aangiften worden verstuurd.
Het Rekenhof is van oordeel dat die database niet als 
volledig kan worden beschouwd. Dat de belastingaanslag vloeit immers niet voort uit het feit dat de maatschappelijke zetel van de ﬁ rma die de borden plaatst op is gelegen het 
grondgebied van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, maar wel dat de borden zich daar bevinden. De gewestelijke ad-ministratie kan echter geen aangifteformulieren sturen naar alle ﬁ rma’s van het land om zich ervan te vergewissen dat 
ze geen aanplakborden op het grondgebied van het Brus-sels Hoofdstedelijk Gewest plaatsen zonder dat te hebben meegedeeld.
Het Rekenhof heeft dan ook aanbevolen controles te 
velde uit te voeren.
2.5.4 Vaststelling van de rechten van het jaar 2008
De database van de dienst voor het dienstjaar 2008 telde 
16 belastingplichtigen.
(80) De belasting is eveneens verschuldigd voor elk mobiel paneel dat op 
de openbare weg in omloop wordt gebracht of dat van op de open-bare weg zichtbaar is.2.5.1 Redevables
La taxe est due par la personne qui dispose du droit 
d’utiliser les panneaux d’af ﬁ chage placés sur le territoire 
de la Région de Bruxelles-Capitale, ou, si l’utilisateur n’est pas connu, par le propriétaire du terrain ou du mur où se trouve le panneau (
80).
2.5.2 Montant de la taxe
Pour l’année 2008, le montant de la taxe s’élève à 
0,07 euro le dm². Pour les panneaux mobiles, la taxe est ﬁ xée forfaitairement à 385,50 euros par an. La taxe est due 
pour toute la durée de l’exercice, quelle que doit la durée de l’utilisation du panneau d’af ﬁ chage.
2.5.3 Base de données des redevables
L’ordonnance prévoit que la construction et le déplace-
ment d’un panneau d’af ﬁ chage, de même que la mise en 
circulation d’un panneau mobile, doivent être noti ﬁ és dans 
un délai d’un mois, par lettre recommandée au ministère de la Région de Bruxelles-Capitale.
La base de données des redevables a été établie par la 
Région de Bruxelles-Capitale, à partir notamment des don-nées de la Banque-Carrefour et de sites internet. Elle est mise à jour chaque année, préalablement à l’envoi des dé-clarations.
La Cour estime que cette base de données ne peut être 
considérée comme exhaustive. En effet, la taxation n’est pas liée à la localisation du siège social de la société qui place des panneaux d’af ﬁ chage, mais à celle des panneaux 
eux-mêmes. Or, l’administration régionale ne peut pas en-voyer des formulaires de déclaration à toutes les sociétés du royaume, a ﬁ n de s’assurer qu’elles n’ont pas posé des pan-
neaux d’af ﬁ chage sur le territoire de la Région de Bruxel-
les-Capitale sans le lui avoir noti ﬁ é.
La Cour a dès lors recommandé la réalisation de contrô-
les sur le terrain.
2.5.4 Constatation des droits de l’année 2008
La base de données du service pour l’exercice 2008 
comptait seize redevables.
(80) La taxe est également due pour chaque panneau mobile mis en circu-
lation sur la voie publique ou visible de la voie publique.  — 72 — A-150/1  – 2010/2011
In de loop van 2008 werden voor het belastingjaar 2008 
ten laste van 16 belastingplichtigen inkohieringen uitge-voerd voor een totaal bedrag van 264,7 duizend euro. Al die belastingen werden vóór 31 december van dat jaar betaald.
Op 31 december 2008 stond geen enkel dossier meer 
open voor die belasting.
In de loop van het jaar 2008 werden rechten vastgesteld 
ten belope van 282,3 duizend euro (
81).
2.6 Belasting op de verdeelapparaten van vloeibare en 
gasvormige motorbrandstoffen
Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest int een belasting 
op de verdeelapparaten van vloeibare en gasvormige mo-torbrandstoffen (hierna aangeduid als de POCA-belasting), die geregeld wordt door hoofdstuk IV van de voornoemde ordonnantie.
De belasting is verschuldigd per jaar of per semester 
naargelang het gebruik van het apparaat aanvangt vanaf 1 januari of vanaf 1 juli van het belastingjaar. In het laatste geval wordt de belasting met de helft verminderd.
2.6.1 Belastingplichtigen
De belasting is verschuldigd door de eigenaar van de 
verdeelinstallaties. De installaties die uitsluitend worden gebruikt door de eigenaar en door zijn aangestelden of be-dienden en de installaties die loodvrije benzine verdelen, zijn van de belasting vrijgesteld.
2.6.2 Bedrag van de belasting
Het bedrag van de belasting beliep voor 2008 48,20 euro 
voor een vaste pomp, 9,70 euro voor een beweegbare pomp en 160,60 euro voor een volledig automatische pomp.
2.6.3 Database van belastingplichtigen 
De database van belastingplichtigen werd door de ge-
westelijke administratie opgesteld op basis van verschil-lende toetsingen met de gegevens van de kruispuntbank en websites. Ze wordt jaarlijks bijgewerkt en verandert slechts heel weinig in de loop der jaren.
(81) Namelijk 265,4 duizend euro (264,7 duizend euro aan belastingen 
en 0,7 duizend euro aan verhogingen) voor het belastingjaar 2008 en 16,9 duizend euro aan belastingen en verhogingen voor het belas-tingjaar 2007 en de voorgaande dienstjaren.Au cours de l’année 2008, des enrôlements, afférents à 
l’exercice ﬁ scal 2008, ont été effectués à la charge de ces 
seize redevables, pour un montant total de 264,7 milliers d’euros. Toutes ces taxes ont été payées avant le 31 décem-bre de l’année.
Au 31 décembre 2008, il ne restait aucun dossier ouvert 
pour cette taxe.
Au cours de l’année 2008, des droits ont été constatés 
pour un montant de 282,3 milliers d’euros (
81).
2.6 Taxe sur les appareils distributeurs de carburants 
liquides ou gazeux
La Région de Bruxelles-Capitale perçoit une taxe sur 
les appareils distributeurs de carburants liquides ou gazeux (nommée ci-après taxe POCA), régie par le chapitre IV de l’ordonnance précitée.
Cette taxe est due pour l’année entière ou pour six mois, 
selon que l’utilisation de l’appareil commence à partir du 1
er janvier ou à partir du 1er juillet de l’exercice. Dans ce 
dernier cas, la taxe est réduite de moitié.
2.6.1 Redevables
La taxe est due par le propriétaire des installations distri-
butrices. Les installations à l’usage exclusif du propriétaire et de ses préposés ou employés et celles distribuant de l’es-sence sans plomb sont exemptées de la taxe.
2.6.2 Montant de la taxe
Pour l’année 2008, le montant de la taxe s’élevait à 
48,20 euros pour une pompe ﬁ xe, 9,70 euros pour une 
pompe mobile et 160,60 euros pour une pompe entièrement automatique.
2.6.3 Base de données des redevables
La base de données des redevables a été établie par l’ad-
ministration régionale sur la base de divers recoupements avec les données de la Banque-Carrefour et de sites inter-net. Elle est mise à jour chaque année et n’évolue que très peu au ﬁ l des ans.
(81) Soit 265,4 milliers d’euros (264,7 milliers d’euros de taxes et 0,7 mil-
lier d’euros de majorations) pour l’exercice ﬁ scal 2008 et 16,9 mil-
liers d’euros de taxes et de majorations pour les exercices ﬁ scaux 
2007 et antérieurs. — 73 — A-150/1  – 2010/2011
In 2008 stuurde de dienst een aangifteformulier naar 
32 potentiële belastingplichtigen.
2.6.4 Vaststelling van de rechten van het jaar 2008
Op basis van de teruggestuurde formulieren heeft de ge-
westelijke administratie in 2008 voor het belastingjaar 2008 25 belastingplichtigen ingekohierd, wat overeenstemt met 64,7 duizend euro (
82) aan belastingen. Het merendeel (20) 
van die belastingen werd betaald vóór 31 december van dat jaar, wat neerkomt op 57,0 duizend euro aan ontvangsten. In 5 dossiers had nog geen betaling plaatsgevonden op 31 december 2008, wat overeenstemt met een openstaand bedrag van 7.903,12 euro.
lope van 76,8 duizend euro (
83).
2.6.5 Toestand van de op 31 december 2008 openstaande 
dossiers 
Op 31 december 2008 stonden 9 dossiers van de
POCA-belasting met betrekking tot de jaren 2001, 2007 en 2008 nog altijd open, voor een in te vorderen bedrag van 27,5 duizend euro.
De uitbater van het voor het dienstjaar 2001 nog open-
staande dossier werd in 2004 failliet verklaard.
V oor de dossiers met betrekking tot de jaren 2007 en 
2008 loopt de invorderingsprocedure nog.
2.7 Belasting op gevaarlijke, ongezonde of hinderlijke 
inrichtingen 
Vanaf het belastingjaar 1995 geldt er een jaarlijkse be-
lasting op gevaarlijke, ongezonde of hinderlijke instellin-gen (hierna aangeduid als de GOHI-belasting), die wordt geregeld door hoofdstuk V van de ordonnantie.
2.7.1 Belastingplichtigen
De belasting is verschuldigd door uitbaters van inrichtin-
gen die op het grondgebied van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest zijn gevestigd en die zijn opgenomen in klasse 1 of 2 van het algemeen reglement voor de arbeidsbescher-
(82) Op 27 januari en op 24 maart 2009 vonden twee bijkomende inko-
hieringen plaats. Twee belastingplichtigen waren het voorwerp van een ambtshalve hef ﬁ ng. Op basis van het onderzoek van de terug-
gestuurde formulieren konden drie belastingplichtigen worden vrij-gesteld.
(83) Namelijk 64,9 duizend euro (64,7 duizend euro aan belastingen en 
0,2 duizend euro aan verhogingen) voor het belastingjaar 2008 en 11,9 duizend euro aan belastingen en verhogingen voor het belas-tingjaar 2007 en de voorgaande dienstjaren.En 2008, le service a adressé un formulaire de déclara-
tion à 32 redevables potentiels.
2.6.4 Constatation des droits de l’année 2008
Sur la base des formulaires rentrés, l’administration 
régionale a en 2008 enrôlé, pour l’exercice ﬁ scal 2008, 
25 redevables, correspondant à un montant de taxes de 64,7 milliers d’euros (
82). La majorité (20) de ces taxes a 
été payée avant le 31 décembre de l’année, engendrant une recette de 57,0 milliers d’euros. Cinq dossiers restaient to-talement impayés au 31 décembre 2008, pour un montant de 7.903,12 euros.
hauteur de 76,8 milliers d’euros (
83).
2.6.5 Situation des dossiers ouverts au 31 décembre 2008
Au 31 décembre 2008, neuf dossiers de recouvrement 
de la taxe POCA, relatifs aux années 2001, 2007 et 2008, étaient toujours ouverts, pour un montant restant à récupé-rer de 27,5 milliers d’euros.
Le redevable du dossier ouvert pour l’exercice 2001 a 
été déclaré en faillite en 2004.
Pour les dossiers afférents aux années 2007 et 2008, la 
procédure de récupération suit son cours.
2.7 Taxe sur les établissements dangereux, insalubres et 
incommodes
Il est établi, à partir de l’exercice 1995, une taxe annuelle 
sur les établissements dangereux, insalubres et incommo-des (nommée ci-après taxe ETDE), régie par le chapitre V de l’ordonnance.
2.7.1 Redevables
La taxe est due par l’exploitant d’un établissement, situé 
sur le territoire de la Région de Bruxelles-Capitale, repris en classe 1 ou 2 au règlement général pour la protection du travail (RGPT) ou dont l’activité doit faire l’objet d’une 
(82) Deux enrôlements supplémentaires ont eu lieu les 27 janvier et 
24 mars 2009. Deux redevables devaient faire l’objet d’une taxation d’ofﬁ ce. L’examen des formulaires rentrés a permis d’exonérer trois 
redevables de la taxe.
(83) Soit 64,9 milliers d’euros (64,7 milliers d’euros de taxes et 0,2 mil-
lier d’euros de majorations) pour l’exercice ﬁ scal 2008 et 11,9 mil-
2007 et antérieurs.  — 74 — A-150/1  – 2010/2011
ming (ARAB), of die activiteiten uitoefenen waarvoor de 
administratieve overheid toelating heeft gegeven krachtens een wet, een ordonnantie of een besluit van de federale of gewestelijke overheid.
2.7.2 Bedrag van de belasting 
Het bedrag van de belasting varieert naargelang de op-
pervlakte van de exploitatie waarop de inrichting is geves-tigd.
V oor 2008 bedroeg de jaarlijkse belasting :
– minder dan 5 are : 160,60 euro;
– 5 tot 10 are : 321,20 euro;– 10 tot 100 are : 642,40 euro;– meer dan 100 are : 1.605,90 euro.
De belasting wordt verdubbeld als de gevraagde vergun-
ning betrekking heeft op diverse rubrieken van het ARAB of van de lijst die als bijlage is toegevoegd aan de ordon-nantie van 30 juli 1992 betreffende de milieuvergunning.
2.7.3 Database van belastingplichtigen
De milieuvergunningen voor de activiteiten in klasse 1 
worden toegekend door het BIM, terwijl de vergunningen in klasse 2 worden toegekend door de gemeentelijke over-heden. Die moeten het BIM daar wel over informeren. Het BIM beschikt dus over een database met daarin de gege-vens van alle toegekende vergunningen, waaronder ook de vergunningen die zijn toegekend aan instellingen die acti-viteiten van klasse 3 uitoefenen en die geen belasting zijn verschuldigd.
Die database omvat een lijst van nagenoeg 8.000 instel-
lingen (
84) en wordt sinds 2003 door de gewestelijke admi-
nistratie gebruikt om na te gaan wie de GOHI-belasting is verschuldigd. De administratie in kwestie heeft echter vast-gesteld dat de database vergissingen, dubbele registraties en oude vergunningen bevat die nooit werden geactualiseerd en dat sommige gegevens ontbreken. Bovendien gebeurt de actualisering van de database met enige vertraging, vooral de invoering van de vergunningen die door de gemeentes zijn toegekend. Aangezien de verzending van een aangif-teformulier naar alle vermelde inrichtingen de gewestelijke administratie zou confronteren met een moeilijk te verwer-ken papierberg, heeft zij zelf een database aangelegd, die ze in de loop der jaren vervolledigt en actualiseert.
Vóór 2003 ontvingen nagenoeg 2.500 potentiële belas-
tingplichtigen een aangifteformulier. Door de actualisering van de database is er in 2008 een aangifteformulier ver-stuurd naar 4.236 belastingplichtigen. In de loop van 2008 
(84) Waarvan ongeveer 2.000 van klasse 3.permission de l’autorité administrative en exécution d’une loi, d’une ordonnance ou d’un arrêté du pouvoir fédéral ou régional.
2.7.2 Montant de la taxe
Le montant de la taxe varie en fonction de la super ﬁ cie 
de l’exploitation sur laquelle se situe l’établissement.
à :
– < 5 ares : 160,60 euros;
– 5 à 10 ares : 321,20 euros;– 10 à 100 ares : 642,40 euros;– plus de 100 ares : 1.605,90 euros.
La taxe est doublée si la permission sollicitée concerne 
plusieurs rubriques du RGPT ou de la liste jointe en annexe à l’ordonnance du 30 juillet 1992 relative au permis d’en-vironnement.
2.7.3 Base de données des redevables
Les permis d’environnement pour les activités reprises 
en classe 1 sont accordés par l’IBGE, tandis que les permis relatifs à la classe 2 sont octroyés par les communes. Cel-les-ci sont tenues d’en avertir l’IBGE. Cet institut a donc créé une base de données contenant l’ensemble des permis accordés, en ce compris ceux alloués aux établissements ayant des activités de classe 3, lesquels ne sont pas soumis à la taxe.
Depuis 2003, cette base de données (qui reprend une lis-
te de 8.000 établissements environ (
84)) est utilisée par l’ad-
ministration régionale a ﬁ n de déterminer les redevables de 
la taxe ETDE. Toutefois, l’administration a constaté qu’elle contenait des doublons, des erreurs, des anciens permis non actualisés, que certaines informations étaient manquantes et que sa mise à jour souffrait de retards, notamment en ce qui concerne l’introduction des permis octroyés par les communes. Comme l’envoi d’un formulaire de déclaration à l’ensemble des établissements repris dans la base de don-nées aurait généré un retour de courriers non gérable pour l’administration régionale, celle-ci a créé sa propre base de données, qu’elle complète et ajuste périodiquement.
Avant 2003, quelque 2.500 redevables potentiels rece-
vaient un formulaire de déclaration. Début 2008, suite au travail de mise à jour de la base de données, 4.236 redeva-bles ont reçu un formulaire de déclaration. Au cours de cette 
(84) Dont environ 2.000 de classe 3. — 75 — A-150/1  – 2010/2011
heeft de administratie de gegevens van 591 potentiële be-
lastingplichtigen in de database van het BIM geveri ﬁ eerd 
en zij zullen in 2009 een aangifteformulier ontvangen. In 2009 zullen ook ongeveer 1.300 bijkomende dossiers kun-nen worden geanalyseerd dankzij de aanwerving van twee nieuwe personeelsleden voor de dienst.
Het Rekenhof heeft dan ook vastgesteld dat de database 
van GOHI-belastingplichtigen onvolledig blijft, ondanks de inspanningen van de diensten van het gewest, en dat bepaalde belastingplichtigen nog steeds ontsnappen aan de belasting.
Het Rekenhof neemt akte van de inspanningen die sinds-
dien gedaan zijn om de volledigheid van de kohieren te waarborgen, maar beveelt de administratie aan geformali-seerde procedures in te voeren met het oog op een correcte inning van de belasting.
2.7.4 Vaststelling van de rechten in de loop van het jaar 
2008
In 2008 heeft de gewestelijke administratie een aangif-
teformulier verstuurd naar 4.236 potentiële belastingplich-tigen en voor het belastingjaar 2008 werd 2.399,4 duizend euro ingekohierd ten laste van 3.763 belastingplichtigen (
85). Achteraf werden nog kosten en verhogingen ingevor-
derd ten belope van 31,3 duizend euro.
Meer dan 90 % (3.424) van de ingekohierde belastingen 
werden, ten minste gedeeltelijk, betaald vóór 31 december van dat jaar, wat overeenstemt met een totale ontvangst van 2.232,1 duizend euro (inclusief verhogingen en intresten). Het Rekenhof heeft echter vastgesteld dat er in 360 dossiers geen of slechts een gedeeltelijke betaling was gebeurd.
In de loop van 2008 zijn rechten vastgesteld ten belope 
van 2.774,4 duizend euro (
86).
2.7.5 Toestand van de op 31 december 2008 niet-ingevor-
derde dossiers
Op 31 december 2008 stonden 867 dossiers inzake 
GOHI-belastingen met betrekking tot de jaren 1996 tot 
(85) Het verschil tussen het aantal verstuurde aangifteformulieren en het 
aantal inkohieringen is te verklaren door de volgende twee factoren : na een onderzoek van de teruggestuurde formulieren heeft de ad-ministratie beslist bepaalde instellingen niet te belasten (stopzetting van activiteiten, faillissementen, overlappingen, reconversie naar ac-tiviteiten waarvoor geen milieuvergunning is vereist); voor bepaalde instellingen waren de procedures die aan de inkohiering voorafgaan, nog niet afgerond bij de afsluiting van de controle (bijvoorbeeld: een nog lopende procedure voor ambtshalve hef ﬁ ng).
(86) Namelijk 2.430,7 duizend euro (2.399,4 duizend euro aan belastin-
gen en 31,3 duizend euro aan verhogingen) voor het belastingjaar 2008 en 343,7 duizend euro aan belastingen en verhogingen voor het belastingjaar 2007 en de voorgaande dienstjaren.même année 2008, l’administration a examiné les dossiers 
de 591 redevables potentiels ﬁ gurant dans la base de don-
nées de l’IBGE. Une déclaration devait leur être envoyée en 2009. De même, suite à l’affectation de deux nouveaux agents dans le service, l’administration envisageait en 2009 d’analyser environ 1.300 dossiers supplémentaires.
La Cour a constaté que, nonobstant les efforts des ser-
vices de la Région, la base de données des redevables de cette taxe restait incomplète et que certains des redevables échappaient encore à l’imposition.
Tout en prenant acte des efforts qui ont été entrepris pour 
garantir l’exhaustivité des rôles, la Cour a recommandé à l’administration d’établir des procédures formalisées pro-pres à assurer la juste perception de l’impôt.
2.7.4 Constatation des droits au cours de l’année 2008
En 2008, l’administration régionale a envoyé un for-
mulaire de déclaration à 4.236 redevables potentiels et des enrôlements ont été effectués pour l’exercice 2008 à la charge de 3.763 redevables (
85) pour un montant total de 
2.399,4 milliers d’euros. Des frais et majorations ont été ul-térieurement réclamés à hauteur de 31,3 milliers d’euros.
Plus de 90 % (3.424) des taxes enrôlées ont été, au 
moins partiellement, payées avant le 31 décembre de l’an-née, représentant des perceptions totales de 2.232,1 mil-liers d’euros (majorations et intérêts compris). Toutefois, 360 dossiers restaient totalement ou partiellement impayés à cette date.
pour un montant de 2.774,4 milliers d’euros (
86).
2.7.5 Situation des dossiers non recouvrés au 31 décembre 
2008
Au 31 décembre 2008, 867 dossiers de la taxe ETDE, 
relatifs aux années 1996 à 2008, étaient toujours ouverts, 
(85) La différence entre le nombre de formulaires de déclaration envoyés 
et le nombre d’enrôlements s’explique par les deux facteurs suivants : l’examen des formulaires rentrés a conduit l’administration régionale à ne pas taxer certains établissements (cessations d’activité, faillites, doubles emplois, reconversion vers des activités qui ne nécessitent plus de permis d’environnement); pour certains établissements, les procédures préalables à l’enrôlement n’étaient pas achevées à la clôture du contrôle (par exemple procédure de taxation d’of ﬁ ce en 
cours).
(86) Soit 2.430,7 milliers d’euros (2.399,4 milliers d’euros de taxes et 
31,3 milliers d’euros de majorations) pour l’exercice ﬁ scal 2008 et 
343,7 milliers d’euros de taxes et de majorations pour les exercices ﬁ scaux 2007 et antérieurs.  — 76 — A-150/1  – 2010/2011
2008 nog altijd open, wat overeenstemde met een nog in te 
vorderen bedrag van 560,8 duizend euro.
V oor 165 van de 313 dossiers met betrekking tot de jaren 
1996 tot 2006 is er een dwangbevel uitgevaardigd en 45 van die 313 dossiers betreffen failliete belastingplichtigen.
Verschillende dossiers waarvan de invorderingsproce-
dure werd onderbroken (retourstukken, het dossier is niet overgenomen door de dienst ontvangsten na de tweede rap-pel, enz.), dreigen te verjaren aangezien het AK is verstuurd in oktober 2004.
Van de 160 dossiers met betrekking tot het belasting-
jaar 2006 waren er 32 nog altijd niet overgenomen door de directie Inning in februari 2009, die de invorderingspro-cedure verder moet opvolgen, terwijl de termijn van één maand, toegestaan bij de tweede rappel, al was verstreken in september 2008. Die vaststelling illustreert de risico’s die voortvloeien uit de niet-geautomatiseerde overdracht van dossiers van de directie Inkohiering naar de directie In-ning, zoals het Rekenhof hiervoor al heeft uiteengezet.
3 C
ONTROLE  VA N DE VESTIGING  EN INVORDERING  VA N DE BE-
LASTINGEN  OP DE TAXIDIENSTEN  EN OP HET VERHUUR  VA N 
VOERTUIGEN  MET CHAUFFEUR
3.1 Wettelijk kader 
Deze jaarlijkse taks is ingevoerd door de ordonnantie 
van 27 april 1995 betreffende de taxidiensten en de dien-sten voor het verhuren van voertuigen met chauffeur. Naast die belastingen moet het gewest in dat verband ook nog andere ontvangsten innen, met name :
– contante bedragen als een uitbater van een taxidienst of 
van een onderneming voor het verhuur van voertuigen met chauffeur een statuutswijziging vraagt, of een nieu-we plaat bij het verlies van de oude of een dubbel van documenten (…);
– de opbrengst van de administratieve boetes die worden 
opgelegd aan uitbaters die zich niet houden aan de ver-plichtingen van administratieve aard waarin de ordon-nantie van 27 april 1995 voorziet.
3.2 Belastingplichtigen
De belasting is verschuldigd door de natuurlijke persoon 
of rechtspersoon die houder is van een vergunning tot uit-bating van een taxidienst of een dienst voor het verhuur van voertuigen met chauffeur op het grondgebied van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. De uitbatingsvergunning wordt afgeleverd door de gewestregering, die de voorwaar-den ervan vaststelt.représentant un montant à récupérer de 560,8 milliers 
d’euros.
Parmi les 313 dossiers relatifs aux années 1996 à 2006, 
165 ont fait l’objet d’une contrainte et 45 concernent des redevables en faillite.
Plusieurs dossiers dont la procédure de récupération a 
été interrompue (retours poste, pas de reprise du dossier par le service de la recette après le second rappel, etc.), ris-quent d’être prescrits, puisque l’envoi de l’AER date du mois d’octobre 2004.
Parmi les 160 dossiers relatifs à l’exercice ﬁ scal 2006, 
32 n’avaient toujours pas, en février 2009, été repris par la direction de la perception qui est chargée de poursuivre la procédure de récupération, alors que le délai d’un mois, accordé par le second rappel est arrivé à échéance en sep-tembre 2008. Ce constat illustre les risques générés par le caractère non automatisé du transfert des dossiers de la di-rection de l’enrôlement vers la direction de la perception, tels que mis en évidence plus haut.
3 C
ONTRÔLE  DE LA CONS TATA TION ET DU RECOUVREMENT  DE 
LA TAXE  SUR LES SERVICES  DE TAXIS  ET DE LOCATION  DE 
VOITURES  A VEC  CHAUFFEUR
Cette taxe annuelle a été créée par l’ordonnance du 
27 avril 1995 relative aux services de taxis et aux servi-ces de location de voitures avec chauffeur. En plus de cette taxe, d’autres recettes doivent être perçues en la matière par la Région; il s’agit :
– des montants perçus au comptant lorsqu’un exploitant 
d’un service de taxis ou de location de voitures avec chauffeur demande une modi ﬁ cation de statuts, une nou-
velle plaque suite à une perte, un duplicata de documents (…);
– du produit des amendes administratives in ﬂ igées aux 
exploitants qui ne respectent pas les obligations d’or-dre administratif prévues par l’ordonnance du 27 avril 1995.
3.2 Redevables
La taxe est due par la personne physique ou morale ti-
tulaire d’une autorisation d’exploiter un service de taxis ou de location de voitures avec chauffeur sur le territoire de la Région de Bruxelles-Capitale. Cette autorisation d’exploi-ter est délivrée par le gouvernement régional, qui en ﬁ xe 
les conditions. — 77 — A-150/1  – 2010/2011
Wat de taxidiensten betreft, heeft de regering (87) het 
aantal voertuigen waarvoor een uitbatingsvergunning kan worden afgeleverd, beperkt tot 1.300, te weten 1.200 taxi’s en 100 gemengde taxi’s (
88). Als dat aantal niet is bereikt, 
kan de regering nieuwe vergunningen toekennen. De a ﬂ e-
vering daarvan moet echter worden voorafgegaan door een offerteaanvraag die in het Staatsblad  wordt gepubliceerd 
en door een evaluatieprocedure voor de ingediende projec-ten die vrij omslachtig en kostelijk is. Daarom wordt pas tot een dergelijke procedure overgegaan als het aantal toe te kennen vergunningen voldoende omvangrijk is.
De uitbatingsvergunningen worden door de regering 
toegekend voor een periode van 7 jaar. Een vernieuwing kan worden aangevraagd. In orde zijn met de betaling van de belasting is een van de voorwaarden om de vernieuwing toe te kennen.
3.3 Bedrag van de belasting
V oor het jaar 2008 beliep het bedrag van de taks 575 euro 
per voertuig voor de taxidiensten en 682 euro per voertuig voor het verhuur van voertuigen met chauffeur. De belas-ting is ondeelbaar en verschuldigd per kalenderjaar, onge-acht het ogenblik waarop de uitbatingsvergunning wordt afgeleverd. De belasting wordt ingevorderd volgens de re-gels waarin de voornoemde ordonnantie van 23 juli 1992 voorziet.
3.4 Database van belastingplichtigen
De database van belastingplichtigen, die gering in aan-
tal zijn, wordt tijdens het gehele jaar door de gewestelijke administratie bijgewerkt op basis van de uitbatingsvergun-ningen.
De kohieren worden door de directie Inkohiering opge-
steld op basis van de lijst van personen (natuurlijke perso-nen en rechtspersonen) die een uitbatingsvergunning bezit-ten. Die lijst wordt opgesteld door de directie Taxi’s van het bestuur Uitrusting en Vervoer van het ministerie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Aangezien het bezit van een uitbatingsvergunning een absolute vereiste is en voor de vernieuwing ervan (
89) de belastingen van de voorgaan-
de dienstjaren moeten zijn betaald, meent het Rekenhof dat die bron van informatie een afdoende bewijs vormt voor de betrouwbaarheid en de volledigheid van de kohieren van de belastingen op taxi’s.
(87) Besluit van 4 september 2003 tot vaststelling van het maximum aan-
tal voertuigen waarvoor vergunningen voor het exploiteren van een taxidienst afgeleverd kunnen worden op het grondgebied van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
(88) Gemengde taxi’s zijn taxi’s waarmee personen met een beperkte mo-
biliteit kunnen worden vervoerd.
(89) Artikel 7, § 2, van de ordonnantie van 27 april 1995 (wijziging inge-
voerd op 11 juli 2002).En ce qui concerne les services de taxis, le nombre de vé-
hicules pour lesquels des autorisations d’exploiter peuvent être délivrées est limité à 1.300 par le gouvernement (
87), 
soit 1.200 taxis ordinaires et 100 taxis mixtes (88). Lors-
que ce quota n’est pas atteint, de nouvelles autorisations peuvent être octroyées par le gouvernement. Toutefois, la délivrance de celles-ci doit faire l’objet d’un appel d’offres, publié au Moniteur belge , et d’une procédure d’évaluation 
des projets introduits, assez lourde et coûteuse. De ce fait, une telle procédure n’est engagée que si le nombre de nou-velles autorisations à octroyer est suf ﬁ samment important.
Les autorisations d’exploiter sont accordées par le gou-
vernement pour une durée de sept ans. Un renouvellement peut être demandé. Une des conditions d’octroi de ce re-nouvellement est d’être en ordre de paiement de la taxe.
3.3 Montant de la taxe
575 euros par véhicule pour les services de taxis et à 682 euros par véhicule pour les services de location de voitures avec chauffeur. La taxe est indivisible et due par année civile, quel que soit le moment auquel l’autorisation d’exploiter a été délivrée. Elle est recouvrée suivant les rè-gles prévues par l’ordonnance du 23 juillet 1992 précitée.
3.4 Bases de données des redevables
La base de données des redevables, dont le nombre est 
limité, est tenue à jour par l’administration régionale, tout au long de l’année, à partir des autorisations d’exploiter.
Les rôles sont établis par la direction de l’enrôlement 
sur la base de la liste des personnes (physiques et morales) bénéﬁ ciant d’une autorisation d’exploitation. Cette liste 
est établie par la direction des taxis de l’administration des équipements et des déplacements du ministère de la Région de Bruxelles-Capitale. La possession d’une autorisation d’exploitation étant strictement obligatoire et son renou-vellement (
89) étant conditionné par le payement des taxes 
afférentes aux exercices précédents, la Cour considère que cette source d’informations garantit de manière suf ﬁ sante la 
ﬁ abilité et l’exhaustivité des rôles des taxes sur les taxis.
(87) Arrêté du 4 septembre 2003 ﬁ xant le nombre maximum de véhicules 
pour lesquels des autorisations d’exploiter un service de taxis peu-vent être délivrées sur le territoire de la Région de Bruxelles-Capita-le.
(88) Les taxis mixtes sont les taxis permettant le transport de personnes à 
mobilité réduite.
(89) Article 7, § 2, de l’ordonnance du 27 avril 1995 (modi ﬁ cation intro-
duite le 11 juillet 2002).  — 78 — A-150/1  – 2010/2011
In januari 2008 telde de database van de directie Inko-
hiering 773 uitbaters van een taxidienst voor een totaal van 1.225 voertuigen en 68 uitbaters van een dienst voor de verhuur van voertuigen met chauffeur voor een totaal van 260 voertuigen.
3.5 Procedures voor de vaststelling van de rechten
3.5.1 Belastingen
De inkohiering gebeurt in de maand maart. Er worden 
automatisch rappels verzonden naar belastingplichtigen die niet hebben betaald.
3.5.2 Contante ontvangsten
Deze ontvangsten (zegels, inschrijvingen voor examens, 
dubbels van documenten, …) worden ofwel in specie, of-wel via bancontact geïnd. Het kasboek, dat wordt bijgehou-den door de ambtenaar die instaat voor de inning, wordt overgezonden naar de directie Inning voor invoering in het computerprogramma « belasting ». Elke geïnde ontvangst geeft aanleiding tot een gelijktijdige inschrijving van een vastgesteld recht.
3.5.3 Administratieve boetes
De ordonnantie van 27 april 1995 wordt uitgevoerd door 
het regeringsbesluit van 8 mei 2008 (
90). De bepalingen van 
dat besluit zijn echter dode letter gebleven en er is geen enkel recht vastgesteld, aangezien de gewestelijke admi-nistratie geen enkele medewerker heeft ingezet om de op-gestelde pro justicia  te onderzoeken en de administratieve 
geldboetes toe te passen. Het Rekenhof beveelt aan dat snel maatregelen worden genomen om die geldboetes te kunnen innen.
3.6 Procedures voor de overzending van niet-ingevor-
derde rechten aan de belastingontvanger (de direc-tie Inning)
Deze procedures zijn dezelfde als die voor de belastin-
gen die werden overgenomen van de voormalige provincie Brabant. Ze geven dan ook aanleiding tot dezelfde opmer-kingen.
(90) Tot vaststelling van het bedrag, alsook van de termijn en de nadere 
voorschriften voor betaling van de administratieve geldboetes van de ordonnantie van 27 april 1995 betreffende de taxidiensten en de diensten voor het verhuren van voertuigen met chauffeur.Au mois de janvier 2008, la base de données de la direc-
tion de l’enrôlement comptait 773 exploitants d’un service de taxis, pour un total de 1.225 véhicules, et 68 exploitants d’un service de location de voitures avec chauffeur, pour un total de 260 véhicules.
3.5 Procédures de constatation des droits 
3.5.1 Taxes
L’enrôlement est effectué au mois de mars. Des rappels 
sont envoyés automatiquement aux redevables en défaut de paiement.
3.5.2 Recettes au comptant
Ces recettes (timbres, inscriptions à des examens, du-
plicata de documents, etc.) sont perçues, soit en espèces, soit par Bancontact. Le livre de caisse, tenu par l’agent per-cepteur, est transmis à la direction de la perception pour encodage dans le logiciel « taxes ». Chaque recette perçue donne lieu à l’inscription simultanée d’un droit constaté.
3.5.3 Les amendes administratives
L’ordonnance du 27 avril 1995 a été exécutée sur ce 
point par l’arrêté du gouvernement du 8 mai 2008 (
90). Les 
dispositions de cet arrêté sont restées lettre morte et aucun droit n’a été constaté, étant donné que l’administration ré-gionale n’a affecté aucun agent à l’examen des citations pro 
justicia  établies et à l’application des amendes administra-
tives. La Cour a recommandé que des mesures soient prises rapidement pour permettre la perception de ces amendes.
3.6 Procédures de transmission des droits non recou-
vrés à la receveuse des taxes (direction de la percep-tion)
Ces procédures sont les mêmes que celles appliquées 
pour les taxes reprises de l’ancienne province de Brabant. Elles suscitent dès lors les mêmes remarques.
(90) Fixant le montant ainsi que le délai et les modalités de paiement des 
amendes administratives en application de l’ordonnance du 27 avril 1995 relative aux services de taxis et aux services de location de voitures avec chauffeur. — 79 — A-150/1  – 2010/2011
3.7 Vaststelling van de rechten van het jaar 2008
Tijdens het jaar 2008 werden voor het dienstjaar 2008 
inkohieringen uitgevoerd ten laste van 826 belastingplich-tigen (
91) voor een totaal bedrag van 863,4 duizend euro. De 
meeste van die belastingen werden, ten minste gedeeltelijk, betaald vóór 31 december van dat jaar. Ze vertegenwoordi-gen een totale ontvangst van 796,6 duizend euro (verhogin-gen en intresten inbegrepen).
Tot de inkohiering van die belasting voor het jaar 2008 
werd overgegaan in de maand april 2008. De eerste rappels zijn verstuurd in juli 2008 en de tweede in oktober 2008.
ten belope van 967,2 duizend euro (
92).
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat verschillende taksen 
niet waren ingekohierd op 31 december van het dienstjaar. De administratie heeft erop gewezen dat die belastingen in de loop van het dienstjaar 2009 zouden worden ingeko-hierd, samen met de eerste inkohiering van de belastingen voor dat dienstjaar.
Op 31 december 2008 hadden 59 belastingplichtigen de 
belasting nog altijd niet of niet volledig betaald. Bij 9 van die dossiers gaat het om toegekende afbetalingsplannen die niet worden nageleefd (2), om retourstukken die niet zijn behandeld (6) en om een verlenging van de betalingstermijn die werd toegekend door de dossierbeheerder (1). V oor de andere dossiers loopt de procedure nog. Het Rekenhof be-veelt aan dat de retourstukken (14) van de tweede rappels, die eind 2008 werden verstuurd, snel worden onderzocht
.
3.8 Toestand van de op 31 december 2008 openstaande 
dossiers 
Op 31 december 2008 stonden nog 155 invorderingsdos-
siers met betrekking tot de jaren 1996 tot 2008 open voor een nog in te vorderen bedrag van 358,6 duizend euro.
In vrijwel alle dossiers van het jaar 2006 en voorgaande 
jaren waarin de uitbater niet failliet is of zich in een proce-dure van schuldbemiddeling bevindt, werd een dwangbevel uitgeschreven. Het Rekenhof heeft echter vastgesteld dat voor een dossier van 2003 niets is gebeurd na overdracht ervan naar de directie Inning, terwijl in een dossier van 2006 in oktober 2008 een afbetalingsplan werd toegestaan. 
(91) Het verschil tussen het aantal uitbaters in de database (841) en het 
aantal ingekohierde belastingplichtigen is te verklaren door twee factoren : er zijn nog inkohieringen uitgevoerd in 2009; begin 2008 waren er stopzettingen van activiteiten (en andere gebeurtenissen die de niet-toepassing van de belasting verantwoorden).
(92) Namelijk 910,9 duizend euro aan belastingen en invorderingen voor 
het belastingjaar 2008 en 56,3 duizend euro aan belastingen en ver-hogingen voor het belastingjaar 2007 en de voorgaande dienstjaren.3.7 Constatation des droits de l’année 2008
Au cours de l’année 2008, des enrôlements ont été ef-
fectués pour l’exercice ﬁ scal 2008 à la charge de 826 rede-
vables (91) pour un montant total de 863,4 milliers d’euros. 
La plupart de ces taxes ont été, au moins partiellement, payées avant le 31 décembre de l’année, représentant des perceptions totales de 796,6 milliers d’euros (majorations et intérêts compris).
L’enrôlement de cette taxe pour l’année 2008 a eu lieu 
au mois d’avril 2008, les premiers rappels noti ﬁ és au mois 
de juillet 2008 et les seconds rappels transmis en octobre 2008.
hauteur de 967,2 milliers d’euros (
92).
La Cour a constaté que plusieurs taxes n’avaient pas été 
enrôlées au 31 décembre de l’exercice. L’administration a signalé qu’elles devaient être enrôlées au cours de l’exer-cice 2009, en même temps que le premier enrôlement des taxes pour cet exercice.
Au 31 décembre 2008, 59 redevables étaient toujours en 
défaut d’avoir payé au moins partiellement la taxe. Neuf des dossiers impayés concernent des plans de paiement ac-cordés et non respectés (2), des retours poste non traités (6) et une prolongation du délai de paiement accordée par le gestionnaire du dossier (1). La procédure de récupération des autres dossiers suit son cours. À ce sujet, la Cour re-commande que les retours poste du second rappel (14), in-tervenu en ﬁ n d’année 2008, soit examinés rapidement.
3.8 Situation des dossiers ouverts au 31 décembre 2008
Au 31 décembre 2008, 155 dossiers de recouvrement, 
relatifs aux années 1996 à 2008, étaient toujours ouverts, représentant un montant à récupérer de 358,6 milliers d’euros.
La quasi-totalité des dossiers des années 2006 et anté-
rieures, pour lesquels l’exploitant n’est pas en faillite ou en médiation de dettes, a fait l’objet d’une contrainte. Tou-tefois, la Cour a constaté qu’un dossier de 2003 n’a donné lieu à aucun traitement après son transfert à la direction de la perception, tandis qu’un dossier de 2006 a béné ﬁ cié, en 
octobre 2008, d’un plan de paiement.
(91) La différence entre le nombre d’exploitants ﬁ gurant dans la base 
de données (841) et le nombre de redevables enrôlés s’explique par deux facteurs : des enrôlements ont encore été effectués en 2009; des cessations d’activités (et d’autres événements justi ﬁ ant la non-
application de la taxe) sont intervenues début 2008.
(92) Soit 910,9 milliers d’euros de taxes et majorations pour l’exercice 
ﬁ scal 2008 et 56,3 milliers d’euros de taxes et majorations pour les 
exercices ﬁ scaux 2007 et antérieurs.  — 80 — A-150/1  – 2010/2011
De meeste dossiers van het jaar 2007 bevinden zich in 
een toestand van niet behandelde retourstukken (16), fail-lissement of schuldbemiddeling (5). Het hoofdbedrag van de belasting is in 5 dossiers betaald, maar de intresten en de kosten blijven verschuldigd. 2 dossiers zijn niet meer geëvolueerd sedert de verzending van een rappel in 2007. De andere dossiers werden behandeld overeenkomstig de voorgeschreven procedures.
Het Rekenhof heeft aanbevolen initiatieven te nemen 
om de invordering van niet-betaalde belastingen te bespoe-digen en de dossiers te onderwerpen aan de procedure van oninvorderbaarheid ingeval er geen betaling plaatsvindt.
4 C
ONTROLE  VA N DE INKOHIERING  VA N DE HEFFING  OP DE LO-
ZING VA N AFV ALWATER  
Deze hef ﬁ ng werd in 1996 ingesteld door de ordonnan-
tie van 29 maart 1996 tot instelling van een hef ﬁ ng op de 
lozing van afvalwater. Ze werd op 31 december 2006 afge-schaft door artikel 70 van de ordonnantie van 20 oktober 2006 tot opstelling van een kader voor het waterbeleid.
In 2007 en in 2008 werden echter nog inkohieringen uit-
gevoerd voor hef ﬁ ngen met betrekking tot 2006 en voor-
gaande belastingjaren.
4.1 Hef ﬁ ngsplichtigen
De hef ﬁ ng is hoofdzakelijk verschuldigd door de per-
soon of de personen op wiens naam een watermeter is ge-opend bij de waterverdeler (de BIWD) op het grondgebied van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. De ordonnantie maakt een onderscheid tussen de hef ﬁ ngsplichtigen naar-
gelang van het gebruik dat van het water wordt gemaakt (huishoudelijk gebruik of niet-huishoudelijk gebruik).
4.2 Bedrag van de hef ﬁ ng
4.2.1 Huishoudelijk gebruik van water
V oor 2006, het laatste jaar waarin de hef ﬁ ng was ver-
schuldigd, beliep het bedrag van de hef ﬁ ng 0,3471 euro
per m³ geloosd water. Het gaat om een forfaitaire hef ﬁ ng. 
De hef ﬁ ngsplichtige kan echter opteren voor de formule van 
de reële belasting, die van toepassing is voor het niet-huis-houdelijk gebruik. In de meeste gevallen wordt die hef ﬁ ng 
via voorafbetalingen aan de waterverdeler betaald samen met de factuur voor de levering van water. De waterverdeler stort de geïnde bedragen op de vijftiende van de maand door aan het ministerie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
4.2.2 Niet-huishoudelijk gebruik van water
De hef ﬁ ng wordt berekend op basis van de elementen in 
de aangifte die jaarlijks vóór 31 maart aan het BIM wordt bezorgd.Les dossiers de l’année 2007 sont, pour la plupart, en 
situation de retours poste non traités (16), de faillite ou de médiation de dettes (5). Le montant principal de la taxe est payé pour cinq dossiers, mais les intérêts et les frais restent dus. Deux dossiers n’ont plus évolué depuis l’envoi d’un rappel en 2007. Les autres dossiers sont traités conformé-ment aux procédures prescrites.
La Cour a recommandé que des initiatives soient prises 
en vue de recouvrer les taxes non payées et qu’à défaut, celles-ci soient soumises à la procédure de mise en irré-couvrable.
4 C
ONTRÔLE  DE L’ENRÔLEMENT  DE LA TAXE  SUR LE DÉVER -
SEMENT  DES EAUX  USÉES
Cette taxe, instaurée en 1996 par l’ordonnance du 
29 mars 1996 instituant une taxe sur le déversement des eaux usées, a été supprimée à la date du 31 décembre 2006, par l’article 70 de l’ordonnance du 20 octobre 2006 établis-sant un cadre pour la politique de l’eau.
Des enrôlements ont toutefois encore été effectués en 
2007 et en 2008 pour des taxes relatives aux exercices 2006 et antérieurs.
4.1 Redevables
La taxe est due principalement par la ou les personnes 
au nom desquelles un compteur d’eau est ouvert auprès du distributeur d’eau (IBDE) sur le territoire de la Région de Bruxelles-Capitale. L’ordonnance établit une distinction entre les redevables en fonction de l’usage de l’eau (do-mestique et autre que domestique).
4.2 Montant de la taxe
4.2.1 Usage domestique de l’eau
Pour l’année 2006, dernière année de taxation, le mon-
tant de la taxe s’élevait forfaitairement à 0,3471 europar m³ d’eau déversée. Toutefois, le redevable pouvait opter pour la formule de taxation réelle, applicable pour un usage autre que domestique. Dans la majorité des cas, cette taxe était payée au distributeur d’eau sous la forme de versements anticipés, en même temps que la facture de fourniture d’eau. Le fournisseur transférait les montants perçus au ministère de la Région de Bruxelles-Capitale le quinzième jour du mois.
4.2.2 Usage autre que domestique de l’eau
Le calcul de la taxe était effectué sur la base des élé-
ments contenus dans la déclaration faite à l’IBGE avant le 31 mars de chaque année. — 81 — A-150/1  – 2010/2011
4.3 Procedures voor de vaststelling van de rechten
4.3.1 Forfaitaire hef ﬁ ng (hef ﬁ ng gezinnen) (93)
Als de hef ﬁ ngsplichtige, huishoudelijke gebruiker, de 
voorafbetalingen aan de BIWD heeft gestort, stort die in-stelling de geïnde ontvangst door aan het ministerie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, dat overgaat tot inkohie-ring a posteriori  op basis van de gestorte ontvangsten.
voorafbetalingen niet heeft betaald aan de BIWD, stuurt de instelling naar de directie Inkohiering van het ministerie een ﬁ che waarop de verschuldigde bedragen staan vermeld. 
Op basis van die ﬁ che legt de dienst een dossier aan voor 
de invordering van de hef ﬁ ng en gaat hij over tot de inko-
hieringen.
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de identi ﬁ catiege-
gevens van de hef ﬁ ngsplichtige die in de database van de 
BIWD zijn opgenomen, over het algemeen niet kunnen worden vergeleken met die van het rijksregister. Om die reden blijven veel dossiers oninvorderbaar.
4.3.2 Hefﬁ ng op basis van een aangifteformulier (hef ﬁ ng 
aangifte)  (
94)
De niet-huishoudelijke gebruikers of de huishoudelijke 
gebruikers die opteren voor de hef ﬁ ng op basis van een 
aangifte, moeten jaarlijks vóór 31 maart een aangiftefor-mulier aan het BIM bezorgen waarin alle nodige elementen voor de berekening van de hef ﬁ ng staan vermeld.
De dienst legt op basis van die aangifte een dossier aan 
voor invordering van de hef ﬁ ng en gaat over tot de inko-
4.3.3 Procedures voor de overzending van de rechten aan 
de belastingontvanger met het oog op invordering
Als geen betaling plaatsvindt, gaat het dossier recht-
streeks naar de directie Inning (zonder dat de directie In-kohiering een rappel verstuurt), zodat een dwangbevel kan worden uitgevaardigd en door een deurwaarder kan worden betekend. De directie Inning verstuurt echter eerst nog een ingebrekestelling die de hef ﬁ ngsplichtige herinnert aan zijn 
verplichtingen.
(93) Die procedures waren van toepassing vóór de hef ﬁ ng werd opgehe-
ven.
(94) Idem .4.3 Procédures de constatation des droits
4.3.1 Taxe forfaitaire (taxe ménages) (93)
Le redevable, utilisateur domestique, devait effectuer 
des versements anticipés à l’IBDE. Celui-ci transmettait la recette perçue au ministère de la Région de Bruxelles-Capi-tale, qui effectuait un enrôlement a posteriori . 
Lorsque le redevable, utilisateur domestique, n’avait pas 
payé les versements anticipés à l’IBDE, celui-ci transmet-tait à la direction de l’enrôlement une ﬁ che reprenant les 
montants dus. Sur la base de cette ﬁ che, le service créait 
un dossier de recouvrement de taxe et effectuait les enrô-lements.
La Cour a constaté que les données d’identi ﬁ cation du 
redevable, telles que contenues dans la base de données de l’IBDE, ne pouvaient en général être recoupées avec cel-les du registre national. De ce fait, beaucoup de taxes dues n’ont pas été recouvrées.
4.3.2 Taxation sur la base d’un formulaire de déclaration 
(taxe déclaration) (
94)
Les utilisateurs autres que domestiques et les utilisateurs 
domestiques qui avaient opté pour la taxation sur la base d’une déclaration devaient renvoyer à l’IBGE un formu-laire de déclaration contenant tous les éléments nécessaires au calcul de la taxe avant le 31 mars de chaque année.
Sur la base de cette déclaration, le service créait un dos-
sier de recouvrement et effectuait les enrôlements.
4.3.3 Procédures de transmission des droits à la receveuse 
des taxes pour recouvrement
En cas de non-paiement, le dossier est directement trans-
mis (pas de rappel effectué par la direction de l’enrôlement) à la direction de la perception, a ﬁ n qu’une contrainte soit 
décernée et signi ﬁ ée par un huissier. Toutefois, la direction 
de la perception envoie préalablement à la contrainte, une mise en demeure rappelant le redevable à ses obligations.
(93) Procédures en vigueur avant la suppression de la taxe.
(94) Idem .  — 82 — A-150/1  – 2010/2011
4.3.4 Vaststelling van de rechten van het jaar 2008
Hoewel de hef ﬁ ng gezinnen op 31 december 2006 werd 
afgeschaft, zijn er in november 2008 nog inkohieringen gebeurd (voor vroegere belastingjaren). In 2008 is er geen inkohiering gebeurd voor de hef ﬁ ng aangifte.
Aangezien de inkohiering voor die dossiers op het einde 
van het jaar plaatsvond, was het merendeel ervan nog niet betaald toen het belastingjaar 2008 ten einde liep.
4.3.5 Toestand van de op 31 december 2008 openstaande 
dossiers
Hefﬁ ng gezinnen 
Op 31 december 2008 stonden 23.459 dossiers betref-
fende de hef ﬁ ng gezinnen nog open, voor een nog in te vor-
deren bedrag van 3,1 miljoen euro.
De dossiers van niet-ingevorderde hef ﬁ ngen voor de ja-
ren 2000 tot 2003 kunnen in drie categorieën worden on-dergebracht :
– de dossiers die het voorwerp waren van een dwangbe-
vel;
– de dossiers waarvoor een procedure inzake schuldbe-
middeling loopt;
– de dossiers die nog in de fase van het AK zitten.
De gewestelijke administratie werd van bij aanvang ge-
confronteerd met talrijke onbetaalde belastingen. Om dat probleem te verhelpen, heeft zij zich gebaseerd op een nota van 23 maart 1999 van de gewestminister voor Leefmilieu, die bevel had gegeven maar een dwangbevel uit te schrijven voor belastingplichtigen met een over de jaren gecumuleer-de schuld van meer dan 10.000 BEF (ongeveer 250 euro). In uitvoering van die nota werd afgezien van invordering voor nagenoeg 15.000 dossiers voor de jaren 2000 tot 2002 die een bedrag vertegenwoordigen van minder dan 250 euro. Dat leidde tot 1,5 miljoen euro minderopbrengsten.
V oor diezelfde jaren werden bovendien 890 dossiers van 
meer dan 250 euro, die een te innen bedrag vertegenwoor-digden van 613,9 duizend euro, oninvorderbaar verklaard wegens verstrijken van de verjaringstermijn. Aangezien die dossiers niet onder het toepassingsveld vielen van de voornoemde ministeriële nota, is het Rekenhof van oordeel dat de gewestelijke administratie de bepalingen had moeten toepassen van artikel 49 van de ordonnantie van 23 februari 2006 houdende de bepalingen die van toepassing zijn op de begroting, de boekhouding en de controle. Die stellen im-mers dat een vastgesteld recht dat is verjaard, alleen door de bevoegde ordonnateur kan worden geannuleerd op basis van een beslissing van de regering.
Het Rekenhof beveelt aan die procedure in de toekomst 
strikt toe te passen.4.3.4 Constatation des droits de l’année 2008
Bien qu’elle ait été supprimée le 31 décembre 2006, la 
taxe ménages a encore fait l’objet d’un enrôlement (pour les exercices antérieurs) en novembre 2008. Il n’y a pas eu, en 2008, d’enrôlement de la taxe déclaration.
S’agissant de dossiers qui ont fait l’objet d’un enrôle-
ment en ﬁ n d’année, la plupart d’entre eux n’avaient pas été 
payés à la ﬁ n de l’exercice 2008.
4.3.5 Situation des dossiers ouverts au 31 décembre 2008Taxe ménages
Au 31 décembre 2008, 23.459 dossiers de la taxe mé-
nages étaient toujours ouverts, représentant un montant à récupérer de 3,1 millions d’euros.
Les dossiers de taxes non recouvrées relatifs aux années 
2000 à 2003 peuvent être regroupés en trois catégories :
– ceux qui ont fait l’objet d’une contrainte;
– ceux qui sont intégrés dans une procédure de médiation 
de dettes;
– ceux qui sont restés à l’état d’AER.
L’administration régionale a, dès l’origine, été confron-
tée à de nombreuses taxes impayées. Pour remédier à ce problème, elle s’est basée sur une note du 23 mars 1999 du ministre régional de l’Environnement, qui avait donné pour instruction de ne décerner contrainte qu’à l’égard des redevables dont la dette cumulée dépassait 10.000 francs (environ 250 euros). En exécution de cette note, quelque 15.000 dossiers de moins de 250 euros relatifs aux années 2000 à 2002 ont donné lieu à un renoncement au recou-vrement, entraînant un abandon de créances de plus de 1,5 million d’euros.
Par ailleurs, pour les mêmes années, 890 dossiers de 
plus de 250 euros, représentant un montant à percevoir de 613,9 milliers d’euros, ont fait l’objet d’une mise en irré-couvrable en raison de l’expiration du délai de prescription. Ces dossiers n’étant pas couverts par la note ministérielle précitée, la Cour estime que l’administration régionale aurait dû se conformer aux dispositions de l’article 49 de l’ordonnance du 23 février 2006 portant les dispositions applicables au budget, à la comptabilité et au contrôle, qui précisent qu’un droit constaté prescrit ne peut être annulé par l’ordonnateur compétent que sur la base d’une décision prise par le gouvernement.
La Cour recommande que cette procédure soit à l’avenir 
strictement respectée. — 83 — A-150/1  – 2010/2011
Eind 2008 heeft de gewestelijke administratie 1.750 dos-
siers van het jaar 2003 behandeld waarvan de verjarings-termijn bijna was verstreken. De deurwaarders hebben een dwangbevel uitgeschreven en genoti ﬁ ceerd.
Er bestaat een geschil tussen het gewest en het ministerie 
van Landsverdediging, dat stelselmatig weigert de geëiste bedragen te betalen en gerechtsdeurwaarders de toegang tot zijn gebouwen weigert. Het Rekenhof merkt op dat het mi-nisterie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest had moe-ten doorgaan met het uitschrijven van dwangbevelen voor die belastingen om te vermijden dat belangrijke sommen (256.267,36 euro) de ﬁ nitief oninvorderbaar zouden wor-
den door verjaring.
Hefﬁ ng aangifte 
Op 31 december 2008 stonden 369 dossiers betreffende 
de hef ﬁ ng aangifte nog steeds open, voor een nog in te vor-
deren bedrag van 0,5 miljoen euro.
De 117 niet-ingevorderde dossiers voor de jaren 1999 tot 
2003 kunnen als volgt worden ingedeeld :
– 32 waren het voorwerp van een dwangbevel;
– 6 hadden betrekking op belastingplichtigen die failliet 
zijn gegaan of die onder schuldbemiddeling staan;
– 79 zijn op 8 mei 2008 en 25 november 2008 doorge-
stuurd naar de belastingontvanger met het oog op de af-levering van een dwangbevel.
V oor sommige van die belastingen is de verjaringster-
mijn bijna verstreken, aangezien het AK in 2004 werd ver-stuurd naar de belastingplichtigen. Er dient dus snel een dwangbevel te worden uitgevaardigd.
De dossiers voor de jaren 2004 tot 2008 volgen de nor-
male invorderingsprocedure.
5 B
OEKING  EN REGISTRATIE  VA N DE V ASTGESTELDE  RECHTEN
5.1 Boekingsprocedure
De boeking van de ontvangsten uit de voornoemde be-
lastingen wordt geregeld door de ordonnantie van 23 fe-bruari 2006 houdende de bepalingen die van toepassing zijn op de begroting, de boekhouding en de controle.
Na elke inkohiering en na verzending van de rappels of 
de dwangbevelen, worden de vastgestelde rechten die uit die operaties ontstaan, onmiddellijk in het SAP-programma 
ingevoerd op basis van (papieren) borderellen die de direc-tie Inkohiering of de directie Inning opstelt.
Die operatie verloopt manueel. Het risico blijft dus be-
staan dat sommige vastgestelde rechten niet worden inge-voerd, maar daarop wordt wel een interne controle uitge-oefend.À la ﬁ n de l’année 2008, l’administration régionale a 
traité 1.750 dossiers de l’année 2003 dont le délai de pres-cription était presque expiré. Une contrainte a été décernée et signi ﬁ ée par exploit d’huissier.
Il existe un litige entre la Région et le SPF Défense na-
tionale, qui refuse systématiquement de payer les montants réclamés et n’autorise pas les huissiers de justice à pénétrer dans ses installations. La Cour relève à ce sujet que le mi-nistère de la Région de Bruxelles-Capitale aurait dû conti-nuer à décerner des contraintes pour ces taxes pour éviter que des montants importants (256.267,36 euros) ne soient déﬁ nitivement prescrits.
Taxe déclaration
Au 31 décembre 2008, 369 dossiers de la taxe décla-
ration étaient toujours ouverts, représentant un montant à récupérer de 0,5 million d’euros.
Les 117 dossiers non recouvrés relatifs aux années 1999 
à 2003 peuvent être répartis comme suit :
– 32 ont fait l’objet d’une contrainte;
– 6 concernent des redevables en faillite ou en situation de 
médiation de dette;
– 79 ont été transférés à la receveuse des taxes en vue du 
décernement d’une contrainte, les 8 mai 2008 et 25 no-vembre 2008.
Pour certaines de ces taxes impayées, le délai de pres-
cription est presque écoulé étant donné que l’AER a été envoyé aux redevables en 2004. Il conviendrait dès lors qu’une contrainte soit décernée rapidement.
Les dossiers des années 2004 à 2008 suivent la procé-
dure normale de récupération.
5 C
OMPTABILISATION  ET ENREGISTREMENT  DES DROITS  
CONSTATÉS
5.1 Procédure de comptabilisation
de contraintes, les droits constatés qui en résultent sont en-codés sans retard dans le logiciel SAP, sur la base de borde-
reaux « papiers » établis par la direction de l’enrôlement ou la direction de la perception.
que certains droits constatés échappent à cet encodage; ce-lui-ci fait toutefois l’objet d’un contrôle interne.  — 84 — A-150/1  – 2010/2011
De invoer gebeurt bovendien globaal. Als de directie 
Inkohiering een kohier uitvoerbaar verklaart, wordt het totale bedrag van het kohier in het SAP-programma inge-
voerd in de vorm van één schuldvordering. Er wordt op dezelfde manier gewerkt voor de bijkomende rechten die voortvloeien uit de intresten, verhogingen en kosten van dwangbevelen.
In die omstandigheden is het dus onmogelijk per com-
puter een verband te leggen tussen een individuele schuld-vordering (vastgesteld recht) en een betaling, aangezien alle schuldvorderingen in het SAP-systeem globaal worden 
ingevoerd. Het is evenmin mogelijk op het einde van het boekjaar het bedrag aan niet-ingevorderde schuldvorderin-gen te vergelijken dat respectievelijk naar voren komt uit het SAP-programma en uit het programma voor het beheer 
5.2 Onderzoek van de op 31 december 2008 niet-inge-
vorderde schuldvorderingen
In het SAP-programma wordt iedere schuldvordering 
voor een van de besproken belastingen geboekt op een rekening « klanten ». De inningen worden automatisch in het programma geboekt zodra ze op de bankrekeningterechtkomen. Vervolgens worden die inningen in princi-pe gekoppeld aan de overeenstemmende schuldvordering die is geboekt op de rekening klanten, zodat die weergeeftwelke schuldvorderingen in werkelijkheid nog moeten worden ingevorderd. Op het einde van het jaar vertegen-woordigen de positieve saldi op de rekeningen klanten de niet-aangezuiverde schuldvorderingen.
Het Rekenhof kon het bedrag aan nog in te vorderen 
schuldvorderingen op 31 december 2008 volgens de gege-vens in het SAP-programma enerzijds en volgens het pro-
gramma voor het beheer van de belastingen anderzijds niet toetsen, omdat :
– de twee programma’s niet op dezelfde manier functio-
neren. De schuldvorderingen worden in het SAP-pro-
gramma geregistreerd volgens hun jaar van inkohiering, ongeacht het betrokken belastingjaar, terwijl de vastge-stelde rechten in het programma voor het beheer van de belastingen worden ingevoerd volgens het belastingjaar waar ze op slaan, ongeacht hun datum van inkohiering;
– de schrifturen die moeten dienen om de betalingen, vrij-
stellingen en boekingen in onwaarde (
95) te koppelen aan 
de overeenstemmende schuldvorderingen (om de reke-ning « klanten » in overeenstemming te brengen met de realiteit van de nog in te vorderen schuldvorderingen), 
(95) De onwaarden stemmen overeen met negatief geboekte rechten om : 
vergissingen bij de berekening van het belastingbedrag te corrige-ren; saldi te annuleren die voortvloeien uit betalingen die niet precies overeenstemmen met het verschuldigde bedrag; door het computer-programma automatisch berekende intresten en verhogingen te an-nuleren op basis van beslissingen die de dossierbeheerder geval per geval neemt.L’encodage est effectué de manière globale. Lorsque la 
direction de l’enrôlement rend un rôle exécutoire, le mon-tant total de ce dernier est encodé dans le logiciel SAP sous 
la forme d’une seule créance. Il en est de même pour les droits supplémentaires issus des intérêts, majorations et frais de contraintes.
Dans ces conditions, la Cour a constaté qu’il est impos-
sible d’établir un rapprochement informatique entre une créance individuelle (droit constaté) et un paiement, puis-que toutes les créances sont encodées dans le système  SAP 
de manière globale. De même, il n’est pas possible de rap-procher le montant des créances non recouvrées au terme de l’exercice, tel qu’il se dégage respectivement du logiciel SAP et du logiciel taxes.
5.2 Examen des créances non recouvrées au 31 décem-
bre 2008
Dans le logiciel SAP, chaque créance relative aux 
taxes susmentionnées est comptabilisée dans un compte « clients ». Les perceptions sont enregistrées automati-quement dans le logiciel, dès qu’elles sont perçues sur le compte bancaire. Ensuite, ces perceptions sont en prin-cipe rapprochées de la créance correspondante enregistrée dans le compte clients, a ﬁ n que celui-ci re ﬂ ète la réalité 
des créances restant à recouvrer. En ﬁ n d’année, les soldes 
positifs observés sur les comptes clients représentent les créances non apurées.
La Cour n’a pas été en mesure de réconcilier le montant 
des créances restant à recouvrer au 31 décembre 2008 tel qu’il se dégage, d’une part, du logiciel SAP et, d’autre part, 
du logiciel taxes, et ce pour les raisons suivantes :
– les deux logiciels ne sont pas tenus sur les mêmes bases. 
Les créances sont comptabilisées dans le logiciel SAP 
suivant l’année de l’enrôlement, quelle que soit l’année ﬁ scale concernée, tandis que les droits constatés sont 
encodés dans le logiciel taxes en fonction de l’année ﬁ s-
cale qu’ils concernent, quelle que soit leur date d’enrô-lement;
– les écritures destinées à rattacher les paiements, les exo-
nérations, les mises en non-valeurs (
95) aux créances 
correspondantes, en vue de mettre le compte clients en conformité avec la réalité des créances restant à recou-vrer, ne sont pas passées en temps utile, puisque début 
(95) Les non-valeurs correspondent aux droits en moins comptabilisés en 
vue : de corriger des erreurs dans le calcul du montant de la taxe; d’annuler les soldes résultant de paiements ne correspondant pas exactement au montant dû; d’annuler des intérêts et majorations, cal-culés automatiquement par le programme informatique, sur la base des décisions prises au cas par cas par le gestionnaire du dossier. — 85 — A-150/1  – 2010/2011
niet op tijd worden opgesteld. Begin 2009 heeft het Re-
kenhof immers vastgesteld dat de laatst opgestelde regu-larisatieschriftuur dateerde van 31 december 2006;
– in januari 2000 werd gestart met de boekhouding in het 
SAP-programma, zonder dat de op die datum bestaande 
achterstand daar mee in werd opgenomen.
Tabel 3 : Op 31 december 2008 nog in te vorderen
schuldvorderingen in het SAP-programma en
in het programma voor het beheer van de belastingen 2009, la Cour a constaté que la dernière écriture de régu-
larisation remontait au 31 décembre 2006;
– la tenue de la comptabilité dans le logiciel SAP a débuté 
en janvier 2000 sans que l’arriéré existant à cette date soit repris.
Tableau 3 : Créances restant à recouvrer
au 31 décembre 2008 dans le logiciel SAP et
dans le logiciel taxes
 Créances ouvertes DC restant à récupérer
   Taxes (SAP)   (logiciel taxes)
       – – –
Belasting Openstaande schuldvorderingen Nog in te vorderen vastgestelde rechten (SAP)  (programma voor beheer belastingen)
 ETDE / GOHI 6.146.861,31 560.757,62ETBA / BI 1.594.590,91 10.810,54PAPU / AANPLAKBORDEN 522.041,64 0,00TAXI / TAXI 2.224.918,12 358.584,63EAU / WATER 24.385.071,10 3.575.189,67POCA / POCA 165.316,12 27.540,30PARI / WEDDENSCHAPPEN 73.003,85 11.070,44
Total / Totaal 35.111.803,05 4.543.953,20
  (en euros/in euro)
Le montant des créances non recouvrées, tel qu’il résulte 
du logiciel SAP au 31 décembre 2008, diffère de plus de 
30 millions d’euros du montant des droits constatés restant à recouvrer à cette même date dégagé par le logiciel taxes.
Pour rappel, cette différence est essentiellement liée au 
fait que toutes les opérations effectuées n’ont pas été comp-tabilisées dans le logiciel SAP. Des écritures relatives aux 
exonérations, dégrèvements, recettes et non-valeurs, pour les droits nés en 2007 et 2008, doivent en effet encore y être passées.
La Cour a recommandé que ces retards dans la passation 
des écritures de régularisation soient résorbés le plus rapi-dement possible.
5.3 Examen des créances non recouvrées se dégageant 
du compte « Taxis – Délivrance de documents admi-nistratifs, examens » dans SAP
La Cour a constaté que le solde négatif de ce compte au 
31 décembre 2008 s’élevait à 95.311,88 euros.Er is een verschil van meer dan 30 miljoen euro tussen 
het bedrag van de niet-ingevorderde schuldvorderingen op 31 december 2008, zoals dat blijkt uit SAP, en het bedrag 
aan vastgestelde rechten dat op diezelfde datum nog moet worden ingevorderd, zoals dat blijkt uit het programma voor het beheer van de belastingen.
Het Rekenhof herinnert eraan dat het verschil voorna-
melijk wordt verklaard doordat niet alle uitgevoerde ver-richtingen in SAP werden geboekt. Er moeten immers voor 
de in 2007 en 2008 ontstane rechten nog schrifturen worden opgesteld betreffende de vrijstellingen, de onthef ﬁ ngen, de 
ontvangsten en de onwaarden.
Het Rekenhof beveelt aan die achterstand bij het opstel-
len van de regularisatieschrifturen zo snel mogelijk in orde te brengen.
5.3 Onderzoek van de niet-ingevorderde schuldvorde-
ringen uit de rekening « Taxi’s – Afgifte van admi-nistratieve documenten, examens » in SAP
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat het saldo van die re-
kening – 95.311,88 euro beliep op 31 december 2008.  — 86 — A-150/1  – 2010/2011
Aangezien het contante rechten betreft, zou het saldo van 
die rekening klant gelijk moeten zijn aan nul. De werking van die rekening impliceert immers dat de inningen het hele jaar door automatisch op de rekening worden geregistreerd, terwijl op het einde van het jaar een schuldvordering moet worden geboekt voor een bedrag dat overeenstemt met de in de loop van het jaar geïnde ontvangsten. 
In de periode 2002-2005 zijn op die rekening echter in-
ningen geboekt zonder dat de overeenstemmende schuld-vorderingen waren ingeschreven. Op 31 december 2008 verkeerde de rekening niet in evenwicht, hoewel op 31 de-cember 2006 een regularisatieschriftuur werd uitgevoerd.
Het Rekenhof beveelt aan zo snel mogelijk werk te ma-
ken van de nog resterende regularisatieschrifturen voor 2007 en 2008.
6 C
ONCLUSIES
Op het einde van dit onderzoek heeft het Rekenhof de 
volgende commentaren geformuleerd.
6.1 Procedures voor de inkohiering en invordering van 
de belastingen
De procedures voor de inkohiering en invordering van 
de belastingen omvatten een aantal manuele verrichtingen. Dat is bijvoorbeeld het geval voor de eigenlijke inkohiering en voor de overdracht aan de directie Inning van belastin-gen die na het verstrijken van de twee voorziene rappels niet zijn betaald. Het feit dat die verrichtingen niet geau-tomatiseerd verlopen, houdt risico’s op fouten in, die zich effectief hebben voorgedaan. Zo heeft het Rekenhof vast-gesteld dat bepaalde dossiers niet – of althans laattijdig – werden ingevorderd door de directie Inning.
In zijn antwoord heeft de minister aan het Rekenhof ver-
klaard dat er vanaf november 2009 diverse vergaderingen zouden worden belegd, onder meer om de overdracht van dossiers tussen de directie Inkohiering en de directie In-ning vlotter te laten verlopen. Bij die gelegenheid zal ook worden nagegaan of de procedure kan worden geautoma-tiseerd.
6.2 Volledigheid van de kohieren
De databases die worden gebruikt voor de inkohiering 
van de belastingen, zijn niet altijd volledig. Dat is bijvoor-beeld het geval voor de databases op basis waarvan de be-lasting op aanplakborden wordt ingekohierd en de belasting op gevaarlijke, ongezonde of hinderlijke inrichtingen. Het Rekenhof beveelt onderzoeken te velde aan om te komen tot een correcte inning van die belastingen.S’agissant de droits au comptant, le solde de ce compte 
clients aurait dû être nul. En effet, le fonctionnement de ce compte implique que les perceptions soient enregistrées automatiquement sur le compte tout au long de l’année, tan-dis qu’en ﬁ n d’exercice, une créance doit être enregistrée, 
pour un montant correspondant à celui des recettes perçues au cours de l’année.
Or, des perceptions ont été enregistrées sur ce compte au 
cours des années 2002 à 2005, sans que les créances corres-pondantes aient été comptabilisées. L’équilibre du compte n’est pas atteint au 31 décembre 2008, nonobstant la passa-tion d’une écriture de régularisation le 31 décembre 2006.
La Cour a recommandé que les écritures de régularisa-
tion restant à effectuer pour les années 2007 et 2008 soient passées rapidement.
6 C
ONCLUSIONS
Au terme de cet examen, la Cour a formulé les observa-
tions suivantes.
6.1 Procédures d’enrôlement et de recouvrement des 
taxes
Le processus d’enrôlement et de recouvrement des taxes 
comporte certaines procédures manuelles. C’est le cas de l’enrôlement proprement dit et du transfert à la direction de la perception des taxes qui n’ont pas été acquittées au terme des deux rappels prévus. La non-automatisation de ces procédures génère des risques d’erreurs qui se sont ef-fectivement concrétisés. Ainsi, la Cour a constaté que cer-tains dossiers n’ont pas été récupérés – ou à tout le moins tardivement – par la direction de la perception.
Dans sa réponse, le ministre a informé la Cour que di-
verses réunions seraient tenues à partir de novembre 2009, entre autres pour améliorer le transfert des dossiers entre la direction de l’enrôlement et la direction de la perception. À cette occasion, la faisabilité de l‘automatisation de cette procédure sera examinée.
6.2 Exhaustivité des rôles
Les bases de données utilisées pour enrôler les taxes ne 
sont pas toujours exhaustives. C’est le cas notamment de celles sur lesquelles est basé l’enrôlement de la taxe sur les panneaux d’af ﬁ chage et sur les établissements dangereux, 
insalubres et incommodes. La Cour a recommandé que des investigations soient effectuées sur le terrain de manière à assurer la juste perception de l’impôt. — 87 — A-150/1  – 2010/2011
In zijn antwoord onderstreept de minister dat zijn admi-
nistratie sinds 2003 grote inspanningen levert om de inning van de belastingen te optimaliseren, waardoor het aantal ingekohierde dossiers voor de belasting op gevaarlijke, on-gezonde of hinderlijke inrichtingen gestegen is van 2.581 in 2003 tot 5.447 in 2009. Hij heeft aangegeven dat die lijn zal worden doorgetrokken in 2010. V oor het overige heeft de minister erop gewezen dat zijn administratie zich ertoe heeft verbonden te sleutelen aan de inning van de belasting op aanplakborden door de gegevens te standaardiseren en door op zoek te gaan naar nieuwe informatiebronnen. Tot slot heeft hij gepreciseerd dat de aanwerving van een on-derzoeker, zowel voor de belasting op gevaarlijke, onge-zonde en hinderlijke inrichtingen als voor de belasting op aanplakborden, een prioriteit vormt in het aanwervingsplan van zijn administratie, aangezien het gebrek van onderzoek te velde al lang een bekend probleem is. Die aanwerving werd echter geweigerd wegens de aanwervingsstop, hoe-wel de minister van mening is dat de oprichting van een team van onderzoekers zeer nuttig zou zijn voor de inning van de gewestelijke belastingen.
6.3 Inning van administratieve boetes ten laste van 
taxi-uitbaters
Het ministerie van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 
heeft niet de gepaste maatregelen getroffen om ervoor te zorgen dat het regeringsbesluit van 8 mei 2008 wordt toe-gepast. Dat besluit legt administratieve geldboetes op aan de uitbaters van taxidiensten en diensten voor het verhuur van voertuigen met chauffeur, die zich niet houden aan de hun opgelegde verplichtingen. Op 31 december 2008 was er bijgevolg geen enkel recht vastgesteld.
In zijn antwoord heeft de minister aangehaald dat de in-
ning van de administratieve boetes een taak is van het Be-stuur Uitrusting en Vervoer.
6.4 Invordering van de belastingen
Aangezien de dwangbevelen niet tijdig werden uit-
gevaardigd door de belastingontvanger, moesten talrijke schuldvorderingen inzake hef ﬁ ngen gezinnen worden ge-
annuleerd wegens verjaring. Diezelfde reden brengt overi-gens ook de invordering van andere belastingen in gevaar. Die vaststelling is met name gedaan bij de belasting op gevaarlijke, ongezonde of hinderlijke inrichtingen, bij de taxibelastingen en bij de hef ﬁ ng op de lozing van afvalwa-
ter. Tot slot zou de gewestelijke administratie bijzondere aandacht moeten schenken aan de belastingen die het SFO Landsverdediging weigert te betalen. 
In zijn antwoord heeft de minister toegegeven dat in de 
periode 2000-2002 een reeks hef ﬁ ngen op de lozing van 
afvalwater ten laste van gezinnen oninvorderbaar is ver-klaard wegens verjaring. Hij heeft gepreciseerd dat die annuleringen voortvloeiden uit het feit dat de watermaat-La réponse du ministre a souligné les efforts déployés 
par son administration depuis 2003 en vue d’optimaliser la perception. Ces efforts ont eu pour effet que le nombre de dossiers enrôlés pour la taxe sur les établissements dange-reux, insalubres et incommodes est passé de 2.581 en 2003 à 5.447 en 2009. Il a indiqué qu’ils seraient poursuivis en 2010. Par ailleurs, le ministre a signalé que son administra-tion s’est engagée à améliorer la perception de la taxe sur les panneaux d’af ﬁ chage en veillant à la standardisation des 
données et à la recherche de nouvelles sources d’informa-tions. En ﬁ n, il a précisé que le recrutement d’un enquêteur, 
tant pour la taxe sur les établissements dangereux, insalu-bres et incommodes que pour la taxe sur les panneaux d’af-ﬁ chage, constitue une priorité du plan de recrutement de 
son administration, étant donné que le manque d’enquête sur le terrain représente un problème connu depuis long-temps. Ce recrutement a toutefois été refusé en raison du moratoire sur les engagements, bien que le ministre consi-dère que la création d’une équipe d’enquêteurs pourrait améliorer grandement la perception des taxes régionales.
6.3 Perception des amendes administratives à la charge 
des exploitants de taxis
Le ministère de la Région de Bruxelles-Capitale n’a pas 
pris les mesures adéquates pour assurer l’application de l’ar-rêté du gouvernement du 8 mai 2008 in ﬂ igeant des amen-
des administratives aux exploitants de services de taxis et de location de voitures avec chauffeur qui ne respectent pas les obligations qui leur sont prescrites. En conséquence, aucun droit n’avait été constaté au 31 décembre 2008.
Dans sa réponse, le ministre a relevé que la perception 
des amendes administratives relevait de la responsabilité de l’administration de l’équipement et des déplacements.
6.4 Recouvrement des taxes
Les contraintes n’ayant pas été décernées à temps par la 
receveuse des taxes, de nombreuses créances en matière de taxes ménages ont dû être annulées pour cause de prescrip-tion. Par ailleurs, le recouvrement d’autres taxes est com-promis pour les mêmes raisons. Ce constat a notamment été opéré pour la taxe sur les établissements dangereux, insalu-bres et incommodes, pour les taxes taxis et pour la taxe sur le déversement des eaux usées. En ﬁ n, la Cour a invité l’ad-
ministration régionale à accorder une attention particulière aux taxes impayées par le SPF Défense nationale.
Dans sa réponse, le ministre a reconnu qu’une série de 
taxes sur le déversement des eaux usées à la charge des ménages pour les années 2000-2002 ont été déclarées ir-récouvrables pour cause de prescription. Il a précisé que ces annulations résultaient du fait que la société des eaux   — 88 — A-150/1  – 2010/2011
schappij de gegevens van de nalatige hef ﬁ ngplichtigen had 
doorgegeven zonder te verwijzen naar authentieke bronnen of naar het rijksregister. Hij heef evenwel aangestipt dat de verjaringstermijnen sinds het jaar 2003 strikt worden nage-leefd, ondanks de moeilijkheid om de hef ﬁ ngplichtingen 
nauwkeurig te identi ﬁ ceren.
6.5 Oninvorderbaarheid van de belastingen
De bepalingen van artikel 49 van de voornoemde ordon-
nantie van 23 februari 2006, die de procedure preciseren voor de annulatie van vastgestelde rechten die zijn verjaard, werden niet nageleefd.
In zijn antwoord heeft de minister zich ertoe verbonden 
de wettelijke procedure voor de annulatie van vastgestelde rechten voortaan strikt in acht te nemen.
6.6 Boeking van de vastgestelde rechten en van de in-
ningen
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de verrichtingen in 
verband met de voornoemde belastingen, met name de be-talingen, vrijstellingen en boekingen in onwaarde, met een vertraging van enkele jaren worden geboekt in het SAP-
programma.
In zijn antwoord bevestigt de minister dat de vastgestel-
de rechten dagelijks in SAP worden ingeschreven, terwijl 
de andere verrichtingen globaal worden geregistreerd op het einde van het dienstjaar. Het Rekenhof merkt op dat zijn vaststellingen niet stroken met die bewering.avait transmis les données relatives à des contribuables en 
défaut de payer la taxe sans fournir de liens avec des sour-ces authentiques ou le registre national. Il a toutefois relevé que, depuis l’année 2003, les délais de prescription sont strictement respectés, malgré la dif ﬁ culté d’identi ﬁ er préci-
sément les redevables.
6.5 Mise en irrécouvrable des taxes
La Cour a constaté que les dispositions de l’article 49 de 
l’ordonnance du 23 février 2006 précitée, précisant la pro-cédure d’annulation des droits constatés frappés de pres-cription, n’étaient pas respectées.
Dans sa réponse, le ministre s’est engagé à observer 
strictement à l’avenir la procédure légale d’annulation des droits constatés.
6.6 Comptabilisation des droits constatés et des percep-
tions
Des retards de plusieurs années ont été constatés en ce 
qui concerne la comptabilisation des opérations relatives aux taxes susmentionnées, dans le logiciel SAP, et notam-
ment les paiements, les exonérations et les mises en non-valeurs.
Dans sa réponse, le ministre af ﬁ rme que les droits 
constatés sont inscrits quotidiennement dans le logiciel SAP, tandis que les autres mouvements ne sont enregistrés 
globalement qu’en ﬁ n d’exercice. La Cour remarque que 
ses constatations ne corroboraient pas ces af ﬁ rmations. — 89 — A-150/1  – 2010/2011
DEEL II :
GEMEENSCHAPPELIJKE
GEMEENSCHAPSCOMMISSIE
OVERZENDING V AN DE ALGEMENE REKENING
meenschappen en de gewesten bepalen dat hun algemene rekeningen, samen met de opmerkingen van het Rekenhof, aan hun Parlement worden overgezonden volgens de bepa-lingen vastgesteld in de wetgeving inzake de rijkscompta-biliteit.
30 juni volgend op het jaar waarop zij betrekking hebben, aan het Rekenhof worden bezorgd. In de loop van de maand oktober daaropvolgend stuurt het Rekenhof die rekeningen met zijn opmerkingen naar het betrokken parlement (
96).
ding van de wet vermeld in artikel 50, § 2, van de voor-noemde bijzondere wet. Wat de Gemeenschappelijke Ge-meenschapscommissie betreft, is de wet van 16 mei 2003 tot vaststelling van de algemene bepalingen die gelden voor de begrotingen, de controle op de subsidies en voor de boekhouding van de gemeenschappen en de gewesten, alsook voor de organisatie van de controle door het Reken-hof, in werking getreden op 1 januari 2007. De wet werd aangevuld door de organieke ordonnantie van 21 november 2006 houdende de bepalingen die van toepassing zijn op de begroting, de boekhouding en de controle (
97).
Een besluit van 8 maart 2007 heeft de inwerkingtreding 
van sommige bepalingen van de ordonnantie uitgesteld tot 1 januari 2009, meer bepaald die in verband met de over-zending en het onderzoek van de algemene rekening door het Rekenhof (
98). 
Het opstellen van de algemene rekeningen daterend van 
vóór de inwerkingtreding van de bovengenoemde ordon-nantie, verloopt nog altijd met veel vertraging. Het Reken-hof heeft dat meermaals aangekaart in zijn vorige boeken. De Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie heeft tot nu toe alleen de rekeningen voor de jaren 1989 en 1990 overgezonden. Het Rekenhof heeft die rekeningen gecon-troleerd en samen met zijn opmerkingen respectievelijk op 12 februari 2003 en 24 augustus 2005 aan de Verenigde Vergadering overgezonden.
(96) Artikelen 80 en 92 van de gecoördineerde wetten op de rijkscompta-
biliteit.
(97) Hierna « de ordonnantie » genoemd.(98) Besluit van 8 maart 2007 van het Verenigd College van de Gemeen-
schappelijke Gemeenschapscommissie tot uitstel van de inwerking-treding van sommige bepalingen van de ordonnantie van 21 no-vember 2006 houdende de bepalingen die van toepassing zijn op de begroting, de boekhouding en de controle.PARTIE II :
COMMISSION COMMUNAUTAIRE
COMMUNE
REDDITION DU COMPTE GÉNÉRAL
l’État.
96).
gueur de la loi visée à l’article 50, § 2, de la loi spéciale précitée. En ce qui concerne la Commission communau-taire commune, la loi du 16 mai 2003 ﬁ xant les disposi-
tions générales applicables aux budgets, au contrôle des subventions et à la comptabilité des Communautés et des Régions ainsi qu’à l’organisation du contrôle de la Cour des comptes est entrée en vigueur le 1
er janvier 2007. Elle 
a été complétée par l’ordonnance organique du 21 novem-bre 2006 portant les dispositions applicables au budget, à la comptabilité et au contrôle (
97).
Un arrêté du 8 mars 2007 a reporté au 1er janvier 2009 
98). 
trée en vigueur de l’ordonnance précitée accuse toujours un retard important, que la Cour n’a pas manqué de relever dans ses cahiers précédents. À ce jour, la Commission com-munautaire commune n’a transmis que les comptes géné-raux relatifs aux années 1989 et 1990. La Cour a contrôlé ces comptes et les a transmis respectivement le 12 février 2003 et le 24 août 2005 à l’Assemblée réunie, accompa-gnés de ses observations.
(96) Articles 80 et 92 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
(97) Ci-après appelée « l’ordonnance ».
(98) Arrêté du 8 mars 2007 du Collège réuni de la Commission commu-
nautaire commune reportant l’entrée en vigueur de certaines disposi-tions de l’ordonnance du 21 novembre 2006 portant les dispositions applicables au budget, à la comptabilité et au contrôle.  — 90 — A-150/1  – 2010/2011
V oor het overige heeft de administratie van de Gemeen-
schappelijke Gemeenschapscommissie sporadisch enkele gegevens betreffende de rekeningen van de daaropvol-gende jaren aan het Rekenhof toegestuurd. Die nalatigheid hindert de uitoefening van de parlementaire controle op de begroting, aangezien die controle niet kan steunen op door het Rekenhof geveri ﬁ eerde cijfers over de uitvoering van 
de voorgaande begrotingen.
De algemene rekening voor het jaar 2009 is onderwor-
pen aan de nieuwe ordonnantie en had moeten worden op-gesteld door het College en ter certi ﬁ cering worden overge-
zonden aan het Rekenhof vóór 31 augustus 2010 (
99), maar 
het Rekenhof heeft ze niet ontvangen.
De algemene rekening omvat (100) :
– de samenvattende rekening van de begrotingsverrichtin-
gen van het jaar, in ontvangsten en uitgaven;
2° de uitvoeringsrekening van de begroting, opgesteld 
op basis van de begrotingsboekhouding, in dezelfde vorm als de begroting, en haar bijlage.
Het Verenigd College bepaalt de consolidatiemodalitei-
ten. ».
(99) Artikel 59 van de ordonnantie.
(100) Artikel 58 van de ordonnantie.Pour le surplus, l’administration de la Commission com-
munautaire commune a envoyé à la Cour quelques données éparses concernant les comptes ultérieurs. Cette situation de carence empêche l’exercice du contrôle parlementaire sur le budget, puisque celui-ci ne peut s’appuyer sur des données véri ﬁ ées par la Cour relatives à l’exécution des 
budgets précédents.
Le compte général de l’année 2009, soumis au régime de 
la nouvelle ordonnance, qui aurait dû être établi par le Col-lège et envoyé pour certi ﬁ cation à la Cour avant le 31 août 
2010 (
99) n’a pas été reçu par la Cour.
Ce compte général comprend (100) :
– des comptes de résultats établis sur la base des charges 
et produits de l’exercice écoulé;
– du compte de récapitulation des opérations budgétaires 
de l’année, en recettes et en dépenses;
comptabilité budgétaire, dans la même forme que le bud-get, et son annexe.
Le Collège réuni arrête les modalités de consolida-
tion. ».
(99) Article 59 de l’ordonnance.
(100) Article 58 de l’ordonnance. — 91 — A-150/1  – 2010/2011
AANGENOMEN IN ALGEMENE VERGADERING
V AN 12 JANUARI 2011
De eerste voorzitter : Ph. Roland;De voorzitter : I. Desomer;De raadsheren : J. Beckers,
 M. de Fays, P. Rion, R. Lesage, J. Debucquoy, D. Claisse, F. Wascotte; R. Moens;
De hoofdgrif ﬁ er : J. Van Ingelgem;
De grif ﬁ er : A. Bolly.ADOPTÉ EN ASSEMBLÉE GÉNÉRALE
DU 12 JANVIER 2011
Le Premier Président : Ph. Roland;Le Président : I. Desomer;Les Conseillers : J. Beckers,
Le Gref ﬁ er en Chef : J. Van Ingelgem;
Le Gref ﬁ er : A. Bolly.
     0211/0365
 I.P.M. COLOR PRINTING  02/218.68.00

European Union|Government debt|European Financial Stability Facility

Bruxelles, octobre 2015172e Cahier de la Cour des comptes
Observations et documents soumis à la Chambre des représentants
Volume I – Commentaires  Adopté le 28 octobre 2015 par l’assemblée générale de la Cour des comptes172e Cahier de la Cour des comptes 
Volume I – Commentaires   Table des matières  TAble des mATières  /5
Synthèse  9
PARTIE I
Compte général 2014 de l’administration générale de l’État fédéral 11
Introduction  21
1 Transmission du compte général 21
2 Approbation des comptes antérieurs 22
3 déclaration de contrôle 22
Chapitre 1Mise en œuvre des obligations européennes 23
Chapitre 2Compte d’exécution du budget 27
1	 Résultats	budgétaires	et 	solde	de	financement	 29
2 r ecettes et exécution des mesures budgétaires 42
3 dépenses et exécution des mesures budgétaires 50
4 r ecettes attribuées 101
Chapitre 3Comptes annuels 2014 107
1	 Vue	générale	 109
2 Commentaires généraux  114
3	 Commentaires	spécifiques	 118
4 Évolution du contrôle interne des dépenses au sPF Finances 140
Chapitre 4Système comptable Fedcom 143
Comptabilisation des recettes fiscales 145
1 Contexte 145
2 impôts directs 145
3 r ecettes TVA 147
4 douanes et Accises 148
5	 Service	d’encadrement	Budget	et	 Contrôle	de	la	gestion	(B&CG)	 149
6 Conclusions et recommandations 150
Comptabilisation des dépenses et des recettes de personnel  
de l’administration générale – phase 1 153
1 Contexte 153
2 Audit 155
3 r ésultats de l’audit 156
4 r ecommandations 160
5 r éponses de l’administration et des ministres 161 6
Inventaire des participations dans des organismes internationaux et  
des entreprises non résidentes 165
1 Contexte 165
2 r ésultats de l’audit et recommandations 166
3	 Réponses	de	l’administration	et	des	ministres	 169
Inventaire et comptabilisation des stocks de l’État fédéral 171
1 Contexte 171
2 Constatations et recommandations 172
Chapitre 5
Évolution de la dette de l’État et de la dette publique 177
1	 Contexte	 179
2	 Besoins	et	moyens	de	financement	 179
3 Évolution de la dette de l’État 181
4 Charges d’intérêt de la dette de l’État 183
5	 Dette	brute	consolidée	de	l’ensemble	des	administrations	publiques	 183
6	 Consolidation	des	actifs	 financiers	 186
Chapitre 6Évolution des effectifs dans la fonction publique fédérale 191
1	 Contexte	 193
2	 Évolution	des	effectifs	de 	la	fonction	publique	fédérale	 195
Chapitre 7Mission juridictionnelle de la Cour des comptes 201
1 Contexte 203
2 Phase administrative : transmission des comptes des comptables de l’État fédéral 203
3 Phase juridictionnelle 207
PARTIE IIAutres catégories de services 209
Retards dans la transmission des comptes des services de l’État à gestion séparée et des organismes d’intérêt public  211
1 Comptes des services de l’État à gestion séparée et des entreprises d’État 211
2 Organismes d’intérêt public 213
3 Conclusions et recommandations 218
Entrée en vigueur de la loi  du 22 mai  2003 pour les services administratifs  
à comptabilité autonome, les organismes administratifs publics et les entreprises d’État  221
1 introduction 221
2 Audit de la Cour des comptes en 2010 et 2012 222
3 l oi du 8 mai 2014 222
4 Nouvelle proposition de réforme 223
5 Nouveau report de l’entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003 223 TAble des mATières  /7
SA Credibe : aspects financiers et objet social 225
1 introduction 225
2 r ésultats de l’examen 226
3	 Recommandations	 229
SA FIF-FSI : aspects financiers et objet social 231
1 introduction 231
2 r ésultat de l’examen 233
3 r ecommandations 234
PARTIE III
Audits thématiques et financiers 235
Impact	financier	des	mesures	d’aide	prises	dans	le	cadre	de	la	crise	financière	et	pour	garantir	la	stabilité	financière	de	la	zone	euro	 237
Organisation des activités d’audit interne dans l’administration fédérale 251
service d’audit et d’inspection internes du sPF intérieur 257
Contrôle	interne	des	achats	au	 SPF	P&O,	au	 SPF	Affaires	étrangères	et	à	Fedict	 261
Attribution et exécution de marchés publics de services 271
Conformité	des	dépenses	en	matière	de	vote	électronique	 277
respect de la législation relative à la prévention des accidents du travail 
au sein des pouvoirs publics fédéraux 285
Pensions	pour	inaptitude	physique	du	personnel	de	l’État	–	Rôle	des	employeurs	et	du	Medex	 291 Synthèse syNThèse  /9
Synthèse  syNThèse  /11
172e Cahier  
Partie I  Compte général 2014 de l’administration générale de l’État 
fédéral
Mise en œuvre des obligations européennes
Depuis	juin	2014,	la	Belgique	 n’est	plus	soumise	à	une	procédure	 de	surveillance	 budgétaire	 ren-
forcée,	dite	de	déficit	excessif,	 par	la	Commission	 européenne.	 Cette	dernière	 a	reconnu	que	
la	Belgique	 avait	réalisé	des	progrès	en	matière	de	finances	publiques,	 mais	devait	continuer	 à	
renforcer	 sa	stratégie	 budgétaire	 afin	de	réduire	de	manière	structurelle	 son	déficit	public	et	
d’atteindre	 l’équilibre	 budgétaire	 en	2018.	Le	taux	d’endettement	 de	la	Belgique	 doit	également	
diminuer	 de	manière	durable,	dans	un	cadre	de	coopération	 renforcée	 entre	l’État	fédéral	et	les	
entités	fédérées.
Solde de financement 2014Le	solde	de	financement	 2014	des	autorités	 fédérales	 s’élève,	selon	le	SEC	2010,	à	-	10,2	milliards	
d’euros	ou	2,5	%	du	PIB.	Il	est	de	1,4	milliard	d’euros	inférieur	au	solde	de	financement	 estimé	lors	
de	l’élaboration	 du	budget	initial	2014	(-8,9	milliards	d’euros).	 Le	solde	de	financement	 2013	des	
autorités	fédérales	s’élevait	à	-9,6	milliards	d’euros,	soit	2,4	%	du	PIB.
Le	solde	de	financement	2014	de	la	sécurité	sociale	est	à	nouveau	pratiquement	en	équilibre.Mesures budgétaires 2014
Pour	être	en	mesure	de	respecter	 le	solde	de	financement	 autorisé	pour	l’entité	I	(-2,3	%)	fixé	
dans le projet de plan budgétaire européen 2014 et dans le programme de stabilité 2014-2017, 
le	gouvernement	belge	a	adopté	des	mesures	d’économie	pour	un	total	de	2,6	milliards	d’euros.
du côté des dépenses, des mesures ont été prises pour diminuer les dépenses de 1,5 milliard 
d’euros.	Un	montant	 de	0,7	milliard	d’euros	concernait	 la	sécurité	sociale.	La	Cour	a	consacré	 une	
partie de son Cahier 2015 relatif à la sécurité sociale à l’exécution de ces mesures
1.
l’économie a été réalisée dans les dépenses primaires, essentiellement par le biais d’une réduc -
tion linéaire ou d’un blocage administratif des crédits de fonctionnement, des subventions et des 
crédits	d’investissement	 octroyés	 (416,0	millions	d’euros).	 Par	ailleurs,	les	crédits	destinés	 à	la	
coopération	 au	développement	 et	à	la	diplomatie	 préventive	 ont	été	diminués	 de	144,9	millions	
d’euros, la gestion interdépartementale a été améliorée (81,3 millions d’euros) et les subventions aux	CPAS	ont	été	réduites	(60	millions	d’euros).	 La	Cour	des	comptes	 conclut	de	l’examen	 de	
l’exécution 	du	budget	général	des	dépenses 	que	ces	mesures	ont	été	en	grande	partie	exécutées.
Le	gouvernement	 a	par	ailleurs	adopté	de	nouvelles	 mesures	fiscales	pour	un	milliard	d’euros	et	
des	mesures	en	matière	de	recettes	non	fiscales	pour	67	millions	d’euros.
1 Disponible 	sur	www.courdescomptes.be. 12
Recettes
Les	recettes	de	l’État	fédéral	se	sont	élevées	en	2014	à	98,7	milliards	 d’euros,	soit	5,4	milliards	
d’euros	de	moins	que	l’année	précédente.	 L’État	a	aussi	perçu	15,0	milliards	 d’euros	de	recettes	
pour	compte	de	tiers	(Union	européenne,	régions	et	pouvoirs	locaux).
Les	recettes	fiscales	de	l’État	fédéral	(93,8	milliards	 d’euros)	ont	légèrement	 augmenté	 par	rap-
port	à	2013	(+1,4	milliard	d’euros).	 Il	existe	toutefois	 des	différences	 entre	les	divers	composants	
de	ces	recettes.	 En	effet,	les	recettes	issues	des	impôts	indirects	 (TVA,	enregistrement	 et	accises)	
augmentent,	 tandis	que	celles	des	contributions	 directes	diminuent	 suite	essentiellement	 à	la	
baisse	des	recettes	de	rôle	en	impôt	des	sociétés	suite	à	des	dégrèvements	 exceptionnels	 et	à	un	
retard	dans	l’enrôlement	de	l’exercice	d’imposition	2014.Les	recettes	fiscales	réalisées	 s’écartent	 (-4,83	%)	des	recettes	estimées	 par	le	budget	du	fait	
d’une	croissance	 économique	 moins	soutenue	 que	prévu.	Cette	situation	 n’a	pas	pu	être	corrigée	
en	raison	de	l’absence	d’un	ajustement	au	budget	des	voies	et	moyens.Les	recettes	non	fiscales	 se	sont	élevées	 en	2014	à	4,9	 milliards	d’euros,	soit	une	réduction	 signi -
ficative	par	rapport	aux	deux	années	précédentes,	 pendant	lesquelles	 l’État	avait	procédé	à	des	
aliénations	 patrimoniales	 importantes,	 qui	ont	généré	des	recettes	exceptionnelles	 et	non	récur -
rentes,	comme	la	vente	de	ses	participations	 dans	le	capital	de	la	banque	BNP	Paribas.	L’écart	
entre	les	recettes	réalisées	et	les	recettes	prévues	pour	le	budget	est	de	3,5	%.Enfin,	une	part	significative	 des	recettes	de	l’État,	soit	50,7	milliards	 d’euros,	est	destinée	 à	fi-
nancer	d’autres	autorités	 publiques,	 essentiellement	 les	communautés,	 les	régions,	la	sécurité	
sociale	et	les	zones	de	police,	via	des	fonds	d’attribution.	 Ces	recettes	ne	figurent	donc	pas	au	
budget	des	voies	et	moyens.	 La	Cour	des	comptes	 a	par	ailleurs	relevé	une	série	d’irrégularités	
dans	la	gestion	de	ces	recettes	attribuées.Budget des voies et moyens
Le	budget	des	voies	et	moyens	reprend	les	moyens	propres	de	l’État,	après	transfert	 des	recettes	
attribuées.	 Les	recettes	courantes	 et	de	capital	se	sont	élevées	en	2014	à	48,0	milliards	 d’euros.	
elles diminuent de 6,5 milliards d’euros par rapport à 2013, principalement à cause de la baisse 
des	recettes	non	fiscales.
Dépenses
les dépenses primaires constituent les dépenses totales diminuées des amortissements et des 
charges	d’intérêt	 de	la	dette	publique.	 En	2014,	ces	dépenses	 s’élèvent	 à	50,3	milliards	 d’euros,	
soit	une	diminution	de	0,1	%	par	rapport	à	2013.
l’augmentation des dépenses, surtout pour le s PF s écurité sociale et pour les pensions, est en 
grande partie compensée par la diminution des dépenses du s PF Finances, en particulier pour les 
octrois	de	crédit	et	les	participations.L’encours	 des	engagements	 pouvant	encore	être	liquidés	après	2014	s’élevait	à	6,7	milliards	d’eu -
ros au 1
er	janvier	2015,	ce	qui	représente	 une	augmentation	 de	0,3	milliard	d’euros	par	rapport	
à	2013.	Un	montant	 de	1,8	milliard	d’euros	de	cet	encours	au	1er janvier 2015 est toujours impu -
table	à	la	participation	 de	la	Belgique	 au	FMI,	qui	a	été	engagée	 en	2012	mais	qui	n’a	pas	encore	
été	liquidée	jusqu’à	présent. syNThèse  /13
En	2014,	les	amortissements	 de	la	dette	publique	 s’élèvent	 à	29,7	milliards	 d’euros,	soit	4,6	mil-
liards	d’euros	de	moins	qu'en	2013.	Les	charges	d’intérêt	 s’élèvent	 à	12,0	milliards	 d’euros,	soit	
0,2	milliard	d’euros	de	moins	qu’en	2013.
Comptes annuels 2014
les observations formulées par la Cour des comptes au sujet des comptes annuels précédents, 
notamment	 en	ce	qui	concerne	 l’inventaire	 des	immobilisations	 corporelles	 et	financières,	 les	
engagements	 hors	bilan	et	l’annexe	 des	comptes	 annuels,	 ont	été	partiellement	 rencontrées.	
Il	n’en	demeure	 pas	moins	que	les	comptes	 annuels	2014	présentent	 encore	des	manquements	
importants	en	termes	d’exhaustivité,	d’exactitude	et	de	fiabilité	des	opérations	comptables.
Ces	manquements	 découlent	 essentiellement	 d’une	maîtrise	 imparfaite	 de	la	notion	de	droit	
constaté,	 mais	aussi	de	la	méconnaissance	 des	règles	en	matière	de	césure	entre	exercices	 et	
de	l’obligation	 de	disposer	 d’une	pièce	justificative	 originale	 et	approuvée	 pour	enregistrer	 une	
opération.Par ailleurs, le service Comptable fédéral doit d’autant plus fournir de directives et d’instructions 
pratiques	 sur	la	tenue	de	la	comptabilité	 générale	 que	la	connaissance	 de	certains	départements	
en	la	matière	reste	insuffisante.
Enfin,	l’organisation	 administrative	 et	le	contrôle	interne	n’ont	pas	encore	atteint	un	niveau	de	
maturité	satisfaisant.Système comptable FedcomComptabilisation des recettes fiscales
La	Cour	des	comptes 	a	revu	son	mode	de	vérification 	de	la	comptabilisation 	des	recettes	fiscales	
à	la	suite	de	l’entrée	du	SPF	Finances	 dans	SAP/Fedcom.	 Dans	ses	170
e et 171e Cahiers, elle avait 
examiné	 le	processus	 de	perception	 des	impôts	directs	et	des	recettes	TVA.	Dans	ce	Cahier,	elle	
se	penche	aussi	sur	le	processus	de	perception	des	droits	de	douanes	et	accises.
La	Cour	relève	que	le	service	d'encadrement	 Budget	et	Contrôle	 de	la	gestion	du	SPF	doit	être	
plus	attentif	à	l'exactitude	 des	états	récapitulatifs	 mensuels	 et	des	écritures	 comptables	 qui	en	
découlent.Comptabilisation des dépenses et des recettes de personnel de l’administration générale – phase 1
la Cour des comptes a examiné si les départements comptabilisent correctement leurs frais de 
personnel	 et	prévoient	 des	contrôles	 suffisants	 sur	les	montants	 introduits	 dans	SAP/Fedcom.	
Elle	a	aussi	étudié	le	rôle	du	Service	central	des	dépenses	 fixes	(SCDF)	et	du	service	Comptable	
fédéral	dans	ce	processus.
Le	calcul	des	traitements	 repose	en	grande	partie	sur	les	«	relevés	de	mutations	 »,	c'est-à-dire	 des	
relevés	mensuels	 des	modifications	 dans	la	carrière	des	membres	 du	personnel,	 que	les	dépar -
tements	 envoient	 au	SCDF.	La	Cour	des	comptes	 recommande	 à	cet	égard	que	le	SCDF	et	les	
départements	 concluent	 des	accords	formels	quant	à	la	transmission	 de	ces	relevés,	aux	informa -
tions	à	échanger	et	aux	pièces	justificatives	nécessaires. 14
Le	SCDF	doit	transmettre	 les	fichiers	de	dépenses	 de	personnel	 plus	rapidement	 au	service	
Comptable	 fédéral	et	créer	un	nouveau	 fichier	au	lieu	d'écraser	 le	fichier	erroné	lorsqu’une	 erreur	
lui	est	signalée.	 Il	doit	également	 réconcilier	 les	traitements	 avec	les	relevés	fiscaux	récapitulatifs.	
Enfin,	le	SCDF	doit	inventorier	 et	mettre	à	jour	si	nécessaire	 ses	procédures	 internes	de	gestion	
salariale,	de	traitement	des	mutations	et	de	recouvrement.
Le	service	Comptable	 fédéral	doit	renforcer	 sa	surveillance	 du	contrôle	interne	auprès	du	SCDF.	Il	
doit	fixer	clairement	 les	compétences	 et	responsabilités	 des	acteurs	au	moyen	de	directives	 for-
malisées	 et	actualiser	 les	procédures	 et	documents	 de	travail	concernant	 l'intégration	 des	don -
nées	du	SCDF	dans	SAP/Fedcom. 	Le	service	doit	enfin	inciter	les	départements 	à	réconcilier 	le	fi-
chier	de	la	charge	budgétaire	 qu'ils	reçoivent	 du	SCDF	avec	les	données	introduites	 dans	Fedcom.
La	création	prévue	d'un	PersoPoint	 au	sein	du	SPF	Personnel	 et	Organisation,	 qui	engloberait	
le	service	Traitements	 du	SCDF,	nécessite	 une	planification	 et	une	définition	 des	missions	 de	ce	
nouveau	service 	et	des	moyens	humains	et	informatiques	à	y	affecter.
Inventaire des participations dans des organismes internationaux et des entreprises non résidentes
la loi du 22 mai 2003 sur la comptabilité contraint les services à évaluer leurs immobilisations 
financières	et	à	en	faire	rapport	à	partir	de	l'année	de	leur	entrée	dans	cette	comptabilité.
L'audit	de	la	Cour	des	comptes	 montre	que	les	participations	 dans	des	organismes	 internationaux	
et	des	entreprises 	non	résidentes 	ont	été	enregistrées 	depuis	2013,	mais	que	ces	participations 	
et		les	engagements	 hors	bilan	y	afférents	 n'avaient	 pas	encore	tous	été	évalués	correctement	 fin	
2014.	Plusieurs	 inexactitudes	 dans	l'inventaire	 découlent	 de	la	définition	 confuse	de	la	notion	de	
participation.La	Cour	des	comptes	 recommande	 de	préciser	la	définition	 d'une	«	participation	 »	ainsi	que	la	
distinction	avec	un	transfert	en	capital	et	d'expliciter	les	règles	d'évaluation.Inventaire et comptabilisation des stocks de l’État fédéral
Les	départements 	fédéraux	sont	progressivement 	entrés	dans	le	système	SAP/Fedcom 	entre	
2009	et	2012.	Leurs	stocks	ne	sont	cependant	 pas	encore	comptabilisés	 de	manière	exhaustive	
sur	la	base	d’un	inventaire	complet.
Les	procédures	 d’inventaire,	 les	règles	d’évaluation	 et	la	comptabilisation	 sont	lacunaires	 et	par-
fois	absentes.	 Les	départements	 doivent	prendre	sans	délai	les	mesures	nécessaires	 pour	assurer	
l’inventorisation	 et	la	comptabilisation	 complètes	 de	leurs	stocks	sur	la	base	de	procédures	 de	
contrôle	interne 	et	de	règles	d’évaluation	cohérentes.
Évolution de la dette de l’État et de la dette publique
En	2014,	l’endettement	 brut	de	l’État	a	augmenté	 de	9,2	milliards	 d’euros	pour	atteindre	
380,9	milliards	d’euros.	Les	charges	d’intérêt	 de	la	dette	de	l’État	(intérêts	courus)	se	sont	élevées	
à	11,99	milliards	d’euros	en	2014.
Au	31	décembre 	2014,	la	dette	brute	consolidée	 de	l’ensemble	 des	administrations	 publiques	
s’élevait	à	428,4	milliards	d’euros,	soit	106,6	%	du	PIB,	contre	104,4	%	en	2013. syNThèse  /15
les organismes appartenant au secteur public relevant du pouvoir fédéral et de la sécurité so -
ciale	sont	tenus	par	la	loi	de	placer	leurs	actifs	financiers	 au	sein	du	secteur	public.	La	Trésorerie	
surveille	l’exécution	 de	cette	obligation.	 Le	ministre	des	Finances	 a	toutefois	 accordé	à	65	orga -
nismes	150	dérogations	au	principe	de	consolidation	des	actifs	financiers.
Évolution des effectifs dans la fonction publique fédérale
Depuis	2012,	la	Cour	des	comptes	 recommande	 que	le	SPF	Personnel	 et	Organisation	 publie	un	
rapport annuel consacré à l’évolution des ressources humaines de l’État au regard des objectifs du	gouvernement.	 Le	premier	rapport	annuel	Bilan	social	durable	fédéral	du	SPF	P&O	et	le	moni -
toring	des	dépenses	 de	personnel	 depuis	2010	offrent	de	nouvelles	 opportunités	 de	progrès	dans	
cette	direction.
La	Cour	des	comptes	 estime	à	9,3	%	la	réduction	 du	personnel	 de	l’administration	 générale	 fédé -
rale	et	des	services	de	l’État	à	gestion	séparée	entre	juin	2006	 et	juin	2014.
Partie II Autres catégories de services
Retards dans la transmission des comptes des services de l’État à gestion séparée et des organismes d’intérêt publicAu	30	septembre	 2015,	la	Cour	des	comptes	 disposait	 des	comptes	 2014	de	19	services	de	l’État	
à	gestion	séparée	sur	les	30	attendus.
Au 30 septembre 2015, elle disposait des comptes 2014 de 47 organismes d’intérêt public sur 
les	63	attendus,	 dont	seulement	 28	avaient	été	transmis	 à	temps.	Pour	2013,	huit	organismes	
n’ont	pas	encore	envoyé	leurs	comptes	et	cinq	sont	en	défaut	pour	2012.
Entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003 pour les services administratifs 
à comptabilité autonome, les organismes administratifs publics et les entreprises d'ÉtatLa	loi	du	8	mai	2014	a	reporté	à	2016	l'entrée	en	vigueur	de	la	loi	du	22	mai	2003	portant	organi -
sation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral pour les services administratifs à comp -
tabilité	autonome, 	les	organismes 	administratifs 	publics	et	les	entreprises 	d'État.	Elle	permet	en	
outre aux petits organismes de tenir leur comptabilité générale conformément à un plan comp -
table	spécifique.
À la suite de la décision du conseil des ministres du 24 avril 2015, les nouvelles propositions de texte	élaborées	 par	le	SPF	Budget	et	Contrôle	 de	la	gestion	reportent	 à	nouveau	 l'entrée	en	vi-
gueur	de	la	loi	du	22	mai	2003	pour	les	organismes	 à	2017	et	à	2018	et	font	coïncider	 le	périmètre	
des	organismes	 administratifs	 publics	avec	la	classification	 sous	le	code	S1311	«	Administration	
publique	 »	de	la	Banque	nationale	 de	Belgique.	 Les	propositions	 contiennent	 également	 des	dé-
rogations	aux	principes	qui	sont	à	la	base	de	cette	loi.
dans ce contexte, la Cour des comptes rappelle l’importance d’une application uniforme des 
principes	 de	la	comptabilité	 générale	 et	budgétaire	 définis	dans	la	loi	du	22	mai	2003,	en	ce	qui	
concerne	 notamment	 la	comptabilité	 d'engagement,	 l'utilisation	 du	plan	comptable	 normalisé	
de	l’État	fédéral	et	la	tenue	d'une	comptabilité	budgétaire	et	générale	intégrée. 16
SA Credibe : aspects financiers et objet social
Credibe	est	une	société	anonyme	 de	droit	public	qui	octroie	et	gère	des	crédits	hypothécaires.	 Le	
contrôle	des	comptes	 2012	et	2013	permet	de	constater	 que	Credibe	dispose,	fin	2013,	de	moyens	
financiers	 importants	 par	rapport	à	son	objet	social	(56	millions	d’euros).	 Ces	dernières	 années,	
elle	a	cédé	une	grande	partie	de	ses	activités	 à	d’autres	sociétés.	 Aujourd’hui,	 elle	gère	unique -
ment un complexe de bureaux, des litiges du passé et un portefeuille de débiteurs hypothécaires douteux	qui	génère	un	chiffre	d’affaires	 annuel	d’environ	 trois	millions	d’euros.	Les	informations	
sur	la	taille	et	l’évolution	de	ce	portefeuille	font	défaut	dans	les	comptes	annuels.
SA FIF-FSI : aspects financiers et objet social
Le	FIF-FSI	est	une	société	anonyme	 qui	gère	et	valorise	les	terrains	que	la	SNCB	lui	a	transférés.	
Lors	du	contrôle	des	comptes	 2012	et	2013,	la	Cour	a	constaté	 que	le	FIF-FSI	disposait,	 fin	2013,	
d’importants	 moyens	financiers	 en	raison	de	la	vente	de	nombreux	 terrains	ces	dernières	 années	
(112,4	millions	d’euros).	 Actuellement,	 le	portefeuille	 du	FIF-FSI	ne	contient	plus	que	quelques	
terrains	difficilement	 négociables.	 Le	conseil	d’administration	 souhaite	 dès	lors	se	concentrer	 sur	
les	missions	 statutaires	 accessoires	 de	la	SA	que	sont	le	développement	 commercial,	 l’achat	et	la	
vente,	la	gestion	et	le	financement	 de	biens	immobiliers.	 L’assemblée	 générale	 n’a	cependant	 pas	
encore	pris	de	position	à	ce	sujet.	La	Cour	des	comptes	 recommande	 d’examiner	 si	une	partie	des	
moyens	financiers	 ne	peut	pas	être	versée	à	la	SFPI,	actionnaire 	unique,	au	titre	d’une	diminution	
de	capital	ou	de 	dividende.
Partie III Audits thématiques et financiers
Impact financier des mesures d’aide prises dans le cadre de la crise financière et pour garantir la stabilité financière de la zone euroL’État	détient	toujours	des	participations,	 majoritaires	 ou	pas,	dans	Dexia	SA,	Belfius,	BNP	Pari -
bas,	Vitrufin	et	Royal	Park	Investments	 pour	un	total	de	15,6	milliards	d’euros	;	il	a	reçu	en	2014	des	
dividendes	 pour	194,9	millions	d’euros.	La	principale	 garantie	octroyée	 par	l’État	a	été	accordée	
au	groupe	Dexia	pour	43,7	milliards	d’euros	maximum.
En	2014,	les	institutions	 européennes	 ont	adopté	le	mécanisme	 de	résolution	 unique	(MRU)	qui	
crée	notamment	 un	fonds	de	résolution	 européen	 unique.	Ce	fonds	doit	être	opérationnel	 à	partir	
de	2016.	Un	fonds	de	résolution	 existe	déjà	au	niveau	belge.	Il	vise	à	réduire	l'impact	systémique	
de	la	défaillance	d'une	institution	de	crédit.
La	Belgique	 participe	 à	la	facilité	européenne	 pour	la	stabilité	financière	 (EFSF)	et	au	mécanisme	
européen	 de	stabilité	(MES)	créés	pour	soutenir	les	États	de	la	zone	euro	en	difficulté.	 Ces	orga -
nismes	ont	aidé	les	États	en	difficulté	 financière	 pour	174,6	milliards	d’euros	(EFSF)	et	47	milliards	
d’euros	(MES).Au	total,	au	15	juin	2015,	les	différentes	 interventions	 de	l’État	liées	à	la	crise	financière	 se	sont	
élevées	à	32,3	milliards	d’euros,	et	les	recettes	liées	à	ces	interventions	à	22,9	milliards	d’euros.Organisation des activités d’audit interne dans l’administration fédérale
la Cour des comptes a déjà souligné le défaut d’organisation d’un audit interne de l’adminis -
tration	fédérale	dans	plusieurs	 de	ses	précédents	 Cahiers.	Dans	son	171
e Cahier, elle constatait 
notamment	 que	la	mise	en	œuvre	de	cette	obligation	 légale	par	le	gouvernement	 n’avait	pas	
progressé	au	cours	de	la	législature	précédente. syNThèse  /17
depuis lors, le conseil des ministres du 17 juillet 2015 a pris la décision de principe de créer un 
service	d’audit	interne	commun	pour	l’administration	fédérale	en	2016.
Des	modifications 	à	la	réglementation, 	des	précisions 	et	des	mesures	transitoires 	doivent	tou-
tefois	encore	intervenir.	 Pour	la	Cour	des	comptes,	 il	est	également	 nécessaire	 de	préserver	 les	
prérogatives	 du	Comité	d’audit	de	l’administration	 fédérale.	 Il	faut	aussi	renforcer	 ses	moyens	de	
fonctionnement.Service d’audit et d’inspection internes du SPF Intérieur
la Cour des comptes souhaite s’appuyer sur les rapports des services d’audit interne pour dimen -
sionner	ses	propres	contrôles,	 ce	qui	nécessite	 des	garanties	 quant	à	la	qualité	de	ces	rapports.	
La	réglementation	 prévoit	notamment	 à	ce	sujet	que	le	Comité	d’audit	de	l’administration	 fédé -
rale	surveille	 le	respect	des	normes	professionnelles	 des	auditeurs	 internes.	 En	attendant	 une	
mise	en	œuvre	de	ces	dispositions,	 la	Cour	des	comptes	 a	évalué	les	activités	 d’audit	interne	au	
SPF	Intérieur.
Si	le	SPF	a	alloué	des	ressources	 humaines	 significatives	 et	développé	 des	activités	 d’audit	in-
terne,	toutes	les	garanties	 réglementaires	 d’indépendance	 et	de	qualité	n’ont	pas	pu	être	mises	
en	œuvre.
Contrôle interne des achats au SPF  P&O, au SPF  Affaires étrangères et à Fedict
la Cour des comptes a analysé les mesures de contrôle interne mises en place dans le cadre 
des	procédures	 d'achat	au	SPF	Personnel	 et	Organisation,	 au	SPF	Technologie	 de	l’information	
et	de	la	communication	 et	au	SPF	Affaires	étrangères,	 Commerce	 extérieur	 et	Coopération	 au	
développement.Si	les	processus	 d’achat	sont	globalement	 maîtrisés	 et	si	certaines	 bonnes	pratiques	 sont	à	relever	
dans	les	trois	SPF,	la	fonction	d’achat	ne	fait	l’objet	d’une	planification	 globale	dans	aucun	d’eux.	
Certains	 risques	opérationnels	 ne	sont	pas	ou	sont	peu	couverts	 par	des	activités	 de	contrôle	
interne.	Ainsi,	les	procédures	 d’achat	ne	sont	pas	assez	formalisées	 et	la	fonction	 d’achat	n’est	
pas	intégrée	 dans	un	système	 informatique	 qui	contribue	 à	une	gestion	optimale	 du	processus	
d’achat.la Cour a complété son examen d’un contrôle approfondi de dossiers de marchés publics relatifs 
à	2013	et	2014.	Ce	contrôle	a	révélé	certaines	 lacunes	dans	le	respect	de	la	législation	 sur	les	mar -
chés	publics	ainsi	que	dans	la	gestion	budgétaire	et	administrative	de	ceux-ci.Attribution et exécution de marchés publics de services
La	Cour	des	comptes	 a	examiné	si	le	SPF	Personnel	 et	Organisation,	 le	SPF	Affaires	étrangères,	
Commerce	 extérieur	 et	Coopération	 au	développement,	 le	SPF	Santé	publique,	 Sécurité	de	la	
chaîne	alimentaire	 et	Environnement	 et	la	Défense	respectent	 la	législation	 et	la	réglementation	
en	matière	d'attribution	 et	d'exécution	 de	marchés	 publics	de	services.	 Son	examen	a	porté	sur	
une	sélection	 de	dossiers.	 Elle	y	a	constaté	 que	des	documents	 pertinents	 faisaient	 défaut	dans	
certains	dossiers	administratifs.	 Les	règles	concernant	 la	durée	maximale	 des	marchés	 publics,	
l'obligation	 de	motivation	 formelle	 et	l'obligation	 d'information	 des	soumissionnaires	 n'ont	pas	
toujours	été	appliquées	 lors	de	l'attribution	 des	marchés.	 Concernant	 l'exécution	 des	marchés,	
la	Cour	a	insisté	sur	la	nécessité	 de	respecter	 les	règles	relatives	 au	cautionnement,	 aux	délais	 18
PARTIEde	paiement	 ainsi	qu’à	la	justification	 et	à	l'acception	 des	prestations.	 Elle	n'a	pas	constaté	 de	
lacunes	substantielles	à	la	Défense.
Conformité des dépenses en matière de vote électronique
La	Cour	des	comptes	 a	analysé	les	différents	 marchés	 et	contrats	liés	au	vote	électronique	 pour	
lesquels	des	dépenses	 ont	été	réalisées	 en	vue	des	élections	 du	25	mai	2014.	Elle	a	aussi	examiné	
les	mesures	que	le	SPF	Intérieur	a	prises	suite	au	bug	informatique	survenu	lors	de	ces	élections.
Vu	l’ancienneté	 des	marchés,	 elle	n’a	pas	pu	vérifier	les	procédures	 d’acquisition	 des	systèmes	
de	vote	électronique	 Jitès/Digivote.	 Elle	estime	néanmoins	 que	la	durée	de	ces	marchés	 a	été	
anormalement 	longue.
La	Cour	met	en	évidence	 les	coûts	relatifs	aux	différents	 systèmes	 de	vote	dans	le	cadre	des	élec -
tions	de	2014	et	constate	 que	les	coûts	du	nouveau	 système	 de	vote	électronique	 avec	preuve	
papier	ont	été	correctement	répartis	entre	l’État	fédéral	et	les	entités	fédérées.Respect de la législation relative à la prévention des accidents du travail au sein 
des pouvoirs publics fédérauxLa	Cour	des	comptes	 constate	 que	les	services	publics	fédéraux	 respectent	 les	règles	formelles	
en	matière	de	prévention 	des	accidents 	du	travail.	En	revanche, 	les	diverses	initiatives 	en	termes	
de	prévention	 ne	s'inscrivent	 pas	dans	une	politique	 globale	et	ne	font	pas	l'objet	d'un	suivi	à	
partir	d'une	structure 	faîtière.	Les	rapports 	annuels	que	les	services	internes	de	prévention 	et	de	
protection	 au	travail	transmettent	 au	SPF	Emploi	restent	ainsi	inexploités.	 Le	SPF	Emploi	devrait	
vérifier	si	l'information	 fournie	via	la	plateforme	 numérique	 Publiato	de	déclaration	 des	accidents	
du	travail	peut	être	utile	à	l'élaboration	d'une	politique	globale	de	prévention.
Pensions pour inaptitude physique du personnel de l’État – Rôle des employeurs 
et du MedexLa	Cour	des	comptes	 a	examiné	 l'accomplissement	 de	leurs	tâches	par	les	employeurs	 fédé -
raux	(SPF	et	SPP)	en	matière	de	suivi	des	disponibilités	 pour	maladie	des	agents	ainsi	que	par	
le	Medex	en	matière	de	décisions	 pour	inaptitude	 physique.	 Elle	conclut	que	les	services	suivent	
les	dossiers	des	agents	en	disponibilité	 pour	maladie	et	convoquent	 ceux-ci	devant	le	Medex.	
De	manière	générale,	 plus	la	disponibilité	 pour	maladie	est	longue,	plus	la	proportion	 d’agents	
convoqués 	augmente.
le medex a trente jours, à compter de la réception de la demande d’examen de l’administration, 
pour	déclarer	l’agent	inapte	à	exercer	ses	fonctions	 de	manière	temporaire	 ou	définitive	 ou	apte	
à	les	exercer.	Ce	délai	réglementaire	ne	suffit	pas	dans	le	cadre	d’une	expertise	médicale.
La	Cour	des	comptes 	constate 	qu’une	décision	d’aptitude 	à	exercer	une	autre	fonction	peut	abou -
tir	à	réaffecter	 un	agent.	Pour	l’instant,	 ces	réaffectations	 sont	toutefois	 uniquement	 envisagées	
au	sein	de	chaque	SPF	et	pas	dans	le	cadre	de	la	mobilité	interne	entre	les	SPF.
Dans	sa	réponse,	 la	ministre	des	Affaires	sociales	et	de	la	Santé	publique	 a	annoncé	 une	moder -
nisation	et	une	simplification	 de	la	procédure	 au	sein	du	Medex,	ainsi	que	des	initiatives	 pour	
intensifier	la	réinsertion	et	la	mobilité	interne	entre	les	services	publics	fédéraux. syNThèse  /19
Compte général 2014 
de l’administration générale 
de l’État fédéral
IPARTIE  COmPTe gÉNÉrAl 2014  /21
En application de l’article 75 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de 
la comptabilité de l’État fédéral (ci-après la « loi du 22 mai 2003 »), la Cour des comptes 
transmet, avant le 31 octobre de l’année qui suit l’année à laquelle le compte se rapporte, le 
compte général de l’administration générale de l’État fédéral à la Chambre des représen -
tants avec ses observations.
La partie I du volume I de ce Cahier comprend les observations de la Cour sur le compte 
d’exécution du budget et les comptes annuels 2014. Le chapitre 1 traite de la mise en œuvre des obligations européennes. Le chapitre 2 présente le compte d’exécution du budget ainsi que les mesures budgétaires adoptées. Le chapitre 3 commente les différentes parties des 
comptes annuels. Les chapitres 4 à 7 abordent le système comptable Fedcom, l’évolution de 
la dette publique ainsi que celle des pensions et des effectifs de la fonction publique. Enfin, le chapitre 8 donne un aperçu de l’exercice de la mission juridictionnelle de la Cour des comptes.
Le compte général de l’administration générale proprement dit, tel que le ministre du 
Budget le transmet à la Cour, est publié dans un volume II distinct de ce Cahier, intitulé Tableaux . Ce second volume comprend aussi plusieurs tableaux établis par la Cour. Il est 
uniquement disponible en ligne sur www.courdescomptes.be.
1 Transmission du compte général
Les règles budgétaires et comptables définies dans la loi du 22 mai 2003 ont été introduites progressivement dans les services de l’administration générale à partir du 1
er janvier 2009. 
Un compte général qui reprend les opérations à la fois budgétaires et économiques de tous les services de l’administration générale est transmis depuis 2012. Le compte général 2014 permet donc de comparer les opérations avec l’exercice précédent.
La loi du 22 mai 2003 règle aussi le cadre budgétaire et comptable des services administratifs 
à comptabilité autonome, des organismes administratifs publics et des entreprises d’État. 
L’entrée en vigueur de la loi a été reportée au 1
er janvier 2016 pour ces catégories de services 
par la loi du 8 mai 2014. Le conseil des ministres du 24 avril 2015 a néanmoins approuvé 
un projet de loi qui reporte à nouveau l’intégration de ces services au 1er janvier 2017 ou au 
1er janvier 2018 selon les cas2. En attendant, ils restent soumis à la législation antérieure. Un 
état de la situation concernant la transmission et le contrôle des comptes de ces catégories de services est présenté dans la partie II de ce Cahier.
Le ministre du Budget a transmis le compte général 2014 de l’administration générale à la 
Cour des comptes le 27 mai 2015, soit plus d’un mois avant l’expiration du délai prévu par la loi du 22 mai 2003. Le compte général comprend le compte d’exécution du budget et les 
2 Voir « e ntrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003 pour les services administratifs à comptabilité autonome, les orga -
nismes	administratifs	publics	et	les	entreprises	d’État	»,	dans	la	partie	II	de	ce	Cahier.Compte général 2014 Chapitre22
Chapitrecomptes annuels, eux-mêmes composés du bilan, du compte de résultats, du compte de 
récapitulation des opérations budgétaires et de l’annexe. 
La Cour des comptes a transmis au service Comptable fédéral ses observations concernant 
le compte d’exécution du budget le 30 juin 2015 et celles concernant les comptes annuels 
les 10 et 11 septembre 2015. Elle les a examinées avec le service le 25 septembre 2015.
Le ministre du Budget a transmis à la Cour les états financiers adaptés dans son courrier du 
5 octobre 2015. Ces modifications tiennent compte en grande partie des constatations et des 
observations issues du contrôle du compte général 2014. En ce qui concerne l’exécution du budget, une nouvelle version du compte des recettes et des tableaux concernant les fonds de restitution et d’attribution ainsi que les fonds virtuels a été transmise. En ce qui concerne les comptes annuels, le courrier comprenait aussi une version adaptée du compte consolidé et non consolidé, du compte de récapitulation des opérations budgétaires (classes 8 et 9) et 
de la réconciliation entre la comptabilité générale et budgétaire ainsi qu’un certain nombre d’états concernant des rubriques spécifiques (actifs immobilisés, créances, stocks et ta -
bleaux de mutation des fonds propres). Suite à ces modifications, le ministre a adapté dans le même sens le commentaire de l’annexe des comptes annuels.
2 Approbation des comptes antérieurs
Avant l’entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003, l’article 120, § 2, des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État prévoyait que le gouvernement dépose le projet de loi por -
tant règlement définitif du budget à la Chambre des représentants. Les règlements défini -
tifs 2007 et 2008 ont ainsi été publiés au Moniteur belge  en 2015
3.
Depuis 2009, le projet de loi à déposer à la Chambre porte sur l’ensemble du compte général de l’administration générale et non plus exclusivement sur le règlement définitif du budget. Les projets de loi portant approbation du compte général de l’administration générale 2009 à 2013 et des services de l’État à gestion séparée des années précédentes ont été déposés le 24 juillet 2015 à la Chambre des représentants.
3 Déclaration de contrôle
En vertu de l’article 180 de la Constitution et de l’article 75 de la loi du 22 mai 2003 por -
tant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral, la Cour des comptes a contrôlé le compte général 2014 de l’administration générale de l’État.
3 Loi	du	10	novembre	 2009	contenant	 le	règlement	 définitif	des	budgets	des	services	d'administration	 générale	 de	
l'État	pour	l'année	2007	et	des	services	de	l'État	à	gestion	séparée	pour	des	années	précédentes,	 Moniteur belge  du 
5 février 2015, 2e	édition,	p.	10536	et	suiv.	et	loi	du	22	février	2015	contenant 	le	règlement 	définitif	des	budgets	des	
services	d'administration	 générale	 de	l'État	pour	l'année	2008	et	des	services	de	l'État	à	gestion	séparée	pour	des	
années précédentes, Moniteur belge 	du	23	mars	2015,	p.	18554	et	suiv. Chapitre1ChapitreMise en œuvre des obligations 
européennes  MISE	EN	 œUVRE	DES	OBLIGATIONS	EUROPÉENNES  /25
Depuis juin 20144, la Belgique n’est plus soumise à la procédure de surveillance budgétaire 
renforcée, dite de « déficit excessif ». Elle reste néanmoins placée sous le régime du volet 
préventif du pacte budgétaire. À ce titre, elle doit respecter une trajectoire de réduction de 
son déficit et de son endettement publics.
C’est dans ce contexte que le gouvernement belge s’est engagé en 20145 à améliorer son 
solde structurel de 0,5 % du PIB au cours de la même année et à atteindre un équilibre 
structurel à l’horizon 2016. Fin 2014, cet engagement devait se concrétiser par un solde structurel négatif correspondant à -1,4 % du PIB (-2,15 % du PIB en termes nominaux). De 
même, le niveau d’endettement public devait être maintenu en dessous des 100 % du PIB.
Le déficit public structurel s’est toutefois élevé fin 2014 à -2,8 % du PIB (-3,2 % en termes 
nominaux, soit une hausse du déficit de 0,3 % par rapport à l’année précédente) et le niveau 
d’endettement s’est élevé à 106,6 % du même PIB
6. L’augmentation de la dette publique 
s’explique toutefois en partie par la mise en œuvre des nouvelles règles de comptabilisation 
du SEC2010.
En février 2015, la Commission européenne a examiné ces résultats et a conclu que la dété -
rioration constatée était de nature exceptionnelle et temporaire et qu’il ne convenait donc 
pas de replacer la Belgique sous la procédure de déficit excessif7. De même, elle a souligné 
le caractère structurel des mesures prises par le gouvernement belge en 2014, plus parti -
culièrement en matière de maîtrise des dépenses de pensions. Elle a enfin estimé que le niveau élevé de la dette publique n’était pas de nature à présenter un risque de déséquilibre macro-économique.
Le nouveau programme de stabilité présenté par le gouvernement belge en avril 2015
8 a 
adopté le principe d’un report de l’équilibre structurel à 2018 au plus tard, au lieu de 2016, 
et une réduction progressive du niveau de la dette publique à 102 % au cours de la même 
année.Dans le cadre du semestre européen 2015
9, les autorités européennes ont à nouveau examiné 
la situation des finances publiques belges et émis un ensemble de recommandations visant 
à réduire certains déséquilibres macro-économiques, susceptibles d’hypothéquer l’écono -
mie belge et d’avoir une incidence négative sur les finances publiques10.
4 Recommandation	 du	Conseil	concernant	 le	programme	 national	de	réforme	de	la	Belgique	 pour	2014	et	portant	
avis	du	Conseil	sur	le	programme 	de	stabilité	de	la	Belgique 	pour	2014,	2	juin	2014	;	recommandation 	de	décision	
du	Conseil	abrogeant	la	décision	2010/283/UE	sur	l’existence	d’un	déficit	excessif	en	Belgique,	17	juin	2014.
5 Programme	de	stabilité	de	la	Belgique	2014-2017,	approuvé	par	le	gouvernement	belge	le	30	avril	2014.
6 BNB,	Indicateurs	économiques	pour	la	Belgique,	14	août	2015.
7 Rapport	2015	pour	la	Belgique	 contenant	 un	bilan	approfondi	 sur	la	prévention	 et	la	correction	 des	déséquilibres	
macro-économiques	(document	de	travail	des	services	de	la	Commission,	SWD[2015]21).
8 Programme	de	stabilité	de	la	Belgique	2015-2018,	approuvé	par	le	gouvernement	belge	le	24	avril	2015.	
9	Cycle	annuel	de	coordination	 des	politiques	 économiques	 nationales	 mis	en	place	par	l'Union	européenne	 pour	
coordonner 	et	cibler	les	efforts	des	États	membres. 	Chaque	année,	la	Commission 	européenne 	réalise	une	analyse	
détaillée	 des	plans	de	réformes	 budgétaires,	 macro-économiques	 et	structurelles	 des	États	membres	 de	l'Union	et	
leur	adresse	des	recommandations	pour	les	douze	à	dix-huit	mois	suivants.
10 Recommandation	 concernant	 le	programme	 national	 de	réforme	 de	la	Belgique	 pour	2015	et	portant	avis	du	
Conseil	sur	le	programme	de	stabilité	de	la	Belgique	pour	2015,	adoptée	par	le	Conseil	le	14	juillet	2015. 26
ChapitreParmi ses recommandations, la Commission a insisté sur le fait qu’en 2015 et les années 
suivantes, la Belgique devait renforcer sa stratégie budgétaire en vue de réaliser son objectif 
de réduction structurelle du déficit public à hauteur de 0,5 % par an, d’atteindre l’équilibre 
budgétaire en 2018 et de diminuer durablement le taux d’endettement de l’État. Par ail -
leurs, elle a estimé que la coordination des politiques budgétaires des différents pouvoirs publics belges n’était pas suffisante, malgré l’accord de coopération du 13  décembre  2013  si-
gné entre le gouvernement fédéral et les différents gouvernements régionaux et commu -
nautaires. Elle a également recommandé de procéder à une profonde réforme fiscale. Cette réforme viserait à rééquilibrer le système fiscal en allégeant la fiscalité du travail (et, en contrepartie, en renforçant la taxation environnementale et les taxes à la consommation) et en simplifiant les règles fiscales (par une diminution des exemptions). Lors du contrôle budgétaire de juillet 2015, le gouvernement a effectivement décidé de réformes dans le cadre d’un « tax shift ». La Commission européenne ne s’est toutefois pas encore prononcée sur la concordance de celui-ci avec sa recommandation d’une profonde réforme fiscale.
La Commission a par ailleurs reconnu que la Belgique avait réalisé des progrès en matière 
de maîtrise des futures dépenses publiques liées au vieillissement de la population, notam -
ment par le renforcement des conditions d’octroi du droit à la retraite (relèvement de l’âge de départ, allongement de la durée de carrière, réduction du recours à la prépension). Chapitre2Compte d’exécution du budget  COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /29
1	 Résultats	budgétaires	et	solde	de	financement
La différence entre, d’une part, l’ensemble des dépenses imputées au budget général des 
dépenses et, d’autre part, l’ensemble des recettes imputées au budget des voies et moyens constitue le solde budgétaire net de l’État. Ce dernier ne prend donc pas en compte les recettes fiscales « attribuées » (essentiellement au profit de la sécurité sociale et des entités fédérées)
11 pas plus que les recettes perçues par l’État pour compte de tiers.
Traditionnellement, il ne reprend pas non plus certaines opérations relevant de la dette publique, à savoir le produit des emprunts ainsi que les opérations d’amortissement et de rachats des titres publics (36.477,6 millions d’euros).
Les crédits de dépenses ainsi que les articles de recettes non fiscales sont calculés sur la 
base des droits constatés à la charge ou au profit de l’État au cours de l’année budgétaire, pour autant qu’ils donnent lieu à un dénouement financier. Les recettes fiscales sont pour leur part établies sur une base de caisse.
Globalement, les opérations courantes et de capital budgétées en 2014 se sont établies 
comme suit  :
Tableau 1 –  Évolution des principales composantes du solde budgétaire de l’État 2014 (en millions 
d’euros)
recettes courantes et de capital 47.993,7
dépenses courantes et de capital 62.263,8
Dont  : dépenses primaires 50.271,2
             charges d’intérêt de la dette publique 11.992,6
Solde budgétaire net -14.270,1(*)
(*)  Contrairement au solde budgétaire présenté dans l’exposé général ( doc. parl. ,	Chambre,	 DOC	53	3069/001,	 Budgets	
des	recettes	et	des	dépenses 	pour	l’année	2014,	Exposé	général,	p.	5),	le	solde	calculé	ici	intègre	la	part	du	finance -
ment	de	l’Union	européenne	à	charge	du	budget	(contribution	RNB).
Source : Cour des comptes, sur la base des données de l’administration
Le tableau suivant retrace l’évolution des soldes budgétaires depuis 2010.
Tableau 2 – Solde budgétaire 2010-2014 (en millions d’euros)
2010 2011 2012 2013 2014
recettes 43.706,0 41.034,5 52.235,1 54.501,8 47.993,7
dépenses 54.570,9 59.737,6 63.327,7 62.507,9 62.263,8
Solde budgétaire net -10.874,9 -18.703,1 -11.092,6 -8.006,1 -14.270,1
11 Article	71	de	la	loi	du	22	mai	2003	précitée.	 Ces	moyens	sont	repris	dans	les	fonds	d’attribution	 du	tableau	2	du	
budget	général	des	dépenses. 30
Des commentaires plus détaillés sur l’évolution des recettes et des dépenses sont fournis 
aux points 2 et 3 de ce chapitre.
Ce solde budgétaire n’est plus aujourd’hui l’indicateur principal de la politique budgétaire 
globale du gouvernement. En effet, il ne prend en compte que les opérations de l’admi -
nistration centrale au sens strict, soit les SPF et les SPP, et ne permet pas de procéder à la consolidation comptable des données. En outre, il ne tient pas compte de la nature écono -
mique de certaines opérations. Enfin, son caractère strictement annuel ne permet pas d’an -
ticiper une évolution des finances publiques à moyen terme, à l’inverse du solde structurel.
Depuis le renforcement de la gouvernance économique et budgétaire européenne, ce rôle 
d’indicateur est désormais rempli par le solde de financement et le solde structurel
12. Le 
solde budgétaire sert néanmoins encore de point de départ à l’estimation de ces deux soldes, développée dans les points 1.2 et 1.3 ci-après.
Les crédits inscrits au budget général des dépenses ne sont pas octroyés de façon globale 
au gouvernement, mais sont répartis au sein de programmes budgétaires, en fonction des politiques que celui-ci souhaite mener au cours de l’année
13. Ces programmes budgétaires 
sont eux-mêmes subdivisés en allocations de base, en se basant sur la nature économique des dépenses (personnel, fonctionnement ou investissement)
14.
La spécialité budgétaire permet en effet de s’assurer que les moyens octroyés au pouvoir exécutif sont effectivement utilisés aux fins assignées par le législateur. Il découle de ce qui précède que les crédits par programmes ne peuvent faire l’objet d’aucun dépassement ni d’aucun transfert
15. L’article 61 de la loi du 22 mai 2003 prévoit par ailleurs un contrôle de la 
Cour des comptes sur l’existence éventuelle de ces dépassements et transferts.
Dans ce cadre, elle a constaté que de tels dépassements avaient eu lieu en 2014, essentiel -
lement pour les dépenses de personnel du SPF Justice16. Les dépenses de personnel ne sont 
en effet pas soumises au contrôle préalable de disponibilité des crédits contenu dans le 
système SAP/Fedcom. Si ce contrôle automatisé préalable permet d’empêcher les dépasse -
ments de crédit – à l’exception de certaines dépenses – il présente l’inconvénient en pra -
tique d’empêcher la comptabilisation, tant budgétaire qu’économique, d’une obligation à charge de l’État lorsque le crédit correspondant est insuffisant. Il en résulte que le solde budgétaire ne tient pas compte de l’entièreté des dépenses et que les comptes ne donnent pas une image exhaustive de la situation budgétaire.
1.2	 Solde 	de	financement
Le solde de financement est calculé par l’Institut des comptes nationaux (ICN). Conformé -
ment aux exigences européennes, l’ICN a adapté à partir de septembre 2014 les comptes 
12 Cour	des	comptes,	 «	Mise	en	œuvre	des	obligations	 européennes	 »,	171e	Cahier,	Volume	I,	p.29-32.	Disponible	 sur	
13 Des	commentaires	plus	détaillés	sur	l’exécution	de	certains	de	ces	programmes	sont	fournis	au 	point	3.3	de	ce 	chapitre.
14 Articles	48	et	52	de	la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité	de	l'état	fédéral.
15 Sous	réserve	des	exceptions	 prévues	dans	la	loi	du	22	mai	2003	précitée	et	des	dispositions	 spécifiques	 introduites	
dans	le	budget	général	des	dépenses	lui-même.
16 Le	problème	 du	dépassement	 de	crédit,	exposé	par	la	Cour	au	président	 de	la	Chambre	 des	représentants	 par	lettre	
du	20	mai	2015,	est	abordé	au	point	3.3	ce	chapitre. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /31
nationaux à la nouvelle version du système européen des comptes SEC 2010, qui remplace 
le SEC 199517.
Tableau 3 –  Solde de financement de l’entité I (en millions d’euros et en % du PIB)
Solde de financement(1)2011 2012 2013 2014
Autorités fédérales -13.914 -13.440 -9.563 -10.212
sécurité sociale 216 -406 -136 -62
Entité I(2)-13.698 -13.846 -9.699 -10.274
Réalisé (en  % du PIB, SEC 2010) -3,6 % -3,6 % -2,4 % -2,5 %
Norme	(en	%	du	PIB,	 SEC	1995) -3,1	% -2,4	% -2,54	%	à	-2,15	% -2,2	%(3)
(1)		Le	solde	de	financement	 des	années	précédentes	 est	recalculé	 tous	les	six	mois	(contrairement	 au	solde	budgé -
taire,	pour	lequel	une	année	déterminée	 est	clôturée	à	un	moment	 donné),	de	sorte	que	les	soldes	de	financement	
des	années	précédentes 	diffèrent	toujours	légèrement 	des	chiffres	indiqués	dans	les	Cahiers	précédents. 	Le	Cahier	
contient	toujours	le	rapportage	 le	plus	récent.	Par	rapport	au	Cahier	précédent,	 on	a	par	exemple	 tenu	compte	pour	
2011	d’une	dépense	 supplémentaire	 de	700	millions	d’euros	pour	Belfius	(ancienne	 Dexia	Banque	Belgique).	 À	la	
demande d’ eurostat, une partie de la participation initiale de 4 milliards d’euros a dû être prise en considération en 
tant	que	dépense.
(2)		L’entité	I	comprend	 l’État	fédéral	et	la	sécurité	sociale,	l’entité	II	les	communautés	 et	régions	ainsi	que	les	pouvoirs	
locaux.
(3)		Dans	le	projet	de	plan	budgétaire	 de	la	Belgique	 d’octobre	 2014,	l’objectif	 budgétaire	 de	l’entité	I	a	été	revu	à	-2,7	%	
du	PIB.
Sources : comptes de l’État 2014 (septembre 2015) et programmes de stabilité de la Belgique
En 2014, le solde de financement des autorités fédérales s’élève, selon le SEC 2010, à -2,5 % 
du PIB, ce qui représente une détérioration de 0,1 point de pourcentage par rapport à 2013. En termes absolus, il s’établit à -10.212 millions d’euros pour -9.563 millions d’euros en 
2013. La sécurité sociale est à nouveau quasiment en équilibre en 2014.
Pour les autorités fédérales, le passage au SEC 2010 a une incidence limitée sur le solde 
de financement réalisé en 2014 (environ +0,15 % du PIB). Les principales corrections posi -
tives, comme les pensions des fonds de pension transférés dans le passé (+401,4 millions 
d’euros) et l’élargissement du périmètre des autorités fédérales (+140 millions d’euros), ne 
sont en effet compensées qu’en partie par la disparition de la correction des recettes nettes 
d’intérêts résultant d’accords de swaps et de contrats de garantie de taux à l’échéance (-245,4  millions d’euros)
18. Le PIB a aussi été recalculé lors du passage au SEC 2010. L’aug -
mentation du PIB calculé selon les règles SEC 2010 a une incidence sur le solde de finance -
ment à concurrence d’environ +0,08 % du PIB.
17 Les	modifications	 (et	leur	incidence	 sur	le	solde	de	financement	 jusqu’en	 2013)	ont	été	amplement	 décrites	dans	
la	publication	 spécifique	 de	l’ICN	:	Comptes nationaux, SEC 2010,  Le nouveau cadre de référence des comptes natio -
naux,	septembre	2014.	Disponible	sur	le	site	de	la	Banque	nationale	:	www.nbb.be.	
18 	Principales	 modifications	 conformément	 à	la	description	 pour	2013	dans	:	 Comptes nationaux, SEC 2010, Le nou -
veau cadre de référence des comptes nationaux ,	septembre	2014,	p.	50. 32
Tableau 4 –  Solde de financement réalisé et normalisé pour l’ensemble des administrations publiques 
(en % du PIB)
Solde de financement 2011 2012 2013 2014
Réalisé	(en	 %	du	PIB,	 SEC	2010) -4,1	% -4,2	% -2,9	% -3,1	%
Norme	(en	%	du	PIB,	 SEC	1995) -3,6	% -2,8	%-2,54	%	à	-2,15	% -2,1	%(*)
(*)  Dans	le	projet	de	plan	budgétaire 	de	la	Belgique 	d’octobre 	2014,	l’objectif 	budgétaire 	de	l’ensemble 	des	administra -
tions	publiques	a	été	revu	à	-2,9	%	du	PIB.
Pour l’ensemble des administrations publiques, le solde de financement selon le SEC 
2010 s’établissait en 2014 à -12.303 millions d’euros (-3,1 % du PIB), contre -11.426 millions d’euros (-2,9 % du PIB) l’année précédente.
1.3	 Passage 	du	solde	budgétaire 	au	solde	de	financement
1.3.1	 Solde	de	financement	2014
Le tableau ci-après présente le calcul du solde de financement 2014 à partir du solde budgé -
taire
19. Les paragraphes suivants expliquent les chiffres utilisés pour le calcul.
Tableau 5 –  Solde de financement 2014 (en millions d’euros, calculé fin septembre 2015)
Description 2014
Solde budgétaire (voir point 1.1)(*)-14.270,1
Transition	vers	les	recettes	perçues	et	les	dépenses	du	regroupement	économique -28,9
Solde budgétaire selon le regroupement économique -14.299,0
« Opérations hors budget » -311,6
Fonds et organismes autonomes 16,5
Élimination des opérations internes 904,1
Solde net à financer selon le regroupement économique -13.690,0
Élimination	des	octrois	de	crédit	et	participations 	(code	SEC	8) 807,6
Solde de financement du regroupement économique -12.882,4
Corrections 2.670,5
Solde de financement -10.211,9
(*)		Il	n’est	pas	tenu	compte	des	remboursements	 et	de	l’achat	de	titres	qui,	bien	qu’enregistrés	 en	code	SEC	8,	relèvent	
de	la	gestion	de	la	dette	publique.	 À	partir	de	2011,	depuis	l’introduction	 de	Fedcom,	 le	code	SEC	8	est	en	effet	
influencé	 par	le	remboursement	 et	l’achat	de	titres	en	portefeuille	:	 pour	2014,	il	s’agit	de	+	8.799,5	millions	d’euros	
de	recettes	et	de	-6.772,0	millions	d’euros	de	dépenses	(soit	un	solde	de	+	2.027,5	millions	d’euros).
Source : Cour des comptes, à partir des données du SPF Budget et Contrôle de la gestion et de l’ICN
Le solde budgétaire 2014 fixé par la Cour des comptes en septembre 2015 s’établit à 
-14.270,1 millions d’euros. La Cour tient compte des droits constatés pour les recettes non fiscales alors que le service macrobudgétaire du SPF Budget et Contrôle de la gestion prend les recettes perçues en considération pour établir le groupement économique au premier 
19 Pour	une	description	 complète	 du	passage	du	solde	budgétaire	 au	solde	de	financement,	 voir	Cour	des	comptes,	
168e Cahier,	Volume	I,	p.	71-79.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /33
semestre 2015, de sorte que le solde budgétaire selon le regroupement économique s’élève 
à -14.299,0 millions d’euros. La différence de -28,9 millions d’euros porte principalement 
sur une série de recettes qui ont été sous-estimées lors du regroupement économique (-77,2 millions d’euros). Elle a été compensée par une correction de la différence entre les 
droits constatés (inférieurs) et les recettes perçues (+37,1 millions d’euros) et une correc-
tion concernant certaines dépenses qui avaient été considérées comme des opérations de la dette (+11,0 millions d’euros).
1.3.2	 Passage	 du	solde	budgétaire	 au	solde	net	à	financer	 selon	le	regroupement	
Le solde budgétaire calculé selon le regroupement économique intègre un certain nombre 
d’« opérations hors budget ». Outre toutes les recettes affectées aux communautés et aux 
régions et à la sécurité sociale (50.684,6 millions d’euros pour les recettes comme pour les dépenses), ces opérations comportent diverses autres corrections techniques dont l’effet est de -311,6 millions d’euros. Ainsi, pour les achats et ventes de matériel de l’armée, il faut tenir compte du moment de livraison réel (-66,2 millions d’euros). Par ailleurs, l’incidence des accords de swaps sur les charges d’intérêts est éliminée (-245,4 millions d’euros).
Le résultat (solde net à financer) des fonds et organismes autonomes des autorités fédé -
rales dont le service macrobudgétaire du SPF Budget et Contrôle de la gestion tient compte 
s’élève à 16,5 millions d’euros (18.048 millions d’euros en recettes pour 18.031,5 millions 
d’euros en dépenses).
Le solde budgétaire 2014 est corrigé de 904,1 millions d’euros par l’élimination des opéra -
tions internes. Il s’agit principalement du paiement de 793,6 millions d’euros d’intérêts au 
fonds de vieillissement.
1.3.3	 Passage	 du	solde	net	à	financer	 selon	le	regroupement	 économique	 au	solde	
de	financement	du	regroupement	économique
Le calcul du solde de financement ne prend pas en considération les recettes et les dépenses 
reprises sous le code SEC 8 – Octrois et remboursements de crédits, participations et liqui -
dations de participations et autres produits financiers, qui peuvent donc être éliminées (+807,6 millions d’euros).
Les recettes en code SEC 8 (227,8 millions d’euros) se composent principalement :• des remboursements d’emprunts par l’ONSS-Gestion globale et des États étrangers 
(84,9 millions d’euros) ;
• des gains de change réalisés dans le cadre de la gestion financière de la dette publique (132,6 millions d’euros).
Les dépenses en code SEC 8 (-1.035,4 millions d’euros) comprennent notamment :
• la participation de la Belgique dans le capital du mécanisme européen de stabilité (MES) 
(-556,3 millions d’euros) ;
• les pertes de change et les différences sur les achats, rachats et reventes de titres (-363,1 millions d’euros) ;
• un octroi de crédit par la Régie des bâtiments (-86,2 millions d’euros). 34
1.3.4	 Passage	 du	solde	de	financement	 du	regroupement	 économique	 au	solde	de	
financement	selon	le	SEC 	2010
Le solde de financement du regroupement économique tel qu’établi au premier se -
mestre 2015 par le service macrobudgétaire du SPF Budget et Contrôle de la gestion s’élève 
à -12,882,4 millions d’euros. Le solde de financement final de 2014 calculé par l’ICN en 
septembre 2015 s’élève en revanche à -10.211,9 millions d’euros, suite à l’intégration de 
certaines opérations supplémentaires (pour un montant net de +2.670,5 millions d’euros), 
notamment pour  :
• couvrir le périmètre complet du secteur public (+315,1 millions d’euros) : l’ICN reprend 
dans le solde de financement les recettes et dépenses d’une trentaine d’organismes (dont la SFPI +91,5  millions d’euros Apetra +161,4  millions d’euros, Ondraf +37,6  millions d’eu -
ros et Dexia -15,7 millions d’euros) ;
• exclure certaines opérations financières (+57,6 millions d’euros) : surtout la correction 
visant à neutraliser le remboursement de la garantie de TVA forfaitaire à l’importation (+50,7 millions d’euros) ;
• tenir compte du moment de l’enregistrement imposé par le SEC (+2.296,5 millions 
d’euros)  ;
• diverses autres raisons (+1,3 million d’euros) : la correction prescrite par le SEC 2010 pour 
les opérations de titrisation en 2005 et 2006 (+23,7 millions d’euros) et les transferts sup -
plémentaires à la sécurité sociale (-22,4 millions d’euros).
Les corrections visant à respecter le moment de l’enregistrement imposé par le SEC sont notamment apportées pour  :
• Neutraliser l’effet de la réduction du délai de paiement des accises sur le tabac, qui est passé de trois à deux semaines (-45 millions d’euros).
• Corriger les recettes fiscales (+1.846,3 millions d’euros) : pour respecter le principe SEC 
des droits constatés, on décale les recettes de caisse d’un mois ou deux en fonction du type de recette fiscale. Les recettes fiscales coïncident ainsi avec l’activité économique ou l’enrôlement sous-jacent. La reprogrammation des logiciels de l’impôt des sociétés et de l’impôt des personnes physiques a quelque peu retardé les enrôlements. La correction pour 2014 est de ce fait supérieure à celle des années précédentes.
• Corriger la contribution de la Belgique à l’Union européenne (+157,2 millions d’euros).
• Imputer en partie à 2014 les arriérés liquidés en 2015 pour la justice (-7,4 millions 
d’euros)
20.
• Prendre en considération les corrections imposées par le SEC 2010 pour les pensions des fonds de pension transférés dans le passé (+401,4  millions d’euros) et les licences de 
téléphonie mobile (-76,2  millions d’euros).
1.4	 Réalisation 	du	solde	budgétaire 	et	du	solde	de	financement 	prévus
La différence entre les estimations et les réalisations des recettes, des dépenses et du solde de financement des administrations publiques fédérales est examinée ci-après.
20 Le	total	corrigé	pour	la	période	2010-2014	s’élève	à	-92,3	millions	d’euros. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /35
Tableau 6 –  Comparaison entre le budget et la réalisation du solde de financement pour l’entité I (en 
Description Budget Réalisation Différence
Recettes	fiscales 46.401,1 43.066,4 -3.334,7
Recettes	non	fiscales 5.106,3 4.927,3 -179,0
Recettes (I) 51.507,4 47.993,7 -3.513,7
Cellule d’autorité 15.211,8 12.816,5 -2.395,3
Cellule sociale 29.285,2 29.199,3 -85,9
Cellule	économique 4.614,0 4.529,9 -84,1
Autres 3.723,0 3.725,6 2,6
sous-utilisation -870,0 0,0 870,0
Dépenses (II) 51.964,0 50.271,2 -1.692,7
Charges d’intérêts État fédéral (iii) 12.333,7 11.992,6 -341,1
Solde budgétaire (IV)=(I)-(II)-(III) -12.790,3 -14.270,1 1.479,9
Corrections de passage État fédéral (V) 3.899,2 4.058,2 -101,8
Solde de financement État fédéral (V)-(IV) -8.891,0 -10.211,9 1.378,2
sécurité sociale 0 -62,0 327,0
Solde de financement entité I -8.891,0 -10.274,0 1.705,2
Pour comparer le solde de financement estimé par le budget et celui réalisé, tant les recettes 
non fiscales que les dépenses telles qu’elles figurent dans l ’exposé général du projet de bud -
get initial 2014 ont été adaptées pour mieux correspondre à la méthode de calcul de l’ICN. 
Concrètement, pour les recettes non fiscales, les droits constatés (5.106,3  millions d’euros) 
sont pris en compte au lieu des recettes de caisse (5.040,5 millions d’euros). Ensuite, les dépenses sont majorées de la contribution RNB à l’Union européenne (3.136,9 millions 
d’euros) et des dépenses en matière d’octrois de crédits, de participations et de moyens de fonctionnement imputées à la section 51 – Dette publique (586,1 millions d’euros)
21. 
Aux charges d’intérêt de l’État fédéral viennent s’ajouter celles du fonds de vieillissement (793,6 millions d’euros). Le déficit budgétaire mentionné dans le tableau s’élève par consé -
quent à -12.790,3 millions d’euros. Il est corrigé de 3.899,2 millions d’euros pour obtenir le 
solde de financement de -8.891 millions d’euros inscrit au budget
22.
Le solde budgétaire réalisé est inférieur de 1.479,9 millions d’euros aux estimations re -
prises dans l’exposé général principalement parce que les recettes revenant à l’État ont été 
21 dans le projet de budget initial 2014, la contribution rNb (3,1 milliards d’euros) et les moyens de fonctionnement 
du	budget	de	la	dette	(0,05	million	d’euros)	ne	figurent	pas	dans	les	dépenses	 primaires,	 mais	sont	repris	comme	
corrections 	de	passage	(voir	l’exposé	général,	p.	42).	Les	dépenses 	en	matière	d’octrois 	de	crédits	et	de	participa -
tions de la section 51 (code 8) ne faisant pas partie des dépenses primaires, elles n’ont pas dû être corrigées dans le 
cadre	du	calcul	du	solde	de	financement.
22 Ce	montant	 coïncide	avec	le	solde	de	financement	 de	l’État	fédéral	tel	que	décidé	lors	du	comité	de	concertation	
du	17	juillet	2013	(voir	point	1.5.1	de	ce	chapitre)	 et	tel	qu’inscrit	 dans	le	tableau	17	(8,9	milliards	 d’euros)	de	l’exposé	
général	du	budget	initial	2014,	p.	41.	 36
inférieures aux attentes (-3.513,7 millions d’euros). Cette baisse est en partie compensée 
par le fait que les dépenses primaires ont été inférieures aux estimations (1.692,7 millions 
d’euros).
Les recettes fiscales ont été inférieures aux estimations (-3.334,7  millions d’euros) pour les 
motifs suivants  :
• le retard de l’enrôlement de l’impôt des sociétés (-2.333,9 millions d’euros) ;
• des remboursements importants dans le cadre de l’impôt des sociétés à la suite de dos -
siers judiciaires (569,0 millions d’euros) ;
• une conjoncture plus mauvaise que prévu, ce qui se fait surtout sentir au niveau du 
précompte professionnel (-1.255,1 millions d’euros), des versements anticipés (-185,4 mil -
lions d’euros) et de la TVA (-197,8 millions d’euros).
En ce qui concerne le retard dans l’enrôlement de l’impôt des sociétés, celui-ci fait l’objet d’une correction de passage conformément au SEC (voir ci-après). Le solde budgétaire tient en effet compte des recettes de caisse pour les recettes fiscales, tandis que le solde de finan -
cement est calculé sur la base des droits constatés.
Les dépenses primaires inférieures s’expliquent principalement par le non-paiement de la 
contribution de la Belgique au FMI à concurrence de 1.847,7 millions d’euros.
Les charges d’intérêt réalisées au niveau de l’État fédéral s’écartent également des estima -
tions du budget initial (-341,1 millions d’euros).Des corrections de passage doivent être apportées au solde budgétaire pour calculer le solde 
de financement (voir [V] dans le tableau ci-avant). La différence entre la correction esti -
mée et la correction finale (4.058,2 millions d’euros au lieu de 3.899,2 millions d’euros) 
s’explique surtout par  :
• la suppression de la neutralisation de la contribution au FMI budgétisée mais non réali -
sée (-1.847,7 millions d’euros) ;
• une imputation des recettes fiscales conforme au SEC (droits constatés au lieu des  recettes de caisse), en particulier l’impôt des sociétés (1.846,3 millions d’euros – voir 
ci-dessus) ; lors de la confection du budget initial, le gouvernement avait estimé cette 
correction à seulement 580 millions d’euros ;
• les corrections prescrites par le SEC 2010 pour les pensions des fonds de pension trans -
férés par le passé (+401,4 millions d’euros) et pour les licences de téléphonie mobile 
(-74 millions d’euros) ; ces corrections n’avaient pas encore été prises en compte lors de 
la confection du budget initial.
1.5	 Relevé 	des	mesures 	budgétaires 	décidées 	en	2014
1.5.1	 Déficit	maximal	du	 solde	de	financement
Pour l'année budgétaire 2014, le pacte de stabilité 2013-2016 (avril 2013) a fixé un déficit 
maximal du solde de financement global de -2 %, dont un déficit de -2,1 % du PIB pour 
l'entité I et un excédent de 0,1 % pour l'entité II. Le rapport du comité de monitoring de 
juin 2013, qui a servi de base à la confection du budget initial 2014 pour l'entité I, s'est  COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /37
aussi appuyé sur cette norme pour déterminer les efforts à fournir. Par ailleurs, le rapport 
a estimé à -11,8 milliards d'euros le solde de financement pour l'année budgétaire 2014 à 
politique inchangée. Un effort de 3,5 milliards d'euros a été nécessaire pour satisfaire au 
déficit maximal imposé pour l'entité I (8,3 milliards d'euros).
Le comité de concertation23 du 2  juillet  2013  a décidé de limiter le déficit maximal pour l'  entité  I 
à 2,4 % du PIB (-9.460  millions d'euros). Sur cette base, le conclave budgétaire du 6  juillet 2013 
a estimé que l’effort à fournir pour 2014 ne serait plus que de 2,4 milliards d'euros.
Le comité de concertation du 17 juillet 2013 a néanmoins ramené le déficit maximal pour 
l'entité I à 2,2 %. Cette décision a aussi donné lieu au projet de plan budgétaire européen 
pour 2014 (octobre 2013) et au programme de stabilité 2014-2017.Le comité de monitoring a également retenu le déficit maximal de 2,2 % comme référence 
pour l'établissement de ses rapports périodiques après juillet 2013 et l'a comparé au défi -
cit de financement à politique inchangée. Au cours des conclaves budgétaires d'octobre 
2013 et avril 2014, le gouvernement s'est appuyé sur les rapports de septembre 2013 et avril 2014 pour fixer le montant des mesures à adopter.
En outre, le gouvernement a maintenu sa décision d'assurer l'équilibre de la sécurité so -
ciale pour l'année budgétaire 2014
24. Ainsi, l'intégralité de l'effort nécessaire pour respecter 
le déficit maximal autorisé a été mise à la charge de l’autorité fédérale.
23 Comité de concertation entre l’État fédéral, les régions et les communautés, visé à l’article 31 de la loi du 
9	août	1980	de	réformes	institutionnelles.
24 Cette	dotation	 d'équilibre	 s'est	établie	à	617,1	millions	d'euros	pour	le	régime	des	travailleurs	 indépendants	 et	
5.553,9	millions	d'euros	pour	le	régime	des	travailleurs	salariés. 38
Tableau 7 –  Solde de financement nominal de l'entité I 2014 (en millions d'euros)
Solde de 
financement 
estimé par 
le comité de 
monitoringDéficit maxi -
mal autorisé 
2,2 % / 2,4 %Mesures 
à prendreCorrections 
techniquesMesures 
prisesDates
Comité de 
monitoring 13/06/2013-11.834 -9.460 2.374 422.311 budget initial
Comité de monitoring 23/09/2013-9.282 -8.923 359 150 238 budget initial
Comité de monitoring 18/03/2014-8.936 -8.891 45 99 4Circulaires relatives à la prudence budgétaire et au blocage administratif des créditsComité de monitoring 20/06/2014*-10.619 -9.014 1.605 --- ---
rapport de monitoring 18/07/2014-10.625 -9.014 1.611 --- ---
rapport de monitoring 17/09/2014-10.742 -9.014 1.728 --- ---
Total	mesures	d'assainissement 2.553
Solde de finance
-
ment réalisé-10.274 -9.252 291
(*)  L'estimation 	des	efforts	à	fournir	n’est	plus	calculée	qu’en	fonction 	du	solde	structurel 	dans	les	rapports 	du	comité	
de	monitoring 	de	juin,	juillet	et	septembre 	2014.	La	Cour	des	comptes	a	calculé	elle-même 	l'objectif 	nominal	(déficit	
maximal	 de	2,3	%)	à	partir	des	rapports	 semestriels	 relatifs	aux	finances	publiques	 (PIB	de	391,2	milliards	 d'euros)	qui	
sont	publiés	par	la	Banque	nationale	de	Belgique.	L'objectif	nominal	a	dès	lors	une	valeur	essentiellement	indicative.
Source : Cour des comptes COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /39
Comme il ressort du graphique ci-après, le solde de financement négatif s’est aggravé au 
second trimestre 2014, comme l'avait prévu le comité de monitoring (solde de financement à politique inchangée).
Graphique 1 –  Solde de financement entité I
Dans ses rapports, le comité de monitoring25 attribue cette évolution à la détérioration des 
recettes fiscales due à plusieurs restitutions importantes en matière d'impôt des sociétés26, 
d'une part, et à la conjoncture qui a été plus mauvaise que prévu, d'autre part. Aucun nou -
veau conclave budgétaire ne s'est tenu après mars 2014 à cause des élections parlementaires 
de juin 2014 et de la formation du nouveau gouvernement en octobre 2014. Après juin 2014, 
les mesures de maîtrise du déficit de financement se limitent donc à appliquer le méca -
nisme renforcé de prudence budgétaire (blocage administratif des crédits).
1.5.2	 Corrections	techniques
En principe, les corrections techniques sont des corrections (en raison d'un double comp -
tage ou de calculs incorrects, par exemple) ou des actualisations du calcul de paramètres à politique inchangée. Elles ne peuvent donc pas être perçues comme de réelles mesures d'assainissement. Le gouvernement n'a pas toujours opéré strictement cette distinction lors des conclaves budgétaires. Ainsi, il a présenté comme des mesures d'assainissement, entre autres, l'actualisation des paramètres utilisés pour le calcul des charges de pensions (40 millions d'euros), une correction de la réduction des dépenses d'allocations de chô -
mage (-33 millions d'euros), le recalcul des produits générés par la régularisation fiscale 
(25,0 millions d'euros) et le recalcul du dividende de BNP Paribas (33 millions d'euros), 
alors qu'il s'agissait d'opérations d'actualisation des paramètres. Selon les calculs de la 
25 Comité	de	monitoring,	Actualisation	2014-2015,	20	juin	2014,	p.	7.
26 L’évolution	de	l’impôt	de	sociétés	est	abordée	au	point	2.1.2	de	ce	chapitre. 02468101214
07/2013 09/2013 03/2014 06/2014 07/2014 09/2014 RéaliséDéficit en milliards d'euros
Dates des rapports du comité de monitoringDéficit maximal autorisé
Solde de financement estimé par le comité de monitoring 40
Cour des comptes, les corrections techniques s’élèvent à 291,1 millions d'euros au lieu des 
197,5 millions d'euros prévus par le gouvernement.
1.5.3	 Mesures	de	relance
Outre des mesures d'économie et des mesures visant à augmenter les recettes, le gouverne -
ment a adopté, lors du conclave budgétaire d'octobre 2013, plusieurs mesures supplémen -
taires destinées à stimuler la compétitivité, l'emploi et le pouvoir d'achat à concurrence de 1,1 milliard d’euros. La majeure partie de ce montant (1 milliard d'euros) a procédé de la décision du gouvernement de convertir la dispense de versement de 1 % du précompte professionnel en une réduction de la cotisation patronale. Dès lors que cette cotisation de -
vait être neutre d'après le gouvernement, ce montant n'a pas été intégré au montant total des mesures adoptées. Par conséquent, il n'a été pris en compte que 101,1 millions d'euros de mesures de relance, qui concernent, pour la plupart, des exonérations fiscales ou des réductions de cotisations sociales donnant lieu à une réduction des recettes fiscales ou des cotisations de sécurité sociale.
1.5.4	 Commentaire	des	mesures	d'assainissement	adoptées
Tout en tenant compte des corrections techniques prises en considération lors des divers conclaves budgétaires relatifs au budget 2014, le gouvernement fédéral a adopté des mesures d'assainissement pour un montant total de 2,6 milliards d'euros (voir tableau ci-après), lequel n’intègre pas les mesures d'assainissement décidées en 2012 et 2013 qui ont encore une incidence sur l'année budgétaire 2014. En principe, ces mesures d'assainissement ont déjà été mentionnées dans les rapports du comité de monitoring relatifs au budget 2014. La Cour n'a pas toujours pu vérifier si elles avaient effectivement été prises en considération dans le rapport de monitoring et, si non, pour quelle raison. Par conséquent, il n’a pas été possible de calculer l'incidence de ces mesures sur l'année budgétaire 2014.
Tableau 8 –  Mesures d'assainissement adoptées, ventilées entre les dépenses et les recettes  
(en millions d'euros et en %)
Montant En % Part dans l'assainissement total
Dépenses 1.477,7 100,0 % 57,9 %
dépenses primaires 767,451,9	% 30,1	%
Sécurité	sociale 	–	santé 600,340,6	% 23,5	%
Sécurité	sociale 	–	emploi 110,0 7,5	% 4,3	%
Recettes 1.075,7 100,0 % 42,1 %
Recettes	fiscales 1.036,1 96,9	% 40,6	%
Recettes	non	fiscales 67,46,3	% 2,6	%
Recettes	en	matière	de	sécurité	sociale -27,8-2,6	% -1,1	%
Total 2.553,4 100 %
Il ressort du tableau ci-avant que les mesures d'assainissement adoptées par le gouver -
nement concernaient les dépenses pour 57,9 % (1,5 milliard d'euros) et les recettes pour 
42,1 % (1,1 milliard d'euros). La Cour des comptes a élaboré cette ventilation en s'appuyant  COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /41
principalement sur celle qui a été présentée lors des conclaves budgétaires, moyennant 
quelques corrections27.
La majeure partie (51,9 %) de la limitation des dépenses concerne les dépenses primaires 
(767,4 millions d'euros). Outre une série de mesures spécifiques de moindre ampleur, les 
économies ont consisté principalement en une réduction générale ou un blocage adminis -
tratif28 des crédits de fonctionnement, dotations et crédits d'investissement (416,0 millions 
d'euros), en une diminution des crédits alloués à la coopération au développement et à la diplomatie préventive (144,9 millions d'euros), en une amélioration de la gestion interdé -
partementale (81,3 millions d'euros) et en une réduction des dotations aux CPAS (60 mil -
lions d'euros). Le point 3.2 du présent chapitre comprend un commentaire plus détaillé des réalisations de ces mesures.
En matière de sécurité sociale, le gouvernement a prévu une économie de 600,3 mil -
lions d'euros dans les soins de santé et de 110,0 millions d'euros dans le domaine de l'emploi. 
Parallèlement à des recettes supplémentaires dans les soins de santé (80 millions d'euros)
29, 
il a aussi procédé à une réduction des cotisations sociales de 107,9 millions d'euros (essen -
tiellement au moyen de mesures de relance). Le Cahier 2015 relatif à la sécurité sociale 
contient un commentaire détaillé de la réalisation concrète de ces mesures30.
Par ailleurs, le gouvernement a pris de nouvelles mesures fiscales pour un montant net 
de 1.036,1 millions d'euros. Il s’agit entre autres de :
• la taxe d’équité31 : 215 millions d'euros ;
• la majoration de la taxe d'abonnement sur les dépôts d'épargne : 171,1 millions d’euros ;
• la diminution de l'aide concernant les biocarburants : 118 millions d'euros ;
• l'augmentation des accises sur le tabac : 100 millions d'euros ;
• l’optimalisation des processus de travail au SPF Finances ( better compliance ) :  
109 millions d’euros ;
• l’assujettissement des avocats à la TVA : 89 millions d’euros ;
• l’actualisation des taux d’accises (hors diesel, essence et tabac) : 82,5 millions d’euros ;
• l’élargissement du champ d’application de l’article 19bis CIR 92 aux Sicav (sociétés d’in -
vestissement à capital variable) sans passeport : 90 millions d’euros ;
• l’augmentation de droits d’enregistrement non régionaux : 70,1 millions d’euros ;
27 La	principale	 correction	 porte	sur	les	recettes	de	la	sécurité	sociale.	Lors	des	conclaves	 budgétaires,	 ces	recettes	
ont	été	présentées	 comme	de	nouvelles	 initiatives	 ou	des	mesures	 d'économie	 dans	les	dépenses	 de	la	sécurité	
sociale.	Il	s'agit	notamment	 de	la	réduction	 des	charges	en	compensation	 de	la	suppression	 du	jour	de	carence,	 de	
la	récupération 	du	dépassement 	du	budget	relatif	aux	spécialités 	pharmaceutiques 	et	de	la	baisse	des	taux	d'inté -
rêt	technique	dans	le	cadre	de	la	loi	du	10	avril	1970	sur	les	accidents	de	travail.	
28 Les	mesures	 d’économie	 adoptées	 lors	du	deuxième	 conclave	 budgétaire	 (conseil	des	ministres	 du	12	juillet	2013)	
et	du	troisième 	conclave 	budgétaire 	(conseil	des	ministres 	du	20	septembre 	2013)	ont	été	concrétisées 	essentielle -
ment	au	moyen	de	blocages	administratifs	supplémentaires.
29 Provenant	principalement	de	la	récupération	du	dépassement	du	budget	des	spécialités	pharmaceutiques.
30 Cour	des	comptes,	 Cahier	2015	relatif	à	la	sécurité	sociale,	Bruxelles,	 octobre	2015,	p.	46	et	suiv.	Disponible	 sur	
31 Cette	mesure	fiscale	vise	à	taxer	les	bénéfices	 distribués	 en	tant	que	dividendes	 qui	ne	sont	pas	réellement	 taxés	
comme impôt des sociétés étant donné l’application du décompte des intérêts notionnels et/ou l’imputation de 
pertes	fiscales	reportées. 42
• une série d’augmentations d’impôt plus modestes (par exemple : intercommunales, pri -
vilèges fiscaux des diplomates, titres-services) : 103 millions d’euros ;
• la dispense de versement du précompte professionnel : -70 millions d'euros ;
• une série de réductions d’impôt plus modestes : -41,6 millions d’euros
Les mesures relatives aux recettes non fiscales, dont la principale concerne la majoration de 
la rente de monopole de la Loterie nationale, s'élèvent à 67,4 millions d'euros.
2 Recettes et exécution des mesures budgétaires
2.1 Recettes perçues par l’État fédéral
2.1.1	 Évolution	générale	et	structure
Tableau 9 –  Évolution 2012-2014 des recettes totales perçues par l’État fédéral (en millions d’euros)
2012 2013 2014
recettes de l’État (budget des voies et moyens + 
recettes attribuées)101.292,7 104.043,7 98.678,4
Recettes fiscales 89.873,0 92.370,9 93.751,1
Recettes non fiscales 11.419,7 11.672,8 4.927,3
recettes de tiers 14.373,8 15.173,1 14.982,4
Recettes fiscales 14.330,2 15.108,2 14.945,7
Recettes non fiscales 43,6 64,9 36,7
Total perçu par l’État 115.666,5 119.216,8 113.660,8
En 2014, les recettes totales perçues par l’État fédéral se sont élevées à 113.660,8 millions 
d’euros sur la base des droits constatés32, soit quelque 5.556,0 millions d’euros de moins 
qu’en  2013.
Une partie de ces recettes est perçue pour compte de tiers (14.982,4 millions d’euros) et n’appartient pas à l’État fédéral. Ces recettes sont principalement destinées au financement de l’Union européenne (au titre de recettes propres, notamment droits d’entrée et TVA)
33, 
des régions (entre autres, impôts régionaux, amendes et intérêts), ainsi qu’à celui des pou -
voirs locaux (essentiellement la taxe additionnelle à l’impôt des personnes physiques).
32 Afin	de	se	conformer	 aux	directives	 européennes	 en	la	matière,	 le	gouvernement	 a	adapté	en	2014	sa	méthode	
de	comptabilisation	 de	recettes	fiscales	en	se	basant	prioritairement	 sur	la	notion	de	droits	constatés	 et	non	plus	
sur	le	seul	critère	du	versement	 effectif	dans	les	caisses	de	l’État.	La	Cour	renvoie	à	cet	égard	aux	commentaires	
qu’elle	a	formulés 	à	l’occasion 	de	l’examen 	des	projets	de	budget	de	l’État	pour	l’année	budgétaire 	2014	(doc. parl. , 
Chambre	DOC	53	3070/004,	p.	24).
33 Conformément	 aux	nouvelles	 règles	du	SEC	2010,	la	TVA	cédée	à	l’Union	européenne	 (508,0	millions	d’euros	en	
2014)	devrait	être	comptabilisée	 comme	une	recette	revenant	 au	pouvoir	fédéral	et	figurer,	en	conséquence,	 dans	
les	recettes	attribuées	 et	non	plus	en	recettes	de	tiers.	Les	tableaux	 9	et	10	ne	prennent	 pas	encore	en	compte	cette	
innovation 	méthodologique. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /43
Tableau 10 –  Recettes de tiers perçues par l’État fédéral en 2014 (en millions d’euros)
Bénéficiaires Montants
Union	européenne 2.613,3
impôts régionaux 7.354,7
impôts locaux 4.990,6
Titrisation 23,8
Total 14.982,4
Les recettes propres de l’État fédéral en 2014 se sont élevées à 98.678,4 millions d’euros, 
dont 93.751,1 millions d’euros en recettes fiscales et 4.927,3 millions en recettes non fiscales. 
Globalement, ces recettes sont en baisse de 5.365,3 millions par rapport à l’année précé -
dente, essentiellement suite à une diminution des recettes non fiscales de 6.745,5 millions 
d’euros (voir point 2.1.3 ci-après).
Quant aux recettes fiscales, leur progression (+1.380,2 millions d’euros) est inférieure aux 
prévisions qui avaient été retenues par le gouvernement au moment du dépôt du projet de 
budget des voies et moyens (voir point 2.1.2 ci-après).
Une part significative de ces recettes (50.684,7 millions d’euros en 2014, soit 51,36 % des 
recettes) est destinée au financement d’autres autorités publiques (essentiellement les 
communautés, les régions et la sécurité sociale), par le recours aux fonds d’attribution, en conformité avec diverses dispositions législatives spécifiques (voir le point 4  de ce chapitre, 
consacré aux recettes attribuées).
Après prélèvement de ces sommes, le solde disponible (47.993,7 millions d’euros) est versé 
au budget des voies et moyens de l’État. Le tableau suivant donne un aperçu de la manière dont les grandes catégories de recettes de l’État ont été réparties entre les fonds d’attribu -
tion et le budget des voies et moyens en 2014.
Tableau 11 –  Structure des recettes perçues par l’État fédéral en 2014 (en millions d’euros)
Types de recettes Recettes de l’ÉtatRecettes 
attribuées Budget des 
voies et moyens 
(a) (b) (a-b)
Contributions directes 55.357,4 56,1	% 22.565,4 32.792,0
douanes et accises 7.874,5 7,98	% 1.057,3 6.817,2
TVA, enregistrement et droits de  
succession30.165,8 30,57	% 27.062,0 3.103,8
Régularisations 	fiscale	et	sociale 353,40,36	% 0 353,4
impôts locaux 0 0 0 0
Recettes	non	fiscales 4.927,3 4,99	% 	0 4.927,3
Total 98.678,4 100 % 50.684,7 47.993,7
Source : Cour des comptes, sur la base des données de l’administration 44
Graphique 2 –  Répartition des recettes de l’État en 2014 (en millions d’euros)
Les recettes les plus importantes de l’État sont celles perçues au titre des contributions 
directes (56 % de ces recettes) et au titre de la TVA, de l’enregistrement et des droits de succession (30,5  %).
Les recettes inscrites sur les fonds d’attribution proviennent essentiellement des recettes de la TVA, de l’enregistrement et des droits de succession (89,7 % de ces recettes sont attri -
buées) et des recettes perçues au titre des contributions directes (40,7 % de ces recettes sont attribuées).
Dès lors, les recettes imputées au budget des voies et moyens sont composées pour environ 
68 % du produit des contributions directes. La part des recettes de la TVA, de l’enregistre -
ment et des droits de succession est par contre moins importante.
Graphique 3 –  Répartition de recettes du budget des voies et moyens (en millions d’euros)
55.357,430.165,87.874,5353,4 4 927,3
Contributions d irectes
TVA, e nregistrement e t droits de succession  
Douanes et accises
Régularisations f iscale e t sociale
Recettes non f iscales
32.792,03.103,86.817,2353,44.927,3
Contributions directes
TVA, enregistrement et droits de succession
Régularisations fiscale et sociale
Recettes non fiscales COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /45
2.1.2	 Recettes	fiscales	de	 l’État	fédéral
2.1.2.1 Évolution générale
Tableau 12 –  Évolution des recettes fiscales de l’État fédéral (hors recettes de tiers) et du PIB entre 
2012 et 2014 (en millions d’euros)
2012 2013Évolution 
2012-20132014Évolution 
2013-2014
Contributions directes 53.080,6 55.602,9 4,75 % 55.357,4 -0,44 %
TVA, enregistrement et 
divers29.303,7 29.177,1 -0,43  %30.165,8 3,39 %
Accises et divers 7.488,7 7.590,9 1,36 % 7.874,5 3,74 %
Régularisations 	fiscale	
et	sociale 	(DLUter)353,4
Recettes fiscales de l’État fédéral89.873,0 92.370,9 2,78 % 93.751,1 1,49 %
Pib à prix courants 388.171 395.242 1,82 % 402.027 1,72 %
Source : Cour des comptes, sur la base de données du SPF Finances et d’Eurostat
Par rapport à 2013, les recettes fiscales perçues par l ’ État fédéral ont augmenté de  1.380,2  mil-
lions d’euros en 2014 (+1,49 %), avec un contraste important entre les composantes de ces 
recettes.
D’une part, les recettes de contributions directes baissent de 245,5 millions d’euros (-0,44 % 
environ) suite à une diminution des recettes enrôlées en impôt des sociétés (de plus de deux 
milliards d’euros), partiellement contrebalancée par une progression des recettes de pré -
compte mobilier sur dividendes et par une progression plus modérée sur d’autres postes (versements anticipés, rôles en impôt des personnes physiques et précompte professionnel). La diminution des recettes de l’impôt des sociétés en 2014 s’explique surtout par des dégrè -
vements exceptionnels et par un retard dans l’enrôlement de l’exercice d’imposition 2014
34.
D’autre part, les recettes en impôts indirects (accises et divers ; TVA, droits d’enregistre -
ment et divers) connaissent une croissance sensiblement supérieure à celle du PIB à prix courants. Cette croissance est comparable pour les différentes composantes d’impôts indi -
rects (TVA, enregistrement et accises).
En 2014, l’État a perçu 353,4 millions d’euros – hors recettes de tiers – dans le cadre de la 
deuxième phase de la régularisation permanente, dénommée également « DLUter »
35 (voir 
tableau 13). Les montants perçus dans le cadre de la première phase de la régularisation permanente, la « DLUbis », sont quant à eux incorporés dans les rubriques appropriées du tableau, en tant que recettes de contributions directes ou de TVA.
34 Ce	retard	dans	l’enrôlement	 est	dû	au	lancement	 de	l’application	 Biztax	qui	permet	d’introduire	 les	déclarations	 à	
l’impôt	des	sociétés	via	internet	(comme	Tax-on-web	 pour	l’impôt	des	personnes	 physiques),	 et	dont	l’utilisation	
est	devenue	obligatoire	pour	l’impôt	des	sociétés	à	partir	de	l’exercice	d’imposition	2014.
35 À	propos	des	opérations	 de	régularisation	 et	notamment	 de	la	DLUter,	voir	Cour	des	comptes,	 «	Régularisations	
fiscales	»,	171e	Cahier,	Volume	I,	p.	46-51.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be. 46
Tableau 13 –  Ventilation des prélèvements encaissés en 2014 dans le cadre de la régularisation per -
manente (en euros)
Impôts Recettes
Impôt	de	personnes	physiques 337.650.988
impôt des sociétés 2.297.860
TVA 6.747.252
DLUter	(hors	recettes	de 	tiers) 353.420.276
Recettes des voies et moyens 700.116.376
droits de succession 371.763.032
impôts locaux (communes et agglomération) 12.744.075
Total 1.084.623.482
Source : Cour des comptes, sur la base de données du SPF Finances
Sans tenir compte des recettes de régularisation perçues en 2013 et en 2014, la croissance 
des recettes fiscales totales en 2014 atteint 1,13 % par rapport à 2013.
2.1.2.2 Comparaison avec l’objectif budgétaire
Tableau 14 –  Comparaison des prévisions budgétaires aux recettes réelles (hors recettes de tiers) 
perçues par l’État fédéral en 2014 (en millions d’euros)
2014 Budget RéalisationÉcart  
(en valeur)Écart (en %)
Précompte mobilier 4.574,7 5.133,0 558,3 12,20	%
Cotisation sur les hauts revenus 
du patrimoine0,0 2,4 2,4
Versements anticipés 10.157,1 9.971,6 -185,5 -1,83	%
rôles sociétés 4.004,7 1.712,5 -2.292,2 -57,24	%
Rôles	personnes	physiques -4.648,7 -4.718,7 -70,0 -1,51	%
rôles non-résidents 253,5 160,4 -93,1 -36,73	%
Précompte professionnel 44.691,8 42.784,1 -1.907,7 -4,27	%
divers 355,9 312,1 -43,8 -12,31	%
Contributions directes 59.389,1 55. 35 7,4 -4.031,7 -6,79  %
Accises et divers 7.91 5,2 7.874,5 -40,7 -0,51  %
TVA pure 27.767,5 26.962,5 -805,0 -2,90	%
droits de timbre et divers 2.012,0 1.781,7 -230,3 -11,45	%
droits d’enregistrement 252,5 126,6 -125,9 -49,86	%
divers et amendes 1.075,6 1.294,9 219,3 20,39	%
TVA, enregistrement et divers 31.107,5 30.165,8 -941,7 -3,03 %
Régularisation	fiscale 101,1 353,4 252,3 249,55	%
Recettes fiscales de l’État fédéral98.512,9 93.751,1 -4.761,8 -4,83
 %
Source : Cour des comptes, sur la base de l’exposé général du budget 2014 et de données du SPF Finances COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /47
Pour le total des recettes, la différence entre les prévisions budgétaires36 et les recettes 
constatées s’élève à 4,77 milliards d’euros (-4,83 %).
D’une manière générale, cet écart provient en partie de l’évolution de la croissance éco -
nomique, moins soutenue que prévu lors du budget initial, qui n’a pas pu être corrigée par 
la suite en raison de l’absence d’ajustement au budget des voies et moyens. C’est notam -
ment le cas pour le précompte professionnel (-1,9 milliard d’euros, soit -4,3 %) et la TVA 
(-800 millions d’euros, soit -2,9 %).
Comme évoqué au point précédent, des événements imprévisibles (dégrèvements ex -
ceptionnels et retard d’enrôlement) expliquent la moins-value de l’impôt des sociétés 
(-2,3  milliards d’euros ou -57,2 % environ).
Ce retard d’enrôlement, qui ne pouvait pas être prévu lors de l’établissement du bud-get 2014 initial, a été comblé en janvier et février 2015
37.
Enfin, le bon résultat en matière de précompte mobilier résulte, pour l’essentiel, d’une utilisation plus importante qu’estimée du système transitoire de taxation sur les bonis de liquidation
38.
2.1.3	 Recettes	non	fiscales	de	l’État	fédéral
Tableau 15 –  Évolution des recettes non fiscales, hors recettes de tiers et opérations techniques de la 
dette publique (réalisations, en millions d’euros)
Recettes	non	fiscales 11.419,7 11.672,8 4.927,3
En 2014, les recettes non fiscales (hors recettes de tiers), perçues par l’État fédéral au titre 
de droits constatés, se sont élevées, après neutralisation des opérations d’achat et d’amor -
tissement de la dette publique, à 4.927,3 millions d’euros. Toutes ces recettes ont été impu -
tées au budget des voies et moyens. Le taux de réalisation des recettes non fiscales atteint ainsi 96,5 % par rapport aux estimations initiales du budget (5.106,3 millions d’euros). Ces 
recettes comprennent des opérations sans incidence sur le solde de financement à concur -
rence de 327  millions d’euros  : opérations avec contrepartie financière enregistrées en SEC 
avec un code 8 (298,4 millions d’euros) et opérations internes à l’entité I (État et sécurité 
sociale) pour 28,6 millions d’euros.
36 l’estimation budgétaire 2014 n’a pas été ajustée au printemps 2014 en raison de la proximité des élections fédé -
rales.	Cela	explique	une	différence	 –	plus	importante	 que	d’habitude	 –	entre	les	estimations	 et	les	recettes	fiscales,	
telles	que	comparées	 chaque	année	dans	 cet	article	du	Cahier.	 Seul	un	ajustement	 technique	en	 rapport	avec	la	loi	
de	financement	a	été	voté	en	décembre	2014.
37 Ce	retard	a	influencé	à	la	baisse	les	recettes	en	base	de	caisse	en	2014	(voir	1.3.4	et	1.4).
38 Pour	échapper	 à	l’augmentation	 du	précompte	 mobilier	 sur	les	bonis	de	liquidation	 (+10	%	à	+25	%)	au	
1er		octobre	2014,	le	nouvel	article	537	du	code	des	impôts	sur	les	revenus	1992,	introduit	 par	la	loi-programme	 du	
28	juin	2013,	a	instauré	un	système	 transitoire	 d’imposition	 de	10	%	sur	les	liquidations	 internes,	 c’est-à-dire	 les	
diminutions	de	réserves	taxées	et	leur	incorporation	au	capital. 48
Les recettes non fiscales ont enregistré une réduction importante par rapport aux années 
précédentes, surtout due au fait qu’au cours de ces deux dernières années, l’État a procédé à des aliénations patrimoniales importantes qui ont généré des recettes exceptionnelles et non récurrentes. C’est ainsi qu’en 2013 l’État a vendu ses participations dans le capital 
de la banque BNP Paribas, dans la Royal Park Investments  et a cédé la créance relative au 
bâtiment Berlaymont
39. De plus, le produit des recettes générées par les mesures prises dans 
le cadre de la crise financière se réduit progressivement, au fur et à mesure du retour à la situation d’avant-crise
40.
L’écart constaté en 2014 entre réalisations et prévisions résulte essentiellement de l’impu -
tation erronée de l’encours des dettes en matière de créances alimentaires (-138,8 millions d’euros). Après neutralisation de cette erreur d’ordre technique, le taux de réalisation glo -
bal par rapport aux prévisions est de 99,2 %.
L’examen individualisé des recettes non fiscales révèle cependant des écarts parfois impor -
tants entre les prévisions et les réalisations effectives. Le tableau suivant donne un aperçu 
des écarts les plus significatifs.
Tableau 16 –  Aperçu des principaux écarts entre réalisations et prévisions en matière de recettes non 
fiscales (en millions d’euros)
Chapitre  
budgétaireArticle  
budgétaireNature  
de la recettePrévisionsRéalisa -
tionsÉcarts
18.	Finances 18.01.23.26.10.01 intérêts de retard en 
matière	d’impôt34,7 -110,2-144,9
18.02.22.58.20.03 récupération des pen -
sions alimentaires149,5 10,7-138,8
25.	Santé	
publique,	 Sécu -
rité	de	la	chaîne	
alimentaire et environnement25.01.20.36.90.03 Mise	aux	enchères	des	droits	d’émission	(quo
-
tas CO2)34,0 0,0-34,0
51.	Dette	publique51.01.20.26.10.02 intérêts de la créance berlaymont26,8 0,0-26,8
18.	Finances 18.01.22.16.12.01 Produits des domaines 137,0 110,6 -26,4
51.	Dette	publique51.01.20.26.10.01 intérêts sur prêts consentis42,1 19,7-22,4
18.	Finances 18.01.21.16.11.08 Fonds de résolution 155,0 135,0-20,0
18.01.21.36.50.01 rente de monopole de 
la loterie nationale120,7 101,2 -19,5
18.01.21.16.11.04 Primes pour garantie de l’État351,8 376,1 24,3
32.	Économie,	Pme, Classes moyennes et Énergie32.02.20.77.30.01 Ventes des licences UMTS39,1 76,237,1
39 Cour des comptes, 171e	Cahier,	Volume	I,	point	2.1.4	Recettes	non	fiscales	perçues	par	l’État	fédéral,	p.	52.
40 Voir	«	Impact	financier	 des	mesures	 d’aide	prises	dans	le	cadre	de	la	crise	financière	 et	pour	garantir	la	stabilité	
financière	de	la	zone	euro	»	dans	la	partie	III	de	ce	Cahier.	 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /49
Chapitre  
12.	Justice 12.01.20.16.11.01 Produits de la régie du 
Moniteur belge58,0 118,3 60,3
18.	Finances 18.01.21.16.13.01 remboursement des 
frais de perception par l’Union	européenne413,2 489,1 75,9
L’absence de toute recette au titre du produit de la vente aux enchères des quotas CO2 pro-
vient de l’absence d’un accord, au sein de la Commission nationale du climat, sur la ré -
partition, entre l’État et les entités régionales, des objectifs en matière climatique. Les 
sommes perçues jusqu’au 31 décembre 2014 ont été mises sur un compte d’attente. Il s’agit de 212 millions d’euros, dont 97 millions de recettes nouvelles au cours de 2014.
Quant à l’écart (-19,5 millions d’euros) entre les prévisions et les réalisations de la rente 
de monopole due par la Loterie nationale, il s’explique surtout par l’augmentation du taux 
du précompte mobilier qui est perçu sur cette même rente. Il en résulte que la réduction de cette recette non fiscale a été compensée en grande partie par une augmentation des recettes fiscales.
2.2	 Recettes 	du	budget	des	voies	et	moyens 	de	l’État	fédéral
Le budget des voies et moyens reprend les moyens propres de l’État, après transfert d’une 
partie des recettes au profit d’autres bénéficiaires, essentiellement au moyen des fonds d’attribution. Les deux tableaux suivants donnent un aperçu global des prévisions et des réalisations de ces recettes 2014, ainsi que leur évolution depuis 2012.
La réduction des recettes non fiscales entre 2013  et 2014  est due à
 la diminution des recettes 
de capital. Par ailleurs, en 2014, un écart significatif entre les prévisions et les réalisations 
en matière de recettes fiscales a été constaté. Ces deux éléments sont analysés aux points 2.1.2 et 2.1.3 ci-avant.
Tableau 17 –  Recettes des voies et moyens (en millions d’euros)
Intitulé Prévisions Réalisations Écart
recettes courantes
 fiscales 46.300,0 42.713,0 -3.587,0
 non fiscales 4.515,7 4.458,8 -56,9
Total des recettes courantes 50.815,7 47.17 1 ,8 -3.643,9
recettes de capital
 fiscales 101,1 353,4 252,3
 non fiscales 590,7 468,5 -122,2
Total des recettes de capital 691,8 821,9 130,1
Total des recettes courantes et de capital 51.507,4 47.993,7 -3.513,7
Produits d’emprunts 45.770,5 45.036,9 -733,6
Total des recettes des voies et moyens 97. 27 7,9 93.030,6 - 4. 247,3
Source : compte d’exécution du budget de l’État 50
Tableau 18 –  Évolution des recettes des voies et moyens (en millions d’euros)
Intitulé 2012 2013 2014
 fiscales 40.815,4 42.829,0 42.713,0
 non fiscales 6.352,4 5.935,2 4.458,8
Total des recettes courantes 47.167,8 48.764,2 47.17 1 ,8
 fiscales 0,0 0,0 353,4
 non fiscales 5.067,3 5.737,6 468,5
Total des recettes de capital 5.0 67,3 5.7 37,6 821,9
Total des recettes courantes et de capital 52.235,1 54.501,8 47.993,7
Produits d’emprunts 61.455,7 57.186,3 45.036,9
Total des recettes des voies et moyens 113.690,8 111.688,1 93.030,6
Source : compte d’exécution du budget de l’État
3 Dépenses et exécution des mesures budgétaires
3.1	 Évolution 	générale
Les tableaux ci-après présentent l’évolution des dépenses effectuées à la charge des crédits 
budgétaires, selon une répartition fonctionnelle et économique. Ils donnent également un aperçu de l’encours (c’est-à-dire le solde restant) des engagements transféré à l’exercice 2015.
3.1.1	 Évolution	des	dépenses	primaires
Les dépenses budgétaires totales ont atteint 98.741,4 millions d’euros en 2014 (voir tableau  19).
Les dépenses primaires représentent les dépenses totales diminuées des imputations à la section 51 – Dette publique relatives aux amortissements de la dette publique et aux charges 
d’intérêt de cette dette. Ces dépenses primaires s’élèvent à 57.043,2 millions d’euros, soit 5,9 % de moins que l’année précédente. Si on tient compte d’une correction des crédits 
d’amortissement déplacés depuis 2011, les dépenses primaires demeurent toutefois à peu près inchangées
41. L’augmentation des dépenses au SPF Sécurité sociale42 et au niveau des 
pensions est largement compensée par la diminution des dépenses du SPF Finances (plus particulièrement des dépenses relatives aux octrois de crédits et aux participations).
3.1.2	 Évolution	des	dépenses	selon	la	répartition	fonctionnelle
L’approche fonctionnelle ventile les dépenses en fonction de la mission des différents ser -
vices. Elle se traduit dans les sections du budget général des dépenses et distingue la cellule d’autorité, la cellule sociale et la cellule économique.
41 Pour	comparer	 de	façon	correcte	avec	les	exercices	 budgétaires	 antérieurs	 à	2011,	il	faut	tenir	compte,	à	la	lecture	
des	tableaux,	du	fait	que	 des	crédits	d’amortissement	de	 la	dette	ont	été	déplacés	dans	la	catégorie	 des	participa -
tions	et	octrois	de	crédits	(voir	Cour	des	comptes,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	76-77).
42 L’augmentation	 des	dépenses	 au	SPF	Sécurité	sociale	s’explique	 notamment	 par	la	hausse	de	832,3	millions	d’euros	
au	niveau	de	la	dotation	 d’équilibre	 de	la	sécurité	sociale	à	l’ONSS-Gestion	 globale	(voir	Justification	 du	budget	
général	des	dépenses	2014	–	24.	SPF	Sécurité	sociale,	DOC	53	3072/016,	p.	45	et	77).	 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /51
Tableau 19 –  Évolution des dépenses à la charge des crédits de liquidation selon la répartition fonc -
tionnelle (en millions d’euros)
SectionsLiquidé
en 2012Liquidé 
en 2013Liquidé 
en 2014
Cellule d’autorité 16. 227,0 13.739,4 12.816,4
01.	Dotations 498,2 508,1 537,2
02.	Chancellerie 	du	Premier	ministre 102,6 103,7 109,0
03.	Budget	et	 Contrôle	de	la	gestion 27,2 26,4 25,8
04.	Personnel	et	 Organisation 52,1 48,8 45,3
05.	Technologie 	de	l’information	 et	de	la	communication 27,5 29,9 30,3
12.	Justice 1.952,8 1.872,5 1.898,2
13.	Intérieur 785,4 813,8 899,5
14.		Affaires	étrangères,	 Commerce 	extérieur	et	
Coopération au développement1.480,3 1.600,2 1.673,5
16.	Défense 2.802,8 2.649,2 2.580,8
17.	Police	fédérale 	et	Fonctionnement	intégré 1.841,2 1.774,7 1.771,2
18.	Finances 5.895,1 3.571,9 2.474,8
19.	Régie	des	bâtiments 761,9 740,2 770,9
Cellule sociale 25.937,6 27.91 5,7 29.199,3
21.	Pensions 9.053,3 9.608,1 9.974,4
23.	Emploi,	 Travail	et	 Concertation	 sociale 592,0 587,8 587,5
24.	Sécurité	sociale 14.453,1 15.923,7 16.848,2
25.		Santé	publique,	 Sécurité	de	la	chaîne	alimentaire 	et	
environnement298,7 291,3 288,7
44.		Intégration	 sociale,	Lutte	contre	la	pauvreté 	et	
Économie sociale1.540,4 1.504,7 1.500,5
Cellule économique 4.379,5 4.428,4 4.529,9
32.	Économie,	PME,	 Classes	moyennes	et	Énergie 322,3 336,0 334,0
33.	Mobilité 	et	Transports 3.409,4 3.520,3 3.608,5
46.	Politique 	scientifique 647,8 572,1 587,4
Autres 14.895,7 14.513,3 10.497,6
51.		Dette	publique,	hors	amortissements	et	charges	
d’intérêts11.867,2 10.989,2 7.339,7
52.	Union	européenne 3.028,5 3.524,1 3.157,9
Total des dépenses primaires 61.439,8 60.596,7 5 7.0 43,2
Correction	 technique 	relative	à	l’achat	de	titres	  
(crédits d’amortissement déplacés)-10.969,6 -10.284,3 -6.772,0
Dépenses primaires selon une comparaison dont les chiffres ont été corrigés50.470,2 50.312,4 50.271,2
Charges	d’intérêt	de	la	dette 	publique 12.857,5 12.195,4 11.992,6
Amortissements	de	la	dette 	publique 34.031,2 34.265,5 29.705,6
Dépenses totales 108.328,6 107.05 7,7 98.741,4
Source : Cour des comptes 52
3.1.3	 Évolution	de	l’encours
L’encours des engagements pouvant encore être liquidés après 2014 s’élevait à 6.725,6 mil -
lions d’euros au 31 décembre 2014. Cet encours est fortement influencé par des conventions 
pluriannuelles qui ont été conclues dans le cadre de programmes d’investissement ou de réinvestissement en matériel et en infrastructure ou par des engagements financiers à long terme. Il a augmenté de 305,2 millions d’euros durant l’année 2014
43.
Une part importante de l’encours, à savoir 1.847,7 millions d’euros, s’explique par la participa -
tion au FMI, qui a été engagée en 2012 par le SPF Finances, mais n’a toujours pas été liquidée44.
Tableau 20 –  Évolution des engagements restant à liquider (en millions d’euros)
SectionsEncours 
1er janvier   
2014(*)Engage -
ments 2014Liquidé 
en 2014Annulations 
et non-  
reportsEncours  
31 décembre   
2014
01.	Dotations 0,4 537,6 537,2 0,3 0,3
02.		Chancellerie 	du	Premier	
ministre22,4 105,9 109,0 0,5 18,7
03.		Budget	et	Contrôle	de	la	
gestion5,0 25,2 25,8 0,3 4,1
04.		Personnel	et	
Organisation20,0 45,1 45,3 13,9 5,9
05.		Technologie 	de	l’infor -
mation et de la commu -
nication24,9 24,7 30,3 1,3 18,0
12.	Justice 120,4 1.911,1 1.898,2 0,5 132,8
13.	Intérieur 132,6 892,8 899,5 5,8 120,1
14.		Affaires	étrangères,	Commerce extérieur et Coopération au déve
-
loppement906,4 2.196,4 1.673,5 29,5 1.399,9
16.	Défense 1.587,1 2.458,5 2.580,8 20,7 1.444,2
17.		Police	fédérale 	et	Fonc -
tionnement intégré38,6 1.791,7 1.771,2 10,3 48,8
18.	Finances 2.078,0 2.503,7 2.474,8 5,8 2.101,2
19.	Régie	des	bâtiments 0,0 771,0 770,9 0,0 0,1
21.	Pensions 0,0 9.974,4 9.974,4 0,0 0,0
23.		Emploi,	Travail	et	
Concertation sociale9,7 588,0 587,5 2,8 7,3
24.	Sécurité	sociale 5,416.852,5 16.848,2 0,2 9,5
43 La	principale	 augmentation	 de	l’encours	 en	2014	se	situe	au	niveau	du	SPF	Affaires	étrangères,	 Commerce	 ex-
térieur	et	Coopération	 au	développement.	 Celle-ci	s’explique	 en	grande	partie	par	les	nouveaux	 engagements	
contractés	 en	matière	de	subsides	 aux	ONG	destinés	 à	financer	des	programmes	 intégrés	à	un	cadre	stratégique,	
par	les	contributions 	et	les	participations 	aux	banques 	de	développement 	et	aux	fonds	de	garantie 	et	par	l’affilia -
tion	à	l’Association 	internationale 	de	développement 	(voir	DOC	53	3072/009 	–	Justification 	du	budget	général	des	
dépenses	pour	l’année	budgétaire	2014	–	p.	152-155	et	p.	222-225).
44 Quatorzième	 révision	générale	 des	quotes-parts	 des	membres	 du	FMI,	adoptée	 par	la	loi	du	16		janvier	2012	(voir	
Justification	 du	budget	général	des	dépenses	 pour	l’année	budgétaire	 2013	–	18.	SPF	Finances,	 doc. parl. , 
Chambre,	DOC	53	2523/012,	p.	34-35).	 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /53
et non-  
2014
25.		Santé	publique,	 Sécu -
rité	de	la	chaîne	alimen -
taire et environnement30,7 287,1 288,7 2,5 26,6
32.		Économie,	PME,	 Classes	
moyennes et Énergie662,0 326,6 334,0 5,0 649,7
33.		Mobilité	et	 Transports 288,3 3.653,2 3.608,5 53,0 280,0
44.		Intégration	 sociale,	
lutte contre la pauvreté 
et Économie sociale207,7 1.513,1 1.500,5 2,6 217,7
46.		Politique	scientifique 280,7 558,4 587,4 11,1 240,7
51.	Dette	publique 0,0 49.037,9 49.037,9 0,0 0,0
52.	Union	européenne 0,0 3.157,9 3.157,9 0,0 0,0
Total 6.420,4 99.212,8 98.741,4 166,1 6.725,6
(*)  l’encours total au 1er	janvier	2014	diffère	de	l’encours	 total	au	31	décembre 	2013	en	raison	de	bons	de	commande	
non	reportés	 et	de	corrections.	 La	différence	 est	justifiée	dans	une	note	explicative	 jointe	au	compte	d’exécution	 du	
budget	2014.
3.1.4	 Évolution	des	dépenses	selon	la	répartition	économique
Les dépenses budgétaires peuvent être ventilées comme suit en fonction de leur classifica -
tion économique  :
Tableau 21 –  Évolution des dépenses à la charge des crédits de liquidation selon la répartition écono-
mique (en millions d’euros)
Classification économiqueLiquidé en 
2012Liquidé en 
2013Liquidé en 
2014
dépenses courantes pour biens et services 8.646,6 8.235,2 8.176,2
dont dépenses de personnel 6.714,6 6.387,6 6.313,6
Charges d’intérêt 12.961,9 12.248,9 12.046,5
dont : 
–	charges	d’intérêt	de	la	dette 	publique
–		charges	d’intérêt	comprises	dans 	les	
dépenses des départements12.857,5
104,412.195,4
53,511.992,6
53,9
Transferts de revenus à destination d’autres secteurs de l’économie8.385,7 9.181,7 8.917,2
Transferts de revenus à l’intérieur du secteur des administrations 	publiques25.965,8 27.909,1 29.353,3
Transferts en capital 2.179,1 2.337,5 2.356,0
investissements 293,4 296,5 231,8
Octroi de crédits et prises de participations 15.865,0 12.583,4 7.954,9
Amortissements	de 	la	dette	publique 34.031,2 34.265,5 29.705,6
Total 108.328,6 107.05 7,7 98.741,4
Source : Cour des comptes 54
Les dépenses courantes pour biens et services sont constituées, pour les trois quarts environ, 
des traitements et des charges sociales. La Défense, la Justice, les Finances et la Police fédé -
rale sont traditionnellement les départements qui présentent les dépenses les plus élevées en matière de personnel. Ils représentent ensemble quelque 83 % des dépenses de personnel.
Les charges d’intérêt dans les dépenses des départements proviennent presque exclusive -
ment du SPF Finances
45.
Les transferts de revenus à destination d’autres secteurs de l’économie se subdivisent en trois 
ensembles : les subventions aux entreprises (1.887,6 millions d’euros), les subventions aux particuliers (2.715,6 millions d’euros) et les transferts à l’étranger (4.314,0 millions d’euros)
46.
Dans le cadre des transferts de revenus à l’intérieur du secteur des administrations pu -
bliques47, 11.777,3 millions d’euros ont été liquidés à des organismes ou des agences qui font 
partie du pouvoir fédéral au sens strict, 14.230,5 millions d’euros au secteur de la sécurité 
sociale, 2.141,3 millions d’euros aux pouvoirs locaux et un total de 1.204,2 millions d’euros 
à l’enseignement subventionné et aux entités fédérées48.
Les transferts en capital se sont élevés à 2.356,0 millions d’euros49, les investissements à 
231,8 millions d’euros et les octrois de crédits et prises de participations à 7.954,9 millions d’euros. Si on ne tient pas compte des dépenses déplacées depuis 2011 relatives à l’amor -
tissement de la dette publique pour l’achat de titres, les octrois de crédits et les prises de participations s’élèvent à 1.182,8 millions d’euros
50.
45 Il	s’agit	plus	particulièrement	 des	intérêts	sur	cautionnements	 et	consignations	 (CDC)	et	des	intérêts	sur	les	em-
prunts	à	long	terme 	qui	sont	passés	depuis	2011	de	la	section	51	–	Dette	publique	à	la	section	18	–	Finances.	
46 Les	principales	 dépenses	 pour	les	entreprises	 sont	constituées	 par	les	subventions	 au	groupe	SNCB	et	à	bpost.	Pour	
les particuliers, il s’agit du paiement des allocations aux personnes handicapées et du revenu garanti des personnes 
âgées.	Enfin,	pour	les	transferts	 à	l’étranger,	 il	s’agit	du	financement	 de	l’Union	européenne	 et	de	la	coopération	
internationale.
47 Y	compris	les	dotations.
48 Les	principaux	 bénéficiaires	 au	sein	des	administrations	 publiques	 fédérales	 sont	le	SdPSP,	la	Régie	des	bâtiments,	
Fedasil,	les	assemblées	 législatives	 et	les	autres	organismes	 de	la	section	01	–	Dotations.	 Les	transferts	 à	la	sécurité	
sociale	sont	surtout	destinés	 à	financer	les	régimes	de	sécurité	sociale	des	travailleurs	 salariés	et	des	indépen -
dants,	ainsi	que	la	sécurité	sociale	d’outre-mer.	 Les	pouvoirs	 locaux	ont	reçu	essentiellement	 des	interventions	
pour	financer	la	police	locale	et	couvrir	les	dépenses	 des	CPAS,	et	la	Ville	de	Bruxelles,	 pour	compenser	 les	charges	
inhérentes 	à	son	statut	de	capitale.	Les	transferts 	aux	entités	fédérées	comprennent 	notamment 	les	interventions 	
aux régions dans le cadre des programmes de remise au travail, les dotations à la Communauté germanophone et à la Commission communautaire commune, la dotation de mobilité et les compensations des centimes additionnels et	de	la	mainmorte	à	la	Région	de	Bruxelles-Capitale.
49 les transferts en capital concernent essentiellement les investissements dans le réseau ferroviaire et la sécurité de celui-
ci,	le	transfert	vers	le 	fonds	RER	et	la	couverture	des	frais	opérationnels	de	la	Coopération	technique	belge	(CTB).
50 Notamment	 les	participations	 dans	la	SA	Mécanisme	 européen	 de	stabilité,	 les	différences	 de	taux	de	change	et	les	
différences	sur	les	achats,	rachats	et	ventes	de	titres	dans	la	section	Dette	publique.	 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /55
3.2	 Réalisation 	des	mesures 	d'économie 	2014
Les principales mesures d’économie concernent les dépenses en matière de sécurité sociale 
(710,3  millions d ’euros)51 et les dépenses primaires (767,4 millions d’euros). Ces chiffres 
ne tiennent pas compte des mesures d’économie décidées durant les conclaves de 2012 et 
2013 qui ont encore une incidence sur l’année budgétaire 2014. Il en va de même pour les mesures d'assainissement (essentiellement en matière de sécurité sociale) qui ont été prises lors du conclave budgétaire d'avril 2013. En principe, ces mesures d'assainissement ont déjà été mentionnées dans les rapports du comité de monitoring relatifs au budget 2014.
Dépenses primaires
Tableau 22 –  Principales économies dans les dépenses primaires (en millions d’euros)
Mesure Montant Part
réductions générales des crédits 416,0 54,2	%
Coopération au développement et diplomatie préventive 144,9 18,9	%
intégration sociale 94,0 12,2	%
meilleure gestion interdépartementale 81,3 10,6	%
intérieur 17,0 2,2	%
Autres 14,2 1,9	%
Total 767,4 100 %
Graphique 4 –  Aperçu des économies dans les dépenses primaires
51 L’exécution 	des	mesures 	en	matière	de	sécurité	sociale	est	détaillée 	dans	le	Cahier	2015	relatif	à	la	sécurité	sociale	
(disponible 	sur	www.courdescomptes.be).Meilleure g estion 
interdépartementale: 
10,6%SPF I ntérieur
2,2%SPF Affaires 
étrangères 18,9%SPP Intégration 
sociale 12,2%Autres
1,9%Suppression allocations 
familiales: 1,1%
Non -indexation : 3,6%
Dépenses informatiques : 2,6%
Economie 
supplémentaire SPF  
16,3%
Sous -utilisation SPF : 
28,7%
Sous-u tilisation O IP: 
2,0%Réduction g énérale 
des crédits : 54,2%:  56
Comme il ressort du graphique ci-avant, plus de la moitié des économies dans les dépenses 
primaires (54,2 % ou 416,0 millions d'euros) ont été réalisées par les moyens suivants 
(voir barre à droite du diagramme) :
• la non-indexation des crédits de fonctionnement et d'investissement de tous les dépar -
tements (3,6 % ou 27,5 millions d'euros) ;
• une diminution supplémentaire des crédits de fonctionnement et d’investissement 
(16,3 % ou 125 millions d'euros)52 ;
• une sous-utilisation des crédits (28,7 % pour les SPF et SPP et 2 % pour les organismes 
publics pour un total de 235,0 millions d'euros, voir ci-après) ;
• la suppression de la mesure transitoire concernant le supplément d'âge mensuel ou an -
nuel dans le secteur public (1,1 % ou 8,5 millions d'euros)53 ;
• une réduction des dépenses informatiques (2,6 % ou 20 millions d'euros)54.
Pour réaliser ces économies, les crédits alloués ont été soit directement diminués du mon -
tant correspondant, lors de la confection du budget initial ou ajusté, soit bloqués adminis -
trativement en cours d'année.
Une autre mesure importante (voir le diagramme circulaire) a consisté à réduire les crédits 
octroyés au SPF	Affaires	 étrangères,	 Commerce	 extérieur	 et	Coopération	 au	déve -
loppement  (18,9 %) pour la coopération au développement (125,0 millions d'euros), ainsi 
que pour la diplomatie préventive et la prévention des conflits (9,5  millions d'euros). Cette 
économie a été directement déduite des crédits alloués55. La contribution à la treizième 
reconstitution des ressources du Fonds africain de développement a également été réduite (10 millions d'euros). En cours d’année 2014, une partie des crédits a toutefois été inscrite de nouveau au budget du SPF Finances (6,4 millions d’euros) et utilisée quasiment dans son intégralité (6,1 millions d’euros). Concrètement, l’économie prévue de 10 millions d’euros a donc seulement été réalisée pour environ un tiers.
Le SPP Intégration sociale  a également vu une diminution supplémentaire de ses crédits 
budgétaires de 94 millions d’euros (12,2 %) par le biais de la dotation à Fedasil (34 millions 
d’euros) et aux CPAS (60 millions d’euros)
56.
La meilleure 	gestion	de	la	provision 	interdépartementale  au SPF Budget et Contrôle 
de la gestion représente une autre mesure supplémentaire à concurrence de 81,3 millions 
d'euros (10,6 %), par l’adaptation des crédits suivants :• le non-octroi d’augmentations de crédits reposant sur un fondement légal ou servant à 
financer de nouvelles initiatives pour 29 millions d’euros
57;
52 Notamment	 pour	le	SPF	Finances	 (24,5	millions	d'euros),	 la	Régie	des	bâtiments	 (24,5	millions	d'euros),	 le	SPF	P&O	
(1	million	d'euros)	et	la	Défense	(50	millions	d'euros).
53 À	la	suite	de	l'abrogation	 du	supplément	 d'âge	mensuel	 visé	à	l'article	44bis	des	lois	coordonnées	 du	
19		décembre	1939	relatives	aux	allocations	familiales	pour	travailleurs	salariés.
54 Cette	économie	 concernait	 tous	les	services	publics	fédéraux	 (SPF/SPP,	 organismes	 d'intérêt	 public	et	institutions	
de	sécurité	sociale).
55 Voir	le	point	3.3	ci-après	(sections	14	et	18)	pour	une	analyse	plus	détaillée.
56 Loi	du	2	avril	1965	relative	à	la	prise	en	charge	des	secours	accordés	 par	les	centres	publics	d’aide	sociale.	Voir	le	
point	3.3	ci-après	(section	44)	pour	une 	analyse	plus	détaillée	des	mesures	d'assainissement.
57 Il	s’agit	des	crédits	demandés	 reposant	 sur	un	fondement	 légal	(les	«	colonnes	 C	et	C’	»)	ou	servant	à	financer	de	
nouvelles	initiatives	(«	colonne	D	»),	mais	qui	ont	pu	être	reportés	jusqu’à	présent. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /57
• une diminution de 62,3 millions d’euros de la provision générale ;
• une majoration de 10 millions d'euros pour la création d'un centre belge de cybersécurité 
et l'élaboration d'une stratégie en matière de cybersécurité. Ce crédit a été réparti entre 
les différents départements en cours d'année 2014 pour 7,9 millions d'euros seulement. 
En 2014, ce montant a été utilisé à concurrence de 6,8 millions d’euros en engagements et de 4,3 millions en liquidations (voir les commentaires de la section 02 au point 3.3 de 
ce chapitre).
Au SPF Intérieur , la dotation à la SA Astrid a été réduite de 25 millions d'euros de 2013 à 2014, 
passant ainsi de 45 millions à 20 millions d’euros. Toutefois, alors qu’en 2013 seuls 2,6 mil -
lions d’euros avaient été liquidés, en 2014 la quasi-totalité des crédits a été utilisée. En vue du financement de la réforme prévue de la sécurité civile, des crédits d’un montant de 20 millions d’euros ont été inscrits au budget du SPF mais ils ont été partiellement com -
pensés par une diminution de 12,1 millions d’euros qui a impacté divers crédits au sein des programmes destinés à la sécurité civile. L’augmentation finale atteint donc près de 8 mil-
lions d'euros.
Le gouvernement a adopté en outre des mesures d'économie mineures  dans les dépenses 
primaires pour 14,0 millions d'euros (1,9 %). La mesure principale a consisté à réduire les 
crédits de liquidation du fonds Beliris (-10,0 millions d'euros) au SPF Mobilité et Transports.
Enfin, la Cour des comptes souligne l'importance de l’obligation de sous-utiliser les crédits 
à hauteur de 1.010,0 millions d’euros et des diverses circulaires relatives à la prudence bud-
gétaire et au blocage administratif des crédits.
Lors de la confection du budget initial 2014, le gouvernement a décidé de porter à 870 mil-
lions d'euros la sous-utilisation de 650 millions d'euros prévue dans le rapport de monito -
ring de juin 2013 pour les SPF et SPP. Pour les organismes d'intérêt public, la sous-utilisa -
tion a été portée de 125 à 140 millions d'euros. La majoration totale de 235 millions d'euros 
a été reprise en tant que mesure d'économie générale (voir l'analyse ci-avant).
Pour réaliser la sous-utilisation de 1.010 millions d'euros et plusieurs autres mesures d'éco -
nomie, les crédits d'engagement et de liquidation approuvés par le Parlement ont été libérés 
progressivement ou bloqués administrativement pour 400 millions d'euros
58. Le gouverne -
ment a aussi instauré un gel des recrutements à partir de septembre 201459. Enfin, le carac-
tère obligatoire et inéluctable des dépenses a fait l'objet d'une surveillance accrue à partir d'octobre 2014, et les procédures d'approbation de ces dépenses ont donc été renforcées
60.
Pour les SPF et les SPP (à l'exclusion des dépenses d'octroi de crédits), cette sous-utilisation s'est établie à 995,7 millions d'euros pour les engagements (ou 1,9 % des crédits alloués) et 
58 Circulaire	 du	17	janvier	2014	relative	au	mécanisme	 renforcé	de	prudence	 budgétaire	 pour	l'année	budgétaire	 2014,	
circulaire	 du	30	avril	2014	relative	à	la	prudence	 budgétaire	 pendant	la	période	des	affaires	prudentes	 et	courantes	
et	circulaires	 des	3	avril	et	5	décembre 	2014	libérant	respectivement	 les	deuxième	 et	troisième	 tranches	 du	pro-
gramme	d'investissement.
59 Circulaire du 10 septembre 2014 contenant des dispositions transitoires de restrictions aux circulaires du 
17 janvier 2014 relative au mécanisme renforcé de prudence budgétaire pour l’année budgétaire 2014 et du 
30	avril	2014	relative	à	la	prudence	budgétaire	pendant	la	période	des	affaires	prudentes	et	courantes.
60 Circulaire	du	23	octobre	2014	relative	à	la	prudence	budgétaire	jusqu'à	la	fin	de	l'année	2014.	 58
à 904,2 millions d'euros pour les liquidations (ou 1,8 % des crédits alloués), ce qui dépasse 
légèrement la sous-utilisation estimée de 870 millions d'euros61. Pour les organismes d'in -
térêt public, la sous-utilisation atteint 261,8 millions d'euros, ce qui est largement supérieur 
à la sous-utilisation imposée de 140 millions d'euros.
L’incidence des blocages administratifs des crédits et du renforcement de la discipline et de 
la prudence budgétaire est examinée au point suivant.
3.3	 Commentaires 	de	sections 	du	budget	général	des	dépenses
Ce point examine l’utilisation des principaux moyens inscrits au budget général des dé -
penses. Pour chaque section examinée, il donne un aperçu des crédits accordés et utilisés 
en 2014, avec leur degré de réalisation sur trois ans selon la nature économique des dépenses (personnel, fonctionnement et investissement, transferts et octroi de crédits).
L’examen ne concerne que les dépenses des départements qui appellent des commentaires 
particuliers, que ce soit au niveau des catégories de dépenses ou des programmes.
Conformément au SEC, les dépenses de personnel intègrent certaines dépenses qui ne 
relèvent pas au sens strict de la catégorie des traitements et rémunérations. C’est le cas des primes syndicales (Chancellerie du Premier ministre), de certaines prestations sociales (Sécurité sociale) et des moyens octroyés aux services sociaux de différents SPF.
Section	02	–	SPF	Chancellerie	du	Premier	ministreLes crédits de liquidation du SPF Chancellerie du Premier ministre s’élèvent à 121,3 mil-
lions d’euros en 2014. Ils ont été utilisés à concurrence de 109,o millions d’euros ou 89,9 %, 
contre 95,8 % en 2013 (voir tableau ci-après).
Tableau 23 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2014 accordés (en millions d’euros)
 Engagements Liquidations
budget initial 117,6 119,0
budgets ajustés 0,9 0,9
Transferts Ar 2,8 1,4
Relèvements	de	plafond 0 0
Total du budget 121,3 121,3
Crédits utilisés 106,0 109,0
La hausse de 5,2 % (+ 5,4 millions d’euros) des dépenses du SPF Chancellerie par rapport 
à 2013 (voir tableau ci-après) est la conséquence de l’augmentation des dépenses de fonc-
tionnement et d’investissement et des transferts de revenus et de capital. Les dépenses 
61 Les	départements	 ayant	réalisé	les	plus	fortes	sous-utilisations	 sont	le	SPF	Affaires	étrangères	 (162,9	millions	
d'euros	ou	8,9	%	des	crédits	alloués),	 le	SPF	Finances	 (139,6	millions	d'euros	ou	5,4	%	des	crédits	alloués),	 le	SPF	
Intégration	 sociale	(115,6	millions	d'euros	ou	7,2	%	des	crédits	alloués),	le	SPF	Mobilité	et	Transports	 (68,2	millions	
d'euros	ou	1,9	%	des	crédits	alloués)	et	le	SPF	Justice	(61,4	millions	d'euros	ou	3,1	%	des	crédits	alloués). COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /59
de personnel baissent légèrement (-0,7 million d’euros), surtout en raison des économies 
imposées et du gel des recrutements.
Tableau 24 –  Dépenses 2012-2014 par catégorie en fonction des codes SEC (en millions d’euros et en 
pourcentages)
Catégories de dépenses2012 2013 2014
Montant  % Montant  % Montant  %
Personnel 35,034,1	%34,633,4	% 33,931,1	%
Fonctionnement et  
investissement12,612,3	% 14,514,0	% 16,515,1	%
Transferts de revenus et de 
capital55,053,6	% 54,552,6	% 58,653,8	%
Autres	(<	5	%) 0,00,0	% 0,00,0	% 0,00,0	%
Total 102,6 100,0 % 103,6 100,0 % 109,0 100,0 %
Dépenses de fonctionnement et d’investissement
Cette augmentation des dépenses de fonctionnement et d’investissement est due aux dé -
penses supplémentaires dans le cadre de la commémoration de la Première guerre mon -
diale en Belgique et au financement des frais d’étude relatifs à la construction prévue des nouveaux quartiers généraux du Shape et de l’Agence de communication et d’information de l’Otan (NCIA).
Transferts de revenus et de capital
Le transfert de crédits du SPP Développement durable au SPF Chancellerie explique l’aug -
mentation des transferts de revenus et de capital. Ces derniers constituent le principal poste de dépenses du SPF Chancellerie et concernent principalement les dotations au Théâtre royal de la monnaie, à l’Orchestre national de Belgique et au Palais des beaux-arts pour un total de 54,8 millions d’euros.
L’Institut fédéral pour le développement durable (IFDD) a été créé en 2014 au sein du 
SPF Chancellerie après la disparition du SPP Développement durable (SPF Santé publique)
62. 
Les crédits pour l’IFDD sont surtout utilisés pour les dotations63, principalement de fonc -
tionnement et de subvention d’intérêts, que l’État octroie en vertu du contrat de gestion64 
au Fonds de réduction du coût global de l’énergie (FRCE)65. Étant donné que le FRCE a été 
dissous le 1er janvier 2015 à la suite de la sixième réforme de l’État66, seuls 52,5 % (3,2 mil -
lions d’euros) des crédits de liquidation alloués (6,1 millions d’euros) ont été utilisés.
62 Arrêté	royal	du	21	février	2014	portant	création	 de	l'Institut	 fédéral	pour	le	Développement	 durable	auprès	du	
Service	public	fédéral	Chancellerie	du	Premier	ministre.
63 Programme 	02.33.	Parmi	les	crédits	de	liquidation 	alloués	en	2014	à	l’IFDD	(8,6	millions	d’euros), 	77,9	%	(6,8	mil -
lions	d’euros)	étaient	réservés	à	l’octroi	de	dotations	dans	le	cadre	du	développement	durable.	
64 Arrêté	royal	du	6	juillet	2009	fixant	le	contrat	de	gestion	du	«	Fonds	de	réduction	du	coût	global	de	l'énergie	».
65 Société	anonyme	 de	droit	public,	créée	par	la	loi-programme	 du	27	décembre	 2005	(titre	III,	chapitre	VIII).	Le	fonds	
octroie	des	prêts	avantageux 	aux	particuliers 	en	vue	de	réaliser	des	investissements 	en	matière	d’économie 	d’éner -
gie	dans	les	habitations	privées.
66 Article	20	de	la	loi	du	6	janvier	2014	relative	à	la	Sixième	réforme	de	l'État	concernant	 les	matières	 visées	à	l'article	
78	de	la	Constitution. 60
Cybersécurité
À la suite de plusieurs attaques de systèmes et réseaux informatiques des autorités fédé -
rales, le gouvernement a approuvé en décembre 2012 les lignes de force de la stratégie de cybersécurité
67 en vertu de laquelle un organe central devait assurer la cybersécurité de ma -
nière centralisée et intégrée. Le gouvernement a décidé de dégager les moyens nécessaires et l’expertise suffisante pour pouvoir reprendre les tâches et responsabilités en matière de cybersécurité dans les différents services publics. La coordination de la mise en œuvre de la stratégie de cybersécurité a été confiée au Premier ministre. Le développement d’un centre de cybersécurité relèverait du SPF Chancellerie.
Un montant de 10 millions d'euros a été réservé au crédit provisionnel inscrit au programme 
03.41.1 du budget général des dépenses 2014
68 en vue de la mise en œuvre de la stratégie de 
cybersécurité.
Le 13 mai 2014, le conseil des ministres s’est mis d’accord sur la répartition de ces moyens. 
À la suite de cette décision, 7,9 millions d’euros ont été prélevés sur les crédits provision -
nels interdépartementaux et ajoutés aux crédits de divers services publics fédéraux actifs 
en matière de cybersécurité (voir le tableau ci-après)69. Le solde de crédits de cybersécurité 
(2,1 millions d’euros) aurait dû revenir après évaluation au SPF Affaires étrangères dont le 
réseau informatique avait  été piraté en mai 2014. Par la suite, aucune décision n’a toutefois été prise concernant l’affectation définitive de ce solde.
Dans sa note de politique générale, le Premier ministre avait annoncé que le Centre pour la cy -
bersécurité Belgique (CCB) serait créé en 2014 au sein du SPF Chancellerie
70. Étant donné que le 
démarrage du CCB a été reporté à 2015, les crédits de personnel (0,1 million d’euros), de fonction -
nement et d’investissement (0,4 million d’euros) prévus à cet effet n’ont pas été utilisés en 201471.
L’intention était également de renforcer le Service général du renseignement et de la sécurité 
des forces armées de huit équivalents temps plein et la Federal Computer Crime Unit de la Police fédérale de cinq équivalents temps plein, au cours des quatre derniers mois de 2014, à l’aide d’une partie des crédits de cybersécurité. En raison de l’arrêt des recrutements annon -
cé en septembre 2014 par le gouvernement, très peu de recrutements ont été réalisés, de sorte que les crédits destinés à cet effet (0,3  million d’euros) n’ont presque pas été utilisés en  2014.
Des crédits de fonctionnement et d’investissement supplémentaires ont également été al -
loués au SPF Justice, à la Défense et à la Police fédérale à hauteur de 4,9 millions d’euros. De ces crédits alloués, 4,6 millions d’euros ont été engagés en 2014 et 2,1 millions ont été liqui -
dés
72. L’essentiel des dépenses de fonctionnement et d’investissement engagées en 2014 est 
donc à la charge de l’année budgétaire 2015.
67 Conseil	des	ministres	du	21	décembre	2012.
68 Allocation	de	base	03.41.10.01.00.01.
69 Arrêté	royal	du	10	juin	2014	portant	répartition	 partielle,	 pour	ce	qui	concerne	 des	dédommagements	 et	des	frais	
de justice, du crédit provisionnel inscrit au programme 03-41-1 du budget général des dépenses pour l’année bud -
gétaire	2014	et	destiné	à	couvrir	des	dépenses	 de	toute	nature	découlant	 de	la	réforme	des	carrières,	 du	finan -
cement	de	la	contribution	 belge	dans	le	nouveau	 siège	de	l’Otan,	de	l’exécution	 du	plan	concernant	 les	premiers	
emplois	dans	les	SPF	et	le	Birb,	de	l’indice	des	prix	à	la	consommation,	et	autres	divers.
70 Doc. parl.,	Chambre,	DOC	53	3096/009,	p.	3.
71 Arrêté	royal	du	10	octobre	2014	portant	création	du	Centre	pour	la	cybersécurité	Belgique.
72 Il	s’agit	en	ordre	principal	 de	matériel	 de	détection	 et	de	protection	 (tel	que	des	appareils	 téléphoniques,	 du	maté -
riel	de	cryptographie	et	de	l’équipement	de	réseau). COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /61
Une dotation complémentaire de 2,2 millions d’euros a été accordée au service de l’État à 
gestion séparée Belnet (SPP Politique scientifique) en guise de soutien au fonctionnement de la Computer Emergency Response Team (CERT). Les moyens supplémentaires étaient des -
tinés au recrutement de six spécialistes de l’informatique et au soutien par quatre consul -
tants. Fin 2014, la part non utilisée de cette dotation (1,8 million d’euros) a été reportée à l’année budgétaire suivante
73. Outre le fait que le service a été confronté à l’arrêt des recru -
tements, un coût de la consultance inférieur à l’estimation explique également l’utilisation mesurée des moyens accordés en 2014.
Tableau 25 –  Répartition du crédit provisionnel pour la mise en œuvre de la stratégie de cybersécurité 
(conseil des ministres du 13 mai 2014 - en millions d’euros) 
Description SPF /SPPRépartition  
du crédit  
provisionnelUtilisation des crédits  
par les SPF / SPP
Engagement Liquidation
Personnel
Centre pour la cybersécurité 
BelgiquesPF Chancellerie 0,1 0 0
service général du renseigne -
ment et de la sécuritédéfense 0,2 0 0
Federal Computer Crime Unit Police fédérale 0,1 0(1)0(1)
Total pour le personnel 0,4(2)0 0
Fonctionnement et investissement
Centre pour la cybersécurité BelgiquesPF Chancellerie 0,4 0 0
sûreté de l’État SPF	Justice 1,8 1,5 1,5
service général du renseigne
-
ment et de la sécuritédéfense 2,6 2,6 0,6
Federal Computer Crime Unit Police fédérale 0,5 0,5 0
Total pour le fonctionnement et l’investissement5,3 4,6 2,1
Computer Emergency Response TeamSPP	Politique 	
scientifique/	belnet2,2 2,2 2,2
Total des transferts de revenus et de capital 2,2 2,2 2,2
Total général 7,9 6,8 4,3
(1)		Un	montant	 de	16.542,91	 euros	a	été	engagé	en	2014	pour	le	recrutement	 de	deux	membres	 du	personnel	 par	la	
Federal Computer Crime Unit .
(2)		En	outre,	33.000	euros	ont	été	alloués	au	SPF	Économie	 pour	l’extension	 du	cadre	de	personnel	 de	la	Direction	 géné -
rale	de	la	réglementation	 économique.	 Le	crédit	n’a	pas	été	utilisé.	Vu	sa	faible	importance,	 cette	dépense	 n’est	pas	
mentionnée	dans	le	tableau.
73 Ce transfert de crédits est repris dans l’article 42 de l’arrêté royal du 1er	février	2000	fixant	les	règles	organiques	
de	la	gestion	financière	 et	matérielle	 du	Réseau	télématique	 belge	de	la	recherche	 en	tant	que	service	de	l'État	à	
gestion	séparée. 62
Section	12	–	Justice
Tableau 26 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2014 accordés (en millions d’euros)
budget initial 1.924,6 1.924,5
budget ajusté 0,7 0,7
Crédits provisionnels répartis 33,7 34,0
Crédits variables (adaptation des plafonds) 3,0 0,4
Total du budget 1.962,0 1.959,6
Crédits utilisés 1.911,2 1.898,2
Le taux d’utilisation des crédits de liquidation s’est élevé en 2014 à 96,9 % (97,4 % en 2013).
Tableau 27 –  Dépenses 2012-2014 par catégorie en fonction des codes SEC (en millions d’euros et en 
Catégories de 
dépenses2012 2013 2014
Personnel 1.336,1 72,1	% 1.366,7 73,0	%1.379,0 72,6	%
Fonctionnement et 
investissement392,7 21,2	% 382,6 20,4	% 390,7 20,6	%
Transferts de reve -
nus et de capital125,0 6,7	% 123,1 6,6	% 128,4 6,8	%
Octroi de crédits 0,1 0,1 0,1
Total 1.853,9 100,0 % 1.872,5 100,0 % 1.898,2 100,0 %
Dépenses de personnel
En 2014, les dépenses de personnel ont augmenté de 12,3 millions d’euros par rapport 
à 2013 malgré les mesures d’économie (-27,5 millions d’euros) et le blocage lié à la non- 
indexation (-11,4 millions d’euros).
L’augmentation concerne surtout les rémunérations du personnel statutaire des établis -
sements pénitentiaires (+26,1 millions) ainsi que celles des magistrats (+2,55 millions). Les 
baisses les plus significatives concernent les rémunérations du personnel non statutaire 
des établissements pénitentiaires (-7 millions) et celles des stagiaires de l’ordre judiciaire 
(-12,3  millions).
Les crédits disponibles en 2014 pour les dépenses de personnel étaient supérieurs de 1,6 % à ceux de 2013
74 . Lors de la confection du budget, certains avaient déjà été augmentés pour 
74 2013	:	1.389	millions	d’euros	et	2014	:	1.412	millions	d’euros. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /63
un total de 6,2 millions d’euros75. En cours d’année, les augmentations de crédits se sont 
élevées à 16,6 millions d’euros à la suite du contrôle budgétaire d’avril 201476 et de la répar -
tition des crédits provisionnels77.
La Cour des comptes vérifie qu’aucun dépassement n’a lieu sur les crédits ouverts au sein du 
budget général des dépenses de l’État fédéral78. Dans le cadre de cet examen, elle a constaté 
que 21 dépassements sur des allocations de base et deux dépassements sur les crédits par programme subsistaient à la fin de l’exercice 2014 au sein de la section 12. Ces dépasse -
ments, qui concernent tous des crédits de personnel, ont subsisté malgré une redistribu -
tion massive de crédits le 28 janvier 2015. Les crédits de personnel non utilisés au sein de cette section (72,5 millions d’euros en engagement et 73,1 millions d’euros en liquidation) restaient toutefois suffisants pour couvrir les dépassements, qui s’élèvent respectivement à -40,5 millions en engagement et à -40 millions en liquidation, dont 22,9 millions relatifs aux 
rémunérations du personnel statutaire des établissements pénitentiaires, 6,9 millions aux 
rémunérations des magistrats et 2,2 millions aux rémunérations du personnel statutaire des services centraux.
L’augmentation de ces dépenses en 2014 par rapport à 2013  s’explique notamment par 
des mesures, prises lors de la confection du budget initial et lors du contrôle budgétaire d’avril 2014, pour augmenter certains crédits, même si, par ailleurs, les mesures d’écono -
mie ont réduit globalement les crédits disponibles.
Les établissements pénitentiaires se sont ainsi vu octroyer 5,3 millions d’euros
79 de crédits 
(dont 2,6 millions pour le programme relatif aux expertises médicales, psychosociales et 
aux soins de santé des détenus et internés), auxquels s’ajoutent 536.000 euros pour le corps 
de sécurité80. Les crédits nécessaires au fonctionnement de l’arrondissement judiciaire de 
Bruxelles-Hal-Vilvorde ont été augmentés globalement de 677.000 euros81.
Toutefois, les crédits alloués restent insuffisants : l’arriéré pour 2014 est évalué à 57,8 mil-
lions d’euros au 4 février 2015.L’ajustement du budget 2015 a accru les crédits de fonctionnement de 101,1 millions d’euros 
afin d’apurer les arriérés des années 2011 à 2014 qui concernent au principal des frais de 
75 Conseil	des	ministres 	du	10	octobre	2013,	Notifications 	relatives	à	la	confection 	du	budget	2014,	p.	13-14.	Établisse -
ments	pénitentiaires	 :	+2,2	millions	(pour	l’ouverture	 des	nouvelles	 prisons)	et	+	128.000	pour	le	personnel	 du	corps	
de	sécurité. 	Ordre	judiciaire 	:	+3,7	millions	dans	le	cadre	de	la	réforme	de	l’arrondissement 	judiciaire 	de	Bruxelles-
Hal-Vilvorde. 	
76 Conseil	des	ministres	 du	4	avril	2014,	Notifications	 relatives	 au	contrôle	budgétaire	 2014,	p.	4-5.	Établissements	
pénitentiaires	 :	+341.200	 et	levée	du	blocage	de	2	%	pour	580.000	 euros	(pour	le	corps	de	sécurité).	 Ordre	judi -
ciaire	:	+3,5	millions	dans	le	cadre	de	la	réforme	de	l’arrondissement	judiciaire	de	Bruxelles-Hal-Vilvorde.
77 Provision	 :	établissements	 pénitentiaires	 :	+2,4	millions	pour	le	personnel	 statutaire.	 Ordre	judiciaire	 :	+3,2	millions	
pour	le	personnel	statutaire.	
78 Conformément à l’article 61 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État 
fédéral.
79 Conseil	des	ministres	du	10	octobre	2013,	Notifications	relatives	à	la	confection	du	budget	2014,	p.	13.
80 Idem.
81 Conseil	des	ministres	 du	10	octobre	2013,	Notifications	 relatives	 à	la	confection	 du	budget	2014,	p.	14	;	Conseil	des	
ministres	du	4	avril	2014,	Notifications	relatives	au	contrôle	budgétaire	2014,	p.	4. 64
justice en matière criminelle, correctionnelle et de police82, des frais médicaux aux détenus 
et aux internés83, des achats de biens non durables et de services de l’ordre judiciaire84 et des 
dépenses informatiques de sept divisions organiques du SPF85.
Le 2 juin 2015, les SPF Justice et Budget et Contrôle de la gestion ont réévalué ces arriérés 
à hauteur de 145,78 millions d’euros86. Les hausses les plus significatives concernent les 
mêmes postes que ceux qui précèdent, à savoir : les frais de justice (+25,84 millions), le fonc-
tionnement général de l’ordre judiciaire (+3,94 millions), les frais médicaux des détenus et 
internés (+3,14 millions) et les dépenses informatiques (+3,11 millions). Outre ces arriérés, 
des factures pour un montant supplémentaire de 5,58 millions ont été enregistrées dans 
la base de données comptable du SPF, sans lien actuel avec une allocation de base. Pour rappel, l’arriéré de paiement ne pouvant être établi à partir de SAP/Fedcom, le SPF Justice établit des estimations mises à jour régulièrement dans sa propre base de données.
Transferts
Les transferts les plus significatifs concernent l’aide juridique de deuxième ligne qui per -
met de bénéficier sous conditions de l’aide d’un avocat lors de démarches et procédures judiciaires ou pas. Ils concernent également les prestations dans le cadre de l’arrêt Salduz qui consacre le droit pour tout citoyen d’être assisté d’un avocat dès qu’il est privé de liber -
tés. Ils ont été liquidés à hauteur de 84,3 millions d’euros (83,4 millions en 2013) malgré 
des crédits initiaux en nette baisse (76,9 millions d’euros) grâce à l’octroi non récurrent de 7,4 millions d’euros
87 décidé par le conseil des ministres qui a toutefois rappelé le prin -
cipe de l’enveloppe fermée.
Le ministre de la Justice envisage par ailleurs une réforme approfondie de l’aide juridique 
de deuxième ligne88.
Crédits provisionnelsLe budget du SPF Justice a bénéficié de 33,7 millions d’euros en crédits d’engagement et 
de 34 millions d’euros en crédits de liquidation provenant du crédit provisionnel inscrit au programme 03-41-1 du budget au profit notamment de l’aide juridique (7,4 millions, voir ci-
avant), des rémunérations du personnel statutaire et définitif des établissements péniten -
tiaires (2,4 millions), des cours et tribunaux (4,9 millions) et de la magistrature (1,9 million) 
ainsi que pour les indemnités diverses à des tiers découlant de l’engagement de la respon -
sabilité de l’État (2,2 millions), pour des investissements de la Sûreté de l’État dans le cadre de la cybersécurité (1,8 million), pour la redevance au nouveau centre de psychiatrie légale de Gand (1,3 million) et dix millions pour les quinze projets Optifed retenus par le conseil des ministres
89.
82 Allocation	de	base	12.56.03.12.11.40	:	+36	millions	d’euros.
83 Allocation	de	base	12.51.32.12.11.31	:	+39,1	millions	d’euros.
84 Allocation	de	base	12.56.02.12.11.01	:	+11,5	millions	d’euros.
85 Divisions	organiques	21,	40,	51,	52,	53,	55	&	56	:	+10,5	millions	d’euros.
86 Ils	avaient	été	estimés	à	182,9	millions	d’euros	au	31	décembre 	2014.	Voir	doc. parl. , Chambre, 24 novembre 2014, 
DOC	54	0495/002, 	Commentaires 	et	observations 	de	la	Cour	sur	les	projets	de	budget	de	l’État	pour	l’année	bud -
gétaire	2015,	p.	111.
87 Conseil	des	ministres	du	4	avril	2014,	Notifications	relatives	au	contrôle	budgétaire	2014,	p.	4.
88 Plan	Justice,	18	mars	2015,	points	82	et	suivants,	p.	35-36.
89 Arrêté	royal	du	29	juin	2014	portant	répartition	 partielle	pour	ce	qui	concerne	 Optifed	du	crédit	provisionnel	 inscrit	
au	programme	03-41-1	du	budget	général	des	dépenses. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /65
Les crédits Optifed sont utilisés de manière récurrente pour continuer à financer des pro -
jets existants qui entraînent des frais de personnel et de fonctionnement importants90. Ain -
si, des crédits ont été octroyés pour organiser le service d’appui dans le cadre de la gestion 
autonome de l’ordre judiciaire (1,54 million) et pour engager du personnel supplémentaire et nommer du personnel occupant un grade par intérim à la Sûreté de l’État (1,63 million). 
Le financement à partir de la provision est temporaire et, en cas de suppression éventuelle d’Optifed, ces dépenses structurelles devraient être imputées sur les crédits budgétaires du SPF Justice.
Réforme de l’organisation judiciaire
Issue de la loi du 1
er décembre 2013 portant réforme des arrondissements judiciaires et modi -
fiant le code judiciaire en vue de renforcer la mobilité des membres de l’ordre judiciaire91, la 
réforme de l’ordre judiciaire s’est poursuivie par l’introduction d’une gestion autonome en vigueur depuis le 1
er avril 2014, sauf pour les dispositions relatives aux plans et contrats de 
gestion ainsi qu’à la gestion financière92.
La mise en œuvre de cette réforme a été définie par le ministre dans sa note de politique générale
93 et traduite dans le plan Justice du 18 mars 2015 en termes de lignes directrices qui 
doivent encore faire l’objet de mesures effectives. Par ailleurs, le cadre législatif doit encore être complété par des textes qui dépendront des choix opérés par le ministre en concertation avec les collèges. Cette réforme n’a donc pas eu d’incidence significative sur le budget 2014.
Section	13	–	SPF	Intérieur
Tableau 28 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2014 accordés (en millions d’euros)
budget initial 924,6 919,9
budget ajusté 3,5 3,5
Crédits provisionnels répartis 7,7 8,1
Crédits variables (adaptation des plafonds) 0,2 9,5
Total du budget 936,0 941,0
Crédits utilisés 892,9 899,5
Le taux d’utilisation des crédits de liquidation pour 2014 s’est élevé à 95,6 % (90,5 % en 2013).
90 les crédits Optifed couvrent pour 67 % des dépenses de personnel, pour 26 % des dépenses de fonctionnement et 
pour	un	peu	plus	de	5	%	des	dépenses	d’investissement.
91 Moniteur belge  du 10 décembre 2013, entrée en vigueur le 1er	avril	2014.
92 Loi	du	18	février	2014	relative	à	l’introduction	d’une	gestion	autonome	pour	l’organisation	judiciaire.
93 Doc. parl. ,	Chambre,	28	novembre	2014,	DOC	54	0588/029,	Note	de	politique	générale	Justice,	p.	4. 66
Tableau 29 –  Dépenses 2012-2014 par catégorie en fonction des codes SEC (en millions d’euros et en 
Personnel 270,0 35,3	% 281,0 34,5	% 283,0 31,5	%
investissement96,0 12,5	% 78,8 9,7	% 82,2 9,1	%
Transferts de revenus et de capital399,8 52,2	% 453,9 55,8	% 534,2 59,4	%
intérêts 0,0 0,04 0,01
Octroi de crédit 0,1 0,02 0,04
Total 765,9 100,0 % 813,8 100,0 % 899,5 100,0 %
Si la part relative des dépenses de personnel de l’ensemble des dépenses du SPF a légère -
ment diminué en 2014, leur montant nominal a augmenté depuis 2012, passant de 270 à 
283 millions d’euros. En 2014, les crédits de personnel ont été utilisés à hauteur de 94,6 % 
(montant du crédit octroyé : 299,2 millions d’euros).
Les dépenses de personnel de l’Office des étrangers représentent à elles seules près de 30 % 
des dépenses de personnel du SPF (soit 83 millions d’euros). Les autres dépenses impor -
tantes en matière de personnel sont celles du Conseil d’État (36,9 millions d’euros), des call 
takers  (centres d’appel d’urgence) (32 millions d’euros), de la sécurité civile (29,6 millions 
d’euros) et du Commissariat général aux réfugiés et aux apatrides (24,2 millions d’euros).Lors de la confection du budget 2014, le conseil des ministres
94 avait décidé d’octroyer 
1,2 million d’euros à l’Office des étrangers pour engager du personnel statutaire supplé -
mentaire (33 équivalents temps plein – ETP) afin d’assurer l’ouverture d’une aile spécifique 
dans le centre fermé de Vottem et 1,503 million d’euros pour engager du personnel contrac-
tuel (30 ETP) pour suivre et traiter de façon adéquate les dossiers de litiges. Ces crédits ont par ailleurs augmenté en cours d’année budgétaire suite à des redistributions entre alloca -
tions de base. Leur taux d’utilisation est de 95,4 %.
Concernant les crédits octroyés au fonds des entreprises de gardiennage, des entreprises de 
sécurité et des services internes de gardiennage
95, le conseil des ministres du 12 juillet 201396 
avait par ailleurs prévu de porter le crédit destiné à rémunérer le personnel de contrôle à 1,250 million d’euros en engagement et en liquidation
97. Une augmentation des recettes 
affectées à ce fonds était en outre prévue dès  2013 suite à l ’arrêté royal du 27  décembre  201298. 
Elle devait être suivie en 2014 d’une augmentation supplémentaire des recettes de 
94 Conseil	des	ministres	du	10	octobre	2013,	Notifications	relatives	à	la	confection	du	budget	2014,	p.	18	et	20.
95 Programme	13.56.1	–	Police	administrative	générale	–	Formation,	prévention	et	équipement.
96 Conseil	des	ministres	du	12	juillet	2013,	Notifications	relatives	au	contrôle	budgétaire	2013,	p.	30-31.
97 Sur	l’allocation	de	base	13.56.10.11.00.20.
98 Arrêté	royal	fixant	les	redevances	 à	percevoir	 visées	à	l'article	20	de	la	loi	du	10	avril	1990	réglementant	 la	sécurité	
privée	et	particulière. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /67
3,5 millions d’euros, fruit des effets retour de l’engagement des contrôleurs supplémen -
taires en matière de sanctions administratives. Le taux d’utilisation de ce crédit s’est révélé 
inférieur à 30 %. Sur les 25 contrôleurs qu’il était initialement prévu de recruter, seuls onze 
étaient en service au 1er juillet 2014. Les recettes affectées au fonds n’ont du reste augmenté 
que de 1,79 million d’euros entre 2013 et 2014. La Cour constate que des moyens suffisants 
existaient au sein de ce fonds budgétaire, dont le solde reste élevé et est en croissance de -
puis plusieurs années99. Notamment entre les 1er janvier 2013 et 2015, le solde a augmenté de 
4,6 millions d’euros en engagement et de 4,7 millions d’euros en liquidation, passant ainsi 
respectivement de 11,5 à 16,1 millions d’euros et de 12,3 à 17 millions d’euros.
Après avoir nettement diminué tant en montant absolu qu’en pourcentage du budget glo -
bal en 2013, les dépenses de fonctionnement et d’investissement ont légèrement augmenté en 2014 en valeur absolue tout en diminuant en part relative du budget total.
Les crédits de fonctionnement ont notamment été augmentés de 2,4 millions d’euros en 
cours d’année par transfert au départ de la provision interdépartementale pour, notam -
ment, les centres de crise et l’Office des étrangers.
Le conseil des ministres du 30 novembre 2012
100 avait décidé que les charges locatives du 
WTC II pour le service ICT, de 0,4 million d’euros en 2013, seraient compensées au sein 
des crédits du SPF Intérieur. Les crédits disponibles n’ont pu être redistribués que fin  2013, 
lorsqu’une marge disponible est apparue. Les dépenses 2013  ont été dès lors imputées sur 
le budget 2014101.
Comme aucun crédit supplémentaire n’a été accordé lors de la confection du budget 
2014 suite à la mise à la charge de ce budget des charges relatives à 2013, les charges locatives 
2014 n’ont pas pu être mises à la charge du budget 2014.
Le programme 13.55.3 – Visa Information System102 présente un taux de réalisation inférieur 
à 50 % parce qu’un grand nombre de dossiers ont fait l’objet d’un engagement tardif suite 
au principe de prudence budgétaire instauré en 2014 qui ne permettait de libérer les crédits 
que par tranches mensuelles.
Ces dépenses sont en augmentation constante depuis 2012, tant en part absolue que rela -
tive. Les crédits inscrits au budget initial ont par ailleurs augmenté de plus de trois millions d’euros au départ de la provision interdépartementale. L’ensemble des crédits de liquida -
tion a été utilisé à près de 99 %. La Cour a plus particulièrement examiné certains transferts exécutés en 2014 :
99 Voir Cour des comptes, 163e	Cahier,	Section	13	–	Intérieur	–	Fonds	des	entreprises 	de	gardiennage, 	des	entreprises 	
de	sécurité	et	des	services	internes	de	gardiennage,	p.	228-230.
100  Conseil	des	ministres	du	30	novembre	2012,	Notifications	relatives	à	la	confection	du	budget	2013,	p.	29.
101 Allocation	de	base	40.02.12.11.01.
102  Allocations	de	base	55.32.12.11.04	et	55.32.74.22.04 68
• Dotation aux zones de secours à la suite de la réforme de la sécurité civile
La réforme de la sécurité civile a pour but d’améliorer son fonctionnement et de ren -
forcer la sécurité des citoyens, notamment en regroupant les services d’incendie en 34 zones de secours, en mutualisant leurs moyens et en rationalisant leurs dépenses. En 2013, 34 prézones ont été définies. La loi du 15 mai 2007 relative à la sécurité civile 
a été modifiée et des arrêtés royaux d’exécution ont été pris fin 2013. Les modifications 
majeures permettent aux prézones de devenir des zones de secours à part entière et de recruter du personnel à partir du 1
er janvier 2014. Les zones de secours pourront conclure 
des contrats de partenariat, notamment avec d’autres zones de secours. Conformément au plan de financement approuvé en mars 2014 pour la poursuite de la réforme de la 
sécurité civile, près de 20 millions d’euros de crédits ont été inscrits au budget 2014 de 
la sécurité civile
103, tant en engagement qu’en liquidation. Ces montants ont été utili -
sés dans leur intégralité dans l’année. Selon le plan, ces montants doivent également être augmentés de façon conséquente, soit de 65 millions d’euros en 2015 à 102 millions 
d’euros en 2018. Lors de la confection du budget 2014, cette augmentation a toutefois été compensée en partie au sein de la sécurité civile pour 12,1 millions d’euros. Cette com -
pensation a avant tout porté sur des subventions concernant l’acquisition de matériel et d’équipement pour les services d’incendie
104 ainsi que sur des crédits d’investissement 
et de fonctionnement.
• Financement des communes et des institutions bruxelloises
• Dotation concernant la mobilité au profit de la Région de Bruxelles-Capitale
Cette dotation, inscrite dans la loi de financement105, est versée à la Région de 
Bruxelles-Capitale depuis l’année budgétaire 2012 pour favoriser la politique de mo -
bilité. Elle s’élève à 105 millions en 2014 contre 75 millions en 2013106.
• MainmorteSuite à la sixième réforme de l’État
107, la compensation entière de l’immunisation 
de précompte immobilier de certains immeubles, c'est-à-dire la mainmorte, a été prise en compte au sein du budget du SPF Intérieur en 2014 pour 101,4 millions d’eu -
ros
108. Concernant la Région de Bruxelles-Capitale, cette compensation couvre aussi 
103 Allocation	 de	base	54.80.43.22.02	 –	Allocations	 aux	zones	de	secours	pour	financer	la	réforme,	 acquérir	du	maté -
riel	spécial	et	de	l’équipement	concernant	le	fonctionnement	et	assurer	le	recrutement	des	pompiers.
104  Notifications	 du	conseil	des	ministres	 du	10	octobre	2013,	p.	17-18.	Il	s’agit	notamment	 de	la	subvention	 inscrite	
à	l’allocation 	de	base	54.20.63.21.07 	–	Subvention 	à	la	Région	de	Bruxelles-Capitale, 	aux	intercommunales 	et	aux	
communes	 pour	l’acquisition	 de	matériel	 spécial	concernant	 le	fonctionnement	 des	services	incendies	 et	l’alloca -
tion	de	base	54.20.63.21.08	 –	Crédit	d’investissement	 pour	l’acquisition,	 pour	le	compte	de	la	Région	de	Bruxelles-
Capitale, 	des	intercommunales 	et	des	communes 	de	matériel 	et	d’équipement 	concernant 	le	fonctionnement 	des	
services	incendies.
105 Article	64bis	de	la	loi	spéciale	du	16	janvier	1989	relative	au	financement	 des	communautés	 et	des	régions,	telle	que	
modifiée	par	l’article 	3	de	la	loi	spéciale	du	19	juillet	2012	portant	un	juste	financement	des	institutions	bruxelloises.
106  En	vertu	de	l’article	3	de	la	loi	spéciale	du	19	juillet	2012.
107 Article	63	de	la	loi	spéciale	du	16	janvier	1989	relative	au	financement	 des	communautés	 et	des	régions,	telle	que	
modifiée	par	l’article 	2	de	la	loi	spéciale 	du	19	juillet	2012	portant	un	juste 	financement	des	institutions	bruxelloises.
108  En	application	 de	l’article	63,	§	4,	de	la	loi	spéciale	du	16	janvier	1989,	3,2	millions	d’euros	sur	la	nouvelle	 alloca -
tion	de	base	13.40.40.45.31.03 	–	Paiement 	des	crédits	non	perçus	de	précompte 	immobilier 	aux	régions,	14,1	mil -
lions	d’euros	sur	la	nouvelle	allocation 	de	base	13.40.40.45.31.04 	–	Paiement 	des	crédits	non	perçus	des	centimes 	
additionnels de l’agglomération à la r égion de b ruxelles-Capitale, 68,8 millions d’euros sur l’allocation de base 
40.40.45.31.07 	–	Paiement 	des	crédits	non	perçus	des	centimes 	additionnels 	communaux 	à	la	Région	de	Bruxelles-
Capitale	 et	15,3	millions	d’euros	sur	l’allocation	 de	base	13.40.40.43.21.07	 –	Paiement	 des	crédits	non	perçus	des	
centimes	additionnels	aux	communes	flamandes	et	wallonnes.	 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /69
entièrement la non-perception des centimes additionnels d'agglomération à ce pré -
compte. Suite à l’entrée en vigueur de ces nouvelles dispositions au 1er janvier 2014, 
les crédits de 24 millions d’euros, inscrits en 2012 et 2013 et destinés à assurer une 
dotation forfaitaire à la Région de Bruxelles-Capitale en compensation de la main -
morte ont été supprimés109.
• Financement des primes linguistiques110
Un fonds budgétaire a été créé pour financer les primes linguistiques accordées aux 
fonctionnaires des institutions bruxelloises disposant d’un brevet linguistique111. Il 
est repris dans le deuxième ajustement du budget général des dépenses pour l’année budgétaire 2012. Le fonds est alimenté par un prélèvement sur le produit de l’impôt des personnes physiques à concurrence de 25 millions d’euros à partir de l’année 
budgétaire 2012. L’arrêté royal permettant de payer les subventions 2012 ayant été pris le 23 mai 2013, la subvention concernant les primes 2012 a été mise à charge du 
budget 2013 pour 25 millions d’euros. Un supplément de 22,3 millions d’euros relatif à 2012 a été payé en 2014 suite aux arrêtés royaux des 27 mars et 27 mai 2014. L’arrêté 
royal concernant l’octroi des subventions relatives aux primes 2013 n’a été pris que 
le 27 mars 2015. Le décalage important entre l’année à laquelle la prime octroyée est 
rattachée et l’année du paiement effectif nuit à la transparence des opérations et ne permet pas de s’assurer de l’adéquation entre les recettes affectées au fonds et ses dépenses. Le solde de ce fonds (tant en engagement qu’en liquidation) est ainsi passé de 25,5 millions d’euros au 1
er janvier à 28,8 millions au 31 décembre 2014.
• Dépenses en matière de sécurité à BruxellesLes dépenses sur les crédits variables de liquidation inscrits au programme 13.56.7-   
Sommets européens à Bruxelles ont diminué légèrement entre 2013  et 2014, passant 
de 63,9  à 59,1  millions d’euros. Ces crédits sont destinés à financer certaines dépenses en 
matière de sécurité découlant de l’organisation de sommets européens à Bruxelles et de 
la fonction de capitale nationale et internationale de cette dernière. Le solde du fonds en crédit de liquidation au 31 décembre 2014, de près de 50 millions d’euros, reste donc élevé.
• Subsides à la SA AstridLes subsides octroyés à la SA Astrid ont été utilisés à hauteur de plus de 20 millions 
d’euros en 2014 alors qu’ils avaient été intégralement bloqués en 2013.
• Indemnités pour dommages de guerreLes dépenses sur les crédits inscrits à titre de dommages de guerre
112 ont diminué 
de 6,5 millions d’euros entre 2013 et 2014. Toutefois, la situation rencontrée en 2013 était 
exceptionnelle. En effet, la Cour de cassation avait condamné l’État belge après de nom -
breuses années de procédure à verser des dommages de guerre à la commune de Manhay pour des faits remontant à 1944.
109  Allocation	de	base	13.40.40.45.31.08	–	Complément	de	la	mainmorte	pour	la	Région	de	Bruxelles-Capitale.
110 Programme	13.40.4	–	Fonds	pour	le	financement	des	primes	linguistiques.
111 En	application	du	chapitre	II/1	de	la	loi	du	10	août	2001,	telle	que	modifiée	par	la	loi	du	19	juillet	2012.
112 En	exécution	 de	la	loi	du	6	juillet	1948.	Allocation	 de	base	40.70.63.21.07	 -	Réparation	 des	dommages	 de	guerre	aux	
biens	des	organismes	assimilés	aux	provinces	et	communes,	en	exécution	de	la	loi	du	6	juillet	1948. 70
Section	 14	–	SPF	Affaires	 étrangères,	 Commerce	 extérieur	 et	Coopération	 au	
développement
Tableau 30 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2014 accordés (en millions d’euros)
budget initial 2.466,2 1.822,2
budgets ajustés 2,3 2,3
Transferts Ar 5,7 11,8
Relèvements	de	plafond 5,7 0,0
Total du budget 2.479,9 1.836,3
Crédits utilisés 2.196,4 1.673,5
Les crédits de liquidation 2014 ont été utilisés à concurrence de 91,1 %, contre 87,6 % en 2013.
Le taux d’utilisation des crédits de liquidation du SPF hors coopération au développement113 
s’élève à 90,4 %, contre 89,5 % en 2013. Pour la coopération au développement, ce taux 
atteint 91,4 %, contre 87 % en 2013 (voir aussi le tableau 32 ci-après).Les crédits de liquidation alloués ont augmenté de 10,3 millions d’euros par rapport à l’an -
née précédente (dont 4,8 millions d’euros pour la coopération au développement). Lors de la 
confection du budget initial 2014, l’administration avait augmenté les crédits, entre autres pour tenir compte des effets des prix et des volumes (soit respectivement 8 et 139,3 mil-
lions d’euros). Pendant les conclaves budgétaires, les crédits de liquidation ont toutefois été diminués de 146,3 millions d’euros. Outre une économie générale de 125 millions d’euros 
au niveau des crédits de la coopération au développement, cette économie s’est notamment traduite par les diminutions suivantes : 9,5 millions d’euros sur les crédits inscrits au pro -
gramme 14.53.3 pour la diplomatie préventive et la prévention des conflits, la consolidation 
de la paix et les droits de l’homme et 10 millions d’euros (ainsi que 30 millions d’euros en 
engagement) sur les crédits inscrits à l’allocation de base 14.54.33.54.42.07 pour la trei -
zième reconstitution des ressources du Fonds africain de développement
114.
L’économie générale de 125 millions d’euros a été inscrite à raison de 10 millions d’euros à la 
charge des crédits de liquidation pour les prêts à des États étrangers115, sans incidence sur le 
solde de financement (code SEC 8). Les notifications du budget initial 2014 avaient pourtant 
exclu une économie sur ce type de crédits116. Concernant la treizième reconstitution des 
ressources du Fonds africain de développement, un montant supplémentaire de 10 millions d’euros a encore été inscrit au budget du SPF Finances après la fixation définitive des crédits nécessaires dans le courant de l’année 2014
117 (voir les commentaires relatifs à la section 18).
113 Division	organique	14.54	–	Direction	générale	de	la	coopération	au	développement	et	aide 	humanitaire.
114 Les	crédits	d’engagement	 et	de	liquidation	 destinés	 à	cette	reconstitution	 ont	ainsi	été	réduits	à	90	millions	d’eu -
ros	et	30	millions	d’euros	à	la	section	14.
115 Allocation	de	base	14.54.14.84.15.44.
116 Conseil	des	ministres	du	12	juillet	2013,	Notifications	du	contrôle	budgétaire	2013	et	du	budget	initial	2014,	p.	3.
117 Voir	aussi	l’arrêté	royal	du	18	juin	2014	relatif	à	la	participation	 de	la	Belgique	 à	la	treizième	 reconstitution	 des	res-
sources	du	Fonds	africain	de	développement. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /71
Tableau 31 –  Dépenses 2012-2014 par catégorie en fonction des codes SEC (en millions d’euros et en 
Personnel 192,1 13,0	%191,2 11,9	% 190,2 11,4	%
investissement89,4 6,0	% 87,3 5,5	% 76,3 4,6	%
Transferts de revenus et de capital1.184,3 80,0	%1.275,5 79,7	% 1.341,1 80,1	%
Octrois de crédits et prises de participations14,5 1,0	% 46,1 2,9	% 65,9 3,9	%
Autres 0,0 0,0	% 0,0 0,0	% 0,0 0,0	%
Total 1.480,3 100 % 1.600,1 100 % 1.673,5 100 %
Les dépenses liquidées augmentent de près de 3,5 % (+ 73,3 millions d’euros) par rapport à 
l’année précédente.
Les dépenses de personnel du SPF diminuent d’un million d’euros par rapport à 2013. Les dépenses relatives au personnel diplomatique et consulaire sont demeurées au même ni -
veau et atteignent 135,2 millions d’euros.
Par rapport à 2013, les dépenses de fonctionnement et d’investissement diminuent de 11,1 millions d’euros, dont 5,4 millions d’euros au niveau des crédits variables du fonds des bâtiments (voir ci-après). En outre, les dépenses effectuées sur les crédits limitatifs dimi -
nuent une nouvelle fois à raison d’environ 5 millions d’euros (en passant de 74,3 millions d’euros en 2012 à 70 millions d’euros en 2013 et à 64,4 millions d’euros en 2014). Au cours 
des deux dernières années, les dépenses de fonctionnement et d’investissement (sans tenir compte des organes stratégiques) à la charge des crédits limitatifs ont diminué respective -
ment de plus de 10 % et de 40 %. Ces crédits s’élèvent encore à 59,5 et 3,3 millions d’euros en 2014 (contre 73,3 et 6,9 millions d’euros de crédits de liquidation inscrits). Cette situa -
tion résulte surtout d’un taux d’utilisation plus faible des crédits alloués (qui est passé de 87,1 % en 2012 à 77,6 % en 2014), notamment en raison de la discipline budgétaire imposée (blocage de 10 % des crédits, période d’affaires courantes et prudence budgétaire en fin 
d’année de sorte que les dépenses ont été limitées à celles considérées comme obligatoires ou inévitables).
Les transferts de revenus et de capital constituent le principal poste de dépenses du SPF 
(1.341,1 millions d’euros ou 80,1 % des dépenses totales) et progressent de 65,6 millions 
d’euros par rapport à 2013, principalement en raison des augmentations suivantes : 72
• le soutien à l’exportation sous la forme d’une intervention dans les conditions de finan -
cement des crédits à l’exportation, tels que géré par Finexpo118 : hausse de 6,3 millions 
d’euros pour atteindre 25 millions d’euros119;
• les contributions à des organismes internationaux : hausse de 16,8 millions d’euros pour 
atteindre 125,7 millions d’euros120; cette augmentation est due en grande partie aux limi -
tations budgétaires imposées en 2013  ayant fait en sorte que la liquidation de quelques 
contributions non prioritaires (à concurrence de 5,6 millions d’euros) a été reportée à 2014 ;
• les dépenses relatives à la coopération au développement : hausse de 45,0 millions d’eu -
ros pour atteindre 1.169,5 millions d’euros (voir ci-après).
Les dépenses inscrites au programme 14.53.3 pour la diplomatie préventive et la prévention 
des conflits (volontaires), la consolidation de la paix et les droits de l’homme restent limi -
tées à 6,4 millions d’euros en 2014 (sur un crédit alloué de 14,3 millions d’euros). En 2013, 
elles s’élevaient encore à 9 millions d’euros (et à 20,5 millions d’euros en 2012).
Octrois de crédits et prises de participations
Les octrois de crédits et prises de participations augmentent de 19,8 millions d’euros par rapport à 2013 pour atteindre 65,9 millions d’euros, dont 65,8 millions d’euros concernent 
la coopération au développement (voir ci-après).
Coopération au développement
Tableau 32 –  Dépenses 2012-2014 par programme pour les transferts de revenus et de capital, les 
octrois de crédits et participations et les dépenses de fonctionnement et d’investisse -
ment (en millions d’euros et en pourcentages)
Programme2012 2013 2014
14.54.0	–	Moyens 	de	subsistance 1,70,2	% 1,90,2	% 1,30,1	%
14.54.1	–	Programmes	Pays 292,227,9	% 297,425,3	% 291,823,5	%
14.54.2	–		 Initiatives	de	la	société	
civile236,522,6	% 236,420,1	% 256,120,7	%
14.54.3	–		Coopération	multilatérale426,240,7	% 483,441,1	%533,043,0	%
14.54.4	–		 Programmes	 Secteur	
privé6,00,6	% 26,02,2	% 54,94,4	%
14.54.5	–	 Aide	humanitaire 83,68,0	%129,811,0	%102,08,2	%
Total 1.046,2 100 % 1.174,9 100 % 1.239,2 100 %
118 Finexpo	est	un	comité	interministériel	 d’avis	qui	a	été	créé	en	1997	au	sein	du	SPF	Affaires	étrangères.	 Il	traite	les	
demandes 	des	entreprises 	et/ou	des	banques	visant	à	obtenir	un	soutien	public	lors	de	l’octroi	d’un	crédit	à	l’expor -
tation.	
119 Allocation	de	base	14.51.21.31.12.01.
120  Allocation	de	base	14.53.11.35.40.01. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /73
Les dépenses totales de la coopération au développement augmentent de 64,3 millions d’eu -
ros par rapport à 2013 pour atteindre 1.239,2 millions d’euros121. La part de la coopération 
au développement dans l’aide publique belge totale a diminué de 0,6 point de pourcentage 
pour atteindre 66,2 % en 2014122.
Les dépenses relatives à la coopération gouvernementale (programme 14.54.1) demeurent environ au même niveau que les années précédentes. Le taux d’utilisation des crédits de ce programme est de 88,4 %. Le financement des frais opérationnels de la CTB constitue 
le principal poste de dépenses (182,8 millions d’euros)
123. Les dépenses concernant la coo -
pération déléguée ont augmenté par rapport à l’année passée (+10,1 millions d’euros)124, 
tandis que les dépenses variables du Fonds belge pour la sécurité alimentaire sont infé -
rieures à celles de 2013 (-5,1 millions d’euros : voir ci-après)125. Les crédits destinés aux prêts 
à des États étrangers n’ont été utilisés qu’à concurrence de 22,5 % ou 3,6 millions d’euros 
(et 36,8 % ou 18,4 millions d’euros en engagement). Par rapport à l’année précédente, ces dépenses sont donc en baisse (-9,5 millions d’euros)
126.
Les dépenses concernant la coopération non gouvernementale (programme 14.54.2) aug -
mentent de presque 20 millions d’euros par rapport aux années précédentes, principale -
ment en raison d’une hausse de 18,8 millions d’euros des subsides aux ONG, qui s’éta -
blissent à 133,6 millions d’euros127. Le taux d’utilisation des crédits de ce programme est de 
95 %.
Au niveau du programme pour la coopération multilatérale (14.54.3), les dépenses augmen -
tent de 49,6 millions d’euros par rapport à 2013 et le taux d’utilisation des crédits est très 
élevé (environ 97,8 %). Les principales dépenses concernent128 :
• les contributions volontaires pluriannuelles aux organisations internationales parte -
naires de la coopération multilatérale : hausse de 30 millions d’euros pour atteindre 
97 millions d’euros, comme prévu dans le budget129;
• l’affiliation de la Belgique à l’Association internationale de développement : les dépenses 
restent au même niveau que l’année précédente et s’élèvent à 119,6 millions d’euros130;
121 Dont	+45	millions	d’euros	de	transferts	 de	revenus	et	de	capital	(1.169,5	millions	d’euros),	 +19,8	millions	d’euros	
d’octrois de crédits et participations (65,8 millions d’euros) et -0,5 million d’euros de dépenses de fonctionnement 
et	d’investissement	(3,9	millions	d’euros).
122  En	2014,	 l’aide	publique	 belge	au	développement	 s’élève	au	total	à	1.845,4	millions	d’euros	ou	 0,4634	%	du	revenu	
national	brut	(RNB),	contre	1.731,9	millions	d’euros	ou	0,4426	%	du	RNB	l’année	précédente	 (source	:	SPF	Affaires	
étrangères,	 Commerce	 extérieur	 et	Coopération	 au	développement).	 Lors	du	budget	initial	2014,	on	s’était	en-
core	basé	sur	un	montant	 de	1.923,1	millions	d’euros	ou	0,4851	%	du	RNB	(doc. parl., 	Chambre,	 DOC	53	3069/001,	
p.	142).	Certaines	 dépenses	 inscrites	 au	budget	de	la	coopération	 au	développement	 ne	sont	pas	(ou	pas	entière -
ment)	éligibles	comme	aide	publique	au	développement	(17,6	millions	d'euros).
123 Allocation	de	base	14.54.10.54.52.02.
124  Allocation	de	base	14.54.11.54.52.43.
125 Allocation	de	base	14.54.17.35.60.50.
126  Allocation	de	base	14.54.14.84.15.44.
127 Allocation	de	base	14.54.20.35.60.71	et	72.
128  Ce	programme	 comprend	 aussi,	comme	l’année	passée,	la	participation	 de	la	Belgique	 à	l’augmentation	 du	capital	
de	la	Banque	africaine	 de	développement	 (2,4	millions	d’euros)	et	de	la	Banque	internationale	 de	reconstruction	 et	
de	développement	(9,8	millions	d’euros)	:	allocation	de	base	14.54.33.84.23.06.
129  Allocation	de	base	14.54.31.35.40.02.
130 Allocation	de	base	14.54.33.54.42.09. 74
• la participation de la Belgique au Fonds européen de développement : hausse de 6,9 mil -
lions d’euros pour atteindre 111 millions d’euros131;
• les dépenses dans le cadre des traités multilatéraux relatifs à l’environnement : hausse de 
23,6 millions d’euros pour atteindre 72,1 millions d’euros132, principalement en raison de 
l’octroi de 40 millions d’euros au Fonds vert pour le climat (et 10 millions d’euros en 2015).
Les réalisations du programme pour les interventions spéciales du secteur privé (14.54.4), 
plus modeste, atteignent 96,4 %. Ce programme comprend notamment une souscription 
aux parts bénéficiaires de la SA BIO (50 millions d’euros)133.
Les dépenses pour l’aide humanitaire (programme 14.54.5) diminuent de 27,8 millions d’euros par rapport à 2013 pour s’établir à 102,0 millions d’euros, principalement en raison 
de la réduction de 19,4 millions d’euros des dépenses relatives aux programmes humani -
taires, qui ne s’élèvent plus qu’à 7,0 millions d’euros
134. Aucun nouvel engagement (bisan -
nuel) n’a été inscrit en 2014 pour les programmes humanitaires (les engagements sont esti -
més à 86 millions d’euros). Le ministre de la Coopération au développement135 a précisé à ce 
sujet qu’il n’était pas possible d’engager de nouvelles interventions pour diverses raisons techniques. Ainsi, un arrêté royal
136 faisait défaut début 2014 et le nouveau gouvernement 
n’a ensuite pas eu le temps d’engager de nouvelles interventions. En effet, il a pris ses fonc -
tions le 11 octobre 2014 et, à partir du 23 octobre 2014, les dépenses ont été limitées à celles 
considérées comme obligatoires ou inévitables. En 2015, près de 25 millions d’euros sont engagés pour les projets humanitaires (estimation initiale de 60 millions d’euros). D’après 
l’administration, le ministre envisage en outre d’utiliser une partie des crédits pour des projets humanitaires urgents suite à la crise en Syrie.
Fonds organiques
Programme 14.42.1 – Fonds organique destiné à l’utilisation du produit de la vente et de la 
location de biens immeubles sis à l’étranger (fonds des bâtiments)Ce fonds budgétaire doit assurer la gestion du patrimoine immobilier de l’État fédéral à l ’ étranger en utilisant des recettes a ffectées tirées de la vente et de la location d ’ immeubles
137.
Tableau 33 –  Évolution 2012-2014 des moyens disponibles du fonds (en millions d’euros)
2012 2013 2014 2012 2013 2014
Solde	au	1er janvier 351,8 339,4 327,0 371,4 356,6 348,2
recettes 0,3 8,8 8,0 0,3 8,8 8,0
dépenses 12,7 21,3 19,5 15,1 17,3 11,9
Solde	au	31	décembre 339,4 327,0 315,5 356,6 348,2 344,3
131 Allocation	de	base	14.54.34.35.10.09.
132 Allocation	de	base	14.54.34.35.40.11.
133 Allocation	de	base	14.54.44.81.51.43.
134 Allocation	de	base	14.54.51.35.60.26.
135 Débat	en	commission	des	Relations	extérieures	du	10	juin	2015	(version	provisoire	CRIV	54	COM	190,	p.	10-12).
136 L’arrêté	royal	du	19	avril	2014	relatif	à	l’aide	humanitaire	a	été	publié	au	Moniteur belge 	le	7	mai	2014.
137 Voir aussi Cour des comptes, 171e	Cahier,	Volume	I,	p.	81. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /75
En 2014, les recettes de location s’élèvent à 1,0 million d’euros et celles des ventes à 7,0 mil-
lions d’euros. Les dépenses 2014 concernent surtout l’acquisition de bâtiments (7,0 millions 
d’euros) et la construction, l’aménagement, la rénovation et le grand entretien de bâti -
ments (11,4 millions d’euros en engagement et 3,7 millions d’euros en liquidation).
Vu l’importance du patrimoine immobilier du SPF138, le programme de rénovation ou de 
construction, qui regroupe divers projets, est repris au sein d’un masterplan. De 2015 à 
fin 2017, l’administration souhaiterait investir environ 20 millions d’euros par an. Ces dé -
penses seraient financées à partir des recettes issues de la vente. Un crédit d’engagement 
(variable) de 11,2 millions a été alloué pour 2015.
Programme 14.54.17 – Fonds belge pour la sécurité alimentaire
Le Fonds belge pour la sécurité alimentaire (FBSA) a été créé par la loi du 19 janvier 2010139. 
Il finance, uniquement en Afrique subsaharienne, des programmes pour assurer la sécurité alimentaire des personnes les plus vulnérables dans des pays confrontés à un déficit alimen -
taire chronique.
En 2014, la Loterie nationale a versé 15,8 millions d’euros
140. Les versements cumulés de la 
Loterie nationale depuis 1983 s’élevaient à 526,5 millions d’euros fin 2014.
En 2014, un montant de 2,4 millions d’euros a été engagé141. Les engagements cumulés 
s’élèvent à 514 millions d’euros fin 2014. L’autorisation d’engagement de 17,5 millions d’eu -
ros prévue par l’article 2.14.9 de la loi budgétaire n’a été utilisée qu’à concurrence de 13,9 % 
étant donné que plusieurs projets ont été reportés à 2015.
Les liquidations s’élèvent à 9,2 millions d’euros en 2014. Les liquidations cumulées at -
teignent 490,9 millions d’euros fin 2014. Les crédits de liquidation de 15,7 millions d’euros 
n’ont été utilisés qu’à concurrence de 58,8 % en raison du report de plusieurs liquidations.L’encours des engagements a ainsi diminué de 6,8 millions d’euros pour s’établir à 23,1 mil -
lions d’euros. Compte tenu des recettes de la Loterie nationale de 12,5 millions d’euros qui 
n’ont pas encore été engagées et des remboursements à hauteur de 1,3 million d’euros, le 
solde disponible pour des liquidations futures atteint 36,9 millions d’euros.
138 Le	SPF	gère	plus	de	300	bâtiments,	dont	plus	de	la	moitié	en	propriété.
139 Voir aussi Cour des comptes, 171e	Cahier,	Volume	I,	p.	82.
140  Les	montants	 octroyés	 sont	versés	en	deux	tranches	 :	20	%	ne	sont	perçus	que	l’année	suivante.	 Par	conséquent,	
20	%	du	montant	 octroyé	pour	2013	et	80	%	du	montant	 octroyé	pour	2014	sont	perçus	en	2014.	L’article	14	de	la	
loi-programme	 du	28	juin	2013	a	fixé	le	montant	 à	16,48	millions	d’euros	pour	l’année	2013.	Le	conseil	des	ministres	
du	12	juillet	2013	a	décidé	de	réduire	ce	montant	 de	5	%	pour	2014,	ce	qui	correspond	 au	subside	de	15,7	millions	
d’euros	octroyé	en	vertu	de	l’arrêté	royal	du	19	mars	2014.
141 Allocation	de	base	14.54.17.35.60.50. 76
Tableau 34 –  Évolution 2012-2014 du solde des liquidations (en millions d’euros)
Solde au 1er janvier 30,9 14,1 30,3
recettes 3,5 30,5 15,8
Liquidations 20,3 14,3 9,2
Solde	au	31	décembre 14,1 30,3 36,9
Outre les crédits du fonds organique, des crédits budgétaires limitatifs142 sont prévus pour 
financer les programmes complémentaires du FBSA en complétant les soldes, les autorisa -
tions d’engagement et les recettes octroyées.
En 2014, 11,3 millions d’euros ou 94,3 % des 12 millions d’euros de crédits ont été engagés 
pour ces programmes complémentaires et 6,5 millions d’euros ou 71,8 % des 9,1 millions 
d’euros de crédits ont été liquidés.
La Cour des comptes constate qu’en 2014, les engagements effectués sur les programmes 
complémentaires (11,3 millions d’euros) dépassent les engagements effectués sur les crédits 
du fonds organique (2,4 millions d’euros) parce que le programme prévu au profit de la 
République démocratique du Congo (RDC) représentant 13 millions d’euros n’a pas pu être engagé sur les crédits du fonds.
Section	16	–	Ministère	de	la	Défense
Tableau 35 –  Crédits d’engagement et de liquidation accordés pour 2014 (en millions d’euros)
budget initial 2.526,3 2.617,8
Ajustements 0,7 0,7
Transferts Ar 23,3 6,6
Relèvements	du	plafond 0,0 0,0
Total du budget 2.550,3 2.625,1
Crédits utilisés 2.458,5 2.580,8
Les crédits de liquidation pour 2014 ont été utilisés à 98,3 % (contre 98,5 % en 2013).
Lors des conclaves budgétaires, les crédits de liquidation proposés par la Défense ont été 
réduits de 66,9 millions d’euros. Outre une économie sur les crédits de personnel et les 
crédits de fonctionnement de respectivement 10,9 et 12,4 millions d’euros, ce sont surtout les crédits d’investissement inscrits aux programmes 16.50.2 (renouvellement de l’équi -
pement) et 16.50.3 (renouvellement de l’infrastructure) qui ont été réduits, à savoir de 
142  Allocation	de	base 	14.54.17.35.60.51. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /77
respectivement 26,6 et 16,3 millions d’euros. Les économies sur les contributions dues aux 
institutions internationales sur le plan de la politique de défense se sont limitées à 0,7 mil-
lion d’euros. Comme mesure supplémentaire, le gouvernement a imposé un blocage admi -
nistratif en cours d’année de 89,6 millions d’euros en engagements et de 44,2 millions d’euros en liquidations.
Tableau 36 –  Dépenses 2012-2014 par catégorie en fonction des codes SEC (en millions d’euros et en 
Personnel 1.949,5 69,6	% 1.811,2 68,4	%1.762,6 68,3	%
investissement768,3 27,4	% 743,0 28,0	%725,0 28,1	%
Transferts de revenus et de capital84,7 3,0	% 94,8 3,6	% 93,1 3,6	%
Autres 0,2 0,0	% 0,1 0,0	% 0,1 0,0	%
Total 2.802,7 100 % 2.649,1 100 % 2.580,8 100 %
Les dépenses liquidées diminuent de près de 2,6 % par rapport à 2013 (-68,4 millions 
d’euros).
Les dépenses de personnel s’élèvent à un peu moins de 1,8 milliard d’euros et constituent ainsi le principal poste de dépenses de la Défense.
La diminution du nombre de militaires constitue depuis 1992 un objectif des plans de res -
tructuration successifs de l’armée. L’accord de gouvernement du 1
er décembre 2011 a fixé à 
32.000 personnes l’effectif pour 2015 (30.000 militaires et 2.000 civils).Dans sa note de politique générale relative à l’année budgétaire 2014, le ministre de la 
Défense a confirmé l’intention du gouvernement de poursuivre la réduction de l’effectif, d’évoluer vers une structure d’âge plus saine et d’augmenter les possibilités d’engagement des unités
143. À cet effet, le ministre prévoyait la poursuite de la mise en œuvre du nouveau 
statut des militaires de carrière, tel qu’adopté par la loi du 31 juillet 2013144. Ce nouveau sta -
tut permet notamment de recruter des jeunes pour une durée limitée.
Comme le montre le tableau ci-après, l’effectif a également diminué en 2014. Au 1er jan-
vier 2015, les forces armées comptaient 30.512 militaires (30.174 équivalents temps plein), 
chiffre proche de l’objectif fixé dans l’accord de gouvernement du 1er décembre  2011.
143 Doc.  parl.,	Chambre,	53	3096/002.
144  Loi	du	31	juillet	2013	modifiant	 la	loi	du	28	février	2007	fixant	le	statut	des	militaires	 du	cadre	actif	des	forces	armées	
et	modifiant	 certaines	 dispositions	 relatives	 au	statut	du	personnel	 militaire	 et	loi	du	30	août	2013	instituant	 la	
carrière	militaire	à	durée	limitée. 78
Tableau 37 –  Évolution 2011-2015 de l’effectif de la Défense (à l’exclusion des militaires hors 
enveloppe)145
Catégorie 1er janvier  2011 1er janvier  2012 1er janvier  2013 1er janvier  2014 1er janvier 2015
militaires 34.026 32.182 30.982 31.027 30.512(*)
Civils 2.252 2.112 2.021 1.932 1.830
Total 36.278 34.294 33.003 32.959 32.342
(*)		La	différence	 entre	ce	nombre	de	militaires	 et	les	chiffres	de	Pdata	(34.296	militaires)	 qui	sont	repris	dans	le	ta-
bleau	1	du	chapitre	6	consacré	 à	l’évolution	 des	effectifs	 dans	la	fonction	 publique	 fédérale,	 plus	loin	dans	cette	
partie	du	Cahier,	est	due	a)	au	fait	que	les	chiffres	de	Pdata	incluent	également	 les	militaires	 inactifs	(2.970),	b)	à	la	
différence	 dans	le	temps	(respectivement	 à	la	fin	décembre	 et	à	la	fin	juin)	et	c)	à	une	autre	définition	 de	la	notion	de	
militaires	«	actifs	»	et	«	inactifs	».
Source : rapport annuel 2014 de la Direction générale des ressources humaines de la Défense
En 2014, 1.208 candidats militaires ont été recrutés. L’objectif des 1.400 recrutements n’a 
pas été atteint principalement en raison du blocage des recrutements imposé par le gouver -
nement en septembre 2014. Par ailleurs, 2.413 hommes et femmes ont perdu leur statut de 
militaire actif en 2014146 ; 1.526 d’entre eux avaient atteint la limite d’âge147.
Bien que le gouvernement précédent ait fixé l’objectif à 2.000 civils, la Défense occupait 
début 2015 1.830 civils (1.673 équivalents temps plein). En outre, il était prévu de compenser 
le nombre de départs parmi le personnel civil en 2014, mais les recrutements (28) sont res -
tés largement inférieurs aux départs (116).
L’objectif visant à rajeunir l’armée s’est aussi avéré difficile à réaliser en 2014. L’âge moyen 
du personnel militaire est resté stable en 2014 (presque 41 ans), comme au cours de la pé -
riode 2010-2013. Le nouveau statut militaire introduit par la loi du 31 juillet 2013 a toutefois été concrétisé dans divers textes de loi et arrêtés royaux
148.
Bien que les dépenses de personnel liquidées aient continué à baisser en 2014, la part des dépenses de personnel représente toujours 68,3 % des dépenses totales. La Défense reste 
ainsi très éloignée de l’objectif fixé dans le plan directeur 2003 (50 % de dépenses de per -
sonnel, 25 % de dépenses de fonctionnement et 25 % de dépenses d’investissement).
Bien qu’en chiffres absolus, les dépenses de fonctionnement et d’investissement liquidées diminuent de 18,1 millions d’euros par rapport à 2013, leur part dans le montant total des dépenses liquidées reste stable (28 %).
145 C’est-à-dire	 les	militaires	 qui	sont	liés	à	la	Maison	militaire	du	Roi	et	affectés	à	la	garde	des	assemblées	 législatives,	
les professeurs et les chargés de cours de l’École royale militaire, les militaires en mobilité, en disponibilité et en 
suspension 	volontaire 	des	prestations. 	Au	1er janvier 2015, le nombre de militaires « hors enveloppe » s’élevait à 
2.265.
146  Y	compris	les	militaires	 qui	bénéficient	 de	la	suspension	 volontaire	 des	prestations	 (SVP).	Ces	militaires	 ne	sont	pas	
inclus	dans	le	tableau	37.
147 L’augmentation	 du	nombre	de	militaires	 en	2013	est	due	au	fait	que	le	nombre	de	candidats	 militaires	 recrutés	cette	
année-là	était	supérieur	au	nombre	de	militaires	qui	ont	perdu	leur	statut.
148  Comme	la	loi	du	15	mai	2014	modifiant 	diverses	dispositions 	relatives	au	statut	des	militaires 	dans	le	cadre	de	l'intro -
duction	de	la	sous-position	 «	en	appui	militaire	»	et	l’arrêté	royal	du	10	avril	2014	portant	exécution	 de	l'article	271/5	de	
la	loi	du	28	février	2007	fixant	le	statut	des	militaires	et	candidats	militaires	du	cadre	actif	des	forces	armées. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /79
Le taux d’utilisation des crédits de liquidation pour le fonctionnement s’élève à 99,1 % 
(513,9 millions d’euros) et est largement supérieur au taux d’utilisation (93,9 %) des crédits de liquidation pour l’investissement (211,1 millions d’euros).
Les dépenses d’investissement de la Défense peuvent être divisées en quatre rubriques : 
équipement courant
149, équipement majeur150, infrastructure151 et autres152. Comme le 
montre le tableau ci-après, le taux d’utilisation total des crédits d’investissement engagés est inférieur à 80 %. Ce faible taux d’investissement – en particulier en ce qui concerne les 
investissements en infrastructure – est surtout lié aux blocages administratifs. Les inves -
tissements en infrastructure, tels qu’annoncés dans la note de politique générale 2014 du ministre, n’ont dès lors pas pu être réalisés.
Le taux d’utilisation un peu moins élevé des crédits de liquidation (à l’exception de la ru -
brique « équipement majeur ») est également imputable aux blocages administratifs.
Tableau 38 –  Taux d’utilisation des crédits d’investissement accordés (en millions d’euros et en 
DescriptionCrédit d’engagement Crédit de liquidation
Accordé Utilisé Accordé Utilisé
matériel courant 21,9 18,3 83,4	% 29,3 25,6 87,1	%
matériel majeur 25,6 21,5 83,8	%135,2 135,2100,0	%
infrastructure 49,0 20,9 42,7	% 58,1 48,6 83,6	%
Autres 18,7 18,1 97,1	% 2,2 1,880,0	%
Total 115,3 78,4 68,4 % 224,8 211,1 93,9 %
Au sujet de la rubrique « matériel majeur », 135,2 millions d’euros de l’encours ont été rem -
boursés en 2014, ce qui est légèrement inférieur au montant de 144,2 millions d’euros prévu 
dans la note de politique générale du ministre.
Lors de la confection du budget initial 2014, le gouvernement avait prévu une correction 
SEC153 négative de 76,1 millions d’euros pour la livraison de matériel de défense majeur (voir 
la rubrique « matériel majeur »). En raison des économies imposées lors de la confection du 
budget initial et des blocages administratifs intervenus en cours d’année, cette correction 
149  Programme	 16.50.21	 (investissements	 dans	du	petit	matériel	 à	usage	quotidien	 tel	que	mobilier,	 véhicules	 com -
merciaux	et	matériel	informatique).	
150 Programme	16.50.22	(investissements	dans	des	systèmes	d’armes	ou	du	matériel	de	défense	majeur).	
151 Programme	 16.50.3	(investissements	 en	vue	d’acquérir	 des	terrains	et	des	bâtiments,	 de	les	entretenir	 et	de	les	
rénover).
152 Il	s’agit	des	programmes	 16.10.0	et	16.20.0	(Cellules	 stratégiques),	 16.50.5	(Mise	en	œuvre),	16.50.6	(Enveloppes	
particulières),	16.50.7	(Recherche	scientifique)	et	16.50.8	(Aide	à	la	nation).
153 Le	calcul	du	solde	de	financement	 se	fonde	en	principe	sur	les	crédits	de	liquidation	 utilisés.	Conformément	 aux	
directives	 relatives	 au	système	 européen	 des	comptes	 SEC,	il	convient,	 pour	les	livraisons	 militaires,	 de	prendre	
en	considération	 le	moment	 de	la	livraison	 (moment	 où	la	propriété	 économique	 est	transférée)	 et	non	le	moment	
de	la	liquidation	 (crédits	de	liquidation).	 La	Défense	 calcule	chaque	année	une	correction	 SEC,	qui	indique	la	dif-
férence	entre	le	montant	 des	crédits	de	liquidation	 et	le	montant	 des	livraisons.	 Si	le	montant	 des	livraisons	 est	
supérieur	à	celui	liquidé,	l’incidence	sera	négative	(correction	SEC	négative)	sur	le	solde	de	financement. 80
négative atteignait déjà 113,2 millions d’euros au moment du contrôle budgétaire d’avril 
2014. La Défense a finalement pu limiter cette correction SEC négative des achats à 52,5  mil-
lions d’euros en annulant une partie des blocages administratifs au niveau des crédits de li -
quidation (à concurrence de 25,6 millions d’euros) et en différant la livraison de matériel de 
défense commandé154 (à hauteur de 35,1 millions d’euros). La Cour des comptes fait cepen -
dant remarquer que le report de ces livraisons influencera le solde de financement de 2015.
Les dépenses liquidées en ce qui concerne les transferts de revenus et de capital s’élèvent à 93,1 millions d’euros. Le taux d’utilisation des crédits alloués atteint presque 99 % tant en 
engagement qu’en liquidation. Ces dépenses concernent surtout les contributions aux dé -
penses de fonctionnement et d’investissement de certains organismes liés à la politique de défense de l’Union européenne (6,4 millions d’euros) et de l’Otan (54,5 millions d’euros) ainsi que la subvention à l’Institut géographique national (15,5 millions d’euros).
Plan d’investissement 2012-2014 pour la Défense et la Sécurité (PIDS)
L’accord de gouvernement de décembre 2011 (p. 169) prévoyait l’élaboration d’un plan d’investissement pour la Défense pour la période 2011-2014. Le gouvernement a adopté les détails de ces plans d’investissement ( Plan d’ investissements pour la Défense et la Sécurité 
[PIDS]) en conseil des ministres des 5  mai 2012 et 4 juillet 2013.
Le tableau ci-après donne un aperçu des investissements approuvés par le gouvernement, de leur stade de réalisation (commande) et du niveau de liquidation des dettes y afférentes.
Un peu plus de 66 % (327,6 millions d’euros) des investissements approuvés dans le plan 
précité (493,9  millions d’euros) ont été effectivement commandés. Les principaux investis -
sements non réalisés sont le complément d’équipement des véhicules AIV (faute d’accord politique) et l’acquisition de véhicules RRV. Le conseil des ministres du 10 juillet 2015 a approuvé le lancement d’un marché public en vue de l’achat de véhicules RRV pour un montant de 28 millions d’euros.
L’encours relatif au matériel acheté s’élevait encore à 142,3 millions d’euros fin 2014, soit 
43,4 % de la valeur d’achat totale.
154 Comme	le	matériel	 d’adaptation	 des	hélicoptères	 NH90,	les	modules	 de	protection	 des	 Light Multirole Vehicles  et 
les	navires	de	patrouille	côtière	( Ready Duty Ships ). COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /81
Tableau 39 –  Aperçu des investissements du PIDS 2012-2014 réalisés (en millions d’euros)
DescriptionEngagements Liquidations
Planifiés Effectifs 2012 2013 2014 TotalEncours 
fin 2014
Année d’engagement  : 2012
Anti Fortification – Anti 
Blindé Short Range  
(AFAb sr )3,1 2,2 2,10,12,2 0,0
Personal Defence Weapons (PDW)12,5 12,2 5,56,612,1 0,1
Selfprotection Light 
 
Multirole Vehicles (lmV)12,6 11,0 0,10,1 10,9
Sniper pods 11,3 11,34,56,8 11,3 0,0
NH90-	Participation	aide 	
internationale78,5 78,516,539,213,369,0 9,5
Munition	 AIV	90mm 2,8 3,7 0,0 3,7
Véhicules pompier pour terrains d’aviation12,0 9,8 3,13,1 6,7
Terminaux pour les communications satellite4,2 4,24,0 0,14,1 0,1
Forward Air Control (FAC) 12,5 12,5 9,80,410,2 2,3
Anti Fortification Anti Blindé Medium Range  (AFAb mr )56,5 40,7 22,122,1 18,6
Ready Duty Ships (rds ) 34,0 26,7 7,713,120,8 5,9
Capacité déployable sigint 2,0 1,8 0,0 1,8
Total par an 242,0 214,625,171,158,9155,0 59,5
Année d’engagement  : 2013
Rapid Reaction Vehicles (rrV)31,0 0,0 0,0
Complément	d’équipement	Armoured Infantry Vehicles (AiV)85,2 0,0 0,0
Précision 4,1 4,1 0,92,12,9 1,1
Carabines multifonctionnelles 
 
(+	optiques)21,1 21,1 2,25,88,0 13,1
Protection passive Pandur 0,8 8,0 0,0 8,0
Advanced Short Range Air to Air Missiles (AsrAAm)32,4 28,3 8,0 8,0 20,3
F16	Commonality & Interoperability consolidation  
program  (CiCP)25,0 25,0 10,310,3 14,7
Radio Ground Air 
 
(Air Defence)4,5 0,0 0,0
Radio Ground Air (Local Air) 3,6 3,6 0,0 3,6
déménagement CrC  
(partie Cis)9,5 0,0 0,0 82
fin 2014
infrastructure d’information 
moderne ACOs is2,0 0,0 0,0
Total par an 219,2 90,10,011,118,229,2 60,9
Année d’engagement  : 2014
gn mat AiV 1,9 0,0 1,9
Protection passive Pandur 7,2 0,0 0,0
Munition	 AIV	90mm 4,3 4,3 0,0 4,3
Radio Ground Air  
(Air Defence)4,3 0,0 4,3
Véhicules d’approvisionne -
ment de carburant10,0 6,0 0,0 6,0
(partiel Cis)7,2 1,5 0,90,9 0,6
infrastructure d’information moderne ACOs is1,6 0,20,2 1,4
Sigint	stratégique 4,0 3,4 0,0 3,4
Total par an 32,7 22,90,00,01,11,1 21,9
Total général 493,90 327,6 25,1 82,2 78,1 185,3 142,3
Source : Défense et Cour des comptes
Section	18	–	SPF	Finances
Tableau 40 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2014 accordés (en millions d’euros)
budget initial 2.611,0 4.443,0
budget ajusté 6,0 6,0
Crédits provisionnels répartis 13,5 13,2
Total du budget 2.630,5 4.462,2
Crédits utilisés 2.503,7 2.474,8
En 2014, le SPF Finances a utilisé 95,2 % de ses crédits d’engagement pour seulement 55,5 % 
de ses crédits de liquidation. Ce taux d’utilisation relativement faible de ses crédits de liqui -
dation s’explique surtout par le fait que la résolution du Fonds monétaire international 
sur la réforme des taux de souscription (quotes-parts155) n’avait pas encore été ratifiée en 
155 La	quote-part	 d’un	pays	membre	 détermine	 le	montant	 maximum	 des	ressources	 financières	 que	le	pays	est	tenu	
de	fournir	au	FMI,	le	nombre	de	voix	qui	lui	est	attribué, 	mais	également 	le	montant 	de	l’aide	financière 	qu’il	peut	
obtenir	du 	FMI. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /83
2014 par le nombre requis d’États156 et que la Belgique n’a donc pas dû acquitter sa contri -
bution au FMI157. Cette situation est analogue à celle de 2013 et le paiement de cette contri -
bution est reporté probablement à 2016.
Hors contribution belge au FMI, le taux d’utilisation des crédits de liquidation monte 
à 94,7 %, un taux plus proche de celui des crédits d’engagement et également des taux des années précédentes.
Tableau 41 –  Dépenses 2012-2014 par catégorie en fonction des codes SEC et après élimination des 
dépenses exceptionnelles (en millions d’euros et en pourcentages)
Personnel 1.353,5 45,4	% 1.323,0 42,4	%1.302,0 52,6	%
investissement343,9 11,5	% 344,4 11,0	% 329,3 13,3	%
Transfert de revenus et de capital105,5 3,7	% 278,3 8,9	% 230,8 9,3	%
Octroi de crédits 1.119,3 37,6	% 1.117,9 35,9	% 560,2 22,6	%
Autres 57,8 1,9	% 53,5 1,7	% 52,5 2,2	%
Total 2.980,0 100,0 % 3.1 17,1 100,0 % 2.474,8 100,0 %
La diminution de presque 50 % des dépenses de la catégorie « Octroi de crédits » a une inci -
dence sur la répartition relative des dépenses par rapport aux années précédentes.
Les dépenses de personnel constituent le principal poste de dépenses du SPF Finances. Elles représentent plus de la moitié de celles-ci en 2014, mais sont en constante diminution (-6,4 millions d’euros en 2012, -30,5 millions d’euros en 2013 et -21 millions d’euros en 2014).
Ce recul est surtout dû au remplacement sélectif des membres du personnel pensionnés ou ayant quitté le SPF
158. En quatre ans, le SPF Finances a ainsi perdu plus de 10 % de ses 
effectifs.
Les éléments suivants sont à prendre en considération pour apprécier cette diminution :• Dans le cadre du transfert des impôts régionaux, du personnel est régulièrement réaf -
fecté aux régions. Les dépenses du SPF ne diminuent cependant pas, car le SPF verse aux 
156 Le	15	décembre	 2010,	le	conseil	des	gouverneurs	 a	achevé	la	quatorzième	 révision	générale	 des	quotes-parts.	
Ces	réformes 	incluent	cependant 	un	amendement 	des	statuts	du	FMI	qui	nécessite 	le	consentement 	de	trois	cin-
quièmes	des	pays	membres	représentant	85	%	du	total	des	voix	attribuées.
157 Allocation	 de	base	18.61	17.84.23.01	 –	Inscription	 de	la	Belgique	 auprès	du	Fonds	monétaire	 International	
pour	1.847,7	millions	d’euros.
158 le nombre de membres du personnel (hors personnel de cuisine et d’entretien) en service au s PF Finances est 
passé	de	26.079	en	2011	à	23.370	en	2014	selon	les	rapports	annuels	du	SPF	Finances	pour	les	années	citées. 84
régions une dotation pour financer les frais du personnel de l’administration fédérale 
transféré en relation avec les impôts qu’elles reprennent159.
• La réorganisation de la gestion des restaurants du SPF Finances a aussi entraîné la sup -
pression des frais de personnel directement à charge du budget du SPF, mais ces frais sont dorénavant repris dans la dotation à Fedorest
160.
• Le transfert de compétences vers d’autres administrations du secteur public a été réalisé (par exemple, le transfert au 1
er juillet à Famifed des compétences et du personnel relatifs 
au paiement des allocations familiales).
• Par contre, la décision du gouvernement d’intégrer les employés des conservateurs des hypothèques (environ 940 personnes) au cadre des fonctionnaires statutaires influence 
les dépenses de personnel 2014 à la hausse
161. Suite à la publication des arrêtés royaux162, 
cette décision est devenue effective en 2014 et les paiements ont été effectués à partir 
de mai 2014163.
Les crédits de liquidation des dépenses de personnel prévus ont été utilisés à concurrence de 94,6 % (75 millions d’euros non utilisés) en 2014. Au niveau des engagements, près de 
93,3 % des crédits ont été engagés (93,6 millions d’euros non utilisés). Ce dernier taux est 
inférieur au taux moyen d’utilisation des crédits de personnel de l’ensemble des sections du budget (96,6 %).
Tableau 42 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2014 accordés et utilisés (en millions d’euros et 
en pourcentages)
Catégorie de 
dépensesEngagements Liquidations
CréditsMontants 
engagésTaux  
d’utilisationCréditsMontants 
liquidésTaux  
d’utilisation
Fonctionnement 330,3 312,2 94,5	%352,4 313,8 89,0	%
investissement 28,9 17,1 58,9	% 35,7 14,5 40,6	%
159 Article	68ter	de	la	loi	spéciale	du	16	janvier	1989	relative	au	financement	 des	communautés	 et	des	régions.	En	2014,	
la	Région	wallonne	 a	repris	également	 le	recouvrement	 de	la	taxe	de	circulation.	 L’incidence	 de	ce	transfert	 a	été	
estimée	à	4,3	millions	d’euros	et	a	débouché 	sur	une	diminution	des	frais	de	personnel.	
160  La	dotation 	à	Fedorest 	(allocation 	de	base	18.40.04.41.30.30) 	est	passée	de	20,3	millions	d’euros	en	2012	à	30,8	mil-
lions	d’euros	en	2014.	La	majeure	partie	de	cette	dotation	est	utilisée	pour	financer	les	dépenses	de	personnel.
161 Les	employés 	des	conservateurs 	des	hypothèques 	possédaient 	un	statut	juridique	particulier. 	Comme	le	conser -
vateur	des	hypothèques 	n’est	responsable 	personnellement 	que	pour	l’exécution 	des	formalités 	civiles	prescrites 	
par	la	loi	sur	les	hypothèques,	 les	membres	 de	son	personnel	 étaient	considérés	 comme	ses	employés	 privés.	Ils	
étaient	recrutés	en	vertu	du	droit	commun 	par	le	biais	de	contrats 	de	travail	d’employés. 	Plusieurs 	arrêtés	royaux	
ont	toutefois	 rapproché	 peu	à	peu	les	règles	fixées	pour	ce	personnel	 du	statut	des	agents	de	l’État.	La	loi	du	
11	décembre	 2006	relative	au	statut	des	employés	 des	conservateurs	 des	hypothèques,	 qui	est	entrée	en	vigueur	le	
1er	mai	2014,	a	permis	que	les	employés 	qui	remplissent 	les	conditions 	et	ont	réussi	une	épreuve	de	sélection 	soient	
intégrés	au	sein	du	SPF	Finances	comme	agent	de	l’État.
162  Arrêté	royal	du	12	septembre	 2013	portant	modification	 de	diverses	 dispositions	 réglementaires	 concernant	 la	
carrière	d’employés	 des	conservateurs	 des	hypothèques	 et	arrêté	royal	du	20	janvier	2014	fixant	la	date	de	l’entrée	
en vigueur et portant exécution de la loi du 11 décembre 2006 relative au statut des employés des conservateurs 
des	hypothèques.
163 Seule	une	partie	des	crédits	spécifiques	 prévus	à	cet	effet	(42,1	millions	d’euros)	a	été	réellement	 engagée	 et	liqui -
dée	(23,7	millions	d’euros).	 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /85
Une partie significative des crédits d’investissement n’a pas été utilisée en 2014, une situa -
tion qui se révèle analogue à celle des autres départements. Au SPF Finances, les blocages 
administratifs se sont élevés à 11,8 millions d’euros sur les différentes allocations de base 
relatives aux investissements. Il a donc engagé la quasi-totalité des crédits disponibles pour les investissements.
Le taux d’utilisation des crédits destinés aux frais de fonctionnement du SPF Finances se 
situe dans la moyenne des autres départements. Les différents blocages administratifs sont également à l’origine du non-engagement d’une partie de ces crédits.
Plusieurs postes budgétaires relatifs aux frais de fonctionnement appellent les commen -
taires suivants :• Le conseil des ministres du 27 avril 2012 avait décidé de dissoudre le fonds de titrisation 
destiné à la modernisation informatique du SPF Finances
164 et d’en verser le solde final 
au budget des voies et moyens. À ce jour, aucune initiative législative n’a encore été prise pour dissoudre le fonds et le solde final n’a pas davantage été versé aux voies et moyens. Aucune dépense n’a été effectuée à la charge du fonds en 2014. Le solde s’élevait à 12,4 millions d’euros fin 2014.
• Le SPF Finances met également son infrastructure informatique et son imprimerie à la disposition d’autres services publics fédéraux. Les recettes et dépenses relatives à cette prestation de service sont comptabilisées sur un compte d’ordre de la Trésorerie créé à cette fin. Le solde de ce compte s’élevait fin 2014 à 3,7 millions d’euros. Aucune 
dépense n’a été effectuée en 2014, tandis que des recettes de 0,6 million d’euros ont 
été perçues. Lors de l’élaboration du budget initial 2013, il avait été décidé de suppri -
mer ce compte d’ordre et de verser le solde au budget des voies et moyens. La Cour des comptes constate que cette décision n’a pas encore été exécutée malgré une remarque dans son 171
e Cahier165. Elle rappelle que l’utilisation de comptes d’ordre n’est plus prévue 
par la loi du 22 mai 2003. Le recours à ces comptes contrevient en outre au principe de transparence budgétaire. Ils peuvent en effet donner lieu à une utilisation injustifiée de crédits et à la constitution de réserves qui échappent au contrôle budgétaire normal
166.
• Aucun crédit n’a été prévu en 2014 pour les frais de fonctionnement de la Société fé -
dérale de participations et d’investissement (SFPI). L’État doit cependant rembourser ces charges
167. Les crédits alloués les années précédentes (environ un million d’euros168) 
n’étaient pas utilisés, car jugés insuffisants pour répondre aux besoins de la SFPI. Ces dernières années, la SFPI a dès lors payé directement ses charges via le compte cou -
rant de l’État belge et les a déduites des intérêts à verser à l’État selon un système de compensation. Les charges 2014 de la SFPI qui auraient dû être refacturées se montent 
164  Programme 	18.40.4.	Fonds	18-3	–	Le	Fonds	relatif	à	la	titrisation 	des	dettes	d'impôts 	indirects 	a	été	créé	par	la	loi-
programme	 du	27	décembre 	2006.	Une	partie	des	recettes	de	l'opération	 de	titrisation	 relative	aux	dettes	d'impôts	
indirects	devait	financer	la	modernisation	de	l’informatique	du	SPF	Finances.	
165 Cour des comptes, 171e	Cahier,	Volume	I,	p.	94.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
166  Voir également Cour des comptes, « Commentaires et observations sur les projets d’ajustement du budget de 
l’État pour l’année budgétaire 2012 », doc. parl. ,	Chambre,	11	mai	2012,	DOC	53	2112/005,	p.	60.
167 Article	2,	§	3,	de	la	loi	du	2	avril	1962	relative	à	la	SFPI.
168  Allocation	de	base	18.61.02.12.11.05. 86
à 8,3 millions d’euros169. La Cour des comptes observe que cette façon de procéder est 
contraire au principe d’universalité du budget qui dispose que l’ensemble des recettes et 
des dépenses doivent être inscrites au budget170.
Transfert de recettes et de capitalLe montant total de cette catégorie de dépenses diminue (-47,5 millions d’euros) par rap -
port à 2013 pour atteindre 230,8 millions d’euros en 2014. Les principales dépenses relatives aux transferts concernent les postes suivants :
• la contribution belge au compte de bonification  (subsidy account ) du fonds fiduciaire 
pour la réduction de la pauvreté et la croissance du FMI
171. Cette contribution devait, 
en principe, être versée sur deux ans : une première tranche de 11,8 millions d’euros en 
2013 et une deuxième tranche de 29,5 millions d’euros en 2014. Le conclave budgétaire de juillet 2013 a décidé de reporter le versement de chaque tranche d’un an. Comme le paiement peut uniquement être effectué en vertu d’une loi, le dépôt du projet de loi correspondant a été reporté jusqu’en janvier 2014
172. Cette décision explique pourquoi la 
contribution de 2013 (11,8 millions d’euros) a été liquidée en 2014 ;
• la dotation à Fedorest173 pour la gestion des restaurants du SPF Finances (30,8 millions 
d’euros)  ;
• les bonifications d’intérêts pour prêts verts174 (38,6 millions d’euros en 2014 contre 
70,2 millions d’euros en 2013) ;
• le paiement des contributions dans le cadre des mesures de soutien à la Grèce175 (88,9  mil-
lions en 2014 contre 129 millions en 2013).
Le Service des créances alimentaires (Secal)176 paie des avances sur pension alimentaire et 
les récupère auprès des débiteurs légaux défaillants. Le Secal a ouvert 3.692 dossiers pour 
non-paiement de pension alimentaire en 2014. Cela représente une augmentation de 3,8 % 
par rapport à 2013, qui fait suite à plusieurs années de baisse177.
169  Dont	cinq	millions	relatifs	à	un	état	d’honoraires	 exposé	dans	le	cadre	de	la	cession	à	BNP	Paribas	de	la	participation	
minoritaire	détenue	dans	BNP	Paribas	Fortis.
170 Article	60	de	la	loi	du	22	mai	2003.
171 En	février	2012,	le	conseil	d’administration	 du	FMI	a	décidé	de	reverser	une	partie	des	bénéfices	 tirés	de	la	vente	
d’or	sous	la	forme	de	dividendes,	 à	condition	 que	suffisamment	 d’États	membres	 soient	d’accord	 pour	reverser	
ce dividende sous la forme d’une contribution au P rgT (Poverty Reduction and Growth Trust)	 qui	permet	au	FMI	
d’accorder	 des	prêts	à	des	taux	d’intérêt	 réduits	aux	pays	à	faible	revenu.	Le	conseil	des	ministres	 a	approuvé	 cette	
proposition	le	5	octobre	2012.	
172 Doc. parl. ,	Chambre,	 30	janvier	2014,	DOC	53	3251,	Projet	de	loi	relatif	à	l’affectation	 des	bénéfices	 exceptionnels	
de	la	vente	d’or	distribués 	par	le	Fonds	monétaire 	international. 	Le	projet	a	été	déposé	le	16	janvier	2014	et	adopté	
en	réunion	plénière	le	18	février	2014.
173 Allocation	de	base	18.40.04.41.30.30.
174 Allocation	 de	base	18.61.03.34.41.02.	 Bonification	 d’intérêts	 accordée	 pour	les	emprunts	 contractés	 par	une	per-
sonne	physique	 entre	le	1er	janvier	2009	et	le	31	décembre 	2011	auprès	d’un	organisme 	de	crédit	pour	financer	des	
dépenses 	faites	en	vue	d’économiser 	l’énergie.
175 Ces	mesures 	de	soutien	comprennent, 	d’une	part,	le	paiement 	de	20,9	millions	d’euros	dans	le	cadre	du	deuxième 	
plan	de	soutien	à	la	Grèce	(allocation 	de	base	18.61.18.35.20.01) 	et,	d’autre	part,	le	remboursement 	à	la	Grèce	des	
recettes	 (68	millions	d’euros)	que	la	Banque	nationale	 perçoit	de	son	portefeuille	 SMP	grec	(titres	publics	grecs	
acquis	dans	le	cadre	du	programme	 des	marchés	 de	titres	du	système	européen	 des	banques	 centrales	 –	allocation	
de	base	18.61.18.35.20.02).
176 Allocation	de	base	18.70.03.53.20.02.
177 Le	nombre	de	dossiers	traités	par	le	Secal	s’élève	à	50.706	depuis	sa	création	le	1er	juin	2004. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /87
Les avances que le Secal fait aux familles qui n’ont pas reçu les pensions légales (et qui 
rentrent dans les conditions d’octroi) dans le cadre de sa première mission augmentent pour atteindre 23,5 millions d’euros en 2014 (+0,9 million d’euros).
Dans l’exercice de sa deuxième mission, le Secal récupère également l’argent auprès des 
débiteurs d’aliments défaillants. Il a recouvré 18,3 millions d’euros en 2014, ce qui repré -
sente une augmentation conséquente (+5,2 millions d’euros) par rapport à 2013. Depuis 
quelques années, le SPF Finances utilise en effet la compensation fiscale en plus de la rete -
nue sur salaire afin de récupérer les sommes dues. Il prélève ainsi directement les éventuels remboursements fiscaux des contribuables en défaut de paiement.
Le Secal fonctionnait auparavant comme un fonds budgétaire, ce qui n’est plus le cas. Dès 
lors, il n’y a plus de lien organique entre le montant global des recettes (récupérations) et des dépenses (avances).
Au niveau des transferts de capital, le conseil des ministres du 13 décembre 2013 avait décidé 
que la Belgique participerait à la treizième reconstitution des ressources du Fonds africain 
de développement
178 à concurrence de 100 millions d’euros179. Ces contributions doivent être 
liquidées au cours de la période 2014-2016.
La contribution du SPF Finances s’élevait à 2,8 millions d’euros pour 2014 et à 3,5 millions 
d’euros pour l’année budgétaire 2015180. Le SPF Finances a engagé les 10 millions d’euros 
(période 2014-2016) comme prévu par l’arrêté royal. Il a décidé de liquider en fin d’année non seulement le montant 2014, mais aussi le montant prévu pour 2015 (avec date valeur à 
l’échéance du paiement, à savoir le 28 février 2015). Plus aucune liquidation ne devra dès 
lors être faite en 2015. Suite aux variations du taux de change (la participation de la Belgique étant liquidée en dollars américains), le montant total de la liquidation a été revu à la baisse et fixé à 6,1 millions d’euros.
Octroi de crédits
La diminution importante des dépenses liées à l’octroi de crédits provient du fait que les dépenses liées à la participation de l’État belge dans le capital de la SA Mécanisme euro -
péen de stabilité
181 ont diminué de moitié182 (passant de 1.112,7 à 556,3 millions d’euros). En 
effet, la Belgique a versé la cinquième et dernière tranche de sa participation dans le capital libéré du MES en avril 2014. Les deux précédentes avaient été versées en 2013 et les deux premières en 2012. Chaque tranche correspondait à 20 % du montant global.
178 Le	Fonds	africain	de	développement	 a	été	créé	en	1972	par	la	Banque	africaine	 de	développement	 et	quinze	pays	
non	africains	en	vue	d’aider	la	Banque	africaine	 de	développement	 à	mettre	en	œuvre	sa	stratégie	 de	lutte	contre	la	
pauvreté.	Cette	stratégie	doit	accélérer	la	croissance	économique	et	le	développement	social	des	États	membres.
179 Nonante	 millions	d’euros	ont	été	inscrits	à	la	charge	du	budget	général	des	dépenses	 du	SPF	Affaires	étran -
gères	et	dix	millions	d’euros	à	la	charge	du	budget	général	des	dépenses	 du	SPF	Finances	 sur	l’allocation	 de	base	
18.61.54.42.03.
180  Article	4	de	l’arrêté	royal	du	18	juin	2014	relatif	à	la	participation 	de	la	Belgique 	à	la	treizième 	reconstitution 	des	
ressources	du	Fonds	africain	de	développement.
181 Le	Mécanisme	 européen	 de	stabilité	est	une	institution	 financière	 internationale	 qui	a	pour	but	de	soutenir	 ses	
membres	 (pays	de	la	zone	euro)	qui	connaissent	 de	graves	problèmes	 de	financement.	 La	participation	 de	la	Bel-
gique	dans	le	capital	total	du	MES	est	de	3,4675	%,	ce	qui	représente 	une	contribution 	maximale 	de	24,3	milliards 	
d’euros.	Seule	une	partie	de	ce	montant	a	été	libérée	et	versée	au	MES	(2.782	millions	d’euros).
182  Allocation	de	base	18.61.17.84.22.01. 88
Section	19	–	Régie	des	bâtiments
Tableau 43 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2014 accordés (en millions d’euros)
budget initial 796,1 796,1
budgets ajustés 0 0
Transferts Ar +3,6 +3,6
Relèvement	de	plafond 0 0
Total du budget 799,7 799,7
Crédits utilisés 771,0 770,9
En 2014, la Régie des bâtiments a utilisé 96,4 % des crédits inscrits à la section 19, contre 
93,9 % en 2013. La sous-utilisation de 28,8 millions d’euros en 2014 résulte principalement du fait que la dotation pour investissements et entretien extraordinaire n’a pas été versée dans son intégralité. En outre, la Régie des bâtiments reçoit une dotation de 4,7 millions d’euros, inscrite à la section 01 – Dotations
183 pour l’entretien et les investissements relatifs 
aux palais royaux.
Dans le budget 2014 de la Régie des bâtiments, organisme public doté de la personnalité 
juridique, les recettes s’élèvent à 1.086,7 millions d’euros et les dépenses à 1.045,7 millions 
d’euros, soit un solde positif de 41,0 millions d’euros. En application de la disposition légale 2.19.1. du budget général des dépenses 2014, ce solde doit être réalisé par la vente supplé -
mentaire de biens immobiliers (+20  millions d ’euros) et par la perception d ’arriérés de sub -
sides de la Loterie nationale (+21 millions d’euros). Si les arriérés de subsides de la Loterie 
nationale pour les années 2010-2014 n’ont toujours pas été reçus, les recettes des ventes supplémentaires de biens immobiliers ont permis de fixer le solde à 31,9 millions d’euros.
La Loterie nationale doit encore 51,9 millions d’euros de subsides à la Régie pour 2010-2014. 
Les arrêtés royaux déterminant le plan de répartition des subsides de la Loterie nationale ne permettent pas de déterminer quelle partie du subside doit être considérée comme contri -
bution spéciale et quelle partie sert à financer des projets spécifiques. Du fait de ces ambi -
guïtés juridiques, le versement des subsides a été suspendu à partir de 2010. Pour avoir la certitude que la Régie des bâtiments utiliserait les subsides aux fins prévues dans l’arrêté royal, la Loterie nationale a souhaité conclure un accord avec la Régie qui déterminerait ce qui relève de la protection du patrimoine national, pour laquelle les subsides sont alloués. La Régie rendrait compte chaque année à la Loterie nationale de son utilisation des sub -
sides. Enfin, l’accord réglerait aussi le contrôle de la Loterie nationale sur l’utilisation des subsides par la Régie. À la mi-2015, la Régie n’avait pas encore signé cet accord et la Loterie nationale n’a donc pas encore versé les arriérés de subsides.
183 Allocations	 de	base	30.65.41.40.02	 –	Entretien	 et	exploitation	 des	palais	royaux	et	30.65.61.4.103	 –	Investisse -
ments	dans	les	palais	royaux. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /89
Les moyens fédéraux alloués à la Régie des bâtiments sur la base des crédits inscrits à la 
section 19 sont subdivisés en treize allocations de base, représentant chacune une dotation spécifique.
Investissements et grand entretien
En 2014, une dotation de 107,7 millions d’euros a été accordée pour des investissements et l’entretien extraordinaire de bâtiments
184 et de 2,6 millions d’euros pour les dépenses 
d’investissement dans le cadre des institutions européennes et internationales185.
Le programme d’investissement 2014 approuvé de la Régie s’élève à 112,2 millions d’euros. 
Le conseil des ministres le libère par tranches de 25 %. La troisième tranche de 25 % du programme d’investissement a seulement été libérée le 11 décembre 2014 et la Régie a dû engager ces crédits dans les deux semaines. La Cour des comptes souligne que la libération tardive et partielle des crédits d’engagement inscrits au budget de la Régie entrave la pla -
nification et l’exécution des programmes d’investissement. Quant à la dernière tranche, elle n’a pas été libérée et un montant de 28,1 millions d’euros de crédits d’engagement a été bloqué sur le budget de la Régie.
Un montant similaire a aussi été déduit de la dotation d’investissement à la charge du 
budget général des dépenses versée à la Régie pour liquider les dépenses d’investissement engagées les années précédentes (encours) et celles engagées pendant l’année. Par consé -
quent, la Régie a dû utiliser son fonds de financement, alimenté par les recettes des ventes des années précédentes, à raison de 12,1 millions d’euros, afin de compenser le manque de 
recettes destinées à financer les dépenses d’investissement et d’entretien extraordinaire.
Lors de la confection du budget, la Régie a souligné que les crédits qui sont affectés chaque 
année à l’entretien ordinaire des bâtiments ne suffisent pas, d’un point de vue structurel, à empêcher une dévalorisation des biens immobiliers. Les crédits d’engagement de 25,1 mil -
lions d’euros
186 n’ont toutefois été utilisés qu’à concurrence de 13,1 millions d’euros. Pour 
les travaux d’entretien des bâtiments, la Régie ne dispose pas de stratégie ni de programme comparable au programme d’investissement. Elle est consciente du problème et envisage de le résoudre à l’avenir.
Location et frais d’aménagement de bâtiments
La dotation destinée à la location de bâtiments s’élève à 460,0 millions d’euros en 2014
187. 
La Régie effectue depuis plusieurs années un monitorage de ses contrats de location, en vue de générer une économie au niveau des contrats de location. Ce monitorage envisage également des travaux de réaménagement dans quelques grands complexes loués, afin de diminuer le coût futur des contrats de location, ainsi que la vente de plusieurs bâtiments de 
184  Allocation 	de	base	55.21.61.41.03 	–	Dotation 	destinée 	aux	investissements 	et	à	l’entretien 	extraordinaire 	des	bâti -
ments	gérés	par	la	Régie	des	bâtiments.	
185 Allocation 	de	base	55.24.61.41.04 	–	Crédit	mis	à	la	disposition 	de	la	Régie	des	bâtiments 	pour	couvrir	les	investis -
sements	à	réaliser	dans	le	cadre	des	institutions	européennes	et	internationales.	
186  Allocation 	de	base	55.22.41.40.03 	–	Dotation 	à	titre	de	redevance 	d’occupation 	des	bâtiments 	de	l’État,	gérés	par	
la	Régie	des	bâtiments,	et	destinée	à	couvrir	ses	frais	administratifs	de	fonctionnement.
187 Allocation 	de	base	55.22.41.40.01 	–	Dotation 	pour	couvrir	les	loyers	et	les	travaux	d’installation 	standard 	des	bâti -
ments	pris	en	location	pour	le	compte	de	l’État	par	la	Régie	des	bâtiments,	 en	vertu	de	sa	mission	statutaire,	 et	
payés	par	elle	aux	propriétaires	de	biens	immobiliers.	 90
l’État. Pour cinq projets, la Régie a demandé en 2014 des crédits d’engagement de 17,7 mil-
lions d’euros et des crédits de liquidation de 5,9 millions d’euros. Le conseil des ministres 
n’a pas accordé ces moyens supplémentaires en raison de l’absence d’une estimation bud-gétaire de l’économie que ces travaux permettraient de réaliser.
Les crédits de liquidation prévus au budget de la Régie pour les travaux d’aménagement 
standard restent sous-utilisés à concurrence de plus de 8 millions d’euros en raison de l’engagement tardif de quelques projets. Ainsi, les travaux d’aménagement de la nouvelle tour des finances de Liège (4,1 millions d’euros) n’ont été engagés que fin 2014. Un encours 
de plus de 7 millions d’euros pour les travaux d’aménagement standard a été reporté à 2015.
En vertu de l’arrêté royal du 23 mars 2014, la Régie doit mettre un bâtiment gratuitement à 
la disposition du Théâtre royal de la monnaie. Comme cet arrêté est entré en vigueur avec effet rétroactif au 1
er janvier 2012, la Régie a inscrit sa créance d’arriérés de loyers en charges 
à concurrence de 0,85 million d’euros.
Justice
Le programme pluriannuel Justice et Sécurité a bénéficié d’un montant de 361,6 millions 
d’euros pour la période 2004-2013. Les crédits de liquidation188 prévus sont calculés de la 
même manière que ceux destinés aux dépenses d’investissement récurrentes189, c’est-à-
dire en tenant compte d’une sous-utilisation annuelle des crédits d’engagement de 30 %. Puisque la totalité des crédits d’engagement prévus pour ce programme a été engagée en 2013, sans égard pour la règle précitée, les crédits de liquidation inscrits aux articles de dépenses concernés du budget 2014 de la Régie étaient sous-estimés et ont donné lieu à un dépassement de 13,2 millions d’euros, couvert par une partie de la dotation reçue pour les dépenses d’investissement ordinaires. Le dépassement qui en a résulté sur ces dépenses a été couvert à concurrence de 12,1 millions d’euros par le solde du fonds de financement 
des années précédentes. Pour éviter de tels dépassements qui peuvent avoir une incidence négative sur le solde SEC, la Cour des comptes recommande d’élaborer une méthode de calcul adaptée pour les dépenses d’investissement spécifiques.
En ce qui concerne les travaux de restauration du palais de justice de Bruxelles, les cré -
dits d’engagement de 5 millions d’euros n’ont été utilisés qu’à concurrence de 1,4 million 
d’euros. Tant qu’aucune décision n’aura été prise au sujet de la transformation du socle du 
bâtiment, seuls les travaux urgents sont effectués.
Le 14 mars 2013, le conseil des ministres a décidé de confier intégralement l’hébergement 
des justices de paix à la Régie des bâtiments. Ce transfert est réglé au chapitre 18, section 
5 (dispositions transitoires), de la loi du 25 avril 2014 portant des dispositions diverses en matière de justice. L’opération sera étalée sur dix ans et donnera lieu dans les prochaines années à des dépenses d’investissement et de location supplémentaires.
188  Articles	de	dépenses	533.12,	533.13,	533.14	et	533.16	du	budget	de	la	Régie	des	bâtiments.
189  Il	s’agit	des	dépenses	 réalisées	 sur	les	articles	533.01,	533.03,	533.11,	536.02	et	536.11	du	budget	de	la	Régie	des	
bâtiments. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /91
La dotation de financement alternatif190 est en partie utilisée pour le paiement de l’indem -
nité de mise à disposition des contrats DBFM ( Design, Build, Finance and Maintenance ) dans 
les nouvelles prisons de Beveren, Marche-en-Famenne et Leuze-en-Hainaut. Un montant 
de 19,5 millions d’euros a été payé à cet effet en 2014 (article 533.04). Les nouvelles pri -
sons ont été construites via un contrat DBFM, notamment parce que ces investissements ne devaient pas avoir d’incidence sur le solde de financement de l’État. D’après Eurostat, les contrats DBFM conclus avec les prisons doivent cependant être considérés comme des dépenses budgétaires, parce qu’ils contiennent une clause de « partage des bénéfices » en 
cas de refinancement, laquelle prévoit que l’entrepreneur doit céder à l’adjudicateur 55 % 
de l’avantage qu’il a obtenu dans le cadre d’un refinancement. Vu les conditions de finan -
cement de l’époque, le gain de refinancement éventuel avait été estimé à 2 à 3 millions 
d’euros pour Beveren et à 1 à 2 millions d’euros pour Marche-en-Famenne. Pour éviter que 
l’endettement de l’État n’augmente de 273 millions d’euros en 2015, le conseil des ministres du 5 mars 2015 a décidé de supprimer ces clauses des contrats.
EmpruntsLe budget de la Régie prévoyait 35,9 millions d’euros de crédits destinés à des emprunts pour financer la rénovation du Musée royal d’Afrique centrale à Tervuren (21,8 millions 
d’euros) et le centre de psychiatrie légale de Gand (14 millions d’euros). La Régie n’a fina -
lement pas contracté d’emprunt et elle a financé ces dépenses par les autres moyens dispo -
nibles sur son budget.
Section	24	–	SPF	Sécurité	sociale
Tableau 44 –  Aperçu des crédits d’engagement et de liquidation 2014 accordés (en millions d’euros)
budget initial 16.907,8 16.903,6
budgets ajustés -15,3 -15,3
Transferts Ar +4,2 +4,2
Total du budget 16.896,7 16.892,5
Crédits utilisés 16.852,5 16.848,2
Le SPF Sécurité sociale a utilisé 99,7 % de ses crédits de liquidation pour 2014, contre 101,1 % 
en 2013.
La diminution de 15,3 millions d’euros des crédits accordés pour 2014 résulte surtout d’une 
réestimation de plusieurs subsides. En outre, un montant de 4,2 millions d’euros a été transféré depuis la provision interdépartementale. Ces moyens ont surtout servi à financer les versements aux personnes handicapées.
190  Allocation	 de	base	55.22.41.40.04	 –	Dotation	 accordée	 à	la	Régie	des	bâtiments	 destinée	 à	couvrir	les	charges	de	
l’acquisition	de	bâtiments	au	moyen	d’une	location-vente	et/ou	d’opérations	analogues	et	de	leur	entretien.	 92
Tableau 45 –  Dépenses 2012-2014 par catégorie en fonction des codes SEC (en millions d’euros et en 
 2012 2013 2014
dépenses de personnel 106,1 0,7	% 108,2 0,7	% 106,9 0,6	%
dépenses de fonctionne -
ment et d’investissement27,6 0,2	% 31,5 0,2	% 28,7 0,2	%
Transferts de revenus et 
de capital14.319,1 99,1	% 15.783,8 99,1	% 16.712,4 99,2	%
Autres	(<	5	%) 0,2 0,0	% 0,2 0,0	% 0,2 0,0	%
Total 14.453,0 100,0 % 15.923,7 100,0 % 16.848,2 100,0 %
Dépenses de personnel, de fonctionnement et d’investissement
En cinq ans, l’effectif du SPF Sécurité sociale est passé de 1.208 à 1.118 personnes (-90 per-
sonnes) en raison de départs à la retraite et d’économies. En 2014, il a été réduit de 40,6 équi -
valents temps plein. L’annulation de l’indexation en 2014 entraîne aussi une économie sur les dépenses de personnel (0,6 million d’euros).
Un montant de 3,97 millions d’euros a été bloqué sur les crédits de liquidation de 34,91 mil -
lions d’euros destinés au fonctionnement et aux investissements.Transferts de revenus et de capital
La majeure partie des transferts est consacrée au paiement des allocations aux personnes handicapées, au subventionnement des différents régimes et secteurs du statut social des travailleurs indépendants, au subventionnement des régimes de sécurité sociale des travail -
leurs salariés, aux dotations à la Gestion globale afin d’assurer l’équilibre financier de la sécurité sociale et à la dotation à l’Office national des pensions pour financer les dépenses en matière de garantie de revenus aux personnes âgées.
L’augmentation des transferts de revenus et de capital (de 15.783,8 millions d’euros en 2013 
à 16.712,4 millions d’euros en 2014) est surtout due à la hausse des dotations à la Gestion 
 globale (régime des travailleurs indépendants et régime des travailleurs salariés) pour assu -
rer l’équilibre financier de la sécurité sociale et garantir la continuité des paiements des 
prestations sociales. Les dotations d’équilibre sont en effet passées de 533,9 millions d’eu -
ros (régime des travailleurs indépendants) et 4.804,8 millions d’euros (régime des travail -
leurs salariés) en 2013 à 617,1 millions d’euros et 5.553,9 millions d’euros en 2014.
Les montants des subventions et des allocations aux personnes handicapées sont liés aux 
fluctuations de l ’ indice santé ou de l ’ indice des prix. En 2014, les paiements au titre d ’alloca -
tions aux personnes handicapées restent pratiquement au même niveau qu’en 2013 (1,9 mil -
liard d’euros). Une croissance constante du nombre d’allocataires
191 et du montant octroyé192 
191 Fin	2014,	on	dénombrait	plus	de	325.000	allocataires	(source	:	SPF	Sécurité	sociale).
192  Ce	montant	 moyen	lié	au	pourcentage	 de	handicap	 et	aux	revenus	est	passé	de	443	euros	début	2011	à	469	euros	
fin	2014	(source	:	SPF	Sécurité	sociale). COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /93
avait toutefois été observée les années précédentes. Les dépenses relatives aux allocations 
aux personnes handicapées sont restées en dessous des estimations en 2014 à raison de 27,3 millions d’euros.
Projet Handicare
Le projet Handicare  qui a été lancé en 2014 doit fournir à la DG Personnes handicapées un 
système informatique global pour la gestion des dossiers en remplacement de l’ancienne infrastructure informatique. Trois marchés publics ont été attribués en 2014 pour réaliser 
la deuxième phase du projet. Le principal d’entre eux, qui concerne la fourniture de la solu -
tion informatique, s’élève à 8,85 millions d’euros.
En 2014, un montant de 7 millions d’euros a été engagé. Sur les 2 millions d’euros de crédits 
de liquidation inscrits, un montant de 1,3 million d’euros a été utilisé.
Section	25	–	SPF	Santé	publique, 	Sécurité 	de	la	chaîne	alimentaire 	et	Environnement
Tableau 46 –  Aperçu des crédits d’engagement et de liquidation accordés en 2014 (en millions d’euros)
budget initial 307,6 308,0
budgets ajustés 0,0 0,0
Transferts Ar +0,7 +0,7
Relèvement	de	plafond 0,0 0,0
Total du budget 308,3 308,7
Crédits utilisés 287,1 288,7
Les crédits de liquidation du SPF Santé publique s’élèvent à 308,7 millions d’euros en 2014. 
Ils ont été utilisés à concurrence de 93,5 % (soit 288,7 millions d’euros) et bloqués à raison 
de 8,5 millions d’euros. En 2013, 90,4 % des crédits avaient été utilisés.
La baisse des crédits par rapport à 2013 (voir tableau ci-après) est principalement due au 
transfert des crédits du SPP Développement durable193 à la Chancellerie du Premier mi -
nistre (2 millions d’euros).
193 le sPP d éveloppement durable a été supprimé au 1er	janvier	2014.	Le	personnel 	et	les	moyens	de	fonctionnement 	
ont été transférés à l’ institut fédéral pour le développement durable (arrêté royal du 21 février 2014 portant créa -
tion	de	l’Institut	fédéral	pour	le	développement	durable). 94
Tableau 47 –  Dépenses 2012-2014 par catégorie en fonction des codes SEC (en millions d’euros et en 
Catégories de dépenses2012 2013 2014(*)
Personnel 76,725,7	% 75,125,8	% 72,325,0	%
Fonctionnement et investissement 42,214,1	% 39,013,4	% 33,611,6	%
Transferts de revenus et de capital 179,760,2	% 177,260,8	%182,863,3	%
Autres 0,0 0,0 0,0
Total 298,7 100 % 291,3 100 % 288,7 100 %
(*)		À	partir	de	2014,	les	dépenses	 inscrites	 à	l’allocation	 de	base	12.11.99	 sont	affectées	 à	la	rubrique	 du	personnel	 et	
non	plus	à	la	rubrique	 du	fonctionnement	 et	des	investissements.	 Cette	allocation	 de	base	a	été	utilisée	à	concur -
rence	de	898,3	milliers	d’euros	en	2014.
Les dépenses de personnel diminuent de 2,8 millions d’euros, dont 0,7 million d’euros en 
raison de l’arrêt sélectif des recrutements.
Les dépenses de fonctionnement et d’investissement diminuent de 5,4 millions d’euros 
en 2014, principalement en raison des mesures contraignantes prises dans le cadre de la prudence budgétaire et de la libération des crédits d’engagement par tranches. De ce fait, plusieurs marchés n’ont pas pu être attribués. En 2013, il avait été décidé de réformer le fonctionnement des collèges médicaux qui sont chargés de contrôler la qualité de la pra -
tique médicale. En l’absence de décision à ce sujet en 2014, aucun nouveau contrat n’a été conclu, de sorte que les dépenses ont baissé de 0,7 million d’euros.
Afin d’étendre à l’ensemble du pays le projet 1733, c’est-à-dire le numéro d’appel unique 
au service de médecine de garde, le conseil des ministres a accordé en 2014 un crédit pro -
visionnel de 3,4 millions d’euros, dont 2,9 millions d’euros ont été utilisés. En raison d’un manque en matière d’infrastructure et de technique
194 ainsi que du blocage des recrute -
ments, plusieurs régions ne sont pas encore entrées dans la dernière phase du projet.
Les transferts de revenus et de capital passent de 177,2 millions d’euros à 182,8 millions 
d’euros. Cette hausse comprend un montant de 2,5 millions d’euros qui est lié à l’aug -
mentation des dépenses relatives aux accidents du travail. L’Administration de l’expertise médicale (Medex) a dû faire face à un retard de paiement de 1,4 million d’euros. Ce retard a été résorbé en 2014 en augmentant les crédits de liquidation par le biais d’une reventilation à partir d’autres divisions organiques. De même, l’utilisation des crédits destinés aux trans -
ferts est supérieure en raison de deux grands dossiers de sinistre (1,8 million d’euros) et d’une dotation plus élevée accordée à l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimen -
taire (1,3 million d’euros). Toutefois, on observe une baisse des dépenses de fonctionnement 
194  Le	SPF	Santé	publique	 dépend	en	effet	d’autres	 parties	:	 de	la	Régie	des	bâtiments	 pour	les	bâtiments	 et	du	
SPF		Intérieur	pour	l’infrastructure	de	télécommunication.	 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /95
à la suite du transfert du Registre du cancer à l’Inami à partir de 2014 (-0,4 million d’euros), 
de la régionalisation à partir de 2015 des subsides au Fonds de réduction du coût global de 
l’énergie (-0,7 million d’euros) et de la diminution des subsides aux projets PIT195 (-0,6 mil -
lion d’euros).
Section	33	–	SPF	Mobilité	et	Transports
Tableau 48 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2014 accordés (en millions d’euros)
budget initial 3.647,4 3.625,3
budget ajusté 54,7 50,9
Crédits provisionnels répartis 0,4 0,4
Total du budget 3.702,5 3.676,6
Crédits utilisés 3.653,2 3.608,5
Le SPF Mobilité et Transports a utilisé plus de 98 % de ses crédits de liquidation (96 % 
en 2013).
Les transferts de revenus et de capital représentent plus de 97,1 % des dépenses totales 
du SPF (3.504,8 millions d’euros). Ils ont augmenté de 98,5 millions d’euros par rapport à 
2013 (+2,89 %). Les moyens disponibles pour ces transferts ont été dépensés à concurrence 
de 98,9 % pour des subventions et des dotations, principalement pour la SNCB, Infrabel, 
bpost ou Beliris196.
Tableau 49 –  Dépenses 2012-2014 par catégorie en fonction des codes SEC (en millions d’euros et en 
Personnel 69,52,0	% 68,01,9	% 66,21,8	%
Fonctionnement et investissement 27,90,8	% 26,80,8	% 27,30,8	%
Transferts de revenus et de capital 3.311,4 97,2	% 3.406,3 96,8	%3.504,8 97,1	%
Autres 0,60,0	% 19,20,5	% 10,30,3	%
Total 3.409,4 100 % 3.520,3 100 % 3.608,5 100 %
Dépenses de personnelLes dépenses relatives aux frais de personnel ne représentent que moins de 2 % des cré -
dits de liquidation. Le total des paiements a atteint 66,2 millions d’euros en 2014 et est 
en constante diminution depuis 2011 (-3,7 millions d’euros). Par ailleurs, près de 9,5 % des 
crédits de liquidation réservés à cette catégorie de dépenses n’ont pas été utilisés.
195 Il	s’agit	des	subsides	accordés	dans	le	cadre	de	l’assistance	médicale	aux	équipes	paramédicales	d’intervention.	
196  Voir	l’analyse	plus	loin	au	point	«	Fonds	budgétaire	Beliris	». 96
Transferts de revenus et de capital 
SNCB et InfrabelLa grande majorité des crédits inscrits au programme 33.51.1 – Transport ferroviaire sont destinés à des transferts vers le groupe SNCB. Sur un budget de 3.102,7 millions d’euros, 
plus de 99,7 % ont été engagés, tandis que le taux de liquidation se monte à 99,5 %. Par rapport à 2013, ces crédits ont augmenté en moyenne de 0,6 %.
Une reventilation importante de crédits d’engagement a été effectuée en 2014 au niveau 
des participations de l’État dans le capital des composantes du groupe pour financer des 
investissements. Un transfert de 40,4 millions d’euros de la participation de l’État dans le capital de la SNCB-Holding a été opéré vers principalement, d’une part, la participation de l’État dans le capital d’Infrabel (+19,6 millions d’euros) et, d’autre part, la participation de 
l’État dans le capital de la SNCB (+18,7  millions d’euros). Le solde a été reventilé entre plu -
sieurs autres allocations de base. Au niveau de la liquidation des crédits, une reventilation relativement identique a eu lieu mais pour un montant global limité à 35,1 millions d’euros.
Bpost
En 2014, les crédits effectivement attribués à bpost ont connu une augmentation par rap -
port à 2013, passant de 222,8 à 304,2 millions euros (+81,4 millions d’euros), soit une aug -
mentation de 36,5 %. La totalité des crédits prévus a été utilisée.
Cette augmentation provient pour l’essentiel du fait que le crédit initial de 311,2 millions 
d’euros n’avait pas été intégralement liquidé en 2013 suite à une enquête de la Commission 
européenne concernant des aides illégales perçues dans les années 2011-2012
197.
197 La	rémunération	 qui	était	encore	due	selon	le	quatrième	 contrat	de	gestion	pour	la	période	du	24	septembre	 au	
31	décembre	 2012	(88,9	millions	d’euros)	n’a	pas	été	liquidée	au	premier	trimestre	 2013.	De	cette	manière,	 l’aide	
d’État	que	bpost	avait	irrégulièrement 	perçue	en	2011	et	2012	(123,1	millions	d’euros)	a	été	partiellement 	compen -
sée.	Bpost	a	versé	la	différence	de	34,2	millions	d’euros	au	SPF	Mobilité	le	7	juin	2013. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /97
Fonds budgétaires organiques
Divers fonds budgétaires sont inscrits à la section 33.
Tableau 50 –  Solde des fonds organiques au 31 décembre (en milliers d’euros)
Liste des fonds budgétairesEngagements 
2013Liquidations 
2013Engagements 
2014Liquidations 
2014
Fonds	aéronautique 12.948 13.128 13.786 14.191
Fonds	de	financement	du	rôle 	
international et de la fonction 
de capitale de bruxelles311.266(1)499.836 323.258(1)535.759
Transport exceptionnel(2)5.438 5.498 8.291 8.291
régulation du transport 
ferroviaire et de l’exploitation de l’aéroport de bruxelles-National802 809 623 638
service de sécurité et d’interopérabilité des chemins de fer4.452 4.669 5.905 6.364
Organisme	d’enquête 	sur	
les accidents et incidents ferroviaires2.082 2.127 2.545 2.618
Organisme	fédéral	d’enquête	sur les accidents de navigation25 28 28 28
Total 337.01 3 526.095 354.436 567.889
(1)		Lors	de	l’introduction	 des	données	 dans	le	système	 Fedcom,	 2,1	millions	d’euros	d’annulations	 d’engagements	 des	
années	précédentes	 n’ont	pas	été	inscrits.	Les	soldes	des	reports	d’engagements	 doivent	être	augmentés	 de	ce	
montant	 et	se	fixer	à	313,3	millions	d’euros	fin	2013	et	à	325,3	millions	d’euros	en	2014.	Une	concertation	 entre	les	
SPF	Mobilité	et	Transports	et	Budget	et	Contrôle	devrait	résoudre	ce	problème.
(2)		Selon	l’article	211	de	la	loi-programme	 du	19	décembre	 2014,	le	fonds	relatif	à	l’organisation	 de	la	circulation	 du	
transport exceptionnel a été supprimé le 1er	janvier	2015.
Tant pour les engagements que pour les liquidations, on constate une augmentation des 
crédits disponibles fin 2014 par rapport à l’année précédente.
Fonds budgétaire Beliris198
En 2014, des crédits de 140 millions d’euros en engagement et de 115 millions d’euros en 
liquidation étaient alloués au fonds Beliris.Au niveau des engagements, 125,4 millions d’euros ont été utilisés, soit près du double par 
rapport à 2013, année où seuls 66,5 millions d’euros avaient été engagés suite à des limita -
tions budgétaires, à un manque de ressources humaines et aux retards dans l’approbation 
des modifications du programme d’investissement.
198  Fonds	33-6	-	Fonds	de	financement	 du	rôle	international	 et	de	la	fonction	 de	capitale	de	Bruxelles.	 Programme	
33.55.2. 98
Sur les 115 millions d’euros de crédits de liquidation, 91,2 millions d’euros ont été utilisés 
en 2014 (79,3 %). L’encours des engagements a également augmenté pour franchir la barre 
des 200 millions (212,4 millions d’euros)199.
Tableau 51 –  Évolution des crédits disponibles du fonds Beliris et de leur utilisation en 2014 (en mil-
Engage -
ments 2013Liquida -
tions 2013Engage -
ments 2014Liquida -
tions 2014Encours 
des enga -
gements 
en 2014
Solde	au	1er janvier 244,2 465,1 311	,3 499,8 186,5
recettes 127,2 127,2 127,2 127,2
Désaffectations -0,1 -0,1 -0,1 -0,1
dépenses -66,5 -92,4 -125,4 -91,2
Annulations 
d’engagements des années précédentes6,5 10,3
Solde au 31 décembre 311,3
(*)499,8 323,3(*)535,8 210,4
(*)		Lors	de	l’introduction	 des	données	 dans	le	système	Fedcom,	 2,1	millions	d’euros	d’annulations	 d’engagements	 des	
Fonds budgétaire Organe d’enquête navigation
L’Organisme fédéral d’enquête sur les accidents de navigation (Ofean) a été créé en 2012 à la suite d’une directive européenne
200. L’Ofean est un organisme autonome compétent pour 
mener des enquêtes de sécurité sur les accidents de navigation et les incidents. Il fait suite à la volonté d’améliorer la sécurité maritime et la prévention de la pollution par les navires.
Le fonctionnement de cet organisme d’enquête est à la charge d’un fonds budgétaire
201, qui 
est alimenté par les contributions versées en partie par les exploitants de navires belges et 
en partie par les ports où mouillent des navires sous pavillon étranger. Les contributions annuelles ont été fixées à 0,8 million d’euros par la loi
202.
Le 21 novembre 2013, la Cour constitutionnelle a cependant annulé la disposition relative à l’obligation de contribution du secteur des transports maritimes, estimant que, pour obte -
nir une contribution des administrations portuaires, un accord de coopération est néces -
saire entre le gouvernement fédéral et la région concernée. Jusqu’à la conclusion d’un tel accord, et au plus tard jusqu’au 31 décembre 2014, les effets des dispositions annulées sont 
maintenus afin d’éviter que les contributions déjà payées ne doivent être remboursées. Au -
cune modification de la législation n’a été réalisée en cours d’année et aucune contribution n’a été versée en 2014.
199  Voir Cour des comptes, 171e Cahier,	Volume	I,	p.	103.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
200  Loi	du	2	juin	2012	relative	à	l’organisme	fédéral	d’enquête	sur	les	accidents	de	navigation.
201  Fonds	33-12	–	Fonds	relatif	au	fonctionnement	de	l’Ofean,	inscrit	au	programme	33.22.2.
202  Article 15, § 1er,	de	la	loi	du	2	juin	2012. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /99
Tableau 52 –  Évolution des crédits disponibles du fonds Ofean et de leur utilisation en 2014 (en mil-
liers d’euros)
2014
Solde	au	1er janvier 42 42 25 28
recettes 49 49 0 0
Désaffectations -42 -42 -0 -0
dépenses -24 -21 -0 -0
Annulations d’enga -
gements des années 
précédentes3
Solde au 31 décembre 25 28 28 28
Section	44	–	SPP	Intégration	sociale	et	Lutte	contre	la	pauvreté
Tableau 53 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2014 accordés (en millions d’euros)
budget initial 1.599,9 1.600,7
Transferts Ar +0,2 +0,2
Relèvement	de	plafond +9,4 +15,2
Total du budget 1.609,6 1.616,1
Crédits utilisés 1.513,3 1.500,5
Le SPP Intégration sociale et Lutte contre la pauvreté a utilisé 92,8 % des crédits de liquida -
tion pour 2014, contre 87,7 % en 2013.Tableau 54 –  Évolution 2012-2014 des crédits de liquidation utilisés par catégorie en fonction des 
codes SEC (en millions d’euros et en pourcentages)
Catégories  
de dépenses 2012 2013 2014
montant  % montant  % montant  %
Personnel 8,9 0,6	% 8,9 0,6	% 8,8 0,6	%
investissement6,0 0,4	% 6,3 0,4	% 15,6 1,0	%
Transferts de revenus et de capital1.524,1 98,9	% 1.488,8 98,9	% 1.475,8 98,4	%
Autres	(<5	%) 1,40,05	% 0,70,06	% 0,3 0,0	%
Total 1.540,4 100,0 % 1.504,7 100,0 % 1.500,5 100,0 %
Les transferts de revenus et de capital (1,48 milliard d’euros) représentent 98,4 % des 
dépenses. 100
La hausse des dépenses de fonctionnement et d’investissement est liée au Fonds européen d’aide aux plus démunis (Fonds FEAD), qui relève de la compétence du SPP Intégration sociale depuis 2014. Pour permettre au Fonds de fonctionner, trois programmes d’activi -
tés ont été créés lors de l’ajustement du budget 2014. Aucun crédit n’a été inscrit au pro -
gramme 61 – FEAD-Assistance technique. Une autorisation d’engagement de 9,4 millions d’euros et un débet en liquidation de 8,5 millions d’euros ont été prévus pour le programme 62 – FEAD-Aide financée par des fonds européens. Un montant de 7,4  millions d’euros y a 
été imputé. Concernant le programme 63 – FEAD-Aide financée par des moyens fédéraux, 
un crédit limitatif de 2,4 millions d’euros a été inscrit. Il a été utilisé à concurrence de 2,3 millions d’euros. Les dépenses inscrites aux deux programmes servent essentiellement à acheter des colis alimentaires.
Les principaux transferts de revenus et de capital sont :
• les subventions aux CPAS dans le cadre :
• du droit à l’intégration sociale (DIS) : 774,8 millions d’euros ;
• du droit à l’aide sociale (DAS) : 282,7 millions d’euros ;
• la dotation à l’Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs d’asile (Fedasil) : 303,4 millions d’euros  ;
• les subsides aux grandes villes : 53,0 millions d’euros.
Alors que les transferts aux CPAS demeurent relativement stables, la diminution du montant total des transferts en 2014 résulte surtout de la baisse de la dotation à Fedasil (- 35,4 mil -
Malgré la diminution de 60 millions d’euros au niveau des dépenses relatives au droit à 
l’aide sociale
203 décidée lors de la confection du budget initial, la Cour des comptes constate 
que les crédits de liquidation initiaux de 432,6 millions d’euros ont été ajustés à plusieurs 
reprises durant l’année budgétaire pour s’établir à 385,3 millions d’euros, de manière à ce 
qu’ils puissent être utilisés pour d’autres dépenses.• Un montant de 23,3 millions d’euros, notamment, a été transféré à l’allocation de base 
55.11.43.52.16  – Dépenses DIS pour financer l’intervention fédérale dans le revenu d’inté -
gration sociale qui a été majorée de 5 % à partir du 1
er juillet 2014 (11 millions d’euros) et 
pour apurer le déficit de crédits en fin d’année (12,3 millions d’euros).
• Un montant de 20,9 millions d’euros a été transféré à l’allocation de base 55.12.42.20.01–Remboursement à la Caisse auxiliaire d’assurance maladie-invalidité (Caami), pour la -
quelle aucun crédit n’avait été prévu dans le budget initial
204. Cette institution est char -
gée du remboursement des frais médicaux encourus dans des établissements de soins par des personnes démunies qui n’ont pas d’assurance maladie. Toutes les prestations ef -
fectuées à compter du 1
er juin 2014 doivent obligatoirement être facturées à la Caami par 
voie électronique à partir du 1er juillet 2014. Le SPP Intégration sociale fournit les moyens 
203  Le	droit	à	l’aide	sociale	comprend 	trois	éléments 	importants 	:	une	aide	financière 	(l’équivalent 	du	revenu	d’intégra -
tion	sociale),	une	mise	à	l’emploi	et/ou	une	intervention	dans	les	soins	médicaux	d’urgence.
204  Un	montant	de 	3	millions	d’euros	avait	été	remboursé	à	la	Caami	en	2013. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /101
nécessaires à cet effet à la Caami. D’après les derniers chiffres, la Caami a reporté 7,7  mil-
lions d’euros à l’année budgétaire suivante, parce qu’un grand nombre d’établissements 
de soins n’avaient pas encore adhéré au nouveau programme Mediprima. En 2015, le SPP attend encore un nombre élevé de factures concernant des prestations de 2014.
• Enfin, les crédits relatifs au droit à l’aide sociale ont été bloqués en fin d’année à raison de 16 millions d’euros pour pouvoir débloquer des crédits du SPF Justice.
En 2014, les CPAS ont finalement reçu une subvention de 282,7  millions d’euros pour com-
penser leurs dépenses dans le cadre du droit à l’aide sociale. La surestimation de 150 millions 
d’euros par rapport au crédit initial résulte notamment de la méthode de calcul du SPP. Les années 2011 et 2012 se sont caractérisées par une augmentation importante du nombre de 
bénéficiaires du droit à l’aide sociale, alors qu’elle a sensiblement diminué en 2013
205. Lors 
de l’estimation du crédit 2014, cette diminution n’a pas été suffisamment prise en compte.
Relèvement de plafond
En ce qui concerne le Fonds social européen fédéral (intitulé « Programmation », alloca -
tion de base 44.56.21.43.52.02 – Subsides Intégration sociale), un relèvement de plafond de 8,1 millions d’euros en liquidation (pour atteindre 14 millions d’euros) a été demandé à la fin de l’année budgétaire 2014, après la réception des fonds européens relatifs aux demandes de paiement, pour pouvoir payer un maximum de dossiers FSE sur cette année budgétaire.
Comme le relèvement de plafond n’avait pas été estimé correctement par manque de temps, 
seuls 8 des 14 millions d’euros ont été utilisés.
En 2014, les recettes fiscales de l’État fédéral attribuées à d’autres autorités publiques se sont élevées à 50.684,7 millions d’euros. Elles ne figurent donc pas au budget des voies et 
moyens et transitent par des fonds d’attribution. Ces fonds se répartissent en plusieurs domaines. On distingue d’une part, les fonds destinés aux entités fédérées (communautés, régions et commissions communautaires), à la sécurité sociale et aux zones de police et d’autre part, un domaine « Divers » regroupant des fonds destinés à alimenter Apetra, la 
Creg, le fonds des calamités et le fonds pour les mesures environnementales relatives aux véhicules automobiles (Meva).
4.2	 Analyse 	des	fonds	d’attribution
Le tableau ci-après détaille, par domaine, la nature des recettes fiscales attribuées et la 
situation des différents fonds.
Les quatre premières colonnes numérotées présentent les soldes disponibles au 
1
er  janvier 2014, les recettes attribuées en 2014 (montants prélevés sur les recettes fiscales 
perçues et versés sur les fonds), les montants effectivement payés aux bénéficiaires en 2014 et les soldes disponibles sur les fonds au 31 décembre 2014.
205  Le	nombre	moyen	de	personnes	 qui	ont	bénéficié	 d’interventions	 dans	les	soins	médicaux	 d’urgence	 était	de	
13.056	en	2011,	13.420	en	2012	et	11.700	en	2013.	Le	nombre	moyen	de	personnes 	qui	ont	bénéficié 	de	l’aide	finan -
cière	était	de	29.032	en	2011,	27.793	en	2012	et	22.667	en	2013	(source	:	SPP	Intégration	sociale).	 102
En outre, le tableau reprend les montants dus (arriérés compris) pour l’année 2014 en ver -
tu de la législation et de ses arrêtés d’exécution, les montants encore dus en fin d’année 
et, finalement, l’écart entre le solde disponible des fonds et les montants encore dus au 31 décembre 2014 (« Excédent »).
Tableau 55 –  Situation des fonds d’attribution (en millions d’euros)
Fonds Nature 
des 
recettes 
attribuéesSolde 
des 
fonds au 
1/1/14  Recettes 
attribuées 
en 2014Paie -
ments 
effectués 
en 2014Solde des 
fonds au 
31/12/14Montants 
légaux 
dus en 
2014, 
arriérés 
comprisMontants 
encore  
dus au 
31/12/14Excédent 
	(1) (2) (3)(4=1+2-3) (5)(6=5-3) (7=4-6)
Entités fédérées
66.21 TVA 0,015.270,0 15.270,0 0015.270,0 0,0 0,0
66.22 iPP 0,07.365,2 7.365,2 0,07.365,2 0,0 0,0
66.23 iPP 0,011.248,3 11.248,3 0,011.248,3 0,0 0,0
66.24 iPP 0,0 102,2 102,2 0,0 102,2 0,0 0,0
Total entités 
fédérées0,0 33.985,7 33.985,7 0,0 33.985,7 0,0 0,0
Financement alternatif
66.31 TVA 53,6 36,5 61,6 28,5 61,6 0,0 28,5
66.37 TVA -30,4 11.342,2 11.342,2 -30,411.345,2 3,1 -33,5
66.34 PrP 471,9 2.410,8 2.410,8 471,9 2.708,7 297,9 174,0
66.33 Accises 0,0 857,1 857,1 0,0 847,9 -9,1 9,1
66.36 Options sur actions15,5 156,6 161,9 10,3 172,1 10,3 0,0
66.91 Participa
-
tion des travailleurs0,0 10,3 10,3 0,0 10,3 0,0 0,0
66.92 Précompte mobilier155,8 770,0 854,7 71,1 930,5 75,8 -4,7
66.93Taxe	d'as
-
surances0,0 2,9 2,9 0,0 2,5 -0,5 0,5
66.95 Cotisation d'embal
-
lage0,0 130,0 130,0 0,0 130,0 0,0 0,0
66.97-99isoc- iNr-
iPP26,8 176,9 203,7 0,0 200,9 -2,8 2,8
Total fin. alternatif639,2 15.893,2 16.035,1 551,3 16.409,8 374,7 176,6
Recettes pour compte de l’ONSS
66.35 maribel social8,9 95,0 92,8 11,1 103,8 11,1 0,0
66.38 Cotisation spéciale de sécurité sociale65,5 188,7 193,0 61,4 250,1 57,2 4,2 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /103
des 
recettes 
des 
fonds au 
ments 
effectués 
fonds au 
légaux 
dus en 
2014, 
arriérés 
encore  
dus au 
Total 
recettes ONSS74,5 283,6 285,7 72,4 354,0 68,2 4,2
Total sécurité sociale767,7 16.176,8 16.320,8 623,7 16.763,8 443,0 180,7
Zones de police
66.44 TVA 104,6 229,6 344,6 -10,3 229,7 -114,9 104,6
66.61 Amendes 0,0 117,2 117,2 0,0 141,7 24,5 -24,5
Total zones de 
police104,6 346,8 461,8 -10,3 371,4 -90,4 80,1
Divers
66.80 TVA 0,0 11,9 11,9 0,0 11,9 0,0 0,0
66.82-
83isoc- Accises0,0 111,5 111,5 0,0 94,5 -17,0 17,0
66.84 TVA 0,0 14,5 14,5 0,0 14,5 0,0 0,0
66.85 PrP 0,0 0,2 0,2 0,0 0,0 -0,2 0,2
66.86 TVA 0,0 37,3 37,3 0,0 14,9 -22,4 22,4
Total divers 0,0 175,4 175,4 0,0 135,8 -39,6 39,6
Total général 872,4 50.684,7 50.943,7 613,4 51.256,7 313,0 300,4
Les données chiffrées détaillées par disposition légale et par bénéficiaire figurent aux ta -
bleaux B 3 à 7 du volume II de ce Cahier.
L’examen des données contenues dans ce tableau révèle plusieurs anomalies, à savoir la 
présence de recettes pour compte de tiers dans des fonds d’attribution, la non-prise en compte des montants disponibles en début d’année sur certains fonds, le maintien injus -
tifié de certains soldes au 31 décembre 2014, divers paiements indus (montants négatifs 
dans la colonne 6) et, enfin, des attributions de recettes excédant les besoins de ces fonds.  
Ces constatations sont développées ci-après.
Recours	inadéquat	à	la	technique	des	fonds	d’attribution
La Cour des comptes relève que les recettes du Maribel social et les cotisations spéciales de sécurité sociale établies lors de la fixation du rôle de l’impôt des personnes physiques sont des recettes faites pour le compte de l’ONSS
206 et non des recettes du pouvoir fédéral. 
Elles ne constituent donc pas des recettes fiscales à attribuer au financement alternatif de la sécurité sociale. Les fonds d’attribution 66.35 (Maribel) et 66.38 (cotisation spéciale de sécurité sociale), dont les recettes s’élèvent à 283,6 millions d’euros, devraient donc être 
supprimés et leurs opérations devraient être comptabilisées en tant qu’opérations pour compte de tiers.
206  Dans	la	comptabilité	de	l’ONSS,	elles	 sont	bien	comptabilisées	 comme	des	 recettes	affectées	 et	ne	font	pas	partie	
des	recettes	du	financement	alternatif	de	la	sécurité	sociale. 104
Par contre, la mise en œuvre du SEC 2010 implique que désormais la TVA cédée à l’Union 
européenne soit considérée comme une recette propre pour le pouvoir fédéral207. Cette 
recette devrait ensuite être transférée à l’Union européenne en transitant par un fonds d’attribution. La Cour des comptes constate que cette adaptation n’a pas été réalisée et qu’en 2014, cette TVA est encore considérée comme recette de tiers.
Non-prise	en	compte	du	solde	disponible	en	début	d’année
En ce qui concerne les fonds d’attribution de la TVA et du précompte professionnel pour le financement alternatif de la sécurité sociale, la Cour constate que l’administration n’a pas tenu compte du solde existant au 1
er janvier 2014 pour fixer le montant des recettes à verser 
sur ces fonds.
Ainsi, le solde au 1er janvier 2014 du fonds 66.31 (53,6 millions d’euros) n’a été utilisé qu’à 
raison de 25,1 millions d’euros. De même la position débitrice non autorisée208 du fonds 
66.37 (-30,4 millions d’euros) n’a pas été corrigée, laissant ce fonds dans la même position 
qu’en 2013. Pour le fonds 66.34 enfin, le solde en début d’année est égal au solde de fin 
d’année (471,9 millions d’euros).
Maintien	injustifié	de	soldes	positifs	au	31	décembre	2014
Dès 2015, le fonds d’attribution de la TVA pour le congé éducation payé (fonds 66.31, solde au 31 décembre 2014 : 28,5 millions d’euros) ne devrait plus supporter de dépenses, cette 
matière étant régionalisée.
Le fonds d’attribution du précompte professionnel au financement alternatif de la sécurité 
sociale en cas d’insuffisance de la TVA (fonds 66.34) ne devrait plus avoir d’utilité non plus. En effet, suite à la sixième réforme de l’État et aux transferts de compétences, le finance -
ment alternatif de la sécurité sociale est diminué en 2015 des compétences régionalisées ainsi que de 4.254,8 millions d’euros au titre de montant soldant l’équilibre financier de la 
sécurité sociale
209, de sorte que la TVA devrait dorénavant être suffisante. Il ne devrait dès 
lors plus y avoir de prélèvement sur le précompte professionnel à l’avenir.
Paiements	indus
Des paiements indus ont été opérés sur plusieurs fonds d’attribution, pour un montant total de 166,9 millions d’euros (voir colonne 6 du tableau). Trois fonds sont principalement 
concernés par ces versements erronés.
Pour le financement alternatif des zones de police, les montants légalement dus en 2014 ne 
tiennent pas compte de l’attribution de l’allocation sociale fédérale
210 pour l’année 2014 aux 
communes ou aux zones de police pluricommunales, en compensation partielle des 
207 Circulaire	 SMB/PHD/2014/23	 du	6	février	2014,	relative	au	SEC	2010	et	compte	des	administrations	 publiques,	
p.	3-4.
208  Cour des comptes, 171e	Cahier,	Volume	I,	p.110.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
209  Article	66,	§	3octies,	de	la	loi-programme	du	2	janvier	2001.
210  Fonds	d’attribution	66.44	partim. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  /105
cotisations dont elles sont redevables à l’ONSS-APL, parce que l’arrêté royal octroyant 
cette allocation, d’un montant de 125 millions d’euros, n’a été pris que le 8 janvier 2015. Des paiements ont cependant été effectués à ce titre en 2014, portant le total des montants payés à 344,6 millions d’euros et entraînant ainsi un dépassement de 114,9 millions d’euros par rapport aux montants dus en 2014.
Pour le financement de la dégressivité de la cotisation fédérale sur l’électricité payée à la 
Creg
211, les avances versées à la Creg (111,5 millions d’euros) se sont écartées pour les deux 
derniers trimestres de la convention signée212 pour un montant total de 17 millions. Aucune 
justification n’a été apportée à l’augmentation des besoins de la Creg contrairement à ce que l’article 4, § 3, de cette convention prévoit.
Pour le remboursement de la TVA payée par Apetra
213, les recettes attribuées sont de 
37,3 millions d'euros alors qu’Apetra n’a réellement supporté214 que 28,8 millions d'euros de 
TVA en 2014, montant qui doit d’ailleurs être diminué du trop-payé des années précédentes 
(13,9 millions d’euros). En fait, comme déjà souligné dans les Cahiers précédents215, les mé -
canismes légaux ne sont pas appliqués par le SPF Finances. Ce dernier devrait établir un décompte final qui prenne en considération non seulement la TVA payée par Apetra (pour les factures de vente au SPF Économie de stocks stratégiques), mais aussi la TVA qu’elle a récupérée (sur ses factures d’achat de biens divers) et ne rembourser à la société que la dif -
férence. La créance de l’État fédéral sur Apetra s’élève donc à 22,4 millions d’euros.
Attribution	de	recettes	excédant	les	besoins	de	certains	fonds
Un certain nombre de fonds d’attribution disposent de moyens excédant les dépenses qu’ils doivent supporter en vertu de la réglementation. C’est plus particulièrement le cas des fonds liés au financement alternatif de la sécurité sociale (solde global de 176,6 millions d’euros) 
et du fonds d’attribution de la TVA pour le financement des zones de police (104,6 millions 
d’euros). A contrario, le prélèvement sur les amendes pénales pour la sécurité routière a été inférieur de 24,5 millions d’euros au montant fixé par la loi.
Dans le cas du financement alternatif de la sécurité sociale, ce sont surtout les prélèvements 
sur le précompte professionnel destinés à alimenter le fonds d’attribution 66.34-PRP qui ont été trop élevés. La loi du 2 janvier 2001 prévoit qu’en cas d’insuffisance du produit de 
la TVA pour effectuer tous les paiements dus en application des diverses dispositions en vigueur, un montant peut être prélevé sur le précompte professionnel. Ce montant ne peut pas dépasser celui de l’insuffisance constatée des recettes TVA. Cette insuffisance s’établit en comparant les recettes nettes totales de la TVA (27.470,5 millions d’euros) aux divers prélèvements à y imputer. Les recettes attribuées aux différents bénéficiaires (Union euro -
péenne, véhicule de titrisation, communautés, zones de police, Apetra et Creg) s’élevaient 
211 Fonds	d’attribution	66.82	et	66.83.
212  Convention	 du	15	avril	2014	entre	l’État	belge	et	la	Creg	en	vue	du	financement	 du	montant	 total	résultant	 de	
l’application	 des	diminutions	 de	la	cotisation	 électricité	 et	de	la	surcharge	 offshore,	 signée	en	application	 des	ar-
ticles 7, § 1er et	21bis,	§	3,	de	la	loi	relative	à	l’organisation	du	marché	de	l’électricité.	
213 	Fonds	d’attribution 	66.86	Apetra	(Agence	de	pétrole	-	Petroleum Agentschap )	est	une	SA	de	droit	public	à	finalité	
sociale	chargée	de	la	gestion	des	stocks	stratégiques	qui	ne	sont	pas	détenus	par	les	grands	opérateurs.	
214  Code	9146-	code	9145	des	comptes	annuels	d’Apetra	(n°	0884.177.368,	C	5.12	p.	20/36).
215 Cour des comptes, 170e	Cahier,	Volume	I,	p.	109	et	171e	Cahier,	Volume	I,	p.	114.	Ces	cahiers	sont	disponibles	 sur	
www.courdescomptes.be. Chapitre106
à 16.059,4 millions d’euros. Après ces prélèvements, le produit de la TVA disponible pour le 
financement alternatif de la sécurité sociale s’élevait à 11.411,1 millions d’euros.
Étant donné que les montants dus pour le financement alternatif en 2014 s’élevaient à 
14.115,6 millions d’euros (y compris 3,1 millions d’euros d’arriérés) et que les soldes dis -
ponibles au 1er janvier 2014 sur les fonds d’attribution 66.31, 66.37 et 66.34, s’élevaient au 
total à 495,1 millions d’euros, un prélèvement aurait dû être effectué sur les recettes du 
précompte professionnel, à concurrence de 2.209,4  millions d’euros216, soit 201,4 millions 
d’euros de moins que les prélèvements de 2.410,8 millions d’euros réalisés (recettes du 
fonds 66.34 PRP).
Le versement de moyens excédentaires sur les fonds d’attribution réduit à due concur -
rence les sommes disponibles au budget des voies et moyens. Ces excédents sont passés de 
564,7 millions d’euros à 300,4 millions entre le début et la fin 2014.
4.3	 Conclusion 	et	recommandations
La gestion des fonds d’attribution concerne plus de 50 milliards d’euros. Cette attribution 
de recettes constitue une exception importante au principe d’universalité du budget. Pour 
remédier aux irrégularités de cette gestion, la Cour des comptes recommande :
• de transférer les opérations des fonds d’attribution 66.35 (Maribel) et 66.38 (Cotisation 
spéciale de sécurité sociale) dans les opérations pour compte de tiers ;
• de créer un fonds d’attribution pour la TVA cédée à l’Union européenne ;
• de tenir compte du solde au 1er janvier pour évaluer les prélèvements à effectuer ;
• d’examiner, pour les fonds 66.31 et 66.34 dont les soldes au 31 décembre 2014 sont deve -
nus sans objet, la manière d’utiliser à leurs fins légales (financement alternatif de la sécurité sociale) ces recettes dont le budget des voies et moyens de 2014 a été privé, par exemple, en les transférant en 2015 au fonds 66.37 ;
• de mieux respecter les dispositions légales et réglementaires en vigueur, tant pour les paiements à imputer sur les fonds d’attribution que pour les prélèvements à effectuer sur les recettes fiscales.
216  14.115,6	 euros	(montants	 dus)	moins	495,1	(soldes	disponibles	 sur	les	fonds	au	1/01/2014)	 moins	11.411,1	(solde	de	
TVA	disponible	pour	la	sécurité	sociale). Chapitre3Comptes annuels 2014  COMPTES	ANNUELS	 2014  /109
Les observations formulées par la Cour des comptes au sujet des comptes annuels précédents, 
notamment en ce qui concerne l’ inventaire des immobilisations corporelles et financières, les engagements hors bilan et l’annexe des comptes annuels, ont été partiellement rencontrées. Il n’en demeure pas moins que les comptes annuels 2014 présentent encore des manquements 
importants en termes d’exhaustivité, d’exactitude et de fiabilité des opérations comptables.
Ces manquements découlent essentiellement d’une maîtrise imparfaite de la notion de droit 
constaté, mais aussi de la méconnaissance des règles en matière de césure entre exercices et de l’obligation de disposer d’une pièce justificative originale et approuvée pour enregistrer une opération.
Par ailleurs, le service Comptable fédéral doit d’autant plus fournir de directives et d’ instruc -
tions pratiques sur la tenue de la comptabilité générale que la connaissance de certains dépar -
tements en la matière reste insuffisante.Enfin, l’organisation administrative et le contrôle interne n’ont pas encore atteint un niveau 
de maturité satisfaisant.
1 Vue générale
1.1 Bilan
Les données du bilan 2014, qui inclut l ’affectation du résultat de l ’exercice, telle que présen -
tée dans le tableau 2, peuvent être résumées de la manière suivante :
Tableau 1 –  Bilan 2014 – consolidé (en euros)
Actif 2013 2014
Frais d’établissement et immobilisations 
incorporelles35.343.483,48 38.771.153,27
immobilisations corporelles 6.625.798.200,24 6.527.846.596,37
Immobilisations 	financières 36.089.118.816,63 38.777.889.822,79
Créances	>	1	an 6.986.656.595,77 7.531.560.869,17
Stocks 1.837.555.316,90 1.750.184.069,43
Créances	<	1	an 6.444.082.138,43 8.498.073.308,50
Liquidités	et	placements	à	court	terme 34.072.946.187,27 18.336.419.755,06
Comptes de régularisation et d’attente 8.682.902.883,85 11.297.560.907,54
100.774.403.622,57 92.758.306.482,13
Passif 2013 2014
Capitaux propres -338.204.565.576,97 -350.276.462.501,45
Provisions pour charges à venir 654.810.679,45 719.389.446,75
Dettes	>	1	an 318.997.785.658,02 325.276.977.362,49
Dettes	<	1	an 40.235.541.919,13 27.793.037.056,38
Emprunts	financiers	à	moins 	d’un	an	
d’échéance59.180.681.014,84 66.724.372.081,56
Comptes de régularisation et d’attente 19.910.149.928,10 22.520.993.036,40
Source : Cour des comptes, à partir des données de Fedcom 110
En ce qui concerne l’actif, la comparaison entre 2014 et 2013 montre une baisse des liquidi -
tés à raison de 15.736,5 millions d’euros, essentiellement liée à une diminution des avoirs 
disponibles sur les comptes financiers ouverts auprès de bpost (-14.338,1 millions d’euros). 
Quant au passif, on remarque un glissement dans la structure des dettes et, plus particuliè -
rement, une diminution des dettes à court terme au profit des dettes à long terme. La dimi -
nution des capitaux propres (-12.071,9 millions d’euros) résulte surtout de variations inter -
venues au niveau des immobilisations financières (+950,2 millions d’euros), des plus-values 
de réévaluation de participations financières (+1.738,6 millions d’euros) et de l’affectation 
du résultat de l’exercice 2014 (-14.709,9 millions d’euros). Les soldes des comptes de régula -
risation et d’attente ont augmenté de 2.614,7 millions d’euros à l’actif et de 2.610,8 millions 
d’euros au passif.
Si les comptes 2014 ne sont toujours pas soutenus par un inventaire complet des avoirs, 
droits, dettes et obligations de toute nature, comme le prévoit l’article 16 de la loi du 
22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral, il 
convient de rappeler que les départements disposent de cinq ans pour intégrer dans leur comptabilité toutes les données relatives à leurs immobilisations corporelles et incorpo -
relles à compter de leur entrée dans Fedcom. Pour le 31 décembre 2016, une image complète de la situation patrimoniale de l’administration générale devrait donc être disponible.
1.2	 Compte 	de	résultats
Les données du compte de résultats 2014 peuvent être résumées de la manière suivante : COMPTES	ANNUELS	 2014  /111
Tableau 2 –  Compte de résultats 2014 – consolidé (en euros)
Charges 2013 2014
Utilisation	 de	biens	de	consommation	et	de	ser -
vices de tiers pour fabrication ou revente18.209.115,73 14.742.643,86
Autres utilisations de biens de consommation et de 
services de tiers1.816.936.927,07 1.928.421.732,20
rémunérations directes et indirectes du personnel 
et des personnes assimilées5.920.901.956,79 6.082.772.754,96
Amortissements	économiques	sur	frais	d’établis -
sement, sur immobilisations incorporelles et sur immobilisations corporelles242.937.991,41 267.657.583,04
Subventions 	économiques	à	la	production 1.834.379.651,13 1.410.340.794,15
Intérêts	et	autres	charges	financières	courantes 13.476.834.060,21 13.451.083.289,01
Prestations sociales 2.648.929.358,98 2.689.048.318,40
Transferts	de	revenus	autres	que 	prestations 	
sociales82.396.649.062,13 84.918.077.386,69
Autres transferts en capital 2.370.336.322,82 2.318.310.559,03
Pertes en capital 3.157.906.617,31 1.023.865.227,96
Dotations 	aux	fonds	propres	affectés	et	aux	provi
-
sions	pour	risques	et	charges241.047.997,39 100.537.190,74
Total charges 114.125.069.060,97 114.204.857.480,04
Produits 2013 2014
Ventes	de	marchandises	acquises	en	vue 	de	leur	
revente405.228.586,30 112.740.298,37
Prestations de services facturées 2.183.383.390,52 1.953.285.545,62
impôts sur la production et les importations 36.590.643.583,72 37.574.321.171,04
impôts courants sur le revenu et sur le patrimoine 55.979.691.310,96 55.924.293.986,86
Intérêts	et	autres	revenus	financiers	courants	–	loyers de terrains et de gisements à recevoir	3.803.741.959,03 2.885.875.761,65
Transferts	de	revenus	autres	qu’impôts	et	cotisa
-
tions sociales699.831.592,70 505.074.532,92
Autres transferts en capital 227.895.892,69 423.298.919,62
gains en capital -2.516.232.947,65 2.549.947.842,07
Reprises	sur	fonds	propres	affectés	et	  
sur	provisions 	pour	risques	et	charges	40.754.102,20 42.400.159,66
Total produits 97.414.937.470,47 101.971.238.217,81
Résultat de l’exercice -16.710.131.590,50 -12.233.619.262,23
Source : Cour des comptes, à partir des données de Fedcom
Le résultat économique de 2014 s’est amélioré de 4.476,5 millions d’euros par rapport au 
résultat de 2013, principalement en raison d’une hausse des produits (+4.556,3 millions 
d’euros). 112
En ce qui concerne les produits, les différences les plus marquantes par rapport à 2013 se 
situent au niveau des gains en capital (+5.066,2  millions d’euros), des impôts sur la produc -
tion et les importations (+983,7 millions d’euros) et des intérêts et autres revenus financiers 
courants (-917,9 millions d’euros).
En ce qui concerne les charges, on observe une hausse importante des transferts de revenus 
autres que les prestations sociales (+2.521,4 millions d’euros) et une baisse des pertes en 
capital (-2.134,0 millions d’euros).
La Cour en expose les causes au point 3 de ce chapitre.1.3	 Compte 	de	récapitulation 	des	opérations 	budgétaires
Conformément à l’article 17 de la loi du 22 mai 2003, le compte de récapitulation des opé -
rations budgétaires, présenté selon la classification économique, fait partie des comptes 
annuels. Le compte de récapitulation est élaboré en droits constatés.
Tableau 3 –  Compte de récapitulation des opérations budgétaires 2014 (en euros)
Dépenses budgétaires - Classe 8 Recettes budgétaires – Classe 9
dépenses non ventilées 755.392,72 recettes non ventilées 21.631.216,36
dépenses courantes pour 
biens et services8.067.982.461,71 recettes courantes 
pour biens et services1.898.482.952,93
intérêts et contributions aux pertes d’exploitation occasionnelles d’entre
-
prises	publiques12.046.494.604,54 revenus de la propriété 1.482.766.300,95
Transferts de revenus à destination d’autres secteurs8.898.327.939,01 Transferts de revenus en provenance d’autres secteurs43.524.217.735,11
Transferts de revenus à l’intérieur du secteur administrations 	publiques29.333.298.005,21 Transferts de revenus à l’intérieur du sec
-
teur administrations publiques106.427.137,43
Transferts en capital à destination d’autres secteurs1.983.533.745,87 Transferts en capital en provenance d’autres secteurs407.843.563,91
Transferts en capital à l’intérieur du secteur administrations 	publiques368.527.567,66 Transferts en capital à l’intérieur du sec
-
teur administrations publiques10.000.000,00
investissements 231.763.406,36 désinvestissements 100.819.213,62
Octrois de crédits, participations et autres produits	financiers7.954.855.078,26 remboursements de 
crédits,	liquidations 	de	
participations et ventes d’autres produits financiers9.097.882.790,94
Dette	publique 	–	solde	
comptable29.705.589.643,05 Dette	publique 	–	solde	
comptable  36.237.402.460,74
98.591.127.844,39 92.887.473.371,99
Résultat budgétaire -5.703.654.472,40
Source : Cour des comptes, à partir des données de Fedcom COMPTES	ANNUELS	 2014  /113
Le résultat budgétaire de -5.703,7 millions d’euros résulte des opérations courantes et de 
capital déficitaires (-12.235,5 millions d’euros) et des opérations de la dette publique posi -
tives (+6.531,8  millions d ’euros). Ce solde positif des opérations de la dette publique signifie 
que l’État a emprunté davantage qu’il n’a remboursé en 2014.
Les totaux des recettes et dépenses budgétaires dans ce tableau diffèrent de 150,3 millions 
d’euros par rapport aux montants repris dans le compte d’exécution du budget (voir ta -
bleaux  18 et 19  du chapitre 2). Cette différence est liée aux recettes enregistrées en tant que 
dépenses négatives dans le compte des dépenses et aux dépenses enregistrées en tant que 
recettes négatives dans le compte des recettes.
L’annexe aux comptes annuels justifie cette différence en soulignant que, d’après la clas -
sification économique, les remboursements de recettes ou de dépenses conservent leur 
code de recette ou dépense initial. De cette manière, les remboursements de traitements indus ou de subventions octroyées, par exemple, restent classés en tant que diminutions des dépenses en classe 8 (dépenses) alors qu’ils sont enregistrés en recettes dans le compte d’exécution du budget.
1.4	 Résultat 	économique 	et	solde	budgétaire
Le résultat économique et le solde budgétaire se construisent comme suit :
Tableau 4 –  Résultat économique et solde budgétaire (en millions d’euros)
Résultat économique 
2013 2014
Produits 97.414,9 101.971,2
Charges 114.125,1 114.204,9
Résultat -16.710,1 -12.233,6
Solde budgétaire à partir du compte de récapitulation
recettes 111.495,0 92.887,5
dépenses 106.864,5 98.591,1
Solde budgétaire net 4.630,5 -5.703.7
La différence (6.529,9 millions d’euros) entre le résultat économique et le résultat budgé -
taire de 2014 s’explique de la manière suivante.
D’une part, le compte de résultats inclut en produits et charges les opérations non bud-
gétaires d’attribution de recettes aux communautés et régions, à la sécurité sociale et à d’autres tiers, tandis que les recettes et dépenses budgétaires intègrent les opérations d’achat et vente de titres de la dette publique.
D’autre part, certains produits et charges non liés à des mouvements financiers (par 
exemple : amortissements, réductions de valeur, réévaluations) ne sont, par définition, pas 
budgétaires, tandis que des opérations frappant le budget ne concernent, dans un premier temps, que le bilan et non le compte de résultats (par exemple, conclusion et rembourse -
ment d’emprunts et investissements dans des immobilisations). 114
Le tableau ci-après détaille le passage du résultat économique au solde budgétaire.
Tableau 5 –  Passage du résultat économique au solde budgétaire (en millions d’euros)
Charges Produits
Résultat	économique 114.204,9 101.971,2
Affectation	 du	résultat -100,5 -42,4
Opérations 	budgétaires	autres	que 	charges	
et produits, dont :36.160,3 45.201,5
l	immobilisations 	(sous-classes	20	à	27) 889,6
l	dette	publique 35.260,4 45.157,7
l autres 10,3 43,8
Charges	autres	que 	dépenses	budgétaires -469,2
Produits	autres	que 	recettes	budgétaires -3.756,5
Opérations hors sections budgétaires, dont : -50.963,2 -50.356,9
l	fonds	d’affectation -50.926,4 -50.318,5
l fonds virtuels -33,1 -31,4
l autres -3,8 -7,0
divers -90,8 13,7
Résultat budgétaire (compte d’exécution 
du budget)98.741,4 93.030,6
droits constatés annulés 7,2
Reclassification	codes	 SEC	dépenses -150,1 -150,1
Reclassification	codes	 SEC	recettes -0,2 -0,2
Résultat budgétaire (classes 8 et 9) 98.591,1 92.887,5
dépenses recettes
2	 Commentaires	généraux
2.1	 Comptabilisation 	en	droits	constatés
Dès le contrôle des comptes 2010217, la Cour des comptes avait mis en évidence trois prin -
cipes qu’elle a rappelés régulièrement par la suite et dont l’application demeure déficiente  :
• Toutes les opérations budgétaires qui ont lieu durant un exercice – y compris les fac-
tures à recevoir – doivent être reprises dans les comptabilités générale et budgétaire de celui-ci.
• Pour appartenir à un exercice, les opérations doivent être liquidées avant le 31 décembre de l’année et enregistrées en comptabilité avant le 31 janvier de l’année qui suit.
• Toute écriture doit s’appuyer sur une pièce justificative originale et approuvée.
Ces principes se rattachent au concept de droit constaté tel que défini par la législation. La pratique comptable s’écarte toutefois de cette définition ainsi que l’illustrent les quatre 
217 Voir Cour des comptes, 168e Cahier,	Volume	I,	p.	135. COMPTES	ANNUELS	 2014  /115
exemples suivants.
1) La circulaire du ministre du Budget ayant pour objectif de communiquer des instructions 
en vue de la clôture de la comptabilité budgétaire et générale pour l’exercice 2014218. Le 
conseil des ministres en a approuvé le projet le 5 décembre 2014.
Cette circulaire précise en son point 4 que l’obligation pour l’administration de disposer 
d’une pièce justificative pour constater un droit doit être comprise comme l’obligation de 
disposer d’une facture acceptée et vérifiée par le ministre ou par un fonctionnaire délégué. Ces dispositions, qui ont été suivies par l’administration générale, contreviennent pourtant au cadre légal. En effet, l’article 8  de la loi du 22  mai  2003  prévoit quatre conditions, néces -
saires et suffisantes, pour qu’une opération soit considérée comme un droit constaté :
• le montant doit être déterminé de manière exacte ;
• l’identité du créancier doit être déterminable ;
• l’obligation de payer doit exister ;
• une pièce justificative doit être en possession de l’entité comptable.
Quant à cette dernière exigence, les travaux préparatoires de la loi précisent : 
« La pièce justificative en possession du service concerné, qui constitue la quatrième 
 condition posée par cet article, vise tout document témoignant de la naissance du droit ; 
il ne s’agit pas nécessairement d’une facture, un document interne peut également 
convenir  »
219.
En conséquence, imposer que la pièce justificative d’une opération budgétaire soit une fac-ture approuvée et vérifiée revient à ajouter une condition à la loi et à exclure ainsi indûment certaines opérations des comptes annuels.
Dans le même point 4 de la circulaire, on peut lire :  
« Les factures ou les créances réceptionnées par les SPF après le 31 décembre 2014 devront 
être comptabilisées sur les crédits de liquidation 2015. Ce délai est néanmoins prolongé jusqu’au 12 janvier 2015 pour les factures relatives à la livraison de biens dont la livraison aurait été acceptée au plus tard le 31 décembre 2014 ».
La Cour souligne que la date du 12 janvier est également en contravention avec le cadre légal et réglementaire, lequel impose le 31 décembre comme date ultime de liquidation des opérations. Elle précise toutefois que ces dépenses devaient effectivement être rattachées à l’exercice 2014, le cadre légal et réglementaire prévoyant en l’occurrence la liquidation de ces opérations avant le 31 décembre 2014, en faisant usage de la notion de factures à recevoir
220.
218  Circulaire	ABB5/430/2014/158	du	5	décembre	2014.
219  Doc. parl. ,	Chambre,	DOC	50	1870/1,	commentaire	n°	127	de	l’article	8.
220  Voir	point	3.2.2.1	consacré	aux	factures	à	recevoir. 116
Ces deux précisions apportées par voie de circulaire – l’ajout d’une condition à la loi et le 
choix du 12 janvier comme date ultime de liquidation – ont eu une incidence négative sur la 
fidélité des comptes, que la Cour n’a pas pu chiffrer221.
2) L’enregistrement et l’imputation des opérations de césure sont réglés par les cha -
pitres 1 à 3 du titre II de la loi du 22 mai 2003 et par le plan comptable annexé à l’arrêté 
royal du 10 novembre 2009. Ces normes prévoient notamment l’inscription dans les comp -
tabilités générale et budgétaire de factures à recevoir : en fin d’exercice, l’administration 
doit inventorier les commandes de biens ou de services qui ont été suivies d’une réception et d’une approbation, et pour lesquelles elle ne dispose pas d’une déclaration de créance ou d’une facture. Le droit constaté lié à ces opérations doit être enregistré en comptabilité générale et imputé aux allocations de base ad hoc. Pour pouvoir être rattaché à l’année N, les droits constatés doivent être liquidés le 31 décembre de cette année au plus tard, l’ins -
cription de cette écriture de clôture dans les comptabilités générale et budgétaire du même exercice pouvant encore intervenir tout au long du mois de janvier de l’année qui suit. Ulté -
rieurement, lors de la réception de la facture, la dette devra être reclassée dans un compte de dette aux fournisseurs, sans incidence sur la comptabilité budgétaire.
Sur la base d’instructions du service Comptable fédéral (ou d’instructions propres pour 
la Défense), les départements se sont écartés de ces dispositions et ont, comme les années précédentes, enregistré en comptabilité générale des factures à recevoir selon un schéma différent
222 et ne les ont pas imputées en comptabilité budgétaire. Le service Comptable 
fédéral a expliqué par le passé que SAP/Fedcom n’avait pas été paramétré pour enregistrer et imputer correctement les factures à recevoir, suite à une décision prise en 2008 de ne 
comptabiliser que sur la base de factures
223. Ce même service explique qu’il est possible que 
ce paramétrage soit revu à l’avenir.
La Cour relève une pratique qui ne respecte pas les dispositions relatives à la césure : en 
dépit du fait que la date ultime d’enregistrement des droits constatés dans la comptabi -
lité de l’exercice 2014 soit le 31 janvier 2015, l’administration a comptabilisé des opérations budgétaires en recettes et en dépenses à charge de l’exercice 2014 tout au long du premier semestre 2015. Sur la base des échantillons d’opérations examinées (tirés de SAP/Fedcom), des anomalies importantes ont été relevées au SPF Justice et à la Police fédérale
224, mais aus -
si au SPF Finances225. De même, durant les premiers mois de l’exercice 2014, des opérations 
ont été comptabilisées à charge de l’exercice 2013. En autorisant de telles comptabilisations, le service Comptable fédéral explique vouloir améliorer la qualité des comptes. Si ce dernier but est respectable, il ne peut cependant être atteint de la sorte, au prix d’un non-respect du cadre légal et réglementaire.
221  À	titre	d’illustration,	 la	Cour	note	que	le	SPF	Finances	 a	liquidé	en	2015,	tout	en	les	enregistrant	 dans	les	 
comptes	2014,	plus	de	4.000	opérations.
222  À	l’exception	du	SPF	Justice	qui	n’a	enregistré	aucune	facture	à	recevoir.
223 Cour des comptes, 171e	Cahier,	Volume	I,	p.	171.
224  respectivement 118,3 millions d’euros pour les opérations du Moniteur belge  et 54,4 millions d’euros de dotations 
aux	zones	de	police.
225 Recettes	de	Finshop,	recettes	négatives	sur	les	OLO	et	dépenses	de	personnel. COMPTES	ANNUELS	 2014  /117
3) Suite au paramétrage de l’application SAP/Fedcom, les dettes ne sont pas enregistrées en 
l’absence d’un crédit de liquidation suffisant226, ce qui contrevient au cadre légal et régle -
mentaire, lequel vise à éviter strictement une telle pratique.
4) L’obligation de disposer d’une pièce justificative pour chaque opération enregistrée, pré -
vue à l’article 12 de la loi du 22 mai 2003, n’est pas respectée pour un nombre significatif 
d’opérations, surtout en recettes227.
2.2	 Réouverture 	d’exercices 	précédents 	dans	SAP/Fedcom
La Cour des comptes a constaté lors du contrôle des comptes annuels précédents que la 
comptabilité des années antérieures avait été modifiée après la clôture de l’exercice, avec une double conséquence : les comptes tels que publiés dans le Cahier de la Cour différaient, d’une part, des comptes présentés, au titre d’exercice de comparaison, par le ministre du Budget dans les comptes annuels et, d’autre part, des chiffres enregistrés dans SAP/  Fedcom. 
Les modifications apportées concernaient des rectifications d’écritures ou la comptabilisa -
tion de postes supplémentaires pour compléter ou corriger l’inventaire.
Par le passé, la Cour avait aussi relevé des indications d’un manque de cohérence dans le bi -
lan d’ouverture des départements lors de leur entrée dans Fedcom, tant au niveau de l’actif 
que du passif du bilan. Certains départements intégraient surtout des capitaux propres en regard de l’actif enregistré, tandis que d’autres intégraient aussi des dettes. Les adaptations apportées par la suite aux capitaux propres et aux bilans des départements ont été effec-tuées avec effet rétroactif, y compris par le biais d’une réouverture d’exercices précédents. Ces adaptations ont permis de conclure que la situation initiale ou le bilan clôturé ne pré -
sentait pas une image correcte et complète de la situation. Ces adaptations n’ont pas été commentées à l’époque dans les états explicatifs joints aux comptes ni dans SAP/Fedcom.
La Cour des comptes a procédé à des examens par échantillonnage des données enregis -
trées dans SAP/Fedcom pour vérifier si des modifications avaient encore été apportées après 
la date de clôture de l’exercice. L’analyse a montré qu’après la clôture de l’exercice 2013, des modifications avaient encore été apportées en 2014 et 2015 aux exercices 2011 (un départe -
ment), 2012 (trois départements) et 2013 (sept départements). Dans la plupart des cas, les modifications consistaient en un lettrage sur un compte de bilan identique ou sur plusieurs comptes du bilan, sans incidence sur le résultat ni sur le solde total du bilan en fin d’exer -
cice. Dans un seul cas, le solde total en fin d’exercice des comptes de la classe 0 (droits et 
obligations hors bilan) a été modifié.
La Cour des comptes souligne que de telles modifications sont contraires aux normes appli -
cables et qu’elles nuisent à la comparabilité des états financiers.
226  la Cour a par exemple trouvé la mention « pas de crédit liq.2014, attendre report PO 2015 »	sur	la	pièce	justificative 	
d’une	opération	 enregistrée	 dans	la	comptabilité	 de	2015.	Un	autre	département	 a	expliqué	 ne	pas	avoir	liquidé	
une	facture	d’un	montant	 de	0,5	million	d’euros	en	2014	faute	d’un	crédit	suffisant.	 De	même,	des	factures	datées	
de	2013	ont	été	liquidées	en	2014	par	manque	de	crédits.
227 Voir	ci-après	dans	ce	chapitre,	le	point	3.1	consacré	au	cycle	des	recettes. 118
3	 Commentaires	spécifiques
3.1	 Cycle 	des	recettes
3.1.1	 Importance	économique	des	produits
L’importance économique des produits est exprimée par la somme des produits réalisés (compte de résultats) et de certaines créances à court et long terme (bilan).
Le montant total des produits de l’exercice 2014 s’élève à 101.971,2 millions d’euros contre 
97.414,9 millions d’euros en 2013. Cette augmentation de 4.556,3 millions d’euros s’explique 
principalement par une hausse des gains en capital (+5.066,2  millions d’euros)
228 et du pro -
duit des impôts (+928,3 millions d’euros).
Les créances à plus d’un an se fixent à 7.531,6 millions d’euros, ce qui représente une augmen -
tation de 544,9 millions d’euros par rapport à 2013. Les créances à long terme se retrouvent 
surtout au Service de la dette (4.022,3 millions d’euros), au SPF Finances (3.312,7 mil -
lions d’euros229), au SPF Santé publique (109,7 millions d’euros230), au SPF Affaires étran -
gères (67,5 millions d’euros) et au SPF Mobilité (18,8 millions d’euros). Pour le surplus,  
le SPF Justice, le SPF Intérieur, la Police fédérale et le SPF Économie présentent aussi des créances à long terme, mais pour un montant de moindre importance.
Les créances à court terme représentent quant à elles 8.498,1 millions d’euros. Parmi 
elles, 97,2 % concernent la gestion de la dette publique. L’augmentation de 2.054,0 mil -
lions d’euros par rapport à 2013 s’explique principalement par la comptabilisation fin 
 décembre 2014 d’opérations d’émission de bons du trésor en devises étrangères (pour une 
valeur de 2.219,8 millions d’euros), dont la liquidation financière a eu lieu en janvier 2015.
3.1.2	 Traitement	comptable	des	produits	et	des	droits	constatés3.1.2.1 Constatations générales
Les comptes annuels 2014 ne donnent pas une image correcte et complète des produits et 
des créances. Les observations que la Cour avait formulées à l’occasion du contrôle des 
comptes annuels 2012 et 2013 restent applicables :
• L’examen d’un échantillon d’opérations effectuées dans SAP/Fedcom révèle que certains départements ont encore rattaché des recettes à l’exercice précédent après le 31 janvier
231.
228  Il	s’agit	d’une	correction	 comptable.	 Dans	les	comptes	 annuels	2013,	les	reprises	de	plus-value	 de	réévaluation	 ont	
été	comptabilisées	 à	tort	via	le	débit	du	compte	de	produits	 sur	lequel	la	plus-value	 de	réévaluation	 initiale	avait	
été	comptabilisée. 	De	ce	fait,	les	charges	et	les	produits	ont	été	sous-estimés 	de	4.205,5	millions	d’euros	dans	les	
comptes	 annuels	2013.	Ces	reprises	ont	à	présent	été	comptabilisées	 sur	le	compte	de	charges	approprié	 dans	les	
comptes	annuels	2014.	Voir	Cour	des	comptes,	171e	Cahier,	Volume	I,	p.	142.
229  Le	solde	des	créances	 en	souffrance	 du	SPF	Finances	 est	considérablement	 plus	bas	qu’en	2013	parce	que	les	
créances	relatives 	à	la	dette	publique 	sont	reprises	sous	un	numéro	d’entreprise 	distinct	(5100	–	dette	publique) 	à	
partir	de	2014.	Le	solde	concerne	surtout	le	portefeuille	d’OLO	placées	par	la	Caisse	des	dépôts	et	consignations.	
230  Reclassification	du	solde	du	remboursement	d’avances	octroyées	aux	hôpitaux	en	créance	à	long	terme.	
231 En	particulier	 le	SPF	Justice	(pour	les	arriérés	de	recettes	du	Moniteur belge ) et le s PF Personnel et Organisation 
(pour	les	récupérations	de	charges	de	personnel). COMPTES	ANNUELS	 2014  /119
• Certaines recettes non fiscales sont imputées au moment de la perception proprement 
dite et non à la naissance du droit232, ce qui entraîne une comptabilisation tardive et une 
sous-estimation des recettes et des débiteurs concernés.
• En raison d’une mauvaise application de la notion de droit constaté, on observe des glis -
sements de produits au cours d’un même exercice ou entre plusieurs exercices.
• L’historique des comptes du grand-livre ne permet pas toujours de déterminer la nature des prestations ni la période comptable concernée par les produits.
• Tous les départements n’effectuent pas de manière cohérente les opérations de clôture et les régularisations, telles que les factures à établir et les notes de crédit, les recettes à reporter et les recettes à imputer, de sorte que les recettes n’ont pas été délimitées cor -
rectement à la date de clôture.
• Des délais importants entre la date du document, la date de comptabilisation et la date d’introduction ainsi que des dates illogiques ont été constatés, ce qui témoigne de l’introduction tardive des pièces justificatives et d’une comptabilisation irrégulière des recettes.
• Les comptes de produits ne sont pas toujours utilisés de manière cohérente. Les mon -
tants qui y sont comptabilisés fluctuent parfois fortement
233 et contiennent des droits 
qui auraient dû être rattachés à l’exercice précédent.
Un contrôle des opérations comptabilisées sur l’exercice 2015 a révélé que certaines opéra -
tions concernaient encore l’exercice 2014.
3.1.2.2 Constatations particulières
Au SPF Sécurité sociale, les droits constatés relatifs à la récupération des allocations aux 
personnes handicapées (GL 761625) n’étaient, jusqu’en 2013, comptabilisés et affectés à ce compte qu’une seule fois par an. À partir de l’exercice 2014, les droits constatés sont inté -
grés mensuellement via le sous-compte 666810. La modification de la situation mensuelle 
des droits constatés peut entraîner un mouvement en débit comme en crédit
234.
Au passif du bilan du SPF Santé publique, le sous-compte 493090 – Recettes mises aux enchères droits d’ émission  présente un solde de 212,1 millions d’euros au 31 décembre 2014. 
Un montant identique est en souffrance sur le sous-compte 551313 – Mise aux enchères droits 
d’ émission . Il n’a pas été procédé à une affectation des recettes en 2014 car la destination 
des fonds n’est pas encore connue.
3.1.2.3 Utilisation de pièces justificatives
Les départements ne produisent pas toujours des pièces justificatives adéquates pour la 
comptabilisation des produits. Celles-ci sont parfois trop sommaires et ne permettent pas d’en déduire la constatation du droit.
232  en particulier au s PF Finances (pour les contributions au Fonds spécial de protection et au Fonds de résolution de la 
Caisse	des	dépôts	et	consignations)	 et	au	SPF	Affaires	étrangères	 (pour	la	vente	de	terrains	et	de	bâtiments	 et	pour	
les	arriérés	de	droits	consulaires	et	visas).	
233 Par	exemple,	 au	SPF	Affaires	étrangères	 (pour	les	produits	 provenant	 de	la	Loterie	nationale)	 et	au	SPF	Économie	
(pour	les	fonds	de	tiers	–	Office	européen	des	brevets).
234  la variation des droits constatés (total des débits et crédits au cours de l’exercice 2014) représente un solde crédi -
teur	de	5,8	millions	d’euros. 120
La Cour des comptes constate ce qui suit :
• La nature et l’ampleur des données introduites dans SAP ainsi que la qualité des pièces 
justificatives sur papier (essentiellement) en vue des enregistrements comptables dif -
fèrent d’un département à l’autre et sont déterminées par le contrôle interne que le service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion, le comptable ou l’ordonnateur souhaite effectuer.
• Les déclarations de créances envoyées se réfèrent rarement aux pièces justificatives à la base de la facturation et des copies de l’extrait de compte postal font parfois office d’unique pièce justificative. Il est donc difficile d’en déduire la nature des prestations et la comptabilisation au compte adéquat du grand-livre.
• La comptabilisation du droit ne se fonde pas toujours sur un document administratif de constatation du droit établi au préalable par l’ordonnateur, daté et signé, et faisant appa -
raître que les quatre conditions prévues à l’article 8 de la loi du 22 mai 2003 sont réunies.
• Une même pièce justificative est souvent utilisée pour plusieurs écritures comptables ou la contre-écriture d’un produit sans mentionner pourquoi une écriture a ou non été rectifiée.
3.1.3	 Créances	à	moins	d’un	anLa comparaison des soldes tels qu’ils figurent dans la balance générale des comptes au 31 décembre 2014 et de l’échantillon de recettes de l’exercice 2014 examiné ne permet pas 
à la Cour de se prononcer sur l’exhaustivité des créances à court terme. Cette situation est liée aux droits constatés qui sont établis tardivement ou traités au comptant par les dépar -
tements, qui appliquent la notion de droit constaté de manière erronée. Les paiements ef -
fectués sur des comptes clients individuels n’ont parfois pas encore fait l’objet d’un lettrage et certains départements possèdent des soldes importants sur des comptes d’attente dans l’attente d’un apurement, ce qui provoque une hausse injustifiée du total des actifs.
Certains départements possèdent encore d’anciennes créances en souffrance. Il n’apparaît 
pas toujours clairement s’il s’agit de créances à long terme ou de créances irrécupérables à court terme. Cette situation influence la structure du bilan et la perception du délai néces -
saire pour récupérer ces montants. Toutefois, par rapport aux comptes annuels précédents, les créances ont été mieux réparties entre celles à long terme et celles à court terme dans les comptes 2014 et, si nécessaire, certaines créances à long terme ont été reclassées en créances à court terme.
Plusieurs départements possèdent encore des créances en souffrance datant d’avant leur 
entrée dans Fedcom. Les commentaires relatifs aux comptes annuels 2014 précisent qu’une méthode de travail différente est utilisée selon l’année d’entrée des départements dans Fedcom. Pour les départements de la troisième phase de déploiement (1
er janvier 2012), les 
créances en souffrance ont été comptabilisées en prenant pour référence la date du droit constaté apposée sur le document initial et l’ensemble de l’historique est donc disponible. Pour tous les autres départements, les créances en souffrance ont été introduites en prenant pour référence la date d’entrée des départements dans Fedcom, donc indépendamment de l’ancienneté des créances. Cette situation nuit à la transparence de la balance âgée des créances. COMPTES	ANNUELS	 2014  /121
La balance des comptes clients de certains départements comporte encore des montants 
importants restés inchangés par rapport à l’exercice précédent. Ces soldes inchangés ou les anciens postes en souffrance n’ont généralement fait l’objet d’aucune réduction de valeur pour cause de débiteurs douteux
235, malgré les instructions données à ce sujet par le service 
Comptable fédéral dans le cadre de la comptabilisation des opérations de fin d’année.
Le SPF Finances présente également les opérations du Service de créances alimentaires 
(Secal) et de la Caisse des dépôts et consignations. Ces services travaillent encore avec des droits au comptant alors qu’une partie de leurs opérations pourraient s’appuyer sur des droits constatés.
3.1.4	 Créances	à	long	terme
Les créances à long terme indiquées dans les comptes annuels 2014 concernent surtout les titres de la dette publique rachetés par l’Agence de la dette dans le cadre de ses opérations de gestion. La création d’un numéro d’entreprise distinct dans SAP/Fedcom
236 pour y enre -
gistrer les opérations de gestion de la dette a donné lieu à un glissement important d’actifs et de passifs en provenance du SPF Finances. De nombreuses créances à long terme dispa -
raissent ainsi du bilan du SPF Finances.
Par ailleurs, il ressort de l’historique des comptes du grand-livre que certaines créances 
à long terme concernent des factures d’exercices précédents (4,2 millions d’euros) et des opérations dont la date du document se situe en 2015 (incidence : -108,9 millions d’euros).
Au SPF Économie, les créances en souffrance relatives aux indemnités de prépension com -
plémentaires accordées dans le cadre du plan textile (70,5 millions d’euros) n’ont pas été 
enregistrées dans les comptes annuels
237.
De plus, aucune suite n’a été donnée aux constatations formulées par la Cour lors du contrôle des comptes précédents au sujet de plusieurs anciennes créances de natures diverses (dont des subventions européennes de 1980-1992 et 1994-1999) que le SPF Emploi suit pour le compte du SPP Intégration sociale.
En 2014, les créances sur les hôpitaux au SPF Santé publique ont été comptabilisées parmi 
les créances à long terme, à l’exception de la réduction de valeur sur ces créances (à concur -
rence de -113,4 millions d’euros), qui a été maintenue parmi les créances à court terme.
3.2	 Cycle 	des	dépenses
En plus d’une revue analytique et du contrôle des opérations de clôture, la Cour 
des comptes a examiné en détail une sélection de 1.219 opérations de l’année  
235 Plus	particulièrement	 au	SPF	Affaires	étrangères	 (pour	la	créance	sur	les	membres	 du	Bureau	international	 des	
tarifs	douaniers	 pour	11,6	millions	d’euros),	 au	SPF	Justice	et	au	SPF	Sécurité	 sociale	(pour	la	récupération	 des	
allocations	aux	personnes	handicapées).
236  Numéro	d’entreprise	5100.
237 Cour des comptes, 171e	Cahier,	Volume	I,	p.	130.	Dans	le	projet	de	loi	portant	approbation	 du	compte	général	de	
l’administration	 centrale	pour	l’année	2012,	qui	a	été	déposé	à	la	Chambre	 des	représentants	 le	24	juillet	2015,	le	
solde	en	souffrance	est	considéré	comme	irrécouvrable	et	donc	annulé	en	vertu	d’une	autorisation	légale.	 122
comptable 2014 (pour 9.381,1 millions d’euros au total238) dans les dix-sept départements 
soumis à la loi du 22 mai 2003.
3.2.1	 Contrôles	récurrents	des	dépenses
Certains départements ne respectent pas leur obligation de transmettre à la Cour des comptes tout renseignement et tout document comptable sollicité
239.
Par ailleurs, la Cour des comptes a constaté que les pièces justificatives d’une opération ne sont pas toujours dûment approuvées et ne permettent pas d’identifier systématiquement l’ordonnateur qui a approuvé la dépense et la date à laquelle il l’a fait. Dès lors, les respon -
sables du département, mais aussi la Cour, ne peuvent s’assurer que la personne qui a pris la responsabilité de procéder à la liquidation définitive d’une dépense était dûment habilitée pour le faire.
La Cour constate que les pratiques d’enregistrement des dates-clés relatives à une opéra -
tion ne sont pas uniformes, ce qui ne manque pas d’avoir une incidence sur la fidélité des 
comptes annuels, notamment au niveau de la césure entre exercices. Elle recommande dès lors d’enregistrer de manière uniforme les dates suivantes :
• la date figurant sur une pièce justificative ;
• la date de réception ou de création de celle-ci ;
• la date de liquidation de l’opération ;
• la date où l’opération est enregistrée en comptabilité.
D’après le service Comptable fédéral, une circulaire visant à uniformiser les pratiques sera 
prise avant fin 2015, ce qui devrait permettre d’évaluer avec précision les délais de traite -
ment des opérations. Il n’est pas rare en effet que certaines factures soient comptabilisées et payées dans les jours qui suivent leur réception alors qu’une bonne gestion des deniers publics recommande qu’elles soient payées à l’échéance du délai légal ou contractuel. À l’inverse, il arrive que le délai de paiement atteigne ou dépasse un an.
3.2.2	 Dettes	à	court	terme3.2.2.1 Factures à recevoir
Le cadre légal et réglementaire en vigueur prévoit de comptabiliser dans le compte « fac-
tures à recevoir » les droits constatés pour lesquels une déclaration de créance ou une fac-
ture n’a pas encore été reçue au 31 décembre 2014. Seules les dettes nées de l’achat de biens et de services devraient être concernées.
Les montants enregistrés à ce titre atteignent 46,5 millions d’euros au 31 décembre 2014. 
Aucune écriture de factures à recevoir n’a cependant été imputée sur le budget en 2014. En 
effet, les départements  enregistrent, sur la base d’instructions du service Comptable fédé -
ral, ces dettes uniquement en comptabilité générale et reportent l’imputation budgétaire 
238  Ce	montant	 est	à	mettre	en	relation	avec	le	pied	de	bilan	(total	de	l’actif)	de	92.758,3	millions	d’euros	et	le	total	des	
charges	de	57.272,5	millions	d’euros	(charges	 hors	transferts	 aux	autres	pouvoirs	 institutionnels,	 frais	de	personnel	
et	intérêts	sur	emprunts	publics	à	plus	d’un	an	d’échéance	à	l’origine	[rubrique	650]).	
239  Article	5bis	de	la	loi	du	29	octobre	1846	relative	à	l’organisation	de	la	Cour	des	comptes. COMPTES	ANNUELS	 2014  /123
à l’année suivante. Cette procédure contrevient au principe de simultanéité des enre -
gistrements en comptabilités générale et budgétaire consacré par l’article 13 de la loi du 
22 mai 2003. De plus, appliquer ces instructions irrégulières empêche le respect de la pro -
cédure prévue par le plan comptable pour solder le compte de factures à recevoir240.
Comme le prévoit le plan comptable, les opérations du compte « factures à recevoir » doivent, 
en tant qu’opérations budgétaires, être liquidées avant le 31 décembre 2014 et enregistrées 
au plus tard le 31 janvier 2015. Cependant, le service Comptable fédéral prescrit, dans la circulaire précitée du 5 décembre 2014, une date limite s’étendant jusqu’au 27 février 2015. 
Utilisant au maximum cette latitude, l’administration générale a enregistré toutes les écri -
tures de factures à recevoir après l’échéance légale.
La Cour relève également que les pièces justificatives qui lui ont été fournies permettent 
rarement de déterminer le moment où l’ordonnateur délégué a accepté le service ou la livraison des biens. Cette information est pourtant essentielle pour vérifier que l’obligation de payer est effective
241.
De manière générale, la Cour a constaté que les écritures de factures à recevoir concernent de nombreuses factures datées et reçues en 2014, qui auraient dû être enregistrées en comp -
tabilités générale et budgétaire sur l’année 2014, mais dont le retard de traitement a entraî -
né leur enregistrement en factures à recevoir dans la seule comptabilité générale et, comme décrit précédemment, une imputation sur le budget de l’année suivante
242.
Enfin, il faut rappeler que la gestion des factures à recevoir est un travail par lequel on anti -
cipe, en fin d’exercice, la réception de factures sur la base des commandes pour lesquelles des prestations ou des livraisons ont été réceptionnées et acceptées. Dans la pratique, les départements agissent a posteriori en effectuant ce travail durant l’année N+1 sur la base 
des factures déjà enregistrées au moment de l’écriture (au plus tard le 27 février 2015 pour l’exercice 2014). Cette méthode exclut à tort toutes les factures arrivant après la date d’enre -
gistrement de l’écriture de factures à recevoir mais qui concernent des prestations et des livraisons réceptionnées et acceptées en 2014.
3.2.3	 Cycle	du	personnel
243
3.2.3.1 Réconciliation
Les dépenses de personnel se composent essentiellement de coûts imputés dans SAP Fed-
com via une interface. Pour la Police fédérale et la Défense, les fichiers sont produits par 
240  Le	plan	comptable	 prévoit	le	reclassement	 individuel	 de	ces	dettes	comptabilisées	 en	fin	d’exercice,	 au	fur	et	à	
mesure	de	la	réception	des	factures.	
241  En	application	 de	l’article	20,	2°,	de	l’arrêté	royal	du	10	novembre	 2009	fixant	le	plan	comptable	 applicable	 à	l’État	
fédéral,	aux	communautés,	aux	régions	et	à	la	Commission	communautaire	commune.
242  De	plus,	le	SPF	Finances	 et	le	SPF	Affaires	Étrangères	 ont	comptabilisé	 respectivement	 5,4	millions	d’euros	et	
11,3	millions	d’euros	de	factures	à	recevoir,	 que	les	biens	et	services	concernés	 aient	été	livrés/prestés	 ou	non.	Le	
sPF Économie a enregistré un montant de 2,4 millions d’euros sur un compte de transfert de revenus correspon -
dant	à	un	versement	 à	l’Office	européen	 des	brevets,	alors	que	cette	opération	 ne	concerne	 pas	l’acquisition	 d’un	
bien	ou	d’un	service.	Au	SPF	Mobilité,	 un	montant	 de	0,17	million	d’euros	lié	à	une	prestation	 effectuée	 et	acceptée	
datée	du	20	janvier	2015	a	été	inclus	à	tort	dans	l’écriture	de	factures	à	recevoir.
243  le cycle du personnel doit être entendu comme le traitement comptable des recettes et dépenses de personnel et 
le	contrôle	interne	opéré	sur	ce	traitement. 124
leur propre administration du personnel et, pour les autres départements, par le service 
Traitements du SCDF, qui fait partie de l’Administration de la trésorerie du SPF Finances.
Pour vérifier si les dépenses de personnel ont été correctement enregistrées dans les comptes 
annuels 2014, les dépenses reprises dans SAP/Fedcom via l’interface ont été comparées avec les tableaux récapitulatifs provenant des administrations du personnel ou du service Trai -
tements du SCDF. La Cour a constaté des différences de réconciliation négatives
244 sur la 
base des informations obtenues. Celles-ci s’élèvent à 5,5 millions d’euros, dont 3,9 millions 
d’euros au SPF Économie et 1,6 million d’euros au SPF Justice. Le SCDF n’a pas pu expliquer ces différences de manière satisfaisante.
Dans le prolongement des constatations formulées à la suite de son audit relatif aux dé -
penses et recettes de personnel de l’administration générale
245, la Cour des comptes sou -
ligne que les départements devraient régulièrement mettre en concordance les montants 
comptabilisés dans SAP/Fedcom et le fichier relatif à la charge budgétaire que le SCDF leur transmet chaque mois. Ils doivent aussi communiquer plus rapidement et plus précisément au SCDF les données relatives aux variations et à certaines dépenses particulières, comme les primes de compétence, le paiement des prestations exceptionnelles et l’allocation versée aux membres du personnel qui travaillent en équipe.
3.2.3.2  Dettes et arriérés relatifs au personnel
Un montant de 347,0 millions d’euros a été enregistré à la rubrique 444 concernant des 
dettes en matière de rémunération directe et indirecte. Cette baisse de 46,1 millions d’euros par rapport à 2013 provient surtout de la Défense (-27,3 millions d’euros) et du SPF Finances 
(-15,6 millions d’euros). La Défense explique cette diminution par une décomptabilisation tardive en matière de pensions à hauteur de 8,3 millions d’euros en janvier 2014 et une 
surestimation des primes de compétence restant à liquider en 2013 à raison de 17,3 mil-
lions d’euros. Au SPF Finances, les cotisations sociales à verser ont diminué de 14,7 millions d’euros.
Comme dans les comptes annuels précédents, les dettes de personnel mentionnées à la 
rubrique 444 sont incomplètes. Pratiquement tous les départements enregistrent encore des dettes liées au personnel aux rubriques 440 et 460 alors que celles-ci sont réservées aux dettes découlant de l’achat de biens et de services. Les rubriques 408, 422, 423 et 
462 contiennent aussi des dettes (ou créances) liées au personnel de certains départements.
En ce qui concerne le précompte professionnel, la comptabilité générale 2014 présente un 
solde créditeur de 306,9 millions d’euros au 31 décembre 2014
246. L’analyse de l’ancienneté 
de ces postes en souffrance montre que ce montant se décompose comme suit : 105,21 euros 
pour 2009, 67,8 millions d’euros pour 2010, 106,6 millions d’euros pour 2011, -14,4 millions 
d’euros pour 2012, -41,4 millions d’euros pour 2013 et 188,3  millions d’euros pour 2014. Les 
montants relatifs à 2009-2012 sont inchangés par rapport aux comptes annuels 2013 et ont 
244  Des	différences	négatives	signifient	que	les	charges	enregistrées	dans	Fedcom	sont	supérieures	à	la	confirmation.	
245  Voir	l’article	«	Comptabilisation	 des	dépenses	 et	des	recettes	de	personnel	 de	l’administration	 générale	 –	phase	1	»,	 
au	chapitre	IV	de	la	partie	I	de	ce	Cahier.
246  Comptes 	du	grand-livre 	442415	Précompte 	professionnel 	à	payer,	442420	Précompte 	professionnel 	retenu	–	hono -
raires	et	indemnités	et	442450	Précompte	professionnel	pensions	à	payer. COMPTES	ANNUELS	 2014  /125
presque intégralement trait au précompte professionnel à verser par la Police fédérale et 
le SPF Finances. En ce qui concerne les années 2012 et 2013, les montants négatifs (soldes 
débiteurs) pour ces deux départements concernent aussi presque entièrement le précompte professionnel à verser. La Cour des comptes insiste sur la nécessité de vérifier si tous les postes sont encore bien en souffrance et sont réellement dus.
Lors de la clôture annuelle, il a été procédé pour chaque département à un enregistrement 
des dettes de personnel relatives aux années 2014 ou précédentes qui ne seront payées qu’au 
premier trimestre 2015 (arriérés). La Défense a tenu compte de tous les arriérés de dépenses 
de personnel jusqu’au 31 janvier 2015 (7,9 millions d’euros).
Les arriérés de rémunérations, de précompte professionnel et de cotisations sociales à payer 
ne sont pas comptabilisés sur un compte distinct du bilan, mais sur les mêmes comptes de dettes que les traitements mensuels dus. Il en va de même des provisions pour les pécules de vacances et les primes de compétence.
Le montant provisionné pour les arriérés de pécule de vacances et de primes de compétence 
est identique aux arriérés versés en 2015.
3.2.3.3 Charges de personnel
Toutes les opérations ne sont pas traitées de manière identique. Certains départements 
utilisent plusieurs comptes du grand-livre pour comptabiliser les abonnements pour les déplacements entre le domicile et le lieu de travail, tandis que d’autres n’utilisent que le compte prévu à cet effet dans le plan comptable général (62141). Il en va de même des charges relatives aux membres du personnel détachés qui sont parfois comptabilisées sur les comptes de la sous-classe 62, alors qu’il convient d’utiliser la sous-classe 61 à cet effet. Enfin, les primes de naissance et les factures concernant les assurances (hospita -
lisation) et celles du service social sont aussi enregistrées dans SAP/Fedcom dans les  
sous-comptes 622810 (5,7 millions d’euros) et 622990 (3,9 millions d’euros), qui ne sont 
pas prévus à cet effet. Il conviendrait dès lors de prévoir une description plus précise des comptes afin que les charges soient comptabilisées sur des comptes appropriés à l’objet des factures.
À l’exception de la Police fédérale et du SPP Politique scientifique, les autres départements 
n’ont pas tenu compte dans leurs opérations de clôture des charges à reporter en ce qui concerne les abonnements pour les déplacements entre le domicile et le lieu de travail.
Une analyse des opérations enregistrées dans la sous-classe 62 dans SAP/Fedcom ne per -
met pas à la Cour des comptes de se prononcer sur l’exhaustivité des charges et des charges 
récupérées inscrites dans les comptes annuels 2014 de certains départements. L’examen indique dans certains cas des délais importants entre la date du document, la date de comp -
tabilisation et la date d’introduction des opérations
247. Par ailleurs, on relève un manque 
247 Par	exemple, 	une	date	de	comptabilisation 	située	plus	de	30	jours	après	la	date	du	document 	(incidence 	:	30,5	mil -
lions	d’euros)	et	une	date	d’introduction	 située	30	jours	après	la	date	de	comptabilisation	 (incidence	:	 137,1	millions	
d’euros). 126
de logique dans la relation entre les champs de date248. Ces constatations peuvent indiquer 
une introduction tardive des pièces justificatives et une comptabilisation irrégulière des 
charges.
L’analyse de la comptabilité a aussi révélé que certains montants enregistrés concernaient 
des documents dont la date se situait en 2013 et 2015 (à concurrence de respectivement 8,0 et 5,2 millions d’euros). La Cour recommande de veiller à une utilisation correcte des 
dates et de procéder aux enregistrements dans SAP/Fedcom dans les délais.
3.2.3.4 Pécule de vacances
Pour les départements pour lesquels le SCDF intervient en tant que prestataire de services, 
la provision constituée à la fin 2014 pour le pécule de vacances (205,9 millions d’euros) a 
été calculée sur la base des montants effectivement payés en mai 2014. Cette méthode, qui a aussi été appliquée au cours des exercices précédents, ne tient pas compte des modifications intervenues en 2014 dans la charge de personnel (augmentations salariales, entrées en ser -
vice, départs, etc.). La provision ne tient pas davantage compte du pécule de vacances versé anticipativement au cours d’autres mois de l’année (11,6 millions d’euros). Les montants 
calculés peuvent donc être sous-estimés
249.
Le pécule de vacances des travailleurs définitivement transférés aux communautés et aux régions
250 au 1er janvier 2015 dans le cadre de la sixième réforme de l’État a encore été versé 
par l’État fédéral en 2015. Ce paiement sera déduit des dotations à verser aux communautés et aux régions, pour un montant total de 4,7 millions d’euros.
La provision pour le pécule de vacances des agents de la Police fédérale et de la Défense se 
base sur les montants estimés dans le budget général des dépenses initial 2015 (respective -
ment 41,9 et 102,1 millions d’euros). En mai 2015, ces départements ont dépensé respective -
ment 41,6 et 92,5 millions d’euros. Compte tenu des pécules de vacances versés anticipati -
vement à raison de 1,9 million et 2,1 millions d’euros, le montant comptabilisé à la charge de 2014 serait trop faible à concurrence d’environ 1,6 million d’euros pour la Police fédérale et trop élevé à concurrence de 7,5 millions d’euros pour la Défense.
Le pécule de vacances généré par le versement de primes de compétence est comptabilisé 
correctement à partir de 2014. Il n’est plus enregistré sur le compte de charges relatif aux primes de compétence, mais sur celui relatif au pécule de vacances, de sorte que ce compte a connu une hausse proportionnellement plus élevée que les prévisions.
La Cour des comptes attire l’attention sur le fait que le pécule de vacances
251 n’a été enre -
gistré que dans la comptabilité générale 2014 alors qu’il aurait aussi dû être repris dans 
la comptabilité budgétaire, conformément au plan comptable. Le service Comptable fédé -
ral reconnaît que la comptabilisation des charges de personnel comme dette entraîne une 
248  Par	exemple,	 une	date	de	comptabilisation	 antérieure	 à	la	date	du	document	 (incidence	:	 9,6	millions	d’euros)	ou	
une	date	d’introduction	antérieure	à	la	date	de	comptabilisation	(incidence	:	767,2	millions	d’euros).
249  Cette	sous-estimation	atteint	0,2	million	d’euros	pour	le	SPP	Politique	scientifique.	
250 Voir	l’article	75,	§	1quater,	de	la	loi	spéciale	du	16	janvier	1989	relative	au	financement	 des	communautés	 et	des	
régions	et	l'article	1er	de	l’arrêté	royal	du	19	décembre 	2014	réglant	les	prélèvements 	prévus	à	l’article	75,	§	1quater,	
de	la	loi	spéciale	du	16	janvier	1989	relative	au	financement	des	communautés	et	des	régions.
251 Il	en	va	d’ailleurs	de	même	pour	les	primes	de	compétence. COMPTES	ANNUELS	 2014  /127
imputation budgétaire, mais qu’une telle décision doit être prise à un niveau administratif 
et politique supérieur.
3.2.3.5 Autres dettes sociales
Pour les départements dont les charges de personnel sont versées par le SCDF, aucun mon -
tant distinct n’a été comptabilisé en 2014 au titre de prime de compétence étant donné que 
ce montant est déjà compris dans le calcul des arriérés et du pécule de vacances. Les primes de compétence n’ont pas davantage été enregistrées sur un compte distinct au bilan.
Aucune provision n’a été constituée pour d’autres dettes relatives au personnel, telles que 
les heures supplémentaires, les jours de congé de vacances restant à prendre et les jours de congé de compensation.
3.2.3.6 Contrôles de concordance et contrôles de clôture
À la suite de l’audit des dépenses et recettes de personnel mentionné au point 3.2.3.1 ci-
avant, la Cour a réalisé des contrôles financiers complémentaires sur les dépenses de per -
sonnel de 2014.
Elle a examiné par le biais de contrôles de concordance pour chaque département si les 
données du relevé récapitulatif 325.xxx
252 coïncident avec les enregistrements dans SAP /
Fedcom. Elle n’a pas pu obtenir une réconciliation pour les départements dont les dépenses de personnel sont gérées par le SCDF.
Dans le cadre des contrôles de clôture, elle a constaté pour chaque département que les 
soldes du précompte professionnel en souffrance au 31 décembre 2014 (sous-compte 442415) 
avaient été payés entretemps.
3.3 Immobilisations3.3.1	 Immobilisations	corporelles	et	incorporelles
La comptabilisation des immobilisations corporelles et incorporelles s’est améliorée. Ainsi, un nombre important d’actifs immobilisés qui ne sont plus utilisés ont fait l’objet d’écri -
tures de désaffectation et des immobilisations détenues par les départements avant leur entrée dans Fedcom ont été enregistrées. Les SPF Mobilité, Intérieur, Finances et Emploi ainsi que la Police fédérale ont enregistré en 2014 certaines d’entre elles pour une valeur 
historique d’achat de 115,1 millions d’euros, représentant une valeur nette comptable de 31,5  millions d’euros
253. Contrairement à nombre d’enregistrements antérieurs, la date 
effective de mise en service des immobilisations est désormais prise en compte, ce qui a une incidence positive sur la qualité des comptes annuels.
252 Le	relevé	récapitulatif	325.xxx	indique	le	montant	du	précompte	professionnel	à	verser	en	cours	d’année.	
253 L’ensemble 	des	immobilisations 	de	l’administration 	générale	hors	immobilisations 	financières 	représente 	une	va-
leur	nette 	comptable	de	6.566,6	millions	d’euros. 128
La Cour rappelle qu’il conviendra toutefois de décider pour un certain nombre d’immeubles 
s’il convient de les enregistrer dans la comptabilité de l’administration générale ou dans celle de la Régie des bâtiments
254.
Par ailleurs, aucun département ne comptabilise d’amortissements sur les immobilisations mises en service et enregistrées dans les comptes 2014 au moyen de factures à recevoir.  
Ils avancent, tout comme le service Comptable fédéral, que le logiciel de comptabilisa -
tion ne permet pas d’enregistrer ce type d’écriture, du fait d’un paramétrage incorrect  
de SAP/Fedcom.
La Cour relève également que des départements comptabilisent à tort comme actif immobi -
lisé des contrats de maintenance portant sur plusieurs années. Des dépenses informatiques 
ayant le caractère d’immobilisation sont comptabilisées aussi à tort comme des charges.
3.3.2	 Immobilisations	financières3.3.2.1 Généralités
Les immobilisations financières s’élèvent à 38.777,9 millions d’euros, ce qui représente 
une augmentation de 2.688,8 millions d’euros par rapport aux chiffres de 2013. Tant des 
acquisitions (+1.038,9 millions d’euros), des désinvestissements (-0,1 million d’euros), des 
extournes (-5,4 millions d’euros), des adaptations de la valeur d’acquisition à la suite de va -
riations des taux de change et de conversion (-83,2 millions d’euros) que des réévaluations 
(+1.738,6 millions d’euros) expliquent ces variations. Les immobilisations financières sont 
détenues par le SPF Finances (35.257,7 millions d’euros), le SPF Mobilité (1.778,8 millions 
d’euros), le SPF Affaires étrangères (921,5 millions d’euros), le SPF Économie (797,9 millions 
d’euros) et le SPF Chancellerie du Premier ministre (22,0 millions d’euros).
L’augmentation des valeurs d’acquisition concerne le SPF Affaires étrangères (62,2 mil-
lions d’euros, dont 50,0 millions d’euros à la suite de la souscription aux certificats de 
la Société belge d’investissement pour les pays en développement (BIO) et 12,2 millions 
d’euros à la suite de nouvelles acquisitions pour la Banque ouest-africaine de développe -
ment) et le SPF Finances (+556,3 millions d’euros pour le mécanisme européen de stabilité 
et +420,4 millions d’euros pour le fonctionnement du FMI).
Les variations relatives aux différences de taux de conversion et de change concernent, au 
SPF Affaires étrangères, la Banque interaméricaine de développement et la conversion des participations au taux de clôture (+5,9 millions d’euros) et, au SPF Finances, le FMI et la 
conversion des participations au taux de clôture (-89,1 millions d’euros).
3.3.2.2 Inventaire et évaluation des participations
a) Inventaire des participations
Le service Comptable fédéral a donné suite dans les comptes annuels 2014 à une série de remarques que la Cour avait formulées au sujet des comptes annuels précédents. Les parti -
cipations inventoriées ont été adaptées et les commentaires sur les comptes annuels ont été 
254 À	l’exception 	de	la	Défense, 	dont	les	terrains	et	bâtiments 	figurent	à	l’actif	du	bilan,	et	du	SPF	Affaires	étrangères 	
(pour	quelques-uns	d’entre	eux). COMPTES	ANNUELS	 2014  /129
approfondis. Les critères utilisés par le service pour l’enregistrement et le traitement comp -
table des participations se fondent toutefois encore sur le manuel relatif aux comptes an -
nuels 2011 applicable lors du premier enregistrement des participations dans SAP/  Fedcom. 
Ce manuel est obsolète étant donné que le portefeuille de participations a subi des modifi -
cations importantes au fil des ans et parce qu’ il ne contient aucune indication pour le traite -
ment des participations dans des institutions internationales et des sociétés de coopération 
au développement. Vu leur importance croissante, la Cour rappelle la nécessité d’élaborer un cadre réglementaire garantissant l’exhaustivité des participations.
b) Évaluation sur la base de l’actif net
Comme pour les comptes annuels précédents, les participations ont été évaluées par appli -
cation du pourcentage de participation à la valeur comptable de l’actif net, conformément aux dispositions de l’article 9 de l’arrêté royal du 10 novembre 2009. Lorsque la société éta -
blit des comptes consolidés, la réévaluation est effectuée sur la base de l’actif net consolidé. La valeur d’acquisition est conservée pour les participations dans des institutions interna -
tionales qui n’ont pas adopté la forme d’une société. La situation au 31 décembre 2014 ne 
contient aucune réévaluation pour les institutions ayant adopté la forme d’une société com -
merciale. Ni l’arrêté royal du 10 novembre 2009 ni le manuel du service Comptable fédéral 
relatif aux comptes annuels ne précisent ce qu’il y a lieu d’entendre par « valeur d’acqui -
sition » : il peut s’agir tant d’une participation au capital lors de la création qu’une valeur 
d’acquisition, d’apport ou d’échange.
Comme la Cour l’avait souligné lors des contrôles des comptes annuels précédents, la valeur 
ainsi déterminée ne correspond pas nécessairement à la valeur réelle de la participation, surtout pour les sociétés cotées en bourse, à savoir BNP Paribas Fortis, Dexia et la Banque nationale de Belgique (SPF Finances) ainsi que bpost et Proximus (SPF Mobilité). L’annexe aux comptes annuels ne contient pas d’indication quant à la valeur actuelle de ces partici -
pations et à la différence avec le calcul effectué sur la base de l’actif net, tel que repris dans le bilan au 31 décembre 2014. Les différences entre les règles d’évaluation du plan comp -
table de 2009 et celles des comptes d’entreprises privées peuvent avoir comme conséquence qu’une même participation détenue directement par l’État (par exemple, bpost, Loterie nationale) et indirectement par la Société fédérale de participations et d’investissement (SFPI), qui est à son tour une participation à 100 % du SPF Finances, soit évaluée de manière 
différente.
Les plus-values de réévaluation inscrites au bilan ne correspondent pas toujours à la réalité 
étant donné qu’elles se basent sur des données financières dépassées (généralement les comptes annuels 2013). Certains comptes annuels 2014 relatifs à des participations n’ont été rendus disponibles qu’après la date de clôture des comptes annuels 2014 de l’administration 
générale. L’évaluation de certaines participations à partir des comptes annuels 2014 publiés 
entretemps pourrait dès lors avoir une incidence significative sur le total du bilan des dé -
partements concernés
255.
255 La	participation	 dans	l’actif	net	d’Apetra	 (SPF	Économie)	 diminuerait	 de	459	millions	d’euros	sur	la	base	des	
comptes	annuels	2014.	Quant	aux	participations 	dans	Dexia	et	Vitrufin	(SPF	Finances), 	la	baisse	serait	de	388,7	et	
154,8	millions	d’euros	sur	la	base	des	comptes	annuels	2014.	 130
Enfin, la Cour des comptes souligne que les litiges en cours mentionnés dans le rapport 
annuel de la SFPI au sujet des participations Astrid (4 millions d’euros) et Sabena (le traite -
ment se déroule via une filiale de la SFPI) peuvent influencer la valeur actuelle de ces parti -
cipations et les provisions pour risques et charges constituées à cet effet par le département.
c) Participations en devises étrangères (banques de développement)
Le SPF Affaires étrangères et le SPF Finances détiennent des participations en devises étrangères. L’arrêté royal du 10 novembre 2009 est muet quant à la détention de telles par -
ticipations. L’annexe aux comptes annuels 2014 indique uniquement que ces participations ont été converties en euros à la date du bilan (ce qui est également fait en pratique) et que les variations de taux de change sont comptabilisées sur un compte distinct réservé aux différences de conversion à partir de 2014.
La nouvelle Commission de la comptabilité publique chargée d’élaborer les règles d’évalua -
tion particulières pourrait apporter une solution à ce problème.Enfin, la Cour renvoie à son audit relatif aux participations dans des organismes interna -
tionaux et des entreprises non résidentes
256, qui a révélé plusieurs lacunes, imprécisions et 
évaluations erronées dans les bilans257. Le service Comptable fédéral s’engage à procéder 
aux rectifications nécessaires au cours de l’exercice 2015. L’état explicatif concernant la 
classe 0 (comptes annuels 2014) reprend les engagements futurs des départements relatifs à la libération de montants ou à la prise de participations. Il n’apparaît pas clairement si d’autres droits et obligations hors bilan (par exemple, des garanties) sont encore liés à ces participations.
3.3.2.3 Traitement comptable des participations dans le bilan
La Cour des comptes constate que toutes les participations ne sont pas intégrées dans le 
bilan et qu’il arrive que les réévaluations calculées ne soient pas correctes. Dans certains cas, les informations disponibles ne lui permettent pas de se prononcer sur l’exactitude des enregistrements. En outre, les informations publiées dans le rapport annuel et dans le rapport sur le portefeuille géré par la SFPI entraînent des incertitudes.
La Cour signale en outre qu’il arrive souvent que les départements ne produisent pas les in -
formations appropriées pour étayer l’enregistrement des immobilisations financières. Les 
départements ne sont d’ailleurs pas toujours au courant des informations pertinentes pour eux. Cette situation ne facilite pas la procédure d’inventaire ni la transmission d’informa -
tions à destination du service Comptable fédéral
258.
L’examen des comptes annuels 2014 a donné lieu à quelques observations spécifiques.
256 Voir article «  inventaire des participations dans des organismes internationaux et des entreprises non résidentes  » 
257 Cet	audit	a	été	réalisé	auprès	des	SPF	Affaires	étrangères	et	Finances.
258 Ainsi,	il	ressort	des	comptes	 annuels	2014	de	BIO	que	le	SPF	Affaires	étrangères	 détient	non	pas	50	%	mais	bien	
100	%	de	son	capital.	L’acquisition	 de	50	%	d’actions	 supplémentaires	 auprès	de	la	Société	belge	d’investissement	
international	 (SBI)	n’a	pas	été	enregistrée	 dans	Fedcom	et	n’était	pas	connue	du	service	Comptable	 fédéral.	Le	prix	
de	l’acquisition 	n’étant	pas	connu,	celle-ci	est	estimée	à	2,5	millions	d’euros,	ce	qui	représente 	la	moitié	du	capital	
versé	à	la	création	de	BIO	en	2001. COMPTES	ANNUELS	 2014  /131
a) Participation BNP Paribas
Il ressort du rapport annuel 2013 de la SFPI que celle-ci a pu profiter de l’option d’achat 
qui avait été accordée aux actionnaires d’Ageas sur les actions BNP Paribas de l’État pour 144,0 millions d’euros. Elle a reçu en échange 3.617.753 actions BNP Paribas de l’État belge 
et versé une redevance ( fee) de 1 %. Ces actions ont à présent été enregistrées dans le bilan 
de la SFPI (pour un montant de 145,4 millions d’euros) et elles ne sont plus détenues dans 
le cadre d’une mission déléguée de la SFPI pour le compte de l’État.
Ce transfert d’actions n’apparaît pas dans SAP/Fedcom. Dans la comptabilité 2013 du 
SPF  Finances, l’évaluation de la participation restante (124.129.681 actions) était restée 
inchangée par rapport à 2012. La valeur d’acquisition est toujours inchangée dans la comp -
tabilité 2014. De plus, l’option d’achat n’était pas reprise initialement dans les comptes du 
La valeur de la participation
259, calculée sur la base de l’actif net consolidé 2013, correspond 
à la valeur comptable totale reprise dans le bilan du département. Sur la base de l’actif net 
consolidé 2014, on observe une sous-estimation de 175,6 millions d’euros.
b) Banque nationale de Belgique
La participation de l’État dans la Banque nationale de Belgique a été surévaluée à raison de 266,4 millions d’euros sur la base des chiffres rapportés pour l’exercice 2014.
c) Fluxys Belgium
Les comptes annuels statutaires 2014 de Fluxys font état d’une caution de l’État belge. Le montant de la caution n’est toutefois pas mentionné explicitement. L’existence et la hauteur de la garantie n’apparaissent ni dans les obligations hors bilan reprises dans SAP/Fedcom ni dans les commentaires du compte général 2014.
d) Royal Park Investments
À la suite de la distribution exceptionnelle de réserves par Royal Park Investments, la par -
ticipation de l’État dans Royal Park Investments a été sortie du bilan du SPF Finances au cours de l’exercice 2013. Elle fait cependant toujours l’objet d’une mission déléguée de la SFPI pour le compte de l’État et le pourcentage de participation n’a toujours pas été modi -
fié. La Cour des comptes estime que la participation doit dès lors être intégrée dans le bilan du SPF Finances à concurrence de la participation restante dans l’actif net.
e) bpost
La participation de l’État dans bpost est sous-évaluée à raison de 88,0 millions d’euros sur la base des chiffres rapportés pour l’exercice 2014. Une réduction de capital intervenue dans le passé a été déduite à tort dans le calcul.
f) Informations publiées dans les comptes annuels et rapports annuels de la SFPI
Le service Comptable fédéral a donné suite dans les comptes annuels 2014 à plusieurs re -
marques formulées par la Cour au sujet des comptes annuels précédents. Ainsi, le compte courant de l’État détenu en interne par la SFPI et reprenant toutes les recettes et les dépenses 
259 Cette valeur est le résultat du rapport entre le nombre restant d’actions en possession du s PF Finances et le nombre 
total	d’actions	émises. 132
relatives à sa mission déléguée a été intégré dans le bilan du SPF Finances.
Toutes les incertitudes signalées par la Cour lors du contrôle des comptes annuels 
2012 et 2013 n’ont pas été résolues dans les comptes annuels 2014, bien que ces observations 
aient été communiquées au SPF Finances. La Cour a actualisé ses observations sur la base du rapport annuel 2014 de la SFPI (qui n’a été publié qu’en septembre 2015). Le service Comptable fédéral a annoncé qu’il assurerait le suivi de ces constatations dans les comptes annuels 2015.
La Cour rappelle ce qui suit :• Les informations publiées dans les documents de la SFPI sont source d’incertitudes 
complémentaires quant à l’exhaustivité des participations et à l’exactitude du nombre d’actions détenues ou des valeurs d’acquisition (il existe des différences pour les mis -
sions déléguées relatives à Royal Park Investments, Dexia et BNP Paribas).
• On ignore toujours si le prêt Swissair (de 187,7 millions d’euros dans les comptes annuels consolidés 2014 de la SFPI) a été inscrit à l’inventaire et comment expliquer l’augmenta -
tion annuelle du montant (en 2012 : 174,5 millions d’euros)
260.
• Tant que la faillite de la Sabena n’a pas été clôturée définitivement, les actions encore dé -
tenues par la société Zephyr-Fin (filiale de la SFPI), l’État belge et la SFPI devraient être reprises dans l’inventaire et il faudrait préciser quel département possède les actions de l’État belge.
• À la lumière de la restructuration du groupe SNCB à partir de 2014, la comptabilisa -
tion de la participation SNCB Holding-Infrabel dans le bilan du SPF Mobilité doit être réexaminée
261.
3.4 Stocks
Un article spécifique consacré à la situation des stocks de l’État fédéral figure au chapitre IV 
de la partie I de ce Cahier.
Les stocks atteignent 1.750,2 millions d’euros au 31 décembre 2014. Seuls trois départements 
– le SPF Santé publique, la Défense et la Police fédérale – en ont comptabilisé dans SAP/
Fedcom. La Cour a cependant identifié des éléments pouvant être considérés comme des stocks dans d’autres départements, principalement aux SPF Intérieur, Finances et Justice.
Des variations de stocks ont été enregistrées en 2014, mais celles-ci ne sont que partielle -
ment fondées sur des opérations de relevé, de vérification, d’examen et d’évaluation en vue 
d’établir un inventaire comme le prévoit l’article 16 de la loi du 22 mai 2003.
De plus, aucune réévaluation des stocks n’a été comptabilisée.
260  Le	prêt	n’est	en	outre	pas	repris	comme	actif	financier	immobilisé	au	bilan	de	l’administration	générale.
261  La	Cour	souligne	 aussi	l’existence	 de	parts	bénéficiaires	 dans	le	bilan	du	SPF	Finances	 pour	l’exercice	 2013.	Dans	le	
courant	de	l’exercice 	2014,	ces	parts	bénéficiaires 	ont	été	comptabilisées 	en	résultat	alors	que	le	rapport	annuel	
de	la	SFPI	mentionne	 une	mission	déléguée	 à	ce	sujet.	La	restructuration	 du	groupe	SNCB	a	aussi	donné	lieu	à	la	
création	d’une	filiale	HR	Rail	dont	l’État	possède	quatre	actions.	Celles-ci	 ne	sont	pas	reprises	de	manière	distincte	
dans	SAP/Fedcom. COMPTES	ANNUELS	 2014  /133
3.5 Trésorerie
3.5.1	 Liquidités	et	placements	financiers	à	moins	d’un	an
Les liquidités et les placements à moins d’un an s’élèvent à 9.907,7 millions d’euros et 8.428,7 millions d’euros, soit une diminution de respectivement 15.312,3 millions d’euros et 
424,2 millions d’euros par rapport à l’exercice 2013.
Les données reprises au bilan ne donnent pas une image correcte de la réalité. Comme la 
Cour l’avait souligné lors du contrôle des comptes annuels précédents, tous les soldes ban -
caires, postaux et de caisse connus de la Cour des comptes n’ont pas été inscrits au bilan, ce qui génère une sous-estimation des capitaux propres, et donc un bilan et un compte de résultats non exhaustifs.
La Cour insiste une nouvelle fois pour que les comptes de caisse, bancaires et postaux man -
quants soient intégrés rapidement dans SAP/Fedcom afin de garantir l’exactitude et l’ex -
haustivité des soldes bancaires et des charges et produits.Certains départements n’ont pas transmis à la Cour tous les comptes de gestion dans les 
délais, c’est-à-dire avant le 1
er mars de l’année qui suit celle pour laquelle ils sont établis, 
alors que les comptes de caisse, bancaires et postaux respectifs ont été intégrés dans SAP/Fedcom. Cette situation a pour effet que les départements ne justifient pas à la Cour les fonds gérés ni les droits constatés. La Cour constate également que les comptes de gestion contiennent des différences ou des imprécisions entre la situation finale de l’année précé -
dente et la situation de départ de l’année pour laquelle le compte est établi (par exemple, pour les opérations relatives au Moniteur belge ). La justification souvent sommaire des 
chiffres inscrits dans les comptes de gestion complique la réconciliation avec les comptes du grand-livre.
L’examen des comptes annuels 2014 révèle aussi qu’un certain nombre de comptes finan -
ciers présentent des soldes importants ou en souffrance (y compris en ce qui concerne les 
fonds de tiers), ce qui peut indiquer que les montants ne sont pas régulièrement transférés au Trésor. Cette constatation n’est pas nouvelle. Pour certains comptes dont le solde aug -
mente, il n’y a eu aucun transfert en 2014. D’autres comptes présentent des soldes inchan -
gés depuis longtemps.
La Cour des comptes estime que les comptables devraient être sensibilisés au fait de détenir 
moins de liquidités sur leurs comptes postaux et qu’il convient d’examiner s’il ne serait pas préférable de clôturer certains comptes financiers.
En ce qui concerne plus spécifiquement l ’utilisation de caisses, la Cour rappelle les observa -
tions qu’elle a formulées à l’occasion du contrôle des comptes annuels 2013 eu égard à leur 
importance et au fait qu’elles sont restées sans suite. Les sous-comptes « Caisses » ne sont 
pas toujours actualisés et de nombreuses transactions sont parfois introduites à la même date de comptabilisation ou de document dans SAP/Fedcom. Les situations intermédiaires ne donnent dès lors pas une image correcte de la réalité. En outre, les soldes de caisse sont souvent justifiés sommairement (absence de feuille de caisse distincte et de procès-verbal de la situation de la caisse). Certaines transactions de caisse devraient plutôt être effectuées via un compte bancaire ou postal du point de vue du contrôle interne. 134
La Police fédérale, la Défense et le SPF Affaires étrangères utilisent aussi régulièrement 
des comptes bancaires qui peuvent être libellés en devises étrangères. Contrairement aux comptes postaux, les comptes bancaires ne sont pas chargés en permanence dans  
SAP/  Fedcom. Les opérations bancaires sont souvent regroupées et y sont comptabilisées 
au même moment. Les dates figurant dans SAP/Fedcom ne permettent pas de se prononcer 
sur la situation intermédiaire réelle. En outre, il n’a pu être démontré que tous les comptes bancaires concernés sont chargés dans SAP/Fedcom.
3.5.2	 Dette	publique
Les opérations du service de la dette publique, relevant du SPF Finances, ont été enregis -
trées sous un numéro d’entreprise 5100 séparé à partir de 2014 en raison de leur nature spé -
cifique. En effet, les opérations de dette publique concernent des montants importants par rapport aux autres opérations non fiscales du SPF Finances. La Cour a pu constater que le passage au nouveau numéro pour les opérations de la dette publique n’a occasionné aucune difficulté particulière dans la comptabilisation des opérations.
En 2014, le nouveau système informatique FTI Star est entré en service en remplacement de 
l’ancien système Tradix. Cette entrée en service n’a pas non plus eu de conséquence dom -
mageable sur la comptabilisation des opérations, dont la fréquence a été renforcée. En effet, l’enregistrement dans Fedcom des données concernant la dette publique n’est plus réalisé mensuellement, mais bien plusieurs fois par semaine, toujours par interface.
Le compte général était accompagné d’une réconciliation (état n° 18 – Situation nominale de 
la dette publique) de la situation officielle de la dette publique à fin 2014, à savoir 380,9  mil-
liards d’euros, dont 306,7 milliards en OLO
262, et de la comptabilisation dans Fedcom263, qui 
s’élève à 378,3 milliards d’euros. La Cour des comptes a également obtenu des justifications 
supplémentaires du service comptabilité de la Trésorerie. Les écarts de 2,6 milliards d’euros 
entre la situation officielle de la dette publique et la comptabilisation dans Fedcom sont 
tous justifiés. Ces écarts s’expliquent par les logiques comptables différentes de Fedcom et de la situation officielle, portant sur la date de comptabilisation (date du droit constaté ou date valeur) et les intérêts courus sur certains titres.
3.6	 Capitaux 	propres
Les capitaux propres totaux de l’exercice 2014 s’élèvent à -350.276,5 millions d’euros, soit 
une diminution de 12.071,9 millions d’euros par rapport à 2013. Cette baisse s’explique prin -
cipalement par le résultat de l’exercice 2014 (-12.233,6 millions d’euros). Pour le surplus, les 
capitaux propres ont été influencés par l’intégration d’actifs historiques de divers départe -
ments (41,3 millions d’euros), des variations sur le compte des capitaux nets au lancement 
de la comptabilité générale (120,4 millions d’euros) et une correction minime au niveau des 
stocks du SPF Santé publique.
La Cour des comptes constate que le service Comptable fédéral a mieux explicité les va -
riations des capitaux propres dans les comptes annuels que les années précédentes. Il a 
recueilli les renseignements nécessaires à cet effet auprès des départements.
262  Obligation linéaire/ lineaire obligatie.
263 Sur	des	comptes	de	classes	1,	4	et	5. COMPTES	ANNUELS	 2014  /135
Les chiffres comparatifs de l’exercice 2013 n’ont pas été modifiés par rapport à la situation 
finale des capitaux propres telle que reprise dans les comptes annuels 2013 soumis à la Cour. 
Lorsque de telles modifications étaient effectuées par le passé, les chiffres repris dans les 
comptes annuels transmis à la Cour et publiés ne correspondaient plus aux chiffres compa -
ratifs de l’année précédente. Le service Comptable fédéral a ainsi donné suite aux observa -
tions de la Cour.
Le résultat global de l’exercice 2014 reprend également les résultats des numéros d’entre -
prise264 1900 (Régie des bâtiments) et 2100 (Pensions). Le numéro d’entreprise 2100 ne rap -
porte aucun résultat reporté au bilan, contrairement à la Régie des bâtiments (-68,7 millions 
d’euros). Cela s’explique par les différences temporelles lors du traitement des mouvements de fonds entrants et sortants.
À l’instar des comptes annuels transmis précédemment à la Cour, aucun montant n’a été 
affecté à la sous-classe 12 Fonds propres affectés ni à la sous-classe 13 Fonds sociaux en 
faveur du personnel. Les départements doivent déterminer s’il est opportun de constituer des réserves spécifiques.
La Cour continue à souligner l’importance d’un inventaire de l’ensemble des biens, avoirs, 
dettes et obligations pour pouvoir se prononcer sur l’exhaustivité des capitaux propres. Les corrections apportées au cours de l’exercice 2014 démontrent que le processus d’inventaire 
n’est toujours pas achevé au sein des départements. Une analyse des opérations effectuées après la date du bilan (réalisée à partir d’un historique des comptes du grand-livre) a ré -
vélé que des modifications avaient aussi été apportées aux capitaux propres en 2015. Par exemple, des actifs ont été enregistrés (essentiellement au SPF Intérieur et à la Défense). Au SPF Justice, une correction d’environ deux millions d’euros a encore été effectuée (rectifi -
cation sur le compte d’attente relatif aux avances en matière de frais de justice).
3.7	 Provisions
Des provisions doivent être constituées pour des risques clairement identifiés de pertes ou de coûts qui, à la date de clôture, sont probables ou certains et dont l’origine se situe avant cette date de clôture, mais dont le montant ne peut pas encore être fixé de manière défini -
tive. Il doit toutefois être possible d’estimer raisonnablement la probabilité ou le montant de la provision. Les provisions n’ont pas d’incidence budgétaire.
Dans les comptes annuels 2014, des provisions pour risques et charges futurs d’un montant 
de 719,4 millions d’euros ont été constituées. Elles comprennent 464,5 millions d’euros 
pour les litiges, 211,7 millions d’euros pour les billets de banque retirés de la circulation et 43,2 millions d’euros pour les intérêts dus sur les cautions et consignations effectuées 
auprès de la Caisse des dépôts et consignations. Comme les années précédentes, aucune provision n’a été constituée pour d’autres charges à venir, comme pour les départs anticipés de personnel
265 et pour la destruction de stocks. En comparaison avec les comptes annuels 
2013, les provisions ont augmenté de 64,6 millions d’euros.
264  Un	numéro	d’entreprise	réfère	à	une	section	budgétaire	spécifique.
265  Par	exemple,	les	indemnités	de	préavis	en	cas	de	licenciements. 136
Outre la hausse de la provision pour la Caisse des dépôts et consignations266, les provisions 
du SPF Justice (+40,3 millions d’euros suite à la prise en compte de charges d’intérêts et 
d’autres frais) et du SPF Mobilité (+26,4 millions d’euros pour des litiges qui n’avaient pas 
été pris en compte dans les comptes annuels 2013) augmentent significativement.
Par ailleurs, les provisions ont fortement diminué au SPF Santé publique (-24,7 millions 
d’euros à la suite d’une réévaluation des pourcentages de risque pour un certain nombre 
de litiges pendants sur la base des jugements positifs pour l’État belge prononcés dans des dossiers similaires) et au SPF Mobilité (-18,1 millions d’euros à la suite de jugements positifs pour le département ou de l’irrecevabilité de la créance).
La liste des litiges pour lesquels une provision a été constituée est incomplète pour cer -
tains départements. Ainsi, il s’avère que le SPF Mobilité n’a pas comptabilisé des provisions 
à concurrence d’au moins 2,5 millions d’euros au 31 décembre 2014, lesquelles figuraient 
pourtant dans les comptes annuels 2013. Le SPF Économie indique aussi ne pas avoir pro -
cédé à une estimation des risques – à défaut d’informations suffisantes de la part du service juridique – pour certains litiges en matière d’énergie, dont le risque total pourrait s’élever à quelques centaines de millions d’euros.
Selon les directives du service Comptable fédéral, une provision pour litiges est constituée 
sur la base du montant (maximal) estimé du litige, multiplié par un pourcentage de risque estimé. Les contrôles effectués par la Cour ont révélé que les services juridiques des dépar -
tements n’utilisaient toutefois pas de méthode cohérente, que ce soit pour l’estimation du montant du litige ou pour l’estimation du pourcentage de risque.
3.8	 Comptes 	de	régularisation 	et	d’attente
Les comptes de régularisation concourent au respect du principe comptable de spécialisa -
tion de l’exercice, en permettant d’établir un lien entre les produits et les charges qui ont 
permis de les générer
267. Douze départements utilisent ceux-ci et deux (le SPF Justice et 
Fedict) envisagent de le faire. Par contre, le SPF Sécurité sociale, le SPP Intégration sociale et la Défense ne les utilisent pas.
Quant aux comptes d’attente, les montants comptabilisés sur ceux-ci durant l’exercice 
doivent recevoir une affectation définitive au plus tard à la clôture de celui-ci, ce qui signifie que ces comptes doivent être soldés. Bien que les comptes d’attente présentent toujours un solde créditeur préoccupant de plus de 890 millions d’euros
268, la Cour note que plusieurs 
départements269 ont largement amélioré leurs pratiques à ce niveau.
266  d’un point de vue strictement comptable, il serait plus correct d’inscrire au passif du bilan un « intérêt à imputer sur 
les	dépôts	en	cours	».	La	provision	 pour	les	intérêts	à	payer	aurait	en	fait	déjà	dû	être	prévue	depuis	l’entrée	dans	
Fedcom	du	SPF	Finances.	
267 Ceci	est	parfois	appelé	principe	de	rapprochement.
268  Soldes	créditeurs	:	à	l’actif	pour	un	total	de	850,5	millions	d’euros	et	au	passif	pour	41,3	millions	d’euros.
269  En	particulier	les	SPF	Justice	et	Économie. COMPTES	ANNUELS	 2014  /137
Par ailleurs, la Cour relève que le solde des fonds virtuels270 a été maintenu parmi les comptes 
d’attente, pour un montant de 168,6 millions d’euros, alors que le cadre légal et réglemen -
taire impose l’utilisation d’autres rubriques du bilan. Elle note néanmoins certaines évolu -
tions positives : ces fonds virtuels sont progressivement supprimés par quelques départe -
ments (SPF Emploi, SPF Sécurité sociale et SPF Santé publique), tandis que d’autres (Police 
fédérale, Défense et SPF Santé publique) trouvent une base légale dans les dispositions particulières du budget 2014.
Le système peu transparent des fonds virtuels a donc été conservé, malgré le fait que ceux-
ci sont souvent sans base légale et que les dépenses imputées sur ceux-ci ne sont pas sou -
mises au contrôle interne propre à Fedcom, les dépenses y étant fréquemment enregistrées après leur survenance
271.
3.9	 Droits 	et	engagements 	hors	bilan
La Cour constate que l’image des droits et engagements hors bilan rapportés dans les comptes annuels a été améliorée par rapport aux comptes 2013. Ces droits et engagements hors bilan atteignent 124.163 millions d’euros au 31 décembre 2014 (91.410 millions d’euros 
au 31 décembre 2013). Ce montant intègre principalement les dettes de tiers garanties par 
l’État, l’encours des engagements budgétaires, les parties souscrites non appelées de la par -
ticipation dans des organismes internationaux et les subventions octroyées dans le cadre des programmes Airbus.
3.9.1	 Encours	des	engagements	budgétaires
L’encours des engagements budgétaires qui n’ont pas encore donné lieu à une liquidation budgétaire atteint 6,7 milliards d’euros d’après l’annexe. Contrairement aux années précé -
dentes, ce montant a été correctement enregistré dans la sous-classe 08 qui lui est réservée.
3.9.2	 Engagements	conditionnelsLes engagements conditionnels, qui ne deviendront des passifs effectifs qu’à la suite de la réalisation d’une condition suspensive, sont enregistrés dans les comptes de droits et enga -
gements de la classe 0 et repris à l’annexe.
Ces engagements conditionnels font l’objet d’une attention particulière tant au niveau na -
tional qu’au niveau européen. Ainsi, la directive européenne 2011/85/UE a partiellement été 
transposée en droit interne par l’article 124/5 de la loi du 22 mai 2003 en ces termes :
« L’État fédéral publie des informations pertinentes sur les engagements conditionnels sus -
ceptibles d’avoir un impact élevé sur le budget, y compris les garanties publiques, les prêts improductifs et les passifs découlant de l’activité d’entreprises publiques et des informa -
tions sur les participations au capital de sociétés privées et publiques pour des montants économiquement significatifs ».
270 suite à l’entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003, certains comptes d’ordre de Trésorerie ont été transformés en 
fonds	virtuels.	Ces	fonds,	également 	appelés	comptes	de	tiers,	enregistrent 	en	principe	les	recettes	versées	par	
des	tiers	qui	sont	affectées	 à	des	dépenses	 visant	un	objectif	déterminé,	 alors	que	cette	affectation	 ne	découle	
pas	de	l’existence	 d’un	fonds	organique 	au	sens	de	l’article	62	de	la	loi	du	22	mai	2003.	Aucun	cadre	légal	n’a	été	
donné	aux	fonds	virtuels,	mais	certains	trouvent	 un	fondement	 juridique	 dans	les	dispositions	 de	la	loi	budgétaire.	  
Le	volume	II	de	ce	Cahier	donne	un	aperçu	des	opérations	effectuées	sur	les	fonds	virtuels	(tableau	A9).
271 Cour des comptes, 170e	Cahier,	Volume	I,	p.	143. 138
Eurostat a publié en février 2015 certaines des informations transmises par l’Institut des 
comptes nationaux en application de la directive précitée. Eurostat signale entre autres que les données pour les garanties standardisées et les passifs des sociétés publiques impliquées dans les activités financières ne sont pas disponibles.
En 2014, la Cour a réalisé un audit sur les garanties octroyées par l’État fédéral
272. Suite 
à cet audit, le service Comptable fédéral a développé une procédure de recensement des 
garanties et des autres engagements conditionnels, conduisant certains départements à faire état de leurs engagements conditionnels. Les ajouts les plus importants portent sur les engagements propres de l’Office national du ducroire (20,8 milliards d’euros), ainsi que sur 
la part du capital non appelé du mécanisme européen de stabilité (21,6 milliards d’euros).
a) Garanties
Les garanties accordées enregistrées dans les comptes de droits et engagements hors bilan s’élèvent à 70.952 millions d’euros (62.342,2 millions d’euros au 31 décembre 2013).
Certaines garanties accordées ne sont cependant toujours pas mentionnées dans les comptes 
annuels. Les principales omissions concernent  :
• les garanties relatives à la protection des dépôts à concurrence de 100.000 euros par épar -
gnant/coopérateur et par institution. Elles portent sur les dépôts, sur les contrats d’assu -
rance-vie relevant de la branche 21 et sur le capital de sociétés coopératives agréées ;
• la capacité d’emprunt garantie par l’État à la SNCB (non utilisée)
273. La SNCB en fait 
mention dans ses propres comptes annuels 2014 en ces termes : « La SNCB dispose de la 
possibilité de faire appel à une garantie de l’État belge pour un montant jusqu’à 1.138 mil -
lions d’euros (la SNCB n’a pas fait appel à cette garantie de l’État et n’a actuellement pas l’intention de faire appel à cette garantie) . »
La Cour recommande l’inscription de mentions littéraires à l’annexe dans le but d’infor -
mer le lecteur des comptes annuels de l’existence de ces engagements significatifs.
Concernant l’encours des financements garantis par l’État à la SNCB, une différence de 
6,9 millions d’euros a par ailleurs été constatée entre le montant repris à l’annexe des comptes annuels de l’administration générale (1.776,9 millions d’euros) et celui rapporté par la SCNB dans ses comptes annuels 2014 (1.770 millions d’euros). Cette différence s’ex -
plique par le fait que la SNCB et l ’État ne suivent pas les mêmes normes comptables  : la pre -
mière rapporte sur la base des IFRS
274, tandis que le second applique la loi du 22 mai 2003.
272 Cour des comptes, « g aranties accordées par l’État fédéral », 171e	Cahier,	Volume	I,	p.	189-193.	 Disponible	 sur	
273 le rapport au roi de l’arrêté royal du 11 décembre 2013 portant réforme des structures de la s NCb holding,  
d’Infrabel 	et	de	la	SNCB	précise,	en	ce	qui	concerne 	l’article	72,		que	cette	réforme	«	ne porte pas atteinte aux garan -
ties de l’État existantes et n’affecte donc pas la possibilité pour la (nouvelle) SNCB d’obtenir la garantie de l’État pour ce 
qui concerne ses missions de service public, sous réserve d’une autorisation par le Roi et conformément aux conditions du marché, à concurrence d’une capacité d’emprunt totale de 1,138 milliard d’euros ».
274 les iFrs ( International Financial Reporting Standards ) sont des normes comptables internationales destinées aux 
entreprises 	cotées. COMPTES	ANNUELS	 2014  /139
Enfin, aucune provision pour le risque d’activation des garanties n’a été enregistrée dans 
les comptes annuels.
b) Partie souscrite non appelée de la participation dans des organismes internationaux
Le capital souscrit non appelé dans des organismes internationaux275 inscrit dans les 
comptes 2014 atteint un montant total de 35,0 milliards d’euros. Ce montant intègre la par -
ticipation souscrite et non appelée au mécanisme européen de stabilité (MES) d’un mon -
tant de 21,6 milliards d’euros, contrairement aux comptes 2013.
3.10	 Annexes	et	commentaire	du	compte	général
Les comptes annuels se composent de quatre parties, mises sur le même pied par le législa -
teur : le bilan, le compte de résultats, le compte de récapitulation des opérations budgétaires et l’annexe. Ils sont accompagnés d’un commentaire.
À l’inverse des autres composantes des comptes annuels, l’annexe n’est pas établie sur une 
base consolidée, ce qui entraîne des écarts entre les montants figurant dans les comptes et dans l’annexe. Ce manque de cohérence entre les différentes parties devrait à l’avenir être corrigé, ou à tout le moins les écarts systématiquement expliqués.
Par ailleurs, l’état n° 10 – Échéancier des créances  n’a pas la valeur informative attendue. 
Tout d’abord, les créances ouvertes lors de l’entrée de certains départements dans Fedcom 
ont été fictivement enregistrées au 31 décembre de l’année précédente, sans aucun égard 
pour la date effective de la pièce justificative (ou de la réception de celle-ci). D’autres fac-teurs nuisent également à la fidélité de cette partie de l’annexe selon le service Comptable fédéral : il existe des notes de crédit et des paiements pour lesquels les droits constatés sont 
enregistrés avec retard ou encore des droits qui sont constatés deux fois. Enfin, il est précisé à la page 34 du commentaire que : « pour ce qui est des réductions de valeur sur les créances, 
il peut être conclu que, compte tenu de l’ échéancier des créances ouvertes des SPF et des muta -
tions limitées dans les montants ouverts, certains services n’ont pas enregistré les diminu -
tions de valeur requises sur les créances, ce qui a pour conséquence que les créances ouvertes ne correspondent plus au montant réellement récupérable. Le Comptable fédéral se penchera sur cette question avec les SPF concernés ». La Cour considère au vu de ces éléments que cet état n° 10 ne donne pas une image fidèle de la situation de l’administration générale, dans 
une mesure qu’elle n’a pu fixer. Le service comptable fédéral et les départements concernés devraient mener les investigations nécessaires en vue d’améliorer significativement la qua -
lité des informations fournies dans cette partie de l’annexe.
Enfin, un état de l’annexe (état n° 20) n’est disponible qu’en langue néerlandaise, tandis 
qu’un autre ne l’est que dans une version mêlant passages en français et en néerlandais (état n° 17B)
276. La Cour invite le service Comptable fédéral à établir l’ensemble des docu -
ments constituant les comptes annuels en langue française et en langue néerlandaise.
275 Le	capital	souscrit	non	appelé	ne	fait	l’objet	d’un	engagement	 budgétaire	 que	lors	de	sa	libération	 totale	ou	par-
tielle.
276  Le	service	Comptable	 fédéral	estime	qu’il	n’est	pas	opportun	 de	traduire	l’état	17B,	puisqu’il	 n’est	pas	repris	en	
tant	que	tel	à	l’annexe	 de	l’arrêté	royal	du	29	avril	2012	portant	fixation	des	règles	complémentaires	 relatives	 à	la	
présentation	des	comptes	annuels	des	services	de	l’État	fédéral. 140
3.11	 Opérations	intercompany	-	consolidation
Le service Comptable fédéral a mené les opérations de consolidation des états comptables des différents services de l’administration générale selon la méthode de l’intégration globale. La Cour n’a pas relevé d’erreur significative. Les effets des créances et les droits constatés réciproques ont été éliminés, tout comme ceux des montants transférés vers et depuis la Trésorerie. La Cour a constaté que les chiffres consolidés s’appuient sur des infor -
mations recoupées.
4	 Évolution	du	contrôle	interne	des	dépenses	au	SPF	Finances
L’administration générale évolue progressivement vers la disparition des pièces papier au profit de documents dématérialisés. C’est ainsi que, depuis début 2014, le SPF Finances fait uniquement circuler sous forme d’images électroniques la plupart des documents à la base de la comptabilisation des dépenses. Les ordonnateurs utilisent ces images, généralement consultables via l’application SAP/Fedcom, pour reconnaître les dépenses à charge de l’État et les enregistrer dans les comptabilités générale et budgétaire.
Ce processus, qui inclut une numérisation des factures dès leur réception, est soutenu par 
un flux informatique qui comprend entre autres une matrice d’autorisation et un journal des démarches accomplies
277. Le SPF affirme que, de la sorte, seuls les fonctionnaires habi -
lités peuvent approuver ou liquider une dépense précise et qu’il est à tout moment possible d ’ identifier qui a autorisé une opération ou encore quel document a été utilisé pour ce faire.
La Cour a examiné une sélection de 44 opérations
278 en dépenses de 2014 et ne peut se rallier 
à cette affirmation. Divers manquements ont été constatés.Tout d’abord, il arrive régulièrement que plusieurs documents soient consultables pour 
la même opération, sans que l’un d’entre eux ne soit clairement identifiable comme étant la pièce justificative de l’opération au sens de l’article 8 de la loi du 22 mai 2003. De plus, 
lorsqu’une facture ou déclaration de créance est numérisée et introduite dans le flux (ce qui n’est pas toujours le cas), le SPF considère que cette pièce est la pièce justificative, même si un montant différent de celui qui figure sur celle-ci est payé au créancier.
Lorsque la dépense se place dans le cadre d’un marché public, il arrive que d’autres do -
cuments que ceux visés au paragraphe précédent soient utilisés pour liquider l’opération, 
sans qu’aucune trace de cette action n’apparaisse dans le flux électronique. Il s’agit soit des contrats eux-mêmes, soit d’un fichier (tableau Excel) destiné à gérer l’ensemble des marchés importants
279. Le département n’a pas pu préciser pour quelles opérations de tels 
documents ont effectivement été consultés280. Il ajoute qu’à l’avenir, certaines des infor -
mations de ce fichier seront enregistrées dans un module particulier (CLM  : Contract Life -
cycle Management ) lié à SAP/Fedcom et consultable via cette application. Le SPF Budget et 
277 Appelé	«	données	du	Workflow	lancé	»	dans	SAP/Fedcom.
278  Il	s’agit	de	dépenses 	pour	dotations, 	pour	subsides 	ou	consécutives 	à	des	marchés 	publics.	Elles	représentent 	plus	
de	160	millions	d’euros.	Les	fonds	de	restitution	 et	d’attribution	 ainsi	que	les	dépenses	 de	personnel	 ont	été	exclus	
de	la	sélection.
279  Ce	tableau	peut	être	consulté	 mais	aussi	librement	 modifié	par	les	ordonnateurs	 délégués	 à	la	liquidation	 et	par	
ceux	qui	traitent	les	engagements.
280  Pas	plus	qu’il	n’a	transmis	ceux-ci	en	réponse	aux	demandes	de	la	Cour. COMPTES	ANNUELS	 2014  /141
Contrôle de la gestion a investi dans ce module afin de faciliter la gestion des contrats281. Il 
lui est cependant impossible d’y enregistrer toutes les informations nécessaires, ce qui fait 
que le fichier-tableau devra toujours être utilisé en parallèle.
Il faut également relever qu’une procédure dérogatoire au flux électronique d’approbation 
des dossiers de liquidation a été instaurée pour les dépenses qui ont été approuvées direc-tement sur des documents « papier » ou encore pour les factures d’avance pour certaines 
dépenses récurrentes comme les achats de gaz et d’électricité. Lorsqu’un chef de service (ou de division) du service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion du SPF Finances reçoit un dossier de paiement, qu’il soit composé de documents électroniques ou « papier », 
il décide discrétionnairement s’il va introduire ce dossier dans le flux électronique de vali -
dation ou recourir à cette procédure dérogatoire
282.
Il s’avère que 35 des 44 opérations examinées n’ont pas été approuvées selon la procédure 
habituelle de validation électronique. Certaines de ces dépenses n’appartiennent pourtant à aucune des catégories prévues pour la procédure dérogatoire. C’est donc à tort qu’elles ont été liquidées en utilisant cette procédure.
Enfin, la Cour a constaté que l’ajout et l’effacement de pièces justificatives à l’appui d’une 
dépense étaient possibles après la comptabilisation de celle-ci. Il apparaît que tant les fonc-tionnaires du SPF Finances qui ont un accès à SAP/Fedcom que les personnes qui ne dis -
posent que d’un simple droit de consultation peuvent ajouter des pièces, ainsi que suppri -
mer celles qu’ils ont ajoutées
283.
La Cour des comptes rappelle à nouveau l’importance de disposer pour chaque opération d’une pièce justificative signée
284 :
• Toute écriture comptable doit s’appuyer sur une pièce justificative, qui doit être un docu -
ment original.
• Le nom et la signature du fonctionnaire délégué à la liquidation doivent y figurer.
• Il en va de même pour l’ordonnateur qui approuve la dépense.
• La signature de la pièce justificative dans le processus de liquidation consacre la prise de responsabilité administrative du signataire.
Elle a été suivie dans cette analyse par le service Comptable fédéral qui « estime que la seule signature qui engage la responsabilité administrative et juridique du fonctionnaire délégué à la liquidation est celle de l’ intéressé sur un document du dossier de liquidation »
285.
281  Voir	le	marché	Fedcom,	spécialement	l’avenant	PCR	006.
282  Dans	ce	cas,	bien	que	l’approbation 	de	la	dépense 	n’ait	pas	lieu	dans	SAP/Fedcom, 	des	pièces	l’expliquant 	doivent	
également	être	chargées	dans	l’application.
283  Ceci	a	été	communiqué	au	SPF	Finances	le	15	septembre	2015.
284  Cour des comptes, 168e	Cahier	(p.	238	et	p.	245	à	250),	169e	Cahier	(p.	100),	170e	Cahier	(p.	117,	120	et	328)	  
et 171e	Cahier	(p.	124	et	126).
285  Cour des comptes, 168e	Cahier,	Volume	I,	p.	234. Chapitre142
Dans le processus électronique d’approbation, lorsqu’un ordonnateur revêtu de la déléga -
tion idoine approuve une dépense286, cette action est enregistrée dans le journal des dé -
marches accomplies. Le SPF Finances ajoute que cette inscription est irréversible287. Dans ce 
processus, chaque fonctionnaire entre dans le système en s’authentifiant à l’aide de sa carte 
d’identité et de son code d’identification personnel (PIN)288. Le SPF considère que dans ces 
conditions la signature de l’ordonnateur ne doit pas figurer dans le dossier de liquidation d’une dépense.
Pour expliquer l’absence de signature dans son flux dématérialisé, le SPF Finances a d’ail -
leurs transmis à la Cour des comptes le 6 mars 2015 un courriel reprenant la position du 
service Comptable fédéral. Ce dernier précise qu’il n’y a pas, à sa connaissance, d’obligation légale d’utiliser une signature électronique.
L’obligation d’apposer une signature ne figure en effet pas en tant que telle dans la loi 
du 22 mai 2003. Au vu des éléments développés ci-avant (en particulier la possibilité d’ajou -
ter et d’effacer des pièces justificatives), la Cour ne peut cependant, comme l’administra -
tion le fait, considérer que les procédures mises en œuvre au SPF Finances offrent toutes les garanties attendues.
Si l’authenticité, la lisibilité et l’intégrité des factures sont à tout le moins partiellement in -
tégrées dans l’approche choisie par le SPF, il faut souligner que la portée et les modalités de 
la prise de responsabilité des fonctionnaires, ainsi que l’accès aisé à une information fiable et univoque, sont insuffisamment pris en compte. Ainsi, on ne peut savoir avec certitude quelle est la pièce justifiant une opération ou encore que le journal des démarches accom -
plies ne reprend pas systématiquement
289 le nom de la personne qui a liquidé la dépense ni 
la date de la liquidation.
La Cour conclut que le contrôle interne sur les dépenses du SPF Finances est actuellement 
insatisfaisant. Elle recommande de rapidement déployer une méthode de liquidation des dé -
penses apportant des garanties équivalant à l’approbation manuscrite des pièces « papier ».
Dans ce cadre, il faudrait évaluer dans quelle mesure l’instauration d’un système de signa -
ture électronique offrant des garanties de sécurité suffisantes permettrait de minimiser les 
nombreux problèmes constatés au niveau du contrôle interne de ces opérations.
286  en principe, cette approbation dans s AP/Fedcom suppose la réalisation d’un triple rapprochement entre le bon de 
commande,	le	bon	de	réception	et	la	facture.
287  Sans	mettre	en	doute	cette	affirmation, 	la	Cour	précise	qu’elle	n’a	pas	encore	évalué	si	cette	irréversibilité 	est	effec -
tivement 	garantie.
288  L’authentification,	 qui	est	définie	à	l’article	2,	1°,	de	la	loi	du	9	juillet	2001,	ne	présente	 pas	toutes	les	caractéris -
tiques	d’une	signature	et	ne	doit	donc	 pas	être	confondue	avec	celle-ci.
289  Cette	absence	a	été	remarquée	dans	35	des	44	opérations	examinées	par	la	Cour,	comme	précisé	ci-avant. ChapitreSystème comptable Fedcom
4  COmPTAbilisATiON  des reCeTTes FisCAles  /145
Comptabilisation des recettes 
fiscales
La Cour des comptes a revu son mode de vérification de la comptabilisation des recettes fis -
cales à la suite de l’entrée du SPF Finances dans SAP/Fedcom. Dans ses 170e et 171e Cahiers, 
elle avait examiné le processus de perception des impôts directs et des recettes TVA. Dans ce 
Cahier, elle se penche aussi sur le processus de perception des droits de douanes et accises.
La Cour relève que le service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion du SPF doit être 
plus attentif à l’exactitude des états récapitulatifs mensuels et des écritures comptables qui en découlent.
Les centres régionaux de TVA continuent de tenir des registres manuels indiquant les re -
cettes TVA journalières, bien qu’ ils ne présentent aucune valeur ajoutée pour la tenue de la 
comptabilité .
1	 Contexte
À la suite de l’introduction de la nouvelle comptabilité publique290 et de l’entrée des SPF 
et SPP dans SAP/Fedcom, la Cour des comptes a revu sa méthode de contrôle des comptes annuels, notamment en ce qui concerne la fiabilité de la comptabilisation des recettes fis -
cales par le SPF Finances.
Cette nouvelle méthode est fondée sur une approche d’audit par phases, axée sur les sys -
tèmes et étalée sur cinq ans.Pour l’année 2014, la Cour des comptes a examiné et testé le processus de comptabilisation 
des droits de douanes et accises. Elle a aussi testé à nouveau les processus relatifs aux impôts directs et aux recettes TVA ainsi que les sous-processus qui s’y rapportent. La qualité du contrôle interne des processus comptables constitue un point d’attention important à cet égard. Le contrôle de la Cour ne se limite donc pas à vérifier les opérations comptables effec -
tuées par le service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion (B&CG), mais comprend aussi les diverses activités (plutôt de nature préparatoire) des administrations fiscales, en particulier de l’Administration des douanes et accises, de l’Administration générale de la perception et du recouvrement (AGPR) et des services fiscaux régionaux et locaux. La Cour a aussi vérifié les suites données à ses recommandations des années antérieures.
2 Impôts directs
2.1 Audit et contrôle internes
Comme pour la clôture de l’exercice 2013, l’Administration générale de la perception et du recouvrement n’a plus demandé, dans ses instructions de fin d’année, de rapportage sur 
290  Loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité 	de	l’État	fédéral.Comptabilisation des recettes fiscales 146
les activités de l’inspection de la comptabilité/cellule d’inspection comptable pour l’exer -
cice 2014. Elle ne suit donc plus systématiquement les résultats du contrôle de ce service. 
De ce fait, les informations relatives aux problèmes constatés dans les bureaux locaux ne remontent pas d’office jusqu’au niveau central, d’où le risque de réaction tardive en cas de problèmes sérieux
291.
Au niveau régional, la Cour des comptes n’a pas observé de changements par rapport à 2012 et 2013.
Les recommandations suivantes, formulées lors du contrôle des comptes annuels 2012 et 
2013, sont dès lors maintenues :
• Les procédures de saisie et de consolidation doivent être formalisées par écrit
292.
• Les procédures de rapportage liées au contrôle interne doivent être formalisées et 
uniformisées.
• L’application spécifique utilisée par la cellule d’inspection comptable doit être mise à jour ou remplacée par une nouvelle application de rapportage formel et uniforme
293.
2.2 Bureaux de recette
Dans le cadre de son audit, la Cour des comptes a sélectionné les bureaux de recette des contributions directes en fonction de plusieurs critères, comme leur taille, le montant total des recettes, leur répartition géographique et l’évaluation du risque. Les directions régio -
nales et les cellules d’inspection comptable ont eu, en outre, la possibilité de proposer des adaptations de la sélection afin d’obtenir un échantillon aussi représentatif que possible.
La Cour des comptes a analysé le processus de traitement des données comptables des bu -
reaux de recette dans le but d’évaluer les états comptables ainsi produits. Ces derniers sont 
en effet à la base du traitement final des recettes dans SAP/Fedcom. La Cour a ainsi vérifié que les recettes ont été comptabilisées dans les délais, que les données à traiter étaient correctes et que les clôtures de comptes quotidiennes, mensuelles et annuelles étaient com -
plètes
294. Aucun problème notable n’a été relevé dans ce cadre.
2.3 Directions régionales
Les directions régionales rassemblent les pièces comptables des bureaux de recette et les consolident par district. La Cour n’a pas relevé de problème significatif lors du contrôle de ces documents. Elle a toutefois constaté à nouveau que, lors de l’élaboration des états réca -
pitulatifs, aucun contrôle automatisé axé sur les systèmes n’est effectué au niveau des droits constatés. Les erreurs ne seront donc pas détectées lors de la reprise des données.
291  l’Administration générale de la perception et du recouvrement a signalé à la Cour des comptes l’existence du nou -
vel outil de rapportage Workflow Service Control depuis	août	2015.	Cet	outil	est	en	phase	de	test.
292  Depuis	novembre 	2013,	il	y	a	un	auditeur	interne	qui	cartographie 	le	système	de	contrôle	interne.	Le	processus 	de	
perception	 et	les	remboursements	 sont	analysés	 dans	ce	cadre	depuis	début	2015.	La	fin	des	travaux	est	prévue	
pour	décembre	2015.	
293  Cour des comptes, 170e	Cahier,	Volume	I,	p.	161	et	171e	Cahier,	Volume	I,	p.	174.	Ces	cahiers	sont	disponibles	 sur	
294  les travaux de contrôle sont détaillés dans le 170e	Cahier	de	la	Cour	des	comptes,	Volume	I,	p.	162-163. COmPTAbilisATiON  des reCeTTes FisCAles  /147
2.4 Administration centrale
L’AGPR dresse mensuellement un état récapitulatif global, pour tout le pays, des données 
des recettes et droits fiscaux constatés à l’aide des états récapitulatifs par district. Cette consolidation est effectuée correctement. Les adaptations en fonction des régularisations reçues ont toutes pu être mises en concordance et réconciliées.
3 Recettes TVA
La Cour des comptes a analysé et testé le processus de comptabilisation des recettes TVA dans les comptes annuels 2014 de même que les sous-processus qui s’y rapportent auprès du 
centre de traitement de l’information (CTI) de Bruxelles, du centre de traitement régional de l’information (CTRI) de Namur et du Regionaal Centrum voor Informatie Verwerking  
(RCIV) de Malines.
3.1 Audit et contrôle internes
La comptabilité tenue dans les trois centres de traitement de l’information est en grande 
partie automatisée via l’application informatique intégrée Stiron, mise en service en 2013 et 
adaptée en 2014. Ainsi, il est désormais possible de générer une liste détaillée des registres d’attente et les centres régionaux CTRI et RCIV ne doivent plus apporter de modifications manuelles avant la clôture annuelle.
Le CTRI et le RCIV ne maîtrisent cependant pas encore assez les données comptables pro -
duites par ce système informatique. Ils doivent donc faire appel au fournisseur externe du 
programme pour élaborer leurs rapports. L’AGPR avait fait savoir que Stiron serait adaptée pour l’exercice 2013 de façon à générer automatiquement les données servant au rapportage mensuel. La Cour n’a toutefois observé aucun changement en la matière en 2014.
La Cour des comptes a constaté que les procédures de saisie et de consolidation actuelles 
n’ont pas été formalisées par écrit et que la transmission des connaissances se fait avant tout sur le terrain. L’AGPR a indiqué qu’elle rédigerait un manuel décrivant la procédure de manière formelle. La Cour ne l’avait pas encore obtenu début juin 2015.
3.2	 Centres 	de	traitement 	de	l’information
Les états comptables sont à la base du traitement final des recettes dans SAP/Fedcom. Afin 
d’évaluer les opérations comptables sous-jacentes, la Cour des comptes a examiné la ponc-tualité du traitement des recettes, l’exactitude des données à traiter et l’exhaustivité des clôtures quotidienne, mensuelle et annuelle
295.
Pour leur gestion du registre d’attente, le CTRI et le RCIV sont tributaires des informations qu’ils reçoivent des bureaux de recette locaux. Ces derniers ne transmettant pas tous les informations nécessaires en temps voulu, des recettes ne sont pas attribuées et demeurent inutilement en suspens dans les registres d’attente. Il apparaît cependant que l’apurement des registres d’attente évolue favorablement par rapport à l’exercice 2013.
295  les travaux de contrôle sont détaillés dans le 171e	Cahier	de	la	Cour	des	comptes,	Volume	I,	p.	175-176. 148
La Cour constate toujours que, même si aucune clôture quotidienne n’a lieu, des registres 
indiquant les recettes TVA journalières sont tenus manuellement et comportent réguliè -
rement des erreurs. De surcroît, ces registres ne servent ni à la tenue de la comptabilité ni au contrôle des recettes TVA comptabilisées et ne présentent aucune valeur ajoutée dans le cadre de la comptabilisation des recettes TVA. À la suite de ces remarques, l’AGPR a informé la Cour en 2014 que les registres ne seraient plus tenus à compter du nouvel exer -
cice. L’administration a fait savoir à la Cour des comptes que les registres manuels seront utilisés jusque fin 2015.
La Cour des comptes n’est toujours pas en mesure de se prononcer sur la ventilation exacte 
des recettes TVA entre la TVA proprement dite, les amendes et les intérêts auprès du CTRI et du RCIV. Cette ventilation se fait à l’aide d’une feuille Excel créée par le fournisseur de l’application Stiron. Les centres régionaux ne connaissent toutefois pas assez le fonctionne -
ment de cette feuille, de sorte que ni l’administration ni la Cour des comptes ne peut vérifier si la ventilation des recettes a été correctement calculée.
3.3	 Consolidation 	des	données 	par	le	CTI
Le CTI consolide ses données convenablement avec celles du CTRI et du RCIV dans un état 
récapitulatif mensuel global.
3.4 Administration centrale
À partir de l’état récapitulatif consolidé, l’AGPR établit un état récapitulatif mensuel repre -
nant les données relatives aux recettes TVA perçues par les trois centres de traitement de 
l’information, ventilées entre les comptes comptables et budgétaires. La Cour n’a relevé aucune irrégularité à cet égard.
4 Douanes et Accises
La comptabilité de l’Administration générale des douanes et accises a été centralisée dans le « Bureau unique » établi à Bruxelles
296. Ce bureau est soumis aux audits de la Cour des 
comptes européenne. Il a également fait l’objet, par le passé, d’un audit financier et d’un audit informatique réalisés par un bureau privé. Les contrôles de la Cour des comptes se limitent donc à comparer les données produites par le système informatique PLDA
297 et les 
pièces sous-jacentes. La Cour n’a pas examiné les processus donnant lieu à l’établissement de la dette fiscale.
4.1	 Bureau 	unique
• Exactitude	et	exhaustivité	des	clôtures
Le système PLDA effectue automatiquement les clôtures quotidienne, mensuelle et an -
nuelle. Des erreurs peuvent cependant se glisser dans la clôture. La Cour des comptes a 
296  En	2014,	il	restait	une	cinquantaine	 de	succursales	 locales	(à	partir	de	2015,	il	n’y	en	avait	plus	que	20)	où	des	fonds	
étaient	perçus	tant	en	liquide	que	par	chèque	ou	par	carte	bancaire.	 Les	brigades	 mobiles	peuvent	également	 per-
cevoir	des	montants.	 Les	montants	 perçus	par	les	succursales	 locales	et	les	brigades	 mobiles	étant	relativement	
limités	(moins	de	10	%	du	total	des	recettes),	la	Cour	ne	les	a	pas	examinés.
297 Paperless 	Douanes	et	Accises. COmPTAbilisATiON  des reCeTTes FisCAles  /149
vérifié les contrôles automatiques et comparé les chiffres produits avec les pièces sous- 
jacentes, tels que l’extrait de compte de bpost. Actuellement, il subsiste encore des diffé -
rences entre le système informatique PLDA et les listes détaillées, qui résultent de bogues au lancement du système PLDA. Le fournisseur externe du logiciel a identifié et corrigé une grande partie des divergences en 2014. Lorsqu’apparaissent de nouvelles différences qui ne se corrigent pas automatiquement, le Bureau unique en avertit systématiquement le four -
nisseur externe pour qu’il recherche la source du problème. La Cour constate néanmoins que les documents de clôture sont créés dans Excel, ce qui requiert une attention particu -
lière pour veiller à utiliser les bonnes formules. Elle a relevé une série de petites erreurs qui n’avaient toutefois pas d’incidence sur les chiffres finaux. Le Bureau unique doit aussi être attentif à l’exactitude de l’état récapitulatif qu’il établit. Les documents créés par le système PLDA pour le rapportage de la clôture mensuelle ne comprennent pas toujours toutes les données figurant dans le système. Il faut donc les modifier manuellement pour les mettre en concordance avec le système PLDA. Le Bureau unique a demandé au fournisseur externe d’identifier la cause de ce problème.
• Ponctualité
Les clôtures quotidiennes, mensuelles et annuelles automatiques par le système PLDA 
doivent être vérifiées manuellement. Le Bureau unique assure un suivi systématique des clôtures.
• Registre	d’attente,	sommes	en	suspens	et	listes	de	montants	«	non	alloués	»
Le registre d’attente et le relevé de sommes en suspens contiennent encore des recettes an -
térieures à la migration vers le système PLDA. Le Bureau unique attend que le fournisseur 
externe ait résolu toutes les divergences dans PLDA avant d’attribuer les montants inscrits dans le registre d’attente. Lorsque cela aura été fait, les montants inconnus seront transfé -
rés vers les recettes exceptionnelles. Les sommes en suspens au 31 décembre 2014 ont nette -
ment diminué par rapport à la situation observée juste avant la migration en 2008. La liste des montants « non alloués » comprend les recettes perçues dans les succursales, qui ne 
sont pas encore arrivées sur le compte
298. La Cour des comptes n’a pas trouvé de montants 
anciens inexplicables dans cette liste.
5	 Service	d’encadrement	Budget	et	Contrôle	de	la	gestion	(B&CG)
5.1	 Adaptations 	consécutives 	aux	recommandations 	du	171e	Cahier
En exécution des recommandations de la Cour des comptes dans son 171e Cahier, le service 
d’encadrement B&CG a pris diverses mesures d’amélioration en 2014. Il a perfectionné la méthode de contrôle des recettes comptabilisées dans SAP/Fedcom, élaborée en 2013.
5.2	 Travaux 	mensuels
Le service d’encadrement B&CG part des états transmis par l’AGPR et l’Administration gé -
nérale des douanes et accises pour dresser ses propres états mensuels. Ces états traduisent 
298  Il	s’agit	de	montants	 perçus	en	liquide	ou	par	chèque,	pour	lesquels	il	s’écoule	un	certain	temps	entre	l’enregistre -
ment	de	la	recette	auprès	de	la	succursale	et	son	transfert	sur	le	compte	postal. 150
les états récapitulatifs globaux des impôts directs, de la TVA299 et des droits de douanes et 
accises dans les comptes comptables et budgétaires. Ils permettent aussi de comptabiliser 
les recettes dans SAP/Fedcom.
La Cour des comptes a contrôlé l’exactitude et l’exhaustivité de ces états mensuels. Elle a 
vérifié si les données reprises correspondaient aux pièces sous-jacentes et si les formules dans Excel ont été correctement appliquées. Il est ressorti de l’audit que les états mensuels des impôts directs ne correspondaient pas toujours aux pièces sous-jacentes. La Cour des comptes souligne la nécessité d’établir ces états avec une plus grande minutie. En effet, ils constituent la base des écritures dans SAP/Fedcom. La Cour met l’accent sur le risque inhérent à une mauvaise utilisation des formules dans les états, qui peut fausser le calcul des totaux.
5.3 Écritures dans Fedcom
Depuis l’exercice 2013, le service d’encadrement B&CG applique une nouvelle méthode de 
contrôle de ses écritures. Ce contrôle s’est déroulé d’une manière plus précise en 2014. La 
Cour des comptes recommande néanmoins que les contrôles portent non seulement sur les chiffres du mois, mais aussi sur les chiffres cumulés. Il serait alors possible de reprendre dans la comparaison les corrections apportées durant les mois précédents et de comparer les écritures de l’exercice complet avec les chiffres mentionnés dans les états mensuels. Il s’agit aussi de documenter dans les dossiers mensuels les corrections ou adaptations appor -
tées en cours d’exercice, d’adapter les données de ces dossiers à la situation corrigée et de conserver la version finale dans les dossiers.
5.4	 Contrôles 	de	fin	d’année
La Cour des comptes n’a relevé aucun problème lors de la vérification des contrôles de fin 
d’année.
6	 Conclusions	et	recommandations
6.1 Impôts directs
À l’issue de son audit, la Cour des comptes conclut que l’AGPR maîtrise le processus de rapportage des impôts directs, bien qu’il ne soit pas intégré et qu’une partie du traite -
ment reste manuelle, ce qui comporte un risque d’erreur dans la reprise des données
300. Au 
niveau régional, la Cour n’a pas constaté de changement dans le processus de traitement comptable des impôts directs. Elle maintient donc les recommandations qu’elle avait for -
mulées à l’occasion de son contrôle des comptes annuels 2012 et 2013
301.
299  Les	états	mensuels 	pour	la	TVA	comportent 	les	recettes	TVA	du	CTI,	du	CTRI	et	du	RCIV	ainsi	que	les	recettes	«	Do-
cumentation 	patrimoniale 	»	et	«	Service	des	créances 	alimentaires 	».	Dans	l’état	actuel	des	choses,	ces	dernières 	
n’ont	pas	encore	été	contrôlées	par	la	Cour.
300  Le	SPF	Finances	 met	plusieurs	 interfaces	 au	point	qui	permettront	 à	terme	(2017)	de	charger	automatiquement	 les	
recettes	dans	SAP/Fedcom 	à	partir	des	différentes 	applications. 	Cela	réduira	ainsi	au	minimum 	les	enregistrements 	
manuels.
301 Cour des comptes, 170e	Cahier,	Volume	I,	p.	161	et	171e	Cahier,	Volume	I,	p.	174.	Les	Cahiers	sont	disponibles	 sur	
www.courdescomptes.be. COmPTAbilisATiON  des reCeTTes FisCAles  /151
6.2 TVA
Le processus de comptabilisation des recettes TVA n’est pas totalement automatisé et inté -
gré, de sorte que la fiabilité de la comptabilisation repose sur les trois centres de traitement 
de l’information. Au niveau régional, la Cour n’a pas constaté de changement dans le pro -
cessus de traitement comptable des recettes TVA. Elle maintient donc les recommandations qu’elle avait formulées à l’occasion de son contrôle des comptes annuels 2013
302.
La Cour des comptes rappelle aussi sa recommandation d’abandonner la saisie manuelle des recettes TVA quotidiennes, qui ne présente aucune valeur ajoutée.
6.3 Douanes et accises
Le processus de comptabilisation des droits de douanes et accises est automatisé en grande 
partie dans l’application PLDA. La présence de bogues dans cette application requiert tou -
tefois de porter une attention supplémentaire aux données produites. Il convient aussi de vérifier l’exactitude des données mentionnées dans le rapportage final qui n’est pas auto -
matisé dans PLDA.
6.4	 Service 	d’encadrement 	B&CG
Les formules Excel destinées à calculer les totaux des recettes dans les états récapitulatifs 
pour la TVA, les impôts directs et les droits de douanes et accises sont susceptibles de contenir des erreurs. Les recettes risquent dès lors de ne pas être comptabilisées correc-tement dans SAP/Fedcom. Pour éviter ce problème, la Cour recommande d’automatiser la consolidation de ces données au moyen d’un processus intégré à l’application comptable ou par l’incorporation de contrôles automatiques dans les états récapitulatifs. L’exactitude des états récapitulatifs et des écritures doit faire l’objet d’une plus grande attention. La Cour recommande également que la nouvelle méthode de contrôle du traitement comptable des recettes, développée depuis l’exercice 2013 par le service d’encadrement B&CG, soit mise en 
œuvre aussi chaque mois sur les chiffres cumulés.
302  Cour des comptes, 171e	Cahier,	Volume	I,	p.	177.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.  COmPTAbilisATiON  des dÉPeNses eT  des reCeTTes de PersONNel de l’ AdmiNisTrATiON  gÉNÉrAle  /153
Comptabilisation des dépenses 
et des recettes de personnel de l’administration générale – phase 1
La Cour des comptes a examiné si les départements comptabilisent correctement leurs frais de 
personnel et prévoient des contrôles suffisants sur les montants introduits dans SAP/Fedcom. Elle a aussi étudié le rôle du Service central des dépenses fixes (SCDF) et du service Comptable fédéral dans ce processus.
Le calcul des traitements repose en grande partie sur les « relevés de mutations », c’est-à-dire 
des relevés mensuels des modifications dans la carrière des membres du personnel, que les départements envoient au SCDF. La Cour des comptes recommande à cet égard que le SCDF et les départements concluent des accords formels quant à la transmission de ces relevés, aux informations à échanger et aux pièces justificatives nécessaires.
Le SCDF doit transmettre les fichiers de dépenses de personnel plus rapidement au service Comp -
table fédéral et créer un nouveau fichier au lieu d’ écraser le fichier erroné lorsqu’une erreur lui 
est signalée. Il doit également réconcilier les traitements avec les relevés fiscaux récapitulatifs.  
Enfin, le SCDF doit inventorier et mettre à jour si nécessaire ses procédures internes de gestion salariale, de traitement des mutations et de recouvrement.
Le service Comptable fédéral doit renforcer sa surveillance du contrôle interne auprès du SCDF. 
Il doit fixer clairement les compétences et responsabilités des acteurs au moyen de directives formalisées et actualiser les procédures et documents de travail concernant l’ intégration des données du SCDF dans SAP/Fedcom. Le service doit enfin inciter les départements à récon -
cilier le fichier de la charge budgétaire qu’ ils reçoivent du SCDF avec les données introduites dans Fedcom.
La création prévue d’un PersoPoint au sein du SPF Personnel et Organisation, qui engloberait 
le service Traitements du SCDF, nécessite une planification et une définition des missions de ce nouveau service et des moyens humains et informatiques à y affecter.
1	 Contexte
Les dépenses de personnel représentent une grande part des dépenses d’un départe -
ment. Elles comprennent les salaires et traitements, mais aussi les allocations récur -
rentes et périodiques ainsi que les charges indirectes et les charges sociales303 (circu -
303 Par exemple, les cotisations patronales, la part patronale dans les abonnements sociaux et l’intervention de l’em -
ployeur	dans	l’assurance-hospitalisation. 154
laire n° 574 du 9  juillet 2007 de l’administration fédérale). Le tableau ci-après présente les 
dépenses de personnel par département.
Tableau 1 –  Importance financière des dépenses de personnel – base économique (en millions 
d’euros)304
Département 2014
sPF Chancellerie du Premier ministre 33,8
sPF budget et Contrôle de la gestion 17,5
sPF Personnel et Organisation 17,7
sPF Technologie de l’information et de la communication 2,7
SPF	Justice 1.337,8
sPF intérieur 277,2
SPF	Affaires	étrangères,	 Commerce 	extérieur	et	 Coopération	au	développement 190,1
défense 1.673,9
Police fédérale 820,5
sPF Finances 1.240,3
sPF emploi, Travail et Concertation sociale 67,2
sPF sécurité sociale 63,3
SPF	Santé	publique,	 Sécurité	de	la	chaîne	alimentaire 	et	Environnement 76,8
sPF Économie, Classes moyennes, Pme et Énergie 111,4
sPF mobilité et Transports 64,5
sPP intégration sociale, l utte contre la pauvreté et Économie sociale 8,5
SPP	Politique 	scientifique 79,5
Total 6.082,8
Source : Cour des comptes, à partir des données de SAP/Fedcom
À l’exception de la Défense et de la Police fédérale qui utilisent leur propre système de trai -
tement des coûts salariaux, le Service central des dépenses fixes (SCDF) se charge intégra -
lement de la gestion des salaires de l’administration fédérale. Le service Comptable fédéral 
introduit ensuite les dépenses de personnel de tous les départements dans SAP/Fedcom via une interface.
La Cour des comptes vérifie le cycle du personnel
305 traditionnellement au moyen de plu -
sieurs contrôles de base lors de l’examen des comptes annuels en fin d’année (notamment 
le pécule de vacances, les primes de compétences et la concordance entre les données du 
304  il s’agit des écritures dans la sous-classe 62 ( rémunérations directes et indirectes du personnel et des personnes 
assimilées). 	Des	dépenses 	de	personnel 	de	moindre	importance 	sont	toutefois 	comptabilisées 	également 	dans	
d’autres	sous-classes.	 Ces	chiffres	peuvent	donc	être	différents	 des	montants	 imputés	aux	allocations	 de	base	de	
la	comptabilité	budgétaire.
305  le cycle du personnel doit être entendu comme le traitement comptable des recettes et dépenses de personnel et 
le	contrôle	interne	opéré	sur	ce	traitement. COmPTAbilisATiON  des dÉPeNses eT  des reCeTTes de PersONNel de l’ AdmiNisTrATiON  gÉNÉrAle  /155
SCDF et la comptabilité)306. Au cours des dernières années, ces contrôles de la Cour ont 
révélé l’insuffisance du contrôle interne au sein des départements et des manquements 
dans le traitement administratif et comptable des dépenses de personnel307.
2 Audit
L’audit de la Cour des comptes, qui s’étale sur deux ans, vise à examiner si les départe -
ments comptabilisent correctement leurs dépenses de personnel et prévoient des contrôles adéquats concernant les montants introduits dans SAP/Fedcom via l’interface (en cours d’année et à la date du bilan). La Cour examine en outre si les procédures du SCDF et du service du personnel spécifique à la Police fédérale et à la Défense, y compris les règles de transmission des informations au service Comptable fédéral et au comptable centralisateur, sont documentées, tiennent compte des risques intrinsèques et procurent des garanties suffisantes quant à la fiabilité des comptes.
En 2015, la Cour a analysé en particulier le cycle du personnel de six départements
308 ainsi 
que l’intervention du SCDF, du service Comptable fédéral et du comptable centralisateur 
dans le processus. Elle a également vérifié la suite qui a été donnée aux conclusions et recommandations formulées dans ses audits concernant le fonctionnement de la division Traitements du SCDF (2001)
309 et l’intégration dans Fedcom des dépenses de personnel 
gérées par le SCDF (2010)310. Les résultats d’audit doivent être lus conjointement avec les 
constats que la Cour a formulés à propos du cycle du personnel dans le cadre de son contrôle des comptes annuels 2014
311.
D’autres départements seront examinés durant une deuxième phase. Pour la Défense et la Police fédérale, la Cour dressera un aperçu des applications du personnel spécifiques, car elle n’a encore examiné et testé leurs interfaces que de manière limitée.
Les résultats de l’audit s’appuient sur une analyse de la réglementation applicable au SCDF 
et aux autres acteurs du cycle du personnel de même que sur les informations diffusées par le SCDF et sur la suite qui a été donnée aux constats formulés par la Cour lors du contrôle des comptes annuels de l’administration générale.
306  Au	niveau	des	comptes	 annuels,	 le	contrôle	vise	les	rubriques	 444	(dettes	en	matière	de	rémunérations	 directes	et	
indirectes 	du	personnel 	et	des	personnes 	attachées 	à	l’entité	comptable) 	et	442	(autres	dettes	fiscales	envers	des	
tiers	non	soumis	au	PCG	–	Impôts	et	taxes	perçus	pour	le	compte	desdits	tiers)	et	la	sous-classe	 62	(rémunérations	
directes et indirectes du personnel et des personnes assimilées) du plan comptable général joint à l’arrêté royal du 
10	novembre	2009	fixant	le	plan	comptable	applicable	(entre	autres)	à	l’État	fédéral.
307 les principaux constats des derniers Cahiers de la Cour des comptes sont les suivants  : les dépenses reprises dans 
sAP/Fedcom via l’interface ne sont pas réconciliables avec les tableaux récapitulatifs du s CdF ni les diverses admi -
nistrations	 du	personnel	 ;	la	comptabilisation	 des	droits	constatés	 dans	Fedcom	pose	problème	 ;	la	césure	entre	les	
exercices 	et	la	justification 	des	dépenses 	comptabilisées 	présentent 	des	problèmes 	;	les	opérations 	de	fin	d’année	
sont	traitées	de	manière	irrégulière 	dans	Fedcom	;	des	lacunes	existent	en	matière	de	classification, 	d’exactitude, 	
d’exhaustivité	et	d’ancienneté	des	dettes	et	coûts	du	personnel	dans	Fedcom.
308  le sPF Chancellerie du Premier ministre, le sPF Personnel et Organisation ( sPF P&O), le sPF Technologie de l’in -
formation	 et	de	la	communication	 (Fedict),	 le	SPF	Sécurité	 sociale,	le	SPF	Santé	publique,	 Sécurité	 de	la	chaîne	
alimentaire	et	Environnement	et	le	SPP	Intégration	sociale.
309  Cour des comptes, Service central des dépenses fixes : division « Traitements », rapport de la Cour des comptes trans -
mis	à	la	Chambre	des	représentants,	Bruxelles,	mars	2001,	52	p.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
310 Cour des comptes, 167e	Cahier,	Volume	I,	p.	474	et	suiv.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.	
311 Voir le chapitre 3 de ce 172e	Cahier. 156
Cet audit aborde le cycle du personnel dans une perspective plus large. La Cour a aussi 
examiné les systèmes de contrôle interne mis en place par les départements et les autres acteurs ainsi que la qualité de l’environnement de gestion.
Afin de se prononcer sur l’exhaustivité, la réalité, l’exactitude et la présentation des dé -
penses et recettes de personnel dans la comptabilité générale, la Cour a contrôlé les données 
des principaux postes du personnel enregistrées dans SAP/Fedcom par le biais de contrôles financiers récurrents spécifiques.
Le 9 septembre 2015, la Cour des comptes a transmis un projet de rapport pour commen -
taire aux ministres concernés, aux présidents des comités de direction des départements 
examinés et à l’administrateur général de l’Administration générale de la trésorerie. Les réponses reçues avant la clôture de ce Cahier sont exposées brièvement au point 5.
3 Résultats de l’audit
3.1	 Interface 	du	SCDF
Le SCDF calcule et liquide les dépenses de personnel à partir des données que lui four -
nissent les services du personnel des départements. Ces données permettent au SCDF d’établir, pour chaque département, un fichier contenant des informations sur les écritures comptables et budgétaires des liquidations ainsi que sur l’état des paiements. Ce fichier comprend les montants totaux (non ventilés par bénéficiaire) qui doivent être inscrits dans la comptabilité générale des départements et imputés sur chacune des allocations de base concernées. Le SCDF envoie le fichier par courriel au service Comptable fédéral, qui le charge dans SAP après quelques contrôles de cohérence interne. Parallèlement, le SCDF transmet les données au comptable centralisateur en vue du paiement des traitements individuels.
Les constatations et recommandations formulées par la Cour des comptes en 2010 dans son 
audit concernant l’intégration dans SAP/Fedcom des dépenses de personnel gérées par le 
SCDF n’ont pas ou n’ont été que peu suivies jusqu’à présent, malgré les mesures annoncées par le président du SPF Budget et Contrôle de la gestion dans sa réponse du 23  septembre 2010. 
Il subsiste des lacunes dans les procédures de transmission des données entre les départe -
ments, le SCDF, le service Comptable fédéral et le comptable centralisateur, ainsi que dans les procédures de saisie des dépenses de personnel dans SAP/Fedcom. En revanche, les extraits de comptes postaux du comptable centralisateur sont chargés automatiquement dans le système depuis que le SPF Finances est entré dans Fedcom.
La Cour des comptes observe que les traitements sont toujours payés avant l’inscription et 
l’imputation des droits constatés sur les comptes du grand-livre et les allocations de base. Le service Comptable fédéral introduit les données de paiement du SCDF dans SAP/Fedcom sans retour d’information sur les paiements effectifs du comptable centralisateur. Il n’est donc pas garanti que la date d’enregistrement du paiement dans SAP/Fedcom corresponde à celle du paiement effectif. Les droits constatés enregistrés comme payés par le service Comptable fédéral ne sont pas non plus confrontés aux montants effectivement payés par le comptable centralisateur. COmPTAbilisATiON  des dÉPeNses eT  des reCeTTes de PersONNel de l’ AdmiNisTrATiON  gÉNÉrAle  /157
Les données sont toujours transmises de manière non sécurisée entre le SCDF, le comptable 
centralisateur et le service Comptable fédéral. La procédure ne garantit pas non plus que les fichiers arrivent à destination.
La documentation relative à l’intégration des données du SCDF dans SAP/Fedcom que le 
service Comptable fédéral met à disposition dans la base de données informatives Find it! n’est plus actuelle, bien qu’elle demeure utile comme documentation de base pour l’inter -
face et les schémas comptables.
3.2	 Comptabilité3.2.1	 Qualité	des	montants	introduits	dans	SAP/Fedcom	via	l’interface
Les données du personnel sont introduites dans SAP/Fedcom via une interface. Le SCDF prépare les données et les traite dans son moteur salarial avant de les transmettre au service Comptable fédéral en vue de leur chargement dans SAP/Fedcom sous une forme agrégée.
L’audit n’a révélé aucune erreur concernant l’enregistrement des dépenses de personnel 
transmises par le SCDF dans la comptabilité générale et la comptabilité budgétaire. Si le fichier est incorrect sur le plan technique ou contient des erreurs, le SCDF en fournit une version corrigée. Parfois, il modifie aussi directement les fichiers originaux, ce qui nuit à la trace d’audit  (traçabilité) et à la fiabilité des données intégrées.
Le SCDF fait rapport chaque mois aux départements au sujet de la charge budgétaire et des coûts salariaux. Chaque département contrôle ces fichiers à sa manière, mais aucun d’eux ne confronte le fichier global aux montants enregistrés dans SAP/Fedcom par le service Comptable fédéral. Il en résulte des différences dont il est parfois impossible de trouver l’origine.
3.2.2		 Concordance	de	la	fiche	fiscale
Le SCDF ne confronte pas les traitements inscrits dans la comptabilité à la déclaration fis -
cale du précompte professionnel à partir des états récapitulatifs 325.xx. Aucune réconcilia -
tion n’est donc disponible entre ces deux flux de données.
3.2.3	 Tests
La Cour des comptes a procédé à des contrôles analytiques
312 et à des tests détaillés substan -
tifs313 dans plusieurs grands postes du personnel des six départements examinés. Ils n’ont 
révélé aucune erreur notable au niveau de l’enregistrement des dépenses et recettes du personnel dans la comptabilité générale.
312 Les	contrôles	 analytiques	 comparent	 les	montants	 effectivement	 enregistrés	 avec	divers	autres	facteurs,	 afin	de	
vérifier	si	les	charges	et	les	produits	comptabilisés 	se	situent	dans	les	prévisions 	normales. 	Les	évolutions 	au	fil	du	
temps, les liens entre les comptes et les relations avec les indicateurs clés de performance ( iCP) sont étudiés à cet 
effet.
313 Les	tests	détaillés	 substantifs	 visent	à	examiner	 si	les	membres	 du	personnel	 figurant	sur	les	listes	du	personnel	
ont	effectivement	 perçu	un	traitement	 et	si	leur	rémunération	 correspond	 à	l’ancienneté	 et	au	grade	indiqués.	 Ils	
servent	aussi	à	vérifier	si	des	membres	du	personnel	qui	ne	sont	plus	en	service	reçoivent	encore	des	paiements.	 158
3.3	 Flux 	d’information 	entre	les	départements 	et	le	SCDF	-	relevés	de	mutations
3.3.1	 Traitement	des	relevés	de	mutations
Le calcul des traitements repose notamment sur un traitement des « relevés de mutations ». 
Il s’agit de relevés mensuels des modifications intervenues dans la carrière des membres du personnel, que les départements envoient au SCDF. L’audit a démontré qu’il s’écoule par -
fois beaucoup de temps entre le moment où une modification intervient et la communica -
tion de cette modification au SCDF. Ce délai alourdit la procédure administrative et induit des risques de paiements indus à récupérer par la suite. En outre, le SCDF ne vérifie pas systématiquement si la signature de l’ordonnateur sur les relevés de mutations correspond au spécimen de signature.
Le SCDF indique ne pas pouvoir vérifier l’exactitude et la sincérité des informations qu’il 
reçoit. Il n’est donc pas en mesure de contrôler que les prestations ont effectivement été four -
nies, ni de connaître la situation de travail réelle d’une personne, les avantages dont elle béné -
ficie concrètement et le régime spécifique qui lui est applicable
314. Les données des applica -
tions informatiques que le service des ressources humaines d’un département utilise pour la gestion du personnel ne sont pas échangées et le SCDF n’a pas accès aux dossiers personnels.
Dès lors que le SCDF n’a pas accès aux données du personnel des départements et qu’il 
dispose de peu d’autres sources d’information, il est quasiment impossible de réconcilier les mutations signalées et les données sous-jacentes à la demande. En l’absence de données de personnel centralisées, il est impossible d’effectuer des contrôles potentiellement effi -
caces
315. De plus, le SCDF et les services du personnel des départements n’ont pas conclu 
d’accords formels sur les informations à échanger obligatoirement.
3.3.2		 Recouvrements	à	la	suite	de	modifications	de	la	carrière
Si les départements tardent à communiquer les modifications dans la carrière d’un membre du personnel au SCDF, ce dernier ne peut pas les traiter à temps et doit parfois recouvrer des paiements indus. Le SCDF indique que cette situation augmente la charge de travail et présente un risque.
L’audit révèle en outre que les pièces justificatives nécessaires ou adéquates ne sont pas 
toujours jointes aux relevés de mutations.
L’initiative du recouvrement appartient au SCDF. Lorsque le membre du personnel est en 
service actif ou absent pour une courte durée, le SCDF retient d’office le montant indu sur les prochains paiements, bien que cette méthode soit contraire à la loi du 12 avril 1965 concer -
nant la protection de la rémunération des travailleurs. Si le membre du personnel n’est plus rémunéré par le SCDF depuis une longue période, le service lui demande de rembourser le montant indu.
314 Par exemple, le double octroi éventuel de l’allocation de foyer dans le même ménage, l’exhaustivité des avantages 
de	toute	nature	accordés 	(l’utilisation 	d’une	voiture	de	société,	etc.),	la	communication 	relative	aux	congés	et	aux	
absences	 pour	maladie,	 le	contrôle	 et	le	suivi	des	prestations	 en	équipe,	l’attribution	 du	bon	statut,	le	travail	à	
temps	partiel,	les	prestations	irrégulières,	le	revenu	du	partenaire,	etc.	
315 Par exemple, le croisement de données permettrait au sCdF de détecter les anomalies (imputations erronées, 
indemnités 	injustifiées 	au	cours	de	périodes 	d’absence 	de	longue	durée	ou	non	rémunérées, 	cumul	interdit	d’allo -
cations,	etc.). COmPTAbilisATiON  des dÉPeNses eT  des reCeTTes de PersONNel de l’ AdmiNisTrATiON  gÉNÉrAle  /159
La Cour des comptes avait critiqué cette méthode dans son audit de 2001, car elle ne pro -
curait pas une assurance raisonnable d’exhaustivité des recouvrements. Le SCDF a réagi 
à cette critique. Désormais, le comptable des recettes du SCDF recouvre aussi les sommes indues. Il les encode dans sa propre application ainsi que dans l’ordinateur central du SCDF. Les recettes proprement dites (remboursements) sont enregistrées dans SAP/Fedcom via une interface. La Cour des comptes observe cependant que le comptable procède toujours en dehors de Fedcom, alors qu’il pourrait parfaitement intervenir directement dans le système.
Les montants remboursés dans le cadre d’un recouvrement sont comptabilisés à charge des 
crédits de personnel du département concerné. Selon le SCDF, cette pratique n’incite pas les départements à suivre plus consciencieusement les modifications de la carrière.
3.3.3	 Maîtrise	interne	et	pilotage	du	cycle	du	personnel
À la suite d’une observation antérieure de la Cour, une séparation de fonction a été opérée sur les postes de travail du SCDF entre les personnes qui traitent et enregistrent les données et celles qui contrôlent ces données. Les procédures internes ont été adaptées et étendues en conséquence, mais elles ne sont pas encore entièrement écrites ou seulement en termes généraux.
Le pilotage du cycle du personnel effectué par le service Comptable fédéral demeure limité, 
car le service considère qu’il doit surtout introduire dans SAP/Fedcom des données déjà traitées par d’autres. Le service Comptable fédéral n’a pas de vue sur le processus qui se termine par le chargement des données du SCDF. Il n’est pas donc pas en mesure de décrire le contrôle interne opéré par le SCDF lors de la création des fichiers transmis.
Aussi bien pour les départements examinés que pour le service Comptable fédéral, la Cour 
constate donc que l’organisation du contrôle interne présente des lacunes et que les procé -
dures internes relatives au cycle du personnel manquent d'efficacité.
3.3.4	 Organisation	et	situation	future	du	SCDF
Le projet de créer une structure transversale pour gérer et traiter les données de personnel et de rémunération de l’administration fédérale existe depuis 2014, mais sa mise en œuvre a été reportée au dernier moment. L’incertitude qui en a découlé a eu des répercussions négatives sur les recrutements nécessaires, le développement d’applications informatiques et l’optimisation des services internes du SCDF.
Le 3 juillet 2015, le conseil des ministres a approuvé un projet d’optimisation pour l’admi -
nistration fédérale, censé rendre les services publics plus efficaces et améliorer le service. 
Ce projet prévoit l’intégration du service Traitements du SCDF dans le nouveau PersoPoint  
(l’ancien P&O Shared Services Center)  du SPF Personnel et Organisation. En attendant, le 
SCDF se trouve dans une phase transitoire et ne peut fournir que des services minimaux, certes toujours de très bonne qualité.
Le PersoPoint  assurera l’administration du personnel et des salaires, tandis que les déci -
sions stratégiques en matière de politique du personnel relèveront toujours des départe -
ments. Un nouveau moteur salarial plus automatisé sera également créé, probablement à 
partir de 2019. On ne sait pas encore exactement quel type de collaborateurs seront affectés  160
au PersoPoint  et la question reste de savoir dans quelle mesure les départements lui céde -
ront leurs experts.
4 Recommandations
4.1	 Interface 	du	SCDF
La Cour des comptes recommande de continuer à suivre et à mettre en œuvre les recom -
mandations formulées dans son 167e Cahier. Ainsi, le service Comptable fédéral doit veiller 
plus attentivement au contrôle interne au sein du SCDF en tant qu’organisation externe au 
service de Fedcom. De plus, les compétences et responsabilités de tous les acteurs doivent être formalisées clairement dans des SLA (Service Level Agreements)  et OLA (Organisation 
Level Agreements) . Les procédures et documents de travail doivent aussi être actualisés.
Le service Comptable fédéral et le SCDF doivent vérifier si les données contenues dans SAP/Fedcom correspondent aux paiements effectués par le comptable centralisateur.
La Cour des comptes reste d’avis que les services doivent s’échanger les fichiers du person -
nel dans un environnement sécurisé mais stable, de préférence un serveur sécurisé.4.2	 Comptabilité
Il y a lieu de garantir davantage la présence d’une trace d’audit dans les fichiers qui sont transmis par le SCDF et qui génèrent un message d’erreur lors du chargement dans  SAP/  Fedcom. À cet effet, la Cour des comptes recommande de ne pas modifier les fichiers 
existants, mais de créer chaque fois un nouveau fichier. Le SCDF devrait aussi fournir les 
fichiers au service Comptable fédéral plus tôt, de préférence durant la dernière semaine du mois. Le but est d’éviter que le paiement des charges de personnel soit enregistré dans SAP/Fedcom plus rapidement que l’imputation de ces opérations sur les comptes du grand-livre et les allocations de base.
Dans les instructions relatives à la clôture mensuelle, le service Comptable fédéral devrait 
préciser que les départements sont tenus de confronter le fichier des charges budgétaires (par numéro de matricule) que le SCDF lui envoie chaque mois aux données du chargement dans Fedcom, afin de pouvoir détecter rapidement les différences.
La Cour des comptes recommande au SCDF de contrôler davantage les dépenses de person -
nel enregistrées dans SAP/Fedcom en comparant les montants des traitements, des indem -
nités et du précompte professionnel avec les relevés fiscaux récapitulatifs 325.xx de l’année 
concernée. Il pourra ainsi vérifier si les traitements et le précompte professionnel déclarés concordent avec les enregistrements dans SAP/Fedcom.
4.3	 Flux 	d’information 	entre	les	départements 	et	le	SCDF	–	relevés	de	mutations
La Cour des comptes recommande aux départements de prendre des mesures internes afin 
de transmettre les relevés de mutations au SCDF peu de temps après l’événement modifiant la situation administrative et pécuniaire du membre du personnel. Les services du person -
nel des départements doivent systématiquement informer le SCDF des paiements à récu -
pérer et des modifications de la situation de travail de leurs membres du personnel, car ces éléments influencent le paiement des traitements, des allocations, du pécule de vacances, des primes de compétences, etc. COmPTAbilisATiON  des dÉPeNses eT  des reCeTTes de PersONNel de l’ AdmiNisTrATiON  gÉNÉrAle  /161
La Cour des comptes demande au SCDF et aux départements de conclure des accords for -
mels sur les données à échanger en vue de traiter les mutations à temps sur les plans admi -
nistratif et comptable. Les départements doivent étayer les relevés de mutations par les 
pièces justificatives nécessaires et le SCDF doit contrôler la signature de l’ordonnateur au moyen du spécimen de signature.
La communication rapide des mutations et l’ajout des pièces justificatives adéquates de -
vraient aussi permettre de réduire le nombre de régularisations.4.4	 Maîtrise 	interne	et	pilotage 	du	cycle	du	personnel
Le SCDF doit inventorier et approfondir si nécessaire ses procédures internes de gestion 
salariale, de traitement des mutations et de recouvrement. Il est absolument indispensable de prendre ces mesures dans le cadre de la création du PersoPoint , dont le service Traite -
ments du SCDF fera partie à terme, et dans celui de la préparation d’un nouveau moteur salarial. Le service Comptable fédéral peut y être associé pour prendre connaissance de la maîtrise interne au sein du SCDF.
Les départements aussi doivent renforcer leur contrôle interne pour mieux évaluer les 
risques liés à l’intervention de tous les services et personnes concernés en interne par le traitement des dépenses du personnel. Ils doivent également évaluer les procédures et ins -
tructions actuelles.
4.5	 Organisation 	et	situation 	future	du	SCDF
La Cour des comptes souligne la nécessité de déterminer rapidement la portée, la mission et 
l’organisation du futur PersoPoint .
Pour mener à bien la création d’un tel service transversal, il est impératif d’établir à temps une planification précise et de définir les tâches et compétences ainsi que l’affectation du personnel et des moyens informatiques. Il s’agit en outre de déterminer la réglementation qu’il convient d’actualiser et de coordonner à cet effet.
5 Réponses de l’administration et des ministres
La Cour des comptes a reçu cinq réponses à son rapport d’audit.
Le ministre chargé des Technologies de l’information et de la communication par courriel 
et le ministre en charge de l’Intégration sociale (lettre du 14 octobre 2015) ne formulent pas de commentaires quant aux conclusions et recommandations de la Cour des comptes.
Dans sa lettre du 16 octobre 2015, le ministre des Finances indique qu’aucune décision n’a 
encore été prise quant au transfert du SCDF vers le SPF Personnel et Organisation. Il estime néanmoins que l’initiative qui vise à intégrer l’administration du personnel (services P&O) et des salaires (SCDF) dans un service transversal offre une solution au problème d’effi -
cience et de qualité de service que la Cour des comptes a soulevé, à la condition que tous les services du personnel y participent. 162
Concernant le recouvrement des paiements indus, il observe que la loi du 12 avril 1965 concer -
nant la protection de la rémunération des travailleurs est respectée en toutes circonstances. 
La procédure qui avait été lancée en mai 2015 pour reprendre les montants à recouvrer, as -
sortis d’un éventuel plan d’apurement, dans la balance fiscale (à l’Administration générale de la perception et du recouvrement) pour les imputer éventuellement sur les dégrèvements fiscaux a été provisoirement interrompue à la demande du ministre de la Fonction publique.
Le ministre des Finances réagit également aux constats de la Cour relatifs au fonction -
nement de l’interface du SCDF. Selon lui, il est techniquement impossible pour l’instant 
d’enregistrer les tableaux de comptabilisation (Fedcom) avant le paiement. Il indique par ailleurs que la compétence de comptabilisation des salaires dans SAP/Fedcom relève de différents intervenants.
Le président par intérim du SPF Personnel et Organisation nuance (dans un courriel) la 
communication tardive des événements à l’origine de modifications dans le calcul du sa -
laire. Il s’agit pour l’essentiel d’événements imprévisibles qui surviennent après les dates limites auxquelles les régularisations doivent parvenir au SCDF. À cet égard, la règle est de ne plus rien introduire tant que la décision ou le document qui constitue la base (juridique) de l’événement n’a pas été fourni(e) signé(e) à l’administration du personnel. Il plaide pour que les dates limites du SCDF soient fixées plus tard dans le mois.
Le président relève par ailleurs que c’est à l’ordonnateur qu’il incombe au premier chef de 
vérifier l’exactitude et la sincérité des données puisqu’il dispose de tous les justificatifs et du dossier. Selon le président, les administrations du personnel des SPF P&O, B&CG, de Fedict et du SPP Intégration sociale procèdent à trois contrôles internes avant que les modi -
fications soient transmises. Le PersoPoint  se chargera de l’administration du personnel de 
ces départements à partir de 2016. Les procédures seront analysées, décrites et documen -
tées lors de la création du PersoPoint .
Le ministre du Budget (lettre du 6 octobre 2015) signale que le service Comptable fédéral 
déploie des efforts depuis 2010 pour mettre en œuvre la communication mensuelle et le 
chargement des fichiers de personnel dans le mois. Une instruction interne existe à cet égard et un système de copies de sauvegarde a été mis sur pied. Les fichiers reçus du SCDF sont immédiatement chargés et contrôlés automatiquement tant sur des aspects techniques que sur certains aspects budgétaires et comptables. Le ministre convient qu’il relève de la responsabilité du service Comptable fédéral de contrôler les fichiers de dépenses de per -
sonnel sur un certain nombre d’aspects et de les enregistrer à temps, mais il estime que le SCDF est responsable du contenu des fichiers comptables et du contrôle des écritures comptables et des paiements qui en résultent.
Le ministre du Budget annonce que le service Comptable fédéral se concertera avec le SCDF 
pour mettre en service un environnement sécurisé d’échange électronique de données. Ce service mettra à jour le document sur la clôture mensuelle des écritures comptables relatives aux frais de personnel et y reprendra la manière dont les départements doivent contrôler la concordance des comptabilisations des données salariales dans SAP/Fedcom avec les fichiers mensuels reçus du SCDF. Cette concordance n’étant toutefois pas aisée à contrôler, le service Comptable fédéral envisagera avec le SCDF comment relier les deux fichiers de données. PARTICIPATIONS	DANS	DES	ORGANISMES	INTERNATIONAUx 	ET	DES	ENTREPRISES	NON	RÉSIDENTES  /163
Le ministre indique finalement que le SCDF n'est pas en mesure pour l’instant d’envoyer 
plus tôt les fichiers de dépenses de personnel mensuels afin de les comptabiliser dans SAP/Fedcom avant la date de paiement des salaires. La question sera à nouveau abordée dans le cadre de la préparation du nouveau moteur salarial.Participations dans des organismes internationaux et des entreprises non résidentes  PARTICIPATIONS	DANS	DES	ORGANISMES	INTERNATIONAUx 	ET	DES	ENTREPRISES	NON	RÉSIDENTES  /165
Inventaire des participations 
dans des organismes internationaux et des entreprises non résidentes
La loi du 22 mai 2003 contraint les services à évaluer leurs immobilisations financières et à en 
faire rapport à partir de l’année de leur entrée dans cette comptabilité.
L’audit de la Cour des comptes montre que les participations dans des organismes internatio -
naux et des entreprises non résidentes ont été enregistrées depuis 2013, mais que ces partici -
pations et les engagements hors bilan y afférents n’avaient pas encore tous été évalués correc -
tement fin 2014. Plusieurs inexactitudes dans l’ inventaire découlent de la définition confuse de 
la notion de participation.
La Cour des comptes recommande de préciser la définition d’une « participation » ainsi que la 
distinction avec un transfert en capital et d’expliciter les règles d’ évaluation.
1	 Contexte
Entre 2009 et 2012, les services de l’administration générale ont adopté en plusieurs phases 
une comptabilité générale conforme à la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget 
et de la comptabilité de l’État fédéral.
L’article 11 de cette loi dispose que la comptabilité générale des services couvre l’ensemble 
de leurs opérations, de leurs avoirs, droits, dettes, obligations et engagements de toute na -
ture. L’article 16 dispose en outre que les services procèdent une fois l’an au moins aux opérations de relevé, de vérification, d’examen et d’évaluation nécessaires pour établir à la date du 31 décembre un inventaire complet de leurs avoirs, droits, dettes, obligations et 
engagements de toute nature et des moyens propres qui y sont affectés.
En 2009, un nouvel article 136 a été inséré dans la loi
316, qui prévoit, pour les immobilisa -
tions, une dérogation à l’obligation décrite à l’article 16 de dresser un inventaire chaque 
année. À présent, les services ne doivent dresser leur inventaire complet que dans les cinq années comptables après l’entrée en vigueur de la loi de 2003 en ce qui les concerne. 
Ce report ne concerne toutefois pas les immobilisations financières . Le dernier alinéa de 
 l’article 136 précise en effet explicitement que les services doivent soumettre leurs immo -
bilisations financières à une évaluation et en faire rapport lors de la première présentation 
d’un bilan issu de la comptabilité générale complète.
316 Par	l’article	24	de	la	loi-programme 	du	23	décembre 	2009,	modifié	par	l’article	4	de	la	loi	du	28	décembre 	2011	por-
tant	des	dispositions	diverses. 166
La Cour des comptes a examiné plus spécifiquement dans le cadre de cet audit dans quelle 
mesure les services de l’administration générale ont donné suite à cette obligation en ce qui concerne les participations dans des organismes internationaux et des entreprises non résidentes
317.
Les participations dans des organismes internationaux318 et des entreprises non résidentes319 
sont gérées par le SPF Finances et le SPF Affaires étrangères. Elles représentaient une valeur comptable de respectivement 8.732,9 millions d’euros et 8.446,8 millions d’euros 
au 31 décembre 2014.
La Cour des comptes a transmis le 15 juillet 2015 un projet de rapport d’audit aux présidents 
du comité de direction du SPF Finances et du SPF Affaires étrangères ainsi qu’aux ministres compétents. Les réponses des ministres sont brièvement commentées au point 3.
2 Résultats de l’audit et recommandations
2.1	 Définition 	d’une	participation
La distinction entre la notion de participation  et celle de transfert en capital  n’est pas claire, 
ce qui entraîne plusieurs inexactitudes dans l’inventaire des participations dans des orga -
nismes internationaux.
La distinction entre les deux notions n’est pas définie de manière stricte dans la réglemen -
tation (loi du 22  mai  2003  et arrêté royal du 10  novembre  2009  fixant le plan comptable ou 
autre) et se base sur une instruction du service macrobudgétaire du SPF Budget et Contrôle 
de la gestion relative à l’application de la classification économique320. La classification par -
mi les participations ou parmi les transferts en capital suivant la classification économique dans le budget détermine donc l’enregistrement dans la comptabilité générale. L’instruc-tion n’est toutefois pas suffisamment explicite pour opérer une distinction incontestable. Cette distinction est importante parce que les participations n’influencent pas le solde de financement, contrairement aux transferts en capital
321. La distinction est opérée en concer -
tation entre le service macrobudgétaire du SPF Budget et Contrôle de la gestion et l’Institut des comptes nationaux lors de la confection des budgets de dépenses.
Recommandation
La Cour des comptes recommande au service Comptable fédéral de se concerter avec le service macrobudgétaire du SPF Budget et Contrôle de la gestion et l’Institut des comptes nationaux pour définir plus précisément la notion de participation en s’appuyant sur la définition employée dans le droit comptable, en prenant notamment en considération des 
317 Conformément	 au	système	 général	de	comptes	 joint	à	l’arrêté	royal	du	10	novembre	 2009	fixant	le	plan	comp -
table applicable notamment à l’État fédéral, les prises de participations dans des organismes internationaux et des 
entreprises	non	résidentes	sont	enregistrées	aux	rubriques	273	et	274.	
318 Par	exemple,	dans	le	mécanisme	européen	de	stabilité,	le	FMI	et	diverses	banques	de	développement.
319 Notamment	BNP	Paribas	et	le	Fonds	européen	de	stabilité	financière.
320  Classification	 économique	 de	mars	2009	du	service	macrobudgétaire	 du	SPF	Budget	et	Contrôle	 de	la	gestion.	
Dans	l’optique	 des	comptes	 nationaux,	 un	transfert de capital	 est	considéré	 comme	un	paiement	 «	pour	rien	»	effec -
tué	à	ou	provenant	 des	pouvoirs	 publics,	qui	implique	 l’acquisition	 ou	le	transfert	 d’un	ou	plusieurs	 actifs	par	au	
moins	une	des	parties	à	l’opération.	 Une	 participation 	est	une	opération 	financière 	(apport	en	capital)	dans	laquelle	
les	pouvoirs	publics	reçoivent	en	contrepartie	un	actif	financier	de	même	valeur.
321 Ils	ont	tous	deux	une	influence	sur	le	solde	budgétaire. PARTICIPATIONS	DANS	DES	ORGANISMES	INTERNATIONAUx 	ET	DES	ENTREPRISES	NON	RÉSIDENTES  /167
aspects comme la durée du lien et l’influence. Elle lui recommande également d’informer 
plus en détail les départements concernés sur la différence avec les transferts en capital, par le biais de son mémento Clôture annuelle par exemple.
Les SPF Finances et Affaires étrangères doivent veiller eux-mêmes à ce que la qualification 
de leurs participations et transferts en capital soit conforme au mémento Clôture annuelle et à ce qu’ils soient comptabilisés de la même manière dans la comptabilité générale et la comptabilité budgétaire.
2.2	 Règles 	d’évaluation
Les règles d’évaluation relatives aux participations dans des organismes internationaux et 
entreprises non résidentes sont fixées à l ’article 9  de l ’arrêté royal du 10  novembre  2009  pré-
cité. Cet article est toutefois limité et les règles d’évaluation qu’il contient ne sont pas expli -
quées dans le commentaire des articles de l’arrêté royal. Le mémento Clôture annuelle du service Comptable fédéral se réfère à ces règles, mais les complète de manière insuffisante et ne les explicite pas davantage.
Les règles d’évaluation ne sont pas assez précises, en particulier pour les participations 
dans des organismes internationaux et en devise étrangère.
La Cour des comptes recommande de préciser les règles d’évaluation dans le cadre régle -
mentaire même ou, du moins, au moyen de directives écrites contraignantes émanant du service Comptable fédéral. Lorsqu’elle sera opérationnelle, la Commission de la comptabi -
lité publique créée par la loi du 18 janvier 2010 pourrait émettre des avis en la matière.
2.3	 Exhaustivité 	et	moment 	d’enregistrement 	des	participations 	et	obligations
Le SPF Affaires étrangères et le SPF Finances sont les seuls départements à détenir des par -
ticipations dans des entreprises non résidentes ou des organismes internationaux. Ces SPF 
sont soumis depuis 2011 à la loi du 22 mai 2003 et devaient, conformément à la loi, évaluer 
leurs immobilisations financières à partir de cette année-là. Hormis les participations dans le Fonds monétaire international, ces SPF n’ont enregistré les participations dans des orga -
nisations internationales qu’à partir de 2012.
Les deux départements ont fourni des efforts depuis lors pour enregistrer leurs participa -
tions dans des organisations internationales et des entreprises non résidentes, si bien que 
leur inventaire était complet au 31 décembre 2014. Il y a lieu toutefois de corriger cet inven -
taire, parce qu’il contient plusieurs participations historiques dans des organisations inter -
nationales qu’il faut qualifier de transferts en capital en vertu de la classification écono -
mique de 2009 et que d’autres participations ont été comptabilisées à tort sur un  deuxième 
compte du grand-livre de la Banque ouest-africaine de développement.
La Cour des comptes avait souligné lors du contrôle des comptes annuels 2012 qu’en ce qui 
concerne les participations dans des organisations internationales, seule la partie libérée du capital peut être reprise à l’actif du bilan et que la partie non libérée doit être inscrite parmi  168
les obligations hors bilan (classe 0)322. Lors de la clôture des comptes suivants, le service 
Comptable fédéral a demandé à tous les départements de prêter attention à la comptabi -
lisation des droits et obligations hors bilan. Cette demande a été entendue pour la clôture 
des comptes 2014. Les SPF Finances et Affaires étrangères ont enregistré de nombreuses obligations hors bilan concernant des participations dans des organismes internationaux et des transferts en capital vers ces organismes.
Les obligations hors bilan ne sont pas totalement exhaustives, parce que les éventuelles 
obligations futures envers un certain nombre de banques de développement sous la forme de transferts en capital n’ont pas été enregistrées.
La Cour des comptes recommande aux SPF Finances et Affaires étrangères de collaborer avec le service Comptable fédéral afin d’adapter l’inventaire à la classification économique de 2009 et de compléter les obligations hors bilan avec les obligations envers les organismes internationaux sous la forme de transferts en capital.
2.4	 Évaluation 	des	participations 	et	des	obligations 	hors	bilan
Le montant des participations dans des organismes internationaux (rubrique 274) est suré -
valué dans les comptes annuels 2014 parce que certaines participations historiques n’ont, à 
tort, pas été requalifiées de transferts en capital.
La participation dans la Banque-ouest africaine de développement a été scindée et comp -
tabilisée sur deux comptes du grand-livre différents
323. Un de ces deux comptes a en outre 
servi erronément à comptabiliser les participations dans la Banque africaine de développe -
ment et la Banque internationale pour la reconstruction et le développement. Par consé -
quent, les valeurs comptables de ces participations ont été reprises à tort dans le bilan.Selon la méthode de travail actuelle, la partie libérée d’une participation dans un orga -
nisme international est portée à l’actif et la partie non libérée du capital est enregistrée en 
tant qu’obligation hors bilan
324. À cet égard, il n’est pas opéré de distinction entre le capital 
déjà appelé ou non. Il en résulte que la partie appelée mais pas encore libérée est également enregistrée hors bilan
325.
322  Voir Cour des comptes, 170e	Cahier,	Volume	I,	p.	133.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
323 Comptes	du	grand-livre	274118	et	274213.
324  Le	capital	souscrit	dans	la	Banque	ouest-africaine	de	développement	(BOAD)	s’élève	à	5.600.000.000	FCFA	(franc	
des	colonies	françaises	 d’Afrique),	 soit	8.537.144,97	 euros,	dont	1.400.000.000	 FCFA	libérés	et	4.200.000.000	 FCFA	
appelables.	 La	partie	appelable	 fait	partie	de	la	participation	 dans	la	BOAD,	mais	la	banque	ne	peut	y	faire	appel,	
conformément 	aux	règles	de	l’UEMOA 	(Union	économique 	et	monétaire 	ouest-africaine), 	qu’en	cas	de	trouble	
majeur	de	l’équilibre	 monétaire	 et	budgétaire	 régional.	 Cette	partie	appelable	 a	été	versée	sur	un	compte	bloqué	
au	nom	de	la	BOAD	et	a	été	imputée	 au	budget	en	tant	que	dépense	 et	enregistrée	 dans	la	comptabilité	 comme	
ayant	été	libérée.	
325 Cette	situation	 se	présente	 rarement	 dans	la	pratique.	 Elle	s’est	présentée	 notamment	 pour	l’exercice	 2013	en	ce	
qui	concerne	la	participation	dans	la	Banque	européenne	d’investissement. PARTICIPATIONS	DANS	DES	ORGANISMES	INTERNATIONAUx 	ET	DES	ENTREPRISES	NON	RÉSIDENTES  /169
La Cour des comptes recommande d’évaluer correctement les participations et les obliga -
tions hors bilan et de veiller à ce que la partie appelée mais pas encore libérée d’une parti -
cipation soit également comptabilisée dans le bilan.
3 Réponses de l’administration et des ministres
Les ministres des Affaires étrangères, du Budget et des Finances ont répondu au projet 
de rapport de la Cour des comptes par lettres des 14, 17 et 19 août 2015. Les conclusions et 
recommandations ci-avant tiennent compte de leurs précisions ou rectifications.
Ils confirment en grande partie les conclusions de l’audit et prévoient un certain nombre 
de corrections et d’initiatives dans le cadre de la clôture annuelle des comptes 2015 pour donner suite aux recommandations de la Cour.
Le ministre du Budget indique qu’il examinera sur la base d’anciennes classifications éco -
nomiques quelles participations doivent être requalifiées de transferts en capital. Les cri -
tères de distinction entre une participation et un transfert en capital seront précisés dans 
le mémento Clôture annuelle.
Le ministre estime inopportun de rédiger des instructions contraignantes relatives à l’éva -
luation des participations en devises étrangères. En effet, depuis la clôture des comptes 2014, 
le service Comptable fédéral comptabilise les écarts de conversion concernant les partici -
pations en devises étrangères de manière centralisée sur des comptes spécifiques du grand-
livre par le biais d’une transaction spécifique dans SAP/Fedcom. La méthode de travail et la comptabilisation des différences de taux de change seront précisées dans le mémento Clôture annuelle.  iNVeNTAire eT  COmPTAbilisATiON  des sTOCks de l’ÉTAT  FÉdÉrAl  /171
Inventaire et comptabilisation 
des stocks de l’État fédéral
Les départements fédéraux sont progressivement entrés dans le système SAP/Fedcom 
entre 2009 et 2012. Leurs stocks ne sont cependant pas encore comptabilisés de manière ex -
haustive sur la base d’un inventaire complet.
Les procédures d’ inventaire, les règles d’ évaluation et la comptabilisation sont lacunaires et 
parfois absentes. Les départements doivent prendre sans délai les mesures nécessaires pour assurer l’ inventorisation et la comptabilisation complètes de leurs stocks sur la base de procé -
dures de contrôle interne et de règles d’ évaluation cohérentes.
La Cour a identifié plusieurs points d’attention et pistes d’amélioration afin de permettre aux 
départements et au service Comptable fédéral d’améliorer la qualité et l’exhaustivité de l’ in -
ventaire et de la comptabilisation des stocks.
1	 Contexte
En comptabilité générale, les stocks constituent l’ensemble des biens dont une entité est propriétaire et qui interviennent dans son cycle d’exploitation pour être soit consommés au premier usage, soit vendus.
Bien que la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État 
fédéral soit entrée progressivement en vigueur à partir de 2009 et que, depuis 2012, les 
départements fédéraux
326 enregistrent leur comptabilité dans le programme informatique 
SAP/Fedcom, la Cour a constaté que les comptes annuels ne donnaient pas une image fidèle de la situation financière de l ’État fédéral, notamment en ce qui concerne les comptes patri -
moniaux de l’actif, dont les stocks font partie.
Elle a dès lors décidé de réaliser un audit de l’inventaire et de la comptabilisation des stocks 
de l’État fédéral. Comme les entités du secteur public ne réalisent pas de cycle d’exploita -
tion complet au sens du secteur privé, la définition des stocks a été adaptée sur la base de normes d’audit internationales
327 et du plan comptable328. Ces éléments ont permis de limi -
ter le périmètre de l’audit aux stocks :
• de l’administration générale (soit les dix-sept départements fédéraux) ;
• visés par la classe 3 du plan comptable ;
• propriétés du département au 31 décembre 2014 ;
326  À	savoir	les	quinze	SPF	et	SPP,	la	Défense	et	la	Police	fédérale.	
327 Notamment	 l’ISSAI	1501	sur	les	éléments	 probants,	 en	particulier	 les	points	concernant	 les	aspects	spécifiques	 des	
stocks	dans	le	cadre	d’un	audit	d’états	financiers	du	secteur	public.
328  Arrêté	royal	du	10	novembre	 2009	fixant	le	plan	comptable	 applicable	 à	l’État	fédéral,	aux	communautés,	 aux	
régions	et	à	la	Commission	communautaire	commune. 172
• non destinés à être consommés immédiatement après leur fourniture ;
• de quantités et de valeurs relativement importantes329.
L’audit s’est concentré sur les trois aspects suivants : l’exhaustivité et l’objectivité de l’in -
ventaire, la comptabilisation et la valorisation des stocks au 31 décembre 2014 et, enfin, 
l’efficacité du contrôle interne.
Un questionnaire standardisé a été envoyé à tous les départements fédéraux. Des entretiens 
ont eu lieu avec certains départements et un contrôle physique de lieux de stockage du SPF Santé publique et de la Police fédérale a été réalisé.
Le projet de rapport a été transmis le 19 août 2015 au ministre du Budget, en charge de l’éta -
blissement des comptes, et au président du comité de direction du SPF Budget et Contrôle 
de la gestion. La ministre du Budget a répondu le 28 septembre 2015.
Elle souscrit aux remarques et recommandations de la Cour, à l’exception de celles concer -
nant les comptables en matières justiciables de la Cour des comptes. La ministre signale à 
ce sujet que le service Comptable fédéral étudie une nouvelle approche intégrant davantage les outils informatiques à sa disposition.
Elle indique également que certains constats ne renvoient pas à la responsabilité du service 
Comptable fédéral, mais à celle des départements concernés par la gestion journalière des stocks. Elle s’engage à leur rappeler le cadre légal et réglementaire en matière de gestion des stocks et de l’inventaire.
2	 Constatations	et	recommandations
2.1	 Cadre 	légal	et	réglementaire
Les départements se heurtent à l’absence d’avis de la Commission de la comptabilité pu -
blique330 quant aux règles d’évaluation à adopter et à la définition du stock qui leur est ap -
plicable. Cette Commission doit être l’organe de normalisation de la comptabilité publique, mais, à ce jour, les arrêtés royaux d’exécution la concernant n’ont pas encore été publiés.
Aussi, les départements appliquent des règles d’évaluation différentes sans assurance quant 
à leur pertinence. Parallèlement, l’incertitude quant à la notion de stock conduit les dépar -
tements à des enregistrements erronés et incomplets de ceux-ci.
La Cour insiste à nouveau sur la nécessité de mettre en place rapidement la Commission de la comptabilité publique en vue, entre autres, d’adopter des règles d’évaluation com -
munes aux départements fédéraux. Cela permettrait de renforcer, d’une part, la maîtrise 
329  dans ce cadre et à l’initiative du service Comptable fédéral du s PF budget et Contrôle de la gestion, les départe -
ments	ne	comptabilisent	 plus	en	classe	3	les	stocks	de	biens	de	consommation	 propre,	tels	que	les	fournitures	 de	
bureau ou de matériel d’entretien, d’un montant généralement faible et destinées à être consommées rapide -
ment.
330 Instituée	 par	la	loi	du	18	janvier	2010	modifiant	 la	loi	du	16	mai	2003	fixant	les	dispositions	 générales	 applicables	 aux	
budgets,	 au	contrôle	des	subventions	 et	à	la	comptabilité	 des	communautés	 et	régions,	ainsi	qu’à	l’organisation	 du	
contrôle	de	la	Cour	des	comptes. iNVeNTAire eT  COmPTAbilisATiON  des sTOCks de l’ÉTAT  FÉdÉrAl  /173
de la gestion des stocks de l’administration générale et, d’autre part, l’uniformisation des 
pratiques des départements.
2.2	 Inventaire 	physique 	des	stocks
Six départements331 ont déclaré posséder des stocks et procéder à des inventaires physiques 
de ceux-ci. Cependant, la plupart des départements n’ont pas été en mesure de fournir à la 
Cour les relevés exhaustifs des stocks en leur possession au 31 décembre 2014. En effet, ils ne 
réalisent pas systématiquement d’inventaire complet et systématique de ceux-ci.
À titre d’exemple, les stocks de vaccins et de matériel médical (seringues, aiguilles et 
masques) acquis par le SPF Santé publique pour faire face au risque de pandémie de la grippe H1N1, largement périmés aujourd’hui, n’ont pas fait l’objet d’un inventaire exhaustif.
En application de l’article 16 de la loi du 22 mai 2003
332, la Cour rappelle aux départements 
qu’ils doivent procéder à un inventaire physique exhaustif de leurs stocks, en quantité et en valeur, en veillant à mettre l’inventaire comptable en concordance avec celui-ci.
Elle recommande aux départements de déterminer les éléments en leur possession relevant 
de la classe 3 et d’inventorier de manière exacte et exhaustive leurs stocks. Elle recom -
mande en outre au SPF Santé publique de procéder dans un délai raisonnable aux opéra -
tions de destruction des stocks périmés.
2.3	 Comptabilisation 	des	stocks
De manière générale, la Cour constate que les stocks comptabilisés dans les comptes an -
nuels ne répondent pas au principe d’image fidèle.Au 31 décembre 2014, seuls trois départements comptabilisaient des stocks : la Défense 
(1.737.930.627,45 euros), la Police fédérale (10.426.474,59 euros) et le SPF Santé publique 
(1.897.257,28 euros). Les stocks ainsi comptabilisés ne sont cependant pas exhaustifs. En 
outre, au moins trois autres départements – les SPF Intérieur, Finances et Justice – pos -
sèdent des stocks, mais ne les ont pas comptabilisés.Vu l’absence d’information précise de la part des départements et la valorisation insatis -
faisante des stocks, la Cour n’a pas été en mesure d’évaluer les éléments de stocks non 
comptabilisés.
Ainsi, les systèmes de gestion logistique de la Défense et de la Police fédérale ne permettent 
pas d’obtenir une vue complète et détaillée des éléments de stocks non comptabilisés. Quant au SPF Santé publique, il n’a pas pu fournir les relevés concernant certains de ses stocks.
331 Les	SPF	Intérieur,	Santé	publique,	Justice	et	Finances,	la	Police	fédérale	et	la	Défense.
332 Celui-ci	dispose	que	«	les services procèdent une fois l’an au moins, avec bonne foi et prudence, aux opérations de 
relevé, de vérification, d’examen et d’évaluation nécessaires pour établir à la date du 31 décembre un inventaire complet 
de leurs avoirs et droits de toute nature, de leurs dettes, obligations et engagements de toute nature et des moyens 
propres qui y sont affectés. Cet inventaire est ordonné de la même manière que les classes de bilan du plan comptable général mentionné à l’article 5 ». 174
Diverses démarches doivent être entreprises pour aboutir à une meilleure comptabilisation des stocks. La Cour recommande plus particulièrement :
• au SPF Santé publique, de corriger les erreurs de comptabilisation et de valorisation 
constatées dans ses comptes de stocks ;
• au SPF Intérieur, de comptabiliser les stocks de comprimés d’iode et les stocks de maté -
riel de la Protection civile ;
• à la Police fédérale, de valoriser et de comptabiliser les stocks non repris au bilan, no -
tamment les munitions et les éléments du stock logistique relevant de la classe 3 ;
• à la Défense, d’identifier, de valoriser et de comptabiliser les éléments de stocks en sa possession non repris au bilan ;
• au SPF Finances, d’inventorier de manière exacte et exhaustive et de comptabiliser les éléments de stocks de Fedopress ;
• à l’ensemble des départements de mentionner aux annexes des comptes annuels l’exis -
tence d’éléments de stocks non valorisés (ou valorisés à zéro) afin de renforcer la fidélité des comptes.
2.4	 Règles 	d’évaluation
Les stocks comptabilisés au 31 décembre 2014 ont été évalués selon des méthodes qui dif -
fèrent en fonction du département : ceux de la Défense l’ont été sur la base de la méthode du coût moyen pondéré, tandis que la Police fédérale a utilisé la méthode du dernier prix connu, qui évalue les stocks au coût d’acquisition du dernier lot entré. Le SPF Santé pu -
blique n’a pas défini de principes d’évaluation de ses stocks.
Dans l’optique de la consolidation des comptes de l’administration générale et des orga -
nismes publics dépendant de l’État fédéral, le service Comptable fédéral doit porter une attention particulière à l’uniformisation des règles d’évaluation appliquées aux biens de même nature.
2.5 Procédures de contrôle interne
Certains départements, comme la Défense et la Police fédérale, ont élaboré des procédures 
d’inventaire et de valorisation des stocks, qui couvrent la manière dont l’inventaire phy -
sique est réalisé et dont les données sont rapportées. Toutefois, la plupart des départements ne disposent pas de telles procédures alors qu’elles sont prévues à l’article 5 de l’arrêté royal 
du 10 novembre 2009
333.
La Cour a également constaté que les procédures de contrôle des firmes de stockage externe étaient insuffisantes
334. En effet, il n’y a pas de vérification régulière a posteriori des infor -
mations transmises par ces firmes.
Lors de son contrôle sur place des stocks de ce SPF, la Cour a par ailleurs constaté que les 
conditions de stockage préconisées par les fabricants n’ont pas été respectées.
333 « Les entités comptables déterminent et publient, dans le respect des dispositions du présent arrêté, les règles qui pré -
sident aux évaluations dans l’inventaire … ».
334 La	Police	fédérale, 	le	SPF	Santé	publique 	et	le	SPF	Intérieur 	font	appel	à	ces	firmes	pour	une	partie	de	leurs	stocks. iNVeNTAire eT  COmPTAbilisATiON  des sTOCks de l’ÉTAT  FÉdÉrAl  /175
La Cour recommande aux départements d’élaborer des procédures écrites couvrant les pro -
cessus d’inventorisation, de comptabilisation des stocks et de protection des ressources (en particulier lorsque les produits en stock nécessitent des conditions de stockage particu -
lières) et de renforcer le contrôle des firmes externes de stockage.
2.6	 Systèmes 	informatiques 	de	gestion	de	stocks
Certains départements rencontrent des difficultés à valoriser une partie importante de 
leurs stocks en raison d’insuffisance de leurs systèmes informatiques de gestion logistique.
Ainsi, selon la Police fédérale, l’obsolescence de son logiciel DB Log ne lui permet pas de 
valoriser correctement tous les éléments de stocks et l’automatisation du système n’est pas suffisamment avancée, entraînant fréquemment des erreurs lors de changement de person -
nel. En ce qui concerne la Défense, la grande variété de biens stockés complique les travaux de valorisation individuelle de ceux-ci dans le système Ilias. De plus, ce dernier ne permet pas de donner une image globale de la situation des stocks non comptabilisés.
Recommandations 
La Cour recommande :
• à la Police fédérale, de poursuivre la réflexion concernant le remplacement ou l’adapta -
tion de la solution informatique, afin d’aboutir rapidement à une meilleure gestion et 
valorisation des stocks ;
• à la Défense, de poursuivre les travaux de valorisation des stocks et d’adapter l’outil informatique afin d’obtenir une image globale du stock en sa possession.
2.7	 Comptables 	en	matières
Les articles 35 et 36 de la loi du 22 mai 2003 prévoient la désignation d’une personne com -
mise à la gestion des matières. Elle est justiciable de la Cour des comptes et doit répertorier « les quantités et valeurs en magasin, les entrées, les sorties, la mise en consommation et en 
vente, ainsi que les quantités détruites, disparues ou mises au rebut ». En l’absence d’arrêté d ’exécution de ces articles, les responsabilités de ces comptables ne sont toutefois pas fixées.
La désignation de comptables en matières n’a pas encore été effectuée par tous les départe -
ments concernés par les stocks. En effet, parmi les départements ayant déclaré posséder des 
stocks, seuls la Défense, la Police fédérale et le SPF Justice en ont désigné. Le cadre juridique incomplet ne justifie pas l’absence de désignations.
La Cour rappelle aux départements qu’il est nécessaire de désigner des comptables en matières, justiciables de la Cour des comptes, en application des dispositions des  articles 35 et 36 de la loi du 22 mai 2003. Chapitre Chapitre5Évolution de la dette de l’État 
et de la dette publique  ÉVOLUTION	DE	LA	DETTE	DE	L 'ÉTAT	ET	DE	LA	DETTE	PUBLIQUE  /179
Entre le 31 décembre 2013 et le 31 décembre 2014, l’endettement brut de l’État a augmenté 
de 9,2 milliards d’euros pour atteindre 380,9 milliards d’euros. Les charges d’ intérêt de la 
dette de l’État (intérêts courus) se sont élevées à 11,99 milliards d’euros en 2014.
Au 31 décembre 2014, la dette brute consolidée de l’ensemble des administrations publiques 
s’ élevait à 428,4 milliards d’euros, soit 106,6 % du PIB, contre 104,4 % en 2013.Les organismes appartenant au secteur public relevant du pouvoir fédéral et de la sécurité 
sociale sont tenus par la loi de placer leurs actifs financiers au sein du secteur public. La Tré -
sorerie surveille l’exécution de cette obligation. Le ministre des Finances a toutefois accordé  
à 65 organismes 150 dérogations au principe de consolidation des actifs financiers.
1	 Contexte
Le besoin brut de financement de l’État est défini ici comme l’ensemble des dépenses qui ont été financées par l’emprunt en 2014. L’évolution de la dette publique s’entend comme la variation des encours repris dans la situation de la dette de l’État entre le 31 décembre 2013 et 
le 31 décembre 2014.
Bien que les deux concepts soient liés, ils doivent être analysés séparément, car les facteurs 
qui expliquent leur évolution peuvent être différents.
Par exemple, le remboursement d’un emprunt arrivé à échéance et financé par un nouvel 
emprunt a une incidence sur le besoin de financement, mais pas sur l’encours de la dette. En effet, l’encours de la dette reste stable vu que le nouvel emprunt remplace l’emprunt échu.
À l’inverse, la reprise d’une dette augmente l’encours de la dette de l’État sans influencer 
le besoin de financement. Ce n’est qu’au moment de rembourser les emprunts liés à cette dette que cette reprise de dette pourrait avoir une incidence sur le besoin de financement.
Le déficit budgétaire influence à son tour tant le besoin de financement que l’évolution de 
la dette. évolution de la dette de l'état et de la dette publique
2.1	 Besoins 	bruts	de	financement
Les besoins bruts de financement de l’État se sont élevés à 38,19 milliards d’euros  
en 2014 (voir tableau ci-après). 180
Tableau 1 –  Besoins de financement de l’État pour 2014 (en milliards d’euros)
Solde	net	à	financer 	 10,51
dont :  solde budgétaire sur base de caisse 10,92
 solde des opérations de trésorerie -0,41
remboursement des emprunts émis à long terme  
et	arrivés	à	échéance	en	 2014(*)22,37
Rachat	anticipé	de	titres	arrivant	à	échéance	en	 2015 5,31
Besoins de financement 38,19
(*)	Montant	hors	effets	en	portefeuille	au	31	décembre	2013,	parce	que	leur	remboursement	a	été	financé	en	2013.
Le solde net à financer est égal à la somme du solde budgétaire en optique caisse et du solde 
des opérations de trésorerie. Les opérations de trésorerie sont des opérations générant des flux financiers qui ne sont pas inscrits au budget. Elles sont essentiellement composées :
• des fonds de tiers qui sont des fonds que le Trésor perçoit pour le compte d’autres pou -
voirs comme les transferts aux communautés et régions, le financement alternatif de la 
sécurité sociale, les centimes additionnels au bénéfice des provinces et des communes et les opérations avec l’Union européenne ;
• des différences d’émission qui résultent de la différence entre le prix d’émission et la valeur nominale des emprunts émis ;
• des opérations de caisse qui comprennent notamment la variation de l’encaisse des di -
vers comptables dont les comptes sont ouverts auprès de bpost.
En 2014, le solde net à financer de l’État a également été influencé par des facteurs exogènes, c’est-à-dire des facteurs qui ont influencé la dette publique mais pas le solde de financement du pouvoir public (voir aussi point 5 ci-après) :
• les primes d’émission (solde positif de 3,14 milliards d’euros pour le Trésor) ;
• les primes de rachat (solde négatif de 0,2 milliard d’euros pour le Trésor) ;
• les primes d’annulation relatives à des produits dérivés (recette nette de 25,6 millions 
d’euros).
Les rachats anticipés de titres pour 5,31 milliards d’euros (hors primes de rachat) en 2014 ont 
permis de lisser l’échéancier des remboursements. Les titres ont été soit directement amor -
tis, soit gardés en portefeuille.
2.2	 Moyens 	de	financement
Pour subvenir aux besoins bruts de financement, l’État a émis pour 35,67 milliards d’euros 
de titres à long terme, dont 89,3 % d’obligations linéaires (OLO). ÉVOLUTION	DE	LA	DETTE	DE	L 'ÉTAT	ET	DE	LA	DETTE	PUBLIQUE  /181
Outre des bons du Trésor pour le fonds de vieillissement destinés à refinancer d’anciens 
bons arrivés à échéance, l’État a également émis des Euro Medium Term Notes  (EMTN) et 
des Schuldscheine  allemands335 qui permettent de diversifier la base des investisseurs.
Tableau 2 –  Moyens de financement à long terme de l’État pour 2014 (en milliards d’euros)
Obligations linéaires (Ol O) 31,83
Bons	du	Trésor	–	fonds	de	vieillissement	(destinés	à	refinancer	d’anciens 	bons) 1,55
Euro Medium Term Notes  (EMTN) / Schuldscheine  allemands 2,24
bons d’État 0,05
Total des titres à long terme 35,67
Tableau 3 –  Variation de la dette à court terme et des actifs financiers du Trésor (en milliards d’euros)
Changement	de	l’encours	des	certificats	de 	trésorerie 	(dette	à	court	terme 	en	euros) +1,77
Changement	des	autres	dettes	à	court	terme 	et	des	actifs	financiers +0,75
Total +2,52
Les besoins de financement de l’État ont été supérieurs de 2,53 milliards d’euros aux titres 
émis à long terme. Cette différence a entraîné une augmentation de l’encours de la dette à 
court terme.
La dette de l ’État à court terme est constituée principalement par des certificats de trésore -
rie à trois, six et douze mois. Ces certificats sont émis en général deux fois par mois par adju -
dication. En 2014, le montant total des certificats de trésorerie adjugés par le Trésor s’est 
élevé à 52,4 milliards d’euros336, soit 2,18 milliards d’euros en moyenne par adjudication.
2.3 Opérations de gestion
Les opérations de gestion sont les placements interbancaires, les octrois de crédit à des administrations publiques comme l’ONSS et les achats de titres gardés en portefeuille. Les opérations de gestion en 2014 ont augmenté au total de 1.525,4 millions d’euros par rapport 
à 2013.
3	 Évolution	de	la	dette	de	l’État
La dette de l’État était de 380.903,0 millions d’euros au 31 décembre 2014, soit une augmen -
tation de 9.176,3 millions d’euros par rapport au 31 décembre 2013.
335 Un	Schuldschein	 est	un	contrat	de	prêt,	pas	un	titre.	L’emprunteur	 s’engage	 par	ce	contrat	à	rembourser	 au	prêteur	
une	somme	déterminée	 à	une	date	déterminée	 contre	une	rémunération	 déterminée.	 Pour	ce	contrat	de	droit	
allemand,	 le	traitement	 comptable	 permet	à	l’investisseur	 de	comptabiliser	 sa	créance	sans	réévaluation	 régulière	
de la valeur (pas de valorisation « marked to market » )	et	donc	sans	la	volatilité 	qui	l’accompagne.
336 Étant	donné	que	les	années	précédentes, 	les	taux	d’intérêt 	à	court	terme	ont	été	très	bas	voire	négatifs, 	les	offres	
lors	de	ces	adjudications	portaient	sur	les	prix	(au-dessus	ou	en	dessous	du	pair),	non	 sur	les	taux	d’intérêt.	 182
Tableau 4 –  Évolution de la dette de l’État en 2014 (en millions d’euros)
Solde	net	à	financer +10.514,0
Augmentation des opérations de gestion +1.525,4
intérêts capitalisés +793,6
Variations de change +26,9
reprise de dette -3.660,5
divers -1,5
Diminution	de	la	dette	de	certains 	organismes	pour 	laquelle	 
l’État	intervient	dans 	les	charges	financières-21,6
Augmentation de la dette de l’État +9.176,3
La dette de l’État est composée de la dette émise ou reprise par l’État (380.599,3 millions 
d ’euros) et de la dette pour laquelle l ’État intervient dans les charges financières (303,7  mil-
La dette pour laquelle l’État intervient dans les charges financières est l’ancienne dette 
débudgétisée. Ce sont des emprunts émis par des institutions publiques337 pour lesquels 
l’État s’est engagé à prendre en charge les charges d’intérêt et le remboursement en capital. En 2014, cette dette a diminué de 21,6 millions d’euros. Il s’agit d’emprunts qui sont arrivés à échéance en 2014 et dont le remboursement a eu lieu à la charge des crédits budgétaires.
Le fonds de vieillissement a investi les moyens que le gouvernement avait décidé de lui 
affecter dans des bons du Trésor créés spécialement à cet effet. Ces bons de type coupon zéro, émis à long terme par le Trésor, génèrent des intérêts qui sont à chaque fois capitalisés et qui seront liquidés en une seule fois à l’échéance de l’emprunt.
Une perte de change de 26,9 millions d’euros a été enregistrée en 2014 dans le cadre des 
opérations impliquant des emprunts en devises.Le montant négatif mentionné dans le tableau concernant la reprise de dette ne constitue 
pas une reprise de dette au sens propre. Il découle de ce que, pour le calcul de l’évolution de la dette, les OLO et les certificats de trésorerie détenus en portefeuille par la Caisse des dépôts et consignations et par le Fonds monétaire ont été intégrés en 2014 dans le porte -
feuille du Trésor. Cette opération n’ayant en soi aucune incidence sur la valeur nominale de la dette de l’État, l’augmentation comptable de la dette ainsi que celle des opérations de gestion y afférentes devaient être compensées par un poste négatif équivalant à la rubrique « Reprise de dette ».
337 En	2014,	il	s’agissait	 plus	particulièrement	 d’emprunts	 de	la	Régie	des	bâtiments,	 d’une	série	d’emprunts	 de	pou -
voirs	locaux	dans	le	domaine	 des	travaux	publics	et	de	la	santé	publique	 ainsi	que	d’emprunts	 de	la	Société	fédérale	
de	participations	et	d’investissement. ÉVOLUTION	DE	LA	DETTE	DE	L 'ÉTAT	ET	DE	LA	DETTE	PUBLIQUE  /183
4	 Charges	d’intérêt	de	la	dette	de	l’État
Les charges d’intérêt de la dette de l’État (intérêts courus), y compris les intérêts des pla -
cements du fonds de vieillissement, se sont élevées, compte tenu de l’incidence des swaps,  
à 11.992,61 millions d’euros en 2014 (12.237,98 millions d’euros avant l’incidence des swaps), 
alors qu’elles avaient initialement été estimées à 12.333,64 millions d’euros. Par rapport 
à 2013, ces charges ont connu, compte tenu de l’incidence des swaps, une diminution  
de 202,9 millions d’euros qui s’explique principalement par le taux d’intérêt bas et même en baisse en 2014.
Au 31 décembre 2014, le taux d’intérêt implicite, c’est-à-dire le coût financier moyen pon -
déré
338 de l’encours des instruments de la dette de l’État atteignait 3,16 %, ce qui représente 
une baisse de 0,21 point de pourcentage par rapport au 31 décembre 2013.Le graphique ci-après présente l’évolution des taux d’intérêt moyens à trois mois et à dix 
ans pour les titres de la dette de l’État émis en 2013 et 2014.
Évolution	des	taux	d’intérêt	moyens	à	trois mois	et	à	dix ans	en	2013-2014	(en	%)
Source : Banque nationale de Belgique, Bulletin statistique IV-2013/IV-2014
5	 Dette	 brute	consolidée	 de	l’ensemble	 des	administrations	 publiques
Le règlement européen 479/2009 du Conseil du 25 mai 2009 relatif à l’application du pro -
tocole sur la procédure concernant les déficits excessifs339, annexé au traité instituant la 
 Communauté européenne, définit la dette publique comme étant la valeur nominale de tous 
338 Source	:	Agence	de	la	dette.	Il	s’agissait	 du	coût	actuariel	 moyen	pondéré	de	l’encours	 de	tous	les	instruments	 de	la	
dette	en	euros	au	31	décembre	2014.	
339 Modifié	par	le	règlement	220/2014	du	7	mars	2014.-0,5 %0,0 %0,5 %1,0 %1,5 %2,0 %2,5 %3,0 %
3 mois 10 ans
2013 2014jan mars mai juill sept nov jan mars mai juill sept nov 184
les engagements bruts en cours à la fin de l’année du secteur « administrations publiques », 
à l’exception des engagements dont les actifs financiers correspondants sont détenus par 
ce secteur.
Le secteur « administrations publiques » est subdivisé en quatre sous-secteurs : le pouvoir 
fédéral, les communautés et régions, les administrations locales et la sécurité sociale.Cette dette s’élevait au 31 décembre 2014 à 428.365 millions d’euros. Elle était en augmenta -
tion de 15.595 millions d’euros par rapport au 31 décembre 2013
340. Exprimée en pourcentage 
du PIB, la dette brute consolidée des administrations publiques a augmenté de 2,2 points 
de pourcentage pour atteindre 106,6 % au 31 décembre 2014. La Cour des comptes fait 
remarquer à cet égard que, depuis 2014, la dette est calculée selon le système européen des comptes SEC 2010 et plus selon le SEC 1995 et que le niveau de la dette des années 
précédentes est recalculé rétroactivement selon cette nouvelle méthode. L’application du SEC 2010 implique essentiellement un élargissement du périmètre des administrations pu -
bliques pour le calcul de la dette et la prise en compte de la capitalisation des dépenses de recherche et développement pour le calcul du PIB.
L’augmentation du ratio de la dette en 2014 résulte à la fois de facteurs exogènes, à savoir des 
facteurs qui ont influencé la dette publique mais pas le solde de financement des pouvoirs publics (+0,6 point de pourcentage), et endogènes, soit la différence entre l’intérêt implicite 
sur la dette publique et la croissance du PIB nominal, d’une part, et le niveau du solde pri-maire, d’autre part (+1,6 point de pourcentage).
En 2014, les principaux facteurs exogènes étaient les suivants :• les prêts avec garantie d’État consentis à la Grèce, au Portugal et à l’Irlande par l’inter -
médiaire du Fonds européen de stabilité financière (FESF) qui, selon les règles d’Euros -
tat, devaient être imputés à la dette publique des pays participant au FESF (augmen -
tation de 357,5 millions d’euros par rapport à 2013), ainsi que l’apport de capital (dont 
la dernière tranche s’élève à 556,3 millions d’euros) dans le mécanisme européen de stabilité (MES)  ;
• les primes d’émission et de remboursement (voir ci-dessus) ;
• la reprise du holding Dexia SA dans le périmètre des administrations publiques à la suite de la vente de Dexia Asset Management (138 millions d’euros) ;
• un nouveau remboursement par la KBC du capital que la Communauté flamande a injec -
té dans cette institution (500 millions d’euros) ;
• le crédit-pont contracté par Eandis auprès des communes flamandes pour leur partici -
pation au réseau de distribution d’électricité et de gaz naturel (911 millions d’euros) ;
• les prêts octroyés à des sociétés de logement social.
340  Cette dette consolidée est établie suivant la méthodologie de l’ institut des comptes nationaux, installé au sein de 
la	Banque	nationale 	de	Belgique, 	et	est	présentée 	ensuite	à	Eurostat 	(l’Office	statistique 	de	la	Commission 	euro -
péenne). ÉVOLUTION	DE	LA	DETTE	DE	L 'ÉTAT	ET	DE	LA	DETTE	PUBLIQUE  /185
Tableau 5 –  Dette consolidée en 2014 (en millions d’euros)
Pouvoir fédéral 342.987 351.263 359.923
Communautés et régions 46.564 46.808 50.551
Administrations locales 21.086 22.154 25.059
sécurité sociale 6.608 7.585 7.027
Consolidation intersectorielle(*)-14.070 -15.039 -14.196
Total 403.175 412.770 428.365
Dette en % du PIB 103,9 % 104,4 % 106,6 %
(*)		Cette	consolidation	 intersectorielle	 correspond	 aux	actifs	financiers	 des	différents	 sous-secteurs	 dont	la	contrepartie	
est	une	dette	d’un	autre	sous-secteur	des	administrations	publiques.
Source : Banque nationale de Belgique, Bulletin statistique II-2015 / Indicateurs économiques pour la  
Belgique, 21 août 2015
Comme le montre le tableau 6 ci-après, la contribution de la dette de l’État, au sens de 
la dette émise ou reprise par le Trésor fédéral, à la dette publique consolidée s’est élevée à 374.199,2 millions d’euros en 2014.
Tableau 6 –  Contribution de la dette de l’État à la dette publique consolidée en 2014 (en millions 
d’euros)
Endettement brut de l’État 380.903,0
Dette	pour	laquelle 	l’État	intervient	dans 	les	charges	financières -303,7
Dette brute 380.599,3
Correction pour conversion de la valeur escomptée en valeur nominale +5.030,8
Correction swaptions(*)+17,6
Opérations de gestion du Trésor et titres en portefeuille achetés  
par les pouvoirs publics-9.462,2
Crédits octroyés par le Trésor à des entités du secteur public -1.986,2
Contribution du Trésor à la dette publique consolidée 374.199,2
Consolidation intrasectorielle (-), autres obligations des pouvoirs  
publics fédéraux (+)-14.276,2
Dette brute consolidée du pouvoir fédéral  359.923
(*)  il s’agit en l’occurrence de la valeur de marché négative pour le Trésor d’une swaption  exercée (en d’autres termes, 
d’une option sur une opération de swap) concernant la reprise de la dette du Fonds des infrastructures ferroviaires 
(FIF).	En	application	 des	règles	SEC	2010	entrées	en	vigueur	en	2014,	cette	valeur	de	marché	négative	 devait	être	
reprise	dans	la	dette,	bien	qu’elle	n’ait	aucune	influence	sur	la	valeur	nominale	de	cette	dette.
Le montant de cette contribution dépasse celui de la dette consolidée du pouvoir fédéral 
(359.923 millions d’euros), vu qu’une partie de la consolidation intrasectorielle du sous-secteur « pouvoir fédéral » n’a pas été prise en considération lors du calcul de cette contri -
bution. Les principales composantes de la consolidation intrasectorielle, dont il a été fait abstraction dans ce calcul, concernaient les montants du fonds de vieillissement placés en bons du Trésor (20.757 millions d’euros) ainsi que les placements de la Caisse des dépôts et  186
consignations (2.823 millions d’euros). D’autres obligations du pouvoir fédéral ne sont pas 
émises ou reprises par le Trésor fédéral, mais font augmenter la dette consolidée du pouvoir fédéral. Il s’agit entre autres de la dette imputée suite à la participation de la Belgique au mécanisme d’assistance mutuelle du FESF (6.985,9 millions d’euros).
Les modifications survenues dans la consolidation intrasectorielle au sein du sous-secteur 
« pouvoir fédéral » et dans les autres obligations du pouvoir fédéral expliquent pourquoi la dette consolidée du pouvoir fédéral a un peu moins augmenté (+8,7 milliards d’euros) que 
la dette publique (+9,2 milliards d’euros) en 2014.
6	 Consolidation	des	actifs	financiers
6.1	 GénéralitésAfin de faire diminuer la dette publique, telle que définie dans le protocole sur la procédure concernant les déficits excessifs
341, les organismes appartenant au secteur public relevant du 
pouvoir fédéral et de la sécurité sociale sont tenus de placer leurs actifs financiers au sein du secteur public
342. L’objectif est que le rapport entre la dette publique de la Belgique et son 
produit intérieur brut (PIB) se rapproche de 60 % à un rythme satisfaisant.
De plus, afin d’optimaliser la gestion de trésorerie, l’excédent de trésorerie des organismes 
peut compenser, même temporairement, le déficit de caisse de l’administration centrale, en l’occurrence la Trésorerie.
L’obligation faite aux organismes de consolider leurs actifs financiers est fixée par le titre 11 de 
la loi du 21  décembre  2013  portant des dispositions fiscales et financières diverses. Elle vise 
les organismes qui relèvent au niveau fédéral des sous-secteurs S 1311 et S1314
343. La liste des 
organismes qui doivent consolider leurs actifs est dressée par la Banque nationale344.
Au 31 décembre 2014, 150 organismes devaient ainsi consolider leurs actifs financiers 
(108 pour le pouvoir fédéral et 42 pour la sécurité sociale).Actuellement, les organismes visés par la loi du 21 décembre 2013 sont tenus de consolider 
leurs actifs de la manière suivante :
• En déposant leurs disponibilités sur un compte courant à vue ouvert auprès d’une ins -
titution désignée par l’État (actuellement auprès de bpost). Les montants versés sur ces 
comptes sont mis à la disposition de la Trésorerie à la fin de chaque journée.
• En plaçant les autres disponibilités sur un compte ouvert par la Trésorerie auprès de la Banque nationale ou en titres émis par l’État fédéral (obligations linéaires ou certificats de trésorerie)
345.
341 Protocole	 n°	12	annexé	au	Traité	sur	le	fonctionnement	 de	l’Union	européenne	 et	règlement	 479/2009	 relatif	à	
l’application	du	protocole	sur	la	procédure	concernant	les	déficits	excessifs	(modifié	par	le	règlement	220/2014).
342  L’obligation	 de	consolider	 concerne	 tant	les	organismes	 avec	la	personnalité	 juridique	 que	les	organismes	 sans	
personnalité 	juridique.
343 À l’exception de la l iste civile, des assemblées parlementaires, de la Cour constitutionnelle et de la Cour des 
comptes.
344  Banque	nationale	de	Belgique,	liste	des	unités	du	secteur	public	(30	septembre	2014).
345 Afin	de	ne	pas	perturber	 le	marché	des	obligations	 linéaires,	 le	Fonds	de	vieillissement	 investit	ses	actifs	dans	des	
titres	spécifiquement	créés	pour	lui	:	les	bons	du	Trésor	–	Fonds	de	vieillissement. ÉVOLUTION	DE	LA	DETTE	DE	L 'ÉTAT	ET	DE	LA	DETTE	PUBLIQUE  /187
Le ministre des Finances peut toutefois accorder des dérogations (voir point 6.2).
La loi impose également que les organismes communiquent au ministre des Finances, à la 
fin de chaque trimestre, la situation complète de leurs placements et de leurs emprunts. C’est la Trésorerie qui est responsable de collecter et de contrôler ces déclarations.
Le ministre des Finances peut infliger des amendes administratives aux organismes qui 
ne consolideraient pas leurs actifs financiers ou qui ne communiqueraient pas à temps la situation de leurs emprunts et de leurs placements. Par exemple, si un organisme refuse de consolider des actifs, il peut se voir infliger une amende journalière qui s’élève à 1 % des 
actifs non consolidés.
À côté de la consolidation demandée aux organismes publics, la Trésorerie peut consolider 
sa dette en achetant ses propres titres sur le marché secondaire pour les garder en porte -
feuille. Ces achats réduisent la dette publique uniquement s’ils sont financés par des excé -
dents de trésorerie de l’État et non par l’émission de nouveaux emprunts.
6.2 Dérogations
À la demande des organismes et en vertu de la législation, le ministre des Finances a accor -
dé des dérogations au principe de consolidation à 65 organismes sur 150.Les dérogations concernent principalement l’autorisation pour les organismes d’utiliser 
des comptes bancaires ouverts auprès d’autres institutions que bpost. Les arguments invo -
qués par les organismes sont de nature fonctionnelle : il s’agit notamment de la possibilité d’utiliser une carte de crédit ou un terminal Bancontact, de la simplification des mouve -
ments intra-day et de certains paiements à l’étranger, de l’ouverture d’un compte pour déposer une garantie locative.
Elles sont accordées pour deux ans et tacitement reconductibles pour une même période. 
En cas de problème financier relatif à la gestion de la dette publique, les dérogations sont suspendues et les organismes doivent consolider.
Comme l’Institut des comptes nationaux publie des comptes trimestriels, les dérogations 
sont suspendues et la consolidation est obligatoire pour tous les organismes, à la fin de chaque trimestre.
Les placements à terme conclus avant l’entrée en vigueur de la loi peuvent être maintenus 
jusqu’à leur terme. De manière générale, le ministre des Finances n’autorise pas les orga -
nismes à reconduire ces placements et demande également aux organismes de revendre leurs participations dans des fonds de placement.
Toutefois, le ministre peut accepter dans certains cas qu’un organisme place ses disponibi -
lités à court terme auprès du secteur financier privé aux conditions préalables que les taux 
d’intérêt octroyés soient plus avantageux, que les placements ne comportent pas de risques et qu’ils ne revêtent aucun caractère spéculatif. Ce type de dérogation a, par exemple, été accordé à l ’ONSS- Gestion globale, à l ’Office national des pensions (ONP) ou à la SA Apetra. 188
Ce principe d’autoriser des placements mieux rémunérés que les placements auprès de la 
Trésorerie n’est pas repris dans la législation et il est laissé à l’appréciation du ministre des Finances.
Le ministre des Finances peut également, à sa discrétion, limiter le montant des actifs qui 
bénéficient d’une dérogation.
6.3 Transmission et contrôle des déclarations
À la fin de chaque trimestre, tous les organismes repris dans la liste de la Banque  nationale 
sont tenus de communiquer la situation de leurs emprunts et de leurs placements par 
l’intermédiaire d’un formulaire standardisé que la Trésorerie leur transmet sous format électronique.
Ces déclarations permettent à la Trésorerie de prendre connaissance du montant des actifs 
financiers et des emprunts des organismes et de contrôler si ceux-ci respectent les règles de consolidation fixées par la loi du 21 décembre 2013.
Moyennant une procédure de rappel, tous les organismes ont envoyé leur déclaration repre -
nant leur situation au 31 décembre 2014.La Trésorerie peut demander des documents comptables ou réaliser des contrôles sur place 
pour vérifier certaines déclarations. Elle n’a toutefois pas encore eu recours à ces moyens de contrôle.
6.4	 Consolidation 	au	31	décembre 	2014
Sur la base des informations communiquées par les organismes appartenant aux secteurs 
du pouvoir fédéral et de la sécurité sociale, le montant total de leurs actifs financiers s’éle -
vait à 42,2 milliards d’euros au 31 décembre 2014. Une grande partie des actifs est détenue par le Fonds de vieillissement (20,8 milliards d’euros) et par les organismes de sécurité sociale (11,6 milliards d’euros) et 97,6 % de ceux-ci (soit 41,2 milliards d’euros) sont conso -
lidés au 31 décembre 2014.
Les actifs ont été consolidés de la manière suivante : 7,3 % en disponibilités à vue placées 
auprès de bpost (3,0 milliards d’euros), 3,4 % en dépôts sans échéance auprès de la Trésore -
rie (soit 1,4 milliard d’euros), 9,2 % en dépôts à court terme auprès de la Trésorerie (3,8 mil-
liards d’euros) et 80,1 % en placements dans des titres de la dette publique, y compris dans 
des titres émis par les entités fédérées
346 (33,0 milliards d’euros).
Les 2,4 % restants, soit 1,0 milliard d’euros, font partie des actifs pour lesquels le ministre 
des Finances a accordé une dérogation ou sont en attente de consolidation. Ces actifs se montent respectivement à 0,4 et 0,6 milliard d’euros.
Concernant les actifs en attente de consolidation, la Trésorerie a envoyé une mise en de -
meure à trois organismes pour leur demander de consolider leurs actifs sous menace de 
346  L’article	115	de	la	loi	du	21	décembre	 2013	prévoyait	 que	les	organismes	 qui	ont	investi	à	la	date	d’entrée	en	vigueur	
de	la	présente	 loi	(31	décembre	 2013)	leurs	disponibilités	 en	instruments	 financiers	 des	communautés	 et	des	ré-
gions	pouvaient	les	conserver	jusqu’à	leur	échéance. ÉVOLUTION	DE	LA	DETTE	DE	L 'ÉTAT	ET	DE	LA	DETTE	PUBLIQUE  /189
sanction financière (le Conseil supérieur de la justice, l’Institut de formation judiciaire et 
l’Institut scientifique de la santé publique). Toutefois, le ministre des Finances n’a pas en -
core infligé d’amende administrative.
Les 41,2 milliards d’euros consolidés par les administrations publiques ont permis de ré -
duire la dette publique de 10,25 % du PIB347. En d’autres termes, si les organismes avaient 
placé tous leurs actifs auprès du secteur financier privé, la dette publique telle que définie 
dans le protocole sur la procédure concernant les déficits excessifs se serait élevée à 116,8  % 
du PIB (106,6 + 10,2) au 31 décembre 2014.
La Cour des comptes constate que des organismes qui bénéficient d’une dérogation placent 
leurs actifs mobilisables auprès de la Trésorerie à la fin de chaque trimestre pour ensuite les retirer. Ainsi, entre le 1
er et le 31 janvier 2015, des organismes ont retiré tous les actifs qu’ils 
avaient déposés à court terme auprès de la Trésorerie en date du 31 décembre 2014 pour un total de 3,8 milliards d’euros (dont 2,5 milliards d’euros pour l’Institut national d’assurances sociales pour travailleurs indépendants).
Par ailleurs, sur la base de leurs déclarations, le montant total des emprunts contractés par 
les organismes auprès d’institutions financières s’élève à 1,6  milliard d’euros (dont 1,4  mil-
liard d’euros pour la SA Apetra). Ces emprunts sont inclus dans la dette indirecte du pou -
voir fédéral.
347 Le	PIB	de	la	Belgique	au	31	décembre	2014	est	estimé	à	402,03	milliards	d’euros. Chapitre Chapitre6Évolution des effectifs dans  
la fonction publique fédérale  ÉVOLUTION	DES	EFFECTIFS	DANS	LA	FONCTION	PUBLIQUE	FÉDÉRALE  /193
Depuis 2012, la Cour des comptes recommande que le SPF Personnel et Organisation publie un 
rapport annuel consacré à l’ évolution des ressources humaines de l’État au regard des objec -
tifs du gouvernement. Le premier rapport annuel Bilan social durable fédéral du SPF P&O et le monitoring des dépenses de personnel depuis 2010 offrent de nouvelles opportunités de progrès 
dans cette direction. évolution des effectifs dans la fonction publique fédérale
La Cour des comptes estime à 9,3 % la réduction du personnel de l’administration générale 
fédérale et des services de l’État à gestion séparée entre juin 2006 et juin 2014. 
1	 Contexte
1.1	 Évolution 	des	outils	statistiques
La base de données Pdata, créée au sein du SPF Personnel et Organisation (SPF P&O)348, 
fournit des informations statistiques à propos des effectifs de la fonction publique fédérale. 
Pdata distingue l’administration fédérale (« fonction publique administrative fédérale »), les «  corps spéciaux » et les « autres services ».
La « fonction publique administrative fédérale » comprend les services publics fédéraux et de programmation ainsi que les services de l’État à gestion séparée qui en dépendent et une dizaine d’organismes soumis à la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public
349. Les « corps spéciaux » comprennent des services non re -
pris dans la fonction publique administrative fédérale, mais contenus dans le périmètre de Pdata (ordre judiciaire, Conseil d’État, personnel militaire de la Défense, etc.). Les « autres 
services » sont les organismes fédéraux qui communiquent spontanément leur effectif 
(tels que l’Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs d’asile ou l’Agence fédérale de contrôle nucléaire).
Dans ses précédents Cahiers
350, la Cour des comptes avait constaté que la précision et la 
présentation des données de Pdata s’amélioraient progressivement. Cette tendance se pour -
suit. Néanmoins, Pdata n’est toujours pas complète. Ainsi, certains organismes repris dans 
la loi du 16 mars 1954 n’y sont pas mentionnés (tels que le Théâtre royal de la monnaie ou l’Orchestre national de Belgique)
351. En outre, sa présentation actuelle ne permet pas 
de distinguer les services de l’État à gestion séparée dans l’effectif des services publics concernés
352.
348  Créée	sur	la	base	de	l’arrêté	royal	n°	141	du	30	décembre 	1982	et	de	l’arrêté	royal	du	4	octobre	2005	portant	exécu -
tion	de	l’article	3	de	l’arrêté	royal	n°	141.
349  Pour l’essentiel, il s’agit des services visés à l’article 1er	de	la	loi	du	22	juillet	1993	portant	certaines	 mesures	 en	
matière	de	fonction 	publique. 	Bien	que	mentionnée 	dans	la	loi	du	22	juillet	1993,	l’institution 	publique 	de	sécurité	
sociale	«	plateforme	 eHealth	»	n’est	pas	comprise	 dans	la	liste	des	effectifs	de	ces	institutions	 énumérées	 par	Pdata	
au	30	juin	2014.	
350 Cour	des	comptes,	 «	Fonction	 publique	 fédérale	 »,	167e	Cahier,	Volume	I,	p.	564-596	;	168e Cahier, Volume i ,  
p.	333-357	;	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	420-440	 ;	170e	Cahier,	Volume	I,	p.	213-220	et	171e	Cahier,	Volume	I,	p.	217	-	
222.	Disponibles 	sur	www.courdescomptes.be.
351 Or, selon l’arrêté royal créant Pdata, cette base de données devrait comprendre les organismes d’intérêt public 
« soumis à l’autorité, au pouvoir de contrôle ou de tutelle de l’État » .
352 Les	exceptions 	à	ce	constat	concernent 	le	personnel 	des	établissements 	scientifiques 	et	celui	de	Fedorest 	(instauré 	
au	sein	du	SPF	Finances). 194
Par ailleurs, depuis 2010, le gouvernement a mis en place un monitoring du personnel pour 
suivre le nombre d’équivalents temps plein et leur charge financière. Son périmètre353 est 
plus complet que celui de Pdata.
Depuis décembre 2012, la Cour des comptes recommande que le SPF P&O publie un rapport 
annuel consacré aux ressources humaines de la fonction publique fédérale et à leur évo -
lution en fonction des objectifs du gouvernement354. En octobre 2013, la Cour a également 
signalé que la désignation, en 2012, du SPF P&O comme coordinateur unique du monitoring devrait être l’occasion d’uniformiser le recensement des données relatives à l’effectif de la fonction publique fédérale au sens le plus large
355.
Le bilan social durable fédéral356 établi par chaque organisation publique fédérale (SPF 
et SPP, établissements scientifiques, institutions publiques de sécurité sociale, certains organismes d’intérêt public) constitue un premier pas dans cette direction. Il comprend des données sur le nombre de membres du personnel, les agents disponibles compte tenu des congés et absences, les recrutements, promotions et évaluations, les mouvements de personnel.
Une synthèse de ces éléments est contenue dans un rapport annuel « Bilan social durable » 
élaboré par le SPF P&O. Le premier rapport a été publié le 27 mai 2015 et reprend les statis -
tiques fédérales au 1
er janvier  2015.
Ce bilan social est toutefois basé en partie sur les données de Pdata, avec les mêmes ré -
serves que celles évoquées ci-avant. D’autres anomalies ont également été relevées. À titre 
d’exemple, le bilan social durable du SPF Justice ne contient aucun élément relatif au per -
sonnel de l’ordre judiciaire, le SPF Intérieur ne reprend pas l’effectif du Conseil d’État, la Défense fait seulement état du personnel civil.
1.2	 Données 	utilisées 	par	la	Cour	des	comptes
La Cour des comptes se base sur les données de Pdata
357. Elle les complète d’informations 
fournies par le SPF Justice (pour les représentants des cultes et de la laïcité) et le SPF Af -
faires étrangères (pour les contractuels engagés sur place dans les services à l’étranger). 
Sauf mention contraire, les données portent sur les effectifs en juin 2014 et sur leur évolu -
tion par rapport à 2013 et 2006358.
353 Ce	monitoring	 a	été	mis	en	œuvre	par	la	circulaire	 602	du	14	avril	2010	et	les	circulaires	 suivantes	  
(circulaires 	602bis,	603ter	et	604quater 	modifiant 	la	circulaire 	initiale).	Ces	circulaires 	ont	été	abrogées 	par	la	circu -
laire	645	du	12	mai	2015	relative	au	monitoring	 du	risque	de	dépassement	 des	crédits	de	personnel	 en	2015	et	2016.	
Voir	le	point	2.3	du	présent	article.
354 Cour	des	comptes,	 «	Personnel	 de	la	fonction	 publique	 fédérale	en	2011	»,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	420-440. 	Dis -
ponible	sur	www.courdescomptes.be.
355 Cour	des	comptes,	 «	Évolution	 des	effectifs	 et	des	dépenses	 de	personnel	 dans	la	fonction	 publique	 fédérale	 »,	
171e	Cahier,	Volume	I,	p.	217-222.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
356  son élaboration a été décidée par le conseil des ministres du 14 février 2014, suite à l’accord de gouvernement 
du 1er décembre	 2011	qui	prévoit	notamment,	 afin	de	garantir	la	qualité	des	services	publics,	que	 « chaque service 
public fédéral établira un bilan social durable, dont les modalités seront arrêtées par le gouvernement » .
357 Ces	données	 sont	mises	à	jour	régulièrement,	 avec	pour	conséquence	 de	légères	discordances	 avec	les	chiffres	cités	
dans	les	cahiers	précédents.
358 La	Cour	a	consacré	un	premier	article	à	l’évolution	 des	effectifs	de	la	fonction	publique	 fédérale	dans	son	164e Cahier, 
publié	en	2007.	Cet	article	se 	fondait	sur	des	données	de 	2006. ÉVOLUTION	DES	EFFECTIFS	DANS	LA	FONCTION	PUBLIQUE	FÉDÉRALE  /195
2	 Évolution	des	effectifs	de	la	fonction	publique	fédérale
2.1	 Fonction 	publique 	fédérale 	au	sens	large
L’effectif reprend tous les agents qui ont un lien juridique avec leur employeur en vertu d’un 
statut ou d’un contrat de travail, qu’ils soient ou non rémunérés. Il comprend donc aussi les agents en disponibilité, congé ou mission. En 2014, la fonction publique fédérale au sens large comptait 14.269 personnes de moins qu’en 2006, ce qui représente une diminution de 9,1 %. La réduction du personnel militaire représente la plus large part de cette diminution.
Tableau 1 –  Évolution 2006-2014  de la répartition de l’effectif de la fonction publique fédérale au sens 
large (en personnes physiques et en pourcentage)
Fonction publique fédérale  
au sens largeEffectifs Évolution 2006-2014
2006 2013 2014 Effectifs  %
Fonction	 publique	
administrative fédérale 
(sPF/sPP , personnel 
civil de la défense, OiP , iPss et établissements scientifiques)83.466 77.922 77.122 -6.344 -7,6
Personnel militaire de la défense41.515 34.781 34.296 -7.219 -17,4
Police fédérale (y compris 
 
les aspirants)15.021 15.213 15.200 179 1,2
Ordre judiciaire 11.609 11.566 11.456 -153 -1,3
représentants des cultes et de 
la laïcité(1)3.318 3.040 3.021 -297 -9
Contractuels engagés sur  place 
dans les services extérieurs du SPF	Affaires	étrangères
(2)1.513 1.207 1.213 -300-19,8
Conseil d’État 611 508 483 -128-20,9
Inspection	 des	finances 71 64 64 -7-9,9
Total 1 5 7.1 24 144.301 142.855 -14.269 -9,1
(1)	Chiffres	du	SPF	Justice	pour	janvier	2006,	2014	et	2015.
(2)	Chiffres	du	SPF	Affaires	étrangères	au	1er	novembre	2006,	31	décembre	2013	et	31	décembre	2014.
Source : Pdata et SPF
2.2	 Fonction 	publique 	administrative 	fédérale
2.2.1	 Composition
Au 30 juin 2014, sur les 77.122 personnes physiques359 qui composent l’effectif de la fonction 
publique administrative fédérale, 73,2 % sont des agents des SPF et SPP ou membres du 
personnel civil de la Défense, 17,5 % sont des agents des IPSS, 5,4 % des OIP et 3,9 % des 
établissements scientifiques. Le tableau ci-après montre l’évolution de cette répartition.
359 À	noter	que	seuls	63	%	de	ces	effectifs	étaient	occupés	à	temps	plein.	Les	autres	agents	travaillaient	 à	temps	partiel	
ou	n’étaient	pas	en	activité.	 196
Tableau 2 –  Évolution 2006-2014  de la répartition des effectifs entre les composantes de la fonction 
publique administrative fédérale (en personnes physiques et en pourcentage)
ComposantesEffectifs Évolution 2006-2014
sPF et sPP et personnel 
civil de la défense61.128 56.948 56.486 -4.642 -7,6
iPss 14.557 13.596 13.467 -1.090 -7,5
OiP 4.551 4.213 4.192 -359 -7,9
scientifiques3.230 3.165 2.977 -253 -7,8
Total 83.466 7 7.922 7 7.1 22 -6.344 -7,6
Source : Pdata
2.2.2	 Répartition	par	niveau	et	par	statut
La répartition par niveau permet de mesurer le degré de qualification.
Les fonctions d’encadrement et de management sont exercées dans le cadre d’un mandat 
temporaire de six ans. Au 30 juin 2014, la fonction publique administrative fédérale comp -
tait 194 managers sous mandat (contre 178 en 2013 et 151 en 2006).
Pour les autres fonctions, on distingue quatre niveaux :• niveau A (diplôme universitaire requis) ;
• niveau B (diplôme d’enseignement supérieur de type court « bachelor » ou un diplôme 
ou certificat de candidature requis) ;
• niveau C (diplôme de l’enseignement secondaire supérieur requis) ;
• niveau D (aucun diplôme requis).
Tableau 3 –  Effectifs 2006, 2013 et 2014 du personnel de la fonction publique administrative fédérale 
par niveau et selon le statut (en nombre de personnes physiques)
NiveauStatutaires Contractuels Total
2006 2013 2014 2006 2013 2014 2006 2013 2014
A 13.985 15.956 15.943 3.103 2.590 2.43117.088 18.546 18.374
b 13.040 13.716 14.262 1.915 1.898 1.87514.955 15.614 16.137
C 18.784 25.017 25.406 5.836 5.636 5.25924.620 30.653 30.665
d 16.708 5.353 4.74610.095 7.756 7.20026.803 13.109 11.946
Total 62.517 60.042 60.357 20.949 17.880 16.765 83.466 7 7.922 7 7.1 22
Par rapport à 2006, les effectifs ont diminué de 6.344 agents (-7,6 %). Cette diminution 
concerne moins l’emploi statutaire (-2.160) que contractuel (-4.184). La tendance à la dimi -
nution de la part du personnel contractuel se poursuit. En effet, le taux d’emploi contrac-tuel est de 21,73  % en 2014, contre 22,95 % en 2013 et 25,09 % en 2006.
L’importance relative des niveaux du personnel statutaire a également évolué. Les emplois de niveaux C et D ont diminué de 8.812 unités de 2006 à 2014, tandis que les emplois de  ÉVOLUTION	DES	EFFECTIFS	DANS	LA	FONCTION	PUBLIQUE	FÉDÉRALE  /197
niveaux A et B ont augmenté (+2.468). Cette évolution n’affecte pas tous les services dans la 
même proportion. Elle a une incidence sur l’évolution des dépenses compte tenu des écarts de rémunération entre les niveaux.
2.2.3	 Politique	de	réduction	des	effectifs
La politique menée par les derniers gouvernements vise à réduire l’effectif de la fonction publique administrative fédérale en remplaçant de manière sélective les agents mis à la retraite.
En 2014, l’effectif de la fonction publique administrative fédérale a diminué de 1,03 % par 
rapport à 2013, soit une réduction de 800 personnes physiques.Entre 2006 et 2014, il a diminué de 7,6 %, soit une réduction de 6.344 personnes physiques.2.2.4	 Répartition	par	genre
Le pourcentage des femmes dans la fonction publique administrative fédérale reste stable, avec 52,88  % de l’effectif au 30  juin 2014  (52,80  % en 2013  et 51,36  % en 2006). Les femmes 
représentent 44 % au niveau A (43,4 % en 2013 et 37,18 % en 2006). Au 30 juin 2014, elles occupaient 46 des 194 emplois de manager, soit 24 %. Elles étaient 24 en 2006.
2.2.5	 Pyramide	des	âges
Outre la structure par âge, la pyramide suivante illustre la répartition par genre et par sta -
tut (statutaire ou contractuel). 198
Pyramide	des	âges	de	la	fonction	publique	administrative	fédérale	(au	30	juin	2014)
Source : Pdata (chiffres) 
Cette pyramide rend compte de la féminisation et du vieillissement de la fonction publique 
administrative fédérale.
La proportion des agents de 30 ans et moins est passée de 10,5 % en 2006 à 9,2 % en 2013 et 
à 9,1 % en 2014. Par contre, les agents de 56 ans et plus représentaient 15,7 % en 2006, 23,3 % 
en 2013 et 23,8 % en 2014. Ces derniers pourront faire valoir leurs droits à la pension dans 
les dix années à venir.La moyenne d’âge de départ à la retraite pour les agents de la fonction publique administra -
tive fédérale était de 61 ans et neuf mois en 2014, contre 61 ans et trois mois en 2006.2.3	 Évolution 	des	effectifs 	et	des	dépenses 	de	personnel
Une diminution des effectifs ne signifie pas pour autant une diminution des dépenses de 
personnel. Celles-ci sont en effet liées au grade et à l’ancienneté ainsi qu’aux régimes de prestations réduites ou de congé. On n’atteint pas forcément un objectif de réduction des dépenses de personnel en réduisant le volume du personnel. Dans le cas où, par exemple, 8.000 6.000 4.000 2.000 0 2.000 4.000 6.000 8.000plus de 6 5 ans
61-65 a ns
56-60 a ns
51-55 a ns
46-50 a ns
41-45 a ns
36-40 a ns
31-35 a ns
26-30 a ns
moins d e 26 ans
plus
de 65
ans61-65
ans56-60
ans51-55
ans46-50
ans41-45
ans36-40
ans31-35
ans26-30
ansmoins
de 26
ans
hommes statutaires 39 2.366 6.583 5.640 4.554 4.135 3.255 2.548 1.688 381
hommes contractuels 23 207 489 591 717 684 703 824 629 282
femmes statutaires 14 1.210 5.521 5.637 4.185 4.044 3.302 2.973 1.910 372
femmes contractuelles 17 451 1.398 1.733 1.916 1.658 1.298 1.378 1.236 531Pyramide des âges fonction publique administrative
(au 30 juin 2014)
hommes      femmes  ÉVOLUTION	DES	EFFECTIFS	DANS	LA	FONCTION	PUBLIQUE	FÉDÉRALE  /199
des agents de niveau D ou C sont remplacés par des agents de niveau A, les dépenses 
connaissent même une augmentation.
La Cour des comptes a examiné l’évolution des dépenses de personnel à charge du budget 
général des dépenses de l’État en 2006, 2012, 2013 et 2014 sur les allocations de base 11.00.03, 11.00.04 ainsi que 11.00.13, 11.00.14 et 11.00.15 (ces trois dernières concernent le personnel des postes diplomatiques, consulaires et de coopération du SPF Affaires étrangères).
Entre 2006 et 2014, ces dépenses ont augmenté de 2,8 % en termes réels
360. Elles sont en effet 
passées de 5.943.265.471 euros en 2006 (à l’indice en vigueur en 2014) à 6.108.966.560 euros 
en 2014. Une tendance à la baisse est cependant observée au cours des dernières années.Durant la même période, le nombre de personnes ayant un lien juridique avec l’adminis -
tration générale fédérale (SPF, SPP, Défense, Police fédérale) ou un des services de l’État à 
gestion séparée qui en dépendent est passé de 138.002 personnes à 125.196, soit une dimi -
nution de l’ordre de 9,3 %.
L’augmentation des dépenses de 2,8 % doit cependant être comparée avec précaution à 
cette diminution du nombre d’agents, car une partie du personnel pris en compte dans 
les données de Pdata pour ces services est rémunérée à charge de dotations ou de recettes propres (c’est le cas dans les établissements scientifiques par exemple). L’importance de l’écart entre la baisse de l’effectif et l’évolution des dépenses ne peut pas s’expliquer uni -
quement par l’apport des dotations ou recettes propres à certains services. Il illustre la nécessité d’une analyse plus approfondie et d’une meilleure correspondance entre les don -
nées relatives au personnel et les données budgétaires.
De manière générale, les données disponibles ne permettent pas de mettre directement en 
lien le nombre de personnes, l’effectif en équivalent temps plein et la charge budgétaire.
La mise en place d’un nouveau monitoring des crédits de personnel offre une nouvelle 
opportunité de progresser vers un suivi intégré (ressources humaines et budget). En appli -
cation des circulaires 644 et 645 adoptées par le conseil des ministres du 30 avril 2015
361, le 
SPF Personnel et Organisation réalise, en collaboration avec le SPF Budget et Contrôle de la gestion, trois fois l’an un monitoring des risques de dépassement des crédits de personnel. Ce monitoring fait suite à la décision du conseil des ministres du 15 octobre 2014 d’appli -
quer une économie linéaire sur les crédits de personnel de 4 % en 2015, puis de 2 % chaque année, de 2016 à 2019.
La Cour des comptes souligne que ce monitoring couvre la fonction publique fédérale au 
sens large. Il comprend les SPF et SPP, la Défense, la Police fédérale, les services administra -
tifs à comptabilité autonome qui en dépendent, les organismes publics, les institutions pu -
bliques de sécurité sociale et les corps spéciaux. Toutefois, il ne porte que sur les dépenses et 
360  les dépenses 2006 ont été majorées à l’indice pivot 138,01 en vigueur depuis le 1er janvier 2013, date du dernier 
coefficient	de	majoration	des	traitements	et	des	allocations	sociales	dans	le	secteur	public.
361 Circulaire	 n°	644	du	12	mai	2015	–	Information	 relative	à	la	méthodologie 	pour	le	calcul	des	KPI	du	monitoring	 de	
risque	et	circulaire	 n°	645	du	12	mai	2015	–	Information	 relative	au	monitoring	 fédéral	du	risque	de	dépassement	
des	crédits	de	personnel	en	2015	et	2016	et	aux	enveloppes	de	personnel	2015	et	2016. Chapitre200
sur les variations, en pourcentage, des effectifs en équivalents temps plein, sans les mettre 
en lien avec des données plus détaillées sur les ressources humaines. En outre, les données relatives à la Police fédérale et à la Défense doivent être complétées ou confirmées. Chapitre7Mission juridictionnelle  
de la Cour des comptes  MISSION	JURIDICTIONNELLE	DE	LA	 COUR	DES	COMPTES  /203
Cinq départements de l’administration générale de l’État fédéral n’ont pas transmis tous leurs 
comptes des années 2014 et précédentes, malgré les lettres de rappel que la Cour a envoyées 
aux administrations et ministres concernés.
En ce qui concerne les recettes fiscales, l’arriéré a été résorbé en grande partie par rapport à 
l’année dernière. Seuls les comptes annuels 2014 des comptables des Domaines et Amendes 
pénales et des Impôts directs font encore défaut au 30 septembre 2015. L’administration n’a 
pas encore présenté non plus toutes les attestations de vérification approfondie qui permettent à la Cour des comptes de donner la décharge définitive au comptable pour sa fin de gestion.
Pour les recettes non fiscales ainsi que pour les comptes en matières et les comptes d’avances, 
il manque 151 comptes annuels pour 2014 et 94 pour des années antérieures. La Cour souligne en outre qu’elle n’est pas en mesure de contrôler ni d’arrêter tous les comptes qui lui ont été transmis en l’absence de pièces justificatives suffisantes et détaillées.
En 2014, la Cour des comptes a reçu sept décisions motivées de ne pas citer à comparaître 
des comptables dans le compte desquels un débet avait été constaté. Au total, ces débets se sont élevés à 16.360,72 euros. Par ailleurs, la Cour a arrêté le compte d’un comptable du SPP  Politique scientifique avec un déficit de 11.507,30 euros. Le ministre compétent n’a pas 
répondu à la lettre de la Cour accompagnant l’arrêt des comptes. Le comptable concerné a obtenu la décharge définitive le 15 juillet 2014, soit cinq ans après la cessation de ses fonctions 
en tant que comptable. Mission juridictionnelle de la Cour des comptes
1	 Contexte
La Cour des comptes contrôle les comptes des comptables en deux phases.
Dans la phase administrative , la Cour des comptes arrête les comptes des comptables. À cette 
fin, ces derniers lui transmettent leurs comptes annuellement ainsi qu’en cas de déficit et de 
cessation de leurs fonctions. La Cour établit si les comptables sont quittes, en avance ou en débet. Elle envoie ensuite les comptes arrêtés à l’autorité compétente.
Dans la phase juridictionnelle , la Cour des comptes apprécie la responsabilité du comptable 
à l’égard des débets qu’elle a constatés dans son compte. L’autorité compétente doit citer le 
comptable en débet à comparaître devant la Cour. Elle ne le fait pas lorsqu’elle estime que le comptable peut se prévaloir de la force majeure ou lorsque le déficit n’excède pas  1.250  euros. 
Lorsque l’autorité compétente cite le comptable devant la Cour, une procédure publique et contradictoire est mise en place. Au terme de celle-ci, le comptable peut être condamné à rembourser tout ou partie du déficit. Lorsque l’autorité compétente s’abstient de citer le comptable, elle en avise la Cour par un écrit motivé, accompagné de toutes les pièces justifi -
catives. La Cour des comptes en fait rapport dans son Cahier.
2	 Phase	 administrative	:	 transmission	 des	comptes	 des	comptables	 de	
l’État fédéral
2.1	 Justification 	des	opérations 	comptables
Toutes les recettes et dépenses de l’État sont réalisées par des comptables justiciables de la Cour des comptes. 204
Les comptables en deniers perçoivent les recettes. Par ailleurs, des comptables effectuent 
certaines dépenses au moyen d’avances mises à leur disposition. Enfin, le matériel apparte -
nant à l’État et non mis en service est géré par des comptables en matières.
2.2 Retards dans la transmission des comptes
Les comptes doivent être transmis à la Cour des comptes avant le 1er mars de l’année qui suit 
celle pour laquelle ils sont formés362. Or, dans de nombreux cas, les délais de transmission 
des comptes ne sont pas respectés.En 2015, la Cour des comptes a signalé aux administrations et à leur ministre de tutelle
363 les 
comptes de leurs comptables qui n’avaient pas été transmis à temps. Suite à cette démarche, 
la Cour a finalement reçu une partie des comptes en retard.
Pour illustrer l’ampleur de l’arriéré, les tableaux ci-après présentent, par département de 
l’administration générale, le nombre de gestions actives en 2014364 et de comptes annuels365 
de 2014 et des années antérieures qui n’avaient pas encore été transmis à la Cour des comptes 
au 30 septembre 2015. Au total, 506 comptes (deniers, matières et avances) sont en retard, 
dont 94  comptes antérieurs à 2014.
362  Article	42	de	la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral.
363 Courriels 	des	19	et	20	mars	2015	aux	services	comptables, 	lettres	du	7	mai	2015	aux	présidents 	du	comité	de	direc -
tion	et	lettres	du	2	septembre	2015	aux	ministres	compétents.
364  Les	comptes	de	plusieurs	années	peuvent	être	manquants	pour	une	seule	gestion.
365  Un	seul	compte	est	pris	en	considération 	par	année,	même	si	une	fin	de	gestion	intervient 	au	cours	de	cette	année. MISSION	JURIDICTIONNELLE	DE	LA	 COUR	DES	COMPTES  /205Tableau 1 –  Nombre de gestions comptables et nombre de comptes annuels manquants par département et par catégorie de compte, hors recettes fiscales (situation 
au 30 septembre 2015)
DépartementNombre total de gestions  
en 2014Nombre de comptes annuels manquants
Comptes annuels 2014  
non  transmisComptes annuels antérieurs à 
2014 non transmis
Deniers Matières Avances Deniers Matières Avances Deniers Matières Avances
sPF Chancellerie du Premier ministre 7 1
sPF budget et Contrôle de la gestion 2 1
sPF Personnel et Organisation 4 2
sPF Technologie de l’information et de la communication 2
SPF	Justice 84 42 8 47 22 2 43 16 10
sPF intérieur 61 17
SPF	Affaires	étrangères,	 Commerce 	extérieur	et	
Coopération	au	développement	–	services	généraux27 3 4 11
Coopération	au	développement	-	postes	diplomatiques	et	
consulaires127 63 4
défense 5 3 2
Police fédérale 3 2 3
sPF Finances 40 4 1 8 1 3
Régie	des	bâtiments 1
sPF emploi, Travail et Concertation sociale 23 3
sPF sécurité sociale 10 6
SPF	Santé	publique,	 Sécurité	de	la	chaîne	alimentaire 	et	
environnement26 2
sPF Économie 28 1 1 1 1 1
sPF mobilité et Transports 18 2
sPP intégration sociale, l utte contre la pauvreté et 
Économie sociale10 1
SPP	Politique 	scientifique 16 2 2 4 2
Total 494 52 55 125 24 2 63 19 12
Source : Cour des comptes 206
Tableau 2 –  Nombre de comptes annuels manquants des recettes fiscales (situation au 30 sep-
tembre 2015)
Recettes fiscalesNombre de gestions 
en 2014Comptes annuels manquants
2014 Années précédentes
TVA 3 0 0
enregistrements 278 0 0
douanes et Accises 1 0 0
domaines et Amendes pénales 31 27 0
impôts directs 234 234 0
Total 547 261 0
2.3	 Cas 	particuliers 	de	retard
2.3.1	 SPF	Justice
Au sein du SPF Justice, l’arriéré le plus important en ce qui concerne les comptes en deniers se situe dans les gestions « Restaurant Moniteur belge » et « Service social », qui n’ont plus 
transmis de compte depuis l’entrée du SPF dans Fedcom le 1
er janvier 2012. L’arriéré atteint 
deux ans pour les comptes des prisons. Pour le « Centre national de surveillance électro -
nique », il reste encore 4,9 millions d’euros d’avances octroyées pour les années 2012 à 
2014 à justifier366.
Le compte de fin de gestion n’a pas encore été transmis non plus pour un certain nombre de gestions d’avances qui ont été supprimées lors de l’entrée dans Fedcom en 2012 (Garage cen -
tral Forest, Établissement pénitentiaire Marneffe, Moniteur belge, Service d’expédition).
La reddition des comptes en matières pour le centre de détention de Saint-Hubert et la régie 
du travail pénitentiaire de Louvain-Centre accuse désormais un retard de respectivement six et cinq ans.
2.3.2	 SPF	 Affaires	 étrangères,	 Commerce	 extérieur	 et	Coopération	 au	développement
Au sein du SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement, 
le rapportage relatif aux recettes présente un retard de six ans pour les « Légalisations 
et affaires consulaires » et de quatre ans pour les « Passeports ». Environ la moitié des 
comptes 2014 ont été transmis pour les postes diplomatiques et consulaires.
L’arriéré est dû en grande partie à l’absence ou au départ à la retraite de certains comp -
tables, qui n’ont pas encore été remplacés. Début 2015, plusieurs comptes ont été soumis 
d’office sans aucune pièce justificative ni détail des opérations, de sorte que la Cour des comptes n’est pas en mesure de contrôler ces comptes ni de les arrêter.
366  Cette compétence a été transférée aux communautés le 1er	janvier	2015	dans	le	cadre	de	la	sixième	réforme	de	
l’État. MISSION	JURIDICTIONNELLE	DE	LA	 COUR	DES	COMPTES  /207
2.3.3	 SPF	Finances
La Cour a signalé à l’administration et au ministre que les comptes des comptables peuvent en principe être établis avant que les organes de gestion approuvent le compte d’exécution du budget et les comptes annuels.
Les comptes de la Monnaie royale de Belgique, du Fonds monétaire et de Fedorest n’ont pas 
été soumis à l’aide des formulaires de comptes appropriés ni conformément à la procédure adéquate. De plus, ils ne contiennent pas toutes les opérations bancaires et de caisse de l’exercice précédent, pas plus qu’un rapport sur la perception des droits constatés confiés au comptable.
La plupart des gestions accusant un retard concernent les recettes fiscales, en particu -
lier concernant les Domaines et Amendes pénales (27 gestions) et les Impôts directs 
(234 gestions)
367. Plusieurs comptes de fin de gestion concernant les Impôts directs ont déjà 
été soumis pour 2014, mais pas encore de comptes annuels. Ces comptes de fin de gestion font suite à une réorganisation interne ayant conduit, d’une part, à la scission des fonctions comptables de perception et de recouvrement des droits constatés et, d’autre part, à la cen -
tralisation des recettes par région.
Toutefois, la Cour n’est pas en mesure d’arrêter tous les comptes fiscaux transmis en l’ab -
sence d’un grand nombre d’attestations de vérification approfondie par l’administration, 
aussi bien pour les Impôts directs que pour les Enregistrements et domaines. Ces attesta -
tions permettent à la Cour de donner au comptable la décharge définitive à l’occasion de sa fin de gestion.
Enfin, la Cour attire l’attention sur le compte en matière de Bruxelles-Tabacs qui présente 
actuellement un retard de quatre ans.
2.3.4	 SPF	Économie,	PME,	Classes	moyennes	et	Énergie
Pour ce qui est du SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie, les comptes des taxes de brevet ont été soumis à la Cour pour 2011, 2012 et 2013, mais il manque encore le compte relatif à l’année 2010.
2.3.5	 SPP 	Politique	scientifique
En ce qui concerne le SPP Politique scientifique, le dernier compte du Service national de 
congrès transmis à la Cour est celui de l’année 2010. Pour le compte d’avances Missions à l’étranger, aucun compte de fin de gestion n’a encore été déposé à la suite de l’entrée dans Fedcom le 1
3	 Phase 	juridictionnelle
En 2014, la Cour des comptes a reçu sept décisions de ne pas citer à comparaître des comp -
tables dans le compte desquels un débet avait été constaté. Ces décisions concernaient six comptes du SPF Finances et un compte du SPF Justice, pour un débet total de 16.360,72 euros.
367 les bureaux des domaines et Amendes pénales ont été transférés de la direction de la documentation patrimo -
niale	(bureaux	 de	l’enregistrement	 et	des	hypothèques)	 à	la	direction	 de	la	perception	 et	du	recouvrement	 (impôts	
directs et TVA) au 1er	mai	2014. 208
Toutes les décisions de ne pas citer à comparaître soumises à la Cour des comptes ont été 
motivées par la force majeure dans le chef du comptable et/ou par la modicité du défi -
cit constaté. Elles s’appuient toutes sur un examen de la responsabilité des comptables concernés.
Par ailleurs, le 11 mai 2010, la Cour des comptes a arrêté le compte de gestion d’un comp -
table du SPP Politique scientifique avec un déficit de 11.507,30 euros. Le ministre compétent 
n’a pas communiqué sa décision de citer ou non le comptable à comparaître. En vertu de 
l’article 8, dernier alinéa, de la loi organique de la Cour des comptes, le comptable a obtenu la décharge définitive le 15 juillet 2014, soit cinq ans après la cessation de ses fonctions en 
tant que comptable.
PARTIE IIPARTIEAutres catégories de services  reTArds dANs lA  TrANsmissiON  des COmPTes  /211
Retards dans la transmission 
des comptes des services de l’État à gestion séparée et des organismes d’intérêt public 
Au 30 septembre 2015, la Cour des comptes disposait des comptes 2014 de 19 services de l’État 
à gestion séparée sur les 30 attendus.
À la même date, elle disposait des comptes 2014 de 47 organismes d’ intérêt public sur les 63 at-
tendus, dont seulement 28 avaient été transmis à temps. Pour 2013, huit organismes n’ont pas 
envoyé leurs comptes et cinq sont en défaut pour 2012.
1	 Comptes	 des	services	 de	l’État	à	gestion	 séparée	 et	des	entreprises	
d’État
1.1	 Contexte
Les services de l’État à gestion séparée (Segs)368 sont des services dont la gestion est, en 
vertu d’une loi particulière, distincte de celle des services d’administration générale369. Ils 
ne sont pas dotés d’une personnalité juridique propre et sont soumis aux règles de gestion fixées par le Roi, sur proposition du ministre des Finances et des ministres dont ces services relèvent. La Monnaie royale de Belgique est le seul service de l’État doté du statut d’entre -
prise d’État
370. Retards dans la transmission des comptes
1.2 Transmission des comptes
1.2.1	 Cadre	légal	et	réglementaireLes réglementations spécifiques des différents services de l’État à gestion séparée et de l’entreprise d’État Monnaie royale de Belgique ne prévoient pas toutes le même calendrier d’établissement, d’approbation et de transmission des comptes annuels. Elles contiennent cependant toutes des dispositions de nature à garantir une reddition des comptes de ces ser -
vices dans un délai qui permet de les intégrer au compte général de l’État. Ce compte général 
368  Ces services seront dénommés « services administratifs à comptabilité autonome » à partir de l’entrée en vigueur 
de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral (en application de 
l’article	77).
369  Article	140	des	lois	sur	la	comptabilité	de	l’État	coordonnées	par	l’arrêté	royal	du	17	juillet	1991.
370 Article	108	des	lois	coordonnées	précitées. 212
doit être transmis à la Cour des comptes avant le 30 juin de l’année qui suit371. Fin 2014, 
29 services de l’État à gestion séparée372 et une entreprise d’État étaient opérationnels373.
1.2.2	 Analyse	des	délais	de	transmission
Tableau 1 –  Situation des comptes officiels 2012, 2013 et 2014 reçus au 30 septembre 2015
ServiceAbrévia -
tions2012 2013 2014
Archives générales du r oyaume et Archives de l’État 
dans les provincesAgr X X X
Autorité nationale de sécurité ANs (*) (*) X
Bibliothèque 	royale	de	Belgique brb X X X
bureau de sélection de l’administration fédérale selor X X X
Centre d’études et de documentation  
guerre et sociétés contemporainesCeges X X X
Centre de conférences internationales egmont ii-  
Palais d’egmontegmont X X  
Centre de presse international CPi X X X
Centre fédéral de connaissances pour la sécurité civile CFCsC X X X
Fed+ Fed+ X X X
Fedorest Fedorest X X X
Fonds monétaire Fonds 
monétaireX X X
Institut	d’aéronomie 	spatiale	de	Belgique iAsb X X  
Institut	national	de	criminalistique 	et	de	criminologie iNCC X   
Institut	royal	des	sciences	naturelles	de	Belgique 	 irsNb X X  
Institut	royal	du	patrimoine	artistique irpa X X  
Institut	royal	météorologique 	de	Belgique irm X X X
Monnaie	royale	de	Belgique mrb    
Musée	royal	d’Afrique 	centrale mrAC X X  
musée royal de l’armée et d’histoire militaire mrA X X X
musées royaux d’art et d’histoire mrAh X X X
371 Article	72	de	la	loi	du	22	mai	2003.	
372 le Centre d’étude et de documentation guerre et sociétés contemporaines (Ceges) a été créé par arrêté minis -
tériel.	Il	ne	s’agit	pas	d’un	service	de	l’État	à	gestion	séparée	au	sens	de	l’article	140	des	lois	coordonnées	 sur	la	
comptabilité 	de	l’État.	Sa	gestion	n’a	pas	été	séparée	par	une	loi	particulière 	de	celle	des	services	de	l’administra -
tion	générale.	 Le	Ceges	fonctionne	 comme	un	service	autonome	 et	est	rattaché	 au	pool	de	documentation	 du	SPP	
Politique	 scientifique.	 Sur	la	base	de	l’arrêté	ministériel,	 il	suit	les	règles	de	gestion	propres	aux	établissements	
scientifiques	 de	ce	SPP.	L’article	419	de	la	loi-programme	 du	24	décembre	 2002	a	certes	intégré	le	Ceges	aux	Ar-
chives	générales 	du	Royaume 	comme	département 	spécialisé 	de	cet	établissement 	scientifique 	de	l’État,	mais	les	
modifications	 de	la	législation	 nécessaires	 pour	que	ce	nouveau	 cadre	statutaire	 entre	en	vigueur	n’ont	pas	encore	
été	apportées.	 Le	Ceges	est	repris	dans	la	liste	de	la	Cour	en	raison	de	sa	spécificité	 et	étant	donné	que	son	budget	
figure	au	tableau	4	(budgets	 des	services	d’État	à	gestion	séparée)	 des	tableaux	 annexés	au	budget	général	des	
dépenses	de	l’État	fédéral.
373 Déchargé	 de	toute	mission	depuis	août	2006,	le	Service	national	des	congrès	n’a	pas	encore	été	aboli	formelle -
ment.	Le	dernier	compte	transmis	à	la	Cour	est	celui	de	2005. reTArds dANs lA  TrANsmissiON  des COmPTes  /213
Musées	royaux	des	beaux-arts	de	Belgique mrbAb X X  
Observatoire	royal	de 	Belgique Orb X X X
régie du travail pénitentiaire rTP X X  
Réseau	télématique 	belge	de	la	recherche belnet X X X
secrétariat polaire sP X X  
service central de traduction allemande sCTA X X X
Service	d’information	scientifique 	et	technique sisT X X X
service de l’État à gestion séparée chargé de la gestion 
des cartes d’identitéeid X X X
service de l’État à gestion séparée chargé de la gestion des passeports, des visas, des cartes d’identité pour les belges à l’étranger et des légalisationsAff.	cons. X   
service de restauration et d’hôtellerie de la défense srhd X X X
(*)	L’ANS,	créée	par	la	loi-programme	 du	22	décembre	 2008,	n’est	devenue	 opérationnelle	 que	fin	2013.	Les	premiers	
comptes	transmis	concernent	2014.
Le volume II du présent Cahier reprend une synthèse des comptes d’exécution du budget 
des services de l’État à gestion séparée que la Cour a contrôlés depuis la publication de son 169
e Cahier (voir tableau C.1).
2	 Organismes	d’intérêt	public
2.1	 ContexteLes 22 organismes opérationnels des catégories A, B, C et D, régis en 2014 par la loi du 
16 mars 1954
374, ainsi que dix organismes sui generis , sont tenus de transmettre leurs 
comptes annuels à la Cour en vertu d’une disposition spéciale. De même, 31 autres orga -
nismes  publics doivent transmettre leurs comptes annuels à la Cour. Deux de ces orga -
nismes sont devenus opérationnels en 2014 et doivent transmettre leurs comptes pour la première fois.
Comme dans ses Cahiers précédents, la Cour des comptes examine le respect des délais 
légaux pour la transmission de ces comptes au 3o septembre 2015. La situation des comptes 
des institutions de sécurité sociale figure dans son Cahier 2015  relatif à la sécurité sociale
375.
374 Loi	du	16	mars	1954	relative	au	contrôle	de	certains	organismes	d’intérêt	public.
375 Cour	des	comptes, 	Cahier	2015	relatif	à	la	sécurité	sociale	–	Gestions 	globales 	et	institutions 	publiques 	de	sécurité	
sociale,	Bruxelles,	octobre	2015.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be. 214
2.2 Respect des délais légaux de transmission
2.2.1	 Cadre	légal	et	réglementaire
Les dates d’établissement, d’approbation et de transmission des documents budgétaires et des comptes sont fixées dans les dispositions légales et réglementaires suivantes :
• loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public ;
• arrêté royal du 5 août 1986 portant règlement général sur le budget et la comptabilité des 
organismes d’intérêt public appartenant à la catégorie D, visée par la loi du 16 mars 1954 ;
• diverses dispositions légales et réglementaires applicables aux organismes fédéraux sui 
generis .
Les délais pour la transmission des comptes des organismes d’intérêt public à la Cour des comptes sont les suivants  :
• pour les organismes d’intérêt public appartenant aux catégories A, B, C et D de la loi du 16 mars 1954, les comptes doivent être transmis par le ministre des Finances au plus tard le 31 mai de l’année qui suit l’exercice ;
• pour les organismes fédéraux sui generis , des dates précises de transmission sont seu -
lement imposées à l’Institut belge des services postaux et des télécommunications (IBPT) et au Mémorial national du fort de Breendonk (MNFB) (31 mai x+1), à la Caisse 
nationale des pensions de guerre (CNPG) et à la Caisse nationale des calamités (CNC)  
(31 mars x+1) ;
• pour les organismes publics fédéraux qui transmettent des comptes en application de l’article 5, § 3, de la loi organique de la Cour des comptes, aucun délai de transmission n’a été fixé
376.
Lorsque la loi ne précise aucun délai de transmission, la Cour des comptes prend pour réfé -
rence le 30 juin x+1, par analogie au délai de transmission prévu pour le compte général377.
2.2.2	 Analyse	des	délais	de	transmissionLa Cour des comptes devait recevoir les comptes 2014 de 63  organismes.
Au 30 septembre 2015, 16 organismes n’avaient pas encore transmis leurs comptes 2014
378. 
Seuls 28 des 63 comptes ont été reçus dans les délais légaux. La date prise en considération est celle de la réception des comptes à la Cour. Pour les années comptables 2013 et 2012, les 
comptes de respectivement huit et cinq organismes font encore défaut.
376 la Cour des comptes a demandé aux organismes concernés de lui transmettre les comptes annuels au plus tard 
le	30	juin	de	l’année	qui	suit	l’année	à	laquelle	ils	se	rapportent.	 Il	ne	peut	être	dérogé	à	cette	date	que	si	d’autres	
délais	légaux	ou	réglementaires	en	empêchent	le	respect.
377 Article	72	de	la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral.
378 Dans	certains	cas,	la	Cour	des	comptes	 a	reçu	des	comptes	 officieux.	 Dans	la	suite	de	son	analyse,	elle	ne	prend	
cependant	en	considération	que	les	comptes	officiels	qui	lui	ont	été	transmis	par	voie	régulière. reTArds dANs lA  TrANsmissiON  des COmPTes  /215
Tableau 2 –  Situation des comptes officiels 2012, 2013 et 2014 reçus au 30 septembre 2015
Organisme  Abréviation  2012 20132014
à temps retard
 <1 mois >1 mois
Agence fédérale pour l’accueil 
des demandeurs d’asileFedasil X X X   
Agence fédérale des médica -
ments et des produits de santéAFmPs X X  X  
Agence fédérale pour la sécu -
rité	de	la	chaîne	alimentaireAfsca X X X   
bureau fédéral du plan bFP X X X   
Régie	des	bâtiments régie X X    
service des pensions du secteur publicsdPsP X X    
Catégorie B      
bureau d’intervention et de restitution belgebirb X X  X  
Centre fédéral d’expertise des soins de santékCe X   X  
Fonds de vieillissement FV X X X   
Fonds des accidents médicaux
(1)FAm   n.a. n.a. n.a.
Institut	des	vétérans 	–	Insti -
tut national des invalides de guerre, anciens combattants et victimes de guerreiV-inig X X    
Institut	géographique 	national igN X X X   
institut pour l’égalité des femmes et des hommesieFh X X X   
Office	central	d’action	sociale 	
et	culturelle 	du	ministère	de	la	
défenseOcasc X X  X  
Orchestre	national	de	Belgique ONb X X   X
Théâtre	royal	de 	la	monnaie Trm X X   X
Catégorie C      
Agence fédérale de contrôle nucléaireAFCN X X X   
bureau de normalisation NbN X X X   
Fonds de participation FP X X   X
Office	de	contrôle 	des	mutuali
-
tés et des unions nationales de mutualitésOCm X X    
Office	national	du	ducroire ONd X X   X 216
Catégorie D      
Caisse spéciale de compensa -
tion pour allocations familiales 
en faveur des travailleurs occupés dans les entreprises de chargement, déchargement et manutention de marchandises dans	les	ports,	débarcadères,	
entrepôts et stationsCSP1 X     
Caisse spéciale de compensa
-
tion pour allocations familiales en faveur des travailleurs occupés dans les entreprises de batellerieCSP4 X X   X
Organismes fédéraux sui generis     
Caisse nationale des calamités CNC X X X   
Caisse nationale des pensions de guerreCNPg X X X   
Conseil national du travail CNT X X    
Fonds des rentes Fonds des rentesX X X   
institut belge des services postaux et des télécommuni
-
cations(2)ibPT      
institut de formation judiciaire IFJ X   X  
institut des comptes nationaux iCN X X X   
mémorial national du fort de BreendonkmNFb X X  X  
Patrimoine de l’École royale militairePerm X X   X
service de médiation de l’énergiesme X X  X  
Autres organismes publics fédéraux     
Académie royale des sciences d’outre-merArso X X    
Autorité des services et mar
-
chés	financiers(3)Fsm A n.a.	 n.a.	   X
belgoprocess  X X X   
Centre d’étude de l’énergie nucléaireCeN X X   X
Centre d’étude et de re
-
cherches vétérinaires et agro -
chimiquesCerva X X     reTArds dANs lA  TrANsmissiON  des COmPTes  /217
Centre fédéral pour l’analyse 
des	flux	migratoires,	la	protec -
tion des droits fondamentaux des étrangers et la lutte contre la traite des êtres humains
(4)AFdl n.a. n.a. X   
Centre interfédéral pour l’égalité des chances et la lutte contre la discrimination et le racisme
(5)CieCldr n.a. n.a. X   
Centre pour l’égalité des chances et la lutte contre le racisme
(6)CeClr X X X   
Cinémathèque 	royale	de	
BelgiqueCrb X X X   
Commission de régulation de l’électricité	et	du	gazCreg X X X   
Conseil central de l’économie CCe X X    
Conseil supérieur des indépen
-
dants et des PmeCsiPme X X  X  
Credibe  X X X   
donation royale dr X X    
données individuelles sociales sigedis X X    
egov egov X X    
Fedesco Fedesco X X   X
FiF-Fsi FiF-Fsi X X   X
Fonds d’aide médicale urgente Famu X X X   
Fonds de protection des dépôts et	des	instruments	financiersFonds de protectionX X X   
Fonds de réduction du coût global de l’énergieFrCge      
Fonds social gasoil de chauf
-
fage, pétrole lampant et propane en vracFonds ChauffageX X X   
Fonds starters Fs X X X   
institut des radioéléments ire X X X   
Institut	scientifique 	de	santé	
publique	belge	–	patrimoineWIV-ISP X X X   
institution royale de messines irm X X  X  
Jardin	botanique 	national	de	
Belgique	–	patrimoine
(7)JBNB-P X Xn.a. n.a. n.a.
Organisme national des déchets radioactifs et desma
-
tières	fissiles	enrichiesOndraf X X X    218
smals smals      
société belge d’investissement 
internationalsbii      
société fédérale de participa -
tions et d’investissementsFPi X X X   
sopima(8)sopima n.a. X X   
n.a.	:	non	applicable,	car	pas	d’obligation	(annuelle)	de	transmission	des	comptes	à	la	Cour	des	comptes
(1)		Le	FAM	a	été	créé	par	la	loi	du	31	mars	2010	relative	à	l’indemnisation	 des	dommages	 résultant	 de	soins	de	santé.	
l’organisme est seulement devenu opérationnel dans le courant de 2011, mais a été intégré à i’institut national 
d’assurance maladie et invalidité ( inami) au 1er	avril	2013.	Le	Fonds	doit	donc	transmettre 	ses	comptes 	2011,	2012	et	
2013	à	la	Cour.
(2)		Il	manque	tous	les	comptes	 de	l’IBPT	de	2005	à	2014.	Depuis	2005,	la	Cour	des	comptes	 ne	reçoit	que	de	manière	
officieuse	les	comptes	de	cet	organisme.
(3)	Par	lettre	du	6	août	2015,	la	FSMA	conteste	la	compétence	de	contrôle	de	la	Cour	des	comptes.(4)	Le	premier	exercice	comptable	de	l’AFDL	couvre	la	période	du	15	mars	au	31	décembre	2014.(5)	Le	premier	exercice	comptable	du	CIECLDR	couvre	la	période	du	15	mars	au	31	décembre	2014.(6)	Les	derniers	comptes	de	cette	institution	dissoute	ont	été	clôturés	le	14	mars	2014.(7)		Le	Jardin	botanique	 a	été	transféré	 le	1
er	janvier	2014	à	la	Communauté 	flamande, 	de	sorte	que	ce	tableau	ne	com -
porte	aucune	information	relative	aux	comptes	2014	de	cet	organisme.
(8)		La	Sopima	clôture	ses	comptes	 au	30	juin	;	le	premier	exercice	contrôlé	par	la	Cour	des	comptes	 porte	sur	la	période	
du 1er	juillet	2012	au 	30	juin	2013.
3	 Conclusions	et	recommandations
La Cour des comptes constate qu’il manque les comptes 2014 de 11 des 30 services	 de	l’État	
à	gestion	séparée au 30 septembre 2015. La situation s’est aggravée depuis l’an dernier379.
Pour les organismes 	d’intérêt 	public,  une amélioration du respect des délais a été consta -
tée pour la transmission des comptes 2014. Sur les 63 comptes attendus, 28 ont été transmis 
à temps, 19 étaient en retard et 16 n’ont pas été transmis380.
En principe, les organismes publics fédéraux qui doivent transmettre leurs comptes en ver -
tu de l’article 5, § 3, devraient pouvoir respecter le délai prescrit. En effet, l’approbation 
de leurs comptes ne dépend pas d’autres acteurs susceptibles de ralentir la procédure381. 
L’assemblée générale d’une société, d’une fondation ou d’une association sans but lucratif, 
379 Au 30 septembre 2014, seuls 7 des 30 services de l’État n’avaient pas déposé de comptes 2013 (Cour des comptes, 
171e Cahier, Volume i , Partie ii, « r etards dans la transmission des comptes des services de l’État à gestion séparée 
et	des	organismes	d’intérêt	public	»).
380  À	titre	de	comparaison	:	 au	30	septembre	 2014,	des	61	comptes	 2013	attendus,	 20	étaient	reçus	dans	les	délais,	
20	en	retard	et	21	manquants	(Cour	des	comptes,	ibid.).
381 C’est	le	cas	des	autres	organismes	 où	d’autres	acteurs	tels	que	le	ministre	 de	tutelle	et	le	ministre	 des	Finances	
doivent	intervenir. reTArds dANs lA  TrANsmissiON  des COmPTes  /219
par exemple, doit approuver les comptes statutaires au plus tard le 30 juin et les déposer à 
la Banque nationale de Belgique avant fin juillet.
La Cour des comptes attire par conséquent l’attention sur la nécessité de fournir des efforts 
supplémentaires pour que les délais de transmission des comptes annuels soient respectés, afin de se préparer aux délais encore plus stricts imposés par la loi du 22 mai 2003
382. Cette 
dernière s’appliquera à partir du 1er janvier  2016383 aux services administratifs à comptabilité 
autonome, aux organismes administratifs publics et aux entreprises d’État384.
382  En	vertu	de	l’article	93,	§	1er et 2, de la loi du 22 mai 2003, le ministre du budget doit transmettre les comptes 
approuvés des services administratifs publics avant le 31 mars de l’année x+1 en vue de leur contrôle par la Cour des 
comptes.
383 Article	4	de	la	loi	du	8	mai	2014	modifiant	la	loi	du	22	mai	2003.
384  Par	souci	d’exhaustivité,	 la	Cour	des	comptes	 signale	que	le	conseil	des	ministres	 du	24	avril	2015	a	marqué	son	
accord	pour	reporter	une	nouvelle	fois	l’entrée	en	 vigueur	de	la	loi	pour	les	 organismes	 visés	à	l’article	2,	2°	à	4°,	et	
de	l’étaler	sur	deux	ans	afin	d’être	totalement	 exécutable	 le	1er	janvier	2018	(communiqué	de	presse	du	conseil	 des	
ministres	du	24	avril	2015).  ENTRÉE	EN	VIGUEUR	DE	LA	LOI	DU	 22	MAI	2003  /221
Entrée en vigueur de 
la loi du 22 mai 2003 pour les services administratifs à comptabilité autonome, les organismes administratifs publics et les entreprises d’État 
La loi du 8 mai 2014 a reporté à 2016 l’entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003 portant 
organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral pour les services administratifs 
à comptabilité autonome, les organismes administratifs publics et les entreprises d’État. Elle permet en outre aux petits organismes de tenir leur comptabilité générale conformément à un plan comptable spécifique. Entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003
À la suite de la décision du conseil des ministres du 24 avril 2015, les nouvelles propositions de 
texte élaborées par le SPF Budget et Contrôle de la gestion reportent à nouveau l’entrée en vi -
gueur de la loi du 22 mai 2003 pour les organismes à 2017 et à 2018 et font coïncider le périmètre 
des organismes administratifs publics avec la classification sous le code S1311 « Administra -
tion centrale » de la Banque nationale de Belgique. Les propositions contiennent également des dérogations aux principes qui sont à la base de cette loi.
Dans ce contexte, la Cour des comptes rappelle l’ importance d’une application uniforme des 
principes de la comptabilité générale et budgétaire définis dans la loi du 22 mai 2003, en ce qui 
concerne notamment la comptabilité d’engagement, l’utilisation du plan comptable normalisé de l’État fédéral et la tenue d’une comptabilité budgétaire et générale intégrée.
La loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité ́ de l’État fédé -
ral385 définit le cadre budgétaire et comptable des services administratifs à comptabilité 
autonome, des organismes administratifs publics et des entreprises d’État386.
La loi enjoint à ces entités de veiller à la plus grande concordance entre le budget et la comp -
tabilité générale, sans préjudice de la spécificité des différents services et organismes. La loi 
385  En	particulier	les	chapitres	II,	III	et	IV	du	titre	III.
386  À	savoir	les	services	et	organismes	visés	à	l’article	2,	2°	à	4°,	de	cette	loi. 222
leur impose, comme aux services de l’administration générale, de tenir une comptabilité 
générale conforme au plan comptable fixé par l’arrêté royal du 10 novembre 2009387. Les 
nouvelles règles relatives au budget et à la comptabilité devaient entrer en vigueur à partir du 1
2	 Audit	de	la	Cour	des	comptes	en	2010	et	2012
En 2010, la Cour des comptes a réalisé un audit concernant la préparation des services et or -
ganismes aux obligations comptables de la loi du 22 mai 2003388. Elle est arrivée à la conclu -
sion qu’il n’y avait pas une assurance suffisante quant au fait que les entités concernées seraient prêtes en 2012 à appliquer à temps, correctement et intégralement les nouvelles règles en matière de comptabilité et de rapportage financier. À la suite notamment de cet audit, l’entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003 a été reportée au 1
er janvier 2014, à moins 
que le Roi n’avance cette date pour les services et organismes qu’il désigne389.
Dans le cadre d’un audit de suivi en 2012, la Cour a évalué les mesures prévues ou déjà prises par les entités et le service Comptable fédéral pour adopter les principes comptables de la loi de 2003 à partir de 2014
390. Elle en a conclu que toutes les conditions opérationnelles 
n’étaient pas remplies pour mettre en œuvre les réformes de la loi du 22 mai 2003 à partir 
de 2014.
3	 Loi	du	8	mai	2014391
La loi du 8 mai 2014 a de nouveau reporté la date d’entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003, 
cette fois jusqu’au 1er janvier 2016. Elle a également permis aux « petits organismes »392 de 
satisfaire d’une autre manière à l’obligation légale : ils peuvent appliquer soit le plan comp -
table fixé par l’arrêté royal du 12 septembre 1983 déterminant la teneur et la présentation 
d’un plan comptable minimum normalisé, soit le plan comptable minimum normalisé an -
nexé à l’arrêté royal du 19 décembre 2003 destiné spécifiquement à certaines associations 
(internationales) sans but lucratif ou aux fondations393.
La loi du 8 mai 2014 a également précisé le champ d’application de l’article 2 de la loi 
du 22 mai 2003 : tous les services dotés de la personnalité juridique qui sont classifiés par 
la Banque nationale de Belgique sous le code S1311 Administration centrale , à l’exception 
des institutions publiques de sécurité sociale, relèvent du champ d’application de la loi. Cet ajout a eu pour effet de faire entrer dans le champ d’application de la loi du 22  mai  2003  un 
387 Arrêté	royal	du	10	novembre	 2009	fixant	le	plan	comptable	 applicable	 à	l’État	fédéral,	aux	communautés,	 aux	
régions	et	à	la	Commission	communautaire	commune.
388  Cour des comptes, 167e	Cahier,	Volume	I,	p.	522.
389  Article	2	de	la	loi	du	28	décembre	2011	portant	des	dispositions	diverses.
390  Cour	des	comptes,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	241.
391 Loi	du	8	mai	2004	modifiant	 la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	 du	budget	et	de	la	comptabilité	 de	l’État	
fédéral.
392  Pour être considéré comme un « petit organisme », il faut remplir plusieurs conditions aussi bien sur le plan du 
nombre	de	travailleurs	 occupés	(moins	de	100	équivalents	 temps	plein	et	un	effectif	moyen	annuel	de	50	personnes	
au	maximum 	sur	les	deux	dernières 	années)	qu’en	matière	de	chiffres	d’affaires 	(8	millions	d’euros	au	maximum) 	et	
de	total	de	bilan	(3,65	millions	d’euros	au	maximum).
393 Voir à cet égard Cour des comptes, « Adaptation de la loi du 22 mai 2003 sur la comptabilité fédérale », 171e Cahier, 
Volume	I,	p.	159	et	suiv. ENTRÉE	EN	VIGUEUR	DE	LA	LOI	DU	 22	MAI	2003  /223
vaste groupe de services et organismes présentant une grande diversité en termes de formes 
juridiques, d’activités et de réglementation applicable.
En 2014, le SPF Budget et Contrôle de la gestion a dès lors pris l’initiative d’examiner com -
ment les dispositions de la loi du 22 mai 2003 pouvaient être adaptées afin que cette loi 
puisse demeurer le cadre budgétaire et comptable de l’ensemble des services et organismes. 
Pour respecter les obligations européennes, il a fallu également concevoir le nouvel instru -
ment de gestion eBMC (Budget – Monitoring – Consolidation) pour soutenir le processus de confection et de suivi du budget ainsi que le processus de consolidation économique et comptable de tous les services et organismes.
4	 Nouvelle	proposition	de	réforme
La Cour des comptes a pu commenter, de manière informelle, les premières propositions stratégiques du SPF Budget et Contrôle de la gestion dans le cadre de la mission de consoli -
dation et de rapportage concernant les organismes fédéraux
394.
Les propositions vidaient davantage de leur sens les dispositions de la loi du 22 mai 2003, tant sur le plan des principes de la comptabilité budgétaire et générale qu’au niveau de l’esprit de la loi.
Elles consistent en effet à proposer un cadre financier et comptable uniforme pour toutes 
les catégories de services en vue d’établir le compte annuel consolidé de l’État fédéral. La loi prévoyait pour cette raison des règles uniformes concernant la comptabilité d’engage -
ment
395, la tenue d’une comptabilité budgétaire et générale intégrée sur la base du même 
plan comptable normalisé pour la comptabilité budgétaire et générale ainsi que l’applica -
tion de règles uniformes en matière de comptabilité et d’évaluation.
Les mêmes principes font aussi l’objet de la loi du 16 mai 2003396 qui fixe les dispositions 
générales applicables aux budgets et à la comptabilité des communautés et des régions.
5	 Nouveau	report	de	l’entrée	en	vigueur	de	la	loi	du	22	mai	2003
Entretemps, le conseil des ministres du 24 avril 2015 a marqué son accord sur un nouveau 
report de l’intégration des services et organismes au 1er janvier 2017 et au 1er janvier 2018. Les 
documents présentés au conseil des ministres permettent de déduire que le déploiement 
en 2017 concernera tous les services qui sont actuellement consolidés par le SPF Budget et Contrôle de la gestion. Il s’agit plus précisément des organismes qui rapportent d’ores et déjà des données en vue de la consolidation SEC pour l’Europe. Le déploiement en 2018 vi -
serait les entités qui n’auront pas encore été consolidées en 2017, mais qui sont bien classi -
fiées sous le code S1311 Administration centrale  de la Banque nationale de Belgique.
394  Concertation entre la Cour des comptes et le sPF b udget et Contrôle de la gestion le 4 novembre 2014, le 11 fé -
vrier 2015 et le 1er	octobre	2015.
395  Les	services	visés	à	l’article	2,	2°	à	4°,	de	la	loi	du	22	mai	2003	ne	doivent	pas	tenir	une	comptabilité	 d’engagement.	
Leur	budget	ne	comprend	donc	pas	de	crédits	d’engagement	mais	uniquement	des	crédits	de	dépenses.
396  Loi	du	16	mai	2003	fixant	les	dispositions	 générales	 applicables	 aux	budgets,	 au	contrôle	 des	subventions	 et	à	la	
comptabilité	des	communautés	et	des	régions,	ainsi	qu’à	l’organisation	du	contrôle	de	la	Cour	des	comptes. 224
La loi du 22 mai 2003 sera donc applicable en 2017 et 2018 aux services administratifs à 
comptabilité autonome, aux organismes publics administratifs et aux entreprises d’État. 
Un premier compte annuel consolidé de l’État fédéral pourra être établi dès l’année comp -
table 2018 pour les services de l’administration générale et pour les organismes qui seront 
soumis à la loi du 22 mai 2003 à partir de 2017. Les opérations des autres organismes seront 
intégrées ensuite aux comptes annuels consolidés 2018 (transmission prévue en 2019). SA	CREDIBE	 :	ASPECTS	FINANCIERS	ET	OBJET	SOCIAL  /225
SA Credibe : aspects financiers 
et objet social
Credibe est une société anonyme de droit public qui octroie et gère des crédits hypothécaires. 
Le contrôle des comptes 2012 et 2013 permet de constater que Credibe dispose, fin 2013, de 
moyens financiers importants par rapport à son objet social (56 millions d’euros). Ces der -
nières années, elle a cédé une grande partie de ses activités à d’autres sociétés. Aujourd’ hui, elle gère uniquement un complexe de bureaux, des litiges du passé et un portefeuille de débi -
teurs hypothécaires douteux qui génère un chiffre d’affaires annuel d’environ trois millions d’euros. Les informations sur la taille et l’ évolution de ce portefeuille font défaut dans les comptes annuels.
Les pouvoirs publics ont créé l’établissement public de crédit Office central du crédit hypo -
thécaire  en 1936 pour stimuler la construction de logements et faciliter l’accès à la propriété. 
En 1995, l’Office est devenu une SA de droit public avec, pour actionnaire unique, la Société fédérale de participations et d’investissement (SFPI). Sa dénomination sociale a été modi -
fiée en Credibe en 2001.
La société a aujourd’hui pour objet social « de dispenser et de gérer directement ou indirec -
tement le crédit hypothécaire sous toutes ses formes, y compris le crédit garanti par mandat 
hypothécaire ou une inscription sur fonds de commerce »
397.
Conformément à l’article 5, § 3, de la loi du 29 octobre 1846398, la Cour des comptes contrôle 
depuis le 1er janvier 2012 les comptes des organismes publics qui ont été créés par l’État ou 
en dépendent. Ces organismes doivent transmettre chaque année leurs comptes à la Cour.
La Banque nationale de Belgique a, en concertation avec l’Institut des comptes nationaux, 
classé Credibe dans le secteur de l’administration centrale (sous-secteur S1311). Credibe est ainsi un organisme public au sens de l’article 5, § 3 précité et doit transmettre ses comptes chaque année à la Cour. Les comptes de l’exercice 2012 sont les premiers concernés. La Cour 
des comptes a contrôlé les comptes 2012 et 2013 approuvés par l’assemblée générale de Cre -
dibe et déposés à la Banque nationale. La Cour n’a reçu officiellement ces comptes que plus tard, le 19 janvier 2015.
397 Article 3 des statuts de la société publiés en annexe du Moniteur belge 	du	8	août	1995.
398  Article	5,	§	3,	de	la	loi	du	29	octobre	1846	relative	à	l’organisation	 de	la	Cour	des	comptes,	 inséré	par	la	loi	du	
22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral. 226
En ce qui concerne la comptabilité et l’arrêt des comptes, Credibe doit, comme toute société 
anonyme, se conformer aux dispositions relatives à la tenue de la comptabilité des entre -
prises399 et à l’arrêté royal du 30 janvier 2001 portant exécution du code des sociétés.
Organisme du sous-secteur S1311, Credibe est cependant aussi un organisme administratif public au sens de l’article 2, premier alinéa, 2°, de la loi relative à la comptabilité fédérale
400, 
une loi que Credibe doit donc respecter à partir du 1er janvier  2016401. En vertu de l’article 
126, § 2, de cette loi, les dispositions de la loi organique ou du statut des organismes admi -
nistratifs publics soumis à la loi relative à la comptabilité fédérale cessent d’avoir effet dans la mesure où elles s’avèrent contraires ou non conformes aux dispositions de la loi relative à la comptabilité fédérale. Credibe doit donc en principe adopter un système comptable intégré conforme à cette loi. Celle-ci prévoit la tenue d’une comptabilité générale et d’une comptabilité budgétaire sur la base d’engagements et de liquidations, selon un plan comp -
table et des règles d’évaluation et d’imputation fixés dans un arrêté royal
402.
La Cour des comptes a contrôlé les comptes de Credibe des exercices 2012 et 2013. Elle a pré -
senté ses observations et recommandations le 8 juillet 2014 à l’administrateur délégué de 
Credibe dans le cadre d’une procédure contradictoire informelle. L’administrateur délégué a marqué son accord sur ces constats. Le 10 décembre 2014, elle a transmis son rapport de contrôle au ministre des Finances. Le ministre a été simultanément informé du rapport de contrôle envoyé au président du conseil d’administration de Credibe. La Cour n’a pas reçu de réponse de la part du ministre.
2.1	 Objet 	social
À la suite de la cession à d’autres sociétés du fonds de commerce en 2001403 et des activités 
hypothécaires en 2003404, les activités actuelles de Credibe se limitent, d’une part, à gérer 
un complexe de bureaux situé rue de la Loi405, loué en majeure partie et où se trouve égale -
ment le siège social. D’autre part, Credibe suit quelques anciens dossiers litigieux et un por -
tefeuille de « débiteurs hypothécaires douteux ». En 2001, Credibe a sous-traité la gestion 
399  Voir	la	loi	du	17	juillet	1975	relative	à	la	comptabilité	 des	entreprises	 et,	depuis	le	7	mai	2014,	la	loi	du	17		juillet	2013	
portant insertion du livre iii « l iberté d’établissement, de prestation de service et obligations générales des entre -
prises	»,	dans	le	code	de	droit	économique	 et	portant	insertion	 des	définitions	 propres	au	livre	III	et	des	dispositions	
d’application	de	la	loi	propres	au	livre	III,	dans	les	livres	I	et	x V	du	code	de	droit	économique.
400  Loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité 	de	l’État	fédéral.
401  Pour	être	exhaustif,	 il	convient	 de	signaler	que	le	conseil	des	ministres	 du	24	avril	2015	a	marqué	son	accord	pour	
reporter	 à	nouveau	 l’entrée	en	vigueur	de	la	loi	pour	les	organismes	 visés	à	l’article	2,	2°	à	4°,	et	l’étaler	sur	une	
période	de	deux	ans	afin	d’être	totalement	 exécutable	 au	1er	janvier	2018	(communiqué	 de	presse	du	conseil	des	
ministres	du	24	avril	2015).
402  Arrêté	royal	du	10	novembre	 2009	fixant	le	plan	comptable	 applicable	 à	l’État	fédéral,	aux	communautés,	 aux	
régions	et	à	la	Commission	 communautaire	 commune.	 Si	Credibe	satisfait	 aux	critères	fixés	par	l’article	138,	  
§ 2, de la loi du 22 mai 2003, la société peut, en vertu de l’article 138, § 1er, de la loi et avec l’accord du ministre 
du	Budget	et	du	ministre	 compétent,	 appliquer	 une	comptabilité	 en	partie	double	conforme	 à	l’arrêté	royal	du	
12		septembre	 1983	déterminant	 la	teneur	et	la	présentation	 d’un	plan	comptable	 minimum	 normalisé.	 Un	tableau	
de	correspondance	avec	le	plan	comptable	de	l’arrêté	royal	du	10	novembre	2009	doit	être	établi	dans	ce	cas.
403  À	une	société	du	groupe	Argenta.
404  À	ABN	Amro.
405  Il	ressort	du	rapport	annuel	2013	(p.	49)	de	la	Société	fédérale	de	participations	 et	d’investissement	 (SFPI)	que	la	
SFPI	examine	 la	possibilité	 de	reprendre	 l’immeuble	 dans	un	nouveau	 pôle	immobilier	 qu’elle	souhaite	 créer	autour	
des	sociétés	Sopima	et	FIF-FSI	(Fonds	de	l’infrastructure	ferroviaire). SA	CREDIBE	 :	ASPECTS	FINANCIERS	ET	OBJET	SOCIAL  /227
de ce portefeuille et des dossiers litigieux à Stater Belgium SA406, dans laquelle elle détient 
une participation de 28 %.
La Cour des comptes estime dès lors que l’objet social statutaire de Credibe ne correspond 
pas à la réalité.
En 2012, Credibe a envisagé de racheter des portefeuilles de « débiteurs douteux » à d’autres 
établissements financiers et d’en sous-traiter la gestion et la perception à Stater Belgium. 
Ce rachat devait encore renforcer la dépendance de Credibe à l’égard de Stater Belgium dont elle détient une participation minoritaire. Dans le cadre de son contrôle, la Cour des comptes a dès lors demandé que l’objet social statutaire de Credibe soit clarifié.
2.2	 Gestion 	financière
Les tableaux suivants donnent un aperçu du bilan et des résultats des exercices 2012 et 2013.
Tableau 1 –  Bilan au 31 décembre 2012 et 31 décembre 2013 (montants en euros)
Bilan 31/12/2012 31/12/2013 ∆ N – N-1  %
20-28 immobilisations 10.110.922,05 9.660.134,10 -450.787,95 -4,46	%
29 Créances à plus d’un an 28.709,09 2.696,37 -26.012,72 -90,61	%
40-41 Créances à un an au 
plus250.705,80 79.971,74 -170.734,06 -68,10	%
50-54 Placements 55.917.080,27 55.853.023,71 -64.056,56 -0,11	%
55-58Liquidités 255.214,58 173.368,78 -81.845,80 -32,07	%
49A Comptes de régularisa -
tion	de	l'actif1.168.827,83 794.713,81 -374.114,02 -32,01	%
Actif 67.731.459,62 66.563.908,51 -1.167 .551,11 -1,72 %
10-15 Fonds propres 60.590.492,31 60.521.505,73 -68.986,58 -0,11	%
16 Provisions et impôts reportés5.416.209,96 4.308.572,18 -1.107.637,78 -20,45	%
42-48 Fonds de tiers à court terme1.724.757,64 1.733.830,60 9.072,96 0,53	%
Passif 67.731.459,62 66.563.908,51 -1.167 .551,11 -1,72 %
406  Contre	une	commission	de	50	%	sur	les	montants	perçus	en	vertu	d’un	Service Level Agreement . 228
Tableau 2 –  Compte de résultats au 31 décembre 2012 et 31 décembre 2013 (montants en euros)
Compte de résultats 31/12/2012 31/12/2013 ∆ N – N-1  %
70-74 Produits 2.938.899,91 3.321.958,22 383.058,31 13,03	%
75Produits	financiers 1.275.731,66 1.094.352,00 -181.379,66 -14,22	%
76 Produits exceptionnels 1.188.540,32 140.994,00 -1.047.546,32 -88,14	%
77 régularisation d’impôt 
et reprise de provisions 
fiscales0,00 7,50 7,50
Produits 5.403.171,89 4.557 .311,72 -845.860,17 -15,65 %
61 services et biens divers 2.830.258,54 2.955.554,00 125.295,46 4,43	%
62 rémunérations, 
charges sociales et pensions682.207,44 1.027.496,55 345.289,11 50,61	%
63 Amortissements, réductions de valeur et provisions186.900,95 -475.182,00 -662.082,95 -354,24	%
64 Autres frais d’exploita
-
tion61.499,41 60.531,08 -968,33 -1,57	%
65Frais	financiers 3.225,64 4.175,04 949,40 29,43	%
66 Charges exception -
nelles251,96 15.722,79 15.470,83 6.140,19	%
67 impôt sur le résultat 56.744,68 50.271,54 -6.473,14 -11,41	%
Charges 3.821.088,62 3.638.569,00 -182.519,62 -4,78 %
Résultat avant affec -
tation et réserves1.582.083,27 918.742,72 -663.340,55 -41,93 %
Il ressort des tableaux qui précèdent que Credibe dispose fin 2013 de réserves financières 
(placements et liquidités) qui s’élèvent à 56.026.392,49 euros au 31 décembre 2013 et repré -
sentent 84 % du bilan. De tels moyens ne sont cependant pas nécessaires pour réaliser 
l’objet social. La gestion de la trésorerie représente en outre une charge administrative pour le département comptable.
Le résultat positif de 918.743 euros de Credibe en 2013 est dû en grande partie au résultat 
financier (+ 1.090.177 euros) généré par les 56 millions d’euros en placements
407.
2.3	 Portefeuille 	de	«	débiteurs 	hypothécaires 	douteux 	»
Credibe génère un chiffre d’affaires annuel d’environ trois  millions d’euros par le biais du 
portefeuille de « débiteurs hypothécaires douteux ». La société ne valorise pas ce portefeuille au bilan. Le solde au 31 décembre 2013 s’élèverait à 195.966.346 euros, dont 140.778.267 eu-
ros « encore recouvrables ». Les comptes annuels n’informent toutefois pas de la taille et de 
l’évolution de ce portefeuille.
407  En	2013,	le	résultat	d’exploitation	 courant	(donc	sans	résultat	financier	 ni	résultat	exceptionnel)	 présentait	 une	
perte	de	-296.704	euros.	 SA	CREDIBE	 :	ASPECTS	FINANCIERS	ET	OBJET	SOCIAL  /229
3 Recommandations
S’appuyant sur les résultats du contrôle, la Cour des comptes recommande :
• d’adapter l’objet social statutaire à la réalité ;
• d’examiner si les moyens financiers de Credibe peuvent, compte tenu de ses activités, 
être substantiellement diminués par le paiement d’un dividende ou par une réduction du capital  ;
• de commenter, dans le rapport annuel joint au compte annuel, l’évolution du porte -
feuille de « débiteurs hypothécaires douteux », dont notamment les intérêts enregistrés, 
les frais et les montants apurés.  SA	FIF-FSI	:	ASPECTS	FINANCIERS	ET	OBJET	SOCIAL  /231
SA FIF-FSI : aspects financiers 
Le FIF-FSI est une société anonyme qui gère et valorise les terrains que la SNCB lui a trans -
férés. Lors du contrôle des comptes 2012 et 2013, la Cour a constaté que le FIF-FSI disposait, 
fin 2013, d’ importants moyens financiers en raison de la vente de nombreux terrains ces der -
nières années (112,4 millions d’euros). Actuellement, le portefeuille du FIF-FSI ne contient plus 
que quelques terrains difficilement négociables. Le conseil d’administration souhaite dès lors 
se concentrer sur les missions statutaires accessoires de la SA que sont le développement com -
mercial, l’achat et la vente, la gestion et le financement de biens immobiliers. L’assemblée gé -
nérale n’a cependant pas encore pris de position à ce sujet. La Cour des comptes recommande d’examiner si une partie des moyens financiers ne peut pas être versée à la SFPI, actionnaire unique, au titre d’une diminution de capital ou de dividende.
1.1	 Cadre 	légal	et	réglementaire
Le Fonds de l’ infrastructure ferroviaire a été créé par l’arrêté royal du 14 juin 2004408 en tant 
qu’organisme d’intérêt public et versé au nombre des entreprises publiques autonomes au sens de la loi du 21 mars 1991
409 par l’arrêté royal du 10 novembre 2006410. Sa création s’ins -
crivait dans la réforme des chemins de fer qui visait à opérer une distinction structurelle entre la gestion de l’infrastructure ferroviaire et celle du transport
411. La transformation du 
Fonds en entreprise publique autonome entendait lui accorder une plus grande autonomie dans la gestion de l’infrastructure ferroviaire et son financement.
Après que le FIF-FSI a transféré la dette ferroviaire historique à l’État et l’infrastructure fer -
roviaire à Infrabel, sa mission a été réduite à la valorisation des terrains transférés au Fonds 
au 1
er janvier 2005 (loi-programme du 8 juin 2008). C’est pourquoi le Fonds a été trans -
formé le 23 décembre 2008 en société anonyme dénommée FIF-FSI412. Les actions octroyées 
à l’État à cette occasion ont été apportées au capital de la Société fédérale de participations et d’investissement (SFPI) en vue de la gestion rationnelle de ce patrimoine immobilier.
Selon ses statuts, la société anonyme a pour objet social : « l’exercice des activités suivantes, 
peu importe qu’elle agisse directement ou indirectement, pour son propre compte ou pour le 
compte de tiers, ou seule ou en participation avec des tiers, la gestion et la valorisation des terrains visés à l’annexe 1 de l’arrêté royal du 30 décembre 2004 arrêtant les listes des passifs 
et actifs visés à l’article 454, § 2, alinéa 2, de la loi-programme du 22 décembre 2003 transférés 
par la SNCB au Fonds de l’ infrastructure ferroviaire ainsi que d’autres activités commerciales 
408  Arrêté	royal	du	14	juin	2004	portant	réforme	des	structures	de	gestion	de	l’infrastructure	ferroviaire.
409  Loi	du	21	mars	1991	portant	réforme	de	certaines	entreprises	publiques	économiques.
410  Arrêté	royal	du	10	novembre	2006	modifiant	les	structures	de	gestion	de	l’infrastructure	ferroviaire.
411 C’est	ainsi	que	la	Société	nationale	 des	chemins	 de	fer	belges	(SNCB)	a	été	scindée	à	partir	du	1er janvier 2005 en 
quatre	unités	:	la	SNCB-Holding,	la	SNCB,	Infrabel	et	le	Fonds	de	l’infrastructure	ferroviaire.
412  en exécution de l’arrêté royal du 28 septembre 2008 relatif à la restructuration du Fonds de l’infrastructure ferro -
viaire. 232
dans le domaine du développement, de l’achat et de la vente, de la gestion et du financement 
de l’ immobilier.  »413
En concertation avec l’Institut des comptes nationaux, la Banque nationale de Belgique a classé le FIF-FSI dans le secteur de l’administration centrale (sous-secteur S1311). Le Fonds est ainsi un organisme public au sens de l’article 5, § 3, de la loi organique de la Cour des comptes. Il doit donc transmettre chaque année ses comptes à la Cour. Les premiers concer -
nés sont ceux de l’exercice 2012.
La Cour des comptes a effectué son contrôle à partir des comptes 2012 et 2013 approuvés 
par l’assemblée générale du FIF-FSI et déposés à la Banque nationale. Ces comptes ont été 
transmis en retard à la Cour le 7 avril 2015.
En tant que société anonyme, en ce qui concerne la comptabilité et l’établissement des 
comptes, le FIF-FSI est tenu de respecter les dispositions relatives à la comptabilité des en -
treprises
414 ainsi que l’arrêté royal du 30 janvier 2001 pris en exécution du code des sociétés. 
En tant qu’organisme du sous-secteur S1311, le FIF-FSI devra, à partir du 1er janvier 2016, res -
pecter la loi sur la comptabilité publique415 en sa qualité d’organisme administratif public 
au sens de l’article 2, alinéa 2, 2°, de cette loi. L’organisme doit alors, en principe, adopter un système comptable intégré conforme à cette loi. Celle-ci prévoit la tenue d’une comp -
tabilité générale et d’une comptabilité budgétaire sur la base d’engagements et de liqui -
dations, selon un plan comptable et des règles d’évaluation et d’imputation fixés dans un arrêté royal
416. La Cour des comptes observe à cet égard que l’article 126, § 2, de la loi sur la 
comptabilité précise que la loi organique ou le statut des organismes administratifs publics soumis à ladite loi cessent d’avoir effet dans la mesure où ils s’avèrent contraires ou non conformes aux dispositions de la loi sur la comptabilité.
1.2	 Objet 	de	l’examen
La Cour des comptes a examiné les comptes du FIF-FSI pour les exercices comptables 2012 et 
2013. Les résultats et recommandations ont été soumis le 11 mars 2015 au président du conseil 
d’administration et au responsable administratif du FIF-FSI dans le cadre d’une procé -
dure contradictoire informelle. Ces derniers ont marqué leur accord avec les constatations. 
413 Voir les statuts du 23 décembre 2008 ( Moniteur belge 	du	22	janvier	2009),	dont	la	version	en	néerlandais 	a	été	adop -
tée	le	13	février	2009	( Moniteur belge 	du	6	mars	2009).
414  Voir	la	loi	du	17	juillet	1975	relative	à	la	comptabilité	 des	entreprises	 et,	à	partir	du	7	mai	2014,	la	loi	du	17		juillet	2003	
415 Loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	 du	budget	et	de	la	comptabilité	 de	l’État	fédéral.	Cette	loi	s’applique	
au	FIF-FSI	en	vertu	de	l’article	2,	deuxième	 alinéa.	Pour	être	exhaustif,	 il	convient	 de	signaler	que	le	conseil	des	
ministres	 du	24	avril	2015	a	marqué	son	accord	pour	reporter	 à	nouveau	 l’entrée	en	vigueur	de	la	loi	pour	les	or-
ganismes	 visés	à	l’article	2,	2°	à	4°,	et	l’étaler	sur	une	période	de	deux	ans	afin	d’être	totalement	 exécutable	 au	
1er		janvier	2018	(communiqué	de	presse	du	conseil	des	ministres	du	24	avril	2015).
416  Arrêté	royal	du	10	novembre	 2009	fixant	le	plan	comptable	 applicable	 à	l’État	fédéral,	aux	communautés,	 aux	
régions	et	à	la	Commission	 communautaire	 commune.	 Si	le	FIF-FSI	satisfait	aux	critères	de	l’article	138,	§	2,	de	la	
loi du 22 mai 2003, il peut, en application de l’article 138, § 1er, de la loi, et sous réserve de l’accord du ministre du 
Budget	et	du	ministre	sous	l’autorité	 duquel	il	est	placé,	tenir	une	comptabilité	 en	partie	double	conformément	 à	
l’arrêté	royal	du	12	septembre	 1983	déterminant	 la	teneur	et	la	présentation	 d’un	plan	comptable	 minimum	 nor-
malisé.	Dans	ce	cas,	le	lien	entre	les	comptes	de	ce	plan	comptable 	et	le	plan	comptable 	conforme 	à	l’arrêté	royal	
du	10	novembre	2009	doit	être	présenté	dans	un	tableau	de	correspondance.SA FIF-FSI : aspects financiers et objet social SA	FIF-FSI	:	ASPECTS	FINANCIERS	ET	OBJET	SOCIAL  /233
Le 24 juin 2015, la Cour des comptes a transmis son rapport de contrôle au ministre des 
Finances. Le ministre a été simultanément informé du rapport de contrôle envoyé au pré -
sident du conseil d’administration du FIF-FSI. Dans sa réponse du 19 août 2015, il signale 
que le FIF -FSI a donné suite à plusieurs observations de la Cour des comptes.
2 Résultat de l’examen
Étant donné que le FIF-FSI a vendu une grande partie de ses terrains et que ceux en stock sont plus difficilement négociables, la société examine la possibilité d’étendre davantage ses missions statutaires accessoires, à savoir le développement commercial, l’achat et la vente, la gestion et le financement de biens immobiliers. La Cour des comptes constate que le sujet a déjà été évoqué par le conseil d’administration, mais que l’assemblée générale du 5 mai 2014 n’a pas pris position à cet égard
417.
Les tableaux suivants donnent un aperçu du bilan et des résultats de l’exercice au 31  décembre 2013 par rapport au 31 décembre 2012.
Tableau 1 –  Bilans au 31 décembre 2012 et 31 décembre 2013 (montants en euros)
 Bilan 2012 2013 ∆ N - N-1  %
20-28 immobilisations 1.494.121,45 1.491.963,49 -2.157,96 -0,14	%
3Stocks 43.725.703,60 40.447.727,60 -3.277.976,00 -7,50	%
40-41 Créances à un an  
au plus7.572.951,88 1.713.060,50 -5.859.891,38 -77,38	%
50-54 Placements de 
trésorerie33.918.000,00 33.918.000,00
55-58 Valeurs disponibles 102.945.473,66 78.516.437,26 -24.429.036,40 -23,73	%
49A Comptes de régularisation actif113.697,69 161.611,91 47.914,22 42,14	%
 Actif 155.851.948,28 156.248.800,76 396.852,48 0,25 %
10-15 Fonds propres 146.309.520,95 147.027.596,59 718.075,64 0,49	%
16 Provisions et impôts différés9.092.554,00 8.942.554,00 -150.000,00 -1,65	%
42-48 dettes à un an au plus 449.873,33 270.150,17 -179.723,16 -39,95	%
49P Comptes de régularisation passif8.500,00 8.500,00
 Passif 155.851.948,28 156.248.800,76 396.852,48 0,25 %
417 Au	sujet	du	FIF-FSI,	le	rapport	annuel	2013	de	la	SFPI	(p.	44)	commente	 que	«	la SFPI ne peut qu’encourager les 
réflexions positives menées au sein du conseil d’administration de la société en vue de moderniser et de donner une 
nouvelle vocation aux missions du FIF. La SFPI souligne l’importance de l’intégration de cette nouvelle vocation dans la vision et la mission plus globale que devra poursuivre le futur pôle immobilier prévu au sein de la SFPI 	». 234
Tableau 2 –  Comptes de résultat au 31 décembre 2012 et 31 décembre 2013 (montants en euros)
 Compte de résultat 2012 2013 ∆ N – N-1  %
70-74 Produits 2.669.740,60 3.796.626,26 1.126.885,66 42,21	%
75Produits	financiers 489.205,07 656.530,00 167.324,93 34,20	%
 Produits 3.158.945,67 4.453.156,26 1.294.210,59 40,97 %
60 Approvisionnements et mar -
chandises789.090,00 3.277.976,00 2.488.886,00 315,41	%
61 services et biens divers 600.218,89 443.448,20 -156.770,69 -26,12	%
62 rémunérations, charges 
sociales et pensions49.703,89 67.721,64 18.017,75 36,25	%
63 Amortissements, réductions 
de valeur et provisions pour risques	et	charges-638.384,45 -147.842,04 490.542,41 -76,84	%
64 Autres charges d’exploitation 276.973,75 54.384,27 -222.589,48 -80,36	%
65Charges	financières 16.567,82 38.832,55 22.264,73 134,39	%
66 Charges exceptionnelles 560,00 560,00
 1.094.169,90 3.735.080,62 2.640.910,72 241,36 %
6-7 Résultat avant affectation et réserves2.064.775,77 718.075,64 -1.346.700,13 -65,22	%
Il ressort des bilans et comptes de résultat ci-avant que le FIF-FSI disposait de réserves 
financières considérables à la fin 2013. La vente d’une grande partie des terrains du porte -
feuille a permis aux placements et liquidités de la société de s’élever au 31 décembre 2013 à 112.434.437,26  euros
418, soit 72 % du total du bilan. Ils ont généré 656.530,00 euros de pro -
duits financiers en 2013 grâce auxquels la société couvre ses frais de fonctionnement dans 
l’attente de produits d’éventuels projets immobiliers à venir.
À la lumière des moyens financiers disponibles et compte tenu des missions statutaires du FIF-FSI ainsi que des débats au sein du conseil d’administration et de l’assemblée générale de l’organisme, la Cour des comptes recommande d’examiner la possibilité d’une réduc-tion substantielle des moyens financiers du FIF-FSI, par exemple en versant un dividende à l’actionnaire ou en diminuant le capital en faveur de ce dernier.
418  Ces	placements	 et	liquidités	 sont	détenus	sous	la	forme	de	comptes	 à	terme	(33.918.000,00	 euros),	de	plusieurs	
comptes	 à	vue	(30.156.437,26	 euros)	et	d’un	emprunt	 «	Agence	de	la	dette	»	(48.000.000,00	 euros)	sur	le	marché	
interbancaire	auprès	de	la	Trésorerie.
PARTIE IIIPARTIEAudits thématiques et  
financiers  IMPACT	FINANCIER	DES	MESURES	D 'AIDE	DANS	LE	CADRE	DE	LA	CRISE	FINANCIèRE  /237
Impact financier des mesures 
d’aide prises dans le cadre  de la crise financière et pour garantir la stabilité financière de la zone euro
L’État détient toujours des participations, majoritaires ou pas, dans Dexia SA, Belfius, 
BNP Paribas, Vitrufin et Royal Park Investments pour un total de 15,6 milliards d’euros ; il a 
reçu en 2014 des dividendes pour 194,9 millions d’euros. Un fonds spécial de protection garan -
tit les dépôts bancaires et les contrats d’assurance-vie jusqu’ à 100.000  euros par personne et 
par institution financière. L’extension de cette garantie aux associés d’une coopérative agréée fait l’objet d’un litige devant le Conseil d’État. La principale garantie octroyée par l’État a été accordée au groupe Dexia pour 43,7 milliards d’euros maximum.
En 2014, les institutions européennes ont adopté le mécanisme de résolution unique (MRU)  
qui crée notamment un fonds de résolution européen unique. Ce fonds doit être opérationnel 
à partir de 2016. Un fonds de résolution existe déjà au niveau belge. Il vise à réduire l’ impact systémique de la défaillance d’une institution de crédit.
La Belgique participe à la facilité européenne pour la stabilité financière (EFSF) et au méca -
nisme européen de stabilité (MES) créés pour soutenir les États de la zone euro en difficulté. 
Ces organismes ont aidé les États en difficulté financière pour 174,6 milliards d’euros (EFSF) 
et 47 milliards d’euros (MES).
Au total, au 15 juin 2015, les différentes interventions de l’État liées à la crise financière se sont 
élevées à 32,3 milliards d’euros, et les recettes liées à ces interventions à 22,9 milliards d’euros.
Cet article actualise les rapports que la Cour des comptes a publiés depuis 2009 sur l’impact 
des mesures d’aide prises dans le cadre de la crise financière et pour garantir la stabilité financière de la zone euro. Son précédent rapport a été publié dans son 171
e Cahier419.
Sauf indication contraire, les données financières mentionnées dans ce rapport sont arrê -
tées au 15 juin 2015. impact financier des mesures d'aide dans le cadre de la crise financière
419  Cour des comptes, 171e	Cahier,	Volume	I,	p.	269-283.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be. 238
Comme les précédents, cet article présente tous les flux financiers, encaissés et décaissés 
par l’État, qui découlent des mesures d’aide au secteur financier et à la zone euro. La Cour des comptes a également contrôlé la conformité de ces flux avec la réglementation et avec les conventions conclues avec les institutions financières.
Dans le cadre de la procédure contradictoire, la Cour a transmis son projet de rapport 
le 15 juillet 2015 au Premier ministre, au ministre des Finances, au ministre du Budget et au 
président du comité de direction du SPF Finances. Le ministre des Finances lui a transmis ses commentaires par lettre du 19 août 2015. Ils ont été intégrés dans cet article.
2 Participations de l’État dans le capital de certaines institutions 
	fi na nc ières
2.1 Participations de l’État
Tableau 1 –  Participations de l’État dans certaines institutions financières
par l’État  
(en millions d’euros)Participation de 
l’État dans le capitalNombre d’actions  
détenues par la SFPI(1) 
pour le compte de l’État 
dexia sA 3.915,0 50,02	% 15.453.804.262
Belfius 4.000,0 100	% 359.412.616
bNP Paribas 7.166,4(2)9,97	% 124.129.681(3)
Vitrufin	(ex-Ethias	
Finance)(4)500,0 25	% 500.001
Royal	Park	Invest -
ments21,8 43,53	%
Total 15.603,20
(1)	SFPI	:	Société	fédérale	de	participations	et	d’investissement.
(2)		7.043,9	millions	d’euros	ont	été	financés	par	l’emprunt	 et	122,5	millions	d’euros	par	la	vente	d’actions	 reçues	comme	
dividende.
(3)	La	SFPI	détient	également	3.617.753	actions	BNP	Paribas	pour	compte	propre.(4)	Vitrufin	est	un	holding	qui	détient	100	%	du	capital	de	la	compagnie	d’assurance	Ethias.
2.2	 Dividendes 	versés	à	l’État
Tableau 2 –  Dividendes versés à l’État (en millions d’euros)
2008-2013 20142015
Estimations Réalisations au 15 juin 2015
dexia sA Actions de 
bonus - - -
bNP Paribas Fortis 212,6 - - -
bNP Paribas 820,6 186,2 186,2 186,2
Royal	Park	Investments 286,4 8,7 - 14,3
Vitrufin - - - -
Total 1.319,6 194,9 186,2 200,5
Source : SPF Finances – Cour des comptes IMPACT	FINANCIER	DES	MESURES	D 'AIDE	DANS	LE	CADRE	DE	LA	CRISE	FINANCIèRE  /239
En 2015, BNP Paribas a versé un dividende de 186,2 millions d’euros pour l’exercice 2014 (soit 
1,5 euro/action x 124.129.681  actions).
L’État a également reçu un dividende de 14,3  millions d’euros de SPV Royal Park Investments. 
Ce dividende n’était pas prévu lors de l’élaboration du budget.
Les deux dividendes ont été versés à la Trésorerie par l’intermédiaire de la Société fédérale 
de participations et d’investissement.
3	 Prêts	accordés	par	l’État	à	certaines	institutions	financières
Tableau 3 –  Remboursement et intérêts des prêts octroyés par l’État (en millions d’euros)
Montants prêtés 
par l’ÉtatRemboursements et intérêtsSolde des 
prêts 2008-2013 2014 15 juin 2015
Royal	Park	
investmentsCapital 5.001,7 4.645,7 0,0 0,0 0,0(*)
intérêts 11,9 0,0 0,0 -
luxembourg 
(dossier  
kaupthing)Capital 160,0 133,9 1,0 1,7 23,4
intérêts 4,00,4 0,2 -
kbC Capital 3.500,0 3.500,0 0,0 0,0 0,0
Primes de  
remboursement525,0 0,0 0,0 -
intérêts 841,0 0,0 0,0 -
Vitrufin Capital 81,6 0,00,0 0,0 81,6
intérêts 6,16,1 6,1 -
Total 8.743,3 9.667,6 7,5 8,0 105
(*)		Le	prêt	accordé	en	2008	à	Royal	Park	Investments	 a	totalement	 été	remboursé	 en	2009.	La	différence	 de	356	millions	
d’euros	représente	une	perte	de	change.
Les prêts accordés par l’État à KBC et à la Royal Park Investments ont totalement été 
remboursés.
Le prêt accordé au Grand-Duché de Luxembourg (dossier Kaupthing) est remboursé à 85 % 
et celui accordé à Vitrufin devrait être remboursé en janvier 2019.
4	 Garanties	accordées	par	l’État
4.1 Fonds spécial de protection
Le fonds spécial de protection des dépôts, des contrats d’assurance sur la vie et du capital de sociétés coopératives agréées a été créé au sein de la Caisse des dépôts et consignations du SPF Finances pour protéger les clients en cas de faillite d’une institution financière, d’une compagnie d’assurance ou d’une société coopérative. 240
Le fonds spécial garantit les dépôts bancaires jusqu’à 100.000 euros par personne et par 
institution financière et les contrats d’assurance de la branche 21 jusqu’à 100.000 euros par 
preneur d’assurance et par compagnie d’assurance.
Le capital d’un associé personne physique d’une coopérative agréée est également garanti 
pour un maximum de 100.000  euros. Actuellement, seules les coopératives du groupe Arco 
(Arcopar, Arcofin et Arcoplus) sont membres du fonds spécial. La garantie porte sur 1,5  mil-
liard d’euros au maximum.
Suite aux différents recours en annulation de la loi accordant la garantie de l’État aux asso -
ciés personnes physiques des sociétés coopératives du groupe Arco, les chambres françaises 
et néerlandaises du Conseil d’État ont posé plusieurs questions préjudicielles à la Cour constitutionnelle. Dans un arrêt du 5 février 2015, la Cour constitutionnelle a décidé de poser six questions préjudicielles à la Cour de justice de l’Union européenne avant de se prononcer sur les questions préjudicielles du Conseil d’État
420.
Le 3 juillet 2014, la Commission européenne a annoncé que la garantie accordée au groupe 
Arco est incompatible avec les règles de l’Union européenne en matière d’aides d’État. En effet, la Commission a estimé que cette garantie rend les coopératives financières qui en bénéficient plus intéressantes pour les investisseurs par rapport à leurs concurrents, qui doivent fonctionner sans une telle garantie
421.
Le fonds spécial est financé par les contributions de ses membres. Vu que ces contributions sont directement reversées à la Trésorerie, le Fonds ne dispose pas de réserve financière et ses interventions éventuelles sont directement à charge du budget de l’État.
Le fonds spécial est déjà intervenu dans le cadre de la faillite de la compagnie d’assurance 
Apra Leven. Il a pris en charge 2.055 polices d’assurance-vie à rendement garanti pour un 
total de 17,1 millions d’euros. Le 15 janvier 2014, il a reçu 3,3 millions d’euros des liquidateurs 
représentant Apra Leven. Au 15 juin 2015, l’intervention nette était de 13,8 millions d’euros.
4.2	 Garanties 	accordées 	à	certaines 	institutions 	financières
Le Roi est autorisé à accorder une garantie de l’État pour des engagements souscrits ou pour 
des créances détenues par certaines institutions financières
422. Il peut également accorder 
une garantie pour couvrir les pertes encourues par ces institutions sur certains actifs. Les engagements qu’il prend doivent être confirmés par une loi dans les douze mois de leur entrée en vigueur.
La garantie accordée par le Roi a été limitée à 25 milliards d’euros par institution à partir 
de 2013
423. Si une garantie plus élevée est requise, l’accord du Parlement doit être obtenu 
pour l’excédent.
420  Cour	constitutionnelle,	arrêt	n°	15/2015	du	5	février	2015,	rôles	nos	5621,	5814	et	5818.
421  Commission	européenne,	Communiqué	de	presse	IP/14/773	du	3	juillet	2014.
422  Article	36/24	de	la	loi	du	22	février	1998	fixant	le	statut	de	la	Banque	nationale	 de	Belgique	 et	en	cas	de	crise	sou -
daine	sur	les	marchés	financiers.
423  Loi	du	17	juin	2013	portant	des	dispositions	 fiscales	et	financières	 et	des	dispositions	 relatives	 au	développement	
durable	qui	modifie	l’article	36/24	de	la	loi	du	22	février	1998	précitée. IMPACT	FINANCIER	DES	MESURES	D 'AIDE	DANS	LE	CADRE	DE	LA	CRISE	FINANCIèRE  /241
Tableau 4 –  Garanties accordées à certaines institutions financières
GarantieMaximum fixé par la réglementation 
ou les conventionsGaranties en cours au 
15 juin 2015
dexia sA et dexia Crédit 
local	(refinancement	inter -
bancaire)43,7	milliards	d’euros 34,6	milliards	d’euros
Banque	nationale 	 
(fourniture	de	liquidités	
d’urgence)montant variable déterminé par les lignes	de	crédit	accordées	 par	la	Banque	
nationale 	aux	banques	en	 difficulté
4.2.1	 Dexia
En 2008, les États belge, français et luxembourgeois avaient accordé une première garantie à Dexia pour permettre au groupe de se financer sur les marchés financiers. Cette garantie était en extinction et le dernier emprunt contracté a été remboursé le 28 mai 2014.
À partir de 2011, la garantie accordée en 2008 a été remplacée par une nouvelle garantie. 
Elle a pris la forme d’une version temporaire en attendant l’accord de la Commission euro -
péenne (2011–2012), puis d’une version définitive (à partir de 2013).
Dans sa version définitive, les trois États accordent une garantie de maximum 85  milliards 
d’euros au groupe Dexia, dont 43,7 milliards d’euros pour la Belgique. Dexia peut emprun -
ter sous cette garantie jusqu’au 31 décembre 2021 et la maturité des emprunts garantis par 
les États ne peut pas excéder dix ans.
En votant la loi du 17 juin 2013, le Parlement a ratifié l’arrêté royal qui accorde une garantie 
de 43,7 milliards d’euros maximum au groupe Dexia
424.
4.2.2	 KBC
Jusqu’en septembre 2014, l’État garantissait le portefeuille de Collateralised Debt Obliga -
tions  (CDO)425 de KBC, initialement constitué de quinze CDO. Le derisking426 réalisé par 
KBC depuis lors a permis de démanteler tous les CDO.
4.2.3	 Suivi	des	garanties	accordées	à	certaines	institutions	financières
Pour suivre les garanties accordées et anticiper une éventuelle dégradation de la situation, la Trésorerie a développé un système de clignotants analysé tous les trois mois par un co -
mité de monitoring. Ces clignotants, basés sur des informations fournies par les banques, permettent d’évaluer les risques d’un recours aux garanties sur une échéance d’un, de six et de 24 mois.
424  Arrêté	royal	du	19	décembre 	2012	modifiant 	l’arrêté	royal	du	18	octobre	2011	octroyant 	une	garantie 	d’État	à	cer-
tains	emprunts	de	Dexia	SA	et	Dexia	Crédit	Local	SA.
425 Une	 Collateralised Debt Obligation 	(obligation 	adossée	à	des	actifs)	est	une	structure 	de	titrisation 	d’actifs	finan -
ciers	de	nature	diverse	répondant	au	besoin	de	se	défaire	du	risque	de	crédit.
426  Réduction	des	risques	financiers. 242
4.3 Fonds de résolution
Un fonds de résolution a été instauré au sein de la Caisse des dépôts et consignations pour 
réduire l’impact de la défaillance d’une institution de crédit sur le système financier et sur le bien-être économique et social de la Belgique. Il est financé par les établissements de crédit de droit belge. Comme pour le fonds spécial de protection, les contributions des membres ne sont pas mises en réserve, mais reversées à la Trésorerie.
En 2014, le Parlement européen et le Conseil ont adopté le mécanisme de résolution unique 
(MRU) qui porte notamment sur la création d’un fonds de résolution européen unique gou -
verné par un conseil de résolution. Dans la perspective de l’union bancaire, ce mécanisme permettrait de gérer de manière intégrée les défaillances bancaires au niveau européen
427. 
Le fonds unique sera opérationnel à partir du 1er janvier 2016. Il sera financé par les contri -
butions de l’ensemble des établissements agréés sur le territoire de tous les États membres participants
428.
4.4	 Rémunération 	des	garanties 	octroyées 	par	l’État
Tableau 5 –  Rémunération des garanties octroyées par l’État (en millions d’euros)
Garantie 2008-2013 20142015
Estimations 
(date prévue)Réalisations au 
Fonds spécial de protection et fonds de résolution
Fonds spécial de protection des 
dépôts et des assurances sur la vie
droit d’entrée des établissements 
financiers313,5 - 0,3	 
(septembre 	2015)0,0
Contribution annuelle des  
établissements	financiers1.935,0 282,4 288,8	 
(juillet	2015)0,0
droit d’entrée des compagnies  
d’assurance23,2 - 0,0 0,0
compagnies d’assurance484,5155,6 	152,3  
(juin	2015)0,0
droit d’entrée des sociétés  
coopératives1,5  - 0,0 0,0
Contribution annuelle des sociétés coopératives5,00,0 0,0 0,0
Fonds de résolution 405,2135,0 145,2	
 
Total 3.167,9 573,0 586,7 0,0
427 Règlement	 (UE)	n°	806/2014	 du	Parlement	 européen	 et	du	Conseil	du	15	juillet	2014	établissant	 des	règles	et	une	
procédure uniforme pour la résolution des établissements de crédit et de certaines entreprises d’investissement 
dans	le	cadre	d’un	mécanisme	 de	résolution	 unique	et	d’un	fonds	de	résolution	 bancaire	 unique,	et	modifiant	 le	
règlement	(UE)	n°	1093/2010.
428  Règlement	 d’exécution	 (UE)	n°	806/2014	 du	Parlement	 européen	 et	du	Conseil	en	ce	qui	concerne	 les	contributions	
ex ante	au	fonds	de	résolution	unique. IMPACT	FINANCIER	DES	MESURES	D 'AIDE	DANS	LE	CADRE	DE	LA	CRISE	FINANCIèRE  /243
Garanties accordées à certaines institutions financières
Holding	communal	(2009-2010) 7,0 - - -
Dexia	(refinancement	interbancaire	–	
garantie	2008)	(terminée)845,314,0 - -
dexia sA et dexia Crédit local  
(refinancement	interbancaire)	517,619,7 12,9 9,7
dexia sA (portefeuille de produits  
structurés gérés par FsA) 134,3  - - -
kbC (portefeuille de produits structurés)1.533,3 340,7 37,3	
 
(30	juin	2015)	0,0
Ageas (garantie sur les obligations contractées par Ageas vis-à-vis de bNP Paribas)14,0 1,7 - -
bNP Paribas Fortis (produits structurés non transférés à la r oyal 
Park	Investments)	(Fortis	IN)48,8 - - -
Royal	Park	Investments	(portefeuille	de 	
produits structurés transféré de Fortis128,7 - - -
Banque	nationale 	
 
(fourniture	de	liquidités	d’urgence)garantie accordée à titre gracieux
Total 3.229,0 376,1 50,2 9,7
4.4.1	 Fonds	spécial	de	protection
Le montant des contributions des établissements de crédit de droit belge au fonds spécial tient compte, à partir du 1
er janvier 2012, du profil de risque de ces institutions429. Celui-ci, 
établi par la Banque nationale, est basé sur l’adéquation des fonds propres, la qualité des actifs et la liquidité.
Les succursales d’établissement de crédit de droit étranger qui bénéficient d’une protec-
tion similaire à la protection offerte par le fonds spécial dans leur pays d’origine ne cotisent pas à ce fonds. Par contre, les autres succursales d’établissements de crédit de droit étran -
ger, généralement établis hors de l’Espace économique européen, doivent payer une contri -
bution à ce fonds, mais elle n’est pas fondée sur un profil de risque. De même, les contribu -
tions des compagnies d’assurance et des sociétés coopératives ne sont pas déterminées en fonction de leur profil de risque.
Le calcul des contributions au fonds spécial est fixé par l’article 8 de l’arrêté royal 
du 14 novembre 2008
430.
429  Cour	constitutionnelle,	arrêt	n°	115/2011	du	23	juin	2011.
430  Arrêté royal portant exécution de la loi du 15 octobre 2008 portant des mesures visant à promouvoir la stabilité 
financière 	et	instituant	 en	particulier	 une	garantie	 d’État	relative	aux	crédits	octroyés	 et	autres	opérations	 effec -
tuées	dans	le	cadre	de	la	stabilité	financière, 	en	ce	qui	concerne 	la	protection 	des	dépôts,	des	assurances 	sur	la	vie	
et	du	capital	de	sociétés	coopératives	 agréées,	 et	modifiant	 la	loi	du	2	août	2002	relative	à	la	surveillance	 du	secteur	
financier	et	aux	services	financiers. 244
4.4.2	 Fonds	de	résolution
À partir de 2014, les contributions des banques au fonds de résolution sont calculées en fonction d’un indicateur de risque déterminé par la Banque nationale. Les banques consi -
dérées comme systémiques ou non systémiques (avec ou sans exigence en fonds propres) ne paient plus le même taux de contribution
431.
4.4.3	 DexiaAfin de tenir compte de la capacité financière du groupe Dexia, les États ont renoncé, dans la convention de garantie définitive qui est entrée en vigueur en 2013, au lien entre le mon -
tant de la rémunération et le profil de risque. En effet et à la différence de la convention temporaire conclue en 2011, la maturité des emprunts garantis, le rating  de Dexia (et de 
Dexia Crédit local) et le dépôt de nantissements ne sont plus pris en compte pour calculer la rémunération. De plus, le taux de rémunération a été fortement réduit.
La Commission européenne a accepté les termes de la convention définitive, pour autant 
que Dexia reste une institution financière en liquidation contrôlée
432.
4.4.4	 KBCLe 19 décembre 2012, un accord a été conclu entre l’État et KBC, par lequel une réduction de prime sera accordée à KBC en fonction du derisking  que la banque parviendra à réaliser 
sur le portefeuille de CDO avant le 30 juin 2014. Les conditions permettant cette réduction 
ayant été respectées, la prime à payer en juin 2015 a été réduite de 133,1 millions d’euros.
5	 Contrôle	prudentiel	des	institutions	financières
Suite à la mise en place du mécanisme de surveillance unique (MSU) par les autorités euro -
péennes, la Banque centrale européenne (BCE) est chargée de contrôler directement les banques belges considérées comme importantes
433. Il s’agit d’Argenta, d’Axa Bank Europe, 
de la Banque Degroof, de Belfius Banque, de Dexia SA, de KBC Group et de la Bank of New York Mellon.
BNP Paribas Fortis et ING Belgium sont également supervisées par la BCE, mais par l ’ inter -
médiaire de leur maison-mère : BNP Paribas (France) et ING Groep (Pays-Bas).Le contrôle des autres banques belges et des compagnies d’assurances est assuré par la 
Banque nationale dans le cadre du modèle de contrôle Twin Peaks
434. Ce contrôle prudentiel 
implique notamment une surveillance accrue de la liquidité et de la solvabilité des institu -
tions financières. Les sociétés coopératives ne sont soumises à ce contrôle prudentiel que 
431 Les	taux	de	contribution	 au	fonds	de	résolution	 sont	fixés	par	l’article	3	de	la	loi	du	28	décembre	 2011	instaurant	 une	
contribution	de	stabilité	financière.
432  Commission	 européenne,	 Direction	 générale	 de	la	concurrence,	 dossier	SA.34925,	 décision	 de	la	Commission	
du	28	décembre	2012,	C	(2012)	9962.
433 Règlement	 (UE)	n°	1024/2013	 du	Conseil	du	15	octobre	2013	confiant	à	la	Banque	centrale	européenne	 des	missions	
spécifiques	ayant	trait	aux	politiques	en	matière	de	surveillance	prudentielle	des	établissements	de	crédit.
434  Le	modèle	de	contrôle	Twin Peaks 	a	été	institué	par	la	loi	du	2	juillet	2010	relative	à	la	surveillance 	du	secteur	fi-
nancier	et	aux	services	financiers.	 C’est	un	modèle	de	contrôle	 bipolaire	 où	le	contrôle	 des	marchés	 financiers	 et	
des	institutions	 financières	 est	partagé	entre	la	Banque	nationale	 et	l’Autorité	 des	services	et	marchés	 financiers	
(FSMA). IMPACT	FINANCIER	DES	MESURES	D 'AIDE	DANS	LE	CADRE	DE	LA	CRISE	FINANCIèRE  /245
de manière indirecte, en fonction de leurs participations dans le capital de banques ou de 
compagnies d’assurance.
6 Frais d’expertise
Pour suivre les mesures de soutien accordées à Dexia, le gouvernement est assisté par un conseiller juridique et un conseiller financier désignés dans le cadre d’un marché public. Un crédit de liquidation de 2,7 millions d’euros est inscrit au budget 2015 pour couvrir cette 
dépense
435. Seuls 70.000 euros ont été payés au 22 octobre 2015. Des dépenses de 0,5 million 
d’euros ont été effectuées en 2014.
La Société fédérale de participations et d’investissement (SFPI) est également conseillée 
par des consultants et des avocats dans la réalisation des missions déléguées que l’État lui confie. En 2014, la SFPI a été assistée par des experts financiers lors de la cession à BNP Paribas de la participation minoritaire de l’État dans BNP Paribas Fortis. Leurs honoraires s’élèvent à cinq millions d’euros. La SFPI a préfinancé ces honoraires et elle demande le 
remboursement à l’État. Or aucun crédit n’est prévu au budget pour rembourser les dé -
penses d’expertise que la SFPI engage directement.
7	 Mesures	pour	garantir	la	stabilité	de	la	zone	euro
7.1	 Prêts 	bilatéraux 	à	la	Grèce
Entre mai 2010 et décembre 2011, les États de la zone euro (sauf la Slovaquie)436 ont prêté 
52,9 milliards d’euros à la Grèce.
La Belgique a prêté 1,9 milliard d’euros, soit une contribution d’environ 3,6 %.Ce programme était constitué de six prêts dont les conditions initiales étaient fixées dans la 
Loan Facility Agreement  du 10 mai 2010 :
• période de grâce (entre le versement du capital et le premier remboursement) : 3 ans ;
• durée du prêt (entre le versement du capital et le dernier remboursement) : 5 ans ;
• intérêts  : Euribor 3  mois +3  % pour les trois premières années, puis Euribor  3 mois  +4 %.
Les termes de la Loan Facility Agreement  ont été modifiés à plusieurs reprises. Le  27 no-
vembre 2012, l’Eurogroup a décidé d’encore assouplir les conditions des prêts :
• période de grâce : 10 ans ;
• durée du prêt : 30 ans ;
• intérêts : Euribor 3 mois + 0,5 % (à partir du 15 décembre 2012).
435 Allocation	de	base	18.61.02.12.11.12	–	Assistance	externe	dans	le	cadre	des	garanties	de	l’État.
436  L’Irlande	et	le	Portugal	n’ont	pas	été	en	mesure	de	participer	à	tout	le	programme. 246
Tableau 6 –  Intérêts payés par la Grèce (en millions d’euros)
2010-2013 20142015
Réalisations au 15 juin 2015
Grèce 110,3 13,4 5,0
7.2	 Autres 	mesures 	en	faveur	de	la	Grèce
En février 2012, les États membres de la zone euro se sont engagés à transférer à la Grèce 
l’équivalent des profits sur les titres gouvernementaux grecs acquis par leurs banques cen-trales pour leur propre compte dans le cadre du programme ANFA
437. À cet effet, la Belgique 
doit verser 181,1 millions d’euros pour la période 2012-2020.
En outre, en novembre 2012, ils se sont également engagés à transférer à la Grèce, via un 
compte spécial, l’équivalent des revenus provenant des avoirs en Securities Market Program  
(SMP)438 des banques centrales de l’Eurosystème, portant sur des obligations du gouverne -
ment grec. À ce titre, la Belgique doit verser 351,0 millions d’euros pour la période 2013-2038.
Ces dépenses sont normalement à charge de la Banque nationale qui détient les titres grecs. 
Ces fonds transitent néanmoins par l’État belge (via le bénéfice de la Banque nationale reversé annuellement à l’État). Dans le cadre du système européen des banques centrales, il est en effet interdit à celles-ci de reverser à un État membre (en l’occurrence la Grèce) un bénéfice réalisé sur des titres qu’elles détiennent en portefeuille.
Tableau 7 –  Autres mesures en faveur de la Grèce (en millions d’euros)
2012 -2013 20142015
Contributions ANFA 52,5 20,9 29,6 0,0
Contributions sm P 77,0 68,0 53,0 0,0
7.3	 Facilité 	européenne 	pour	la	stabilité 	financière
L’European Financial Stability Facility  (EFSF) est une société anonyme de droit luxem -
bourgeois qui a pour objet de faciliter ou de fournir du financement aux États membres de 
l’Union européenne en difficulté financière dont la devise est l’euro.
L’EFSF n’est pas une structure permanente. Elle fonctionne de manière purement adminis -
trative et sera dissoute lorsque la Grèce, l’Irlande et le Portugal ne devront plus bénéficier 
de mesures de soutien.
Le 8 décembre 2013, l’Irlande est sortie officiellement du programme d’aide financière de 
l ’EFSF. L’Irlande ne fera donc plus appel à l ’EFSF pour se financer. Elle devra toutefois rem -
bourser, à partir de 2029, les 17,7 milliards d’euros prêtés par l’EFSF.
437 Agreement on Net Financial Assets .
438  Le	programme 	SMP	a	permis	de	racheter 	sur	le	marché	secondaire 	des	obligations 	émises	par	des	États	de	la	zone	
euro,	dont	la	Grèce.	 IMPACT	FINANCIER	DES	MESURES	D 'AIDE	DANS	LE	CADRE	DE	LA	CRISE	FINANCIèRE  /247
Le 18 mai 2014, le Portugal est également sorti du programme d’aide de l’EFSF. Il devra 
rembourser, à partir de 2025, les 26 milliards d’euros prêtés par l’EFSF.
Tableau 8 –  Interventions de la facilité européenne pour la stabilité financière ( en milliards d’euros)
Montant maximum des 
interventions autorisées  
par les ÉtatsMontant des interventions  
au 15 juin 2015
Programme d’aide
Grèce 60,8 59,0
irlande 17,7 17,7
Portugal 26,0 26,0
Private Sector Involvement (Psi )
Grèce 35,5 34,6
recapitalisation du secteur bancaire
Grèce 48,2 	37,3
Total 188,2 174,6
Source : EFSF et Cour des comptes
Les programmes d’aide sont principalement des versements en espèces financés pour l’es -
sentiel par des emprunts émis par l’EFSF sur les marchés financiers.
Le soutien au Private Sector Involvement  (PSI) consiste en des titres émis par l’EFSF et remis 
aux investisseurs qui ont échangé des titres de la dette grecque en 2012. Ces titres ont tota -
lement été remboursés par l’EFSF.Le soutien à la recapitalisation du secteur bancaire grec se fait également par le biais de 
titres émis par l’EFSF. Ces titres sont remis au Hellenic Financial Stability Fund (HFSF)  qui 
se charge de les transférer aux banques en difficulté . Ces titres permettent notamment 
aux banques de se refinancer auprès de la BCE. Le 27 février 2015, le HFSF a rendu à l’EFSF 
pour 10,9 milliards d’euros de titres qu’il n’a pas transférés aux banques grecques
439.
Au 30 avril 2015 et afin de financer ces interventions, l’EFSF a émis des titres sur les marchés 
financiers pour un total de 199,0 milliards d’euros. Ces titres sont garantis, en intérêts et 
en capital, par les États de la zone euro. À cette date, la Belgique garantissait ces émissions pour un maximum de 13,1 milliards d’euros
440.
Comme l’EFSF n’est pas une institution financière internationale mais une société privée, la dette émise par l’EFSF a été comptabilisée par l’Institut des comptes nationaux dans la dette consolidée des administrations publiques (dette « Maastricht ») à concurrence de la part de la Belgique dans la garantie, conformément aux règles édictées en la matière par Eurostat
441.
439  Ces titres ne sont pas détruits, car ils sont susceptibles d’être à nouveau transférés à l’ hFsF si celui-ci en fait la 
demande.
440  loi du 2 novembre 2010 relative à la participation de l’État belge dans la société anonyme European Financial Sta -
bility Facility	et	à	l’octroi	de	la	garantie	de	l’État	aux	instruments	financiers	émis	par	cette	société.
441  eurostat, Treatment of the EFSF in national accounts , background note ,	27	janvier	2011. 248
7.4	 Mécanisme 	européen 	de	stabilité
Les missions du mécanisme européen de stabilité (MES) sont similaires à celles de l’EFSF. 
La différence est que le MES est une structure permanente qui a la forme d’une orga -
nisation intergouvernementale de droit public international. Le MES a été mis en place le 8 octobre 2012.
Le 31 décembre 2013, l’Espagne est sortie officiellement du programme d’aide financière du 
MES. Elle ne fera donc plus appel au MES pour se financer, mais devra rembourser, à partir de 2025, les 41,3 milliards d’euros prêtés par le MES.
Tableau 9 –  Interventions du mécanisme européen de stabilité (en milliards d’euros)
Montant maximum des interventions 
autorisées par les  ÉtatsMontant des interventions  
Chypre 9,0 5,7
espagne 100,0 41,3
Total 109,0 47,0
Source : MES et Cour des comptes
Le soutien à l’Espagne consiste en des titres émis par le MES et transférés à un fonds public 
chargé de recapitaliser le secteur bancaire espagnol (Fondo de Restructuracion Ordenada Bancaria , FROB). Le FROB transfère ensuite les titres aux banques en difficulté.
Le soutien à Chypre consiste en des versements en espèces (4,2 milliards d’euros) et en l’émission de titres par le MES pour recapitaliser le secteur bancaire chypriote (1,5 milliard d’euros).
Afin de financer ces mesures d’aide, le MES a émis des titres pour 39,7 milliards d’euros. 
Tous ces titres sont garantis (capital et intérêts) par les États de la zone euro, mais le sys -
tème de garantie est quelque peu différent de celui en vigueur pour l’EFSF, car c’est le 
capital autorisé du MES qui fait office de garantie. Le capital autorisé est composé du capital 
libéré à verser par les États dans les premières années de la mise en place du mécanisme et du capital appelable. Si le capital libéré ne suffit pas pour permettre au MES de rembourser ses créanciers, celui-ci pourra appeler du capital supplémentaire pour disposer des fonds nécessaires.
La participation de la Belgique dans le capital libéré du MES s’élève à 2,8 milliards d’euros. 
Elle est payée en cinq tranches de 556,3 millions d’euros
442.
Comme le MES est une institution internationale, Eurostat a estimé que les octrois de cré -
dits du MES n’ont aucun impact sur la dette publique des États.
En effet, Eurostat considère que les dettes des États qui se financent auprès du MES sont 
comptabilisées comme des montants dus à une institution européenne. De plus, les em -
prunts conclus par le MES sur les marchés financiers sont repris dans la comptabilité du 
442  loi du 20 juin 2012 portant assentiment au traité instituant le mécanisme européen de stabilité ( mes ), signé à 
Bruxelles	le	2	février	2012. IMPACT	FINANCIER	DES	MESURES	D 'AIDE	DANS	LE	CADRE	DE	LA	CRISE	FINANCIèRE  /249
MES et ne doivent plus être repris dans les comptes des États443. L’obligation pour les États 
de recourir à des emprunts pour assurer la capitalisation du MES a néanmoins entraîné une 
augmentation équivalente des dettes publiques de ces mêmes États.
Dans son rapport du 31 mars 2015, le comité des commissaires aux comptes du MES, dont deux 
membres sont actuellement nommés par les institutions supérieures de contrôle allemande et luxembourgeoise, a conclu que le conseil des gouverneurs peut approuver les états finan -
ciers 2014 du MES. Le comité constate toutefois que l’institution est encore dans le processus de mise en place d’un cadre de contrôles complets et intégrés qui permettront au management du MES de confirmer l’adéquation et l’efficacité du contrôle interne dans son ensemble
444.
8	 Résultat	financier	des 	diverses	mesures	d’aide
Tableau 10 –  Résultat financier des diverses mesures d’aide (en millions d’euros)
Période Institution Opération Montant 
Flux de caisse sortants
Participations 18.575,0
2008-2009 Fortis, dexia, ethias,  
Royal	Park	Investmentsinjection de capital -11.640,0(1) 
2008 sFPi Frais d’expertise (provisions) - 20,0
2011 Belfius entrée dans le capital -4.000,0
2012 dexia injection de capital -2.915,0
Prêts 8.743,3
2008 Royal	Park	Investments Octroi de crédit -5.001,7	
2008 kbC Octroi de crédit -3.500,0
2009 luxembourg  
(dossier kaupthing)Octroi de crédit - 160,0	
2012 Vitrufin Octroi de crédit - 81,6
Garanties 13,8
2011-2015 Apra l even Activation du fonds spécial de 
protection des dépôts et des assurances sur la vie- 13,8
Soutien à la zone euro 4.933,7
2010-2011 Grèce Octroi de crédit (montant brut 
 
–	service fee )-1.932,7
2010-2011 eFsF Participation au capital - 0,9
2012-2014 mécanisme européen de  
stabilité (mes )Participation au capital -2.781,7
2013-2015 Autres mesures de soutien à la	Grèce- 218,4
Total des flux de caisse sortants (au 15 juin 2015) - 32.265,8
443  eurostat, Eurostat’s Preliminary View on the Recording of the Future European Stability Mecanism ,	7	avril	2011.
444  european s tability m ecanism, 2014  Annual Report ,	p.	119. 250
Participations 5.683,2
2010-2015 bNP Paribas Fortis et bNP 
Paribasdividendes +1.405,6(2)
2013 bNP Paribas Fortis Produit de la vente de la parti -
cipation+3.250,0
2013	 Royal	Park	Investments Produit de la diminution des fonds propres+ 718,2
2013-2015 Royal	Park	Investments dividendes + 309,4
Prêts 9.683,2
2009 Royal	Park	Investments remboursement d’octroi de 
crédit+4.645,7
(3) 
2009 Royal	Park	Investments intérêts + 11,9
2011-2013 kbC intérêts + 841,0
2012 kbC remboursement d’octroi de 
crédit+3.500,0
2012 kbC Prime de remboursement + 525,0
2013-2015 Vitrufin intérêts + 18,4
2009-2015 luxembourg  
(dossier kaupthing)remboursement d’octroi de 
crédit+ 136,6
(dossier kaupthing)intérêts + 4,6	
Garanties 7. 355,7
2008-2015 divers établissements financiersRémunérations 	pour	règlement	
de garantie+3.614,8	
2008-2015 Caisse des dépôts et 
 
consignationsCotisation au fonds spécial de protection des dépôts et des assurances sur la vie+ 3.200,7	
2012-2015 Caisse des dépôts et 
 
consignationsCotisation au fonds de  
résolution+ 540,2
Soutien à la zone euro 128,7
2010-2015 Grèce intérêts + 128,7
Total des flux de caisse entrants (au 15 juin 2015) + 22.850,8
(1)	Fortis	Banque	:	9.400,0	;	Dexia	:	1.000,0	;	Royal	Park	Investments	:	740,0	;	Ethias	:	500,0
(2)		Y	compris	le	produit	de	la	vente	à	la	banque	Société	générale	 pour	212,9	millions	d’euros	de	4,1	millions	d’actions	
reçues	en	dividende	en	2010.
(3)		Le	prêt	accordé	en	2008	à	la	Royal	Park	Investments 	a	totalement 	été	remboursé 	en	2009.	La	différence 	de	356	mil -
lions	d’euros	représente	une	perte	de	change.
Source : SPF Finances – Cour des comptes ORGANISATION	DES	ACTIVITÉS		D ’AUDIT	INTERNE	DANS		L ’ADMINISTRATION	FÉDÉRALE  /251
Organisation des activités  
d’audit interne dans  l’administration fédérale
La Cour des comptes a déjà souligné le défaut d’organisation d’un audit interne de l’adminis -
tration fédérale dans plusieurs de ses précédents Cahiers. Dans son 171e Cahier, elle constatait 
notamment que la mise en œuvre de cette obligation légale par le gouvernement n’avait pas 
progressé au cours de la législature précédente.
Depuis lors, le conseil des ministres du 17 juillet 2015 a pris la décision de principe de créer un 
service d’audit interne commun pour l’administration fédérale en 2016.Des modifications à la réglementation, des précisions et des mesures transitoires doivent tou -
tefois encore intervenir. Pour la Cour des comptes, il est également nécessaire de préserver les 
prérogatives du Comité d’audit de l’administration fédérale. Il faut aussi renforcer ses moyens de fonctionnement.
1	 Contexte
1.1	 Chronologie 	réglementaire
Deux arrêtés royaux pris en 2002445 prévoyaient un système de contrôle interne, un service 
d’audit interne et un comité d’audit par service public fédéral. En pratique, si certains ser -
vices avaient déjà créé ou ont créé par la suite un service d’audit interne, aucun mandataire n’a été désigné comme responsable de ces services et aucun comité d’audit n’a été mis en place par SPF.
La réforme de la comptabilité de l’État de 2003
446 a ensuite prévu l’obligation légale d’orga -
niser un audit interne. Cette obligation s’applique à tous les services publics fédéraux et 
services publics fédéraux de programmation, à la Défense et à la Police fédérale depuis le 1
445  Arrêté	royal	du	26	mai	2002	relatif	au	système	 de	contrôle	 interne	des	services	publics	fédéraux	 et	arrêté	royal	
du	2	octobre	2002	relatif	à	l’audit	interne	au	sein	des	services	publics	fédéraux.
446  Article	31	de	la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral. 252
Les arrêtés de 2002 ont entretemps été remplacés par trois arrêtés du 17 août 2007447. Ces 
arrêtés s’appliquent à 21  services  publics448 et prévoient un Comité d’audit commun pour 
l’administration fédérale. Pour les services publics concernés, ces arrêtés exécutent la loi de 
réforme de la comptabilité de l’état de 2003.
L’obligation légale d’organiser un audit interne prévue en 2003 a toutefois un périmètre 
plus large que celui de ces arrêtés royaux. Il comprend notamment tous les organismes administratifs publics (hors institutions publiques de sécurité sociale). Pour les services visés par la loi de 2003 mais pas par les arrêtés royaux de 2007, un arrêté royal doit encore 
être pris pour organiser un audit interne en matière de budget et de comptabilité.
1.2	 Examens 	de	la	Cour	des	comptes
La Cour des comptes a régulièrement informé le Parlement du défaut d’organisation d’un 
audit interne dans l’administration fédérale
449.
Par une lettre du 20 mars 2013, elle avait interrogé le Premier ministre sur les motifs pour 
lesquels plusieurs décisions de principe nécessaires à l’organisation d’un audit interne dans l’administration fédérale et au fonctionnement du Comité d’audit de l’administration fédé -
rale n’avaient pas été prises.
Dans sa réponse du 5 juillet 2013, le Premier ministre annonçait notamment une nouvelle 
révision de la réglementation, motivée par le coût de certaines fonctions d’audit interne. 
Dans son 170
e Cahier d’octobre 2013, la Cour des comptes soulignait que des raisons budgé -
taires ne peuvent pas justifier de reporter l’organisation d’un audit interne telle que prévue par la loi. Elle rappelait que la réglementation a prévu une solution pour les services publics pour lesquels un service d’audit interne serait trop onéreux, à savoir un service commun à plusieurs services publics.
La Cour des comptes concluait à une trop faible adhésion des autorités publiques à l’intérêt 
d’un audit interne. Elle examine à présent les évolutions intervenues en 2015.
447 Un	arrêté	royal	relatif	au	système 	de	contrôle 	interne	dans	certains	services	du	pouvoir	exécutif	fédéral,	un	arrêté	
royal	relatif	aux	activités	d’audit	interne	 dans	certains	services	du	 pouvoir	exécutif	ainsi	qu’un	arrêté	 royal	portant	
création	du	Comité 	d’audit	de	l’administration	fédérale.	
448  À	savoir	les	services	publics	fédéraux, 	les	services	publics	fédéraux 	de	programmation 	ainsi	que	les	entités	dont	le	
Roi	est	habilité	à	régler	l’organisation 	et	le	fonctionnement 	(la	Défense, 	la	Régie	des	bâtiments, 	l’Agence 	fédérale	
pour	la	sécurité	de	la	chaîne	alimentaire,	 l’Agence	 fédérale	 pour	l’accueil	des	demandes	 d’asile	et	l’Agence	 fédé -
rale	des	médicaments 	et	des	produits 	de	santé).	Il	existait	un	22e service soumis à l’arrêté royal du 17 août 2007, le 
SPP	Développement	 durable.	Le	3	mars	2014,	 celui-ci	est	devenu	l’Institut	 fédéral	pour	le	développement	 durable	
et	relève	de	la	Chancellerie	du	Premier	ministre.
449  Cour	des	comptes,	 «	Contrôle	 interne	et	activités	 d’audit	interne	–	état	de	la	mise	en	œuvre	des	arrêtés	royaux	
du	17	août	2007	»,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	304-315	;	«	Organisation 	des	activités 	d’audit	interne	dans	l’admi -
nistration fédérale », 170e	Cahier,	Volume	I,	p.	243-252,	 et	171e	Cahier,	Volume	I,	p.	285-289.	 Disponibles	  
sur	www.courdescomptes.be. ORGANISATION	DES	ACTIVITÉS	D ’AUDIT	INTERNE	DANS	L ’ADMINISTRATION	FÉDÉRALE		  /253
2	 Évolutions 	de	l’organisation	de	l’audit	interne	en	2015
2.1	 Composition 	du	Comité	d’audit
Le Comité d’audit de l’administration fédérale est composé de sept experts, dont au moins 
trois du rôle linguistique néerlandophone et trois du rôle linguistique francophone. Ils sont désignés pour six ans par arrêté royal délibéré en conseil des ministres, sur proposition du Premier ministre, du ministre du Budget et du ministre de la Fonction publique.
Les membres du Comité ont été désignés le 21 février 2010. Deux mandats devenus vacants 
en février 2012 ont été pourvus en juillet 2013.
En janvier 2014, un mandat est à nouveau devenu vacant suite à la démission du président 
du Comité d’audit. Un nouveau président a été désigné par le Comité d’audit en son sein. Le 5 février 2014, le gouvernement a lancé un appel pour pourvoir au mandat de membre 
vacant. L’arrêté royal désignant un nouveau membre a été pris le 4 mars 2015.
2.2	 Préconisations 	du	Comité	d’audit
Par un rapport adressé au conseil des ministres en juin 2011, le Comité d’audit avait préconi -
sé un service unique d’audit interne pour l’ensemble des services visés par les arrêtés royaux 
de 2007. Un service commun aurait une taille suffisante pour favoriser l’indépendance et le professionnalisme de l’audit interne. Il permettrait en outre des économies d’échelle.
Malgré plusieurs relances par le Comité d’audit, aucune des décisions de principe attendues 
pour mettre en œuvre la réglementation n’a été prise avant 2015.
Début 2015, le Comité d’audit a renouvelé ses préconisations au conseil des ministres en vue 
de créer une structure unique d’audit interne, avec des dispositions transitoires.
2.3	 Services 	d’audit	interne
En juillet 2014, le Comité d’audit avait recensé quatorze services d’audit interne dans 
les 21 services publics qui relèvent de ses attributions. Toutefois, aucun des responsables 
de ces services n’avait été désigné avec les garanties prévues par la réglementation et les normes professionnelles (dont la participation du Comité d’audit à leur sélection). En outre, seuls quatre de ces services disposaient de l’effectif minimal prévu (trois auditeurs internes, dont le responsable).
La situation a peu évolué depuis ce recensement.Depuis plusieurs années, certains services, dont la Défense
450 et le SPF Intérieur451, ont 
investi des ressources et pris des initiatives pour développer des activités d’audit interne 
conformes aux normes professionnelles. Vu l’absence des décisions de principe attendues du conseil des ministres, le Comité d’audit n’a toutefois pas pu jouer pleinement son rôle et valoriser les réalisations de ces services.
450  Cour des comptes, « s ervices d’audit interne de la d éfense et du s PF Finances » , 170e	Cahier,	Volume	I,	p.	253-257.
451 Voir « s ervice d’audit et d’inspection internes du s PF i ntérieur » plus loin dans cette partie du 172e	Cahier. 254
2.4	 Ressources 	humaines 	du	Comité	d’audit
Le Comité d’audit doit garantir l’indépendance et le professionnalisme de l’audit interne. Il 
participe à la sélection et à l’évaluation des responsables des services d’audit interne et ap -
prouve leur programme de travail. Il informe le gouvernement sur la fiabilité des systèmes de contrôle interne par un rapport annuel à chaque ministre et au conseil des ministres. Il a également une mission d’alerte si des risques importants ne sont pas maîtrisés ou si les informations dont le gouvernement dispose peuvent fausser les décisions, plus particuliè -
rement en matière financière ou de gestion.
La réglementation prévoit que la Chancellerie du Premier ministre mette un secrétariat 
permanent à la disposition du Comité d’audit. Ce secrétariat doit au moins comprendre un membre du personnel de niveau A
452, un minimum toutefois insuffisant compte tenu des 
missions du Comité d’audit et de sa composition. Le mandat des sept experts qui le consti -
tuent est, en effet, une activité complémentaire rémunérée au moyen de jetons de présence.
Depuis mars 2015, outre un secrétariat administratif, un seul expert de niveau A est à la 
disposition du Comité d’audit. Par un courrier du 2 juillet 2015, le Comité d’audit a informé le Premier ministre que le déficit chronique en personnel du secrétariat mis à sa disposition ne lui permet pas de respecter l’échéance réglementaire (le 31 juillet)
453 pour établir les rap -
ports sur le contrôle interne dans l’administration fédérale.
Le SPF Chancellerie du Premier ministre a pris plusieurs initiatives pour renforcer le per -
sonnel du Comité d’audit. Les rapports annuels sur le contrôle interne sont prévus pour 
le 31 octobre 2015.
Pour la Cour des comptes, la disponibilité de plus d’un expert est une condition nécessaire 
au bon fonctionnement du Comité d’audit et du dispositif prévu par la réglementation en matière de contrôle interne et d’audit interne. Même s’il existait un ou plusieurs services d’audit interne conformes à la réglementation et dotés de ressources suffisantes, ces res -
sources ne pourraient être confondues avec celles du Comité d’audit.
2.5	 Contrats 	d’administration 	des	SPF
Pour moderniser la gestion des services publics fédéraux, un arrêté royal du 4 avril 2014 rem-
place les plans de management par des contrats d’administration de trois ans, en prin -
cipe à compter du 30 juin 2015. Les premiers contrats sont, depuis lors, prévus pour la 
période  2016-2018.
L’accord de gouvernement du 9 octobre 2014 prévoit que l’autonomie dont bénéficieront les 
services publics avec ces contrats sera notamment associée à une évaluation effective de 
leurs dirigeants. Cette évaluation se basera « sur un contrôle interne approfondi à l’aide d’un 
audit interne commun » .
Au début 2015, le Comité d’audit a, à la demande du gouvernement, présenté des proposi -
tions d’objectifs en matière de contrôle interne et d’audit interne à intégrer dans les contrats d’administration. Le conseil des ministres du 21 mai 2015 a adopté un socle commun 
452  Article	9,	§	2,	de	l’arrêté	royal	du	17	août	2007	portant	création	du	Comité	d’audit	de	l’administration	fédérale.
453 Article 13, § 1er,	de	l’arrêté	royal	du	17	août	2007	précité. ORGANISATION	DES	ACTIVITÉS	D ’AUDIT	INTERNE	DANS	L ’ADMINISTRATION	FÉDÉRALE		  /255
d’indicateurs de performance à inclure dans ces contrats, dont des objectifs d’amélioration 
du contrôle et de l’audit internes. 
2.6	 Création 	d’un	service	commun 	d’audit	interne
Le conseil des ministres du 21 mai 2015 a également chargé les ministres compétents454 de 
proposer la création d’un service d’audit interne commun. Leur proposition, basée sur les 
préconisations du Comité d’audit, a été approuvée en conseil des ministres du 17 juillet 2015.
Ce service serait composé de clusters  horizontaux pour des fonctions transversales (mar -
chés publics, par exemple) et de clusters  verticaux à préciser (la Justice, par exemple). Il 
concernerait tous les services visés par les arrêtés royaux de 2007. Toutefois, pour le SPF Fi -
nances (chargé de recruter et de former les auditeurs internes), l’Afsca et la Défense, la prise d’effet est reportée d’un an, notamment pour examiner la conformité ou la faisabilité de l’intégration de leurs services d’audit interne dans le service commun.
Ce service commun devait être créé au 1
er janvier 2016. Des modifications réglementaires 
pour la désignation de son responsable doivent toutefois encore intervenir. Le conseil des 
ministres a en effet décidé que ce responsable serait un mandataire titulaire d’une fonction de management et non d’une fonction d’encadrement comme prévu par les arrêtés royaux de 2007. L’arrêté royal du 17 août 2007 relatif aux activités d’audit interne dans certains ser -
vices du pouvoir exécutif fédéral et l’arrêté royal du 29 octobre 2001 relatif à la désignation et à l’exercice des fonctions de management dans les services publics fédéraux doivent être adaptés pour mettre en œuvre cette décision.
Pour la Cour des comptes, il est essentiel de conserver les prérogatives déjà attribuées au 
Comité d’audit pour la sélection et l’évaluation de ce mandataire.
À terme, le projet envisage un service commun d’audit interne composé d’une centaine de 
personnes, y compris l’appui administratif. Les membres du personnel des services d’audit interne existants auraient le choix entre rejoindre le nouveau service (pour autant qu’ils répondent à des conditions d’expérience ou de formation) ou exercer d’autres activités dans leur département.
Pour la Cour des comptes, une bonne gestion de cette transition est un facteur déterminant 
de succès. Elle nécessite de désigner dans les meilleurs délais le premier mandataire appelé à diriger ce nouveau service. Avec la participation du Comité d’audit, ce responsable devra en effet proposer un statut pécuniaire et un profil de carrière pour les auditeurs internes, établir un premier plan de personnel, regrouper le personnel et élaborer un programme de travail qui assure la continuité des activités d’audit interne déjà organisées.
Sur le plan budgétaire, le conseil des ministres a prévu que le service commun d’audit 
interne disposera d’un budget spécifique géré par son responsable. Les moyens nécessaires seront compensés sur les budgets des services participants.
454  Premier	ministre,	ministre	du	Budget	et	ministre	de	la	Fonction	publique. 256
Comme aucune procédure de sélection d’un mandataire pour diriger le futur service com -
mun d’audit interne n’était encore engagée au 1er octobre 2015, ce nouveau service ne pourra 
être créé qu’en 2016. À titre transitoire, des crédits devront être prévus dans le budget des 
départements qui disposent déjà d’un service d’audit interne pour garantir la poursuite 
de leurs travaux et la disponibilité des auditeurs internes appelés à rejoindre le nouveau service.
Enfin, le conseil des ministres a également prévu que les enquêtes de fraude (forensic audit) 
s’organisent également au sein du service commun d’audit interne. Vu la spécificité de ces 
audits, il a prévu d’associer le Comité d’audit à la mise en œuvre de cette décision. La Cour de comptes souligne à ce sujet que l’organisation des enquêtes de fraude au sein du service commun d’audit interne risque de nuire au bon fonctionnement de l’audit interne.
Comme prévu par la réglementation, le Comité d’audit a adressé ses préconisations au conseil des ministres sur l’organisation des activités d’audit interne en juin 2011. Il lui a pro -
posé de créer un service d’audit interne commun pour tous les services publics concernés.
Malgré plusieurs relances du Comité d’audit et les interventions de la Cour des comptes, la 
mise en œuvre de la réglementation en matière d’audit interne par le gouvernement n’a pas progressé durant la législature précédente.
Des services d’audit interne ont dès lors été organisés sans les garanties prévues par la ré -
glementation, dont la surveillance du Comité d’audit. Ce développement d’activités d’audit 
interne en marge du dispositif prévu n’a pas permis de valoriser autant que possible les réalisations des services publics concernés, dont des investissements non négligeables en ressources humaines et des initiatives pour respecter les normes professionnelles des audi -
teurs internes.
Le conseil des ministres du 17 juillet 2015 a finalement pris une décision de principe de créer 
un service commun d’audit interne pour les services visés par les arrêtés royaux de 2007. 
Cette décision devrait produire ses effets en 2016. Des modifications à la réglementation, des précisions et des mesures transitoires doivent toutefois encore intervenir.
Pour la Cour des comptes, la désignation du premier mandataire appelé à diriger ce nou -
veau service commun est urgente. Elle devrait être suivie d’un plan de transition pour gérer 
au mieux les questions relatives aux ressources humaines déjà investies dans des activités d’audit interne et garantir la continuité de ces activités.
Il est également nécessaire de renforcer le secrétariat permanent du Comité d’audit de l’ad-
ministration fédérale. SERVICE	D ’AUDIT	ET	D ’INSPECTION	INTERNES	DU	 SPF	INTÉRIEUR  /257
Service d’audit et d’inspection 
internes du SPF Intérieur
La Cour des comptes souhaite s’appuyer sur les rapports des services d’audit interne pour 
dimensionner ses propres contrôles, ce qui nécessite des garanties quant à la qualité de ces rapports. La réglementation prévoit notamment à ce sujet que le Comité d’audit de l’admi -
nistration fédérale surveille le respect des normes professionnelles des auditeurs internes. En attendant une mise en œuvre de ces dispositions, la Cour des comptes a évalué les activités d’audit interne au SPF Intérieur.
Si le SPF a alloué des ressources humaines significatives et développé des activités d’audit 
interne, toutes les garanties réglementaires d’ indépendance et de qualité n’ont pas pu être mises en œuvre.
1	 Contexte	et	portée	de	l’évaluation
Le service d’audit et d’inspection internes du SPF Intérieur a été créé avant la publication des arrêtés royaux de 2007 qui organisent les activités d’audit interne dans l’administration fédérale. Il réalise des activités d’audit interne au sens de ces arrêtés. Toutefois, son res -
ponsable n’a pas été désigné dans les conditions prévues par la réglementation et le Comité d’audit de l’administration fédérale ne peut pas jouer pleinement son rôle de supervision des activités de ce service
455.
Les activités d’audit interne doivent être organisées de manière à ce que les organes de contrôle externe puissent s’appuyer valablement sur leurs conclusions.
Ces activités doivent notamment être soumises au moins tous les cinq ans à un évaluateur 
indépendant, extérieur au service
456. L’évaluation présentée ici ne remplit pas cette obliga -
tion ; il s’agit d’une initiative de la Cour des comptes en tant qu’auditeur externe au service du Parlement. Elle vise à déterminer dans quelle mesure la Cour peut s’appuyer sur les tra -
vaux du service dans le cadre de ses propres contrôles.
La Cour des comptes s’est basée sur les arrêtés royaux de 2007. Elle s’est aussi fondée sur 
les normes professionnelles des auditeurs internes de l’IIA (Institute of Internal Auditors) et sur les lignes directrices de l’Intosai relatives aux normes de contrôle interne à promouvoir dans le secteur public. Les arrêtés s’y réfèrent explicitement.
Cette évaluation s’inscrit dans un contexte appelé à évoluer. En effet, le conseil des ministres 
du 17 juillet 2015 a décidé de créer un service commun d’audit interne au 1
er janvier 2016. Les 
conclusions que la Cour des comptes adresse au SPF Intérieur devront être transposées dans le cadre de la mise en œuvre de cette décision.
455 Arrêté	royal	du	17	août	2007	portant	création	du	Comité	d’audit	de	l’administration	fédérale.
456  Article 4 de l’arrêté royal du 17 août 2007 relatif aux activités d’audit interne dans certains services du pouvoir exé -
cutif. 258 SERVICE	D ’AUDIT	ET	D ’INSPECTION	INTERNES	DU	 SPF	INTÉRIEUR  /258
2	 Résultats	de	l’évaluation
2.1	 Organisation 	du	service
Conformément aux normes internationales et à la réglementation, le service dispose d’une 
charte d’audit qui définit ses missions. Toutefois, son contenu ne correspond pas entière -
ment aux normes (références à la réglementation, définition des relations avec le Comité d’audit). Il n’a du reste été approuvé ni par la présidente actuelle du comité de direction ni par le Comité d’audit.
Les missions d’audit constituent la principale activité du service. Les activités d’inspection 
et de conseil sont marginales. Conformément aux normes, elles excluent toute responsabi -
lité opérationnelle ou prise de décision. Les ressources humaines consacrées à ces missions n’entravent pas la réalisation du programme d’audit défini par le service.
La réglementation impose différentes mesures visant à garantir l’indépendance du service, 
dont des dispositions relatives à la désignation du responsable des activités d’audit interne. Sur ce point, le Comité d’audit considère que le SPF Intérieur, comme toutes les autres administrations fédérales, ne dispose pas d’un véritable service d’audit interne conforme aux arrêtés royaux de 2007 (procédure de désignation non respectée, absence du niveau hiérarchique requis, pas de rattachement fonctionnel au Comité d’audit).
Les garanties d’indépendance prévues par la réglementation et les normes professionnelles 
ne sont pas apportées. Cette situation porte atteinte à l’image d’indépendance du service.
Par contre, le service satisfait aux normes concernant la déontologie et la prévention des 
conflits d’intérêts.
En matière de ressources humaines, le service est un des rares de la fonction publique fédé -
rale à respecter l’effectif minimal (de trois personnes) prévu pour un service d’audit in -
terne. Depuis 2007, le SPF Intérieur a mis en place des ressources suffisantes et stables pour 
son service d’audit interne (cinq auditeurs internes au 1
er juin 2015), ce qui le classe parmi les 
départements ayant le plus investi dans cette matière. Les auditeurs internes ont une bonne connaissance des normes d’audit et ont suivi des formations en contrôle et audit internes.
Conformément aux normes professionnelles, le service d’audit interne du SPF Intérieur a 
mis en place un programme d’assurance qualité. Plusieurs de ses mesures témoignent d’un souci de professionnalisme et d’amélioration de la qualité. Toutefois, le service n’a pas en -
core fait l’objet d’une évaluation externe.
2.2	 Fonctionnement 	du	service
Le service d’audit interne du SPF Intérieur dispose d’un programme de travail pluriannuel 
basé sur les priorités du plan de management 2007 de l’ancienne présidente du comité de direction. Les domaines retenus pour évaluer la gestion des risques sont pertinents, car basés sur les principaux objectifs stratégiques du SPF.
Par ailleurs, en plus des audits de gestion des risques, le service réalise des audits de confor -
mité depuis 2013. Jusqu’à présent, ils sont axés sur le respect de la réglementation et des 
procédures par les centres fermés. SERVICE	D ’AUDIT	ET	D ’INSPECTION	INTERNES	DU	 SPF	INTÉRIEUR  /259
La planification des audits ne s’appuie toutefois pas sur une analyse des risques, revue 
chaque année, comme prévu par les normes. En outre, le choix des missions d’audit ne tient pas compte des résultats des audits antérieurs et des nouveaux éléments qui viendraient in -
fluencer le fonctionnement de l’administration. La planification n’est dès lors pas conforme aux normes professionnelles.
Le service d’audit interne a présenté un projet d’analyse des risques, basé sur une collabora -
tion avec le management, aux présidents successifs du comité de direction. Il n’a cependant 
pas encore été validé (la dernière proposition date de juin 2013).
La réglementation prévoit que le programme de travail de l’audit interne soit soumis à 
l’approbation du Comité d’audit, puis communiqué au président du comité de direction
457. 
Cette chronologie garantit l’indépendance et le professionnalisme du service d’audit in -
terne. Au SPF Intérieur, la pratique est inverse. Le programme de travail du service est sou -
mis à l’approbation du président du comité de direction du SPF avant d’être communiqué, pour information, au Comité d’audit.
Le service dispose d’un guide méthodologique d’audit, régulièrement mis à jour, pour 
orienter la réalisation de ses missions. Il a également un règlement administratif interne. Plusieurs procédures y définissent le cadre de gestion du service d’audit interne. Le ser -
vice ne dispose toutefois pas d’une procédure qui définit les règles de conservation des documents.
Dans les audits de gestion des risques qu’elle a consultés, la Cour des comptes relève plu -
sieurs points positifs, notamment l’utilisation de documents types, la récolte d’information 
par questionnaire, l’élaboration de grilles d’analyse et l’existence de procès-verbaux de ré -
union. Toutefois, la méthode d’audit utilisée porte uniquement sur l’existence des mesures de maîtrise des risques déclarées par les audités et repose avant tout sur des entretiens et des observations. Elle ne comprend pas assez de tests matériels (analyse de données, exa -
men de dossiers, inventaires physiques…) pour garantir que ces mesures sont efficaces.
Pour réaliser les audits de conformité, le service d’audit interne utilise des documents types 
et des grilles d’analyse très complets. Cette méthode est une bonne pratique.
Conformément aux normes professionnelles, la responsable de l’audit interne a mis en 
place un processus de suivi des résultats des audits. À la fin de chaque mission, le service audité a deux mois pour remettre un plan d’action, que le président du comité de direction doit valider. La Cour des comptes constate que les plans d’action des services audités sont souvent produits avec retard.
3	 Conclusions
Au terme de son évaluation, la Cour des comptes considère que le service d’audit et d’ins -
pection internes du SPF Intérieur est partiellement conforme à la réglementation et aux normes professionnelles en matière d’audit interne. Cette conformité partielle résulte pour 
457 Article 5, § 1er, de l’arrêté royal du 17 août 2007 relatif aux activités d’audit interne dans certains services du pouvoir 
exécutif. 260
l’essentiel des faiblesses constatées en matière d’indépendance, d’analyse des risques et 
d’accomplissement des missions d’audit.
Dans le cadre de ses propres missions, la Cour des comptes pourra se baser sur un rapport 
du service d’audit interne du SPF Intérieur, pourvu que la méthode de contrôle utilisée com -
prenne des tests suffisants pour étayer les conclusions et recommandations de ce rapport.
Pour la Cour des comptes, cette évaluation montre que, malgré l’absence de décisions de 
principe pour exécuter la réglementation de 2007 sur l’audit interne, le SPF Intérieur a alloué des ressources humaines significatives et développé des activités d’audit interne. L’intégration des activités d’audit interne du SPF Intérieur dans le futur service commun d’audit interne devrait permettre de consolider les acquis et de réaliser pleinement les dis -
positions prévues depuis 2007. CONTRôLE	INTERNE	DES	ACHATS	AU	 SPF	P&O,	AU	SPF	AFFAIRES	ÉTRANGèRES	ET	À	 FEDICT  /261
Contrôle interne des achats 
au SPF P&O, au SPF Affaires étrangères et à Fedict
La Cour des comptes a analysé les mesures de contrôle interne mises en place dans le cadre des 
procédures d’achat au SPF Personnel et Organisation, au SPF Technologie de l’ information et de la communication et au SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement.
Si les processus d’achat sont globalement maîtrisés et si certaines bonnes pratiques sont à 
relever dans les trois SPF, la fonction d’achat ne fait l’objet d’une planification globale dans aucun d’eux. Certains risques opérationnels ne sont pas ou sont peu couverts par des activités de contrôle interne. Ainsi, les procédures d’achat ne sont pas assez formalisées et la fonction d’achat n’est pas intégrée dans un système informatique qui contribue à une gestion optimale du processus d’achat.
La Cour a complété son examen d’un contrôle approfondi de dossiers de marchés publics rela -
tifs à 2013 et 2014. Ce contrôle a révélé certaines lacunes dans le respect de la législation sur les 
marchés publics ainsi que dans la gestion budgétaire et administrative de ceux-ci.
1.1	 Motivation 	et	portée	de	l’audit
Vu l’importance de la politique d’achat dans la réalisation des missions des pouvoirs pu -
blics, la Cour des comptes a décidé d’auditer les procédures d’achat des départements fédé -
raux. Après ses audits de 2013 (SPP Intégration sociale et SPF Sécurité sociale)458 et 2014 
(SPF Chancellerie du Premier ministre et SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimen -
taire et Environnement)459, son choix s’est porté en 2015 sur les procédures d’achat du SPF 
Personnel et Organisation, du SPF Technologie de l’information et de la communication et 
du SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement (ci-après « SPF P&O », « Fedict » et « SPF Affaires étrangères »).
L’objectif de la Cour était d’évaluer l’ensemble du processus d’achat et non uniquement les 
aspects liés à la légalité et à la régularité des marchés publics. Elle a dès lors vérifié que les risques potentiels liés à une procédure d’achat sont couverts par des activités de contrôle interne.
458  Cour des comptes, « Contrôle interne des achats au s PF s écurité sociale et au s PP i ntégration sociale », 170e Cahier, 
Volume	I,	p.	269-276.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
459  Cour des comptes, « Contrôle interne des achats au s PF Chancellerie du Premier ministre et au s PF santé pu -
blique	»,	171e	Cahier,	Volume	I,	p.	297-302.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be. 262
La Cour a complété son examen par un contrôle de la conformité des achats aux prescrip -
tions légales et réglementaires, principalement en matière de droit budgétaire et de droit 
des marchés publics. Son contrôle a porté sur un échantillon de 157 dossiers d’achat relatifs à 2013 et 2014 pour le SPF P&O et Fedict et à 2014 pour le SPF Affaires étrangères.
L’audit s’est déroulé de janvier à juillet 2015. La Cour a transmis pour chaque SPF un projet 
de rapport au président du comité de direction ainsi qu’aux ministres concernés, respec-tivement le 16 juillet 2015 pour le SPF P&O et Fedict et le 5 août 2015 pour le SPF Affaires 
étrangères.
1.2	 Organisation 	des	achats	dans	les	départements 	contrôlés
Les trois SPF appliquent des procédures internes différentes en fonction de la nature et du 
montant de l’achat, mais aussi du service qui en est chargé. Ils distinguent :
• les achats passés directement sur base du catalogue FOR CMS
460 ;
• les achats dont le montant est inférieur ou égal à 8.500 euros HTVA (5.500 euros HTVA 
avant le 1er juillet 2013) qui font l’objet d’un simple bon de commande auprès du fournis -
seur, du prestataire de services ou de l’entrepreneur désigné461 ;
• les achats dont le montant est supérieur à 8.500 euros HTVA (5.500 euros HTVA avant le 1
er juillet 2013) qui font en principe l’objet d’une procédure de marché public avec 
consultation de plusieurs entrepreneurs, prestataires de services ou fournisseurs.
Le SPF Affaires étrangères applique une procédure spécifique supplémentaire pour certains achats effectués sur la base des dispositions d’un cavalier budgétaire récurrent
462, pour les -
quels le marché est passé par procédure négociée sans publicité.
Alors que Fedict a centralisé ses achats au sein de son service Procurement & Legal  (sauf les 
marchés passés par la centrale de marchés FOR CMS), les achats ne sont pas centralisés aux 
SPF P&O et Affaires étrangères.
460  FOr Cms ( Federale Opdrachtencentrale  - Centrale de marchés pour services fédéraux) est une centrale de marchés 
organisée	 au	sein	du	SPF	P&O.	Elle	se	charge	des	procédures	 de	passation	 et	de	suivi	de	marchés	publics	de	groupes	
au	profit	des	différents 	services	publics	fédéraux 	(organismes 	d’intérêt	public,	établissements 	scientifiques…) 	pour	
des	fournitures 	et	des	services	relatifs	à	de	grandes	quantités 	à	caractère 	répétitif	(à	bons	de	commande) 	lorsqu’il	
existe	une	économie 	d’échelle 	liée	au	regroupement 	des	acheteurs. 	Le	catalogue 	électronique 	FOR	CMS	reprend	
tous	les	contrats	conclus	par	la	centrale. 	Les	acheteurs 	des	différents 	SPF	peuvent	donc	passer	commande 	directe -
ment	via	ces	contrats	sans	réaliser	de	procédure	de	marché	public.
461  La	pratique	 administrative	 au	SPF	Affaires	étrangères	 a	maintenu	 le	seuil	de	5.500	euros	HTVA	pour	les	achats	
effectués	dans	les	postes	diplomatiques.	
462  L’article	2.14.15	du	budget	général	des	dépenses	 2014	dispose	ainsi	que	 « les marchés publics pour les études pré -
alables à certains travaux (allocation de base 42.11.12.11.12) et les travaux (allocations de base 42.04.72.00.01 et 
42.11.72.00.01) qui sont attribués à l’étranger et qui restent sous les seuils européens, peuvent être attribués par procé -
dure négociée pour autant que l’annonce nécessaire soit faite pour assurer une concurrence efficace et que l’égalité des 
soumissionnaires, les dispositions essentielles du cahier général des charges et les principes de base de la réglementa -
tion soient respectés » . CONTRôLE	INTERNE	DES	ACHATS	AU	 SPF	P&O,	AU	SPF	AFFAIRES	ÉTRANGèRES	ET	À	 FEDICT  /263
2.1	 Constats 	relatifs	au	contrôle 	interne	des	achats
2.1.1	 Environnement	de	contrôle
De nouveaux contrats d’administration devaient entrer en vigueur le 1er juillet  2015463 dans 
les trois SPF. Ils étaient en cours de rédaction lors de l’audit. Les trois SPF disposent tou -
tefois d’anciens plans stratégiques et opérationnels cadrant avec leur mission, sous des formes assez différentes.
Le SPF P&O a formulé des objectifs stratégiques et opérationnels Smart
464 sous la forme 
d’un contrat d’administration global pour tout le SPF en 2008. En 2014, le président ad inte -
rim du SPF a supprimé l’application de ce contrat d’administration. Ses lignes directrices 
sont néanmoins encore suivies, en attendant un nouveau contrat d’administration465.
Fedict a formalisé ses objectifs stratégiques sous la forme d’un « vade-mecum ». Ce docu -
ment fait figure de plan de management globalisé. La formulation des objectifs opération -
nels qui y sont inscrits ne répond cependant pas aux normes Smart.Le SPF Affaires étrangères dispose d’un plan de management, établi par son président 
en 2010 et mis à jour en 2013, et de plans de management établis par chaque membre du 
comité de direction. Ces plans reprennent les objectifs stratégiques et opérationnels du SPF, formulés selon les normes Smart.
Concernant les risques liés au cycle des achats, Fedict et le SPF P&O n’ont pas effectué 
d’analyse globale de ceux-ci au sens strict. Néanmoins, certaines analyses ont été réalisées dans le cadre de la gestion de projets. Quant au SPF Affaires étrangères, il a effectué en 2011 une analyse détaillée des risques pouvant affecter chaque étape du cycle des achats et des marchés publics.
La structure organisationnelle du SPF P&O et du SPF Affaires étrangères ne permet pas la 
gestion centralisée et intégrée des procédures d’achat. Fedict a mis en place une structure organisationnelle permettant la centralisation de ses achats au sein du service Procurement & Legal .
Par contre, les SPF P&O et Affaires étrangères ont publié sur leur intranet un organigramme reflétant une image correcte de leur structure (sans cependant détailler les identités des agents ni leurs fonctions). Fedict n’a pas publié d’organigramme sur son intranet.
La Cour a constaté qu’aucun des trois SPF ne dispose d’un outil informatique global pour 
gérer son processus d’achat.
463 Arrêté	royal	du	4	avril	2014	modifiant	 l’arrêté	royal	du	29	octobre	2001	relatif	à	la	désignation	 et	à	l’exercice	 des	
fonctions	de	management	dans	les	services	publics	fédéraux	et	les	services	publics	fédéraux	de	programmation.	
464  Spécifiés,	mesurables,	ambitieux,	réalisables	et	situés	dans	le	temps.
465  Tel	que	prévu	par	l’arrêté	royal	du	4 	avril	2014. 264
Les trois SPF disposent d’un régime de délégation classique en matière d’exécution du bud-
get et d’exécution des marchés publics (les trois SPF sont dotés d’arrêtés ministériels de délégation). Toutefois, aucun des trois n’a de modalités de remplacement formalisées en cas d’absence temporaire ou définitive d’un agent.
Enfin, lors de l’audit, seul le SPF Affaires étrangères disposait d’un service d’audit interne. 
Concernant le SPF P&O et Fedict, des contacts avaient été pris avec d’autres départements horizontaux en vue de mutualiser le développement de cette fonction. Depuis lors, le conseil des ministres du 17 juillet 2015 a décidé de créer un service commun d’audit interne au plus 
tard le 1
er janvier  2016466.
2.1.2	 Identification	des	besoins	d’achatLes directions générales et services d’encadrement des trois SPF établissent chaque année une planification propre de leurs achats sans qu’une stratégie globale d’achat au niveau du SPF soit établie. Les achats ne sont pas reliés aux objectifs stratégiques et opérationnels. Aucun des trois SPF ne dispose d’un plan global d’achat motivé.
Les spécifications des achats sont définies par les services demandeurs qui sont en principe 
les utilisateurs des biens et services achetés. Il n’y a pas de mécanisme de relecture ou de vérification par un service tiers des spécifications techniques des achats.
Il n’existe pas de véritable service logistique dans ces trois SPF. Néanmoins, chacun d’eux 
dispose d’un service d’appui impliqué à des degrés divers dans les procédures de marchés :
• la cellule Station de travail marchés publics au SPF P&O, qui intervient dans la plupart des procédures de marchés  ;
• le service Procurement & Legal  de Fedict, intervenant obligatoire dans toutes les procé -
dures de marchés ;
• les piliers P&O4, P&O5 et P&O6 et la cellule B&B0.1 au SPF Affaires étrangères, qui 
n’interviennent dans les procédures de marchés qu’à la demande des gestionnaires de marchés.
Enfin, les trois SPF disposent d’arrêtés de délégation classiques qui précisent les délégations de signature en matière d’engagement et de liquidation. En outre, P&O et Fedict ont établi des tableaux de suivi des dossiers qui identifient les responsables des achats et précisent les procédures écrites formalisées sous forme de « qui fait quoi ».
2.1.3	 Procédure	d’achat
Les trois SPF recourent essentiellement à la procédure négociée sans publicité et, plus rare -
ment, à l’appel d’offres pour passer leurs marchés publics.
Conformément à la réglementation, ils sollicitent, au-delà de 31.000 euros, l’avis de l’Ins -
pection des finances dans le cadre du contrôle administratif et budgétaire lors du lance -
ment de marchés publics et de leur attribution.
466  Le	conseil	des	ministres 	a	également 	adopté	des	mesures	concernant 	l’organisation, 	la	structure 	interne	et	le	finan -
cement	de	ce	service	commun 	d’audit	interne	ainsi	que	des	mesures 	transitoires. 	Voir	l’article	«	Organisation 	des	
activités	d’audit	interne	dans	l’administration	fédérale	»	dans	cette	partie	du	Cahier. CONTRôLE	INTERNE	DES	ACHATS	AU	 SPF	P&O,	AU	SPF	AFFAIRES	ÉTRANGèRES	ET	À	 FEDICT  /265
Leurs services d’appui sont chargés d’apporter un soutien aux gestionnaires de dossiers 
dans le cadre des procédures d’achat. Ce soutien peut concerner le choix du mode de pas -
sation des marchés, la vérification de la concordance entre le cahier spécial des charges, les besoins et la législation, l’attribution correcte des marchés, le suivi des délais et des procé -
dures ou l’estimation correcte des marchés.
Le recours à ces services est obligatoire pour tous les achats à Fedict. Il n’est que facultatif 
aux SPF P&O et Affaires étrangères.
Les trois SPF stockent les documents relatifs aux achats dans les services à l’origine de 
l’achat.
2.1.4	 Exécution	du	marché
Aucun des trois SPF n’a rédigé de directive écrite au sujet du cautionnement. L’obligation de verser un cautionnement et sa libération à l’issue de l’exécution des prestations font, en principe, l’objet d’un suivi par le service qui est à l’initiative de l’achat.
De même, le suivi de l’exécution des prestations d’un marché public et la réception des 
commandes ne font pas l’objet d’une procédure écrite générale dans les SPF examinés, ni d’une utilisation systématique de documents types.
Le SPF Affaires étrangères a toutefois établi des documents à destination des postes situés à 
l’étranger. Ils reprennent des instructions en matière d’exécution des marchés.
2.2	 Constats 	relatifs	au	contrôle 	de	dossiers 	individuels 	d’achat
2.2.1	 Respect	de	la	réglementation	sur	les	marchés	publics2.2.1.1 Procédure négociée sans publicité
L’examen des dossiers d’achat a fait apparaître que les achats effectués directement par les 
trois SPF
467 pour des montants ne dépassant pas 8.500 euros HTVA468 ne font pas systémati -
quement l’objet d’une mise en concurrence. La Cour a rappelé aux trois départements que, bien que ce type de marché puisse se constater sur une simple facture
469, le principe général 
de concurrence s’applique indépendamment du montant470.
2.2.1.2  Spécifications techniques de nature à exclure ou limiter la concurrence
Dans le cadre de marchés publics de leasing automobile au SPF Affaires étrangères et à Fedict, la Cour a constaté que les spécifications techniques utilisées dans les cahiers des charges de ces procédures négociées sans publicité étaient de nature à fortement limiter ou empêcher la concurrence.
467 À	savoir	les	marchés	passés	en	dehors	de	la	centrale	de	marchés	FOR	CMS.
468  5.500	euros	HTVA	avant	le	1er	juillet	2013.
469  Article	105	de	l’arrêté	royal	du	15	juillet	2011	relatif	à	la	passation 	des	marchés 	publics	dans	les	secteurs 	classiques.
470 l’article 5 de la loi du 15 juin 2006 relative aux marchés publics et à certains marchés de travaux, de fournitures et 
de	services	dispose	que	 « les pouvoirs adjudicateurs traitent les entrepreneurs, les fournisseurs et les prestataires de 
services dans le respect de l’égalité, de manière non discriminatoire et agissent avec transparence. Les marchés publics 
sont attribués avec concurrence, après vérification du droit d’accès, sélection qualitative et examen des offres des par -
ticipants, conformément à une des procédures de passation déterminées au chapitre IV ». 266
La Cour a rappelé aux deux SPF qu’il « est interdit de mentionner la marque d’un produit, 
appareil ou matériau déterminé, ou la firme, le fabricant ou le vendeur, même si cette marque est suivie des mots ‘...ou équivalent...’  »
471.
2.2.1.3  Durée prévue et durée réelle du marché
Dans un dossier de location d’œuvres d’art au SPF P&O et dans un marché de solution informatique à Fedict, la Cour a constaté la durée anormalement longue des contrats qui ont fait l’objet de plusieurs prolongations sans motivation particulière (pour atteindre res -
pectivement treize et neuf ans).
La Cour a rappelé aux deux SPF que le principe général de concurrence suppose qu’un pou -
voir adjudicateur ne peut se lier pour une durée trop longue à un fournisseur et doit donc 
consulter régulièrement la concurrence. Une durée maximale de quatre ans est considérée comme raisonnable dans la plupart des cas. La nouvelle réglementation en matière de mar -
chés publics confirme d’ailleurs explicitement cette durée
472. Elle peut, dans des cas excep -
tionnels dûment motivés, être allongée dans le cas où les investissements à consentir par l’adjudicataire d’un marché se révèlent à ce point importants qu’ils nécessitent une durée d’amortissement supérieure à quatre années.
2.2.1.4  Fractionnement
Le fractionnement
473 d’un marché consiste dans le fait de commander des travaux, des four -
nitures ou des services similaires à plusieurs reprises, sur une courte période. Cette situa -
tion a pour conséquence de faire appliquer à ces commandes des obligations moindres que 
celles qui leur seraient imposées si elles relevaient d’un seul marché.
L’examen de certains marchés de formation au SPF P&O a révélé un fractionnement des 
prestations et des factures qui a conduit à appliquer un régime plus souple, alors que leur estimation sur une base quadriennale comme l’exige la réglementation aurait nécessité le recours à des procédures davantage formalisées, voire à une publicité nationale. Pour ces marchés, la Cour n’a pas trouvé de preuve de la consultation de la concurrence dans les dossiers fournis.
2.2.1.5   Prestations d’avocats
La Cour a constaté au SPF P&O que des prestations d’avocats n’ont pas fait l’objet d’un mar -
ché public. La Cour a rappelé au SPF que ce type de prestations constitue un marché public 
de services juridiques
474. Une procédure de marché public en bonne et due forme aurait 
donc dû être réalisée avant de choisir un cocontractant.
471 Chancellerie	 du	Premier	ministre,	 Circulaire	 du	23	juin	2004,	Marchés	 publics	–	interdiction	 de	mentionner	 dans	
les	clauses	d’un	marché	public	des	spécifications	 techniques	 limitant	ou	excluant	 le	jeu	normal	de	la	concurrence,	
Moniteur belge 	du	25	juin	2004.
472 Article	37,	§	2,	de	la	loi	du	15	juin	2006.
473 Fréquemment	appelé	«	saucissonnage	».
474 Ces	services	peuvent	être	classés	sous	le	numéro	8619	«	Autres	services	de	conseils	et	d’informations	 juridiques	 »	
dans	la	classification	 CPC	(classification	 centrale	des	produits	 des	Nations	unies).	Services	 du	Premier	ministre,	
Circulaire	 du	2	décembre	 1997,	Marchés	 publics	–	liste	des	services	visés	à	l’annexe	2	de	la	loi	du	24	décembre	 1993,	
Moniteur belge 	du	13	décembre	1997. CONTRôLE	INTERNE	DES	ACHATS	AU	 SPF	P&O,	AU	SPF	AFFAIRES	ÉTRANGèRES	ET	À	 FEDICT  /267
2.2.1.6  Mode de détermination du prix
La Cour a constaté à Fedict un manque de précision quant au mode de détermination du 
prix dans deux cahiers spéciaux des charges relatifs à de la consultance informatique et à des prestations de graphisme. Le marché y fait l’objet d’un « prix global unitaire » et d’un « prix unitaire » . Cette situation empêche toute comparaison régulière et adéquate 
des offres. Comme le prix total du marché est obtenu en multipliant une quantité estimée (nombre de jours prestés) par un prix unitaire, les marchés concernés auraient dû être qua -
lifiés de marchés à bordereau de prix
475.
2.2.1.7 Marché public de leasing de véhicules automobiles
Dans le cadre d’un marché de leasing automobile au SPF Affaires étrangères, la Cour a constaté que le SPF n’avait pas respecté les dispositions qui prévoient des limites budgé -
taires sous la forme de prix maxima pour l’achat ou le leasing de véhicules automobiles
476.
Il ressort de l’analyse du dossier et du calcul du prix au kilomètre que les offres des lots n° 1 (offre de base et variante) et n° 3 (variante) ne respectaient pas les limites imposées
477. 
En conséquence, les deux lots n’auraient pas dû être attribués à ces firmes au vu de leur caractère inacceptable.
2.2.1.8 Marchés publics de travaux réalisés à l’étranger
En application des dispositions du cavalier budgétaire récurrent précité, le SPF Affaires 
étrangères est autorisé à passer des marchés de travaux par procédure négociée sans publi -
cité sous les seuils européens à condition de respecter les principes généraux des marchés publics (concurrence, prix forfaitaire, égalité de traitement…).
Dans le cadre d’un marché de travaux visant à remplacer des châssis de fenêtres dans un 
consulat, trois firmes ont été consultées. Une seule a répondu. Au regard des spécialités des deux autres firmes, il apparaît de manière assez évidente que celles-ci n’étaient pas en mesure de remettre offre, ces deux firmes étant spécialisées dans le mobilier, la cuisine, l’architecture d’intérieur et la décoration. La Cour a constaté l’absence de concurrence suffisante et efficace pour attribuer ce marché.
2.2.2	 Gestion	budgétaire2.2.2.1  Fournitures achetées hors contrat-cadre FOR CMS
Le SPF P&O a acheté du papier et le SPF Affaires étrangères a passé plusieurs commandes 
de boissons auprès de fournisseurs inhabituels, alors que les mêmes fournitures étaient disponibles dans le cadre de contrats de la centrale de marchés FOR CMS.
La Cour a constaté que les prix unitaires pratiqués par ces fournisseurs étaient largement 
supérieurs aux prix des marchés conclus par la centrale de marchés. Le recours, sans raison apparente, à des fournisseurs inhabituels a ainsi entraîné des dépenses injustifiées.
475 Au	sens	de	l’article	86	de	l’arrêté	royal	du	8	janvier	1996.
476  Prévues	par	la	circulaire	 307quinquies	 du	13	juillet	2009,	Acquisition	 de	véhicules	 de	personnes	 destinés	 aux	ser-
vices	de	l’État	et	à	certains	organismes	d’intérêt	public	du	13	juillet	2009,	Moniteur belge 	du	3	août	2009.
477 Lors	de	l’attribution	du	marché,	le	montant	maximal	indexé	du	prix/kilomètre	était	de	0,2447	euro	TVAC. 268
2.2.2.2 Procédure d’engagement
Dans les trois départements, les responsables des budgets sont invités à utiliser les engage -
ments préalables, quel que soit le montant de la dépense. L’utilisation de la procédure du 
visa simultané en engagement et liquidation pour les dépenses minimes478 est ainsi forte -
ment limitée.
La Cour a néanmoins constaté que certains dossiers d’achat avaient fait l’objet d’un enga -
gement ex post  (c’est-à-dire après réception de la facture) au SPF Affaires étrangères. Elle a 
encouragé ce dernier à mettre en place des procédures pour éviter ces infractions.2.2.2.3 Numérotation Codenva
Le code Codenva est un système mis en place par le SPF Budget et Contrôle de la gestion et 
la Cour des comptes pour connaître la nature du processus lié à un engagement budgétaire (marchés publics, subsides et dotations, salaires et rémunérations…).
Lors de son contrôle au SPF P&O et à Fedict, la Cour a constaté que certains dossiers com -
portaient un code Codenva qui ne correspondait pas à la nature de la dépense réalisée.
3	 Conclusions	générales	et	recommandations
3.1	 Conclusions
Bien qu’aucun des trois SPF n’ait développé de stratégie globale d ’achat, ils maîtrisent suffi -
samment le processus d’achat. Certaines bonnes pratiques sont à souligner et à encourager dans chacun d’entre eux, telles la création de structures de soutien transversales en matière de marchés publics. La Cour a également constaté le savoir-faire et l’expertise des respon -
sables des achats dans les SPF audités.
Néanmoins, certains risques ne sont pas ou sont peu couverts par des activités de contrôle 
interne. Ainsi, aucun des trois SPF ne dispose de procédure écrite complète et d’outil infor -
matisé permettant une gestion intégrée et contrôlée du processus d’achat. L’examen appro -
fondi de dossiers d’achat a d’ailleurs fait apparaître certaines lacunes relatives au respect de la réglementation.
Enfin, seul le SPF Affaires étrangères dispose d’un service d’audit interne.3.2 Recommandations
En termes d’organisation et de contrôle interne, la Cour recommande de prendre des me -
sures pour améliorer la gestion du processus d’achat dans les trois SPF, à savoir :
• développer une planification globale des achats pour tout le SPF ;
• uniformiser la numérisation des documents d’achat ;
478 Telle	que	prévue	à	l’article	1er,	3°,	a),	de	l’arrêté	royal	du	31	mai	1966	portant	règlement	 du	contrôle	 de	l’engage -
ment	des	dépenses 	dans	les	services	d’administration 	générale	de	l’État.	Depuis	la	mise	en	place	du	projet	Fedcom,	
les	engagements 	ne	sont	plus	visés	par	le	contrôleur 	des	engagements 	lors	de	l’ordonnancement. 	Celui-ci	effectue	
néanmoins	un	contrôle	ultérieur.	 CONTRôLE	INTERNE	DES	ACHATS	AU	 SPF	P&O,	AU	SPF	AFFAIRES	ÉTRANGèRES	ET	À	 FEDICT  /269
• confier les procédures de marchés publics à des services centralisés479 ;
• rédiger des procédures écrites liées aux achats et aux marchés publics.
Concernant la gestion des procédures d’achat, la Cour recommande aux trois SPF de mettre 
en œuvre les pratiques administratives suivantes :
• en cas de procédure négociée, systématiser et formaliser la négociation (particulière -
ment du prix) avec les soumissionnaires consultés ;
• systématiser la réception des biens et services (même pour les commandes passées sur la 
base des catalogues FOR CMS) en rédigeant un procès-verbal de réception ou un docu -
ment de réception formalisant la procédure Migo de SAP/Fedcom ;
• mettre en place une gestion informatisée complète des processus d’achat.
En outre, les exigences légales et réglementaires relatives aux budgets et marchés publics doivent être respectées, quel que soit le montant des dépenses. Ce rappel vise avant tout le respect des principes de concurrence et de l’engagement préalable.
4 Réponses
Par courriers des 29 juillet et 27 août 2015, Fedict et le SPF Affaires étrangères ont indiqué 
qu’ils prenaient bonne note des remarques et recommandations formulées par la Cour des comptes pour remédier aux manquements dans leur politique d’achat.
Fedict a fait état de nombreuses mesures déjà prises en 2014 et 2015 qui permettront de 
répondre aux remarques de la Cour.
Quant au SPF Affaires étrangères, il a également fait état des mesures prises pour amé -
liorer ses procédures d’achat et a précisé que, conformément à la décision du conseil des 
ministres du 17 juillet 2015 de créer un service d’audit commun, son service d’audit interne 
sera externalisé.
Le 15 septembre 2015, le SPF P&O et les ministres concernés n’avaient pas répondu.
479 Le	recours	à	un	tel	service	est	déjà	obligatoire	à	Fedict.  ATTRIBUTION	ET	ExÉCUTION	DE	MARCHÉS	PUBLICS	DE	SERVICES  /271
Attribution et exécution de 
marchés publics de services
La Cour des comptes a examiné si le SPF Personnel et Organisation, le SPF Affaires étrangères, 
Commerce extérieur et Coopération au développement, le SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement et la Défense respectent la législation et la réglemen -
tation en matière d’attribution et d’exécution de marchés publics de services. Son examen a porté sur une sélection de dossiers. Elle y a constaté que des documents pertinents faisaient défaut dans certains dossiers administratifs. Les règles concernant la durée maximale des marchés publics, l’obligation de motivation formelle et l’obligation d’ information des sou -
missionnaires n’ont pas toujours été appliquées lors de l’attribution des marchés. Concernant l’exécution des marchés, la Cour a insisté sur la nécessité de respecter les règles relatives au cautionnement, aux délais de paiement ainsi qu’ à la justification et à l’acception des presta -
tions. Elle n’a pas constaté de lacunes substantielles à la Défense.
1	 	 Contexte
La Cour des comptes a examiné une sélection de marchés publics de services courants480 
attribués par le SPF Personnel et Organisation (27 dossiers), le SPF Affaires étrangères, 
Commerce extérieur et Coopération au développement (quinze dossiers), le SPF Santé pu -
blique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement (vingt dossiers) et la Défense (quinze dossiers). Elle s’est surtout concentrée sur le respect de la législation et de la régle -
mentation relatives à l’attribution et à l’exécution de ces marchés publics.
Une partie des marchés publics sélectionnés relève du champ d’application de l’ancienne 
réglementation (loi du 24 décembre 1993 relative aux marchés publics et à certains marchés 
de travaux, de fournitures et de services et ses arrêtés d’exécution, dénommée ci-après « loi 
de 1993 relative aux marchés publics »), tandis que les autres marchés relèvent de la régle -
mentation actuelle, qui est entrée en vigueur le 1
er juillet 2013 (loi du 15 juin 2006 relative 
aux marchés publics et à certains marchés de travaux, de fournitures et de services et ses arrêtés d’exécution, dénommée ci-après « loi de 2006 relative aux marchés publics »).
Aucune lacune substantielle n’a été constatée à la Défense, qui n’est dès lors plus abordée 
dans la suite de cet article.
La Cour des comptes a transmis son avant-projet de rapport pour commentaire aux SPF 
concernés le 24 juin 2015. Par lettre du 22 juillet 2015, le SPF Personnel et Organisation a fourni des explications au sujet des constats de la Cour. Celles-ci n’ont toutefois pas conduit à modifier les résultats d’audit. Le SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopé -
ration au développement ainsi que le SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement n’avaient pas répondu au rapport à la clôture de ce Cahier.
480  Par	exemple,	assurances,	télécommunications,	surveillance	ou	nettoyage	des	locaux,	formations. 272
La Cour des comptes a transmis son projet de rapport le 26 août 2015 aux ministres de tu -
telle. La ministre des Affaires sociales et de la Santé publique a répondu par lettre du  1er oc-
tobre 2015. Sa réponse est traitée au point 4. La Cour n’avait pas reçu de réponse de la part 
des ministres de tutelle des SPF Personnel et Organisation et Affaires étrangères, Com -
merce extérieur et Coopération au développement à la clôture de ce Cahier.
2.1	 Attribution 	des	marchés
2.1.1	 Durée	du	marché	:	principes	de	base	d’égalité	et 	de	mise	en	concurrence
En vertu de la mise en concurrence, un des principes de base de la réglementation relative aux marchés publics, un pouvoir adjudicateur ne peut pas se lier à un cocontractant déter -
miné pour un long délai et doit régulièrement consulter le marché. La durée maximale rai -
sonnable est en général de quatre ans, bien que les circonstances spécifiques d’un marché concret puissent requérir une durée plus longue. La nouvelle réglementation relative aux marchés publics confirme d’ailleurs explicitement ce délai de quatre ans
481.
La durée indicative de quatre ans a parfois été largement dépassée via des prolongations tacites successives, tant au SPF Personnel et Organisation (deux dossiers) qu’au SPF Af -
faires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement (un dossier) et au SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement (deux dossiers). De telles prolongations constituent une infraction au droit communautaire, plus précisément au principe d’égalité et de mise en concurrence. La Cour des comptes renvoie à cet égard à la jurisprudence de la Cour européenne de justice, qui a arrêté que l’obligation de respecter le principe de transparence et le principe d’égalité de traitement des soumissionnaires à un marché public ne porte pas uniquement sur la phase de passation du marché, mais qu’elle vaut aussi pendant la phase d’exécution. La modification substantielle d’un marché attri -
bué pendant son exécution constitue un nouveau marché public, qui doit faire l’objet d’une nouvelle procédure d’attribution
482.
2.1.2	 Réglementation	relative	aux	marchés	publics	applicableLe SPF Personnel et Organisation (quatre dossiers) et le SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement (deux dossiers) ont passé un nombre limité de marchés publics récents en se basant à tort sur la réglementation de 1993, qui n’est plus en vigueur.
2.1.3	 Élaboration	du	rapport	d’attribution
La réglementation relative aux marchés publics prévoit que les différentes étapes du pro -
cessus d’attribution des marchés soient étayées suffisamment et de manière structurée. Le 
pouvoir adjudicateur doit rédiger, pour chaque dossier, un rapport d’attribution détaillé. Ce rapport fait suite à l’analyse approfondie des candidatures et/ou des offres et expose de manière circonstanciée tous les aspects de l’attribution (notamment la sélection qualita -
tive, la régularité des offres et l’évaluation des critères d’attribution). Il peut ensuite servir de base pour rédiger la décision motivée.
481  Article	37,	§	2,	de	la	loi	de	2006	relative	aux	marchés	publics.
482  Cour	européenne	de	justice,	19	juin	2008,	C-454/06,	Pressetext Nachrichtenagentur ,	considérants	34	à	37. ATTRIBUTION	ET	ExÉCUTION	DE	MARCHÉS	PUBLICS	DE	SERVICES  /273
La Cour des comptes a constaté dans deux dossiers du SPF Affaires étrangères, Commerce 
extérieur et Coopération au développement que la motivation de l’attribution reposait avant tout sur un tableau de points et que les points attribués n’étaient pas justifiés davan -
tage dans le rapport d’attribution.
Dans trois dossiers du SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environ -
nement, le rapport d’attribution n’exposait que de manière très sommaire la vérification 
des motifs d’exclusion, l’examen de la régularité technique et administrative des offres et l’examen des offres à la lumière des critères d’attribution.
Dans un dossier, le SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au dévelop -
pement a uniquement examiné les critères d’attribution et le rapport d’attribution n’a pas 
permis de déterminer s’il avait aussi vérifié les motifs d’exclusion, les critères de sélection qualitative et la régularité des offres. Le SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimen -
taire et Environnement a aussi omis cette vérification dans deux dossiers.
2.1.4	 Décision	motivée
L’article 29, § 2, de la loi du 17 juin 2013 relative à la motivation, à l’information et aux voies de recours en matière de marchés publics et de certains marchés de travaux, de fournitures et de services (dénommée ci-après « loi de protection juridique marchés publics ») dispose 
que, pour les marchés dont la dépense à approuver ne dépasse pas 85.000 euros (hors TVA), 
l’autorité adjudicatrice rédige une décision motivée lorsqu’elle attribue un marché, quelle que soit la procédure. Cette règle s’applique donc aussi aux marchés qui sont attribués par le biais d’une procédure négociée sans publicité. La Cour des comptes a constaté que le SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement n’a pas rédigé de décision motivée dans deux dossiers.
2.1.5	 Motivation	formelle	du	recours	à	la	procédure	négociée	sans	publicité
En principe, les marchés publics sont passés par adjudication ou par appel d’offres. Ils ne peuvent être passés par procédure négociée que dans les cas prévus par la loi
483. Lorsque 
le pouvoir adjudicateur a recours à la procédure négociée, la motivation formelle doit faire apparaître que les conditions de recours à cette procédure sont remplies.
Dans un dossier, le SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement 
a omis d’expliciter le fondement juridique du recours à la procédure négociée. Un deuxième dossier ne remplissait pas toutes les conditions requises pour recourir à cette procédure pour des marchés consistant à répéter des services similaires
484.
Dans deux dossiers, ce SPF a invoqué la spécificité technique485 sans démontrer à suffisance 
que les motifs techniques justifiaient d’attribuer le marché à tel prestataire de services.
483  Articles	13	et	17	de	la	loi	de	1993	relative	aux	marchés	publics.
484  Article	17,	§	2,	2°,	b),	de	la	loi	de	1993	relative	aux	marchés	publics.
485  Article	17,	§	2,	1°,	f),	de	la	loi	de	1993	relative	aux	marchés	publics. 274
2.1.6	 Obligation	d’information
Pour les marchés dont la dépense à approuver dépasse le seuil de 67.000 euros (hors TVA), le pouvoir adjudicateur doit communiquer la décision motivée au soumissionnaire retenu dès qu’il a pris la décision d’attribution
486.
Pour les marchés dont la dépense à approuver ne dépasse pas le plafond de 85.000 euros 
(hors TVA), le pouvoir adjudicateur doit, dès qu’il a pris la décision d’attribution, informer par écrit le soumissionnaire sélectionné que son offre a été retenue, après quoi celui-ci peut demander des informations complémentaires dans les trente jours
487.
Tant le SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement que le SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement n’ont pas res -
pecté cette obligation d’information dans deux dossiers.
2.2	 Exécution 	du	contrat
2.2.1	 Cautionnement
488
Hormis dans quelques cas exceptionnels489, un adjudicataire est toujours tenu de constituer 
une caution dans les trente jours de calendrier qui suivent le jour où le marché a été conclu, 
sauf si les documents du marché prévoient un délai plus long490. Cette caution fait office 
de garantie du respect des obligations de l’entrepreneur jusqu’à la réalisation complète du marché.
La Cour des comptes a constaté dans un dossier du SPF Personnel et Organisation que le 
calcul de la caution était erroné. Cinq dossiers ne contenaient pas la preuve que la caution avait été constituée ou ne permettaient pas de déterminer si la caution avait été constituée dans les trente jours de calendrier
491.
Dans deux dossiers du SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au dé -
veloppement, la Cour n’a pas pu déterminer avec certitude si la caution avait été constituée dans le délai prévu. Dans un dossier du SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimen -
taire et Environnement, la caution n’a pas été constituée dans le délai fixé.
La Cour des comptes a pu déduire des dossiers concernés que les SPF précités n’ont pas 
appliqué les mesures ou sanctions prévues dans la réglementation
492.
486  Article 65/8, § 1er,	3°,	de	la	loi	de	1993	relative	aux	marchés	publics.
487  Article	29,	§	2,	de	la	loi	de	protection	juridique	marchés	publics.
488  Les	règles	relatives	 au	cautionnement	 sont	énoncées	 aux	articles	5	à	9	du	cahier	général	des	charges	des	marchés	
publics	de	travaux,	de	fournitures	 et	de	services	annexé	à	l’arrêté	royal	du	26	septembre	 1996	(dénommé	 ci-après	
«	CGC	»)	et	aux	articles	25	à	29	de	l’arrêté	royal	du	14	janvier	2013	établissant 	les	règles	générales 	d’exécution 	des	
marchés	 publics	et	des	concessions	 de	travaux	publics	(dénommé	 ci-après	«	arrêté	royal	d’exécution	 du	14	jan-
vier	2013	»).
489  Article 25, § 1er,	de	l’arrêté	royal	d’exécution	du	14	janvier	2013.	
490  Article	27	de	l’arrêté	royal	d’exécution	du	14	janvier	2013.	
491  Article 5, § 3, du C gC et article 27, § 1er,	de	l’arrêté	royal	d’exécution	du	14	janvier	2013.
492  À l’article 6, § 1er	et	2,	et	à	l’article	20,	§	6,	du	CGC	ou	à	l’article	29	de	l’arrêté	royal	d’exécution	du	14	janvier	2013. ATTRIBUTION	ET	ExÉCUTION	DE	MARCHÉS	PUBLICS	DE	SERVICES  /275
2.2.2	 Délai	de	paiement
Le délai de paiement en vigueur pour les marchés publics de services passés conformément à la loi de 1993 relative aux marchés publics s’élève à 50 jours de calendrier à compter de la 
fin des formalités de réception  et de la réception de la facture
493. Le délai de paiement en 
vigueur pour les marchés publics de services passés conformément à la loi de 2006 rela -
tive aux marchés publics s’élève à 30 jours de calendrier à compter de la fin du délai de 
vérification494.
La Cour des comptes a examiné le respect de ces délais et a constaté que le SPF Personnel et Organisation, le SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développe -
ment et le SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement ont payé respectivement huit, vingt-six et onze factures en retard sans liquider les intérêts de retard dus de plein droit et sans mise en demeure
495.
2.2.3	 Justification	et	acceptation	des	prestationsLe paiement ne peut être effectué que pour un service fait et accepté
496. Les prestations ne 
peuvent dès lors être payées que si le pouvoir adjudicateur a constaté qu’elles satisfont aux clauses du cahier spécial des charges. Ces constats sont consignés dans un procès-verbal de réception pour les marchés qui dépassent le plafond réglementaire (8.500 euros hors 
T VA)
497.
La Cour des comptes a constaté dans deux dossiers du SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement que ce dernier n’était pas en mesure de pro -
duire un procès-verbal de réception pour sept factures.
La Cour des comptes a noté l’absence de certaines pièces pertinentes dans plusieurs dos -
siers administratifs. Elle recommande dès lors de constituer un dossier administratif com -
plet de l’attribution et de l’exécution de chaque marché, afin de permettre un contrôle interne et externe.
La durée réelle de plusieurs marchés publics dépassait largement quatre ans. Compte 
tenu des dispositions de la nouvelle loi de 2006 relative aux marchés publics, la durée des marchés doit, en principe, être limitée à quatre ans. Il ne peut être dérogé à ce délai que moyennant une motivation explicite et suffisante. La Cour des comptes recommande donc de soumettre tous les marchés de longue durée à un examen approfondi et critique et de les remettre éventuellement en concurrence.
La Cour souligne également l’importance d’élaborer un rapport d’attribution complet 
et détaillé, qui sert ensuite de base pour rédiger la décision motivée. Celle-ci doit aussi 
493  Article	15,	§	2,	du	CGC.
494  Articles	150	et	160	de	l’arrêté	royal	d’exécution	du	14	janvier	2013.
495  Article	15,	§	4,	du	CGC,	expressément	confirmé	à	l’article	69	de	l’arrêté	royal	d’exécution	du	14	janvier	2013.
496  Article	8	de	la	loi	de	1993	relative	aux	marchés	publics	et	article	7	de	la	loi	de	2006	relative	aux	marchés	publics.
497 Article	74,	§	2,	du	CGC.	Actuellement,	 ce	sont	les	dispositions	 de	l’article	156	de	l’arrêté	royal	d’exécution	 qui	sont	
applicables. 276
contenir tous les motifs fondés de recourir à la procédure négociée sans publicité498. Par ail -
leurs, les SPF doivent veiller plus scrupuleusement au respect des dispositions concernant 
l’obligation d’information499.
En ce qui concerne l’exécution des marchés, la Cour recommande de respecter strictement les dispositions réglementaires en matière de cautionnement et, si le cas se présente, d’ap -
pliquer systématiquement les mesures et sanctions prévues.
Lorsqu’ils payent des factures en retard, les SPF doivent verser des intérêts de retard, 
puisque ceux-ci sont dus de plein droit et sans mise en demeure au prestataire de services.
En application du principe des services faits et acceptés, les factures ne peuvent être payées 
que si les prestations ont été effectuées convenablement. Pour les marchés qui dépassent le plafond réglementaire (8.500 euros hors TVA), les SPF doivent donc remplir leurs obliga -
tions de vérification et rédiger un procès-verbal avant de procéder au paiement.
4 Réponses des ministres de tutelle
La ministre des Affaires sociales et de la Santé publique fait savoir dans une lettre du  1er oc-
tobre 2015 qu’elle tiendra compte des recommandations de la Cour concernant les points d’amélioration des procédures d’achat du SPF et l’amélioration du contrôle interne. Elle signale que l’administration prend des initiatives sur le plan de l’exhaustivité des dossiers, la réduction de la durée des marchés publics et l’application des dispositions réglemen -
taires en matière de cautionnement. En ce qui concerne les autres observations, les mesures nécessaires en matière de gestion ont déjà été prises ou sont prévues dans un avenir proche, telles que la rédaction de manuels de qualité concernant les procédures d’achat et Fedcom, une nouvelle communication aux chefs de service concernant la législation et la réglemen -
tation en matière de marchés publics et l’amélioration de l’efficacité du contrôle interne.
498  Cette	obligation	de	motivation	formelle	est	confirmée	dans	la	loi	de	protection	juridique	marchés	publics.
499  Figurant	actuellement	au	titre	II	de 	la	loi	de	protection	juridique	marchés	publics. CONFORMITÉ	DES	DÉPENSES	EN	MATIèRE	DE	VOTE	ÉLECTRONIQUE  /277
Conformité des dépenses en 
matière de vote électronique
La Cour des comptes a analysé les différents marchés et contrats liés au vote électronique 
pour lesquels des dépenses ont été réalisées en vue des élections du 25 mai 2014. Elle a aussi 
examiné les mesures que le SPF Intérieur a prises suite au bug informatique survenu lors de ces élections.
Vu l’ancienneté des marchés, elle n’a pas pu vérifier les procédures d’acquisition des systèmes 
de vote électronique Jitès/Digivote. Elle estime néanmoins que la durée de ces marchés a été anormalement longue.
La Cour met en évidence les coûts relatifs aux différents systèmes de vote dans le cadre des 
élections de 2014 et constate que les coûts du nouveau système de vote électronique avec preuve 
papier ont été correctement répartis entre l’État fédéral et les entités fédérées.
1.1	 HistoriqueLe vote automatisé a été testé pour la première fois en 1991. La loi du 11 avril 1994 organisant 
le vote automatisé a élargi son utilisation dans certaines communes et certains cantons électoraux. Depuis lors, plusieurs systèmes informatiques ont été développés et utilisés lors des élections.
1.1.1	 Système	Jitès/Digivote
Suite au test positif de 1991, l’État fédéral a décidé de promouvoir l’utilisation de systèmes de vote électronique par cartes magnétiques pour les élections à partir de 1994. Deux sys -
tèmes ont été déployés en parallèle dans les communes concernées : les systèmes Jitès et Digivote. Ils utilisent en grande partie un code source commun. Au cours des élections ultérieures organisées par le pouvoir fédéral, les systèmes Jitès et Digivote ont été utilisés.
À partir de 2007, une firme a été chargée de la gestion, de l’adaptation et du support pour les 
deux systèmes, lesquels n’utiliseront plus qu’un même logiciel. Différents avenants ont été passés avec cette firme pour garantir le bon fonctionnement et l’adaptation des systèmes. Pour les élections de 2014, le logiciel a encore été utilisé dans les communes disposant du système de vote Jitès (39 communes en Région wallonne et dix-sept communes dans la 
Région de Bruxelles-Capitale).
1.1.2	 Système	Codi
En 2007, l’État fédéral a lancé un marché qui avait pour objet la livraison d’une solution IT en vue de l’enregistrement, du traitement et de la diffusion des résultats des élections européennes, fédérales, régionales et communautaires. Il a été attribué pour le programme Codi. Ce marché est échu depuis le 31 décembre 2014. Un nouveau système de transmission digitale devrait être développé et un nouveau marché public devrait être passé dans les pro -
chaines années par le SPF Intérieur en collaboration avec les entités fédérées. 278
1.1.3	 Système	Smartmatic
En 2007, l’étude BeVoting  réalisée par un consortium d’universités belges préconisait 
l’abandon d’un système de vote entièrement automatisé au profit d’une version améliorée du vote papier où seuls l’expression des votes, la lecture des votes et leur comptage seraient automatisés. Forte de cette étude, une majorité parlementaire tant à la Chambre qu’au Sé -
nat s’est prononcée en juillet 2008 pour l’adoption d’un système de vote électronique amé -
lioré avec preuve papier
500.
Un marché public visant à acquérir un nouveau système de vote électronique a alors été passé sur la base d’un accord de coopération entre l’État fédéral et les Régions flamande et de Bruxelles-Capitale. Ce marché, qui prévoyait plusieurs lots et plusieurs tranches
501, a 
été attribué à Smartmatic. Son système de vote électronique avec preuve papier a été utilisé pour la première fois lors des élections communales du 14 octobre 2012 dans 151 communes 
en Région flamande et deux communes dans la Région de Bruxelles-Capitale. Il a également été utilisé par ces communes à l’occasion des élections législatives du 25 mai 2014.
1.2	 Audit 	de	la	Cour	des	comptes
La Cour des comptes a examiné la légalité et la régularité des marchés publics relatifs au 
vote électronique et à la comptabilisation des votes, passés par la Direction générale Institu -
tions et Population (DG IP) du SPF Intérieur depuis les résolutions adoptées par la Chambre et le Sénat en 2008. Elle s’est également intéressée au suivi de l’exécution de ces marchés.
La Cour a également mis en évidence le coût de l’utilisation des différents systèmes de vote 
électronique utilisés lors des élections de 2014 et a vérifié la répartition correcte des charges 
entre le SPF et les tiers intervenants dans le financement du nouveau système de vote élec -
tronique avec preuve papier.
Le projet de rapport a été transmis pour commentaires au SPF Intérieur ainsi qu’au ministre 
de la Sécurité et de l’Intérieur le 28 août 2015. Le 25 septembre 2015, le ministre a transmis 
à la Cour les réponses détaillées de la DG IP (service Élections). Elles ont été intégrées dans cet article.
2	 Analyse	des	commandes	passées	en	2013	et	2014
2.1	 Marchés 	Jitès/Digivote
Les marchés publics initiaux remontent au début des années 1990. Le SPF Intérieur n’a pas été en mesure de fournir à la Cour l’ensemble des documents initiaux relatifs au dévelop -
pement et à l’achat de matériel entre 1992 et 1998, et ce, malgré les commandes encore intervenues sur ces marchés en 2013 et 2014.
500  Proposition 	de	résolution 	de	M.	Verherstraeten 	et	consorts	(DOC	52	1278)	adoptée	le	10	juillet	2008	à	la	Chambre 	
et	proposition	de	résolution	de	M.	Claes	(4-828—2007/2008)	adoptée	le	18	juillet	2008	au	Sénat.
501 L’objet	et	la	nature	de	ce	marché	sont	définis	à	l’article	A.3	du	cahier	spécial	des	charges	:	 «	Le présent marché public 
a pour objet général le développement d’un système de vote électronique ainsi que son introduction progressive dans 
les communes de Belgique à partir des élections régionales et européennes de juin 2009. Il s’agit d’un marché conjoint mixte, en majorité de services mais comprenant également des fournitures, (article 19 de la loi du 24 décembre 1993 re-
lative aux marchés publics et à certains marchés de travaux, de fourniture et de services) organisé pour le compte du SPF Intérieur (DG Institutions et Population) et pour les régions qui souhaitent y adhérer. Ce marché conjoint est donc 
considéré comme un marché de services. »  CONFORMITÉ	DES	DÉPENSES	EN	MATIèRE	DE	VOTE	ÉLECTRONIQUE  /279
Un premier avenant aux contrats Jitès/Digivote a été passé en juin 2013 afin d’adapter les 
logiciels de vote suite à la mise en œuvre de la sixième réforme de l’État. Ce marché, qui a 
été attribué pour 218.994 euros TVAC, a été passé par procédure négociée sans publicité sur 
l’hypothèse d’un fournisseur unique502. En novembre 2013, une commande complémen -
taire au système (24.502,50 euros TVAC) a été réalisée auprès de la même firme, selon la 
même procédure, pour modifier l’ordre d’affichage des écrans de vote (Chambre – régions – Europe
503).
Enfin, un nouvel avenant a été conclu le 10 mars 2014 pour la maintenance et l’assistance 
sur le matériel Jitès/Digivote en vue des élections simultanées du 25 mai 2014. Le bon de commande fait état d’un prix total de 1.065.526 euros TVAC pour la maintenance et l’assis -
tance de 1.258 bureaux de vote. Il tient compte de l’heure d’assistance supplémentaire
504 
nécessaire en raison de la décision de la ministre de l’Intérieur de retarder d’une heure la fermeture de l’ensemble des bureaux de vote lors des élections.
Au total, sans tenir compte du coût du matériel acquis précédemment, les dépenses rela -
tives aux systèmes Jitès/Digivote
505 pour les élections simultanées du 25 mai 2014 se sont 
élevées à 1.309.022,50 euros TVAC, soit 1.040,56 euros par bureau de vote.La Cour souligne la durée anormalement longue de ces marchés. Compte tenu de l’obsoles -
cence de ces systèmes, les élections simultanées de 2014 sont toutefois les dernières durant 
lesquelles ils auront été utilisés. Le marché initial aura duré au final plus de vingt années.
2.2	 Marché 	Codi
Un avenant à la convention initiale a été signé le 10 mars 2014 par la ministre de l’Intérieur 
et la firme en vue de prolonger les effets de la convention initiale jusqu’au 31 décembre 2014. 
Il fixait à 1.242.634 euros TVAC le coût de l’utilisation du programme Codi lors des élections 
simultanées du 25 mai 2014 (hors frais d’agrément).Un bon de commande supplémentaire pour un montant de 299.251,15 euros TVAC a été 
adressé à la firme le 21  mai  2014  afin de disposer de techniciens dans les différents cantons 
lors de la journée des élections. Par ailleurs, en raison de la scission de l’arrondissement 
électoral de Bruxelles-Hal-Vilvorde, de la suppression de l’élection directe au Sénat et de l’interdiction des candidatures multiples, l’adaptation du programme Codi a nécessité des modifications pour un montant de 796.135,23 euros TVAC. Enfin, en application de la loi 
du 10 février 2014 portant des dispositions diverses en matière électorale, le programme 
Codi a dû être à nouveau modifié pour permettre la publication des résultats par commune. Cette modification a coûté 66.247,50 euros TVAC à l’État fédéral.
Les dépenses relatives au système Codi
506 pour les élections simultanées du 25 mai 2014 se 
sont donc élevées à 2.404.267,88 euros.
502  Article	17,	§	2,	1°,	f),	de	la	loi	du	24	décembre	 1993	relative	aux	marchés	 publics	et	à	certains	marchés	 de	travaux	de	
fournitures	et	de	services.
503 lors des précédentes élections simultanées, l’ordre avait été déterminé comme suit par l’arrêté ministériel 
du	14	avril	2009	:	Europe	–	Parlement	fédéral	(Chambre,	puis	Sénat)	–	Régions.
504  Le	prix	pour	la	maintenance	par	heure	supplémentaire	d’ouverture	était	de 	60,50	euros	TVAC	par	bureau	de	vote.
505  Hors	frais	d’agrément,	voir	point	3.
506  Hors	frais	d’agrément,	voir	point	3. 280
2.3	 Marché 	Smartmatic
2.3.1	 Passation	du	marché
L’accord de coopération passé entre l’État fédéral et les Régions flamande et de Bruxelles Capitale, tirant parti des éléments développés dans l’étude BeVotin g, prévoyait un marché 
conjoint en plusieurs lots et plusieurs tranches. Il était en outre prévu dès la signature de cet accord que le marché serait passé par le biais d’une procédure négociée avec publicité, pour laquelle le SPF Intérieur serait désigné comme fonctionnaire dirigeant. Moyennant le respect de règles de publicité précises, cette procédure peut en effet être utilisée lorsque la nature des services achetés est telle que les spécifications du march é ne peuvent être 
établies avec une précision suffisante pour permettre son attribution selon la procédure d’adjudication ou d’appel d’offres
507.
Le déroulement de la procédure a confirmé la pertinence de ce choix : plusieurs cycles de négociations auprès de chacun des candidats retenus et le dépôt de trois BAFO
508 par 
 chacun d’entre eux auront été nécessaires pour permettre la comparaison des offres. Ce 
marché public a été mené de manière rigoureuse, dans le respect de la loi et du principe d’égalité entre les soumissionnaires, par le SPF Intérieur. Il a été aidé en cela par un cabinet d’avocat spécialisé en la matière.
Il faut néanmoins relever qu’en cours de procédure, le SPF a renoncé, pour des raisons pra -
tiques, à demander prix pour un système avec urne traditionnelle, privilégiant la variante 
avec urne électronique. Il estimait en effet que le recours à une urne électronique permet -
trait de publier plus rapidement les résultats et éviterait de devoir constituer des bureaux de dépouillement ou d’imposer aux membres des bureaux de vote cette tâche supplémen -
taire. Une telle urne devait aussi permettre de repérer immédiatement des erreurs d’im -
pression dans le code-barres. Les auteurs de l’étude BeVoting  avaient pourtant conseillé 
l’utilisation d’une urne traditionnelle qui garantit davantage le secret du vote. Dans son avis du 19 juin 2014, le collège d’experts
509 a estimé que le recours à une urne traditionnelle 
présente également plus de simplicité et de transparence.
2.3.2	 Coûts	et	répartition 	des	coûts
Frais de développement Smartmatic
La part des régions dans le financement des développements Smartmatic était déterminée à l’article 2, § 3, de l’accord de coopération précité. Les régions devaient supporter ensemble un tiers du coût des tranches fixes du marché au prorata du nombre d’électeurs inscrits dans chaque région lors des élections fédérales du 10 juin 2007 : soit 2,56 % pour la Région 
de Bruxelles-Capitale (7,67  % d’un tiers) et 20,19  % pour la Région flamande (60,56  % d’un 
tiers). La part de la Région wallonne, qui n’a pas souhaité être partie prenante à l’accord, a été prise en charge par l’État fédéral.
507 Article	17,	§	3,	alinéa	4,	de	la	loi	du	24	décembre	1993	précitée.
508  bAFO est l’acronyme de « best and final offer » ,	c’est-à-dire	l’offre	faite	après	les	négociations 	et	qui	constitue 	nor -
malement	la	derni ère	et	meilleure	proposition	du	candidat	dans	le	cadre	d’une	procédure	négociée.
509  Institué	par	l’article	24	de	la	loi	du	7	février	2014	organisant	le	vote	électronique	avec	preuve	papier. CONFORMITÉ	DES	DÉPENSES	EN	MATIèRE	DE	VOTE	ÉLECTRONIQUE  /281
Par lettres du 23 septembre 2013, le SPF Intérieur a demandé aux Régions flamande et de 
Bruxelles-Capitale, le paiement de leurs quotes-parts dans le matériel informatique et par 
lettres du 10 mars 2014, le paiement de leur intervention dans le logiciel. La Région fla -
mande a payé ses deux quotes-parts début 2015, tandis que la Région de Bruxelles-Capitale restait débitrice de sa contribution dans le lot 1 (24.456 euros) au 31 juillet 2015. Elle a payé sa quote-part dans le lot 2 (24.568 euros) le 28 avril 2014.
Acquisition du matériel Smartmatic
Conformément à l’article 5, § 1
er, de la loi du 7 février 2014 organisant le vote électronique 
avec preuve papier, le matériel acquis par les communes ou les régions est leur entière propriété. L’État fédéral peut intervenir financièrement dans les coûts d’investissement à concurrence de 20 % de ceux-ci selon les normes fixées par le Roi par arrêté délibéré en 
conseil des ministres quant au nombre de systèmes de votes.
Sur la base du contrat-cadre prévu à l’article 1 de l’accord de coopération précité, la Région 
flamande a acquis 2.528 systèmes de vote pour un total de 27.785.030 euros TVAC
510. Elle 
a introduit une déclaration de créance de 5.557.006 euros (soit 20 % de 27.785.030 euros) 
le 8 novembre 2012.
De même, la Région de Bruxelles-Capitale a introduit une déclaration de créance  
de 131.891 euros, correspondant au subventionnement à hauteur de 20 % de 60 systèmes de 
vote, le 20 décembre 2012.
L’État fédéral a payé ces montants en décembre 2012 aux deux régions et les a imputés sur 
l’allocation de base 13.51.94.74.22.08 destinée aux dépenses d’investissement du budget de la même année. La Cour relève qu’au regard des règles SEC, la classification économique de ces dépenses est erronée : s’agissant d’une subvention, l’opération aurait dû être comp -
tabilisée comme une dépense de transfert
511 et non comme une dépense d’investissement.
En outre, la Région flamande a acquis, aux conditions du contrat-cadre, 758 systèmes de vote 
non subventionnés pour huit communes supplémentaires. Pour des raisons budgétaires, le gouvernement fédéral a, en effet, limité son intervention aux communes qui avaient déjà voté électroniquement par le passé. Par lettre du 16  janvier  2012, le gouvernement flamand 
a accepté ces conditions. Le contrat-cadre entre l’État fédéral, les Régions flamande et de Bruxelles-Capitale et la firme signé le 30  janvier  2012  restreint de la sorte l’accès au subven -
tionnement : « Le subside fédéral (…) sera seulement accordé pour autant qu’une décision du 
conseil des ministres confirme l’engagement à ce sujet . »
Frais d’assistance SmartmaticLes frais d’assistance le jour de l’élection sont à charge de l’État fédéral
512. Pour l’assis -
tance technique des élections simultanées du 25 mai 2014, la firme a introduit une facture 
de 1.910.155 euros TVAC. Ce montant a été calculé par rapport au nombre d’électeurs513, 
510  Le	prix	unitaire	des	systèmes	de	vote	était	fixé	à	9.083,40	euros	HTVA.
511 Codes	économiques	 45.25	–	Transferts	 de	revenus	à	d’autres	 groupes	 institutionnels	:	 Communauté	 flamande	
et	Région	de	Bruxelles	 Capitale	 et	45.35	–	Transferts	 de	revenus	à	d’autres	 groupes	 institutionnels	:	 Région	de	
Bruxelles-Capitale.
512  Article	5,	§	3,	de	la	loi	du	7	février	2014	précitée.
513 D’après	les	pièces	justificatives,	2.833.496	électeurs	ont	utilisé	Smartmatic. 282
auquel il faut ajouter une réserve stratégique de 30 bureaux complets. Pour ces élections, le 
montant contractuel était de 0,51 euro par électeur.
Récapitulatif
Le coût total de l’acquisition des systèmes de vote Smartmatic s’est élevé à 38.795.272 euros, dont 7.249.231 euros à charge de l’État fédéral, le solde étant pris en charge par les Régions flamande et de Bruxelles-Capitale.
Coût global des systèmes Smartmatic (en euros, TVA et amendes pour retard comprises)
Montant
Acquisition	 subventionnée 	des	systèmes	de	vote	via	le 	contrat-cadre 28.444.485
Acquisition	 non	subventionnée 	de	systèmes	de	vote	via	le 	contrat-cadre 8.331.112
recherche et développement prototype du matériel 534.895
expérimentation du matériel 472.010
développement du logiciel 1.012.770
Total pour l’acquisition 38.795.272
Source : Cour des comptes et SPF Intérieur
Quant au coût de l’assistance technique pour les élections simultanées du 25 mai 2014, il 
s’est élevé à 1.910.155 euros entièrement à charge de l’État fédéral.
3	 Frais	d’agrément	et	autres	achats	spécifiques
La loi du 11 avril 1994 organisant le vote automatisé prévoit l’agrément des logiciels de vote 
par un organisme certifié : le fournisseur des systèmes est chargé de les faire agréer auprès 
d’un organisme certifié aux frais de l’État fédéral514.
Les applications utilisées ont été agréées par un bureau d’audit en vertu d’un contrat de sous-traitance passé entre les prestataires de services et ce bureau. Les frais d’agrément des systèmes Jitès/Digivote et Codi pour les élections simultanées de 2014 se sont élevés à respectivement 108.900 euros TVAC et 42.350 euros TVAC. Pour le système SmartMatic, le coût de cet agrément était compris dans les frais de développement de l’adjudicataire.
Certains achats spécifiques ont également été nécessaires pour assurer la bonne organisa -
tion du vote électronique : 6.292 euros TVAC pour la fourniture des codes sources au collège 
d’experts et 23.595 euros TVAC pour la réalisation des disquettes.
4	 Bug	informatique
Lors des élections simultanées du 25 mai 2014, un bug informatique (incident logiciel) 
est survenu au moment de la comptabilisation des résultats : certains résultats émanant 
de bureaux de vote électronique de la Région de Bruxelles-Capitale et de la Région wal -
lonne n’ont pas été acceptés pour traitement par le programme de comptabilisation Codi. 
514  En	application	 de	l’arrêté	royal	du	18	avril	1994	fixant	les	conditions	 générales	 d’agrément	 des	systèmes	 de	vote	
automatisés	et	des	systèmes	électroniques	de	totalisation	des	votes. CONFORMITÉ	DES	DÉPENSES	EN	MATIèRE	DE	VOTE	ÉLECTRONIQUE  /283
Après analyse, il est apparu que l’incident découlait d’un défaut de programmation au sein 
d’un module du système Jitès lié aux adaptations demandées en juin 2013.
Estimant que la responsabilité de la firme était engagée dans l’incident, le SPF Intérieur 
a dans un premier temps bloqué le paiement des factures relatives au déroulement de ces élections
515. La firme a contesté ce blocage, estimant que certaines factures étaient rela -
tives à des marchés dont les objets étaient distincts des prestations concernées par le bug informatique. Le SPF Intérieur a estimé ensuite les préjudices subis à un montant total de 524.110,23 euros et en a réclamé la réparation
516.
Afin de régler leurs différends, les deux parties ont mené des discussions qui ont abouti à la signature d’une convention de transaction
517 le 10 octobre 2014. La firme a accepté de 
payer au SPF Intérieur une indemnisation unique, forfaitaire et définitive de 405.900 eu-
ros couvrant l’ensemble des dommages matériels, frais en inconvénients causés, y com -
pris l’indemnisation forfaitaire et définitive du préjudice moral subi par le SPF (estimé à 125.000 euros). Par la signature de la convention, chaque partie renonce définitivement et 
irrévocablement à entamer ou poursuivre l’autre partie pour un motif ou objet lié au dérou -
lement des élections du 25 mai 2014. Son règlement a été réalisé par compensation sur les 
factures en attente de paiement au moyen de trois notes de crédits.
La Cour relève que le montant obtenu par le SPF Intérieur (405.900 euros) est inférieur de 
près de 25 % au montant de l’estimation initiale des préjudices subis (524.110,23 euros).
Dans sa réponse, le département a précisé que le montant a été diminué après analyse par 
les services du SPF en concertation avec le ministre de l’Intérieur. La différence s’explique par une diminution dans l’estimation du préjudice moral subi par le SPF et par une rééva -
luation du nombre de jours de prestations facturées relatives à la partie logicielle respon -
sable du bug.
5	 Conclusions	et	recommandations
En ce qui concerne les systèmes Jitès/Digivote et Codi, les marchés publics initiaux re -
montent au début des années 1990 pour les premiers et à 2007 pour le second. Le SPF Inté -
rieur n’a pas été en mesure de fournir à la Cour l’ensemble des documents initiaux relatifs au développement et à l’achat de matériel entre 1992 et 1998, malgré les commandes encore intervenues sur ces marchés en 2014.
La Cour souligne la durée anormalement longue des marchés passés pour les systèmes Jitès/
Digivote. Le marché initial aura duré au final plus de vingt années.
Afin d’éviter au maximum l’instauration de monopoles de fait (et des rentes financières qui 
y sont associées), la Cour recommande au SPF Intérieur de veiller à garantir régulièrement une concurrence pour l’achat et le développement de ce type de solution.
515 Lettre	du	18	août	2014	à	la	firme.
516  Lettre	du	24	septembre	2014.
517 Il	s’agit	d’une	transaction	au	sens	des	articles	2044	et	suivants	du	code	civil. 284
Dans sa réponse, le département a annoncé que le futur contrat pour le développement 
d’un nouveau système de transmission digitale des résultats, en collaboration avec les enti -
tés fédérées, aura une durée de cinq ans prolongeable une seule fois afin que chaque autorité puisse amortir les coûts de développement de l’application informatique sur deux journées d’élections.
La Cour observe que le marché public mené pour l’acquisition du système Smartmatic a été 
mené de manière rigoureuse par le SPF Intérieur. Pour des raisons pratiques, ce dernier a cependant choisi un système avec une urne électronique, au lieu d’une urne traditionnelle comme conseillé par le consortium BeVoting .
La Cour n’a pas relevé d’irrégularités dans les factures liées à ces marchés ni dans la réparti -
tion des dépenses entre les intervenants. Les subventions versées aux régions dans le cadre de l’achat du système Smartmatic ont toutefois été comptabilisées en dépenses d’investis -
sement et non en dépenses de transfert. RESPECT	DE	LA	LÉGISLATION	RELATIVE	À	LA	PRÉVENTION	DES	ACCIDENTS	DU	TRAVAIL  /285
Respect de la législation 
relative à la prévention des accidents du travail au sein des pouvoirs publics fédéraux
La Cour des comptes constate que les services publics fédéraux respectent les règles formelles 
en matière de prévention des accidents du travail. En revanche, les diverses initiatives en termes de prévention ne s’ inscrivent pas dans une politique globale et ne font pas l’objet d’un suivi à partir d’une structure faîtière. Les rapports annuels que les services internes de pré -
vention et de protection au travail transmettent au SPF Emploi restent ainsi inexploités. Le SPF Emploi devrait vérifier si l’ information fournie via la plateforme numérique Publiato de déclaration des accidents du travail peut être utile à l’ élaboration d’une politique globale de prévention.
1	 Contexte
La Cour des comptes a examiné la manière dont les pouvoirs publics fédéraux appliquent la réglementation relative à la prévention des accidents du travail
518. Elle a réalisé son audit 
auprès du SPF Emploi, Travail et Concertation sociale (ci-après le « SPF Emploi ») et de 
plusieurs autres services publics fédéraux. Elle s’est penchée sur l’application correcte des règles formelles et sur le développement d’une politique de prévention adéquate.
Outre l’aspect procédural (constatation et déclaration d’un accident, octroi d’une incapa -
cité de travail et versement éventuel d’une rente), la réglementation relative aux accidents 
du travail est axée sur la prévention. La prévention des accidents du travail est un des prin -
cipaux éléments de la politique en matière de bien-être que chaque employeur doit élaborer et appliquer. L’employeur détecte les risques auxquels les travailleurs sont exposés et les élimine autant que possible. À cet effet, il doit, entre autres, créer un service interne de pré -
vention et de protection et y désigner un conseiller en prévention. En collaboration avec ce service, il rédige un plan global de prévention reprenant toutes les mesures qu’il adopte. Le SPF Emploi prend connaissance de la politique de prévention menée au moyen de rapports annuels. Cette politique s’appuie essentiellement sur l’analyse des risques en matière d’ac-cidents du travail graves. Cela explique en partie pourquoi une procédure spécifique à cette catégorie d’accidents du travail a été définie pour la déclaration et le suivi au SPF Emploi (en 
plus de la procédure classique de déclaration au Fonds des accidents du travail).
518  La	Défense	n’a	pas	fait	partie	du	champ	de	l’audit,	parce 	qu’elle	est	soumise	à	une	réglementation	distincte. 286
2	 Cadre	réglementaire
La loi du 4 août 1996 relative au bien-être des travailleurs lors de l’exécution de leur travail 
(la « loi bien-être ») fixe les principes fondamentaux en matière de sécurité et de santé au 
travail. Le « bien-être » y est défini comme « l’ensemble des facteurs concernant les condi -
tions dans lesquelles le travail est effectué ». Cette notion a une portée plus large que la 
vision classique qui portait surtout sur la sécurité au travail (la prévention des accidents du travail), la médecine du travail (la prévention des maladies professionnelles) et l’hygiène au travail (la suppression d’influences néfastes). La notion de « lieu de travail » est très large 
elle aussi et vise « tout lieu où un travail est effectué ». Cela implique, par exemple, qu’un 
conseiller en prévention du service interne est habilité à appliquer la loi dans le cadre du télétravail.
La loi dispose ensuite que tout employeur est tenu de constituer un service interne de pré -
vention et de protection au travail et de désigner un conseiller en prévention. En principe, la 
création d’un comité pour la prévention et la protection au travail est également obligatoire pour les entreprises d’au moins 50 travailleurs.
La loi vise en particulier la prévention des accidents du travail « graves », qu’elle définit 
comme des accidents se produisant sur le lieu de travail (et, donc, pas sur le chemin du tra -
vail) et qui, en raison de leur gravité, requièrent un examen spécifique approfondi dans une 
optique préventive. La loi prescrit une procédure stricte en la matière : examen immédiat par le service de prévention, rédaction d’un rapport circonstancié dans les dix jours, prise de mesures conservatoires, etc.
L’arrêté royal du 27 mars 1998 relatif au service interne pour la prévention et la protec-
tion au travail est le principal arrêté d’exécution de la loi bien-être. Il définit les missions, l’organisation et le fonctionnement d’un service interne de prévention et fixe le statut des conseillers en prévention.
En 2005, plusieurs services publics fédéraux ont créé une structure faîtière qui veille au 
bien-être des agents fédéraux concernés, à savoir le service commun pour la prévention et la protection au travail de l’administration fédérale . Il se compose d’une cellule centrale (Em -
preva) et des services internes de prévention et de protection des administrations affiliées. Empreva comprend un département médical (qui est chargé de la surveillance médicale), un département multidisciplinaire (qui rend des avis en matière d’ergonomie, d’hygiène, d’aspects psychosociaux et de sécurité au travail) et un département administratif (qui assure la coordination et l’administration).
La surveillance et le contrôle des accidents du travail relèvent de la compétence de la Di -
rection générale du contrôle du bien-être au travail, une des six directions générales opé -
rationnelles du SPF Emploi. Ce service a succédé aux anciennes Inspection technique et 
Inspection médicale. Sa mission consiste à garantir le respect de la politique relative au bien-être, tant dans le secteur public que privé. Il joue un rôle consultatif, préventif et de contrôle en assurant le suivi des accidents du travail graves, en organisant des campagnes de prévention nationales et en exploitant les informations fournies notamment dans les rapports annuels. RESPECT	DE	LA	LÉGISLATION	RELATIVE	À	LA	PRÉVENTION	DES	ACCIDENTS	DU	TRAVAIL  /287
3	 Constatations
3.1 Application de la réglementation
La Cour des comptes constate que les services publics respectent généralement bien les 
obligations formelles, telles que l’application des règles relatives à la déclaration des acci -
dents du travail graves, la création d’un service interne de prévention et la désignation d’un conseiller en prévention ainsi que le rapportage au SPF Emploi au moyen de rapports annuels.
Le SPF Emploi assure le suivi des déclarations spécifiques des accidents du travail graves. Il 
rassemble aussi les rapports annuels des services publics, mais ne les classe pas de manière uniforme (plus d’archivage systématique depuis trois ans) et n’en examine pas non plus le contenu en vue de l’élaboration de mesures de prévention spécifiques au service public. Cette situation est compréhensible du point de vue du SPF Emploi, puisqu’il exerce égale -
ment cette compétence en matière d’accidents du travail et de prévention dans le secteur privé. Il doit dès lors employer ses moyens de contrôle (140 inspecteurs du travail pour couvrir la totalité du territoire) de la manière la plus efficiente compte tenu des risques pré -
sents dans chaque secteur. Dans ce contexte, il met dès lors l’accent sur le secteur privé, par exemple dans le cadre de la prévention des accidents graves, des émissions, des incendies et des explosions, en application de la directive européenne Seveso visant à éviter pareils risques.
Le SPF Emploi consacrerait environ 10 % de ses contrôles au secteur public au sens large, 
comprenant les services communaux et les casernes de pompiers par exemple. À titre d’il -
lustration, le tableau ci-dessous présente le nombre d’accidents du travail graves intervenus récemment dans certains services publics fédéraux.
Nombre d’accidents du travail graves
Police fédérale 10 7 8
sPF emploi 1 1 0
sPF Finances 0 0 4
sPF intérieur 0 1 1
SPF	Justice 9 10 10
sPF mobilité et Transports 0 1 0
SPF	Santé	publique 0 0 0
sPF sécurité sociale 2 1 2
Le tableau démontre que les accidents du travail graves sont relativement rares dans le 
secteur public (surtout en comparaison avec le secteur privé) et que le risque se concentre dans quelques administrations spécifiques, telles que le SPF Justice (et les établissements pénitentiaires en particulier) et la police fédérale. Dans ces administrations, des facteurs externes comme les agressions et les conflits potentiellement violents augmentent le risque inhérent à la fonction. 288
À l’exemple du secteur privé, la déclaration d’accident du travail qui doit être adressée au 
Fonds des accidents du travail pour le secteur public s’effectue par voie électronique depuis le 1
er janvier  2014. L’application en ligne Publiato a été développée à cet effet sur le site por -
tail de la sécurité sociale. Il a toutefois fallu attendre la mi-2015 pour pouvoir l’utiliser en 
vue de déclarer les accidents du travail qualifiés de « graves » dans le secteur public. Pour 
l’avenir, il faudra examiner dans quelle mesure les données relatives aux accidents du tra -
vail graves contenues dans Publiato peuvent servir de base aux rapports et aux statistiques et déterminer si l’application peut aussi s’avérer utile à l’élaboration d’une politique de prévention.
Le codage des accidents du travail n’est pas uniforme. Les codes Nace sont utilisés, c’est-à-
dire ceux que l’Union européenne et ses États membres attribuent aux classes des activités économiques. Ce codage n’est toutefois pas assez détaillé pour le secteur public. Outre les codes Nace, d’autres systèmes de codage sont utilisés pour les données statistiques dans le cadre d’Eurostat et de l’Organisation internationale du travail.
Enfin, l’audit révèle que plus un accident du travail est considéré comme « grave », plus 
les données saisies sont précises. Les répercussions (aussi bien physiques que financières) 
peuvent évidemment être plus lourdes dans ce type d’accident. Le SPF Emploi confirme que la qualité de la déclaration est généralement plus élevée pour les accidents du travail graves. Les déclarations introduites au niveau central (où les agents appliquent plus souvent la procédure et la connaissent donc mieux) sont aussi de meilleure qualité que celles des plus petites entités qui sont introduites de manière décentralisée.
3.2	 Politique 	de	prévention
Compte tenu du profil de risque du secteur public (par rapport au secteur privé), le 
SPF  Emploi ne mène pas de campagne de prévention des accidents du travail spécifique à ce 
secteur. Il n’analyse pas non plus les rapports annuels des administrations publiques dans une perspective de prévention. Le secteur public ne représente donc pas un groupe cible pour les campagnes nationales de prévention, mais il arrive que le SPF soutienne d’autres campagnes en mettant du matériel promotionnel à disposition. Néanmoins, le SPF a orga -
nisé récemment une action dédiée spécifiquement à la sécurité incendie dans les stands de tir de la police. Les risques ont été commentés sur place ainsi que les mesures d’interven -
tion et de prévention qui s’imposent.
Le SPF Emploi attache une importance croissante à la prévention des risques psychosociaux 
au travail. En effet, de plus en plus de troubles d’ordre psychosocial sont signalés et le SPF juge qu’ils joueraient un rôle dans 15 à 20 % des accidents du travail. Avec le soutien du Fonds social européen, le SPF Emploi a établi en 2014 une liste de vérification concernant 
l’influence des facteurs psychosociaux  : charge de travail, assistance ou manque d’assis -
tance au travail, insécurité de l’emploi, changements récents dans l’organisation du travail, relations de travail, climat de sécurité, etc.
Dans le cadre de la sécurité au travail, les diverses administrations publiques fournissent à 
leurs agents des informations sur les procédures de sécurité (consignes en cas d’incendie et d’évacuation, instructions pour les premiers secours, directives en cas d’alerte à la bombe) lors de leur entrée en service comme au cours de leur carrière. Plusieurs administrations organisent aussi des campagnes spécifiques de prévention et de sensibilisation pour leur  RESPECT	DE	LA	LÉGISLATION	RELATIVE	À	LA	PRÉVENTION	DES	ACCIDENTS	DU	TRAVAIL  /289
personnel, notamment sur les aspects suivants : alimentation et hygiène de vie saines, « be 
happy day » , ergonomie au travail, hygiène sur le lieu de travail, sécurité pour les motards, 
gestion du stress, risques psychosociaux (affichage et séances d’information). Les em -
ployeurs doivent intégrer ces mesures de prévention dans un plan global de prévention, en 
collaboration avec leur service de prévention et de protection au travail. Idéalement, ce plan expose la stratégie à adopter dans un futur proche en matière de prévention. Il évalue le passé (l’année précédente de préférence) et établit un plan d’action pour l’année suivante. Les diverses initiatives ne sont toutefois pas coordonnées sur l’ensemble du secteur public et dépendent surtout des points d’intérêt ou des sensibilités de chaque administration.
Le télétravail s’est considérablement répandu ces dernières années dans le secteur public, 
sur une base structurelle ou non. En vertu de la définition large du «  lieu de travail  » dans 
la réglementation ( « tout lieu où un travail est effectué »), un accident survenant au cours 
d’une période de télétravail peut être considéré comme un accident du travail. Le conseiller en prévention du service interne est habilité à appliquer la loi bien-être, même dans le cadre du télétravail. Cependant, la confusion règne sur la manière dont il faut appliquer certaines dispositions légales dans ce contexte (par exemple, pour le contrôle de l’installation élec-trique). Les contrôles de la sécurité du lieu de travail sont pratiquement inexistants dans le cadre du télétravail. La communication des directives en matière de prévention ou de sécurité au travail en cas de télétravail dans le secteur public ne s’effectue pas de manière structurelle ni uniforme, bien qu’il s’agisse souvent de principes généraux qui dépassent le cadre d’une seule administration.
En tant que structure faîtière, le service commun pour la prévention et la protection au 
travail de l’administration fédérale est bien placé pour piloter des campagnes de prévention globales ou des initiatives susceptibles de revêtir un intérêt général pour le secteur public. Dans le cadre de l’audit, la cellule centrale du service (Empreva) n’a pas été en mesure de fournir des informations complémentaires concernant la politique de prévention des accidents du travail (graves). Elle n’a pu que renvoyer aux rapports annuels des services publics fédéraux concernés. Les services de prévention d’un certain nombre d’administra -
tions publiques fédérales collaborent toutefois fréquemment sur des thèmes spécifiques (par exemple, l’élaboration de procédures d’évacuation).
Enfin, les conseillers en prévention et les personnes de confiance de l’administration fédé -
rale ont fondé Previus , un réseau au sein du SPF Personnel et Organisation qui consiste 
principalement en un partage de connaissances et d’expériences. Ensemble, ils y étudient 
des thèmes spécifiques et approfondissent des questions d’actualité en s’appuyant sur des commentaires émis par des experts.
4	 Conclusions	et	recommandations
L’audit a relevé que les administrations publiques fédérales respectent les obligations for -
melles relatives aux accidents du travail et en assurent correctement le suivi et le rappor -
tage. Le contrôle des accidents du travail relève de la compétence de la Direction générale du contrôle du bien-être au travail du SPF Emploi. Compte tenu de l’ampleur de ses mis -
sions et du profil de risque relativement faible du secteur public en matière d’accidents du travail, cette direction se concentre sur les risques présents dans le secteur privé. Dans la pratique, les rapports annuels que les services internes de prévention et de protection au  290
travail des administrations publiques fédérales transmettent au SPF Emploi conformément 
à la procédure ne sont pas exploités. Pour le SPF Emploi, la gestion de ces rapports annuels représente plutôt une charge administrative dont la plus-value est minime. La Cour des comptes recommande dès lors que le SPF archive ces rapports de manière uniforme et de préférence sous forme numérique pour en garantir l’accessibilité.
La plateforme numérique Publiato servant à la déclaration des accidents du travail peut 
avoir un effet positif sur le contenu de la déclaration (exactitude et exhaustivité des don -
nées) et le délai de son introduction. Le SPF Emploi doit déterminer dans quelle mesure l’information de ces flux de données peut être utile au développement d’une politique de prévention globale.
Dans sa lettre du 31 août 2015, le SPF Emploi confirme que l’information de ces flux de 
données en provenance des déclarations d’accidents du travail peut être utile au développe -
ment d’une politique de prévention. Il appartient toutefois au Fonds des accidents du travail  
de vérifier si les déclarations sont correctes et complètes et de les analyser si nécessaire.
Les organismes publics fédéraux informent généralement leur personnel des principes fon -
damentaux de la sécurité sur le lieu de travail (incendie, évacuation, premiers secours, etc.) 
et plusieurs services internes de prévention collaborent fréquemment dans ce domaine. Les services publics fédéraux organisent aussi des actions de prévention et de sensibilisation qui sont toutefois spécifiques à une organisation ou une situation en particulier. En fin de compte, la politique de prévention dépend donc fortement des points d’intérêt ou des sen -
sibilités au sein de chaque administration. Le niveau de risque étant faible dans le secteur public en général, l’élaboration d’une politique de prévention globale n’est pas jugée essen -
tielle et les initiatives s’inscrivent donc rarement dans le cadre d’une structure faîtière. Cependant, certains thèmes importants de la prévention des accidents du travail ont une portée générale, notamment la sensibilisation aux risques psychosociaux ou la sécurité sur le lieu du télétravail.
La Cour des comptes recommande par conséquent d’œuvrer à une plus grande cohésion de 
la politique de prévention, à partir d’une structure faîtière capable de promouvoir l’applica -
tion de bonnes pratiques. Empreva, la cellule centrale du service commun pour la préven -
tion et la protection au travail de l’administration fédérale, semble bien placée pour remplir cette mission.
Le SPF Emploi suggère que les présidents des SPF se concertent pour rationaliser davan -
tage la politique en matière de bien-être au travail là où c’est possible. Empreva peut jouer 
un rôle de support en la matière. Elle pourrait par exemple cartographier les risques et les mesures préventives, communes à différents services publics, qui en découlent (par exemple, le travail à domicile). Elle pourrait élaborer une plateforme ou un système dans le but d’harmoniser les données des rapports annuels des services internes de prévention et de protection au travail et les déclarations des accidents du travail et de les exploiter en vue de fixer des profils de risque communs à tous les SPF ainsi que les mesures préventives qui en découlent. Les différents SPF disposeraient ainsi d’une information leur permettant de concrétiser leur propre politique en matière de bien-être au travail. Les services affiliés à Empreva doivent déterminer les actions (prioritaires) à entreprendre en la matière. PENSIONS	POUR	INAPTITUDE		PHYSIQUE	DU	PERSONNEL	DE	L ’ÉTAT  /291
Pensions pour inaptitude  
physique du personnel de l’État – Rôle des employeurs et du Medex
La Cour des comptes a examiné l'accomplissement de leurs tâches par les employeurs fédéraux 
(SPF et SPP) en matière de suivi des disponibilités pour maladie des agents ainsi que par le Medex en matière de décisions pour inaptitude physique. Elle conclut que les services suivent les dossiers des agents en disponibilité pour maladie et convoquent ceux-ci devant le Medex. De manière générale, plus la disponibilité pour maladie est longue, plus la proportion d’agents convoqués augmente.
Le Medex a trente jours, à compter de la réception de la demande d’examen de l’administra -
tion, pour déclarer l’agent inapte à exercer ses fonctions de manière temporaire ou définitive ou 
apte à les exercer. Ce délai réglementaire ne suffit pas dans le cadre d’une expertise médicale.
La Cour des comptes constate qu’une décision d’aptitude à exercer une autre fonction peut 
aboutir à réaffecter un agent. Pour l’ instant, ces réaffectations sont toutefois uniquement envisagées au sein de chaque SPF et pas dans le cadre de la mobilité interne entre les SPF.
Dans sa réponse, la ministre des Affaires sociales et de la Santé publique a annoncé une moder -
nisation et une simplification de la procédure au sein du Medex, ainsi que des initiatives pour 
intensifier la réinsertion et la mobilité interne entre les services publics fédéraux.
1	 Contexte
La pension de retraite pour inaptitude physique est un régime de pension propre au secteur public. Il permet aux agents statutaires, reconnus définitivement inaptes à toute fonction par un service d’expertise médicale, d’être admis à la pension, quel que soit leur âge et la durée de leurs services. En 2013, 245 nouveaux dossiers de pension pour inaptitude physique ont été ouverts au Service des pensions du secteur public (SdPSP) pour le personnel des services publics fédéraux et des services publics de programmation. Cela représente 11,22 % des dossiers que ce service a ouverts pour les SPF et SPP.
Dans le régime des travailleurs salariés, le travailleur reconnu incapable de travailler par 
l’instance médicale compétente émarge au régime de l’assurance maladie-invalidité pen -
dant son incapacité, au besoin jusqu’à l’âge de la retraite. Lorsque son incapacité prend fin, il reprend le travail ou bénéficie de l’assurance chômage. Ces périodes de bénéfice de l’assurance maladie-invalidité ou de l’assurance chômage sont prises en considération pour calculer la pension de salarié. 292
Dans le régime général de la fonction publique, les agents qui ont épuisé leurs jours de congé 
de maladie sont mis en disponibilité pour maladie et bénéficient d’un traitement d’attente (60 % du dernier traitement d’activité). Durant cette période, l’employeur peut deman -
der à la commission des pensions de l’Administration de l’expertise médicale
519 (Medex en 
abrégé) de convoquer l’agent afin de statuer sur son aptitude physique. Si le Medex conclut à l’inaptitude physique définitive de l’agent, celui-ci est mis à la pension, quel que soit son âge. Le montant de sa pension pour inaptitude physique n’évolue plus que par indexation et péréquation. L’inaptitude et la pension peuvent également être temporaires (voir point 4).
Depuis le 1
er janvier 2007, l’employeur du personnel de la fonction publique fédérale n’a plus 
l’obligation réglementaire de convoquer les agents en disponibilité pour maladie devant le 
Medex. Avant cette date, cet agent était convoqué chaque année « au cours du mois corres -
pondant à celui de sa mise en disponibilité »520. L’abandon de cette obligation a conféré aux 
départements une autonomie dans la gestion des délais de demande de convocation de leurs agents devant le Medex.
La Commission de réforme des pensions dans le secteur public a remis en cause le régime 
de la disponibilité pour maladie et la pension pour inaptitude physique dans un rapport publié le 16 juin 2014
521.
Son annexe 2.3 sur l’avenir des pensions dans le secteur public évoque d’autres possibilités que la disparition de ce type d’admission à la pension. Ainsi, la Commission préconise no -
tamment d’intégrer l’agent qui aura épuisé ses jours de congé pour maladie dans le régime de l’assurance maladie-invalidité ainsi que dans le régime de l’assurance chômage des tra -
vailleurs salariés
522.
L’accord de gouvernement du 9 octobre 2014 stipule que « le gouvernement examinera, en 
consultation avec les régions, les communautés et les pouvoirs locaux, la façon dont la pension de maladie [ndlr : pension pour inaptitude physique] peut être remplacée par des indemnités 
d’ incapacité de travail dans le cadre de l’assurance maladie-invalidité pour les travailleurs salariés  »
523.
2	 Objet	de	l’examen
La Cour des comptes a examiné l’accomplissement de leurs tâches par les employeurs fédé -
raux (SPF et SPP) en matière de suivi des disponibilités pour maladie des agents ainsi que par le Medex en matière de décisions pour inaptitude physique.
519 Créée	au	sein	du	SPF	Santé	publique,	 Sécurité	 de	la	chaîne	alimentaire	 et	Environnement	 par	arrêté	royal	orga -
nique	de	l’Administration 	de	l’expertise 	médicale 	du	1er	décembre 	2013.	Elle	se	substitue 	à	l’ancien	Service	de	santé	
administratif.
520  Ancien	article	58	de	l’arrêté	royal	du	19	novembre 	1998	relatif	aux	congés	et	aux	absences 	accordés 	aux	membres 	
du	personnel	des	administrations	de	l’État.
521 Commission de réforme des pensions 2020-2040, Un contrat social performant et fiable – Propositions de la 
Commission de réforme des pensions 2020-2040 pour une réforme structurelle des régimes de pension , juin 2014,  
http://pension2040.belgique.be/fr/.
522  Ibid.,	p.	123	et	annexe	2.3,	p.	169.
523 Accord	de	gouvernement	du	9	octobre	2014,	fin	du	point	2.3,	p.	36. PENSIONS	POUR	INAPTITUDE	PHYSIQUE	DU	PERSONNEL	DE	L ’ÉTAT	  /293
Cet examen a porté sur quatre points :
• les pratiques des employeurs en matière de convocation des agents devant la commis -
sion des pensions, alors qu’il n’existe plus de délai réglementaire à ce sujet (voir point 2) ;
• le respect par la commission des pensions du délai qui lui est imparti pour rendre ses 
décisions en matière d’inaptitude physique (voir point 3) ;
• le suivi par la commission des pensions des décisions qu’elle prend et qui appellent un réexamen de l’inaptitude des agents (voir point 4) ;
• la mise en œuvre par les employeurs des décisions déclarant les agents inaptes à exercer leurs fonctions mais aptes à d’autres fonctions par voie de réaffectation (voir point 5).
3	 Pratiques	des	employeurs	de	la	fonction	publique	fédérale
Sur la base de données obtenues auprès du Service central des dépenses fixes (SCDF) et du Medex quant au nombre et à la durée des disponibilités ainsi qu’au nombre de demandes de convocations émanant des employeurs, il apparaît que l’autonomie accordée aux dépar -
tements (par la suppression du délai réglementaire de convocation) n’a pas abouti à un laxisme de la part des employeurs dans l’introduction de demandes de convocations.
La Cour des comptes a toutefois constaté que les pratiques des employeurs sont diverses. 
Ainsi, la demande de convocation devant le Medex intervient soit dès que l’agent est en disponibilité pour maladie, soit après une disponibilité de trois mois consécutifs, soit après un examen de la situation (financière, morale et physique) particulière de l’agent, indépen -
damment de la durée de la disponibilité.
Au 31 décembre 2013, 1.899 agents avaient été mis en disponibilité pour maladie pour la 
période du 1
er janvier 2012 au 31 décembre 2013. Parmi eux, la proportion d’agents en dispo -
nibilité pour maladie convoqués devant la Commission des pensions était de 49,1 %, 74,9 % 
et 90,6 %, selon que la durée totale de disponibilité maladie de l’agent était inférieure à trois mois, de trois à six mois ou supérieure à six mois.
Le nombre d’agents en disponibilité de plus de six mois non convoqués est très faible (de 
quelques unités à une vingtaine dans les deux SPF Justice et Finances dont l’effectif est le plus important). En outre, ces agents non convoqués ont soit repris le travail, soit été admis à la pension d’office après 365 jours d’absence pour maladie à partir de 60 ans, soit demandé 
une pension anticipée.
La Cour des comptes conclut que les services publics fédéraux suivent les dossiers des agents 
en disponibilité pour maladie et convoquent ceux-ci devant la commission des pensions du Medex. Il existe cependant des disparités entre services publics fédéraux quant au seuil ou délai au-delà duquel l’employeur examine le dossier d’un membre de son personnel. De manière générale, plus la durée totale de la disponibilité pour maladie est longue, plus la proportion d’agents convoqués augmente. 294
4	 Respect	par	le	Medex	du	délai	dans	la	prise	de	décision
Le Medex a trente jours, à compter de la réception de la demande d’examen de l’admi -
nistration, pour déclarer l’agent inapte à exercer ses fonctions de manière temporaire ou 
définitive ou apte à les exercer.
La Cour des comptes a calculé les délais de décision de Medex sur la base des pensions 
pour inaptitude physique prenant cours en 2013524. Elle a sélectionné les départements qui 
enregistrent le nombre le plus élevé de départs à la pension de ce type en 2013, c’est-à-dire le SPF Justice (90) et le SPF Finances (84)
525.
Seules trois décisions sont intervenues dans le mois. Le délai nécessaire pour traiter la moi -
tié des dossiers des agents convoqués était de 82 jours pour les agents du SPF Justice et de 86 jours pour le SPF Finances. Quatre dossiers ont nécessité plus de 600 jours, justifiés 
par une procédure concomitante en accident du travail, une procédure qui peut entraîner un recours de l’intéressé auprès du tribunal du travail.
Les autres causes des retards dans la prise de décision sont à rechercher dans le fonctionne -
ment du Medex et chez les agents eux-mêmes.En effet, les centres médicaux ne sont pas toujours en mesure d’absorber le nombre de 
convocations vu la pénurie de médecins fonctionnaires et les médecins en commission peuvent encore demander des rapports médicaux complémentaires. Quant aux agents, ils peuvent être dans l’impossibilité de se présenter à l’examen pour cause de force majeure ou pour des raisons médicales justifiées qui nécessitent de reporter l’examen. Il arrive aussi qu’ils ne se présentent pas à l’examen sans justification, ce qui entraîne une voire plusieurs convocations ultérieures.
Le délai réglementaire de 30 jours n’est donc pas suffisant dans le cadre d’une procédure 
d’expertise médicale et devrait être adapté.
5	 Suivi	 par	le	Medex	de	ses	décisions	 appelant	 un	réexamen	 de	
 l’inaptitude des agents
Les décisions du Medex appelant un suivi de sa part sont celles déclarant que :
• l’agent est temporairement inapte à exercer ses fonctions et doit être réexaminé par la 
commission des pensions à une date déterminée ;
• l’agent remplit, en raison de son inaptitude à toute fonction, les conditions pour être admis à la pension temporaire pour inaptitude physique (pour maximum deux ans), et doit être réexaminé par la commission des pensions dans les dix-huit mois au plus tard.
524  Données	du	SdPSP.
525 Ces	chiffres	n’intègrent	 pas	les	quelques	 situations	 de	mise	à	la	retraite	d’office	assimilée	 à	une	mise	à	la	retraite	
pour	inaptitude	 physique	 dans	lesquelles	 l’intéressé	 qui	a	atteint	60	ans	est	mis	à	la	retraite	le	premier	jour	du	
mois	suivant	celui	au	cours	duquel,	sans	avoir	été	reconnu	définitivement	 inapte,	il	compte,	 depuis	son	soixan -
tième	anniversaire,	 par	congé	ou	maladie,	 365	jours	d’absence	 pour	cause	de	maladie	(article	83,	§	3	et	5,	de	la	loi	
du	5	août	1978	de	réformes	économiques	et	budgétaires). PENSIONS	POUR	INAPTITUDE	PHYSIQUE	DU	PERSONNEL	DE	L ’ÉTAT	  /295
Il n’y a pas de suivi si l’agent a repris ses activités de service.
5.1	 Suivi	 des	décisions 	d’inaptitude 	temporaire
Ces décisions fixent en général un réexamen après deux, trois ou six mois.Certaines décisions fixent une inaptitude d’un mois
526. Elles concernent les régimes spé -
cifiques de prestations réduites pour réintégration après une absence ininterrompue pour 
maladie d’au moins 30 jours ou pour maladie chronique. 
Les réexamens par la commission sont relativement rares, les intéressés reprenant leur acti -
vité avant réexamen.En conclusion, la Cour des comptes estime que le suivi par le Medex de ses décisions impli -
quant un réexamen de l’agent n’appelle pas de commentaires particuliers.5.2	 Suivi	 des	décisions 	d’admission 	à	la	pension 	temporaire
En cas de pension temporaire, la commission des pensions peut décider de réexaminer 
l’intéressé à tout moment et obligatoirement entre le troisième et le sixième mois précédant la date d’expiration de la pension temporaire
527 ; de même, l’intéressé peut solliciter un 
réexamen médical six mois après le précédent. La pension temporaire devient définitive si l’agent est reconnu définitivement inapte avant la fin des deux ans ou, si à l’expiration de ce délai, il n’a pas été repris en service ou placé en réaffectation.
Ces décisions de pension temporaire sont communiquées à l’employeur et au SdPSP, qui 
doit établir un dossier de pension pour inaptitude physique temporaire.
Le réexamen a lieu à la demande de l’employeur, ou à l’initiative du SdPSP, qui s’adresse au 
Medex pour connaître, dans le cadre de la poursuite de la procédure de pension, la décision prise lors du réexamen qui est effectué à la date mentionnée dans la décision initiale.
Il ressort de l’examen des décisions du Medex relatives au personnel statutaire de la Justice 
et des Finances admis à la pension temporaire
528 que le réexamen de l’intéressé est toujours 
intervenu avant la fin des deux ans.
6	 Mise 	en	œuvre	par	les	employeurs	des	décisions	du 	Medex	qui	envi -
sagent	une	réaffectation
Le Medex peut décider que le fonctionnaire est définitivement inapte à reprendre ses an -
ciennes activités, mais apte à exercer d’autres fonctions par réaffectation. En attendant d’être réaffecté, l’agent reste en disponibilité pour maladie. Si celle-ci se prolonge durant douze mois sans réaffectation, il est admis d’office à la pension définitive pour inaptitude physique
529.
526  On	compte	38	décisions	 de	ce	type	pour	le	SPF	Justice	et	23	pour	le	SPF	Finances,	 dont	respectivement	 26	et	vingt	
ont	fixé	un	réexamen	au	terme	de	la	période	d’un	mois.
527 Article 117, § 1er,	de	la	loi	du	14	février	1961	d’expansion 	économique, 	de	progrès	social	et	de	redressement 	financier.
528  Ces	deux	départements 	concentrent 	le	plus	grand	nombre	d’agents 	en	disponibilité 	pour	maladie	ainsi	que	de	déci -
sions	rendues	par	la	commission	des	pensions.	
529  Article	117,	§	3,	alinéa	3,	de	la	loi	du 	14	février	1961. 296
Si la commission des pensions promeut, par ses décisions, la réaffectation des agents, la 
réalisation de celle-ci incombe à l’employeur. Il ne peut pas attendre passivement l’expira -
tion des douze mois ; il est obligé de vérifier s’il est possible de réaffecter l’agent dans des 
fonctions compatibles avec son état de santé530.
L’employeur peut être amené à entreprendre des démarches dans le cadre de la médecine du travail
531 avant toute comparution devant la commission des pensions. En effet, la légis -
lation relative au bien-être, d’application dans le secteur privé comme public, prévoit une surveillance préventive et obligatoire de la santé des travailleurs et des évaluations de santé. Ainsi, des procédures de réaffectation préalables à la convocation de l’agent devant la com -
mission des pensions peuvent être organisées à la demande du médecin du travail. Il ressort des entretiens menés au Medex que, dans ce cas, non seulement l’information n’est pas 
communiquée à la commission des pensions, mais encore que, de manière générale, il y a très peu d’interaction entre celle-ci et la médecine du travail.
Parmi les décisions du Medex prises entre le 1
er janvier 2012 et le 31 décembre 2013, on dé -
nombre 33 décisions de ce type pour l’ensemble des SPF et SPP, dont 24 pour le SPF Justice 
et trois pour le SPF Finances532.
Le SPF Justice représente donc 73 % des décisions de ce type. Pour ce département, les décisions de la commission des pensions concernent pour l’essentiel du personnel péniten -
tiaire
533. Les réaffectations doivent répondre à certaines conditions, comme le travail adapté 
hors milieu carcéral fermé. Si huit agents avaient repris une activité, neuf n’avaient pas pu être réaffectés dans les douze mois et avaient été admis d’office à la pension définitive pour inaptitude physique au terme de cette période, tandis que sept autres n’avaient pas encore repris leur activité
534.
Dans sa réponse, le SPF Justice précise qu’il n’est pas toujours aisé de trouver, pour cette catégorie de membres du personnel, une nouvelle fonction qui correspond à leur compé -
tence, aux besoins du département et qui respecte la décision du Medex.
La Cour des comptes constate que la décision d’aptitude à exercer une autre fonction peut 
aboutir à réaffecter un agent. Toutefois, pour l’instant, ces réaffectations sont uniquement envisagées au sein de chaque SPF (voire au sein d’une même administration de ce SPF) et non pas dans le cadre de la mobilité interne entre les services publics fédéraux.
530  Conseil	d’État,	arrêt	n°	210.097	du	23	décembre	2010.
531 Il	résulte	des	entretiens	 menés	au	Medex	qu’il	existe	peu	d’interactions	 entre	la	médecine	 du	travail	et	la	commis -
sion	des	pensions.
532 Pour	ces	deux	départements,	onze 	agents	ont	été	pensionnés	d’office	suite	à	l’impossibilité	de	les	réaffecter.	
533 Ce	personnel	a	fait	l’objet	de	vingt	décisions	sur	24.	
534  Agents	se	situant,	lors	de	la	consultation	 des	données	 relatives	 au	premier	trimestre	 2015,	dans	les	douze	mois	
suivant	la	notification	de	la	décision	de	la	commission	des	pensions.	 PENSIONS	POUR	INAPTITUDE	PHYSIQUE	DU	PERSONNEL	DE	L ’ÉTAT	  /297
7 Procédure contradictoire
Un projet de rapport a été adressé le 16 septembre 2015 au ministre de la Défense, chargé de 
la Fonction publique, à la ministre des Affaires sociales et de la Santé publique, ainsi qu’aux 
fonctionnaires dirigeants des SPF P&O, Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement, Finances et Justice ainsi que du Service des pensions du secteur public.
La ministre des Affaires sociales et de la Santé publique, ainsi que les SPF Santé publique, 
Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement, Finances et Justice ont répondu.
En ce qui concerne le délai réglementaire d’examen par la Commission des pensions du 
Medex, la ministre, ainsi que le SPF Santé publique, soulignent que ce délai est intenable et font valoir que l’essentiel est de simplifier et d’actualiser la procédure. Un projet en ce sens est en cours. La ministre précise que le non-respect de ce délai ne nuit pas aux intérêts de l’agent.
Quant à la réaffectation, la ministre indique qu’un arrêté royal sur la réaffectation et la 
réinsertion dans le secteur privé est en cours d’élaboration, qu’une démarche similaire doit avoir lieu pour le secteur public avec le ministre de la Fonction publique et que la mobilité interne entre les SPF doit être intensifiée. Elle envisage d’intégrer un objectif à ce sujet dans les dispositions communes des contrats d’administration des SPF et IPSS sous sa compétence. Il existe aussi une version néerlandaise de ce rapport.
D/2015/1128/28
adresse
tél.
fax

Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1
Zitting 2006-2007
14 juni 2007
VERSLAG 
 – van het Rekenhof –
over de baggerwerken
REK3171 R E K E N H O F
Baggerwerken
Brussel, juni 2007
 adres Rekenhof
  Regentschapsstraat 2  B-1000 Brussel
 website www.rekenhof.be  
REKENHOF 
 
Baggerwerken 
 
   Goedgekeurd in de 
Nederlandse kamer van het Rekenhof op 12 juni 2007 
 
 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 2 Inhoud 
 
Bestuurlijke boodschap............................................................................4  
Samenvatting...........................................................................................5  
1 Inleiding........................................................................................8  
1.1 Baggerwerken in Vlaanderen.......................................................8  
1.2 Voorwerp van de audit .................................................................8  
1.3 Onderzoeksvragen en methodiek ................................................9  
2 Organisatie van de baggerwerken .............................................11  
2.1 Vroegere structuur .....................................................................11  
2.2 Huidige beheerstructuur voor maritieme toegangswegen .........11  
2.3 Afbakening maritieme toegang volgens het havendecreet ........12  
2.4 Marinvest ...................................................................................13  
2.5 Nieuwe beheerstructuur voor binnenvaartwegen ......................13  
2.6 Conclusie ...................................................................................14  
3 Kostprijs van baggerwerken en aanverwante opdrachten .........15  
3.1 Kosten van maritieme baggerwerken ........................................15  
3.2 Kosten van baggerwerken in de bevaarbare waterwegen.........16  
3.3 Budgettaire aanrekening............................................................18  
3.4 Beheers- en beleidsinformatie ...................................................18  
3.5 Conclusie ...................................................................................19  
4 Noodzakelijke diepgang vaarwegen ..........................................20  
4.1 Geplande verruiming van de maritieme toegangswegen...........20  
4.2 Diepgangbeperkingen in de binnenwateren ..............................21  
4.3 Conclusie ...................................................................................21  
5 Risicoanalyse bij de organisatie van baggerwerken..................22  
5.1 Systeem van risicobeheer..........................................................22  
5.2 Risicoanalyses voor de maritieme toegang ...............................22  
5.3 Risicoanalyse voor de binnenvaartwegen .................................23  
5.4 Conclusie ...................................................................................24  
6 Preventiebeleid ..........................................................................25  
6.1 Beperking van de sedimentatie in de maritieme toegang ..........25  
6.2  Sedimentatie in de binnenwateren.............................................27  
6.3 Conclusie ...................................................................................28  
7 Stort- en verwerkingscapaciteit..................................................29  
7.1 Terugstorting van specie in de maritieme toegang ....................29  
7.2 Bergen en verwerken van specie uit de binnenvaartwegen ......29  
7.2.1  Sectoraal uitvoeringsplan voor bagger- en ruimingsspecie
 29  
7.2.2  Actueel gebruikte bergingsmethodes...............................32  
7.3 Conclusie ...................................................................................33  
8 Verwijderen van wrakken en obstakels......................................35  
8.1 Verwijderen van obstakels in de maritieme toegang .................35  
8.2 Obstakels in de binnenvaartwegen............................................36  
8.3 Conclusie ...................................................................................36  Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 2 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 3 9 Mededinging ..............................................................................37  
9.1 Baggercontracten voor de maritieme toegangswegen ..............37  
9.1.1  Aanbestedingswijze..........................................................37  
9.1.2  Verlenging van de baggercontracten ...............................37  
9.1.3  Looptijd van de contracten ...............................................38  
9.1.4  Werken buiten concurrentie .............................................39  
9.2 Gunning van baggerwerken in de Vlaamse binnenwateren ......41  
9.3  Conclusie ...................................................................................42  
10 Contractmanagement ................................................................44  
10.1 Baggercontracten voor de maritieme toegangswegen ..............44  
10.1.1  Vergunning voor de verdere verdieping Westerschelde ..44  
10.1.2  Buiten mededinging tot stand gekomen prijzen ...............44  
10.1.3  Geen kortingclausule in de nieuwe baggercontracten .....45  
10.1.4   Korting voor een meerwerk .............................................45  
10.1.5  Geen nacalculatiemogelijkheid in nieuwe baggercontracten
 46  
10.1.6  Niet-naleving van de resolutie van 10 juli 1996 voor 
contracten buiten mededinging.......................................................47  
10.2 Baggercontracten voor de binnenvaart......................................47  
10.3  Verwijlinteresten.........................................................................49  
10.4 Conclusie ...................................................................................51  
11 Meting en toezicht......................................................................52  
11.1 Metingen en toezicht bij de maritieme baggerwerken................52  
11.1.1  Uitbesteding van metingen...............................................52  
11.1.2  Organisatie van het toezicht.............................................52  
11.2 Toezicht op baggerwerken in de binnenvaartwegen .................55  
11.3 Controleplan...............................................................................55  
11.4 Conclusie ...................................................................................56  
12 Algemene conclusies.................................................................58  
13 Aanbevelingen ...........................................................................60  
14 Reactie van de minister .............................................................61  
Bijlage 1: Onderzochte baggeropdrachten ............................................63  
Bijlage 2: Bijaktes/dienstbevelen contract 1984 Noordzee/Kust............65  
Bijlage 3: Antwoord van de Vlaamse minister van Openbare Werken ..67  
 
 3 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 4 Bestuurlijke boodschap 
 
Het Rekenhof onderzocht de kostprijs en het beheer van de onder-houds- en verdiepingsbaggerwerken in de maritieme toegangswegen en in de bevaarbare binnenwateren.  Het stelde vast dat de baggerwerken in de maritieme toegangswegen en in de binnenwateren jaarlijks respectievelijk ongeveer 115 miljoen EUR en 15 miljoen EUR kosten. Ondanks dit budgettair belang kunnen de financiële systemen van de Vlaamse overheid geen analytisch beeld geven van de kostprijs van de verschillende baggerwerken.  De in de beleidsverklaringen vooropgestelde toegankelijkheid van de vaarwegen wordt vooralsnog niet volledig gegarandeerd. De aanslibbing van de binnenwateren leidde al tot tijdelijke diepgangbeperkingen.   De Vlaamse overheid heeft recent een aanzet gegeven tot het analyse-ren van risico’s inzake baggerwerken. Ze bereidde echter tot nog toe de baggerwerken niet altijd optimaal voor. Zo trof ze nog te weinig maatre-gelen tegen de aanslibbing in de bevaarbare binnenwateren of om de baggerachterstand in die binnenwateren in te halen. Ten slotte kon de Vlaamse overheid tot op heden niet zorgen voor een optimaal toezicht op de uitvoering van de baggerwerken.  Wel heeft de Vlaamse overheid vandaag meer garanties op marktcon-forme baggerprijzen dan in de voorbije decennia, toen de onderhouds- en verdiepingsbaggerwerken in de maritieme toegangen volledig buiten de mededinging tot stand kwamen. Ook nu gunt de overheid echter nog belangrijke werken buiten mededinging, zonder voldoende met de aan-nemers over de prijzen te onderhandelen. Bovendien zijn de looptijden van de contracten nog altijd langer dan in het buitenland en bevatten ze niet altijd clausules die bij belangrijke meerwerken prijscorrecties moge-lijk maken.   Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 4 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 5 Samenvatting 
 
In 2006 heeft het Rekenhof een audit uitgevoerd naar de onderhouds- en verdiepingsbaggerwerken in de maritieme toegangswegen en in de bevaarbare binnenwateren. Het wilde nagaan welke risico’s aan de or-ganisatie van de baggerwerken zijn verbonden en wat de kostprijs van deze baggerwerken is.  Het havendecreet van 1999 heeft onder andere de kostenverdeling in-zake de baggerwerken in de Vlaamse zeehavens geregeld. De decre-taal beoogde regeling werd echter vertraagd toegepast. Het Vlaams Gewest heeft een aantal baggerwerken in de commerciële ligplaatsen tijdelijk gefinancierd in de plaats van de havenbedrijven. Ook was de controle van het Vlaams Gewest op de baggerwerken die het Antwerpse havenbedrijf in eigen beheer uitvoert, in het verleden ontoereikend.   De kostprijs van de baggerwerken in de maritieme toegangswegen be-droeg de laatste jaren jaarlijks gemiddeld ongeveer 115 miljoen EUR (inclusief btw). Dat bedrag vertegenwoordigt ongeveer 40% van het budget dat de Vlaamse overheid jaarlijks aan haveninfrastructuur en maritieme toegang spendeert. Voor de baggerwerken in de bevaarbare waterwegen geeft de Vlaamse overheid de jongste jaren gemiddeld 15 miljoen EUR uit, ruim 10% van het jaarlijks budget voor het onderhoud en de modernisering van de Vlaamse binnenvaartwegen. De financiële systemen van de aanbestedende overheden staan tot op heden nog niet toe een nauwkeurige, analytische kostprijs van de baggerwerken samen te stellen. De Vlaamse minister van Openbare Werken heeft de verrui-ming van de maritieme toegangswegen en het wegwerken van de histo-rische baggerachterstand in de waterwegen als beleidsdoelstellingen vooropgesteld. Dat vereist in elk geval een drastische toename van het budget.  De historische baggerachterstand in de binnenvaartwegen is vooral ont-staan door de strengere milieureglementering en een tekort aan finan-ciële middelen. Deze achterstand heeft al tot enkele tijdelijke diepgang-beperkingen geleid. Een sectoraal uitvoeringsplan bagger- en ruimings-specie heeft voor de toekomst een aantal samenhangende actiepunten aangereikt om tegen 2036 de historische achterstand weg te werken. Het is erop gericht de hoeveelheid baggerspecie te verminderen door stimulering van preventie en hergebruik middels resultaatgerichte acties. Het plan dat voor de bevaarbare wa terwegen een veelvoud van het hui-
dige budget zal vergen, is nog niet definitief goedgekeurd.   In de Vlaamse overheid is het gebruik van risicoanalyse als beheersin-strument nog in ontwikkeling. Pas recent is er een aanzet gegeven voor een systeem van risicobeheer voor grote infrastructuurprojecten, in toe-passing van het decreet van 8 november 2002. Voor het project Verrui-
ming vaargeul Westerschelde  heeft het Vlaams Gewest in samenwer-
king met Nederland voor het eerst een risicoanalyse opgemaakt. Ook een algemene analyse op planniveau over het omgaan met bag-gerspecie is in opmaak.   5 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 6 De Vlaamse overheid gebruikt de schaars beschikbare baggerstort-
plaatsen niet altijd efficiënt. Zo heeft het agentschap Waterwegen en Zeekanaal eind 2005 een huurovereenkomst voor 15 jaar gesloten voor een depot waarvoor het al vanaf september 2006 moet betalen, hoewel pas eind 2007 een vergunning beschikbaar zou zijn voor het storten van vervuilde specie. Tot dan kan enkel zuivere specie worden geborgen.  Door studies, proefprojecten en de aanwending van een flexibele stort-strategie poogt het Vlaams Gewest de aanvoer van sediment en zand in de maritieme toegangswegen te beperken. Ook overweegt het de bouw van een Current Deflecting Wall in de Beneden-Zeeschelde om de se-dimenttoevoer in het Deurganckdok te beperken. De studies om de se-dimenttoevoer te analyseren kostten reeds 4,5 miljoen EUR.  Het Vlaams Gewest gunde de baggeropdrachten voor de binnenwateren meestal na ruime mededinging, wat een voordelig effect had op de prij-zen. Het gunde de financieel belangrijke baggerwerken in de maritieme toegangswegen tot voor kort echter buiten elke mededinging om. Zo vonden alle baggerwerken in de Noordzee van 1984 tot 2005 plaats op grond van een onderhandse overeenkomst. Dat betekende het 21 jaar lang buiten mededinging toewijzen van enkele tientallen miljoenen EUR onderhoudsbaggerwerken per jaar. Daarenboven droeg het gewest on-geveer 221,3 miljoen EUR bijkomende werken op in het kader van het-zelfde contract. Sinds 1998 (Westerschelde) en 2005 (Noordzee) koos de overheid voor de procedure van de beperkte offerteaanvraag. Omdat 
het de gunningsprocedures voor de maritieme baggerwerken niet tijdig kon afronden, verlengde het Vlaams Gewest de oude overeenkomsten soms meermaals zonder rechtsgeldige grondslag. Het heeft overigens het nieuwe Noordzee-baggercontract al buiten elke mededinging uitge-breid met financieel belangrijke meerwerken.   In vergelijking met gelijkaardige contracten in het buitenland, die een maximale looptijd hebben van drie à vier jaar, zijn de looptijden van de recent gegunde baggeropdrachten voor de maritieme toegang vrij lang (tot zeven jaar). Zo belemmeren ze een regelmatige aftoetsing aan de marktsituatie en een optimalisering van de contractvoorwaarden.   De vroegere maritieme baggercontracten kenden belangrijke kortingen toe voor grote baggervolumes. Het Rekenhof berekende dat die kortin-gen in het Westerschelde-contract van 1998 van 1999 tot 2006 14,4 miljoen EUR besparingen opleverden. Voor het Noordzeecontract van 1984 bedroegen de besparingen in de periode 2000-2005 ongeveer 14,7 miljoen EUR. De nieuwe maritieme baggercontracten proberen op een andere manier, zonder kortingclausules, de kostprijs te beheersen. De nieuwe opdrachten voor de maritieme baggerwerken bevatten evenmin nog mogelijkheden tot nacalculatie, in tegenstelling tot de vroe-gere contracten. Daarmee heeft de Vlaamse overheid nuttige en voorde-lige instrumenten van kostprijsbeheersing terzijde geschoven.   De Vlaamse overheid betaalt gepresteerde werken soms nog altijd laat-tijdig. Bij twee aannemingen van baggerwerken genereerde de admini-stratieve slentergang ruim 0,4 miljoen EUR verwijlinteresten. Vooral de Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 6 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 7 hoge interestvoet voor laattijdige betalingen (10% voor het tweede se-
mester 2006) deed de interestkosten oplopen.  Voor de controle op de betalingen is de meting van de gebaggerde hoe-veelheden in de maritieme toegangswegen zeer belangrijk. Deze meting evolueerde van een manueel syst eem naar een gemengd manueel en 
geautomatiseerd systeem. Het geautom atiseerde meetsysteem voor de 
Schelde hield nog veel risico’s in. Toch bouwde de overheid het aantal toezichters voor de manuele controle daar al het sterkst af. Het prijsvor-mingsmechanisme en de contractvoorwaarden zijn nog niet altijd afge-stemd op de beschikbare controlemiddelen. Volgens de administratie is het bestaande manuele toezicht niet efficiënt en poogt ze het toezicht verder te moderniseren.  Het Rekenhof heeft geconcludeerd dat de voorbereiding en de organisa-tie van baggerwerken op een aantal punten voor verbetering vatbaar zijn. Vooral de beperkte bergingscapaciteit voor baggerspecie vormt een grote bedreiging voor voldoende diepgang in de binnenvaartwegen.  De Vlaamse minister van Openbare Werken is in zijn reactie van 10 april 2007 niet ingegaan op de algemene conclusies en aanbevelingen van het Rekenhof, maar beloofde in zijn commentaar bij enkele deelconclu-sies in de toekomst rekening te zullen houden met bepaalde suggesties van het Rekenhof. Op de problematiek van de specieverwerking en de baggerachterstand in de binnenvaartwegen heeft hij niet gereageerd.  7 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 8 1 Inleiding 
1.1 Baggerwerken in Vlaanderen 
De Vlaamse Regering streeft ernaar een deel van het vrachtvervoer 
over de weg te verschuiven naar transport per spoor of over water. Voor een optimaal transport over water, moeten de vaarwegen voldoende diepgang hebben. Regelmatige baggerwerken moeten die diepgang op peil houden. In de beleidsnota 2004-2009 heeft de Vlaamse minister van Openbare Werken(
1) gewezen op het belang van baggerwerken voor de 
mobiliteit in zowel maritieme toegangen als op binnenvaartwegen.   De maritieme toegangswegen tot de havens van Antwerpen, Gent, Oostende en Zeebrugge zijn belangrijk voor de Vlaamse economie. De-ze havens kunnen hun functie maar invullen mits een verzekerde goede maritieme bereikbaarheid. De natuurlijke sedimentatie in de maritieme toegangswegen maken baggerwerken onontbeerlijk om grote zeesche-pen te kunnen ontvangen. Op 21 december 2005 sloten de Vlaamse minister van Openbare Werken en de Nederlandse staatssecretaris van Verkeer en Waterstaat een verdrag voor de verdere verdieping van de Westerschelde, dat ook belangrijke bijkomende verdiepingsbaggerwer-ken omvat. Nadien zullen bovendien bijkomende onderhoudsbagger-werken de verdieping op peil moeten houden.  De binnenvaart heeft nog een aanzienlijke reservecapaciteit en kan bij-dragen tot een oplossing voor het verkeersinfarct op de wegen. Wel vormt de beperking van de diepgang op verscheidene binnenwaterwe-gen een bedreiging voor een rendabele exploitatie. Een versterkte sedi-mentaanvoer naar de waterwegen heeft deze beperking veroorzaakt. De uitbaggering kampt met bergings- en behandelingsproblemen van het gebaggerde sediment, dat vaak verontreinigd is.   
1.2 Voorwerp van de audit  
Het onderzoek had betrekking op de baggerwerken in de maritieme 
vaarpassen en bevaarbare binnenwaterwegen die ten laste vallen van het Vlaams Gewest of van de agentschappen en entiteiten die eronder ressorteren. Het betrof zowel verdieping- als onderhoudsbaggerwerken. Aanlegbaggerwerken voor de creatie van nieuwe dokken of vaarwegen (zoals het Deurganckdok) kwamen niet aan bod. Baggerwerken ten las-te van lagere overheden of baggerwerken in onbevaarbare waterlopen (zelfs als ze ten laste zijn van de Vlaamse overheid) vielen eveneens buiten het bestek van het onderzoek.   
 
1  Stuk 130 (2004-2005) – nr.1 van 19 november 2004 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 8 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 9 1.3 Onderzoeksvragen en methodiek  
Het Rekenhof ging na op welke wijze het Vlaams Gewest de bagger-
werken in de maritieme toegangswegen en in de bevaarbare binnenwa-teren organiseerde en wat de kosten van deze baggerwerken waren. Het wilde immers een beeld geven van de kosten en belangrijke risico’s, en aanbevelingen formuleren voor toekomstige baggerwerken.   De centrale probleemstelling van het onderzoek luidde: organiseert de Vlaamse overheid de baggerwerken in de maritieme toegang en de be-vaarbare binnenwateren op rechtmatige wijze en neemt ze daarbij doelmatigheidsvoorwaarden in acht om de scheepvaartfunctie te kunnen waarborgen? Daarbij zocht het Rekenhof een antwoord op volgende onderzoeksvragen: 
1. Welke baggerwerken zijn ten laste van de diverse entiteiten van de 
Vlaamse overheid en wat is de kostprijs van deze baggerwerken? 
2. Garandeert het Vlaams Gewest de vereiste toegankelijkheid van de 
vaarwegen zoals aangegeven in de beleidsverklaringen van de be-
voegde minister? 
3. Bereidt de Vlaamse overheid de baggerwerken optimaal voor en 
beheerst zij de belangrijkste risico’s? 
4. Zorgt de Vlaamse overheid voor een correcte (controle op de) uit-
voering van de baggerwerken? 
5. Geeft de begroting de kosten van de baggerwerken correct en vol-
ledig weer? 
 Het normenkader voor het onderzoek bestond hoofdzakelijk uit verdra-gen, scheepvaartreglementeringen, het havendecreet, beleidsplannen en -verklaringen, vergunningen, regelgeving inzake overheidsopdrach-ten, rijkscomptabiliteit, risicomanagement, interne controlenormen en principes van behoorlijk bestuur.   Aan de hand van beschikbare studies, rapporten, regelgeving en inter-views analyseerde het Rekenhof de recente aanpak en actuele situatie in de betrokken overheidsdiensten. Verder onderzocht het de rechtmati-ge uitvoering van de nog lopende of recent beëindigde baggercontrac-ten.   Het Rekenhof kondigde het onderzoek op 28 maart 2006 aan. Het legde de onderzoeksresultaten op 5 december 2006 voor aan het departement Mobiliteit en Openbare Werken en aan het agentschap Waterwegen en Zeekanaal. Met hun reactie(
2) is rekening gehouden in het ontwerpver-
slag, dat op 6 maart 2007 aan de Vlaamse minister van Openbare Wer-ken is voorgelegd. Op 10 april 2007 heeft de minister gereageerd op het ontwerpverslag. Zijn antwoord is integraal opgenomen in bijlage 3 bij dit verslag.                                                    
 
2  Brief van het agentschap Waterwegen en Zeekanaal van 16 januari 2007 
en brief van het departement Mobiliteit en Openbare Werken van 9 februari 
2007. 9 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 10  
De hoofdstukken 2 en 3 van dit verslag gaan nader in op de bevoegd-heidsverdeling, de kostprijs van de baggerwerken en de budgettaire transparantie. Hoofdstuk 4 handelt over de vereiste diepgang van de vaarwegen. Hoofdstuk 5 richt zich op het gebruik van risicoanalyse bij de voorbereiding van baggeropdrachten. De hoofdstukken 6 tot 10 ana-lyseren een aantal belangrijke risico’s bij de voorbereiding van bagger-werken. Hoofdstuk 11 behandelt enkele cruciale aandachtspunten in de uitvoeringsfase. De hoofdstukken 12 en 13 bevatten de belangrijkste conclusies en de aanbevelingen van het Rekenhof. Hoofdstuk 14 ten slotte vat de reactie van de minister samen.   Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 10 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 11 2 Organisatie van de baggerwerken 
 
Onder meer als gevolg van de inwe rkingtreding van het havendecreet 
van 2 maart 1999(3) en de reorganisatie van de Vlaamse overheid is de 
bevoegdheidsverdeling voor de organisatie van baggerwerken de laatste jaren sterk gewijzigd. Het is van belang dat de bevoegdheden duidelijk zijn afgebakend en dat de baggerwerken volgens de gepaste wettelijke grondslag worden georganiseerd.   
2.1 Vroegere structuur 
Tot voor enkele jaren waren er binnen de Vlaamse overheid drie be-
heerders van bevaarbare waterwegen. De Vlaamse openbare instelling Dienst voor de Scheepvaart beheerde het Albertkanaal en de Kempi-sche kanalen. Een andere Vlaamse openbare instelling, de NV Zeeka-naal en Watergebonden Grondbeheer Vlaanderen, beheerde het kanaal Brussel-Schelde, het kanaal naar Charleroi en het kanaal Leuven-Dijle. De overige waterwegen werden beheerd door diverse afdelingen(
4) van 
de Administratie Waterwegen en Zeewezen van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap. Die administratie stond ook in voor de bagger-werken in de maritieme toegangswegen naar en in de Vlaamse havens. De maritieme toegangswegen omvatten in hoofdzaak de vaarpassen in de Noordzee, in de Westerschelde op Nederlands grondgebied en in de Beneden-Zeeschelde op Belgisch grondgebied.   
2.2 Huidige beheerstructuur voor maritieme toegangswegen 
De maritieme toegangswegen naar en in de Vlaamse havens vallen 
thans onder de verantwoordelijkheid van de afdeling Maritieme Toegang van het nieuwe departement Mobiliteit en Openbare Werken. Hoewel de afdeling alleen belast is met beleidsuitvoerende taken, is ze niet opge-nomen in een verzelfstandigd agentschap. Dat vormt een afwijking op de algemene principes van Beter Bestuurlijk Beleid. De afdeling Mari-tieme Toegang organiseert en financiert namens het Vlaams Gewest baggerwerken in de vaarpassen van de Noordzee, de Westerschelde, de Beneden-Zeeschelde, het zeekanaal Gent-Terneuzen en de maritie-me toegangswegen binnen de Vlaamse zeehavens van Antwerpen, Gent, Zeebrugge en Oostende.  
 
3  Decreet van 2 maart 1999 houdende het beleid en het beheer van de zee-
havens.  
4  Afdeling Maas en Albertkanaal; afdeling Waterwegen Kust; afdeling Mari-
tieme Toegang; afdeling Zeeschel de; afdeling Bovenschelde. 11 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 12 2.3 Afbakening maritieme toegang volgens het havendecreet 
Het havendecreet heeft het begrip maritieme toegangswegen gedefini-
eerd. Het stelde het Vlaams Gewest verantwoordelijk voor de aanleg, de instandhouding (inclusief specieverwerking), het onderhoud en de ex-ploitatie van de maritieme toegangswegen en de basisinfrastructuur, de haveninterne basisinfrastructuur uitgezonderd. De aanleg, het onder-houd en de exploitatie van het commerciële gedeelte van de havens valt onder de bevoegdheid van de gemeentelijke havenbedrijven.   Bij besluit van 13 juli 2001 heeft de Vlaamse Regering de maritieme toegangswegen nader afgebakend. Dat besluit maakte niet expliciet duidelijk of de aan tij onderworpen dokken in de havens zelf tot de maritieme toegangswegen behoorden. Op 20 juli 2006 heeft de Vlaamse Regering de afbakening van het begrip maritieme toegangswegen in haar besluit aangepast, zodat ook getijdedokken, zoals onder meer het Deurganckdok, en de dokken in de voorhaven van Zeebrugge er duidelijk onder vallen. Zij deed dit na akkoord van de Europese Commissie en binnen de decretaal vastgelegde definitie. Dat impliceert dat het Vlaams Gewest ook daar de baggerwerken moet financieren. De kosten daarvan bedragen 27,5 tot 35 miljoen EUR per jaar, waarvan ongeveer 25 miljoen EUR voor het Deurganckdok. Die bijkomende kosten blijken ook uit het nieuwe Scheldebaggercontract, waarin de baggerwerken voor het Deurganckdok zijn begrepen.  Het Vlaams Gewest heeft tot 2003 in de haven van Gent en tot 2005 in de havens van Oostende en Zeebrugge de baggerwerken aan de com-merciële ligplaatsen voor eigen rekening doen uitvoeren, op grond van overgangsbepalingen van het subsidiebesluit van 13 juli 2001, die vol-gens het Rekenhof afwijken van het havendecreet. Vanaf 2005 werden in de havens van Oostende en Zeebrugge geen onderhoudsbaggerwer-ken meer uitgevoerd in de commerciële ligplaatsen. In de haven van Gent werden sinds 2003 geen onderhoudsbaggerwerken meer uitge-voerd, dus ook geen baggerwerken in de commerciële ligplaatsen.   Het havenbedrijf van Antwerpen voert op de rechteroever baggerwerken uit in eigen regie. Die voert het ook uit in de gedeelten van de haven die als maritieme toegang zijn afgebakend. Om de gelijkheid tussen de ha-vens te waarborgen, betaalt het Vlaams Gewest deze baggerkosten terug aan het Antwerps havenbedrijf. In het verleden is een effectieve controle en opvolging van die baggerwerken door de administratie on-mogelijk gebleken(
5). Het Vlaams Gewest betaalt inmiddels een te ver-
antwoorden forfaitair bedrag. De administratie kan daarbij naar eigen zeggen steunen op een jaarlijkse rapportering van het havenbedrijf en de opmaak van peilplannen. Om de marktconformiteit van het forfaitair bedrag te toetsen, bereidt het Vlaams Gewest een eigen evaluatienota voor. Een studie moet een opvolgingsinstrument voor de controle en doelmatigheid van de gewestsubsidiëring ontwikkelen.  
 
5  Brief van 17 juli 2003 van de administratie Waterwegen en Zeewezen aan 
het havenbedrijf Antwerpen. Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 12 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 13  
2.4 Marinvest 
De Vlaamse Regering heeft plannen om de baggerwerken in de mari-
tieme toegangswegen en de andere infrastructuurwerken van de afde-ling Maritieme Toegang onder te brengen in de nieuw op te richten naamloze vennootschap van publiek recht Marinvest. Zij heeft de oprich-ting van Marinvest al op 22 juli 2005 principieel goedgekeurd, maar stel-de het bekomen van een ruling voor het btw-statuut van Marinvest als belangrijke randvoorwaarde voor de effectieve oprichting. De resultaten van die rulingaanvraag waren bij de afsluiting van het onderzoek nog niet gekend.  
2.5 Nieuwe beheerstructuur voor binnenvaartwegen 
Op 30 juni 2004 zijn al twee publiekrechtelijk vormgegeven externe ver-
zelfstandigde agentschappen in het kader van Beter Bestuurlijk Beleid in werking getreden(
6):  
• Het agentschap De Scheepvaart  is de rechtsopvolger van de open-
bare instelling Dienst voor de Scheepvaart. Het heeft ook de be-voegdheden van de afdeling Maas en Albertkanaal van de Admini-stratie Waterwegen en Zeewezen overgenomen.  
• Het agentschap Waterwegen en Zeekanaal  beheert hoofdzakelijk 
de waterwegen van het stroomgebied van de Schelde. Het agent-schap heeft zowel de bevoegdheden van de vroegere openbare in-stelling NV Zeekanaal en Watergebonden Grondbeheer Vlaande-ren, als de bevoegdheden van de afdelingen Bovenschelde en Zee-schelde, alsook een deel van de afdeling Waterwegen Kust van de Administratie Waterwegen en Zeewezen, overgenomen. Een besluit van de Vlaamse Regering van 4 juni 2004 omschrijft de territoriale bevoegdheid van het agentschap.  
Beide agentschappen hebben sinds 30 juni 2004 het grootste gedeelte van de bevaarbare waterwegen van het Vlaams Gewest in beheer over-genomen.   De kust, de kustjachthavens en de monding van de IJzer worden be-heerd door het intern verzelfstandigd agentschap Maritieme Dienstver-
lening en Kust . In de toekomst zal dit intern verzelfstandigd agentschap 
                                                  
6  Besluit van de Vlaamse Regering van 11 juni 2004 betreffende de inwer-
kingtreding van het decreet van 2 april 2004 betreffende het publiekrechte-
lijk vormgegeven extern verzelfstandigd agentschap Waterwegen en Zee-
kanaal, naamloze vennootschap van publiek recht, en betreffende de in-werkingtreding van het decreet van 2 april 2004 betreffende de omzetting 
van de Dienst voor de Scheepvaart in  het publiekrechtelijk vormgegeven 
extern verzelfstandigd agentschap De Scheepvaart.  13 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 14 enkel de baggerwerken in de kustjachthavens en vissershavens organi-
seren en financieren(7). 
 De bedding van de Zeeschelde (vanaf de sluis van Wintam tot de Ne-derlandse grens) wordt beschouwd als maritieme toegang en valt zo-doende onder het beheer van de afdeling Maritieme Toegang van het departement Mobiliteit en Openbare Werken.   Het agentschap De Scheepvaart voert bijna geen baggerwerken uit. De waterwegen uit dat ambtsgebied zijn nauwelijks onderhevig aan sedi-mentatie. De beperkte baggerwerken in het ambtsgebied van De Scheepvaart met een gemiddelde jaarlijkse kost van minder dan 100.000 EUR komen in deze audit niet verder aan bod.   
2.6 Conclusie 
Na een aantal reorganisaties in het beleidsveld waterinfrastructuur en 
zeewezen is er een duidelijke scheiding bereikt tussen de baggerwerken in de maritieme toegang en baggerwerken in de binnenvaartwegen. Voor de baggerwerken in de zeehavens wordt de in het havendecreet beoogde regeling, na een lange overgangsperiode, toegepast. Het Vlaams Gewest heeft immers een aantal baggerwerken in de commer-ciële ligplaatsen nog enige tijd gefinancierd in de plaats van de haven-bedrijven. Een effectieve controle door het gewest op de baggerwerken die het Antwerpse havenbedrijf in eigen beheer uitvoert, was in het ver-leden niet mogelijk. Het Vlaams Gewest betaalt voor die baggerwerken een te verantwoorden forfaitair bedrag, dat momenteel wordt geëvalu-eerd.  
 
7  Besluit van de Vlaamse Regering v an 7 oktober 2005 tot oprichting van het 
intern verzelfstandigd agentschap z onder rechtspersoonlijkheid Agent-
schap voor Maritieme Dienstverlening en Kust. Dit besluit is op 1 april 2006 
in werking getreden.  Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 14 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 15 3 Kostprijs van baggerwerken en aanverwante 
opdrachten  
3.1 Kosten van maritieme baggerwerken 
Met statistische gegevens van de afdeling Maritieme Toegang kon het 
Rekenhof een overzicht van de benaderende jaarlijkse kostprijs voor de maritieme toegangswegen samenstellen(
8). 
 
      (Bedragen in EUR, incl. btw)  
 Noordzee en kusthavens Schelde Gent-Terneuzen
1997 48.498.692 57.702.809 2.581.408
1998 45.803.914 72.128.284 2.581.408
1999 50.502.615 66.869.965 2.581.4082000 45.113.947 61.297.677 885.0512001 48.166.833 73.790.606 1.519.2052002 60.879.365 64.960.879 633.7282003 61.281.001 49.575.318 02004 56.865.579 49.071.332 6.158.4702005 42.955.320 59.717.938 6.307.6922006 48.023.320 59.289.701 7.809.313
Gemiddelde 50.809.059 61.440.451 3.105.768
Raming 
2007 78.630.000 94.000.000 5.000.000
 
 De kostprijzen omvatten alle uitgaven in het kader van de vermelde con-tracten, zowel voor de onderhouds- als verdiepingsbaggerwerken. Eind 
 
8  Voor de Noordzee is rekening gehouden met de voorwaarden van bijakte 
15bis bij de overeenkomst uit 1984 voor baggerwerken in de vaarpassen 
van de Noordzee en in de Vlaamse Kusthavens (Zeebrugge, Oostende, Blankenberge en Nieuwpoort), verlengd tot december 2005, en met de nieuwe opdracht vanaf 2006. Voor de Schelde is rekening gehouden met de voorwaarden van het bestek voor baggerwerken in de Westerschelde en de Beneden-Zeeschelde van Vlissingen tot Wintam (van 1998 tot 2006). Beide opdrachten omvatten 120 weekuren onderhoudsbaggerwer-ken met meer sleephopperzuigers. De hoeveelheden worden gemeten per ton droge stof (tds) in de Noordzee en per m³ in de Schelde. Beide op-drachten omvatten ook talrijke verd iepingsbaggerwerken. Voor de mari-
tieme toegang naar de haven van Gent is onder meer rekening gehouden met de bestekken uit 1999 en 2003, exclusief prijsherzieningen. De kosten van de baggerwerken in de havengebieden di e ten laste vallen van het 
Vlaams Gewest, zijn inbegrepen in de baggeropdrachten van de afdeling Maritieme Toegang.  
Volgende werken staan niet in de tabel: de baggerwerken op de rechter-
oever van de Antwerpse haven betaalt het Vlaams Gewest sinds 2001 te-
rug aan het gemeentelijk havenbedrijf Antwerpen, dat die werken in eigen beheer uitvoert. In 2001 vonden ook verdiepingsbaggerwerken plaats in de Wielingen (het mondingsgebied van de Westerschelde), die nadien zijn onderhouden.  15 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 16 2006 is gestart met een verdiepingsproject in de Noordzee om de veilige 
toegang tot de Vlaamse zeehavens te verhogen. Vanaf 2007 zal de kostprijs van de onderhoudsbaggerwerken toenemen door het onder-houd van de vaargeul in het Deurganckdok. De baggerwerken worden voor 2007 geraamd op ongeveer 177,6 miljoen EUR. De geplande ver-ruiming van de Westerschelde is daarin nog niet inbegrepen. 
  
-30.000.00020.000.00070.000.000120.000.000170.000.000220.000.000
1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 raming
2007Gent-Terneuzen
Schelde
Noordzee en kusthavens
 
Rekening houdend met alle onderhouds- en verdiepingsbaggerwerken in de maritieme toegangswegen, bedroeg de jaarlijks gemiddelde kost-prijs tot 2006 ongeveer 115 miljoen EUR (incl. btw). Dat vertegenwoor-digt ongeveer 40% van het Vlaamse budget voor maritieme werken en havenprojecten.  
3.2 Kosten van baggerwerken in de bevaarbare waterwegen 
In verhouding tot de maritieme baggerwerken zijn de baggerwerken voor 
de binnenvaart relatief beperkt. In de binnenwateren wordt niet continue gebaggerd en is de sedimentatie van een andere oorsprong. De onder-staande tabel biedt voor de baggerwerken in de binnenwateren van het Scheldebekken een benaderend overzicht van de kostprijsevolutie. De afzonderlijke overeenkomsten voor de inrichting van stortterreinen of de afname van specie door derden zijn voor de afdeling Bovenschelde af-Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 16 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 17 zonderlijk in dit overzicht opgenomen. Voor de afdeling Zeekanaal zijn 
de kosten voor het bergen van specie niet afsplitsbaar, doordat de meeste specie wordt geborgen in bestaande overdieptes in de beheerde kanalen. De afdeling Zeeschelde heeft tot nog toe geen kosten voor specieberging. Sinds september 2006 huurt zij wel een kleiput, voor een geraamde jaarlijkse kostprijs van 4,5 miljoen EUR.   
 (Bedragen in EUR) 
 Bovenschelde
baggeren Bovenschelde
berging Zeeschelde Zeekanaal  Totaal 
1998  31.072 470.348 878.521 1.379.941 
1999 514.385 574.031 101.636 1.257.335 2.447.387 
2000 1.271.779 24.434 150. 118 2.091.355 3.537.686 
2001 5.367.160 1.400.466 133. 863 3.671.618 10.573.107 
2002 4.400.079 13.198.206 146. 230 1.666.940 19.411.455 
2003 3.099.000 8.153.933 150. 000 2.000.350 13.403.283 
2004 1.581.113 8.278.478 367. 307 2.258.119 12.242.139 
2005 1.783.461 6.744.456 495. 600 1.241.873 10.218.742 
2006 1.239.481 13.163.173 497. 061 1.805.298 16.705.013 
 De berging en verwerking van specie vormt sinds 2002 het belangrijkste deel van de kosten voor baggerwerken. Dat is onder meer het gevolg van de acute behoefte aan bergingscapaciteit, waarvoor de strenge mili-eureglementering de kostprijs deed oplopen.    De gemiddelde jaarlijkse kostprijs voor het baggeren van de waterwegen bedroeg de jongste 5 jaar ongeveer 15 miljoen EUR. Dat vertegenwoor-digt ruim 10% van het budget voor het beheer van de waterwegen.   
02000000400000060000008000000100000001200000014000000160000001800000020000000
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006Zeekanaal 
Zeeschelde
Bovenschelde (berging en
verwerking)
Bovenschelde (baggeren)
 
 17 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 18 3.3 Budgettaire aanrekening 
Verbintenissen moeten vóór hun betekening aan de opdrachtnemer op 
de begroting worden vastgelegd voor het volledige bedrag van de ver-bintenis, behoudens decretaal toegestane afwijkingen. De verbintenis-sen worden aangerekend op de daarvoor voorziene begrotingskredie-ten. Omwille van de transparantie moet de begrotingsaanrekening ook consistent zijn.   Het begrotingsdecreet bevat de laatste jaren een bepaling die de rege-ring machtigt de onderhouds- en verdiepingsbaggerwerken in de Schel-de, de vaarpassen van de Noordzee en de kustjachthavens in hun ge-heel te gunnen, doch de werken jaarlijks op te dragen door middel van dienstbevelen volgens de beschikbare budgettaire middelen(
9). Deze 
bepalingen wijken rechtsgeldig af van de verplichting verbintenissen integraal vóór hun betekening aan de begunstigde op de begrotingskre-dieten vast te leggen en staan toe de omvangrijke meerjarenverbintenis-sen budgettair te spreiden.   Het baggercontract voor het kanaal Gent-Terneuzen is voor het eerste pachtjaar als eenmalige investeringsopdracht op de begroting van de DAB Vlaams Infrastructuurfonds aangerekend. Het tweede pachtjaar is vastgelegd op de kredieten van het Financieringsfonds voor Schuldaf-bouw en Eenmalige Investeringen. De afdeling Maritieme Toegang ar-gumenteerde dat het baggercontract vanaf het tweede pachtjaar als een onderhoudsopdracht kon worden beschouwd. Het derde pachtjaar is aangerekend op de kredieten voor onderhoudswerken van de algemene uitgavenbegroting. De verschillende aanrekeningswijzen voor eenzelfde opdracht getuigen niet van budgettaire consistentie en transparantie. De overige onderzochte baggeropdrachten werden wel op een meer trans-parante wijze op de begrotingskredieten aangerekend.   
3.4 Beheers- en beleidsinformatie  
De beschikbare informatiesystem en geven een onvolledig beeld van de 
kostprijs van de baggerwerken. Het do ssieropvolgingsysteem voor over-
heidsopdrachten Delta bevatte niet alle baggercontracten van het depar-
tement. Het financieel systeem Orafin is niet geschikt om op analytische wijze kostprijsgegevens van bepaalde projecten weer te geven. De be-trokken overheidsdiensten en de beleidsvoerders hebben door die on-volkomenheden in de informatiesystemen weinig beheersinformatie om de baggeropdrachten in hun geheel te analyseren of bij te sturen. Om toch inzicht te verwerven in de kostprijsevolutie van de belangrijkste baggercontracten van de Noordzee en de Schelde, houdt de afdeling Maritieme Toegang sinds enkele jaren indicatoren bij in een balanced scorecard.  
 
9  Onder meer artikel 96 van het decreet van 22 december 2006 houdende 
de uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotings-
jaar 2007. Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 18 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 19  
3.5 Conclusie 
De kostprijs voor baggerwerken in de maritieme toegang bedroeg de 
laatste jaren gemiddeld ongeveer 115 miljoen EUR per jaar, inclusief btw. Dat vertegenwoordigt ongeveer 40% van het jaarlijks budget dat de Vlaamse overheid aan haveninfrastructuur en maritieme toegang spen-deert. Vanaf 2007 vereist het onderhoud van het Deurganckdok - goed voor 25 miljoen EUR - een aanzienlijke verhoging van het jaarlijks bud-get voor baggerwerken.   Het baggeren in de binnenvaartwegen kost de laatste jaren gemiddeld 15 miljoen EUR. Dat vertegenwoordigt ruim 10 % van het jaarlijkse bud-get voor het onderhoud en de modernisering van de binnenvaartwegen. De berging en verwerking van specie zorgde sinds 2002 voor een dras-tische verhoging van de kostprijs.   Ondanks het budgettaire belang, slaagden de financiële systemen van het departement en de agentschappen er niet in een nauwkeurig beeld te geven van de kostprijs van de verschillende werken. Een analytische component van het boekhoudingsysteem functioneert niet.   Op één geval na, verloopt de budgettaire aanrekening van de kosten voor baggerwerken consistent en transparant.   19 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 20 4 Noodzakelijke diepgang vaarwegen 
 
De overheid moet inzicht hebben in de diepgangvereisten van de scheepvaart. Met die informatie moet zij rekening houden wanneer zij het mobiliteitsbeleid bepaalt en de diepgang in de diverse vaarwegen vastlegt. Om de gewenste diepgang te kunnen bereiken, moet de over-heid baggerwerken uitvoeren en daarvoor kredieten reserveren.
 
4.1 Geplande verruiming van de maritieme toegangswegen 
De gewenste diepgang voor de maritieme toegangswegen is gerelateerd 
aan de scheepstypes die de rederijen inzetten. De grootste types bulk- en containerschepen sturen in principe de vereisten inzake maritieme toegang aan. De Vlaamse overheid bepaalt onder impuls van de haven-bedrijven en rekening houdend met socio-economische overwegingen en budgettaire beperkingen de diepgang in de maritieme toegangswe-gen. Op Belgisch grondgebied kan de Vlaamse overheid de vereiste diepgang in principe autonoom bepalen. In de Westerschelde moet zij rekening houden met de verdragsrechtelijke afspraken met Nederland.   In de Westerschelde wordt thans een diepgang van 11,80 meter tijonaf-hankelijke vaart aangehouden. Het verdrag tussen Vlaanderen en Ne-derland van 21 december 2005 heeft de realisatie van een tijonafhanke-lijke vaart voor schepen met een diepgang van 13,10 meter tegen 2009 in het vooruitzicht gesteld. Voor het verdiepingsproject tot 13,10 meter tijonafhankelijke vaart heeft de Vlaams-Nederlandse projectorganisatie ProSes in maart 2004 een kostenraming gemaakt. Naargelang de stort-locatie in het Estuarium dan wel in de Noordzee zou de kostprijs van de verdiepingsbaggerwerken in de Westerschelde en de Beneden-Zeeschelde ongeveer 46 of 99 miljoen EUR kunnen kosten. Op grond van de nieuwe opdracht voor baggerwerken in de Westerschelde en de Beneden-Zeeschelde vanaf 2006 zou de verruiming 59,4 miljoen EUR kosten, gespreid over de begrotingsjaren 2007 en 2008. Mocht in de toekomst blijken dat alleen in de Noordzee kan worden gestort, dan zal de vervoersafstand en de kostprijs aanzienlijk verhogen. Het is niet dui-delijk of daarvoor voldoende budgettaire ruimte beschikbaar zal zijn.  In de vaarpassen in de Noordzee en in de toegangsgeul tot de haven van Zeebrugge kan de Vlaamse overheid een diepgang van 14 meter voor een tijonafhankelijke vaart garanderen mits uitvoering van de in juni 2006 besliste optimalisatie. Voor de verhoging van de veiligheid in de Noordzee en de toegang tot de haven van Zeebrugge is medio 2006 een investeringsproject voorgesteld. De nota aan de Vlaamse Regering vermeldt vermoedelijke investeringskosten van 30,7 miljoen EUR. Zij schat de kosten van het versterkt onderhoud op 9 miljoen EUR.  Voor het kanaal Gent-Terneuzen geldt thans een diepgang tot 12,25 meter. Een verruiming tot 16 meter wordt onderzocht.   Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 20 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 21 4.2 Diepgangbeperkingen in de binnenwateren 
De Vlaamse Regering heeft als belei dsvoornemen voor een kwaliteits-
verhoging van de binnenvaart voorgesteld het hoofdwaterwegennet uit 
te bouwen conform het Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen. Om in de toekomst (2010) tot een groter gebruik (+78 %) van de binnenvaart op het hoofdwaterwegennet te komen dienen een aantal knelpunten - waaronder onvoldoende vaardiepte - weggewerkt te worden om een ononderbroken doorvaart van schepen het hele jaar door mogelijk te maken. In zijn beleidsnota 2004-2009 heeft de Vlaamse minister van Openbare Werken gewezen op de noodzaak van voldoende baggerwer-ken om de scheepvaartfunctie van de waterwegen te kunnen blijven garanderen.  Volgens het ontwerp van Mobiliteitsplan Vlaanderen is de capaciteit op een aantal vaarwegen aanzienlijk kleiner dan de theoretische capaciteit wegens een grote achterstand in onderhoud (bijvoorbeeld baggeren). Door een beperkt budget en een verstrengde milieureglementering zijn minder baggerwerken uitgevoerd dan noodzakelijk. Dat heeft bijvoor-beeld tot gevolg gehad dat in 2006 op het kanaal Ieper-IJzer, de Moer-vaart en de gekanaliseerde Durme tot Lokeren wegens sedimentatie diepgangbeperkingen tot 1 meter van kracht werden. Ook op de Ring-vaart om Gent gold tussen januari 2000 en november 2002 een diep-gangbeperking van 3 naar 2,5 meter.  
4.3 Conclusie  
De beleidsnota’s en het ontwerp Mobiliteitsplan Vlaanderen gaan in op 
de tendensen tot schaalvergroting in de scheepvaart en schuiven de verruiming van de maritieme toegankelijkheid tot de Vlaamse zeeha-vens, het wegwerken van knelpunten in de vaarwegen en het garande-ren van een permanent onderhoud van de diepgang als beleidsdoelstel-lingen naar voor.  Een van die knelpunten, de sedimentatie in de binnenwateren, heeft al tot enkele tijdelijke diepgangbeperkingen geleid, die in contrast staan tot de beleidsdoelstellingen. Vooral een tekort aan financiële middelen en de strenge milieureglementering liggen aan de basis van dit knelpunt.  21 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 22 5 Risicoanalyse bij de organisatie van bagger-
werken  
 
De overheid moet de risico’s voor de conceptie, planning en uitvoering van baggerwerken vooraf analyseren en beheersmaatregelen nemen om een rechtmatige en doelmatige realisatie van baggerwerken mogelijk te maken. Zij moet de risico’s vanuit diverse, relevante invalshoeken analyseren. De beheersmaatregelen moeten zich concentreren op de grootste risico’s. Voor grote infrastructuurwerken is een risicobeheersys-teem verplicht(
10). Dit hoofdstuk gaat in op het risicobewustzijn van de 
betrokken Vlaamse overheidsdiensten ten aanzien van baggerwerken in het algemeen. De hoofdstukken 6 tot 10 handelen over de beheersing van enkele specifieke, belangrijke risico’s bij baggerwerken.  
5.1 Systeem van risicobeheer 
Bij de Vlaamse overheid is het gebruik van risicoanalyse als beheersin-
strument nog in ontwikkeling. Voor de onderhoudsbaggerwerken streven de projectingenieurs naar een voortdurende verbetering van de werken, onder meer door de opeenvolgende bestekken voor gelijkaardige op-drachten te optimaliseren. Systematische risicoanalyses voor bagger-werken voert de aanbestedende overheid tot op heden niet uit. Noch-tans legt het decreet van 8 nov ember 2002 de ontwikkeling van een sys-
teem van risicobeheer voor grote infrastructuurprojecten op.  
5.2 Risicoanalyses voor de maritieme toegang 
De Vlaams-Nederlandse projectorganisatie heeft voor de in 2007 ge-
plande verruiming van de Westerschelde een risicoanalyse gemaakt. In het kader van de Langetermijnvisie Schelde-estuarium worden risico-analyses uitgevoerd op twee niveaus: enerzijds op het niveau van de Ontwikkelingsschets als geheel, anderzijds op het niveau van een aantal deelprojecten, zoals het project verruiming vaargeul. Die analyses wor-den grensoverschrijdend uitgevoerd.  
 De projectorganisatie heeft al in augustus 2005 bij een voorbereidende 
oefening de belangrijkste betrokken actoren, risico’s en mogelijke be-heersmaatregelen opgelijst. In april 2006 vond op verzoek van de Tech-nische Schelde Commissie een meer uitgebreide risicoanalyse plaats, die de risico’s bij de voorbereiding van de verdiepingsbaggerwerken in de Westerschelde omschreef op het vlak van bestuurlijke interventies, juridische onvolkomenheden, inhoudelijke onvolkomenheden en organi-satorische knelpunten. De analyse waardeerde de risico’s in tijd of geld 
 
10  Artikel 3 en 4 van het decreet van 8 november 2002 houdende controle op 
grote infrastructuurprojecten. Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 22 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 23 en stelde beheersmaatregelen voor. Zij onderkende als belangrijkste 
risico’s:  
• De haalbaarheid van eind 2007 als startdatum voor de uitvoering. 
• De haalbaarheid van een gelijktijdige realisatie van infrastructuur en 
natuurprojecten. 
• De nood aan zandwinning voor het onderhoud in Vlaanderen. 
• Het bestaan van voldoende bestuurlijke bereidheid om problemen 
van luchtkwaliteit op te lossen.  
Om deze risico’s te beheersen heeft de risicoanalyse de volgende cor-
responderende maatregelen voorgesteld: 
• De projectleiding moet blijven zoeken naar versnellingsmogelijkhe-
den en dient de Technische ScheldeCommissie regelmatig te infor-
meren over de projectvoortgang. 
• De projectleiding dient overleg te voeren over de samenhang tussen 
de natuurprojecten en de verruiming en een voorstel te doen.  
• De Vlaamse overheid moet zo nodig een milieueffectenrapport 
(MER) voor de zandwinning opstarten.  
• De projectleiding dient snel de problemen rond luchtkwaliteit in een 
MER in kaart te brengen en ze aan bestuurlijk overleg te onderwer-pen.  
In periodieke overlegvergaderingen evalueert en actualiseert de project-leiding de voorgestelde beheersmaatregelen.   Uitvoeren van allesomvattende risicoanalyses voor andere maritieme onderhoudsbaggerwerken was bij de Vlaamse overheid niet gebruikelijk. Het decreet van 8 november 2002 legt de ontwikkeling van een coherent systeem van risicobeheer voor grote infr astructuurprojecten op. Er zijn al 
verschillende initiatieven lopende ter implementatie van het decreet. Daarbij wordt de systematiek van risicobeheersing, zoals aangewend in het kader van de risicobeheersing van de Langetermijnvisie Schelde-estuarium, als voorbeeld gebruikt van hoe het decreet toegepast zou kunnen worden. Zowel de gebruikte middelen als de organisatiestructuur zijn erop gericht de risico's maximaal te beperken door ze te identifice-ren en beheersmaatregelen voor te stellen
.  
 
5.3 Risicoanalyse voor de binnenvaartwegen  
Het agentschap Waterwegen en Zeekanaal wijst bij risico’s in eerste 
instantie naar diepgangbeperkingen en overstromingsrisico’s. Als on-derhoudsbaggerwerken niet tijdig kunnen plaatsvinden, kan de overheid de vooropgestelde diepgang van de waterwegen niet garanderen we-gens natuurlijke sedimentatie van de rivieren.   In januari 2000 heeft de vzw Promotie Binnenvaart Vlaanderen naar aanleiding van een diepgangbeperking op de Ringvaart rond Gent een elementaire analyse gemaakt van de economische gevolgen van diep-
gangbeperkingen op het binnenvaarttransport. De sedimentatie in de waterwegen beperkten het laadvermogen van de schepen, met een stij-23 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 24 ging van de kostprijs van het vervoer over het water tot gevolg. De prijs-
stijging door het verminderd laadvermogen remt het vervoer over het water af. De diepgangbeperkingen ondermijnen tegelijk de inspanningen die de overheid doet om de binnenvaart te stimuleren (aangepaste ta-riefmaatregelen, de bouw van laad- en loskaaien, bediening van de kunstwerken,…).  De OVAM heeft in samenwerking met de Vlaamse waterwegbeheerders ook een sectoraal uitvoeringplan voor bagger- en ruimingspecie voorbe-reid(
11). Dat analyseert de problematiek van de bestemming van bag-
gerspecie in de bevaarbare waterwegen en onbevaarbare waterlopen in Vlaanderen. Het sectoraal uitvoeringsplan kan als een risicoanalyse op beleidsniveau worden opgevat. De hoofdstukken 6 (preventiebeleid) en 7 (stortcapaciteit) van dit verslag lichten de inhoud van dit plan nader toe.  Op 9 februari 2006 heeft de Vlaamse minister van Openbare Werken, op voorstel van de OVAM, de leid raad en algemene code van goede prak-
tijk voor bagger- en ruimingspecie goedgekeurd(
12). De leidraad biedt de 
lokale waterloopbeheerders een praktische handleiding bij hun omgang met bagger- en ruimingspecie.   
5.4 Conclusie 
De Vlaamse overheid past meer en m eer risicoanalyses toe, bv. voor 
het project verruiming vaargeul Westerschelde. Ook voor de binnen-
vaartwegen getuigen het sectoraal uitvoeringplan voor bagger- en rui-mingspecie en de code goede praktijk voor bagger- en ruimingsspecie van risicoanalyse. Allesomvattende risicoanalyses, waarbij zowel be-stuurlijke, juridische, technische als organisatorische aspecten aan bod komen, waren tot 2006 echter zeldzaam. Het decreet van 8 november 2002 legt voor grote infrastructuurprojecten de ontwikkeling van een systeem van risicobeheer op. Ter im plementatie van de principes van 
het decreet zijn wel verschillende initiatieven lopende.  
 
11  Sectoraal Uitvoeringsplan Bagger- en Ruimingsspecie, Coördinatiecom-
missie Integraal Waterbeleid, voorlopige versie maart 2006. 
12  Bijlage bij ministerieel besluit van 9 februari 2006. Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 24 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 25 6 Preventiebeleid 
 
Zowel de maritieme toegangswegen als de binnenvaartwaterlopen zijn onderhevig aan voortdurende sedimentatie, waardoor onderhoudsbag-gerwerken noodzakelijk zijn. Om het volume en de kostprijs van de on-derhoudsbaggerwerken onder controle te houden, is een brongerichte aanpak belangrijk: een preventiebeleid kan bijkomende sedimentatie beperken.  
6.1 Beperking van de sedimentatie in de maritieme toegang 
De getijwerking noopt tot permanent baggeren in de vaarpassen van de 
Noordzee, de Westerschelde en de Beneden-Zeeschelde om de vaar-geulen vrij te houden. Jaarlijks wordt gemiddeld ongeveer 8 miljoen tds onderhoudsbaggerspecie gebaggerd in de Noordzee en ongeveer 13,4 miljoen m³ in de Westerschelde en de Beneden-Zeeschelde. Met stu-dies, proefprojecten en de aanwending van een flexibele stortstrategie poogt de Vlaamse overheid de aanvoer van fijne specie en zand te be-perken.  Voor de Noordzee onderzoekt het gewest o.a. of er geen beter geleggen stortplaatsen mogelijk zijn, die een kleinere terugvloei van de gestorte specie zouden meebrengen. Het voert dit onderzoek in samenwerking met de Beheerseenheid van het Mathematisch Model van de Noordzee 
en het Schelde-estuarium
 (BMM)(13). Met de nuttige resultaten zal het de 
stortvergunningen aanpassen.  Het Verdiepingsverdrag van 21 december 2005 schrijft in artikel 8 voor dat de verdere verdieping van de Westerschelde zal moeten gepaard gaan met een flexibele stortstrategie, waarbij de morfologische evolutie 
van het systeem nauwgezet wordt gevolgd en de stortstrategie in voor-
komend geval aan deze evolutie kan worden aangepast . Het baggeren 
verdiept de vaargeul op sommige plekken, maar het storten van bagger-
specie maakt andere plekken in de Schelde ondieper. Deze veranderin-gen in de onderwaterbodem kunnen de waterbeweging beïnvloeden. Een weloverwogen stortstrategie moet trachten de gebaggerde specie op een morfologisch en ecologisch verantwoorde wijze te storten op de meest geschikte plaatsen. Dat heet flexibel storten . Flexibel storten op 
andere plaatsen of de hoeveelheden stortmateriaal aanpassen, kunnen tijdens de onderhoudswerkzaamheden ongewenste ontwikkelingen cor-rigeren.  Een voorbeeld van onderzoek naar alternatieve stortlocaties en -technieken in het kader van de ontwikkeling van een flexibele stortstra-
 
13  De Beheerseenheid van het Mathemat isch Model van de Noordzee en het 
Schelde-estuarium is een departement van het Koninklijk Belgisch Instituut 
voor Natuurwetenschappen (KBIN), een federale wetenschappelijke instel-
ling die ressorteert onder het Federaal Wetenschapsbeleid. 25 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 26 tegie, is de stortproef bij de plaatpunt van Walsoorden. Dit proefproject 
behelst de aanvoer van ongeveer 500.000 m³ gebaggerde specie en heeft als doel de technische mogelijkheden te analyseren van een op-hoging van de Plaat van Walsoorden en de herprofilering ervan in zijn voormalige toestand. Het project bestudeert de aanwending van de plaatranden als stortzones. Dat zou de stortactiviteit koppelen aan mor-fologisch herstel. Bij positieve resultaten zal een gezamenlijk Vlaams-Nederlands team een vervolgonderzoek naar deze stortstrategie uitvoe-ren. Als ook het vervolgonderzoek een gunstig resultaat oplevert, zal deze wijze van storten in de flexibele stortstrategie worden opgenomen. Het is vooralsnog niet bewezen of de nieuwe stortstrategie op lange termijn ook een vermindering van de sedimentaanvoer tot gevolg zal 
hebben, waardoor de hoeveelheid baggerwerk kan verminderen.  De toegangsgeulen tot zeesluizen en de tijdokken moeten aan hoge nautische eisen beantwoorden. Al tientallen jaren veroorzaken de sedi-mentatie en aanzanding van de toegangsgeulen tot bv. de Zandvliet-sluis, Berendrechtsluis en Kallosluis, grote problemen. Het getij brengt suspensiematerialen en bodemsedimenten in deze toegangsgeulen. De stroomsnelheid op die plaatsen is zeer klein of onbestaand, zodat het merendeel van de sedimenten bezinkt. Onderwaterploegen moeten het sediment dan ook vrijwel continu naar de rivier terugslepen. Regelmatig moeten zelfs hopperzuigers worden ingezet om voldoende vaardiepte te kunnen waarborgen.  De openstelling van het Deurganckdok in de zomer van 2005 deed een nieuw tijdok ontstaan waarin sedimentatie zal optreden. Dat vrijwel con-stant grote containerschepen aan de kaden van het Deurganckdok aan-liggen, bemoeilijkt het baggeren. Het Vlaams Gewest onderzoekt ver-schillende denkpistes om de indringende sedimenthoeveelheid te be-perken. Zo kan het gewest de riviergeul vlak voor het Deurganckdok extra verdiepen, opdat het bodemmaterieel de rivier blijft volgen en niet in het tijdok vloeit. Voorts overweegt het Vlaams Gewest de bouw van een stroomgeleiding - een zogenaamde current deflecting wall  - aan de 
overgangen tussen rivier en tijdok(
14). Het Vlaams Gewest heeft voor de 
current deflecting wall  in 2001 een eerste haalbaarheidsstudie uitbe-
steed voor 1,5 miljoen EUR. Daarna gunde het nog een financieel be-langrijk aantal vervolg- en meetonderzoeken om de hoeveelheid bag-gerwerk in de toekomst te kunnen beheersen of beperken. De studie-kosten voor dit project belopen reeds 4,5 miljoen EUR, te verhogen met de bouw van het kunstwerk zelf, dat wordt geraamd op 5 miljoen EUR(
15). 
                                                  
14  In Hamburg werd al in 1990 een current deflecting wall gebouwd, die de 
sedimentatie in het belangrijke Köhnf leetdok met 40% verminderde. Zie 
ook het verslag van de Commissie voor Openbare Werken, Mobiliteit en 
Energie over de bespreking van het auditverslag van het Rekenhof over de 
aanleg van het Deurganckdok, Stuk 37-F (2004-2005) – nr.2 van 7 no-
vember 2005. 
15   Over de hoge studiekostprijs stel de de administratie dat de studies het 
inzicht in de huidige onderhoudsbaggerwerken hebben vergroot en dat de Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 26 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 27  
6.2  Sedimentatie in de binnenwateren 
In Vlaanderen werd de problematiek rond bagger- en ruimingsspecie en 
waterbodems eind de jaren 1980 actueel, toen bleek dat de Vlaamse waterwegen een teveel aan sediment bevatten, dat in veel gevallen ook verontreinigd bleek te zijn. De belangrijkste bron van sediment is de bo-demerosie. Door de toegenomen kosten van het verwijderen van ver-vuild sediment en het ontbreken van geschikte bestemmingen voor deze specie, is sindsdien een achterstand ontstaan in het baggeren en rui-men van de waterwegen en in de sanering van de waterbodems. De geraamde jaarlijkse aangroei van sediment in de bevaarbare binnenwa-teren (met inbegrip van de haven van Antwerpen en het kanaal Gent-Terneuzen) bedraagt 1,7 miljoen tds. De geraamde historische achter-stand van sediment in de bevaarbare waterlopen bedraagt 11,2 miljoen tds(
16). 
 De preventie van sedimentaanvoer kent diverse knelpunten. Vooral de toegenomen erosie en de oppervlakkige afspoeling van sediment langs landbouwgronden zijn problematisch. De maatregelen inzake erosiebe-strijding, zijn gekend, maar Vlaanderen neemt ze nog niet op grote schaal. Vlaanderen heeft evenmin al de bestaande ecologische bagger-
technieken  aangepast aan de eigenheden van de Vlaamse natuur en 
past die nog onvoldoende op praktijkschaal toe. Ook de huishoudelijke en industriële waterzuivering moet nog een weg afleggen.  De realisatie van een degelijk preventiebeleid, dat rekening houdt met deze knelpunten, vereist een budget dat alleen al voor het Vlaams Ge-west wordt geraamd op 7 à 8 miljoen EUR per jaar gedurende een peri-ode van 20 jaar. Voor de daarop volgende jaren zouden de kosten 50% van de jaarlijkse kosten van de eerste periode bedragen. Momenteel bedraagt het jaarlijks preventiebudget maar ongeveer 1,7 miljoen EUR.  Het sectoraal uitvoeringsplan bagger- en ruimingsspecie is erop gericht de hoeveelheid baggerspecie te verminderen en preventie en hergebruik te stimuleren met resultaatgerichte acties. Het bevat behalve een analy-se ook langetermijndoelstellingen en een actieplan. Dat uitvoeringsplan is aan de Vlaamse Regering voorgelegd(
17). 
                                                  
ontwikkelde wiskundige modellen ook brui kbaar zijn voor een project-MER 
voor de verruiming van de Schelde. 
16  De afdeling Zeeschelde van NV Waterwegen en Zeekanaal heeft met de 
grootste hoeveelheid baggerspecie te kampen (7,3 miljoen tds). Deze hoe-
veelheid komt echter niet integr aal vrij voor behandeling of storten aange-
zien de afdeling Zeeschelde op grote schaal agitatiebaggerwerken en slib-slepen toepast (technieken die alleen een verplaatsing van sediment in de 
waterloop teweegbrengen). Voor de haven van Antwerpen zijn geen re-cente metingen beschikbaar. De voorbije jaren vonden daar alleen de strikt noodzakelijke baggerwerken plaats. 
17  Over het sectoraal uitvoerings plan bagger- en ruimingsspecie heeft hoofd-
stuk 7 het meer uitgebreid. 27 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 28  
6.3 Conclusie 
Met studies, proefprojecten en de aanwending van een flexibele stort-
strategie poogt de Vlaamse overheid de aanvoer van fijne specie en zand in de maritieme toegangswegen te beperken.   De sedimentaanvoer naar de Vlaamse bevaarbare binnenwateren is sterk vermeerderd door diverse factoren, waaronder de toegenomen erosie. Vlaanderen trof echter tegen erosie nog geen maatregelen op grote schaal. Het actuele jaarlijks preventiebudget bedraagt ook maar 1,7 miljoen EUR, terwijl het voor preventie noodzakelijk geachte budget 7 à 8 miljoen EUR per jaar bedraagt.   Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 28 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 29 7 Stort- en verwerkingscapaciteit  
 
Baggerwerken kunnen maar plaatsvinden als de specie die uit de vaar-geul vrijkomt, kan worden afgevoerd. Bij agitatiebaggerwerken wordt de specie naar de zijkanten van de vaargeul verplaatst. De specie uit de vaargeulen in de maritieme toegang gaat meestal terug naar stortzones in het Schelde-estuarium of de Noordzee. De specie uit de binnenwate-ren wordt meestal aan land gestort of verwerkt(
18). De stortplaatsen en 
verwerkingsinstallaties moeten voldoende capaciteit hebben om de ver-eiste baggerwerken mogelijk te maken.   
7.1 Terugstorting van specie in de maritieme toegang  
In beginsel vormt stortcapaciteit voor baggerspecie uit onderhouds- en 
verdiepingsbaggerwerken in de maritieme toegangswegen geen pro-bleem. De baggerspecie gaat hoofdzakelijk terug in zee of in de rivier.  De stortzones in het Schelde-estuarium hebben voldoende capaciteit, op voorwaarde dat voldoende zandwinning kan gebeuren in de stortzones. De zandwinning in de Westerschelde verhoogt de stortcapaciteit. Zij bedraagt thans ongeveer 2,5 miljoen m³ zand per jaar. Bestendiging van de zandwinning is nodig om de capaciteit van de huidig vergunde stort-zones op peil te houden.   De precieze locaties en stortvolumes van de stortplaatsen zullen op de flexibele stortstrategie waarin het verdiepingsverdrag voorziet, moeten worden afgestemd. Dat kan kostprijsvermeerderend werken.  
7.2 Bergen en verwerken van specie uit de binnenvaartwegen  
7.2.1 Sectoraal uitvoeringsplan voor bagger- en ruimingsspecie 
De Waterbeleidsnota en de  Beleidsnota Leefmilieu 2004-2009 merken 
beide op dat de verontreinigde waterbodems moeten worden gesaneerd 
om water van een goede toestand te bereiken. Door de jaren groeide een historische achterstand in het baggeren en ruimen van de Vlaamse waterlopen. Een van de belangrijkste oorzaken was het tekort aan ver-werkings- en stortcapaciteit. De beleidsnota’s verwijzen naar het Secto-
raal uitvoeringsplan Bagger- en ruimingsspecie (SUP BRS). Dat plan zal 
inzicht geven in de omvang van het waterbodemvraagstuk en de ver-
 
18  Hoewel het kanaal Gent-Terneuzen en de havengebieden achter de slui-
zen juridisch tot de maritieme toegangswegen behoren, is de problematiek 
van de specieverwerking gelijk aan die voor de binnenvaart. 29 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 30 werking en berging van vervuilde bagger- en ruimingsspecie. Het zal 
oplossingen en scenario’s aanreiken met bijhorende kostenramingen en -verdelingen.  De Beleidsnota Openbare werken 2004-2009  vroeg bijzondere aandacht 
voor een planmatig structureel onderhoud van de waterwegen en hun infrastructuur, dat de diepgang van de waterwegen dient te verzekeren. Voldoende diepgang moet de scheepvaartfunctie blijven waarborgen. Dat vereist voldoende baggerwerken. Ook deze beleidsnota stelde vast dat in het verleden een grote achterstand werd opgebouwd en dat om deze achterstand in te halen het stellen van de juiste prioriteiten van groot belang is. Baggerwerken op de waterwegen moeten dan ook prio-ritair worden uitgevoerd om de scheepvaartfunctie te kunnen blijven waarborgen.  
Raming van de hoeveelheid specie  
De kwantitatieve inschatting van de hoeveelheid bagger- en ruimings-
specie maakt een onderscheid tussen de jaarlijkse aangroei (de hoe-veelheid sediment die zich jaarlijks voegt bij de reeds aanwezige hoe-veelheid in de waterwegen ten gevolge van erosie, oppervlakkige af-stroming en sedimenttransport) en de historische achterstand (de hoe-veelheid sediment die zich in de loop der jaren in de waterwegen heeft opgestapeld). Deze historische achterstand wordt geraamd op 11,2 mil-joen tds. Daarvan voldoet ongeveer 2,1 miljoen tds niet aan de Vlarea-kwaliteitnorm voor bodem of niet vormgegeven bouwstof. Die niet recht-streeks herbruikbare specie vergt behandeling of storting. De geraamde jaarlijkse sedimentaangroei bedraagt 1,7 miljoen tds, waaronder 0,3 miljoen tds afvalspecie.   Ook de onbevaarbare waterlopen kampen met een aanzienlijke, wat betreft de omvang vergelijkbare, baggerachterstand.   
Huidige bestemmingen voor bagger- en ruimingsspecie 
De Vlaamse binnenvaartbaggerspecie wordt hoofdzakelijk op land ge-
stort. Dit gebeurt rechtstreeks of na een voorafgaande behandeling, zo-als ontwatering. Voor de inrichting en uitbating van (mono)stortplaatsen geldt de VLAREM-regelgeving.  De capaciteit van de beschikbare stortplaatsen is echter beperkt. De bestaande monostortplaatsen hebben een vergunde restcapaciteit van 3,9 miljoen m³. Er kan ook nog ruim 2 miljoen m³ gestort worden in over-dieptes in bepaalde dokken(
19). De behandelingsites hebben een jaar-
lijkse verwerkingscapaciteit van ongeveer 1 miljoen tds. Het agentschap Waterwegen en Zeekanaal heeft eind 2005 een overzicht van de be-
 
19  Schaar Ouden Doel biedt bovendien een jaarlijkse capaciteit van 1 miljoen 
m³ dankzij de permanente zandwinning.  Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 30 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 31 schikbare bergingsites voor baggerspecie aan de bevoegde minister 
voorgelegd.   Door bagger- en ruimingsspecie met behandelingstechnieken geschikt te maken voor hergebruik als bodem of als bouwstof, kan de nog be-schikbare ruimte op stortplaatsen worden gereserveerd voor de meest verontreinigde fractie, waarvoor geen remediëring mogelijk is. Specie-behandeling op grote schaal blijkt echter moeizaam ingang te vinden, o.a. om volgende redenen: 
• Een dergelijke behandeling is duur. 
• In het verleden ging weinig aandacht naar de toepassing op grote 
schaal van speciebehandeling. Vooral voor de geavanceerde tech-
nologie, zoals immobilisatie, ontbreekt nog expertise. Deze beperkte know-how belemmert mee de algemene acceptatie en doorbraak van de diverse technieken.  
• Behandelde baggerspecie kampt met het negatief imago van afval-
product, ook al voldoet de specie aan de eisen voor hergebruik. Wegens dat imagoprobleem en de relatief lage prijzen van primaire grondstoffen, maken gerecycleerde producten op de markt weinig kans.  
 Het Sectoraal Uitvoeringsplan Bagger- en Ruimingsspecie (SUP BRS), 
dat nog niet definitief is goedgekeurd, stelt dat baggerspecie op land storten, geen duurzame aanpak uitmaakt en niet vol te houden is, reke-ning houdende met het veranderende klimaat  in de ruimtelijke ordening 
en de maatschappelijke tegenstand tegen nieuwe stortplaatsen. Om deze baggerspecie terug te dringen formuleert het SUP BRS een aantal langetermijndoelstellingen tegen 2036, waaronder de beperking van de sedimentaangroei, de maximale inzet van vrijkomende specie voor nut-tige toepassingen en het beheer van de waterbodem volgens de princi-pes van duurzaam en integraal waterbeheer. Het SUP BRS zal voor de realisatie van die doelstellingen voor de bevaarbare waterwegen een veelvoud van het huidige budget vergen(
20).  
 
20  Een voorlopige versie van maart 2006 van het SUP BRS achtte een jaar-
lijks budget van ongeveer 127 miljoen EUR noodzakelijk om de bagger-
achterstand in de bevaarbare waterwegen tegen 2036 volledig weg te werken. Op 1 juni 2007 heeft de Vlaamse Regering het voorontwerp van plan principieel goedgekeurd. Het zal het voorwerp uitmaken van een openbare consultatieprocedure en het advies van de SERV en de Mina-raad zal worden gevraagd. Om de historische baggerachterstand in de be-vaarbare waterwegen tegen 2036 met de helft weg te ruimen zou de eer-ste 10 jaar jaarlijks 83 tot 95,5 miljoen EUR nodig zijn. Dit komt overeen met het drievoudige van de huidige beschikbare budgetten. De Inspectie van Financiën meent evenwel dat de onduidelijkheid over de financiering 
de realisatie van de doelstellingen in het gedrang dreigt te brengen. 31 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 32 7.2.2 Actueel gebruikte bergingsmethodes  
De Vlaamse overheid probeert op verschillende wijzen voldoende stort- 
en verwerkingcapaciteit voor baggerspecie ter beschikking te hebben: storten op terreinen in eigendom, stortterreinen huren of dienstencon-tracten sluiten voor de afname van specie door een private onderne-ming. Ook voor de behandeling van specie hanteert de Vlaamse over-heid verschillende werkwijzen, gaande van rechtstreeks storten en ont-wateren (laguneren) tot verwerken door zandafscheiding.   De verschillende methodes hebben een verschillende kostprijs. Het Re-kenhof heeft tijdens het onderzoek geen indicaties gevonden dat de gemaakte keuzes steunen op een uitgewerkte visie of kostenafweging.   De onderstaande paragrafen geven enkele voorbeelden:  
• Storten zonder verwerking 
Tot medio 2002 kon baggerspecie uit het kanaal Gent-Terneuzen 
en de Gentse havendokken door opspuiting op het stortterrein Callemansputte gebracht worden. Dat stortterrein was sinds het be-gin van de jaren 80 in gebruik. Het opspuiten van baggerspecie ge-schiedde zonder verwerking. De Vlaamse overheid overweegt de baggerspecie die op het terrein Callemansputte gestort is, weer af te graven. De oude specie zou door zandafscheiding kunnen wor-den verwerkt tot secundaire bouwstof. De stortplaats kan vervol-gens weer dienen voor het storten van de restfractie of andere, meer verontreinigde baggerspecie. Een concreet dossier hierover was bij het einde van de audit nog niet beschikbaar.  
• Huur van bergingscapaciteit  
Bij gebrek aan stortterreinen werd sinds 1994 geen specie meer 
verwijderd uit de Bovenschelde en de Leie. De Vlaamse Regering heeft op 25 mei 1999 een onderhandelingsprocedure met vooraf-gaande bekendmaking uitgeschreven voor de berging en verwer-king van onderhoudsbaggerspecie in dit stroomgebied. Op 10 no-vember 2000 sloot het Vlaams Gewest een eerste overeenkomst voor 450.000 ton droge stof onderhoudsbaggerspecie. Na een ter-mijnsverlenging was de eerste over eenkomst voor het leveren van 
bergings- en verwerkingscapaciteit in december 2003 afgelopen. Na de weigering in beroep door de Vlaamse minister voor Leefmilieu en Landbouw van een milieuvergunning voor het bergen van onder-
houdsbaggerspecie op de site Donkvijver  te Oudenaarde, had de 
afdeling Bovenschelde nog altijd geen alternatief. Op grond van een initiële selectie van kandidaten van juli 2000, vroeg de afdeling daarom opnieuw bij externen offertes voor de levering van verwer-kings- en bergingscapaciteit. De kostenraming voor de overeen-komsten tijdens de tweede periode bedroeg 45,2 EUR per ton droge stof. Uit de prijsoffertes en de toelichtingen door de inschrijvers bleek dat de nieuwe Vlarem-regelgeving op de stortplaatsen tot een veel hogere kostprijs leidt. De laagst geboden eenheidsprijzen wa-ren 75,2 en 65,4 EUR per ton droge stof voor respectievelijk het eerste en het tweede perceel. Uiteindelijk zijn op grond van de ge-boden eenheidsprijzen nieuwe overeenkomsten gesloten, met deel-Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 32 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 33 opdrachten per jaar voor elk van bei de percelen voor respectievelijk 
4,5 en 9,2 miljoen EUR per jaar.  
• Aankoop van stortlocatie  
In het Boek van het Rekenhof van 2001(21) werd een uitgebreid arti-
kel gewijd aan de verwerving van de Kallemoeievijver als bagger-
speciestortplaats. De inrichting van de Kallemoeievijver als bagger-stortplaats heeft uiteindelijk 3,4 miljoen EUR gekost. Om de ber-gingsite optimaal te kunnen gebruiken moet de baggerspecie eerst ontwaterd worden. Hiervoor is elders op de site Noorderwal langs de Leie een laguneringsbekken ingericht. De kostprijs hiervan be-droeg 1,8 miljoen EUR. De verwerving en het beschikbaar maken van de gecombineerde site heeft in het totaal 12,2 miljoen EUR ge-kost. Begin 2006, 18 jaar na het eerste initiatief tot verwerving van de site is de eerste specie geborgen. De exploitatiekost wordt ge-raamd op 25 EUR per m³.  
• Huur van kleiputten te Kruibeke en Zwijndrecht   
Op 30 november 2005 heeft het agentschap Waterwegen en Zee-kanaal een overeenkomst gesloten v oor de huur van kleiputten voor 
een vaste periode van 15 jaar, tot eind 2020. Het agentschap huurt 4 miljoen m³ stortruimte voor een totale huurprijs van 68 miljoen EUR. Het moet de eerste huursommen (bijna 0,4 miljoen EUR per maand) vanaf september 2006 betalen, maar door nog lopende vergunningsaanvragen en een MER-procedure zal het agentschap pas vanaf november 2007 vervuilde specie in de kleiputten kunnen bergen. Tot dan kan enkel zuivere specie worden geborgen. De baggerwerken in het gebied van de Zeeschelde, waarvoor de klei-putten in eerste instantie zijn bedoeld, zijn bovendien nog niet con-creet gepland.  
 
7.3 Conclusie 
De stortcapaciteit van de baggerspecie in de maritieme toegangswegen 
stelt in beginsel geen problemen. De overheid stort deze baggerspecie hoofdzakelijk terug op stortzones in het water en toegelaten zandwin-ning houdt de capaciteit van de vergunde stortzones op peil.   Voor de berging van baggerspecie uit de binnenwateren gebruikt de Vlaamse overheid verschillende formules. Het Rekenhof heeft geen in-dicaties gevonden dat de keuzes die de Vlaamse overheid tot op heden heeft gemaakt, steunden op een uitgewerkte visie of kostenafweging. Er zijn integendeel indicaties dat die keuzes niet altijd optimaal waren.  Het storten en verwerken van vervuild sediment uit de binnenwateren is problematisch. De kosten van de verwijdering ervan zijn toegenomen en geschikte bestemmingen voor de specie ontbreken. Daardoor ontstond een achterstand in het baggeren van de waterwegen en in de sanering van de waterbodems. De historische achterstand in de Vlaamse bevaar-
 
21  Boek van het Rekenhof 2001, Stuk 36 (2001-2002) – nr.1  33 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 34 bare waterwegen wordt geraamd op 11,2 miljoen tds en groeit nog 
steeds aan. Een sectoraal uitvoeringsplan reikt voor de toekomst een aantal samenhangende actiepunten aan om de problematiek van de bagger- en ruimingspecie aan te pakken en de achterstand weg te wer-ken tegen 2036. Het plan zal voor de bevaarbare waterwegen een veel-voud van het huidige budget vergen. Het plan is nog niet definitief goed-gekeurd.   Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 34 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 35 8 Verwijderen van wrakken en obstakels  
 
Om de verruiming van vaargeulen te kunnen uitvoeren, moet het Vlaams 
Gewest eerst wrakken en andere obstakels in de vaargeul opruimen.  
8.1 Verwijderen van obstakels in de maritieme toegang 
In de Westerschelde kunnen zich nog wrakken en objecten(
22) bevinden 
die een hinderpaal vormen voor de geplande verdere verruiming van de 
vaarweg op grond van het Vlaams-N ederlands Verdrag van 21 decem-
ber 2005. Dat verdrag vermeldt uitdrukkelijk het ruimen van wrakken als mogelijk onderdeel van de werken.
 De verruiming vergt ook het drin-
gend(23) verplaatsen of dieper leggen van kabels en nutsleidingen die de 
bodem van de Westerschelde dwarsen.   Rijkswaterstaat raamde de kosten v oor de verwijdering van de wrakken 
en wrakresten uit de Westerschelde op 25,2 miljoen EUR(
24), maar 
waarschuwde voor belangrijke kostprijsverhogende, destijds nog onbe-kende, factoren (zoals de aanwezigheid van milieugevaarlijke stoffen in de wrakken). De kostenraming was daardoor onnauwkeurig en onbe-trouwbaar. Rijkswaterstaat vermeldde toen dat het risico bestond dat de kosten in het ergste geval 100 miljoen EUR meer zouden bedragen. Volgens de administratie schatten de experts op dit moment de kans erg klein in dat de kosten onverwacht hoog zouden kunnen oplopen wegens een gebrekkige kennis van te ruimen obstakels, in die mate dat de hui-dige risicoanalyses er geen melding meer van maken.  Op grond van de stukken waarover het Rekenhof bij de afsluiting van het onderzoek beschikte, bleek nog geen volledige inventaris beschik-baar te zijn van de te verplaatsen kabels en nutsleidingen in de Wester-schelde. Aangezien het kabels en leidingen betreft op Nederlands grondgebied, valt die inventaris onder de verantwoordelijkheid van de Nederlandse overheid. De Vlaamse overheid zorgt voor ondersteuning. Een raming van de kostprijs van de verplaatsingswerken is nog niet voorhanden. Die kostprijs hangt af van de oplossing die de eigenaars kiezen.  Volgens de administratie is een gedetailleerde planning en timing van de verdiepingswerken voorhanden, die ervan uitgaat dat de verdiepings-
 
22  Wrakresten, steenhopen, ankers, ke ttingen, scheepsladingen, containers, 
ankerstenen van boeien en andere. 
23  Volgens het verdrag van 21 december  2005 dient de uitvoering ten laatste 
in 2007 te starten om uiterlijk in 2009 nieuwe vaarmogelijkheden te beko-
men. 
24  Een benaderende kostenraming opgenomen in ProSes – Deelrapport Toe-gankelijkheid van 12 maart 2004, uit gaande van het Nederlandse ministe-
rie van Verkeer en Waterstaat
 35 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 36 baggerwerken in de Westerschelde tijdig zullen kunnen starten en de 
planning van het verruimingsverdrag kan worden gehandhaafd.  
8.2 Obstakels in de binnenvaartwegen 
De meeste bestekken voor baggerwerken in de binnenvaartwegen voor-
zien in een post voor het ruimen van kleine obstakels in de vaargeul. Tijdens de audit heeft het Rekenhof op dit vlak geen knelpunten vastge-steld.   
8.3 Conclusie 
De overheid heeft geen volledig zicht op de nutsleidingen die op Neder-
lands grondgebied moeten worden verplaatst om de verruiming van de vaargeul in de Westerschelde vanaf 2007 te kunnen aanvatten. Zij be-schikt ook nog niet over een betrouwbare kostenraming.   Volgens de administratie gaan recente risicoanalyses ervan uit dat de te verwijderen obstakels en wrakken in de maritieme toegang nagenoeg verwaarloosbaar zijn. Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 36 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 37 9 Mededinging 
 
Zoals voor alle overheidsopdrachten,  moet de overheid ook voor bag-
gerwerken de meest voordelige oplossing kiezen. Een correct en maxi-maal gebruik maken van de voordelen van de marktwerking in het kader van een aanbestedingsprocedure is de meest voor de hand liggende oplossing. Ook bij een gebrekkige marktwerking moet de overheid trach-ten de meest voordelige prijs te bedingen.   
9.1 Baggercontracten voor de maritieme toegangswegen 
9.1.1 Aanbestedingswijze 
Zowel de baggerwerken in de vaarpassen van de Noordzee als in de 
Beneden-Zeeschelde en de Westerschelde bleven verscheidene decen-nia buiten mededinging. Zij vonden immers plaats op grond van onder-handse overeenkomsten uit respectievelijk 1984 en 1975.  Voor de vaarpassen in de Schelde organiseerde de overheid in 1998 en 2006 een mededinging. Voor de vaarpassen in de Noordzee deed zij dat in 2005. De aangewende gunningsprocedure was telkens de beperkte offerte-aanvraag met Belgische en Europese bekendmaking.  De baggerwerken in de Noordzee en in de Westerschelde zijn opdrach-ten volgens prijslijst, waarbij de aanbestedende overheid de baggerwer-ken stuurt en leidt aan de hand van hydrografische peilingen. De rol van de aannemer beperkt zich tot de terbeschikkingstelling van het gevraag-de materieel en personeel en de correcte uitvoering van de wekelijks door de aanbestedende overheid gegeven opdrachten.  
9.1.2 Verlenging van de baggercontracten 
Het Vlaams Gewest heeft het Noordzee-baggercontract van 1984, dat 
normaliter uiteindelijk op 31 maart 2005 diende af te lopen, onderhands nog tweemaal verlengd (8,5 maand) omdat het er niet in slaagde het nieuwe baggercontract tijdig te gunnen. Om dezelfde reden heeft het de onderhoudsbaggerwerken in de havens van Nieuwpoort en Blankenber-ge, die deel uitmaken van het baggercontract van 1984, met een dienst-bevel nogmaals verlengd tot het beschikbare krediet van ruim 2,5 mil-joen EUR was uitgeput. Deze onderhandse verlengingen passen niet in de uitzonderingsbepalingen van artikel 17, §2, van de overheidsop-drachtenwet(
25). De afdeling Maritieme Toegang heeft in het geval van 
de onderhoudsbaggerwerken in de havens van Nieuwpoort en Blanken-
 
25  Volgens de minister wenste het Vlaams Gewest te wachten op een wijzi-
ging in de regelgeving. 37 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 38 berge voor de laatste verlenging de delegatieregeling niet gerespec-
teerd.   De Vlaamse overheid verlengde ook het baggercontract van 1998 voor de Schelde, dat normaal afliep op 31 maart 2006, onderhands met 3,5 maand (tot 16 juli 2006) omdat het nieuwe baggercontract niet tijdig werd gegund. Ook deze verlenging kon niet terugvallen op een van de uitzonderingsbepalingen in artikel 17, §2, van de overheidsopdrachten-wet. Met een bijakte werd het baggercontract nogmaals met een maand verlengd zonder de delegatieregels te respecteren.  
9.1.3 Looptijd van de contracten 
Tot 12 december 2005 vonden de baggerwerken in de Noordzee en in 
de kusthavens plaats op grond van een onderhandse overeenkomst uit 1984. Zij volgde op een andere onderhandse overeenkomst voor gelijk-aardige baggerwerken met dezelfde aannemer, daterend van 8 oktober 1971. Het baggercontract van 1984 voor de Noordzee heeft uiteindelijk een looptijd van 21 jaar gekend.   Het Noordzeecontract van 2005 heeft een duurtijd van zes pachtjaren. Het nieuwe bestek voorziet in een looptijd van vier kalenderjaren met de mogelijkheid van twee verlengingen met telkens één jaar. Die mogelijk-heid is echter strijdig met de wetgeving op de overheidsopdrachten. Arti-kel 17, §2, 2°, b, van de wet van 24 december 1993 bepaalt namelijk dat de herhaling van een opdracht binnen de drie jaar vanaf de toewijzing van de basisopdracht moet plaatsvinden. Er is dus geen mogelijkheid een opdracht te verlengen die al een looptijd van 4 jaar heeft. Ook de Afdeling Overheidsopdrachten heeft deze opmerking geformuleerd in haar advies van 27 juni 2006. Toen was de gunningsprocedure – op de toewijzing na – afgerond. Had het bestuur het bestek in zijn ontwerpfase aan deze gespecialiseerde afdeling voorgelegd, dan was deze onregel-matigheid wellicht tijdig opgemerkt. Het bestek voor onderhoudsbagger-werken in de kustjachthavens Nieuwpoort en Blankenberge en in de jachtdokken van Oostende en Zeebrugge bevat overigens een identieke, onregelmatige clausule (artikel 96, §1). Blijkbaar werd dit bestek even-min voorafgaandelijk aan de Afdeling Overheidsopdrachten voorgelegd.  De uitvoeringstermijn van het contract Westerschelde uit 1998 bedroeg zeven pachtjaren. Het contract liep in 2006 af en is inmiddels, na een beroep op mededinging, weer aanbesteed, met een onopzegbare loop-tijd van zeven jaar.  In een auditgesprek met Rijkswaterstaat over maritieme baggerwerken, verklaarden de verantwoordelijke ambtenaren dat zij looptermijnen van zeven jaar zeer lang en in Nederland ongebruikelijk vonden. Vergelijkba-re baggercontracten in Nederland hebben een maximumlooptijd van drie tot vier jaar. De bevoegde Vlaamse ambtenaren waren ook voorstander van een kortere looptijd. Dat zou het gewest toelaten de baggerwerken met grotere regelmaat aan het prijsregulerend karakter van de mededin-ging te onderwerpen en minder werkbare clausules op kortere termijn in een volgend bestek te remediëren. Zij verklaarden dat het eerste ont-Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 38 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 39 werpbestek in een maximumtermijn van vier jaar voorzag. De looptijd 
van de nieuwe baggercontracten werd evenwel om onduidelijke redenen achteraf op een hiërarchisch hoger niveau opgetrokken.  
9.1.4  Werken buiten concurrentie 
Noordzee en kusthavens 
Naast de jaarlijks terugkerende onderhoudsbaggerwerken droeg het 
gewest van 1984 tot 2005 in totaal 221,3 miljoen EUR aan baggerwer-ken buiten concurrentie aan de aannemer op in het kader van de onder-handse overeenkomst uit 1984. Het gebruikte daarvoor 33 bijaktes en diverse afzonderlijke dienstbevelen. Bijlage 2 biedt een overzicht van de belangrijkste bijaktes en dienstbevelen.   Op het in 2005 gesloten baggercontract entte de Vlaamse Regering al in 2006 buiten mededinging een meerwerk van 30,9 miljoen EUR voor verdiepingsbaggerwerken in de vaarpassen op het Belgische deel van de Noordzee. Zij wees ook de 9 miljoen EUR versterkte onderhouds-baggerwerken onderhands aan dezelfde aannemer toe. Die werken zijn door de verdiepingsbaggerwerken noodzakelijk.  De Inspectie van Financiën stelde zich op 2 mei 2006 negatief op te-genover het voorstel van de Vlaam se minister van Openbare Werken 
om deze verdiepingsbaggerwerken buiten concurrentie met een bijakte aan het lopende onderhoudsbaggercontract te hechten. De minister rechtvaardigde de onderhandse uitbreiding met artikel 17, § 2, 2°, a), van de overheidsopdrachtenwet. Dat artikel staat bij uitzondering toe aanvullende werken die door onvoorziene omstandigheden noodzakelijk werden, toe te wijzen aan de initiële aannemer(
26). Volgens de Inspectie 
van Financiën was echter alleen voor de vaarpas van de haven van 
Zeebrugge min of meer aangetoond dat de aanvullende werken nood-zakelijk werden door onvoorziene omstandigheden. Voor de vaarpas naar de haven van Antwerpen waren er geen argumenten die nog niet bekend waren bij de opstelling van het contract voor de onderhouds-baggerwerken. 
 
26  Artikel 17, § 2, 2°, a) van de Overheidsopdrachtenwet heeft meer bepaald 
betrekking op aanvullende werken, die noch in het toegewezen oorspron-
kelijke ontwerp, noch in de eerste ges loten overeenkomst voorkwamen en 
die ingevolge onvoorziene omstandigheden noodzakelijk geworden zijn voor de uitvoering van het werk zoals het beschreven werd, voor zover ze 
worden toegewezen aan de aannemer die het werk uitvoert, en voor zover het samengevoegde bedrag van de opdr achten gegund voor de aanvul-
lende werken niet hoger ligt dan 50% van het bedrag van de hoofdop-dracht. De toepassing van dit artikel is verder afhankelijk van de voor-
waarden dat deze werken technisch of economisch niet zonder ernstig be-
zwaar van de hoofdopdracht kunnen worden gescheiden of dat deze wer-ken, hoewel scheidbaar van de uitv oering van de hoofdopdracht, strikt 
noodzakelijk zijn voor de vervolmaking ervan. 39 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 40  
Na ontvangst van het negatieve advies van de Inspectie van Financiën overwoog de administratie deze werken aan te besteden. Naar verluidt was de aannemerscombinatie belast met het Noordzee-baggercontract echter van oordeel dat deze verdiepingsbaggerwerken tot het contract behoorden en de overheid niet het recht had daarvoor een afzonderlijke aanbesteding uit te schrijven. Volgens een leidend ambtenaar dreigde de aannemerscombinatie mondeling een schadeclaim in te dienen, mocht hij de belangrijke bijkomende opdracht niet toegewezen krijgen, en beweerde hij over doorslaggevende argumenten te beschikken ter staving van een dergelijke claim. Verwijzend naar het advies van de Inspectie van Financiën, verzocht de leidend ambtenaar de aannemers-combinatie om juridische argumenten die de administratie zouden ver-hinderen de werken te gunnen via een openbare aanbesteding of een algemene offerteaanvraag(
27). De aannemerscombinatie antwoordde 
met een memorandum van een gespecialiseerd advocatenbureau, dat de onderhandse gunning omstandig motiveerde.  De administratie stelde dat zij na intern juridisch onderzoek tot de con-clusie kwam dat de juridische risico’s te groot waren en daarom terug-greep naar het initieel voorstel om de werken buiten mededinging toe te wijzen aan de aannemerscombinatie belast met het Noordzee-baggercontract. Pas nadat het Rekenhof vragen stelde over deze han-delwijze, vroeg de administratie ook het advies van de afdeling Over-heidsopdrachten. Op 27 juni 2006 wees deze afdeling op het gevaar van 
dergelijke documenten in een administratief gunningsdossier. Een over-
heid, die naam waardig, beslist op eigen gronden welke gunningsproce-dure zal worden gehanteerd en duldt hierbij geen inmenging van derden en zeker niet van een onderneming die een potentiële deelnemer aan de opdracht is. Het bestuur mag zich dan ook geenszins steunen op dit document om de toepassing van een bepaalde procedure te verant-woorden.  De afdeling adviseerde de onderhandse gunning wel gunstig 
omdat was voldaan aan de wettelijke voorwaarden van artikel 17, § 2, 
2°, a), Overheidsopdrachtenwet.  
Scheldebaggercontracten 
De verdieping van de Westerschelde in 1988 vond, met uitzondering van 
de drempel van Vlissingen, plaats in het kader van het baggercontract van 17 maart 1975, dat onderhands werd verlengd. Dat baggercontract was zelf al buiten elke concurrentie om gesloten. De aannemer heeft 
 
27  E-mail van 15 mei 2006 aan de aannemer. De betrokken ambtenaar ver-
duidelijkte aan het Rekenhof dat deze handelwijze was bedoeld om de ri-
sico’s bij een eventuele gerechtelijke procedure in het ongelijk te worden 
gesteld, met een mogelijk fikse schadevergoeding tot gevolg, zo goed mo-gelijk te kunnen inschatten . Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 40 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 41 daardoor, buiten elke vorm van mededinging, 39,7 miljoen EUR bijko-
mende baggerwerken kunnen uitvoeren(28). 
 De aannemer die van 1999 tot 2006 de baggerwerken in de Wester-schelde mocht uitvoeren, kreeg twee meerwerken buiten mededinging toegekend. Zo kreeg hij 3,2 miljoen EUR werken voor het proefproject Walsoorden (zie punt 6.1) onderhands toegewezen. Het bestek had niet voorzien in dat proefproject, dat andere werktuigen vergt dan de gebrui-kelijke baggertuigen. Het bestuur kon dan ook geen beroep doen op de kortingregeling van 30%, die enkel geldig is voor baggertuigen die inge-zet worden voor reguliere baggerwerken. Het diende de veel duurdere CMK-tarieven(
29) te betalen, weliswaar met toepassing van een procen-
tuele vermindering.  
9.2 Gunning van baggerwerken in de Vlaamse binnenwateren 
De baggerwerken in de Vlaamse binnenwateren worden na ruime me-
dedinging gegund. Het beroep op de ruimste mededinging had een heil-zaam effect op de prijzen. Dat blijkt uit de gunning met openbare aanbe-steding van de aanneming onderhoudsbaggerwerken in de Boven-
Schelde en op de binnenwateren van Gent . Het bestuur kon de aanne-
ming toewijzen voor 886.500 EUR, terwijl het op grond van geactuali-seerde prijzen 3,3 miljoen EUR verwachtte(
30). Een ander voorbeeld is 
de aanneming voor baggerwerken in het zeekanaal Brussel-Schelde . De 
overheid kon die aanneming na een openbare aanbesteding toewijzen voor 1,7 miljoen EUR, terwijl zij ui tging van een raming van 3,2 miljoen 
EUR(
31). 
 In zijn auditrapport over de financiële stromen van het Vlaams Gewest naar de NV Zeekanaal en Watergebonden Grondbeheer Vlaanderen heeft het Rekenhof wel opmerkingen gemaakt bij de totstandkoming van 
 
28  Auditrapport Verdieping Westerschelde , Stuk 37  (1999-2000) – Nr. 1, p. 
41. 
29  CMK-tarieven zijn tarieven opgenomen in de CMK-kostenschaal ter bere-
kening van de uurkosten van aannemersmat erieel voor tuigen waarvoor 
geen aanbestedingsprijzen beschikbaar zijn. Deze tarieven mogen maar 
worden aangewend als op geen andere manier tot prijsvorming kan wor-den overgegaan. 
30  Wegens de lage inschrijvingsprijz en vroeg het bestuur ondermeer van de 
weerhouden aannemer een prijsrechtvaardiging. Zowel de bevoegde afde-ling als de afdeling Technische Ondersteuning vonden de door de laagste inschrijver overgemaakte rechtvaardiging aanvaardbaar. Ze oordeelden dat de ingediende offerte regelmatig was naar inhoud en vorm en ook op prijstechnisch gebied volledig aanvaardbaar. 
31  Ook in die aanneming vroeg zij de laagste inschrijver om een gedetailleer-
de prijsrechtvaardiging van zijn eenhei dsprijzen. Bij het onderzoek van de 
overgelegde rechtvaardiging vond het geen abnormale kostprijselementen. 41 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 42 de overeenkomst voor slibslepen in de toegangsgeul van de nieuwe 
sluis van Wintam(32). 
 Het baggeren en verwijderen van ongeveer 223.000 m³ sediment uit het Kanaal Leuven-Dijle en het onder profiel brengen van dit kanaal werd na een algemene offerteaanvraag voor 2,1 miljoen EUR gegund. De aan-nemer diende de specie te storten in de bestaande overdiepte in het Zeekanaal te Wintam. Tijdens de uitvoering wees het agentschap Wa-terwegen en Zeekanaal met bijakten 0,9 miljoen EUR meerwerken bui-ten concurrentie toe aan de aannemer (42,6% van het inschrijvingsbe-drag). Het agentschap rechtvaardigde deze uitbreiding met artikel 17, § 2, 2° a, van de overheidsopdrachtenwet 1993(
33). De opdracht voor de 
inrichting van een overdiepte als stortplaats was volgens het Rekenhof echter voorzienbaar en kon worden losgekoppeld van de eigenlijke bag-gerwerken. Had het agentschap bij de OVAM de vereiste gebruikscertifi-caten (op grond van voorafgaandelijke staalnames) aangevraagd en de certificaten verkregen voorafgaand  aan de gunning van de baggerwer-
ken, dan had het agentschap evenmin een beroep moeten doen op de onderhandelingsprocedure. Door een gebrekkige voorbereiding van de aanneming diende het nu belangrijke werken buiten de prijsregulerende werking van de mededinging te gunnen.   
9.3  Conclusie  
Tientallen jaren werden onderhouds- en verdiepingsbaggerwerken in de 
maritieme toegangen buiten mededinging toegewezen aan dezelfde aannemer op grond van onderhandse over eenkomsten. De omvangrijke 
wijzigingen en bijwerken hebben daarbij gaandeweg afbreuk gedaan aan de wettelijke beginselen van de forfaitaire prijs en de mededinging.   Door getalm met de gunning van nieuwe contracten voor de Noordzee en de Westerschelde dienden de bestaande contracten onderhands te worden verlengd. Voor deze verlengingen kon de aanbestedende over-heid geen van de uitzonderingsbepalingen in de overheidsopdrachten-wet inroepen. Enkele verlengingen werden evenmin met respect voor de delegatieregels beslist. Ook op de uiteindelijk met mededinging ver-nieuwde contracten zijn inmiddels buiten elke mededinging om belang-
 
32  Stuk 37-B  (2001-2002) – Nr. 1. Het Rekenhof merkte o.a. op dat door een 
fundamentele uitbreiding van de opdr acht tijdens de onderhandelingen, de 
mededinging niet optimaal kon f unctioneren en de gelijkheid tegenover 
eventuele andere kandidaten mogelijk werd geschonden. Ook had de op-
drachtgever geen rekening gehouden met de door de afdeling Technische Ondersteuning verbeterde prijzen, die bijna 250 EUR per uur lager lagen . 
Het agentschap beweerde echter dat het de gelijkheid tussen de kandida-ten niet had geschonden en dat het een voordelige overeenkomst had ge-
sloten. 
33  Het betreft aanvullende werken, die noch in het toegewezen oorspronkelij-
ke ontwerp, noch in de eerste geslo ten overeenkomst voorkwamen en die 
ingevolge onvoorziene omstandigheden noodzakelijk geworden zijn voor de uitvoering van de opdracht. Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 42 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 43 rijke meerwerken geënt, in één geval zelfs met aanreiking door de aan-
nemer van een rechtvaardigende argumentatie.   Sommige nieuwe baggercontracten voor de maritieme toegang bevatten overigens een verlengingsclausule die onverenigbaar is met de over-heidsopdrachtenreglementering. Een tijdige voorlegging van het ont-werpbestek aan de afdeling Overheidsopdrachten had deze onregelma-tigheid kunnen voorkomen.  De looptijd van baggercontracten voor het onderhoud van de maritieme toegang is weliswaar afgenomen, maar overtreft nog altijd die van ge-lijkaardige contracten in het buitenland. Deze lange looptijden blijven een toetsing van prijzen aan de reële marktsituatie belemmeren.   De baggerwerken in de Vlaamse binnenwateren worden meestal wel na ruime mededinging gegund. Dat had een heilzaam effect op de prijzen. Wel kreeg een aannemer door een gebrekkige aannemingsvoorberei-ding belangrijke meerwerken onderhands toegewezen.   43 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 44 10 Contractmanagement  
 
Vóór een bestuur een overheidscontract aanbesteedt, dient het over de vereiste vergunningen te beschikken. Als zij overheidsopdrachten buiten mededinging gunt, moet de overheid erop toezien dat de contracten bepalingen bevatten die een degelijke prijzencontrole en nacalculatie mogelijk maken. Zo kan de overheid de buiten concurrentie tot stand gekomen prijzen toch zoveel mogelijk op hun marktconformiteit toetsen. Daarbuiten moet de overheid in contractbepalingen voorzien die aan (belangrijke) overschrijdingen van voorziene hoeveelheden degelijke prijsreducties koppelen. Als zij een aannemer meerwerken opdraagt, dient zij deze werken zo vlug mogelijk te betalen om verwijlinteresten te vermijden.   
10.1 Baggercontracten voor de maritieme toegangswegen 
10.1.1 Vergunning voor de verdere verdieping Westerschelde 
Voor de geplande verdere verdieping van de Westerschelde tot 13,10 
meter tijongebonden vaart is een MER in voorbereiding, op grond waar-van de overheid nieuwe vergunningen kan aanvragen zowel in Vlaande-ren als in Nederland. Daarbij moet zij de normale vergunningentrajecten volgen. Een nieuwe Nederlandse vergunningenwet, die de gebruikelijke procedures buitenspel kan zetten, zoals bij de vorige Westerscheldever-dieping, lijkt niet meer mogelijk. De risicoanalyse die de Vlaams-Nederlandse ambtelijke werkgroep Verruiming Vaargeul heeft voorbe-reid, erkende het tijdig bekomen van de vergunningen als een belangrijk aandachtspunt. De betrokken ambtenaren hebben in een auditgesprek echter aangegeven dat de actuele stand van voorbereiding nog weinig marge laat ten aanzien van de vooropgestelde planning.  
10.1.2 Buiten mededinging tot stand gekomen prijzen 
De recente baggercontracten voor de vaarpassen in de Noordzee en in 
de Schelde zijn weliswaar gegund na mededinging, maar de prijzen van belangrijke meerwerken die aan de aannemer van het basiscontract werden toegewezen, zijn buiten mededinging tot stand gekomen. Uit de stukken waarover het Rekenhof beschikt komt niet eenduidig tot uiting dat – een kleine toegekende korting buiten beschouwing gelaten - over deze prijzen als een goed huisvader werd onderhandeld. Het Rekenhof merkt op dat het begrip onderhandelingsprocedure  inzonderheid bete-
kent dat terdege over de prijzen wordt onderhandeld, rekening houden-de met de onderhandse toewijzing van financieel belangrijke werken waarbij de prijsregulerende rol van de mededinging niet heeft gespeeld.  Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 44 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 45 10.1.3 Geen kortingclausule in de nieuwe baggercontracten 
In alle beschouwde contracten geschiedt de aanneming volgens prijslijst 
en waarborgt de aanbestedende overheid de aannemer de jaarlijkse uitbetaling van de baggerwerken tot een bepaalde som. Als de aanne-ming in een baggerjaar het gewaarborgde bedrag niet heeft bereikt, heeft de aannemer recht op een vergoeding die gelijk is aan het verschil tussen het gewaarborgde en het uitbetaalde bedrag. Voor het contract Westerschelde 2006 waarborgt de aanbestedende overheid de aanne-mer jaarlijks baggerwerken tot 32 miljoen EUR, en voor het Noordzee-contract 2005 tot 40 % van het inschrijvingsbedrag. 
 
Voor de baggercontracten Westerschelde 1998 en Noordzee 1984 gaf het contract de aanbestedende overheid bij overschrijding van de mini-maal gewaarborgde baggerwerkbedragen recht op een korting. Voor het contract Westerschelde gaf de aannemer in zijn inschrijvingsbiljet een korting op van 30%. In het Noordzeecontract 1984 kende bijakte 15 om-vangrijke verminderingen toe op de belangrijkste eenheidsprijzen.  Op grond van de korting in het Westerscheldecontract 1998 kon de overheid van 1999 tot 2006 14,4 miljoen EUR besparen. Voor het Noordzeecontract 1984 bedroegen de besparingen in de periode 2000-2005 bij benadering 14,7 miljoen EUR.  Noch het baggercontract Noordzee 2005, noch het baggercontract Wes-terschelde 2006 bevatten een kortingclausule bij overschrijding van de gewaarborgde hoeveelheden. De weglating van een kortingclausule impliceert dat de aanbestedende overheid voortaan bij elk werk dat het vooropgestelde minimum overschrijdt, met de aannemer over een kor-ting in onderhandeling moet treden. Door de niet-opname van een der-gelijke kortingsmodaliteit heeft de aanbestedende overheid het zich ove-rigens nodeloos moeilijk gemaakt toen het in juni 2006 diende te onder-handelen over de prijzen van de bijkomende verdiepingsbaggerwerken.   De administratie achtte een kortingclausule in de recente baggercon-tracten niet noodzakelijk omdat de opdrachten na mededinging zijn tot stand gekomen. In het nieuwe Scheldecontract is wel een aparte prijs-lijst opgenomen voor de geplande verruimingswerken, met de bedoeling hiervoor goedkopere prijzen te bekomen. Bij de aanbestedingsprocedu-re leidde dit echter niet tot een korting voor de verruimingswerken.    Het Rekenhof wijst erop dat ook het baggercontract Westerschelde van 1998 na mededinging werd gegund. Toch werd dankzij de kortingclausu-le in het bestek een korting van 30% toegekend voor baggerwerken die het gewaarborgde minimum overschreden.  
10.1.4  Korting voor een meerwerk 
De Vlaamse Regering heeft op 30 juni 2006 een belangrijk meerwerken-
contract voor de Noordzee onderhands toegewezen. De afdeling Mari-tieme Toegang heeft het Rekenhof medegedeeld dat zij op grond van de vragen die zij naar aanleiding van de audit over de prijsvorming van dat 45 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 46 contract stelde, van de aannemer nadien toch een korting van 5% (1,54 
miljoen EUR) op de eigenlijke verdiepingsbaggerwerken van 30,7 mil-joen EUR kon bedingen(
34). De administratie heeft daarnaast een prefi-
nanciering bedongen voor een bedrag van 18 miljoen euro die wegens de tijdige betaling is omgezet naar een bijkomende korting van 1% op dat bedrag(
35). 
 
10.1.5 Geen nacalculatiemogelijkheid in nieuwe baggercontracten 
Een contractuele clausule kan de mogelijkheid bieden na boekhoudkun-
dig onderzoek te hoog gebleken eenheidsprijzen, die de aannemer een overwinst bezorgen, tot een normaal winstpercentage terug te brengen. De baggercontracten Noordzee 1984 en Westerschelde 1975 voorzagen in de mogelijkheid van een dergelijke nacalculatie. Pogingen van de administratie om op grond daarvan prijsaanpassingen (lees: verminde-ringen) af te dwingen, strandden echter altijd op de onwil van de aan-nemers. Bij het baggercontract Westerschelde 1975 realiseerde de aan-nemer volgens een nacalculatie nochtans een duidelijke overwinst. Een aanpassing van de prijzen aan de werkelijke kostprijs van de bagger-werken zoals die uit boekhoudkundige controles bleek, was dan ook gewenst, temeer daar de gehanteerde eenheidsprijzen nooit het voor-werp waren van een prijsregulerende mededinging(
36). 
 Het Vlaams Gewest greep de uitgevoerde nacalculaties verder niet aan om de parameterwaarden van de oude contractuele prijsherzieningsfor-mule aan te passen aan de geëvolueerde kostprijssamenstelling. In de prijsherzieningsformule van het bestek bij de beperkte offerteaanvraag voor de in 1999 gegunde Westerschelde-baggerwerken was het gewicht van de loonindex sterk gedaald, ten voordele van dat van de materiaal-index. Dat wees erop dat het loonaandeel in de totale exploitatiekosten van de moderne baggerindustrie sterk was gedaald. Mocht de prijsher-zieningsformule ook in het baggercontract 1975 regelmatig zijn aange-past aan deze evolutie, dan zou dat het Vlaams Gewest een belangrijk financieel voordeel hebben geboden.  Nog in het kader van het Westerschelde-baggercontract van 1975, stond de aannemer ingevolge bijakte 20 prijsaanpassingen toe, die het be-stuur echter niet op hun redelijkheid evalueerde middels controles in de boekhouding van de aannemer. Gelet op de belangrijkheid van de ver-
 
34  De administratie had zich sowieso in een onmogelijke onderhandelingspo-
sitie gewerkt door over prijzen te moeten onderhandelen nadat de Vlaam-
se regering al had beslist om de bijkomende baggerwerken onderhands te gunnen aan de aannemerscombinatie. 
35  Zoals blijkt uit het antwoord van de minister zou tevens een scheepstype 
van 20.000 m³ voor de prijs v an een scheepstype van 14.000 m³ aangebo-
den zijn. 
36  Brief van het Rekenhof van 27 j anuari 1999 aan de Vlaamse minister van 
Openbare Werken. Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 46 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 47 wachte supplementaire baggerwerkzaamheden voor de verdieping van 
de Westerschelde, was een dergelijke prijzencontrole aangewezen.  Bij het baggercontract Noordzee 1984 ondernam de administratie drie pogingen om de vermeende overwinst van de aannemer af te romen. Door de gebrekkige opstelling van de nacalculatieclausule kon de admi-nistratie ook in dit contract de overheidsbelangen niet vrijwaren.  De nieuwe baggercontracten Noordzee 2005 en Westerschelde 2006 bevatten geen nacalculatieclausule meer. De administratie heeft opge-merkt dat zij niet over afdoende boekhoudkundig onderlegd personeel beschikt om dergelijke clausules op grond van een doorlichting van de boekhouding van de aannemer te kunnen afdwingen. Het Rekenhof acht de niet-opname van een degelijk afdwingbare nacalculatieclausule in de nieuwe baggercontracten een gemiste kans, gelet op de praktijk regel-matig belangrijke meerwerken buiten concurrentie op deze baggercon-tracten te enten.   
10.1.6 Niet-naleving van de resolutie van 10 juli 1996 voor contrac-
ten buiten mededinging 
Op 10 juli 1996 heeft het Vlaams Parlement een resolutie aangenomen 
met, onder meer, de algemene aanbeveling aan de Vlaamse Regering dat de administratie bij de gunningen van overheidsopdrachten waarbij het prijsregulerend effect van de mededinging niet heeft gespeeld, alle reglementair voorziene mogelijkheden tot prijzencontrole optimaal moet aanwenden, met inbegrip van controles in de boekhouding van de aan-nemers. Het Rekenhof kon op grond van de stukken waarover het be-schikte, niet afleiden dat het gewest de resolutie naar behoren heeft nageleefd.  
10.2 Baggercontracten voor de binnenvaart 
De overheidsopdrachten houdende baggerwerken in de Vlaamse bin-
nenvaartwegen worden meestal gegund na de ruimste mededinging, zijn beperkt in de tijd en geven maar in beperkte mate aanleiding tot belang-rijke onderhands gegunde meerwerken(
37). Wel hebben problemen met 
– soms laattijdig aangevraagde – vergunningen in twee aannemingen aanleiding gegeven tot belangrijke schadeclaims.   Baggerwerken kanaal Leuven-Dijle en Zeekanaal Brussel-Schelde 
 
Voor de specie uit het kanaal van Leuven-Dijle die de aannemer inge-volge de aanneming van 1997 in de bestaande overdiepte in het Zeeka-naal te Wintam diende te storten, was in 1999 de inrichting en monito-ring van een nieuwe bergingssite te Hingene nodig. Het door de OVAM 
 
37  Voor een uitzonderingsgeval, zie punt 9.2. 47 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 48 afgeleverde gebruikscertificaat voor de tweede overdiepte te Hingene 
verstreek immers op 8 maart 2002 en de aanbestedende overheid had niet tijdig een nieuw vergunningscertificaat aangevraagd. De inrichting van de nieuwe site gaf aanleiding tot een uitbreiding buiten mededinging van de opdracht van de aannemer v an de basisovereenkomst met on-
geveer 0,9 miljoen EUR meerwerken.  Een degelijke voorbereiding van 
de aanneming had deze meerwerken door insluiting in de initiële aan-neming aan de mededinging kunnen onderwerpen.   Berging en verwerking van baggerspecie uit de Bovenschelde 
 
Op 10 november 2000 sloot het Vlaams Gewest een eerste overeen-komst voor de afname, verwerking en berging van 450.000 ton droge stof onderhoudsbaggerspecie uit het stroomgebied van de Bovenschel-de en de Leie. Deze overeenkomst liep tot 31 december 2002 en voor-zag in de berging en verwerking van 450.000 ton droge stof op terreinen die aan de exploitant ter beschikking werden gesteld door de eigenaar van het terrein, krachtens een door de bevoegde Vlaamse minister op 23 december 1998 verleende milieuvergunning. Hiertoe had de exploi-tant met de eigenaar een overeenkomst gesloten voor de terbeschik-kingstelling van lagunerings- en bergingscapaciteit op de site ‘ t Eiland  te 
Zwijnaarde.  Na een stakingsvordering van een aantal milieuverenigingen beval de rechtbank van eerste aanleg te Gent op grond van een vermeende on-wettigheid in de milieuvergunning, op 30 mei 2001 de stillegging van de werken op de site. De werken werden daadwerkelijk geschorst op 6 juni 2001. Bij arrest van 23 november 2001 heeft het Hof van Beroep te Gent het vonnis van de eerste rechter vernietigd, waardoor de afname en verwerking van de baggerspecie en de onderhoudsbaggerwerken op 17 december 2001 konden hervatten. Inmiddels hadden de milieuvereni-gingen ook een schorsings- en annulatieprocedure ingesteld bij de Raad van State. Op 28 oktober 1999 verwierp die raad het schorsingsberoep. Op 19 april 2007 heeft de raad ook het annulatieberoep verworpen.  Zowel de eigenaar(
38) en de exploitant van de site, als het baggerbedrijf 
hebben na het stilvallen van de werken schade-eisen ingediend tegen het Vlaams Gewest. De exploitant heeft ook een vordering ingesteld tegen de eigenaar. Het Vlaams Gewest heeft de exploitant in gebreke gesteld wegens het niet nakomen van zijn contractuele verbintenis inza-ke de afname van baggerspecie van juni tot november 2001.  In 2005 heeft het agentschap Waterwegen en Zeekanaal (rechtsopvol-ger van het Vlaams Gewest) met het baggerbedrijf een dading getrof-
 
38  De eigenaar baseert zijn schadeclaim op de vermeende onwettigheid van 
de milieuvergunning van 1998. Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 48 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 49 fen(39) en het baggerbedrijf een schadevergoeding van ruim 0,5 miljoen 
EUR in hoofdsom en 0,1 miljoen EUR verwijlinteresten betaald voor de 
geleden schade wegens stillig van de baggerwerken. De totstandkoming van de dading vergde drie jaar en drie maand. Het agentschap poogt dit schadebedrag terug te vorderen van de exploitant wegens het niet na-komen van de contractuele verbintenis voor het bergen en verwerken van de baggerspecie.  De eigenaar diende een schadeclaim in bij het Vlaams Gewest voor de geleden schade wegens de vermeende onwettigheid van de milieuver-gunning van 1998. De administratie stelde zich vragen over de aanspra-kelijkheid van de milieuverenigingen, die op eigen risico het schorsings-vonnis van de rechtbank van eerste aanleg hebben uitgevoerd en – zo-als achteraf door het beroepsarrest is gebleken – ten onrechte de werk-zaamheden deden stilleggen. Volgens artikel 1398 van het Gerechtelijk Wetboek geschiedt de tenuitvoerlegging van een vonnis immers alleen op risico van de partij die daartoe last geeft. Als de tenuitvoerlegging van een vonnis schade veroorzaakt, dient de partij die daartoe last heeft gegeven, deze schade te vergoeden(
40). 
 
10.3  Verwijlinteresten 
De laattijdige betaling van courante vorderingsstaten voor baggerwerken 
veroorzaakte verwijlinteresten. In 2005 heeft het agentschap Waterwe-gen en Zeekanaal zodoende 16.405 EUR verwijlinteresten betaald. De laatste jaren gaven ook de maritieme baggerwerken aanleiding tot ver-wijlinteresten: in 2002, 2003, 2004 en 2005 respectievelijk ongeveer 0,22 miljoen EUR, 0,24 miljoen EUR, 0,03 miljoen EUR en 0,02 miljoen EUR.   Bij twee aannemingen van baggerwerken heeft de administratieve slen-tergang ruim 0,4 miljoen EUR bijkomende verwijlinteresten veroorzaakt: 
• Bij baggerwerken in het kanaal Gent-Terneuzen heeft de aannemer 
een aantal bijkomende prestaties verricht in de periodes juni-
augustus 2004 en juni-september 2005, waarvoor hij in augustus en september 2005 vorderingen indiende. Daarnaast heeft de aanne-mer in augustus 2005 een vordering ingediend voor in deze maand opgelopen stilligkosten. Uiteindelijk werd de verrekening nr. 1, waar-
                                                  
39  Op grond van artikel 16, §2, van de algemene aannemingsvoorwaarden, 
dat o.a. betrekking heeft op door  aannemers geleden schade ten gevolge 
van onvoorziene omstandigheden. 
40  Cass. 7 april 1995, Arr.Cass. 1995, 383; Pas. 1995, I, 396; R.W. 1995-
1996, 184, noot K. Broeckx. Dit arrest ve rklaart voor recht dat de partij die 
een vonnis laat uitvoeren waarvan de re chter in eerste aanleg de voorlopi-
ge tenuitvoerlegging had toegestaan, b ij gehele of gedeeltelijke hervorming 
of vernietiging ervan in hoger beroep, de schade dient te vergoeden die 
door de enkele tenuitvoerlegging is ontstaan , zonder dat daartoe is vereist 
dat bij deze tenuitvoerlegging enige kwade trouw of fout in de zin van art. 
1382-1383 B.W. aanwezig was.  49 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 50 in al deze meerwerken en stilligkosten waren opgenomen, slechts op 
20 juli 2006 goedgekeurd door de Vlaamse Regering. De laattijdige goedkeuring van deze verrekening (3,1 miljoen EUR) heeft 198.206,88 EUR verwijlinteresten gegenereerd. 
• De baggerwerken in de Antwerpse haven kenden van juni tot sep-
tember 1995 een abnormaal lage productie. Pas in 1999 en 2000 keurden het Antwerps havenbedrijf en de Vlaamse minister van Openbare Werken bij dading de extra vergoeding voor de aannemer goed. Deze traagheid van handelen veroorzaakte 129.447,15 EUR verwijlinteresten, die het Vlaams Gewest integraal heeft betaald. Binnen dezelfde aanneming had het Vlaams Gewest met verreke-ning nr. 6 begin 1999 250.107,20 EUR bijkomende werken opgedra-gen. Het betaalde deze verrekening uiteindelijk pas op 11 maart 2004, nadat de minister ze op 28 januari 2004 goedkeurde en in-stemde met de volledige subsidiëring ervan aan het Antwerps ha-venbedrijf. Door deze laattijdige betaling diende het havenbedrijf de aannemer voor de periode 1999-2004 91.268,56 EUR verwijlinteres-ten te betalen, die zij terugvorderde van het Vlaams Gewest omdat dat gewest vijf jaar wachtte met de goedkeuring van de verrekening.  
 Diverse dienstorders(
41) schrijven de procedure voor die de afdelingen in 
acht moeten nemen bij de ontvangst v an vorderingsstaten voor meer-
werken. Om de vertraging bij de betaling te beperken, dienen ze het onbetwiste gedeelte van de vorderingsstaat onmiddellijk na het advies van de afdeling Algemene Technische Ondersteuning te regelen. Zo nodig moeten ze de verrekening ambtshalve goedkeuren, opdat de vast-legging en betaling definitief geregeld kunnen worden. Dienstorder LIN 2003/11 verwijst naar het koninklijk besluit van 17 december 2002(
42), 
dat een verdubbeling van de interestvoet voor achterstallige betalingen inhoudt (10% voor het tweede semester van 2006). Uit de dossiercontro-le blijkt niet dat de dienstorders terdege werden nageleefd(
43).  
 
41  Dienstorder LIN/AWV 2001/2 van 22 mei 2001 en dienstorder LIN 2003/11 
van 6 juni 2003. 
42  Koninklijk besluit van 17 december 2002 tot wijziging, wat de bestrijding 
van betalingsachterstand bij overhei dsopdrachten en concessies voor 
openbare werken betreft, van het konink lijk besluit van 26 september 1996 
tot bepaling van de algemene uitvoeri ngsregels van de overheidsopdrach-
ten en van de concessies voor openbar e werken. Voor de opdrachten van-
af 8 augustus 2002 bedraagt de interest voet 10% voor het tweede semes-
ter van 2006. Voor overheidsopdrachten gepubliceerd na 1 januari 1981 
en gegund vóór 8 augustus 2002 was dat 4,5%. 
43   De gebrekkige naleving van de dienstorders en circulaires ter bestrijding 
van verwijlinteresten werd ook behandeld in het auditverslag Verrekenin-
gen bij de aannemingen van wegenwerken,  Stuk 37-F (2005-2006) – Nr. 1, 
van 29 juni 2006. Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 50 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 51 10.4 Conclusie 
Het management van de baggercontracten laat op diverse punten te 
wensen over, met soms zware financiële gevolgen voor het Vlaams Ge-west: 
• De stukken waarover het Rekenhof beschikt tonen niet aan dat de 
administratie verregaand heeft onderhandeld over de prijzen van de 
toegekende meerwerken voor maritieme baggerwerken, hoewel on-derhandelen over de prijzen een essentieel onderdeel is van de on-derhandelingsprocedure. De Vlaamse Regering biedt de administra-tie op dat vlak ook niet altijd alle kansen. Zo werd de onderhande-lingsmarge van de administratie beperkt door de principiële beslis-sing van de regering 39,7 miljoen EUR bijkomende verdiepingsbag-gerwerken buiten mededinging aan de aannemer van het Noord-zeecontract 2006 te gunnen.  
• In tegenstelling tot de vroegere onderhands gegunde overeenkom-
sten bevatten de recente contracten voor maritieme baggerwerken geen kortingclausule voor grote hoeveelheden of geen mogelijkheid tot nacalculatie meer. De vroegere kortingclausule wordt volgens de administratie nu ingebouwd in de methode van de eenheidsprijzen . 
In de praktijk heeft dit systeem echter niet gefunctioneerd.  
 
• De resolutie waarin het Vlaams Parlement heeft aangedrongen op 
een optimale aanwending van alle mogelijkheden tot prijzencontrole 
bij overheidsopdrachten buiten mededinging, kreeg geen uitvoering. 
• Zowel voor maritieme baggerwerken als voor binnenvaartbagger-
werken kan de laattijdige beschikbaarheid van vergunningen voor problemen zorgen . Dat heeft voor de berging van baggerspecie uit de Bovenschelde al tot een schadevergoeding van ruim 0,6 miljoen EUR geleid en kan voor de verruiming van de Westerschelde de uitvoeringsplanning in het gedrang brengen. 
• De administratieve slentergang genereert aanzienlijke verwijlinteres-
ten, voor twee aannemingen van baggerwerken alleen al ruim 0,4 miljoen EUR. De administratie leeft de dienstorders ter bestrijding van verwijlinteresten niet na.  51 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 52 11 Meting en toezicht  
 
Metingen en toezicht zijn nodig om de kwaliteit van de uitgevoerde bag-gerwerken te kunnen controleren en om de omvang van de te vergoe-den prestaties vast te stellen.   
11.1 Metingen en toezicht bij de maritieme baggerwerken 
11.1.1 Uitbesteding van metingen 
De baggercontracten hebben de vorm van een middelenverbintenis, 
waarbij de aannemer schepen en personeel ter beschikking stelt en de baggerwerken uitvoert volgens de planning en de instructies van de aanbestedende overheid. Voor de opmaak van de planning maakt de overheid gebruik van peilingen en bodemkaarten, die de diepte van de vaargeul vermelden. De cel hydromet rie en hydrografie van de afdeling 
Maritieme Toegang van het departement doet alleen de metingen in de Westerschelde en de Beneden-Zeeschelde.   Voor de baggerwerken in de vaarpassen van de Noordzee en de zeeha-vens aan de kust doet de afdeling Maritieme Toegang nog voor een ge-deelte een beroep op de cel hydrografie van de afdeling Kust van het agentschap Maritieme Dienstverlening en Kust. Die dienst voert alleen driemaandelijkse metingen uit voor de onderhoudsbaggerwerken. Voor een optimale sturing van de baggerwerken zijn bijkomende detailmetin-gen nodig. De afdeling Maritieme Toegang heeft daarom een opdracht voor de uitvoering van bijkomende peilingen uitbesteed. Tot maart 2005 
vonden de bijkomende metingen plaats in het kader van de overeen-komst voor baggerwerken in de Noordzee en de kusthavens. Nadien werden zij aanbesteed als een afzonderlijke opdracht. Deze loskoppe-ling kwam de onafhankelijkheid van de metingen ten goede.   Het is niet duidelijk waarom de metingen in de Schelde volledig in eigen beheer plaatsvinden en de metingen in de Noordzee gedeeltelijk worden uitbesteed. Volgens de administratie is die toestand ingegeven door een onder meer historisch gegroeid personeelstekort. Hij is echter niet op economische gronden gemotiveerd.   
11.1.2 Organisatie van het toezicht  
Noodzakelijke meting van baggerhoeveelheden 
Een aantal ambtenaren van de opdrachtgever oefent toezicht uit op de 
baggerwerken. Dat toezicht is nodig voor de controle op de te betalen prestaties, de controle op de naleving van de besteksvoorwaarden, de kennisverwerving en als wachterfunctie.   Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 52 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 53 De baggercontracten zijn opdrachten volgens prijslijst, waarbij de con-
tractanten bij de gunning eenheidsprijzen vaststellen en de schomme-ling van de hoeveelheden volledig voor ri sico van de opdrachtgever zijn. 
Om de juistheid van de vorderingsstaten die de aannemer indient te kunnen controleren, moet de afdeling Maritieme Toegang tijdens de uit-voering van de werken voldoende toezicht houden op de werkelijk ge-baggerde hoeveelheden. De enige mogelijkheid om de gebaggerde hoeveelheden te meten, is de meting in de vrachtruimte van het schip voordat de specie op de stortlocaties wordt teruggestort. De getijdewer-king, stromingen en sedimentatiefenomenen verhinderen immers een nauwkeurige meting in de vaarweg aan de hand van peilingen.   
Van een manueel naar een geautomatiseerd toezicht 
Voor de baggerwerken aan de kust en in de Schelde zet het gewest 
respectievelijk 25 en 15 toezichters in. Met de huidige personeelscapaci-teit is aan de kust nog een volledige aanwezigheid aan boord van het toezichtspersoneel mogelijk. In de Schelde meten en controleren toe-zichters 57% van de ladingen. De overige 43% wordt alleen automatisch gemeten met het bagger informatiesysteem (BIS), dat steunt op diverse sensoren en zowel een plaatsbepaling omvat als een meting van de inzinking van het baggerschip(
44).  
 In 2000 heeft de overheid een studie bevolen voor de optimalisatie van het toezicht op de maritieme baggerwerken, die verschillende vormen van toezicht analyseerde. Bij de keuze van het meest geschikte scenario hield het rapport rekening met het feitelijk personeelstekort en de al ge-deeltelijke automatisering. Omdat al in ruime mate geïnvesteerd werd in IT-systemen, een verdere uitbreiding van de IT-systemen noodzakelijk is om de groeiende evoluties in bagger- en controletechnieken te kunnen blijven opvolgen en er nood is aan een grondiger en verdere analyse van de uitgevoerde werkzaamheden, pleitte het studierapport voor een verdere automatisering en minder, maar hoger geschoold personeel. De krachtlijnen daarbij zijn: een optimaal gebruik van de beschikbare tech-nologie, een permanente analyse achteraf en een regelmatige, maar niet permanente aanwezigheid aan boord.  Bij de recente heraanbestedingen van de onderhoudsbaggerwerken aan de kust (2005) en in de Schelde (2006) zijn de automatische meetsys-temen uitgebreid. De meettechnieken zijn in beide opdrachten gecombi-neerd en het aantal meetpunten in de vrachtruimte van de baggersche-pen is verhoogd.   
 
44   Naast dit BIS, werd ook voor de slibrijke specie aan de kust een toestel 
ontwikkeld dat de densiteit van de spec ie in de vrachtruimte van het bag-
gerschip kan bepalen: de Hopper Well Densimeter (HWD). 53 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 54 Afstemming van bestekvoorwaarden op het geautomatiseerd toezicht 
Het nieuwe baggerbestek voor de kust voorziet in gelijktijdige, onafhan-
kelijke metingen van densiteit en diepgang. Als beide metingen meer dan 5% verschillen, betaalt het gewest maar de helft van de gebaggerde lading. Om het risico op foutieve metingen te beperken, heeft de afdeling Maritieme Toegang het prijsvormingsysteem in het nieuwe bestek voor de kust aangepast. Terwijl de baggerprijs vroeger bestond uit eenheids-prijzen voor baggeren, transport en storten, steunt de nieuwe prijsbepa-ling op de terbeschikkingstelling van het baggerschip, de effectieve inzet van het schip volgens een 120u/week-stelsel en de hoeveelheid uitge-voerde baggerwerken. Voor de eerste twee componenten zijn er forfai-taire prijzen per week. Alleen het derde prijsonderdeel is afhankelijk van de gebaggerde hoeveelheden. Zo beperkt de opdrachtgever de gevol-gen van schommelingen in de hoeveelheden en onnauwkeurige metin-gen. Dit alternatief vergoedingsmechanisme is nog maar korte tijd in gebruik. Er kan dan ook nog niet worden nagegaan of het voor de over-heid voordeliger uitvalt.   Het nieuwe bestek voor de Schelde voorziet maar in één automatisch meetsysteem, namelijk het BIS. De bepaling van de inzinking zou vol-gens de besteksbepalingen een maximale onnauwkeurigheid moeten hebben van 2%. Bij de volumemeting van zandrijke specie – dat is het overgrote deel van de baggerspecie in de Schelde – spelen twee facto-ren een rol die tot op heden niet met voldoende nauwkeurigheid kunnen worden gemeten: het onderscheid tussen fijne specie en zand enerzijds en het volume bezonken zand in de vrachtruimte van het schip ander-zijds. Het onderscheid tussen fijne specie en zand wordt bepaald met bemonstering; het volume gebaggerd zand met 10 peilloden of peilstok-ken in de vrachtruimte van het schip. Beide factoren vereisten manuele handelingen.   Een proefproject wil de manuele handelingen vervangen door automati-sering met toezichtmogelijkheden en camerabewaking op afstand. Het onderscheid tussen fijne specie en zand is volgens de administratie minder relevant geworden. Alle fijne specie blijkt zich te verzamelen in het Deurganckdok; op de rivier rest hoofdzakelijk nog zandachtige spe-cie. Het onderscheid zou voortaan van de baggerlocatie worden afge-leid.   Het bestaande toezichtsysteem en de organisatie ervan passen volgens de administratie niet in de optiek van de nieuwe baggercontracten. De taken van de toezichters moeten daarom evolueren. Het is van groot belang dat de controles plaatsvinden met de juiste kennis van zaken. De afdeling Maritieme Toegang is van mening dat de kennis en het alge-meen niveau van de toezichters moeten worden verhoogd en niet het aantal.   Het kustbestek biedt de opdrachtgever betere garanties voor de organi-satie van het toezicht dan het bestek voor de Schelde. De relatief lange looptijd van de baggeropdrachten in de maritieme toegang (sinds de heraanbesteding nog zes tot zeven jaar), biedt echter nauwelijks flexibili-teit om de bestekken op korte termijn verder te optimaliseren.  Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 54 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 55  
In de praktijk lossen de medewerkers van de aannemer en de toezichter van de overheid occasionele meningsverschillen bijna altijd aan boord op. Sommige toezichters maken aantekeningen over bijzondere gebeur-tenissen of defecten. Die aantekeningen maken echter geen oordeel over het verloop en de resultaten van het toezicht mogelijk.    
11.2 Toezicht op baggerwerken in de binnenvaartwegen 
De Vlaamse overheid gebruikt doorgaans ook voor de baggerwerken in 
de binnenvaartwegen middelenverbintenissen, die het risico van schommelingen in de hoeveelheden ten laste van de opdrachtgever leggen. Zij heeft niet expliciet de voor- en nadelen van gemengde of resultaatsverbintenissen afgewogen.   De organisatie van het toezicht op de baggerwerken in de binnenvaart-wegen hangt onder meer af van de gebruikte baggertechniek. Als de aannemer specie uit de rivier verwijdert, past de opdrachtgever een ver-goeding per ton droge stof toe, die hij meet in de bakken die de specie afvoeren.   Om de noodzaak en het resultaat van baggerwerken vast te stellen, voert de opdrachtgever voor- en napeilingen uit, of laat hij die uitvoeren. Hij gebruikt het verschil tussen de voor- en de napeilingen ook om de hoeveelheid baggerspecie die uit de waterweg is verwijderd, af te reke-nen. De peilingen geschieden tegensprekelijk, in aanwezigheid van de opdrachtgever en de aannemer. Die aanpak houdt weinig risico op een onnauwkeurige bepaling van de te vergoeden hoeveelheden in. Een vergelijking tussen de in situ gepeilde hoeveelheden en de met bakken afgevoerde baggerspecie maakt een dubbele controle mogelijk, die in de praktijk ook effectief voor enkele baggeropdrachten plaatsvindt.   Agitatiebaggerwerken worden volgens dag- of uurprestaties vergoed. Dat vereist een permanent toezicht ter plaatse van de opdrachtgever. Uit de gecontroleerde dossiers kon het Rekenhof niet afleiden of de over-heid in de praktijk altijd een permanent en arbeidsintensief toezicht heeft toegepast.   
11.3 Controleplan 
In het auditrapport Verdieping Westerschelde heeft het Rekenhof vast-
gesteld dat de administratie bij het voorstellen van bestekken voor aan-nemingen niet op een gestructureerde wijze nadenkt over de controle-aanpak die bij de uitvoering van het contract moet worden gevolgd, noch over de personele randvoorwaarden die voor begeleiding en controle van de uitvoering van een contract nodig zijn. Het heeft daarom aanbe-volen – zeker voor financieel belangrijke contracten waaraan zowel in-zake prijsvorming als inzake controle van de uitgevoerde prestaties gro-te risico’s zijn verbonden – gelijktijdig met de voorstelling van het bestek een gedetailleerd controleplan voor te leggen. Dat moet de bevoegde beleidsinstantie in staat stellen tijdig maatregelen te treffen om een de-55 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 56 gelijke opvolging van de uitvoering van het contract te kunnen garande-
ren. De Vlaamse overheid past het controleplan echter nog altijd niet als instrument toe.  De verdere automatisering van de m eetsystemen en de instructies voor 
de werftoezichters bieden weliswaar bijkomende controlemogelijkheden voor de baggerwerken in de Noordzee en in de Schelde, maar de be-stekken en de praktische organisatie van de opvolging van de bagger-opdrachten kan nog op diverse punten verbeteren. Middelen voor een grondige prijzencontrole in de boekhouding van de aannemers, sluiten-de garanties voor de nauwkeurighei d van de meetsystemen en een kwa-
liteitsvol toezicht ontbreken vaak(
45). 
 Een systematische analyse van de contract- en toezichtrisico’s kan bij-dragen tot de totstandkoming van controletechnisch goed doordachte contracten, zowel voor de maritieme baggerwerken als voor de bagger-werken in de binnenvaartwegen. Zij kan ook de basis leggen voor een beheersbaar uitvoeringsproces. Voorts kan een controleplan houvast bieden voor de personen die bij de opv olging van de uitvoering van de 
contracten betrokken zijn. Uiteraard moet een controleplan de kosten van controlemaatregelen afwegen tegenover de mogelijke baten of risi-co’s bij het ontbreken van controles. Een afweging van de controleplan-ning en een flexibele inzet van controlemiddelen kan bovendien schaal-voordelen en kwaliteitsverbeteringen voor het geheel van de contracten tot stand helpen brengen.   
11.4 Conclusie  
De gedeeltelijke uitbesteding van de uitvoering van peilingen ter sturing 
en controle van de baggerwerken aan de private sector is volgens de administratie ingegeven door personeelstekort en steunt niet op econo-mische gronden.   De voor de controle op de betalingen zeer belangrijke meting van de gebaggerde hoeveelheden in de maritieme toegang is geëvolueerd van een manueel systeem naar een gem engd manueel en geautomatiseerd 
systeem. In de Schelde waar het  geautomatiseerd systeem nog het 
meeste risico’s inhield, is het aantal toezichters voor manuele controle echter al het meest afgenomen. Volgens de administratie is het be-staande manuele toezicht niet efficiënt. Ze poogt het toezicht verder te moderniseren.    De technische en administratieve voorbereiding van de overheidsop-dracht houdt niet altijd een systematische afstemming en afweging in tussen de besteksbepalingen of contractvoorwaarden en de beschikbare of noodzakelijke controlemiddelen tijdens de uitvoering. De opmaak van een intern controleplan kan daartoe bijdragen. Dat geldt zowel voor de maritieme baggerwerken als voor de binnenvaartbaggerwerken.  
 
45  Zie punten 10.1.5 en 11.1.2. Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 56 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 57  
Door de nog bestaande onvolkomenheden bij het toezicht op de uitvoe-ring is er geen absolute zekerheid dat de aannemer de bestelde presta-ties correct heeft geleverd en dat de overheid maar betaalt voor correct uitgevoerde prestaties.   57 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 58 12 Algemene conclusies  
 
De baggerwerken in Vlaanderen hebben een aanzienlijk budgettair be-lang: 
• De baggerwerken in de maritieme toegangswegen tot de Vlaamse 
zeehavens, waarvoor het Vlaams Gewest instaat, kostten ongeveer 
115 miljoen EUR, wat ongeveer 40% van het jaarlijkse Vlaamse budget voor haveninfrastructuur en maritieme toegang uitmaakt. Vanaf 2007 zal het onderhoud van de getijdedokken nog een aan-zienlijke verhoging van het jaarlijks budget voor maritieme bagger-werken vergen. Het gewest heeft wel tijdelijk een aantal baggerwer-ken in de kanaaldokken en de commerciële ligplaatsen gefinancierd in de plaats van de havenbedrijven.  
• De baggerwerken in de bevaarbare binnenvaartwegen, waarvoor 
agentschappen van de Vlaamse overheid instaan, vergen de jong-ste jaren ongeveer 15 miljoen EUR, ruim 10% van het jaarlijkse budget voor het onderhoud en de modernisering van de binnen-vaartwegen. De berging en verwerking van specie zorgde sinds 2002 voor een drastische verhoging van de kostprijs.  
 Ondanks dit budgettaire belang, slaagden de financiële systemen van het departement en de agentschappen er vooralsnog niet in een nauw-keurig beeld te geven van de kostprijs van de verschillende werken. Vooral een uitgewerkte analytische boekhouding ontbreekt daartoe. Wel verloopt de budgettaire aanrekening van de kosten voor baggerwerken doorgaans consistent en transparant.  De vooropgestelde toegankelijkheid van de vaarwegen zoals aangege-ven in de beleidsverklaringen van de bevoegde minister wordt voor-alsnog niet volledig gegarandeerd. Immers, terwijl de beleidsnota’s en het ontwerp van Mobiliteitsplan Vlaanderen de verruiming van de mari-tieme toegankelijkheid tot de Vlaamse zeehavens, het wegwerken van knelpunten in de vaarwegen en het garanderen van een permanent on-derhoud van de diepgang als beleidsdoelstellingen naar voren schoven, leidde een van die knelpunten, de sedimentatie van de binnenwateren, al tot enkele tijdelijke diepgangbeperkingen. Vooral een tekort aan fi-nanciële middelen en de strenge milieureglementering liggen aan de basis van dat knelpunt. De geplande verruiming van de vaargeul in de Westerschelde kampt bovendien met een aantal risico’s, waaronder het strakke tijdschema voor het bekomen van de Nederlandse vergunningen en de zonodig te verplaatsen nutsleidingen.   De Vlaamse overheid bereidt de baggerwerken niet altijd optimaal voor en beheerst ook niet altijd de belangrijkste risico’s: 
• Allesomvattende risicoanalyses zijn nog zeldzaam, ook al heeft de 
decreetgever dat voor grote infrastructuurprojecten al eind 2002 
voorgeschreven. Ter implementatie van het decreet zijn wel ver-schillende initiatieven lopende. Bovendien is de Vlaamse overheid in samenwerking met Nederland begonnen met een risicoanalyse voor de verruimingswerken in de Westerschelde. Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 58 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 59 • Met studies en proefprojecten poogt de Vlaamse overheid de aan-
voer van zand en sediment in de maritieme toegangswegen te be-
heersen. Preventiemaatregelen inzake bodemerosie – de belang-rijkste oorzaak voor de sedimentatie in de binnenwateren – zijn nog beperkt.  
• Tegenover de grote baggerachterstand die de binnenwateren oplie-
pen door de toegenomen kosten voor de verwijdering van vervuilde specie en het ontbreken van geschikte stortplaatsen, kon de over-heid nog geen concrete maatregelen plaatsen. Het nog niet defini-tief goedgekeurde sectoraal uitvoeringsplan, dat de achterstand te-gen 2036 wil wegwerken, zal een veelvoud van het huidige budget vergen.  
• De voorbereiding van contracten voor de maritieme baggerwerken 
slaagt er niet in uitvoerbare en afdwingbare prijsregulerende clausu-les, zoals die over de mogelijkheid tot nacalculatie of kortingen bij een grotere dienstenafname dan voorzien, in de bestekken op te nemen. Deze clausules zijn nochtans heel belangrijk in een omge-ving met beperkte mededinging. Overigens maakt de overheid geen gebruik van de mogelijkheid de boekhouding van de aannemers te controleren en prijscorrecties af te dwingen.  
• Getalm met vergunningsaanvragen of betalingen leidde zowel bij de 
contracten voor maritieme toegangswegen als voor binnenvaartwe-gen tot meerkosten voor het Vlaams Gewest. 
 Wel heeft de Vlaamse overheid vandaag meer garanties op marktcon-forme baggerprijzen dan in de voorbije decennia, toen de onderhouds- en verdiepingsbaggerwerken in de maritieme toegangen volledig buiten de mededinging tot stand kwamen en telkens onderhands werden aan-gepast en verlengd. Die garanties zijn echter ook nu nog onvoldoende: belangrijke meerwerken zijn onlangs nog onderhands gegund, zonder dat de overheid voldoende met de aannemers over de prijzen onder-handelde. Bovendien zijn de looptijden van de contracten weliswaar korter geworden, maar nog altijd langer dan in het buitenland, wat de contractverbeteringen en markttoetsing bemoeilijkt. De baggeropdrach-ten voor de binnenwateren zijn meestal na ruime mededinging gegund, wat een voordelig effect had op de prijzen.   
De Vlaamse overheid kon ten slotte niet zorgen voor een optimale con-
trole op de uitvoering van de baggerwerken: er was een gebrek aan toe-zichters en de geautomatiseerde meetsystemen van de gebaggerde hoeveelheden hielden nog risico’s in. Door onvolkomenheden bij het toezicht op de uitvoering, is er geen absolute zekerheid dat het gewest enkel heeft betaald voor correct uitgevoerde prestaties. De administratie werkt wel aan een verdere modernisering van het toezicht.   59 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 60 13 Aanbevelingen 
 
• De Vlaamse overheid moet haar financiële systemen optimaliseren 
om de juiste kostprijs van baggerwerken en andere projecten ge-
makkelijker in kaart te kunnen brengen en te kunnen analyseren.  
• De vooropgestelde toegankelijkheid van de maritieme toegangswe-
gen en bevaarbare binnenwateren blijven garanderen vergt een be-langrijke verhoging van de financiële middelen.  
• De Vlaamse overheid moet de init iatieven om te komen tot een al-
gemeen systeem van risicobeheer, dat steunt op de principes van het decreet van 8 november 2002, voortzetten.  
• De Vlaamse overheid kan een ruimere toepassing van de maatre-
gelen voor erosiebestrijding overwegen ter preventie van het dicht-slibben van de vaarwegen. Om de diepgangbeperkingen in de bin-nenwateren en de historische baggerachterstand te verhelpen is een belangrijke verhoging van de financiële middelen nodig. De Vlaamse Regering zal de voorgenomen beleidsinitiatieven en de beschikbaarheid van de financiële middelen moeten afwegen.  
• Door de beperkte beschikbaarheid en de hoge kosten van bagger-
stortplaatsen moeten de waterwegbeheerders de locaties voor de berging van de restfractie van baggerspecie optimaler gebruiken.  
• Om een regelmatige toetsing aan de marktsituatie en een optimali-
sering van de contractvoorwaarden mogelijk te maken, moet wor-den onderzocht of een beperking van de looptijd van baggercontrac-ten niet is aangewezen. Bestekken voor belangrijke overheidsop-drachten moeten in elk geval voor aanvatting van de aanbeste-dingsprocedure op hun regelmatigheid worden getoetst.  
• Als een overheidsdienst opdrachten toewijst langs de onderhande-
lingsprocedure, moet hij ook daadwerkelijk over de prijs onderhan-delen. In een omgeving zonder prijsregulerende mededinging, moet de opdrachtgever bovendien de mogelijkheden tot nacalculatie en prijzencontrole optimaal aanwenden. Hij moet kortingen voor grote hoeveelheden of de terugvloei van abnormale overwinsten naar de overheid in afdwingbare besteksbepalingen opnemen en effectief toepassen. 
• De Vlaamse overheid moet vastgestelde risico’s voor de verruiming 
van de vaarweg in de Westerschelde met passende maatregelen trachten te beheersen om het project volgens planning en tegen het beschikbare budget te kunnen realiseren.  
• De dienstorders die zijn uitgevaardigd ter bestrijding van de ver-
wijlinteresten moeten worden nageleefd.  
• Risico’s bij de meting van te vergoeden baggerhoeveelheden moe-
ten beter worden beheerst door een verhoging van betalingsrele-vante controles of door aangepaste vergoedingsmechanismen die minder afhankelijk zijn van het meten van de hoeveelheden. Met de opmaak van een intern controleplan in de voorbereidingsfase van een project kunnen de contractvoorwaarden en de controlemiddelen beter op elkaar worden afgestemd.  Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 60 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 61 14 Reactie van de minister  
 
De Vlaamse minister van Openbare Werken ging in zijn reactie van 10 april 2007 niet in op de algemene conclusies en aanbevelingen van het Rekenhof. Wel gaf hij onder meer de volgende commentaar bij een aan-tal deelconclusies:  
• De minister stelde dat de nieuwe baggercontracten voor de mari-
tieme toegang sinds 2005 met nieuwe boekhoudsoftware worden 
beheerd. Het Rekenhof stelt evenwel vast dat er geen analytische component in het ontwikkelde informatiesysteem functioneert.  
• Hoewel het risicobeheer, omschrev en in het decreet van 8 novem-
ber 2002, alleen bedoeld is voor niet-routinematige infrastructuur-projecten, wil de minister de principes toch toepassen voor maritie-me baggerwerken.  
• De Nederlandse overheid zou recent hebben aangekondigd de 
zandwinning op Nederlands grondgebied te willen beperken of zelfs stopzetten. Dat kan een belangrijk risico inhouden voor de verrui-ming en het onderhoud van de vaargeul in de Westerschelde.  
• De minister beklemtoonde ook dat de onderhandse toewijzing van 
een bijkomende baggeropdracht voor de verdieping van de vaar-passen in de Noordzee eind 2005 juridisch verantwoord was en dat het de best mogelijke oplossing was in het belang van de Vlaamse overheid(
46). Tijdens de onderhandelingen zou de overheid van de 
betrokken aannemer wel degelijk een aantal kortingen hebben be-komen.  
• De minister is het ermee eens dat de duurtijd van baggercontracten 
niet te ruim mag worden bepaald. Hij beloofde ook nacalculaties bij elke volgende belangrijke onderhandse overeenkomst te zullen uit-voeren. Over de zogenaamde kortingen wilde hij pas een eindcon-clusie formuleren na beëindiging van het baggercontract, wanneer de meest voordelige methode duidelijk zal zijn. 
• De minister weet de verwijlintresten niet aan de administratieve 
slentergang. Hij kondigde aan dat de afdeling Algemene Technische Ondersteuning van het departement binnenkort een initiatief zal nemen voor een gezamenlijke actie tegen de verwijlintresten van betwiste werkzaamheden .  
• Een uitbesteding van de metingen in de Schelde is volgens de mi-
nister omwille van de relaties met de Nederlandse overheid niet mogelijk. Hij gaf daarbij echter geen volledige verklaring voor de 
                                                  
46  Volgens de minister heeft het bestuur zich geenszins gesteund op de ar-
gumentatie van de aannemer om de onderhandse gunning te verantwoor-
den. Ook wees hij op het gunstig advies van de Afdeling Overheidsop-
drachten. Het Rekenhof meent dat een striktere inachtname van de deon-
tologie bij de onderhandse toewijzing van het contract had kunnen voor-
komen dat aan die toewijzing een schijn van onregelmatigheid kleeft. 61 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 62 verschillende aanpak van de metingen in de Noordzee en de Schel-
de.  
• Wat het toezicht op de maritieme baggerwerken betreft, conclu-
deerde de minister dat de controles recent meer dan ooit zijn ver-scherpt. De minister meende dat de contractvoorwaarden wel dege-lijk worden afgestemd op de controlemiddelen. Een controleplan bij de besteksbepalingen voegen garandeert volgens de minister geen betere controles. Hij stelde dat de aannemer niet op voorhand moet weten wanneer en hoe de werken zullen worden gecontroleerd. Het Rekenhof verduidelijkt dat een controleplan alleen een intern analy-sedocument is, dat de administratie kan helpen bij de voorbereiding van de contracten en bij de organisatie en planning van het werftoe-zicht. Volgens het Rekenhof moet de afstemming van de contract-voorwaarden en de controlemiddelen bovendien voortdurend verder worden geoptimaliseerd. 
 Verder poogde de minister enkele specifieke bevindingen van de audit te nuanceren:  
• Zo argumenteerde hij dat de handelwijze van het agentschap Wa-
terwegen en Zeekanaal bij de huur van de kleiputten(
47) niet als in-
efficiënt kan worden bestempeld, aangezien die kleiputten de enige 
aanvaardbare bergingsmogelijkheid waren. Hij wees op de prijs-vermindering die in het contract is bedongen. Volgens het Rekenhof tast de huurlast tot het moment van ingebruikname van de locatie evenwel dat prijsvoordeel aan. 
• De strengere gebruiksvoorwaarden voor de berging van baggerspe-
cie in een overdiepte(
48) waren volgens de minister onvoorziene 
omstandigheden, die een beroep op de onderhandelingsprocedure rechtvaardigden. Op basis van de eer ste informatie van OVAM was 
er voor de aanbestedende overheid geen aanleiding tot verder on-derzoek. Het Rekenhof beveelt in dat verband een verdere verbete-ring van de projectvoorbereiding aan.  
 De minister reageerde niet op de gevaren en beperkingen voor de toe-gankelijkheid van de vaarwegen. Evenmin ging hij in op de baggerach-terstand in de binnenvaartwegen en de kostprijs van de noodzakelijke verwerking of berging van baggerspecie. 
 
47  Zie laatste voorbeeld van punt 7.2.2 van dit verslag. 
48  Zie laatste voorbeeld van punt 9.2 van dit verslag. Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 62 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 63 Bijlage 1:  Onderzochte baggeropdrachten 
 
Besteknummer Omschrijving van de 
opdracht Vaarwegbeheerder 
(nieuwe benaming)  Gunningswijze  Looptijd 
opdracht 
 Onderhouds- en verdie-
pingsbaggerwerken in de 
Westerschelde en de Zeeschelde Afdeling Maritieme Toegang Onderhandelings-procedure  1975-1998 
16/EF/1/98 Onderhouds- en verdie-
pingsbaggerwerken in de Westerschelde en de Zeeschelde Afdeling Maritieme Toegang Beperkte offerte-aanvraag 1999-2006 
16EF/2005/05 Baggerwerken in de Wes-
terschelde en de Zee-schelde Afdeling Maritieme Toegang Beperkte offerte-aanvraag 2006-2013 
 Baggerwerken in de vaar-
passen van de Noordzee en in de Vlaamse Kustha-vens Afdeling Maritieme Toegang Onderhandelings-procedure  1984-2005 
16EF/2005/13 Onderhoudsbaggerwerken 
in de Noordzee, de mari-tieme toegang en de ha-vens van Oostende en Zeebrugge Afdeling Maritieme Toegang Beperkte offerte-aanvraag 2005-2009 + 2x1 jaar verlengbaar 
16/EH/04/39 O nderhoudsbaggerwerken 
in de kustjachthavens Nieuwpoort en Blanken-berge en in de jachtdok-ken van Zeebrugge en Oostende Afdeling Kust Beperkte offerte-
aanvraag 2006-2010 + 2x1 jaar verlengbaar 
16EF/2004/24 Metingen ter controle van 
en ten behoeve van de baggerwerken Afdeling Maritieme Toegang Algemene offerte-aanvraag 2005 +  
2x1 jaar 
verlengbaar 
16EH/99/25 Verruimings- en onder-
houdsbaggerwerken in het Nederlandse deel van de Wielingen Afdeling Maritieme Toegang Algemene offerte-aanvraag 2000-2006 
C3/90C88 Verdiepingsbaggerwerken 
Amerikadok, Albertdok en 3
de Havendok, Antwerpen 
rechteroever Afdeling Maritieme Toegang Algemene offerte-aanvraag 1991-1999 
 Financiering van bagger-
werken in de kanaaldok-ken van de zeehavens Afdeling Maritieme Toegang  Vanaf 2001 
 Subsidiëring van bagger-
werken ter hoogte van de commerciële ligplaatsen in de zeehavens Afdeling Maritieme Toegang  Vanaf 2001  
16EGGE/99/15 O nderhoudsbaggerwerken 
in het Zeekanaal naar Gent, de Moervaart en de dokken van de haven van Gent Afdeling Boven-schelde Openbare Aanbe-steding 2000 +  
2x1 jaar 
verlengbaar  63 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 64 16EF/2003/03 Kanaal Gent-Terneuzen: 
baggerwerken en afname 
van baggerspecie Afdeling Maritieme Toegang Openbare Aanbe-steding 2004 +  
2x1 jaar 
16EGGE/00/22 O nderhoudsbaggerwerken 
Ringvaart om Gent en Bovenschelde Afdeling Boven-schelde Openbare Aanbe-steding 2001-2002 
16EGGE/04/02 Ringvaart om Gent, Noor-
dervak, onderhoudsbag-gerwerken Afdeling Boven-schelde Openbare Aanbe-steding 2004 + 2x1 jaar verleng-baar 
16EGGE/05/12 Bovenscheldebekken en 
Gent, onderhoudsbagger-werken Afdeling Boven-schelde Openbare Aanbe-steding 2005 +  
2x1 jaar 
16EGGE/99/50 Berging en verwerking van 
onderhoudsbaggerspecie Afdeling Boven-schelde Onderhandelings-procedure met be-kendmaking 2000-2002 
16EGGE/03/21 bis Levering van bergings- en verwerkingscapaciteit Afdeling Boven-schelde Onderhandelings-procedure met be-kendmaking 2004-2006 
16EGKO/00/16 Leie, onderhoudsbagger-
werken Afdeling Boven-schelde Openbare Aanbe-steding 2001-2003 
16EGGE/03/18 Agitatiebaggerwerken op 
de vaarwegen van het Leiebekken Afdeling Boven-schelde Openbare Aanbe-steding 2003 +  
2x1 jaar 
velengbaar 
16EGGE/03/07 Kallemoeievijver, inrichting 
als bergingslocatie voor baggerspecie Afdeling Boven-schelde Openbare Aanbe-steding 2004 
16EGGE/03/38 Dender, agitatiebagger-
werken Afdeling Boven-schelde Openbare Aanbe-steding 2003 +  
2x1 jaar 
 Huur van kleiputten als 
bergingslocatie voor bag-gerspecie uit het Zee-scheldebekken Afdeling Zeeschelde Onderhandelings-
procedure 2006-2020 
BB818 Slibslepen in de toe-
gangsgeul tot de sluis van Wintam Afdeling Zeekanaal Onderhandelings-
procedure na be-kendmaking 1997-2009 
BB805 Kanaal Leuven-Dijle, 
baggerwerken Afdeling Zeekanaal Algemene offerte-
aanvraag 1997-1999 
BB961 Baggerwerken Zeekanaal 
Brussel-Schelde Afdeling Zeekanaal Openbare Aanbe-
steding 2000-2002 
BB1131 Baggerwerken Zeekanaal 
steding 2003-2006 
 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 64 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 65 Bijlage 2:  Bijaktes/dienstbevelen contract 1984  
 Noordzee/Kust 
 
De onderstaande lijst biedt een overzicht van de belangrijkste met bijak-ten buiten concurrentie toegewezen meerwerken bij het baggercontract van 1984 voor de vaarpassen in de Noordzee en de kusthavens.   
Nr. bijakte Omschrijving Bedrag 
BA8 Kustbeveiligingswerken te De Haan. Profielsup-
pletie 6.708.278 
BA9 Haven te Zeebrugge: Insteekdok in de westelijke 
buitenhaven: Bouw van de zuidelijke kaaimuur 
(containerkaai). Ophoging van de bouwzate (aan-legbaggerwerken) 12.500.000 
BA13 Uitvoeren van baggerwerken in de vaarpassen 
van de Noordzee, inbegrepen haven van Zee-brugge - Mobag 2000: Baggerinformatiesysteem  6.167.751 
BA17 Het uitvoeren van prestaties in het kader van 
strandsuppletie te Klemskerke - Vosseslag met zand gewonnen op de Kwintebank en opgespoten d.m.v. sleephopperzuigers 6.512.757 
BA22 Kustbeveiligingswerken voor De Haan. Fase 2b: 
beveiliging van de zone tussen De Haan (cen-trum) en Wenduine - Structureel herstel door de uitvoering van een voedingsberm en een profiel-suppletie op strand en duin. 8.396.694 
BA24 + BA26 Onderhoudsbaggerwerken in de havens van 
Nieuwpoort en Blankenberge: nieuwe uitvoe-ringsmethode ten gevolge van de "Wet ter be-scherming van het Mariene Milieu in de zeegebie-den onder de rechtsbevoegdheid van België" (3j x 5.000.000 EUR) 15.000.000 
BA27 Uitvoeren van baggerwerken in de vaarpassen 
van de Noordzee en in de Vlaamse Kusthavens - Verdiepingsprogramma 46' - Tij ongebonden Zee-brugge: Verdieping Pas van het Zand, CDNB en Voorhaven 11.369.089 
BA30 Verlenging van de opdracht voor de onderhouds-
baggerwerken in de Noordzee en de havens van Oostende en Zeebrugge 20.000.000 
BA30bis Verlenging van de opdracht voor de onderhouds-
baggerwerken in de Noordzee en de havens van Oostende en Zeebrugge en de kustjachthavens 8.000.262 
Totaal  94.654.831,00 
 
 Buiten de bijakten zijn nog diverse andere opdrachten - voor een bena-derd bedrag van 126,6 miljoen EUR - bijkomend buiten concurrentie geënt op het contract van 1984, onder meer met dienstbevelen:   65 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 66 Omschrijving werk Bedrag 
Stora 10.000.000,00 
Sterneneiland 10.200.000,00 
West-areaal 10.000.000,00 Baggerwerken aanleg Flanders Container Terminal – Fase I 11.663.390,00 Baggerwerken aanleg CAST Container Terminal Zeebrugge 1.437.782,44 Baggerwerken strandopspuiting De Haan 5.701.551,07 Baggerwerken strandopspuiting Heist 495.787,05 Baggerwerken  langs Bastenakenkaai Zeebrugge 2.478.935,25 Baggerwerken aanleg Flanders Container Terminal – Fase II 16.113.079,11 Baggerwerken aanleg ro-ro aanlegsteiger in Brittanniadok 1.363.414,39 Baggerwerken strandopspuiting Klemskerke Vosseslag – Bredene 
Hippodroom 9.915.740,99 
Baggerwerken strandopspuiting De Haan – Wenduine 7.436.805,74 
Vrijbaggeren Wielingendok Zeebrugge 8.924.166,89 Ontslibbingsbaggerwerken langs kaaimuur OCHZ-kaaiterminal te 
Zeebrugge 247.893,52 
Baggerwerken in Hout- en Vlotdok Oostende 1.115.520,86 
Vrijbaggeren Zeewezendok Oostende 2.478.935,25 
Strandopspuiting Blankenberge 3.594.456,11 Ontslibbingsbaggerwerken LNG-terminal Zeebrugge 344.571,99 Strandopspuiting Knokke 4.338.136,68 Verbredingsbaggerwerken Wielingendok Zeebrugge 570.155,10 Bagger- en ophogingswerken in ac hterhaven Zeebrugge 3.371.351,93 
Baggerwerken aan Cockerillkaai en Voorhaven van Oostende 2.243.436,39 
Vrijbaggeren nieuwe kaaimuur aan OCHZ-terminal Zeebrugge 5.726.340,42 Bagger- en opspuitingswerken te De Haan 1.859.201,43 Bagger- en ophogingswerken in ac hterhaven Zeebrugge 4.957.870,49 
Totaal 126.578.523,10 
 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 66 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 67 Bijlage 3:  Antwoord van de Vlaamse minister van  
 Openbare Werken 
 
  10 april 2007  Mijnheer de Eerste Voorzitter,  In antwoord op uw schrijven d.d. 6 maart 2007 waarin het ontwerpver-slag met betrekking tot de audit baggerwerken in de maritieme toe-gangswegen en de Vlaamse binnenvaartwegen (ref. N.I0-3.138.488 B6) werd voorgelegd, bezorg ik u in bijlage mijn reactie op de conclusies en aanbevelingen.  Met oprechte groeten,  Kris Peeters Vlaams minister van Openbare Werken, Energie, Leefmilieu en Natuur    
Bijlage bij de brief van de minister van 10 april 2007  
 
Reactie inzake de maritieme toegangswegen en havens 
 
(Reactie op conclusies hoofdstuk 3)  
 
In het verleden werden de baggercontracten boekhoudkundig niet ver-werkt met de beschikbare informatiecasystemen daar deze systemen geoptimaliseerd zijn tijdens de looptijd van de baggercontracten. Het daadwerkelijk bijhouden van gegevens met deze informaticasystemen kon pas uitgevoerd worden vanaf 2005, gezien dit voorheen met de be-staande software niet mogelijk was. Alle gegevens, zoals bsc-indicatoren en de uitgaven per project, werden daarom apart bijgehou-den met eigen middelen. Voor de nieuwe baggercontracten van 2005 en 2006 wordt de boekhouding wel beheerd met de recent ontwikkelde softwares.  (Reactie op conclusies hoofdstuk 5)  
 
Het is zeker de bedoeling om ook voor baggerwerken aan risicobeheer te doen. Het decreet van 8/11/2002 houdende controle op grote infra-structuurprojecten heeft betrekking op een geheel van NIET-
ROUTINEMATIGE en in de tijd beperkte activiteiten waarvoor de 
Vlaamse Gemeenschap, het Vlaams Gewest of een Vlaamse openbare instelling geheel of gedeeltelijk verantwoordelijkheid draagt .... Ondanks 
het feit dat op basis van deze bepaling zou kunnen geargumenteerd 
worden dat het decreet van 8/11/2002 niet van toepassing zou zijn op de 67 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 68 onderhoudsbaggerwerken, is het wel degelijk de bedoeling van de ad-
ministratie om de principes van het decreet in de praktijk op de bagger-werken toe te passen. De projectingenieurs streven voortdurend naar verbetering voor deze bestekken en de administratie zal dit als blijvend aandachtspunt meenemen in de toekomst.  (Reactie op conclusies hoofdstuk 7)  
 
De Nederlandse overheid heeft zeer recent laten weten dat ze haar zandwinningsbeleid wenst te wijzigen. Er moet dus rekening worden gehouden met de mogelijkheid dat de zandwinning op het Nederlandse grondgebied zeer beperkt wordt gehouden en eventueel volledig stop-gezet.  (Reactie op conclusies hoofdstuk 8)  
 
(...) wijzen wij op het feit dat men op het Belgische grondgebied dankzij het wrakkenregister wel degelijk zicht heeft op de wrakken en alle lei-dingen die er liggen. Er moet dus benadrukt worden dat het de Neder-landse overheid is die geen duidelijk zicht heeft op de nutsleidingen en wrakken die zich op haar grondgebied bevinden.  (Reactie op conclusies hoofdstuk 9)  
 
Met betrekking tot het getalm bij de gunning van nieuwe contracten voor de Noordzee en de Westerschelde dient opgemerkt te worden dat op het einde van de lopende contracten werd vastgesteld dat men bezig was met een wijziging van de regelgeving inzake overheidsopdrachten op Belgisch niveau. Er werd beslist om te wachten op deze gewijzigde regelgeving voor de opmaak van een nieuw contract en ondertussen onderhands te verlengen.  Met betrekking tot de opmerking dat enkele verlengingen niet met res-pect voor de delegatieregels werden beslist, kan gesteld worden dat twee verlengingen die de delegatieregels niet hebben gerespecteerd werden uitgevoerd na overleg met de bevoegde instanties.  Met betrekking tot de opmerking over het aanreiken door de aannemer van een rechtvaardigende argumentatie moet worden benadrukt dat de vanwege de aannemer ontvangen argument atie enkel is aangewend om 
de risico's van een openbare procedure zo goed mogelijk te kunnen inschatten, en in geen enkel opzicht als rechtvaardiging is gebruikt. Het Rekenhof gaat bovendien in zijn conclusie voorbij aan de essentie van de zaak, met name dat de regelgeving is gerespecteerd en dat de be-doelde onderhandse gunning in het belang was van de gemeenschap en van de Vlaamse begroting.  De indruk wordt gewekt dat het hier gaat om meerwerken, bovenop het origineel contract. De overeenkom st van 1984 omvatte evenwel de ex-
clusieve opdracht om alle baggerwerken in de Noordzee en de Vlaamse kusthavens uit te voeren. Deze baggerwerken omvatten zowel de on-derhoudsbaggerwerken waarvoor de nodige budgetten jaarlijks worden toegekend, als de investeringsbaggerwerken. Deze laatste werken wer-Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 68 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 69 den via bijaktes of dienstbevelen afzonderlijk vastgelegd en aan de aan-
nemer opgedragen, geheel volgens de bepalingen van de overeen-komst.  Omtrent de onderhandse gunning van de verdiepingsbaggerwerken in de vaarpassen op het Belgische deel van de Noordzee citeert het Re-kenhof één onderdeel uit de 'voorafgaande overwegingen' uit het advies van de afdeling Overheidsopdrachten: ... wees deze afdeling op het ge-
vaar van dergelijke documenten (het memorandum van het gespeciali-
seerd advocatenkantoor)  in een administratief gunningsdossier. Een 
overheid, die naam waardig, beslist op eigen gronden welke gunnings-
procedure zal worden gehanteerd en duldt hierbij geen inmenging van derden en zeker niet van een onderneming die een potentiële deelne-mer aan de opdracht is. Het bestuur mag zich dan ook geenszins steu-nen op dit document om de toepassing van een bepaalde procedure te verantwoorden.  Het is evident dat het bestuur inderdaad op eigen gron-
den heeft beslist over de te hanteren gunningsprocedure. Zoals het past 
heeft het bestuur hierbij rekening willen houden met alle elementen van het dossier (inclusief het juridische risico van een openbare procedure). Het bestuur heeft zich dus uiteraard ook geenszins gesteund op het be-doelde document om de onderhandse gunning te verantwoorden.  Het Rekenhof gaat evenwel voorbij aan de eigenlijke juridische analyse door diezelfde afdeling Overheidsopdrachten. Uit die juridische analyse blijkt dat de betrokken afdeling de beslissing tot onderhandse gunning volledig onderschrijft. Vooreerst stelt de afdeling vast dat voldaan is aan alle voorwaarden voor onderhandse toewijzing op basis van artikeI 17, §2, 2°, a, inclusief de voorwaarde dat beide opdrachten bezwaarlijk 
technisch van elkaar kunnen worden gescheiden . De afdeling voegt er 
evenwel nog aan toe: Om redenen van economie lijkt het eveneens 
wenselijk dat dezelfde aannemer de verdiepingsbaggerwerken uitvoert. 
... In deze optiek kan  ervan worden uitgegaan dat het laten uitvoeren 
van de verdiepingsbaggerwerken door dezelfde aannemer de econo-misch meest voordelige oplossing inhoudt. Samen met het voorkomen van eventuele schadevergoedingen, is dit laatste in het belang van de gemeenschap en de Vlaamse begroting.   
 
Samenvattend kan dus worden gesteld dat de onderhandse gunning van de genoemde verdiepingsbaggerwerken niet enkel juridisch verantwoord is, maar bovendien de best mogelijke oplossing vanuit het oogpunt van het belang van de Vlaamse overheid.  Met betrekking tot de looptijd van baggercontracten voor het onderhoud van de maritieme toegang stellen wij vast dat er vandaag noch op Euro-pees niveau noch op Belgisch niveau een regelgeving bestaat die expli-ciet een maximumduur zou opleggen. Overleg met de juridische dienst van de afdeling Overheidsopdrachten leert ons echter wel dat de duurtijd steeds moet kunnen verantwoord worden in functie van de specifieke omstandigheden en de aard van de opdracht. Een te lange duur is evenmin verenigbaar met het beginsel van behoorlijk bestuur. De duur van een contract moet dus wel van die aard zijn dat het de mededinging nooit buiten spel zet. Deze bedenkingen en de opmerkingen van het Rekenhof in de conclusie en op pagina 37 van het rapport waarin het 69 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 70 stelt dat een herhaling van een opdracht binnen de drie jaar na de toe-
wijzing van een basisopdracht zou moeten plaatsvinden, brengen ons tot de conclusie dat de duurtijd van de baggercontracten naar de toe-komst toe inderdaad niet te ruim mag worden bepaald.  (Reactie op conclusies hoofdstuk 10)  
 
Er werd wel degelijk onderhandeld om kortingen te bedingen. Naast de 5% korting die geldig was voor de verdiepingbaggerwerken in de haven van Zeebrugge is ook de korting van dezelfde prijs voor een groter schip  
bedongen. Een scheepstype van 20.000 m³ werd aangeboden voor de prijs van een scheepstype van 14.000 m³. Hier bovenop is een prefinan-ciering van 3 maand bekomen voor  een bedrag van 18 miljoen euro dat 
wegens de tijdige betaling omgezet is naar een bijkomende korting van 1% op dat bedrag.  Zoals aangehaald door het Rekenhof hebben verschillende pogingen van de administratie om via de nacalculatieclausules prijsaanpassingen af te dwingen tot niets geleid. De administratie was bij het opmaken van de nieuwe contracten van oordeel dat deze zware inspanning bij een offerteaanvraag via een openbare procedure weinig vruchten zou afwer-pen. De nacalculatie heeft daarenboven enkel zin wanneer men te ma-ken heeft met lange (20-tal jaren) termijncontracten zoals vroeger waarin verschillende basisprijzen significant kunnen wijzigen. Bij kortere termij-nen zal een openbare procedure prijsregulerende effecten met zich meebrengen. De suggesties van het Rekenhof omtrent de nacalculaties zullen bij elke volgende belangrijke onderhandse overeenkomst meege-nomen worden.  Omtrent het begrip kortingen  heerst onduidelijkheid. Het woord "korting" 
is ten onrechte gebruikt, want het betreft hier helemaal geen kortingen in de vroegere contracten. De contracten waren zo opgebouwd dat dubbe-le betalingen van de jaarlijkse werf- en andere kosten vermeden konden worden. In het Scheldecontract gebeurde dit door een minimum omzet te garanderen en in het Noordzeecontract door een gewaarborgde hoe-veelheid te garanderen. Dat het hier ging om vaste jaarlijkse kosten kan men afleiden uit de boeteclausules voor de overheid die in de contracten voorzien werden. De conclusie dat methode van de eenheidsprijzen  niet 
gefunctioneerd heeft is momenteel voorbarig. De administratie kan ech-ter vaststellen dat de eenheidsprijzen van het huidige Scheldecontract ongeveer 8% lager zijn op dit moment. Een andere vaststelling is dat de vroegere methode van de 30%-korting  een gemiddelde reële korting van 
5% op jaarbasis heeft opgebracht. Op dit moment is de methode van de 
eenheidsprijzen  3% goedkoper dan de methode van de 30%-korting . 
Een eindconclusie over welke methode het meest voordelig is kan men pas nemen wanneer de verdieping uitgevoerd is of wanneer het contract beëindigd is. Men dient echter op te merken dat deze prijzen tot stand zijn gekomen via een openbare procedure en marktconform zijn.  De administratie meent dat tot op heden alle vergunningen voor de mari-tieme baggerwerken tijdig geleverd waren. Alle baggerwerken konden uitgevoerd worden zonder bijkomende kosten wegens gebrek aan ver-gunningen. Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 70 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 71  
De verwijlinteresten die betaald zijn voor de maritieme baggerwerken gaan vooral over betwiste gedeeltes . Deze interesten lopen zeer snel op 
omdat voor de baggerwerken grote bedragen betaald moeten worden. Het is niet de administratieve slentergang die ervoor zorgt dat de afhan-deling van dossiers lang op zich laten wachten, alle actoren (inclusief de aannemers) in dit proces dienen hun verantwoordelijkheid te dragen. Een initiatief voor een gezamenlijke actie tegen de verwijlinteresten van de betwiste werkzaamheden  zou binnenkort ondernomen worden vanuit 
ATO.  (Reactie op conclusies hoofdstuk 11)  
 
Eén van de belangrijkste redenen om de peilingen door de administratie zelf uit te laten voeren op de Schelde is de internationale relatie met Nederland. De peilingen dienen officieel erkend te worden door alle be-voegde instanties. De onderhandelingen en het overleg tussen de 2 overheden worden gevoerd door de ambtenaren zelf op basis van deze peilingen. Door de kennis in eigen huis te hebben en te houden kan er gediscussieerd worden op een hoog technisch niveau zodat veel pro-blemen onmiddellijk opgelost kunnen worden. Hierdoor worden de door de administratie zelf uitgevoerde peilingen automatisch aanvaard door de Nederlandse collega's.  De contractvoorwaarden worden wel degelijk afgestemd op de contro-lemiddelen. In het nieuwe Kustcontract is de gebaggerde hoeveelheid nog ongeveer 30% van de totale kostprijs. Deze 30% is daarbij gecorre-leerd aan de correcte uitvoering van de prestaties. De overige 70% kan volledig correct gecontroleerd worden van op de wal. In beide contracten zijn er voorwaarden opgenomen dat de controlemiddelen nog gaan evo-lueren. Om te beginnen is er in de contracten bepaald dat de aannemer dient rekening te houden met het feit dat in de loop van 2008 een nieuw BIS-software operationeel gesteld zal worden, waarin de controles nog strenger worden. Ook de vervanging van de manuele methode door de automatische peillieren is opgenomen in beide contracten. Het recent ingevoerde toezichtssysteem zorgt er tevens voor dat de controles op de 
betalingsrelevante parameters verdubbelen. Het bijvoegen van een con-troleplan bij de besteksbepalingen zal geen absolute garantie geven voor betere controles. De administratie is van mening dat de aannemer niet op voorhand dient te weten wanneer, wat en hoe de werken gecon-troleerd zullen worden. De onverwachte controles daarentegen geven veel meer garantie dat de werken correct en juist uitgevoerd worden. De laatste jaren is het toezichtsyst eem geëvolueerd van subjectieve naar 
objectieve waarnemingen. Door middel van camera's worden alle sche-pen continu 100% gemonitord. Indien mogelijk worden de betalingsrele-vante parameters gecontroleerd door 2 onafhankelijke meetmethodes. De menselijke vergissingen worden opgevangen door meer nauwkeuri-ge meettechnieken. Sinds de invoering van de nieuwe contracten zijn er vele afwijkingen vastgesteld en dit heeft zich vertaald in pv's van vast-stellingen en ambtshalve maatregelen. Dit laatste alleen bewijst dat de controles van vandaag meer dan ooit verscherpt zijn en dat de overheid enkel betaalt voor correct uitgevoerde werken.  71 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 72  
Reactie inzake de Vlaamse binnenvaartwegen 
 
(Reactie over de kleiput te Kruibeke en Zwijndrecht, punt 7.2.2) 
 
De kritiek van het Rekenhof betreft het feit dat Waterwegen en Zeeka-naaI NV voor deze put al vanaf september 2006 een huurvergoeding moet betalen hoewel pas tegen eind 2007 een vergunning voor het stor-ten van vervuilde specie zal beschikbaar zijn.  Zoals in de aanschrijving dd. 15/01/2007 aan het Rekenhof reeds werd aangevoerd, heeft het agentschap door het in huurnemen van deze put een belangrijke besparing bewerkstelligd.  Om de inhuring van de kwestieuze kleiput in zijn juiste context te plaats-ten, kan hierbij volgende historiek ter verduidelijking worden verstekt. De in huurneming van de bedoelde site is een gevolg van een opdracht van de toenmalige Vlaamse minister, bevoegd voor openbare werken in 2002 om, wegens de grote achterstand bij het baggeren van de waterlo-pen, oplossingen te zoeken voor het baggerspecieprobleem. Daarom werd door de afdeling Zeeschelde het initiatief genomen om een studie op te starten voor het zoeken naar locaties voor het bergen van niet-herbruikbare specie. Deze studie leidde tot de volgende geraamde hoe-veelheden: 
− te baggeren specie: ongeveer 9 miljoen m³; 
− te bergen specie: ongeveer 4 miljoen m³; 
− te hergebruiken specie: 
− als bodem (bouwtechnisch niet geschikt): 0,110 miljoen m³  
− als niet-vormgegeven bouwst of: ongeveer 5 miljoen m³ 
 
Voor de te bergen specie werd bovendien nog onderscheid gemaakt tussen specie die voldoet aan de acceptatievoorwaarden voor een cate-gorie 3-stortplaats en specie die hier niet aan voldoet. Dit leidde tot vol-gend resultaat: 
− hoeveelheid specie te bergen op een categorie 3 monostortplaats: 
ongeveer 3 miljoen m³  
− hoeveelheid specie te bergen op een categorie 1 monostortplaats: 
ongeveer 1 miljoen m³ 
 
In het kader van de bedoelde studie werden vervolgens een aantal al-ternatieven bestudeerd op basis van de volgende criteria: 
− bergen van specie op één locatie - liefst centraal in het studiegebied; 
− bergen van specie zoveel mogelijk in bestaande putten (klei-
ontginningen vs.zandontginnigen); 
− bergen van specie bovengronds. 
 
Dit heeft geresulteerd in 6 planalternatieven. Alvorens deze alternatie-ven te bestuderen in een plan-MER werd een maatschappelijk en prakti-sche evaluatie uitgevoerd. Op basis van deze evaluatie werd duidelijk dat, vermits alle bovengrondse alternatieven landbouwgronden waren, deze sites geen maatschappelijk haalbare bergingsalternatieven verte-genwoordigden. Alle bovengrondse locaties werden dan ook geschrapt. Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 72 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 73  
Daarna werd met alle eigenaars van de geselecteerde ontginningen overlegd. Uit dit overleg kon alleen de kleiput in Kruibeke en Zwijndrecht worden in aanmerking genomen. Alle andere onderhandelingen liepen om diverse redenen op niets uit.  Zoals reeds in de brief dd. 15/01/2007 aan het Hof werd opgemerkt was bedoelde site geen stortplaats. Er werd enkel een vergunning rubriek 60 (opvullen van putten) afgeleverd en geen rubriek 2 (stortplaats voor af-valstoffen) , waardoor een belangrijke prijsvermindering kon worden bedongen t.o.v. een site met vergunning rubriek 2.  De kostprijs voor bergen van baggerspecie in de put wordt geraamd op 35 euro/m³ (15 euro/m³ voor behandeling en aanvoer, 3 euro/m³ voor de exploitatie en 17 euro/m³ voor de huur). Vergeleken met de commerciële prijs van 60 tot 70 euro/m³ betekent dit een wezenlijke besparing.   De oorspronkelijk voorziene pan-MER is door de enige keuze van de kleiput overbodig geworden. Daarom wordt voor het bergingsproject een project-MER uitgevoerd. De vergunning rubriek 60 (vullen met propere specie) is tot op heden nog niet gebruikt en zal waarschijnlijk niet wor-den gebruikt om de bergingscapaciteit veilig te stellen voor verontreinig-de specie. Na goedkeuring van het MER zal een vergunning rubriek 2 worden aangevraagd. Na het bekomen van deze vergunning zal de put worden gebruikt voor het bergen van baggerspecie. Dit zal niet alleen gebeuren door de afdeling Zeeschelde, evenals door de afdeling Zee-kanaal en mogelijk de afdeling Bovenschelde.  Op grond van bovenstaande verduidelijking meen ik te mogen stellen dat de handelswijze van het agentschap bezwaarlijk als een inefficiënte actie kan worden bestempeld.   (Reactie op de Baggerwerken op het kanaal Leuven-Dijle - punt 9.2) 
 
Het Rekenhof blijft bij zijn standpunt dat de vereiste gebruikscertificaten op grond van staalnamen voorafgaandelijk aan de gunning aan OVAM konden worden aangevraagd, zodat de inrichting van de overdiepte had kunnen worden losgekoppeld van de baggerwerken in plaats van deze aan de aannemer van de baggerwerken op te dragen.  In de aanschrijving dd. 15/01/2007 aan het Rekenhof werd reeds aange-toond dat bij de opmaak van het bestek niet kon worden voorzien dat er een monitoring van de stortplaats en het vervolgens aanbrengen van een kleilaag zouden moeten gebeuren. Het was pas tijdens de uitvoe-ring van de werken en mede ten gevolge van een gewijzigde reglemen-tering dat de bedoelde voorwaarden door OVAM werden opgelegd.  Vóór de gunning van de kwestieuze baggerwerken werd wel degelijk een aanvraag bij OVAM gedaan voor het bekomen van een vergunning 
voor het storten van specie in de overdiepte te Wintam. Deze vergun-ning werd door OVAM op 24/10/1996 op basis van uitgevoerde analyse afgeleverd dus vooraleer de werken op 19/06/1997 werden aanbesteed. 73 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 Baggerwerken - Rekenhof, juni 2007 74 Gelet hierop bestond er voor de aanbestedende overheid geen aanlei-
ding om nog tot staalname van de te baggeren specie over te gaan. In de verleende vergunning werden door OVAM geen voorwaarden opge-legd.  Het feit dat bij het afleveren van het gebruikscertificaat op basis van de staalname tijdens de uitvoering van de werken door OVAM diverse bij-komende voorwaarden werden opgelegd, zijn dan ook te beschouwen als onvoorziene omstandigheden.  Het inrichten van de overdiepte (door o.a. het aanbrengen van een klei-laag op de bodem) conform de bijk omende voorwaarden van OVAM 
werd als aanvullende opdracht aan de aannemer van de baggerwerken toevertrouwd om enerzijds het stilvallen van de baggerwerken op het kanaal Leuven-Dijle te voorkomen, met belangrijke stilligkosten als ge-volg, en anderzijds de verantwoordelijkheid niet op te delen tussen ver-schillende .aannemers wat ongetwijfeld moeilijkheden zou hebben opge-leverd.  Uit het bovenstaande blijkt dat het gunnen van deze aanvullende op-dracht aan de aannemer van de baggerwerken gebeurde conform de bepalingen van art. 17, §2, 2°, a) van de wet van 24/12/1993. Het ging hier immers om aanvullende werken die ingevolge onvoorziene omstan-digheden noodzakelijk waren geworden, technisch of economisch niet zonder ernstig bezwaar van de hoofdopdracht konden gescheiden wor-den en waarvan het bedrag niet hoger lag dan 50% van de hoofdop-dracht.   Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1 74 R E K E N H O F
 website www.rekenhof.be

Le recouvrement par voie
judiciaire des cotisationssociales dues à l’O.N.S.S.
Rapport de la Cour des comptes
transmis à la Chambre des représentants
Bruxelles, juin 2004 COUR DES COMPTES
Le recouvrement par voie 
Rapport adopté le 19 mai 2004
par l’assemblée générale de la Cour des comptes Synthèse
Une des missions principales de l’Office national de sécurité sociale est de perce-
voir, auprès des employeurs et de manière centralisée, les cotisations sociales durégime des travailleurs salariés.
La Cour des comptes a examiné le processus du recouvrement judiciaire que
l’O.N.S.S. met en œuvre en vue de récupérer les cotisations qui ne lui ont pasété payées par les employeurs assujettis dans le respect des délais et conditionsréglementaires. Ce processus relève à la fois de la responsabilité des services durecouvrement judiciaire, qui actionnent et suivent les procédures judiciaires, etdes services de la perception, qui sont chargés de suivre les paiements effectuéspar les employeurs avant et après jugement. 
L’audit avait pour objectif d’évaluer les conditions d’efficacité et d’efficience de
ce processus et, si possible, d’en évaluer la performance. A cet effet, l’analyse aporté sur les outils et méthodes de gestion et, en particulier, sur les informationsde gestion et le contrat d’administration.
La Cour tient à souligner les efforts de modernisation déjà entrepris par
l’O.N.S.S. qui se sont traduits notamment par la conclusion d’un premier contratd’administration, l’adoption de plans d’administration, la mise en place d’un data-
warehouse et le désir clairement exprimé de continuer en ce sens. 
L’audit a toutefois mis en exergue des déficiences importantes dans les informa-
tions de gestion et des lacunes dans le contrat d’administration, qui touchent à laqualité à la fois des objectifs définis, de la méthode de suivi et des plans d’admi-nistration. Ces faiblesses privent l’O.N.S.S. de moyens pour gérer ce processusavec efficience et efficacité et pour disposer d’une assurance raisonnable quantau bon fonctionnement et à la maîtrise du processus audité.
Concrètement, l’analyse a montré que de nombreuses procédures restaient
ouvertes pendant plusieurs années et ce en dépit du fait que 80% des jugementsobtenus l’ont été dans un délai de trois mois après que l’affaire ait été confiée àun avocat. 
L’examen a également permis de relever que la gestion des dossiers pouvait être
considérablement améliorée. Un délai moyen de près de trois mois est nécessairepour constater le non-respect par les employeurs des modalités de paiementaccordées par jugement ou par plan d’apurement. En outre, des faiblesses dansla gestion des dossiers du recouvrement judiciaire ont pour effet d’accroîtreconsidérablement les délais de récupération. Ces faiblesses, dont l’importancen’a pu être quantifiée en raison de la qualité insuffisante des données, consti-tuent des indices d’un manque de maîtrise du processus, dont les servicesdoivent tenir compte. Il ne peut cependant pas être établi avec certitude qu’ellesaffectent les résultats du recouvrement judiciaire.
Par ailleurs, la Cour a constaté que la contrainte, qui dispenserait l’O.N.S.S. de
s’adresser aux tribunaux, n’est pas utilisée alors que ce mode de procéder estprévu par la loi. Des indices plaident pourtant en faveur de son utilisation ciblée.L’O.N.S.S. devrait étudier de manière approfondie l’opportunité de recourir à cemoyen d’action.
D’une manière générale, la gestion du recouvrement judiciaire est encore insuffi-
samment orientée au regard des résultats, c’est-à-dire trop peu axée sur la duréedes procédures, sur les sommes récupérées et sur les coûts engendrés, même sice processus est par essence influencé par des facteurs extérieurs qui ne sontpas tous maîtrisables. 
2 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 Des recommandations ont été formulées par la Cour avec pour objectif principal
d’améliorer les conditions d’efficacité et d’efficience du recouvrement judiciairede l’O.N.S.S.. Une attention particulière a été portée aux informations et fonc-tions de gestion, ainsi qu’au contrat d’administration. 
La qualité des objectifs du contrat d’administration devra être améliorée de telle
sorte que de réels objectifs généraux pour le recouvrement judiciaire puissentêtre définis et déclinés dans une stratégie, dans des objectifs et dans des plansopérationnels. Ensuite, en tenant compte notamment des faiblesses relevéesdans l’audit, le système d’information de gestion devra être considérablementamélioré dans le but d’en faire un outil de maîtrise susceptible de couvrir l’en-semble de ce processus et de suivre la réalisation des objectifs. 
Pour mener à bien ces différentes étapes, il sera indispensable de reconnaître et
développer la fonction de business analyst . Le développement d’une telle fonc-
tion, qui devra mener à une réflexion approfondie sur le système d’informationde gestion, aura notamment pour effet bénéfique de permettre à l’O.N.S.S. deretrouver la maîtrise du suivi informatique des procédures judiciaires et dereplacer l’organisme dans une réelle situation de partenariat avec la SmalS-MvM,
à qui la gestion informatique des données de l’O.N.S.S. a été confiée. Ilconviendra enfin de repenser l’ensemble du système de contrôle interne. Dans cecontexte, un service d’audit interne devra s’assurer de la maîtrise des risques.
La mise en œuvre de ces différentes étapes a été intégrée dans un plan d’action
dont la finalité est de transformer le contrat d’administration en un réel outil demaîtrise globale des processus. Ce plan s’appuie sur les synergies qui existententre les recommandations dégagées dans le rapport. 
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 3 4 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004Table des matières
Synthèse 2
Introduction 6
Contexte 6
Portée de l’audit 6Plan du rapport 8Présentation des services participant au processus de 
recouvrement judiciaire 9
Chapitre 1
Les faiblesses constatées 12
1.1 Introduction 12
1.2 Méthodologie 121.3 Les faiblesses constatées 15
Chapitre 2
Le déroulement du processus 23
2.1 La rupture dans le processus de recouvrement judiciaire 23
2.2 La répartition déséquilibrée du travail entre les juristes et
le personnel des sections de recouvrement judiciaire 25
2.3 L’absence d’utilisation de la contrainte 262.4 La désignation des avocats et l’évaluation de la qualité 
de leurs prestations 29
2.5 Les propositions de déclarations d’irrécouvrabilité en 
attente de décision 30
Chapitre 3
Les informations de gestion et leur traitement 32
3.1 Insuffisance des informations de gestion 32
3.2 Faiblesses dans la définition et la reconnaissance 
de la fonction de staff 38
3.3 Manque de moyens de maîtrise au profit de la fonction 
de management 39 Chapitre 4
Les objectifs du processus de recouvrement judiciaire dans le contrat d’administration
41
4.1 Présentation théorique: l’outil de gestion que devrait être 
le contrat d’administration 41
4.2 Méthodologie et norme 424.3 Les constatations 444.4 Conclusion 494.5 Recommandations 494.6 Synergies dans la mise en œuvre des recommandations 54
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 5 Introduction
Contexte 
1 L’Office national de sécurité sociale (O.N.S.S.) a, principalement, pour
mission de percevoir auprès des employeurs et de manière centralisée, lescotisations sociales du régime des travailleurs salariés et de les répartirensuite entre les différents organismes distributeurs de prestationssociales. Le montant total des cotisations déclarées pour l’année 2002était de 36.568.500.000 euros.
2 Le recouvrement judiciaire constitue la phase ultime de la mission de
perception des cotisations sociales par l’O.N.S.S. Il est exercé à l’encontredes employeurs en vue d’obtenir le paiement des arriérés de cotisation parla voie judiciaire. Le processus de recouvrement judiciaire débute lorsquela phase de recouvrement administratif, dernière tentative de recouvrer àl’amiable les sommes dues, a échoué. .
D’après les données du service de la comptabilité de l’O.N.S.S., disponi-
bles au moment de l’audit, le montant total des arriérés de cotisationsencore à recouvrer judiciairement au 31 mars 2003 s’élevait à3.317.712.764 euros
1dont 2.201.519.487 euros relatifs à des dossiers de
faillites. En 2002, 120.347 procédures nouvelles ont été confiées auxservices du recouvrement judiciaire de l’O.N.S.S.
3 L’O.N.S.S. fait partie des dix institutions de la sécurité sociale
2qui ont
conclu avec le gouvernement fédéral un contrat d’administration. Lepremier et actuel contrat de l’O.N.S.S. est entré en vigueur le 1
erjanvier
20023.
L’O.N.S.S. a donc décidé de se situer résolument dans le cadre d’un
processus de modernisation qui implique une plus grande orientation desactivités au regard des résultats et une obligation de rendre compte. 
4 Le but du contrat d’administration est d’améliorer l’efficacité de la gestion
des parastataux sociaux. Il fixe des objectifs dont le degré de réalisationdevra refléter la mesure dans laquelle les missions légales de l’organismesont remplies. 
La conclusion d’un tel contrat a également pour effet d’octroyer à ces
parastataux une plus grande autonomie de gestion. Le processus de recou-vrement judiciaire, qui concourt à la mission de perception, fait l’objet d’ob-jectifs spécifiques. 
Portée de l’audit
5 L’objet de l’audit est l’activité de recouvrement par voie judiciaire des coti-
sations sociales dues à l’O.N.S.S. 
6 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 20041Hors intérêts de retard, majorations et frais judiciaires.
2INASTI, ONEM, O.N.S.S.-A.P.L., O.N.V.A., O.N.P., O.N.S.S., F.A.T., INAMI, B.C.S.S.,O.N.A.F.T.S.
3Arrêté royal du 8 avril 2002 portant approbation du premier contrat d’administration de l’Officenational de sécurité sociale et fixant des mesures en vue du classement de cet Office parmi lesinstitutions publiques de sécurité sociale. 6 Le processus de recouvrement judiciaire vise deux résultats, à savoir la
perception des cotisations par voie judicaire et l’amélioration de la percep-tion par voie administrative sous la «menace» d’un recours judiciaire.L’examen a porté exclusivement sur le recouvrement judiciaire qui débutelorsque le recouvrement administratif a échoué, c’est-à-dire au moment oùla dette impayée est produite en vue de sa récupération devant les courset tribunaux. Le recouvrement judiciaire se termine au moment où la detteest soldée ou lorsque celle-ci est déclarée irrécouvrable. Le processus derecouvrement administratif, ainsi que l’impact du recouvrement judiciairesur ce processus, de même que le processus du contrôle et de l’inspectionsont donc exclus du champ de l’audit.
7 L’audit a consisté à évaluer les conditions d’efficacité et d’efficience du
recouvrement judiciaire. Il s’agissait de rechercher l’existence des outils,méthodes et informations de gestion appliqués à l’ensemble de l’O.N.S.S.ou propres au recouvrement judiciaire, et permettant d’offrir des garantiesquant à la maîtrise et au bon fonctionnement de ce processus ainsi qued’en évaluer la qualité. En fonction de cette évaluation, le but était deporter, le cas échéant, un jugement quant à l’efficience et l’efficacité duprocessus. 
8 L’audit a également évalué les outils ou méthodes mis en œuvre par
l’O.N.S.S. en vue d’acquérir une maîtrise du recouvrement judiciaire. Parmices outils, le contrat d’administration tient une place privilégiée, son butétant d’assurer une maîtrise globale des activités. Une attention particu-lière a dès lors été apportée à la qualité des objectifs du contrat quiconcernent le processus audité, à la qualité du suivi de leur réalisation,ainsi qu’aux systèmes d’information de gestion. 
9 Dès à présent, la Cour des comptes tient à souligner qu’il n’a pas été
possible d’analyser la performance du recouvrement judiciaire sur la based’un échantillonnage statistique de dossiers compte tenu du manque d’in-formations disponibles.
10 Un rapport provisoire a donné lieu à un premier débat contradictoire avec
les services concernés de l’O.N.S.S. en date du 30 septembre 2003, aucours duquel l’administration générale et les directions générales del’Office se sont engagées à mettre en œuvre le plan d’action suggéré.L’Office a toutefois insisté sur le manque de moyens humains à sa dispo-sition pour l’accomplissement de ses missions. 
A l’occasion de cet échange de vues, un certain nombre de remarques ont
été formulées par l’O.N.S.S. Le présent rapport tient compte de la plupartde ces considérations.
Conformément à la procédure arrêtée par la Cour des comptes en matière
de contrôle du bon emploi des deniers publics, le projet de rapport aensuite été communiqué au ministre des Affaires sociales et de la Santépublique ainsi qu’à son homologue de l’Emploi et des Pensions, en date du18 février 2004, afin de recueillir leurs observations.
Le ministre de l’Emploi et des Pensions a répondu, par lettre du 5 mai
2004, qu’il n’avait pas de commentaires à formuler concernant le rapportd’audit. Il précise que l’O.N.S.S. a pris, pour répondre à la plupart de cesremarques, des mesures constructives. Le ministre des Affaires sociales etde la Santé publique, par lettre du 14 mai 2004, s’est également rallié aurapport d’audit. 
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 7 11 Enfin, il convient de souligner ici la parfaite collaboration de toutes les
personnes que les représentants de la Cour des comptes ont rencontréespendant cet audit, comme en témoignent les réflexions déjà menées ausein de l’O.N.S.S. à propos de certaines des faiblesses constatées et quiont alimenté la démarche d’audit de la Cour des comptes.
Plan du rapport
12 Dans un premier chapitre, il est fait état des faiblesses concrètes qui ont
été constatées et qui peuvent entacher l’efficience et l’efficacité du recou-vrement judiciaire. Ces constatations sont l’expression d’un manque demaîtrise de ce processus. 
Ces faiblesses sont développées dans les chapitres suivants, avec pour
objectif d’en dégager les causes et de suggérer des solutions permettantd’y remédier de manière cohérente. Au chapitre 2 sont développées lesconstatations et recommandations directement liées au processus, auchapitre 3, celles liées aux informations de gestion et à leur traitement et,au chapitre 4, celles liées aux objectifs du recouvrement judiciaire dans lecontrat d’administration. Ce dernier chapitre intègre également un tableauqui permet d’envisager la mise en oeuvre de la recommandation touchantau contrat d’administration en synergie avec l’ensemble des autres recom-mandations du rapport.
8 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 Présentation des services participant au processus de recouvrement
judiciaire 
Organigramme (situation en mai 2003)
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 94A.S.B.L. «Société de mécanographie pour l’application des lois sociales» qui a pour mission notam-
ment de gérer l’ensemble des données de l’O.N.S.S.    
Les services responsables du processus de recouvrement judiciaire
13 Le processus de recouvrement judiciaire relève de la responsabilité des
services de recouvrement judiciaire de la Direction générale des servicesjuridiques et des services de la Direction générale de la perception.
14 Les services de la perception ont pour mission principale, en collaboration
avec les services techniques de la SmalS-MvM
4, d’assurer la tenue à jour
des comptes individuels des employeurs assujettis. Dans le cadre de cetteactivité, ils ont la responsabilité de la production et de la transmission auxservices du recouvrement judiciaire du compte de la dette impayée del’employeur.
Les services de la perception sont organisés en sections regroupées par
rôle linguistique pour former un service francophone et un service néer-landophone relevant de la Direction générale des services de la perception.
15 Les services du recouvrement judiciaire veillent à la mise en œuvre de la
procédure judiciaire en vue de récupérer les créances, mais le suivi despaiements avant et après jugement est quant à lui du ressort des servicesde la perception.  16 La Direction générale des services juridiques comporte deux services de
recouvrement judiciaire5, l’un néerlandophone et l’autre francophone, gérés
chacun par un directeur. 
Ces deux services sont chacun divisés en cinq sections composées de
personnel de niveaux B et C, auxquelles s’ajoutent une section spécialiséedans le traitement des faillites et, du côté francophone, une section spécia-lisée dans le lancement des affaires, cette activité étant intégrée au secré-tariat du côté néerlandophone. Les juristes interviennent en appui auxsections en tant qu’experts. Par ailleurs, au sein de ces deux services derecouvrement judiciaire, trois personnes, tant du côté néerlandophone quefrancophone, exercent, à côté d’autres missions opérationnelles telles quele traitement des demandes d’exonération des sanctions civiles, des fonc-tions de «responsables administratifs» chargés de missions de gestionquotidienne. Des deux côtés linguistiques, un de ces responsables admi-nistratifs exerce également la fonction de business analyst .
A côté des services de recouvrement judiciaire, la cellule anti-fraude a été
créée pour appliquer des procédures particulières relatives aux dossiersdans lesquels il a été constaté qu’il existe un risque éventuel d’irrécouvra-bilité. Ces procédures ont pour objectif d’éviter que des dettes ne s’accu-mulent ou que l’actif ne disparaisse et visent à un recouvrement accéléréde la cotisation
6.
La Direction de l’organisation
17 La Direction de l’organisation fait partie de la Direction générale des
services d’appui. Sa mission est, notamment, de coordonner la préparationet la mise en place du contrat d’administration actuel, de suivre etexaminer sa réalisation et de faire rapport sur ce point à l’administrationgénérale, au comité de gestion et aux commissaires du gouvernement.Cette direction suit également l’exécution des plans d’administration. Il luiappartient de préparer le prochain contrat d’administration.
Description sommaire du processus de recouvrement judiciaire
18 Les extraits de comptes qui reprennent la dette impayée de l’employeur
sont produits et imprimés quotidiennement, à la SmalS-MvM, par unprogramme de surveillance des comptes des employeurs. Ils sont produitsautomatiquement dès qu’un défaut de paiement est constaté à l’échéanceprévue et envoyés aux services de la Direction de la perception.
La procédure administrative de recouvrement doit être entamée dans les
30 jours ouvrables qui suivent l’enregistrement des montants impayés dansle compte de l’employeur. Elle comporte l’envoi de deux avertissements audébiteur. Le second, qui est en réalité le dernier avertissement de la phaseamiable, annonce la procédure judiciaire. A ce stade, l’employeur dispose
10 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 20045A côté des services de recouvrement judiciaire, deux autres directions font partie de la DG desservices juridiques, la direction du contentieux et des études et la direction de l’information et dela communication externe. Leurs activités ne sont toutefois pas en lien direct avec le recouvrementjudiciaire.
6Cette cellule a été effectivement mise en place en mars 2003. Son fonctionnement a été jugé troprécent pour pouvoir être évalué. de 10 derniers jours ouvrables pour payer. Cette phase amiable dure
approximativement quatre mois7.
19 A défaut de paiement au terme de la procédure administrative, les extraits
de compte sont transmis aux services de recouvrement judiciaire en vue depoursuites auprès des cours et tribunaux. Les services confient les extraitsde compte à un avocat qui doit obtenir un jugement qu’il communiquera àl’O.N.S.S. à l’aide d’un document type
8. 
20 Après l’obtention d’un jugement n’octroyant pas de délais de paiement ou
lorsque ceux-ci ne sont pas respectés, des plans d’apurement peuvent,sous certaines conditions définies par le comité de gestion, être consentispar les services du recouvrement judiciaire. Il s’agit d’un sursis à uneexécution forcée du jugement consenti à l’employeur sous la condition quecelui-ci respecte certaines modalités de paiement.
21 Les services de la Direction de la perception suivent les paiements effec-
tués par les employeurs poursuivis et informent les services du recouvre-ment judiciaire de tout paiement effectué en cours de procédure. Ilssurveillent également le respect de l’obligation de paiement fixée par juge-ment, assortie ou non de modalités de paiement, avec ou sans plan d’apu-rement. Le suivi des paiements et du respect des modalités est effectuépar un système manuel de fiches de procédure
9.
22 Lorsque l’employeur reste en défaut de payer, la Direction de la perception
envoie aux services de recouvrement judiciaire une demande d’exécutionforcée qui, après décision de ces services, est transmise à l’avocat afinqu’il confie l’affaire à un huissier de justice. L’avocat informera l’O.N.S.S.de l’identité de l’huissier via un document type
10.
23 En définitive, la procédure est soldée soit par paiement, soit par une déci-
sion d’irrécouvrabilité prise par la Direction générale des services juri-diques pour l’ensemble de la dette de l’employeur
11ou uniquement pour
une dette individualisée12. 
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 117Ce délai résulte des engagements pris dans le contrat d’administration (article 18, alinéas 2 à 4)et de leur mise en œuvre dans le plan d’administration. La procédure de recouvrement adminis-tratif doit être entamée dans un délai de 30 jours ouvrables à partir de l’échéance impayée, et ledeuxième avertissement doit être produit 45 jours calendrier après le premier avertissement. Enfin,l’extrait de compte doit être transmis aux services de recouvrement judiciaire au plus tard dans les20 jours ouvrables qui suivent la production de ce deuxième avertissement. 
8Appelé Modèle III.
9Appelées «NOVACARD» à l’O.N.S.S.
10Appelé Modèle A.
11Exemple: faillite clôturée par un défaut d’actif.
12Exemple: prescription d’une créance. Chapitre 1
Les faiblesses constatées
1.1 Introduction 
24 Le présent chapitre décrit les faiblesses constatées dans le processus de
recouvrement judiciaire et révèle les problèmes concrets qui en résultent. 
25 Trois types de faiblesses peuvent être mis en exergue:
•quant au processus;
•quant aux informations de gestion;
•quant au suivi des activités.
1.2 Méthodologie
26 L’audit de la Cour des comptes s’est déroulé sur place, à l’O.N.S.S., de
mai à juin 2002 et de janvier 2003 à mai 2003.
27 Les constats qui suivent sont le résultat de trois méthodes de travail prin-
cipales: des entretiens aux différents niveaux de responsabilité, uneanalyse des données source du processus étudié, émanant directement dela SmalS-MvM, et un examen de dossiers des services du recouvrementjudiciaire et de fiches de procédures des services de la perception, tiréspar échantillonnage.
1.2.1 Les entretiens
28 Les entretiens se sont déroulés au sein des services du recouvrement judi-
ciaire néerlandophones et francophones, où les différentes fonctions clésont été envisagées
13, au sein de la Direction de la perception14et avec la
Direction de l’organisation qui gère de manière transversale le contratd’administration de l’O.N.S.S. et son suivi. D’autres services ont égale-ment été visités, tels que la comptabilité et le budget.
29 Ces entretiens ont permis de connaître le processus de recouvrement judi-
ciaire, d’en identifier les points forts et les points faibles et de valider lesconstatations. Chacun des entretiens a donc été préparé dans cetteoptique en tenant compte des tâches attribuées aux services concernés etde la fonction des personnes rencontrées.
12 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 200413Les chefs des sections qui composent les services de recouvrement judiciaire, les juristes, lesresponsables administratifs, les business analysts, les directeurs des services de recouvrementjudiciaire et la direction générale.
14Avec la direction générale et les directeurs des services néerlandophones et francophones de laperception. 1.2.2 L’analyse des données
Le système d’information
30 L’ensemble de la procédure judiciaire est suivie par un système informa-
tique appelé ASPR15. Ce système a été conçu, à la base, comme un outil
de suivi, dans le but d’automatiser la surveillance des étapes de la procé-dure, et non comme un outil analytique. Il apparaît comme la mesure decontrôle interne fondamentale rendue indispensable par la masse de procé-dures à traiter. En ce sens, il s’agit d’un outil essentiel contribuant à lamaîtrise journalière du recouvrement judiciaire. 
31 Le principe de ce système est d’encoder les dates des actes posés lors
des différentes étapes de la procédure et de produire automatiquement,après un certain délai, un rappel selon l’étape concernée. 
Les premiers champs sont alimentés par un système de surveillance auto-
matisé des comptes des employeurs
16. Ils contiennent notamment la date
de fixation et le montant de la créance17qui sera poursuivie par voie judi-
ciaire. Ensuite le personnel des sections du recouvrement judiciaire doit, aufur et à mesure de l’avancement de la procédure, encoder la date del’envoi de l’affaire à l’avocat, la date du jugement (ou opposition/appel), ladate de l’envoi de la demande d’exécution forcée à l’avocat, la date éven-tuelle de la seconde demande d’exécution forcée, l’existence d’un accordadministratif et la fin de la procédure par paiement
18. 
32 La présence de chacune de ces dates génère le calcul d’un délai au terme
duquel un rappel est produit. Ce délai pourra toutefois être suspendupendant une certaine période par certains agents. Le déblocage se feraautomatiquement à la fin de cette période.
L’analyse
33 L’analyse de la Cour des comptes a été effectuée sur la base d’une extrac-
tion des données de ce système d’information, arrêtées au 14 juillet 2002.Elles ont été fournies par la SmalS-MvM. Il s’agit de l’ensemble desdonnées de suivi des procédures de recouvrement dont font l’objet lesemployeurs (table ZA).
Une telle analyse a l’avantage de permettre d’évaluer directement la fiabi-
lité de l’ensemble des données de base du recouvrement judiciaire,lesquelles alimentent le datawarahouse , et leur potentialité d’exploitation
et d’extension.
Une double approche a été adoptée, comprenant d’une part, un examen de
la qualité des données sous-tendant la gestion du recouvrement judiciaireet d’autre part, une analyse statistique descriptive des données. 
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 1315ASPR: Automatisation de la surveillance des procédures.
16Quotidiennement, l’ASPR est alimenté par des extraits de compte identifiés par ce système auto-matisé de surveillance.
17En cotisations, majoration et intérêt.
18Dans le cas de créances irrécouvrables, les procédures sont terminées de façon automatique aprèsvalidation des décisions d’irrécouvrabilité prises par le service juridique et après passation auto-matique des écritures d’irrécouvrabilité dans les comptes. Les résultats de ces deux approches ont été validés par le biais d’entre-
tiens avec la SmalS-MvM, les dirigeants des services du recouvrementjudiciaire et la Direction de l’organisation.
34 L’examen de la qualité des données a porté sur les différents champs de la
table ZA, analysés sous trois angles: les défauts de chronologie, lesvaleurs manquantes et les valeurs erronées. C’est à ces différents niveauxque des incohérences ont été relevées. Un examen a également été réaliséen vue d’évaluer la concordance des autres tables en lien avec la tableZA
19. A ce niveau également, une liste d’incohérences a été dressée. 
35 A l’appui des statistiques descriptives, et tenant compte des informations
disponibles dans les bases de données, l’audit a tenté de dresser la physio-nomie du processus de recouvrement judiciaire en fonction du nombre dedossiers qui restent ouverts et des délais de procédure
20. 
Le dernier archivage, qui est intervenu fin 1996, a éliminé de la base de
données toutes les procédures qui étaient clôturées au 1erjanvier de cette
année. Les données relatives aux procédures clôturées depuis lors sontdonc encore consultables.
1.2.3 La sélection des échantillons de dossiers du recouvrement judiciaire
et de fiches de procédure des services de la perception
36 L’analyse statistique de la base de données a mis en évidence des délais
de procédure parfois très longs. Etant donné qu’un jugement est obtenu leplus souvent dans les quatre mois qui suivent la citation et qu’un pland’apurement est accordé, selon les critères fixés par le comité de gestion,sur la base d’un échelonnement de la dette sur une durée de douze mois,une durée supérieure à deux ans mérite l’attention. A partir de dix ans etplus, le délai peut manifestement être qualifié de théoriquement long. 
Etant donné l’insuffisance des données du système d’information suscepti-
bles d’expliquer ces durées, il a été nécessaire d’examiner les dossiers afinde tenter de comprendre les raisons de la longueur des procédures. A ceteffet, à partir des étapes de la procédure judiciaire reprises dans lesystème d’information réparties selon deux types de durée, entre deux etdix ans, d’une part, plus de dix ans, d’autre part, 14 strates ont été consti-tuées. Dans chacune de ces 14 strates, 15 dossiers ont été choisis aléa-toirement et examinés physiquement. 
37 La surveillance des modalités de paiement après jugement, réalisée par les
services de la perception, a été examinée sur la base des fiches de procé-dure de ces services. Un délai moyen de réaction
21a été calculé sur la
14 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 200419A cet effet, les tables suivantes ont été examinées:•la table A définissant la situation administrative des employeurs par matricule;
•la table DOK reprenant les dates des différents documents expédiés aux employeurs;
•la table DO reprenant les informations relatives aux données des dossiers (un dossier étant
formé de l’ensemble des procédures actives d’un employeur);
•la table HI reprenant l’historique des procédures de recouvrement;
•la table IRREC reprenant les propositions d’irrécouvrabilité.
20Afin de limiter l’addition de mêmes créances présentes dans des procédures de nature différente,
les procédures d’assignation en faillite, d’admission au passif d’une faillite, d’appel et d’oppositionont été écartées des résultats de l’analyse.
21Au départ de cas de non-respect de modalité du jugement ou d’un plan d’apurement. Le délaicalculé a comme borne de départ la date d’exigibilité de la créance ou d’une partie de la créanceet comme borne de fin, la date d’envoi d’une demande d’exécution forcée. base d’un échantillon de 111 fiches tirées de façon aléatoire dans la
strate22des procédures pour lesquelles une demande d’exécution forcée a
été adressée à l’huissier.
1.3 Les faiblesses constatées
1.3.1 Faiblesses dans le processus 
38 Ces faiblesses peuvent entacher l’efficience et l’efficacité du processus.
Leur impact à cet égard n’a toutefois pu être quantifié en raison de laqualité insuffisante des données et du manque d’informations disponiblesdans le système d’information du recouvrement judiciaire. 
39 Dans ce contexte, il ne peut être établi avec certitude que le processus
fonctionne bien. Il peut être affirmé par contre que les conditions ne sontpas remplies pour donner une assurance quant au bon fonctionnement duprocessus envisagé.
40 L’analyse descriptive des procédures contenues dans la table ZA
23a fait
apparaître plusieurs situations inquiétantes. 
Ces situations sont toutefois à examiner en tenant compte des faiblesses
de la base de données qui sont développées plus amplement ultérieure-ment
24. Ces faiblesses tiennent principalement au manque de fiabilité des
données présentes dans le système et à l’absence de données importantesqui permettraient d’interpréter les représentations graphiques, telles que,notamment, les paiements partiels et le nombre de plans d’apurementaccordés
25. Dans ce contexte, il a été décidé d’exclure toute approche du
recouvrement judiciaire sous l’angle du montant des cotisations en jeu. 
Etant donné ces faiblesses et afin de comprendre ces situations inquié-
tantes, des dossiers du recouvrement judiciaire ont été examinés à partird’un échantillonnage tiré aléatoirement parmi les procédures qui excèdentdeux ans
26. 
L’importance et l’enjeu des dossiers ouverts
41 Le graphique reprend sur une échelle du temps annuelle, d’une part, le
nombre de dossiers encore ouverts et, d’autre part, le nombre de dossiersterminés à la suite d’un paiement, d’une déclaration d’irrécouvrabilité oud’une annulation effectuée par les services de recouvrement judiciaire. Enabscisse figure le délai qui sépare la date de création de la procédure de ladate de fin de cette procédure ou, à défaut de fin, la date d’extraction desdonnées, à savoir le 14 juillet 2002
27.
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 1522Afin de limiter le nombre de fiches non-analysables en raison de leur archivage, n’ont été sélec-tionnées que des procédures dont l’exécution a été demandée après le 1
erjanvier 1998. En raison
de ces archivages et des règles applicables en matière de statistique, il n’a plus été possible detirer un échantillon représentatif de la population. 
23Voir méthodologie point 35.
24Voir point 47 et s.
25Voir points 50 et s.
26Voir, pour plus de précisions, la méthodologie développée au point 36. 
27Dès lors une procédure ouverte ou terminée, par exemple 18 mois après sa création, se retrouveraexclusivement dans l’histogramme représentant la deuxième année. La représentation qui suit peut être mise en perspective avec le fait que
depuis le 1erjanvier 2000, une moyenne d’approximativement 97.195
procédures nouvelles par an28sont à traiter par les services de recouvre-
ment judiciaire. 
16 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 200428Moyenne calculée sur les années 2000, 2001 et 2002. Cette moyenne reprend les procédures ordi-
naires et les assignations en faillite. Elle a été calculée à partir des informations fournies parl’O.N.S.S.
29Voir point 35, al. 2.
30Pour pouvoir obtenir une vue complète et globale des montants perçus et du solde restant à perce-voir au regard de chaque procédure, il conviendrait d’opérer le rapprochement entre la table desprocédures, la table contenant l’imputation des recettes des employeurs et la table contenant lessoldes en cotisations, majorations et intérêts. L’intégration globale de ces données n’était paseffectuée au moment de l’audit et, vu sa complexité, elle n’a pas été réalisée par la Cour descomptes. Voir point 51.De cette représentation, il ressort que la plupart des paiements s’effec-
tuent durant les deux premières années et qu’un nombre important deprocédures restent encore ouvertes après un délai qui apparaît commethéoriquement long. Concernant ce dernier point, les données chiffréesmontrent que sur le nombre total de procédures en cours, la proportion deprocédures ouvertes depuis plus de dix ans est de 20,8%, soit 47.685procédures.
Il ne faut pas oublier que les données exploitées ici sont celles d’un
système de suivi des étapes de procédure et que le dernier archivage, quiremonte toutefois, comme dit précédemment, à la fin de l’année 1996, a eupour effet de supprimer les procédures terminées au 1
erjanvier de cette
année29. Cet archivage a comme impact de diminuer le nombre de procé-
dures fermées.
Le grand nombre de procédures non terminées se traduit par un solde
débiteur qui peut être considérable mais n’a pu être quantifié en raison dumanque d’intégration des bases de données
30. Figure 1 – Répartition dans le temps de l’issue donnée aux dossiers gérés par les services de
recouvrement judiciaire  La longueur des délais
42 L’analyse des données montre que c’est principalement entre le jugement
et la fin de la procédure que des problèmes se posent. En effet, toute laphase qui précède le jugement ne pose pas problème. Pour près de 80%des affaires, le jugement intervient dans les trois mois de leur transmissionà l’avocat
31.
Le graphique qui suit renseigne sur les délais qui s’écoulent entre la date
du jugement et celle de la fin de la procédure ou, à défaut de fin, la dated’extraction des données. Toutes les procédures sont reprises, qu’il ait étéfait usage des actes nécessaires à l’exécution forcée ou non, que des plansd’apurement aient été accordés ou non.
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 1731Pour près de 90% dans les quatre mois. Ce calcul est obtenu en excluant les procédures d’assi-gnation en faillite et d’admission au passif d’une faillite et les recours, et en ne tenant compte quedes procédures pour lesquelles un jugement a été prononcé. Le tableau suivant met en évidence l’accumulation de dossiers non clôturés
deux ans après le jugement et la part fort importante des procéduresprésentant des délais encore bien supérieurs:
Tableau 1 – Délai entre le jugement et la fin de la procédure ou, à défaut de
fin, la date d’extraction des données
Plus de Plus de Plus de Plus de Plus de 
2 ans 3 ans 4 ans 5 ans 10 ans
En nombre de 
procédures 54,72% 46,25% 38,95% 32,52% 11,29%Figure 2 – Les délais entre la date de jugement et la fin de la procédure ou, à défaut de
fin, la date d’extraction des données Les délais de surveillance des modalités de paiements accordées par 
jugement ou plan d’apurement
43 Parmi les facteurs influençant la durée des procédures figurent les délais
nécessaires pour constater le non-respect des modalités de paiement. Ledélai moyen calculé sur la base d’un échantillon de fiches de procéduresest de 83 jours calendrier à partir de la date d’exigibilité, soit près de troismois
32.
44 Ce délai doit également être mis en perspective avec le fait qu’il n’est pas
rare que plusieurs plans d’apurement soient accordés en vue de répondrenotamment à des difficultés de paiement de l’employeur ou à desdemandes formulées à l’occasion d’une exécution forcée. Ceci a commerépercussion sur le plan du suivi du respect des modalités de paiementque, à chaque nouveau plan d’apurement, un délai moyen de trois moispour détecter le non respect des modalités de paiement est susceptibled’être ajouté. Une telle situation peut accroître considérablement les délaisde récupération et en définitive diminuer les chances de recouvrement. 
Les défaillances relevant de la gestion du dossier
45 L’examen d’un échantillon de dossiers tiré à partir des délais théorique-
ment longs a mis en exergue les éléments suivants
33:
•Défaut de lisibilité des dossiers (pas de synthèse, pas d’explication
commentant les décisions prises, par exemple, en matière d’exécutionsforcées, de faillite ou d’octroi d’un plan d’apurement, difficulté d’identi-fication de l’auteur de la décision,…) ou leur caractère incomplet. Laconséquence est l’impossibilité de contrôles a posteriori. Des instruc-tions ont toutefois été communiquées aux juristes afin d’améliorer latransparence des dossiers.
•Ruptures dans l’information provenant tant de l’extérieur
34que de l’in-
térieur35. 
•Lenteurs ou inactions des avocats, curateurs et liquidateurs. Ces
circonstances peuvent, en partie, être la conséquence de contrainteséconomiques ou d’un système d’organisation judiciaire qui ne disposepas des moyens nécessaires pour assurer toutes les missions légales.
•Dossiers non clôturés et restant inactifs, ou gérés de manière passive,
la conséquence étant des lenteurs ou des absences de traitement dedossiers durant plusieurs années. 
•Discordances entre les informations contenues dans le système infor-
matique de suivi des procédures et le contenu des dossiers.
•Propositions de déclaration d’irrécouvrabilité rédigées longtemps après
que les conditions déterminant l’irrécouvrabilité de la créance ont étéréunies. Une fois rédigées, ces propositions sont stockées parfois
18 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 200432Voir point 37.
33Voir point 36.
34Exemples: absence d’informations sur la déclaration d’une faillite, absence de réponse de l’avocat,rappels purement formels,…
35Exemples: absence d’informations provenant ou destinées aux services de la perception, de l’im-matriculation ou du contrôle, multiples et tardives déclarations complémentaires de créance alorsque parfois il y a impossibilité de récupérer, …  durant plusieurs années avant de recevoir la signature qui autorise leur
comptabilisation. Cette situation entache la fidélité des comptes del’O.N.S.S.
46 Outre les nombreux dossiers en cours de faillite, ces constats de nature et
d’importance différentes, même s’ils n’ont pu être extrapolés en raison dela qualité insuffisante des données disponibles dans le système d’informa-tion, constituent, pour certains d’entre eux, une explication à la longueurdes délais. Ils ont tous pour effet d’entacher l’efficience et l’efficacité duprocessus. 
En conséquence, ils doivent être vus par les services de recouvrement judi-
ciaire comme des indices de déficience dans le fonctionnement qu’ilconvient de prendre en considération en vue d’améliorer les conditions demaîtrise du processus et, de ce fait, l’assurance qu’ils pourront offrir quantà son bon fonctionnement.
1.3.2 Faiblesses liées aux informations de gestion
47 Pour être en mesure de maîtriser son activité, un gestionnaire doit pouvoir
disposer d’une information de gestion de qualité. Or, les entretiens effec-tués, la réalisation de tests et l’exploitation des données
36qui sous-
tendent le processus de recouvrement judiciaire ont permis de relever unnombre important de faiblesses qui entachent fondamentalement la qualitédes informations disponibles et susceptibles d’être utilisées.
48 Ces faiblesses ont une influence importante sur la qualité du système d’in-
formation en tant que mesure de contrôle interne et en tant qu’outil degestion. Or, il convient de relever que ce système d’information est utiliséactuellement en tant qu’outil de gestion dans le cadre du suivi du contratd’administration.
Il faut souligner néanmoins la mise en place au sein de l’O.N.S.S. d’un
datawarehouse dont l’utilisation par les business analysts devrait
permettre d’analyser les données de base du processus de recouvrementjudiciaire et inciter à les améliorer.
Incohérences dans les données
49 Sur un peu plus d’un million de procédures, 578.000 incohérences ont pu
être relevées dans les champs des lignes de procédures lors de l’analysedes bases de données. Elles consistent en des anomalies de chronologie
37
dans les dates encodées, des valeurs manquantes alors qu’elles auraientdû être présentes
38et des valeurs erronées39. Elles ne constituent pas
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 1936Voir les développements relatifs à la méthodologie repris aux points 26 et s. 
37Exemples: dates de jugement antérieures aux dates où l’affaire est confiée à l’avocat, dates de finde la procédure antérieures à la date du jugement avec des délais d’écart pouvant dépasser 1 année, dates où l’affaire est confiée à l’avocat et qui sont antérieures à la date de création de laprocédure enregistrée dans le système. 
38Tels les cas où les champs qui alimentent la production des données statistiques ne sont pas encohérence avec les données électroniques qui traduisent l’état du dossier (ex.: incohérence entrele champ qui indique la présence effective d’un ordre d’exécution forcée et celui qui le comptabi-lise à des fins de statistique). Cette situation existe aussi par rapport à des données historiques. 
39Les incohérences entre l’information sur l’état de la procédure et la situation administrative del’employeur, qualifié de non poursuivi, d’ex-poursuivi ou d’irrécouvrable définitif alors que desprocédures sont en cours, sont relevées par des messages d’anomalies non bloquantes au servicede la perception. nécessairement des valeurs inexactes en ce sens que des explications
pourraient parfois être données. Mais ces explications restent des hypo-thèses et sont multiples. La conséquence en est que s’il n’est pas certainque ces incohérences ont une influence négative sur le système en tantqu’outil quotidien de suivi des procédures, elles empêchent, cependant,toute exploitation utile a posteriori des informations et réduisent fonda-mentalement la fiabilité des informations qui pourraient en être tirées àdes fins de gestion ou en vue de suivre la réalisation du contrat d’admi-nistration. 
Absences d’intégration de données importantes dans le système d’infor-
mation de gestion
50 Un certain nombre de données nécessaires au suivi des procédures et
indispensables pour une exploitation des informations à des fins de gestionfont défaut, telles que les motifs des annulations effectuées, principale-ment par les services de la perception, certaines données concernant desétapes-clés de la procédure, comme la citation, ou des procédures judi-ciaires entières
40, l’état d’avancement de la proposition d’irrécouvrabilité,
la nature de l’irrécouvrable41, etc.
51 D’autres données, tout particulièrement les informations sur les paiements
partiels et le type ou l’origine de la créance42sont présentes dans les
systèmes d’information de l’O.N.S.S., mais la structure de ces tables dedonnées rend leur exploitation fort difficile sans développements informa-tiques complémentaires 
43, outre qu’elle est risquée au niveau de la fiabi-
lité des montants pour l’ensemble des procédures. Ces difficultés d’exploi-tation rendent particulièrement ardue la construction d’un taux derecouvrement judiciaire fiable
44. La mise en place du datawarahouse ne
permettait pas, au moment de l’audit, de résoudre ce problème d’intégra-tion entre l’état des paiements de l’employeur et celui de la procédure.
52 D’une manière générale, l’absence d’un nombre important de données,
telles que les raisons d’un blocage, les modalités de paiement résultantdes jugements et des plans d’apurement, le nombre de plans d’apurement,l’historique des rappels aux différentes étapes de procédure, le caractèrefavorable ou non du jugement, des données plus précises sur la procédured’exécution forcée
45, etc., empêche d’interpréter la durée des procédures
et, en définitive, le solde débiteur, outre qu’elle limite l’exploitation quepermet le datawarahouse .
20 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 200440Exemple: procédures devant le juge des saisies.
41Définitif ou provisoire.
42Exemple: simple retard de paiement d’une cotisation déclarée ou rectification opérée par
l’O.N.S.S.
43En effet, un tel rapprochement implique l’intégration horizontale de données pour lesquelles lesclés de référence sont différentes: les données concernant les procédures sont référencées auregard du numéro de matricule O.N.S.S. de l’employeur et d’un numéro de procédure alors que lesrecettes et les soldes sont repris au regard du numéro de matricule et du trimestre de cotisationconcerné. L’intégration s’avère donc délicate et nécessite un travail informatique (constructiond’une clé de liaison) du ressort de l’autorité gestionnaire et une validation importante des résultatsobtenus. 
44Voir points 60 à 62. 
45Procédure devant le juge des saisies, p.-v. de carence, etc. Défauts dans le système qui augmentent les risques dans l’exploitation des
informations à des fins de gestion
53 Un certain nombre d’éléments qui tiennent à la construction du système
rendent périlleuse l’exploitation des résultats ou pourraient les fausser:écrasement de données, absence d’historiques, doublons systématiquesentre des procédures ordinaires et des procédures en faillite, absenced’automatisation de certains types de blocages
46, etc.
Manque d’assurance sur l’exactitude des données
54 Le manque de contrôle, principalement sur l’exactitude des données enco-
dées, ne donne aucune assurance sur ce point. C’est ainsi que les agentsdes sections du recouvrement judiciaire peuvent modifier, voire effacer, lesdonnées
47sans qu’aucun contrôle spécifique ne soit mis en place.
Utilisation non uniforme du système de rappel
55 Le système produit des rappels à chaque étape de procédure, et ceci dans
le but d’éviter l’oubli de traitement des dossiers en cours. Or, pour desraisons d’inadéquation des délais de rappel, jugés trop longs pour certainset trop courts pour d’autres, les rappels produits par le système ne sontpas utilisés de manière uniforme par les personnes chargées du suivi desdossiers. L’utilisation de ces rappels par le personnel ne fait pas l’objetd’un suivi par les responsables. La conséquence en est que cette mesurede contrôle interne que constitue ce système de suivi n’est pas effective-ment appliquée et n’offre aucune assurance quant au bon traitement desdossiers. 
Défaut de maîtrise du système informatique
56 Des entretiens menés avec les services du recouvrement judiciaire et avec
la SmalS-MvM, il apparaît que l’O.N.S.S. n’a plus la maîtrise du systèmeinformatique de suivi de la procédure judiciaire
48. 
57 Ceci résulte notamment de l’externalisation de la gestion des données de
l’O.N.S.S. à la SmalS-MvM et, son corollaire, la désappropriation dusystème de la part des services de recouvrement judiciaire. L’absence demodification majeure ou de réévaluation du système depuis sa création, audébut des années 80, a cristallisé cette perte de maîtrise. 
58 Actuellement, les services de recouvrement judiciaire ne sont pas orga-
nisés pour se réapproprier le système en vue d’en avoir la maîtrise et depermettre à l’O.N.S.S. de pleinement jouer son rôle de client vis-à-vis dela SmalS-MvM dans le cadre d’une réelle relation de partenariat. 
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 2146Exemple: le cas de faillite pour les procédures ordinaires.
47A savoir les dates encodées au regard des étapes de procédures et ces étapes de procédures. Ilsne peuvent par contre pas modifier les informations touchant à l’existence de l’extrait de comptedans le système, sa date et son montant. Voir chapitre 3 et particulièrement point 116. 
48Voir la constatation développée aux points 104 et s., et plus précisément aux points 108, 113 et114. Insuffisance d’outils de reporting performants
59 Les responsables du recouvrement judiciaire ne disposent pas des outils
de reporting globaux leur permettant de maîtriser les activités qui relèventde leurs services
49.
1.3.3 Faiblesse dans le suivi des activités: l’absence de prise en considé-
ration d’un taux de recouvrement judiciaire
60 Actuellement, ni dans le contrat d’administration, ni en interne, le
processus de recouvrement judiciaire n’est envisagé au regard d’un tauxde recouvrement, ou de son évolution dans le temps. Or, une telle infor-mation apparaît comme primordiale même si, bien entendu, le bon fonc-tionnement du processus envisagé ne peut être évalué uniquement auregard d’un tel taux. Afin de traduire au mieux la réalité du processus derecouvrement judiciaire, ce taux devrait être segmenté, notamment enfonction de l’origine de la dette
50. 
Un tel taux, segmenté en fonction du profil du recouvrement judiciaire,
devrait être utilisé, parmi d’autres informations, comme indicateur synthé-tique de performance. Il va de soi qu’il ne peut pas être considéré commeune information déterminante par elle-même quant aux performances duprocessus envisagé. Ce type d’indicateur synthétique sert surtout àmesurer l’impact d’améliorations apportées aux diverses étapes de laprocédure et mesurées par le biais de leurs propres indicateurs.
51Le
système d’indicateur peut être utilement complété par un ensemble demesures sur les éléments externes pouvant influencer le résultat du recou-vrement.
52
61 En l’état actuel des bases de données, l’obtention d’un taux de recouvre-
ment judiciaire est extrêmement difficile et n’est produit par aucun servicede l’O.N.S.S. Cette difficulté résulte du défaut de transversalité des basesde données alimentées par les services de la perception et du recouvre-ment judiciaire. Cette situation est un obstacle majeur à une orientationdes activités au regard des résultats.
62 Le seul taux relatif au recouvrement, et qui a été publié dans le dernier
rapport annuel de l’O.N.S.S., au moment de l’audit, est un taux qui estcensé mesurer le rendement de la perception. Il présente toutefois l’incon-vénient majeur de mettre en rapport des montants construits sur desassiettes différentes, à savoir les montants perçus, qui concernent lesnouvelles cotisations et les arriérés de cotisations, y compris des annéesantérieures, au regard des nouvelles cotisations à percevoir pour l’année.L’assiette du numérateur étant plus vaste que celle du dénominateur, cetype de calcul peut donner comme résultats un taux supérieur à 100%. Cesdonnées ont en outre perdu de leur actualité, le dernier rapport annuelétant relatif à l’exercice 1997.
22 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 200449Voir les constatations développées aux points 72 à 79, et 137 et s.
50La récupération d’une dette résultant d’un retard de paiement d’une somme déclarée par unemployeur n’est pas du même type, par exemple, que celle qui procède d’une rectificationapportée à une déclaration.
51Par exemple, les indicateurs de mesure du délai d’envoi aux avocats, du délai pour obtenir un juge-ment, du délai pour l’envoi d’une exécution forcée, etc.
52Telle par exemple la mesure de l’activité économique, du nombre de faillites, du délai moyen defixation des affaires par les cours et tribunaux. Chapitre 2
Le déroulement du processus 
63 Cinq constatations sont développées dans ce chapitre: 
•la rupture dans le processus de recouvrement judiciaire;
•la répartition déséquilibrée du travail entre les juristes et le personnel
des sections de recouvrement judiciaire;
•l’absence d’utilisation de la contrainte;
•les déficiences dans la désignation et l’évaluation du travail des
avocats;
•les propositions de déclaration d’irrécouvrabilité en attente de décision.
2.1 La rupture dans le processus de recouvrement judiciaire
64 Le fonctionnement du processus de recouvrement judiciaire relève de la
responsabilité de deux directions générales: la Direction générale de laperception, dont les services sont chargés du suivi des paiements, et laDirection générale des services juridiques dont les services de recouvre-ment judiciaire sont chargés du suivi des procédures de recouvrement parvoie judiciaire
53. Une fois l’affaire confiée aux services de recouvrement
judiciaire en vue d’obtenir un jugement, il appartient aux services de laperception d’informer le plus rapidement possible les services de recouvre-ment judiciaire de tout paiement effectué par l’employeur. Une fois le juge-ment obtenu, il revient aux services de la perception de veiller au respectdes modalités prévues dans le jugement ou dans le plan d’apurementconsenti par les services de recouvrement judiciaire et d’informer cesderniers le plus rapidement possible du non-respect des modalités afin delancer la procédure d’exécution forcée.
65 Vu ce partage de responsabilités et la transversalité du processus, tout
doit être mis en œuvre pour éviter une rupture dans le processus. Or,actuellement, on ne peut pas affirmer que ce résultat soit atteint, en raisonde l’absence d’intégration des données du suivi des paiements dans lesystème d’information qui sous-tend le processus envisagé.
66 En effet, dans l’état actuel des choses, les instruments du suivi utilisés
pour cette activité par les services de la perception sont, d’une part, lesystème informatisé de suivi des comptes des employeurs
54et, d’autre
part, un système manuel constitué de fiches de procédure qui reprennentpour chaque employeur les jugements, les plans d’apurement et le suivides modalités prévues. Ces instruments ne sont pas intégrés avec l’outilde suivi du recouvrement judiciaire. Il en résulte que des données essen-tielles ne sont pas reprises dans le système d’information utilisé par lesservices de recouvrement judiciaire, à savoir le nombre de plans d’apure-ment consentis à l’employeur, les modalités de paiement résultant de cesplans ou d’un jugement et les paiements partiels.
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 2353Voir la description sommaire du processus de recouvrement judiciaire, points 18 et s.
54Dénommé ATCE. 67 Par ailleurs, l’existence de deux systèmes non intégrés multiplie inutile-
ment l’enregistrement et le transfert des informations ainsi que le traite-ment d’une même information, avec les conséquences qui s’en suivent surl’efficience et les risques accrus d’erreur et de perte. 
68 Il est enfin apparu, au cours de l’examen d’un échantillon, que le délai
moyen nécessaire aux services de la perception pour constater le non-respect des modalités de paiement est de 83 jours calendrier à partir de ladate d’exigibilité, soit près de trois mois
55. Un tel délai est dû essentielle-
ment à un défaut d’automatisation qui nécessite de mobiliser un temps detravail important pour assurer ce suivi. Chargés d’autres opérations qu’ilsconsidèrent comme prioritaires, les services de la perception ne peuventconsacrer les moyens nécessaires pour accomplir de manière efficientecette activité. C’est ainsi que l’objectif du contrat d’administration qui apour objet de vérifier mensuellement le respect par les employeurs desdélais de paiement qui leur sont accordés par un jugement ou dans lecadre d’un plan de paiement n’est pas atteint.
Recommandations:
Intégrer les données dans un système unique
69 Afin de remédier à cette rupture et de renforcer la transversalité du
processus, il est nécessaire d’intégrer dans un système unique cesdonnées du suivi des paiements et celles du recouvrement judiciaire. Cetteintégration doit toutefois respecter la séparation des fonctions et donclaisser aux services de la perception la responsabilité du suivi des paie-ments.
70 Une telle intégration doit s’accompagner de l’automatisation de cette acti-
vité de suivi, de telle sorte qu’il n’appartiendra plus, en définitive, auxservices de la perception que de traiter les exceptions, c’est-à-dire lesimputations de paiement qui ne pourraient être traitées automatiquementen raison d’erreurs dans l’information soumise par les employeurs. Laconstatation d’un défaut de paiement serait donc automatisée et l’informa-tion transmise électroniquement et en temps réel aux services du recou-vrement judiciaire, seuls services désormais en charge du suivi de la procé-dure judiciaire.
L’automatisation de la «novacard
56» n’est pas une idée nouvelle (cf. notam-
ment le plan d’administration élaboré en 2001). En raison des moyenslimités à sa disposition, l’O.N.S.S. a décidé de donner la priorité au projetde mise en oeuvre de la déclaration électronique au cours des années2003-2004. Dès 2004, une analyse du flux «perception - recouvrementjudiciaire» sera entreprise.
Définir dans le contrat d’administration un objectif général pour le proces-
sus de recouvrement judiciaire
71 Outre cette intégration des données, il conviendra d’envisager dans le
contrat d’administration le processus de recouvrement judiciaire demanière plus transversale en définissant un objectif général susceptible de
24 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 200455Voir point 43.
56La «novacard» est une fiche de procédure tenue par les services de la perception en vue de suivrele respect par les employeurs de leurs obligations de paiement.Point de vue de
l’O.N.S.S. le couvrir dans sa totalité et donc d’être suivi via des indicateurs communs
aux deux directions générales impliquées dans le processus.
2.2 La répartition déséquilibrée du travail entre les juristes et le
personnel des sections de recouvrement judiciaire
72 Depuis le 1erjanvier 2000, on peut estimer qu’en moyenne 97.195 procé-
dures nouvelles par an57sont à traiter par les services de recouvrement
judiciaire. Ces procédures s’ajoutent bien entendu aux procédures encoreen cours de traitement. Aucune réelle délégation de pouvoir n’est formel-lement accordée au personnel des sections. 
Dans des cas limités
58, une répartition du travail est organisée en vue de
permettre au personnel des sections de proposer une décision. Celle-ci n’acependant de valeur que confirmée par écrit par les juristes. On ne peutdonc pas parler dans ce cas de délégation de pouvoir. 
73 Il conviendrait d’ailleurs d’examiner pourquoi la préparation d’une pro-
position de plan d’apurement par le personnel des sections, à confirmerpar le juriste, a été limitée aux dossiers dont le montant est inférieur à7500 euros, puisque la décision est de toute façon prise, en définitive, par
le juriste.
74 Face à cette situation et vu le nombre réduit de juristes
59, le risque de
retard ou de qualité insuffisante dans le traitement des dossiers est élevé.Ce risque est accru par l’absence de moyens de maîtrise basés sur desoutils de reporting performants
60.
L’Office a souligné qu’il a connu, ces dernières années, de sérieuses diffi-
cultés pour, en particulier, compléter son cadre de juristes. Cette problé-matique devrait se résoudre par l’adoption par le Gouvernement du modèle«ORESTES», modèle de calcul objectif des besoins en personnel.
Recommandation: Responsabiliser le personnel des sections du recouvre-
ment judiciaire 
75 Pour ce faire, il conviendrait de décharger de certaines responsabilités les
juristes et de les déléguer au personnel des sections. 
76 La mesure du transfert de responsabilités à ce niveau de personnel devra
toutefois être accompagnée de:
•la mise en place d’un nouveau profil de fonction et d’une évaluation des
prestations de personnel en rapport avec ce profil;
•la rédaction et la distribution d’instructions comportant des critères
clairs de prise de décision et accompagnées d’un programme de forma-tion adapté;
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 2557Voir note infrapaginale 28.
58Il s’agit des dossiers portant un débit de cotisations inférieur à 7.500 euros et pour autant que lesinterventions visent à régler un dossier sans devoir entamer des procédures juridiques spécifiques.Ceci n’est pas valable pour les dossiers classifiés «débiteur important» ou «10 millions BEF».
595 francophones et 6 néerlandophones équivalents temps plein en mai 2003.
60Voir la constatation développée aux points 137 et s.Point de vue de
l’O.N.S.S. •et la mise en oeuvre d’outils de reporting permettant d’instaurer une
procédure de validation et offrant au management une assurance quantau respect des instructions. 
77 Il conviendra, avant la mise en place d’un tel système, d’étudier la qualifi-
cation et l’effectif du personnel de section actuel pour déterminer quellesresponsabilités pourraient être confiées et à quelles conditions. 
78 Le transfert des responsabilités ne pourra s’opérer que lorsque des
mesures de contrôle interne seront mises en place et que leur applicationsera susceptible d’offrir une assurance raisonnable quant à la qualité dutraitement des dossiers. 
Dans de telles conditions, l’intervention des juristes pourra être limitée,
autant que possible, aux questions qui nécessitent leur niveau d’expertise. 
79 Il convient de relever que cette tendance visant à responsabiliser le
personnel des sections était déjà ébauchée au sein des services de recou-vrement judiciaire au moment de l’audit et se traduisait notamment dansl’adaptation des profils de fonction du personnel des sections et la mise enplace de formations propres aux besoins du service.
2.3 L’absence d’utilisation de la contrainte
80 L’article 40 de la loi du 27 juin 1969 révisant l’arrêté-loi du 28 décembre
1944 concernant la sécurité sociale des travailleurs reconnaît à l’O.N.S.S.le droit de recouvrer les sommes qui lui sont dues par voie de contrainte.L’alinéa 2 de cet article donne délégation au Roi pour régler les conditionset modalités d’un tel mode de procéder. Sur cette base, le Roi adopta lesarticles 43bis à 43septies de l’arrêté royal du 28 novembre 1969
61. 
La contrainte est un titre exécutoire que l’administration se délivre à elle-
même et qui lui permet, sans devoir faire appel aux cours et tribunaux, derecouvrer les cotisations sociales impayées, ainsi que les majorations etintérêts de retard qui s’y rapportent, en actionnant les procédures d’exé-cution forcée. Il s’agit d’un acte administratif qui est exécutoire par lui-même, sans intervention de l’autorité judiciaire.
81 A ce jour, l’O.N.S.S. ne recourt à ce mode de procéder que pour des cas
tout à fait exceptionnels
62de telle sorte que l’ensemble des procédures à
entamer le sont systématiquement par voie de citation devant les tribunauxdu travail et ceci, quelle que soit l’origine de la dette à recouvrer
63.
82 L’analyse des bases de données a toutefois permis de récolter un certain
nombre d’indices qui plaident en faveur d’une utilisation ciblée de lacontrainte: 
•64% des jugements en termes de nombre de procédures, 33% en
termes de cotisations en jeu, sont des jugements par défaut;
26 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 200461A.R. du 28 novembre 1969 pris en exécution de la loi du 27 juin 1969 révisant l’arrêté-loi du 28décembre 1944 concernant la sécurité sociale des travailleurs.
62En cas de demandes de récupération pour le compte des organismes de sécurité socialed’Allemagne, de France, du Luxembourg et des Pays-Bas, ainsi que dans les cas de fraudesavérées. Ces cas ont été définis par le comité de gestion.
63Exemple: retard dans le paiement de sommes déclarées ou rectification apportée à une déclarationpar les services du contrôle. •ces jugements par défaut donnent lieu, pour ce qui concerne les
sommes récupérées, à des paiements approximativement équivalents àceux effectués suite aux jugements contradictoires;
•ces jugements par défaut ne connaissent qu’un taux d’opposition
marginal, inférieur à 1%.
83 Ces indices tendent à démontrer qu’il y aurait moyen de recourir à la
contrainte de façon ciblée dans des cas où les risques d’opposition appa-raissent comme minimes. Dans ces cas, les risques de contestations liés àl’usage de la contrainte, principalement les contestations à l’encontred’une contrainte signifiée
64et de son exécution forcée65, semblent très
limités. 
Pour ce qui est des éventuelles faiblesses qui relèvent plus du régime juri-
dique de la contrainte et de son aménagement66, il n’est pas inutile de
rappeler que l’O.N.S.S. peut proposer de réviser les textes de base etdonc de les adapter. Pour ce qui est de l’obligation de motiver formelle-ment la contrainte en raison de la loi du 29 juillet 1991 sur la motivationformelle des actes administratifs, il est difficile d’estimer qu’une telle obli-gation légale fasse obstacle à une automatisation de la contrainte et doncde la motivation qui l’appuie. 
84 De tels indices pourraient être complétés par une analyse des coûts. Il
apparaît en effet clairement que la toute grande majorité des procéduresportent sur des créances de faible montant
67. A cela s’ajoute une diminu-
tion des frais de justice à mettre à charge de l’employeur étant donné quela contrainte ne nécessite plus qu’une seule signification en lieu et place decelles de la citation et du jugement par défaut et que les frais et dépensliés à la procédure judiciaire n’ont plus cours. C’est également autant d’af-faires qui ne sont plus confiées à des avocats.
85 Enfin, la contrainte doit également être envisagée dans un contexte où, en
moyenne, trois mois sont nécessaires pour obtenir un jugement, ce délaiétant précédé d’une durée d’approximativement quatre mois pour le dérou-lement de la procédure de recouvrement administratif
68. A cela s’ajoute le
fait que l’O.N.S.S. évolue également dans un environnement où d’autressociétés créancières font appel à des sociétés de recouvrement dont l’ob-jectif est de récupérer leurs créances le plus rapidement possible. Plus ledélai est court, plus les chances de récupérer sont élevées. L’ensemble deces éléments tendent donc à démontrer l’effet positif que peut avoir lacontrainte sur l’efficience du processus.
86 Un prélèvement, dans le système d’information, de données sur l’origine
de la créance
69, couplé à un examen portant sur le caractère favorable ou
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 2764Contestation devant le tribunal du travail territorialement compétent dans les 15 jours de la signi-fication en vue de l’octroi de termes et délais ou sur des questions de fond.
65Saisine du juge des saisies pour obtenir des termes et délais, absence d’effet suspensif des voiesde recours et régime de la saisie-arrêt auprès d’un tiers applicable en cas de contrainte qui néces-siterait de procéder d’abord à l’exécution à l’encontre du débiteur de l’O.N.S.S. 
66Tel le cas des éventuels problèmes liés à la délégation accordée au Roi.
672,7% du nombre de procédures dont le montant en cotisations est supérieur à 62.000 euros repré-sentent 54% du montant global en cotisations. 73% des procédures portent sur un montant infé-rieur à 5.000 euros et représentent à peine 8% du montant global des cotisations réclamées.
68Voir la description ommaire du processus de recouvrement judiciaire, points 18 et s.
69Exemple: dette due en raison d’un retard de paiement portant sur des sommes déclarées ou detterectifiée suite à une intervention des services du contrôle. non du jugement, complèterait utilement l’analyse. En effet, dans l’état
actuel des connaissances, on ne peut que supposer que l’application cibléede la contrainte à la catégorie des créances résultant d’un défaut de paie-ment de sommes déclarées donnera lieu à peu d’opposition. De telséléments complémentaires permettraient de consolider les indices déjàrécoltés en faveur du recours à la contrainte. 
Recommandation: Etudier la possibilité de procéder de manière ciblée par
voie de contrainte
87 A partir des indices évoqués, complétés par une analyse des coûts et du
résultat des jugements, classés selon l’origine juridique des dettes, ilconvient d’analyser la possibilité de lancer la contrainte dans des cas cibléset, le cas échéant, de la tester.
La contrainte devra s’envisager de manière automatisée et sa signification
constituera la première étape du processus.
Depuis un certain temps, la discussion et la réflexion sont ouvertes à
l’Office sur la pertinence d’utiliser la technique de la contrainte.
Si la contrainte contient des aspects séduisants (gain de temps ou intérêt
des autres partenaires concernés dans la chaîne - tribunaux, auditorats detravail -), il faut reconnaître qu’elle nécessite une organisation pratique, uncircuit informatique pertinent (que l’Office ne sera pas en mesure d’en-tamer avant fin 2004) et un changement de la position adoptée par lecomité de gestion de l’O.N.S.S.
La vraie question, selon l’O.N.S.S., est d’examiner s’il est vraiment néces-
saire d’obtenir un titre exécutoire (jugement ou rôle selon la loi du 27 juin1969) pour recouvrer 80% des sommes dues, en maximum deux ans(données issues du datawarehouse ). En d’autres mots, les arguments
développés par les auditeurs en faveur de la contrainte pourraient plaideren faveur d’une alternative. Celle-ci consiste à modifier l’article 23, § 1er,alinéa 2, de la loi du 27 juin 1969 et l’article 34, alinéa 5, de l’arrêté royaldu 28 novembre 1969, pour permettre à l’O.N.S.S. d’accorder des facilitésde paiement à ses débiteurs sous certaines conditions et d’éviter ainsi dedevoir obtenir un titre exécutoire (jugement ou rôle) et procéder à sonexécution avant l’octroi d’un éventuel sursis (plan d’apurement). A priori, lamise au point juridique et la mise en oeuvre des circuits administratifs nedevraient pas poser de gros problèmes techniques et pourraient avoir lieurapidement. Il s’agit d’une voie déjà suggérée, que les organismes françaispercepteurs de cotisations de sécurité sociale utilisent régulièrement.
L’Office aimerait disposer de la possibilité de choisir entre les instruments
suivants, à utiliser suivant le cas qui se présente:
•la contrainte;
•la procédure judiciaire et l’obtention d’un jugement;
•l’accord avant jugement mais valant le cas échéant titre exécutoire en
cas de non respect.
Des démarches vont être entreprises pour permettre ce choix et tester un
non recours au judiciaire.
28 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004Point de vue de
l’O.N.S.S. 2.4 La désignation des avocats et l’évaluation de la qualité de
leurs prestations
2.4.1 La désignation 
88 Lorsque l’O.N.S.S. estime qu’un nouvel avocat doit être désigné, il adresse
un avis de vacance au bâtonnier de l’arrondissement judiciaire concerné,qui le diffusera selon le procédé de son choix. Dans cet avis, un certainnombre de questions ou critères sont énumérés. Les candidatures desavocats intéressés sont adressées à l’O.N.S.S. Une grille comprenant laréponse, par avocat candidat, aux questions et critères est alors complétéeet adressée à l’administrateur général, à qui il appartient de décider.L’administrateur général doit toutefois veiller dans les désignations à unerépartition équitable entre les intérêts présents au sein du comité degestion
70. L’administrateur général informe le comité de gestion de la dési-
gnation intervenue. L’avocat désigné en est averti par une lettre.
89 La motivation de la décision de désignation n’est toutefois formalisée dans
aucun document. Elle ne se trouve donc pas dans le dossier administratif.Or, comme tout acte juridique pris par une autorité administrative, unetelle décision doit reposer sur des motifs valables en droit et en fait. 
L’O.N.S.S. signale à ce propos qu’un document destiné au comité de
gestion et visant à objectiver davantage les critères de choix des avocatsest en cours de préparation. Il faut reconnaître toutefois, qu’ «à concur-rence égale», après mise en œuvre d’un maximum de critères, il faudraaccepter le choix de l’autorité compétente, à savoir le comité de gestionou, par délégation, l’administration générale.
2.4.2 L’évaluation de la qualité du travail
90 Les avocats désignés travaillent sous abonnement. La lettre de leur dési-
gnation précise en effet qu’un certain nombre d’affaires leur serontconfiées et qu’elles donneront lieu à des honoraires calculés de manièreforfaitaire. Cette lettre précise le mode de calcul et de paiement des hono-raires et prévoit le principe selon lequel l’abonnement est renouvelableannuellement, jusqu’à ce que l’avocat ait atteint l’âge de 60 ans. L’avocatreçoit ensuite un certain nombre de consignes et instructions portant sur lecontentieux en cause et le mode de travail mis en place par l’O.N.S.S.
91 Actuellement il n’existe pas de procédure efficace d’évaluation de la
qualité des prestations des avocats. Tout abonnement fait, en principeannuellement, l’objet d’un renouvellement. Il n’existe aucune procédure quiaurait pour but d’évaluer le travail fourni par les avocats et, sur la base decritères pertinents et objectifs, de justifier le non renouvellement d’unabonnement en cas d’insuffisance des prestations. 
Seul existe actuellement un regroupement, par avocat, des lettres de rappel
engendrés par le système de suivi de procédures judiciaires dans le but dedétecter les négligences récurrentes. Il apparaît toutefois que des sanctionsne sont prises que dans des cas extrêmes et après des périodes particu-lièrement longues. En outre, en raison du faible suivi dans l’utilisation des
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 2970Les principes que l’Administration générale doit respecter lors de la désignation des avocats ontété arrêtés par le comité de gestion en séance du 3 mai 1991.Point de vue de
l’O.N.S.S. rappels engendrés par le système, on ne peut avoir aucune assurance
quant à l’exhaustivité de la collecte d’informations. 
92 Le service de recouvrement judiciaire projette toutefois de mettre au point
un système plus efficace qui devra permettre de suivre la qualité du travaildes avocats. Ce système n’était pas encore opérationnel au moment del’audit. 
A cet égard, l’O.N.S.S. signale que s’il existe déjà des procédures d’éva-
luation, une réflexion est toutefois menée afin d’arriver à des procéduresplus systématiques et plus méthodiques.
Veiller à ce que toute décision de désignation repose sur des motifs vala-
bles en droit et en fait
Limiter dans le temps les désignations d’avocat et mettre en place une pro-
cédure d’évaluation de leurs prestations
93 Dans ce contexte, le renouvellement de l’abonnement ne serait plus recon-
duit annuellement, mais soumis à une procédure d’évaluation claire etprécise, prévoyant des sanctions proportionnées aux manquements éven-tuels. Un contrat décrivant les obligations des parties serait conclu. Unetelle procédure devra bien entendu reposer sur des critères objectifs etvalables en droit et en fait et suppose que la qualité des prestations desavocats soit suivie de manière continue ou régulière et pertinente. Il pour-rait également être envisagé d’imposer contractuellement des obligationsde qualité ou de délais qui résulteraient d’engagements pris par l’O.N.S.S.dans le contrat d’administration. Le contrat avec l’avocat doit donc être vuégalement comme un moyen susceptible d’améliorer l’efficience et l’effica-cité du processus, en permettant à l’O.N.S.S. d’accroître sa sphère demaîtrise sur les différentes étapes du déroulement de la procédure.
94 Les données qui serviront au suivi devront, en définitive, être intégrées
dans le système d’information de gestion.
2.5 Les propositions de déclarations d’irrécouvrabilité en attente
de décision
95 Dans le respect des conditions définies par le comité de gestion de
l’O.N.S.S., une créance de cotisations peut être déclarée irrécouvrable.L’irrécouvrabilité sera soit définitive, soit provisoire. Dans ce dernier cas,après cinq années, le dossier est réexaminé afin de voir s’il n’existe pasune nouvelle possibilité de récupération. Si la réponse est négative, l’irré-couvrabilité devient définitive.
96 La proposition d’irrécouvrabilité est préparée par le personnel des
sections, acceptée par le juriste et le directeur du recouvrement judiciaireet ensuite transmise pour décision au directeur général des services juri-diques. 
97 En mai 2003, il existait approximativement 10.000 dossiers en attente de
décision. En réalité, il n’y a aucun inventaire ou estimation des montantsen cause. Il est par ailleurs impossible d’isoler ces dossiers dans lesystème de suivi des procédures judiciaires car l’information nécessairen’est pas récoltée.
30 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004Point de vue de
l’O.N.S.S. 98 Outre le fait qu’il ne soit pas mis fin pour ces dossiers au processus de
recouvrement judiciaire, avec pour conséquence que de telles procéduressont toujours ouvertes dans le système automatisé de suivi, une telle situa-tion fausse l’image que le système d’information est susceptible de donnerdu recouvrement judiciaire et entache la fidélité des comptes del’O.N.S.S., bien que ces montants soient pour la plupart provisionnés
71. 
Historiquement, les 10.000 dossiers cités (qui traitent pour la plupart de
faillites) peuvent s’expliquer. Bon nombre d’entre eux sont pour l’heuresignés et en voie d’être déclarés irrécouvrables. 
Résorber l’arriéré des propositions d’irrécouvrabilité et éviter tout arriéré à
venir
99 Une solution doit être trouvée pour résorber au plus vite cet arriéré et, de
cette façon, rendre fidèles les informations financières.
100 A défaut de résorption rapide, les services de recouvrement judiciaire
doivent s’appliquer à établir un inventaire chiffré des propositions enattente en fonction duquel des règles de priorité dans la solution duproblème pourraient être fixées tenant compte, par exemple, des montantset/ou de l’ancienneté des dettes. 
101 Il sera veillé ensuite à ce qu’un tel arriéré ne se constitue plus. En fonction
de l’analyse des causes à la base du problème d’accumulation, la solutionà trouver veillera à éviter l’engorgement actuel des dossiers au niveau dudirecteur général. Ceci pourrait se faire par la mise en place de règles dedélégation de pouvoir différentes mais accompagnées d’outils de reportingqui permettrait à la direction générale de pouvoir rendre compte du respectdes conditions d’irrécouvrabilité au comité de gestion de l’O.N.S.S. et auxorganes de contrôle externe. 
Intégrer la gestion des irrécouvrables dans le système d’information de 
gestion
102 Le système devrait intégrer au moins l’existence d’une proposition d’irré-
couvrable en attente de décision et le caractère définitif ou provisoire del’irrécouvrabilité tant au moment de la proposition qu’à celui de la décision.La production des rappels sera adaptée à ces différentes situations.
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 3171En cas de faillite ou de concordat par abandon d’actif, une provision pour créances douteuses estcréée pour les créances de l’employeur concerné. Lorsque les créances sont en réalité irrécouvra-bles, en l’absence de décision, le total du bilan est surévalué, à l’actif, du montant de ces créancesen cotisations et, au passif, des provisions correspondantes pour créances douteuses.Point de vue de
l’O.N.S.S. Chapitre 3
Les informations de gestion et leur traitement
103 Trois constatations sont développées dans ce chapitre:
•l’insuffisance des informations de gestion;
•les faiblesses dans la définition et la reconnaissance de la fonction de
staff;
•le manque de moyens de maîtrise au profit de la fonction de manage-
ment.
3.1 Insuffisance des informations de gestion
104 Pour bien comprendre la portée des insuffisances relevées, celles-ci
doivent être envisagées à deux niveaux: celui de la gestion et celui ducontrôle interne. 
Sur le plan de la gestion, les insuffisances relevées concernent la qualité,
la disponibilité et l’exhaustivité des informations susceptibles d’être utili-sées. Ces informations proviennent principalement du système d’informa-tion qui sous-tend l’ensemble de la procédure judiciaire, à savoir lesystème ASPR
72mais comprennent aussi les aspects relatifs à la gestion
des moyens matériels et humains.
Sur le plan du contrôle interne, le système ASPR a été évalué en tant que
mesure visant à offrir une assurance raisonnable quant au bon fonctionne-ment du recouvrement judiciaire. Ce système a en effet été élaboré en vuede maîtriser le suivi des délais compris entre un certain nombre d’étapesdu déroulement de la procédure judiciaire. A ce titre, il constitue la mesurede contrôle interne fondamentale du processus envisagé et est indispen-sable vu la masse de procédures à traiter. Il s’agissait, dès lors, de voir sicette mesure de contrôle interne pouvait être considérée comme efficaceet était effectivement utilisée. Il est à noter d’emblée qu’à côté de cesystème, les services du recouvrement judiciaire ont développé un tableurde suivi nettement plus précis pour les dossiers financièrement impor-tants
73.
3.1.1 Faiblesses des informations sur le plan de la gestion
Le système d’information actuel n’est pas utilisé à des fins de gestion
105 Le système actuel contient un certain nombre de données qui pourraient
être analysées a posteriori afin d’en retirer des enseignements utiles sur leplan de la gestion. Cette possibilité a été accrue par la mise en place, àtravers l’O.N.S.S., du système de datawarahouse qui permet de récupérer
un certain nombre de données des systèmes d’information et de lesexploiter à des fins analytiques. Il convient de souligner l’intérêt d’un tel
32 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 200472Pour un descriptif du système d’information de gestion, voir points 30 à 32.
73Qualifiés de «10 millions BEF» par l’O.N.S.S. Un outil de suivi a également été développé pour lesdossiers traités par la cellule anti-fraude. outil sur le plan de la gestion en tant qu’il permet notamment de se réap-
proprier les données. Pour ce faire, la fonction de business analyst a été
créée. 
Actuellement, deux personnes ont été chargées de cette fonction au sein
des services de recouvrement judiciaire: une pour les services franco-phones et l’autre pour les services néerlandophones. 
Dans la réalité, les personnes chargées de cette fonction au sein du recou-
vrement judiciaire ne la remplissent toutefois pas dans sa dimension d’ana-lyse des bases de données. Cette fonction n’est pour l’instant pas consi-dérée comme une fonction à part entière et reste totalement accessoirepar rapport aux autres fonctions exercées par ces personnes
74.
Il est également à relever que, lors de la mise en place du datawarahouse ,
toutes les données présentes dans le système d’information n’ont pas étéreprises, ce qui, bien entendu, en limite l’utilisation
75.
La qualité des données présentes dans le système est insuffisante pour
pouvoir les exploiter à des fins de gestion
106 Outre l’insuffisance des contrôles dont il sera question au point 3.1.3,
l’analyse des bases de données a permis de relever un nombre importantde faiblesses ou incohérences qui viennent gravement affaiblir la qualitédes données actuelles et qui ont pour conséquence de réduire significati-vement la fiabilité des résultats d’une analyse a posteriori. 
107 Parmi faiblesses, on peut ranger les incohérences dans les données, tels
les cas de rupture de chronologie et de valeurs manquantes ou erronées,les défauts dans le système qui engendrent des doublons ou l’absenced’historique, par exemple des rappels ou des plans d’apurement accordésà un employeur
76. 
108 Il convient de relever que des explications claires et définitives n’ont pu
être fournies sur les différents cas d’incohérences concrètementprésentés, ni par les services concernés ni par la SmalS-MvM. Elles neconstituent pas nécessairement des valeurs inexactes en ce sens que desexplications ont pu ou pourraient parfois être données. Mais ces explica-tions n’en demeurent pas moins des hypothèses. Ce manque de maîtrisesur les causes des incohérences et des biais présents dans l’informationrendent les données difficilement utilisables pour l’analyse.
Un nombre important de données utiles à la gestion sont absentes du 
système
109 L’absence d’un certain nombre de données dans le système a pour consé-
quence qu’il est impossible d’interpréter les résultats de manière certaine.De ce fait, ce n’est que par la consultation des dossiers que l’on pourraittenter de comprendre les délais qui sont apparus comme manifestementlongs
77. Les éléments repris à ce sujet dans le chapitre 1 et qui ont trait
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 3374Sur la fonction de business analyst , voir également la constatation aux points 131 et s.
75Exemples de données absentes dans le datawarehouse : les données relatives aux blocages, aux
rappels, les données historiques, etc.
76Voir les points 49 et 53 pour d’autres exemples.
77L’ensemble des exemples sont repris aux points 50 à 52.  principalement à la qualité de la tenue du dossier78réduisent toutefois
fortement les possibilités d’un examen a posteriori approfondi.
110 Dans l’état actuel des choses, le système d’information de gestion, en
raison de ces informations manquantes, mais aussi des défauts de qualitérelevés précédemment, ne peut être utilisé en vue de suivre la réalisationd’un objectif général qui couvrirait l’ensemble du processus de recouvre-ment judiciaire et donc également l’activité de suivi des paiements réaliséepar les services de la perception
79. 
Les responsables ne disposent pas de toutes les informations nécessaires à
la gestion des moyens
111 Il s’agit des informations qui permettent notamment d’envisager les acti-
vités sous un rapport coût-bénéfice, de réévaluer et d’améliorer le systèmed’information actuel et, en liaison avec un meilleur système d’informationde gestion, d’arrêter une stratégie de recouvrement judiciaire objective-ment justifiable tant du point de vue des opportunités que du coût.
112 Disposer de l’ensemble des informations nécessaires, à la fois pour la
gestion des moyens et pour celle des activités, est indispensable à l’exis-tence d’un réel plan opérationnel à inscrire dans le cycle budgétaire.
3.1.2 Faiblesses sur le plan du contrôle interne
Quant au bon fonctionnement du service
113 Les mesures de contrôle interne ont pour objectif de s’assurer du bon
fonctionnement du service. C’est dans cette optique qu’un suivi automa-tisé des procédures a été mis en place. Ce système, couplé avec deséléments qui ont trait notamment à la gestion des ressources humaines,est susceptible d’apporter cette assurance s’il est bien appliqué. Or, suiteaux entretiens qui ont été menés aux différents niveaux de responsabilitéau sein des services de recouvrement judiciaire, il est apparu que cesystème n’est pas utilisé de manière uniforme d’une section à l’autre etque les rappels générés automatiquement par le système sont traités demanière très inégale selon les sections et les agents, ou parfois même,qu’ils ne sont pas traités.
Les raisons invoquées sont diverses: système inadapté à la réalité du
travail, délais de rappel trop courts selon certains, trop longs selon d’au-tres ou pas assez flexibles, etc. Certaines de ces raisons ont amené lesagents à développer des méthodes personnelles de suivi
80, dont aucune
n’est susceptible d’offrir le niveau d’assurance qu’un système d’informa-tion intégré pourrait fournir s’il était correctement utilisé. 
Par ailleurs, les rappels ne font pas l’objet de statistiques utilement exploi-
tables à des fins de gestion alors qu’une telle information comporte sur ceplan un réel intérêt. 
34 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 200478Dossiers illisibles ou incomplets, incohérences entre le dossier et le système ASPR, difficulté àconnaître l’auteur d’une décision et les raisons de celle-ci, etc. Pour le résultat de l’examen desdossiers, voir également le point 45.
79Constatation développée aux points 64 et s., 153 et s., 195 et s.
80Telle que la tenue d’un agenda de suivi manuel et personnel. L’examen des dossiers, réalisé à partir des délais jugés manifestement
longs tels qu’apparus suite à l’analyse des bases de données, a par ailleurspermis de constater un nombre important de dossiers inactifs ou qui l’ontété durant plusieurs années
81. 
114 Les imperfections du système et l’absence d’attention portée à son utili-
sation effective et uniforme dans les services du recouvrement judiciaireempêchent d’avoir une assurance quant au bon fonctionnement du service. 
Quant à la fiabilité des données
115 L’introduction de données doit être entourée de mesures de contrôle, auto-
matisées
82ou manuelles83, offrant une assurance raisonnable quant à leur
qualité sur le plan de l’exhaustivité et de l’exactitude. 
116 Il a pu être constaté que les agents peuvent modifier les données84sans
qu’aucun contrôle réel ne soit réalisé, que des données fictives peuventêtre encodées
85et que des blocages de délai de surveillance peuvent être
introduits sans en mentionner la raison. 
En outre, les données doivent être introduites manuellement et rien ne
garantit que toutes l’aient été effectivement, étant donné que le traitementdes rappels est le seul moyen de s’en assurer et que celui-ci n’est pasréalisé de manière uniforme. 
Enfin, l’absence d’intégration des fiches manuelles de suivi des services de
la perception
86, portant sur les paiements effectués par les employeurs
suite à un jugement ou à un plan d’apurement, nécessite des encodagessupplémentaires
87, ce qui augmente les risques d’erreur, accroît inutile-
ment le travail, intensifie le flux papier et multiplie les risques de pertes etde retard.
117 En résumé, on peut estimer que la récolte des données, si ce n’est les
restrictions apportées dans les profils informatiques des agents, n’estentourée de pratiquement aucun contrôle, automatisé ou manuel, suscep-tible d’offrir une assurance raisonnable quant à la fiabilité des données.Par ailleurs, si certains contrôles automatisés existent, tels que les testsde cohérence entre les dates, l’examen des bases de données a révélé desincohérences chronologiques qui mettent en doute le degré d’assuranceque ces contrôles sont susceptibles d’offrir. Enfin, bien qu’une trace detoute introduction ou modification de données dans le système existe et
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 3581Voir points 38 et s.
82Générées par le système.
83Hors système mais permettant un contrôle sur les données, tels que par exemple la réception etl’examen de listes comportant les modifications apportées aux données. 
84A savoir les étapes de procédures et leur date. La possibilité est en effet offerte aux agents dessections de modifier ces données à l’aide d’une fonction informatique appelée UPROC dont l’utili-sation n’est entourée d’aucune procédure de contrôle interne particulière. Ils ne peuvent par contrepas modifier des informations touchant à l’existence de l’extrait de compte dans le système, à sadate et à son montant. 
85Telle qu’une fin fictive à la procédure, ce qui aura pour conséquence que la procédure ne sera plustraitée.
86Voir constatation aux points 64 et s. et particulièrement le point 67.
87Le défaut d’intégration des données de suivi des paiements des services de la perception dans unsystème unique entraîne un flux de papier entre les deux services et donc une obligation, pourchacun de ces services, d’encoder ces informations dans leur propre système. permette de savoir précisément qui est intervenu, les services du recou-
vrement judiciaire n’utilisent pas ces informations à des fins de contrôle. 
118 Enfin, de manière générale, il est apparu que plus personne ne semblait
avoir une réelle connaissance, et donc une maîtrise, de ce programmeinformatique. Cette constatation est à mettre en parallèle avec le fait que,depuis sa création au début des années 80, le système n’a pas fait l’objetde modification majeure et de réévaluation qui tiennent compte de l’évolu-tion de la gestion du processus.
119 Il faut en outre ajouter qu’actuellement le service de recouvrement judi-
ciaire ne dispose pas d’une personne ressource chargée d’évaluer lesexigences du processus en matière d’information ainsi que les limites dusystème actuel, afin de dialoguer utilement avec la SmalS-MvM. 
3.1.3 Conséquences
120 Un système d’information présente l’intérêt de justifier la stratégie. Il doit
permettre notamment de définir des objectifs et une approche globale etcohérente pour le processus
88. Le système d’information peut aussi
améliorer l’efficacité de l’O.N.S.S. qui se trouve en situation de concur-rence avec d’autres créanciers, notamment les sociétés privées de recou-vrement. Il permettra également aux services du recouvrement judiciaired’objectiver ses relations avec les autres services de l’O.N.S.S. ou d’au-tres organismes publics.
121 L’état actuel du système d’information de gestion, tant sur le plan de la
gestion opérationnelle que sur celui du contrôle interne, a pour consé-quence qu’il ne peut servir de base à la définition d’une stratégie globaleet cohérente du recouvrement judiciaire et qu’il ne permet pas de fournirune assurance raisonnable quant à son bon fonctionnement. Les responsa-bles du processus de recouvrement judiciaire ne sont dès lors pas dans lesconditions pour en avoir la maîtrise d’autant que des indices de déficiencesdans le fonctionnement ont pu être relevés à la suite de l’exploitation desbases de données du recouvrement judiciaire et de l’examen des dossiersqui s’en est suivi.
122 Cette situation a également pour conséquence que tant le management du
recouvrement judiciaire qu’un autre service interne, tel l’audit interne, ouqu’une organisation externe, telle la Cour des comptes, sont dans l’inca-pacité d’évaluer la performance du recouvrement judiciaire. Or, la logiquequi procède au contrat d’administration oblige formellement les services àrendre compte de leur fonctionnement et donc à s’organiser à cet effet.
Transformer le système actuel de suivi en un réel système d’information de
gestion de qualité
123 L’objectif sera de pouvoir utiliser le système d’information à des fins de
gestion. Pour ce faire, il est indispensable, au regard des constatationsdéveloppées et des éléments concrets repris au chapitre 1, d’évaluer l’étatactuel du système d’information et, en fonction de ce diagnostic, de mener
36 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 200488Par exemple en matière de plan d’apurement, d’assignation en faillite ou d’exécution forcée. un projet d’amélioration portant aussi bien sur les données contenues que
sur leur qualité. 
124 Cette dimension devra se retrouver dans le projet qui sera développé en
vue d’améliorer le contrat d’administration89. De même, le système inté-
grera également les données reprises sur les fiches manuelles de suivi despaiements utilisées par les services de la perception
90.
125 Pour mener à bien un tel projet, il est indispensable de reconnaître la fonc-
tion de business analyst . Celui-ci évaluera le système actuel, mènera le
projet d’amélioration et veillera, à terme, à ce que l’O.N.S.S. détienne etconserve la maîtrise du système d’information. Le système fournira auxresponsables toute l’information de gestion qui leur est nécessaire, sansoublier l’information portant sur la maîtrise des moyens et des coûts.
126 Une fois le système d’information adapté, il sera exploité à des fins de
gestion par les responsables du processus et de l’O.N.S.S. Il sera périodi-quement évalué au regard de l’évolution des besoins liés au processus derecouvrement judiciaire. Il appartiendra au business analyst de tirer les
informations, de les exploiter et de veiller au maintien de leur qualité.
Transformer le système actuel de suivi en une mesure de contrôle interne
efficace et effectivement appliquée
127 L’objectif de ce projet sera de veiller à ce que le système, en tant que
mesure de contrôle interne, soit susceptible d’offrir une assurance raison-nable quant au bon fonctionnement de l’activité de recouvrement judiciaire.Il faudra veiller à deux aspects: l’efficacité des mesures de contrôle, quidoivent être envisagées au regard des risques à couvrir, et leur applicationeffective.
128 Concernant l’efficacité, il s’agira notamment d’évaluer la situation actuelle
en matière de rappels et d’envisager une meilleure adéquation de cesrappels aux besoins du processus, d’examiner dans quelle mesure desdonnées ne devraient pas être ajoutées et d’améliorer les contrôles sur laqualité des données enregistrées, soit via des contrôles automatisés soitvia des contrôles manuels. Ces contrôles devront rester praticables etcorrespondre au degré de responsabilité octroyé au personnel supervisé. Ilfaudra veiller, par une procédure de contrôle a posteriori et une communi-cation efficace sur le rôle de chacun en matière de contrôle interne, à ceque les contrôles favorisent la responsabilisation. 
129 Une fois le système de suivi développé, il conviendra de s’assurer qu’il soit
effectivement appliqué par tous et de manière uniforme.
130 Ce rôle est généralement dévolu à un service d’audit interne. Un tel
service, actuellement inexistant au sein de l’O.N.S.S., pourrait procéderdans l’avenir à l’évaluation des mesures de contrôle interne, tant du pointde vue de leur efficacité que de leur application effective.
Toute la mécanique de responsabilisation mise en place via les contrats
d’administration implique que la fonction d’audit interne soit assurée.
Jusqu’à présent, l’Office n’a pas fait de proposition de développement en
interne en raison d’absence d’enveloppe budgétaire et surtout du fait que,
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 3789Voir jalon 6 des recommandations aux points 195 et s. et points 202 et 203.
90Voir la première recommandation liée à la rupture du processus de recouvrement judiciaire, points69 et 70.Point de vue de
l’O.N.S.S. dans le cadre de la réforme Copernic, le ministère de tutelle a entamé un
Business Process Reengineering (BPR) traitant, notamment, du thème de
la relation entre SPF et organismes de sécurité sociale. Dans le cadre dece BPR, l’idée défendue était que l’activité d’audit interne serait confiéeaux commissaires du gouvernement. Dans l’éventualité où cette idée neserait pas retenue, l’O.N.S.S. pourrait créer son propre service d’auditinterne moyennant l’octroi des budgets nécessaires.
3.2 Faiblesses dans la définition et la reconnaissance de la fonc-
tion de staff
131 Dans les services de recouvrement judiciaire, aussi bien néerlandophone
que francophone, trois responsables administratifs sont chargés, à côté detâches opérationnelles, de fournir aux responsables de leur service uneinformation de gestion. Celle-ci comporte des statistiques émanant de laSmalS-MvM, des données récoltées au cours du travail journalier et, enprincipe, le résultat de l’exploitation du datawarahouse mis en place en vue
de permettre aux services opérationnels et à l’O.N.S.S. de traiter les infor-mations qui résultent de leurs activités. 
132 Dans cette optique, un de ces responsables administratifs dans chacun des
rôles linguistiques a été chargé d’exercer la fonction de business analyst .
Cette fonction a pour objectif d’alimenter le système de suivi du contratd’administration et de fournir au profit du management une information degestion tirée de l’utilisation du datawarahouse . Dans ce cadre, cette
personne exerce donc une fonction de conseil au management.
133 Le rôle de staff de ces responsables administratifs, à ce niveau, n’est
toutefois pas clairement défini et pas suffisamment reconnu. De plus, lasituation organisationnelle de ce personnel, trop impliqué dans l’opéra-tionnel, ne lui permet pas d’exercer normalement cette fonction. Il enrésulte que son importance n’est pas clairement perçue par le personneldes services de recouvrement judiciaire et qu’en définitive cette fonctionn’est pas exercée de manière optimale.
Reconnaître la fonction de staff
134 Ayant pour objectif de fournir au management l’information de gestion
nécessaire à la prise de décision, la fonction de staff est capitale dans lecadre de l’élaboration, de la révision et du suivi du contrat d’administrationet de la définition d’une stratégie globale et cohérente pour le processusde recouvrement judiciaire. Cette fonction sera déterminante pour mettreen place les recommandations de ce rapport qui ont trait à l’améliorationdu contrat d’administration et du système d’information de gestion.
Repenser la fonction de staff
135 Pour que cette fonction puisse être mise en oeuvre, il est indispensable
d’en faire une description complète et de dégager le profil recherché. Lebusiness analyst devra maîtriser et analyser le processus de recouvrement
judiciaire et, en fonction de son analyse, veiller à ce que l’information
38 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 récoltée soit pertinente et de qualité pour la prise de décisions straté-
giques et la définition et le suivi d’objectifs généraux. Il aura donc un rôleclé à jouer dans le cadre des projets d’amélioration du système d’informa-tion de gestion. 
136 D’un point de vue organisationnel, étant donné que cette personne devra
travailler au profit des responsables du recouvrement judiciaire, il estindispensable de lui garantir une indépendance suffisante. En outre, le faitque la fonction porte sur l’analyse des données opérationnelles impliqueune prise de distance et une incompatibilité avec une intervention dans lestâches opérationnelles. Idéalement, cette fonction sera exercée de manièreunifiée pour l’ensemble du service de recouvrement judiciaire. 
3.3 Manque de moyens de maîtrise au profit de la fonction de
management
137 Les deux directeurs, néerlandophone et francophone, des services de
recouvrement judiciaire, le directeur général et le conseiller général quiintervient en appui à celui-ci sont très impliqués dans l’opérationnel etinterviennent dès lors plus comme des experts que comme des managers.
138 Cette situation peut s’expliquer par le manque d’outils de reporting.
Actuellement, vu le manque de fiabilité des systèmes d’information degestion, le seul moyen pour la hiérarchie de maîtriser les activités desservices est de réviser les dossiers. Un tel système ne privilégie pas lesdélégations, et donc la responsabilisation, et accentue la prédominance durôle d’expert par rapport à celui de manager. Or, la masse des procéduresà traiter appelle une réforme des méthodes de travail.
S’agissant de l’exercice de la fonction managériale tel qu’il le souhaite au
demeurant, l’Office rappelle qu’il se bat depuis 1990 pour obtenir lesmoyens nécessaires afin de renforcer son cadre et son encadrement, demanière à mieux libérer les responsables des directions générales destâches d’expertise et donc de leur permettre de davantage gérer leurservice.
139 L’audit a montré qu’il existe actuellement un manque important de moyens
d’encadrement qui permettraient aux responsables d’avoir la maîtrise deleur service. Ainsi, les responsables du recouvrement judiciaire ne saventpas dans quelle mesure les instructions sont respectées, notamment enmatière d’octroi de plan d’apurement. 
140 Par ailleurs, le personnel des sections de recouvrement judiciaire est à
l’initiative de toutes les actions prises dans les dossiers. Or, si les dossiersqui donnent lieu à une note interne ou externe sont vus par les juristes,dans la grande majorité des cas, les responsables n’ont aucun contrôlesatisfaisant sur l’absence de traitement ou de décision dans un dossier, vula faiblesse du système de suivi des procédures judiciaires sur le plan ducontrôle interne
91. 
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 3991Voir les faiblesses relevées dans le cadre de l’examen des dossiers au point 45, qui ont trait à lalenteur dans le traitement et à la qualité de la tenue du dossier et qui rendent particulièrementdifficile, voire impossible, tout contrôle a posteriori, ainsi que la constatation aux points 72 et s.Point de vue de
l’O.N.S.S. Recommandation: Renforcer la fonction de management 
141 La fonction de management doit supplanter celle d’expert. Le projet
d’amélioration du système d’information de gestion devra intégrer cettedimension en fournissant, avec l’aide du business analyst , l’information qui
permettra de maîtriser les activités. 
Il peut être relevé que le management du recouvrement judiciaire est cons-
cient de cette nécessité de mieux maîtriser les activités de recouvrementjudiciaire et avait en son temps déjà envisagé la mise en place d’un outil desuivi plus performant, particulièrement pour l’octroi des plans d’apurement.Ce projet n’a toutefois pas abouti.
Par ailleurs, une communication adéquate, horizontale et verticale, sera
développée. Parallèlement, la formation et l’encadrement des sectionsseront renforcés
92. Lorsque ces conditions seront réunies, il conviendra de
réévaluer les règles de délégation de pouvoir et de responsabiliser davan-tage les sections.
40 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 200492Voir la recommandation aux points 75 et s. Chapitre 4
4.1 Présentation théorique: l’outil de gestion que devrait être le
contrat d’administration
142 Le législateur a opté en faveur d’une responsabilisation accrue des orga-
nismes d’intérêt public de la sécurité sociale. Cette option s’est concré-tisée par la publication de l’arrêté royal du 3 avril 1997, portant desmesures en vue de la responsabilisation des institutions publiques de sécu-rité sociale, pris en application de l’article 47 de la loi du 26 juillet 1996portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité desrégimes légaux des pensions.
143 Selon cet arrêté royal, les organismes d’intérêt public de la sécurité sociale
peuvent conclure avec l’Etat un contrat d’administration dans lequelchacune des parties s’engage à respecter un certain nombre d’obligationsfixées de commun accord. En contrepartie, et en fonction de la réalisationde ses engagements, l’organisme, devenu Institution publique de sécuritésociale, bénéficiera d’une plus grande autonomie de gestion. La réalisationou non de ses engagements donnera lieu à des sanctions positives ounégatives.
144 Dans cette optique, la finalité du contrat d’administration est l’amélioration
par les organismes contractants de l’efficacité de leur gestion. Pour cefaire, ils se fixent des objectifs dont le degré de réalisation reflète lamesure dans laquelle les missions légales de l’organisme sont remplies. Lecontrat d’administration a donc pour objet, à partir des missions légales, dedéfinir les objectifs à atteindre et les moyens mis à disposition à ceteffet
93. 
145 Ces contrats d’administration sont ensuite déclinés en plans d’administra-
tion qui contiennent la stratégie qui sera mise en place afin de réaliser lesobjectifs du contrat. Ces plans d’administration constituent des outils degestion interne. 
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 4193Art. 5, § 2, A.R. du 3 avril 1997: « Le contrat d’administration règle les matières suivantes:
1° les tâches que l’institution assume en vue de l’exécution de ses missions qui lui sont confiéespar ou en vertu de la loi, ou par décision du Gouvernement;2° les objectifs quantifiés en matière d’efficacité et de qualité concernant ces tâches;3° dans la mesure où les institutions ont des contacts directs avec le public, les règles deconduite vis-à-vis du public;4° les méthodes permettant de mesurer et de suivre le degré de réalisation des objectifs et desrègles de conduite;5° le mode de calcul et la détermination des crédits de gestion mis à disposition pour l’exécutionde ces tâches;6° le mode de calcul et la détermination du montant maximal des crédits en matière de personnelréservés aux agents statutaires;7° dans le cadre déterminé par le Roi, par arrêté délibéré en Conseil des Ministres, les sanctionspositives pour l’institution en cas de respect des engagements découlant du contrat d’adminis-tration;8° dans le cadre déterminé par le Roi, par arrêté délibéré en Conseil des Ministres, les solutionspossibles ou les sanctions en cas de non-respect par l’une des parties de ses engagementsdécoulant du contrat d’administration ». 146 La réalisation des objectifs du contrat est mesurée à l’aide d’indicateurs et
de tableaux de bord. 
147 L’O.N.S.S. fait partie des organismes sociaux qui ont conclu avec l’Etat
fédéral un contrat d’administration, entré en vigueur le 1erjanvier 200294.
Les objectifs qui concernent le processus de recouvrement judiciaire sontrepris à l’article 18 de ce contrat. Ils sont les suivants:
•L’O.N.S.S. s’engage à entamer immédiatement la procédure en recou-
vrement judiciaire s’il est constaté que la procédure administrative n’apas abouti dans les 45 jours calendrier, sauf cas motivés.
•L’O.N.S.S. s’engage à confier à un avocat, dans les 30 jours ouvra-
bles pour citation devant le tribunal, 90% des extraits de compte qui nesont pas totalement payés par l’employeur, étant entendu que laprocédure débute par l’envoi à l’employeur d’un dernier avertissementet qu’il dispose alors d’un dernier délai de 10 jours ouvrables pourréagir. Après ce délai, l’extrait de compte est confié à un avocat dansles 10 jours ouvrables. L’O.N.S.S. s’engage à examiner la possibilitéde restreindre le délai de 30 jours ouvrables à 25 jours ouvrablespendant la durée du présent contrat.
•L’O.N.S.S. s’engage à répondre aux conclusions qui lui sont soumises
par ses avocats pour accord dans un délai de 30 jours ouvrables àdater de la réception, ceci pour la part suivante de dossiers: 70% en2002, 80% en 2003 et 90% en 2004. 
•L’O.N.S.S. s’engage à vérifier mensuellement le respect par les
employeurs des délais de paiement qui leur sont accordés par un juge-ment ou dans le cadre d’un plan de paiement.
•Si les délais ne sont pas respectés et pour autant qu’il dispose de
moyens d’exécution forcée, l’O.N.S.S. confie dans les 2 mois un ordred’exécution à ses avocats ou à leurs huissiers de justice.
148 Le contrat d’administration peut donc être considéré comme un outil de
maîtrise global de la gestion d’un organisme et comme un instrument àpartir duquel cet organisme rendra compte de son fonctionnement et dudegré de réalisation de ses missions.
149 La question examinée dans le cadre du présent audit est de savoir si le
contrat d’administration actuel, pour ce qui est du processus de recouvre-ment judiciaire et au regard de normes de qualité communément admisesen la matière, répond à cette finalité.
4.2 Méthodologie et norme
150 En vue de préparer les entretiens, une analyse théorique des objectifs du
contrat et des parties du plan d’administration qui intéressent le processusde recouvrement judiciaire a été réalisée au regard d’une architecture
42 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 200494Le contrat d’administration de l’O.N.S.S. a fait l’objet de l’A.R. du 8 avril 2002 portant approbationdu premier contrat d’administration de l’Office national de sécurité sociale et fixant des mesuresen vue du classement de cet Office parmi les institutions publiques de sécurité sociale avec entréeen vigueur rétroactive au 1
er janvier 2002. idéale, considérée comme une bonne pratique et entérinée dans des
modèles tel que celui du COSO95. 
151 Cette architecture implique tout d’abord que l’administration définisse, de
manière claire et à partir de la loi, ses missions. A partir de ces missions,des objectifs généraux sont définis de telle sorte que l’évaluation de leurréalisation permettra de dire dans quelle mesure l’organisation accomplitbien ses missions. 
En vue de la réalisation de ces objectifs, l’organisation arrêtera une stra-
tégie afin de définir la manière de les atteindre, les moyens qu’il faudramettre en œuvre et les priorités qui seront fixées. A l’occasion de cettestratégie, il faudra, notamment, repenser l’ensemble des activités prestéespar l’organisation et les envisager en fonction de leur impact sur la réalisa-tion des objectifs généraux. 
Enfin, pour chaque entité de gestion, et en cohérence avec la mission, les
objectifs généraux et la stratégie, des objectifs opérationnels serontarrêtés. Ces derniers devront répondre à des normes de qualité en vertudesquelles ils doivent être pertinents au regard des activités qu’ils couv-rent et des effets souhaités, de lecture et d’interprétation claires, horizon-talement et verticalement cohérents, mesurables selon une méthodeétablie et fiable tant sur le plan de la quantité que de la qualité, réalistesdonc réalisables, mais ambitieux et atteignables dans un temps déterminé.Un plan opérationnel sera élaboré qui déterminera les moyens et lesactions à mettre en œuvre pour la réalisation de ces objectifs.
152 Quelle que soit l’importance des faiblesses constatées, la Cour des
comptes tient toutefois à souligner le mérite d’avoir adopté un premiercontrat d’administration et l’intérêt indéniable d’un tel outil sur le plan dela gestion. C’est donc dans cet esprit que doivent être lues les constata-tions qui suivent. Elles ont en effet pour but de donner aux services impli-qués dans le processus de recouvrement judiciaire, ainsi qu’à l’organismedans son ensemble, des pistes en vue de l’élaboration des contrats ulté-rieurs.
Il faut donc replacer les constatations et recommandations de la Cour des
comptes dans le contexte du processus permanent d’apprentissage danslequel doit s’inscrire l’O.N.S.S. face à ce nouvel outil de gestion. 
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 4395Le COSO est un système de contrôle interne intégré. Il constitue le modèle de référence pour lamise en place au sein des SPF d’un nouveau système de contrôle interne (A.R. du 26 mai 2002relatif au système de contrôle interne au sein des services publics fédéraux). Il est le résultat d’untravail effectué par la Treadway Commission or National Commission on Fraudulent Financial
Reporting - United States qui est composée des membres suivants: American Institute of Certified
Public Accountants, American Accounting Association, Financial Executives International, TheInstitute of Internal Auditors, Institute of Management Accountants. Voir www.coso.org. 4.3 Les constatations
4.3.1 Insuffisance de la qualité du contrat d’administration actuel en tant
qu’outil de gestion global du processus de recouvrement judiciaire
4.3.1.1 Les objectifs du contrat d’administration ne répondent pas aux
normes de qualité
153 Le contrat d’administration ne contient pas d’objectif général susceptible
de renseigner sur le degré de réalisation de la mission de perception et surle fonctionnement du processus de recouvrement judiciaire qui y participe.
Les objectifs fixés ne concernent que certaines activités très opération-
nelles du processus (lancement de l’affaire, réponse aux conclusions,surveillance des paiements et lancement des exécutions forcées) sans quel’on puisse dire que l’addition de ces activités et leur réalisation couvrentl’ensemble du processus, ou même une sous étape isolable de ceprocessus. En fait, le degré de détail de ces objectifs les apparente plus àdes indicateurs. La dimension transversale, indispensable pour pouvoirdéfinir un objectif susceptible de couvrir l’ensemble du processus de recou-vrement judiciaire, fait totalement défaut.
154 En vue d’atteindre un tel niveau de qualité des objectifs, le rôle de promo-
tion que devrait jouer la Direction de l’organisation dans le cadre duprocessus d’élaboration du contrat d’administration est d’une importancecruciale. Il lui appartient en effet de faire connaître le niveau de qualitérecherché pour la définition des objectifs. C’est également cette directionqui devra coordonner et promouvoir, toujours en collaboration et en appuides services opérationnels, les initiatives nécessaires pour une améliora-tion du contrat. Et, plus on se dirige vers des objectifs réellement géné-raux, plus ce rôle prend de l’importance. Or, de l’avis des services opéra-tionnels, cette intervention n’a pas été suffisante lors de l’élaboration ducontrat actuel.
155 Les objectifs et les indicateurs qui permettront de suivre leur réalisation
devraient se référer au taux de recouvrement judiciaire. Celui-ci doit s’en-visager comme un indicateur synthétique de performance et être construiten fonction d’une segmentation du profil du recouvrement judiciaire selonle type de créance à récupérer. En effet, on ne peut pas s’attendre à ceque les efforts et les résultats de récupération soient les mêmes, parexemple, lorsqu’il s’agit de recouvrer des sommes résultant d’une rectifi-cation opérée par les services de contrôle ou d’un simple défaut de paie-ment dans des cotisations déclarées par un employeur, voire de montantsrepris dans le compte d’une faillite. 
Or actuellement, on ne peut pas considérer que, d’une manière ou d’une
autre, le taux de recouvrement judiciaire soit suivi. Etablir un lien entre letaux de recouvrement, le type de créance en jeu et les activités duprocessus concerné s’avère particulièrement difficile, sinon impossible,dans l’état actuel des bases de données.
156 D’autre part, le contrat d’administration ne contient que des objectifs
quantitatifs. Seuls des délais sont pris en considération: délai pourproduire l’état de la dette de l’employeur, délai pour lancer une affaire,délai pour répondre aux conclusions des avocats, délai pour suivre les paie-ments, délai pour lancer une exécution forcée. Si, d’un point de vue théo-rique, respecter un délai est un aspect important de la qualité du travail,
44 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 dans le contexte du processus de recouvrement judiciaire, le seul respect
de délais n’apporte aucune assurance quant à la qualité du traitement desdossiers et quant au bon fonctionnement du processus.
Une telle situation n’est pas conforme à l’article 5, § 2, 2° de l’arrêté royal
du 3 avril 1997 qui prévoit que des objectifs tant en quantité qu’en qualitédoivent être prévus, ce qui doit être compris en ce sens que chaquemission de l’organisme doit être envisagée sous ces deux aspects.
157 Ne prévoir que des objectifs quantitatifs augmente le risque de voir la
qualité diminuer ce qui, en définitive, aura un impact défavorable sur l’effi-cacité du service presté. Des problèmes ayant un impact direct sur laqualité du travail ont pourtant été pointés dans le plan d’administration
96. 
Par ailleurs, s’appuyer uniquement sur des éléments quantitatifs peut avoir
des effets pervers. A titre d’illustration, le plan d’administration et desnotes internes stipulent que les services de la perception, pour ce qui estdu lancement de l’affaire dans un délai de 30 jours ouvrables, ne peuventpas transmettre les extraits de compte au service de recouvrement judi-ciaire plus de 20 jours ouvrables après leur production. Passé ce délai, cesservices les annulent
97, pour éviter que n’apparaisse un dépassement du
délai de 30 jours. Les deux services sont toutefois conscients du non-sensde cette possibilité et cherchent plutôt d’autres solutions en cas deproblème. 
158 Les conséquences principales de ces insuffisances sont les suivantes:
•la mesure de la réalisation de ces objectifs ne permet pas de fonder un
avis sur l’efficience et l’efficacité du processus de recouvrement judi-ciaire;
•le risque est réel de concentrer les priorités et l’attention sur la réalisa-
tion des objectifs du contrat alors qu’ils ne couvrent ni l’ensemble duprocessus ni les autres tâches nécessaires à son bon fonctionnement,d’axer les efforts sur les mauvaises cibles et d’engendrer de ce fait uneffet contraire à celui recherché. Ce risque est accru par le fait que lesobjectifs constituent des engagements contractuels avec l’autorité detutelle; 
•le contrat d’administration est perçu par le personnel comme un outil
de contrôle plutôt que comme un outil de maîtrise des activités et sonutilité pour la gestion n’est pas perçue par le personnel.
4.3.1.2 Les objectifs du contrat d’administration n’ont pas été définis sur la
base d’un diagnostic préalable du fonctionnement du processus de recou-vrement judiciaire
159 Avant de définir les objectifs et afin que ceux-ci puissent être considérés
comme réalisables et ambitieux, il aurait fallu poser un diagnostic sur leniveau de fonctionnement du processus de recouvrement judiciaire. Pourpouvoir réaliser un tel diagnostic, l’organisation doit disposer d’un systèmed’information de gestion couvrant l’entièreté du processus.
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 4596Tel le manque de juristes et, de ce fait, la difficulté de répondre aux conclusions envoyées pouravis par les avocats.
97Dans ce cas, le système crée automatiquement de nouveaux extraits de compte qui remettent lecompteur à zéro. Les annulations peuvent néanmoins être identifiées et leur évolution, suivie, parle biais du datawarehouse. 160 Or, au moment de la définition des objectifs, un tel diagnostic n’a pas été
posé. En effet, vu l’absence d’informations de gestion, les objectifs ont étéorientés en fonction des données disponibles et, dans la majorité des cas,définis sur la base d’une approche intuitive du processus au niveau desservices opérationnels. Les données n’ont pas été vérifiées quant à leurqualité par la Direction de l’organisation qui avait pour mission de coor-donner l’élaboration du contrat. Il a donc été fait totalement confiance auxinformations transmises par les services opérationnels qui, eux-mêmes,s’appuyaient sur des informations en provenance des statistiques fourniespar la SMALS-MVM. 
161 Ce n’est que par la suite que l’O.N.S.S. a constaté la déficience de la
qualité des données
98, notamment lors de la mise en place du système de
datawarahouse en vue d’assurer le suivi des objectifs fixés dans le contrat
d’administration. 
162 Une telle situation a notamment pour conséquence que rien ne garantit le
caractère réellement ambitieux des objectifs du contrat.
4.3.2 Manquements dans le suivi de la réalisation des objectifs du contrat
d’administration
4.3.2.1 Déficiences dans l’information de suivi 
163 Les objectifs fixés doivent être quantifiables car leur réalisation doit être
mesurée. Il est donc indispensable de pouvoir s’appuyer sur un système desuivi fiable et exploitable, en termes de qualité des données et de contenu,et sur une méthode de suivi claire et acceptée par tous les intéressés. Adéfaut, aucune personne interne ou externe, ayant un intérêt dans le bonfonctionnement de l’organisation, ne pourra avoir une assurance quant auxrésultats affichés.
Le système d’information de gestion actuel ne permet pas de suivre la totalité
des objectifs du processus de recouvrement judiciaire inscrits dans le contratd’administration.
164 Le système d’information actuellement utilisé pour suivre les objectifs qui
concernent le processus de recouvrement judiciaire a pour finalité premièred’assurer une fonction d’agenda pour certaines étapes des procéduresjudiciaires. Il n’a pas été conçu comme un système d’information degestion
99. Une des conséquences est que l’ensemble des données néces-
saires au suivi des objectifs actuels du contrat ne sont pas récoltées dansle système. De ce fait, sur les cinq objectifs qui concernent ce processus,seuls deux peuvent être suivis via ce système
100, à savoir la mise en
oeuvre, dans les 45 jours ouvrables, de la procédure de recouvrement judi-ciaire par les services de la perception (mais cette activité est totalementautomatisée) et l’envoi de l’affaire à l’avocat dans un délai de 30 joursouvrables après production de l’extrait de compte par la perception.
46 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 200498Voir le point suivant et les insuffisances du système d’information de gestion relevées aux points47 et s.
99Pour une plus ample description du système d’information de gestion, voir points 30 et s.
100Avec l’aide du datawarehouse qui permet de traiter les données reprises dans les systèmes d’in-
formation de l’O.N.S.S. 165 Pour les autres objectifs, l’O.N.S.S. a dû construire des outils annexes qui
nécessitent l’introduction de données absentes du système d’information.
La qualité de l’information contenue dans le système d’information de gestion
propre au processus de recouvrement judiciaire est insuffisante
166 De nombreux problèmes de cohérences dans les données ont été relevés.
Par ailleurs, l’exhaustivité des données et leur exactitude ne peut pas êtreassurée de manière raisonnable en raison de la faiblesse des contrôles quientourent leur encodage et leur modification éventuelle
101. Ce défaut dans
la qualité des données a un impact direct sur la fiabilité des informationsutilisées à des fins de gestion. 
Il convient en outre de rappeler que le datawarahouse est alimenté par les
données sources et qu’il hérite des défauts de qualité de ces données. Aumoment de l’audit, toute la problématique de l’intégration des donnéesémanant des différents systèmes d’information en vigueur à l’O.N.S.S. n’apu être résolue.
167 En outre, même pour l’objectif qui porte sur l’envoi de l’affaire à l’avocat,
le système ne contient pas toutes les données nécessaires. En effet, c’estla date réelle d’envoi qui devrait être prise en considération en guise de finde délai et cette date n’est pas reprise dans le système.
La qualité de l’information de suivi contenue dans les outils annexes n’est pas
assurée.
168 Des fichiers informatiques annexes permettent de suivre les objectifs qui
ne peuvent l’être à l’aide du système d’information de gestion. Toutefoisl’enregistrement des informations présente de grandes lacunes en matièrede fiabilité: manipulation aisée des fichiers et des contrôles destinés àassurer la qualité des données, utilisation des fichiers à d’autres fins, miseen réseau et encodage direct par les agents opérationnels concernés.
Par ailleurs, vu que les objectifs actuels du contrat d’administration s’ap-
parentent plutôt à des indicateurs
102, l’agent opérationnel n’a qu’une seule
donnée, qui résulte de son propre travail, à encoder pour mesurer la réali-sation de l’objectif. De plus comme le système d’encodage permet d’iden-tifier l’encodeur, l’outil de suivi pourrait être perçu comme un moyen decontrôle des agents. Une telle situation augmente le risque de manipula-tion des données.
Enfin, aucun service externe et indépendant des services opérationnels ne
vérifie la fiabilité des informations de suivi qui émanent de ces systèmesannexes. 
169 Enfin, cet encodage entraîne un travail complémentaire alors que, selon les
normes généralement admises, la récolte de telles informations de gestiondevrait être intégrée au travail opérationnel.
4.3.2.2 Insuffisance de la méthode de suivi
170 La méthode de suivi des objectifs n’a pas fait l’objet d’une concertation
préalable entre les services opérationnels, d’une part, et la Direction de
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 47101Pour des exemples, voir points 47 et s. et, pour le développement de la constatation relative ausystème d’information de gestion, voir points 103 et s. 
102Voir points 153 et s. l’organisation qui récolte et centralise les informations de reporting,
d’autre part, et n’a pas été formellement arrêtée.
171 C’est ainsi que la Direction de l’organisation se contente des informations
fournies par les services opérationnels lorsqu’elles émanent d’un systèmeannexe sans qu’il y ait contrôle de la qualité de ces données. Lorsqu’il y autilisation du datawarahouse pour suivre le contrat
103, c’est cette direction
qui récolte elle-même les données et les traite sans que le ou les servicesopérationnels soient toujours au courant de la méthode utilisée. C’est ainsiqu’au cours de l’audit, la méthode de calcul du délai de lancement de laprocédure judiciaire a été unilatéralement modifiée par la Direction de l’or-ganisation alors qu’en cas de dépassement de la norme, il appartient auservice opérationnel de se justifier. 
Le calcul réalisé dans le cadre de l’objectif énoncé à l’article 18 du contrat
d’administration, selon lequel « les extraits de compte sont confiés à un
avocat dans les 30 jours ouvrables pour citation devant le tribunal » est
toujours explicité dans le rapport trimestriel destiné aux commissaires duGouvernement. Tant les données du datawarehouse que les résultats
communiqués aux commissaires du Gouvernement sont validés par lesdirections concernées. Les rapports aux commissaires du Gouvernementsont préparés de concert par les services compétents, la Direction de l’or-ganisation et l’Administration générale.
172 Il ressort par ailleurs du libellé de l’objectif, selon lequel les ordres d’exé-
cution forcée doivent être lancés dans les deux mois du non-respect
104des
délais de paiement, que sa réalisation relève de la responsabilité desservices de la perception et du recouvrement judiciaire. Or, seule la partiequi relève de la responsabilité de ces derniers est suivie. Une telle situa-tion est révélatrice d’un manque de collaboration et d’entente entre lesservices de la perception et les services du recouvrement judicaire lors dela définition des objectifs et de la méthode de suivi. Or, de telles définitionsnécessitent d’envisager le processus de manière transversale, tout particu-lièrement lorsque celui-ci implique l’intervention de plusieurs services.
4.3.3 Faiblesse des plans d’administration qui concernent le processus de
recouvrement judiciaire
173 En vertu de l’article 10 de l’arrêté royal du 3 avril 1997, toute institution
publique de sécurité sociale doit établir un plan d’administration, quiindique la façon dont les tâches attribuées seront exécutées en vue de laréalisation des objectifs définis dans le contrat d’administration. 
174 La partie du plan d’administration qui concerne le recouvrement judiciaire
comprend des projets, dont certains peuvent paraître intéressants sur leplan de l’amélioration du système d’information de gestion
105.
175 Or, pour ces projets, la faiblesse du plan est flagrante dans la mesure où
ils ne sont assortis d’aucun calendrier ni d’aucune obligation de résultat,
48 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004103Pour le processus de recouvrement judiciaire, le seul cas est celui de l’objectif qui concerne lelancement des procédures.
104Cet objectif est repris imparfaitement dans le plan d’administration qui fait état de deux mois àpartir du constat du non-respect.
105Exemples: Informatisation des fiches de procédure utilisées par les services de la perception et
production et transfert électroniques des extraits de compte.Point de vue de
l’O.N.S.S. outre qu’ils n’ont pas été élaborés en tenant compte des moyens mobilisa-
bles et qu’aucun service de l’O.N.S.S. ne suit la réalisation de ce plan.
Ces projets informatiques n’ont, en outre, pas été repris dans la planifica-
tion de la SmalS-MvM.
176 Par ailleurs, ce qui paraissait être un moyen intéressant pour développer
des synergies entre les différents services impliqués dans un mêmeprocessus ne semble pas avoir atteint son but car les projets d’informati-sation, qui nécessitent le partenariat des deux services, ne sont pas vusdans cette optique. Ils ne semblent d’ailleurs pas être nés de la volontécommune ou de la concertation des deux services. Aucun de ces projetsn’avait été entamé lors de l’audit.
Le plan d’administration a été élaboré en concertation avec les services.
S’agissant du recouvrement, les réunions se sont tenues conjointementavec les directions Perception et Recouvrement judiciaire. L’inventaire detous les projets en relation avec le plan d’administration dans son intégra-lité est présenté par ordre chronologique et tenu à la disposition del’Administration générale.
Une méthodologie a entre-temps été mise au point pour l’organisation des
procédures de travail et la sélection des projets prioritaires.
Le plan de management de l’Administration générale a défini un cycle
gestionnel et budgétaire, autour duquel s’est articulé le premier séminairestratégique mis sur pied en début d’année 2003.
L’Office connaît une évolution de l’ «environnement de production», dans
lequel le cadre dirigeant est constitué d’experts issus des directionsconcernées, avec la mise en place d’une « approche davantage axée sur le
management » et une volonté indéniable d’intégrer le cycle gestionnel et
budgétaire dans un cycle stratégique unique ainsi que le choix d’un suivisystématique des projets.
4.4 Conclusion
177 Sur la base des résultats de l’examen du contrat d’administration, traduits
dans les constatations développées ci-avant, la Cour des comptes estimeque l’état actuel du contrat d’administration et son suivi, du moins pour cequi concerne le processus de recouvrement judiciaire, ne permettent pasd’affirmer que l’O.N.S.S. a une maîtrise suffisante de ses activités ni defonder une opinion justifiée sur le degré d’efficacité et d’efficience duprocessus de recouvrement judiciaire.
4.5 Recommandations
178 Les recommandations qui suivent doivent être lues comme un plan d’action
qui a pour objectif d’améliorer le contrat d’administration en vue d’en faireun réel outil de maîtrise globale de la gestion au profit de l’O.N.S.S. Ellesvisent à participer au processus d’apprentissage indispensable lié à la miseen place de tout nouvel outil de gestion.
Même si, comme relevé plus haut, l’examen n’a porté que sur les seuls
objectifs qui concernent le processus de recouvrement judiciaire, à l’instar
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 49Point de vue de
l’O.N.S.S. des constatations qui précèdent, la Cour des comptes estime utile que
l’O.N.S.S. examine l’intérêt que ces recommandations présentent pourl’ensemble de ses processus, afin d’en tirer des enseignements. 
179 Ce plan d’action est constitué d’une série d’étapes qui se suivent dans un
ordre logique et qui peuvent donc être vues comme des jalons. Les princi-paux facteurs critiques de succès sont identifiés. Ces facteurs doivent êtreanalysés comme des éléments indispensables à la réussite de l’opération,mais ils ne sont pas exhaustifs. 
Plan d’action
Jalon 1: Faire prendre conscience au management de l’intérêt de définir
des objectifs et d’utiliser des informations opérationnelles à desfins de gestion
180 Il est indispensable que le management comprenne l’intérêt, en tant qu’ou-
tils de gestion globale, du contrat d’administration et du système d’infor-mation de gestion. Des entretiens qui ont été réalisés avec le managementdes services de la perception et du recouvrement judiciaire, il ressort queles différents responsables concernés comprennent assez aisément lavertu de tels outils. 
181 Facteur critique de succès :
La Direction de l’organisation devra faire œuvre de promotion.
Jalon 2: Développer et reconnaître la fonction de business analyst
182 Cette fonction existe actuellement au sein des services opérationnels. Elle
n’est toutefois pas pleinement reconnue dans les services du recouvrementjudiciaire étant donné qu’il s’agit, pour les personnes qui en principe exer-cent cette fonction, d’une tâche complémentaire. 
183 Or, la reconnaissance de cette fonction constitue un pré-requis pour l’en-
semble du processus d’amélioration du contrat d’administration et de l’outilde suivi. 
Elle constitue de ce fait un facteur critique de succès pour l’ensemble du
processus. Le business analyst aura en effet un rôle-clé à jouer dans le
cadre tant de l’élaboration du contrat d’administration que de son suivi et,d’une manière plus large, en tant qu’appui à la gestion pour le manage-ment. 
Au sein du recouvrement judiciaire, il lui appartiendra de mener à bien ce
projet. Pour ce faire, il devra connaître le processus de recouvrement judi-ciaire et développer les synergies nécessaires avec les différents servicesconcernés. Il s’agit donc d’une fonction à part entière. Dans cette optique,il est indispensable de donner à cette personne les moyens d’exercer cettefonction aussi bien en terme de temps qu’en terme de formation.
Jalon 3: Décrire le processus en vue de fixer les objectifs généraux, la stra-
tégie, les objectifs opérationnels et les indicateurs
184 Ce travail a été, pour une bonne part, déjà réalisé dans le cadre de l’éla-
boration du premier contrat. 
50 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 Jalon 4: Amé liorer la qualité des objectifs du contrat d’administration en
définissant des objectifs généraux de telle sorte que l’évaluationde leur réalisation permette au moins de mesurer l’efficacité etl’efficience du processus de recouvrement judiciaire et, en défini-tive, la réalisation de la mission à laquelle ils se rattachent 
185 Un objectif, pour pouvoir être qualifié de général, doit, à tout le moins,
donner une mesure de la réalisation des processus-clés qui contribuent à laréalisation de la mission à laquelle il se rattache. A moins qu’il ne soitpossible de définir un seul objectif général pour la mission concernée, lacombinaison de quelques objectifs relatifs aux processus clés doit mettrel’O.N.S.S. en situation de mesurer la réalisation de la mission. 
186 Facteurs critiques de succès :
•Un appui de la Direction de l’organisation qui a un rôle-clé à jouer dans
la promotion du contrat et la diffusion des normes qui pourront enrehausser la qualité;
•Une analyse transversale et décloisonnée du processus par le biais
d’une collaboration constructive entre les services de la perception etles services du recouvrement judiciaire.
187 Une des vertus d’un tel système est d’identifier les processus-clé et de
combiner de manière optimale les efforts à fournir par des services placéssous des hiérarchies fonctionnelles différentes.
188 Une autre vertu est d’étendre la sphère de maîtrise en ce sens que des
zones du processus, qui auparavant semblaient totalement hors maîtrise,apparaîtront comme plus aisées à appréhender via, par exemple, la misesur pied de projets de collaboration
106.
189 En outre, à partir du moment où des objectifs généraux auront été définis,
la nécessité d’identifier les risques ou événements potentiels susceptiblesde porter atteinte à leur réalisation, tout comme celle de prendre ensuiteles mesures nécessaires pour limiter la probabilité de survenance et l’im-pact de ces risques, s’imposerait (Voir Jalon 7). 
Jalon 5: Adopter, au regard de ces objectifs généraux, une stratégie en vue
de leur réalisation et décliner ces objectifs généraux en objectifsopérationnels soutenus par des plans opérationnels suivis etreprenant les moyens et actions nécessaires pour les réaliser 
190 La stratégie a pour finalité de définir les moyens, les actions et les priorités
nécessaires à la réalisation des objectifs généraux. Pour ce faire, il seranotamment utile d’analyser la description du processus de recouvrementjudiciaire en vue d’identifier les points forts et les points faibles et dedéfinir les priorités en fonction de l’impact des activités sur la réalisationde l’objectif général et, en définitive, de la mission. La stratégie est, engénéral, définie à plus ou moins long terme (3 à 5 ans).
191 Les objectifs opérationnels seront définis pour les différentes entités de
gestion, telles que par exemple la Direction générale, la Direction et les
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 51106C’est ainsi que par exemple le suivi d’un indicateur qui porterait sur le caractère favorable oudéfavorable d’un jugement permettrait d’objectiver les raisons des décisions défavorables etd’identifier, par exemple, les projets de collaboration éventuels avec les intervenants externes quipourraient avoir une influence décisive ou importante sur cette situation. sections de recouvrement. Ils sont, en général, définis sur une base
annuelle.
192 Ensuite de réels plans opérationnels seront élaborés afin de définir les
moyens, actions et projets à mener pour réaliser ces objectifs opération-nels. Ces plans opérationnels s’inscriront dans le cycle budgétaire. Parailleurs, leur réalisation sera suivie.
193 A tous les niveaux, il sera veillé à éviter les conflits d’objectifs.
194 Facteurs critiques de succès :
•L’encadrement du processus par une approche qui permette en défini-
tive une cohérence des plans et des objectifs opérationnels vis-à-vis dela stratégie, des objectifs généraux et des missions légales;
•Un appui de la Direction de l’organisation au niveau des méthodes et de
la communication;
•Pour la stratégie, une collaboration étroite entre les différents niveaux
de décision: comité de gestion, administration générale, directionsgénérales et directions;
•Pour les objectifs opérationnels, une implication des différents niveaux
de personnel concernés;
•L’adoption d’une politique de communication adaptée à la finalité de
Jalon 6: Améliorer sensiblement le système d’information de gestion en vue
d’en faire un système intégré qui couvre l’ensemble du processusde recouvrement judiciaire et qui offrirait une garantie suffisantequant à la fiabilité des informations qu’il contient et des exploita-tions qui pourront en être faites
195 Le système actuel d’information de gestion est de qualité insuffisante pour
permettre de suivre la réalisation d’objectifs généraux qui couvriraient l’en-semble du processus de recouvrement judiciaire. Le système en applica-tion à ce jour
107n’a en effet pas été conçu dans cette optique. 
196 En fonction des objectifs généraux qui auront été définis dans le respect
des normes de qualité décrites ci-avant108, le système d’information sera
sensiblement amélioré tant du point de vue du contenu que de celui de laqualité afin de permettre de suivre leur réalisation
109. Il conviendra de
transformer le système actuel en un réel système d’information de gestion.Les systèmes annexes seront supprimés. Ce système devra aussipermettre de suivre les objectifs opérationnels. Il appartient aux servicesdu recouvrement judiciaire et de la perception, en collaboration avec laDirection de l’organisation, de poser un diagnostic sur ce système en iden-tifiant ses qualités et ses défauts et, en partenariat avec la SmalS-MvM ,d’apporter les modifications nécessaires. Maîtriser un tel système, et doncen connaître les forces et les faiblesses, est une nécessité primordiale degestion.
52 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004107Il s’agit du système ASPR autrement dit d’automatisation du suivi des procédures de recouvre-ment judiciaire.
108Voir notamment le jalon 4 de la recommandation, point 185. 
109Voir également les faiblesses du système d’information évoquées aux points 47 et s. et la consta-tation relative aux informations de gestion développée aux points 103 et s. 197 Le système sera intégré en ce sens que, dans la mesure du possible, les
données utilisées pour dégager des informations de gestion y seront direc-tement enregistrées dans le cadre du travail opérationnel quotidien.
198 Facteurs critiques de succès :
•Le développement et la reconnaissance de la fonction de business
analyst est un pré-requis indispensable car il lui appartiendra de mener
à terme ce projet (voir jalon 2).
•Le management du recouvrement judiciaire et celui de la perception
devront, en étroite collaboration, poser un diagnostic sur le systèmeactuel et relever les points d’amélioration. Ceci se fera avec l’aide desbusiness analysts .
•Développer une relation de partenariat avec la SmalS-MvM en vue
d’arrêter les modalités d’amélioration.
•Inscrire et programmer le projet d’amélioration du système d’informa-
tion dans le plan opérationnel arrêté par les autorités compétentes del’O.N.S.S.
199 Les différentes parties intéressées devront ensuite se mettre ensemble
afin d’arrêter une méthode de suivi.
Jalon 7: Développer un processus de maîtrise des risques 
200 Dès que les objectifs seront définis aux différents niveaux de l’organisa-
tion, il conviendra de développer un réel processus de maîtrise des risques,entendus comme des événements potentiels susceptibles d’entraver laréalisation des objectifs.
Un tel processus sous-entend de repenser l’ensemble du système de
contrôle interne, dont le but sera de donner une assurance raisonnablequant à la réalisation des objectifs. C’est ainsi que les risques seront iden-tifiés en fonction de la probabilité de leur survenance et de leur impact surla réalisation des objectifs, et les contrôles, autant que possible intégrésdans le fonctionnement quotidien, seront mis en place en vue de réduirecette probabilité de survenance et/ou cet impact. La colonne vertébraled’un tel système est donc l’alignement entre les objectifs, les risques et lescontrôles.
Idéalement, un tel processus devrait être développé à travers tout
201 Dans le cadre de la mise en place d’un tel processus, un service d’audit
interne, compétent pour l’ensemble de l’O.N.S.S. sera installé. 
L’audit interne, selon les normes internationalement admises
110, est une
activité indépendante et objective qui donne à une organisation une assu-rance sur le degré de maîtrise de ses opérations, lui apporte ses conseilspour les améliorer, et contribue à créer de la valeur ajoutée. Il aide cetteorganisation à atteindre ses objectifs en évaluant, par une approche systé-matique et méthodique, ses processus de management des risques, decontrôle, et de gouvernement d’entreprise, et en faisant des propositionspour renforcer leur efficacité.
Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 53110Normes édictées par l’organisation professionnelle de l’«Institut des auditeurs internes». Voyezwww.theiia.org. Tableau 2: Eléments des recommandations opérationnelles susceptibles 
d’être intégrés dans la mise en œuvre des jalons
CONSTATATIONS OPERATIONNELLES
Améliorer le contrat 2.1. 3.1. 3.3. 2.2. 2.4. 2.5. 3.2. 
d’administration en vue Rupture Insuffi- Manque de Réparti- Désigna- Proposi- Faibles-
d’en faire un réel outil de dans le sance moyens de tion tion des tions ses dans
gestion global proces- des maîtrise au déséquili- avocats d’irré- la 
sus de informa- profit de la brée du et couvra- définition 
recou- tions de fonction de travail évalua- ble en et la 
vrement gestion manage- entre tion de la attente recon-
judiciaire ment juristes et qualité de naissan-
personnel de leurs décision ce de la 
des presta- fonction 
sections tions de staff
Jalon 1 Faire prendre Faire prendre conscience de 
conscience au l’intérêt de développer le système management de d’information de gestion en y l’intérêt de suivre intégrant les données viséesles activités à partir d’objectifs et d’information de 
gestion 
Jalon 2 Développer et La fonction de business analyst comprend la prise en compte dans le système 
reconnaître la d’information de gestion des différents aspects opérationnels du processusfonction de 
business analyst
Jalon 3 Décrire le La description du processus est nécessaire pour déterminer les données à 
processus intégrer
Jalon 4 Définir des 
objectifs généraux 
pour le processus
Jalon 5 Adopter une Tout développement du système d’information de gestion nécessite une 
stratégie, des planification et doit donc être repris dans le plan opérationnelobjectifs opérationnels et un 
plan opérationnel
Jalon 6 Améliorer le Intégrer dans le système d’information de gestion les données visées par 
système les constatations opérationnellesd’information de 
gestion
Jalon 7 Développer un 
processus de 
maîtrise des risques4.6 Synergies dans la mise en œuvre des recommandations
202 Un tableau de cohérence entre les recommandations a été dressé. Il a pour
objectif de montrer l’intérêt d’aborder de façon cohérente et globale lamise en œuvre tant de la recommandation relative au contrat d’administra-tion que des autres recommandations du rapport. 
Dans cette optique, il permet de visualiser les synergies existant entre,
d’une part, la mise en œuvre des différents jalons de la recommandationportant sur le contrat d’administration et, d’autre part, les recommanda-tions ayant trait au processus et au système d’information de gestion.
54 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 55203 Afin de pouvoir lire utilement le tableau, les recommandations opération-
nelles ou certains de leurs aspects qui pourront être englobés dans la miseen œuvre de la recommandation portant sur l’amélioration du contrat d’ad-ministration sont:
•Pour la constatation 2.1: La rupture dans le processus de recouvre-
ment judiciaire
/head2rightIntégration des données du suivi des modalités de paiement dans le
système d’information de gestion (points 69 et 70)
/head2rightDéfinition d’un objectif général qui englobe les activités de la
perception et du recouvrement judiciaire (point 71)
•Pour la constatation 3.1: Insuffisance des informations de gestion
/head2rightTransformation du système actuel de suivi en un réel système d’in-
formation de gestion de qualité (points 123 et s.)
/head2rightTransformation du système actuel de suivi en une mesure de
contrôle interne efficace et effectivement appliquée (points 131 ets.) 
•Pour la constatation 3.3: Manque de moyens de maîtrise au profit de la
fonction de management
/head2rightLe système d’information de gestion devra permettre au manage-
ment d’avoir la maîtrise sur ses activités (point 141)
/head2rightL’information de gestion destinée au management sera traitée par le
business analyst (point 141)
•Pour la constatation 2.2: La répartition déséquilibrée du travail entre
les juristes et le personnel des sections de recouvrement judiciaire
/head2rightIntégration dans le système d’information de gestion de données
permettant de suivre de manière globale et a posteriori la qualité dutravail fourni par le personnel des sections et les juristes (points 76et 78)
•Pour la constatation 2.4: La désignation des avocats et l’évaluation de
la qualité de leurs prestations
/head2rightMise en place d’un outil de suivi de la qualité des prestations des
avocats (points 93 et 94)
•Pour la constatation 2.5: Les propositions d’irrécouvrable en attente de
décision
/head2rightIntégrer la gestion des irrécouvrables dans le système d’information
de gestion (point 102)
•Pour la constatation 3.2: Faiblesses dans la définition et la reconnais-
sance de la fonction de staff
/head2rightReconnaître la fonction de staff (point 134)
/head2rightRepenser la fonction de staff (points 135 et 136)
En ce qui concerne les trois premières constatations opérationnelles, il
apparaît nécessaire de faire valoir, auprès du management des servicesconcernés, l’intérêt de développer le système d’information de gestion eny intégrant les données visées par ces constatations. Les différents aspects du développement du système d’information de
gestion devront aussi être repris dans le plan opérationnel arrêté par lesautorités compétentes, étant donné que ce plan devra comprendre lesmoyens et les projets nécessaires à la réalisation des objectifs opéra-tionnels.
56 Le recouvrement judiciaire à l’O.N.S.S. – Cour des comptes, juin 2004 dépôt légal
imprimeur
adresse
tél
fax
site internetD/2004/1128/14
02-551 86 22http://www.courdescomptes.be

CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS — SESSION 2005-2006
162eCAHIER DE LA COUR DES COMPTES
VOLUME I — COMMENTAIRESKAMER V AN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS — ZITTING 2005-2006
162eBOEK V AN HET REKENHOF
VOLUME I — COMMENTAAR
 162eBOEK
VA N H E T
REKENHOF
aan de
VOLUME I —COMMENTAAR
162eCAHIER
DE LA
VOLUME I —COMMENTAIRES  KAMER V AN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS
ZITTING 2005-2006
162eBOEK
V AN HET
REKENHOF
VOLUME I – COMMENTAAR
SESSION 2005-2006
DE LA
VOLUME I – COMMENTAIRES 4 162e Boek van het RekenhofVoorwoord
Het Boek van het Rekenhof kent een lange traditie. Dit jaar is het toe aan zijn 
162e uitgave.
Toch is dit Boek niet het zoveelste in de rij. Het beantwoordt immers aan een nieuw 
concept.
In de eerste plaats bevat het 162e Boek de resultaten van de ﬁ  nanciële onderzoeken 
van de ontvangsten en uitgaven van het jaar 2004. Deze resultaten zijn, waar nodig, geactualiseerd tot 23 november 2005.
Ook bepaalde wettigheidscontroles die verband houden met de aan het Rekenhof 
overgelegde rekeningen, zijn in het Boek opgenomen. De overige wettigheids- en doelmatigheidsonderzoeken worden sinds enkele jaren in afzonderlijke publicaties aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers bezorgd. 
Het 162
e Boek vormt dus – in zekere zin – een terugkeer naar de oorsprong: een 
bundeling van commentaar van het Rekenhof bij de algemene staatsrekening, zoals bedoeld in artikel 180 van de gecoördineerde Grondwet.
Deze evolutie komt doordat de achterstand in de voorlegging van de rekeningen, die 
deel uitmaken van de algemene staatsrekening, de laatste jaren steeds meer werd ingehaald, zodat het Rekenhof vanaf het begrotingsjaar 2002 ook geen voorafbeel-ding van de resultaten van de begroting meer hoefde te publiceren. Zo werden de rekening van de uitvoering van de begroting 2004 en de rekening van de Thesaurie voor dat jaar vrijwel tijdig voorgelegd. Hierdoor kon de commentaar op deze rekenin-gen, die tot vorig jaar werd gepubliceerd in een deel II, al in het voorliggende Boek worden opgenomen. De commentaar op de rekening van de vermogenswijzigingen en op de samenvattende rekening – die niet tijdig werden voorgelegd – zal op een later tijdstip worden gepubliceerd, in aparte bijvoegsels van dit 162
e Boek.
Concreet streeft het Rekenhof ernaar een Boek voor te leggen dat de volgende 
informatie bevat:
• de belangrijkste cijfers over de uitvoering van de begroting van zowel de fede-
rale en programmatorische overheidsdiensten als van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer, de rekenplichtigen, de sociale zekerheid en de instellingen van openbaar nut;
• relevante commentaar bij de juistheid van de rekeningen, het ﬁ  nanciële beheer, 
de belangrijke ontwikkelingen en de wettelijkheid en de rechtmatigheid van de aanwending van de overheidsgelden;
• informatie over de mate waarin de voor het begrotingsjaar voorgestelde doel-
stellingen werden gerealiseerd.
Bijzondere aandacht wordt besteed aan de instellingen van openbaar nut, waarvan 
vele rekeningen nog steeds met grote vertraging worden afgelegd. In afwachting van de publicatie van die rekeningen wordt in dit Boek zo actueel mogelijke informatie opgenomen over de uitvoering van de begroting van de instellingen van openbaar nut, meer bepaald over de vertraging van de rekeningen, de kerncijfers uit de uit-voeringsrekeningen en over de resultaten van de al gecontroleerde rekeningen.Voorwoord  162e Cahier de la Cour des comptes 5Préambule
Préambule
Le Cahier de la Cour des comptes est le fruit d’une longue tradition. Cette année 
voit la parution de la 162e édition. 
Ce Cahier n’est cependant pas pareil à ses prédécesseurs. Il a été rédigé selon un 
nouveau concept.
Le 162e Cahier contient en premier lieu les résultats des analyses ﬁ  nancières des 
recettes et dépenses effectuées en 2004. Ces résultats ont, le cas échéant, été actualisés au 23 novembre 2005.
En outre, certains contrôles de légalité, relatifs aux comptes transmis à la Cour, ont 
également été intégrés dans le Cahier. Les autres contrôles de légalité et de bonne gestion font l’objet, depuis quelques années déjà, de publications spéciales envoyées à la Chambre des représentants. 
En quelque sorte, ce 162
e Cahier est un retour aux sources : le recueil des commen-
taires de la Cour des comptes au sujet du compte général de l’État tel que visé par l’article 180 de la Constitution coordonnée.
Cette évolution est la conséquence de la résorption progressive du retard dans la 
transmission des comptes, qui font partie du compte général de l’État, de sorte que la Cour des comptes n’a, à partir de l’exercice budgétaire 2002, plus été amenée à publier une préﬁ  guration des résultats de l’exécution du budget. C’est ainsi que le 
compte d’exécution du budget 2004 et le compte de la Trésorerie pour ce même exercice ont été transmis pratiquement dans les délais, permettant ainsi de repren-dre d’ores et déjà dans le présent Cahier les commentaires de ces comptes, qui, jusqu’à l’année dernière, étaient publiés dans le fascicule II. Les commentaires sur le compte des variations du patrimoine ainsi que le compte synthétique – qui n’ont pas été présentés à temps – feront l’objet de suppléments distincts du présent 162
e Cahier et seront publiés plus tard. 
Concrètement, la Cour des comptes s’efforce de présenter un Cahier qui contient 
les informations suivantes :
• Les principaux chiffres relatifs à l’exécution du budget tant des services publics 
fédéraux et de programmation que des services de l’État à gestion séparée, des comptables, de la sécurité sociale et des organismes d’intérêt public ;
• Des commentaires pertinents portant sur l'exactitude des comptes, la gestion 
ﬁ nancière, les évolutions importantes et la régularité de l’utilisation des deniers 
publics ;
• Des informations au sujet du taux de réalisation des objectifs proposés pour 
l’année budgétaire.
Une attention particulière a été portée aux organismes d’intérêt public, dont de nom-
breux comptes sont toujours transmis avec un retard important. Dans l’attente de la publication de ces comptes, le Cahier reprendra des informations aussi actualisées que possible au sujet de l’exécution du budget de ces organismes, plus précisément à propos du retard affectant la reddition des comptes, des chiffres-clés des comptes d’exécution et des résultats des comptes déjà contrôlés. 6 162e Boek van het RekenhofVoorwoord
Ook qua vormgeving verschilt het vernieuwde Boek van het vorige: het bestaat uit 
een volume I “Commentaar” en een volume II “Tabellen”.
Volume I bevat in de eerste plaats een commentaar op de uitvoeringsrekening van 
de begroting 2004, die de basis vormt van het wetsontwerp houdende eindregeling van de begroting. Zowel aan de ontvangsten als aan de uitgaven wordt een uitge-breid hoofdstuk met commentaar gewijd. Vervolgens komen de overige toelichtende rekeningen aan bod en de samenvattende rekening. Aparte titels zijn o.m. gewijd aan de rekeningen van de instellingen van openbaar nut, de sociale zekerheid, aan enkele speciﬁ  eke onderzoeken naar personeelszaken en aan de rechtsprekende opdracht van het Rekenhof. In deze laatste titel wordt ook aandacht besteed aan de ver-tragingen in de voorlegging van de rekeningen van de rekenplichtigen van de Staat. Tenslotte volgt een samenvatting van de onderzoeksverslagen die in 2005 apart werden gepubliceerd.
Volume II bevat uitsluitend cijfers. De A-tabellen bevatten de gegevens die luidens 
de wetgeving rijkscomptabiliteit moeten worden opgenomen in de wet houdende eindregeling van de begroting. De B-tabellen zijn van louter documentaire aard en dienen als toelichting bij de ontvangsten en uitgaven 2004.
Aanvullend zal het Rekenhof de Kamer van Volksvertegenwoordigers ook in de 
toekomst via afzonderlijke verslagen blijven informeren over de thematische onder-zoeken die het uitvoert en die niet noodzakelijk verband houden met de algemene rekening van de Staat van een bepaald jaar.
Samen moeten al deze publicaties ervoor zorgen dat het Parlement voor de uit-
oefening van zijn controlebevoegdheid kan beschikken over optimale informatie.   162e Cahier de la Cour des comptes 7Préambule
En ce qui concerne son format, le Cahier rénové diffère aussi de son prédécesseur : 
il consiste en un volume I – Commentaires et un volume II – Tableaux.
Le volume I comporte, en premier lieu, un commentaire du compte d’exécution du 
budget 2004, qui constitue la base du projet de loi de règlement déﬁ  nitif du budget. Les recettes et les dépenses font l’objet d’un chapitre complet assorti de commen-taires. Les autres comptes de développement et le compte synthétique sont ensuite abordés. Des titres distincts sont consacrés, notamment, aux comptes des organis-mes d’intérêt public, à la sécurité sociale, à quelques contrôles spéciﬁ  ques en matière 
de gestion du personnel et à la mission juridictionnelle de la Cour des comptes. Ce dernier titre examine également les retards que subissent les comptes des compta-bles de l’État. Suit, pour conclure, une synthèse des rapports d’audit de la Cour des comptes, publiés séparément au cours de l’année 2005.
Le volume II comprend uniquement des informations chiffrées. Les tableaux A repren-
nent les données qui, en vertu de la législation relative à la comptabilité de l’État, doivent ﬁ  gurer dans la loi de règlement déﬁ  nitif du budget. Les tableaux B revêtent 
un caractère purement documentaire et servent de commentaire des recettes et des dépenses effectuées en 2004.
Par ailleurs, la Cour des comptes poursuivra sa mission d’information de la Chambre 
des représentants grâce à la publication de rapports sur les contrôles thématiques qu’elle effectue et qui n’ont pas nécessairement de lien avec le compte général de l’État pour une année particulière.
L’ensemble de ces publications devrait fournir au Parlement les informations optima-
les qui lui permettront d’exercer sa compétence de contrôle.  8 162e Boek van het RekenhofInhoud
Inhoud
Voorwoord  .........................................................................................................  4
Samenvatting  ....................................................................................................  16
Titel I Uitvoeringsrekening van de begroting 2004  .............................  34
Hoofdstuk 1 Resultaten in te lassen in de wet houdende
eindregeling van de begroting  ......................................  36
Hoofdstuk 2 Ontvangsten  ........................................................................  58
1 Totale ontvangsten geïnd door de Staat ...............................................  58
1.1 Algemene commentaar ......................................................................  581.2 Bijzondere commentaar over de opbrengst van de 
ﬁ scale ontvangsten ............................................................................  66
/L50776 Totale ﬁ  scale ontvangsten ............................................................  66
/L50776 Opvolging van de audit over het jaarverslag van de administratie 
van de belastingen en de invordering ...........................................  80
2 Op de rijksmiddelenbegroting aangerekende ontvangsten ...................  86
2.1 Algemene commentaar ......................................................................  862.2 Vastgestelde rechten .........................................................................  92
/L50776 Boeking van de vastgestelde rechten als ontvangsten ................  92
/L50776 Opvolging van de audit van de prestaties die het leger uitvoert 
voor derden ...................................................................................  104
2.3 Bijzondere commentaar over bepaalde niet-ﬁ  scale lopende en 
kapitaalontvangsten ...........................................................................  120/L50776 Niet-voorziene ontvangsten ..........................................................  120
/L50776 Toewijzing van niet-fiscale ontvangsten aan het Zilverfonds .......  124
/L50776 FOD Kanselarij van de Eerste Minister – Externe communicatie  128
/L50776 FOD Justitie – Bijdragen bestemd voor de controle van de 
gelegenheden voor kansspelen .....................................................  128
/L50776 
FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelings-
samenwerking – Opbrengst van de verkoop van onroerende 
goederen gelegen in het buitenland .............................................  132
/L50776 FOD Financiën – Ontvangsten verbonden met de verrichtingen 
op het Amortisatiefonds voor de leningen van de sociale huisvesting (ALESH) .....................................................................  134
/L50776 FOD Financiën – De eenmalig bevrijdende aangifte ....................  134
/L50776 Regie der Gebouwen – Opbrengst van der verkoop der 
gebouwen ......................................................................................  136
/L50776 FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg – 
Administratieve boetes .................................................................  138  162e Cahier de la Cour des comptes 9Table des matières
Préambule  ..........................................................................................................  5
Synthèse  .............................................................................................................  17
Titre I Compte d’exécution du budget 2004  ..........................................  35
Chapitre 1 Résultats à insérer dans la loi de règlement 
déﬁ nitif du budget  ............................................................  37
Chapitre 2 Recettes  ................................................................................  59
1 Recettes totales perçues par l’État .......................................................  59
1.1 Commentaire général ........................................................................  591.2 Commentaire particulier sur le produit des recettes ﬁ  scales ............  67
/L50776 Recettes ﬁ  scales totales ...............................................................  67
/L50776 Suivi de l’audit sur le rapport annuel de l’administration des 
impôts et du recouvrement ...........................................................  81
2 Recettes imputées au budget des voies et moyens ..............................  87
2.1 Commentaire général ........................................................................  872.2 Droits constatés ................................................................................  93
/L50776 Comptabilisation des droits constatés en recettes ......................  93
/L50776 Suivi de l’audit des prestations de la Défense au proﬁ  t de tiers .  105
2.3 Commentaire spécial sur certaines recettes non ﬁ  scales courantes 
et de capital .......................................................................................  121/L50776 Recettes non prévues ...................................................................  121
/L50776 Affectation des recettes non ﬁ  scales au fonds de vieillissement .  125
/L50776 
SPF Chancellerie du Premier-ministre – Communication externe   129
/L50776 SPF Justice – Redevances destinées au contrôle des 
établissements de jeux de hasard ................................................  129
/L50776 SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération 
au développement – Produit de la vente de biens immobiliers sis à l’étranger ..............................................................................  133
/L50776 SPF Finances – Recettes liées aux opérations sur le Fonds 
d’amortissement des dettes du logement social (FADELS) ........  135
/L50776 SPF Finances – Déclaration libératoire unique ............................  135
/L50776 Régie des bâtiments – Produit de la vente de bâtiments ............  137
/L50776 SPF Travail, Emploi et Concertation sociale – 
Amendes administratives ..............................................................  139 10 162e Boek van het RekenhofInhoud
3 Overgedragen ontvangsten ...................................................................  140
/L50776 Ontvangsten overgedragen aan de gemeenschappen en 
de gewesten ..................................................................................  140
/L50776 Ontvangsten overgedragen aan de sociale zekerheid ..................  166
/L50776 Ontvangsten overgedragen aan de Europese Unie ......................  176
/L50776 Ontvangsten overgedragen aan de politiezones ..........................  180
Hoofdstuk 3 Uitgaven  ................................................................................  182
1 Algemene commentaar ..........................................................................  182
/L50776 Uitgavenkredieten .........................................................................  182
/L50776 Uitgaven ten laste van kredieten 2004 ........................................  184
2 Algemene onderzoeken van de uitgaven van de FOD’s .......................  194
/L50776 Controle van de kredietvastleggingen en van de uitgaven voor-
gelegd in het kader van het voorafgaand visum tijdens het begrotingsjaar 2004 – vervolgartikel ............................................  194
/L50776 Onderzoek van de budgettaire databank van de administratie 
van de Thesaurie ...........................................................................  204
3 Specifieke onderzoeken van bepaalde begrotingsprogramma’s ...........  222
/L50776 sectie 02 – FOD Kanselarij Eerste Minister .................................  222
/L50776 sectie 04 – FOD Personeel en Organisatie ..................................  224
/L50776 sectie 05 – FOD Informatie- en Communicatietechnologie .........  228
/L50776 sectie 12 – FOD Justitie – Phenixproject .....................................  230
/L50776 sectie 14 – FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en 
Ontwikkelingssamenwerking .........................................................  234
/L50776 sectie 16 – Ministerie van Landsverdediging ...............................  244
/L50776 sectie 18 – FOD Financiën – Kadaster, registratie en domeinen: 
de Dienst voor Alimentatievorderingen ........................................  252
/L50776 sectie 21 – FOD Pensioenen ........................................................  258
/L50776 sectie 23 – FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg – 
Algemene Directie Toezicht op de Sociale Wetten ......................  266
/L50776 sectie 24 – FOD Sociale zekerheid - Tegemoetkomingen aan 
personen met een handicap ..........................................................  268
/L50776 sectie 25 – FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedsel-
keten en Leefmilieu ......................................................................  274
/L50776 sectie 33 – FOD Mobiliteit en Vervoer – Fonds ter financiering 
van de internationale rol van Brussel ...........................................  278
/L50776 sectie 44 – POD Maatschappelijke Integratie, Armoede-
bestrijding en Sociale economie – financiering van het Europees Sociaal Fonds (ESF) .....................................................................  286
/L50776 sectie 46 – POD Wetenschapsbeleid – Evolutie van de 
overheidskredieten voor onderzoek ..............................................  288
Hoofdstuk 4 Staatsdiensten met afzonderlijk beheer en 
staatsbedrijven  ...................................................................  292
Titel II  Rekening van de thesaurie en evolutie van de 
staatsschuld  .......................................................................................  308
Hoofdstuk 1 Rekening van de Thesaurie  ............................................  310
Hoofdstuk 2 Evolutie van de staatsschuld  .........................................  320  162e Cahier de la Cour des comptes 11Table des matières
3 Recettes transférées .............................................................................  141
/L50776 Recettes transférées aux communautés et aux régions ..............  141
/L50776 Recettes transférées à la sécurité sociale ...................................  166
/L50776 Recettes transférées à l’Union européenne .................................  176
/L50776 Montants prélevés sur la TVA pour les zones de police ..............  180
Chapitre 3 Dépenses  ..............................................................................  183
1 Commentaire général ............................................................................  183
/L50776 Crédits de dépenses .....................................................................  183
/L50776 Dépenses à charge des crédits de 2004 ......................................  185
2 Analyses transversales des dépenses des SPF ....................................  195
/L50776 Contrôle des engagements de crédits et des dépenses soumises  
au visa préalable au cours de l’année budgétaire 2004 – article de suivi ..........................................................................................  195
/L50776 Examen de la base de données budgétaires de l’administration 
de la Trésorerie .............................................................................  205
3 Analyses spéciﬁ  ques de certains programmes budgétaires ..................  223
/L50776 section 02 – SPF Chancellerie du Premier ministre .....................  223
/L50776 section 04 – SPF Personnel et Organisation ...............................  225
/L50776 section 05 – SPF Technologie de l’information et de 
la communication ..........................................................................  229
/L50776 section 12 – SPF Justice – Projet Phénix ....................................  231
/L50776 section 14 – SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et 
Coopération au développement ....................................................  235
/L50776 section 16 – Ministère de la Défense nationale ...........................  245
/L50776 
section 18 – SPF Finances – Cadastre, Enregistrement et 
Domaines : service des  créances alimentaires ..............................  253
/L50776 section 21 – SPF Pensions ...........................................................  259
/L50776 section 23 – SPF Emploi, Travail et Concertation sociale – 
Direction générale Contrôle des lois sociales ..............................  267
/L50776 section 24 – Sécurité sociale – Allocations aux personnes 
handicapées ..................................................................................  269
/L50776 section 25 – SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne 
alimentaire et Environnement .......................................................  275
/L50776 section 33 – SPF Mobilité et Transport : Fonds de ﬁ  nancement 
du rôle international de Bruxelles .................................................  279
/L50776 section 44 – SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et  
Économie sociale ..........................................................................  287
/L50776 section 46 – Politique scientiﬁ  que – Évolution des crédits alloués  
à la recherche ...............................................................................  288
Chapitre 4 Services de l’État à gestion séparée et entreprises  
d’État  .....................................................................................  293
Titre II  Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État  309
Chapitre 1 Compte de la Trésorerie  ..................................................  311
Chapitre 2 Évolution de la dette de l’État  .......................................  321 12 162e Boek van het RekenhofInhoud
Titel III Rekening van de vermogenswijzigingen  ..................................  328
Titel IV Samenvattende rekening  ..............................................................  332
Titel V Rekeningen van de instellingen van openbaar nut  ................  336
Hoofdstuk 1 Naleving van de voorgeschreven termijnen  ..............  342
Hoofdstuk 2 Kerncijfers en commentaar  ............................................  368
Titel VI Sociale zekerheid  ............................................................................  382
Hoofdstuk 1 Ontvangsten en uitgaven van de sociale zekerheid  
in 2004  ..................................................................................  384
Hoofdstuk 2 Uitvoering van de bestuursovereenkomsten op 
het gebied van begroting, boekhouding en rekeningen door de openbare instellingen van sociale zekerheid  ...............................................................  424
Hoofdstuk 3 Speciﬁ  eke onderzoeken  ...................................................  442
/L50776 Rijksinstituut voor ziekte – en invaliditeitsuitkering (RIZIV) – 
Alternatieve financiering van de geneeskundige verzorging ........  442
/L50776 Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ) – Problemen bij en 
vertraging in de verwerking van de multifunctionele aangifte (DmfA) ..........................................................................................  446
/L50776 Economische werkloosheid: verschillende interpretatie door 
de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening en de Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie ........................................................................  452
/L50776 Vorming van reserves bij het Fonds voor Arbeidsongevallen 
(FAO) ............................................................................................  456
/L50776 Rijksdienst voor Kinderbijslag voor Werknemers (RKW) – 
Onderzoek van de boekhouding ...................................................  464
Titel VII Personeelszaken  .............................................................................  470
/L50776 
Aanwerving van contractuelen voor het administratief en logistiek  
kader (CALog) door de Federale Politie ......................................  472
/L50776 Het humanresourcesbeheer in de strafinrichtingen 
(FOD Justitie) ...............................................................................  478
/L50776 NICC en KIK: administratieve en geldelijke loopbaan .................  492
/L50776 Rijksdienst voor Pensioenen – Toepassing van het personeels-
statuut ...........................................................................................  496
Titel VIII Rechtsprekende opdracht  ..........................................................  500
Titel IX Hervorming van de federale overheidsdiensten  ..................... 520  162e Cahier de la Cour des comptes 13Table des matières
Titre III Compte des variations du patrimoine  ......................................  329
Titre IV Compte synthétique  .......................................................................  333
Titre V Comptes des organismes d’intérêt public  ...............................  337
Chapitre 1 Respect des délais prescrits  ..........................................  343
Chapitre 2 Chiffres-clés et commentaires  ......................................  369
Titre VI Sécurité sociale  ...............................................................................  383
Chapitre 1 Recettes et dépenses de sécurité sociale en 2004   385
Chapitre 2 Mise en œuvre des contrats d’administration des 
institutions publiques de sécurité sociale au niveau du budget, de la comptabilité et des comptes  .................................................................................  425
Chapitre 3 Analyses spéciﬁ  ques  ........................................................  443
/L50776 Institut national d’assurance maladie invalidité (INAMI) – 
Financement alternatif des soins de santé ...................................  443
/L50776 Ofﬁ ce national de Sécurité sociale (
ONSS) – Problèmes et 
retard dans le traitement de la déclaration  multifonctionnelle 
(DmfA) ..........................................................................................  447
/L50776 Divergence d’interprétation de la notion de chômage 
économique entre l’Ofﬁ  ce national de l’emploi et 
l’Ofﬁ ce national des vacances annuelles (ONEm) .......................  453
/L50776 Constitution de réserves au Fonds des accidents du travail 
(FAT) .............................................................................................  457
/L50776 Ofﬁ ce national d’allocations familiales pour travailleurs salariés 
(ONAFTS) – Examen de la comptabilité ......................................  465
Titre VII Gestion du personnel  ...................................................................  471
/L50776 Recrutement de personnel du cadre administratif et logistique 
de la police fédérale (CALog) ......................................................  473
/L50776 Audit de la gestion des ressources humaines des établissements  
pénitentiaires (SPF Justice) .........................................................  479
/L50776 Services à gestion séparée : carrière administrative et 
pécuniaire du personnel ................................................................  493
/L50776 Ofﬁ ce national des pensions (ONP) – Statut du personnel .........  497
Titre VIII Mission juridictionnelle  ..............................................................  501
Titre IX Réforme des services publics fédéraux  ...................................  521 14 162e Boek van het RekenhofInhoud
Titel X Onderzoeksverslagen gepubliceerd in 2005  ............................  534
/L50776 De bestuursovereenkomsten van de openbare instellingen van 
sociale zekerheid: een beheersinstrument voor de Staat ............  536
/L50776 Economische compensaties bij de aankoop van specifiek militair 
materieel .......................................................................................  538
/L50776 De verrichtingen die de Administratie der Douane en Accijnzen 
uitvoert voor rekening van andere fiscale besturen .....................  540
/L50776 De maximimfactuur in de verzekering voor geneeskundige 
verzorging .....................................................................................  542
/L50776 Raamcontracten. Doelmatigheid en rechtmatigheid van de 
werking van de dienst FOD-overschrijdende raamcontracten .....  546
/L50776 De coördinatie van het federale beleid inzake duurzame 
ontwikkeling ..................................................................................  548
/L50776 Het nationaal veiligheidsplan ........................................................  550
/L50776 Reponsabilisering van de farmaceutische firma’s in de 
beheersing van de uitgaven in de gezondheidszorg .....................  554
/L50776 Berekening en inning van de bedrijfsvoorheffing .........................  558
/L50776 Programmafinanciering van niet-gouvernementele ontwikkelings-
organisaties ...................................................................................  560  162e Cahier de la Cour des comptes 15Table des matières
Titre X Rapports d’audit publiés en 2005  ..............................................  535
/L50776 Les contrats d’administration des institutions publiques de 
sécurité sociale: un outil de gestion pour l’État ...........................  537
/L50776 L’exécution de compensations économiques liées à l’achat de 
matériel militaire spéciﬁ  que ..........................................................  539
/L50776 Les opérations effectuées par les Douanes et Accises pour 
le compte d’autres administrations ﬁ  scales ..................................  541
/L50776 Le maximum à facturer dans le cadre de l’assurance soins de 
santé .............................................................................................  543
/L50776 Les contrats-cadres. Le fonctionnement du service Contrats-
cadres multi-SPF examiné sous l’angle de la bonne gestion et de la légalité .................................................................................  547
/L50776 La coordination de la politique fédérale de développement 
durable ..........................................................................................  549
/L50776 Le plan national de sécurité .........................................................  551
/L50776 La responsabilisation des ﬁ  rmes pharmaceutiques dans la 
maîtrise des dépenses en soins de santé .....................................  555
/L50776 Calcul et perception du précompte professionnel ........................  559
/L50776 Le ﬁ  nancement par programme des organisations 
non gouvernementales de développement ...................................  561 16 162e Boek van het RekenhofSamenvatting
Samenvatting
1 Overzending van de rekeningen
Algemene rekening van de Staat
Dankzij een inhaalplan dat het Rekenhof en de Minister van Financiën in 1998 over-
eengekomen zijn, worden de diverse bestanddelen van de algemene rekening van de Staat met steeds minder vertraging ingediend en wordt de controle ervan door het Rekenhof bespoedigd. Zo kon voor 2004 de rekening van uitvoering van de begroting van de Staat, die het voorwerp vormt van het wetsontwerp houdende eind-regeling van de begroting, vrijwel binnen de wettelijke termijn worden ingediend. Ook de rekening van de Thesaurie voor 2004 werd ingediend binnen een termijn die het voor het Rekenhof mogelijk maakte de uitslagen ervan in dit Boek op te nemen. Doordat de rekening van de vermogenswijzigingen pas later werd overgelegd en de synthetische rekening 2004 helemaal niet, konden dit jaar niet alle elementen van de algemene rekening van de Staat voor 2004 worden onderzocht. 
Staatsdiensten met afzonderlijk beheer
Nog altijd sturen tal van staatsdiensten met afzonderlijk beheer hun rekening te laat 
door, hoewel er zich op dat vlak enige verbetering aftekent. 
De staatsdiensten met afzonderlijk beheer gaven uiteenlopende redenen voor de 
vertraging, o.m. de tijd voor de controle door het departement, de interventie van de Inspecteur van Financiën, de goedkeuring door de minister en de controle door de Thesaurie. 
Rekeningen van de instellingen van openbaar nut 
Voor de instellingen van openbaar nut stelt het Rekenhof vast dat de wetgeving 
en de reglementering over de indiening van de rekeningen onvoldoende worden nageleefd. Heel wat rekeningen voor 2004 zijn nog niet aan het Rekenhof toegezon-den; ook ontbreken nog rekeningen voor de voorgaande jaren. In het algemeen is de toestand de voorbije jaren niet verbeterd. De bestaande wettelijke, reglementaire en organisatorische bepalingen moeten worden aangepast, zodat het Rekenhof op tijd over de rekeningen van de instellingen van openbaar nut kan beschikken en daarover op gedegen wijze verslag kan uitbrengen aan het Parlement.  162e Cahier de la Cour des comptes 17Synthèse
Synthèse
1 Transmission des comptes
La mise en œuvre d’un plan de rattrapage, convenu en 1998 entre la Cour des 
comptes et le ministre des Finances, a permis d’aboutir à un contrôle plus contem-porain des divers éléments du compte général de l’État. Pour 2004 en particulier, le compte d’exécution du budget de l’État, qui fait l’objet d’un projet de loi de règle-ment déﬁ  nitif du budget, a pu être déposé dans des délais proches du terme prévu 
par la loi. De même, le compte de la Trésorerie 2004 a été déposé dans un délai qui a permis à la Cour des comptes d’en présenter les résultats dans ce Cahier. Toute-fois, la transmission plus tardive du compte des variations du patrimoine et le défaut de transmission du compte synthétique 2004 n’ont pas permis l’examen, dès cette année, de l’ensemble des éléments du compte général de l’État pour 2004.
Services de l’État à gestion séparée
De nombreux services de l’État à gestion séparée transmettent toujours leurs comp-
tes à la Cour avec retard, quoiqu’une amélioration se dessine à cet égard. 
Les services de l’État à gestion séparée ont invoqué diverses raisons pour justiﬁ  er 
les retards, notamment le temps nécessaire au contrôle par le département, l’intervention de l’Inspecteur des Finances, l’accord du ministre et le contrôle par la Trésorerie.
En ce qui concerne les organismes d’intérêt public, la Cour des comptes constate 
que la législation et la réglementation relatives au dépôt des comptes sont insufﬁ  -samment respectées. De nombreux comptes 2004 n’ont pas encore été transmis à la Cour des comptes, de même que des comptes des années précédentes. Globa-lement, la situation ne s’est pas améliorée au cours des dernières années. Il convient que les dispositions légales, réglementaires et organisationnelles existantes soient adaptées de manière à permettre à la Cour de disposer à temps des comptes des organismes d’intérêt public et d’être en mesure de faire dûment rapport au Parlement. 18 162e Boek van het RekenhofSamenvatting
Rekeningen van rekenplichtigen
Hoewel geregeld herinneringsbrieven worden verstuurd aan de administraties en de 
ministers waarin wordt aangegeven welke rekenplichtigen met vertraging hun reke-ningen indienen, kijken sommige diensten nog altijd tegen een aanzienlijke achter-stand aan. 
Voor 2004 en de voorgaande jaren ontbreken nog heel wat rekeningen van reken-
plichtigen belast met de inning van de niet-ﬁ  scale ontvangsten, rekenplichtigen die 
verrichtingen op fondsenvoorschotten uitvoeren en rekenplichtigen die instaan voor het bewaken, bewaren en gebruiken van materieel van de Staat. 
2 Uitvoeringsrekening van de begroting
Het nettobegrotingssaldo, d.w.z. het saldo van de lopende en kapitaalverrichtingen, 
was voor het begrotingsjaar 2004 geraamd op –1.824,7 miljoen euro. Uit de uit-voering van de begroting blijkt dat het werkelijke saldo –4.769, 2 miljoen euro bedraagt.
De totale ﬁ  scale ontvangsten die in België in 2004 werden geïnd, zijn ten opzichte 
van 2003 aanzienlijk gestegen (+ 6,52 %). De reden hiervoor is hoofdzakelijk de eco-nomische groei. Deze evolutie is bijzonder markant voor de btw, de vooraf-betalingen en de bedrijfsvoorhefﬁ  ng. De gerealiseerde ontvangsten liggen bovendien 
bijna 1,25 miljard euro (1,6 %) hoger dan de ramingen. De terecht voorzichtige hypo-thesen over de economische groei hebben ongetwijfeld sterk bijgedragen tot die onderschatting. 
Als men geen rekening houdt met de opbrengst van leningen, is het gedeelte van de 
ontvangsten bestemd voor de federale Staat (de ‘rijksmiddelenontvangsten’) daar-entegen tussen 2003 en 2004 met 5 % verminderd. Dat komt enerzijds omdat de kapitaalontvangsten daalden, na verschillende uitzonderlijke verrichtingen in 2003 (de verkoop van activa van CREDIBE en de tegenprestatie die Belgacom betaalde voor de overname van het pensioenfonds), en anderzijds omdat de btw-ontvangsten die aan de Staat worden toegekend, terugvielen, doordat een groter deel van die ontvangsten naar de sociale zekerheid gevloeid is. 
De kwaliteit van de ﬁ  nanciële stukken op het vlak van de ontvangsten, hangt af van 
de mogelijkheid van de administratie om de vastgestelde rechten zo snel mogelijk na het ontstaan van die rechten te boeken. De huidige werkwijze van de ﬁ  scale bestu-ren kan aan die eis onvoldoende tegemoetkomen. Het Rekenhof heeft immers vast-gesteld dat voor de meeste van die ﬁ  scale ontvangsten de rechten niet bij hun ont-
staan worden geboekt, maar veel later en meestal pas wanneer ze effectief worden geïnd. Daardoor geeft de boekhouding van de vastgestelde rechten, zoals de rekenplichtigen ze voeren en die, samengevoegd, een deel van de rekening van uit-voering van de begroting van de Staat vormt, niet helemaal een juist beeld van de schuldvorderingen die de Staat nog moet innen. Evenmin kan zo de invordering van de schuldvorderingen, waarmee elke rekenplichtige is belast, worden opgevolgd .
Het Rekenhof beveelt aan dat een nieuwe benadering wordt overwogen, voor elke 
belastingcategorie, om de vastgestelde rechten te kunnen boeken zodra aan de voorwaarden daartoe is voldaan.  162e Cahier de la Cour des comptes 19Synthèse
Comptes des comptables
En dépit de l’envoi régulier de lettres de rappel signalant aux administrations et aux 
ministres les comptes de comptables en retard, certains services accusent encore un arriéré considérable en matière de transmission des comptes.
Pour l’année 2004 et les années précédentes, de nombreux comptes de comptables 
chargés de la perception des recettes non ﬁ  scales font encore défaut, de même que 
des comptes de comptables effectuant des opérations sur avances de fonds, ainsi que des comptes de comptables assurant la garde, la conservation et l’utilisation de matériel appartenant à l’État.
2 Compte d’exécution du budget
Le solde budgétaire net, c.-à-d. le solde des opérations courantes et des opérations 
de capital, a été estimé à –1.824,7 millions d’euros pour l’exercice budgétaire 2004. Le compte d’exécution du budget montre que le solde réel s’élève à –4.769,2 millions d’euros.
Recettes
En 2004, les recettes ﬁ  scales totales en Belgique ont connu une augmentation impor-
tante par rapport à 2003 (+ 6,52 %), en raison principalement de la croissance éco-nomique. L’évolution est particulièrement sensible pour la TVA, les versements anti-cipés et le précompte professionnel. Les recettes effectives sont globalement supérieures de près de 1,25 milliard d’euros aux estimations (soit une différence de 1,6 %). Les hypothèses légitimement prudentes en matière de croissance écono-mique ont contribué assez largement à cette sous-estimation.
En revanche, considérée hors produit d’emprunts, la part des recettes destinée 
à l’État fédéral (budget des voies et moyens) a diminué de près de 5 % entre 2003 et 2004, en raison, d’une part, d’une réduction des recettes de capital — après une année 2003 au cours de laquelle plusieurs opérations exceptionnelles avaient été réalisées (la vente des actifs de CREDIBE et la contrepartie payée par Belgacom pour la reprise du fonds de pension) — et, d’autre part, d’une régression des recet-tes de la TVA attribuées à l’État, liée à l’accroissement de ces recettes attribuées à la sécurité sociale.
La qualité des états ﬁ  nanciers en matière de recettes dépend de la capacité des 
administrations d’enregistrer les droits constatés dans un délai aussi proche que possible de la naissance du droit. La pratique actuelle des administrations ﬁ  scales ne 
permet pas de répondre de façon satisfaisante à cette contrainte. La Cour des comptes a en effet constaté que, pour la majeure partie des recettes ﬁ  scales, les droits ne sont pas comptabilisés à leur naissance mais bien plus tard et, en général, seulement au moment de leur encaissement effectif. Cette situation conduit à consi-dérer que la comptabilité des droits constatés, telle qu’elle est tenue par les comp-tables et qui, regroupée, constitue une partie du compte d’exécution du budget de l’État, ne donne pas une image totalement exacte des créances restant à percevoir par l’État et ne permet pas de suivre les opérations de recouvrement des créances conﬁ ées à chaque comptable. 
La Cour des comptes recommande qu’une approche nouvelle soit envisagée, pour 
chaque catégorie d’impôt, aﬁ  n de comptabiliser les droits constatés dès que les con-
ditions requises pour le faire sont réunies. 20 162e Boek van het RekenhofSamenvatting
De administratie vindt dat de invoering van nieuwe procedures een grondige aanpas-
sing zou vereisen van de huidige boekingsmethodes en slechts kan worden over-wogen binnen de uitwerking van de COPERFIN-hervorming, die in het algemeen in de lijn van de visie van het Rekenhof ligt.
In 2004 werd voor meer dan 1,2 miljard euro aan niet-voorziene niet-ﬁ  scale ontvangs-
ten geboekt. Dat uitzonderlijk bedrag wordt in hoofdzaak verklaard door eenmalige kapitaalontvangsten van de FOD Mobiliteit en Vervoer, nl. de tegenprestatie voor de overname van de pensioenverplichtingen van BIAC en Belgocontrol door de Staat en de opbrengst van de verkoop van de aandelen van de Staat in BIAC en in Belga-com.
Verder werd in 2004 voor meer dan 3,5 miljard euro aan kapitaalinkomsten aan-
gerekend, als gevolg van het samenwerkingsakkoord op het vlak van sociale huis-vesting van 16 december 2003. Daarin werd besloten dat de gewestelijke huis-vestingsmaatschappijen hun schulden bij het Amortisatiefonds voor de Leningen voor Sociale Huisvesting (ALESH) terugkopen en dat het ALESH die betalingen doorstort aan de Schatkist. Iets meer dan een miljard euro van die opbrengst is opgenomen in de algemene middelen van de Staat en heeft zo bijgedragen tot de verbetering van het begrotingsresultaat 2004. 
Op 31 december 2004 werd 12 miljard euro aan ontvangsten toegekend aan het 
Zilverfonds. Die ontvangsten vloeien voornamelijk voort uit uitzonderlijke verrichtin-gen, zoals de al vermelde operaties in verband met Belgacom (5 miljard euro), CREDIBE (2,6 miljard euro) en ALESH (2,5 miljard euro). Het Zilverfonds belegt zijn middelen in speciaal hiervoor gecreëerde effecten van de staatsschuld, waardoor de Staat aflopende leningen kan terugbetalen en dus de geconsolideerde overheids-schuld kan afbouwen. Op het moment dat het Zilverfonds zal worden gebruikt om de meerkosten ten gevolge van de vergrijzing op te vangen, zal de terugbetaling van deze effecten aan het fonds echter moeten gebeuren met de thesauriemiddelen van de Staat, waardoor de afbouw van de geconsolideerde overheidsschuld zal vertragen.
De eenmalige bevrijdende aangifte (EBA), die op 850 miljoen euro werd geraamd en 
waarvan 775 miljoen euro was ingeschreven in de rijksmiddelenbegroting 2004, heeft uiteindelijk 498,1 miljoen euro opgeleverd, waarvan 116 miljoen euro in 2004 werd aangerekend. 
De opbrengst van de verkoop van gebouwen wordt voor een deel gebruikt voor uit-
gaven die niet worden opgenomen in de algemene uitgavenbegroting. Dit vermindert de transparantie van de begroting .
Tot slot bleken in 2004 de geïnde administratieve boetes voor overtredingen op 
de sociale wetgeving (1,6 miljoen euro) beduidend lager te liggen dan de eigenlijk verschuldigde bedragen (6,9 miljoen euro).
Uitgaven
De begrotingskredieten werden in 2004 voor de meeste departementen vrijwel 
volledig aangewend. Toch werden welbepaalde programma’s in belangrijke mate onderbenut. 
Bij de FOD Justitie kijkt het Phenixproject op 31 december 2004 tegen een onbe-
twistbare achterstand aan op de planning. 
Ook bij de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamen-
werking en de FOD Personeel en Organisatie bleven bepaalde uitgavenprogramma’s sterk onderbenut.  162e Cahier de la Cour des comptes 21Synthèse
L’administration considère que la mise en œuvre d’autres procédures nécessiterait 
une adaptation profonde des méthodes de comptabilisation utilisées et n’est envisa-geable que dans le cadre de la concrétisation de la réforme Coperﬁ  n, dont les tra-vaux s’inscrivent globalement dans la vision de la Cour des comptes.
En 2004, des recettes non ﬁ  scales imprévues pour un montant de 1,2 milliard d’euros 
ont été réalisées. Ce montant exceptionnel s’explique principalement par des recet-tes en capital au SPF Mobilité et transports, au caractère unique, à savoir la contre-partie de la reprise des obligations de pensions de BIAC et Belgocontrol par l’État, et les produits découlant de la vente des actions de l’État dans BIAC et Belgacom
Par ailleurs, en 2004 encore, plus de 3,5 milliards d’euros de recettes de capital ont 
été comptabilisées suite à l’accord de coopération du 16 décembre 2003 dans le domaine du logement social. Il y a été acté que les sociétés régionales de logement rachetaient leurs dettes auprès du Fonds d’amortissement des emprunts du loge-ment social (FADELS) et que le FADELS verserait ces paiements à la Trésorerie. Un peu plus d’un milliard d’euros provenant de ces recettes a été inscrit aux moyens généraux de l’État et a ainsi contribué à améliorer le résultat budgétaire de 2004.
Au 31 décembre 2004, des recettes de l’ordre de 12 milliards d’euros, provenant  
d’opérations exceptionnelles, étaient attribuées au Fonds de vieillissement. Ces recettes sont principalement le résultat des opérations Belgacom (5 milliardsd’euros), CREDIBE (2,6 milliards d’euros) et FADELS (2,5 milliards d’euros). Le Fonds de vieillissement investit ces moyens dans des titres spéciﬁ  ques de la dette publique, permettant ainsi à l’État de rembourser des emprunts venant à échéance et, en conséquence, de diminuer la dette consolidée de l’ensemble des pouvoirs publics. Lorsqu’il sera fait appel au Fonds de vieillissement pour compenser le sur-coût entraîné par le vieillissement, le remboursement des titres détenus par le Fonds s’opérera en ayant recours aux moyens de trésorerie de l’État, c’est-à-dire par une diminution moins rapide  de la dette consolidée de l’ensemble des administrations 
publiques.
Estimé à 850 millions d’euros, dont 775 millions inscrits au budget des voies et 
moyens 2004, le produit de la déclaration libératoire unique (DLU) s’est ﬁ  nalement 
élevé à 498,1 millions d’euros, dont 116 millions imputés en 2004.
Le produit de la vente de bâtiments est en partie utilisé pour ﬁ  nancer des dépenses 
qui ne ﬁ  gurent pas dans le budget général des dépenses. Cette pratique réduit la 
transparence du budget. 
Enﬁ n, en 2004, la perception des amendes administratives dues pour les infractions 
à la législation sociale (1,6 million d’euros) s’est avérée nettement inférieure aux montants dus (6,9 millions d’euros).
Dépenses
La totalité des crédits budgétaires ont été pratiquement épuisés par la plupart des 
départements en 2004. Néanmoins, des sous-utilisations importantes ont été cons-tatées pour certains programmes. 
Au SPF Justice, le projet Phénix accuse, au 31 décembre 2004, un retard incontes-
table sur le calendrier. 
De même, plusieurs crédits de dépenses du SPF Affaires étrangères, Commerce 
extérieur et Coopération au développement et du SPF Personnel et Organisation sont restés largement sous-utilisés. 22 162e Boek van het RekenhofSamenvatting
Net als de voorbije jaren bleven de vastleggingskredieten voor de vernieuwing van 
de uitrusting en de infrastructuur van het Ministerie van Landsverdediging sterk onderbenut: amper 32 % werd gebruikt. 
In een aantal andere gevallen bleken de begrotingskredieten niet te volstaan om alle 
uitgaven te financieren. Zo waren de begrotingskredieten bij de FOD Volksgezond-heid ontoereikend om de bijdragen die in het verleden geïnd waren voor het Dieren-gezondheidsfonds en die ingevolge verschillende rechterlijke uitspraken onrecht-matig waren, terug te betalen. Doordat deze betalingen uitgesteld werden, zullen uiteindelijk zeer hoge verwijlintresten moeten worden betaald. Bij het Ministerie van Landsverdediging waren de kredieten eveneens onvoldoende om alle aangegane verbintenissen te financieren. De betaling van een groot aantal facturen, voor in totaal meer dan 92 miljoen euro, werd uitgesteld tot 2005, met de nodige verwijl-intresten tot gevolg.
Sommige uitgavencategorieën volgen niet de evolutie die de regering had voorop-
gesteld. Dit is allereerst het geval voor de uitgaven voor ontwikkelingssamenwer-king, die op termijn moeten stijgen tot 0,7 % van het Bruto Nationaal Inkomen, maar die in 2004 daalden tot 0,41 %. 
Het aandeel van de personeelsuitgaven in het totale budget van het Ministerie van 
Landsverdediging steeg in 2004 verder tot nagenoeg 61 %, terwijl dit op termijn moet dalen tot 50 %, om meer middelen vrij te maken voor werkings- en investerings-
uitgaven. Hoewel het aantal voltijdse personeelseenheden daalt, zorgen loon- en loopbaanhervormingen en de veroudering van het personeel voor hogere loonkosten. 
De uitgaven voor de uitbouw en de bevordering van de internationale rol van Brussel verlopen met een aanzienlijke achterstand ten opzichte van het vooropgestelde tijds-schema. 
Ook de uitbetaling van Europese steun aan de OCMW’s om kansarme werkzoeken-
den meer kansen te bieden heeft een belangrijke betalingsachterstand, waardoor de OCMW’s die uitgaven zelf moeten prefinancieren. Om de achterstand weg te wer-ken heeft de Ministerraad beslist de kredieten op te trekken.
Bij de oprichting van de geïntegreerde politie werd één eigen pensioenfonds gecre-
eerd. De bijdragen die nu aan dit fonds worden gestort, worden voor het grootste gedeelte doorgestort aan de oude pensioenkassen. Bijna vier jaar na de oprichting van dit fonds, wordt die doorstorting nog altijd berekend aan de hand van een voor-lopige en geregeld veranderende verdeelsleutel, omdat de administratie er niet in slaagt de loonsom voor de referentiemaand april 2001 vast te stellen.
De controle van de kredietvastleggingen en van de betalingen over het jaar 2004 
hebben geen grove onwettelijkheden of onregelmatigheden aan het licht gebracht. Bepaalde dossiers bleken onvoldoende gedocumenteerd waardoor niet met zeker-heid kon worden gesteld dat enkel de werkelijk verschuldigde bedragen op het juiste moment aan de correcte rechthebbende werden betaald. 
Ook werden tekortkomingen vastgesteld bij de budgettaire aanrekening, de naleving 
van de wetgeving op de overheidsopdrachten, de vereiste autorisatie of de juistheid van de betalingen. Hierover werd briefwisseling gevoerd met de betrokken admini-straties en ministers.
Wat de uitgaven betreft die aan het voorafgaand visum zijn onderworpen, heeft het 
Rekenhof in 2004 zijn controleaanpak verder bijgestuurd. In samenwerking met de FOD Budget en Beheerscontrole werd een monitoringsysteem voor de kredietvast-leggingen ontwikkeld om de risico’s beter te beheersen.   162e Cahier de la Cour des comptes 23Synthèse
Les crédits d’engagement pour le renouvellement de l’équipement et de l’infrastruc-
ture du ministère de la Défense nationale ont été largement sous-utilisés, à l’instar des années précédentes : à peine 32 % ont été utilisés. 
Dans un certain nombre de cas, il s’est avéré que les crédits budgétaires ne sufﬁ  -
saient pas à ﬁ  nancer l’ensemble des dépenses. En ce qui concerne le SPF Santé publique, les crédits budgétaires se sont révélés insufﬁ  sants pour rembourser les cotisations perçues par le passé au proﬁ  t du Fonds de santé animale et qui ont été 
jugées illégales dans plusieurs décisions de justice. Le report de ces paiements entraînera ﬁ  nalement la débition d’intérêts de retard très élevés. Au ministère de la 
Défense nationale, les crédits prévus ont également été insufﬁ  sants pour ﬁ  nancer tous les engagements contractés. Le paiement d’un nombre important de factures a été reporté à 2005 (92 millions d’euros au total), ce qui a inévitablement pour consé-quence l’application d’intérêts de retard.
Certaines catégories de dépenses ne suivent pas l’évolution qu’avait prévue le gou-
vernement. Tel est, tout d’abord, le cas pour les dépenses en matière de coopération au développement, qui, en 2004, ont été ramenées à 0,41 % du revenu national brut, alors qu’à terme, elles sont appelées à atteindre 0,7 %. 
La part des dépenses de personnel dans le budget total du ministère de la Défense 
nationale a continué à augmenter en 2004 pour atteindre pratiquement 61 %, alors qu’à terme, elle doit être ramenée à 50 %, aﬁ  n de libérer davantage de moyens pour 
les dépenses de fonctionnement et d’investissement. Bien que le total de l’effectif à temps plein diminue, la réforme des salaires et de la carrière, ainsi que le vieillisse-ment du personnel, sont à l’origine de coûts salariaux plus élevés. 
Les dépenses relatives au développement et à la promotion du rôle international de Bruxelles sont effectuées avec un retard considérable par rapport au calendrier prévu. 
La liquidation de l’aide européenne aux CPAS visant à accroître les chances des demandeurs d’emploi défavorisés a également enregistré un arriéré de paiements important qui a contraint les CPAS à préﬁ  nancer eux-mêmes ces dépenses. Le Conseil des ministres a décidé d’augmenter les crédits.
Un fonds de pension autonome a été instauré lors de la création de la police inté-
grée. Les cotisations qui alimentent aujourd’hui ce fonds sont en grande partie rever-sées aux anciennes caisses de pension. Quatre ans après la création de ce fonds, les cotisations reversées par celui-ci sont encore calculées à l’aide d’une clé de réparti-tion provisoire, parce que l’administration ne parvient pas à ﬁ  xer la masse salariale pour le mois de référence avril 2001.
Le contrôle des engagements et des paiements pour l’année 2004 n’a pas mis à jour 
d’illégalités ou d’irrégularités ﬂ  agrantes. Certains dossiers se sont avérés insufﬁ  sam-
ment documentés, ce qui n’a pas permis d’établir avec certitude que seuls les mon-tants réellement dus avaient été payés en temps voulus aux ayants droit.
Des lacunes ont également été constatées dans l’imputation budgétaire, le respect 
de la loi sur les marchés publics, l’autorisation exigée de l’exactitude des paiements. Une correspondance a été échangée à cet égard avec les administrations et les ministres concernés.
En ce qui concerne les dépenses soumises au visa préalable, la Cour des comptes a 
afﬁ né son approche en 2004. Un système de suivi des engagements de crédits a été 
mis au point en collaboration avec le SPF Budget et Contrôle de la gestion aﬁ  n de 
mieux maîtriser les risques. 24 162e Boek van het RekenhofSamenvatting
3 Staatsdiensten met afzonderlijk beheer
Bij de controle van de Staatsdiensten met afzonderlijk beheer werd een aantal 
tekortkomingen in het boekhoudkundig en financieel beheer vastgesteld.
De overgelegde rekeningen geven veelal geen getrouw beeld van de toestand omdat 
sommige verrichtingen en/of staten ontbreken of omdat de reglementaire bepalin-gen niet worden nageleefd. Zo bleek o.m. dat de staat van activa en passiva vaak niet correct is of gewoon ontbreekt. Hetzelfde geldt voor de fysieke inventaris. De verplichting om financiële overschotten op het einde van het jaar in een reservefonds te storten, wordt soms niet gevolgd, evenmin als de verplichting een jaarverslag te publiceren. 
4 Sociale ZekerheidOntvangsten en uitgaven van de sociale zekerheid in 2004
De ontvangsten en uitgaven van de sociale zekerheid verlopen voor het grootste 
gedeelte via de openbare instellingen van sociale zekerheid (OISZ). Deze instellin-gen worden centraal gefinancierd in functie van hun thesauriebehoeften (door de RSZ-Globaal Beheer voor de regeling werknemers en door de RSVZ-Globaal Beheer voor de regeling zelfstandigen).
In de regeling werknemers stegen de ontvangsten uit bijdragen in 2004 met 2,0 %. 
Deze toename wordt vooral verklaard door de aangroei van de loonmassa. Dit effect werd echter grotendeels geneutraliseerd door de stijging van de bijdrageverminde-ringen. De prestaties pensioenen stegen met 2,56 % tegenover 2003, vooral inge-volge de voortdurende toename van het aantal gepensioneerden. De prestaties werkloosheid stegen met 5,17 % tegenover 2003, vooral omwille van het toegenomen aantal uitkeringsgerechtigden.
De alternatieve financiering van de regeling werknemers en van de regeling zelfstan-
digen nam in 2004 sterk toe. Dit komt enerzijds doordat het aandeel van de Staat in de financiering van de verpleegdagprijs van de ziekenhuizen werd geïntegreerd in de alternatieve financiering en anderzijds doordat beslist werd om het evenwicht in de begroting van het Globaal Beheer te verzekeren via een verhoging van het toegewe-zen btw-gedeelte. Het aandeel van de Staat in de financiële last van de ziekenhuis-financiering, dat voorheen in de begroting van de FOD Volksgezondheid was opge-nomen, wordt nu gefinancierd uit de btw-ontvangsten om de begroting van de FOD Volksgezondheid te ontlasten. Zonder rekening te houden met de ziekenhuisfinancie-ring, is de alternatieve financiering in de regeling werknemers gestegen met 42,5 % en in de regeling zelfstandigen met 36,44 %.
Tegenover 2003 stegen de uitgaven voor geneeskundige verzorging in 2004 met 
9,02 %, hoewel de groeinorm (buiten indexering) was vastgesteld op 4,5 %. Het is de overschrijding van de begroting voor de geneeskundige verzorging met 479,26 mil-joen euro die het deficit van het Globaal Beheer in 2004 veroorzaakt.
Hoewel bij de vastlegging van de globale begrotingsdoelstelling een hele reeks 
besparingsmaatregelen, vooral in de sector van de geneesmiddelen, was opgelegd, is het duidelijk dat de extra uitgaven voor de terugbetaling van nieuwe en duurdere medicijnen niet volledig worden gecompenseerd door de minderuitgaven verbonden aan de toename van goedkopere, generieke geneesmiddelen.  162e Cahier de la Cour des comptes 25Synthèse
3 Services de l’État à gestion séparée
Le contrôle des services de l’État à gestion séparée a révélé un certain nombre de 
lacunes dans la gestion comptable et ﬁ  nancière. 
Les comptes transmis ne donnent, pour la plupart, pas une image ﬁ  dèle de la situa-
tion, parce que certaines opérations et/ou états y font défaut ou parce que les dis-positions réglementaires en vigueur ne sont pas respectées. Ainsi, l’état de l’actif et du passif est souvent incorrect ou tout simplement inexistant. Il en va de même pour l’inventaire physique. L’obligation, à la ﬁ  n de l’année, d’affecter les excédents ﬁ  nan-
ciers à un fonds de réserve n’est pas toujours respectée, de même que l’obligation de publier un rapport annuel. 
4 Sécurité socialeRecettes et dépenses de la sécurité sociale en 2004
Les opérations de la sécurité sociale sont, en majeure partie, réalisées par les insti-
tutions publiques de sécurité sociale (IPSS). Ces institutions sont ﬁ  nancées en fonc-
tion de leurs besoins de trésorerie de manière centralisée (par l’ONSS–Gestion glo-bale pour le régime des travailleurs salariés et par l’INAMI–Gestion globale pour le régime des travailleurs indépendants).
Pour le régime des travailleurs salariés, les recettes provenant des cotisations aug-
mentent de 2,0 % en 2004, une augmentation qui s’explique, en grande partie, par la croissance de la masse salariale. L’effet de la hausse est toutefois largement neu-tralisé par l’augmentation des réductions de cotisations. Les prestations liées aux pensions ont augmenté de 2,56 % par rapport à 2003 en raison principalement de l’accroissement constant du nombre de pensionnés. Les prestations liées au chô-mage ont progressé de 5,17 % par rapport à 2003, augmentation qui s’explique, en premier lieu, par la hausse du nombre de bénéﬁ  ciaires.
En 2004, le ﬁ  nancement alternatif du régime des travailleurs salariés et du statut des 
travailleurs indépendants a connu une forte croissance. Cette augmentation découle, d’une part, de l’intégration, dans le ﬁ  nancement alternatif, de la part de l’État dans 
le ﬁ nancement du prix de la journée d’hospitalisation et, d’autre part, de la décision 
d’assurer l’équilibre du budget de la Gestion globale par le biais d’une augmentation de la partie du montant de la TVA qui est affectée. La part de l’État dans la charge ﬁ nancière du ﬁ  nancement des hôpitaux, qui était reprise auparavant dans le budget 
du SPF Santé publique, est actuellement ﬁ  nancée par le produit de la TVA, aﬁ  n de 
soulager le budget du SPF. Compte non tenu du ﬁ  nancement des hôpitaux, le ﬁ  nan-
cement alternatif a augmenté de 42,5 % dans le régime des travailleurs salariés et de 36,44 % dans le régime des travailleurs indépendants.
Les dépenses relatives aux soins de santé ont augmenté de 9,02 % par rapport aux dépenses réalisées en 2003, alors que la norme de croissance avait été ﬁ  xée à 4,5 % 
(hors index 2004). Le déﬁ  cit de la Gestion globale en 2004 est uniquement dû au dépassement du budget des soins de santé à concurrence de 479,26 millions d’euros.
Bien que, lors de la ﬁ  xation de l’objectif budgétaire global, un ensemble de mesures 
d’économies aient été imposées, principalement dans le secteur des médicaments, il apparaît d’ores et déjà que les dépenses supplémentaires engendrées par le rem-boursement de médicaments nouveaux et plus chers ne sont pas totalement com-pensées par la diminution des dépenses résultant de l’augmentation de l’utilisation des médicaments génériques, moins chers. 26 162e Boek van het RekenhofSamenvatting
De definitief gerealiseerde ontvangsten en uitgaven van de OISZ zijn echter pas 
bekend nadat alle rekeningen werden afgesloten en gecontroleerd. Onder meer inge-volge de laattijdige opmaak en onregelmatige overzending van de rekeningen aan het Rekenhof is dit ten vroegst mogelijk twee jaar na het einde van het betrokken begrotingsjaar.
Hoewel de invoering van het Globaal Beheer voor een grotere samenhang en trans-
parantie in het financieel en budgettair beheer zorgde, dringt het Rekenhof nog steeds aan op de uitwerking van een gezamenlijk thesauriebeheer en een geconsoli-deerde rekening van het Globaal Beheer, die voor de regering een performant beheersinstrument en voor het Parlement een doeltreffend controle-instrument kunnen zijn.
Uitvoering van de bestuursovereenkomsten op het vlak van de begroting, 
de boekhouding en de rekeningen van de openbare instellingen van sociale zekerheid (OISZ)
De doelstellingen en de wederzijdse verplichtingen van de Staat en de OISZ inzake 
de begroting, de boekhouding en de rekeningen worden vastgesteld in bestuursover-eenkomsten. 
Het Rekenhof heeft een onderzoek uitgevoerd naar de wijze waarop de OISZ de 
reglementaire bepalingen en de geldende instructies hebben uitgevoerd in het kader van deze bestuursovereenkomsten. Daarbij werden structurele knelpunten vastge-steld die de uniforme en correcte naleving van de regels voor de berekeningswijze van de beheerskredieten, de rubricering van de kosten, de begroting, de boekhou-ding en de rekeningen belemmeren. 
In het huidige systeem is het blijkbaar niet mogelijk de begrotingen en rekeningen 
van de instellingen tijdig op te maken en voor te leggen aan de bevoegde instanties. Doordat de rekeningen laattijdig aan het Rekenhof worden voorgelegd, krijgt ook het Parlement niet tijdig de informatie over de financiële resultaten en het financieel beheer van de OISZ.
Bovendien blijken de bestaande reglementering en de instructies niet altijd even 
consistent, volledig en duidelijk. Op sommige vlakken zijn ze niet aangepast aan de nieuwe situatie die sinds 1 januari 2002, met de invoering van de bestuursovereen-komsten, is ontstaan.
Alternatieve ﬁ  nanciering van de geneeskundige verzorging
Met ingang van het begrotingsjaar 2004 wordt de verzekering voor de geneeskun-
dige verzorging gedeeltelijk gefinancierd door middel van een voorafname op de btw en een voorafname op de accijnzen op tabaksproducten. Onder meer het aandeel van de federale Staat in de financiële last van de ziekenhuisfinanciering, dat voor-heen in de begroting van de FOD Volksgezondheid was opgenomen, wordt nu gefinan-cierd uit de btw-ontvangsten teneinde de begroting van de FOD Volksgezondheid te ontlasten. De btw-ontvangsten worden samen met het aandeel van het RIZIV maandelijks door dit instituut aan de verzekeringsinstellingen doorgestort. 
Het Rekenhof stelde vast dat de betalingen aan de verzekeringsinstellingen, voorzien 
voor de maand december 2004, met één maand vertraagd werden om de begroting van het RIZIV in evenwicht te houden. Deze doorschuifoperatie zal de begroting 2005 met 107,8 miljoen euro bezwaren.  162e Cahier de la Cour des comptes 27Synthèse
Les recettes et les dépenses des IPSS ne sont déﬁ  nitivement connues qu’après la 
clôture et le contrôle de tous les comptes. Cette procédure ne peut, toutefois, être clôturée au plus tôt que deux ans après l’année budgétaire concernée, notamment en raison de l’établissement tardif des comptes et de leur transmission irrégulière à la Cour des comptes. 
Bien que l’introduction de la Gestion globale ait permis de renforcer la cohérence et 
la transparence dans la gestion ﬁ  nancière et budgétaire, la Cour des comptes n’en 
insiste pas moins sur la nécessité d’établir une gestion de trésorerie commune et un compte consolidé de la Gestion globale, qui mettraient à la disposition du gouverne-ment un outil de gestion performant et seraient pour le Parlement un instrument de contrôle efﬁ  cace.
Mise en œuvre des contrats d’administration des institutions publiques de sécurité 
sociale au niveau du budget, de la comptabilité et des comptes
Les objectifs et obligations réciproques de l’État et des IPSS en matière de budget, 
de comptabilité et de comptes sont ﬁ  xés par des contrats d’administration.
La Cour des comptes a examiné la manière dont les IPSS ont exécuté les disposi-
tions réglementaires et les instructions en vigueur dans le cadre des contrats d’administration. À cette occasion, elle a constaté des problèmes structurels qui entravent le respect uniforme et correct des règles régissant le mode de calcul des crédits de gestion, la répartition des charges en rubriques, ainsi que le budget, la comptabilité et les comptes.
Le système actuel ne permet pas d’établir en temps voulu les budgets et les comp-
tes des institutions et de les soumettre aux instances compétentes dans les délais. Le retard dans la transmission des comptes à la Cour des comptes a pour consé-quence que le Parlement ne peut pas être informé en temps opportun des résultats ﬁ nanciers et de la gestion ﬁ  nancière des IPSS.
En outre, la réglementation actuelle et les instructions ne s’avèrent pas toujours 
cohérentes, exhaustives et précises. Sur certains points, elles ne sont pas adaptées à la nouvelle situation qui prévaut depuis l’introduction des contrats d’administration le 1
er janvier 2002.
Financement alternatif des soins de santé
Depuis l’année budgétaire 2004, l’assurance soins de santé est partiellement ﬁ  nan-
cée par le biais d’un prélèvement sur le produit de la TVA et d’un prélèvement sur le produit des accises sur la vente de tabacs manufacturés. C’est ainsi, notamment, que la part de l’État fédéral dans la charge ﬁ  nancière du ﬁ  nancement des hôpitaux, 
qui était auparavant reprise dans le budget du SPF Santé publique, est à présent ﬁ nancée grâce au produit de la TVA, aﬁ  n de soulager le budget du SPF. Les recettes 
de la TVA ainsi que la part de l’INAMI sont versées chaque mois par ce dernier aux organismes assureurs. 
La Cour des comptes a constaté que les paiements aux organismes assureurs pré-
vus pour le mois de décembre 2004 ont été retardés d’un mois en vue de maintenir le budget de l’INAMI en équilibre. Cette opération de transfert grèvera le bud-get 2005 à concurrence de 107,8 millions d’euros. 28 162e Boek van het RekenhofSamenvatting
Multifunctionele aangifte
De multifunctionele aangifte, ingevoerd in 2003, voorziet in de elektronische aangifte 
van loon- en arbeidstijdgegevens op basis van de eenmalige opvraging van gegevens bij de werkgevers en het verder gebruik ervan binnen het gehele netwerk van de sociale zekerheid.
Het Rekenhof heeft de invloed onderzocht van de invoering van de multifunctionele 
aangifte op de inkomsten van de RSZ uit socialezekerheidsbijdragen. 
De invoering van de multifunctionele aangifte ging gepaard met een nieuwe contro-
lemethode, die er vooral in bestaat dat de controle op de identificatie, de coherentie van de loon- en arbeidstijdgegevens en de bijdrageberekening wordt uitgevoerd vooraleer de gegevens via de Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid worden ver-spreid naar de andere actoren van het netwerk; daarnaast moeten bepaalde aangif-ten nog bijkomende controles ondergaan na verwerking. 
Vastgesteld werd dat de in het nieuwe systeem voorziene controles pas vanaf eind 
2004 op kruissnelheid kwamen. De invoering van de multifunctionele aangifte ging immers aanvankelijk gepaard met allerlei praktische moeilijkheden en de RSZ diende zich in de eerste plaats te concentreren op de inning van de bijdragen zelf. 
De inkomsten uit socialezekerheidsbijdragen zullen in 2005 alleszins positief beïn-
vloed worden door de boeking van rechtzettingen als gevolg van de controles op de aangiften van 2003 en 2004. Zo zouden voor die twee voorbije jaren nog voor onge-veer 265 miljoen euro positieve achterstallen worden geboekt. De RSZ betwist deze positieve impact niet maar stelt dat het moeilijk is de precieze omvang ervan te ramen.
Verschillende interpretatie van het begrip economische werkloosheid door 
de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA) en de Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV)
Reeds in zijn 159
e Boek wees het Rekenhof erop dat het begrip economische werk-
loosheid niet wettelijk gedefinieerd is waardoor het verschillend werd geïnterpre-teerd door de RVA enerzijds en de RJV anderzijds. In 2004 werd een koninklijk besluit getroffen dat de bevoegdheid van de RJV en de bijzondere vakantiefondsen bekrachtigt om voor de berekening van het jaarlijks vakantiegeld de situaties van economische werkloosheid zelfstandig te beoordelen. Luidens dit KB kunnen arbeids-onderbrekingen die het gevolg zijn van het seizoensgebonden karakter van de onder-neming, van gebrekkige organisatie of van slecht beheer niet worden gelijkgesteld met dagen normale werkelijke arbeid en komen ze niet in aanmerking voor de berekening van het vakantiegeld. Het Rekenhof merkte echter op dat deze situaties onvoldoende werden gedefinieerd en daardoor aanleiding kunnen geven tot nieuwe interpretatieverschillen. 
Vorming van reserves bij het Fonds voor Arbeidsongevallen (FAO)
Het Rekenhof heeft onderzocht of de reserves die het FAO aanlegt, o.m. door over-
dracht van het jaarlijks resultaat van zijn rekeningen repartitie, kapitalisatie en prothese, beantwoorden aan de statuten en wettelijke bepalingen. 
In de praktijk worden de genoemde reserves aangelegd volgens een door de voogdij-
minister goedgekeurd financieel reglement. Het Rekenhof stelt vast dat dit regle-ment onvoldoende aangepast is aan de bepalingen inzake de vorming van technische voorzieningen die specifiek zijn voor de arbeidsongevallen.  162e Cahier de la Cour des comptes 29Synthèse
Déclaration multifonctionnelle
La déclaration multifonctionnelle, introduite en 2003, prévoit la déclaration électro-
nique des informations concernant le salaire et la durée du travail par demande unique auprès des employeurs et leur utilisation dans l’ensemble du réseau de la sécurité sociale.
La Cour des comptes a examiné l’inﬂ  uence de l’introduction de la déclaration multi-
fonctionnelle sur les recettes de l’ONSS provenant des cotisations de sécurité sociale. 
L’introduction de la déclaration multifonctionnelle s’est accompagnée d’une nouvelle 
méthode d’audit qui consiste surtout en un contrôle de l’identiﬁ  cation, de la cohé-rence des données relatives au traitement et au temps de travail et du calcul de la cotisation avant que les données soient diffusées aux autres acteurs du réseau par le biais de la Banque-carrefour de la sécurité sociale. Certaines déclarations doivent encore être examinées par les services de contrôle après leur traitement. 
Il a été constaté que les contrôles prévus par le nouveau système n’avaient atteint 
leur vitesse de croisière que ﬁ  n 2004. L’introduction de la déclaration multifonction-
nelle s’est accompagnée de toute une série de difﬁ  cultés pratiques et l’ONSS a dû se concentrer d’abord sur la perception des cotisations. 
Les recettes provenant des cotisations de sécurité sociale seront de toute manière 
inﬂ uencées positivement par la comptabilisation des rectiﬁ  cations consécutives aux 
contrôles de 2003 et 2004. Ainsi, un montant d’environ 265 millions d’euros d’arrié-rés positifs sera encore comptabilisé pour ces deux années. L’ONSS ne conteste pas cet impact mais avance qu’il est difﬁ  cile d’en estimer le montant précis.
Divergence d’interprétation de la notion de chômage économique entre l’Ofﬁ  ce 
national de l’emploi (ONEm) et l’Ofﬁ  ce national des vacances annuelles (ONVA)
Dans son 159
e Cahier, la Cour avait relevé que la notion de chômage économique 
n’était pas légalement déﬁ  nie et que cette lacune entraînait des divergences d’inter-
prétation par l’ONEm et l’ONVA. En 2004, un arrêté royal a accordé à l’ONVA et aux caisses de vacances spéciales l’autonomie en ce qui concerne l’appréciation du chômage économique lors du calcul du pécule de vacances annuel. Aux termes 
de cet AR, les interruptions de travail dues notamment au caractère saisonnier de l’entreprise, à l’organisation déﬁ  ciente et à la mauvaise gestion de l’entreprise ne sont pas assimilées à des jours de travail effectif pour le calcul du pécule de vacan-ces. La Cour relève cependant que ces situations ont été insufﬁ  samment motivées et 
qu’elles sont susceptibles de faire l’objet de nouvelles divergences d’interprétation. 
Constitution de réserves au Fonds des accidents du travail (FAT)
La Cour des comptes a examiné la conformité statutaire et légale de la constitution 
des réserves du FAT, réalisée notamment par le biais d’un transfert du résultat annuel de ses comptes répartition, capitalisation et prothèse. 
Dans la pratique, ces réserves sont constituées suivant un règlement ﬁ  nancier 
approuvé par le ministre de tutelle. La Cour des comptes constate que ce règlement n’est pas sufﬁ  samment adapté aux dispositions relatives à la constitution de provi-
sions techniques, qui sont spéciﬁ  ques aux accidents du travail.  30 162e Boek van het RekenhofSamenvatting
Hoewel het globaal beheer van de sociale zekerheid een gemeenschappelijk beheer 
van de reserves van alle socialezekerheidsinstellingen vooropstelt, neemt het FAO de winsten van het repartitiestelsel en de boni ten opzichte van het globaal beheer op in een reserve zonder bepaalde aanwending. In 2003 werd aldus 2,5 miljoen euro in de reserves van het FAO geboekt. De winsten van het repartitiestelsel worden trouwens sinds de invoering van het globaal beheer in 1995 jaarlijks systematisch door het FAO opgenomen in een reserve zonder bepaalde aanwending. Het Reken-hof pleit ervoor deze handelwijze te herzien. 
Onderzoek van de boekhouding van de Rijksdienst voor Kinderbijslag voor 
Werknemers (RKW) 
De RKW heeft een project uitgewerkt dat tot doel heeft preciezere financiële en 
administratieve gegevensstromen te creëren en bij te dragen tot een efficiënt beheer van de financiële informatie, zowel intern als bij de overzending van die informatie aan belanghebbende derden, aan de toezichthoudende overheden en aan de sociale partners. 
Daarbij werd een softwarepakket geïnstalleerd waarmee alle administratieve proces-
sen, met inbegrip van de boekhoudkundige registratie, worden beheerd. 
Het Rekenhof heeft onderzocht of de boekhouding van de RKW afgestemd is op de 
comptabiliteitsregels die gelden voor de openbare instellingen van sociale zekerheid die een bestuursovereenkomst hebben gesloten. Daarbij werden diverse opmerkin-gen gemaakt en aanbevelingen geformuleerd. De Rijksdienst beloofde dat de boekin-gen die aanleiding gaven tot opmerkingen, zouden worden herzien en geïmplemen-teerd in het boekhoudprogramma.
5 Personeelszaken
Bij het onderzoek van het beheer van de human resources in een aantal overheids-
diensten kwamen diverse overtredingen op de regels van de statutaire aanwerving aan het licht.
Zo werd vastgesteld dat bij het administratief en logistiek kader (CALog) van de 
federale politie tal van personeelsleden, die contractueel in dienst traden, zonder enige rechtsgrond werden toegelaten tot het statutair personeelskader. Bovendien werd regelmatig geen rekening gehouden met de rekruterings- en selectieprocedu-res en met de mobiliteitsregeling. Ook bleek dat de politiediensten vooralsnog niet beschikken over een performant informaticasysteem, waardoor een efficiënt gege-vensbeheer wordt bemoeilijkt. 
Uit een audit van het human resourcesbeheer van de strafinrichtingen bleek dat het directoraat-generaal Uitvoering van Straffen en Maatregelen van de FOD Justitie organisatorische zwakheden vertoont op het vlak van het beheer en de interne con-trole van de wedden. Daardoor worden o.m. fouten gemaakt bij de berekening van de premies, die een belangrijk deel vormen van de wedden van het personeel van de sector. Ook de behoefteplanning scoorde bijzonder zwak. Zo ontbreekt het aan een personeelsplan en aan een up-to-date verantwoording voor het behoud van het contractuele personeelsbestand. Kenmerkend is ook dat vrijwel alle kredieten voor personeelsuitgaven zijn ingeschreven op slechts twee basisallocaties van het bestaansmiddelenprogramma. Dit vormt een obstakel voor een gedetailleerde opvol-ging van de kosten van de diverse beleidsmaatregelen. Ook is de mobiliteit van het personeel veeleer het resultaat van individuele voorkeuren dan van de behoeften van de dienst. Ten slotte maakt de administratie kennelijk geen werk meer van de   162e Cahier de la Cour des comptes 31Synthèse
Bien que la gestion globale de la sécurité sociale prévoie une gestion commune des 
réserves de toutes les institutions de sécurité sociale, le FAT intègre le résultat du système de répartition et le boni réalisé par rapport à la gestion globale dans une réserve sans affectation spéciale. C’est ainsi qu’en 2003, un montant de 2,5 mil-lions d’euros a été enregistré dans les réserves du FAT. Depuis l’introduction de la gestion globale en 1995, le FAT reprend chaque année systématiquement les béné-ﬁ ces du régime de répartition dans une réserve sans affectation spéciale. La Cour 
des comptes insiste sur la nécessité de revoir cette façon de procéder. 
Ofﬁ  ce national d’allocations familiales pour travailleurs salariés (ONAFTS) : 
examen de la comptabilité
L’ONAFTS a lancé un projet qui a pour but d’engendrer des ﬂ  ux plus précis de don-
nées ﬁ  nancières et administratives et de contribuer à une gestion efﬁ  ciente de l’information ﬁ  nancière, tant sur le plan interne que sur celui de la transmission de 
cette information aux tiers intéressés, aux autorités de tutelle et aux partenaires sociaux.
Pour atteindre ces objectifs, l’Ofﬁ  ce a décidé d’installer un progiciel destiné à assurer 
la gestion de l’ensemble des processus administratifs, en ce compris l’enregistrement comptable. 
La Cour a procédé à l’examen de l’adéquation de la comptabilité de l’ONAFTS avec les nouvelles règles comptables applicables aux institutions publiques de sécurité sociale qui ont conclu un contrat d’administration. Diverses remarques ont été faites et des recommandations ont été formulées. L’Ofﬁ  ce s’est engagé à revoir les impu-tations qui avaient fait l’objet d’observations et à les reporter dans le programme comptable. 
5 Gestion des ressources humaines
Lors de l’examen de la gestion des ressources humaines dans certains services 
publics, des infractions aux règles de recrutement statutaire ont été révélées.
Ainsi, dans le cadre administratif et logistique (CALog) de la police fédérale, nom-bre de membres du personnel contractuel ont été admis sans aucune base légale dans le cadre statutaire. En outre, il n’a régulièrement pas été tenu compte des procédures de sélection et de recrutement, ni des exigences de mobilité. Il est également apparu que, pour le moment, les services de police ne disposent pas encore d’un système informatique performant, ce qui entrave une gestion efﬁ  ciente des données.
Un audit de la gestion des ressources humaines des établissements pénitentiaires 
montre que la direction générale Exécution des peines et mesures du SPF Justice présente des lacunes dans le domaine de la gestion des salaires et du contrôle interne. Ce déﬁ  cit explique des défaillances dans la détermination des montants dus à titre de primes, lesquelles constituent une part importante de la rémunéra-tion des personnels du secteur. La programmation des besoins apparaît particuliè-rement faible. Il n’existe ni plan de personnel ni justiﬁ  cation administrative actuali-sée au maintien en service de l’effectif contractuel. L’inscription de la quasi intégralité des crédits de personnel sur un couple d’allocations de base au sein du programme de subsistance fait obstacle à un suivi afﬁ  né des coûts des mesures politiques. Dans un registre voisin, la mobilité du personnel est apparue comme relevant plus de la satisfaction des besoins individuels que des nécessités du ser-vice. Enﬁ  n, le département semble avoir abandonné le travail de mise en place et de suivi des indicateurs sociaux qui permettent de mesurer la productivité comme  32 162e Boek van het RekenhofSamenvatting
definiëring en opvolging van sociale indicatoren die toelaten een beeld te scheppen 
van de productiviteit van de human resources. De minister heeft deze problemen erkend maar wijst erop dat een aantal hervormingen in de maak zijn.
Andere onderzoeken wezen uit dat bij het Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie werkingsmiddelen werden gebruikt om contractuelen in dienst te hou-den, dat de effectieve personeelsformaties ver boven de officiële liggen en dat con-tractuelen worden ingeschakeld voor permanente opdrachten. Bij het Koninklijk Insti-tuut voor het Kunstpatrimonium heeft de rekenplichtige te ruime bevoegdheden en factureren personeelsleden prestaties als zelfstandige terwijl ze ook op de loonlijst staan.
6 Hervorming van de overheidsdiensten
Het Rekenhof voerde in 2005 nogmaals een onderzoek naar de evolutie van de her-
vormingen van de federale overheidsdiensten (Copernicusplan). Dit gebeurde aan de hand van een bevraging.
Daaruit bleek dat de uitbouw van de nieuwe structuren weliswaar verdere vooruit-
gang boekt, maar dat nog steeds geen beleidsraden werden opgericht of geoperati-onaliseerd en dat de directeurs van de beleidscellen in enkele FOD’s nog geen deel uitmaken van het directiecomité. Hierdoor dreigt de door de hervorming beoogde grotere samenhang tussen het politieke en het administratieve niveau niet gewaar-borgd te kunnen worden.
Wat betreft de uitbouw van het geplande internecontrolesysteem bleek dat bij de 
meeste FOD’s de belangrijkste financieel-administratieve processen in kaart werden gebracht en dat de risico’s die de verwezenlijking van de strategische en operatio-nele doelstellingen in het gedrang kunnen brengen, werden geëvalueerd. Hoewel diverse controlemaatregelen werden ontwikkeld, werden deze meestal niet gekop-peld aan de bestaande risiconanalyses. Gelet op de diversiteit van de ontwikkelde initiatieven is een sterkere centrale aansturing door de FOD Budget en Beheerscon-trole echter wenselijk. 
Wat betreft de inrichting van een interne audit is er vrijwel geen evolutie ten opzichte 
van de situatie in 2004. Er werd nog geen enkele interne auditdienst opgericht con-form de uitgevaardigde reglementering. Bij de FOD Financiën en de FOD Mobiliteit en Vervoer zijn weliswaar interne auditcellen werkzaam die gedeeltelijk beantwoor-den aan de principes van de hervormingen.  162e Cahier de la Cour des comptes 33Synthèse
la satisfaction des ressources humaines. La ministre n’a pas contesté le bien-fondé 
de ces observations mais a souligné le nombre de réformes en gestation. 
D’autres contrôles démontrent qu’au sein de l’Institut national de criminalistique et de criminologie la dotation est utilisée pour maintenir des contractuels en service, que l’effectif du personnel est largement supérieur au cadre ofﬁ  ciel et que des con-tractuels sont affectés à des missions permanentes. À l’Institut royal du patrimoine artistique, le comptable dispose de trop de compétences et des membres du person-nel facturent des prestations alors qu’ils sont également attachées à l’Institut en tant qu’employés.
6 Réforme des services publics
Dans le courant de l’année 2005, la Cour des comptes a une nouvelle fois examiné 
l’évolution des réformes des services publics fédéraux (Plan Copernic) par l’intermé-diaire d’une enquête. 
Il est vrai que la mise en place de nouvelles structures enregistre de nouveaux pro-
grès mais les conseils stratégiques n’ont toujours pas été mis sur pied ou ne sont pas encore opérationnels et, dans quelques SPF, les directeurs des cellules stratégi-ques ne font pas non plus partie du comité de direction. Le renforcement du lien entre les niveaux politique et administratif, tel qu’envisagé par la réforme, risque ainsi d’être remis en question.
En ce qui concerne la mise sur pied d’un nouveau système de contrôle interne, il 
s’avère que, dans la plupart des SPF, les principaux processus ﬁ  nanciers et adminis-
tratifs ont été inventoriés et que les risques susceptibles de compromettre la réali-sation des objectifs stratégiques et opérationnels ont été évalués. Diverses mesures de contrôle ont été instaurées, sans reposer pour autant sur les analyses des risques précitées. Étant donné la diversité des initiatives prises, il apparaît qu’un renforce-ment du pilotage centralisé par le SPF Budget et Contrôle de la gestion reste sou-haitable.
Pour ce qui est de la création d’un audit interne, il n’y a eu pratiquement aucune 
évolution par rapport à 2004 : aucun service d’audit interne n’a encore été créé con-formément à la réglementation en vigueur. Le SPF Finances et le SPF Mobilité et Transports sont toutefois dotés de cellules d’audit interne qui répondent déjà partiel-lement aux principes des réformes. 34 162e Boek van het RekenhofTitel I
Uitvoeringsrekening van de begroting 2004
De algemene rekening van de Staat bevat alle begrotings-, vermogens- en thesaurie-
verrichtingen van 1 januari tot 31 december. Ze bevat de samenvattende rekening van al deze verrichtingen, die wordt gestaafd met drie toelichtende rekeningen: de uitvoeringsrekening van de begroting, de rekening van de vermogenswijzigingen en de rekening van de Thesaurie.
Zoals bepaald in de Grondwet, wordt de algemene rekening van de Staat aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers voorgelegd met de opmerkingen van het Rekenhof. Die opmerkingen vormen het belangrijkste bestanddeel van dit Boek en zijn bijvoegsels.
De uitvoering van de begroting bestaat uit de inning van de ontvangsten en het 
verrichten van de uitgaven. Alle ontvangsten moeten worden geïnd. Omdat de algemene uitgavenbegroting niet meer is dan een machtiging om uitgaven te doen, hoeven echter niet alle uitgaven te worden verricht. Het is de taak van de ministers de begroting uit te voeren.
De uitvoeringsrekening van de begroting, zoals die beoordeeld werd door het 
Rekenhof in het kader van het nazicht van de algemene rekening, vormt de basis van het wetsontwerp houdende eindregeling van de begroting, waarmee de Kamer van Volksvertegenwoordigers zijn goedkeuring verleent aan de uitvoering van de begroting.Uitvoeringsrekening van de begroting  162e Cahier de la Cour des comptes 35Titre I
Compte d’exécution du budget 2004Compte d’exécution du budget
Le compte général de l’État contient toutes les opérations budgétaires, patrimonia-
les et de trésorerie effectuées entre le 1er janvier et le 31 décembre. Il réunit le 
compte synthétique de toutes les opérations ainsi que trois comptes de développe-ment : le compte d’exécution du budget, le compte des variations du patrimoine et le compte de la Trésorerie.
Comme en dispose la Constitution, le compte général de l’État est transmis à la 
Chambre des représentants accompagné des observations de la Cour des comp-tes. Ces observations constituent la majeure partie du présent Cahier et de ses annexes.
L’exécution du budget se compose de la perception des recettes et des opérations 
de dépense. Toutes les recettes doivent être perçues. Le budget général des dépenses n’étant rien d’autre qu’une autorisation à dépenser, toutes les dépenses ne doivent pas être effectuées. Il appartient aux ministres d’exécuter le budget.
Le compte d’exécution du budget, tel qu’examiné par la Cour des comptes dans le 
cadre du contrôle du compte général, constitue la base du projet de loi contenant le règlement déﬁ  nitif du budget par lequel la Chambre des représentants approuve l’exécution du budget. 36 162e Boek van het RekenhofEindregeling Uitvoeringsrekening van de begroting
Resultaten in te lassen in de wet houdende eindregeling van de begroting
Dit hoofdstuk bevat de resultaten van de controle van de rekening van uitvoering van 
de begroting voor het begrotingsjaar 2004 zoals het Rekenhof voorstelt ze op te nemen in de wet houdende eindregeling van de begroting (rekeningenwet). 
Krachtens artikel 1 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit worden 
de rekeningen van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer nieuw regime (georga-
niseerd overeenkomstig artikel 140 van de gecoördineerde wetten) en van de staats-bedrijven afgezonderd van de rekeningen van de diensten van algemeen bestuur. Ze worden op het einde van het hoofdstuk voorgesteld. 
Het onderdeel “uitgaven” van de rekening van uitvoering van de begroting werd op 
20 juni 2005 ingediend, binnen de wettelijke termijn. De rekening van de ontvangs-ten werd op 1 augustus 2005 voorgelegd, omdat sommige rekenplichtigen, met name die van de fiscale besturen, hun rekeningen laattijdig hadden ingediend
1. Terzelfder 
tijd zijn de verrichtingen op de terugbetalings- en toewijzingsfondsen en die van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer ( oud regime ) toegekomen. 
Met het oog op de goedkeuring van het wetsontwerp houdende eindregeling van de 
begroting publiceert het Rekenhof de resultaten van het onderzoek van de rekening van uitvoering van de begroting voor het begrotingsjaar 2004.
2 Diensten van algemeen bestuur
De rekening van uitvoering van de begroting van het begrotingsjaar 2004 vormt de 
uitvoering van de wet van 22 december 2003 houdende de rijksmiddelenbegroting van het begrotingsjaar 2004, de wet van 8 juli 2004 tot aanpassing van de rijks-middelenbegroting van het begrotingsjaar 2004, de wet van 22 december 2003 houdende de algemene uitgavenbegroting van het begrotingsjaar 2004, de wet van 13 juli 2004 houdende de eerste aanpassing van de algemene uitgavenbegroting van het begrotingsjaar 2004, de wet van 7 april 2005 houdende de tweede aanpassing van de algemene uitgavenbegroting van het begrotingsjaar 2004, sectie 16 – Lands-verdediging, en de wet van 27 december 2004 houdende de derde aanpassing van de algemene uitgavenbegroting van het begrotingsjaar 2004. 
De resultaten van de rekening van uitvoering van de begroting worden vermeld in de 
overzichtstabellen A1 tot A8 van Volume II – Tabellen. Die tabellen bevatten alle onderdelen die verplicht zijn krachtens artikel 75 e.v. van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. 
1 In vergelijking met de rekening 2003 was er minder vertraging.  162e Cahier de la Cour des comptes 37Compte d’exécution du budget Règlement déﬁ  nitif
Chapitre 1
Résultats à insérer dans la loi de règlement déﬁ  nitif 
du budget
Le présent chapitre donne les résultats du contrôle du compte d’exécution du budget 
pour l’année budgétaire 2004, tels que la Cour des comptes propose de les insérer dans la loi de règlement déﬁ  nitif du budget (loi des comptes).
En vertu de l’article I
er des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, les comptes 
des services de l’État à gestion séparée nouveau régime  (organisés conformément 
à l’article 140 des lois coordonnées), et des entreprises d’État, sont séparés de ceux des services d’administration générale. Ils sont présentés en ﬁ  n de chapitre.
Le volet « dépenses » du compte d’exécution du budget a été déposé le 20 juin 2005, 
dans le délai légal. Le compte des recettes a été remis le 1
er août 2005, en raison du 
dépôt tardif de leur compte par certains comptables, notamment ﬁ  scaux1. Simultané-
ment sont parvenues les opérations sur les fonds de restitution et d’attribution et celles des services de l’État à gestion séparée ( ancien régime ).
En vue de l’approbation du projet de loi de règlement déﬁ  nitif du budget, la Cour des 
comptes publie les résultats de l’examen du compte d’exécution du budget pour l’année budgétaire 2004.
2 Services d’administration générale
Le compte d’exécution du budget de l’année budgétaire 2004 expose l’exécution de 
la loi du 22 décembre 2003 contenant le budget des voies et moyens de l’année budgétaire 2004, de la loi du 8 juillet 2004 ajustant le budget des voies et moyens de l’année budgétaire 2004, de la loi du 22 décembre 2003 contenant le budget général des dépenses de l’année budgétaire 2004, de la loi du 13 juillet 2004 contenant le premier ajustement du budget général des dépenses de l’année 2004, de la loi du 7 avril 2005 contenant le deuxième ajustement du budget général des dépenses de l’année budgétaire 2004, section 16 – Défense nationale, et de la loi du 27 décem-bre 2004 contenant le troisième ajustement du Budget général des dépenses de l’année budgétaire 2004.
Les résultats du compte d’exécution du budget ﬁ  gurent dans les tableaux synthéti-
ques A1 à A8 publiés dans le Volume II – Tableaux. Ces tableaux contiennent tous les éléments obligatoires en vertu des articles 75 et suivants des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
1 Par rapport au compte de 2003, le retard a été réduit. 38 162e Boek van het RekenhofEindregeling Uitvoeringsrekening van de begroting
In tabel A4 – Kredieten is voor de variabele kredieten enkel de kolom “Totaal van de 
eigen kredieten van het jaar” ingevuld, aangezien de begrotingswetten enkel voor die categorie kredieten ramingen vermelden. De resultaten hierin opgenomen, stemmen overeenkomstig de wettelijke definitie ervan in artikel 45, § 2, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, overeen met die van de kolom “Toegewezen ont-vangsten” van tabel A3-Ontvangsten. 
Het onderzoek van de rekening van uitvoering van de begroting 2004 en van de 
verantwoordingsstukken geeft aanleiding tot de volgende opmerkingen.
2.1 Ontvangsten
a) De ontvangst van 2.397.338,59 euro ingeschreven onder titel II, sectie II, hoofd-
stuk 18, artikel 86.01 van de rekening van de ontvangsten is fictief. Ze vloeit voort uit de inontvangstbezwaring van een rekenplichtige op het einde van zijn beheer. Er waren van jaar tot jaar vastgestelde rechten overgedragen, die nog altijd moesten worden ingevorderd bij het einde van zijn beheer. 
Overeenkomstig de artikelen 7 en 8 van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting 
van het Rekenhof werd dan de administratieve procedure gevolgd, die heeft geleid tot de inontvangstbezwaring en de daarmee samengaande vaststelling van een tekort in de rekening van de rekenplichtige. De inontvangstbezwaring impliceert dat auto-matisch een ontvangst wordt ingeschreven in de rijksmiddelenbegroting, hoewel daar geen kasontvangst tegenover staat. Voorlopig geldt het stuk waarin het tekort wordt vastgesteld, als waarde voor een overeenkomstig bedrag in de kas van de reken-plichtige. 
Hetzelfde bedrag moet als uitgave worden geboekt op een afzonderlijke basisalloca-
tie van de algemene uitgavenbegroting bij het departement in kwestie. De uitgave wordt verantwoord door het stuk waarin het tekort wordt vastgesteld en is net als de ontvangst fictief
2. 
Op die manier vertonen de rekening van de ontvangsten en de rekening van de uit-
gaven van de Staat hetzelfde excedent en wordt de kasvoorraad van de rekenplich-tige van haar theoretische bedrag naar haar werkelijke bedrag teruggebracht. De tekorten van de rekenplichtigen moeten, met toepassing van de gecoördineerde wet-ten op de rijkscomptabiliteit en van de koninklijke besluiten van 15 mei 1846 op de rijkscomptabiliteit en van 10 december 1868 houdende algemeen reglement op de rijkscomptabiliteit, op die manier worden geboekt.
In dit geval was het echter niet mogelijk het bedrag als uitgave in te schrijven. De 
rekenplichtige behoorde tot het departement van Landbouw, dat nu volledig is gere-gionaliseerd. In 2004 was er geen begroting die in een dergelijke situatie voorzag, zodat de ontvangst dus niet kon worden gecompenseerd door een gelijkwaardige uitgave. 
De minister bevoegd voor de lasten van het verleden van Landbouw zal de toestand 
moeten regelen. 
De rekening van de uitgaven van de Staat zal bijgevolg een niet-gecompenseerd 
fictief excedent vertonen, net zoals de rekening van de ontvangsten van 2004 een niet-gecompenseerd fictief excedent bevat. 
2 In vergelijking met echte kasbewegingen.  162e Cahier de la Cour des comptes 39Compte d’exécution du budget Règlement déﬁ  nitif
Au tableau A4 – Crédits : pour les crédits variables, seule la colonne « Total des cré-
dits propres à l’année » est complétée, étant donné que les lois budgétaires ne men-tionnent que des prévisions pour cette catégorie de crédits. Les résultats qui y sont repris correspondent, conformément à leur déﬁ  nition légale ﬁ  gurant à l’article 45, § 2, 
des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, à ceux repris dans la colonne « Recettes affectées » du tableau A3-Recettes.
L’examen du compte d’exécution du budget 2004 et des pièces justiﬁ  catives donne 
lieu aux observations suivantes :
2.1 Recettes
a) La recette de 2.397.338,59 euros inscrite au titre II, section II, chapitre 18, arti-
cle 86.01 du compte des recettes a un caractère ﬁ  ctif. Elle résulte du forcement en 
recettes d’un comptable à l’occasion de la ﬁ  n de sa gestion. Des droits constatés 
avaient été reportés d’année en année, et restaient toujours à recouvrer au moment de la ﬁ  n de sa gestion. 
En conformité avec les articles 7 et 8 de loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisa-
tion de la Cour des comptes, la procédure administrative a alors été suivie, ce qui a provoqué le forcement en recette et la constatation corrélative d’un déﬁ  cit dans le compte du comptable. Le forcement en recette implique automatiquement l’inscrip-tion d’une recette aux voies et moyens, bien qu’elle ne corresponde pas à un encais-sement. Provisoirement, la pièce constatant le déﬁ  cit fait ofﬁ  ce de valeur pour un montant équivalent dans la caisse du comptable.
Le même montant doit être porté en dépense, sur une allocation de base particulière 
du budget général des dépenses, au département concerné. La dépense est justiﬁ  ée par la pièce constatant le déﬁ  cit et a un caractère aussi ﬁ  ctif que la recette
2.
De cette façon, le compte des recettes et le compte des dépenses de l’État présen-
tent le même excédent, et l’encaisse du comptable est ramenée de son montant théorique à son montant réel. C’est ainsi que doivent être comptabilisés les déﬁ  cits des comptables en application des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État et des arrêté royaux du 15 mai 1846 sur la comptabilité de l’État et du 10 décem-bre 1868 portant règlement général sur la comptabilité de l’État.
Cependant, en l’espèce, il n’a pas été possible d’inscrire le montant en dépense. Le 
comptable appartenait au département de l’Agriculture, aujourd’hui complètement régionalisé. Aucun budget n’était prévu en 2004 pour ce type de situation, et la recette n’a donc pas pu être compensée par une dépense équivalente.
Il appartient au ministre compétent pour les charges du passé de l’Agriculture de 
régler la situation.
Le compte des dépenses de l’État présentera alors un excédent ﬁ  ctif non compensé, 
tout comme le compte de recettes de 2004 contient un excédent ﬁ  ctif non com-pensé.
2 Par rapport à des mouvements de caisse réels. 40 162e Boek van het RekenhofEindregeling Uitvoeringsrekening van de begroting
b) De rekening van de ontvangsten bevat ontvangsten in verband met beheersreke-
ningen van voorgaande jaren die niet eerder konden worden aangerekend omdat de rekenplichtigen hun beheersrekening laattijdig overgezonden hadden: 
• stortingen aan de gehandicapten (hoofdstuk 24);
• vervoer van zaken (hoofdstuk 33).
c) Diverse beheersrekeningen werden niet tijdig ingediend zodat hun ontvangsten 
niet konden worden geregistreerd in de algemene rekening van het begrotingsjaar 2004
3: 
• FOD Justitie: Leningenkas;
• FOD Binnenlandse Zaken: Sociale dienst, Hoger Instituut voor Noodplanning;• FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamen-
werking: begroting en comptabiliteit;
• FOD Financiën: secretariaat-generaal, de rekening “verstrekte hulp”;• FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg: Europees Sociaal Fonds;• FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu: de reke-
ningen van het vroegere departement Landbouw; 
• FOD Mobiliteit en Vervoer: Economaat, Personenvervoer, Vervoer van zaken 
over de weg; 
• POD Maatschappelijke Integratie, Armoedebestrijding en Sociale Economie: 
europees Vluchtelingenfonds.
d) Op artikel 36.05 Opbrengst van het eurovignet  van Titel I, Sectie I, Directe belas-
tingen werd een ontvangst van 10.282.682,78 euro aangerekend. Deze belasting is vanaf het begrotingsjaar 2002 nochtans volledig geregionaliseerd. De geregistreerde ontvangst slaat op de begrotingsjaren 2000 en 2001 en is een eerste terugbetaling door het Brussels Hoofdstedelijk Gewest van ontvangsten die in een eerste fase onterecht aan dat Gewest waren toegekend. Tijdens het begrotingsjaar 2005 wordt een terugbetaling voor eenzelfde bedrag verwacht (terugbetaling in twee schijven). 
2.2 Kredieten
a) Volgens artikel 2.17.5 van de wet van 13 juli 2004 houdende de eerste aanpassing 
van de algemene uitgavenbegroting van het begrotingsjaar 2004 worden de op 31 december 2003 nog beschikbare saldi van de niet-gesplitste kredieten van het begrotingsjaar 2002, ingeschreven op de basisallocaties 21.11.03, 22.12.01, 22.12.04, 22.33.04, 22.74.01 en 22.74.04 van programma 90/2 van de sectie 17 – Federale Politie en Geïntegreerde Werking, in afwijking van artikel 34, 2
e lid, van de op 
17 juli 1991 gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit overgedragen naar het jaar 2004. Ze kunnen van bij het begin van dat jaar worden gebruikt om alle uitgaven te ordonnanceren die gedurende het begrotingsjaar 2002 ten laste van diezelfde basisallocaties zijn vastgelegd. 
Krachtens deze bepaling werd in totaal 2.575.362,38 euro aan kredieten die op wet-
telijke wijze waren overgedragen naar 2003, opnieuw van 2003 naar 2004 over-gedragen naar sectie 17 – Federale Politie en Geïntegreerde Werking (tabel A5). 
3 Niet alle in die rekeningen ingeschreven ontvangsten zijn bestemd om in de rekening van de ont-vangsten te worden opgenomen. Deze vermeldt enkel de begrotingsontvangsten, met uitsluiting van de ontvangsten aangerekend op artikelen van de rekening van de Thesaurie.  162e Cahier de la Cour des comptes 41Compte d’exécution du budget Règlement déﬁ  nitif
3 Toutes les recettes inscrites dans ces comptes n’ont pas vocation à être reprises au compte des 
recettes. Celui-ci ne reprend que les recettes budgétaires, à l’exclusion des recettes imputées sur des articles du compte de la Trésorerie.b) Le compte des recettes comprend des recettes concernant des comptes de gestion des années antérieures qui n’ont pu être imputées auparavant en raison de la transmission tardive des comptes de gestion par les comptables :
• versements aux handicapés (chapitre 24) ;
• transport de choses (chapitre 33).
c) Plusieurs comptes de gestion n’ont pas été remis à temps si bien que leurs recet-
tes n’ont pu être enregistrées dans le compte général de l’année budgétaire 2004
3 :
• SPF Justice : Caisse de prêts ;
• SPF Intérieur : Service social, Institut supérieur de la planiﬁ  cation d’urgence ;
• SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développe-
ment : Budget et comptabilité ;
• SPF Finances : Secrétariat général, le compte « attestations de soins » ;• SPF Emploi, Travail et Concertation sociale : Fonds social européen ;• SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement : les 
comptes de l’ancien département Agriculture ;
• SPF Mobilité et transports : Économat, Transport de personnes, Transport de 
choses par route ;
• SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale : Fonds 
européen des réfugiés.
d) Une recette de 10.282.682,78 euros est imputée à l’article 36.05 Produit de 
l’eurovignette  du Titre I, Section I, Contributions directes. Cet impôt est pourtant 
totalement régionalisé à partir de l’année budgétaire 2002. La recette enregistrée concerne les années budgétaires 2000 et 2001. Il s’agit du premier remboursement par la région de Bruxelles-Capitale de recettes qui lui avaient été attribuées à tort dans un premier temps. Un remboursement pour un même montant est attendu au cours de l’année budgétaire 2005 (remboursement en deux tranches).
2.2 Crédits
a) Selon l’article 2.17.5 de la loi du 13 juillet 2004 contenant le premier ajustement 
du budget général des dépenses de l’année budgétaire 2004, par dérogation à l’arti-cle 34, alinéa 2, des lois sur la comptabilité de l’État, coordonnées le 17 juillet 1991, les soldes encore disponibles au 31 décembre 2003 des crédits non dissociés de l’année budgétaire 2002, inscrits aux allocations de base 21.11.03, 22.12.01, 22.12.04, 22.33.04, 22.74.01 et 22.74.04 du programme 90/2 de la Section 17 – Police fédérale et fonctionnement intégré, sont reportés à l’année 2004 et peuvent être utilisés dès le début de cette année pour ordonnancer toute dépense engagée pendant l’année budgétaire 2002 à charge de ces mêmes allocations de base.
Des crédits reportés légalement en 2003 pour un total de 2.575.362,38 euros ont 
été reportés à nouveau de 2003 à 2004 en vertu de cette disposition à la Section 17 – Police fédérale et fonctionnement intégré (tableau A5). 42 162e Boek van het RekenhofEindregeling Uitvoeringsrekening van de begroting
b) Wetsbepaling 2.16.22 van de initiële uitgavenbegroting 2004 machtigt krediet-
overdrachten vanuit het geheel van de programma’s van begrotingssectie 16 naar programma 16.50.5 – “Inzet” om het hoofd te bieden aan de specifieke noden van de humanitaire vredesondersteunende operaties. Ter uitvoering van die bepaling draagt een koninklijk besluit van 20 juli 2004 binnen de aangepaste algemene uitgavenbe-groting voor het begrotingsjaar 2004 een deel van de kredieten ingeschreven in de programma’s 16.50.2 en 16.50.4 van sectie 16 – Landsverdediging, over naar pro-gramma 16.50.5. Bij die gelegenheid werden gesplitste kredieten omgevormd tot niet-gesplitste kredieten, wat in strijd is met de gecoördineerde wetten op de rijks-comptabiliteit. Het Rekenhof heeft zijn opmerkingen over dat koninklijk besluit in een brief van 8 september 2004 aan de voorzitter van de Kamer van Volksvertegenwoor-digers meegedeeld. 
In de kolommen [2] Initiële kredieten  van de tabellen A1 Vastleggingen ten laste van 
de vastleggingskredieten  en A4 Kredieten  zijn de door het koninklijk besluit inge-
voerde wijzigingen ingevoegd. 
c) De verdeling door het koninklijk besluit van 18 oktober 2004 van het provisioneel 
vastleggingskrediet ingeschreven op programma 03.41.1 van de algemene uitgaven-begroting werd geïntegreerd in kolom [3] Aanpassingen  van tabel A1 Vastleggingen 
ten laste van de vastleggingskredieten . De reden daarvoor is dat het provisioneel 
vastleggingskrediet door de eerste aanpassing van de begroting werd ingevoerd. 
d) Krachtens de artikelen 2.23.2, 2.25.4, 2.25.5 en 2.32.2 van de eerste aanpassing 
van de algemene uitgavenbegroting 2004, van artikel 37, 2°, van de programmawet van 22 december 2003 en van de artikelen 133 en 134 van de programmawet van 9 juli 2004, werden middelen die beschikbaar waren op de begrotingsfondsen binnen de programma’s 23.56.4, 23.56.5, 25.54.4, 25.54.6 en 32.54.2 voor een totaal bedrag van 175.980.510,47 euro gedesaffecteerd. 
2.3 Uitgaven – Kredietoverschrijdingen
Voor het begrotingsjaar 2004 werd geen enkele kredietoverschrijding vastgesteld. 
2.4 Staatsdiensten met afzonderlijk beheer
a) In 2004 zijn verschillende staatsdiensten met afzonderlijk beheer uit de lijst van de 
diensten van algemeen bestuur ( oud regime ) verdwenen en werden ze staatsdien-
sten met afzonderlijk beheer in de zin van artikel 1 en 140 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. 
In de rekening van uitvoering van de begroting van de diensten van algemeen bestuur 
werd de overgang naar het nieuwe stelsel vertaald door wijzigingen in het saldo van de diensten oud regime dat op het einde van 2003 overgedragen werd.
De volgende tabel toont aan hoe het saldo van de staatsdiensten met afzonderlijk 
beheer is gewijzigd door de overgang van sommige diensten naar het nieuw regime.  162e Cahier de la Cour des comptes 43Compte d’exécution du budget Règlement déﬁ  nitif
b) En exécution de la disposition légale 2.16.22 du budget des dépenses initial 2004, 
autorisant des transferts de crédits depuis l’ensemble des programmes de la section budgétaire 16 vers le programme 16.50.5 – « Mise en œuvre », pour faire face aux besoins spéciﬁ  ques liés aux opérations humanitaires et de soutien de la paix, un arrêté royal du 20 juillet 2004 transfère dans le budget général des dépenses ajusté pour l’année budgétaire 2004, une partie des crédits inscrits aux programmes 16.50.2 et 16.50.4 de la section 16 – Défense nationale vers le programme 16.50.5. À cette occasion, des crédits dissociés ont été transformés en crédits non dissociés, contrairement aux dispositions des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État. La Cour des comptes a fait part par lettre du 8 septembre 2004 au Président de la Chambre des représentants de ses observations concernant cet arrêté royal.
Les colonnes [2] Crédits initiaux  des tableaux A1 Engagements à charge des crédits 
d’engagement  et A4 Crédits  intègrent les modiﬁ  cations introduites par l’arrêté 
royal.
c) La répartition par arrêté royal du 18 octobre 2004 du crédit provisionnel d’engage-ment inscrit au programme 03.41.1 du budget général des dépenses a été intégrée dans la colonne [3] Ajustements  du tableau A1  Engagements à charge des crédits 
d’engagement . La raison en est que le crédit provisionnel d’engagement a été intro-
duit par le premier ajustement au budget.
d) En vertu des articles 2.23.2, 2.25.4, 2.25.5 et 2.32.2 du premier ajustement au budget général des dépenses de 2004, de l’article 37,2° de la loi-programme du 22 décembre 2003 et des articles 133 et 134 de la loi-programme du 9 juillet 2004, des moyens disponibles sur les fonds budgétaires inscrits aux programmes 23.56.4, 23.56.5, 25.54.4, 25.54.6 et 32.54.2 ont été désaffectés, pour un total de 175.980.510,47 euros.
2.3 Dépenses – dépassements de crédits
Aucun dépassement de crédit n’a été constaté pour l’année budgétaire 2004.
2.4 Services de l’État à gestion séparée
a) En 2004, plusieurs services de l’État à gestion séparée ont quitté le périmètre des 
services d’administration générale ( ancien régime ) pour être institués des services 
de l’État à gestion séparée au sens des articles I
er et 140 des lois coordonnées sur 
la comptabilité de l’État. 
Dans le compte d’exécution du budget des services d’administration générale, le 
passage au nouveau régime se traduit par des modiﬁ  cations du solde reporté à ﬁ  n 
2003 des services ancien régime .
Le tableau suivant montre comment le solde des services de l’État à gestion séparée 
est modiﬁ  é suite au passage de certains services au nouveau régime. 44 162e Boek van het RekenhofEindregeling Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel – Saldi van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer die 
op 1 januari 2004 uit het oud regime  zijn verdwenen (in euro)
Saldo per 31 december 2003 53.930.880,28
Uit het oud regime  verdwenen:
Nationale Congresdienst 3.280.622,76
Belgisch Instituut voor Ruimte-Aëronomie 758.927,52Koninklijk Museum voor Midden-Afrika 2.728.163,06
Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium 1.496.688,99
Koninklijk Instituut voor Natuurwetenschappen 6.823.232,96Studie en Documentatiecentrum Oorlog en 
Hedendaagse Maatschappij (SDOM)155.738,24
Koninklijk Meteorologisch Instituut 1.933.426,44
Landbouwexploitaties 1.691.843,88Koninklijke Sterrenwacht 1.146.089,31
Totaal van de uittredende diensten 20.014.733,16
Saldo op 1 januari 2004 33.916.147,12
b) De rekening van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer oud regime  bevat 
rekeningen over het jaar 2002 die niet konden worden opgenomen in de rekening van uitvoering van de begroting omdat de rekenplichtigen hun beheersrekeningen te laat hadden overgezonden:
• Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België;
• Regie van de Gevangenisarbeid.
3 Algemeen resultaat van de verrichtingen
Het nettobegrotingssaldo was voor het begrotingsjaar 2004 geraamd op –1.824,7 mil-
joen euro in de algemene toelichting van de initiële ontvangsten- en uitgavenbegroting, en op 2.291,6 miljoen euro in de algemene toelichting van de aangepaste ontvangsten- en uitgavenbegroting. 
Ex post bedraagt het, zoals uit de hiernavolgende conclusie blijkt, –4.769.240.302,03 euro.
Om de ramingen goed te kunnen vergelijken met de verwezenlijkingen, moet wel met de volgende twee punten rekening worden gehouden. 
• De uitgaven voor de ﬁ  nanciering van de Europese Unie, vierde ﬁ  nancierings-
bron, zijn niet opgenomen in de saldi die in de algemene toelichting werden geraamd, terwijl ze wel worden opgenomen in het ex post berekende saldo. Ze werden geraamd op 2.136,2 miljoen euro in de initiële begroting en op 1.954,4 miljoen euro in de aangepaste begroting.
• 
Vanaf de algemene toelichting van de aangepaste begroting voor 2004 worden  
de stortingen aan het Zilverfonds ten laste van programma 51.45.3 niet meer opgenomen in de geraamde uitgaven. Dat vertegenwoordigt een bedrag van +7.796,2 miljoen euro.  162e Cahier de la Cour des comptes 45Compte d’exécution du budget Règlement déﬁ  nitif
Tableau – Soldes des services de l’État à gestion séparée qui ont 
quitté l’ ancien régime  au 1er janvier 2004 (en euros)
Solde au 31 décembre 2003 53.930.880,28
Sortis de l’ancien régime :
Service national de congrès 3.280.622,76
Institut d’aéronomie spatiale de Belgique 758.927,52Musée royal de l’Afrique centrale 2.728.163,06
Institut royal du patrimoine artistique 1.496.688,99
Institut royal des sciences naturelles 6.823.232,96Centre d’études et de documentation « Guerre et Sociétés 
contemporaines » (CEGES)155.738,24
Institut royal météorologique 1.933.426,44
Exploitations agricoles 1.691.843,88Observatoire royal 1.146.089,31
Total des sortants 20.014.733,16
Solde au 1
er janvier 2004 33.916.147,12
b) Le compte des services de l’État à gestion séparée ancien régime  comprend des 
comptes relatifs à l’année 2002 qui n’avaient pu être inclus dans le compte d’exécu-tion du budget en raison de la transmission tardive des comptes de gestion par les comptables :
• Musées royaux des Beaux-arts de Belgique ;
• Régie du travail pénitentiaire.
3 Résultat général des opérations
Le solde budgétaire net avait été évalué pour l’année budgétaire 2004 à –1.824,7 mil-
lions d’euros dans l’exposé général des budgets des recettes et des dépenses initial, et à 2.291,6 millions d’euros dans l’exposé général du budget des recettes et des dépenses ajusté.
Il s’établit ex post, ainsi qu’il ressort de la conclusion ci-après, à –4.769.240.302,03 euros.
Cependant, pour bien comparer les prévisions aux réalisations, il est nécessaire de tenir compte des deux points suivants.
• Les dépenses liées au ﬁ  nancement de l’Union européenne, quatrième res-
source, ne sont pas incluses dans les soldes évalués dans l’exposé général, alors qu’elles le sont dans le solde calculé ex post. Elles étaient évaluées à 2.136,2 millions d’euros dans le budget initial et à 1.954,4 millions d’euros dans le budget ajusté.
• À partir de l’exposé général du budget ajusté pour 2004, les versements au 
Fonds de vieillissement à charge du programme 51.45.3 ne sont plus repris parmi les dépenses évaluées. Ceci représente un montant de 7.796,2 millions d’euros. 46 162e Boek van het RekenhofEindregeling Uitvoeringsrekening van de begroting
Door de aflossingen en terugbetalingen van de rijksschuld, die 26.718.837.908,69 euro 
bedragen, toe te voegen aan het netto te financieren begrotingssaldo, verkrijgt men het bruto te financieren begrotingssaldo, d.w.z. het bedrag dat de Staat moest lenen om 
zijn begrotingsverrichtingen van 2004 uit te voeren, namelijk 31.488.078.210,72 euro. Daar de opbrengst van de leningen aangerekend op de rijksmiddelenbegroting 8.973.115.604,07 euro bedraagt, vertoont het saldo van de verrichtingen van het begrotingsjaar 2004 een uitgavenoverschrijding van 22.514.962.606,65 euro. 
Het gecumuleerde begrotingstekort – 27.356.125.443,51 euro op 1 januari 2004 – 
bedraagt aldus op 31 december 2004 49.871.088.050,16 euro.
De saldi van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer ( oud regime ) op 31 decem-
ber 2004 en de saldi van de terugbetalings- en toewijzingsfondsen, zijnde 510.498.857,83 euro, komen in mindering van dat bedrag. 
Het gecumuleerde tekort bij het afsluiten van het begrotingsjaar 2004 beloopt bij-gevolg 49.360.589.192,33 euro voor het geheel van de verrichtingen. 
4 Conclusie
De resultaten van de rekening van uitvoering van de begroting van het begrotings-
jaar 2004 werden – onder voorbehoud van wat in dit verslag is vermeld – in overeen-stemming bevonden met de schrifturen die op het Rekenhof worden bijgehouden, evenals met de andere controledocumenten die vroeger werden geverifieerd. 
Het Rekenhof stelt bijgevolg voor de rekening van uitvoering van de begroting van 
de diensten van algemeen bestuur van het begrotingsjaar 2004 als volgt af te sluiten (in euro):
Vastleggingen ten laste van de vastleggingskredieten
Vastleggingskredieten toegekend door begrotingswetten 2.373.574.000,00
Aangerekende vastleggingen 1.409.389.706,42
Bedrag van de op het einde van het begrotingsjaar te 
annuleren kredieten964.184.293,58
Vastleggingen ten laste van de vastleggingsmachtigingen
Machtigingen toegekend door de begrotingswetten 58.384.000,00
Aangerekende vastleggingen 41.753.882,73
annuleren machtigingen16.630.117,27  162e Cahier de la Cour des comptes 47Compte d’exécution du budget Règlement déﬁ  nitif
En ajoutant au solde budgétaire net à ﬁ  nancer les amortissements et rembourse-
ments de la dette de l’État, qui s’élèvent à 26.718.837.908,69 euros, on obtient le solde budgétaire brut à ﬁ  nancer, c’est-à-dire le montant qu’il était nécessaire à l’État d’emprunter afin de réaliser ses opérations budgétaires de 2004, soit 31.488.078.210,72 euros. Le produit des emprunts imputé aux voies et moyens s’élevant à 8.973.115.604,07 euros, les opérations de l’année budgétaire 2004 se soldent donc par un excédent de dépenses de 22.514.962.606,65 euros.
Le déﬁ  cit budgétaire cumulé – de 27.356.125.443,51 euros au 1er janvier 2004 – 
s’établit ainsi à 49.871.088.050,16 euros au 31 décembre 2004.
Les soldes au 31 décembre 2004 des services de l’État à gestion séparée ( ancien 
régime)  et ceux des fonds de restitution et d’attribution, soit 510.498.857,83 euros 
au total, viennent en déduction de ce montant.
Le déficit cumulé à la clôture de l’année budgétaire 2004 est dès lors de 49.360.589.192,33 euros pour l’ensemble des opérations.
Les résultats du compte d’exécution du budget de l’année budgétaire 2004 ont été 
trouvés conformes – sous réserve de ce qui est mentionné dans le présent rapport – aux écritures tenues à la Cour des comptes, ainsi qu’aux autres documents de contrôle vériﬁ  és antérieurement.
En conséquence, la Cour des comptes propose d’arrêter comme suit le compte 
d’exécution du budget des services d’administration générale de l’année budgétaire 2004 (en euros).
Engagements
Engagements à charge des crédits d’engagement
Crédits d’engagement alloués par les lois budgétaires 2.373.574.000,00
Engagements imputés 1.409.389.706,42
Montant des crédits à annuler à la ﬁ  n de l’année budgétaire 964.184.293,58
Engagements à charge des autorisations d’engagement
Autorisations accordées par les lois budgétaires 58.384.000,00
Engagements imputés 41.753.882,73Montant des autorisations à annuler à la ﬁ  n de l’année 
budgétaire16.630.117,27 48 162e Boek van het RekenhofEindregeling Uitvoeringsrekening van de begroting
Verrichtingen inzake invordering van de ontvangsten en ordonnancering van 
de uitgaven
Vastgestelde rechten 72.849.687.801,15
Aangerekende ontvangsten 57.047.648.778,01
Waarvan: Niet-bestemde ontvangsten 46.923.319.328,40
Bestemde ontvangsten 10.124.329.449,61
Verschil tussen de vastgestelde rechten en 
de aangerekende ontvangsten15.802.039.023,14
Dat als volgt uiteenvalt:
a)  Geannuleerde of in onbepaald uitstel 
geboekte rechten36.829.600,26
b)  Naar het begrotingsjaar 2005 
overgedragen rechten15.765.209.422,88
Uitgaven
Ten laste van de begroting aangerekende uitgaven 79.562.611.384,66
Uitgevoerde en verantwoorde betalingen 66.200.383.814,05
Nog te regulariseren betalingen 13.362.227.570,61
Bepalen van de kredieten
Door de begrotingswetten geopende kredieten en de 
overgedragen kredieten84.810.711.618,58
Waarvan moeten worden afgetrokken:
a) Te annuleren kredieten 578.559.089,96
b)  De kredieten die naar het begrotingsjaar 2005 worden 
overgedragen overeenkomstig de bepalingen van de artikelen 34  
en 45, § 2, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit4.669.541.143,96
Waaraan de aanvullende kredieten moeten worden toegevoegd 
die moeten worden toegekend door de wet houdende eindregeling van de begroting0
Waardoor het totaal van de deﬁ  nitieve kredieten voor het 
begrotingsjaar 2004 wordt gebracht op 79.562.611.384,66  162e Cahier de la Cour des comptes 49Compte d’exécution du budget Règlement déﬁ  nitif
Opérations de recouvrement des recettes et d’ordonnancement des dépenses
Recettes
Droits constatés 72.849.687.801,15
Recettes imputées 57.047.648.778,01
Dont : Recettes non affectées 46.923.319.328,40
Recettes affectées 10.124.329.449,61
Différence entre les droits constatés et les 
recettes imputées15.802.039.023,14
Différence qui se décompose comme suit :
a)  Droits annulés ou portés en surséance 
indéﬁ  nie36.829.600,26
b)  Droits reportés à l’année budgétaire 
200515.765.209.422,88
Dépenses 
Dépenses imputées à charge du budget 79.562.611.384,66
Paiements effectués et justiﬁ  és 66.200.383.814,05
Paiements restant à régulariser 13.362.227.570,61
Fixation des crédits
Crédits ouverts par les lois budgétaires et crédits reportés 84.810.711.618,58
Dont il y a lieu de déduire :
a) Les crédits à annuler 578.559.089,96
b)  Les crédits reportés à l’année budgétaire 2005 conformément 
aux dispositions des articles 34 et 45, § 2, des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État 4.669.541.143,96
Auxquels il y a lieu d’ajouter les crédits complémentaires 
à allouer par la loi de règlement déﬁ  nitif du budget 0
Ce qui porte le total des crédits déﬁ  nitifs pour l’année 
budgétaire 2004 à79.562.611.384,66 50 162e Boek van het RekenhofEindregeling Uitvoeringsrekening van de begroting
Algemeen resultaat
Lopende en kapitaalverrichtingen
Ontvangsten 48.074.533.173,94Uitgaven 52.843.773.475,97
Excedent aan uitgaven 4.769.240.302,03
Verrichtingen van de rijksschuld
Ontvangsten 8.973.115.604,07
Uitgaven 26.718.837.908,69
Excedent aan uitgaven 17.745.722.304,62
Gegroepeerde verrichtingen Ontvangsten 57.047.648.778,01
Uitgaven 79.562.611.384,66
De uitgaven overtreffen tot besluit de 
ontvangsten met22.514.962.606,65
En daar er op het einde van het 
begrotingsjaar 2003 een gecumuleerd tekort was van 27.356.125.443,51
Sluit het begrotingsjaar 2004 met een 
gecumuleerd excedent aan uitgaven van 49.871.088.050,16
Verrichtingen op de bijzondere fondsen
Terugbetalings- en toewijzingsfonds
Saldo op 1 januari 2004 263.836.532,77
In 2004 verrichte ontvangsten 50.559.647.115,11
In 2004 verrichte uitgaven 50.346.377.682,40
Excedent van de ontvangsten op de uitgaven 213.269.432,71Saldo op 31 december 2004 477.105.965,48
Staatsdiensten met afzonderlijk beheer (oud regime)
Ontvangsten uitgevoerd in 2004 35.828.205,29Uitgaven uitgevoerd in 2004 36.351.460,06
Excedent van de uitgaven op de ontvangsten 523.254,77
Saldo op 31 december 2004 33.392.892,35  162e Cahier de la Cour des comptes 51Compte d’exécution du budget Règlement déﬁ  nitif
Opérations courantes et de capital
Recettes 48.074.533.173,94
Dépenses 52.843.773.475,97
Excédent des dépenses 4.769.240.302,03
Opérations de la dette publiqueRecettes 8.973.115.604,07
Dépenses 26.718.837.908,69
Excédent des dépenses 17.745.722.304,62Opérations réunies
Recettes 57.047.648.778,01
Dépenses 79.562.611.384,66En conclusion, les dépenses excèdent les 
recettes de 22.514.962.606,65
Et comme à la ﬁ  n de l’année budgétaire 2003 
il y avait un déﬁ  cit cumulé de 27.356.125.443,51
L’année budgétaire 2004 se clôture par un 
excédent cumulé de dépenses de 49.871.088.050,16
Opérations sur les fonds spéciaux
Fonds de restitution et d’attribution
Solde au 1er janvier 2004 263.836.532,77
Recettes effectuées pendant l’année 2004 50.559.647.115,11Dépenses effectuées pendant l’année 2004 50.346.377.682,40Excédent des recettes sur les dépenses 213.269.432,71
Solde au 31 décembre 2004 477.105.965,48
Services de l’État à gestion séparée (ancien régime)
Solde au 1er janvier 2004 33.916.147,12
Recettes effectuées pendant l’année 2004 35.828.205,29
Dépenses effectuées pendant l’année 2004 36.351.460,06Excédent des dépenses sur les recettes 523.254,77
Solde au 31 décembre 2004 33.392.892,35 52 162e Boek van het RekenhofEindregeling Uitvoeringsrekening van de begroting
5  Staatsdiensten met afzonderlijk beheer (nieuw regime)
Er wordt een onderscheid gemaakt tussen de staatsdiensten met afzonderlijk beheer 
oud regime  en de staatsdiensten met afzonderlijk beheer nieuw regime, naargelang 
ze zijn georganiseerd overeenkomstig artikel 140 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit of niet. 
De diensten die volgens dat artikel, en dus door een organieke wet en een koninklijk 
besluit zijn georganiseerd, werken volgens het nieuwe regime en moeten beantwoor-den aan bepaalde eisen wat begroting en rekeningen betreft. Die eisen worden door de wetgever vastgelegd en kunnen van de ene dienst tot de andere verschillen.
De andere diensten met afzonderlijk beheer zijn overblijfsels van de vroegere afzon-
derlijke sectie van de begroting en zijn dus niet georganiseerd overeenkomstig arti-kel 140 van de gecoördineerde wetten. Daarvan maken bijvoorbeeld de restaurants van de federale overheidsdiensten deel uit. In de rijkscomptabiliteit maken de dien-sten oud regime nog steeds deel uit van de diensten van algemeen bestuur terwijl 
de diensten nieuw regime ervan zijn uitgesloten. 
De resultaten van de rekeningen van uitvoering van de begroting van de staatsdien-
sten met afzonderlijk beheer worden vermeld in de overzichtstabellen A9 (2002) en A10 (2003) in Volume II – Tabellen.
Moeilijkheden bij het effectief invoeren van de nieuwe statuten hebben tot vertra-
ging geleid bij de overzending van de rekeningen van de diensten georganiseerd overeenkomstig artikel 140 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. De Thesaurie heeft in de algemene rekening de rekeningen van uitvoering van de begroting van het Internationaal Perscentrum Résidence Palace voor 2002 en 2003 kunnen invoegen, en die van FED+ en van SELOR voor 2003. Ondertussen heeft het Rekenhof andere rekeningen van diensten met afzonderlijk beheer afgesloten
4. 
Ze zullen in de volgende algemene rekening van de Staat worden ingevoegd. 
Het Rekenhof stelt voor de rekeningen van uitvoering van de begroting van de staats-
diensten met afzonderlijk beheer als volgt af te sluiten (in euro): 
IPC Résidence Palace 2002
Saldo op 1 januari 2004 0
In 2004 verrichte ontvangsten 1.132.338,35
In 2004 verrichte uitgaven 949.815,31
Door de begrotingswetten geopende kredieten 1.542.000,00Waaraan de aanvullende kredieten moeten worden toegevoegd 
die door de wet houdende eindregeling van de begroting moeten worden toegekend 702.741,30
Te annuleren kredieten 1.294.925,99
Wat het totaal van de kredieten brengt op 949.815,31Saldo van de verrichtingen van het jaar 2004 182.523,04
Saldo op 31 december 2004 182.523,04
4 Zie hoofdstuk 4.  162e Cahier de la Cour des comptes 53Compte d’exécution du budget Règlement déﬁ  nitif
5  Services de l’État à gestion séparée (nouveau régime)
On distingue les services de l’État à gestion séparée ancien régime  des services 
nouveau régime  selon qu’ils sont organisés conformément à l’article 140 des lois 
coordonnées sur la comptabilité de l’État ou non.
Les services organisés selon cet article, et donc par une loi organique ainsi que par 
un arrêté royal, fonctionnent selon le nouveau régime et doivent répondre à certai-nes exigences en matière de budget et de comptes. Ces exigences sont ﬁ  xées par le 
législateur et peuvent varier d’un service à l’autre.
Les autres services à gestion séparée sont des héritiers de l’ancienne section parti-
culière du budget, qui n’ont pas été organisés conformément à l’article 140 des lois coordonnées. En font partie par exemple les restaurants des services publics fédé-raux. Dans la comptabilité publique, les services ancien régime  font toujours partie 
des services d’administration générale tandis que les services nouveau régime  en 
sont exclus.
Les résultats des comptes d’exécution du budget des services de l’État à gestion 
séparée ﬁ  gurent dans les tableaux synthétiques A9 (2002) et A10 (2003) publiés dans le Volume II – Tableaux. 
Des difﬁ  cultés dans la mise en place effective des nouveaux statuts a entraîné des 
délais dans la transmission des comptes des services organisés en vertu de l’arti-cle 140 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État. La Trésorerie a pu insérer dans le compte général les comptes d’exécution du budget de l’IPC Résidence Palace pour 2002 et 2003, et ceux de FED+ et du Selor pour 2003. Entre-temps, d’autres comptes de services à gestion séparée ont été arrêtés par la Cour des comptes
4. Ils 
seront insérés dans le prochain compte général de l’État.
La Cour des comptes propose d’arrêter comme suit les comptes d’exécution du bud-
get des services de l’État à gestion séparée (en euros) :
Solde au 1er janvier 2004 0
Recettes effectuées pendant l’année 2004 1.132.338,35
Dépenses effectuées pendant l’année 2004 949.815,31Crédits ouverts par les lois budgétaires 1.542.000,00
Auxquels il y a lieu d’ajouter les crédits complémentaires à allouer 
par la loi de règlement déﬁ  nitif du budget702.741,30
Crédits à annuler 1.294.925,99
Total des crédits 949.815,31Solde des opérations de l’année 2004 182.523,04
Solde au 31 décembre 2004 182.523,04
4 Voir le chapitre 4. 54 162e Boek van het RekenhofEindregeling Uitvoeringsrekening van de begroting
IPC Résidence Palace 2003
Saldo op 1 januari 2004 182.523,04
In 2004 verrichte ontvangsten 1.917.688,68
In 2004 verrichte uitgaven 1.785.555,70Door de begrotingswetten geopende kredieten 1.944.584,00
die door de wet houdende eindregeling van de begroting moeten worden toegekend437.523,61
Te annuleren kredieten 596.551,91
Wat het totaal van de kredieten brengt op 1.785.555,70Saldo van de verrichtingen van het jaar 2004 132.132,98Saldo op 31 december 2004 314.656,02
FED+ 2003
Saldo op 1 januari 2004 69.380,80
In 2004 verrichte ontvangsten 73.582,00
In 2004 verrichte uitgaven 43.893,04Door de begrotingswetten geopende kredieten 182.000,00Waaraan de aanvullende kredieten moeten worden toegevoegd 
die door de wet houdende eindregeling van de begroting moeten worden toegekend0
Te annuleren kredieten 138.106,96
Wat het totaal van de kredieten brengt op 43.893,04Saldo van de verrichtingen van het jaar 200429.688,96
Saldo op 31 december 2004 99.069,76
Selor 2003
Saldo op 1 januari 2004 4.159.041,16
In 2004 verrichte ontvangsten 12.729.945,09In 2004 verrichte uitgaven 11.878.579,07
Door de begrotingswetten geopende kredieten 13.711.000,00
die door de wet houdende eindregeling van de begroting moeten worden toegekend 0
Te annuleren kredieten 1.832.420,93
Wat het totaal van de kredieten brengt op 11.878.579,07
Saldo van de verrichtingen van het jaar 2004 851.366,02Saldo op 31 december 2004 5.010.407,18  162e Cahier de la Cour des comptes 55Compte d’exécution du budget Règlement déﬁ  nitif
Solde au 1er janvier 2004 182.523,04
Recettes effectuées pendant l’année 2004 1.917.688,68
Dépenses effectuées pendant l’année 2004 1.785.555,70Crédits ouverts par les lois budgétaires 1.944.584,00
par la loi de règlement déﬁ  nitif du budget437.523,61
Crédits à annuler 596.551,91
Total des crédits 1.785.555,70
Solde des opérations de l’année 2004 132.132,98
Solde au 31 décembre 2004 314.656,02
FED+ 2003
Solde au 1er janvier 2004 69.380,80
Recettes effectuées pendant l’année 2004 73.582,00
Dépenses effectuées pendant l’année 2004 43.893,04Crédits ouverts par les lois budgétaires 182.000,00Auxquels il y a lieu d’ajouter les crédits complémentaires à allouer 
par la loi de règlement déﬁ  nitif du budget0
Crédits à annuler 138.106,96
Total des crédits 43.893,04Solde des opérations de l’année 2004 29.688,96
Solde au 31 décembre 2004 99.069,76
Selor 2003
Solde au 1er janvier 2004 4.159.041,16
Recettes effectuées pendant l’année 2004 12.729.945,09
Dépenses effectuées pendant l’année 2004 11.878.579,07
Crédits ouverts par les lois budgétaires 13.711.000,00Auxquels il y a lieu d’ajouter les crédits complémentaires à 
allouer par la loi de règlement déﬁ  nitif du budget0
Crédits à annuler 1.832.420,93
Total des crédits 11.878.579,07
Solde des opérations de l’année 2004 851.366,02Solde au 31 décembre 2004 5.010.407,18 56 162e Boek van het RekenhofEindregeling Uitvoeringsrekening van de begroting
6 Staatsbedrijven
De Koninklijke Munt van België is het enige staatsbedrijf. Er kan voor het ogenblik 
geen enkele rekening worden gepubliceerd.  162e Cahier de la Cour des comptes 57Compte d’exécution du budget Règlement déﬁ  nitif
6 Entreprises d’État
L’unique entreprise d’État est la Monnaie royale de Belgique. Aucun compte ne peut 
être publié pour l’instant. 58 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
1 T OTALE  ONTVANGSTEN  GEÏND  DOOR  DE STAAT
1.1 Algemene commentaar
Deze algemene commentaar bespreekt de uitsplitsing van de totale ontvangsten 
van de Staat en de evolutie van het aandeel van de verschillende begunstigden. Zo is het aandeel van de sociale zekerheid in 2004 aanzienlijk gestegen. Wat de evolutie van de verschillende onderdelen van de ontvangsten betreft, blijkt het per-centage van de totale fiscale ontvangsten, dat een indicator is van de fiscale druk, stabiel gebleven te zijn. 
Onder totale ontvangsten verstaat men het geheel van de ontvangsten die de Staat 
heeft geïnd, met uitsluiting van de ontvangsten geïnd voor de lokale overheden en de opbrengsten van leningen. 
Aldus gedefinieerd omvatten de totale ontvangsten de eigen ontvangsten van de 
Staat, die worden aangerekend op de rijksmiddelen, en de ontvangsten die aan andere overheden (Europese Unie, gemeenschappen en gewesten) en aan de sociale zekerheid worden doorgestort. 
De volgende tabel en grafiek tonen hoe de totale ontvangsten die de Staat voor 
2004 heeft geïnd, onder de begunstigden worden verdeeld.
De hier voorgestelde cijfers vatten de ontvangsten samen die werden aangerekend 
op de artikelen van de rijksmiddelenbegroting en op bepaalde artikelen van de toe-wijzingsfondsen en van de rekening van de Thesaurie. De bedragen die uiteindelijk door de andere begunstigden dan de Staat worden geïnd, worden bij de storting ervan aangerekend als uitgave op dezelfde artikelen van de toewijzingsfondsen en de rekening van de Thesaurie. Om allerlei redenen kunnen voor een bepaald begrotingsjaar de aanrekeningen als uitgaven verschillen van de aanrekeningen als ontvangst. Op middellange termijn zijn de verrichtingen op die artikelen echter altijd in evenwicht.
Tabel 1 – Uitsplitsing van de totale ontvangsten (in miljoen euro)
Begunstigde Ontvangsten
Staat 48.074,5
Andere begunstigden:
Europese Unie 2.260,1
Gemeenschappen en gewesten 29.745,6
Sociale zekerheid 8.492,9
Subtotaal andere begunstigden 40.498,7
Totaal 88.573,2
Bron: algemene rekening van de Staat  162e Cahier de la Cour des comptes 59Compte d’exécution du budget Recettes
Chapitre 2
Recettes
1 R ECETTES  TOTALES  PERÇUES  PAR L’ÉTAT
1.1 Commentaire général
Ce commentaire général expose la ventilation des recettes totales perçues par l’État 
et l’évolution de la part des différents bénéﬁ  ciaires dont celle de la sécurité sociale qui a augmenté signiﬁ  cativement en 2004. En ce qui concerne l’évolution des diffé-rentes composantes des recettes, on constate que le pourcentage des recettes ﬁ  s-cales totales, indicateur de la pression ﬁ  scale, est resté stable.
Par recettes totales, on entend l’ensemble des recettes perçues par l’État à l’exclu-
sion des recettes perçues pour compte des pouvoirs locaux et des produits d’em-prunts.
Les recettes totales ainsi déﬁ  nies comprennent les recettes propres de l’État, impu-
tées aux voies et moyens, ainsi que les recettes versées à d’autres pouvoirs (Union européenne, communautés et régions) et à la sécurité sociale.
Le tableau et le graphique suivants donnent la répartition entre les bénéﬁ  ciaires des 
recettes totales perçues par l’État pour 2004.
Les chiffres présentés ici résument les recettes imputées sur les articles du budget 
des voies et moyens et sur certains articles des fonds d’attribution et du compte de la Trésorerie. Les montants ﬁ  nalement perçus par les autres bénéﬁ  ciaires que l’État 
sont, eux, au moment du versement, imputés en dépense sur les mêmes articles des fonds d’attribution et du compte de la Trésorerie. Pour des raisons diverses, les imputations en dépense peuvent différer des imputations en recette pour une année budgétaire donnée. À moyen terme, les opérations sur ces articles sont cependant toujours équilibrées.
Tableau 1 – Ventilation des recettes totales (en millions d’euros)
Bénéﬁ  ciaire Recettes
État 48.074,5
Autres bénéﬁ  ciaires :
Union européenne 2.260,1
Communautés et régions 29.745,6
Sécurité sociale 8.492,9
Sous-total autres bénéﬁ  ciaires 40.498,7
Total 88.573,2
Source : compte général de l’État 60 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
De grafiek toont aan dat de Staat in 2004 slechts 54,3 % van de totale ontvangsten 
voor eigen rekening heeft geïnd. 
De volgende tabel toont hoe het aandeel van de Staat en dat van de andere begun-
stigden in de totale ontvangsten in de voorbije jaren zijn geëvolueerd.
Tabel 2 – Evolutie van het aandeel van de Staat en van de andere 
begunstigden in de totale ontvangsten (in miljoen euro)
 1999 2000 2001 2002 2003 2004
Staat 39.531,8 42.257,6 42.532,8 45.363,6 50.407,0 48.074,5
 (aandeel van de 
  ontvangsten)56,6 % 57,5 % 55,8 % 57,2 % 58,3 % 54,3 %
 Europese Unie 2.101,5 2.306,9 2.429,8 2.214,4 2.365,0 2.260,1
  (aandeel van de 
   ontvangsten)3,0 % 3,1 % 3,2 % 2,8 % 2,7 % 2,6 %
 Gemeenschappen en
 gewesten24.622,2 24.904,7 27.472,2 26.978,4 28.641,9 29.745,6
   ontvangsten)35,3 % 33,9 % 36,1 % 34,0 % 33,1 % 33,6 %
 Sociale zekerheid 3.549,4 4.024,2 3.759,2 4.784,1 5.089,5 8.492,9
   ontvangsten)5,1 % 5,5 % 4,9 % 6,0 % 5,9 % 9,6 %
Subtotaal 30.273,1 31.235,8 33.661,2 33.976,9 36.096,4 40.498,7
  ontvangsten)43,4 % 42,5 % 44,2 % 42,8 % 41,7 % 45,7 %
Totaal 69.805,0 73.493,4 76.194,0 79.340,5 86.503,4 88.573,2
Bron: algemene rekening van de Staat  162e Cahier de la Cour des comptes 61Compte d’exécution du budget Recettes
Le graphique montre qu’en 2004, l’État n’a perçu pour son propre compte que 54,3 % 
des recettes totales. 
Le tableau suivant montre comment la part de l’État et celles des autres bénéﬁ  ciai-
res dans les recettes totales ont évolué ces dernières années. 
Tableau 2 – Évolution de la part de l’État et des autres bénéﬁ  ciaires dans 
les recettes totales (en millions d’euros)
État 39.531,8 42.257,6 42.532,8 45.363,6 50.407,0 48.074,5
 (part des recettes) 56,6 % 57,5 % 55,8 % 57,2 % 58,3 % 54,3 %
 Union européenne 2.101,5 2.306,9 2.429,8 2.214,4 2.365,0 2.260,1
  (part des recettes) 3,0 % 3,1 % 3,2 % 2,8 % 2,7 % 2,6 %
 Communautés et
 régions24.622,2 24.904,7 27.472,2 26.978,4 28.641,9 29.745,6
  (part des recettes) 35,3 % 33,9 % 36,1 % 34,0 % 33,1 % 33,6 %
 Sécurité sociale 3.549,4 4.024,2 3.759,2 4.784,1 5.089,5 8.492,9
  (part des recettes) 5,1 % 5,5 % 4,9 % 6,0 % 5,9 % 9,6 %
 Sous-total 30.273,1 31.235,8 33.661,2 33.976,9 36.096,4 40.498,7
  (part des recettes) 43,4 % 42,5 % 44,2 % 42,8 % 41,7 % 45,7 %
Total 69.805,0 73.493,4 76.194,0 79.340,5 86.503,4 88.573,2
Source : compte général de l’État 62 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Deze tabel vergt de volgende commentaar.
• De bedragen die aan de verschillende andere begunstigden moeten wor-
den gestort, worden door verschillende speciﬁ  eke systemen bepaald1. Die 
be dragen worden voorafgenomen van de ﬁ  scale ontvangsten. Ofwel worden 
de ontvangsten van een door de FOD Financiën geïnde belasting volledig aangerekend op de begroting van een welbepaalde overheid (bv. verkeers-belasting), ofwel slechts een gedeelte daarvan (bv. de btw). Het resterende gedeelte vormt het aandeel van de totale ﬁ  scale ontvangsten dat de Staat toekomt.
• De ﬁ  nanciering van de Europese Unie door België blijft niet beperkt tot de 
bedragen uit bovenstaande tabel. In de algemene uitgavenbegroting wordt een krediet ingeschreven voor de storting van de “bron BNP”
2.
• Op dezelfde wijze worden er kredieten in de algemene uitgavenbegroting 
ingeschreven voor de ﬁ  nanciering van de sociale zekerheid, met name de alge-
mene subsidie van de Staat ten voordele van de socialezekerheidsstelsels3. 
• De verdeling van de totale ontvangsten onder de begunstigden is de voor-
bije jaren stabiel gebleven. In 2004 is het aandeel voor de sociale zekerheid echter aanzienlijk gestegen ten nadele van het aandeel voor de Staat. Deze stijging komt doordat een uitzonderlijke voorafname van de btw-ontvang sten 
is gebeurd om de begroting 2004 van de sociale zekerheid in evenwicht te brengen en omdat de ﬁ  nanciering van de ligdagprijs verschoven is van de staatsbegroting naar de alternatieve ﬁ  nanciering van de sociale zekerheid. 
De onderstaande tabel onderzoekt de groeiverschillen over één jaar voor de voor-
naamste begunstigden van de fiscale ontvangsten. 
1 Zie punt 3 van dit hoofdstuk – Overgedragen ontvangsten.
2 Idem.
3 Zie titel VI – Sociale zekerheid.Tabel 3 – Uitsplitsing van de totale ﬁ  scale ontvangsten (in miljoen euro)
Begunstigde 2003 2004 Groei Verschil Relatief verschil
Staat 38.919,8 39.392,1 1,2 % 472,3 9,7 %
 Europese Unie 2.365,0 2.260,1 –4,4 % –104,8 –2,2 %
 Gemeenschappen en gewesten 28.641,9 29.745,6 3,9 % 1.103,6 22,6 %
 Sociale zekerheid 5.089,5 8.492,9 66,9 % 3.403,5 69,8 %
 Subtotaal andere begunstigden 36.096,4 40.498,7 12,2 % 4.402,3 90,3 %
Totaal 75.016,2 79.890,7 6,5 % 4.874,6 100,0 %
Bron: algemene rekening van de Staat
Het is duidelijk dat de aanzienlijke stijging van de totale fiscale ontvangsten (6,5 %) 
de Staat weinig ten goede is gekomen (waarvan de fiscale ontvangsten slechts 1,2 % stijgen). De sociale zekerheid was veruit de grootste begunstigde van de stijging van de fiscale ontvangsten in 2004, aangezien nagenoeg 70 % van de brutostijging in vergelijking met het jaar voordien aan haar werd toegewezen. De sociale zekerheid is eveneens de enige begunstigde waarvan de aangerekende ontvangsten sterker stijgen dan de totale fiscale ontvangsten (zelfs aanzienlijk, aangezien die stijging oploopt tot 66,9 %).   162e Cahier de la Cour des comptes 63Compte d’exécution du budget Recettes
Ce tableau appelle les commentaires suivants.
• Différents systèmes spéciﬁ  ques déterminent les montants à verser aux divers 
autres bénéﬁ  ciaires1. Ces montants sont prélevés sur les recettes ﬁ  scales. 
Soit la totalité des recettes provenant d’un impôt collecté par le SPF Finances est imputée au budget d’un pouvoir particulier (par ex. la taxe de circulation), soit une partie seulement est affectée (par ex. la TVA). La part des recettes ﬁ scales totales qui revient à l’État est résiduelle.
• Le ﬁ  nancement de l’Union européenne par la Belgique ne se limite pas aux 
montants repris dans le tableau ci-dessus. Un crédit est inscrit au budget général des dépenses pour le versement de la « ressource PNB »
2.
• De même, des crédits sont inscrits au budget général des dépenses pour le 
ﬁ nancement de la sécurité sociale, notamment la subvention générale de l’État 
en faveur des régimes de sécurité sociale3.
• La répartition des recettes totales entre les bénéﬁ  ciaires a été stable ces 
dernières années. Toutefois, en 2004, la part de la sécurité sociale a signiﬁ  ca-tivement augmenté au détriment de la part de l’État. Cette hausse provient, d’une part, d’un prélèvement exceptionnel sur les recettes de la TVA en vue d’équilibrer le budget 2004 de la sécurité sociale et, d’autre part, du glisse-ment du ﬁ  nancement du prix de journée d’hospitalisation du budget de l’État 
vers le ﬁ  nancement alternatif de la sécurité sociale.
Le tableau ci-dessous examine les différentiels de croissance sur un an pour les prin-
cipaux bénéﬁ  ciaires des recettes ﬁ  scales.
1 Voir le point 3 de ce chapitre – Recettes transférées.
2 Idem.
3 Voir le titre VI – Sécurité sociale.Tableau 3 – Ventilation des recettes ﬁ  scales totales (en millions d’euros)
Bénéﬁ  ciaire 2003 2004 Croissance Écart Écart relatif
État 38.919,8 39.392,1 1,2 % 472,3 9,7 %
 Union européenne 2.365,0 2.260,1 –4,4 % –104,8 –2,2 %
 Communautés et régions 28.641,9 29.745,6 3,9 % 1.103,6 22,6 %
 Sécurité sociale 5.089,5 8.492,9 66,9 % 3.403,5 69,8 %
 Sous-total autres bénéﬁ  ciaires 36.096,4 40.498,7 12,2 % 4.402,3 90,3 %
Total 75.016,2 79.890,7 6,5 % 4.874,6 100,0 %
Source : compte général de l’État
On voit que l’évolution appréciable des recettes ﬁ  scales totales (6,5 %) a peu proﬁ  té 
à l’État (dont les recettes ﬁ  scales n’augmentent que de 1,2 %). La sécurité sociale a 
été de loin la première bénéﬁ  ciaire de l’augmentation des recettes ﬁ  scales en 2004, 
puisque près de 70 % de l’augmentation brute par rapport à l’année précédente lui ont été affectés. C’est également la seule bénéﬁ  ciaire dont le taux de croissance des recettes imputées est supérieur (de manière considérable, puisqu’il atteint 66,9 %) au taux de croissance des recettes ﬁ  scales totales. 64 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
De volgende tabel geeft de evolutie van de componenten van de totale ontvangsten 
van de voorbije jaren. 
4 Zie punt 2.2.
5 Titel II, deel II, hoofdstuk III.Uit deze tabel blijkt dat de niet-fiscale kapitaalontvangsten vooral in 2003 maar ook in 2004 aanzienlijk hoger lagen dan de voorgaande jaren. De verrichtingen die aan de oorsprong van die ontvangsten liggen, worden hierna
4 becommentarieerd en ook in 
het 161e Boek van het Rekenhof, deel II A5. 
De onderstaande tabel vergelijkt bepaalde groepen van ontvangsten met het bruto 
binnenlands product (BBP).Tabel 4 – Evolutie van de componenten van de totale ontvangsten (in miljoen euro)
Lopende ontvangsten 68.769,1 72.392,6 74.529,5 77.228,8 77.287,5 82.172,2
 (aandeel van de
  ontvangsten)98,5 % 98,5 % 97,8 % 97,3 % 89,3 % 92,8 %
 Fiscale 66.117,2 69.732,2 71.455,9 73.354,5 73.765,1 78.454,9
  (aandeel van de
   ontvangsten)94,7 % 94,9 % 93,8 % 92,5 % 85,3 % 88,6 %
 Niet-ﬁ  scale 2.651,9 2.660,4 3.073,5 3.874,3 3.522,4 3.717,4
   ontvangsten)3,8 % 3,6 % 4,0 % 4,9 % 4,1 % 4,2 %
Kapitaalontvangsten 1.035,8 1.100,8 1.664,6 2.111,7 9.215,9 6.400,9
  ontvangsten)1,5 % 1,5 % 2,2 % 2,7 % 10,7 % 7,2 %
 Fiscale 907,5 1.029,2 1.090,6 1.127,1 1.251,1 1.435,9
   ontvangsten)1,3 % 1,4 % 1,4 % 1,4 % 1,4 % 1,6 %
 Niet-ﬁ  scale 128,4 71,6 573,9 984,7 7.964,8 4.965,1
   ontvangsten)0,2 % 0,1 % 0,8 % 1,2 % 9,2 % 5,6 %
Bron: algemene rekening van de Staat   162e Cahier de la Cour des comptes 65Compte d’exécution du budget Recettes
Le tableau suivant donne l’évolution des composants des recettes totales de ces 
dernières années.
4 Voir le point 2.2.
5 Voir Titre II, partie II, chapitre III.Il ressort de ce tableau que les recettes de capital non ﬁ  scales ont été sensiblement plus élevées surtout en 2003 et aussi en 2004 que les années précédentes. Les opérations à l’origine de ces recettes sont commentées ci-après
4 ainsi que dans le 
161e Cahier de la Cour des comptes, fascicule II A5.
Le tableau ci-dessous permet de comparer certains agrégats de recettes au produit 
intérieur brut (PIB).Tableau 4 – Évolution des composants des recettes totales (en millions d’euros)
Recettes courantes 68.769,1 72.392,6 74.529,5 77.228,8 77.287,5 82.172,2
 (part des recettes) 98,5 % 98,5 % 97,8 % 97,3 % 89,3 % 92,8 %
 Fiscales 66.117,2 69.732,2 71.455,9 73.354,5 73.765,1 78.454,9
  (part des recettes) 94,7 % 94,9 % 93,8 % 92,5 % 85,3 % 88,6 %
 Non ﬁ  scales 2.651,9 2.660,4 3.073,5 3.874,3 3.522,4 3.717,4
  (part des recettes) 3,8 % 3,6 % 4,0 % 4,9 % 4,1 % 4,2 %
Recettes de capital 1.035,8 1.100,8 1.664,6 2.111,7 9.215,9 6.400,9
 (part des recettes) 1,5 % 1,5 % 2,2 % 2,7 % 10,7 % 7,2 %
 Fiscales 907,5 1.029,2 1.090,6 1.127,1 1.251,1 1.435,9
  (part des recettes) 1,3 % 1,4 % 1,4 % 1,4 % 1,4 % 1,6 %
 Non ﬁ  scales 128,4 71,6 573,9 984,7 7.964,8 4.965,1
  (part des recettes) 0,2 % 0,1 % 0,8 % 1,2 % 9,2 % 5,6 %
Source : compte général de l’État 66 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 5 – Vergelijkende evoluties van de ontvangsten en het bruto 
binnenlands product (in miljoen euro)
BBP courante prijzen 235.684 247.924 254.153 261.124 269.546 283.472
Totale ontvangsten 69.805,0 73.493,4 76.194,0 79.340,5 86.503,4 88.573,2
 (aandeel van het BBP) 29,6 % 29,6 % 30,0 % 30,4 % 32,1 % 31,2 %
Fiscale ontvangsten 67.024,7 70.761,4 72.546,5 74.481,5 75.016,2 79.890,7
 (aandeel van het BBP) 28,4 % 28,5 % 28,5 % 28,5 % 27,8 % 28,2 %
Rijksmiddelenontvangsten 39.531,8 42.257,6 42.532,8 45.363,6 50.407,0 48.074,5
 (aandeel van het BBP) 16,8 % 17,0 % 16,7 % 17,4 % 18,7 % 17,0 %
Bronnen: algemene rekening van de Staat; Belgostat
6 De cijfers in deze sectie komen uit de conjunctuurnota van de Studie- en Documentatiedienst van 
de FOD Financiën. Ze zijn vastgesteld op basis van de gegevens die de ﬁ  scale besturen overzenden 
naargelang van de vastgestelde rechten of kasontvangsten. Ze werden hier gekozen omwille van de coherentie in de meerjarenanalyse van de totale ﬁ  scale ontvangsten. De verschillen tussen deze cijfers 
en die van de Thesaurie, opgesteld op basis van de begrotingsaanrekeningen die de algemene rekening van de Staat vormen en die elders in het Boek worden voorgesteld, doen geen afbreuk aan de teneur van de vaststellingen. De verhouding tussen de totale ontvangsten en het BBP is de voorbije jaren geste-gen, maar het percentage van het BBP dat de Staat voor eigen rekening heeft geïnd (rijksmiddelenontvangsten) is relatief stabiel gebleven. 
Het percentage van de totale fiscale ontvangsten, dat een indicator is van de fiscale 
druk, is eveneens stabiel gebleven. 
De stijging van de verhouding tussen de totale ontvangsten en het BBP kan dus 
in hoofdzaak worden verklaard door enkele uitzonderlijke niet-fiscale kapitaal-ontvangsten. 
1.2  Bijzondere commentaar over de opbrengst van de 
ﬁ scale ontvangsten
/L50776 TOTALE  FISCALE  ONTVANGSTEN
Tegenover 2003 zijn de totale fiscale ontvangsten in 2004 aanzienlijk gestegen 
(+ 6,52 %). Die stijging wordt voornamelijk verklaard door de economische groei.
1 Evolutie van de ontvangsten in 2004
Uit de cijfers van o.m. de FOD Financiën6 blijkt dat de totale fiscale ontvangsten 
in 2004 aanzienlijk zijn gestegen, namelijk met 6,52 % ten opzichte van het jaar 2003. Zoals uit de onderstaande tabel blijkt, is die groei aanzienlijk hoger dan de groei in 2003 en is hij ook sterker dan die van de voorgaande jaren.   162e Cahier de la Cour des comptes 67Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 5 – Évolutions comparées des recettes et du produit intérieur brut 
PIB prix courants 235.684 247.924 254.153 261.124 269.546 283.472
Recettes totales 69.805,0 73.493,4 76.194,0 79.340,5 86.503,4 88.573,2
 (part du PIB) 29,6 % 29,6 % 30,0 % 30,4 % 32,1 % 31,2 %
Recette ﬁ  scales 67.024,7 70.761,4 72.546,5 74.481,5 75.016,2 79.890,7
 (part du PIB) 28,4 % 28,5 % 28,5 % 28,5 % 27,8 % 28,2 %
Recettes voies et moyens 39.531,8 42.257,6 42.532,8 45.363,6 50.407,0 48.074,5
 (part du PIB) 16,8 % 17,0 % 16,7 % 17,4 % 18,7 % 17,0 %
Sources : compte général de l’État ; Belgostat
6 Les chiffres repris dans cette section sont ceux de la note de conjoncture du Service d’Études et de 
Documentation du SPF Finances. Établis sur la base des données transmises par les administrations ﬁ  scales en fonction des droits ou encaissements constatés, ils ont été choisis ici pour assurer une cohérence dans l’analyse pluriannuelle des recettes ﬁ  scales totales. Les différences entre ces chiffres 
et ceux de la Trésorerie établis à partir des imputations budgétaires formant le Compte général de l’État et présentés par ailleurs dans le Cahier, ne portent pas préjudice à la teneur des constatations.On remarque que si le rapport entre les recettes totales et le PIB a augmenté au cours des dernières années, le pourcentage du PIB perçu par l’État pour son propre compte (Recettes voies et moyens) est resté relativement stable.
Le pourcentage des recettes ﬁ  scales totales, indicateur de la pression ﬁ  scale, est 
également resté stable.
L’augmentation du rapport entre les recettes totales et le PIB s’explique donc essen-
tiellement par quelques recettes non ﬁ  scales de capital au caractère exceptionnel.
1.2  Commentaire particulier sur le produit des recettes 
ﬁ scales
/L50776 RECETTES  FISCALES  TOTALES
En 2004, les recettes ﬁ  scales totales ont connu une augmentation importante par 
rapport à 2003 (+ 6,52 %), en raison principalement de la croissance économique.
1 Évolution des recettes en 2004
Il ressort des chiffres publiés notamment par le SPF Finances6, que les recettes 
ﬁ scales totales de 2004 ont connu une importante progression, de l’ordre de 6,52 % 
par rapport à l’année 2003. Comme le montre le tableau ci-dessous, ce résultat est nettement supérieur à la progression constatée en 2003, et cette croissance est également plus élevée que celle des années antérieures. 68 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 1 – Evolutie van de ontvangsten in 2004 (in miljoen euro) 
2000 2001 2002 2003 2004
Totale ﬁ  scale ontvangsten 70.559,4 72.097,7 74.526,9 74.795,9 79.669,8
Groei ﬁ  scale ontvangsten 5,57 % 2,18 % 3,37 % 0,36 % 6,52 %
BBP (tegen marktprijzen) 247.924 254.153 261.124 269.546 283.472
Groei BBP (in waarde) 5,19 % 2,51 % 2,74 % 3,23 % 4,75 %
Bronnen: FOD Financiën, conjunctuurnota van 6 september 2005; Belgostat, 21 februari 2005, Algemene 
Toelichting bij het ontwerp van begroting 2006
De sterke stijging van de fiscale ontvangsten en de relatieve stabiliteit van de hier-
boven genoemde fiscale druk7 worden voornamelijk verklaard door de aanzienlijke 
economische groei die België in 2004 heeft gekend (4,75 % groei in waarde8). 
De volgende tabel geeft het geheel van de fiscale ontvangsten van het jaar 2004 
naast de resultaten van 2003. 
7 Van de laatste zes geanalyseerde jaren (vanaf het dienstjaar 1999), is 2004 het jaar met de laagste 
ﬁ scale druk (28,2 %), met uitzondering van het jaar 2003 dat bijzonder middelmatig was in termen van 
ﬁ scale ontvangsten (27,8 %).
8 De economische groei in waarde (of groei van het nominale BBP) cumuleert het effect van de econo-
mische groei in strikte zin (m.n. in volume) en dat van de groei in prijzen (m.n. de inﬂ  atie).Tabel 2 – Geheel van de ﬁ  scale ontvangsten 2004 naast resultaten van 2003 
(in duizend euro)
2003 2004 Groei
Lopende ontvangsten 73.570.036 78.284.422 6,41 %
1 Directe belastingen 42.909.632 45.107.409 5,12 %
Verkeersbelasting 1.136.713 1.136.670 0,00 %
Belasting op inverkeerstelling 247.461 266.917 7,86 %Eurovignet 81.541 97.200 19,20 %
Accijnscompenserende belasting 262.711 244.310 –7,00 %
Belasting op spelen en weddenschappen 42.957 45.950 6,97 %Belasting op automatische ontspanningstoestellen 44.785 46.287 3,35 %
Onroerende voorhefﬁ  ng (b) 43.875 40.875 –6,84 %
Roerende voorhefﬁ  ng 2.161.794 2.219.067 2,65 %
 Dividenden 1.006.811 1.093.745 8,63 %
 Andere 1.147.948 1.166.180 1,59 %
 Kohieren 7.035 –40.858 –680,78 %Belastingen werknemersparticipatie 16.946
Voorafbetalingen 8.546.256 9.724.017 13,78 %
Kohieren –247.613 –262.635 6,07 % Kohieren BNV 191.387 200.397 4,71 %
 Vennootschappen 754.583 726.155 –3,77 %
 Natuurlijke personen –1.193.583 –1.189.187 –0,37 %  162e Cahier de la Cour des comptes 69Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 1 – Évolution des recettes en 2004 (en millions d’euros)
Recettes ﬁ  scales totales 70.559,4 72.097,7 74.526,9 74.795,9 79.669,8
Croissance recettes ﬁ  scales 5,57 % 2,18 % 3,37 % 0,36 % 6,52 %
PIB (aux prix du marché) 247.924 254.153 261.546 269.546 283.472
Croissance PIB (en valeur) 5,19 % 2,51 % 2,74 % 3,23 % 4,75 %
Sources : SPF Finances, note de conjoncture du 6 septembre 2005 ; Belgostat, 21 octobre 2005, Exposé 
général du projet de budget 2006
La croissance économique importante qu’a connue la Belgique en 2004 (soit 4,75 % 
de croissance en valeur7) explique pour l’essentiel la forte croissance des recettes 
ﬁ scales ainsi que la relative stabilité de la pression ﬁ  scale évoquée ci-avant.8
Le tableau suivant présente l’ensemble des recettes ﬁ  scales de l’année 2004, au 
regard des résultats constatés en 2003.
7 La croissance économique en valeur (ou croissance du PIB nominal) cumule l’effet de la croissance 
économique stricto sensu  (i.e. en volume) et de la croissance en prix (i.e. l’inﬂ  ation).
8 Sur les six dernières années analysées (à partir de l’exercice 1999), l’année 2004 est celle où la 
pression ﬁ  scale est la plus basse (28,2%), à l’exception de l’année 2003 particulièrement médiocre en 
terme de recettes ﬁ  scales (27,8%).Tableau 2 – Ensemble des recettes ﬁ  scales de 2004 au regard des 
résultats constatés en 2003 (en milliers d’euros)
2003 2004 Croissance
Recettes courantes 73.570.036 78.284.422 6,41 %
1 Contributions directes 42.909.632 45.107.409 5,12 %
Taxe de circulation 1.136.713 1.136.670 0,00 %
Taxe de mise en circulation 247.461 266.917 7,86 %Eurovignette 81.541 97.200 19,20 %
Prélèvement compensatoire d’accises 262.711 244.310 –7,00 %
Taxe sur les jeux et paris 42.957 45.950 6,97 %Taxe sur les appareils automatiques de divertissement 44.785 46.287 3,35 %
Précompte immobilier (b) 43.875 40.875 –6,84 %
Précompte mobilier 2.161.794 2.219.067 2,65 % dividendes 1.006.811 1.093.745 8,63 %
 autres 1.147.948 1.166.180 1,59 %
 rôles 7.035 –40.858 –680,78 %Impôts participation de salariés 16.946
Versements anticipés 8.546.256 9.724.017 13,78 %
Rôles –247.613 –262.635 6,07 % rôles INR 191.387 200.397 4,71 %
 sociétés 754.583 726.155 –3,77 %
 pers. physiques –1.193.583 –1.189.187 –0,37 % 70 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Bedrijfsvoorhefﬁ  ng 30.555.155 31.499.911 3,09 %
 Bron 30.066.746 31.067.402 3,33 % Kohieren 488.409 432.508 –11,45 %Boetes en diversen 33.997 31.895 –6,18 %
2 Douane en accijnzen 7.765.608 8.471.672 9,09 %
Douanerechten 1.542.156 1.693.647 9,82 %
Accijnzen en diversen 6.223.452 6.778.026 8,91 % Bier 207.873 196.760 –5,35 %
 Gegiste vruchtendranken 113.519 110.986 –2,23 %
 Alcohol 233.277 214.554 –8,03 % Alcoholvrije dranken 169.841 96.291 –43,31 %
 Minerale oliën 3.527.488 3.802.725 7,80 %
 Tabaksfabrikaten 1.586.740 1.651.277 4,07 % Andere producten 102.555 116.260 13,36 %
 Openingsbelasting 3.588 3.373 –5,99 %
 Milieutaksen 841 695 –17,37 % Verpakkingshefﬁ  ng 203.814
 Bijdrage op energie 264.149 367.921 39,29 % Andere 13.581 13.369 –1,56 %
3 BTW en registratie 22.894.796 24.705.340 7,91 %
BTW, zegelrechten 20.042.610 21.486.514 7,20 %
Registratierechten en diversen 2.852.187 3.218.826 12,85 %
 Registratierechten 2.265.576 2.559.475 12,97 % Diversen 586.611 659.351 12,40 %
Kapitaalontvangsten 1.225.893 1.385.356 13,01 %
Totale ﬁ  scale ontvangsten 74.795.929 79.669.778 6,52 %
Door de totale fiscale ontvangsten in relevante belastingcategorieën te groeperen, 
kan men de opmerkelijke evoluties afleiden, met name die van het aandeel dat elke belasting in de stijging van de totale ontvangsten vertegenwoordigt.   162e Cahier de la Cour des comptes 71Compte d’exécution du budget Recettes
Précompte professionnel 30.555.155 31.499.911 3,09 %
 source 30.066.746 31.067.402 3,33 % rôles 488.409 432.508 –11,45 %Amendes et divers 33.997 31.895 –6,18 %
2 Douane et accises 7.765.608 8.471.672 9,09 %
Douane 1.542.156 1.693.647 9,82 %
Accises et divers 6.223.452 6.778.026 8,91 % bières 207.873 196.760 –5,35 %
 boissons fermentées de fruits 113.519 110.986 –2,23 %
 alcools 233.277 214.554 –8,03 % boissons non alcoolisées 169.841 96.291 –43,31 %
 huiles minérales 3.527.488 3.802.725 7,80 %
 tabac manufacturé 1.586.740 1.651.277 4,07 % autres produits 102.555 116.260 13,36 %
 taxe d’ouverture 3.588 3.373 –5,99 %
 écotaxes 841 695 –17,37 % cotisation d’emballage 203.814
 cotisation sur l’énergie 264.149 367.921 39,29 % autres 13.581 13.369 –1,56 %
3 TVA et enregistrement 22.894.796 24.705.340 7,91 %
TVA, droits de timbre 20.042.610 21.486.514 7,20 %
Enregistrement et divers 2.852.187 3.218.826 12,85 %
 droits d’enregistrement 2.265.576 2.559.475 12,97 % divers 586.611 659.351 12,40 %
Recettes de capital 1.225.893 1.385.356 13,01 %
Recettes ﬁ  scales totales 74.795.929 79.669.778 6,52%
En regroupant ces recettes ﬁ  scales totales en catégories d’impôt signiﬁ  catives, on 
peut singulariser les évolutions remarquables, en fonction notamment du poids que représente chaque impôt dans l’augmentation des recettes totales. 72 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 3 – Totale ﬁ  scale ontvangsten volgens categorieën (in miljoen euro)
2003 2004 Groei Verschil 
(in euro)% totaal 
verschil
A. Lopende ontvangsten 73.570,0 78.284,4 6,41 % 4.714.386 96,73 %
  1. Directe belastingen 42.909,6 45.107,4 5,12 % 2.197.778 45,09 %Voorafbetalingen 8.546,2 9.724,0 13,78 % 1.177.761 24,16 %Bedrijfsvoorhefﬁ  ng 30.555,1 31.499,9 3,09 % 944.756 19,38 %
Andere belastingen DB 3.808,2 3.883,4 1,98 % 75.261 1,54 %
  2. Douane en accijnzen 7.765,6 8.471,6 9,09 % 706.065 14,49 %
Douanerechten 1.542,1 1.693,6 9,82 % 151.491 3,11 %Accijnzen en diversen 6.223,4 6.778,0 8,91 % 554.574 11,38 %
  3. BTW en registratie 22.894,7 24.705,3 7,91 % 1.810.544 37,15 %
BTW, zegelrechten 20.042,6 21.486,5 7,20 % 1.443.904 29,63 %Registratierechten en diversen 2.852,1 3.218,8 12,85 % 366.640 7,52 %
B.  Kapitaalontvangsten 
(successierechten)1.225,8 1.385,3 13,01 % 159.463 3,27 %
Totale ﬁ  scale ontvangsten 74.795,9 79.669,8 6,52 % 4.873.849 100,00 %
Bron: FOD Financiën, conjunctuurnota van 6 september 2005
9 De sterkste groei op dat vlak ligt bij de accijnzen op de minerale oliën (5,65 %). Ook de nieuwe verpak-
kingshefﬁ  ng, die 204 miljoen euro in 2004 heeft opgebracht (4,18 % van de totale groei van de ﬁ  scale 
ontvangsten), moet worden vermeld. De stijging komt in hoofdzaak voort van de btw (29,63 %), de voorafbetalingen (24,16 %), de bedrijfsvoorheffing (19,38 %) en de accijnzen en daarmee gelijkgestelde belastingen (11,38 %)
9, die in totaal nagenoeg 85 % van de groei van de fiscale ont-
vangsten van het jaar 2004 uitmaken. 
De voorafbetalingen groeien met 13,78 %, wat opmerkelijk meer is dan het geheel 
van de fiscale ontvangsten (6,52 %). De btw en de accijnzen en daarmee gelijkge-stelde belastingen groeien ook sterker dan het gemiddelde (respectievelijk 7,20 % en 8,91 %), terwijl de bedrijfsvoorheffing in vergelijking minder stijgt (3,09 %), meer dan twee procentpunten onder de groei van het BBP in waarde. Het aanzienlijke gewicht van de bedrijfsvoorheffing in het geheel van de fiscale ontvangsten (39,5 % in 2004) verklaart het niet te verwaarlozen aandeel ervan in de brutostijging van de totale ontvangsten. 
In vergelijking met de evolutie van het nominale BBP zijn die uiteenlopende evoluties 
echter minder opvallend. De onderstaande grafiek toont zo over tien jaar het percen-tage dat de voorafbetalingen (onderste curve), de btw (middelste) en de bedrijfs-voorheffing (bovenste) vertegenwoordigen in vergelijking met het nominale BBP.   162e Cahier de la Cour des comptes 73Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 3 – Recettes ﬁ  scales totales en catégories (en millions d’euros)
2003 2004 Croissance Écart 
(en euros)% écart 
total
A. Recettes courantes 73.570,0 78.284,4 6,41 % 4.714.386 96,73 %
  1. Contributions directes 42.909,6 45.107,4 5,12 % 2.197.778 45,09 %Versements anticipés 8.546,2 9.724,0 13,78 % 1.177.761 24,16 %Précompte professionnel 30.555,1 31.499,9 3,09 % 944.756 19,38 %Autres impôts CD 3.808,2 3.883,4 1,98 % 75.261 1,54 %
  2. Douane et accises 7.765,6 8.471,6 9,09 % 706.065 14,49 %
Douane 1.542,1 1.693,6 9,82 % 151.491 3,11 %Accises et divers 6.223,4 6.778,0 8,91 % 554.574 11,38 %
  3. TVA et enregistrement 22.894,7 24.705,3 7,91 % 1.810.544 37,15 %
TVA, droits de timbre 20.042,6 21.486,5 7,20 % 1.443.904 29,63 %Enregistrement et divers 2.852,1 3.218,8 12,85 % 366.640 7,52 %
B.  Recettes de capital 
(droits de succession)1.225,8 1.385,3 13,01 % 159.463 3,27 %
Recettes ﬁ  scales totales 74.795,9 79.669,8 6,52 % 4.873.849 100,00 %
Source : SPF Finances, note de conjoncture du 6 septembre 2005
9 La croissance la plus forte en cette matière concerne les accises sur les huiles minérales (5,65 %). Il 
faut également mentionner la nouvelle cotisation d’emballage qui a rapporté 204 millions d’euros en 2004 (soit 4,18 % de l’augmentation totale des recettes ﬁ  scales).L’augmentation provient pour l’essentiel de la TVA (29,63 %), des versements antici-
pés (24,16 %), du précompte professionnel (19,38 %) et des accises et taxes assimi-lées
9 (11,38 %), qui totalisent près de 85 % de l’ensemble de l’augmentation des 
recettes ﬁ  scales de l’année 2004.
Les versements anticipés croissent de 13,78 %, notablement plus que l’ensemble des 
recettes ﬁ  scales (6,52 %). La croissance de la TVA et des accises et taxes assimilées 
est également plus importante que la moyenne (respectivement 7,20 % et 8,91 %), tandis que celle du précompte professionnel est comparativement assez faible (3,09 %), de plus de deux points inférieure à la croissance du PIB en valeur. Le poids considérable du précompte professionnel dans l’ensemble des recettes ﬁ  scales (soit 39,5 % en 2004) explique sa part non négligeable dans l’augmentation brute des recettes totales.
Comparées à l’évolution du PIB nominal, ces évolutions contrastées sont cependant 
moins marquées. Le graphique ci-dessous montre ainsi, sur dix ans, le pourcentage que représentent les versements anticipés (courbe du bas), la TVA (milieu), et le précompte professionnel (haut), par rapport au PIB nominal. 74 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
 Bron: FOD Financiën, conjunctuurnota van 6 september 2005
Heel wat factoren bepalen mee de evolutie van een type fiscale ontvangst, waardoor 
wellicht geen stabiel en eenduidig verband vast te stellen is tussen die evolutie en die van het BBP. Niettemin is het interessant deze drie parameters chronologisch te bekijken. De grafiek toont aan dat waarden die buiten de norm blijken te liggen (zoals een stijging van de voorafbetalingen met nagenoeg 14 %) niet uitzonderlijk zijn in een langetermijnperspectief. Zo was de verhouding van de voorafbetalingen ten opzichte van het nominale BBP in 2004 niet bijzonder hoog; de voorbije negen jaren was ze vijf keer zelfs lichtjes hoger. 
Bepaalde specifieke ontvangsten, die qua volume minder belangrijk zijn dan degene 
die tot dusver zijn aangehaald, vertonen echter een significante evolutie in 2004 waarbij enige commentaar vereist is.
• Het eurovignet (stijging met 19,2 % of 15,7 miljoen euro).Het eurovignet wordt niet enkel op het Belgische grondgebied geïnd, maar eveneens 
aan de grenzen van de landen die aan het eurovignetsysteem deelnemen. Vanuit een gezamenlijke inningspool, die tot augustus 2003 werd beheerd door Duitsland en vervolgens door Nederland, wordt op regelmatige tijdstippen het aandeel uitgekeerd waarop elk land recht heeft. Overeenkomstig de budgettaire principes op dat vlak, worden de ontvangsten aangerekend in het jaar waarin ze worden geïncasseerd (in dit geval zijn er twee stortingen gebeurd in 2004). Deze stijging is bijgevolg niet noodzakelijkerwijze representatief voor de ontvangsten van het eurovignet in het jaar 2004.
• De via kohieren geïnde roerende voorhefﬁ  ng (RV) (overgang van een positief 
saldo van 7 miljoen euro in 2003 naar een negatief saldo van 40,8 miljoen euro in 2004).  162e Cahier de la Cour des comptes 75Compte d’exécution du budget Recettes
 Source : SPF Finances, note de conjoncture du 6 septembre 2005
Les déterminants de l’évolution d’un type de recettes ﬁ  scales sont multiples, et ne 
permettent sans doute pas de dégager une relation stable et univoque entre cette évolution et celle du PIB, mais l’observation chronologique de ces trois paramètres est intéressante. Le graphique montre que des valeurs qui semblent hors norme (comme une augmentation des versements anticipés de près de 14 %) s’inscrivent de façon non exceptionnelle dans une tendance plus longue. Ainsi le rapport des versements antici-pés au PIB nominal n’a pas été particulièrement élevé en 2004, et a même été légère-ment supérieur à cinq reprises au cours des neuf années précédentes.
Certaines recettes particulières, moins importantes en volume que celles évoquées jusqu’ici, présentent cependant une évolution signiﬁ  cative en 2004 qui mérite un commentaire.
• L’eurovignette (augmentation de 19,2 %, soit de 15,7 millions d’euros).
L’eurovignette est perçue non seulement sur le territoire belge, mais également aux 
frontières des états participants au système Eurovignette. À partir d’un pool de perception commun géré par l’Allemagne jusqu’au 31 août 2003 et ensuite par les Pays-Bas, on attribue, à intervalles réguliers, la part qui revient à chaque pays. Conformément aux principes budgétaires en la matière, les recettes sont imputées l’année de l’encaissement (en l’occurrence deux versements ont eu lieu en 2004). Dès lors, cette augmentation n’est pas nécessairement représentative des recettes générées par l’eurovignette au cours de l’année 2004.
• Le précompte mobilier (Pr.M.) perçu par rôles (passage d’un solde positif 
de 7 millions d’euros en 2003, à un solde négatif de 40,8 millions d’euros en 2004). 76 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Het via kohieren geïnde gedeelte van de RV vertegenwoordigt slechts een heel laag 
bedrag in vergelijking met de totale ontvangsten van de RV: in absolute waarde minder dan 2 % in 2004. Uit een vergelijking over meerdere jaren blijkt dat net het jaar 2003 uitzonderlijk is, aangezien de ontvangsten via kohieren van de roerende voorheffing – sinds 1987 – altijd tot terugbetalingen aanleiding hebben gegeven
10. 
Het negatieve saldo van 2004 is dus geen anomalie.
• De via kohieren geïnde bedrijfsvoorhefﬁ  ng (BV) (vermindering met 11,45 % of 
55,9 miljoen euro). 
Deze fiscale ontvangst gelijkt op de via kohieren geïnde RV. Ze vertegenwoordigt 
slechts een klein deel van de ontvangsten BV. De schuldenaars van de inkomsten betalen deze voorheffing immers normaal spontaan, zodat slechts uitzonderlijk wordt ingekohierd als de schuldenaar zijn verplichtingen niet nakomt. In tegenstelling tot de RV heeft deze voorheffing om die reden structureel een positief saldo. De ontvangs-ten van de via kohieren geïnde BV kunnen dus vrij sterk schommelen en hangen af van parameters die niet gemakkelijk kunnen worden geïdentificeerd maar die samen-hangen met de economische situatie van de bedrijven (zo kan een vennootschap in moeilijkheden die met thesaurieproblemen kampt, worden ingekohierd voor de BV die ze niet tijdig heeft betaald). De sterke stijging van de totale ontvangsten van de BV in 2004 toont aan dat de daling van de inning via inkohiering ruim werd gecom-penseerd door de inningen aan de bron (stijging met 20,6 %). 
• De rechten geïnd op dranken (vermindering met 43,31 % van de accijnsont-
vangsten op alcoholvrije dranken, zijnde 73,5 miljoen euro, en vermindering met 32,4 miljoen euro van de ontvangsten op alcoholhoudende dranken ten opzichte van 2003
11). 
Door de invoering van de verpakkingsheffing in april 2004 zijn de ontvangsten van 
accijnzen op dranken, en in het bijzonder die op alcoholvrije dranken, aanzienlijk gedaald. Op basis van de cijfers van de voorbije zes jaren in de onderstaande gra-fiek, kan de commentaar hierover in de algemene toelichting van de begroting 2005 niet bijgetreden worden. Daarin werd een vergelijking gemaakt met het uitzonderlijke jaar 2003 (wegens een extreem warme zomer en de inkorting van de betalingstermij-nen met een maand)
12. De stijging van de ontvangsten in 2003 ten opzichte van het 
jaar voordien lag lager dan 6 % voor de rechten geïnd op de alcoholvrije dranken. Het negatieve effect van de invoering van de verpakkingsheffing was dus wel degelijk doorslaggevend
13. 
10 De negatieve inkohieringen van de RV worden voornamelijk veroorzaakt doordat RV die ten onrechte 
aan de bron was ontvangen, wordt terugbetaald aan begunstigden van roerende inkomsten die in feite recht hebben op vrijstellingen (bijvoorbeeld de overheden of sommige spaarders-niet-inwoners). De positieve inkohieringen komen ofwel doordat uit een controle van een vennootschap blijkt dat de ver-schuldigde voorhefﬁ  ng niet werd betaald, ofwel omdat de belasting niet of onvoldoende werd betaald 
nadat een aangifte RV bij de administratie werd ingediend. Het ongebruikelijke positieve saldo van 2003 is afkomstig van zowel een stabiel (+ 3,62 % ten opzichte van 2002) en zelfs belangrijk bedrag aan bruto-ontvangsten (27 % hoger dan het jaar 2004) maar vooral van een aanzienlijke daling van de onthefﬁ  ngen (van 51 % en 50 % ten opzichte van de twee referentiejaren). 
11 Een vermindering van 5,35 % op bier (11,1 miljoen euro), 2,23 % op gegiste vruchtendranken (2,5 mil-
joen) en 8,03 % op alcohol (18,7 miljoen).
12 Parl. St. Kamer, DOC 51-1369/001, p. 127 en 128.
13 Het is niettemin belangrijk op te merken dat het saldo van het verlies van de geïnde rechten op dran-
ken en de verpakkingshefﬁ  ng in 2004 positief was, m.n. bijna 98 miljoen euro.  162e Cahier de la Cour des comptes 77Compte d’exécution du budget Recettes
Cette part perçue par rôles représente un montant très faible par rapport aux recet-
tes totales de Pr.M. : soit, en valeur absolue, moins de 2 % en 2004. En opérant une comparaison pluriannuelle, on constate que c’est l’année 2003 qui est en fait excep-tionnelle, puisque – depuis 1987 – les perceptions par rôles du précompte mobilier ont toujours donné lieu à des remboursements
10. Le solde négatif de l’année 2004 ne 
constitue donc pas une anomalie en cette matière. 
• Le précompte professionnel (Pr.P.) perçu par rôles (diminution de 11,45 %, 
soit de 55,9 millions d’euros). 
Cette recette ﬁ  scale a des caractéristiques qui la rapprochent du Pr.M. perçu par 
rôles : il ne représente qu’une partie peu importante des recettes Pr.P. car, normale-ment payé spontanément par le débiteur des revenus, l’enrôlement ne se fait qu’à titre d’exception lorsque le débiteur manque à ses obligations ; mais contrairement au Pr.M., il est pour cette raison structurellement en positif. Les ﬂ  uctuations des recettes du Pr.P. perçu par rôles peuvent donc être relativement importantes, et sont fonction de paramètres peu identiﬁ  ables mais liées à la situation économique 
des entreprises (ainsi une société en difﬁ  culté confrontée à des problèmes de tréso-
rerie, pourrait être enrôlée pour le Pr.P. qu’elle n’a pas payé à temps). La forte croissance des recettes totales de Pr.P. constatée en 2004 démontre que la diminu-tion de la perception par enrôlement a été largement compensée par les perceptions à la source (hausse de 20,6 %).
• Les droits perçus sur les boissons (diminution de 43,31 % des recettes d’ac-
cises sur les boissons non alcoolisées, soit de 73,5 millions d’euros, et dimi-nution de 32,4 millions d’euros de recettes sur les boissons alcoolisées par rapport à 2003
11).
L’introduction, en avril 2004, de la cotisation d’emballage a induit une perte impor-
tante de recettes en matière d’accises sur les boissons, et particulièrement sur les boissons non alcoolisées. Au regard des chiffres des six dernières années visualisés sur le graphique ci-dessous, on ne peut pas conﬁ  rmer le commentaire de l’exposé général du budget 2005, selon lequel la comparaison est faite par rapport à une année 2003 exceptionnelle (en raison d’un été caniculaire et du raccourcissement d’un mois des délais de paiement)
12. En effet, l’augmentation des recettes en 2003 
par rapport à l’année précédente fut inférieure à 6 % pour ce qui concerne les droits perçus sur les boissons non alcoolisées. L’effet négatif provoqué par l’introduction de la cotisation d’emballage a donc été décisif.
13
10 Les enrôlements négatifs du Pr.M. proviennent essentiellement des remboursements de Pr.M. perçu 
indûment à la source, à des bénéﬁ  ciaires de revenus mobiliers qui ont en fait droit à des exonérations 
(par exemple les pouvoirs publics ou certains épargnants non-résidents). Les enrôlements positifs sont la conséquence soit d’un contrôle de société qui révèle que le précompte dû n’a pas été payé, soit de l’absence ou de l’insufﬁ  sance du paiement de la taxe après qu’une déclaration de Pr.M. a été dépo-
sée à l’administration. Le solde positif inhabituel de 2003 provient à la fois d’un montant de recettes brutes stable (+ 3,62 % par rapport à 2002), voire important (supérieur de 27 % à l’année 2004), mais surtout d’une baisse considérable des dégrèvements (de 51 % et 50 % par rapport aux deux années de référence).
11 Soit une diminution de 5,35 % sur les bières (11,1 millions d’euros), de 2,23 % sur les boissons fermen-
tées de fruit (2,5 millions) et de 8,03 % sur les alcools (18,7 millions).
12 Doc. parl ., Chambre, DOC 51-1369/001, p. 127 et 128.
13 Il est néanmoins important de signaler que le solde entre la perte des droits perçus sur les boissons et 
la cotisation d’emballage est positif de près de 98 millions d’euros en 2004. 78 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
• De bijdrage op de energie (stijging met 39,3 %, zijnde 103,8 miljoen euro). 
Deze stijging is het resultaat van tariefwijzigingen ingevoerd door het koninklijk 
besluit van 29 februari 2004 houdende diverse bepalingen inzake accijnzen dat richt-lijn 2003/96/EG tot herstructurering van de communautaire regeling voor de belas-ting van energieproducten en elektriciteit omzet.
• De registratierechten (stijging met 13 %, zijnde 293,9 miljoen euro). Deze groei is het gevolg van een bijzonder gunstige situatie in 2004 voor de aankoop 
van onroerende goederen, wegens historisch lage rentevoeten. Samen met de stij-ging van de vastgoedprijzen leidde dat tot een groei van de registratierechten op de overdrachten onder bezwarende titel. De stijgende tendens had zich al in 2003 gemanifesteerd toen de ontvangsten van registratierechten met nagenoeg 7 % waren gestegen ten opzichte van het jaar voordien. 
2  Vergelijking tussen geraamde ontvangsten en gerealiseerde 
De onderstaande tabel geeft voor de grote categorieën fiscale ontvangsten de ramin-
gen van de fiscale ontvangsten in de initiële begroting en in de aangepaste begroting weer, naast de in 2004 vastgestelde realisaties. De laatste kolom geeft het verschil, in procent, tussen de bij de aanpassing gebudgetteerde ontvangsten en de effec-tieve ontvangsten.   162e Cahier de la Cour des comptes 79Compte d’exécution du budget Recettes
• La cotisation sur l’énergie (augmentation de 39,3 %, soit de 103,8 millions 
d’euros). 
Cette augmentation résulte de modiﬁ  cations tarifaires introduites par l’arrêté royal 
du 29 février 2004 portant des dispositions diverses en matière d’accises, qui trans-pose la Directive 2003/96/CE restructurant le cadre communautaire de taxation des produits énergétiques et de l’électricité.
• Les droits d’enregistrement (augmentation de 13 %, soit de 293,9 millions 
d’euros). 
Cette croissance est la conséquence d’une situation particulièrement favorable en 
2004 pour les acquisitions de biens immeubles, en raison des taux d’intérêt histori-quement bas. Ce fait, conjugué à l’augmentation du prix de l’immobilier, induit une croissance des droits d’enregistrement sur les transmissions à titre onéreux. Cette tendance haussière s’était déjà manifestée en 2003, qui avait vu les recettes de droits d’enregistrement augmenter de près de 7 % par rapport à l’année antérieure.
2 Comparaison entre recettes estimées et recettes réalisées
Le tableau ci-dessous présente les estimations de recettes ﬁ  scales dans le budget 
initial et le budget ajusté, en regard des réalisations constatées en 2004 pour les grandes catégories de recettes ﬁ  scales. La dernière colonne indique la différence, en pourcentage, entre les recettes budgétées lors de l’ajustement et les recettes effectives. 80 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 4 – Vergelijking geraamde en gerealiseerde ontvangsten (in miljoen euro)
Initiële 
begroting 
(ramingen)Aangepaste 
begroting 
(ramingen)Realisaties Verschil (in %) 
t.o.v. de 
aangepaste 
begroting
Directe belastingen 44.995,5 45.243,4 45.107,4 –0,30 %
Douane en accijnzen 8.236,1 8.253,3 8.471,7 2,65 %
BTW 20.780,7 20.700,7 21.486,5 3,80 %
Registratierechten en diversen 2.962,9 3.015,0 3.218,8 6,76 %
Successierechten 1.210,6 1.210,6 1.385,4 14,44 %Totale ﬁ  scale ontvangsten 78.185,8 78.423,0 79.669,8 1,59 %
Groei BBP nominaal 3,40 % 3,70 % 4,75 %
Bronnen: begroting 2004, aangepaste begroting 2004 en Algemene Toelichting bij het ontwerp van 
begroting 2006
Er blijkt een niet-verwaarloosbaar verschil te zijn tussen de aangepaste geraamde ont-
vangsten en de effectieve ontvangsten. Die laatste liggen in totaal bijna 1,25 miljard euro hoger (d.w.z. een verschil van 1,6 %). De terecht voorzichtige hypothesen over de eco-nomische groei hebben ongetwijfeld heel sterk bijgedragen tot die onderschatting. 
/L50776  OPVOLGING  VAN DE AUDIT  OVER HET JAARVERSLAG  VAN DE ADMINISTRATIE  
VAN DE BELASTINGEN  EN DE INVORDERING
De Algemene Administratie van de belastingen en de invordering (AABI) publiceert 
elk jaar een activiteitenverslag van de fiscale besturen. In een afzonderlijke publica-tie van oktober 2003 pleitte het Rekenhof ervoor dat activiteitenverslag een aantal maanden vroeger te publiceren. Het verzocht de administratie om de inhoud van het jaarverslag te herbekijken en te beperken tot relevante informatie, gebruik te maken van moderne instrumenten voor de evaluatie en de beheerscontrole, en te rappor-teren over de activiteiten van de verschillende fiscale besturen aan de hand van werkelijke indicatoren.
Om na te gaan welk gevolg aan zijn aanbevelingen werd gegeven, onderzocht het 
Rekenhof het laatst gepubliceerde jaarverslag, namelijk dat van 2003. De publicatie van dit verslag gebeurt nog steeds zeer laattijdig en het onderzoek toont aan dat de aangebrachte wijzigingen onvoldoende tegemoetkomen aan de aanbevelingen die het Rekenhof in 2003 formuleerde.
Het formuleert daarom de aanbeveling dat de indicatoren, die van het jaarverslag een echt beheers- en informatie-instrument kunnen maken, zonder uitstel worden ingevoerd en vraagt met aandrang nu werk te maken van een snellere publicatie van het verslag.
jaarlijks een “Jaarverslag van de Algemene Administratie van de belastingen en de invordering” over de activiteiten van de fiscale besturen waarvoor ze verantwoorde-lijk is. Dit document wordt aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers voorgelegd en wordt gewoonlijk onderzocht in de Commissie voor de Financiën en de Begroting. Tijdens dit onderzoek worden de vertegenwoordigers van de administratie gehoord. Vervolgens wordt namens de Commissie een verslag opgesteld dat als bijlage bij de rijksmiddelenbegroting wordt gevoegd.  162e Cahier de la Cour des comptes 81Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 4 – Comparaison entre recettes estimées et recettes réalisées 
Budget 
initial
(estimation)Budget 
ajusté 
(estimation)Réalisation Écart (en %) 
par rapport au 
budget ajusté
Contributions directes 44.995,5 45.243,4 45.107,4 –0,30 %
Douanes et Accises 8.236,1 8.253,3 8.471,7 2,65 %
TVA 20.780,7 20.700,7 21.486,5 3,80 %
Enregistrement & divers 2.962,9 3.015,0 3.218,8 6,76 %Droits de succession 1.210,6 1.210,6 1.385,4 14,44 %
Recettes ﬁ  scales totales 78.185,8 78.423,0 79.669,8 1,59 %
Croissance PIB nominal 3,40 % 3,70 % 4,75 %
Sources : budget 2004, budget 2004 ajusté et Exposé général du projet de budget 2006
On constate un écart non négligeable entre les recettes estimées lors de l’ajuste-
ment et les recettes effectives ; celles-ci étant globalement supérieures de près de 1,25 milliard d’euros (soit une différence de 1,6 %). Il ne fait pas de doute que les hypothèses légitimement prudentes en matière de croissance économique ont contri-bué assez largement à cette sous-estimation.
/L50776  S
UIVI DE L’AUDIT  SUR LE RAPPORT  ANNUEL  DE L’ADMINISTRATION  
DES IMPÔTS  ET DU RECOUVREMENT
L’Administration générale des impôts et du recouvrement (AGIR) publie chaque 
année un rapport d’activité des administrations ﬁ  scales. En octobre 2003, une publi-cation spéciale de la Cour des comptes préconisait d’avancer la date de ce rapport de plusieurs mois et invitait l’administration à reconsidérer son contenu aﬁ  n de n’y faire ﬁ  gurer que des informations pertinentes, intégrant les outils modernes d’éva-luation et de contrôle de gestion, et de véritables indicateurs des activités des dif-férentes administrations ﬁ  scales.
Pour s’assurer du suivi de ces recommandations, la Cour des comptes a examiné 
le dernier rapport annuel publié, relatif à l’année 2003. La publication de ce rapport reste très tardive et son analyse montre que les changements apportés ne répon-dent que très incomplètement aux recommandations formulées par la Cour en 2003.
La Cour des comptes recommande dès lors que les indicateurs, qui permettraient 
de transformer ce rapport annuel en un véritable outil de gestion et d’information, soient mis en place sans tarder. Elle insiste pour que, dans l’immédiat, la publica-tion du rapport soit notablement accélérée. 
année un rapport d’activité des administrations ﬁ  scales dont elle a le contrôle sous la forme d’un « Rapport annuel de l’Administration générale des impôts et du recou-vrement ». Ce document est transmis à la Chambre des représentants et donne lieu habituellement à un examen par la Commission des Finances et du Budget. Les représentants de l’administration sont entendus à cette occasion ; un rapport est rédigé au nom de cette commission et annexé au budget des voies et moyens. 82 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Overeenkomstig zijn algemene controleopdracht inzake de vestiging en de invorde-
ring van de door de Staat verworven rechten, heeft het Rekenhof de jaarverslagen onderzocht die de Algemene Administratie van de belastingen
14 voor de jaren 1998 
tot 2001 heeft voorgelegd.
Het onderzoek leidde in oktober 2003 tot een afzonderlijke publicatie van het Reken-
hof “Commentaar bij het jaarverslag van de Algemene Administratie van de belastin-gen“. In dit verslag drong het Rekenhof er bij de administratie op aan de inhoud van haar verslag te herbekijken, enkel relevante informatie op te nemen, gebruik te maken van moderne instrumenten van evaluatie en beheerscontrole, en verslag uit te brengen over de activiteiten van de verschillende fiscale besturen aan de hand van werkelijke indicatoren in termen van doelmatigheid, doeltreffendheid en zuinigheid.
Concreet vroeg het Rekenhof om de statistische gegevens in het jaarverslag te 
becommentariëren teneinde de evoluties te verklaren die zich in de loop van het jaar hadden voorgedaan, de oorzaken ervan te analyseren en de weerslag te meten van de wijzigingen die in de wetgeving of de administratieve praktijk werden vastge-steld.
Bovendien verzocht het Rekenhof de administratie informatie te verstrekken over het rendement van de recente fiscale maatregelen, via de invoering van nieuwe specifieke indicatoren zodat die resultaten bij de bron kunnen worden geïdentificeerd. Het for-muleerde eveneens de aanbeveling de gebruikte meeteenheden, de regels voor over-drachten en de oorsprong van de gegevens systematisch te verduidelijken. 
Tot slot was het Rekenhof van oordeel dat het jaarverslag een aantal maanden vroe-ger moest worden gepubliceerd zodat het ten laatste in de loop van de maand ju-ni van het jaar dat volgt op dat waarop het betrekking heeft, beschikbaar is.
Om na te gaan welk gevolg werd gegeven aan de aanbevelingen die het in zijn publi-
catie van oktober 2003 had geformuleerd, heeft het Rekenhof het laatst gepubli-ceerde jaarverslag van de AABI, namelijk het jaarverslag 2003, onderzocht.
2 Het verslag 20032.1 Publicatiedatum
Voor de verslagen die onderzocht werden tijdens de oorspronkelijke audit, had het 
Rekenhof vastgesteld dat de publicatie tussen oktober en december van het vol-gende jaar plaatsvond en dat het verslag 2001 vroeger kon worden geraadpleegd via een elektronische versie op de website van de FOD Financiën.
De administratie beschouwde dit wellicht als een meer adequate manier van werken 
en deed hetzelfde voor het jaarverslag 2002: op 20 november 2003 werd het op het Internet geplaatst en in de loop van juni 2004 gedrukt.
Het jaarverslag 2003 dat hier ruimer aan bod komt, werd op 31 januari 2005 op het 
Internet geplaatst. De leden van de Kamer van Volksvertegenwoordigers werden daarvan onmiddellijk op de hoogte gebracht via e-mail. Blijkbaar heeft de administra-tie besloten om het verslag 2003 niet te laten drukken.
Toch moet worden vastgesteld dat de publicatie van een louter elektronische versie, 
iets wat in principe sneller gaat, het probleem van de laattijdige publicatie niet heeft opgelost. 
14 Benaming gebruikt tot in 2001 en sinds het jaarverslag 2002 aangevuld met de woorden “en de invor-
dering”. De keuze van de nieuwe benaming is ingegeven door de COPERFIN-hervorming.  162e Cahier de la Cour des comptes 83Compte d’exécution du budget Recettes
Conformément à sa mission de contrôle général sur les opérations relatives à l’éta-
blissement et au recouvrement des droits acquis par l’État, la Cour des comptes a examiné les rapports annuels présentés par l’Administration générale des impôts
14 
pour les années 1998 à 2001.
Ce contrôle a débouché, en octobre 2003, sur une publication spéciale de la Cour 
des comptes intitulée « Commentaire sur le Rapport annuel de l’Administration géné-rale des impôts » où la Cour préconisait à l’administration de reconsidérer le contenu de son rapport aﬁ  n de n’y faire ﬁ  gurer que des informations pertinentes, intégrant les 
outils modernes d’évaluation et de contrôle de gestion et d’élaborer de véritables indicateurs des activités des différentes administrations ﬁ  scales pour mesurer leur efﬁ cacité, leur efﬁ  cience et leur économie.
En particulier, la Cour des comptes demandait que les données statistiques reprises 
dans le rapport annuel soient assorties de commentaires permettant, notamment, d’expliciter les évolutions intervenues au cours de l’année, d’analyser leurs causes et de mesurer l’incidence des changements enregistrés dans la législation et les prati-ques administratives.
En outre, la Cour demandait que l’administration fournisse une information relative 
au rendement des mesures ﬁ  scales récentes, basée sur la création d’indicateurs spé-
ciﬁ ques identiﬁ  ant les résultats à leur source. Elle recommandait aussi à l’administra-
tion de préciser systématiquement les unités de mesure utilisées, les règles de report et les sources des données. 
Enﬁ n, la Cour était d’avis que la publication de ce rapport annuel devait être avancée 
de plusieurs mois, de façon à être disponible au plus tard dans le courant du mois de juin de l’année qui suit celle à laquelle il se rapporte.
Dans le souci de s’assurer du suivi des recommandations qu’elle formulait dans sa 
publication d’octobre 2003, la Cour des comptes a examiné le dernier rapport annuel de l’AGIR, qui est celui de l’année 2003.
2 Le rapport 20032.1 Date de parution
Pour les rapports examinés dans son audit initial, la Cour des comptes avait constaté 
que la publication était intervenue entre octobre et décembre de l’année suivante. Elle avait également noté que le rapport 2001 avait été rendu accessible plus tôt par l’emploi d’une version électronique placée sur le site Internet du SPF Finances.
Pour le rapport annuel de l’année 2002, l’administration a poursuivi dans cette voie, 
jugée sans doute plus adaptée : ce rapport a été placé sur Internet le 20 novem-bre 2003 et imprimé dans le courant du mois de juin 2004.
Le rapport de l’année 2003, plus largement évoqué ici, a été placé sur Internet le 
31 janvier 2005. Les membres de la Chambre des représentants en ont été immédia-tement avertis par courriel. L’administration a, apparemment, renoncé à l’impression de ce rapport 2003.
Force est de constater que le recours à un mode de publication purement électroni-
que, en principe plus rapide, n’a pas résolu le problème du délai de publication.
14 Dénomination utilisée jusqu’en 2001 et complétée à partir du rapport de l’année 2002 par les mots 
« et du recouvrement » ; nouvelle dénomination inspirée par la réforme Coperﬁ  n. 84 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
De moeilijkheden die de administratie op dit vlak ondervindt, worden grotendeels 
verklaard door de data waarop de verschillende elementen van het verslag voorhan-den zijn.
Zo werden het voorwoord en het overzicht van het managementplan door de admini-
strateur-generaal van belastingen en invordering ondertekend en gedateerd in okto-ber 2004 en geeft het organigram van de FOD Financiën de situatie weer van 30 sep-tember 2004. De andere delen van het verslag zijn als volgt gedateerd:
• Administratie van Fiscale Zaken (AFZ): augustus 2004;
• Administratie van de Ondernemings- en Inkomensﬁ  scaliteit (AOIF): juni 2004;
• Administratie van Invordering (AI): oktober 2004;• Douane en Accijnzen (D & A): november 2004;• Bijzondere Belastingsinspectie (BBI): oktober 2004.
Bovendien tonen die gegevens aan dat de onopgeloste kwestie van de laattijdige 
publicatie te maken heeft met de tijd die de verschillende administraties nemen om te reageren op de verzoeken van de Algemene Administratie van de belastingen en de invordering.
Het Rekenhof stelt vast dat zijn eerste aanbeveling, die ervoor moest zorgen dat het 
debat in de Commissie voor de Financiën en de Begroting zo snel mogelijk kan plaatsvinden, niet werd gevolgd. 
Bovendien stelt het vast dat het verslag 2004 nog niet is verschenen. 
Het Rekenhof herhaalt zijn aanbeveling het jaarverslag te publiceren in de loop 
van de maand juni van het jaar dat volgt op dat waarop het betrekking heeft. Het verslag 2005 zou dan ook ten laatste in juni 2006 moeten verschijnen.
2.2 Inhoud
De belangrijkste wijziging aan het verslag 2003, is dat de informatie over het perso-
neel en de automatisering voortaan opgenomen wordt in een “Gemeenschappelijk jaarverslag van de FOD Financiën” en dat er een afzonderlijke publicatie is van het “Activiteitenverslag” van de Administratie van patrimoniale documentatie. Het gemeenschappelijk jaarverslag van de FOD Financiën, dat in het verslag 2003 van de AABI als voorafgaande opmerking wordt vermeld bij tabel nr. 84, werd niet aan het Rekenhof voorgelegd. Het verslag 2003 van de Administratie van patrimoniale docu-mentatie daarentegen werd op 1 december 2004 door de administrateur-generaal aan het Rekenhof toegestuurd. De opstelling ervan verschilt duidelijk van die van het AABI-verslag. Het andere formaat en, in het algemeen, de opstelling ervan verhogen de leesbaarheid.
Het Rekenhof heeft de inhoud, sensu stricto, van het AABI-verslag 2003 onderzocht 
in functie van de verbintenissen die de administratie in het voorwoord van het voor-gaande jaarverslag (2002) had geformuleerd. Daarin stond dat het verslag voor de laatste keer in die vorm zou verschijnen als gevolg van de gewijzigde organisatie van de FOD Financiën en dat rekening zou worden gehouden met de opmerkingen van het Rekenhof. 
Het verslag 2003 begint met een overzicht van het managementplan van de entiteit 
“Belastingen en Invordering” dat beschrijft in welke context haar opdrachten werden uitgevoerd.
Ondanks de nieuwigheid, is dit aspect niet helemaal bevredigend omdat het over-
zicht nergens in het verslag wordt aangevuld met nuttige gegevens die de uitvoe-ringsgraad van het managementplan illustreren in functie van de erin beschreven   162e Cahier de la Cour des comptes 85Compte d’exécution du budget Recettes
Les difﬁ  cultés rencontrées dans ce domaine par l’administration sont largement con-
ﬁ rmées par les dates de production des éléments composant le rapport.
Ainsi, l’avant-propos et l’aperçu du plan de gestion, signés par l’Administrateur géné-
ral des impôts et du recouvrement, sont datés d’octobre 2004 et l’organigramme du SPF Finances reprend la situation au 30 septembre 2004. Les autres parties du rap-port sont datées comme suit :
• Administration des affaires ﬁ  scales (AAF) : août 2004 ;
• Administration de la fiscalité des entreprises et des revenus (AFER) : 
juin 2004 ;
• Administration du recouvrement (A Rec) : octobre 2004 ;• Douanes et accises (D & A) : novembre 2004 ;• Inspection spéciale des impôts (ISI) : octobre 2004.
Ces données témoignent, pour le surplus, que la question restée sans réponse du 
délai de publication est liée au temps de réaction des différentes administrations aux sollicitations de l’Administration générale des impôts et du recouvrement.
La Cour des comptes doit constater que sa première recommandation, à même de 
garantir dans le meilleur délai la tenue du débat organisé au sein de la Commission des Finances et du Budget, n’a pas été suivie d’effet. 
Elle relève d’ailleurs que le rapport relatif à l’année 2004 n’est pas encore paru. La Cour réitère sa recommandation de publier ce rapport annuel au courant du mois 
de juin de l’année qui suit celle à laquelle il se rapporte. La production du rapport relatif à 2005 devrait donc être réalisée au plus tard au mois de juin 2006.
2.2 Contenu
Le changement le plus notable apportée au rapport 2003 est l’extraction du rapport 
des informations relatives au personnel et à l’automatisation désormais reprises dans un « Rapport annuel commun du SPF Finances » et la publication spéciﬁ  que d’un « Rapport d’activité » de l’administration de la documentation patrimoniale. Le rapport annuel commun du SPF Finances, mentionné dans le rapport de l’AGIR 2003 en remarque préalable au tableau n° 84, n’a pas été transmis à la Cour des comptes. En revanche, le rapport 2003 de l’Administration de la documentation patrimoniale a été adressé à la Cour, par les soins de son Administrateur général en date du 1
er décem-
bre 2004. Sa présentation diffère nettement de celle du rapport de l’AGIR. Son for-mat différent et, d’une manière générale, sa présentation en assurent une meilleure lisibilité.
Le contenu sensu stricto du rapport de l’AGIR 2003 a été examiné par la Cour des 
comptes à la lumière des engagements qui avaient été pris par l’administration dans l’avant-propos du rapport de l’année précédente (2002). Celui-ci précisait que la forme qu’il présentait était utilisée pour la dernière fois, en raison de modiﬁ  cations intervenues dans l’organisation du SPF Finances, et que les observations formulées par la Cour des comptes seraient prises en compte. 
En introduction du rapport 2003, un aperçu du plan de management de l’entité Impôts 
et recouvrement décrit brièvement le contexte dans lequel ses missions ont été exer-cées.
Cet aspect constitue une réelle nouveauté dont on ne peut cependant dire qu’elle 
soit pleinement satisfaisante, car cet aperçu n’est pas complété, dans le corps du rapport, de données utiles illustrant le degré de réalisation du plan au regard des  86 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
doelstellingen. Enkel de gebruikelijke tabellen zijn er immers in terug te vinden en de 
algemene opstelling ervan lijkt sterk op die van de vorige verslagen. Bovendien is er geen enkele specifieke tabel met informatie over de nieuwe administratieve entitei-ten die in het vorige jaarverslag werden aangekondigd (“Particulieren”, “Kleine en middelgrote ondernemingen”, “Grote ondernemingen”, “Douane en accijnzen”, “Fiscale ontvangsten” en “Strijd tegen de fiscale fraude”).
Het is wel zo dat 2003 als een overgangsjaar moet worden gezien omdat de COPERFIN-
hervorming nog niet helemaal resultaat heeft gehad. Bovendien zijn er 
bij de voorstelling van bepaalde tabellen zeker inspanningen geleverd door interes-sante vergelijkingen tussen verschillende jaren mogelijk te maken en sommige te voorzien van relevante commentaar. Andere tabellen werden dan weer zonder meer weggelaten, wellicht met de bedoeling om de inhoud te beperken en de leesbaarheid te vergroten. Zo ging het van 141 tabellen en 8 grafieken in 2002 naar 92 tabellen, 11 grafieken en 2 kaarten in 2003.
Tot slot kan de analyse van het verslag 2003 nauwelijks aantonen dat de tabellen en 
bijhorende commentaar concrete elementen van antwoord bieden op de door het Rekenhof geformuleerde aanbevelingen. 
3 Conclusie
In de huidige context waarin noch de uitvoering van de COPERFIN-hervorming is 
afgerond noch het statistische instrumentarium van de nieuwe fiscale administra-tieve entiteiten volledig is gedefinieerd en geoperationaliseerd, lijkt het weinig realis-tisch een snelle en volledige herziening van het AABI-verslag te verwachten.
Het Rekenhof dringt er dan ook op aan dat de indicatoren, die van het AABI-jaarver-
slag een echt beheers- en informatie-instrument kunnen maken, zonder uitstel wor-den ingevoerd en dat, nu, werk wordt gemaakt van een beduidend snellere publicatie van het verslag zodat de Kamer van Volksvertegenwoordigers een relevant debat kan voeren. 
2  OP DE RIJKSMIDDELENBEGROTING  
AANGEREKENDE  ONTVANGSTEN
2.1 Algemene commentaar
Buiten de leningopbrengsten zijn de rijksmiddelenontvangsten met bijna 5 % gedaald 
tussen 2003 en 2004, door een daling van de kapitaalontvangsten na een uitzon-derlijk jaar 2003 en een daling van btw-ontvangsten toegekend aan de Staat.
De rijksmiddelenbegroting raamt en machtigt de eigen begrotingsontvangsten van 
de Staat voor een jaar, met uitsluiting van de ontvangsten die aan derden worden afgestaan of toegewezen. 
De tabel in de wet is onderverdeeld in lopende ontvangsten, kapitaalontvangsten en leningopbrengsten. De lopende en kapitaalontvangsten zijn zelf onderverdeeld in fiscale ontvangsten (het grootste deel van de lopende ontvangsten) en niet-fiscale ontvangsten. De kapitaalontvangsten bestaan enkel uit niet-fiscale ontvangsten. De enige fiscale kapi-taalontvangsten waren de successierechten, die nu zijn toegewezen aan de gewesten.  162e Cahier de la Cour des comptes 87Compte d’exécution du budget Recettes
objectifs qui y sont décrits. On n’y trouve en effet que les tableaux habituels dont la 
présentation générale est très semblable à celle des rapports précédents. En outre, aucun tableau spéciﬁ  que n’est consacré aux informations relatives aux nouvelles unités administratives, annoncées dans le rapport annuel précédent (Particuliers, 
Petites et moyennes entreprises, Grandes entreprises, Douanes et accises, Recettes  
ﬁ scales et Lutte contre la fraude ﬁ  scale).
Certes, l’année 2003 doit encore être considérée comme une nouvelle année de 
transition, la réforme Coperﬁ  n n’ayant pas encore produit tous les effets qui en sont 
attendus. En outre, il est indéniable que des efforts ont été consentis dans la présen-tation de certains tableaux, pour permettre des comparaisons intéressantes entre plusieurs années, et dans le fait d’en assortir certains de commentaires pertinents. Par contre, d’autres tableaux ont été supprimés sans autre explication apparente que celle de marquer un resserrement du contenu sans doute destiné à en améliorer la lisibilité. On est ainsi passé de 141 tableaux et 8 graphiques en 2002 à 92 tableaux, 11 graphiques et 2 cartes en 2003.
Enﬁ n, l’analyse du rapport 2003 ne permet guère de voir en quoi les tableaux et les 
commentaires qui les accompagnent apportent des éléments de réponse concrets aux diverses recommandations formulées par la Cour.
Dans le contexte actuel où la réforme Coperﬁ  n, toujours en cours, n’a pu produire 
tous ses effets et où l’outil statistique de l’ensemble des nouvelles entités adminis-tratives ﬁ  scales n’est pas encore totalement déﬁ  ni, ni, dès lors, opérationnel, il paraît 
peu réaliste d’espérer une refonte rapide et complète du rapport de l’AGIR.
La Cour des comptes recommande dès lors que les indicateurs, qui permettraient de 
transformer le rapport annuel de l’AGIR en un véritable outil de gestion et d’informa-tion, soient mis en place sans tarder. Elle insiste pour que, dans l’immédiat, la publi-cation du rapport soit notablement accélérée, de manière à garantir la pertinence du débat au sein de la Chambre des représentants.
2  RECETTES  IMPUTÉES  AU BUDGET  DES VOIES  
ET MOYENS
2.1 Commentaire général
Hors produit d’emprunts, les recettes des voies et moyens ont diminué de près de 
5 % entre 2003 et 2004, en raison, d’une part, d’une diminution des recettes de capital, après une année 2003 exceptionnelle et d’autre part, d’une réduction des recettes de la TVA attribuées à l’État.
Le budget des voies et moyens prévoit et autorise pour une année les recettes budgé-taires propres de l’État, à l’exclusion des recettes cédées ou attribuées à des tiers.
Le tableau de la loi est divisé en recettes courantes, recettes de capital et produit d’emprunts. Les recettes courantes et de capital sont elles-mêmes subdivisées en recettes ﬁ  scales (l’essentiel des recettes courantes) et non ﬁ  scales. Les recettes de 
capital sont uniquement constituées de recettes non ﬁ  scales. Les seules recettes ﬁ scales de capital étaient les droits de succession, maintenant attribués aux régions. 88 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Er wordt in de begroting en de rekening van de ontvangsten eveneens een onder-
scheid gemaakt tussen de toegewezen en niet-toegewezen ontvangsten. Overeen-komstig artikel 45 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit worden de toegewezen ontvangsten, in uitzondering op het principe van de universaliteit van de begroting, uitsluitend gebruikt door bepaalde begrotingsfondsen die in de algemene uitgavenbegroting zijn opgenomen
15. 
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de ontvangsten die in 2004 op de 
rijksmiddelenbegroting werden aangerekend en van hun evolutie ten opzichte van 2003. 
Tabel 1 – Rijksmiddelenontvangsten (in miljoen euro)
Aard van de ontvangsten 2003 2004 Verschil 
2004-2003
I Lopende ontvangsten 42.442,2 43.109,5 1,6 %
 Fiscale ontvangsten 38.919,8 39.392,1 1,2 %
 – Directe belastingen 27.900,2 29.796,2 6,8 %
 – Douane en accijnzen 6.157,4 6.566,5 6,6 %
 – BTW en registratie 4.862,3 3.029,4 –37,7 %
 Niet-ﬁ  scale ontvangsten 3.522,4 3.717,4 5,5 %
II Kapitaalontvangsten 7.964,8 4.965,1 –37,7 %
 Fiscale ontvangsten – –
 Niet-ﬁ  scale ontvangsten 7.964,8 4.965,1 –37,7 %
III Opbrengst van leningen 33.779,1 8.973,1 –73,4 %
I + II 50.407,0 48.074,5 –4,6 %
I + II + III 84.186,1 57.047,6 –32,2 %
Bron: rekening van uitvoering van de begroting, tabel A3 
De leningen vormen een aanzienlijk deel van de ontvangsten aangerekend op de 
rijksmiddelenbegroting. 
Het totaal van de in een begrotingsjaar geboekte leningen hangt af van de omvang 
van het begrotingssaldo, van de financieringsmogelijkheden op korte en lange ter-mijn en van de vervaldagen van oude leningen. Bovendien blijken de boekingstermij-nen tussen de voorlopige aanrekening van de leningopbrengsten op orderekeningen van de Thesaurie en de definitieve aanrekening ervan op de rijksmiddelenbegroting, te wisselen. Hierdoor kan het bedrag in de rijksmiddelenbegroting verschillen van de tijdens het begrotingsjaar effectief geïnde ontvangsten. 
Om de evolutie van de staatsontvangsten beter te kunnen beoordelen, is het dus 
nuttig de opbrengsten van leningen buiten beschouwing te laten. In dat geval blijken de staatsontvangsten in 2004 ten opzichte van 2003 (rubriek I+II) met 4,6 % te zijn gedaald. Deze vermindering wordt door twee factoren verklaard. 
Ten eerste waren de kapitaalontvangsten in 2004 lager dan in 2003, dat een uitzon-
derlijk jaar op dat vlak was. De kapitaalontvangsten beliepen in 2003 immers 7.964,8 miljoen euro en bestonden in hoofdzaak uit de opbrengst van de verkoop van de activa van CREDIBE (2.645,7 miljoen euro) en de financiële tegenprestatie die Belgacom betaalde voor de overname door de Staat van de pensioenverbintenissen 
15 De uitgaven ten laste van de begrotingsfondsen variëren volgens de ontvangsten die aan elk fonds 
worden toegewezen.  162e Cahier de la Cour des comptes 89Compte d’exécution du budget Recettes
On distingue également, dans le budget et le compte des recettes, les recettes 
affectées des recettes non affectées. Conformément à l’article 45 des lois coordon-nées sur la comptabilité de l’État, les recettes affectées sont, en exception au prin-cipe budgétaire d’universalité, utilisées exclusivement par des fonds budgétaires déterminés repris au budget général des dépenses
15. 
Le tableau ci-dessous donne un aperçu des recettes imputées au budget des voies 
et moyens en 2004 et de leur évolution par rapport à 2003.
Tableau 1 – Recettes des voies et moyens (en millions d’euros)
Nature des recettes 2003 2004 Écart 
2004-2003
I Recettes courantes 42.442,2 43.109,5 1,6 %
 Recettes ﬁ  scales 38.919,8 39.392,1 1,2 %
 – Contributions directes 27.900,2 29.796,2 6,8 %
 – Douanes et accises 6.157,4 6.566,5 6,6 %
 – TVA et enregistrement 4.862,3 3.029,4 –37,7 %
 Recettes non ﬁ  scales 3.522,4 3.717,4 5,5 %
II Recettes de capital 7.964,8 4.965,1 –37,7 %
 Recettes ﬁ  scales – –
 Recettes non ﬁ  scales 7.964,8 4.965,1 –37,7 %
III Produit d’emprunts 33.779,1 8.973,1 –73,4 %
I + II 50.407,0 48.074,5 –4,6 %I + II + III 84.186,1 57.047,6 –32,2 %
Source : compte d’exécution du budget, tableau A3
Les emprunts constituent une part importante des recettes imputées aux voies et 
moyens. 
Le total des emprunts comptabilisés pour une année dépend, outre le solde budgé-
taire, des opportunités de ﬁ  nancement à court et long terme et de l’arrivée à échéance d’anciens emprunts. De plus, des délais comptables aléatoires sont régu-lièrement constatés entre l’imputation provisoire des produits d’emprunts sur des comptes d’ordre de trésorerie et leur imputation déﬁ  nitive aux voies et moyens, si bien que le montant repris aux voies et moyens peut différer des recettes effective-ment encaissées au cours de l’année budgétaire.
Pour mieux apprécier l’évolution des recettes de l’État, il est donc utile de faire abs-
traction des produits d’emprunts. On constate alors pour 2004 une diminution de l’ordre de 4,6% des recettes de l’État par rapport à 2003 (rubrique I+II). Cette dimi-nution s’explique par deux facteurs.
Premièrement, les recettes en capital ont été moins élevées en 2004 qu’en 2003, 
année exceptionnelle à cet égard. En effet, les recettes de capital atteignaient en 2003 un montant de 7.964,8 millions d’euros constitués principalement par le produit de la vente des actifs de CREDIBE (2.645,7 millions d’euros) et la contrepartie ﬁ  nan-
cière versée par Belgacom pour la reprise par l’État des engagements de pensions du personnel statutaire (5.000 millions d’euros). Il est rappelé à cet égard que le gouvernement avait l’intention, concrétisée dans le budget, de répartir cette dernière 
15 Les dépenses à charge des fonds budgétaires varient en fonction des recettes affectées à chacun 
d’entre eux. 90 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
tegenover het statutaire personeel (5.000 miljoen euro). Er wordt in dat verband aan 
herinnerd dat de regering de – in de begroting geconcretiseerde – intentie had om deze laatste ontvangst over 2003 en 2004 te spreiden, net om de staatsontvangsten af te vlakken. De Europese Commissie oordeelde echter dat de ontvangst volledig moest worden aangerekend op eenzelfde begrotingsjaar. 
In 2004 kan het nog altijd relatief hoge bedrag aan geïnde kapitaalontvangsten voor-
namelijk worden verklaard door de storting verbonden aan de terugkoop door de gewestelijke huisvestingsmaatschappijen van het aandeel van de gewesten in de schulden ten aanzien van het Amortisatiefonds van de Leningen van de Sociale Huis-vesting (ALESH): 3.512,1 miljoen euro
16. 
Ten tweede is de evolutie van de fiscale ontvangsten van de Staat niet eenduidig. De 
op de rijksmiddelenbegroting aangerekende ontvangsten van Douane en Accijnzen en van de Directe Belastingen zijn met meer dan 6 % gestegen. Desondanks komt de algemene stijging van de fiscale ontvangsten nauwelijks ten goede aan de Staat (+ 1 %), omdat het aandeel van de btw-ontvangsten dat aan de sociale zekerheid wordt toegekend, is gestegen in 2004. De Staat behoudt in 2004 trouwens niet meer dan 10,7 % van de btw-ontvangsten. 
De onderstaande tabel vergelijkt de gerealiseerde met de geraamde ontvangsten 
voor de grote categorieën van ontvangsten. In tabel A3 en B1 van volume II worden meer gedetailleerde vergelijkingen gegeven. 
Tabel 2 – Rijksmiddelenontvangsten 2004 (in miljoen euro)
Aard van de ontvangsten Ramingen Verwezenlijkingen Verschil
I Lopende ontvangsten 42.105,5 43.109,5 2,4 %
 Fiscale ontvangsten 38.589,3 39.392,1 2,1 %
 – Directe belastingen 29.811,4 29.796,2 –0,1 %
 – Douane en accijnzen 6.491,9 6.566,5 1,1 %
 – BTW en registratie 2.286,0 3.029,4 32,5 %
 Niet-ﬁ  scale ontvangsten 3.516,3 3.717,4 5,7 %
II Kapitaalontvangsten 4.039,9 4.965,1 22,9 %
 Niet-ﬁ  scale ontvangsten 4.039,9 4.965,1 22,9 %
III Opbrengst van leningen 32.302,5 8.973,1 –72,2 %
I + II 46.145,4 48.074,5 4,2 %
I + II + III 78.447,9 57.047,6 –27,3 %
Bron: rekening van uitvoering van de begroting 2004, tabel A3
Als de leningen buiten beschouwing blijven, blijken de gerealiseerde ontvangsten in 
2004 4,2 % hoger te liggen dan de geraamde. Terwijl de ontvangsten van de Directe Belastingen in de buurt van de ramingen liggen, liggen die van de btw, de Registratie en de Domeinen er ver vanaf. De ramingen voor de Directe Belastingen omvatten echter een ontvangst van 775 miljoen euro als opbrengst van de eenmalige bevrij-dende aangifte. Deze ontvangst werd echter uiteindelijk aangerekend op de niet-fiscale ontvangsten, maar wordt op andere posten gecompenseerd door ontvangsten die boven de ramingen liggen. 
16 Zie punt 2.2.  162e Cahier de la Cour des comptes 91Compte d’exécution du budget Recettes
recette sur 2003 et 2004 aﬁ  n justement de lisser les recettes de l’État, mais que la 
Commission européenne avait estimé que la recette devait être entièrement imputée sur une même année budgétaire.
En 2004, le montant encore relativement élevé de recettes de capital perçues s’ex-
plique principalement par le versement lié au rachat, par les sociétés régionales de logement, de la part des régions dans les dettes à l’égard du Fonds d’amortissement des emprunts du logement social (FADELS) : 3.512,1 millions d’euros
16.
Deuxièmement, l’évolution des recettes ﬁ  scales de l’État est contrastée. Les recet-
tes des Douanes et accises et des Contributions directes imputées aux voies et moyens ont connu une augmentation de plus de 6 %. Malgré cela, l’augmentation générale des recettes ﬁ  scales ne bénéﬁ  cie guère à l’État (+1 %) du fait de l’augmen-
tation en 2004 de la part de recettes de TVA attribuée à la sécurité sociale. En 2004, l’État ne conserve d’ailleurs plus que 10,7 % des recettes de TVA.
Le tableau ci-dessous compare les réalisations de recettes aux prévisions pour les 
grandes catégories de recettes. Des comparaisons plus détaillées se trouvent dans les tableaux A3 et B1 du volume II.
Tableau 2 – Recettes des voies et moyens de 2004 (en millions d’euros)
I Recettes courantes 42.105,5 43.109,5 2,4 %
 Recettes ﬁ  scales 38.589,3 39.392,1 2,1 %
 – Contributions directes 29.811,4 29.796,2 –0,1 %
 – Douanes et accises 6.491,9 6.566,5 1,1 %
 – TVA et enregistrement 2.286,0 3.029,4 32,5 %
 Recettes non ﬁ  scales 3.516,3 3.717,4 5,7 %
II Recettes de capital 4.039,9 4.965,1 22,9 %
 Recettes non ﬁ  scales 4.039,9 4.965,1 22,9 %
III Produit d’emprunts 32.302,5 8.973,1 –72,2 %
Source : compte d’exécution du budget 2004, tableau A3
Si l’on fait abstraction des emprunts, on constate qu’en 2004, les réalisations ont 
excédé les prévisions de 4,2 %. Alors que les recettes des Contributions directes sont fort proches des prévisions, celles de la TVA, de l’Enregistrement et des Domai-nes s’en écartent beaucoup. Cependant, les prévisions pour les Contributions direc-tes comprenaient une recette de 775 millions d’euros au titre de produit de la décla-ration libératoire unique. Cette recette ﬁ  nalement imputée en recettes non ﬁ  scales 
est compensée par des recettes plus élevées que les prévisions aux autres postes.
16 Voir le point 2.2. 92 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
De kapitaalontvangsten liggen eveneens hoger dan geraamd. Dat komt door enkele 
aanzienlijke kapitaalontvangsten waarin de begroting niet had voorzien, namelijk de tegenprestatie voor de overname door de Staat van de pensioenverplichtingen van BIAC en Belgocontrol en de opbrengst van de verkoop van de aandelen van de Staat in BIAC en van een deel van de aandelen van de Staat in Belgacom. 
De lopende en kapitaalontvangsten hebben voor een vergelijkbaar deel ertoe bijge-
dragen dat de realisaties hoger liggen dan de ramingen. 
2.2 Vastgestelde rechten
/L50776  BOEKING  VAN DE VASTGESTELDE  RECHTEN  ALS ONTVANGSTEN  
Sinds 1963 zijn de openbare rekenplichtigen bij wet verplicht de openbare ont-
vangsten in hun boekhoudingen te boeken zodra de rechten ten voordele van de Staat zijn vastgesteld. Die vroegtijdige boeking laat toe na te gaan of de rechten ten voordele van de Staat nadien effectief worden ingevorderd. Ze maakt het ook mogelijk de eventuele aansprakelijkheid van de rekenplichtige in geval van niet-invordering aan te tonen. 
Het Rekenhof heeft onderzocht hoe de boekhouding van de vastgestelde rechten 
wordt gevoerd voor de fiscale ontvangsten. Het heeft vastgesteld dat voor de meeste fiscale ontvangsten de rechten niet worden geboekt op het ogenblik dat ze ontstaan maar pas veel later, in het algemeen slechts op het ogenblik dat ze effec-tief worden geïnd. 
Daardoor geeft de boekhouding van de vastgestelde rechten – zoals de rekenplich-
tigen ze voeren en die, gegroepeerd, een deel van de rekening van uitvoering van de begroting van de Staat vormt – voor een groot deel geen juist beeld van de vor-deringen die de Staat nog moet innen. Evenmin kan de invordering van de uit-staande vorderingen waarmee elke rekenplichtige is belast, opgevolgd worden. 
De administratie vindt dat de invoering van andere procedures een grondige aan-
passing zou vereisen van de huidige boekingsmethodes. Dergelijke veranderingen kunnen slechts worden overwogen binnen de uitvoering van de COPERFIN-hervor-ming, die in het algemeen met de visie van het Rekenhof overeenstemt.
1 Achtergrond
De wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het Rekenhof belast het Rekenhof 
ermee de rekeningen van de rekenplichtigen van de Staat af te sluiten, en daarbij vast te stellen of de rekeningen van de rekenplichtigen effen zijn, dan wel een tegoed vertonen of met een tekort sluiten.
Het koninklijk besluit van 17 juli 1991 houdende coördinatie van de wetten op de 
rijkscomptabiliteit bepaalt dat: 
• het ambt van ordonnateur onverenigbaar is met dat van rekenplichtige (art. 60, 
1e lid);
• elke rekenplichtige aansprakelijk is voor de invordering van de kapitalen, 
inkomsten, rechten en belastingen, waarvan de inning hem is toevertrouwd (art. 66, 1e lid);
• elke begrotings- of thesaurieverrichting wordt geboekt op de rekening van een 
rekenplichtige (art. 73);   162e Cahier de la Cour des comptes 93Compte d’exécution du budget Recettes
Les recettes de capital sont également plus élevées que prévu. Ceci s’explique par 
quelques recettes en capital importantes mais non prévues au budget : la contrepar-tie de la reprise des obligations de pensions de BIAC et Belgocontrol par l’État, les produits découlant de la vente des actions de l’État dans BIAC et les recettes de la vente d’une part des actions de l’État dans Belgacom.
Les recettes courantes et les recettes de capital ont contribué pour une part compa-
rable à l’excédent des réalisations sur les prévisions.
2.2 Droits constatés
/L50776 COMPTABILISATION  DES DROITS  CONSTATÉS  EN RECETTES  
Depuis 1963, la loi impose aux comptables publics d’enregistrer dans leur compta-
bilité les recettes publiques dès le moment où les droits sont constatés au proﬁ  t de l’État. Cet enregistrement précoce permet de vériﬁ  er que les droits au proﬁ  t de l’État sont effectivement recouvrés par la suite et de mettre en évidence l’éventuelle responsabilité du comptable en cas de non recouvrement.
La Cour des comptes a examiné la tenue de la comptabilité des droits constatés 
pour les recettes ﬁ  scales. Elle a constaté que, pour la majeure partie des recettes ﬁ  scales, les droits ne sont pas comptabilisés à leur naissance mais bien plus tard et en général seulement au moment de l’encaissement effectif. 
Cette situation conduit à considérer que la comptabilité des droits constatés, telle 
qu’elle est tenue par les comptables et qui, regroupée, constitue une partie du compte d’exécution du budget de l’État, ne donne pas une image totalement exacte des créances restant à percevoir par l’État et ne permet pas de suivre les opéra-tions de recouvrement des créances conﬁ  ées à chaque comptable. 
une adaptation profonde des méthodes de comptabilisation utilisées. Ces change-ments ne sont envisageables que dans le cadre de la concrétisation de la réforme Coperﬁ  n, dont les travaux s’inscrivent globalement dans la vision de la Cour des comptes.
1 Contexte
La loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisation de la Cour des comptes charge 
celle-ci d’arrêter les comptes des comptables de l’État, en établissant si ces comp-tables sont quittes, en avance ou en débet.
L’arrêté royal du 17 juillet 1991 portant coordination des lois sur la comptabilité de 
l’État stipule notamment :
• que les fonctions d’ordonnateur sont incompatibles avec celles de comptable 
(art. 60, al. 1) ;
• que tout comptable est responsable du recouvrement des capitaux, revenus, 
droits et impôts dont la perception lui est conﬁ  ée (art. 66, al. 1) ;
• que toute opération budgétaire ou de trésorerie doit être enregistrée dans un 
compte de comptable (art. 73) ; 94 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
• de rekening van uitvoering van de begroting voor de ontvangsten moet opge-
ven: de ramingen, de vastgestelde rechten, de aangerekende ontvangsten, het verschil tussen de vastgestelde rechten en de aangerekende ontvangsten, de overgedragen rechten, de geannuleerde rechten of de rechten geboekt als voor onbepaalde tijd uitgesteld, het verschil tussen de ramingen en de aan-rekeningen (art. 75).
Die bepalingen zijn bedoeld om een procedure voor de invordering van ontvangsten 
in te voeren waarbij het ambt van ordonnateur, die het bestaan van een recht ten voordele van de Staat vaststelt, strikt wordt gescheiden van dat van rekenplichtige, die voor de invordering ervan moet zorgen. Door die boekingsprincipes kunnen bovendien nog in te vorderen bedragen makkelijk worden geïdentificeerd. 
Tot slot wordt opgemerkt dat de controle niet alleen volgens de toepasselijke Belgische normen werd uitgevoerd, maar ook volgens de ESR-methodologie voor de boeking van de vastgestelde rechten. 
De onderstaande vaststellingen zijn in het kader van de tegensprekelijke procedure op 21 september 2005 aan de Minister van Financiën voorgelegd. In zijn antwoord van 17 november 2005 heeft de minister opmerkingen van zijn administratie aan het Rekenhof bezorgd.
Het Rekenhof heeft een aantal van die vaststellingen al eerder ter sprake gebracht 
in afzonderlijke verslagen die werden toegestuurd aan de Kamer van Volksvertegen-woordigers in het kader van zijn controle op de fiscale ontvangsten (deze bevoegd-heid werd in 1995 bij wet toegewezen aan het Rekenhof)
17. 
2 Overzicht 
In de overheidsboekhouding moet een volledige lijst opgesteld worden van de vast-
gestelde rechten die voor de Staat verworven zijn. Die verplichting is van toepassing op de fiscale ontvangsten, die het leeuwendeel van de openbare ontvangsten uit-maken. Volgens deze regel moet het vastgesteld recht zo vlug mogelijk in de boek-houding worden geboekt, zonder te wachten op de betaling. 
Het Rekenhof heeft de werkwijze van de fiscale besturen op dit vlak onderzocht. 
Algemeen onderscheidt de administratie hiervoor drie categorieën belastingen (de 
voorbeelden betreffen directe belastingen): de vastgestelde rechten via kohieren (inkomstenbelasting), met inbegrip van de rechten ingekohierd bij gebrek aan spon-tane betaling van de voorheffing; de rechten vastgesteld via aangiften (de voorhef-fingen, uitgezonderd de onroerende voorheffing) en de contante rechten.
In de eerste categorie worden de rechten vastgesteld op het moment van de inko-hiering, terwijl in de tweede en derde categorie het recht vastgesteld wordt op het moment van de betaling. Wat de ontvangsten van de tweede categorie betreft, worden de aangegeven en niet-betaalde bedragen, na de toepasselijke termijn, ingekohierd, waardoor ze in de eerste categorie terechtkomen.
Zo blijkt dat voor de meeste fiscale ontvangsten de rechten niet worden geboekt bij het ontstaan ervan, maar veel later; in het algemeen pas bij de effectieve inning. 
17 Inkohiering van de aanslagen in de personenbelasting en de vennootschapsbelasting, Verslag van het 
Rekenhof aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers, december 2001, § 24; Het meten van de ﬁ  scale 
achterstand , Verslag van het Rekenhof aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers, maart 2004, § 92 
en 97.  162e Cahier de la Cour des comptes 95Compte d’exécution du budget Recettes
• que le compte d’exécution du budget doit faire apparaître en recettes : les 
prévisions, les droits constatés, les recettes imputées, la différence entre les droits constatés et les recettes imputées, les droits reportés, les droits annu-lés ou portés en surséance indéﬁ  nie, la différence entre les prévisions et les 
imputations (art. 75).
Ces dispositions visent à mettre en place une procédure de recouvrement de recet-
tes séparant strictement la fonction d’ordonnateur, qui constate l’existence d’un droit au proﬁ  t de l’État, de celle de comptable, chargé d’en assurer le recouvrement. 
Ces principes de comptabilisation permettent en outre d’identiﬁ  er aisément les som-mes qui restent à recouvrer.
Il convient enﬁ  n de relever qu’au-delà des normes belges applicables, le contrôle 
effectué est en phase avec la méthodologie (européenne) SEC de comptabilisation des droits constatés.
Les constatations reprises ici ont été transmises au ministre des Finances dans le 
cadre d’un débat contradictoire le 21 septembre 2005. Dans sa réponse, datée du 17 novembre 2005, le ministre a transmis à la Cour des comptes des notes émanant de son administration. 
Par ailleurs, certaines de ces constatations ont déjà été évoquées par la Cour des 
comptes dans des publications spéciales adressées à la Chambre des représentants dans le cadre de la compétence que la loi lui confère en matière de recettes ﬁ  scales 
depuis 1995
17.
2 Vue générale
L’obligation d’établir, dans la comptabilité publique, un relevé complet des droits 
constatés acquis à l’État s’applique aux recettes ﬁ  scales, qui représentent l’essentiel des recettes publiques. Cette règle impose d’enregistrer en comptabilité le droit constaté sitôt que possible et sans en attendre le paiement. 
La Cour des comptes a examiné les pratiques suivies dans ce domaine par les admi-
nistrations ﬁ  scales.
D’une manière générale, l’administration distingue à cet égard trois catégories d’impôts  
(les exemples cités concernent les contributions directes) : les droits constatés par voie de rôle (impôts sur les revenus), y compris les droits enrôlés à défaut de paie-ment spontané du précompte ; les droits constatés par voie de déclarations (les pré-comptes, hormis le précompte immobilier) et les droits au comptant. 
Dans la première catégorie, les droits sont constatés au moment de l’enrôlement, 
alors que dans les deuxième et troisième catégories, la constatation du droit inter-vient au moment du paiement. Les montants déclarés et non payés, pour les recet-tes qui relèvent de la deuxième catégorie, donnent lieu, après un délai variable, à un enrôlement, qui les rattache alors à la première catégorie.
Il apparaît ainsi que, pour la majeure partie des recettes ﬁ  scales, les droits ne sont 
pas comptabilisés à leur naissance, mais bien plus tard et en général seulement au moment de leur encaissement effectif. 
17 L’enrôlement des cotisations à l’impôt des personnes physiques et à l’impôt des sociétés , Rapport de 
la Cour des comptes transmis à la Chambre des représentants, décembre 2001, § 24 ; La mesure de 
l’arriéré ﬁ  scal , Rapport de la Cour des comptes transmis à la Chambre des représentants, mars 2004, 
§ 92 et 97. 96 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
De administratie vindt dat de verrichtingen die vóór de vaststelling van het recht 
uitgevoerd worden, bij de vaststelling van de belasting horen en noodzakelijk zijn om een zekere, vaststaande en eisbare schuldvordering te verkrijgen, en dus geen inningshandelingen vormen.
Het Rekenhof is van oordeel dat, om volledig aan de doelstellingen van de wet te 
beantwoorden, de vastgestelde rechten moeten worden geboekt zodra de voorwaar-den daartoe vervuld zijn en dus zonder de betaling af te wachten.
Een snellere boeking van de vastgestelde rechten zou het mogelijk maken een vol-
ledige en actuele inventaris op te stellen van de fiscale vorderingen van de Staat. Zonder een dergelijke inventaris kunnen essentiële taken van de fiscale besturen op dit moment niet tot een goed einde worden gebracht. Zo kan na afloop van een gegeven comptabiliteitsperiode het bedrag van de aan de Staat verschuldigde rech-ten niet worden vastgesteld en kan er geen invorderingsgraad van de schuldvorde-ringen voor die periode worden berekend. Een analyse van de evolutie van de fiscale ontvangsten zou zich nochtans op die gegevens moeten kunnen baseren.
3 Principe van het vastgesteld recht bij belastingen 
Een schuldvordering moet als vastgesteld recht worden geboekt als ze, hoewel ze 
niet onmiddellijk wordt geïnd, de kenmerken heeft van een zekere, vaststaande en eisbare schuldvordering en als die kenmerken blijken uit een verantwoordingsstuk op basis waarvan een boeking kan worden verricht. 
Bij belastingen vloeit de zekere aard van de schuld van de belastingplichtige voort uit 
de goedkeuring van de begroting, die opdracht geeft tot de heffing van de belasting. De eisbaarheid van de belasting wordt gepreciseerd in de belastingwet zelf. De vast-stelling wordt geregeld door de organieke fiscale bepalingen die aangeven welke diensten van de Staat ze moeten uitvoeren of de belastingplichtige zelf hiermee moeten belasten, zoals dat het geval is voor de roerende voorheffing, de bedrijfs-voorheffing en de btw. Die belastingen vertegenwoordigen een omvangrijk volume van ontvangsten waarbij de belastingplichtige optreedt als tussenpersoon die gratis in de plaats treedt van de ontvanger.
In elk van die gevallen bestaat er een document dat de boeking van die ontvangsten 
als vastgesteld recht mogelijk maakt, ongeacht of dat document uitgeschreven is door een derde-belastingplichtige of door de diensten van de Staat. Dat stuk mag niet worden verward met een uitvoerbare titel (kohier of dwangbevel). Die titel stelt de administratie, met het oog op de invordering van de aan de Schatkist verschul-digde sommen, op een later tijdstip voor zichzelf op met toepassing van de uitvoe-ringsimmuniteit (de zogeheten “privilège du préalable”). De uitvoerende titel doet immers het door de Staat verworven recht niet ontstaan: “ hij wordt enkel opgesteld 
om vervolgingen ten laste van de schuldenaar in de door de wet bepaalde voor-waarden mogelijk te maken”
18. De inkohiering doet bijgevolg niet de schuldvordering 
ontstaan. Uitzondering vormen, bij belastingen waarvoor krachtens de wet kohieren worden opgesteld, de ingekohierde sommen die voordien nog niet hadden kunnen worden geboekt als vastgestelde rechten. Zo moeten bij de inkomstenbelastingen de (gedeeltelijk negatieve) saldi die zijn gebleken op het einde van de fase van de vestiging van de belasting, als vastgestelde rechten worden geboekt. 
18 Les Novelles , p.253, Larcier, 1939, waarin voorts gepreciseerd wordt dat “ het aan de Schatkist ver-
schuldigde recht en de verplichting voor de rekenplichtige om dat in te vorderen, los staan van het bestaan van het kohier en al bestaan vóór het kohier bestaat ”.  162e Cahier de la Cour des comptes 97Compte d’exécution du budget Recettes
L’administration considère que les opérations qui s’effectuent avant la constatation 
du droit sont des travaux d’établissement de l’impôt, nécessaires pour ﬁ  xer une créance certaine, liquide et exigible, et non des actes de recouvrement.
La Cour des comptes est d’avis que, pour répondre pleinement aux objectifs de la 
loi, l’enregistrement des droits constatés devrait intervenir sitôt que les conditions requises sont réunies, et donc sans attendre nécessairement le paiement.
Une comptabilisation plus précoce des droits constatés permettrait de dresser un 
inventaire complet et actualisé des créances ﬁ  scales que détient l’État. À défaut, des 
tâches essentielles incombant aux administrations ﬁ  scales ne peuvent actuellement être menées à bien : en particulier, il n’est pas possible d’établir le montant des droits dus à l’État à l’issue d’une période comptable donnée et aucun taux de recou-vrement des créances ne peut être calculé pour cette période. Une analyse de l’évo-lution des recettes ﬁ  scales devrait pourtant pouvoir se baser sur ces données.
3 Principe du droit constaté en matière ﬁ  scale
Une créance doit être comptabilisée en droit constaté lorsque, bien que non immé-
diatement perçue, elle présente les qualités de créance certaine, liquide, exigible et qu’elle se prête à l’enregistrement comptable sur la base d’une pièce qui traduit ces qualités.
En matière d’impôt, le caractère certain de la dette du contribuable résulte du vote du budget qui ordonne le prélèvement de l’impôt, tandis que son exigibilité est précisée dans la loi d’impôt elle-même. La liquidation est organisée par les dispositions organiques des impôts, qui désignent les services de l’État qui doivent y procéder ou qui en chargent le redevable, comme pour les précomptes mobiliers et professionnels ainsi que la TVA, qui concernent un important volume de recettes et où le redevable agit en tant qu’intermédiaire à la manière d’un rece-veur gracieux.
Une pièce permettant l’enregistrement comptable en droits constatés de ces recet-tes existe dans tous les cas, qu’elle soit émise par un tiers redevable ou par les services de l’État. Il importe de souligner à cet égard qu’il n’y a pas lieu de confondre cette pièce avec le titre exécutoire (rôle ou contrainte) que l’administration, en vue du recouvrement des sommes dues au Trésor, se décerne ultérieurement en applica-tion du privilège du préalable. Le titre exécutoire ne donne en effet pas naissance au droit acquis par l’État ; « il n’est dressé que pour permettre les poursuites à charge 
du débiteur dans les conditions prévues par la loi  »
18. Dès lors, l’enrôlement ne cons-
titue pas l’acte de naissance de la créance, sauf, dans le cas des impôts qui font l’objet de rôles en vertu de la loi, pour les sommes enrôlées qui n’avaient pas encore pu être comptabilisées auparavant en droits constatés. Ainsi, en matière d’impôts sur les revenus, les soldes (en partie négatifs) apparus au terme de la phase d’éta-blissement de l’impôt doivent être comptabilisés en droits constatés.
18 Les Novelles , p.253, Larcier, 1939, qui précisent encore que « le droit dû au Trésor et l’obligation de 
le recouvrer qui incombe au comptable sont indépendants de l’existence du rôle et préexistants à celui-ci  ». 98 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Kortom, in verhouding tot het volume van de ontvangsten vormen de contante rech-
ten de uitzondering. Bij contante rechten wordt de betaling gevorderd bij het ont-staan zelf van de schuld en kan de transactie alleen plaatsvinden bij onmiddellijke betaling.
4 Werkwijze van de ﬁ  scale besturen
Sinds de verplichting om de vastgestelde rechten te registreren, is de werkwijze bin-
nen de fiscale besturen echter heel verschillend. Meestal boeken de besturen de vastgestelde rechten pas bij de inkohiering of op het ogenblik van de inning. 
Voor de Schatkist dermate belangrijke verworven rechten als de bedrijfsvoorheffing, 
de roerende voorheffing en de btw worden dus niet als vastgestelde rechten geboekt bij het ontstaan ervan. Op basis van het deel dat bekend is omdat het later werd geboekt, vertegenwoordigen die rechten 70,5 % van de fiscale ontvangsten in 2004. Voegt men daar de met de inkomstenbelastingen gelijkgestelde belastingen aan toe (verkeersbelasting en andere) die onder hetzelfde stelsel vallen, dan bereiken die rechten 78,6 % van de fiscale ontvangsten in 2004. Dat percentage kan natuurlijk geen rekening houden met de verworven vorderingen van die belastingen die op het einde van 2004 niet waren ingevorderd en die pas in de boekhouding zullen worden opgenomen bij hun inkohiering (voor de directe belastingen) of op het ogenblik van de invordering ervan (voor de indirecte belastingen). 
Hieronder wordt meer gedetailleerd de toestand van de belangrijkste fiscale ont-
vangsten onderzocht. 
Bedrijfsvoorhefﬁ  ng
Wat de bedrijfsvoorheffing betreft, leidt de werkwijze van de administratie tot een 
laattijdige boeking van de vastgestelde rechten ten opzichte van de aangiften. 
Wat de wedden en pensioenen betreft, vertrouwt het Wetboek op de Inkomstenbe-
lastingen de voorheffing van de personenbelasting, ook de “bronbelasting” genoemd, toe aan derden, namelijk de werkgevers van de privé- en de overheidssector
19. Die 
laatsten voeren deze voorheffing uit door afhoudingen op de wedden. Door de band genomen wordt meer dan 95 % van de opbrengst van de personenbelasting op die manier geïnd (ongeveer 40 % van de fiscale ontvangsten). Binnen vijftien dagen na de toekenning of de betaalbaarstelling van de belastbare inkomsten (of in bepaalde gevallen na afloop van het trimester) moeten de werkgevers de op basis van de reglementaire tarieven uitgevoerde afhoudingen aangeven en hun schuld ten aanzien van de Schatkist aanzuiveren
20. 
Slechts na afloop van het inkomstenjaar wordt, rekening houdend met de gedane 
voorheffingen, enkel het saldo dat de belastingplichtige eventueel nog moet betalen, op zijn naam ingekohierd op basis van de aangifte die hij heeft ingediend. 
De aangifte die de werkgever aan de bevoegde ontvanger bezorgt, vermeldt alle 
elementen die nodig zijn om de schuldvordering van de Staat vast te stellen: de iden-titeit van de belastingschuldige, zijn referentienummer, het bedrag van de belastbare inkomsten en de verschuldigde voorheffing. De fiscale schuld is zeker door toepas-sing van de wet, eisbaar van bij de toekenning van de inkomsten en staat vast door-dat ze bepaald is op basis van de schalen en regels die toepasselijk zijn voor de berekening van de bedrijfsvoorheffing. Op dat moment zouden volgens het Rekenhof dus de vastgestelde rechten moeten worden geboekt. 
19 Art. 270 WIB 92.
20 Art. 90 KB/WIB 92 en 412 WIB 92.  162e Cahier de la Cour des comptes 99Compte d’exécution du budget Recettes
Enﬁ n, proportionnellement au volume des recettes, les droits au comptant, c’est-à-
dire ceux dont le paiement est exigé au moment même où se produit le fait généra-teur et où l’opération ne prendra corps qu’en échange du paiement, constituent l’exception.
4 Pratique des administrations ﬁ  scales
La pratique des administrations ﬁ  scales, depuis que l’obligation d’enregistrer des 
droits constatés existe, est cependant fort différente. Dans la plupart des cas, les administrations n’enregistrent les droits constatés que lors de l’enrôlement ou au moment de l’encaissement. 
Des droits acquis au Trésor aussi importants que le précompte professionnel, le pré-
compte mobilier et la TVA ne sont donc pas comptabilisés en droits constatés à leur naissance. Sur la base de la part connue pour avoir été comptabilisée plus tard, ces droits constituent 70,5 % des recettes ﬁ  scales 2004. En y ajoutant les impôts assimi-
lés aux impôts sur les revenus (taxe de circulation et autres) qui subissent le même régime, ces droits atteignent 78,6 % des recettes ﬁ  scales 2004. Ce pourcentage ne 
peut évidemment tenir compte des créances acquises de ces impôts qui n’avaient pas été recouvrées à la ﬁ  n de 2004 et qui ne seront inscrites en comptabilité que 
lorsqu’elles seront portées au rôle, pour les impôts directs, ou qu’au moment de leur recouvrement, pour les impôts indirects.
La situation des principales recettes ﬁ  scales est examinée de façon plus détaillée 
Le précompte professionnel
En matière de précompte professionnel, la pratique suivie par l’administration aboutit 
à une comptabilisation des droits constatés tardive par rapport aux déclarations.
En ce qui concerne les rémunérations et les pensions, le Code des impôts sur les 
revenus conﬁ  e le prélèvement anticipé de l’impôt des personnes physiques, dit « à la 
source », à des tiers, les employeurs privés et publics
19. Ces derniers opèrent par 
voie de retenues lors de l’attribution des rémunérations. Bon an mal an, plus de 95 % du produit de l’imposition des personnes physiques est collecté de cette manière (soit environ 40 % des recettes ﬁ  scales). Dans les quinze jours de l’attribution ou de 
la mise en paiement des revenus imposables (ou à l’issue du trimestre dans certains cas), les employeurs sont tenus de déclarer les retenues effectuées sur la base des tarifs réglementaires et d’apurer leur dette vis-à-vis du Trésor
20.
Ce n’est qu’après la ﬁ  n de l’année des revenus que le solde d’impôt restant éven-
tuellement dû par le contribuable lui-même, compte tenu des précomptes retenus, est porté au rôle à son nom sur la base de la déclaration qu’il a déposée.
La déclaration remise par l’employeur au receveur compétent reprend tous les élé-ments nécessaires à la constatation de la créance de l’État : l’identité du redevable, son numéro de référence, le montant des revenus imposables ainsi que le précompte dû. La dette ﬁ  scale est certaine, par application de la loi, exigible dès l’attribution 
des revenus et liquide de par sa détermination sur la base des barèmes et règles applicables pour le calcul du précompte professionnel. C’est donc à ce moment, selon la Cour des comptes, que devrait intervenir la comptabilisation des droits constatés.
19 Art. 270 CIR 92.
20 Art. 90 AR/CIR 92 et 412 CIR 92. 100 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
In de praktijk geeft de aangifte van de sommen die de belastingplichtige werkgever 
moet betalen, op dat ogenblik geen aanleiding tot een rekenplichtige boeking. De vastgestelde rechten worden pas geboekt op de eerste dag van elke maand, enkel voor de bedragen van de bedrijfsvoorheffing die effectief werden geïnd in de voor-gaande maand. De bedragen die werkgevers aangeven maar waarvoor geen betaling volgt, bijvoorbeeld door insolvabiliteit, thesauriemoeilijkheden of frauduleuze hande-lingen, geven op dat ogenblik geen aanleiding tot enige boeking. In het beste geval geeft het niet-betaalde bedrag van de bedrijfsvoorheffing pas drie maanden later, na de afpunting tussen de ingevoerde aangiften en de betalingen, aanleiding tot een aanmaning, en nadien tot een inkohiering die als vastgesteld recht wordt geboekt. Tussen die twee datums zijn die definitief voor de Schatkist verworven schuldvorde-ringen, gedurende meerdere maanden, niet in de boekhouding opgenomen
21.
De administratie vindt dat de periode tussen de aangifte en de inkohiering in feite 
bestemd is voor taxatiewerkzaamheden.
Roerende voorhefﬁ  ng
Voor de roerende voorheffing gelden dezelfde principes22 als voor de bedrijfsvoor-
heffing. Ook de vertragingen bij de boeking zijn dezelfde.
Met de inkomstenbelastingen gelijkgestelde belastingen
De met de inkomstenbelastingen gelijkgestelde belastingen zijn in het algemeen 
verschuldigd voor een bepaald gebruik (verkeersbelasting voor motorvoertuigen, belasting op automatische ontspanningstoestellen) of voor bepaalde verrichtingen (belasting op spelen en weddenschappen). Hoewel de verschillende verplichtingen (de inschrijving van een voertuig bijvoorbeeld) en aangiften op dat vlak het mogelijk zouden maken de schuldvorderingen te boeken op het ogenblik waarop ze eisbaar zijn, beperken de boekingen als vastgestelde rechten zich tot de geïnde bedragen, of bij niet-betaling, tot de ingekohierde bedragen.
De administratie onderstreept hierbij dat op het moment dat de belastingplichtige zijn aangifte ondertekent, de verschuldigde belasting niet altijd bekend is. Dat is bijvoorbeeld wel het geval wanneer de uitnodiging tot betaling van de verkeersbelas-ting verstuurd wordt. 
Belasting over de toegevoegde waarde
Voor de btw geldt hetzelfde: de administratie beschouwt ze als een contant recht dat 
moet worden geboekt op het ogenblik van de betaling, terwijl alle wettelijke voor-waarden om het recht vast te stellen vervuld zijn bij de indiening van de aangifte door de btw-plichtige.
De btw is verschuldigd krachtens een aangifte van de btw-plichtige, waardoor de schuldvordering van de Staat een zekere, vaststaande en eisbare vordering wordt. De aangifte wordt ingediend tegen de 20
e van de maand die volgt op de belastbare 
periode en vermeldt de identiteit en persoonsgegevens van de schuldenaar, en de aan de Staat verschuldigde sommen op de inkomende handelingen, na het in mindering 
21 Er moet echter worden gepreciseerd dat dit fenomeen zich elk jaar voordoet en dat de weerslag ervan 
op het totaalbedrag van de vastgestelde rechten hoofdzakelijk beperkt is tot de verschillen tussen inkohieringen van het eerste trimester van een jaar en die van het eerste trimester van het volgende jaar.
22 Art. 85 KB/WIB 92 en 412 WIB 92.  162e Cahier de la Cour des comptes 101Compte d’exécution du budget Recettes
En pratique cependant, la déclaration des sommes dues par l’employeur redevable 
ne donne lieu à ce moment à aucune écriture comptable. Les droits constatés ne sont comptabilisés que le premier jour de chaque mois, pour les seuls montants de précompte professionnel effectivement encaissés au cours du mois précédent. Les montants déclarés par les employeurs qui ne sont pas suivis d’un paiement, par exemple par insolvabilité, difﬁ  culté de trésorerie ou manœuvre frauduleuse, ne don-
nent lieu à ce moment à aucun enregistrement comptable. Ce n’est que trois mois plus tard, dans le meilleur des cas, lorsque la réconciliation entre les déclarations encodées et les paiements a eu lieu, que le montant de précompte professionnel non payé donne lieu à sommation et, par la suite, à enrôlement qui, lui, est comptabilisé en droit constaté. Entre ces deux dates, pendant plusieurs mois, des créances déﬁ  -nitivement acquises au Trésor ne ﬁ  gurent pas dans la comptabilité
21.
L’administration considère que le délai compris entre la déclaration et l’enrôlement 
est en fait consacré à des travaux de taxation. 
Les principes22 exposés ci-dessus pour le précompte professionnel et les retards de 
comptabilisation sont les mêmes en matière de précompte mobilier.
Taxes assimilées aux impôts sur les revenus
Ces taxes sont généralement dues en raison d’une utilisation (taxe de circulation des 
véhicules à moteur, taxe sur les appareils automatiques de divertissement) ou de certaines opérations (taxe sur les jeux et paris). Bien que les diverses obligations (l’immatriculation d’un véhicule, par exemple) et déclarations prévues en la matière permettraient de comptabiliser les créances au moment où elles sont exigibles, les comptabilisations en droits constatés se limitent aux montants encaissés ou, en cas de non paiement, aux montants enrôlés.
L’administration souligne sur ce point qu’au moment où le contribuable signe sa 
déclaration, la taxe due n’est pas toujours connue. Elle ne l’est par exemple que lors de l’envoi de l’invitation à payer en matière de taxe de circulation.
Taxe sur la valeur ajoutée
Les constats sont identiques en matière de TVA : celle-ci est considérée par l’admi-
nistration comme un droit au comptant à comptabiliser au moment du paiement, alors que toutes les conditions requises par la loi pour constater le droit sont réunies lors du dépôt de la déclaration par l’assujetti.
La TVA est due en vertu d’une déclaration de l’assujetti qui fait de la créance de 
l’État une créance certaine, liquide et exigible. Déposée pour le 20 du mois qui suit la période imposable, cette déclaration reprend l’identité et les coordonnées du débi-teur, ainsi que les sommes dues à l’État sur les opérations à la sortie, après déduc-tion de la TVA déductible sur les opérations à l’entrée. La créance est certaine du 
21 Il faut cependant préciser que ce phénomène se produit d’année en année et que son incidence sur 
le montant annuel des droits constatés est pour l’essentiel limitée aux différences existant entre les enrôlements du premier trimestre d’une année et ceux du premier trimestre de l’année suivante.
22 Art. 85 AR/CIR 92 et 412 CIR 92. 102 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
brengen van de aftrekbare btw op de uitgaande handelingen. De schuldvordering is 
zeker door het feit zelf dat men btw-plichtige is. De eisbaarheid, die overeenstemt met het recht dat de Schatkist krachtens de wet kan laten gelden voor de betaling van de belasting, bestaat vanaf het ontstaan van de schuld, dus zodra de belastbare verrichtingen worden uitgevoerd
23. Het btw-wetboek organiseert tot slot de vast-
stelling van de schuld doordat de btw-plichtige de afrekening van de verschuldigde sommen en de aftrekbare sommen in zijn aangifte moet opnemen
24. 
Het Rekenhof wenst te onderstrepen dat de verplichting om de schuldvordering van de Staat als vastgesteld recht te boeken van bij de indiening van die aangifte, niet enkel door de wetten op de rijkscomptabiliteit wordt opgelegd, maar ook conform is met de Europese reglementering die bepaalt dat “ in de aangifte alle gegevens 
moeten staan die nodig zijn om het bedrag van de verschuldigde belasting en van de aftrek vast te stellen…”
25.
Aangezien de administratie in de rekeningen enkel de effectief geïnde bedragen 
inschrijft en dat op het ogenblik van de inning, worden de schulden die, hoewel ze zijn aangegeven, niet werden aangezuiverd wegens insolvabiliteit, thesauriemoeilijk-heden of frauduleuze handelingen, op het moment van de aangifte op geen enkele manier geboekt. Pas maanden later, wanneer de schuldenaar misschien al failliet is gegaan of verdwenen is, beginnen de pogingen tot invordering, op basis van lijsten buiten de boekhouding (naar aanleiding van de overdracht van de lopende rekening van de btw-plichtige naar de zogenaamde speciale rekening). 
De administratie preciseert hierbij dat in het kader van de COPERFIN-hervorming 
gepland is die termijn in te korten door de schuld bij de afsluiting van elke aangifte-periode meteen na het ontstaan ervan aan de invordering toe te vertrouwen.
Volgens de administratie kan de boeking van de vastgestelde rechten bij de btw zich 
in het algemeen steunen op twee bronnen: de maandelijkse statistieken van het cen-trum voor informatieverwerking, die het totaal geven van de verrichtingen ingeschre-ven in de lopende rekening van de btw-plichtige (waarbij de aangiften met een saldo in het voordeel van de btw-plichtige als negatieve vastgestelde rechten worden geboekt) en de dagelijkse statistieken van regionale centra voor informatieverwer-king, die voor de schulden buiten de lopende rekening de som van de vastgestelde rechten geven op basis van de invorderingsopdrachten.
Andere indirecte belastingen
Wat douane- en accijnsrechten betreft, worden de boekhoudkundige regels voor 
vastgestelde rechten in acht genomen. Aangezien de vormvereisten van registratie, overschrijving, inschrijving van voorrechten en hypotheken over het algemeen pas worden vervuld op voorwaarde dat de aan de Staat verschuldigde rechten worden geïnd, zijn dit echte contante rechten. 
Hetzelfde geldt voor de zegelrechten en de met het zegel gelijkgestelde taksen.Bij successierechten en rechten van overgang door overlijden zou men daarentegen, 
wegens de termijnen die worden toegekend voor het indienen van de aangifte en de betaling van de rechten, de vastgestelde rechten moeten boeken als de ontvanger de afrekening verstuurt van de verschuldigde rechten. Die moeten worden betaald 
23 Art. 17, 22, 24 en 25 septies WBTW.
24 Art. 53, § 1, WBTW.
25 Art. 22, 4, 2e lid, van de Zesde Richtlijn 77/388/EEG van de Raad, van 17 mei 1977, betreffende de 
harmonisatie van de wetgevingen der Lidstaten inzake omzetbelasting – gemeenschappelijk stelsel van belasting over de toegevoegde waarde: uniforme grondslag.  162e Cahier de la Cour des comptes 103Compte d’exécution du budget Recettes
fait de l’assujettissement lui-même, tandis que son exigibilité, qui correspond au 
droit que le Trésor peut faire valoir aux termes de la loi pour le paiement de la taxe, existe dès le fait générateur qui intervient au moment où les opérations imposables sont opérées
23. Enﬁ n, le Code TVA organise la liquidation de la dette par l’obligation 
qu’a l’assujetti d’inscrire le décompte des sommes dues et des sommes déductibles dans sa déclaration
24.
La Cour des comptes tient à souligner que l’obligation d’inscrire, dès le dépôt de 
cette déclaration, la créance de l’État en droits constatés n’est pas seulement impo-sée par les lois sur la comptabilité de l’État, mais est aussi conforme à la réglemen-tation européenne, qui prescrit que « dans la déclaration doivent ﬁ  gurer toutes les 
données nécessaires pour constater le montant de la taxe exigible et celui des déductions à opérer …  »
25.
Comme l’administration n’inscrit dans les comptes que les montants effectivement 
encaissés et ce au moment de leur encaissement, les dettes qui, bien que déclarées, n’ont pas été apurées, par insolvabilité, difﬁ  culté de trésorerie ou manœuvre fraudu-
leuse, ne donnent lieu au moment de la déclaration à aucun enregistrement compta-ble. Ce n’est que des mois plus tard, à une époque où le débiteur risque d’être failli ou d’avoir disparu, que débutent les essais de recouvrement, sur la base de relevés extra comptables (à l’occasion du passage du compte courant de l’assujetti au compte dit spécial). 
L’administration précise à cet égard que, dans le cadre de la réforme Coperﬁ  n, il a 
été prévu de réduire ce délai, en conﬁ  ant, lors de la clôture après chaque période de 
déclaration, la dette au recouvrement immédiatement après sa création.
D’une manière plus générale, la comptabilisation des droits constatés en matière de 
TVA pourrait s’appuyer, selon l’administration, sur deux sources : les statistiques mensuelles établies par le Centre de traitement de l’information, qui donnent le total des arguments inscrits dans le compte courant de l’assujetti (les déclarations se soldant par un crédit d’impôt en faveur de l’assujetti étant comptabilisées en droits constatés négatifs) et les statistiques journalières des Centres de traitement régio-naux de l’information, qui donnent, pour les dettes gérées hors compte courant, la somme des droits enregistrés sur la base des ordres de recouvrement.
Autres impôts indirects
Les dispositions comptables en matière de droits constatés sont respectées en 
matière de droits de douane et d’accises. Les formalités d’enregistrement, de trans-cription, d’inscription de privilèges et d’hypothèques n’étant généralement accomplies que sous la condition de la perception des droits dus à l’État, ceux-ci constituent de réels droits au comptant.
Il en va de même des droits de timbres et des taxes assimilées aux timbres.
Par contre, en matière de droits de succession et de mutation par décès, et en rai-
son des délais accordés pour déposer la déclaration et pour le paiement des droits, il conviendrait d’enregistrer les droits constatés au moment de l’expédition par le receveur du décompte des droits dus, payables dans les deux mois à compter du jour 
23 Art. 17, 22, 24 et 25 septies CTVA.
24 Art. 53, § 1er CTVA.
25 Art. 22, 4°, alinéa 2 de la Sixième directive 77/388/CEE du Conseil, du 17 mai 1977, en matière d’har-
monisation des législations des États membres relatives aux taxes sur le chiffre d’affaires - Système commun de taxe sur la valeur ajoutée : assiette uniforme. 104 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
binnen twee maanden na de vervaldag van periode om de aangifte in te dienen. In de 
praktijk worden die rechten, en ook de intresten en boetes die ze genereren, pas bij de inning ervan als ontvangsten geboekt, hoewel ze op regelmatige wijze zijn ingeschreven in de leggers ad hoc.
De administratie preciseert hierbij dat voor de successierechten en de taks op de 
vzw’s tot vergoeding van de successierechten, de leggers op papier in 2005 vervan-gen zijn door geïnformatiseerde gegevensbanken, die op termijn de uitwerking van een boekhouding van vastgestelde rechten voor dit type ontvangsten zouden moeten vergemakkelijken.
5 Besluit
De kwaliteit van de financiële stukken die de Staat op het vlak van de ontvangsten 
opstelt, hangt af van de mogelijkheid van de administratie om de vastgestelde rech-ten zo snel mogelijk na het ontstaan van die rechten te boeken. De huidige werkwijze van de fiscale besturen kan aan die eis onvoldoende tegemoetkomen. 
belastingcategorie, om de vastgestelde rechten te kunnen boeken zodra aan de voorwaarden daartoe is voldaan.
In de opmerkingen gevoegd bij het antwoord van de Minister van Financiën preci-
seert de administratie dat ze op dit ogenblik over de elementen beschikt om de vastgestelde rechten te boeken op basis van de aangiftes of andere documenten van de belastingplichtigen of zelfs van de administratie, wat betreft de bedrijfsvoorhef-fing, de roerende voorheffing, de met de inkomstenbelasting gelijkgestelde belastin-gen en de btw, en de indirecte belastingen.
Deze nieuwe aanpak zal volgens de administratie echter een grondige aanpassing 
vergen van de huidige boekingsmethodes, die al jaren toegepast worden, en zal de werking van alle invorderingsdiensten grondig wijzigen. Ze zal ook een breuk veroor-zaken in de chronologische opeenvolging van de gegevens.
De administratie voegt daar tot slot aan toe dat de werkgroepen die opgericht zijn in 
het kader van de COPERFIN-hervorming, in het algemeen de visie van het Rekenhof delen. De invoering van een nieuwe procedure kan daarom slechts worden over-wogen, aldus de administratie, binnen de uitwerking van de COPERFIN-hervorming.
/L50776  O
PVOLGING  VAN DE AUDIT  VAN DE PRESTATIES  DIE HET LEGER  UITVOERT  
VOOR  DERDEN  
De prestaties die het leger verricht voor rekening van derden werden in 2000 
onderzocht door het Rekenhof. Daarbij werd onder meer gewezen op de noodzaak aan een wettelijke regeling en aan een efficiëntere invorderingsprocedure, hoewel het invorderingspercentage zelf gunstig werd beoordeeld. Drie jaar na de publicatie in oktober 2001 van het eindverslag, leidt een bijkomend onderzoek tot de vaststel-ling dat de wetgeving onvoldoende is geëvolueerd. De procedure voor tot het ver-sturen van herinneringsbrieven in geval van niet-betaling werd weliswaar herzien, maar moet nog worden geconcretiseerd.  162e Cahier de la Cour des comptes 105Compte d’exécution du budget Recettes
de l’expiration du délai prévu pour le dépôt de la déclaration de succession. Dans la 
pratique, ces droits, ainsi que les intérêts et amendes qu’ils génèrent, bien que régu-lièrement portés aux sommiers ad hoc, ne sont comptabilisés en recettes qu’au moment de leur encaissement.
L’administration précise à ce propos que, pour les droits de succession et la taxe 
compensatoire sur les ASBL, les sommiers tenus sur papier ont été remplacés au cours de l’année 2005 par des bases de données informatisées, qui devraient à terme faciliter l’élaboration d’une comptabilité des droits constatés pour ces types de recettes.
5 Conclusion
La qualité des états ﬁ  nanciers produits par l’État en matière de recettes dépend de 
la capacité des administrations d’enregistrer les droits constatés dans un délai aussi proche que possible de la naissance du droit. La pratique actuelle des administra-tions ﬁ  scales ne permet pas de répondre de façon satisfaisante à cette contrainte. 
ditions requises pour le faire sont réunies.
Dans les notes jointes à la réponse du ministre des Finances, l’administration précise 
à cet égard qu’elle dispose aujourd’hui des éléments permettant une comptabilisa-tion des droits constatés sur la base des déclarations ou d’autres documents éma-nant du contribuable ou même de l’administration, en matière de précompte profes-sionnel, précompte mobilier, taxes assimilées aux impôts sur les revenus et TVA, ainsi que pour les impôts indirects.
Cette nouvelle approche nécessitera, cependant, selon l’administration, une adapta-tion profonde des méthodes de comptabilisation actuelles, pratiquées depuis de nombreuses années, et bousculera tous les services de l’administration du recou-vrement. Ce changement introduira aussi une rupture dans la suite historique des données.
L’administration ajoute, enﬁ  n, que les groupes de travail mis en place dans le cadre 
de la réforme Coperﬁ  n, s’inscrivent globalement dans la vision de la Cour des comp-
tes. La mise en œuvre d’une autre procédure n’est donc envisageable, selon l’admi-nistration, que dans le cadre de la concrétisation de Coperﬁ  n.
/L50776  S
UIVI DE L’AUDIT  DES PRESTATIONS  DE LA DÉFENSE  AU PROFIT  DE TIERS 
En 2000, la Cour des comptes a réalisé un audit des prestations effectuées par la 
Défense au proﬁ  t de tiers. Elle a notamment relevé la nécessité de légiférer et l’in-térêt d’améliorer l’efﬁ  cience de la procédure de recouvrement, dont le taux a du reste été jugé très bon. Trois ans après la publication, en octobre 2001, du rapport ﬁ  nal de cet audit, un complément d’enquête aboutit au constat d’une évolution insufﬁ  sante de la législation. Quant à la procédure de rappel en cas d’impayé, elle a bien été revue mais doit encore être traduite dans les faits. 106 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
1.1 Kader
Defensie levert prestaties aan derden waarvan de kosten in principe door de begun-
stigden moeten worden terugbetaald. Deze prestaties kunnen betrekking hebben op de meest uiteenlopende domeinen zoals luchtvervoer (bv. vervoer van materieel met C130-vluchten), openbare werken (bv. herstelling van schade veroorzaakt door nood-weer) of medische bijstand (bv. bij beroep op de bloedbank of de ziekenwagens van een militair hospitaal).
De ontvangsten die Defensie haalt uit die prestaties bedragen ongeveer 25 mil-
joen euro per jaar. Sommige prestaties worden echter gratis of tegen beperkte kosten uitgevoerd omdat ze van humanitaire of sociale aard zijn of omdat Defensie er belang bij heeft. 
Of een prestatie geheel of gedeeltelijk gratis zal worden geleverd, wordt onderzocht 
bij de indiening van de aanvraag.
1.2 Initiële audit
In 2000 heeft het Rekenhof de volledige cyclus van alle verrichtingen onderzocht, 
vanaf de toestemming voor het uitvoeren van een verrichting tot de wederaan-wending van de bestemde ontvangsten. Het auditverslag werd in mei 2001 aan de Minister van Defensie meegedeeld teneinde zijn reacties te vernemen. Het eindver-slag Prestaties die het leger uitvoert voor derden
26 en het antwoord van de minister 
werden in oktober 2001 voorgelegd aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers.
In het verslag werd gewezen op de volgende sterke en zwakke punten van het systeem.
Sterke punten• De kwaliteit van de richtlijnen betreffende de ontvangsten.
• De rekenplichtige boekt de vastgestelde rechten zodra hij in kennis wordt 
gesteld van het bestaan van een schuldvordering. Conform de voorschriften staat die boeking derhalve los van de effectieve betaling van de factuur door de schuldenaar.
• De vastgestelde rechten, de nog in te vorderen rechten van de voorgaande 
jaren en de geannuleerde rechten worden opgevolgd per boekhoudjaar.
• De rekenplichtige neemt maatregelen met het oog op de invordering van de 
schuldvorderingen (herinneringsbrieven).
• Het invorderingspercentage is gunstig.
Zwakke punten• Er ontbreekt een duidelijke en duurzame wettelijke grondslag waarin de voor-
waarden en uitvoeringsmodaliteiten voor de prestaties tegen betaling worden omschreven.
• Er is onvoldoende bevoegdheidsdelegatie zodat vele dossiers aan de Minister 
van Defensie zelf werden voorgelegd. 
26 Prestaties die het leger uitvoert voor derden . Verslag van het Rekenhof aan de Kamer van Volksverte-
genwoordigers. Brussel, oktober 2001, 46 blz. Dit onderzoeksrapport kan worden geraadpleegd op de website van het Rekenhof (www.rekenhof.be).  162e Cahier de la Cour des comptes 107Compte d’exécution du budget Recettes
La Défense effectue des prestations au proﬁ  t de tiers qui impliquent en principe, de 
la part des bénéﬁ  ciaires, le remboursement des coûts. Ces interventions couvrent des domaines aussi variés que le transport aérien (comme le transport de matériel par C-130), la réalisation de travaux de génie (notamment les réparations de dom-mages causés par une intempérie) ou l’aide médicale (tel que le recours à la banque sanguine ou aux ambulances d’un hôpital militaire). 
Les recettes perçues par la Défense à la suite de ces prestations sont de l’ordre de 
25 millions d’euros l’an. Certaines prestations sont toutefois effectuées gratuitement ou à coûts réduits, en raison de leur caractère humanitaire ou social, ou parce qu’el-les présentent également un intérêt pour la Défense. 
La question de la gratuité, totale ou partielle, est examinée préalablement, lors de la 
demande de la prestation.
1.2 Audit initial
En 2000, la Cour des comptes a réalisé un audit de l’ensemble du cycle de ces opé-
rations, de l’autorisation d’une prestation au remploi des recettes affectées. Le rap-port de cet audit a été communiqué en mai 2001 au ministre de la Défense aﬁ  n de 
recueillir ses réactions. Le rapport ﬁ  nal intitulé Les prestations des Forces armées 
au proﬁ  t de tiers
26 et la réponse du ministre ont ensuite été adressés à la Chambre 
des représentants, en octobre 2001.
Les points forts et points faibles du cycle de ces prestations, relevés à l’époque, 
peuvent être retracés comme suit.
Points forts• La qualité des directives relatives aux recettes.
• L’enregistrement des droits constatés par le comptable dès réception d’un 
avis l’informant d’une créance. Cet enregistrement est donc indépendant du paiement effectif de la facture par le débiteur.
• Le suivi des droits constatés, des droits encore à recouvrer des années anté-
rieures, et des droits annulés, par année comptable.
• L’exécution par le comptable de mesures destinées à recouvrer les créances 
(rappels).
• Un très bon taux de recouvrement.
Points faibles• L’absence de base légale claire et permanente précisant les conditions et 
modalités des prestations contre paiement.
• Une délégation insufﬁ  sante de pouvoir, de sorte que de nombreux dossiers 
étaient soumis au ministre de la Défense. 
26 Les prestations des Forces armées au proﬁ  t de tiers , Rapport de la Cour des comptes transmis à la 
Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2001, 46 p. À consulter sur le site internet de la Cour des comptes (www.courdescomptes.be). 108 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
• De invorderingsprocedure is log en traag; zo kon de rekenplichtige geen herin-
neringsbrief versturen zonder voorafgaande machtiging van de ordonnateur van de ontvangst. 
• Geschillenprocedures werden opgestart voor al te geringe onbetaalde 
be dragen.
1.3 Antwoord van de minister
In zijn antwoord op het initiële onderzoeksverslag (brief van 25 juni 2001) liet de 
Minister van Landsverdediging weten dat zijn administratie reeds gevolg had gege-ven aan bepaalde aanbevelingen betreffende de rappelprocedure en betreffende de behandeling van geschillen over geringe bedragen. De andere aanbevelingen zouden onderzocht worden in het kader van de herstructurering die op dat ogenblik aan de gang was.
1.4 Opvolgingsaudit
Om de evolutie van het dossier te kunnen evalueren, besloot het Rekenhof drie jaar 
na de publicatie van zijn eindverslag een opvolgingsaudit van twee van de vastge-stelde problemen uit te voeren: 
• de ontwikkeling van het wettelijk en reglementair kader; 
• de ontwikkeling van de invorderingsprocedure, in termen van doeltreffendheid 
en van doelmatigheid. 
Bij brief van 6 oktober 2004 werd de Minister van Defensie van dit voornemen op de 
hoogte gebracht. In samenwerking met de Algemene Directie Begroting en Finan-ciën, evenals met andere betrokken diensten, werden van december 2004 tot maart 2005 gesprekken gevoerd en gegevens geanalyseerd. 
Op 24 maart 2005 werden de resultaten van de opvolgingsaudit aan de betrokken 
administratieve diensten voorgelegd. 
2 Wettelijk en reglementair kader2.1 Initiële audit
De enige wettelijke grondslag voor de prestaties die het leger uitvoert voor derden 
was een wetsbepaling die elk jaar in de algemene uitgavenbegroting vernieuwd werd (budgettaire bijbepaling). 
Volgens het Rekenhof moest het concept van prestaties ten voordele van derden 
gedefinieerd worden door het te stellen tegenover de wettelijke opdrachten van Defensie die in principe worden uitgevoerd met de kredieten die ervoor werden toe-gekend. 
Het was echter niet eenvoudig een onderscheid te maken tussen enerzijds de wet-
telijke opdrachten van Defensie – in principe gedekt door begrotingskredieten – en anderzijds de prestaties voor derden die over het algemeen tegen betaling worden uitgevoerd. 
Het Rekenhof had gevraagd de toestand bij wet te verduidelijken. Een voorontwerp 
van wet betreffende dienaangaande bestond sinds 1993 maar leidde niet tot het indienen van een wetsontwerp bij het Parlement.
Het Rekenhof had vastgesteld dat de toestemmingsprocedure voor het uitvoeren 
van de prestaties ervan uitging dat prestaties slechts bij uitzondering gratis worden   162e Cahier de la Cour des comptes 109Compte d’exécution du budget Recettes
• Une procédure de recouvrement lourde et lente, ainsi qu’en témoigne le fait 
que le comptable ne pouvait adresser de rappel sans une autorisation préa-lable de l’ordonnateur de la recette. 
• Le recours à une procédure contentieuse pour des impayés de faible impor-
tance.
1.3 Réponses du ministre
Dans sa réponse à l’audit initial (lettre du 25 juin 2001), le ministre de la Défense a 
annoncé que son administration avait déjà donné suite à certaines recommandations concernant la procédure de rappel, ainsi que le traitement des contentieux de faible montant. Les autres recommandations devaient être prises en compte dans l’étude de restructuration en cours à l’époque.
1.4 Suivi de l’audit
Aﬁ n d’évaluer les évolutions intervenues, trois ans après la publication de son rap-
port ﬁ  nal, la Cour des comptes a décidé d’effectuer un suivi de deux des problèmes 
relevés : 
• le cadre légal et réglementaire de ces prestations ;
• l’évolution de la procédure de recouvrement, en termes d’efﬁ  cacité et d’efﬁ  -
cience. 
Le ministre de la Défense en a été informé par une lettre du 6 octobre 2004. De 
décembre 2004 à mars 2005, des entretiens et des analyses de données ont été effectués, en collaboration avec la direction générale Budget et Finances ainsi que d’autres services également concernés.
Les résultats de ce suivi d’audit aux services administratifs concernés ont été pré-
sentés le 24 mars 2005. 
2 Cadre légal et réglementaire2.1 Rappel de l’audit initial
Le seul fondement légal des prestations de la Défense au proﬁ  t de tiers était une 
disposition légale renouvelée annuellement dans le budget général des dépenses (un cavalier budgétaire). 
Pour la Cour des comptes, le concept de prestations au proﬁ  t de tiers devait être 
déﬁ ni par opposition aux missions légales de la Défense, lesquelles sont en principe 
couvertes par les crédits qui lui sont alloués. 
Or, il n’était pas aisé de différencier, d’une part, quelles étaient les missions légales 
de la Défense, en principe couvertes par les crédits alloués et, d’autre part, les pres-tations au proﬁ  t de tiers, effectuées en principe contre paiement. 
La Cour des comptes avait recommandé l’adoption d’une loi aﬁ  n de clariﬁ  er 
cette situation. Un avant-projet de loi relatif à cette question était certes en chantier depuis 1993 mais n’avait pas débouché sur un projet de loi déposé au Parlement.
Quant à la procédure d’autorisation de ces prestations, la Cour des comptes avait relevé que cette procédure partait du principe que les prestations gratuites devaient demeurer l’exception. Par ailleurs, les dossiers dont la part gracieuse excédait  110 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
verleend. Bovendien bleek dat de dossiers waarin het gedeelte van de gratis te ver-
lenen prestaties groter was dan 10.000 euro door de Minister van Defensie moesten worden goedgekeurd. Het Rekenhof was van oordeel dat deze drempel te laag was.  
Daarentegen bestond er geen enkele toestemmingsprocedure voor de prestaties die 
volledig werden terugbetaald (met uitzondering van prestaties met betrekking tot luchtvervoer in het raam van humanitaire acties).
Het Rekenhof had aanbevolen over te gaan tot een actualisering en een coördinatie 
van de richtlijnen. Voor het toestaan van prestaties tegen betaling zouden een dele-gatieprocedure en een delegatiestelsel moeten worden ingevoerd. De bestaande delegaties met het oog op het toestaan van prestaties die geheel of gedeeltelijk kosteloos worden uitgevoerd werden ontoereikend geacht omdat ze steunden op bedragen die sinds 1972 niet meer werden herzien. 
2.2 Verdere ontwikkelingen
De enige wetswijziging sinds de audit is de vervanging van de budgettaire bijbe-
paling die jaar na jaar werd herhaald, door een permanente bepaling, meer bepaald artikel 151 van de programmawet van 2 augustus 2002.
Dat artikel luidt als volgt: “ Behoudens de gevallen waarin het beroep op de Krijgs-
macht krachtens de wet is geregeld, mogen eenheden worden ingezet in het kader van tegen betaling uitgevoerde prestaties van openbaar nut, met humanitair, vader-lands of cultureel oogmerk, of inzake hulp aan de Natie. In afwijking van de voor-gaande paragraaf, mogen sommige prestaties volledig of gedeeltelijk gratis uitge-voerd worden. De Minister van Defensie wordt belast met de vaststelling van de uitvoeringsmodaliteiten van de bepalingen van voorgaande leden. Deze bepalingen zullen noodzakelijkerwijs het advies van de Inspectie van Financiën voorzien als het bedrag van de gratis uit te voeren prestaties hoger dan 3.750 euro is. ”
In de memorie van toelichting preciseerde de regering dat deze bepaling tot doel had 
snel te antwoorden op de opmerkingen van het Rekenhof en kondigde ze aan dat breder wetgevend initiatief werd voorbereid dat op termijn zou moeten leiden tot de opheffing van de bepaling. De goedgekeurde tekst herneemt echter zonder meer de vroegere bepalingen zonder tegemoet te komen aan de verduidelijking die het Reken-hof heeft gevraagd. 
In het kader van zijn audit had het Rekenhof bovendien gewezen op het risico van 
een ongelijke verdeling op het vlak van de openbare lasten indien beroep werd gedaan op het leger voor taken waarvoor ook de Civiele Bescherming instaat. De interventies van de Civiele Bescherming bij rampen zijn immers gratis, terwijl voor supplementaire prestaties van Defensie in regel moet worden betaald. 
In dat verband voorziet een nieuwe bepaling, opgenomen in de programmawet van 
27 december 2004, in het principe van de terugbetaling van bepaalde prestaties uit-gevoerd door de Civiele Bescherming. Teneinde elke afwijking met huidige of toe-komstige reglementaire bepalingen te vermijden, moet voldoende aandacht worden besteed aan de definiëring (door de Koning) van de opdrachten die gratis moeten worden uitgevoerd en van die welke tot terugbetaling aanleiding kunnen geven. 
De toestemmingsprocedure voor het uitvoeren van prestaties voor derden door het 
leger werd gecoördineerd in een richtlijn van 16 mei 2002.
De richtlijn vereenvoudigt de procedure wanneer er een voorafgaande overeenkomst 
bestaat en voorziet in een centraal punt voor het behandelen van talrijke dossiers, met name als het gaat om occasionele prestaties.   162e Cahier de la Cour des comptes 111Compte d’exécution du budget Recettes
10.000 euros devaient être approuvés par le ministre de la Défense. Ce seuil avait 
été jugé comme caractéristique d’un trop faible niveau de délégation.
Par contre, aucune disposition concernant l’autorisation n’était prévue pour les pres-
tations dont les coûts étaient entièrement remboursés (à l’exception des transports aériens dans le cadre d’actions humanitaires).
La Cour des comptes avait recommandé une actualisation et une coordination des 
directives. Une procédure et un régime de délégation devaient être précisés aﬁ  n d’autoriser les prestations contre paiement. Quant aux délégations existantes pour statuer sur une gratuité, totale ou partielle, elles étaient jugées insufﬁ  santes car fondées sur des montants déﬁ  nis depuis 1972 et qui n’avaient plus été revus depuis. 
2.2 Évolutions 
La seule modiﬁ  cation législative intervenue depuis l’audit est le remplacement du 
cavalier budgétaire répété d’année en année par une disposition permanente, l’arti-cle 151 de la loi-programme du 2 août 2002.
Cet article est libellé comme suit : « Hormis les cas où il est fait appel aux Forces 
armées en vertu de la loi, des unités des Forces armées peuvent être affectées à des prestations d’utilité publique, ayant un but culturel, patriotique ou humanitaire, ou d’aide à la Nation, effectuées contre paiement. Par dérogation au paragraphe précédent, certaines prestations peuvent être effectuées, totalement ou partielle-ment, à titre gratuit. Le ministre de la Défense est chargé de ﬁ  xer les modalités d’application des dispositions des alinéas précédents. Celles-ci prévoiront obliga-toirement l’avis de l’Inspection des ﬁ  nances lorsque le montant de la valorisation des prestations effectuées à titre gratuit dépassera 3.750 euros ».
Dans l’exposé des motifs, le gouvernement a précisé que cette disposition avait pour 
but de répondre rapidement aux observations formulées par la Cour des comptes et a annoncé qu’une initiative légale plus importante, en cours d’élaboration, devrait abroger cette disposition ultérieurement. Or, le texte adopté ne fait que reprendre les dispositions antérieures sans répondre à la clariﬁ  cation demandée par la Cour des comptes. 
À noter que, lors de l’audit, la Cour des comptes avait attiré l’attention sur le risque 
d’inégalité face aux charges publiques lors d’une intervention de l’armée pour des tâches également dévolues à la Protection civile. En effet, les interventions de la Protection civile en cas de sinistre se faisaient à titre gratuit alors que celles, subsi-diaires, de la Défense, pouvaient être effectuées contre remboursement. 
À ce sujet, une nouvelle disposition incluse dans la loi-programme du 27 décem-
bre 2004 prévoit le principe du remboursement de certaines prestations effectuées par la Protection civile. Aﬁ  n d’éviter toute discordance avec les dispositions, actuel-
les ou futures, de la Défense, il conviendra d’accorder une attention sufﬁ  sante à la détermination par le Roi des missions qui doivent être effectuées à titre gracieux et de celles qui pourront donner lieu à récupération. 
Quant à la procédure d’autorisation des prestations des Forces armées pour tiers, 
elle a été coordonnée par une directive du 16 mai 2002.
Cette directive simpliﬁ  e la procédure en cas de convention préalable et institue un 
point d’entrée central pour de nombreux dossiers, plus particulièrement dans le cas des prestations occasionnelles.  112 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Sindsdien voert een centrale dienst een eerste onderzoek uit van de ontvankelijkheid 
van de aanvragen op grond van de algemene voorwaarden in de reglementering en stelt hij een dossier samen. Dat dossier wordt vervolgens voor advies voorgelegd aan de eenheden die de prestaties moeten leveren, waarna de minister het moet goedkeuren.
Hoewel het Rekenhof had gepleit voor meer delegaties, wordt het systeem van dele-
gaties waarop zijn bevindingen betrekking hadden, zelfs niet meer toegepast. Dat heeft tot gevolg dat alle aanvragen voor prestaties ter beslissing aan de Minister van Defensie moeten worden voorgelegd.
3 Doeltreffendheid en doelmatigheid van de procedure3.1 Initiële audit
Bij de audit van 2000 werd het invorderingspercentage gunstig beoordeeld. Daaren-
tegen werd er wel op gewezen dat de invorderingsprocedure log was en veel tijd vergde.
In geval van niet-betaling kon de rekenplichtige immers slechts een herinneringsbrief 
sturen naar de schuldenaar mits toestemming van de ordonnateur van de ontvangst. Het verlenen van die toestemming leidde tot een documentenstroom die niet in verhouding stond tot de inzet. Bovendien gaf de identificatie van de betalingen aan-leiding tot veel moeilijkheden omdat de betrokken diensten uiteenlopende verwijzin-gen gebruikten en de aan de schuldenaars toegekende betalingstermijnen niet waren gestandaardiseerd.
De betrokken diensten hadden ermee ingestemd diverse aanbevelingen van het 
Rekenhof om te zetten in de praktijk, onder meer het gebruik van een gestandaardi-seerd systeem voor de nummering van de facturen, de mogelijkheid voor de reken-plichtige om in geval van niet-betaling rechtstreeks herinneringsbrieven te versturen alsook de uniformisering van de termijnen voor betaling en verzending van herinne-ringsbrieven.
3.2 Methodologie
Met het oog op het onderzoek van de ontwikkeling van de invorderingsprocedure 
werden de gegevens van het informaticasysteem van de ontvangstencomptabiliteit geanalyseerd, teneinde de evolutie van de invorderingsprocedure te onderzoeken. De gegevens werden opgenomen op 31 december 2004.
3.3 Doeltreffendheid van de procedure
De invorderingsprocedure is nog steeds doeltreffend. Op 31 december 2004 waren 
86 % van de facturen van 2003
27 betaald, hetzij 93 % van het totaal van de verschul-
digde sommen. De meeste van die facturen (80 % in aantal en 88 % in bedrag) werden ingevorderd zonder dat een herinneringsbrief werd verzonden.
Een meting van de doeltreffendheid van de herinneringsbrieven, d.w.z. de verhouding 
tussen de betaalde facturen en het aantal verzonden herinneringsbrieven, wijst 
uit dat ongeveer 30% van de eerste herinneringsbrieven gevolgd worden door een betaling. Voor de tweede herinneringsbrieven is de verhouding weinig hoger dan 10 %. 
27 Het invorderingspercentage werd beoordeeld op basis van de facturen met betrekking tot 2003; bij de 
opvolgingsaudit waren de facturen van 2004 immers nog niet allemaal eisbaar.  162e Cahier de la Cour des comptes 113Compte d’exécution du budget Recettes
Depuis lors, un service central effectue un premier examen de la recevabilité des 
demandes sur la base des conditions générales de la réglementation et constitue le dossier qui sera ensuite transmis aux unités prestataires, pour avis, et au ministre, pour accord.
Par contre, alors que la Cour des comptes avait recommandé des délégations plus 
importantes, le système de délégation sur lequel cette remarque avait porté n’est même plus appliqué. Il en résulte que toutes les demandes de prestations sont à présent soumises à la décision du ministre de la Défense.
3 Efﬁ  cacité et efﬁ  cience de la procédure
3.1 Rappel de l’audit initial
Lors de l’audit de 2000, le taux de recouvrement avait été qualiﬁ  é de très bon. Par 
contre, la Cour des comptes avait relevé que la procédure de recouvrement était lourde et longue.
En cas d’impayé, le comptable ne pouvait en effet adresser de rappel au débiteur 
qu’après une autorisation préalable de l’ordonnateur de la recette. Ces autorisations généraient des ﬂ  ux documentaires quotidiens hors de proportion avec les enjeux. En 
outre, l’identiﬁ  cation des paiements n’était pas aisée en raison de l’utilisation de références disparates selon les services et les délais de paiement accordés aux débi-teurs n’étaient pas uniformisés.
Les services concernés s’étaient engagés à mettre en œuvre plusieurs recommanda-
tions de la Cour des comptes, telles que l’utilisation d’un système standardisé de numérotation des factures, la possibilité pour le comptable d’adresser directement des rappels en cas de défaut de paiement ou encore l’uniformisation des délais de paiement et de rappel.
3.2 Méthodologie
Une analyse des données du système informatique de la comptabilité des recettes a 
été réalisée aﬁ  n d’examiner l’évolution de la procédure de recouvrement. Les don-
nées ont été relevées au 31 décembre 2004.
3.3 Efﬁ  cacité de la procédure
La procédure de recouvrement est demeurée efﬁ  cace. Ainsi, en ce qui concerne l’an-
née 2003, 86 % des factures avaient été payées au 31 décembre 2004
27, ce qui 
représente 93 % des montants à recouvrer. La plupart de ces factures (80 % en nom-bre et 88 % en montant) ont été recouvrées sans rappel.
Une mesure de l’efﬁ  cacité des rappels, c’est-à-dire la proportion des factures recou-
vrées par rapport à l’ensemble des rappels envoyés, indique qu’environ 30 % des 
premiers rappels sont suivis d’un paiement. Cette proportion est d’un peu plus de 10 % en ce qui concerne les seconds rappels.
27 Le taux de recouvrement a été évalué d’après les factures de 2003 ; en effet, au moment du suivi de 
l’audit, les factures de 2004 n’étaient pas encore toutes exigibles. 114 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
3.4 Doelmatigheid van de procedure
3.4.1 Registratie van de facturen in de boekhouding 
Bij de initiële audit werd de termijn voor de boeking van de facturen te lang bevon-den. In het eerste semester van 2000 bedroeg de termijn gemiddeld 45 dagen. 
In 2004 was die termijn nog steeds te lang. De helft van de facturen werd pas 
geboekt in de ontvangstencomptabiliteit meer dan 15 dagen na uitgifte. Het uit blijven 
van de registratie kan echter een correcte identificatie en aanrekening van de be talingen in de weg staan en ook aanleiding geven tot een laattijdige verzending 
van de herinneringsbrieven. 
Sinds kort testen de betrokken diensten een procedure uit waarbij de facturen niet 
meer door de rekenplichtige in de ontvangstencomptabiliteit worden geboekt, maar door de instanties die bevoegd zijn voor ontvangsten.
Welke procedure ook wordt gebruikt, alleen een snelle registratie kan leiden tot een 
beter beheer van het systeem en tot een betere invordering van de verschuldigde sommen. 
3.4.2 Identiﬁ  catie van de betalingen
Wat de identificatie van de facturen betreft werd nog steeds geen systeem van gestandaardiseerde nummering ingevoerd. Wel wordt het invoeren van een commu-nicatiesysteem onderzocht dat de identificatie van de betalingen vlotter moet doen verlopen.
De moeilijkheid van het identificeren van de betalingen geeft aanleiding tot admini-
stratief meerwerk en tot het transiteren van de ontvangsten via wachtrekeningen (in februari 2005 wachtten 796 betalingen op aanrekening, dit voor alle ontvangsten-categorieën samen en voor een totale waarde van 13,7 miljoen euro). 
3.4.3 Betalingstermijnen
Bij de audit van 2000 werden de betalingstermijnen toegekend aan de schuldenaren, te lang geacht. Bovendien kenden de diverse ordonnateurs van ontvangsten sterk verschillende betalingstermijnen toe. De toestand is op dat punt weinig geëvolueerd. In 2004 bedroegen 30 % van de initiële betalingstermijnen meer dan 4 maanden
28. 
Wat betreft het project voor de standaardisering van de betalingstermijnen zijn de 
betrokken diensten van oordeel dat de omstandigheden en de schuldenaren dermate verschillend kunnen zijn dat het gebruik van specifieke termijnen gerechtvaardigd is.
Het Rekenhof had er ook op gewezen dat de betalingstermijnen toegestaan in de 
herinneringsbrieven, te lang waren. Deze termijnen werden inmiddels wel ingekort en gestandaardiseerd (ze bedragen thans 30 dagen).
3.4.4 Termijnen voor de verzending van herinneringsbrieven
De invorderingsprocedure werd in 2000 weinig doelmatig bevonden, hoofdzakelijk vanwege de logheid van de rappelprocedure die de rekenplichtige ertoe verplichtte een voorafgaande machtiging te vragen.
28 Dit cijfer omvat de dossiers die rechtstreeks door de dienst geschillen worden behandeld en waarvoor 
de termijnen per deﬁ  nitie langer zijn.  162e Cahier de la Cour des comptes 115Compte d’exécution du budget Recettes
3.4 Efﬁ  cience de la procédure
3.4.1 Enregistrement des factures dans la comptabilité 
Lors de l’audit initial, le délai d’enregistrement des factures avait été jugé trop long. Il était de 45 jours en moyenne pour le premier semestre de 2000. 
En 2004, ce délai était toujours excessif. La moitié des factures qui sont enregis-
trées dans la comptabilité des recettes l’ont été plus de 15 jours après leur émission. Or, un délai d’encodage trop long peut empêcher l’identiﬁ  cation et l’imputation correcte des paiements, ce qui peut également avoir pour conséquence de différer l’envoi de rappels. 
Depuis peu, les services concernés testent une procédure qui consiste à faire enre-
gistrer les factures dans la comptabilité des recettes par les autorités compétentes en matière de recette et non plus par le comptable.
Quelle que soit la procédure, seul un encodage rapide des données peut améliorer la 
gestion du processus et le recouvrement des montants. 
3.4.2 Identiﬁ  cation des paiements
En ce qui concerne l’identiﬁ  cation des factures, un système de numérotation stan-
dardisée n’a pas encore été mis en place mais l’utilisation d’une communication structurée facilitant l’identiﬁ  cation des paiements est à l’étude.
La difﬁ  culté d’identiﬁ  er les paiements entraîne une charge administrative ainsi que le 
transit des recettes en comptes d’attentes (en février 2005, il y avait 796 paiements en attente d’imputation, toutes catégories de recettes confondues, pour une valeur totale de 13,7 millions d’euros). 
3.4.3 Délais de paiement
Lors de l’audit de 2000, les délais de paiement octroyés aux débiteurs étaient jugés trop longs. Par ailleurs, ces délais variaient beaucoup entre les différents ordonna-teurs de recettes. La situation n’a guère évolué sur ce point. En 2004, 30 % des délais de paiement initiaux dépassaient 4 mois
28. 
Quant au projet d’uniformiser les délais de paiement, les services concernés consi-
dèrent que les situations et les débiteurs présentent des caractéristiques très diver-gentes qui justiﬁ  ent des délais appropriés.
La Cour des comptes avait également souligné que les délais de paiement accordés 
lors de l’envoi des rappels étaient trop longs. En ce qui concerne ces délais, en revanche, une diminution et une uniformisation ont eu lieu (ils sont actuellement de 30 jours).
3.4.4 Délais pour l’envoi des rappels
La procédure de recouvrement avait été jugée peu efﬁ  ciente en 2000, essentielle-ment en raison de la lourdeur de la procédure de rappel, laquelle imposait au comp-table de demander une autorisation préalable.
28 Ce chiffre inclut les dossiers traités directement par le service du contentieux, dont les délais sont par 
déﬁ nition plus longs. 116 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Deze procedure werd thans vereenvoudigd en de rekenplichtige staat zelf in voor de 
verzending van de herinneringbrieven. Deze vereenvoudiging heeft echter nog niet tot de verhoopte resultaten geleid. Zo werd in 2004 35 % van de eerste herinnerings-brieven meer dan 90 dagen na de initiële vervaldag van de factuur verstuurd. Van de tweede herinneringsbrieven werd 50 % meer dan twee maanden na de uiterste datum voor betaling die in de eerste rappel was bepaald, verzonden.
Er bestaat immers nog geen geautomatiseerd opvolgingssysteem voor de herinne-
ringsbrieven. Dit heeft tot gevolg dat, in tegenstelling tot vroeger, niet langer een dagelijkse lijst wordt opgesteld van de facturen waarvan de betalingstermijn verstre-ken is. Zowel voor de identificatie van de in gebreke blijvende schuldenaren als voor de organisatie van de herinneringbrieven moet het initiatief thans uitgaan van de rekenplichtige van de ontvangsten. 
De procedure voor de herinneringsbrieven blijft hoofdzakelijk manueel. Er bestaat alleen een systeem dat het drukken van de documenten moet vergemakkelijken. Deze toestand kan slechts worden verbeterd door de invoering van een volledig geautoma-tiseerd systeem voor het produceren van herinneringsbrieven. De betrokken diensten zijn zich bewust van het probleem; ze hebben beloofd het systeem te verbeteren en de termijnen voor het verzenden van de herinneringsbrieven in te korten.
3.5 Gebruik van de gegevensbank
Ondanks de invoering van een informaticasysteem dat alle diensten in staat stelt de 
invordering van de uitstaande schuldvorderingen op te volgen, worden statistieken over het percentage van invordering of de duur van de procedure niet systematisch opgesteld. 
De gegevensbank wordt derhalve nog niet aangewend als beheersinstrument. In het 
kader van deze opvolgingsaudit hebben de betrokken diensten echter het belang en de mogelijkheden van het gebruik van de gegevensbank kunnen vaststellen.
Het gebruik van de gegevensbank vanuit een beheersperspectief, gericht op een 
betere opvolging en een globale analyse van de moeilijkheden, zou de betrokken diensten in staat moeten stellen het invorderingspercentage nog te verhogen en de doelmatigheid van de procedure te verbeteren.
4 Conclusies en aanbevelingen4.1 Wettelijk en reglementair kader
Wat betreft de noodzaak aan een wettelijke regeling, stelt het Rekenhof vast dat er 
sinds de programmawet van 2 augustus 2002 een permanente wettelijke bepaling bestaat, die echter, zoals de regering in de memorie van toelichting zelf toegeeft, niet geheel tegemoet komt aan de aanbevelingen die het Rekenhof in mei 2001 aan de Minister van Defensie heeft verstrekt. De goedgekeurde tekst herneemt immers enkel de vroegere bepalingen.
Sinds de initiële audit is bij de betrokken diensten van Defensie weliswaar een 
gedachtewisseling op gang gekomen die moet leiden tot een meer bevredigende oplossing van de problemen op wetgevend vlak. De werkdocumenten die in dit kader werden opgesteld kunnen dienen als grondslag voor een hervorming die beantwoordt aan de opmerkingen van het Rekenhof. 
De Minister van Defensie dient thans de nodige initiatieven te nemen ter voorbe-
reiding van een wetsontwerp.   162e Cahier de la Cour des comptes 117Compte d’exécution du budget Recettes
Cette procédure a été simpliﬁ  ée et c’est au comptable qu’il revient actuellement 
d’envoyer les rappels. Cette simpliﬁ  cation de la procédure n’a toutefois pas encore 
produit les résultats attendus. Ainsi, en 2004, 35 % des premiers rappels ont été envoyés plus de 90 jours après la date d’échéance initiale de la facture. En ce qui concerne les seconds rappels, 50 % d’entre eux ont été envoyés plus de 2 mois après la date de paiement ﬁ  xée par le premier rappel.
En effet, il n’existe pas encore de procédure automatisée de rappel. Il s’ensuit que, 
contrairement à la situation initiale, une liste quotidienne des factures dont le délai de paiement est écoulé n’est plus systématiquement produite. Tant l’identiﬁ  cation des débiteurs en défaut que l’organisation des rappels nécessitent à présent une initiative du comptable des recettes. 
Hormis un système d’aide à l’impression, la procédure de rappel reste essentielle-
ment manuelle. La situation ne pourra véritablement s’améliorer sans la mise en place d’un système complètement automatisé de production des rappels. Conscients du problème, les services concernés se sont engagés à améliorer le système et à diminuer les délais d’envoi des rappels.
3.5 Exploitation des données
Malgré la mise en place d’un système informatique qui permet à tous les services 
concernés de suivre l’état de recouvrement des créances, aucune statistique relative au taux de recouvrement ou à la durée de la procédure n’est produite régulière-ment. 
La base de données n’est pas encore exploitée en tant qu’outil de gestion. À l’occa-
sion de ce suivi d’audit, les services concernés ont toutefois pu mesurer l’intérêt et les possibilités d’exploitation des données disponibles.
Par une amélioration du suivi et une analyse plus globale des difﬁ  cultés rencontrées, 
l’exploitation des données disponibles dans une perspective de gestion devrait permettre aux services concernés d’améliorer le taux de recouvrement ainsi que l’efﬁ cience de la procédure.
4 Conclusions et recommandations4.1 Cadre légal et réglementaire
En ce qui concerne la nécessité de légiférer, la Cour des comptes a constaté qu’il 
existe une disposition législative permanente, depuis la loi-programme du 2 août 2002. Toutefois, ainsi que le gouvernement l’a lui-même souligné dans l’exposé des motifs, celle-ci ne répond pas complètement aux recommandations adressées par la Cour au ministre de la Défense en mai 2001. En effet, le texte adopté ne fait que reprendre les dispositions antérieures.
Depuis l’audit initial, une réﬂ  exion a certes été menée au sein des services concer-
nés de la Défense aﬁ  n de dégager une réponse plus complète aux problèmes légis-
latifs. Les documents de travail qui en résultent peuvent servir de base à une réforme répondant efﬁ  cacement aux observations de la Cour des comptes. 
Il appartient au ministre de la Défense de conduire les initiatives nécessaires aﬁ  n de 
saisir le législateur d’un projet.  118 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Op het vlak van de richtlijnen stelt het Rekenhof vast dat thans minder delegaties 
worden verleend dan op het ogenblik van de initiële audit, terwijl precies werd aan-gedrongen op een uitbreiding van de delegaties. 
Aansluitend bij het verwachte wetgevend initiatief zou de uitvoeringsreglementering 
moeten preciseren welke de criteria zijn voor de toestemming tot het leveren van de prestaties en voor de gehele of gedeeltelijke kosteloosheid ervan. De reglementering zou het verlenen van ruimere delegaties moeten aanmoedigen. Dit zou bijdragen tot minder vormvoorschriften waardoor de kost van de procedures zouden kunnen wor-den gedrukt omdat minder belangrijke dossiers niet langer aan de minister moeten worden voorgelegd.
Met het oog op een gelijke verdeling op het vlak van de openbare lasten zal in elk 
geval rekening moeten worden gehouden met de reglementering betreffende de prestaties tegen betaling geleverd door de Civiele Bescherming.
4.2 Evolutie van de invorderingsprocedure
Bij de reorganisatie van Defensie – grotendeels uitgevoerd in 2002 – behoorde de 
problematiek van de prestaties voor derden en aan de invordering van de daaraan verbonden ontvangsten niet tot de prioriteiten. Het gevolg hiervan is dat, hoewel het uiteindelijke invorderingspercentage nog steeds gunstig is, de procedure weinig geëvolueerd is en traag blijft.
Het Rekenhof is echter van oordeel bij de Algemene Directie Begroting en Financiën 
snel verbeteringen kunnen worden geboekt. Het pleit vooral voor een daadwerkelijke automatisering van het systeem van herinneringsbrieven en voor een gebruik van de beschikbare gegevensbank vanuit een beheersperspectief.
5 Antwoord van de Minister van Defensie
Bij brief van 16 september 2005 heeft de Minister van Defensie geantwoord op het 
ontwerpverslag van deze opvolgingsaudit, hem voorgelegd op 22 juni 2005. 
De minister deelt mee dat hij zijn administratie laat onderzoeken of een wetgevend 
initiatief ter aanvulling van artikel 151 van de programmawet van 2 augustus 2002 vereist is.
Dit onderzoek zal de projecten aangekondigd in de memorie van toelichting van de 
programmawet opnieuw op het getouw zetten.
Wat betreft het delegatiestelsel wijst de minister op een instructie van 3 decem-
ber 2002, waarbij de bevoegdheden van de diverse diensten van de strijdkrachten worden verdeeld op basis van het onderscheid tussen occasionele diensten, uitzon-derlijke diensten en diensten geregeld bij overeenkomst. Dergelijke opsplitsing van het dossierbeheer verduidelijkt weliswaar het onderscheid tussen de diverse catego-rieën van diensten en daaraan gekoppelde procedures maar doet niets af aan het feit dat alle aanvragen in principe aan een beslissing van de Minister van Defensie onder-worpen zijn.
Wat tenslotte de invorderingsprocedure betreft, antwoordt de minister dat zijn admi-
nistratie vóór eind 2005 gevolg zal geven aan de aanbevelingen van het Rekenhof met betrekking tot de inning van schuldvorderingen en het gebruik van de gegevens-bank vanuit beheersperspectief.  162e Cahier de la Cour des comptes 119Compte d’exécution du budget Recettes
Quant à l’évolution des directives, la Cour des comptes relève que les délégations 
sont ﬁ  nalement moins importantes que lors de l’audit initial, alors qu’elle en préconi-
sait davantage. 
À la suite des initiatives législatives attendues, la réglementation d’exécution devrait 
préciser les critères d’autorisation des prestations et d’octroi d’une gratuité, totale ou partielle. Cette réglementation favoriserait l’octroi de délégations plus importan-tes, ce qui permettrait d’alléger le formalisme et le coût des procédures en ne soumettant plus à l’autorité ministérielle des dossiers de peu d’importance.
En tout cas, aﬁ  n de garantir une égalité de traitement, il devra être tenu compte des 
dispositions relatives aux prestations contre paiement de la Protection civile.
4.2 Évolution de la procédure de recouvrement
Dans le cadre de la réorganisation de la Défense, qui s’est principalement déroulée 
en 2002, la priorité n’a pas été donnée aux prestations pour tiers et au recouvrement des recettes qui en découlent. Il s’ensuit que, si un très bon taux de recouvrement peut à nouveau être constaté, la procédure a peu évolué et demeure lente.
La Cour des comptes estime toutefois que des améliorations rapides sont possibles 
au sein de la direction générale Budget et Finances. Plus particulièrement, elle recommande une automatisation effective des rappels en cas de défaut de paiement, ainsi qu’une exploitation des données dans une perspective de gestion.
5 Réponse du ministre de la Défense
Le ministre de la Défense a répondu par une lettre du 16 septembre 2005 au projet 
de rapport du suivi de l’audit qui lui avait été soumis le 22 juin 2005. 
Il fait savoir qu’il a chargé son administration d’étudier la nécessité de prendre une 
initiative légale qui complèterait l’article 151 de la loi-programme du 2 août 2002. 
Cette étude relancera les projets annoncés dans l’exposé des motifs de la loi-pro-
gramme.
En ce qui concerne le régime de délégation, le ministre attire l’attention sur une 
directive du 3 décembre 2002, qui répartit les compétences entre les différents ser-vices des Forces armées, en distinguant les prestations occasionnelles, les presta-tions exceptionnelles et celles qui sont régies par des conventions. Cette déconcen-tration de la gestion des dossiers éclaircit les catégories de prestations et les procédures qui les concernent mais n’apporte toutefois aucun tempérament au fait que toutes les demandes de principe sont soumises à la décision du ministre de la Défense.
Enﬁ n, en ce qui concerne la procédure de recouvrement, le ministre annonce que 
son administration donnera suite, avant la ﬁ  n 2005, aux recommandations de la Cour des comptes qui visent le recouvrement des créances et l’exploitation des données à des ﬁ  ns de gestion. 120 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
2.3  Bijzondere commentaar over bepaalde niet-ﬁ  scale 
lopende en kapitaalontvangsten
/L50776 N IET-VOORZIENE  ONTVANGSTEN
De ontvangsten die in 2004 werden aangerekend maar waarvoor in de Rijks-
middelenbegroting geen enkele raming was ingeschreven, bedragen in totaal 1.283,1 miljoen euro.
Dat uitzonderlijk bedrag van 1.283,1 miljoen euro kan in hoofdzaak worden verklaard 
door eenmalige kapitaalontvangsten van de FOD Mobiliteit en Vervoer: 
• tegenprestatie van de overname van de pensioenverplichtingen van BIAC en 
Belgocontrol door de Staat;
• opbrengsten die voortvloeien uit de verkoop van aandelen van de Staat in 
BIAC;
• ontvangsten uit de verkoop van de participaties van de Staat in Belgacom 
(19,1 miljoen aandelen).
Sommige van de hieronder vermelde ontvangsten zijn daarentegen van recurrente 
aard. De vraag is dan ook waarom hiervan systematisch ramingen ontbreken in de rijksmiddelenbegroting. 
Tabel – Niet-voorziene ontvangsten (in euro)
LOPENDE ONTVANGSTEN
Fiscale ontvangsten
§ 1. Administratie van de directe belastingen
Artikel 36.05 – Opbrengst van het Eurovignet 10.282.682,78
Artikel 37.10 – Belasting op de participatie van werknemers 8.423.698,26
Niet-ﬁ  scale ontvangsten
FOD Kanselarij van de Eerste Minister
Artikel 12.01 – Voorschotten, diverse opbrengsten, met uitzondering 
van ontvangsten uit sponsoring, terugbetalingen in het kader van informatie- en communicatieopdrachten ontwikkeld door de Algemene Directie Externe Communicatie2.281.329,00
FOD Budget en beheerscontrole
Artikel 48.01 – Inkomsten van de politiezones ingevolge het 
inwerkingtreden van het correctiemechanisme ingesteld bij de overdracht van ex-rijkswachtgebouwen aan de politiezones, de opbrengst van de verkoop van gebouwen waarvan de politiezones afstand hebben gedaan en de huur die de politiezones betalen voor het tijdelijk gebruik van gebouwen waarvan ze afstand hebben gedaan bij de overdracht ervan, maar die ze nog tijdelijk willen gebruiken290.447,76
FOD Binnenlandse Zaken
Artikel 11.01 – Opbrengsten voortvloeiend uit de terugbetaling 
uitgevoerd door de openbare bedrijven voor hun personeel die op vrijwillige basis voor de uitvoering van deze opdracht wordt ingezet1.942.200,00  162e Cahier de la Cour des comptes 121Compte d’exécution du budget Recettes
2.3  Commentaire particulier sur la réalisation de 
certaines recettes non ﬁ  scales courantes et de 
capital
/L50776 RECETTES  NON PRÉVUES
Les recettes imputées en 2004 pour lesquelles aucune prévision n’était inscrite au 
budget des voies et moyens s’élèvent à 1.283,1 millions d’euros.
Ce montant exceptionnel de 1.283,1 millions d’euros s’explique principalement par 
des recettes en capital au SPF Mobilité et transports, au caractère unique : 
• contrepartie de la reprise des obligations de pensions de BIAC et Belgocon-
trol par l’État ;
• produits découlant de la vente des actions de l’État dans BIAC ;• recettes de la vente des participations de l'État dans Belgacom (19,1 millions 
d’actions).
Certaines des recettes reprises ci-dessous sont par contre récurrentes. On com-
prend donc mal pourquoi les prévisions font systématiquement défaut dans le budget des voies et moyens.
Tableau – Recettes non prévues (en euros)
RECETTES COURANTES
Recettes ﬁ  scales
§ 1. Administration des contributions directes
Article 36.05 – Produit de l’Eurovignette 10.282.682,78
Article 37.10 – Impôt sur la participation des travailleurs 8.423.698,26
Recettes non ﬁ  scales
Article 12.01 – Avances, produits divers, à l’exception des recettes 
découlant du sponsoring, et remboursement dans le cadre des missions d’information et de communication développées par la Direction générale Communication externe2.281.329,00
SPF Budget et Contrôle de la gestion
Article 48.01 – Revenus des zones de police suite à l’entrée en 
vigueur du mécanisme de correction créé lors du transfert des immeubles de l’ancienne gendarmerie aux zones de police, du produit de la vente d’immeubles que les zones de police ont cédés et du loyer que les zones de police paient pour l’occupation temporaire d’immeubles qu’elles ont cédés lors de leur transfert, mais qu’elles veulent encore occuper temporairement290.447,76
Article 11.01 – Produit découlant du remboursement effectué par les 
entreprises publiques pour leur personnel qui est utilisé de façon volontaire à la réalisation de cette mission1.942.200,00 122 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Ministerie van Landsverdediging
Artikel 16.03 – Verkoop van meubilair dat ter beschikking is gesteld 
van de gezinnen gehuisvest in woningen beheerd door de Belgische militaire overheid in Duitsland9.391,59
FOD Financiën
§ 1 – Thesaurie
Artikel 11.03 – Diverse opbrengsten: terugbetalingen door derden 
van pensioenen, renten, kinderbijslagen of gedeelten ervan welke door de openbare Schatkist werden uitbetaald246.126,45
Artikel 27.02 – Dividenden aan de Staat verschuldigd uit hoofde van 
zijn deelneming in het kapitaal van andere rechtspersoonlijkheid bezittende openbare bedrijven. Dividend verschuldigd aan de Staat uit hoofde van zijn deelneming in het kapitaal van de NV TRACTEBEL (ex-POWERFIN)193,19
FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg
Artikel 39.03 – Tussenkomst van het Europees Sociaal Fonds – 
programmatie 2000-20065.488,62
FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie
Artikel 16.18 – Ontvangsten afkomstig van de inschrijvingsrechten 
op de lijsten van de Federale Raad van landmetersexperten8.749,20
SPF Mobiliteit en Vervoer
§ 5 – Directoraat-generaal Mobiliteit en Verkeersveiligheid
Artikel 06.01 – Diverse ontvangsten zoals de opbrengsten van de 
verkoop van de bijzondere bestekken, door derden gestorte sommen in geval van een samengevoegde opdracht of van een verrekening ten laste van derden128.398,43
KAPITAALONTVANGSTEN
Artikel 51.02 – Terugvordering van staatssteun 2.323.257,53
Artikel 57.02 – Ontvangst afkomstig uit de verkoop van Credibe 19.754.399,06Artikel 86.12 – Ontvangsten afkomstig van de vereffening van de 
NV BELFIN1.389.977,05
FOD Mobiliteit en Vervoer
§ 1 – Stafdiensten
Artikel 57.01 – Tegenprestatie voor de overname van de 
pensioenverplichtingen van BIAC door de Staat151.096.804,00
Artikel 57.02 – Tegenprestatie voor de overname van de 
pensioenverplichtingen van Belgocontrol door de Staat 190.897.114,00
Artikel 66.01 – Storting aan de Schatkist van een deel van de 
reserves van het Belgisch Instituut voor Postdiensten en Telecommunicatie (BIPT)3.000.000,00
Artikel 86.01 – Opbrengsten voortvloeiend uit de verkoop van de 
aandelen van de Staat in BIAC352.379.803,30
Artikel 86.04 – Opbrengst van de verkoop van aandelen van de 
Staat in Belgacom538.627.407,19
TOTAAL 1.283.087.467,41  162e Cahier de la Cour des comptes 123Compte d’exécution du budget Recettes
Ministère de la Défense nationale
Article 16.03 – Vente de mobilier mis à la disposition des familles 
occupant des logements de l’autorité militaire belge en Allemagne9.391,59
§ 1 – Trésorerie
Article 11.03 – Produits divers : remboursements par des tiers de 
pensions, rentes, allocations familiales ou parts de celles-ci payées par le Trésor public246.126,45
Article 27.02 – Dividendes dus à l’État du chef de sa participation 
dans le capital d’autres entreprises publiques possédant la personnalité juridique. Dividendes revenant à l’État du chef de sa participation dans le capital de la S.A. TRACTEBEL (ex-POWERFIN)193,19
SPF Emploi, Travail et Concertation sociale
Article 39.03 – Intervention du Fonds social européen – 
programmation 2000-20065.488,62
SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie
Article 16.18 – Recettes provenant des droits d’inscription au 
tableau du Conseil fédéral des géomètres experts8.749,20
SPF Mobilité et transports
§ 5 – Direction générale : Mobilité et Sécurité routièreArticle 06.01 – Recettes diverses comme les produits provenant 
de la vente des cahiers spéciaux de charges, les sommes versées par les tiers en cas de marché conjoint ou de décompte à charge des tiers128.398,43
RECETTES DE CAPITAL
§ 1 – TrésorerieArticle 51.02 – Récupération d’aide de l’État 2.323.257,53Article 57.02 – Recette provenant de la vente de Credibe 19.754.399,06
Article 86.12 – Répartition de la liquidation de la S.A. BELFIN 1.389.977,05
§ 1 – Services d’encadrement
Article 57.01 – Contrepartie de la reprise des obligations de 
pensions de BIAC par l’État151.096.804,00
Article 57.02 – Contrepartie de la reprise des obligations de 
pensions de Belgocontrol par l’État190.897.114,00
Article 66.01 – Versement au Trésor d’une part des réserves de 
l’Institut belge des services postaux et des télécommunications (IBPT)3.000.000,00
Article 86.01 – Produits découlant de la vente des actions de l’État 
dans BIAC352.379.803,30
Article 86.04 – Recettes de la vente des participations de l’État 
dans Belgacom538.627.407,19
TOTAL 1.283.087.467,41 124 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
/L50776 TOEWIJZING  VAN NIET-FISCALE  ONTVANGSTEN  AAN HET ZILVERFONDS  
Op 31 december 2004 was aan het Zilverfonds 12 miljard euro aan ontvangsten 
toegewezen. Deze instelling, die deel uitmaakt van de overheidssector, belegt zijn middelen in speciaal hiervoor gecreëerde effecten van de staatsschuld, waardoor de Staat aflopende leningen kan terugbetalen en dus de geconsolideerde over-heidsschuld kan afbouwen.
Op het moment dat het Zilverfonds zal worden aangewend om de meerkosten ten 
gevolge van de vergrijzing op te vangen, zal de terugbetaling van deze effecten aan het fonds echter moeten gebeuren met de thesauriemiddelen van de Staat, waar-door de afbouw van de geconsolideerde overheidsschuld zal vertragen.
Het Zilverfonds werd opgericht als instelling van openbaar nut door de wet van 5 september 2001
29. Het heeft als voornaamste doel reserves aan te leggen en te 
beheren om in de periode tussen 2010 en 2030 de extra-uitgaven op het vlak van de diverse wettelijke pensioenstelsels ten gevolge van de vergrijzing te kunnen financieren
30. 
Op 31 december 2004 bedragen de ontvangsten, die aan deze instelling zijn toege-wezen, ongeveer 12 miljard euro. Ze bestaan uitsluitend uit opbrengsten van bui-tengewone verrichtingen. De belangrijkste hiervan zijn: de tegenprestatie voor de overname door Staat van de pensioenverplichtingen van Belgacom (5 miljard euro), de opbrengst van de verkoop van de portefeuille van hypothecaire leningen van CREDIBE (2.645,7 miljoen euro), de ontvangsten van de operatie met betrekking tot Amortisatiefonds voor de Leningen voor Sociale Huisvesting (ALESH, 2.500 mil-joen euro), diverse uitzonderlijke ontvangsten afkomstig van de Nationale Bank (820,1 miljoen euro
31), de toekenning van Belgacom-dividenden (527,2 miljoen euro) 
en de verkoop van de UMTS-licenties aan de mobiele telefonieoperatoren (437,8 miljoen euro)
32. Deze uitzonderlijke ontvangsten, die op de rijksmiddelenbe-
groting worden aangerekend, werden aan het Zilverfonds toegewezen via storting op het begrotingsfonds dat daarvoor is ingeschreven in de sectie Rijksschuld van de algemene uitgavenbegroting.
Om de toekomstige financiering van het Zilverfonds te verzekeren heeft de regering beslist vanaf 2007 voorafnames te doen op de algemene ontvangsten van de Staat, te beginnen met 0,3 % van het bbp in 2007 tot 1,3 % in 2012, via een jaarlijkse ver-hoging van 0,2 %. Bovendien zal de toewijzing van middelen afkomstig van uitzonder-lijke verrichtingen die de schuld verminderen zonder invloed te hebben op het vorde-ringensaldo, tot in 2010 worden beperkt tot 250 miljoen euro per jaar en nadien tot 500 miljoen per jaar. Deze cijfers zijn opgesteld op basis van de begrotingsover-schotten die vanaf het jaar 2007 worden verwacht
33.
29 Wet van  5 september 2001 tot waarborging van een voortdurende vermindering van de overheidsschuld 
en tot oprichting van een Zilverfonds.
30 Artikel 14 van voornoemde wet.
31 Waarvan 429 miljoen euro uitzonderlijke winst, 214 miljoen terugbetaling aan de Staat van niet inge-
ruilde bankbiljetten en 177,1 miljoen meerwaarde die bij de goudverkoop werd gerealiseerd.
32 In 2005 werden andere uitzonderlijke ontvangsten toegewezen, namelijk 422,9 miljoen euro opbrengst 
van de eenmalige bevrijdende aangifte en 19,7 miljoen euro saldo van de CREDIBE-operatie.
33 Ministerraad van 25 februari 2005 en wetsontwerp tot wijziging van de wet van 5 september 2001 
tot waarborging van een voortdurende vermindering van de overheidsschuld en tot oprichting van een Zilverfonds. Parl. St.  Kamer, DOC 51-1969/001.  162e Cahier de la Cour des comptes 125Compte d’exécution du budget Recettes
/L50776  AFFECTATION  DES RECETTES  NON FISCALES  AU FONDS  DE VIEILLISSEMENT
Au 31 décembre 2004, des recettes de l’ordre de 12 milliards d’euros, provenant 
d’opérations exceptionnelles, avaient été attribuées au Fonds de vieillissement. Cet organisme, qui appartient au secteur des administrations publiques, investit ces moyens dans des titres spéciﬁ  ques de la dette publique, permettant ainsi à l’État de rembourser des emprunts venant à échéance et en conséquence de diminuer la dette consolidée de l’ensemble des pouvoirs publics.
Lorsqu’il sera fait appel au Fonds de vieillissement pour compenser le surcoût 
entraîné par le vieillissement, le remboursement des titres détenus par le Fonds s’opérera en ayant recours aux moyens de trésorerie de l’État, c’est-à-dire par une diminution moins rapide de la dette consolidée de l’ensemble des administrations publiques.
Le Fonds de vieillissement, organisme d’intérêt public, a été institué par la loi du 
5 septembre 2001
29. Il a pour objectif principal de créer et de gérer des réserves 
permettant de ﬁ  nancer durant la période comprise entre 2010 et 2030 les dépenses 
supplémentaires des différents régimes légaux des pensions suite au vieillisse-ment
30. 
Au 31 décembre 2004, les recettes qui ont été attribuées à cet organisme représen-
tent quelque 12 milliards d’euros. Elles sont exclusivement constituées du produit d’opérations extraordinaires. Les plus importantes sont : la contrepartie de la reprise par l’État des obligations de pensions de Belgacom (5 milliards d’euros), le produit de la vente du portefeuille des prêts hypothécaires de CREDIBE (2.645,7 millions d’euros), la recette provenant du Fonds d’amortissement des dettes du logement social (« opération FADELS » pour un montant de 2.500 millions d’euros), diverses recettes exceptionnelles en provenance de la Banque nationale (820,1 millions d’euros
31), l’affectation de dividendes de Belgacom (527,2 millions d’euros) et la 
vente des licences UMTS aux opérateurs de téléphonie mobile (437,8 millions d’euros)
32. Ces recettes exceptionnelles, imputées au budget des voies et moyens, 
ont été affectées au Fonds de vieillissement par versement au fonds budgétaire ins-crit à cet effet à la section Dette publique du budget général des dépenses.
Pour assurer le ﬁ  nancement futur du Fonds de vieillissement, le gouvernement a 
décidé que des prélèvements seront effectués sur les recettes générales de l’État à partir de 2007, à savoir : 0,3 % du PIB en 2007, augmentés chaque année de 0,2 % du PIB jusqu’en 2012 pour atteindre à ce moment 1,3 % du PIB. En outre, l’attribution de moyens découlant d’opérations extraordinaires, réduisant la dette sans inﬂ  uence 
sur le solde de ﬁ  nancement, sera limité à 250 millions d’euros par an jusqu’en 2010 
et 500 millions par an ensuite. Ces chiffres ont été établis sur la base des surplus budgétaires attendus à partir de l’année 2007
33.
29 Loi du 5 septembre 2001 portant garantie d’une réduction continue de la dette publique et création 
d’un Fonds de vieillissement.
30 Art. 14 de la loi précitée.
31 Dont 429 millions d’euros comme bénéﬁ  ce exceptionnel, 214 millions comme remboursement à l’État 
des billets de banque non échangés et 177,1 représentant la plus-value réalisée lors de la vente d’or.
32 D’autres recettes exceptionnelles ont été également attribuées en 2005 à savoir 422,9 millions d’euros 
comme produit de la déclaration libératoire unique et 19,7 millions d’euros comme solde de l’opération CREDIBE.
33 Conseil des ministres du 25 février 2005 et projet de loi modiﬁ  ant la loi du 5 septembre 2001 por-
tant garantie d’une réduction continue de la dette publique et création d’un Fonds de vieillissement,  
Doc. parl. , Chambre, DOC 51-1969/001 126 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Daar waar een klassiek pensioenfonds zijn ontvangsten belegt in diverse financiële 
activa om op termijn over reserves te beschikken voor de latere betaling van de pensioenen, belegt het Zilverfonds, ingevolge zijn organieke wet, zijn reserves in overheidseffecten. Het ministerieel besluit van 21 maart 2002 betreffende de uitgifte van “Schatkistbons-Zilverfonds” voorziet daartoe in specifieke effecten die alleen ten bate van het Zilverfonds worden uitgegeven. De uitgifte ervan gebeurt door de Administratie van de Thesaurie en levert eenzelfde rendement op als de lineaire obligaties (OLO’S) die bij de andere institutionele beleggers zijn uitgegeven. 
In tegenstelling tot de lineaire obligaties die een jaarlijkse coupon opleveren, zijn de 
“Schatkistbons-Zilverfonds” nulcoupons waarvan de interesten worden gekapitali-seerd en enkel op hun eindvervaldag terugbetaalbaar zijn. De intrest zal dus pas vanaf 2010 ten laste van de algemene uitgavenbegroting van de Staat worden aan-gerekend. In het Europese rekeningenstelsel (ESR), dat voor de berekening van de nettofinancieringsbehoeften van de overheid en van de overheidsschuld wordt gebruikt, wordt de interest echter jaarlijks aangerekend.
Aangezien het Zilverfonds als instelling tot de overheidssector behoort, leidt de uit-
gifte van “Schatkistbons-Zilverfonds” niet tot een verhoging van het vorderingssaldo en van de geconsolideerde overheidsschuld.
De intekening op die effecten door het Zilverfonds heeft voor gevolg dat de Staat vanaf dat ogenblik voor de dekking van zijn schatkistbehoeften opnieuw over de bedragen kan beschikken die aan het fonds werden toegewezen. Wanneer de aan de Schatkist teruggestorte bedragen worden gebruikt om leningen aangegaan bij de privé-sector (bijvoorbeeld OLO’s) terug te betalen, vermindert dit per saldo de gecon-solideerde overheidsschuld. Een schuld van de Staat ten aanzien van een instelling, die behoort tot de overheidssector in de zin van de ESR95-methodologie, komt dan immers in de plaats van een schuld van de Staat ten aanzien van privé-schuldeisers. 
De middelen die in het Zilverfonds worden gestort om de diverse wettelijke pensi-oenstelsels te financieren, worden dus momenteel gebruikt om aflopende staatsle-ningen terug te betalen en, om op die manier de geconsolideerde schuld van de overheidsbesturen af te bouwen. Deze middelen worden opnieuw ter beschikking gesteld van het Zilverfonds op het moment dat de “Schatkistbons-Zilverfonds” zullen worden terugbetaald, d.w.z. wanneer zij vanaf 2010 op eindvervaldag komen.
Op dat ogenblik zal de Staat die terugbetaling enkel kunnen financieren door te put-
ten in zijn thesauriemiddelen, met een weerslag op de geconsolideerde overheids-schuld. 
Tot besluit kan worden gesteld dat de aan het fonds toegewezen ontvangsten een 
onmiddellijke vermindering van de schuldenlast van de overheidssector met zich meebrengen, maar dat deze schuldenlast vanaf 2010 minder snel zal dalen door de daling van het primaire begrotingsoverschot, wanneer het fonds die reserves zal aan-wenden voor de financiering van de vergrijzing.
Er moet bovendien worden opgemerkt dat ingevolge de organieke wet van het fonds, 
de reserves enkel mogen gebruikt worden om de extra-uitgaven verbonden aan de vergrijzing te financieren op voorwaarde dat de verhouding tussen de overheids-schuld en het bbp kleiner is dan 60 %
34. Aangezien eind 2004 de schuld 95,5 % van 
het bbp bedroeg35 en het voor eind 2008 geraamde percentage in het Belgische 
stabiliteitspact 2005-2008 84,2 %, is het niet zeker dat in 2010 die verhouding van 60 % zal zijn bereikt. 
34 Artikel 30 van voornoemde wet van 5 september 2001.
35 Uiteenzetting aangepaste algemene uitgavenbegroting van de Staat voor 2005, p. 189.  162e Cahier de la Cour des comptes 127Compte d’exécution du budget Recettes
Un fonds de pension classique investit ses recettes dans différents actifs ﬁ  nanciers 
et dispose ainsi à terme de réserves pour assurer ultérieurement le paiement des pensions. En revanche, le Fonds de vieillissement est tenu, en vertu de sa loi organi-que, d’investir ses réserves en titres émis par les pouvoirs publics. L’arrêté ministériel du 21 mars 2002 relatif à l’émission de « Bons du Trésor – Fonds de vieillissement » a ainsi prévu des titres spéciﬁ  ques au seul proﬁ  t du Fonds de vieillissement. Ces titres 
sont émis par l’administration de la Trésorerie et offrent un rendement similaire aux obligations linéaires (OLO) émises auprès des autres investisseurs institutionnels. 
Toutefois, contrairement aux obligations linéaires qui offrent annuellement un cou-pon, les bons du Trésor – Fonds de vieillissement sont de type coupon zéro, dont les intérêts sont capitalisés et payables uniquement à l’échéance. Les intérêts ne seront donc imputés à charge du budget général des dépenses de l’État qu’à partir de 2010. En revanche, dans le système européen des comptes (SEC) utilisé pour le calcul des besoins nets de ﬁ  nancement et de la dette de l’ensemble des administra-
tions publiques, les intérêts sont imputés chaque année.
Comme le Fonds de vieillissement est repris comme organisme appartenant au secteur des administrations publiques, l’émission de bons du Trésor – Fonds de vieillissement n’augmente ni le solde des créances ni la dette consolidée de l’en-semble des administrations publiques.
La souscription à ces titres par le Fonds de vieillissement a pour effet que l’État dispose à nouveau dès maintenant, pour ses besoins de trésorerie, des montants qui sont octroyés à cet organisme. Ainsi, lorsque les sommes reversées au Trésor sont utilisées pour rembourser des emprunts souscrits auprès du secteur privé (par exem-ple des OLO), par solde la dette consolidée de l’ensemble des administrations publi-ques diminue puisqu’une dette de l’État envers un organisme qui appartient au sec-teur des administrations publiques au sens de la méthodologie des comptes nationaux SEC95 se substitue à une dette de l’État envers des créanciers privés. 
Les moyens versés au Fonds de vieillissement et destinés à ﬁ  nancer les différents régimes légaux de pension sont donc actuellement utilisés notamment pour rembour-ser des emprunts de l’État venant à échéance et ainsi diminuer la dette consolidée de l’ensemble des administrations publiques. Ces moyens seront restitués au Fonds de vieillissement au moment où la Trésorerie remboursera les bons du trésor spéciﬁ  ques 
du Fonds de vieillissement lorsque ceux-ci arriveront à échéance, à partir de 2010.
À ce moment, l’État ne pourra ﬁ  nancer ce remboursement qu’en puisant dans ses 
moyens de trésorerie, avec un effet sur la dette consolidée de l’ensemble des admi-nistrations publiques. 
En conclusion, les recettes qui sont octroyées au Fonds ont pour effet de réduire 
immédiatement l’endettement des administrations publiques et, lorsque le Fonds commencera, à partir de 2010, à utiliser ses réserves pour ﬁ  nancer des dépenses liées au vieillissement, l’utilisation de ces réserves fera qu’à ce moment l’endette-ment des administrations publiques diminuera moins vite. 
Il convient également de signaler qu’en vertu de la loi organique du Fonds, les réser-
ves de cet organisme ne peuvent être affectées au paiement des dépenses supplé-mentaires liées au vieillissement que pour autant que le rapport entre dette publique et PIB soit inférieur à 60 %
34. À l’heure actuelle, compte tenu du taux d’endettement 
de 95,5 % du PIB ﬁ  n 200435 et du taux prévu ﬁ  n 2008 dans le Programme de stabilité 
de la Belgique 2005-2008 (84,2 %), il n’est pas certain que ce rapport de 60 % sera atteint dès 2010. 
34 Art. 30 de la loi du 5 septembre 2001 précitée.
35 Exposé général ajusté du budget de l’État pour 2005, p. 189. 128 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
/L50776 FOD K ANSELARIJ  VAN DE EERSTE  MINISTER  – E XTERNE  COMMUNICATIE  
Hoewel niet ingeschreven in de begroting, werden er ten bate van het “Fonds 
bestemd voor de financiering van informatie- en communicatieopdrachten ontwik-keld door de Algemene Directie Externe Communicatie” van de FOD Kanselarij toch ontvangsten geïnd. Een deel daarvan gebeurde echter op een onwettige manier.
De Algemene Directie Externe Communicatie van de Federale Overheidsdienst Kan-
selarij is verantwoordelijk voor het uitdenken en uitvoeren van het informatiebeleid van de federale overheden. Ze geeft technische ondersteuning aan elke rechts- of natuurlijke persoon die een initiatief wil nemen om een betere bekendheid te geven aan België. 
In 2002 werd een “Fonds bestemd voor de financiering van informatie- en communi-
catieopdrachten ontwikkeld door de Algemene Directie Externe Communicatie”
36 
opgericht. De aan dit organiek fonds toegewezen ontvangsten bestaan uit voorschot-ten, diverse opbrengsten, met uitzondering van ontvangsten uit sponsoring, en terug-betalingen in het kader van de informatie- en communicatieopdrachten ontwikkeld door de Directie
37.
De Directie voert onder meer communicatiecampagnes uit op vraag van de verschil-
lende federale en programmatorische overheidsdiensten. Begrotingsfondsen mogen echter niet met kredieten van de algemene uitgavenbegroting worden gefinancierd
38, 
en daarom werd bij de FOD Kanselarij van de Eerste Minister een thesaurierekening geopend voor alle uitgaven in het kader van de informatie- en communicatieopdrach-ten ten behoeve van de federale en programmatorische overheidsdiensten
39.
In de rijksmiddelenbegroting voor het begrotingsjaar 2004 waren er voor het Fonds 
Externe Communicatie geen ontvangsten ingeschreven. Eind december 2004 bleek er echter bijna 2,3 miljoen euro te zijn geïnd ten bate van dit fonds. Een belangrijk deel daarvan was afkomstig van de gewesten en gemeenschappen
40. Daarnaast 
bleek echter ook een deel, voor een bedrag van 425.459 euro, afkomstig van andere FOD’s, wat in strijd is met de wettelijke bepaling dat dergelijke fondsen niet met kredieten van de algemene uitgavenbegroting mogen worden gefinancierd.
/L50776  FOD J
USTITIE  – B IJDRAGEN  BESTEMD  VOOR  DE CONTROLE  VAN DE 
GELEGENHEDEN  VOOR  KANSSPELEN  
De ontvangsten (3,7 miljoen euro) lagen in 2004 hoger dan geraamd door de onder-
schatting van het aantal speelzalen in casino’s, de exploitatie van speelautomaten en achterstallen uit 2003. Niet alle aanvragen voor een licentie konden worden ingewil-ligd en heel wat drankgelegenheden bieden kansspelen aan zonder vergunning.
36 Basisallocaties 31.11.11.04 en 31.11.12.20.
37 Artikel 179 van de programmawet van 2 augustus 2002.
38 Artikel 45, § 1, tweede lid, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
39 Artikel 509 van de programmawet van 22 december 2003.
40 Stortingen ingevolge het samenwerkingsprotocol (3 december 2003) tussen de Belgische Staat en de 
gedefereerde entiteiten voor de organisatie en de ﬁ  nanciering van de Internationale Conferentie over 
het Federalisme in maart 2005.  162e Cahier de la Cour des comptes 129Compte d’exécution du budget Recettes
/L50776  SPF CHANCELLERIE  DU PREMIER  MINISTRE  – C OMMUNICATION  EXTERNE  
Bien qu’elles n’aient pas été inscrites dans le budget, des recettes ont été perçues 
au proﬁ  t du « Fonds destiné au ﬁ  nancement des missions d’information et de com-munication développées par la direction générale Communication externe » du SPF Chancellerie. Une partie de ces recettes a toutefois été réalisée de manière irrégu-lière.
La direction générale Communication externe du service public fédéral Chancelle-rie est responsable de l’élaboration et de la mise en œuvre de la politique d’infor-mation des autorités fédérales. Elle apporte un soutien technique à toute personne morale ou physique qui souhaite prendre une initiative visant à améliorer l’image de la Belgique. 
En 2002 a été créé un « Fonds destiné au ﬁ  nancement des missions d’information et 
de communication développées par la direction générale Communication externe »36. 
Les recettes attribuées à ce fonds organique se composent d’avances, de produits divers, à l’exception de recettes provenant du parrainage, et des remboursements dans le cadre des missions d’information et de communication développées par la direction
37.
La direction mène notamment des campagnes de communication à la demande des 
différents services publics fédéraux et de programmation. Les fonds budgétaires ne peuvent toutefois pas être alimentés par des crédits du budget général des dépen-ses
38. C’est la raison pour laquelle un compte de trésorerie a été ouvert au SPF Chan-
cellerie du Premier ministre pour toutes les dépenses effectuées dans le cadre des missions d’information et de communication des services publics fédéraux et de programmation
39.
Dans le budget des voies et moyens pour l’année budgétaire 2004, aucune recette 
n’a été inscrite pour le fonds Communication externe. Toutefois, à la ﬁ  n du mois de décembre 2004, il est apparu qu’un montant de près de 2,3 millions d’euros avait été perçu au proﬁ  t de ce fonds. Une partie importante de ce montant provenait des régions et des communautés
40. En outre, il s’est avéré qu’un montant de 425.459 euros 
provenait des autres SPF, ce qui est contraire à la disposition légale interdisant d’ali-menter ces fonds par des crédits du budget général des dépenses.
/L50776  SPF J
USTICE  – R EDEVANCES  DESTINÉES  AU CONTRÔLE  DES 
ÉTABLISSEMENTS  DE JEUX DE HASARD
En 2004, les recettes (3,7 millions d’euros) ont été plus élevées que prévu en raison 
de la sous-estimation du nombre de salles de jeux autorisées, de l’exploitation de jeux de hasard automatiques dans les casinos et des arriérés de 2003. Toutes les demandes de licence n’ont pu être satisfaites et nombre de débits de boisson exploi-tent des jeux de hasard sans autorisation. 
36 Allocations de base 31.11.11.04 et 31.11.12.20.
37 Article 179 de la loi-programme du 2 août 2002.
38 Article 45, § 1er, alinéa 2, des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
39 Article 509 de la loi-programme du 22 décembre 2003.
40 Versements en vertu du protocole d’accord (3 décembre 2003) conclu entre l’État belge et les entités 
fédérées pour l’organisation et le ﬁ  nancement de la conférence internationale sur le fédéralisme en mars 2005. 130 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
1 Kansspelcommissie 
De Kansspelcommissie werd opgericht door de wet van 7 mei 1999 en valt onder de 
FOD Justitie. Ze wordt voorgezeten door een magistraat en is samengesteld uit vertegenwoordigers van de FOD Justitie, Financiën, Economische Zaken, Binnen-landse Zaken, Volksgezondheid en een afgevaardigde van de minister bevoegd voor de Nationale Loterij. 
Deze commissie heeft tot taak op verzoek van de regering of het Parlement adviezen 
uit te brengen, exploitatievergunningen voor kansspelen uit te reiken
41 en controles 
uit te voeren op kansspelen en bij de vergunninghouders. Ze kan tegen deze laatsten sancties uitspreken. Ten slotte beschermt ze spelers en gokkers.
Artikel 19 van de wet van 7 mei 1999
42 bepaalt dat de oprichtings-, personeels- en 
werkingskosten van de commissie ten laste komen van de houders van de vergun-ningen voor het exploiteren van kansspelen. 
Voor 2004 zijn de bedragen van de retributies vastgesteld door het koninklijk besluit 
van 22 december 2003. De ontvangst werd in de aangepaste rijksmiddelenbegroting geraamd op 2,5 miljoen euro
43. 
Die ontvangst wordt bestemd voor een begrotingsfonds44, het Fonds van de Kans-
spelcommissie, en is ingeschreven in programma 12.62.5 van de algemene uitgaven-begroting. 
Het effectief geïnde bedrag op 31 december 2004 bedroeg 3,7 miljoen euro. De 
verschillen tussen de ramingen en de verwezenlijkingen zijn in de volgende tabel opgenomen.
Tabel – Bijdragen bestemd voor de controle van de gelegenheden voor 
kansspelen (in duizend euro)
Soorten 
vergunningenGeraamde 
ontvangsten in 2004Gerealiseerde 
ontvangsten in 
2004, achterstallen 
inbegrepen Bedrag van de 
achterstallen geïnd 
in 2004 voor 2001, 
2002 en 2003
Klasse A 218,6 347,8 15,2
Klasse B 1.200,0 1.642,9 258,5
Klasse E 663,4 627,8 33,3
Klasse C 369,3 1.122,1 675,4
Totaal 2.451,3 3.740,6 982,4
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof, op basis van gegevens van de administratie
Verschillende factoren liggen aan de oorsprong van het verschil tussen de geraamde 
en de gerealiseerde ontvangsten.
41 De vergunningen van klasse A worden toegekend aan casino’s, die van klasse B aan speel-
automatenhallen, die van klasse C aan drankgelegenheden, die van klasse D aan het personeel van casino’s en speelautomatenhallen, die van klasse E ten slotte aan de leveranciers en herstellers van kansspelen.
42 Gewijzigd door artikel 144 van de programmawet van 8 april 2003.
43 Artikel 16.06 van de rijksmiddelenbegroting. Toegewezen lopende ontvangst.
44 Opgericht door artikel 19, §2, van de wet van 7 mei 1999 op de kansspelen, de kansspelinrichtingen en 
de bescherming van de spelers, gewijzigd door  artikel 144 van de programmawet van 8 april 2003.  162e Cahier de la Cour des comptes 131Compte d’exécution du budget Recettes
1 La Commission des jeux de hasard
La Commission des jeux de hasard a été instituée par la loi du 7 mai 1999 et dépend 
du SPF Justice. Elle est présidée par un magistrat et composée de représentants des SPF Justice, Finances, Affaires économiques, Intérieur, Santé publique ainsi que d’un représentant du ministre qui a la Loterie nationale dans ses attributions. 
Cette commission a pour tâche d’émettre des avis à la demande du gouvernement 
ou du parlement, d’octroyer des licences d’exploitation de jeux de hasard
41, d’effec-
tuer des contrôles en matière de jeux de hasard ainsi qu’auprès des titulaires de licences. Elle peut prononcer des sanctions à l’égard de ces derniers. Enﬁ  n, elle assure la protection des joueurs et des parieurs.
L’article 19 de la loi du 7 mai 1999
42 prévoit que les frais d’installation, de personnel 
et de fonctionnement de la commission sont mis à la charge des titulaires de licence d’exploitation de jeux de hasard. 
En ce qui concerne 2004, les montants des rétributions ont été ﬁ  xés par l’arrêté 
royal du 22 décembre 2003. Le montant estimé de la recette au budget ajusté des voies et moyens était de 2,5 millions d’euros
43. 
Cette recette est affectée à un fonds budgétaire44, dénommé Fonds de la Commis-
sion des jeux de hasard et inscrit au programme 12.62.5 du budget général des dépenses. 
Le montant effectivement perçu au 31 décembre 2004 s’élève à 3,7 millions d’euros. 
Les écarts entre prévisions et réalisations peuvent être observés dans le tableau ci-dessous.
Tableau – Redevances destinées au contrôle des établissements de jeux de hasard 
(en milliers d’euros)
Types de licences Recettes estimées 
en 2004Recettes réalisées 
en 2004, y compris 
les arriérésMontant des 
arriérés perçus en 
2004 pour 2001, 
2002 et 2003
Classe A 218,6 347,8 15,2
Classe B 1.200,0 1.642,9 258,5
Classe E 663,4 627,8 33,3
Classe C 369,3 1.122,1 675,4
Total 2.451,3 3.740,6 982,4
Source : tableau établi par la Cour des comptes à partir de données de l’administration
L’écart entre les recettes estimées et réalisées provient de différents facteurs.
41 Les licences de classe A sont octroyées aux casinos, celles de classe B aux salles de jeux automatiques, 
de classe C aux débits de boisson, de classe D au personnel des casinos et des salles de jeux automatique et enﬁ  n de classe E aux fournisseurs et réparateurs de jeux.
42 Modiﬁ  é par l’article 144 de la loi programme du 8 avril 2003.
43 Article 16.06 du budget des voies et moyens. Recette courante affectée.
44 Institué par l’article 19, §2 de la loi du 7 mai 1999 sur les jeux de hasard, les établissements de jeux de 
hasard et la protection des joueurs, modiﬁ  é par l’article 144 de la loi programme du 8 avril 2003. 132 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Voor de casino’s (vergunning klasse A)45, is de exploitatie van speelautomaten de 
reden dat de realisaties hoger liggen dan de ramingen. 
Voor de speelzalen (vergunning klasse B), wordt de meeropbrengst in vergelijking 
met de raming verklaard doordat het aantal toegestane zalen in 2004 het wettelijke maximum van 180
46 heeft bereikt, terwijl men voor de raming uitgegaan was van 
159 zalen, wat dicht aanleunt bij het aantal speelzalen op 31 december 2003.
De ontvangsten uit spelen geïnstalleerd in drankgelegenheden (klasse C) vertegen-
woordigden 1,1 miljoen euro, wat opmerkelijk meer is dan de raming (369.363 euro47). 
Een aanzienlijk deel van de in 2004 geïnde ontvangsten zijn echter achterstallen. Meer in het bijzonder konden de verzoeken tot het betalen van de bijdragen voor 2003 pas in 2004 aan de exploitanten worden verstuurd
48.
Anderzijds kon aan verscheidene aanvragen voor een vergunning klasse C niet wor-
den voldaan. Zo heeft de commissie tussen 2001 en 2004 17.602 vergunningsaan-vragen ontvangen, maar slechts 7.573 kunnen uitreiken
49.
Ten slotte brengen de controles van de commissie aan het licht dat heel wat kans-
spelen in drankgelegenheden worden geïnstalleerd vóór de uitbater de vereiste ver-gunningen heeft of zonder dat die vergunning werd aangevraagd.
/L50776  FOD B
UITENLANDSE  ZAKEN , BUITENLANDSE  HANDEL  EN ONTWIKKELINGS -
SAMENWERKING  – O PBRENGST  VAN DE VERKOOP  VAN ONROERENDE  
GOEDEREN  GELEGEN  IN HET BUITENLAND
De reële opbrengst van de verkoop van onroerende goederen gelegen in het bui-
tenland wijkt sterk af van de ramingen doordat in de praktijk de tijdsduur van de verkoopprocedure moeilijk te voorspellen is.
Voor het begrotingsjaar 2004 werd na de begrotingscontrole in een bedrag van 
11,9 miljoen euro voorzien aan ontvangsten uit de verkoop van onroerende goederen gelegen in het buitenland
50. De effectieve ontvangsten van dat jaar bedroegen ech-
ter slechts 259.000 euro, een bedrag afkomstig van een teruggevorderde waarborg in het kader van de verkoop van een diplomatiek gebouw in Hong Kong. 
In de loop van 2005 werd een bedrag van ongeveer 5 miljoen euro ontvangen via de 
verkoop van 3 gebouwen waarvan de procedure in 2004 werd opgestart. Voor de verkoop van het gebouw bij de UNESCO in Parijs werd dan weer een ontvangst gerealiseerd die 1,4 miljoen euro hoger lag dan de oorspronkelijke raming.
Een correcte raming van de ontvangsten blijkt dus in de praktijk bemoeilijkt door de 
moeilijk te voorspellen tijdsduur van de individuele verkoopprocedure (onderhande-lingen over de verkoopsmodaliteiten, opstelling van de verkoopakte en ontvangst van de budgettaire middelen). Bovendien is de afronding van de procedure vaak voor een deel afhankelijk van de prijsevolutie op de lokale immobiliënmarkt.
45 Artikel 29 van de wet van 7 mei 1999: het gaat om de casino’s van Oostende, Namen, Spa, Middelkerke, 
Blankenberge, Knokke, Dinant en Chaudfontaine.
46 Artikel 34 van de wet van 7 mei 1999.
47 Raming gebaseerd op ongeveer 3.500 exploitatievergunningen.
48 Jaarverslag 2004 van de Kansspelcommissie, p. 21.
49 Jaarverslag 2004 van de Kansspelcommissie, p. 18.
50 Rijksmiddelenbegroting 2004, Titel II, Sectie II, Hoofdstuk 14 – FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse 
Handel en Ontwikkelingssamenwerking, artikel 76.01.  162e Cahier de la Cour des comptes 133Compte d’exécution du budget Recettes
En ce qui concerne les casinos (licence de classe A)45, les réalisations supérieures 
aux prévisions sont dues à l’exploitation de jeux de hasard automatiques. 
Quant aux salles de jeux (licence de classe B), la plus-value par rapport aux estima-
tions résulte du fait qu’en 2004, le nombre de salles autorisées a atteint le maximum prévu par la loi, soit 180
46, alors que l’estimation, proche du nombre de salles de jeux 
au 31 décembre 2003, était basée sur 159 salles.
Les recettes relatives aux jeux installés dans les débits de boisson (classe C) se sont 
élevées à 1,1 million d’euros, nettement supérieures à l’estimation de 369.363 euros47. 
Il convient toutefois de préciser qu’une part importante des recettes perçues en 2004 représente des arriérés. En particulier, les demandes de contributions pour 2003 n’ont pu être adressées aux exploitants qu’en 2004
48.
Par ailleurs, de nombreuses demandes de licence de classe C n’ont pu être satisfai-
tes. Ainsi, entre 2001 et 2004, la commission a reçu 17.602 demandes de licences mais n’a pu en délivrer que 7.573
49.
Enﬁ n, les contrôles effectués par la Commission révèlent que nombre de jeux sont 
installés dans des débits de boisson avant que l’exploitant ait reçu la licence requise ou sans que cette licence ait été demandée.
/L50776  SPF A
FFAIRES  ÉTRANGÈRES , COMMERCE  EXTÉRIEUR  ET COOPÉRATION  AU 
DÉVELOPPEMENT  – P RODUIT  DE LA VENTE  DE BIENS  IMMOBILIERS  SIS À 
L’ÉTRANGER
Le produit réel de la vente de biens immobiliers sis à l’étranger s’écarte fortement 
des estimations en raison de la difﬁ  culté pratique à prévoir la durée de la procédure de vente.
À l’issue du contrôle budgétaire, il a été prévu pour l’année budgétaire 2004 un mon-
tant de 11,9 millions d’euros de recettes provenant de la vente de biens immobiliers sis à l’étranger
50. Or, les recettes effectives de cette année ne se sont élevées qu’à 
259.000 euros, un montant provenant d’une garantie récupérée dans le cadre de la vente d’un bâtiment diplomatique à Hong Kong. 
Dans le courant de l’année 2005, un montant d’environ 5 millions d’euros a été perçu 
à la suite de la vente de 3 bâtiments dont la procédure avait été entamée en 2004. Pour la vente du bâtiment près de l’UNESCO à Paris, le montant des recettes réali-sées était, dans ce cas, supérieur de 1,4 million d’euros à l’estimation initiale.
Une estimation correcte des recettes s’avère donc entravée, dans la pratique, par la 
difﬁ culté à prévoir dans chaque cas précis la durée de la procédure de vente (négo-
ciations concernant les modalités de vente, rédaction de l’acte de vente et réception des moyens budgétaires). En outre, la clôture de la procédure dépend souvent, en partie, de l’évolution des prix sur le marché immobilier local.
45 Article 29 de la loi du 7 mai 1999: il s’agit des casinos d’Ostende, Namur, Spa, Middelkerke, 
Blankenberge, Knokke, Dinant et Chaudfontaine.
46 Article 34 de la loi du 7 mai 1999.
47 Estimation basée sur environ 3.500 licences d’exploitation.
48 Rapport annuel 2004 de la Commission des jeux de hasard, p. 21.
49 Rapport annuel 2004 de la Commission des jeux de hasard, p. 18.
50 Budget des voies et moyens 2004, Titre II, Section II, Chapitre 14 – SPF Affaires étrangères, Com-
merce extérieur et Coopération au développement, article 76.01. 134 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
/L50776  FOD F INANCIËN  – O NTVANGSTEN  VOORTVLOEIEND  UIT DE VERRICHTINGEN  
OP HET AMORTISATIEFONDS  VOOR  DE LENINGEN  VAN DE SOCIALE  
HUISVESTING  (ALESH)
In 2004 zijn voor 3.521,1 miljoen euro aan kapitaalsinkomsten, waarvan 2.500 mil-
joen euro toegewezen aan het Zilverfonds, aangerekend als gevolg van het samen-werkingsakkoord op het vlak van sociale huisvesting van 16 december 2003.
Om de schulden van sociale huisvesting uit het verleden definitief te regelen werd op 
16 december 2003 binnen het overlegcomité een akkoord gesloten over de bijdrage van de gedefedereerde entiteiten voor de verbetering van de overheidsfinanciën. 
Het akkoord bepaalt dat de gewestelijke huisvestingsmaatschappijen, die niet vallen 
onder de noemer openbare besturen, in een eerste fase het respectieve deel van hun gewest in de schulden ten aanzien van het ALESH terugkopen. In ruil daarvoor hoe-ven die maatschappijen geen annuïteiten meer te betalen aan het ALESH. 
Een tweede deel van het akkoord bepaalt dat het ALESH op verzoek van de Thesau-
rie aan de Staat de terugbetalingen stort van de gewestelijke huisvestingsmaat-schappijen. In ruil daarvoor neemt de Staat de volledige intrestlasten en de aflossing van de schuld van het ALESH op zich. 
De sommen die de gewestelijke huisvestingsmaatschappijen storten, worden dus 
niet bestemd voor de terugbetaling van de schuld van het ALESH.
In uitvoering van het akkoord hebben de gewestelijke huisvestingsmaatschappijen 
3.512,1 miljoen euro aan het ALESH terugbetaald eind 2003 en dit fonds heeft die sommen vervolgens begin 2004 aan de Thesaurie overgedragen. 
In 2004 werden respectievelijk kapitaalontvangsten van 1.012,1 en 2.500,0 mil-
joen euro aangerekend op de artikelen 89.02 en 89.03 van hoofdstuk 18 – FOD Financiën, van de rekening van de ontvangsten. 
De ontvangsten aangerekend op artikel 89.02 werden opgenomen bij de algemene 
middelen van de Staat en hebben op die manier bijgedragen tot de verbetering van het begrotingsresultaat 2004. De ontvangsten ingeschreven op artikel 89.03 werden van hun kant bestemd voor programma 51.45.3 van de algemene uitgavenbegroting (stortingen aan het Zilverfonds), overeenkomstig het koninklijk besluit van 22 okto-ber 2004 betreffende de toewijzing aan het Zilverfonds van een gedeelte van de niet-fiscale ontvangst gerealiseerd bij de ALESH-operatie.
/L50776 FOD F
INANCIËN  – E ENMALIGE  BEVRIJDENDE  AANGIFTE
Geraamd op 850 miljoen euro, waarvan 775 miljoen euro ingeschreven op de rijks-
middelenbegroting van 2004, blijkt de eenmalige bevrijdende fiscale aangifte (EBA) uiteindelijk 498,1 miljoen euro te hebben opgeleverd, waarvan 116 miljoen euro aangerekend in 2004.
De wet van 31 december 2003 houdende invoering van een eenmalige bevrijdende 
aangifte (EBA) voorzag in de regularisatie door natuurlijke personen van sommen, kapitalen of roerende waarden die niet waren vermeld in een verplichte boekhouding of aangifte, of waarop geen belasting geheven was. 
De regularisatie moest gebeuren tussen 1 januari en 31 december 2004 door indie-
ning van een EBA bij een kredietinstelling, een beursvennootschap, een verzeke-ringsonderneming of de Administratie van de Thesaurie van de FOD Financiën.   162e Cahier de la Cour des comptes 135Compte d’exécution du budget Recettes
/L50776  SPF F INANCES  – R ECETTES  LIÉES AUX OPÉRATIONS  SUR LE FONDS  
D’AMORTISSEMENT  DES DETTES  DU LOGEMENT  SOCIAL  (FADELS)
Des recettes en capital de 3.512,1 millions d’euros, dont 2.500 millions d’euros 
affectés au Fonds de vieillissement, ont été imputées en 2004, suite à l’accord de coopération en matière de logement social du 16 décembre 2003.
Aﬁ n de régler déﬁ  nitivement les dettes du passé en matière de logement social, un 
accord a été conclu au sein du Comité de concertation du 16 décembre 2003 au sujet de la contribution des entités fédérées à l’amélioration des ﬁ  nances publiques.
L’accord stipule que dans un premier temps, les sociétés régionales de logement, qui 
ne sont pas comprises dans le périmètre des administrations publiques, rachètent la part respective de leur région dans les dettes à l’égard du FADELS. En contrepartie, ces sociétés n’ont plus d’annuités à payer au FADELS.
Un second volet de l’accord prévoit qu’à la demande de la Trésorerie, le FADELS 
verse à l’État les remboursements provenant des sociétés régionales de logement. En échange, l’État assure l’intégralité des charges d’intérêt et d’amortissement de la dette du FADELS.
Les sommes versées par les sociétés régionales de logement ne sont donc pas affec-
tées au remboursement de la dette du FADELS.
En exécution de l’accord, les sociétés régionales de logement ont remboursé 
3.512,1 millions d’euros au FADELS ﬁ  n 2003, et celui-ci les a ensuite transférés à la 
Trésorerie début 2004.
Des recettes en capital de 1.012,1 et 2.500,0 millions d’euros respectivement ont 
été imputées en 2004, sur les articles 89.02 et 89.03 du chapitre 18 – SPF Finances, du compte des recettes.
Les recettes imputées sur l’article 89.02 ont été intégrées dans les ressources géné-
rales de l’État et ont ainsi amélioré le résultat budgétaire 2004 tandis que les recet-tes inscrites sur l’article 89.03 ont été affectées au programme 51.45.3 du budget général des dépenses (versements au Fonds de vieillissement), conformément à l’ar-rêté royal du 22 octobre 2004 relatif à l’affectation au Fonds de vieillissement d’une partie de la recette non ﬁ  scale réalisée lors de l’opération FADELS.
/L50776 SPF F
INANCES  – D ÉCLARATION  LIBÉRATOIRE  UNIQUE
moyens 2004, le produit de la déclaration libératoire unique (DLU) s’est ﬁ  nalement élevé à 498,1 millions d’euros, dont 116 millions imputés en 2004.
La loi du 31 décembre 2003 instaurant une déclaration libératoire unique (DLU) a 
prévu la régularisation par les personnes physiques de sommes, capitaux ou valeurs mobilières non repris dans une comptabilité ou une déclaration obligatoire, ou sur lesquels l’impôt dû n’a pas été prélevé.
La régularisation devait être opérée entre le 1er janvier et le 31 décembre 2004 par le 
dépôt d’une DLU auprès d’un établissement de crédit, d’une société de bourse, d’une entreprise d’assurances ou de l’administration de la Trésorerie du SPF Finances. 136 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Op voorwaarde van die aangifte en het betalen van een eenmalige belasting van 9 % 
of 6 % naargelang van de bestemming ervan, worden de aangegeven sommen, kapi-talen of roerende waarden geacht onweerlegbaar en definitief bevrijd te zijn van alle belastingen, socialezekerheidsbijdragen en boetes. 
De begrotingsramingen vermeldden voor 2004 een totale ontvangst van 850 mil-joen euro voor de EBA, die moest worden verdeeld onder de Staat en de gewesten. 
Het aandeel van de gewesten, dat bij overeenkomst op 75 miljoen euro was vastge-legd, werd gerechtvaardigd doordat de regularisatie kon slaan op sommige ontdoken gewestbelastingen, zoals de successierechten.
Voor de Staat werd een ontvangst van 775 miljoen euro ingeschreven op de rijksmid-
delenbegroting 2004 als lopende fiscale ontvangsten, FOD Financiën, § 1 Administra-tie van de Directe Belastingen, artikel 37.01. De regering heeft echter later beslist de ontvangsten van de EBA als niet-fiscale ontvangsten te beschouwen en ze toe te wijzen aan het Zilverfonds
51. 
Het bedrag van de geïnde eenmalige belastingen moest door de kredietinstellingen, 
de beursvennootschappen of de verzekeringsondernemingen uiterlijk op vier in het koninklijk besluit van 9 januari 2004
52 bepaalde einddatums worden gestort, afhanke-
lijk van de datum waarop de belastingen werden geïnd.
De aangiften werden vooral in de laatste weken van het jaar ingediend en de uiterste 
datum voor de betalingen werd verlengd. 
Na de definitieve afsluiting van de verrichtingen beliep het bedrag van de ontvangs-
ten van de EBA 498,1 miljoen euro53. Van die totale ontvangsten werd 116,0 mil-
joen euro in 2004 aangerekend op artikel 37.04 van afdeling II Niet-fiscale ontvangs-ten, § 1 Administratie van de Thesaurie. Er moeten nog belangrijkere ontvangsten, ten belope van 307 miljoen euro, worden aangerekend op de rekening van de ont-vangsten van het begrotingsjaar 2005.
De storting van 75 miljoen euro voor de gewesten is eveneens in 2005 gepland. 
/L50776  R
EGIE DER GEBOUWEN  – O PBRENGST  VAN DE VERKOOP  VAN GEBOUWEN
De opbrengst van de verkoop van gebouwen door de Regie der Gebouwen wordt 
voor een deel aangewend voor uitgaven die niet worden opgenomen in de alge-mene uitgavenbegroting. Dit vermindert de transparantie van de begroting.
Tijdens het begrotingsconclaaf naar aanleiding van de initiële begroting 2004 besliste 
de Ministerraad om voor minstens 200 miljoen euro gebouwen te verkopen in 2004. Dit bedrag werd dan ook ingeschreven in de rijksmiddelenbegroting
54. 
51 Koninklijk besluit van 26 maart 2005 betreffende de toewijzing van bepaalde niet-ﬁ  scale ontvangsten 
aan het Zilverfonds.
52 Koninklijk besluit tot uitvoering van de artikelen 2, § 1, zevende lid, 4, § 2, 6, § 3, tweede lid, en 10 van 
de wet van 31 december 2003 houdende invoering van een eenmalige bevrijdende aangifte.
53 Aanpassing van de rijksmiddelenbegroting 2005, Parl. St.  Kamer, DOC 51 1747/003, p. 28.
54 Titel II, Sectie II, Hoofdstuk 19, artikel 76.03 – Storting aan de Schatkist van een gedeelte van het 
patrimonium van de Staat in brede zin.  162e Cahier de la Cour des comptes 137Compte d’exécution du budget Recettes
Moyennant ce dépôt et le paiement d’une contribution unique de 9 % ou de 6 % en 
fonction de l’affectation qui leur est réservée, les sommes, capitaux ou valeurs mobi-lières déclarés sont réputés, de manière irréfragable, avoir fait déﬁ  nitivement et complètement l’objet de tous impôts, cotisations sociales et amendes.
Les estimations budgétaires reprenaient pour 2004 une recette totale de 850 millions d’euros à titre de la DLU, qui devaient être répartis entre l’État et les Régions.
La part des Régions, ﬁ  xée conventionnellement à 75 millions d’euros, se justiﬁ  ait par 
le fait que la régularisation pouvait porter sur certains impôts régionaux éludés, tels les droits de succession. 
Pour l’État, une recette de 775 millions d’euros a été inscrite au budget des voies et 
moyens 2004, en recettes ﬁ  scales courantes, SPF Finances, § 1
er Administration des 
contributions directes, article 37.01. Le gouvernement a cependant décidé ultérieu-rement de considérer les recettes de la DLU comme des recettes non ﬁ  scales, et de 
les affecter au Fonds de vieillissement
51. 
Le montant des contributions uniques perçues devait être versé par les établisse-
ments de crédit, les sociétés de bourse ou les entreprises d’assurances, au plus tard à quatre échéances stipulées dans l’arrêté royal du 9 janvier 2004
52, en fonction de 
la date de perception des contributions.
Les déclarations ont été introduites surtout durant les dernières semaines de l’année 
et la date limite pour les paiements a été prolongée.
Après la clôture déﬁ  nitive des opérations, le montant des recettes de la DLU s’est 
ﬁ nalement élevé à 498,1 millions d’euros53. De ces recettes totales, un montant de 
116,0 millions a été imputé en 2004 sur l’article 37.04 de la Section II Recettes non ﬁ  scales, § 1 Administration de la Trésorerie. Des recettes plus importantes, de l’ordre de 307 millions d’euros, doivent être imputées au compte des recettes de l’année budgétaire 2005. 
Il est prévu que le versement de 75 millions d’euros destinés aux Régions soit égale-
ment effectué en 2005.
/L50776  R
ÉGIE DES BÂTIMENTS  – P RODUIT  DE LA VENTE  DE BÂTIMENTS
Le produit de la vente de bâtiments par la Régie des bâtiments est en partie utilisé 
pour ﬁ  nancer des dépenses qui ne ﬁ  gurent pas dans le budget général des dépen-ses. Cette pratique réduit la transparence du budget. 
Au cours du conclave budgétaire concernant le budget initial 2004, le Conseil des 
ministres a décidé de vendre, en 2004, des bâtiments pour un montant d’au moins 200 millions d’euros. Ce montant a, dès lors, été inscrit dans le budget des voies et moyens
54. 
51 Arrêté royal du 26 mars 2005 relatif à l’affectation de certaines recettes non ﬁ  scales au Fonds de 
vieillissement.
52 Arrêté royal portant exécution des articles 2, § 1er, alinéa 7, 4, § 2, 6, § 3, alinéa 2, et 10 de la loi du 
31 décembre 2003 instaurant une déclaration libératoire unique.
53 Ajustement du Budget des voies et moyens 2005, Doc. parl ., Chambre, DOC 51-1747/003, p. 28.
54 Titre II, Section II, Chapitre 19, article 76.03 – Versement au Trésor d’une partie du patrimoine de 
l’État au sens large. 138 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
In de loop van het begrotingsjaar ontving de Regie der Gebouwen echter slechts 
146,4 miljoen euro voor de verkoop van gebouwen. Daarvan werd 70,2 miljoen door-gestort naar de Schatkist en als ontvangst in de rijksmiddelenbegroting geboekt.
De resterende middelen (76,2 miljoen euro) werden ter beschikking gesteld van de 
Regie der Gebouwen
55 en als volgt verdeeld. Tijdens het begrotingsconclaaf naar 
aanleiding van de begrotingscontrole 2004 werd beslist dat de Regie 55 miljoen euro kon behouden om de vermindering van de dotatie voor huurgelden op te vangen. Tijdens het begrotingsconclaaf over de initiële begroting 2005 werd beslist om de vermindering van de dotatie voor de investeringen te dekken met een bedrag van 20,9 miljoen euro. Daarnaast werd 350.000 euro bestemd voor de kosten van het studiebureau dat de verkoop van het gebouw Egmont I en de promotieopdracht voor de bouw van Egmont II begeleidt. 
Een belangrijk deel van de uitgaven wordt aldus onttrokken aan de goedkeuring van 
de Kamer van Volksvertegenwoordigers doordat ze niet in de uitgavenbegroting zijn opgenomen.
/L50776  FOD W
ERKGELEGENHEID , ARBEID  EN SOCIAAL  OVERLEG  – 
ADMINISTRATIEVE  BOETES
In 2004 bleken de geïnde administratieve boetes voor overtredingen op de sociale wetgeving beduidend lager te liggen dan de eigenlijk verschuldigde bedragen.
Iedere overtreding op de sociale wetgeving is een misdrijf en kan daardoor strafrech-
telijk worden vervolgd. In de praktijk wordt de strafrechtelijke vervolging van de meeste van die overtredingen echter vervangen door administratieve boetes. De meest courante overtredingen zijn het tewerkstellen van buitenlandse werknemers zonder arbeidsvergunning, het ontbreken van sociale documenten, de niet-inachtne-ming van de voorschriften inzake arbeidsveiligheid, enz.
De administratieve boetes die in 2004 aan de werkgevers werden opgelegd voor een 
overtreding van de sociale wetgeving en die bestemd zijn voor de rijksmiddelenbe-groting, vertegenwoordigden een bedrag van nagenoeg 2,9 miljoen euro
56. Dat is iets 
minder dan initieel geraamd. 
De ontvangsten die tijdens datzelfde jaar effectief werden geïnd, liggen echter lager 
dan het bedrag van de opgelegde boetes. De inningsmoeilijkheden werden nog ver-ergerd door de slechte economische conjunctuur (vragen om betalingsfaciliteiten, vertraging bij de betaling van de boetes). 
Voor het jaar 2004 was 6,9 miljoen euro aan de Schatkist verschuldigd
57, maar daar-
van werd slechts 1,6 miljoen euro geïnd. Het saldo is als volgt uitgesplitst: 1,8 mil-joen euro geannuleerde of in onbepaald uitstel gebrachte schuldvorderingen en 3,5 miljoen euro schuldvorderingen waarvan de regeling is uitgesteld tot 2005. 
55 Wetsbepaling 2.19.8 van de wet van 22 december 2003 houdende de algemene uitgavenbegroting 
voor het begrotingsjaar 2004 machtigt de Regie der Gebouwen “ tot het bedrag van de werkelijke 
ontvangsten te putten uit de opbrengst van de verkoop van onroerende goederen en andere onroerende verrichtingen ”. De opbrengsten van deze verrichtingen worden gestort in het Financieringsfonds 
opgericht krachtens artikel 335, §2 van de programmawet van 22 december 1989. De gelden van het Financieringsfonds die op het einde van het begrotingsjaar niet zijn gebruikt, worden naar het volgend begrotingsjaar overgedragen en bij de eigen ontvangsten van dat jaar gevoegd.
56 Als de boetes die aan de RSZ worden gestort, toegevoegd worden, beloopt het totaalbedrag van de in 
2004 opgelegde administratieve boetes 3,8 miljoen euro. 
57 Saldo van de schuldvorderingen op 1 januari 2004 (4 miljoen euro) en nieuwe boetes (2,9 mil-
joen euro).  162e Cahier de la Cour des comptes 139Compte d’exécution du budget Recettes
Dans le courant de l’année budgétaire, la Régie des bâtiments n’a, toutefois, perçu 
qu’un montant de 146,4 millions d’euros pour la vente de bâtiments. Sur ce montant, 70,2 millions d’euros ont été versés au Trésor et imputés en recettes dans le budget des voies et moyens.
Le solde (76,2 millions d’euros) a été mis à la disposition de la Régie des bâtiments
55 
et réparti comme suit. Lors du conclave budgétaire concernant le contrôle budgé-taire 2004, il a été décidé que la Régie pouvait conserver 55 millions d’euros à titre de compensation de la réduction de la dotation relative aux loyers. Lors du conclave budgétaire portant sur le budget initial 2005, il a été décidé de couvrir la diminution de la dotation pour investissements en octroyant un montant de 20,9 millions d’euros. En outre, 350.000 euros ont été affectés pour couvrir les frais du bureau d’études qui est chargé de la vente du bâtiment Egmont I ainsi que du marché de promotion pour la construction du bâtiment Egmont II. 
N’étant pas reprise dans le budget des dépenses, une partie importante des dépen-
ses est ainsi soustraite à l’approbation de la Chambre des représentants.
/L50776  SPF E
MPLOI , TRAVAIL  ET CONCERTATION  SOCIALE  – 
AMENDES  ADMINISTRATIVES
En 2004, la perception des amendes administratives dues pour les infractions à la législation sociale s’est avérée nettement inférieure aux montants dus.
Toute infraction à la législation sociale est constitutive de délit et passible à ce titre 
de poursuites pénales. Dans la pratique toutefois, la poursuite pénale de la plupart de ces infractions est remplacée par l’établissement d’amendes administratives. Les infractions les plus courantes sont notamment l’occupation de travailleurs étrangers sans permis de travail, l’absence de documents sociaux, le non respect des prescrip-tions en matière de sécurité du travail, etc.
Les amendes administratives établies en 2004 à la charge des employeurs à la suite 
d’une infraction à la législation sociale, et destinées au budget des voies et moyens, se sont élevées à quelque 2,9 millions d’euros
56, montant légèrement inférieur aux 
estimations initiales.
Les recettes effectivement perçues au cours de la même année sont toutefois infé-
rieures au montant des amendes ainsi établies. Les difﬁ  cultés de perception sont aggravées par la mauvaise conjoncture économique (demandes de facilités de paie-ment, retard dans la liquidation des amendes). 
Pour l’année 2004, alors que 6,9 millions d’euros étaient dus au Trésor
57, seulement 
1,6 million d’euros a été perçu, le solde se répartissant comme suit : 1,8 million d’euros de créances annulées ou portées en surséance indéﬁ  nie et 3,5 millions d’euros de créances dont le règlement a été reporté à l’année 2005.
55 La disposition 2.19.8 de la loi du 22 décembre 2003 contenant le budget général des dépenses pour 
l’année budgétaire 2004 autorise la Régie des bâtiments “à utiliser à concurrence des recettes 
effectivement opérées, le produit de la vente de biens immobiliers et d’autres opérations immobilières ”. 
Le produit de ces opérations est versé au Fonds de ﬁ  nancement créé en vertu de l’article 335, § 2, de 
la loi-programme du 22 décembre 1989. Les disponibilités du Fonds de ﬁ  nancement non utilisées à la 
ﬁ n d’une année budgétaire sont reportées à l’année budgétaire suivante où elles se confondent avec 
les recettes propres à cette dernière.
56 Si l’on y ajoute les amendes qui sont versées à l’ONSS, le montant total des amendes administratives 
dressées en 2004 s’élève à 3,8 millions d’euros.
57 Solde des créances au 1er janvier 2004 (4 millions d’euros) et amendes nouvelles (2,9 millions 
d’euros). 140 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
3 O VERGEDRAGEN  ONTVANGSTEN
/L50776 O NTVANGSTEN  OVERGEDRAGEN  AAN DE GEMEENSCHAPPEN  EN DE GEWESTEN  
In dit artikel worden de principes van de financiering van de gemeenschappen en 
de gewesten uiteengezet, wordt een gedetailleerd beeld van de middelen van de gewesten en de gemeenschappen gegeven en wordt de toepassing van de bij-zondere financieringswet in 2004 uiteengezet.
In 2004 werd 24.231 miljoen euro gestort aan de gemeenschappen en gewesten onder de vorm van toegewezen belastinggedeelten. De bedragen zijn vastgesteld overeenkomstig de bijzondere wet van 16 januari 1989 betreffende de financiering van de gemeenschappen en de gewesten. Ze houden o.a. rekening met de pro-centuele verandering van het gemiddelde indexcijfer van de consumptieprijzen van 1,59 % in 2003 en 2,1 % in 2004, en met de reële groei van het bruto nationaal inkomen, vastgesteld op 1,2 % voor 2003 en 1,5 % voor 2004. In 2003 werd 23.557 miljoen euro gestort.
De gewestelijke belastingen geïnd en gestort door de Staat bedroegen in 2004 5.553 miljoen euro. In 2003 was dat 4.916 miljoen euro.
1  Principes van de ﬁ  nanciering van de gemeenschappen en 
de gewesten 
De gedefereerde entiteiten, Vlaamse en Franse Gemeenschap
58, Vlaams, Waals en 
Brussels Hoofdstedelijk Gewest, hebben uitgebreide bevoegdheden59 en mobiliseren 
daarvoor een aanzienlijk deel van de middelen van de overheid.
Ze dragen de financiële verantwoordelijkheid voor het beleid dat ze voeren. Met de 
middelen waarover ze beschikken, staan ze in voor de gevolgen van dat beleid, zon-der dat de federale Staat instaat voor de door hen aangegane verbintenissen of ingrijpt indien de middelen ontoereikend zijn. 
Concreet bepalen de gemeenschappen en gewesten zelf de bestemming van hun 
financiële middelen
60 en dragen ze zelf hun schuldenlasten.
Ze genieten financiële autonomie zodat ze over eigen middelen kunnen beschikken om hun bevoegdheden ten volle uit te oefenen. Die middelen zijn de toegewezen gedeelten van de opbrengst van de personenbelasting (PB) en van belasting over de toegevoegde waarde (btw)
61, de eigen fiscale ontvangsten62, de gewestelijke 
58 In deze uiteenzetting komt de Duitstalige Gemeenschap, waarover de wet van 31 december 1983 tot 
hervorming der instellingen voor de Duitstalige Gemeenschap handelt, niet aan bod. Die gemeenschap wordt geﬁ  nancierd met een dotatie die is ingeschreven in de uitgavenbegroting van de Staat en met 
een dotatie ter compensatie van het kijk- en luistergeld, die wordt afgenomen op de opbrengst van de personenbelasting.
59 Krachtens artikel 127 et 128 van de Grondwet zijn de gemeenschappen onder andere bevoegd voor de 
culturele aangelegenheden, het onderwijs en de persoonsgebonden materies. Krachtens artikel 39 van de Grondwet en de bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen zijn de gewes-ten bevoegd voor de ruimtelijke ordening, het waterbeleid, de landinrichting en het natuurbehoud, de huisvesting, het landbouwbeleid, economie, energie, de ondergeschikte besturen, het tewerkstellings-beleid, openbare werken en vervoer.
60 Artikel 175 en 177 van de Grondwet.
61 Met toepassing van de bijzondere wet van 16 januari 1989 betreffende de ﬁ  nanciering van de gemeen-
schappen en de gewesten (bijzondere ﬁ  nancieringswet).
62 Met toepassing van artikel 170 van de Grondwet.  162e Cahier de la Cour des comptes 141Compte d’exécution du budget Recettes
3 R ECETTES  TRANSFÉRÉES
/L50776 RECETTES  TRANSFÉRÉES  AUX COMMUNAUTÉS  ET AUX RÉGIONS
Cet article rappelle les principes du ﬁ  nancement des communautés et des régions, 
détaille les ressources des régions et communautés et développe l’application de la loi spéciale de ﬁ  nancement en 2004.
En 2004, 24.231 millions d’euros ont été versés aux communautés et régions à titre 
des quotes-parts d’impôts attribuées. Ces montants sont établis conformément à la loi spéciale du 16 janvier 1989 relative au ﬁ  nancement des communautés et des régions en tenant compte entre autres d’un taux de ﬂ  uctuation de l’indice moyen des prix à la consommation de 1,59 % pour 2003 et 2,1 % pour 2004 et de la crois-sance réelle du evenu national brut établie pour 2003 à 1,2 % et pour 2004 à 1,5 %. En 2003, 23.557 millions avaient été versés à ce titre.
Les impôts régionaux collectés et versés par l’État se sont élevés en 2004 à 
5.553 millions d’euros. En 2003 ces versements s’étaient élevés à 4.916 millions d’euros.
1  Rappel des principes du ﬁ  nancement des communautés et 
des régions
Les entités fédérées que sont les Communautés
58 ﬂ  amande et française, et les 
Régions ﬂ  amande, wallonne et de Bruxelles-Capitale sont compétentes59 pour des 
matières étendues et à ce titre mobilisent une part importante des ressources des pouvoirs publics.
Elles sont responsables ﬁ  nancièrement de leurs politiques. Elles en assument seules, 
grâce aux moyens dont elles disposent, les conséquences, sans intervention de l’État pour garantir leurs engagements ou suppléer à l’insufﬁ  sance de leurs moyens.
Plus concrètement, les communautés et les régions déﬁ  nissent elles-mêmes l’affec-
tation de leurs moyens ﬁ  nanciers
60 et supportent les charges de leur endettement.
Elles jouissent d’une autonomie ﬁ  nancière qui leur permet de disposer de ressour-
ces propres pour le plein exercice de leur compétence. Ces ressources sont les parties attribuées du produit de l’impôt des personnes physiques (IPP) et de la taxe sur la valeur ajoutée (TVA)
61, les recettes ﬁ  scales propres62, les impôts 
58 Cet exposé ne concerne pas la Communauté germanophone dont traite la loi du 31 décembre 1983 
de réformes institutionnelles pour la Communauté germanophone. Cette communauté est ﬁ  nancée par une dotation inscrite au budget des dépenses de l’État et par une dotation compensatoire de la redevance radio et télévision prélevée sur le produit de l’’impôt des personnes physiques.
59 En vertu des articles 127 et 128 de la Constitution, les communautés sont compétentes entre autres 
pour les matières culturelles, l’enseignement et les matières personnalisables. En vertu de l’article 39 de la Constitution et de la loi spéciale du 8 août 1980 de réformes institutionnelles, les régions sont compétentes pour l’aménagement du territoire, la politique de l’eau, la rénovation rurale et la conser-vation de la nature, le logement, la politique agricole, l’économie, l’énergie, les pouvoirs subordonnés, la politique de l’emploi, les travaux publics et transports.
60 Articles 175 et 177 de la Constitution.
61 En application de la loi spéciale du 16 janvier 1989 relative au ﬁ  nancement des communautés et des 
régions (loi spéciale de ﬁ  nancement).
62 En application de l’article 170 de la Constitution. 142 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
belastingen63 en de eigen niet-fiscale ontvangsten, d.w.z. de opbrengsten die voort-
vloeien uit de uitoefening van hun bevoegdheden, en de leningen.
Tot slot werden tussen de federale regering en de regeringen van de gedefereerde entiteiten overleg- en coördinatiemechanismen ingevoerd, ook wat de leningen en de fiscale materies betreft.
2 Middelen van de gewesten
De middelen van de gewesten zijn de toegewezen, gewestelijke of eigen fiscale 
ontvangsten en de toegewezen of eigen niet-fiscale ontvangsten.
2.1 Toegewezen ﬁ  scale ontvangsten 
Het gaat hier om het toegewezen gedeelte van de PB en om de bedragen die in het 
kader van de eenmalige bevrijdende aangifte aan de gewesten worden toegewezen.
Gedeelte PB: eerste deel
Het gedeelte van de PB dat aan de gewesten wordt toegewezen, bestaat uit twee 
delen, waarvan het eerste de bevoegdheden betreft die initieel naar de gewesten waren overgeheveld. Dat deel bestaat uit drie elementen.
Het eerste element is de verdeling over de gewesten, volgens het aandeel van elk 
gewest in de opbrengst van de PB, van een bedrag vastgesteld op basis
64 van de 
(herberekende) toegewezen gedeelten van de PB van het laatste jaar van het over-gangsstelsel (1999). Dat bedrag wordt geïndexeerd en gekoppeld aan de werkelijke groei van het bruto nationaal inkomen (BNI)
65. Voor 2004 is dat bedrag 10.668,5 mil-
joen euro (6.737,7 miljoen euro voor het Vlaams Gewest, 2.993,2 miljoen euro voor het Waals Gewest en 937,6 miljoen euro voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest). 
Het tweede element is de solidariteitstussenkomst66. Ze wordt toegekend aan de 
gewesten waarvan de gemiddelde opbrengst van de PB per inwoner lager ligt dan die voor het Rijk. Voor 2004 vertegenwoordigt die tussenkomst 758,0 miljoen euro voor het Waals Gewest en 134,2 miljoen euro voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. 
Het derde element is de negatieve term67. Die is bedoeld om de Staat te compense-
ren voor de regionalisering in 2002 van nieuwe belastingen en voor de volledige 
63 Eveneens met toepassing van die bijzondere wet.
64 Met toepassing van artikel 33 van de bijzondere ﬁ  nancieringswet wordt het bedrag van de toegewezen 
gedeelten van de PB vastgesteld op basis van het totaalbedrag van de herberekende toegewezen PB voor het jaar 1999, verminderd met de solidariteitstussenkomsten van 1999.
65 Met toepassing van artikel 33, § 2bis, van de bijzondere ﬁ  nancieringswet zal een correctie worden toe-
gepast want het rekenkundige gemiddelde van de jaarlijkse reële groei van het BNI voor de jaren 1993 tot 2004 ligt lager dan 2 %.
66 Met toepassing van artikel 48 van de bijzondere ﬁ  nancieringswet: voor de gewesten waarvan de 
gemiddelde opbrengst van de PB per inwoner lager ligt dan die voor het Rijk, wordt de solidariteitstus-senkomst berekend door het geïndexeerde bedrag van 468 frank (waarde 1989) te vermenigvuldigen met het aantal inwoners en het verschil ten opzichte van het gemiddelde. 
67 Die negatieve term vertegenwoordigt het geraamde bedrag van de nieuwe gewestelijke ontvangsten 
die sinds 2002 werden overgeheveld. Voor elk gewest vertegenwoordigt dat bedrag de gemiddelde ontvangsten voor de begrotingsjaren 1999 tot 2001, vooraf uitgedrukt in prijzen van 2002, van de nieuwe gewestelijke belastingen, van het voordien niet toegewezen gedeelte van de niet volledig toe-gewezen gewestelijke belastingen, van de boetes en de verwijlinteresten en de moratoire interes-ten die nog niet waren toegewezen. In 2002 is dat 2.113,3 miljoen euro voor het Vlaams Gewest, 894,7 miljoen euro voor het Waals Gewest en 406,4 miljoen euro voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Die bedragen zijn gekoppeld aan de procentuele verandering van het gemiddelde indexcijfer van de consumptieprijzen en aan 91 % van de reële groei van het bruto nationaal inkomen.   162e Cahier de la Cour des comptes 143Compte d’exécution du budget Recettes
régionaux63 et les recettes non ﬁ  scales propres, c’est-à-dire les produits d’exploita-
tion liés à l’exercice de leurs compétences et les emprunts.
Enﬁ n, des mécanismes de concertation et coordination ont été mis en place, y com-
pris en matière d’emprunt et en matière ﬁ  scale, entre le gouvernement fédéral et celui de chacune des entités fédérées.
2 Les ressources des régions
Les ressources des régions sont des recettes ﬁ  scales, attribuées, régionales ou 
propres, et des recettes non ﬁ  scales, attribuées ou propres.
2.1 Les recettes ﬁ  scales attribuées
Il s’agit de la part attribuée de l’IPP et de l’affectation aux régions dans le cadre de 
la déclaration libératoire unique.
Quote-part de l’IPP : première partie
La quote-part de l’IPP attribuée aux régions se compose de deux parties dont la 
première concerne les compétences initialement transférées aux régions. Elle se compose de trois éléments.
Le premier élément est la répartition régionale, selon l’importance du rendement de 
chacune d’entre elles au produit de l’IPP, d’un montant établi sur la base
64 des 
quotes-parts (recalculées) de l’IPP de la dernière année du régime transitoire (1999). Ce montant est indexé et lié à la croissance réelle du revenu national brut (RNB)
65. 
Pour 2004, ce montant s’élève à 10.668,5 millions d’euros (6.737,7 millions d’euros pour la Région flamande, 2.993,2 millions d’euros pour la Région wallonne et 937,6 millions d’euros pour la Région de Bruxelles-Capitale).
Le second élément est l’intervention de solidarité
66 attribuée aux régions dont le 
produit moyen de l’IPP par habitant est inférieur à celui du royaume. Pour 2004, cette intervention représente 758,0 millions d’euros pour la Région wallonne et 134,2 millions d’euros pour la Région de Bruxelles-Capitale.
Le troisième élément est le terme négatif67 destiné à compenser, pour l’État, la 
régionalisation, en 2002, de nouveaux impôts et la régionalisation totale des impôts 
63 Également en application de cette loi spéciale.
64 En application de l’article 33 de la loi spéciale de ﬁ  nancement, le montant des quotes-parts de l’IPP est 
établi sur la base du montant total des quotes-parts recalculées de l’IPP pour l’année 1999, diminué des interventions de solidarité de 1999.
65 En application de l’article 33, § 2bis de la loi spéciale de ﬁ  nancement, une correction sera appliquée car 
la moyenne arithmétique de la croissance réelle du RNB pour les années 1993 à 2004 est inférieur à 2 %.
66 En application de l’article 48 de la loi spéciale de ﬁ  nancement : pour les régions dont le produit moyen 
de l’IPP par habitant est plus petit que celui du royaume, l’intervention de solidarité est établie en multipliant 468 francs (valeur 1989) indexés, par son nombre d’habitants et son écart à la moyenne.
67 Ce terme négatif représente le montant estimé des nouvelles recettes régionales transférées depuis 
2002. Pour chaque région, ce montant représente les recettes moyennes pour les exercices budgétai-res 1999 à 2001, préalablement exprimées en prix de 2002, des nouveaux impôts régionaux, de la part non encore attribuée des impôts régionaux non entièrement attribués, des amendes et des intérêts de retard et des charges d’intérêts moratoires non encore attribués. Ces montants s’élèvent en 2002 à 2.113,3 millions d’euros pour la Région ﬂ  amande, 894,7 millions d’euros pour la Région wallonne et 
406,4 millions d’euros pour la Région de Bruxelles-Capitale. Ils sont liés au taux de ﬂ  uctuation de l’in-
dice moyen des prix à la consommation et à 91 % de la croissance réelle du revenu national brut. 144 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
regionalisering van de belastingen die voordien gedeeltelijk aan de gewesten werden 
toegekend. Het gedeelte van de PB dat aan de gewesten wordt toegewezen, wordt dus verminderd met de negatieve term die het geraamde bedrag vertegenwoordigt van de gewestelijke ontvangsten die in 2002 zijn overgeheveld. Voor 2004 bedraagt die negatieve term
68 2.234,8 miljoen euro voor het Vlaams Gewest, 945,5 mil-
joen euro voor het Waals Gewest en 430,6 miljoen euro voor het Brussels Hoofd-stedelijk Gewest. 
Gedeelte PB: bijkomende middelen 
Het tweede deel van het aan de gewesten toegewezen gedeelte van de PB bestaat 
uit de bijkomende middelen die zijn toegekend voor de overdracht van nieuwe gewestelijke bevoegdheden in 1993 en 2002
69. Die bijkomende middelen zijn elk op 
een nominaal bedrag gebaseerd, dat jaarlijks wordt aangepast aan de procentuele verandering van het gemiddelde indexcijfer van de consumptieprijzen en aan de reële groei van het BNI. De verdeling ervan over de gewesten varieert naargelang van de materie
70. In 2004 bedragen die bijkomende middelen 188,7 miljoen euro 
(112,3 miljoen euro voor het Vlaams Gewest, 73,5 miljoen euro voor het Waals Gewest en 2,9 miljoen euro voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest). 
Aan de gewesten toegewezen bedragen in het kader van de eenmalige bevrijdende aangifte
Een gedeelte van de opbrengst van de eenmalige bevrijdende aangifte
71, 75 mil-
joen euro, wordt toegekend aan de drie gewesten en wordt verdeeld volgens de opbrengst van de successierechten van het decennium 1993-2002. 
2.2 Gewestelijke ﬁ  scale ontvangsten
De gewestelijke fiscaliteit omvat drie categorieën belastingen: de eigen belastingen, 
de gewestelijke belastingen, en de opcentiemen, kortingen, vermeerderingen of ver-minderingen van de PB. 
68 In weerwil van artikel 33bis, § 1, van de bijzondere wet, werd de negatieve term niet vastgesteld met 
in Ministerraad overlegd koninklijk besluit.
69 Artikel 35bis tot 35octies van de bijzondere ﬁ  nancieringswet.
70 Voor de landbouw is dat het bedrag van 1999, nl. 71,3 miljoen euro te verdelen onder het Vlaams en 
het Waals Gewest volgens een verhouding 61,96 % - 38,04 %. Voor de nieuwe gewestelijke bevoegd-heden betreffende landbouw en zeevisserij wordt in 2002 21,7 miljoen euro toegekend voor het Vlaams Gewest, 13,3 miljoen euro voor het Waals Gewest en 0,9 miljoen euro voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Voor het wetenschappelijk onderzoek betreffende landbouw wordt 21,4 miljoen euro toege-kend voor het Vlaams Gewest en 19,3 miljoen euro voor het Waals Gewest. Voor de buitenlandse handel moet 14,9 miljoen euro worden verdeeld over de drie gewesten volgens de daar gelokaliseerde ontvangsten van de personenbelasting. Tot slot moet 6,1 miljoen euro worden verdeeld naargelang van het aandeel van elk gewest in het totaal dat wordt verkregen met toepassing van de artikelen 33, § 4 (aandeel van de PB niet verminderd met de negatieve term), 35 (trekkingsrechten), 35ter (bijko-mende middelen voor de landbouw), 35quater (bijkomende middelen voor de landbouw en zeevisserij), 35quinquies (bijkomende middelen voor het wetenschappelijk onderzoek inzake landbouw), 35sexies (bijkomende middelen voor de buitenlandse handel) en 48 (solidariteitstussenkomst).
71 De wet van 31 december 2003 houdende invoering van een eenmalige bevrijdende aangifte 
biedt natuurlijke personen die sommen, kapitalen of roerende waarden hebben waarop de in België verschuldigde belasting niet werd geheven, de mogelijkheid die aan te geven tussen 1 januari en 31 december 2004.   162e Cahier de la Cour des comptes 145Compte d’exécution du budget Recettes
auparavant partiellement attribués aux régions. La quote-part de l’IPP attribuée aux 
régions est donc diminuée du terme négatif68 qui représente le montant estimé 
des nouvelles recettes régionales transférées en 2002. Pour 2004, ce terme négatif s’élève à 2.234,8 millions d’euros pour la Région ﬂ  amande, 945,5 millions d’euros pour la Région wallonne et 430,6 millions d’euros pour la Région de Bruxelles-Capitale.
Quote-part de l’IPP : moyens supplémentaires
La deuxième partie de la quote-part de l’IPP attribuée aux régions est constituée par 
les moyens supplémentaires accordés pour le transfert de nouvelles compétences régionales en 1993 et en 2002
69. Ces moyens supplémentaires sont basés chacun 
sur un montant nominal, adapté annuellement au taux de ﬂ  uctuation de l’indice moyen 
des prix à la consommation et à la croissance réelle du RNB. Leur répartition régio-nale est ﬁ  xée diversement, selon les matières
70. En 2004, ces moyens supplémentai-
res s’élèvent à 188,7 millions d’euros (112,3 millions d’euros pour la Région ﬂ  amande, 
73,5 millions d’euros pour la Région wallonne et 2,9 millions d’euros pour la Région de Bruxelles-Capitale).
Affectation aux régions dans le cadre de la déclaration libératoire unique
Une partie du produit de la déclaration libératoire unique
71, 75 millions d’euros, est 
attribuée aux trois régions et est répartie selon le produit des droits de succession de la décennie 1993-2002.
2.2 Recettes ﬁ  scales régionales
La ﬁ  scalité régionale comprend trois catégories d’impôts, les impôts propres, les 
impôts régionaux et les additionnels, majorations ou réductions à l’IPP.
68 Contrairement à l’article 33bis, § 1er, de la loi spéciale, le terme négatif n’a pas fait l’objet d’un arrêté 
royal délibéré en Conseil des ministres.
69 Articles 35bis à 35octies de la loi spéciale de ﬁ  nancement.
70 Pour l’agriculture, ce montant est celui de 1999, soit 71,3 millions d’euros à répartir entre les Régions 
ﬂ  amande et wallonne selon une clé 61,96 % – 38,04 %. Pour les nouvelles compétences régionales en matière d’agriculture et de pêche maritime, sont octroyés, en 2002, 21,7 millions d’euros pour la Région ﬂ  amande, 13,3 millions d’euros pour la Région wallonne et 0,9 million d’euros pour la Région de 
Bruxelles-Capitale. Pour la recherche scientiﬁ  que en matière d’agriculture, sont octroyés 21,4 millions 
d’euros pour la Région ﬂ  amande et 19,3 millions d’euros pour la Région wallonne. Pour le commerce 
extérieur 14,9 millions d’euros sont à répartir entre les trois régions selon les recettes de l’impôt des personnes physiques y localisées. Enﬁ  n, 6,1 millions d’euros sont à répartir selon la part de chaque région dans le total obtenu en application des articles 33, § 4 (quote-part de l’IPP non diminuée du terme négatif), 35 (droits de tirage), 35ter (moyens supplémentaires pour l’agriculture), 35quater (moyens supplémentaires pour l’agriculture et la pêche maritime), 35quinquies (moyens supplémentai-res pour le recherche scientiﬁ  que en matière d’agriculture), 35sexies (moyens supplémentaires pour le 
commerce extérieur) et 48 (intervention de solidarité).
71 La loi du 23 décembre 2003 instaurant une déclaration libératoire unique permet aux personnes physi-
ques qui ont bénéﬁ  cié de sommes, capitaux ou valeurs mobilières sur lesquels l’impôt dû en Belgique 
n’a pas été prélevé de les déclarer entre le 1er janvier et le 31 décembre 2004. 146 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Eigen belastingen
De gewesten kunnen voor de materies die onder hun bevoegdheid72 vallen, beslissen 
belastingen te innen op voorwaarde echter dat die materies al niet worden belast door de Staat. De gewesten zijn bevoegd voor het definiëren van de belastbare materie, de belastbare grondslag en de belastingsvoet, evenals voor de invordering van de belasting. Het gaat bijvoorbeeld om de Vlaamse en Waalse afvalheffing, of de Vlaamse belasting op vervuiling van het oppervlaktewater. 
Gewestelijke belastingen
Twaalf belastingen worden geacht gewestelijke belastingen te zijn
73. Het gaat om:
• de belasting op spelen en weddenschappen;
• de belasting op automatische ontspanningstoestellen;• de openingsbelasting op slijterijen van gegiste dranken;• het successierecht en het recht van overgang bij overlijden;• de onroerende voorhefﬁ  ng;
• de registratierechten op de overdrachten ten bezwarende titel van onroerende 
goederen;
• de registratierechten op de vestiging van een hypotheek op een in België 
gelegen onroerend goed, op de gedeeltelijke of gehele verdelingen van in Bel-gië gelegen onroerende goederen, de afstanden onder bezwarende titel onder mede-eigenaars van onverdeelde delen van dergelijke goederen, en de omzet-tingen bedoeld in de artikelen 745quater en 745quinquies van het Burgerlijk Wetboek, zelfs indien er geen onverdeeldheid is;
• de registratierechten op schenkingen onder de levenden van roerende of 
onroerende goederen;
• de verkeersbelasting op autovoertuigen;• de belasting op inverkeerstelling;• het eurovignet;
• de totale netto-opbrengst van het kijk- en luistergeld. 
Op voorwaarde dat het principe om dubbele belasting
74 te vermijden in acht wordt 
genomen en dat de informatie-uitwisseling is geregeld in een samenwerkings akkoord, 
zijn de gewesten bevoegd om de aanslagvoet, de heffingsgrondslag en de vrijstel-lingen van alle gewestelijke belastingen te wijzigen
75. 
72 Artikel 170 van de Grondwet en artikel 1ter van de bijzondere ﬁ  nancieringswet.
73 Artikel 3 van de bijzondere wet van 16 januari 1989 betreffende de ﬁ  nanciering van de gemeenschap-
pen en de gewesten. Met toepassing van het koninklijk besluit van 3 februari 2002 houdende uitvoering van artikel 4, § 5, van de bijzondere wet worden bovendien, zolang de Staat instaat voor de dienst van die belastingen, naast de verwijlinteresten en de moratoriuminteresten ook de vaste en proportionele ﬁ scale boeten toegekend.
74 Artikel 1ter van de bijzondere ﬁ  nancieringswet.
75 Zonder echter het federaal kadastraal inkomen te wijzigen, en op voorwaarde dat de drie gewes-
ten een samenwerkingsakkoord sluiten voor de verkeersbelasting en de belasting op inverkeerstelling voor de vennootschappen, de autonome overheidsbedrijven en de leasing-vzw’s, en dat voorafgaande samenwerkingsakkoorden worden gesloten voor het eurovignet voor de in het buitenland ingeschreven voertuigen.   162e Cahier de la Cour des comptes 147Compte d’exécution du budget Recettes
Impôts propres
Dans les matières qui relèvent de leur compétence72, les régions peuvent décider de 
percevoir des impôts à condition toutefois que ces matières ne fassent pas déjà l’objet d’une imposition par l’État. Les régions sont compétentes pour la déﬁ  nition de la matière imposable, la base et le taux d’imposition ainsi que pour le recouvrement de l’impôt. Il s’agit, par exemple, des taxes ﬂ  amande et wallonne sur les déchets, ou 
de la taxe ﬂ  amande sur la pollution des eaux de surface.
Impôts régionaux
Douze impôts sont réputés régionaux
73. Il s’agit de :
• la taxe sur les jeux et paris ;
• la taxe sur les appareils automatiques de divertissement ;• la taxe d'ouverture des débits de boissons fermentées ;• les droits de succession et de mutation par décès ;• le précompte immobilier ;• les droits d'enregistrement sur les transmissions à titre onéreux de biens 
immeubles ;
• les droits d'enregistrement sur la constitution d'une hypothèque sur un bien 
immeuble situé en Belgique et sur les partages partiels ou totaux de biens immeubles situés en Belgique, les cessions à titre onéreux entre copropriétai-res, de parties indivises de tels biens, et les conversions prévues aux articles 745quater et 745quinquies du Code civil, même s’il n’y a pas d’indivision ;
• les droits d'enregistrement sur les donations entre vifs de biens meubles ou 
• la taxe de circulation sur les véhicules automobiles ;
• la taxe de mise en circulation ;
• l’eurovignette ;• la totalité du produit net de la redevance radio et télévision.
Sous réserve du respect du principe
 visant à éviter la double imposition74 et moyen-
nant un échange d’informations réglé par un accord de coopération, les régions sont compétentes pour modiﬁ  er le taux d’imposition, la base d’imposition et les exonéra-
tions de tous les impôts régionaux
75.
72 Article 170 de la Constitution et article 1er ter de la loi spéciale de ﬁ  nancement.
73 Article 3 de la loi spéciale du 16 janvier 1989 relative au ﬁ  nancement des communautés et régions. 
En outre en application de l’arrêté royal du 3 février 2002 portant exécution de l’article 4, § 5, de la loi spéciale pour les impôts perçus par l’État, à l’attribution des intérêts de retard, et à la charge des intérêts moratoires s’ajoute l’attribution des amendes ﬁ  scales ﬁ  xes et proportionnelles tant que l’État 
assure le service de ces impôts.
74 Article 1er ter de la loi spéciale de ﬁ  nancement.
75 Moyennant l’interdiction de modiﬁ  er le revenu cadastral fédéral, moyennant un accord de coopération 
entre les trois régions pour la taxe de circulation et la taxe de mise en circulation pour les sociétés, les entreprises publiques autonomes ou les ASBL de leasing et moyennant un accord préalable de coopération pour l’eurovignette pour les véhicules immatriculés à l’étranger. 148 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Opcentiemen, kortingen en vermeerderingen of verminderingen van de PB
De gewesten mogen opcentiemen innen en kortingen toekennen die van toepassing 
zijn op de aan de PB onderworpen personen. De gewesten zijn ook gemachtigd om algemene belastingverminderingen of -vermeerderingen in te voeren. 
Die algemene belastingverminderingen, -vermeerderingen, opcentiemen en kortingen 
moeten beperkt blijven tot een maximumpercentage van de in het gewest gelokali-seerde opbrengst van de PB. Dat percentage bedroeg 3,25 % in 2001, en bedraagt 6,75 % sinds 2004.
Wanneer ze deze maatregelen invoeren, mogen de gewesten de progressiviteit van 
de belasting niet verminderen en moeten ze elke deloyale fiscale concurrentie uitslui-ten. Ze moeten vooraf hun plannen aan de andere entiteiten meedelen.
De bevoegdheden van de gewesten mogen geen afbreuk doen aan de bevoegdheden 
van de gemeenten, en mogen dus niet raken aan de belastbare grondslag, aangezien de gemeentelijke opcentiemen worden berekend vóór toepassing van de geweste-lijke verminderingen of vermeerderingen. 
2.3 Niet-ﬁ  scale ontvangsten
Er zijn twee soorten: de eigen niet-fiscale ontvangsten en de toegewezen niet-fiscale 
ontvangsten.
De eigen niet-fiscale ontvangsten zijn de exploitatieopbrengsten, bescheiden mid-
delen die samenhangen met het uitoefenen van de gewestelijke bevoegdheden (afle-veren van jachtvergunningen, opbrengst van thesauriebeleggingen, enz.) en de lenin-gen. De gewesten oefenen autonoom hun bevoegdheden uit en zijn bijgevolg gemachtigd om leningen aan te gaan onder een zekere controle van de federale overheid. 
De toegewezen niet-fiscale ontvangsten bestaan uit de financiering van program-
ma’s voor wedertewerkstelling van werklozen (“trekkingsrechten
76”). Deze financiële 
tegemoetkoming van de Staat wordt toegekend voor elke werkloze werkzoekende die, in het kader van een arbeidsovereenkomst, in een wedertewerkstellingpro-gramma ten laste van de gewesten wordt geplaatst. Die trekkingsrechten worden verdeeld over de drie gewesten a rato van 53,84 % voor het Vlaams Gewest, 38,14 % voor het Waals Gewest en 8,02 % voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. 
76 Deze tegemoetkoming is ingeschreven in sectie 23, Tewerkstelling en Arbeid, van de algemene 
uitgavenbegroting, basisallocatie 56.80.45.01, in toepassing van artikel 35 van de bijzondere ﬁ nancieringswet. Van 1989 tot 1999 bedroegen deze trekkingsrechten jaarlijks 12.597,4 miljoen frank 
(312,3 miljoen euro). Daarna werden ze geleidelijk verhoogd tot 485,8 miljoen euro. De verhoging met 49,6 miljoen euro voor de jaren 2001 tot 2002 werd geconcretiseerd door het koninklijk besluit van 19 januari 2000. Er is echter geen koninklijk besluit dat de verhogingen voor 2002 en 2003 heeft vastgelegd, terwijl dit volgens artikel 6, § 1, IX, 2°, van de bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot institutionele hervormingen verplicht is (zie 160
e Boek van het Rekenhof, deel II A, Volume I, Verslag 
en commentaar over de algemene rekening van de Staat voor 2002, p. 113).  162e Cahier de la Cour des comptes 149Compte d’exécution du budget Recettes
Centimes additionnels et majorations ou réductions à l’IPP
Il est permis aux régions de percevoir des centimes additionnels et d’accorder des 
remises applicables à toutes personnes soumises à l’IPP. Les régions se voient aussi autorisées à mettre en œuvre des réductions ou des augmentations ﬁ  scales 
générales.
Ces réductions, ces augmentations générales d’impôt, ces centimes additionnels et ces remises doivent rester limités à un pourcentage maximal du produit localisé régionalement de l’IPP. En 2001, ce pourcentage était de 3,25 % ; il est de 6,75 % depuis 2004.
En les pratiquant, les régions doivent ne pas réduire la progressivité de l’impôt et 
exclure toute concurrence ﬁ  scale déloyale. Elles doivent communiquer préalablement 
leurs projets aux autres entités.
Les compétences des régions ne peuvent pas obérer les compétences des commu-
nes, et ne peuvent donc pas toucher à la base imposable, les centimes additionnels communaux étant calculés avant les réductions ou augmentations régionales.
2.3 Recettes non ﬁ  scales
Elles sont de deux ordres : les recettes non ﬁ  scales propres et les recettes non ﬁ  sca-
les attribuées.
Les recettes non ﬁ  scales propres sont les produits d’exploitation, ressources mineu-
res liées à l’exercice des compétences régionales (délivrance des permis de chasse, produit des placements de trésorerie, etc.) et les emprunts. Les régions sont auto-nomes dans l’exercice de leurs compétences et par conséquent habilitées à recourir aux emprunts sous un certain contrôle du pouvoir fédéral.
Les recettes non ﬁ  scales attribuées consistent dans le ﬁ  nancement des programmes 
de remise au travail des chômeurs (« droits de tirage
76 »). Cette intervention ﬁ  nan-
cière de l’État est octroyée pour chaque demandeur d’emploi inoccupé, placé, dans le cadre d’un contrat de travail, dans un programme de remise au travail pris en charge par les régions. Ces droits de tirage sont répartis entre les trois régions à raison de 53,84 % pour la Région ﬂ  amande, 38,14 % pour la Région wallonne et 8,02 % 
pour la Région de Bruxelles-Capitale. 
76 Intervention inscrite à la section 23, Emploi et Travail, du budget général des dépenses, allocation de 
base 56.80.45.01 en application de l’article 35 de la loi spéciale. De 1989 à 1999, ces droits de tirages s’élevaient annuellement à 12.597,4 millions de francs belges soit 312,3 millions d’euros qui ont été portés progressivement à 485,8 millions d’euros. Cette augmentation a été partiellement concrétisée par l’arrêté royal du 19 janvier 2000 qui traduit l’augmentation de 49,6 millions d’euros pour les années 2001 à 2002. Aucun arrêté royal n’a établi les augmentations complémentaires pour 2002 et 2003 alors que l’article 6, §1
er, IX, 2° de la loi spéciale du 8 août 1980 de réformes institutionnelles l’impose 
(voir 160e cahier de la Cour des comptes, fascicule II A, volume I, rapport et commentaires sur le 
compte général de l’État pour 2002, page 112). 150 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
3 Bijzondere middelen voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 
3.1 Van onroerende voorhefﬁ  ng vrijgestelde eigendommen
Krachtens artikel 63 van de bijzondere financieringswet wordt een bijzonder krediet 
ingeschreven op de uitgavenbegroting van de Staat ten voordele van de gemeen-ten, die op hun grondgebied eigendommen huisvesten die zijn vrijgesteld van de onroerende voorheffing
77. Het gedeelte van dat krediet dat aan de Brusselse 
gemeenten toekomt, wordt aan het Brussels Hoofdstedelijk Gewest toegekend. 
3.2 Internationale rol en hoofdstadfunctie
Om de internationale rol en hoofdstadfunctie van Brussel te bevorderen, kunnen 
projecten geheel of gedeeltelijk door de begroting van de Staat worden gefinancierd. Voor die projecten werd een samenwerkingsakkoord gesloten dat verder wordt besproken in Hoofdstuk 3 – Uitgaven, Sectie 33 – FOD Mobiliteit en Vervoer. 
3.3 Schepenen van het Nederlandse taalstelsel
Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest krijgt bijzondere middelen toegekend voor een 
bedrag van 24,8 miljoen euro, jaarlijks aangepast aan de procentuele verandering van het gemiddelde indexcijfer van de consumptieprijzen en aan de reële groei van het BNI. Deze middelen moeten worden verdeeld over de gemeenten waar minstens één Nederlandstalige verkozene deel uitmaakt van het college van burgemeester en schepenen of waar een mandataris van het Nederlandstalige taalstelsel het open-baar centrum voor maatschappelijk welzijn voorzit
78. Ze vertegenwoordigen een deel 
van de opbrengst van de PB en bedragen voor 2004 26,4 miljoen euro. 
3.4 Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie 
De Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie die bevoegd is voor de bicommu-
nautaire persoonsgebonden materies van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, wordt gefinancierd
79 door een dotatie ten laste van de rijksbegroting die jaarlijks wordt 
aangepast aan de procentuele verandering van het gemiddelde indexcijfer van de consumptieprijzen. Dat bedrag is voor 2004 gelijk aan 31,4 miljoen euro. 
77 Het gaat om gebouwen die:
• hetzij eigendom zijn van een ander land of van een organisatie van internationaal publiek 
recht;
• uitsluitend eigendom of mede-eigendom zijn van de Staat, een federale instelling van openbaar 
nut of een federaal autonoom overheidsbedrijf, en die aangewend worden voor een openbare dienst of voor een dienst van algemeen nut, waarvan de werking zich uitstrekt over het Rijk, een gemeenschap, een gewest of ten minste één provincie, met uitsluiting van de uitzonderin-gen vastgelegd in artikel 63 van de bijzondere ﬁ  nancieringswet.
78 Overeenkomstig artikel 279 van de nieuwe gemeentewet zoals gewijzigd door de wet van 13 juli 2001 
houdende diverse institutionele hervormingen betreffende de lokale instellingen van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
79 De Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie kan eveneens leningen aangaan en eigen niet-ﬁ  s-
cale ontvangsten innen.  162e Cahier de la Cour des comptes 151Compte d’exécution du budget Recettes
3 Ressources particulières pour la Région de Bruxelles-Capitale 
3.1 Propriétés immunisées du précompte immobilier
En vertu de l’article 63 de la loi spéciale de ﬁ  nancement, un crédit spécial est ins-
crit au budget des dépenses de l’État au bénéﬁ  ce des communes sur le territoire desquelles se trouvent des propriétés
77 immunisées du précompte immobilier. La 
partie de ce crédit revenant aux communes bruxelloises est attribuée à la Région de Bruxelles-Capitale.
3.2 Rôle international et fonction de capitale
En vue de favoriser et de promouvoir le rôle international et la fonction de capitale 
de Bruxelles, des initiatives peuvent être ﬁ  nancées en tout ou en partie par le budget 
de l’État. Ces initiatives ont fait l’objet d’un accord de coopération auquel des commentaires sont consacrés ci-après au chapitre III – Dépenses, section 33 – SPF Mobilité et transport.
3.3 Échevins de rôle linguistique néerlandais
Des moyens spéciaux égaux à 24,8 millions d’euros, adaptés annuellement au taux 
de ﬂ uctuation de l’indice moyen des prix à la consommation et à la croissance réelle 
du RNB, sont octroyés à la Région de Bruxelles-Capitale, pour être répartis entre les communes dont le collège des bourgmestre et échevins est composé d’au moins un élu du rôle linguistique néerlandais ou dont le centre public d’aide sociale est présidé par un mandataire du rôle linguistique néerlandais
78. Ces moyens sont constitués 
d’une partie du produit de l’IPP. Pour 2004, ce montant égale 26,4 millions d’euros.
3.4 Commission communautaire commune
La Commission communautaire commune, compétente pour les matières personnali-
sables bicommunautaires de la Région de Bruxelles-Capitale, est ﬁ  nancée79 par une 
dotation à charge du budget de l’État adaptée annuellement au taux de ﬂ  uctuation 
de l’indice moyen des prix à la consommation. Ce montant égale 31,4 millions pour 2004.
77 Ces propriétés sont les immeubles,
• propriété d’un État étranger ou d’une organisation de droit international public;
• propriété exclusive ou copropriété de l’État, d’un organisme fédéral d’intérêt public ou d’une 
entreprise fédérale publique autonome, qui sont affectés à un service public ou à un organisme d’intérêt public, dont l’activité s’étend au Royaume, à une communauté, à une région ou à une province au moins mis à part des d’exceptions ﬁ  xées par l’article 63 précité de la loi spéciale.
78 Conformément à l’article 279 de la nouvelle loi communale tel que modiﬁ  é par la loi du 13 juillet 2001 
portant diverses réformes institutionnelles relatives aux institutions locales de la Région de Bruxelles–Capitale.
79 La Commission communautaire commune peut également recourir à l’emprunt et percevoir des recet-
tes non-ﬁ  scales propres. 152 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
3.5 Vlaamse en Franse Gemeenschapscommissie
Sinds 2002 ontvangen de Franse en Vlaamse Gemeenschapscommissie een bedrag 
van 24,8 miljoen euro dat jaarlijks wordt aangepast aan de procentuele verandering van het gemiddelde indexcijfer van de consumptieprijzen en aan de werkelijke groei van het BNI en dat wordt verdeeld a rato van 80 % voor de Franse Gemeenschaps-commissie en 20 % voor de Vlaamse Gemeenschapscommissie. Dat bedrag wordt afgenomen op de PB en bedraagt voor 2004 26,4 miljoen euro. 
4 Middelen van de gemeenschappen
De middelen van de gemeenschappen zijn toegewezen fiscale ontvangsten en toege-
wezen of eigen niet-fiscale ontvangsten. 
4.1 Toegewezen ﬁ  scale ontvangsten
Het gaat om de toegewezen gedeelten van de PB en van de btw die elk uit twee 
delen bestaan.
Gedeelte van de PB: eerste deel
Het eerste deel van het toegewezen gedeelte van de PB stemt overeen met de cul-
turele en persoonsgebonden bevoegdheden die initieel aan de gemeenschappen waren overgedragen. Het gaat om de verdeling over de gemeenschappen, volgens het aandeel van elke gemeenschap in de opbrengst van de PB
80, van de som van de 
(herberekende) toegewezen gedeelten van de PB van het laatste jaar van het over-gangsstelsel (1999). Dat totaal wordt geïndexeerd en gekoppeld aan de werkelijke groei van het BNI
81. Voor 2004 bedraagt dat deel 3.128,0 miljoen euro voor de 
Vlaamse Gemeenschap en 1.666,7 miljoen euro voor de Franse Gemeenschap. 
Gedeelte van de PB: dotatie ter compensatie van het kijk- en luistergeld
Het tweede deel van het gedeelte van de PB is de dotatie ter compensatie van het 
kijk- en luistergeld. Ze is bedoeld om het verlies van die belasting voor de gemeen-schappen te compenseren. De compenserende dotatie werd vastgesteld voor 2002 en het bedrag ervan wordt geïndexeerd. Deze dotatie bedraagt 474,2 miljoen euro voor de Vlaamse Gemeenschap en 263,0 miljoen euro voor de Franse Gemeen-schap.
Gedeelte van de btw: eerste deel
Het toegewezen gedeelte van de btw bestaat uit twee delen, waarvan het eerste is 
vastgesteld door de bijzondere wet van 16 januari 1989 en het tweede voortvloeit uit de herfinanciering van de gemeenschappen in 2001.
80 Voor de Vlaamse Gemeenschap is de gelokaliseerde opbrengst van de PB deze van de inwoners van 
het Nederlands taalgebied vermeerderd met 20 % van de opbrengst van de PB van de inwoners van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest; voor de Franse Gemeenschap is de toegewezen opbrengst van de PB die van de inwoners van het Frans taalgebied (exclusief de inwoners van het Duitse taalgebied) vermeerderd met 80 % van die van de inwoners van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. 
81 Vanaf 2005 zal met toepassing van artikel 47, § 2bis, van de bijzondere wet, een correctie worden 
toegepast omdat het rekenkundige gemiddelde van de werkelijke groei van het BNI voor de jaren 2003 tot 2004 lager is dan 2 %.  162e Cahier de la Cour des comptes 153Compte d’exécution du budget Recettes
3.5 Commissions communautaires française et ﬂ  amande
Depuis 2002, les Commissions communautaires française et ﬂ  amande reçoivent un 
montant de 24,8 millions d’euros, adapté annuellement au taux de ﬂ  uctuation de l’in-
dice moyen des prix à la consommation et à la croissance réelle du RNB et réparti à raison de 80 % pour la Commission communautaire française et 20 % pour la Com-mission communautaire ﬂ  amande. Ce montant est prélevé sur l’IPP. Pour 2004, il est 
égal à 26,4 millions d’euros.
4 Les ressources des communautés
Les ressources des communautés sont des recettes ﬁ  scales attribuées et des recet-
tes non ﬁ  scales, attribuées ou propres.
4.1 Les recettes ﬁ  scales attribuées
Il s’agit des parts attribuées de l’IPP et de la TVA qui comportent chacune deux 
parties.
La première partie de la quote-part attribuée de l’IPP correspond aux compétences 
culturelles et personnalisables transférées initialement aux communautés. Il s’agit de la répartition entre les communautés, selon l’importance du rendement réputé de chacune d’entre elles au produit de l’IPP
80, de la somme des quotes-parts (recalcu-
lées) de l’IPP de la dernière année du régime transitoire (1999). Ce montant est indexé et lié à la croissance réelle du RNB
81. Pour 2004, ces montants s’élèvent à 
3.128,0 millions d’euros pour la Communauté ﬂ  amande et 1.666,7 millions d’euros pour la Communauté française.
Quote-part de l’IPP : dotation compensatoire de la redevance radio et télévision
La deuxième partie de la quote-part de l’IPP est la dotation compensatoire de la 
redevance radio et télévision. Elle vise à compenser la perte de cet impôt pour les communautés. Cette dotation compensatoire a été établie pour 2002 et son montant est indexé. Elle s’élève à 474,2 millions d’euros pour la Communauté ﬂ  amande et 263 millions d’euros pour la Communauté française. 
Quote-part initiale de la TVA
La part attribuée de la TVA est constituée de deux parties, l’une établie par la loi 
spéciale du 16 janvier 1989 et l’autre résultant du reﬁ  nancement des communautés 
en 2001.
80 Pour la Communauté ﬂ  amande, le produit réputé de l’IPP est celui des habitants de la région de langue 
néerlandaise augmenté de 20% du produit de l’IPP des habitants de la Région de Bruxelles-Capitale; pour la Communauté française, le produit réputé de l’IPP est celui des habitants de la région de langue française (les habitants de la Région wallonne moins des habitants de région de langue allemande) augmenté de 80% de celui des habitants de la Région de Bruxelles-Capitale.
81 Dès l’année 2005, en application de article 47, §  2bis, de la loi spéciale, une correction sera appliquée 
car la moyenne arithmétique de la croissance réelle du RNB pour les années 2003 à 2004 est inférieure à 2 %. 154 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Het eerste deel stemt overeen met de bevoegdheden inzake onderwijs die aan de 
gemeenschappen waren overgedragen. Het wordt vastgesteld op basis van de som van de bedragen die voor 1989 waren bepaald
82. Dat totaalbedrag wordt geïn-
dexeerd83, aangepast aan de evolutie84 van de bevolking jonger dan 18 jaar85 en 
wordt verdeeld volgens het aantal leerlingen86. Voor het jaar 2004 bedraagt het 
totaal 10.168,7 miljoen euro, verdeeld a rato van 5.794,0 miljoen voor de Vlaamse Gemeenschap en 4.384,7 miljoen euro voor de Franse Gemeenschap. 
Gedeelte van de btw: deel herﬁ  nanciering van de gemeenschappen 
De herfinanciering kent voor de jaren 2002 tot 2011 cumulatief supplementaire 
bedragen toe. Die supplementaire bedragen worden het jaar na dat waarin ze wor-den toegekend, aangepast aan de procentuele verandering van het gemiddelde indexcijfer van de consumptieprijzen en variëren volgens de aanpassingsfactor, naar-gelang van de evolutie van de bevolking jonger dan 18 jaar. 
Vanaf 2007 zal het volledige toegekende gedeelte van de btw gekoppeld worden aan 
91 % van de groei van het BNI. Deze koppeling aan de groei van het BNI maakt ook deel uit van de herfinanciering van de gemeenschappen. 
De herfinanciering wordt voor een van jaar tot jaar afnemend gedeelte toegekend 
volgens het aantal leerlingen, terwijl het ander gedeelte, dat van jaar tot jaar toe-neemt, wordt toegekend volgens het aandeel van elke gemeenschap in de opbrengst van de PB. 
Op termijn, in 2012, zal de herfinanciering volledig worden toegewezen volgens de 
gelokaliseerde opbrengst van de gemeenschap in de PB. 
In 2004 wordt deze herfinanciering verdeeld a rato van 309,3 miljoen euro voor de 
Vlaamse Gemeenschap en 200,8 miljoen euro voor de Franse Gemeenschap.
82 Dat bedrag vertegenwoordigde 296.385,7 miljoen frank in 1989.
83 De procentuele verandering van het gemiddelde indexcijfer van de consumptieprijzen bedraagt 1,36933 
tussen 1989 en 2004. 
84 De evolutie van het aantal inwoners jonger dan 18 jaar sinds 30 juni 1988 in die gemeenschap waar ze 
het gunstigste uitvalt, wordt in aanmerking genomen. Ze wordt uitgedrukt door de aanpassingsfactor waarvan de berekeningswijze is bepaald in artikel 38, § 4, van de bijzondere wet. Deze factor neemt van 1991 (99,056677 %) tot 2004 (101,13399 %) gestaag toe.
85 Het aantal inwoners jonger dan 18 jaar van de Vlaamse Gemeenschap is gelijk aan het aantal inwoners 
jonger dan 18 jaar van het Nederlandse taalgebied vermeerderd met 20 % van de inwoners jonger dan 18 jaar van het tweetalige gebied Brussel-Hoofdstad. Het aantal inwoners jonger dan 18 jaar van de Franse Gemeenschap is gelijk aan het aantal inwoners jonger dan 18 jaar van het Franse taalgebied vermeerderd met 80 % van de inwoners jonger dan 18 jaar van het tweetalige gebied Brussel-Hoofd-stad. 
86 Wet van 23 mei 2000 tot vaststelling van de criteria beoogd in artikel 39, § 2, van de bijzondere wet 
van 16 januari 1989 betreffende de ﬁ  nanciering van de gemeenschappen en de gewesten. De leer-lingenaantallen voor het jaar 2004 verdelen dat gedeelte van de btw volgens de sleutel van 56,88 % – 43,12 %.   162e Cahier de la Cour des comptes 155Compte d’exécution du budget Recettes
La première partie correspond aux compétences en matière d’enseignement transfé-
rées initialement aux communautés. Elle est établie sur la base de la somme des montants prévus en 1989
82. Ce montant est indexé83, lié à l’évolution84 de la popula-
tion de moins de 18 ans85 et réparti selon le nombre d’élèves86. Pour l’année 2004, 
ce montant atteint 10.168,7 millions d’euros répartis à raison de 5.794,0 millions d’euros pour la Communauté ﬂ  amande et 4.384,7 millions d’euros pour la Commu-
nauté française.
Quote-part de la TVA résultant du reﬁ  nancement des communautés 
Le reﬁ  nancement octroie, pour les années 2002 à 2011, des suppléments qui se 
cumulent, sont adaptés l’année suivant celle de leur attribution au taux de ﬂ  uctuation 
de l’indice moyen des prix à la consommation et varient selon le facteur d’adapta-tion, lié à l’évolution de la population de moins de 18 ans.
Dès 2007, la totalité de la quote-part de TVA attribuée sera liée à 91 % de la crois-
sance du RNB. Cette nouvelle liaison à la croissance du RNB fait aussi partie du reﬁ nancement des communautés.
Pour une partie diminuant d’année en année, ce reﬁ  nancement est attribué selon le 
nombre d’élèves, alors que l’autre partie, croissant d’année en année, est attribuée selon la part respective de chaque communauté dans le produit de l’IPP.
À terme, en 2012, le reﬁ  nancement sera entièrement attribué selon le rendement 
réputé communautaire de l’IPP.
En 2004, ce reﬁ  nancement se répartit à raison de 309,3 millions d’euros pour la 
Communauté ﬂ  amande et 200,8 millions d’euros pour la Communauté française.
82 Ce montant était de 296.385,7 millions de francs en 1989.
83 Le taux de ﬂ  uctuation de l’indice moyen des prix entre 1989 et 2004 est de 1,36933. 
84 L’évolution retenue est l’évolution la plus favorable du nombre d’habitants de moins de 18 ans 
d’une communauté depuis le 30 juin 1988 et s’appelle le facteur d’adaptation. Son mode de calcul est ﬁ xé à l’article 38, § 4 de la loi spéciale. Il croît régulièrement depuis 1991 (99,056677 %) à 2004 
(101,13399 %).
85 Le nombre d’habitants âgés de moins de 18 ans de la Communauté ﬂ  amande est égal au nombre 
d’habitants de moins de 18 ans de la région de langue néerlandaise augmenté de 20% des habitants de moins de 18 ans de la Région de Bruxelles-Capitale. Le nombre d’habitants âgés de moins de 18 ans de la Communauté française est égal au nombre d’habitants âgés de moins de 18 ans de la région de langue française augmenté de 80% des habitants de moins de 18 ans de la Région de Bruxelles-Capitale.
86 Loi du 23 mai 2000 ﬁ  xant les critères visés à l’article 39, § 2, de la loi spéciale du 16 janvier 1989 rela-
tive au ﬁ  nancement des communautés et des régions. Le nombre d’élèves pour l’année 2004 répartit 
cette quote-part de la TVA. à raison de 56,88 % - 43,12 %.  156 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 1 – Herﬁ  nanciering van de gemeenschappen en verdeelsleutels (in duizend euro)
Jaar Bedrag 
vermeld in 
artikel 38,
§ 3 bis, van 
de bijzondere 
wet Totaal bedrag 
van de 
herﬁ nancieringHerﬁ nanciering 
onderworpen 
aan de 
verdeling 
volgens PBBedrag te 
verdelen 
volgens PB Verdeling van de PB Verdeling van de 
leerlingen
Vlaamse 
Gem.Franse 
Gem.Vlaamse 
Gem.
2002 198.314,8 198.314,8 35 % 69.410,2 64,83 % 35,17 % 56,94 % 43,06 %
2003 148.736,1 351.776,3 40 % 140.710,5 65,16 % 34,84 % 56,93 % 43,07 %
2004 148.736,1 510.131,5 45 % 229.559,2 65,24 % 34,76 % 56,88 % 43,12 %
2005 371.840,3 50 %2006 123.946,8 55 %
2007
124.789,4 60 %
2008 24.789,4 65 %2009 24.789,4 70 %
2010 24.789,4 80 %
2011 24.789,4 90 %
1 Vanaf het jaar 2007 zal het bedrag van de herﬁ  nanciering de verhoging bevatten die is toe te schrijven aan de koppeling van de 
in 1989 oorspronkelijk geraamde bedragen aan 91 % van de werkelijke groei van het BNI.
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van de door de bijzondere ﬁ  nancieringswet vastgelegde bedragen
87 Het koninklijk besluit van 5 juni 2004 tot bepaling van het voorlopig verdelingsplan van de subsidies 
van het dienstjaar 2004 van de Nationale Loterij kent aan de Vlaamse Gemeenschap 34,1 miljoen euro toe en aan de Franse Gemeenschap 23,1 miljoen euro.
88 5,7 miljoen euro in prijzen van 2002; dat bedrag wordt jaarlijks aangepast aan de procentuele verande-
ring van het gemiddelde indexcijfer van de consumptieprijzen en aan de reële groei van het BNI. Dat bedrag zal onder de twee gemeenschappen worden verdeeld volgens een sleutel die in overeenstem-ming is met het taalstelsel van het personeel van de Nationale Plantentuin op de dag dat deze wordt overgedragen. 4.2 Niet-ﬁ  scale ontvangsten
De eigen niet-fiscale ontvangsten zijn de leningen en de exploitatieopbrengsten die 
samenhangen met de uitoefening van de gemeenschapsbevoegdheden. 
De toegewezen niet-fiscale ontvangsten bestaan uit drie elementen.
Het eerste element is de tegemoetkoming die sinds 1989 wordt toegekend aan bui-
tenlandse studenten in de financiering van het universitair onderwijs. De toegekende bedragen, die in 2000 werden verhoogd, worden jaarlijks aangepast aan de procen-tuele verandering van het gemiddelde indexcijfer van de consumptieprijzen. Voor 2004 bedragen ze respectievelijk 60,7 miljoen euro voor de Franse Gemeenschap en 29,8 miljoen euro voor de Vlaamse Gemeenschap. 
Het tweede element is de toekenning sinds 2002 van 27,21 % van de winst van de Nationale Loterij aan de Franse en de Vlaamse Gemeenschap. Dat bedrag (57,2 miljoen euro in 2004
87) wordt verdeeld volgens de toegewezen gedeelten van 
belastingen exclusief de dotatie ter compensatie van het kijk- en luistergeld. 
Het derde element is het bedrag88 dat zal worden toegekend bij de overdracht van 
de Nationale Plantentuin van België.   162e Cahier de la Cour des comptes 157Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 1 – Reﬁ  nancement des communautés et clés de répartition 
Année Montant cité 
à l’article 38, 
§ 3 bis de la 
loi spéciale Montant total 
du 
reﬁ nancementReﬁ nancement 
soumis à la 
répartition 
selon l’IPPMontant à 
répartir 
selon l’IPP Répartition de l’IPP Répartition des élèves
C. 
ﬂ amandeC. 
françaiseC. 
ﬂ amandeC. 
française
2007
1 Dès l’année 2007, le montant du reﬁ  nancement comportera l’augmentation due à la liaison des montants initialement prévus en 
1989 à 91 % de la croissance réelle du RNB.
Source : tableau établi par la Cour des comptes, sur la base des montants ﬁ  xés par la loi spéciale de ﬁ  nancement
87 L’arrêté royal du 5 juin 2004 déterminant le plan de répartition provisoire des subsides de l’exercice 2004 
de la Loterie nationale octroie à la Communauté ﬂ  amande 34,1 millions d’euros et à la Communauté 
française 23,1 millions d’euros.
88 5,7 millions d’euros exprimés en prix de 2002, montant adapté annuellement au taux de ﬂ  uctuation de 
l’indice moyen des prix à la consommation et à la croissance réelle du RNB. Ce montant sera réparti entre les deux communautés selon une clef qui est en conformité avec le rôle linguistique des effectifs en personnel du Jardin botanique national au jour du transfert.4.2 Les recettes non ﬁ  scales
Les recettes non ﬁ  scales propres sont les emprunts et les produits d’exploitation liés 
à l’exercice des compétences communautaires.
Les recettes non ﬁ  scales attribuées regroupent trois éléments.
Le premier élément, présent depuis 1989, est l’intervention dans le ﬁ  nancement de 
l’enseignement universitaire dispensé aux étudiants étrangers. Ces montants sont adaptés annuellement au taux de ﬂ  uctuation de l’indice moyen des prix à la consom-
mation et ont été augmentés en 2000. Pour 2004, ils s’élèvent respectivement à 60,7 millions d’euros pour la Communauté française et 29,9 millions d’euros pour la Communauté ﬂ  amande.
Le deuxième élément est l’octroi, depuis 2002, de 27,21 % du bénéﬁ  ce de la Loterie 
nationale aux communautés française et ﬂ  amande. Ce montant (57,2 millions d’euros 
en 2004
87) est réparti selon les quotes-parts d’impôts attribuées hormis la dotation 
compensatoire de la redevance radio et télévision. 
Le troisième élément est le montant88 qui sera accordé lors du transfert du Jardin 
botanique national de Belgique. 158 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
5 Toepassing van de bijzondere ﬁ  nancieringswet in 2004
5.1  Bedragen gestort aan de gemeenschappen, de gewesten en 
de Franse en Vlaamse Gemeenschapscommissie
De tabel hieronder vermeldt in detail de belastinggedeelten die aan de gemeen-
schappen, de gewesten en de Gemeenschapscommissies werden gestort voor 2004.
De kolommen 1 en 2 stemmen overeen met de bedragen zoals ze werden vastge-
steld in de aangepaste rijksmiddelenbegroting voor het begrotingsjaar 2004.
De kolommen 3 en 4 geven de totale bedragen die in 2004 aan de gedefereerde 
entiteiten moesten worden gestort en de effectief overgedragen bedragen.
Het verschil in kolom 5 tussen de gestorte bedragen en de verschuldigde bedragen 
regulariseert betalingen in 2003 die waren gebaseerd op het ontwerp van aanpassing van de rijksmiddelenbegroting en niet op de goedgekeurde bedragen
89. Het Vlaams 
Gewest moest nog 604.856 euro ontvangen, het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 132.791 euro en het Waals Gewest had 737.647 euro teveel ontvangen.
Kolom 6 geeft de definitief toegewezen belastinggedeelten voor 2004. Ze zijn vast-
gesteld op basis van de meest recente parameters die werden besproken in de ver-antwoordingsnota’s van het wetsontwerp houdende aanpassing van de rijksmidde-lenbegroting voor het begrotingsjaar 2005
90.
Kolom 7 vermeldt de wijzigingen die voortvloeien uit de definitieve vaststelling van 
de voor 2004 toegewezen belastinggedeelten. Die wijzigingen werden aangebracht met de aanpassing van de rijksmiddelenbegroting voor 2005.
89 Artikelen 2 en 3 van het koninklijk besluit van 11 september 2003 tot regeling van de hangende 
boekhoudkundige verrichtingen en tot afschafﬁ  ng en afsluiting van de ontbinding van het Wegenfonds 
en tot vaststelling van de modaliteiten van de ontbinding, werden echter niet uitgevoerd. Het Vlaams Gewest is nog 1,1 miljoen euro verschuldigd, het Waals Gewest 0,2 miljoen euro en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest heeft nog 1,3 miljoen euro te goed. 
90 Parl. St.  Kamer, 2004/2005, DOC 51-1747/001.Tabel 2 – Toegewezen belastinggedeelten (in duizend euro)
Voorlopig 
bedragen 
voor het jaar 
2004Deﬁ nitieve 
aanpassing 
2003In 2004 te 
storten 
bedragen In 2004 
gestorte 
bedragen Regularisatie 
foutieve 
betaling 2003Deﬁ nitieve 
bedragen 
2004In de 
2005 
geïntegreerde 
bedragen
(1) (2) (3)=(1)+(2) (4) (5)=(4)–(3) (6) (7)=(6)–(1)
Gemeenschappen: Vlaamse Gemeenschap (Vl. G.), Franse Gemeenschap (Fr. G.), Duitstalige 
Gemeenschap (D. G.)
BTWVl.G. 6.056.144 1.186 6.057.330 6.057.330 0 6.093.393 37.249
Fr. G. 4.549.580 895 4.550.476 4.550.476 0 4.585.469 35.888
Tot. (a) 10.605.724 2.082 10.607.806 10.607.806 0 10.678.862 73.138PB
Vl. G. 3.601.642 –24.176 3.577.466 3.577.466 0 3.602.137 495
Fr. G. 1.935.283 –12.929 1.922.354 1.922.354 0 1.929.728 –5.555D.G. 5.058 0 5.058 5.058 0 5.088 30
Tot. (b) 5.541.983 –37.105 5.504.878 5.504.878 0 5.536.953 –5.030  162e Cahier de la Cour des comptes 159Compte d’exécution du budget Recettes
5 Application de la loi spéciale de ﬁ  nancement en 2004
5.1  Montants versés aux communautés, aux régions et aux 
commissions communautaires française et ﬂ  amande
Le tableau ci-dessous détaille, pour 2004, les quotes-parts d’impôts versées aux 
communautés, aux régions et aux commissions communautaires.
Les colonnes 1 et 2 correspondent aux montants tels qu’ils ont été ﬁ  xés dans le 
budget des voies et moyens ajusté pour l’année budgétaire 2004. 
Les colonnes 3 et 4 totalisent les montants à verser aux entités fédérées en 2004, 
ainsi que les montants effectivement transférés.
La colonne 5 établit la différence entre les montants versés et les montants dus. 
Cette différence89 régularise des paiements qui avaient été basés en 2003 sur le 
projet d’ajustement du budget des voies et moyens et non sur les montants votés. La Région ﬂ  amande devait encore recevoir 604.856 euros, la Région de Bruxelles Capitale, 132.791 euros et la Région wallonne avait reçu 737.647 euros en trop.
La colonne 6 développe les quotes-parts d’impôts attribuées déﬁ  nitivement pour 2004. 
Elles sont établies en tenant compte des derniers paramètres connus et développés dans les notes justiﬁ  catives du projet de loi ajustant le budget des voies et moyens 
de l’année budgétaire 2005
90.
La colonne 7 reprend les modiﬁ  cations résultant de la ﬁ  xation déﬁ  nitive des quotes-
parts d’impôts attribuées pour l’année 2004. Ces modiﬁ  cations ont été apportées lors de l’ajustement du budget des voies et moyens pour 2005. 
89 Par contre, les articles 2 et 3 de l’arrêté royal du 11 septembre 2003 réglant les opérations comptables 
restant en souffrance, portant suppression et clôture de la dissolution du Fonds des routes et ﬁ  xant les 
modalités de sa dissolution n’ont pas été exécutés. La Région ﬂ  amande reste débitrice de 1,1 million 
d’euros, la Région wallonne de 0,2 million d’euros et la Région de Bruxelles-Capitale reste créditrice de 1,3 million d’euros.
90 Doc. parl. , Chambre, 2004-2005, DOC 51-1747/001.Tableau 2 – Parties attribuées d’impôts (en milliers d’euros)
Montants 
ajustés provi-
soirement 
pour l’année 
2004Ajustement 
déﬁ nitif pour 
l’année 2003Montants à 
verser en 
2004Montants 
versés en 
2004Régularisation 
paiement 
erroné 2003Montants 
déﬁ nitifs pour 
l’année 2004Montants 
intégrés à 
l’ajustement 
2005
 (1) (2) (3)=(1)+(2) (4) (5)=(4)–(3) (6) (7)=(6)–(1)
Communautés : Communauté ﬂ  amande (C. ﬂ  .), Communauté française (C. fr.), Communauté 
germanophone (C. g.) 
TVAC ﬂ . 6.056.144 1.186 6.057.330 6.057.330 0 6.093.393 37.249
C. fr. 4.549.580 896 4.550.476 4.550.476 0 4.585.469 35.888
Tot. (a) 10.605.724 2.082 10.607.806 10.607.806 0 10.678.862 73.138IPP
C. ﬂ . 3.601.642 –24.176 3.577.466 3.577.466 0 3.602.137 495
C. fr. 1.935.283 –12.929 1.922.354 1.922.354 0 1.929.728 –5.555C.g. 5.058 0 5.058 5.058 0 5.088 30
Tot. (b) 5.541.983 –37.105 5.504.878 5.504.878 0 5.536.953 –5.030 160 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Voorlopig 
bedragen 
storten 
gestorte 
foutieve 
bedragen 
2004In de 
2005 
bedragen
Gewesten: Vlaams Gewest (Vl. Gew.), Waals Gewest (W. Gew.) en Brussels Hoofdstedelijk Gewest (B.G.) 
PB
Vl. Gew. 4.619.130 –40.292 4.578.838 4.579.443 605 4.615.187 –3.943W. Gew. 2.886.400 –18.646 2.867.754 2.867.016 –738 2.879.299 –7.101
B.G. 623.946 –4.699 619.247 619.380 133 644.200 20.254
Tot. (c) 8.129.476 –63.637 8.065.839 8.065.839 0 8.138.686 9.210
Franse Gemeenschapscommissie (FGC) Vlaamse Gemeenschapscommissie (VGC)
FGC 21.170 –163 21.007 21.007 0 21.129 –41VGC 5.293 –41 5.252 5.252 0 5.282 –11
Tot. (d) 26.463 –204 26.259 26.259 0 26.411 –52
Bijzondere middelen voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Tot. (e) 26.463 –204 26.259 26.259 0 26.411 –52
Toegewezen belastinggedeelten
Vl. G. 14.276.916 –63.282 14.213.634 14.214.239 –605 14.310.718 33.801
Fr.G. 6.484.863 –12.033 6.472.830 6.472.830 0 6.515.196 30.334
D.G. 5.058 0 5.058 5.058 0 5.088 30W. Gew. 2.886.400 –18.646 2.867.754 2.867.016 738 2.879.299 –7.101
B.G. 650.409 –4.903 645.506 645.639 –133 670.611 20.202
Totaal = T.(a) + T.(b) +T.(c) +T.(d) +T.(e)
 24.330.109 –99.068 24.231.041 24.231.041 0 24.407.323 77.214
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van gegevens van de Administratie van de Thesaurie
91 Notiﬁ  catie van 14 november 2004 aan de gedefereerde entiteiten.
92 De Vlaamse Gemeenschap is 6,7 miljoen euro verschuldigd. Een bedrag van 2.858,51 euro is verschul-
digd aan het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Dit laatste zou de interesten die het voor 2003 moest betalen, namelijk 166.661,57 euro vastgesteld op 31/12/2003, nog niet hebben vereffend.5.2 Ritmerenten
Het Waals Gewest en de Franse Gemeenschap hebben met toepassing van artikel 54, § 1, 3
e lid, van de bijzondere wet91 een totaal bedrag van ongeveer 5 miljoen euro 
betaald in 2004 voor de intresten in verband met het jaar 2003 (“ritmerenten”). Die intresten worden verklaard door de verschillen tussen de vaste maandelijkse bedragen die de Staat aan de gedefereerde entiteiten heeft gestort en de variabele maandelijkse fiscale ontvangsten die hij in 2003
92 werkelijk heeft geïnd.   162e Cahier de la Cour des comptes 161Compte d’exécution du budget Recettes
91 Notiﬁ  cation du 14 novembre 2004 aux entités fédérées.
92 La Communauté ﬂ  amande doit 6,7 millions d’euros. Un montant de 2.858,51 euros est dû à la Région 
de Bruxelles-Capitale. Celle-ci ne se serait pas encore acquittée des intérêts qu’elle aurait dû payer en 2003 soit 166.661,57 euros établis au 31/12/2003.Montants 
soirement 
verser en 
versés en 
paiement 
intégrés à 
2005
Régions : Région ﬂ  amande (R. ﬂ  .), Région wallonne (R. w.) et Région de Bruxelles–Capitale (R. B.) 
IPP
R. ﬂ . 4.619.130 –40.292 4.578.838 4.579.443 605 4.615.187 –3.943
R. w. 2.886.400 –18.646 2.867.754 2.867.016 –738 2.879.299 –7.101
R. B. 623.946 –4.699 619.247 619.380 133 644.200 20.254
Commission communautaire française (Cocof) Commission communautaire ﬂ  amande (CCF)
Cocof 21.170 –163 21.007 21.007 0 21.129 –41CCF 5.293 –41 5.252 5.252 0 5.282 –11
Moyens spéciaux pour la Région de Bruxelles–CapitaleTot. (e) 26.463 –204 26.259 26.259 0 26.411 –52
Quotes–parts d’impôts attribuées
C. ﬂ . 14.276.916 –63.282 14.213.634 14.214.239 –605 14.310.717 33.801
C. fr. 6.484.863 –12.033 6.472.830 6.472.830 0 6.515.197 30.334
C.g. 5.058 0 5.058 5.058 0 5.088 30R. w. 2.886.400 –18.646 2.867.754 2.867.016 738 2.879.299 –7.101R. B. 650.409 –4.903 645.506 645.639 –133 670.611 20.202
Cocof 21.170 –163 21.007 21.007 0 21.129 –41
CCF 5.293 –41 5.252 5.252 0 5.282 –11Total = T.(a) + T.(b) +T.(c) +T.(d) +T.(e)
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base de données de l’administration de la Trésorerie.
5.2 Les intérêts-rythme
En application de l’article 54, § 1er, 3e alinéa, de la loi spéciale91, la Région wallonne 
et la Communauté française ont payé, en 2004, un montant total d’environ 5 millions d’euros pour les intérêts relatifs à l’année 2003 (dits « intérêts-rythme »). Ces inté-rêts s’expliquent par les écarts constatés entre les mensualités régulières versées par l’État aux entités fédérées et les recettes ﬁ  scales mensuelles variables qu’il avait réellement perçues en 2003
92.  162 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
De tabel hieronder geeft in detail de bedragen van de ritme-intresten 2003 die waren 
verschuldigd en werden gevorderd en betaald93. 
Tabel 3 – Ritmerenten 2003 (in euro)
Positief bedrag = 
bedrag verschuldigd 
aan de Staat, 
negatief bedrag = 
door de StaatVerschuldigde 
bedragenGevorderde 
bedragenAan de Staat 
betaalde 
bedragenDoor de 
Staat 
betaalde 
bedragenop 30 mei 2004 notiﬁ  catie van 
14 oktober 2004
Vlaamse 
Gemeenschap6.677.641,26 6.683.543,91 0,0098
Franse 
Gemeenschap4.539.961,60 4.542.001,20 4.542.001,2094
Waals Gewest 529.133,82 536.109,22 536.109,2298
Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest–2.848,18 –2.858,17 0,00 
Totaal 11.743.888,50 11.758.796,16 5.078.110,42
98
5.3 In 2004 verschuldigde saldi-interesten 
Gelet op de publicatie van de aanpassing van de rijksmiddelenbegroting 2004 in het 
Belgisch Staatsblad van 20 juli 2004, moesten de intresten die worden gegenereerd door het verschil tussen de bedragen berekend bij de opstelling van de begroting 2004 (waarschijnlijke bedragen voor 2003) en de definitieve bedragen voor 2003 berekend bij de aanpassing van de begroting 2004, d.w.z. de in 2004 te betalen saldi-intresten, worden vastgesteld en betaald vanaf de maand die volgt op de publi-catie van de aangepaste begroting, namelijk in augustus 2004.
De notificatie aan de gedefereerde entiteiten van 14 oktober 2004 heeft drie verval-
termijnen voor de betaling vastgesteld, namelijk 29 oktober, 30 november en 31 december 2004.
De hiernavolgende tabel geeft in detail de bedragen van de saldi-intresten 2003. In 
de tabel werden de verschuldigde bedragen door het Rekenhof vastgesteld op basis van de overeenkomst van 20 september 1991 en op basis van de conclusies van de interministeriële conferentie van de Ministers van Financiën en van Begroting van 5 juli 1996 over de aanpassing van de berekening van de intrestlasten op de eind-afrekening van de toegewezen middelen. De bedragen die door de notificatie van 14 november 2004 worden gevorderd, wijken hiervan af.
93 Er zijn verscheidene redenen voor de verschillen tussen de verschuldigde bedragen, bepaald door het 
Rekenhof, en de bedragen gevorderd door de notiﬁ  catie van 14 oktober 2004. Ten eerste verschillen de 
maandelijkse btw-ontvangsten die in de notiﬁ  catie zijn vermeld lichtjes van de werkelijk geregistreerde 
ontvangsten, terwijl de ontvangen bedrijfsvoorhefﬁ  ng in de notiﬁ  catie maandelijks met 4,2 miljoen euro 
verschilt van de geregistreerde ontvangsten. Dat komt doordat enkel de netto-ontvangst, de bedrijfsvoorhefﬁ  ng verminderd met de voorafnemingen voor het toewijzingsfonds 66.24, in aanmerking 
werd genomen. Ten tweede wordt het percentage van de toegewezen ontvangsten ten opzichte van de geregistreerde maandelijkse ontvangsten niet correct toegepast. 
94 De Franse Gemeenschap heeft op 31 december 2004 4.720.694,99 euro betaald als ritme- en saldi-
intresten die ze verschuldigd was, zonder de intresten te betalen die verschuldigd zijn wegens deze laattijdige betaling.  162e Cahier de la Cour des comptes 163Compte d’exécution du budget Recettes
Le tableau ci-après détaille les montants des intérêts rythme 2003 dus, réclamés et 
payés93 :
Tableau 3 – Intérêts rythme 2003 (en euros)
Montant positif = 
montant dû à l’État, 
montant négatif 
montant dû par 
l’ÉtatMontants dus Montants 
réclamésMontants 
payés à l’ÉtatMontants 
payés par 
l’Étatau 30 mai 2004 notiﬁ  cation du 
14 octobre 2004
Communauté 
ﬂ amande6.677.641,26 6.683.543,91 0,0098
française4.539.961,60 4.542.001,20 4.542.001,2094
Région wallonne 529.133,82 536.109,22 536.109,2298
Région de Bruxelles-
Capitale–2.848,18 –2.858,17 0,00 
Total 11.743.888,50 11.758.796,16 5.078.110,4298
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base de données de l’administration de la Trésorerie
5.3 Les intérêts solde dus en 2004 
Étant donné la publication de l’ajustement du budget des voies et moyens 2004 dans 
le Moniteur belge du 20 juillet 2004, les intérêts générés par l’écart entre les mon-tants calculés lors de l’établissement du budget 2004 (montants probables de 2003) et les montants déﬁ  nitifs pour 2003 calculés lors de l’ajustement du budget de 2004, 
c’est-à-dire les intérêts solde à payer en 2004, devaient être ﬁ  xés et payés dès le 
mois qui suit la publication du budget ajusté, soit en août 2004.
La notiﬁ  cation adressée par l’État aux entités fédérées le 14 octobre 2004 a ﬁ  xé 
trois échéances de paiement : les 29 octobre, 30 novembre et 31 décembre 2004.
Le tableau ci-dessous détaille les montants des intérêts solde 2003. Dans ce tableau, 
les montants dus ont été établis par la Cour des comptes sur la base de la conven-tion du 20 septembre 1991 et des conclusions de la conférence interministérielle des ministres des ﬁ  nances et du budget du 5 juillet 1996 sur l’ajustement du calcul des 
charges d’intérêts sur le décompte déﬁ  nitif des moyens attribués. Les montants réclamés par la notiﬁ  cation du 14 novembre 2004 s’en écartent.
93 Plusieurs raisons sous-tendent les différences entre le montant dû, établi par la Cour des comptes et 
les montants réclamés par la notiﬁ  cation du 14 octobre 2004. Premièrement, les recettes prises en compte dans la notiﬁ  cation pour les recettes mensuelles de la TVA diffèrent légèrement des recettes 
enregistrées tandis que celles du précompte professionnel diffèrent mensuellement de 4,2 millions d’euros des recettes enregistrées. Cette dernière différence est due à la prise en compte des recettes nettes du précompte professionnel diminuées des prélèvements mensuels qui alimentent l’article 66.24 des fonds d’attribution. Deuxièmement, l’application du pourcentage de recettes attribuées aux recettes mensuelles enregistrées diffère du calcul exact.
94 La Communauté française s’est acquittée de 4.720.694,99 euros le 31 décembre 2004 à titre des 
intérêts rythme et solde qu’elle devait, sans payer les intérêts dus à cause de ce paiement tardif. 164 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
De Vlaamse Gemeenschap en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest95 hebben het in 
de notificatie bepaalde bedrag niet betaald. Het Waals Gewest heeft de in novem-ber en december 2004 gevraagde bedragen niet gestort. De Franse Gemeenschap
96 
heeft op 31 december 2004 betaald. 
5.4  Gewestelijke belastingen door de Staat in 2004 geïnd en gestort
De volgende tabel geeft de bedragen die in 2004 werden gestort als gewestelijke 
belastingen, bepaald volgens de regelgeving die in het gewest van kracht is. Die belastingen bedroegen 5.552,5 miljoen euro
97, d.w.z. 3.184,0 miljoen euro voor het 
Vlaams Gewest, 1.484,6 miljoen euro voor het Waals Gewest en 883,9 miljoen euro voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. 
Tabel 5 – In 2004 gestorte gewestelijke belastingen (in duizend euro)
 Vlaams 
GewestWaals 
GewestBrussels 
Hoofdstedelijk 
Gewest
Belasting op spelen en weddenschappen 16.737 21.061 8.398
Belasting op automatische 
ontspanningstoestellen28.209 10.219 6.427
Openingsbelasting op slijterijen van gegiste 
dranken246 2.957 143
Successierechten en rechten van overgang bij 
overlijden803.250 403.216 285.680
Onroerende voorhefﬁ  ng (1) 22 25.081 15.955
95 Er moet eveneens worden onderstreept dat het Brussels Hoofdstedelijk Gewest de saldi-interesten 
2001 noch de saldi-interesten 2002 heeft betaald, die op 31 december 2003 op respectievelijk 304.068,81 euro en 173.007,12 euro werden vastgesteld.
96 Van het bedrag van de interesten die de Franse Gemeenschap op 31 december 2003 verschuldigd 
was, heeft ze de saldi-interesten 2002 afgetrokken die de Staat haar op 31 december 2003 heeft gestort. Ze is dus op 31 december 2003 205.281,06 euro verschuldigd.
97 Indien de negatieve term in mindering werd gebracht, zouden die gewestelijke belastingen 949,2 mil-joen euro bedragen voor het Vlaams Gewest, 539,1 miljoen euro voor het Waals Gewest en 453,4 miljoen euro voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Tabel 4 – Saldi-interesten 2003 (in euro)
Vervaldatum 29 oktober 2004 30 november 2004 31 december 2004 Totale 
gevorderde 
bedragenAan de 
Staat 
betaalde 
bedragenVerschuldigde
bedragenVerschuldigde 
bedragen
Vlaamse 
Gemeenschap687.401,58 887.089,61 17.402,57 41.766,17 8.701,29 20.883,09 939.738,87 0,00
Franse 
Gemeenschap130.711,20 166.780.87 3.309,14 7.941,95 1.654,57 3.970,97 178.393,79 178.393,79
Waals Gewest 233.309,82 258.435,50 5.127,69 12.306,45 2.563,84 6.153,23 276.895,18 258.435,49
Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest51.042,62 65.127,20 1.292,34 3.101,30 646,17 1.550,65 69.779,14 0,00
Totaal 1.102.465,22 1.367.433,18 27.131,74 65.115,87 13.565,87 32.557,93 1.465.106,98 436.829,28
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van gegevens van de Administratie van de Thesaurie  162e Cahier de la Cour des comptes 165Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 4 – Intérêts solde 2003 (en euros)
Échéance 29 octobre 2004 30 novembre 2004 31 décembre 2004 Total des 
montants 
payés à 
l’État Montants dus Montants 
dusMontants 
réclamés
ﬂ amande687.401,58 887.089,61 17.402,57 41.766,17 8.701,29 20.883,09 939.738,87 0,00
française130.711,20 166.780.87 3.309,14 7.941,95 1.654,57 3.970,97 178.393,79 178.393,79
Région 
wallonne233.309,82 258.435,50 5.127,69 12.306,45 2.563,84 6.153,23 276.895,18 258.435,49
Région de 
Bruxelles-Capitale51.042,62 65.127,20 1.292,34 3.101,30 646,17 1.550,65 69.779,14 0,00
Total 1.102.465,22 1.367.433,18 27.131,74 65.115,87 13.565,87 32.557,93 1.465.106,98 436.829,28
95 Il faut aussi souligner ici que la région de Bruxelles-Capitale n’a payé ni les intérêts solde 2001, 
ni les intérêts solde 2002, établis respectivement au 31 décembre 2003 à 304.068,81 euros et 173.007,12 euros.
96 Du montant des intérêts qu’elle devait au 31 décembre 2003, la Communauté française a déduit les 
intérêts solde 2002 que l’État lui a versés le 31 décembre 2003. Elle doit donc 205.281,06 euros au 31 décembre 2003.
97 En déduisant le terme négatif, ces impôts régionaux s’élèveraient à 949,2 millions d’euros pour la 
Région ﬂ  amande, 539,1 millions d’euros pour la Région wallonne et 453,4 millions d’euros pour la Région de Bruxelles-Capitale.La Communauté ﬂ  amande et la Région de Bruxelles-Capitale95 n’ont pas versé le 
montant ﬁ  xé dans la notiﬁ  cation. La Région wallonne n’a pas versé les montants demandés en novembre et décembre 2004. La Communauté française
96 a payé le 
31 décembre 2004.
5.4 Les impôts régionaux collectés et versés par l’État en 2004
Le tableau suivant indique les montants versés en 2004 à titre d’impôts régionaux en 
fonction des législations en vigueur dans chacune des régions. Ces impôts se sont élevés à 5.552,5 millions d’euros
97, soit 3.184,0 millions d’euros pour la Région ﬂ  a-
mande, 1.484,6 millions d’euros pour la Région wallonne et 883,9 millions d’euros pour la Région de Bruxelles-Capitale.
Tableau 5 – Impôts régionaux versés en 2004 (en milliers d’euros)
 Région 
ﬂ amandeRégion 
Capitale
Taxe sur les jeux et paris 16.737 21.061 8.398
Taxe sur les appareils automatiques de 
divertissement28.209 10.219 6.427
Taxe d’ouverture de débits de boissons 
fermentées246 2.957 143
Droits de succession et de mutation par décès 803.250 403.216 285.680
Précompte immobilier (1) 22 25.081 15.955 166 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
 Vlaams 
Gewest
Registratierechten op 1) de overdrachten ten 
bezwarende titel van onroerende goederen, 2a) de vestiging van een hypotheek, 2b) de verdelingen van onroerende goederen, de afstanden onder bezwarende titel van onverdeelde delen en de omzettingen bedoeld in de artikelen 745quater en 745quinquies van het Burgerlijk Wetboek en 3) de schenkingen1.394.043 621.361 430.204
Verkeersbelasting op autovoertuigen 710.106 312.200 94.172
Belasting op inverkeerstelling 163.125 62.000 38.083Eurovignet 68.239 26.499 4.875
1 De beslissing van het Vlaams Gewest dat de Vlaamse Regering, wat de onroerende voorhefﬁ  ng betreft, 
vanaf het aanslagjaar 1999 zelf instaat voor de dienst van de belasting, leidt ertoe dat de overgedragen ontvangsten van maand tot maand verminderen. De stortingen van de Staat, net zoals het bedrag van de door hem verschuldigde netto-intresten, hebben voor dat gewest immers enkel nog betrekking op de vroegere dienstjaren (decreet van 9 juni 1999 houdende de bepalingen tot wijziging van het Wetboek op de Inkomstenbelastingen, wat de onroerende voorhefﬁ  ng betreft, artikelen 2 en 28).
De vermelde bedragen omvatten de gewestelijke belastingen, de nalatigheids-intresten (betaald door de belastingplichtigen) en de verwijlintresten (betaald door de administratie), de fiscale boeten en de terugbetalingen van boeten.
De intresten en boeten worden per Gewest en per belasting gedetailleerd weer-
gegeven in tabel B2 vermeld in volume II. 
/L50776  O
NTVANGSTEN  OVERGEDRAGEN  AAN DE SOCIALE  ZEKERHEID
De sociale zekerheid wordt gefinancierd door verschillende fiscale ontvangsten: de 
voorafnamen op de btw (7.679 miljoen euro) en op de accijnzen (208 miljoen), de toewijzing van de bijzondere socialezekerheidsbijdrage (206 miljoen) en van de opbrengst van de belasting op de voordelen verkregen in de vorm van de toeken-ning van opties op aandelen (56 miljoen), en de gedeeltelijke toewijzing van de opbrengst van de belasting op kapitaal- of winstdeelnemingen (8 miljoen). In totaal werd in 2004 meer dan acht miljard euro gestort aan de sociale zekerheid. De RSZ en het RIZIV zijn de belangrijkste begunstigden van deze overgedragen middelen.
Inleiding
Verschillende fiscale ontvangsten worden overgedragen aan de sociale zekerheid. In 
dalende orde van belangrijkheid gaat het om volgende voorafnamen of toewijzingen van ontvangsten: 
• een voorafname op de btw-ontvangsten: 7.679,3 miljoen euro;
• een voorafname op de ontvangsten van de accijnzen op tabaksfabricaten: 
208,2 miljoen euro;
• 
de toewijzing van de bijzondere socialezekerheidsbijdrage: 206,1 miljoen euro; 
• de toewijzing van de ontvangsten van de belasting op voordelen verkregen bij 
de toekenning van opties op aandelen: 56,5 miljoen euro;
• de gedeeltelijke toewijzing van de opbrengst van de belasting op kapitaal- of 
winstdeelnemingen: 8,3 miljoen euro.   162e Cahier de la Cour des comptes 167Compte d’exécution du budget Recettes
 Région 
Capitale
Droits d’enregistrement  1° sur les transmissions 
à titre onéreux de biens immeubles, 2° a) la constitution d’une hypothèque, 2° b) les partages de biens immeubles, les cessions à titre onéreux de parties indivises et les conversions prévues aux articles 745quater et 745quinquies du Code civil et 3° sur les donations1.394.043 621.361 430.204
Taxe de circulation sur les véhicules automobiles 710.106 312.200 94.172
Taxe de mise en circulation 163.125 62.000 38.083Eurovignette 68.239 26.499 4.875
1 La décision de la Région ﬂ  amande en vertu de laquelle le gouvernement ﬂ  amand assure lui-même, en 
régie, depuis l’exercice d’imposition 1999, le service de l’impôt relatif au précompte immobilier, fait que les recettes transférées à ce titre s’amenuisent de mois en mois. En effet, les versements de l’État, comme le montant des intérêts nets dus par ce dernier, ne concernent plus pour cette région que les exercices antérieurs (décret du 9 juin 1998 contenant des dispositions modiﬁ  ant le Code des impôts 
sur les revenus, pour ce qui concerne le précompte immobilier, articles 2 et 28).
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base de données de l’administration de la 
Trésorerie
Ces montants comprennent les impôts régionaux, les intérêts de retard (payés par 
les contribuables) et les intérêts moratoires (payés par l’administration), les amen-des ﬁ  scales et les remboursements d’amendes.
Ces intérêts et ces amendes, par régions et par impôts, sont détaillés dans le tableau 
B2 repris dans le volume II.
/L50776 R
ECETTES  TRANSFÉRÉES  À LA SÉCURITÉ  SOCIALE
Différentes recettes ﬁ  scales alimentent la sécurité sociale : les prélèvements sur la 
TVA (7.679 millions d’euros) et sur les accises (208 millions), l’attribution de la coti-sation spéciale pour la sécurité sociale (206 millions), du produit d’imposition des avantages obtenus sous forme d’attribution d’options sur actions (56 millions) et l’attribution partielle du produit de l’imposition des participations au capital ou aux bénéﬁ  ces (8 millions). Au total, ce sont plus de huit milliards d’euros qui ont été versés à la sécurité sociale en 2004. L’ONSS et l’INAMI sont les principaux béné-ﬁ  ciaires de ces moyens transférés.
Différentes recettes ﬁ  scales sont transférées à la sécurité sociale. Dans l’ordre d’im-
portance des attributions ou des prélèvements de recettes, il s’agit de :
• un prélèvement sur les recettes de la TVA : 7.679,3 millions d’euros ;
• un prélèvement sur les recettes des accises sur le tabac manufacturé : 
208,2 millions d’euros ;
• l’attribution de la cotisation spéciale de sécurité sociale : 206,1 millions 
d’euros ;
• l’attribution des recettes provenant de l’imposition d’avantages obtenus lors 
de l’attribution d’options sur actions : 56,5 millions d’euros ;
• l’attribution partielle du produit de l’imposition des participations au capital ou 
aux bénéﬁ  ces : 8,3 millions d’euros. 168 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
In totaal werd op die wijze 8.158,4 miljoen euro gestort aan de sociale zekerheid in 
2004.
De begunstigde instellingen waren (naar afnemende omvang van de overgedragen 
middelen): 
• de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ): 6.451,5 miljoen euro;
• het Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV): 1.438,4 mil-
joen euro;
• het Fonds voor het Financieel Evenwicht van het sociaal statuut der zelfstan-
digen (FFE): 179,8 miljoen euro;
• de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA): 47,7 miljoen euro;
• de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale en Plaatselijke Over-
heidsdiensten (RSZ-PPO): 40,9 miljoen euro. 
1 Voorafnamen op de btw-ontvangsten
Hoofdstuk VII van de programmawet van 2 januari 200198 betreft de “alternatieve 
financiering”. Artikel 66, § 1, van die wet stelt dat 23,514 % van de btw-opbrengst wordt voorafgenomen en toegewezen aan de sociale zekerheid. Het bepaalt daaren-boven dat het toegewezen bedrag niet lager mag liggen dan 4.418,3 miljoen euro, geïndexeerd, vermeerderd met 41,3 miljoen euro, eveneens geïndexeerd
99. In 2004 
overschrijdt het genoemde percentage van de btw-opbrengst, nl. 4.745,1 miljoen euro, voor het eerst het drempelbedrag van de wet
100. 
Datzelfde artikel 66, § 1, van de programmawet voegt eraan toe dat de Koning op 
voorstel van het Beheerscomité van de sociale zekerheid: 
• dat bedrag kan verhogen met de kostprijs van de verlaging van de werkne-
mers- of werkgeversbijdragen; 
• het bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering kan aanpassen om reserves aan te 
leggen voor toekomstige socialezekerheidsuitgaven;
• het bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering kan verhogen met de kostprijs van 
de dienstencheques;
• dat bedrag kan aanpassen met het oog op de ﬁ  nanciering van de startbaan-
overeenkomsten;
• dat bedrag kan verhogen met de kostprijs van de toeslag van 5 % van de uit-
kering voor tijdelijke werkloosheid.
Geen enkele van die verhogingen werd toegepast. Toch werd 15,9 miljoen euro toe-
gewezen voor de financiering van de startbaanovereenkomsten, zonder dat het basisbedrag van de alternatieve financiering werd vermeerderd
101. 
98 Zoals gewijzigd door de programmawetten van 20 juli 2001, 30 december 2001, 2 augustus 2002, 
24 december 2002, 22 december 2003 en 9 juli 2004. De programmawet van 27 december 2004 heeft geen invloed op 2004.
99 Alle bedragen passeren via het toewijzingsfonds 66.37B, behalve de bedragen betreffende het educa-
tief verlof en de EGKS-vergoedingen.
100 Dat voor 2004 4.700,8 miljoen euro bedraagt.
101 De inleiding van het koninklijk besluit van 17 maart 2005 tot vaststelling, voor het jaar 2004, van het 
bedrag ter ﬁ  nanciering van de startbaanovereenkomsten die deel uitmaken van de globale projecten in 
de openbare sector bedoelt immers enkel artikel 66, § 2, 8°, van de programmawet van 2 januari 2001, en niet § 1 van dat artikel.   162e Cahier de la Cour des comptes 169Compte d’exécution du budget Recettes
Au total 8.158,4 millions d’euros ont été versés en 2004 à ce titre à la sécurité 
sociale.
Les organismes bénéﬁ  ciaires en ont été les suivants, dans l’ordre d’importance des 
moyens transférés :
• l’Ofﬁ  ce national de sécurité sociale (ONSS) : 6.451,5 millions d’euros ;
• l’Institut national d’assurance maladie invalidité (INAMI) : 1.438,4 millions 
d’euros ;
• le Fonds pour l’équilibre ﬁ  nancier du statut social des travailleurs indépen-
dants (FEFI) : 179,8 millions d’euros ;
• l’Ofﬁ  ce national de l’emploi (ONEm) : 47,7 millions d’euros ;
• l’Ofﬁ  ce national de sécurité sociale des administrations provinciales et locales 
(ONSS-APL) : 40,9 millions d’euros.
1 Prélèvement des recettes de la TVA
Le chapitre VII de la loi-programme du 2 janvier 200198 concerne le « Financement 
alternatif ». L’article 66, § 1er, énonce que 23,514 % du produit de la TVA sont préle-
vés et affectés à la sécurité sociale. Cette disposition ajoute que le montant de cette affectation ne peut pas être inférieur à 4.418,3 millions d’euros indexés, augmentés de 41,3 millions d’euros également indexés
99. En 2004, pour la première fois, le pour-
centage de la TVA affecté à la sécurité sociale (23,514 %), soit 4.745,1 millions d’euros, dépasse le plancher
100 ﬁ xé par la loi. 
Le même article 66, § 1er, de la loi-programme ajoute que, sur proposition du Comité 
de gestion de la sécurité sociale, le Roi peut : 
• majorer ce montant du coût de la réduction des cotisations personnelles ou 
patronales ;
• adapter le montant du ﬁ  nancement alternatif en vue de constituer des réser-
ves destinées aux dépenses futures dans la sécurité sociale ;
• majorer du coût des titres-services le montant du ﬁ  nancement alternatif ;
• adapter ce montant en fonction du ﬁ  nancement des conventions de premier 
emploi ;
• majorer ce montant du coût du complément de 5 % de l’allocation de chômage 
temporaire.
Aucune de ces majorations n’a été appliquée. Toutefois, 15,9 millions d’euros ont été 
attribués au ﬁ  nancement des conventions de premier emploi, sans que le montant de 
base du ﬁ  nancement alternatif ait été majoré101.
98 Tel que modiﬁ  é par les lois des 20 juillet 2001, 30 décembre 2001, 2 août 2002, 24 décembre 2002, 
22 décembre 2003 et du 9 juillet 2004. La loi-programme du 27 décembre 2004 n’a pas d’effet sur 2004.
99 L’ensemble de ces montants transite par le fonds d’attribution 66.37.B, sauf en ce qui concerne le 
congé éducation et les indemnités CECA.
100 Qui s’élève pour 2004 à 4.700,8 millions d’euros.
101 Le préambule de l’arrêté royal du 17 mars 2005 ﬁ  xant pour l’année 2004 le montant destiné au ﬁ  nan-
cement des conventions de premier emploi qui font partie des projets globaux dans le secteur public ne vise en effet que l’article 66, § 2, 8° de la loi-programme du 2 janvier 2001 et non, le § 1
er de cet 
article. 170 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Bovendien werd voor de alternatieve financiering, met toepassing van artikel 66, § 2, 
van dezelfde programmawet, in totaal een bedrag van 114,9 miljoen euro afgeno-men. Dit bedrag is als volgt samengesteld: 
• 40,9 miljoen euro, bestemd voor de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van 
de Provinciale en Plaatselijke Overheidsdiensten (RSZ-PPO) om andere dan politionele initiatieven te ﬁ  nancieren;
• 22,3 miljoen euro, een bij koninklijk besluit vastgesteld bedrag bestemd voor 
de ﬁ nanciering van de administratieve omkadering van de plaatselijke werkge-
legenheidsagentschappen (PWA)
102; 
• 25,4 miljoen euro, bestemd voor de ﬁ  nanciering van het betaald educatief ver-
lof; 
• 10,4 miljoen euro, bestemd voor de RSZ ter compensatie van de bijdragen op 
de toelagen, premies en vergoedingen van het personeel die niet-verschuldigd waren door de politiezones;
• 15,9 miljoen euro, bestemd voor de RVA voor de ﬁ  nanciering van de start-
baanovereenkomsten in de overheidssector. 
Artikel 66, § 2, voorziet ook in de volgende afnemingen
103, waarvoor in 2004 geen 
koninklijk besluit werd genomen: 
• een bedrag dat de kosten vertegenwoordigt van de afneming van de werkne-
mers- of werkgeversbijdragen, bestemd voor de RSZ-Globaal Beheer;
• een bij koninklijk besluit vastgesteld bedrag voor de ﬁ  nanciering van de wacht-
vergoedingen toegekend aan de werknemers van de kolen- en staalindustrie die hun werk hebben verloren; 
• het bedrag van de vermeerdering van de kostprijs van de dienstencheques 
bestemd voor de RSZ-Globaal Beheer sinds 1 januari 2004
104; 
• het bedrag van de vermeerdering voor de kosten van de toeslag van 5 % van 
de uitkering voor tijdelijke werkloosheid. 
Het saldo van het bedrag van de alternatieve financiering wordt verdeeld a rato van 
95,77 % voor de RSZ-Globaal Beheer en 4,23 % voor het FFE. 
Het aan de alternatieve financiering toe te wijzen bedrag bedraagt 4.745,1 miljoen euro. Door de verschillende afnamen (114,9 miljoen euro) waarvan boven sprake, bedraagt het te verdelen bedrag dus 4.630,2 miljoen euro, waarvan 4.434,3 miljoen euro voor de RSZ-Globaal Beheer en 195,9 miljoen euro voor het FFE. 
In het kader van de overname van de schulden van de sociale zekerheid door de Staat, vermindert artikel 66, § 3, van de programmawet het bedrag dat overeenkom-stig § 1 en § 2 voor het FFE werd bepaald, in 2004 met 49,1 miljoen euro
105. 
De programmawet (1) van 22 december 2003 voegt een artikel 66, § 3bis in, dat het 
bedrag bestemd voor de RSZ-Globaal Beheer voor 2004 uitzonderlijk verhoogt met 1.511 miljoen euro. Dat artikel wordt aangevuld door de programmawet van 9 juli 2004 die bijkomende verhogingen van 22,2 miljoen euro aan de RSZ-Globaal Beheer en 20 miljoen aan het FFE toekent. 
102 Koninklijk besluit van 31 juli 2004 tot vaststelling voor het jaar 2004 van het bedrag ter ﬁ  nanciering 
van de administratieve omkadering van de plaatselijke werkgelegenheidsagentschappen. 
103 In de aangepaste algemene toelichting werden die afnemingen voor 2004 op 121,5 miljoen euro 
geraamd, nog te vermeerderen met 10,6 miljoen euro van 2003, samen dus 132,1 miljoen euro.
104 Met toepassing van de wijziging die werd ingevoerd door de programmawet van 9 juli 2004.
105 Die bedragen zijn door de programmawet van 9 juli 2004 voor de jaren 2005 tot 2009 vastgesteld op 
71 miljoen euro.  162e Cahier de la Cour des comptes 171Compte d’exécution du budget Recettes
En outre, en vertu de l’article 66, § 2, de cette loi-programme, le montant du ﬁ  nance-
ment alternatif de la sécurité sociale fait l’objet des déductions suivantes qui se sont élevées à 114,9 millions d’euros en 2004 : 
• 40,9 millions d’euros attribués à l’Ofﬁ  ce national de sécurité sociale des admi-
nistrations provinciales et locales (ONSS-APL), aux ﬁ  ns de ﬁ  nancer les initia-
tives autres que les initiatives policières ;
• 22,3 millions d'euros, montant ﬁ  xé par arrêté royal, destiné au ﬁ  nancement de 
l’encadrement administratif des agences locales pour l’emploi (ALE)
102 ;
• 25,4 millions d’euros destinés au ﬁ  nancement du congé-éducation payé ;
• 10,4 millions d’euros destinés à l’ONSS en compensation des cotisations sur 
les allocations, primes et indemnités du personnel non-dues par les zones de police ;
• 15,9 millions d'euros destinés à l’ONEm pour le ﬁ  nancement des conventions 
de premier emploi dans le secteur public.
L’article 66, § 2, prévoit aussi les déductions suivantes
103, qui n’ont pas fait l’objet 
d’un arrêté royal pour l’année 2004 :
• un montant représentant le coût de la réduction des cotisations personnelles 
ou patronales, destiné à l’ONSS-Gestion globale ;
• un montant ﬁ  xé par arrêté royal destiné au ﬁ  nancement des indemnités d’at-
tente accordées aux travailleurs de l’industrie du charbon et de l’acier qui ont perdu leur emploi ;
• le montant de la majoration du coût des titres-services destiné à l’ONSS-
Gestion globale depuis le 1
er janvier 2004104 ;
• le montant de la majoration pour le coût du complément de 5 % de l’allocation 
de chômage temporaire.
Le solde du montant du ﬁ  nancement alternatif est réparti, à raison de 95,77 % à 
l’ONSS-Gestion globale et à raison de 4,23 % au FEFI.
Le montant à attribuer au ﬁ  nancement alternatif s’élève à 4.745,1 millions d’euros 
qu’il convient de diminuer des différents prélèvements évoqués plus haut, soit 114,9 millions d’euros. Le montant à répartir s’élève donc à 4.630,2 millions d’euros, dont 4.434,3 millions d’euros pour l’ONSS-Gestion globale et 195,9 millions d’euros pour le FEFI.
En ce qui concerne le FEFI, l’article 66, § 3, de la loi-programme réduit le montant 
ﬁ xé selon la méthode déterminée aux § 1
er et § 2 de 49,1 millions d’euros pour l’an-
née 2004, dans le cadre de la reprise des dettes de la sécurité sociale par l’État105.
La loi-programme (1) du 22 décembre 2003 introduit un article 66, § 3bis, qui majore 
exceptionnellement pour 2004 le montant destiné à l’ONSS-Gestion globale de 1.511 millions d’euros. Cet article est complété par la loi-programme du 9 juillet 2004 qui octroie des majorations supplémentaires de 22,2 millions d’euros à l’ONSS-Gestion globale et de 20 millions au FEFI.
102 Arrêté royal du 31 juillet 2004 ﬁ  xant pour l’année 2004 le montant destiné au ﬁ  nancement de 
l’encadrement administratif des agences locales de l’emploi.
103 L’exposé général ajusté évaluait ces déductions à 121,5 millions d’euros pour 2004 auxquels s’ajou-
tent 10,6 millions d’euros pour 2003. Soit 132,1 millions d’euros.
104 En application de la modiﬁ  cation introduite par la loi-programme du 9 juillet 2004.
105 Ces montants sont ﬁ  xés à 71 millions d’euros de 2005 à 2009 par la loi programme du 9 juillet 2004). 172 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Ingevolge de desaffectatie van het begrotingsfonds “Tewerkstellingsfonds” kent arti-
kel 66, § 3ter, dat werd ingevoerd door de programmawet van 9 juli 2004, 100,2 mil-joen euro toe aan de RSZ-Globaal Beheer en 51,9 miljoen euro aan de RSZ.
Artikel 66, § 3quater, van de programmawet kent aan de RSZ een bedrag van 
22,6 miljoen euro toe dat op een afzonderlijke rekening wordt geboekt. 
Tot slot voegt de programmawet (1) van 22 december 2003 een nieuw hoofdstuk 
“Alternatieve financiering van de geneeskundige verzorging” toe in de programma-wet van 2 januari 2001. De artikelen 67bis en 67quater daaruit bepalen de bedragen die op de btw-opbrengst worden voorafgenomen en aan het RIZIV toegewezen (res-pectievelijk 1.293,1 miljoen euro en 0,5 miljoen euro). 
Ingevolge deze laatste bepalingen werd voor het jaar 2004 een totaal bedrag van 
7.679,3 miljoen euro voorafgenomen op de btw-ontvangsten ten voordele van de sociale zekerheid.
Tabel – Detail van de voor 2004 toegewezen btw-ontvangsten (in duizend euro)
Programmawet van 2 januari 2001 Achterstallen 
2003Verschuldigd 
voor 2004Verschuldigd 
totaalBetaald in 
2004Betaald 
in 2005Betaald 
totaal Nog 
verschuldigd
(1) (2) (3) = (1)+(2) (4) (5) (6)= (4)+(5) (7)=(3) – (6)
art 66, § 2, 1° RSZ-PPO  40.902 40.902 40.902  40.902 0
art 66, § 2, 2° 
KB 31/7/04RVA PWA  22.310 22.310 22.310  22.310 0
art 66, § 2, 3° RSZ-Globaal Beheer 
kosten vermindering werkgeversbijdragen  0   0 0
art 66, § 2, 4° RVA Educatief verlof  25.384 25.384 25.384  25.384 0
art 66, § 2, 5° RVA Wachtvergoediing 
EGKS  0   0 0
art 66, § 2, 6° RSZ Bijdragen 
politiezones 10.460 10.460 10.460  10.460 0
art 66, § 2, 7°
KB 15/7/04RVA Achterstallen 
dienstencheques12.395  12.395  12.395 12.395 0
art 66, § 2, 7° RSZ Dienstencheques   0   0 0
art 66, § 2, 8°
KB 17/3/05RVA 
Startbaanovereenkomst 15.900 15.900  15.900 15.900 0
art 66, § 2, 9° RVA Tijdelijke 
werkloosheid   0   0 0
RSZ-Globaal beheer 
achterstallen1.480  1.480 1.286  1.286 194
art 66, § 2 laatste 
lidRSZ Totaal, waarvan:  6.142.181 6.142.181 6.120.638  6.120.638 21.543
95,77 % van 
4.630.177.326,33RSZ-Globaal beheer  4.434.321    00
art 66, §3 bis RSZ-Globaal beheer  1.533.175    00
art 66, §3 ter, 1° RSZ-Globaal beheer  100.190    00
art 66, §3 ter, 2° RSZ  51.860    00
art 66, §3 quater RSZ  22.635    00
 FFE Achterstallen 66 0 66 57  57 9
lidFFE Totaal, waarvan:  166.756 166.756 164.697  164.697 2.059
4,23 % van 
4.630.177.326,33FFE  195.857    00
art 66, § 3 FFE  –49.121    00
art 66, § 3 bis FFE  20.020    00  162e Cahier de la Cour des comptes 173Compte d’exécution du budget Recettes
Suite à la désaffectation du fonds budgétaire « Fonds pour l’emploi », l’article 66, § 3ter, 
introduit par la loi-programme du 9 juillet 2004, attribue 100,2 millions d’euros à l’ONSS-Gestion globale, 51,9 millions d’euros à l’ONSS.
Un montant de 22,6 millions euros est attribué à l’ONSS sur un compte séparé par 
l’article 66, § 3quater de la loi-programme.
Enﬁ n, la loi-programme (1) du 22 décembre 2003 insère un nouveau chapitre intitulé 
« Financement alternatif des soins de santé » dans la loi-programme du 2 janvier 2001. Ses articles 67bis et 67quater prélèvent des montants du produit de la TVA et les attribuent à l’INAMI (respectivement 1.293,1 millions d’euros et 0,5 million d’euros)
Ces dernières dispositions ont pour effet que, pour l’année 2004, un montant total 
de 7.679,3 millions d’euros a été prélevé sur les recettes de la TVA, en faveur de la sécurité sociale.
Tableau – Détail des recettes de la TVA attribuées pour 2004 (en milliers d’euros)
Loi -programme du 2 janvier 2001 Arriérés 2003 Dû pour 
2004Total dû Payé en 
2004Payé en 
2005Total payé Encore dû
art 66, § 2, 1° ONSSAPL  40.902 40.902 40.902  40.902 0
AR 31/7/04ONEm ALE  22.310 22.310 22.310  22.310 0
art 66, § 2, 3° ONSS gestion globale 
Coût réduction cotisations patronales  0   0 0
art 66, § 2, 4° ONEm Congé 
éducation  25.384 25.384 25.384  25.384 0
art 66, § 2, 5° ONEm Indemnité 
d’attente CECA  0   0 0
art 66, § 2, 6° ONSS Cotisations 
zones de police 10.460 10.460 10.460  10.460 0
AR 15/7/04ONEm Titres service 
arriérés12.395  12.395  12.395 12.395 0
art 66, § 2, 7° ONSS Titres services   0   0 0
AR 17/3/05ONEm Convention 
1
e emploi 15.900 15.900  15.900 15.900 0
art 66, § 2, 9° ONEm chômage 
temporaire   0   0 0
ONSS gestion globale 
arriérés1.480  1.480 1.286  1.286 194
art 66, § 2 
dernier alinéaONSS total, dont :  6.142.181 6.142.181 6.120.638  6.120.638 21.543
95,77 % de 
4.630.177.326,33ONSS gestion globale  4.434.321    00
art 66, §3 bis ONSS gestion globale  1.533.175    00
art 66, §3 ter, 1° ONSS gestion globale  100.190    00
art 66, §3 ter, 2° ONSS  51.860    00
art 66, §3 quater ONSS  22.635    00
 FEFI arriérés 66 0 66 57  57 9
art 66, § 2 
dernier alinéaFEFI total, dont :  166.756 166.756 164.697  164.697 2.059
4,23 % de 
4.630.177.326,33FEFI  195.857    00
art 66, § 3 FEFI  –49.121    00
art 66, § 3 bis FEFI  20.020    00 174 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
totaal Nog 
art 67 bis RIZIV 
Administratiekosten 1.293.107 1.293.107 1.293.107  1.293.107 0
art 67 quater RIZIV Geneeskundige 
verzorging 500 500 500  500 0
 Totaal, waarvan: 13.941 7.717.500 7.731.441 7.679.341 28.295 7.707.636 23.805
Totale achterstallen 13.941 0 13.941 1.343 12.395 13.738 203
106 Bedrag dat jaarlijks wordt aangepast aan de procentuele verandering van het gemiddelde indexcijfer 
van de consumptieprijzen.
107 Koninklijk besluit van 2 februari 1999 tot uitvoering van artikel 110, § 4, van de wet van 30 maart 1994 
houdende sociale bepalingen.2 Voorafnamen op de accijnzen 
Artikel 66, § 5, van de programmawet van 2 januari 2001 bepaalt dat vanaf 1 janu-
ari 2003 een bedrag106 van 62,5 miljoen euro wordt voorafgenomen op de ontvangs-
ten van de accijnzen op de verkoop van tabaksfabricaten en dat dit bedrag volgens een verdeelsleutel 80-20 wordt toegekend aan de RSZ-Globaal Beheer en het FFE. Dat bedrag had in 2004 63,8 miljoen euro moeten bedragen, maar er werd slechts 63,4 miljoen euro in maandelijkse schijven gestort. 
Artikel 67ter dat door de programmawet (1) van 22 december 2003 werd ingevoegd, 
bestemt 144,8 miljoen euro van de accijnsontvangsten voor het RIZIV, ten voordele van de verzekering voor geneeskundige verzorging.
3 Toewijzing van de bijzondere socialezekerheidsbijdrage
Titel XI – Bijzondere socialezekerheidsbijdrage van de wet van 30 maart 1994 
houdende sociale bepalingen, bepaalt onder andere dat de Administratie van de Directe Belastingen het nettobedrag van de bijzondere socialezekerheidsbijdrage berekent en dit stort aan de RSZ-Globaal Beheer. De wet bepaalt eveneens dat de Koning de modaliteiten voor de storting en de berekening van de verwijlinteresten en van andere administratiekosten voor laattijdige betalingen vastlegt bij een in de Ministerraad overlegd koninklijk besluit. 
Ingevolge dat besluit
107 werd in 2004 206,1 miljoen euro aan de RSZ-Globaal Beheer 
gestort, en een saldo van 5 miljoen euro betaald in 2005. 
4  Toewijzing van de opbrengst van de belasting op de voordelen 
verkregen in de vorm van de toekenning van opties op aandelen en van de voordelen toegekend door  clausules die aan opties op aandelen verbonden zijn
Artikel 46 van de wet van 26 maart 1999 betreffende het Belgisch actieplan voor de 
werkgelegenheid 1998 en houdende diverse bepalingen
 bepaalt dat het totale bedrag 
van de opbrengst van de belasting op de voordelen verbonden aan de toekenning van opties op aandelen wordt toegewezen aan de sociale zekerheid, en volgens de percentages vastgelegd in artikel 66, § 2, van de programmawet van 2 januari 2001 wordt verdeeld tussen de RSZ-Globaal Beheer (95,77 %) en het FFE (4,23 %).   162e Cahier de la Cour des comptes 175Compte d’exécution du budget Recettes
art 67 bis INAMI Frais 
d’administration 1.293.107 1.293.107 1.293.107  1.293.107 0
art 67 quater INAMI soins de santé  500 500 500  500 0
 Total, dont : 13.941 7.717.500 7.731.441 7.679.341 28.295 7.707.636 23.805
Total des arriérés 13.941 0 13.941 1.343 12.395 13.738 203
106 Montant adapté annuellement au taux de ﬂ  uctuation moyen de l’indice des prix à la consommation.
107 Arrêté royal du 2 février 1999 portant exécution de l’article 110, § 4, de la loi du 30 mars 1994 portant 
des dispositions sociales.2 Prélèvements sur les accises 
L’article 66, § 5 de la loi-programme du 2 janvier 2001 prévoit qu’à partir du 1er jan-
vier 2003, un montant106 de 62,5 millions d’euros est prélevé sur les recettes d’acci-
ses sur la vente de tabacs manufacturés et alloué selon une clé de répartition 80-20 à l’ONSS-Gestion globale et au FEFI. Ce montant aurait dû s’élever, en 2004, à 63,8 millions d’euros mais seuls 63,4 millions d’euros ont été régulièrement versés par tranches mensuelles.
L’article 67ter introduit par la loi-programme (1) du 22 décembre 2003 affecte 
144,8 millions d’euros des recettes d’accises à l’INAMI, au proﬁ  t de l’assurance soins 
de santé.
3 Attribution de la cotisation spéciale pour la sécurité sociale
Le titre XI – Cotisation spéciale pour la sécurité sociale, de la loi du 30 mars 1994 
portant des dispositions sociales, dispose entre autres que l’administration des con-tributions directes calcule le montant net de la cotisation spéciale pour la sécurité sociale et le verse à l’ONSS-Gestion globale. La loi prévoit également que le Roi en ﬁ xe, par arrêté royal délibéré en Conseil des ministres, les modalités de versement, 
en ce compris le mode de calcul des intérêts de retard et autres frais administratifs des versements tardifs.
En vertu de cet arrêté
107, 206,1 millions d’euros ont été versés en 2004 à l’ONSS-
Gestion globale, et un solde de 5 millions d’euros a été payé en 2005.
4  Attribution du produit d’imposition des avantages obtenus 
sous forme d’attribution d’options sur actions et des avantages octroyés par des clauses assorties à des options sur actions
L’article 46 de la loi du 26 mars 1999 relative au plan d’action belge pour l’emploi 
1998 et portant dess dispositions diverses prévoit que le montant total du produit de l’imposition des avantages liés à l’attribution d’options sur actions est attribué à la sécurité sociale selon des pourcentages ﬁ  xés à l’article 66, § 2 de la loi-programme 
du 2 janvier 2001. Les montants versés ont été répartis à raison de 95,77 % à l’ONSS-Gestion globale et de 4,23 % au FEFI. 176 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Op basis van de maandelijkse ontvangsten werd in 2004 56.461.092,89 euro gestort, 
een bedrag dat tussen de begunstigden werd verdeeld a rato van respectievelijk 54.072.788,66 euro en 2.388.304,23 euro. In 2005 werden eveneens 429.699,64 euro en 18.979,11 euro gestort als ontvangsten voor 2004. 
5  Gedeeltelijke toewijzing van de opbrengst van de belasting op de 
kapitaal- of winstdeelnemingen 
Artikel 36 van de wet van 22 mei 2001 betreffende de werknemersparticipatie in het 
kapitaal en in de winst van de vennootschappen bepaalt dat de helft van het totale bedrag van de belasting op die participaties wordt toegekend aan de RSZ-Globaal Beheer en dat 66 % van het totale bedrag van de aanvullende belasting, bedoeld in artikel 112, 2
e lid, van het Wetboek van de met de inkomstenbelastingen gelijk-
gestelde belastingen, wordt toegekend aan de RSZ-Globaal Beheer. 
Hoewel deze wet sinds 2001 van kracht is, hebben de eerste stortingen pas vanaf 
2004 plaatsgevonden: 8,3 miljoen euro werd in 2004 gestort en het saldo van 244.253,93 euro in 2005.
/L50776 O
NTVANGSTEN  OVERGEDRAGEN  AAN DE EUROPESE  UNIE 
De Europese Unie wordt gefinancierd met de zgn. eigen middelen, bestaande uit de 
douanerechten, de landbouwheffingen, een gedeelte van de btw-opbrengst en een bijdrage op het bruto nationaal product (bnp). Deze middelen worden geïnd door elke lidstaat afzonderlijk en doorgestort aan de Europese Unie. In 2004 stegen deze overgedragen ontvangsten met 2,6 % tegenover 2003. 
De begroting van de Europese Unie wordt gefinancierd overeenkomstig de verorde-
ningen en besluiten van de Raad betreffende het stelsel van de eigen middelen  van 
de Europese Unie
108.
Deze eigen middelen bestaan uit de volgende vier bronnen:• de douanerechten geheven op de van buiten de Europese Unie ingevoerde 
producten;
• de landbouwhefﬁ  ngen en de bijdragen op suiker en isoglucose;
• een fractie van de btw-opbrengst geïnd door de lidstaten;• de BNP-bijdrage
109.
108 Besluit van de Raad van 24 juni 1988 betreffende het stelsel van eigen middelen van de Europese 
Gemeenschappen (88/376/EEG, Euratom) en Verordening (EEG, Euratom) nr.1552/89 van de Raad van 29 mei 1989 houdende de toepassing van dit besluit. Besluit van de Raad van 31 oktober 1994 betreffende het stelsel van eigen middelen van de Europese Gemeenschappen (94/728/EG, Euratom) en Verordening (EG, Euratom) nr. 2729/94 van de Raad van 31 oktober 1994 tot wijziging van Verordening (EEG, Euratom) nr. 1552/89. Besluit van de Raad van 29 september 2000 betreffende het stelsel van eigen middelen van de Europese Gemeenschappen (2000/597/EG, Euratom).
109 Dit aandeel wordt berekend om het totaal van de geplande uitgaven te dekken, ter aanvulling van 
andere eigen middelen (de aanvullende inkomstenbron). Vanaf het begrotingsjaar 1996 werden hier-voor kredieten ingeschreven op de basisallocatie 40.10.35.10 – “Bijdrage van België in de vierde mid-delenbron (de BNP-bijdrage) van de Europese Unie – Ministerie van Financiën, voor de ﬁ  nanciering 
van de Europese Unie” van sectie 52 van de algemene uitgavenbegroting.  162e Cahier de la Cour des comptes 177Compte d’exécution du budget Recettes
En 2004, 56.461.092,89 euros ont été versés en fonction des recettes mensuelles et 
répartis entre ces bénéﬁ  ciaires respectivement à raison de 54.072.788,66 euros et 
2.388.304,23 euros. En 2005, 429.699,64 euros et 18.979,11 euros ont également été versés à titre de recettes 2004.
5  Attribution partielle du produit de l’imposition des participations 
au capital ou aux bénéﬁ  ces 
L’article 36 de la loi du 22 mai 2001 relative aux régimes de participation des tra-
vailleurs au capital et aux bénéﬁ  ces des sociétés prévoit que la moitié du montant 
total de l’imposition des participations au capital ou aux bénéﬁ  ces est attribuée à l’ONSS-Gestion globale et que 66 % du montant total de la taxe additionnelle visée à l’article 112, al. 2, du Code des taxes assimilées aux impôts sur les revenus sont attribués à l’ONSS-Gestion globale.
Bien que cette loi soit en vigueur depuis 2001, les premiers versements n’ont eu lieu 
qu’en 2004 ; 8,3 millions d’euros ont été versés en 2004 et le solde de 244.253,93 euros en 2005. 
/L50776 R
ECETTES  TRANSFÉRÉES  À L’UNION  EUROPEENNE
L’Union européenne est ﬁ  nancée par les ressources propres, constituées par les 
droits de douane, les droits agricoles, une partie du produit de la TVA et une con-tribution fondée sur le produit national brut (PNB). Ces ressources sont perçues séparément par chaque État membre et transférées à l’Union européenne. En 2004, le montant de ces recettes transférées a augmenté de 2,6 % par rapport à 2003. 
Le budget de l’Union européenne est ﬁ  nancé conformément aux règlements et déci-
sions du Conseil relatifs au système des
 ressources propres  de l’Union euro-
péenne108.
Ces moyens propres proviennent des quatre sources suivantes :• les droits de douane perçus sur les produits importés de pays n’appartenant 
pas à l’Union européenne ;
• les droits agricoles et les cotisations sur le sucre et l’isoglucose ;• une fraction du produit de la TVA perçue par les États membres ;• la ressource PNB
109.
108 Décision du Conseil du 24 juin 1988 relative au système des ressources propres des Communautés 
(88/376/CEE, Euratom) et Règlement (CEE, Euratom) n° 1552/89 du Conseil du 29 mai 1989 portant application de cette décision. Décision du Conseil du 31 octobre 1994 relative au système des ressources propres des Communautés européennes (94/728/CE, Euratom) et Règlement (CE, Euratom) n° 2729/94 du Conseil du 31 octobre 1994 modiﬁ  ant le règlement (CEE, Euratom) n° 1552/89. Décision du Conseil du 29 septembre 2000 relative au système des ressources propres des Communautés européennes (2000/597/CE, Euratom).
109 Cette quote-part est calculée pour couvrir l’ensemble des dépenses prévues, en complément à 
d’autres ressources propres (la source de revenus complémentaires). Depuis l’année budgétaire 1996, des crédits sont inscrits à cet effet à l’allocation de base 40.10.35.10 – « Participation de la Belgique à la quatrième ressource (la ressource PNB) de l’Union européenne – Ministère des Finances, pour le ﬁ nancement de l’Union européenne » de la section 52 du budget général des dépenses. 178 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Volgens het bestaande systeem worden de stortingen aan de Europese Unie gedaan 
op netto-basis, d.w.z. dat de lidstaten, die verantwoordelijk zijn voor de inning van de eigen middelen , de inningskosten vooraf in mindering mogen brengen van de som-
men die ze overdragen aan de Europese Unie. Het totaal van de inningskosten stemt overeen met 25 % van het brutobedrag van de eerste twee inkomstenbronnen (dou-anerechten en landbouwheffingen)
110.
De maandelijkse schatkisttoestand van de Administratie van de Thesaurie van 
december 2004 bevat een globaal overzicht van de boekhoudverrichtingen met betrekking tot het Belgische aandeel in de financiering van de Europese Unie op kasbasis.
De hiernavolgende tabel geeft een overzicht van de door België aan de Europese 
Unie effectief overgedragen ontvangsten, met name de douanerechten (inclusief de landbouwheffingen en de heffingen op suiker en isoglucose) en de btw. Hieruit blijkt dat door België in het begrotingsjaar 2004 voor 2.260,1 miljoen euro aan douane-rechten en btw-opbrengsten werden afgestaan. Daarnaast werd tijdens het begro-tingsjaar 2004 de Belgische BNP-bijdrage aan de Europese Unie voor 2003 gestort, ten belope van 1.846,4 miljoen euro.
In vergelijking met de situatie in 2003 stijgen de overgedragen ontvangsten in totaal 
met 2,6 %.
Tabel – Effectief overgedragen ontvangsten aan de Europese Unie 
(op kasbasis, in miljoen euro)
2003 2004
  Douanerechten (incl. landbouwhefﬁ  ngen en 
hefﬁ ngen op suiker en isoglucose)1.542,2 1.693,6
 BTW 822,8 566,5*
Subtotaal 2.365,0 2.260,1
 BNP-bijdrage111 1.638,6 1.846,4
Totaal 4.003,6 4.106,5
* De sterke daling van de overgedragen btw tussen 2003 en 2004 vloeit voort uit de bepalingen van 
artikel 2, punt 4, a), van het Besluit van de Raad van 29 september 2000 betreffende het stelsel van eigen middelen van de Europese Gemeenschappen, waardoor het maximale afdrachtpercentage van de btw-middelen is vastgesteld op 0,75 % in 2002 en 2003 en op 0,50 % vanaf 2004.
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van de maandelijkse schatkisttoestand
110 Besluit van de Raad van 29 september 2000 betreffende het stelsel van eigen middelen van 
de Europese Gemeenschappen (2000/597/EG, Euratom).
111 Dit bedrag heeft betrekking op de stortingen uit hoofde van de BNP-bijdragen, zoals die zijn verschul-
digd aan de Europese Unie voor het begrotingsjaar 2003, met inbegrip van de aanpassingen voor de vorige jaren.  162e Cahier de la Cour des comptes 179Compte d’exécution du budget Recettes
Dans le système actuel, les versements à l’Union européenne s’effectuent sur la 
base du montant net, ce qui signiﬁ  e que les États membres, responsables de la per-
ception des ressources propres , peuvent, au préalable, porter en déduction les frais 
de perception des sommes qu’ils transfèrent à l’Union européenne. Le total des frais de perception correspond à 25 % du montant brut des deux premières sources de revenus (droits de douane et droits agricoles)
110.
La situation mensuelle du Trésor dressée par l’administration de la Trésorerie pour le 
mois de décembre 2004 comporte un aperçu global des opérations comptables rela-tives à la part belge dans le ﬁ  nancement de l’Union européenne comptabilisées sur 
une base de caisse.
Le tableau qui suit présente les recettes effectivement transférées par la Belgique à 
l’Union européenne, à savoir, les droits de douane (en ce compris les droits agricoles et les cotisations sur le sucre et l’isoglucose) et la TVA. Il en ressort qu’au cours de l’année budgétaire 2004, la Belgique a cédé des droits de douane et des recet-tes TVA pour un montant de 2.260,1 millions d’euros. Par ailleurs, la contribution PNB de la Belgique à l’Union européenne pour l’année 2003, à concurrence de 1.846,4 millions d’euros, a été versée au cours de l’année budgétaire 2004.
En comparaison avec la situation qui prévalait en 2003, les recettes transférées aug-
mentent au total de 2,6 %.
 Tableau – Recettes effectivement transférées à l’Union européenne 
(sur une base de caisse, en millions d’euros)
2003 2004
  Droits de douane (y compris les droits agricoles et 
les cotisations sur le sucre et l’isoglucose)1.542,2 1.693,6
 TVA 822,8 566,5*
Sous-total 2.365,0 2.260,1
 Ressource PNB111 1.638,6 1.846,4
Total 4.003,6 4.106,5
* Le net recul de la TVA transferée en 2003 et 2004 est la conséquence des dispositions de l’article 2, 
point 4, a), de la Décision du Conseil du 29 septembre 2000 relative au système des ressources pro-pres des Communautés européennes qui ﬁ  xe le taux d’appel maximal de la ressource TVA à 0,75 % en 
2002 et 2003 et à 0,50 % à partir de 2004.
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base de la situation mensuelle du Trésor
110 Décision du Conseil du 29 septembre 2000 relative au système des ressources propres des Commu-
nautés européennes (2000/597/ CE, Euratom).
111 Ce montant concerne les versements effectués à titre de ressources PNB, telles que dues à l’Union 
européenne pour l’année budgétaire 2003, y compris les ajustements pour les années précédentes. 180 162e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
/L50776 O NTVANGSTEN  OVERGEDRAGEN  AAN DE POLITIEZONES
1  Toelagen toegekend aan de gemeenten en meergemeentenpolitie-
zones ter compensatie van de sociale bijdragen van sommige personeelsleden van de lokale politiekorpsen
Artikel 190, § 2, van de programmawet (1) van 24 december 2004 bepaalt dat de 
financiering van de toelagen inzake de sociale zekerheid, voor de geïntegreerde 
politie112 gebeurt door een voorafneming van de opbrengst van de btw-ontvangsten. 
Voor 2004 werd een bedrag van 90,2 miljoen euro voorafgenomen bestemd voor de RSZ-PPO als toelage
113 ten voordele van het Pensioenfonds van de geïntegreerde 
politie. 
2  Werkgeversbijdrage voor het Pensioenfonds van de geïntegreerde 
politie
Artikel 191 van de programmawet (1) van 24 december 2002 bepaalt dat het bedrag 
dat overeenstemt met de werkgeversbijdrage voor de personeelsleden van de fede-rale politie alsook van de algemene inspectie van de federale en lokale politie wordt voorafgenomen op de btw-ontvangsten. Met toepassing van artikel 6, § 1, van de wet van 6 mei 2002 wordt dat bedrag gestort aan het Pensioenfonds van de geïnte-greerde politie op het ogenblik dat de wedde aan de betrokkene wordt betaald. 
In 2004 werd 90 miljoen euro daarvoor op de btw-ontvangsten voorafgenomen.
112 Subsidies bedoeld in de artikelen 10 tot 14 van de wet van 6 mei 2002 tot oprichting van het fonds 
voor de pensioenen van de geïntegreerde politie en houdende bijzondere bepalingen inzake sociale zekerheid.
113 Koninklijk besluit van 5 december 2004 houdende de toekenning aan de gemeente of aan de 
meergemeentenpolitiezone van een federale sociale toelage voor 2004. Artikel 2 van dat koninklijk besluit preciseert ten onrechte dat de federale toelage wordt betaald ten belope van het beschikbare krediet.  162e Cahier de la Cour des comptes 181Compte d’exécution du budget Recettes
/L50776 RECETTES  TRANSFÉRÉES  AUX ZONES  DE POLICE  
1  Subventions accordées aux communes ou aux zones de police 
pluricommunales en compensation des cotisations sociales de certains membres du personnel des corps de police locale
Les dispositions de l’article 190, § 2, de la loi-programme (1) du 24 décembre 2002 
prévoient que le ﬁ  nancement des subventions relatives à la police intégrée, en matière de sécurité sociale
112, se fait par un prélèvement sur le produit des recettes 
de la TVA.
Pour 2004, un montant de 90,2 millions d’euros a été prélevé au titre de subven-
tion113 au bénéﬁ  ce du Fonds des pensions de la police intégrée à destination de 
l’ONSS-APL.
2  Cotisation patronale pour le Fonds de pensions de la police 
intégrée
L’article 191 de la loi-programme (1) du 24 décembre 2002 prévoit que le montant 
qui correspond à la cotisation patronale relative aux membres de la police fédérale ainsi que de l’inspection générale de la police fédérale et locale est prélevé sur les recettes de la TVA. En application de l’article 6, §1
er, de la loi du 6 mai 2002, ce 
montant est versé au Fonds des pensions de la police intégrée au moment où le traitement est liquidé à l’intéressé. 
En 2004, 90 millions d’euros ont été prélevés à ce titre sur les recettes de la TVA.
112 Subventions visées aux articles 10 à 14 de la loi du 6 mai 2002 portant création du Fonds des pen-
sions de la police intégrée et portant des dispositions particulières en matière de sécurité sociale.
113 Arrêté royal du 5 décembre 2004 portant l’octroi à la commune ou à la zone de police pluricommunale 
d’un allocation sociale fédérale pour 2004. À tort, l’article 2 de cet arrêté précise que l’allocation fédérale est payée à concurrence du crédit disponible. 182 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Uitgaven
1 A LGEMENE  COMMENTAAR
/L50776 U ITGAVENKREDIETEN
De uitgavenkredieten voor het jaar 2004 werden vastgesteld op grond van de initiële 
kredieten ingeschreven in de wet houdende de algemene uitgavenbegroting, alsook met de drie aanpassingen die nadien werden goedgekeurd.
De kredieten ingeschreven in de initiële wet werden tevens gewijzigd door een aan-
tal koninklijke besluiten, inzonderheid met betrekking tot de verdeling van provisio-nele kredieten. 
Diverse bepalingen van de initiële begrotingswet en de eerste aanpassing hebben 
kredietoverdrachten tussen begrotingsprogramma’s mogelijk gemaakt zonder dat daartoe speciﬁ  eke koninklijke besluiten dienden te worden getroffen. 
Artikel 44 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit machtigt de rege-
ring bovendien om uitgaven te doen boven de in de algemene uitgavenbegroting ingeschreven kredieten, mits inachtneming van bepaalde voorwaarden inzake inhoud (dringende uitgaven wegens onvoorzienbare of uitzonderlijke omstandigheden) en vorm (indiening van een wetsontwerp om de kredietoverschrijding die uit de beslis-sing voortvloeit, te regulariseren). In dat geval bepaalt hetzelfde artikel dat het Rekenhof de Kamer van Volksvertegenwoordigers onverwijld zijn advies over de inachtneming van voormelde voorwaarden meedeelt. 
In de loop van 2004 heeft de Ministerraad twee beslissingen getroffen die machti-
ging verlenen tot het verrichten van uitgaven boven de begrotingskredieten: 
• 
Beslissing nr. 3196, voor een bedrag van 2,3 miljoen euro, bestemd voor de dien-
sten van de Eerste Minister (strategische organen van de federale regering).
 Het Rekenhof is van oordeel dat in dit geval de wettelijke voorwaarden inzake 
de dringendheid en de onvoorzienbaarheid vervuld waren. Daar andere kre-dieten werden geblokkeerd ten belope van het in de beslissing vastgestelde bedrag, was de beslissing onmiddellijk uitvoerbaar. Ze werd geregulariseerd door de wet van 27 december 2004 houdende de derde aanpassing van de algemene uitgavenbegroting voor het begrotingsjaar 2004.
• Beslissing nr. 3197 met betrekking tot diverse uitgaven van Landsverdediging, 
voor een bedrag van 10,8 miljoen euro boven de niet-gesplitste kredieten en van 1 miljoen euro vastleggingen en 5 miljoen euro ordonnanceringen boven de gesplitste kredieten.
 In dit geval heeft het Rekenhof opgemerkt dat de uitzonderlijke of onvoorzien-
bare aard niet is aangetoond. Daar ook in dit geval de nodige andere kredie-ten werden geblokkeerd, was de beslissing onmiddellijk uitvoerbaar. Ze werd geregulariseerd door de wet van 7 april 2005 houdende de tweede aanpassing van de algemene uitgavenbegroting voor het begrotingsjaar 2004, sectie 16 – Landsverdediging. 
Voor details over deze begrotingsgegevens, zie volume II – Tabellen.  162e Cahier de la Cour des comptes 183Compte d’exécution du budget Dépenses
Chapitre 3
Dépenses
1 COMMENTAIRE  GÉNÉRAL
/L50776 CRÉDITS  DE DÉPENSES
Les crédits de dépenses relatifs à l’année 2004 ont été établis en tenant compte des 
crédits initiaux inscrits dans la loi contenant le budget général des dépenses, ainsi que des trois ajustements qui ont eu lieu par la suite.
Des arrêtés royaux ont également modiﬁ  é les crédits inscrits dans la loi initiale, 
notamment par répartition de crédits provisionnels.
Diverses dispositions des lois contenant le budget initial et le premier ajustement ont 
permis des transferts de crédits entre programmes budgétaires, sans qu’il soit nécessaire d’adopter des arrêtés royaux particuliers.
L’article 44 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État autorise en outre le 
gouvernement à faire des dépenses au-delà des crédits inscrits dans le budget géné-ral des dépenses, moyennant le respect de certaines conditions de fond (dépenses urgentes en raison de circonstances imprévisibles ou exceptionnelles) et de forme (dépôt d’un projet de loi en vue de régulariser le dépassement budgétaire découlant de la délibération). Le cas échéant, le même article stipule que la Cour des comptes fait part à la Chambre des représentants, dans les meilleurs délais, de son avis sur le respect de ces conditions.
Au cours de l’année 2004, le Conseil des ministres a adopté deux délibérations qui 
ont autorisé des dépenses au-delà des crédits budgétaires :
• Délibération n° 3196 au montant de 2,3 millions d’euros, consacré aux servi-
ces du Premier ministre (organes stratégiques du gouvernement fédéral).
 La Cour des comptes a conclu que les conditions légales relatives à l’urgence 
et à l’imprévisibilité étaient remplies. Attendu que d’autres crédits ont été bloqués pour un montant équivalent, la délibération était immédiatement exé-cutoire. Elle a été régularisée par la loi du 27 décembre 2004 contenant le troisième ajustement du budget général des dépenses pour l’année budgé-taire 2004.
• Délibération n° 3197 au montant de 10,8 millions d’euros au-delà des crédits 
non dissociés et au montant de 1 million d’euros en engagement et 5 millions d’euros en ordonnancement au-delà des crédits dissociés, consacrés à diver-ses dépenses de la Défense nationale.
 La Cour des comptes a fait remarquer que le caractère exceptionnel ou impré-
visible des circonstances n’était pas démontré. D’autres crédits étant éga-lement bloqués en l’espèce, la délibération était immédiatement exécutoire. Elle a été régularisée par la loi du 7 avril 2005 contenant le deuxième ajus-tement du budget général des dépenses pour l’année budgétaire 2004, section 16 – Défense nationale.
Les détails afférents à ces données budgétaires sont disponibles dans le volume II 
– Tableaux. 184 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
/L50776 U ITGAVEN  TEN LASTE  VAN DE KREDIETEN  2004
Dit artikel geeft een algemeen overzicht van het gebruik van de door de wetgever 
toegekende begrotingskredieten in 2004. De kredieten van het algemeen bestuur worden traditioneel verdeeld volgens twee benaderingen. De eerste, functionele, benadering splitst de kredieten uit op basis van de opdracht van de verschillende diensten. Deze benadering wordt vertaald in de secties van de algemene uitgaven-begroting en onderscheidt de gezagscel, de sociale cel en de economische cel. De tweede, economische, benadering verdeelt de uitgaven volgens de aard van de verrichte uitgaven: werking, intresten van de rijksschuld, overdrachten, investerin-gen, enz.
Om een zo volledig mogelijk beeld te schetsen bevat punt 3 van dit artikel een tabel 
van de ordonnanceringen die in 2004 werden uitgevoerd ten laste van de kredieten overgedragen van 2003. De commentaar en opmerkingen van het Rekenhof bij de uitvoering van de begrotingsprogramma’s worden verderop gegeven in punt 3 van dit hoofdstuk.
1 Functionele uitsplitsing van de primaire uitgaven 
De volgende tabel vat per begrotingssectie de vastleggingen en ordonnanceringen 
samen ten laste van de kredieten ingeschreven op de algemene uitgavenbegroting van 2004. De percentages geven een aanwijzing van het belang van elke functionele cel en van elke sectie ten opzichte van de primaire uitgaven van de Staat vermeld in de algemene uitgavenbegroting (begrotingsuitgaven zonder de intrestlasten, die 13.317,9 miljoen euro ordonnanceringen vertegenwoordigden). 
Tabel 1 – Functionele verdeling van de primaire uitgaven 
ten laste van de kredieten 2004 (in miljoen euro)
Secties Vastleggingen Ordonnanceringen
Miljoen 
euro% primaire 
uitgavenMiljoen 
uitgaven
Gezagscel 9.898,1 31,3 % 8.052,8 27,1 %
01 Dotaties 397,6 1,3 % 396,8 1,3 %
02 Kanselarij 73,0 0,2 % 64,9 0,2 %
03  Budget en beheerscontrole 18,2 0,1 % 16,5 0,1 %
04  Personeel en organisatie 53,9 0,2 % 41,3 0,1 %
05  Informatie- en 
Communicatietechnologie18,4 0,1 % 23,4 0,1 %
12  Justitie 1.285,9 4,1 % 1.130,4 3,8 %
13  Binnenlandse Zaken 454,01 1,4 % 325,5 1,1 %
14  Buitenlandse Zaken 1.507,1 4,8 % 931,3 3,1 %
16  Landsverdediging 2.766,0 8,7 % 2.151,1 7,2 %
17  Federale Politie en 
Geïntegreerde Werking1.364,4 4,3 % 1.259,7 4,2 %
18  Financiën 1.551,0 4,9 % 1.387,1 4,7 %
19  Ambtenarenzaken 408,5 1,3 % 324,8 1,1 %  162e Cahier de la Cour des comptes 185Compte d’exécution du budget Dépenses
/L50776 D ÉPENSES  À CHARGE  DES CRÉDITS  DE 2004
Cet article a pour but de présenter de façon globale l’usage fait en 2004 des crédits 
budgétaires accordés par le législateur. Les crédits de l’administration générale sont traditionnellement répartis selon deux approches. L’approche fonctionnelle, tout d’abord, ventile les crédits en fonction de la mission assignée aux différents services. Cette approche se traduit dans les sections du budget général des dépen-ses et distingue la cellule autorité, la cellule sociale et la cellule économique. La seconde approche, économique, répartit les dépenses selon la nature des dépen-ses effectuées : fonctionnement, intérêts de la dette publique, transferts, investisse-ments, etc.
Dans un souci d’exhaustivité, le point 3 de cet article dresse un tableau des ordon-
nancements effectués en 2004 à la charge des crédits reportés de l’année 2003. Les commentaires et les observations de la Cour des comptes relatifs à l’exécution des programmes budgétaires sont repris dans le présent chapitre, sous le point 3, infra.
1 Ventilation fonctionnelle des dépenses primaires
Le tableau suivant fournit, par section départementale, une vue synthétique des 
engagements et des ordonnancements effectués à charge des crédits inscrits au budget général des dépenses de l’année 2004. Les pourcentages indiquent l’impor-tance de chaque cellule fonctionnelle et de chaque section par rapport aux dépenses primaires de l’État reprises dans le budget général des dépenses (dépenses budgé-taires hors charges d’intérêt, lesquelles se sont élevées à 13.317,9 millions d’euros en ordonnancement).
Tableau 1 – Répartition fonctionnelle des dépenses primaires à charge 
des crédits de 2004 (en millions d’euros)
Sections Engagements Ordonnancements
Millions 
d’euros% dépenses 
primairesMillions 
primaires
Cellule autorité 9.898,1 31,3 % 8.052,8 27,1 %
01 Dotations 397,6 1,3 % 396,8 1,3 %
02 Chancellerie 73,0 0,2 % 64,9 0,2 %
03  Budget et contrôle de la 
gestion18,2 0,1 % 16,5 0,1 %
04  Personnel et organisation 53,9 0,2 % 41,3 0,1 %
05  Technologie de l’information 
et de la communication18,4 0,1 % 23,4 0,1 %
12  Justice 1.285,9 4,1 % 1.130,4 3,8 %
13  Intérieur 454,01 1,4 % 325,5 1,1 %
14  Affaires étrangères 1.507,1 4,8 % 931,3 3,1 %
16  Défense nationale 2.766,0 8,7 % 2.151,1 7,2 %
17  Police fédérale et 
fonctionnement intégré1.364,4 4,3 % 1.259,7 4,2 %
18  Finances 1.551,0 4,9 % 1.387,1 4,7  %
19  Fonction publique 408,5 1,3 % 324,8 1,1 % 186 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Miljoen 
uitgaven
Sociale cel 17.255,8 54,5 % 17.006,1 57,2 %
21  Pensioenen 7.300,7 23,1 % 7.294,8 24,2 %
23  Tewerkstelling en Arbeid 594,4 1,9 % 608,7 2,0 %
24  Sociale zekerheid 8.089,6 25,6 % 7.962,0 26,8 %
25  Volksgezondheid, Veiligheid 
van de Voedselketen en Leefmilieu262,0 0,8 % 210,9 0,7 %
44  Sociale Integratie, Strijd 
tegen de Armoede en Sociale Economie1.009,2 3,2 % 930,5 3,1 %
Economische cel 2.508,5 7,9 % 2.779,4 9,4 %
32  Economische Zaken 294,5 0,9 % 273,4 1,0 %
33  Verkeer en Infrastructuur 1.708,3 5,4 % 2.021,8 6,8 %
46  Wetenschapsbeleid 505,7 1,6 % 484,2 1,6 %
Andere 1.993,9 6,3 % 1.885,0 6,3 %
51  Rijksschuld: werkingskosten 39,5 0,1 % 38,6 0,1 %
52  Europese Unie 1.954,4 6,2 % 1.846,4 6,2%
Totale primaire uitgaven 31.656,3 100,0 % 29.723,3 100,0 %
2 Economische uitsplitsing van de uitgaven
Op basis van de economische classiﬁ  catie van de uitgaven en ermee rekening hou-
dend dat de algemene uitgavenbegroting in basisallocaties is onderverdeeld, kunnen de begrotingsuitgaven, buiten de aﬂ  ossing en terugbetaling van de rijksschuld, als volgt worden uitgesplitst.  162e Cahier de la Cour des comptes 187Compte d’exécution du budget Dépenses
Millions 
primaires
Cellule sociale 17.255,8 54,5 % 17.006,1 57,2 %
21  Pensions 7.300,7 23,1 % 7.294,8 24,2 %
23  Emploi et travail 594,4 1,9 % 608,7 2,0 %
24  Sécurité sociale 8.089,6 25,6 % 7.962,0 26,8 %
25  Santé publique, sécurité de 
la chaîne alimentaire et environnement262,0 0,8 % 210,9 0,7 %
44  Intégration sociale, lutte 
contre la pauvreté et économie sociale1.009,2 3,2 % 930,5 3,1 %
Cellule économique 2.508,5 7,9 % 2.779,4 9,4 %
32  Affaires économiques 294,5 0,9 % 273,4 1,0 %
33  Communication et 
infrastructure1.708,3 5,4 % 2.021,8 6,8 %
46  Politique scientiﬁ  que 505.,7 1,6 % 484,2 1,6 %
Autres 1.993,9 6,3 % 1.885,0 6,3 %
51  Dette publique : frais de 
fonctionnement39,5 0,1 % 38,6 0,1 %
52  Union européenne 1.954,4 6,2 % 1.846,4 6,2 %
Total dépenses primaires 31.656,3 100,0 % 29.723,3 100,0 %
2 Ventilation économique des dépenses
Sur la base de la classiﬁ  cation économique des dépenses, et en tenant compte de la 
répartition en allocations de base du budget général des dépenses, les dépenses budgétaires, hors amortissement et remboursement de la dette publique, peuvent être ventilées comme suit. 188 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 2 – Economische uitsplitsing van de uitgaven in 2004 (*) 
buiten aﬂ  ossing van de rijksschuld (in miljoen euro)
Lopende uitgaven voor goederen 
en diensten10.168,1 19,1 % 9.794,8 18,7 %
Intrestlasten 13.307,0 25,0 % 13.317,9 25,4 %
Overdrachten van inkomsten 
naar andere sectoren van de economie8.476,0 15,9 % 8.228,7 15,7 %
binnen de sector overheidsbesturen (**)12.217,3 22,9 % 12.194,9 23,3 %
Kapitaaloverdrachten 8.586,3 16,1 % 8.563,3 16,3 %
Investeringen 190,6 0,4 % 168,2 0,3 %Toekenning van kredieten en 
deelnemingen311,3 0,6 % 173,3 0,3 %
Totaal 53.256,7 100 % 52.441,0 100 %
(*) Op de kredieten van het jaar 2004, evenals op de van 2003 overgedragen kredieten.
(**) Met inbegrip van de kredieten ingeschreven op de begroting van de dotaties.
Bij de gerealiseerde ordonnanceringen kan het volgende worden gepreciseerd.
De lopende uitgaven voor goederen en diensten1 (9.794,8 miljoen euro) bestaan voor 
het merendeel uit wedden en sociale lasten (7.971,1 miljoen euro, waarvan 2.805,2 miljoen euro voor pensioenuitgaven). Die personeelsuitgaven worden hoofd-zakelijk ingeschreven op de begrotingssecties van Landsverdediging (1.611,6 mil-joen euro) en de departementen Financiën (1.177,8 miljoen euro), Justitie (929,4 mil-joen euro) en Federale Politie (667,4 miljoen euro). 
De overdrachten van inkomsten naar de andere sectoren van de economie
2 
(8.228,7 miljoen euro) kunnen worden onderverdeeld in drie pakketten3: 
• De subsidies aan bedrijven4 (1.704,4 miljoen euro) betreffen vooral de NMBS 
(1.249,2 miljoen euro) en in mindere mate de Post (286,0 miljoen euro) en de diensten van de vrije ziekteverzekering (55,4 miljoen euro)
5. 
• De subsidies aan particulieren6 vertegenwoordigen 3.893,9 miljoen euro en 
hebben met name betrekking op pensioenuitgaven (2.305,0 miljoen euro) en de betaling van de uitkeringen aan gehandicapten (1.321,6 miljoen euro)
7.
1 D.w.z. het geheel van de basisallocaties met de economische codes 11 (wedden en sociale lasten), 
12 (aankopen van niet-duurzame goederen en diensten), 13 (aankopen van duurzame militaire goede-ren).
2 Economische codes 30 tot 35.
3 Naast niet-uitgesplitste uitgaven van overdracht (economische code 30) voor een bedrag van 0,8 mil-
joen euro.
4 Basisallocaties met de economische codes 31 en 32.
5 Voor de NMBS: programma 33.51.1 – Spoorwegvervoer; voor de Post: programma 33.41.5 – Over-
heidsbedrijven; voor de vrije ziekteverzekering: programma 24.52.1 – Ziekte. 
6 Alsook de vzw’s ten dienste van particulieren. Economische codes 33 en 34. 
7 Basisallocatie 24.55.22.34.06 – Betaling van de tegemoetkomingen aan de gehandicapten bij toepas-
sing van de wet van 27 februari 1987, gewijzigd en aangevuld door de programmawet van 22 decem-ber 1989.  162e Cahier de la Cour des comptes 189Compte d’exécution du budget Dépenses
Tableau 2 – Regroupement économique des dépenses effectuées en 2004(*), 
hors amortissement de la dette publique (en millions d’euros)
Engagements Ordonnancements
Dépenses courantes pour biens 
et services10.168,1 19,1 % 9.794,8 18,7 %
Charges d’intérêt 13.307,0 25,0 % 13.317,9 25,4 %
Transferts de revenus à 
destination d’autres secteurs de l’économie8.476,0 15,9 % 8.228,7 15,7 %
l’intérieur du secteur administrations publiques (**)12.217,3 22,9 % 12.194,9 23,3 %
Transferts en capital 8.586,3 16,1 % 8.563,3 16,3 %
Investissements 190,6 0,4 % 168,2 0,3 %Octroi de crédits et 
participations311,3 0,6 % 173,3 0,3 %
Total 53.256,7 100 % 52.441,0 100 %
(*) Sur les crédits de l’année 2004, ainsi que sur les crédits reportés de 2003.
(**) En ce compris les crédits inscrits au budget des dotations.
Les précisions suivantes peuvent être apportées, en termes de réalisations en ordon-
nancement.
Les dépenses courantes pour biens et services1 (9.794,8 millions d’euros) sont en majo-
rité constituées des salaires et des charges sociales (7.971,1 millions d’euros, dont 2.805,2 millions d’euros en dépenses de pensions). Ces dépenses de personnel sont à titre principal inscrites aux sections du budget consacrées à la Défense nationale (1.611,6 millions d’euros) et aux départements des Finances (1.177,8 millions d’euros), de la Justice (929,4 millions d’euros) et de la Police fédérale (667,4 millions d’euros).
Les transferts de revenus aux autres secteurs de l’économie2 (8.228,7 millions 
d’euros) se subdivisent en trois ensembles3 :
• les subsides aux entreprises4 (1.704,4 millions d’euros) concernent avant tout 
la SNCB (1.249,2 millions d’euros) et, dans une moindre mesure, la Poste (286,0 millions d’euros) et les services d’assurance mutualiste libre (55,4 mil-lions d’euros)
5 ;
• les subsides aux particuliers6 représentent 3.893,9 millions d’euros et por-
tent notamment sur des dépenses de pensions (2.305,0 millions d’euros), et le paiement des allocations aux personnes handicapées (1.321,6 millions d’euros)
7 ;
1 Soit l’ensemble des allocations de base reprenant les codes économiques 11 (salaires et charges sala-
riales), 12 (achats de biens non durables et de services), 13 (achats de biens militaires durables).
2 Codes économiques 30 à 35.
3 Outre des dépenses de transfert non ventilées (code économique 30) pour un montant de 0,8 million 
d’euros.
4 Allocations de base contenant les codes économiques 31 et 32.
5 Pour la SNCB : programme 33.51.1 – Transport ferroviaire ; pour la Poste : programme 33.41.5 – Entre-
prises publiques ; pour les services d’assurance mutualiste libre : programme 24.52.1 – Maladie. 
6 Ainsi qu’aux ASBL au service des particuliers. Codes économiques 33 et 34.
7 Allocation de base 24.55.22.34.06 – Paiement des allocations aux handicapés en application de la loi 
du 27 février 1987, modiﬁ  ée et complétée par la loi-programme du 22 décembre 1989. 190 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
• Tot slot gaan de overdrachten van inkomsten aan het buitenland8 (2.629,4 mil-
joen euro) vooral naar de deelname van België in de vierde ﬁ  nancieringsbron (bron BNP) van de Europese Unie (1.846,4 miljoen euro), de internationale samenwerking (473,3 miljoen euro) en de deelname aan het europees Ruimte-vaartagentschap (166,4 miljoen euro). 
De overdrachten van inkomsten binnen de sector van de overheidsbesturen9 beliepen 
12.194,9 miljoen euro:
• Meer dan de helft van die overdrachten gaan naar besturen binnen de sector 
van de sociale zekerheid10 (6.591,8 miljoen euro), in de vorm van de globale 
subsidie aan de sociale zekerheid van de werknemers (5.206,4 miljoen euro), de zelfstandigen (1.061,6 miljoen euro) en de overzeese sociale zekerheid (269,4 miljoen euro)
11.
• De overdrachten naar de lokale overheden12 beliepen 2.157,5 miljoen euro, in 
hoofdzaak voor de betaling van de pensioenen van het onderwijzend personeel (650,7 miljoen euro), de ﬁ  nanciering van de lokale politie (567,0 miljoen euro) 
en de dekking van uitgaven van OCMW’s (775,3 miljoen euro)
 13.
• De tegemoetkoming van de Staat voor het vrij niet-universitair onderwijs14 
beliep ongeveer 1.541,6 miljoen euro en werd nagenoeg volledig besteed aan pensioenlasten
15. Bovendien werd 819,4 miljoen euro van de federale begro-
ting naar de gemeenschappen en gewesten16 overgeheveld voor de ﬁ  nancie-
ring van de programma’s voor de strijd tegen de werkloosheid (485,8 mil-joen euro), de Duitstalige Gemeenschap (108,9 miljoen euro), het universitair onderwijs aan buitenlandse studenten (90,2 miljoen euro) en de ﬁ  nanciering van de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie (31,2 miljoen euro)
17; 
• Tot slot werd een totaalbedrag van 1.084,5 miljoen euro gestort aan instel-
lingen die deel uitmaken van de federale overheid18 stricto sensu, met name 
de Regie der Gebouwen (318,4 miljoen euro), de instellingen uit afdeling 01 – Dotaties, van de begroting (260,2 miljoen euro), het Agentschap voor de Opvang van Asielzoekers (180,8 miljoen euro) en de wetenschappelijke, tech-nische en culturele instellingen (46,2 miljoen euro)
19. 
8 Economische code 35.
9 Economische codes 40 tot 45 evenals de kredieten ingeschreven op sectie 01 – Dotaties van de alge-
mene uitgavenbegroting.
10 Economische code 42.
11 Respectievelijk: basisallocaties 24.52.31.42.03 – Algemene toelage ten voordele van de sociale zeker-
heidsregelingen voor werknemers; 24.54.11.42.01 – Jaarlijkse rijkstoelage voor de verschillende stel-sels en sectoren van het sociaal statuut der zelfstandigen; 24.52.51.42.09 – Toelage aan de Dienst voor de Overzeese Sociale Zekerheid met toepassing van art. 8 van de wet van 17 juli 1963.
12 Economische code 43.
13 Voor de pensioenen van het onderwijzend personeel: basisallocaties 21.51.10.43.01 tot 43.03; voor 
de lokale politiediensten: basisallocaties in de programma’s 17.90.1 en 17.90.2; voor de uitgaven in verband met de bestaanszekerheid: basisallocaties in het programma 44.55.1.
14 Economische code 44.
15 Basisallocaties 21.51.10.44.01 en 44.02 evenals 21.51.60.44.01.
16 Economische code 45.
17 Programma’s voor de bestrijding van de werkloosheid: basisallocatie 23.56.80.45.01; Duitsta-
lige Gemeenschap: dotatie 01.34.1; buitenlandse studenten: basisallocaties: 46.61.60.45.01 en 46.61.61.45.02; Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie: dotatie 01.34.2.
18 Economische code 41.
19 Regie der Gebouwen: programma 19.55.2; Agentschap voor de opvang van asielzoekers: basisalloca-
tie 44.55.35.41.44; Wetenschappelijke, technische en culturele instellingen: programma’s 11.60.3 en 11.61.3.  162e Cahier de la Cour des comptes 191Compte d’exécution du budget Dépenses
• enﬁ  n, les transferts de revenus à l’étranger8 (2.629,4 millions d’euros) por-
tent avant tout sur la participation de la Belgique à la quatrième ressource de ﬁ  nancement (ressource PNB) de l’Union européenne (1.846,4 millions d’euros), la Coopération internationale (473,3 millions d’euros) et la participa-tion à l’Agence spatiale européenne (166,4 millions d’euros).
Les transferts de revenus à l’intérieur du secteur des administrations publiques
9 
se sont élevés à 12.194,9 millions d’euros : 
• plus de la moitié de ces transferts se fait au bénéﬁ  ce d’administrations ressortis-
sant au secteur de la sécurité sociale10 (6.591,8 millions d’euros) sous la forme 
du paiement de la subvention globale à la sécurité sociale des travailleurs sala-riés (5.206,4 millions d’euros), des travailleurs indépendants (1.061,6 millions d’euros) ainsi qu’à la sécurité sociale d’outre-mer (269,4 millions d’euros)
11 ;
• les transferts aux pouvoirs locaux12 ont atteint 2.157,5 millions d’euros, essen-
tiellement pour le paiement des pensions du personnel enseignant (650,7 mil-lions d’euros), le ﬁ  nancement de la police locale (567,0 millions d’euros) et la 
couverture de dépenses assumées par les CPAS (775,3 millions d’euros)
13 ;
• l’intervention de l’État en faveur de l’enseignement libre non universitaire14 
s’est élevée à environ 1.541,6 millions d’euros et était dans sa quasi-tota-lité consacrée à la charge des pensions
15. En outre, 819,4 millions d’euros 
ont été transférés du budget fédéral vers les communautés et les régions16 
concernant notamment de ﬁ  nancement des programmes de lutte contre le chômage (485,8 millions d’euros), la Communauté germanophone (108,9 millions d’euros), l’enseignement universitaire dispensé aux étudiants étrangers (90,2 millions d’euros) ainsi que le ﬁ  nancement de la Commission communautaire commune (31,2 millions d’euros)
17 ;
• enﬁ  n, des versements pour un montant global de 1.084,5 millions d’euros ont 
été effectués vers des organismes et des institutions qui font partie du pou-voir fédéral
18 stricto sensu, notamment : la Régie des bâtiments (318,4 mil-
lions d’euros), les institutions reprises dans la section 01 – Dotations, du budget (260,2 millions d’euros), l’Agence pour l’accueil des demandeurs d’asile (180,8 millions d’euros) et les institutions scientiﬁ  ques, techniques et 
culturelles (46,2 millions d’euros)
19.
8 Code économique 35.
9 Codes économiques 40 à 45 ainsi que les crédits inscrits à la section 01 – Dotations du budget général 
des dépenses.
10 Code économique 42.
11 Respectivement : allocations de base 24.52.31.42.03 – Subvention générale de l’État en faveur du 
régime de sécurité sociale des travailleurs salariés ; 24.54.11.42.01 – Subvention annuelle de l’État pour les différents régimes et secteurs du statut social des travailleurs indépendants ; 24.52.51.42.09 – Sub-vention à l’ofﬁ  ce de sécurité sociale d’outre-mer en application de l’art. 8 de la loi du 17 juillet 1963.
12 Code économique 43.
13 Pour les pensions du personnel enseignant : allocations de base 21.51.10.43.01 à 43.03 ; pour les poli-
ces locales : allocations de base contenues dans les programmes 17.90.1 et 17.90.2 ; pour les dépen-ses relatives à la sécurité d’existence : allocations de base comprises dans le programme 44.55.1.
14 Code économique 44.
15 Allocations de base 21.51.10.44.01 et 44.02 ainsi que 21.51.60.44.01.
16 Code économique 45.
17 Programmes de lutte contre le chômage : allocation de base 23.56.80.45.01 ; Communauté germano-
phone : dotation 01.34.1 ; étudiants étrangers : allocations de base : 46.61.60.45.01 et 46.61.61.45.02 ; Commission communautaire commune : dotation 01.34.2.
18 Code économique 41.
19 Régie des bâtiments : programme 19.55.2 ; Agence pour l’accueil des demandeurs d’asile des réfugiés : 
allocation de base 44.55.35.41.44 ; Institutions scientiﬁ  ques, techniques et culturelles : programmes 11.60.3 et 11.61.3. 192 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
De overdrachten in kapitaal20 beliepen 8.563,3 miljoen euro, in hoofdzaak in de vorm 
van de stijving van het Zilverfonds via het begrotingsfonds ingeschreven op afde-ling 51 – Rijksschuld (7.790,0 miljoen euro)
21.
Tot slot vertegenwoordigden de investeringen en de kredietverleningen en deelne-
mingen22 aangerekend op de begroting respectievelijk 168,2 miljoen euro en 
173,3 miljoen euro. 
3 Uitgaven ten laste van kredieten overgedragen uit 2003
De onderstaande tabel geeft voor elke departementale sectie een algemeen overzicht 
van de toegekende kredieten (kolom 2), de geordonnanceerde uitgaven (kolom 5) en het uiteindelijke aanwendingspercentage (kolom 6) van de niet-gesplitste kredieten voor het jaar 2003. Aan de ordonnanceringen die in 2003 ten laste van de begrotings-kredieten van dat jaar uitgevoerd werden (kolom 3), zijn de ordonnanceringen toege-voegd die in 2004 werden uitgevoerd op de kredieten die uit het begrotingsjaar 2003 overgedragen waren (kolom 4)
23. 
20 Economische codes 5 en 6.
21 Basisallocatie 51.45.30.61.01.
22 Investeringen: economische code 7; kredietverleningen en deelnemingen: economische code 8.
23 Krachtens artikel 34 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit worden de niet-gesplitste 
kredieten die op het einde van het begrotingsjaar beschikbaar zijn, naar het volgende jaar overgedra-gen en kunnen ze van bij het begin van dat jaar worden gebruikt om iedere in het voorbije begrotings-jaar vastgelegde uitgave te ordonnanceren. Tabel 3 – Uitgaven geordonnanceerd ten laste van de niet-gesplitste kredieten 
ingeschreven in de algemene uitgavenbegroting voor het jaar 2003 (in miljoen euro) 
Afdelingen (1) Totaal van de 
niet-gesplitste 
kredieten 2003 
(2)In 2003 uitge-
voerde ordon-
nance ringen 
(3)In 2004 uitge-
nance-ringen 
(4)Totale ordon-
nan ceringen 
(5)Uitein delijk 
aanwen dings-
percen tage (6)
01.  Dotaties 378,8 375,0 3,7 378,7 100,0 %
02.  Kanselarij 79,7 67,4 11,0 78,4 98,4 %
03.  Budget en 
beheerscontrole19,9 13,5 2,3 15,8 79,4 %
04.  Personeel en 
organisatie52,8 37,8 11,9 49,7 94,1 %
05.  Informatie- en commu-
nicatie techno logie10,6 7,1 2,9 10,0 94,3 %
11.  Weten schaps beleid 272,0 263,7 4,7 268,4 98,7 %
12.  Justitie 1.214,5 1.068,4 123,4 1191,8 98,1 %
13.  Binnenlandse Zaken 366,4 260,0 99,8 359,8 98,2 %
14.  Buitenlandse Zaken 305,7 220,4 62,9 283,3 92,7 %
15.  Internationale 
Samenwerking655,6 593,3 48,9 642,2 98,0 %
16.  Landsverdediging 2.330,1 1.907,8 393,6 2.301,4 98,8 %
17.  Federale Politie en 
Geïntegreerde Werking1.360,5 1.218,3 135,6 1.353,9 99,5 %  162e Cahier de la Cour des comptes 193Compte d’exécution du budget Dépenses
Les transferts en capital20 se sont montés à 8.563,3 millions d’euros essentiellement 
sous la forme d’une alimentation du Fonds de vieillissement via le fonds budgétaire inscrit à la section 51 – Dette publique (7.790,0 millions d’euros)
21.
Enﬁ  n, les investissements et les octrois de crédits et participations22 imputés au 
budget ont représenté respectivement 168,2 millions d’euros et 173,3 millions d’euros.
3 Dépenses à charge des crédits reportés de 2003
Le tableau ci-dessous, donne pour chaque section départementale une vue générale 
des crédits accordés (colonne 2), des dépenses ordonnancées (colonne 5) et du taux d’utilisation ﬁ  nal (colonne 6) des crédits non dissociés pour l’année 2003. À cet effet, 
aux ordonnancements effectués en 2003 à la charge des crédits de l’année budgé-taire 2003 (colonne 3) ont été ajoutés les ordonnancements effectués en 2004 sur les crédits reportés de l’année budgétaire 2003 (colonne 4)
23. 
20 Codes économiques 5 et 6.
21 Allocation de base 51.45.30.61.01.
22 Investissements : code économique 7 ; octrois de crédits et prises de participation : code économique 8.
23 En vertu des dispositions de L’article 34 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, les crédits 
non dissociés disponibles à la ﬁ  n de l’année budgétaire sont reportés à l’année suivante et peuvent 
être utilisés dès le commencement de cette année pour ordonnancer toute dépense engagée pendant l’année budgétaire révolue.Tableau 3 – Dépenses ordonnancées à charge des crédits non dissociés inscrits au budget général des 
dépenses pour l’année 2003 (en millions d’euros)
Sections (1) Total des 
crédits non 
dissociés 2003 
(2)Ordonnan-
cements 
effectués en 
2003 (3)Ordonnan-
cements 
2004 (4)Total des 
ordonnan-
cements (5)Taux
d’utili sa tion 
ﬁ nal (6)
01.  Dotations 378,8 375,0 3,7 378,7 100,0 %
02.  Chancellerie 79,7 67,4 11,0 78,4 98,4 %
03.  Budget et contrôle de 
la gestion19,9 13,5 2,3 15,8 79,4 %
04.  Personnel et 
organisation52,8 37,8 11,9 49,7 94,1 %
05.  Technologie 
de l’information et de la communication10,6 7,1 2,9 10,0 94,3 %
11.  Politique scientiﬁ  que 272,0 263,7 4,7 268,4 98,7 %
12.  Justice 1.214,5 1.068,4 123,4 1191,8 98,1 %
13.  Intérieur 366,4 260,0 99,8 359,8 98,2 %
14.  Affaires étrangères 305,7 220,4 62,9 283,3 92,7 %
15.  Coopération 
internationale655,6 593,3 48,9 642,2 98,0 %
16.  Défense nationale 2.330,1 1.907,8 393,6 2.301,4 98,8 %
17.  Police fédérale et 
fonctionnement intégré1.360,5 1.218,3 135,6 1.353,9 99,5 % 194 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
18.  Financiën 1.446,7 1.326,9 93,4 1.420,3 98,2 %
19.  Regie der Gebouwen 414,4 344,6 69,8 414,4 100,0 %
21.  Pensioenen 5.349,7 5.305,0 41,1 5.346,1 99,9 %
23.  Tewerkstelling en 
Arbeid583,9 567,3 9,6 576,9 98,8 %
24.  Sociale zekerheid 7.888,6 7.788,3 95,7 7.884,0 99,9 %
25.  Volksgezondheid, 
Veiligheid van de voedselketen en Leefmilieu1.465,4 1.336,7 110,9 1.447,6 98,8 %
31.  Middenstand en 
Landbouw7,0 5,9 0,5 6,4 91,4 %
32.  Economische Zaken 282,6 211,8 54,2 266,0 94,1 %
33.  Communicatie en 
Infrastructuur3.366,2 3.339,8 21,7 3.361,5 99,9 %
44.  Sociale Integratie 954,3 823,7 57,5 881,2 92,3 %
51.  Rijksschuld 32.583,6 32.323,7 26,0 32.349,7 99,3 %
52.  Europese Unie 1.646,5 1.638,6 0,0 1.638,6 99,5 %
Totalen 63.035,5 61.045,0 1.481,1 62.526,1 99,2 %
2  ALGEMENE  ONDERZOEKEN  VAN DE UITGAVEN  
VAN DE FOD’ S
/L50776  CONTROLE  VAN DE KREDIETVASTLEGGINGEN  EN VAN DE UITGAVEN  
VOORGELEGD  IN HET KADER  VAN HET VOORAFGAAND  VISUM  TIJDENS  
HET BEGROTINGSJAAR  2004 – V ERVOLGARTIKEL
In 2003 deﬁ  nieerde het Rekenhof een nieuwe controleaanpak voor de federale 
uitgaven die in het kader van het voorafgaand visum aan het Hof worden voorge-legd. Dit artikel betreft de controleresultaten inzake de uitgaven ten laste van het begrotingsjaar 2004. Uit een steekproef van vastleggingen en de hierop aange-rekende ordonnanceringen, die respectievelijk een bedrag van 7,4 miljard euro en 4,8 miljard euro vertegenwoordigden, bleek vooral dat bepaalde dossiers onvol-doende waren gedocumenteerd, waardoor niet met zekerheid kon worden gesteld dat enkel de werkelijk verschuldigde bedragen op het juiste moment aan de correcte rechthebbende werden betaald. Ook werden andere tekortkomingen genoteerd zoals verkeerde budgettaire aanrekening, onvoldoende naleving van de wetgeving inzake overheidsopdrachten, afwezigheid van de vereiste autorisaties of foutieve betalingen. De controleverslagen, samen met de eventuele replieken van de betrokken instanties, werden aan de bevoegde ministers toegezonden.   162e Cahier de la Cour des comptes 195Compte d’exécution du budget Dépenses
cements 
cements 
ordonnan-
ﬁ nal (6)
18.  Finances 1.446,7 1.326,9 93,4 1.420,3 98,2 %
19.  Régie des bâtiments 414,4 344,6 69,8 414,4 100,0 %
21.  Pensions 5.349,7 5.305,0 41,1 5.346,1 99,9 %
23.  Emploi et Travail 583,9 567,3 9,6 576,9 98,8 %
24.  Sécurité sociale 7.888,6 7.788,3 95,7 7.884,0 99,9 %
25.  Santé publique, chaîne 
alimentaire et Environnement1.465,4 1.336,7 110,9 1.447,6 98,8 %
31.  Classes moyennes et 
Agriculture7,0 5,9 0,5 6,4 91,4 %
32.  Affaires économiques 282,6 211,8 54,2 266,0 94,1 %
33.  Communication et 
infrastructure3.366,2 3.339,8 21,7 3.361,5 99,9 %
44.  Intégration sociale 954,3 823,7 57,5 881,2 92,3 %
51.  Dette publique 32.583,6 32.323,7 26,0 32.349,7 99,3 %
52.  Union européenne 1.646,5 1.638,6 0,0 1.638,6 99,5 %
Totaux 63.035,5 61.045,0 1.481,1 62.526,1 99,2 %
2  ANALYSES  HORIZONTALES  DES DÉPENSES  
DES SPF
/L50776  CONTRÔLE  DES ENGAGEMENTS  DE CRÉDITS  ET DES DÉPENSES  SOUMISES  
AU VISA PRÉALABLE  AU COURS  DE L’ANNÉE  BUDGÉTAIRE  2004 – 
ARTICLE  DE SUIVI
En 2003, la Cour des comptes a déﬁ  ni la nouvelle approche du contrôle des dépen-ses fédérales qui lui sont soumises dans le cadre du visa préalable. Cet article de suivi présente les résultats de cette approche en ce qui concerne les dépenses imputées à la charge du budget de l’année 2004. Le contrôle de l’échantillon d’en-gagements et les ordonnancements y imputés, qui représentent respectivement un montant de 7,4 milliards d’euros et 4,8 milliards d’euros, a principalement montré que certains dossiers n’étaient pas sufﬁ  samment documentés pour en conclure avec une certitude sufﬁ  sante que seuls les montants effectivement dus ont été payés au moment opportun et au créancier ayant droit. D’autres lacunes ont égale-ment été notées, telles que des erreurs d’imputation budgétaire, le respect insufﬁ  -sant de la législation relative aux marchés publics, l’absence des autorisations requises, ou encore des paiements erronés. Les rapports de contrôle, accom-
pagnés des réponses éventuelles des administrations, ont été envoyés aux ministres  
compétents. 196 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
De in 2003 gedeﬁ  nieerde en in 2004 verder ontwikkelde controleaanpak werd 
intussen geëvalueerd en bijgestuurd met het oog op de controle van de begroting-uitgaven over het begrotingsjaar 2005. Aanleiding hiervoor is de uitgestelde inwer-kingtreding van de hervorming van de rijkscomptabiliteit, zoals in mei 2003 door het Parlement goedgekeurd. 
Met het oog op een betere risicobeheersing van de vastleggingen, heeft de FOD 
Budget en Beheer in samenwerking met het Rekenhof het monitoringsysteem van de kredietvastleggingen “Codenva” ontwikkeld.
1 Onderzoekskader
De wijze waarop het Rekenhof sinds 2004 de betalingsdossiers behandelt die onder-
worpen zijn aan het voorafgaand visum, moet worden gezien in het algemene kader van de administratieve hervorming (Copernicus) en van de lopende ingrijpende her-ziening van de rijkscomptabiliteit, vervat in de wetten van 16 en 22 mei 2003. De invoering van een dubbele boekhouding, de wettelijke verplichting voor de federale besturen om te beschikken over geformaliseerde internecontroleprocedures en een interne audit, alsook de afschafﬁ  ng van het voorafgaand visum zullen de context wijzigen waarin het Rekenhof zijn werkzaamheden uitvoert.
Het Rekenhof is rechtstreeks beïnvloed door die hervormingen en oordeelde al in 
2003 dat het bijgevolg aangewezen was de organisatie van zijn diensten te wijzigen en zijn controlemethodes progressief aan te passen. 
In dat perspectief deﬁ  nieerde het Rekenhof de eerste principes van een nieuwe con-
trolemethodologie met betrekking tot de regelmatigheid en de wettelijkheid van de uitgaven die onder het voorafgaand visum vallen
24. Op die manier wilde het beter in 
staat zijn op adequate wijze tegemoet te komen aan de gevolgen van de lopende administratieve hervorming.
Die principes voorzagen in de uitvoering van een basiscontrole vóór het verstrekken 
van het visum van elke betalingsordonnantie. Die basiscontrole werd a posteriori aangevuld met grondige controles van op basis van een representatieve steekproef gekozen dossiers, om na te gaan of de verantwoordingsstukken gevoegd bij de ordonnanceringsdossiers beantwoorden aan een reeks kwalitatieve criteria inzake wettelijkheid, werkelijkheid en regelmatigheid van de betalingen. Het was bij die eerste aanpassing van de controlemethodes de bedoeling voldoende informatie te vergaren over het betalingsproces om zo risicogebieden op te sporen, zich een beeld te kunnen vormen van de kwaliteit van de bestaande interne controle, de zwakke punten ervan te identiﬁ  ceren en pistes uit te tekenen voor toekomstige audits.
Wat de uitgaven van het begrotingsjaar 2004 betreft, was het Rekenhof van oordeel 
dat de controle van de regelmatigheid en de wettelijkheid van de aan het vooraf-gaand visum onderworpen uitgaven moest worden voortgezet volgens de in 2003 vastgestelde principes. Om zijn grondige controle te versterken, heeft het Rekenhof in 2004 echter een controlebenadering ontwikkeld waarbij het nazicht van de uit-gaven gebeurt vanaf de budgettaire vastlegging.
24 160e Boek van het Rekenhof, Deel I, p. 72-78.  162e Cahier de la Cour des comptes 197Compte d’exécution du budget Dépenses
La nouvelle approche de contrôle déﬁ  nie en 2003 et afﬁ  née en 2004 a été évaluée 
et adaptée en vue du contrôle des dépenses budgétaires pour l’année 2005, et ce à la suite du report de l’entrée en vigueur de la réforme de la comptabilité publique, telle qu’approuvée par le Parlement en mai 2003.
En vue d’une meilleure maîtrise des risques en matière d’engagements, le SPF 
Budget et Contrôle de la gestion a mis au point en collaboration avec la Cour des comptes un système de suivi des engagements de crédits, dénommé Codenva.
1 Cadre de l’audit
La manière dont la Cour des comptes traite, depuis 2004, les dossiers de paiement 
soumis au visa préalable doit être considérée dans le cadre général de la réforme administrative (Copernic) et de l’importante réforme de la comptabilité de l’État, entamée par les lois des 16 et 22 mai 2003. L’introduction d’une comptabilité en partie double, l’obligation imposée par la loi aux administrations fédérales de dispo-ser de procédures de contrôle interne et d’un audit interne formalisés, ainsi que la suppression du visa préalable modiﬁ  eront le contexte dans lequel la Cour des comp-
tes exerce ses activités. 
La Cour des comptes est directement impliquée dans ces réformes et a, dès lors, 
estimé dans le courant de l’année 2003 déjà qu’il serait opportun de modiﬁ  er l’orga-
nisation de ses services et d’adapter progressivement ses méthodes de contrôle.
C’est dans cette perspective qu’elle a notamment déﬁ  ni les premiers principes d’une 
nouvelle méthodologie de contrôle de la régularité et de la légalité des dépenses qui sont soumises au visa préalable
24. De cette manière, la Cour a voulu être mieux en 
mesure de répondre de façon adéquate aux conséquences de la réforme administra-tive en cours.
Ces principes prévoyaient un contrôle de base formel de chaque ordonnance de 
paiement préalablement à l’octroi du visa. Ce contrôle de base était complété a pos-teriori par l’organisation de contrôles approfondis de dossiers choisis sur la base d’un échantillon représentatif, en vue de vériﬁ  er si les pièces justiﬁ  catives jointes aux 
dossiers d’ordonnancement répondent à une série de critères qualitatifs en matière de légalité, de réalité et de régularité des paiements. Cette première adaptation des méthodes de contrôle visait à dégager des informations probantes sur le fonctionne-ment du processus de paiement en vue d’identiﬁ  er les zones à risque, de pouvoir se faire une idée de la qualité du contrôle interne existant, d’en détecter les points fai-bles et de dégager des pistes d’audits futurs. 
En ce qui concerne les dépenses effectuées au cours de l’année budgétaire 2004, la 
Cour des comptes a estimé que le contrôle de la régularité et de la légalité des dépenses soumises à son visa préalable devait être poursuivi sur la base des princi-pes ﬁ  xés en 2003. Toutefois, aﬁ  n de renforcer son contrôle approfondi, la Cour des 
comptes a développé, en 2004, une approche de contrôle qui prévoit une vériﬁ  cation des dépenses dès l’engagement budgétaire. 
24 160e Cahier d’observations, Fascicule 1er, pp. 73-79. 198 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
2 Onderzoeksmethode
Het Rekenhof bleef gedurende het jaar 2004 zijn visum verlenen op grond van een 
controle van de gegevens in de vastleggings- en betalingsdossiers en de bijhorende verantwoordingsstukken. Daarbij werd allereerst nagegaan of er voldoende krediet was, of de uitgave werd goedgekeurd door de bevoegde instanties (autorisatie), of de verbintenissen op een rechtmatige wijze tot stand kwamen en of de interne con-trole in de dossiers een minimale waarborg bood dat de verschuldigde bedragen op het juiste tijdstip aan de rechthebbende worden betaald en op een correcte wijze in de rekeningen van de overheid worden geboekt. Deze basiscontrole moest een eerste indicatie geven over de betrouwbaarheid van de interne controle. Een goed internecontrolesysteem mag immers de betalingen en het aangaan van verbintenis-sen slechts toestaan op basis van voldoende bewijskrachtige stukken die het akkoord van de betrokken ordonnateurs en interne controleurs bevatten.
Na de betaling voerde het Rekenhof steekproefsgewijs een nieuwe dossiercontrole 
uit bij de administratie. In concreto werd een selectie van de vastleggingen, genomen tijdens de eerste vier maanden van het begrotingsjaar 2004, grondig gecontroleerd. Alle ordonnanceringen over de periode januari – december 2004 die op deze vast-leggingen werden aangerekend, werden eveneens grondig geveriﬁ  eerd.
De vastleggingen en ordonnanties die tijdens het begrotingsjaar 2004 werden onder-
worpen aan steekproefcontroles bij de administratie, hadden betrekking op de uitga-ven van de centraliserende rekenplichtigen en op de betalingen naar het buiten-land
25. 
De controles werden uitgevoerd aan de hand van drie checklists, naargelang van de 
aard van de verrichting (overheidsopdrachten, toelagen of diverse uitgaven). Deze checklists zijn verder opgedeeld in vijf onderzoeksthema’s: de budgettaire aanreke-ning, de documentatie van het betalings- of vastleggingsdossier, de autorisatie, de betaling en eventuele bijzondere vaststellingen.
In het kader van een steekproefcontrole werden 848 vastleggingen voor een bedrag 
van 7.396.188.762,54 euro en 2.322 ordonnantielijnen voor een bedrag van 4.903.479.894,43 euro gecontroleerd.
3 Onderzoeksresultaten
In de vastleggingsdossiers werden 156 gebreken aangetroffen, hetzij 18,4 % van alle 
gecontroleerde vastleggingen. Wat betreft de betalingsdossiers, werden in 142 ordon-nantielijnen, hetzij 6,1 % van het aantal gecontroleerde lijnen, gebreken aangetrof-fen.
Het meest voorkomende gebrek had betrekking op het aspect “documentatie van 
het dossier”. Dit betekent dat zowel in het voorgelegde vastleggings- of ordonnan-ceringsdossier als bij de administratie zelf, onvoldoende verantwoordingsstukken beschikbaar waren om met zekerheid te stellen dat enkel de werkelijk verschuldigde bedragen op het juiste moment aan de correcte rechthebbende werden betaald. 
Daarnaast werd een beperkt aantal fouten genoteerd inzake de aanrekening op de 
basisallocatie en inzake de autorisatie, d.w.z. de goedkeuring van de betaling door de ordonnateur, het diensthoofd of de controleur van de vastleggingen. Andere 
25 De ordonnanties betreffende de andere soorten uitgaven, zoals geldvoorschotten en vaste uitgaven, 
worden nog steeds gecontroleerd volgens de klassieke methode van toepassing vóór 2003.  162e Cahier de la Cour des comptes 199Compte d’exécution du budget Dépenses
2 Méthode de contrôle
Au cours de l’année 2004, la Cour des comptes a continué à octroyer son visa sur la 
base d’un contrôle des données ﬁ  gurant dans les dossiers d’engagement et de paie-
ment et dans les pièces justiﬁ  catives y afférentes. À cet égard, elle a d’abord vériﬁ  é 
si les crédits disponibles étaient sufﬁ  sants, si la dépense avait été approuvée par les 
instances compétentes (autorisation), si les engagements avaient été contractés de manière régulière et si le contrôle interne exercé dans les dossiers offrait une garan-tie minimale que les montants dus étaient payés à l’ayant droit au moment voulu et étaient imputés de manière correcte dans les comptes des autorités. Il s’agissait d’un contrôle de base qui devait donner une première indication au sujet de la ﬁ  abi-lité du contrôle interne. Un système valable de contrôle interne ne peut, en effet, autoriser les paiements et les engagements que sur la base de preuves sufﬁ  santes, comprenant l’accord des ordonnateurs et des contrôleurs internes concernés. 
Après le paiement, la Cour des comptes a procédé à un nouveau contrôle des dos-
siers auprès de l’administration, et ce sur la base d’un échantillonnage. Concrète-ment, une sélection des engagements pris au cours du premier quadrimestre de l’an-née budgétaire 2004 ainsi que tous les ordonnancements imputés sur ces engagements entre janvier et décembre 2004 ont également fait l’objet d’un contrôle approfondi.
Les engagements et les ordonnances qui ont été soumis au cours de l’année 
budgétaire 2004 à une vériﬁ  cation par sondage au sein de l’administration concer-
naient les dépenses des comptables centralisateurs et les paiements effectués à l’étranger
25. 
Les vériﬁ  cations ont été réalisées à l’aide de listes de contrôle, en fonction de la 
nature de l’opération (marchés publics, subventions ou dépenses diverses). Ces listes  
de contrôle ont ensuite été réparties entre cinq thèmes d’audit : l’imputation budgé-taire, la documentation du dossier de paiement ou d’engagement, l’autorisation, le paiement et les constatations particulières éventuelles.
Dans le cadre d’une vériﬁ  cation par sondage, 848 engagements, représentant un 
montant de 7.396.188.762,54 euros, et 2.322 lignes d’ordonnancement, se chiffrant à 4.903.479.894,43 euros, ont été contrôlés. 
3 Résultats du contrôle
Dans les dossiers d’engagement, 156 erreurs et lacunes ont été relevées, ce qui 
représente 18,4 % de l’ensemble des engagements contrôlés. Pour ce qui est des dossiers de paiement, des manquements ont été constatés dans 142 lignes d’ordon-nancement, soit 6,1 % du nombre de lignes contrôlées.
La lacune la plus fréquente avait trait à l’aspect ‘documentation du dossier’ : en 
d’autres termes, les pièces justiﬁ  catives disponibles tant dans les dossiers d’engage-
ment et d’ordonnancement transmis qu’au sein de l’administration même étaient insufﬁ  santes pour en conclure avec une certitude sufﬁ  sante que seuls les montants 
réellement dus ont été payés et qu’ils l’ont été au moment voulu et à l’ayant droit correct.
En outre, un nombre limité de lacunes ont été constatées au niveau de l’allocation de 
base et de l’autorisation, c’est-à-dire l’approbation du paiement par l’ordonnateur, le chef de service ou le contrôleur des engagements. D’autres observations portaient 
25 Les ordonnances relatives aux autres types de dépenses, telles que les avances de fonds et les dépen-
ses ﬁ  xes sont encore contrôlées selon la méthode classique qui était appliquée avant 2003. 200 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
opmerkingen betroffen de niet-naleving van de wetgeving inzake overheidsopdrach-
ten zoals het niet respecteren van de voorschriften betreffende de borgtocht of het niet of onvoldoende motiveren van het beroep op de onderhandelingsprocedure. Bij-komende gebreken waren het ontbreken van een reglementaire basis op het moment van de toekenning van de toelage en het verkeerde gebruik van de rechtsﬁ  guren overheidsopdracht of toelage.
Andere gebreken hadden betrekking op het aspect “betaling” zoals niet-opeisbare 
betalingen, niet conform de overeenkomst uitgevoerde prestaties, afwijkingen tegen-over de betalingsmodaliteiten van de overeenkomst en de toepassing van verkeerde eenheidsprijzen. 
De onderzoeksresultaten werden in de loop van de eerste helft van 2005 via een 
controleverslag
26 meegedeeld aan de voorzitters van de directiecomités van de 
betrokken federale en programmatorische overheidsdiensten, alsook aan de commis-saris-generaal van de Federale Politie en aan de Chef Defensie. Het Rekenhof heeft hierbij telkens gewezen op het belang van de opmaak van duidelijke instructies ten aanzien van de verantwoordelijken, met betrekking tot de documenten die bij de vastleggings- en de betalingsdossiers moeten worden gevoegd. Ook formuleerde het de aanbeveling om, in het kader van de ontwikkeling van een internecontrolesysteem, een procedure uit te werken die erin voorziet dat de comptabiliteitsdiensten slechts tot ordonnancering van een betaling kunnen overgaan indien ze beschikken over een betalingsdossier waarin de nodige bewijskrachtige stukken, certiﬁ  ceringen en goed-keuringen aanwezig zijn waaruit de wettelijkheid, de werkelijkheid en de regelmatig-heid van de voorgestelde betaling blijkt.
4 Antwoord van de administratie en van de Ministers
In het algemeen hebben de voorzitters van de FOD’s, de POD’s en de Chef Defensie 
in hun antwoord de opmerkingen van het Rekenhof onderschreven. Ze onderstrepen de initiatieven die binnen hun departementen reeds werden genomen voor de uitbouw van de interne controle van de vastleggingen en de uitgaven onderworpen aan het voorafgaand visum. Hierbij wordt veelal verwezen naar de toepassing van ‘Codenva’, een monitoringssysteem voor de vastleggingen.
De voorzitters van de FOD Sociale Zekerheid, de FOD Justitie, de POD Maatschap-
pelijke Integratie, Armoedebestrijding en Sociale Economie en de POD Wetenschaps-beleid, alsook de commissaris-generaal van de Federale Politie hebben niet binnen de opgelegde termijn op het controleverslag, ontvangen in mei 2005, gereageerd.
Na aﬂ  oop van het tegensprekelijk debat werden de controleverslagen, vergezeld van 
de eventuele replieken, aan de bevoegde ministers toegezonden27. Tot op heden 
hebben de Ministers van Wetenschapsbeleid, Ambtenarenzaken, Maatschappelijke Integratie, Grootstedenbeleid en Gelijke Kansen en de Staatssecretaris voor Duur-zame Ontwikkeling en Sociale Economie, toegevoegd aan de Minister van Begroting en Overheidsbedrijven, nog niet gereageerd op het controleverslag, dat bovendien ook zonder repliek van de voorzitter van de POD Maatschappelijke Integratie, Armoede bestrijding en Sociale Economie was gebleven.
26 Brieven van 19 en  20 mei 2005.
27 Brieven van 17 augustus 2005.   162e Cahier de la Cour des comptes 201Compte d’exécution du budget Dépenses
sur le non-respect de la législation relative aux marchés publics, comme l’inobserva-
tion des prescriptions en matière de cautionnement ou la motivation inexistante ou insufﬁ  sante du recours à la procédure négociée. D’autres lacunes constatées concer-
naient l’absence de base réglementaire au moment de l’octroi de subventions et l’utilisation incorrecte des concepts juridiques de marché public ou de subvention. 
Un certain nombre de lacunes portaient aussi sur l’aspect ‘paiement’, notamment les 
paiements non exigibles, les prestations exécutées de manière non conforme au con-trat, les dérogations aux modalités de paiement prévues dans le contrat et l’applica-tion de prix unitaires erronés. 
Au cours du premier semestre 2005, les résultats de l’examen ont été communiqués 
par le biais d’un rapport de contrôle
26 aux présidents des comités de direction des 
services publics fédéraux et de programmation concernés, ainsi qu’au commissaire général de la Police fédérale et au chef de la Défense. La Cour des comptes a souligné à cette occasion l’importance d’élaborer des instructions claires à l’atten-tion des responsables en ce qui concerne les documents à joindre aux dossiers d’en-gagement et de paiement. Par ailleurs, elle a recommandé, dans le cadre de la mise en place d’un système de contrôle interne, de prévoir une procédure n’autorisant les services comptables à ordonnancer un paiement que s’ils disposent d’un dossier de paiement contenant les preuves, les certiﬁ  cations et les approbations requises fai-
sant apparaître la légalité, la réalité et la régularité du paiement proposé.
4 Réponse de l’administration et des ministres
D’une manière générale, les présidents des services publics fédéraux et de program-
mation ainsi que le chef de la Défense ont souscrit aux observations de la Cour des comptes. Ils soulignent les initiatives qui ont déjà été prises au sein de leur départe-ment en vue de l’élaboration du contrôle interne des engagements et des dépenses soumises au visa préalable. À cet égard, il est surtout renvoyé à l’application de Codenva, un système de suivi des engagements.
Les présidents du SPF Sécurité sociale, du SPF Justice, du SPP Intégration sociale, 
Lutte contre la pauvreté et Économie sociale, du SPP Politique scientiﬁ  que, ainsi que 
le commissaire général de la Police fédérale n’ont pas réagi dans les délais imposés aux rapports de contrôle qu’ils ont reçus au mois de mai 2005.
Au terme du débat contradictoire, les résultats du contrôle ainsi que les réponses 
éventuelles de l’administration ont été communiqués aux ministres compétents
27. À 
ce jour, le ministre de la Politique scientiﬁ  que, le ministre de la Fonction publique, de 
l’Intégration sociale, de la Politique des grandes villes et de l’Égalité des chances et la secrétaire d’État au Développement durable et à l’Économie sociale, adjointe au ministre du Budget et des Entreprises publiques n’ont pas encore réagi à cet audit qui n’a pas suscité de réponse non plus de la part du président du SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale. 
26 Lettres des 19 et  20 mai 2005.
27 Lettres du 17 août 2005. 202 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
5 Evaluatie en bijsturing van de in 2004 gevolgde controleaanpak
Met het oog op een betere risicobeheersing van de vastleggingen heeft de FOD 
Budget en Beheer in samenwerking met het Rekenhof het monitoringssysteem van de kredietvastleggingen “Codenva” (Codiﬁ  cation des engagements/Codiﬁ  catie van 
de vastleggingen) ontwikkeld. Het systeem kent aan elke vastlegging een code toe, waardoor de aard van de vastlegging (overheidsopdrachten, toelagen, diverse uit-gaven en provisionele vastleggingen) kan worden onderscheiden. Doelstelling is op deze wijze de vastleggingen beter in kaart te brengen en de risicovolle vastleggingen meer systeemgericht te controleren. Bij de controle van de vastleggingen en de uit-gaven onderworpen aan het voorafgaand visum met betrekking tot het begrotings-jaar 2005, werd van dit systeem reeds gebruik gemaakt.
Wegens de uitgestelde inwerkingtreding van de drie wetten van 16 en 22 mei 2003 
inzake de hervorming van de rijkscomptabiliteit, zag het Rekenhof zich genoodzaakt zijn controlemethode inzake het begrotingsjaar 2005 nogmaals te herzien.
De controle van de wettigheid en regelmatigheid van de begrotingsuitgaven gebeurt 
voortaan zowel op het niveau van de kredietvastleggingen als op het niveau van de ordonnanceringen (in het kader van het voorafgaand visum) door de controleurs en auditeurs van het Rekenhof die quasi permanent in de verschillende departementen aanwezig zijn. 
De grondig te controleren kredietvastleggingen worden, steunend op het “Codenva”-
systeem, geselecteerd op basis van de aard en de omvang van de aangegane ver-
bintenissen. Hierbij worden alle kredietvastleggingen van alle begrotingsprogramma’s in aanmerking genomen. De geselecteerde kredietvastleggingen worden gecontro-leerd op de wettigheid van de onderliggende verbintenissen en van de wijze waarop ze tot stand zijn gekomen, de budgettaire aanrekening en de machtigingen. 
Bij manifeste onregelmatigheden wordt een opmerking aan het departement gericht, indien mogelijk vóór of naar aanleiding van de eerste betaling. Alle minder signiﬁ  -cante tekortkomingen worden genoteerd en worden gezamenlijk in een controle-verslag meegedeeld.
Alle ordonnanceringen worden voor de betaling op eventuele kredietoverschrijdingen 
en op de aanwezigheid van de vereiste verantwoordingsstukken gecontroleerd. De verantwoordingsstukken worden in de departementen gearchiveerd. Er werden afspraken gemaakt opdat de ambtenaren van het Rekenhof ook na de betaling nog op elk ogenblik de betalingsdossiers zouden kunnen consulteren, en dit meer bepaald om het inzagerecht van de parlementairen te verzekeren.
Het is echter materieel onmogelijk alle aan het voorafgaand visum van het Rekenhof 
voorgelegde uitgaven vooraf grondig te controleren. Daarom zal het Rekenhof jaar-lijks voor alle departementen de basisallocaties selecteren waarvan de uitgaven vooraf aan een grondige controle zullen worden onderworpen. Gedurende de door het Rekenhof ingestelde vijfjarige controlecyclus, wordt ernaar gestreefd het geheel van de basisallocaties af te dekken door elk jaar één vijfde van de verrichtingen te controleren. Dit sluit echter niet uit dat bepaalde basisallocaties meermaals kunnen worden geselecteerd, bijvoorbeeld wegens een teveel aan vastgestelde onregelma-tigheden. Anderzijds kunnen minder belangrijke basisallocaties van de selectie wor-den uitgesloten.
De anomalieën die het verlenen van het visum in de weg staan (bijvoorbeeld het ontbreken van verantwoordingsstukken of goedkeuringen), worden zo veel mogelijk ter plaatse opgelost. Alle onregelmatigheden, onvolledigheden of verbeteringen worden echter genoteerd, zodat deze informatie achteraf kan worden verwerkt in een controleverslag.  162e Cahier de la Cour des comptes 203Compte d’exécution du budget Dépenses
5  Évaluation et adaptation de l’approche de contrôle appliquée 
en 2004
En vue d’assurer une meilleure maîtrise des risques en matière d’engagements, le 
SPF Budget et Contrôle de la gestion a mis au point en collaboration avec la Cour des comptes un système de suivi des engagements de crédits, dénommé Codenva (Codiﬁ  cation des engagements/Codiﬁ  catie van de vastleggingen). Le système attri-
bue à chaque engagement un code, qui permet d’en distinguer la nature (marchés publics, subventions, dépenses diverses et engagements provisionnels). L’objectif est de permettre ainsi de mieux cerner les engagements et de contrôler les engage-ments à risque d’une manière davantage axée sur l’étude des systèmes. Cette méthode a déjà été utilisée lors du contrôle des engagements et des dépenses sou-mis au visa préalable pour l’année budgétaire 2005.
En raison du report de l’entrée en vigueur des trois lois des 16 et 22 mai 2003 rela-
tives à la réforme de la comptabilité de l’État, la Cour des comptes a été amenée à revoir une nouvelle fois sa méthode de contrôle pour l’année budgétaire 2005.
Le contrôle de la légalité et de la régularité des dépenses budgétaires est effectué dorénavant tant au niveau des engagements de crédits qu’à celui des ordonnance-ments (dans le cadre du visa préalable) par les contrôleurs et les auditeurs de la Cour, qui sont présents au sein des divers départements de manière quasi permanente.
Les engagements de crédits qui doivent faire l’objet d’un contrôle approfondi sont sélectionnés, grâce au système Codenva, en fonction de la nature et de l’ampleur des obligations contractées. Cette sélection porte sur l’ensemble des engagements de crédits pris à la charge de tous les programmes budgétaires. Les engagements de crédits sélectionnés sont contrôlés quant à la légalité des obligations sous-jacentes et de leur mode de formation, à l’imputation budgétaire et aux autorisations. 
En cas d’irrégularités manifestes, une observation est adressée au département, si possible avant ou à l’occasion du premier paiement. Toutes les lacunes moins impor-tantes sont notées et communiquées conjointement dans un rapport de contrôle.
Avant le paiement, tous les ordonnancements font l’objet d’un contrôle portant sur 
les éventuels dépassements de crédits et la présence des pièces justiﬁ  catives requi-ses. Ces dernières sont archivées au sein des départements. Des accords ont été conclus pour que les agents de la Cour des comptes puissent consulter les dossiers de paiement à tout moment, y compris après l’exécution du paiement, aﬁ  n, notam-ment, d’assurer l’exercice du droit de regard des parlementaires.
Il est toutefois matériellement impossible de soumettre à un contrôle approfondi a 
priori toutes les dépenses soumises au visa préalable de la Cour. Eu égard à cette constatation, la Cour des comptes sélectionnera chaque année pour tous les dépar-tements les allocations de base dont les dépenses seront soumises à un contrôle approfondi préalable. Au cours du cycle de contrôle quinquennal qu’elle a instauré, la Cour des comptes s’efforcera de couvrir l’ensemble des allocations de base en con-trôlant chaque année un cinquième des opérations. Toutefois, ce système n’exclut pas que certaines allocations de base puissent être sélectionnées plusieurs fois, par exemple, en raison du nombre trop élevé d’irrégularités constatées. Parallèlement, des allocations de base moins importantes peuvent être exclues de la sélection.
Les anomalies entravant l’octroi du visa (par exemple, l’absence de pièces justiﬁ  ca-
tives ou d’approbations) sont résolues sur place dans la mesure du possible. Toutes les irrégularités, lacunes ou corrections sont, toutefois, notées, de manière à ce que ces informations puissent ensuite être regroupées dans un rapport de contrôle.  204 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Het Rekenhof neemt zich voor de ordonnanties niet te viseren bij afwezigheid van een 
rechtsgeldige verbintenis of een geldige en goedgekeurde uitvoerbare titel (factuur, schuldvordering) of wanneer blijkt dat de voorgestelde betaling niet verschuldigd is.
/L50776  ONDERZOEK  VAN DE BUDGETTAIRE  DATABANK  VAN DE ADMINISTRATIE  VAN 
DE THESAURIE
Van de voorbereiding van de begroting tot het opstellen van de uitvoeringsrekening 
van de begroting worden alle ontvangsten- en uitgavenverrichtingen geregistreerd en verwerkt in een databank die wordt beheerd door de Administratie van de Thesaurie van de FOD Financiën. De databank werd ingevoerd in de jaren zeventig en sindsdien regelmatig verbeterd en aangepast aan de wijzigingen van de begrotingswetgeving. 
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de gegevens in de databank over het algemeen 
volledig en betrouwbaar zijn en dat de internecontroleprocedures worden toege-past. Het systeem is echter op enkele punten voor verbetering vatbaar, bijvoorbeeld wat betreft de controle van het budgettair beheer van de beschikbare saldi van de wettelijke begrotingskredieten en het budgettair beheer van de vaste uitgaven.
Artikel 5 van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het Rekenhof belast 
het Rekenhof met het nazien en verevenen van de rekeningen van het algemeen bestuur en met de opdracht erover te waken dat geen enkel artikel van de uitgave der begroting wordt overschreden en dat geen overschrijving plaats heeft. 
In het kader van de hervorming van de rijkscomptabiliteit zouden de wijzigingen van 
de wet van 22 mei 2003 tot wijziging van de wet op de inrichting van het Rekenhof, die nog niet van kracht zijn, een beter draagvlak moeten verlenen aan de budgettaire rol van het Rekenhof, waarbij zijn opvolgingsopdracht echter ongewijzigd blijft. Zo is bepaald dat het Rekenhof belast is met de controle van de algemene comptabiliteit en van de begrotingscomptabiliteit van de verschillende diensten van de Staat, met het afsluiten van de algemene rekeningen van die diensten en met het onderzoek van de wettelijkheid en de regelmatigheid van de uitgaven en ontvangsten van de Staat. Er is eveneens bepaald dat het Rekenhof zowel voor de vastleggingskredieten als voor de vereffeningskredieten een permanente en rechtstreekse toegang heeft tot de begrotingsaanrekeningen. 
Het Rekenhof heeft onderzocht hoe het onderdeel “kredieten” (initiële kredieten, aan-passingen, herverdelingen, overdrachten) van de gegevensbank wordt gevoed en hoe de uit gaven en de beschikbare saldi worden verwerkt. Daarbij werd nagegaan of de infor-
maticagegevens met betrekking tot de begrotingskredieten, de uitgaven en de beschik-bare saldi voldoen op het vlak van kwaliteit en betrouwbaarheid. De audit past ook in de bredere context van het onderzoek van de bestaande internecontroleprocedures, waarbij wordt nagegaan of het systeem wordt gevoed met correcte gegevens.
Het geïnformatiseerd beheer van begrotingskredieten werd door de administratie inge-
voerd in de jaren zeventig. Daarbij werden informaticamiddelen benut die weliswaar reeds performant waren, maar die niet kunnen worden vergeleken met de huidige moge-lijkheden inzake informatieverwerking, inzonderheid in termen van rekensnelheid, soe-pelheid in het gebruik en gebruiksvriendelijkheid. De gegevensbank bevat alle informatie over de stand van de basisallocaties, de vastleggingen van kredieten, de aangerekende uitgaven en de beschikbare saldi. De informatie van de gegevensbank wordt in de loop van het jaar gebruikt om de uitvoering van de begroting op te volgen en om bij het afslui-ten van de verrichtingen de rekening van uitvoering van de begroting op te stellen.   162e Cahier de la Cour des comptes 205Compte d’exécution du budget Dépenses
La Cour des comptes entend refuser de viser les ordonnancements en l’absence 
d’une obligation valable ou d’un titre exécutoire valide et approuvé (facture, créance) ou lorsqu’il apparaît que le paiement proposé n’est pas dû.
/L50776  E
XAMEN  DE LA BASE DE DONNÉES  BUDGÉTAIRES  DE L’ADMINISTRATION  DE 
LA TRÉSORERIE
De la préparation du budget de l’État à la confection du compte d’exécution du 
budget, toutes les opérations en crédit et en dépense sont enregistrées et traitées dans une base de données informatique gérée par l’administration de la Trésorerie du SPF Finances. Cet outil, créé dans les années septante, a depuis été régulière-ment amélioré et adapté aux changements intervenus dans la législation budgé-taire. 
La Cour a constaté que les informations de cette base de données sont d’une 
manière générale exhaustives et ﬁ  ables et que des procédures de contrôle interne sont appliquées. Elle relève cependant certaines améliorations qui pourraient être apportées au système, par exemple en ce qui concerne le contrôle du montant disponible des crédits légaux et la gestion budgétaire des dépenses ﬁ  xes.
L’article 5 de la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisation de la Cour des comp-
tes charge celle-ci de l’examen et de la liquidation des comptes de l’administration générale et de veiller à ce qu’aucun article des dépenses du budget ne soit dépassé et ni aucun transfert effectué.
Dans le cadre de la réforme de la comptabilité de l’État, les modiﬁ  cations non encore en vigueur prévues par la loi du 22 mai 2003 modiﬁ  ant la loi organique de la 
Cour devraient donner une meilleure assise au rôle de la Cour en matière budgé-taire, sans toutefois modiﬁ  er sa mission de suivi. Il est ainsi prévu que la Cour est 
chargée du contrôle de la comptabilité générale et de la comptabilité budgétaire des différents services de l’État, de l’arrêt des comptes généraux de ces mêmes services et de l’examen de la légalité et régularité des dépenses et des recettes de l’État. Il est également prévu que la Cour a accès en permanence et en temps réel aux imputations budgétaires, tant pour les crédits d’engagement que pour les cré-dits de liquidation.
L’audit de la Cour des comptes a porté sur l’alimentation de la base de données pour la partie « crédits » (crédits initiaux, ajustements, redistributions, reports) ainsi que sur le traitement des dépenses et des soldes disponibles. L’objectif était de détermi-ner la qualité et la ﬁ  abilité des données informatiques relatives aux crédits budgétai-
res, aux dépenses et aux soldes disponibles. Cet audit s’inscrit également dans le contexte plus large de l’examen des procédures de contrôle interne en vigueur aﬁ  n de s’assurer de l’exactitude des informations introduites dans le système.
La gestion informatisée des crédits a été amorcée par l’administration au cours des 
années septante, avec des moyens informatiques certes déjà performants, mais qui ne peuvent être comparés avec les possibilités actuelles de traitement de l’informa-tion, notamment en termes de puissance de calcul, de souplesse d’utilisation et de convivialité. La base de données comprend toutes les informations sur la situation des allocations de base, des engagements de crédit, des dépenses imputées et des soldes disponibles. Les informations de la base de données sont utilisées en cours d’année pour suivre l’exécution du budget et, à la clôture des opérations, pour la confection du compte d’exécution du budget. 206 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Het informatiesysteem was in de eerste plaats gericht op de uitwisseling van infor-
matie en de samenwerking tussen de diverse deelnemers. Algemeen gesteld valt de invoer in het systeem van gegevens met betrekking tot de kredieten onder de bevoegdheid van de FOD Budget en Beheerscontrole, terwijl de Administratie van de Thesaurie vooral instaat voor de programmering, de informatiedoorstroming en het beheer van de gegevens betreffende de uitgaven en de beschikbare saldi. Het Rekenhof werd van meet af aan ingeschakeld in het systeem, maar ontwikkelde autonoom een eigen databank. De Inspectie van Financiën, de dienst van de controle van de vastleggingen van de FOD Budget en Beheerscontrole en de comptabiliteits-diensten van de diverse ministeriële departementen, alsook de Nationale Bank, als Rijkskassier, en de Financiële Post zijn op het systeem aangesloten. 
De informatie gegenereerd door het systeem is onderworpen aan een aantal contro-
les op technisch vlak en wat betreft de naleving van de wetgeving. 
Vanuit technisch oogpunt is het informatiesysteem vrij ingewikkeld, inzonderheid door het grote aantal deelnemers: de informatie wordt immers beheerd op twee hoofdni-veaus, namelijk door de FOD Budget en Beheerscontrole, door middel van een toe-passing die het mogelijk maakt de begrotingsdocumenten te genereren, en door de informaticadiensten van de Administratie van de Thesaurie, die het geheel van de begrotingsgegevens inzake kredieten en uitgaven beheren en de raadplegingsinter-face CICS  voeden met informatie. Het systeem wordt vervolledigd door de toepas-
sing Budgetex , die onder andere door de FOD Kanselarij van de Eerste Minister 
wordt gebruikt en die het mogelijk maakt de gegevensbank op een meer gebruikers-vriendelijke wijze te raadplegen. CICS  en Budgetex  zijn thans de voornaamste infor-
matiekanalen gebruikt door de departementen. De externe instellingen zoals het Rekenhof, de Rijkskassier en de Financiële Post hebben via de Administratie van de Thesaurie toegang tot de informatie. 
De gegevens betreffende de staatsbegroting en de uitvoering ervan zijn opgenomen in verschillende gegevensbanken, resp. bij de FOD Budget en Beheerscontrole en bij de Administratie van de Thesaurie. 
Het informatiesysteem zou progressief moeten worden vervangen in het vooruitzicht 
van de invoering van Fedcom, het project voor een nieuw geïnformatiseerd compta-biliteitssysteem van de Staat. Dit systeem, dat nog in de studiefase verkeert, moet uitmonden in de ontwikkeling van een centrale datawarehouse die de bron vormt van 
alle documenten en applicaties, waarbij de deelnemers dezelfde zijn als deze betrok-ken bij het huidige systeem.
2  Budgettaire gegevensbank van de FOD Budget en Beheerscontrole
2.1 Concept
De FOD Budget en Beheerscontrole heeft een informaticatoepassing ontwikkeld, 
beschikbaar bij het centrum voor informatieverwerking (CIV) van de Administratie van de Thesaurie, die vooral tot doel heeft een bijdrage te leveren tot de opmaak van de begroting en mee te werken aan de voorbereiding van de begrotingsdocumenten met het oog op publicatie. 
De toepassing registreert en verwerkt de vereiste informatie met betrekking tot de 
diverse fasen van de procedure inzake de voorbereiding van de begroting en de deﬁ  -nitieve kredieten in de goedgekeurde begroting.   162e Cahier de la Cour des comptes 207Compte d’exécution du budget Dépenses
Le système d’information mis en place a privilégié la circulation de l’information et la 
participation des différents acteurs. Très schématiquement, l’introduction des don-nées relatives aux crédits dans le système est du ressort du SPF Budget et Contrôle de la gestion (B&CG), l’administration de la Trésorerie se chargeant davantage de la programmation, de la circulation des informations, ainsi que de la gestion des don-nées relatives aux dépenses et aux soldes disponibles. La Cour des comptes s’est insérée dès le départ dans ce système, tout en développant en toute indépendance sa propre base de données. L’Inspection des Finances, le service du contrôle des engagements du SPF B&CG et les services de la comptabilité des différents dépar-tements ministériels, ainsi que la Banque nationale, en tant que caissier de l’État, et la poste ﬁ  nancière sont également connectés au système.
Les informations issues de ce système font l’objet d’un certain nombre de contrôles 
sur le plan technique et du respect de la légalité. 
D’un point de vue technique, le système d’information est relativement complexe 
suite, notamment, au nombre élevé d’intervenants ; les informations sont en effet gérées à deux niveaux principaux, à savoir par le SPF B&CG, au moyen d’une appli-cation qui permet de générer notamment les documents budgétaires, et par les ser-vices informatiques de l’administration de la Trésorerie, qui gèrent l’ensemble des données budgétaires en crédits et en dépenses et alimentent en informations l’inter-face de consultation CICS. Ce système est complété par l’application Budgetex, utilisée entre autres par le SPF Chancellerie du Premier ministre, qui permet de consulter la base de données avec davantage de convivialité. CICS et Budgetex sont les principaux canaux actuels d’information utilisés par les départements. Les institu-tions externes, comme la Cour des comptes, le caissier de l’État et la poste ﬁ  nan-cière ont accès à l’information par le biais de l’administration de la Trésorerie.
Les données relatives au budget de l’État et à son exécution sont reprises dans des 
bases de données différentes, l’une au SPF B&CG et l’autre à l’administration de la Trésorerie.
Ce système d’information devrait être progressivement remplacé, dans la perspec-
tive de l’introduction de FEDCOM (projet de mise en place du nouveau système de comptabilité informatisée de l’État). Le nouveau système, toujours en phase d’étude, devrait être concrétisé par la mise en place d’une centrale de données, à la source de tous les documents et des différentes applications. Les parties au système seront les mêmes qu’actuellement. 
2  Base de données budgétaires du SPF Budget et Contrôle de la 
gestion
2.1 Présentation
Le SPF B&CG a développé une application informatique, hébergée auprès du 
Centre de traitement de l’information (CTI) de l’administration de la Trésorerie, dont l’objectif principal est de permettre l’élaboration du budget et de participer à la pré-paration des documents budgétaires dans une optique de publication.
Cet outil enregistre et traite les informations utiles relatives aux différents stades de 
la procédure de préparation du budget et aux crédits déﬁ  nitifs votés ensuite. 208 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Op basis van de gegevens ingevoerd in deze toepassing, deelt de FOD Budget en 
Beheerscontrole aan de Administratie van de Thesaurie de berekende begrotings-gegevens mee die moeten worden opgenomen in de databank van de kredieten van het CIV. Dit gebeurt in elke fase van de begrotingsopmaak en dit vanaf de ontwerp-begroting. Een gelijkaardige procedure is voorzien voor de voorbereiding van de aan-passingsbladen van de begroting. 
Deze procedure wordt niet toegepast bij bepaalde budgettaire verrichtingen die 
plaatsvinden in de loop van het begrotingsjaar. Zo worden bijvoorbeeld bij de herver-deling van basisallocaties door de FOD Budget en Beheerscontrole rechtstreeks gegevens ingevoerd in de databank van de Thesaurie. De invoer van gegevens gebeurt op basis van bewijskrachtige documenten. Zo bijvoorbeeld worden de over-drachten van kredieten tussen begrotingsprogramma’s pas uitgevoerd wanneer de Koning de besluiten daartoe heeft ondertekend, worden de herverdelingen van basis-allocaties enkel uitgevoerd op basis van het door de minister ondertekend bulletin 
ad hoc  en worden de beraadslagingen van de Ministerraad m.b.t. de overschrijding 
van begrotingskredieten enkel uitgevoerd op basis van de beslissing van de Minister-raad. De overeenstemmende ofﬁ  ciële begrotingsdocumenten worden tevens toege-
stuurd aan het Rekenhof. 
Omwille van de volledigheid worden de gegevens ingevoerd in de databank van de Thesaurie achteraf maandelijks getransfereerd naar de databank van de FOD Budget
 
en Beheerscontrole. 
De begrotingsbestanden die de FOD Budget en Beheerscontrole aan de Administra-
tie van de Thesaurie toezendt om de databank van de begrotingskredieten te voeden, berusten dus rechtstreeks op de documenten die de FOD gebruikt bij de begrotingsopmaak, zonder dat nodig is de cijfergegevens opnieuw in te voeren. Door deze procedure wordt het risico dat foutieve gegevens worden ingevoerd in de data-bank van de begrotingskredieten, aanzienlijk beperkt. 
2.2 Onderzoeksresultaten
2.2.1 Laattijdige invoer van de deﬁ  nitief goedgekeurde kredieten
Uit de controle blijkt dat de gegevens betreffende de deﬁ  nitieve kredieten door de FOD Budget en Beheerscontrole vaak ruim na de publicatie van de begrotingswet in het Staatsblad worden meegedeeld aan de Administratie van de Thesaurie (zo werd de initiële begroting 2004 pas meegedeeld op 23 maart 2004 en de initiële begroting 2005 op 20 april 2005). Er moeten weliswaar bepaalde controles worden uitgevoerd vooraleer de deﬁ  nitieve toestand van de kredieten kan worden gevalideerd (bijvoor-
beeld de controle van de ingevoerde amendementen). Deze uitleg is echter niet afdoende. 
In de praktijk blijkt dat deze toestand hoofdzakelijk voortvloeit uit de technische 
mogelijkheid om in de gegevensbank van het CIV/Thesaurie de uitgaven op kredie-ten aan te rekenen zoals ze voorlopig werden ingevoerd in de fase van de ontwerp-begrotingen. De laattijdige invoering van de deﬁ  nitieve kredieten in de gegevensbank vormt dus geen beletsel voor de uitvoering van de begroting. Ze houdt echter een risico in omdat de goedgekeurde kredieten kunnen verschillen van de kredieten voor-zien in de ontwerpbegrotingen.   162e Cahier de la Cour des comptes 209Compte d’exécution du budget Dépenses
À partir des données introduites dans cette application, le SPF B&CG communique 
à l’administration de la Trésorerie les données budgétaires chiffrées à reprendre dans la base de données des crédits gérée par le CTI. Cette communication a lieu à chaque stade de l’élaboration du budget, dès le projet. Une procédure identique est prévue pour la préparation des feuilletons d’ajustement du budget. 
Ce phasage des opérations n’est cependant pas systématique. En effet, pour cer-taines opérations budgétaires intervenant dans le courant de l’année, comme les redistributions entre allocations de base, les données sont directement introduites par le SPF B&CG dans la base de données des crédits gérée par la Trésorerie. L’encodage des informations s’effectue sur la base des documents probants. Ainsi, par exemple, les transferts de crédits entre programmes budgétaires sont réalisés dès la signature de l’arrêté royal, les redistributions d’allocations sont effectuées sur la base du bulletin ad hoc  signé par le ministre et les délibérations concernant 
les dépassements de crédit sont exécutées après décision du Conseil des ministres. Une transmission à la Cour des comptes des documents budgétaires ofﬁ  ciels cor-
respondants est également assurée.
Par souci d’exhaustivité, les données introduites dans la base de données de la Trésorerie sont ensuite répercutées a posteriori, mensuellement, dans l’application du SPF Budget et Contrôle de la gestion.
Les ﬁ  chiers budgétaires transmis à l’administration de la Trésorerie par le SPF B&CG 
en vue d’alimenter la base de données des crédits puisent donc directement les informations dans les documents établis par ce dernier département pour confection-ner le budget, sans qu’il soit nécessaire de procéder à un réencodage des informa-tions chiffrées. Cette procédure réduit sensiblement le risque d’erreur d’alimentation de la base de données des crédits.
2.2 Constatations
2.2.1 Introduction tardive des crédits déﬁ  nitifs
Il ressort du contrôle que les données relatives aux crédits déﬁ  nitifs sont communi-quées à l’administration de la Trésorerie par le SPF B&CG souvent largement après la publication de la loi budgétaire au Moniteur (le 23 mars 2004 pour le budget initial 2004 et le 20 avril 2005 pour le budget initial 2005 par exemple). Certes, certaines vériﬁ cations doivent être opérées (par exemple le contrôle des amendements intro-
duits) avant de pouvoir valider la situation déﬁ  nitive des crédits. Cette explication n’apparaît cependant pas sufﬁ  sante.
En pratique, cette situation semble résulter principalement de la possibilité technique 
d’imputer dans la base de données de la CTI Trésorerie les dépenses sur les crédits tels qu’ils ont été introduits provisoirement au stade des projets de budgets. L’intro-duction tardive des crédits déﬁ  nitifs dans la base de données n’empêche donc pas 
l’exécution du budget. Elle génère cependant un risque, notamment du fait que les crédits votés peuvent différer des crédits prévus dans les projets de budget. 210 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
2.2.2  Onvoldoende formalisering van de procedures van de FOD Budget en 
Beheerscontrole
De FOD Budget en Beheerscontrole volgt procedures voor de opstelling van de begroting, de herverdelingen, enz. Deze administratieve procedures zijn echter niet geformaliseerd. 
3 Databank van de Administratie van de Thesaurie3.1 Concept
De databank van de Administratie van de Thesaurie (CICS) wordt op het vlak van de 
informatica beheerd door het CIV, dat behoort tot die administratie.
De beschikbare informatie is beperkt tot de berekende basiscijfergegevens in ver-
band met de kredieten en de uitgaven. Informatie in de vorm van teksten komt niet voor in de database. Zo wordt de titel van de basisallocaties er bijvoorbeeld niet in vermeld. 
Terwijl de door de FOD Budget en Beheerscontrole ontwikkelde toepassing uitslui-
tend tot doel heeft de gegevens met betrekking tot de begrotingskredieten te ver-werken met het oog op de voorbereiding en de publicatie van de begroting, bestaat de hoofddoelstelling van de gegevensbank van het CIV/Thesaurie erin de uitvoering van de begroting te omkaderen. Dit impliceert dat de comptabiliteitsgegevens betref-fende de basisallocaties en de uitgavenordonnanties zo worden verwerkt dat de uit-gavencyclus wordt georganiseerd en vergemakkelijkt, dat de inachtneming van de kredieten wordt verzekerd en dat bij het afsluiten van het begrotingsjaar de voorbe-reiding van de rekening van uitvoering van de begroting wordt vergemakkelijkt. 
De diverse diensten van de Administratie van de Thesaurie die betrokken zijn bij de 
databank, met name de diensten van de aanrekening, van de centraliserende reken-plichtige en van de algemene rekening beschikken daartoe over gedetailleerde pro-cedurehandleidingen. 
Parallel met de gegevens betreffende de begrotingskredieten bekomen bij de FOD 
Budget en Beheerscontrole, worden de uitgaven verwerkt middels de contacten tus-sen de comptabiliteitsdiensten van de ordonnancerende departementen en de aanre-keningsdienst van de Thesaurie. De uitgavenordonnanties, opgesteld en gecodeerd overeenkomstig de algemene richtlijn betreffende de geautomatiseerde verwerking van de uitgaven van de diensten van algemeen bestuur van de Staat, worden door die departementen meegedeeld. Ook deelt het Rekenhof de gegevens mee betref-fende de uitgavenordonnanties waaraan het zijn visum verleende; ook deze gegevens worden opgenomen in de databank.
Bij de diensten van de algemene rekening van de Administratie van de Thesaurie 
moeten controleprocedures ervoor zorgen dat de juiste kredieten in de gegevens-bank worden ingevoerd. De procedures zijn geformaliseerd en opgenomen in een vademecum. De diensten gaan vooral na of de ingevoerde kredieten overeenstem-men met de wettelijke bepalingen en de begrotingsdocumenten. De FOD Budget en Beheerscontrole wordt in kennis gesteld van eventuele fouten of het ontbreken van bewijskrachtige documenten. 
Bij de invoer van de ordonnanceringsgegevens in de databank voert het CIV van de 
Administratie van de Thesaurie in samenwerking met de aanrekeningsdienst een controle op twee niveaus uit:   162e Cahier de la Cour des comptes 211Compte d’exécution du budget Dépenses
2.2.2 Insufﬁ  sance de formalisation des procédures utilisées par le SPF B&CG
Le SPF Budget et Contrôle de la gestion suit des procédures pour l’élaboration du budget, les redistributions, etc. Ces procédures administratives souffrent cependant d’un manque de formalisation.
3 Base de données des crédits de l’administration de la Trésorerie
3.1 Présentation
La base de données des crédits de l’administration de la Trésorerie (CICS) est gérée 
informatiquement par le CTI de cette administration.
Les informations se limitent aux données chiffrées de base relatives aux crédits et 
aux dépenses. Elles ne reprennent par contre pas d’informations sous la forme de textes. Ainsi, par exemple, le libellé des allocations de base n’y est pas repris.
Alors que l’application développée par le SPF B&CG a exclusivement pour but le 
traitement des données relatives aux crédits budgétaires dans l’optique de la prépa-ration et de la publication du budget, l’objectif principal de la base de données CTI Trésorerie est d’encadrer l’exécution du budget. Cela implique de traiter les données comptables relatives aux allocations de base et aux ordonnances de dépense de manière à organiser et faciliter le cycle des dépenses, garantir le respect des crédits et faciliter, à la clôture de l’année budgétaire, la préparation du compte d’exécution du budget.
Les différents services de l’administration de la Trésorerie en rapport avec la base 
de données des crédits, à savoir les services comptables de l’imputation, du comp-table centralisateur et du compte général disposent pour ce faire de manuels de procédures détaillés.
Parallèlement aux données relatives aux crédits budgétaires fournies par le SPF 
B&CG, le traitement des dépenses s’opère par les liens entretenus entre les services de la comptabilité des départements ordonnateurs et le service de l’imputation de la Trésorerie. Les ordonnances de dépenses, rédigées et codiﬁ  ées conformément à l’instruction générale relative au traitement automatisé des dépenses des services d’administration générale de l’État sont transmises par ces départements. La Cour des comptes communique également les données des ordonnances de dépenses relatives à son visa, qui sont intégrées dans la base de données. 
La validité des crédits introduits dans la base de données fait l’objet de procédures 
de vériﬁ  cation par les services du compte général de l’administration de la Trésore-
rie. Les procédures sont formalisées et reprises dans un vade-mecum. Ces services vériﬁ ent notamment la concordance des crédits introduits avec les documents légis-
latifs et budgétaires. Les erreurs éventuelles ou le manque de documents probants sont signalées au SPF B&CG. 
En collaboration avec le service de l’imputation, le CTI de l’administration de la Tré-
sorerie opère un contrôle à deux niveaux de toutes les données d’ordonnancement au moment de leur introduction dans la base de données : 212 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
• een technische controle op het juiste gebruik van de codes vastgelegd in de 
algemene instructie, voor elk vak van de ordonnantie (waaronder een code per uitgaven categorie). Deze controle heeft betrekking op de juistheid van de 
gebruikte codes en op de logische samenhang tussen de codes en hun even-tuele implicaties (een vermogensordonnantie impliceert bijvoorbeeld de aan-wezigheid van een inventariscode in de ordonnantie); ze maakt het eveneens mogelijk te vermijden dat twee ordonnanties van dezelfde categorie eenzelfde nummer dragen; 
• een controle op begrotingsvlak van de gegevens vermeld in de ordonnantie 
door vergelijking met de gegevens beschikbaar in de databank. Zo wordt onderzocht of de basisallocatie bestaat, of het beschikbaar krediet op de basisallocatie toereikend is en of de vastlegging bestaat. Wanneer een ordon-nantie deel uitmaakt van een reeks verrichtingen (zoals bij kredietopeningen), wordt tevens onderzocht of ze samenhangt met die andere verrichtingen.
Elke tekortkoming vastgesteld naar aanleiding van deze controles, leidt automatisch 
tot de annulering van de betrokken ordonnantie zodat het nodig is een nieuwe ordon-nantie op te stellen. Vooraleer het zijn visum verleent aan een uitgave, gaat het Rekenhof systematisch na of de voorgelegde ordonnanties wel degelijk de bovenver-melde controles hebben doorlopen vooraleer ze in de databank van de Thesaurie werden ingevoerd en aanvaard.
De informatie van de gegevensbank kan op verschillende manieren worden geraad-
pleegd. 
De meest volledige informatie over een op een bepaalde basisallocatie geregistreerd 
krediet of uitgave wordt bekomen d.m.v. de lijst KTK ( key to key ). Deze informatie 
is opgesplitst in onderdelen die afzonderlijk kunnen worden geraadpleegd (bv. de onderdelen “vastleggingen”, “ordonnanceringen”, …).
Meer gerichte informatie kan rechtstreeks via terminal worden bekomen door middel 
van speciﬁ  eke toepassingen (voor de raadpleging van de gegevens over een bepaalde 
ordonnantie, voor informatie over een bepaalde kredietvastlegging en voor de stand van de basisallocaties en de wettelijke kredieten). 
Het CIV/Thesaurie produceert een aantal listings, zowel op verzoek van de gebrui-
kers als automatisch, op de tijdstippen vastgelegd bij procedurekalender. 
In het algemeen beantwoordt de verstrekte begrotingsinformatie aan de geformu-
leerde behoeften. 
De dienst van de centraliserende rekenplichtige van de Thesaurie beschikt over een 
eigen toepassing, COCENTRA, die speciﬁ  eke informatie bevat over de betaling van 
de ordonnanties die niet in de databank is opgenomen. De centraliserende reken-plichtige ontvangt daartoe van het CIV de lijst van de ordonnanties die de dag zelf en de dag nadien moeten worden uitgevoerd. Deze informatie wordt dagelijks aan-gevuld met de gegevens betreffende de voorziening aangelegd door de Rijkskassier bij de Nationale Bank van België die voor uitvoering van de betalingen aan de Finan-ciële Post wordt gestort. 
De databank wordt niet alleen benut voor de uitvoering van de begroting in de loop 
van het begrotingsjaar maar ook voor de opmaak van de uitvoeringsrekening van de begroting, waarvoor de dienst van de algemene rekening van de Administratie van de Thesaurie wordt ingeschakeld. Ter voorbereiding daarvan wordt reeds in de loop van het begrotingsjaar gecontroleerd of de gegevens van de databank corresponde-ren met de gegevens afkomstig van de FOD Budget en Beheerscontrole. Bovendien worden aan de ordonnancerende departementen ter controle lijsten voorgelegd van de uitgaven per basisallocatie.   162e Cahier de la Cour des comptes 213Compte d’exécution du budget Dépenses
• un contrôle de l’exactitude dans l’emploi des codes ﬁ  xés par l’instruction 
générale, tels que repris dans les différentes cases de l’ordonnance (dont un code par catégorie de dépense). Ce contrôle, purement technique, porte sur la réalité des codes utilisés ainsi que sur les liens logiques entre ces codes et leurs implications éventuelles (par exemple, un code – ordonnance patri-moniale – implique la présence d’un code inventaire dans l’ordonnance) ; ce contrôle permet également d’éviter que deux ordonnances de même catégorie portent le même numéro ;
• un contrôle budgétaire portant sur les données comptables de l’ordonnance, 
en regard des informations de la base de données des crédits. Les données vériﬁ ées sont l’existence des allocations de base, la sufﬁ  sance du crédit dis-
ponible sur l’allocation de base et la réalité de l’engagement. Un contrôle est également opéré dans les cas où une ordonnance s’inscrit dans le cadre d’une chaîne d’opérations (comme les ouvertures de crédit), pour s’assurer de la concordance avec les autres opérations de la chaîne.
Tout manquement constaté lors de ces contrôles entraîne automatiquement l’annulation de l’ordonnance concernée et la nécessité de procéder à un nouvel ordonnancement de la dépense. Dans le cadre de son visa préalable, la Cour des comptes vériﬁ  e systé-
matiquement si les ordonnances qui lui sont soumises ont bien été introduites et accep-tées après les contrôles décrits ci-dessus dans la base de données de la Trésorerie. 
Les informations de la base de données des crédits sont consultables de diverses manières.
L’information la plus complète relative aux opérations en crédits et en dépenses 
enregistrées sur une allocation de base déterminée peut être obtenue par l’intermé-diaire de la liste KTK ( key to key ). Les informations concernées sont divisées en 
plusieurs segments qui peuvent être consultés séparément (segment relatif aux engagements, aux ordonnancements, etc.).
Des informations plus ciblées peuvent également être obtenues directement par ter-
minal au moyen d’applications spéciﬁ  ques (pour la consultation des données relati-
ves à une ordonnance précise, pour toutes les informations relatives à un engage-ment de crédit déterminé et pour la situation des crédits propres à une allocation de base ou un crédit légal).
Le CTI/Trésorerie met également à disposition des utilisateurs de nombreux états 
adaptés aux besoins, soit à la demande, soit automatiquement selon le calendrier ﬁ xé dans les procédures.
D’une manière générale, l’information budgétaire fournie répond aux besoins exprimés. 
Le service du comptable centralisateur de la Trésorerie dispose d’une application, 
Cocentra, qui gère des informations propres à la phase de paiement des ordonnances et non reprises dans la base de données des crédits. Cette application est alimentée par le CTI qui fournit la liste des ordonnances à exécuter le jour même et le lende-main. Ces informations sont complétées journellement par les données relatives à la provision constituée par le service du caissier de l’État auprès de la Banque nationale de Belgique et versée à la poste ﬁ  nancière pour exécution des paiements. 
Outre leur utilisation dans le cadre de l’exécution du budget au cours de l’année 
budgétaire, les informations de la base de données des crédits sont utilisées pour l’élaboration du compte d’exécution du budget à l’intervention du service du compte général de l’administration de la Trésorerie. Dans ce but, déjà en cours d’année bud-gétaire, un contrôle de cohérence est réalisé avec les données provenant du SPF B&CG. En outre, ces services communiquent aux départements ordonnateurs, pour contrôle, des listes des dépenses effectuées, par allocation de base.  214 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Bij het afsluiten van het begrotingsjaar wordt de voorlopige rekening van uitvoering 
van de begroting opgesteld door de Thesaurie, die ze controleert en een exemplaar ervan voor advies toestuurt aan de departementen. De geformaliseerde taken die in dit kader worden uitgevoerd hebben zowel betrekking op de begrotingskredieten als op de uitgaven, de vastleggingen en de verrichtingen met betrekking tot de orga-nieke fondsen. Diverse listings opgesteld aan de hand van de databank maken een grondige controle mogelijk.
Na aﬂ  oop van de voorbereidende taken en controles stelt de Administratie van de 
Thesaurie de deﬁ  nitieve uitvoeringsrekening van de begroting op. 
3.2 Onderzoeksresultaten
De databank van de Administratie van de Thesaurie werd opgericht in de jaren 
zeventig. Hoewel ze regelmatig werd aangepast, bleef de algemene structuur ervan onveranderd. 
In het algemeen genereert de databank betrouwbare informatie. De controles zijn 
talrijk en verlopen via geformaliseerde procedures. Het risico op fouten lijkt beperkt. Deze vaststelling geldt zowel voor uitvoering van de begroting in de loop van het begrotingsjaar als voor de opmaak van de uitvoeringsrekening van de begroting. 
De databank vertoont echter bepaalde zwakheden, die deels kunnen worden ver-
klaard door de ouderdom van het informaticasysteem en de toenmalige technische beperkingen ervan. Het systeem is op korte termijn echter voor verbetering vat-baar. 
3.2.1 Onvolledige controle van de beschikbare kredieten
Bij de controle van de CIV/Thesaurie worden ordonnanties die bij hun invoer in de databank een anomalie vertonen, in twee gevallen die te maken hebben met onvol-doende beschikbare kredieten niet verworpen: 
• Het eerste geval betreft de ordonnanties van vaste uitgaven. Die worden op 
regelmatige tijdstippen verricht en hun bedrag varieert weinig. Vaste uitgaven vloeien voort uit wettelijke of reglementaire verplichtingen, zoals de betaling van wedden en pensioenen, of uit contractuele verplichtingen zoals de over-eenkomsten met betrekking tot de huur van goederen of diensten en abon-nementen. Luidens de wet zijn die uitgaven vrijgesteld van het voorafgaand visum van het Rekenhof. Ondanks de bijzondere wettelijke bepalingen die erop van toepassing zijn
28 en die inzonderheid dienen om de stopzetting van 
de betaling van die uitgaven bij ontoereikendheid van krediet te voorkomen, blijven deze uitgaven onderworpen aan de algemene begrotingsprincipes en aan de verplichting dat er een krediet beschikbaar moet zijn. Het Rekenhof heeft vastgesteld dat het CIV weliswaar controleert of er voldoende krediet is op de basisallocaties in kwestie bij de invoer van bedoelde vaste uitgaven in de databank, maar dat de ontoereikendheid van het krediet of het eventueel ontbreken van de basisallocatie (bijvoorbeeld ingeval van een foute invoer) geen speciﬁ  eke informatie genereert en dat de ordonnantie zonder meer wordt uitgevoerd. Het Rekenhof is van oordeel dat de gevallen van overschrij-ding van kredieten of van basisallocaties met betrekking tot de vaste uitgaven door het systeem moeten worden gemeld en dat hiertoe onverwijld de nodige maatregelen moeten worden getroffen.
28 Artikel 41 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.  162e Cahier de la Cour des comptes 215Compte d’exécution du budget Dépenses
À la clôture de l’année budgétaire, le compte d’exécution du budget provisoire est 
établi par la Trésorerie, qui effectue des contrôles et en envoie un exemplaire aux départements pour avis. Les différentes tâches à accomplir dans ce cadre ont été formalisées. Elles portent tant sur les crédits que sur les dépenses, les engagements et les opérations relatives aux fonds organiques. Les différents états informatiques dressés à partir des informations de la base de données permettent d’opérer des contrôles étendus.
À l’issue de ces travaux préparatoires et de contrôle, l’administration de la Trésorerie 
est en mesure de tirer la version déﬁ  nitive du compte d’exécution du budget.
3.2 Constatations
La base de données des crédits gérée par l’administration de la Trésorerie est un 
outil créé au cours des années septante. Si son fonctionnement a fait régulièrement l’objet d’améliorations, la structure générale du système est restée identique.
D’une manière générale, les informations gérées par le système sont ﬁ  ables, les 
contrôles sont nombreux et organisés dans le cadre de procédures formalisées. Le risque d’erreur apparaît limité. Cette constatation est valable tant pour la mise en œuvre du budget au cours de l’année budgétaire que pour l’établissement du compte d’exécution du budget.
Le système d’information souffre cependant de faiblesses, dont certaines s’expli-
quent par l’ancienneté de l’informatisation, eu égard aux possibilités techniques de l’époque. Des améliorations à court terme sont possibles.
3.2.1 Contrôle des crédits disponibles incomplet
En termes de contrôle par le CTI de la Trésorerie, force est de constater que le rejet des ordonnances présentant une anomalie lors de leur introduction dans la base de données des crédits souffre de deux exceptions afférentes à l’insufﬁ  sance des crédits disponibles :
• la première exception porte sur les ordonnances de dépenses ﬁ  xes. Pour rap-
pel, ces dépenses, caractérisées par leur régularité et leur montant peu sujet à des variations et qui résultent d’obligations légales ou réglementaires, comme les traitements et pensions, ou contractuelles, comme les contrats de louage de biens ou de services et d’abonnement, sont exemptées en vertu de la loi du visa préalable de la Cour des comptes. En dépit des dispositions légales particulières qui leur sont applicables
28, qui permettent notamment de ne pas 
arrêter le paiement de ces dépenses lorsque les crédits disponibles sont insuf-ﬁ sants, ces dépenses restent néanmoins soumises aux principes budgétaires 
généraux et à l’obligation de disposer d’un crédit. La Cour des comptes a constaté que, si un contrôle du disponible sur les allocations de base concer-nées est bien effectué par le CTI lors de l’introduction dans la base de don-nées de ces dépenses ﬁ  xes, par contre l’insufﬁ  sance du crédit ou l’inexistence 
éventuelle de l’allocation de base (en cas d’erreur d’encodage par exemple) ne génère pas d’informations particulières et l’ordonnance est exécutée sans plus. La Cour des comptes estime que les cas de dépassements de crédit ou d’allocation de base provoqués par l’imputation de dépenses ﬁ  xes doivent être relevés et que des mesures doivent être prises pour y remédier sans tarder.
28 Article 41 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État. 216 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
• Het tweede geval betreft de controle van het wettelijk krediet. Sinds de begro-
tingshervorming van 1989 bestaat het wettelijk krediet uit het begrotingspro-gramma, dat enkel wordt goedgekeurd door de Kamer van Volksvertegen-woordigers. Elk programma wordt uitgesplitst in verschillende basisallocaties naargelang van de economische aard van de uitgaven. De basisallocaties worden enkel ter informatie in de begroting vermeld
29. Het Rekenhof heeft 
vastgesteld dat de Administratie van de Thesaurie bij het invoeren van een ordonnantie in de gegevensbank niet nagaat of er op het niveau van het pro-gramma voldoende krediet beschikbaar is. CIV/Thesaurie controleert slechts het beschikbaar saldo van de basisallocatie. Hieruit volgt dat een ordonnantie niet door de Thesaurie wordt ingehouden zolang er op de betrokken basis-allocatie voldoende krediet beschikbaar is, zelfs al laat het krediet van het wettelijk programma niet toe de uitgave te verrichten. Deze situatie kan zich o.m. voordoen indien de overschrijding op één van de basisallocaties van een programma (bijvoorbeeld voor vaste uitgaven) leidt tot een overschrijding van het krediet van het programma. Deze structurele tekortkoming verklaart ook dat de databank niet belet dat op het einde van het jaar, in strijd met de wet-telijke regels
30, een kredietoverdracht naar het volgend jaar mogelijk is voor 
basisallocaties die een beschikbaar saldo vertonen, hoewel het totale krediet van het programma integraal is aangewend of zelfs overschreden. In voor-komend geval worden de ordonnanties, hoewel ze werden aanvaard door de Administratie van de Thesaurie bij de invoer ervan in de gegevensbank, niet geviseerd door het Rekenhof. Het Rekenhof verricht immers zowel controles op het niveau van de basisallocatie als op het niveau van het wettelijk pro-gramma.
In laatstbedoeld geval voert het Rekenhof een internecontroleverrichting uit die in 
feite tot de taken van de Thesaurie behoort.
3.2.2 Uitvoering van de betaling
De betalingen aan het buitenland worden uitgevoerd via de wisseldienst van de Nationale Bank van België. Deze procedure, die wissel- en bewerkingskosten mee-brengt, is van toepassing voor alle betalingen aan het buitenland, met inbegrip van de betalingen in euro binnen de eurozone.
Het Rekenhof merkt op dat geen gebruik wordt gemaakt van de recente mogelijkheid 
om, mits vermelding van de IBAN- en BIC-code van de correspondent, binnen de eurozone overschrijvingen te doen tot 12.500 euro (tot 50.000 euro vanaf 1 janu-ari 2006) tegen de kostprijs van een binnenlandse overschrijving. 
De overige ordonnanties worden betaald via de Financiële Post op last van de 
Thesaurie. Zoals de reglementering bepaalt, is daartoe een stempel op de ordonnan-tie vereist. De Financiële Post zou wensen dat deze verplichting wordt afgeschaft omdat de rest van de betalingsprocedure elektronisch verloopt. Hiertoe is een aan-passing van de reglementering vereist.
29 Artikelen 12 en 14 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
30 Artikel 34 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit deﬁ  nieert de regels in verband met 
de overdracht van de niet-gesplitste kredieten.  162e Cahier de la Cour des comptes 217Compte d’exécution du budget Dépenses
• la deuxième exception concerne le contrôle du crédit légal. Depuis la réforme 
budgétaire de 1989, le crédit est ouvert par le programme budgétaire, qui fait seul l’objet d’un vote d’approbation par la Chambre des représentants. Chaque programme est ventilé en plusieurs allocations de base selon la nature économique des dépenses. Les allocations de base ne ﬁ  gurent dans le budget qu’à titre d’information
29. La Cour des comptes a constaté que l’existence 
de crédit disponible sufﬁ  sant au niveau du programme n’est pas vériﬁ  ée par 
l’administration de la Trésorerie lors de l’introduction d’une ordonnance dans la base de données. Seul le disponible sur l’allocation de base fait l’objet d’un contrôle par le CTI de la Trésorerie. Il en résulte qu’une ordonnance n’est pas arrêtée par la Trésorerie dès lors que l’allocation de base concernée présente un crédit sufﬁ  sant et même si le crédit du programme légal ne permet pas de 
réaliser la dépense. Cette situation peut se présenter par exemple lorsqu’un dépassement enregistré sur une des allocations de base d’un programme (à la suite par exemple de l’introduction de dépenses ﬁ  xes) provoque un dépas-
sement du crédit au niveau du programme dans son ensemble. Cette carence dans la construction de la base de données explique aussi pourquoi celle-ci admet en ﬁ  n d’année, en contravention avec les règles légales
30, un report de 
crédit à l’année suivante pour les allocations de base qui présentent un dispo-nible, alors que le crédit du programme est totalement utilisé, voire dépassé. Dans ces différents cas, les ordonnances concernées, bien qu’acceptées lors de leur introduction dans la base de données par l’administration de la Tréso-rerie, ne sont pas visées par la Cour des comptes, qui effectue le contrôle tant au niveau de l’allocation de base qu’au niveau du programme légal.
Dans ce dernier cas de ﬁ  gure, la Cour des comptes réalise une opération de contrôle 
interne normalement dévolue à la Trésorerie.
3.2.2 Modalités de paiement
Les paiements à l’étranger sont réalisés par l’intermédiaire du service du change de la Banque nationale de Belgique. Cette procédure entraîne des frais de change et de traitement ; elle est d’application pour tous les paiements à l’étranger, en ce compris les paiements en euros dans la zone euro. 
La Cour des comptes relève qu’il n’est donc pas fait usage de la possibilité nouvelle 
de réaliser les virements au sein de la zone euro jusqu’à 12.500 euros (porté à 50.000 euros au 1
er janvier 2006) en mentionnant les codes IBAN et BIC du corres-
pondant au même coût qu’un virement national.
Les autres ordonnances sont payées par la poste ﬁ  nancière sur mandat de la Trésorerie. Son intervention doit être matérialisée par un cachet sur le corps de l’ordonnance, ce qui constitue un requis réglementaire. Pourtant, la procédure de paiement a lieu de manière électronique. La poste ﬁ  nancière souhaiterait la sup-
pression de cette obligation. Celle-ci suppose néanmoins une modiﬁ  cation préala-
ble des textes correspondants.
29 Article 12 et 14 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
30 L’article 34 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État déﬁ  nit les règles relatives au report des 
crédits non dissociés. 218 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
3.2.3 Data van aanrekening en betaling van de ordonnanties 
De gegevensbank van de begrotingskredieten bevat voor elke ordonnantie drie data die de stand van het dossier aangeven: 
• de ordonnanceringsdatum;
• de datum van het visum van het Rekenhof;• de datum waarop de uitgave wordt uitgevoerd.
Deze drie data worden automatisch door het informaticasysteem gegenereerd op het 
ogenblik van hun verwerking en kunnen verschillen van de data waarop de verrichtin-gen effectief administratief worden verwerkt. Zo wordt de datum van de onder-tekening van de ordonnantie, vermeld op de ordonnantie zelf, niet in de gegevens-bank geregistreerd. De ordonnanceringsdatum die voorkomt in het informaticasysteem heeft enkel betrekking op de datum waarop de aanrekeningsgegevens voor invoer in het systeem werden aanvaard. Deze leemte kan tot moeilijkheden leiden voor de ordonnanceringen op het einde van het jaar, daar de controle door het CIV plaats-vindt op de datum van invoer in de gegevensbank en niet op de werkelijke ordon-nanceringsdatum. 
Naar analogie wordt de datum van uitvoering van de uitgave theoretisch vastgesteld 
op de vijfde werkdag na de datum van het visum van het Rekenhof. De werkelijke uitvoering van de uitgave kan echter plaatsvinden op een latere datum. 
Wat betreft de uitvoering en de betaling van de ordonnanceringen bevat het Cocentra-
systeem van de centraliserende rekenplichtige meer expliciete informatie. Naast de data die reeds worden vermeld in de gegevensbank van de begrotingskredieten bevat dit systeem ook de datum van de provisionering  – d.i. de datum waarop de 
nodige middelen beschikbaar worden gesteld op de rekening van de rekenplichtige – en de datum van betaling door de Financiële Post. 
Het onderscheid tussen de datum van aanrekening, provisionering en betaling werd 
door de centraliserende rekenplichtige pas recent ingevoerd. In feite blijken de drie data overigens steeds identiek te zijn. Dit is begrijpelijk bij onmiddellijke betaling, maar niet wanneer de centraliserende rekenplichtige beslist de betaling uit te stellen. In dat geval wordt de aanvankelijk vastgelegde uitvoeringsdatum afgestemd op de betalingsdatum, die tevens de datum van de provisionering is. Dat leidt tot informa-tieverlies en doet afbreuk aan het onderscheid tussen de administratieve fasen van de verwerking van de ordonnanceringsdossiers. 
3.2.4 Bijwerking van de richtlijnen
Er bestaat over de geïnformatiseerde verwerking van de uitgavenordonnanties een algemene richtlijn in de vorm van een ministerieel besluit van 1 juni 1988, waarvan de laatste versie dateert van juni 1994. In zijn huidige vorm houdt de richtlijn dus geen rekening met een aantal recente technologische innovaties, zoals het toepassen van het programma voor het aanmaken van de uitgavenordonnanties ORD €uro dat sinds 
2001 wordt gebruikt. De tekst van de algemene richtlijn werd niet aangepast aan de overgang naar de euro. 
4 Fedcom
Fedcom is de naam van het project met betrekking tot de informatisering van de 
staatsboekhouding in het kader van de hervorming van de algemene rijkscomptabili-teit. Op termijn zal Fedcom het bestaande systeem moeten vervangen. Fedcom is opgevat als een geïntegreerd systeem dat instaat voor het beheer van alle begro-tingsfasen vanaf de opmaak van de begroting tot de algemene rekening.   162e Cahier de la Cour des comptes 219Compte d’exécution du budget Dépenses
3.2.3 Dates d’imputation et de paiement des ordonnances
La base de données des crédits fait référence, pour chaque ordonnancement, à trois dates représentatives de l’avancement des dossiers :
• la date d’ordonnancement ;
• la date du visa de la Cour des comptes ;• la date d’exécution de la dépense.
Ces trois dates sont générées automatiquement par le système informatique au 
moment de leur traitement et peuvent différer des dates réelles du traitement admi-nistratif des opérations. Ainsi, la date de signature, mentionnée dans le corps de l’ordonnance, n’est pas enregistrée dans la base de données. La date d’ordonnance-ment reprise dans le système d’information ne concerne que la date à laquelle les données d’imputation ont été acceptées en introduction. Cette lacune peut entraîner des difﬁ  cultés pour les ordonnancements de ﬁ  n d’année, le contrôle par le CTI s’opé-
rant sur la date d’introduction en base de données et non sur la date réelle d’ordon-nancement. 
De même, la date d’exécution de la dépense est, par défaut, la date du visa de la 
Cour + 5 jours ouvrables. Elle ne préjuge pas de la date réelle d’exécution, qui peut être postposée. 
En matière d’exécution et de paiement des ordonnancements, l’application Cocentra du comptable centralisateur est plus explicite. Outre les dates déjà mentionnées dans la base de données des crédits, cette application se réfère à la date de la provision, c’est-à-dire la mise à disposition des moyens nécessaires sur le compte du comptable, ainsi qu’à la date de paiement par la poste ﬁ  nancière. 
Cette distinction par le comptable centralisateur entre les dates d’imputation, de 
provision et de paiement n’a été introduite que récemment. Il appert que ces trois dates sont en fait toujours identiques. Si cela est compréhensible lorsque le paie-ment est effectué immédiatement, il n’en va pas de même lorsque le comptable centralisateur décide de surseoir au paiement. Dans ce cas de ﬁ  gure, la date d’exécution ﬁ  xée initialement est alignée sur la date de paiement, qui est égale-
ment identique à la date de provision. Il s’ensuit une perte d’information et une confusion possible dans les étapes administratives du traitement des dossiers d’ordonnancement.
3.2.4 Mise à jour des instructionsLe traitement informatisé des ordonnances de dépenses fait l’objet d’une instruction générale, sous la forme d’un arrêté ministériel du 1
er juin 1988, dont la dernière ver-
sion remonte au mois de juin 1994. En l’état, l’instruction ne prend donc pas en con-sidération certaines évolutions ou nouveautés techniques récentes, comme le recours au logiciel de confection des ordonnances de dépense ORD €uro utilisé depuis 2001. 
Le texte de l’instruction générale n’a pas été adapté au passage à l’euro.
4 Fedcom
Fedcom est le nom du projet, lié à la nouvelle comptabilité informatisée qui est 
appelé à terme à remplacer le système existant. Fedcom fonctionnera sur une base intégrée et sera à même de gérer les différentes étapes budgétaires, de la création du budget au compte général. 220 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
De invoering van Fedcom zou een oplossing kunnen bieden voor een aantal van de 
hierboven geformuleerde problemen. 
De onderhandelingen over het project met de informaticaleverancier verkeren in een 
vergevorderd stadium. De invoering van Fedcom zal gefaseerd verlopen; uit veilig-heidsoverwegingen zal het nieuwe beheerssysteem voor de begrotingsinformatie in een eerste fase parallel moeten functioneren met het huidige systeem, vooraleer het volledig operationeel zal worden. 
De oorspronkelijke planning bestaat erin het systeem op 1 januari 2007 te introduce-
ren bij de vier horizontale FOD’s. Wanneer het systeem voor heel de begroting zal kunnen functioneren, is nog niet bekend. 
5 Besluit
Hoewel het informaticasysteem dat de gegevensbanken stuurt die zowel worden 
benut voor de begrotingsopmaak als voor de uitvoering van de begroting, dertig jaar oud is, beantwoordt het aan de vooropgestelde doelstellingen, omvat het passende 
internecontrolemaatregelen (onder voorbehoud van de eerder vermelde opmerkingen)  
en werd het de voorbije jaren verbeterd (vooral te noteren is de toepassing Codenva ten behoeve van de controleur van de vastleggingen). Op korte termijn zijn nog ver-beteringen mogelijk zonder dat in de structuur van het systeem grote wijzigingen moeten worden aangebracht. 
Omdat, zoals al vermeld, het systeem op termijn zal worden vervangen door Fedcom,  
wordt niet overwogen het in zijn geheel te herzien. Het bestaande systeem zal echter nog vele jaren operationeel moeten blijven. Volgende verbeteringen zijn dan ook aan-gewezen:
• De staat van de deﬁ  nitieve begrotingskredieten moet binnen een redelijke 
termijn na de goedkeuring van de begroting worden goedgekeurd.
• Voor de FOD Budget en Beheerscontrole moeten formele procedures worden 
uitgewerkt.
• Controles moeten ervoor zorgen dat de wettelijke begrotingskredieten worden 
gerespecteerd.
• Er moet een controle worden ingesteld op de vaste uitgaven.• Eerder dan beroep te doen op de Rijkskassier (Nationale Bank van België), is 
het voor de betaling van beperkte bedragen in euro binnen de eurozone wen-selijk te kiezen voor de betalingsprocedure van de Financiële Post (aan de hand van de BIC- en IBAN-codes), onder dezelfde ﬁ  nanciële voorwaarden die 
gelden voor de nationale overschrijvingen.
• De data van uitvoering, provisionering en betaling van de ordonnanties geregi-
streerd in de databank van de begrotingskredieten en de toepassing COCEN-TRA van de centraliserende rekenplichtige moeten overeenstemmen met de afgehandelde administratieve fasen.
• De datum van ondertekening van de ordonnantie moet in de mate van het 
mogelijke worden vermeld in de databank van de Thesaurie.
• De algemene richtlijn betreffende de geautomatiseerde verwerking van de 
uitgaven moet worden bijgewerkt.
In het kader van het tegensprekelijk debat heeft het Rekenhof bij brief van 19 okto-ber 2005 de bevindingen van zijn onderzoek meegedeeld aan de Minister van Financiën. De minister heeft op deze brief nog niet geantwoord.  162e Cahier de la Cour des comptes 221Compte d’exécution du budget Dépenses
La mise en place de Fedcom devrait permettre de répondre à certaines remarques 
formulées ci-avant.
Le projet est en phase avancée de négociation avec le fournisseur informatique. Sa 
mise en oeuvre sera phasée et, par souci de sécurité, ce nouveau système de gestion de l’information budgétaire sera dans un premier temps appelé à fonctionner en parallèle au système actuel, avant de devenir pleinement opérationnel.
L’objectif initial est de démarrer au 1
er janvier 2007 avec les quatre SPF horizontaux. 
L’horizon de fonctionnement pour l’ensemble du budget n’est pas connu avec précision.
5 Conclusions
Le système informatique sous-tendant les bases de données utilisées tant pour la 
confection du budget que pour son exécution date des années septante mais répond aux objectifs ﬁ  xés, comprend les mesures de contrôle interne adéquates, sous réserve de ce qui est mentionné ci-avant, et a intégré au ﬁ  l du temps des améliora-tions (notamment pour le contrôleur des engagements, avec la mise en œuvre de l’application Codenva). Des améliorations apparaissent possibles à court terme, sans devoir procéder à des modiﬁ  cations lourdes de la structure du système.
Comme déjà mentionné, ce système est appelé à être remplacé à terme par 
Fedcom. Il n’est dans ce cas pas envisageable de revoir entièrement son fonction-nement. Cependant, son utilisation est prévue pour encore plusieurs années. Il apparaît dès lors utile de procéder aux améliorations qui suivent :
• la situation des crédits déﬁ  nitifs doit être approuvée après le vote du budget 
sans délai excessif ;
• les procédures du SPF B&CG doivent être formalisées ;• un contrôle sur le respect du crédit légal doit être mis en place ;• un contrôle sur les dépenses ﬁ  xes doit être instauré ;
• pour la zone euro, il conviendrait d’adopter pour les paiements de faibles mon-
tants en euros par la poste ﬁ  nancière une procédure qui fasse appel aux codes 
BIC et IBAN, aux mêmes conditions ﬁ  nancières que pour les paiements natio-
naux, en remplacement de la procédure de paiement par l’intermédiaire du caissier de l’État (Banque nationale de Belgique) ;
• les dates d’exécution, de provision et de paiement des ordonnances enregis-
trées dans la base de données des crédits et l’application Cocentra du comp-table centralisateur doivent correspondre aux étapes administratives accom-plies ;
• dans la mesure du possible, la date de signature de l’ordonnance devrait être 
reprise dans la base de données des crédits ;
• l’instruction générale relative au traitement automatisé des dépenses doit être 
mise à jour.
Dans le cadre du débat contradictoire, la Cour des comptes a fait parvenir ses con-
clusions au ministre des Finances par lettre du 19 octobre 2005. Le ministre n’a pas encore répondu à ce courrier. 222 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
3  SPECIFIEKE  ONDERZOEKEN  VAN BEPAALDE  
BEGROTINGSPROGRAMMA ’S
/L50776 SECTIE 02 – FOD K ANSELARIJ  VAN DE EERSTE  MINISTER
In het kader van zijn communicatieacties worden door de Algemene Directie Externe 
Communicatie middelen van de eigen begrotingssectie op een thesaurierekening gestort. Dit is echter in strijd met de programmawet van 22 december 2003 die bepaalt dat enkel gelden van andere overheidsdiensten op deze rekening mogen worden gestort.
Wat de ﬁ  nanciering van projecten voor administratieve vereenvoudiging betreft, is gebleken dat slechts 0,2 miljoen euro werd besteed, terwijl oorspronkelijk in een kre-diet van 4 miljoen euro was voorzien, een bedrag dat vervolgens tot 1,9 miljoen euro werd verminderd.
1 Externe communicatie
De Federale Overheidsdienst Kanselarij beschikt over een begrotingsfonds om 
de informatie- en communicatieopdrachten van zijn Algemene Directie Externe Communicatie te ﬁ  nancieren
31. Aangezien begrotingsfondsen echter niet met kredie-
ten van de algemene uitgavenbegroting mogen worden geﬁ  nancierd (ingevolge de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit), werd bij de FOD eveneens een thesaurierekening geopend. Hierop worden de uitgaven aangerekend
32 die de 
Algemene Directie Externe Communicatie verricht in het kader van zijn informatie- en communicatieopdrachten ten behoeve van de federale en programmatorische overheidsdiensten.
Naast de middelen van het fonds en de thesaurierekening, beschikt de Algemene 
Directie Externe Communicatie nog over een ander, niet gesplitst krediet dat kan worden aangewend voor communicatieacties
33. Voor sommige op deze basisallocatie 
globaal vastgelegde uitgaven kon in 2004 geen verbintenis meer worden aangegaan. Om te vermijden dat deze kredieten (in totaal 641.126,73 euro) zouden vervallen en bijgevolg opnieuw zouden moeten worden ingeschreven op de begroting van het jaar 2005, werden deze eind 2004 overgeschreven naar de bovenvermelde thesaurie-rekening. 
Het storten op de thesaurierekening van middelen van de eigen begrotingssectie is 
echter in strijd met artikel 509 van de programmawet van 22 december 2003. Op deze rekening mogen immers enkel gelden afkomstig van andere overheidsdiensten worden gestort.
2  Financiering van projecten in het kader van de administratieve 
vereenvoudiging
In het federaal regeerakkoord van juli 2003 werden een aantal administratieve ver-
eenvoudigingen vooropgesteld aan de hand van twaalf concrete projecten.
31 Zie ook de commentaar bij de ontvangsten onder Titel I, Hoofdstuk 2, 2.2.
32 Artikel 509 van de programmawet van 22 december 2003.
33 Basisallocatie 31.11.12.27.  162e Cahier de la Cour des comptes 223Compte d’exécution du budget Dépenses
3  ANALYSES  SPÉCIFIQUES  DE CERTAINS  
PROGRAMMES  DU BUDGET
/L50776 SECTION  02 – SPF C HANCELLERIE  DU PREMIER  MINISTRE
Dans le cadre de sa communication, la Direction générale de la Communication 
externe verse des moyens ﬁ  nanciers de sa propre section du budget à un compte de trésorerie. Cette pratique est cependant contraire à la loi-programme du 22 décembre 2003 qui stipule que seuls des montant provenant d’autres services de l’État sont autorisés à alimenter ce compte.En ce qui concerne le ﬁ  nancement de projets de simpliﬁ  cation administrative, il est apparu que seulement 0,2 million d’euros avait été dépensé alors qu’à l’origine un crédit de 4 millions d’euros avait été prévu, un montant ramené ensuite à 1,9 million d’euros.
1 Communication externe
Le service public fédéral Chancellerie dispose d’un fonds budgétaire pour ﬁ  nancer 
les missions d’information et de communication développées par la direction géné-rale Communication externe
31. Les fonds budgétaires ne pouvant, toutefois, pas être 
ﬁ  nancés par des crédits du budget général des dépenses (conformément aux lois coordonnées sur la comptabilité de l’État), un compte de trésorerie a été également ouvert au SPF. Sur ce compte sont imputées les dépenses
32 exposées par la direc-
tion générale Communication externe dans le cadre de ses missions d’information et de communication en faveur des services publics fédéraux et de programmation.
Outre les moyens du fonds et du compte de trésorerie, la direction générale Com-
munication externe dispose encore d’un autre crédit, non dissocié, susceptible d’être utilisé aux ﬁ  ns d’actions de communication
33. Pour certaines dépenses globalement 
engagées sur cette allocation de base, il n’a plus été possible d’encore contracter des obligations en 2004. Pour éviter que ces crédits (dont le montant total s’élève à 641.126,73 euros) ne tombent en annulation et, partant, ne doivent à nouveau être ouverts au budget de l’année 2005, ils ont, à la ﬁ  n de 2004, été transférés au compte 
de trésorerie précité. 
Le versement sur le compte de trésorerie de moyens inscrits dans la section budgé-taire propre est toutefois contraire à l’article 509 de la loi-programme du 22 décem-bre 2003. Sur ce compte ne peuvent, en effet être versés que des fonds en prove-nance d’autres services fédéraux.
2  Financement de projets dans le cadre de la simpliﬁ  cation 
Dans l’accord de gouvernement fédéral de juillet 2003, plusieurs simpliﬁ  cations administratives ont été proposées sur la base de douze projets concrets.
31 Cf. également le commentaire relatif aux recettes ﬁ  gurant sous le titre Ier, chapitre 2, 2.2.
32 Article 509 de la loi-programme du 22 décembre 2003.
33 Allocation de base 31.11.12.27. 224 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
De Dienst voor de Administratieve Vereenvoudiging (DAV) van de FOD Kanselarij 
beschikte vanaf zijn oprichting34 over een eigen personeelsenveloppe en eigen 
werkingsmiddelen. Omdat deze echter onvoldoende werden geacht om andere federale overheidsdiensten actief te ondersteunen bij de acties rond administratieve vereenvoudiging, werd tijdens de begrotingsopmaak 2004 een krediet van 4 mil-joen euro ingeschreven
35. 
In de loop van het jaar werd dit krediet verlaagd tot 1,9 miljoen euro. Daarvan werd 
uiteindelijk in 2004 1,7 miljoen euro vastgelegd (ongeveer 90 %), maar slechts 0,2 miljoen euro geordonnanceerd (minder dan 10 %). 
Het departement gaf als reden hiervoor dat de uitwerking van het zogenaamde 
Kafkaplan
36 en de opvolging van de lastenboeken veel tijd vergden. Daardoor konden 
de middelen pas vanaf september 2004 worden vastgelegd en zullen de ordonnance-ringen grotendeels tijdens het jaar 2005 worden uitgevoerd.
34 Artikel 40 – 42 van de programmawet van 10 februari 1998 tot bevordering van het zelfstandig onder-
nemerschap.
35 Basisallocatie 32.11.12.22 – Provisioneel krediet bestemd tot het dekken van allerhande uitgaven voor 
projecten in het kader van de administratieve vereenvoudiging.
36 Het Kafkaplan voor de administratieve vereenvoudiging is een continu evoluerend actieprogramma dat 
de opvolging van alle vereenvoudigingsprojecten coördineert. Het werd goedgekeurd in de ministerraad van 7 mei 2004.Tabel – Benuttingsgraad van het krediet voor projecten in het kader 
van de administratieve vereenvoudiging (in miljoen euro)
Krediet-
vastleggingRealisatie Benutting Krediet-
ordonnanceringRealisatie Benutting
32.11.1222 NGK 1,9 1,7 90 % 1,9 0,2 10 %
Bron: databank Rekenhof
/L50776 SECTIE 04 – FOD P ERSONEEL  EN ORGANISATIE
De kredieten van de FOD Personeel en Organisatie voor de modernisering van de 
federale administratie werden in 2004 sterk onderbenut. Door een aanslepende gerechtelijke procedure riskeert de FOD in 2006 een belang-rijke som aan schadevergoeding en intresten te moeten betalen.
1 Modernisering van de federale administratie
Programma 04.31.1 bevat de kredieten voor de hervorming en de modernisering van 
het openbaar ambt (basisallocaties 31.10.12.50 en 31.10.12.51). In de initiële begro-ting werd hiervoor een niet-gesplitst krediet van 9,7 miljoen euro en een gesplitst krediet van 12,5 miljoen euro aan vastleggingen en 9,5 miljoen euro aan ordonnance-ringen ingeschreven. Deze bedragen werden in de loop van het jaar door een begro-tingsaanpassing verminderd tot respectievelijk 7,7 miljoen euro, 8,7 miljoen euro en 4,7 miljoen euro.
Van het niet-gesplitste krediet was eind 2004 slechts 84,5 % vastgelegd en 36,2 % 
geordonnanceerd. De belangrijkste redenen voor deze onderbenutting zijn:
• Sommige projecten gingen laattijdig van start. Aangezien de Minister van 
Begroting het personeelsplan van de FOD Personeel en Organisatie pas op   162e Cahier de la Cour des comptes 225Compte d’exécution du budget Dépenses
Le Service de la simpliﬁ  cation administrative  (SSA) du SPF Chancellerie a disposé 
dès sa création34 d’une enveloppe de personnel et de crédits de fonctionnement 
propres. Ceux-ci ayant toutefois été jugés insufﬁ  sants pour soutenir activement d’autres services publics fédéraux dans des actions concernant la simpliﬁ  cation admi-nistrative, un crédit de 4 millions d’euros a été inscrit à l’occasion de la confection du budget de l’année 2004
35. 
Dans le courant de l’année, ce crédit a été ramené à 1,9 million d’euros. Sur cette 
somme, un montant de 1,7 million d’euros (environ 90 %) a été engagé en 2004, mais seul un montant de 0,2 million d’euros a été ordonnancé (moins de 10 %). 
Le motif invoqué par le département pour expliquer cette situation est que la mise au point du plan Kafka
36 et le suivi du cahier des charges ont pris beaucoup de temps, de 
sorte que les crédits n’ont pu être engagés qu’en septembre 2004 et que les ordon-nancements devront, pour une grande part, être effectués durant l’année 2005.
34 Articles 40 – 42 de la loi-programme du 10 février 1998 pour la promotion de l’entreprise indépen-
dante.
35 Allocation de base 32.11.12.22 – Crédit provisionnel destiné à couvrir des dépenses de toute nature 
pour des projets dans le cadre de la simpliﬁ  cation administrative.
36 Le plan Kafka de simpliﬁ  cation administrative est un programme d’action en évolution permanente qui 
coordonne le suivi de tous les projets de simpliﬁ  cation. Il a été adopté par le Conseil des ministres le 
7 mai 2004.Tableau – Taux d’utilisation du crédit ouvert pour les projets réalisés dans le cadre 
de la simpliﬁ  cation administrative (en million d’euros)
Engagement
de créditRéalisation Utilisation Ordonnancement 
de créditRéalisation Utilisation
32.11.1222 CND 1,9 1,7 90 % 1,9 0,2 10 %
Source : banque de données de la Cour des comptes
/L50776 SECTION  04 – SPF P ERSONNEL  ET ORGANISATION
Les crédits du SPF Personnel et Organisation destinés à la modernisation de l’ad-
ministration fédérale ont été fortement sous-utilisés en 2004. 
En raison d’une procédure judiciaire de longue durée, le SPF court le risque de devoir, en 2006, payer une somme importante à titre de dédommagement et d’intérêts.
1 Modernisation de l’administration fédérale
Le programme 04.31.1 contient les crédits destinés à la réforme et à la modernisa-
tion de la fonction publique (allocations de base 31.10.12.50 et 31.10.12.51). À cet effet ont été ouverts au budget initial un crédit non dissocié de 9,7 millions d’euros et un crédit dissocié de 12,5 millions d’euros au titre d’engagements et 9,5 millions d’euros au titre d’ordonnancements. En cours d’année, un ajustement budgétaire 
a ramené ces montants à, respectivement, 7,7 millions, 8,7 millions et 4,7 millions d’euros.
Pour ce qui est du crédit non dissocié, il n’avait, à la ﬁ  n de l’année 2004, fait l’objet d’engagements et d’ordonnancements qu’à concurrence respectivement de 84,5 % et 36,2 %. Les principales raisons de cette sous-utilisation sont les suivantes :
• certains projets ont démarré tardivement. Le ministre du Budget n’ayant approuvé 
le plan de personnel du SPF Personnel et Organisation que le 27 octobre 2004,  226 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
27 oktober 2004 goedkeurde, werden een aantal projecten om de diversiteit 
in het personeelsbestand te bevorderen (tewerkstelling van personen met een handicap, gelijkheid van vrouwen en mannen, tewerkstelling van vreemdelin-gen en personen met een vreemde afkomst) die gepland waren voor begin 2004 in de praktijk uitgesteld tot het einde van dat jaar. De diensten konden daardoor niet het nodige personeel voor die projecten in dienst nemen.
• De gecertiﬁ  ceerde opleidingen voor de niveaus C en D kenden minder inschrij-
vingen dan geraamd.
• De offertes hadden lagere prijzen dan initieel geraamd.
Ook het gesplitste krediet bleef sterk onderbenut: 73,6 % (vastleggingskrediet) en 
52,1 % (ordonnanceringskrediet). Ook deze onderbenutting kan gedeeltelijk verklaard worden door de laattijdige goedkeuring van het personeelsplan. Daardoor werden immers een aantal BPR
37-projecten uitgesteld. Daarnaast verschilden de ramingen 
sterk van de uiteindelijk gegunde bedragen, die opmerkelijk lager uitvielen.
37 Business Process Reengineering. De BPR’s beogen de hertekening van sommige organisatieproces-
sen.
38 Artikel 6 van de wet van houdende derde aanpassing van de algemene uitgavenbegroting voor het 
begrotingsjaar 2004.Tabel – Moderniseringskredieten (in miljoen euro)
Basisallocatie Krediet
vastleggingRealisatie Benutting Krediet
31.10.12.50 NGK 7,7 6,5 84,5 % 7,7 2,8 36,2 %
31.10.12.51 GK – 
Vastl.8,7 6,4 73,6 % – – –
Ordon.– – – 4,7 2,4 52,1 %
2 Aanslepende schadevergoeding
In een proces over achterstallige betalingen voor de levering van petroleumproduc-
ten werd de Staat op 8 februari 1994 in eerste aanleg veroordeeld tot het betalen van 15 miljoen frank aan de betrokken ﬁ  rma. Ook werd een gerechtsdeskundige aan-
gesteld om een afrekening op te maken. Op 5 februari 1999 bevestigde het Hof van Beroep dit vonnis.
In 2004 was dit dossier echter nog altijd hangende. Om de oplopende intresten, 
geraamd op 124.000 euro per jaar, te stoppen en de belangen van de Schatkist opti-maal te behartigen, wilde de FOD Personeel en Organisatie alvast het onbetwistbare gedeelte van het te betalen bedrag storten aan de Deposito- en Consignatiekas. Bij de derde aanpassing van de begroting werden daartoe de kredieten op de betrokken basisallocatie verhoogd met 3,8 miljoen euro tot in totaal 4 miljoen euro. Bovendien werd een artikel
38 ingevoegd dat de Minister van Ambtenarenzaken machtigde om 
dadingen te treffen en betalingen te doen aan de Deposito- en Consignatiekas.  162e Cahier de la Cour des comptes 227Compte d’exécution du budget Dépenses
plusieurs projets visant à promouvoir la diversité au sein de l’effectif (enga-
gement de personnes handicapées, égalité entre les hommes et les femmes, engagement d’étrangers et de personnes d’origine étrangère) prévus pour le début de l’année 2004 ont, dans la pratique, été reportés à la ﬁ  n de cette année. Par conséquent, les services n’ont pu engager le personnel nécessaire à la réalisation de ces projets.
• les inscriptions aux formations certiﬁ  ées pour les niveaux C et D ont été 
inférieures aux prévisions.
• les prix proposés dans les offres ont été inférieurs aux estimations initiales.
De même, le crédit dissocié est resté fortement sous-utilisé : 73,6 % (crédit d’enga-
gement) et 52,1 % (crédit d’ordonnancement). Cette sous-utilisation peut, elle aussi, s’expliquer en partie par l’approbation tardive du plan de personnel, qui a entraîné le report de plusieurs projets de reconﬁ  guration du processus ou projets BPR
37. De 
surcroît, les estimations différaient fortement des montants ﬁ  nalement attribués, qui se sont avérés remarquablement peu élevés.
37 Business Process Reengineering. Les projets BPR visent à redéﬁ  nir certains processus organisa-
tionnels.
38 Article 6 de la loi contenant le troisième ajustement du Budget général des dépenses pour l’année 
budgétaire 2004.Tableau – Crédits de modernisation (en millions d’euros)
Allocation de 
baseCrédit
d’engagementRéalisation Utilisation Crédit
d’ordonnancementRéalisation Utilisation
31.10.12.50 CND 7,7 6,5 84,5 % 7,7 2,8 36,2 %
31.10.12.51 CD – 
Eng.8,7 6,4 73,6 % – – –
2 Procédure de dédommagement de longue durée
Dans un procès relatif à des retards de paiement en matière de fourniture de pro-
duits pétroliers, l’État s’est vu, le 8 février 1994, condamné en première instance à payer 15 millions de francs à la ﬁ  rme concernée. En outre, un expert judiciaire a été 
désigné pour établir un décompte. La Cour d’appel a conﬁ  rmé ce jugement le 5 février 1999.
Or, en 2004, ce dossier était toujours pendant. Pour mettre un terme à l’accroisse-
ment des intérêts, estimés à 124.000 euros par an, et préserver de manière optimale les intérêts du Trésor, le SPF Personnel et Organisation a voulu déjà verser à la Caisse des dépôts et consignations la partie incontestable du montant à payer. À l’occasion du troisième ajustement du budget, les crédits ouverts à l’allocation de base concernée ont été, à cet effet, majorés de 3,8 millions d’euros pour atteindre, au total, 4 millions d’euros. Il a, en outre, été inséré un article
38 autorisant le ministre 
de la Fonction publique à conclure des transactions et à effectuer des paiements auprès de la Caisse des dépôts et consignation. 228 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Op 31 december 2004 werd daartoe 2 miljoen euro vastgelegd. Er kon echter geen 
overeenstemming met de tegenpartij worden bereikt, waardoor tot nog toe geen ordonnanceringen werden uitgevoerd. Een uitspraak in deze zaak wordt verwacht in de loop van 2006, zodat de uitgaven wellicht de begroting van dat jaar zullen bezwaren.
/L50776 SECTIE 05 – FOD I NFORMATIE - EN COMMUNICATIETECHNOLOGIE
De bestedingen inzake informatica- en communicatietechnologie konden niet 
worden vergeleken met de realisaties bij gebrek aan voldoende gedetailleerde infor-matie over deze projecten in de beleidsnota terzake en in de verantwoordingsstuk-ken bij de begroting 2004.
De meeste kredieten bestemd voor de FOD Informatie- en Communicatietechnolo-
gie zijn ingeschreven onder het programma 31.10 – Werkingskosten informatie- en communicatietechnologie.
Concreet betreft het twee basisallocaties met kredieten voor uitgaven voor informa-
tica en communicatiemiddelen in het kader van de zgn. bouwstenen en de  projecten 
aangekondigd in de algemene beleidsnota van de Staatssecretaris voor Informatise-ring van de Staat
39.
Voor dit programma was in de begroting van het begrotingsjaar 2004 een niet-gesplitst krediet van 9,9 miljoen euro, een gesplitst ordonnanceringskrediet van 15,3 miljoen euro en een gesplitst vastleggingskrediet van 5,1 miljoen euro voorzien.
De beleidsnota voor het jaar 2004 bevatte echter geen informatie over de kostprijs van de aangekondigde projecten. De verantwoording bij de begroting bevatte evenmin een volledige en gedetailleerde opsplitsing van de geraamde kosten die een terugkop-peling naar de doelstellingen en projecten, vermeld in de beleidsnota, toelaat.
Bijgevolg is het niet mogelijk om de geplande bestedingen in detail te vergelijken met de uiteindelijke realisaties. Globaal blijkt wel dat in 2004 94,7 % van de niet-gesplitste kredieten werd benut. Daarvan werd in hetzelfde jaar reeds 69,3 % geor-donnanceerd. Van de gesplitste vastleggingskredieten werd 97,2 % benut en van de gesplitste ordonnanceringskredieten 83,2 %.
Deze kredieten werden voornamelijk gebruikt voor:• de verdere ontwikkeling van de zgn. bouwstenen : een hogesnelheidsnetwerk 
tussen alle federale overheidsdiensten, de federale portaalsite, de elektro-nische identiteitskaart, de Universal Messaging Engine
40 en de authentieke 
bronnen41;
• de uitgaven verricht in het kader van de projecten “ blind surfer label ”42;
• de elektronische belastingaangifte;• de elektronische procedure overheidsopdrachten;• het Phenix-project voor justitie.
39 Parl. St. Kamer, DOC 51-0325/021.
40 Een sleutelonderdeel dat ontworpen werd om gestructureerde berichten uit te wisselen tussen de 
informatiesystemen van de federale overheid onderling, de websites en informatiesystemen van andere overheidsniveaus.
41 Basisbronnen met unieke identiﬁ  catiegegevens zoals het Rijksregister, de Kruispuntbank Onder-nemingen, …
42 Dit label wordt toegekend aan websites die volledig toegankelijk zijn voor mensen met een lees-
handicap.  162e Cahier de la Cour des comptes 229Compte d’exécution du budget Dépenses
Le 31 décembre 2004, un montant de 2 millions d’euros a été engagé dans ce but. 
Aucun accord n’ayant toutefois pu être atteint avec la partie adverse, aucun ordon-nancement n’a été effectué jusqu’à présent. Un jugement dans cette affaire étant attendu dans le courant de 2006, les dépenses en cause grèveront sans doute le budget de cette année.
/L50776  S
ECTION  05 – SPF T ECHNOLOGIE  DE L’INFORMATION  ET DE LA 
COMMUNICATION
Les dépenses en matière de technologie de l’information et de la communication 
n’ont pu être comparées aux réalisations faute d’informations sufﬁ  samment détaillées au sujet de ces projets dans la note de politique générale et dans les pièces justiﬁ  -catives du budget 2004.
La plupart des crédits destinés au SPF Technologie de l’Information et de la Com-
munication ont été ouverts au programme 31.10 – Frais de fonctionnement en matière de technologie de l’information et de la communication.
Concrètement, il s’agit de deux allocations de base comportant des crédits destinés 
aux dépenses à effectuer en matière d’informatique et de communication dans le cadre des fondements  et des projets annoncés dans la note de politique générale du 
secrétaire d’État à l’informatisation
39.
Pour ce programme, le budget de l’année budgétaire 2004 avait prévu un crédit non 
dissocié de 9,9 millions d’euros, un crédit d’ordonnancement dissocié de 15,3 mil-lions d’euros et un crédit d’engagement dissocié de 5,1 millions d’euros.
La note de politique générale relative à l’année 2004 ne contenait, toutefois, aucune 
information au sujet du coût des projets annoncés. La justiﬁ  cation du budget ne comportait pas davantage de ventilation intégrale et détaillée des frais estimés per-mettant de renvoyer aux objectifs et aux projets mentionnés dans la note précitée.
Par conséquent, il est impossible de comparer de manière détaillée les dépenses 
prévues aux réalisations déﬁ  nitives. Globalement, en 2004, 94,7 % des crédits non dissociés ont été utilisés. Sur ce montant, 69,3 % ont été ordonnancés au cours de la même année. Quant aux crédits dissociés, le taux d’utilisation des crédits d’engage-ment est de 97,2 % et celui des crédits d’ordonnancement est de 83,2 %. 
Ces crédits ont été principalement affectés aux ﬁ  ns suivantes :• poursuite du développement des fondements  : un réseau à grande vitesse 
entre tous les services publics fédéraux, le site portail fédéral, la carte d’iden-tité électronique, le Universal Messaging Engine
40 et les sources authenti-
ques41 ;
• dépenses effectuées dans le cadre des projets du label « surfeur aveugle »42 ;
• déclaration ﬁ  scale électronique ;
• procédure électronique de marchés publics ;• projet Phénix pour la Justice.
39 Doc. parl., Chambre, DOC 51-0325/021.
40 Un élément clé conçu pour échanger des messages structurés entre les systèmes informatiques de 
l’État fédéral, les sites web et les systèmes informatiques des autres niveaux de pouvoir.
41 Sources de base comportant des données d’identiﬁ  cation uniques, comme le Registre national, la Ban-
que-carrefour des entreprises, etc.
42 Ce label est octroyé aux sites web entièrement accessibles aux personnes souffrant d’un handicap de lecture. 230 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel – Benutting van de kredieten inzake informatie en communicatie (in miljoen euro)
kredietRealisatie Benutting
%Ordonnancerings-
kredietRealisatie Benutting 
%
31.10.12.04 Ngk 9,9 9,4 94,7 9,9 6,9 69,3
31.10.12.53 Vk 5,1 5,0 97,2 – – –
31.10.12.53 Ok – – – 15,3 12,8 83,2
43 Parl. St . Kamer, DOC 51- 1701/001./L50776 SECTIE 12 – FOD J USTITIE : PHENIXPROJECT
De FOD Justitie gaat voort met de invoering van het Phenixproject dat een uniform 
en coherent informaticasysteem voor de rechterlijke macht nastreeft. Op 31 decem-ber 2004 kijkt het project aan tegen een onbetwistbare achterstand op de planning.
1 Noodzaak en doelstellingen van het project
De informatisering van Justitie, die in het begin van de jaren tachtig begon met het 
Mammoetproject, ging in 2001 verder met de lancering van het Phenixproject. Dat project moest de rechterlijke macht een uniform en coherent informaticasysteem bezorgen binnen een langetermijnvisie.
Het project wil een gerechtelijk informaticasysteem opzetten dat gebaseerd is op het 
elektronische dossier dat voor elke rechtszaak wordt aangelegd vanaf het ogenblik dat de procedure begint te lopen.
Concreet moet het Phenixproject:• de verschillende informaticatoepassingen van de rechterlijke macht die niet 
onderling compatibel waren, integreren;
• de rechtbanken integreren waar nog geen informaticatoepassingen werden 
gebruikt of waar met onvolledige informaticatoepassingen werd gewerkt;
• een dienstenpakket ontwikkelen met beveiligde toegang voor externen (advo-
caten, notarissen, procespartijen);
• de verouderde apparatuur van de rechterlijke macht vervangen door een 
nieuwe, moderne omgeving, zowel op lokaal als op centraal vlak.
2 Wettelijke basis
De Ministerraad heeft op 10 december 2004 twee voorontwerpen van wet goedge-
keurd tot invoering van de gegevensbank Phenix en van de elektronische procedure. De wet tot oprichting van het informatiesysteem Phenix werd op 10 augustus 2005 afgekondigd.
Het wetsontwerp betreffende de elektronische procedure, die complementair is aan 
het informatiesysteem Phenix, is bij de Kamer van Volksvertegenwoordigers inge-diend op 21 april 2005
43. Het wil het Gerechtelijk Wetboek en de strafvorderings-
procedure aanpassen aan de elektronische omgeving, zonder echter iets te wijzigen aan de grondslag zelf van de procedure.  162e Cahier de la Cour des comptes 231Compte d’exécution du budget Dépenses
Tableau – Utilisation des crédits en matière d’information et de communication (en millions d’euros)
Crédit 
d’engagementRéalisation Utilisation
%Crédit 
d’ordonnancermentRéalisation Utilisation 
%
31.10.12.04 CND 9,9 9,4 94,7 9,9 6,9 69,3
31.10.12.53 CE 5,1 5,0 97,2 – – –
31.10.12.53 CO – – – 15,3 12,8 83,2
43 Doc.parl ., Chambre, DOC 51-1701/001./L50776 SECTION  12 – SPF J USTICE  : PROJET  PHÉNIX
Le SPF Justice poursuit la mise en place du projet Phénix tendant à l’informatisa-
tion uniforme et cohérente de l’ordre judiciaire. Au 31 décembre 2004, le projet accusait un retard certain sur les prévisions initiales.
1 Nécessité et objectifs du projet
Entamée dès les années quatre-vingt par la mise en place du projet « Mammouth », 
l’informatisation de la Justice s’est poursuivie en 2001 par le lancement du projet Phénix dont le but est l’informatisation uniforme et cohérente de l’ordre judiciaire, dans une perspective à long terme.
Il s’agit de constituer un système informatique judiciaire basé sur le dossier électro-
nique établi, pour chaque affaire judiciaire, dès le début de la procédure.
Concrètement, le projet Phénix vise à :
• intégrer les différentes applications informatiques de l’ordre judiciaire qui 
n’étaient pas compatibles entre elles ;
• intégrer les juridictions qui n’avaient pas d’applications informatiques ou des 
applications informatiques incomplètes ;
• développer un ensemble de services permettant un accès sécurisé aux per-
sonnes externes (avocats, notaires, parties au litige) ;
• remplacer l’équipement obsolète de l’ordre judiciaire par un nouvel environne-
ment moderne tant au niveau local que central.
2 Base légale
Le Conseil des ministres du 10 décembre 2004 a approuvé deux avant-projets de loi 
instituant, d’une part, la banque de données Phénix et d’autre part, la procédure par voie électronique. La loi instituant le système d’information Phénix a été promulguée le 10 août 2005.
Le projet de loi relatif à la procédure électronique, complémentaire au système 
d’information Phénix, a été déposé à la Chambre le 21 avril 2005
43. Il vise à adapter 
le code judiciaire et la procédure pénale à l’environnement électronique de la justice, sans toutefois modiﬁ  er le fond de la procédure. 232 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
3 Gunning van de opdrachten 
Twee algemene offerteaanvragen werden uitgeschreven: één voor het analyseren en 
ontwikkelen van het nieuwe informaticasysteem en vervolgens één voor het aanko-pen van de nodige hardware en software.
In 2001 kwam er een algemene offerteaanvraag voor de analyse en ontwikkeling van 
dat nieuwe informaticasysteem. Ze omvatte vier fases:
• functionele analyse voor de verschillende jurisdicties, waarbij werd gepeild 
naar de informaticabehoeften van de eindgebruikers in de hoven en rechtban-ken en waarbij werd onderzocht wat de vereiste karakteristieken zijn van een globaal en geïntegreerd informaticasysteem om de gegevens die de diverse gebruikers behandelen, te beheren (fase gepland in 2002);
• effectieve programmering en realisatie van de verschillende delen van de 
toepassing. Deze fase omvat dus de volledige ontwikkeling van de analyse, het testen van de applicatie, de grondige technische vorming van het interne personeel van de FOD, de documentatie en de vorming van de gebruikers on line
44. Deze fase omvat ook het framework , de gemeenschappelijke basis, 
die het technologische kader vormt waarin alle ontwikkelingen moeten gebeu-ren (fase gepland van 2002 tot 2005);
• installering van de help desk  voor alle verschillende gebruikers  van Phenix 
(fase gepland van 2003 tot 2005);
• de eventuele aanvullende prestaties van 2003 tot 2006.
Die opdracht werd eind 2001 gegund voor een totaalbedrag van 22,2 miljoen euro, 
btw inbegrepen, voor de eerste drie fases
45. 
Voor de aankoop van de centrale uitrusting werd in 2003 een algemene offerteaan-
vraag gelanceerd. Op het einde van de procedure besliste de regering echter de opdracht niet te gunnen. Daarom werd een nieuwe procedure gestart, maar die is nog niet volledig doorlopen.
44 Aanleren van de functionaliteiten van het systeem via Internet.
45 3,9 miljoen voor fase 1, 16,6 miljoen voor fase 2 en 1,7 miljoen voor fase 3.
46 Waarvan 1.474 duizend euro op de begroting van Justitie en 2.479 duizend euro op de begroting Amb-
tenarenzaken.Tabel – Vordering van het Phenixproject op 31 december 2004
Projecten Voorwerp Vastleggingen 
(in duizend euro)Begroting Betalingen
(in duizend euro)Begroting
Analyse 
(fase 1)Totaliteit van de 
functionele analyse 3.953,0462001 3.953,0 2002 en 
2003
Programmering 
(fase 2) Technologisch kader 2.750,0 2002 2.750,0 2003
(fase 2)Ontwikkeling van de 
applicaties voor de diverse jurisdicties (parketten, politierechtbanken, rechtbanken 1
e aanleg, 
hoven van beroep (partim)2.678,0 2004 0 –
(fase 2)Aanpassing van de 
schermen 125,9 2004 0 –  162e Cahier de la Cour des comptes 233Compte d’exécution du budget Dépenses
3 Passation des marchés 
Deux appels d’offre ont été lancés aﬁ  n de réaliser tout d’abord l’analyse et le déve-
loppement du nouveau système informatique et ensuite procéder à l’acquisition du matériel et des logiciels nécessaires.
Un appel d’offre général a été lancé en 2001 aﬁ  n de réaliser l’analyse et le dévelop-
pement de ce nouveau système informatique. Il comportait quatre phases :
• l’analyse fonctionnelle pour les différentes juridictions, portant sur les besoins 
informatiques des utilisateurs ﬁ  naux dans les cours et tribunaux et sur les caractéristiques indispensables à un système global et intégré de gestion informatisée des données traitées par les divers utilisateurs (phase prévue en 2002) ;
• la programmation et la réalisation effectives des différentes parties de l’appli-
cation. Ces étapes comprennent donc le développement complet de l’analyse, les tests de l’application, la formation technique approfondie du personnel interne du SPF, la documentation et la formation en ligne des utilisateurs
44. 
Cette phase contient également le tronc commun ( framework ) qui est le cadre 
technologique dans lequel tous les développements doivent se faire (phase prévue de 2002 à 2005) ;
• la mise en place d’assistance  au proﬁ  t des différents utilisateurs (phase pré-
vue de 2003 à 2005) ;
• les prestations complémentaires éventuelles de 2003 à 2006.
Ce marché a été attribué ﬁ  n 2001 pour un montant global de 22,2 millions d’euros, 
TVA comprise, pour les trois premières phases
45. 
En ce qui concerne l’achat de l’équipement central, un appel d’offre général a été 
lancé en 2003. Toutefois le gouvernement ayant décidé, au terme de la procédure, de ne pas attribuer le marché, une nouvelle procédure, non encore aboutie, a été entamée.
44 Apprentissage des fonctionnalités du système par le biais d’Internet.
45 Soit 3,9 millions pour la phase 1, 16,6 millions pour la phase 2 et 1,7 million pour la phase 3.
46 dont 1.474 milliers d’euros sur le budget de la Justice et 2.479 milliers sur le budget de la Fonction 
publique.Tableau – Avancement du projet Phénix au 31 décembre 2004
Projets Objet Engagements
(en milliers d’euros)Budget Paiements
(en milliers d’euros)Budget
Analyse
(phase 1)Totalité de l’analyse 
fonctionnelle3.953,0462001 3.953,0 2002 et 
2003
Programmation 
(phase 2) Cadre technologique 2.750,0 2002 2.750,0 2003
(phase 2)Développement des 
applications par juridictions (parquets, tribunaux de police, tribunaux de 1
ère instance, Cours 
d’appel (partim)2.678,0 2004 0 –
(phase 2)Adaptation des écrans 125,9 2004 0 – 234 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
(fase 2)Voltooiing 
technologisch kader (aanvullende opdracht)1.317,0 2004 1.053,6 2004
Ondersteuning
(fase 3)Hulp aan de gebruikers 
van Phenix0– 0 –
Aanvullende 
prestaties (fase 4)Oprichting van een 
coördinatiecel 493,6 2003 493,6 2003
en 2004
prestaties (fase 4)Voltooiing van de 
coördinatiecel en intranetsite Phenix194,9 2004 0 –
Aankoop 
materieel en programmatuur 0– 0 –
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van de gegevens van de FOD Justitie
47 Artikel 17, § 2,1°, f, van de wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachten en som-
mige opdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten.Bovenstaande tabel toont aan dat de analysefase van het Phenixproject, die oor-spronkelijk in 2002 klaar moest zijn, pas in 2003 is afgerond.
Eind 2004 was de ontwikkeling van de applicaties in de jurisdicties niet af, zodat ze 
werd verschoven naar 2005, het jaar waarin de eerste tests moesten plaatsvinden.
Voor de ontwikkeling van het technische kader, werd de keuze van de technische 
opties verschillende malen gewijzigd, met 1,3 miljoen euro extra kosten voor de vol-tooiing ervan tot gevolg. De reden hiervan was dat er, na het akkoord van de Minis-terraad van 19 december 2003
47, via onderhandelingsprocedure een bijkomende 
opdracht moest worden gegund aan de aannemer van de oorspronkelijke opdracht. Hierdoor heeft het project vertraging opgelopen.
Ook is een coördinatiecel opgericht voor de communicatie tussen de verschillende 
deelnemers aan het project. De cel moet bij problemen ook oplossingen aanreiken die overeenkomen met de doelstellingen van het Phenixproject.
Ten aanzien van de initiële ramingen waarbij ervan uitgegaan werd dat het project 
voornamelijk ten laste van de begrotingen van de jaren 2002 tot 2005 zou komen, moet de, weliswaar complexe, concretisering ervan aankijken tegen een onbetwist-bare achterstand. De voltooiing is nu gepland voor 2007 of 2008.
/L50776  S
ECTIE 14 – FOD BUITENLANDSE  ZAKEN , BUITENLANDSE  HANDEL  EN 
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Indien het huidige groeipad van de uitgaven voor ontwikkelingssamenwerking aan-
gehouden blijft, zal de norm om vanaf 2010 0,7 % van het bruto nationaal inkomen aan ontwikkelingssamenwerking te besteden, niet worden gehaald. 
Voorts is, meer in het algemeen, gebleken dat de kredieten voor bepaalde program-
ma’s van de FOD in belangrijke mate onderbenut zijn.  162e Cahier de la Cour des comptes 235Compte d’exécution du budget Dépenses
(phase 2)Achèvement du cadre 
technologique (marché complémentaire)1.317,0 2004 1.053,6 2004
Support
(phase 3)Aide aux utilisateurs 
de Phénix0– 0 –
Complémentaires(phase 4)Mise en place d’une 
cellule de coordination493,6 2003 493,6 2003 et 
2004
complémentaires(phase 4)Achèvement de la 
cellule de coordination et site intrant Phénix194,9 2004 0 -
Achat matériel et 
logiciel0- 0 -
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base des données du SPF Justice
47 Article 17, § 2,1°, f, de la loi du 24 décembre 1993 relative aux marchés publics et à certains marchés 
de travaux, de fournitures et de services.Ce tableau montre que la phase d’analyse du projet Phénix, qui devait primitivement être réalisée en 2002, n’a été ﬁ  nalisée qu’en 2003.
À la ﬁ  n de l’année 2004, le développement des applications dans les juridictions 
n’avait pu être mis en œuvre et avait été reporté à l’année 2005, au cours de laquelle devaient être menées les premières expériences pilotes.
Différentes options techniques ont été successivement choisies pour le développe-
ment du cadre technologique, entraînant un surcoût de 1,3 million d’euros pour son achèvement en raison de l’attribution d’un marché complémentaire passé par procé-dure négociée avec l’adjudicataire du marché initial, après l’accord du Conseil des ministres du 19 décembre 2003
47. Il en est résulté un retard du projet.
Une cellule de coordination a également été mise en place aﬁ  n d’assurer la commu-
nication entre les différents acteurs du projet et apporter aux problèmes rencontrés des solutions compatibles avec les objectifs du projet Phénix.
Par rapport aux estimations initiales prévoyant que le projet serait essentiellement à 
charge des budgets des années 2002 à 2005, la réalisation, certes très complexe, accuse un retard certain sur ces prévisions, la ﬁ  nalisation étant projetée pour 2007 ou 2008.
/L50776  S
ECTION  14 – SPF AFFAIRES  ÉTRANGÈRES , COMMERCE  EXTÉRIEUR  ET 
COOPÉRATION  AU DÉVELOPPEMENT  
Si le rythme de croissance des dépenses en faveur de la coopération au dévelop-
pement est maintenu, la norme de 0,7 % du revenu national brut ne sera pas atteinte en 2010. 
Il s’avère également que des crédits destinés à divers programmes du SPF ont été 
sous-utilisés pour une grande part. 236 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
1 Evolutie van de uitgaven inzake ontwikkelingssamenwerking
Via de programmawet van 24 december 2002 heeft de regering zich geëngageerd 
om uiterlijk vanaf 2010 0,7 % van het bruto nationaal inkomen te besteden aan ont-wikkelingshulp. Dit engagement werd nog eens bevestigd in het regeerakkoord van de huidige regering. Zowel de programmawet als het regeerakkoord voorzien in een stelselmatige verhoging van de middelen voor ontwikkelingshulp, in overeen-stemming met de richtlijnen van het Comité voor Ontwikkelingshulp van de OESO (Development Assistance Committee ). 
In het regeerakkoord kondigde de regering eveneens aan een horizontale begrotings-
lijn te creëren die de uitgaven voor publieke ontwikkelingssamenwerking bundelt (ODA-begrotingslijn – Ofﬁ  cial Development Aid ). Op die manier worden de inspan-
ningen die door de verschillende departementen van de federale overheid worden geleverd op het vlak van ontwikkelingssamenwerking samengebracht, zonder te raken aan de beheersbevoegdheid van elk departement over de betrokken kredieten. 
De solidariteitsnota opgenomen in de algemene toelichting bij de begroting 2004 stelde het volgende groeipad voorop met betrekking tot de uitgaven voor ontwikke-lingssamenwerking.
Tabel 1 – Vooropgesteld groeipad van de uitgaven inzake ontwikkelingssamenwerking 
Raming BNI
(2003)ODA-uitgaven % ontwikkelingshulp
2003 274.960,0
2004 284.240,0 1.307,5 0,46
2005 295.325,0 1.476,6 0,502006 305.957,0 1.652,2 0,54
2007 315.748,0 1.831,3 0,58
2008 325.852,0 2.020,3 0,622009 336.279,0 2.219,4 0,66
2010 347.040,0 2.429,3 0,70
Bron: Parl. St.  Kamer, DOC 51-0323/001, p. 181. 
In 2004 moest 0,46 % van het bruto nationaal inkomen (BNI) aan ontwikkelingssa-
menwerking worden besteed. Om de 0,7 % norm te behalen in 2010 was bovendien in een jaarlijks stijgingspercentage van 0,04 % voorzien. Uit tabel 2 blijkt echter dat in 2004 slechts 0,41 % van het BNI is besteed aan ontwikkelingssamenwerking. Dit betekent een daling van 0,19 % ten opzichte van de inspanningen gedaan in 2003
48 
en van 0,02 % ten opzichte van 2002. 
Deze afname is deels te verklaren doordat de ministerraad van 10 september 2004 
besliste om de maximale betalingsenveloppe voor ontwikkelingssamenwerking vast te stellen op 91,5 % van de daarvoor uitgetrokken begrotingskredieten. Ingevolge dit ordonnanceringsplafond moest 34 miljoen euro aan betalingen naar 2005 worden uit-gesteld. 
48 Het percentage besteed aan ontwikkelingssamenwerking gedurende het jaar 2003 werd aanzienlijk 
verhoogd door de kwijtschelding van een schuld aan Congo ten belope van 600 miljoen euro aan de Nationale Delcredere Dienst.  162e Cahier de la Cour des comptes 237Compte d’exécution du budget Dépenses
1  Évolution des dépenses en matière de coopération au 
En élaborant la loi-programme du 24 décembre 2002, le gouvernement de l’époque 
s’était engagé à consacrer 0,7 % du revenu national brut à l’aide au développement au plus tard à partir de 2010. Cet engagement a été conﬁ  rmé dans l’accord de gou-
vernement actuel. Tant la loi-programme que l’accord de gouvernement prévoient une augmentation systématique des moyens affectés à l’aide au développement, conformément aux directives du Comité d’aide au développement de l’OCDE (Development Assistance Committee ). 
Dans cet accord, le gouvernement a également annoncé qu’il créerait une ligne bud-
gétaire horizontale rassemblant les dépenses d’aide publique au développement (ligne budgétaire « ODA » – Ofﬁ  cial Development Aid ). Ainsi, les efforts consentis par 
les différents départements de l’autorité fédérale en matière de coopération au développement seront globalisés, sans préjudice de la compétence de gestion de chaque département sur les crédits concernés.
La note de solidarité ﬁ  gurant dans l’exposé général du budget 2004 a prévu la crois-
sance suivante des dépenses en matière d’aide au développement :
Tableau 1 – Croissance prévue des dépenses en matière de coopération au 
développement (en millions d’euros)
Estimation RNB
(2003)Dépenses ODA % aide au développement
Source : Doc. parl. , Chambre, DOC 51-0323/001, p. 181
En 2004, 0,46 % du revenu national brut (RNB) devait être consacré à la coopération 
au développement. Aﬁ  n d’atteindre la norme de 0,7 % en 2010, il avait, en outre, été 
prévu un pourcentage de croissance annuel de 0,04 %. Toutefois, il ressort du tableau 2 qu’en 2004, 0,41 % seulement du RNB a été consacré à la coopération au développement, ce qui représente une diminution de 0,19 % par rapport aux efforts consentis en 2003
48 et de 0,02 % par rapport à 2002. 
Cette diminution s’explique en partie par la décision du Conseil des ministres du 
10 septembre 2004 de ﬁ  xer l’enveloppe de paiement maximale pour la coopération 
au développement à 91,5 % des crédits budgétaires affectés à ce volet. En raison de la ﬁ  xation de ce plafond d’ordonnancement, des dépenses d’un montant de 34 millions d’euros ont été reportées en 2005.
48 Le pourcentage consacré à la coopération au développement au cours de l’année 2003 a été considé-
rablement augmenté en raison de l’annulation d’une dette envers le Congo à concurrence de 600 mil-lions d’euros à l’Ofﬁ  ce national du Ducroire. 238 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Zelfs indien het vooropgesteld jaarlijks groeiritme van 0,04 % wordt aangehouden, zal 
de 0,7 % norm in 2010 dus niet worden gehaald. De Minister van Ontwikkelingssa-menwerking verklaarde in de Senaat
49 echter uit te gaan van een jaarlijks stijgings-
percentage van 0,05 % vanaf 2006 teneinde de vooropgestelde doelstellingen alsnog te halen. Dit betekent weliswaar dat de uitgaven voor ontwikkelingssamenwerking voortaan jaarlijks met meer dan 200 miljoen euro moeten toenemen.
In zijn beleidsnota voor het jaar 2004
50 kondigde de Minister van Ontwikkelings-
samenwerking een grotere prioriteit aan voor de bilaterale samenwerking (samen-werking van Staat tot Staat of indirecte bilaterale samenwerking via ngo’s of andere instanties). Uit de tabel hieronder blijkt echter dat in 2004 de multilaterale samen-werking (via internationale organisaties en de Europese Unie) de grootste stijging kende. Het bedrag hiervoor steeg met bijna 50 % ten opzichte van 2003.
51
Tabel 2 – Uitgaven besteed aan ontwikkelingssamenwerking (in miljoen euro)
Directie-Generaal Ontwikkelingssamenwerking
Technische Samenwerking en beurzen 72,8 80,8 85,3 84,2 83,1
Sectoraal en investeringen 30,4 28,5 23,5 29,5 24,3Micro-projecten 1,5 3,1 2,5 0,6 2,9
Beheerskosten Belgisch Technische Coöperatie (BTC) 8,6 14,0 16,5 18,7 9,5
Schuldvermindering 21,5 19,6 37,1 0,0 16,6
Totaal gouvernementele samenwerking 134,8 146,0 164,9 133,0 136,5
NGO programmaﬁ  nanciering (excl. sensibilisering) 65,6 71,6 73,4 78,9 75,5
NGO programmaﬁ  nanciering – sensibilisering in 
België10,1 10,6 11,2 12,1 12,8
NGO projectsysteem 13,0 9,1 6,8 4,9 4,6
NGO noodhulp 13,4 18,9 14,5 12,7 2,1NGO lokaal 0,0 0,0 0,0 0,1 0,3
VVOB – Vlaamse Vereniging voor onderwijs in 
buitenland6,7 7,2 7,6 7,7 7,9
APEFE – Assoc. Fr. Enseignement 6,6 6,9 8,0 8,1 7,9
Vlaamse Universitaire Raad – VLIR 21,8 17,0 25,5 24,9 23,7Centre Inter-universitaire fr. – CIUF/CUD 18,8 16,9 21,5 22,2 22,8
Wetenschappelijke Instellingen 5,3 6,9 10,2 9,0 11,2
Andere 5,0 10,0 24,5 15,8 10,1
Totaal niet-gouvernementele samenwerking 166,3 175,1 203,2 196,4 178,9
49 Vragen en Antwoorden – Senaat – 15 maart 2005 (nr. 3-36), blz. 2754.
50 Parl. St . Kamer, DOC 51 0325/004, blz. 11.
51 Deze stijging kan hoofdzakelijk worden verklaard doordat de bijdrage die België levert aan de 13e weder-
samenstelling van de werkmiddelen van de Internationale Ontwikkelingsassociatie, werd uitgesteld van 2003 naar 2004, in afwachting van de goedkeuring van het desbetreffende wetsontwerp.  162e Cahier de la Cour des comptes 239Compte d’exécution du budget Dépenses
Donc, même si le rythme de croissance annuel prévu de 0,04 % est maintenu, la 
norme de 0,7 % ne sera pas atteinte en 2010. Le ministre de la Coopération au déve-loppement a toutefois déclaré au Sénat
49 qu’il prévoyait un pourcentage de crois-
sance annuelle de 0,05 % à compter de 2006 aﬁ  n de pouvoir atteindre les objectifs 
ﬁ xés, ce qui signiﬁ  e que les dépenses en matière de coopération au développement 
devront dorénavant augmenter de plus de 200 millions euros chaque année.
Dans sa note de politique générale pour l’année 200450, le ministre de la Coopéra-
tion au développement a annoncé qu’il accorderait une plus grande priorité à la coo-pération bilatérale (coopération d’État à État ou coopération bilatérale indirecte par le biais d’ONG ou d’autres instances). Cependant, il ressort du tableau ci-dessous qu’en 2004, c’est la coopération multilatérale (par le biais d’organisations internatio-nales et de l’Union européenne) qui a connu la plus grande hausse. Le montant consacré à ce volet a augmenté de près de 50 % par rapport à 2003.
51
Tableau 2 – Dépenses consacrées à la coopération au développement 
Direction générale Coopération au 
Coopération technique et bourses 72,8 80,8 85,3 84,2 83,1
Sectoriel et investissements 30,4 28,5 23,5 29,5 24,3Micro-projets 1,5 3,1 2,5 0,6 2,9
Frais de fonctionnement CTB (Coopération 
technique belge)8,6 14,0 16,5 18,7 9,5
Annulation dettes 21,5 19,6 37,1 0,0 16,6
Total Coopération gouvernementale 134,8 146,0 164,9 133,0 136,5
ONG programmes (sauf sensibilisation) 65,6 71,6 73,4 78,9 75,5
ONG programmes – sensibilisation en Belgique 10,1 10,6 11,2 12,1 12,8
ONG projets 13,0 9,1 6,8 4,9 4,6
ONG aide d’urgence 13,4 18,9 14,5 12,7 2,1ONG locales 0,0 0,0 0,0 0,1 0,3
buitenland 6,7 7,2 7,6 7,7 7,9
APEFE – Assoc. Franç. Enseignement 6,6 6,9 8,0 8,1 7,9
Vlaamse Universitaire Raad – VLIR 21,8 17,0 25,5 24,9 23,7Centre Inter-universitaire franç. – CIUF/CUD 18,8 16,9 21,5 22,2 22,8
Institutions scientiﬁ  ques 5,3 6,9 10,2 9,0 11,2
Autres 5,0 10,0 24,5 15,8 10,1
Total Coopération non-gouvernementale 166,3 175,1 203,2 196,4 178,9
49 QRVA,  Sénat, 15 mars 2005 (n° 3-36), p. 2754.
50 Doc. parl ., Chambre, DOC 51-0325/004, p. 11. 
51 Cette augmentation s’explique principalement par le fait que la contribution de la Belgique à la 13e re-
constitution des ressources de l’Association internationale de développement, prévue en 2003, a été reportée en 2004, dans l’attente de l’approbation du projet de loi y afférent.  240 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Multilateraal – vrijwillige toegewezen bijdragen 71,0 52,0 61,0 65,6 63,1
VN vrijwillige algemene bijdragen 35,9 27,6 32,7 28,1 32,8
VN verplichte ODA-bijdragen 0,0 0,0 3,5 2,8 5,6
Europees Ontwikkelingsfonds 73,1 30,9 58,6 86,2 91,8Wereldbankgroep 55,2 55,2 55,1 0,3 75,5
Multilaterale schulden HIPC 0,0 0,0 0,0 0,0 5,4
Regionale Ontwikkelingsbanken 0,0 0,0 20,2 20,6 19,7CGIAR-landbouwonderzoek, FIDA 12,1 15,9 16,4 13,1 30,5
Totaal multilaterale samenwerking 247,3 181,6 247,5 216,7 324,4
Overlevingsfonds gouv.+beheersadm+sensibilisering 0,1 0,3 0,2 0,2 0,6
Overlevingsfonds indirect 4,4 8,2 6,6 10,0 7,7
Overlevingsfonds multilateraal toegewezen bijdrage 12,3 9,1 8,7 4,4 6,4
Totaal Overlevingsfonds 16,8 17,6 15,5 14,6 14,7
Staatsleningen (DGOS vanaf 2004) 0,0 0,0 0,0 0,0 22,7
Interestboniﬁ  caties (DGOS vanaf 2004) 0,0 0,0 0,0 0,0 7,0
Sensibilisering Belgische bevolking (DGOS-D5) 3,9 3,5 2,4 5,0 6,9
Vluchtelingen in België 0,3 0,3 0,2 70,3 0,3
BIO nv (Belgische Investeringsmaatschappij voor 
Ontwikkelingslanden)0,0 18,6 24,4 24,3 29,8
Totaal DGOS 569,4 542,7 658,1 660,3 721,2
Buitenlandse Zaken (uitgez. DGOS)
Noodhulp gouvernementeel 0,0 0,0 0,0 0,0 1,1
Noodhulp via NGO 0,7 0,7 0,7 0,7 9,6Noodhulp via multilaterale instelling 2,3 1,3 1,3 2,7 10,4
Conﬂ ictpreventie/diplomatie 4,9 7,7 10,9 12,1 24,3
Multilateraal vrijwillige algemene bijdragen 4,1 4,2 4,3 4,4 3,5Multilateraal UNO verplicht (%ODA) 3,3 3,6 3,9 3,5 1,4
Interestboniﬁ  caties (DGOS vanaf 2004) 3,1 3,6 4,4 6,0 0,0
Andere 0,0 0,0 0,0 0,0 1,3
Totaal Buitenlandse Zaken (uitgez. DGOS) 18,4 21,1 25,5 29,4 51,6
Administratieve kosten 29,6 24,4 23,7 29,6 29,6
Overheidshulp – andere bronnen
52247,9 347,6 382,7 876,1 375,4
Totale overheidshulp 865,3 935,8 1090,0 1595,4 1177,8
TOTAAL% ODA/BNI voor België 0,36 % 0,37 % 0,43 % 0,60 % 0,41 %
Bron: FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
52 Staatsleningen, Belgische bijdrage ODA - Europese Commissie, Staatsgarantie via Nationale Delcre-
dere Dienst, …  162e Cahier de la Cour des comptes 241Compte d’exécution du budget Dépenses
Multilatéral – contributions volontaires affectées 71,0 52,0 61,0 65,6 63,1
Nations unies contributions volontaires générales 35,9 27,6 32,7 28,1 32,8
Nations unies contributions APD obligatoires 0,0 0,0 3,5 2,8 5,6
Fonds européen de développement 73,1 30,9 58,6 86,2 91,8Groupe banque mondiale 55,2 55,2 55,1 0,3 75,5
Dettes multilatérales PPTE 0,0 0,0 0,0 0,0 5,4
Banques régionales 0,0 0,0 20,2 20,6 19,7CGIAR-recherche agricole, IFAD 12,1 15,9 16,4 13,1 30,5
Total Coopération multilatérale 247,3 181,6 247,5 216,7 324,4
Fonds de survie gouv.+admin+sensibilisation 0,1 0,3 0,2 0,2 0,6
Fonds de survie indirect 4,4 8,2 6,6 10,0 7,7
Fonds de survie multilatéral affecté 12,3 9,1 8,7 4,4 6,4
Total fonds de survie 16,8 17,6 15,5 14,6 14,7
Prêts d’État à État (DGCD à partir de 2004) 0,0 0,0 0,0 0,0 22,7
Boniﬁ  cation d’intérêts (DGCD à partir de 2004) 0,0 0,0 0,0 0,0 7,0
Sensibilisation population belge (DGCD-D5) 3,9 3,5 2,4 5,0 6,9
Réfugiés en Belgique 0,3 0,3 0,2 70,3 0,3BIO sa (Société belge d’investissement pour les 
pays en développement)0,0 18,6 24,4 24,3 29,8
Total DGCD 569,4 542,7 658,1 660,3 721,2
Affaires étrangères (hors DGCD)
Aide d’urgence gouvernementale 0,0 0,0 0,0 0,0 1,1Aide d’urgence via ONG 0,7 0,7 0,7 0,7 9,6
Aide d’urgence via institution multilatérale 2,3 1,3 1,3 2,7 10,4
Révention conﬂ  its/diplomatie 4,9 7,7 10,9 12,1 24,3
Multilatéral contributions volontaires générales 4,1 4,2 4,3 4,4 3,5
Multilatéral NU obligatoires (% APD) 3,3 3,6 3,9 3,5 1,4
Boniﬁ  cation d’intérêts (DGCD à partir de 2004) 3,1 3,6 4,4 6,0 0,0
Autres 0,0 0,0 0,0 0,0 1,3
Total Affaires étrangères (hors DGCD) 18,4 21,1 25,5 29,4 51,6
Frais administratifs 29,6 24,4 23,7 29,6 29,6
Aide publique – autres sources
Total aide publique 865,3 935,8 1090,0 1595,4 1177,8
TOTAL% APD/RNB pour la Belgique 0,36 % 0,37 % 0,43 % 0,60 % 0,41 %
Source : SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement 
52 Emprunts d’État à État, contribution belge APD – Commission européenne, garantie de l’État par le 
biais de l’Ofﬁ  ce national du Ducroire, … 242 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
2 Onderbenutting van kredieten
Hoewel de globale benuttingsgraad van de vastleggings- en ordonnanceringskredie-
ten van sectie 14 respectievelijk 96,7 % en 80,6 % bedraagt, zijn meerdere program-ma’s in belangrijke mate onderbenut:
• Programma 14.42.1 – Organiek fonds bestemd tot het gebruik van de verkoop 
en de verhuur van onroerende goederen in het buitenland
 Dit organieke fonds is bestemd om de belangrijkste onroerende aan- en ver-
koopverrichtingen alsook de renovatiewerken aan gebouwen in het buitenland te ﬁ  nancieren, en de diplomatieke vertegenwoordigingen permanent te kun-nen aanpassen aan de wijzigingen in het buitenlands beleid. Van de 9,9 mil-joen euro vastleggingen en de 8,5 miljoen euro ordonnanceringen werd echter respectievelijk minder dan 30 % vastgelegd en slechts 23 % geordonnanceerd. Deze onderbenutting is te wijten aan de vertraging in het zogenaamde master-plan, dat een prioriteitenlijst en een indicatieve meerjarenprogrammatie bevat en pas in maart 2005 werd afgerond.
• Programma 14.54.1 – Gouvernementele samenwerking Jaarlijks mag de Staat voor maximum 175 miljoen euro nieuwe meerjarige 
verbintenissen met de partnerlanden aangaan en door BTC laten uitvoe-ren
53. Hoewel het beschikbare vastleggingskrediet integraal is benuttigd, 
werd slechts 9,5 miljoen euro of 55 % van het krediet geordonnanceerd om de werkingskosten tijdens het begrotingsjaar 2004 te dekken. Voor de opera-tionele kosten werd 51,9 miljoen euro of 63 % van het totale krediet in 2004 geordonnanceerd. Deze geringe ordonnanceringsgraad is te wijten aan de ver-tragingen bij de overlegging van de ﬁ  nanciële staten voor de verschillende projecten, bij de boekhoudkundige verwerking van de documenten en bij de controle door DGOS.
54
• Programma 15.54.4 – Bijzondere interventies
 Dit programma ﬁ  nanciert onder meer de haalbaarheidsstudies van het experti-
sefonds van de Belgische Investeringsmaatschappij voor Ontwikkelingslanden (BIO) om de opstart van activiteiten in ontwikkelingslanden te ondersteunen. Hoewel tijdens de begrotingscontrole 2004 de kredieten tot 4 miljoen euro werden verhoogd, werd uiteindelijk slechts een bedrag van één miljoen euro vastgelegd
55 en geordonnanceerd. 
 De aanwending van deze middelen vereiste immers een aanpassing van het 
maatschappelijk doel voorzien in de oprichtingswet van BIO, een aanpassing die pas plaatsvond via de programmawet van 20 juli 2005
56.
53 Wetsbepaling 2.14.12 van de initiële begroting voor het begrotingsjaar 2004.
54 De Ministerraad van 10 september 2004 beperkte formeel de bestedingsgraad van zowel de opera-
tionele als de werkingskosten van BTC, waardoor begin 2005 nog saldi van respectievelijk 19,7 mil-joen euro en 6,6 miljoen euro moesten worden betaald.
55 Koninklijk Besluit van 16 mei 2004 houdende toekenning van een toelage aan BIO bestemd voor de 
ﬁ nanciering van technische assistentie ter ondersteuning van investeringen. Vastlegging 2004/10363 
van 5 augustus 2004 voor een bedrag van één miljoen euro.
56 Artikel 80 van de wet van 20 juli 2005 houdende diverse bepalingen.  162e Cahier de la Cour des comptes 243Compte d’exécution du budget Dépenses
2 Sous-utilisation des crédits
Bien que le taux d’utilisation global des crédits d’engagement et d’ordonnancement 
de la section 14 s’élève respectivement à 96,7 % et 80,6 %, les crédits de plusieurs programmes sont largement sous-utilisés :
• Programme 14.42.1 – Fonds organique destiné à l’utilisation du produit de la 
vente et de la location de biens immeubles sis à l’étranger
 Ce fonds organique est destiné à ﬁ  nancer les principales opérations d’achat 
et de vente de biens immeubles situés à l’étranger ainsi que les travaux de rénovation à effectuer dans de tels bâtiments et à pouvoir adapter en per-manence les représentations diplomatiques en fonction des modiﬁ  cations de la politique étrangère. Sur les 9,9 millions d’euros de crédits d’engage-ment, moins de 30 % ont été utilisés et sur les 8,5 millions d’euros de crédits d’ordonnancement, seulement 23 % ont été ordonnancés. Cette sous-utilisa-tion résulte du retard enregistré dans l’élaboration du « masterplan », qui con-tient une liste de priorités ainsi qu’une programmation pluriannuelle indicative et qui n’a été ﬁ  nalisé qu’au mois de mars 2005.
• Programme 14.54.1 – Coopération gouvernementale Chaque année, l’État peut conclure de nouveaux engagements pluriannuels 
avec des pays partenaires et les faire exécuter par la CTB pour un montant maximum de 175 millions d’euros
53. Bien que les crédits d’engagement dis-
ponibles aient été intégralement utilisés, 9,5 millions d’euros seulement, soit 55 %, des crédits ont été ordonnancés pour couvrir les frais de fonctionnement au cours de l’année budgétaire 2004. En ce qui concerne les coûts opéra-tionnels, 51,9 millions d’euros, soit 63 % du montant total des crédits, ont été ordonnancés en 2004. Ce faible taux d’utilisation résulte des retards enregis-trés dans la transmission des états ﬁ  nanciers pour les différents projets, dans 
le traitement comptable des documents et dans le contrôle exécuté par la DGCD.
54
• Programme 15.54.4 – Interventions spéciales
 Ce programme ﬁ  nance notamment les études de faisabilité réalisées par le 
fonds d’expertise de la Société belge d’investissement pour les pays en déve-loppement (BIO) visant à soutenir le lancement d’activités dans les pays en développement. Bien qu’à l’occasion du contrôle budgétaire 2004, les crédits aient été portés à 4 millions d’euros, un montant d’un million d’euros seule-ment a été engagé
55 et ordonnancé. 
 L’utilisation de ces moyens requérait, en effet, une adaptation de l’objet social 
prévu dans la loi organique de BIO, modiﬁ  cation qui n’a été apportée que par 
la loi-programme du 20 juillet 200556.
53 Disposition 2.14.12 du budget initial pour l’année budgétaire 2004.
54 Le Conseil des ministres du 10 septembre 2004 a formellement limité le taux d’affectation tant des 
coûts opérationnels que des frais de fonctionnement de la CTB. Par conséquent, des soldes de res-pectivement 19,7 millions d’euros et 6,6 millions d’euros ont encore dû être payés début 2005.
55 Arrêté royal du 16 mai 2004 portant octroi d’un subside à BIO en vue du ﬁ  nancement de l’assistance 
technique en appui aux investissements. Engagement 2004/10363 du 5 août 2004 d’un montant d’un million d’euros.
56 Article 80 de la loi du 20 juillet 2005 portant des dispositions diverses. 244 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
/L50776 SECTIE 16 – M INISTERIE  VAN LANDSVERDEDIGING
De regering wil de personeelsuitgaven terugdringen ten voordele van de investe-
rings- en werkingsuitgaven. Voorlopig daalt het aandeel van de personeelsuitgaven in de totale begroting echter nog niet, zodat de marge voor investeringen beperkt blijft. Bovendien bleven de vastleggingskredieten voor vernieuwing van infrastruc-tuur de voorbije jaren sterk onderbenut.Voor buitenlandse operaties worden dan weer structureel te weinig kredieten inge-schreven, zodat de uitgaven gedeeltelijk moeten worden gedekt door de gewone bestaansmiddelen en trainingskredieten.Doordat tot slot het bedrag aan effectief te besteden ordonnanceringskredieten beperkt werd, konden voor bijna 60 miljoen euro aan facturen niet worden betaald, met verwijlintresten tot gevolg.
1 Evolutie van de personeelsuitgaven
In het regeerakkoord 2003
57, het Stuurplan 2003 en de verantwoording bij de alge-
mene uitgavenbegroting 2004 (sectie 16 – Landsverdediging)58 wordt bepaald dat de 
getalsterkte van Landsverdediging tegen 1 januari 2015 moet worden teruggebracht tot 35.000 militairen en 2.725 burgers (voltijdse functies). In de algemene beleids-nota voor het jaar 2004
59 wordt onderstreept dat die vermindering hoofdzakelijk zal 
worden gerealiseerd door de administratieve en ondersteunende functies progressief af te bouwen.
Volgens de verantwoording bij de algemene uitgavenbegroting 2004
60 waren bij 
Landsverdediging op 1 januari 2004 40.642 militairen en 2.522 burgers in dienst. Op 1 januari 2005 waren die aantallen verder gedaald tot 39.952 militairen en 2.492 burgers
61, waardoor Landsverdediging gestaag evolueert naar het vooropge-
stelde aantal militairen op 1 januari 2015. 
De daling van het aantal voltijdse personeelseenheden gaat echter nog niet gepaard 
met een daling van de personeelskredieten. Oorzaken daarvan zijn de loonhervormin-gen ten voordele van het militair personeel, de nieuwe loopbaan niveau A voor het burgerpersoneel en de voortschrijdende veroudering van het personeel. Om de per-soneelskredieten structureel te doen dalen, moeten de voorgestelde personeelsver-mindering en -verjonging daadwerkelijk worden uitgevoerd en de loonkosten worden beheerst.
In het Stuurplan 2003 wordt vooropgesteld dat de personeelsuitgaven moeten 
worden teruggebracht tot 50 % van de totale middelen voor Landsverdediging, vooral ten gunste van de investeringen, die moeten stijgen naar 25 %. 
57 Parl. St.  Kamer, DOC 51- 0020/001, p. 73.
58 Parl. St . Kamer, DOC 51- 0325/011, p. 612.
59 Parl. St.  Kamer, DOC 51- 0325/002, p. 4.
60 Parl. St . Kamer, DOC 51- 0325/011, p. 613 en 649.
61 Verantwoording van de eerste aanpassing van de begroting 2005 ( Parl. St.  Kamer, DOC 51- 1746/002, 
p. 77 en 99). Op 1 januari 2006 zou het aantal militairen 39.650 en het aantal burgers 2.527 moeten bedragen; op 1 januari 2007 moet dit verder dalen tot 39.133, respectievelijk 2.549. In de verantwoor-ding van de initiële begroting 2005 ( Parl. St.  Kamer, DOC 51- 1371/012, p. 640 en 677) was er op 
1 januari 2005 sprake van 40.077 militairen en 2.582 burgers, evoluerend naar 39.653, respectievelijk 2.522 in 2006 en 39.294, respectievelijk 2.389 in 2007.  162e Cahier de la Cour des comptes 245Compte d’exécution du budget Dépenses
/L50776 SECTION  16 – M INISTÈRE  DE LA DÉFENSE  NATIONALE
Le gouvernement entend réduire les dépenses de personnel au proﬁ  t des dépenses 
d’investissement et de fonctionnement. Jusqu’à présent, la part des dépenses de personnel dans l’ensemble du budget n’a toutefois pas encore diminué, de telle sorte que la marge disponible pour les investissements reste limitée. En outre, les crédits d’engagement destinés au renouvellement de l’infrastructure sont demeurés nettement sous-utilisés au cours de ces dernières années. Par ailleurs, des crédits structurels insufﬁ  sants sont inscrits pour les opérations extérieures, de telle sorte que les dépenses doivent être partiellement couvertes par les moyens de subsistance ordinaires et les crédits destinés à l’entraînement.Enﬁ  n, en raison de la limitation du montant des crédits d’ordonnancement destinés à des dépenses effectives, des factures n’ont pu être payées à concurrence d’un montant total de près de 60 millions d’euros, ce qui a entraîné des intérêts de retard.
1 Évolution des dépenses de personnel 
Il est prévu dans l’accord de gouvernement 2003
57, le plan directeur 2003 et la jus-
tiﬁ cation du budget général des dépenses 2004 (section 16 – ministère de la Défense 
nationale)58 que les effectifs du ministère de la Défense nationale doivent être rame-
nés à 35.000 militaires et 2.725 civils (fonctions exercées à temps plein) avant le 1
er janvier 2015. Dans la note de politique générale pour l’année budgétaire 200459, 
il est souligné que la réduction de personnel s’effectuera principalement par la sup-pression progressive de fonctions administratives et d’appui.
Selon la justiﬁ  cation du budget général des dépenses 2004
60, au 1er janvier 2004, 
40.642 militaires et 2.522 civils étaient en service au ministère de la Défense natio-nale. Au 1
er janvier 2005, ces effectifs avaient été ramenés à 39.952 militaires et 
2.492 civils61, ce qui marque une évolution continue de la Défense nationale vers 
l’objectif ﬁ  xé quant au nombre de militaires en service au 1er janvier 2015. 
Toutefois, la réduction du nombre d’unités de personnel employé à temps plein ne 
s’est pas encore assortie d’une réduction des crédits de personnel. Les raisons en sont les réformes des traitements en faveur du personnel militaire, la nouvelle car-rière de niveau A pour le personnel civil et le vieillissement du personnel qui se pour-suit. Pour parvenir à une diminution structurelle des crédits de personnel, il faudrait réaliser effectivement la réduction et le rajeunissement du personnel qui ont été proposés et maîtriser les coûts salariaux. 
Le plan directeur 2003 préconise de ramener les dépenses de personnel à 50% de 
l’ensemble des ressources du ministère de la Défense nationale, surtout en faveur des investissements, qui devraient atteindre 25% du budget. 
57 Doc.parl. , Chambre, DOC 51-0020/001, p. 73.
58 Doc.parl. , Chambre, DOC 51-0325/011, p. 612.
59 Doc.parl. , Chambre, DOC 51-0325/002, p. 4.
60 Doc.parl. , Chambre, DOC 51-0325/011, pp. 613 et 649.
61 Justiﬁ  cation du premier ajustement du budget 2005 ( Doc. parl., Chambre, DOC 51-1746/002, pp. 77 
et 99). Au 1er janvier 2006, le nombre de militaires devrait s’élever à 39.650 et celui des civils à 2.527; 
pour le 1er janvier 2007, ces nombres devaient continuer à se réduire pour atteindre, respectivement, 
39.133 et 2.549. Dans la justiﬁ  cation du budget initial 2005 ( Doc. parl., Chambre, DOC 51-1371/012, 
pp. 640 et 677), les chiffres mentionnés étaient de 40.077 militaires et 2.582 civils au 1er janvier 2005, 
et l’évolution prévue pour 2006 portait ces chiffres, respectivement, à 39.653 et 2.522 et 39.294 et 2.389 pour 2007. 246 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Uit de tabel die het aandeel van de personeelsuitgaven in de totale begroting van 
het departement weergeeft, blijkt echter dat er in 2004 geen evolutie naar dat streef-doel is, zodat de marge voor investeringsuitgaven evenmin kan groeien.
Tabel 1 – Aandeel personeel in 
begroting Landsverdediging (%)62
2002 58,763
2003 59,863
2004 60,963
2005 61,763
Bron: Ministerie van Landsverdediging
2 Vernieuwing van de uitrusting en de infrastructuur
Luidens het regeerakkoord 200364 en het Stuurplan 2003 worden de investeringen 
voor de modernisering van de militaire uitrusting geleidelijk opgetrokken tot het Europese gemiddelde (15.100 euro per militair). 
In 2003 bedroeg het gemiddelde van uitgaven voor uitrusting 5.700 euro per militair. In 2004 steeg dat naar 5.946 euro
65. Voor 2005 zou dit moeten stijgen tot 6.574 euro66.
Op dit punt groeit Landsverdediging dus geleidelijk naar het vooropgestelde niveau. Naarmate de volgende jaren het contingent militair personeel verder daalt en de investeringsmiddelen kunnen toenemen, kan de groei naar het Europese gemiddelde worden versneld, op voorwaarde dat ook de werkingskosten onder controle kunnen worden gehouden.
De middelen voor vernieuwing van uitrusting en infrastructuur zijn ingeschreven op 
programma 16.50.2. De uitgaven die worden aangerekend op de kredieten van dit programma hebben voornamelijk betrekking op het Programma voor Investering in Defensie en Veiligheid (PIDV), dat jaarlijks wordt bijgestuurd op basis van de bud-gettaire context bepaald door de regering. Zoals de vorige jaren blijken de vastleg-gingskredieten voor programma 16.50.2 in sterke mate onderbenut te blijven. 
De volgende tabel geeft een overzicht van de benutting van de vastleggingskredie-
ten die van 1995 tot 2004 op dit programma werden ingeschreven .
62 Met uitzondering van de variabele kredieten en de personeelskosten verbonden aan de activiteiten, die 
weliswaar worden aangerekend op basisallocaties voor personeelskredieten maar functioneel worden beschouwd als exploitatie-uitgaven. Het gaat om vergoedingen voor weekendprestaties, “intensieve dienst”, de zeevaarttoelage en de speciﬁ  eke toelagen en vergoedingen voor operaties.
63 Raming begrotingscontrole 2005.
64 Parl. St.  Kamer, DOC 51- 0020/001, p. 73.
65 Berekend op basis van de laatste aanpassing van de begroting 2004. Het gemiddelde voor uitrusting 
per militair komt tot stand door het totaal aan geraamde uitgaven voor investeringen (niet-gesplitste kredieten, gesplitste ordonnanceringskredieten en ordonnanceringsmachtigingen op variabele kre-dieten) te delen door de gemiddelde budgettaire formatie voor militair personeel voor het betrokken jaar.
66 Op basis van de eerste aanpassing van de begroting 2005, rekening houdend met het Plan voor 
Investeringen in Defensie en Veiligheid (PIDV) 2005-2007, zoals besproken op de Ministerraad van 20 juli 2005.  162e Cahier de la Cour des comptes 247Compte d’exécution du budget Dépenses
Il ressort toutefois du tableau présentant la part des dépenses de personnel dans 
l’ensemble du budget du département qu’aucune évolution vers cet objectif n’est à noter en 2004, ce qui empêche également la croissance de la marge destinée aux dépenses d’investissement. 
Tableau 1 – Part du personnel dans les dépenses du 
ministère de la Défense nationale (%)62
Source : ministère de la Défense nationale
2 Renouvellement de l’équipement et de l’infrastructure
L’accord de gouvernement de 200364 et le plan directeur 2003 prévoient l’augmenta-
tion graduelle des investissements destinés à la modernisation de l’équipement mili-taire pour atteindre la moyenne européenne (15.100 euros par militaire). 
En 2003, la moyenne des dépenses d’équipement s’élevait à 5.700 euros par mili-
taire. Elle se chiffrait à 5.946 euros
65 en 2004 et devrait atteindre 6.574 euros66 en 
2005.
Dans ce domaine, le ministère de la Défense nationale se rapproche donc progressi-
vement du niveau prévu. Dans la mesure où la réduction du contingent de personnel militaire se poursuivra et que les moyens d’investissement pourront augmenter, le rattrapage pour atteindre la moyenne européenne pourra s’accélérer, à condition de pouvoir également maîtriser les frais de fonctionnement. 
Les moyens destinés au renouvellement de l’équipement et de l’infrastructure sont 
inscrits au programme 16.50.2. Les dépenses imputées aux crédits de ce programme concernent surtout le Programme d’investissement pour la défense et la sécurité (PIDS), qui est adapté tous les ans en fonction du contexte budgétaire déﬁ  ni par le gouvernement. Comme les années précédentes, les crédits d’engagement inscrits au programme 16.50.2 sont demeurés considérablement sous-utilisés. 
Le tableau qui suit donne un aperçu de l’utilisation des crédits d’engagement inscrits 
à ce programme pour la période 1995 – 2004 .
62 À l’exception des crédits variables, ainsi que des frais de personnel liés aux activités, qui, bien 
qu’imputés sur les allocations de base des crédits de personnel, sont considérés, de manière fonc-tionnelle, comme des dépenses d’exploitation. Il s’agit d’indemnités pour prestations effectuées le week-end, de « service intensif », de l’allocation de navigation et d’allocations et indemnités spéciﬁ  -
ques aux opérations. 
63 Estimation du contrôle budgétaire 2005.
64 Doc. parl., Chambre, DOC 51-0020/001, p. 73.
65 Calculs effectués sur la base du dernier ajustement du budget 2004. La moyenne d’équipement par 
militaire est obtenue en divisant le total des dépenses estimées pour investissements (crédits non dissociés, crédits d’ordonnancement dissociés et les autorisations d’ordonnancement sur les crédits variables) par la moyenne de formation budgétaire pour le personnel militaire de l’année concernée.
66 Sur la base du premier ajustement du budget 2005, compte tenu du Plan d’investissements pour la 
défense et la sécurité (PIDS) 2005-2007, tel que délibéré en Conseil des ministres du 20 juillet 2005. 248 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 2 – Benutting van de vastleggingskredieten ingeschreven op programma 16.50.2 
Jaar Begrotingskredieten Vastleggingen Benuttingsgraad (%)
2004 1.296,5 415,2 32,0
2003 376 247,0 65,72002 1.142 344,8 30,22001 2.132 1.460,3 68,52000 972 320,3 33,0
1999 1.631 261,6 16,0
1998 511 335,8 65,71997 419 411,2 98,1
1996 216 184,6 85,3
1995 509 309,4 60,7
Uit de tabel blijkt dat in 2004 amper 32 % van de vastleggingskredieten van dit pro-
gramma werd gebruikt (415,2 miljoen euro op een totaal van geraamde uitgaven van 1.296,5 miljoen euro).
Het Ministerie van Landsverdediging verklaart deze onderbenutting door de inherente moeilijkheden en complexe aard van de onderhandelingen van militaire contracten. Daardoor kan de vastlegging in een aantal gevallen pas later dan gepland gebeuren. De afwisselend hogere en lagere benuttingspercentages voor de laatste jaren illustre-ren dat. Afgezien van die onvoorzienbare omstandigheden, dient toch te worden opgemerkt dat de ramingen voor het PIDV de effectieve vastleggingen systematisch en ruimschoots overstijgen, zodat er voor het onderdeel vastleggingen sprake is van overbudgettering. 
De mogelijkheid tot nieuwe investeringen hangt ook af van de marge die binnen de begroting Landsverdediging overblijft na het in rekening brengen van de personeels-kosten en de werkingskosten. 
Speciﬁ  ek voor het PIDV, dat binnen het programma 16.50.2 wordt aangerekend op 
basisallocatie 50.21.13.74, biedt onderstaande tabel een overzicht van de geraamde en effectief vastgelegde verbintenissen tussen 1995-2004. 
Tabel 3 – Benutting van de vastleggingskredieten op basisallocatie 50.21.13.74 
(in miljoen euro, stand van zaken op 12 september 2005)
2004 1.169,5 310,3 26,5
2003 252,2 130,1 51,6
2002 1.017,4 220,5 21,72001 1.696,3 1.308,4 77,1
2000 273,0 170,7 62,5
1999 586,3 76,0 13,01998 366,7 184,5 50,3
1997 243,0 236,2 97,21996 78,3 46,8 59,81995 134,7 132,5 98,4
Bron: databank Rekenhof  162e Cahier de la Cour des comptes 249Compte d’exécution du budget Dépenses
Tableau 2 – Utilisation des crédits d’engagement inscrits au programme 16.50.2 
Année Crédits budgétaires Engagements Taux d’utilisation (%)
2003 376 247,0 65,72002 1.142 344,8 30,2
2001 2.132 1.460,3 68,52000 972 320,3 33,01999 1.631 261,6 16,01998 511 335,8 65,71997 419 411,2 98,1
Ce tableau indique qu’en 2004, à peine 32 % des crédits d’engagement de ce pro-
gramme ont été utilisés (415,2 millions d’euros pour un total de dépenses estimé à 1.296,5 millions d’euros).
Le ministère de la Défense nationale explique cette sous-utilisation par les difﬁ  cultés 
inhérentes aux négociations de contrats militaires et par leur complexité. De ce fait, l’engagement ne peut parfois pas intervenir dans les délais prévus, ce que reﬂ  ète la 
variation des taux d’utilisation de ces dernières années. Indépendamment de ces circonstances imprévisibles, il y a toutefois lieu de faire observer que les estimations du PIDS dépassent systématiquement, et de loin, les engagements effectifs, de telle sorte qu’une surbudgétisation est à relever au niveau des engagements. 
La possibilité de réaliser de nouveaux investissements dépend également de la 
marge qui subsiste dans le budget de la Défense nationale après la prise en compte des frais de personnel et des frais de fonctionnement. 
En ce qui concerne spéciﬁ  quement le PIDS, à imputer dans le programme 16.50.2, 
à l’allocation de base 50.21.13.74, le tableau suivant donne un aperçu des obligations 
contractées, telles qu’estimées et effectivement engagées entre 1995 et 2004. 
Tableau 3 – Utilisation des crédits d’engagement inscrits à l’allocation de base 50.21.13.74 
(en millions d’euros, situation au 12 septembre 2005)
2002 1.017,4 220,5 21,7
2001 1.696,3 1.308,4 77,12000 273,0 170,7 62,5
1999 586,3 76,0 13,0
1998 366,7 184,5 50,31997 243,0 236,2 97,2
1996 78,3 46,8 59,8
1995 134,7 132,5 98,4
Source : banque de données de la Cour des comptes 250 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Naast de onderbenutting van de vastleggingskredieten in programma 16.50.2, stelde 
het Rekenhof nog vast dat het gesplitst vastleggingskrediet van 18,5 miljoen euro op basisallocatie 50.11.12.36 (uitgaven voor het gebruik en onderhoud van het rol-lend en aanverwant materieel) van het programma 16.50.1 Training slechts voor 
2,9 miljoen euro (16 %) werd benut.
Deze signiﬁ  cante onderbenutting wordt grotendeels verklaard doordat negen muni-
tieaankopen voor in totaal 10 miljoen euro niet werden gerealiseerd in 200467 en 
doordat voor het onderhoud van rupsvoertuigen één contract (voor 3,1 miljoen euro) niet en een ander contract voor een lager bedrag (1 miljoen euro) werd vastgelegd. Daarnaast werden voor 1,5 miljoen euro geen uitgaven gepland, zodat de totale onderbenutting 15,6 miljoen euro bedraagt.
3 Buitenlandse operaties
In de initiële begroting 2004 bedroeg het budget voor buitenlandse operaties 
52,8 miljoen euro (programma 16.50.5 Inzet ). Dit bedrag werd mee bepaald op basis 
van het regeerakkoord 2003 dat een verdubbeling van het oorspronkelijke bedrag vooropstelde
68. 
Zoals in 2003 volstonden de op dit programma initieel uitgetrokken kredieten echter 
niet om de totale kosten van de buitenlandse operaties te dragen en werden de kredieten verhoogd. Dat gebeurde door een administratieve kredietoverdracht van 19,4 miljoen euro uit de programma’s 16.50.2 Vernieuwing van de uitrusting en de 
infrastructuur  en 16.50.4 Internationale verplichtingen
69 (overeenkomstig de wette-
lijke bepaling in artikel 2.16.22 van de algemene uitgavenbegroting), en daarnaast door een begrotingsaanpassing van 5,7 miljoen euro
70, waardoor het totale krediet 
voor programma 16.50.5 voor 2004 circa 78 miljoen euro bedroeg.
De werkelijke uitgaven voor buitenlandse operaties ten laste van de begroting van 
Landsverdediging overstegen dit bedrag echter nog en bedroegen in 2004 91,6 mil-joen euro
71. Deze uitgaven werden zowel aangerekend op de kredieten van het pro-
gramma 16.50.5 (78 miljoen euro) als rechtstreeks op kredieten van de programma’s 16.50.0 Bestaansmiddelen  en 16.50.1 Training, voor in totaal 13,6 miljoen euro. Een 
deel van de activiteiten in het kader van buitenlandse operaties wordt immers beschouwd als training en wordt dus op het daartoe bestemde begrotingsprogramma aangerekend.
De structurele onderbudgettering van de kredieten voor buitenlandse operaties heeft 
tot gevolg dat de uitgaven gedeeltelijk moeten worden gedekt door kredieten uit de gewone bestaansmiddelen en trainingskredieten te gebruiken. De weinig transpa-rante aanrekening van deze uitgaven op meerdere programma’s gaat bovendien in tegen de principes van een programmabegroting.
67 Vier aankopen werden geherprogrammeerd voor 2005 en drie aankopen voor 2006; van twee geplande 
aankopen heeft Landsverdediging afgezien.
68 Parl. St . Kamer, DOC 51-0020/001, p. 73.
69 Koninklijk besluit van 20 juli 2004 houdende overdracht in de aangepaste algemene uitgavenbegroting 
van het begrotingsjaar 2004, van een deel van de kredieten ingeschreven op de programma’s 16.50.2 en 16.50.4 naar het programma 16.50.5.
70 Parl. St . Kamer, DOC 51-1530/001, p. 25-26.
71 Daarnaast werd nog 5,6 miljoen euro ten laste genomen door derden (dus niet ten laste van de 
begroting van Landsverdediging), zodat de totale uitgaven voor buitenlandse operaties in 2004 97,2 miljoen euro bedroegen.   162e Cahier de la Cour des comptes 251Compte d’exécution du budget Dépenses
Outre la sous-utilisation des crédits d’engagement du programme 16.50.2, la Cour 
des comptes a également constaté que le crédit d’engagement dissocié de 18,5 mil-lions d’euros qui ﬁ  gure à l’allocation de base 50.11.12.36 (Dépenses pour utilisation 
et entretien du matériel roulant et du matériel connexe) du programme 16.50.1 Entraînement n’a été utilisé qu’à concurrence de 2,9 millions d’euros (16 %).
Cette sous-utilisation signiﬁ  cative est principalement due au fait que neuf contrats 
d’achat de munitions, pour un montant total de 10 millions d’euros n’ont pas été réa-lisés en 2004
67 et qu’en ce qui concerne l’entretien de véhicules à chenilles, un con-
trat (d’un montant de 3,1 millions d’euros) n’a pas été engagé et un autre ne l’a été que pour un montant inférieur (1 million d’euros). De plus, aucune dépense n’a été planiﬁ  ée à concurrence d’un montant de 1,5 million d’euros, qui restait disponible, si 
bien que la sous-utilisation se chiffre au total à 15,6 millions d’euros.
3 Opérations extérieures
Le budget initial 2004 prévu pour les opérations extérieures s’élevait à 52,8 millions 
d’euros (programme 16.50.5 Mise en œuvre ). Ce montant avait été ﬁ  xé en tenant 
compte de l’accord de gouvernement de 2003, qui préconisait un doublement du montant initialement prévu
68. 
Or, comme en 2003, s’étant avérés insufﬁ  sants pour couvrir l’ensemble des coûts 
des opérations extérieures, les crédits initialement prévus à ce programme ont dû être augmentés. Cette hausse a été effectuée par un transfert de crédits, à concur-rence de 19,4 millions d’euros, des programmes 16.50.2 Renouvellement de l’équi-
pement et de l’infrastructure et 16.50.4 Obligations internationales
69 (conformément 
à la disposition légale prévue à l’article 2.16.22 du budget général des dépenses), ainsi que par un ajustement budgétaire d’un montant de 5,7 millions d’euros
70, ce qui 
porte le total des crédits du programme 16.50.5 pour l’année 2004 à environ 78 mil-lions d’euros.
Les dépenses réelles exposées dans le cadre des opérations extérieures portées à la 
charge du budget du ministère de la Défense nationale ont même dépassé ce mon-tant, pour atteindre, en 2004, 91,6 millions d’euros
71. Ces dépenses ont été impu-
tées tant aux crédits inscrits au programme 16.50.5 (78 millions d’euros) que direc-tement aux crédits des programmes 16.50.0 Subsistance  et 16.50.1 Entraînement, 
et ce pour un montant total de 13,6 millions d’euros. En effet, étant considérée comme de l’entraînement, une partie des activités réalisées dans le cadre des opé-rations extérieures est donc imputée au programme budgétaire prévu à cet effet. 
La sous-budgétisation structurelle des crédits destinés aux opérations extérieures 
entraîne la nécessité de recourir à des crédits provenant des moyens de subsistance ordinaires et des crédits d’entraînement pour couvrir une partie des dépenses. De plus, le manque de transparence de telles imputations sur plusieurs programmes est contraire aux principes d’un budget par programmes. 
67 Quatre achats ont été reprogrammés pour 2005 et trois autres pour 2006; la Défense nationale a 
renoncé à deux autres acquisitions prévues.
68 Doc. parl. , Chambre, DOC 51-0020/001, p. 73.
69 Arrêté royal du 20 juillet 2004 portant transfert, dans le budget général des dépenses ajusté pour 
l’année budgétaire 2004, d’une partie des crédits inscrits aux programmes 16-50-2 et 16-50-4 au pro-gramme 16-50-5.
70 Doc.parl., Chambre, DOC 51-1530/001, pp. 25-26.
71 Par ailleurs, 5,6 millions d’euros supplémentaires ont été pris en charge par des tiers (et ne sont donc 
pas à la charge du budget de la Défense nationale), ce qui porte l’ensemble des dépenses pour les opérations extérieures pour 2004 à 97,2 millions d’euros.  252 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 4 – Kredieten ingeschreven op programma 16.50.5 Inzet  in de initiële en 
aangepaste begrotingen 2002-2005 (in miljoen euro)
Jaar Initiële begroting Aangepaste begroting
2002 25,5 25,5
2003 25,8 44,82004 52,8 78,0 2005 53,9 60,2
 Bron: databank Rekenhof
4 Laattijdige betalingen
In 2004 moest het Ministerie van Landsverdediging in totaal 1 miljoen euro aan 
verwijlintresten betalen wegens laattijdige betalingen uit het verleden. 
Door het zogenaamde ankerprincipe, dat voor elk departement het bedrag aan effec-
tief te besteden ordonnanceringskredieten beperkt, moesten in 2004 opnieuw een aantal geplande uitgaven worden uitgesteld. Daardoor konden 2.584 facturen (voor een totaalbedrag van 59,9 miljoen euro) niet worden vereffend in 2004 en moesten ze ten laste worden genomen van overgedragen kredieten in 2005.
Bovendien werd in december 2004 de betaling van nog eens 955 andere facturen ten 
laste van de begroting 2004 (voor een totaalbedrag van 32,4 miljoen euro) uitgesteld tot begin 2005. Daardoor zullen opnieuw verwijlintresten moeten worden betaald. 
/L50776  S
ECTIE 18 – FOD F INANCIËN : KADASTER , REGISTRATIE  EN DOMEINEN : 
DIENST  VOOR  ALIMENTATIEVORDERINGEN
In 2004 werd bij de FOD Financiën een Dienst voor Alimentatievorderingen opge-
richt. Eind 2004 had deze dienst ten behoeve van de gerechtigden onderhoudsgel-den ingevorderd voor een totaal bedrag van 266.821 euro en bedroeg het totaal van de verschuldigde maar nog in te vorderen gelden ongeveer 8,9 miljoen euro. De dienst wordt in de uitvoering van zijn taak  geconfronteerd met een aantal moei-lijkheden.
richt. Deze dienst vormt het sluitstuk van een lang politiek en parlementair discours dat ontstond uit de vaststelling dat een groot aantal onderhoudsgelden niet, slechts gedeeltelijk of laattijdig werden betaald. De dienst
72 maakt deel uit van de algemene 
directie Niet-ﬁ  scale Invorderingen voortaan de invorderingsopdrachten uitvoert die in het verleden aan de Administratie Kadaster, Registratie en Domeinen waren toe-vertrouwd.
De Dienst voor Alimentatievorderingen staat sinds 1 juni 2004 in voor de invordering 
van onderhoudsgelden en de achterstallen in. Sinds 1 oktober 2005 moet de dienst onder bepaalde voorwaarden ook voorschotten op onderhoudsgelden uitbetalen aan de onderhoudsgerechtigden.
72 De dienst is gedecentraliseerd over het hoofdbestuur van de FOD Financiën en de lokale kantoren van 
de Domeinen en de Registratie.  162e Cahier de la Cour des comptes 253Compte d’exécution du budget Dépenses
Tableau 4 – Crédits inscrits au programme 16.50.5 Mise en œuvre  des budgets 
initiaux et ajustés 2002-2005 (en millions d’euros)
Année Budget initial Ajustement du budget
2003 25,8 44,82004 52,8 78,02005 53,9 60,2
 Source : banque de données de la Cour des comptes
4 Retards de paiement
En 2004, le ministère de la Défense nationale a dû payer un montant total de 1 million 
d’euros d’intérêts de retard en raison de paiements effectués tardivement dans le passé. 
En raison du « principe de l’ancre », qui limite, pour chaque département, le montant des crédits d’ordonnancement à utiliser effectivement, certaines dépenses prévues ont, une nouvelle fois, dû être reportées en 2004. De ce fait, 2.584 factures (pour un montant total de 59,9 millions d’euros) n’ont pu être liquidées en 2004 et ont dû être reprises à la charge de crédits reportés en 2005.
En outre, en décembre 2004, le paiement de 955 autres factures à la charge du bud-
get 2004 (pour un montant total de 32,4 millions d’euros) a été reporté au début de 2005. Il en résultera de nouveaux intérêts de retard.
/L50776  S
ECTION  18 – SPF F INANCES  : CADASTRE , ENREGISTREMENT  ET 
DOMAINES  : SERVICE  DES CRÉANCES  ALIMENTAIRES
Le Service des créances alimentaires a été créé en 2004 au sein du SPF Finances. 
À la ﬁ  n de l’année 2004, le service avait recouvré 266.821 euros destinés aux créanciers d’aliments. Un montant de 8,9 millions d’euros restait à recouvrer.  Le 
fonctionnement du service se heurte à plusieurs difﬁ  cultés.
La création d’un Service des créances alimentaires au sein du SPF Finances en 2004 
a été l’aboutissement d’un long processus politique et parlementaire généré par le grand nombre de pensions alimentaires totalement ou partiellement impayées, ou versées tardivement. Ce service
72 fait partie de la direction générale Recouvrement 
non ﬁ  scal qui exerce désormais les missions de recouvrement jadis dévolues à l’Administration du Cadastre, de l’Enregistrement et des Domaines.
Le service fonctionne depuis le 1
er juin 2004 pour ce qui concerne le recouvrement 
des pensions alimentaires et des arriérés. Depuis le 1er octobre 2005, il doit égale-
ment verser aux créanciers, sous certaines conditions, des avances sur pension ali-mentaire.
72 Ce service est décentralisé entre l’administration centrale du SPF Finances et les bureaux locaux des 
Domaines et de l’enregistrement. 254 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
2 Wettelijk kader
2.1 Toestand vóór de wet van 21 februari 2003
Sinds de jaren zeventig hebben parlementsleden of regeringen diverse initiatieven 
genomen die moesten leiden tot de invoering van een systeem dat toelaat voor-schotten op onderhoudsgelden te storten en die bedragen bij de in gebreke blijvende onderhoudsplichtigen in te vorderen.
De wet van 8 mei 1989
73 belastte de OCMW’s ermee voorschotten te betalen en de 
onderhoudsgelden in te vorderen.
Dit systeem hield diverse nadelen in: het was enkel toepasselijk op onderhoudsgeld 
verschuldigd aan de kinderen, boven een bepaalde inkomensdrempel trad het OCMW niet op en de invordering zelf verliep moeizaam.
2.2 Wet van 21 februari 2003
Ter vervanging van het bestaande systeem dat geen voldoening schonk, voorzag de 
wet van 21 februari 2003 in de oprichting van een Dienst voor Alimentatievorderin-gen bij de FOD Financiën. Daarbij werd de tussenkomst van de overheid niet langer beschouwd als een sociale steunmaatregel, maar wel vanuit het oogpunt dat een onderhoudsgerechtigde recht heeft op de invordering van de hem of haar verschul-digde onderhoudsgelden.
De opdracht van de Dienst voor Alimentatievorderingen is tweevoudig: de inning en 
invordering van alimentatievorderingen ten laste van de onderhoudsplichtige en het storten van voorschotten op onderhoudsgelden.
De programmawet van 5 augustus 2003 bepaalde dat de wet van 21 februari 2003 
op 1 september 2003 in werking trad
74. De oprichting van de dienst voor Alimenta-
tievorderingen liep echter vertraging op. In de praktijk werd de dienst vanaf 1 juni 2004 ingeschakeld voor de inning en invordering van alimentatievorderingen die betrekking hebben op de onderhoudsgelden verschuldigd aan de kinderen en op de onderhouds-gelden verschuldigd tussen echtgenoten of samenwonenden. Voor de betaling van de onderhoudsgelden treedt de dienst van rechtswege in de plaats van de onder-houdsgerechtigde
75.
Voorschotten op onderhoudsgelden verschuldigd aan kinderen worden toegekend 
sinds 1 oktober 200576.
Deze toekenning is onderworpen aan inkomensvoorwaarden in hoofde van de onder-
houdsgerechtigde ouder en is beperkt tot 175 euro per maand en per onderhouds-gerechtigde
77.
73 Wet van 8 mei 1989 tot wijziging van de organieke wet van 8 juli 1976 betreffende de openbare centra 
voor maatschappelijk welzijn wat het verlenen van voorschotten op en het invorderen van onderhouds-gelden betreft.
74 Artikel 19 van de programmawet van 5 augustus 2003, tot wijziging van artikel 31 van de wet van 
21 februari 2003.
75 Artikelen 2, 6 en 12 van de wet van 21 februari 2003.
76 Artikel 3 van de wet van 21 februari 2003, gewijzigd door artikel 328 van de programmawet van 
22 december 2003. Dit artikel bepaalt dat de Koning de toekenning van voorschotten kan uitbreiden tot onderhoudsgelden verschuldigd tussen echtgenoten of samenwonenden.
77 Artikel 4 van de wet van 21 februari 2003, gewijzigd door artikel 329 van de programmawet van 
22 december 2003.  162e Cahier de la Cour des comptes 255Compte d’exécution du budget Dépenses
2 Législation applicable
2.1 Situation antérieure à la loi du 21 février 2003
Dès les années septante, diverses initiatives parlementaires ou gouvernementales 
ont cherché à mettre sur pied un système permettant le versement d’avances sur pensions alimentaires ainsi que le recouvrement de ces sommes auprès des débi-teurs défaillants.
La loi du 8 mai 1989
73 a chargé les CPAS d’octroyer des avances et de recouvrer les 
créances alimentaires.
Le système mis en place s’est heurté à différentes limites : application aux seuls 
enfants bénéﬁ  ciaires d’une pension alimentaire, exclusion de l’intervention du CPAS 
au-delà d’un seuil de revenus, difﬁ  cultés de recouvrement.
2.2 Loi du 21 février 2003
Ce système, insufﬁ  sant, a été remplacé par la loi du 21 février 2003 créant un 
Service des créances alimentaires au sein du SPF Finances. L’intervention des pou-voirs publics n’est ainsi plus considérée comme une mesure d’aide sociale mais comme la reconnaissance du droit d’un bénéﬁ  ciaire d’une pension alimentaire à faire recouvrer les aliments qui lui sont dus.
La mission du Service des créances alimentaires est double : la perception et le 
recouvrement des créances à charge du débiteur d’aliments et le versement d’avan-ces sur les pensions alimentaires.
La loi-programme du 5 août 2003 disposait déjà que la loi du 21 février 2003 entre-
rait en vigueur le 1
er septembre 200374. La création du Service des créances alimen-
taires a toutefois pris du retard. Dans la pratique, le service est opérationnel depuis le 1
er juin 2004 pour la perception et le recouvrement des créances qui concernent 
les aliments dus aux enfants et les aliments dus entre époux ou cohabitants. Pour le paiement des aliments, le service est subrogé de plein droit aux créanciers
75.
Des avances sur pension alimentaire sont octroyées depuis le 1er octobre 2005 aux 
enfants76.
Cet octroi est lié à des conditions de revenus du parent créancier et est limité à 
175 euros par mois et par créancier d’aliments77.
73 Loi du 8 mai 1989 modiﬁ  ant la loi du 8 juillet 1976 organique des centres publics d’aide sociale en ce 
qui concerne l’octroi d’avances sur pensions alimentaires et le recouvrement de ces pensions.
74 Article 19 de la loi-programme du 5 août 2003 modiﬁ  ant l’article 31 de la loi du 21 février 2003.
75 Articles 2, 6 et 12 de la loi du 21 février 2003.
76 Article 3 de la loi du 21 février 2003, modiﬁ  é par l’article 328 de la loi-programme du 22 décembre 2003. 
Cet article dispose que le Roi peut étendre l’attribution des avances aux pensions alimentaires dues entre époux ou cohabitants.
77 Article 4 de la loi du 21 février 2003, modiﬁ  é par l’article 329 de la loi-programme du 22 décem-
bre 2003. 256 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
De wet voorziet tevens in een bijdrage om de werkingskosten van de dienst te ﬁ  nan-
cieren. Voor de onderhoudsplichtige bedraagt de bijdrage 10 % van de te innen of in te vorderen hoofdsommen, voor de onderhoudsgerechtigde bedraagt ze 5 % van het bedrag van de geïnde of ingevorderde sommen
78.
Voor de toekenning van voorschotten werd in de aangepaste algemene uitgavenbe-
groting voor het jaar 2005 een organiek fonds ingeschreven79.
De ontvangsten van het fonds bestaan vooral uit de bovenvermelde bijdragen in de 
werkingskosten van de dienst.
3 Werking van de dienst in 2004
Tussen 1 juni en december 2004 ontving de dienst 1.699 aanvragen voor tegemoet-
komingen. Bovendien werd in 700 dossiers op bijkomende gegevens gewacht80.
Alle dossiers samen vertegenwoordigden 2.945 onderhoudsgerechtigden (waaronder 
2.757 kinderen).
Daarnaast heeft de Dienst voor Alimentatievorderingen de dossiers overgenomen 
betreffende de invordering van voorschotten die de OCMW’s hadden toegekend vóór 1 juni 2004, d.i. de datum waarop ze werden ontlast van hun vroegere invorde-ringsopdracht
81. Eind 2004 ging het om 7.920 dossiers (één per onderhoudsgerech-
tigd kind waarvoor voorschotten werden toegekend)82.
De door de dienst ingevorderde onderhoudsgelden bedroegen in totaal 266.821 euro83, 
waarvan op 31 december 2004 ongeveer 95.000 euro aan de onderhoudsgerechtig-den was uitgekeerd.
In december 2004 bleef voor de dossiers die in 2004 waren ingediend bij de Dienst 
voor Alimentatievergoedingen nog een bedrag van 8,9 miljoen euro in te vorderen
84.
In bijkomende orde wordt de aandacht gevestigd op het feit dat de ontvangsten van 
het bovenvermelde fonds in de rijksmiddelenbegroting 2004 werden vastgesteld op 4,8 miljoen euro. Deze raming ging er echter van uit dat de Dienst voor Alimentatie-vorderingen reeds op 1 september 2003 zou worden geoperationaliseerd, zoals wettelijk was voorzien (zie hoger). 
78 Artikel 5 van de wet van 21 februari 2003, gewijzigd door artikel 330 van de programmawet van 
22 december 2003.
79 Programmawet van 11 juli 2005, artikel 45. Bedoeld fonds is ingeschreven in programma 18.80.5.
80 Dienst voor Alimentatievorderingen, Activiteitsverslag 2004, p. 14 (gegevens afgesloten op 3 decem-
ber 2004). De evaluatiecommissie ingesteld door artikel 29 van de wet van 21 februari 2004, die ermee belast werd een jaarlijks evaluatieverslag op te stellen, kon in 2004 niet opgericht worden.
81 Artikel 29bis van de wet van 21 februari 2003, ingelast door de programmawet van 22 decem-
ber 2003.
82 Zie de vraag van mevrouw Sabien Lahaye-Battheu aan de Vice-Eerste Minister en Minister van Finan-
ciën van 17 januari 2005, QRVA Kamer, 51-080 van 30 mei 2005, p. 13.414-13.416.
83 Dienst voor Alimentatievorderingen, Activiteitsverslag 2004, p. 26. De rekening van de betrokken 
rekenplichtige, afgesloten op 31 december 2004, vermeldt een hoger bedrag: 355.641,69 euro.
84 Dienst voor Alimentatievorderingen, Activiteitsverslag 2004, p. 25.  162e Cahier de la Cour des comptes 257Compte d’exécution du budget Dépenses
Une contribution est prévue pour assurer le fonctionnement du service : pour le débi-
teur, 10 % des sommes à percevoir ou recouvrer en principal et pour le créancier, 5 % du montant de la créance alimentaire perçue ou recouvrée
78.
Aﬁ n de permettre l’octroi des avances, un fonds organique a été inscrit au budget 
général des dépenses ajusté pour l’année 200579.
Les recettes de ce fonds se composent principalement de la contribution susmen-
tionnée aux frais de fonctionnement du service.
3 Fonctionnement du service en 2004
Entre le 1er juin et le mois de décembre 2004, 1.699 demandes d’intervention ont été 
introduites auprès du service. En outre, 700 dossiers étaient en attente de données complémentaires
80.
L’ensemble de ces dossiers représentait un total de 2.945 créanciers d’aliments 
(dont 2.757 enfants).
En outre, le Service des créances alimentaires a repris les dossiers concernant le 
recouvrement d’avances octroyées par les CPAS avant le 1er juin 2004, date à 
laquelle ces derniers ont été déchargés de leur ancienne mission de recouvrement81. 
Ces dossiers (un par enfant créancier d’aliments auxquels des avances ont été octroyées) étaient ﬁ  n 2004 au nombre de 7.920
82.
Le total des pensions alimentaires recouvrées par le service a été de 266.821 euros83, 
dont, au 31 décembre 2004, 95.000 euros environ avaient pu être versés aux créan-ciers d’aliments.
En décembre 2004, pour l’ensemble des dossiers introduits en 2004 auprès du 
Service des créances alimentaires, un montant de 8,9 millions d’euros restait à recouvrer
84.
À titre complémentaire, il y a lieu de noter que les recettes de ce Fonds prévues au 
budget des voies et moyens 2004 ont été ﬁ  xées à 4,8 millions d’euros. Cette estima-
tion supposait toutefois que le Service des créances alimentaires soit opérationnel au 1
er septembre 2003 comme prévu par la loi (voir supra).
78 Article 5 de la loi du 21 février 2003 modiﬁ  é par l’article 330 de la loi programme du 22 décem-
bre 2003.
79 Loi-programme du 11 juillet 2005, article 45. Le fonds est inscrit au programme 18.80.5.
80 Service des créances alimentaires, Rapport d’activités 2004, p. 14 (données arrêtées au 3 décem-
bre 2004). La Commission d’évaluation créée par l’article 29 de la loi du 21 février 2004, chargée d’établir un rapport annuel d’évaluation, n’a pu être mise en place en 2004.
81 Article 29bis de la loi du 21 février 2003, inséré par la loi-programme du 22 décembre 2003.
82 Voir la question de madame Sabien Lahaye-Battheu au vice-premier ministre et ministre des Finances 
du 17 janvier 2005, QRVA, Chambre, 51-080 du 30 mai 2005, p.13.414-13.416.
83 Service des créances alimentaires, Rapport d’activités 2004, p. 26. Le montant inscrit dans le compte 
du comptable, arrêté au 31 décembre 2004, est plus élevé, soit 355.641,69 euros.
84 Service des créances alimentaires, Rapport d’activités 2004, p. 25. 258 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
4 Toekomstperspectieven 
Na enkele maanden werking blijkt dat de dienst in de uitvoering van zijn taak gecon-
fronteerd wordt met een aantal moeilijkheden, vooral wat betreft:
• de opeenvolgende wetswijzigingen;
• de ophefﬁ  ng van de voorwaarde dat de schuldenaar in België gedomicilieerd 
moet zijn of dat hij in België zijn inkomsten moet genieten85;
• de berekening van de achterstallen, die over een periode van vijf jaar kunnen 
lopen;
• de overdracht van de voorschottendossiers van de OCMW’s;
• het onderzoek van de solvabiliteit van de schuldenaar, waarvoor informatie 
moet worden ingewonnen bij de socialezekerheidsinstellingen;
• het feit dat geen enkele invordering ertoe mag leiden dat de bestaansmidde-
len van de onderhoudsplichtige gereduceerd worden tot een niveau beneden het leeﬂ  oon
86.
/L50776 SECTIE 21 – FOD P ENSIOENEN
De uitgaven voor pensioenen blijven van 2002 tot en met 2004 relatief sterk stijgen. 
De stijging is het sterkst bij de pensioenuitgaven voor het gesubsidieerd vrij en ofﬁ  cieel onderwijs en is voornamelijk toe te schrijven aan de toename van het aan-tal gepensioneerden. 
Bij de oprichting van de geïntegreerde politie is één eigen pensioenfonds gecreëerd 
dat de pensioenen van alle personeelsleden zal betalen. De bijdragen die nu aan dit fonds worden gestort, worden voor het grootste gedeelte doorgestort aan de oude pensioenkassen om de pensioenen van voor de eenmaking verder te betalen. In afwijking van de wet gebeurt die terugstorting vier jaar later nog altijd volgens voor-lopige en geregeld veranderende verdeelsleutels, omdat de administratie nog altijd niet van alle politiekorpsen de nodige gegevens ontvangen heeft.
1 Evolutie van de pensioenuitgaven in de openbare sector
De hiernavolgende tabel geeft een overzicht van de evolutie van de pensioenuit gaven 
in de openbare sector. Voor de overzichtelijkheid werden de uitgaven gegroepeerd per categorie van pensioenen en werd niet uitgegaan van het onderscheid in de begroting tussen uitgaven geﬁ  nancierd via gewone begrotingskredieten en uitgaven 
geﬁ nancierd via een begrotingsfonds
87 (gestijfd met toegewezen ontvangsten). 
85 Artikel 46 van de programmawet van 11 juli 2005 tot wijziging van artikel 6, tweede lid, van de wet van 
86 Wet van 21 februari 2003, artikel 16, § 2.
87 Een deel van de pensioenuitgaven wordt geﬁ  nancierd door het Fonds voor de Overlevingspensioenen, 
het Fonds voor de Rustpensioenen van het Personeel van Instellingen van Openbaar Nut en het Fonds voor het Evenwicht van de Pensioenstelsels.  162e Cahier de la Cour des comptes 259Compte d’exécution du budget Dépenses
4 Perspectives 
Après quelques mois d’existence, il faut constater que le Service des créances ali-
mentaires est confronté à plusieurs difﬁ  cultés susceptibles d’en affecter le fonction-
nement.
Il s’agit notamment : • des modiﬁ  cations successives de la loi ;
• de la suppression de la condition de domiciliation du débiteur ou de l’origine 
de ses revenus en Belgique
85 ;
• du calcul des arriérés, qui peuvent couvrir une période de cinq ans ;• du transfert des dossiers d’avances des CPAS ;• de l’examen de la solvabilité du débiteur, qui nécessite l’obtention d’informa-
tions auprès des organismes de sécurité sociale ;
• de l’interdiction d’un recouvrement aussi longtemps que le débiteur d’aliments 
ne dispose que de ressources d’un montant inférieur ou égal au montant du revenu d’intégration auquel il aurait droit
86.
/L50776 SECTION  21 – SPF P ENSIONS
De 2002 à 2004, les dépenses pour les pensions ont subi une hausse assez forte. 
L’augmentation est la plus importante en ce qui concerne les dépenses de pension de l’enseignement subventionné, libre et ofﬁ  ciel, et est principalement due à l’ac-croissement du nombre des pensionnés.
Lors de la création de la police intégrée, il a été instauré un fonds de pension uni-
que, chargé de liquider les pensions de tous les membres du personnel. Les coti-sations actuellement versées à ce fonds sont, pour la plus grande part, reversées aux anciennes caisses de pensions aﬁ  n de poursuivre le paiement des pensions antérieures à l’uniﬁ  cation. Quatre ans plus tard, ce remboursement, en dérogation à la loi, s’effectue toujours suivant des clés de répartition provisoires et évoluant régulièrement parce que l’ensemble des corps de police n’ont toujours pas transmis toutes les données requises à l’administration.
1 Évolution des dépenses de pension dans le secteur public
Le tableau ci-après donne un aperçu de l’évolution des dépenses de pension dans le 
secteur public. Dans un souci de clarté, les dépenses ont été groupées par catégorie de pensions, sans tenir compte de la distinction opérée dans le budget selon que les dépenses sont ﬁ  nancées au moyen de crédits budgétaires ordinaires ou par le biais 
d’un fonds budgétaire
87 (alimenté par des recettes attribuées). 
85 Article 46 de la loi-programme du 11 juillet 2005 modifiant l’article 6, alinéa 2, de la loi du 
21 février 2003.
86 Loi du 21 février 2003, article 16, § 2.
87 Une partie des dépenses de pension est ﬁ  nancée par le Fonds des pensions de survie, le Fonds des 
pensions de retraite du personnel des organismes d’intérêt public et le Fonds pour l’équilibre des régi-mes de pensions. 260 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 1 – Evolutie van de pensioenuitgaven 
(sectie 21 van de algemene uitgavenbegroting, bedragen in miljoen euro)
Uitgaven 
2002Uitgaven 
2003Stijging
(%)Uitgaven 
2004Stijging
(%)
Overheid, Rijks- en 
Gemeenschapsonderwijs, magistraten1597,4 1679,0 5,1 1764,9 5,1
Zelfstandige openbare 
inrichtingen4,2 3,9 –7,1 3,5 –10,3
Regie Maritiem Transport 12,5 12,3 –1,6 12,0 –2,4
De Post 329,0 339,6 3,2 354,2 4,3Bedienaars erkende 
Erediensten33,7 34,2 1,5 34,5 0,9
Leger en ex-rijkswacht 868,8 881,8 1,5 887,8 0,7
BELGACOM 0 ,0 0,0 – 200,2 –
BELGOCONTROL 0 ,0 0,0 –0 ,0 –
Brussels International 
Airport Company (BIAC)0,0 0,0 –0 ,0 –
Gesubsidieerd ofﬁ  cieel 
onderwijs (provinciaal en gemeentelijk) 592,2 624,0 5,4 669,3 7,3
Gesubsidieerd vrij 
onderwijs1280,4 1384,9 8,2 1517,3 9,6
Fonds voor 
Overlevingspensioenen919,3 939,2 2,2 959,6 2,2
Pool der Parastatalen 179,9 212,2 18,0 227,3 7,1
Totaal 5817,4 6111,1 5,0 6630,6 8,5
Uit deze cijfers blijkt dat de uitgaven van 2002 tot en met 2004 relatief sterk stijgen. 
De stijging is het sterkst bij de pensioenuitgaven voor het gesubsidieerd vrij en ofﬁ  -cieel onderwijs en is voornamelijk toe te schrijven aan de toename van het aantal gepensioneerden.
Opmerkelijk is dat deze stijging van de pensioenuitgaven in 2004 niet gepaard ging 
met een daling van de saldi van de betrokken fondsen. Uit de hiernavolgende tabel blijkt dat de saldi van de begrotingsfondsen nog zijn toegenomen in de loop van 2004, zodat eind 2004 in totaal nagenoeg 96 miljoen euro beschikbaar was. In de aangepaste begroting voor het jaar 2005 werd echter gepland dat deze saldi tijdens het begrotingsjaar 2005 grotendeels zullen worden aangesproken. Dat heeft tot gevolg dat vanaf 2006 beduidend meer gewone kredieten nodig zullen zijn om de stijging van de pensioenuitgaven verder te kunnen ﬁ  nancieren.  162e Cahier de la Cour des comptes 261Compte d’exécution du budget Dépenses
Tableau 1 – Évolution des dépenses de pension 
(section 21 du budget général des dépenses, en millions d’euros)
Dépenses 
2002Dépenses 
2003Augmen-
tation
(%)Dépenses 
2004Augmen-
tation
 (%)
État, Enseignement de 
l’État et des Communautés, magistrats1597,4 1679,0 5,1 1764,9 5,1
Établissements publics 
autonomes4,2 3,9 –7,1 3,5 –10,3
Régie du transport 
maritime12,5 12,3 –1,6 12,0 –2,4
La Poste 329,0 339,6 3,2 354,2 4,3
Ministres des cultes 
reconnus33,7 34,2 1,5 34,5 0,9
Armée et ex-gendarmerie 868,8 881,8 1,5 887,8 0,7
Airport Company (BIAC) 0,0 0,0 –0 ,0 –
Enseignement ofﬁ  ciel 
subventionné (provincial et communal) 592,2 624,0 5,4 669,3 7,3
Enseignement libre 
subventionné1280,4 1384,9 8,2 1517,3 9,6
Fonds des pensions de 
survie919,3 939,2 2,2 959,6 2,2
Pool des parastataux 179,9 212,2 18,0 227,3 7,1
Total 5817,4 6111,1 5,0 6630,6 8,5
Il ressort de ces chiffres que, de 2002 à 2004, les dépenses ont subi une hausse 
assez forte. L’augmentation est la plus importante en ce qui concerne les dépenses de pension de l’enseignement subventionné, libre et ofﬁ  ciel, et est principalement due à l’accroissement du nombre des pensionnés.
Il est à remarquer que cette augmentation des dépenses de pension n’a pas entraîné, 
en 2004, une réduction des soldes des fonds concernés. Il ressort du tableau ci-après que les soldes des fonds budgétaires se sont encore accrus durant l’exer-cice 2004, de sorte qu’à la ﬁ  n de l’année 2004, un montant de près de 96 millions 
d’euros au total était disponible. Or, le budget ajusté de l’année 2005 prévoyait que ces soldes seraient, pour une large part, entamés durant l’année budgétaire 2005. Dès lors, à partir de 2006, le montant des crédits ordinaires nécessaires à la pour-suite du ﬁ  nancement de l’augmentation des dépenses de pension sera considérable-
ment plus élevé. 262 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 2 – Evolutie van de saldi van de begrotingsfondsen (bedragen in miljoen euro) 
Saldo eind 2002 Saldo eind 2003 Saldo eind 2004
Fonds voor de 
Overlevingspensioenen20,9 14,9 56,9
Pool der Parastatalen 9,6 15,4 20,9
Fonds voor het Evenwicht van de 
Pensioenstelsels16,9 11,2 18,0
Totaal 47,4 41,5 95,8
2 Fonds voor de Pensioenen van de Geïntegreerde Politie
Het Fonds voor de Pensioenen van de Geïntegreerde Politie, opgericht door de wet 
van 6 mei 2002 als een bijzondere dienst van de Administratie der Pensioenen, ﬁ  nan-ciert de rustpensioenen toegekend aan de gewezen personeelsleden van de geïnte-greerde politiediensten en de overlevingspensioenen toegekend aan hun rechtheb-benden. Opdat het fonds deze last zou kunnen dragen, werden alle werkgevers van politieambtenaren (zowel de federale Staat als de lokale politiekorpsen) ambtshalve en onherroepelijk bij het fonds aangesloten. 
De begroting en de eindrekening van dit fonds worden elk jaar ter goedkeuring voor-
gelegd aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers als bijlage bij de begroting der pensioenen.
Door de oprichting van het fonds werd, als sluitstuk van de uitvaardiging van het 
uniforme politiestatuut, de grote versnippering van het pensioenlandschap van de politiediensten weggewerkt. Tot dan hadden de verschillende politiediensten een groot aantal pensioenstelsels, die aanzienlijk verschilden in berekening en ﬁ  nancie-ring. De rustpensioenen van de gewezen leden van de rijkswacht en van de gerech-telijke politie werden deels geﬁ  nancierd uit de algemene uitgavenbegroting van de 
Staat en deels uit de persoonlijke bijdragen gestort in het Fonds voor de Overle-vingspensioenen. De ﬁ  nanciering van de rustpensioenen van de leden van de gemeen-
tepolitie was zeer verscheiden: sommige gemeenten en steden hadden een eigen pensioenregime en -beheer, andere hadden gemeenschappelijke regimes met een repartitiesysteem via een voorzorgsinstelling of via de Administratie der Pensioenen, nog andere hadden een eigen of een gemeenschappelijk pensioenregime met een kapitalisatiesysteem via een voorzorgsinstelling (de Onderlinge Maatschappij der Openbare Besturen, De Vaderlandsche, Fortis, …).
Door het nieuwe model worden alle rust- en overlevingspensioenen van de geïnte-
greerde politie uit één fonds geﬁ  nancierd. Dit fonds wordt gevoed door de persoon-
lijke bijdragen (7,5 % van de wedde) en door werkgeversbijdragen ten laste van het lokale politiekorps of ten laste van de algemene uitgavenbegroting voor de federale politie. De bijdrage voor de federale politie wordt door de Staatskas gestort aan de Administratie der Pensioenen en dus in het fonds. De bijdragen van de lokale politie worden door de uitbetalingsinstanties aan de Rijksdienst voor de Sociale Zekerheid van de Plaatselijke en Provinciale Overheden (RSZPPO) gestort, die ze doorstort aan het fonds. Verder ontvangt het fonds nog een aantal andere inkomsten, waaron-der pensioenoverdrachten van stortingen gedaan in de privé-sector
88, persoonlijke 
88 Met toepassing van de wet van 5 augustus 1968 tot vaststelling van een zeker verband tussen de 
pensioenstelsels van de openbare sector en die van de privé-sector.  162e Cahier de la Cour des comptes 263Compte d’exécution du budget Dépenses
Tableau 2 – Évolution des soldes des fonds budgétaires (montants en millions d’euros)
Solde ﬁ  n 2002 Solde ﬁ  n 2003 Solde ﬁ  n 2004
Fonds des pensions de survie 20,9 14,9 56,9
Pool des parastataux 9,6 15,4 20,9
Fonds pour l’équilibre des régimes 
de pension16,9 11,2 18,0
Total 47,4 41,5 95,8
2 Fonds des pensions de la police intégrée
Le Fonds des pensions de la police intégrée, créé par la loi du 6 mai 2002 en tant 
que service particulier de l’administration des Pensions, ﬁ  nance les pensions de retraite allouées aux anciens membres du personnel des services de la police inté-grée et les pensions de survie accordées aux ayants droit. Pour que le Fonds puisse supporter cette charge, tous les employeurs des fonctionnaires de police (aussi bien l’État fédéral que les corps de police locaux) y ont été d’ofﬁ  ce et irrévocablement afﬁ liés. 
Le budget et le compte de ce fonds sont soumis chaque année à l’approbation de la 
Chambre des représentants en annexe au budget des pensions.
La création du fonds a, en tant que clé de voûte de la promulgation du statut uni-
forme de la police, mis un terme au découpage important du paysage des pensions des services de police. Jusqu’alors, les différents services de police ressortissaient à un nombre élevé de régimes de pension, qui différaient considérablement en matière de calcul et de ﬁ  nancement. Les pensions de retraite des anciens membres de la gendarmerie et de la police judiciaire étaient ﬁ  nancées, pour une partie, à la charge du budget général des dépenses de l’État et, pour une autre partie, par les cotisa-tions personnelles versées au Fonds des pensions de survie. Le ﬁ  nancement des pensions de retraite des membres de la police communale variait fortement : certai-nes communes et villes disposaient d’un régime et d’une gestion de pension propres, d’autres de régimes communs dotés d’un système de répartition par le biais d’une institution de prévoyance ou de l’administration des Pensions, tandis que d’autres encore recouraient à un régime de pension commun doté d’un système de capitalisa-tion par le biais d’une institution de prévoyance (la Société mutuelle des administra-tions publiques, La Patriotique, Fortis, etc.).
Dans le nouveau modèle, toutes les pensions de retraite et de survie de la police intégrée sont ﬁ  nancées à la charge d’un fonds unique. Celui-ci est alimenté par les 
cotisations personnelles (7,5 % du traitement) et par des cotisations patronales à la charge du corps de police local ou du budget général des dépenses pour la police fédérale. La cotisation de la police fédérale est versée par le Trésor à l’administra-tion des Pensions et, donc, au fonds. Les cotisations de la police locale sont versées par les instances de paiement à l’Ofﬁ  ce national de sécurité sociale des administra-
tions provinciales et locales (ONSSAPL), qui les transfère au fonds. En outre, le fonds perçoit également un certain nombre d’autres recettes, dont les transferts de versements en matière de pension effectués dans le secteur privé
88, les cotisations 
88 En application de la loi du 5 août 1968 établissant certaines relations entre les régimes de pensions du 
secteur public et ceux du secteur privé. 264 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
bijdragen voor de validering van loopbaanonderbrekingen, terugstortingen door 
andere instellingen in het kader van de lastenverdeling89, enz.
In principe moet de totale bijdragevoet (werkgeversbijdrage plus persoonlijke bij-
drage) gelijk zijn aan de verhouding tussen alle netto90-pensioenuitgaven en de glo-
bale loonmassa van de geïntegreerde politie. Van bij het begin werd de totale bijdra-gevoet echter op 27,5 % bepaald en was het de bedoeling om dit percentage te behouden zolang de opbrengst van deze bijdrage volstaat om de netto-uitgaven te dekken. 
Aangezien het fonds enkel de nieuwe pensioenen (vanaf 1 april 2001, datum van het 
nieuwe (uniek) pensioenstatuut van de geïntegreerde politie) ﬁ  nanciert, zijn er de eerste jaren telkens forse overschotten. Dat zal volgens gemaakte prognoses nog het geval zijn tot 2011. Voor 2004 vertegenwoordigden die overschotten aldus 78,2 % van de totale ontvangsten.
Deze overschotten of ristorno’s worden teruggestort aan de verschillende kassen die 
voordien de last van de “politiepensioenen” moesten dragen (Openbare Schatkist, Pool, voorzorginstelling, eigen regime van een gemeente, …) en die dat verder moe-ten doen voor de op 1 april 2001 lopende uitkeringen. Daarbij wordt de ristorno voor de Staatskas rechtstreeks gestort in het Fonds voor Overlevingspensioenen, de ristorno voor gemeenten met een overeenkomst met een voorzorginstelling wordt rechtstreeks bij deze voorzorginstelling terugbetaald. 
Dit eenheidssysteem heeft onmiskenbaar voordelen: een grotere solidariteit, de cen-
tralisatie van berekening en beheer die op haar beurt zorgt voor een uniforme toe-passing van de regelgeving, een eenvoudigere controle en een verhoogde individuele rechtszekerheid. Toch verloopt de toepassing ervan in de praktijk niet zonder moei-lijkheden. 
Meer dan vier jaar na de inwerkingtreding van het uniforme statuut blijken de ristor-
no’s aan de oorspronkelijke pensioenkassen nog altijd te worden verdeeld op basis van voorschotten berekend volgens voorlopige verdeelsleutels. Hierbij werden ver-schillende opeenvolgende methodes gehanteerd. Bij de laatst gehanteerde methode werd uitgegaan van de weddegegevens van de maand januari 2002. 
De ristorno’s moeten volgens de wet echter worden verdeeld op basis van een vaste 
verdeelsleutel vastgelegd bij koninklijk besluit
91. Het gedeelte voor elke entiteit is 
gelijk aan de verhouding tussen enerzijds, de aan de totale bijdrage onderworpen loonsom voor de maand april 2001 van de personeelsleden die op 31 maart 2001 aangesloten waren bij het pensioenstelsel van de betrokken entiteit en die zijn over-gegaan naar de politiediensten en anderzijds dezelfde loonsom voor de maand april 2001 van het geheel van de personeelsleden van de politiediensten. Dit uitvoeringsbesluit moet worden genomen na advies van de door dezelfde wet opge-richte Commissie voor de Pensioenen van de Geïntegreerde Politie
92. In de praktijk 
werd dit uitvoeringsbesluit echter nog altijd niet uitgevaardigd. 
89 Met toepassing van de wet van 14 april 1965 tot vaststelling van een zeker verband tussen de onder-
scheiden pensioenregelingen van de openbare sector.
90 Dit zijn de pensioenuitgaven die werden verminderd met andere inkomsten zoals overdrachten.
91 Artikel 7.
92 Artikel 8.  162e Cahier de la Cour des comptes 265Compte d’exécution du budget Dépenses
personnelles versées pour la validation des interruptions de carrière, les rembourse-
ments effectués par d’autres organismes dans le cadre de la répartition des charges
89, etc.
En principe, le taux de cotisation total (cotisation patronale plus cotisation person-nelle) doit être égal à la proportion entre l’ensemble des dépenses de pension nettes
90 et la masse salariale globale de la police intégrée. D’emblée, le taux de 
cotisation total a toutefois été ﬁ  xé à 27,5 %, l’objectif étant de conserver ce pourcen-
tage aussi longtemps que le produit de cette cotisation sufﬁ  t à couvrir les dépenses nettes. 
Le fonds ne ﬁ  nançant que les nouvelles pensions (à partir du 1
er avril 2001, date du 
nouveau statut de pension (unique) de la police intégrée), des excédents considéra-bles sont enregistrés chaque fois au cours des premières années. Selon les prévi-sions établies, il en sera encore de même jusqu’en 2011. Pour ce qui est de l’an-née 2004, les excédents représentent ainsi 78,2 % des recettes totales.
Ces excédents, ou ristournes, sont reversés aux différentes caisses qui devaient 
supporter antérieurement la charge des « pensions de la police » (Trésor public, Pool, institution de prévoyance, régime propre d’une commune, …) et qui devront conti-nuer dans ce sens en ce qui concerne les prestations en cours au 1
er avril 2001. De 
plus, la ristourne en faveur du Trésor est directement versée au Fonds des pensions de survie, tandis que la ristourne en faveur des communes ayant passé un accord avec une institution de prévoyance est directement reversée à celle-ci. 
Ce système unique présente des avantages indéniables : une plus grande solidarité, 
la centralisation du calcul et de la gestion qui, à son tour, assure une application uniforme de la réglementation, la simpliﬁ  cation du contrôle et une sécurité juridique 
individuelle accrue. Or, dans la pratique, sa mise en œuvre ne s’effectue pas sans problèmes. 
Plus de quatre ans après l’entrée en vigueur du statut uniforme, les ristournes ver-
sées aux caisses de pension originales sont toujours ventilées sur la base d’avances calculées suivant des clés de répartition provisoires. En l’occurrence, différentes méthodes ont été utilisées consécutivement, la dernière d’entre elles étant basée sur les données pécuniaires du mois de janvier 2002. 
Or, aux termes de la loi, les ristournes doivent être réparties sur la base d’une clé de 
répartition ﬁ  xée par arrêté royal
91. La part revenant à chaque entité est égale au 
rapport entre, d’une part, la masse salariale, soumise à la cotisation globale, pour le mois d’avril 2001, des membres du personnel qui, à la date du 31 mars 2001, étaient afﬁ liés au régime de pension de l’entité concernée et qui sont passés aux services de 
police et, d’autre part, la même masse salariale pour le mois d’avril 2001 de l’ensem-ble des membres du personnel des services de police. Cet arrêté d’exécution doit être pris après avis de la Commission des pensions de la police intégrée
92. Dans la 
pratique, l’arrêté d’exécution n’a toutefois pas encore été promulgué. 
89 En application de la loi du 14 avril 1965 établissant certaines relations entre les divers régimes de 
pensions du secteur public.
90 Il s’agit des dépenses de pension diminuées à concurrence d’autres recettes, telles que les trans-
ferts.
91 Article 7.
92 Article 8. 266 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
De reden daarvoor is dat de Administratie der Pensioenen nog altijd niet beschikt 
over de weddegegevens van de diverse politiediensten voor de referentie-maand april 2001. In het najaar van 2004 hadden amper 36 van de 582 gemeenten met een eigen politiekorps de noodzakelijke gegevens verstrekt; in september 2005 was dit aantal gestegen tot 485.
Ter illustratie van de ﬁ  nanciële weerslag en van het belang om zo snel mogelijk een 
deﬁ nitieve verdeelsleutel vast te stellen, volgt hierna het overzicht van de ontvangs-
ten, uitgaven en ristorno’s voor het jaar 2004.
Tabel 3 – Fonds voor de Pensioenen van de Geïntegreerde Politie: realisaties in 2004 
Persoonlijke bijdragen (7,5 %) 103,6
Werkgeversbijdragen (20 %) 276,2
Totaal ontvangsten 379,8
Uitgaven
Rustpensioenen 60,1Overlevingspensioenen 20,0
Andere uitgaven
932,8
Totaal uitgaven 82,9
Te ristorneren saldo 296,9
Voorlopige verdeelsleutels (laatste berekeningswijze)
Ristorno fonds voor overlevingspensioenen 0,503267
Andere ristorno’s 0,496733
Bron: Commissie voor de Pensioenen van de Geïntegreerde Politie
Uit de cijfers die de Commissie voor de Pensioenen van de Geïntegreerde Politie 
hanteert, blijkt dat de schommelingen tussen de coëfﬁ  ciënten die volgens de opeen-volgende methodes (met respectievelijk scharnierdatum 1 april 2001 of 1 janu-ari 2002) en gegevens (respectieve weddengegevens zoals bekend op diverse tijd-stippen) vastgesteld werden, toch vrij belangrijk zijn. Zo evolueerde de grootste maar eenvoudigst te becijferen coëfﬁ  ciënt, die van het Fonds voor Overlevingspensi-
oenen, van 0,515205 naar 0,503267.
/L50776  S
ECTIE 23 – FOD W ERKGELEGENHEID , ARBEID  EN SOCIAAL  OVERLEG : 
ALGEMENE  DIRECTIE  TOEZICHT  OP DE SOCIALE  WETTEN
De Algemene Directie Toezicht op de Sociale Wetten heeft de laatste jaren het aantal onderzoeken naar sociale fraude opgevoerd. Daarvoor moest in 2004 extra personeel in dienst worden genomen, wat slechts in 2005 gebeurd is.
De hoofdtaak van de Algemene Directie Toezicht op de Sociale Wetten, opgericht 
binnen de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, bestaat erin te contro-leren of de sociale wetten op de werkplaats worden toegepast. Ze moet ook de werkgevers en de werknemers over de draagwijdte van die wetgeving voorlichten en adviseren. 
93 Het betreft hier onder meer achterstallen, vakantiegeld, interne transfers, …  162e Cahier de la Cour des comptes 267Compte d’exécution du budget Dépenses
La raison en est que l’administration des Pensions ne dispose toujours pas des don-
nées pécuniaires relatives aux divers services de police pour le mois d’avril 2001, qui est le mois de référence. Au printemps de 2004, à peine 36 des 582 communes dotées d’un corps de police propre avaient fourni les données nécessaires ; ce nom-bre s’élevait à 485 en septembre 2005.
Le relevé des recettes, des dépenses et des ristournes pour l’année 2004 ﬁ  gurant 
ci-après illustre l’incidence ﬁ  nancière d’une clé de répartition déﬁ  nitive et l’impor-tance d’une détermination aussi rapide que possible de celle-ci.
Tableau 3 – Fonds des pensions de la police intégrée : réalisations 2004 
Recettes
Cotisations personnelles (7,5 %) 103,6
Cotisations patronales (20 %) 276,2
Total des recettes 379,8
Dépenses
Pensions de retraite 60,1Pensions de survie 20,0
Autres dépenses
932,8
Total des dépenses 82,9
Solde à ristourner 296,9
Clés de répartition provisoires (dernier mode de calcul)
Ristourne au fonds des pensions de survie 0,503267
Autres ristournes 0,496733
Source : Commission des pensions de la police intégrée
Les chiffres utilisés par la Commission des pensions de la police intégrée font quand 
même apparaître des ﬂ  uctuations assez importantes des coefﬁ  cients ﬁ  xés suivant les 
méthodes successives (utilisant, comme date-charnière, respectivement le 1
er avril 2001 ou le 1er janvier 2002) et au moyen des données successives (données 
relatives aux traitements tels que connues aux différentes dates). C’est ainsi que le principal coefﬁ  cient, mais aussi le plus simple à calculer, c’est-à-dire celui du Fonds 
des pensions de survie, a évolué de 0,515205 à 0,503267.
/L50776  S
ECTION  23 – SPF E MPLOI , TRAVAIL  ET CONCERTATION  SOCIALE  : 
DIRECTION  GÉNÉRALE  CONTRÔLE  DES LOIS SOCIALES
La direction générale Contrôle des lois sociales a accru, ces dernières années, le nombre d’enquêtes relatives à la fraude en matière sociale. Du personnel supplé-mentaire devait être recruté à cet effet en 2004, mais n’a pu l’être qu’en 2005.
Le contrôle de l’application des lois sociales sur les lieux de travail constitue la tâche 
principale de la direction générale Contrôle des lois sociales instituée au sein du SPF Emploi, Travail et Concertation sociale. Ce service est également chargé d’informer et de conseiller les employeurs et les travailleurs sur la portée des dispositions de cette législation.
93 Il s’agit ici, notamment, d’arriérés, de pécules de vacances, de transferts internes, etc. 268 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Deze controleopdracht gebeurt in samenwerking met andere diensten (m.n. de FOD 
Sociale Zekerheid, de RSZ, de RVA en de politiediensten). Daartoe werd een inter-departementale coördinatiestructuur ingesteld: door de wet van 3 mei 2003 werden een Federale Raad voor de strijd tegen de illegale arbeid en de sociale fraude, een Federaal Coördinatiecomité en Arrondissementscellen opgericht. De Federale Raad is onder meer verantwoordelijk voor de uitvoering van het beleid van de Ministerraad op het gebied van de strijd tegen de sociale fraude en het voorkomen daarvan.
Wegens de omvang van de sociale fraude (die op ongeveer 1,2 miljard euro per jaar 
wordt geraamd) en de risico’s die hij inhoudt voor het ﬁ  nanciële evenwicht van de sociale zekerheid, heeft de Algemene Directie Toezicht op de Sociale Wetten sinds enkele jaren het aantal onderzoeken ter plaatse signiﬁ  cant uitgebreid (34.124 in 2000, 40.417 in 2003 en 38.144 in 2004). 
De Minister van Werk en Pensioenen had in zijn beleidsnota voor de algemene uit-
gavenbegroting voor het jaar 2004
94 aangekondigd dat hij van plan was bijkomend 
personeel in dienst te nemen om de strijd tegen de sociale fraude op te voeren. Bij de begrotingscontrole 2004 waren daarvoor bijkredieten goedgekeurd. Pas begin 2005 werden 33 personen in dienst genomen (waardoor het aantal sociale contro-leurs op nagenoeg driehonderd komt te liggen). Doordat zij eerst nog een aange-paste opleiding moesten volgen, kunnen ze niet volledig operationeel zijn vóór het einde van het jaar 2005. 
De vermindering van het aantal onderzoeken in 2004 (38.144) in vergelijking met 
2003 (40.417) kan worden verklaard door verschillende factoren. De belangrijkste daarvan zijn enerzijds de oprichting van de Federale Raad en van het Coördinatieco-mité voor de strijd tegen de illegale arbeid en de sociale fraude, waarvoor perso-neelsleden van de Algemene Directie Toezicht op de Sociale Wetten werd gedeta-cheerd, en anderzijds de verplichte begeleiding van de nieuwe personeelsleden bij hun theoretische en praktische vorming. Deze vermindering van het aantal onderzoe-ken heeft echter niet geleid tot een vermindering van het aantal rechtzettingen die in 2004 zijn uitgevoerd met toepassing van de sociale wetten (26,7 miljoen euro tegen-over 23,1 miljoen in 2003). 
Naast de bijkomende indienstnemingen zou de slagkracht van de Algemene Directie 
Toezicht op de Sociale Wetten ook kunnen worden versterkt door een gegevensbank OASIS (antifraudeorganisatie van de inspectiediensten) te ontwikkelen. Die moet helpen de frauderisico’s in de diverse activiteitssectoren in beeld te brengen en de uit te voeren controles beter te kiezen. 
/L50776  S
ECTIE 24 – FOD S OCIALE  ZEKERHEID : TEGEMOETKOMINGEN  AAN 
PERSONEN  MET EEN HANDICAP
Bij de Dienst der Tegemoetkomingen aan Personen met een handicap zorgt een 
nieuw contact center voor een snellere verwerking van de dossiers, waardoor min-der achterstallen moeten worden betaald en de aanzienlijke achterstand uit het ver-leden enigszins werd teruggedrongen.
Het begrotingskrediet volstond niet om alle uitkeringen in 2004 te betalen, waardoor een preﬁ  nanciering via voorschotten nodig was. De orderekening van de Thesaurie waarop dat gebeurde, vertoont echter nog altijd een belangrijk debet, waardoor die uitgaven voorlopig buiten de algemene uitgavenbegroting worden gehouden. Sinds begin 2005 stijgt bovendien het aantal aanvragen, wat in combinatie met de snellere dossierafhandeling voor aanzienlijk hogere uitgaven zal zorgen.
94 Parl. St. Kamer, DOC 51-325/18, p. 25-26.  162e Cahier de la Cour des comptes 269Compte d’exécution du budget Dépenses
Cette mission de contrôle est effectuée en collaboration avec d’autres services (SPF 
Sécurité sociale, ONSS, ONEm et services de police, notamment). À cette ﬁ  n, une 
structure interdépartementale de coordination a été mise en place : un Conseil fédé-ral de lutte contre le travail illégal et la fraude sociale, un Comité fédéral de coordi-nation et des cellules d’arrondissement ont été institués par la loi du 3 mai 2003. Le Conseil fédéral est notamment responsable de la mise en œuvre de la politique du Conseil des ministres en matière de lutte et de prévention contre la fraude sociale.
Depuis plusieurs années, en raison de l’importance de la fraude en matière sociale 
(estimée à environ 1,2 milliard d’euros par an) et des risques qu’elle représente pour l’équilibre ﬁ  nancier de la sécurité sociale, la direction générale Contrôle des lois sociales a accru de façon signiﬁ  cative le nombre d’enquêtes effectuées sur place (34.124 en 2000, 40.417 en 2003 et 38.144 en 2004).
Dans sa note de politique générale relative au budget général des dépenses pour 
l’année 2004
94, le ministre de l’Emploi et des Pensions avait annoncé son intention 
de recruter du personnel supplémentaire pour renforcer la lutte contre la fraude sociale. Des crédits supplémentaires avaient été inscrits à cet effet à l’occasion du contrôle budgétaire 2004. Ce n’est toutefois qu’au début de l’année 2005 que 33 personnes ont ainsi été recrutées (portant à environ 300 le nombre de contrôleurs sociaux). La nécessité pour ces derniers de suivre une formation appropriée ne leur a pas permis d’être totalement opérationnels avant la ﬁ  n de l’année 2005. 
La réduction du nombre d’enquêtes effectuées en 2004 (38.144) par rapport à 2003 
(40.417) s’explique par plusieurs facteurs dont les plus déterminants sont, d’une part, la mise en place du Conseil fédéral et du Comité de coordination de lutte con-tre le travail illégal et la fraude sociale entraînant un détachement de membres du personnel de la direction générale Contrôle des lois sociales et, d’autre part, l’obli-gation d’accompagnement des nouveaux membres du personnel dans le cadre de leur formation théorique et pratique. Cette diminution du nombre d’enquêtes ne s’est toutefois pas traduite par une réduction des redressements opérés en 2004 en appli-cation des lois sociales (26,7 millions d’euros contre 23,1 millions en 2003).
Indépendamment de ces recrutements supplémentaires, la direction générale Con-
trôle des lois sociales pourrait également être renforcée par le développement d’une banque de données OASIS (Organisation anti-fraude des services d’inspection) dont l’objet est de mieux appréhender les risques de fraude en fonction des secteurs d’activité et d’améliorer ainsi le choix des contrôles à opérer.
/L50776  S
ECTION  24 – SPF S ÉCURITÉ  SOCIALE  : ALLOCATIONS  AUX 
PERSONNES  HANDICAPÉES
Au sein du Service des allocations aux personnes handicapées, un nouveau centre 
de contact est chargé de veiller à un traitement plus rapide des dossiers, ce qui permet de diminuer le volume d’arriérés à verser et de résorber quelque peu le retard considérable accumulé dans le passé.Le crédit budgétaire n’a pas sufﬁ   pour payer toutes les prestations en 2004 et il a dès lors été nécessaire de procéder à un préﬁ  nancement par le biais d’avances. Or, le compte d’ordre de la Trésorerie utilisé à cet effet présente encore un déﬁ  cit important, de sorte que les dépenses sont provisoirement maintenues hors du bud-get général des dépenses. L’accroissement, depuis le début de l’année 2005, du nombre de demandes, conjugué au traitement plus rapide des dossiers, aura pour effet d’entraîner une augmentation considérable des dépenses.
94 Doc. parl., Chambre, DOC 51-325/18, p. 25-26. 270 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
De Dienst der Tegemoetkomingen aan Personen met een Handicap, die deel uit-
maakt van het directoraat-generaal Personen met een Handicap van de FOD Sociale Zekerheid, handelt de aanvragen om tegemoetkomingen te verkrijgen administratief af en betaalt de tegemoetkomingen uit. Het kan hierbij gaan om een inkomensver-vangende tegemoetkoming (IVT) wanneer een persoon door zijn handicap niet in staat is een voldoende inkomen te verwerven of om een integratietegemoetkoming (IT) aan een persoon met een handicap die een gebrek aan of een vermindering van zelfredzaamheid heeft en daardoor bijkomende kosten heeft om zich in het maat-schappelijke leven in te passen. Ook bestaat er een aparte tegemoetkoming voor hulp aan bejaarden (> 65 jaar) (THAB).
In het verleden werden ernstige problemen in de werking van die dienst vastgesteld. 
Dit werd bevestigd door het in 2004 uitgevoerde BPR
95 project COPERHAN. Drie 
belangrijke knelpunten werden geïdentiﬁ  ceerd, nl. lange doorlooptijden in de dossier-
behandeling, een massale stroom van vragen van de aanvragers over de stand van hun persoonlijk dossier en een slechte telefonische bereikbaarheid.
Om die problemen weg te werken en een betere dienstverlening te verzekeren, werd, 
naast het uitwerken van “balanced scorecards”, een contact center uitgebouwd, dat vanaf 1 januari 2005 operationeel werd
96. Dit contact center zorgt voor een profes-
sioneel onthaal en wordt volledig intern geﬁ  nancierd. Alle medewerkers werden bin-
nen de FOD Sociale Zekerheid gerekruteerd en genoten een opleiding in de desbe-treffende inhoudelijke materies, in communicatievaardigheden en in het gebruik van de gehanteerde software. Bovendien werd de samenwerking tussen het contact cen-ter en de back ofﬁ  ce-diensten geformaliseerd via service level agreements.
Dit contact center verhoogt de telefonische bereikbaarheid van de dienst en neemt 
heel wat werklast weg van de diensten die de dossiers behandelen, zodat die zich kunnen concentreren op hun kerntaak. Daardoor kunnen de aanvragen sneller wor-den afgehandeld, met als direct gevolg dat minder achterstallen
97 moeten worden 
uitbetaald aan de rechthebbenden. 
In de begroting 2004 werd initieel een krediet van 1.322,7 miljoen euro ingeschreven 
voor de uitbetaling van de tegemoetkomingen aan gehandicapten (basisallocatie 55.22.34.06); tijdens de daaropvolgende begrotingscontrole werd dit krediet lichtjes verhoogd tot 1.324 miljoen euro
98. Bij de berekening van het krediet werd rekening 
gehouden met de verwerkingscapaciteit van de administratie, de evolutie van het aantal gerechtigden, de kosten van de tegemoetkomingen en de ﬁ  nanciële gevolgen van de in 2003 doorgevoerde herziening van de wetgeving.
95 BPR staat voor “Business Process Reengineering”. Een BPR project is een moderniseringsproject dat 
erop is gericht een bepaalde organisatie te reorganiseren in functie van de processen, waarbij er twee uitgangspunten zijn: “klantgerichtheid” en “resultaatgerichtheid”.
96 Met de oprichting van dit contact center komt men tegemoet aan de operationele doelstelling n° 11, 
zoals verwoord in het geïntegreerd management- en operationeel plan van het Directiecomité van de FOD Sociale Zekerheid (2004), nl. “informatie op een zo volledig en toegankelijk mogelijke manier verstrekken”.
97 Voor nieuwe dossiers geldt immers een wettelijke termijn van acht maanden. Binnen die tijd moet 
een persoon die een aanvraag voor een tegemoetkoming voor zijn handicap indient, weten of hij in aan merking komt en hoeveel hij zal ontvangen. Haalt de overheid de termijn niet, dan is zij bij een 
eventuele goedkeuring van het dossier ook verwijlinteresten verschuldigd.
98 Voor het begrotingsjaar 2005 bedraagt het krediet 1.464,2 miljoen euro; dit bedrag werd niet aange-
past tijdens de begrotingscontrole.  162e Cahier de la Cour des comptes 271Compte d’exécution du budget Dépenses
Le Service des allocations aux personnes handicapées, qui fait partie de la direction 
générale Personnes handicapées du SPF Sécurité sociale, instruit administrative-ment les demandes d’allocation et paie les allocations. Il peut s’agir d’une allocation de remplacement de revenus (ARR) lorsque, en raison de son handicap, une per-sonne n’est pas en mesure d’acquérir un revenu sufﬁ  sant ou une allocation d’intégra-tion (AI), lorsqu’une personne handicapée présente un manque ou une réduction d’autonomie et doit, de ce fait, faire face à des dépenses supplémentaires pour s’in-sérer dans la vie sociale. Il existe également une allocation distincte pour l’aide aux personnes âgées (> 65 ans) (APA).
Par le passé, des problèmes sérieux ont été constatés dans le fonctionnement de ce service. Ces problèmes ont été conﬁ  rmés par le projet BPR
95 COPERHAN exé-
cuté en 2004. Trois difﬁ  cultés importantes ont été identiﬁ  ées, notamment les longs 
délais d’instruction des dossiers, le ﬂ  ux massif de questions des demandeurs au sujet de l’état d’avancement de leur dossier personnel et la mauvaise accessibilité téléphonique.
Aﬁ  n de résoudre ces problèmes et d’améliorer le service, il a été créé, outre des tableaux de bord (« balanced scorecards »), un centre de contact, opérationnel depuis le 1
er janvier 200596. Ce centre de contact assure un accueil professionnel et est 
ﬁ nancé entièrement en régie interne. Tous les collaborateurs ont été recrutés au sein 
du SPF Sécurité sociale et ont bénéﬁ  cié d’une formation dans les matières concrètes 
concernées, en aptitude à la communication et à l’utilisation du logiciel voulu. En outre, la collaboration entre le centre de contact et les services d’arrière-guichet (back ofﬁ  ce) a été formalisée par le biais d’une convention de service.
Ce centre de contact améliore l’accessibilité par téléphone du service et allège con-
sidérablement la tâche des services chargés d’instruire les dossiers, aﬁ  n qu’ils puis-
sent se concentrer sur leur mission principale. De la sorte, le traitement des deman-des peut être plus rapide, ce qui a pour conséquence directe une diminution du volume
97 d’arriérés à payer aux ayants droit. 
Dans le budget 2004, un montant initial de 1.322,7 millions d’euros avait été inscrit 
pour le paiement des allocations aux personnes handicapées (allocation de base 55.22.34.06) ; lors du contrôle budgétaire qui a suivi, ce crédit a été légèrement aug-menté pour atteindre 1.324 millions d’euros
98. Pour calculer le crédit, il a été tenu 
compte de la capacité de traitement de l’administration, de l’évolution du nombre de bénéﬁ  ciaires, du coût des allocations et des répercussions ﬁ  nancières de la révision 
de la législation effectuée en 2003. 
95 BPR sont les initiales de « Business Process Reengineering », en français « reconﬁ  guration du proces-
sus ». Un projet BPR est un projet de modernisation qui vise à réorganiser un organisme en fonction des processus articulés autour de deux éléments de base : « ciblage de la clientèle » et « ciblage des résultats ».
96 La création de ce centre de contact répond à l’objectif opérationnel n° 11, tel que ﬁ  xé dans le plan 
intégré de management et opérationnel du comité de direction du SPF Sécurité sociale (2004), à savoir « Communiquer des informations de la manière la plus complète et accessible possible ».
97 Pour les nouveaux dossiers, le délai légal prévu s’élève à huit mois. Pendant ce délai, une personne qui 
a introduit une demande d’allocation pour son handicap doit être informée de la prise en considération ou non de sa demande et du montant qu’elle touchera. Si les autorités ne respectent pas le délai, elles devront également verser des intérêts de retard en cas d’approbation éventuelle du dossier.
98 Pour l’année budgétaire 2005, le montant du crédit s’élève à 1.464,2 millions d’euros ; ce montant n’a 
pas été ajusté lors du contrôle budgétaire. 272 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Het in de aangepaste begroting 2004 opgenomen krediet99 volstond echter niet om 
de tegemoetkomingen aan de gehandicapten volledig te betalen. Een deel van de uitkeringen die in december moesten worden betaald, werd geﬁ  nancierd via artikel 2.24.6 van de wet van 22 december 2003 houdende de algemene uitgavenbegroting voor het begrotingsjaar 2004.
Dit artikel machtigt de Schatkist voorschotten toe te kennen als de verrichtingen in 
verband met de betaling van de tegemoetkomingen aan de gehandicapten een debet zouden veroorzaken. Daarnaast biedt artikel 2.24.7 de mogelijkheid het begrotings-saldo van vorige jaren te gebruiken om een tekort in de loop van het jaar te dek-ken.
De orderekening van de Thesaurie waarop de preﬁ  nanciering gebeurde, vertoonde 
eind 2004 een debetsaldo van 34,4 miljoen euro, in vergelijking met een creditsaldo van 7,6 miljoen euro eind 2003. Tot nu toe werd dit tekort niet aangezuiverd ten laste van de begrotingskredieten. Zolang dat niet gebeurt, is er sprake van een onei-genlijk gebruik van de orderekening van de Thesaurie waarbij de uitgaven in kwestie buiten de algemene uitgavenbegroting worden gehouden.
Zoals blijkt uit onderstaande tabel is het departement in 2004 erin geslaagd de aan-
zienlijke achterstand uit het verleden enigszins terug te dringen en de onderzoekster-mijn van de dossiers te verkorten.
Tabel – Gemiddelde onderzoekstermijn (GOT) (in maanden)
GOT IVT/IT THAB Totaal
2001 (real.) 6,6 8,3 7,5
2002 (real.) 8,3 11,3 9,9
2003 (real.) 9,0 12,0 10,12004 (begr-ctrl.) 8,0 10,2 9,1
2004 (aangepast) 8,0 9,4 8,7
2005 (initieel) 7,1 8,4 7,82005 (aangepast) 7,5 6,6 7,1
Bron: FOD Sociale Zekerheid
Sinds begin 2005 wordt de Dienst der Tegemoetkomingen aan Personen met een 
Handicap geconfronteerd met een uitzonderlijk hoog aantal nieuwe dossiers, voorna-melijk van bejaarden (THAB)
100. Als het departement erin slaagt om de behande-
lingsduur van de dossiers niet opnieuw te laten stijgen, zullen de reële uitgaven voor 2005 bijgevolg aanzienlijk hoger liggen dan die van de voorbije jaren. 
99 Het volledige voor 2004 geplande krediet werd vastgelegd en 99,82 % ervan werd geordonnanceerd.
100 In 2003 werden de voorwaarden voor een tegemoetkoming versoepeld en werd de inkomensgrens 
voor rechthebbenden opgetrokken. De aanvragen stegen echter pas spectaculair begin 2005 omdat de rechthebbenden tot dan veelal niet op de hoogte waren. Intussen bouwde de Dienst der Tege-moetkomingen aan Personen met een Handicap haar communicatiepijler sterker uit en moedigden OCMW’s, rusthuizen en gepensioneerdenorganisaties ouderen aan een aanvraag in te dienen.  162e Cahier de la Cour des comptes 273Compte d’exécution du budget Dépenses
Le crédit inscrit dans le budget ajusté 200499 n’a toutefois pas sufﬁ   pour payer la 
totalité des allocations aux personnes handicapées. Une partie des prestations qui devaient être payées au mois de décembre a été ﬁ  nancée par le biais de l’article 2.24.6 
de la loi du 22 décembre 2003 contenant le budget général des dépenses pour l’an-née budgétaire 2004.
Cet article autorise le Trésor à consentir des avances lorsque les opérations relati-ves au paiement des allocations aux personnes handicapées créent une position débitrice de ce compte. En outre, l’article 2.24.7 offre la possibilité d’utiliser le solde budgétaire disponible des années antérieures pour couvrir un déﬁ  cit dans le courant de l’année. 
Le compte d’ordre de la Trésorerie utilisé pour effectuer le préﬁ  nancement présen-
tait, à la ﬁ  n de l’année 2004, un déﬁ  cit de 34,4 millions d’euros, comparé à un solde 
créditeur de 7,6 millions d’euros à la ﬁ  n 2003. À ce jour, ce déﬁ  cit n’a pas été apuré 
à la charge des crédits budgétaires. Tant qu’il n’aura pas été procédé à cet apure-ment, il sera question d’un usage impropre du compte d’ordre de la Trésorerie, car les dépenses en question ne sont pas intégrées dans le budget général des dépenses.
Comme il ressort du tableau ci-dessous, le département est parvenu, en 2004, à résorber quelque peu l’arriéré considérable accumulé dans le passé et à raccourcir le délai d’examen des dossiers.
Tableau – Délai moyen d’examen (DME) (exprimé en mois)
DME ARR/AI APA Total
2001 (réal.) 6,6 8,3 7,5
2002 (réal.) 8,3 11,3 9,92003 (réal.) 9,0 12,0 10,1
2004 (contrôle budg.) 8,0 10,2 9,1
2004 (ajusté) 8,0 9,4 8,72005 (initial) 7,1 8,4 7,8
2005 (ajusté) 7,5 6,6 7,1
Depuis le début de l’année 2005, le Service des allocations aux personnes handica-
pées est confronté à un nombre exceptionnellement élevé de nouveaux dossiers, émanant principalement de personnes âgées (APA)
100. Si le département réussit à 
maintenir le délai d’instruction des dossiers, les dépenses réelles pour l’année 2005 seront dès lors considérablement plus élevées que celles des années précédentes. 
99 La totalité du crédit prévu pour 2004 a été engagée et 99,82 % des engagements ont été ordonnancés.
100 En 2003, les conditions d’octroi d’une allocation ont été assouplies et le plafond de revenus des ayants 
droit a été relevé. Les demandes n’ont toutefois commencé à augmenter de manière spectaculaire qu’au début de l’année 2005, parce que la majeure partie des ayants droit n’avait jusqu’alors pas été informée de cette augmentation. Entre-temps, le Service des allocations aux personnes handicapées a développé son pilier « communication » et les CPAS, maisons de repos et organisations pour retraités ont encouragé les personnes âgées à introduire une demande. 274 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
/L50776  SECTIE 25 – FOD VOLKSGEZONDHEID , VEILIGHEID  VAN DE VOEDSELKETEN  
EN LEEFMILIEU
Ingevolge een aantal rechterlijke eindbeslissingen en de veroordeling van de 
Belgische Staat door het Europees Hof van Justitie, is de overheid verplicht de onrechtmatig geïnde bijdragen ten behoeve van het Dierengezondheidsfonds terug te betalen. De nodige kredieten hiervoor werden slechts gedeeltelijk en pas in 2004 uitgetrokken, waardoor de Belgische Staat momenteel met hoge verwijlintresten wordt geconfronteerd. 
1  Terugvordering van onrechtmatig geïnde bijdragen aan het 
Begrotingsfonds voor de gezondheid en de kwaliteit van de dieren en de dierlijke producten
Het Begrotingsfonds voor de gezondheid en de kwaliteit van de dieren en de dierlijke 
producten werd door de dierengezondheidswet van 24 maart 1987 opgericht met als doel de producenten te laten bijdragen in de bestrijding van de dierenziekten en de bevordering van de kwaliteit van de dierlijke producten. De hoogte van de bijdragen en de modaliteiten voor de inningen werden vastgelegd in een koninklijk besluit
101 
dat op 1 januari 1988 in werking trad.
Het algemene principe voor de inning was dat de hefﬁ  ng moest gebeuren aan het 
einde van de keten, nl. op het niveau van het slachthuis of de export van de dieren, maar dat de slachthuizen die de hefﬁ  ng storten, deze ook zouden doorrekenen tot op 
het niveau van de producent.
Dit soort van steunmaatregelen moet ingevolge het EG-Verdrag aan de Europese 
Commissie worden gemeld. Deze oordeelde echter bij Beschikking 91/538/EEG van 7 mei 1991 dat de maatregel onverenigbaar was met de gemeenschappelijke markt in de zin van artikel 87 van het Verdrag (voorheen artikel 92) voor zover de hefﬁ  ng ook ingevoerde dieren betrof.
Nadat de regeling werd aangepast en vastgelegd in de wet van 23 maart 1998 ter 
vervanging van de bepalingen van de dierengezondheidswet en het koninklijk besluit, werd ze op europees niveau als steunmaatregel N366/96 goedgekeurd. Desondanks werden de hefﬁ  ngen die tussen 1 januari 1988 en 9 augustus 1996 geïnd of verschul-
digd waren, niet met terugwerkende kracht als geldig geregulariseerd.
In de periode 1997–2001 werden verschillende rechterlijke eindbeslissingen gewezen 
waardoor de Belgische Staat werd veroordeeld tot terugbetaling van de geïnde bij-dragen. Ook het Europees Hof van Justitie te Luxemburg oordeelde op 21 okto-ber 2003 dat de bijdragen aan het Begrotingsfonds voor de gezondheid en de kwali-teit van de dieren en de dierlijke producten in de desbetreffende periode onrechtmatig waren omdat de rechtsgrondslag voor de inning ervan niet in overeen-stemming was met het Gemeenschapsrecht.
Een eerste doch slechts gedeeltelijke ﬁ  nanciële afhandeling in 7 dossiers vond plaats 
in november 2004. Van het teruggevorderde bedrag van ongeveer 25 miljoen euro werd 12.574.000 euro betaald, deels met de opbrengst van de verkoop van het domein van Argenteuil (7.463.000 euro
102) en deels via het Begrotingsfonds voor de 
gezondheid en de kwaliteit van de dieren en de dierlijke producten (5.111.000 euro). 
101 Koninklijk besluit van 11 december 1987 betreffende de verplichte bijdragen aan het Fonds voor de 
gezondheid en de productie van de dieren.
102 Aangezien de verkoopsom van Argenteuil 7,8 miljoen euro bedroeg, werd nagenoeg het volledige 
bedrag (95,86 %) gebruikt om tegemoet te komen aan de eis tot terugvordering van de geïnde bij-dragen.  162e Cahier de la Cour des comptes 275Compte d’exécution du budget Dépenses
101 Arrêté royal du 11 décembre 1987 relatif aux cotisations obligatoires au Fonds de la santé et de 
la production des animaux.
102 Comme le montant de la vente du domaine d’Argenteuil s’élevait à 7,8 millions d’euros, la quasi-tota-
lité de cette somme (95,86 %) a été utilisée pour donner suite à l’action en récupération des cotisa-tions perçues./L50776  SECTION  25 – SPF SANTÉ  PUBLIQUE , SÉCURITÉ  DE LA CHAÎNE  ALIMENTAIRE  
ET ENVIRONNEMENT
À la suite d’un certain nombre de décisions judiciaires déﬁ  nitives et de la condam-
nation de l’État belge par la Cour européenne de justice, les pouvoirs publics sont dans l’obligation de rembourser les cotisations indûment perçues en faveur du Fonds de la santé des animaux. Les crédits nécessaires à cet effet n’ayant été ouverts qu’en 2004, et seulement de manière partielle, l’État belge est maintenant confronté à des intérêts de retard élevés. 
1  Récupération de cotisations indûment perçues en faveur du 
Fonds budgétaire pour la santé et la qualité des animaux et des produits animaux
Le Fonds budgétaire pour la santé et la qualité des animaux et des produits animaux 
a été créé par la loi relative à la santé des animaux du 24 mars 1987 dans le but de faire participer les producteurs à la lutte contre les maladies des animaux et de pro-mouvoir la qualité des produits animaux. La hauteur des cotisations et les modalités de perception ont été ﬁ  xées dans un arrêté royal
101 entré en vigueur le 1er jan-
vier 1988.
Le principe général de la perception était que le prélèvement devait s’effectuer en ﬁ  n 
de chaîne, c’est-à-dire au niveau de l’abattoir ou de l’exportation des animaux, mais que les abattoirs qui versaient cette cotisation la répercuteraient également jusqu’au niveau du producteur. 
Conformément au Traité instituant la Communauté européenne, ce type de mesures 
d’aide doit être signalé à la Commission européenne. Or, celle-ci a jugé, par décision 91/538/CEE du 7 mai 1991, que cette mesure était incompatible avec le marché commun au sens de l’article 87 du Traité (ancien article 92) dans la mesure où le prélèvement concernait également des animaux importés. 
Après que la réglementation eut été adaptée et consolidée dans la loi du 23 mars 1998 
remplaçant la loi relative à la santé des animaux et l’arrêté royal, elle a été approu-vée au niveau européen en tant qu’aide d’État N366/96. Toutefois, les prélèvements déjà perçus ou dus entre le 1
er janvier 1988 et le 9 août 1996 n’ont pas été régulari-
sés avec effet rétroactif. 
Au cours de la période 1997–2001, plusieurs décisions judiciaires déﬁ  nitives ont été 
rendues et l’État belge a été condamné au remboursement des cotisations perçues. De même, l’arrêt rendu le 21 octobre 2003 par la Cour de justice européenne de Luxembourg stipule que les cotisations au Fonds budgétaire pour la santé et la qua-lité des animaux et des produits animaux pour la période concernée n’étaient pas légales, parce que le fondement légal de leur perception n’était pas conforme avec le droit communautaire. 
Un premier règlement ﬁ  nancier a été conclu dans le cadre de 7 dossiers en novem-
bre 2004, mais seulement à titre partiel. Sur l’ensemble du montant à rembourser, s’élevant à environ 25 millions d’euros, une somme de 12.574.000 euros a été payée, pour partie au moyen du produit de la vente du domaine d’Argenteuil, (7.463.000 euros)
102 et pour partie par le Fonds budgétaire pour la santé et la qualité  276 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Voor de betaling van het resterende bedrag van de schuldvorderingen van de slacht-
huizen heeft de ministerraad van 9 juni 2005, met toepassing van artikel 44 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, beraadslaging nr. 3198 aangeno-men om onverwijld over de nodige kredieten te kunnen beschikken
103. De uitgaven 
voor 13 miljoen euro zullen worden aangerekend op een nieuwe basisallocatie 54.02.34.79 “Vergoedingen aan derden – verantwoordelijkheid van de Staat” van de begroting 25 – FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leef-milieu.
Het Rekenhof oordeelde op 22 juni 2005 dat deze beraadslaging niet volledig beant-
woordde aan de voorwaarden van artikel 44 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. Er werden voor deze aangelegenheid weliswaar geen kredieten geopend in de wet van 27 december 2004 houdende de algemene uitgavenbegroting voor het begrotingsjaar 2005 en hoewel het dringende karakter van de uitgaven bezwaarlijk kan worden betwist (gelet op de uitspraak van het Europees Hof van Justitie van 21 oktober 2003, de veroordeling van de Belgische Staat en het bedrag van de vorderingen met deﬁ  nitief uitvoerbare titel),  is niet aangetoond dat die drin-
gendheid werd “veroorzaakt door onvoorzienbare omstandigheden”. Een aantal rech-terlijke eindbeslissingen dateren immers reeds van vóór het jaar 2003. Bovendien vonden de betekening en het bevel tot betaling voorafgaand aan het beslag op onroerend goed in een aantal dossiers reeds plaats op respectievelijk 12 septem-ber 2003, 28 juni 2004, 1 oktober 2004 en 17 november 2004.
In de benodigde kredieten kon dan ook worden voorzien mits een aanpassing van de 
algemene uitgavenbegroting voor het jaar 2004 of door opname in de algemene uit-gavenbegroting voor het jaar 2005. Het uitstellen van de verschuldigde betalingen leidt bovendien tot verwijlinteresten die de begroting van het jaar 2005 bijkomend belasten.
Naast de schuldvorderingen waarvoor in de ministerraad een beroep werd gedaan op 
de beraadslaging, blijven er nog een groot aantal over die nog niet uitvoerbaar zijn. In de beraadslaging werd dan ook gesteld dat een wetsontwerp zal worden ingediend tot opening van de kredieten voor een totaalbedrag van 225 miljoen euro. Een groot deel van dit bedrag heeft betrekking op de betaling van verwijlintresten. 
Voor de 7 dossiers waarvoor al een uitvoerbare titel bestaat, werd naast de hoofd-
som van 7,6 miljoen euro, reeds een bedrag van 11,8 miljoen euro aan verwijlinteres-ten betaald.
2 Medische expertise
Voor het begrotingsjaar 2004 bedroeg het krediet op basisallocatie 52.31.34.28 – 
“Arbeidsongevallen” 9,1 miljoen euro. Dit krediet wordt aangewend voor de terug-betaling van medische kosten aan slachtoffers van arbeidsongevallen en beroeps-ziekten.
Het krediet voor 2004 is echter onvoldoende gebleken om alle nog terug te betalen medische kosten aan slachtoffers van arbeidsongevallen en beroepsziekten te ﬁ  nancie-ren. Een deel van de facturen, in totaal 313.000 euro, werd bijgevolg doorgeschoven naar het begrotingsjaar 2005.
Om deze uitgaven te ﬁ  nancieren werd het initieel voor 2005 ingeschreven krediet tijdens de begrotingscontrole verhoogd van 9,7 miljoen euro naar 10 miljoen euro.
103 Artikel 44, § 1, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit machtigt de ministerraad om, 
indien er geen of onvoldoende krediet voorhanden is, bij gemotiveerde beslissing gebruik te maken van deze uitzonderlijke procedure in dringende gevallen, veroorzaakt door uitzonderlijke of onvoorzien-bare omstandigheden.  162e Cahier de la Cour des comptes 277Compte d’exécution du budget Dépenses
des animaux et des produits animaux (5.111.000 euros). En ce qui concerne le 
paiement du solde des créances des abattoirs, en application des dispositions de l’article 44 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, le Conseil des minis-tres du 9 juin 2005 a adopté la délibération n° 3198 aﬁ  n de disposer sans retard des crédits nécessaires
103. Les dépenses, à concurrence de 13 millions d’euros, 
seront imputées à l’allocation de base nouvelle 54.02.34.79, libellé Indemnisation des tiers – Responsabilité de l’État du budget 25 – SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement.
Le 22 juin 2005, la Cour a estimé que cette délibération ne satisfaisait pas entière-ment aux conditions de l’article 44 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État. Il est vrai qu’aucun crédit n’avait été ouvert en cette matière par la loi du 27 décem-bre 2004 contenant le budget général des dépenses pour l’année budgétaire 2005 et que le caractère urgent des dépenses était difﬁ  cilement contestable (eu égard à l’ar-
rêt de la Cour européenne de justice du 21 octobre 2003, à la condamnation de l’État belge et au montant des créances constatées dans un titre exécutoire déﬁ  nitif), mais 
le « caractère imprévisible des circonstances ayant amené cette urgence » n’avait en revanche pas été démontré. En effet, certaines décisions judiciaires déﬁ  nitives sont 
antérieures à l’année 2003. Par ailleurs, la signiﬁ  cation du paiement et l’ordre de paiement précédant la saisie immobilière avaient déjà eu lieu dans un certain nombre de dossiers, respectivement le 12 septembre 2003 et les 28 juin, 1
er octobre 
et 17 novembre 2004.
Par conséquent, les crédits nécessaires auraient pu être prévus soit par le biais d’un ajustement du budget général des dépenses de l’année 2004, soit en les incluant dans le budget général des dépenses de l’année 2005. De plus, le report des paie-ments dus donne lieu à des intérêts de retard, qui représentent une charge supplé-mentaire pour le budget de l’année 2005. 
Outre les créances pour lesquelles le Conseil des ministres a eu recours à une déli-
bération, il en subsiste encore un nombre important qui ne sont pas encore exécutoi-res. La délibération a, dès lors, prévu le dépôt d’un projet de loi ouvrant des crédits pour un montant total de 225 millions d’euros. Une part importante de ce montant concerne le paiement des intérêts de retard. 
Pour ce qui est des 7 dossiers pour lesquels il existe déjà un titre exécutoire, outre 
le principal de 7,6 millions d’euros, des intérêts de retard d’un montant de 11,8 mil-lions d’euros ont déjà été payés.
2 Expertise médicale
Pour l’année budgétaire 2004, le crédit ouvert à l’allocation de base 52.31.34.28 – 
« Accidents du travail » s’élevait à 9,1 millions d’euros. Ce crédit est utilisé pour rem-bourser les frais médicaux de victimes d’accidents du travail et de maladies professionnelles. 
Or, le crédit prévu pour l’année 2004 s’est avéré insufﬁ  sant pour rembourser tous les 
frais médicaux restant dus aux victimes d’accidents du travail et de maladies profes-sionnelles. Une partie des factures, à concurrence d’un montant total de 313.000 euros, a donc été reportée à l’année budgétaire 2005.
Aﬁ n de ﬁ  nancer ces dépenses, le crédit initial inscrit pour 2005 a été porté, au cours 
du contrôle budgétaire, de 9,7 à 10 millions d’euros.
103 L’article 44, § 1er, des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État autorise le Conseil des ministres 
à utiliser, en cas d’absence ou d’insufﬁ  sance des crédits disponibles, cette procédure exceptionnelle 
par délibération motivée et dans les cas d’urgence amenés par des circonstances exceptionnelles ou imprévisibles. 278 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
/L50776  SECTIE 33 – FOD MOBILITEIT  EN VERVOER : FONDS  TER FINANCIERING  VAN 
DE INTERNATIONALE  ROL VAN BRUSSEL
De realisering van de investeringprogramma’s in het kader van het Fonds ter ﬁ  nan-
ciering van de internationale rol van Brussel blijkt kleiner dan gepland. Daardoor worden steeds meer vastleggingen overgedragen van jaar tot jaar.
Het statuut van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest werd geregeld door de bijzon-
dere wet van 12 januari 1989 met betrekking tot de Brusselse instellingen, die de samenwerkingsmechanismen uit de bijzondere wet tot hervorming van de instellin-gen van 8 augustus 1980 van toepassing heeft gemaakt op het gewest. 
De wetgever wilde eveneens rekening houden met de rol van Brussel als hoofdstad 
van het land en als zetel van verschillende internationale instellingen. Een van de belangrijke initiatieven is de oprichting van een samenwerkingscommissie (paritair samengesteld uit leden van de federale regering en de gewestregering). Die commis-sie moet de internationale rol en de hoofdstedelijke functie van Brussel uitwerken en bevorderen. De beslissingen van de commissie kunnen worden geﬁ  nancierd ten laste van de staatsbegroting. 
Ter uitvoering van artikel 43 van de bijzondere wet van 12 januari 1989 werd hier-
over op 15 september 1993 een samenwerkingsakkoord gesloten met de volgende principes: 
• de ﬁ  nanciering, voor 100 % ten laste van de staatsbegroting, van de werken 
in verband met de NMBS en het proefproject op lijn 26, de Ruimte Brussel-Europa, de neutrale zone, de omgeving van het Koninklijk paleis en de Leopold III-laan (NAVO en Eurocontrol); 
• de gezamenlijke ﬁ  nanciering door de Staat (49 %) en het gewest (51%) van de 
werken in verband met de toegangswegen tot sommige Brusselse centra van nationaal en internationaal belang, en van werken om de Brusselse monumen-ten met nationale uitstraling meer uitstraling te geven. 
Nadien werden negen bijakten bij het initiële samenwerkingsakkoord goedgekeurd. 
Die bijakten hebben vooral betrekking op de beschrijving van de jaarlijkse investe-ringsprogramma’s en op de sommen die de Staat belooft toe te kennen om de goede uitvoering ervan te verzekeren. Die bijakten hebben ook de lijst van de werken ver-ruimd die door de staatsbegroting kunnen worden geﬁ  nancierd, zoals onder andere de opwaardering van bepaalde plaatsen van de vijfhoek, de heropleving van wijken in moeilijkheden, de verbetering van de mobiliteit, de vernieuwing van stadsparken, de steun aan culturele initiatieven en verscheidene aanpassingswerken voor het open-baar vervoer. 
Sinds 1993 worden de kredieten voor de ﬁ  nanciering van het samenwerkingsakkoord 
ingeschreven op het departement dat de infrastructuur beheert, momenteel de FOD Mobiliteit en Vervoer; de middelen om het samenwerkingsakkoord uit te voeren wor-den opgenomen in een begrotingsfonds
104 ingeschreven op programma 33.56.2 – 
Directie Vervoerinfrastructuur.
Dat fonds werd opgericht (door een wet van 10 augustus 2001) om de volgende 
redenen: 
• De oprichting van een organiek fonds zorgt ervoor dat de middelen bestemd 
voor de ﬁ  nanciering van het samenwerkingsakkoord enkel voor dat doel worden 
gebruikt. 
104 Fonds ter ﬁ  nanciering van de internationale rol en de hoofdstedelijke functie van Brussel.  162e Cahier de la Cour des comptes 279Compte d’exécution du budget Dépenses
/L50776  SECTION  33 – SPF MOBILITÉ  ET TRANSPORTS  : FONDS  DE FINANCEMENT  DU 
RÔLE INTERNATIONAL  DE BRUXELLES
La réalisation des programmes d’investissement prévus dans le cadre du fonds de 
ﬁ  nancement du rôle international de Bruxelles s’avère inférieure aux prévisions. Il en résulte des reports d’engagement augmentant d’année en année.
Le statut de la Région de Bruxelles-Capitale a été réglé par la loi spéciale du 12 jan-vier 1989 relative aux institutions bruxelloises, qui a rendu les mécanismes de coo-pération prévus par la loi spéciale de réformes institutionnelles du 8 août 1980 applicables à cette région. 
Le législateur a également voulu tenir compte du rôle de capitale du Royaume et du fait que cette région est le siège de plusieurs institutions internationales. Parmi les principales adaptations, un comité de coopération (composé paritairement de mem-bres du gouvernement fédéral et du gouvernement régional) a été créé ; il est chargé de favoriser et de promouvoir le rôle international et la fonction de capitale de Bruxel-les. Les décisions prises par ce comité peuvent être ﬁ  nancées à charge du budget fédéral. 
En exécution de l’article 43 de la loi spéciale du 12 janvier 1989 précitée, un accord 
de coopération portant sur cet objet a été conclu le 15 septembre 1993. Cet accord retient notamment comme principes :
• 
le ﬁ nancement, à 100 % à charge du budget de l’État, des travaux en relation 
avec la SNCB et l’expérience pilote sur la ligne 26, dans l’espace de Bruxelles-
Europe, dans la zone neutre, aux alentours du palais royal et sur le boulevard Léopold III (OTAN et Eurocontrol) ;
• 
le co-ﬁ  nancement par l’État (49 %) et la Région (51 %) des travaux relatifs 
aux voies d’accès à certains pôles bruxellois d’intérêt national et internatio-nal ainsi que des travaux de valorisation de monuments bruxellois à caractère national.
Par la suite, neuf avenants à l’accord de coopération initial ont été approuvés. Ceux-ci portent avant tout sur la description des programmes annuels d’investissement et sur les sommes que l’État s’engage à fournir pour en assurer la bonne ﬁ  n. Ces ave-nants ont également élargi la liste des travaux qui peuvent être ﬁ  nancés à charge du 
budget fédéral comme, entre autres, la valorisation de certains sites du pentagone, la revitalisation de quartiers en difﬁ  culté, l’amélioration de la mobilité, la rénovation 
de parcs urbains, l’aide aux initiatives culturelles, divers aménagements pour les transports en commun.
Depuis 1993, les crédits destinés au ﬁ  nancement de l’accord de coopération sont 
inscrits au département chargé de la gestion de l’infrastructure soit, actuellement, le SPF Mobilité et Transports ; les moyens nécessaires à la réalisation de l’accord de coopération sont repris dans un fonds budgétaire
104 inscrit au programme 33.56.2 – 
Direction Infrastructure de transport. 
L’existence de ce fonds, créé par une loi du 10 août 2001, est motivée par les con-
sidérations suivantes :
• la constitution d’un fonds organique assure que les moyens consacrés au ﬁ  nan-
cement de l’accord de coopération seront uniquement utilisés à cette ﬁ  n ;
104 Fonds de ﬁ  nancement du rôle international de Bruxelles et de la fonction de Bruxelles-Capitale. 280 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
• Overeenkomstig de techniek van de begrotingsfondsen worden de niet-
gebruikte middelen automatisch overgedragen naar het volgende jaar: de mid-delen ingeschreven op het fonds vloeien dus niet terug naar de Schatkist als ze in het begrotingsjaar niet zijn gebruikt
105.
• Tot slot garandeert de wet een regelmatige en stabiele stijving van het fonds, 
aangezien artikel 3 van de oprichtingswet van het fonds de bedragen bepaalt die er jaarlijks aan worden toegekend
106.
De hiernavolgende tabel vergelijkt de geplande en uitgevoerde vastleggingen in het 
kader van de jaarlijkse investeringsprogramma’s (kolom a en b) alsook de effectieve verwezenlijkingen (kolom c). Deze vergelijking toont aan dat de investeringsprogram-ma’s slechts uitzonderlijk konden worden nageleefd. Bovendien bepalen de verschil-lende bijakten bij het samenwerkingsakkoord dat als de investeringsprogramma’s niet worden nageleefd, de in de loop van het jaar niet gerealiseerde vastleggingsra-mingen automatisch worden overgedragen naar het investeringsprogramma van het volgende jaar. Daardoor zijn de volumes van de investeringsprogramma’s vermeld in de opeenvolgende bijakten progressief toegenomen en lijken ze voortaan aanzienlijk hoger te worden dan de uitvoeringsniveaus van de investeringsschijven in loop van de voorgaande jaren
107. Dat geldt inzonderheid voor de evolutie van het vastleg-
gingssaldo van het fonds dat is ingeschreven op de staatsbegroting en dat jaarlijks met gemiddeld ongeveer 42,3 miljoen euro stijgt (kolom d).
Aangezien een aantal sinds 1993 uitgevoerde ordonnanceringen betrekking hebben 
op vastleggingen van vóór het samenwerkingsakkoord, kan de evolutie van het encours van de vastleggingen niet exact geraamd worden. Niettemin tekent zich een stijgende tendens af waarbij blijkt dat dit encours minstens 94,2 miljoen euro verte-genwoordigde op het einde van het jaar 2004. Deze stijging impliceert een bijkomend verschil tussen de investeringsprojecten beoogd in de bijakten en het moment waarop de werken effectief worden uitgevoerd. 
105 Voordien gebeurde de overdracht van de niet-aangewende middelen door een politieke verbintenis 
van de Staat ten opzichte van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (die werd geformaliseerd en ver-nieuwd in de opeenvolgende bijakten van het samenwerkingsakkoord). 
106 “Een afneming van de opbrengst van de personenbelasting wordt aan dat fonds toegewezen. Die 
afneming gebeurt ten belope van het volgende bedrag: 3,082 miljard frank vanaf het begrotingsjaar 2001”.
107 Voor 2005 is daartoe in een investeringsbedrag van 270,4 miljoen euro voorzien.  162e Cahier de la Cour des comptes 281Compte d’exécution du budget Dépenses
• conformément à la technique des fonds budgétaires, les moyens non utilisés 
sont automatiquement reportés à l’année suivante : les moyens qui y sont ins-crits ne retournent donc pas au Trésor en cas de non-utilisation au cours de l’année budgétaire
105 ;
• enﬁ  n, la loi garantit une alimentation régulière et stable du fonds puisque 
L’article 3 de sa loi organique détermine les montants qui lui sont annuelle-ment attribués
106.
Le tableau ci-dessous compare les engagements prévus et effectués dans le cadre 
des programmes d’investissement annuels (colonnes a et b) ainsi que les niveaux de réalisations effectives (colonne c). Cette comparaison montre que ces programmes d’investissement n’ont pu être qu’exceptionnellement respectés. En outre, les diffé-rents avenants à l’accord de coopération stipulent qu’en cas de non respect des programmes d’investissement, les prévisions d’engagement non réalisées au cours d’une année sont automatiquement reportées au programme d’investissement de l’année suivante. Ce principe a eu pour effet d’accroître progressivement les volu-mes des programmes d’investissement repris dans les avenants successifs, volumes qui tendent désormais à dépasser de manière signiﬁ  cative les niveaux d’exécution des tranches d’investissement au cours des années précédentes
107. Une telle situa-
tion se reﬂ  ète notamment dans l’évolution du solde en engagement du fonds inscrit 
au budget de l’État qui croît annuellement en moyenne de quelque 42,3 millions d’euros (colonne d). 
Compte tenu du fait qu’un certain nombre d’ordonnancements réalisés depuis 1993 
se rapportent à des engagements antérieurs à l’accord de coopération, il n’est pas possible d’estimer de manière absolue l’évolution de l’encours des engagements. Néanmoins, une tendance à l’augmentation apparaît, cet encours représentant au minimum quelque 94,2 millions d’euros à la ﬁ  n de l’année 2004. Cette augmentation 
implique un écart supplémentaire entre les projets d’investissement tels qu’envisa-gés dans les avenants et le moment où ceux-ci se concrétisent par une réalisation effective des travaux. 
105 Auparavant, le report des moyens non utilisés était uniquement assuré par un engagement politique 
(formalisé et renouvelé dans les avenants successifs à l’accord de coopération) de l’État envers la Région de Bruxelles-Capitale. 
106 « Un prélèvement sur le produit de l’impôt des personnes physiques est affecté à ce Fonds. Ce pré-
lèvement s’effectue à concurrence du montant suivant : 3,082 milliards de francs belges à partir de l’année budgétaire 2001 ».
107 Pour 2005, un montant d’investissement de 270,4 millions d’euros est prévu à cet effet. 282 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 1 – Verwezenlijking van de jaarlijkse investeringsprogramma’s 
 Geplande 
vastleggingen
(a)Gerealiseerde 
(b)Uitgevoerde 
ordonnanceringen
(c)Vastleggingssaldo 
van het 
begrotingsfonds 
(31 december)
(d)
1993 49,6 35,1 36,3
1994 60,5 40,7 37,4  
1995 49,6 55,1 44,4  
1996 49,6 42,3 36,6  1997 72,0 53,8 34,5  
1998 68,7 44,9 53,2  
1999 51,6 30,0 41,5  2000 109,3 60,2 34,9  
2001 125,4 83,3 53,7 42,2
2002 128,5 46,0 39,3 85,52003 186,7 75,6 54,0 111,0
2004 101,2 43,3 50,2 169,3
2005 270,4
De onderstaande tabel vermeldt de sommen die sinds 1993 ten laste van de Staat 
werden vastgelegd voor elk van de voornaamste investeringsprojecten.   162e Cahier de la Cour des comptes 283Compte d’exécution du budget Dépenses
Tableau 1 – Réalisation des programmes d’investissement annuels
 Engagements 
prévus
 (a)Engagements 
réalisés
(b)Ordonnancements 
réalisés
(c)Solde en 
engagement du 
fonds budgétaire 
(31 décembre)
 (d)
1994 60,5 40,7 37,4  1995 49,6 55,1 44,4  
1996 49,6 42,3 36,6  
1997 72,0 53,8 34,5  1998 68,7 44,9 53,2  
2005 270,4
Le tableau ci-après reprend les sommes qui ont été engagées à la charge de l’État 
depuis 1993 pour chacun des principaux projets d’investissement.  284 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 2 – Vastleggingen binnen de voornaamste investeringsprogramma’s 
1. Werken in samenwerking met de NMBS , waarvan: 101,8
Omgeving van het Zuidstation 50,1Lijn 26 14,1
Omgeving van het Noordstation 13,6Spoorwegverbinding Leopold-Josaphat 13,3Aanleg halteplaatsen van lijnen van NMBS en MIVB 8,9
2. Europese wijk van Brussel, waarvan: 102,6
Tunnel Belliard/Schuman/Kortenberg/Roodebeek 41,1Tunnel Kennedy/Reyers/Wet 2 17,9
Programma “Voetpaden, kruispunten en herasfaltering” 14,3
Tunnel Sint-Michielslaan 7,2Toegang van het Leopoldpark 6,4
3. Neutrale zone en omgeving van het koninklijk paleis , waarvan: 58,3
Koninginneplein en Koninginnelaan 11,4
Wegen rond het koninklijk paleis 9,1
De Trooz Square 8,7Onze-Lieve-Vrouwkerk van Laken 7,2
4. Leopold III-laan 10,25.  Medeﬁ  nanciering Staat-Brussels Hoofdstedelijk Gewest , waarvan: 26,8
Metrowerken – Verbinding Ring en ontradingsparking 19,0
6. Vijfhoek en wijken in moeilijkheden , waarvan: 63,0
Wijken in moeilijkheden 25,2
Omgeving van sociale woningen 14,9Keizerinlaan 6,2
7. Varia , waarvan: 248,1
Inrichting voor het openbaar vervoer 43,6
Stadsparken 19,8
Renovatie Koning-Boudewijnstadium 15,7
Restauratie van het Atomium 15,0
Louizalaan – Stefaniaplein 13,3Verbetering van de mobiliteit 6,6
Culturele initiatieven 3,2
Herzieningen, proefnemingen, afrekeningen 15,2  162e Cahier de la Cour des comptes 285Compte d’exécution du budget Dépenses
Tableau 2 – Engagements effectués pour les principaux programmes d’investissement 
(en millions d’euros) 
1. Travaux en relation avec la SNCB , dont 101,8
Abords de la gare du Midi 50,1
Ligne 26 14,1
Abords de la gare du Nord 13,6Liaison ferroviaire Léopold-Josaphat 13,3
Aménagements d’arrêts de lignes SNCB et STIB 8,9
2. Espace Bruxelles-Europe , dont 102,6
Tunnel Belliard/Schuman/Kortenberg/Roodebeek 41,1Tunnel Kennedy/Reyers/Loi 2 17,9
Programme « Trottoirs, carrefours et réasphaltage » 14,3
Tunnel Boulevard Saint-Michel 7,2Accès du parc Léopold 6,4
3. Zone neutre et alentours du palais royal , dont 58,3
Place de la Reine et avenue de la Reine 11,4
Voies entourant le parc royal 9,1
Square de Trooz 8,7Eglise Notre-Dame de Laeken 7,2
4. Boulevard Léopold III 10,25. Co-ﬁ  nancement État-Région de Bruxelles-capitale , dont 26,8
Travaux de métro – Liaison Ring et parking de dissuasion 19,0
6. Pentagone et quartiers en difﬁ  culté , dont 63,0
Quartiers en difﬁ  culté 25,2
Abords de logements sociaux 14,9Boulevard de l’Impératrice 6,2
7. Divers , dont 248,1
Aménagement des transports en commun 43,6
Parcs urbains 19,8
Rénovation stade Roi Baudouin 15,7Restauration de l’Atomium 15,0
Avenue Louise – Place Stéphanie 13,3
Amélioration de la mobilité 6,6Initiatives culturelles 3,2
Révisions, essais, décomptes 15,2 286 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
/L50776  SECTIE 44 – POD M AATSCHAPPELIJKE  INTEGRATIE , ARMOEDEBESTRIJDING  
EN SOCIALE  ECONOMIE : FINANCIERING  PROJECTEN  EUROPEES  SOCIAAL  
FONDS  (ESF) 
Bij de uitbetaling van Europese steun aan de OCMW’s om kansarme werkzoeken-
den meer kansen te bieden heeft de POD Maatschappelijke integratie een belang-rijke betalingsachterstand opgelopen. De Ministerraad heeft beslist de kredieten op te trekken.
Het programma 2000-2006 van het Europees Sociaal Fonds (ESF) wil onder meer de 
meest kansarme werkzoekenden een betere toegang tot de arbeidsmarkt geven door ze beter inzetbaar te maken (de zgn. “sociale inclusie”). Doelgroep daarbij vormen personen die een leeﬂ  oon of maatschappelijke hulp ontvangen, en in de eerste plaats 
jongeren, gezinshoofden in eenoudergezinnen en personen die geen EU-onderdaan zijn.
Daartoe ondersteunt het ESF en meer bepaald de kredieten op basisallocatie 
55.43.3302 “Financiering ESF-projecten” van de POD Maatschappelijke Integratie, Armoedebestrijding en Sociale Economie (sectie 44), projecten van OCMW’s voor socio-professionele begeleiding en eventueel opleiding
108.
De POD Maatschappelijke Integratie, die optreedt als gedelegeerde beheersautori-
teit, lanceert een oproep, waarop geïnteresseerde OCMW’s projecten kunnen indie-nen. Een selectiecomité beoordeelt de projecten, waarna een ministerieel besluit opgemaakt wordt met de subsidies aan de geselecteerde OCMW’s. Die OCMW’s krijgen na het opsturen van het startattest een voorschot van 50 % van hun goedge-keurde budget uitgekeerd. 
Een ESF-project kan maximaal drie jaar duren. Aan het einde dient het OCMW een 
ﬁ nanciële verantwoording in, samen met een evaluatieverslag (met inhoudelijke rap-
portage) en een ﬁ  nancieel verslag. Na een controle door de POD Maatschappelijke 
Integratie wordt de resterende 50% (saldo) overgemaakt aan het betrokken OCMW, met als maximum de subsidie vastgelegd in het ministerieel besluit. Het saldo wordt echter pas aan het OCMW uitbetaald nadat de Europese Commissie de nodige kre-dieten ter beschikking heeft gesteld.
Deze kredieten van de Europese Commissie komen terecht in de rubriek “ontvangsten” van het organieke begrotingsfonds “Fonds voor Sociale Economie” (zie de onderstaande tabel).
Tabel – Fonds voor Sociale Economie (in miljoen euro)
Vastleggingsmachtiging – – – – 6,6
Vastleggingen 5,0 4,8 4,8 4,7 5,8
Saldo op 01/01 0 ,0 0,0 –3,2 –4,1 –1,4
Ontvangsten 0 ,0 0,0 4,5 5,7 0 ,0
Uitgaven 0 ,0 3,2 5,4 3,0 3,5
Desaffectaties 0 ,0 0,0 0,0 0,0 0,0
Saldo op 31/12 0 ,0 –3,2 –4,1 –1,4 –4,9
Bron: Algemene rekening
108 Het structurele aandeel van het Europees Sociaal Fonds bedraagt ten minste 25 % en ten hoogste 
50 % van de uitgaven die in aanmerking komen voor ﬁ  nanciering.  162e Cahier de la Cour des comptes 287Compte d’exécution du budget Dépenses
/L50776  SECTION  44 – SPP I NTÉGRATION  SOCIALE , LUTTE  CONTRE  LA PAUVRETÉ  
ET ÉCONOMIE  SOCIALE  : FINANCEMENT  DES PROJETS  PAR LE FONDS  SOCIAL  
EUROPÉEN  (FSE)
À l’occasion de la liquidation de l’aide européenne aux CPAS visant à accroître les 
chances des demandeurs d’emploi défavorisés, le SPP Intégration sociale a enre-gistré un arriéré de paiements important. Le Conseil des ministres a décidé d’aug-menter les crédits.
Le programme 2000-2006 du Fonds social européen (FSE) a, notamment, pour 
objectif d’offrir aux demandeurs d’emploi les plus déshérités un meilleur accès au marché du travail en augmentant leur employabilité (l’‘inclusion sociale’). Le groupe-cible concerné en l’occurrence est constitué par les personnes émargeant au revenu d’intégration sociale ou à l’aide sociale et, prioritairement, les jeunes, les chefs de famille monoparentale et les personnes d’origine extracommunautaire.
À cet effet, le FSE, et plus précisément les crédits ouverts à l’allocation de base 55.43.3302 « Financement projets FSE » du SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale (section 44), soutient les projets des CPAS en matière d’accompagnement socioprofessionnel et, éventuellement, de formation
108.
Le SPP Intégration sociale, qui intervient en qualité d’autorité de gestion déléguée, lance un appel, en réponse auquel les CPAS intéressés peuvent introduire des pro-jets. Un comité de sélection évalue les projets et un arrêté ministériel accorde ensuite les subsides aux CPAS sélectionnés. Ceux-ci perçoivent, après envoi de leur attes-tation de démarrage, une avance représentant 50 % de leur budget approuvé. 
La durée maximale d’un projet FSE est de trois ans. À la ﬁ  n de cette période, le 
CPAS introduit une justiﬁ  cation ﬁ  nancière, conjointement avec un rapport d’évalua-
tion (incluant un rapport de fond) et un rapport ﬁ  nancier. Après exécution d’un con-trôle par le SPP Intégration sociale, le reliquat égal à 50 % (solde) est versé au CPAS concerné, avec application d’un plafond correspondant au subside ﬁ  xé dans l’arrêté ministériel. Le solde n’est toutefois liquidé au CPAS qu’après la libération des cré-dits nécessaires par la Commission européenne.
Ces crédits d’origine européenne sont inscrits sous la rubrique « recettes » du fonds 
budgétaire organique « Fonds d’économie sociale » (voir le tableau ci-après).
Tableau – Fonds d’économie sociale (en millions d’euros) 
Autorisation d’engagement – – – – 6,6
Engagements 5,0 4,8 4,8 4,7 5,8
Solde au 01/01 0 ,0 0,0 –3,2 –4,1 –1,4
Recettes 0 ,0 0,0 4,5 5,7 0 ,0
Dépenses 0 ,0 3,2 5,4 3,0 3,5
Désaffectations 0 ,0 0,0 0,0 0,0 0,0
Solde au 31/12 0 ,0 –3,2 –4,1 –1.4 –4,9
Source : Compte général
108 La quote-part structurelle du Fonds social européen s’élève à 25 % au moins et à 50 % au plus des 
dépenses susceptibles d’être ﬁ  nancées. 288 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
De vastleggingsmachtiging van het Belgische ESF voor de sociale programmatie 
2000-2006 bedraagt voor 2004 maximaal 6,6 miljoen euro109. Bovendien mag het 
organieke begrotingsfonds “Fonds voor Sociale Economie” in 2004 voor ordonnance-ringen een debet van maximaal 8 miljoen euro vertonen
110. Uit de tabel blijkt dat het 
totale bedrag aan vastleggingen in 2004 en de debetpositie van het fonds onder die maximumgrenzen zijn gebleven.
Het totale bedrag aan ordonnanceringen is sinds 2003 echter beduidend lager dan het totale bedrag aan vastleggingen. Dit wijst op een achterstand in de betaling van de OCMW’s. In de praktijk werden de voorschotten soms pas twee jaar na de start van de projecten uitgekeerd en moesten de OCMW’s de uitgaven vaak preﬁ  -
nancieren. De afgelopen jaren werd aldus een aanzienlijke betalingsachterstand
111 
opgebouwd.
Een verhoging van de ordonnanceringskredieten op basisallocatie 55.43.3302 “Financiering ESF-projecten” lijkt bijgevolg noodzakelijk om de achterstand bij de betalingen te verminderen. Bovendien kunnen door die verhoging de OCMW’s sneller uitbetaald worden, wat leidt tot een snellere terugstorting door de Europese Unie.
Tijdens het begrotingsconclaaf van 22 april 2005 heeft de Ministerraad dan ook beslist dat de vastleggings- en ordonnanceringsplafonds van de betrokken basis-allocatie via maandelijkse monitoring geleidelijk kunnen worden opgetrokken naar-gelang van de reële behoeften van de POD Maatschappelijke Integratie, Armoede-bestrijding en Sociale Economie.
/L50776  S
ECTIE 46: POD W ETENSCHAPSBELEID  – E VOLUTIE  VAN DE 
OVERHEIDSKREDIETEN  VOOR  ONDERZOEK
Het percentage overheidskredieten dat België aan onderzoek toekent, stijgt, behalve 
voor de federale Staat, maar blijft onder het Europese gemiddelde en de Europese doelstellingen vastgesteld voor 2010.
Op de Europese top van Barcelona in maart 2002 werd beslist het aandeel van de 
uitgaven voor onderzoek op te trekken van 1,9 % van het bruto binnenlands product (BBP; privé-sector en overheidssector samen), d.i. het Europese gemiddelde in 2002, naar 3 % in 2010. Twee derde daarvan moet van de privé-sector komen. De Europese Commissie heeft in een mededeling van 4 juni 2003 een actieplan in dat verband gepubliceerd.
Iedere lidstaat heeft zich dan ook tot doel gesteld het aandeel van de kredieten voor 
onderzoek op 1 % van het BBP te brengen.
109 Artikel 2.44.9, 1e lid, van de wet van 22 december 2003 houdende de algemene uitgavenbegroting 
voor het begrotingsjaar 2004, zoals gewijzigd door de wet van 13 juli 2004. Voor het begrotingsjaar 2005 werd eenzelfde begrotingsruiter ingeschreven.
110 Overeenkomstig het laatste lid van voormelde wetsbepaling. Hierdoor kunnen dus tijdelijke liquiditeits-
problemen opgelost worden. Voor het begrotingsjaar 2005 werd eenzelfde begrotingsruiter ingeschre-ven.
111 Bij de begrotingscontrole 2005 raamde het departement zijn behoeften op circa 8,4 miljoen euro, waar-
van 2,2 miljoen euro betrekking heeft op het jaar 2003, 2,9 miljoen euro op 2004 en 3,3 miljoen euro op 2005.   162e Cahier de la Cour des comptes 289Compte d’exécution du budget Dépenses
Le montant maximum de l’autorisation d’engagement pour l’année 2004 dont dis-
pose le Fonds d’économie sociale belge dans le cadre de la programmation sociale 2000 – 2006 est ﬁ  xé à 6,6 millions d’euros
109. De plus, le fonds budgétaire organique 
« Fonds d’économie sociale » peut, en 2004, présenter en matière d’ordonnancements une position débitrice de 8 millions d’euros au maximum
110. Il ressort du tableau que 
le montant total des engagements effectués en 2004 et la position débitrice du fonds ont été inférieurs à ces plafonds.
Depuis 2003, le montant total des ordonnancements a toutefois été signiﬁ  cative-
ment inférieur au montant total des engagements, ce qui indique un retard affectant le paiement des CPAS. Dans la pratique, les avances n’ont parfois été liquidées que deux ans après le démarrage des projets et les CPAS ont souvent dû préﬁ  nancer les 
dépenses. Ces dernières années, il s’est ainsi constitué un arriéré de paiement con-sidérable
111.
Dès lors, il semble qu’une majoration des crédits d’ordonnancement ouverts à l’allocation de base 55.43.3302 Financement projets FSE s’avèrera nécessaire pour réduire le retard en matière de paiements. En outre, cette augmentation permettra aux CPAS d’être payés plus rapidement et, partant, d’accélérer le remboursement par l’Union européenne.
Au cours du conclave budgétaire du 22 avril 2005, le Conseil des ministres a dès lors décidé que les plafonds des engagements et des ordonnancements à la charge de l’allocation de base précitée pourront être relevés graduellement, par le biais d’un suivi mensuel, en fonction des besoins réels du SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale.
/L50776  S
ECTION  46 : P OLITIQUE  SCIENTIFIQUE  – É VOLUTION  DES CRÉDITS  PUBLICS  
ALLOUÉS  À LA RECHERCHE
Le pourcentage des crédits publics alloués à la recherche par la Belgique est en 
augmentation, sauf en ce qui concerne l’État fédéral, mais reste inférieur à la moyenne européenne et à l’objectif européen ﬁ  xé pour 2010.
Lors du sommet européen de Barcelone en mars 2002 il a été décidé de faire passer 
la part des dépenses de recherche d’une moyenne européenne de 1,9 % du produit intérieur brut (PIB ; secteurs privé et public cumulés), en 2002 à 3 % en 2010, dont les deux tiers doivent provenir du secteur privé. La Commission européenne a publié un plan d’action à ce sujet le 4 juin 2003.
Ainsi, dans chaque État membre, l’objectif des pouvoirs publics est d’amener la part 
des crédits destinés à la recherche à 1 % du PIB.
109 Article 2.44.9, 1er alinéa, de la loi du 22 décembre 2003 contenant le budget général des dépenses 
pour l’année budgétaire 2004, tel que modiﬁ  ée par la loi du 13 juillet 2004. Une adjonction budgétaire 
identique a été inscrite pour l’année budgétaire 2005.
110 Conformément au dernier alinéa de la disposition légale précitée. Des problèmes temporaires de 
liquidités s’en trouvent ainsi résolus. Une adjonction budgétaire identique a été inscrite pour l’année budgétaire 2005.
111 Lors du contrôle budgétaire 2005, le département a estimé ses besoins à quelque 8,4 millions d’euros, 
dont 2,2 millions d’euros ont trait à l’année 2003, 2,9 millions d’euros à l’année 2004 et 3,3 millions d’euros à l’année 2005.  290 162e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
In België bedroeg het aandeel van de gezamenlijke overheden voor onderzoek en 
ontwikkeling in de begrotingskredieten van 2004 0,64 % van het BBP112. Sinds 1994, 
toen het 0,52 % bedroeg, stijgt het gestaag, maar toch blijft het onder het Europese gemiddelde van 0,76 % van het BBP
113.
Wat de kredieten ten laste van de rijksbegroting betreft, moet echter worden onder-
streept dat de lasten van de bijdragen aan het Europees Ruimtevaartagentschap114 
twee maal (in 2003 en in 2005) zijn overgedragen naar volgende jaren door de beta-lingen over meerdere jaren te spreiden, en dat in het kader van twee inhaal-plannen
115.
Zo blijken de kredieten voor onderzoek ten laste van de federale Staat gedaald te 
zijn tussen de aangepaste begroting 2004 (686,8 miljoen euro) en de begroting 2005 (623,9 miljoen euro)
116.
Zonder beduidende stijging van de kredieten voor onderzoek van de gezamenlijke 
overheden zal de Europese doelstelling voor het jaar 2010 moeilijk worden gehaald.
112 Budgettaire kredieten voor O & O [Onderzoek en Ontwikkeling] van de overheden in België in de 
periode 1989-2004, Commissie federale samenwerking van de Interministeriële Conferentie voor Wetenschapsbeleid, mei 2005, p. 29.
113 Idem, gegeven voor het jaar 2001 (vijftien lidstaten).
114 Die bijdrage wordt aangerekend op programma 46.60.2 – Onderzoek-Ontwikkeling op internationaal 
vlak – Ruimtevaartactiviteiten.
115 In een eerste plan wordt de bijdrage verschuldigd voor 2003 (ordonnanceringskredieten) opgesplitst 
in 4 annuïteiten van 7,5 miljoen euro, te betalen vanaf 2004 tot 2007. Het tweede plan, over de ver-schuldigde bijdrage voor 2005 (ordonnanceringskredieten) loopt van 2006 tot 2009 met betaling van annuïteiten van 11,2 miljoen euro. Zie commentaar en opmerkingen van het Rekenhof over de ont-werpbegroting van de Staat voor 2005, Parl. St. Kamer, DOC 51-1370/002, p. 92.
116 Algemene toelichting 2005, Parl. St. Kamer, DOC 51-1369/001, p.194.  162e Cahier de la Cour des comptes 291Compte d’exécution du budget Dépenses
En Belgique, la part des crédits budgétaires de recherche et développement de l’en-
semble des pouvoirs publics en 2004 a atteint 0,64 % du PIB112. Depuis 1994, où il 
était de 0,52 %, ce pourcentage augmente régulièrement, mais reste inférieur à la moyenne européenne (0,76 % du PIB)
113.
En ce qui concerne les crédits à charge du budget de l’État, il faut toutefois souligner 
qu’à deux reprises, en 2003 et en 2005, les contributions dues à l’Agence spatiale européenne
114 ont fait l’objet d’un report de charges par un étalement des paiements 
sur plusieurs années, dans le cadre de deux plans de rattrapage115.
On constate ainsi que les crédits pour la recherche, à la charge de l’État fédéral, ont 
diminué entre le budget 2004 ajusté (686,8 millions d’euros) et le budget 2005 (623,9 millions d’euros)
116.
Dès lors, à défaut d’une augmentation signiﬁ  cative des crédits alloués à la recherche 
pour l’ensemble des pouvoirs publics, l’objectif européen ﬁ  xé pour 2010 sera difﬁ  cile 
à atteindre.
112 Crédits budgétaires de R & D des autorités belges au cours de la période 1989-2004, Commission 
coopération fédérale de la commission interministérielle de la Politique scientiﬁ  que, mai 2005, p. 29.
113 Idem, donnée relative à l’année 2001 (Quinze États membres).
114 Cette contribution est imputée dans le budget au programme 46.60.2 - Recherche et développement 
dans le cadre international - Activités spatiales. 
115 Un premier plan voit la contribution due pour 2003 (crédits d’ordonnancement) scindée en 4 annuités 
de 7,5 millions d’euros à payer de 2004 à 2007 et le second, qui concerne la contribution due pour 2005 (crédits d’ordonnancement) court de 2006 à 2009 avec le paiement d’annuités de 11,2 millions d’euros. Voir les commentaires et observations de la Cour des comptes sur le projet de budget de l’État pour 2005, Doc. parl., Chambre, DOC 51-1370/002, p. 92.
116 Exposé général 2005, Doc. parl., Chambre ., DOC 51-1369/001, p. 194. 292 162e Boek van het RekenhofStaatsdiensten Uitvoeringsrekening van de begroting
Staatsdiensten met afzonderlijk beheer en staatsbedrijven
Nog altijd sturen heel wat staatsdiensten met afzonderlijk beheer hun rekening te 
laat door, hoewel op dat vlak verbetering zichtbaar wordt. Uit de controle van de rekeningen blijkt o.m. dat de staat van activa en passiva vaak niet correct is of gewoon ontbreekt. Hetzelfde geldt voor de fysieke inventaris. De verplichting om ﬁ  nanciële overschotten op het einde van het jaar in een reservefonds te storten, wordt soms niet gevolgd, net als de verplichting een jaarverslag te publiceren. 
Staatsdiensten met afzonderlijk beheer zijn staatsdiensten waarvan het beheer door 
een bijzondere wet is gescheiden van het beheer van de diensten van algemeen bestuur van de Staat (artikel 140 van de gecoördineerde wetten op de rijkscompta-biliteit). Ze hebben geen eigen rechtspersoonlijkheid en zijn onderworpen aan de beheersregels die de Koning, op voordracht van de minister onder wie deze diensten ressorteren en de Minister van Financiën, vaststelt. 
De voorbije jaren hebben verscheidene staatsdiensten met afzonderlijk beheer hun 
rekeningen met vertraging aan het Rekenhof voorgelegd. Punt 2 geeft een overzicht van de data waarop de rekeningen over de jaren 2002, 2003 en 2004 bij het Reken-hof zijn toegekomen. Onder punt 3 worden de resultaten weergegeven van de afge-ronde controles. 
2 Overzending van de rekeningen
De rekeningen van de diensten van algemeen bestuur van de Staat, van de staats-
bedrijven en van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer vormen samen de alge-mene rekening van de Staat (artikel 1 van de gecoördineerde wetten op de rijks-comptabiliteit). Aangezien die rekening vóór 30 juni van het jaar na dat waarop ze betrekking heeft aan het Rekenhof moet worden toegezonden (artikel 80, laatste lid, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit), moeten ook de rekeningen van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer voor deze datum voorgelegd worden. 
Hoewel in de speciﬁ  eke regelgeving van de staatsdiensten de timing voor het opstel-
len, goedkeuren en overzenden van de rekeningen niet overal identiek is, zijn overal bepalingen terug te vinden die in principe borg zouden moeten staan voor een tijdige voorlegging van de rekeningen aan het Rekenhof. 
Niettemin hebben meerdere staatsdiensten nog altijd een aanzienlijke vertraging in 
het voorleggen van hun rekening aan het Rekenhof. Dat is met name het geval voor de Regie van de Gevangenisarbeid en Zelfstandige Landbouwexploitaties, het Nati-onaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie, de Restauratie en Hoteldienst van Defensie, Belnet, het Koninklijk Museum voor Kunst en Geschiedenis, de Natio-nale Dienst voor Congressen.   162e Cahier de la Cour des comptes 293Compte d’exécution du budget Services de l’État
Chapitre 4
Services de l’État à gestion séparée et entreprises d’État
tes à la Cour avec retard, quoiqu’une amélioration se dessine à cet égard. Il ressort notamment du contrôle des comptes que l’état de l’actif et du passif est souvent incorrect ou tout simplement inexistant. Il en va de même pour l’inventaire physi-que. L’obligation, à la ﬁ  n de l’année, d’affecter les excédents ﬁ  nanciers à un fonds de réserve n’est pas toujours respectée, de même que l’obligation de publier un rapport annuel. 
Les services de l’État à gestion séparée sont des services de l’État dont la gestion 
est, en vertu d’une loi particulière, distincte de celle des services d’administration générale de l’État (article 140 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État). Ils ne sont pas dotés d’une personnalité juridique propre et sont soumis aux règles de gestion ﬁ  xées par le Roi, sur proposition des ministres dont ces services relèvent et 
du ministre des Finances. 
Ces dernières années, différents services de l’État à gestion séparée ont transmis 
leurs comptes à la Cour avec retard. Le point 2 donne un relevé des dates auxquel-les les comptes des années 2002, 2003 et 2004 sont parvenus à la Cour. Au point 3 ﬁ gurent les résultats des contrôles clôturés. 
2 Transmission des comptes
Les comptes des services d’administration générale de l’État, des entreprises d’État 
et des services de l’État à gestion séparée constituent le compte général de l’État (article 1
er des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État). Comme ce compte 
doit être transmis à la Cour des comptes avant le 30 juin de l’année qui suit celle à laquelle il se rapporte (article 80, dernier alinéa, des lois coordonnées sur la compta-bilité de l’État), les comptes des services de l’État à gestion séparée doivent égale-ment être transmis pour cette date. 
Bien que la réglementation spéciﬁ  que des services de l’État ne prévoie pas un calen-
drier identique dans tous les cas pour l’établissement, l’approbation et la transmis-sion des comptes, il existe partout des dispositions qui devraient, en principe, garan-tir une reddition des comptes à la Cour en temps voulu. 
En dépit de ces dispositions, plusieurs services de l’État accusent encore un retard 
important dans la transmission de leurs comptes à la Cour. Tel est le cas, en parti-culier, pour la Régie du travail pénitentiaire et les exploitations agricoles autonomes, l’Institut national de criminalistique et de criminologie, le Service de restauration et d’hôtellerie de la Défense, Belnet, les Musées royaux d’Art et d’Histoire, et le Service national de congrès.  294 162e Boek van het RekenhofStaatsdiensten Uitvoeringsrekening van de begroting
De hiernavolgende tabel geeft per staatsdienst een overzicht van de overgelegde 
rekeningen.
Tabel – Overlegging van de rekeningen van de staatsdiensten
met afzonderlijk beheer
FOD – Staatsdienst
met afzonderlijk beheerJaar van de 
uitvoeringsrekening Datum overlegging rekening 
aan het Rekenhof1
02. FOD Kanselarij van de Eerste Minister
Internationaal Perscentrum 2002 19 december 2003
2003 6 mei 20042004 20 april 2005
04. FOD Personeel en Organisatie 
SELOR 2002 n.o.
2
2003 21 juni 2004
2004 2 maart 2005
FED + 2003 21 juni 2004
2004 25 februari 2005
12. FOD Justitie
Regie van de Gevangenisarbeid en 
Zelfstandige Landbouwexploitaties 2003 n.o.
2004 n.o.
Nationaal Instituut voor 
Criminalistiek en Criminologie2002 28 mei 2003
2003 n.o.2004 n.o.
13. FOD Binnenlandse Zaken
Staatsdienst met afzonderlijk 
beheer belast met beheer van de identiteitskaarten2004 24 mei 2005
16. Ministerie van Landsverdediging  
Koninklijk Museum voor het Leger 
en de Krijgsgeschiedenis2003 27 mei 2005  
2004 18 mei 2005
Restauratie en Hoteldienst van 
Defensie 2003 30 juli 2004
2004 n.o.
18. FOD Financiën
Muntfonds 2003 25 mei 2004
2004 19 mei 2005
46. POD Wetenschapsbeleid 
Koninklijke Bibliotheek van België 2002 11 september 2003
2003 3 juni 20042004 28 april 2005
1 De data die vallen na 30 juni van het jaar na dat waarop de rekening betrekking heeft zijn in cursief 
gedrukt.
2 N.o. = niet overgezonden.  162e Cahier de la Cour des comptes 295Compte d’exécution du budget Services de l’État
Le tableau ci-après présente par service le relevé des comptes transmis.
Tableau – Transmission des comptes des services de l’État à gestion séparée
SPF – Service de l’État à gestion 
séparéeAnnée du compte 
d’exécution Date de transmission des 
comptes à la Cour1
02. SPF Chancellerie du Premier ministre
Centre de presse international 2002 19 décembre 2003
2003 6 mai 2004
2004 20 avril 2005
04. SPF Personnel et Organisation
SELOR 2002 n.t.2
2003 21 juin 2004
2004 2 mars 2005
FED + 2003 21 juin 2004
2004 25 février 2005
12. SPF Justice
Régie du travail pénitentiaire et les 
exploitations agricoles autonomes2003 n.t.
2004 n.t.
Institut national de criminalistique 
et de criminologie2002 28 mai 2003
2003 n.t.
2004 n.t.
13. SPF Intérieur
Service de l’État à gestion séparée 
chargé de la gestion des cartes d’identité2004 24 mai 2005
16. Ministère de la Défense nationale
Musée royal de l’armée et 
d’histoire militaire2003 27 mai 2005 
2004 18 mai 2005
Service de restauration et 
d’hôtellerie de la Défense2003 30 juillet 2004
2004 n.t.
18. SPF Finances
Fonds monétaire 2003 25 mai 2004
2004 19 mai 2005
46. SPP Programmation scientiﬁ  que
Bibliothèque royale de Belgique 2002 11 septembre 2003
2003 3 juin 20042004 28 avril 2005
1 Les dates postérieurs au 30 juin de l’année qui suit l’année pour laquelle les comptes ont été établis 
sont en italiques.
2 N.t. = non transmis. 296 162e Boek van het RekenhofStaatsdiensten Uitvoeringsrekening van de begroting
Algemeen Rijksarchief en Rijksarchief in de Provinciën2002 11 september 2003
2003 29 juli 2004
2004 28 april 2005
Studie- en Documentatiecentrum 
Oorlog en Hedendaagse Maatschappij 2002 31 maart 2004
2004 31 maart 2005
Koninklijk Meteorologisch Instituut 
van België2002 26 februari 2004
2003 28 oktober 2004
Belgisch Instituut voor Ruimte-
Aëronomie2002 3 juni 2004
Koninklijke Sterrenwacht van 
België 2002 24 juni 2004
2004 18 augustus 2005
Koninklijk Belgisch Instituut voor 
Natuurwetenschappen2002 31 maart 2004
2003 24 juni 2004
2004 9 juni 2005
Koninklijk Museum voor Midden-
Afrika2002 18 december 2003
2003 7 juni 2004
Koninklijke Musea voor Kunst en 
Geschiedenis 2002 n.o.
2003 n.o.
2004 n.o.
Koninklijke Musea voor Schone 
Kunsten van België 2002 30 oktober 2004
Koninklijk Instituut voor het 
Kunstpatrimonium2002 31 maart 2004
Nationale Dienst voor Congressen 2002 29 juli 2004
Dienst voor Wetenschappelijke en 
Technische Informatie 2002 28 juli 2004
2003 2 augustus 2004
2004 n.o.
Belgisch Telematicaonderzoeksnet
werk BELNET 2002 29 juli 2004
2003 n.o.2004 n.o.  162e Cahier de la Cour des comptes 297Compte d’exécution du budget Services de l’État
Archives générales du Royaume et Archives de l’État dans les provinces2002 11 septembre 2003
2003 29 juillet 2004
2004 28 avril 2005
Centre d’études et de 
documentation« Guerre et sociétés contemporaines »2002 31 mars 2004
2004 31 mars 2005
Institut royal météorologique de 
Belgique2002 26 février 2004
2003 28 octobre 2004
Institut d’aéronomie spatiale de 
Belgique2002 3 juin 2004
Observatoire royal de Belgique 2002 24 juin 2004
2004 18 août 2005
Institut royal des sciences 
naturelles de Belgique2002 31 mars 2004
2003 24 juin 2004
2004 9 juin 2005
Musée royal de l’Afrique centrale 2002 18 décembre 2003
2003 7 juin 2004
Musées royaux d’art et d’histoire 2002 n.t.
2003 n.t.
2004 n.t.
Musées royaux des Beaux-arts de 
Belgique2002 30 octobre 2004
Institut royal du patrimoine 
artistique2002 31 mars 2004
Service national de congrès 2002 29 juillet 2004
2003 n.t.
2004 n.t.
Service d’information scientiﬁ  que 
et technique2002 28 juillet 2004
2003 2 août 2004
2004 n.t.
Réseau télématique belge de la 
recherche BELNET 2002 29 juillet 2004
2003 n.t.
2004 n.t. 298 162e Boek van het RekenhofStaatsdiensten Uitvoeringsrekening van de begroting
Het Rekenhof dringt erop aan dat de reglementaire termijn voor het voorleggen van de rekeningen strikt wordt gerespecteerd. In de toekomst zal die overigens nog wor-den ingekort. Artikel 82 van de wet van 22 mei 2003 houdende organisatie van de begroting en van de comptabiliteit van de federale Staat schrijft immers voor dat de Minister van Begroting de algemene rekeningen van de administratieve diensten met boekhoudkundige autonomie uiterlijk op 31 maart van het jaar na dat waarop ze betrekking hebben aan het Rekenhof moet toezenden. 
3 Resultaten van de controle van de rekeningen
Hierna worden de belangrijkste opmerkingen samengevat bij de controle van de 
rekeningen over de jaren 2002 en 2003. De rekeningen 2004 worden momenteel nog gecontroleerd.
3.1  Internationaal Perscentrum (IPC) – FOD Kanselarij van de 
Eerste Minister 
Bij de controle van de rekeningen over de jaren 2002 en 2003 zijn vooral de volgende 
vaststellingen belangrijk:
• De oprichting van een adviescomité : volgens de artikelen 9 en 10 van het 
koninklijk besluit van 7 januari 2002
3 moet een adviescomité worden opge-
richt dat adviezen formuleert om de werking van het IPC optimaal op zijn opdrachten af te stemmen, toelicht welke initiatieven het wenst te onder-nemen in het IPC en de eventuele voorstellen bespreekt van samenwerking of ondersteuning van deze initiatieven door andere leden of partners. Het Rekenhof stelde vast dat dit comité nog niet is samengekomen.
• De bevoegdheden van de zakelijk manager : op grond van de artikelen 21 en 
22 van het oprichtingsbesluit is de “zakelijk manager” belast met het dagelijks beheer, binnen de richtlijnen van het beheerscomité en van de directeur-gene-raal Externe Communicatie van de FOD. Hij (of een gemachtigd ordonnateur) beheert ook de begroting. Het Rekenhof acht het nodig de bevoegdheden van de zakelijk manager preciezer te omschrijven (o.a. op het vlak van het afsluiten van contracten en de overheidsopdrachten).
• De uitvoeringsrekening van de begroting : het Rekenhof heeft diverse opmer-
kingen gemaakt bij deze rekeningen. Zo werd o.m. het bedrag dat als dotatie werd ontvangen, onjuist weergegeven en heeft de dienst Externe Communi-catie van de FOD, de dienst waaraan het Internationaal Perscentrum is ver-bonden, ten onrechte de bezoldigingen van het personeel ten laste genomen. Op grond van artikel 12 van het oprichtingsbesluit moeten de bezoldigingen worden gedragen door de begroting van het IPC zelf.
• De staat van activa en passiva : de ﬁ  nanciële staten van 2002 geven geen 
getrouw beeld van de activa en passiva. Zo werden voor de materiële vaste activa geen afschrijvingen geboekt.
3 Koninklijk besluit van 7 januari 2002 betreffende de samenstelling en de bevoegdheid van de organen, 
en het ﬁ  nancieel beheer van het Internationaal Perscentrum als Staatsdienst met afzonderlijk beheer. 
In dit onderdeel verder aangeduid als ”oprichtingsbesluit”.   162e Cahier de la Cour des comptes 299Compte d’exécution du budget Services de l’État
Les services de l’État à gestion séparée ont invoqué des raisons diverses pour expli-
quer le retard, notamment : le temps requis pour le contrôle à effectuer par le dépar-tement, l’intervention de l’inspecteur des ﬁ  nances, l’approbation du ministre et le contrôle de la Trésorerie. 
La Cour des comptes insiste sur la nécessité de respecter strictement le délai régle-
mentaire de transmission des comptes. Celui-ci sera d’ailleurs encore raccourci à l’avenir. L’article 82 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État prévoit, en effet, que les comptes généraux des services admi-nistratifs à comptabilité autonome sont envoyés par le ministre du Budget à la Cour des comptes avant le 31 mars de l’année qui suit celle à laquelle ils se rapportent. 
3 Résultats du contrôle des comptes
Les constatations principales auxquelles a donné lieu le contrôle des comptes relatifs 
aux années 2002 et 2003 sont synthétisées ci-après. Le contrôle des comptes 2004 est toujours en cours.
3.1  Centre de presse international (CPI) – SPF Chancellerie du 
Premier ministre
Les constatations majeures effectuées lors du contrôle des comptes pour les années 
2002 et 2003 sont les suivantes :
• Création d’un comité d’avis  : selon les articles 9 et 10 de l’arrêté royal du 
7 janvier 2002
3, un comité consultatif doit être créé, qui formule des avis visant 
à optimaliser le fonctionnement du CPI en fonction de ses missions, précise les initiatives qu’il souhaite entreprendre au sein du CPI et examine les pro-positions éventuelles de coopération ou de soutien par d’autres membres ou partenaires à l’égard de ces initiatives. La Cour des comptes a constaté que ce comité ne s’est pas encore réuni.
• Compétences du gestionnaire commercial : en vertu des articles 21 et 22 de 
l’arrêté organique, le « manager commercial » est chargé de la gestion journa-lière, dans le cadre des directives du comité de gestion et des directives du directeur général Communication externe du SPF. Le gestionnaire commercial (ou un ordonnateur délégué) gère également le budget. La Cour des comptes estime nécessaire de préciser davantage les compétences du manager com-mercial (notamment, dans le cadre de la conclusion de contrats et de marchés publics).
• Compte d'exécution du budget : la Cour des comptes a formulé plusieurs 
observations à l’égard de ces comptes. C’est ainsi, notamment, que le mon-tant perçu à titre de dotation a été inscrit de manière erronée et que les rémunérations ont été prises en charge, à tort, par le service Communication externe, auquel le CPI est lié. Sur la base de l’article 12 de l’arrêté organique, les rémunérations sont à la charge du CPI même.
• État de l’actif et du passif : les états ﬁ  nanciers de 2002 ne donnent pas une 
image ﬁ  dèle de l’actif et du passif. Aucun amortissement n’a, entre autres, été 
enregistré à la charge des immobilisations corporelles.
3 Arrêté royal du 7 janvier 2002 relatif à la composition et à la compétence des organes, et à la gestion 
ﬁ nancière du Centre de presse international en tant que service de l’État à gestion séparée. Désigné 
plus loin dans cette section par « arrêté organique ».  300 162e Boek van het RekenhofStaatsdiensten Uitvoeringsrekening van de begroting
• Het reservefonds: bij de afsluiting van de rekeningen 2002 en 2003 heeft het 
IPC artikel 14 van het oprichtingsbesluit niet toegepast. Dat bepaalt dat 5 % van de middelen die op 31 december niet gebruikt zijn, in een reservefonds moet worden geplaatst. Vanaf de rekening 2004 is dit voorschrift wel nage-leefd.
• De waarderingsregels:  pas eind december 2004 heeft het beheerscomité de 
waarderingsregels voor de openstaande vorderingen vastgelegd. 
3.2 SELOR – FOD Personeel en Organisatie 
Bij de rekeningen over het jaar 2003 heeft het Rekenhof onder meer gewezen op 
volgende elementen:
• De aankoopcyclus:  SELOR is onvoldoende in het bezit van ondertekende 
bestelbonnen of dienstencontracten en van goedgekeurde prestatiefi-ches. Dit kan problemen opleveren wanneer een derde een schuldvordering betwist. De procedures voor goedkeuring en verantwoording van aankoop-facturen werden niet altijd gevolgd. De bestelbonnen waren niet altijd bij de factuur gevoegd en een dubbele handtekening van de verantwoordelijke en de ﬁ  nanciële manager komt niet op alle facturen voor. Als gevolg van de opmerkingen van het Rekenhof worden sinds september 2004 nieuwe regels gebruikt om bestellingen op te maken en facturen te controleren.Voor de ontvangsten ontwikkelde SELOR intussen een modelcontract dat de staatsdienst en de klant sluiten bij een aanvraag voor een betalende selectie. De klant erkent zo dat hij verplicht is om de dienstverlening van SELOR te betalen.
• De staat van activa en passiva : in afwijking van artikel 10 van het koninklijk 
besluit van 15 december 1994
4 heeft SELOR tot hiertoe geen staat van activa 
en passiva opgesteld. Pas vanaf de rekening 2005 zal dat via de invoering van de analytische boekhouding het geval zijn.
• De overheidsopdrachten : het Rekenhof heeft verscheidene opmerkingen 
gemaakt bij de overheidsopdrachten die SELOR in 2003 heeft gegund. Zo werden onder meer de regels voor de borgtocht overtreden
5 en werden de 
boetebepalingen bij opdrachten die niet binnen de contractuele termijn werden uitgevoerd, niet altijd toegepast
6. SELOR heeft aangekondigd erop toe te zien 
dat de toekomstige lastenboeken en uitvoering van opdrachten in overeen-stemming zijn met de bevindingen van het Rekenhof. 
3.3 FED+ – FOD Personeel en Organisatie
De beheersrekening, de uitvoeringsrekening van de begroting en de staat van activa 
en passiva voor het begrotingsjaar 2003 geven geen getrouw beeld van de uitge-voerde verrichtingen en het vermogen van FED+: 
• 
De beheersrekening : de beheersrekening, de uitvoeringsrekening van de begro-
ting en de staat van activa en passiva van FED+ rapporteren enkel over de verrichtingen via de rekening van de rekenplichtige en niet over de verrichtingen 
4 Artikel 10 van het koninklijk besluit van 15 december 1994 betreffende het ﬁ  nancieel beheer van het 
Vast Wervingssecretariaat als staatsdienst met afzonderlijk beheer. 
5 Artikelen 5 en 6 van de Algemene Aannemingsvoorwaarden, bijlage bij het koninklijk besluit van 
26 september 1996 tot bepaling van de algemene uitvoeringsregels van de overheidsopdrachten en van de concessies voor openbare werken.
6 Artikel 66, § 1, 2° en artikel 75, § 1, 2°, van de Algemene Aannemingsvoorwaarden.  162e Cahier de la Cour des comptes 301Compte d’exécution du budget Services de l’État
• Fonds de réserve : à  la clôture des comptes 2002 et 2003, le CPI n’a pas 
appliqué l’article 14 de l’arrêté organique, qui dispose que 5 % des moyens non utilisés au 31 décembre doivent être déposés dans un fonds de réserve. Cette disposition a toutefois été respectée à partir des comptes 2004.
• Règles d’évaluation :  Le comité de gestion n’a ﬁ  xé les règles d’évaluation en 
matière d’encours de créances qu’à la ﬁ  n décembre 2004. 
3.2 SELOR – SPF Personnel et Organisation
À l’égard des comptes pour l’année 2003, la Cour des comptes a, notamment, sou-
ligné les éléments suivants :
• Cycle d’achat  : SELOR ne dispose pas à sufﬁ  sance de bons de commande 
ou contrats de service signés ni de ﬁ  ches de prestations approuvées. Cette 
lacune est susceptible de poser des problèmes si un tiers venait à contester une créance. Les procédures relatives à l’approbation et à la justiﬁ  cation des factures d’achat ne font pas toujours l’objet d’un suivi. Les bons de commande ne sont pas toujours joints à la facture et la double signature du responsable et du gestionnaire ﬁ  nancier ne ﬁ  gure pas sur toutes les factures. À la suite des 
observations de la Cour, de nouvelles règles d’établissement des commandes et de contrôle des factures sont appliquées depuis septembre 2004. 
 Pour ce qui est des recettes, SELOR a établi depuis lors un modèle de contrat 
à conclure entre le service de l’État et le client lors d’une demande de sélec-tion payante. Le client reconnaît ainsi son obligation de payer le service presté par SELOR.
• État de l’actif et du passif : en violation de l’article 10 de l’arrêté royal du 
15 décembre 1994
4, SELOR n’a, à ce jour, pas encore dressé d’état de l’actif 
et du passif. Tel sera le cas seulement à partir des comptes 2005, grâce à l’introduction de la comptabilité analytique. 
• Marchés publics : la Cour des comptes a formulé plusieurs observations rela-
tives aux marchés publics attribués par SELOR en 2003. C’est ainsi, notam-ment, que les dispositions relatives au cautionnement n’ont pas été respec-tées
5 et que les pénalités à imposer dans le cas de marchés non exécutés 
dans les délais prévus contractuellement n’ont pas toujours été appliquées6. 
SELOR s’est engagé à veiller à ce que les prochains cahiers des charges et l’exécution des marchés soient conformes aux observations de la Cour. 
3.3 FED+ – SPF Personnel et Organisation 
Le compte de gestion, le compte d’exécution du budget et l’état de l’actif et du pas-
sif pour l’année budgétaire 2003 ne donnent pas une image ﬁ  dèle des opérations effectuées et du patrimoine de FED+: 
• Compte de gestion : le compte de gestion, le compte d’exécution du budget 
et l’état de l’actif et du passif de FED+ se rapportent uniquement aux opé-rations effectuées par le biais du compte du comptable et non à celles exécu-tées par l’intermédiaire du compte de trésorerie. Les opérations manquantes, 
4 Article 10 de l’arrêté royal du 15 décembre 1994 relatif à la gestion ﬁ  nancière du Secrétariat permanent 
de recrutement en tant que service de l’État à gestion séparée. 
5 Articles 5 et 6, du cahier général des charges, annexé à l’arrêté royal du 26 septembre1996 établissant 
les règles générales d’exécution des marchés publics et des concessions de travaux publics.
6 Articles 66, § 1, 2°, et 75, § 1er, 2°, du cahier général des charges. 302 162e Boek van het RekenhofStaatsdiensten Uitvoeringsrekening van de begroting
via de thesaurierekening. De ontbrekende verrichtingen via de thesauriereke-
ning betreffen enerzijds de rechtstreekse storting van een deel van de dotatie van de FOD Personeel en Organisatie en anderzijds de betaling van de per-soneelskosten van FED+. In afwijking van de regelgeving werden die de eer-ste vier maanden van 2003 gedragen door de FOD Personeel en Organisatie
7. 
Later werd bij de begrotingsaanpassing de dotatie aan de staatsdienst wel met een evenredig bedrag verminderd.
• De staat van activa en passiva : de investeringen in duurzaam materiaal werden 
niet in de staat van activa en passiva opgenomen. In plaats van afschrijvingen toe te passen, werden ze volledig aangerekend als uitgave van het boekjaar. 
3.4 Wetenschappelijke instellingen – POD Wetenschapsbeleid 
Het Rekenhof heeft de rekeningen 2002 en 2003 gecontroleerd van volgende weten-
schappelijke instellingen die staatsdiensten met afzonderlijk beheer zijn: het Konink-lijk Instituut voor het Kunstpatrimonium, de Koninklijke Bibliotheek van België Albert I, het Algemeen Rijksarchief en de Rijksarchieven in de Provinciën, en het Studie- en Documentatiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij. Hierna volgt een overzicht van de meest frequente vaststellingen: 
• De uitvoeringsrekening van de begroting : er ontbreekt een synthesedocu-
ment dat een vergelijking mogelijk maakt tussen het model van de uitvoe-ringsrekening en de begroting, zoals die wordt gepubliceerd in de algemene uitgavenbegroting van de Staat. Daarnaast blijken de begrotingskredieten in de tabellen van de uitvoeringsrekening zelden de initieel goedgekeurde kredieten weer te geven, maar aanpassingen die in de loop van het begro-tingsjaar tot stand kwamen. Aangezien die aanpassingen niet worden opge-nomen in een aangepaste algemene uitgavenbegroting verwerven ze geen wettelijk karakter. Daardoor ontstaan herhaaldelijk kredietoverschrijdingen. Op grond van artikel 140, 2
e lid, 3°, van de gecoördineerde wetten op de 
rijkscomptabiliteit moeten de staatsdiensten de uitgaven binnen de perken houden van de ontvangsten en van de goedgekeurde limitatieve kredieten. De uitgavenkredieten worden goedgekeurd door de begroting van de staats-dienst op te nemen in de wet houdende de algemene uitgavenbegroting. Voor variabele uitgaven, afhankelijk van de realisatie van contracten met der-den, moeten de staatsdiensten de tijdens het begrotingsjaar verwachte con-tracten zo realistisch mogelijk inschatten, met een raming van de ontvangsten en de uitgavenkredieten. Deze bedragen moeten zonodig in de loop van het begrotingsjaar tijdens een aanpassing van de algemene uitgavenbegroting worden bijgesteld. 
• De rekening van de vermogenswijzigingen : zonder de regelgeving aan te 
passen, heeft de POD Wetenschapsbeleid een nieuwe structuur en indeling ingevoerd voor de rekening van de vermogenswijzigingen. Hierdoor kan geen aansluiting meer worden gemaakt met de rekeningen van de vermogenswij-zigingen 2001. Daarnaast heeft de POD de staatsdiensten afschrijvingsper-centages opgelegd die verschillen van die uit het geldende (maar weliswaar verouderde) koninklijk besluit van 25 juni 1976 betreffende de afschrijvingen en rechtzettingen in de vermogenscomptabiliteit van de Staat. Die onduide-lijkheden over de toepasselijke regels hebben ertoe geleid dat de rekening van de vermogenswijzigingen in sommige staatsdiensten nog meermaals werd 
7 Artikel 3 van het koninklijk besluit van 20 september 2002 betreffende het ﬁ  nancieel beheer van FED+ 
als staatsdienst met afzonderlijk beheer bepaalt dat de wedden van de personeelsleden gedragen worden door de begroting van de dienst.  162e Cahier de la Cour des comptes 303Compte d’exécution du budget Services de l’État
effectuées par le biais du compte de trésorerie, concernent, d’une part, le 
versement direct d’une partie de la dotation du SPF Personnel et Organisation et, d’autre part, le paiement des frais de personnel de FED+. Au cours des quatre premiers mois de l’année 2003, ceux-ci ont été supportés, en viola-tion de la réglementation, par le SPF Personnel et Organisation
7. Toutefois, la 
dotation de FED+ a ensuite été réduite à concurrence d’un montant équiva-lent lors de l’ajustement du budget.
• 
État de l’actif et du passif : les investissements en matériel durable n’ont pas 
été repris dans l’état de l’actif et du passif. Ils n’ont pas fait l’objet d’un amor-tissement, mais ont été intégralement imputés comme dépenses de l’exercice. 
3.4 Établissements scientiﬁ  ques – SPP Politique scientiﬁ  que 
La Cour des comptes a contrôlé les comptes 2002 et 2003 des établissements scien-
tiﬁ ques suivants, qui sont des services de l’État à gestion séparée : l’Institut royal du 
patrimoine artistique, la Bibliothèque royale de Belgique Albert Ier, les Archives géné-
rales du Royaume et Archives de l’État dans les provinces et le Centre d’études et de documentation « Guerre et sociétés contemporaines ». Un aperçu des constata-tions les plus fréquentes ﬁ  gure ci-après.
• Compte d'exécution du budget : il manque un document de synthèse per-
mettant une comparaison entre le modèle du compte d’exécution et le bud-get, tel qu’il est publié dans le budget général des dépenses de l’État. De plus, les crédits budgétaires ﬁ  gurant dans les tableaux du compte d’exécu-tion correspondent rarement aux crédits initialement approuvés, mais plutôt aux ajustements intervenus dans le courant de l’année budgétaire. Comme ils ne sont pas repris dans un budget des dépenses générales ajusté, ces ajustements n’ont aucun caractère légal, ce qui donne lieu, à plusieurs repri-ses, à des dépassements de crédits. En vertu de l’article 140, 2
e alinéa, 3°, 
des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, les services de l’État doi-vent veiller au maintien des dépenses dans les limites des recettes et dans celles des crédits limitatifs votés. Les crédits de dépenses sont approuvés en reprenant le budget dans la loi portant le budget général des dépenses. Pour ce qui est des dépenses variables, qui dépendent de la réalisation de contrats conclus avec des tiers, les services de l’État doivent procéder à une estimation aussi réaliste que possible des contrats escomptés au cours de l’année budgétaire, comprenant une estimation des recettes et des crédits de dépenses. Ces montants doivent être adaptés, si nécessaire, dans le cours de l’année budgétaire, lors d’un ajustement du budget général des dépenses.
• Compte des variations du patrimoine : sans procéder à une adaptation de la 
réglementation, le SPP Politique scientiﬁ  que a appliqué une nouvelle struc-
ture et une nouvelle subdivision du compte des variations du patrimoine, ce qui ne permet plus d’établir une corrélation avec les comptes des variations du patrimoine 2001. En outre, le SPP a imposé aux services de l’État des taux d’amortissement différents de ceux (il est vrai, dépassés) prévus dans l’arrêté royal du 25 juin 1976 relatif aux amortissements et aux redresse-ments dans la comptabilité patrimoniale de l’État. Ces imprécisions quant aux règles à appliquer ont encore donné lieu, dans certains services de l’État, à plusieurs modiﬁ  cations du compte des variations du patrimoine, même après 
7 L’article 3 de l’arrêté royal du 20 septembre 2002 relatif à la gestion ﬁ  nancière de FED+ en tant que 
service de l’État à gestion séparée prévoit que les salaires des membres du personnel et les dépenses relatives au fonctionnement et au patrimoine du Service sont à la charge du budget du Service.  304 162e Boek van het RekenhofStaatsdiensten Uitvoeringsrekening van de begroting
gewijzigd, zelfs na goedkeuring door de beheerscommissie en voorlegging aan 
het Rekenhof.
• De fysieke inventaris : het bijhouden van de fysieke inventaris laat in alle 
staatsdiensten te wensen over. Aangekochte goederen worden met vertraging ingeschreven. Buiten gebruik gestelde goederen blijven soms in de inventaris staan en nergens wordt de fysieke aanwezigheid van de goederen regelmatig gecontroleerd. 
• De staat van activa en passiva : de nieuwe vorm en inhoud van de staat van 
activa en passiva is tot stand gekomen zonder de reglementering te herzien of de gebruikte terminologie te omschrijven. Daarnaast bevat die staat momen-teel geen vaste activa meer. Die komen voortaan nog slechts tot uiting in de rekening van de vermogenswijzigingen.
• Het reservefonds : artikel 51, § 1, van het koninklijk besluit van 1 februari 2000 
tot vaststelling van de organieke voorschriften voor het ﬁ  nancieel en mate-rieel beheer schrijft voor een reservefonds aan te leggen, dat minstens een percentage van het gemiddelde van de bestaansmiddelenuitgaven van de drie vorige begrotingsjaren moet omvatten. Deze bepaling werd niet uitgevoerd. Pas op 14 maart 2005 heeft de minister bij koninklijk besluit het toepasselijke percentage vastgelegd
8. 
• De rekening van de rekenplichtige : in de rekeningen ontbreekt stelselmatig 
een staat van vastgestelde rechten. Nochtans moet volgens artikel 21, 1°, van het koninklijk besluit van 1 februari 2000 de rekenplichtige de vastgestelde rechten registreren en de betalingen verrichten. Bovendien zijn nog altijd geen duidelijke en gedetailleerde instructies uitgevaardigd voor het annuleren van vastgestelde rechten. Evenmin wordt jaarlijks een proces-verbaal van de kas-toestand opgemaakt
9.
• Het jaarverslag : in afwijking van artikel 5, 5°, van het koninklijk besluit van 
1 februari 2000 publiceren de Koninklijke Bibliotheek van België Albert I, het Algemeen Rijksarchief en de Rijksarchieven in de Provinciën, het Studie- en Documentatiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij geen jaarverslag. Het ontbreken van een jaarverslag verhindert een inzicht in de statutaire ver-richtingen van de staatsdienst en de samenwerkingsverbanden met derden.
• De vastgestelde rechten : de ontvangsten en de uitgaven moeten worden aan-
gerekend op het ogenblik van de vaststelling van het recht. De uitgaven moe-ten worden aangerekend tijdens het boekjaar waarop de transactie betrekking heeft. Daarnaast moeten zowel in de ontvangsten als in de uitgaven de bedra-gen worden vastgelegd op basis van nieuwe verbintenissen gesloten tijdens het boekjaar en voor de recurrente verbintenissen, ten belope van de tijdens het begrotingsjaar opeisbare sommen
10. Het betreft verbintenissen waarvan 
de gevolgen zich over meerdere begrotingsjaren voordoen. Bij recurrente ver-bintenissen boeken sommige staatsdiensten echter onmiddellijk het volledige bedrag in de vastgestelde uitgaven op basis van de goedgekeurde en geda-teerde bestelbon, zonder rekening te houden met de periode waarop de ver-bintenis betrekking heeft. Dat leidt ertoe dat uitgaven die betrekking hebben op een volgend kalenderjaar al in een vorig jaar worden aangerekend. 
8 Artikel 10 van het koninklijk besluit voorziet in een voorlopige regeling. 
9 Artikel 38 van het koninklijk besluit van 10 december 1868 houdende algemeen reglement op de 
rijkscomptabiliteit.
10 Respectievelijk volgens de artikelen 4 en 5, 9 en 7 van het ministerieel besluit van 9 juli 2003 tot 
vaststelling van de voorstelling van de begroting, de classiﬁ  caties ervan en de wijze van aanrekening 
van inkomsten en uitgaven voor de wetenschappelijke instellingen van de Staat.  162e Cahier de la Cour des comptes 305Compte d’exécution du budget Services de l’État
que celui-ci eut été approuvé par la commission de gestion et transmis à la 
• Inventaire physique : la mise à jour de l’inventaire physique laisse à désirer 
dans tous les services de l’État. Les biens acquis sont portés à l’inventaire avec retard. Des biens mis hors d’usage y restent parfois inscrits et la pré-sence physique des biens ne fait en aucun cas l’objet d’un contrôle régulier. 
• État de l’actif et du passif : la nouvelle forme et le contenu de l’état de l’actif 
et du passif ont vu le jour sans revoir la réglementation ou sans déﬁ  nir la ter-minologie utilisée. De plus, cet état ne comprend actuellement plus d’immo-bilisations. Celles-ci n’apparaissent plus dorénavant que dans le compte des variations du patrimoine.
• Fonds de réserve : l’article 51, § 1
er de l’arrêté royal du 1er février 2000 ﬁ  xant 
les règles organiques de la gestion ﬁ  nancière et matérielle prévoit la consti-
tution d’un fonds de réserve, dont la hauteur est au moins égale à un pour-centage de la moyenne des dépenses de subsistance des trois années bud-gétaires précédentes. Cette disposition n’a pas été exécutée. Ce n’est que le 14 mars 2005 que le ministre a ﬁ  xé le pourcentage applicable par arrêté royal
8.
• Compte du comptable : un état des droits constatés fait systématiquement 
défaut dans les comptes. Or, en vertu de l’article 21, 1° de l’arrêté royal du 1
er février 2000, le comptable est chargé de l’enregistrement des droits cons-
tatés et de l’exécution des paiements. De plus, des instructions claires et détaillées n’ont toujours pas été édictées en ce qui concerne l’annulation des droits constatés. Un procès-verbal annuel de l’encaisse n’est pas davantage établi
9.
• Rapport annuel : en violation de l’article 5, 5° de l’arrêté royal du 1er fé-
vrier 2000, la Bibliothèque royale de Belgique Albert Ier, les Archives géné-
rales du Royaume et les Archives de l’État dans les provinces ainsi que le Centre d’études et de documentation « Guerre et sociétés contemporaines » ne publient pas de rapport annuel. L’absence d’un tel rapport empêche d’appréhender les opérations statutaires du service de l’État et les accords de collaboration avec des tiers.
• Droits constatés : les recettes et les dépenses doivent être imputées au 
moment de la constatation du droit. Les dépenses doivent être imputées à l’année budgétaire au cours de laquelle la transaction a eu lieu. De plus, tant en recettes qu’en dépenses, les montants sont engagés à concurrence des obligations nouvelles contractées au cours de l’année budgétaire et pour les obligations récurrentes, à concurrence des sommes exigibles pendant l’année budgétaire
10. Il s’agit d’obligations qui produiront leurs effets sur plusieurs 
années budgétaires. Or, dans le cas d’obligations récurrentes, certains servi-ces de l’État enregistrent immédiatement le montant total dans les dépenses constatées sur la base d’un bon de commande approuvé et daté, sans tenir compte de la période à laquelle se rapporte l’obligation. Par conséquent, des dépenses relatives à une année civile suivante sont déjà imputées à une année précédente. 
8 L’article 10 de l’arrêté royal prévoit un règlement provisoire. 
9 Article 38 de l’arrêté royal du 10 décembre 1868 portant règlement général de la comptabilité de 
l’État.
10 En vertu, respectivement, des articles 4 et 5, 9 et 7 de l’arrêté ministériel du 9 juillet 2003 ﬁ  xant la 
présentation du budget, ses classiﬁ  cations et le mode d’imputation des recettes et des dépenses pour 
les établissements scientiﬁ  ques de l’État. 306 162e Boek van het RekenhofStaatsdiensten Uitvoeringsrekening van de begroting
Speciﬁ  ek met betrekking tot het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium heeft 
het Rekenhof nog gewezen op het gebrek aan functiescheiding. De rekenplichtige heeft toegang tot alle modules van het boekhoudpakket en heeft de bevoegdheid om alleen te tekenen voor verrichtingen via de bank van de Post. Deze werkwijze is onvoldoende fraudebestendig. De functies moeten beter worden gescheiden door een beperkte toegang tot het boekhoudpakket. De voorzitter van de beheerscom-missie erkende het probleem, doch stelde dat door budgettaire beperkingen in alle staatsdiensten het personeelsbestand niet kan worden versterkt.
Tot slot is vastgesteld dat artikel 419 van de programmawet van 24 december 2002 
nog niet is uitgevoerd. Dat integreert het  Studie- en Documentatiecentrum Oorlog 
en Hedendaagse Maatschappij als gespecialiseerd departement bij het Algemeen Rijksarchief. Het koninklijk besluit dat de overdracht van de goederen, collecties, rechten en verplichtingen van het Studiecentrum alsook van de personeelsleden moet regelen, is nog altijd niet gepubliceerd. In afwachting van de integratie blijft het Studiecentrum afzonderlijk rekeningen opstellen.  162e Cahier de la Cour des comptes 307Compte d’exécution du budget Services de l’État
Plus spéciﬁ  quement en ce qui concerne l’Institut royal du patrimoine artistique, la 
Cour des comptes a souligné une nouvelle fois l’absence de séparation des fonc-tions. Le comptable a accès à tous les modules du progiciel comptable et est habilité à signer seul pour les opérations effectuées par le biais de la banque de la Poste. Cette manière de procéder ne met pas sufﬁ  samment l’Institut à l’abri des fraudes. 
Les fonctions doivent être mieux séparées en limitant l’accès au progiciel comptable. Le président du comité de gestion a admis le problème, mais estime qu’en raison de restrictions budgétaires dans tous les services de l’État, l’effectif du personnel ne peut être renforcé.
Enﬁ n, il a été constaté que l’article 419 de la loi-programme du 24 décembre 2002 
n’a pas encore été exécuté. Cet article intégrait le Centre d’études et de documen-tation « Guerre et sociétés contemporaines » dans les Archives générales du Royaume en tant que département spécialisé. L’arrêté royal qui doit régler le transfert des biens, collections, droits et obligations du Centre d’études, ainsi que des membres du personnel n’a toujours pas été publié. En attendant cette intégration, le Centre d’études continue à établir des comptes distincts. 308 162e Boek van het RekenhofTitel II
Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuldRekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
De rekening van de Thesaurie is een onderdeel van de algemene rekening van de 
Staat. Ze bevat een overzicht van de ﬁ  nanciële verrichtingen van de Schatkist, die optreedt als beheerder van de geldmiddelen van de Staat. Dit houdt in dat ze de nodige geldmiddelen voorschiet indien de ontvangsten te traag worden geïnd en niet volstaan om de uitgaven te dekken. De rekening van de Thesaurie gaat gepaard met een overzicht van de schommelingen en de aard van de staatsschuld.  162e Cahier de la Cour des comptes 309Titre II
Compte de la Tré-sorerie et évolution de la dette de l’État
Le compte de la Trésorerie est un élément du compte général de l’État. Il com-
prend un aperçu des opérations ﬁ  nancières du caissier de l’État qui fait ofﬁ  ce de gestionnaire des ressources ﬁ  nancières de l’État. Il lui appartient d’avancer les moyens ﬁ  nanciers nécessaires si les recettes sont perçues trop lentement et ne sufﬁ  sent pas à couvrir les dépenses. Le compte de la Trésorerie s’accompagne d’un aperçu des variations et de la nature de la dette publique.Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État 310 162e Boek van het RekenhofRekening Thesaurie Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
Rekening van de Thesaurie
Het Rekenhof heeft de rekening van de Thesaurie over het begrotingsjaar 2004 
gecontroleerd. De rekening van Thesaurie is een onderdeel van de algemene rekening van de Staat. Ze bevat de verrichtingen op de orderekeningen van de Thesaurie en op de thesaurierekeningen. De eerste dienen om de verrichtingen van de Thesaurie met derden
1 te boeken, de laatste om de ﬁ  nanciële verrichtingen van 
de Staat te registreren en te rechtvaardigen. 
1 Resultaten van de controle
De thesaurierekening is bezorgd op 1 augustus 2005. Hieronder worden de voor-
naamste resultaten van de controle gegeven.
1.1 Aanpassing van het encours van de vastleggingen
De Thesaurie heeft de bedragen die voor de encours van de vastleggingen werden 
geboekt, gecorrigeerd. 
Voor de vastleggingskredieten werden zo correcties aangebracht ingevolge de 
wijziging van de structuur of de schrapping van sommige secties van de algemene uitgavenbegroting. 
Het encours van de vastleggingsmachtigingen moest worden aangepast omdat aan 
de aangepaste algemene uitgavenbegroting 2004 bijkomende vastleggingsmachti-gingen werden toegevoegd terwijl er al een encours ten laste van de begrotingsfond-sen in kwestie bestond. Voordien hadden bijzondere wettelijke bepalingen immers debetstanden voor vastleggingen en ordonnanceringen op die begrotingsfondsen gemachtigd.
Vastleggingen op de vastleggingskredieten
Toestand op 31 december 2003 3.700.378.832,38
Correcties 262.842.337,47Toestand op 1 januari 2004 3.963.221.169,85
Vastleggingen op de vastleggingsmachtigingen
Toestand op 31 december 2003 75.283.206,98
Correcties 12.565.262,25Toestand op 1 januari 2004 87.848.469,23
1.2 Aanpassing van het overgedragen saldo van de kaswaarden
Het saldo op 1 januari 2004 verschilt van het saldo op 31 december 2003, voorname-
lijk omdat verscheidene diensten met afzonderlijk beheer uit de lijst van de diensten van algemeen bestuur waren verdwenen (overgang naar het statuut van artikel 140 van de gecoördineerde wetten, nieuw regime ). Hiermee was ongeveer 20 miljoen euro 
gemoeid.
1 In ruime zin. Ze hebben niet noodzakelijk rechtspersoonlijkheid.  162e Cahier de la Cour des comptes 311Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Compte de la Trésorerie
Chapitre 1
La Cour des comptes a contrôlé le compte de la Trésorerie remis pour l’année bud-
gétaire 2004. Le compte de la Trésorerie est un des éléments du compte général. Il expose les opérations réalisées sur les comptes d’ordre de la Trésorerie et les comptes de trésorerie. Les premiers sont destinés à comptabiliser les relations de la Trésorerie avec les tiers
1, les seconds à enregistrer et justiﬁ  er les opérations 
ﬁ  nancières de l’État. 
1 Résumé du contrôle
Le compte de la Trésorerie a été remis le 1er août 2005. Les résultats principaux du 
contrôle ﬁ  gurent ci-dessous.
1.1 Adaptation de l’encours des engagements
Des corrections ont été apportées par la Trésorerie aux montants comptabilisés pour 
les encours des engagements.
Pour les crédits d’engagement, les corrections ont été apportées notamment à la 
suite de la modiﬁ  cation de la structure de certaines sections du budget général des 
dépenses ou de la suppression de certaines d’entre elles.
L’adaptation de l’encours des autorisations d’engagement est la conséquence de 
l’adjonction au budget général ajusté des dépenses de 2004 d’autorisations d’enga-gement supplémentaires alors qu’un encours existait déjà à charge des fonds budgé-taires concernés. En effet, des positions débitrices en engagement et en ordonnan-cement étaient précédemment autorisées sur ces fonds budgétaires par des dispositions légales particulières.
Engagements sur les crédits d’engagement
Situation au 31 décembre 2003 3.700.378.832,38
Corrections 262.842.337,47Situation au 1
er janvier 2004 3.963.221.169,85
Engagements sur les autorisations d’engagement
Situation au 31 décembre 2003 75.283.206,98
Corrections 12.565.262,25Situation au 1
er janvier 2004 87.848.469,23
1.2 Adaptation du solde reporté des valeurs de caisse
Le solde au 1er janvier 2004 diffère du solde constaté au 31 décembre 2003 en 
raison principalement de la sortie du périmètre des services d’administration géné-rale de plusieurs services à gestion séparée (passage au statut de l’article 140 des lois coordonnées, nouveau régime ), pour environ 20 millions d’euros.
1 Au sens large. Ils n’ont pas nécessairement la personnalité juridique. 312 162e Boek van het RekenhofRekening Thesaurie Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
2 Thesaurierekening 12.76: aanzuivering van de ordonnanties van begrotingsuitgaven waarvan de regu-
larisatie of de verantwoording wordt uitgesteld naar een later begrotingsjaar dan het jaar van uitgifte. 
3 Thesaurierekening 12.78: aanzuivering van de ordonnanties van uitgaven met betrekking tot de speci-
ale fondsen, waarvan de regularisatie of de verantwoording wordt uitgesteld naar een later begrotings-jaar dan het jaar van uitgifte.Speciën en 
postwaardenAndere waarden
Toestand op 31 december 2003 8.071.670.321,69 59.670.750.160,02
Aanpassingen
Nationale Dienst voor Congressen –232.914,83 –3.047.707,93
Belgisch Instituut voor Ruimte-Aëronomie –221.150,24 –537.777,28Koninklijk Museum voor Midden-Afrika –585.015,20 –2.143.147,86
Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium –372.156,24 –1.124.532,75
Natuurwetenschappen–1.181.719,66 –5.641.513,30
Studie- en Documentatiecentrum Oorlog en 
Hedendaagse Maatschappij–26.406,03 –129.332,21
Koninklijk Meteorologisch Instituut –1.391.225,77 –542.200,67
Landbouwexploitaties –1.673.369,83 –18.474,05Koninklijke Sterrenwacht –799.285,84 –346.803,47Correctie TC18.02 –0,10 –Correctie TC12.01/4 –0,01 –
Totaal aanpassingen –6.483.243,75 –13.531.489,52
Toestand op 1 januari 2004 8.065.187.077,94 59.657.218.670,50
1.3 Nog te regulariseren begrotingsuitgaven
Op de afsluitdatum van de rekening van uitvoering van de begroting beliep het 
gecumuleerde bedrag van de nog niet geregulariseerde begrotingsuitgaven, geboekt in de thesaurierekeningen 12.76
2 en 12.783, in totaal 49.799.914.987,27 euro, zijnde 
een vermindering met 2.867.604.057,41 euro ten opzichte van de toestand op 31 december 2003. 
Van dat gecumuleerde bedrag van nog te regulariseren of te verantwoorden uit-gaven had 34.078.499.968,19 euro betrekking op het begrotingsjaar 2004 en 15.721.415.019,08 euro op vroegere begrotingsjaren. 
1.4 Niet-gemachtigde debetstanden
Op 31 december 2004 werden op orderekeningen van de Thesaurie voor in totaal 
5.424.143.247,63 euro debetposities vastgesteld waarvoor geen wettelijke machti-ging was verleend.   162e Cahier de la Cour des comptes 313Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Compte de la Trésorerie
Espèces et 
chèques postauxAutres valeurs
Situation au 31 décembre 2003 8.071.670.321,69 59.670.750.160,02
Adaptations
Service national de congrès –232.914,83 –3.047.707,93
Institut d’aéronomie spatiale de Belgique –221.150,24 –537.777,28
Musée royal de l’Afrique centrale –585.015,20 –2.143.147,86Institut royal du patrimoine artistique –372.156,24 –1.124.532,75
Institut royal des sciences naturelles –1.181.719,66 –5.641.513,30
Centre d’études et de documentation 
« Guerre et société contemporaines »–26.406,03 –129.332,21
Institut royal météorologique –1.391.225,77 –542.200,67
Exploitations agricoles –1.673.369,83 –18.474,05
Observatoire royal –799.285,84 –346.803,47Correction TC18.02 –0,10 –
Correction TC12.01/4 –0,01 –
Total des adaptations –6.483.243,75 –13.531.489,52
Situation au 1
er janvier 2004 8.065.187.077,94 59.657.218.670,50
1.3 Dépenses budgétaires restant à régulariser
À la date de clôture du compte d’exécution du budget, le montant cumulé des 
dépenses budgétaires non encore régularisées, enregistrées dans les comptes de trésorerie 12.76
2 et 12.783 s’élevait à 49.799.914.987,27 euros, soit une diminution 
de 2.867.604.057,41 euros par rapport à la situation au 31 décembre 2003.
De ce montant cumulé des dépenses restant à régulariser ou à justifier, 
34.078.499.968,19 euros se rapportent à l’année budgétaire 2004 et 15.721.415.019,08 euros concernent les années budgétaires antérieures.
1.4 Positions débitrices non autorisées
Des positions débitrices, pour un total de 5.424.143.247,63 euros, ont été consta-
tées au 31 décembre 2004 sur des comptes d’ordre de la Trésorerie ne jouissant pas d’une autorisation légale.
2 Compte de trésorerie 12.76 : apurement des ordonnances de dépenses budgétaires dont la régularisa-
tion ou la justiﬁ  cation a été renvoyée à une année ultérieure à l’année d’émission.
3 Compte de trésorerie 12.78 : apurement des ordonnances de dépenses relatives aux fonds spéciaux, 
dont la régularisation ou la justiﬁ  cation a été renvoyée à une année ultérieure à l’année d’émission. 314 162e Boek van het RekenhofRekening Thesaurie Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
1.5 Portefeuillewaarden
Het gaat om waarden (aandelen, obligaties van de overheidsschuld, effecten, borg-
sommen, enz.) in euro die bij de Nationale Bank als Rijkskassier zijn gedeponeerd en die niet kunnen worden beschouwd als thesauriemiddelen. Sommige van die waarden worden bovendien op ﬁ  ctieve of conventionele manier geboekt. 
2 Besluit
De verrichtingen op de rekening van de Thesaurie voor het jaar 2004 worden in de 
hiernavolgende samenvattende tabellen vermeld. 
Onder voorbehoud van wat in dit verslag wordt vermeld, heeft het Rekenhof vastge-
steld dat de rekening van de Thesaurie in overeenstemming is met de voorgelegde documenten. 
Diensten van algemeen bestuur
 (in euro)
Kaswaarden
Saldo op 1 januari 2004 67.722.405.748,44
Speciën en Postcheque 8.065.187.077,94
Andere waarden 59.657.218.670,50
Tijdens 2004 uitgevoerde ontvangsten 2.453.793.265.105,93
Verrichtingen op de begrotingen 107.643.124.098,41
Algemene ontvangsten 57.047.648.778,01
Ontvangsten op de speciale fondsen 50.595.475.320,40
Thesaurieverrichtingen 2.346.150.141.007,52
Ordeverrichtingen van de Thesaurie 544.972.984.637,82
Diverse verrichtingen in verband met de werking 
van de Thesauriediensten1.801.177.156.369,70
Uitgaven in verband met het jaar 2004 2.441.113.010.011,04
Verrichtingen op de begrotingen 129.945.340.527,12
Algemene uitgaven (1) 79.562.611.384,66
Uitgaven op de speciale fondsen (2) 50.382.729.142,46
Thesaurieverrichtingen 2.311.167.669.483,92
Ordeverrichtingen van de Thesaurie 518.904.830.674,49
van de Thesauriediensten1.792.262.838.809,43
Saldo op 31 december 2004 80.402.660.843,33
Speciën en Postcheque 13.553.809.644,81
Andere waarden 66.848.851.198,52
(1) Uitsplitsing van de algemene begrotingsuitgaven
Betaald en verantwoord of geregulariseerd in 2004 58.024.727.214,53
Betaald en verantwoord na 31 december 2004 7.693.544.618,79
Geregulariseerd na 31 december 2004 482.111.980,73  162e Cahier de la Cour des comptes 315Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Compte de la Trésorerie
1.5 Valeurs de portefeuille
Il s’agit de valeurs (actions, obligations de la dette publique, effets, cautionnements, 
etc.) exprimées en euros, déposées auprès de la Banque nationale agissant en qua-lité de caissier de l’État, qui ne peuvent être considérées comme des moyens de trésorerie. En outre, certaines de ces valeurs sont comptabilisées de manière ﬁ  ctive 
ou conventionnelle. 
2 Conclusion
Les opérations comprises dans le compte de la Trésorerie pour l’année 2004 ﬁ  gurent 
dans les tableaux récapitulatifs ci-après.
Sous réserve de ce qui est mentionné dans le présent rapport, la Cour des comptes 
a reconnu la conformité du compte de la Trésorerie précité avec les documents pro-duits.
Services d’administration générale
 (en euros)
Valeurs de caisse
Solde au 1er janvier 2004 67.722.405.748,44
Numéraires et chèques postaux 8.065.187.077,94
Autres valeurs 59.657.218.670,50
Recettes effectuées pendant l’année 2004 2.453.793.265.105,93
Opérations sur les budgets 107.643.124.098,41
Recettes générales 57.047.648.778,01
Recettes sur les fonds spéciaux 50.595.475.320,40
Opérations de trésorerie 2.346.150.141.007,52
Opérations d’ordre de la Trésorerie 544.972.984.637,82Opérations diverses relatives au fonctionnement 
des services de la Trésorerie1.801.177.156.369,70
Dépenses relatives à l’année 2004 2.441.113.010.011,04
Opérations sur les budgets 129.945.340.527,12
Dépenses générales (1) 79.562.611.384,66
Dépenses sur les fonds spéciaux (2) 50.382.729.142,46
Opérations de trésorerie 2.311.167.669.483,92
Opérations d’ordre de la Trésorerie 518.904.830.674,49Opérations diverses relatives au fonctionnement 
des services de la Trésorerie1.792.262.838.809,43
Solde au 31 décembre 2004 80.402.660.843,33
Numéraires et chèques postaux 13.553.809.644,81
Autres valeurs 66.848.851.198,52
(1) Ventilation des dépenses budgétaires générales
Payé et justiﬁ  é ou régularisé en 2004 58.024.727.214,53
Payé et justiﬁ  é après le 31 décembre 2004 7.693.544.618,79
Régularisé après le 31 décembre 2004 482.111.980,73 316 162e Boek van het RekenhofRekening Thesaurie Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
Nog te regulariseren op datum van afsluiting van de 
uitvoeringsrekening van de begroting13.362.227.570,61
Totaal 79.562.611.384,66
(2) Uitsplitsing van de uitgaven op de speciale fondsen
Betaald en verantwoord of geregulariseerd in 2004 15.834.812.608,64Betaald en verantwoord na 31 december 2004 28.459,20
Geregulariseerd na 31 december 2004 13.831.615.677,04Nog te regulariseren op datum van afsluiting van de 
uitvoeringsrekening van de begroting20.716.272.397,58
Totaal 50.382.729.142,46
Portefeuillewaarden
Saldo op 1 januari 2004 1.311.296.240,14
Variaties –411.080.600,84
Ontvangen waarden 24.322.458.211,19
Teruggegeven waarden 24.733.538.812,03
Saldo op 31 december 2004 900.215.639,30
Vereffeningsverrichtingen op de vastleggingen ten laste van
de vastleggingskredieten
Vastleggingen aangerekende op vorige begro-
tingen en op 1 januari 2004 nog te vereffenen 3.963.221.169,85
Ten laste van de kredieten van 2004 
aangerekende vastleggingen 1.409.389.706,42
Totale te vereffenen vastleggingen 5.372.610.876,27
In 2004 vereffende vastleggingen ten laste van 
de gesplitste kredieten921.905.708,47
Geannuleerde vastleggingen 31.995.840,36
Totale vereffende of geannuleerde 
vastleggingen953.901.548,83
Op 31 december 2004 nog te vereffenen 
vastleggingen4.418.709.327,44
de vastlegingsmachtigingen
tingen en op 1 januari 2004 nog te vereffenen87.848.469,23
Ten laste van de machtigingen van 2004 
aangerekende vastleggingen41.753.882,73
Totale te vereffenen vastleggingen 129.602.351,96
de variabele kredieten29.870.499,72
Geannuleerde vastleggingen 848.365,22
vastleggingen30.718.864,94
vastleggingen98.883.487,02  162e Cahier de la Cour des comptes 317Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Compte de la Trésorerie
Restant à régulariser à la date de clôture du compte 
d’exécution du budget13.362.227.570,61
Total 79.562.611.384,66
(2) Ventilation des dépenses sur les fonds spéciaux
Payé et justiﬁ  é ou régularisé en 200415.834.812.608,64
Payé et justiﬁ  é après le 31 décembre 2004 28.459,20
Régularisé après le 31 décembre 2004 13.831.615.677,04Restant à régulariser à la date de clôture du compte 
d’exécution du budget20.716.272.397,58
Total 50.382.729.142,46
Valeurs de portefeuille
Solde au 1er janvier 2004 1.311.296.240,14
Variations –411.080.600,84
Valeurs reçues 24.322.458.211,19Valeurs restituées 24.733.538.812,03
Solde au 31 décembre 2004 900.215.639,30
Opérations de liquidation sur les engagements à charge
des crédits d’engagement
Engagements imputés à la charge de budgets 
antérieurs, restant à liquider au 1er janvier 20043.963.221.169,85
Engagements imputés à la charge des crédits 
de 20041.409.389.706,42
Total des engagements à liquider 5.372.610.876,27
Engagements liquidés en 2004, à charge des 
crédits dissociés921.905.708,47
Engagements annulés 31.995.840,36
Total des engagements liquidés ou annulés 953.901.548,83Engagements restant à liquider au 
31 décembre 20044.418.709.327,44
des autorisations d’engagement
antérieurs, restant à liquider au 1er janvier 200487.848.469,23
de 200441.753.882,73
Total des engagements à liquider 129.602.351,96
crédits variables29.870.499,72
Engagements annulés 848.365,22
Total des engagements liquidés ou annulés 30.718.864,94
Engagements restant à liquider au 
31 décembre 200498.883.487,02 318 162e Boek van het RekenhofRekening Thesaurie Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
Staatsdiensten met afzonderlijk beheer 
Samenvatting van de verrichtingen
Saldo op 1 januari 2004 148.755.573,99
Variaties 24.911.741,33
Ontvangsten 359.766.126,97Uitgaven 334.854.385,64
Saldo op 31 december 2004 173.667.315,32  162e Cahier de la Cour des comptes 319Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Compte de la Trésorerie
Services de l’État à gestion séparée 
Résumé des opérations
Solde au 1er janvier 2004 148.755.573,99
Variations 24.911.741,33
Recettes 359.766.126,97Dépenses 334.854.385,64
Solde au 31 décembre 2004 173.667.315,32 320 162e Boek van het RekenhofStaatsschuld Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
Evolutie van de staatsschuld
De evolutie van de staatsschuld wordt beïnvloed door de begrotingsverrichtingen, de 
schatkistverrichtingen en andere factoren1.
1 Begrotingsverrichtingen en schatkistverrichtingen 
Eind 2004 werden de begrotingsverrichtingen op kasbasis afgesloten met een nega-
tief saldo van 4.612,1 miljoen euro, terwijl in 2003 nog een positief saldo van 2.443,5 miljoen euro werd opgetekend. 
De begrotingsontvangsten bedroegen 47.914,0 miljoen euro, waarvan meer dan 75 % 
ﬁ scale ontvangsten, en de begrotingsuitgaven 52.526,1 miljoen euro. Opmerkelijk is 
dat de begrotingsontvangsten op kasbasis met 2.473,4 miljoen euro daalden tegen-over 2003. De verklaring voor deze afname ligt vooral in de aanzienlijke toename van de alternatieve ﬁ  nanciering van de sociale zekerheid via toegewezen ﬁ  scale middelen 
(aangerekend op toewijzingsfondsen en niet op de rijksmiddelenbegroting zelf) en de afname van de (éénmalige) niet-ﬁ  scale ontvangsten
2.
Naast de begrotingsverrichtingen hebben de schatkistverrichtingen een invloed op 
het netto te ﬁ  nancieren saldo. Het gaat onder meer om verrichtingen met derdengel-
den en de uitgifte- en delgingsverschillen, zoals blijkt uit de onderstaande tabel.
Tabel 1 – Schatkistverrichtingen (in miljoen euro)
Saldo van de schatkistverrichtingen 2003 2004
Derdengelden –634,6 223,5
Uitgifteverschillen 109,7 415,0
Delgingsverschillen –718,1 –105,8Andere verrichtingen –1.928,9 –2.094,8
Totaal –3.171,9 –1.562,1
Bron: maandelijkse schatkisttoestand, FOD Financiën
1 Alle cijfers die in dit hoofdstuk worden vermeld, zijn overgenomen uit de maandelijkse toestand van de 
Schatkist op 31 december 2004 en uit de toestand van de rijksschuld op dezelfde datum, documenten die worden gepubliceerd door de Federale Overheidsdienst Financiën.
2 Een belangrijk deel (5.000,0 miljoen euro) van de éénmalige niet-ﬁ  scale ontvangsten in 2003 vloeide 
voort uit de tegeldemaking van het Belgacompensioenfonds. Deze tegeldemaking werd aangerekend als begrotingsontvangst voor het jaar 2003 en werd pas in 2004 via een organiek fonds in de algemene uitgavenbegroting naar het Zilverfonds getransfereerd, wat tot gevolg had dat het naar het Zilverfonds getransfereerde bedrag als begrotingsuitgave voor 2004 werd geregistreerd.  162e Cahier de la Cour des comptes 321Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Dette de l’État
Chapitre 2
L’évolution de la dette de l’État est inﬂ  uencée par les opérations budgétaires, les 
opérations de trésorerie ainsi que d’autres facteurs1.
1 Opérations budgétaires et opérations de trésorerie
À la ﬁ  n de l’année 2004, les opérations budgétaires effectuées sur une base de 
caisse se sont clôturées par un solde négatif de 4.612,1 millions d’euros, alors qu’un solde positif de 2.443,5 millions d’euros avait été enregistré en 2003. 
Les recettes budgétaires se sont élevées à 47.914,0 millions d’euros, dont plus de 
75 % de recettes ﬁ  scales, et les dépenses budgétaires à 52.526,1 millions d’euros. Il 
est étonnant que les recettes budgétaires effectuées sur une base de caisse ont baissé de 2.473,4 millions d’euros par rapport à 2003. Cette diminution s’explique surtout par l’augmentation considérable du ﬁ  nancement alternatif de la sécurité sociale par le biais des moyens ﬁ  scaux attribués (imputés aux fonds d’attribution et 
non au budget des voies et moyens même) et par la diminution des recettes non ﬁ scales (uniques)
2.
Outre les opérations budgétaires, les opérations de trésorerie inﬂ  uencent le solde 
net à ﬁ  nancer. Il s’agit entre autres des opérations sur fonds de tiers et des différen-
ces d’émission et d’amortissement, comme le montre le tableau ci-dessous.
Tableau 1 – Opérations de trésorerie (en millions d’euros)
Solde des opérations de trésorerie 2003 2004
Fonds de tiers    –634,6     223,5
Différences d’émission      109,7     415,0
Différences d’amortissement    –718,1   –105,8
Autres opérations –1.928,9 –2.094,8
Total  –3.171,9  –1.562,1
Source : situation mensuelle du Trésor, SPF Finances
1 Tous les chiffres mentionnés dans le présent chapitre sont repris de la situation mensuelle du Trésor 
au 31 décembre 2004 et de la situation de la dette publique à la même date, publiées par le service public fédéral Finances.
2 Une partie importante (5.000,0 millions d’euros) des recettes non ﬁ  scales uniques effectuées en 2003 
proviennent de la réalisation du fonds de pension Belgacom. Cette réalisation a été imputée en tant que recette budgétaire en 2003 et n’a été transféré e au Fonds de vieillissement qu’en 2004 par le biais 
d’un fonds organique dans le budget général des dépenses. Il en a résulté que le montant transféré au Fonds de vieillissement a été enregistré comme dépense budgétaire pour l’année 2004. 322 162e Boek van het RekenhofStaatsschuld Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
Derdengelden zijn gelden die de Schatkist int voor rekening van andere overheden of 
instellingen. Het gaat in hoofdzaak om de overdrachten aan de gemeenschappen en de gewesten, de opcentiemen ten voordele van de provinciën en de gemeenten, de alternatieve ﬁ  nanciering van de sociale zekerheid, de verrichtingen met de Europese 
Unie alsmede om de intrestprorata’s op de uitgegeven lineaire obligaties
3. 
De positieve of negatieve uitgiftepremies zijn het resultaat van verschillen tussen de 
uitgifteprijs en de nominale waarde van de uitgegeven leningen.
De delgingsverschillen houden vooral verband met de terugkooppremies die de 
Schatkist heeft betaald bij haar terugkoopverrichtingen met lineaire obligaties en klassieke leningen op de secundaire markt (buy-backverrichtingen).
De andere schatkistverrichtingen omvatten inzonderheid de wijzigingen van de kas-
gelden van de verschillende rekenplichtigen, de bedragen die voorlopig niet kunnen worden aangerekend op de begroting bij ontstentenis van voldoende informatie en de opbrengst van de beleggingen van de Schatkist.
In 2004 vertoonde het geheel van de schatkistverrichtingen een negatief saldo van 
1.562,1 miljoen euro, tegenover een negatief saldo van 3.171,9 miljoen euro in 2003.
2 Netto te ﬁ  nancieren saldo en wijziging van de rijksschuld
2004 kenmerkt zich door een toename van de nettorijksschuld.
Die wordt vooral verklaard door het hoge netto te ﬁ  nancieren saldo, dat ingevolge de 
hierboven besproken begrotings- en schatkistverrichtingen vorig jaar 6.174,2  mil-joen euro bedroeg (tegenover 728,4 miljoen euro in 2003).
Naast het netto te ﬁ  nancieren saldo bepalen een aantal andere componenten, samen-
gevat in tabel 2, de wijziging van de rijksschuld. Omdat het saldo van die andere factoren negatief was (–2.948,5 miljoen euro), bleef de stijging van de nettorijks-schuld beperkt tot 3.225,7 miljoen euro.
Tabel 2 – Andere componenten van de nettorijksschuld
(in miljoen euro)4
2003 2004
Verrichtingen met het IMF –537,5 –3.458,8
Schuldovernames  +810,3 0CREDIBE-operatie +1.835,5 0Wisselverschillen –458,3 +81,0Gekapitaliseerde interesten +108,2 +429,3
Totaal +1.758,2 –2.948,5
3 Om op de intrestvervaldag van een lineaire obligatie de volledige jaarlijkse intrest te kunnen incas-
seren, moeten de intekenaren op deze lineaire obligatie van het afgelopen jaar bij de betaling van de verschuldigde inschrijvingsprijs een supplementair bedrag aan de Schatkist storten, dat gelijk is aan de gelopen intrest (het intrestprorata) voor de periode tussen de aanvangsdatum of de laatste intrest-vervaldag van deze lineaire obligatie en de betalingsdatum van de verschuldigde inschrijvingsprijs. Dit bedrag geldt voor de Schatkist als een ontvangen derdengeld, dat op de volgende interestvervaldag als onderdeel van de volledige jaarlijkse intrest aan de intekenaren wordt teruggestort.
4 De negatieve bedragen wijzen op een vermindering van het uitstaande bedrag van de schuld.  162e Cahier de la Cour des comptes 323Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Dette de l’État
Les fonds de tiers sont des fonds que le Trésor perçoit pour compte d’autres pou-
voirs ou institutions. Il s’agit, en l’occurrence, principalement des transferts aux com-munautés et aux régions, des centimes additionnels au bénéﬁ  ce des provinces et des 
communes, du ﬁ  nancement alternatif de la sécurité sociale, des opérations effec-tuées avec l’Union européenne et de celles relatives au prorata d’intérêts sur les obligations linéaires émises
3. 
Les primes d’émission positives ou négatives résultent de différences entre le prix 
d’émission et la valeur nominale des emprunts émis. 
Les différences d’amortissement sont principalement liées aux primes de rachat 
payées par le Trésor lors des opérations de rachat d’obligations linéaires et d’em-prunts classiques sur le marché secondaire (opération de buy-back).
Les autres opérations de trésorerie comprennent notamment la variation de l’en-
caisse entre les mains des divers comptables, les montants qui ne peuvent provisoi-rement être imputés au budget faute d’informations sufﬁ  santes et le produit des placements du Trésor.
En 2004, l’ensemble des opérations de trésorerie a présenté un solde négatif de 
1.562,1 millions d’euros, comparé à un solde négatif de 3.171,9 millions d’euros en 2003.
2 Solde net à ﬁ  nancer et variation de la dette publique
L’année 2004 se caractérise par un accroissement de la dette nette de l’État.
Cette dernière s’explique principalement par l’important solde net à ﬁ  nancer qui, 
résultant des opérations budgétaires et des opérations de trésorerie évoqués ci- dessus, s’élevait l’an dernier à 6.174,2 millions d’euros (728,4 millions d’euros en 
2003).
Outre le solde net à ﬁ  nancer, un certain nombre d’autres facteurs, résumés dans le 
tableau ci-dessous expliquent la variation de la dette publique nette. Le solde de ces autres facteurs étant négatif (–2.948,5 millions d’euros), l’accroissement de la dette nette de l’État a été limitée à 3.225,7 millions d’euros.
Tableau 2 – Autres facteurs de variation de la dette nette de l’État
(en millions d’euros)4
2003 2004
Opérations avec le FMI      –537,5 –3.458,8
Reprises de dettes     +810,3      0Opération CREDIBE  +1.835,5      0Différences de change     –458,3    +81,0
Intérêts capitalisés    +108,2   +429,3
Total +1.758,2 –2.948,5
3 Pour encaisser, à l’échéance des intérêts, la totalité des intérêts annuels d’une obligation linéaire, 
les souscripteurs de cette obligation linéaire de l’année écoulée doivent, lors du paiement du prix de souscription dû, verser au Trésor un montant supplémentaire, qui est égal à l’intérêt couru (prorata d’intérêts) pour la période entre la date de prise de cours ou la dernière échéance d’intérêt de cette obligation linéaire et la date de paiement du prix de souscription dû. Ce montant est considéré par le Trésor comme des fonds de tiers perçus, qui sera reversé aux souscripteurs sous la forme d’une partie de l’intérêt annuel total à la prochaine échéance d’intérêt.
4 Les montants en négatif indiquent une diminution de l’encours de la dette. 324 162e Boek van het RekenhofStaatsschuld Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
Vooral van belang in 2004 is dat het bedrag van de certiﬁ  caten, die in het bezit zijn 
van het IMF, met 3.458,8 miljoen euro verminderde, wat leidde tot een evenredige vermindering van het uitstaande bedrag van de nettoschuld. 
De nettorijksschuld bestaat tevens uit een aantal leningen in vreemde munten, waar-
van de wisselkoers kan schommelen. Ingevolge koersschommelingen van de euro nam het uitstaande bedrag van de nettoschuld in 2004 toe met 81,0 miljoen euro.
Het Zilverfonds belegt de ontvangsten die bij regeringsbeslissing aan het fonds wor-
den toegewezen in speciaal hiertoe gecreëerde schatkistbons van het nulcoupon-type, die door de Schatkist worden uitgegeven op lange termijn en die een vergelijk-baar rendement opleveren als de lineaire obligaties. Deze nulcouponleningen dragen intresten, die telkens worden gekapitaliseerd en in één keer zullen worden uitbetaald op de eindvervaldag van de lening. Deze kapitalisatie leidde tot een verhoging van de nettoschuld met 429,3 miljoen euro. 
De brutorijksschuld bestaat uit de nettorijksschuld vermeerderd met de beleggingen 
van de Schatkist uitgevoerd in het kader van haar beheersverrichtingen. Deze beleg-gingen zijn ten opzichte van eind 2003 met 726,0 miljoen euro verminderd en bedroe-gen op 31 december 2004 4.422,4 miljoen euro.
Tabel 3 – Evolutie van de brutorijksschuld (in miljoen euro)
2003 2004
Nettoschuld van de Staat 257.870,0 261.095,7
Beheersverrichtingen 5.148,4 4.422,4
Brutoschuld van de Staat 263.018,4 265.518,1
Bron: toestand van de rijksschuld, FOD Financiën
In 2004 nam dus de nettoschuld toe met 3.225,7 miljoen euro, terwijl de brutoschuld 
van de Staat in vergelijking met 2003 steeg met nagenoeg 2.499,7 miljoen euro tot 265.518,1 miljoen euro.
Vanaf 2004 worden bij deze brutoschuld de schulden van een aantal openbare instel-
lingen en besturen
5 opgeteld, om zo de totale rijksschuld te bekomen. Omdat de 
Schatkist de lasten van deze schulden voor haar rekening nam, werden zij voorheen bij de gedebudgetteerde schuld gerekend en maakten zij in die hoedanigheid welis-waar deel uit van de geconsolideerde overheidsschuld volgens de ESR-normen, maar niet van de rijksschuld in de strikte zin van het woord. Eind 2004 bedroegen de schulden van de bedoelde openbare instellingen en besturen 4.260,4 miljoen euro, waardoor de totale rijksschuld uitkwam op 269.778,5 miljoen euro. 
Hieronder wordt een schematisch overzicht gegeven van het geheel van alle verrich-
tingen, die de wijziging van de netto- en de brutorijksschuld in 2004 verklaren.
5 Het betreft vooral de schulden van de Regie der Gebouwen, lokale besturen (met betrekking tot open-
bare werken en volksgezondheid), de Nationale Delcrederedienst, de Federale Investeringsmaatschap-pij en het Amortisatiefonds voor de Leningen van de Sociale Huisvesting (ALESH).  162e Cahier de la Cour des comptes 325Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Dette de l’État
Il est important de noter qu’en 2004 le montant des certiﬁ  cats en possession du FMI 
a diminué de 3.458,8 millions d’euros, entraînant une diminution équivalente de l’en-cours de la dette nette. 
La dette nette de l’État se compose également d’un certain nombre d’emprunts en 
devises étrangères dont le cours peut ﬂ  uctuer. Suite à une ﬂ  uctuation des cours de 
change par rapport à l’euro, l’encours de la dette nette a augmenté de 81,0 mil-lions d’euros en 2004.
Le Fonds de vieillissement investit les recettes que le gouvernement a décidé de lui 
affecter dans des bons du Trésor à coupon zéro créés spécialement à cet effet, qui sont émis à long terme par le Trésor et qui ont un rendement similaire aux obliga-tions linéaires. Ces emprunts à coupon zéro génèrent des intérêts, chaque fois capi-talisés et qui seront liquidés en une seule fois à l’échéance. Cette capitalisation a entraîné une augmentation de la dette nette de 429,3 millions d’euros. 
La dette publique brute se compose de la dette publique nette majorée des place-
ments effectués par la Trésorerie dans le cadre de ses opérations de gestion. Ces placements ont diminué de 726,0 millions d’euros par rapport à ﬁ  n 2003 et s’éle-vaient, au 31 décembre 2004, à 4.422,4 millions d’euros.
Tableau 3 – Evolution de la charge de la dette publique brute (en millions d’euros)
2003 2004
Endettement net de l’État 257.870,0 261.095,7
Opérations de gestion    5.148,4    4.422,4
Endettement brut de l’État 263.018,4 265.518,1
Source : situation de la dette publique, SPF Finances
En 2004, la dette nette a donc augmenté de 3.225,7 millions d’euros, tandis que 
l’endettement brut de l’État représenterait 265.518,1 millions d’euros, soit une aug-mentation de 2.499,7 millions d’euros par rapport à 2003.
Depuis 2004, les dettes de certains organismes publics et de certaines administra-
tions sont également incluses dans cette dette brute aﬁ  n d’arriver au montant total 
de la dette publique. Comme le Trésor supportait les charges de ces dettes
5, elles 
étaient auparavant intégrées dans la dette débudgétisée et, en cette qualité, fai-saient partie de la dette publique consolidée selon les normes SEC, mais non de la dette publique au sens strict du terme. Fin 2004, les dettes desdits organismes et administrations s’élevaient à 4.260,4 millions d’euros et la dette publique totale atteignait par conséquent 269.778,5 millions d’euros. 
Ci-dessous ﬁ  gure un relevé schématique de l’ensemble des opérations qui expliquent 
la variation de la dette nette et de la dette brute en 2004. 
5 Plus particulièrement, il s’agit, en l’occurrence, de dettes de la Régie des bâtiments, des adminis-
trations locales (afférentes à des travaux publics et la santé publique), l’Ofﬁ  ce national de Ducroire, 
la Société fédérale d’investissement et le Fonds d’amortissement des emprunts du logement social  
(FADELS). 326 162e Boek van het RekenhofStaatsschuld Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
Tabel 4 – Wijziging van de Rijksschuld als gevolg van de verrichtingen van de 
Schatkist in 2004 (toestand op 31 december 2004; op kasbasis; in miljoen euro)
Begrotingsontvangsten
+47.914,0Begrotingsuitgaven 
lopend jaar
–51.175,7Begrotingsuitgaven 
vroegere jaren
–1.350,4
Schatkistverrichtingen
–1.562,1Begrotingssaldo
–4.612,1
Netto te ﬁ  nancieren 
saldo (NFS)
–6.174,2IMF
–3.458,8
Gekapitaliseerde interesten van 
de nulcoupons – Zilverfonds
+429,3
Wisselverschillen
+81,0
Wijziging van de rijksschuld ingevolge de 
ﬁ nanciering van het NFS
+6.174,2Andere bronnen van wijziging van de rijksschuld
–2.948,5
Wijziging van de rijksschuld in nettowaarde
+3.225,7
Beheersverrichtingen
–726,0
Wijziging van de rijksschuld in brutowaarde
+2.499,7  162e Cahier de la Cour des comptes 327Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Dette de l’État
Tableau 4 – Variation de la dette publique suite aux opérations du Trésor en 2004 
(situation au 31 décembre 2004 ; sur une base de caisse ; en millions d’euros)
Recettes budgétaires
+47.914,0Dépenses 
budgétaires 
Année en cours
–51.175,7Dépenses 
Années antérieures
–1.350,4
Opérations de 
trésorerie
–1.562,1Solde budgétaire
–4.612,1
Solde net à ﬁ  nancer
(SNF)
–6.174,2FMI
–3.458,8
Intérêts capitalisés des coupons 
zéro – Fonds de vieillissement
+429,3
Différences de change
+81,0
Variation de la dette publique résultant
du ﬁ nancement du SNF
+6.174,2Autres sources de variation de la dette publique
–2.948,5
Variation de la dette publique en valeur nette
+3.225,7
–726,0
Variation de la dette publique en valeur brute
+2.499,7 328 162e Boek van het RekenhofRekening van de vermogenswijzigingen
Titel III
Rekening van de vermogenswijzigingen
De rekening van de vermogenswijzigingen is één van de drie toelichtende rekenin-
gen die samen met de samenvattende rekening deel uitmaken van de algemene rekening van de Staat. Deze rekening geeft de wijzigingen aan in het actief en pas-sief van het vermogen van de Staat.  162e Cahier de la Cour des comptes 329Compte des variations du patrimoine
Titre III
Le compte des variations du patrimoine est l’un des trois comptes de développe-
ment qui, conjointement avec le compte synthétique, font partie du compte général de l’État. Ce compte expose les modiﬁ  cations de l’actif et du passif du patrimoine de l’État. 330 162e Boek van het RekenhofRekening van de vermogenswijzigingen
De rekening van de vermogenswijzigingen werd recent overgelegd. Na beëindiging 
van zijn onderzoek zal het Rekenhof over deze rekening rapporteren in een later bij-voegsel van dit 162
e Boek. Opvallend is wel dat deze rekening de laatste jaren met 
steeds minder vertraging wordt overgelegd.
De rekening van de vermogenswijzigingen is één van drie toelichtende rekeningen 
die met de samenvattende rekening deel uitmaken van de algemene rekening van de Staat
1. Zij geeft, volgens balansrubriek, de tijdens het jaar geboekte wijzigingen 
weer in het actief en het passief van de Staat, afzonderlijk voor de diensten van algemeen bestuur en de diensten met boekhoudkundige autonomie, en gaat verge-zeld van de balans van de Staat per 31 december.
De rekening van de vermogenswijzigingen van het jaar 2004 werd aan het Rekenhof 
toegezonden op 2 september 2005. Gelet op deze vertraging (van circa 2 maanden ten opzichte van de wettelijke termijn
2) is het onderzoek hiervan nog aan de gang. 
Hierover zal worden gerapporteerd in een bijvoegsel aan deze publicatie.
Uit de onderstaande tabel blijkt niettemin dat de vertraging in de overlegging de 
afgelopen jaren aanzienlijk verminderd is.
1 Artikel 80 van de gecoördineerde wetten op de Rijkscomptabiliteit. 
2 De algemene rekening – a fortiori dus ook de toelichtende rekeningen – moet aan het Rekenhof worden 
toegezonden vóór 30 juni van het jaar na dat waarop ze betrekking heeft.Rekening van de 
vermogenswijzigingen2000 2001 2002 2003 2004
Datum van overlegging 20.12.2002 08.12.2003 15.06.2004 07.12.2004 02.09.2005
Vertraging (in maanden) 18 17 12 5 2   162e Cahier de la Cour des comptes 331Compte des variations du patrimoine
Le compte des variations du patrimoine a été transmis récemment. Au terme de son 
examen, la Cour fera rapport au sujet de ce compte dans un complément ultérieur au présent 162
e Cahier. Il est toutefois frappant de constater que ce compte est trans-
mis avec de moins en moins de retard ces dernières années.
Le compte des variations du patrimoine est l’un des trois comptes de développement 
qui constituent, avec le compte synthétique, le compte général de l’État1. Il indique, 
selon les rubriques du bilan, les modiﬁ  cations apportées au cours de l’année à l’actif 
et au passif de l’État, de manière distincte pour les services d’administration géné-rale et les services à autonomie comptable, et est accompagné du bilan de l’État au 31 décembre.
Le compte des variations du patrimoine de l’année 2004 a été transmis à la Cour des 
comptes le 2 septembre 2005. Eu égard à ce retard (environ 2 mois par rapport au délai légal
2), l’examen du compte est toujours en cours. Il sera fait rapport à ce sujet 
dans un complément à la présente publication.
Le tableau ci-dessous fait néanmoins apparaître que le retard dans la transmission 
du compte a considérablement diminué au cours des dernières années.
1 Article 80 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État. 
2 Le compte général – a fortiori également les comptes de développement – doit être transmis à la Cour 
des comptes avant le 30 juin de l’année qui suit celle à laquelle il se rapporte.Compte des variations du 
patrimoine2000 2001 2002 2003 2004
Date de transmission 20.12.2002 08.12.2003 15.06.2004 07.12.2004 02.09.2005
Retard (en mois) 18 17 12 5 2  332 162e Boek van het RekenhofSamenvattende rekening
Titel IV
Samenvattende rekening
De samenvattende of synthetische rekening is een samenvatting van de drie toe-
lichtende rekeningen, de uitvoeringsrekening van de begroting, de rekening van de Thesaurie en de rekening van de vermogenswijzigingen. Samen vormen al deze rekeningen de algemene rekening van de Staat.  162e Cahier de la Cour des comptes 333Compte synthétique
Titre IV
Le compte synthétique est une synthèse des trois comptes de développement, à 
savoir le compte d’exécution du budget, le compte de la Trésorerie et le compte des variations du patrimoine. Tous ces comptes constituent ensemble le compte général de l’État. 334 162e Boek van het RekenhofSamenvattende rekening
De samenvattende rekening over het jaar 2004 werd nog niet overgelegd. Na beëin-
diging van zijn onderzoek zal het Rekenhof over deze rekening rapporteren in een bijvoegsel van het 162
e Boek dat later zal worden gepubliceerd.
De algemene rekening van de Staat omvat alle begrotings-, vermogens- en thesau-
rieverrichtingen, tot stand gekomen van 1 januari tot 31 december. Elk van deze ver-richtingen geeft aanleiding tot het opstellen van een toelichtende rekening: de reke-ning van uitvoering van de begroting, de rekening van de vermogenswijzigingen en de rekening van de Thesaurie. 
In de samenvattende rekening worden de uitslagen van deze toelichtende rekeningen 
op een synthetische manier opgenomen. In het verleden werd zij aan het Rekenhof overgelegd samen met de rekening van de vermogenswijzigingen. Dit is echter niet het geval voor de samenvattende rekening van het jaar 2003, die pas op 9 septem-ber 2005 werd overgelegd, en evenmin voor de samenvattende rekening voor 2004, die het Rekenhof tot op heden nog niet ontving. Over deze rekeningen zal worden gerapporteerd in bijvoegsels van resp. het 161
e en het 162e Boek.  162e Cahier de la Cour des comptes 335Compte synthétique
Le compte synthétique pour l’année 2004 n’a pas encore été transmis. Au terme de 
son examen, la Cour des comptes fera rapport au sujet de ce compte dans un com-plément au 162
e Cahier qui sera publié ultérieurement.
Le compte général de l’État embrasse toutes les opérations budgétaires, patrimonia-
les et de trésorerie effectuées entre le 1er janvier et le 31 décembre. Chacune de ces 
catégories d’opérations donne lieu à l’établissement d’un compte de développement : le compte d’exécution du budget, le compte des variations du patrimoine et le compte de Trésorerie. 
Le compte synthétique reprend les résultats de ces comptes de développement de 
manière synthétique. Par le passé, ce compte était transmis à la Cour simultanément avec le compte des variations du patrimoine. Toutefois, tel n’a pas été le cas pour le compte de l’année 2003, qui n’a été transmis que le 9 septembre 2005, ni pour celui de l’année 2004, qui n’a, à ce jour, pas encore été transmis à la Cour des comptes. Il sera fait rapport au sujet de ces comptes dans des compléments aux 161
e et 162e 
Cahiers. 336 162e Boek van het RekenhofTitel V
Rekeningen van de instellingen van openbaar nutRekeningen instellingen van openbaar nut
De instellingen van openbaar nut hebben een aanzienlijke invloed op de staats-
begroting, doordat hun werking veelal grotendeels afhankelijk is van staatstoe lagen 
of dotaties. De rekeningen van de instellingen van openbaar nut worden voorge-legd aan het Rekenhof.
In deze titel wordt nagegaan of de instellingen van openbaar nut de termijnen 
na leven voor de opstelling, goedkeuring en overzending van de begrotingsdocu-
menten en de jaarrekeningen. Daarna volgt een overzicht van de kerncijfers van de jaarrekeningen van de instellingen van openbaar nut onderworpen aan de wet van 16 maart 1954 en een bijzondere commentaar bij sommige rekeningen.  162e Cahier de la Cour des comptes 337Titre V
Comptes des 
organismes d’intérêt  
public
Les organismes d’intérêt public exercent une inﬂ  uence considérable sur le budget 
de l’État car leur fonctionnement dépend en grande partie de subsides nationaux ou de dotations. Les comptes des organismes d’intérêt public sont présentés à la Cour des comptes.
Le présent titre examine si les organismes d’intérêt public respectent les délais 
d’établissement, d’approbation et de transmission des documents budgétaires et des comptes annuels. Suivent alors un aperçu des chiffres-clés des comptes annuels des organismes d’intérêt public régis par la loi du 16 mars 1954 et des commentaires spéciﬁ  ques sur certains comptes.Comptes des organismes d’intérêt public 338 162e Boek van het RekenhofInstellingen van openbaar nut
Categorie A
• Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV)
• Federaal Agentschap voor de Opvang van Asielzoekers (Fedasil)• Federaal Planbureau (FPB)
• Regie der Gebouwen (Regie)
Categorie B
• Amortisatiefonds van de leningen voor de sociale huisvesting (ALESH)
• Belgisch Interventie- en Restitutiebureau (BIRB)• Belgisch Instituut voor Normalisatie (BIN)• Centrale Dienst voor Sociale en Culturele Actie van het Ministerie van Lands-
verdediging (CDSCA)
• Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (FKCG)• Instituut voor de Gelijkheid van vrouwen en mannen (IGVM)
• Koninklijke Muntschouwburg (KMS)
• Nationaal Geograﬁ  sch Instituut (NGI)
• 
Instituut voor Veteranen – Nationaal Instituut voor Oorlogsinvaliden, Oud-
strijders en Oorlogsslachtoffers (IVNIOO)
• Nationaal Orkest van België (NOB)
• Zilverfonds
Categorie C
• Controledienst voor de Verzekeringen (CDV)1
• Controledienst voor de Ziekenfondsen en de Landsbonden van Ziekenfondsen 
(CDZ)
• Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle (FANC)• Nationale Delcrederedienst (NDD)
• Participatiefonds (PF)
Categorie D
• Bijzondere Verrekenkas voor Gezinsvergoedingen ten bate van de Arbeiders 
gebezigd door de Ladings- en lossingsondernemingen (BK1)
van de Ondernemingen voor Binnenscheepvaart (BK4)
• Pool van de Zeelieden ter Koopvaardij (POOL)
1 Met ingang van 1 januari 2004 gefusioneerd met de Commissie voor Bank- en Financiewezen (CBF).Rekeningen instellingen van openbaar nut  162e Cahier de la Cour des comptes 339Organismes d’intérêt public
• Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire (AFSCA)
• Agence fédérale d’accueil des demandeurs d’asile (Fedasil)• Bureau fédéral du Plan (BFP)
• Régie des bâtiments (RDB)
• Fonds d'amortissement des emprunts du logement social (FADELS)
• Bureau d'intervention et de restitution belge (BIRB)• Institut belge de normalisation (IBN)• Ofﬁ  ce central d'action sociale et culturelle du ministère de la Défense natio-
nale (OCASC)
• Centre fédéral d’expertise des soins de santé (KCE)• Institut pour l'égalité des femmes et des hommes (IEFH)
• Théâtre royal de la Monnaie (TRM)
• Institut géographique national (IGN)• Institut des vétérans – Institut national des invalides de guerre, anciens com-
battants et victimes de guerre (INIG)
• Orchestre national de Belgique (ONB)• Fonds de vieillissement
• Ofﬁ  ce de contrôle des assurances (OCA)
1
• Ofﬁ  ce de contrôle des mutualités et des unions nationales de mutualités 
(OCM)
• Agence fédérale de contrôle nucléaire (AFCN)• Ofﬁ  ce national du Ducroire (OND)
• Fonds de participation (FP)
• Caisse spéciale de compensation pour allocations familiales en faveur des tra-
vailleurs occupés par les entreprises de chargement, déchargement (C.SP.1)
• Caisse spéciale de compensation pour allocations familiales en faveur des 
travailleurs occupés dans les entreprises de batellerie (C.SP.4)
• Pool des marins de la marine marchande (POOL)
1 L’OCA et la Commission bancaire et ﬁ  nancière (CBF) ont fusionné le 1er janvier 2004.Comptes des organismes d’intérêt public 340 162e Boek van het RekenhofOpenbare instellingen van sociale zekerheid (OISZ)
• Dienst voor de Overzeese Sociale Zekerheid (DOSZ)
• Fonds voor Arbeidsongevallen (FAO)• Fonds voor Beroepsziekten (FBZ)• Hulp- en Voorzorgskas voor Zeevarenden (HVKZ)• Hulpkas voor Werkloosheidsuitkeringen (HVW)• Hulpkas voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (HZIV)• Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid (KSZ)
• Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV)
• Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV)• Rijksdienst voor Kinderbijslag voor Werknemers (RKW)• Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen (RSVZ)• Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ)• Rijksdienst voor Sociale zekerheid van de Provinciale en Plaatselijke Over-
heidsdiensten (RSZPPO)
• Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA)• Rijksdienst voor Pensioenen (RVP)
Federale instellingen sui generis
• Belgisch Instituut voor Postdiensten en Telecommunicatie (BIPT)
• Deposito- en Consignatiekas (DCK)• Instituut voor de Nationale Rekeningen (INR)• Vermogen van de Koninklijke Militaire School (Vermogen KMS)• Nationale Arbeidsraad (NAR)• Nationaal Gedenkteken van het Fort van Breendonk (NGFB)• Nationale Kas voor Oorlogspensioenen (NKO)• Nationale Kas voor Rampenschade (NKR)Rekeningen instellingen van openbaar nut  162e Cahier de la Cour des comptes 341Institutions publiques de sécurité sociale
• Ofﬁ  ce de sécurité sociale d’outre mer (OSSOM)
• Fonds des accidents du travail (FAT)• Fonds des maladies professionnelles (FMP)• Caisse de secours et de prévoyance en faveur des marins (CSPM)• Caisse auxiliaire de paiement des allocations de chômage (CAPAC)• Caisse auxiliaire d’assurance maladie-invalidité (CAAMI)• Banque-carrefour de la sécurité sociale (BCSS)
• Institut national d’assurance maladie-invalidité (INAMI)
• Ofﬁ  ce national des vacances annuelles (ONVA)
• Ofﬁ  ce national d’allocations familiales pour travailleurs salariés (ONAFTS)
• Office national d’allocations familiales pour travailleurs indépendants 
(ONAFTI)
• Ofﬁ  ce national de sécurité sociale (ONSS)
• Ofﬁ  ce national de sécurité sociale des administrations provinciales et locales 
(ONSSAPL)
• Ofﬁ  ce national de l’emploi (ONEm)
• Ofﬁ  ce national des pensions (ONP)
• Institut belge des services postaux et des télécommunications (IBPT)
• Caisse des dépôts et consignations (CDC)• Institut des comptes nationaux (ICN)• Patrimoine de l’École royale militaire (Patrimoine ERM)• Conseil national du travail (CNT)• Mémorial national du Fort de Breendonk (MNFB)• Caisse nationale des pensions de la guerre (CNPG)• Caisse nationale des calamités (CNC)Comptes des organismes d’intérêt public 342 162e Boek van het RekenhofNaleving voorgeschreven termijnen Rekeningen instellingen van openbaar nut
Naleving van de voorgeschreven termijnen
De 22 instellingen van de categorieën A, B, C en D, die in 2004 waren onder-
worpen aan de wet van 16 maart 19541, de 15 openbare instellingen van sociale 
zekerheid onderworpen aan het koninklijk besluit van 3 april 19972, evenals 8 instel-
lingen sui generis, moeten strikte termijnen respecteren voor de opstelling, goedkeuring en overzending van begrotingsdocumenten en jaarrekeningen. Het Rekenhof heeft een onderzoek verricht naar de naleving van deze wettelijk en/of reglementair opgelegde termijnen.
De naleving van de wettelijk voorgeschreven termijnen voor de opstelling, goed-
keuring en overzending van begrotingsdocumenten door de instellingen van open-baar nut, wordt bemoeilijkt door de vele instructies en procedures die niet altijd consistent en in overeenstemming zijn met de geldende wetgeving en reglemente-ring. De instructies voor de opstelling van de begrotingsdocumenten worden te laat verstuurd en door het grote aantal betrokken actoren verloopt de goedkeuringspro-cedure niet altijd binnen de gewenste termijnen.
De wettelijke en reglementaire termijnen voor de voorlegging en goedkeuring van 
de rekeningen van openbare instellingen worden onvoldoende nageleefd. Op 15 september 2005 beschikte het Rekenhof nog steeds niet over de rekeningen 2004 van 33 instellingen. Voor 22 instellingen ontbraken op die datum nog de reke-ningen over het jaar 2003 en 12 instellingen hebben zelfs hun rekeningen over het jaar 2002 nog niet voorgelegd. Vooral de lange administratieve procedure die de rekeningen moeten doorlopen vooraleer ze aan het Rekenhof worden toegestuurd en het feit dat vaak nog een bedrijfsrevisor moet tussenkomen nadat de beheersor-ganen de rekeningen hebben goedgekeurd, zijn de belangrijkste oorzaken voor de vertragingen.
Het Rekenhof onderstreept dat, om zijn controleopdracht en zijn informatieopdracht 
ten aanzien van het Parlement naar behoren te kunnen uitoefenen, het noodzakelijk is tijdig over de rekeningen te kunnen beschikken. Daartoe zouden de bestaande wetgeving, reglementering, instructies, organisatie en praktijken voor de opstelling, goedkeuring en voorlegging van rekeningen moeten worden bijgestuurd.
Het Rekenhof zou ten laatste in het jaar x+1 aan het Parlement moeten kunnen rap-
porteren over de boekhouding, de ﬁ  nanciële toestand en het ﬁ  nancieel beheer van de instellingen in het jaar x.
1 Wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van openbaar nut.
2 Koninklijk besluit van 3 april 1997 houdende maatregelen met het oog op de responsabilisering van 
de openbare instellingen van sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels.  162e Cahier de la Cour des comptes 343Comptes des organismes d’intérêt public Respect des délais prescrits
Chapitre 1
Respect des délais prescrits
Les 22 organismes des catégories A, B, C et D, qui étaient régis, en 2004, par la 
loi du 16 mars 19541, les 15 institutions publiques de sécurité sociale soumises à 
l’arrêté royal du 3 avril 19972, ainsi que huit institutions sui generis, sont tenus de 
respecter des délais stricts pour l’élaboration, l’approbation et la transmission des documents budgétaires et des comptes annuels. La Cour des comptes a procédé à un examen du respect des délais légaux et/ou réglementaires.
Le respect, par les organismes d’intérêt public, des délais relatifs à l’élaboration, 
l’approbation et la transmission des documents budgétaires est entravé par la mul-titude d’instructions et de procédures qui ne sont pas toujours cohérentes ni con-formes à la législation et à la réglementation en vigueur. Les instructions relatives à l’élaboration des documents budgétaires sont envoyées trop tard et la procédure d’approbation n’est pas toujours effectuée dans les délais souhaités, en raison du nombre élevé d’acteurs concernés.
Les délais légaux et réglementaires concernant la transmission et l’approbation des 
comptes des organismes publics ne sont pas sufﬁ  samment respectés. Le 15 sep-tembre 2005, la Cour des comptes ne disposait pas encore des comptes 2004 de 33 organismes. À cette date, 22 organismes n’avaient pas encore transmis leurs comptes pour l’année 2003 et 12 organismes n’avaient même pas encore transmis leurs comptes pour l’année 2002. Les causes majeures de ces retards sont princi-palement la longue procédure administrative que les comptes doivent suivre avant d’être transmis à la Cour des comptes et le fait que, dans la plupart des cas, l’inter-vention d’un réviseur d’entreprises est encore prévue après l’approbation des comptes par les organes de gestion.
La Cour des comptes tient à souligner que, pour être en mesure d’exécuter conve-
nablement sa mission de contrôle et d’information à l’égard du Parlement, elle doit pouvoir disposer des comptes en temps voulu. À cet effet, il conviendrait d’adapter la législation, la réglementation, les instructions, l’organisation et les pratiques exis-tantes en matière d’élaboration, d’approbation et de transmission des comptes. 
La Cour des comptes devrait avoir la possibilité de faire rapport au Parlement au 
sujet de la comptabilité, de la situation ﬁ  nancière et de la gestion ﬁ  nancière des organismes concernant l’année x au plus tard au cours de l’année x+1.
1 Loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public.
2 Arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions publi-
ques de sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions. 344 162e Boek van het RekenhofNaleving voorgeschreven termijnen Rekeningen instellingen van openbaar nut
In het verleden heeft het Rekenhof herhaaldelijk, zowel bij de bevoegde ministers3 
als bij het Parlement4 het probleem aangekaart van de systematische overschrijding 
van de wettelijk en/of reglementair opgelegde termijnen voor de opstelling, goed-keuring en overzending van begrotingsdocumenten en jaarrekeningen van de fede-rale openbare instellingen. Het heeft voor het laatst hieraan een artikel gewijd in zijn 160
e Boek voor het Parlement, waarin de toestand met betrekking tot de begrotings-
jaren 1998, 1999 en 2000 werd geschetst. 
Omdat uit de jaarlijkse rekeningencontroles is gebleken dat de toestand gedurende 
de laatste jaren amper is verbeterd, werd het nuttig geacht de evolutie tijdens de voorbije drie jaar (2002, 2003 en 2004) in kaart te brengen en tegelijkertijd te peilen naar de belangrijkste oorzaken voor de vastgestelde vertragingen.
Het onderzoek betreft de begrotingsjaren 2002, 2003 en 2004 van alle federale 
openbare instellingen die wettelijk verplicht zijn hun rekeningen jaarlijks voor toezicht aan het Rekenhof voor te leggen.
Het Rekenhof heeft zijn onderzoek afgesloten op 31 mei 2005 en zijn vaststellingen 
opgenomen in een verslag van bevindingen dat op 31 augustus 2005 werd toege-stuurd aan de Minister van Financiën, de Minister van Begroting en de voogdijminis-ters die bevoegd zijn voor de onderzochte instellingen. Om aan het Parlement een zo actueel mogelijke stand van zaken te geven, werd op 15 september 2005 nagegaan welke rekeningen er sinds de afsluiting van het onderzoek nog werden voorgelegd.
De Eerste Minister heeft op 21 september 2005 geantwoord dat hij akte heeft geno-
men van de bevindingen en aanbevelingen van het uitgevoerde onderzoek. Op 30 september 2005 heeft de Minister van Financiën schriftelijk, voor een aantal instellingen, toelichting en precisering gegeven bij sommige opmerkingen. Eveneens op 30 september 2005 heeft de Minister van Begroting laten weten dat het FANC krachtens sommige bepalingen uit zijn organieke wet
5 gemachtigd is om af te wijken 
van de limietdata waarin de wet van 16 maart 1954 voor de instellingen van de cate-gorie C voorziet. Het Rekenhof zal die argumenten onderzoeken en te gelegener tijd beantwoorden.
Tot op heden werden geen antwoorden ontvangen waaruit blijkt dat er maatregelen 
zullen worden genomen om tegemoet te komen aan de aanbevelingen van het Reken-hof inzake de tijdige opmaak en goedkeuring van de begroting en de tijdige opmaak en overzending van de rekeningen. 
2 Wettelijk en reglementair kader
De data voor de opmaak en goedkeuring van begrotingsdocumenten en rekeningen 
zijn vastgelegd in de volgende wettelijke en reglementaire bepalingen:
• wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van 
openbaar nut;
• koninklijk besluit van 5 augustus 1986 houdende algemeen reglement op de 
begroting en de boekhouding van de instellingen van openbaar nut behorend tot categorie D, beoogd bij de wet van 16 maart 1954;
3 Brieven van 26 februari 1993, 19 januari 1994, 3 juli 2002 en 12 september 2003.
4 151e Boek van het Rekenhof, Deel I, p.141-145, 160e Boek van het Rekenhof, Deel I, p.142-155.
5 Wet van 15 april 1994 betreffende de bescherming van de bevolking en van het leefmilieu tegen de uit 
ioniserende stralingen voortspruitende gevaren en betreffende het FANC.  162e Cahier de la Cour des comptes 345Comptes des organismes d’intérêt public Respect des délais prescrits
Dans le passé, la Cour des comptes a déjà, à plusieurs reprises, soulevé, tant auprès 
des ministres compétents3 que du Parlement4, le problème du dépassement systé-
matique des délais légaux ou réglementaires en matière d’établissement, d’approba-tion et de transmission des documents budgétaires et des comptes annuels par les organismes publics fédéraux. La dernière fois, un article y a été consacré dans le 160
e Cahier à l’intention du Parlement, qui a fait état de la situation relative aux 
années budgétaires 1998, 1999 et 2000.
Les contrôles des comptes annuels ayant montré que la situation ne s’est guère 
améliorée, il a été jugé utile de faire le point sur l’évolution enregistrée durant les trois dernières années (2002, 2003 et 2004) et, aussi, de rechercher les causes majeures des retards constatés. 
L’audit porte sur les années budgétaires 2002, 2003 et 2004 et concerne l’ensemble 
des organismes publics fédéraux qui sont légalement tenus de soumettre leurs comp-tes annuels au contrôle de la Cour des comptes.
La Cour a clôturé son audit le 31 mai 2005 et repris ses constatations dans un rap-
port qui a été envoyé par lettre du 31 août 2005 au ministre des Finances et au ministre du Budget, ainsi qu’aux ministres de tutelle compétents pour les organismes contrôlés. Aﬁ  n de pouvoir faire un rapport aussi actuel que possible de l’état de la 
situation au Parlement, il a été examiné, le 15 septembre 2005, quels comptes avaient encore été transmis depuis la clôture de l’audit. 
Le 21 septembre 2005, le Premier ministre a répondu qu’il prenait acte des consta-
tations et recommandations effectuées à la suite du contrôle. Par lettre du 30 sep-tembre 2005, le ministre des Finances a formulé, pour plusieurs organismes, des commentaires et des précisions concernant certaines observations. Le 30 septem-bre 2005 également, le ministre du Budget a signalé qu’en vertu de certaines dispo-sitions de sa loi organique
5, l’AFCN est habilitée à déroger aux délais prévus pour 
les organismes de catégorie C dans la loi du 16 mars 1954. La Cour des comptes examinera ces arguments et répondra en temps utile.
À ce jour, la Cour n’a reçu aucune réponse indiquant si des mesures seront prises en 
vue de tenir compte de ses recommandations tendant à ce que le budget puisse être établi et approuvé à temps et les comptes élaborés et transmis dans les délais. 
2 Cadre légal et réglementaire
Les dates de l’établissement et de l’approbation des documents budgétaires et des 
comptes sont ﬁ  xées dans les dispositions légales et réglementaires suivantes :
• loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt 
public ;
• arrêté royal du 5 août 1986 portant règlement général sur le budget et la 
comptabilité des organismes d’intérêt public appartenant à la catégorie D visée par la loi du 16 mars 1954 ;
3 Lettres du 26 février 1993, 19 janvier 1994, 3 juillet 2002 et 12 septembre 2003.
4 151e Cahier de la Cour des comptes, Fascicule 1er, pp.141-145, 160e Cahier de la Cour des comptes, 
Fascicule 1er, pp. 142-155.
5 Loi du 15 avril 1994 relative à la protection de la population et de l’environnement contre les dangers 
résultant des rayonnements ionisants et relative à l’AFCN. 346 162e Boek van het RekenhofNaleving voorgeschreven termijnen Rekeningen instellingen van openbaar nut
• koninklijk besluit van 3 april 1997 houdende maatregelen met het oog op de 
responsabilisering van de openbare instellingen van sociale zekerheid, met toepassing van artikel 47 van de wet van 26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels;
• koninklijk besluit van 22 juni 2001 tot vaststelling van de regelen inzake de 
begroting, de boekhouding en de rekeningen van de openbare instellingen van sociale zekerheid die zijn onderworpen aan het koninklijk besluit van 3 april 1997;
• diverse wettelijke en reglementaire bepalingen van toepassing op de federale 
instellingen sui generis .
3  Vaststellingen en aanbevelingen van het Rekenhof inzake de 
naleving van de begrotingstermijnen
3.1 Termijn voor de voorafbeelding van de begroting 
Enkel voor de instellingen van de categorie D en voor de OISZ geldt de verplichting 
dat ze tegen een bepaalde datum (respectievelijk 1 mei en 15 juni) een voorafbeel-ding van de begroting moeten opmaken.
Van de instellingen van categorie D
6 stelt alleen de POOL niet tijdig de voorafbeel-
dingen op, naar verluidt wegens laattijdige instructies. 
Bij de OISZ is de situatie beduidend slechter. In 2005 stelt een derde van de instel-
lingen tijdig de voorafbeelding op, komende van 20 % in 2003; ongeveer de helft doet dit met een vertraging van minder dan of gelijk aan 30 dagen (trend blijft ongewij-zigd), terwijl één instelling, het RIZIV, helemaal geen voorafbeelding opstelt
7. De 
HVW blijkt een structureel probleem (afhankelijkheid van de RVA-gegevens) te heb-ben, aangezien er telkens meer dan 90 dagen nodig zijn om een voorafbeelding op te maken. 
De OISZ respecteren om uiteenlopende redenen de voorgeschreven termijnen niet. 
Intern gaat het voornamelijk om de datum waarop het beheerscomité van de instel-ling, dat de voorafbeelding moet goedkeuren, vergadert. Afhankelijkheid van andere OISZ voor het verkrijgen van de vereiste informatie, laattijdige ontvangst van de omzendbrieven met de instructies voor de opstelling van de begrotingsdocumenten en tijdrovende procedures voor de opstelling van de documenten zijn externe rede-nen die de tijdige opmaak van de begrotingsdocumenten bemoeilijken. 
6 Vanaf 2003 zijn er nog slechts drie instellingen van de categorie D (BK1, BK4 en POOL) aangezien vijf 
andere (DOSZ, HVW, HVKZ, HZIV en FBZ) een bestuursovereenkomst hebben afgesloten met ingang van 1 januari 2003 en aldus vanaf die datum tot een openbare instelling van sociale zekerheid werden omgevormd. De instellingen die reeds voor die datum tot die categorie behoorden zijn het FAO, de RKW, de RSZ, het RIZIV, de KSZ, de RSZPPO, de RVA, de RJV de RVP en het RSVZ.
7 Het RIZIV maakt een soort voorafbeelding per tak op (uitkeringen algemeen stelsel, uitkeringen zelf-
standigen, geneeskundige verzorging) waarbij dit niet voor alle takken op hetzelfde tijdstip kan, en vooral voor de tak geneeskundige verzorging ruime tijd na 15 juni gebeurt. Het RIZIV acht zich daar-mee vrijgesteld van de verplichting om een voorafbeelding op te maken, hoewel het koninklijk besluit van 22 juni 2001 in geen uitzondering voorziet.  162e Cahier de la Cour des comptes 347Comptes des organismes d’intérêt public Respect des délais prescrits
• arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisa-
tion des institutions publiques de sécurité sociale, en application de l’article 47 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions ;
• arrêté royal du 22 juin 2001 ﬁ  xant les règles en matière de budget, de comp-
tabilité et de comptes des institutions publiques de sécurité sociale soumises à l’arrêté royal du 3 avril 1997 ;
• diverses dispositions légales et réglementaires applicables aux institutions 
fédérales sui generis . 
3  Constatations et recommandations de la Cour des comptes au 
sujet du respect des délais budgétaires
3.1 Délai en matière de préﬁ  guration du budget
Seuls les organismes de catégorie D et les IPSS sont soumis à l’obligation d’établir, 
pour une date déterminée (respectivement le 1
er mai et le 15 juin), une préﬁ  guration 
du budget.
Parmi les organismes de catégorie D6, seul le POOL n’établit pas la préﬁ  guration en 
temps opportun, en raison, semble-t-il, d’instructions tardives. 
Au sein des IPSS, la situation est bien plus préoccupante. En 2005, un tiers des 
organismes établit la préﬁ  guration en temps opportun, alors que tel était le cas pour 
20 % d’entre eux en 2003 : environ la moitié d’entre eux l’établit avec un retard infé-rieur ou égal à 30 jours (la tendance reste inchangée), tandis qu’un organisme, l’INAMI, n’établit absolument aucune préﬁ  guration
7. La CAPAC semble souffrir d’un 
problème structurel (du fait qu’elle est tributaire des données de l’ONEm), le temps nécessaire pour établir une préﬁ  guration étant toujours de plus de 90 jours.
Pour des raisons différentes, les IPSS ne respectent pas les délais prescrits. Les 
raisons internes concernent principalement la date à laquelle se réunit le comité de gestion de l’organisme qui doit approuver la préﬁ  guration. Le fait d’être tributaire des autres IPSS pour obtenir les informations nécessaires, la réception tardive des circulaires contenant les instructions relatives à l’établissement des documents bud-gétaires et la procédure fastidieuse à suivre pour l’établissement des documents sont autant de raisons externes qui compliquent la confection en temps opportun des documents budgétaires. 
6 Depuis 2003, il n’existe plus que trois organismes de catégorie D (C.SP.1, C.SP.4 et le POOL), étant 
donné que cinq autres (OSSOM, CAPAC, CSPM, CAAMI et FMP) ont conclu un contrat d’adminis-tration au 1
er janvier 2003 et ont, dès lors, été transformés depuis cette date en institutions publiques 
de sécurité sociale. Les organismes ressortissant déjà à cette catégorie avant cette date sont le FAT, l’ONAFTS, l’ONSS, l’INAMI, la BCSS, l’ONSSAPL, l’ONEm, l’ONVA, l’ONP et l’ONAFTI.
7 L’INAMI établit une sorte de préﬁ  guration par branche (prestations du régime général, prestations 
dans le régime des indépendants, soins de santé), de sorte qu’elle n’intervient pas à la même date pour toutes les branches et même longtemps après la date du 15 juin, surtout pour la branche des soins de santé. L’INAMI s’estime ainsi déchargé de l’obligation d’établir une préﬁ  guration, bien qu’en 
la matière, l’arrêté royal du 22 juin 2001 n’ait pas prévu d’exception. 348 162e Boek van het RekenhofNaleving voorgeschreven termijnen Rekeningen instellingen van openbaar nut
3.2 Termijn voor de opmaak van de begroting
Voor de instellingen van de categorieën A, B en C werden tot op heden geen uitvoe-
ringsbesluiten uitgevaardigd in uitvoering van artikel 3, § 4, van de wet van 16 maart 1954, dat bepaalt dat de Koning de datum vaststelt waarop de begrotings-ontwerpen worden opgemaakt. 
De instellingen van categorie D en de OISZ moeten respectievelijk uiterlijk op 
15 september en 15 oktober voorafgaand aan het begrotingsjaar een deﬁ  nitief begro-
tingsontwerp opmaken.
Twee van de drie instellingen van categorie D
8 hebben de begroting vanaf het begro-
tingsjaar 2003 tijdig opgemaakt. 
Bij de OISZ gaat het aantal tijdig opgemaakte begrotingen in stijgende lijn van amper 
33,33 % voor het begrotingsjaar 2002 naar 46,67 % voor het begrotingsjaar 2005. Dit betekent echter dat de andere ruime helft van de begrotingen nog steeds niet tijdig wordt opgemaakt. Een verdere analyse leert dat in 2002, 2003 en 2005 meer dan een derde van het aantal begrotingen met een grote achterstand werd opgemaakt, d.w.z. met meer dan 30 dagen vertraging. 
Als reden van de vertraging worden meestal externe factoren aangehaald, in casu de 
laattijdige ontvangst van de begrotingsinstructies. In een aantal gevallen wordt ook de vergaderdatum genoemd van het beheerscomité dat de begroting moet goedkeu-ren (met een kleine vertraging tot gevolg). Speciﬁ  ek voor het RIZIV blijkt dat de datum van 15 oktober nooit wordt gehaald maar dat de begroting wel in de loop van december volledig is opgemaakt, d.w.z. inclusief de begroting van de geneeskun-dige verzorging die als laatste wordt opgemaakt. De instelling argumenteert dat zij voor de opmaak van de begroting afhangt van de bekendmaking door de regering van de globale begrotingsdoelstelling voor de geneeskundige verzorging. De ver-schillende OISZ wijzen op verscheidene factoren voor de laattijdige opmaak van de begroting. De laattijdige ontvangst van de begrotingsinstructies legt vaak een hypo-theek op de tijdige opmaak van de begrotingsdocumenten. Bovendien zijn tal van instellingen afhankelijk van gegevens van derden. Wanneer deze gegevens niet tijdig beschikbaar zijn, wordt de opmaak van de begrotingsdocumenten eveneens ver-traagd. 
Het Vermogen KMS (opgericht sinds 1 januari 2004) heeft tot op heden nog geen 
begrotingen opgemaakt. De reden hiervan kon bij de afsluiting van het onderzoek nog niet worden achterhaald.
3.3 Termijn voor de goedkeuring van de begroting 
Voor alle instellingen geldt de regel dat de begroting uiterlijk op 31 december voor-
afgaand aan het begrotingsjaar moet zijn goedgekeurd.
Voor alle instellingen van categorie A werd de begroting tijdig door de wetgever
9 
goedgekeurd.
8 Dit is niet het geval voor de POOL die de jaarlijkse vertragingen (minder dan 60 dagen) toeschrijft aan 
laattijdige instructies.
9 Artikel 3, § 1, van de wet van 16 maart 1954 bepaalt dat het ontwerp van begroting van de orga-
nismen van categorie A wordt toegevoegd aan het ontwerp van de algemene uitgavenbegroting. De begrotingen van deze instellingen worden door de Kamer van Volksvertegenwoordigers goedgekeurd. Dit gebeurt via de goedkeuring van de desbetreffende bepalingen in de wet tot vaststelling van de algemene uitgavenbegroting.  162e Cahier de la Cour des comptes 349Comptes des organismes d’intérêt public Respect des délais prescrits
3.2 Délai en matière d’établissement du budget
Pour ce qui est des organismes des catégories A, B et C, aucun arrêté d’exécution 
n’a été pris à ce jour en exécution de l’article 3, § 4, de la loi du 16 mars 1954, qui dispose que le Roi ﬁ  xe la date pour laquelle les projets de budget sont établis. 
Les organismes de catégorie D et les IPSS doivent établir un projet de budget déﬁ  -
nitif pour, respectivement, au plus tard le 15 septembre et le 15 octobre précédant l’année budgétaire.
Deux des trois organismes de catégorie D
8 ont établi le budget dans les délais depuis 
l’année budgétaire 2003. 
Pour les IPSS, il est constaté un nombre croissant de budgets établis en temps 
opportun : à peine 33,33 % pour l’année budgétaire 2002 et 46,67 % pour l’année budgétaire 2005 ; il n’en demeure pas moins que l’autre bonne moitié des budgets n’est toujours pas confectionnée à temps. Une analyse plus approfondie fait apparaî-tre qu’en 2002, 2003 et 2005, plus d’un tiers du nombre des budgets a été établi avec un retard important, soit plus de 30 jours. 
Des facteurs externes sont la cause de retard le plus souvent citée, en l’occurrence 
la réception tardive des instructions budgétaires. Dans plusieurs cas est également invoquée la date à laquelle se réunit le comité de gestion chargé d’approuver le budget (avec un léger retard). Dans le cas spéciﬁ  que de l’INAMI, la date du 15 octobre n’est 
jamais respectée, mais le budget est effectivement confectionné intégralement dans le courant du mois de décembre, c’est-à-dire en ce compris le budget des soins de santé, qui est le dernier à être établi. Selon l’organisme, la confection du budget est tributaire de la communication, par le gouvernement, de l’objectif budgétaire global pour les soins de santé. Les arguments invoqués par les différentes IPSS pour expli-quer la confection tardive du budget sont le résultat de différents facteurs. La récep-tion tardive des instructions budgétaires hypothèque souvent l’établissement en temps opportun des documents budgétaires. En outre, nombre d’organismes sont tributaires d’informations provenant de tiers. Si ces données ne sont pas disponibles à temps, la confection des documents budgétaires s’en trouve également retardée. 
Le Patrimoine de l’École royale militaire (créé au 1
er janvier 2004) n’a, à ce jour, pas 
établi de budget. La raison de cette lacune n’avait pas encore pu être déterminée au moment où le présent audit a été clôturé.
3.3 Délai en matière d’approbation du budget
La règle qui prévaut pour tous les organismes est que le budget doit être approuvé 
au plus tard le 31 décembre précédant l’année budgétaire.
Le budget a été approuvé en temps opportun par le législateur pour tous les orga-
nismes de catégorie A
9.
8 Tel n’est pas le cas du POOL, qui attribue les retards annuels (inférieurs à 60 jours) à des instructions 
tardives.
9 L’article 3, § 1er, de la loi du 16 mars 1954 dispose que le projet de budget des organismes de caté-
gorie A est annexé au projet de budget général des dépenses. Les budgets de ces organismes sont approuvés par la Chambre des représentants. Cette approbation est acquise par le vote des disposi-tions qui les concernent dans la loi ﬁ  xant le budget général des dépenses. 350 162e Boek van het RekenhofNaleving voorgeschreven termijnen Rekeningen instellingen van openbaar nut
In de periode van het onderzoek is geen enkele instelling van categorie B10 erin 
geslaagd om voor alle opeenvolgende jaren de begroting tijdig door de voogdijminis-ter en de Minister van Financiën te laten goedkeuren. Voor het begrotingsjaar 2005 is zelfs geen enkele begroting tijdig goedgekeurd. Als redenen wordt de soms lang-durige overlegperiode voor de begroting (vaak met herzieningen) opgegeven, alsook de betrokkenheid van verschillende ministers bij de goedkeuring. 
Bij twee van de vijf instellingen van categorie C wordt de begroting elk jaar tijdig 
goedgekeurd
11. Bij twee andere instellingen stelt zich een speciﬁ  ek probleem voor de 
goedkeuring van de begroting door de voogdijminister12. 
Tijdens de onderzochte periode werd de begroting van de instellingen van categorie D niet altijd tijdig goedgekeurd. Bij de begrotingen 2004 en 2005 is zelfs geen enkele begroting van de drie overblijvende instellingen van categorie D tijdig goedgekeurd. Voor de oorzaak van die laattijdigheid verwijzen de instellingen naar de voogdijminister.
De begrotingen van de OISZ worden in de regel met grote vertraging goedgekeurd (meer dan 90 dagen). In 2005 geldt die vaststelling zelfs voor alle instellingen, met uitzondering van het RSVZ
13. Alleen de begroting 2004 van twee instellingen14 werd 
tijdig goedgekeurd. De laattijdige goedkeuringen zijn natuurlijk voor een deel te ver-klaren door de laattijdige opmaak van een aantal begrotingen. Hoewel tijdens de laatste begrotingsjaren enige vooruitgang merkbaar is en de begrotingen tijdiger worden opgemaakt (zie hoger, punt 3.2), evolueert de goedkeuring van die begrotin-gen niet op dezelfde manier. De bepaling die stelt dat, indien er op de eerste dag van het begrotingsjaar geen goedkeuring is gegeven over het ontwerp van begroting, dit de aanwending van de daarin opgenomen kredieten niet belet tenzij voor principi-eel nieuwe uitgaven ingeschreven in de opdrachtenbegroting, zorgt er duidelijk voor dat de voogdijministers geen haast maken met de goedkeuring van de begroting.
Aangezien het Vermogen KMS tot nog toe geen begrotingen heeft opgesteld, zijn er 
uiteraard ook geen begrotingen goedgekeurd.
3.4 Aanbevelingen
In de huidige constellatie ontvangen de OISZ verschillende instructies van verschil-
lende instanties, waardoor parallelle circuits ontstaan. Die instructies verschillen in sommige gevallen van de geldende wetgeving en zijn bovendien niet altijd even con-sistent. Dit brengt de timing van opmaak en goedkeuring van begrotingsdocumenten in het gedrang.
10 Voor het BIN en voor het NOB (begrotingsjaren 2003 tot en met 2005) konden geen inlichtingen 
worden bekomen over de goedkeuring van de begroting. Wat betreft het Zilverfonds heeft de Minister van Financiën bij brief van 31 september 2005 bekendgemaakt dat hij de begroting 2002 niet tijdig heeft goedgekeurd, in tegenstelling tot de begrotingen 2003, 2004 en 2005, omdat deze instelling zich toen in de opstartfase bevond.
11 Eén van die instellingen is de NDD, waarvan de begroting 2005 uitzonderlijk laattijdig werd goedge-
keurd omdat een ﬁ  liaal van privaatrecht opgericht werd om de activiteiten voor eigen rekening, zonder 
staatswaarborg, verder te ontwikkelen.
12 Omdat de werkingskosten van de CDZ door de verzekeringsinstellingen worden geﬁ  nancierd, ontstaat 
er een administratieve reserve in de mate dat de bijdragen van deze instellingen hoger liggen dan de werkelijke uitgaven van de controledienst. Dit heeft tot gevolg dat de voogdijminister de begrotingen 2004 en 2005 nog niet heeft goedgekeurd. Voor het FANC werd de begroting 2002 niet naar de voog-dijminister gestuurd. De daaropvolgende jaren werden de begrotingen telkens niet formeel door de voogdijminister goedgekeurd.
13 Vertraging tussen 61 en 90 dagen.
14 RJV en RSVZ.  162e Cahier de la Cour des comptes 351Comptes des organismes d’intérêt public Respect des délais prescrits
En ce qui concerne les organismes de catégorie B10, aucun n’est parvenu, durant la 
période couverte par l’audit, à obtenir, pour toutes les années successives, l’appro-bation du budget en temps opportun par le ministre de tutelle et le ministre des Finances. Pour l’année budgétaire 2005, il n’y a même aucun budget qui ait été approuvé en temps utile. Les motifs invoqués sont la période parfois longue de con-certation consacrée au budget (souvent assortie de révisions) ainsi que l’intervention de plusieurs ministres dans l’approbation. 
Pour deux des cinq organismes de catégorie C, le budget est approuvé chaque année 
en temps utile
11. Pour deux autres, un problème spéciﬁ  que se pose en matière d’ap-
probation du budget par le ministre de tutelle12. 
Pour la période considérée, le budget des organismes de catégorie D n’a pas tou-
jours été approuvé en temps opportun. Pour les budgets des années 2004 et 2005, aucun budget des trois autres organismes de catégorie D n’a été approuvé en temps voulu. Les organismes en imputent les raisons au ministre de tutelle.
Les budgets des IPSS sont, en règle générale, approuvés avec un retard important 
(plus de 90 jours). En 2005, cette constatation s’impose même pour l’ensemble des organismes, exception faite de l’INAMI
13. Seul le budget 2004 de deux organismes14 
a été approuvé en temps utile. Les approbations tardives s’expliquent, naturelle-ment, en partie par la confection tardive d’une série de budgets. Si, au cours des dernières années budgétaires, la tendance va dans le sens d’un établissement plus rapide des budgets (cf. point 3.2.), il n’en est pas de même pour l’approbation de ces budgets. Il est clair que la disposition selon laquelle le défaut d’approbation du projet de budget au premier jour de l’année budgétaire ne fait pas obstacle à l’utilisation des crédits prévus au projet, sinon pour les dépenses d’un principe nouveau inscrites au budget des missions, n’est pas de nature à inciter les ministres de tutelle à accé-lérer l’approbation du budget.
Le Patrimoine de l’École royale militaire  n’ayant à ce jour pas établi de budget, il va 
de soi qu’aucun budget n’a encore été approuvé. 
3.4 Recommandations
Actuellement, les IPSS reçoivent des instructions différentes d’instances diverses, 
ce qui donne lieu à la création de circuits parallèles. Ces instructions diffèrent, dans certains cas, de la législation en vigueur et, de plus, ne sont pas toujours d’une égale cohérence. Le calendrier de l’établissement et de l’approbation des documents bud-gétaires s’en trouve compromis.
10 Pour ce qui est de l’IBN et de l’ONB (années budgétaires 2003 à 2005), aucune information n’a pu 
être obtenue au sujet de l’approbation du budget. En ce qui concerne le Fonds de vieillissement, le ministre des Finances a signalé, par lettre du 31 septembre 2005, qu’il n’avait pas approuvé à temps le budget 2002, contrairement aux budgets 2003, 2004 et 2005, parce que cet organisme se trouvait dans une phase de démarrage à l’époque.
11 Un de ces organismes est l’OND, dont le budget 2005 a été approuvé avec un retard exceptionnelle-
ment long du fait de la création d’une ﬁ  liale de droit privé destinée à lui permettre de développer ses 
activités pour compte propre sans garantie de l’État.
12 Les frais de fonctionnement de l’OCM sont ﬁ  nancés par les organismes assureurs, de sorte qu’il se 
crée une réserve administrative, les contributions de ces organismes excédant les dépenses réelles de l’Ofﬁ ce de contrôle. En conséquence, le ministre de tutelle n’a pas encore approuvé les budgets des 
années 2004 et 2005. Pour ce qui est de l’AFCN, le budget 2002 n’a pas été envoyé au ministre de tutelle et, les années suivantes, les budgets n’ont jamais été approuvés formellement par le ministre de tutelle.
13 Retard de 61 à 90 jours. 
14 ONVA et INAMI. 352 162e Boek van het RekenhofNaleving voorgeschreven termijnen Rekeningen instellingen van openbaar nut
Om deze redenen dringt het Rekenhof erop aan dat de omzendbrieven met de 
instructies voor de opstelling van begrotingsdocumenten tijdig worden verzonden. Laattijdigheid door de afhankelijkheid van andere OISZ voor het verkrijgen van de vereiste informatie
15 moet worden opgelost door onderling overleg tussen de betrok-
ken instellingen.
Voorts zouden de voogdijministers over alle categorieën instellingen heen (en de 
Minister van Financiën die de begroting van de instellingen van categorie B en C moet goedkeuren) de goedkeuringsprocedure van de begroting sneller moeten afhan-delen. Speciﬁ  ek met betrekking tot de OISZ beklemtoont het Rekenhof dat de Minis-
ter van Begroting in overleg met de Commissie voor de Normalisatie van de Boek-houding van de OISZ zou moeten nagaan in welke mate een bijsturing van de algemene organisatie (reglementering, instructies, procedures, opvolging,…) betref-fende de opstelling en voorlegging van de begrotingen van de OISZ, een tijdige nale-ving van de deadlines kan bevorderen.
4  Vaststellingen en aanbevelingen van het Rekenhof betreffende de 
rekeningtermijnen (zie tabel overzending van de rekeningen op het einde van dit hoofdstuk)
4.1 Termijn voor de opmaak van de rekening
De rekeningen van de instellingen die onder de wet van 16 maart 1954 vallen en van 
de OISZ moeten respectievelijk tegen 30 april en 15 mei van het jaar volgend op het jaar van beheer worden opgemaakt. 
Met uitzondering van het FAVV, hebben alle instellingen van categorie A hun reke-
ningen veel te laat opgemaakt. Opmerkelijk is dat dit telkens te wijten is aan interne factoren die van voorbijgaande aard zijn en momenteel opgelost zijn. Alleen bij de Regie bestaat er een structureel probleem: de laatste rekening die de Regie heeft afgesloten (en aan het Rekenhof heeft voorgelegd) is de rekening 2000. Naar ver-luidt is de achterstand te wijten aan een personeelsprobleem in de boek houding, dat 
op dit ogenblik zou zijn opgelost
16. 
Bij de instellingen van categorie B is een duidelijke positieve trend merkbaar: de 
rekeningen 2002 werden slechts door drie van de negen instellingen op tijd opge-maakt terwijl zes van de elf rekeningen 2004 op tijd werden opgemaakt. De instel-lingen die er niet in slaagden de wettelijke datum te respecteren, schrijven dit alle-maal toe, op het NGI na (laattijdige goedkeuring door het beheerscomité), aan problemen met de revisorale controle
17.
Er is in de onderzochte periode geen duidelijke trendverandering merkbaar bij de 
instellingen van categorie C. Twee van de vijf instellingen blijken een structureel probleem te hebben om de rekeningen tijdig op te maken
18. 
De drie resterende instellingen van categorie D slagen er in principe in om hun reke-
ningen tijdig op te maken19. 
15 Zo is bijv. de HZIV daarvoor afhankelijk van het RIZIV; het HVW van de RVA.
16 Bij brief van 30 september 2005 bracht de Minister van Financiën het Rekenhof hiervan op de 
hoogte. 
17 In het geval van het IVNIOO werd de revisorale goedkeuring overgeslagen, bij de KMS en de CDSCA 
heeft de revisor laattijdig gerapporteerd.
18 De CDZ (moet ieder jaar wachten op de laatste facturen van het FBZ om tijdig de rekeningen te kun-
nen afsluiten) en de NDD (afhankelijk van datum waarop beheerscomité bijeenkomt om de rekeningen goed te keuren).
19 BK4 kon door de revisorale controle de rekeningen 2004 niet tijdig opmaken.  162e Cahier de la Cour des comptes 353Comptes des organismes d’intérêt public Respect des délais prescrits
Pour ces motifs, la Cour des comptes insiste pour que les circulaires comprenant les 
instructions nécessaires à l’établissement des documents budgétaires soient diffu-sées en temps opportun. La question du retard résultant du fait que certains orga-nismes sont tributaires d’autres IPSS pour obtenir les informations requises
15 doit 
être résolue de commun accord entre les organismes concernés. 
En outre, un traitement plus rapide de la procédure d’approbation du budget par les 
ministres de tutelle (et par le ministre des Finances qui doit approuver le budget des organismes des catégories B et C) s’impose également pour toutes les catégories d’organismes. En ce qui concerne spéciﬁ  quement les IPSS, la Cour souligne que le 
ministre du Budget devrait, en concertation avec la Commission de la normalisation de la comptabilité des IPSS, vériﬁ  er dans quelle mesure un réaménagement de l’or-
ganisation générale (réglementation, instructions, procédures, suivi, etc.) concernant l’établissement et la présentation des budgets des IPSS serait de nature à favoriser le respect en temps voulu des dates-butoir.
4  Constatations et recommandations de la Cour des comptes au 
sujet des délais relatifs aux comptes (voir tableau en ﬁ  n de 
chapitre)
4.1 Délai en matière d’établissement des comptes
Les comptes des organismes ressortissant à la loi du 16 mars 1954 et ceux des IPSS 
doivent être établis, respectivement, pour le 30 avril et le 15 mai de l’année suivant celle de la gestion. 
À l’exception de l’AFSCA, tous les organismes de catégorie A ont accusé un retard 
important dans l’établissement de leurs comptes. Il est à remarquer que cette lacune est, chaque fois, imputée à des facteurs internes passagers et qui ont à présent été résolus. Seule la Régie des bâtiments souffre, en la matière, d’un problème structu-rel : le dernier compte à avoir été clôturé (et soumis à la Cour des comptes) par la Régie est celui de l’année 2000. Le retard serait dû à un problème de personnel touchant la comptabilité, qui n’a toutefois pas encore été résolu
16. 
Une tendance clairement positive est notable dans le chef des organismes de caté-
gorie B : seuls 3 des 9 organismes ont établi à temps les comptes de l’année 2002, alors que 6 des 11 comptes de 2004 ont été confectionnés à temps. Si les organis-mes n’ont pas réussi à respecter la date légale, hormis pour le cas de l’IGN (appro-bation tardive par le comité de gestion), la raison tiendrait entièrement à des problè-mes affectant le contrôle révisoral
17.
Aucun changement de tendance clair n’est décelable en ce qui concerne les organis-
mes de catégorie C pour la période considérée. Pour deux des cinq organismes18, 
c’est un problème structurel qui semble empêcher l’établissement des comptes en temps opportun. 
Les trois autres organismes de catégorie D parviennent, en principe, à établir leurs 
comptes en temps voulu
19. 
15 Par exemple, la CAAMI est tributaire, à cet effet, de l’INAMI et la CAPAC de l’ONEm.
16 Le ministre des Finances en a informé la Cour des comptes par lettre du 30 septembre 2005.
17 Dans le cas de l’INIG, l’approbation révisorale a été omise, au TRM et à l’OCASC, le réviseur a fait 
rapport tardivement.
18 L’OCM (doit attendre chaque année les dernières factures du FMP pour pouvoir clôturer les comptes 
à temps) et l’OND (dépend de la date à laquelle le comité de gestion se réunit pour approuver les comptes).
19 La C.SP.4 n’a pu établir les comptes de l’année 2004 en temps opportun en raison du contrôle révisoral. 354 162e Boek van het RekenhofNaleving voorgeschreven termijnen Rekeningen instellingen van openbaar nut
De rekeningen van de OISZ worden doorgaans laattijdig opgemaakt. Dit is onder 
meer het gevolg van bepalingen in het boekhoudplan (aanrekening is mogelijk tot 31 maart) en de afhankelijkheid van derden. Hierdoor sluiten de OISZ hun boekjaar niet af voor die datum. De tijdsspanne tussen de afsluiting en de wettelijke datum van opmaak is daardoor zeer krap.
Vermeldenswaard zijn de HVKZ en de HVW die de rekeningen 2004 tijdig of met 
minieme vertraging hebben opgemaakt. Op de HVKZ na slaagde echter geen enkele OISZ erin om de rekeningen 2002 tot en met 2004 telkens op tijd op te maken. De redenen zijn divers. Zo is er de bijzondere situatie van het RIZIV en de HZIV. Hoewel de wetgever vanwege de speciﬁ  eke aard van het RIZIV (afhankelijkheid van de gege-
vens verstrekt door de verzekeringinstellingen voor de boeking van sommige uitga-ven) tijd geeft tot 31 december van het jaar na het begrotingsjaar voor de opmaak van de rekeningen, blijkt dat geen enkele rekening uit de gecontroleerde periode reeds is opgemaakt. De oorzaak ligt bij de bepalingen van de artikelen 196 en 197 van de wet van 14 juli 1994
20 waarbij de globale jaarlijkse begrotingsdoelstelling van 
de verzekering voor geneeskundige verzorging en de in functie daarvan bepaalde globale verzekeringsinkomsten per verzekeringsinstelling worden opgesplitst. Voor de jaren vanaf 2002 is het koninklijk besluit
21 dat de daartoe voorziene normatieve 
verdeelsleutel vaststelt, pas op 14 maart 2005 in het Staatsblad verschenen, waar-door de rekeningen niet eerder konden worden opgemaakt. Als verzekeringsinstelling is de HZIV om die reden voor de opmaak van de rekeningen ook afhankelijk van de gegevens van het RIZIV. Dit verklaart dat ook die instelling nog geen enkele reke-ning heeft opgemaakt voor de periode 2002 tot 2004.
De andere instellingen geven zowel de wettelijke bepalingen (aanrekening van factu-
ren met betrekking tot het af te sluiten jaar tot 31 maart van het daaropvolgende jaar) als de interne factoren (vergaderdatum van het beheerscomité) en de controle door de revisor op als reden voor de laattijdige opmaak.
De instellingen drukken unaniem de wens uit om enkele weken meer tijd te krijgen 
om de rekeningen te kunnen opmaken, vooral omdat de facturen tot 31 maart mogen worden aangerekend. Aangezien echter blijkt bijv. voor de rekeningen 2003 dat – het RIZIV en de HZIV buiten beschouwing gelaten – acht van de dertien instellingen de datum van 15 mei met meer dan 30 dagen hebben overschreden, zou een verlenging van de termijn tot bijvoorbeeld 15 juni de problematiek van de laattijdige opmaak slechts gedeeltelijk kunnen oplossen.
Het Vermogen KMS heeft de rekeningen 2004 tijdig opgemaakt. 
4.2 Termijn voor de overzending van de rekening aan het Rekenhof
de OISZ worden respectievelijk tegen 31 mei en 30 juni
22 van het jaar volgend op het 
jaar van beheer aan het Rekenhof overgezonden. Wat de instellingen sui generis  
betreft, moeten de rekeningen jaarlijks aan het Rekenhof worden overgezonden (INR, NAR), hetzij tegen 31 maart (DCK, NKR), 1 april (NKO) of 31 mei (BIPT).
20 Wet van 14 juli 1994 betreffende de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkerin-
gen gecoördineerd op 14 juli 1994.
21 Koninklijk besluit van 17 februari 2005 tot vaststelling van de normatieve verdeelsleutel met het oog 
op de verdeling van de globale jaarlijkse begrotingdoelstelling van de verzekering voor geneeskundige verzorging onder de verzekeringsinstellingen vanaf het jaar 2002.
22 In afwijking van deze bepaling wordt de termijn voor het RIZIV vastgesteld op 31 januari van het 
tweede jaar dat volgt op het dienstjaar.  162e Cahier de la Cour des comptes 355Comptes des organismes d’intérêt public Respect des délais prescrits
Généralement, les comptes des IPSS sont établis avec retard. L’établissement tardif 
des comptes résulte, notamment, de dispositions du plan comptable (l’imputation est possible jusqu’au 31 mars) et du fait que ces organismes sont tributaires de tiers. Dès lors, les IPSS ne clôturent pas leur exercice comptable pour cette date. Partant, le délai entre la clôture et la date légale d’établissement est très court.
Il est à noter que la CSPM et la CAPAC ont établi les comptes de l’année 2004 à 
temps ou avec un retard minime. Toutefois, hormis la CSPM, aucune IPSS n’est parvenue à établir, chaque fois en temps opportun, les comptes des années 2002 à 2004. Les raisons sont diverses. Pour ce qui est de l’INAMI et de la CAAMI, c’est une situation spéciale qui l’explique. Quoique, en raison de la nature spéciﬁ  que de 
l’INAMI (tributaire des données fournies par les organismes assureurs pour la comp-tabilisation de certaines dépenses), le législateur lui accorde le temps de confection-ner les comptes jusqu’au 31 décembre de l’année suivant l’année budgétaire, aucun compte relatif à la période contrôlée n’a encore été dressé. La cause est liée aux articles 196 et 197 de la loi du 14 juillet 1994
20, en vertu desquels l’objectif budgé-
taire global de l’assurance soins de santé et les ressources globales de l’assurance qui en résultent sont ventilés par organisme assureur : pour les années à compter de 2002, l’arrêté royal
21 ﬁ xant la clef de répartition normative prévu à cet effet n’a 
été publié au Moniteur belge que le 14 mars 2005, de sorte que les comptes n’ont pas pu être établis plus tôt. En tant qu’organisme assureur, la CAAMI est, pour ce motif, également tributaire des données de l’INAMI, pour établir les comptes, de sorte que cet organisme n’a pas non plus établi un seul compte pour la période de 2002 à 2004.
Comme motif pour l’établissement tardif, les autres organismes invoquent tant les 
dispositions légales (imputation de factures relatives à l’année à clôturer jusqu’au 31 mars de l’année suivante) que des facteurs internes (date à laquelle le comité de gestion se réunit) et le contrôle exercé par le réviseur.
Les organismes sont unanimes à souhaiter pouvoir disposer de quelques semaines 
supplémentaires pour établir les comptes, surtout en raison de la possibilité d’impu-ter des factures jusqu’au 31 mars. Étant donné, par exemple, qu’en ce qui concerne les comptes de l’année 2003, huit des treize organismes, abstraction faite de l’INAMI et de la CAAMI, ont dépassé la date du 15 mai de plus de 30 jours, une prolongation du délai, souhaitée par les organismes, jusqu’au 15 juin, par exemple, ne pourrait apporter qu’une solution partielle au problème de l’établissement tardif.
Le Patrimoine de l’École royale militaire a établi les comptes de l’année 2004 en 
temps opportun.
4.2  Délai en matière de transmission des comptes à la Cour des 
comptes
Les comptes des organismes ressortissant à la loi du 16 mars 1954 et des IPSS sont 
transmis à la Cour des comptes au plus tard, respectivement, le 31 mai et le 30 juin
22 
de l’année qui suit celle de la gestion. Pour ce qui est des organismes sui generis , 
les comptes doivent être transmis à la Cour des comptes soit annuellement (ICN, CNT), soit pour le 31 mars (CDC, CNC), le 1
er avril (CNPG) ou le 31 mai (IBPT).
20 Loi du 14 juillet 1994 relative à l’assurance obligatoire soins de santé et indemnités, coordonnée le 
14 juillet 1994.
21 Arrêté royal du 17 février 2005 ﬁ  xant la clé de répartition normative en vue de la ventilation de l’objec-
tif budgétaire annuel global de l’assurance soins de santé entre les organismes assureurs à partir de l’année 2002.
22 Par dérogation à cette disposition, le délai est ﬁ  xé, pour l’INAMI, au 31 janvier de la deuxième année 
qui suit l’exercice.  356 162e Boek van het RekenhofNaleving voorgeschreven termijnen Rekeningen instellingen van openbaar nut
De rekeningen van alle instellingen van categorie A worden met grote vertraging 
(meer dan 90 dagen) aan het Rekenhof toegezonden23. 
Bij de instellingen van categorie B werden alle rekeningen 2002 met grote vertraging 
aan het Rekenhof overgezonden. Ook voor de rekeningen 2003 geldt dezelfde vast-stelling
24. Van de rekeningen 2004 die het Rekenhof nu al heeft ontvangen, zijn er 
twee tijdig overgezonden25 en twee met een zeer minieme vertraging van enkele 
dagen26. De instellingen waarvan de laattijdigheid duidelijk een gevolg is van de 
lange administratieve procedure na de opmaak (goedkeuring voogdijminister, over-zending Minister van Financiën) en waarvan is vastgesteld dat die telkens meerdere maanden in beslag neemt zonder merkbare verbetering zijn: BIRB, FKCG, CDSCA, KMS en NOB, hetzij de meerderheid van de instellingen
27. 
Ook bij de instellingen van categorie C is er telkens opnieuw vertraging in de over-
zending. Deze vertraging neemt nauwelijks af in de opeenvolgende jaren van de gecontroleerde periode en is duidelijk een gevolg van de lange administratieve pro-cedure na de opmaak. Het PF dat zijn rekeningen 2003 en 2004 tijdig heeft overge-zonden, vormt hierop een uitzondering.
Bij de drie resterende instellingen van categorie D evolueert de vertraging van 
minder dan 60 dagen (rekeningen 2002) naar meer dan 90 dagen (rekeningen 2003). Ook hier blijkt de lange administratieve procedure na de opmaak een rol te spelen aangezien deze instellingen er min of meer in slagen om hun rekeningen op tijd op te maken (zie hoger).
Bij de OISZ zijn er twee opmerkelijke vaststellingen gedaan, namelijk de grote (meer 
dan 90 dagen) tot zeer grote vertraging (meer dan 1 jaar) in de overzending en het feit dat er geen verbetering is vast te stellen tijdens de onderzochte periode. Opnieuw zijn de lange administratieve procedure na de opmaak alsook de revisorale controle de hoofdoorzaken van de vertraagde voorlegging. Ook de mogelijkheid om facturen van het voorgaande jaar budgettair aan te rekenen tot 31 maart is een reden van vertraging. Tenslotte moet worden vermeld dat de laattijdigheid van het RIZIV en de HZIV te wijten is aan het feit dat die rekeningen nog niet zijn opgemaakt (zie hoger, punt 3.5).
Vooraleer de rekeningen worden overgemaakt aan het Rekenhof moeten de rekenin-
gen gecertiﬁ  ceerd zijn door de revisor en goedgekeurd door de voogdijminister. De 
controle door de revisor gebeurt in sommige gevallen pas na de opmaak van de reke-ningen, waardoor deze pas na de wettelijk voorziene datum worden goedgekeurd door de voogdijminister en overgezonden aan het Rekenhof. De niet tijdige aanstel-ling van een revisor beïnvloedt ook de laattijdige certiﬁ  cering en overzending van de 
rekeningen van de OISZ.
23 Bij de Regie en bij Fedasil komt dit doordat de rekeningen nog niet zijn opgemaakt (zie hoger). Bij het 
FAVV gaat het duidelijk om een extern probleem, aangezien de Minister van Financiën de rekeningen van het FAVV slechts maanden na de opmaak ervan, na het verslag van de revisor en de goedkeuring door de voogdijminister, overzendt (rekeningen 2002: opmaak 1 mei 2003, verslag revisor 5 novem-ber 2003, goedkeuring voogdijminister 27 april 2004; rekeningen 2003: opmaak 15 april 2004, verslag revisor 13 oktober 2004, goedkeuring voogdijminister 5 januari 2005). Bij het FPB geeft men als reden voor de vertraging het feit dat de rekeningen door 2 voogdijministers worden goedgekeurd.
24 Behalve voor het Zilverfonds en het BIN waarvan de rekeningen met een vertraging van minder dan 
30 dagen werden overgezonden.
25 Zilverfonds en NGI.
26 BIN en ALESH.
27 Het IVNIOO buiten beschouwing gelaten omdat die instelling tijdens de onderzochte periode geen 
rekeningen heeft opgemaakt.  162e Cahier de la Cour des comptes 357Comptes des organismes d’intérêt public Respect des délais prescrits
Les comptes de tous les organismes de catégorie A sont transmis à la Cour des 
comptes avec un retard important (plus de 90 jours)23. 
Dans le cas des organismes de catégorie B, tous les comptes de l’année 2002 ont 
été transmis à la Cour largement en retard. Une même constatation est valable pour les comptes de l’année 2003
24. Sur les comptes de l’année 2004 que la Cour a d’ores 
et déjà reçus, deux ont été transmis en temps opportun25 et deux avec un retard très 
minime de quelques jours26. Les organismes dont le retard est clairement la consé-
quence de la longue procédure administrative consécutive à la confection (approba-tion du ministre de tutelle, transmission par le ministre des Finances) et nécessitant, chaque année, plusieurs mois sans amélioration notable d’après les constatations sont le BIRB, le KCE, l’OCASC, le TRM et l’ONB, soit la majorité des organismes de cette catégorie.
27
Dans les organismes de catégorie C aussi, la transmission souffre, chaque fois, d’un retard, qui ne s’estompe guère au cours des années successives constituant la période considérée et qui trouve incontestablement son origine dans la longue pro-cédure administrative consécutive à la confection. Le FP, qui a transmis ses comptes 2003 et 2004 en temps voulu, constitue une exception à cette constatation. 
Pour les trois autres organismes de catégorie D, le retard varie de moins de 60 jours 
(comptes 2002) à plus de 90 jours (comptes 2003). Dans ce cas également, la lon-gueur de la procédure administrative consécutive à la confection joue un rôle, ces organismes réussissant plus ou moins à établir leurs comptes en temps voulu (cf. ci-dessus).
En ce qui concerne les IPSS, deux constatations notables ont été effectuées, à savoir 
le retard important (plus de 90 jours) à très important (plus d’un an) dans la trans-mission et le fait qu’aucune amélioration n’est à constater durant la période considé-rée. La longue procédure administrative consécutive à la confection ainsi que le con-trôle révisoral constituent à nouveau les causes principales du retard de transmission. La possibilité d’imputer budgétairement jusqu’au 31 mars des factures relatives à l’année antérieure constitue également un motif de retard. Enﬁ  n, il faut signaler que, 
dans le chef de l’INAMI et de la CAAMI, le retard est dû au fait que ces comptes n’ont pas encore été établis (cf. ci-dessus, point 3.5).
Avant d’être transmis à la Cour, les comptes doivent être certiﬁ  és par le réviseur et 
approuvés par le ministre de tutelle. Dans certains cas, le réviseur ne s’acquitte de son contrôle qu’après l’établissement des comptes, de sorte que ceux-ci ne sont approuvés par le ministre de tutelle et transmis à la Cour des comptes qu’après la date légale. La désignation tardive d’un réviseur contribue à retarder la certiﬁ  cation 
et la transmission des comptes des IPSS.
23 À la Régie des bâtiments et chez Fedasil, ce retard est dû au fait que les comptes n’ont pas encore été 
établis (cf. plus haut). À l’AFSCA, le problème est clairement étranger à cet organisme étant donné que le ministre des Finances transmet ses comptes plusieurs mois après leur confection, après le rapport du réviseur et l’approbation du ministre de tutelle (comptes 2002 : confection le 1
er mai 2003, 
rapport du réviseur le 5 novembre 2003, approbation du ministre de tutelle le 27 avril 2004 ; comptes 2003 : confection le 15 avril 2004, rapport du réviseur le 13 octobre 2004, approbation du ministre de tutelle le 5 janvier 2005). Au BFP, le motif du retard invoqué est l’approbation des comptes par deux ministres de tutelle.
24 À l’exception du Fonds de vieillissement et de l’IBN, dont les comptes ont été transmis avec un retard 
inférieur à 30 jours.
25 Fonds de vieillissement et IGN.
26 IBN et FADELS.
27 L’INIG n’est pas pris en considération en l’occurrence, étant donné qu’au cours de la période considé-
rée, cet organisme n’a pas établi de comptes. 358 162e Boek van het RekenhofNaleving voorgeschreven termijnen Rekeningen instellingen van openbaar nut
Drie instellingen sui generis , INR, NAR en NKO, moeten jaarlijks hun rekening naar 
het Rekenhof overzenden. Alleen de NAR had een probleem om dit voor het eind van het jaar volgend op het rekeningjaar te doen, aangezien de rekeningen 2002 samen met die van 2003 werden overgezonden. De andere instellingen waarvoor wel een speciﬁ  eke datum door de wetgeving is opgelegd hebben hun rekening elk jaar laat-
tijdig aan het Hof overgelegd
28.
4.3  De stand van zaken op 15 september 2005 van de overzending 
van de rekeningen aan het Rekenhof 
Om het Parlement zo actueel mogelijke informatie te verstrekken, heeft het Reken-
hof op 15 september 2005 een laatste stand van zaken opgemaakt over de overzen-ding van de rekeningen; zie overzichtstabel op het einde van dit hoofdstuk.
Uit de tabel blijkt dat tussen 31 mei en 15 september 2005 telkens rekeningen 2004 
naar het Rekenhof zijn overgezonden, met uitzondering van het FPB (rekeningen 2003). De bevindingen met betrekking tot de laattijdige overzending van de rekenin-gen, zoals beschreven onder punt 3.5, blijven ook voor de meest recent overgezon-den rekeningen geldig. Uitzonderingen zijn de CDSCA, waarvan de laatste rekenin-gen minder dan 60 dagen te laat zijn overgezonden in plaats van meer dan 90 dagen zoals voor de voorgaande begrotingsjaren, en het RSVZ dat als enige OISZ al de rekeningen 2004 heeft overgezonden. 
4.4 Aanbevelingen 
In het algemeen dringt het Rekenhof erop aan dat de administratieve procedure tus-
sen de opmaak en de overzending van de rekeningen naar het Rekenhof en waarbij verschillende ministers zijn betrokken, wordt versneld en dat tussen de verschillende betrokken partijen procedures worden afgesproken. Omdat de instellingen van cate-gorie D en de openbare instellingen van sociale zekerheid nog tot 31 maart facturen betreffende het voorgaande jaar kunnen aanrekenen
29, zou in samenspraak met die 
instellingen en binnen de Commissie voor de Normalisatie van de Boekhouding van de OISZ moeten worden onderzocht hoe kan worden voorkomen dat dit de tijdige opmaak van de rekeningen in het gedrang brengt.
Speciﬁ  ek met betrekking tot de OISZ beklemtoont het Rekenhof dat de Minister van 
Begroting in overleg met de Commissie voor de Normalisatie van de Boekhouding van de OISZ zou moeten nagaan in welke mate een bijsturing van de algemene orga-nisatie (reglementering, instructies, procedures, opvolging,…) betreffende de opstel-ling en voorlegging van rekeningen van de OISZ, een tijdige naleving van de termij-nen kan bevorderen.
28 Voor het BIPT zou dit te wijten zijn aan de verandering van categorie en voogdijminister. Voor de NKR 
zou de reden zijn dat de Administrateur-generaal van Thesaurie de rekeningen eveneens ondertekent vooraleer de Minister van Financiën ze naar het Rekenhof overzendt. Voor de DCK is de reden van laattijdigheid gelijkaardig: een Commissie van Toezicht moet de rekeningen voorlopig goedkeuren voor ze door de Administrateur-generaal van Thesaurie aan het Rekenhof worden overgemaakt.
29 “In de begroting van een jaar worden slechts de tijdens dat jaar eisbare rechten als verworven opgeno-
men, voor zover zij uiterlijk op 31 maart van het daaropvolgend jaar nauwkeurig kunnen bepaald wor-den”. (Artikel 3 van het koninklijk besluit van 5 augustus 1986 houdende algemeen reglement betref-
fende de begroting en de boekhouding der instellingen van openbaar nut, behorend tot de categorie D, beoogd bij de wet van 16 maart 1954 en artikel 2 van het koninklijk besluit van 22 juni 2001 tot vaststelling van de regelen inzake de begroting, de boekhouding en de rekeningen van de openbare instellingen van sociale zekerheid die zijn onderworpen aan het koninklijk besluit van 3 april 1997 hou-dende maatregelen met het oog op de responsabilisering van de openbare instellingen van sociale zekerheid.)  162e Cahier de la Cour des comptes 359Comptes des organismes d’intérêt public Respect des délais prescrits
Trois organismes sui generis , l’ICN, la CNT et la CNPG, doivent transmettre annuel-
lement leurs comptes à la Cour des comptes. Seule la CNT a eu des difﬁ  cultés à transmettre ces comptes avant la ﬁ  n de l’année suivant l’année comptable, les comp-
tes de l’année 2002 ayant été transmis conjointement avec ceux de 2003. Les autres organismes pour lesquels la législation impose une date spéciﬁ  que ont, chaque année, transmis leurs comptes à la Cour avec retard
28.
4.3  État de la situation au 15 septembre 2005 en ce qui concerne 
la transmission des comptes à la Cour des comptes
Aﬁ n de communiquer au Parlement, dans le cadre du présent article, des informa-
tions aussi actuelles que possible, la Cour des comptes a établi un dernier état de la situation au 15 septembre 2005 en ce qui concerne la transmission des comptes à son institution (voir tableau synophique en ﬁ  n de chapitre).
Il ressort de ce tableau que les comptes transmis entre le 31 mai et le 15 septem-
bre 2005 concernent chaque fois l’année 2004, à l’exception des comptes du BFP (comptes 2003). Les constatations relatives à la transmission tardive des comptes, tels que mentionnées au point 3.5, conservent leur pertinence à l’égard des comptes les plus récemment transmis. Deux exceptions sont l’OCASC, dont les derniers comptes ont été transmis avec moins de 60 jours de retard, contre 90 jours pour les années budgétaires précédentes, et l’INASTI, qui est la seule IPSS à avoir déjà transmis ses comptes 2004.
4.4 Recommandations 
D’une manière générale, la Cour des comptes observe qu’il est essentiel d’accélérer 
la procédure administrative suivie entre la confection et la transmission des comptes à la Cour et qui fait intervenir plusieurs ministres ainsi que d’amener les différentes parties concernées à conclure des accords au sujet des procédures. Les organismes de catégorie D et les institutions publiques de sécurité sociale pouvant imputer jus-qu’au 31 mars des factures relatives à l’année écoulée
29, il conviendrait d’examiner, 
en concertation avec ces organismes et au sein de la Commission de la normalisa-tion de la comptabilité des IPSS, les moyens d’éviter de compromettre la confection des comptes en temps opportun.
En ce qui concerne spéciﬁ  quement les IPSS, la Cour souligne que le ministre du Bud-
get devrait, en concertation avec la Commission de normalisation de la comptabilité des IPSS, vériﬁ  er dans quelle mesure un réaménagement de l’organisation générale 
(réglementation, instructions, procédures, suivi, etc.) concernant l’établissement et la présentation des budgets et des comptes des IPSS serait de nature à favoriser le respect en temps voulu des dates-butoir.
28 En ce qui concerne l’IBPT, ce retard serait dû au changement de catégorie et au ministre de tutelle. 
Pour ce qui est de la CNC, le motif serait que l’administrateur général de la Trésorerie signe égale-ment les comptes avant que le ministre des Finances les transmette à la Cour des comptes. Dans le cas de la CDC, la cause du retard est similaire : une commission de contrôle doit approuver provisoi-rement les comptes avant que l’administrateur général de la Trésorerie les transmette à la Cour des comptes.
29 « Au budget d’une année, ne sont toutefois repris comme droits acquis que ceux exigibles durant ladite 
année et pour autant qu’ils puissent être déterminés au plus tard le 31 mars de l’année suivante. » (Article 3 de l’arrêté royal du portant règlement général sur le budget et la comptabilité des organis-mes d’intérêt public appartenant à la catégorie D visée par la loi du 16 mars 1954 et arrêté royal ﬁ  xant 
les règles en matière de budget, de comptabilité et de comptes des institutions publiques de sécurité sociale soumises à l’arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions publiques de sécurité sociale). 360 162e Boek van het RekenhofNaleving voorgeschreven termijnen Rekeningen instellingen van openbaar nut
Tenslotte wijst het Rekenhof op het belang van de tijdige uitoefening van de contro-
leopdracht door de revisor. Om een rekening goed te keuren, wacht het beheersco-mité van een instelling op het rapport van de bedrijfsrevisor over die rekeningen. Ook de voogdijminister wacht in de praktijk op dit rapport om de rekeningen naar de Minister van Financiën (instellingen die vallen onder de wet van 14 maart 1954) of naar de Minister van Begroting (openbare instellingen van sociale zekerheid) te stu-ren voor toezending naar het Rekenhof. 
Om die reden moet de revisor tijdig door de voogdijminister en de Ministers van 
30 worden aangesteld. Speciﬁ  ek in verband met de controle-
opdracht van de revisor vestigt het Rekenhof er voorts de aandacht op dat de wet-telijke termijnen voor de opmaak en overzending van de rekeningen niet samenvallen met de wettelijke termijnen
31 waarbinnen de revisor zijn rapport over de rekeningen 
moet opmaken. Dit is problematisch voor de tijdige opmaak en overzending van de rekeningen aan het Rekenhof.
30 Voor de OISZ is de Minister van Begroting samen met de voogdijminister bevoegd voor de aanduiding 
van de bedrijfrevisor. Voor de instellingen die vallen onder de wet van 16 maart 1954 zijn dit de Minis-ter van Financiën en de voogdijminister. 
31 Voor de instellingen die onder de wet van 16 maart 1954 vallen heeft de revisor een maand de tijd 
(met name tot 31 mei, datum waarop de rekeningen aan het Rekenhof moeten worden overgezonden) om zijn rapport over de rekeningen op te maken. Voor de openbare instellingen van sociale zekerheid heeft de revisor drie maanden tijd (met name tot 15 augustus terwijl de rekeningen al op 30 juni aan het Rekenhof moeten zijn overgezonden) om zijn rapport over de rekeningen op te maken.  162e Cahier de la Cour des comptes 361Comptes des organismes d’intérêt public Respect des délais prescrits
Enﬁ  n, la Cour des comptes attire l’attention sur l’importance de l’exécution de la 
mission de contrôle des comptes par le réviseur en temps voulu. En effet, pour approuver les comptes, le comité de gestion de l’organisme attend le rapport du réviseur d’entreprises au sujet de ces comptes. Dans la pratique, le ministre de tutelle attend également ce rapport pour transmettre les comptes au ministre des Finances (organismes ressortissant à la loi du 14 mars 1954) ou au ministre du Budget (institutions publiques de sécurité sociale) avant de le faire parvenir à la Cour des comptes.
Dès lors, le réviseur doit être désigné en temps voulu par le ministre de tutelle et les 
ministres des Finances et du Budget
30. À propos de la mission de contrôle du révi-
seur, la Cour des comptes souhaite, en outre, attirer l’attention sur le fait que les délais légaux ﬁ  xés pour la confection et la transmission des comptes ne coïncident 
pas avec les délais impartis légalement au réviseur
31 pour établir son rapport au 
sujet des comptes. Cette situation pose problème pour l’établissement et la trans-mission à temps des comptes à la Cour des comptes. 
30 Dans le cas des IPSS, le ministre du Budget est habilité conjointement avec le ministre de tutelle 
à désigner le réviseur d’entreprise. Pour ce qui concerne les organismes ressortissant à la loi du 16 mars 1954, cette prérogative incombe au ministre des Finances et au ministre de tutelle. 
31 Pour les organismes ressortissant à la loi du 16 mars 1954, le réviseur dispose d’un mois (soit jusqu’au 
31 mai, date à laquelle les comptes doivent être transmis à la Cour des comptes) pour établir son rapport au sujet des comptes. Pour les institutions publiques de sécurité sociale, le réviseur dispose de trois mois (à savoir jusqu’au 15 août, alors que les comptes doivent déjà avoir été transmis le 30 juin à la Cour des comptes) pour établir son rapport au sujet des comptes. 362 162e Boek van het RekenhofNaleving voorgeschreven termijnen Rekeningen instellingen van openbaar nutTabel – Overzending aan het Rekenhof van de rekeningen van de federale openbare instellingen.
De in de lijsten weergegeven data betreffen een momentopname (onderzoek afgesloten op 31 mei 2005). De cursief weergegeven data betreffen rekeningen die ofﬁ  cieel 
aan het Rekenhof werden overgezonden in de periode tussen de afsluiting van het onderzoek op 31 mei en een actualisatie op 15 s eptember 2005.
 Afwijking Afwijking Afwijking
 Wettelijk  2002  2003  2004 2002 2003 2004
FAVV 31/05/X+1 31/05/2003 23/06/2004 31/05/2004 – 31/05/2005 – 5 6 6Fedasil 31/05/X+1 31/05/2003 – 31/05/2004 – 31/05/2005 – 6 6 6
FPB 31/05/X+1 31/05/2003 15/01/2004 31/05/2004 02/08/2005 31/05/2005 – 5 5 6
Regie 31/05/X+1 31/05/2003 – 31/05/2004 – 31/05/2005 – 6 6 6
ALESH 31/05/X+1 31/05/2003 05/08/2003 31/05/2004 03/12/2004 31/05/2005 03/06/2005 4 5 2BIN 31/05/X+1 31/05/2003 19/08/2003 31/05/2004 15/06/2004 31/05/2005 02/06/2005 4 2 2
BIRB 31/05/X+1 31/05/2003 05/11/2003 31/05/2004 18/11/2004 31/05/2005 – 5 5 6
CDSCA 31/05/X+1 31/05/2003 24/03/2004 31/05/2004 30/03/2005 31/05/2005 15/07/2005 553
FKCG 31/05/X+1 0 0 31/05/2004 – 31/05/2005 – 0 6 6
IGVM 31/05/X+1 0000 31/05/2005 – 0 0 6
KMS 31/05/X+1 31/05/2003 27/07/2004 31/05/2004 – 31/05/2005 – 5 6 6NGI 31/05/X+1 31/05/2003 23/06/2004 31/05/2004 25/11/2004 31/05/2005 09/05/2005 5 5 1
NIO 31/05/X+1 31/05/2003 – 31/05/2004 – 31/05/2005 – 6 6 6
NOB 31/05/X+1 31/05/2003 27/07/2004 31/05/2004 06/01/2005 31/05/2005 02/08/2005 554
Zilverfonds 31/05/X+1 31/05/2003 19/08/2003 31/05/2004 21/06/2004 31/05/2005 12/05/2005 4 2 1
CDV 31/05/X+1 31/05/2003 03/02/2005 31/05/2004 03/02/2005 31/05/2005 0 5 5 0
CDZ 31/05/X+1 31/05/2003 26/09/2003 31/05/2004 30/08/2004 31/05/2005 – 5 5 6
FANC 31/05/X+1 31/05/2003 29/09/2003 31/05/2004 – 31/05/2005 15/09/2005 565
NDD 31/05/X+1 31/05/2003 04/06/2003 31/05/2004 09/07/2004 31/05/2005 09/08/2005 234
PF 31/05/X+1 31/05/2003 25/06/2003 31/05/2004 18/05/2004 31/05/2005 28/04/2005 2 1 1  162e Cahier de la Cour des comptes 363Comptes des organismes d’intérêt public Respect des délais prescritsTableau – Transmission, à la Cour des comptes, des comptes des organismes publics fédéraux. 
Les dates indiquées dans les listes concernent un instantané de la situation (audit clôturé le 31 mai 2005). Les dates indiquées en italique concernent les comptes qui ont 
été ofﬁ  ciellement transmis à la Cour des comptes au cours de la période entre la clôture de l’audit, le 31 mai, et l’actualisa tion, le 15 septembre 2005.
Écart Écart Écart
 Légal  2002  2003  2004 2002 2003 2004
AFSCA 31/05/X+1 31/05/2003 23/06/2004 31/05/2004 – 31/05/2005 – 5 6 6Fedasil 31/05/X+1 31/05/2003 – 31/05/2004 – 31/05/2005 – 6 6 6
BFP 31/05/X+1 31/05/2003 15/01/2004 31/05/2004 02/08/2005 31/05/2005 – 5 5 6
Régie 31/05/X+1 31/05/2003 – 31/05/2004 – 31/05/2005 – 6 6 6
FADELS 31/05/X+1 31/05/2003 05/08/2003 31/05/2004 03/12/2004 31/05/2005 03/06/2005 4 5 2
IBN 31/05/X+1 31/05/2003 19/08/2003 31/05/2004 15/06/2004 31/05/2005 02/06/2005 4 2 2
BIRB 31/05/X+1 31/05/2003 05/11/2003 31/05/2004 18/11/2004 31/05/2005 – 5 5 6OCASC 31/05/X+1 31/05/2003 24/03/2004 31/05/2004 30/03/2005 31/05/2005 15/07/2005 553
KCE 31/05/X+1 0 0 31/05/2004 – 31/05/2005 – 0 6 6
IEFH 31/05/X+1 0000 31/05/2005 – 0 0 6
TRM 31/05/X+1 31/05/2003 27/07/2004 31/05/2004 – 31/05/2005 – 5 6 6
IGN 31/05/X+1 31/05/2003 23/06/2004 31/05/2004 25/11/2004 31/05/2005 09/05/2005 5 5 1
INIG 31/05/X+1 31/05/2003 – 31/05/2004 – 31/05/2005 – 6 6 6ONB 31/05/X+1 31/05/2003 27/07/2004 31/05/2004 06/01/2005 31/05/2005 02/08/2005 554
Fonds de 
vieillissement31/05/X+131/05/2003 19/08/2003 31/05/2004 21/06/2004 31/05/2005 12/05/2005421
OCA 31/05/X+1 31/05/2003 03/02/2005 31/05/2004 03/02/2005 31/05/2005 0 5 5 0
OCM 31/05/X+1 31/05/2003 26/09/2003 31/05/2004 30/08/2004 31/05/2005 – 5 5 6AFCN 31/05/X+1 31/05/2003 29/09/2003 31/05/2004 – 31/05/2005 15/09/2005 565
OND 31/05/X+1 31/05/2003 04/06/2003 31/05/2004 09/07/2004 31/05/2005 09/08/2005 234
FP 31/05/X+1 31/05/2003 25/06/2003 31/05/2004 18/05/2004 31/05/2005 28/04/2005 2 1 1 364 162e Boek van het RekenhofNaleving voorgeschreven termijnen Rekeningen instellingen van openbaar nut
BK1 31/05/X+1 31/05/2003 02/07/2003 31/05/2004 06/09/2004 31/05/2005 – 3 5 6BK4 31/05/X+1 31/05/2003 15/07/2003 31/05/2004 30/08/2004 31/05/2005 – 3 5 6POOL 31/05/X+1 31/05/2003 – 31/05/2004 – 31/05/2005 – 6 6 6
Openbare instellingen van sociale zekerheid
DOSZ* 31/05/X+1 31/05/2003 10/02/2004 30/06/2004 20/12/2004 30/06/2005 – 5 5 6
FAO 30/06/X+1 30/06/2003 18/02/2004 30/06/2004 12/01/2005 30/06/2005 – 5 5 6FBZ* 31/05/X+1 31/05/2003 24/03/2004 30/06/2004 – 30/06/2005 – 5 6 6
HVKZ 30/06/X+1 30/06/2003 17/02/2004 30/06/2004 14/09/2004 30/06/2005 – 5 4 6
HVW* 31/05/X+1 31/05/2003 – 30/06/2004 – 30/06/2005 – 6 6 6HZIV* 31/05/X+1 31/05/2003 – 30/06/2004 – 30/06/2005 – 6 6 6
KSZ 30/06/X+1 30/06/2003 10/05/2004 30/06/2004 – 30/06/2005 – 5 6 6
RIZIV 31/01/X+2 31/01/2004 – 31/01/2005 – 31/01/2006 – 6 6 6RJV 30/06/X+1 30/06/2003 10/02/2004 30/06/2004 06/01/2005 30/06/2005 – 5 5 6
RKW 30/06/X+1 30/06/2003 27/04/2004 30/06/2004 – 30/06/2005 – 5 6 6
RSVZ 30/06/X+1 30/06/2003 03/06/2004 30/06/2004 – 30/06/2005 12/07/2005 562
RSZ 30/06/X+1 30/06/2003 30/08/2004 30/06/2004 – 30/06/2005 – 5 6 6RSZPPO 30/06/X+1 30/06/2003 – 30/06/2004 – 30/06/2005 – 6 6 6
RVA 30/06/X+1 30/06/2003 – 30/06/2004 – 30/06/2005 – 6 6 6
RVP 30/06/X+1 31/01/2004 – 31/01/2005 – 31/01/2006 – 6 6 6
BIPT* 31/05/X+1 31/05/2003 06/04/2004 31/05/2004 – 31/05/2005 – 5 6 6
DCK 31/03/X+1 31/03/2003 02/09/2003 31/03/2004 19/11/2004 31/03/2005 – 5 5 6
INR jaarlijks – 09/07/2003 – 16/07/2004 – – – – –Vermogen 
KMSgeen –––––– – – –  162e Cahier de la Cour des comptes 365Comptes des organismes d’intérêt public Respect des délais prescritsÉcart Écart Écart
C.SP.1 31/05/X+1 31/05/2003 02/07/2003 31/05/2004 06/09/2004 31/05/2005 – 3 5 6C.SP.4 31/05/X+1 31/05/2003 15/07/2003 31/05/2004 30/08/2004 31/05/2005 – 3 5 6
POOL 31/05/X+1 31/05/2003 – 31/05/2004 – 31/05/2005 – 6 6 6
Institutions publiques de sécurité sociale
OSSOM* 31/05/X+1 31/05/2003 10/02/2004 30/06/2004 20/12/2004 30/06/2005 – 5 5 6FAT 30/06/X+1 30/06/2003 18/02/2004 30/06/2004 12/01/2005 30/06/2005 – 5 5 6
FMP* 31/05/X+1 31/05/2003 24/03/2004 30/06/2004 – 30/06/2005 – 5 6 6
CSPM 30/06/X+1 30/06/2003 17/02/2004 30/06/2004 14/09/2004 30/06/2005 – 5 4 6CAPAC* 31/05/X+1 31/05/2003 – 30/06/2004 – 30/06/2005 – 6 6 6CAAMI* 31/05/X+1 31/05/2003 – 30/06/2004 – 30/06/2005 – 6 6 6
BCSS 30/06/X+1 30/06/2003 10/05/2004 30/06/2004 – 30/06/2005 – 5 6 6
INAMI 31/01/X+2 31/01/2004 – 31/01/2005 – 31/01/2006 – 6 6 6ONVA 30/06/X+1 30/06/2003 10/02/2004 30/06/2004 06/01/2005 30/06/2005 – 5 5 6
ONAFTS 30/06/X+1 30/06/2003 27/04/2004 30/06/2004 – 30/06/2005 – 5 6 6
ONAFTI 30/06/X+1 30/06/2003 03/06/2004 30/06/2004 – 30/06/2005 12/07/2005 562
ONSS 30/06/X+1 30/06/2003 30/08/2004 30/06/2004 – 30/06/2005 – 5 6 6
ONSSAPL 30/06/X+1 30/06/2003 – 30/06/2004 – 30/06/2005 – 6 6 6ONEm 30/06/X+1 30/06/2003 – 30/06/2004 – 30/06/2005 – 6 6 6
ONP 30/06/X+1 31/01/2004 – 31/01/2005 – 31/01/2006 – 6 6 6
Organismes fédéraux sui generis
IBPT* 31/05/X+1 31/05/2003 06/04/2004 31/05/2004 – 31/05/2005 – 5 6 6
CDC 31/03/X+1 31/03/2003 02/09/2003 31/03/2004 19/11/2004 31/03/2005 – 5 5 6ICN annuel – 09/07/2003 – 16/07/2004 – – – – –Patrimoine 
ERMnéant –––––– – – – 366 162e Boek van het RekenhofNaleving voorgeschreven termijnen Rekeningen instellingen van openbaar nut
NAR jaarlijks – 29/06/2004 – 29/06/2004 – – – – –
NGFB geen –––––– – – –
NKO 01/04/X+1 01/04/2003 28/04/2003 01/04/2004 17/05/2004 01/04/2005 07/06/2005 234
NKR 31/03/X+1 31/03/2003 10/04/2003 31/03/2004 25/05/2004 31/03/2005 10/08/2005 235
Legende: 0  Niet van toepassing (instelling opgeheven of nog niet opgericht)
1  Rekeningen tijdig2  Maximaal 30 dagen te laat
3  31 tot 60 dagen te laat
4  61 tot 90 dagen te laat5  Meer dan 90 dagen te laat
6  Rekeningen nog niet overgezonden bij afsluiting onderzoek (31/05/2005) 
*  Deze instellingen behoorden in 2002 tot een andere categorie.   162e Cahier de la Cour des comptes 367Comptes des organismes d’intérêt public Respect des délais prescritsÉcart Écart Écart
CNT annuel – 29/06/2004 – 29/06/2004 – – – – –
MNFB néant –––––– – – –
CNPG 01/04/X+1 01/04/2003 28/04/2003 01/04/2004 17/05/2004 01/04/2005 07/06/2005 234
CNC 31/03/X+1 31/03/2003 10/04/2003 31/03/2004 25/05/2004 31/03/2005 10/08/2005 235
Légende : 0  Non pertinent (organisme supprimé ou pas encore créé)
1  Transmission en temps voulu 2  Maximum 30 jours de retard
3  De 31 à 60 jours de retard
4  De 61 à 90 jours de retard5  Plus de 90 jours de retard
6  Comptes non encore transmis à la clôture de l’audit (31/05/2005)
*  Ces organismes appartenaient à une autre catégorie en 2002. 368 162e Boek van het RekenhofKerncijfers en commentaar Rekeningen instellingen van openbaar nut
Kerncijfers en commentaar
Dit hoofdstuk behandelt de instellingen van openbaar nut die in 2004 onderwor-
pen waren aan de wet van 16 maart 1954. De rekeningen van deze instellingen kunnen door het Rekenhof op grond van artikel 6, § 6, van deze wet in zijn Boek worden bekendgemaakt. Instellingen sui generis zoals het Nationaal Gedenkteken van het Fort van Breendonk of het Vermogen van de Koninklijke Militaire School, waarvan de rekeningen eveneens voor controle aan het Rekenhof worden voor-gelegd, vallen hierbuiten. Dit is ook het geval voor het Belgisch Instituut voor Post-diensten en Telecommunicatie, de Controledienst voor de Verzekeringen en het Nationaal Onderzoeksinstuut voor arbeidsomstandigheden die in 2004 niet onder de toepassing vielen van de wet van 16 maart 1954. Hetzelfde geldt voor het in 1992 afgeschafte Fonds voor de bouw van ziekenhuizen en medisch-sociale inrich-tingen, waarvoor de uitvoeringsrekeningen van de laatste begrotingsjaren 1990, 1991 en 1992 nog moeten worden voorgelegd, maar waarvoor wel een commen-taar is opgenomen onder punt 2. Voor de openbare instellingen van sociale zeker-heid wordt verwezen naar Titel VI van dit Boek.
1 Kerncijfers
De in de tabel opgenomen kerncijfers zijn afkomstig uit de uitvoeringsrekening van 
de begroting, voorgelegd aan het Rekenhof door de Minister van Financiën op grond van artikel 6, §§ 3 en 4, van de wet van 16 maart 1954. Ze geven de situatie tot 15 september 2005 weer. Voor de rekeningen die nog niet ofﬁ  cieel aan het Rekenhof 
zijn voorgelegd, worden de cijfers (cursief) opgenomen indien zij door de bevoegde organen zijn goedgekeurd, hetzij door het bevoegde beheersorgaan (instellingen van categorie B, C en D), hetzij door de hiërarchisch bevoegde minister (instellingen van categorie A). Er wordt enkel rekening gehouden met de dotatie ten laste van de algemene uitgavenbegroting van de federale staat. In de cijfers zijn eveneens de ontvangsten en uitgaven voor orde vervat.  162e Cahier de la Cour des comptes 369Comptes des organismes d’intérêt public Chiffres-clés et commentaires
Chapitre 2
Chiffres-clés et commentaires
Le présent chapitre porte sur les organismes d’intérêt public qui étaient régis, 
en 2004, par la loi du 16 mars 1954. Les comptes de ces organismes peuvent être publiés dans le Cahier de la Cour des comptes en vertu de l’article 6, § 6, de cette loi. Les organismes sui generis, tels que le Mémorial national du Fort de Breendonk ou le Patrimoine de l’École royale militaire, dont les comptes sont également trans-mis pour contrôle à la Cour des comptes, ne sont pas concernés en l’occurrence. Il en va de même pour l’Institut belge des services postaux et des télécommunica-tions, l’Ofﬁ  ce de contrôle des assurances et l’Institut national de recherche sur les conditions de travail, qui ne relevaient pas, en 2004, du champ d’application de la loi du 16 mars 1954 et pour le Fonds de construction d’institutions hospitalières et médico-sociales, qui a été supprimé en 1992 et dont les comptes d’exécution des années budgétaires 1990, 1991 et 1992 doivent encore être transmis, mais pour lequel un commentaire a néanmoins été formulé au point 2. En ce qui concerne les institutions publiques de sécurité sociale, il est renvoyé au titre VI du présent Cahier. 
1 Chiffres-clés
Les chiffres-clés repris dans le tableau proviennent du compte d’exécution du budget 
transmis à la Cour des comptes par le ministre des Finances en vertu de l’article 6, §§ 3 et 4, de la loi du 16 mars 1954. Les chiffres concernent la situation au 15 sep-tembre 2005. Pour ce qui est des comptes qui n’ont pas encore été transmis ofﬁ  ciel-
lement à la Cour, les chiffres (indiqués en italique) n’ont été repris que s’ils ont été approuvés par les organes compétents, c’est-à-dire soit par l’organe de gestion com-pétent (organismes de catégorie B, C et D), soit par le ministre hiérarchiquement compétent (organismes de catégorie A). Il est uniquement tenu compte de la dota-tion inscrite à la charge du budget général des dépenses de l’État. Les chiffres com-prennent également les recettes et les dépenses pour ordre.  370 162e Boek van het RekenhofKerncijfers en commentaar Rekeningen instellingen van openbaar nut
Tabel – Kerncijfers uit de uitvoeringsrekeningen van de begroting
van de instellingen van openbaar nut (in miljoen euro)
Sectie Instelling Cat. Cijfers 2002 2003 2004
02 KMS B Ontvangsten 38,1 38,5 
  Uitgaven 38,7 38,0 
  Dotatie 26,9 27,5 
 NOB B Ontvangsten 7,0 7,8 7,9   Uitgaven 7,0 8,0 8,2 
  Dotatie 5,9 6,1 6,3 
03 Zilverfonds B Ontvangsten 1.056,0 3.097,4 7.796,3   Uitgaven 1.056,0 3.097,4 7.796,3 
  Dotatie 0,2 0,2 0,2 
13 FANC C Ontvangsten 15,3  15,4 15,5 
  Uitgaven 13,0 13,8 13,6 
  Dotatie 0,0 0,0 0,0 
16 CDSCA B Ontvangsten 42,7 40,9 38,8 
  Uitgaven 43,2 40,2 35,1 
  Dotatie 3,8 5,3 5,8  IVNIOO B Ontvangsten 81,8 
  Uitgaven 81,5 
  Dotatie 74,6 
 NGI B Ontvangsten 13,3 14,2 14,9 
  Uitgaven 13,7 14,0 14,7 
  Dotatie 9,4 11,0 10,7 18 ALESH B Ontvangsten 171,1 300,7 222,2 
  Uitgaven 250,7 217,8 193,5 
  Dotatie 0,0 0,0 0,8  PF C Ontvangsten 10,3 10,8 
  Uitgaven 6,0 7,0 
  Dotatie 0 0,0 19 Regie
1A Ontvangsten
  Uitgaven
  Dotatie
23 IGVM2B Ontvangsten – –
  Uitgaven – –
  Dotatie – –
 POOL D Ontvangsten 5,9 4,5 2,6 
  Uitgaven 4,8 4,3 5,6 
  Dotatie 5,8 4,4 1,3 
1 De laatste (ofﬁ  cieuze) uitvoeringsrekening is deze van het begrotingsjaar 2001.
2 Deze instelling is opgericht bij wet van 16 december 2002, die op 31 maart 2003 in werking is getre-
den. De eerste rekening die zal worden voorgelegd is deze van het jaar 2004.  162e Cahier de la Cour des comptes 371Comptes des organismes d’intérêt public Chiffres-clés et commentaires
Tableau – Chiffres-clés des comptes d’exécution du budget des organismes
d’intérêt public (en millions d’euros)
Section Organisme Cat. Chiffres 2002 2003 2004
02 TRM B Recettes 38,1 38,5 
  Dépenses 38,7 38,0   Dotation 26,9 27,5 
 ONB B Recettes 7,0 7,8 7,9 
  Dépenses 7,0 8,0 8,2   Dotation 5,9 6,1 6,3 
03 Fonds de 
vieillissementB Recettes 1.056,0 3.097,4 7.796,3 
  Dépenses 1.056,0 3.097,4 7.796,3 
  Dotation 0,2 0,2 0,2 
13 AFCN C Recettes 15,3 15,4 15,5 
  Dépenses 13,0 13,8 13,6 
  Dotation 0,0 0,0 0,0 
16 OCASC B Recettes 42,7 40,9 38,8 
  Dépenses 43,2 40,2 35,1   Dotation 3,8 5,3 5,8 
 INIG B Recettes 81,8 
  Dépenses 81,5 
  Dotation 74,6 
 IGN B Recettes 13,3 14,2 14,9 
  Dépenses 13,7 14,0 14,7   Dotation 9,4 11,0 10,7 18 FADELS B Recettes 171,1 300,7 222,2 
  Dépenses 250,7 217,8 193,5 
  Dotation 0,0 0,0 0,8  FP C Recettes 10,3 10,8 
  Dépenses 6,0 7,0 
  Dotation 0 0,0 19 Régie
1A Recettes
  Dépenses
  Dotation23 IEFH
2B Recettes – –
  Dépenses – –
  Dotation – –
 POOL D Recettes 5,9 4,5 2,6 
  Dépenses 4,8 4,3 5,6 
  Dotation 5,8 4,4 1,3 
1 Le dernier compte d’exécution (ofﬁ  cieux) concerne l’année budgétaire 2001.
2 L’organisme a été créé par la loi du 16 décembre 2002, entrée en vigueur le 31 mars 2003. Les pre-
miers comptes qui seront transmis seront ceux de l’année 2004. 372 162e Boek van het RekenhofKerncijfers en commentaar Rekeningen instellingen van openbaar nut
24 BK1 D Ontvangsten 15,9 15,9 16,3 
  Uitgaven 15,8 15,9 16,3 
 BK4 D Ontvangsten 10,4 11,3 11,9   Uitgaven 10,5 11,4 12,0   Dotatie 0,0 0,0 0,0  CDZ C Ontvangsten 3,1 4,2 4,1 
  Uitgaven 3,4 3,8 3,7 
25 FAVV
3A Ontvangsten 1,5 146,8 130,1 
  Uitgaven 1,3 131,0 138,7 
  Dotatie 1,5 68,4 62,8 
 FKCG4B Ontvangsten – 4,7 8,4 
  Uitgaven – 4,7 8,4 
  Dotatie – 0,0 2,1 
32 BIN B Ontvangsten 4,4 3,9 3,7   Uitgaven 4,3 3,8 3,7 
  Dotatie 1,2 1,2 1,2 
 BIRB
5B Ontvangsten 733,1 671,2 632,3 
  Uitgaven 746,1 676,9 640,5 
  Dotatie 11,2 11,6 11,6 
 FPB A Ontvangsten 10,9 9,4 7,9 
  Uitgaven 8,6 9,0 8,7 
  Dotatie 9,6 7,9 6,2 
 NDD C Ontvangsten 5,4 5,0   Uitgaven 21,7 25,8   Dotatie 0,0 0,0 
44 Fedasil
6A Ontvangsten
  Uitgaven  Dotatie
3 In 2002 beheerde het FAVV eveneens de ontvangsten en uitgaven van het vroegere Instituut voor 
veterinaire keuring. In de cijfers van 2002 zijn de begrotingsontvangsten en uitgaven van het IVK niet opgenomen.
4 Het FKCG is opgericht bij programmawet van 24 december 2002 met ingang van 31 december 2002.
5 De administratieve begrotingsontvangsten en uitgaven van het BIRB (zonder rekening te houden met 
de verrichtingen voor orde) bedragen respectievelijk 12 miljoen en 11,7 miljoen euro (2002), 12,4 en 12,7 miljoen euro (2003) en 12,5 miljoen en 11,3 miljoen euro (2004).
6 Fedasil is opgericht bij Programmawet van 19 juli 2001 en is operationeel sinds 2002.  162e Cahier de la Cour des comptes 373Comptes des organismes d’intérêt public Chiffres-clés et commentaires
24 C.SP.1 D Recettes 15,9 15,9 16,3 
  Dépenses 15,8 15,9 16,3 
 C.SP.4 D Recettes 10,4 11,3 11,9   Dépenses 10,5 11,4 12,0   Dotation 0,0 0,0 0,0  OCM C Recettes 3,1 4,2 4,1 
  Dépenses 3,4 3,8 3,7 
25 AFSCA
3A Recettes 1,5 146,8 130,1 
  Dépenses 1,3 131,0 138,7 
  Dotation 1,5 68,4 62,8 
 KCE4B Recettes – 4,7 8,4 
  Dépenses – 4,7 8,4 
  Dotation – 0,0 2,1 
32 IBN B Recettes 4,4 3,9 3,7   Dépenses 4,3 3,8 3,7 
  Dotation 1,2 1,2 1,2 
 BIRB
5B Recettes 733,1 671,2 632,3 
  Dépenses 746,1 676,9 640,5 
  Dotation 11,2 11,6 11,6 
 BFP A Recettes 10,9 9,4 7,9 
  Dépenses 8,6 9,0 8,7 
  Dotation 9,6 7,9 6,2 
 OND C Recettes 5,4 5,0   Dépenses 21,7 25,8   Dotation 0,0 0,0 
44 Fedasil
6A Recettes
  Dépenses  Dotation
3 En 2002, l’AFSCA a également géré les recettes et les dépenses de l’ancien Institut d’expertise vété-
rinaire. Les chiffres de 2002 ne comprennent pas les recettes et les dépenses budgétaires de l’IEV.
4 Le KCE a été créé par la loi-programme du 24 décembre 2002 à compter du 31 décembre 2002.
5 Les recettes et dépenses budgétaires administratives du BIRB (sans tenir compte des opérations pour 
ordre) s’élèvent, respectivement, à 12 millions d’euros et 11,7 millions d’euros (2002), 12,4 et 12,7 mil-lions d’euros (2003) et 12,5 millions et 11,3 millions d’euros (2004).
6 Fedasil a été créée par la loi-programme du 19 juillet 2001 et est opérationnelle depuis 2002.  374 162e Boek van het RekenhofKerncijfers en commentaar Rekeningen instellingen van openbaar nut
2 Commentaar bij de rekeningen7
Leningen en leasingcontracten werden de voorbije jaren foutief in de rekeningen 
van de Koninklijke Muntschouwburg opgenomen. 
De begrotingskredieten van de jaren 2002 en 2003 van het Nationaal Orkest van 
België werden zonder afdoende rechtvaardiging overschreden. 
De Centrale Dienst voor sociale en culturele actie van het Ministerie van Landsver-
dediging heeft de in de jaren 1996 en 1997 teveel ontvangen overheidssubsidies nog steeds niet teruggestort aan de Schatkist. 
De boekhouding van het Instituut voor Veteranen – Nationaal Instituut voor 
Oorlogsinvaliden, Oud-strijders en Oorlogsslachtoffers vertoont in de periode 1992-2002 onoverkomelijke gebreken. 
De boekhouding van het Nationaal Geograﬁ  sch Instituut moet worden afgestemd 
op een geactualiseerde fysieke inventaris. 
De 3,5 miljard euro die de gewestelijke huisvestingsmaatschappijen eind 2003 hebben terugbetaald, werden ten onrechte niet als ontvangsten in de uitvoerings-rekening van het Amortisatiefonds van de leningen voor de sociale huisvesting opgenomen. 
De betalingen door middel van geldvoorschotten van werken, leveringen en dien-sten van minder dan 5.500 euro worden op afdoende wijze gecontroleerd door de ﬁ  nanciële directie van het hoofdbestuur van de Regie der Gebouwen. Toch werden enkele tekortkomingen in de organisatie en de controle opgemerkt.
Op naam van het in 1992 afgeschafte Fonds voor de bouw van ziekenhuizen en 
medisch-sociale inrichtingen bestaat, in strijd met de wetgeving inzake de consoli-datie van de ﬁ  nanciële activa van de overheid, een slapende zichtrekening bij de Bank van Post met een bedrag van 18,1 miljoen euro.
Sectie 02
Koninklijke Muntschouwburg (KMS)
De weinig adequate boeking van leningen en leasings afgesloten in de loop van de 
vroegere boekjaren heeft een weerslag gehad op het niveau van de rekeningen. Een in 1995 aangegane lening van 190 miljoen Belgische frank werd nooit geboekt in de begrotingsontvangsten. De instelling rekent op de begroting enkel de ﬁ  nanciële las-
ten aan die uit de lening voortvloeien. De lening van 97,5 miljoen Belgische frank afgesloten in 1999 werd in dat jaar in de economische boekhouding geregistreerd maar niet in de begrotingsboekhouding. In de loop van 2000 werd diezelfde lening aangerekend op de begrotingsontvangsten, via het debet van de passiefrekening waarop de overeenstemmende schuld werd geregistreerd. Daaruit volgt dat de bank-schuld vanaf het boekjaar 2000 niet meer voorkomt in de balans van de instelling; die balans geeft dus niet meer de werkelijke toestand van de instelling ten opzichte van derden weer. 
7 De commentaar bij de rekeningen betreft zowel de uitvoeringsrekening van de begroting als de econo-
mische rekeningen.  162e Cahier de la Cour des comptes 375Comptes des organismes d’intérêt public Chiffres-clés et commentaires
2 Commentaires au sujet des comptes7
Au cours des dernières années, les emprunts et les contrats de leasing ont été 
imputés de manière erronée dans les comptes du Théâtre royal de la Monnaie.
Les crédits budgétaires des années 2002 et 2003 de l’Orchestre national de 
Belgique ont été dépassés sans justiﬁ  cation valable.
L’Ofﬁ  ce central d’action sociale et culturelle du ministère de la Défense nationale 
n’a toujours pas reversé au Trésor les excédents de subsides de l’État perçus en 1996 et 1997. 
La comptabilité de l’Institut des vétérans – Institut national des invalides de guerre, 
anciens combattants et victimes de guerre présente des lacunes insurmontables pour la période 1992 – 2002. 
La comptabilité de l’Institut géographique national doit être mise en concordance 
avec un inventaire physique actualisé.
Les 3,5 milliards d’euros remboursés par les sociétés régionales du logement à 
la ﬁ  n de l’année 2003 n’ont pas été imputées, à tort, en tant que recettes dans le compte d’exécution du budget du Fonds d’amortissement des emprunts du loge-ment social. 
Les paiements de marchés de travaux, fournitures et services de moins de 5.500 euros 
effectués à l’aide d’avances de fonds sont contrôlés correctement par la direction ﬁ nancière de l’administration centrale de la Régie des bâtiments. Toutefois, quelques 
manquements ont été relevés dans l’organisation et le contrôle.
En méconnaissance de la législation relative à la consolidation des actifs ﬁ  nanciers 
des autorités, le Fonds de construction d’institutions hospitalières et médico-socia-les, supprimé en 1992, possède encore à son nom un compte à vue dormant auprès de la Banque de la Poste, présentant un solde de 18,1 millions d’euros.
Section 02
Théâtre royal de la Monnaie (TRM)
Les comptes sont inﬂ  uencés par la comptabilisation malencontreuse d’emprunts et 
de leasings contractés au cours des exercices antérieurs. Un emprunt de 190 mil-lions de francs belges contracté en 1995 n’a jamais été comptabilisé en recettes budgétaires. L’organisme ne comptabilise budgétairement que les seules charges ﬁ  nancières découlant de l’emprunt. L’emprunt de 97,5 millions de francs belges souscrit en 1999 a été enregistré en 1999 en comptabilité économique mais pas en comptabilité budgétaire. Courant 2000, ce même emprunt a été imputé en recettes budgétaires, par le débit du compte de passif enregistrant la dette correspondante. Il s’ensuit que la dette bancaire n’apparaît plus dans le bilan de l’organisme à partir de l’exercice 2000, lequel ne reﬂ  ète donc plus la situation réelle de l’institution vis-à-
vis des tiers.
7 Les commentaires relatifs aux comptes concernent tant le compte d’exécution du budget que les 
comptes économiques. 376 162e Boek van het RekenhofKerncijfers en commentaar Rekeningen instellingen van openbaar nut
Er is in de economische boekhouding geen enkele boeking gebeurd om de leasing 
van 310 miljoen Belgische frank te registreren die in juli 2000 werd afgesloten, alsof het om een gewone operationele leasing (huur) ging, terwijl het onderzoek van het contract aantoont dat het veeleer om een ﬁ  nanciële leasing gaat (ﬁ  nancieringshuur). 
Die leasing had bijgevolg in de vaste activa moeten worden geboekt en als tegen-prestatie daarvan een boeking in de schulden moeten krijgen.
Nationaal Orkest van België (NOB)
In 2002 en 2003 werden talrijke overschrijdingen van de begroting vastgesteld. Ze 
vloeien voort uit het feit dat de instelling gewoonlijk haar kredieten in de loop van het jaar maar één keer aanpast, namelijk naar aanleiding van de aanpassing van de alge-mene uitgavenbegroting, zonder dat er later nog andere aanpassingen en/of over-drachten van kredieten worden gevraagd of uitgevoerd. De verantwoording van de overschrijdingen is bovendien onvoldoende of zelfs onbestaande. Verschillende kre-dieten die de instelling in haar rekeningen van uitvoering van de begroting heeft opgenomen, stemmen niet overeen met de effectief gemachtigde kredieten. 
In 2002 is het NOB zijn boekingen blijven registreren op basis van de bewegingen op 
zijn ﬁ nanciële rekeningen en niet op basis van de verworven rechten, wat in strijd is 
met de bepalingen van artikel 2 van het koninklijk besluit van 7 april 1954 houdende algemeen reglement op de begroting en de comptabiliteit van de bij de wet van 16 maart 1954 bedoelde instellingen van openbaar nut (en trouwens eveneens met de wetgeving in verband met de boekhouding van de ondernemingen). 
De instelling heeft tot nu toe nog geen enkele voorziening aangelegd om de lopende 
geschillen te dekken. Er zou een inventaris van die hangende geschillen moeten wor-den gemaakt. Deze inventaris zou eveneens regelmatig moeten worden bijgewerkt om de zaken in kwestie beter te kunnen opvolgen. De fysieke inventaris van de materiële vaste activa zou moeten worden geactualiseerd. 
Sectie 16Centrale Dienst voor sociale en culturele actie van het Ministerie van Landsverde-
diging (CDSCA)
De overschotten van de subsidies 1996 en 1997 van het Hulp en Informatiebureau 
voor Gezinnen van Militairen, respectievelijk 13 miljoen Belgische frank en 10,4 mil-joen Belgische frank (zijnde in totaal 0,6 miljoen euro), zijn nog steeds niet aan de Schatkist teruggestort terwijl niets de CDSCA toelaat om dat niet te moeten doen.
Het ontbreken van een gedetailleerde fysieke inventaris van het vastgoedpark, die 
voor elk gebouw of elke gebouwengroep de aankoopwaarde en de gecumuleerde afschrijvingen vermeldt, maakt het niet mogelijk de relevantie na te gaan van de totale nettoboekwaarde van het onroerend vermogen dat op de actiefzijde van de balans is geboekt. 
Instituut voor Veteranen – Nationaal Instituut voor Oorlogsinvaliden, Oud-strijders 
en Oorlogsslachtoffers (IVNIOO)
De bedrijfsrevisor die belast is met de controle van de rekeningen 1993 tot en met 
2002 verwijst ter staving van zijn verklaring van onthouding naar de zwakke punten die hij heeft vastgesteld, zoals: de problemen waarmee de accountant werd gecon-fronteerd toen hij door de raad van bestuur van de instelling werd belast met het inlopen van de boekhoudkundige achterstand van de boekjaren 1994 tot 2001; het   162e Cahier de la Cour des comptes 377Comptes des organismes d’intérêt public Chiffres-clés et commentaires
Aucune écriture enregistrant le leasing de 310 millions de francs belges contracté 
en juillet 2000 n’a été passée en comptabilité économique, comme s’il s’agissait d’une simple opération de leasing opérationnel (location) alors que l’examen du con-trat montre qu’il s’agit plutôt d’une opération de leasing ﬁ  nancier (location-ﬁ  nance-
ment). Dès lors, ce leasing aurait dû être porté en immobilisés et faire l’objet, en contrepartie, d’une inscription en dettes.
Orchestre national de Belgique (ONB)
De nombreux dépassements du budget ont été relevés en 2002 et en 2003. Cette 
situation résulte du fait que l’organisme ne procède habituellement qu’à une seule adaptation de ses crédits en cours d’année, effectuée dans le cadre de l’ajustement du budget général des dépenses, et cela sans qu’aucun autre ajustement et/ou transfert de crédits ne soit plus sollicité, ni opéré ultérieurement. Par ailleurs, la jus-tiﬁ cation des dépassements est insufﬁ  sante, voire inexistante. Plusieurs crédits repris 
par l’organisme dans ses comptes d’exécution du budget ne correspondent pas aux crédits effectivement autorisés.
En 2002, l’ONB a continué à enregistrer ses opérations comptables sur la base des 
mouvements affectant ses comptes ﬁ  nanciers et non sur la base des droits acquis, 
et cela en violation des dispositions de l’article 2 de l’arrêté royal du 7 avril 1954 portant règlement général sur le budget et la comptabilité des organismes d’intérêt public visés par la loi du 16 mars 1954 (ainsi d’ailleurs que de la législation relative à la comptabilité des entreprises). 
L’organisme n’a constitué à ce jour aucune provision en vue de couvrir les litiges en 
cours. Un inventaire de ces litiges en suspens devrait être réalisé et être régulière-ment tenu à jour, de manière à garantir un meilleur suivi des affaires concernées. Il devrait être procédé à une actualisation de l’inventaire physique de l’immobilisé corporel.
Section 16Ofﬁ  ce central d’action sociale et culturelle du ministère de la Défense nationale 
(OCASC)
Les excédents de subsides 1996 et 1997 de l’Ofﬁ  ce de renseignements et d’aide aux 
familles des militaires, à savoir respectivement 13 millions de francs et 10,4 millions de francs (soit au total 0,6 million d’euros), n’ont toujours pas été remboursés au Trésor alors que rien ne permet à l’OCASC de s’en dispenser.
L’absence d’un inventaire physique détaillé du parc immobilier, reprenant pour cha-
que immeuble ou groupe d’immeubles la valeur d’acquisition et les amortissements cumulés, ne permet pas de vériﬁ  er la pertinence de la valeur comptable nette globale 
du patrimoine immobilier portée à l’actif du bilan.
Institut des vétérans – Institut national des invalides de guerre, anciens combattants 
et victimes de guerre (INIG)
Le réviseur d’entreprises, chargé de procéder à la révision des comptes 1993 à 2002 
inclus, invoque des faiblesses à l’appui de sa déclaration d’abstention, notamment : des problèmes rencontrés par l’expert-comptable chargé par le conseil d’administra-tion de l’institut d’une mission de rattrapage du retard comptable couvrant les exer-cices 1994 à 2001 ; l’absence d’inventaire, ne permettant pas de juger de l’exhausti- 378 162e Boek van het RekenhofKerncijfers en commentaar Rekeningen instellingen van openbaar nut
ontbreken van een inventaris, zodat het niet mogelijk is te beoordelen of het patri-
monium van de instelling exhaustief is; het niet tegen over elkaar wegboeken van sommige interne verrichtingen; ernstige problemen in het home van Ukkel; tekortko-mingen in verband met de boekhoudkundige organisatie en procedures. 
Er heeft zich bovendien geen enkele signiﬁ  cante verandering voorgedaan in vergelij-
king met de vroegere boekjaren, noch in de boekhoudstructuren, noch in de boe-kingsmethodes. De opmerkingen die het Rekenhof na aﬂ  oop van de controle van de 
vorige boekjaren heeft geformuleerd
8, blijven globaal geldig (opmerkingen in verband 
met de problemen die betrekking hebben op de consolidatie van de rekeningen van de verschillende componenten van het instituut, evenals het onaangepaste karakter van het rekeningenstelsel). 
Nationaal Geograﬁ  sch Instituut (NGI)
Omdat in de onderzochte rekeningen nog steeds geen reconciliatie is gemaakt tus-
sen de boekhoudkundige toestand en de fysieke inventaris die in 2001 werd gemaakt, dringt het Rekenhof erop aan dat die vergelijking zo snel mogelijk wordt gemaakt en uitgevoerd op basis van een geactualiseerde fysieke inventaris. 
Sectie 18Amortisatiefonds van de leningen voor de sociale huisvesting (ALESH)
Op 29 december 2003 hebben de gewestelijke huisvestingsmaatschappijen, in het 
kader van de overeenkomst van 16 december 2003 tussen de federale regering en de gewestregeringen
9, voor een gezamenlijke waarde van 3.512 miljoen euro ver-
vroegde terugbetalingen verricht. In strijd met artikel 2 van de wet van 16 maart 1954 en artikel 2 van het koninklijk besluit van 7 april 1954
10, werden deze terugbetalingen 
niet als ontvangsten in de uitvoeringsrekening van de begroting 2003 opgenomen.
Sectie 19 
Regie der Gebouwen (Regie)
Werken, leveringen en diensten waarvan het bedrag de 5.500 euro niet overschrijdt, 
kunnen betaald worden door middel van geldvoorschotten. Bij de Regie der Gebou-wen worden voornamelijk kleine onderhoudswerken op deze manier betaald. Iedere buitendienst van de Regie beschikt over een rekening die hem toelaat met geldvoor-schotten te betalen. De personen die deze rekeningen beheren moeten verantwoor-ding aﬂ  eggen aan de ﬁ  nanciële dienst van het hoofdbestuur van de Regie der Gebouwen.
Uit een onderzoek van het Rekenhof in 2005 op betalingen op geldvoorschotten in 2004, blijkt dat deze op afdoende wijze worden gecontroleerd door de ﬁ  nanciële directie van het hoofdbestuur van de Regie. Toch werden een aantal tekortkomingen in de controle opgemerkt. Zo dient de “Instructie op de geldvoorschotten” op enkele 
8 153e Boek van het Rekenhof, Deel I, p. 139-143.
9 Overeenkomst tussen de federale regering, de Vlaamse regering, de Waalse regering en de regering 
van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest betreffende de deﬁ  nitieve regeling van de schulden van het 
verleden en de ermee verband houdende lasten inzake sociale huisvesting.
10 Koninklijk besluit van 7 april 1954 houdende algemeen reglement op de begroting en de comptabiliteit 
van de bij de wet van 16 maart 1954 bedoelde instellingen van openbaar nut.  162e Cahier de la Cour des comptes 379Comptes des organismes d’intérêt public Chiffres-clés et commentaires
vité du patrimoine de l’Institut ; un défaut d’élimination de certaines relations d’ordre 
interne ; des problèmes graves rencontrés au home d’Uccle ; des déﬁ  ciences en ce 
qui concerne l’organisation et les procédures comptables.
Aucun changement signiﬁ  catif n’est intervenu, par ailleurs, par rapport aux exercices 
antérieurs, ni dans les structures comptables, ni dans les méthodes de comptabilisa-tion. Les remarques formulées par la Cour à l’issue du contrôle des exercices anté-rieurs
8, restent globalement valables (à savoir, notamment, les remarques concer-
nant les problèmes liés à la consolidation des comptes des différentes composantes de l’Institut, ainsi que le caractère inapproprié du plan comptable).
Institut géographique national (IGN)
La réconciliation entre la situation comptable et l’inventaire physique réalisé en 2001 
n’ayant toujours pas été effectuée dans les comptes à l’examen, la Cour a insisté pour que cette réconciliation puisse être opérée dans les meilleurs délais, tout en souhaitant, qu’elle s’effectue sur la base d’un inventaire physique actualisé.
Section 18Fonds d’amortissements des emprunts du logement social (FADELS)
Le 29 décembre 2003, les sociétés régionales de logement ont, dans le cadre de 
l’accord du 16 décembre 2003 conclu entre le Gouvernement fédéral et les gouver-nements régionaux
9, effectué des remboursements anticipés pour un montant com-
mun de 3.512 millions d’euros. En violation de l’article 2 de la loi du 16 mars 1954 et de l’article 2 de l’arrêté royal du 7 avril 1954
10, ces remboursements n’ont pas été 
inscrits en tant que recettes dans le compte d’exécution du budget 2003.
Section 19
Régie des bâtiments (Régie)
Les marchés de travaux, de fournitures et de services dont le montant ne dépasse 
pas 5.500 euros peuvent être payés par le biais d’avances de fonds. La Régie des bâtiments recourt à cette faculté principalement pour les petits travaux d’entretien. Chaque service extérieur de la Régie dispose d’un compte qui lui permet de payer à l’aide d’avances de fonds. Les gestionnaires de ces comptes doivent rendre compte au service ﬁ  nancier de l’administration centrale de la Régie des bâtiments.
Un audit effectué par la Cour des comptes en 2005 concernant les dépenses effec-
tuées par le biais d’avances de fonds en 2004 montre que celles-ci sont contrôlées à sufﬁ sance par la direction ﬁ  nancière de l’administration centrale de la Régie. Néan-
moins, un certain nombre de lacunes ont été relevées en matière de contrôle. C’est 
8 153e Cahier de la Cour des comptes, Fascicule I, pp. 138-142.
9 Accord conclu entre le Gouvernement fédéral, le Gouvernement ﬂ  amand, le Gouvernement de la 
Région wallonne et le Gouvernement de la Région de Bruxelles-Capitale relativement au règlement déﬁ nitif des dettes du passé et des charges qui y sont liées en matière de logement social.
10 Arrêté royal du 7 avril 1954 portant règlement général sur le budget et la comptabilité des organismes 
d’intérêt public visés par la loi du 16 mars 1954. 380 162e Boek van het RekenhofKerncijfers en commentaar Rekeningen instellingen van openbaar nut
punten te worden geactualiseerd. Voorts beschikt de Regie niet over een subdelega-
tiebesluit bij het ministerieel besluit van 13 februari 2003.11 Hierdoor zouden in prin-
cipe alle betalingen op geldvoorschotten door de directeur-generaal van de instelling moeten worden goedgekeurd. Bij ontstentenis van subdelegatie kan de ﬁ  nanciële directie niet onderzoeken of de betaling wel door een bevoegde ambtenaar is goed-gekeurd. Met het oog op een sluitende controle zouden de controledossiers van de ﬁ nanciële directie moeten worden goedgekeurd door de leidinggevende ambtenaar, 
wat niet het geval is. Bij werken aan woningen ouder dan 15 jaar (conciërgewonin-gen en de woningen bij de voormalige rijkswachtbrigades) hanteert de Regie niet altijd hetzelfde btw-tarief (soms het gewone tarief van 21 %, soms het verminderde tarief van 6 %). Uit het onderzoek bleek tot slot dat de directie Oost-Vlaanderen in april 2004 nog talrijke betalingen deed van facturen van 2003.
Deze opmerkingen werden met brief van 20 juli 2005 aan de directeur-generaal van 
de Regie voorgelegd in het kader van de tegensprekelijke procedure. Deze enga-geerde zich in zijn antwoord van 29 augustus de nodige stappen te zetten, waarna het Rekenhof de Minister van Financiën met brief van 14 september 2005 op de hoogte heeft gesteld van de resultaten van het onderzoek.
Sectie 25
Fonds voor de bouw van ziekenhuizen en medisch-sociale inrichtingen
Er moet worden gewezen op het bestaan van de zichtrekening die op naam van die 
instelling geopend is gebleven sinds ze is afgeschaft
12. Op die slapende rekening 
staat een bedrag gecrediteerd van 18,1 miljoen euro, dat geen rente oplevert. Boven-dien wordt de rekening sinds 1 april 1998 beheerd door de Bank van De Post in plaats van door de Financiële Post (de gewezen PCR)
13, wat tot gevolg heeft dat 
enerzijds de Schatkist niet kon beschikken over middelen voor de dagelijkse ﬁ  nancie-
ring van haar uitgaven en anderzijds dat die tegoeden sinds 1995 niet meer worden opgenomen in de Inventaris van het Vermogen van de Staat. Het Rekenhof dringt er reeds drie jaar bij de Ministers van Financiën, Begroting en Volksgezondheid
14 – die 
de rechten en verplichtingen van de vroegere instelling hebben overgenomen – op aan dat ze een deﬁ  nitieve bestemming zouden geven aan dat aanzienlijk bedrag. Op 
die vraag is echter niet ingegaan. 
11 Ministerieel besluit van 13 februari 2003 tot vaststelling van de delegaties van bevoegdheden bij de 
Regie der Gebouwen en tot regeling van de bevoegdheden van de diensten.
12 Afgeschaft sinds 1 december 1992 in toepassing van de op 13 maart 1991 gecoördineerde wet betref-
fende de afschafﬁ  ng of de herstructurering van instellingen van openbaar nut en andere overheidsdien-
sten.
13 Dit is in strijd met het koninklijk besluit van 15 juli 1997 houdende maatregelen tot consolidatie van de 
ﬁ nanciële activa van de overheid.
14 Brieven van 30 oktober 2002, 4 juni 2003 en 5 mei 2004.  162e Cahier de la Cour des comptes 381Comptes des organismes d’intérêt public Chiffres-clés et commentaires
ainsi que, sur quelques points, l’ « Instruction relative aux avances de fonds » devrait 
être actualisée. En outre, la Régie ne dispose pas d’un arrêté de subdélégation pris en vertu de l’arrêté ministériel du 13 février 2003
11. Il en résulte qu’en principe, tous 
les paiements sur avances de fonds devraient être approuvés par le directeur géné-ral de l’organisme. L’absence d’un arrêté de subdélégation signiﬁ  e toutefois que la 
direction ﬁ  nancière n’est pas en mesure de vériﬁ  er si le paiement a été approuvé par 
un fonctionnaire compétent. En vue de garantir l’exhaustivité du contrôle, les dos-siers de la direction ﬁ  nancière doivent être approuvés par le fonctionnaire dirigeant, 
ce qui n’est pas le cas. En matière de travaux effectués à des habitations ayant plus de quinze ans d’âge (habitations de concierge et habitations des anciennes brigades de gendarmerie), la Régie n’applique pas toujours les mêmes taux de TVA (tantôt elle applique le taux ordinaire de 21 % et tantôt le taux réduit de 6 %). Enﬁ  n, l’audit a 
révélé qu’en avril 2004, la direction de Flandre orientale a encore effectué de nom-breux paiements de factures datant de l’année 2003. 
Ces constatations ont été transmises au directeur général de la Régie par lettre du 
20 juillet 2005 dans le cadre de la procédure contradictoire. Dans sa réponse du 29 août, celui-ci s’est engagé à entreprendre les démarches nécessaires pour remé-dier aux constatations. Ensuite, la Cour des comptes a informé le ministre des Finan-ces des résultats de l’audit par lettre du 14 septembre 2005.
Section 25Fonds de construction d’institutions hospitalières et médico-sociales
Il convient de signaler l’existence du compte à vue resté ouvert au nom de cet orga-
nisme depuis sa suppression
12. Ce compte dormant est crédité à concurrence d’un 
montant de 18,1 millions d’euros, non productif d’intérêts. En outre, il est géré depuis le 1
er avril 1998 par la Banque de la Poste en lieu et place de la Poste ﬁ  nancière (ex-
CCP)13, ce qui a pour effet, d’une part, de priver le Trésor public de moyens de 
ﬁ  nancement quotidien de ses dépenses, et, d’autre part, de ne plus faire ﬁ  gurer depuis 1995 ces avoirs dans l’Inventaire du Patrimoine de l’État. Depuis 3 ans, la Cour réclame avec insistance aux ministres des Finances, du Budget et de la Santé publique
14, ces derniers ayant repris les droits et obligations de l’ancien organisme, 
une affectation déﬁ  nitive de cette somme importante, sans qu’il ait encore été donné 
satisfaction à cette demande.
11 Arrêté ministériel du 13 février 2003 ﬁ  xant les délégations de pouvoirs au sein de la Régie des bâti-
ments et réglant les compétences des services.
12 Supprimé à compter du 1er décembre 1992 en application de la loi relative à la suppression ou à la res-
tructuration d’organismes d’intérêt public et d’autres services de l’État, coordonnée le 13 mars 1991.
13 En violation de l’arrêté royal du 15 juillet 1997 portant des mesures de consolidation des actifs ﬁ  nan-
ciers des administrations publiques.
14 Lettres des 30 octobre 2002, 4 juin 2003 et 5 mai 2004. 382 162e Boek van het RekenhofTitel VI
Sociale Zekerheid
De verrichtingen van de sociale zekerheid verlopen voor het grootste gedeelte via 
vijftien openbare instellingen van sociale zekerheid, die worden geﬁ  nancierd door de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid-Globaal Beheer voor de werknemers en het globaal ﬁ  nancieel beheer van het sociaal statuut der zelfstandigen. De ontvangsten en uitgaven worden door het Rekenhof gecontroleerd. Hierna wordt commentaar gegeven bij de uitvoering van de begrotingen van de sociale zekerheid in 2004. Ook de bestuursovereenkomsten, gesloten tussen de Staat en de openbare instel-lingen van sociale zekerheid, waarin de doelstellingen en verplichtingen van beide partijen worden vastgelegd, komen in deze titel aan bod. Het Rekenhof heeft onder-zocht op welke manier deze bestuursovereenkomsten werden uitgevoerd. In het laatste hoofdstuk van deze titel worden een aantal speciﬁ  eke instellingen onder de loep genomen.Sociale Zekerheid  162e Cahier de la Cour des comptes 383Titre VI
Les opérations de sécurité sociale s’effectuent en majeure partie par l’intermédiaire 
de quinze institutions publiques de sécurité sociale qui sont ﬁ  nancées par l’Ofﬁ  ce national de sécurité sociale-Gestion globale pour les travailleurs salariés et la ges-tion ﬁ  nancière globale du régime social des travailleurs indépendants. Les recettes et dépenses sont contrôlées par la Cour des comptes. L’exécution des budgets de la sécurité sociale en 2004 fait l’objet des commentaires ci-après. Les contrats d’administration conclus entre l’État et les institutions publiques de sécurité sociale, qui ﬁ  xent les objectifs et obligations des parties, sont également abordés dans ce Titre. La Cour des comptes a examiné de quelle manière ces contrats d’administra-tion ont été exécutés. Le dernier chapitre s’attarde en détail sur certaines institutions spéciﬁ  ques.Sécurité sociale 384 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
Ontvangsten en uitgaven van de sociale zekerheid in 2004
De verrichtingen  van de sociale zekerheid verlopen voor het grootste gedeelte via 
de openbare instellingen van sociale zekerheid (OISZ). Zij worden centraal geﬁ  nan-cierd in functie van hun thesauriebehoeften (door de RSZ-Globaal Beheer voor de regeling werknemers en door de RSVZ-Globaal Beheer voor de regeling zelfstan-digen), waardoor de gegevens eenvoudiger te consolideren zijn. Zo kan reeds bij de begrotingscontrole in het begin van het jaar een betrouwbare indicatie van het resultaat worden gegeven op basis van voorlopige gegevens over het afgelopen begrotingsjaar.
In dit hoofdstuk komen de meest recente (voorlopige) kerncijfers van de uitvoering 
van de begrotingen van de Globale Beheren van de sociale zekerheid in 2004 aan bod.
In de regeling werknemers, stijgen de ontvangsten uit bijdragen met 2,0 % in 2004. 
Deze toename kan in belangrijke mate door de aangroei van de loonmassa worden verklaard. Het effect van de hogere loonmassa wordt echter voor een groot stuk geneutraliseerd door de stijging van de bijdrageverminderingen. De prestaties pen-sioenen stijgen met 2,56 % tegenover 2003, wat in de eerste plaats te wijten is aan de voortdurende toename van het aantal gepensioneerden. De prestaties werkloos-heid zijn met 5,17 % gestegen tegenover 2003 doordat, in eerste instantie, het aan-tal uitkeringsgerechtigden is toegenomen.
Wat de alternatieve ﬁ  nanciering betreft in de regeling werknemers en de regeling 
zelfstandigen, deze is sterk toegenomen in 2004.  Dit komt enerzijds doordat het 
aandeel van de Staat in de ﬁ  nanciering van de verpleegdagprijs van de ziekenhui-zen werd geïntegreerd in de alternatieve ﬁ  nanciering en anderzijds doordat beslist werd om het evenwicht in de begroting van het Globaal Beheer te verzekeren via een verhoging van het toegewezen btw-gedeelte. Het aandeel van de Staat in de ﬁ  nanciële last van de ziekenhuisﬁ  nanciering, dat voorheen in de begroting van de FOD Volksgezondheid was opgenomen, wordt nu geﬁ  nancierd uit de btw-ontvang-sten om de begroting van de FOD Volksgezondheid te ontlasten. Zonder rekening te houden met de ziekenhuisﬁ  nanciering, is de alternatieve ﬁ  nanciering in de regeling 
werknemers gestegen met 42,5 % en in de regeling zelfstandigen met 36,44 %.
De uitgaven voor geneeskundige verzorging stegen met 9,02 % tegenover de uitga-ven van 2003, terwijl de groeinorm was vastgesteld op 4,5 % (plus de voor 2004 verwachte index). Hoewel bij de vastlegging van de globale begrotingsdoelstelling een hele reeks besparingsmaatregelen, vooral in de sector van de geneesmiddelen, was opgelegd, is het nu al duidelijk dat de extra uitgaven voor de terugbetaling van nieuwe en duurdere medicijnen niet volledig worden gecompenseerd door de minder-uitgaven verbonden aan de toename van goedkopere, generieke geneesmiddelen.  162e Cahier de la Cour des comptes 385Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
Chapitre 1
Recettes et dépensesde la sécurité sociale en 2004
tutions publiques de sécurité sociale (IPSS). Étant donné qu’elles sont ﬁ  nancées en fonction de leurs besoins de trésorerie de manière centralisée (par l’Ofﬁ  ce national de sécurité sociale-Gestion globale pour le régime des travailleurs salariés et par l’Institut national d’assurances sociales pour travailleurs indépendants - Gestion globale pour le régime des travailleurs indépendants), il est devenu beaucoup plus aisé de consolider les données : le contrôle budgétaire effectué en début d’année permet déjà d’avoir une indication ﬁ  able du résultat sur la base de données provi-soires de l’année budgétaire écoulée.
Le présent chapitre examine les chiffres-clés (provisoires) les plus récents en ce 
qui concerne l’exécution des budgets des Gestions globales de la sécurité sociale pour l’année 2004. 
Pour le régime des travailleurs salariés, les recettes provenant des cotisations aug-mentent de 2,0 % en 2004, une augmentation qui s’explique, en grande partie, par la croissance de la masse salariale. L’effet de cette hausse de la masse salariale est, toutefois, largement neutralisé par l’augmentation des réductions de cotisa-tions. Les prestations liées aux pensions ont augmenté de 2,56 % par rapport à 2003 en raison principalement de l’accroissement constant du nombre de pension-nés. Les prestations liées au chômage ont progressé de 5,17 % par rapport à 2003, augmentation qui s’explique, en premier lieu, par la hausse du nombre de bénéﬁ  -ciaires.
En 2004, le ﬁ  nancement alternatif du régime des travailleurs salariés et du statut des travailleurs indépendants a connu une forte croissance. Cette augmentation découle, d’une part, de l’intégration, dans le ﬁ  nancement alternatif, de la part de l’État dans le ﬁ  nancement du prix de la journée d’hospitalisation et, d’autre part, de la décision d’assurer l’équilibre du budget de la Gestion globale par le biais d’une augmentation de la partie du montant de la TVA qui est affectée. La part de l’État dans la charge ﬁ  nancière du ﬁ  nancement des hôpitaux, qui était reprise auparavant dans le budget du SPF Santé publique, est actuellement ﬁ  nancée par le produit de la TVA, aﬁ  n de soulager le budget du SPF. Compte non tenu du ﬁ  nancement des hôpitaux, le ﬁ  nancement alternatif a augmenté de 42,5 % dans le régime des tra-vailleurs salariés et de 36,44 % dans le régime des travailleurs indépendants.
Les dépenses relatives aux soins de santé ont augmenté de 9,02 % par rapport aux 
dépenses réalisées en 2003, alors que la norme de croissance avait été ﬁ  xée à 4,5 % (plus l’index prévu pour 2004). Bien que, lors de la ﬁ  xation de l’objectif bud-gétaire global, un ensemble de mesures d’économies aient été imposées, principa-lement dans le secteur des médicaments, il apparaît d’ores et déjà que les dépen-ses supplémentaires engendrées par le remboursement de médicaments nouveaux et plus chers ne sont pas totalement compensées par la diminution des dépenses résultant de l’augmentation de l’utilisation des médicaments génériques, moins chers. 386 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
Er moet worden onderstreept dat de deﬁ  nitieve bedragen van de werkelijk gereali-
seerde ontvangsten en uitgaven van de OISZ pas gekend zijn nadat alle rekeningen zijn afgesloten en gecontroleerd. Deze procedure kan echter pas ten vroegste twee jaar na het betrokken begrotingsjaar worden afgerond, onder meer wegens de laat-tijdige opmaak en onregelmatige overzending van de rekeningen aan het Reken-hof.
Hoewel de invoering van het Globaal Beheer (voor de regeling werknemers in 1995 
en voor de regeling zelfstandigen in 1997) voor een grotere samenhang en transpa-rantie in het ﬁ  nancieel en budgettair beheer zorgde, dringt het Rekenhof nog steeds aan op de uitwerking van een gezamenlijk thesauriebeheer en een geconsolideerde rekening van het Globaal Beheer, die voor de regering een performant beheers-instrument en voor het Parlement een doeltreffend controle-instrument kunnen zijn.
Inleiding
De verrichtingen  van de sociale zekerheid verlopen voor het grootste gedeelte via 15 
openbare instellingen van sociale zekerheid
1 (OISZ).2 Het zijn de instellingen die zijn 
opgenomen in het koninklijk besluit van 3 april 1997 houdende maatregelen met het oog op de responsabilisering van de openbare instellingen van sociale zekerheid.
Op 1 januari 1995 werd een globaal beheer van de middelen van de sociale zeker-
heid voor de werknemers ingevoerd. Sindsdien worden de verschillende socialeze-kerheidsinstellingen op basis van hun thesauriebehoeften geﬁ  nancierd door de Rijks-
dienst voor Sociale Zekerheid-Globaal Beheer.
Het Globaal Beheer van de werknemers betreft de hiernavermelde regelingen en 
takken:
• de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen (tak 
geneeskundige verzorging, tak uitkeringen);
• de werkloosheidsuitkeringen, inclusief de uitkeringen voor brugpensioenen en 
voor loopbaanonderbrekingen;
• de rust- en overlevingspensioenen, met uitsluiting van de kapitalisatie-
stelsels;
• de uitkeringen uit hoofde van arbeidsongevallen, beheerd door het FAO, met 
uitsluiting van het kapitalisatiestelsel;
• de uitkeringen uit hoofde van beroepsziekten, behalve voor het personeel van 
de plaatselijke en provinciale overheidsbesturen;
1 De Dienst voor de Overzeese Sociale Zekerheid (DOSZ), het Fonds voor Arbeidsongevallen (FAO), het 
Fonds voor de Beroepsziekten (FBZ), de Hulp- en Voorzorgskas voor Zeevarenden (HVKZ), de Hulp-kas voor Werkloosheidsuitkeringen (HVW), de Hulpkas voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (HZIV), de Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid (KSZ), het Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsver-zekering (RIZIV), de Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV), de Rijksdienst voor Kinderbijslag voor Werknemers (RKW), het Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen (RSVZ), de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ), de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale en Plaatselijke Overheidsdiensten (RSZPPO), de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA) en de Rijks-dienst voor Pensioenen (RVP).
2 Drie overige instellingen vormen nog steeds een afzonderlijke categorie D in de wet van 16 maart 1954 
betreffende de controle op sommige instellingen van openbaar nut waarvoor het speciﬁ  eke comptabi-
liteitsbesluit van 1986 van toepassing blijft: de Bijzondere Verrekenkas voor gezinsvergoedingen ten bate van de arbeiders der ondernemingen voor binnenscheepvaart; de Bijzondere Verrekenkas voor gezinsvergoedingen ten bate van de arbeiders gebezigd door ladings- en lossingsondernemingen en door de stuwadoors in de haven, losplaatsen, stapelplaatsen en stations; de Pool van de zeelieden ter Koopvaardij.  162e Cahier de la Cour des comptes 387Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
Il convient de souligner que le montant déﬁ  nitif des recettes et des dépenses effec-
tivement réalisées par les IPSS n’est connu qu’à l’issue de la clôture et du contrôle de tous les comptes. Cette procédure ne peut toutefois être menée à bien qu’au plus tôt deux ans après l’année budgétaire concernée, notamment en raison de la confection tardive et de la transmission irrégulière des comptes à la Cour des comptes.
Bien que l’introduction de la Gestion globale (en 1995 pour le régime des tra-
vailleurs salariés et en 1997 pour le régime des travailleurs indépendants) ait per-mis de renforcer la cohérence et la transparence dans la gestion ﬁ  nancière et bud-gétaire, la Cour des comptes n’en insiste pas moins sur la nécessité d’établir une gestion de trésorerie commune et un compte consolidé de la Gestion globale, qui mettraient à la disposition du gouvernement un outil de gestion performant et seraient pour le Parlement un instrument de contrôle efﬁ  cace.
Les opérations de la sécurité sociale sont en majeure partie réalisées par 15 institu-
tions publiques
1 de sécurité sociale (IPSS)2. Il s’agit des institutions reprises dans 
l’arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions publiques de sécurité sociale.
Le 1
er janvier 1995, une gestion globale des ressources de la sécurité sociale pour 
les salariés a été instaurée. Depuis cette date, les différents organismes de sécurité sociale sont ﬁ  nancés par l’Ofﬁ  ce national de sécurité sociale-Gestion globale sur la 
base de leurs besoins de trésorerie. 
La Gestion globale des travailleurs salariés comprend les branches suivantes de la 
sécurité sociale :
• assurance obligatoire soins de santé et indemnités (branche soins de santé, 
branche indemnités) ;
• allocations de chômage, y compris les allocations de prépension et d’interrup-
tion de carrière ;
• pensions de retraite et de survie, à l’exception des régimes de capitalisation ;• prestations dans le cadre des accidents du travail, gérées par le FAT, hormis 
le régime de capitalisation ;
• allocations dans le cadre de maladies professionnelles, sauf pour le personnel 
des autorités locales et provinciales ;
1 Fonds des accidents du travail (FAT), Banque-carrefour de la sécurité sociale (BCSS), Ofﬁ  ce national 
de l’emploi (ONEm), Ofﬁ  ce national des vacances annuelles (ONVA), Ofﬁ  ce national d’allocations fami-
liales pour travailleurs salariés (ONAFTS), Ofﬁ  ce national de sécurité sociale (ONSS), Ofﬁ  ce national 
de sécurité sociale des administrations provinciales et locales (ONSS-APL), Ofﬁ  ce national des pen-
sions (ONP), Institut national d’assurances sociales pour travailleurs indépendants (INASTI), Insti-tut national d’assurance maladie-invalidité (INAMI), Ofﬁ  ce de sécurité sociale d’outre-mer (OSSOM), 
Fonds des maladies professionnelles (FMP), Caisse de secours et de prévoyance en faveur des marins (CSPM), Caisse auxiliaire de paiement des allocations de chômage (CAPAC), Caisse auxiliaire d’assu-rance maladie-invalidité (CAAMI).
2 Trois autres institutions constituent encore une catégorie D distincte ﬁ  gurant dans la loi du 16 mars 1954 
relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public et, à ce titre, restent soumises à l’appli-cation de l’arrêté comptable spéciﬁ  que de 1986 : la Caisse spéciale de compensation pour allocations 
familiales en faveur des travailleurs occupés dans les entreprises de batellerie ; la Caisse spéciale de compensation pour allocations familiales en faveur des travailleurs occupés dans les entreprises de chargement, déchargement et manutention de marchandises dans les ports, débarcadères, entrepôts et stations et le Pool des marins de la marine marchande. 388 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
• de gezinsbijslag, behalve voor het personeel van de plaatselijke en provinciale 
overheidsbesturen;
• de invaliditeitspensioenen ten voordele van de mijnwerkers en ermee gelijkge-
stelden;
• de takken geneeskundige verzorging, uitkeringen en werkloosheid van het 
stelsel der zeelieden ter koopvaardij. 
Het stelsel van de jaarlijkse vakantie der werknemers, dat geen eigenlijk sociale-
zekerheidsstelsel is, maakt geen deel uit van het Globaal Beheer.
Volgens een identiek model werd in 1997 een Globaal Beheer ingevoerd voor het 
stelsel van de zelfstandigen. Dat Globaal Beheer heeft betrekking op de volgende stelsels en takken: 
• de rust- en overlevingspensioenen;
• de gezinsbijslag;• de verplichte verzekering geneeskundige verzorging en uitkeringen;• de sociale verzekering in geval van faillissement.
Naast de Globale Beheren geldt ook nog het stelsel van de overzeese sociale zeker-
heid, dat door de DOSZ wordt beheerd.
Met het Globaal Beheer kwam een grotere samenhang en transparantie in het ﬁ  nan-
cieel en budgettair beheer tot stand. De veel eenvoudiger te consolideren gegevens vormden ook een belangrijk hulpmiddel voor het uittekenen en de controle van het budgettair beleid. Zo kan reeds naar aanleiding van de begrotingscontrole in het begin van het jaar een betrouwbare indicatie van het resultaat worden gegeven op basis van voorlopige gegevens over het afgelopen begrotingsjaar.
De deﬁ  nitieve bedragen van de werkelijk gerealiseerde ontvangsten en uitgaven van 
de OISZ zijn pas gekend na de afsluiting en controle van alle rekeningen van de OISZ. Deze procedure kan echter pas ten vroegste twee jaar na het betrokken begrotingsjaar worden afgerond – onder meer wegens de laattijdige opmaak en onregelmatige overzending van de rekeningen aan het Rekenhof (zie Titel V, Hoofd-stuk 1).
Het Rekenhof heeft er onder meer in zijn 160
e Boek op aangedrongen dat een geza-
menlijk thesauriebeheer en een geconsolideerde rekening van het Globaal Beheer zou worden georganiseerd. Deze aanbevelingen zijn nog steeds zeer relevant. Een gezamenlijk thesauriebeheer kan vermijden dat aanzienlijke bedragen van het RSZ-Globaal Beheer naar de instellingen worden overgedragen en een geconsolideerde rekening kan, in de geest van de wet van 22 mei 2003 houdende organisatie van de begroting en van de comptabiliteit van de Staat, de regering een performant beheers-instrument aanreiken en het Parlement een doeltreffend controle-instrument.
In dit hoofdstuk wordt commentaar gegeven bij de meest recente (voorlopige) kern-
cijfers inzake de uitvoering van de begrotingen van de Globale Beheren van de soci-ale zekerheid in 2004. De commentaren betreffen voornamelijk de meest opvallende evoluties in de ontvangsten en de uitgaven, waarbij de realisaties van 2004 worden vergeleken met de aangepaste begroting 2004 en met de realisaties van de twee voorgaande jaren (2002 en 2003). 
Wat het stelsel van de werknemers betreft, zijn de cijfers voor 2004 voorlopige 
resultaten. De cijfers voor 2002 en 2003 zijn deﬁ  nitief met uitzondering van de rea-
lisaties betreffende de gezondheidszorgen. Wat de sector van de zelfstandigen betreft, zijn de cijfers 2002, 2003 en 2004 deﬁ  nitief met uitzondering van de verwe-
zenlijkingen inzake geneeskundige verzorging. In beide gevallen gaat het steeds om cijfers zoals op 30 september 2005 beschikbaar bij de FOD Sociale Zekerheid. Op   162e Cahier de la Cour des comptes 389Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
• allocations familiales, sauf pour le personnel des autorités locales et provin-
ciales ;
• pensions d’invalidité en faveur des mineurs et assimilés ;• branches soins de santé, indemnités et allocations de chômage du régime des 
marins de la marine marchande.
Le régime des vacances annuelles des ouvriers, qui ne constitue pas un système de 
sécurité sociale à proprement parler, ne fait pas partie de la Gestion globale. 
Selon un modèle identique, une Gestion globale a été instaurée en 1997 pour le 
régime des travailleurs indépendants. Cette Gestion globale concerne les régimes et les branches :
• pensions de retraite et de survie ; 
• prestations familiales ; • assurance obligatoire soins de santé et indemnités ;• assurance sociale en cas de faillite.
Outre les gestions globales, il existe également le régime de la sécurité sociale 
d’outre-mer, qui est géré par l’OSSOM.
La Gestion globale a créé une cohésion et une transparence plus grandes dans la 
gestion ﬁ  nancière et budgétaire. Les données beaucoup plus faciles à consolider ont 
aussi constitué un outil important pour l’élaboration et le contrôle de la politique budgétaire : dès le contrôle budgétaire effectué au début de l’année, on peut avoir une indication ﬁ  able du résultat sur la base de données provisoires de l’année bud-
gétaire écoulée.
Le montant déﬁ  nitif des recettes et des dépenses effectivement réalisées par les 
IPSS ne sera connu qu’après la clôture et le contrôle de tous les comptes des IPSS. Cette procédure ne pourra toutefois être achevée au plus tôt que deux ans après l’année budgétaire concernée – notamment en raison de la confection tardive et de la transmission irrégulière des comptes à la Cour des comptes (voir Titre V, Chapitre 1).
Dans son 160e Cahier, la Cour des comptes a notamment insisté sur la nécessité 
d’établir une gestion de trésorerie commune et un compte consolidé de la Gestion globale. Ces conclusions ont gardé toute leur pertinence. La gestion de trésorerie commune éviterait le transfert de montants importants de l’ONSS-Gestion globale vers les institutions et un compte consolidé, s’inscrivant dans l’esprit de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État, mettrait à la disposition du gouvernement un outil de gestion performant et serait pour le Parlement un instrument de contrôle efﬁ  cace.
Le présent chapitre examine les chiffres-clés (provisoires) les plus récents en ce qui 
concerne l’exécution des budgets des Gestions globales de la sécurité sociale pour l’année 2004. Les commentaires concernent surtout les évolutions les plus mar-quantes des recettes et des dépenses ; les réalisations provisoires de 2004 sont comparées à l’ajustement du budget 2004 et aux réalisations des deux années précédentes (2002 et 2003). 
Les chiffres pour 2004 dans le régime des travailleurs salariés constituent des résul-
tats provisoires. Les chiffres 2002 et 2003 relatifs au régime des travailleurs sala-riés sont déﬁ  nitifs, à l’exception des réalisations en matière de soins de santé. Les 
chiffres 2002, 2003 et 2004 présentés pour le secteur des indépendants sont déﬁ  -
nitifs, à l’exception des réalisations en matière de soins de santé. Il s’agit toujours de chiffres disponibles au 30 septembre 2005 auprès du SPF Sécurité sociale. À la date de clôture de l’audit, ces chiffres représentent les données les plus récentes et  390 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
het ogenblik van afsluiting van het onderzoek zijn dit de meest recente en geconso-
lideerde gegevens over de Globale Beheren. De aangepaste begroting 2004 betreft de cijfers zoals opgenomen in de Algemene Toelichting bij de begrotingen van ont-vangsten en uitgaven voor het begrotingsjaar 2005 (document Kamer nr. 1369/001 – zittingsperiode 51).
De punten 1 tot 3 bevatten een overzicht van de resultaten en de evoluties van de 
beide stelsels van Globaal Beheer, terwijl de prestaties van de andere instellingen van sociale zekerheid beknopt aan bod komen in punt 4. 
1 Begrotingsresultaat van de stelsels van Globaal Beheer1.1 Stelsel van de werknemers
Tabel 1 – Begrotingsresultaten van het Globaal Beheer van de sociale zekerheid van 
de werknemers (in miljoen euro, exclusief interne overdrachten)
Realisaties 
2002Realisaties 
2003Aangepaste 
begroting 
2004Voorlopige 
realisaties 
2004
Totaal ontvangsten 44.695,86 44.907,48 49.097,68 49.096,05
Totaal uitgaven 43.329,52 45.799,16 49.148,19 49.481,47
Begrotingsresultaat 01.366,34 –891,68 –50,51 –385,42
1.2 Stelsel van de zelfstandigen
Tabel 2 – Begrotingsresultaten van het Globaal Beheer van het sociaal statuut der 
zelfstandigen (in miljoen euro, exclusief interne overdrachten)
begroting 
2004 Voorlopige 
2004
Totaal ontvangsten 3.600,62 3.654,70 3.925,75 3.942,85
Totaal uitgaven 3.513,74 3.690,17 3.929,37 3.929,85
Begrotingsresultaat 86,88 –35,47 –3,62 13,00
1.3  Evolutie van het aandeel van de bijdragen in de ﬁ  nanciering van 
de sociale zekerheid
Tussen 2002 en 2004 is het dekkingspercentage van de sociale uitkeringen door de 
bijdragen langzaam afgenomen. De bijdragen stegen niet genoeg om de toegenomen uitgaven verbonden aan de sociale uitkeringen te dekken.
De regering is vooruitgelopen op die achteruitgang en heeft voorzien in een bijko-
mende ﬁ  nanciering van de uitgaven van de sociale zekerheid vanaf januari 2004, via 
een massale toename van de alternatieve ﬁ  nanciering.
In de sector van de werknemers is de dekking van de uitkeringen door de bijdragen 
als volgt geëvolueerd:   162e Cahier de la Cour des comptes 391Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
consolidées relatives aux Gestions globales. L’ajustement du budget 2004 com-
prend les chiffres qui ﬁ  gurent dans l’exposé général des budgets de recettes et dépenses pour l’année budgétaire 2005 (document Chambre, n° 1369/001 – légis-lature 51).
Les points 1 à 3 donnent un aperçu des résultats et des évolutions des deux régimes de Gestion globale, tandis que les prestations des autres institutions publiques de sécurité sociale sont traitées succinctement au point 4.
1 Résultat budgétaire des régimes de Gestion globale 
1.1 Régime des salariés
Tableau 1 – Résultats budgétaires de la Gestion globale de la sécurité sociale des 
travailleurs salariés (millions d’euros, hors transferts internes)
Réalisations 
2002Réalisations 
2003Budget 2004 
ajustéRéalisations 
provisoires 
2004
Recettes totales 44.695,86 44.907,48 49.097,68 49.096,05
Dépenses totales 43.329,52 45.799,16 49.148,19 49.481,47
Résultat budgétaire 1.366,34 –891,68 –50,51 –385,42
1.2 Régime des indépendants
Tableau 2 – Résultats budgétaires de la Gestion globale du statut social des 
travailleurs indépendants (millions d’euros, hors transferts internes)
2003Budget ajusté 
2004 Réalisations 
2004
Recettes totales 3.600,62 3.654,70 3.925,75 3.942,85
Dépenses totales 3.513,74 3.690,17 3.929,37 3.929,85
Résultat budgétaire 86,88 –35,47 –3,62 13,00
1.3  Évolution du taux de couverture par les cotisations dans le 
ﬁ nancement de la sécurité sociale
On constate, entre 2002 et 2004, une détérioration progressive du taux de couver-
ture des prestations sociales par les cotisations ; l’augmentation des dépenses liées aux prestations sociales n’a pas été couverte par une croissance sufﬁ  sante des coti-
sations.
Cette détérioration avait été anticipée par le gouvernement qui avait prévu, dès le 
mois de janvier 2004, un reﬁ  nancement des dépenses de sécurité sociale par un accroissement massif de son ﬁ  nancement alternatif.
Dans le secteur des salariés, la couverture des prestations par les cotisations a évo-
lué comme suit. 392 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
Tabel 3 – Dekking van de sociale uitkeringen door de bijdragen in 
het stelsel van de werknemers (in miljoen euro)
2002 2003 2004
Bijdragen ontvangen door het Globaal  Beheer 32.287,99 32.409,39 33.043,81
Bijdragen ontvangen door de OISZ en de 
ﬁ scale administratie1.493,58 1.609,04 1.855,77
Totaal van de bijdragen 33.781,57 34.018,43 34.899,58
Uitkeringen 40.449,34 42.837,08 45.061,82
Dekkingspercentage van de uitkeringen door 
de bijdragen83,52 % 79,41 % 77,45 %
In de sector van de zelfstandigen is de dekking van de uitkeringen door de bijdragen 
als volgt geëvolueerd: 
Tabel 4 – Dekking van de sociale uitkeringen door de bijdragen in 
het stelsel van de zelstandigen (in miljoen euro)
Totaal van de bijdragen 2.313,10 2.362,79 2.467,94
Uitkeringen 3.286,34 3.461,37 3.600,04
de bijdragen70,39 % 68,26 % 68,55 %
2 Globaal Beheer van het stelsel van de werknemers
Tabel 5 – Begrotingsontvangsten van het Globaal Beheer van de sociale zekerheid van 
begroting 
2004
Bijdragen 32.287,99 32.409,39 33.268,63 33.043,8159
Gewone bijdragen 27.321,16 27.126,23 27.984,80 27.813,5859
Loonmatiging 3.023,71 3.211,20 3.173,82 3.132,3559
Speciﬁ  eke bijdragen 1.943,12 2.071,96 2.110,01 2.097,8859
Tegemoetkomingen van de 
Staat5.123,43 5.209,97 5.270,72 5.291,8059
Globale toelage, toelage 
voor de zeevarenden en toelage voor de mijnwerkers5.071,98 5.160,58 5.223,38 5.244,4659
Lasten van leningen 51,44 49,39 47,34 47,3459
Alternatieve ﬁ  nanciering 4.340,49 4.425,39 7.617,05 7.507,1259
BTW – RSZ-Globaal Beheer 4.250,68 4.310,97 6.156,58 6.057,8959
BTW – RIZIV Geneeskundige 
verzorging– – 1.200,44 1.200,443
3 Hiervan heeft 1.199,97 miljoen euro betrekking op het aandeel van de Staat in de ﬁ  nanciële last zie-
kenhuisﬁ  nanciering en heeft 0,47 miljoen euro betrekking op het fonds tot bestrijding van het tabaks-
gebruik.  162e Cahier de la Cour des comptes 393Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
Tableau 3 – Couverture des prestations sociales par les cotisations dans 
le régime des salariés (millions d’euros)
Cotisations perçues par la Gestion globale 32.287,99 32.409,39 33.043,81
Cotisations perçues par les IPSS et 
l’administration ﬁ  scale1.493,58 1.609,04 1.855,77
Total des cotisations 33.781,57 34.018,43 34.899,58
Prestations 40.449,34 42.837,08 45.061,82
Taux de couverture des prestations par les 
cotisations83,52 % 79,41 % 77,45 %
Dans le secteur des indépendants, la couverture des prestations par les cotisations 
a évolué comme suit : 
Tableau 4 – Couverture des prestations sociales par les cotisations dans 
le régime des indépendants (millions d’euros)
Total des cotisations 2.313,10 2.362,79 2.467,94
Prestations 3.286,34 3.461,37 3.600,04
cotisations70,39 % 68,26 % 68,55 %
2 Gestion globale du régime des travailleurs salariés
Tableau 5 – Recettes budgétaires de la Gestion globale de la sécurité sociale des 
2004Réalisations 
2004
Cotisations 32.287,99 32.409,39 33.268,63 33.043,8159
Cotisations ordinaires 27.321,16 27.126,23 27.984,80 27.813,5859
Modération salariale 3.023,71 3.211,20 3.173,82 3.132,3559
Cotisations spéciﬁ  ques 1.943,12 2.071,96 2.110,01 2.097,8859
Interventions de l’État 5.123,43 5.209,97 5.270,72 5.291,8059
Subvention globale, subvention 
pour les marins et subvention pour les mineurs5.071,98 5.160,58 5.223,38 5.244,4659
Charges d’emprunt 51,44 49,39 47,34 47,3459
Financement alternatif 4.340,49 4.425,39 7.617,05 7.507,1259
TVA – ONSS-Gestion globale 4.250,68 4.310,97 6.156,58 6.057,8959
TVA – INAMI Soins de santé – – 1.200,44 1.200,443
3 Dont 1.199,97 millions d’euros représentent la part de l’État dans la charge ﬁ  nancière du ﬁ  nancement 
des hôpitaux et 0,47 million d’euros se rapporte au fonds pour la lutte antitabac.  394 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
begroting 
2004
Aandelenopties 89,81 64,42 55,74 54,0759
Tabaksproducten – 
RSZ-Globaal Beheer– 50,00 51,05 50,7059
Tabaksproducten – RIZIV Geneeskundige verzorging – – 135,74 135,7459
Andere – – 17,50 8,2859
Toegewezen ontvangsten 1.493,58 1.609,04 1.635,30 1.855,7759
Externe overdrachten 432,23 467,71 483,40 457,8859
Inkomsten uit beleggingen4316,71 147,43 116,40 232,8559
Diversen 701,44 638,55 706,18 706,8259
Hierna worden de meest signiﬁ  cante gegevens besproken.
2.1.1 Ontvangsten uit bijdragen
De ontvangsten uit bijdragen 2004 zijn 224,82 miljoen euro lager dan begroot. 
In 2004 stijgen de ontvangsten uit bijdragen met 634,42 miljoen euro hetzij 2,0 %, in 
vergelijking met 0,4 % in 2003. De aangroei van de loonmassa verklaart in belangrijke mate deze toename. De loonmassa in de privé-sector stijgt met 4,05 %
5 tegenover 
een gemiddelde loonstijging van slechts 2 % in de overheidssector. Het effect van deze stijging van de loonmassa wordt echter voor een groot deel geneutraliseerd door de stijging van de bijdrageverminderingen
6. Deze nemen in 2004 toe met 814,66 
miljoen euro, hetzij ruim 20 %, tot 4.633,91 miljoen euro. 
De bijdrageverminderingen 2004 bedragen 4.633,91  miljoen euro7 tegenover 
4.488,14 miljoen euro begroot8, hetzij 3,2 % meer dan begroot. Dit komt voornamelijk 
omdat een aantal overgangsmaatregelen inzake uitdovende plannen9 alsnog een 
hoger effect hebben dan verwacht. Dit effect bedraagt 59 miljoen euro meer dan begroot. Daarnaast wordt verwacht dat de bijdrageverminderingen voor gesubsidi-eerde contractuelen 165 miljoen euro zullen bedragen tegenover 109 miljoen euro begroot, wat te verklaren valt door een aanpassing van de bijdragevoeten. Boven-dien werd deze categorie uitgebreid met sommige tewerkgestelde werklozen
10.
4 Het gaat hier voornamelijk om de evolutie van de waarde van de investeringsportefeuille.
5 Toename van de werkgelegenheid met 1,30 % en stijging van het gemiddelde loon met 2,75 %.
6 De bijdrageverminderingen omvatten het geheel van structurele verminderingen, doelgroepverminde-
ringen, speciﬁ  eke verminderingen, Sociale Maribel en de vermindering voor persoonlijke bijdragen.
7 Algemene Toelichting bij de aanpassing van de begrotingen van ontvangsten en uitgaven voor het 
begrotingsjaar 2005 (document Kamer nr. 1745/001 – zittingsperiode 51).
8 Algemene Toelichting bij de begrotingen van ontvangsten en uitgaven voor het begrotingsjaar 2005 
(document Kamer nr. 1369/001 – zittingsperiode 51).
9 Vanaf het eerste kwartaal 2004 starten de harmonisering en de vereenvoudiging van de bijdrage-
verminderingen. De uitdovende maatregelen betreffen onder meer de plannen +1, +2, +3 en het activaplan. Op te merken valt dat in de RSZ-begroting de bijdrageverminderingen worden opgenomen voor het vierde kwartaal 2003 tot en met het derde kwartaal 2004. Voor het vierde kwartaal 2003 is de oude regeling nog van toepassing.
10 Maatregel van de Franse Gemeenschap om DAC’ers voorlopig om te zetten in gesubsidieerde contrac-
tuelen.  162e Cahier de la Cour des comptes 395Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
2004
Stock options 89,81 64,42 55,74 54,0759
Tabac – ONSS-Gestion 
globale– 50,00 51,05 50,7059
Tabac – INAMI Soins de santé – – 135,74 135,7459
Autres – – 17,50 8,2859
Recettes affectées 1.493,58 1.609,04 1.635,30 1.855,7759
Transferts externes 432,23 467,71 483,40 457,8859
Revenus de placement4316,71 147,43 116,40 232,8559
Divers 701,44 638,55 706,18 706,8259
Total des recettes 44.695,86 44.907,48 49.097,68 49.096,05
Les données les plus signiﬁ  catives sont commentées ci-après.
2.1.1 Recettes provenant des cotisations
Les recettes provenant des cotisations 2004 sont inférieures de 224,82 millions d’euros au montant budgété. 
Les recettes provenant des cotisations augmentent en 2004 de 634,42 millions 
d’euros, soit 2,0 %, alors qu’en 2003, elles avaient augmenté de 0,4 %. Cette aug-mentation s’explique en grande partie par la croissance de la masse salariale qui a progressé dans le secteur privé de 4,05 %
5 alors que le secteur public n’a connu une 
hausse moyenne des salaires que de 2 %. L’effet de cette hausse de la masse sala-riale est toutefois largement neutralisé par l’augmentation des réductions de cotisa-tions
6. Celles-ci ont augmenté en 2004 de 814,66 millions, soit plus de 20 %, pour 
atteindre 4.633,91 millions d’euros.
Les réductions de cotisations pour l’année 2004 s’élèvent à 4.633,91 millions d’euros7 
alors qu’un montant de 4.488,14 millions d’euros a été prévu dans le budget8, ce qui 
représente un dépassement de 3,2 %. Un certain nombre de mesures transitoires rela-tives à des plans en voie d’extinction
9 ont en réalité eu un impact plus important que 
prévu. Cet effet sur le budget représente un supplément de 59 millions d’euros. En outre, il est escompté que les réductions de cotisations accordées pour les contractuels subventionnés s’élèveront à  165 millions d’euros, alors que le montant inscrit au budget 
n’est que de 109 millions d’euros, ce qui s’explique par l’adaptation des taux de cotisa-tion. En outre, cette catégorie a été étendue à certains chômeurs mis au travail
10.
4 Il s’agit principalement de l’évolution de la valeur du portefeuille d’investissement.
5 Augmentation de l’emploi à concurrence de 1,30 % et hausse de 2,75 % du salaire moyen.
6 Les réductions de cotisations comprennent l’ensemble des réductions structurelles, des réductions groupe-cible, des réductions spéciﬁ  ques, du Maribel social et de la réduction de cotisations personnelles.
7 Exposé général relatif à l’ajustement des budgets des recettes et des dépenses pour l’année budgé-
taire 2005 (document Chambre n° 1745/001 – législature 51).
8 Exposé général relatif aux budgets des recettes et des dépenses pour l’année budgétaire 2005 (docu-
ment Chambre n° 1369/001 – législature 51).
9 L’harmonisation et la simpliﬁ  cation des réductions de cotisations entre en vigueur au premier trimes-
tre 2004. Les mesures en voie d’extinction concernent notamment les plans +1, +2, +3 et le plan des actifs. Il convient de remarquer que les réductions de cotisations sont reprises dans le budget de l’ONSS pour le quatrième trimestre 2003 jusque et y compris le troisième trimestre 2004. L’ancienne régle est encore d’application pour le quatrième trimestre 2003.
10 Mesure de la Communauté française destinée à faire passer provisoirement des travailleurs employés 
dans le cadre d’un TCT au statut de contractuel subsidié. 396 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
2.1.2 Alternatieve ﬁ  nanciering
De alternatieve ﬁ  nanciering van de sociale zekerheid bestaat vooral uit een vooraf-
name op de btw-opbrengst en, in beperktere mate, uit de opbrengst van de belasting van de voordelen die verbonden zijn aan de toekenning van opties op aandelen, uit een gedeelte van de accijnsontvangsten op tabaksproducten en uit een gedeelte van de opbrengst van de belasting van de deelnames van de werknemers in het kapitaal of in de winst van de vennootschappen.
De volledige cijfers met betrekking tot de alternatieve ﬁ  nanciering worden voorge-
steld in Titel I, Hoofdstuk 2 – Ontvangsten  van dit Boek.
Uit de gegevens van de sociale zekerheid van de werknemers blijkt een aanzienlijke 
toename van de alternatieve ﬁ  nanciering. Deze is in 2004 gestegen met 3.081,73 mil-
joen euro, hetzij 69,6 %, tot 7.507,12 miljoen euro. Het aandeel van de alternatieve ﬁ nanciering in de totale ontvangsten is hierdoor toegenomen van 9,9 % in 2003 tot 
15,3 % in 2004.
De toename in 2004 komt enerzijds doordat het aandeel van de Staat in de ﬁ  nancie-
ring van de verpleegdagprijs van de ziekenhuizen werd geïntegreerd in de alterna-tieve ﬁ  nanciering en anderzijds doordat beslist werd het evenwicht in de begroting 
van het Globaal Beheer te verzekeren via een verhoging van het toegewezen btw-gedeelte. Indien geen rekening wordt gehouden met de ziekenhuisﬁ  nanciering, is de 
alternatieve ﬁ  nanciering gestegen met 42,5 %.
Het aandeel van de Staat in de ﬁ  nanciële last van de ziekenhuisﬁ  nanciering, dat 
voorheen in de begroting van de FOD Volksgezondheid was opgenomen, wordt nu geﬁ nancierd uit de btw-ontvangsten om de begroting van de FOD Volksgezondheid 
te ontlasten. Voor 2004 wordt hiervoor een bedrag van 1.293,11
11 miljoen euro toe-
gewezen aan het RIZIV. Dit bedrag wordt opgesplitst in een gedeelte voor het stel-sel van de werknemers (1.199,97 miljoen euro) en een gedeelte voor het stelsel van de zelfstandigen (93,14 miljoen euro).
Deze overdracht van bedragen die vroeger op de federale begroting waren inge-
schreven en nu via de RIZIV-begroting aan de verzekeringsinstellingen worden betaald, kan dan ook als een vorm van debudgettering worden beschouwd.
De alternatieve ﬁ  nanciering van de geneeskundige verzorging wordt verder in dit 
Boek meer in detail beschreven in hoofdstuk 3 – Speciﬁ  eke onderzoeken, RIZIV – 
Alternatieve ﬁ  nanciering van de geneeskundige verzorging .
11 Artikel 67bis van de programmawet van 2 januari 2001, ingevoegd door artikel 258 van de program-
mawet van 22 december 2003.  162e Cahier de la Cour des comptes 397Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
2.1.2 Financement alternatif
Le ﬁ nancement alternatif de la sécurité sociale consiste avant tout en un prélève-
ment du produit de la TVA et, de façon plus marginale, du produit de l’imposition des avantages liés à l’octroi d’options sur actions, d’une partie des recettes d’accises sur le tabac et d’une partie du produit de l’imposition des participations des travailleurs salariés au capital ou aux bénéﬁ  ces des sociétés. 
Les données relatives au ﬁ  nancement alternatif ﬁ  gurent au Titre 1, Chapitre 2, 
Recettes  du présent Cahier.
Les données de la sécurité sociale des travailleurs salariés indiquent une augmenta-
tion considérable du ﬁ  nancement alternatif. En 2004, le ﬁ  nancement alternatif a aug-
menté de 3.081,73 millions d’euros, pour atteindre 7.507,12 millions d’euros, soit une augmentation de 69,6 %. La part du ﬁ  nancement alternatif dans l’ensemble des 
recettes est ainsi passée de 9,9 % en 2003 à 15,3 % en 2004.
En 2004, l’augmentation découle, d’une part, de l’intégration, dans le ﬁ  nancement 
alternatif, de la part de l’État dans le ﬁ  nancement du prix de la journée d’hospitalisa-
tion et, d’autre part, de la décision d’assurer l’équilibre du budget de la Gestion globale par le biais d’une augmentation de la partie du montant de la TVA qui est affectée. Compte non tenu du ﬁ  nancement des hôpitaux, le ﬁ  nancement alternatif a 
augmenté de 42,5 %.
La part de l’État dans la charge ﬁ  nancière du ﬁ  nancement des hôpitaux, qui était 
reprise auparavant dans le budget du SPF Santé publique, est actuellement ﬁ  nancée 
par le produit de la TVA, aﬁ  n de soulager le budget du SPF. Pour l’année 2004, un 
montant de 1.293,11
11 millions d’euros a été affecté à l’INAMI à cet effet. Ce mon-
tant est réparti entre le régime des travailleurs salariés (1.199,97 millions d’euros) et le régime des travailleurs indépendants (93,14 millions d’euros).
Ce transfert de montants auparavant inscrits au budget fédéral et maintenant payés 
aux organismes assureurs par le biais du budget de l’INAMI peut, dès lors, être con-sidéré comme une forme de débudgétisation.
Le ﬁ nancement alternatif des soins de santé est décrit plus en détail au Chapitre 3 
– Analyses spéciﬁ  ques, INAMI – Financement alternatif des soins de santé .
11 Article 67bis de la loi-programme du 2 janvier 2001, inséré par l’article 258 de la loi-programme du 
22 décembre 2003. 398 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
Tabel 6 – Begrotingsuitgaven van het Globaal Beheer van de sociale zekerheid van 
begroting 
2004
RIZIV – Geneeskundige 
verzorging13.280,45 14.416,16 15.240,58 15.719,84
RIZIV – Uitkeringen 3.024,30 3.162,79 3.301,95 3.277,03
Rijksdienst van Pensioenen 13.384,91 13.860,49 14.248,62 14.215,28
Rijksdienst voor 
Kinderbijslag voor Werknemers3.281,53 3.350,56 3.410,94 3.418,38
Fonds voor 
Arbeidsongevallen145,83 146,36 150,22 148,08
Beroepsziekten318,88 320,09 320,24 315,84
RVA – 
(loopbaanonderbreking, werkloosheid, brugpensioen)6.985,16 7.555,66 7.917,19 7.946,62
Mijnwerkers 
(invaliditeitspensioen)16,27 13,04 9,59 9,06
Zeevarenden 12,02 11,92 13,19 11,69
Totaal prestaties 40.449,35 42.837,07 44.612,52 45.061,82
Externe overdrachten – 
ziekenhuizen– – 1.199,97 1.097,62
Administratiekosten: 
betalingskosten, beheerskosten, externe overdrachten, intresten op leningen en diversen2.835,42 2.917,29 3.290,90 3.277,18
Totaal lopende uitgaven 43.284,77 45.754,36 49.103,39 49.436,62
Kapitaalaﬂ  ossingen 
leningen44,75 44,80 44,80 44,85
Hierna worden de meest signiﬁ  cante gegevens besproken.  162e Cahier de la Cour des comptes 399Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
2.2 Dépenses
Tableau 6 – Dépenses budgétaires de la Gestion globale de la sécurité sociale 
des travailleurs salariés (millions d’euros, hors transferts internes)
2004
INAMI – Soins de santé 13.280,45 14.416,16 15.240,58 15.719,84
INAMI – Indemnités 3.024,30 3.162,79 3.301,95 3.277,03Ofﬁ ce national des 
pensions13.384,91 13.860,49 14.248,62 14.215,28
Ofﬁ ce national d’allocations 
familiales pour travailleurs salariés3.281,53 3.350,56 3.410,94 3.418,38
Fonds des accidents du 
travail145,83 146,36 150,22 148,08
Fonds des maladies 
professionnelles318,88 320,09 320,24 315,84
ONEm – (interruption de 
carrière, chômage, prépension)6.985,16 7.555,66 7.917,19 7.946,62
Mineurs (pension 
d’invalidité)16,27 13,04 9,59 9,06
Marins 12,02 11,92 13,19 11,69
Total des prestations 40.449,35 42.837,07 44.612,52 45.061,82
Transferts externes – 
hôpitaux– – 1.199,97 1.097,62
Frais d’administration : frais 
de paiement, frais d’administration, transferts externes, intérêts sur emprunts, divers2.835,42 2.917,29 3.290,90 3.277,18
Total des dépenses 
courantes43.284,77 45.754,36 49.103,39 49.436,62
Amortissements de capital 
des emprunts44,75 44,80 44,80 44,85
Total des dépenses 43.329,52 45.799,16 49.148,19 49.481,47
Les données les plus signiﬁ  catives sont commentées ci-après. 400 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
2.2.1 Geneeskundige verzorging
De overschrijding van de begroting voor de geneeskundige verzorging met 479,26 mil-joen euro veroorzaakt het deﬁ  cit van het Globaal Beheer in 2004.
Globale begrotingsdoelstelling
Het grootste deel van de begroting geneeskundige verzorging van het RIZIV wordt 
ingenomen door de prestaties (15.719,84 miljoen euro op een totaal van 18.222,21 mil-joen euro
12 in 2004). Zij stijgen over de periode 2002-2004 met 18,37 %.
Voor de prestaties geldt een bovengrens, de zogenaamde globale begrotingsdoel-
stelling13: het totale bedrag van de prestaties mag niet hoger liggen dan de begro-
ting van het voorgaande jaar, verhoogd met de groeinorm, de verwachte inﬂ  atie en 
eventueel een bedrag aan uitzonderlijke uitgaven.
Vanaf de invoering van de groeinorm in 1994 zijn drie aanpassingen gebeurd om de 
groei van de uitgaven nauwer te laten aansluiten bij de evolutie van de uitgaven op het terrein. Voor de begroting 2004 werd niet de groeinorm
14 aangepast, maar werd 
wel een bedrag van 16.257,83 miljoen euro15 in de tekst van artikel 40 van de geco-
ordineerde wet van 14 juli 1994 opgenomen. 
Dit bedrag, dat conform de wet werd vastgesteld door de Algemene raad van de 
verzekering voor geneeskundige verzorging, houdt de facto rekening met een verho-ging van de groeinorm tot 4,50 %, plus de voor 2004 verwachte index, wat leidt tot een totale verhoging van 5,97 %.
De globale begrotingsdoelstelling 2004 is met 512,83 miljoen euro overschreden
16. 
Tegenover de uitgaven van 2003 (15.383,68 miljoen euro17) betekent dit een toe-
name met 9,02 %.
Deze overschrijding komt grotendeels voor rekening van de volgende uitgavencate-
gorieën18 (het aandeel in de overschrijding wordt tussen haakjes weergegeven):
• farmaceutische verstrekkingen: +371,92 miljoen euro (72,5 %);
• de maximumfactuur: +53,45 miljoen euro (10,4 %);
12 Naast de prestaties (15.719,84 miljoen euro), omvat de begroting geneeskundige verzorging beheers-
kosten (719,76 miljoen euro), externe overdrachten (1.097,62 miljoen euro) en diversen (685,00 mil-joen euro). De externe overdrachten betreffen de overdrachten van het RIZIV naar de verzekeringsin-stellingen in het kader van de alternatieve ﬁ  nanciering van de geneeskundige verzorging die met ingang 
van het begrotingsjaar 2004 werd ingevoerd. De alternatieve ﬁ  nanciering van de geneeskundige verzor-
ging wordt meer in detail beschreven in hoofdstuk 3 – Speciﬁ  eke onderzoeken, RIZIV – Alternatieve 
ﬁ  nanciering van de geneeskundige verzorging .
13 De globale jaarlijkse begrotingsdoelstelling van de verzekering voor de geneeskundige verzorging 
wordt, vóór 15 september voorafgaand aan het begrotingsjaar, door de Algemene raad van de ver-zekering voor geneeskundige verzorging goedgekeurd.
14 De oorspronkelijke groeinorm van 1,5 % in 1994 evolueerde naar 2,5 % vanaf de begroting 2001 (de 
globale begrotingsdoelstelling 2000 werd op 12.412,73 miljoen euro vastgelegd en in de tekst van artikel 40 van de gecoördineerde wet van 14 juli 1994 opgenomen) en naar 4,5 % vanaf de begro-ting 2005.
15 Waarvan 15.240,58 miljoen euro voor de werknemers en 1.017,25 miljoen euro voor de zelfstandigen.
16 Deze overschrijding bedraagt 479,26 miljoen euro in het stelsel van de werknemers en 33,57 miljoen 
euro in het stelsel van de zelfstandigen. 
17 Waarvan 14.416,16 miljoen euro voor de werknemers en 967,52 miljoen euro voor de zelfstandigen.
18 Niet in alle uitgavencategorieën werd de begrotingsdoelstelling overschreden. De belangrijkste catego-
rieën waarin de realisaties minder bedragen dan de begrotingsdoelstelling zijn: revalidatie en herscho-ling (-21,51 miljoen euro); verzorging door kinesitherapeuten (-20,50 miljoen euro); verpleegdagprijs en forfaitaire dagprijzen in algemene ziekenhuizen (-13,44 miljoen euro); totaal geestelijke gezondheids-zorg (-8,48 miljoen euro).  162e Cahier de la Cour des comptes 401Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
2.2.1 Soins de santé
Le déﬁ  cit de la Gestion globale en 2004 est dû au dépassement du budget des soins 
de santé à concurrence de 479,26 millions d’euros.
Objectif budgétaire global
La majeure partie du budget des soins de santé de l’INAMI est absorbée par les 
prestations (15.719,84 millions d’euros sur un montant total de 18.222,21 millions d’euros
12 en 2004). Elles ont connu une augmentation de 18,37 % sur la période 
2002-2004. 
Il existe pour les prestations un plafond spéciﬁ  que, appelé objectif budgétaire glo-
bal13 : le montant total des prestations ne peut pas dépasser le montant du budget 
de l’année précédente, majoré de la norme de croissance, de l’inﬂ  ation escomptée et 
éventuellement d’un montant de dépenses exceptionnelles.
Depuis l’introduction de la norme de croissance en 1994, trois adaptations ont été 
appliquées pour permettre une meilleure adéquation de la croissance des dépenses avec l’évolution des dépenses sur le terrain. En ce qui concerne le budget 2004, la norme de croissance
14 n’a pas été adaptée, mais un montant de 16.257,83 millions 
d’euros15 a bien été repris à l’article 40 de la loi coordonnée du 14 juillet 1994.
Ce montant, qui a été ﬁ  xé conformément à la loi par le Conseil général de l’assu-
rance soins de santé, tient de facto compte d’une augmentation de 4,50 % de la norme de croissance et de l’index escompté pour 2004, ce qui porte l’augmentation totale à 5,97 %.
L’objectif budgétaire global 2004 est dépassé à concurrence de 512,83 millions 
d’euros
16. Par rapport aux dépenses de 2003 (15.383,68 millions d’euros17), il s’agit 
là d’une hausse de 9,02 %.
Ce dépassement porte principalement sur les catégories de dépenses suivantes18 (le 
pourcentage par rapport au dépassement global ﬁ  gure entre parenthèses) :
• fournitures pharmaceutiques : +371,92 millions d’euros (72,5 %) ;
• maximum à facturer : +53,45 millions d’euros (10,4 %) ;
12 Outre les prestations (15.719,84 millions d’euros), le budget des soins de santé comprend les frais de 
gestion (719,76 millions d’euros), les transferts externes (1.097,62 millions d’euros) et des dépenses diverses (685,00 millions d’euros). Les transferts externes concernent les transferts de l’INAMI vers les organismes assureurs dans le cadre du ﬁ  nancement alternatif des soins de santé, qui a été intro-duit à partir de l’année budgétaire 2004. Le ﬁ  nancement alternatif des soins de santé est décrit au  
Chapitre 3 – Analyses spéciﬁ  ques, INAMI - Financement alternatif des soins de santé .
13 L’objectif budgétaire global annuel de l’assurance soins de santé est approuvé par le Conseil général 
de l’assurance soins de santé avant le 15 septembre de l’année précédant l’exercice budgétaire.
14 La norme de croissance initiale de 1,5 % en 1994 est passée à 2,5 % à compter du budget 2001 (l’ob-
jectif budgétaire global pour l’année 2000 a été ﬁ  xé à 12.412,73 millions d’euros et repris dans le texte 
de l’article 40 de la loi coordonnée du 14 juillet 1994) et à 4,5 % à partir du budget 2005.
15 Dont 15.240,58 millions d’euros pour les travailleurs salariés et 1.017,25 millions d’euros pour les tra-
vailleurs indépendants.
16 Ce dépassement s’élève à 479,26 millions d’euros pour le régime des travailleurs salariés et à 
33,57 millions d’euros pour celui des travailleurs indépendants. 
17 Dont 14.416,16 millions d’euros pour les travailleurs salariés et 967,52 millions d’euros pour les 
18 Le dépassement de l’objectif budgétaire ne touche pas toutes les catégories de dépenses. Les prin-
cipales catégories où les réalisations sont moins élevées que l’objectif budgétaire sont : revalidation et formation continue (-21,51 millions d’euros), soins par kinésithérapeutes (-20,50 millions d’euros), prix de la journée d’hospitalisation et forfaits journaliers dans les hôpitaux généraux (-13,44 millions d’euros), total des soins de santé mentale (-8,48 millions d’euros).  402 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
• geneesheren: +49,55 miljoen euro (9,7 %);
• de rusthuizen/dagverzorgingscentra: +49,26 miljoen euro (9,6 %).
Het belang van de overschrijdingen in elke uitgavencategorie moet worden afgewo-
gen rekening houdende met het relatief belang van de uitgavencategorie ten aanzien van de totale begroting. De uitgaven verbonden aan het budget voor de geneesheren bedragen 5.062,6 miljoen euro en vormen 30,19 % van de totaliteit van de uitgaven geneeskundige verstrekkingen. Die uitgaven vertegenwoordigen 9,7 % van de globale overschrijding. De uitgaven voor de farmaceutische verstrekkingen bedragen 3.247,99 miljoen euro en vormen 19,37 % van de totale uitgaven. Zij vertegenwoordi-gen echter 72,5 % van de globale overschrijding. 
Bij de vastlegging van de globale begrotingsdoelstelling werd nochtans, zoals gebrui-
kelijk, een reeks besparingsmaatregelen opgelegd, vooral in de sector van de genees-middelen. Een aantal van de in totaal 160,80 miljoen euro
19 aan besparingen die aan 
de sector zijn opgelegd, is niet uitgevoerd. Voor de wel uitgevoerde maatregelen is de ﬁ  nanciële weerslag momenteel nog niet gekend. Alhoewel nog geen precieze gegevens voorhanden zijn waaruit met zekerheid kan worden afgeleid waardoor de uitgaven van de farmaceutische verstrekkingen met 9,92 % zijn toegenomen ten opzichte van 2003 (2.954,90 miljoen euro in 2003 tegenover 3.247,99 miljoen euro in 2004), kan nu al worden aangegeven dat de extra uitgaven voor de terugbetaling van nieuwe en duurdere medicijnen niet volledig worden gecompenseerd door de minder-uitgaven verbonden aan de toename van het gebruik van goedkopere, generieke geneesmiddelen.
Saldo onbetaalde facturen 
Aangezien het RIZIV de gefactureerde uitgaven door verpleeginrichtingen, genees-
heren, apothekers en diversen voor geneeskundige verzorging in het systeem van derde betalenden, slechts kan betalen in functie van de middelen die het ter beschik-king heeft, kan het saldo van de onbetaalde facturen als een graadmeter voor de algemene ﬁ  nanciële toestand van de verplichte verzekering voor geneeskundige ver-
zorging worden beschouwd. Dit saldo op 31 december 2004 (1.533,06 miljoen euro) is fors toegenomen ten opzichte van 31 december 2003 (1.192,99 miljoen euro). Op jaarbasis is het gemiddelde bedrag van de onbetaalde facturen van 1.165,25 miljoen euro in 2003 toegenomen tot 1.386,87 miljoen euro in 2004. Dit is in eerste instantie het gevolg van de toegenomen uitgaven in de ziekteverzekering maar wordt ook in de hand gewerkt door de regeringsmaatregel, beslist in de Ministerraad van 10 sep-tember 2004, om de uitbetaling van het begrotingstwaalfde voor de ziekenhuizen voor de maand december met één maand te vertragen. Hierdoor laten de verzeke-ringsinstellingen facturen van de ziekenhuizen onbetaald liggen om pas in de loop van 2005 tot de betaling over te gaan. 
2.2.2 Pensioenen
De prestaties pensioenen stijgen van 13.384,91 miljoen euro in 2002 over 13.860,49 miljoen euro in 2003 tot 14.215,28 miljoen euro in 2004 of respectievelijk met 3,55 % en 2,56 %.
19 Het gaat hier om speciﬁ  eke besparingsmaatregelen 2004. Daar bovenop komt een herberekend effect 
in 2004 van maatregelen uit 2003 voor een bedrag van 22 miljoen euro (cf. koninklijk besluit van 31 maart 2004 tot vaststelling van het globaal budget in 2004 van de ﬁ  nanciële middelen voor het hele Rijk voor de verstrekkingen inzake de farmaceutische specialiteiten in het kader van de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging).  162e Cahier de la Cour des comptes 403Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
• médecins : +49,55 millions d’euros (9,7 %) ;
• maisons de repos/centres de soins de jour : +49,26 millions d’euros (9,6 %).
L’ampleur des dépassements dans chaque secteur doit être examinée en tenant 
compte de l’importance relative de chacune de ces catégories de dépenses dans le budget total. Les dépenses imputées au budget pour les médecins s’élèvent à 5.062,6 millions d’euros et représentent 30,19 % du montant total des dépenses liées aux prestations de santé. Elles interviennent pour 9,7 % du dépassement. Les dépen-ses pour les fournitures pharmaceutiques s’élèvent à 3.247,99 millions d’euros et représentent 19,37 % du montant total des dépenses. Elles sont toutefois responsa-bles de 72,5 % du dépassement global.
Pourtant, lors de la ﬁ  xation de l’objectif budgétaire global, un ensemble de mesures 
d’économies ont, comme d’habitude, été imposées, principalement dans le secteur des médicaments. Un certain nombre des économies imposées à ce secteur, qui s’élèvent au total à 160,80 millions d’euros
19 n’ont pas été effectuées. Quant à celles 
qui ont été appliquées, l’impact ﬁ  nancier n’est pas encore connu pour le moment. Bien qu’aucune donnée précise ne soit encore disponible permettant de déduire avec certitude l’origine de l’augmentation de 9,92 % des dépenses liées aux fournitures pharmaceutiques par rapport à 2003 (2.954,90 millions d’euros en 2003 contre 3.247,99 millions d’euros en 2004), il peut d’ores et déjà être signalé que les dépen-ses supplémentaires engendrées par le remboursement de médicaments nouveaux et plus chers ne sont pas totalement compensées par la diminution des dépenses résultant de l’augmentation de l’utilisation des médicaments génériques, moins chers.
Solde des factures impayées
Étant donné que, dans le système du tiers payant, l’INAMI ne peut payer les dépen-
ses de soins de santé facturées par les institutions de soins, les médecins, les phar-maciens et d’autres prestataires que proportionnellement aux ressources disponi-bles, le solde des factures impayées peut être considéré comme le baromètre de la situation ﬁ  nancière générale de l’assurance obligatoire soins de santé. Au 31 décem-
bre 2004, ce solde (1.533,06 millions d’euros) a fortement augmenté par rapport à la situation au 31 décembre 2003 (1.192,99 millions d’euros). Sur une base annuelle, le montant moyen des factures impayées est passé de 1.165,25 millions d’euros en 2003 à 1.386,87 millions d’euros en 2004. Cette augmentation résulte, en pre-mier lieu, de la croissance des dépenses liées à l’assurance maladie, mais aussi d’une mesure décidée par le gouvernement en Conseil des ministres du 10 septembre 2004 et visant à retarder d’un mois le paiement aux hôpitaux du douzième budgétaire relatif au mois de décembre. Ainsi, des factures provenant des hôpitaux restent impayées par les organismes assureurs qui ne procèdent au paiement que dans le courant de 2005.
2.2.2 Pensions
Les prestations liées aux pensions passent de 13.384,91 millions d’euros en 2002 à 13.860,49 millions d’euros en 2003 (soit une augmentation de 3,55 %) et à 14.215,28 millions d’euros en 2004, soit une augmentation de 2,56 %. 
19 Ce montant concerne des mesures d’économies spéciﬁ  ques pour l’année 2004, auxquelles s’ajoute un 
effet recalculé en 2004 de mesures prises en 2003 à concurrence de 22 millions d’euros (cf. arrêté royal du 31 mars 2004 ﬁ  xant le budget global en 2004 des moyens ﬁ  nanciers pour l’ensemble du Royaume pour les prestations en matière de spécialités pharmaceutiques dans le cadre de l’assurance obligatoire soins de santé). 404 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
Tussen 2003 en 2004 is de stijging kleiner dan ze van 2002 tot 2003 was. Dat wordt 
verklaard door het effect in de tijd van de verschillende maatregelen in verband met de welvaartskoppeling die in de loop van de jongste jaren werden genomen.
Die stijging is te verklaren door vijf factoren:1. de voortdurende toename van het aantal gepensioneerden;
2. de inaanmerkingneming van steeds meer volledige loopbanen voor de bereke-
ning van de pensioenen; 
3. de maatregel genomen overeenkomstig een beslissing van de Ministerraad 
van 5 april 2004 die voorziet in een welvaartsaanpassing, vanaf april 2004, voor de pensioenen die in 1996 aanvangen (+8,78 miljoen euro in het stelsel van de werknemers); 
4. een verhoging met 25 %, vanaf 1 januari 2004, van de toegelaten grenzen van 
de beroepsinkomsten van de gepensioneerden die de wettelijke pensioenleef-tijd hebben bereikt (+ 2 miljoen euro voor de werknemers – Maatregel als gevolg van een beslissing van diezelfde Ministerraad);
5. de verhoging van het spilindexcijfer dat in oktober 2004 steeg van 111,64 tot 
113,87.
2.2.3 WerkloosheidRVA 
De prestaties van de RVA in het kader van het Globaal Beheer verhogen van 6.985,16 
miljoen euro in 2002 over 7.555,66 miljoen euro in 2003 tot 7.946,62 miljoen euro in 2004 of respectievelijk met 8,17 % en 5,17 %. Deze toename is in hoofdzaak toe te schrijven aan de stijging van het aantal begunstigden van de uitkeringen, aan de indexering van de prestaties en aan de diversiﬁ  caties van de taken van de RVA.
De prestaties die door de RVA worden beheerd, zijn verdeeld in verschillende 
takken: 
• Werkloosheid (6.219,93 miljoen euro)
De tak werkloosheid vertegenwoordigt meer dan drie vierde van de globale begro-
ting (78 %). Deze uitgaven, die bestaan uit voorschotten aan de uitbetalingsinstel-lingen, zijn gestegen met 5,20 % ten opzichte van de uitgaven van 2003 die zelf al 9,00 % hoger lagen dan de uitgaven 2002.
De evolutie in 2004 wordt in hoofdzaak verklaard door de toename van het aantal 
uitkeringsgerechtigde werklozen (+2,10 %) en door de indexering van de uitkeringen met 1,32 %. Andere factoren zoals de toename van het aantal werknemers opgeno-men in de programma’s voor de activering van werklozen of de evolutie van de ver-schillende categorieën van uitkeringsgerechtigde werklozen, kunnen het saldo van die evolutie verklaren. 
Deze rubriek betreft in 2004, 486.489 werkzoekenden, 142.716 niet-werkzoekenden 
en 123.701 personen getroffen door tijdelijke werkloosheid.
• Brugpensioenen (1.238,83 miljoen euro)De conventionele brugpensioenen vertegenwoordigen 15,6 % van de globale begro-
ting. Volgens de beschikbare cijfers belopen de uitkeringen in die sector 1.238,83 mil-joen euro. Die post betrof in 2004 109.869 personen, d.w.z. 1,8 % meer dan het jaar voordien.   162e Cahier de la Cour des comptes 405Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
Entre 2003 et 2004, la croissance a été moindre qu’elle ne le fût entre 2002 et 2003 ; 
ceci s’explique par la répartition dans le temps de l’impact des différentes mesures liées au bien-être prises au cours des dernières années.
L’augmentation s’explique par les cinq facteurs suivants :1. l’accroissement constant du nombre de pensionnés ;
2. la prise en considération d’un nombre toujours plus élevé de carrières complè-
tes dans le calcul des pensions ; 
3. la mesure prise conformément à la décision du Conseil des ministres du 
5 avril 2004, qui prévoit, à partir du mois d’avril 2004, une adaptation au bien-être pour les pensions ayant pris cours en 1996 (+ 8,78 millions d’euros dans le régime des travailleurs salariés) ;
4. l’augmentation de 25 %, à partir du 1
er janvier 2004, des seuils autorisés pour 
les pensionnés ayant atteint l’âge légal de la pension qui continuent à tra-vailler (+ 2 millions d’euros pour les travailleurs salariés – Mesure résultant d’une décision du même Conseil des ministres) ;
5. l’augmentation de l’indice-pivot, qui est passé, en octobre 2004, de 111,64 à 
113,87.
2.2.3 ChômageONEm
Les prestations de l’ONEm dans le cadre de la gestion globale sont passées de 
6.985,16 millions d’euros en 2002 à 7.555,66 millions d’euros en 2003 et à 7.946,62 millions d’euros en 2004, soit une augmentation de respectivement 8,17 % et 5,17 %. Ces augmentations sont principalement dues, à l’augmentation du nombre de bénéﬁ  ciaires des allocations, à l’indexation des prestations et aux diversiﬁ  cations 
des tâches de l’ONEm.
Les prestations gérées par l’ONEm sont réparties en différentes branches :• Chômage (6.219,93 millions d’euros)La branche chômage représente plus des trois quarts du budget global (78 %). Ces 
dépenses, constituées d’avances aux organismes de paiement, ont augmenté de 5,20 % par rapport aux dépenses de 2003, qui étaient elles-mêmes en croissance de 9,00 % par rapport aux dépenses de 2002.
L’évolution en 2004 s’explique, en majeure partie, par l’augmentation du nombre de 
chômeurs indemnisés (+2,10 %) et par l’indexation des allocations à raison de 1,32 %. D’autres facteurs, tels que l’accroissement du nombre de travailleurs repris dans les programmes d’activation des chômeurs ou l’évolution des différentes catégories de chômeurs indemnisés peuvent expliquer le solde de cette évolution.
Cette rubrique concerne en 2004, 486.489 demandeurs d’emploi, 142.716 non-
demandeurs d’emploi et 123.701 personnes touchées par le chômage temporaire. 
• Prépensions (1.238,83 millions d’euros)Les prépensions conventionnelles représentent 15,6 % du budget global. Selon les 
chiffres disponibles, les réalisations dans ce secteur atteignent 1.238,83 millions d’euros. En 2004, ce poste concerne 109.869 personnes, soit 1,8 % de plus que l’année précédente. 406 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
De begroting bestemd voor de bruggepensioneerden is gestegen met 4,7 % ten 
opzichte van de uitgaven 2003 die zelf met 3,5 % waren toegenomen ten opzichte van de uitgaven 2002. 
De stijging in 2004 is te verklaren door de toename van het aantal bruggepensio-
neerden met 1,8 % alsook door de aanpassing van de sociale uitkeringen aan het indexcijfer met 1,32 %. 
• Loopbaanonderbreking en tijdskrediet (487,86 miljoen euro)Deze uitgaven vertegenwoordigen iets meer dan 6 % van de opdrachtenbegroting.De stijging van die begroting met 12,9 % is in hoofdzaak te verklaren door het stij-
gend aantal werknemers die hun werktijd aanpassen (+12,5 %). Deze evolutie kan meer in het bijzonder worden verklaard door het succes van het tijdskrediet (+34,5 %).
In 2003 waren die uitgaven voor de loopbaanonderbreking en het tijdskrediet reeds 
met 22 % gestegen in vergelijking met de uitgaven van 2002.
• Andere signiﬁ  cante evoluties
De begroting van de dienstencheques (90,93 miljoen euro) vertegenwoordigt meer 
dan een procent van de opdrachtenbegroting en wijst op de toenemende impact van de maatregel die in mei 2003 van start is gegaan.
• Andere opdrachten (147,31 miljoen euro)De andere begrotingen betreffende diverse opdrachten zijn gevoelig verhoogd. Dat 
wordt in hoofdzaak verklaard door de diversiﬁ  ëring van de taken van de RVA: plaat-
selijke werkgelegenheidsagentschappen (8,19 miljoen euro), gesubsidieerde contrac-tuelen, startbaanovereenkomst (33,20 miljoen euro), EGKS-steun (11,04 miljoen euro), educatief verlof (80,68 miljoen euro), outplacement (13,50 miljoen euro).
Voor het geheel van die begrotingen zijn de gerealiseerde uitgaven lager dan de 
geraamde bedragen. Dat verschil bedraagt ongeveer 67,46 miljoen euro.
Het contrast tussen de verhoging van de begrotingen en de onderbenutting ervan 
heeft voor een deel te maken met de moeilijkheden bij het becijferen van de recente maatregelen. Het meest opmerkelijke verschil betreft de hulp bij de herinschakeling van werklozen of het outplacement. Voor een begroting van 13,50 miljoen euro bedragen de huidig geboekte uitgaven slechts 6.000 euro (twee dossiers in behande-ling). In andere gevallen worden die verschillen verklaard door het bestaan van dos-siers die in behandeling zijn en door weinig voorzienbare ﬂ  uctuaties van het aantal 
dossiers. Voor de startbaanovereenkomsten werd 33,20 miljoen euro begroot, maar is slechts 14,97 miljoen euro als uitgave geboekt. Zo werd ook voor het educatief verlof 80,68 miljoen euro gebudgetteerd, maar slechts 55,83 miljoen euro uitgege-ven.
• Beheerskosten van de uitbetalingsinstellingenDe beheerskosten van de uitbetalingsinstellingen (171,94 miljoen euro) zijn met 
5,6 % verhoogd. Dat stemt ongeveer overeen met de verhogingen van de werkloos-heidsuitkeringen (5,27 %) en de brugpensioenen (4,67 %) die deze instellingen uit-betalen.  162e Cahier de la Cour des comptes 407Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
Le budget destiné aux prépensions a augmenté de 4,7 % par rapport aux dépenses 
de 2003, qui elles mêmes étaient en progression de 3,5 % par rapport aux dépenses de 2002.
L’augmentation en 2004 est due à la hausse de 1,8 % du nombre de prépensionnés, 
ainsi qu’à l’indexation de 1,32 % des allocations sociales.
• Interruption de carrière et crédit-temps (487,86 millions d’euros)
Ces dépenses représentent un peu plus de 6 % du budget des missions.L’augmentation de 12,9 % de ces dépenses est due essentiellement au nombre crois-
sant de travailleurs qui adaptent leur temps de travail (+12,5 %). Cette évolution s’explique plus spéciﬁ  quement par le succès du crédit-temps (+34,5 %).
En 2003, ces dépenses consacrées aux interruptions de carrière et crédit-temps 
avaient déjà augmenté de 22 % par rapport aux dépenses de 2002.
• Autres évolutions signiﬁ  catives
Le budget des chèques-services (90,93 millions d’euros) représente plus d’un pour 
cent du budget des missions et montre l’impact croissant de cette mesure lancée en mai 2003.
• Autres budgets des missions (147,31 millions d’euros)Les autres budgets relatifs à diverses missions ont sensiblement augmenté. La rai-
son principale en est la diversiﬁ  cation des tâches de l’ONEm : agences locales pour 
l’emploi (8,19 millions d’euros), contractuels subsidiés, convention de premier emploi (33,20 millions d’euros), aides CECA (11,04 millions d’euros), congé d’éducation (80,68 millions d’euros), reclassement professionnel (13,50 millions d’euros).
Les dépenses réalisées pour l’ensemble de ces budgets sont inférieures aux mon-
tants prévus. Cette différence s’élève à environ 67,46 millions d’euros.
Le contraste entre l’augmentation des budgets et leur sous-utilisation est partielle-
ment dû aux difﬁ  cultés rencontrées pour chiffrer les mesures récentes. La différence 
la plus frappante concerne l’aide à la réinsertion de chômeurs ou le reclassement. Alors que le budget s’élevait à 13,50 millions d’euros, les dépenses enregistrées actuellement n’atteignent que 6.000 euros (soit deux dossiers en traitement). Dans d’autres cas, les différences s’expliquent par l’existence de dossiers en cours de traitement et par des ﬂ  uctuations peu prévisibles du nombre de dossiers. Un mon-
tant de 33,20 millions d’euros avait été prévu au budget pour les conventions de premier emploi, mais, à ce jour, seuls 14,97 millions d’euros ont été comptabilisés en dépenses. De même, 80,68 millions d’euros avaient été prévus au budget pour le congé d’éducation, alors que le montant dépensé à ce jour s’élève seulement à 55,83 millions d’euros.
• Frais de gestion des organismes de paiementLes frais de gestion des organismes de paiement (171,94 millions d’euros) ont aug-
menté de 5,6 %, ce qui correspond à peu près aux augmentations des allocations de chômage (5,27 %) et des prépensions (4,67 %) payées par ces organismes. 408 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
Fonds voor de sluiting van ondernemingen
Van 2001 tot 2003 zag het Fonds voor de sluiting van ondernemingen, vooral als 
gevolg van het faillissement van Sabena, zijn uitgaven stijgen van 137 miljoen euro tot 308 miljoen euro. Op 31 december 2004 had het Fonds bijna 259 miljoen euro besteed aan vergoedingen voor de werknemers van Sabena sinds het faillissement. Om die uitzonderlijke uitgaven te ﬁ  nancieren heeft het Fonds voor de sluiting van ondernemingen enerzijds het percentage van de bijdragen van de ondernemingen opgetrokken van 0,16 % tot 0,29 % van de loonmassa en anderzijds een kredietlijn van 45 miljoen euro geopend. In 2004 kon het Fonds als gevolg van het ruime divi-dend dat van Sabena werd ontvangen (59,05 miljoen euro) de totaliteit van die kre-dietlijn terugbetalen.
In 2004 verminderen de uitgaven voor sluitingsvergoedingen van het Fonds tot 
219,61 miljoen euro. Dat blijft ruim meer dan het bedrag voor het jaar 2001, maar betekent toch een terugkeer naar een meer normale toestand. 
De vermindering van de tijdelijke werkloosheid en het bovenvermelde dividend heb-
ben het Fonds voor de sluiting van ondernemingen eveneens in de gelegenheid gesteld zijn rekeningen in evenwicht af te sluiten.
Het begrotingssaldo voor 2004 bedraagt 43,97 miljoen euro. (In 2005 wordt een 
positief begrotingssaldo van 36,63 miljoen euro verwacht).
2.3  De kastoestand van het Globaal Beheer van de sociale 
zekerheid van de werknemers op 31 december 2004
In het stelsel voor werknemers daalden de kasmiddelen van de RSZ-Globaal Beheer
20 
van 435,67 miljoen euro op 1 januari 2004 tot 224,99 miljoen euro op 31 decem-ber 2004, wat op jaarbasis een negatief saldo van 210,68 miljoen euro betekent. Daarbij moet worden vastgesteld dat – net zoals in 2002 en 2003 – geen kasmid-delen werden overgedragen naar het reservefonds. 
Vanaf het vierde kwartaal 2003 werd de RSZ geconfronteerd met thesaurieproble-
men. In 2004 bleken de kasmiddelen herhaaldelijk ontoereikend om de lopende uit-gaven te dekken. De RSZ was dan ook genoodzaakt hoofdzakelijk bij de Schatkist leningen aan te gaan, waar de RSZ-Globaal Beheer over een kredietlijn beschikt, die oorspronkelijk 868 miljoen euro
21 bedroeg en die in de loop van het jaar is uitgebreid 
naar 1.700 miljoen euro22. 
Concreet werden 160 leningen op korte termijn en repoverrichtingen23 aangegaan 
(gemiddelde looptijd 3,5 dagen) met een gemiddeld uitstaand bedrag van 101,69 miljoen euro (en een maximum van 463,75 miljoen euro). Op deze leningen werd in totaal een bedrag van 3,33 miljoen euro intresten betaald.
Tijdens het eerste kwartaal 2004 werd bovendien een thesauriebewijs uitgegeven voor een bedrag van 100 miljoen euro met een looptijd van 27 dagen aan een rentevoet van 2,024 % waarop een bedrag van 0,15 miljoen euro intrest werd ingehouden.
20 De nog beschikbare middelen bij de uitkeringsinstellingen worden niet aan de kasmiddelen van de 
RSZ-Globaal Beheer toegevoegd vermits zij overeenkomstig de principes van het Globaal Beheer slechts bedoeld zijn als werkkapitaal (een liquiditeitsmarge om de dagelijkse werking te verzekeren).
21 Conventie gesloten tussen de RSZ-Globaal Beheer en de Schatkist in 1998. 
22 Aanpassing van de conventie op 22 juli 2004.
23 Leningen met een betere interest omdat een gedeelte van het reservefonds van de RSZ als waarborg 
dient.  162e Cahier de la Cour des comptes 409Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
Fonds de fermeture des entreprises
De 2001 à 2003, le Fonds de fermeture des entreprises a vu ses dépenses passer 
de 137 millions d’euros à 308 millions d’euros, surtout en raison de la faillite de la Sabena. Au 31 décembre 2004, le Fonds avait consacré près de 259 millions d’euros à des indemnités aux travailleurs de la Sabena depuis la faillite. Aﬁ  n de ﬁ  nancer ces 
dépenses exceptionnelles, le Fonds de fermeture des entreprises a, d’une part, relevé le pourcentage des contributions des entreprises de 0,16 % à 0,29 % de la masse salariale et, d’autre part, ouvert une ligne de crédit de 45 millions d’euros. En 2004, grâce au dividende important reçu de la Sabena (59,05 millions d’euros), le Fonds a été en mesure de rembourser la totalité de cette ligne de crédit. 
En 2004, les dépenses du Fonds en matière d’indemnités de fermeture se réduisent 
à 219,61 millions d’euros. Ce montant est largement supérieur à celui de l’année 2001, mais représente malgré tout un retour à une situation plus normale. 
La diminution du chômage temporaire et le dividende précité ont également permis 
au Fonds de fermeture des entreprises de clôturer ses comptes en équilibre.
Le solde budgétaire pour 2004 s’élève à 43,97 millions d’euros. En 2005, le solde 
budgétaire escompté est positif de 36,63 millions d’euros. 
2.3  Situation de l’encaisse de la Gestion globale de la sécurité 
sociale des travailleurs salariés au 31 décembre 2004
Dans le régime des travailleurs salariés, l’encaisse de l’ONSS-Gestion globale
20 est 
passée de 435,67 millions d’euros au 1er janvier 2004 à 224,99 millions d’euros au 
31 décembre 2004, ce qui, sur une base annuelle, représente un solde négatif de 210,68 millions d’euros. En outre, il convient de souligner que – comme en 2002 et 2003 – aucun montant de l’encaisse n’a été transféré au fonds de réserve.
À partir du quatrième trimestre de 2003, l’ONSS a été confronté à des problèmes 
de trésorerie. En 2004, l’encaisse s’est régulièrement avérée insufﬁ  sante pour cou-
vrir les dépenses courantes. L’ONSS a donc été obligé de contracter des emprunts principalement auprès du Trésor, où l’ONSS-Gestion globale dispose d’une ligne de crédit, qui s’élevait initialement à 868 millions d’euros
21, mais qui a été portée à 
1.700 millions d’euros22 au cours de l’année.
Concrètement, l’ONSS a procédé à 160 emprunts à court terme et opérations de 
cession23 (durée moyenne de 3,5 jours) d’un encours moyen de 101,69 millions d’euros 
(et un montant maximum de 463,75 millions d’euros). Sur ces emprunts, l’ONSS a payé au total un montant de 3,33 millions d’euros d’intérêts.
En outre, il a été émis, au cours du 1
er trimestre de 2004, un bon de trésorerie d’un 
montant de 100 millions d’euros pour une durée de 27 jours à un taux d’intérêt de 2,024 % sur lequel un montant de 0,15 million d’euros d’intérêts a été retenu.
20 Les moyens encore disponibles auprès des organismes de paiement ne sont pas ajoutés à l’encaisse 
de l’ONSS-Gestion globale, puisque, conformément aux principes de la Gestion globale, ils font uni-quement ofﬁ  ce de fonds de roulement (marge de liquidité pour assurer le fonctionnement quotidien).
21 Convention conclue entre l’ONSS-Gestion globale et le Trésor en 1998.
22 Adaptation de la convention le 22 juillet 2004.
23 Emprunts dont le taux d’intérêt est plus avantageux parce que le fonds de réserve de l’ONSS tient lieu 
de garantie. 410 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
2.4  Reserves en schulden van het Globaal Beheer van de sociale 
zekerheid van de werknemers
2.4.1 Reserves
De gelden van het reservefonds van de RSZ-Globaal Beheer24 worden belegd door 
vier ﬁ  nanciële instellingen gespecialiseerd in portefeuille-beheer, maar (verplicht) enkel in ﬁ  nanciële instrumenten uitgegeven door de Staat, de gemeenschappen en 
de gewesten. De inventariswaarde van de portefeuille (waarde na belegging en aftrek van de beheerskosten) bedroeg eind 2004, 3.349,92 miljoen euro
25. In verge-
lijking met het totale bedrag van de ingebrachte gelden (2.519,72 miljoen euro) is er dus inmiddels een meerwaarde van 830,20 miljoen euro
26 behaald.
2.4.2 Schulden 
De Staat werd er in 2001 toe gemachtigd de nog openstaande schulden in de stel-sels van sociale zekerheid voor werknemers en voor zelfstandigen over te nemen
27. 
Deze schuldovername werd echter gecompenseerd door de alternatieve ﬁ  nanciering 
van beide stelsels te verminderen. In het stelsel van de werknemers werd het volle-dige bedrag van de overgedragen schulden eenmalig in 2001 in mindering gebracht.
De Staat handelt weliswaar rechtstreeks met de banken voor de leningen die vroe-
ger met deze ﬁ  nanciële instellingen werden gesloten, maar hetzelfde geldt niet voor 
de leningen die werden onderschreven bij socialezekerheidsinstellingen. Het konink-lijk besluit van 4 april 2001 preciseert dat de jaarlijks te betalen bedragen aan intres-ten en aﬂ  ossingen voor de bij het FAO, het FBZ en de RVP-kapitalisatie onderschre-
ven leningen vanaf 2001 op hun respectieve vervaldagen zullen worden vereffend door de Staat aan de RSZ-Globaal Beheer. Deze staat in voor de storting van die bedragen aan de rechthebbenden.
In 2004 werd 47,34 miljoen euro in de vorm van staatstoelage gestort ter betaling 
van de intresten en kapitaalaﬂ  ossingen voor de leningen tussen de instellingen van 
sociale zekerheid onderling.
Volledigheidshalve wordt erop gewezen dat zes hypothecaire leningen – met een nog 
af te lossen saldo van 14,28 miljoen euro op 31 december 2004 (16,58 miljoen euro op 31 december 2003) – niet in de schuldovername werden betrokken.
De terugbetaling van die schulden blijft dan ook deel uitmaken van de begrotingen 
van de betrokken instellingen.
Buiten het gebruik van ﬁ  nanciële instrumenten in het kader van de dagelijkse thesaurie, werden geen schulden opgebouwd.
24 Koninklijk besluit van 18 mei 1998 tot uitvoering van artikel 39bis, § 2, derde lid, van de wet van 
25 Eind 2003 bedroeg dit 3.124,46 miljoen euro.
26 In 2004 wordt een meerwaarde van 225,50 miljoen euro behaald, tegenover een meerwaarde van 
125,10 miljoen euro in 2003.
27 Artikel 65 en 66 van de programmawet van 2 januari 2001 (de lijst van de betrokken instellingen werd 
verder gepreciseerd in het koninklijk besluit van 4 april 2001).  162e Cahier de la Cour des comptes 411Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
2.4  Réserves et dettes de la Gestion globale de la sécurité sociale 
des travailleurs salariés
2.4.1 Réserves
Les moyens du fonds de réserve de l’ONSS-Gestion globale24 sont placés par quatre 
gestionnaires de portefeuille spécialisés, mais (obligatoirement) uniquement en ins-truments ﬁ  nanciers émis par l’État, les communautés et les régions. La valeur d’in-
ventaire du portefeuille (valeur après placement et déduction des frais de gestion) s’élevait, à la ﬁ  n de l’année 2004, à 3.349,92 millions d’euros
25. En comparaison avec 
le montant total des fonds placés (2.519,72 millions d’euros), une plus-value de 830,20 millions d’euros
26 a, donc, entre-temps été dégagée.
2.4.2 Dettes
En 2001, l’État a été autorisé à reprendre les dettes dans les régimes de sécurité sociale des travailleurs salariés et des travailleurs indépendants
27. Cette reprise de 
la dette a toutefois été compensée par la réduction du ﬁ  nancement alternatif des deux régimes. Dans le régime des travailleurs salariés, le montant intégral des det-tes transférées a fait l’objet d’une déduction unique en 2001.
Certes, l’État traite directement avec les banques pour ce qui est des emprunts 
contractés antérieurement avec ces dernières, mais il n’en va pas de même pour les emprunts souscrits auprès des institutions de sécurité sociale. L’arrêté royal du 4 avril 2001 précise que les montants à payer annuellement en intérêts et en amor-tissements pour les emprunts souscrits à partir de 2001 auprès du FAT, du FMP et de l’ONP-capitalisation seront liquidés par l’État, à leurs échéances respectives, à l’ONSS-Gestion globale. Celui-ci se chargera du versement de ces montants à leurs ayants droit.
En 2004, un montant de 47,34 millions d’euros a été versé sous la forme d’une sub-
vention d’État en vue de payer les intérêts et les amortissements de capital des emprunts contractés par les institutions de sécurité sociale entre elles.
Par souci d’exhaustivité, il faut souligner que six emprunts hypothécaires – compor-tant un solde restant dû de 14,28 millions d’euros au 31 décembre 2004 (16,58 mil-lions d’euros au 31 décembre 2003) – n’ont pas été inclus dans la reprise de dettes.
Le remboursement de ces dettes continue, dès lors, à faire partie du budget des institutions concernées.
Hormis le recours à des instruments ﬁ  nanciers dans le cadre de la trésorerie journa-
lière, aucune dette n’a été constituée. 
24 Arrêté royal du 18 mai 1998 portant exécution de l’article 39 bis, § 2, alinéa 3, de la loi du 29 juin 1981 
établissant les principes généraux de la sécurité sociale des travailleurs salariés.
25 Fin 2003, ce montant s’élevait à 3.124,46 millions d’euros.
26 En 2004, une plus-value de 225,50 millions d’euros a été réalisée, alors que la plus-value de 2003 
s’élevait à 125,10 millions d’euros.
27 Articles 65 et 66 de la loi-programme du 2 janvier 2001 (la liste des institutions concernées a été pré-
cisée dans l’arrêté royal du 4 avril 2001). 412 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
3 Globaal Beheer van het sociaal statuut der zelfstandigen
3.1 Ontvangsten
Tabel 7 – Begrotingsontvangsten van het Globaal Beheer van het sociaal statuut 
der zelfstandigen (in miljoen euro, exclusief interne overdrachten)
begroting 
2004 Realisaties 
2004
Bijdragen 2.313,10 2.362,79 2.467,95 2.467,9484
Gewone bijdragen 2.209,39 2.262,70 2.321,51 2.353,08 84
Consolidatiebijdragen 0,89 0,53 0,40 0,3084 
Vennootschapsbijdragen 95,93 92,27 138,59 106,9684
Speciﬁ  eke bijdragen 6,89 7,29 7,45 7,6084
Subsidies van de Staat 1.028,16 1.043,96 1.059,72 1.062,8584
Alternatieve ﬁ  nanciering 146,63 138,45 282,55 282,0484
BTW-Globaal Beheer 142,66 123,13 165,10 164,7584
BTW-RIZIV
Geneeskundige verzorging93,17 93,1728 
Aandelenopties 3,97 2,82 2,46 2,3984
Accijnzen tabak – 
Globaal Beheer– 12,50 12,76 12,6784
Accijnzen tabak – RIZIV
Geneeskundige verzorging9,06 9,0684
Inkomsten uit beleggingen 8,99 6,27 5,55 4,7184
Diverse ontvangsten 22,61 14,35 18,01 17,2384
Bestemde ontvangsten 81,13 88,87 91,97 108,0684
Totale ontvangsten 3.600,62 3.654,70 3.925,75 3.942,8584
De signiﬁ  cante gegevens worden hierna becommentarieerd.
3.1.1 Ontvangsten afkomstig uit bijdragenGewone bijdragen
De groei van de ontvangsten uit gewone bijdragen, die 2,41 % beliep in 2003, bereikt 
in 2004 een hoger ritme met 3,99 %. Het totale bedrag van de in 2004 geïnde gewone bijdragen lag 31,57 miljoen euro hoger dan de ramingen gemaakt bij de aangepaste begroting 2004 (2.353,08 miljoen euro in plaats van 2.321,51 miljoen euro). Deze groei weerspiegelt de gunstige conjunctuurindicatoren van 2001, het referentiejaar voor de berekening van de bijdragen 2004. De invoering van het nieuw statuut voor de meehelpende echtgenoten
29 heeft eveneens tot een stijging van de gewone bij-
dragen geleid. 
28 Hiervan heeft 93,14 miljoen euro betrekking op het aandeel van de Staat in de ﬁ  nanciële last zieken-
huisﬁ nanciering en heeft 0,03 miljoen euro betrekking op het fonds tot bestrijding van het tabaksge-
bruik.
29 Koninklijk besluit van 3 februari 2003 houdende uitvoering van de programmawet van 24 decem-
ber 2002 voor wat betreft het sociaal statuut van de meewerkende echtgenoten.  162e Cahier de la Cour des comptes 413Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
3 Gestion globale du statut social des travailleurs indépendants
3.1 Recettes
Tableau 7 – Recettes budgétaires de la Gestion globale du statut social
des travailleurs indépendants (millions d’euros, hors transferts internes)
2004
Cotisations 2.313,10 2.362,79 2.467,95 2.467,9484
Cotisations ordinaires 2.209,39 2.262,70 2.321,51 2.353,08 84
Cotisations de 
consolidation0,89 0,53 0,40 0,3084 
Cotisations de sociétés 95,93 92,27 138,59 106,9684
Cotisations spéciﬁ  ques 6,89 7,29 7,45 7,6084
Subventions de l’État 1.028,16 1.043,96 1.059,72 1.062,8584
Financement alternatif 146,63 138,45 282,55 282,0484
TVA-Gestion globale 142,66 123,13 165,10 164,7584
TVA-INAMI Soins de 
santé93,17 93,1728 
Stock options 3,97 2,82 2,46 2,3984
Accises tabac-Gestion 
globale– 12,50 12,76 12,6784
Accises tabac-INAMI 
Soins de santé9,06 9,0684
Revenus de placements 8,99 6,27 5,55 4,7184
Recettes diverses 22,61 14,35 18,01 17,2384
Recettes affectées 81,13 88,87 91,97 108,0684
Total des recettes 3.600,62 3.654,70 3.925,75 3.942,8584
Les données signiﬁ  catives sont commentées ci-après.
3.1.1 Recettes provenant de cotisationsCotisations ordinaires
La croissance des recettes de cotisations ordinaires, qui était de 2,41 % en 2003, 
s’est accélérée en 2004 et atteint 3,99 %. Le montant total des cotisations ordinaires perçues en 2004 dépasse de 31,57 millions d’euros les estimations établies dans le cadre du budget 2004 ajusté (2.353,08 millions d’euros au lieu de 2.321,51 millions d’euros). Cette croissance reﬂ  ète les indices conjoncturels favorables de 2001, année 
de référence pour le calcul des cotisations 2004. La mise en application du nouveau statut adopté pour les conjoints aidants
29 a également généré un accroissement des 
cotisations ordinaires.
28 Dont 93,14 millions d’euros représentent la part de l’État dans la charge ﬁ  nancière du ﬁ  nancement des 
hôpitaux et 0,03 million d’euros se rapporte au fonds de lutte antitabac. 
29 Arrêté royal du 3 février 2003 portant exécution de la loi-programme du 24 décembre 2002 concernant 
le statut social des conjoints aidants. 414 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
Vennootschapsbijdragen
In 2004 stijgt de opbrengst van de vennootschapsbijdragen met 15,92 %. Dit komt 
doordat het bedrag van de forfaitaire bijdrage30 is verhoogd. Toch blijft deze groei 
31,63 miljoen euro lager dan de ramingen gemaakt in de aangepaste begroting 2004 (106,96 miljoen euro in plaats van 138,59 miljoen euro), als gevolg van een ver traging 
bij de goedkeuring van het uitvoeringsbesluit vóór de inkohiering van de bijdragen. Dat besluit werd immers pas op 31 juli 2004 goedgekeurd, zodat de inningsproce-dure een aanzienlijke achterstand heeft opgelopen. 
3.1.2 Alternatieve ﬁ  nanciering
De alternatieve ﬁ  nanciering is in 2004 sterk gestegen. 
Een deel van de in 2004 vastgestelde stijging is toe te schrijven aan de integratie in 
de alternatieve ﬁ  nanciering van het deel van de Staat in de ﬁ  nanciering van de ver-
pleegdagprijs. Er werd daarvoor een bedrag van 93,14 miljoen euro opgenomen in de alternatieve ﬁ  nanciering, terwijl de uitgaven verbonden aan de ﬁ  nanciering van de ziekenhuizen 85,19 miljoen euro bedragen. Het batig saldo in het raam van de ﬁ  nan-
ciering van de ziekenhuizen bedraagt dus 7,95 miljoen euro, maar de begroting 2005 werd met eenzelfde bedrag bezwaard. 
Naast de integratie van de ﬁ  nanciering van de ziekenhuizen, neemt de alternatieve ﬁ nanciering in het stelsel van de zelfstandigen bovendien toe met 36,44 %. Dit is het 
gevolg van een bijzondere vermeerdering van 20,02 miljoen euro toegekend ter dek-king van de maatregelen die naar aanleiding van het conclaaf van Gembloers werden genomen, en een bedrag van 17,81 miljoen euro
31 als vermindering van de voorafname 
die op die ﬁ  nanciering wordt uitgevoerd ter compensatie van de door de Staat over-
genomen schuld van het verleden. De modaliteiten voor de overname van die schuld bepaalden immers dat het bedrag van de door de Staat overgenomen leningen, in de loop van de periode 2001-2009 zou worden gecompenseerd door een voorafname op het aandeel van de alternatieve ﬁ  nanciering toegekend aan het stelsel der zelfstan-
digen
32. De recuperatie van dat bedrag heeft het voorwerp uitgemaakt van een her-
schikking van de recuperaties over de periode 2005-200933. 
De alternatieve ﬁ  nanciering van de geneeskundige verzorging wordt verder in dit Boek meer in detail beschreven in hoofdstuk 3 – Speciﬁ  eke onderzoeken, Riziv – 
30 Het forfaitaire bedrag dat per vennootschap op 310 euro was vastgelegd in 1998 en 1999, is gestegen 
naar 322,5 euro in 2000 en 335 euro in 2001, 2002 en 2003. Het forfaitaire bedrag van de bijdrage werd gebracht op 840 euro voor de vennootschappen met een balanstotaal van het voorlaatste boek-jaar van meer dan 520.000 euro, krachtens het koninklijk besluit van 31 juli 2004 tot wijziging van het koninklijk besluit van 15 maart 1993 genomen ter uitvoering van hoofdstuk II van titel III van de wet van 30 december 1992 houdende sociale en diverse bepalingen, in verband met de invoering van een jaar-lijkse bijdrage ten laste van de vennootschappen, bestemd voor het sociaal statuut der zelfstandigen.
31 De compensatie die op de alternatieve ﬁ  nanciering moet worden uitgevoerd ingevolge de overname 
van de schuld van het verleden werd vastgelegd op 66,93 miljoen euro voor de jaren 2002, 2003 en 2004. Deze compensatie werd verminderd met 22,31 miljoen euro in 2002 en werd vervolgens zonder vermindering toegepast in 2003. 
32 Overeenkomstig artikel 66, § 3, van de programmawet van 2 januari 2001.
33 Volgens de bepalingen van artikel 129 van de programmawet van 9 juli 2004 gewijzigd door artikel 15 
van de programmawet van 11 juli 2005, zal de jaarlijkse compensatie voor de overname van de schuld van het verleden, afgetrokken van de alternatieve ﬁ  nanciering toegekend aan het stelsel van de zelf-
standigen, 110,99 miljoen euro bedragen in 2005 en vervolgens 60,99 miljoen euro in 2006, 2007, 2008 en 2009.  162e Cahier de la Cour des comptes 415Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
Cotisations de sociétés
En 2004, on constate une augmentation de 15,92 % du produit des cotisations de 
sociétés, due à une majoration du montant de la cotisation forfaitaire30. Cette crois-
sance reste néanmoins inférieure de 31,63 millions d’euros aux estimations établies dans le cadre du budget 2004 ajusté (106,96 millions d’euros au lieu de 138,59 mil-lions d’euros). La différence constatée résulte d’un retard dans l’adoption de l’arrêté d’exécution préalable à l’enrôlement des cotisations. Cet arrêté n’a, en effet, été adopté qu’au 31 juillet 2004, de telle sorte que la procédure de perception a subi un retard important. 
3.1.2 Financement alternatif
Le ﬁ nancement alternatif présente une augmentation importante en 2004.
Une partie de l’augmentation constatée en 2004 est due à l’intégration, dans le 
ﬁ nancement alternatif, de la part de l’État dans le ﬁ  nancement du prix de la journée 
d’hospitalisation. Un montant de 93,14 millions d’euros a été inclus, à ce titre, dans le ﬁ nancement alternatif alors que les dépenses liées au ﬁ  nancement des hôpitaux 
s’élèvent à 85,19 millions d’euros. Le boni dégagé dans le cadre du ﬁ  nancement des 
hôpitaux s’élève ainsi à 7,95 millions d’euros, mais le budget 2005 a été majoré d’un montant identique.
Outre l’intégration du ﬁ  nancement des hôpitaux, on constate une majoration de 
36,44 % du ﬁ  nancement alternatif attribué au régime des travailleurs indépendants. 
L’augmentation comprend une majoration spéciale de 20,02 millions d’euros octroyée en couverture des mesures prises lors du conclave de Gembloux et un montant de 17,81 millions d’euros
31 représentant une réduction du prélèvement qui est opéré sur 
ce ﬁ nancement pour compenser la reprise par l’État de la dette du passé. Les moda-
lités de reprise de cette dette prévoyaient en effet que le montant des emprunts repris par l’État serait compensé, au cours de la période 2001-2009, par un prélève-ment sur la part du ﬁ  nancement alternatif attribuée au régime des indépendants
32. 
La récupération de ce montant fait l’objet d’un rééchelonnement des récupérations sur la période 2005-2009
33.
Le ﬁ  nancement alternatif des soins de santé est décrit en détail au Chapitre 3 
30 Le montant forfaitaire ﬁ  xé à 310 euros par société en 1998 et 1999 est passé à 322,5 euros en 2000 
et à 335 euros en 2001, 2002 et 2003. Le montant forfaitaire de la cotisation a été porté à 840 euros pour les sociétés dont le total du bilan de l’avant-dernier exercice comptable atteint 520.000 euros, en vertu de l’arrêté royal du 31 juillet 2004 modiﬁ  ant l’arrêté royal du 15 mars 1993 pris en exécution 
du chapitre II du titre III de la loi du 30 décembre 1992 portant des dispositions sociales et diverses, relatif à l’instauration d’une cotisation annuelle à charge des sociétés, destinée au statut social des travailleurs indépendants.
31 La compensation à opérer sur le ﬁ  nancement alternatif suite à la reprise de la dette du passé était 
ﬁ xée à 66,93 millions d’euros pour les années 2002, 2003 et 2004. Cette compensation a été réduite 
de 22,31 millions d’euros en 2002, puis a été opérée sans réduction en 2003.
32 Conformément à l’article 66 § 3, de la loi programme du 2 janvier 2001.
33 Aux termes de l’article 129 de la loi-programme du 9 juillet 2004, modiﬁ  é par l’article 15 de la loi-pro-
gramme du 11 juillet 2005, la compensation annuelle pour la reprise de la dette du passé, déduite du ﬁ nancement alternatif attribué au régime des indépendants, sera de 110,99 millions d’euros en 2005 
puis de 60,99 millions d’euros en 2006, 2007, 2008 et 2009. 416 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
3.1.3 Inkomsten uit beleggingen
De inkomsten uit beleggingen dalen met 24,88 % in vergelijking met 2003. Het begro-tingstekort van 2003 werd immers geﬁ  nancierd door de overgedragen winsten van 
het stelsel van de zelfstandigen. De vermindering van de ﬁ  nanciële activa begon ernstige vormen aan te nemen in de loop van het jaar 2003, toen de inkomsten uit beleggingen met 30,26 % zijn gedaald. 
Anderzijds zorgde de achterstand bij de incassering van de vennootschapsbijdragen 
voor een vermindering van de thesauriebeleggingen. 
3.2 Uitgaven
Tabel 8 – Begrotingsuitgaven van het Globaal Beheer van het sociaal statuut 
der zelfstandigen (in miljoen euro, exclusief de interne overdrachten)
begroting 
2004Realisaties 
2004
verzorging882,11 967,52 1.017,25 1.051,67
RIZIV – Uitkeringen 165,74 187,00 202,72 195,91
Pensioenen 1.905,16 1.977,12 2.030,54 2.023,33Gezinsbijslag 332,21 328,15 334,08 327,32
Faillissementsverzekering 1,11 1,57 4,34 1,81
Totale prestaties 3.286,34 3.461,37 3.588,93 3.600,04Externe overdrachten
Financiering van de ziekenhuizen93,14 85,19
Lopende uitgaven van het 
Globaal Beheer (administratiekosten, kosten van betalingen en varia)227,40 228,80 247,30 244,61
Totale uitgaven 3.513,74 3.690,17 3.929,37 3.929,84
De signiﬁ  cante gegevens worden hieronder becommentarieerd.
3.2.1 Geneeskundige verzorging 
De uitgaven voor geneeskundige verzorging voor het jaar 2004 liggen 34,42 mil-joen euro hoger dan de voor 2004 opgestelde begrotingsramingen.
In punt 2.3.1 wordt meer gedetailleerde commentaar gegeven over de prestaties van 
geneeskundige verzorging. 
3.2.2 Uitkeringen
De invaliditeitsuitkeringen toegekend aan de zelfstandigen liggen lager dan de begro-tingsramingen 2004. Er is een verschil van 6,81 miljoen euro vastgesteld.   162e Cahier de la Cour des comptes 417Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
3.1.3 Revenus de placements
Les revenus de placement présentent une diminution de 24,88 % par rapport à 2003. Le déﬁ  cit budgétaire de 2003 a, en effet, été ﬁ  nancé par les bénéﬁ  ces reportés du 
régime des indépendants. La diminution des actifs ﬁ  nanciers a débuté, de manière 
sévère, dans le courant de l’année 2003 où l’on a constaté une diminution de 30,26 % des revenus de placements.
D’autre part, le retard constaté dans l’encaissement des cotisations de sociétés a 
nécessité une diminution des placements de trésorerie.
3.2 Dépenses
Tableau 8 – Dépenses budgétaires de la Gestion globale du statut social 
2004
INAMI – Soins de santé 882,11 967,52 1.017,25 1.051,67
INAMI – Indemnités 165,74 187,00 202,72 195,91
Pensions 1.905,16 1.977,12 2.030,54 2.023,33Prestations familiales 332,21 328,15 334,08 327,32
Assurance faillite 1,11 1,57 4,34 1,81
Total des prestations 3.286,34 3.461,37 3.588,93 3.600,04Transferts externes
Financement des hôpitaux93,14 85,19
Dépenses courantes de la 
Gestion globale (frais d’administration, de paiements et divers)227,40 228,80 247,30 244,61
Total des dépenses 3.513,74 3.690,17 3.929,37 3.929,84
3.2.1 Soins de santé 
Les dépenses de soins de santé pour l’année 2004 dépassent de 34,42 millions d’euros les prévisions budgétaires établies pour 2004.
Un commentaire plus détaillé des prestations de soins de santé est présenté au 
point 2.3.1.
3.2.2 Indemnités
Les indemnités d’invalidité octroyées à des travailleurs indépendants sont inférieures aux prévisions budgétaires de 2004. L’écart constaté est de 6,81 millions d’euros. 418 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
3.2.3 Pensioenen
De uitgaven voor de pensioenen stijgen in 2003 met 3,78 % en in 2004 met 2,34 %.
Deze percentages omvatten de meeruitgaven die voortvloeien uit de verhoging van 
de grensbedragen voor het verrichten van arbeid na de pensioenleeftijd, de aanpas-sing aan het welzijn, op 1 april 2004, van de pensioenen die zijn ingegaan na 1996 en de stijging van het gewaarborgd minimumpensioen vanaf 1 september 2004.
3.2.4 Gezinsbijslag
De totale bedragen toegekend aan de gezinsbijslag, die samenhangen met de evolu-tie van het aantal begunstigden, dalen sinds 2002
34 constant, in tegenstelling tot de 
bedragen in het stelsel van de werknemers (zie de tabel onder punt 2.2). 
3.2.5 Faillissementsverzekering
Het Rekenhof wijst er in zijn begrotingsanalyses al ettelijke jaren op dat de restric-tieve voorwaarden voor de prestaties inzake faillissementsverzekering het niveau van de uitgaven aanzienlijk beperken. Hoewel in 2004, 7.935 faillissementen
35 werden 
geregistreerd, heeft het  RSVZ slechts 778 aanvragen ontvangen in het kader van de 
faillissementsverzekering. Aan 504 aanvragen werd tegemoetgekomen. 
De realisaties op dat vlak liggen systematisch onder de begrotingsramingen. In 2004 
bedragen de realisaties 1,81 miljoen euro tegenover 4,34 miljoen euro in de begro-tingsramingen. 
3.3  Kastoestand van het Globaal Beheer van het sociaal statuut der 
zelfstandigen op 31 december 2004
Tabel 9 – Kastoestand van het Globaal Beheer van het sociaal statuut 
der zelfstandigen (in miljoen euro)
Beschikbaar op de 
ﬁ nanciële rekeningenBeleggingen  bij de 
SchatkistTotaal
Op 31/12/2001 191,83 130,00 321,83
Op 31/12/2002 5,28 399,80 405,08
Wijziging 2002 –186,55 269,80 83,25
Op 31/12/2003 13,09 401,18 414,27
Wijziging 2003 7,81 1,38 9,19
Op 31/12/2004 4,13 443,41 447,54
Wijziging 2004 –8,96 42,23 33,27
Bron: voorstelling van de kastoestand op 31 december 2002, 2003 en 2004 – document voorgelegd aan 
de raad van bestuur van het RSVZ
In 2004 werd het RSVZ geconfronteerd met een tijdelijk thesaurietekort. Het heeft dit 
tekort gedekt door een kredietopening bij de Schatkist. Desondanks vertoont de kas-voorraad van het RSVZ-Globaal Beheer een stijging met 33,27 miljoen euro, van 414,27 miljoen euro op 1 januari 2004 naar 447,54 miljoen euro op 31 december 2004.
34 220.962 rechtgevende kinderen in 2002, 215.237 in 2003 en 210.538 in 2004.
35 ECODATA – FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie.  162e Cahier de la Cour des comptes 419Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
3.2.3 Pensions
Les dépenses en matière de pensions présentent un taux de croissance de 3,78 % en 2003 et de 2,34 % en 2004. 
Les montants comprennent les dépenses supplémentaires imputables à l’extension 
des limites du travail autorisé après l’âge de la pension, à l’adaptation au bien-être, au 1
er avril 2004, des pensions ayant pris cours après 1996 et à l’augmentation de la 
pension minimale garantie à partir du 1er septembre 2004.
3.2.4 Prestations familiales
Les montants totaux alloués aux prestations familiales, liés à l’évolution du nombre de bénéﬁ  ciaires, sont en diminution constante depuis 2002
34, contrairement à ce qui 
est observé dans le cas des travailleurs salariés (voir tableau au point 2.2).
3.2.5 Assurance faillite
La Cour des comptes signale depuis plusieurs années, dans ses analyses budgétai-res, que les conditions restrictives prévues pour les prestations d’assurance faillite limitent considérablement le niveau des dépenses. En 2004, 7.935 faillites ont été enregistrées
35 et l’INASTI n’a reçu que 778 demandes dans le cadre de l’assurance 
faillite parmi lesquelles 504 ont été satisfaites.
Les réalisations dans ce domaine se situent systématiquement en dessous des pré-
visions budgétaires. En 2004, les réalisations s’élèvent à 1,81 million d’euros alors que les prévisions budgétaires se chiffraient à 4,34 millions d’euros.
3.3  Situation de l’encaisse de la Gestion globale du statut social 
des travailleurs indépendants au 31 décembre 2004
Tableau 9 – Situation de l’encaisse de la Gestion globale du statut social 
des travailleurs indépendants (millions d’euros)
Disponible sur les 
comptes ﬁ  nanciersPlacements auprès 
du TrésorTotal
Au 31/12/2001 191,83 130,00 321,83
Au 31/12/2002 5,28 399,80 405,08
Variation 2002 –186,55 269,80 83,25
Au 31/12/2003 13,09 401,18 414,27
Variation 2003 7,81 1,38 9,19
Au 31/12/2004 4,13 443,41 447,54
Variation 2004 –8,96 42,23 33,27
Sources : présentation de la situation de caisse au 31 décembre 2002, 2003 et 2004 – document 
présenté au Conseil d’administration de l’INASTI
En 2004, l’INASTI a été confronté à un déﬁ  cit de trésorerie temporaire qu’il a cou-
vert par une ouverture de crédit auprès du Trésor. Pour l’ensemble de l’année, l’encaisse de l’INASTI-Gestion globale présente néanmoins un accroissement de 33,27 millions d’euros, passant de 414,27 millions d’euros au 1
er janvier 2004 à 
447,54 millions d’euros au 31 décembre 2004.
34 220.962 enfants bénéﬁ  ciaires en 2002, 215.237 en 2003 et 210.538 en 2004.
35 ECODATA – SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie. 420 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
3.4 Reserves en schulden
Tabel 10 – Evolutie van het overgedragen resultaat (in miljoen euro)
Overgedragen resultaat – 
balans 2002Overgedragen resultaat – 
balans 2003Overgedragen resultaat – 
balans 2004
436,30 401,50 448,40
Sinds de de overname door de Staat, op 1 januari 2001, van de volledige schuld van 
het verleden, werd geen enkele lening aangegaan in het Globaal Beheer van het sociaal statuut der zelfstandigen. 
Er is geen wiskundige reserve geboekt in het Globaal Beheer van het sociaal statuut 
der zelfstandigen. Toch moet worden opgemerkt dat er gecumuleerde overgedragen resultaten op de balans van het RSVZ werden geboekt voor een totaal bedrag van 448,40 miljoen euro op 31 december 2004. De bovenstaande tabel geeft de evolutie van het gecumuleerd resultaat in de loop van de voorbije drie jaren. 
4 Andere socialezekerheidsinstellingen4.1 DOSZ
Tabel 11 – Begrotingsresultaten (in miljoen euro)
Begrotingsontvangsten 33,85 56,61 54,03
Begrotingsuitgaven 344,05 331,70 335,72
Begrotingsresultaat –6,21 –275,09 –281,69
Voor het tweede opeenvolgende jaar heeft de Staat op de DOSZ het “ankerprin-
cipe”36 toegepast. Zo heeft de Staat er in december 2004 van afgezien het bedrag 
van de in de federale begroting 2004 ingeschreven tegemoetkoming van 28 miljoen euro te vereffenen. Er werd met de banken over een overbruggingskrediet onderhan-deld om de betaling van de uitkeringen en bezoldigingen te waarborgen. 
Er moet worden opgemerkt dat de begroting van de DOSZ voor het jaar 2004, in 
strijd met de bepalingen van artikel 12, § 3, van het koninklijk besluit van 3 april 1997
37, 
niet door de toezichthoudende ministers werd goedgekeurd. 
36 Het ankerprincipe houdt in dat het gecumuleerde aanwendingspercentage van de ordonnancerings-
kredieten in een begrotingsjaar op maandbasis niet hoger mag liggen dan het gecumuleerd aan-wendingspercentage van het voorgaande begrotingsjaar. 
37 Koninklijk besluit van 3 april 1997 houdende maatregelen met het oog op de responsabilisering van de 
openbare instellingen van sociale zekerheid, met toepassing van artikel 47 van de wet van 26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels.   162e Cahier de la Cour des comptes 421Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
3.4. Réserves et dettes
Tableau 10 – Évolution du résultat reporté (millions d’euros)
Résultat reporté 
 bilan 2002Résultat reporté 
 bilan 2003Résultat reporté 
bilan 2004
Depuis la reprise par l’État, au 1er janvier 2001, de l’ensemble de la dette du passé, 
aucun emprunt n’a été contracté dans le cadre de la Gestion globale du statut social des travailleurs indépendants. 
Aucune réserve mathématique n’est comptabilisée dans le cadre de la Gestion glo-
bale du statut social des travailleurs indépendants. Il faut néanmoins signaler que des résultats reportés cumulés ont été comptabilisés au bilan de l’INASTI dont le total, au 31 décembre 2004, s’élève à 448,40 millions d’euros. Le tableau ci-dessus présente l’évolution du résultat cumulé au cours des trois dernières années.
4 Autres organismes de la sécurité sociale4.1 OSSOM
Tableau 11 – Résultats budgétaires (millions d’euros)
Recettes budgétaires 33,85 56,61 54,03
Dépenses budgétaires 344,05 331,70 335,72
Résultat budgétaire –6,21 –275,09 –281,69
Pour la deuxième année consécutive, l’État a appliqué à l’OSSOM le principe « de 
l’ancre »36. C’est ainsi que l’État a renoncé au mois de décembre 2004 à liquider le 
montant de l’intervention prévue au budget fédéral 2004, soit 28 millions d’euros. Un crédit-pont a été négocié avec les banques pour garantir le paiement des allocations et des rémunérations.
Il y a lieu de signaler qu’en méconnaissance des dispositions de l’article 12, § 3, de 
l’arrêté royal du 3 avril 1997
37, le budget de l’OSSOM pour l’année 2004 n’a pas été 
approuvé par les ministres de tutelle.
36 Le principe « de l’ancre » signiﬁ  e que, sur une base mensuelle, le taux d’utilisation cumulé des crédits 
d’ordonnancement lors d’une année budgétaire ne peut dépasser le taux d’utilisation cumulé de l’année budgétaire précédente.
 
37 Arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions publi-
ques de sécurité sociale, en application de l’article 47 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions. 422 162e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven 2004 Sociale Zekerheid
4.2 RSZ-PPO
Tabel 12 – Begrotingsresultaten (in miljoen euro)
Begrotingsontvangsten 3.961,96 3.188,67 4.259,39
Begrotingsuitgaven 4.155,18 2.970,12 4.064,92
Begrotingsresultaat –193,21 218,55 194,47
De opbrengst van de door de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale 
en Plaatselijke Overheidsdiensten (RSZ-PPO) geïnde sociale bijdragen wordt sinds 1997 overgeheveld naar de RSZ-Globaal Beheer. 
Het saldo van de sociale bijdragen dat de RSZ-PPO aan het Globaal Beheer moest 
storten voor het jaar 2003, bedroeg 48,57 miljoen euro. Het werd in juli 2004 gestort. Zoals de voorgaande jaren werd het aandeel van de intresten afkomstig van de tijdelijke belegging van die sociale bijdragen niet naar het Globaal Beheer overge-heveld, maar verdeeld onder de takken beheerd door de RSZ-PPO (gezinsbijslag, pensioenen) die niet onder het Globaal Beheer ressorteren. 
4.3 RJV
Het begrotingsjaar 2004 wordt afgesloten met een batig saldo van 67,29 miljoen 
euro
38. 
Midden de jaren negentig werd de RJV geconfronteerd met een groot jaarlijks tekort. 
Er werden verschillende maatregelen genomen om het ﬁ  nancieel evenwicht van het 
stelsel te kunnen herstellen en vanaf 2002 een positief begrotingsresultaat te kun-nen behalen. Dat batig begrotingssaldo bedroeg 55,85 miljoen euro in 2002 en 19,44  miljoen euro in 2003. Het batig saldo 2004 bevestigt de hersteltendens voor de instelling.
Dat resultaat moet echter in twee opzichten worden genuanceerd. Enerzijds wordt het aandeel van het in 2004 vastgesteld positief saldo van 50,62 miljoen euro
39, dat voort-
vloeit uit het verschil tussen de geïnde werkgeversbijdragen (3.816,86 miljoen euro40) 
en het in de loop van het jaar betaalde vakantiegeld (3.766,24 miljoen euro41), gunstig 
beïnvloed door een overtollige storting van bijdragen voor het jaar 2004, ingevolge de moeilijkheden die de RSZ naar aanleiding van de invoering van de multifunctionele aangifte (DMFA) had ondervonden
42. Dat overschot aan bijdragen, dat voorlopig op 
29,10 miljoen euro wordt geraamd43, zal in 2005 moeten worden ge regulariseerd. 
Anderzijds heeft de RJV op 1 juli 2004 het beheer van zijn beleggingsportefeuille 
uitbesteed en heeft hij geopteerd voor een systeem van kapitalisatie van de ﬁ  nan-
ciële opbrengsten die door die portefeuille worden gegenereerd. Deze beslissing heeft een negatieve impact gehad op het begrotingsresultaat aangezien de ﬁ  nanciële 
opbrengsten die vanaf 1 juli 2004 werden gekapitaliseerd, namelijk 12,30 miljoen euro, niet meer als ontvangsten werden geboekt. 
38 Deﬁ  nitieve rekeningen van de RJV goedgekeurd door de raad van beheer op 1 juni 2005.
39 Idem.
40 Idem.
41 Idem.
42 Zie tekst onder hoofdstuk 3 over DMFA.
43 Jaarverslag van de RJV 2004.  162e Cahier de la Cour des comptes 423Sécurité sociale Recettes et dépenses 2004
4.2 ONSS-APL
Tableau 12 – Résultats budgétaires (millions d’euros)
Recettes budgétaires 3.961,96 3.188,67 4.259,39
Dépenses budgétaires 4.155,18 2.970,12 4.064,92
Résultat budgétaire –193,21 218,55 194,47
Le produit des cotisations sociales perçues par l’Ofﬁ  ce national de sécurité sociale 
des administrations provinciales et locales (ONSS-APL) est, depuis 1997, transféré à l’ONSS-Gestion globale. 
Le solde des cotisations sociales que l’ONSS-APL devait verser à la Gestion globale 
pour l’année 2003 s’élevait à 48,57 millions d’euros. Il a été versé en juillet 2004. À l’instar des années précédentes, la part des intérêts provenant du placement tempo-raire de ces cotisations sociales n’a pas été transférée à la Gestion globale, mais répartie entre les branches gérées par l’ONSS-APL (prestations familiales, pensions) qui ne relèvent pas de la Gestion globale.
4.3 ONVA
L’exercice budgétaire 2004 se solde par un boni de 67,29 millions d’euros
38. 
Au milieu des années 1990, l’ONVA a été confronté à un déﬁ  cit annuel important. 
Diverses mesures ont été prises permettant de restaurer l’équilibre ﬁ  nancier du régime et, à partir de 2002, de dégager un résultat budgétaire positif. Ce boni bud-gétaire était de 55,85 millions d’euros en 2002 et de 19,44 millions d’euros en 2003. Le boni 2004 conﬁ  rme ainsi la tendance au redressement de l’organisme.
Ce résultat doit cependant être nuancé à deux égards. D’une part, la part du solde 
positif constaté en 2004 de 50,62 millions d’euros
39, qui résulte de la différence 
entre les cotisations patronales perçues (3.816,86 millions d’euros40) et les pécules 
payés au cours de l’année (3.766,24 millions d’euros41), est inﬂ  uencée favorablement 
par un versement excédentaire de cotisations pour l’année 2004, suite aux difﬁ  cultés 
rencontrées par l’ONSS lors de l’introduction de la déclaration multifonctionnelle (DmfA)
42. Cet excédent de cotisations, estimé provisoirement à 29,10 millions d’euros43, 
devra être régularisé en 2005. 
D’autre part, au 1er juillet 2004, l’ONVA a externalisé la gestion de son portefeuille 
de placements et a opté pour un système de capitalisation des produits ﬁ  nanciers 
générés par ce portefeuille. Cette décision a eu un impact négatif sur le résultat budgétaire, car, les produits ﬁ  nanciers capitalisés à partir du 1
er juillet 2004, soit 
12,30 millions d’euros, n’ont plus été comptabilisés en recettes.
38 Comptes déﬁ  nitifs de l’ONVA approuvés par son Comité de gestion le 1er juin 2005.
39 Idem.
40 Idem.
41 Idem.
42 Voir le Chapitre 3 concernant la DmfA.
43 Rapport annuel de l’ONVA 2004. 424 162e Boek van het RekenhofBestuursovereenkomsten Sociale Zekerheid
Uitvoering van de bestuursovereenkomsten op het gebied van begroting, boekhouding en rekeningen 
door de openbare instellingen  
van sociale zekerheid
Het Rekenhof heeft een onderzoek uitgevoerd naar de wijze waarop de openbare 
instellingen van sociale zekerheid (OISZ) de reglementaire bepalingen en de gel-dende instructies hebben uitgevoerd in het kader van de bestuursovereenkomsten, op het gebied van begroting, boekhouding en rekeningen.
De bestuursovereenkomst regelt de verhouding tussen de Staat en de openbare 
instelling van sociale zekerheid en legt de doelstellingen en de verplichtingen van beide partijen vast.
Het Rekenhof heeft structurele knelpunten vastgesteld die de uniforme en correcte naleving van de regels voor de berekeningswijze van de beheerskredieten, de rubri-cering van de kosten, de begroting, de boekhouding en de rekeningen belemmeren. 
In het huidige systeem is het blijkbaar niet mogelijk de begrotingen en rekeningen van de instellingen tijdig op te maken en voor te leggen aan de bevoegde instan-ties. Doordat de rekeningen laattijdig aan het Rekenhof worden voorgelegd, krijgt ook het Parlement niet tijdig de informatie over de ﬁ  nanciële resultaten en het ﬁ  nan-cieel beheer van de OISZ.
Sinds 1 januari 2002 zijn de verhoudingen tussen de Staat en de instellingen van 
sociale zekerheid gewijzigd. Door de invoering van het principe van responsabilise-ring onder de vorm van een bestuursovereenkomst tussen Staat en openbare instel-ling van sociale zekerheid (OISZ), heeft de Staat de beheersautonomie van de instel-lingen versterkt.
In die context heeft het Rekenhof eind 2004 een onderzoek uitgevoerd naar de 
aspecten begroting, boekhouding en rekeningen in het kader van de bestuursover-eenkomsten. Er werd daarbij nagegaan op welke manier de OISZ de reglementaire bepalingen en de geldende instructies hebben toegepast.  162e Cahier de la Cour des comptes 425Sécurité sociale Contrats d’administration
Chapitre 2
Mise en œuvre des contrats d’administration des institutions publiques de sécurité sociale au niveau du budget, de la comptabilité et des comptes
La Cour des comptes a examiné la manière dont les institutions publiques de sécu-
rité sociale (IPSS) ont exécuté les dispositions réglementaires et les instructions en vigueur dans le cadre des contrats d’administration au niveau du budget, de la comptabilité et des comptes.
Le contrat d’administration règle le rapport entre l’État et l’institution publique de 
sécurité sociale ; il ﬁ  xe également les objectifs et les obligations des deux parties. 
La Cour des comptes a constaté des problèmes structurels qui entravent le respect 
uniforme et correct des règles régissant le mode de calcul des crédits de gestion, la répartition des charges en rubriques, ainsi que le budget, la comptabilité et les comptes.
Apparemment, le système actuel ne permet pas d’établir en temps voulu les bud-
gets et les comptes des institutions et de les soumettre aux instances compétentes dans les délais.  Le retard dans la transmission des comptes à la Cour des comptes 
a pour conséquence que le Parlement ne peut pas être informé en temps opportun des résultats ﬁ  nanciers et de la gestion ﬁ  nancière des IPSS.
cohérentes, exhaustives et précises. Sur certains points, elles ne sont pas adaptées à la nouvelle situation qui prévaut depuis l’introduction des contrats d’administra-tion le 1
Depuis le 1er janvier 2002, les relations entre l’État et les institutions de sécurité 
sociale ont subi des modiﬁ  cations. En introduisant le principe de responsabilisation, 
sous la forme d’un contrat d’administration conclu entre l’État et l’institution publi-que de sécurité sociale (IPSS), les pouvoirs publics ont renforcé l’autonomie de ges-tion des institutions. 
C’est dans ce contexte que la Cour des comptes a réalisé, à la ﬁ  n de l’année 2004, 
un audit portant sur le budget, la comptabilité et les comptes, considérés dans le cadre des contrats d’administration. Il a été vériﬁ  é comment les IPSS ont exécuté les 
dispositions réglementaires et les instructions en vigueur dans ces domaines. 426 162e Boek van het RekenhofBestuursovereenkomsten Sociale Zekerheid
Het onderzoek werd gevoerd bij alle 15 openbare instellingen van sociale zekerheid1 
die een bestuursovereenkomst hebben afgesloten.
De eerste doelstelling van het onderzoek bestond erin de verschillende instellingen 
en hun respectieve voogdijministers ertoe aan te zetten eventuele tekortkomingen in de toekomst te verhelpen. 
Door het onderzoek gelijktijdig bij alle betrokken instellingen te voeren werd even-
eens beoogd structurele tekortkomingen in het globale systeem van de bestuurs-overeenkomsten op te sporen en gepaste maatregelen te suggereren.
De gedetailleerde onderzoeksbevindingen per instelling werden op 29 april 2005 toe-
gestuurd aan elke administrateur-generaal van de OISZ. Elke instelling heeft haar commentaar daarop schriftelijk meegedeeld.
Op basis van de bevindingen en de reacties van de instellingen heeft het Rekenhof 
een syntheseverslag met de globale conclusies en aanbevelingen omtrent het systeem van de bestuursovereenkomsten opgemaakt. Dit “Syntheseverslag van het Rekenhof” is op 26 augustus 2005 verzonden aan de Minister van Begroting, de Minister van Sociale Zaken, de verschillende voogdijministers en aan elke admini-strateur-generaal van de OISZ.
Het Rekenhof heeft op 30 september 2005 een antwoord ontvangen van de Minister 
van Binnenlandse Zaken, waarin hij liet weten geen opmerkingen te hebben bij het syntheseverslag.
2 Wetgeving en reglementering
Voor de evaluatie heeft het Rekenhof zich gebaseerd op het koninklijk besluit van 
3 april 1997 houdende maatregelen met het oog op de responsabilisering van de openbare instellingen van sociale zekerheid en het koninklijk besluit van 22 juni 2001 tot vaststelling van de regelen inzake de begroting, de boekhouding en de rekenin-gen van de openbare instellingen van sociale zekerheid, zoals gewijzigd door het koninklijk besluit van 28 augustus 2002.
Bij het onderzoek werd eveneens rekening gehouden met de richtlijnen opgenomen 
in de omzendbrief van 15 januari 2002 (richtlijnen betreffende het budgettaire luik van de bestuursovereenkomsten van de openbare instellingen van sociale zekerheid
2 
en de aanvullende instructies3) en de technische richtlijnen uitgevaardigd door de 
Minister van Begroting (brief van 27 februari 2003)4. 
1 Het Fonds voor Arbeidsongevallen (FAO), de Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid (KSZ), het 
Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV), de Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV), de Rijksdienst voor Kinderbijslag voor Werknemers (RKW), het Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen (RSVZ), de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ), de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale en Plaatselijke Overheidsdiensten (RSZPPO), de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA), de Rijksdienst voor Pensioenen (RVP), het Fonds voor Beroepsziekten (FBZ), de Hulp- en Voorzorgskas voor Zeevarenden (HVKZ), de Hulpkas voor Werkloosheidsuitkerin-gen (HVW), de Hulpkas voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (HZIV), de Dienst voor de Overzeese Sociale Zekerheid DOSZ).
2 Uitgaand van de Vice-Eerste Minister en Minister van Werkgelegenheid, de Vice-Eerste Minister en 
Minister van Begroting, Maatschappelijke Integratie en Sociale Economie, de Minister van Sociale Zaken en Pensioenen en de Minister van Telecommunicatie en Overheidsbedrijven en Participaties, belast met Middenstand.
3 De onderrichting TUT/MTR/252798 van 6 juni 2002 uitgevaardigd door het Ministerie van Sociale 
Zaken, Volksgezondheid en Leefmilieu en meegedeeld aan de OISZ.
4 Technische richtlijnen betreffende de “overdracht naar de beheersbegroting van het volgend begro-
tingsjaar van de investeringskredieten en de werkingskredieten verbonden aan de investerings-programma’s”.  162e Cahier de la Cour des comptes 427Sécurité sociale Contrats d’administration
L’audit a porté sur l’ensemble des 15 institutions publiques de sécurité sociale1 qui 
ont conclu un contrat d’administration.
Le premier objectif de l’audit consistait à inciter les différentes institutions et leurs 
ministres de tutelle respectifs à pallier, à l’avenir, les éventuelles lacunes. 
La réalisation simultanée de l’audit dans l’ensemble des institutions concernées avait 
également pour but de détecter des manquements structurels dans le système global des contrats d’administration et de suggérer les mesures adéquates en la matière. 
Les résultats détaillés de l’audit pour chaque institution ont été envoyés le 
29 avril 2005 à l’administrateur général de chaque IPSS. Toutes les institutions ont communiqué par écrit leurs commentaires au sujet du document précité. 
Sur la base des résultats de l’audit et des réactions des institutions, la Cour des 
comptes a rédigé un rapport de synthèse qui contient les conclusions et recomman-dations globales relatives au système des contrats d’administration. Le « Rapport de synthèse de la Cour des comptes » a été envoyé le 26 août 2005 au ministre du Bud-get, au ministre des Affaires sociales et aux différents ministres de tutelle, ainsi qu’à l’administrateur général de chaque IPSS.
La Cour des comptes a reçu une réponse du ministre de l’Intérieur le 30 septem-
bre 2005, dans laquelle il ne formule aucune remarque concernant le rapport de synthèse.
2 Législation et réglementation
Pour réaliser l’évaluation, la Cour des comptes s’est basée sur l’arrêté royal du 3 avril 
1997 portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions publiques de sécurité sociale et sur l’arrêté royal du 22 juin 2001 ﬁ  xant les règles en matière 
de budget, de comptabilité et de comptes des institutions publiques de sécurité sociale, tel que modiﬁ  é par l’arrêté royal du 28 août 2002.
L’audit a également tenu compte des directives ﬁ  gurant dans la circulaire du 15 jan-
vier 2002 – directives concernant le volet budgétaire des contrats d’administration des institutions publiques de sécurité sociale
2 et les instructions complémentaires3 
– ainsi que des directives techniques émanant du ministre du Budget (lettre du 27 février 2003)
4. 
1 Fonds des accidents du travail (FAT), Banque-carrefour de la sécurité sociale (BCSS), Institut national 
d’assurance maladie-invalidité (INAMI), Ofﬁ  ce national des vacances annuelles (ONVA), Ofﬁ  ce natio-
nal d’allocations familiales pour travailleurs salariés (ONAFTS), Institut national d’assurances sociales pour travailleurs indépendants (INASTI), Ofﬁ  ce national de sécurité sociale (ONSS), Ofﬁ  ce national de 
sécurité sociale des administrations provinciales et locales (ONSS-APL), Ofﬁ  ce national de l’emploi (ONEm), Ofﬁ  ce national des pensions (ONP), Fonds des maladies professionnelles (FMP), Caisse de 
secours et de prévoyance en faveur des marins (CSPM), Caisse auxiliaire de paiement des allocations de chômage (CAPAC), Caisse auxiliaire d’assurance maladie-invalidité (CAAMI), Ofﬁ  ce de sécurité sociale d’outre-mer (OSSOM).
2 Circulaire émanant de la vice-première ministre et ministre de l’Emploi, du vice-premier ministre et 
ministre du Budget, de l’Intégration sociale et de l’Économie sociale, du ministre des Affaires sociales et des Pensions et du ministre des Télécommunications et des Entreprises et Participations publiques, chargé des Classes moyennes.
3 Instruction TUT/MTR/252798 du 6 juin 2002 émanant du ministère des Affaires sociales, de la Santé 
publique et de l’Environnement et transmise aux IPSS.
4 Directives techniques en matière de « transfert au budget de gestion de l’exercice suivant des crédits 
d’investissement et de fonctionnement liés aux programmes d’investissement ». 428 162e Boek van het RekenhofBestuursovereenkomsten Sociale Zekerheid
3 Vaststellingen en aanbevelingen
3.1 Berekeningswijze en vaststelling van de beheerskredieten
De berekeningswijze en de vaststelling van de beheerskredieten evenals van het 
maximale bedrag aan personeelskredieten voor statutaire ambtenaren moeten in de bestuursovereenkomsten worden opgenomen
5. Slechts één instelling voldoet aan 
alle bepalingen over de berekeningswijze en vaststelling van de beheerskredieten. 
In het huidig wettelijk kader zijn er geen bepalingen opgenomen die een verwijzing 
naar de begrotingsartikelen verplichten bij de berekeningswijze. Toch hebben een aantal instellingen zich ertoe verbonden die verwijzingen in de nieuwe bestuursover-eenkomsten op te nemen. 
Met het oog op de eenvormigheid van de verschillende bestuursovereenkomsten, 
moeten duidelijke richtlijnen worden opgesteld over de inhoud van de op te nemen berekeningswijze van de beheerskredieten.
Om een duidelijk inzicht in de vaststelling van de beheerskredieten mogelijk te 
maken, beveelt het Rekenhof aan voor elk onderdeel van de beheerskredieten een precieze berekeningswijze in de bestuursovereenkomst op te nemen. Een verwijzing naar de begrotingsartikelen die als basis dienden voor de berekening, kan daarbij als minimumvereiste worden beschouwd.
3.2 Begroting
Voorafbeelding van de begroting
In afwachting van het begrotingsontwerp moeten de OISZ elk jaar tegen 15 juni van 
het jaar voorafgaand aan het begrotingsjaar een voorafbeelding bij ongewijzigd beleid voor het volgende begrotingsjaar opmaken
6.
Met uitzondering van twee instellingen, maken alle OISZ de voorafbeelding op vol-
gens de richtlijnen van de Minister van Begroting. Geen enkele instelling slaagt er echter in de voorafbeelding tijdig op te maken. 
Het Rekenhof is daarom van oordeel dat de Minister van Begroting in overleg met de 
Commissie voor de Normalisatie van de Boekhouding van de OISZ moet nagaan in welke mate een bijsturing van de algemene organisatie (reglementering, instructies, procedures, opvolging…) de aanslepende problematiek van de laattijdige opmaak van de voorafbeelding kan verhelpen.
Ontwerp van begroting
Jaarlijks moet het beheersorgaan van elke OISZ een ontwerp van begroting opmaken 
voor 15 oktober van het jaar voorafgaand aan het begrotingsjaar7. De begroting moet 
opgesplitst zijn in een opdrachten- en een beheersbegroting. De beheersbegroting is ingedeeld in drie categorieën: personeels-, werkings- en investeringsuitgaven. De opdeling van de begrotingsartikelen over de opdrachten- en beheersbegroting alsook de opname van de artikelen die in beide begrotingen voorkomen, zijn voorgeschreven 
5 Artikel 5, § 2, van het koninklijk besluit van 3 april 1997 en het verslag aan de Koning (BS 30 april 1997, 
3e editie p.10472).
6 Artikel 4 van het koninklijk besluit van 22 juni 2001.
7 Zie vorige voetnoot.  162e Cahier de la Cour des comptes 429Sécurité sociale Contrats d’administration
3 Constatations et recommandations
3.1 Mode de calcul et détermination des crédits de gestion
Le mode de calcul et la détermination des crédits de gestion, ainsi que le montant 
maximal des crédits en matière de personnel réservés aux agents statutaires doivent être repris dans le contrat d’administration
5. Une seule institution respecte toutes 
les dispositions en matière de mode de calcul et de détermination des crédits de gestion. 
Le cadre législatif actuel ne prévoit pas de disposition imposant le renvoi aux articles 
budgétaires en ce qui concerne le mode de calcul. Néanmoins, certaines institutions se sont engagées à inclure cette référence dans les nouveaux contrats d’administra-tion.
Pour garantir l’uniformité des différents contrats d’administration, il convient d’éta-
blir des instructions claires quant au contenu du mode de calcul des crédits de ges-tion à inclure.
Aﬁ  n de bien indiquer comment les crédits de gestion doivent être déterminés, la 
Cour des comptes recommande d’inclure dans le contrat d’administration un mode de calcul précis pour chaque type de crédits de gestion. À cet égard, une référence aux articles budgétaires qui ont servi de base au calcul peut être considérée comme une exigence minimale.
3.2 BudgetPréﬁ  guration du budget
En attendant le projet de budget, les IPSS doivent établir chaque année pour le 
15 juin de l’année qui précède l’année budgétaire concernée une préﬁ  guration à poli-
tique inchangée pour l’année budgétaire suivante
6.
Toutes les IPSS, sauf deux, établissent une préﬁ  guration conforme aux instructions 
du ministre du Budget. Aucune ne parvient toutefois à établir la préﬁ  guration dans 
les délais. 
La Cour des comptes est dès lors d’avis qu’en concertation avec la Commission de 
normalisation de la comptabilité des IPSS, le ministre du Budget examine dans quelle mesure un réaménagement de l’organisation générale (réglementation, instructions, procédures, suivi, etc.) ne serait pas de nature à résoudre le problème récurrent du retard dans l’établissement de la préﬁ  guration.
Projet de budget
L’organe de gestion de chaque IPSS est tenu d’établir chaque année un projet de 
budget pour le 15 octobre de l’année qui précède l’année budgétaire concernée
7. Le 
budget doit être constitué d’un budget des missions et d’un budget de gestion. Ce dernier doit être subdivisé en trois catégories : dépenses de personnel, dépenses de fonctionnement et dépenses d’investissement. La circulaire du 15 janvier 2002 préci-tée prévoit la répartition des articles budgétaires entre le budget des missions et le 
5 Article 5, § 2, de l’arrêté royal du 3 avril 1997 et rapport au Roi (M.B. du 30 avril 1997, 3e édition, p. 
10.472).
6 Article 4 de l’arrêté royal du 22 juin 2001.
7 Voir note précédente. 430 162e Boek van het RekenhofBestuursovereenkomsten Sociale Zekerheid
in de eerder genoemde omzendbrief van 15 januari 2002. Het genormaliseerd boek-
houdplan legt de vorm van de begroting voor de OISZ vast. In afwachting van een nieuw genormaliseerd boekhoudplan voor de OISZ blijft het boekhoudplan opgesteld in het kader van de artikelen 2 tot 7 van de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van openbaar nut van toepassing. 
Slechts zes instellingen slagen er doorgaans in hun ontwerp van begroting tijdig op te maken. Om uiteenlopende redenen respecteren de OISZ de voorgeschreven ter-mijnen niet. Afhankelijkheid van andere OISZ voor het verkrijgen van de vereiste informatie, laattijdige ontvangst van de omzendbrieven met de instructies voor de opstelling van de begrotingsdocumenten en een tijdrovende procedure voor de opstelling van de documenten bemoeilijken de tijdige opmaak van de begrotings-documenten. 
Op twee instellingen na, maken alle instellingen de opsplitsing tussen de opdrachten- 
en beheersbegroting. De wijze waarop de opsplitsing gebeurt, verloopt echter niet altijd uniform en conform de instructies. Slechts vijf instellingen voldoen aan de ver-plichting de kredieten die in beide begrotingen kunnen worden opgenomen, op te nemen in aparte rubrieken binnen de opdrachtenbegroting. Uit het onderzoek is ook gebleken dat de bij de omzendbrief gevoegde indelingslijst van begrotingsartikelen niet voldoet aan de noden van de betrokken OISZ.
Het is dan ook aangewezen om in het voordeel van alle betrokkenen, duidelijke 
instructies op te stellen over de opsplitsing van de begroting van de OISZ in een opdrachten- en beheersbegroting en de indeling van de beheersbegroting in catego-rieën. De bepalingen van de omzendbrief van 15 januari 2002 kunnen best worden aangepast, zodat de rubricering van artikelen in de opdrachten- en beheersbegroting voor alle OISZ eenvormig is. Er moeten richtlijnen worden opgesteld over de wijze waarop latere noodzakelijke afwijkingen moeten worden vermeld. Ook moet een nieuw boekhoudplan worden opgesteld waarbij onder meer de structuur van de begrotingstabel is aangepast aan het kader van de bestuursovereenkomsten.
lende instanties. Die instructies verschillen in sommige gevallen van de geldende wetgeving en zijn bovendien niet altijd even consistent. Dit brengt de timing van opmaak en goedkeuring van begrotingsdocumenten in het gedrang. De verspreide instructies en de wettelijke bepalingen mogen geen parallelle circuits doen ontstaan, zoals nu wel het geval is.
De Minister van Begroting zou in overleg met de Commissie voor de Normalisatie 
van de Boekhouding van de OISZ moeten nagaan in welke mate een bijsturing van de algemene organisatie (reglementering, instructies, procedures, opvolging,…) in verband met de opstelling en de voorlegging van het ontwerp en aanpassing van begrotingen en rekeningen van de OISZ, een tijdige naleving van de deadlines kan bevorderen.  162e Cahier de la Cour des comptes 431Sécurité sociale Contrats d’administration
budget de gestion, de même que la manière dont les articles ﬁ  gurant dans les deux 
budgets doivent être traités. Le plan comptable normalisé ﬁ  xe les règles relatives à 
la présentation du budget des IPSS. En attendant qu’un nouveau plan comptable soit ﬁ xé pour les IPSS, le plan comptable établi dans le cadre des articles 2 à 7 de la loi 
du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public reste d’application.
Seules six institutions parviennent généralement à élaborer leur budget en temps 
voulu. Diverses raisons expliquent que les IPSS ne respectent pas les délais pres-crits. Le fait d’être tributaire d’autres IPSS pour obtenir les données requises, le retard enregistré dans la réception des circulaires contenant les instructions relatives à l’élaboration des documents budgétaires et la procédure fastidieuse à suivre lors de l’élaboration des documents hypothèquent souvent le respect du délai d’établis-sement des documents budgétaires. 
À l’exception de deux institutions, toutes les IPSS établissent une distinction entre 
le budget des missions et le budget de gestion, mais la manière dont cette distinc-tion est opérée n’est pas toujours uniforme ni conforme aux instructions. Seules cinq institutions respectent l’obligation de faire ﬁ  gurer les crédits qui peuvent appa-
raître dans les deux budgets dans des rubriques distinctes du budget des missions. Il est également ressorti de l’audit que la liste prévoyant la répartition des articles budgétaires annexée à la circulaire ne correspond pas aux besoins des IPSS concer-nées.
Il serait dès lors judicieux d’élaborer, à l’intention des différents acteurs, des instruc-
tions claires pour ce qui est de la répartition du budget des IPSS en budget des missions et budget de gestion et de la subdivision de ce dernier en catégories. Les dispositions de la circulaire du 15 janvier 2002 devraient être, de préférence, adap-tées, de manière à garantir l’uniformité de la subdivision en rubriques des articles dans le budget des missions et le budget de gestion de toutes les IPSS. En outre, il conviendrait de rédiger des directives précisant la manière dont les dérogations ulté-rieurement nécessaires devraient être mentionnées. Enﬁ  n, il faudrait aussi élaborer 
un nouveau plan comptable prévoyant, notamment, un ajustement de la structure du tableau budgétaire en fonction du cadre des contrats d’administration.
En l’état actuel, les IPSS reçoivent des instructions divergentes de différentes 
instances. Dans certains cas, ces instructions s’écartent de la législation en vigueur et, de plus, ne sont pas toujours cohérentes. Ces facteurs contribuent à remettre en question le calendrier d’établissement et d’approbation des documents budgétaires. Les instructions diffusées et les dispositions légales ne peuvent engendrer des cir-cuits parallèles, comme c’est le cas actuellement.
Le ministre du Budget pourrait vériﬁ  er, en concertation avec la Commission de nor-
malisation de la comptabilité des IPSS, dans quelle mesure un réaménagement de l’organisation générale (réglementation, instructions, procédures, suivi,…) en matière d’établissement et de présentation du projet et de l’ajustement du budget et des comptes des IPSS pourrait favoriser le respect des délais. 432 162e Boek van het RekenhofBestuursovereenkomsten Sociale Zekerheid
Synoptische tabellen bij de voorafbeelding en het begrotingsontwerp
De OISZ zijn verplicht synoptische tabellen op te maken, die bij de voorafbeelding en 
het begrotingsontwerp moeten worden gevoegd8. Deze tabellen worden opgemaakt9 
volgens de vorm vastgelegd door de Commissie voor Normalisatie van de Boekhou-ding van de Openbare Instellingen van de Sociale Zekerheid
10.
De opmaak van de synoptische tabel is in de huidige context niet aangepast aan de 
structuur van de begrotingen van de OISZ (indeling in opdrachten- en beheersbegro-ting, opdeling in takken). 
Naar aanleiding van de vaststellingen van het Rekenhof, hebben sommige instellin-
gen het nut van de synoptische tabel in vraag gesteld. 
Zo is de realiteitszin van de gegevens in de synoptische tabel twijfelachtig. Instel-
lingen die door een andere OISZ worden geﬁ  nancierd, argumenteren dat de opmaak 
van de synoptische tabel geen toegevoegde waarde biedt. Bovendien bestaat in die gevallen een gevaar van dubbeltellingen.
Het zou nuttig zijn om in het kader van de Commissie voor de Normalisatie van de 
Boekhouding van de OISZ, na te denken over het doel van de synoptische tabel en in functie daarvan de inhoud en indeling ervan te herdeﬁ  niëren. Ook moet worden 
gespeciﬁ  ceerd welke instellingen een synoptische tabel moeten opmaken en toevoe-
gen aan hun begroting.
Overdracht van kredieten
In dit onderdeel is de aandacht gevestigd op het onderscheid tussen de overdrachten 
van kredieten binnen hetzelfde jaar en de overdrachten van kredieten naar een vol-gend begrotingsjaar
11. De omzendbrief van 15 januari 2002 duidt de artikels aan die 
in aanmerking komen voor een overdracht van kredieten naar een volgend begro-tingsjaar.
Sommige instellingen houden er een strikte interpretatie van de bepalingen inzake 
overdrachten van kredieten op na. Andere interpreteren de geldende wetgeving dan weer ruimer.
Het Rekenhof vindt dat de geldende wetgeving inzake overdracht van kredieten op 
een uniforme manier moet worden toegepast. Duidelijke instructies kunnen ook hier de verschillende interpretaties voorkomen.  
8 Artikel 13 van het koninklijk besluit van 3 april 1997 en artikel 6, tweede lid, van het koninklijk besluit 
van 22 juni 2001.
9 Artikel 6, tweede lid van het koninklijk besluit van 22 juni 2001.
10 In de aanvullende instructie bij de omzendbrief van 15 januari 2002 zijn de richtlijnen opgenomen 
omtrent de opmaak van de synoptische tabellen. Deze blijven tijdelijk ongewijzigd. Dit betekent dat de gegevens van die tabellen het resultaat zijn van de optelling van de gegevens uit zowel de opdrachten- als beheersbegroting. Bovendien moeten de synoptische tabellen worden opgesplitst in functie van de takken die door de instellingen worden beheerd. 
 De synoptische tabel verschaft inlichtingen over de gekende realisaties van het voorgaande begro-
tingsjaar, de vooruitzichten voor het lopend begrotingsjaar en de vooruitzichten voor de drie volgende begrotingsjaren (artikel 13 van het koninklijk besluit van 3 april 1997). Ter verduidelijking: voor begro-tingsjaar N (vb. begroting 2005) opgemaakt in N-1 (2004), omvat de synoptische tabel: jaar N-2 (2003), jaar N-1 (2004), jaar N (2005), jaar N+1 (2006) en jaar N+2 (2007).
11 Artikel 14, § 1 en § 2 van het koninklijk besluit van 3 april 1997.  162e Cahier de la Cour des comptes 433Sécurité sociale Contrats d’administration
Tableaux synoptiques joints à la préﬁ  guration et au projet de budget
Les IPSS sont tenues d’établir des tableaux synoptiques, qui doivent être joints à la 
préﬁ guration et au projet de budget8. Les tableaux synoptiques sont établis9 selon la 
forme déterminée par la Commission de normalisation de la comptabilité des institu-tions publiques de sécurité sociale
10.
Dans le contexte actuel, l’établissement du tableau synoptique n’est pas adapté à la 
structure des budgets des IPSS (subdivision en budget des missions et budget de gestion, répartition selon les branches).
Ces constatations de la Cour des comptes ont amené certaines institutions à remet-
tre en cause l’utilité du tableau synoptique. 
C’est ainsi qu’il y a des raisons de douter du réalisme des données reprises dans le 
tableau synoptique. Certaines institutions ﬁ  nancées par une autre IPSS soutiennent 
que l’établissement d’un tableau synoptique n’apporte aucune valeur ajoutée. Dans de tels cas, il y a, en outre, lieu de souligner le risque de double comptage.
Il serait utile de réﬂ  échir, dans le cadre de la Commission de normalisation de la 
comptabilité des IPSS, à l’objectif du tableau synoptique et d’en redéﬁ  nir ainsi le contenu et la subdivision. Il conviendrait également de spéciﬁ  er quelles institutions 
doivent établir un tableau synoptique à joindre à leur budget.
Report de crédits
Dans cette section, une distinction a été opérée entre le transfert de crédits dans le 
cadre d’un même exercice budgétaire et le report de crédits à l’année budgétaire suivante
11. La circulaire du 15 janvier 2002 précise les articles susceptibles d’un 
report de crédits à l’année budgétaire suivante. 
Certaines institutions adhèrent à une interprétation stricte des dispositions en 
matière de report de crédits. D’autres donnent une interprétation plus large à la législation en vigueur.
La Cour estime que la législation en vigueur en matière de report de crédits doit être 
appliquée de manière uniforme. Des instructions claires pourraient également préve-nir en l’occurrence les différentes interprétations.
8 Article 13 de l’arrêté royal du 3 avril 1997 et article 6, deuxième alinéa, de l’arrêté royal du 
22 juin 2001.
9 Article 6, deuxième alinéa, de l’arrêté royal du 22 juin 2001.
10 L’instruction complémentaire à la circulaire du 15 janvier 2002 comprend les instructions relatives à 
l’établissement des tableaux synoptiques. Ceux-ci restent momentanément inchangés. Autrement dit, les données des tableaux synoptiques résultent de l’addition des données contenues tant dans le bud-get des missions que dans le budget de gestion. De plus, les tableaux synoptiques doivent être scindés en fonction des branches gérées par les institutions. 
 Le tableau synoptique fournit des informations sur les réalisations connues de l’année budgétaire anté-
rieure, les prévisions pour l’année en cours et les prévisions pour les trois années à venir (article 13 de l’arrêté royal du 3 avril 1997). En guise d’illustration : pour l’année budgétaire N (par exemple, bud-get 2005), le tableau synoptique, établi en N-1 (2004) comprendra : l’année N-2 (2003), l’année N-1 (2004), l’année N (2005), l’année N+1 (2006) et l’année N+2 (2007).
11 Article 14, § 1er et 2 de l’arrêté royal du 3 avril 1997. 434 162e Boek van het RekenhofBestuursovereenkomsten Sociale Zekerheid
Verzending van begroting en begrotingsaanpassingen
Het ontwerp van begroting wordt toegezonden aan de ministers die verantwoordelijk 
zijn voor de instelling, aan de regeringscommissarissen en, ter informatie aan de Minister van Begroting en de Minister van Sociale Zaken indien de instelling niet rechtstreeks onder de bevoegdheid van deze laatste valt
12. 
Acht instellingen verzenden hun begrotingsdocumenten niet systematisch aan de 
voogdijminister. Vier van de zes instellingen die niet rechtstreeks onder de voogdij van de Minister van Sociale Zaken vallen, maken hun begrotingsdocumenten niet ter informatie aan hem over.
In de loop van een begrotingsjaar kan een begroting meermaals worden aangepast. 
Elke aanpassing kan zowel betrekking hebben op kredieten uit de opdrachten- en/of beheersbegroting.
In de koninklijke besluiten aangaande de OISZ
13 zijn er geen bepalingen opgenomen 
over de verzending van de begrotingsaanpassing. Naar analogie met de bepalingen voor het begrotingsontwerp moeten de begrotingsaanpassing van de opdrachtenbe-groting en de overdrachten van kredieten naar het volgende begrotingsjaar
14, aan 
dezelfde instanties worden verzonden als het begrotingsontwerp15. 
Uit het onderzoek van het Rekenhof blijkt dat er een tegenspraak is tussen de wet-
telijke bepalingen en de interne instructies aan de OISZ, waardoor parallelle circuits ontstaan. In de huidige constellatie ontvangen de OISZ verschillende instructies van verschillende instanties. 
Via een instructie die de wettelijke bepalingen naleeft, moeten de instellingen duide-
lijk worden geïnformeerd over de instanties aan wie ze begrotingsdocumenten en rekeningen moeten voorleggen. Wanneer verschillende ministers bevoegd zijn voor een instelling, zou aan de federale overheidsdienst waarmee de instelling door zijn basisopdracht is verbonden, een coördinerende rol moeten worden toegekend inzake de verzending en ondertekening van de begrotingsdocumenten en de rekeningen.
3.3 Boekhoudplan
De OISZ voeren een boekhouding overeenkomstig een genormaliseerd boekhoud-
plan vastgesteld door de Koning
16. De Commissie voor de Normalisatie van de Boek-
houding van de OISZ is belast met de opmaak van dat plan17. 
De omzendbrief van 15 januari 2002 onderstreept dat het bestaande boekhoudplan 
strikt van toepassing blijft totdat het nieuwe plan is goedgekeurd.
Alle OISZ hebben hun rekeningstelsel ingedeeld overeenkomstig het hoofdstuk II 
(opsomming van de rekeningen) van het algemeen boekhoudplan, opgemaakt voor de instellingen van categorie D, zoals bepaald in de wet van 16 maart 1954 betref-fende de controle op sommige instellingen van openbaar nut.
De commissie zou in eerste instantie moeten werk maken van een aanpassing van 
het oude boekhoudplan dat reeds van 1967 (aangepast in 1974) dateert en dat niet aan de huidige situatie is aangepast. Ook de structuur en indeling van de voor de OISZ voorgeschreven begrotingstabellen moeten aan de bepalingen van de bestuurs-overeenkomsten worden aangepast.
12 Artikel 4 van het koninklijk besluit van 22 juni 2001.
13 Koninklijk besluit van 3 april 1997 en koninklijk besluit van 22 juni 2001.
14 Artikel 14, § 2, van het koninklijk besluit van 3 april 1997.
15 Artikel 4 van het koninklijk besluit van 22 juni 2001.
16 Artikel 16 van het koninklijk besluit van 3 april 1997.
17 Idem, § 1.  162e Cahier de la Cour des comptes 435Sécurité sociale Contrats d’administration
Transmission du budget et des ajustements budgétaires
Le projet de budget est transmis aux ministres dont l’organisme relève, aux commis-
saires du gouvernement et, pour information, au ministre du Budget et au ministre des Affaires sociales si l’organisme ne relève pas directement de ce dernier
12. 
Huit institutions ne transmettent pas systématiquement leurs documents budgétai-
res au ministre de tutelle. Quatre institutions parmi les six qui ne relèvent pas direc-tement du ministre des Affaires sociales ne lui transmettent pas leurs documents budgétaires pour information.
Un budget peut être ajusté plusieurs fois au cours d’une année budgétaire. Chaque 
ajustement peut concerner des crédits ﬁ  gurant au budget des missions et/ou au budget de gestion.
Les arrêtés royaux relatifs aux IPSS
13 ne prévoient pas de dispositions qui règlent la 
transmission des ajustements du budget. Par analogie avec les dispositions concer-nant le projet de budget, l’ajustement budgétaire ayant trait au budget des missions et le report de crédits à l’année budgétaire suivante
14 doivent être transmis aux 
mêmes instances que le projet de budget15.
Les constatations de la Cour des comptes ont mis en évidence une contradiction 
entre les dispositions légales et les instructions internes des IPSS, ce qui engendre des circuits parallèles. Dans la situation actuelle, les IPSS reçoivent des instructions divergentes de différentes instances. 
Il y aurait lieu d’informer clairement les institutions, par le biais d’une instruction 
respectant également les dispositions légales, à quelles instances elles doivent trans-mettre les documents budgétaires et les comptes. Lorsque la tutelle d’une institution a été conﬁ  ée à plusieurs ministres, il conviendrait d’attribuer au service public fédé-
ral auquel elle est liée par sa mission de base un rôle de coordination en matière de transmission et de signature des documents budgétaires et des comptes.
3.3 Plan comptable
Les IPSS tiennent une comptabilité conformément à un plan comptable normalisé 
établi par le Roi
16. La Commission de normalisation de la comptabilité des IPSS est 
chargée d’établir ce plan17. 
La circulaire du 15 janvier 2002 souligne que, jusqu’à l’adoption du nouveau plan, le 
plan comptable actuel reste strictement d’application. 
Toutes les IPSS ont subdivisé leur plan comptable conformément au chapitre II 
(nomenclature des comptes) du plan comptable général établi pour les institutions appartenant à la catégorie D visée par la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public.
La commission devrait, en premier lieu, remanier l’ancien plan comptable, qui date 
déjà de 1967 (modiﬁ  é en 1974) et qui n’est plus adapté à la situation actuelle. En 
outre, la structure et la subdivision des tableaux budgétaires prescrits pour les IPSS devraient être adaptées aux dispositions des contrats d’administration. 
12 Article 4 de l’arrêté royal du 22 juin 2001.
13 Arrêté royal du 3 avril 1997 et arrêté royal du 22 juin 2001.
14 Article 14, § 2, de l’arrêté royal du 3 avril 1997.
15 Article 4 de l’arrêté royal du 22 juin 2001.
16 Article 16 de l’arrêté royal du 3 avril 1997.
17 Idem, § 1er. 436 162e Boek van het RekenhofBestuursovereenkomsten Sociale Zekerheid
3.4 Boekhouding
Elk boekhoudstuk moet worden getekend door twee personeelsleden die hiervoor 
door het beheersorgaan werden aangeduid18. Een boekhoudstuk heeft betrekking op 
boekhoudkundige operaties die geen geldbeweging met zich meebrengen (afschrij-vingen, toewijzing van intresten, reserves). De betalingsstukken dragen in de meeste gevallen nu reeds een dubbele handtekening.
Slechts in twee instellingen heeft het beheerscomité/de raad van beheer een beslis-
sing genomen met betrekking tot de aanduiding van de personeelsleden voor de ondertekening van een boekhoudstuk.
Door de informatisering van de boekhouding wordt de verplichting van de dubbele 
handtekening voor elk boekhoudstuk in vraag gesteld. 
De Commissie voor Normalisatie van de Boekhouding van de OISZ moet het nut van 
de reglementaire bepaling betreffende de dubbele ondertekening van elk boekhoud-stuk nader onderzoeken in het licht van de huidige juridische en technologische con-stellatie. Bovendien moet de nodige duidelijkheid worden verschaft over de draag-wijdte van de term “boekhoudstuk”.
3.5 RekeningenOpmaak van de rekeningen
Volgende rekeningen moeten jaarlijks worden opgemaakt
19: een uitvoeringsrekening 
van de begroting, een rekening van budgettair beheer, een rekening kapitaalverrich-tingen met een inventaris van de roerende en onroerende goederen van de instelling, een balans der rekeningen, een balans van de activa en passiva van de instelling, een algemene rekening van de brutokosten en opbrengsten, een algemene rekening van de nettokosten en opbrengsten en per ventilatie daarvan gelijkaardige rekeningen per tak.
Het koninklijk besluit van 22 juni 2001 heeft de opmaak van de rekening kapitaal-
verrichtingen opgelegd. De inhoud van deze rekening is tot op heden nog niet regle-mentair gedeﬁ  nieerd en de OISZ maken deze rekening dan ook op naar eigen inzicht 
en interpretatie. Om echter tot een eenduidige opmaak van de rekening kapitaalver-richtingen te komen, moet de inhoud ervan worden vastgelegd.
Om de begroting te kunnen vergelijken met de uitvoeringsrekening, moet de uitvoe-
ringsrekening van de begroting idealiter dezelfde indeling volgen als de opsplitsing van de begroting in opdrachten en beheer.
De aanwijzing van de takken binnen de verschillende OISZ, zoals besproken in de 
vergadering van 30 mei 2002 van de toenmalige commissie voor normalisatie van de boekhouding, moet verder worden uitgewerkt met het oog op een deﬁ  nitieve vast-
stelling van de takken in het kader van de rekeningaﬂ  egging.
18 Artikel 16, § 5, van het koninklijk besluit van 3 april 1997: “Elk boekhoudkundig stuk moet worden 
getekend door twee personeelsleden aangeduid door het beheersorgaan”. Artikel 7 van het koninklijk besluit van 22 juni 2001: “Iedere boeking wordt gestaafd door een boekhouddocument, dat getekend wordt door twee personeelsleden aangewezen door het beheerscomité, die de juistheid ervan aan-tonen”.
19 Artikel 11 van het koninklijk besluit van 22 juni 2001.  162e Cahier de la Cour des comptes 437Sécurité sociale Contrats d’administration
3.4 Comptabilité
Toute pièce comptable doit être signée par deux membres du personnel désignés à 
cette ﬁ  n par l’organe de gestion18. Une pièce comptable se rapporte à des opéra-
tions comptables qui n’entraînent pas de mouvement de fonds (amortissements, attribution d’intérêts, réserves). Dans la plupart des cas, les pièces relatives à un paiement portent déjà la double signature.
Dans deux institutions seulement, le comité de gestion/conseil d’administration a 
pris une décision visant à désigner les membres du personnel autorisés à signer les pièces comptables.
L’informatisation de la comptabilité remet en cause l’obligation de double signature 
de chaque document comptable. 
La Commission de normalisation de la comptabilité des IPSS devrait examiner l’utilité de la disposition réglementaire relative à la double signature de toute pièce compta-ble, à la lumière de l’ensemble des éléments juridiques et technologiques actuels. En outre, il y a lieu de bien préciser la portée du terme de « pièce comptable ».
3.5 Comptes
Établissement des comptes
Les comptes suivants doivent être dressés annuellement19 : un compte  d’exécution 
du budget, un compte de gestion budgétaire, un compte des opérations de capital avec un inventaire des biens meubles et immeubles de l’organisme, une balance des comptes, un bilan des actifs et passifs de l’organisme, un compte général des char-ges et des produits bruts, un compte général des charges et des produits nets et, par ventilation, des comptes identiques par branche.
L’arrêté royal du 22 juin 2001 a imposé l’établissement d’un compte des opérations 
de capital. À ce jour, le contenu de ce compte n’a pas encore été déﬁ  ni sur le plan 
réglementaire. Dès lors, les IPSS établissent ce compte en fonction de leur propre appréciation et interprétation. Le contenu du compte des opérations de capital doit être ﬁ  xé de manière à en garantir l’établissement univoque.
Aﬁ n de permettre une comparaison du budget et du compte d’exécution du budget, 
ce dernier doit idéalement respecter la même répartition que celle appliquée pour la scission du budget en budget des missions et budget de gestion.
La question de la désignation des branches dans les différentes IPSS, telle qu’exa-
minée par la Commission de normalisation de la comptabilité de l’époque en réunion du 30 mai 2002, doit être élaborée plus en détail en vue de ﬁ  xer déﬁ  nitivement les 
branches dans le cadre de la reddition des comptes.
18 Article 16, § 5, de l’arrêté royal du 3 avril 1997 : « Toute pièce comptable doit être signée par deux 
membres du personnel désignés par l’organe de gestion. » Article 7 de l’arrêté royal du 22 juin 2001 : « Tout enregistrement s’appuie sur un document comptable, signé par deux agents désignés par le comité de gestion, qui en établissent l’exactitude ».
19 Article 11 de l’arrêté royal du 22 juin 2001. 438 162e Boek van het RekenhofBestuursovereenkomsten Sociale Zekerheid
Verslagen
De OISZ moeten een aantal ﬁ  nanciële verslagen verzenden aan de voogdijminister 
en de Minister van Begroting: periodieke toestandsopgaven van het actief en het passief
20 en periodieke uitvoeringstoestanden van de begroting21. 
Het koninklijk besluit van 22 juni 2001 vermeldt echter nergens welke de juiste fre-
quentie is van de periodieke toestandsopgave van actief en passief. De commissie moet daarom de periodiciteit van de budgettaire verslaggeving tijdens het uitvoe-ringsjaar vaststellen.
Data van opmaak, goedkeuring en verzending
De rekeningen moeten uiterlijk op 15 mei (voorheen op 30 april) van het volgende 
jaar worden opgemaakt en na certiﬁ  cering van de revisor worden toegezonden aan 
de voogdijministers voor goedkeuring en voorlegging aan het Rekenhof (30 juni)
22.
Ingevolge het koninklijk besluit van 21 juli 2003 tot vaststelling van bepaalde minis-
teriële bevoegdheden vallen een aantal instellingen onder de voogdij van meerdere ministers.
Zoals blijkt uit het artikel onder Titel V, Hoofdstuk 1 van dit boek, worden de reke-
ningen over het algemeen te laat opgemaakt en slaagt geen enkele OISZ erin de rekeningen tijdig aan het Rekenhof voor te leggen.
De laattijdige opmaak van de rekeningen is onder meer het gevolg van de afhanke-
lijkheid van derden en de bepalingen in het boekhoudplan (aanrekening mogelijk tot 31 maart). Hierdoor sluiten de OISZ hun boekjaar niet af voor die datum en is de tijdspanne tussen de afsluiting en de wettelijke datum van opmaak zeer krap.
Voordat de rekeningen aan het Rekenhof worden voorgelegd, moeten ze gecertiﬁ  -
ceerd zijn door de revisor en goedgekeurd door de voogdijminister. De controle door de revisor gebeurt in sommige gevallen pas na opmaak van de rekeningen, waardoor deze pas na de wettelijk voorziene datum door de voogdijminister worden goedge-keurd en aan het Rekenhof toegestuurd. De niet tijdige aanstelling van een revisor bepaalt mee de laattijdige certiﬁ  cering en overzending van de rekeningen van de OISZ.
Het Rekenhof dringt erop aan dat de nodige structurele maatregelen worden getrof-
fen opdat de wettelijke termijnen voor de voorlegging van de rekeningen strikt kun-nen worden nageleefd, zodat het in het najaar van jaar x+1 aan het Parlement kan rapporteren over de ﬁ  nanciële staten van de instellingen van het jaar x.
4 Conclusies 
Alle OISZ hebben uitvoerig gereageerd op de concrete opmerkingen die speciﬁ  ek op 
hen betrekking hebben. Uit hun reacties blijkt dat ze de aangekaarte problematiek ter harte nemen en dat ze bereid zijn in de toekomst, in de mate van het mogelijke, sommige van de vastgestelde tekortkomingen en anomalieën te verhelpen. Ook bij het ontwerpen van de nieuwe bestuursovereenkomsten werd hieraan reeds de nodige aandacht besteed.
20 Artikel 17, § 1 van het koninklijk besluit van 3 april 1997.
21 Volgens artikel 13 van het koninklijk besluit van 22 juni 2001 moet dit worden verzonden in de maand 
volgend op het verstrijken van ieder kwartaal.
22 Artikel 11 en 12 van het koninklijk besluit van 22 juni 2001.  162e Cahier de la Cour des comptes 439Sécurité sociale Contrats d’administration
Rapports
Les IPSS doivent adresser une série de rapports ﬁ  nanciers à leur ministre de tutelle 
et au ministre du Budget : situations périodiques actives et passives20 et situations 
périodiques de l’exécution du budget21.
Or, l’arrêté royal du 22 juin 2001 ne comporte aucune mention de la fréquence exacte des situations périodiques actives et passives. C’est pourquoi la commission doit ﬁ  xer la périodicité des rapports budgétaires à dresser au cours de l’année d’exécution.
Dates d’établissement, d’approbation et de transmission
Les comptes doivent être établis au plus tard le 15 mai (auparavant, le 30 avril) de 
l’année qui suit l’exercice. Ces comptes sont transmis, avec la certiﬁ  cation du révi-
seur, aux ministres dont l’organisme relève pour approbation et pour transmission à la Cour des comptes (30 juin)
22.
Depuis l’entrée en vigueur de l’arrêté royal du 21 juillet 2003 ﬁ  xant certaines attribu-
tions ministérielles, certaines institutions relèvent de plusieurs ministres de tutelle.
Comme il ressort de l’article repris au Titre V, Chapitre 1 du présent Cahier, les 
comptes sont, d’une manière générale, élaborés trop tard et aucune IPSS ne par-vient à transmettre ses comptes en temps voulu à la Cour des comptes.
Le retard dans l’établissement des comptes est dû, notamment, au fait que certaines 
institutions sont tributaires de tiers et aux dispositions du plan comptable (qui auto-rise les imputations jusqu’au 31 mars). Par conséquent, les IPSS ne clôturent pas leur année comptable avant cette date, ce qui réduit très fortement le délai entre la clôture et la date prévue pour l’établissement des comptes. 
approuvés par le ministre de tutelle. Dans certains cas, le contrôle du réviseur n’a lieu qu’après l’établissement des comptes et, dès lors, ceux-ci ne sont approuvés par le ministre de tutelle et transmis à la Cour des comptes qu’après la date légale. L’absence de désignation d’un réviseur en temps voulu contribue au retard dans la certiﬁ  cation et la transmission des comptes des IPSS. 
La Cour des comptes recommande de prendre les mesures structurelles nécessaires 
pour respecter strictement les délais légaux de transmission des comptes, de manière à lui permettre de faire rapport au Parlement sur les états ﬁ  nanciers des institutions 
de l’année x, à l’automne de l’année x+1.
4 Conclusions
Toutes les IPSS ont répondu de manière exhaustive aux observations ponctuelles qui 
se rapportaient spéciﬁ  quement à chacune d’entre elles. Il ressort de leurs réponses 
qu’elles sont bien conscientes du problème soulevé et qu’elles sont disposées, dans la mesure du possible, à remédier à l’avenir à certaines des lacunes constatées. Elles y ont d’ailleurs déjà consacré l’attention nécessaire lors de l’élaboration des nou-veaux contrats d’administration.
20 Article 17, § 1er, de l’arrêté royal du 3 avril 1997.
21 En vertu de l’article 13 de l’arrêté royal du 22 juin 2001, ces documents doivent être transmis dans le 
mois qui suit l’expiration de chaque trimestre.
22 Articles 11 et 12 de l’arrêté royal du 22 juin 2001. 440 162e Boek van het RekenhofBestuursovereenkomsten Sociale Zekerheid
Ondanks deze positieve evolutie, blijven er toch nog enkele structurele knelpunten 
die een uniforme en correcte naleving van de regels voor de berekeningswijze van de beheerskredieten, de rubricering van kosten, de begroting, de boekhouding en de rekeningen in de weg staan.
De knelpunten hebben voornamelijk te maken met het globale systeem van de aan 
de instellingen gevraagde ﬁ  nanciële verantwoordingen, begrotingen en rekeningen. Ze kunnen niet door de OISZ zelf worden opgelost maar vergen een gezamenlijk initiatief van de Minister van Begroting, de Minister van Sociale Zaken en de betrok-ken voogdijministers.
Een van de belangrijkste vaststellingen is dat het huidige systeem het blijkbaar niet 
mogelijk maakt de begrotingen en de rekeningen van de instellingen tijdig op te maken en voor te leggen aan de bevoegde instanties. Doordat de rekeningen laat-tijdig aan het Rekenhof worden voorgelegd, kan het Parlement evenmin tijdig beschik-ken over de informatie betreffende de ﬁ  nanciële resultaten en het ﬁ  nanciële beheer 
van de OISZ.
De bestaande reglementering en instructies zijn bovendien niet altijd consistent (o.m. de overdracht van kredieten, de inhoud van bepaalde rekeningen, deﬁ  niëring 
van begrippen), volledig en duidelijk. Op sommige vlakken (o.m. het boekhoudplan, de synoptische tabellen, de voorlegging en verzending van begrotingsdocumenten en rekeningen) zijn de reglementaire bepalingen niet aangepast aan de nieuwe situ-atie die sinds 1 januari 2002 is ontstaan met de invoering van de bestuursovereen-komsten.
Een en ander is het gevolg van het feit dat de nieuwe Commissie voor de Normali-
satie van de Boekhouding van de OISZ, die het genormaliseerd boekhoudplan moet opmaken met daarin de regels voor de vorm van de begroting, de overlegging van de rekeningen, de periodieke toestandsopgaven en –verslagen en de wijze van aan-rekening van ontvangsten en uitgaven, tot dusver nog steeds niet is geïnstalleerd. Deze commissie moet werk maken van een nieuw boekhoudplan aangepast aan de huidige situatie van de bestuursovereenkomsten. Eigenlijk is deze nieuwe commis-sie een reactivering van de Commissie voor de Normalisatie van de Boekhouding van de Instellingen van Openbaar Nut van de Sociale Zekerheid die zich tot maart 2002 gebogen heeft over de aanpassingen en bijkomende instructies van het huidig algemeen boekhoudplan.
De Minister van Begroting en de voogdijministers zouden daarom het initiatief moe-ten nemen om de werkzaamheden van de nieuwe Commissie voor de Normalisatie van de Boekhouding van de OISZ aan te vatten.  162e Cahier de la Cour des comptes 441Sécurité sociale Contrats d’administration
En dépit de l’évolution positive relevée ci-dessus, il subsiste quelques problèmes 
structurels, qui entravent l’application uniforme et correcte des règles régissant le mode de calcul des crédits de gestion et la répartition des charges en rubriques, ainsi que le budget, la comptabilité et les comptes.
Les points problématiques concernent plutôt le système global des justiﬁ  cations 
ﬁ nancières, des budgets et des comptes demandés aux institutions. Ces difﬁ  cultés 
ne peuvent pas être résolues par les IPSS elles-mêmes, mais requièrent une initia-tive commune du ministre du Budget, du ministre des Affaires sociales et des minis-tres de tutelle concernés.
L’une des principales constatations est que le système actuel ne permet apparem-
ment pas d’établir en temps voulu les budgets et les comptes des IPSS et de les soumettre aux instances compétentes dans les délais. Le retard dans la transmission des comptes à la Cour a pour conséquence que le Parlement ne peut être informé en temps opportun des résultats ﬁ  nanciers et de la gestion ﬁ  nancière des IPSS.
cohérentes (notamment le report des crédits, le contenu de certains comptes, la déﬁ  nition de notions), exhaustives et précises. Sur certains points (notamment le plan comptable, les tableaux synoptiques, la transmission des documents budgétai-res et des comptes), les dispositions réglementaires ne sont pas adaptées à la nou-velle situation qui prévaut depuis l’introduction des contrats d’administration, le 1
Cet état de choses est dû au fait que la nouvelle Commission de normalisation de la comptabilité des IPSS n’a toujours pas été installée à ce jour, alors qu’elle est chargée d’élaborer le plan comptable normalisé, qui devra, notamment, ﬁ  xer les règles déterminant la forme du budget, la transmission des comptes, les situations et rapports périodiques, ainsi que le mode d’imputation des recettes et des dépen-ses. Cette nouvelle commission doit d’abord se charger d’élaborer un nouveau plan comptable adapté à la nouvelle situation concernant les contrats d’administration. En réalité, elle constitue une réactivation de la Commission de normalisation de la comptabilité des organismes d’intérêt public de sécurité sociale, qui s’est penchée, en mars 2002, sur les adaptations du plan comptable général actuel et les instruc-tions supplémentaires y afférentes.
Le ministre du Budget et les ministres de tutelle devraient, dès lors, encourager le début des travaux de la nouvelle Commission de normalisation de la comptabilité des IPSS.  442 162e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke onderzoeken Sociale Zekerheid
Speciﬁ  eke onderzoeken
/L50776  RIJKSINSTITUUT  VOOR  ZIEKTE- EN INVALIDITEITSVERZEKERING  (RIZIV): 
ALTERNATIEVE  FINANCIERING  VAN DE GENEESKUNDIGE  VERZORGING
dige verzorging gedeeltelijk geﬁ  nancierd door middel van een voorafname op de belasting op de toegevoegde waarde (btw) en een voorafname op de accijnzen op tabaksproducten. Onder meer het aandeel van de Staat in de ﬁ  nanciële last van de ziekenhuisﬁ  nanciering, dat voorheen in de begroting van de FOD Volksgezondheid was opgenomen, wordt nu geﬁ  nancierd uit de btw-ontvangsten teneinde de begro-ting van de FOD Volksgezondheid te ontlasten. De btw-ontvangsten worden samen met het aandeel van het RIZIV maandelijks door dit instituut aan de verzekerings-instellingen doorgestort. 
Het Rekenhof stelde vast dat de betalingen aan de verzekeringsinstellingen, voor-
zien voor de maand december 2004, met één maand vertraagd werden om de begroting van het RIZIV in evenwicht te houden. Deze doorschuifoperatie zal de begroting 2005 met 107,8 miljoen euro bezwaren.
1  BTW-ontvangsten overgedragen naar de begroting administratie-
kosten van het RIZIV voor de betaling van het aandeel van de Staat in de ziekenhuisﬁ  nanciering en voor de ﬁ  nanciering van 
een fonds tot bestrijding van het tabaksgebruik
1.1 Ziekenhuisﬁ  nanciering
De ﬁ nanciële last van de ziekenhuisﬁ  nanciering wordt gezamenlijk gedragen door de 
Staat en door het RIZIV
1. De verdeling tussen beide wordt vastgesteld bij koninklijk 
besluit2 en is voor de begroting 2004 bepaald op 22,77 % (Staat)/77,23 % (RIZIV). 
Het aandeel van de Staat was voorheen in de begroting van de FOD Volksgezond-heid opgenomen. Dit aandeel wordt nu echter geﬁ  nancierd uit de btw-ontvangsten 
en werd in de begroting administratiekosten 2004 van het RIZIV
3 vastgelegd op 
1.293,1 miljoen euro4. Dat de betalingen aan de verzekeringsinstellingen nu niet meer 
worden aangerekend op de begroting van de FOD Volksgezondheid maar op kre-dieten op de begroting van het RIZIV afkomstig uit overgedragen btw-opbrengsten, 
1 Het gedeelte ten laste van het RIZIV is begrepen in de globale begrotingsdoelstelling.
2 Koninklijk besluit van 3 maart 2004 tot wijziging van het koninklijk besluit van 26 juni 2002 houdende 
uitvoering van artikel 101 van de wet op de ziekenhuizen.
3 Artikel 67bis van de programmawet van 2 januari 2001, ingevoegd door artikel 258 van de program-
mawet van 22 december 2003. 
4 Uit de begroting van de verzekering voor geneeskundige verzorging voor het begrotingsjaar 2004 blijkt 
dat dit bedrag moet worden opgesplitst in een gedeelte voorzien voor de algemene regeling van de werknemers (1.199,97 miljoen euro) en een gedeelte voor de zelfstandigen (93,13 miljoen euro). Het wordt aangewend voor de betaling van de schadeloosstelling bedoeld in artikel 47, tweede lid, van de wet op de ziekenhuizen gecoördineerd op 7 augustus 1987, evenals voor de betaling van het gedeelte van de begroting voor de ﬁ  nanciële middelen van de ziekenhuizen dat ten laste genomen wordt door 
de Staat, bedoeld door artikelen 100 en 102 van dezelfde wet.  162e Cahier de la Cour des comptes 443Sécurité sociale Analyses spéciﬁ  ques
Chapitre 3
Analyses spéciﬁ  ques
/L50776  INSTITUT  NATIONAL  D’ASSURANCE  MALADIE  INVALIDITÉ  (INAMI) : FINANCE -
MENT ALTERNATIF  DES SOINS  DE SANTÉ
cée par le biais d’un prélèvement sur le produit de la taxe sur la valeur ajoutée (TVA) et d’un prélèvement sur le produit des accises sur la vente de tabacs manu-facturés. C’est ainsi, notamment, que la part de l’État dans la charge ﬁ  nancière du ﬁ  nancement des hôpitaux, qui était auparavant reprise dans le budget du SPF Santé publique, est à présent ﬁ  nancée grâce au produit de la TVA, aﬁ  n de soulager le budget du SPF. Les recettes de la TVA ainsi que la part de l’INAMI sont versées chaque mois par ce dernier aux organismes assureurs. 
vus pour le mois de décembre 2004 ont été retardés d’un mois en vue de maintenir le budget de l’INAMI en équilibre. Cette opération de transfert grèvera le bud-get 2005 à concurrence de 107,8 millions d’euros.
1  Recettes de la TVA transférées au budget des frais d’administra-
tion de l’INAMI en vue du paiement de la part de l’État dans le ﬁ nancement des hôpitaux et de l’alimentation d’un Fonds de lutte 
contre le tabagisme
1.1 Financement des hôpitaux
La charge ﬁ  nancière du ﬁ  nancement des hôpitaux est supportée conjointement par 
l’État et par l’INAMI
1. La répartition entre les deux entités est déterminée par arrêté 
royal2 et a été ﬁ  xée, pour le budget 2004, à 22,77 % (État)/77,23 % (INAMI). La part 
de l’État, qui était inscrite auparavant au budget du SPF Santé publique, est à pré-sent ﬁ  nancée par les recettes de la TVA ; elle a été ﬁ  xée à 1.293,1 millions d’euros
3 
dans le budget des frais d’administration de l’INAMI pour l’année 20044. L’imputa-
tion des paiements effectués aux organismes assureurs sur des crédits du budget de l’INAMI provenant d’un transfert de recettes de la TVA et non plus au budget du SPF Santé publique doit être considérée comme une forme de débudgétisation. Or, 
1 La partie à la charge de l’INAMI est comprise dans l’objectif budgétaire global.
2 Arrêté royal du 3 mars 2004 modiﬁ  ant l’arrêté royal du 26 juin 2002 pris en exécution de l’article 101 
de la loi sur les hôpitaux.
3 Il ressort du budget de l’assurance soins de santé pour l’année budgétaire 2004 que ce montant doit 
être réparti entre le régime général des travailleurs salariés (1.199,97 millions d’euros) et le régime des travailleurs indépendants (93,13 millions d’euros). Il est utilisé pour le paiement du dédommage-ment visé à l’article 47,
 alinéa 2, de la loi sur les hôpitaux, coordonnée le 7 août 1987, ainsi que pour le 
paiement de la partie du budget des moyens ﬁ  nanciers des hôpitaux qui est prise en charge par l’État, 
visée aux articles 100 et 102 de la même loi.
4 Article 67 bis de la loi-programme du 2 janvier 2001, inséré par l’article 258 de la loi-programme du 22 décembre 2003.  444 162e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke onderzoeken Sociale Zekerheid
moet als een vorm van debudgettering worden beschouwd. Volgens de memorie van 
toelichting bij het ontwerp van de programmawet van 22 december 2003 werd deze techniek nochtans ingevoerd met het oog op duidelijkheid en doorzichtigheid ten-einde een beter globaal beeld te verkrijgen
5.
De betaling van de toegewezen btw-ontvangsten vindt maandelijks plaats d.m.v. de 
zgn. begrotingstwaalfden toegekend aan het RIZIV, dat op zijn beurt dit bedrag maandelijks aan de verzekeringsinstellingen doorstort (de zgn. begrotingstwaalfden voor de ziekenhuizen). De betaling van het begrotingstwaalfde voor de ziekenhuizen voorzien in de maand december 2004, werd evenwel met één maand vertraagd ten-gevolge van een conclaafbeslissing van de regering van 10 september 2004. Deze budgettaire opsmukoperatie resulteert in 2004 in een minderuitgave voor het RIZIV van 107,8 miljoen euro. Ze levert een begroting in evenwicht op en een vrijgekomen budget voor andere uitgaven, dat bijgevolg niet bij het Globaal Beheer moet worden opgevraagd. De operatie heeft uiteraard tot gevolg dat de begroting 2005 van het RIZIV met een zelfde bedrag wordt bezwaard. 
1.2 Fonds tot bestrijding van het tabaksgebruik 
Op de begroting 2004 werd een bedrag van 0,5 miljoen euro voorafgenomen van de 
opbrengst van de belasting op de toegevoegde waarde en toegekend aan de begro-ting van de administratiekosten van het RIZIV
6. Het bedrag was bestemd voor de 
oprichting van een Fonds tot bestrijding van het tabaksgebruik, waarvoor 1 miljoen euro werd voorzien. Het saldo werd geﬁ  nancierd uit de algemene middelen voorzien 
in de begroting van het RIZIV voor de geneeskundige verzorging, verdeeld op basis van de verdeling van de globale uitgaven voor het dienstjaar 2002
7, in een bedrag 
van 0,47 miljoen euro voor de algemene regeling (werknemers) en 0,03 miljoen euro voor de regeling zelfstandigen.
2  Voorafname op een gedeelte van de accijnzen voor bijkomende 
ﬁ nanciering van de verzekering voor geneeskundige verzorging 
Op de begroting 2004 werd een bedrag van 144,8 miljoen euro voorafgenomen op de 
opbrengst van de accijnzen en toegewezen aan het RIZIV ten voordele van de ver-zekering voor geneeskundige verzorging
8. Dit bedrag wordt gestort in maandelijkse 
schijven.Volgens de verdeling op basis van de globale uitgaven voor het dienst-jaar 2002
9 komt een bedrag van 135,74 miljoen euro ten goede van de algemene 
regeling (werknemers) en 9,06 miljoen euro ten goede van de regeling zelfstandigen.
5 Parl. St . Kamer, DOC 51-0473/001 en 0474/001, blz.117.
6 Artikel 67quater van de programmawet van 2 januari 2001, ingevoegd door artikel 258 van de program-
mawet van 22 december 2003.
7 Zoals opgenomen in de begroting van de verzekering voor geneeskundige verzorging voor het begro-
tingsjaar 2004.
8 Artikel 67ter van de programmawet van 2 januari 2001, ingevoegd door artikel 258 van de program-
9 Zoals opgenomen in de begroting van de verzekering voor geneeskundige verzorging voor het begro-
tingsjaar 2004.  162e Cahier de la Cour des comptes 445Sécurité sociale Analyses spéciﬁ  ques
selon l’exposé des motifs du projet de loi-programme du 22 décembre 2003, cette 
technique a été introduite dans un esprit de clarté et de transparence aﬁ  n d’obtenir 
une meilleure vision globale5.
Le paiement des recettes TVA affectées est réalisé chaque mois par le biais des 
« douzièmes budgétaires » accordés à l’INAMI, qui transfère à son tour chaque mois ce montant aux organismes assureurs (les « douzièmes budgétaires hospitaliers »). Le paiement du douzième budgétaire hospitalier prévu pour le mois de décembre 2004 a toutefois été reporté d’un mois à la suite d’une décision prise par le gouvernement en conclave le 10 septembre 2004. Cette opération de maquillage budgétaire se tra-duit par une diminution des dépenses de l’INAMI de l’ordre de 107,8 millions d’euros en 2004. Elle permet d’obtenir un budget en équilibre et de libérer des moyens pour d’autres dépenses, qui ne doivent dès lors pas être demandés à la Gestion globale. Cette opération a naturellement pour effet de grever le budget 2005 de l’INAMI d’un montant équivalent. 
1.2 Fonds de lutte contre le tabagisme
Dans le budget 2004, un montant de 0,5 million d’euros a été prélevé du produit de 
la taxe sur la valeur ajoutée et attribué au budget des frais d’administration de l’INAMI
6. Le montant était destiné à la création d’un Fonds de lutte contre le taba-
gisme, pour lequel 1 million d’euros a été prévu. Le solde a été ﬁ  nancé par les moyens 
généraux prévus au budget des soins de santé de l’INAMI et réparti, sur la base des dépenses globales pour l’exercice 2002
7, en un montant de 0,47 million d’euros au 
proﬁ t du régime général (travailleurs salariés) et un montant de 0,03 million d’euros 
pour le régime des travailleurs indépendants.
2  Prélèvement sur une partie des accises en vue du ﬁ  nancement 
complémentaire de l’assurance soins de santé
Dans le budget 2004, un montant de 144,8 millions d’euros a été prélevé sur les 
recettes d’accises et affecté à l’INAMI au proﬁ  t de l’assurance soins de santé8. Ce 
montant est versé par tranches mensuelles. Selon la répartition effectuée sur la base des dépenses globales pour l’exercice 2002
9, un montant de 135,74 millions d’euros 
a été prévu pour le régime général (travailleurs salariés) et de 9,06 millions d’euros pour le régime des travailleurs indépendants.
5 Doc. parl. , Chambre, DOC 51-0473/001 et 0474/001, p.117.
6 Article 67quater de la loi-programme du 2 janvier 2001, inséré par l’article 258 de la loi-programme du 
22 décembre 2003.
7 Telles que ﬁ  gurant dans le budget de l’assurance soins de santé pour l’année budgétaire 2004.
8 Article 67ter de la loi-programme du 2 janvier 2001, inséré par l’article 258 de la loi-programme du 
9 Telles que ﬁ  gurant dans le budget de l’assurance soins de santé pour l’année budgétaire 2004. 446 162e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke onderzoeken Sociale Zekerheid
Tabel – Alternatieve ﬁ  nanciering geneeskundige verzorging in 2004 (in miljoen euro)
Alternatieve 
ﬁ nanciering 
geneeskundige 
verzorging in 2004
(sociaal statuut 
werknemers)Alternatieve 
zelfstandigen)Totaal
BTW-ontvangsten 1.200,44 93,17 1.293,61
Aandeel Staat in ﬁ  nanciële 
last ziekenhuisﬁ  nanciering1.199,97 93,14 1.293,11
Fonds tot bestrijding van 
het tabaksgebruik0,47 0,03 0,50
Accijnzen op tabaksproducten 135,74 9,06 144,80
Totaal 1.336,18 102,23 1.438,41
/L50776  RIJKSDIENST  VOOR  SOCIALE  ZEKERHEID  (RSZ): PROBLEMEN  BIJ EN 
 VERTRAGING  IN DE VERWERKING  VAN DE MULTIFUNCTIONELE  AANGIFTE  (DMFA) 
aangifte (DmfA) op de inkomsten van de RSZ uit socialezekerheidsbijdragen. De invoering van de DmfA in 2003 ging gepaard met allerlei praktische moeilijkheden. Doordat de RSZ zich noodzakelijkerwijze volledig diende te concentreren op de inning van de bijdragen, konden niet alle in het nieuwe systeem voorziene controles worden uitgevoerd. Het Rekenhof stelde vast dat de aanvullende controles slechts op volle kruissnelheid kwamen vanaf begin 2005. 
De inkomsten uit socialezekerheidsbijdragen zullen in 2005 positief beïnvloed wor-
den door de boeking van rechtzettingen als gevolg van de controles op de aangiften van 2003 en 2004. Uit een vergelijking van de in 2003 en 2004 geboekte positieve achterstallen met deze in voorgaande jaren kan worden verwacht dat in 2005 voor de voorbije twee jaren nog voor ongeveer 265 miljoen euro positieve achterstallen zullen worden geboekt. De RSZ stelt dat de verdere controles zeker een impact zullen hebben op de ontvangsten van 2005, maar dat het moeilijk is om deze impact te ramen.
Met ingang van het eerste kwartaal 2003 werd de multifunctionele aangifte (DmfA) 
De DmfA bestaat uit de elektronische aangifte d.m.v. interactieve webtoepassing of 
d.m.v ﬁ  le transfer  van loon- en arbeidstijdgegevens in toepassing van het principe 
van het eenmalige opvragen van gegevens bij de werkgevers en het gebruik ervan binnen het gehele netwerk van de sociale zekerheid. 
Deze werkwijze, die het moet mogelijk maken om de RSZ-achterstand op het vlak 
van de controle van de aangifte structureel weg te werken, stelt hoge eisen op het vlak van de kwaliteit van de originele aangifte. 
De invoering van de DmfA heeft de inning van de socialezekerheidsbijdragen beslist 
beïnvloed.  162e Cahier de la Cour des comptes 447Sécurité sociale Analyses spéciﬁ  ques
Tableau – Financement alternatif des soins de santé en 2004 (en millions d’euros)
Financement 
alternatif des soins 
de santé en 2004
(statut social des 
travailleurs salariés)Financement 
travailleurs 
indépendants)Total
Recettes TVA 1.200,44 93,17 1.293,61
Part de l’État dans la charge 
ﬁ  nancière du ﬁ  nancement des hôpitaux 1.199,97 93,14 1.293,11
Fonds de lutte contre le 
tabagisme0,47 0,03 0,50
Accises sur la vente de tabacs 
manufacturés135,74 9,06 144,80
Total 1.336,18 102,23 1.438,41
/L50776  OFFICE NATIONAL  DE SÉCURITE  SOCIALE  (ONSS) : PROBLÈMES  ET RETARD  
DANS LE TRAITEMENT  DE LA DÉCLARATION  MULTIFUNCTIONELLE  (DMFA) 
fonctionnelle (DmfA) sur les recettes de l’ONSS provenant des cotisations de sécu-rité sociale. L’introduction de la DmfA en 2003 s’est accompagnée de toute une série de difﬁ  cultés pratiques. Étant donné que l’ONSS a dû se concentrer exclusi-vement sur la perception des cotisations, tous les contrôles prévus dans le nouveau système n’ont pas pu être effectués. La Cour des comptes a constaté que les contrôles complémentaires n’ont atteint leur vitesse de croisière qu’au début de l’année 2005. 
La comptabilisation de rectiﬁ  cations à la suite des contrôles des déclarations effec-
tuées en 2003 et 2004 aura une inﬂ  uence positive, en 2005, sur les recettes prove-nant des cotisations de la sécurité sociale. Une comparaison des arriérés positifs comptabilisés en 2003 et 2004 avec ceux des années antérieures permet de sup-poser qu’en 2005, un montant d’environ 265 millions d’euros d’arriérés positifs sera encore comptabilisé pour les deux années précédentes. L’ONSS souligne que les contrôles ultérieurs auront certainement un impact sur les recettes de 2005, mais qu’il est difﬁ  cile de l’estimer.
La déclaration multifonctionnelle (DmfA) a été introduite à partir du premier tri-
mestre 2003.
La DmfA consiste en la déclaration électronique, par le biais d’une application Inter-net interactive ou d’un transfert de ﬁ  chiers, de données relatives au traitement et au 
temps de travail, en application du principe de la demande unique de données aux employeurs et de leur utilisation dans l’ensemble du réseau de la sécurité sociale. 
Cette méthode de travail, qui doit permettre de résorber sur le plan structurel l’ar-
riéré enregistré par l’ONSS en ce qui concerne le contrôle des déclarations, impose des exigences élevées au niveau de la qualité de la déclaration originale. 
L’introduction de la DmfA a indéniablement inﬂ  uencé la perception des cotisations 
de sécurité sociale.  448 162e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke onderzoeken Sociale Zekerheid
Enerzijds dienden de werkgevers en hun dienstverleners zich aan te passen aan de 
nieuwe werkwijze, anderzijds waren er problemen bij de SMALS-MvM10 bij het sta-
biliseren en het op punt stellen van het verwerkingsproces. Bovendien werd het wet-telijke kader aangepast, wat onvermijdelijk aanleiding gaf tot interpretatieproble-men.
Terwijl de meeste controles vroeger plaatsvonden na de verwerking van de aangifte, 
is de nieuwe werkwijze gebaseerd op het principe van onmiddellijke controle. Dit betekent dat de controle op de identiﬁ  catie, de coherentie van de loon- en arbeids-
tijdgegevens en de bijdrageberekening (inclusief reducties) voor het grootste gedeelte verricht wordt vooraleer de gegevens via de Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid worden verspreid naar de andere actoren van het netwerk.
Sommige aangiften moeten na verwerking alsnog door de controlediensten behan-
deld. Het betreft meer bepaald de ex-post controle van gegenereerde onzekere 
systeemverbeteringen
11 en anomalieën12.
De inkomsten uit socialezekerheidsbijdragen voor het jaar 2003 bedragen 
32.409,4 miljoen euro.
Het Rekenhof heeft de invloed onderzocht van de invoering van de DmfA op de 
inkomsten uit socialezekerheidsbijdragen.
Het heeft zijn verslag van bevindingen over de resultaten van de controle op de reke-
ningen betreffende het begrotingsjaar 2003 bij brief van 7 april 2005 toegestuurd aan de administrateur-generaal van de RSZ die hierop antwoordde bij brief van 19 mei 2005. Het verslag van het Rekenhof, waarin het antwoord van de administra-teur-generaal en de commentaar van het Rekenhof daarop werden verwerkt, werd op 13 juli 2005 voorgelegd aan de Minister van Begroting, met afschrift aan de Minister van Sociale Zaken, de Minister van Werk, de administrateur-generaal van de RSZ en aan de Voorzitter van het beheerscomité van de RSZ. De ministers heb-ben nog niet geantwoord.
2  Vaststellingen van het Rekenhof, reactie van de RSZ en evaluatie
2.1 Problemen bij de verwerking van de DmfA
De invoering van de DmfA werd gekenmerkt door technische moeilijkheden. Vooral 
de indiening van de aangifte d.m.v . ﬁ  le transfer  door grote werkgevers en de aangif-
ten van de Fondsen voor bestaanszekerheid leverden problemen op. Grote aangiften dienden gesplitst te worden om verwerkt te kunnen worden. 
Deze problemen konden pas volledig weggewerkt worden begin 2005. Om de tech-
nische en functionele onvolkomenheden weg te werken, werd vanaf 1 januari 2005 de verbeterde DmfA-versie-2  in gebruik genomen, die het mogelijk maakt de grote 
aangiften in één geheel te verwerken.
De RSZ erkent de problemen bij de verwerking van de aangiften naar aanleiding van 
de invoering van de DmfA, maar merkt op dat het feit dat in 2003 niet alle aangiften tijdig konden worden geboekt zich niet noodzakelijk weerspiegelt in minderontvang-sten omdat voor de betaling van de bijdragen geen uitstel werd verleend.
10 Het betreft de vzw Maatschappij voor Mechanograﬁ  e, waaraan het elektronische beheer van de gege-
vens van de RSZ is toevertrouwd.
11 Door het systeem zelf gegenereerde verbeteringen die nog moeten worden gecontroleerd.
12 Inconsistenties in de aangifte gedetecteerd door het systeem.  162e Cahier de la Cour des comptes 449Sécurité sociale Analyses spéciﬁ  ques
D’une part, les employeurs et leurs prestataires de services ont dû s’adapter à la 
nouvelle méthode de travail et, d’autre part, des problèmes se sont posés auprès de la SMALS-MvM
10 concernant le renforcement et la mise au point du processus de 
traitement. En outre, le cadre légal a été adapté, ce qui a inévitablement donné lieu à des problèmes d’interprétation. 
Alors que la plupart des contrôles étaient auparavant effectués après le traitement 
de la déclaration, la nouvelle méthode de travail se base sur le principe du contrôle immédiat. Il en résulte que le contrôle de l’identiﬁ  cation, de la cohérence des don-
nées relatives au traitement et au temps de travail et du calcul de la cotisation (y compris les réductions) est dans une très large mesure effectué avant que les don-nées soient diffusées aux autres acteurs du réseau par le biais de la Banque-carre-four de la sécurité sociale.
Certaines déclarations doivent encore être examinées par les services de contrôle 
après leur traitement. Il s’agit plus particulièrement du contrôle a posteriori des cor-
rections système incertaines générées
11 et des anomalies12.
Les recettes des cotisations de sécurité sociale s’élèvent à 32.409,4 millions d’euros 
pour l’année 2003.
La Cour des comptes a examiné l’impact de l’introduction de la DmfA sur les recet-
tes des cotisations de sécurité sociale. 
Elle a envoyé son rapport de contrôle contenant les résultats du contrôle des comp-
tes de l’année budgétaire 2003 par lettre du 7 avril 2005 à l’administrateur général de l’ONSS, qui y a répondu par lettre du 19 mai 2005. Le rapport de la Cour des comptes, dans lequel la réponse de l’administrateur général et les commentaires de la Cour y afférents ont été intégrés, a été transmis le 13 juillet 2005 au ministre des Affaires sociales, à la ministre du Travail, à l’administrateur général de l’ONSS et au président du comité de direction de l’ONSS. Les ministres n’ont pas encore répondu.
2  Constatations de la Cour des comptes, réaction de l’ONSS et 
évaluation
2.1 Problèmes relatifs au traitement de la DmfA
L’introduction de la DmfA a connu des difﬁ  cultés techniques. Ce sont surtout le 
dépôt de la déclaration par le biais d’un transfert de ﬁ  chiers par les grands employeurs 
et les déclarations des fonds de sécurité d’existence qui ont posé problème. Les déclarations volumineuses ont dû être scindées pour pouvoir être traitées.
Ces problèmes n’ont pu être complètement résolus qu’au début 2005. En vue de 
remédier aux lacunes techniques et fonctionnelles, la DmfA-version-2 améliorée a 
été introduite à partir du 1
er janvier 2005, ce qui permet de traiter les déclarations 
volumineuses en une seule fois.
L’ONSS admet qu’il y a eu des problèmes dans le traitement des déclarations à la 
suite de l’introduction de la DmfA, mais fait observer que l’impossibilité de compta-biliser toutes les déclarations en 2003 n’entraîne pas nécessairement une diminution des recettes, aucun report n’ayant été accordé pour le paiement des cotisations.
10 Il s’agit de l’ASBL Société de mécanographie, à laquelle a été conﬁ  ée la gestion électronique des 
données de l’ONSS.
11 Il s’agit de corrections générées par le système même qui doivent encore être contrôlées.
12 Inconsistances dans la déclaration détectées par le système. 450 162e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke onderzoeken Sociale Zekerheid
2.2 Controle op de DmfA
In de loop van 2003 bleef de a priori controle beperkt tot de zgn. blokkerende con-
troles  die aanleiding geven tot het aanvaarden of het verwerpen van aangiften. De 
daarbij met betrekking tot de kwaliteit van de originele aangifte gehanteerde toleran-tiedrempels dienden in de loop van 2003 te worden verruimd. Tijdens het eerste en het tweede kwartaal 2003 was immers gebleken dat de kwaliteitsnorm te hoog was ingesteld. Hierdoor daalde het percentage van de aangiften die niet voldeden aan de kwaliteitsnorm van 28,2 % in het eerste kwartaal 2003 tot 4,3 % in het vierde kwar-taal 2003.
De in het nieuwe systeem voorziene controles die een verdere tussenkomst van de 
controlediensten van de RSZ vereisen, konden initieel niet worden uitgevoerd omdat de RSZ zich in de eerste plaats moest concentreren op de inning van de bijdragen zelf. 
De controlediensten van de RSZ legden zich ondertussen vooral toe op het wegwer-
ken van de achterstand in de controle van de aangiften van voor de invoering van de DmfA. Dit resulteerde enerzijds in de boeking van heel wat rechtzettingen in plus (debetboekingen) met betrekking tot de jaren 2001-2002 en anderzijds in heel wat rechtzettingen in min (creditboekingen) met betrekking tot de periode 1990-1998.
De doorgedreven controles van de RSZ op de aangiften voor de jaren 2003 en 2004 
kwamen pas op kruissnelheid vanaf eind 2004. Deze controles leiden meestal tot het verzenden van zgn. wijzigende berichten  waarbij vaak achterstallige socialezeker-
heidsbijdragen (positieve achterstallen) worden gevorderd. De problemen bij de invoering van de DmfA hebben ertoe geleid dat op 31 december 2004 voor de jaren 2003 en 2004 slechts een beperkt aantal wijzigende berichten waren opgemaakt. 
Om een indicatie te krijgen van de invloed van de praktische moeilijkheden bij de invoering van de DmfA op de inning van de socialezekerheidsbijdragen in 2003, werd de evolutie onderzocht van de debet- en creditboekingen die voortvloeien uit de wijzigende berichten meer bepaald uit de zgn. zekere systeemverbeteringen , de 
onzekere systeemverbeteringen  en de vastgestelde anomalieën zonder verbetering, 
alsook uit de spontane wijzigingen aangebracht door de werkgever.
Uit de vergelijking van de positieve achterstallen, geboekt in 2003 en 2004, met die van de voorgaande jaren, kan worden afgeleid dat in 2005 nog voor ongeveer 265 miljoen euro positieve achterstallen zouden worden geboekt met betrekking tot 2003 en 2004. Bovendien zou een positief effect uitgaan van het feit dat een groot aantal rechtzettingen in min m.b.t. het verleden (vooral wat betreft de periode 1990-1998) reeds in 2003 geboekt werden.
Beide factoren zullen een positief effect hebben op de ontvangsten van de RSZ uit 
socialezekerheidsbijdragen in 2005.
De RSZ gaat slechts gedeeltelijk akkoord met deze raming. De dienst merkt op dat 
de netto ﬁ  nanciële impact van de in 2005 verzonden wijzigende berichten eind juni 2005 
voor de acht kwartalen van 2003 en 2004, slechts 146,7 miljoen euro bedroeg. Voor een meer betrouwbare schatting van het uiteindelijke saldo van de achterstallen waartoe de verdere controles van 2003 en 2004 aanleiding zullen geven, beschikt de RSZ nog over onvoldoende gegevens. De controles zijn immers nog steeds volop in uitvoering en kunnen ten vroegste begin 2006 worden afgesloten.  162e Cahier de la Cour des comptes 451Sécurité sociale Analyses spéciﬁ  ques
2.2 Contrôle de la DmfA
Dans le courant de l’année 2003, le contrôle a priori s’est limité aux contrôles blo-
quants , qui donnent lieu à l’acceptation ou au rejet des déclarations. Les seuils de 
tolérance appliqués, dans ce cadre, quant à la qualité de la déclaration originale ont dû être élargis en 2003. Pendant les premier et deuxième trimestres 2003, il s’est, en effet, avéré que la norme était placée trop haut. Ainsi, le pourcentage des décla-rations qui ne satisfaisaient pas à la norme de qualité est passé de 28,2 % au cours du premier trimestre 2003 à 4,3 % au quatrième trimestre 2003.
Les contrôles prévus dans le nouveau système et qui requièrent une intervention 
ultérieure des services de contrôle de l’ONSS n’ont pas pu être exécutés initiale-ment, parce que l’ONSS a dû se concentrer en premier lieu sur la perception des cotisations mêmes. 
Les services de contrôle de l’ONSS se sont, entre-temps, surtout attachés à résor-
ber l’arriéré enregistré dans le contrôle des déclarations déposées avant l’introduc-tion de la DmfA. Il en a résulté, d’une part, la comptabilisation de nombreuses recti-ﬁ cations en plus (rectiﬁ  catifs débits) relatives aux années 2001-2002 et, d’autre part, 
un nombre élevé de rectiﬁ  cations en moins (rectiﬁ  catifs crédits) concernant les années 1990-1998.
Les contrôles approfondis des déclarations par l’ONSS pour les années 2003 et 2004 n’ont atteint leur vitesse de croisière qu’à la ﬁ  n de l’année 2004. Ces con-
trôles débouchent généralement sur l’envoi d’avis rectiﬁ  catifs , réclamant souvent 
des arriérés de cotisations sociales (arriérés positifs). Les problèmes rencontrés lors de l’introduction de la DmfA ont eu pour conséquence que, le 31 décembre 2004, un nombre limité seulement d’avis rectiﬁ  catifs avaient été établis pour les années 
2003 et 2004. 
Pour se faire une idée de l’incidence des difﬁ  cultés pratiques liées à l’introduction de 
la DmfA sur la perception des cotisations de sécurité sociale en 2003, la Cour des comptes a examiné l’évolution des rectiﬁ  catifs débits et crédits résultant de l’expé-
dition d’avis rectiﬁ  catifs et, plus particulièrement, des corrections système  certaines , 
des corrections système incertaines  et des anomalies détectées sans correction, 
ainsi que des modiﬁ  cations apportées spontanément par l’employeur.
Une comparaison des arriérés positifs comptabilisés en 2003 et 2004 avec ceux des 
années antérieures permet de déduire qu’en 2005, un montant d’environ 265 mil-lions d’euros d’arriérés positifs sera encore comptabilisé pour les années 2003 et 2004.  En outre, le fait qu’un nombre élevé de rectiﬁ  cations en moins relatives au 
passé ont déjà été effectuées en 2003 (notamment en ce qui concerne la période 1990-1998) exercera également un effet positif.
En 2005, les deux facteurs auront une incidence positive sur les recettes de l’ONSS 
provenant des cotisations de sécurité sociale. 
L’ONSS n’est que partiellement d’accord avec cette estimation. L’organisme fait 
observer que l’impact ﬁ  nancier net des avis rectiﬁ  catifs envoyés en 2005 concernant 
les huit trimestres de 2003 et 2004 ne s’élevait, ﬁ  n juin 2005, qu’à 146,7 mil-lions d’euros. Pour effectuer une estimation plus ﬁ  able du solde ﬁ  nal des arriérés qui 
découleront des contrôles ultérieurs concernant les années 2003 et 2004, l’ONSS ne dispose pas encore de données sufﬁ  santes. En effet, les contrôles sont encore plei-
nement en phase d’exécution et ne pourront être clôturés au plus tôt qu’au début 2006.  452 162e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke onderzoeken Sociale Zekerheid
In antwoord op het rapport van bevindingen van het Rekenhof wijst de administra-
teur-generaal van de RSZ erop dat de inhaaloperatie wat betreft de wijzigende 
berichten , die einde 2004 is gestart, een zekere impact zal hebben op de ontvang-
sten in 2005, maar dat het moeilijk is om de omvang te ramen van de achterstallige bijdragen die daaruit voortvloeien.
Het Rekenhof is er zich van bewust dat dergelijke raming niet eenvoudig is en stelt 
daarom voor om op regelmatige tijdstippen een raming uit te voeren die wordt aan-gepast aan de evolutie van de geboekte achterstallen en aan de reeële dagontvang-sten van de RSZ. Daarnaast verdient het aanbeveling te onderzoeken in hoeverre de ontvangsten, naast andere factoren, worden beïnvloed door een betere voorafgaande controle van de aangiften en/of door de rechtzettingen van aangiften uit het ver-leden. Dergelijke analyse zal trouwens ook van nut zijn voor de begrotingscontrole 2006.
/L50776  V
ERSCHILLENDE  INTERPRETATIE  VAN HET BEGRIP  ECONOMISCHE  
WERKLOOSHEID  DOOR  DE RIJKSDIENST  VOOR  ARBEIDSVOORZIENING  EN 
DE RIJKSDIENST  VOOR  JAARLIJKSE  VAKANTIE
In zijn 159e Boek wees het Rekenhof erop dat het begrip economische werkloos-
heid niet wettelijk gedeﬁ  nieerd is waardoor het verschillend werd geïnterpreteerd door de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA) enerzijds en de Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV) anderzijds. In 2004 werd een koninklijk besluit getroffen dat de bevoegdheid van de RJV en de bijzondere vakantiefondsen bekrachtigt om voor de berekening van het jaarlijks vakantiegeld de situaties van economische werkloosheid zelfstandig te beoordelen. Luidens dit KB kunnen arbeidsonderbre-kingen die het gevolg zijn van het seizoensgebonden karakter van de onderne-ming, van gebrekkige organisatie of van slecht beheer niet worden gelijkgesteld met dagen normale werkelijke arbeid en komen ze niet in aanmerking voor de berekening van het vakantiegeld. Het Rekenhof merkte echter op dat deze situa-ties onvoldoende werden gedeﬁ  nieerd en daardoor aanleiding kunnen geven tot nieuwe interpretatieverschillen. 
1 Opmerkingen 159e Boek 
Het Rekenhof had in zijn 159e Boek13 opgemerkt dat de Rijksdienst voor Arbeids-
voorziening (RVA) en de Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV) het begrip “ tijde-
lijke werkloosheid ingevolge gebrek aan werk wegens economische oorzaken ” 
(economische werkloosheid) verschillend interpreteerden omdat er geen wettelijke deﬁ nitie van bestond. De RVA hanteerde een brede interpretatie, de RJV een res-
trictieve.
Beide instellingen zijn immers van oordeel dat de werkloosheidsuitkeringen en het 
vakantiegeld onder twee verschillende solidariteitsstelsels vallen. Voor de RVA is de werkloosheidstoelage een socialezekerheidsuitkering die steunt op de solidariteit tussen werkgevers en werknemers. Voor de RJV is het vakantiegeld van de arbei-ders dan weer een uitvloeisel van de arbeidsovereenkomst en wordt het enkel door de werkgevers geﬁ  nancierd.
13 159e Boek van het Rekenhof, Deel I, p. 293.  162e Cahier de la Cour des comptes 453Sécurité sociale Analyses spéciﬁ  ques
En réponse au rapport de contrôle de la Cour des comptes, l’administrateur général 
de l’ONSS souligne que l’opération de rattrapage concernant les avis modiﬁ  catifs , 
qui a été entamée à la ﬁ  n 2004, aura une certaine incidence sur les recettes 2005, mais qu’il est difﬁ  cile d’estimer l’ampleur des arriérés de cotisations qui en décou-leront.
La Cour des comptes est consciente de la difﬁ  culté de chiffrer cette incidence et 
propose dès lors d’adapter régulièrement cette estimation à l’évolution des chiffres des arriérés enregistrés ainsi qu’à la réalité qui ressort des recettes journalières de l’ONSS. En outre, elle recommande de vériﬁ  er dans quelle mesure les recettes, outre 
d’autres facteurs, sont inﬂ  uencées par un meilleur contrôle a priori des déclarations 
et/ou par les corrections apportées aux déclarations relatives au passé. Semblable analyse sera d’ailleurs également utile pour effectuer le contrôle budgétaire 2006.
/L50776  D
IVERGENCE  D’INTERPRÉTATION  DE LA NOTION  DE CHÔMAGE  ÉCONOMIQUE  
  ENTRE  L’OFFICE  NATIONAL  DE L’EMPLOI  ET L’OFFICE  NATIONAL  DES 
VACANCES  ANNUELLES
Dans son 159e Cahier, la Cour avait relevé que la notion de chômage économique 
n’était pas légalement déﬁ  nie et que cette lacune entraînait des divergences d’in-terprétation par l’Ofﬁ  ce national de l’emploi (ONEM) et l’Ofﬁ  ce national des vacan-ces annuelles (ONVA). En 2004, un arrêté royal a accordé à l’ONVA et aux caisses de vacances spéciales l’autonomie en ce qui concerne l’appréciation du chômage économique lors du calcul du pécule de vacances annuel. Aux termes de cet AR, les interruptions de travail dues notamment au caractère saisonnier de l’entreprise, à l‘organisation déﬁ  ciente et à la mauvaise gestion de l’entreprise ne sont pas assimilées à des jours de travail effectif pour le calcul du pécule de vacances. La Cour relève cependant que ces situations sont susceptibles de faire l’objet de nouvelles divergences d’interprétation, faute de déﬁ  nition sufﬁ  sante. 
1 Remarques du 159e Cahier 
Dans son 159e Cahier13, la Cour avait relevé qu’en l’absence d’une déﬁ  nition légale 
de la notion de « chômage temporaire suite à un manque de travail dû à des raisons économiques » (chômage économique), l’Ofﬁ  ce national de l’emploi (ONEM) et l’Ofﬁ  ce 
national des vacances annuelles (ONVA) interprétaient de manière divergente la por-tée de ce concept ; le premier, de manière large, le second, de manière restrictive. 
Ces institutions considèrent, en effet, que l’allocation de chômage et le pécule de 
vacances relèvent de deux solidarités distinctes. Pour l’ONEM, l’allocation de chô-mage temporaire constitue une prestation de sécurité sociale qui se fonde sur la solidarité des employeurs et des travailleurs, tandis que pour l’ONVA, le pécule de vacances des ouvriers procède du contrat de travail et est ﬁ  nancé par les seuls employeurs. 
13 159e Cahier de la Cour des comptes, Fascicule Ier, p. 292. 454 162e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke onderzoeken Sociale Zekerheid
Deze verschillende benadering heeft tot gevolg dat de RJV voor de berekening van 
het vakantiegeld geen rekening houdt met bepaalde dagen van schorsing van de arbeidsovereenkomst waarvoor de RVA werkloosheidsuitkeringen toekent. In zijn verslag
14 had het Rekenhof opgemerkt dat deze situatie moeilijk te rijmen viel met de 
invoering, binnen de sociale zekerheid, van de multifunctionele aangifte die, met het oog op de vaststelling van de rechten, uitgaat van een eenvormige interpretatie van de begrippen. 
De interpretatieverschillen kunnen wellicht deels worden verklaard door de funda-
menteel verschillende ﬁ  nancieringsbasis van beide instellingen. Daar waar de RVA 
wordt geﬁ  nancierd via het Globaal Beheer van de sociale zekerheid van de werk-nemers dat alle ﬁ  nanciële noden dekt
15, wordt de RJV vrijwel uitsluitend door middel 
van werkgeversbijdragen geﬁ  nancierd. Bij de beoordeling of een arbeidsonderbreking 
als economische werkloosheid kan worden beschouwd, zal de RJV dan ook telkens het ﬁ nancieel evenwicht van het jaarlijksevakantiestelsel van de arbeiders voor ogen 
houden.
2 Verdere ontwikkelingen 
Zoals vermeld in het 159
e Boek, had de Minister van Sociale Zaken en Pensioenen 
beloofd een oplossing te zoeken voor de verschillende benaderingen16. 
In dat perspectief heeft het interprofessioneel akkoord van 2003-2004 de beheers-
comités van de RVA en de RJV opnieuw17 verzocht om hun deﬁ  nities van het begrip 
economische werkloosheid op elkaar af te stemmen zonder dat dit voor de RJV aan-leiding mocht geven tot een meeruitgave, hoger dan 5.453.658 euro op jaarbasis voor de duur van het akkoord.
Uiteindelijk verbond de RJV zich ertoe om voor de toekenning van het vakantiegeld 
2003, de weigering van gelijkstelling met effectief gewerkte dagen te beperken tot bepaalde activiteitsectoren en tot de seizoensgebonden economische werkloosheid. Anderzijds werd tussen de RJV en de RVA een procedure ingesteld om betwiste dossiers onderling uit te wisselen. Daardoor kon het RVA een betere controle voeren op de tijdelijke werkloosheid wegens economische redenen. 
Het Rekenhof stelde echter vast dat het totale aantal dagen waarvoor de RVA wei-
gerde werkloosheidstoelagen te verlenen nog steeds lager lag dan het totale aantal dagen die de RJV weigerde in aanmerking te nemen voor de berekening van het vakantiegeld.
Het recht van de RJV en de bijzondere vakantiefondsen om zelfstandig te oordelen 
over situaties van economische werkloosheid werd uiteindelijk ofﬁ  cieel bekrachtigd 
bij koninklijk besluit van 10 november 2004
18. 
14 Dit verslag van het Rekenhof werd, na een tegensprekelijk debat met beide instellingen, op 26 juni 2002 
aan de Minister van Werk en de Minister van Sociale Zaken en Pensioenen toegezonden.
15 Dit Globaal Beheer van de sociale zekerheid omvat de sociale werkgeversbijdragen ten laste van de 
arbeiders, de subsidies van de Staat en de alternatieve ﬁ  nanciering.
16 Brief van de Minister van Sociale Zaken en Pensioenen aan het Rekenhof van 23 juli 2002. 
17 Het interprofessioneel akkoord 2001-2002 had de beheerscomités van de RVA en van de RJV reeds 
opgeroepen om hun deﬁ  nities van het begrip economische werkloosheid op elkaar af te stemmen, zon-
der dat dit voor de RJV meeruitgaven mocht veroorzaken hoger dan 4.214.190 euro.
18 Koninklijk besluit van 10 november 2004 tot wijziging van het koninklijk besluit van 30 maart 1967 tot 
bepaling van de algemene uitvoeringsmodaliteiten van de wetten betreffende de jaarlijkse vakantie van de werknemers, ter verduidelijking van de dagen arbeidsonderbreking ingevolge economische werk-loosheid, in het stelsel van de jaarlijkse vakantie van de arbeiders en leerling-arbeiders.   162e Cahier de la Cour des comptes 455Sécurité sociale Analyses spéciﬁ  ques
Cette divergence d’approche a pour effet que l’ONVA ne reconnaît pas certaines 
suspensions du contrat de travail pour le calcul du pécule de vacances alors que ces mêmes journées donnent lieu au versement d’allocations par l’ONEM. La Cour avait relevé dans son rapport
14 que cette situation s’accommodait mal de la mise en 
œuvre, au sein de la sécurité sociale, de la déclaration multifonctionnelle qui postule, en matière d’établissement des droits, un accord sur l’identité d’interprétation de ces notions.
La divergence d’approche pourrait trouver en partie son origine dans les modes de 
ﬁ nancement très différents de ces institutions. En effet, le ﬁ  nancement de l’ONEM 
est assuré par la Gestion globale de la sécurité sociale des travailleurs salariés qui garantit la couverture de tous les besoins ﬁ  nanciers
15. Le ﬁ  nancement de l’ONVA 
est, par contre, presque exclusivement assuré au moyen de cotisations patronales. Cette dernière institution procède, dès lors, à un examen du bien-fondé des situa-tions déclarées comme chômage économique aﬁ  n de sauvegarder l’équilibre ﬁ  nancier 
du régime des vacances annuelles des ouvriers.
2 Évolution du dossier  
Le ministre des Affaires sociales et des Pensions avait pris l’engagement de recher-
cher une solution au problème de la divergence d’approche exposée dans le 159
e 
Cahier16. 
Dans cette perspective, l’accord interprofessionnel 2003-2004 a, une nouvelle fois, 
invité les comités de gestion respectifs de l’ONEM et de l’ONVA à faire concorder leur notion de chômage économique, sans que cela puisse entraîner pour l’ONVA des dépenses supplémentaires de plus de 5.453.658 euros sur une base annuelle pour la durée de l’accord
17. 
L’ONVA s’est ﬁ  nalement engagé, pour l’octroi des pécules de vacances 2003, à 
limiter ses refus d’assimilations à certains secteurs d’activité et au chômage écono-mique saisonnier. Par ailleurs, une procédure de transmission des dossiers litigieux a été instaurée entre l’ONVA et l’ONEM. Cette procédure a permis à cette dernière institution d’améliorer ses contrôles en matière de chômage économique. 
La Cour a néanmoins constaté que le nombre de jours pour lesquels l’ONEM refusait 
une allocation de chômage restait toujours inférieur à celui des jours que l’ONVA refusait de prendre en considération pour le calcul du pécule de vacances.
La compétence d’appréciation du chômage économique de l’ONVA et des caisses 
spéciales de vacances a ﬁ  nalement été ofﬁ  cialisée par l’arrêté royal du 10 novem-
bre 2004
18.
14 Le rapport de la Cour afférent à cette problématique a fait l’objet d’un examen contradictoire au sein 
des deux institutions concernées et a été adressé le 26 juin 2002 au ministre de l’Emploi et au ministre des Affaires sociales et des Pensions.
15 Cette Gestion globale de la sécurité sociale comprend les cotisations sociales patronales à charge des 
ouvriers, les subsides de l’État et le ﬁ  nancement alternatif.
16 Lettre du ministre du 23 juillet 2002 adressée à la Cour. 
17 L’accord interprofessionnel 2001-2002 avait déjà convié les comités de gestion de l’ONEM et de 
l’ONVA à uniformiser l’interprétation du concept de chômage économique sans que cette mesure n’entraîne pour l’ONVA un surcoût de plus de 4.214.190 euros.
18 Arrêté royal du 10 novembre 2004 modiﬁ  ant l’arrêté royal du 30 mars 1967 déterminant les modali-tés générales d’exécution des lois relatives aux vacances annuelles des travailleurs salariés, aﬁ  n de 
préciser les journées d’interruption de travail résultant du chômage économique dans le régime des vacances annuelles des ouvriers et apprentis-ouvriers.  456 162e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke onderzoeken Sociale Zekerheid
Dit KB bepaalt tevens een aantal situaties waarin de duur van de arbeidsonderbre-
king niet kan worden gelijkgesteld met dagen normale werkelijke arbeid en derhalve niet in aanmerking komt voor de berekening van het bedrag van het vakantiegeld. Het betreft o.m. de gevallen waarin de schorsing van de arbeidsovereenkomst “ (…) 
voorvloeit uit het seizoensgebonden karakter van de onderneming, hetzij het gevolg is van een gebrekkige organisatie of van slecht beheer (…) ”.
Het Rekenhof heeft echter opgemerkt dat deze omschrijving onvoldoende precies is 
en aanleiding kan geven tot nieuwe interpretatieverschillen
19.
/L50776 VORMING  VAN RESERVES  BIJ HET FONDS  VOOR  ARBEIDSONGEVALLEN  (FAO)
Het Rekenhof heeft onderzocht of de reserves die het Fonds voor Arbeidsongeval-
len (FAO) aanlegt, o.m. door overdracht van het jaarlijks resultaat van zijn rekenin-gen repartitie, kapitalisatie en prothese, beantwoorden aan de statuten en wettelijke bepalingen. 
In de praktijk worden de genoemde reserves aangelegd volgens een door de voog-
dijminister goedgekeurd ﬁ  nancieel reglement. Het Rekenhof stelt vast dat dit regle-ment onvoldoende aangepast is aan de bepalingen inzake de vorming van techni-sche voorzieningen die speciﬁ  ek zijn voor de arbeidsongevallen.
Hoewel het Globaal Beheer van de sociale zekerheid een gemeenschappelijk beheer 
van de reserves van alle socialezekerheidsinstellingen vooropstelt, neemt het FAO de winsten van het repartitiestelsel en de boni ten opzichte van het Globaal Beheer op in een reserve zonder bepaalde aanwending. In 2003 werd aldus 2,5 miljoen euro in de reserves van het FAO geboekt. De winsten van het repartitiestelsel wor-den sinds de invoering van het Globaal Beheer in 1995 jaarlijks systematisch door het FAO opgenomen in een reserve zonder bepaalde aanwending. Het Rekenhof pleit ervoor deze handelwijze te herzien. 
1 Voorwerp van het onderzoek
De laatst overgelegde rekeningen (over het jaar 2003) van het FAO werden gecon-
troleerd op basis van een controleprogramma dat onder meer de overeenstemming onderzocht van de reserves, andere dan de wiskundige reserves
20, met statuten en 
wettelijke bepalingen. 
Bedoelde reserves kunnen als volgt worden ingedeeld: • de geaffecteerde reserves , dit zijn de technische reserves die bovenop de 
wiskundige reserves ter dekking van de arbeidsongevallen zijn bestemd;
• de reserve zonder bepaalde aanwending waarin het niet toegewezen resultaat 
van de jaarrekening wordt ondergebracht en die als reserve voor het kapitali-satiestelsel en de dienst prothese fungeert;
• de reserve overgedragen boni van het Globaal Beheer, waarin het resultaat 
van het Globaal Beheer van de sociale zekerheid wordt geboekt. 
19 Brief van het Rekenhof aan de Minister van Werk van 2 maart 2005.
20 De wiskundige reserves die het FOA aanlegt worden berekend aan de hand van vastgestelde tarieven, 
in tegenstelling tot de niet-wiskundige reserves die worden aangelegd door overdracht van het jaarlijks resultaat van de diverse rekeningen (repartitie, kapitalisatie en prothese). Beide soorten reserves zijn bestemd om te voldoen aan de uitgavenverplichtingen inzake de arbeidsongevallenverzekering.   162e Cahier de la Cour des comptes 457Sécurité sociale Analyses spéciﬁ  ques
Cet AR précise les cas où la durée de l’interruption de travail résultant du chômage 
économique ne peut être assimilée à des jours de travail normaux et, par consé-quent, ne peut être prise en considération pour le calcul des pécules de vacances. Il s’agit, notamment, des cas où la « suspension du contrat de travail (…) découle du caractère saisonnier de l’entreprise, ou est la conséquences d’une organisation déﬁ  -
ciente ou de la mauvaise gestion de l’entreprise (…). » 
La Cour des comptes a toutefois relevé que ces descriptions manquaient de préci-
sion et étaient encore susceptibles de donner lieu à de nouvelles divergences d’inter-prétation
19. 
/L50776 CONSTITUTION  DE RÉSERVES  AU FONDS  DES ACCIDENTS  DU TRAVAIL  (FAT)
des réserves du Fonds des accidents du travail (FAT), réalisée notamment par le biais d’un transfert du résultat annuel de ses comptes répartition, capitalisation et prothèse. 
approuvé par le ministre de tutelle. La Cour des comptes constate que ce règle-ment n’est pas sufﬁ  samment adapté aux dispositions relatives à la constitution de provisions techniques, qui sont spéciﬁ  ques aux accidents du travail. 
Bien que la Gestion globale de la sécurité sociale prévoie une gestion commune des 
réserves de toutes les institutions de sécurité sociale, le FAT intègre le résultat du système de répartition et le boni réalisé par rapport à la Gestion globale dans une réserve sans affectation spéciale. C’est ainsi qu’en 2003, un montant de 2,5 mil-lions d’euros a été enregistré dans les réserves du FAT. Depuis l’introduction de la Gestion globale en 1995, le FAT reprend chaque année systématiquement les béné-ﬁ  ces du régime de répartition dans une réserve sans affectation spéciale. La Cour des comptes insiste sur la nécessité de revoir cette façon de procéder. 
1 Objet de l’examen
Les derniers comptes transmis par le FAT (concernant l’année 2003) ont été contrô-
lés sur base d’un programme qui comprenait notamment la conformité statutaire et légale de la constitution des réserves, autres que les réserves mathématiques
20. 
Les réserves précitées peuvent être subdivisées comme suit : • les réserves affectées , qui sont les réserves techniques destinées à couvrir les 
accidents du travail au-delà des réserves mathématiques ;
• la réserve sans affectation spéciale, qui comprend le résultat non affecté du 
compte annuel et sert de réserve au système de capitalisation et au service ‘prothèse’ ;
• la réserve boni reporté de la Gestion globale, dans laquelle est repris le résul-
tat de la Gestion globale de la sécurité sociale.
19 Lettre de la Cour du 2 mars 2005 adressée à la ministre de l’Emploi.
20 Les réserves mathématiques constituées par le FAT sont calculées sur la base des tarifs ﬁ  xés, con-
trairement aux réserves autres que mathématiques, qui sont constituées par un transfert du résultat annuel des divers comptes (répartition, capitalisation et prothèse). Les deux catégories de réserves sont destinées à pouvoir faire face aux obligations de dépenses dans le cadre de l’assurance contre les accidents du travail.  458 162e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke onderzoeken Sociale Zekerheid
Bij de afsluiting van het rekeningjaar 2003 waren de  geaffecteerde reserves als volgt 
samengesteld (bedragen in euro): 
Geaffecteerde reserve prothese 2.028.331,48
Geaffecteerde reserve van het kapitalisatiestelsel 12.306.448,17 Indexreserves 1.147.077,15 Aanvullende voorziening 42.579.707,17 
Reserve zonder bepaalde aanwending 380.074.857,21 
Reserve overgedragen boni van het Globaal Beheer 1.272.959,23 
Het Rekenhof heeft zijn nota van bevindingen over de controle van de rekeningen van 
het begrotingsjaar 2003 bij brief van 19 mei 2005 toegestuurd aan de administrateur-generaal van het FAO, die hierop antwoordde bij brief van 28 juni 2005. Dit antwoord en de commentaar van het Rekenhof daarop werden bij brief van 17 augustus 2005 overgemaakt aan de Minister van Begroting, met afschrift aan de Minister van Financiën, de Minister van Sociale Zaken, de Minister van Werk, de administrateur-generaal van het FAO en aan de voorzitter van het beheerscomité van het FAO.
De Arbeidsongevallenwet van 10 april 1971 voorziet dat de wijze van berekening en 
de vaststelling van het maximumbedrag van de resultaatsaldi van de diverse afzon-derlijke beheren en de overdracht naar de bijzondere reserves worden opgenomen in het ﬁ  nancieel reglement van het FAO, overeenkomstig de bepalingen van artikel 7 
van de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van openbaar nut .
Het huidig ﬁ  nancieel reglement werd door de Minister van Sociale Zaken goedge-
keurd met nota van 26 november 1998.
In feite heeft dit reglement geen wettelijke basis meer sinds het FAO in 2002 werd 
omgevormd van instelling van openbaar nut van categorie D, zoals bedoeld in de wet van 16 maart 1954, tot openbare instelling van sociale zekerheid
21. In antwoord op 
een opmerking van het Rekenhof dienaangaande liet het FAO weten stappen te zul-len ondernemen om artikel 59 sexies van de Arbeidsongevallenwet van 10 april 1971 aan te passen, waardoor alle verwijzingen naar artikel 7 van de wet van 16 maart 1954 in het ﬁ  nancieel reglement zullen kunnen worden geschrapt. 
3  Vaststellingen van het Rekenhof, reactie van het FAO en 
evaluatie
3.1  Noodzaak om een nieuw ﬁ  nancieel reglement door 
de voogdijminister te laten goedkeuren
De geaffecteerde reserve prothese , de geaffecteerde reserve van het kapitalisatie-
stelsel  en de indexreserves  worden aangelegd volgens de regels die door het 
beheerscomité van het FAO zijn vastgelegd. Deze regels wijken echter af van wat in het door de Minister van Sociale Zaken in 1998 goedgekeurd ﬁ  nancieel reglement is 
voorgeschreven.
21 Koninklijk besluit van 8 april 2002 tot goedkeuring van de eerste bestuursovereenkomst van het FAO 
en betreffende de vaststelling van de maatregelen tot rangschikking van bedoeld Fonds bij de open-bare instellingen van sociale zekerheid, artikel 3.  162e Cahier de la Cour des comptes 459Sécurité sociale Analyses spéciﬁ  ques
À la clôture de l’année budgétaire 2003, les réserves affectées se composaient 
comme suit (montants en euros) : 
Recettes affectées du service ‘prothèse’ 2.028.331,48
Réserves affectées du système de capitalisation 12.306.448,17 Réserves pour indexation 1.147.077,15 Provision complémentaire 42.579.707,17 
Réserve sans affectation spéciale 380.074.857,21 
Réserve boni reporté de la Gestion globale 1.272.959,23 
Par lettre du 19 mai 2005, la Cour des comptes a transmis son rapport de contrôle 
sur les comptes 2003 à l’administrateur général du FAT, qui y a répondu le 28 juin 2005. Cette réponse ainsi que les commentaires formulés par la Cour des comptes à ce sujet ont été transmis au ministre du Budget par lettre du 17 août 2005, avec copie au ministre des Finances, au ministre des Affaires sociales, au ministre du Travail, à l’administrateur général du FAT, ainsi qu’au président du comité de gestion du FAT.
La loi du 10 avril 1971 sur les accidents du travail prévoit que le mode de calcul et la 
ﬁ xation du montant maximum des soldes des comptes de résultats des diverses ges-
tions spéciales et le transfert aux réserves spéciales sont englobés dans le règle-ment ﬁ  nancier du Fonds conformément aux dispositions de l’article 7 de la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public.
Le règlement ﬁ  nancier actuel a été approuvé par le ministre des Affaires sociales 
dans une note du 26 novembre 1998.
En réalité, ce règlement est dépourvu de base légale depuis que le statut du FAT est 
passé, en 2002, de celui d’organisme d’intérêt public de catégorie D, tel que visé dans la loi du 16 mars 1954, à celui d’institution publique de sécurité sociale
21. Dans 
sa réaction à une observation de la Cour des comptes à ce sujet, le FAT a signalé qu’il entreprendrait des démarches en vue d’adapter l’article 59 sexies de la loi du 10 avril 1971 sur les accidents du travail, aﬁ  n de pouvoir supprimer toute réfé-rence à l’article 7 de la loi du 16 mars 1954 dans le règlement ﬁ  nancier.
3  Constatations de la Cour des comptes, réaction du FAT 
et évaluation
3.1  Nécessité de faire approuver un nouveau règlement ﬁ  nancier 
par le ministre de tutelle
Les réserves affectées du service ‘prothèse’, les réserves affectées du système de 
capitalisation et les  réserves pour indexation sont constituées selon les règles ﬁ  xées 
par le comité de gestion du FAT. Toutefois, ces règles divergent des dispositions prévues dans le règlement ﬁ  nancier adopté par le ministre des Affaires sociales en 
1998.
21 Arrêté royal du 8 avril 2002 portant approbation du premier contrat d’administration du FAT et ﬁ  xant 
des mesures en vue du classement de ce Fonds parmi les institutions publiques de sécurité sociale, article 3. 460 162e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke onderzoeken Sociale Zekerheid
Dit ﬁ nancieel reglement is evenwel niet aangepast aan de bepalingen inzake de vor-
ming van technische voorzieningen die speciﬁ  ek zijn voor arbeidsongevallen bepaald 
in het koninklijk besluit van 22 februari 1991 houdende algemeen reglement betref-fende de controle op de verzekeringsondernemingen. Het Rekenhof heeft aanbevo-len dat het FAO de nodige stappen zou ondernemen om een nieuw ﬁ  nancieel regle-
ment te laten goedkeuren door de voogdijminister, dat transparant is en uitdrukkelijk verwijst naar alle toepasselijke wettelijke bepalingen inzake reservevorming. Daarin moet ook worden geregeld hoe de aanvullende voorziening  moet worden aangelegd; 
het bestaande reglement bevat dienaangaande immers geen bepalingen.
Het FAO beloofde de door het Rekenhof gevraagde formele aanpassingen van het 
ﬁ nancieel reglement te zullen doorvoeren.
3.2  Controle door de CBFA en interne controle op de 
vaststelling en berekening van de reserves
Het FAO kan onvoldoende aantonen dat de genoemde reserves correct werden vast-
gesteld en berekend. Daarom heeft het Rekenhof gevraagd de mogelijkheid te onder-zoeken of deze aspecten niet systematisch door de instelling ter veriﬁ  catie kunnen 
worden voorgelegd aan de Commissie voor het Bank-, Financie- en Assurantiewezen  
(CBFA)
22. Bovendien moeten de vaststelling en berekening van de reserves ener-
zijds en de registratie ervan in de boekhouding anderzijds worden toevertrouwd aan verschillende diensten. Dergelijke functiescheiding zou bijdragen tot een betere interne controle (beide taken worden momenteel uitgevoerd door de boekhouding).
Het FAO antwoordde dat een vertegenwoordiger van de CBFA deel uitmaakt van 
het beheerscomité en wees erop dat de reserves worden berekend conform de regel-geving en de richtlijnen van de CBFA. De invoering van een functiescheiding zou overbodig zijn omdat de vaststelling en berekening van de reserves enerzijds en de registratie in de boekhouding anderzijds, zuiver ﬁ  nanciële operaties zijn, waarvoor de 
boekhouding bevoegd is. 
Omdat het Rekenhof vaststelt dat er onduidelijkheid blijft bestaan over de juiste 
toepassing van wettelijke bepalingen en richtlijnen van de CBFA, is het van oordeel dat de in de rekeningen opgenomen reserves moeten worden gestaafd aan de hand van een verantwoordingsdossier. Dit is onontbeerlijk zowel om de beheersorganen als de interne en de externe controle in staat te stellen de juistheid ervan te contro-leren.
3.3  Onvoldoende onderscheid tussen de tak kapitalisatie en 
de tak repartitie 
Het stelsel van de arbeidsongevallenverzekering binnen het FAO bestaat uit ener-
zijds een repartitiestelsel, dat deel uitmaakt van het Globaal Beheer van de sociale zekerheid, en anderzijds een kapitalisatiestelsel, dat self-supporting is. In de boek-houding komt dit onder meer tot uiting in het opstellen vóór consolidatie van een afzonderlijke balans repartitieverrichtingen en een afzonderlijke balans kapitalisatie-verrichtingen, alsook in afzonderlijke lasten- en opbrengstenrekeningen voor reparti-tie en kapitalisatie (de laatste zowel inclusief als exclusief prothesis). 
22 De CBFA oefent in toepassing van artikel 45 § 1, 6°, van de wet van 2 augustus 2002 betreffende 
het toezicht op de ﬁ  nanciële sector en de ﬁ  nanciële diensten toezicht uit op de ondernemingen en de instellingen, alsook de verrichtingen bedoeld in de wet van 9 juli 1975 betreffende de controle der verzekeringsondernemingen.   162e Cahier de la Cour des comptes 461Sécurité sociale Analyses spéciﬁ  ques
Ce règlement ﬁ  nancier n’a cependant pas été adapté aux dispositions relatives à la 
constitution de provisions techniques, qui sont spéciﬁ  ques aux accidents du travail, 
telles qu’elles ﬁ  gurent dans l’arrêté royal du 22 février 1991 portant règlement géné-
ral relatif au contrôle des entreprises d’assurances. La Cour des comptes a recom-mandé que le FAT prenne les mesures nécessaires pour soumettre à l’approbation du ministre de tutelle un nouveau règlement ﬁ  nancier qui soit transparent et qui ren-
voie expressément à toutes les dispositions légales applicables en ce qui concerne la constitution de réserves. De même, en l’absence de toute disposition à ce sujet dans le règlement existant, le nouveau règlement devrait également prévoir les modalités de la constitution de la réserve complémentaire .
Le FAT a promis que les adaptations formelles du règlement ﬁ  nancier demandées 
par la Cour seront effectuées.
3.2  Contrôle par la CBFA et contrôle interne de la ﬁ  xation et du 
calcul des réserves 
Le FAT ne pouvant démontrer dans une mesure sufﬁ  sante que les réserves précitées 
ont été ﬁ  xées et calculées avec exactitude, la Cour des comptes lui a demandé d’examiner la possibilité de soumettre systématiquement la ﬁ  xation et le calcul à la 
CBFA (Commission bancaire, ﬁ  nancière et des assurances) pour vériﬁ  cation
22. En 
outre, le FAT devrait introduire une séparation de fonctions entre, d’une part, la ﬁ  xa-
tion et le calcul des réserves et, d’autre part, leur enregistrement dans la comptabi-lité, ce qui contribuerait à améliorer le contrôle interne (les deux tâches sont effec-tuées actuellement par la comptabilité).
Le FAT a réagi à cette recommandation en précisant qu’un représentant de la CBFA 
fait partie du comité de gestion et en soulignant que les calculs des réserves sont effectués conformément aux réglementations légales et aux directives de la CBFA. L’introduction d’une séparation de fonctions serait superﬂ  ue, étant donné que la ﬁ  xa-
tion et le calcul des réserves, d’une part, et l’enregistrement dans la comptabilité, d’autre part, sont des opérations purement ﬁ  nancières pour lesquelles la comptabi-
lité est compétente. 
Étant donné que la Cour des comptes constate qu’il subsiste des imprécisions quant 
à l’application correcte des dispositions légales et des directives de la CBFA, elle estime qu’une justiﬁ  cation valable des réserves reprises dans les comptes sur la base d’un dossier justiﬁ  catif est indispensable pour permettre tant aux organes de 
gestion qu’au contrôle interne et externe d’en vériﬁ  er l’exactitude.
3.3  Séparation insufﬁ  samment tranparente entre les branches 
capitalisation et répartition 
Le régime de l’assurance des accidents du travail au sein du FAT est subdivisé entre, 
d’une part, un système de répartition, qui fait partie de la Gestion globale de la sécu-rité sociale et, d’autre part, un système de capitalisation, qui est autosufﬁ  sant. Sur 
le plan comptable, cette distinction est notamment concrétisée par l’élaboration, avant consolidation, d’un bilan distinct des opérations de répartition et d’un bilan distinct des opérations de capitalisation, ainsi que de comptes de charges et pro-duits distincts pour la répartition et la capitalisation (incluant aussi bien qu’excluant les prothèses). 
22 En application de l’article 45, § 1er, 6°, de la loi du 2 août 2002 relative à la surveillance du secteur 
ﬁ nancier et aux services ﬁ  nanciers, la CBFA assure le contrôle des entreprises et institutions, ainsi que 
des opérations visées par la loi du 9 juillet 1975 relative au contrôle des entreprises d’assurances. 462 162e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke onderzoeken Sociale Zekerheid
De reserve zonder bepaalde aanwending  (380.074.857,21 euro) die het gecumu-
leerd resultaat van alle rekeningen bevat (repartitie, kapitalisatie, prothesis), plus het zogenaamd te weinig aan het Globaal Beheer opgevraagd bedrag dat werd over-geboekt uit de overgedragen boni van het Globaal Beheer  (zie 3.4), is op het door 
het Globaal Beheer toegestane werkkapitaal na, evenwel volledig ondergebracht in de balans kapitalisatieverrichtingen. Dit heeft tot gevolg dat de scheiding tussen het repartitiestelsel en het kapitalisatiestelsel in de boekhouding onvoldoende duidelijk is.
Het FAO heeft hierop geantwoord dat de reserve zonder bepaalde aanwending  
gevormd wordt overeenkomstig de bepalingen daarover in het ﬁ  nancieel reglement. 
Het Fonds vindt het niet wenselijk de bestaande rekening reserve zonder bepaalde 
aanwending  op te splitsen, omdat de wijze van berekening en de vaststelling van het 
maximumbedrag van de resultaatsaldi van de diverse afzonderlijke beheren en de overdracht naar de bijzondere reserves worden opgenomen in het ﬁ  nancieel regle-
ment. Het Fonds is van oordeel dat de reserve zonder bepaalde aanwending  het 
gecumuleerd resultaat van alle rekeningen omvat, op het door het Globaal Beheer toegestane kapitaal na.
Het FAO merkt verder op dat er enkel geaffecteerde reserves  bestaan voor het kapi-
talisatiestelsel en de dienst “prothese” en niet voor de tak repartitie.
Het Rekenhof heeft hierover opgemerkt dat de bepalingen betreffende de reserve 
zonder bepaalde aanwending  in het bestaande ﬁ  nancieel reglement, onvoldoende 
aangepast zijn aan de wet van 30 maart 1994 houdende sociale bepalingen. Deze wet heeft de structuur van de sociale zekerheid hervormd door middel van de invoe-ring van een globaal ﬁ  nancieel beheer van de sociale zekerheid. Volgens de memo-
rie van toelichting bij de wet
23 heeft het Globaal Beheer tot doel de transparantie 
en de efﬁ  ciëntie op het vlak van de ﬁ  nanciering van de sociale zekerheid tot stand 
te brengen. Het beheerscomité van de sociale zekerheid is om die reden onder meer belast met een gemeenschappelijk thesauriebeheer, met inbegrip van het beheer van de reserves. 
De opname van het resultaat van het dienstjaar 2003 van het repartitiestelsel, ten belope van 1.584.799,49 euro, in een reserve zonder bepaalde aanwending  is 
daarom in strijd met de doelstelling van het Globaal Beheer. De logica inherent aan het Globaal Beheer zou consequent moeten worden doorgevoerd en de resultaten van het repartitiestelsel zouden niet langer in een rekening behorend tot het kapita-lisatiestelsel moeten worden geboekt. Deze logica impliceert verder dat de opportu-niteit moet worden onderzocht om ook de totaliteit van de winsten van het reparti-tiestelsel die jaarlijks sedert de invoering van het Globaal Beheer op 1 januari 1995 in de reserve zonder aanwending  werden ondergebracht, ter beschikking van het 
Globaal Beheer te stellen.
3.4 Boni niet teruggestort in het Globaal Beheer 
Het bedrag van de te ﬁ  nancieren thesauriebehoeften in het repartitiestelsel van het 
FAO is gelijk aan het verschil tussen de uitgaven (met uitzondering van de uitgaven voor beleggingen) en de inkomsten eigen aan dit stelsel. Dit bedrag wordt aan het Globaal Beheer opgevraagd. De schuld of de schuldvordering t.o.v. het Globaal Beheer wordt in de balans van het FAO tot uiting gebracht in de rekening overge-
dragen boni van het Globaal Beheer . 
23 Parl. St. Senaat, 1993-1994, DOC 980-1, titel 1, hoofdstuk II.  162e Cahier de la Cour des comptes 463Sécurité sociale Analyses spéciﬁ  ques
La réserve sans affectation spéciale  (380.074.857,21 euros), qui comprend le résul-
tat cumulé de tous les comptes (répartition, capitalisation, prothèses) ainsi que le « montant trop peu » réclamé à la Gestion globale qui a été imputé au boni reporté de 
la Gestion globale  (voir point 3.4), a été intégralement reprise dans le bilan des opé-
rations de capitalisation, à l’exception du fonds de roulement autorisé par la Gestion globale. Il en résulte que la séparation entre les systèmes de répartition et de capi-talisation est insufﬁ  samment transparente dans la comptabilité. 
Le FAT a répondu à cette constatation que la réserve sans affectation spéciale est 
constituée conformément aux dispositions en la matière ﬁ  gurant dans le règlement 
ﬁ  nancier. Le Fonds estime qu’il n’est pas opportun de scinder le compte existant réserve sans affectation spéciale , étant donné que le règlement ﬁ  nancier reprend les 
modalités de calcul et de ﬁ  xation du montant maximum des soldes de résultats des 
diverses gestions séparées et du transfert aux réserves particulières. Le Fonds est d’avis que la réserve sans affectation spéciale contient le résultat cumulé de tous les 
comptes, à l’exception du capital autorisé par la Gestion globale.
Le FAT souligne, en outre, qu’il n’existe des réserves affectées que pour le système 
de capitalisation et le service « prothèse » et non pour la branche de la répartition.
La Cour des comptes a fait observer à cet égard que les dispositions concernant la 
réserve sans affectation spéciale ﬁ  gurant dans le règlement ﬁ  nancier ne sont pas 
sufﬁ  samment adaptées à la loi du 30 mars 1994 portant des dispositions sociales. Cette loi a réformé la structure de la sécurité sociale en introduisant une gestion ﬁ nancière globale de la sécurité sociale. Selon l’exposé des motifs de la loi
23, la Ges-
tion globale a pour objectif d’assurer la transparence et l’efﬁ  cacité du ﬁ  nancement 
de la sécurité sociale. C’est pourquoi le comité de gestion de la sécurité sociale a notamment été chargé d’une gestion de trésorerie commune, y compris la gestion des réserves.
Il en résulte que l’intégration du résultat de l’exercice 2003 du système de réparti-
tion, qui s’élevait à 1.584.799,49 euros, dans une réserve sans affectation spéciale 
est contraire à l’objectif de la Gestion globale. La logique inhérente à cette dernière devrait être appliquée de manière cohérente et les résultats du système de réparti-tion ne devraient plus être imputés à un compte appartenant au système de capita-lisation. Cette logique implique, en outre, la nécessité d’examiner l’opportunité de mettre aussi à la disposition de la Gestion globale la totalité des bénéﬁ  ces du sys-
tème de répartition qui ont été intégrés chaque année depuis le 1
er janvier 1995 dans 
la réserve sans affectation spéciale .
3.4 Boni non reversé à la Gestion globale
Le montant des besoins de trésorerie à ﬁ  nancer dans le système de répartition du 
FAT est égal à la différence entre les dépenses (à l’exception des dépenses d’inves-tissement) et les revenus propres à ce système. Ce montant est réclamé à la Gestion globale. La dette ou la créance vis-à-vis de la Gestion globale apparaît dans le bilan du FAT dans le compte boni reporté de la Gestion globale . 
23 Doc. parl., Sénat, 1993-1994, DOC 980-1, titre 1er, chapitre II. 464 162e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke onderzoeken Sociale Zekerheid
Het Rekenhof stelt vast dat de afboeking van de reserve overgedragen boni van het 
Globaal Beheer  tot beloop van het zogenaamd te weinig aan het Globaal Beheer 
opgevraagd bedrag naar de reserve zonder bepaalde aanwending  (in 2003: 
891.313,60 euro) feitelijk neerkomt op een overdracht van de repartitie naar de kapi-talisatie die geen deel uitmaakt van het Globaal Beheer. 
Het FAO heeft hierop geantwoord dat het teveel of te weinig van het Globaal Beheer 
opgevraagde bedrag, volgens de bepalingen van het ﬁ  nancieel reglement, dient over-
geboekt te worden naar de reserve zonder bepaalde aanwending  die als reser-
verekening voor alle rekeningen fungeert. Volgens het FAO betekent dit niet dat dit bedrag in mindering gebracht wordt van de tak kapitalisatie.
Het Rekenhof blijft evenwel van oordeel dat het teveel of te weinig van het Globaal 
Beheer opgevraagde bedrag niet mag overgeboekt worden naar of in mindering wor-den gebracht van de reserve zonder bepaalde aanwending  aangezien dit strijdig is 
met de doelstelling van het Globaal Beheer.
/L50776  R
IJKSDIENST  VOOR  KINDERBIJSLAG  VOOR  WERKNEMERS  (RKW): 
ONDERZOEK  VAN DE BOEKHOUDING
Het Rekenhof heeft onderzocht of de boekhouding van de RKW, opgesteld met het 
computerprogramma SAP/R3, afgestemd is op de koninklijke besluiten van 3 april 1997 en 22 juni 2001
24 die de nieuwe comptabiliteitsregels vastleggen voor 
de openbare instellingen van sociale zekerheid die een bestuursovereenkomst hebben gesloten. 
Het onderzoek toont problemen met de toepassing van de boekhoudprincipes. 
Zo werd vastgesteld dat de RKW een dubbele afsluiting, namelijk één van de be grotingsboekhouding en één van de economische boekhouding, uitvoerde, waar-
door de boekingen aanzienlijk omslachtiger werden. De rijksdienst heeft zich ertoe verbonden zijn boekhouding te hervormen om tegemoet te komen aan de opmerkin-gen van het Rekenhof. 
1 Context
De RKW heeft beslist een computerprogramma te installeren dat het ﬁ  nancieel, ana-
lytisch, technisch en statistisch beheer omvat. Het project had tot doel preciezere ﬁ nanciële en administratieve gegevensstromen te creëren en bij te dragen tot een 
efﬁ ciënt beheer van de ﬁ  nanciële informatie, zowel intern als bij de overzending van 
die informatie aan belanghebbende derden, aan de toezichthoudende overheden en aan de sociale partners. 
Om die doelstellingen te bereiken heeft de rijksdienst beslist de bestaande toepas-singen te vervangen door het softwarepakket SAP/R3, dat bedoeld is om alle admi-nistratieve processen, met inbegrip van de boekhoudkundige registratie, te beheren.
2 Methodologie
Om duidelijk de principes aan te geven die de boekhouding van de RKW regelen, 
heeft het Rekenhof het schema van de voornaamste boekingen opnieuw uitgete-kend. Deze boekingen werden bekeken in het licht van de boekhoudkundige normen van toepassing op de openbare instellingen van sociale zekerheid. 
24 Koninklijk besluit van 22 juni 2001 tot vaststelling van de regelen inzake de begroting, de boekhouding 
en de rekeningen van de openbare instellingen van sociale zekerheid die zijn onderworpen aan het koninklijk besluit van 3 april 1997 houdende maatregelen met het oog op de responsabilisering van de openbare instellingen van sociale zekerheid.  162e Cahier de la Cour des comptes 465Sécurité sociale Analyses spéciﬁ  ques
La Cour des comptes constate que l’imputation de la réserve boni reporté de la 
Gestion globale  à la réserve sans affectation spéciale  à concurrence du « trop peu » 
demandé à la Gestion globale (en 2003 : 891.313,60 euros) revient, en fait, à un transfert du système de répartition à celui de capitalisation, lequel ne fait pas partie de la Gestion globale.
Le FAT a répondu à cette observation que le trop ou le trop peu perçu du montant 
demandé à la Gestion globale doit, conformément aux dispositions du règlement ﬁ nancier, être imputé à la réserve sans affectation spéciale , qui sert de compte de 
réserve pour l’ensemble des comptes, ce qui ne signiﬁ  e pas, selon le FAT, que ce 
montant est déduit de la branche de la capitalisation.
La Cour des comptes reste néanmoins d’avis que le trop ou trop peu perçu du mon-
tant réclamé à la Gestion globale ne peut pas être respectivement imputé à la réserve 
sans affectation spéciale  capitalisation ou déduit de celle-ci, étant donné que cette 
opération est contraire à l’objectif de la Gestion globale.
/L50776  O
FFICE NATIONAL  D’ALLOCATIONS  FAMILIALES  POUR TRAVAILLEURS  SALARIÉS  
(ONAFTS) : EXAMEN  DE LA COMPTABILITÉ
La Cour a procédé à l’examen de l’adéquation de la comptabilité de l’ONAFTS, établie au moyen du logiciel SAP/R3, avec les dispositions des arrêtés royaux des 3 avril 1997 et 22 juin 2001
24 qui ﬁ  xent les nouvelles règles comptables applica-
bles aux institutions publiques de sécurité sociale qui ont conclu un contrat d’administration.
Cette analyse a permis de relever certains problèmes relatifs à l’application des principes de comptabilisation. Il a notamment été constaté que l’ONAFTS procédait à une double clôture, budgétaire et économique, qui avait pour effet d’alourdir con-sidérablement les enregistrements comptables. Cet Ofﬁ  ce s’est engagé à réformer sa comptabilité aﬁ  n de répondre aux observations de la Cour. 
1 Contexte
L’ONAFTS a décidé d’installer une application informatique comprenant la gestion 
ﬁ nancière, analytique, technique et statistique. Ce projet avait pour but d’engendrer 
des ﬂ  ux plus précis de données ﬁ  nancières et administratives et de contribuer à une 
gestion efﬁ  ciente de l’information ﬁ  nancière, tant sur le plan interne que sur celui de 
la transmission de cette information aux tiers intéressés, aux autorités de tutelle et aux partenaires sociaux.
Pour atteindre ces objectifs, l’Ofﬁ  ce a décidé de remplacer les applications existan-
tes par le logiciel SAP/R3, destiné à assurer la gestion de l’ensemble des processus administratifs, en ce compris l’enregistrement comptable. 
2 Méthodologie
Aﬁ n de mettre en évidence les principes qui régissent la comptabilité de l’ONAFTS, 
la Cour a reconstitué le schéma des principales écritures comptables. Ces dernières ont été confrontées aux normes comptables applicables aux institutions publiques de sécurité sociale. 
24 Arrêté royal du 22 juin 2001 ﬁ  xant les règles en matière de budget, de comptabilité et de comptes des 
institutions publiques de sécurité sociale soumises à l’arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions publiques de sécurité sociale. 466 162e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke onderzoeken Sociale Zekerheid
Door het onderzoek van de werking van de overlopende rekeningen, de spiegelreke-
ningen en de afsluitboekingen konden de verbanden tussen de begrotingsboekhou-ding en de economische boekhouding in beeld worden gebracht en meer in het bij-zonder die welke de uitvoeringsrekening van de begroting, de resultatenrekening en de balans verenigen. 
3 Vaststellingen en aanbevelingen van het RekenhofBoeking van de courante verrichtingen 
Het koninklijk besluit van 22 juni 2001 dat de regels inzake begroting, boekhouding 
en rekeningen van de openbare instellingen van sociale zekerheid vastlegt, bepaalt niet langer dat de begrotingsboekhouding prioritair is. De begrotingsboekhouding is bij de RKW op dit moment ondergeschikt aan de economische boekhouding, die bepaalt hoe de verrichtingen worden geboekt. Als een aanrekening volgens het systeem van het dubbel boekhouden wordt uitgevoerd in de economische boekhou-ding, wordt een overeenstemmende boeking volgens de enkelvoudige boekhouding uitgevoerd in de begrotingsboekhouding. Op het einde van elk trimester wordt ech-ter een globale boeking van alle begrotingsontvangsten en -uitgaven uitgevoerd met een tegenboeking in spiegelrekeningen. 
Het principe van het dubbel boekhouden wordt in de begrotingsboekhouding dus 
enkel toegepast bij de trimestriële boekingen en voor geglobaliseerde bedragen. Krachtens artikel 7 van het koninklijk besluit van 22 juni 2001 moeten alle begro-tingsverrichtingen aanleiding geven tot een volledige boeking overeenkomstig de regels voor het dubbel boekhouden. Bovendien worden de spiegelrekeningen slechts ingevoerd bij de trimestriële boekingen. Ze vormen geen link meer tussen de begro-tingsboekhouding en de economische boekhouding terwijl die functie nog altijd is bepaald in het huidige rekeningenstelsel. 
Binnen het SAP-systeem zou het mogelijk zijn twee boekingen volgens het systeem 
van het dubbel boekhouden uit te voeren. Dan zou men een dagboek van diverse verrichtingen moeten gebruiken om de bijkomende boekingen uit te voeren. Deze oplossing is weliswaar in overeenstemming met de reglementaire bepalingen (inacht-neming van het dubbel boekhouden), maar zou te omslachtig zijn. Het verdient bijge-volg de voorkeur het huidige systeem van trimestriële boekingen volgens het dubbel boekhouden te bewaren. 
Verrichtingen waarvan de boeking in de economische en in de begrotingsboek-
houding niet in hetzelfde jaar plaatsvinden
Het genormaliseerd boekhoudplan bepaalt dat overlopende rekeningen moeten wor-
den gebruikt voor de boeking van gelopen en niet-vervallen schuldvorderingen en schulden. Die rekeningen vormen de verbinding tussen de begrotingsboekhouding en de economische boekhouding. 
Bij de rijksdienst zijn de overlopende rekeningen niet verbonden met de kostenreke-
ningen en evenmin met de rekeningen van begrotingsuitgaven (via de spiegelrekenin-gen). Doordat zo’n band ontbreekt, kan niet worden gecontroleerd of de geboekte bedragen gelijk zijn. De overlopende rekeningen zijn dus een gesloten circuit. Ze worden niet gebruikt als verbinding tussen de economische boekhouding van een jaar en de begrotingsboekhouding van het volgende jaar zoals wordt bepaald in het genormaliseerd boekhoudplan. 
De RKW heeft aanvaard zijn boekingen te wijzigen om dat verband weer te herstel-
len en om het gebruik van tussenrekeningen af te schaffen.   162e Cahier de la Cour des comptes 467Sécurité sociale Analyses spéciﬁ  ques
L’analyse du fonctionnement des comptes transitoires, des comptes réﬂ  échis et des 
écritures de clôture a permis de mettre en exergue les liens entre la comptabilité budgétaire et la comptabilité économique et plus spéciﬁ  quement ceux qui unissent le 
compte d’exécution du budget, le compte de résultats et le bilan.
3 Constations et recommandations de la Cour des comptes
Enregistrement comptable des opérations courantes
L’arrêté royal du 22 juin 2001, qui ﬁ  xe les règles en matière de budget, de compta-
bilité et de comptes des institutions publiques de sécurité sociale, ne prévoit plus la primauté de la comptabilité budgétaire. Actuellement à l’ONAFTS, la comptabilité budgétaire est subordonnée à la comptabilité économique qui détermine l’enregistre-ment des opérations. Lorsqu’une imputation est effectuée en partie double en comp-tabilité économique, une imputation correspondante, en partie simple est enregistrée en comptabilité budgétaire. Cependant, à la ﬁ  n de chaque trimestre, une écriture de 
globalisation de l’ensemble des recettes et des dépenses budgétaires est passée avec pour contrepartie des comptes réﬂ  échis.
Le principe de la partie double n’est donc appliqué en comptabilité budgétaire que 
lors des écritures trimestrielles et pour des montants globalisés. Or, en vertu de l’article 7 de l’arrêté royal du 22 juin 2001, toutes les opérations budgétaires doi-vent faire l’objet d’un enregistrement complet suivant les règles de la comptabilité en partie double. De plus, les comptes réﬂ  échis sont seulement introduits lors des 
écritures trimestrielles. Ils ne constituent plus un lien entre la comptabilité budgé-taire et la comptabilité économique alors que cette fonction est toujours prévue dans le plan comptable actuel.
Il serait possible dans le cadre du système SAP de procéder à deux écritures en partie double. Il faudrait alors utiliser un journal d’opérations diverses pour passer les écritures supplémentaires. Cette solution, quoique conforme aux prescriptions réglementaires (respect de la partie double), générerait des lourdeurs excessives. Il est dès lors préférable de conserver le système actuel d’écritures trimestrielles en partie double.
Opérations dont l’enregistrement en comptabilité économique et budgétaire n’ont 
pas lieu la même année
Le plan comptable normalisé prévoit l’utilisation des comptes transitoires pour l’enre-gistrement des créances et des dettes courues et non échues. Ces comptes forment le trait d’union entre la comptabilité budgétaire et la comptabilité économique. 
À l’Ofﬁ  ce, les comptes transitoires ne sont liés ni aux comptes de charges ni aux comptes de dépenses budgétaires (par l’intermédiaire des comptes réﬂ  échis). L’ab-
sence de lien ne permet pas de contrôler l’équivalence des montants comptabilisés. Les comptes transitoires fonctionnent donc en circuit fermé. Ils ne sont pas utilisés comme relais entre la comptabilité économique d’une année et la comptabilité bud-gétaire de l’année suivante comme le stipule le plan comptable normalisé. 
L’ONAFTS a accepté de modiﬁ  er ses écritures aﬁ  n de rétablir ce lien et de suppri-
mer l’utilisation de comptes intermédiaires. 468 162e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke onderzoeken Sociale Zekerheid
Boeking van de aankoopverrichtingen
Wat de aankopen betreft, werd vastgesteld dat het fonds van het vastliggend25 elk 
trimester wordt vermeerderd terwijl het bedrijfskapitaal pas wordt verminderd bij de afsluiting. Dat boekingsproces in twee fasen leidt tot fouten in de waardering van het bedrijfskapitaal in de periodieke opgave van de toestand van het actief en het pas-sief die de RKW aan de toezichthoudende minister moet bezorgen krachtens artikel 17, § 1, van het koninklijk besluit van 3 april 1997. 
Om dat probleem op te lossen, heeft de rijksdienst zich ertoe verbonden erop toe te 
zien dat de boekingen op het fonds van het vastliggend en het bedrijfskapitaal op hetzelfde ogenblik gebeuren.
Boeking van de gelopen en niet-vervallen kosten en opbrengsten
Voor de gelopen en niet-vervallen kosten werd vastgesteld dat er geen rechtstreekse 
boeking gebeurt tussen de kostenrekeningen en de overlopende rekeningen. 
De RKW heeft ermee ingestemd geen gebruik meer te maken van tussenrekeningen 
en een rechtstreekse link te maken. 
Boeking van de afsluitverrichtingen 
Daar het Rekenhof heeft vastgesteld dat de RKW twee afsluitingen uitvoerde, één 
van de begrotingsboekhouding en één van de economische boekhouding, heeft het zich uitgesproken voor een enige afsluiting. Dat impliceert dat de begrotingsuitga-ven en -ontvangsten worden gesaldeerd door middel van de uitvoeringsrekening van de begroting, terwijl de opbrengsten en de kosten het mogelijk maken het econo-misch resultaat vast te leggen. Deze benadering maakt het eveneens mogelijk een afzonderlijk resultaat te berekenen voor elk van de drie takken die de RKW beheert: Globaal Beheer, Fonds voor Collectieve Uitrustingen en Diensten en Derden. Die resultaten worden vervolgens overgedragen naar de overeenstemmende balans-rekeningen. 
De enige afsluiting die het Rekenhof aanbeveelt, biedt talrijke voordelen: snelheid, stroomlijning van het boekhoudproces door de afschafﬁ  ng van een geheel van boe-
kingen, verdwijning van dubbeltellingen in de balans, afschafﬁ  ng van de overdracht 
van het begrotingsresultaat naar de balans, economische resultaten die rechtstreeks voortvloeien uit de kosten- en opbrengstenrekeningen en die per tak zijn uitgesplitst, afsluiting van de rekeningen vóór de opstelling van de begroting van het volgende jaar. De RKW heeft bijgevolg het principe van de enige afsluiting van de rekeningen aanvaard. 
4 Opvolging 
De verantwoordelijken van de RKW hebben zich ertoe verbonden de boekingen die 
aanleiding gaven tot opmerkingen, te herzien en ze vóór de implementatie ervan in het computerprogramma aan het Rekenhof voor te leggen. 
Op 17 augustus 2005 werd een synthese van het verslag toegezonden aan de 
Minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid, die niet heeft geantwoord.
25 Het fonds van het vastliggend vermeldt de nettowaarde van het vastliggend, namelijk het verschil tus-
sen de boekwaarde van het vastliggend en de reeds toegepaste afschrijvingen.  162e Cahier de la Cour des comptes 469Sécurité sociale Analyses spéciﬁ  ques
Enregistrement des opérations d’acquisition
En ce qui concerne les acquisitions, il a été constaté que le fonds de l’immobilisé25 
est augmenté trimestriellement alors que le fonds de roulement n’est diminué que lors de la clôture. Ce procédé de comptabilisation en deux temps conduit à des erreurs au niveau de l’évaluation du fonds de roulement dans les situations périodi-ques actives et passives que l’ONAFTS doit transmettre au ministre de tutelle en vertu de l’article 17 §1 de l’arrêté royal du 3 avril 1997. 
Aﬁ n de remédier à ce problème, l’Ofﬁ  ce s’est engagé à veiller à ce que le fonds de 
l’immobilisé et le fonds de roulement soient mouvementés au même moment.
Enregistrement des charges et produits courus et non échus
Pour les charges courues et non échues, l’absence d’imputation directe entre les 
comptes de charges et les comptes transitoires a été constatée.
L’ONAFTS a marqué son accord sur la suppression de l’utilisation de comptes inter-
médiaires et l’établissement d’un lien direct.
Enregistrement des opérations de clôture
La Cour des comptes, ayant constaté que l’ONAFTS procédait à deux clôtures, l’une 
budgétaire et l’autre économique, s’est prononcée en faveur d’une clôture unique. Cela implique que les dépenses et recettes budgétaires soient soldées au moyen du compte d’exécution du budget tandis que les produits et les charges permettent de ﬁ  xer le résultat économique. Cette approche autorise également l’individualisation d’un résultat pour chacune des trois branches gérées par l’ONAFTS : Gestion globale, Fonds des Équipements et Services Collectifs, et Tiers. Ces résultats sont ensuite transférés vers les comptes correspondants du bilan.
La clôture unique recommandée par la Cour engendre de nombreux avantages : rapi-
dité, allègement du processus comptable par la suppression d’un ensemble d’écritu-res, disparition des doubles comptages dans le bilan, suppression du transfert du résultat budgétaire vers le bilan, résultats économiques issus directement des comp-tes de charges et produits et ventilés par branches, clôture des comptes réalisée avant l’établissement du budget de l’année suivante. L’ONAFTS a, en conséquence, accepté le principe de la clôture unique des comptes.
4 Suivi
Les responsables de l’ONAFTS se sont engagés à revoir les écritures comptables 
qui ont donné lieu à des observations et à les soumettre à la Cour préalablement à leur utilisation dans le circuit informatique. 
Une synthèse du rapport a été adressée, le 17 août 2005, au ministre des Affaires 
sociales et de la Santé publique qui n’a pas répondu.
25 Le fonds de l’immobilisé reprend la valeur nette de l’immobilisé à savoir la différence entre la valeur 
comptable des immobilisés et les amortissements déjà appliqués. 470 162e Boek van het RekenhofPersoneelszaken
Titel VII
Personeelszaken
Het onderzoek van de personeelsproblematiek is een klassiek ingrediënt van de 
jaarlijkse controleprogramma’s van het Rekenhof. De controles kunnen algemeen opgevat zijn of betrekking hebben op een welbepaalde overheidsdienst of open-bare instelling. De onderzoeksthema’s zijn eveneens uiteenlopend. Ze kunnen vari-eren van een algemeen onderzoek van het humanresourcesbeheer tot een onder-zoek van de toepassing van een speciﬁ  ek aspect van de administratieve of geldelijke loopbaan. De meest markante bevindingen op dit vlak komen aan bod in de hierna volgende artikels.   162e Cahier de la Cour des comptes 471Gestion du personnel
Titre VII
Gestion du personnel
L’examen des questions de personnel constitue un élément classique des pro-
grammes de contrôle annuels de la Cour des comptes. Les contrôles peuvent revêtir un caractère général ou porter sur un service public déterminé ou un orga-nisme d’intérêt public. Les thèmes examinés sont également divers dans leur nature. Ils peuvent aller de l’audit général de la gestion des ressources humaines à l’examen de l’application d’un aspect spéciﬁ  que de la carrière administrative ou pécunière. Les constatations les plus signiﬁ  catives dans ce domaine ont été réunies dans les articles ci-après.  472 162e Boek van het RekenhofPersoneelszaken
/L50776  AANWERVING  VAN CONTRACTUELE  PERSONEELSLEDEN  VOOR  HET 
ADMINISTRATIEF  EN LOGISTIEK  KADER  VAN DE FEDERALE  POLITIE  (CAL OG) 
Het Rekenhof heeft een onderzoek uitgevoerd naar de contractuele aanwerving van 
personeelsleden voor het administratief en logistiek kader (CALog) van de federale politie. De belangrijkste vaststellingen betreffen de inbreuken op de statutaire wervingsregels en de onrechtmatige verruiming van de statutariseringsmogelijkheid waardoor vele contractuelen werden gestatutariseerd zonder enige rechtsgrond.Bovendien werd regelmatig geen rekening gehouden met de rekruterings- en selec-tieprocedures en met de mobiliteitsregeling. Ook bleek dat de politiediensten voor-alsnog niet beschikken over een performant informaticasysteem, waardoor een efﬁ  ciënt gegevensbeheer wordt bemoeilijkt. 
In december 2003 startte het onderzoek naar de aanwerving van contractuele perso-
neelsleden voor het administratief en logistiek kader (CALog) bij de federale politie. De bevindingen van dit onderzoek werden tijdens het tegensprekelijk debat op 22 april 2004 aan de commissaris-generaal van de federale politie voorgelegd. Na ontvangst van de reactie van de politiediensten, werden de opmerkingen op 1 sep-tember 2004 verstuurd aan de Vice-Eerste Minister en Minister van Binnenlandse Zaken. De minister antwoordde bij brief van 29 maart 2005.
De rechtsgrond voor de werving van CALog-personeelsleden onder arbeidsovereen-
komst werd vastgelegd in artikel 118 van de wet van 7 december 1998 tot organisa-tie van een geïntegreerde politiedienst gestructureerd op twee niveaus (WGP) en artikel 26 van de wet van 26 april 2002 houdende de essentiële elementen van het statuut van het personeel van de politiediensten (Exoduswet). Overeenkomstig deze artikelen geldt voor de CALog-personeelsleden de statutaire tewerkstelling als algemene regel, maar kan er in bepaalde gevallen beroep gedaan worden op contrac-tuelen, met name: voor vervangingen, voor betrekkingen geﬁ  nancierd door tijdelijke 
of wisselende middelen, voor tijdelijke, bijzondere of deeltijdse opdrachten, voor onderhoudspersoneel en personeel van messes, restaurants en kantines.
De contractuele personeelsleden die reeds vóór de politiehervorming in dienst waren 
bij de diverse korpsen, kregen de mogelijkheid om via selectieproeven een vast sta-tuut te verwerven. Deze overgangsmaatregel werd vastgelegd in artikel XII.IV.2 van het koninklijk besluit van 30 maart 2001 tot regeling van de rechtspositie van het personeel van de politiediensten (RPPOL). Dit artikel werd bekrachtigd door artikel 131 van de programmawet van 30 december 2001.
De werving van CALog-personeel wordt verder geregeld bij omzendbrief van 
25 juni 2005, die – zoals hierna zal worden toegelicht – afwijkt van de bovenvermelde wet en koninklijk besluit. De geldigheidsduur van deze omzendbrief was aanvankelijk beperkt, maar werd in een nieuwe omzendbrief van 29 januari 2003 voor onbepaalde duur verlengd.   162e Cahier de la Cour des comptes 473Gestion du personnel
/L50776  RECRUTEMENT  DE PERSONNEL  DU CADRE  ADMINISTRATIF  ET LOGISTIQUE  DE 
LA POLICE  FÉDÉRALE  (CAL OG) 
La Cour des comptes a examiné le recrutement contractuel de membres du person-
nel du cadre administratif et logistique (CALog) de la police fédérale. Les principa-les constatations de cet audit portent sur les infractions aux règles de recrutement statutaire et à l’extension irrégulière de la possibilité de statutarisation, permettant ainsi à de nombreux contractuels de devenir statutaires en l’absence de toute base juridique.La Cour a, en outre, constaté qu’il n’a régulièrement pas été tenu compte des pro-cédures de sélection et de recrutement, ni des exigences de mobilité. Il est égale-ment apparu que, pour le moment, les services de police ne disposent pas encore d’un système informatique performant, ce qui entrave une gestion efﬁ  ciente des données.
La Cour des comptes a entamé en décembre 2003 l’audit relatif au recrutement de 
membres du personnel contractuel du cadre administratif et logistique (CALog) de la police fédérale. Les résultats de cet audit ont été soumis au commissaire général de la police fédérale le 22 avril 2004, dans le cadre d’un débat contradictoire. Après réception de la réponse des services de police, les observations ont été envoyées au vice-premier ministre et ministre de l’Intérieur le 1
er septembre 2004. Ce dernier a 
répondu par écrit le 29 mars 2005.
La base légale du recrutement de membres du personnel du cadre administratif et 
logistique (CALog) par le biais d’un contrat de travail est ﬁ  xée à l’article 118 de la loi 
du 7 décembre 1998 organisant un service de police intégré, structuré à deux niveaux (LPI) et à l’article 26 de la loi du 26 avril 2002 relative aux éléments essentiels du statut des membres du personnel des services de police  («  Loi Exodus » ). Conformé-
ment à ces articles, le principe de l’engagement statutaire est la règle générale pour le recrutement des membres du personnel du cadre administratif et logistique, mais il peut être fait appel à des contractuels dans certains cas, notamment pour pourvoir à des remplacements, à des emplois ﬁ  nancés par des ressources temporaires ou variables, à des emplois considérés comme des missions temporaires, spéciﬁ  ques ou à temps partiel, à des emplois du personnel d’entretien et à des emplois du personnel des mess, restaurants et cantines.
Les membres du personnel contractuel qui étaient déjà en service au sein des 
différents corps avant la réforme des polices ont reçu la possibilité d’acquérir un statut ﬁ  xe par le biais d’épreuves de sélection. Cette mesure transitoire a été prévue 
par l’article XII.IV.2 de l’arrêté royal du 30 mars 2001 portant la position juridique du personnel des services de police (PJPoL). Cet article a ensuite été conﬁ  rmé par le 
biais de l’article 131 de la loi-programme du 30 décembre 2001.
Le recrutement de personnel CALog est réglé en outre par les dispositions de la 
circulaire du 25 juin 2002 qui – comme expliqué plus loin – déroge à la loi et à l’arrêté royal évoqués. La durée de validité de cette circulaire était limitée à l’origine mais une nouvelle circulaire du 29 janvier 2003 en a prolongé la validité pour une durée indéterminée.  474 162e Boek van het RekenhofPersoneelszaken
1 Omzendbrief GPI 15bis van 25 juni 2002 (punten 2.2.4 en 2.2.5) en omzendbrief GPI 15 quater van 
29 januari 2003 (punt 1.2.1).
2 Deze operatie is erop gericht de administratieve en logistieke taken zoveel mogelijk toe te vertrouwen 
aan CALog-personeelsleden om de politieagenten van deze taken te ontlasten.
3 Omzendbrief GPI 15 bis, punten 2.2.2 en 2.2.3.
4 “Indien in een overeenkomstig artikel VI.II.15 vacant verklaarde betrekking niet overeenkomstig de 
regeling inzake mobiliteit bedoeld in deel VI, titel II, hoofdstuk II, is voorzien, beslist de gemeenteraad of politieraad, op advies van de korpschef wat de lokale politie betreft, of de commissaris-generaal of de door deze aangewezen directeur-generaal wat de federale politie betreft, of deze vacant ver-klaarde betrekking bij aanwerving wordt toegekend .”3 Onderzoeksresultaten
3.1 Afwijking van de wettelijke wervingsgronden 
Artikel 26 van de Exoduswet bepaalt dat algemene permanente opdrachten slechts 
mogen worden ingevuld door statutair personeel. Bij omzendbrief van 25 juni 2002, waarvan de geldigheid voor onbepaalde duur werd verlengd bij omzendbrief van 29 januari 2003
1, wordt echter afgeweken van deze wetsbepaling, waardoor syste-
matisch  contractuele personeelsleden werden/worden  aangeworven voor de uitoefe-
ning van algemene permanente opdrachten.
In zijn antwoord erkende de Vice-Eerste Minister deze mistoestand. Hij beloofde een 
einde te zullen stellen aan dit soort aanwervingen zodra de hervormde politie op kruissnelheid is en nadat de eerste fase van de zogenaamde calogiseringsoperatie
2 
is afgerond.
3.2  Niet-toepassing van de organieke rekruterings- en selectie-
procedure van het personeel van de politiediensten (RPPOL) 
De reeds vermelde omzendbrief van 25 juni 20053 bepaalt dat de rekruterings- en 
selectieprocedure van het RPPOL niet van toepassing is voor de werving door mid-del van vervangingsovereenkomsten of voor betrekkingen buiten de personeelsfor-matie.
De politiediensten verantwoorden deze werkwijze door te stellen dat deze procedure 
enkel geldt voor vacante betrekkingen zoals omschreven in artikel I.I.1.13° van het RPPOL, m.a.w. betrekkingen binnen de personeelsformatie. In zijn antwoord ver-klaarde de Vice-Eerste Minister dat hij het met dit standpunt eens was.
Dit standpunt vindt echter geen steun in de artikelen IV.I. 34 en I.I.5° van het RPPOL 
waaruit blijkt dat de rekruterings- en selectieprocedure zonder meer van toepassing is op alle extern geworven CALog-personeelsleden.
Het voorbijgaan aan de rekruterings- en selectieprocedure van RPPOL en de toe-kenning van een ruime wervingsautonomie aan de afzonderlijke korpsen, dreigen trouwens afbreuk te doen aan het universeel karakter van het eenheidsstatuut en aan het objectiviteitsbeginsel, resp. vastgelegd in de artikelen 119 en 122 van de WGP.
3.3 Niet-naleving van de mobiliteitsvereiste
Uit art.IV.I.37 van het RPPOL blijkt duidelijk dat een vacant verklaarde betrekking 
pas door externe werving kan worden ingevuld nadat beroep werd gedaan op de mobiliteitsregeling
4.   162e Cahier de la Cour des comptes 475Gestion du personnel
3 Aperçu des constatations
3.1 Infractions aux bases d’engagement légales
L’article 26 de la loi Exodus dispose que les missions permanentes ne peuvent être 
conﬁ ées qu’à du personnel statutaire. Par circulaire du 25 juin 2002, dont la validité 
a été prolongée indéﬁ  niment par une circulaire du 29 janvier 20031, une dérogation 
à ces dispositions légales a toutefois été accordée, de sorte que du personnel con-tractuel a été recruté systématiquement pour exercer des missions permanentes générales. 
Dans sa réponse du 29 mars 2005, le vice-premier ministre a reconnu les infracti-ons constatées. Il a promis la ﬁ  n de tels recrutements dès que la police réformée 
aura atteint sa vitesse de croisière et après la première phase de l’opération de « calogisation »
2.
3.2  Non application de la procédure de recrutement, de sélection 
et d’engagement du personnel des services de police (PJPol) 
La circulaire du 25 juin 20053 stipule que la procédure de recrutement, de sélection 
et d’engagement prévue dans le PJPol ne s’applique pas au recrutement dans le cadre de contrats de remplacement ou d’autres emplois en dehors de la répartition du personnel. 
Pour justiﬁ  er cette dérogation, les services de police précisent que cette procédure 
ne s’applique qu’aux postes vacants, tels que décrits à l’article I.I.1.13° du PJPol, c’est-à-dire les emplois prévus dans la répartition du personnel. Le vice-premier ministre s’est rallié à cet avis.
Toutefois, ce point de vue ne peut se baser sur les articles IV.I.34 et I.I.5° du PJPol 
dont il ressort que la procédure de recrutement et de sélection est applicable, sans plus, à tous les membres du personnel CALog qui font l’objet d’un recrutement externe.
La non application des procédures de sélection et de recrutement prévues dans le 
PJPol et l’octroi d’une large autonomie de recrutement aux différents corps risque-raient, en outre, de compromettre l’universalité du statut unique et le principe d’objectivité, tels que prévus respectivement aux articles 119 et 122 de la LPI. 
3.3 Non observation de l’exigence de mobilité
L’article IV.I.37 du PJPol permet uniquement de procéder au recrutement externe 
pour un emploi vacant après application des règles de mobilité
4.
1 Circulaires GPI 15bis du 25 juin 2002 (points 2.2.4 et 2.2.5) et GPI 15 quater du 29 janvier 2003 
(point 1.2.1).
2 Cette opération vise à conﬁ  er autant que possible les missions administratives et opérationnelles à des 
membres du personnel du cadre administratif et logistique (CALog) aﬁ  n de décharger les agents de 
police.
3 Circulaire GPI 15 bis, points 2.2.2 et 2.2.3.
4 « Si un emploi déclaré vacant conformément à l’article VI.II.15 n’est pas pourvu conformément aux 
règles de mobilité visées à la partie VI, titre II, chapitre II, le conseil communal ou le conseil de police décide, sur avis du chef de corps en ce qui concerne la police locale, ou du commissaire général ou du directeur général désigné par lui en ce qui concerne la police fédérale, si cet emploi déclaré vacant est conféré par voie de recrutement. » 476 162e Boek van het RekenhofPersoneelszaken
Nochtans bepaalt de omzendbrief van 25 juni 20025 dat voor de werving van con-
tractuele personeelsleden met arbeidsovereenkomsten van bepaalde duur, of voor een duidelijk omschreven werk ter invulling van een dringende behoefte binnen de personeelsformatie, géén voorafgaandelijke mobiliteitsronde moet worden georgani-seerd. 
Volgens het standpunt van de politiediensten, bijgetreden door de Vice-Eerste Min-
ster in zijn antwoord aan het Rekenhof, is artikel IV.I.37 van RPPOL niet van toepas-sing voor tijdelijke aanwervingen. Contractuele personeelsleden hebben er immers geen baat bij een arbeidsovereenkomst van onbepaalde duur in te ruilen voor een tijdelijke betrekking. 
Artikel IV.I.37 maakt echter geen onderscheid tussen betrekkingen van bepaalde 
duur en betrekkingen van onbepaalde duur. Bovendien is het Rekenhof van oordeel dat contractuele personeelsleden wel degelijk baat kunnen hebben bij een tijdelijke betrekking. Dit is het geval wanneer deze slaagden in de proeven die toegang verle-nen tot een statutaire betrekking maar nog geen zgn. statutariseerbare  betrekking 
bekleden. Door beroep te doen op de mobiliteitsregeling kan laatstbedoelde voor-waarde echter worden vervuld, waarbij het de kandidaten weinig uitmaakt of het om een arbeidsovereenkomst van bepaalde dan wel van onbepaalde duur gaat.
3.4  Onrechtmatige openstelling van de statutariseringsmogelijkheid 
voor contractuelen aangeworven na 1 april 2001
Uit het onderzoek bleek dat ook voor de contractuele personeelsleden die na de 
inwerkingtreding van RPPOL (1 april 2001) werden aangeworven, de mogelijkheid tot statutarisering werd opengesteld.
Overeenkomstig de overgangsmaatregel bepaald in artikel XII.IV.2 van RPPOL kun-
nen echter alleen de personeelsleden die reeds in dienst waren op datum van de inwerkingtreding van RPPOL deelnemen aan de daartoe voorziene proeven.
In zijn antwoord stelde de Vice-Eerste Minister dat de Ministerraad een wetsontwerp 
heeft goedgekeurd dat de mogelijkheid tot statutarisering van contractuelen met drie jaar verlengt en deze ook openstelt voor personeelsleden die na 1 april 2001 bij arbeidsovereenkomst zijn aangeworven.
3.5  Moeilijkheden met betrekking tot de gegevensvergaring en het 
gebrek aan een efﬁ  ciënt informaticasysteem
Tijdens het onderzoek werd eveneens vastgesteld dat de politiediensten nog niet 
beschikken over een geïntegreerd informaticasysteem. Dit belemmert een efﬁ  ciënt 
gegevensbeheer.
In zijn antwoord beaamde de Vice-Eerste Minister deze vaststelling en gaf te kennen 
dat een aanvang werd genomen met de informatisering (EPIS-project), maar dat de aanbestedingsprocedure werd uitgesteld omwille van budgettaire beperkingen.
5 Omzendbrief GPI 15bis van 25 juni 2002, punt 2.2.4.  162e Cahier de la Cour des comptes 477Gestion du personnel
Toutefois, la circulaire du 25 juin 20025 stipule que, pour le recrutement de mem-
bres du personnel contractuel par le biais de contrats de travail à durée déterminée ou pour un travail clairement déﬁ  ni répondant à un besoin urgent au sein de la répartition du personnel, il n’est pas obligatoire de passer par une phase de mobilité préalable.
Selon la réponse des services de police, suivis en cela par le vice-premier ministre dans sa réponse à la Cour des comptes, l’article IV.I.37 du PJPol n’est pas d’application pour les recrutements temporaires. Les membres du personnel contrac-tuel n’ont en effet aucun avantage à échanger un contrat à durée indéterminée con-tre un emploi temporaire.
Toutefois, l’article IV.I.37 n’établit aucune distinction entre les emplois à durée déter-
minée et les emplois à durée indéterminée. La Cour des comptes est en outre d’avis que les membres du personnel ont avantage malgré tout à obtenir un emploi tempo-raire. C’est le cas lorsqu’ils ont réussi les épreuves qui donnent accès à une fonction statutaire mais qu’ils n’occupent pas encore un emploi dit statutarisable. En faisant appel aux règles de mobilité, cette dernière condition peut toutefois être remplie, de sorte qu’il importe peu, pour les candidats, de savoir s’il s’agit d’un contrat à durée déterminée ou indéterminée.
3.4  Possibilité irrégulière offerte aux contractuels engagés après 
le 1
er avril 2001 de devenir statutaires
Au cours de l’audit, il a été constaté que la possibilité d’accéder au cadre statutaire 
a été offerte aux membres du personnel contractuel recrutés après l’entrée en vigueur du PJPol (1
er avril 2001).
Conformément à la mesure de transition, telle que prévue dans le PJPol (article XII.
IV.2), seuls les membres du personnel qui étaient en service à la date d’entrée en vigueur du PJPol pouvaient toutefois participer aux épreuves de statutarisation. 
Le vice-premier ministre répond que le Conseil des ministres a approuvé un projet de 
loi en vue de prolonger de trois ans l’opération de statutarisation des contractuels et de la rendre également accessible aux membres du personnel qui ont été recrutés par le biais d’un contrat de travail après le 1
er avril 2001.
3.5  Difﬁ cultés affectant la collecte de données et absence d’un 
système informatique performant
L’audit a également révélé que les services de police ne disposent pas encore d’un 
système informatique intégré, ce qui entrave une gestion efﬁ  ciente des données. 
Dans sa réponse, le vice-premier ministre souscrit à cette constatation et signale 
qu’un processus d’informatisation (projet EPIS) est en cours, mais qu’en raison des restrictions budgétaires, la procédure d’adjudication a été reportée.
5 Circulaire GPI 15bis du 25 juin 2002, point 2.2.4. 478 162e Boek van het RekenhofPersoneelszaken
4 Besluit
Het Rekenhof stelt vast dat sinds drie jaar bij omzendbrief wordt afgeweken van een 
aantal wettelijke en reglementaire bepalingen inzake de werving van CALog-perso-neel. Mocht evenwel blijken dat deze afwijkingen omwille van voortdurende functio-nele noden onvermijdelijk zijn, dan moet worden overwogen de regelgeving zelf aan te passen. 
Verder moet ook het informaticasysteem op punt worden gesteld, dit om een 
efﬁ ciënt beheer van de personeelsgegevens mogelijk te maken.
/L50776 FOD 
JUSTITIE  – HUMANRESOURCESBEHEER  VAN DE STRAFINRICHTINGEN
Het directoraat-generaal Uitvoering van Straffen en Maatregelen van de FOD Justitie 
is niet alleen verantwoordelijk voor de loonadministratie en het beheer van de administratieve loopbaan van het personeel maar ook voor de optimale verdeling van het personeelseffectief ten behoeve van 33 straﬁ  nrichtingen.
Op basis van de personeelskredieten ingeschreven op het bestaansmiddelen-programma van organisatieafdeling 51 van sectie 12 van de algemene uitgaven-begroting, kan de ﬁ  nanciële omvang van het humanresourcesbeheer in 2004 geraamd worden op 264,3 miljoen euro.
De audit van het Rekenhof had in eerste instantie betrekking op de betrouwbaar-
heid van de weddenbepaling, met inbegrip van de toepassing van het administratief en geldelijk statuut, evenals op de vaststelling en de opvolging, door deze open-bare werkgever, van de sociale indicatoren van de sector, zoals absenteïsme.
Wat betreft de betrouwbaarheid van de weddenbepaling, heeft de audit aangetoond 
dat de beambten van de personeelsdienst de hun toegewezen taken individueel naar behoren vervullen, maar dat het directoraat organisatorische zwakheden ver-toont op het vlak van de interne controle en het gegevensbeheer. Deze zwakheden leiden tot fouten bij de vaststelling van de bedragen van de premies, die een belang-rijk deel vormen van de wedden van het personeel van de sector.
De minister ontkent de gegrondheid van de kritiek niet en stelt hervormingen in het 
vooruitzicht, vooral op het vlak van de interne controle.
Het tweede luik van de onderzoek betrof het humanresourcesbeheer. Daarbij werd 
vastgesteld dat de sturing van het globale personeelseffectief en de daaraan ver-bonden uitgaven tekortkomingen vertoonden. De behoefteplanning scoorde bijzon-der zwak. Op het vlak van de regelgeving weerspiegelt deze zwakheid zich in het ontbreken van een personeelsplan en in het feit dat de administratieve verantwoor-ding voor het behoud van het contractuele personeelsbestand niet meer op een actuele basis berust. Kenmerkend is ook de structuur van de organisatieafdeling 51 van sectie 12 van de begroting, waarbij vrijwel alle kredieten voor personeelsuitga-ven zijn ingeschreven op twee basisallocaties van het bestaansmiddelenprogramma. Dit vormt een obstakel voor een gedetailleerde opvolging van de kosten van de diverse beleidsmaatregelen. Ook is de mobiliteit van het personeel veeleer het resultaat van individuele voorkeuren dan van de behoeften van de dienst. Ten slotte maakt de administratie kennelijk geen werk meer van de deﬁ  niëring en opvolging van sociale indicatoren die toelaten een beeld te scheppen van de productiviteit van de human resources, hoewel de aanzet hiertoe werd gegeven in 1999 met een studie inzake het absenteïsme.  162e Cahier de la Cour des comptes 479Gestion du personnel
La Cour des comptes constate que depuis trois ans, une circulaire permet de déro-
ger à plusieurs dispositions légales et réglementaires en matière de recrutement de personnel CALog. S’il devait toutefois s’avérer que ces dérogations sont indispensa-bles en raison de besoins fonctionnels, il conviendrait d’envisager une modiﬁ  cation 
de la règlementation même. 
Par ailleurs, le système informatique doit également être adapté aﬁ  n de permettre 
une gestion plus efﬁ  cace des dossiers du personnel.
/L50776  SPF 
JUSTICE  – GESTION  DES RESSOURCES  HUMAINES  DES ÉTABLISSEMENTS  
PÉNITENTIAIRES
La direction générale Exécution des peines et mesures du SPF Justice est respon-
sable de l’administration des salaires et des carrières administratives des agents mais aussi de l’affectation optimale des ressources en personnel aux besoins de 33 établissements pénitentiaires.
L’enjeu ﬁ  nancier de cette problématique peut être évalué, sur la base des crédits de 
personnel inscrits au sein du programme de subsistance de la division organique 51 de la section 12 du budget général des dépenses, à 264,3 millions d’euros pour l’année 2004. 
L’audit de cette administration portait dans un premier temps sur la sécurité de la 
paie, en ce compris l’application des statuts administratif et pécuniaire, ainsi que sur l’établissement et le suivi par l’employeur public des indicateurs sociaux du secteur, tels que l’absentéisme.
Le contrôle de la sécurité de la paie a conclu à la qualité satisfaisante du travail 
accompli individuellement par les agents du service du personnel mais a par contre dénoncé l’insufﬁ  sance de l’organisation de la direction dans les domaines du con-trôle interne et du traitement de l’information. Concrètement, ce déﬁ  cit explique des défaillances dans la détermination des montants dus à titre de primes, lesquelles constituent une part importante de la rémunération des personnels du secteur.
La ministre ne conteste pas le bien-fondé de ces critiques et fait état de projets de 
réforme dont la Cour prend acte, principalement dans le domaine du contrôle interne. 
Le second volet de l’audit, consacré à la problématique de la gestion des ressour-
ces humaines, a relevé des carences dans le pilotage de l’effectif global du secteur et des dépenses y afférentes. La programmation des besoins apparaît particulière-ment faible, ce qu’illustre, au plan réglementaire, une absence de plan de personnel et de justiﬁ  cation administrative actualisée au maintien en service de l’effectif con-tractuel. De même, la structure de la division organique 51 de la section 12 du budget constitue un autre indice de la situation, l’inscription de la quasi intégralité des crédits de personnel sur un couple d’allocations de base au sein du programme de subsistance faisant obstacle à un suivi afﬁ  né des coûts des politiques. Dans un registre voisin, la mobilité du personnel est apparue comme relevant plus de la satisfaction des souhaits individuels que des nécessités du service. Enﬁ  n, le dépar-tement semble avoir abandonné le travail, esquissé en 1999 par une étude de l’absentéisme, de mise en place et de suivi des indicateurs sociaux qui permettent de mesurer la productivité comme la satisfaction des ressources humaines.  480 162e Boek van het RekenhofPersoneelszaken
In antwoord op deze opmerkingen wijst de minister op een aantal praktische ont-
wikkelingen en hervormingen bij haar administratie. Ze erkent vooral het belang van een aanpassing van de begrotingsstructuur die moet bijdragen tot een betere lees-baarheid en kwaliteit van de documenten voorgelegd aan de Kamer van Volks-vertegenwoordigers. 
1 Verloop van het onderzoek
De audit van het humanresourcesbeheer werd uitgevoerd in de eerste helft van 
2005. Het voorontwerp van het auditrapport werd in het kader van het tegenspreke-lijk debat op 27 juli 2005 voorgelegd aan de administratie, die de bevindingen van de audit niet heeft betwist. Het ontwerp van het auditrapport werd vervolgens bij brief van 21 september 2005 voorgelegd aan de Vice-Eerste Minister en Minister van Justitie, die geantwoord heeft bij brief van 20 oktober 2005.  
2 Begrotingsstructuur
Dat slechts twee basisallocaties - 51.01.11.03 en 51.01.11.04 - van het bestaans-
middelenprogramma 51.0 van sectie 12 – Justitie worden gebruikt voor de bezoldi-ging van nagenoeg het volledige personeelseffectief van het directoraat-generaal Uitvoering van Straffen en Maatregelen draagt niet bij tot de budgettaire transpa-rantie en doet afbreuk aan het beginsel van de begrotingsspecialiteit dat daardoor als beheersinstrument veeleer onbruikbaar wordt.
De structuur van het programma dient daarom te worden aangepast om het Parle-
ment in staat te stellen de bestemming van de gedane investeringen en de kosten van de nieuwe beleidslijnen in het vlak van de human resources op te volgen. 
Een aanwijzing voor een gunstige ontwikkeling is wel dat speciﬁ  eke basisallocaties 
(51.04.11.03 en 51.04.11.04) werden ingeschreven binnen hetzelfde programma voor de bezoldiging van de personeelsleden die belast zijn met elektronische bewa-king van de gevangenen. Dat er nog een hele weg moet worden afgelegd blijkt ech-ter uit het feit dat voor het jaar 2004 minder dan 1 % van de op die basisallocaties ingeschreven kredieten werden geordonnanceerd en de uitgaven nog steeds werden aangerekend op de basisallocaties 51.01.11.03 en 51.01.11.04. 
De administratie geeft in haar antwoord toe dat de bestaande begrotingsstructuur 
niet meer aan haar functie beantwoordt en erkent het nut van een alternatieve struc-tuur die het mogelijk maakt een duidelijk onderscheid te maken tussen de diverse beheersentiteiten: straﬁ  nrichtingen, justitiehuizen, veiligheidskorpsen en commissies 
voor voorwaardelijke invrijheidstelling. Van haar kant laat de minister weten dat ze de kwaliteit en de leesbaarheid wil verbeteren van de documenten voorgelegd aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers.
3  Onvoldoende informatieverwerking en onvoldoende interne 
controle
De bezoldigingen voor de personeelsleden van de straﬁ  nrichtingen worden betaald 
volgens de procedure die voor alle personeelsleden van de federale overheidsdien-sten wordt gevolgd. De personeelsdienst van de FOD Justitie berekent de verschul-digde bedragen en deelt deze mee aan de Centrale Dienst der Vaste Uitgaven (CDVU) van de FOD Financiën die de betalingen moet uitvoeren. 
Buiten de maandelijkse computerlijst die na elke betaling door de CDVU wordt 
opgesteld, beschikt de personeelsdienst van de FOD Justitie voor het beheer van de individuele geldelijke loopbanen over geen enkele geconsolideerde informatie voor   162e Cahier de la Cour des comptes 481Gestion du personnel
En réponse à ces points, la ministre annonce différentes réformes et évolutions des 
pratiques de son administration. Elle reconnaît notamment l’intérêt d’une adaptation de la structure budgétaire de manière à permettre une amélioration de la lisibilité et de la qualité des documents soumis à la Chambre des représentants.
1 Calendrier de l’audit 
L’audit de la gestion des ressources humaines a été effectué au premier semestre 
2005. Dans le cadre du débat contradictoire, l’avant-projet de rapport a été présenté le 27 juillet 2005 à l’administration, qui n’en a pas contesté les conclusions. Le projet de rapport a ensuite été transmis par courrier le 21 septembre 2005 à la vice-pre-mière ministre et ministre de la Justice, laquelle a répondu dans un courrier daté du 20 octobre 2005.
2 Structure du budget 
L’inscription sur seulement deux allocations de base (51.01.11.03 et 51.01.11.04) au 
sein du programme de subsistance 51.0 de la section 12 – Justice des crédits sup-portant la rémunération de la quasi-totalité de l’effectif dont la direction générale Exécution des peines et mesures a la responsabilité fait obstacle à la transparence budgétaire. Comme instrument de gestion, la notion de spécialité budgétaire devient de la sorte assez théorique. 
Une adaptation de la structure de ce programme est nécessaire pour permettre au 
Parlement un suivi de l’affectation des moyens consentis et du coût des politiques nouvelles dans le domaine des ressources humaines.
À cet égard, l’inscription d’allocations de base spéciﬁ  ques (51.04.11.03 et 51.04.11.04) 
au sein du même programme pour la rémunération des agents affectés à la surveil-lance électronique des détenus constitue l’indice d’une évolution favorable. Cette évolution reste toutefois inachevée puisque, pour l’année 2004, moins de 1 % des crédits inscrits à ces allocations de base ont été ordonnancés et que l’imputation de ces dépenses a encore été effectuée sur les allocations de base 51.01.11.03 et 51.01.11.04. 
Dans sa réponse, l’administration admet que la structure budgétaire existante ne 
répond plus à sa fonction et reconnaît l’intérêt d’une structure alternative permettant de distinguer clairement entre les entités de gestion (établissements pénitentiaires, maisons de justice, corps de sécurité et commissions de mise en liberté condition-nelle). Pour sa part, la ministre a exprimé son intention d’améliorer la qualité et la lisibilité des documents soumis à la Chambre des représentants.
3 Insufﬁ  sance du traitement de l’information et du contrôle interne
Les rémunérations dues aux membres du personnel des établissements pénitentiai-
res sont payées selon la procédure applicable à l’ensemble des agents des services publics fédéraux. Le service du personnel du SPF Justice calcule les sommes dues et les communique au Service central des dépenses ﬁ  xes (SCDF) du SPF Finances 
qui est chargé d’effectuer les paiements.
Hormis la liste mensuelle établie par le SCDF après chaque paiement, le service du 
personnel du SPF Justice ne dispose, pour la gestion des carrières pécuniaires indi-viduelles, d’aucune information consolidée pour l’ensemble des agents des établis-sements pénitentiaires. Concrètement, ni le dossier administratif individuel, ni la  482 162e Boek van het RekenhofPersoneelszaken
het totale personeelsbestand van de straﬁ  nrichtingen. Concreet bevatten noch het 
individueel administratief dossier, noch de weddenﬁ  che, noch de elementaire data-
bank opgericht door het informaticadepartement van de personeelsdienst, een over-zicht van de gegevens met betrekking tot het geldelijke statuut van een personeels-lid, dat globaal zekerheid verschaft over de correcte toepassing ervan.
Om te voldoen aan de beginselen van goed beheer zou in de fase vóór de uitbetaling 
van het loon, de interne controle uitsluitsel moeten geven over de regelmatigheid van de rechten vastgesteld in hoofde van de personeelsleden. De controles die occasio-neel door ambtenaren van het departement worden uitgevoerd op basis van docu-menten ex post voorgelegd door de CDVU, volstaan niet om te verzekeren dat het systeem kwalitatief voldoet. 
De administratie stelt dat het probleem bekend is en dat de oorzaak ervan moet 
gezocht worden in de beperkte verwerkingscapaciteit van het informaticasysteem. De minister laat weten dat een gespecialiseerde dienst bij de Cel Personeel en Organisatie zal belast worden met taken van interne controle. 
4 Beheer van de aanwervingen
Uit de individuele dossiers van de personeelsleden van de straﬁ  nrichtingen blijkt 
zelden expliciet dat bij de aanwerving de databank van SELOR effectief werd geraad-pleegd, zoals voorgeschreven in artikel 3 van het koninklijk besluit van 13 maart 2002 tot vaststelling van de voorwaarden voor de indienstneming bij arbeidsovereenkomst in sommige overheidsdiensten. Bovendien werd in een beperkt aantal dossiers geen enkel spoor teruggevonden dat er een selectieprocedure werd georganiseerd.
Om de interne en externe controle in staat te stellen beter te waken over de naleving 
van deze aspecten van de reglementering, ware het wenselijk in de dossiers alle nuttige en bewijskrachtige elementen ter zake te registreren. Tijdens het tegen-sprekelijk debat met het Rekenhof, heeft de administratie zich daartoe bereid verklaard.
Wat het inhoudelijke aspect betreft blijkt dat de arbeidsovereenkomsten onvoldoende 
preciseren waar de arbeidsplaats van de werknemer is gevestigd. Meestal wordt alleen gesteld dat de werknemer “ aanvaardt de functie van … uit te oefenen in de 
straﬁ  nrichtingen ” en dat terwijl de 33 bestaande gevangenissen op verschillende 
plaatsen in het land zijn gevestigd. 
Deze formulering is in dubbel opzicht voor kritiek vatbaar. Zowel uit de wet van 
3 juli 1978 betreffende de arbeidsovereenkomsten als uit de vaste rechtspraak van het Hof van Cassatie blijkt dat de plaats van de prestatie doorgaans moet worden beschouwd als een fundamenteel element van de overeenkomst, dat de werkgever enkel eenzijdig kan wijzigen als de overeenkomst uitdrukkelijk in die mogelijkheid voorziet. Het ontbreken van vermelding van deze laatste mogelijkheid in de arbeids-overeenkomsten die door het directoraat-generaal worden gebruikt, dreigt nadelig uit te vallen voor de werkgever bij een eventueel geschil met een werknemer over overplaatsing van een gevangenis naar een andere. Bovendien verschaft deze formu-lering de interne controle – tot nu toe uitsluitend uitgevoerd door de Inspectie van Financiën op het ogenblik dat ze de overeenkomst viseert – geen informatie over de contractuele plaats van tewerkstelling van het personeelslid. 
Overigens is de formulering erg ongeschikt voor een personeelslid dat zijn prestaties 
niet in een straﬁ  nrichting verricht maar in de administratieve diensten van het direc-
toraat-generaal Uitvoering van Straffen en Maatregelen te Brussel (zie verder).   162e Cahier de la Cour des comptes 483Gestion du personnel
ﬁ che de traitement, ni la base de données élémentaire constituée par le département 
informatique du service du personnel ne contiennent une récapitulation des données relatives à la situation pécuniaire d’un agent permettant d’établir la régularité glo-bale de celle-ci. 
Il serait conforme aux principes de bonne gestion qu’en amont de l’ordonnancement 
de la dépense salariale soit mis en place un contrôle interne de la régularité des droits constatés en faveur des agents. Le travail de vériﬁ  cation qui semble effectué 
occasionnellement par des fonctionnaires du département à partir de documents fournis ex post par le SCDF est insufﬁ  sant pour assurer la qualité du fonctionnement 
du système. 
L’administration s’est dite au fait du problème dont elle attribue l’origine à un traite-
ment informatique insufﬁ  sant des données. La ministre a annoncé la création d’une 
structure spécialisée dans le contrôle interne au sein de la cellule Personnel et Orga-nisation. 
4 Gestion des recrutements
Dans les dossiers individuels des agents recrutés pour le compte des établissements 
pénitentiaires, il n’est que rarement fait explicitement état d’une consultation effec-tive de la banque de données du SELOR, pourtant prévue à l’article 3 de l’arrêté royal du 13 mars 2002 ﬁ  xant les conditions d’engagement par contrat de travail dans 
certains services publics. En outre, dans quelques rares dossiers, aucune trace d’organisation d’une procédure de sélection n’a pu être trouvée.
Dès lors, pour faciliter les contrôles tant internes qu’externes du respect de ce volet 
de la réglementation, il serait opportun de faire ﬁ  gurer dans les dossiers tous les éléments utiles et probants. Lors du débat contradictoire avec la Cour des comptes, l’administration a pris un engagement en ce sens.
En ce qui concerne la rédaction des contrats, il a été constaté que les dispositions 
des conventions de travail établissaient d’une façon insufﬁ  samment précise le lieu où 
s’accomplit la prestation du travailleur, l’expression la plus fréquemment usitée étant que l’employé « accepte d’exercer les fonctions de … dans les établissements péni-tentiaires », alors que les 33 prisons existantes sont implantées en divers endroits du territoire national.
Cette formulation est critiquable à deux égards. Premièrement, la loi du 3 juillet 1978 
relative aux contrats de travail et la jurisprudence majoritaire de la Cour de cassation invitent à considérer le lieu de la prestation comme constituant, le plus souvent, un élément fondamental de la convention, que l’employeur ne peut modiﬁ  er unilatérale-
ment que si le contrat en prévoit expressément la possibilité. L’absence de cette dernière mention dans les contrats de travail utilisés par la direction générale est de nature à désavantager l’employeur dans l’hypothèse d’un litige qui l’opposerait à un travailleur dans le contexte d’un déplacement de main d’œuvre d’une prison à une autre. Deuxièmement, du point de vue du contrôle interne, exercé à ce jour exclusi-vement par l’Inspection des ﬁ  nances, cette formulation n’apporte aucune information 
quant au lieu contractuel d’affectation de l’agent.
Du reste, cette formulation est particulièrement inadéquate lorsque l’agent 
n’accomplit pas ses prestations dans un établissement pénitentiaire, mais bien dans les locaux administratifs bruxellois de la direction générale Exécution des peines et mesures. Ce dernier élément sera développé infra. 484 162e Boek van het RekenhofPersoneelszaken
In haar antwoord stelt de minister een aanpassing van de arbeidsovereenkomsten in 
het vooruitzicht die een oplossing moet bieden voor de bovenvermelde opmerkingen. E-recruiting  zal de kwaliteit van de individuele dossiers doen toenemen waarbij ook 
de interne en externe controle baat zullen hebben.
5  Naleving van de eisen van de betrekking  bedoeld in het 
administratief statuut van het personeel
Zoals de meeste openbare diensten neemt de personeelsdienst van het directoraat-
generaal genoegen met de voorlegging van een bewijs van goed zedelijk gedrag om zich ervan te vergewissen dat het gedrag van een kandidaat beantwoordt aan de “eisen van de betrekking ”, bedoeld in artikel 16, 2°, van het koninklijk besluit van 
2 oktober 1937 houdende het statuut van het rijkspersoneel.
Deze bepaling laat de administraties enige ruimte om de eisen van de betrekking en 
de bewijsvoering ervan te deﬁ  niëren. De personeelsdienst heeft echter geen functie-
beschrijvingen opgesteld, hoewel dit gezien de aard van de opdrachten die de straf-inrichtingen vervullen toch nuttig kan zijn. Evenmin werd gebruik gemaakt van de mogelijkheid voorzien in het Wetboek van Strafvordering waarbij, mits de goed-keuring van een in Ministerraad overlegd koninklijk besluit en met inachtneming van de regels betreffende de bescherming van de persoonlijke levenssfeer, de perso-neelsdienst toegang zou krijgen tot het Centraal Strafregister. Dergelijke machtiging werd verleend aan Selor op grond van een koninklijk besluit van 19 juli 2001 betref-fende de toegang van bepaalde openbare besturen tot het Centraal Strafregister. 
De minister belooft het Rekenhof dat de administratie de mogelijkheden zal onder-
zoeken om toegang te krijgen tot het Centraal Strafregister en dat ze de toegangs-criteria tot de betrekkingen in de penitentiaire sector zal herzien.
6 Geldelijke toestand van de directeurs van de straﬁ  nrichtingen 
Hoewel het koninklijk besluit waarbij de bezoldiging van de directiepersoneelsleden 
van de straﬁ  nrichtingen wordt vastgesteld in de nieuwe weddenschalen van niveau 
A, nog in de ontwerpfase verkeert, past de personeelsdienst het reeds toe. 
Zelfs indien het koninklijk besluit, zodra het door de Koning is bekrachtigd, aan voor-
melde bezoldigingsregeling terugwerkende kracht zou verlenen, neemt dit niet weg dat de handelwijze van de personeelsdienst formeel onregelmatig is.
In haar antwoord betwist de minister de stelling van het Rekenhof niet maar wijst 
erop dat het koninklijk besluit eerstdaags zou worden goedgekeurd.
7 Premies en toelagen
De complexiteit van het stelsel van premies en toelagen in de sector, de vele wijzi-
gingen en de niet te onderschatten weerslag ervan op de bezoldiging van het perso-neel werden onderzocht vanuit de optiek dat ze een risico vormen voor de toepas-sing van de regelgeving. 
Bij zijn controle had het Rekenhof oog voor de problematiek van de speciﬁ  citeitstoe-
lage en van de uitzonderlijke  en onregelmatige  prestaties . 
Wat de speciﬁ  citeitstoelage betreft, konden door vergelijking van door de FOD 
verwerkte gegevens met computerlijsten van de CDVU een beperkt aantal geval-len worden opgespoord waarin de storting van een toelage van 2.200 euro niet   162e Cahier de la Cour des comptes 485Gestion du personnel
Sur ces points, la ministre a annoncé une adaptation des contrats de travail en fonc-
tion de ces critiques et que la pratique du recrutement par voie électronique s’accompagnerait d’une qualité de tenue des dossiers individuels permettant aux contrôles externe et interne de s’exercer.
5  Respect des exigences de la fonction  visées par le statut 
administratif du personnel
À l’instar de la plupart des services publics, le service du personnel de la direction 
générale se satisfait de la production d’un certiﬁ  cat de bonnes vie et mœurs pour 
s’assurer que la conduite d’un candidat répond aux « exigences de la fonction » visées à l’article 16, 2°, de l’arrêté royal du 2 octobre 1937 portant statut des agents de l’État.
Cette disposition laisse aux administrations une latitude pour déﬁ  nir les modalités de 
la preuve et la nature des exigences de la fonction. Alors que la nature des missions des établissements pénitentiaires pourrait y inciter, le service du personnel ne paraît cependant pas avoir développé un travail d’analyse de fonction, ni cherché à bénéﬁ  -
cier des dispositions du Code d’instruction criminelle qui, moyennant l’adoption d’un arrêté royal délibéré en Conseil des ministres et le respect de la vie privée, pourraient lui permettre un accès au casier judiciaire central. Le Selor bénéﬁ  cie d’une 
semblable autorisation fondée sur un arrêté royal du 19 juillet 2001 relatif à l’accès de certaines administrations publiques au casier judiciaire central.
La ministre a informé la Cour que son administration mettait à l’étude les modalités 
d’un accès au casier judiciaire central et reconsidérait également les critères d’accès aux fonctions dans le secteur pénitentiaire.
6  Situation pécuniaire des directeurs des établissements 
pénitentiaires
Le service du personnel a appliqué de façon anticipée les dispositions d’un projet 
d’arrêté royal destinées à ﬁ  xer, dans les nouvelles échelles barémiques du niveau A, 
la rémunération des membres du personnel de la direction générale des Établisse-ments pénitentiaires.
Même s’il était donné une portée rétroactive à ces dispositions lorsqu’elles seront 
conﬁ  rmées par la signature du Roi, le procédé constaté n’en demeure pas moins formellement irrégulier.
Dans sa réponse, la ministre admet la pertinence de l’observation et annonce 
l’imminence de l’adoption de l’arrêté royal attendu.
7 Primes et allocations
La complexité et les fréquentes modiﬁ  cations du régime des primes et allocations en 
vigueur dans le secteur, ainsi que leur importance relative considérable dans la rému-nération du personnel, ont été analysées comme sources de risques pour le fonction-nement régulier du système. 
Le présent contrôle a examiné la problématique de l’« allocation de spéciﬁ  cité » ainsi 
que celle des prestations « à titre exceptionnel » et « irrégulières ».
En ce qui concerne l’allocation de spéciﬁ  cité, une confrontation de données traitées 
par le SPF et de listes établies par le SCDF a permis de détecter un nombre réduit de cas dans lesquels le versement d’une allocation de 2.200 euros était indu, les  486 162e Boek van het RekenhofPersoneelszaken
verschuldigd was, en waarbij de betrokkenen hoogstens aanspraak konden maken 
op een geringere toelage. De vastgestelde fouten zijn vermoedelijk te wijten aan de onduidelijke samenhang tussen het koninklijk besluit van 2 augustus 2002 tot toe-kenning van een speciﬁ  citeitstoelage aan het bewakings- en technisch personeel in 
dienst in de buitendiensten van het directoraat-generaal Uitvoering van Straffen en Maatregelen en het koninklijk besluit van 4 april 2003 tot toekenning van een speciﬁ  citeitstoelage aan sommige ambtenaren in dienst in de buitendiensten van het Directoraat-generaal Uitvoering van Straffen en Maatregelen, met uitzondering van het bewakings- en technisch personeel. Hoewel het aantal vastgestelde fouten op het eerste gezicht laag lijkt, is het vanuit structureel oogpunt zeker niet verwaarloosbaar omdat de FOD en de CDVU op dit vlak toch gerichte controles uitvoeren. De bestaande elementaire interne controles zouden bijgevolg moeten worden versterkt en gesystematiseerd.
Dezelfde methode werd gebruikt om na te gaan of de regel werd nageleefd dat de speciﬁ  citeitstoelage en de competentietoelage, zoals bepaald in artikel 6 van het bovenvermelde koninklijk besluit van 4 april 2003, niet mogen worden gecumuleerd. Ook hier blijken anomalieën te bestaan en gelden dezelfde besluiten als die vermeld in het vorige punt.
Wat de uitzonderlijke en onregelmatige prestaties betreft, die respectievelijk door 
een regentenbesluit van 30 maart 1950 en een ministerieel besluit van 24 septem-ber 1998
6 worden geregeld, brengt de audit twee elementen aan het licht. Ten eer-
ste wordt de lijst van die prestaties opgesteld onder de verantwoordelijkheid van de plaatselijke administratieve beheerders van de gevangenissen en bestaat hierop geen enkele systematische en grondige controle door de personeelsdienst van het directoraat-generaal van de FOD Justitie, ook al heeft de dienstverantwoordelijke in brieven aan gevangenisdirecteurs in concrete dossiers zijn twijfel uitgedrukt over de betrouwbaarheid en geloofwaardigheid van de toegezonden informatie. Ten tweede hangt het volume van die prestaties af van de wijze waarop elke lokale gevangenis-beheerder de menselijke middelen inzet waarover hij beschikt en van zijn beheer van de werkkalender van het bewakingspersoneel dat in het stelsel van volcontinudienst werkt. Het volume van de uitgaven verbonden aan die prestaties hangt dus vooral af van opportuniteitsbeslissingen en van gevestigde gebruiken: bij de programmering van het humanresourcesbeheer zou het hoofdbestuur hieraan grondige aandacht moeten besteden.
De minister wijst erop dat de administratie internecontrolemaatregelen heeft uitge-
werkt, die thans in worden geïmplementeerd. 
8  Toepassing van de regeling van het verlof voorafgaand aan het 
pensioen
Bijzondere aandacht werd besteed aan de toepassing van artikel 8 van het koninklijk 
besluit van 28 september 2003 tot invoering van een verlof voorafgaand aan het pensioen ten gunste van sommige ambtenaren in dienst in de buitendiensten van het directoraat-generaal Uitvoering van Straffen en Maatregelen. Deze bepaling ver-leent machtiging tot het uitoefenen van een beroepsactiviteit tijdens het verlof mits eventuele schorsing of vermindering van het wachtgeld naar analogie met de rege-ling voorzien in de wet van 5 april 1994 houdende regeling van de cumulatie van pensioenen van de openbare sector met inkomsten voortvloeiend uit de uitoefening van een beroepsactiviteit of met een vervangingsinkomen.
6 Ministerieel besluit houdende toekenning van een toelage voor onregelmatige prestaties aan de perso-
neelsleden van het Ministerie van Justitie.  162e Cahier de la Cour des comptes 487Gestion du personnel
intéressés pouvant tout au plus prétendre à une allocation d’un montant inférieur. 
Les erreurs détectées procèdent vraisemblablement d’une confusion entre l’arrêté royal du 2 août 2002 octroyant une allocation de spéciﬁ  cité au personnel de surveil-
lance et technique en place dans les services extérieurs de la direction générale des Établissements pénitentiaires et l’arrêté royal du 4 avril 2003 octroyant une allocation de spéciﬁ  cité à certains agents en place dans les services extérieurs de la direction générale Exécution des peines et mesures, à l’exclusion du person-nel de surveillance et technique. Si le taux d’erreur constaté apparaît a priori faible, il n’en reste pas moins que, compte tenu des contrôles apparemment effectués par le SPF et le SCDF de façon ponctuelle, ce taux d’erreur résiduelle n’est pas négli-geable. Le contrôle interne embryonnaire qui existe devrait dès lors être renforcé et systématisé. 
Une vériﬁ  cation, menée sur la base de la même méthodologie, du respect de la règle 
de non cumul entre les allocations de spéciﬁ  cité et de compétence (ﬁ  xée à l’article 6 
de l’arrêté royal du 4 avril 2003) montre également des indices d’anomalies et appelle la même conclusion. 
En ce qui concerne les prestations exceptionnelles et irrégulières, réglées respecti-
vement par un arrêté du Régent du 30 mars 1950 et un arrêté ministériel du 24 sep-tembre 1998
6, l’audit fait apparaître deux éléments. Premièrement, le relevé de ces 
prestations est établi sous la responsabilité des gestionnaires administratifs locaux des prisons et ne fait l’objet d’aucun contrôle systématique et approfondi de la part du service du personnel de la direction générale du SPF Justice, même si le respon-sable de ce service a exprimé ponctuellement des doutes sur la ﬁ  abilité et la plausi-
bilité des informations transmises. Deuxièmement, le volume de ces prestations dépend de la manière dont chaque administrateur local de prison organise l’allocation des ressources humaines à sa disposition et gère le calendrier de travail du person-nel de surveillance dans des structures qui fonctionnent sous le régime dit du « ser-vice continu ». Le volume de la dépense en la matière relève donc, pour l’essentiel, de décisions d’opportunité et de pratiques coutumières auxquelles l’administration centrale devrait, dans le cadre d’une programmation des ressources humaines, réser-ver une attention approfondie.
Sur ces questions, la ministre fait valoir la mise en place par l’administration de 
mécanismes de contrôle interne en cours d’implémentation.
8 Application du régime de congé préalable à la pension
Une attention particulière a été portée à la mise en œuvre de l’article 8 de l’arrêté 
royal du 28 septembre 2003 instituant un congé préalable à la pension en faveur de certains agents en service dans les services extérieurs de la direction générale Exé-cution des peines. Cette disposition autorise l’exercice d’une activité professionnelle pendant le congé moyennant, éventuellement, la suppression ou la réduction du trai-tement d’attente selon un dispositif qui s’inspire de la loi du 5 avril 1994 régissant le cumul des pensions du secteur public avec des revenus provenant de l’exercice d’une activité professionnelle ou avec un revenu de remplacement. 
6 Arrêté ministériel réglant l’octroi d’une allocation pour prestations irrégulières aux membres du person-
nel du Ministère de la Justice. 488 162e Boek van het RekenhofPersoneelszaken
Wat deze problematiek betreft heeft het Rekenhof opgemerkt dat de personeels-
dienst onvoldoende gebruik maakt van middelen die voldoende zekerheid moeten verschaffen dat de verklaring van niet-cumulatie die bij aanvraag van bedoeld verlof door de betrokkenen wordt ingediend, betrouwbaar is. Een van die middelen is het sluiten van een samenwerkingsprotocol met de ﬁ  scale administraties. Deze vaststel-
ling versterkt de algemene opmerking dat er onvoldoende interne controle is.
De minister kondigt in haar antwoord aan dat de procedures zullen worden herzien 
en dat contact zal worden genomen met de ﬁ  scale administraties en de diensten van 
de pensioenen.
9 Lacunes in het humanresourcesbeheer
• Afgezien van het voorbehoud dat in de vorige punten werd gemaakt voor som-
mige aspecten van het humanresourcesbeheer, blijkt uit het onderzoek van het Rekenhof dat het beheer van de individuele dossiers van de personeels-leden op kwalitatief vlak voldoet. Daarentegen is er een onvoldoende sturing van het globale personeelseffectief en van de daaraan verbonden uitgaven. Hoewel het Parlement budgetverhogingen heeft toegekend om tegemoet te komen aan de strategische koers die door de regering werd vastgelegd om zowel “ de detentievoorwaarden te verbeteren als de werkvoorwaarden van 
de personen die werkzaam zijn in de penitentiaire administratie ” 
7, kampt de 
personeelsadministratie met moeilijkheden en verloopt de ontwikkeling van instrumenten die moeten zorgen voor de opvolging van het resultaat van de humanresourcesuitgaven en voor een transparante programmering van de personeelsbehoeften, te traag.
• Bij gebrek aan een uitsplitsing van de globaal opgevatte basisallocaties 11.03 
en 11.04 van het bestaansmiddelenprogramma 51.0 in zoveel artikelen als nodig voor een transparant beeld van de personeelsuitgaven, kunnen de aard en de evolutie van de kosten van het humanresourcesbeheer niet adequaat worden opgevolgd. Een uitsplitsing van de personeelsuitgaven op basis van de arbeidsplaats zou inzicht verschaffen in de werkingskosten van de diverse straﬁ nrichtingen. Gelet op de verscheidenheid van functies uitgeoefend in de 
straﬁ nrichtingen, is ook een uitsplitsing mogelijk naargelang de beroepscate-
gorie waarin het personeelslid thuishoort.
• Het gebrek aan sturing van de investeringen in de human resources hangt 
nauw samen met bovenvermeld probleem. Op budgettair vlak geeft het feit dat de door het Parlement goedgekeurde personeelskredieten niet werden overschreden, weliswaar aan dat de uitgaven goed worden beheerd en dat voor de afgelopen begrotingsjaren behoorlijke ramingen werden opgesteld, maar de huidige structuur van organisatieafdeling 51 laat niet toe uit te maken in welke bijzondere soorten uitgaven effectief werd geïnvesteerd (nieuwe aan-wervingen, vermindering van de arbeidstijd, loonsverhogingen, stelsel van ver-vroegde uittreding). 
7 Parl. St . Kamer, DOC 51 1371/018, p. 57.  162e Cahier de la Cour des comptes 489Gestion du personnel
Sur ce point, il a été observé que le service du personnel n’a pas mis en place les 
moyens susceptibles de l’assurer de la ﬁ  abilité de la déclaration de non cumul pro-
duite par les intéressés lorsqu’ils sollicitent ledit congé, comme par exemple la con-clusion d’un protocole de collaboration avec les administrations ﬁ  scales. Cette con-
statation alimente l’observation générale déjà évoquée d’une insufﬁ  sance du contrôle 
interne.
Dans sa réponse, la ministre annonce une révision des procédures ainsi que la prise des contacts nécessaires avec les administrations ﬁ  scales et le service des pensions. 
9 Insufﬁ  sances dans la gestion des ressources humaines
• Si, moyennant les quelques réserves émises ci-avant, l’audit peut conclure 
à une qualité satisfaisante de l’administration des dossiers individuels des agents, il a constaté en revanche un pilotage insufﬁ  sant de l’effectif global ainsi que des dépenses engagées dans le secteur. Alors que le Parlement a octroyé les augmentations budgétaires destinées à rencontrer les orientations stratégiques déﬁ  nies par le gouvernement en vue de conjuguer « l’amélioration 
des conditions de détention et des conditions de travail pour les personnes qui travaillent au sein de l’administration pénitentiaire »
7, l’administration des 
ressources humaines peine et tarde à mettre en place les outils nécessaires au suivi des effets de ces dépenses et une programmation transparente des besoins en personnel.
• À défaut d’une répartition des montants aujourd’hui globalisés sur les alloca-
tions de base 11.03 et 11.04 du programme de subsistance 51.0 en autant d’articles que nécessaire à une plus grande transparence de la dépense de personnel, la nature et l’évolution des coûts de la gestion des ressources humaines ne peuvent faire l’objet d’un suivi sérieux. Le choix d’une ventilation des dépenses de personnel selon le lieu de la prestation de travail serait de nature à faire apparaître une partie du coût du fonctionnement des établis-sements pénitentiaires. Une ventilation pourrait également être réalisée, vu la diversité des métiers au sein des prisons, par référence à la catégorie profes-sionnelle à laquelle l’agent appartient.
• La question de l’absence de pilotage de l’investissement en ressources humai-
nes est voisine. Au plan budgétaire, si l’absence de dépassement des crédits de personnel votés par le Parlement traduit une bonne administration de la dépense et un travail de prévision satisfaisant pour les exercices écoulés, la structure actuelle de la division organique 51.0 ne permet pas de faire appa-raître en faveur de quels types de dépenses particulières (nouveaux recrute-ments, réduction du temps de travail, augmentations salariales, régime de départ anticipé) les investissements ont été effectivement consacrés. 
7 Doc. parl. , Chambre, DOC 51-1371/018, p 57. 490 162e Boek van het RekenhofPersoneelszaken
 Het gebrek aan sturing van de investeringen in human resources vloeit ech-
ter niet alleen voort uit de structuur van de begroting. Net als in de meeste federale besturen heeft het Directoraat-generaal Uitvoering van Straffen en Maatregelen nog niet het instrumentarium uitgebouwd dat in het theoretische kader van het humanresourcesbeheer bekend staat als boordtabellen voor 
het humanresourcesbeheer , die indicatoren bevatten voor de inschatting van 
het rendement van de human resourcesbeheer en de tevredenheid erover: personeelsverloop, absenteïsme, arbeidsongevallen, aantal stakingen en duur ervan, andere vormen van vakbondsacties. Deze vaststelling geldt weliswaar voor vele overheidsdiensten maar heeft hier een bijzonder belang omdat het directoraat-generaal verantwoordelijk is voor een effectief van verschillende duizenden personeelsleden en een aanzienlijke verhoging van zijn ﬁ  nanciële middelen kreeg om het hoofd te bieden aan de sociale malaise die in zijn mid-den heerst en die de uitvoering van zijn organieke opdrachten in het gedrang kan brengen.
• De audit bracht tevens aan het licht dat de organieke personeelsformatie vast-
gelegd in 2002 geen goede basis is voor een doelmatig beheer van het per-soneelseffectief. Die formatie weerspiegelt immers niet langer de werkelijke toestand. De goedkeuring van een personeelsplan is trouwens een verplich-ting opgelegd bij koninklijk besluit van 7 november 2000 houdende oprichting en samenstelling van de organen die gemeenschappelijk zijn aan iedere fede-rale overheidsdienst. Zelfs al verwijst de personeelsdienst van het directoraat-generaal in zijn dagelijkse activiteit naar documenten waaruit de reële perso-neelsformatie van elke straﬁ  nrichting blijkt, toch kunnen louter administratieve 
stukken niet als toereikend worden beschouwd omdat de goedkeuring van de personeelsformatie en het personeelsplan toekomt aan de minister met inachtneming van voorafgaande procedures, zoals vooral bepaald in artikel 5 van het voormelde koninklijk besluit. 
 Het belangrijk aantal contractuele personeelsleden, dat kan worden geraamd 
op 1210 eenheden (april 2005) is soms belast met algemene permanente opdrachten (inz. de betrekkingen van psycholoog of sociaal assistent), waar-voor statutair personeel moet worden aangeworven. De individuele betrek-kingen zouden opnieuw moeten worden getoetst aan personeelscategorieën vermeld in de wet van 22 juli 1993 houdende bepaalde maatregelen inzake ambtenarenzaken. 
 Tenslotte is de mobiliteit van het personeel tussen de straﬁ  nrichtingen blijk-
baar veeleer het gevolg van de individuele voorkeuren van de personeels-leden dan van de functionele noden van de diensten. De mobiliteitsregeling is 
nog steeds gebaseerd op artikel 4 van het ministerieel besluit van 12 juli 1971 houdende algemene instructie voor de straﬁ  nrichtingen waardoor de spontane 
kandidaatstelling voor een mutatie de spil vormt voor de mobiliteit tussen de straﬁ  nrichtingen. Met het oog op de optimale affectatie van het menselijk potentieel is het bestaande systeem voor verbetering vatbaar.
• Tot besluit kan worden gesteld dat de administratie nog niet heeft voldaan aan 
de doelstelling die de Minister van Justitie heeft vooropgesteld in haar beleids-nota, ingediend in het kader van de begroting 2005, waarin wordt gesteld dat “het personeelsplan volledig en prioritair moet worden ontwikkeld als een 
instrument van strategische organisatie en operationeel beheer ”
8.
8 Ibidem, blz. 60.  162e Cahier de la Cour des comptes 491Gestion du personnel
 Cependant, le défaut de pilotage de l’investissement en ressources humaines 
ne renvoie pas uniquement à la structure du budget. Comme dans la plupart des administrations fédérales, la direction générale Exécution des peines et mesures n’a pas encore mis en place ce que la théorie de la gestion des res-sources humaines déﬁ  nit comme les « tableaux de bord de la gestion sociale », 
c’est-à-dire des indicateurs du rendement et de la satisfaction des ressources humaines (taux de rotation du personnel, taux d’absentéisme, taux d’accidents de travail, nombre et durée des grèves et autres formes d’action syndicale). Ce constat est particulièrement important parce que l’employeur est respon-sable d’un effectif de plusieurs milliers de personnes et a bénéﬁ  cié, pour faire 
face à une situation de malaise social de nature à entraver l’accomplissement de ses missions organiques, d’une augmentation importante de ses moyens ﬁ nanciers. 
• En ce qui concerne la gestion des effectifs, l’audit a relevé que la program-
mation des effectifs ne pouvait valablement se fonder sur le cadre organique arrêté en 2002 puisque celui-ci ne reﬂ  ète plus la situation réelle. L’adoption 
d’un plan de personnel constitue d’ailleurs une obligation imposée par l’arrêté royal du 7 novembre 2000 portant création et composition des organes com-muns à chaque service public fédéral. Même si, dans son activité quotidienne, le service du personnel de la direction générale se réfère à des documents établissant de façon informelle le cadre de chaque prison, ces pièces admini-stratives ne peuvent être considérées comme sufﬁ  santes dès lors que la res-
ponsabilité d’approuver le cadre ou le plan de personnel appartient au ministre et implique le respect de procédures préalables ﬁ  xées notamment à l’article 5 
de l’arrêté royal précité. 
 Par ailleurs, l’effectif contractuel, évalué à 1210 agents (avril 2005), est 
important et occupe parfois des emplois organiques permanents (notamment métiers de psychologue et d’assistant social) qui requièrent le recrutement de personnel statutaire. Il conviendrait d’établir une justiﬁ  cation actualisée des situations individuelles au regard des catégories réglementaires maintenues dans la loi du 22 juillet 1993.
 Enﬁ  n, la mobilité du personnel entre les établissements pénitentiaires relève, 
semble-t-il, plus de la logique des souhaits individuels des agents que des nécessités fonctionnelles des services. Le régime de la mobilité est toujours fondé sur l’article 4 de l’arrêté ministériel du 12 juillet 1971 portant instructi-ons générales pour les établissements pénitentiaires et la candidature spon-tanée à la mutation constitue le pivot de la mobilité entre les établissements. En vue d’une allocation optimale des ressources humaines, le système actuel pourrait être perfectionné.
• En conclusion, il apparaît que l’administration n’a pas encore satisfait en 
l’espèce à l’objectif ﬁ  xé par la ministre de la Justice, dont la note de politique 
générale déposée en marge du budget pour l’année 2005 établissait que « le plan du personnel doit être pleinement et prioritairement développé comme un instrument d’organisation stratégique et de gestion opérationnelle. »
8 
8 Idem, p 60. 492 162e Boek van het RekenhofPersoneelszaken
 De administratie betwist in haar antwoord de gegrondheid van de opmer-
kingen niet en stelt dat ze aansluiten bij de vaststellingen van een recent uitgevoerde Business Process Reengineering. Ook wordt een doorgedreven informatisering aangekondigd als oplossing voor een deel van de vastgestelde problemen.
 De administratie geeft toe dat contractuele personeelsleden worden ingescha-
keld voor het uitvoeren van organieke taken en verklaart de toestand vanuit het feit dat er voor bepaalde functies structurele recruteringsmoeilijkheden bestaan. De minister vraagt dat rekening zou worden gehouden met de continuïteit van de dienst in de sector van de straﬁ  nrichtingen en met de moeilijkheid om wer-
vingsreserves aan te leggen die overigens vlug uitgeput raken. Wat betreft de problematiek van de mobiliteit van de personeelsleden tussen straﬁ  nrichtingen, 
kondigt de minister aan dat ze het advies verwacht van een werkgroep die ermee werd belast voorstellen te doen op het vlak van de regels betreffende de mutatie van personeel.
10  Geldelijk statuut van het personeel van het directoraat-generaal 
Uitvoering van Straffen en Maatregelen
Het Rekenhof stelde vast dat bij het directoraat-generaal te Brussel ongeveer 
70 personeelsleden genieten van het geldelijk statuut uitgewerkt voor het personeel van de straﬁ  nrichtingen, dat gunstiger is dan het statuut dat geldt voor het overige 
personeel.
Strikt wettelijk en op het gebied van de regelmatigheid van de individuele dossiers 
van de betrokken statutaire personeelsleden, kan dit niet worden betwist: de wedde van de personeelsleden wordt immers vastgesteld op grond van een statuut dat beantwoordt aan de overeengekomen aanwervingsvoorwaarden. 
Het gevolg is echter dat binnen het directoraat-generaal twee categorieën perso-
neelsleden, die doorgaans belast zijn met dezelfde administratieve taken, een ver-schillende wedde ontvangen. Het personeel dat geniet van de gunstige weddenrege-ling verbonden aan de straﬁ  nrichtingen, is overigens niet tewerkgesteld in de betrekkingen waarvoor die regeling werd uitgewerkt. Bovendien vertekent deze toe-stand elke behoeftenevaluatie inzake human resources zowel bij het hoofdbestuur van de FOD Justitie en als bij de straﬁ  nrichtingen. 
De minister deelt in haar antwoord mee dat ze op korte termijn voorstellen verwacht 
van haar administratie, die ermee werd belast het probleem te onderzoeken.
/L50776 NICC 
EN KIK – ADMINISTRATIEVE  EN GELDELIJKE  LOOPBAAN  
Bij het Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie werden werkingsmid-
delen gebruikt om contractuelen in dienst te houden, overtreft de effectieve perso-neelsformatie ruim de ofﬁ  ciële en worden contractuele personeelsleden ten onrechte ingeschakeld voor permanente opdrachten. Bij het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium heeft de rekenplichtige te ruime bevoegdheden en factureren personeelsleden prestaties als zelfstandige terwijl ze ook op de loonlijst staan.
Bij het Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie (NICC) van de FOD 
Justitie is een rechtmatigheidonderzoek uitgevoerd naar de administratieve en gel-delijke loopbaan van het personeel. De belangrijkste vaststellingen, waarop de Minis-ter van Justitie bij brief van 8 september 2005 een antwoord heeft geformuleerd, betreffen:   162e Cahier de la Cour des comptes 493Gestion du personnel
 La réponse de l’administration ne conteste pas le bien-fondé de ces diffé-
rentes observations qui rejoignent, selon elle, des constatations issues d’une récente reconﬁ  guration du processus. Une informatisation accrue est aussi annoncée comme la solution à une partie des difﬁ  cultés constatées. 
 Pour ce qui est de la justiﬁ  cation réglementaire de l’occupation sous contrat 
de travail d’une partie du personnel, l’administration reconnaît la réalité de l’affectation d’agents contractuels dans des tâches organiques et explique la situation par l’existence de difﬁ  cultés structurelles de recrutement dans certai-
nes fonctions. La ministre souligne pour sa part l’impératif de la continuité du service public dans le secteur pénitentiaire et la difﬁ  culté de reconstituer des 
réserves de recrutement qui s’épuisent rapidement. Enﬁ  n, en ce qui concerne 
la problématique de la mobilité des agents entre les établissements pénitenti-aires, la ministre a annoncé qu’un groupe de travail est invité à lui soumettre des propositions afférentes aux règles de mutation.
10  Situation du personnel de la direction générale Exécution des 
peines et mesures
Il a été observé que cette direction générale à Bruxelles occupe environ 70 person-
nes qui bénéﬁ  cient du statut pécuniaire plus favorable attaché aux établissements 
pénitentiaires.
Envisagée au plan de la stricte légalité et sous l’angle de la régularité des dossiers 
individuels des agents statutaires, cette situation n’appelle pas d’observation, puisque le traitement de chaque personne est ﬁ  xé sur la base d’un statut qui cor-
respond bien à ses conditions d’engagement. 
Il en résulte cependant qu’au sein de cette direction générale, deux catégories de 
personnel, affectées pour la grande majorité d’entre elles aux mêmes tâches admini-stratives, perçoivent des rémunérations différentes et que le personnel qui bénéﬁ  cie 
du régime pécuniaire préférentiel prévu pour les établissements pénitentiaires n’est pas employé aux fonctions pour lesquelles ce régime a été ﬁ  xé. De surcroît, l’évaluation des besoins respectifs en ressources humaines de l’administration cen-trale du SPF Justice et des établissements pénitentiaires s’en trouve faussée.
Dans sa réponse, la ministre annonce que son administration a mis cette question à 
l’étude aﬁ  n de pouvoir présenter rapidement des propositions en la matière.
/L50776 INCC 
ET IRPA – CARRIÈRE  ADMINISTRATIVE  ET PÉCUNIAIRE  
Au sein de l’Institut national de criminalistique et de criminologie, la dotation est 
utilisée pour maintenir des contractuels en service, l’effectif du personnel est large-ment supérieur au cadre ofﬁ  ciel et des contractuels sont affectés à des missions permanentes. À l’Institut royal du patrimoine artistique, le comptable dispose de trop de compétences et des membres du personnel facturent des prestations alors qu’ils sont également attachées à l’Institut en tant qu’employés.
Un contrôle de légalité portant sur la carrière administrative et pécuniaire du person-
nel a été réalisé à l’Institut national de criminalistique et de criminologie (INCC) du SPF Justice. Les principales constatations, auxquelles la ministre de la Justice a répondu par lettre du 8 septembre 2005, concernent les points suivants :  494 162e Boek van het RekenhofPersoneelszaken
• De personeelskosten : hoewel de dotatie budgettair gezien in essentie bestemd 
is voor de werkingskosten, gebruikt het Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie ze in de praktijk om een veertigtal contractuele personeels-leden in dienst te nemen en te bezoldigen. In haar antwoord stelt de minister dat het gebruik van deze dotatie voor personeelsaangelegenheden voortaan echter zal gereserveerd worden voor tijdelijke projecten en onvoorziene tijde-lijke omstandigheden. Alle permanente taken, zowel statutair als contractueel ingevuld, dienen in de enveloppe van de FOD opgenomen te worden. Daar-voor is reeds een eerste voorziening genomen in het personeelsplan 2005 met een verdere integratie in de begrotingen 2006 en 2007.
• Het personeelsbeheer : de effectieve personeelsformatie van het Nationaal 
Instituut voor Criminalistiek en Criminologie overtreft de ofﬁ  ciële personeels-
formatie. Die toestand verhindert een ernstige personeelsplanning en een optimale allocatie van middelen. Bovendien beheren zowel de eigen perso-neelsdienst als die van de FOD een deel van de personeelsdossiers, wat de uniformiteit bemoeilijkt. De minister antwoordt dat, in de lijn van de conclusies van een Business Process Reengineering, de personeelsdienst van het Nati-onaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie zal geïntegreerd worden in de personeelsdienst van de centrale diensten. Hierdoor zal ook een correctere en eenvormige opvolging van de personeelsdossier kunnen gebeuren.
• De bezoldigingsregeling van het contractuele personeel : in uitvoering van 
artikel 4, § 2, van de wet van 22 juli 1993 moet het geldelijke statuut van het contractuele personeel van de wetenschappelijke inrichtingen van de Staat speciﬁ  ek bij koninklijk besluit worden vastgesteld. Tot op heden is dit koninklijk 
besluit echter nog niet uitgevaardigd en worden de principes van het konink-lijk besluit van 11 februari 1991 tot vaststelling van de individuele geldelijke rechten van de personen bij arbeidsovereenkomst aangeworven in de federale overheidsdiensten, dat enkel van toepassing is op de FOD’s, toegepast. De Minister van Justitie zal maatregelen nemen om een dergelijk koninklijk besluit tot stand te brengen.
• De aanwerving en indienstneming van contractuelen in strijd met de regle-
mentering : krachtens artikel 4 van de wet van 22 juli 1993 houdende bepaalde 
maatregelen inzake ambtenarenzaken kunnen personen via een arbeidsover-eenkomst in dienst worden genomen in speciﬁ  ek bij koninklijk besluit vast-gestelde gevallen. Op grond van de artikelen 1,4° en 1,20° van het koninklijk besluit van 1 februari 1993
9, mag het daarbij niet gaan om permanente func-
ties. Via herhaalde verlengingen van arbeidsovereenkomsten worden sommige contractuele personeelsleden in de praktijk echter binnen een permanente opdracht in dienst gehouden. Net zoals bij de oplossing van het probleem van de aanwending van de dotatie voor personeelszaken verantwoordt de minister dit doordat sommige onderzoeksprojecten immers pas later, na “institutiona-lisering” van het resultaat ervan door de regering, een permanente taak wor-den. Het Rekenhof herhaalt evenwel dat zowel artikel 1,4°, als artikel 1,20°, van het vermelde koninklijk besluit enkel de werving van contractuele perso-neelsleden toelaten indien het om niet-permanente opdrachten gaat.
• De bepaling van de geldelijke anciënniteit : bij het Nationaal Instituut voor 
Criminalistiek en Criminologie werden diverse overtredingen van de bezoldi-gingsregeling op het vlak van de geldelijke anciënniteit vastgesteld, vooral als de wedde wordt vastgesteld bij de overgang naar een leidinggevende functie. De Minister van Justitie bevestigt ten onrechte dat het hier niet handelt om 
9 Koninklijk besluit van 1 februari 1993 tot bepaling van de bijkomende en speciﬁ  eke opdrachten.  162e Cahier de la Cour des comptes 495Gestion du personnel
• Frais de personnel : alors que, d’un point de vue budgétaire, la dotation est 
essentiellement destinée à couvrir les frais de fonctionnement, l’Institut natio-nal de criminalistique et de criminologie l’utilise en pratique pour recruter et rémunérer une quarantaine de membres du personnel contractuel. Dans sa réponse, la ministre précise que l’utilisation de la dotation à des ﬁ  ns de gestion 
du personnel sera désormais réservée aux projets à caractère temporaire et aux circonstances imprévues et provisoires. Toutes les fonctions permanentes, tant statutaires que contractuelles, doivent être reprises dans l’enveloppe du SPF. C’est pourquoi une première mesure a été prise dans le plan du person-nel 2005 et sera intégrée dans les budgets 2006 et 2007.
• Gestion du personnel : le cadre du personnel effectif de l’Institut national de 
criminalistique et de criminologie dépasse le cadre ofﬁ  ciel du personnel. Cette 
situation empêche une planiﬁ  cation sérieuse du personnel et une allocation optimale des moyens. De plus, tant le service du personnel de l’Institut que celui du SPF gèrent une partie des dossiers, ce qui nuit à leur uniformité.  La 
ministre répond que, dans l’esprit des conclusions d’une reconﬁ  guration du processus, le service du personnel de l’Institut national de criminalistique et de criminologie sera intégré dans le service du personnel des services cen-traux. Un suivi uniforme et plus précis des dossiers personnels sera ainsi pos-sible.
• Statut pécuniaire du personnel contractuel : en exécution de l’article 4, § 2 
de la loi du 22 juillet 1993, le statut pécuniaire du personnel contractuel des établissements scientiﬁ  ques de l’État doit être ﬁ  xé de manière spéciﬁ  que par 
arrêté royal. Toutefois, à ce jour, cet arrêté royal n’a pas encore été pris et ce sont les principes de l’arrêté royal du 11 février 1991 ﬁ  xant les droits 
individuels pécuniaires des personnes engagées par contrat de travail dans les services publics fédéraux qui sont d’application, alors que cet arrêté ne concerne que les SPF. La ministre de la Justice prendra des mesures aﬁ  n de 
faire adopter un tel arrêté royal.
• Recrutement d’agents contractuels en violation de la réglementation : en vertu 
de l’article 4 de la loi du 22 juillet 1993 portant certaines mesures en matière de fonction publique, des personnes peuvent être engagées sous contrat de travail dans des cas spéciﬁ  ques ﬁ  xés par arrêté royal. Sur la base des articles 
1, 4° et 1, 20°, de l’arrêté royal du 1
er février 19939, il ne peut s’agir de foncti-
ons permanentes. Or, en pratique, certains membres du personnel contractu-els sont maintenus au travail par le biais de prolongements successifs de leur contrat de travail. Comme pour la résolution du problème de l’affectation de la dotation, la ministre justiﬁ  e la situation par le fait que certains projets de 
recherche ne deviennent une fonction permanente que bien plus tard, après une « institutionnalisation » de leur résultat par le gouvernement. La Cour des comptes rappelle toutefois que tant l’article 1, 4° que l’article 1, 20° de l’arrêté royal mentionné ne permettent le recrutement de personnel contractuel que s’il s’agit de missions sans caractère permanent.
• Fixation de l’ancienneté pécuniaire : à l’Institut national de criminalistique et 
de criminologie, diverses infractions au statut ont été constatées au niveau de l’ancienneté pécuniaire. Ces infractions se produisent lorsque le traitement est ﬁ xé lors du passage à une fonction dirigeante et lorsque les membres du 
personnel contractuel prennent un congé sans traitement. La ministre de la Justice conﬁ  rme, à tort, qu’il ne s’agit pas en l’espèce d’une nomination à une 
fonction dirigeante mais bien d’une promotion. L’ancienneté pécunière utile 
9 Arrêté royal du 1er février 1993 déterminant les tâches auxiliaires et spéciﬁ  ques. 496 162e Boek van het RekenhofPersoneelszaken
een benoeming in een leidinggevende functie, doch om een hogere functie. 
Hierdoor zou de nuttige geldelijke anciënniteit in de effectieve (niet-leiding-gevende) graad integraal naar de tijdelijke (leidinggevende) functie mogen worden overgedragen. Gelet op de onverenigbaarheid tussen de bepalingen van het geldelijk statuut van het wetenschappelijk personeel
10 en de regels voor 
de uitoefening van hogere functies11, werd de meest gunstige optie genomen. 
Een nieuwe globale ﬁ  nancieringsregelgeving voor de wetenschappelijke inrich-
tingen zou het mogelijk maken om ook vermelde bepalingen te actualiseren. Het Rekenhof repliceert evenwel dat de minister bij de vaststelling van de wedde en de toelagen hogere functie, geen correcte toepassing maakt van dit besluit betreffende de uitoefening van hogere functies. 
Ten slotte is bij het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) vastgesteld 
dat negen personen die voor het instituut zelfstandig arbeid uitvoeren en factureren tegelijk ook door een arbeidsovereenkomst deeltijds als werknemer aan het instituut zijn verbonden. Daarvoor wijst het Rekenhof op artikel 5bis van de Arbeidsovereen-komstenwet
12. Volgens dat artikel worden dienstprestaties in uitvoering van een aan-
nemingsovereenkomst geacht te zijn uitgevoerd op basis van een arbeidsovereen-komst als diegene die de diensten uitvoert en diegene voor wie hij die uitvoert, verbonden zijn door een arbeidsovereenkomst voor het uitvoeren van gelijkaardige prestaties. De voorzitter van de beheerscommissie meldde dat de POD Weten-schapsbeleid de zaak zal onderzoeken en het Rekenhof op de hoogte zal houden van de resultaten ervan.
/L50776  R
IJKSDIENST  VOOR  PENSIOENEN  – TOEPASSING  VAN HET 
PERSONEELSSTATUUT
De omvorming van een aantal openbare instellingen, in de wet van 16 maart 1954 
gerangschikt in de categorie D, tot openbare instellingen van sociale zekerheid heeft geen afbreuk gedaan aan de wettige en regelmatige toepassing van de perso-neelsstatuten van die instellingen. Dit blijkt opnieuw uit een onderzoek uitgevoerd bij de Rijksdienst voor Pensioenen (RVP). 
In 2004 heeft het Rekenhof de toepassing onderzocht van het administratief en gel-delijk statuut van het personeel van de RVP. Aanleiding voor deze regelmatigheids-controle was vooral de omvorming van het RVP van instelling van categorie D, zoals bedoeld in de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellin-gen van openbaar nut, tot openbare instelling van sociale zekerheid. Een andere reden was de inwerkingtreding van de reglementaire bepalingen houdende hervorming van de loopbaan van de personeelsleden van niveau B, C en D (Copernicusplan).
Het onderzoek gaf geen aanleiding tot opmerkingen, zoals werd meegedeeld aan de Minister van Pensioenen. De onderzoeksresultaten bevestigen de vaststelling gedaan in het kader van de controles die het Rekenhof sinds 2002 uitvoerde bij andere instel-lingen van categorie D bedoeld in de wet van 16 maart 1954, meer bepaald dat de omvorming van die instellingen tot openbare instellingen van sociale zekerheid de wettelijke en regelmatige toepassing van de personeelsstatuten niet in het gedrang heeft gebracht. Het Rekenhof wijst er echter op dat de Koning tot op heden geen 
10 Het koninklijk besluit van 21 april 1965 houdende bezoldigingsregeling van het wetenschappelijk perso-
neel van de wetenschappelijke inrichtingen van de Staat.
11 Het koninklijk besluit van 8 augustus 1983 betreffende de uitoefening van hogere functies in de fede-
rale overheidsdiensten.
12 Wet van 3 juli 1978 op de arbeidsovereenkomsten.  162e Cahier de la Cour des comptes 497Gestion du personnel
dans le grade effectif (non dirigeant) pourrait ainsi être transférée intégrale-
ment dans la nouvelle fonction (dirigeante). Compte tenu de l’incompatibilité entre les dispositions du statut pécunière du personnel scientiﬁ  que
10 et les 
règles d’exercice de fonctions supérieures11, il a été fait choix de l’option la 
plus favorable. Une nouvelle règlementation relative au ﬁ  nancement global des établissements scientiﬁ  ques permettrait d’actualiser également les dispo-
sitions mentionnées. La Cour des comptes réplique toutefois que, lors de la ﬁ xation de la rétribution et des allocations pour fonction supérieure, la ministre 
n’a pas appliqué correctement cet arrêté relatif à l’exercice d’une fonction supérieure.
Enﬁ  n, il a été constaté à l’Institut royal du patrimoine artistique (IRPA) que neuf 
personnes qui travaillent pour l’Institut à titre de travailleur indépendant et lui factu-rent leurs prestations sont également attachées à l’Institut à temps partiel en tant qu’employés, par le biais d’un contrat de travail. À cet égard, la Cour renvoie à l’article 5bis de la loi relative aux contrats de travail
12. Selon cet article, des presta-
tions de services complémentaires exécutées en application d’un contrat d’entreprise sont présumées l’être en application d’un contrat de travail lorsque le prestataire des services et le bénéﬁ  ciaire de ceux-ci sont liés par un contrat de travail pour l’exercice 
d’activités similaires. Le président de la commission de gestion a signalé que le SPP Politique scientiﬁ  que examinera cette matière et informera la Cour des comptes des 
résultats de cet examen.
/L50776 O
FFICE NATIONAL  DES PENSIONS  – S TATUT  DU PERSONNEL
La conversion de certains organismes publics de catégorie D énumérés dans la loi 
du 16 mars 1954 en organismes publics de sécurité sociale n’a pas affecté la léga-lité et la régularité de l’application des statuts de leur personnel. Les résultats du contrôle effectué au sein de l’Ofﬁ  ce national des pensions (ONP) le conﬁ  rment.
En 2004, la Cour des comptes a organisé un contrôle de la régularité du statut admi-
nistratif et pécuniaire du personnel de l’ONP. Ce contrôle de régularité était surtout justiﬁ  é par l’accession de cet ancien organisme de catégorie D (loi du 16 mars 1954 
relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public) au statut d’institution publique de sécurité sociale et de l’entrée en vigueur des dispositions réglementaires portant réforme de la carrière des agents des niveaux B, C, et D (plan Copernic).
À l’issue de son contrôle, la Cour des comptes n’a constaté aucun élément de nature 
à justiﬁ  er une observation quelconque. Elle en a informé le ministre des Pensions. 
Les conclusions de cet audit conﬁ  rment celles de contrôles menés depuis 2002 au 
sein d’autres organismes auparavant rangés dans la catégorie D : la transformation de ces organismes en institutions publiques de sécurité sociale n’a pas affecté la légalité et la régularité de l’application des statuts de leur personnel. La Cour des comptes relève toutefois que le Roi n’a pas fait usage à ce jour de la possibilité de ﬁ  xer un statut spéciﬁ  que pour le personnel de ces institutions qui lui était offerte par l’article 21 de l’arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions publiques de sécurité sociale.
10 Arrêté royal du 21 avril 1965 portant statut pécunière du personnel scientiﬁ  que de l’État.
11 Arrêté royal du 8 août 1983 relatif à l’exercice d’une fonction supérieure dans les administrations de 
l’État.
12 Loi du 3 juillet 1978 relative aux contrats de travail. 498 162e Boek van het RekenhofPersoneelszaken
gebruik heeft gemaakt van de mogelijkheid voorzien in artikel 21 van het koninklijk 
besluit van 3 april 1997 houdende maatregelen met het oog op de responsabilisering van de openbare instellingen van sociale zekerheid, om voor de instellingen van sociale zekerheid een speciﬁ  ek statuut vast te stellen. 
Zoals bepaald in het koninklijk besluit van 24 januari 2002 houdende vaststelling van 
het statuut van het personeel van de openbare instellingen van sociale zekerheid blijven de koninklijke besluiten van 8 januari 1973
13 die het personeelsstatuut regelen 
van de meeste instellingen van openbaar nut beoogd door de wet van 16 maart 1954, dan ook – althans voorlopig – van toepassing op de instellingen van sociale zeker-heid. 
13 Koninklijk besluit van 8 januari 1973 tot vaststelling van het statuut van het personeel van sommige 
instellingen van openbaar nut en koninklijk besluit van 8 januari 1973 houdende bezoldigingsregeling van het personeel van sommige instellingen van openbaar nut.  162e Cahier de la Cour des comptes 499Gestion du personnel
Les arrêtés royaux du 8 janvier 197313, qui régissent le statut du personnel de la 
plupart des organismes d’intérêt public visés par la loi du 16 mars 1954, restent dès lors applicables à ces institutions, au moins provisoirement, en vertu de l’arrêté royal du 24 janvier 2002 ﬁ  xant le statut du personnel des institutions publiques de sécurité 
sociale. 
13 Arrêté royal du 8 janvier 1973 ﬁ  xant le statut du personnel de certains organismes d’intérêt public 
et arrêté royal 8 janvier 1973 portant statut pécuniaire du personnel de certains organismes d’intérêt public. 500 162e Boek van het RekenhofRechtsprekende opdracht
Titel VIII
Rechtsprekende opdracht
De rekeningen van de rekenplichtigen tegenover de staatskas worden door het 
Rekenhof nagezien en vereffend. De rekenplichtige in wiens rekening een tekort wordt vastgesteld kan door de bevoegde overheid worden gedagvaard voor het Rekenhof, dat de rekenplichtige kwijting kan verlenen of kan veroordelen tot aan-zuivering van het tekort of een deel ervan. Om zijn rechtsprekende, controle- en informatieopdracht ten behoeve van het Parlement naar behoren te kunnen vervul-len moet het Rekenhof uiteraard tijdig over de rekeningen van de rekenplichtigen en de bijhorende verantwoordingsstukken kunnen beschikken.   162e Cahier de la Cour des comptes 501Mission juridictionnelle
Titre VIII 
Les comptes des comptables du Trésor public sont examinés et arrêtés par la Cour 
des comptes. Le comptable qui présente un compte en débet peut être cité par l’autorité compétente à comparaître devant la Cour des comptes qui peut tenir le comptable quitte ou le condamner à rembourser tout ou partie du déﬁ  cit. Pour rem-plir correctement ses missions juridictionnelle, de contrôle et d’information à l’intention du Parlement, la Cour doit bien entendu disposer en temps voulu des comptes des comptables et des documents justiﬁ  catifs correspondants.  502 162e Boek van het RekenhofRechtsprekende opdracht
Bij sommige diensten bestaat nog steeds een aanzienlijke achterstand in het voor-
leggen van de rekeningen van de rekenplichtigen aan het Rekenhof, ondanks de herinneringsbrieven die daartoe regelmatig worden toegestuurd aan de betrokken administraties en ministers. 
Van nagenoeg een vierde van de rekenplichtigen, belast met de inning van de niet-
ﬁ  scale ontvangsten, beschikte het Rekenhof op 31 augustus 2005 nog steeds niet over de beheersrekening over het jaar 2004. Voor 2004 ontbreken in totaal nog 95 rekeningen, voor 2003 nog 79 en voor 2002 nog 2.
Van de rekenplichtigen die uitgaven met geldvoorschotten verrichten waren op 
dezelfde datum 80 rekeningen voor 2004, 27 voor 2003, 17 voor 2002 en 7 voor 2001 nog niet voorgelegd.
Bijna de helft van de rekenplichtigen die instaan voor de bewaking, het bewaren en 
het gebruik van aan de Staat toebehorend materieel had nog geen verantwoording afgelegd voor hun beheer over het jaar 2004. Aldus ontbraken nog 34 rekeningen voor 2004, 9 voor 2003, 4 voor 2002 en 1 voor 2001.
Bij sommige federale overheidsdiensten wijzen de aanzienlijke vertragingen op 
structurele problemen. Bij de FOD Justitie werd de inhaaloperatie, aangevat in 2004, voortgezet in 2005, hoewel nog talrijke rekeningen over de jaren 2003 en 2004 ontbreken. Bij de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwik-kelingssamenwerking werd nog steeds geen enkele vooruitgang geboekt wat betreft de aanstelling van ordonnateurs en rekenplichtigen bij de Belgische diplomatieke en consulaire posten, voorgeschreven door de wetgeving op de rijkscomptabiliteit. De rekeningen van de centrale comptabiliteitsbureaus (CCB) van Landsverdediging worden, ondanks de inspanningen die het departement in 2005 heeft geleverd, nog steeds met grote vertraging voorgelegd. Bij de FOD Financiën belet de vertraging waarmee de rekeningen en bijhorende stukken, inzonderheid de getuigschriften van veriﬁ  catie door de administratie, worden voorgelegd de tijdige afsluiting van de rekeningen. 
In 2004 heeft het Rekenhof dertien rekeningen afgesloten met tekorten, voor een 
totaal bedrag van 2.401.565,50 euro.
In 2004 ontving het Rekenhof van de bevoegde overheden twaalf beslissingen om 
de rekenplichtigen, in wier rekening een tekort werd vastgesteld, niet te dagvaar-den; het totaal van die tekorten bedroeg 39.613,33 euro.
In 2004 werden geen federale rekenplichtigen gedagvaard door het Rekenhof.
De rekeningen van de rekenplichtigen worden door het Rekenhof gecontroleerd in 
twee opeenvolgende, van elkaar onderscheiden fasen.
In de administratieve fase  worden de rekeningen van de rekenplichtigen door het 
Rekenhof afgesloten. Daartoe leggen de rekenplichtigen periodiek of in geval van tekort of beëindiging van hun ambt rekening af. Het Rekenhof stelt vast of de reke-ning effen is, een tegoed vertoont of met een tekort sluit. Het Rekenhof stuurt de afgesloten rekeningen naar de bevoegde overheid.
In de jurisdictionele  fase wordt de aansprakelijkheid van de rekenplichtige beoor-
deeld voor tekorten die in zijn rekening werden vastgesteld door het Rekenhof. De bevoegde overheid moet de rekenplichtige in wiens rekening een tekort werd vast-gesteld, dagvaarden voor het Rekenhof, tenzij die overheid van oordeel is dat de rekenplichtige zich kan beroepen op overmacht of het bedrag van het tekort niet hoger is dan 1.250 euro. Als de bevoegde overheid de rekenplichtige voor het   162e Cahier de la Cour des comptes 503Mission juridictionnelle
Pour près d’un quart des comptables chargés de la perception des recettes non 
ﬁ  scales, la Cour des comptes ne disposait toujours pas, au 31 août 2005, du compte de gestion relatif à l’année 2004. Pour cette même année, 95 comptes font encore défaut, 79 comptes pour l’année 2003 et pour l’année 2002 il reste 2 comptes en retard.
Pour ce qui est des comptables qui effectuent des dépenses sur avances de fonds, 
à la date précitée, 80 comptes n’avaient pas encore été transmis pour l’année 2004, 27 pour l’année 2003, 17 pour l’année 2002 et 7 pour l’année 2001.
Près de la moitié des comptables qui assurent la garde, la conservation et l’utilisation 
du matériel appartenant à l’État n’ont pas encore rendu compte de leur gestion pour l’année 2004. Pour 2004, 34 comptes font encore défaut, 9 pour 2003, 4 pour 2002 et 1 pour 2001.
Dans certains services publics fédéraux, les retards considérables trahissent des 
problèmes structurels. Au SPF Justice, l’opération de rattrapage entamée en 2004 s’est poursuivie en 2005, mais de nombreux comptes font encore défaut pour les années 2003 et 2004. Au SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopé-ration au développement, aucun progrès n’a encore été enregistré, pour ce qui est de la désignation d’ordonnateurs et de comptables dans les postes diplomatiques et consulaires belges, telle que prescrite par la législation sur la comptabilité de l’État. Malgré les efforts importants consentis par le département en 2005, les comptes des bureaux centraux de comptabilité (BCC) de la Défense nationale sont toujours transmis avec un retard important. Au SPF Finances, le retard avec lequel les comptes et les pièces y afférentes, notamment les certiﬁ  cats de vériﬁ  cation, sont transmis par l’administration empêche l’arrêt des comptes en temps voulu. 
En 2004, la Cour a arrêté treize comptes qui présentaient un déﬁ  cit total de 
2.401.565,50 euros.
En 2004, la Cour a reçu des autorités compétentes douze décisions de ne pas citer 
en débet un comptable dont le compte présentait un déﬁ  cit ; le total de ces déﬁ  cits atteignait 39.613,33 euros.
En 2004, aucun comptable fédéral n’a été cité en débet par la Cour des comptes.
Les comptes des comptables sont contrôlés par la Cour des comptes en deux phases 
successives, distinctes l’une de l’autre.
Dans la phase administrative , les comptes des comptables sont arrêtés par la Cour 
des comptes. À cette ﬁ  n, les comptables transmettent leurs comptes périodique-ment, ainsi qu’en cas de déﬁ  cit et de cessation de leurs fonctions. La Cour établit si 
les comptables sont quittes, en avance ou en débet. La Cour envoie les comptes arrêtés à l’autorité compétente.
Dans la phase juridictionnelle , la Cour des comptes apprécie la responsabilité du 
comptable à l’égard des débets qu’elle a constatés dans son compte. L’autorité compétente doit citer à comparaître devant la Cour le comptable dans le compte duquel un débet a été constaté, sauf lorsqu’elle est d’avis que celui-ci peut se prévaloir de la force majeure ou lorsque le déﬁ  cit n’excède pas 1.250 euros. Lorsque 
l’autorité compétente cite le comptable devant la Cour, une procédure publique et  504 162e Boek van het RekenhofRechtsprekende opdracht
Rekenhof dagvaardt, wordt een openbare en tegensprekelijke procedure ingezet 
waarbij de rekenplichtige kan worden veroordeeld tot de gehele of gedeeltelijke terugbetaling van het tekort. Indien de bevoegde overheid evenwel afziet van dag-vaarding van de rekenplichtige, brengt ze het Rekenhof daarvan op de hoogte, met vermelding van de motieven, gestaafd door voldoende en afdoende bewijsstukken.
Om zijn rechtsprekende, controle-, en informatieopdracht ten behoeve van het 
Parlement naar behoren te kunnen vervullen moet het Rekenhof tijdig over de rekenin-gen van de rekenplichtigen en de bijhorende verantwoordingen kunnen beschikken. 
2 Administratieve fase
2.1  Overlegging van de periodieke rekeningen en de eindrekeningen
2.1.1 Verantwoording van de verrichtingen
De inning van de ontvangsten gebeurt via de rekeningen van (gewone) rekenplich-
tigen. Ook worden sommige betalingen ten laste van de begroting van Staat uitge-voerd door (gewone of buitengewone) rekenplichtigen. In bepaalde gevallen wordt het beheer van aan de Staat toebehorend materieel toevertrouwd aan rekenplich-tigen (over waren).
Al deze rekenplichtigen zijn verantwoording verschuldigd aan het Rekenhof. Zowel periodiek als in geval van tekort, overplaatsing of beëindiging van hun ambt moeten ze rekening aﬂ  eggen aan het Rekenhof.
De termijnen waarbinnen de rekeningen aan de Minister van Financiën en aan het 
Rekenhof moeten worden overgelegd zijn vastgelegd in wetten en besluiten. Die termijnen worden in vele gevallen niet gerespecteerd.
Teneinde de omvang van de achterstand bij de voorlegging van rekeningen te illu-
streren wordt hierna, voor de verschillende categorieën van rekenplichtigen en per FOD, een overzicht gegeven van het aantal rekeningen over de voorbije jaren die nog niet op 31 augustus 2005 aan het Rekenhof waren overgelegd.
Tevens wordt de aandacht gevestigd op enkele belangrijke vertragingen die wijzen 
op structurele problemen binnen de betrokken overheidsdiensten.
2.1.2 Overzicht van de achterstand in het overleggen van de rekeningenGewone rekenplichtigen
Artikel 59 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit bepaalt dat de 
inning van overheidsgelden alleen kan geschieden door een rekenplichtige van de Staatskas en krachtens een wettelijk gevestigde titel.
Gewone rekenplichtigen verrichten in principe enkel ontvangsten. Toch mogen ze 
soms uitgaven doen, wanneer de wetgever een afwijking toestaat om ontvangsten voor bepaalde uitgaven aan te wenden.
De gewone rekenplichtigen kunnen worden onderverdeeld in rekenplichtigen belast 
met de inning van de ﬁ  scale ontvangsten en die bevoegd voor de niet-ﬁ  scale ont-vangsten.   162e Cahier de la Cour des comptes 505Mission juridictionnelle
contradictoire est mise en place, au terme de laquelle le comptable peut être con-
damné à rembourser tout ou partie du déﬁ  cit. Lorsque l’autorité compétente s’abstient de citer le comptable, elle en avise la Cour par un écrit motivé, accom-pagné de toutes les pièces justiﬁ  catives.
Pour remplir correctement sa mission juridictionnelle, de contrôle et d’information à 
l’égard du Parlement, la Cour des comptes doit pouvoir disposer en temps opportun des comptes des comptables et des pièces justiﬁ  catives y afférentes. 
2 Phase administrative
2.1  Transmission des comptes périodiques et des comptes de ﬁ  n 
de gestion
2.1.1 Justiﬁ  cation des opérations
La perception des recettes s’effectue par le biais des comptes des comptables 
(ordinaires) et certains paiements effectués à la charge du budget de l’État sont également opérés par des comptables (ordinaires ou extraordinaires). La gestion du matériel appartenant à l’État est parfois conﬁ  ée à des comptables (en matières).
Tous ces comptables sont responsables devant la Cour des comptes. Ils doivent 
donc lui rendre compte périodiquement ainsi qu’en cas de déﬁ  cit, de mutation et de 
cessation de leurs fonctions.
Les délais dans lesquels les comptes doivent être transmis au ministre des Finances 
et à la Cour des comptes sont ﬁ  xés dans des lois et arrêtés. Dans de nombreux cas, 
ils ne sont pas respectés.
Aﬁ n d’illustrer l’ampleur de l’arriéré en matière de transmission des comptes ﬁ  gure, 
ci-après, pour les différentes catégories de comptables et par SPF, un relevé du nombre de comptes afférents aux années écoulées qui n’avaient pas encore été transmis à la Cour des comptes au 31 août 2005.
L’attention est, en outre, attirée sur quelques retards importants signalant la pré-
sence de problèmes structurels au sein des services publics concernés.
2.1.2 Relevé du retard dans la transmission des comptesComptables ordinaires
L’article 59 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État dispose que la percep-
tion des deniers de l’État ne peut être effectuée que par un comptable du Trésor, et en vertu d’un titre légalement établi.
Les comptables ordinaires sont, en principe, chargés uniquement d’effectuer des 
recettes. Ils sont, néanmoins, autorisés à effectuer parfois des dépenses, lorsque le législateur accorde une dérogation pour affecter des recettes à certaines dépenses.
Une distinction peut être opérée entre les comptables ordinaires chargés de la per-
ception des recettes ﬁ  scales et les comptables ordinaires compétents pour les recet-
tes non ﬁ  scales.  506 162e Boek van het RekenhofRechtsprekende opdracht
Tot de eerste categorie behoren de rekenplichtigen van de ﬁ  scale besturen van de 
FOD Financiën. Door de ontvangers van de Directe Belastingen, van de BTW, Regi-stratie en Domeinen en van de Douane en Accijnzen werden voor het begrotingsjaar 2004 respectievelijk ongeveer 59 miljard euro, 68,1 miljard euro en 13,2 miljard euro geïnd.
Tot de tweede categorie behoren de rekenplichtigen die instaan voor de ontvangsten 
van de verschillende FOD’s en van de eronder ressorterende staatsdiensten met afzonderlijk beheer. In de rekening van uitvoering van de begroting belopen de in 2004 geïnde niet-ﬁ  scale ontvangsten 8,6 miljard euro.
Overeenkomstig artikel 74 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, 
moeten de gewone rekenplichtigen jaarlijks, vóór 1 maart van het jaar na dat waar-voor de rekeningen worden opgemaakt, aan het Rekenhof verantwoording aﬂ  eggen 
over de inning van de rechten en het beheer van de gelden. 
Tabel 1 – Overzicht van de achterstand in het overleggen van de rekeningen van gewone rekenplichtigen
Overheidsdienst Aantal
beherenGeen rekening
2004 2003 2002
Niet-ﬁ  scale 
1 Kanselarij en Algemene Diensten 006 01
2 Justitie 088 74 73
3 Binnenlandse Zaken 039 02
4 Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikk
elingssamenwerking017
5 Landsverdediging 007 01
6 Federale Politie 001
9 Landbouw 004 01 031
10 Economische Zaken 036
12 Mobiliteit 021 04 01
15 Tewerkstelling en Sociaal Overleg 039 05
18 Financiën – Thesaurie  026 01 01
19 Wetenschapsbeleid 015 04
21 Regie der Gebouwen 001
27 Administratie der Pensioenen 011
29 Financiën – Algemeen Secretariaat 021
33 Sociale Zekerheid 012 02 011
37 Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en 
Leefmilieu041
53 Personeel en Organisatie 005
54 Informatie- en Communicatietechnologie 000
80 Maatschappelijke Integratie, Armoedebestrijding en 
Sociale Economie 016
81 FOD Budget en Organisatie 001
Totaal 407 95 79 2  162e Cahier de la Cour des comptes 507Mission juridictionnelle
À la première catégorie ressortissent les comptables appartenant aux administrati-
ons ﬁ  scales du SPF Finances. Pour l’année budgétaire 2004, les receveurs des con-
tributions directes, de la TVA, de l’enregistrement et des domaines ainsi que des douanes et accises ont respectivement perçu quelque 59 milliards d’euros, 68,1 mil-liards et 13,2 milliards.
La deuxième catégorie est constituée par les comptables chargés des recettes des 
différents SPF et des services de l’États à gestion séparée ressortissant à ceux-ci. Dans le compte d’exécution du budget, les recettes non ﬁ  scales perçues en 2004 s’élèvent à 8,6 milliards d’euros.
Chaque année, les comptables précités doivent, conformément à l’article 74 des lois 
coordonnées sur la comptabilité de l’État, rendre à la Cour des comptes, avant le 1
er mars de l’année qui suit celle pour laquelle les comptes sont formés, le compte de 
la perception des droits et de la gestion des fonds. 
Tableau 1 – Relevé de l’arriéré en matière de transmission des comptes des comptables ordinaires
Service public Nombre 
de 
gestionsAbsence de compte
Recettes non 
ﬁ scales
1 Chancellerie et Services généraux 006 01
2 Justice 088 74 73
3 Intérieur 039 02
4 Affaires étrangères, Commerce extérieur et 
Coopération au développement017
5 Défense nationale 007 01
6 Police fédérale  001
9 Agriculture 004 01 031
10 Affaires économiques 036
12 Mobilité 021 04 01
15 Emploi, Travail et Concertation sociale 039 05
18 Finances – Trésorerie 026 01 01
19 Politique scientiﬁ  que 015 04
21 Régie des bâtiments 001
27 Administration des pensions 011
29 Finances – Secrétariat général 021
33 Sécurité sociale 012 02 011
37 Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et 
Environnement041
53 Personnel et organisation 005
54 Technologie de l’information et de la communication 000
80 Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et 
Économie sociale016
81 SPF Budget et Organisation 001
Total 407 95 79 2 508 162e Boek van het RekenhofRechtsprekende opdracht
Fiscale 
1 BTW, Registratie en Domeinen 318
2 Douane en Accijnzen 058
3 Directe Belastingen 212
Totaal 588 0 0 0
Buitengewone rekenplichtigen
De basis voor de verrichtingen van deze rekenplichtigen berust op volgende wetsbe-
palingen:
• artikel 15 van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het Rekenhof, 
dat in afwijking van de regels m.b.t. de uitgaven die onderworpen zijn aan het voorafgaand visum van het Rekenhof bepaalt in welke gevallen de stukken tot staving van de schuldvordering na het visum mogen worden voorgelegd;
• de artikelen 113 tot en met 118 van het koninklijk besluit van 10 decem-
ber 1868 houdende algemeen reglement op de Rijkscomptabiliteit;
• artikel 5 van het koninklijk besluit van 27 juni 1921 waarbij de tussenkomst 
van de dienst der postchecks en -overschrijvingen in de betaling der staats-uitgaven wordt geregeld.
Buitengewone rekenplichtigen beheren overheidsgelden die hen werden toevertrouwd in de vorm van geldvoorschotten, verkregen hetzij op ordonnanties van geldvoorschot, hetzij op ordonnanties van kredietopening (Landsverdediging en Federale Politie). Door de overschrijving alleen van die voorschotten op hun rekening en de aanvaarding ervan worden zij rekenplichtige, d.w.z. moeten zij rekening aﬂ  eggen over hun beheer 
en zijn zij aan de rechtsmacht van het Rekenhof onderworpen. De buitengewone rekenplichtigen verrichten alleen uitgaven, leggen minstens om de vier maanden reke-ning af en zijn niet onderworpen aan het gezag van de Minister van Financiën.
In 2004 werden voor ruim 2 miljard euro uitgaven verricht op deze rekeningen, waar-van ongeveer 1,9 miljard voor rekening van de buitengewone rekenplichtigen van Landsverdediging.
Tabel 2 – Overzicht van de achterstand in het overleggen van de rekeningen van 
buitengewone rekenplichtigen
2004 2003 2002 2001
1 Kanselarij en Algemene Diensten 002
2 Justitie 130 47 7 5 1
3 Binnenlandse Zaken 072 14 2
4 Buitenlandse Zaken, Buitenlandse 
Handel en Ontwikkelingssamenwerking018 06 522
5 Landsverdediging 007 04 111
9 Landbouw 009 861
10 Economische Zaken 019  162e Cahier de la Cour des comptes 509Mission juridictionnelle
de 
Recettes 
ﬁ scales
1 TVA, Enregistrement et domaines 318
2 Douanes et accises        058
3 Contributions directes                              212
Total 588 0 0 0
Comptables extraordinaires
La base légale de l’existence de ces comptables est la suivante :
• l'article 15 de la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisation de la Cour 
des comptes, qui énumère les exceptions au principe du visa préalable pour lesquelles la justiﬁ  cation de la créance peut se faire postérieurement au visa ;
• les articles 113 à 118 de l’arrêté royal du 10 décembre 1868 portant règle-
ment général sur la comptabilité de l’État ;
• l'article 5 de l’arrêté royal du 27 juin 1921 réglant l’intervention du service des 
chèques et virements postaux dans le paiement des dépenses de l’État.
Les comptables extraordinaires gèrent des fonds publics qui leur ont été conﬁ  és 
sous la forme d’avances de fonds, obtenues soit par le biais d’ordonnances d’avance de fonds, soit par celui d’ordonnances d’ouverture de crédit (Défense nationale et Police fédérale). Le simple virement sur leur compte de ces avances et leur accep-tation les rendent comptables, c’est-à-dire qu’ils doivent rendre compte de leur gestion et sont justiciables de la Cour des comptes. Les comptables extraordinaires n’effectuent que des dépenses, rendent compte au moins tous les quatre mois et ne 
ressortissent pas à l’autorité du ministre des Finances.
En 2004, les dépenses effectuées sur ces comptes se sont élevées à plus de 2 mil-
liards d’euros, dont environ 1,9 milliard dans le chef des comptables extraordinaires de la Défense nationale.
Tableau 2 – Relevé de l’arriéré en matière de transmission des comptes des 
comptables extraordinaires
de 
1 Chancellerie et Services généraux 002
2 Justice 130 47 7 5 1
3 Intérieur 072 14 2
4 Affaires étrangères, Commerce 
extérieur et Coopération au développement018 06 522
5 Défense nationale 007 04 111
9 Agriculture 009 861
10 Affaires économiques 019 510 162e Boek van het RekenhofRechtsprekende opdracht
12 Mobiliteit 012 03 01 011
15 Tewerkstelling en Sociaal Overleg 024 01
18 Financiën – Thesaurie  021
19 Wetenschapsbeleid 002
27 Administratie der Pensioenen 002 01
29 Financiën – Algemeen Secretariaat 013
33 Sociale Zekerheid 008
37 Volksgezondheid, Veiligheid van de 
Voedselketen en Leefmilieu031 03 02 01
53 Personeel en Organisatie 006
54 Informatie en 
Communicatietechnologie 002
80 Maatschappelijke Integratie, 
Armoedebestrijding en Sociale Economie 005 01 01 011
Totaal 384 80 27 17 7
Rekenplichtigen over waren
Overeenkomstig artikel 72 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit 
zijn de rekenplichtigen over waren verantwoordelijk voor het materieel en leggen ze jaarlijks over hun beheer rekening af bij het Rekenhof.
De rekenplichtigen over waren staan in voor de bewaking, het bewaren en het gebruik van aan de Staat toebehorend materieel in diverse staatsinrichtingen, zoals magazijnen, werven en arsenalen.
Tabel 3 – Overzicht van de achterstand in het overleggen van de rekeningen van de 
rekenplichtigen over waren
Overheidsdienst Aantal 
Justitie 45 29 9 4 1
Landsverdediging 03
Federale Politie 01
Economische Zaken  03 02
Mobiliteit 01
Financiën – Thesaurie  04 03
Financiën – Algemeen Secretariaat 17
Totaal 74 34 9 4 1  162e Cahier de la Cour des comptes 511Mission juridictionnelle
de 
12 Mobilité 012 03 01 011
15 Emploi, Travail et Concertation 
sociale024 01
18 Finances – Trésorerie  021
19 Politique scientiﬁ  que 002
27 Administration des pensions 002 01
29 Finances – Secrétariat général    013
33 Sécurité sociale 008
37 Santé publique, Sécurité de la 
chaîne alimentaire et Environnement031 03 02 01
53 Personnel et Organisation 006
54 Technologie de l’information et de 
la communication002
80 Intégration sociale, Lutte contre 
la pauvreté et Économie sociale005 01 01 011
Total 384 80 27 17 7
Comptables en matières
Aux termes de l’article 72 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, ces 
comptables sont responsables du matériel et en rendent compte annuellement à la Cour des comptes.
Ils sont commis à la garde, à la conservation et à l’emploi du matériel appartenant à 
l’État dans divers établissements publics, tels que magasins, chantiers et arsenaux.
Tableau 3 – Relevé de l’arriéré en matière de transmission des comptes des 
comptables en matières
Service public Nombre de 
Justice 45 29 9 4 1
Défense nationale 03
Police fédérale 01
Affaires économiques 03 02
Mobilité 01
Finances – Trésorerie 04 03
Finances – Secrétariat général 17
Total 74 34 9 4 1 512 162e Boek van het RekenhofRechtsprekende opdracht
2.1.3 Structurele problemen bij het tijdig voorleggen van de rekeningen
FOD Justitie
Reeds in zijn 161e Boek1 had het Rekenhof gesignaleerd dat er aanzienlijke achter-
standen bestonden in de overzending van sommige rekeningen van rekenplichtigen over gelden, waren en geldvoorschotten van de FOD Justitie en dat het bij de bevoegde minister had aangedrongen op structurele maatregelen opdat de achter-stallige rekeningen zo vlug mogelijk zouden worden overgelegd en opdat in de toe-komst de wettelijke termijnen nauwgezet zouden worden gerespecteerd.
De FOD Justitie heeft een deel van de achterstand ingelopen door in de loop van 
2005 de rekeningen voor het jaar 2002 over te leggen van de 36 gewone rekenplich-tigen van de gevangenisinrichtingen en van de 34 gewone rekenplichtigen van de Regie van de Gevangenisarbeid. De rekeningen van die rekenplichtigen voor de jaren 2003 en 2004 ontbreken echter nog steeds. 
Ook de rekeningen van de gewone rekenplichtigen van de landbouwexploitaties over 
2003 en 2004 zijn nog steeds niet aan het Rekenhof toegezonden.
Het merendeel van de rekeningen over waren van de rekenplichtigen van de gevan-
genisinrichtingen over het jaar 2004 is nog niet voorgelegd aan het Rekenhof. Bij sommige gevangenissen bestaat er zelfs een achterstand van meerdere jaren.
Hoewel het Rekenhof herinneringsbrieven heeft verstuurd, ontbreken nog steeds tal 
van rekeningen over geldvoorschotten.
Zo ontbreken onder meer 14 rekeningen van justitiehuizen over 2004 en 21 rekenin-
gen van gevangenissen over 2004 of een gedeelte van 2004. 
Zoals reeds vermeld in het 161
e Boek is de laattijdige toezending van een aantal 
rekeningen vooral te wijten aan de achterstand in de controle van de rekeningen door de centrale diensten, waarvoor personeelsgebrek wordt ingeroepen. Er werden nog steeds geen afdoende maatregelen genomen om die situatie te verhelpen.
FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking
In zijn 161
e Boek heeft het Rekenhof verslag uitgebracht over de hervorming van het 
ﬁ nancieel beheer van de diplomatieke en consulaire posten waartoe de FOD Buiten-
landse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking in 1999 had besloten om de posten ﬁ  nanciële autonomie te bezorgen
2.
Vanaf het begin van deze hervorming heeft het Rekenhof gesteld dat in toepassing 
van de wetgeving rijkscomptabiliteit in alle buitenlandse posten ordonnateurs moe-ten worden aangesteld evenals rekenplichtigen die hun ﬁ  nanciële verrichtingen door 
middel van een beheersrekening moeten verantwoorden.
Ondanks meerdere herinneringsbrieven waarvan de meest recente dateert van 
25 augustus 2005, is dit nog steeds niet gebeurd. Dit bemoeilijkt de controle van het Rekenhof dat tot opdracht heeft de rekeningen van de rekenplichtigen af te sluiten en eventuele tekorten vast te stellen. De controle van de ontvangsten wordt speci-ﬁ  ek bemoeilijkt omdat er geen ontvangstenstaten noch staten van vastgestelde rechten worden opgesteld. Tot hiertoe heeft de administratie alleen gevolg gegeven 
1 161e Boek van het Rekenhof, deel I, p. 86-89.
2 161e Boek van het Rekenhof, deel I p. 90-99.  162e Cahier de la Cour des comptes 513Mission juridictionnelle
2.1.3 Problèmes structurels affectant la transmission des comptes en temps voulu
SPF Justice
Dans son 161e Cahier d’observations1, la Cour des comptes a déjà signalé l’existence 
de retards considérables dans la transmission de certains comptes de comptables en deniers, en matières et d’avances de fonds du SPF Justice, en précisant avoir insisté auprès du ministre compétent pour que des mesures structurelles soient prises aﬁ  n 
de transmettre le plus vite possible les comptes en retard et d’assurer à l’avenir le respect scrupuleux des délais en vigueur en la matière.
Le SPF Justice a résorbé une partie de l’arriéré en transmettant, au cours de 
l’année 2005, les comptes rendus pour l’année 2002 par les 36 comptables ordinai-res des établissements pénitentiaires et par les 34 comptables ordinaires de la Régie du travail pénitentiaire. Toutefois, les comptes des comptables pour les années 2003 et 2004 font toujours défaut. 
De même, les comptes des comptables ordinaires des exploitations agricoles pour 
les années 2003 et 2004 n’ont toujours pas été envoyés à la Cour des comptes.
La majorité des comptes en matières des comptables des établissements pénitenti-
aires pour l’année 2004 n’ont toujours pas été présentés à la Cour des comptes. Dans certaines prisons, l’arriéré atteint même plusieurs années.
Bien que la Cour ait envoyé des lettres de rappel, nombre de comptes d’avances de 
fonds sont toujours en souffrance.
C’est ainsi, notamment, que font défaut 14 comptes des maisons de justice pour 
l’année 2004 et 21 comptes de prisons afférents à l’année 2004 ou à une partie de celle-ci. 
Comme il a déjà été signalé dans le 161
e Cahier, la transmission tardive d’un certain 
nombre de comptes est surtout due au retard avec lequel le contrôle des comptes est effectué par les services centraux, le manque de personnel étant invoqué à cet égard. Il n’a toujours pas été pris de mesures efﬁ  caces pour remédier à cette situa-
tion.
SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement
Dans son 161
e Cahier, la Cour des comptes a fait rapport au sujet de la réforme de 
la gestion ﬁ  nancière des postes diplomatiques et consulaires, décidée en 1999 par le 
SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement en vue de leur accorder une autonomie ﬁ  nancière
2.
Dès le début de cette réforme, la Cour a signalé qu’en application de la législation 
relative à la comptabilité de l’État, des ordonnateurs devaient être désignés dans tous les postes à l’étranger, ainsi que des comptables qui doivent justiﬁ  er leurs opé-
rations ﬁ  nancières par le biais d’un compte de gestion.
L’absence persistante de telles désignations en dépit de plusieurs lettres de rappel, 
dont la plus récente date du 25 août 2005, complique le contrôle de la Cour des comptes, qui a pour mission d’arrêter les comptes des comptables et de constater les déﬁ  cits éventuels. Le contrôle des recettes est spéciﬁ  quement entravé par le défaut d’établissement d’états des recettes et d’états des droits constatés. À ce jour, l’administration n’a donné suite qu’à un certain nombre de recommandations 
1 161e Cahier de la Cour des comptes, Fascicule 1er, pp. 86-89.
2 161e Cahier de la Cour des comptes, Fascicule 1er, pp. 90-99. 514 162e Boek van het RekenhofRechtsprekende opdracht
aan een aantal aanbevelingen van het Rekenhof die betrekking hebben op de prak-
tische organisatie van het nieuwe ﬁ  nanciële beheer in de posten. 
Sinds de publicatie van het 161e Boek werd geen enkele vooruitgang geboekt inzake 
de aanstelling van ordonnateurs en rekenplichtigen en de indiening van rekeningen bij het Rekenhof. De laatste brieven van het Rekenhof, gedateerd 16 juni 2004 en 25 augustus 2005, bleven bovendien onbeantwoord.
De rekeningen van de zes centrale comptabiliteitsbureaus (CCB) van Landsverde-
diging hebben een bijzonder karakter omdat de fondsen, in afwijking van het stelsel dat op de buitengewone rekenplichtigen in het algemeen van toepassing is, niet wor-den verkregen op ordonnanties van geldvoorschot maar van kredietopening. Deze fondsen worden vervolgens omgezet in geldvoorschotten, die door de rekenplichti-gen pas bij de rekeningaﬂ  egging worden verantwoord.
In totaal verrichten deze buitengewone rekenplichtigen jaarlijks betalingen voor een 
bedrag van ruim 1,9 miljard euro. Hun kwartaalrekeningen worden echter met aan-zienlijke vertraging voorgelegd aan het Rekenhof.
Het Rekenhof heeft de Minister van Landsverdediging hierover geraadpleegd en 
aangedrongen op maatregelen zodat voortaan de in de instructies bepaalde termijn van zes maanden volgend op het einde van het trimester waarvoor de beheersreke-ning werd opgesteld, zou kunnen worden nageleefd
3.
In zijn antwoord van 5 juli 2005 stelt de minister dat de vertragingen te wijten zijn 
aan een samenloop van factoren die hoofdzakelijk te maken hebben met de geauto-matiseerde gegevensverwerking. 
Bij het CCB Bezoldigingen, waar de problemen het grootst zijn, werd destijds, wegens 
van de invoering van de euro, de toepassing die instaat voor de correcte berekening en uitbetaling van de lonen van de militairen en burgers vervangen door een nieuwe applicatie. Wegens tijdsdruk werd in een eerste fase voorrang gegeven aan de uit-betaling van de wedden boven het boekhoudkundig aspect van de verwerking van de betalingen in de rekening van de rekenplichtige.
Vermits al de functionele behoeften van het departement nu door de applicatie wor-
den gedekt, wordt nu volgens de minister wel de hoogste prioriteit gegeven aan het opstellen van de beheersrekeningen. Aldus zou tegen eind september 2005 een begin kunnen worden gemaakt met het opnieuw voorleggen ervan. 
Ook met betrekking tot de andere comptabiliteitsbureaus worden informaticaproble-
men ingeroepen als hoofdoorzaak voor de vertragingen. Deze zouden nu opgelost zijn en er zou een inhaaloperatie aan de gang zijn.
Ondanks de inspanningen die in de loop van 2005 werden geleverd, is de achterstand 
in het voorleggen van de rekeningen aan het Rekenhof evenwel nog vrij aanzienlijk. Op 31 augustus 2005 zag de toestand er als volgt uit: slechts twee comptabiliteits-bureaus hadden hun rekeningen over het jaar 2004 volledig tijdig voorgelegd en twee andere bureaus op een kwartaal na. Bij het CCB 17 en vooral bij het CCB Bezoldi-gingen, waar de grootste vertragingen optreden en die ook instaan voor de overgrote meerderheid van de nog te verantwoorden fondsen, hebben de laatst voorgelegde verantwoordingen nog altijd maar betrekking op respectievelijk het tweede kwartaal 
3 Brief van 2 maart 2005.  162e Cahier de la Cour des comptes 515Mission juridictionnelle
formulées par la Cour des comptes relatives à l’organisation pratique de la nouvelle 
gestion ﬁ  nancière des postes. 
Depuis la publication du 161e Cahier, aucun progrès n’a été enregistré quant à la 
désignation d’ordonnateurs et de comptables ainsi qu’à la transmission des comptes à la Cour des comptes. En outre, les dernières lettres envoyées par la Cour, datées des 16 juin 2004 et 25 août 2005, sont restées sans réponse.
Défense nationale
Les comptes des bureaux centraux de comptabilité (BCC) de la Défense nationale 
sont d’une nature particulière parce que, en dérogation au régime généralement applicable aux comptables extraordinaires, les fonds ne sont pas obtenus par le biais d’ordonnances d’avance de fonds, mais par celui d’ordonnances d’ouverture de cré-dit. Les fonds ainsi obtenus sont convertis en avances de fonds aux comptables qui ne justiﬁ  ent de leur utilisation qu’au moment de la reddition du compte.
Les paiements effectués par l’entremise de ces comptables extraordinaires s’élèvent 
annuellement à plus d’1,9 milliard d’euros. Or, leurs comptes trimestriels sont trans-mis à la Cour des comptes avec un retard considérable.
La Cour des comptes s’est enquise auprès du ministre de la Défense nationale des 
raisons de ce retard important et a insisté pour que des mesures soient prises aﬁ  n 
que puisse dorénavant être respecté le délai de six mois à compter de la ﬁ  n du trimestre auquel le compte de gestion se rapporte, prévu dans les instructions
3.
Dans sa réponse du 5 juillet 2005, le ministre explique que les retards sont dus à un 
concours de divers facteurs, dont les principaux concernent toutefois le traitement automatisé de données. 
Pour ce qui est du BCC – Rémunérations, qui connaît les problèmes les plus impor-tants, l’application permettant le calcul et le paiement corrects des salaires des militaires et des civils a, en son temps, été remplacée par une nouvelle application en raison de l’introduction imminente de l’euro. Comme il fallait agir dans l’urgence, la priorité a été donnée, dans une première phase, à la liquidation des traitements plutôt qu’à l’aspect comptable de leur enregistrement dans les comptes du comp-table.
Tous les besoins fonctionnels du département étant, à présent, couverts par l’appli-cation, le ministre assure que la plus haute priorité pourra désormais être accordée à l’établissement des comptes de gestion, de telle sorte que leur transmission à la Cour pourrait reprendre vers la ﬁ  n du mois de septembre 2005. 
En ce qui concerne les autres bureaux de comptabilité, des problèmes informatiques 
sont aussi invoqués comme cause principale des retards. Ces problèmes auraient été résolus et une opération de rattrapage serait en cours.
En dépit des efforts consentis dans le courant de l’année 2005, l’arriéré dans la 
transmission des comptes à la Cour demeure relativement important. Au 31 août 2005, la situation se présentait comme suit : seuls deux bureaux de comptabilité avaient transmis en temps opportun l’ensemble de leurs comptes relatifs à l’année 2004 et deux autres bureaux y avaient procédé avec un trimestre de retard. Au BCC 17 et, surtout, au BCC – Rémunérations, où interviennent les retards les plus importants et qui sont également responsables de la grande majorité des fonds restant à justiﬁ  er, 
les justiﬁ  cations transmises en dernier lieu n’ont toujours trait, respectivement, qu’au 
3 Lettre du 2 mars 2005. 516 162e Boek van het RekenhofRechtsprekende opdracht
van 2004 en het derde kwartaal van 2001. Bovendien zou bij deze twee bureaus de 
achterstand volgens het schema van de minister pas respectievelijk in januari 2006 en eind 2006 zijn ingelopen.
De vertraging waarmee de rekeningen en bijhorende stukken van de ﬁ  scale admini-
straties worden voorgelegd verhindert dat deze rekeningen tijdig worden afgesloten. Die vertraging heeft eveneens gevolgen voor het nazicht van de algemene rekening van de Staat.
De jaarrekeningen en verzamelstaten van de ﬁ  scale administraties (Directe Belastin-
gen, Douane en Accijnzen en BTW, Registratie en Domeinen) moeten zoals alle rekeningen gelden door toedoen van de Minister van Financiën aan het Rekenhof worden voorgelegd vóór 1 maart van het jaar na dat waarvoor ze werden opgemaakt. Tegelijk moeten ook de eindebeheersrekeningen, opgesteld bij overplaatsing of neer-leggen van de rekenplichtige functie, worden ingediend, aangezien deze rekeningen als eerste worden afgesloten. Voor de afsluiting van de eindebeheersrekeningen steunt het Rekenhof traditioneel op het getuigschrift van veriﬁ  catie. Met dit docu-
ment bevestigt de administratie dat de rekening, inzonderheid wat de invordering van de vastgestelde rechten betreft, door de interne controle werd geveriﬁ  eerd.
De rekeningen van de ﬁ  scale administraties worden over het algemeen voorgelegd 
met enkele maanden vertraging ten opzichte van de wettelijk bepaalde termijn. Aan-zienlijker zijn echter de systematische vertragingen waarmee de getuigschriften van veriﬁ catie worden voorgelegd. Met name bij de Administratie van de Directe Belas-
tingen en van de BTW, Registratie en Domeinen worden de getuigschriften soms met meer dan drie jaar vertraging voorgelegd.
Tabel 4 – Stand van de recentst voorgelegde rekeningen en laatste jaar waarvoor alle 
getuigschriften van veriﬁ  catie werden voorgelegd
Administratie Laatst voorgelegde
rekeningLaatste jaar waarvoor 
alle getuigschriften 
werden ingediend
jaar voorgelegd op
Directe Belastingen 2004 26 augustus 2005 2000
Douane en Accijnzen 2004 30 augustus 2005 2000BTW, Registratie en Domeinen 2004 30 juni 2005 2000
Wegens de laattijdige voorlegging van de getuigschriften verkeert het Rekenhof niet 
in de mogelijkheid de eindebeheersrekeningen binnen een redelijke termijn af te slui-ten, wat op zijn beurt de afsluiting van de jaarrekeningen en verzamelstaten ver-traagt. 
Het Rekenhof heeft er bij de Minister van Financiën meermaals op aangedrongen dat 
de rekeningen en getuigschriften sneller zouden worden voorgelegd. Tot op heden heeft de minister niet geantwoord en evenmin werden inmiddels tekenen van beter-schap vastgesteld.  162e Cahier de la Cour des comptes 517Mission juridictionnelle
2e trimestre 2004 et au 3e trimestre 2001. En outre, selon le calendrier fourni par le 
ministre, l’arriéré dans ces deux bureaux ne serait résorbé que, respectivement, en janvier 2006 et ﬁ  n 2006.
Le retard avec lequel les comptes et les pièces y afférentes des administrations ﬁ  s-
cales sont transmis entrave l’arrêt de ces comptes en temps opportun. Ce retard a également des conséquences pour la vériﬁ  cation du compte général de l’État.
Les comptes annuels et les états récapitulatifs des administrations ﬁ  scales (contri-
butions directes, douanes et accises et TVA, enregistrement et domaines) doivent, à l’instar de tous les comptes en deniers, être remis à la Cour des comptes, à l’intervention du ministre des Finances, avant le 1
er mars de l’année qui suit celle 
pour laquelle ils sont formés. De même, les comptes de ﬁ  n de gestion, établis en cas 
de mutation ou de cessation de la fonction comptable, doivent également être dépo-sés, étant donné que ces comptes sont arrêtés en premier lieu. Pour arrêter les comptes de ﬁ  n de gestion, la Cour se base traditionnellement sur le certiﬁ  cat de vériﬁ cation. Par le biais de ce document, l’administration conﬁ  rme que le compte a 
été vériﬁ  é par le contrôle interne, notamment en ce qui concerne le recouvrement 
des droits constatés.
Les comptes des administrations ﬁ  scales sont généralement transmis avec quelques 
mois de retard par rapport au délai légal. Les retards systématiques dans la trans-mission des certiﬁ  cats de vériﬁ  cation sont cependant plus longs. C’est ainsi, notam-
ment, que les administrations des contributions directes et de la TVA, de l’enregistrement et des domaines transmettent parfois les certiﬁ  cats de vériﬁ  cation 
avec plus de trois ans de retard.
Tableau 4 – État des comptes les plus récents et dernière année pour lesquels tous les 
certiﬁ  cats de vériﬁ  cation ont été transmis
Administration Compte le plus récent Dernière année 
pour laquelle tous 
les certiﬁ  cats ont 
été transmisAnnée Transmis le
Contributions directes 2004 26 août 2005 2000
Douanes et accises 2004 30 août 2005 2000TVA, Enregistrement et domaines 2004 30 juin 2005 2000
La transmission tardive des certiﬁ  cats met la Cour dans l’impossibilité d’arrêter les 
comptes de ﬁ  n de gestion dans un délai raisonnable, ce qui a pour effet de retarder 
l’arrêt des comptes annuels et des états récapitulatifs. 
La Cour a insisté à maintes reprises auprès du ministre des Finances sur la nécessité 
d’accélérer la transmission des comptes et des certiﬁ  cats. À ce jour, le ministre n’a 
pas encore fourni de réponse et aucun indice d’amélioration n’a été constaté. 518 162e Boek van het RekenhofRechtsprekende opdracht
2.2 Administratieve afsluiting van rekeningen met een tekort
Zoals blijkt uit volgende tabel heeft het Rekenhof in 2004 dertien rekeningen met 
een tekort afgesloten voor een totaal bedrag van 2,4 miljoen euro.
Tabel 5 – Rekeningen afgesloten met een tekort  
FOD, POD, ministerie Aantal Totaal bedrag van het 
tekort (in euro)
FOD Financiën 10 3.457,19
FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie 02 2.398.006,91
POD Maatschappelijke Integratie,
Armoedebestrijding en Sociale Economie01 101,40
Algemeen totaal 13 2.401.565,50
3 Jurisdictionele fase
In 2004 ontving het Rekenhof van de bevoegde overheden twaalf beslissingen om de 
rekenplichtige in wiens rekening een tekort werd vastgesteld, niet te dagvaarden. De bedragen van deze tekorten worden per federale overheidsdienst in de hiernavol-gende tabel weergegeven.
Tabel 6 – Rekeningen afgesloten met een tekort waarvoor de overheid besliste 
niet te dagvaarden
FOD Aantal Totaal bedrag van het tekort (in euro)
FOD Financiën 10 35.600,67
FOD Justitie 01 1.737,31
Federaal Agentschap voor de Opvang 
van Asielzoekers01 2.275,35
Algemeen totaal 12 39.613,33
In vier aan het Rekenhof voorgelegde beslissingen werd verwezen naar het bedrag 
van het tekort dat niet hoger is dan 1.250 euro. Uit de stukken die met betrekking tot deze tekorten aan het Rekenhof werden voorgelegd, bleek dat de aansprakelijk-heid van de betrokken rekenplichtigen werd onderzocht.
Voor de overige acht beslissingen werd verwezen naar een situatie van overmacht 
om de rekenplichtige niet te dagvaarden. Deze beslissingen werden afdoende gestaafd door bewijsstukken.
Tenslotte nam de bevoegde overheid geen beslissing tot al of niet dagvaarden voor 
een tekort vastgesteld in hoofde van een rekenplichtige van de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, waardoor de reken-plichtige deﬁ  nitief kwijting kreeg door het verstrijken van de wettelijke termijn van 
vijf jaar na het neerleggen van zijn ambt.
In 2004 werden geen federale rekenplichtigen gedagvaard voor het Rekenhof. In 
2004 hebben de Franse of de Nederlandse kamer van het Rekenhof evenmin arres-ten inzake de aansprakelijkheid van federale rekenplichtigen gewezen na aﬂ  oop van 
een openbare en tegensprekelijke procedure.  162e Cahier de la Cour des comptes 519Mission juridictionnelle
2.2 Arrêt administratif des comptes en débet
En 2004, la Cour a arrêté treize comptes présentant des débets représentant un 
total de 2,4 millions d’euros. Le tableau suivant reprend les montants de ces débets.
Tableau 5 – Comptes présentant des débets
SPF, SPP, ministère Nombre Montant total des 
débets (en euros)
SPF Finances 10 3.457,19
SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie 02 2.398.006,91
SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et 
Économie sociale01 101,40
Total 13 2.401.565,50
3 Phase juridictionnelle
En 2004, la Cour a reçu des autorités compétentes douze décisions de non citation 
à comparaître d’un comptable dans le compte duquel un débet avait été constaté. Les montants des débets sont repris dans le tableau ci-dessous par service public fédéral.
Tableau 6 – Comptes en débet après décision de non citation
SPF Nombre Montant total des débets (en euros)
SPF Finances 10 35.600,67
SPF Justice 01 1.737,31
des demandeurs d’asile01 2.275,35
Total 12 39.613,33
Quatre des décisions soumises à la Cour faisaient référence au montant du déﬁ  cit, 
qui ne peut excéder 1.250 euros. Il est ressorti des pièces transmises à la Cour à propos de ces manquants que la responsabilité des comptables concernés a été examinée.
Les huit autres décisions se référaient à la force majeure pour ne pas citer le comp-
table. Ces décisions ont été étayées à sufﬁ  sance par des pièces justiﬁ  catives.
Enﬁ n, l’autorité compétente n’a pas pris de décision de citation ou de non citation 
concernant un déﬁ  cit constaté dans le chef d’un comptable du SPF Affaires étrangè-
res, Commerce extérieur et Coopération au développement, à la suite de quoi le comptable a reçu décharge déﬁ  nitive suite à l’expiration du délai légal de cinq ans 
après la cessation de ses fonctions.
En 2004, aucun comptable fédéral n’a été cité devant la Cour. En 2004, les Chambres française et néerlandaise n’ont pas davantage rendu d’arrêts concernant la responsa-bilité de comptables fédéraux à l’issue d’une procédure publique et contradictoire. 520 162e Boek van het RekenhofHervorming overheidsdiensten
Titel IX
Hervorming van de federale overheidsdiensten
In 2000 keurde de Ministerraad de zgn. Copernicusnota goed, waarin de kracht-
lijnen werden ontwikkeld voor een modernisering van de federale administratie. In de daaropvolgende jaren werd aan de nieuwe organisatiestructuur concreet gestalte gegeven door een aantal koninklijke besluiten, waarvan de uitvoering door het Rekenhof op de voet wordt gevolgd. Reeds in het 160
e en het 161e Boek van het 
Rekenhof werd een overzicht gegeven van de stand van uitvoering van deze belangrijke hervormingen.   162e Cahier de la Cour des comptes 521Réforme des services publics
Titre IX
Réforme des services publics fédéraux
En 2000, le Conseil des ministres a approuvé le plan dit Copernic, qui ﬁ  xe les 
lignes générales de la modernisation de l’administration fédérale. Au cours des années suivantes, la nouvelle structure organisationnelle s’est concrètement déployée à travers plusieurs arrêtés royaux dont l’exécution est suivie attentive-ment par la Cour des comptes. Les 160
e et 161e Cahiers de la Cour des comptes 
ont déjà donné un aperçu de l’état d’avancement de ces importantes réformes.  522 162e Boek van het RekenhofHervorming overheidsdiensten
/L50776 U ITVOERING  VAN DE HERVORMING  VAN DE FEDERALE  OVERHEIDSDIENSTEN
De uitvoering van de hervorming van de federale overheidsdiensten (Copernicus-
plan) bij de federale overheidsdiensten (FOD’s) werd door het Rekenhof onder-zocht in 2003 en 2004
1. In de periode juni-augustus 2005 werd dit onderzoek geac-
tualiseerd aan de hand van een nieuwe bevraging bij de FOD’s. Het onderzoek spitste zich voornamelijk toe op de uitbouw van een nieuwe structuur van de over-heidsdiensten enerzijds, en van het internecontrolesysteem en de interne audit binnen die diensten anderzijds. De mate waarin het internecontrolesysteem en de interne audit zekerheid bieden voor de beheersing van de budgettaire, reglemen-taire en ﬁ  nanciële risico’s, de naleving van de procedures en de juistheid van de rapportering, vormt immers zowel voor de Inspectie van Financiën als voor het Rekenhof een essentiële factor voor de mogelijkheid die momenteel wordt onder-zocht om over te schakelen van controles vooraf naar controles achteraf.
De uitbouw van de nieuwe structuren boekt verdere vooruitgang. Er werden echter 
nog geen beleidsraden opgericht of geoperationaliseerd en de directeurs van de beleidscellen maken in enkele FOD’s geen deel uit van het directiecomité. Hierdoor dreigt de door de hervorming beoogde grotere samenhang tussen het politieke en het administratieve niveau niet gewaarborgd te kunnen worden.
De resultaten van de bevraging tonen aan dat ook wat betreft de uitwerking van 
een intern controlesysteem opnieuw vooruitgang werd geboekt. Zo werden bij de meeste FOD’s de belangrijkste financieel-administratieve processen in kaart gebracht en werden de risico’s die de verwezenlijking van de strategische en operationele doelstellingen in het gedrang kunnen brengen, geëvalueerd. Verschil-lende controlemaatregelen werden ontwikkeld, al werden deze meestal niet gekop-peld aan voormelde risiconanalyses.
De FOD Budget en Beheerscontrole heeft, in uitvoering van zijn opdracht om 
methodologische ondersteuning te bieden voor de ontwikkeling van een intern con-trolesysteem, diverse projecten gerealiseerd of opgestart. Gelet op de diversiteit van de door de FOD’s ontwikkelde initiatieven en de verschillende klemtonen die daarbij worden gelegd, lijkt een sterkere centrale aansturing evenwel wenselijk.
Wat betreft de oprichting van een interne audit is er vrijwel geen evolutie ten opzichte 
van de situatie in 2004. Er werd nog geen enkele interne auditdienst opgericht conform de uitgevaardigde reglementering. Bij de FOD Financiën en de FOD Mobi-liteit en Vervoer zijn weliswaar interne auditcellen werkzaam die gedeeltelijk beant-woorden aan de principes van de hervormingen. 
In de loop van 2003 en 2004 heeft het Rekenhof een onderzoek uitgevoerd naar de 
stand van zaken van de invoering van de nieuwe structuur van de overheidsdiensten en van een intern controlesysteem bij die diensten. Medio 2005 werd dit onderzoek geactualiseerd teneinde de voortgang te meten. Met het oog op de vergelijkbaarheid van de resultaten werd het onderzoek, zoals de vorige jaren, uitgevoerd bij alle hori-zontale en verticale FOD’s. 
De hervorming van het internecontrolesysteem heeft tot doel een grotere beheers-
autonomie en responsabilisering van het management te creëren en de overgang van a priori-controles naar a posteriori-controles mogelijk te maken. Een noodzaak om 
1 161e Boek van het Rekenhof, deel 1, p. 121-127.  162e Cahier de la Cour des comptes 523Réforme des services publics
/L50776 M ISE EN ŒUVRE  DE LA RÉFORME  DES SERVICES  PUBLICS  FÉDÉRAUX
La mise en œuvre de la réforme des services publics fédéraux (plan Copernic) a 
déjà été analysée par la Cour en 2003 et 20041. Cet examen a été actualisé 
entre juin et août 2005 sur la base d’une enquête menée auprès des services publics fédéraux (SPF). Il s’est principalement concentré, d’une part, sur la mise en place d’une nouvelle structure au sein des services publics et, d’autre part, sur l’instauration du système de contrôle interne et d’audit interne dans ces services. Le degré de certitude fourni par le système de contrôle interne et d’audit interne en ce qui concerne la maîtrise des risques budgétaires, réglementaires et ﬁ  nanciers, le respect des procédures et l’exactitude des rapports constitue, en effet, tant pour l’Inspection des ﬁ  nances que pour la Cour des comptes, un facteur essentiel con-ditionnant la possibilité, actuellement à l’examen, du passage, d’un contrôle a priori à un contrôle a posteriori.
La mise en place de nouvelles structures enregistre de nouveaux progrès. Toute-
fois, les conseils stratégiques n’ont toujours pas été mis sur pied ou ne sont pas encore opérationnels et, dans quelques SPF, les directeurs des cellules straté-giques ne font pas non plus partie du comité de direction. Le renforcement du lien entre les niveaux politique et administratif, tel qu’envisagé par la réforme, risque ainsi d’être remis en question.
Les résultats de l’enquête révèlent que de nouveaux progrès ont aussi été enregi-
strés en ce qui concerne la mise sur pied d’un nouveau système de contrôle interne. C’est ainsi que, dans la plupart des SPF, les principaux processus ﬁ  nanciers et administratifs ont été inventoriés et que les risques susceptibles de compromettre la réalisation des objectifs stratégiques et opérationnels ont été évalués. Diverses mesures de contrôle ont été instaurées, sans reposer pour autant sur les analyses des risques précitées.
En exécution de sa mission de soutien méthodologique au développement d’un 
système de contrôle interne, le SPF Budget et Contrôle de la gestion a réalisé ou entamé plusieurs projets. Étant donné la diversité des initiatives prises par les SPF et la différente accentuation donnée par chacun d’entre eux, il apparaît néanmoins qu’un renforcement du pilotage central reste souhaitable.
Pour ce qui est de l’instauration d’un audit interne, la situation n’a guère évolué par 
rapport à 2004. Aucun service d’audit interne n’a encore été créé conformément à la réglementation édictée. Le SPF Finances et le SPF Mobilité et Transports sont toutefois dotés de cellules d’audit interne qui répondent déjà partiellement aux principes des réformes. 
Dans le courant des années 2003 et 2004, la Cour des comptes a examiné l’état 
d’avancement de la mise en œuvre de la nouvelle structure des services publics et de leur système de contrôle interne. À la mi-2005, cet examen a été actualisé en vue de mesurer les progrès réalisés. Aﬁ  n de garantir la comparabilité des résultats, l’examen a été effectué, comme les années précédentes, dans tous les SPF horizon-taux et verticaux. 
La réforme du système de contrôle interne vise à accroître l’autonomie de gestion et 
la responsabilisation de la direction et à permettre le passage du système de con-trôles a priori  à celui des contrôles a posteriori . La création d’un système de contrôle 
1 161e Cahier de la Cour des comptes, Fascicule 1er, pp. 120-126. 524 162e Boek van het RekenhofHervorming overheidsdiensten
die overgang mogelijk te maken is de installatie van een afdoend intern controle-
systeem, dat systematisch wordt geëvalueerd en opgevolgd door een interne audit.
Deze hervormingen kunnen niet los worden gezien van de realisatie van het beoogde 
managementsysteem. Daarom ging het onderzoek ook na in welke mate de nieuwe beleids- en beheersinstrumenten, zoals de beleidsraden, de directiecomités, de managementplannen en de operationele plannen reeds voorhanden zijn.
De opzet van het onderzoek beperkte zich tot de opmaak van een inventaris van de 
ontwikkelde instrumenten en projecten. Het onderzoek kan dus niet gelden als een audit van de kwaliteit van de internecontrolesystemen. 
De onderzoeksvragen werden uitgewerkt in de vorm van een gestandaardiseerde 
vragenlijst waarbij werd gepeild naar de stand van zaken wat betreft:
• de samenstelling van de beleidsorganen;
• de opmaak van strategische en operationele plannen;
• de invoering van een interne controle;• de oprichting van een interne audit. 
De gehanteerde vragenlijst is gedeeltelijk gebaseerd op vorige vragenlijsten doch 
werd aangevuld met bijkomende vragen, in het bijzonder over de controleomgeving en de controleactiviteiten. Ook werd gepeild naar de speciﬁ  eke controlemaatregelen 
in verband met de betalingscyclus. Bovendien werd bij de FOD Budget en Beheers-controle navraag gedaan naar het wettelijke kader waarin de hervormingen plaats-vinden en naar de geboden methodologische ondersteuning.
Aan de FOD’s werd gevraagd de antwoorden op de vragenlijst
2 te staven met ver-
antwoordingsstukken. De veriﬁ  catie van deze stukken laat toe een nog verﬁ  jnder en 
genuanceerder beeld te schetsen van de huidige situatie. 
Hoewel soms ook naar de intenties werd gepeild, werden in dit onderzoek in de eer-
ste plaats de realisaties en de aan de gang zijnde projecten geïnventariseerd. Inzake de toekomstperspectieven dient de aandacht te worden gevestigd op de gevolgen van het Fedcom-project met betrekking tot de informatisering van de geïntegreerde staatsboekhouding in het kader van de hervorming van de algemene rijkscomptabili-teit. Dit project zal op termijn aanleiding geven tot de hertekening van de ﬁ  nancieel-
administratieve processen en tot de ontwikkeling van bepaalde vormen van interne controle. 
Het ontwerpverslag werd met het oog op de tegensprekelijke procedure toegestuurd 
aan de voorzitter van de FOD Budget en Beheerscontrole (gelet op de centrale rol van deze FOD bij de begeleiding van de verschillende processen), alsook aan de Eerste Minister, de Minister van Begroting en de Minister van Ambtenarenzaken. De voorzitter van de FOD Budget en Beheerscontrole heeft geantwoord bij brief van 19 oktober 2005; zijn antwoord werd in dit artikel verwerkt.
2 Voor de FOD Financiën bleek het niet mogelijk de antwoorden op de vragenlijst te verzamelen. De con-
tactpersoon werd laattijdig aangewezen door de FOD-voorzitter en was nadien vanwege andere werk-zaamheden niet beschikbaar voor dit onderzoek.   162e Cahier de la Cour des comptes 525Réforme des services publics
interne efﬁ  cace, systématiquement évalué et suivi par le biais d’un audit interne est 
une condition nécessaire pour réussir ce passage.
Ces réformes doivent venir en appui à la réalisation du système de gestion visé. 
C’est pourquoi la Cour a également examiné dans quelle mesure les nouveaux instru-ments de la gestion publique, tels que les conseils stratégiques, les comités de direc-tion, les plans de gestion et les plans opérationnels étaient déjà présents.
L’examen s’est limité à dresser un inventaire des instruments et des projets dévelop-
pés. Il ne s’agit donc pas d’un audit de la qualité des systèmes de contrôle interne. 
2 Méthode d’examen
L’enquête a pris la forme d’un questionnaire standardisé visant à faire le point sur 
les éléments suivants :
•  composition des organes stratégiques ;
•  élaboration de plans stratégiques et opérationnels ;
•  instauration d’un contrôle interne ;•  mise en place d’un audit interne. 
Le questionnaire utilisé est partiellement basé sur les questionnaires antérieurs, tout 
en ayant été complété par d’autres questions relatives, en particulier, à l’environnement de contrôle et aux activités de contrôle. Les mesures de contrôle spéciﬁ  ques au cycle 
de paiement ont également été examinées. En outre, le SPF Budget et Contrôle de la gestion a été interrogé sur le cadre légal dans lequel s’inscrivent les réformes et sur le soutien méthodologique apporté.
Les SPF ont été invités à étayer les réponses au questionnaire
2 à l’aide de pièces 
justiﬁ  catives. La vériﬁ  cation de ces pièces permet de dresser un tableau encore plus 
afﬁ né et plus nuancé de la situation actuelle. 
Si l’examen s’est parfois intéressé aux objectifs, il s’est avant tout attaché à dresser 
l’inventaire des réalisations et des projets en cours. Pour ce qui est des perspectives d’avenir, il convient d’attirer l’attention sur les résultats du projet d’informatisation Fedcom qui se situe dans le cadre de la réforme de la comptabilité générale de l’État. À terme, ce projet doit donner lieu à un remodelage des processus ﬁ  nanciers 
et administratifs et à l’élaboration de certaines formes de contrôle interne. 
Le projet de rapport a été envoyé au président du SPF Budget et Contrôle de la 
gestion pour la procédure contradictoire (eu égard au rôle central joué par ce SPF dans l’accompagnement des différents processus), ainsi qu’au Premier ministre, au ministre du Budget et au ministre de la Fonction publique. Le président du SPF Bud-get et Contrôle de la gestion a répondu par lettre du 19 octobre 2005 ; ses argu-ments sont intégrés dans le corps de cet article.
2 Il s’est avéré impossible de réunir les réponses au questionnaire pour le SPF Finances. La personne 
chargée de répondre a été désignée tardivement par le président du SPF et n’était plus disponible pour cette enquête en raison d’autres tâches.  526 162e Boek van het RekenhofHervorming overheidsdiensten
3 Uitbouw van de nieuwe structuur
De nieuwe structuur beoogt een betere samenhang en een verhoogde samenwerking 
tussen de politieke overheid en de administratie. 
De basisstructuur, zoals vastgelegd in het koninklijk besluit van 7 november 2000 
houdende oprichting en samenstelling van de organen die gemeenschappelijk zijn aan iedere federale overheidsdienst, is samengesteld uit de beleidsraad, het directie-comité, de beleidscel en het auditcomité. 
Er werd vastgesteld dat de bevoegdheden van de beleidsraad inmiddels werden 
beperkt. Zo werd de bevoegdheid om uitspraak te doen over het jaarlijkse perso-neelsplan en alle eventuele wijzigingen hieraan in de regelgeving geschrapt, evenals de bevoegdheid om toezicht te houden op de uitvoering van het strategisch plan door het directiecomité. 
De realisatie van een betere samenhang en samenwerking tussen politiek en admini-
stratie wordt bemoeilijkt doordat van het principe van één minister/één FOD werd afgeweken. Dit is ook een van de redenen die wordt gegeven op de vraag waarom de beleidsraad niet werd samengesteld. De oprichting van een beleidsraad bij som-mige FOD’s vereist immers de betrokkenheid van meerdere ministers en staats-secretarissen. Bij de meeste FOD’s werd tengevolge van een beslissing van de minister geen beleidsraad samengesteld. Wel vindt geregeld (informeel) overleg plaats tussen de administratie, de directeur van de beleidsvoorbereidende cel en de minister. Bij de FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie en de FOD Kan-selarij van de Eerste Minister, waar de beleidsraden wel formeel werden opgericht, zijn deze niet operationeel. 
Ook de opmaak van een strategisch plan door de ministers bleef in de praktijk dode 
letter. Bij gebrek aan strategische plannen werden de managementplannen veelal opgesteld uitgaande van de beleidsnota’s en het regeerakkoord. Het koninklijk besluit van 7 november 2000 werd begin 2005 aan deze praktijk aangepast. De overeen-stemming tussen politieke en administratieve doelstellingen wordt verzekerd door de goedkeuring van de management- en operationele plannen door de betrokken minister(s). 
In alle FOD’s zijn de directiecomités samengesteld uit de voorzitter van de FOD, de 
hoofden van de operationele diensten en de functionele directeurs van de stafdien-sten. Bij enkele FOD’s maakt de directeur van de beleidscel (of zijn adjunct) echter geen deel uit van het directiecomité. Ook hierdoor lijkt het streven om een grotere betrokkenheid te organiseren tussen beleid en administratie, zich vooralsnog niet te realiseren.
Wat betreft de management- en operationele plannen werden daarentegen wel posi-
tieve inspanningen geleverd. De management- en operationele plannen zijn geen statisch gegeven en worden als dusdanig regelmatig aangepast en herwerkt. In het koninklijk besluit van 1 februari 2005 tot invoering van een evaluatie voor de houders van managementfuncties in de federale overheidsdiensten en tot wijziging van het koninklijk besluit van 7 november 2000 werd de verplichting opgenomen om de managementplannen en de operationele plannen minstens één keer per jaar en in elk geval na de goedkeuring van de begroting aan te passen. Voorts is bepaald dat de minimale vormvereisten en de minimuminhoud van het managementplan en het operationeel plan zullen worden vastgelegd in een koninklijk besluit.
Over de uitvoering van het operationele plan wordt op verschillende wijze en met een 
verschillende periodiciteit (gaande van maandelijks tot uiterst zelden of op onregel-matige basis) gerapporteerd.   162e Cahier de la Cour des comptes 527Réforme des services publics
3 Mise en place de la nouvelle structure
La nouvelle structure a pour but d’assurer une meilleure cohésion et une collabora-
tion accrue entre l’autorité politique et l’administration. 
La structure de base, telle que ﬁ  xée par l’arrêté royal du 7 novembre 2000 portant 
création et composition des organes communs à chaque service public fédéral, est constitué par le conseil stratégique, le comité de direction, la cellule stratégique et le comité d’audit. 
Il a été constaté qu’entre temps, les compétences du conseil stratégique ont été 
restreintes. C’est ainsi que le pouvoir de se prononcer sur le plan de personnel annuel et sur toute modiﬁ  cation éventuelle à y apporter a été supprimé dans la régle-
mentation, tout comme celui de surveiller l’exécution du plan stratégique par le comité de direction. 
L’abandon du principe d’un ministre par SPF perturbe la réalisation de l’objectif des 
réformes visant à assurer une meilleure cohésion et une collaboration accrue entre le niveau politique et l’administration. Il s’agit d’ailleurs d’un des motifs invoqués pour expliquer l’absence d’un conseil stratégique. La création d’un tel conseil dans cer-tains SPF requiert, en effet, la collaboration de plusieurs ministres et secrétaires d’État. Dans la plupart des SPF, il n’a pas été constitué de conseil stratégique suite à une décision du ministre. En revanche, une concertation régulière (informelle) est menée entre l’administration, le directeur de la cellule de préparation de la stratégie et le ministre. Au SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie, ainsi qu’au SPF Chancellerie du Premier ministre, le conseil stratégique a bien été établi de manière formelle, mais il n’est pas opérationnel. 
De même, l’élaboration d’un plan stratégique par les ministres est restée lettre 
morte dans la pratique. En l’absence de plans stratégiques, les plans de gestion ont le plus souvent été rédigés au départ des notes de politique et de l’accord de gou-vernement. L’arrêté royal du 7 novembre 2000 a été adapté à la réalité au début de 2005. L’approbation des plans de gestion et des plans opérationnels par le(s) ministre(s) concerné(s) assure la concordance entre les objectifs politiques et admi-nistratifs. 
Dans tous les SPF, le comité de direction est composé du président du SPF, des 
responsables des services opérationnels et des directeurs fonctionnels des services d’encadrement. Dans quelques SPF, le directeur de la cellule stratégique (ou son adjoint) ne fait pas partie du comité de direction. C’est aussi pour cette raison que l’objectif d’une collaboration accrue entre les ministres et l’administration ne semble pas encore atteint.
En ce qui concerne, par contre, les plans de gestion et les plans opérationnels, des 
efforts positifs ont été fournis. Les plans de gestion et les plans opérationnels ne sont pas un élément statique et sont, dès lors, régulièrement adaptés et remaniés. L’arrêté royal du 1
er février 2005 instituant un régime d’évaluation des titulaires des 
fonctions de gestion dans les services publics fédéraux et modiﬁ  ant l’arrêté royal du 
7 novembre 2000 a introduit l’obligation d’adapter les plans de gestion et les plans opérationnels au moins une fois par an, et en tout cas après approbation du budget. En outre, il a été prévu que la forme et le contenu minimum du plan de gestion et du plan opérationnel seront déﬁ  nis par un arrêté royal.
Il est fait rapport sur l’exécution du plan opérationnel de manières diverses et selon 
une périodicité variable (au minimum mensuelle, mais parfois extrêmement rare ou irrégulière).  528 162e Boek van het RekenhofHervorming overheidsdiensten
4 Interne controle
Volgens de COSO3-aanbevelingen omvat het concept interne controle vijf samen-
hangende componenten die in het beheersproces moeten worden geïntegreerd:
• de controleomgeving (integriteit, ethiek, deskundigheid van het personeel, 
managementstijl, organisatiestructuur, delegatie van bevoegdheden,…); 
• de identiﬁ  catie en evaluatie van de risico’s die de doelstellingen in het gedrang 
kunnen brengen;
• de controleactiviteiten die de waarschijnlijkheid en/of de impact van risico’s 
moeten beperken;
• de informatie en communicatie die relevant, tijdig, actueel, accuraat en toe-
gankelijk moeten zijn;
• de monitoring die continu moet plaatsvinden.
4.1 Controleomgeving
In het vlak van de controleomgeving werden verschillende initiatieven genomen.
Binnen de FOD Budget en Beheerscontrole werd een dienst Ethiek en Administra-
tieve Deontologie opgericht. Een nota “ Preventief federaal beleid inzake integriteit ” 
werd opgesteld en zal, na goedkeuring door de ministerraad, van toepassing zijn op alle FOD’s. De nota behandelt het begrip integriteit binnen de federale overheid en geeft aanbevelingen voor een beleid inzake integriteit. 
Alle FOD’s beschikken thans over delegatiebesluiten en functiebeschrijvingen, 
ge baseerd op een analyse van de noodzakelijke kennis en vaardigheden.
De meeste FOD’s hebben voorts ook de belangrijkste processen in kaart gebracht, 
hetzij in het kader van de BPR-programma’s
4, hetzij binnen het balanced scorecard5-
project. Met betrekking tot het uitgavenproces beschikken alle FOD’s over docu-menten die het proces beschrijven en waarin de interne controlemaatregelen worden aangegeven. Een belangrijke realisatie in dit verband betreft het project “Codenva”, een geïnformatiseerd coderingssysteem van de vastleggingen. Men beschikt hier-door over een instrument om de gegevens betreffende de uitgaven te beheersen en hieromtrent een risicoanalyse uit te bouwen.
4.2 Risicoanalyse
Het risico kan worden gedeﬁ  nieerd als de kans dat zich iets voordoet dat de ver-
wezenlijking van de doelstellingen in het gedrang kan brengen. De processen inzake risicobeheersing hebben tot doel de risico’s te identiﬁ  ceren en te trachten de waar-
schijnlijkheid dat ze zich voordoen en de impact ervan, zo veel mogelijk te beperken. Een goede risicopreventie beoogt een redelijke zekerheid te verschaffen dat de vast-gelegde doelstellingen worden gerealiseerd en maakt het zodoende ook mogelijk risicosituaties te vermijden.
3 Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission.
4 BPR: Business Process Reengineering. Een BPR-project is een moderniseringsproject, gericht op de 
reorganisatie van een bedrijf, instelling (…),dat ingrijpt op de administratieve en ﬁ  nanciële processen 
met een dubbel oogmerk: klantgerichtheid en resultaatgerichtheid.
5 Een balance-scorecard is een methode om prestaties te meten vanuit vier perspectieven: ﬁ  nancieel, de 
klant, interne bedrijfsprocessen en een leerperspectief.  162e Cahier de la Cour des comptes 529Réforme des services publics
4 Contrôle interne
Suivant les recommandations du COSO3, le concept de contrôle interne comporte 
cinq éléments interdépendants à intégrer dans le processus de gestion :
• environnement de contrôle (intégrité, éthique, expertise du personnel, style de 
gestion, structure organisationnelle, délégation de compétences, …) ; 
• identiﬁ  cation et évaluation des risques pouvant compromettre la réalisation 
des objectifs ;
• activités de contrôle, qui doivent limiter la probabilité et/ou l’impact des 
risques ;
• information et communication, qui doivent être pertinentes, opportunes, actu-
elles, précises et accessibles ;
• surveillance, qui doit être assurée en permanence.
4.1 Environnement de contrôle
Diverses initiatives ont été prises en ce qui concerne l’environnement de contrôle.
Un service de l’éthique et de la déontologie administrative a été créé au sein du SPF 
Budget et Contrôle de la gestion. Une note intitulée « Politique fédérale préventive 
d’intégrité  » a été rédigée et s’appliquera, après approbation du Conseil des minis-
tres, à tous les SPF. Cette note traite de la notion d’intégrité au sein des services publics fédéraux et émet des recommandations en vue d’une politique en matière d’intégrité. 
Tous les SPF sont désormais dotés d’arrêtés de délégation et de descriptions de 
fonction, basées sur une analyse des connaissances et compétences requises.
En outre, les principaux processus ont été inventoriés dans la plupart des SPF, soit 
dans le cadre des programmes de reconﬁ  guration du processus (en anglais, BPR
4), 
soit dans le cadre du projet de « balanced scorecard »5. En ce qui concerne le proces-
sus des dépenses, tous les SPF disposent de documents décrivant le processus et précisant les mesures de contrôle interne. À cet égard, une réalisation importante est constituée par le système Codenva, un système informatisé de codiﬁ  cation des 
engagements. On dispose ainsi d’un instrument permettant de maîtriser les données relatives aux dépenses et de développer une analyse de risques à leur sujet.
4.2 Analyse de risques
Le risque peut être déﬁ  ni comme la possibilité que se produise un événement sus-
ceptible d’affecter la réalisation des objectifs. Les processus de maîtrise des risques visent à identiﬁ  er les risques et à s’efforcer de minimiser tant leur probabilité de survenance que leur impact. Une bonne prévention des risques a pour ﬁ  nalité de fournir une assurance raisonnable quant à la réalisation des objectifs ﬁ  xés et, de ce 
fait, permet également d’éviter les situations comportant des risques.
4 BPR : « Business Process Reengineering ». Un projet BPR est un projet de modernisation visant à réfor-
mer une organisation déterminée en fonction des processus et en respectant les deux principes de base suivants : « prise en compte des besoins des clients » et « orientation axée sur les résultats ».
5 En français, tableau de bord des performances. Une « balanced scorecard » est une méthode de mesure 
des prestations à partir de quatre perspectives : ﬁ  nances, client, procédures de travail internes et apprentissage. 530 162e Boek van het RekenhofHervorming overheidsdiensten
Alvorens de risico’s kunnen worden geëvalueerd, moeten eerst de doelstellingen 
worden gedeﬁ  nieerd. In het kader van de managementplannen hebben alle voorzit-
ters van de FOD’s zowel strategische als operationele doelstellingen bepaald.
De meeste FOD’s hebben een risicoanalyse uitgevoerd, hetzij volledig, hetzij gedeel-
telijk. Dit gebeurde in het kader van het managementplan waarin, voor de verschil-lende strategische en operationele doelstellingen, de interne en externe risico’s wer-den geïdentiﬁ  ceerd, met een aanduiding van hun impact en waarschijnlijkheid. Ook 
binnen het kader van de BPR-programma’s werden verschillende risicoanalyses uit-gevoerd. 
Bij geen enkele FOD werd door de beleidsraad echter het aanvaardbare risiconiveau 
bepaald. Nochtans is dit een essentiële stap in het geheel van het internecontrolesy-steem, namelijk het bepalen van de maatregelen die dienen te worden genomen na de identiﬁ  catie van de risico’s: aanvaarden, verwijderen, transfereren of verminde-
ren. Deze laatste optie leidt tot de invoering van een aantal interne controlemaat-regelen. 
4.3 Controleactiviteiten
De controleactiviteiten omvatten het geheel van de procedures die moeten worden 
uitgewerkt en uitgevoerd om zich ervan te vergewissen dat de maatregelen die het management heeft genomen om de risico’s te verminderen en de doel stellingen te 
verwezenlijken, effectief en correct worden toegepast. 
Wat betreft de controlemaatregelen genomen om de geïdentiﬁ  ceerde risico’s te 
voorkomen en/of de impact ervan te beperken zijn de resultaten vooralsnog minder positief. Hoewel er steeds meer controleactiviteiten worden ontwikkeld, blijkt dat de genomen initiatieven vrij heterogeen zijn en dat verschillende klemtonen worden gelegd. Bovendien worden de verschillende controlemaatregelen meestal niet in ver-band gebracht met de uitgevoerde risicoanalyse. 
Een groot deel van de ontwikkelde controleactiviteiten heeft in de praktijk betrekking 
op de betalingscyclus. Ook in verband met subsidies en overheidsopdrachten worden controleactiviteiten ontwikkeld.
4.4 Informatie & communicatie
Door de verschillende initiatieven (BPR’s, balanced scorecards,…) beschikt het 
management nu over beduidend meer gestructureerde informatie. In vrijwel alle FOD’s zijn deze projecten, die uitgebreid gebruik maken van informaticatoepassin-gen, echter nog volop in ontwikkeling zodat nog niet de volledige organisatie wordt afgedekt. 
In sommige FOD’s werd reeds een centraal secretariaat georganiseerd voor de docu-
mentatie en het bijhouden van de interne en externe normen in verband met de van toepassing zijnde wetgeving en reglementering, budgettaire controle en beheers-controle.  162e Cahier de la Cour des comptes 531Réforme des services publics
La déﬁ  nition des objectifs est donc une condition préalable de l’évaluation des 
risques. Tous les présidents des SPF ont déﬁ  ni les objectifs, tant stratégiques qu’opérationnels, dans le cadre des plans de gestion.
La plupart des SPF ont effectué une analyse de risques soit exhaustive, soit par-
tielle. Cette analyse a eu lieu dans le cadre du plan de management, qui a identiﬁ  é 
les risques internes et externes correspondant aux différents objectifs stratégiques et opérationnels, en précisant leur impact et leur probabilité. Différentes analyses de risques ont également été effectuées dans le cadre des programmes BPR. 
Toutefois, le niveau de risque admissible n’a été déterminé par le conseil stratégique 
dans aucun SPF. Or, il s’agit là d’une étape essentielle dans l’ensemble du système de contrôle interne, c’est-à-dire, après avoir procédé à l’identiﬁ  cation des risques, déterminer les mesures à prendre : accepter les risques, les éliminer, les transférer ou les réduire. Cette dernière option mènera à l’introduction d’une série de mesures de contrôle interne. 
4.3 Activités de contrôle
Les activités de contrôle comprennent l’ensemble des procédures à élaborer et à 
mettre en œuvre aﬁ  n de s’assurer que les mesures identiﬁ  ées par la direction pour 
réduire les risques et réaliser les objectifs sont effectivement et correctement appliquées. 
En ce qui concerne les mesures de contrôle prises en vue de prévenir les risques identiﬁ  és et/ou d’en limiter l’impact, les résultats sont, pour l’instant, moins positifs. 
En dépit de la multiplication des activités de contrôle, les initiatives prises sont rela-tivement hétérogènes et l’accentuation donnée est différente. De plus, les différen-tes mesures de contrôle ne sont, généralement, pas reliées à l’analyse de risques effectuée. 
Dans la pratique, une grande partie des activités de contrôle développées a trait au 
cycle de paiement. Des activités de contrôle sont également développées en matière de subsides et de marchés publics.
4.4 Information et communication
Grâce aux différentes initiatives (BPR, balanced scorecards, etc.), la gestion dispose 
à présent de beaucoup plus d’informations structurées qu’autrefois. Cependant, dans pratiquement tous les SPF, ces projets, qui recourent largement à des applica-tions informatiques, sont encore en pleine phase d’élaboration, de telle sorte qu’ils ne couvrent pas encore l’ensemble de l’organisation. 
Dans certains SPF, un secrétariat central a déjà été organisé pour la documentation 
et la tenue à jour des normes internes et externes relatives à la législation et à la réglementation en vigueur, au contrôle budgétaire et au contrôle de gestion. 532 162e Boek van het RekenhofHervorming overheidsdiensten
4.5 Toezicht
Het toezicht betekent dat regelmatig wordt nagegaan of het internecontrolesysteem 
nog goed werkt, door middel van procedures die door het management met de hulp van de dienst interne audit werden gedeﬁ  nieerd. Deze evaluatie moet leiden tot de 
nodige aanpassingen opdat de interne controle coherent zou blijven met de risico’s en de doelstellingen.
De meeste FOD’s organiseren regelmatig steekproeven ten einde de werking van 
(bepaalde aspecten van) het internecontrolesysteem te evalueren. De gelegde klem-tonen zijn echter verschillend. Net zoals bij de eigenlijke controleactiviteiten dient ook hier te worden vastgesteld dat een groot aantal uiteenlopende projecten wordt ontwikkeld en dat een doorgedreven centrale aansturing nog ontbreekt. 
5 Interne audit
Wat betreft de oprichting van een interne audit is er nagenoeg geen evolutie ten 
opzichte van situatie in 2004. Er werd nog geen enkele interne auditdienst opgericht conform de uitgevaardigde reglementering. In enkele FOD’s werden wel voorberei-dende initiatieven genomen. 
Bij de FOD Mobiliteit en Vervoer en bij de FOD Financiën waren reeds interne audit-
cellen werkzaam vóór de hervormingen. De interne auditdienst bij de FOD Mobiliteit en Vervoer werd grotendeels uitgebouwd volgens de principes van de hervormingen. De onafhankelijkheid van de interne auditdienst is evenwel nog niet gewaarborgd door een auditcomité. 
Een koninklijk besluit over de doelstellingen, de organisatie en de opvolging van 
de activiteiten inzake interne audit, alsmede de oprichting en de werking van de auditcomités is nog in voorbereiding, evenals een koninklijk besluit dat de begro-tings- en administratieve controle aanpast aan de nieuwe organisatiecultuur en controleﬁ  losoﬁ  e.
6 Ondersteuning door de FOD Budget en Beheerscontrole
De FOD Budget en Beheerscontrole heeft, in uitvoering van zijn opdracht een metho-
dologische ondersteuning te bieden voor de ontwikkeling van een intern controlesy-steem, verschillende projecten gerealiseerd of opgestart. 
Zo stelde de FOD onder meer een ontwerp van omzendbrief op betreffende de mini-
male interne controlenormen die moeten worden geïmplementeerd in de ﬁ  nanciële en 
boekhoudkundige processen. Daarnaast worden geregeld vergaderingen en semina-ries belegd tijdens dewelke aanbevelingen worden geformuleerd of best-practices  
uitgewisseld.
Gelet op de diversiteit van de ontwikkelde initiatieven en de verschillende klemtonen 
die per FOD worden gelegd, lijkt een sterkere centrale aansturing en een intensie-vere begeleiding evenwel nog wenselijk.   162e Cahier de la Cour des comptes 533Réforme des services publics
4.5 Surveillance
La surveillance consiste à évaluer régulièrement le bon fonctionnement du système 
de contrôle interne, au moyen de procédures déﬁ  nies par le management ainsi qu’avec l’aide du service d’audit interne. Cette évaluation doit provoquer les adapta-tions nécessaires aﬁ  n que le contrôle interne reste cohérent vis-à-vis des risques et 
des objectifs.
La plupart des SPF procèdent régulièrement à des sondages en vue d’évaluer le 
fonctionnement (de certains aspects) du système de contrôle interne. Cependant, l’accentuation est chaque fois différente. De même que pour les activités de contrôle proprement dites, force est de constater qu’en l’occurrence également, de nombreux projets divergents sont élaborés et qu’un pilotage central énergique fait encore défaut à ce jour. 
5 Audit interne
Pour ce qui est de l’instauration d’un audit interne, il n’y a eu guère d’évolution par 
rapport à la situation prévalant en 2004. Aucun service d’audit interne n’a encore été créé conformément à la réglementation édictée. Certains SPF ont, en revanche, pris des initiatives préparatoires. 
Le SPF Finances et le SPF Mobilité et Transports disposaient de cellules d’audit 
interne qui fonctionnaient déjà avant les réformes. Le service d’audit interne du SPF Mobilité et Transports a été établi dans une large mesure en fonction des principes des réformes. Néanmoins, l’indépendance du service d’audit interne n’est pas encore garantie par un comité d’audit. 
Un arrêté royal précisant les objectifs, l’organisation et le suivi des activités en 
matière d’audit interne ainsi que la création et le fonctionnement des comités d’audit est encore en préparation, de même qu’un arrêté royal adaptant le contrôle bud-gétaire et administratif à la nouvelle structure organisationnelle et à la nouvelle phi-losophie de contrôle.
6 Appui apporté par le SPF Budget et Contrôle de la gestion
En exécution de sa mission de support méthodologique au développement d’un sys-
tème de contrôle interne, le SPF Budget et Contrôle de la gestion a réalisé ou entamé différents projets. 
C’est ainsi que le SPF a rédigé, notamment, un projet de circulaire en ce qui con-
cerne les normes de contrôle interne minimales à mettre en œuvre dans les proces-sus ﬁ nanciers et comptables. En outre, il organise régulièrement des réunions et des 
séminaires durant lesquels des recommandations sont formulées ou des « meilleures pratiques » sont échangées.
Eu égard à la diversité des initiatives développées et à l’accentuation différente don-
née par chaque SPF, il apparaît qu’un renforcement du pilotage central et de l’accompagnement demeurent souhaitables.  534 162e Boek van het RekenhofOnderzoeksverslagen 2005
Titel X
Onderzoeksverslagen  
gepubliceerd in 2005
De onderzoeksverslagen van het Rekenhof over thematische of ﬁ  scale audits 
worden apart gepubliceerd na de tegensprekelijke procedure met de betrokken administraties en ministers. Deze publicaties zijn beschikbaar bij het Rekenhof. Ze kunnen ook integraal worden geraadpleegd op de website www.rekenhof.be . 
Hierna volgt een samenvatting van de negen onderzoeksverslagen die in 2005 zijn verschenen.  162e Cahier de la Cour des comptes 535Rapports d’audit 2005
Titre X
Rapports d’audit publiés en 2005
Les rapports de la Cour des comptes concernant les audits thématiques ou les audits 
en matières ﬁ  scales sont publiés après un débat contradictoire avec les administra-tions et les ministres concernés. Ces publications sont disponibles à la Cour des comptes et peuvent également être consultées sur le site www.courdescomptes.be . 
Les résumés des neufs rapports d’audit publiés dans le courant de 2005 sont réunis sous le présent titre. 536 162e Boek van het RekenhofOnderzoeksverslagen 2005
/L50776  DE BESTUURSOVEREENKOMSTEN  VAN DE OPENBARE  INSTELLINGEN  VAN 
SOCIALE  ZEKERHEID  – EEN BEHEERSINSTRUMENT  VOOR  DE STAAT  
(MAART  2005)
In dit auditrapport werd onderzocht of de Staat het proces van contractmanagement, 
ingevoerd bij de wet van 26 juli 1996, beheerst. Via het sluiten van bestuursovereen-komsten wilde de wetgever het efﬁ  ciënte beheer van de openbare instellingen voor 
sociale zekerheid (OISZ) verbeteren, door die instellingen meer verantwoordelijkheid te geven en ze te verplichten rekenschap af te leggen over hun prestaties.
Het contractmanagement werd geëvalueerd aan de hand van normen en best practices 
die uitgaan van de ideale situatie. Het onderzoek streefde ernaar de sterke en zwakke punten bloot te leggen, om zo de Staat verbeteringsstrategieën te bieden om dit nieuwe sturingsinstrument beter te benutten.
Vanuit die logica toonde het onderzoek aan dat de Staat zijn rol als medecontractant 
niet ten volle heeft kunnen spelen, noch bij de onderhandelingen over de verbintenis-sen van de OISZ, noch bij de vaststelling van de middelen en de opvolging van de realisatie van de doelstellingen. De Staat is bovendien nog altijd niet bij machte om de onderhandelingen over de tweede serie bestuursovereenkomsten (gepland van juli tot december 2005) volledig te beheersen.
De eerste overeenkomsten (1 januari 2002 – 31 december 2005) pasten weliswaar binnen een leerproces, maar lieten de Staat niet toe de zuinigheid, doeltreffendheid en doelmatigheid van de werking van de OISZ, en uiteindelijk de dienstverlening aan de sociaal verzekerde, te beoordelen. Om die doelstelling, die het uiteindelijke streefdoel van deze nieuwe bestuurstechniek is, te bereiken, moeten alle overeen-komsten op een homogene en afdoende manier worden uitgewerkt, onderhandeld en opgevolgd.
Door een onnauwkeurige reglementering, meer bepaald wat de rol van de Staat betreft, en gezien de geringe beschikbare middelen, konden de vertegenwoordigers van de Staat niet beschikken over de nodige georganiseerde steun en de nodige richtlijnen en normen. Evenmin konden ze de kwaliteit van de doelstellingen en indi-catoren die de OISZ voorstelden, nagaan en de eerste overeenkomsten doeltreffend opvolgen. Bovendien werd pas recent begonnen met een gestructureerde documen-tatie van het proces. Die elementen verklaren waarom het optreden van de Staat zo uiteenlopend was van contract tot contract. Die elementen kunnen bovendien het leerproces op het spel zetten.
Het Rekenhof vestigde echter ook de aandacht op de inspanningen die, met name 
door de nieuwe diensten van de FOD Sociale Zekerheid, werden geleverd om het proces organisatorisch beter te beheersen.
Op basis van de vaststellingen en in de geest van de leercyclus die het proces ken-
merkt, werden aanbevelingen geformuleerd en werd in bijlage van het onderzoeks-verslag een referentiekader voorgesteld om de Staat te helpen een continue en regelmatige monitoring van het contractmanagement in te voeren. Mits de nodige aanpassingen kan dit referentiekader overigens nuttig zijn voor elke dienst die een systeem voor prestatiemeting wil ontwikkelen.
Drie van de vier betrokken administraties lieten weten dat ze zich aansluiten bij de 
vaststellingen van het verslag en erop zullen toezien dat de aanbevelingen gevolgd worden. Geen enkele van de zes toezichthoudende ministers antwoordde binnen de wettelijke termijn op het verzoek om reactie.
Dit verslag werd op 20 april 2005 voorgesteld in de subcommissie “Rekenhof” van 
de commissie voor de Financiën en de Begroting van de Kamer van Volksvertegen-woordigers.  162e Cahier de la Cour des comptes 537Rapports d’audit 2005
/L50776  LES CONTRATS  D’ADMINISTRATION  DES INSTITUTIONS  PUBLIQUES  DE SÉCU-
RITÉ SOCIALE  – U N OUTIL  DE GESTION  POUR L’É TAT (MARS  2005)
La Cour des comptes a réalisé un audit de la maîtrise par l’État du processus de 
contractualisation initié par la loi du 26 juillet 1996. L’objectif du législateur était, par la conclusion d’un contrat d’administration, d’améliorer l’efﬁ  cacité de la gestion des 
institutions publiques de sécurité sociale (IPSS) en les responsabilisant davantage et en leur imposant de rendre compte de leur performance.
Le processus envisagé a été évalué au regard de normes et de bonnes pratiques qui 
en tracent la situation idéale. L’audit s’est attaché à en relever les forces et les faiblesses en vue de dégager des pistes d’amélioration qui permettront à l’État de mieux exploiter ce nouvel outil de pilotage. 
Suivant cette logique, l’analyse a montré que l’État n’a pas été en mesure de pleine-
ment jouer son rôle de cocontractant ni pour la négociation des engagements des IPSS ni pour la détermination des moyens et le suivi de la réalisation des objectifs. Il n’est, en outre, toujours pas en situation de pleinement maîtriser la négociation des deuxièmes contrats d’administration prévue de juillet à décembre 2005.
Bien qu’ils s’inscrivaient dans un cycle d’apprentissage, les premiers contrats (1
er jan-
vier 2002 – 31 décembre 2005) n’ont pas permis à l’État d’évaluer l’économie, l’efﬁ cience et l’efﬁ  cacité du fonctionnement des IPSS et, en déﬁ  nitive, du service à 
l’assuré social. Atteindre un tel objectif, qui constitue la ﬁ  nalité de cette nouvelle technique de gestion, nécessite d’élaborer, de négocier et de suivre tous les contrats de manière homogène et pertinente.
Or, face à une réglementation imprécise, notamment en ce qui concerne le rôle de 
l’État et vu la faiblesse des moyens disponibles, les représentants de l’État n’ont pas disposé de l’appui organisé et des directives et normes nécessaires et n’ont pu s’assurer de la qualité des objectifs et des indicateurs proposés par les IPSS, ni suivre efﬁ  cacement les premiers contrats. Par ailleurs, ce n’est que récemment qu’une documentation structurée du processus a été entamée. Ces éléments expli-quent que l’implication de l’État se soit révélée très variable d’un contrat à l’autre et risquent d’hypothéquer le processus d’apprentissage. 
Dans son rapport d’audit, la Cour des comptes a toutefois tenu à souligner les efforts 
entrepris récemment, notamment par les nouveaux services du SPF Sécurité sociale, en vue d’améliorer la maîtrise organisationnelle de ce processus.
À partir de ces constats et dans l’esprit du cycle d’apprentissage qui caractérise ce 
processus, des recommandations ont été formulées et un référentiel a été annexé aﬁ  n de faciliter la mise en place par l’État d’un monitoring continu et régulier du processus de contractualisation. Ce référentiel peut également, moyennant quelques adaptations, aider tout service appelé à développer un système de mesure des performances. 
Trois des quatre administrations concernées ont fait savoir qu’elles se ralliaient aux 
constatations du rapport et veilleraient à rencontrer les recommandations. Invités à réagir, aucun des six ministres de tutelle n’a fait part de ses commentaires dans le délai légal. 
Ce rapport a été présenté le 20 avril 2005 devant la sous-commission Cour des 
comptes de la commission des Finances et du Budget de la Chambre des représen-tants.  538 162e Boek van het RekenhofOnderzoeksverslagen 2005
/L50776  ECONOMISCHE  COMPENSATIES  BIJ DE AANKOOP  VAN SPECIFIEK  MILITAIR  
MATERIEEL  (MEI 2005)
Economische compensaties kunnen worden omschreven als de contractuele verplich-
ting van een leverancier van militair materieel om, voor een bepaald bedrag, aanko-pen van materieel of diensten te plaatsen bij Belgische ondernemingen. Sinds het begin van de jaren tachtig is het gebruikelijk om economische clausules op te nemen in grote legerprogramma’s. De totale waarde van de compensatiebestellingen die, in de periode 1983-2003, door de buitenlandse contractanten in België moest worden geplaatst, bedraagt 2,3 miljard euro.
De doelstelling van het onderzoek van het Rekenhof bestond erin na te gaan of de 
uitvoering van compensaties verloopt volgens de reglementering en de contracten en of het toezicht hierop afdoende is georganiseerd. De gunningsprocedure zelf viel buiten het bestek van dit onderzoek.
Het onderzoek werd uitgevoerd bij de twee betrokken diensten van de FOD Econo-
mie, KMO, Middenstand en Energie: de dienst Defensie en Technologie van de 
Algemene Directie Economisch Potentieel en de sectie Nijverheidscompensaties en 
Boekhoudkundige Controles van de Algemene Directie Controle en Bemiddeling. 
Het omvatte een analyse van de reglementaire en contractuele bepalingen, een con-trole van alle dossiers opgestart sinds 1994 en een onderzoek van alle andere interne nota’s en verslagen (verslagen van de Raad voor Nijverheidscompensaties, statisti-sche informatie, gevolgde procedures,…).
Uit het onderzoek bleek dat, globaal genomen, het beheer van de dossiers en de 
organisatie van het toezicht verbeterd zijn sinds de inwerkingtreding van het betref-fende koninklijk besluit van 6 februari 1997. In tegenstelling tot het beheer van de dossiers van vóór de reglementering van 1997, dat wordt bemoeilijkt door de afwe-zigheid van een volwaardig contract (vaak was geen boeteclausule opgenomen), worden de huidige contracten op een meer volledige en gestandaardiseerde wijze opgesteld en wordt voor elke compensatieverrichting een inspectieverslag opge-maakt.
Toch werden ook bij de meer recente dossiers nog tekortkomingen vastgesteld op 
het vlak van de kwaliteit van de inspectieverslagen, werden bepaalde bestellingen soms onterecht als compensatieverrichting aanvaard en werd de boeteregeling niet altijd strikt toegepast. De aanvaarding van bepaalde verrichtingen als compensatie gebeurt op basis van onvolledige inspectieverslagen, waarin niet alle door het con-tract opgelegde voorwaarden (het causale verband, het technologische karakter en de nieuwheid) worden geanalyseerd. Dit komt onder meer doordat richtlijnen over de draagwijdte en de wijze van controle ontbreken. Ook de toepassing van de boetes bij niet-naleving van de verplichtingen verloopt niet altijd zoals in het contract is bepaald. Zo wordt de uitdrukkelijk voorgeschreven regionale verdelingsverplichting niet altijd in aanmerking genomen voor de toepassing van de boete.
Voorts werden nog een aantal andere verbeterpunten geïdentiﬁ  ceerd, onder meer 
betreffende de opmaak van de contracten, de bepaling van het Belgische aandeel in het gefactureerde bedrag, het gebrek aan controle op de betalingen, de delegatie van bevoegdheid, de motivatie van de beslissingen en de vrijgave van de bankwaar-borg.
In de periode 1990-2003 werd uiteindelijk bijna 80 % van de compensatieverplichtin-
gen (van de afgelopen contracten) daadwerkelijk gerealiseerd. De systematische inlassing, vanaf 1997, van een boetebepaling in de contracten heeft voorlopig nog geen hogere realisatiegraad teweeggebracht.   162e Cahier de la Cour des comptes 539Rapports d’audit 2005
/L50776  L’EXÉCUTION  DE COMPENSATIONS  ÉCONOMIQUES  LIÉES À L’ACHAT  DE MATÉ-
RIEL MILITAIRE  SPÉCIFIQUE  (MAI 2005)
Les compensations économiques peuvent être déﬁ  nies comme l’obligation contractu-
elle faite à un fournisseur de matériel militaire de passer des commandes de matériel ou de services auprès d’entreprises belges, pour un montant déterminé. Depuis le début des années 80, il est d’usage d’inclure des clauses de nature économique dans les grands programmes militaires. Au cours de la période 1983-2003, des entreprises étrangères ont contracté l’obligation de passer des commandes de compensation en Belgique pour un montant total de 2,3 milliards d’euros. 
L’objectif de l’audit de la Cour des comptes était de vériﬁ  er si les compensations 
étaient exécutées conformément aux dispositions ﬁ  gurant dans la réglementation et 
si le contrôle y afférent était organisé de manière efﬁ  cace. La procédure de passa-
tion des marchés proprement dite n’entrait pas dans le cadre de l’examen. 
L’audit a été réalisé dans les deux services concernés du SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie, à savoir, d’une part, le service Défense et Technologie  de la 
direction générale Potentiel économique et, d’autre part, la section Compensations 
industrielles et Contrôles comptables  de la direction générale Contrôle et Médiation. Il 
comprend une analyse des dispositions réglementaires et contractuelles, un contrôle de tous les dossiers ouverts depuis 1994 et un examen de tous les autres rapports et notes internes (rapports du Conseil des compensations industrielles, informations sta-tistiques, procédures appliquées, etc.). 
L’audit a révélé que, dans l’ensemble, la gestion des dossiers et l’organisation du contrôle se sont améliorées depuis l’entrée en vigueur de l’arrêté royal du 6 février 1997. Alors que la gestion des dossiers ouverts avant la réglementation de 1997 était compliquée par l’absence de contrat rédigé en bonne et due forme (ces contrats ne comportaient souvent pas de clause de pénalité), les contrats actuels sont établis de manière plus complète et standardisée et chaque opération de com-pensation fait l’objet d’un rapport d’inspection. 
Néanmoins, des lacunes ont encore été constatées dans des dossiers plus récents, 
notamment, en ce qui concerne la qualité des rapports d’inspection, l’acceptation parfois injustiﬁ  ée de certaines commandes à titre d’opération de compensation et, 
dans certains cas, l’absence d’application stricte du règlement en matière de pénali-tés. Ainsi, certaines opérations de compensation ont été admises sur la base de rapports d’inspection incomplets, où toutes les conditions imposées par le contrat n’avaient pas été analysées (le lien de causalité, le niveau technologique et la nou-veauté du produit). Ces lacunes tiennent notamment à l’absence de directives rela-tives à la portée et au mode de contrôle. En outre, les pénalités prévues en cas de non-respect des obligations ne sont pas toujours appliquées comme le prévoit le contrat. Par exemple, l’obligation de répartition régionale, prévue explicitement dans le contrat, n’est pas toujours prise en considération pour appliquer la pénalité. 
De plus, un certain nombre d’autres points pourraient encore être améliorés, en ce 
qui concerne, notamment, la rédaction des contrats, la détermination de la part dévo-lue à la Belgique dans le montant facturé, le contrôle des paiements, la délégation de compétence, la motivation des décisions et la libération de la garantie bancaire. 
Pour la période 1990-2003, près de 80 % des obligations de compensation (en ce qui 
concerne les contrats terminés), ont été effectivement réalisés. L’intégration systé-matique d’une clause de pénalité depuis 1997 n’a entraîné à ce jour aucune amélio-ration du degré de réalisation.  540 162e Boek van het RekenhofOnderzoeksverslagen 2005
De Minister van Economie ging akkoord met de aanbevelingen van het Rekenhof om 
de vastgestelde tekortkomingen te verhelpen en beloofde ervoor te zullen zorgen dat ze zo vlug mogelijk zouden worden toegepast.
Dit verslag werd besproken op 5 juli 2005 door de commissie voor de Landsverde-diging, de commissie “Legeraankopen” en de subcommissie “Rekenhof” van de commissie voor de Financiën en de Begroting van de Kamer van Volksvertegen-woordigers.
/L50776  DE VERRICHTINGEN  DIE DE ADMINISTRATIE  DER DOUANE  EN ACCIJNZEN  
UITVOERT  VOOR  REKENING  VAN ANDERE  FISCALE  BESTUREN  (MEI 2005)
Dit onderzoek handelde over de controles die de Administratie der Douane en Accijn-
zen (D&A) uitvoert voor rekening van de Administratie voor de Ondernemings- en Inkomensﬁ  scaliteit (AOIF) inzake de verkeersbelasting, de belasting op de automati-
sche ontspanningstoestellen, het wegvervoer en de speciale registers die de garage-houders moeten bijhouden. Wil deze samenwerking tussen twee administraties met het oog op de naleving van de ﬁ  scale wetgeving, doeltreffend zijn, dan moeten bepaalde elementaire voorwaarden vervuld zijn: 
• De bevoegdheden van elk van de actoren moeten duidelijk zijn gedeﬁ  nieerd.
• De resultaten van de controles moeten worden voorgelegd in een vorm die 
echt bruikbaar is voor de administratie waarvoor ze zijn bestemd.
• Deze resultaten moeten effectief en snel worden doorgestuurd aan die admi-
nistratie.
• D&A moet een minimum aan feedback krijgen over de gevolgen die aan hun 
vaststellingen werden gegeven.
Op basis van een steekproef van overtredingsdossiers onderzocht het Rekenhof de 
kwaliteit van de uitgevoerde controles en de gevolgen die eraan werden gegeven.
Uit het onderzoek bleek dat de taken die aan D&A zijn toevertrouwd, in het alge-
meen duidelijk zijn gedeﬁ  nieerd, met uitzondering echter van de controles die voor 
het wegvervoer werden uitgevoerd. De afschafﬁ  ng van de ﬁ  scale grenzen binnen de 
Europese Unie, die ertoe heeft geleid dat nagenoeg alle verplichte documenten voor het communautair vervoer zijn verdwenen, heeft de draagwijdte van die controles sterk verminderd. Deze beperken zich momenteel tot het verzamelen van informatie die door D&A wordt bewaard en enkel op verzoek wordt toegezonden aan de geïn-teresseerde diensten (btw in het bijzonder). Er blijken nagenoeg geen vragen naar dergelijke informatie te zijn.
De vaststellingen die werden gedaan naar aanleiding van de controles van D&A wor-
den in het algemeen toegestuurd aan de AOIF in een vorm die deze direct kan gebruiken. Er zijn echter vaak problemen die worden veroorzaakt door de slechte leesbaarheid van die documenten of het ontbreken van bepaalde gegevens. Voor de controles die worden uitgevoerd bij de garagehouders, is het verslag dat door de motorbrigades van D&A wordt opgemaakt, bovendien geen echt proces-verbaal van overtreding. Hierdoor wordt de behandeling van die gegevens vertraagd en worden deze soms geseponeerd.
De termijn voor het doorsturen naar de AOIF van de vaststellingen die naar aanlei-
ding van de controles van D&A werden gedaan, kan als lang worden beschouwd. Wat de verkeersbelasting betreft, gebeurt de dossierbehandeling praktisch volledig binnen D&A. Het proces-verbaal wordt gemiddeld 43 dagen na de vaststelling van de overtreding opgesteld en de invoer ervan in de gegevensbank van de gewestelijke directies D&A gebeurt gemiddeld 127 dagen na de vaststelling. Voor de belasting op   162e Cahier de la Cour des comptes 541Rapports d’audit 2005
Le ministre de l’Économie a souscrit aux recommandations de la Cour des comptes 
visant à remédier aux lacunes constatées et a promis de veiller à ce que celles-ci soient mises en pratique au plus vite. 
Ce rapport a été discuté le 5 juillet 2005 par la commission de la Défense nationale, 
la commission Achats militaires et la sous-commission Cour des comptes de la com-mission des Finances et du Budget de la Chambre des représentants.
/L50776  L
ES OPÉRATIONS  EFFECTUÉES  PAR LES DOUANES  ET ACCISES  POUR LE 
COMPTE  D’AUTRES  ADMINISTRATIONS  FISCALES  (MAI 2005) 
Ce rapport a examiné les contrôles réalisés par l’Administration des Douanes et 
Accises (D&A) pour le compte de l’Administration de la Fiscalité des Entreprises et des Revenus (AFER) en matière de taxes de circulation, de taxes sur les appareils automatiques de divertissement, de transports routiers et des registres spéciaux imposés aux garagistes. Cette collaboration entre deux administrations en vue d’assurer le respect de la législation ﬁ  scale suppose, pour être efﬁ  cace, que certai-
nes conditions élémentaires soient remplies: 
• les compétences et les pouvoirs de chacun des intervenants doivent être clai-
rement déﬁ  nis; 
• les résultats des contrôles doivent être présentés sous une forme réellement 
exploitable par l’administration à qui ils sont destinés; 
• ces résultats doivent être effectivement et rapidement transmis à 
l’administration en question; 
• les D&A doivent recevoir un minimum d’information en retour sur les suites 
données à leurs constatations. 
La Cour des comptes a, sur la base d’un échantillon de dossiers d’infraction, exa-
miné la qualité des contrôles réalisés et les suites qui y étaient données. 
L’examen a montré que les tâches conﬁ  ées aux D&A sont en règle générale claire-
ment déﬁ  nies, à l’exception toutefois des contrôles réalisés pour le transport routier. 
La suppression des frontières ﬁ  scales au sein de l’Union européenne, qui a entraîné 
la quasi-disparition des documents imposés aux transports communautaires, a forte-ment réduit la portée de ces contrôles. Ceux-ci se limitent aujourd’hui à la collecte d’informations qui sont conservées par les D&A et transmises, uniquement à leur demande, aux services intéressés (TVA, en particulier). Il apparaît que ces demandes sont presque inexistantes. 
Les constatations faites à l’occasion des contrôles réalisés par les D&A sont en 
général transmises à l’AFER sous une forme directement exploitable par celle-ci. Cependant, les problèmes provoqués par la faible lisibilité de ces documents ou par l’absence de certaines données ne sont pas rares. En outre, pour les contrôles réali-sés auprès des garagistes, le compte rendu rédigé par les brigades motorisées des D&A n’est pas un véritable procès-verbal d’infraction. Cette circonstance retarde le traitement de ces données et provoque parfois des classements sans suite. 
Le délai de transmission à l’AFER des constatations réalisées à l’occasion des con-
trôles des D&A peut être considéré comme long. Pour la taxe de circulation, le trai-tement des dossiers se fait pratiquement entièrement au sein des D&A. La rédaction du procès-verbal se fait en moyenne 43 jours après la constatation de l’infraction et son encodage dans la base de données des directions régionales D&A intervient en moyenne 127 jours après la constatation. Pour la taxe sur les appareils automatiques de divertissement, bien que les procès-verbaux soient rédigés rapidement par les  542 162e Boek van het RekenhofOnderzoeksverslagen 2005
de automatische ontspanningstoestellen, stelt D&A de processen-verbaal weliswaar 
snel op, maar bedraagt de gemiddelde inkohieringstermijn door de AOIF voor de onderzochte dossiers nagenoeg 500 dagen vanaf de vaststelling van de overtreding. Voor de registers die de garagehouders moeten bijhouden, komen de door D&A opgestelde verslagen gemiddeld 154 dagen na de vaststelling aan bij de AOIF. Deze termijn leidt in heel wat gevallen tot een klassering zonder gevolg. 
Tot slot krijgen de ambtenaren van D&A die de vaststelling van de overtredingen 
hebben gedaan, nagenoeg geen feedback vanwege de AOIF. Er is bovendien in geen enkel overleg voorzien wanneer andere diensten dan D&A (bijv. de opsporingsdien-sten van de AOIF) een controle ter zake organiseren.
Het Rekenhof pleitte ervoor de behandeling van de dossiers te informatiseren en de 
PV’s op computer op te stellen zodat de elektronische overdracht tussen de diensten wordt vergemakkelijkt.
Het Rekenhof was bovendien van oordeel dat de motorbrigades rechtstreeks toe-
gang zouden moeten hebben tot de gegevensbanken van de AOIF, meer bepaald wat de verkeersbelasting betreft. De audit toonde aan dat het gebrek aan recht-streekse toegang tot de informatie de procedures logger maakte en de behandeling van de dossiers aanzienlijk vertraagde.
Het wees er eveneens op dat de vier onderzochte controles door geen van beide administraties worden gestuurd. Het gebrek aan of het totaal ontbreken van rele-vante en betrouwbare indicatoren maken een gepaste opvolging van de ingestelde controlesystemen onmogelijk. De sterke terugval van het aantal controles, zoals blijkt uit de statistieken die in het Jaarverslag van de Algemene Administratie van de Belas-tingen werden gepubliceerd, werd blijkbaar aan geen enkel onderzoek onderworpen. De betrouwbaarheid van die statistieken is daarenboven niet volledig verzekerd, aan-gezien D&A de uitwerking ervan niet meer onder controle heeft. 
Meer in het algemeen drong het Rekenhof erop aan dat elke administratie over betrouwbare indicatoren zou beschikken om de sturing van haar controles te verge-makkelijken. Het informatieplan van D&A, een nieuw statistisch en beheersinstru-
ment, is een vooruitgang die moet worden ondersteund.
Na aﬂ  oop van het tegensprekelijk debat, deelde de Minister van Financiën mee dat 
hij zijn administraties zou verzoeken de intenties, die ze als antwoord op het verslag hadden geformuleerd, in concrete maatregelen om te zetten en de onderlinge com-municatie te verbeteren.
Tijdens de plenaire vergadering van de Senaat op 26 mei 2005 werd een vraag om 
uitleg geformuleerd omtrent dit verslag ten aanzien van de minister (Handelingen 3-113,  
Plenaire vergaderingen van 26 mei 2005, vraag om uitleg nr. 3-817).
/L50776  DE MAXIMUMFACTUUR  IN DE VERZEKERING  VOOR  GENEESKUNDIGE  
VERZORGING  (MEI 2005)
De wettelijke regeling inzake de “maximumfactuur” (MAF) voor gezondheidszorgen 
wil aan alle gezinnen en alleenstaanden in België waarborgen dat hun persoonlijk aandeel voor verstrekking van geneeskundige verzorging tijdens een bepaald jaar tot een maximum wordt beperkt. Bedoeling is om gezinnen en alleenstaanden met een laag of bescheiden inkomen zonder voorkeurstatuut in de ziekteverzekering, jongeren onder de 19 jaar met hoge ziektekosten en chronisch zieken een betere bescherming te bieden. De regeling omvat drie delen: de sociale MAF , de inkomens -MAF en de 
ﬁ  scale MAF .  162e Cahier de la Cour des comptes 543Rapports d’audit 2005
D&A, le délai moyen d’enrôlement par l’AFER, pour les dossiers examinés, n’est pas 
loin de 500 jours à compter de la constatation de l’infraction. Pour les registres imposés aux garagistes, les comptes rendus établis par les D&A parviennent à l’AFER en moyenne 154 jours après la constatation. Ce délai est tel qu’il entraîne dans un grand nombre de cas un classement sans suite. 
Enﬁ n, les informations reçues en retour de l’AFER par les agents des D&A à l’origine 
de la constatation des infractions sont quasi inexistantes. Aucune concertation n’est en outre prévue lorsque d’autres services que les D&A (par exemple, les services de recherche de l’AFER) organisent un contrôle en ces matières. 
La Cour des comptes a recommandé une informatisation du traitement des dossiers 
avec notamment la rédaction des PV sur support informatique facilitant leur transfert électronique entre les services. 
En outre, la Cour des comptes estime que les brigades motorisées devraient pouvoir accéder directement aux bases de données de l’AFER, notamment en matière de taxe de circulation. L’audit a montré que ce manque d’accès direct à l’information alourdis-sait les procédures et retardait considérablement le traitement des dossiers. 
Elle a également relevé l’absence de pilotage des quatre contrôles audités, et ce dans le chef des deux administrations. Le manque ou l’absence d’indicateurs perti-nents et ﬁ  ables ne permettent pas un suivi approprié des systèmes de contrôle mis 
en place. La chute du nombre des contrôles, telle qu’elle ressort des statistiques publiées dans le Rapport annuel de l’Administration générale des impôts, n’a fait apparemment l’objet d’aucune analyse. De plus, la ﬁ  abilité de ces statistiques n’est 
pas pleinement assurée du fait que les D&A n’en maîtrisent plus l’élaboration. 
D’une manière plus générale, la Cour a insisté pour que chaque administration 
dispose d’indicateurs ﬁ  ables aﬁ  n de faciliter le pilotage de ses contrôles. Le plan 
d’information  des D&A, nouvel outil statistique et de gestion, est une avancée qui 
doit être soutenue. 
Au terme du débat contradictoire, le ministre des Finances a annoncé que les admi-
nistrations seront invitées à concrétiser les intentions formulées en réponse à l’audit et à améliorer la communication entre elles.
Lors de la séance plénière du Sénat du 26 mai 2005, une demande d’explication 
a été formulée à l’adresse du ministre sur ce rapport (Annales 3-113, séances plénières du 26 mai 2005, demande d’explications n°3-817).
/L50776  L
E MAXIMUM  À FACTURER  DANS LE CADRE  DE L’ASSURANCE  SOINS  DE SANTÉ  
(MAI 2005)
Le régime légal du « maximum à facturer » (MAF) en matière de soins de santé a pour 
but d’offrir la garantie à tous les ménages et aux isolés de Belgique que le montant de leur intervention personnelle dans les prestations de soins de santé, pour une année déterminée, sera plafonné. Ce régime vise, en particulier, à augmenter la pro-tection offerte aux ménages et aux isolés disposant de revenus bas ou modestes, mais ne bénéﬁ  ciant pas d’un statut préférentiel dans le cadre de l’assurance soins de 
santé, ainsi qu’aux enfants âgés de moins de 19 ans supportant des frais de maladie élevés et aux personnes atteintes de maladies chroniques. Le régime comprend trois volets, à savoir le MAF social , le MAF des revenus  et le MAF ﬁ  scal .  544 162e Boek van het RekenhofOnderzoeksverslagen 2005
Het doel van het onderzoek bestond erin na te gaan of de reglementaire bepalingen 
inzake de maximumfactuur werden nageleefd en de bestaande (uitvoerings)problemen te inventariseren. Het concentreerde zich op de uitvoering van de sociale MAF en de inkomens-MAF. Hierbij werd onderzocht of de nodige organisatorische en procedu-rele maatregelen werden genomen om de regeling tijdig en correct uit te voeren, en werd concreet nagegaan in welke mate de maximumfactuur op een correcte, snelle wijze wordt uitbetaald.
Het onderzoek werd uitgevoerd bij het Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsver-
zekering (RIZIV) en bij de Hulpkas voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (HZIV). Vertrekkende van persoonsgegevens en gegevens over de evolutie van de persoon-lijke aandelen van de personen uit twee gegevensbestanden, door de HZIV ter beschikking gesteld, werd nagegaan welke bedragen “wanneer” aan deze personen werden terugbetaald. Via gegevens uit een inkomensgegevensbestand van het RIZIV werd de rechtmatigheid van deze uitbetalingen steekproefsgewijs geveriﬁ  eerd. Voorts werd gebruik gemaakt van vragenlijsten, interviews en informatie die in de notulen en de documenten van de geauditeerde instellingen voorhanden zijn.
Uit het onderzoek bleek dat, wat de remgelden van het MAF-jaar 2002 betreft, de opvolgingsgraad van de terugbetalingen aan gezinnen met een (reeds) vastgesteld recht op terugbetaling van persoonlijke aandelen in de HZIV ongeveer 90 % is. Omdat de regeling “maximumfactuur” slechts anderhalf jaar in voege was en er bovendien een inhaaloperatie moest worden uitgevoerd voor de remgelden van het kalenderjaar 2001, mag dit als een vrij goed resultaat worden beschouwd. De terug-betaling aan de resterende 10 % gezinnen met een vastgesteld recht in de HZIV was echter onvoldoende. Voornaamste oorzaken hiervoor zijn: de complexe gegevensuit-wisseling en het feit dat de HZIV zijn maandelijkse betalingen met betrekking tot een bepaald MAF-jaar staakt op het tijdstip dat de remgelden van dit MAF-jaar ter uitvoering van de ﬁ  scale MAF worden verzonden naar de Administratie voor Belastingen en Invordering.
Wat de sociale MAF betreft, werd vooral vastgesteld dat er tussen de FOD Sociale Zekerheid en de verzekeringsinstellingen nog geen procedure bestaat om de cor-recte toekenning van de sociale MAF mogelijk te maken voor gezinnen waarvan één of meerdere gezinsleden het statuut van gehandicapte heeft. Ook bij de inkomens-MAF werden diverse tekortkomingen vastgesteld. Zo worden zowel bij het opvragen van de gezinsinkomsten, de keuze van het inkomstenrefertejaar als bij het toepassen van de manuele procedure, reglementaire toepassingsproblemen gesignaleerd. Wat de gegevensoverdracht voor de uitvoering van de ﬁ  scale MAF betreft, werd vastge-
steld dat voor een klein aantal dossiers van de HZIV een beperkt maar reëel risico van dubbele betaling bestaat tussen de sociale en inkomens-MAF enerzijds en de ﬁ scale MAF anderzijds.
De Minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid antwoordde uitgebreid op de 
bevindingen van het Rekenhof. Hij onderschreef grotendeels de aanbevelingen en beloofde de regelgeving aan te passen waar nodig.  162e Cahier de la Cour des comptes 545Rapports d’audit 2005
L’examen a eu pour but de vériﬁ  er le respect des dispositions réglementaires en 
matière de maximum à facturer, ainsi que de répertorier les problèmes (d’exécution) existants. Il s’est concentré sur l’exécution du MAF social et du MAF des revenus. Il a consisté à examiner si, en matière d’organisation et de procédure, les mesures nécessaires ont été prises pour mettre en œuvre la réglementation, et ce correcte-ment et en temps voulu et il a également vériﬁ  é dans quelle mesure le MAF est liquidé correctement et rapidement.
L’audit a été effectué à l’Institut national d’assurance maladie-invalidité (INAMI) et 
à la Caisse auxiliaire d’assurance maladie-invalidité (CAAMI). À partir des données personnelles et de données concernant l’évolution des interventions personnelles des personnes concernées, provenant de deux ﬁ  chiers mis à disposition par la CAAMI, il a été vériﬁ  é quel montant a été remboursé à ces personnes et à quel moment. Les données d’un ﬁ  chier de l’INAMI relatives aux revenus ont permis de vériﬁ  er par sondage la légalité de ces paiements. En outre, il a été fait usage de questionnaires, entrevues et informations ﬁ  gurant dans les procès-verbaux et les documents des organismes contrôlés.
Il ressort de l’audit que le degré de suivi des remboursements aux ménages dispo-sant d’un droit (déjà) constaté au remboursement des interventions personnelles s’élève à environ 90 % à la CAAMI, en ce qui concerne les tickets modérateurs de l’année d’octroi du MAF 2002. Ce résultat peut être considéré comme plutôt bon, étant donné que la réglementation en matière de « maximum à facturer » n’était entrée en vigueur qu’un an et demi auparavant et, qu’en outre, il a fallu effectuer une opération de rattrapage pour les tickets modérateurs de l’année civile 2001. Toutefois, le remboursement à effectuer pour les 10 % de ménages restants et dis-posant d’un droit constaté à la CAAMI était insufﬁ  sant. Les raisons principales en 
sont les suivantes : la complexité de l’échange des données et le fait que la CAAMI interrompe ses paiements mensuels relatifs à une année d’octroi du MAF détermi-née au moment où les tickets modérateurs destinés à l’exécution du MAF ﬁ  scal de 
cette année d’octroi du MAF sont envoyés à l’Administration des impôts et du recouvrement.
En ce qui concerne le MAF social, il a principalement été constaté qu’aucune procé-dure n’a encore été instaurée entre le SPF Sécurité sociale et les organismes assu-reurs pour permettre d’octroyer correctement le MAF social à des ménages dont un ou plusieurs membres disposent du statut de handicapé. Pour ce qui est du MAF des revenus, diverses lacunes ont également été constatées . C’est ainsi que des pro-
blèmes d’application de la réglementation ont été signalés tant au niveau de la demande d’informations sur les revenus du ménage qu’en ce qui concerne le choix de l’année de référence pour les revenus et l’application de la procédure manuelle. Quant à la communication des données en vue de l’exécution du MAF ﬁ  scal, il a été 
constaté qu’il existe, pour un nombre restreint de dossiers de la CAAMI, un risque limité mais réel de double paiement entre, d’une part, le MAF social et le MAF des revenus et, d’autre part, le MAF ﬁ  scal.
Le ministre des Affaires sociales et de la Santé publique a répondu de manière cir-
constanciée aux constatations de la Cour des comptes. Il a souscrit à la majorité de ses recommandations et s’est engagé à procéder à des adaptations de la réglemen-tation là où elles s’avèrent nécessaires. 546 162e Boek van het RekenhofOnderzoeksverslagen 2005
/L50776  RAAMCONTRACTEN . DOELMATIGHEID  EN RECHTMATIGHEID  VAN DE WERKING  
VAN DE DIENST  FOD- OVERSCHRIJDENDE  RAAMCONTRACTEN  (MEI 2005)
De overheid kan belangrijke besparingen realiseren door aankopen gegroepeerd, via 
raamcontracten, te doen. Door de grote volumes kunnen lagere prijzen worden bedongen en de kosten van het aankoopproces zijn kleiner omdat slechts éénmaal een aankoopprocedure moet worden toegepast.
Medio 2002 werd het Federaal Aankoopbureau (FAB), met ongeveer honderd perso-
neelsleden, dat verantwoordelijk was voor het sluiten van raamcontracten, afgeschaft en vervangen door de dienst ’FOD-overschrijdende Raamcontracten’ (FOR), met een tiental personeelsleden. Daarnaast werd een overlegorgaan gecreëerd bestaande uit de FOD’s, POD’s en de Federale Politie: het Netwerkoverleg.
Deze reorganisatie was voor het Rekenhof aanleiding om een audit uit te voeren 
naar het rechtmatig en doelmatig functioneren van FOR, en het juridisch en organi-satorisch kader waarbinnen deze dienst functioneert.
Uit de audit komt een positief beeld naar voren. FOR werkt op een professionele en 
wettelijk correcte wijze en leeft de regelgeving overheidsopdrachten correct na. FOR beschikt over een goed uitgewerkt businessplan, dat een centrale rol speelt bij de aansturing van de dienst. De dienst streeft naar een klantgerichte manier van werken en gebruikt een waaier aan instrumenten om met zijn klanten te communice-ren. Er zijn weinig geschillen met leveranciers. Het intranet is een belangrijk instru-ment in het informatiebeheer binnen de dienst. FOR werkt voor verschillende projec-ten samen met de dienst Aankoopbeleid- en Advies (ABA). Beide diensten nemen ook afwisselend het voorzitterschap van het Netwerkoverleg waar. Dit overlegor-gaan biedt mogelijkheden om gemeenschappelijke problemen aan te pakken, goede praktijken uit te wisselen, meer systematisch mogelijkheden te identiﬁ  ceren om raamcontracten af te sluiten. Er was een probleem met de continuïteit van een aantal raamcontracten, maar er wordt gewerkt aan een oplossing.
Het Rekenhof stelde dat op volgende punten verbetering nodig was:• Wegens een tekort aan producttechnische kennis werd aanbevolen een inge-
nieur in dienst te nemen.
• Op vlak van kennisbeheer werd aanbevolen de richtlijnen, methodieken enz. 
voor de belangrijkste processen vast te leggen in een handleiding, in het bij-zonder omdat FOR over weinig medewerkers beschikt en zeer kwetsbaar is bij personeelsverloop.
• Wat marketingbeleid betreft, is het belangrijk dat FOR meer systematisch 
inzicht tracht te verwerven in het koopgedrag van de klant – de dienst is hier-voor afhankelijk van zijn klanten en leveranciers – om meer gerichte marke-tingacties mogelijk te maken;
• Het Netwerkoverleg moet op een transparante manier beslissingen nemen 
over het al of niet sluiten van raamcontracten en de openbare instellingen meer in dit overleg betrekken. Het Ministerie van Landsverdediging, dat momenteel niet deelneemt aan dit overleg, zou ook moeten participeren. Verder werd aanbevolen dat er duidelijkheid moet komen over de bevoegdheden van het Netwerkoverleg (beslissingsorgaan dan wel adviesorgaan).   162e Cahier de la Cour des comptes 547Rapports d’audit 2005
/L50776  LES CONTRATS -CADRES . LE FONCTIONNEMENT  DU SERVICE  CONTRATS -
CADRES  MULTI -SPF EXAMINÉ  SOUS L’ANGLE  DE LA BONNE  GESTION  ET DE LA 
LÉGALITÉ  (MAI 2005)
Les pouvoirs publics peuvent réaliser des économies importantes en effectuant des 
achats groupés, par le biais de contrats-cadres. En effet, l’achat de volumes élevés permet d’obtenir des prix plus avantageux et de réduire les frais d’administration, une procédure d’achat ne devant être appliquée qu’une seule fois.
Vers le milieu de l’année 2002, le Bureau fédéral d’achats (BFA), le service respon-
sable de la conclusion de contrats-cadres, comptant une centaine de collaborateurs, a été supprimé et remplacé par le service Contrats-cadres multi-SPF (CMS), consti-tué d’un effectif d’une dizaine de personnes. En outre, un organe de concertation composé des SPF, des SPP et de la police fédérale a également vu le jour : le Réseau de concertation. 
Cette réorganisation a amené la Cour des comptes à procéder à un audit, dont 
l’objet a été d’examiner le fonctionnement du CMS, sous l’angle de la légalité et de la bonne gestion, et le cadre juridique et organisationnel au sein duquel ce service fonctionne.
L’impression se dégageant de l’audit est positive. Le CMS travaille d’une manière 
professionnelle et légalement correcte et respecte bien la réglementation relative aux marchés publics. Le CMS dispose d’un Business Plan  bien élaboré, qui joue un 
rôle central dans le pilotage du service. Le service s’efforce d’axer sa manière de travailler sur les besoins de sa clientèle et recourt à toute une gamme d’instruments pour communiquer avec ses clients. Les litiges avec les fournisseurs sont peu nom-breux. L’intranet constitue un instrument important de la gestion de l’information au sein du service. Pour différents projets, le CMS collabore avec le service Conseil et Politique d’achats (CPA). Les deux services assurent également alternativement la présidence du Réseau de concertation. Cet organe permet d’aborder des problèmes communs, d’échanger des « bonnes pratiques », d’identiﬁ  er de manière plus systé-matique les possibilités de conclure des contrats-cadres. La continuité d’un certain nombre de contrats-cadres posait problème, mais la recherche d’une solution est en cours.
La Cour des comptes a relevé qu’une amélioration était nécessaire sur les points 
suivants : 
• Une connaissance technique du produit faisant défaut, il a été recommandé de 
recruter un ingénieur ;
• En matière de gestion des connaissances, il a été recommandé de ﬁ  xer dans 
un manuel les directives, les méthodes, etc., pour les principaux processus, notamment parce que le CMS dispose d’un effectif réduit et est très vulnéra-ble eu égard à la rotation du personnel;
• 
Pour ce qui est de la politique de marketing, il est important que le CMS 
s’efforce plus systématiquement d’avoir une idée du comportement d’achat des clients – le service étant tributaire de ses clients et fournisseurs à cet effet – et ce pour permettre la mise sur pied d’actions de marketing plus ciblées ;
• Le Réseau de concertation doit procéder d’une manière transparente aux 
décisions concernant la conclusion éventuelle de contrats-cadres et doit impli-quer davantage les organismes publics dans cette concertation. Le ministère de la Défense nationale, qui, actuellement ne participe pas à la concertation, devrait également y prendre part. En outre, il a été recommandé de préciser les compétences du Réseau de concertation (organe de décision ou organe consultatif).  548 162e Boek van het RekenhofOnderzoeksverslagen 2005
De belangrijkste conclusie uit deze audit was echter dat zich op strategisch niveau 
een keuze opdringt. Het productengamma van FOR bestaat tot nog toe uitsluitend uit producten die ook al door het vroegere FAB werden aangeboden. Nieuwe interes-sante markten werden nog niet aangeboord. Ofwel kan men ervoor kiezen om te blijven bij dit basispakket, maar hierdoor worden kansen om kosten te besparen gemist, ofwel kiest men voor een strategie van innovatie waarbij FOR, ermee reke-ning houdend dat de aankoopfunctie gedecentraliseerd is en dat de uiteindelijke verantwoordelijkheid bij de FOD’s en de openbare instellingen ligt, een meer pro-actieve rol speelt bij de totstandkoming van nieuwe raamcontracten en bij de promo-tie van bestaande raamcontracten.
Dit gebrek aan innovatie wordt in de hand gewerkt door twee factoren:
• Elk rendabel raamcontract levert de Staat veel meer op dan het kost, maar 
FOR heeft op dit moment geen indicatoren om deze opbrengst voldoende zicht-baar te maken. Met andere woorden: de kostprijs van FOR is bekend maar de economische voordelen die hij realiseert en kan realiseren zijn niet zichtbaar. Door deze blinde vlek in de informatie bestaat het risico dat bij strategische beslissingen te weinig rekening wordt gehouden met de terugverdieneffec-ten die deze dienst realiseert.
 Om een innovatie te onder steunen is informatie 
over de economische meerwaarde van FOR van strategisch belang.
• Bij de verdeling van budgettaire middelen staat de voorzitter van de FOD 
Personeel en Organisatie, waartoe FOR behoort, voor een dilemma: extra middelen voor FOR betekent onvermijdelijk minder middelen voor de andere diensten binnen zijn FOD. De kosten van de activiteiten die FOR uitvoert, vallen immers uitsluitend ten laste van de FOD P&O, terwijl de opbrengsten (kostenbesparingen bij aankopen) ten gunste komen van de gehele federale overheid. 
Het gevolg van beide mechanismen is dat er onvoldoende stimulans is om te inves-
teren in verdere groei van FOR terwijl dit terugverdieneffecten zou creëren en voor-delig zou zijn voor de gehele federale overheid. Het gaat om een systematische disfunctie die op een hoger niveau moet worden opgelost.
In zijn antwoord ging de Minister van Ambtenarenzaken, Maatschappelijke Integra-
tie, Grootstedenbeleid en Gelijke Kansen niet in op deze fundamentele conclusie.
/L50776  D
E COORDINATIE  VAN HET FEDERALE  BELEID  INZAKE  DUURZAME  
ONTWIKKELING  (JUNI 2005)
Het federale beleid inzake duurzame ontwikkeling wordt georganiseerd en gecoördi-
neerd door de wet van 5 mei 1997.
Het Rekenhof onderzocht het beleid inzake ecologisch beheer van de overheidsdien-
sten en stelde vast dat de strategische doelstellingen werden bepaald zonder dat de al bestaande maatregelen werden geïnventariseerd. Vier jaar na de goedkeuring ervan in het eerste federaal plan voor duurzame ontwikkeling (2000-2004) bleek het onmogelijk om dat ecologische beheer te evalueren. Bovendien waren de meeste maatregelen om de implementering van het federaal plan voor duurzame ontwikke-ling te verzekeren, niet voorbij het stadium van de intentie geraakt.
Het Rekenhof onderzocht ook de structurele moeilijkheden die de wet en de eruit 
voortvloeiende besluiten doen rijzen; die kunnen de kloof tussen de verklaringen en de verwezenlijkingen verklaren.  162e Cahier de la Cour des comptes 549Rapports d’audit 2005
La principale conclusion de l’audit réalisé était toutefois qu’un choix s’impose au 
niveau stratégique. La gamme de produits du CMS se compose jusqu’à présent exclusivement de produits que proposait déjà l’ancien BFA. De nouveaux marchés intéressants n’ont pas encore été prospectés. Deux options sont possibles : soit s’en tenir à ce service de base, mais en se privant alors d’occasions de limiter les coûts, soit adopter une stratégie d’innovation ; dans ce dernier cas, le CMS jouera un rôle plus proactif dans la conclusion de nouveaux contrats-cadres et dans la promotion des contrats-cadres existants, étant entendu que la fonction d’achat est décentrali-sée et que la responsabilité ﬁ  nale incombe aux SPF et aux organismes publics. 
Deux facteurs contribuent à ce manque d’innovation : 
• Chaque contrat-cadre rentable rapporte beaucoup plus à l’État qu’il ne lui 
coûte, mais le CMS ne dispose, actuellement, d’aucun indicateur pour visua-liser sufﬁ  samment cet avantage. En d’autres termes, le CMS connaît le coût, 
mais les avantages économiques qu’il réalise et peut réaliser ne sont pas visibles. En raison de cette lacune au niveau de l’information, le risque est réel que les décisions stratégiques tiennent trop peu compte des retombées favorables que procure ce service. Pour soutenir l’innovation, les informations relatives à la plus-value économique du CMS revêtent une importance straté-gique.
• Lors de la répartition des moyens budgétaires, le président du SPF Person-
nel et Organisation, dont le CMS fait partie, est placé devant un dilemme : l’attribution de ressources supplémentaires au CMS entraîne inévitablement une réduction de celles des autres services de son SPF. En effet, les frais afférents aux activités du CMS sont exclusivement à la charge du SPF P&O, alors que les produits (économies réalisées lors d’achats) proﬁ  tent à l’ensemble 
de l’administration fédérale. 
Ces deux mécanismes ont pour conséquence qu’il n’existe pas d’incitant sufﬁ  sant 
pour investir dans une croissance accrue du CMS, alors qu’une évolution dans ce sens créerait des effets de récupération du capital investi et serait bénéﬁ  que pour 
l’ensemble de l’administration fédérale. Il s’agit d’un dysfonctionnement systémique pour lequel une solution est à trouver à un niveau supérieur.
Dans sa réponse, le ministre de la Fonction publique, de l’Intégration sociale, de la 
Politique des grandes villes et de l’Egalité des chances n’a pas évoqué cette conclu-sion fondamentale.
/L50776  L
A COORDINATION  DE LA POLITIQUE  FÉDÉRALE  DE DÉVELOPPEMENT  DURABLE  
(JUIN 2005)
La politique fédérale de développement durable est organisée et coordonnée par la 
loi du 5 mai 1997.
La Cour des comptes a examiné la politique de gestion environnementale des servi-
ces de l’État. Elle a constaté que les objectifs stratégiques en cette matière ont été déterminés sans inventaire de l’existant et que, quatre ans après leur adoption dans le premier plan fédéral de développement durable (2000-2004), l’évaluation de cette gestion est demeurée impossible. En outre, la plupart des mesures prévues aﬁ  n d’assurer la mise en œuvre du plan fédéral de développement durable sont demeu-rées au stade des intentions. 
Elle a poursuivi son analyse par un examen des difﬁ  cultés structurelles posées par la 
loi et les arrêtés qui en découlent, lesquelles peuvent expliquer le fossé entre les déclarations et les réalisations. 550 162e Boek van het RekenhofOnderzoeksverslagen 2005
De wet van 1997 organiseert een leercyclus; het vierjarenplan voor duurzame ont-
wikkeling dat wordt opgesteld in het licht van dat proces, kan in principe steunen op de informatie die de tweejaarlijkse federale evaluatieve en prospectieve rapporten bevatten. Hierbij stelde het Rekenhof vast dat het tempo voor de federale rapporten niet kon worden gevolgd.
De wet steunt op een logica van zachte actie. Om succesvol te zijn vereist ze een voorbeeldfunctie van de Staat, een werking in netwerk, een instelling die impulsen geeft en de nodige middelen voor continue ondersteuning. De middelen zijn echter niet in verhouding tot de te ondernemen acties. De processen verlopen traag en zijn moeilijk afdwingbaar. Soms zijn ze zelfs in tegenspraak met de aangekondigde urgenties. Bovendien is geen enkele instelling aangesteld om de actie te sturen. De actoren én de procedures bevinden zich in de marge van het beslissingsproces van de Staat.
Het Rekenhof was van oordeel dat er weinig kans is om binnen een redelijke termijn tot meetbare resultaten te komen. Het beval aan de wet te herzien. Een plan op lange termijn (van 10 tot 30 jaar) zou de toekomstvisie moeten weergeven die de Staat wenst. De concrete acties zouden veeleer moeten worden geïntegreerd in de werking van de Staat.
In antwoord op de audit van het Rekenhof keurde de Ministerraad op 25 maart 2005 
een reeks maatregelen goed om de vastgestelde problemen te verhelpen. Zo krijgen de actoren van de coördinatie meer middelen. De Ministerraad meende echter dat de wet niet hoeft te worden gewijzigd omdat ze op een doeltreffende wijze in de praktijk kan worden gebracht. Hij maakte zich sterk dat twee nieuwe federale rap-porten ter beschikking zouden zijn om het volgende federaal plan (2008-2012) voor te bereiden.
Wat de langetermijnvisie en de uitwerking van het plan volgens de regeerperiode 
betreft, heeft de regering de Senaat uitgenodigd zich hierover te buigen.
Het Rekenhof heeft zijn verslag op 28 juni 2005 voorgesteld tijdens een gedachte-
wisseling in de commissie voor de Volksgezondheid, het Leefmilieu en de Maat-schappelijke Vernieuwing van de Kamer van Volksvertegenwoordigers. Deze “Gedachtewisseling betreffende het verslag van het Rekenhof over de coördinatie van het federaal beleid inzake duurzame ontwikkeling” werd vervolgens gepubliceerd (DOC 51 2006/001).
/L50776 H
ET NATIONAAL  VEILIGHEIDSPLAN  (JUNI 2005)
Van september 2003 tot begin 2004 werd een onderzoek uitgevoerd naar het natio-
naal veiligheidsplan 2003-2004 (NVP 2). 
Het nationaal veiligheidsplan wil de volgende doelstellingen verwezenlijken. Het coör-
dineert het algemene politiebeleid en het beheer van de geïntegreerde politie (de federale en de lokale politie). Het heeft ook als doel te verduidelijken op welke wijze de federale politie haar opdrachten en prioritaire doelstellingen zal verwezenlijken. Tenslotte geeft het plan aan hoe het beschikbare personeel en de materiële midde-len over de algemene directies en diensten van de federale politie verdeeld zijn. 
Op 30 en 31 maart 2004, dit was na het afsluiten van dit onderzoek, keurde de 
Ministerraad een Kadernota Integraal Veiligheidsbeleid (KIV) en het nationaal veilig-
heidsplan 2004-2007 (NVP 3) goed. Het Rekenhof heeft ook deze documenten geanalyseerd en zijn verslag werd waar nodig aangepast.   162e Cahier de la Cour des comptes 551Rapports d’audit 2005
La loi de 1997 organise un cycle d’apprentissage, en vertu duquel le plan quadriennal 
de développement durable est éclairé par les enseignements de rapports fédéraux bisannuels d’évaluation et de prospective. À ce sujet, la Cour des comptes a con-staté que le rythme prévu pour les rapports fédéraux n’avait pu être respecté.
La loi s’appuie sur une logique d’action douce, laquelle demande, pour être couron-
née de succès, un comportement exemplaire de l’État, un fonctionnement en réseau, une institution qui en incarne l’impulsion, ainsi que les moyens d’un soutien continu. Or, les moyens ne sont pas proportionnés aux actions à entreprendre et les proces-sus sont lents et peu contraignants, parfois en contradiction avec les urgences annoncées. En outre, aucune institution n’a été chargée de conduire l’action et tant les acteurs que les procédures sont en marge du processus décisionnel de l’État.
La Cour des comptes estime la situation peu susceptible de produire des résultats 
mesurables dans un délai raisonnable et a recommandé une révision de la loi. Un plan à long terme (de 10 à 30 ans) devrait exprimer la vision prospective souhaitée de l’État. Quant aux actions concrètes, elles devraient plutôt être intégrées dans les processus de fonctionnement de l’État.
En réponse à l’audit, le Conseil des ministres du 25 mars 2005 a adopté une série de 
mesures visant à remédier aux problèmes relevés. Ces mesures comprennent notam-ment un renforcement des moyens des acteurs de la coordination. Le Conseil estime toutefois que la loi ne doit pas être modiﬁ  ée car elle peut être mise en œuvre de 
façon efﬁ  cace. Il s’est engagé à disposer de deux nouveaux rapports fédéraux aﬁ  n de 
préparer le prochain plan fédéral (2008-2012).
Enﬁ n, en ce qui concerne la stratégie à long terme et l’articulation du plan par rap-
port à la législature, le gouvernement a  invité le Sénat à mener une réﬂ  exion.
Le 28 juin 2005, la Cour des comptes a présenté son rapport lors d’un échange de 
vues au sein de la commission de la Santé publique, de l’Environnement et du Renou-veau de la société de la Chambre des représentants. Cet « Échange de vues relatif au rapport de la Cour des comptes sur la coordination de la politique fédérale de développement durable » a ensuite été publié (DOC 51 2006/001).
/L50776 L
E PLAN NATIONAL  DE SÉCURITÉ  (JUIN 2005)
L’audit relatif au plan national de sécurité 2003-2004 (PNS 2) a été exécuté entre 
septembre 2003 et début 2004. 
Le plan national de sécurité entend réaliser les objectifs suivants. Il coordonne la 
politique générale en matière de police et la gestion de la police intégrée (police fédérale et police locale). Il vise également à clariﬁ  er la manière dont la police fédé-
rale réalisera ses missions et ses objectifs prioritaires. Enﬁ  n, le plan mentionne aussi 
la manière dont le personnel et les moyens matériels disponibles sont répartis entre les directions générales et les services de la police fédérale.
Les 30 et 31 mars 2004, soit après la clôture du présent audit, le Conseil des minis-
tres a approuvé une note cadre de sécurité intégrale  (NCSI) et le plan national de 
sécurité 2004-2007 (PNS 3). La Cour des comptes a également analysé ces docu-ments et a adapté son rapport en conséquence.  552 162e Boek van het RekenhofOnderzoeksverslagen 2005
In het onderzoek stond de vraag centraal of de voorwaarden waren vervuld, enerzijds 
voor een doelmatig verloop van de opmaak van het NVP en, anderzijds, voor een doelmatige opvolging ervan om de effectiviteit van de werking van het plan te kun-nen waarborgen. Meer bepaald wilde het onderzoek de volgende onderzoeksvragen beantwoorden:
• Werden de randvoorwaarden vervuld voor een doelmatige opmaak van het 
NVP in het kader van het integrale veiligheidsbeleid?
• Werden de planningsactiviteiten passend onderbouwd?• Werden de strategische doelstellingen geformuleerd en SMART (speciﬁ  ek, 
meetbaar, afgesproken, realistisch en tijdsgebonden) geoperationaliseerd?
• Is er een volwaardig meetsysteem opgebouwd zodat de beleidsuitvoering kan 
worden gemeten, opgevolgd en zo nodig bijgestuurd?
• Bestaat er een systeem van informatiedoorstroming, zodat er een passende 
verantwoording wordt gegeven over de uitvoering van het beleid en over het bereiken van de doelstellingen ervan?
Rond de onderzoeksvragen werd een normenkader opgebouwd. Het onderzoek werd 
in eerste instantie uitgevoerd bij de federale politie en aansluitend bij de FOD Bin-nenlandse Zaken en de Dienst Strafrechtelijk Beleid, gevoegd bij de FOD Justitie. 
Uit de analyse van het NVP 2, de door de respondenten ingevulde vragenlijsten en 
aanvullende interviews, bleek dat het NVP 2 nog niet optimaal voldeed aan het model met de normen en voorwaarden die het Rekenhof vooropgesteld had. Er werd vast-gesteld dat de federale politie met veel inzet werkt aan de professionalisering van de beleids- en beheerscyclus. Daartoe ontwikkelde zij bijvoorbeeld indicatoren en een meetsysteem om de prestaties op te volgen. De planning- en controlecyclus waren in ontwikkeling maar vormden op het ogenblik van het onderzoek nog geen volledig sluitend geheel. De Ministers van Binnenlandse Zaken en van Justitie konden zich op basis van het NVP 2 nog niet verantwoorden over de prestaties van de politie, de ingezette middelen en de bereikte resultaten. De belangrijkste knelpunten konden als volgt worden samengevat:
• Er bestaat onduidelijkheid over de status en de draagwijdte van het NVP 2 en 
de verhouding met aansluitende plannen. Er ontbreekt een ruimer beleidska-der en een overkoepelend integraal veiligheidsplan. Het Rekenhof stelde vast dat voor het NVP 3 de KIV een overkoepelend kader biedt voor een integraal veiligheidsbeleid waarvan het NVP een verlengstuk vormt. De KIV en de ver-lenging van de looptijd van het NVP tot 4 jaar hebben het statuut van het NVP 3 als strategisch politieplan verduidelijkt. De overige onderzoeksresulta-ten en -conclusies blijven ten aanzien van het NVP 3 in grote mate geldig.
• De drie onderdelen van het NVP 2 over beleid, beheer en budget zijn nog 
onvoldoende op elkaar afgestemd.
• De betrokken ministers hebben met de federale politie geen adequaat toet-
singskader voor de resultaten van het NVP 2 afgesproken. De doelstellin-gen zijn nog niet voldoende toetsbaar geformuleerd en het verband met de beoogde beleidseffecten is niet aantoonbaar. Het is moeilijk te beoordelen of de doelstellingen van het NVP 2 werden bereikt. Daartoe ontbreken in het NVP de streefwaarden bij de indicatoren die dat moeten meten. De ministers hebben daardoor onvoldoende basis om de geplande en gerealiseerde presta-ties van de federale politie te beoordelen en te sturen.   162e Cahier de la Cour des comptes 553Rapports d’audit 2005
Dans le cadre de l’audit, la question centrale était de savoir si les conditions pour un 
suivi efﬁ  cient, d’une part, de l’élaboration du PNS et, d’autre part, du plan même étaient remplies aﬁ  n de pouvoir en garantir une exécution efﬁ  cace. Plus précisément, 
l’audit visait à répondre aux questions suivantes :
• Les conditions périphériques d’une élaboration efﬁ  ciente du PNS dans le cadre 
de la politique en matière de sécurité intégrale ont-elles été remplies ?
• Les activités de planiﬁ  cation ont-elles été fondées d’une manière adéquate ?
• Les objectifs stratégiques ont-ils été formulés et opérationnalisés (selon le 
modèle SMART, c.-à-d.  spéciﬁ  que, mesurable, adéquat, réaliste, temporel) ?
• Un système d’évaluation approprié a-t-il été développé pour évaluer la réalisa-
tion de la politique, en assurer le suivi et, si nécessaire, l’adapter ?
• Existe-t-il un système de circulation des informations permettant de fournir 
une justiﬁ  cation adéquate de la mise en œuvre de la politique et de la réalisa-
tion de ses objectifs ?
Un cadre normatif a été développé autour des questions d’audit. L’audit a, en pre-
mier lieu, été exécuté auprès de la police fédérale et, ensuite, auprès du SPF Intéri-eur et du service de la politique criminelle, annexé au SPF Justice.
Il est ressorti de l’analyse du PNS 2, du questionnaire complété par les personnes 
interrogées et des entretiens complémentaires que le PNS 2 ne satisfait pas encore de manière optimale au modèle de normes et de conditions développé par la Cour des comptes. Il a été constaté que la police fédérale s’emploie très sérieusement à la professionnalisation du cycle de politique et de gestion. À cet effet, elle a, par exemple, développé des indicateurs ainsi qu’un système de mesure pour assurer le suivi des prestations. Le cycle de planiﬁ  cation et de contrôle était en cours de déve-
loppement, mais ne constituait, au moment de l’audit, pas encore un ensemble tota-lement cohérent. Les ministres de l’Intérieur et de la Justice n’étaient pas encore en mesure de rendre compte, sur la base du PNS 2, des prestations de la police, des moyens engagés et des résultats atteints. Les principaux problèmes pouvaient être résumés comme suit : 
• Il subsiste une imprécision au sujet du statut et de la portée du PNS 2 et du 
rapport entre ce dernier et les plans connexes. Il n’existe pas de cadre poli-tique plus large ni de plan de sécurité intégrale global. La Cour des comptes a constaté qu’en ce qui concerne le PNS 3, la NCSI offre un cadre global à une politique de sécurité intégrale, dont le PNS constitue un prolongement. La NCSI et l’allongement de la durée du PNS porté à 4 ans ont permis de clariﬁ  er le statut du PNS 3 en tant que plan de police stratégique. Les autres 
résultats et conclusions de l’audit conservent dans une large mesure leur per-tinence à l’égard du PNS 3.
• Les trois parties du PNS 2 relatives à la politique, à la gestion et au budget ne 
sont pas encore sufﬁ  samment harmonisées entre elles. 
• Les ministres concernés et la police fédérale ne se sont pas mis d’accord 
sur un cadre adéquat pour l’évaluation des résultats du PNS 2. Les objec-tifs n’ont pas encore été formulés de manière sufﬁ  samment contrôlable et le 
lien avec les effets visés par la politique n’est pas démontrable. Il est difﬁ  cile 
d’estimer si les objectifs du PNS 2 ont été atteints. Le PNS ne mentionne, à cet effet, pas les valeurs cibles que devraient atteindre les indicateurs desti-nés à mesurer ces résultats. Les ministres ne disposent, par conséquent, pas d’une base sufﬁ  sante pour apprécier et orienter les prestations prévues pour 
la police fédérale et réalisées par celle-ci. 554 162e Boek van het RekenhofOnderzoeksverslagen 2005
• De planning en de rapportering over het NVP 2 sluiten nog onvoldoende op 
elkaar aan en geven nog te weinig inzicht in de resultaten van het politiewerk en de daarvoor ingezette middelen. Er wordt nog te weinig aandacht besteed aan de externe verantwoording over de uitvoering van het NVP.
Binnen de federale politie zijn verscheidene initiatieven genomen die de globale organisatie, de werking en de rapportering m.b.t. het NVP moeten optimaliseren. 
De Minister van Binnenlandse Zaken concludeerde uit het onderzoek dat de met de KIV ingeslagen weg om een meer coherent en een ruimer beleidskader te realiseren, verder moet worden uitgewerkt en beter in de regelgeving omkaderd moet worden.
/L50776  R
ESPONSABILISERING  VAN DE FARMACEUTISCHE  FIRMA ’S IN DE BEHEERSING  
VAN DE UITGAVEN  IN DE GEZONDHEIDSZORG  (JULI 2005)
In het kader van de beheersing van de uitgaven voor geneeskundige verzorging, werd 
in 2002 een systeem van responsabilisering van de farmaceutische ﬁ  rma’s ingesteld. 
Deze responsabilisering gebeurt door een aanvullende hefﬁ  ng op de omzet van die 
ﬁ rma’s. De hefﬁ  ng is verschuldigd als het budget van de farmaceutische specialitei-
ten (geneesmiddelen) wordt overschreden. Het bedrag van die overschrijding wordt verminderd overeenkomstig de mate waarin de besparingsmaatregelen gepland bij de vaststelling van de begroting, niet uitgevoerd zijn. Het wordt bovendien vermin-derd met 25 % van de onderschrijding van de globale jaarlijkse begrotingsdoelstelling van de verzekering voor geneeskundige verzorging. De bijdrage van de farmaceuti-sche ﬁ  rma’s is beperkt tot 65 % van die gecorrigeerde overschrijding. Het RIZIV int 
deze aanvullende zogenaamde responsabiliseringshefﬁ  ng.
Het Rekenhof onderzocht hoe dit systeem van ﬁ  nanciële verantwoordelijkheid in de 
praktijk wordt gebracht.
Het onderzoek had tot doel na te gaan of de reglementering correct wordt toegepast 
en de middelen te analyseren die het RIZIV gebruikt om na te gaan of de gegevens voor de vaststelling van deze aanvullende hefﬁ  ng juist zijn. Daarnaast wilde het onderzoek de kwaliteit van het proces van de invordering ervan en de toepassing van sancties voor laattijdige betaling nagaan. 
De audit bracht zwakke punten aan het licht bij de berekening van deze aanvullende 
hefﬁ ng, de toepassing van de reglementering, de organisatie van de controle en het 
invorderingsproces.
Aangezien de ramingen van de overschrijding van het budget van de farmaceutische 
specialiteiten voortdurend evolueren, formuleerde het Rekenhof de aanbeveling dat de berekening van de aanvullende hefﬁ  ng elk jaar zou worden vastgesteld, op basis 
van voldoende nauwkeurige gegevens, en telkens in eenzelfde stadium. 
In dezelfde gedachteorde zouden de gegevens over de realisatie van de besparings-
maatregelen die bij de vaststelling van de hefﬁ  ng worden gehanteerd, zo actueel mogelijk moeten zijn. 
Het Rekenhof merkte ook op dat het uitvoeringsgraad van sommige besparingsmaat-
regelen theoretisch wordt berekend volgens de periode waarin de maatregel is toe-gepast. Gelet op de impact van deze werkwijze op de vaststelling van de aanvullende hefﬁ ng, werd aanbevolen omzichtig te werk te gaan bij het bepalen van de datum van 
inwerkingtreding van die maatregelen.  162e Cahier de la Cour des comptes 555Rapports d’audit 2005
• La planiﬁ  cation et les rapports concernant le PNS 2 ne sont pas encore suf-
ﬁ samment harmonisés et ne permettent toujours pas d’appréhender dans une 
mesure sufﬁ  sante les résultats du travail de la police et les moyens mis en œuvre à cet effet. La justiﬁ  cation externe de l’exécution du PNS ne bénéﬁ  cie 
pas encore de toute l’attention voulue.
Au sein de la police fédérale, plusieurs initiatives ont été prises qui doivent optimali-
ser l’organisation globale, le fonctionnement et l’élaboration de rapports concernant le PNS. 
Le ministre de l’Intérieur a tiré de l’audit la conclusion qu’il y a lieu de poursuivre 
dans la voie tracée par la NCSI pour réaliser un cadre politique plus large et plus cohérent et de mieux l’encadrer dans la réglementation. 
/L50776  L
A RESPONSABILISATION  DES FIRMES  PHARMACEUTIQUES  DANS LA MAÎTRISE  
DES DÉPENSES  EN SOINS  DE SANTÉ  (JUILLET  2005)
Dans le cadre de la maîtrise des dépenses en soins de santé, un système de respon-
sabilisation des ﬁ  rmes pharmaceutiques a été instauré en 2002. Cette responsabili-
sation revêt la forme d’une cotisation complémentaire sur le chiffre d’affaires de ces sociétés, due en cas de dépassement du budget des spécialités pharmaceutiques (médicaments). Le montant de ce dépassement est corrigé en fonction de la non-réalisation des mesures d’économie décidées au moment de la ﬁ  xation de ce budget. 
Il est également réduit de 25 % de la sous-utilisation de l’objectif budgétaire annuel global de l’assurance soins de santé. La contribution des ﬁ  rmes pharmaceutiques se 
limite à 65 % du dépassement ainsi calculé. La perception de cette cotisation complé-mentaire, dite de responsabilisation, est conﬁ  ée à l’INAMI. 
La Cour des comptes a examiné les modalités de la mise en œuvre de ce système 
de responsabilisation ﬁ  nancière. 
Cet audit avait pour objectif de vériﬁ  er l’application correcte de la réglementation, 
d’examiner les moyens employés par l’INAMI pour s’assurer de l’exactitude des don-nées utiles à l’établissement de cette cotisation complémentaire et d’analyser la qualité du processus de son recouvrement ainsi que l’application des sanctions pour retard de paiement. 
L’audit a mis en exergue des faiblesses au niveau du calcul de cette cotisation com-
plémentaire et de l’application de la réglementation, ainsi que de l’organisation du contrôle et du processus de recouvrement. 
Pour le calcul de cette cotisation complémentaire, vu l’évolution continue des estima-
tions afférentes au dépassement du budget des spécialités pharmaceutiques, la Cour des comptes a recommandé qu’elle soit ﬁ  xée, chaque année, à partir de données sufﬁ samment précises et disponibles à un stade identique. 
De même, les données relatives à la réalisation des mesures d’économie qui sont 
prises en considération lors de la ﬁ  xation de la cotisation, devraient être les plus contemporaines possibles. 
La Cour a relevé aussi que le calcul du niveau de réalisation de certaines mesures 
d’économie était effectué de manière théorique en fonction de la période au cours de laquelle la mesure a été appliquée. Au vu de l’impact de ce procédé sur la ﬁ  xation de 
cette cotisation complémentaire, la prudence a été recommandée dans la détermina-tion de la date d’entrée en vigueur de telles mesures.  556 162e Boek van het RekenhofOnderzoeksverslagen 2005
Vanaf 2004 kunnen partiële budgetten voor afzonderlijke farmacotherapeutische 
klassen worden vastgesteld. Voor elk van die partiële budgetten geldt er een speci-ﬁ eke responsabilisering. Het Rekenhof wees erop dat elk partieel budget moet wor-
den geraamd rekening houdend met alle farmaceutische specialiteiten die door zowel de apotheken als de ziekenhuizen zijn verstrekt.
Om een billijke behandeling van de ﬁ  rma’s te garanderen zou een reglementaire oplossing moeten worden aangereikt opdat alle soorten ziekenhuisverpakkingen zouden worden aangegeven.
Als de responsabilisering van de farmaceutische ﬁ  rma’s bedoeld is om enkel de far-
maceutische specialiteiten in aanmerking te nemen die op de Belgische markt wor-den verkocht en door de verzekering voor geneeskundige verzorging worden terug-betaald, moet de wet daartoe worden gepreciseerd. 
Wat de controle betreft, stelde het Rekenhof vast dat het RIZIV de aangegeven 
omzetcijfers van de farmaceutische ﬁ  rma’s waarop de berekening van de aanvul-lende responsabiliseringshefﬁ  ng is gebaseerd, niet systematisch onderzoekt. Het onderzoek van de aangiften heeft bovendien zwakke punten aan het licht gebracht op het vlak van de exhaustiviteit van de farmaceutische specialiteiten (publieksver-pakking/ziekenhuisverpakking) en van de aangegeven hoeveelheden, die leiden tot een onderschatting van de omzet. Dit heeft een rechtstreekse weerslag op het per-centage van deze aanvullende hefﬁ  ng maar ook op het geheel van de andere hefﬁ  n-
gen die bij de farmaceutische industrie worden geïnd. Er zou bijgevolg een oplossing moeten worden gezocht voor de tekortkomingen die bij de controle werden vastge-steld.
De audit heeft eveneens aangetoond dat de inning van de hefﬁ  ngen en van de voor-
schotten verbeterd zou kunnen worden door de betalingen sneller te registreren, door een adequaat beleid voor het versturen van rappelbrieven in te voeren en door geregeld de ﬁ  nanciële staten te gebruiken. 
Het Rekenhof gaf bovendien te kennen dat het opportuun zou zijn fundamenteel na 
te denken over de nadere regels voor het vastleggen van de hefﬁ  ngen die de farma-
ceutische ﬁ  rma’s verschuldigd zijn en over de instrumenten om de inning ervan te kunnen controleren.
Het stelde voor te overwegen de hefﬁ  ngen te berekenen op basis van een andere 
grondslag dan het door de bedrijven aangegeven omzetcijfer.
Terwijl het RIZIV slechts over beperkte middelen beschikt om de omzetcijfers die de 
farmaceutische ﬁ  rma’s aangegeven hebben, te controleren, zou het immers wel de 
gedetailleerde informatie kunnen gebruiken die het heeft verzameld bij de verkoop en de terugbetaling van de medicamenten afgeleverd door de openbare en zieken-huisapotheken. Bovendien zou door een dergelijke benadering het probleem kunnen worden geregeld van het al dan niet in aanmerking nemen van de terugbetaalbare geneesmiddelen die worden geëxporteerd. 
In zijn antwoord sloot de Minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid zich bij alle 
aanbevelingen van het Rekenhof aan, in het bijzonder bij het voorstel om het bere-keningssysteem van de hefﬁ  ngen te hervormen en voortaan te baseren op de gege-
vens van het RIZIV over de verkoop en de terugbetaling van geneesmiddelen. 
De bepaling uit de programmawet van 31 mei 2005, waarnaar de minister verwees, 
heeft echter enkel tot doel het RIZIV de bevoegdheid toe te kennen ambtshalve de omzet van de ﬁ  rma’s vast te stellen die nalaten deze aan te geven. Die bepaling organiseert dus niet het door het Rekenhof aanbevolen systeem.  162e Cahier de la Cour des comptes 557Rapports d’audit 2005
À partir de 2004, des budgets partiels pour des classes pharmacothérapeutiques 
particulières peuvent être établis qui induisent une responsabilisation spéciﬁ  que. La 
Cour des comptes a souligné que chaque budget partiel devait être estimé en tenant compte de l’ensemble des spécialités pharmaceutiques délivrées tant par les phar-macies que par les hôpitaux. 
Dans un souci d’équité entre les ﬁ  rmes, il conviendrait d’apporter une solution régle-
mentaire aﬁ  n que tous les types de conditionnements hospitaliers soient déclarés. 
Si la ﬁ  nalité de la responsabilisation des entreprises pharmaceutiques est de prendre 
exclusivement en considération les spécialités pharmaceutiques vendues sur le mar-ché belge et qui sont remboursées par l’assurance soins de santé, il convient d’apporter les précisions légales nécessaires. 
En ce qui concerne le contrôle, la Cour a relevé que l’INAMI n’opérait pas un examen 
systématique des déclarations de chiffres d’affaires des ﬁ  rmes pharmaceutiques qui 
servent de base au calcul de cette cotisation complémentaire, dite de responsabili-sation. L’analyse de ces déclarations a en outre révélé des faiblesses au niveau de l’exhaustivité des spécialités pharmaceutiques (conditionnement public/conditionne-ment hospitalier) et de leurs quantités déclarées, qui conduisent à une sous-estima-tion du chiffre d’affaires. Cette situation a un impact direct sur le taux de cette cotisation complémentaire, mais également sur l’ensemble des autres cotisations perçues auprès de l’industrie pharmaceutique. Il conviendrait donc de remédier aux carences constatées en matière de contrôle. 
L’audit a également montré que la perception des cotisations et des avances pour-
rait être améliorée par le biais d’une accélération de l’encodage des paiements, de l’instauration d’une politique de rappel adéquate et de l’utilisation régulière des états ﬁ nanciers. 
Par ailleurs, la Cour des comptes a estimé qu’il serait opportun d’entamer une 
réﬂ exion de fond sur les modalités de ﬁ  xation des cotisations dont sont redevables 
les ﬁ rmes pharmaceutiques et sur les instruments permettant d’en contrôler la per-
ception. 
La Cour des comptes a préconisé d’envisager de prendre, pour le calcul des cotisa-
tions, une autre base que celle du chiffre d’affaires déclaré par les ﬁ  rmes. 
En effet, alors que l’INAMI ne dispose que de moyens réduits pour procéder au con-
trôle des chiffres d’affaires déclarés par les ﬁ  rmes pharmaceutiques, il pourrait utili-
ser des informations détaillées, collectées lors de la vente et du remboursement des médicaments délivrés par des ofﬁ  cines publiques et hospitalières. Une telle approche 
permettrait, par ailleurs, de régler le problème de la prise en considération ou non des médicaments remboursables exportés. 
Dans sa réponse, le ministre des Affaires sociales et de la Santé Publique a souscrit 
à l’ensemble des recommandations formulées par la Cour des comptes et plus parti-culièrement à la proposition de réformer le système du calcul des cotisations en basant dorénavant celui-ci sur les données relatives à la vente et au remboursement des médicaments, en possession de l’INAMI. 
Toutefois, la disposition du projet de loi-programme du 31 mai 2005, évoquée par le 
ministre, a pour seul effet d’attribuer à l’INAMI la compétence de ﬁ  xer d’ofﬁ  ce le montant du chiffre d’affaires des ﬁ  rmes pharmaceutiques qui omettent de le décla-
rer. Cette disposition n’organise donc pas le nouveau système préconisé. 558 162e Boek van het RekenhofOnderzoeksverslagen 2005
/L50776 BEREKENING  EN INNING  VAN DE BEDRIJFSVOORHEFFING  (AUGUSTUS  2005)
Bij deze audit werd onderzocht hoe de FOD Financiën de inning van de bedrijfsvoor-
hefﬁ ng organiseert.
Het stelsel van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng zorgt ervoor dat een groot deel van de perso-
nenbelasting, die de belangrijkste bron vormt van de inkomsten van de Staat, vroeg-tijdig kan worden geïnd. De bedrijfsvoorhefﬁ  ng wordt ingehouden “bij de bron”, d.w.z. op de beroepsinkomsten van de belastingplichtige, door de schuldenaar van die inkomsten (werkgever, vereffenaar, curator…). Later, bij de inkohiering van de personenbelasting, wordt de bedrijfsvoorhefﬁ  ng verrekend in de globale belasting die 
de belastingplichtige verschuldigd is.
Na aﬂ  oop van het onderzoek stelde het Rekenhof vast dat de administratie zich 
beperkte tot het louter opvolgen van de aangiften en de betalingen van de bedrijfs-voorhefﬁ  ng. Het was van oordeel dat de daarbij gebruikte werkmethoden voldoende 
doeltreffend waren voor de inning van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng als dusdanig. Niettemin 
werd vastgesteld dat de juistheid van de door de werkgevers aangegeven bedragen onvoldoende gecontroleerd werd.
Omdat de bedrijfsvoorhefﬁ  ng de kenmerken vertoont van een voorschot, is het onder 
meer met het oog op een gelijke behandeling van de belastingplichtigen belangrijk dat de regels voor de berekening ervan worden nageleefd. Enerzijds leidt de inhou-ding van een te geringe bedrijfsvoorhefﬁ  ng er voor de belastingplichtige toe dat de 
betaling van een gedeelte van zijn belasting met meer dan een jaar wordt vertraagd. Anderzijds kan een werkgever opzettelijk de aangifte en de betaling van de voorhef-ﬁ ng uitstellen om zijn kasvoorraad te vrijwaren.
Het Rekenhof formuleerde dan ook de aanbeveling een knipperlichtensysteem in te 
stellen waarbij periodiek een lijst van schuldenaars van bedrijfsvoorhefﬁ  ng zou worden 
gegenereerd waarvoor het wenselijk is te controleren of de bedragen in de aangiften juist zijn.
Het principe van een inhouding bij de bron vereist bovendien dat het bedrag van de ingehouden voorhefﬁ  ng dat van de uiteindelijk verschuldigde belasting zoveel moge-
lijk benadert. Bijkomende stortingen aan (of terugbetalingen door) de Schatkist van grote sommen zouden in dat geval normaliter kunnen worden vermeden. Hoewel de gegevens over de aftrek en verminderingen, waarop de belastingplichtige recht zal hebben bij de vaststelling van de uiteindelijk verschuldigde belasting, ontbreken bij de berekening van de voorhefﬁ  ng, zou die berekening dusdanig moeten worden geconcipieerd dat het totaal van de stortingen van bedrijfsvoorhefﬁ  ng min of meer 
overeenstemt met het totaal van de ingekohierde belastingen.
Er werd daarbij vastgesteld dat de bedrijfsvoorhefﬁ  ng voor bepaalde categorieën van 
belastingplichtigen globale onevenwichten vertoont. Zo blijkt de bedrijfsvoorhefﬁ  ng 
voor de werknemers vrijwel systematisch hoger te zijn dan de uiteindelijk verschul-digde belasting. Omgekeerd is de bedrijfsvoorhefﬁ  ng ontoereikend voor gezinnen met inkomsten uit twee rustpensioenen of uit een bezoldiging en een pensioen; dit leidt ertoe dat bij de inkohiering belangrijke bijkomende sommen moeten worden gevorderd.
Tenslotte stelde het Rekenhof voor dat de administratie de indiening van de aangif-
ten via het internet en de geautomatiseerde verwerking ervan met het oog op de opsporing van anomalieën meer zou aanmoedigen. De tijdswinst die deze werkwijze oplevert omdat de aangiften niet langer manueel moeten worden ingevoerd, zou kunnen worden benut voor een betere opvolging van de betalingen en een betere controle van de aangegeven bedragen van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng.  162e Cahier de la Cour des comptes 559Rapports d’audit 2005
/L50776 CALCUL  ET PERCEPTION  DU PRÉCOMPTE  PROFESSIONNEL  (AOÛT 2005)
Cet audit a consisté en un examen de la manière dont le SPF Finances s’organise en 
vue de percevoir le précompte professionnel.
Le système du précompte professionnel permet la perception anticipée d’une grande 
partie de l’impôt des personnes physiques, lequel constitue l’un des principaux modes d’alimentation des recettes de l’État. Le précompte est retenu « à la source », c’est-à-dire sur les revenus professionnels du contribuable, par le débiteur des revenus (employeur, liquidateur, curateur,…). Il est imputé ultérieurement, lors de l’enrôlement de l’impôt des personnes physiques, sur l’impôt global dont le contribuable est rede-vable.
Au terme de son examen, la Cour des comptes a constaté que le système mis en 
place se limitait au traitement administratif des déclarations et des paiements du précompte professionnel. La Cour a estimé que ce système faisait preuve d’une efﬁ  cacité satisfaisante pour le recouvrement du précompte, mais elle a relevé qu’aucune vériﬁ  cation sérieuse portant sur l’exactitude des montants déclarés par les employeurs n’était organisée.
Le précompte professionnel ayant le caractère d’un acompte, il est important, notam-
ment pour des raisons d’équité, que les règles de son calcul soient respectées: d’une part, la retenue d’un précompte insufﬁ  sant représente pour le contribuable, un retard 
de plus d’une année du paiement d’une partie de son impôt ; d’autre part, un employ-eur peut délibérément reporter la déclaration et le paiement du précompte pour se ménager des capacités de trésorerie.
La Cour des comptes a dès lors recommandé de mettre en place un système de 
clignotants qui générerait périodiquement une liste de débiteurs de précompte pro-fessionnel pour lesquels il serait utile d’effectuer un contrôle du correct établisse-ment des montants de précompte déclarés.
Par ailleurs, le principe d’un prélèvement à la source requiert que le montant de pré-
compte retenu soit aussi proche que possible de l’impôt ﬁ  nalement dû, de manière à 
éviter normalement un versement supplémentaire (ou un remboursement) du Trésor d’un montant signiﬁ  catif. En dépit du manque d’informations, au moment du calcul du 
précompte, sur les abattements et déductions auxquels le contribuable aura droit lors de l’établissement de son impôt ﬁ  nal, le calcul du précompte devrait dès lors être conçu de telle manière que la masse des précomptes professionnels versés et la masse de l’impôt enrôlé s’équilibre plus ou moins.
Il a été constaté à cet égard qu’il existe globalement des déséquilibres pour certai-
nes catégories de contribuables. Dans l’ensemble, le précompte prélevé pour les travailleurs salariés paraît assez systématiquement supérieur à l’impôt ﬁ  nalement dû, 
alors qu’inversement, pour les ménages bénéﬁ  ciant de deux pensions de retraite, ou 
d’une rémunération et d’une pension, le précompte est insufﬁ  sant et provoque, au 
moment de l’enrôlement, un surplus non négligeable d’impôt à payer.
Enﬁ n, la Cour des comptes a recommandé que l’administration favorise l’intensiﬁ  cation 
du dépôt des déclarations via Internet et de leur traitement automatisé pour la détec-tion des anomalies. Le gain de temps par rapport à l’encodage des déclarations manuelles pourrait ainsi être mis à proﬁ  t pour mieux assurer le suivi des paiements 
et réaliser le contrôle des montants de précompte déclarés. 560 162e Boek van het RekenhofOnderzoeksverslagen 2005
De Minister van Financiën liet in zijn schriftelijk antwoord weten dat hij geen funda-
mentele opmerkingen had over het verslag en dat hij zijn administratie zou vragen een grondig onderzoek te voeren naar de problemen die gepaard gaan met de con-trole op de berekening van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng.
Op 18 oktober werd in de commissie voor de Financiën en de Begroting van de 
Kamer van Volksvertegenwoordigers een vraag gesteld naar aanleiding van dit ver-slag (CRIV 51 COM 706 p. 18).
/L50776  P
ROGRAMMAFINANCIERING  VAN NIET-GOUVERNEMENTELE  ONTWIKKELINGS -
ORGANISATIES  (OKTOBER  2005)
De Kamer van Volksvertegenwoordigers had in 1997 via de Bijzondere Commissie 
voor de opvolging van de problemen van het Algemeen Bestuur voor Ontwikkelings-samenwerking (ABOS), een aantal aanbevelingen geformuleerd die onder meer betrekking hadden op de indirecte bilaterale ontwikkelingssamenwerking via niet-gouvernementele organisaties. Ongeveer tegelijkertijd werd voor deze vorm van samenwerking een nieuw reglementair kader gecreëerd. Sindsdien zijn de budget-taire middelen hiervoor gestaag toegenomen van 42.141.000 euro in 1998 tot 95.000.000 euro in 2005.
In 2003 is het Rekenhof nagegaan welk gevolg aan deze aanbevelingen werd gege-
ven. Voor deze audit werden de aanbevelingen van de Opvolgingscommissie als uit-gangspunt genomen en vier essentiële aandachtspunten afgeleid: 1) doelstellingen en evaluatie, 2) kwaliteit van de regelgeving, 3) naleving door de ngo’s en 4) controle door de Directie-Generaal Ontwikkelingssamenwerking (DGOS). Aan de hand van een aantal vooropgestelde normen en deze vier aandachtspunten werd onderzocht in welke mate de aanbevelingen werden gerealiseerd. Uit het onderzoek bleek dat dit niet optimaal is gebeurd.
Wat betreft de doelstellingen van de indirecte bilaterale ontwikkelingssamenwerking 
via ngo’s, werd vastgesteld dat deze op beleids- en beheersniveau onvoldoende wer-den gespeciﬁ  ceerd, geoperationaliseerd en op elkaar afgestemd, waardoor het beleid 
onvoldoende doelgericht is. Hierdoor kan moeilijk worden geëvalueerd of de doelstel-lingen werden bereikt, wat bijgevolg ook een bijsturing van het beleid in de weg staat. Subsidies zijn een instrument om de doelstellingen van de overheid te realise-ren, omdat de overheid deze doelstellingen niet zelf kan of wil realiseren. De mate waarin deze doelstellingen in SMART
1-doelstellingen worden geoperationaliseerd , is 
dan ook bepalend voor de evaluatiecapaciteit.
Vervolgens werd door toetsing aan de normen van behoorlijke regelgeving vastge-
steld en door de administratie bevestigd, dat de regelgeving kwalitatief onvoldoende is doordacht en uitgewerkt. Hierdoor draagt ze als juridisch sturingsinstrument, dat de rechten en plichten omvat van de subsidiërende overheid en de subsidietrekkers, onvoldoende bij tot de rechtszekerheid en -gelijkheid.
In een volgende fase werd via een aantal systeemtesten nagegaan of de verantwoor-
dingsverplichtingen, voorgeschreven door de ngo-regelgeving en de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, door de ngo’s werden gerespecteerd. Daarna wer-den via een representatieve steekproef een groot aantal ngo-acties geselecteerd, waarbij de deugdelijkheid van de verantwoordingsstukken werd onderzocht. Er werd vastgesteld dat, enerzijds, de formele verantwoordingsmodaliteiten, voorgeschreven door de regelgeving, door de ngo’s vrij goed worden opgevolgd. Anderzijds handelen 
1 Speciﬁ  ek, Meetbaar, Afgesproken, Realistisch en Tijdsgebonden.  162e Cahier de la Cour des comptes 561Rapports d’audit 2005
Dans sa réponse écrite, le ministre des Finances a fait savoir qu’il n’avait pas de 
remarques fondamentales sur le rapport et qu’il demandait à son administration de procéder à une enquête approfondie des problèmes liés au contrôle du calcul du précompte professionnel.
Ce rapport a fait l’objet des questions-réponses en commission des Finances et du 
Budget de la Chambre des représentants le 18 octobre 2005 (CRIV 51 COM 706, p.19). 
/L50776  L
E FINANCEMENT  PAR PROGRAMME  DES ORGANISATIONS  
NON GOUVERNEMENTALES  DE DÉVELOPPEMENT  (OCTOBRE  2005)
Par la voix de la Commission spéciale chargée du suivi des problèmes de 
l’Administration générale de la coopération au développement (AGCD), la Chambre des représentants avait formulé, en 1997, un certain nombre de recommandations ayant trait, notamment, à la coopération bilatérale indirecte par le biais d’organisations non gouvernementales. Quasi simultanément, un nouveau cadre réglementaire avait été créé pour cette forme de coopération. Depuis lors, les ressources budgétaires allouées à cet effet se sont accrues constamment et sont passées de 42.141.000 euros en 1998 à 95.000.000 euros en 2005.
En 2003 la Cour des comptes a mené un examen pour déterminer quelles suites ont 
été réservées aux recommandations précitées. Elle est partie des recommandations de la Commission de suivi pour en déduire quatre questions prioritaires : 1) objectifs et évaluation, 2) qualité de la réglementation, 3) respect de la réglementation par les ONG et 4) contrôle par la Direction générale de la Coopération au développement (DGCD). Sur la base d’un certain nombre de normes prédéﬁ  nies et de ces quatre 
questions prioritaires, il a été examiné dans quelle mesure les recommandations ont été mises en pratique. L’examen a révélé que cette mise en pratique n’a pas été optimale.
En ce qui concerne les objectifs de la coopération bilatérale indirecte au développe-
ment menée par l’entremise d’ONG, il a été constaté qu’au niveau de la politique et de la gestion, ils ont été insufﬁ  samment spéciﬁ  és, mis en œuvre et harmonisés, de 
sorte que la politique menée n’est pas assez ciblée. Partant, l’évaluation de la réali-sation des objectifs et la correction de cette politique s’en trouvent compliquées. Les subsides sont un instrument visant à réaliser les objectifs des pouvoirs publics, lorsque ceux-ci ne veulent ou ne peuvent pas les réaliser eux-mêmes. La capacité d’évaluation est dès lors fonction du degré d’opérationnalisation des objectifs en termes de modèle SMART
1.
Ensuite, il a été établi, par vériﬁ  cation en fonction des normes de bonne réglementa-
tion, que la réglementation n’a pas été sufﬁ  samment réﬂ  échie et détaillée, point de 
vue conﬁ  rmé par l’administration. En tant qu’outil de pilotage juridique, comprenant 
les droits et les devoirs de l’autorité subsidiante et des allocataires des subventions, elle contribue insufﬁ  samment à assurer la sécurité juridique et l’égalité juridique.
Dans une phase suivante, il a été examiné, par le biais de plusieurs tests systé-
miques, si les ONG ont respecté les obligations de justiﬁ  cation, prescrites par la réglementation relative aux ONG et les lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat. Ensuite, au moyen d’un sondage représentatif, il a été procédé à la sélection d’un certain nombre d’actions exécutées par des ONG, dans le but d’examiner la force probante des pièces justiﬁ  catives. Il a été constaté que, si les ONG respectent relativement bien les modalités redditionnelles formelles, prescrites par la réglemen-
1 Spéciﬁ  que, mesurable, adéquat, réaliste et temporel. 562 162e Boek van het RekenhofOnderzoeksverslagen 2005
de ngo’s op het niveau van de inhoudelijke of materiële naleving van de uitvoerings-
voorwaarden van de subsidieoverdracht niet altijd als goede huisvaders. De ver-schillende nuttige richtlijnen en suggesties geformuleerd door het Rekenhof, zullen worden verwerkt in de geplande aanpassing van de regelgeving en de controle-mechanismen, aldus de administratie. Ook de minister is zich bewust van de lacunes in de regelgeving en stelt een hervorming in het vooruitzicht.
Op het vlak van het internecontrolesysteem van DGOS, stelde het Rekenhof vast 
dat in 2004 heel wat initiatieven werden genomen om de interne controle te verbe-teren en een gestructureerde controleaanpak te organiseren. Het zou echter voorba-rig zijn nu reeds te oordelen of deze initiatieven volstaan om tegemoet te komen aan de vaststelling terzake van het Rekenhof. Deze luidde dat niet met zekerheid kan worden gesteld dat de interne controle, zowel organisatorisch als procedureel, zoda-nig is georganiseerd dat een rechtmatige aanwending en verantwoording van de sub-sidie kan worden gegarandeerd. 
Op basis van de bevindingen inzake de vier behandelde onderwerpen, kon, op een 
geaggregeerd niveau, worden gesteld dat de verschillende componenten van de sub-sidieregeling (de doelstelling van de regeling, de verantwoordelijkheden, de ﬁ  nancie-
ringswijzen, de toezichtinstrumenten, de administratieve lasten,…) onvoldoende tegenover elkaar werden afgewogen en op elkaar afgestemd.  162e Cahier de la Cour des comptes 563Rapports d’audit 2005
tation, elles n’agissent pas toujours en “bon père de famille » au niveau du respect, 
sur le plan du contenu ou de la forme, des conditions d’exécution du subventionne-ment. Selon l’administration, les différentes directives et suggestions utiles formulées par la Cour des comptes seront intégrées dans l’adaptation envisagée de la régle-mentation et des mécanismes de contrôle. Le ministre est, lui aussi, conscient des lacunes de la réglementation et annonce une réforme.
En ce qui concerne l’amélioration du système de contrôle interne de la DGCD, la 
Cour a conclu qu’en 2004, de nombreuses initiatives ont été prises aﬁ  n d’organiser 
une approche de contrôle structurée. Cependant, il est trop tôt pour évaluer si ces initiatives sufﬁ  ront pour répondre au souci de la Cour, qui avait constaté l’impossibilité 
d’établir avec certitude que le contrôle interne, sur le plan de l’organisation et sur celui de la procédure, a été structuré de manière à pouvoir garantir l’utilisation légale et la justiﬁ  cation des subsides. 
Ces constatations, formulées à propos des quatre sujets traités, permettent 
d’afﬁ rmer, au niveau agrégé, que les différentes composantes du régime de subven-
tionnement (objectif de la réglementation, responsabilités, modes de ﬁ  nancement, instruments de contrôle, charges administratives, etc.) n’ont pas été sufﬁ  samment 
mises en balance entre elles ni harmonisées. Aangenomen in algemene vergadering
van 23 november 2005
du 23 novembre 2005
De Eerste Voorzitter:
Le Premier Président: F. Vanstapel;
De Voorzitter:
Le Président: Ph. Roland;
De Raadsheren:
Les Conseillers: J. Beckers,
M. de Fays,
P. Rion,
R. Lesage,
D. Claisse,
M. Feron;
De Hoofdgriffier: 
Le Greffier en chef: Fr. Wascotte;
De Griffier:
Le Greffier: J. Van Ingelgem. 

Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1
Zitting 2008-2009
29 september 2008
REKENINGENBOEK
– van het Rekenhof –
over 2006
REK4626 RE KEN HOF
Rekeningenboek
over 2006
Ver slag van het Re ken hof 
Brus sel, september 2008
  Re gent schap sstraat 2
  B-1000 Brus sel
 web site www.re ken hof.be Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 3 REKENHOF 
 
Rekeningenboek over 2006 
 
 ________ Goedgekeurd in de  Nederlandse kamer van het Rekenhof  op 23 september 2008 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 4 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 2 3 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1
Inhoud
Samenvatting  .................................................................................  6
1 Inleiding  .....................................................................................  10
2 Begrotingsuitvoering 2006  ........................................................  12
2.1 Kerncijfers  ...........................................................................  12
 2.1.1 Begrotingsresultaat op aanrekeningsbasis  ................  12
 2.1.2 Resultaat op kasbasis  ...............................................  13
 2.1.3 Vorderingensaldo  ......................................................  14
 2.1.4 Evolutie van de schuld van het MVG  .........................  16
 2.1.5 Conclusies  ................................................................  22
2.2 Centrale middelen en ontvangsten 2006  ...........................  23
 2.2.1 Ontvangsten 2006  ....................................................  23
 2.2.2 Evolutie 2002-2006  ...................................................  27
2.3 Centrale uitgaven 2006  ......................................................  35
 2.3.1 Ordonnanceringen  ....................................................  35
 2.3.2 Vastleggingen en vastleggingsmachtigingen  .............  39
 2.3.3 Begrotingsfondsen 2006  ...........................................  41
 2.3.4 Evolutie van de uitstaande vastleggingen  
(departementen)  .......................................................  42
 2.3.5 Conclusies  ................................................................  43
2.4 Diensten met afzonderlijk beheer  ......................................  44
 2.4.1 Overzicht van de begrotingsuitvoering 2006  .............  44
 2.4.2 Voorlegging en controleverklaring  ............................  48
 2.4.3 Bijzondere controleresultaten  ...................................  48
 2.4.4 Conclusies  ................................................................  49
2.5 Vlaamse openbare rechtspersonen  ..................................  50
 2.5.1 Overzicht van de rekeningen 2006  ............................  50
 2.5.2 Rekeningvoorlegging en controleverklaring  ...............  58
 2.5.3 Bijzondere controleresultaten  ...................................  60
2.5.3.1 Hermesfonds: debiteurenadministratie  .......  60
2.5.3.2 Kind en Gezin: subsidië ring buitenschoolse  
opvang  .........................................................  6 2
2.5.4  Conclusies  ................................................................  65
2.6 Controle van de algemene rekeningen 2006  .....................  66
2.6.1 Inleiding  ....................................................................  66
2.6.2 Uitvoeringsrekening van de begroting  ......................  66
2.6.3 Rekening van de thesaurie  .......................................  71
2.6.4 Rekening van de vermogenswijzigingen  ..................  71
2.6.5 Conclusies  ................................................................  72
3 Thematisch financieel onderzoek  ...........................................  73
3.1 Budgettaire en boekhoudkundige verwerking van de BBB-  
rechtsopvolging  ..................................................................  73
 3.1.1 Inleiding  ....................................................................  73
 3.1.2 Tijdsverloop en coherentie van de rechtsopvolging  .. 74
 3.1.3 Regeling van de rechtsopvolging  ...............................  76 4 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1
 3.1.4 Centrale sturing en begeleiding  ................................  78
 3.1.5 Analogie met vennootschapsrecht  ............................  80
 3.1.6 Begroting en rekeningaflegging  .................................  82
 3.1.7 Bedrijfseconomische boekhouding  ............................  84
 3.1.8 Rapportering aan het Vlaams Parlement  ..................  86
 3.1.9 Conclusie  ..................................................................  87
 3.1.10 Aanbevelingen  ..........................................................  88
 3.1.11 Antwoord van de minister  .........................................  89
Bijlage: Verwerking BBB-rechtsopvolging per beleidsdomein   89
3.2 Doorlichting van het centraal financieringsorgaan van de  
Vlaamse Overheid  ..............................................................  100
 3.2.1 Inleiding  ....................................................................  100
 3.2.2 CFO-oprichting en -werking  .......................................  101
 3.2.3 Juridische onderbouwing  ..........................................  103
 3.2.4 Administratieve werking van het CFO  ......................  104
 3.2.5 Organisatiebeheersing  ..............................................  108
 3.2.6 Globale efficië ntie en effectiviteit van het CFO  .........  108
 3.2.7 Rapportering aan het Vlaams Parlement  ..................  110
 3.2.8 Conclusies  ................................................................  110
 3.2.9 Aanbevelingen  ..........................................................  111
3.2.10 Antwoord van de minister  ........................................................  112
3.3 Verantwoording door universiteiten van uitgaven met  
voorschotten of kredietkaarten  .........................................  113
 3.3.1 Inleiding  ....................................................................  113
 3.3.2 Interne richtlijnen en procedures  ..............................  114
 3.3.3 Registratie in de boekhouding  ..................................  116
 3.3.4 Dossiervolledigheid  ...................................................  117
 3.3.5 Autorisatie  ................................................................  118
 3.3.6 Kostenmotivering  ......................................................  119
 3.3.7 Dossierafhandeling  ...................................................  122
 3.3.8 Algemene conclusies  ................................................  123
 3.3.9 Algemene aanbevelingen  .........................................  125
 3.3.10 Reactie van de minister  ............................................  125
3.4 Gebruik door derden van gebouwen en terreinen van het  
Gemeenschapsonderwijs  ...................................................  126
 3.4.1 Inleiding  ....................................................................  126
 3.4.2 Vragenlijsten  .............................................................  127
 3.4.3 Respons  ....................................................................  128
 4.3.4 Opbrengsten uit derdengebruik  ................................  129
 3.4.5 Beslissingsmacht en overeenkomsten  .....................  130
 3.4.6 Tarifering en betaling  ................................................  132
 3.4.7 Verzekeringen  ..........................................................  133
 3.4.8 Aard van het derdengebruik  .....................................  133
 3.4.9 Kennis van de circulaire  ............................................  135
3.4.10 Invordering van gebruiksvergoedingen  ......................  136
3.4.11 Boekhoudkundige verwerking  ...................................  136
3.4.12 Steekproef ................................................................  137 5 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1
3.4.13 Conclusies  ................................................................  138
3.4.14 Aanbevelingen  ..........................................................  139
3.5 Restaurant-, representatie- en hotelkosten bij de VRT  .... 141
 3.5.1 Inleiding  ....................................................................  141
 3.5.2 Delegatieregeling  ......................................................  142
 3.5.3 Niet aangeboden maaltijden  .....................................  142
 3.5.4 Restaurantkosten  ......................................................  143
 3.5.5 Representatiekosten  .................................................  144
 3.5.6 Hotelkosten  ...............................................................  144
 3.5.7 Facturen en productievoorschotten  ..........................  145
 3.5.8 Conclusies  ................................................................  145
 3.5.9 Aanbevelingen  ..........................................................  146
4 Visumcontrole door het Rekenhof  ...........................................  147
4.1 Controlemethodiek  ................................................................  147
4.2 Resultaten van de controle 2006  ...........................................  148
4.3 Aanbevelingen  ......................................................................  157
5 Kleine gereglementeerde subsidies  .........................................  158
 5.1 Subsidies aan levensbeschouwelijke en sociaal-  
economische verenigingen voor het verzorgen van radio-  
en televisieprogramma’s bij de VRT  ......................................  158
 5.2 Situering van de subsidië ring ................................................  158
 5.3 Erkenning  ..............................................................................  159
 5.4 Subsidië ring ..........................................................................  159
 5.5 Controle door de administratie  ..............................................  161
 5.6 Conclusies  ............................................................................  162
 5.7 Aanbevelingen  ......................................................................  162
 5.8 Antwoorden van administratie en minister  .............................  163
6 Controle van rekenplichtigenrekeningen  ................................  164
 6.1 Inleiding  ................................................................................  164
 6.2 Resultaten van de rekeningencontroles  ...............................  165
 6.3 Conclusies  ............................................................................  190
 6.4 Aanbevelingen  ......................................................................  191
 6.5 Antwoord van de Vlaamse minister van Financië n en 
Begroting  ..............................................................................  191
7 Algemene conclusies van het rekeningenboek  .....................  192
Bijlage 1 Ontvangsten 2006  .........................................................  195
Bijlage 2 Kredietvorming 2006  ......................................................  211
Bijlage 3 Aanwending ordonnanceringskredieten  lopend jaar 2006 229
Bijlage 4 Aanwending overgedragen kredieten - jaar 2006 .......   24 0
Bijlage 5 Aanwending gesplitste vastleggingskredieten 2006  .. 246
Bijlage 6 Rekeningen 2006 van DAB’s en VOR’s  ........................  250
Bijlage 7 Begrotingsfondsen 2006  ..............................................  361
______________________ Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 8 Samenvatting  
 
Volgens de uitvoeringsrekening, die de uitvoering betreft van de midde-lenbegroting en titel 1 van de algemene uitgavenbegroting (dus zonder consolidatie met de uitgaven en ontvangsten van de Vlaamse openbare instellingen), heeft de Vlaamse Gemeenschap in 2006 een positief be-grotingsresultaat geboekt van 583.234 miljoen EUR (ontvangsten minus ordonnanceringen). Zij sloot het begrotingsjaar ook af met een kasover-schot van 498
 miljoen EUR. Met, onder meer, deze overschotten heeft 
de Vlaamse Regering de directe schuld doen dalen met 476 miljoen EUR tot 428 miljoen EUR. De schuld is dus, na sterke dalingen in vorige begrotingsjaren, in 2006 nog eens ongeveer gehalveerd. Aan de andere kant staat wel een jaarlijkse groei van de gewaarborgde schuld, vooral die van de Vlaamse openbare instellingen en van de NV's BAM en Lief-kenshoektunnel. Deze schuld steeg van 6.979 miljoen EUR eind 2005 tot 7.044 miljoen EUR eind 2006. Voor het begrotings- en kassaldo wor-den nog steeds geen concrete normen opgesteld. Het Rekenhof kan zich dan ook moeilijk uitspreken over de deugdelijkheid van de begro-tingsuitvoering 2006.   De normering voor de evaluatie van de budgettaire prestatie van de Vlaamse Gemeenschap wordt bepaald op een geconsolideerd niveau (samen met de Vlaamse openbare instellingen), met name door de be-paling van het vorderingensaldo. Wat het vorderingensaldo betreft, be-schikt het Rekenhof nog steeds over onvoldoende informatie om het verschil met het begrotingssaldo of het netto te financieren saldo en de naleving van de norm die de Hoge Raad van Financiën stelde, te contro-leren.  De Vlaamse Gemeenschap inde in 2006 20.244
 miljoen EUR algemene 
en toegewezen ontvangsten (exclusief leningopbrengsten). De innings-graad van de ontvangsten benaderde daarmee in 2006 de begrote be-dragen (99,2%).   Op een totaal van 21.850 miljoen EUR beleidskredieten ordonnanceerde de Vlaamse Gemeenschap in 2006 19.660 miljoen EUR. De aanwen-ding op het totaal van de beleidskredieten bedroeg zodoende 89,9%. Nadat de uitstaande vastleggingen (impliciete schuld) in 2005 voor het eerst in jaren weer licht daalden, stegen zij in 2006 weer, vooral door een verhoging van de uitstaande vastleggingen bij de niet-gesplitste kredieten.   De DAB’s, die in 2006 een budgettaire massa vertegenwoordigden van 1.075 miljoen EUR ontvangsten, en 1.257 miljoen EUR uitgaven, had-den in 2006, in tegenstelling tot in vorige jaren, nog weinig problemen met een tijdige rekeningaflegging. De rekeningencontrole leverde weinig opvallende opmerkingen op.  Het Rekenhof herhaalde wel zijn opmerking 
uit vorige jaren over de voortdurende onverdeeldheid van het saldo 1989 van het Vlaams Instituut voor Onroerend Erfgoed.  Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 6 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 9 De totale budgettaire massa van de VOI’s nam in 2006 licht toe (8.186 
miljoen EUR ontvangsten en 7.641 miljoen EUR uitgaven). De dotaties stegen tot in totaal 5.330 miljoen EUR. De rekeningaflegging kende in 2006 een nog grotere vertraging dan in 2005: liefst 33 rekeningen wer-den pas in september 2007 of later voorgelegd aan het Rekenhof en tien rekeningen bleven uit tot in 2008.  Deze vertraagde voorlegging heeft 
ook de controle van het Rekenhof en een tijdige rapportering van de controleresultaten in dit boek belemmerd. Naar aanleiding van de reke-ningencontrole onderzocht het Rekenhof het debiteurenbeheer bij het Hermesfonds. Het concludeerde dat dit fonds nog altijd essentiële on-derdelen van een degelijk systeem van interne beheersing ontbeert. Het Rekenhof onderzocht ook de subsidiëring van de buitenschoolse op-vang door Kind en Gezin. Het merkte onder meer op dat de instelling naliet tal van in 2003 gesignaleerde tekortkomingen in de interne contro-le te remediëren en dat de manuele berekeningswijze van de subsidies een hoog risico inhoudt.  De algemene rekening 2006 werd tijdig voorgelegd.  De controle ervan 
bracht echter verschillen met de onderliggende staten (o.a. bij DAB’s en VOI’s) aan het licht, die nopen tot een herziening van de rekening en het voorontwerp van eindregelingsdecreet 2006.   In het voorliggende boek rapporteert het Rekenhof ook over enkele van zijn recente thematisch financiële onderzoeken.   In de eerste plaats heeft het Rekenhof de budgettaire en boekhoudkun-dige verwerking van de BBB-rechtsopvolging geëvalueerd. Het merkte daarbij op dat de politieke besluitvorming pas laat tot stand kwam en daardoor tot een pragmatische, gefaseerde aanpak noopte. De pragma-tische ad-hocaanpak van de rechtsopvolging door de Vlaamse Regering bracht risico's op rechtsonzekerheid en ondoorzichtigheid mee. Boven-dien ontbreekt soms coherentie. Dat de data van opheffing van rechts-voorgangers en van inwerkingtreding van rechtsopvolgers soms niet op elkaar afgestemd zijn, heeft de rechtsopvolging complex gemaakt en bracht overlappingen in de uitvoeringsrekeningen van rechtsvoorgan-gers en rechtsopvolgers mee. Voor tal van agentschappen ontbrak in het eerste werkingsjaar overigens een aan het Vlaams Parlement voor-gelegde begroting. De centrale sturing en de begeleiding van het transi-tieproces op budgettair en boekhoudkundig vlak waren beperkt, zeker ten opzichte van de Vlaamse openbare rechtspersonen. De Vlaamse Overheid heeft in elk geval niet de zorgvuldigheid in acht genomen die de vennootschapswet voorschrijft voor de reorganisatie van onderne-mingen.  Over de CFO-werking oordeelde het Rekenhof vrij positief. Zij lijkt voor de Vlaamse Gemeenschap in haar geheel voordelig te zijn: zij voorkomt de opbouw van VOR-kassaldi of -tekorten. Zij leidt wellicht tot betere kassiersvoorwaarden en laat toe beleggingen beter te beheren. De steekproeven van het Rekenhof wezen uit dat de CFO-werking de voor-geschreven procedures naleefde, ook al ontbrak het soms aan transpa-rantie. Zo is het niet duidelijk of telkens de juiste basisallocaties bij de werking werden betrokken en of de eigenheid van de diverse CFO-rekeningen werd gerespecteerd. Het CFO waakt erover het debetsaldo 7 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 10 van zijn rekeningen binnen de toegestane debetmarge te houden. De 
BBB-overgang had in 2006 hierop echter tijdelijk een negatieve invloed. Bovendien vond de dotatiedoorstorting in 2006 en 2007 laattijdig plaats. De organisatiebeheersing van het CFO ten slotte voldoet globaal, maar het CFO verstrekt geen informatie aan het Vlaams Parlement.  De verantwoordingsprocedures van uitgaven met voorschotten of kre-dietkaarten bij de Vlaamse universiteiten verschillen sterk van universi-teit tot universiteit en zijn zelden volledig en sluitend. De universiteiten controleren trouwens niet altijd de strikte naleving van de eigen regels en procedures. Terwijl werknemers doorgaans hun nood aan voorschot-ten ter betaling van beroepskosten goed motiveren, is de motivering achteraf van het gebruik van kredietkaarten ter dekking van beroepskos-ten soms zwak of onbestaand. Universiteiten stellen evenmin altijd de-zelfde verantwoordingseisen. Vooral wat restaurantkosten betreft, doen zich verschillen voor.   Het Gemeenschapsonderwijs stelt verenigingen regelmatig zijn infra-structuur ter beschikking. Niet alle scholen passen daarbij de reglemen-tering even goed toe. Die reglementering is overigens niet altijd sluitend. Het derdengebruik van schoolinfrastructuur leverde de scholengroepen in 2006 ongeveer 4,1 miljoen EUR op. Hoewel de reglementering de raden van bestuur van de scholengroep opdraagt een eenvormige ta-riefstructuur te bepalen op grond van een verantwoorde prijsbepaling, is er in de praktijk weinig eenvormigheid. Het Rekenhof merkte voorts op dat soms overeenkomsten of verzekeringen voor brand en burgerlijke aansprakelijkheid ontbraken, dat de huuropbrengsten laattijdig boek-houdkundig worden aangerekend en dat vaak met contante betaling wordt gewerkt. Ten slotte vertoonde 8% van de steekproefdossiers fou-ten.  Voor zijn kostennotasysteem voor restaurant-, representatie- en hotel-kosten heeft de VRT weinig reglementen uitgevaardigd. Hij beschikt alleen over een reglement voor de kosten eigen aan de werkgever,  dat 
bovendien essentiële bepalingen mist. Het Rekenhof acht een uitge-werkte reglementering nodig. Bij gebrek aan voldoende reglementering, ontbreken ook regelmatig bewijstukken of informatie.  In de periode van september 2005 tot december 2006 heeft het Reken-hof de ordonnanceringen en vastleggingen op een selectie van basisal-locaties aan een grondige visumcontrole onderworpen. Het merkte in het algemeen op dat de administraties subsidiebestedingen onvoldoende opvolgen en dat het in dossiers vaak aan controlesporen ontbreekt. Bij overheidsopdrachten hebben zij ook te weinig oog voor de borgstelling en het beroep op de mededinging. Ten slotte besteden zij te weinig zorg aan de volledigheid van de verantwoordingsbundels. Een meer doorge-dreven interne controle kan het aantal tekortkomingen beperken.  Buiten zijn visumcontrole voert het Rekenhof ook een a-posteriori-controle uit op de betalings- en vastleggingsdossiers voor kleine gere-glementeerde subsidies. Zo onderzocht het de subsidies aan levensbe-schouwelijke en socio-economische verenigingen voor het verzorgen van radio- en televisieprogramma's bij de VRT. Het constateerde tekort-Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 8 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 11 komingen in de erkennings- en subsidiëringsreglementering. De subsi-
diepraktijk kampte vooral met gebrekkige en laattijdige verantwoordin-gen en het ontbreken van een gedocumenteerde controle door de admi-nistratie.  Ten slotte controleerde het Rekenhof een selectie van rekenplichtigen-rekeningen grondig. Het concludeerde dat het rekenplichtig beheer vrij degelijk is, op een aantal meer rekeningspecifieke problemen en enkele gemeenschappelijke problemen na. Veel van die problemen hebben te maken met een gebrekkige informatiedoorstroming tussen de betrokken actoren en een vaak ondermaatse interne controle.  9 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 12 1 Inleiding 
 
Het publicatiebeleid van de Nederlandse kamer van het Rekenhof ten aanzien van het Vlaams Parlement bestaat in een drieledige communi-catiestroom: 
• afzonderlijke, gedrukte rapporten doorheen het jaar met actuele rap-
portering over belangrijke, afgeronde rechtmatigheids- en doelmatig-
heidsonderzoeken;  
• een rekeningenboek dat alle informatie bundelt over de uitvoering 
van de begroting van het vorige jaar en de algemene rekening daar-over, alsook over onderzoeken met een sterk financiële inslag;  
• een activiteitenverslag, dat in het begin van elk jaar een overzicht 
biedt van de werking van het Rekenhof in het voorgaande jaar.  
 In principe legt het Rekenhof zijn rekeningenboeken telkens in het na-jaar, na de controle van alle betrokken rekeningen, aan het Vlaams Par-lement voor. Het rekeningenboek over 2001 liep echter vertraging op door problemen ingevolge de invoering van de economische boekhou-ding bij het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap en ook de voorbije jaren bleven een aantal problemen de voorlegging van de algemene rekening bemoeilijken. Met de tijdige voorlegging van algemene reke-ning over 2006, namelijk op 25 juni 2007, heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting een inhaalbeweging in de rekeningaflegging voltooid. Ook deze controle en rapportering van het Rekenhof voltooien momenteel een inhaalbeweging. Het Rekenhof heeft de algemene reke-ning over 2006 op 25 juni 2008 gecontroleerd verklaard en rapporteert daarover in dit boek. Het heeft inmiddels ook de controle op de algeme-ne rekening over 2007, voorgelegd op 30 juni 2008, aangevat en zal over de resultaten van deze controle rapporteren in zijn volgende reke-ningenboek, medio 2009.  In de loop van 2006 wijzigde de organisatie van de Vlaamse Overheid ter uitvoering van het kaderdecreet bestuurlijk beleid grondig. In de plaats van één ministerie met zeven departementen kwamen er dertien nieuwe ministeries, één per beleidsdomein en elk bestaande uit een departement, IVA's en EVA's(
1). Daarbuiten werden talrijke oprichtings-
decreten en -besluiten van de nieuwe agentschappen (IVA’s met en zonder rechtspersoonlijkheid, publiekrechtelijk en privaatrechtelijk vorm-gegeven EVA’s) in werking gesteld (
2). De opstart van de nieuwe agent-
schappen betekende ook de afschaffing en de regeling van de rechts-opvolging van tal van voormalige VOI’s.  
 
1  Besluit van de Vlaamse Regering van 3 juni 2005 met betrekking tot de 
organisatie van de Vlaamse administratie. 
2  Enkele agentschappen werden reeds in 2004 en 2005 in werking gesteld. 
Sommige agentschappen worden pas opgestart in 2007. Het grootste deel 
van de agentschappen trad echter in de loop van 2006 in werking. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 10 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 13 De implementatie van die nieuwe or ganisatiestructuur van de Vlaamse 
Overheid vond niet simultaan plaats en evenmin altijd op een voor de 
rekeningaflegging geschikte datum. De regeling van de rechtsopvolging is in een aantal gevallen complex, doordat soms verscheidene entiteiten erbij betrokken zijn. Dat zijn wellicht de redenen waarom de voorlegging van de rekeningen 2006 van verscheidene VOI’s en agentschappen vertraging opliep. Deze vertraging in de rekeningaflegging van de VOI’s en agentschappen had ook een impact op de controle van de algemene rekening. De rechtspersoon Vlaamse Gemeenschap is in een aantal gevallen immers betrokken bij die rechtsopvolging. Daarenboven had de afschaffing van VOI’s A en de oprichting van IVA’s zonder rechtsper-soonlijkheid gevolgen voor de eindregeling van de begroting van de in-stellingen van openbaar nut, een belangrijk onderdeel van het ontwerp van rekendecreet.  Als gevolg daarvan, en ook omdat het verkoos alle rekeningen 2006 in één rekeningenboek samen te brengen, heeft het Rekenhof de timing van zijn controleopdracht bijgesteld. Het rapporteert dan ook pas in dit boek een globaal overzicht van alle rekeningen over 2006 en koppelt dat aan een evaluatie van de rechtsopvolging.  Het eerste luik van dit verslag geeft de bevindingen weer van de contro-le op de algemene rekening 2006, de cijfers over de begrotingsuitvoe-ring 2006 en de resultaten van de controle op de rekening 2006 van de Vlaamse openbare rechtspersonen (diensten met afzonderlijk beheer, Vlaamse openbare instellingen en hun rechtsopvolgers). Het Rekenhof geeft in dit luik ook een globale benadering van de ontvangstenrealisatie en de kredietaanwending in 2006. Het blijft echter van oordeel dat het in de eerste plaats de Vlaamse Regering zelf toekomt het Vlaams Parle-ment detailanalyses voor te leggen.   Een tweede luik van dit verslag bundelt de resultaten van enkele thema-tische financiële onderzoeken die het Rekenhof recentelijk heeft uitge-voerd.   De bijlagen bij dit boek bevatten een meer gedetailleerd overzicht van de resultaten van de controle op de rekening 2006 van de Vlaamse openbare rechtspersonen. In de geest van de nieuwe organisatiestruc-tuur van de Vlaamse Overheid, is deze bijlage - anders dan voorheen(
3) 
- geordend per beleidsdomein.   
 
3  Traditioneel was deze bijlage ingedeeld naar de aard van de verzelfstan-
digde entiteit (DAB's en VOI's van de categorieën A, B of sui generis). 11 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 14 2 Begrotingsuitvoering 2006 
 
2.1 Kerncijfers 
2.1.1 Begrotingsresultaat op aanrekeningsbasis 
Vlaamse Gemeenschap voor 2006 samen en vergelijkt ze met de cijfer-gegevens voor 2005. De gegevens steunen op de door het Rekenhof gecontroleerde algemene rekeningen 2005 en 2006.  
  2005 2005 % t.o.v. 
begro-
ting 2006 2006 % t.o.v. 
begroting 
- algemeen 19.085.486 19.350.566 101,4% 20.130.682 20.141.382 100,1%
- toegewezen 292.549 299.068 102,2% 107.732 102.183 94,8%
TOTAAL 19.378.035 19.649.634 101,4% 20.238.414 20.243.565 100,0%
UITGAVEN(4)  
begrotingsjaar 19. 941.709 18.141.703 91,0% 21. 445.260 19.286.320 89,9%
− niet-gesplitste kredie-
ten(5) (6)15.629.666 14.379. 239 92,0% 17.708.344 16.057.202 90,7%
− gesplitste ordonnan-
ceringskredieten 3.831.420 3.686. 478 96,2% 3.230.096 3.078.626 95,3%
− variabele kredieten 480.623 75.986 15,8% 506. 820 150.492 29,7%
van het vorig jaar 566. 519 538.902 95,1% 405. 091 374.011 92,3%
TOTAAL 20.508.228 18.680.605 91,1% 21.850.351 19.660.331 90,0%
RESULTAAT - 969.028  - 583.234
TITEL III  
opbrengst leningen 0 0 0 0aflossing leningen 361.299 283. 810 78,6% 352.747 323.600 91,7%
 
 De Vlaamse Gemeenschap heeft in 2006 een positief boekhoudkundig resultaat geboekt van 583.234 duizend EUR. Dit is het resultaat van alle in 2006 geboekte ontvangsten en ordonnanceringen (betaalopdrachten).   Het lagere begrotingsresultaat in 2006 van 583.234 duizend EUR is het gevolg van een grotere stijging v an de uitgaven dan de ontvangsten ten 
                                                  
4  Beschikbare betaalkredieten. 
5  Inclusief bijkredieten vorige jaren. 
6  Het kredietbedrag houdt geen rekening met 55 duizend EUR gevraagde 
aanvullende kredieten in het rekendec reet 2006 ten gevolge van krediet-
overschrijdingen. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 12 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 15 opzichte van het voorgaande jaar. De uitgaven aangerekend op de vari-
abele kredieten zijn in 2006 verdubbeld.  Meer informatie over de evolut ie van de ontvangsten en uitgaven 2006 
is opgenomen in de hoofdstukken 2.2 en 2.3.  
2.1.2 Resultaat op kasbasis 
schap, ongeacht het begrotingsjaar waartoe zij behoren. Het is bijgevolg ruimer dan het begrotingsresultaat op aanrekeningsbasis: behalve van de begrotingsverrichtingen, ondergaat het ook de invloed van verrichtin-gen die budgettair bij het vorige jaar horen, van verrichtingen op orde- en thesaurierekeningen met kaseffect, doch zonder budgettaire weer-slag en van verrichtingen van de diensten met afzonderlijk beheer, die niet financieel, maar wel budgettair gescheiden zijn van de centrale be-groting van de Vlaamse Gemeenschap. De Vlaamse Gemeenschap maakt in haar maandelijkse samenvatting van de schatkisttoestand geen volledige uitsplitsing van haar resultaat op kasbasis over deze onder-scheiden onderdelen. Sinds 1999 vermeldt zij alleen het gedeelte van de onroerende voorheffing bestemd voor de provincies en de gemeenten, in een afzonderlijke rubriek thesaurieverrichtingen. Herfinancieringen van directe schuld zijn niet in het kasresultaat vervat, aflossingen van de indirecte schuld wel. De onderstaande tabel geeft de evolutie van het netto-kasresultaat over de jaren 2005-2006 weer(
7): 
 
  2005 2006 
kasontvangsten 20.383.177 20.948.026 
thesaurieverrichtingen 1.950.887 1.997.084 
totaal ontvangst en 22.334.064 22.945.110 
%-wijziging 4,11% 2,66% 
kasuitgaven 20.003.375 20.436.145 
thesaurieverichtingen 2.000.585 2.011.018 
totaal uitgav en 22.003.960 22.447.163 
%-wijziging 3,03% 1,97% 
netto-kasresultaat 330.104 497.947 
%-wijziging 243,94% 33,71% 
 
 De verbetering van het kasoverschot in 2006 is vooral te danken aan het hoger begrotingsresultaat in 2006, dat naar boven toe werd gecorrigeerd door de variaties op de lei (84.368 duizend EUR) en een verhoging van de wachtrekening van het CFO(
8) (54.966 duizend EUR). De intering 
                                                  
7 Bron voor deze cijfers zijn de samenvattingen van de maandelijkse schat-
kisttoestand in het Belgisch Staatsb lad, aangevuld met informatie van de 
administratie. 
8  Het betreft de wachtrekening in de kas van de Vlaamse Gemeenschap. 
Aan de andere kant namen de reserves van het CFO (buiten de kas van 13 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 16 van de DAB’s (184.368 duizend EUR) en in het algemeen minder gun-
stige derdengeldenbewegingen (voornamelijk landbouwvoorschotten) hebben het begrotingsresultaat naar beneden gecorrigeerd(
9). 
 De Vlaamse Regering heeft de kasoverschotten van de voorbije jaren aangewend voor schuldafbouw. De onderstaande tabel overziet de af-lossingen van de schuld op titel III en het effect op het bruto te financie-ren saldo (BFS). De tabel geeft ook de aflossingen weer die al in het netto te financieren saldo (NFS) vervat zitten en de aflossingen die het FFEU overnam. In 2006 werd wel het debetsaldo van het Investerings-fonds lokale besturen voor een bedrag van 56.450,1 duizend EUR in de directe schuld opgenomen.  
jaar NFS aflossing 
aflossing 
2005 330.104 313.557 16. 548 165.808 0 479.365 
2006 497.947 323.600 174. 347 164.559 0 488.159 
 Het kassaldo volstond in 2006 op zich voor de aflossingen van de schuld. De onderstaande tabel schetst deze evolutie voor de jaren 2005 en 2006.  
 
  (In miljoen EUR) 
 2005 2006 
Stand zichtrekening op 31.12 vorig jaar 95,7 -45,7 
Beleggingen op 31.12 vorig jaar 76,6 234,6 
Netto kasoverschot verrichtingen van het jaar 330,1 497,9 Thesaurie- en ordeverrichtingen zonder invloed op het NFS 0 0 Netto afname LT directe schul d (titel III) -313,5 -323,6 
Stand zichtrekening op 31.12 einde jaar -45,7 -1,1 
Beleggingen op 31.12 einde jaar 234,6 364,3 
 
2.1.3 Vorderingensaldo 
Raad van Financiën (HRF) het ESR 95 als referentiekader voor de eva-luatie van de budgettaire prestaties van de gemeenschappen en de ge-westen. De HRF- en de ESR-methodologie stellen het begrip vorderin-gensaldo centraal. Dat saldo wijkt in belangrijke mate af van de be-staande saldi volgens de huidige comptabiliteitsreglementering, zoals het begrotingssaldo of het netto te financieren saldo: 
 
de Vlaamse Gemeenschap) volgens de gegevens van de administratie in 
2006 af met 176.852 duizend EUR. 
9  Deze cijfers zijn overgenomen uit het rapport van de Vlaamse Regering 
over het gevoerde beleid inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap in 2006 (Stuk 32 (2006-2007) - Nr.1). Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 14 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 17 • Het vorderingensaldo steunt op de notie vastgestelde rechten, die 
economische materies. De huidige comptabiliteitsreglementering rekent echter voor de ontvangsten met de werkelijke inningen en voor de uitgaven met de ordonnanceringen(
10). Daardoor dienen 
11).  
• De ESR-methodologie gaat uit van geconsolideerde cijfers (van het 
Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap én te consolideren Vlaamse openbare instellingen), terwijl het begrotingssaldo alleen het verschil maakt tussen de kasontvangsten en de uitgaven op or-donnanceringsbasis van de Vlaamse Gemeenschap, zonder reke-ning te houden met resultaten van de DAB’s. Het netto te financie-ren saldo is weliswaar ruimer. Het vermeldt alle financiële tegoeden waarover de Vlaamse Gemeenschap kan beschikken in de vorm van liquiditeiten en tegoeden op rekeningen (inclusief die van DAB’s), ongeacht of ze die beheert voor eigen rekening of voor re-kening van derden. Het bevat echter niet de saldi van de VOI’s. 
 Het Rekenhof kan op dit ogenblik de naleving van de begrotingsnorm en het verschil tussen het begrotingssaldo of het netto te financieren saldo en het vorderingensaldo moeilijk controleren. Het heeft op het ogenblik van zijn controle onvoldoende toegang tot de macrobudgettaire gege-vens die leiden tot de samenstelling van het vorderingensaldo. De Vlaamse Overheid publiceert voorlopige cijfers over het afgelopen jaar in het begin van het volgende jaar. In april levert het vervolgens cijfers aan de algemene gegevensbank. Die gegevens laten het Instituut voor de Nationale Rekeningen (INR) en de HRF toe hun werkzaamheden uit te voeren. Het is uiteindelijk de HRF die in juni of juli een jaarverslag publi-ceert met een meer concreet resultaat van de naleving van de begro-tingsnorm. De onderliggende gegevens, berekeningen en correcties die aan de basis liggen van het gepubliceerde resultaat, worden niet conse-quent aan het Rekenhof voorgelegd(
12). Het Rekenhof voert zijn contro-
                                                  
10  Bij ontstentenis van een vermogens boekhouding volgens het systeem van 
11  Het decreet van 7 mei 2004 houdende regeling van de begrotingen, de 
boekhouding, de controle inzake subsidies en de controle van het Reken-hof (het Vlaams comptabiliteitsdecreet ) voert vanaf zijn inwerkingtreding 
een boekhouding in met de vastgestelde rechten als basis. Het program-madecreet 2007 heeft echter de inwerki ngtreding, die oorspronkelijk voor-
zien was voor 1 januari 2007, uitgesteld. Het Vlaamse comptabiliteitsde-creet vormt eigenlijk de verdere uitvoering van de algemenebepalingenwet. Wat de Vlaamse Gemeenschap betreft heeft een koninklijk besluit van 7 juni 2007 ook de inwerkingtreding van de algemenebepalingenwet uitge-steld tot 1 januari 2010. 
12  Het Rekenhof heeft het INR in april 2006 formeel om meer toegang ge-
vraagd tot de cijfergegevens die toel aten de overgang te maken van het 
begrotingssaldo naar het vorderingensaldo van de verschillende overhe-den en de sociale zekerheid, de docum enten die het INR en Eurostat uit-
wisselen en de adviezen die het INR en zijn wetenschappelijke comités 15 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 18 les uit op andere momenten (na indiening van de algemene rekening en 
de rekeningen van de VOI’s), wat vergelijkingen (rekening houdende met correcties na publicatie van cijfers) bemoeilijkt. Bovendien is de consolidatieperimeter ruimer dan de rekeningen die aan het Rekenhof worden voorgelegd.  De architecten van het ESR hebben de te consolideren instellingen ove-rigens niet ingedeeld volgens juridische criteria, maar classificeerden ze op grond van hun werkelijke intenties en economische realiteit. Dat heeft het voor het Rekenhof onmogelijk gemaakt in sommige grensgevallen vooraf te weten of ze al dan niet onder de sector van de overheid zullen vallen.  De HRF stelde het ESR-vorderingensado van de Vlaamse Gemeen-schap voor het jaar 2006 vast op 757,1 miljoen EUR tegenover een doelstelling van 419,4 miljoen EUR(
13). 
 
2.1.4 Evolutie van de schuld van het MVG  
 
2.1.4.1 Directe schuld 
 
De onderstaande tabel overziet de evolutie van de directe schuld in de periode 2005-2006.  
  2005 2006 
Uitstaande directe schuld, financiering NFS, op 31 december  -602.111 -970.347 
Indirecte schuld omgezet in directe schuld, uitstaand op 31 
december 1.506.038 1.397.931 
Totale uitstaande directe sc huld op 31 december 903.927 427.584 
Nominale afname/groei t.o.v. vo rig jaar -23,17% -52.70% 
Uitstaand op 31 december: korte te rmijn (< 1 jaar) 45.713 1.079 
Uitstaand op 31 december: lange en middellange termijn  
(> 1 jaar) 858.214 426.505 
Positieve kastoestand op 31 december 0 0 
Beleggingen op 31 december 234.607 364.322 
  
De totale uitstaande directe schuld nam in 2006 met 476.343 duizend 
EUR af. Deze halvering (-52,7%) was het gevolg van:  
 
aan de verschillende regeringen richten. Op 14 september 2006 heeft het 
INR positief geantwoord voor de data over 2005. Vrij laat werden ook de 
gegevens over 2006 aan het Rekenhof overgelegd.  
13  HRF, Evaluatie van de uitvoering van het  stabiliteitsprogramma in 2006 en 
vooruitzichten voor 2007-2011 , juli 2007. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 16 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 19 • een positief kasresultaat (NFS) van 497.947 duizend EUR, dat sterk 
steeg ten aanzien van 2005 (+167.843 duizend EUR);  
• 164.559 duizend EUR aflossingen binnen de begroting;  
• de evolutie van de negatieve kastoestand van 45.713 duizend EUR 
eind 2005 naar 1.079 duizend EUR kaskredieten eind 2006(14);  
• een verhoging van de beleggingen met 129.715 duizend EUR; 
• de overname van 56.450 duizend EUR schuld van het Investerings-
fonds Lokale Besturen. 
 
In 2006 situeerde de wijziging van de schuld zich dus èn bij de afname lange- en middellange-termijnschuld èn bij de afname van kaskredieten.  De onderstaande tabel geeft de verhouding weer tussen vaste en vlot-tende directe schuld. Het grootste deel van de directe schuld bestaat uit schuld tegen een vaste rentevoet.  
 2005 2006 
vaste rentevoet  91,1% 86,3% 
vlottende rentevoet  8,9% 13,7% 
  Als gevolg van de snellere afbouw van de schuld tegen vaste rente t.o.v. die met vlottende rente is de ratio vast/vlottend binnen de directe schuld verder afgenomen.  Een aantal resterende swaps die schuld tegen vaste rentevoet omzetten in schuld tegen vlottende rentevoet, alsook de overname van het Inves-teringsfonds Lokale Besturen, veroorzaakten de verschillen over de ja-ren heen. In de bovenstaande periode werden geen nieuwe afgeleide producten verhandeld. De bestaande swapovereenkomsten genereer-den in de periode 2004-2006 wel altijd een positief saldo op de begro-ting (respectievelijk 7.882 en 4.527 en 2.960 duizend EUR).   De schulddaling deed de interestlasten in reële cijfers en in verhouding tot het uitgaventotaal op ordonnanceringsbasis sterk dalen.   
 2005 2006 
Interestlasten 49.384 17.586 
% t.o.v. ordonnanceringen 0,3% 0,1% 
 De creditrente in het kader van een autonoom kas- en schuldbeheer, gestegen van 9.917 duizend EUR in 2005 naar 23.556 duizend EUR in 2006, werd daarbij in mindering gebracht.  
 
14  Het bedrag van het kaskrediet zit wel vervat in de uitstaande schuld en 
mag geen tweede keer worden meegerekend. 17 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 20 De daling van de interestlasten wordt ook verklaard door de overname 
door Gimvindus van 5.044 duizend EUR interestlasten op het consorti-umkrediet in 2006(
15). 
 In de periode 2004-2006 bestond de belangrijke operatie uit de overna-me in de directe schuld van het debetsaldo van de centralisatierekening van het Investeringsfonds Lokale Besturen (m.b.t. de geprefinancierde trekkingsrechten) op grond van artikel 4 van het decreet van 24 juni 2005 houdende bepalingen tot begeleiding van de aanpassing van de begroting 2005. Het decreet voorzag in een maximumbedrag van 288.000 duizend EUR. In 2006 werd bijkomend 56.450 duizend EUR(
16) 
opgenomen en 74.753 duizend EUR afgelost langs titel III(17) van de 
uitgavenbegroting. Er was voor  begrotingsjaar 2007 nog een extra op-name mogelijk tot ongeveer 68 miljoen EUR.    
2.1.4.2 Indirecte schuld 
 
De onderstaande tabel geeft de evolutie van de indirecte schuld weer over de jaren 2005-2006.   
 
15  Als tegenprestatie wordt de achterges telde schuld van Gimvindus bij het 
Vlaams Gewest verder afgebouwd. De niet-opname van, enerzijds, de ont-
vangst van de terugbetaling van de achtergestelde lening op de middelen-
begroting en, anderzijds, de betali ng van de rentelast op de uitgavenbe-
groting is niet ESR-neutraal, los v an het feit dat dergelijke compensaties 
boekhoudkundig niet correct zijn. Voor de periode 2002-2006 bedroeg de 
totale overname 52.860 duizend EUR. 
16  De debetstand eind 2005 bedroeg 26.983 duizend EUR; in 2006 werd 
56.450 duizend EUR opgenomen. 
17  Zoals het Rekenhof al in zijn verslag over de aangepaste algemene uitga-
venbegroting 2005 (Stuk 20-A (2004-2005) - Nr.1, p. 18) heeft gesteld, geeft de aflossing langs titel III een verkeerd beeld van het NFS (aange-zien de aangroei of afname van het NFS in principe dient te corresponde-ren met de wijzigingen van de directe schuld die wordt afgelost langs titel III) en van de eigenlijke directe schuld (t er financiering van het NFS). Zoals 
bij eerdere overnames van indirect e schulden in de directe schuld, hadden 
de aflossingen moeten worden aangerekend op titel I van de uitgavenbe-groting. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 18 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 21  (In duizenden EUR)  
 2005 2006 
Kunst 9.577  8.057  
Leefmilieu 10.658  9.074  
Watervoorziening (VMW) 658  0  Gemeenschappelijk vervoer 3.434  3.299  Amortisatiefonds (ALESH)     Huisvesting  1.583.186  1.598.620 Studietoelagen en financieringen   1.939  1.701 Universitaire sector (Socia le sector)   50.534  46.505 
Volksgezondheid (VFBZ)   30.443  27.795 
Totaal(18) 24.327 1.666.102 20.430 1.674.621 
 
Zowel de eigenlijke uitstaande indirecte schuld, waarbij het kapitaal en 
de interesten volledig ten laste zijn van de Vlaamse Gemeenschap, als de oneigenlijke indirecte schuld, waarvan alleen het geheel of een ge-deelte van de interestlasten ten laste vallen van de Vlaamse Gemeen-schap, bleven vrij constant(
19). De indirecte schuld bestaat uit schuld 
tegen een vaste rentevoet. 
 
 2005 2006 
vaste rentevoet  100,0% 100,0% 
vlottende rentevoet  0,0% 0,0% 
 Het lage niveau van de indirecte schuld zorgt voor zeer beperkte inte-restlasten in reële cijfers en in verhouding tot het uitgaventotaal op or-donnanceringsbasis. Daarbuiten ontvangt de Vlaamse Gemeenschap jaarlijks een door de VHM verschuldigd aandeel in de rentelasten van leningen die deze maatschappij aanging. In 2006 bedroeg dat aandeel 14.609 duizend EUR.  
 2005 2006 
Interestlasten 3.837 20.482 
% t.o.v. ordonnanceringen 0,0% 0,1% 
  
2.1.4.3 Evolutie van de totale schuld 
 
Sinds de doelstelling om de Vlaamse overheidsschuld tegen het einde van de legislatuur te halveren tot 2.780.000 duizend EUR eind 2003 was 
 
18  Totalen op niet-afgeronde bedragen. 
19  Het Rekenhof kan de juistheid v an de oneigenlijke indirecte schuld niet 
bevestigen doordat de administratie geen zicht heeft op de werkelijke af-
lossingen door de betrokken instellingen. 19 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 22 gerealiseerd, daalde de totale schuld verder tot 83.692 duizend EUR. 
Daardoor zakte de schuldratio (de verhouding van de totale uitstaande schuld ten opzichte van de middelen van de Vlaamse Gemeenschap) verder tot 0,4%.  
 
 2005 2006 
Directe schuld 903.927 427.584 
Indirecte schuld 24.327 20.430 
Eindstand schuld zonder kastoestand 928.254 448.014 
Debet kastoestand (uit schat kisttoestand) -234.607 -364.322 
Eindtoestand rekening houdende me t de kastoestand 693.647 83.692 
Jaarlijkse vermindering 338.719 609.955 
Schuldratio 3,5% 0,4% 
 
De verhouding tussen vaste en vlottende schuld wordt vooral bepaald 
door de directe schuld. 
 
 2005 2006 
vaste rentevoet  91,3% 87,0% 
vlottende rentevoet  8,7% 13,0% 
 De onderstaande tabel overziet de totale rentelasten. Zij vertegenwoor-digen maar een fractie van de totale uitgaven op ordonnanceringsbasis. Zoals gesteld, werd de financiering van een aantal rentelasten echter overgenomen door andere instellingen. 
 
 2005 2006 
intrestlasten 53.221 38.068 
% t.o.v. ordonnanceringen 0,3% 0,2% 
 
2.1.4.4 Gewaarborgde schuld 
 
De onderstaande tabel overziet de evolutie van de uitstaande schuld met een gemeenschap- of gewestwaarborg. De rubriek waarborgen aan 
Vlaamse openbare instellingen  dient in ruime zin te worden begrepen: 
zij omvat onder meer de waarborgen verstrekt aan de naamloze ven-nootschappen GIMV en Gimvindus. De rubriek waarborgen door Vlaam-
se openbare instellingen  omvat de waarborgen die het Vlaams Gewest 
pas in de tweede graad verleent en die in de eerste plaats zijn verstrekt door de Vlaamse openbare instellingen zelf. De lijst vermeldt ook de uitstaande schuld waarvan de Vlaamse Gemeenschap maar een ge-deelte van de interestlasten op zich neemt: die van de Universitaire sec-tor (sociale sector), Volksgezondheid (VFBZ), Huisvesting (het VWF) en studietoelagen en financieringen (de Gezinsbond). 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 20 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 23  ( In duizenden EUR) 
Uitstaand op 31/12/2005 31/12/2006 
Economische expansie wetten van 
17/07/59 en 30/12/70 14.285 11.076 
Sociale Huisvesting sociale en middelgrote woningen 720.185 706.180 
Scheepskredieten 8.372 1.499 
VMW 102.463 98.983 Domus Flandria 196.934 184.477 Kind en Gezin 5.326 4.527 GOM (Vl.Brab) 0 0 VVM 292.244 317.492 VHM 1.173.239 1.406.332 GIMV  0 0 Vlaams Woningfonds  1.537.301 1.552.735 
Studieleningen B.G.J.G. 1.939 1.701 Universiteiten (socia le sector) 50.534 46.505 
Universitair Ziek enhuis Gent 21.193 19.267 
FNSV-lening 117.936 55.056 Gimvindus 0 0 VFBZ  30.443 27.795 KMDA  4.000 3.500 VIB 7.478 7.199 IMEC 39.661 36.479 SYNTRA(
20) 9.878 8.740 
VRT  590 363 
Subtotaal 3. 599.531 3.772.650 
Stad Antwerpen    
   1  ex Fonds 208 582.505 556.618 
   2  ex Vlaams Financieringsfonds 370.962 354.477 Stad Gent       1  ex Fonds 208 63.550 51.418    2  ex VlaamsFinancieringsfonds 3.326 2.657 
Subtotaal 1.020.342 965.170 
DIGO 138.306 165.510 
VIPA 597.368 634.498 
FIVA 7.602 6.012 VLIF 267.701 227.083 Waarborgfonds 0 69 NV Waarborgbeheer 164.352 131.882 
Subtotaal 1. 175.328 1.165.054 
Liefkenshoektunnel  NV 133.796 108.902 
NGO’s 1.549 1.549 ARKimedesfonds 120.530 120.530 
Subtotaal 449.045 424.151 
TOTAAL 6.978.715 7.044.282 
 
De gewaarborgde schuld nam toe met 65.567 duizend EUR in 2006. Die 
stijging situeert zich vooral bij de VHM en in mindere mate bij de VVM, DIGO en VIPA.  De administratie verkrijgt de gegevens over de uitstaande gewaarborgde schuld rechtstreeks van de betrokken instellingen. Voor sommige cate-gorieën van waarborgen, zoals de waarborgen die de Vlaamse openba-re instellingen verlenen, is het beheer gedecentraliseerd. De centrale 
 
20  Voormalig VIZO . 21 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 24 administratie kan bij gebrek aan basisinformatie onvoldoende controle 
uitoefenen op de gerapporteerde gegevens.  
 
2.1.5 Conclusies 
Aangezien voor het begrotingsresultaat, buiten de projecties opgenomen 
in de begrotingsdocumenten, geen normen worden gedefinieerd, is het moeilijk de gehaalde resultaten te evalueren. Bovendien kunnen, onder meer, beslissingen over de overdracht  van kredietsaldi naar het FFEU 
en fluctuaties in de kredietaanwending de resultaten, zoals vermeld, beïnvloeden.   Net zoals voor het begrotingsresultaat worden evenmin voor het resul-taat op kasbasis normen opgesteld. Een positief resultaat is wel nood-zakelijk om toe te laten de schuld verder af te bouwen. Dat kan echter ook gedeeltelijk gebeuren door de afbouw van bestaande financiële re-serves (de toestand van de zichtrekening en de beleggingen). Zoals met enkele voorbeelden aangetoond, hebben verschillende interne verrich-tingen (transfers tussen het MVG en het CFO, toestand van de wachtre-kening van het CFO, evolutie van de saldi bij de DAB’s, doorstortingen naar derden, …) een impact op het resultaat op kasbasis.  De normering die de HRF gebruikt om de budgettaire prestaties van de Vlaamse Gemeenschap te evalueren, is gebaseerd op het vorderingen-saldo. Dat saldo gebruikt andere aanrekeningsmomenten dan die van de klassieke overheidscomptabiliteit en wordt op geconsolideerde basis opgesteld. Het Rekenhof beschikt op het ogenblik van zijn controle voor-alsnog niet over voldoende gegevens om de naleving van de HRF-norm en het verschil tussen het begrotingssaldo of het netto te financieren saldo en het vorderingensaldo te controleren.  Aan de ene kant is de schuld tot een laag peil gedaald. Aan de andere kant is er echter een gestage groei van de gewaarborgde schuld, vooral van waarborgen gekoppeld aan schulden van Vlaamse openbare instel-lingen en instellingen die de Vlaamse Gemeenschap niet onder de VOI’s catalogeert (de NV’s BAM en Liefkenshoektunnel). Buiten een vrij alge-mene doelstelling in het decreet van 7 mei 2004 houdende bepalingen inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap en het Vlaams Gewest, die stelt dat de Vlaamse Regering zuinig moet omgaan met het verlenen van waarborgen om de verplichtingen be-heersbaar te houden, werden voor de gewaarborgde schuld nog geen specifieke doelstellingen of normen opgelegd.  
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 22 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 25 2.2 Centrale middelen en ontvangsten 2006 
2.2.1 Ontvangsten 2006 
De middelenbegroting 2006 kende één aanpassing(21). Nadien vonden 
nog twee grote herschikkingen en herramingen plaats met het oog op de 
inwerkingtreding van de operatie beter bestuurlijk beleid, overeenkom-stig de machtiging in artikel 19(
22) van het origineel middelendecreet. De 
onderstaande tabel vergelijkt voor de grote categorieën van ontvangsten de reële inningen in 2006(
23) met die in 2005. De cijfers steunen op de 
ingediende algemene rekeningen. De bijlage bij dit boek bevat een uit-gebreide tabel met de ontvangsten 2006 per artikel. Een bijkomende kolom daarin toont ook de herschikkingen. Schijnbare afwijkingen in de totalen zijn te wijten aan afrondingen.  
Middelen 
Inning 2005 Inning 2006Aandeel 
in totaal 
2006 Innings-
graad 
2006 Evolutie
(2005 = 
100)
sten) 19.350.566 20.141.382 99,5% 100,1% 104,1
inclusief dotatie kijk- en luistergeld 15.094.195 15.613.591 77,1% 100,0% 103,4
Andere transfers en dotaties van de federale overheid 305.553 410.078 2,0% 120,1% 134,2
Gewestbelastingen, nog geïnd door de fede-rale overheid inclusief nalatigheidsinteresten 3.587.744 3.869.888 19,1% 98,6% 107,9
Gewestbelastingen, eigen inning 81.150 80.678 0,4% 100,2% 99,4
Andere niet-fiscale ontvangsten 281.923 167.146 0,8% 101,6% 59,3
Toegewezen ontvangsten 299.068 102.183 0,5% 94,8% 34,2
Totaal algemene en toegewezen ontvangsten 19.649.634 20.243.565 100,0% 100,0% 103,0
Leningopbrengsten 0 0 0,0% 0,0% 
Algemeen totaal 19.649.634 20.243.565 99,2% 103,0
 
21  Decreet van 23 december 2005 houdende de middelenbegroting van de 
Vlaamse Gemeenschap voor het begroti ngsjaar 2006; decreet van 30 juni 
2006 houdende aanpassing van de middelenbegroting van de Vlaamse 
Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2006. 
22  De Vlaamse Regering wordt ertoe gemachtigd bij besluit, in de loop van 2006, en dit binnen de perken van de ontvangstenramingen voor de diver-
se programma’s, herramingen te verrichten tussen ontvangstenartikelen, zowel bestaande als nieuw in te schrijven en zowel algemene als toege-wezen, over de programma’s heen in het kader van de inwerkingtreding 
van de departementen en de agentschappen conform het decreet Beter Bestuurlijk Beleid van 18 juli 2003 . 
23  Een deel van de heffingen die de Vlaamse Gemeenschap invoerde, is niet 
opgenomen in de middelenbegroting en wordt rechtstreeks op de begro-
ting van de Vlaamse pararegionale instellingen en diensten met afzonder-lijk beheer geboekt (bv. Minafonds). 23 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 26 In vergelijking met 2005 zijn vooral de andere transfers en dotaties van 
de federale overheid  en de nog door de federale overheid geïnde belas-
tingen sterk gestegen, respectievelijk met 34,2% en 7,9%. Er was een 
grote daling bij de andere niet-fiscale ontvangsten (in 2005 waren er nog een eenmalige opbrengst van 184,3 miljoen EUR uit de verkoop van onroerende goederen en voor 27,7 miljoen ontvangen dividenden van openbare investeringsmaatschappijen) en bij de toegewezen ontvang-sten (in 2005 was er nog een eenmalige opbrengst van 201,2 miljoen EUR uit de verkoop van de GIMV-participatie).  De gebudgetteerde ontvangsten werden nipt gerealiseerd (5.151 dui-zend EUR). De inning van de gedeelde en samengevoegde belastingen benaderden daarbij de raming (-4.777 duizend EUR). De andere trans-fers en dotaties van de federale overheid bedroegen 68.667 duizend EUR meer dan geraamd, als gevolg van de naar 2006 verschoven laats-te kwartaalbetaling van 2005 voor de tewerkstellingsprogramma’s (art. 35 BFW). De ramingen van de nog door de federale overheid geïnde belastingen werden daarentegen niet gehaald (-55.937 duizend EUR) als gevolg van de lage inningsgraad van hypotheekrechten (85,1%), schenkingsrechten (86,1%), het eurovignet (88,4%) en de verkeersbe-lasting (96,3%).   De aangepaste Vlaamse middelenbegroting 2006 raamde het totaal van de gedeelde belastingen en de samengevoegde belastingen, inclusief de dotatie ter compensatie van het kijk- en luistergeld, op 15.618.368 duizend EUR. Dat was een overschatting van 4.777 duizend EUR. Het werkelijk geïnde bedrag van 15.613.591 duizend EUR, 3,6% meer dan in 2005, stemde nagenoeg overeen met de raming in de aangepaste (federale) rijksmiddelenbegroting 2006.   
belastingen  Aangepaste 
raming 2006 
(24) Uitvoering (25) Aangepaste 
raming 2006 Inning 2006 Inningsgraad
(art. 82.20 - 45.21) 499.838
10.643.968499.838 499.838 100,0%
(art. 82.20 - 49.21) 10.144.130 10.147.800 10.144.130 100,0%
(art. 83.30 - 49.22) 4.970.729 4.969.629 4.970.730 4.969.623 100,0%
Totaal 15.614.697 15.613.597 15.618.368 15.613.591 100,0%
 
De aangepaste raming 2006 bestaat uit de som van twee componenten: de definitieve afrekening voor 2005 en de aangepaste raming voor 2006. Beide werden geraamd bij de begrotingscontrole 2006. Voor de defini-tieve afrekening van 2005 viel de Vlaamse raming daarbij 3.671 duizend 
 
24  Wet van 11 juli 2006 houdende aanpassing van de rijksmiddelenbegroting 
2006, BS 8/8/2006 , p. 38796. 
25  164e Boek van het Rekenhof, Volume I - Commentaar, p. 132. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 24 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 27 EUR hoger uit dan de federale(26). Van het federaal geraamde bedrag 
voor de gedeelde belastingen werd bij de betaling van september 2006 
bovendien 1,1 miljoen EUR ingehouden ter uitvoering van de artikelen 2 en 3 van het koninklijk besluit van 11 september 2003(
27).  
 De ontvangsten uit andere transfers en dotaties van de federale over-
heid, geraamd op 341.411 duizend EUR, werden met 68.667 duizend 
EUR overschreden (20,1%), een toename van 34,2% tegenover 2005. Het betreft de volgende ontvangstenartikelen. 
Middelen Inning 2005 Inning 2006Inningsgraad 
(2005= 100)
overheid 305.553 410.078 120,1% 134,2
Aandeel van het Vlaamse Gewest in de op-
brengst van de Eenmalige Bevrijdende Aangifte (EBA) (art. 24.10 – 69.02)   39.254 0 nvt 0,0
van het samenwerkingsakkoord 2005-2008 tussen de Federale Staat, het Vlaams, het Waals en het Brusssels Hoofdstedelijk Gewest en de Duitstalige Gemeenschap betreffende de meer-waardeneconomie (art. 52.40 – 49.43)   0 7.205 84,3% nvt
Dotatie ter bevordering van het rationeel ener-gieverbruik (art. 81.20 – 49.01)   5.926 100,4% nvt
buitenlandse studenten (art. 62 BFW) (art. 82.20 – 49.01)   28.227 33.930 108,5% 120,2
Aandeel in de winst van de Nationale Loterij (artikel 62bis bijzondere financieringswet) (art. 82.20 – 49.22)   41.903 36.067 105,7% 86,1
werkstellingsprogramma's) (art. 83.30 – 49.18)   196.170 326.949 125,0% 166,7
 
De meeropbrengst is vooral het gevolg van de storting door de federale overheid in januari 2006 van de vierde kwartaalbetaling 2005 (65.389 duizend EUR) voor de tewerkstellingsprogramma’s (artikel 35 van de BFW). Ook voor de financiering van buitenlandse studenten werd een twaalfde van het bedrag voor 2005 pas in 2006 gestort. Verder stortte de federale overheid eenmalig 5.926 duizend EUR als tegemoetkoming voor de meerkosten van de collectieve structuren van de Vlaamse Ge-meenschap ingevolge de stijging van de energieprijzen(
28). De eenmali-
ge storting van de federale overheid van 2.798 duizend EUR(29) ter 
                                                  
26  Verslag van het Rekenhof bij de aanpassing van de begroting 2006, Stuk 
20, 2005-2006, Nr. 1, p. 7-9. 
27  Koninklijk besluit van 11 september 2003 tot regeling van de hangende 
boekhoudkundige verrichtingen en tot afschaffing en afsluiting van de ont-
binding van het Wegenfonds en tot vast stelling van de modaliteiten van de 
ontbinding. 
28  Bijzondere wet van 30 maart 2006 houdende de toekenning van een bij-
zondere eenmalige toelage ten voordel e van de Vlaamse Gemeenschap, 
de Franse Gemeenschap, het Waalse Ge west en het Brussels Hoofdste-
delijk Gewest. 
29  164e Boek van het Rekenhof, Volume I – Commentaar, p. 132 en 133. 25 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 28 compensatie van de Vlaamse Ge meenschap voor de toekenning van 
een bijkomende kinderbijslag ten voordele van schoolgaande kinde-
ren(30), betaald op 29 december 2006, werd aangerekend op program-
ma 99.10 (interdepartementale bestaansmiddelen van het college van secretarissen-generaal).  De toename van de ontvangsten in de gewestbelastingen, nog geïnd door de federale overheid, situeerde zich in de volgende artikelen.  
(2005 = 100)
overheid 3.587.744 3.869.888 98,6% 107,9
(art. 83.30 – 36.03) 19.444 19.031 90,8% 97,9
Belasting op de automatische ontspanningstoe-stellen (art. 83.30 – 36.04) 28.936 30.896 86,9% 106,8
dranken (pro memorie) (art. 83.30 – 36.05) 173 212 nvt 122,5
Registratierechten (art. 83.30 – 36.06) 1.348.911 1.561.236 101,2% 115,7
Hypotheekrechten (art. 83.30 – 36.07) 151.430 148.202 85,1% 97,9
(art. 83.30 – 36.08) 799.766 769.431 96,3% 96,2
Belasting op de inverkeersstelling (art. 83.30 – 36.09) 178.694 191.256 105,8% 107,0
Eurovignet (art. 83.30 – 36.10) 82.200 71.643 88,4% 87,2
Schenkingsrechten (art. 83.30 – 56.50) 184.878 207.909 86,1% 112,5
Successierechten en recht van overgang bij overlijden (art. 83.30 – 56.51) 793.313 870.073 102,3% 109,7
 
De federale overheid inde 55,9 miljoen EUR minder gewestbelastingen dan geraamd (3.925,8 miljoen EUR). De lage inningsgraad situeerde zich vooral bij de hypotheekrechten (85,1%), het eurovignet (88,4%) en de schenkingsrechten (86,1%). Toch was er vergeleken met 2005 nog een toename van 12,5% voor die schenkingsrechten. Ook de opbreng-sten van de registratierechten, de successierechten en de belasting op de inverkeersstelling namen sterk toe, met respectievelijk 15,7%, 9,7% en 7%. Het procentueel aandeel van deze middelen in de ontvangsten steeg in 2006 tot 19,1% tegenover respectievelijk 18,3% en 17,3% in 2005 en 2004.  
 
30  Bijzondere wet van 28 december 2006 houdende de toekenning van een 
eenmalige bijzondere toelage ten voordele van de Vlaamse Gemeen-
schap, het Vlaamse Gewest, de Franse Gemeenschap, het Waalse Ge-west, het Brusselse Hoofdstede lijke Gewest en de Gemeenschappelijke 
Gemeenschapscommissie. 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 26 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 29 2.2.2 Evolutie 2002-2006 
Voorts geeft een vergelijking 2002-2006 een beeld van de evolutie van 
de ontvangsten sinds de inwerkingtreding van het Lambertmontakkoord. De onderstaande tabel vergelijkt de inningen van 2002 tot 2006 per gro-te categorie van ontvangsten.  
Middelen Inning 2002 Inning 2003 Inning 2004 Inning 2005 Inning 2006
(exclusief leningopbrengsten) 16.282.780 17.253.590 18.311.427 19.350.566 20.141.382
belastingen, inclusief dotatie kijk- en luistergeld 13.139.159 13.822.179 14.214.320 15.094.195 15.613.591
Andere transfers en dotaties van de federale overheid 282.902 350.637 503.800 305.553 410.078
Gewestbelastingen, nog geïnd door de federale overheid 2.510.616 2.795.617 3.183.955 3.587.744 3.869.888
Gewestbelastingen, eigen in-ning 173.849 139.657 88.504 81.150 80.678
Andere niet-fiscale ontvangsten 176.254 145.500 320.848 281.923 167.146
Toegewezen ontvangsten 69.962 89.279 84.311 299.068 102.183
Totaal algemene en toegewezen ontvangsten 16.352.742 17.342.869 18.395.738 19.649.634 20.243.565
Leningopbrengsten 0 0 0 0 0
Algemeen totaal 16.352.742 17.342.869 18.395.738 19.649.634 20.243.565
 
In de periode 2002-2006 realiseerde de Vlaamse overheid geen lening-opbrengsten. Zij financierde de lasten van de lopende leningen, zowel interesten als aflossingen, dus volledig met gewone middelen en ook met eenmalige opbrengsten.  De onderstaande grafiek geeft de evolutie weer van de geïnde totale ontvangsten 2002-2006.  
 
 27 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 30 De vergelijking van de inningen 2002-2006 toont een jaarlijkse stijging 
van meer dan 6% tot 2005. Die stijging halveert in 2006 (nog 3%).  De jaarlijkse stijging van de gedeelde en samengevoegde belastingen, 
2,8% in 2004. 2005 toonde een stijging met 6,2%; 2006 weer een daling tot 3,4% (zie de onderstaande grafiek). De minder sterke stijging in 2006 was te wijten aan de lage BNI-groei voor de afrekening 2005, de lagere inflatie in 2006 en de stabilisering van de verdeelsleutel fiscale capaci-teit.  
 
 De overige (kleinere) transfers en dotaties vanwege de federale over-heid evolueerden als volgt:  Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 28 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 31  
 De onderstaande tabel geeft een overzicht van de evolutie 2002-2006 van de inning van de gewestbelastingen.  Middelen Artikel  Inning 2002 Inni ng 2003 Inning 2004 Inning 2005 Inning 2006 
Andere transfers en dotaties van 
de federale overheid 282.902 350.637 503.800 305.553 410.078
Terugstorting van teveel betaalde 
afcentiemen 24.10 49.01  0 14.816 0
Aandeel van het Vlaamse Gewest in de liquidatie van het Amortisa-tiefonds voor Leningen voor de Sociale Huisvesting (Alesh) 24.10 69.01   138.462 0
Aandeel van het Vlaamse Gewest in de opbrengst van de Eenmalig
e
Bevrijdende Aangifte (EBA) 24.10 69.02   0 39.254 0
Aandeel van de Vlaamse Ge-meenschap in de verkoop van schoolgebouwen van de Belgisch
e
Strijdkrachten in Duitsland 24.10 76.02   1.414 0
Ontvangsten van federale midde-len in het kader van het samen-werkingsakkoord tussen de Staat, de Gewesten en de Duitstalige Gemeenschap van 4 juli 2000 betreffende de sociale economie 52.40 49.43 3.452 13.897 7.098 7.205
Dotatie ter bevordering van het rationeel energieverbruik 81.20 49.01    5.926
Financiering van het universitair onderwijs voor buitenlandse stu-denten (art. 62 van de bijzondere wet van 16 januari 1989) 83.20 49.19 28.778 26.717 32.271 28.227 33.930
Aandeel in de winst van de Natio-nale Loterij (artikel 62bis bijzonde
-
re financieringswet) 83.20 49.22 17.027 27.222 48.178 41.903 36.067
Ontvangsten voortv loeiend uit art. 
35 van de bijzondere wet van 16 januari 1989 (tewerkstellingspro-gramma's) 83.30 49.18 233.646 282.800 261.560 196.170 326.94929 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 32  
 
De stijging van de gewestbelastingen, nog geïnd door de federale over-
heid, zette zich van 2003 tot 2006 door, al werden geen bijkomende 
belastingen meer aan de gewesten toegewezen. De groei is significant. De opbrengsten namen van 2002 tot 2006 toe met 54,1%.   Middelen Artikel begro-
ting Inning 2002 Inning 2003 Inning 2004 Inning 2005 Inning 2006 
heid 2.510.616 2.795.617 3.183.955 3.587.744 3.869.888
weddenschappen 83.30-36.03 17.279 16.596 16.737 19.444 19.031
Belasting op de automatische ontspanningstoestellen 83.30-06.04 29.176 27.265 28.209 28.936 30.896
Openingsbelasting op de slijterijen van gegiste dranken (pro memorie) 83.30-36.05 528 280 246 173 212
Registratierechten 83.30-36.06 912.748 1.003.187 1.152.265 1.348.911 1.561.236
Hypotheekrechten 83.30-36.07 93.427 110.799 119.219 151.430 148.202Verkeersbelasting op de 
autovoertuigen 83.30-36.08 594.744 736.124 710.106 799.766 769.431
Belasting op de inverkeers-stelling 83.30-36.09 137.284 158.284 163.125 178.694 191.256
Eurovignet 83.30-36.10 54.224 59.302 68.239 82.200 71.643
Schenkingsrechten 83.30-56.50 32.918 41.278 122.559 184.878 207.909Successierechten en recht 
van overgang bij overlijden 83.30-56.51 629.363 642.502 803.250 793.313 870.073
Nalatigheidsinteresten op gewestbelastingen 83.30-26.02 8.924    
inning  173.849 139.657 88.504 81.150 80.678
Heffingen leegstand en ver-krotting (decreet 20.12.96) 24.10-36.01 6.889 12.637 4.177 3.134 1.974
Kijk- en luistergeld (gemeen-schapsbelasting) 82.10-07.01 3.207 718 0 0 0
Kijk- en luistergeld (gewestbe-lasting) 83.10-07.01 39.148 1.348 4.367 328 75
Onroerende voorheffing 83-10-37.01 124.604 124.604 79.959 77.688 78.629
Totaal gewestbelastingen  2.684.464 2.935.274 3.272.459 3.668.895 3.950.566Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 30 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 33 
 
De stijging was het grootst bij de indirecte belastingen op het vermogen: 
• het registratierecht op de overdrachten ten bezwarende titel van in 
België gelegen onroerende goederen en het registratierecht op de 
gedeeltelijke of gehele verdelingen van in België gelegen onroeren-de goederen (in de begroting registratierechten , +71,0%); 
• het registratierecht op de vestiging van een hypotheek op een in 
België gelegen onroerend goed (in de begroting hypotheekrechten , 
+58,6%); 
• het registratierecht op de schenkingen onder de levenden van roe-
rende of onroerende goederen (in de begroting schenkingsrechten , 
+531,6%); 
• de successierechten (+38,2%). 
 De onderstaande grafiek geeft een overzicht van de evolutie 2002-2006 van die belastingen.  31 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 34 
 
De stijging van de registratie- hypotheek-, schenkings- en successie-rechten, was het gevolg van beleidsmaatregelen en externe factoren. De belangrijkste maatregelen waren de verlaging van de registratierechten (van 12,5% naar 10%), de instelling van een verrekening of teruggave (bij wederverkoop binnen de twee jaar) en de invoering van een laag tarief (ook bevrijdend voor de successierechten, zelfs bij overlijden bin-nen de drie jaar) voor geregistreerde schenkingen van roerende goede-ren (geld). De belangrijkste externe factoren waren de hoge vlucht van de vastgoedprijzen, die de belastbare basis van de registratierechten uiteraard rechtstreeks beïnvloedde, en de federale eenmalig bevrijdende aangifte, die heeft geleid tot een toevloed van geld. De opbrengst van de successierechten volgt de trend van de immobiliënmarkt in beperkte mate. De opbrengsten van de successierechten blijven veel belangrijker dan die van de schenkingsrechten.  De opbrengst van de mobiliteitsbelastingen steeg traag, maar gestaag, onder invloed van de toename van het wagenpark.  Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 32 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 35 
 
 De gewestbelastingen die de Vlaamse overheid zelf int, brengen steeds minder op. De lagere opbrengst is het gevolg van het beleid (fiscale sti-muli in de onroerende voorheffing, afschaffing van het kijk- en luister-geld), maar ook van moeilijkheden bij de vestiging en inning van de hef-fingen leegstand en verkrotting. De gevolgen van het decreet van 7 mei 2004 werden pas vanaf 2006 zichtbaar. Er werden geen belangrijke stappen in de richting van meer eigen inning gezet.  De onderstaande grafiek geeft een overzicht van de evolutie 2002-2006 van deze belastingen.  33 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 36 Evolutie gewestbelastingen, eigen inning
020.00040.00060.00080.000100.000120.000140.000
AR 2002 AR 2003 AR 2004 AR 2005 AR 2006in duizenden euro
onroerende voorheffing leegstand en verkrotting kijk- en luistergeld
 
 De andere algemene (niet-fiscale) ontvangsten  en de toegewezen ont-
vangsten  maken maar een klein gedeelte uit van de middelenbegroting. 
De onderstaande grafiek toont de evolutie van de realisatie van deze ontvangsten.  
 
 De jaarlijkse toename van de belangrijke ontvangstencategorieën zorg-de ervoor dat de Vlaamse Regering de schuld verder kon afbouwen én beperkte nieuwe initiatieven kon nemen.    Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 34 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 37 2.3 Centrale uitgaven 2006 
2.3.1 Ordonnanceringen 
ringskredieten en de aanrekeningen voor het jaar 2006 op grond van de gegevens in de algemene rekening 2006.   
2.3.1.1 Kredieten lopend jaar 
 
De kredieten voor de ordonnancering van uitgaven kunnen worden on-derverdeeld in niet-gesplitste kredieten (initiële kredieten en bijkredieten vorige jaren), (gesplitste) ordonnanceringskredieten en variabele kredie-ten. De niet-gesplitste kredieten  (NGK), eigen aan het begrotingsjaar, 
resulteren uit de initiële begrotingskredieten, de aangepaste begrotings-kredieten, een aantal fusioneerbare overdrachten(
31) en transfers binnen 
de begroting.   In de loop van het jaar worden in de aanpassingsbladen ook bijkredieten 
vorige jaren  (BVJ) gestemd, die dienen voor de ordonnancering van 
uitgaven van vorige jaren. Ze gedragen zich als gewone niet-gesplitste kredieten en zijn dus maar eenmaal overdraagbaar.  De (gesplitste) ordonnanceringskredieten  (GOK) omvatten zowel de 
nieuw toegestane ordonnanceringskredieten op grond van de oorspron-kelijke begroting en de aanpassingsbladen, als de overgedragen ordon-nanceringskredieten van het vorige begrotingsjaar(
32).  
dietsaldi op het einde van het vorige jaar en anderzijds uit de nieuwe ontvangsten toegewezen aan die kredieten. Ook hier zijn transfers mo-gelijk.   Ten slotte is er een onderscheid tussen de kredieten eigen aan de be-leidsuitvoering (de som van de bovenstaande kredieten (titel I)) en de kredieten voor de aflossing van de schuld van de Vlaamse Gemeen-schap (titel III).  
 
31  In afwijking van artikel 34 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomp-
tabiliteit. Deze overdrachten zijn in  feite afkomstig van het vorige begro-
tingsjaar, maar worden samengevoegd met de kredieten van het lopende 
jaar. De NGK overgedragen van het vorige begrotingsjaar (gewone over-drachten in kader van artikel 34) worden niet samengevoegd met de kre-dieten van het lopende jaar en maken daarvan dus geen deel uit. Ze wor-den afzonderlijk gecomptabiliseerd. 
32  De overdrachten zijn uitzonder ingen die de decreetgever op grond van 
artikel 35, §1, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit machtigt in de begroting en fusioneert met de voor dat jaar gestemde kre-dieten. Ook voor deze krediet en zijn transfers mogelijk. 35 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 38  
bladen Overdrachten Herverde-lingen Herverdeling 
NGK 16.542.318 321.878 844.065 - 20.243 14.492 17.702.509
GOK 3.203.557 3.794 16.993 20. 243 -14.492 3.230.096
VK  102.183 0 404.637 0 0 506.820
BVJ 0 5.835 0 0 0 5.835
TOTAAL TITEL I 19.848.058 331.507 1.265. 695 0 0 21.445.260
aflossing schuld 352.747 0 0 0 0 352.747
 
 De onderstaande diagrammen tonen de samenstelling van het totale krediet van het lopende jaar per kredietsoort en -bron.  
 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 36 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 39  
In vergelijking met de voorgaande jaren trad een trendbreuk op inzake het aandeel van de (gesplitste) ordonnanceringskredieten, zoals blijkt uit onderstaande grafiek:   
 
 De impact van de overgedragen en samengevoegde kredieten bedroeg in 2006 5,9 %, een lichte verhoging ten opzichte van 2005. Deze kredie-ten vormen een uitzondering op de gecoördineerde wetten op de rijks-comptabiliteit en betreffen voornamelijk inkomens- en kapitaalsover-drachten binnen de institutionele groep Vlaamse overheid en haar instel-lingen (o.a. dotaties aan VOR’s).  In 2006 heeft de Vlaamse Overheid 82 herverdelingsbesluiten aan het Rekenhof overgelegd. Daarvan was er één besluit met herverdelingen naar het Financieringsfonds voor Schuldafbouw en Eenmalige Investe-ringsuitgaven (FFEU). Meestal ging het om decretale kredietherverde-lingen die steunden op begrotingsbepalingen die herschikkingen over de programma’s heen mogelijk maakten. Daarbuiten waren er gewone her-verdelingen, waarbij kredieten konden worden herschikt op grond van artikel 15 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit binnen de decretaal vastgestelde programmagrenzen. Het Rekenhof had op-merkingen bij vier herverdelingsbesluiten. Uiteindelijk werden alle her-verdelingsbesluiten aanvaard door het Rekenhof.  De onderstaande tabel biedt een overzicht van de begrotingsuitvoerin-gen 2006.  37 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 40  (In duizenden EUR) 
graad in % 
NGK 17.688.018 16.051.997 90,8
GOK 3.244.587 3.078.626 94,9
VK  506.820 150.492 29,7
BVJ 5.835 5.205 89.2
TOTAAL TITEL I 21.445.260 19.286.320 89,9
TITEL III NGK aflossing schuld 352.747 323.600 91,7
 
De aanwending op het totaal van de kredieten van titel I daalde van 91% in 2005 naar 89,9% in 2006. De daling, in absolute cijfers, situeerde zich vooral bij de niet-gesplitste kredieten. Het aanwendingspercentage van de variabele kredieten en de bijkredieten vorige jaren steeg daarentegen sterk. Door het geringe aandeel van de kredieten in het totaal, volstond dat niet om een globale daling te beletten. De onderstaande grafiek illu-streert de aanwendingspercentages van 2005 en 2006.   
 
2.3.1.2 Overgedragen kredieten  
 
De onderstaande tabel toont het gebruik van de overgedragen ordon-nanceringskredieten in 2006.   
Kredietsoort Totaal krediet   Geordonnanceerd Gebruiksgraad 
2006 - cijfers algemene rekening   
NGK 400.106 369.048 92,2
BVJ 4.985 4.963 99,6
TOTAAL  405.091 374.011 92,3
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 38 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 41 Het bedrag van de overgedragen kredieten is dus volledig samengesteld 
uit de overdrachten van het vorige jaar op basis van artikel 34 van geco-ordineerde wetten op de rijkscomptabiliteit (
33). Ten opzichte van het 
vorige jaar is er een daling van de aanwending van de niet-gesplitste kredieten van 95,1% naar 92,2%. 
 
2.3.2 Vastleggingen en vastleggingsmachtigingen 
meer dan twaalf maand, kunnen worden gesplitst in een vastleggings-krediet en een ordonnanceringskrediet(
34). Het vastleggingsbedrag be-
paalt dan het bedrag van de verbintenissen die tijdens het begrotings-jaar mogen worden aangegaan; het ordonnanceringskrediet het bedrag dat daadwerkelijk mag worden betaald in het begrotingsjaar. Een orga-nieke wet kan bovendien toestaan vastleggingen aan te gaan ten laste van een in de wet toegestane vastleggingsmachtiging(
35). De controleurs 
van de vastleggingen moeten het Rekenhof maandelijks op de hoogte stellen van het gebruik van de vastleggingen en vastleggingsmachtigin-gen(
36). 
 Ook bij de variabele kredieten is er sprake van een gesplitst vastleg-gingskrediet. Het Rekenhof rapporteert in dit rekeningenboek niet over het gebruik van vastleggingen ten laste van niet-gesplitste kredieten(
37).  
 
2.3.2.1 Gesplitste vastleggingskredieten en variabele kredieten 
 
De gesplitste vastleggingskredieten omvatten de nieuw toegestane kre-dieten op basis van de oorspronkelijke begroting en de aanpassingsbla-den, evenals de overgedragen ordonnanceringskredieten. De over-drachten zijn uitzonderingen die op basis van artikel 35, §1, van de ge-coördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit decretaal worden gemach-tigd in de begroting en worden gefusioneerd met de voor het betrokken begrotingsjaar gestemde kredieten. Daarbuiten zijn ook transfers moge-lijk.   De variabele kredieten  (VK) bestaan enerzijds uit de ongebruikte kre-
dietsaldi op het einde van het vorige jaar, inclusief mogelijke desaffecta-
 
33  Artikel 34 van de gecoördineerde wett en op de rijkscomptabiliteit staat de 
eenmalige overdracht toe naar het  volgende jaar van niet aangewende 
NGK. 
34  Artikel 7, §2, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. 
35  Artikel 45, §4, tweede lid, van de wetten op de rijkscomptabiliteit 
36  Artikel 52 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. 
37  In de praktijk kan ook voor de niet-gesplitste kredieten een afzonderlijke 
opgave worden gedaan van de vastleggi ngskredieten (waarvan de bedra-
gen in principe gelijk moeten zijn aan de ordonnanceringskredieten) en de 
vastleggingen daarop. De algemene rekening noch het ontwerp van reke-ningdecreet rapporteren daarover. 39 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 42 ties en annuleringen van openstaande verbintenissen(38), en anderzijds 
transfers mogelijk.   De onderstaande tabel toont de samenstelling van de gesplitste vastleg-gingskredieten 2004-2005(
39): 
 De onderstaande tabel toont de samenstelling van de gesplitste vastleg-gingskredieten voor 2006.  
bladen Overdrach-
ten Herverdelin-
gen(40) Herverde-
ling FFEU Totaal 
GVK 3.295.763 11.092 43.626 20. 370 -14.492 3.356.359
VK 102.183 0 370.575 0 0 472.758
 
 In vergelijking met 2005 daalden de gesplitste vastleggingskredieten duidelijk, met 10,2%. De variabele vastleggingskredieten blijven nage-noeg ongewijzigd.  De onderstaande tabel toont de vastleggingen op de vastleggingskredie-ten.  
GVK 3.370.851 3.128.548 92,8% 
VK 472.758 165.985 35,1% 
  Voor een duidelijker beeld van het werkelijke gebruik houden de totalen in de tabel geen rekening met de verdeling naar het FFEU. Ten opzichte van 2005 is ook het aanwendingspercentage van de gesplitste vastleg-gingskredieten relatief sterk gedaald, namelijk van 98,2% naar 92,8%. Voor de variabele vastleggingskredieten is er dan weer sprake van een sterke stijging, van 16,5% naar 35,1%.   
2.3.2.2 Vastleggingsmachtigingen 
 
De onderstaande tabel geeft de bedragen weer van de vastleggings- en leningsmachtigingen en hun aanwending. De vastleggingsmachtigingen van sommige DAB’s, zoals het VIF, die niet meer centraal worden opge-volgd, komen in de tabel niet m eer voor. De gegevens over de aanwen-
ding van die machtigingen kunnen in de rekening van betrokken DAB’s 
 
38  Verminderingen van overgedragen openstaande verbintenissen geven 
aanleiding tot een verhoging van beschikbaar krediet. 
39  Zie voor de variabele kredieten ook  punt 2.3.3, Begrotingsfondsen. 
40  Alleen het nettobedrag van de herverdelingen werd berekend; niet de be-
dragen binnen de kredietsoort die elkaar compenseren. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 40 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 43 worden teruggevonden. Meer details over de machtigingen 2006 staan 
in hoofdstuk 2.6 (controle van de algemene rekeningen 2006).  
Jaar 2006 
opgevolgd in de boekhoudi ng 2.112.591 1.941.781 
 Het aanwendingspercentage van 2006 bedraagt 91,9%.  
2.3.3 Begrotingsfondsen 2006 
deringen die zich bij de begrotingsfondsen in 2006 voordeden(
41).  
 In 2006 werden vier nieuwe begrotingsfondsen opgericht en werd één fonds vervangen door één van deze vier fondsen. Dat bracht het totaal aantal organieke fondsen in 2006 op 48, tegenover 45 in 2005.  De volgende organieke fondsen werden opgericht: 
• Het fonds Vlaams Kenniscentrum Publiek-Private Samenwerking , 
opgericht door artikel 12 van het decreet houdende bepalingen tot 
begeleiding van de begroting 2006. 
• Het Recuperatiefonds Studietoelagen , opgericht door artikel 21 van 
het bovenvermelde decreet en gewijzigd door artikel 26 van het de-creet houdende bepalingen tot begeleiding van de aanpassing van de begroting 2006. 
• Het Financieringsfonds, voor de financiering van Masterplanprojec-
ten, andere dan de Oosterweelverbinding , kortgenoemd financie-
ringsfonds BAM , opgericht door artikel 77 van hetzelfde decreet. 
Aan het Financieringsfonds BAM worden alle ontvangsten toegewe-zen die het Vlaams Gewest ontvangt uit zijn deelname in de winst van de exploitatie door de BAM van de Oosterweelverbinding, alsook alle dividenden die het Vlaams Gewest van BAM zal ontvan-gen. De middelen van het fonds dienen voor projecten van het Mas-terplan Antwerpen of aanverwante programma's, andere dan de Oosterweelverbinding. 
• Het Energiefonds , opgericht door artikel 41 van het decreet hou-
dende bepalingen tot begeleiding van de aanpassing van de begro-ting 2006. Aan dit Energiefonds worden rechtstreeks volgende in-komsten toegewezen :  1° opbrengsten uit heffingen en administratieve geldboetes die de-cretaal aan het Energiefonds worden toegewezen;  2° andere middelen aan het Energiefonds toegewezen krachtens 
                                                  
41  De opbouw van de kredieten en de uitv oering van de begroting, zowel wat 
de ordonnancerings- als de vastleggingskant betreft, werden al behandeld 
in de bovenstaande paragrafen, bij de variabele kredieten. 41 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 44 wettelijke, decretale of conventionele bepalingen.  
De Vlaamse Regering beschikt over de kredieten van het Energie-fonds voor de uitvoering van haar energiebeleid, in het bijzonder voor de financiering van openbaredienstverplichtingen inzake ener-gie, voor haar sociaal energiebeleid, haar beleid inzake het rationeel energiegebruik, haar beleid inzake warmtekrachtkoppeling, haar be-leid inzake de hernieuwbare energiebronnen en haar beleid inzake de flexibele mechanismen van het protocol van Kyoto. Het Energie-fonds komt in de plaats van het Fonds Hernieuwbare Energiebron-nen en neemt er de uitstaande rechten en plichten van over. 
 Het Fonds Hernieuwbare Energiebronnen (
42) werd dus afgeschaft en 
vervangen door het Energiefonds.  De onderstaande tabel toont voor 2006 een stijging van de vastleg-gingskredieten met 6,7% ten opzichte van 2005 en voor de ordonnance-ringskredieten met 5,4%. De aanwending steeg sterker: voor de vast-leggingen met factor 2,3; voor de ordonnancering met bijna factor 2. Daardoor daalden de saldi uiteraard relatief sterk.  
 2005 2006 
Variabele vastleggingskredieten   
Beschikbare middelen 443.786 473.554 
Vastleggingen 73.211 165.985 Saldo op 31 december 370.575 307.569 
Variabele ordonnanceringskredieten   
Beschikbare middelen 480.623 506.820 Vastleggingen 75.986 150.492 Saldo op 31 december 404.637 356.329 
 
Bijlage 7 geeft per fonds voor de vastleggings- en de ordonnancerings-zijde een overzicht van de verrichtingen 2006.   
2.3.4 Evolutie van de uitstaande vastleggingen (departementen)  
Voor de jaren 2003 en 2004 was er een stijging van de uitstaande vast-
leggingen, respectievelijk met 4,8% en 5,6%. In 2005 werd deze ten-dens duidelijk omgebogen met een daling van 11,4%. Deze daling werd in 2006 nagenoeg volledig ongedaan gemaakt met een stijging van 11,2%. Vooral de evolutie bij de niet-gesplitste kredieten was daarvoor verantwoordelijk. De schommelingen bij de gesplitste ordonnancerings-kredieten waren veel beperkter en vertoonden meer een dalende ten-dens, terwijl de impact van de variabele kredieten en de bijkredieten vorige jaren in absolute termen vrij gering was. Het openstaande gedeel-
 
42  Opgericht door artikel 20 van het decreet van 17 juli 2000 houdende de 
organisatie van de elektriciteitsmark t, gewijzigd bij de decreten van 2 april 
2004 en 24 december 2004. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 42 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 45 te van de niet-gesplitste kredieten moet in principe in het volgende be-
grotingsjaar (in casu 2007) worden geordonnanceerd, zodat nog geen sprake is van een opbouw van de openstaande vastleggingen op lange termijn.  
 2003 2004 2005 2006
NGK 1.140.123 1.278.224 937.978 1.332.003
GOK 1.934.134 1.963.697 1.931.726 1.853.687
VRK 34.623 37.819 34.127 48.825
BVJ 1.781 3.929 4.985 555
Totaal: 3.110.661 3.283.668 2.908.816 3.235.070
Jaarlijkse variatie 4,8% 5,6% -11,4% 11,2%
  
2.3.5 Conclusies 
In vergelijking met 2005 daalde de totale aanwending van beleidskredie-
ten in 2006 van 91% tot 89,9%. Zowel de gebruiksgraad van de niet-gesplitste kredieten (van 92,2% naar 90,8%) als die van de gesplitste ordonnanceringskredieten (van 95,6% naar 94,9%) daalde. Dat leidde bij de niet-gesplitste kredieten tot een verhoging van de uitstaande vast-leggingen en bij de gesplitste kredieten tot een lichte daling ervan.    43 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 46 2.4 Diensten met afzonderlijk beheer 
 
2.4.1 Overzicht van de begrotingsuitvoering 2006 
van de DAB’s. Die diensten hebben een zekere autonomie op budgettair vlak, maar geen rechtspersoonlijkheid. Het nieuwe kaderdecreet Beter Bestuurlijk Beleid vervangt de rechtsfiguur dienst met afzonderlijk be-
heer door intern verzelfstandigd agentschap zonder rechtspersoonlijk-
heid (IVA). Sommige IVA’s overkoepelen verschillende DAB’s. Zo bij-
voorbeeld bestaan de DAB’s Schoonmaak en Catering onder de koepel van het agentschap voor Facilitair Management. Wat afzonderlijke reke-ningaflegging betreft zijn voor het begrotingsjaar 2006 in de praktijk en-kel de diensten met afzonderlijk beheer relevant. Het Vlaams Parlement keurt de begrotingen van de DAB's jaarlijks goed.   De onderstaande tabel geeft een samenvatting van de begrotingen en uitvoeringscijfers van de verschillende DAB's voor 2005 en 2006. Het gaat, met één uitzondering, steeds om gecontroleerde cijfers.   De tabel maakt voor de ontvangsten een onderscheid tussen de dotaties en andere inkomsten. Om op het eerste gezicht afwijkende overdracht-bedragen te vermijden, wordt de transfer naar het reservefonds in de kolom uitvoeringscijfers beschouwd als een negatieve ontvangst met gevolgen voor het totaal van de rubriek andere ontvangsten. Een aan-wending van het reservefonds wordt beschouwd als een verhoging van de ontvangsten. Minus de uitgaven geeft dit een saldo voor het begro-tingsjaar dat samen met de overdracht van het saldo van vorige jaren, de overdracht naar het volgende begrotingsjaar geeft.  Eventuele afwijkingen in de tabel (bijvoorbeeld bij overdrachten van het ene begrotingsjaar naar het andere) zijn te wijten aan afrondingsver-schillen.   
 (in duizend EUR) 
 2005 2006 
  begroting uitvoering begroting uitvoering 
MINA-FONDS   
ontvangsten 385.789 371.948 584.281 580.410 
dotatie 154.382 154.994 429.521 409.521 
andere 231.407 216.954 154.760 170.889 
uitgaven 725.985 494.627 805.523 581.007 
saldo jaar -340.196 -122.679 -221.242 -597 
saldo vorige jaren 340.196 344.249 221.242 221.570 
overdracht 0 221.570 0 220.973 HOGERE ZEEVAARTSCHOOL  
ontvangsten 2.127 1.911 1.711 1.680 
dotatie 1.080 1.080 1.094 1.094 
andere 1.047 831 617 586 
uitgaven 2.804 2.367 2.218 1.682 
saldo jaar -677 -456 -507 -2 
saldo vorige jaren 920 921 507 465 
overdracht 243 465 0 463 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 44 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 47  2005 2006 
ontvangsten 6.335 5.352 6.811 6.818 
dotatie 3.992 3.415 4.531 4.528 
andere 2.343 1.937 2.280 2.290 
uitgaven 6.335 4.546 6.811 7.559 
saldo jaar 0 806 0 -741 
saldo vorige jaren 0 220 1.026 1.026 
overdracht 0 1.026 1.026 285 LUCHTHAVEN OOSTENDE
43 
ontvangsten 10.555 10.767 12.840 11.465 
dotatie 6.293 6.242 7.560 7.463 
andere 4.262 4;525 5.280 4.002 
uitgaven 10.555 10.124 12.840 9.740 
saldo jaar 0 643 0 1.725 
saldo vorige jaren 0 2.798 0 3.441 
overdracht 0 3.441 0 5.166 VLAAMS INSTITUUT ONROEREND ERFGOED 
ontvangsten 5.353 5.496 5.842 5.610 
dotatie 4.296 4.296 4.363 4.364 
andere 1.057 1.200 1.479 1.246 
uitgaven 5.353 5.146 6.040 5.273 
saldo jaar 0 350 -198 337 
saldo vorige jaren 45 185 427 535 
overdracht 45 535 229 872 
VLAAMS INFRASTRUCTUURFONDS 
ontvangsten 408.050 402.768 296.012 287.093 
dotatie 337.599 337.599 241.224 241.224 
andere 70.451 65.169 54.788 45.869 
uitgaven 673.687 672.921 526.169 467.907 
saldo jaar - 265.637 - 270.153 -230.157 -180.814 
saldo vorige jaren 616.201 615.878 346.999 345.725 
overdracht 350.564 345.725 116.842 164.911 
GAASBEEK 
ontvangsten 424 451 522 475 
dotatie 268 268 259 259 
andere 156 183 263 216 
uitgaven 510 398 522 469 
saldo jaar -86 53 0 6 
saldo vorige jaren 86 85 138 138 
overdracht 0 138 138 144 
KONINKLIJK MUSEUM VOOR SCHONE KUNSTEN ANTWERPEN 
ontvangsten 2.978 2.820 3.177 2.912 
dotatie 2.335 2.335 2.367 2.367 
andere 643 485 810 545 
uitgaven 2.978 2.641 3.749 3.092 
saldo jaar 0 179 -572 -180 
saldo vorige jaren 399 379 572 558 
overdracht 399 558 0 378 
ontvangsten 35.995 35.995 35.715 35.715 
dotatie 35.995 35.995 35.715 35.715 
andere 0 0 0 0 
uitgaven 36.595 35.964 36.385 35.559 
saldo jaar -600 31 -670 156 
saldo vorige jaren 665 666 697 697 
overdracht 65 697 27 853 
 
43  Voor de begrotingsjaren 2005 en 2006 gaat het om een niet afgesloten 
rekening.  45 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 48  2005 2006 
INVESTEREN IN VLAANDEREN 
ontvangsten 4.985 1.246 0 0 
dotatie 4.285 544 0 0 
andere 700 702 0 0 
uitgaven 6.379 2.705 0 0 
saldo jaar -1.394 -1.459 0 0 
saldo vorige jaren 2.094 1.459 0 0 
overdracht 700 0 0 0 
ontvangsten 7.850 7.811 8.511 8.442 
dotatie 7.630 7.659 8.291 8.306 
andere 220 152 220 136 
uitgaven 8.627 8.121 8.817 8.348 
saldo jaar -777 -310 -306 94 
saldo vorige jaren 777 705 335 395 
overdracht 0 395 29 489 
ontvangsten 1.068 936 1.046 1.025 
dotatie 268 268 272 272 
andere 800 668 774 753 
uitgaven 1.209 919 1.046 925 
saldo jaar -141 17 0 100 
saldo vorige jaren 141 142 159 159 
overdracht 0 159 159 259 
ontvangsten 1.216 1.236 1.273 1.280 
dotatie 1.066 1.066 1.123 1.123 
andere 150 170 150 157 
uitgaven 1.326 1.273 1.380 1.312 
saldo jaar -110 -37 -107 -32 
saldo vorige jaren 279 278 241 241 
overdracht 169 241 134 209 
ontvangsten 1.276 1.279 1.317 1.308 
dotatie 1.101 1.101 1.102 1.102 
andere 175 178 215 206 
uitgaven 1.554 1.258 1.616 1.454 
saldo jaar -278 21 -299 -146 
saldo vorige jaren 278 278 299 299 
Overdracht 0 299 0 153 
ontvangsten 317 246 296 212 
dotatie 302 242 256 205 
andere 15 4 40 7 
uitgaven 452 254 481 195 
saldo jaar -135 -8 -185 17 
saldo vorige jaren 135 193 185 185 
overdracht 0 185 0 202 
ontvangsten 5.296 5.459 5.555 5.694 
dotatie 5.201 5.206 5.460 5.458 
andere 95 253 95 236 
uitgaven 7.243 5.498 6.176 4.883 
saldo jaar -1.947 -39 -621 811 
saldo vorige jaren 2.347 2.347 2.308 2.308 
overdracht 400 2.308 1.687 3.119 
ontvangsten 1.475 1.371 6.049 6.049 
dotatie 0 0 0 0 
andere 1.475 1.371 6.049 6.049 
uitgaven 4.437 1.871 3.000 1.905 
saldo jaar -2.962 -500 3.049 4.144 
saldo vorige jaren 11.490 11.496 0 0 
overdracht 8.528 10.996 3.049 4144 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 46 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 49  2005 2006 
CATERING 
ontvangsten 7.750 7.470 7.921 7.607 
dotatie 5.150 5.171 5.471 5.471 
andere 2.600 2.299 2.450 2.136 
uitgaven 8.212 7.614 8.180 7.563 
saldo jaar -462 -144 -259 44 
saldo vorige jaren 462 646 288 503 
overdracht 0 502 29 547 
ontvangsten 65.360 62.647 68.430 65.402 
andere 65.360 62.647 68.430 65.402 
uitgaven 67.238 63.607 69.201 66.291 
saldo jaar -1.878 -960 -771 -889 
saldo vorige jaren 1.980 1.980 1.021 1.020 
overdracht 102 1.020 250 131 
AUTONOME VLAAMSE FISCALE INNING 
ontvangsten 0 0 0 0 
uitgaven 8 0 142 143 
saldo jaar -8 0 -142 -143 
saldo vorige jaren 142 143 142 143 
overdracht 134 143 0 0 
VLAAMS KENNISCENTRUM PPS 
ontvangsten 306 316 0 0 
dotatie 301 303 0 0 
andere 51 3 0  0  
uitgaven 1.126 514 622 622 
saldo jaar -820 -198 -622 -622 
saldo vorige jaren 820 820 622 622 
overdracht 0 622 0 0 
VLOOT 
ontvangsten 44.026 44.555 45.652 44.328 
dotatie 28.962 28.994 28.161 28.161 
andere 15.064 15.561 17.491 16.167 
uitgaven 44.141 41.554 48.354 43.063 
saldo jaar -115 3.001 -2702 1265 
saldo vorige jaren 14.170 13.925 17.200 16.927 
overdracht 14.055 16.926 14.498 18.192 
WAARBORGFONDS 
ontvangsten 223 223 
dotatie 248 248 
andere -25 -25 
uitgaven 0 0 
saldo jaar 223 223 
saldo vorige jaren 0 0 
overdracht 223 223 
ontvangsten 1476 1.608 
dotatie 0 0 
andere 1.476 1.608 
uitgaven 12.570 7.532 
saldo jaar -11.094 -5.924 
saldo vorige jaren 11.094 10.995 
overdracht 0 5.071 
TOTAAL 
ontvangsten 998.531 972.080 1.094.660 1.075.356 
dotatie 600.506 596.778 777.018 756.881 
andere 398.025 375.302 317.642 318.475 
uitgaven 1.616.754 1.363.922 1.561.842 1.256.524 
saldo jaar - 618.223 - 391.842 -467.182 -181.168 
saldo vorige jaren 993.627 999.793 605.502 607.952 
overdracht 375.404 607.951 138.320 426.784 
 
 47 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 50 2.4.2 Voorlegging en controleverklaring 
rekeningen door het Rekenhof en de data waarop het Rekenhof de con-trole beëindigd heeft verklaard.   
DAR Vlaams Kenniscentrum PPS 05/09/06 24/04/07 
BZ Catering 19/03/07 09/10/07 
 Schoonmaak 27/04/07 03/06/08 FB Autonome Vlaamse Fiscale Inning 14/09/06 03/06/08 IV Waarborgfonds 23/03/07 14/08/07 OND Hogere Zeevaartschool 02/04/07 13/11/07 WVG Centrum voor Informatie, Communicatie en Vorming in 
De Welzijnssector 22/02/07 13/11/07 
 Bijzondere Jeugdbijstand De Kempen 15/03/07 19/06/07  Bijzondere Jeugdbijstand De Zande 20/02/07 06/12/07 CJSM Alden Biesen 13/03/07 14/08/07  Gaasbeek 09/03/07 20/11/07  Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen 02/04/07 18/03/08 
LNE Mina-Fonds 02/05/07 29/04/08 MOW Luchthaven Antwerpen 15/05/07 25/03/08  Luchthaven Oostende(
44) 15/05/07 - 
 Vlaams Infrastructuurfonds 08/06/07 18/06/08  Linkerschelde-Oever 28/02/07 19/06/07  Loodswezen 16/05/07 03/06/08  Vloot 04/05/07 08/01/08 ROWOE Vlaams Instituut Onroerend Erfgoed 29/03/07 01/04/08  Fonds Financiering Urgentieplan So ciale Huisvesting 27/02/07 01/04/08 
 Grondfonds 19/03/07 10/06/08  Herstelfonds 30/05/07 10/06/08 
 
De meeste DAB’s dienen hun jaarrekeningen in te dienen vóór 30 april van het jaar volgend op het begrotingsjaar. De tabel toont aan dat de meeste DAB's deze datum haalden of bijna haalden (met een veertiental dagen vertraging). De situatie met de voorlegging van de rekeningen over 2005, waarbij nauwelijks de helft van de DAB-rekeningen de limiet-datum voor indiening haalden, is dus in 2007 ten goede gekenterd.   
2.4.3 Bijzondere controleresultaten 
Het Rekenhof had geen opmerkingen bij de meeste DAB-rekeningen 
over 2006.   
 
44  Voor de begrotingsjaren 2005 en 2006 gaat het om een niet afgesloten 
rekening.  Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 48 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 51 Wel merkte het in enkele DAB-rekeningen overschrijdingen op van be-
grotingskredieten (Luchthaven Antwerpen, Loodswezen, PPS en AVFI). Bij Catering vond het in de vele laattijdige factuurbetalingen aanwijzin-gen dat de dossierdoorstroming weinig vlot verloopt. Loodswezen bleef ook in 2006 kampen met onduidelijke bevoegdheidsverdelingen.   Bij de Luchthaven Antwerpen stemden de vastleggingsgegevens in de begrotingsboekhouding niet overeen met die van de controleurs van de vastleggingen. Bovendien ontbrak een ORAFIN-rapport, was de inventa-ris nog altijd onvolledig en werd de interne controle nog niet aangepast aan vroegere de opmerkingen van het Rekenhof.  
 Het Rekenhof heeft voor het VIOE andermaal de aandacht gevestigd op het nog te bestemmen saldo 1989 , d.w.z. op nog niet onder de gewes-
ten verdeelde gelden van de vroegere Nationale Dienst voor Opgravin-gen.  Ten slotte wees het Rekenhof erop dat de opsplitsing van het oude Grondfonds in het Herstelfonds en het nieuwe Grondfonds gepaard ging met een budgetverhoging, hoewel de Vlaamse Regering had gesteld geen extra beleidsmiddelen te zullen investeren. Zij hield bovendien beide begrotingen buiten de tweede begrotingscontrole 2006.  
2.4.4 Conclusies 
In 2006 bedroegen de ontvangsten van de diensten met afzonderlijk 
beheer 1.075 miljoen EUR, waarvan 757 miljoen EUR dotaties. De DAB’s gaven 1.256,5 miljoen EUR uit. Het Minafonds en het Vlaams lnfrastructuurfonds namen daarvan sa men het overgrote deel voor hun 
rekening (samen 1.049 miljoen EUR).  In tegenstelling tot de situatie in 2005, werden de DAB-rekeningen in 2006 doorgaans tijdig aan het Rekenhof voorgelegd.   Opvallende controleresultaten waren er nauwelijks.    49 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 52 2.5 Vlaamse openbare rechtspersonen 
 
2.5.1 Overzicht van de rekeningen 2006 
Het project beter bestuurlijk beleid heeft in de loop van 2006 belangrijke 
wijzigingen gebracht in de organisatie van de Vlaamse Overheid. Ter uitvoering van het kaderdecreet bestuurlijk beleid kwamen nieuwe agentschapsvormen tot stand: intern verzelfstandigde agentschappen (IVA’s) met en zonder rechtspersoonlijkheid, publiekrechtelijk en privaat-rechtelijk vormgegeven extern verzelfstandigde agentschappen (EVA’s). Toch bleven nog heel wat Vlaamse openbare instellingen (VOI’s) buiten het toepassingsgebied van het kaderdecreet, zodat de diversiteit aan Vlaamse openbare rechtspersonen is toegenomen. De belangrijkste types zijn: 
• VOI van categorie A (VOI A) 
• VOI van categorie B (VOI B) 
• VOI sui generis (VOI SG) 
• IVA met rechtspersoonlijkheid (IVA rp) 
• publiekrechtelijk vormgegeven EVA (EVA publ) 
• privaatrechtelijk vormgegeven EVA (EVA priv) 
Met uitzondering van de privaatrechtelijk vormgegeven EVA’s moeten 
de begrotingen van de Vlaamse openbare rechtspersonen in de alge-mene uitgavenbegroting worden opgenomen (VOI’s A en IVA’s rp) of als bijlage worden toegevoegd (VOI’s B en SG, EVA’s publ). Voor 2006 voorzag de decreetgever in een overgangsregeling(
45), die echter niet 
werd toegepast. Verscheidene nieuwe agentschappen hadden een be-groting die niet op decretale wijze tot stand was gekomen. Ze werkten dikwijls voort met de (eventueel aangepaste) begroting van hun rechts-voorganger(s)(
46). 
 De onderstaande tabel geeft een samenvatting van de begrotingen en de uitvoeringscijfers voor het jaar 2006. Door de reorganisatie van de Vlaamse overheid in de loop van dat jaar is de vergelijkbaarheid met het jaar voordien beperkt en daarom weggelaten.  Drie VOI’s van categorie A hadden in 2006 nog geen budgettaire ver-richtingen en staan daarom niet in de tabel: het Garantiefonds voor de Sociale Huisvesting, het Rubiconfonds en het Topstukkenfonds. Het Universitaire Ziekenhuis Gent en de openbare psychiatrische ziekenhui-zen Geel en Rekem zijn onderworpen aan de ziekenhuiswetgeving en 
 
45  Artikel 167 van het decreet houdende de uitgavenbegroting van de Vlaam-
se Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2006 
46  Zie ook het artikel Budgettaire en boekhoudkundige verwerking van de 
BBB-rechtsopvolging  (punt 3.1 van dit rekeningenboek). Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 50 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 53 dienen geen ESR-uitvoeringsrekening voor te leggen. De tabel bevat 
evenmin gegevens over de VOI Ge meenschapsonderwijs. Het Rekenhof 
kon de controle over de rekeningen van die instelling niet beëindigen bij ontstentenis van het gedeelte consolidatie van de scholengroep. De tabel vermeldt de globale ontvangsten en uitgaven volgens de uitvoe-ringsrekeningen van de Vlaamse openbare rechtspersonen. Hij geeft de ontvangsten die voortkomen uit dotaties, afzonderlijk weer. Het gaat hier meestal om dotaties uit de algem ene uitgavenbegroting van de Vlaamse 
Gemeenschap. Soms komen de dotaties ook uit de begrotingen van DAB’s of andere Vlaamse openbare rechtspersonen. Voorts bevat de tabel het begrotings- en uitvoeringssaldo van het jaar, het gecumuleerde overgedragen saldo van vorige jaren en het over te dragen saldo. De overgedragen en over te dragen saldi worden voor een aantal instellin-gen niet alleen bepaald door de saldi van de uitvoering van de begro-ting, maar ook door overdrachten naar of opnemingen uit reservefond-sen.  
Beleidsdomein Diensten voor het Algemeen Re-
geringsbeleid     
ontvangsten 22.376 8.617
dotatie 19.667 6.987
andere 2.709 1.630uitgaven 19.414 17.052
saldo jaar 2.962 -8.436
saldo vorige jaren  -2.799Agentschap voor Geografi-
sche Informatie Vlaanderen (AGIV) - EVA publ 
overdracht   -11.234
ontvangsten 2.120 2.120
dotatie 2.047 2.047andere 73 73uitgaven 5.285 4.747
saldo jaar -3.165 -2.628
saldo vorige jaren  4.701Vlaams Brusselfonds - VOI A 
overdracht   2.073
Beleidsdomein Bestuurszaken       
Geen VOR's       
Beleidsdomein Financiën en Begroting       
ontvangsten 124.770 124.770
dotatie 124.770 124.770
andere 0 0uitgaven 172.555 131.681
saldo jaar -47.785 -6.911
saldo vorige jaren  395.150Financieringsfonds voor 
Schuldafbouw en Eenmalige Investeringsuitgaven (FFEU) - VOI A 
overdracht   388.23951 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 54 ontvangsten 112.083 112.844
dotatie 111.991 112.626andere 92 218uitgaven 81.061 52.761
saldo jaar 31.022 60.083
saldo vorige jaren  22.715Vlaams Fonds voor de Las-
tendelging (VFLD) - VOI A 
overdracht   82.798
Beleidsdomein Internationaal Vlaanderen       
ontvangsten 57.616 56.893
dotatie 52.023 51.171
andere 5.593 5.722uitgaven 56.313 53.795
saldo jaar 1.303 3.098
saldo vorige jaren  3.607Toerisme Vlaanderen - IVA rp 
overdracht   5.792
ontvangsten 45.244 44.113
dotatie 40.477 40.109andere 4.767 4.004uitgaven 46.001 44.101
saldo jaar -757 12
saldo vorige jaren  1.540Vlaams Agentschap voor In-
ternationaal Ondernemen - Flanders Investment and Tra-de (VAIO - FIT) - EVA publ 
overdracht   1.552
ontvangsten 291.666 294.510
dotatie 288.800 288.800
andere 2.866 5.710uitgaven 291.666 289.813
saldo jaar 0 4.697
saldo vorige jaren  45.100Fonds voor Flankerend Eco-
nomisch Beleid (Hermes-fonds) - VOI A 
overdracht   49.797
ontvangsten 2.900 3.275
dotatie 400 432andere 2.500 2.843uitgaven 6.000 1.340
saldo jaar -3.100 1.935
saldo vorige jaren  26.678Grindfonds - VOI A 
overdracht   28.613
ontvangsten 228.175 222.803
dotatie 225.107 219.988andere 3.068 2.815uitgaven 245.702 217.850
saldo jaar -17.527 4.953
saldo vorige jaren  17.741Instituut voor de Aanmoedi-
ging van Innovatie door We-tenschap en Technologie in Vlaanderen (IWT) - VOI B 
overdracht   22.694Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 52 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 55 ontvangsten 15.629 12.317
dotatie 15.129 12.112andere 500 205uitgaven 15.629 12.485
saldo jaar 0 -168
saldo vorige jaren  0Vlaams Agentschap Onder-
nemen (VLAO) - IVA rp 
overdracht   -168
ontvangsten 60.801 59.980
dotatie 35.109 35.453andere 25.692 24.527uitgaven 60.087 58.831
saldo jaar 714 1.149
saldo vorige jaren  1.759Vlaamse Instelling voor Tech-
nologisch Onderzoek (VITO) - VOI SG 
overdracht   2.907
      
ontvangsten 159.786 166.638
dotatie 159.357 159.517
andere 429 7.121uitgaven 160.906 149.453
saldo jaar -1.120 17.185
saldo vorige jaren  11.643Agentschap voor Infrastruc-
tuur in het Onderwijs (AGIOn) - IVA rp [inclusief verrichtin-gen van de VOI's SG DIGO en IVAH in de periode vóór 1/4] 
overdracht   28.828
ontvangsten 2.922 2.978
dotatie 2.880 2.882andere 42 96uitgaven 2.922 2.984
saldo jaar 0 -7
saldo vorige jaren  135Vlaamse Onderwijsraad 
(VLOR) - VOI SG, vanaf 1/4 een Strategische Adviesraad 
overdracht   128
ontvangsten 237.938 237.283
dotatie 229.888 231.457
andere 8.050 5.826uitgaven 237.938 237.201
saldo jaar 0 82
saldo vorige jaren  357Fonds Bijzondere Jeugdzorg 
(FBJ) - VOI A 
overdracht   439
ontvangsten 397.877 397.189
dotatie 302.825 302.885andere 95.052 94.304uitgaven 407.692 404.751
saldo jaar -9.815 -7.562
saldo vorige jaren  532Kind en Gezin - VOI SG, van-
af 1/4 een IVA rp 
overdracht   -13553 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 56 ontvangsten 1.504.355 595.415
dotatie 1.184.638 591.778andere 319.717 3.637uitgaven 1.515.886 598.960
saldo jaar -11.531 -3.545
saldo vorige jaren  16.872Vlaams Fonds voor de Socia-
le Integratie van Personen met een Handicap (VFSIPH) - VOI SG [tot 31/3] 
overdracht   13.327
ontvangsten 437.554 727.627
dotatie 419.362 419.367andere 18.192 308.260uitgaven 732.720 730.148
saldo jaar -295.166 -2.521
saldo vorige jaren  13.327Vlaams Agentschap voor Per-
sonen met een Handicap (VAPH) - IVA rp [vanaf 1/4] 
overdracht   10.831
ontvangsten 152.230 177.872
dotatie 151.980 176.924andere 250 948uitgaven 156.980 162.659
saldo jaar -4.750 15.213
saldo vorige jaren  8.474Vlaams Infrastructuurfonds 
voor Persoonsgebonden Aan-gelegenheden (VIPA) - VOI A 
overdracht   23.296
ontvangsten 383.861 383.536
dotatie 254.795 254.795andere 129.066 128.741uitgaven 214.195 216.110
saldo jaar 169.666 167.426
saldo vorige jaren  15.914Vlaams Zorgfonds - VOI A, 
vanaf 1/4 een IVA rp 
overdracht   10.037
Beleidsdomein Cultuur, Jeugd, Sport en Media       
ontvangsten 81.312 81.430
dotatie 72.140 70.830
andere 9.172 10.600uitgaven 81.312 83.246
saldo jaar 0 -1.816
saldo vorige jaren  0Commissariaat-Generaal  
voor de Bevordering van de Lichamelijke Ontwikkeling, de Sport en de Openluchtrecrea-tie (BLOSO) - VOI SG, vanaf 1/4 een IVA rp 
overdracht   1.053
ontvangsten 15.204 15.253
dotatie 15.190 15.224andere 14 29uitgaven 17.308 8.359
saldo jaar -2.104 6.894
saldo vorige jaren  11.798Fonds Culturele Infrastructuur 
(FOCI) - VOI A 
overdracht   18.692
ontvangsten 461 428
dotatie 0 0andere 461 428uitgaven 503 348
saldo jaar -42 79
saldo vorige jaren  99Reproductiefonds Vlaamse 
Musea (RVM) - VOI SG 
overdracht   178Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 54 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 57 ontvangsten 3.443 3.621
dotatie 3.443 3.443andere 0 178uitgaven 3.443 3.592
saldo jaar 0 29
saldo vorige jaren  -296Vlaams Fonds voor de Lette-
ren (VFL) - VOI SG 
overdracht   -267
ontvangsten 437.854 500.195
dotatie 279.480 280.492andere 158.374 219.703uitgaven 455.298 515.510
saldo jaar -17.444 -15.315
saldo vorige jaren  38.113Vlaamse Radio- en Televisie-
omroep (VRT) - VOI SG 
overdracht   22.798
ontvangsten 1.197 1.431
dotatie 774 775andere 423 656uitgaven 775 110
saldo jaar 422 1.321
saldo vorige jaren  756Vlaamse Regulator voor de 
Media (VRM) - EVA publ [in-clusief de verrichtingen van de VOI SG VCM in de periode vóór 10/2] 
overdracht   2.077
ontvangsten 29.230 26.861
dotatie 21.938 18.536andere 7.292 8.325uitgaven 27.186 26.579
saldo jaar 2.044 282
saldo vorige jaren  -432Vlopera - VOI SG 
overdracht   -150
Beleidsdomein Werk en Sociale Economie     
ontvangsten 4.465 4.825
andere 0 360uitgaven 4.465 1.435
saldo jaar 0 3.390
saldo vorige jaren  4.149Herplaatsingsfonds - VOI A 
overdracht   7.539
ontvangsten 59.412 22.612
dotatie 57.629 21.383andere 1.783 1.229uitgaven 59.412 15.547
saldo jaar 0 7.065
saldo vorige jaren  1.951Vlaams Instituut voor Zelf-
standig Ondernemen (VIZO) - VOI SG 
overdracht   9.016
ontvangsten 53.124 33.321
dotatie 51.391 32.335andere 1.733 986uitgaven 53.124 38.188
saldo jaar 0 -4.867
saldo vorige jaren  9.016Vlaams Agentschap voor On-
dernemersvorming - Syntra Vlaanderen - EVA publ [vanaf 1/4] 
overdracht   4.14955 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 58 ontvangsten 553.679 549.592
dotatie 434.064 424.467andere 119.615 125.125uitgaven 541.679 521.389
saldo jaar 12.000 28.203
saldo vorige jaren  69.071Vlaamse Dienst voor Arbeids-
bemiddeling en Beroepsoplei-ding (VDAB) - VOI B, vanaf 1/4 een EVA publ 
overdracht   97.274
Beleidsdomein Landbouw en Visserij       
ontvangsten 4.237 4.234
dotatie 4.212 4.212
andere 25 22uitgaven 4.498 2.946
saldo jaar -261 1.288
saldo vorige jaren  1.146Financieringsinstrument 
Vlaamse Visserij- en Aquicul-tuursector (FIVA) - VOI A 
overdracht   2.434
ontvangsten 53.675 53.944
dotatie 53.325 53.425andere 350 519uitgaven 53.698 52.276
saldo jaar -23 1.668
saldo vorige jaren  36Vlaams Landbouwinveste-
ringsfonds (VLIF) - VOI A 
overdracht   1.704
Beleidsdomein Leefmilieu en Natuur       
ontvangsten 59.710 19.568
dotatie 46.197 16.405
andere 13.513 3.163uitgaven 63.654 11.106
saldo jaar -3.944 8.462
saldo vorige jaren  7.340Openbare Vlaamse Afvalstof-
fenmaatschappij (OVAM) - VOI A [tot 31/3] 
overdracht   16.331
ontvangsten 60.745 16.965
dotatie 46.105 11.543andere 14.640 5.422uitgaven 63.212 35.539
saldo jaar -2.467 -18.574
saldo vorige jaren  0Openbare Vlaamse Afvalstof-
fenmaatschappij (OVAM) - IVA rp [vanaf 1/4] 
overdracht   -11.682
ontvangsten 72.469 72.049
dotatie 60.826 63.722andere 11.643 8.327uitgaven 63.324 63.662
saldo jaar 9.145 8.387
saldo vorige jaren  48.750Vlaamse Landmaatschappij 
(VLM) - EVA publ 
overdracht   57.137Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 56 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 59 ontvangsten 405.631 570.740
dotatie 73.691 101.239andere 331.940 469.501uitgaven 406.330 519.447
saldo jaar -699 51.293
saldo vorige jaren  11.376Vlaamse Maatschappij voor 
de Watervoorziening (VMW) - VOI B 
overdracht   62.669
ontvangsten 68.992 59.195
dotatie 65.094 58.515andere 3.898 680uitgaven 68.992 14.619
saldo jaar 0 44.576
saldo vorige jaren  6.426Vlaamse Milieumaatschappij 
(VMM) - VOI A [tot 31/3] 
overdracht   51.002
ontvangsten 83.039 15.554
dotatie 78.087 11.931andere 4.952 3.623uitgaven 79.608 53.125
saldo jaar 3.431 -37.571
saldo vorige jaren  51.002Vlaamse Milieumaatschappij 
(VMM) - IVA rp [vanaf 1/4] 
overdracht   12.914
ontvangsten 2.636 2.638
dotatie 2.636 2.636andere 0 2uitgaven 3.045 2.688
saldo jaar -409 -50
saldo vorige jaren  588Vlaamse Reguleringsinstantie 
voor de Elektriciteits- en Gas-markt (VREG) - VOI SG, van-af 1/4 een EVA publ 
overdracht   538
Beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken       
ontvangsten 96.524 86.458
dotatie 70.095 63.787
andere 26.429 22.671uitgaven 90.894 78.091
saldo jaar 5.630 8.367
saldo vorige jaren  -5.630De Scheepvaart NV - EVA 
publ 
overdracht   2.737
ontvangsten 5.550 5.550
dotatie 5.550 5.550andere 0 0uitgaven 500 0
saldo jaar 5.050 5.550
saldo vorige jaren  0Pendelfonds - VOI A 
overdracht   5.550
ontvangsten 1.028.697 1.031.412
dotatie 790.149 789.337andere 238.548 242.075uitgaven 970.830 976.330
saldo jaar 57.867 55.082
saldo vorige jaren  -220.718Vlaamse Vervoermaatschap-
pij - De Lijn - VOI SG, vanaf 15/3 een EVA publ 
overdracht   -165.63657 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 60 ontvangsten 217.479 216.437
dotatie 164.160 165.179andere 53.319 51.258uitgaven 208.995 207.769
saldo jaar 8.484 8.668
saldo vorige jaren  -8.484Waterwegen & Zeekanaal NV 
- EVA publ 
overdracht   184
Beleidsdomein Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erfgoed   
ontvangsten 4.633 4.611
dotatie 4.048 4.048
andere 585 563uitgaven 8.212 3.529
saldo jaar -3.597 1.083
saldo vorige jaren  4.419Investeringsfonds voor Grond- 
en Woonbeleid voor Vlaams-Brabant (VLABINVEST) - VOI A 
overdracht   5.503
ontvangsten 1.105.049 1.156.100
dotatie 73.892 72.038andere 1.031.157 1.084.062uitgaven 1.055.021 1.018.618
saldo jaar 50.028 137.482
saldo vorige jaren  283.163Vlaamse Huisvestingsmaat-
schappij (VHM) - VOI B [tot 30/6] / Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW) - EVA publ [vanaf 1/7] 
overdracht   420.645
ontvangsten   8.185.804
dotatie   5.329.617
andere   2.856.187
uitgaven   7.640.770
saldo jaar   545.034
saldo vorige jaren   897.085TOTAAL van de uitvoering 
(aangezien de begroting van 
rechtsopvolger en rechtsvoor-
ganger elkaar soms overlap-
pen worden de begrotingscij-
fers niet samengeteld) 
overdracht   1.284.203
 
2.5.2 Rekeningvoorlegging en controleverklaring 
De onderstaande tabel toont de data van ontvangst van de VOI-
rekeningen door het Rekenhof en de data waarop het Rekenhof de con-trole beëindigd heeft verklaard (cv). Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 58 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 61  
 ontvangst
2006 CV 
2006 
Agentschap voor Geografische Info rmatie Vlaanderen (AGIV) - EVA publ  04/09/07 02/09/08 
Vlaams Brusselfonds - VOI A  12/06/07 18/09/07 
Financieringsfonds voor Schuldafbouw en Eenmalige Investeringsuitgaven 
(FFEU) - VOI A  19/06/07 05/02/08 
Vlaams Fonds voor de Last endelging (VFLD) - VOI A  20/04/07 18/09/07 
Toerisme Vlaanderen - IVA rp  29/02/08 09/07/08 
Vlaams Agentschap voor Internationaal  Ondernemen - Flanders Investment 
and Trade (VAIO - FIT) - EVA publ  06/02/08 19/08/08 
Fonds voor Flankerend Economisch Beleid (Hermesfonds) - VOI A  21/04/08 15/07/08 
Grindfonds - VOI A  04/09/07 08/01/08 
Instituut voor de Aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en Techno-
logie in Vlaanderen (IWT) - VOI B  05/12/07 26/02/08 
Vlaams Agentschap Ondernemen (VLAO) - IVA rp  22/04/08 29/07/08 
Vlaamse Instelling voor Technologi sch Onderzoek (VITO) - VOI SG  17/09/07 02/10/07 
Gemeenschapsonderwijs (GO) - VOI B 08/02/08 20/08/08 
Agentschap voor Infrastructuur in het O nderwijs (AGIOn) - IVA rp [inclusief 
verrichtingen van de VOI's SG DIGO en IVAH in de periode vóór 1/4]  19/04/07 01/04/08 
Vlaamse Onderwijsraad (VLOR) - VOI SG, vanaf 1/4 een Strategische Ad-
viesraad  09/05/07 31/07/07 
Fonds Bijzondere Jeugdzorg (FBJ) - VOI A  12/06/07 20/11/07 
Kind en Gezin - VOI SG, vanaf 1/4 een IVA rp  09/10/07 09/07/08 
Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis Geel 04/10/07 06/11/07 
Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis Rekem 04/09/07 13/11/07 
Vlaams Fonds voor de Sociale Int egratie van Personen met een Handicap 
(VFSIPH) - VOI SG [tot 31/3]  11/12/07 12/08/08 
Vlaams Agentschap voor Personen me t een Handicap (VAPH) - IVA rp 
[vanaf 1/4]  13/09/07 12/08/08 
Vlaams Infrastructuurfonds  voor Persoonsgebonden Aangelegenheden 
(VIPA) - VOI A  19/06/07 21/08/07 
Vlaams Zorgfonds - VOI A, vanaf 1/4 een IVA rp 22/05/07 01/04/08 
Commissariaat-Generaal voor de Bevor dering van de Lichamelijke Ontwik-
keling, de Sport en de Openluchtrecreat ie (BLOSO) - VOI SG, vanaf 1/4 een 
IVA rp 04/09/07 07/05/08 
Fonds Culturele Infrastructuur (FOCI) - VOI A  12/06/07 21/12/07 
Reproductiefonds Vlaamse Musea (RVM) - VOI SG 04/09/07 11/12/07 
Vlaams Fonds voor de Letteren (VFL) - VOI SG 04/09/07 21/12/07 
Vlaamse Radio- en Televisieomroep (VRT) - VOI SG 12/07/07 25/06/08 
Vlaamse Regulator voor de Media (VRM ) - EVA publ [inclusief de verrichtin-
gen van de VOI SG VCM in de periode vóór 10/2] 27/02/07 30/04/08 
Vlopera - VOI SG 22/05/07 10/07/07 
Herplaatsingsfonds - VOI A 22/04/08 03/06/08 
Vlaams Instituut voor Zelfstandig Onder nemen (VIZO) - VOI SG 06/02/08 08/04/08 
Vlaams Agentschap voor Ondernemersvorming - Syntra Vlaanderen - EVA 
publ [vanaf 1/4] 06/02/08 08/04/08 
Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeli ng en Beroepsopleiding (VDAB) - VOI 
B, vanaf 1/4 een EVA publ 06/02/08 08/07/08 59 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 62 Beleidsdomein Landbouw en Visserij     
Financieringsinstrument Vlaamse Visserij-  en Aquicultuursector (FIVA) - VOI 
A 04/09/07 11/03/08 
Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF) - VOI A 04/09/07 18/03/08 
Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) - VOI A [tot 31/3] 21/02/08 28/05/08 
Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) - IVA rp [vanaf 1/4] 21/02/08 28/05/08 
Vlaamse Landmaatschappij (VLM) - EVA publ 09/10/07 09/07/08 
Vlaamse Maatschappij voor de Watervoor ziening (VMW) - VOI B 09/11/07 29/07/08 
Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) - VOI A [tot 31/3] 12/12/07 09/07/08 
Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) - IVA rp [vanaf 1/4] 12/12/07 09/07/08 
Vlaamse Reguleringsinstantie voor de El ektriciteits- en Gasmarkt (VREG) - 
VOI SG, vanaf 1/4 een EVA publ 20/04/07 08/01/08 
De Scheepvaart NV - EVA publ 12/07/07 08/01/08 
Pendelfonds - VOI A 19/10/07 18/03/08 
Vlaamse Vervoermaatschappij - De Lijn - VOI SG, vanaf 15/3 een EVA publ 09/11/07 18/03/08 
Waterwegen & Zeekanaal NV - EVA publ 19/06/07 11/12/07 
Beleidsdomein Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erf-
goed     
Investeringsfonds voor Grond- en Woonbeleid voor Vlaams-Brabant 
(VLABINVEST) - VOI A 10/10/07 22/01/08 
Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW) 11/09/07 01/04/08 
 
De minister van Financiën en Begroting heeft de meeste jaarrekeningen over 2006 van Vlaamse openbare instellingen met vertraging aan het Rekenhof voorgelegd. Zo ontving het Rekenhof 33 rekeningen pas na augustus 2007. Tien rekeningen werden zelfs in 2008 ontvangen (Toe-risme Vlaanderen, FIT, Hermesfonds, VLAO, GO, Herplaatsingsfonds, VIZO, Syntra Vlaanderen, VDAB en OVAM). Zo is het voorleggingstem-po sinds de vertraagde voorlegging van de rekeningen over 2005 nog verslechterd. Deze vertraagde voorlegging heeft ook de controle van het Rekenhof en een tijdige rapportering van de controleresultaten in dit boek belemmerd.  
2.5.3 Bijzondere controleresultaten 
2.5.3.1 Hermesfonds: debiteurenadministratie 
Na opmerkingen van het Rekenhof bij vorige rekeningen van het Her-
mesfonds, heeft dit fonds verder werk gemaakt van de uitzuivering in 
zijn debiteurenadministratie. Naar aanleiding van zijn grondige controle van de rekening over 2006, heeft het Rekenhof echter nog een aantal belangrijke tekortkomingen opgetekend. 
  Vaststelling van foutieve weergaves in de debiteurenadministratie 
 Voor de opsporing van de tekortkomingen in de debiteurenadministratie heeft het Hermesfonds een Access-toepassing gecreëerd die de gege-vens uit het dossieropvolgingssyst eem (IRIS II) in een meer gebruiks-Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 60 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 63 vriendelijke vorm omzet, wat de uitzuivering van de openstaande vorde-
ringen meer gestroomlijnd moest doen verlopen.  Met behulp van dit systeem detecteerde en corrigeerde het fonds fouten die in de openstaande vorderingen die o.a. te wijten waren aan dubbele registraties. Zo stond het fonds voor bepaalde terugvorderingen afbeta-lingsplannen toe, waarbij het de verschillende schijven echter weer als vordering registreerde, terwijl het ook de initiële vordering bleef opne-men. Andere gedetecteerde tekortkomingen hadden betrekking op onte-rechte vorderingen. Zo boekte het fonds bij falingen soms vorderingen in terwijl de geldende termijnen al waren overschreden.  Het Rekenhof stelde zich echter vragen bij de volledigheid van de inven-taris van de foutieve registraties. Het trof immers op de boekhouddienst betalingen aan (uitzonderlijke opbrengsten) terwijl het dossieropvol-gingssysteem geen overeenkomstige vo rdering bevatte. In deze geval-
len kan IRIS II in zekere mate een reconstructie maken. De vraag rijst echter hoe het fonds een ongeregistreerde vordering waarvoor het ook geen betaling ontving, kan opsporen en hoe het kan gebeuren dat een terechte (terug)vordering niet in IRIS II is aangemaakt.  Het Rekenhof concludeerde dat het Hermesfonds op dit moment niet kan garanderen dat de risico’s in IRIS II voldoende zijn afgedekt om van een volledige, correcte en  transparante debiteurenadministratie te kun-nen gewagen.   
Rechtzetting van de foutieve registraties 
 Het Hermesfonds corrigeert gedetecteerde fouten boekhoudkundig met annuleringen. Voor dergelijke boekhoudkundige verrichtingen leest het boekhoudprogramma Exact de gegevens softwarematig in vanuit IRIS II. Een steekproefcontrole wees echter uit dat het fonds in sommige dos-siers foutieve bedragen annuleerde. In de gevallen waarbij een vorde-ring al gedeeltelijk was terugbetaald en dus alleen nog het saldo voor annulering in aanmerking kwam, las Exact vanuit IRIS II het initiële vor-deringsbedrag ter annulering in. Zo raakten de openstaande vorderingen ondergewaardeerd.  Op grond van de Accesstoepassing genereerde het fonds ook lijsten van afgehandelde falingdossiers waarvoor nog onterecht vorderingen open-stonden. Het legde deze lijsten voor aan de minister ter goedkeuring van de definitieve annulering van het onderliggende vaste recht. Na de mi-nisteriële goedkeuring gaf het de opdracht tot uitvoering van de annule-ring, maar die kon niet altijd volledig worden uitgevoerd daar de corres-ponderende vorderingen niet altijd in IRIS II konden worden teruggevon-den. Dat de Accesstoepassing, die haar gegevens haalt uit IRIS II, onte-rechte vorderingen ontdekt die achteraf in datzelfde dossieropvolgings-systeem niet kunnen worden geannuleerd omdat ze er niet in kunnen worden teruggevonden, doet vragen rijzen.    61 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 64 Toekomstgericht handelen 
 
Voor een transparante debiteurenadministratie is de uitzuivering van de huidige foutieve toestand een aannemelijke prioriteit. Toch heeft uitzui-vering op zich weinig zin als het fonds geen maatregelen treft om herha-ling in de toekomst te vermijden. Tijdens de recente boekhoudkundige doorlichting vond het Rekenhof geen dergelijke maatregelen. Noch IRIS II, noch Exact, bieden een aanvaar dbare graad van zekerheid over 
een beperkter foutgevoeligheid van de toekomstige opvolging en boek-houdkundige verwerking van nieuwe dossiers. Het fonds blijft overigens ook zijn accesstoepassing ongewijzigd gebruiken. Het Rekenhof heeft dan ook aangedrongen op toekomstgerichte aanpassingen. Vooral de beheersingsactiviteiten op het vlak van informatietechnologie zijn voor-alsnog ontoereikend.   
Conclusie 
 
Het Rekenhof heeft geconcludeerd dat het Hermesfonds op dit ogenblik 
een aantal essentiële onderdelen van een degelijk systeem van interne beheersing ontbeert. Dat staat een correcte, volledige en transparante uitbouw van de debiteurenadministratie in de weg. Het fonds dient dan ook de lopende uitzuiveringsactie af te ronden en toe te lichten. Het moet bovendien ook de voorwaarden scheppen voor een degelijke toe-komstige interne beheersing.   
2.5.3.2 Kind en Gezin: subsidiëring buitenschoolse opvang 
Naar aanleiding van de controle op de rekening 2006 van Kind en Ge-
zin, ging het Rekenhof onder meer de kwaliteit van de interne controle in de afdeling kinderopvang na en onderzocht het de subsidiëring van de buitenschoolse opvang.   Interne controle 
 
De afdeling kinderopvang van Kind en Gezin blijkt niet te beschikken over volledige en up-to-date procedurebeschrijvingen. Een consultant heeft in 2003 de bestaande subsidiestromen doorgelicht, maar Kind en Gezin heeft nog geen gevolg gegeven aan belangrijke aanbevelingen uit het rapport, zoals die over de enveloppefinanciering: 
• een aanvullende geïnformatiseerde controle op de juistheid van de 
gegevensinput organiseren; 
• de opvolgings- en goedkeuringsprocedure van manuele bijboekin-
gen en regularisaties verbeteren; 
• de berekening van het voorschot aan de gesubsidieerde kinderdag-
verblijven en diensten voor opvanggezinnen automatiseren (in het 
programma Osiris).  
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 62 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 65 De instelling kwam in de kinderopvang wel gedeeltelijk tegemoet aan de 
aanbeveling de functies van gegevensinvoerder en inputcontroleur te scheiden. Een dergelijke functiescheiding bestaat nog niet voor de initia-tieven voor buitenschoolse opvang. Kind en Gezin argumenteerde dat het met de beschikbare mankracht en middelen prioriteit diende te ge-ven aan de beleidsuitvoering en de frequente wijzigingen aan de regel-geving.   De instelling liet vooralsnog ook na meer dan de helft van de gedetail-leerde aanbevelingen voor de enveloppesubsidiëring van de kinderdag-verblijven, diensten voor opvanggezinnen en initiatieven voor buiten-schoolse opvang uit te voeren.   Het Rekenhof acht het dan ook aangewezen dat Kind en Gezin maatre-gelen neemt om zijn interne controle te verbeteren.   Manuele subsidieberekeningen 
 
Kind en Gezin berekent een groot deel van de subsidies voor buiten-schoolse opvang, niet met het daarvoor ontworpen programma Osiris, maar manueel in Excel. Door de sne lle wijziging van de wetgeving kan 
de instelling de programmatie van Osiris niet up-to-date houden en is zij verplicht alsmaar meer manuele Exce lberekeningen uit te voeren. Excel 
is wel geschikt voor snelle berekeningen, maar het vergroot het interne-controlerisico, aangezien zijn bestanden niet of slechts beperkt beveiligd zijn tegen al dan niet opzettelijke parameterwijzigingen. Het biedt bo-vendien geen garantie op het gebruik van de juiste gegevens of formu-les (zie verder). Het Rekenhof heeft Kind en Gezin daarom om maatre-gelen gevraagd ter beperking van het interne-controlerisico bij de subsi-dieberekening.   Steekproefresultaten 
 
Het Rekenhof heeft de berekening van de aan initiatieven voor buiten-schoolse opvang uitbetaalde subsidies steekproefsgewijs nagekeken. Het deed daarbij de volgende vaststellingen:  
• De regelgeving voor de buitenschoolse opvang is onvoldoende ge-
detailleerd. Het ministerieel besluit van 9 juli 2001(
47) bepaalt alleen 
een jaarbedrag per erkende plaats, terwijl de praktijk nood heeft aan 
een opsplitsing van dit jaarbedrag per opvangmoment(48). Immers, 
                                                  
47  Ministerieel besluit van 9 juli 2001 houdende de v oorwaarden inzake subsidiëring van initia-
tieven voor buitenschoolse opvang, gewijzi gd door de besluiten van 18 januari 2002, 14 fe-
bruari 2006 en 22 september 2006: deze bedr agen moeten verhoudingsgewijs verlaagd wor-
den voor initiatieven waarvan de erkende c apaciteit varieert naar gelang van het opvangmo-
ment of in het geval dat de mi nimumbezetting niet gehaald wordt.  
48  Opvangmomenten zijn: voorschoolse opv ang, naschoolse opvang, woensdagnamiddagop-
vang, snipperdagopvang, vakantieopvang, zomerv akantieopvang, opvang tijdens korte vakan-
ties en voor- en naopvang op speelpleinen.  63 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 66 niet alle initiatieven bieden alle opvangmomenten aan. Omdat de 
wetgeving daarin niet voorziet, heeft Kind en Gezin in 2001 het jaarbedrag herleid tot bedragen per opvangmoment. Als initiatieven geen volledig jaar in opvang voorzien(
49), past Kind en Gezin dag-
prijzen toe.  
 
Deze werkwijze per opvangmoment br acht in 2001 voor initiatieven 
die niet alle opvangmomenten aanboden, een subsidietotaal mee dat 16,1% groter was dan het jaarbedrag. De instelling past deze werkwijze nog altijd toe voor initiatieven die werden erkend tussen 2001 en 2004.  In 2005 herzag Kind en Gezin de bedragen per opvangmoment voor initiatieven die niet alle opvangmomenten aanboden, zodat de som van de subsidie voor alle opvangmomenten gelijk was aan het jaarbedrag. De instelling past deze gecorrigeerde werkwijze toe op alle initiatieven erkend vanaf 2005. Bij deze berekeningswijze stelt zich echter nog altijd een probleem met de verdere onderverdeling van de bedragen voor vakantiedagen: de bedragen voor zomerva-kantie en korte vakantie bleven ongewijzigd, zodat hun som groter bleef dan het bedrag voor alle vakantiedagen. Bovendien keert Kind en Gezin dus verschillende subsidiebedragen uit aan initiatieven voor buitenschoolse opvang v oor eenzelfde opvangmoment, afhan-
kelijk van het erkenningsjaar. Het Rekenhof is van oordeel dat de instelling alle initiatieven op een uniforme wijze moet subsidiëren. De som van de subsidiebedragen voor alle opvangmomenten mag 
daarbij niet groter zijn dan het jaarbedrag dat de wetgeving bepaalt.   Ten slotte is bij de dagprijzen die Kind en Gezin toepast, de som van de subsidiebedragen per opvangm oment vermenigvuldigd met 
het maximumaantal dagen, groter dan het jaarbedrag voor alle op-vangmomenten.   Het Rekenhof dringt daarom aan op een herziening van de dagprij-zen.  
 
• Artikel 6 van het bovengenoemde besluit  staat initiatieven voor bui-
tenschoolse opvang toe provisies voor specifieke investeringen aan 
te leggen met de ontvangen subsidies van Kind en Gezin. Als de reserves echter bij de afsluiting van het boekjaar 25% van de subsi-die van Kind en Gezin voor dat boekjaar overtreffen, moeten zij te-rugstorten aan Kind en Gezin. Momenteel voert Kind en Gezin nog altijd geen controles uit op de jaarrekening die de initiatieven jaar-lijks bij de instelling moeten indienen. Zij controleert dus niet of sub-sidies moeten worden teruggestort. Het Rekenhof vraagt dan ook deze controle in te voeren. 
 
49  Bv. bij de start of stopzetting van een initiatief tijdens het jaar.  Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 64 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 67 • Het Rekenhof controleerde in een steekproef drie afrekeningen 
2006 van vestigingsplaatsen van initiatieven voor buitenschoolse 
opvang. De subsidiëring is afhankelijk van een minimumbezetting van 70%(
50). Als een opvangplaats de minimumbezetting tijdens 
een kalenderjaar niet haalt, volgt een schorsing of evenredige sub-sidievermindering vanaf het tweede kwartaal na het kalenderjaar. Voor een initiatief in Brasschaat liet Kind en Gezin echter na het subsidiebedrag voor het tweede, derde en vierde kwartaal van 2006 te verminderen wegens het niet behalen van de minimumbezetting in 2005. Daardoor betaalde het 1.785,84 EUR teveel uit. De instel-ling gebruikte voor de berekening weliswaar de juiste schema’s, maar ging uit van de erkende capaciteit in plaats van de verminder-de capaciteit. 
 
In 2006 bedroegen de ontvangsten van de VOI’s 8.185,8 miljoen EUR, 
waarvan 5.329,6 miljoen EUR dotaties. De VOI’s gaven 7.640,8 miljoen EUR uit.  Het aantal met vertraging voorgelegde rekeningen over 2006 lag nog hoger dan in 2005. Deze aanzienlijke vertragingen hadden een weerslag op de controles van het Rekenhof en lagen aan de basis van de laattij-dige overlegging van dit rekeningenboek.   Bij zijn rekeningencontrole had het Rekenhof bijzondere aandacht voor het debiteurenbeheer bij het Hermesfonds. Dat fonds ontbeert nog altijd essentiële onderdelen van een degelijk systeem van interne beheersing. Het Rekenhof onderzocht ook de subsidiëring van de buitenschoolse opvang door Kind en Gezin. Deze instelling liet na tal van in 2003 al ge-signaleerde tekortkomingen in haar interne controle te remediëren en berekent de subsidies manueel, wat een hoog risico inhoudt. 
 
50  Artikel 16 van het besluit van de Vlaamse  Regering van 23 februari 2001 houdende de voor-
waarden inzake erkenning en subsidiëring van in itiatieven voor buitenschoolse opvang, gewij-
zigd op 25 januari 2002, 10 oktober 2003 en 29 juni 2007.  65 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 68 2.6 Controle van de algemene rekeningen 2006 
2.6.1 Inleiding 
Op 25 juni 2007 heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting 
de algemene rekening 2006 en het voorontwerp van decreet houdende de eindregeling van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap en de instellingen van openbaar nut voor het begrotingsjaar 2006 aan het Re-kenhof overgelegd. Met de tijdige indiening van de algemene rekening 2006, rondde de minister van Financiën en Begroting dus de inhaalbe-weging af die hij aankondigde in zijn beleidsbrief 2005-2006(
51). Deze 
inhaalbeweging was nodig door de vertraging die de rekeningaflegging opliep ten gevolge van de invoeri ng van het nieuwe boekhoudsysteem 
Orafin eind 2001.  De algemene rekening bevat de synthetische rekening en de volgende toelichtende rekeningen: 
• de rekening van uitvoering van de begroting, waarvan de totalen ook 
• de rekening van de thesaurie; 
• de rekening van de vermogenswijzigingen. 
 
Het Rekenhof stuurde de resultaten van zijn controle en zijn opmerkin-gen op 25 juni 2008 naar de minister en het Vlaams Parlement. De on-derstaande paragrafen rapporteren over de controle van het Rekenhof op de algemene rekening 2006 van de Vlaamse Gemeenschap(
52). 
 
2.6.2 Uitvoeringsrekening van de begroting 
 
2.6.2.1 Ontvangsten 
 
Behoudens kleine afrondingsverschillen, stemmen de overgedragen vastgestelde rechten, de vastgestelde rechten, de ontvangsten, de an-nuleringen van vastgestelde rechten en de overdracht van de vastge-stelde rechten naar het volgende jaar in de rekening van de ontvangsten 2004 en 2005 overeen met de eindsaldi van 2005 (voor de overdracht van de vastgestelde rechten) en de door het Rekenhof afgesloten reke-ningen van de rekenplichtigen.  De opgenomen ramingen stemmen 
overeen met de initiële en aangepaste middelenbegroting 2006 en de 
 
51  Stuk 542 (2005-2006) - Nr. 1, p. 47. 
52  Ter uitvoering van artikel 92 van de gecoördineerde wetten op de rijks-
comptabiliteit. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 66 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 69 aanpassingsbesluiten opgesteld in het kader van artikel 19 van de initië-
le begroting 2006(53).  
 De onderstaande tabel geeft de cijfers weer uit tabel B - rekening van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2006 - Ontvangsten en uit de artikelen 11, 12 en 13 van het voorontwerp van rekendecreet.  
(in EUR)  
ontvangsten Totale  
ontvangsten Opbrengst  
van leningen Algemeen  
totaal 
raming 20.130.682.000,00 107.732.000,00 20.238.414.000,00 158.498.000,00 20.396.912.000,00 
overdracht van 2005 159.151.820,47 175.913.648,62 335.065.469,09 0,00 335.065.469,09 
vastgestelde rechten 2006 20.100.483.324,69 162.140.674,25 20.262.623.998,94 0,00 20.262.623.998,94 
totaal vastgestelde rechten 20.259.635.145,16 338.054.322,87 20.597.689.468,03 0,00 20.597.689.468,03 
ontvangsten 2006 20.141.381.476,23 102.183.135,24 20.243.564.611,47 0,00 20.243.564.611,47 
verschil vastgestelde rechten - 
ontvangsten 118.253.668,93 235.871.187,63 354.124.856,56 0,00 354.124.856,56 
annuleringen vastgestelde rechten 21.845.763,40 54.826.231,58 76.671.994,98 0,00 76.671.994,98 
naar 2007 over te dragen vastgestelde rechten 96.407.905,53 181.044.956,05 277.452.861,58 0,00 277.452.861,58 
verschil raming versus ont-vangsten -10.699.476,23 5.548.864,76 -5.150.611,47 158.498.000,00 153.347.388,53 
 
2.6.2.2 Vastleggingen 
 
De vastleggingsgegevens in de uitvoeringsrekening van de begroting 2006 van de Vlaamse Gemeenschap stemmen overeen met de geschrif-ten(
54) van het Rekenhof, alsook met de voorheen geverifieerde contro-
lestaten. De uitvoeringsrekening kan, wat betreft de vastleggingen, wor-den afgesloten en opgenomen in het decreet houdende eindregeling van de begroting 2006 volgens de onderstaande bedragen.  
 
53 Dit artikel machtigde de Vlaamse Regering ertoe in het kader van de in-
werkingtreding van de departementen en de agentschappen volgens het 
decreet beter bestuurlijk beleid van 18 juli 2003, bij besluit in de loop van 
2006 en binnen de perken van de ontvangs tenramingen voor de diverse 
programma's, over de programma's heen herramingen te verrichten tussen ontvangstenartikelen (zowel bestaande al s nieuw in te schrijven en zowel 
algemene als toegewezen). Ook met de cijfers in de herraming van 10 no-vember 2006, waarvan nochtans geen ondertekende versie beschikbaar 
is, werd rekening gehouden. 
54  Verschillen tussen gegevens van het Rekenhof en de vastleggingsreke-
ning, ten gevolge van correcties i ngevoerd in het grootboek, konden uit-
eindelijk worden verklaard. Dergelijke correcties betreffen voor het meren-
deel vastleggingswijzigingen die niet aan het Rekenhof en de controleur van de vastleggingen worden voorgelegd. 67 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 70  (in EUR) 
Kredieten 2006 3.312.733.358,54 102.183.134,61 3.414.916.493,15 
van 2005 overgedragen kredieten 43.626.081,93 370.575.175,44 414.201.257,37 
Beschikbare kredieten 3.356.359.440,47 472.758.310,05 3.829.117.750,52 Aangerekende vastleggingen 3.128.547.656,31 165.984.598,54 3.294.532.254,85 Kredietoverschrijdingen 0,00 0,00 0,00 Beschikbaar op het einde van het jaar 227.811.784,16 307.568.963,18 535.380.747,34 Te annuleren kredieten 149.319.999,92 0,00 149.319.999,92 Naar 2007 overgedragen kredieten 78.491.784,24 307.568.963,18 386.060.747,42 
 
2.6.2.3 Uitgaven 
 
De uitgaven in de uitvoeringsrekening van de begroting 2006 van de Vlaamse Gemeenschap stemmen overeen met de geschriften van het Rekenhof, alsook met de voorheen geverifieerde controlestaten. De uit-voeringsrekening kan, wat betreft de ordonnanceringen, worden afgeslo-ten(
55) en opgenomen in het decreet houdende eindregeling van de be-
groting 2006 volgens de onderstaande bedragen.   
 (in EUR) 
kredieten Gesplitste ordonnan-
ceringskredieten Variabele  
Kredieten 2006 16.864.279.141,46 3.213.102.858,54 102.183.134,61 20.179.565.134,61 352.747.000,00 20.532.312.134,61 
van 2005 overgedragen 
kredieten 1.249.155.674,07 16.992.897,56 404.637.145,51 1.670.785.717,14 0,00 1.670.785.717,14 
Beschikbare kredieten 18.113.434.815,53 3.230.095.756,10 506.820.280,12 21.850.350.851,75 352.747.000,00 22.203.097.851,75 
Ordonnanceringen 16.431.213.033,64 3.078.626.324,36 150.491.672,06 19.660.331.030,06 323.599.958,54 19.983.930.988,60 Kredietoverschrijdingen 54.738,68 0,00 0,00 54.738,68 0,00 54.738,68 
het jaar 1.682.276.520,57 151.469.431,74 356.328.608,06 2.190.074.560,37 29.147.041,46 2.219.221.601,83 
Te annuleren kredieten 31.640.740,90 100.127.355,33 0,00 131.768.096,23 29.147.041,46 160.915.137,69 
Naar 2007 overgedragen 
kredieten 1.650.635.779,67 51.342.076,41 356.328.608,06 2.058.306.464,14 0,00 2.058.306.464,14 
 
De onderstaande tabel toont de programma’s met overschrijdingen op niet-gesplitste kredieten.  
Programma Benaming overschrijding 
(EUR) 
PROG. 02.5 Algemene werkingskosten kabinet  Vlaams minister van Binnen-
lands Bestuur,  
Stedenbeleid, Wonen en Inburgering 9.592,85 
PROG. 26.1  Gebouwen 45. 137,34 
PROG. 62.2 Monumenten en landschappen 8,49 
 De overschrijdingen situeerden zich alle aan de vastleggingskant, wat leidde tot noodzakelijke kredieten aan ordonnanceringskant. Van het 
 
55  Behoudens enkele materiële fouten die nog dienen te worden rechtgezet. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 68 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 71 aanvullende krediet op progamma 26.1 werd 12.813,25 EUR niet aan-
gewend (aan vastleggingskant) en overgedragen.   
2.6.2.4 Diensten met afzonderlijk beheer 
 
Het Rekenhof heeft de gegevens van de DAB’s in de tabellen E tot G van het voorontwerp van rekendecreet 2006 vergeleken met de indivi-duele uitvoeringsrekeningen van deze DAB’s zoals afgesloten door het Rekenhof en met de officiële begrotingsdocumenten. Het heeft ook de onderliggende uitvoeringsrekeningen bij de algemene rekening 2006 getoetst aan deze individuele rekeningen. Door fouten bij de DAB’s Vlaams Infrastructuurfonds, Autonome Vlaamse Fiscale Inning, Loods-wezen, Vloot en Herstelfonds, alsook de onmogelijkheid de rekening van de DAB Luchthaven Oostende af te sluiten, kon het Rekenhof de uitvoe-ringscijfers voor de DAB’s in het voorontwerp van rekendecreet 2006 niet aanvaarden. Meer details over de individuele rekeningen van de DAB’s vermelden hoofdstuk 2.4 en bijlage 6.   
2.6.2.5 Lenings- en vastleggingsmachtigingen 
 
De onderstaande tabel geeft de bedragen weer van de vastleggings- en leningsmachtigingen en hun aanwending(
56). De vastleggingsmachtigin-
gen van sommige DAB’s, zoals het Vlaams Infrastructuurfonds, die niet meer centraal worden opgevolgd, komen in de tabel niet meer voor. De rekeningen van de betrokken DAB’s bevatten gegevens over de aan-wending van die machtigingen.  
 
56  De cijfers werden overgenomen uit de voorgelegde algemene rekening en 
niet aangepast aan de wijzigingen die werden gevraagd aan de minister 
van Financiën en Begroting. 69 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 72  Vastleggingsmachtigingen 2006 Toewijzing Aanwending Besch ikbaar Overschrijding Over te dragen Te annuleren 
- Gemeenschapsonderwijs - kleine infrastructuurwerken (1)  16.901.000,00 16.823.944,69 77. 055,31 0,00 0,00 77.055,31 
  Gemeenschapsonderwijs - grot e infrastructuurwerken (2) 26.110.000,00 26.110.000,00  0,00 0,00 0,00 0,00 
- IVAH  8.217.000,00 8.217.000,00 0,00 0,00 0,00 0,00 
- DIGO - gesubs. officieel onderw. excl. hoger onderw. (3) 28.548.000,00 28.548.000,00  0,00 0,00 0,00 0,00 
- DIGO - gesubs. vrij onderwijs excl. hoger onderwijs (4) 119.875.000,00 119.875.000,00 0,00 0,00 0,00 0,00 
- DIGO - gesubsidieerd officieel hoger onderwijs  1.429.000,00 1.428.999,96 0,04 0,00 0,00 0,04 
- DIGO - gesubsidieerd vrij hoger onderwijs 13.296.000,00 13.295.999,27  0,73 0,00 0,00 0,73 
Bijkomende investeringen gebouwen (5) 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 
- Kind en Gezin 6.016.000,00 5.948.878, 91 67.121,09 0,00 0,00 67.121,09 
- VFSIPH (6) 16.032.000,00 16.027.365,75 4. 634,25 0,00 0,00 4.634,25 
- BLOSO 4.404.000,00 4.402.928, 45 1.071,55 0,00 0,00 1.071,55 
- TV (Toerisme Vlaanderen) - Investeringen 16.263.000,00 16.259.270,00 3. 730,00 0,00 0,00 3.730,00 
- TV - Cofinanciering Eur. steunprogramma's 2.280.000,00 2.140.000, 00 140.000,00 0,00 0,00 140.000,00 
- VIPA - Ziekenhuizen  57.539.000,00 28.741.271, 26 28.797.728,74 0, 00 0,00 28.797.728,74 
- VIPA - Centra Geestelijke Gezondheidszorg (7) 1.712.000,00 1.659.972, 12 52.027,88 0,00 0,00 52.027,88 
- VIPA - Bejaardenvoorzieningen (7) 31.411.000,00 3.779.771,06  27.631.228,94 0,00  0,00 27.631.228,94 
- VIPA - Gemeenschapsinstellingen FBJ (7) 7.748.000,00 6.969.070, 15 778.929,85 0,00 0,00 778.929,85 
- VIPA - CICOV te Overijse (7) 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 
- VIPA - Gezondheidscentra/Centra Med.Schooltoezicht. (7) 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 
- VIPA - Wijkgezondheidscentra (7) 1.940.000,00 878.222,83  1.061.777,17 0,00  0,00 1.061.777,17 
- VIPA - Centra Algemeen Welzijnswerk (7) 5.044.000,00 4.317.951, 36 726.048,64 0,00 0,00 726.048,64 
- VIPA - Instellingen Bijzondere Jeugdbijstand (7) 2.530.000,00 2.515.535, 79 14.464,21 0,00 0,00 14.464,21 
- VIPA - Werkingskosten (7) 91.000,00 85.608,81 5.391, 19 0,00 0,00 5.391,19 
- Fonds Culturele Infrastructuur 13.028.000,00 12.378.140,82 649. 859,18 0,00 0,00 649.859,18 
- Vlaams Brusselfonds 4.691.000,00 4.687.901, 00 3.099,00 0,00 0,00 3.099,00 
- Vlaams Woningfonds 244.248.000,00 251.452.835,11 0, 00 7.204.835,11 0,00 0,00 
- IWT projecten op initiatief van bedrijven (8) 119.274.692,00 119.272.574, 86 2.117,14 0,00 0,00 2.117,14 
- IWT projecten op initiatief Vlaamse Regering (9) 8.750.808,00 7.644.568,00  1.106.240,00 0,00  0,00 1.106.240,00 
- IWT innovatieve media projecten 10.901.000,00 10.901.000,00  0,00 0,00 0,00 0,00 
- IWT studieopdrachten VIN 814.000,00 809.763,50 4.236, 50 0,00 0,00 4.236,50 
- Mina-fonds  618.108.000,00 615.514.521,88  2.593.478,12 0,00  0,00 2.593.478,12 
- VLABINVEST (10) (11) 32.137.083,13 6.144.419,84  25.992.663,29 0,00  25.992.663,29 0,00 
- Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF) (12) 55.039.000,00 55.038.883,82 116,18 0,00 0,00 116,18 
- FIVA  5.223.000,00 4.628.747, 81 594.252,19 0,00 0,00 594.252,19 
- ESF Agentschap (13) 1.554.000,00 1.554.000,00 0,00 0,00 0,00 0,00 
- ESF Agentschap (13) 14.413.000,00 14.413.000,00  0,00 0,00 0,00 0,00 
- VDAB investingsuitg. Pers. Handicap 197. 000,00 0,00 197.000,00 0,00 0,00 197.000,00 
- Fonds Flankerend Econ. Beleid 281.613.000,00 281.612.535,23 464 ,77 0,00 0,00 464,77 
- Herplaatsingsfonds 4.465.000,00 3.856.832, 70 608.167,30 0,00 0,00 608.167,30 
- Garantiefonds voor huisvesting (15) 18.500.000,00 0,00 18.500.000 ,00 0,00 18.500.000,00 0,00 
Totaal 1.800.342.583,13 1.697.934. 514,98 109.612.903,26 7.204.835, 11 44.492.663,29 65.120.239,97 
Leningsmachtigingen 2004       
- Vlaams Woningfonds  244.248.000,00 243.846.000, 00 402.000,00 0,00 0,00 402.000,00 
- UZ Gent  68.000.000,00 0,00 68.000.000 ,00 0,00 0,00 68.000.000,00 
Totaal 312.248.000,00 243.846.000,00  68.402.000,00 0,00  0,00 68.402.000,00 
ALGEMEEN TOTAAL       2.112.590.583,13 1.941.780. 514,98 178.014.903,26 7.204.835, 11 44.492.663,29 133.522.239,97 
BD = begrotingsdecreet 2006: aanpassing = aanpassingsblad begroting 2006 (8) Incl. herverdeling BVR 01.12.2006 van 16.101.692 EUR o.b.v.  art. 27 BD en art. 27 aanpassing 
(1) Incl. herverdeling van 5.617.000 EUR BVR 20.10.2006  o.b.v. art. 18,§3, 21 en 50,§2, BD en 
art. 19 en 29 1e aanpassing (9) Incl. verdeling provisioneel krediet BVR  20.07.2006 van 702.500,00 EUR en herverdeling BVR 
01.12.2006 van -16.101.692 EUR o.b.v.  art. 27 BD en art. 27 1e aanpassing 
(2) Incl. herverdeling van 5.617.000 EUR BVR 28.04.2006 o.b.v.  art. 18,§3, 21 en 50,§2, BD en 
art. 19 en 29 1e aanpassing (10) Incl. overdracht 2005-2006 o.b.v.  art. 134 BD en art. 58 1e aanpassing 
(3) Incl. herverdeling van 7.456.000 EUR BVR 28.04.2006  o.b.v. art. 20,§3, 21 en 50,§2, BD en 
art. 21 en 29 1e aanpassing (11) Overdracht 2006-2007 o.b.v.  art. 126 BD 2007 
(4) Incl. herverdeling van 31.310.000 EUR BVR 28.04.2006  o.b.v. art. 18,§3, 21 en 50,§2, BD 
en art. 19 en 29 1e aanpassing (12) Inc. verdeling provisioneel  krediet BVR 20.07.2006 van 100.000 EUR 
(5) Incl. herverdeling van -50.000.000 EUR BVR 28.04.2006 en 20.10.2006  o.b.v. art.21 en 
50,§2, BD en art. 29 1e aanpassing (13) Incl. herverdelingen provisioneel kredi et BVR 10.10.2006 en 24.11.2006 van 5.050.000 EUR en 
75.000 EUR. Aanwendingsbedragen stemmen overeen met ma chtigingen bij ministerieel besluit, niet 
met verbintenissen bij agentschap 
(6) Incl. herverdeling van -2.266.000 EUR bij BVR 28.40.06 (14) Krediet o.b.v. BVR 28.04.2006 en BVR 10.11.2006 
(7) Incl. overschrijvingen BVR 20.07.2006 en 08.12.2006 o.b.v.  art. 132,§2, BD en art. 56,§2, 1e 
aanpassing (15) Overdracht 2006-2007 o.b.v. art. 136 BD 2007 
 
2.6.2.6 Instellingen van openbaar nut van categorie A 
 
Het Rekenhof had bij de eindregelingen van de begrotingen van de in-stellingen van openbaar nut van categorie A in het initiële voorontwerp van rekendecreet de volgende opmerkingen geformuleerd: 
• De eindregeling van de begroting van de volgende instellingen van 
openbaar nut van categorie A of intern verzelfstandigde agentschap-Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 70 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 73 pen met rechtspersoonlijkheid ontbreekt: IVA BLOSO, IVA AGIOn, 
IVA Kind en Gezin, IVA VAPH en IVA VLAO. 
• Voor de OVAM en de VMM werden de uitvoeringsgegevens van de 
VOI (periode van 1 januari tot 31 maart 2006) en die van de IVA met rechtspersoonlijkheid (periode van 1 april tot 31 december 2006) sa-mengetrokken. Voor deze IVA's werd overigens geen nieuwe begro-ting opgemaakt. Zij werkten verder met de aangepaste jaarbegroting van de respectieve VOI-rechtsvoorganger. 
• Voor het Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aange-
legenheden (VIPA) en het Fonds voor de Vlaamse Visserij- en Aqui-cultuursector (FIVA) werd een aangepaste formulering voorgesteld. 
 
2.6.3 Rekening van de thesaurie 
gemene rekening 2006 niet bevestigen door de aanwezigheid van een aantal materiële fouten. Net als in 2005 en 2006 kan het Rekenhof voor-lopig evenmin de rekening van de DAB Luchthaven Oostende afsluiten. De onderstaande tabel geeft de totalen weer, rekening houdend met de noodzakelijke wijzigingen.  
Vastleggingsverrichtingen 
  Uitstaande  
vastleggingen op 
1.1.2006 Aanrekening op 
vastleggingskredie-
ten Ordonnanceringen, 
annuleringen en recht-
zettingen vorige jaren Uitstaande vastleggin-
gen op 31.12.2006 
  1.963.978.932,47 3. 294.532.254,85 3.355.998. 967,26 1.902.512.220,06
Betalingsverrichtingen 
  Saldo op 1.1.2006 Ontvangsten Uitgaven Saldo op  
31.12.2006 
Financiële verrichtingen 183.367.787,46 86.411. 768.624,68 86.542.717. 825,27 52.418.586,87
Boekhoudverrichtingen 0,00 0,00 0,00 0,00
Algemeen totaal 183.367. 787,46 86.411.768.624,68 86. 542.717.825,27 52.418.586,87
  
2.6.4 Rekening van de vermogenswijzigingen 
Omdat de rekening van de vermogenswijzigingen 2006 nagenoeg op 
dezelfde wijze tot stand kwam als de rekening 2005, herhaalt het Re-kenhof zijn conclusie dat deze rekening geen getrouw beeld geeft van de werkelijke vermogenstoestand van de Vlaamse Overheid. Hoewel de belangrijkste posten van het vermogen - de vaste activa - effectief kun-nen worden teruggevonden in de boekhouding (economische balans) van de Vlaamse Overheid, kunnen hun juistheid en volledigheid niet worden gecontroleerd wegens het ontbreken van periodieke inventaris-sen. Ook de bewegingen zelf zijn moeilijk verifieerbaar ten aanzien van de onderliggende transacties. De wettelijke afschrijvingen op deze acti-va worden, althans voorlopig, nog steeds extracomptabel verwerkt en blijven moeilijk controleerbaar. Voor de overige posten van de rekening van de vermogenswijzigingen is er een lichte verbetering inzake repre-71 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 74 sentativiteit, maar het feit blijft dat deze gegevens extracomptabel wor-
den samengesteld zonder dat er een relatie kan worden gelegd met an-dere gegevens in de rekening en de onderliggende transacties.   Het Rekenhof neemt aan dat in deze situatie pas verbetering zal komen als de economische balans van de Vlaamse Gemeenschap alle onder-delen van deze rekening zal weergeven of, beter zelfs, als zij ermee zal overeenstemmen en als een periodieke inventariscontrole de juistheid en volledigheid van deze balans zal aantonen. Voor de komende jaren heeft de Vlaamse Overheid wel geleidelijke lichte verbeteringen in de correctheid van de balansgegevens aangekondigd(
57). Op juridisch vlak 
is het nog steeds wachten op de inwerkingtreding (58) van het comptabili-
teitsdecreet, dat de wettelijke basis vormt voor de vervanging van de bestaande rekening van de vermogenswijzigingen door een economi-sche balans. Het Rekenhof volgt deze evolutie verder op.  
  
2.6.5 Conclusies 
Het Rekenhof stelt vast dat de minister de algemene rekening 2006 tijdig 
heeft ingediend. Het merkt echter op dat de voorlegging van de onder-liggende rekeningen van DAB’s en VOI’s nog een achterstand vertoon-de, evenals de voorlegging van de rekeningen van VOI’s die niet worden opgenomen in het rekendecreet.  De controle van de algemene rekening 2006 gaf aanleiding tot enkele formele opmerkingen en bracht een aantal verschillen tussen de alge-mene rekening en de onderliggende staten (o.a. bij DAB’s en VOI’s) aan het licht. Het Rekenhof vraagt alsnog om een herziening van de reke-ning en het voorontwerp van eindregelingsdecreet 2006. Ten slotte wees het Rekenhof er andermaal op dat de Vlaamse Over-heid afwijkt van de wetgeving op de vermogenscomptabiliteit. De ver-mogensrekening geeft nog geen betrouwbaar beeld bij gebrek aan een regelmatige inventariscontrole.  Ten slotte wijst het Rekenhof er nogmaals op dat de Vlaamse Overheid afwijkt van de wetgeving op de vermogenscomptabiliteit. De vermogens-rekening geeft nog geen betrouwbaar beeld bij gebrek aan een regelma-tige inventariscontrole.  
 
57  Vanaf 2008 zouden de wettelijke afschr ijvingsregels worden gebruikt voor 
de effectieve boekingen in Orafin.  
58  De inwerkingtreding werd door artikel 98 van het programmadecreet 2007 
uitgesteld tot een datum die de Vlaamse Regering nader kan bepalen. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 72 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 75 3 Thematisch financieel onderzoek 
 
3.1 Budgettaire en boekhoudkundige verwerking 
van de BBB-rechtsopvolging 
 
De transitie van de oude naar de nieuwe organisatie van de Vlaamse 
Overheid in het kader van het project beter bestuurlijk beleid ging ge-
paard met een rechtsopvolging van goederen, rechten en verplichtin-
gen, die gevolgen heeft voor de begroting en rekeningen van de be-
trokken entiteiten. Het Rekenhof heeft deze transitie geëvalueerd. Het 
merkte op dat de politieke besluitvorming over de transitie laat tot stand 
kwam, wat tot een pragmatische, gefaseerde aanpak noopte. Ook de 
soms onduidelijke rechtsopvolgingsregeling getuigde van verregaand 
pragmatisme en een ad-hocaanpak. Dat bracht een belangrijk risico op 
rechtsonzekerheid en ondoorzichtigheid met zich. De bestuurlijke her-
vorming is momenteel nog niet coherent uitgevoerd wegens het uitstel 
van de inwerkingstelling van het comptabiliteitsdecreet en doordat nog 
tal van entiteiten aan de toepassing van het kaderdecreet bestuurlijk 
beleid onttrokken zijn. De programmastructuur van de algemene uitga-
venbegroting en de doorwerking van de diensten van afzonderlijk be-
heer strookte bovendien niet met de nieuwe organisatiestructuur. 
Daarenboven waren de data van opheffing van rechtsvoorgangers en 
de inwerkingtreding van rechtsopvolgers soms slecht op elkaar afge-
stemd, wat de rechstopvolging complex maakte. Voor tal van agent-
schappen ontbrak in het eerste werkingsjaar dan ook een goedgekeur-
de begroting en soms overlapten de uitvoeringsrekeningen 2006 van 
rechtsvoorgangers en rechtsopvolgers. Voor opgeheven VOI’s ont-
breekt soms een eindrekening. De centrale budgettaire en boekhoud-
kundige sturing van het transitieproces was dan ook te beperkt. Het 
Rekenhof concludeerde onder meer dat de Vlaamse Overheid bij de 
reorganisatie van haar openbare instellingen niet diezelfde zorgvuldig-
heid in acht heeft genomen, die de vennootschapswet voorschrijft voor 
de reorganisatie van ondernemingen.  
 
Het project beter bestuurlijk beleid  heeft een efficiënt functionerende en 
transparante Vlaamse Overheid tot doel, met een duidelijk onderscheid 
tussen enerzijds het primaat van de politiek bij de beleidsbepaling en anderzijds de responsabilisering van de overheidsmanagers bij de be-leidsondersteuning en -uitvoering. Daartoe werd de Vlaamse Overheid gereorganiseerd, wat aanleiding gaf tot de creatie van nieuwe entiteiten: intern verzelfstandigde agentschappen (IVA’s) zonder en met rechtsper-soonlijkheid, en publiekrechtelijk en privaatrechtelijk vormgegeven ex-tern verzelfstandigde agentschappen (EVA’s). Ook de structuur van de 73 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 76 departementen is grondig hervormd in functie van de dertien nieuwe 
beleidsdomeinen.  De decretale basis voor de reorganisatie van de Vlaamse Overheid werd tijdens de vorige legislatuur gelegd. Het kaderdecreet bestuurlijk beleid en het daarmee samenhangende comptabiliteitsdecreet, alsook de meeste oprichtingsdecreten voor de nieuwe agentschappen met rechts-persoonlijkheid, waren reeds door het Vlaams Parlement goedgekeurd vóór de huidige regering van start ging. Het regeerakkoord van juli 2004 stelde een snelle en coherente uitvoering van de bestuurlijke hervorming in het vooruitzicht, tegen 1 januari 2006.  De transitie van de oude naar de nieuwe organisatie van de Vlaamse Overheid gaat gepaard met een herverdeling van taken en personeel en een rechtsopvolging van goederen, rechten en verplichtingen. Die rechtsopvolging heeft gevolgen voor de begroting en rekeningen van de betrokken entiteiten. Het Rekenhof maakte deel uit van de BBB-opstartcommissie Financiën en Begroting en volgt de transitie op, onder meer naar aanleiding van het begrotingsonderzoek en de controle van de rekeningen. Dit verslag is daar de weerslag van. De overgang van personeel en de strategische adviesraden zijn in dit verslag buiten be-schouwing gelaten.  Het verslag geeft de toestand weer per 1 april 2008. Het ontwerp ervan is op 14 mei 2008 aan de Vlaamse minister van Financiën en Begroting bezorgd, die op 9 september 2008 heeft geantwoord.  
3.1.2 Tijdsverloop en coherentie van de rechtsopvolging 
In de loop van 2004 en 2005 zijn reeds enkele van de ter uitvoering van 
het kaderdecreet bestuurlijk beleid opgerichte agentschappen in werking gesteld. Het gaat om het IVA met rechtspersoonlijkheid Toerisme Vlaanderen (29 april 2004) en de publiekrechtelijk vormgegeven EVA’s De Scheepvaart (30 juni 2004), Waterwegen en Zeekanaal (30 juni 2004) en Vlaams Agentschap voor Internationaal Ondernemen (1 juli 2005). Het ging om geïsoleerde initiatieven.  Pas in 2006 zou de reorganisatie zijn grote doorbraak kennen. Voor de transitie met betrekking tot begroting en boekhouding besliste de Vlaamse Regering op 25 november 2005 tot een pragmatische, gefa-seerde aanpak. De begeleidende nota omschreef de reden voor die be-slissing als volgt: omdat enerzijds een volledige ombouw van de financi-
ele organisatie tegen 1 januari 2006 onmogelijk haalbaar is, maar an-
derzijds de dynamiek rond BBB niet mag afgeremd worden . Het motief 
voor die tijdsdruk stond in het regeerakkoord van juli 2004: Na een voor-
bereidingstraject van méér dan vier jaar zal deze bestuurlijke hervorming gecoördineerd, coherent en snel worden uitgevoerd. De beleidsdomei-nen die in al hun onderdelen operationeel zijn, zullen in werking treden op 1 januari 2005. De andere beleidsdomeinen volgen op 1 januari 2006.  
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 74 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 77 Op 23 december 2005 bepaalde de Vlaamse Regering dat de gefaseer-
de transitieperiode zou lopen van 1 januari 2006 tot 1 april 2006. Voor drie beleidsdomeinen (Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erfgoed; Economie, Wetenschap en Innovatie; Financiën en Begroting) zou het uiteindelijk duren tot 1 juli 2006 vooraleer het startsein kon wor-den gegeven. Voor het beleidsdomein Financiën en Begroting speelde ook de overweging mee dat de entiteiten ervan eerst de transitie van de andere beleidsdomeinen moesten begeleiden voor ze zelf de overgang konden maken.  Overigens was de operationalisering van de beleidsdomeinen in een aantal gevallen ook dan nog niet volledig. Voor het Beleidsdomein Wel-zijn, Volksgezondheid en Gezin zagen de volgende agentschappen met rechtspersoonlijkheid pas op 1 januari 2007 het licht: het Vlaams Infra-structuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegenheden (VIPA) (IVA met rechtspersoonlijkheid), het Fonds Jongerenwelzijn (IVA met rechts-persoonlijkheid) en de Openbare Psychiatrische Zorgcentra te Geel en te Rekem (beide publiekrechtelijk vormgegeven EVA’s). Voor het Be-leidsdomein Economie, Wetenschap en Innovatie hebben de investe-ringsmaatschappijen de overgang naar privaatrechtelijk vormgegeven EVA’s nog niet gemaakt en is het Instituut voor Innovatie door Weten-schap en Technologie(
59) (IWT) nog geen IVA met rechtspersoonlijkheid 
geworden. Voor de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) en het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek (FWO), die het be-sluit van de Vlaamse Regering van 3 juni 2005 met betrekking tot de organisatie van de Vlaamse administratie ook als IVA met rechtsper-soonlijkheid aanduidde, ontbreekt nog een decretale basis.  In het kader van de gefaseerde aanpak waren de begrotingsprogram-ma’s van de algemene uitgavenbegrotingen 2006 en 2007 trouwens nog opgedeeld naar de oude, niet meer bestaande departementen en admi-nistraties. In zijn verslagen over het onderzoek van de begrotingsaan-passing 2006 en van de initiële begroting 2007(
60) heeft het Rekenhof er 
daarenboven op gewezen dat het comptabiliteitsdecreet nog niet in wer-king werd gesteld en dat de diensten met afzonderlijk beheer en nog heel wat andere entiteiten blijven bestaan zonder dat ze één van de agentschapsvormen van het kaderdecreet bestuurlijk beleid kregen aangemeten. Zo zijn de Vlaamse Radio- en Televisieomroep (VRT) en de Vlaamse Maatschappij voor Waterv oorziening (VMW), maar ook tal-
rijke Vlaamse openbare instellingen van categorie A zoals het Herplaat-singsfonds, het Hermesfonds en het Financieringsfonds voor Schuldaf-bouw en Eénmalige Investeringsuitgaven (FFEU), nog niet omgevormd. Het Rekenhof stelde vast dat de principes van het kaderdecreet bestuur-lijk beleid niet consequent werden toegepast en besloot: dat in de huidi-
ge stand van zaken de door de decreetgever beoogde transparantie van 
het Vlaamse overheidslandschap niet is bereikt .  
 
59  Huidige benaming : “Instituut v oor de Aanmoediging van Innovatie door 
Wetenschap en Technologie in Vlaanderen”. 
60  Zie Stuk 20 (2005-2006) – Nr. 1 en Stuk 16 (2006-2007) – Nr. 1. 75 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 78 3.1.3 Regeling van de rechtsopvolging 
Artikel 35 van het kaderdecreet bestuurlijk beleid heeft de regeling van 
de rechtsopvolging m.b.t. de BBB-transitie opgedragen aan de Vlaamse Regering: de Vlaamse Regering regelt de toewijzing van de perso-
neelsleden, de goederen, de rechten en verplichtingen, van de diensten, 
instellingen en rechtspersonen die afhangen van de Vlaamse Gemeen-schap of van het Vlaamse Gewest, aan de departementen, de intern verzelfstandigde agentschappen en de extern verzelfstandigde agent-schappen, met het oog op de uitvoering van de hun toegewezen taken . 
De besluiten die ter uitvoering van die bepaling worden genomen, moe-
ten binnen de twaalf maanden na de datum van inwerkingtreding decre-taal zijn bekrachtigd, zo niet houden zij op uitwerking te hebben. De meeste oprichtingsdecreten hebben ook de vaststelling van de datum waarop het agentschap met rechtspersoonlijkheid in werking treedt, aan de Vlaamse Regering opgedragen. Sommige oprichtingsdecreten van agentschappen legden al de krachtlijnen van de rechtsopvolging vast.  Op 2 december 2005 keurde de Vlaamse Regering een modelbesluit goed over de toewijzing van goederen, rechten en verplichtingen ter uitvoering van artikel 35 van het kaderdecreet bestuurlijk beleid en gaf zij in een circulaire aan hoe de leidende ambtenaren zich op de rechts-opvolging moesten voorbereiden (inventar isatie en verdeling in overleg 
tussen de leidende ambtenaren of transitieverantwoordelijken van be-trokken entiteiten).  In de praktijk kwamen de besluiten van de Vlaamse Regering over de 
rechtsopvolging in veel gevallen pas tot stand geruime tijd - soms meer dan een jaar - na de transitiedatum. Bij de afsluiting van het onderzoek waren nog niet voor alle reeds uitgevoerde transities besluiten van de Vlaamse Regering beschikbaar. Slechts bij uitzondering werden die be-sluiten binnen het jaar nadat ze werden getroffen ter bekrachtiging aan het Vlaams Parlement voorgelegd. Bij de afsluiting van het onderzoek van het Rekenhof was er nog geen decretale bekrachtiging voor het grootste deel van de besluiten die al meer dan twaalf maanden waren getroffen.  Het modelbesluit werd overigens niet altijd gevolgd. Soms is de regeling beperkt tot een algemene bepaling in een globaal besluit houdende ope-rationalisering van een beleidsdomein. Die bepaling is dan vaag, soms zelfs cryptisch, en tekenend voor de complexiteit van de rechtsopvol-ging. Zo werd de rechtsopvolging op 1 april 2006 van het Vlaams Fonds voor de Sociale Integratie van Personen met een Handicap (VFSIPH) naar het IVA Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH) als volgt geregeld: De rechten, de verplichtingen, het personeel 
en de roerende en onroerende goederen van de Vlaamse openbare 
instelling Vlaams Fonds voor de Sociale Integratie van Personen met een Handicap worden overgedragen aan het agentschap, voor zover ze op de datum van de inwerkingtreding van dit besluit niet zijn overgedra-gen aan diensten en rechtspersonen aan wie taken van het Vlaams Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 76 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 79 Fonds voor de Sociale Integratie van Personen met een Handicap wor-
den toegewezen (61). Die bepaling biedt geen duidelijkheid over welk 
deel van de goederen, rechten en verplichtingen van het VFSIPH aan 
het VAPH zijn toegewezen. Twee jaar later is er immers nog steeds geen besluit voor de toewijzing aan de andere rechtsopvolgers van het VFSIPH die op dezelfde datum als het VAPH in werking zijn gesteld, zoals het publiekrechtelijke vormgegeven EVA Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB) en het IVA zonder rechtspersoonlijkheid Vlaams Subsidieagentschap voor Werk en Sociale Economie (VSWSE).  Het toegepaste procédé van rechtsopvolging was niet voor alle beleids-domeinen dezelfde. Terwijl de rechtsvoorganger in de meeste gevallen ophield te bestaan op de datum waarop de rechtsopvolger in werking trad, zijn in het beleidsdomein Werk en Sociale Economie de decretale opheffingsbepalingen over de rechtsvoorgangers van de EVA’s VDAB en Syntra Vlaanderen(
62) twee jaar na hun inwerkingstelling nog niet in 
werking gesteld. Dat heeft tot gevolg dat rechtsvoorganger en -opvolger(
63) een tijd juridisch naast elkaar blijven bestaan, wat de rechts-
opvolging ingewikkeld heeft gemaakt.   Er waren nog andere lacunes in de tijdsafstemming zoals : 
- op datum van de opheffing van de VOI’s Kind & Gezin en VFSIPH (1 
april 2006) was de rechtsopvolger van de investeringssubsidies, 
namelijk het IVA met rechstpersoonlijkheid Vlaams Infrastructuur-fonds voor Persoonsgebonden Aangelegenheden (VIPA), nog niet in werking gesteld; 
- op datum van de inwerkingstelling van het IVA met rechtspersoon-
lijkheid Vlaams Agentschap Ondernemen (VLAO) (1 januari 2006) was de rechtsvoorganger VOI VIZO nog niet opgeheven. 
 De wijze waarop de Vlaamse Regering de rechtsopvolging regelt, bevat een soms verregaand pragmatisme en een ad-hocaanpak. Misschien ligt de bezorgdheid voor de continuïteit van de openbare dienstverlening hieraan ten grondslag, maar ze houdt wel een belangrijk risico op rechtsonzekerheid en ondoorzichtigheid in.   
 
61  Artikel 64 van het besluit van de Vlaamse Regering van 31 maart 2006 
betreffende het departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin, betref-
fende de inwerkingtreding van regel geving tot oprichting van agentschap-
pen in het beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en Gezin en betref-fende de wijziging van regelgeving me t betrekking tot dat beleidsdomein. 
62  Voluit : “Vlaams Agentschap voor  Ondernemersvorming – Syntra Vlaande-
ren”. 
63  Respectievelijk VOI VDAB en EVA VD AB, VOI Vlaams Instituut voor het 
Zelfstandig Ondernemen (VIZO) en EVA Syntra Vlaanderen. 77 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 80 3.1.4 Centrale sturing en begeleiding 
Op 25 november 2005 nam de Vlaamse  Regering een beslissing over 
het financiële luik van BBB. De transitieverantwoordelijken van de on-
derscheiden entiteiten dienden een gedetailleerd implementatieplan op te stellen aan de hand van een indicatieve vragenlijst. Op basis van de ingediende implementatieplannen zou de Vlaamse Regering dan over de opstart van de nieuwe entiteiten beslissen na voorafgaandelijk advies van een door de Vlaamse minister van Financiën en Begroting op te richten BBB-opstartcommissie Financiën en Begroting . De begeleidende 
nota bij de regeringsbeslissing van 25 november 2005 heeft ook de op-richting aangekondigd van een Transitiecel BBB-Financiën  om de enti-
teiten te begeleiden en te ondersteunen. In aansluiting daarop werden in maart 2006 twee directeuren-generaal belast met een gecoördineerde aansturing van het verdere BBB-implementatietraject, respectievelijk voor alle bestuurskundige (personeel, facility, ICT, …) en begrotings- en boekhoudkundige aangelegenheden.   
3.1.4.1 BBB-opstartcommissie Financiën en Begroting 
 
De BBB-opstartcommissie werd geïnstalleerd op 20 december 2005 en bestond uit vertegenwoordigers van de Inspectie van Financiën, de In-terne Audit, het Rekenhof en de toenmalige Administratie Budgettering, Accounting en Financieel Management (ABAFIM). De opstartcommissie onderzocht de ingediende implementatieplannen aan de hand van een checklist. Zij had alleen een advizerende en geen begeleidende rol. De adviesfunctie bestond overigens alleen t.o.v. de Vlaamse minister van Financiën en Begroting.  De meeste adviezen van de opstartcommissie waren voorwaardelijk positief. Dat hield in dat de voorgelegde implementatieplannen op be-paalde punten niet voldeden en dat derhalve bijsturingen nodig waren om budgettair en boekhoudkundig van start te kunnen gaan, zoals: uit te klaren kredietverdelingen, aanpassingen van de begrotingen van de nieuwe agentschappen aan de effectieve startdata (dikwijls werd een volledige jaarbegroting voorgelegd hoewel de meeste agentschappen maar in de loop van het kalenderjaar van start zouden gaan), op te stel-len inventarissen van de over te dragen goederen, rechten en verplich-tingen, formalisering van de rechtsopvolging door middel van een besluit van de Vlaamse Regering (toepassing van artikel 35 van het kaderde-creet bestuurlijk beleid), optimalisering van de financiële interne controle en vaststelling van ontbrekende reglementering.  Voor bepaalde beleidsdomeinen ging de opstartcommissie een stap verder en gaf zij een ongunstig of negatief advies. Dat was het geval voor de beleidsdomeinen Welzijn, Volksgezondheid en Gezin (WVG), Werk en Sociale Economie (WSE), Economie, Wetenschap en Innovatie (EWI) en voor het beleidsveld Wonen van het beleidsdomein Ruimtelijke ordening, Wonen en Onroerend Erfgoed (RWO). De redenen voor die adviezen waren onder meer belangrijke onduidelijkheden in de krediet-verdeling, bijvoorbeeld voor het Vlaams Fonds voor de Sociale Integratie van Personen met een Handicap (WVG t.o.v. WSE) en het Vlaams Insti-Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 78 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 81 tuut voor Zelfstandig Ondernemen (WSE t.o.v. EWI), of risico’s voor de 
vereiste budgetneutraliteit van de transitie (RWO).  De BBB-opstartcommissie Financiën en Begroting werd bij de opvolging van haar adviezen niet betrokken. Bij zijn onderzoek stelde het Reken-hof wel vast dat zij niet altijd het gepaste gevolg kregen. Verscheidene nieuwe agentschappen hadden bijvoorbeeld geen gepaste begroting voor het jaar 2006. De grootste rechtsopvolgingsproblemen ontstonden uiteindelijk in die beleidsdomeinen waarvoor de opstartcommissie een negatief advies verstrekte.   
3.1.4.2 Transitiecel BBB-Financiën 
 
De Transitiecel BBB-Financiën , opgericht bij de toenmalige ABAFIM, 
werkte in de praktijk voornamelijk met een meldpunt, waaraan departe-menten en agentschappen vragen konden stellen. Behalve een informa-tiesessie op 20 januari 2006 waarin de cel een aantal principes van de rechtsopvolging en de budgettaire en boekhoudkundige transitie toe-lichtte, was er geen centrale sturing van betekenis. Wel werd in opdracht van de Vlaamse Regering in april 2006 een werkgroep geïnstalleerd die onder leiding van de directeur-generaal van ABAFIM (vanaf 1 juli 2006 het hoofd van het departement Financiën en Begroting) een aantal over-legvergaderingen hield over de im plementatie van boekhoudkundige en 
begrotingstechnische aspecten van BBB. Het resultaat daarvan was op een website raadpleegbaar.  De focus van die initiatieven lag echter vooral op de begroting en boek-houding van de ministeries (departementen en agentschappen zonder rechtspersoonlijkheid), weliswaar met inbegrip van de onderlinge relatie met de openbare rechtspersonen. Voor specifieke problemen waren de agentschappen met rechtspersoonlijkheid dikwijls op zichzelf aangewe-zen. Dat blijkt uit een peiling van het Rekenhof bij die agentschappen. Over het algemeen ervoeren zij de cent rale sturing van de rechtsopvol-
ging vooral bij een complexe transitie als onvoldoende. Hun vragen wer-den soms niet of in een te algemene zin beantwoord.  Sommige agentschappen zagen de centrale sturing en begeleiding ver-minderen in de loop van 2006. De opsplitsing van ABAFIM in het depar-tement Financiën en Begroting enerzijds en de IVA Centrale Accounting anderzijds is daarvan een mogelijke oorzaak. Ook voor de transitie van de ministeries bleken beide entiteiten niet altijd op dezelfde golflengte te zitten. Zo vatten zij de sinds 2008 aangepaste structuur van de basisal-locaties van de uitgavenbegroting van de ministeries op een verschillen-de wijze op, wat de afstemming tussen begroting en uitvoering minder efficiënt maakte.   79 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 82 3.1.5 Analogie met vennootschapsrecht 
Het Wetboek van Vennootschappen besteedt veel aandacht aan de her-
structurering van vennootschappen door omzettingen(64), fusies(65), 
splitsingen(66), … De wetgever heeft voor herstructureringen bijzondere 
voorwaarden gesteld ter bescherming van zowel de aandeelhouders als de belanghebbende derden (personeel, klanten, leveranciers, …).  Vennootschappen die een herstructurering uitvoeren moeten zich hou-den aan strikte procedures: 
• het opmaken van een (of meer) bijzonder(e) verslag(en) waarin de 
leiding van de vennootschap de herstructurering omstandig toelicht; 
• het opstellen van een staat van activa en passiva, die de financiële 
toestand van de vennootschap weergeeft op datum van de herstruc-
turering; 
• een controleverslag van de bedrijfsrevisor of de externe accountant 
bij deze staat van activa en passiva, en bij de bijzondere verslagen; 
• bekendmakingsverplichtingen (met publicatie in het Staatsblad), met 
een precieze kalender (timing); 
• het voorzien in sancties voor een niet strikte naleving van deze pro-
cedures door ondernemingen (vordering van nietigverklaring door iedere belanghebbende) 
• enz. 
 De reorganisatie van de Vlaamse Overheid ter uitvoering van het kader-decreet bestuurlijk beleid (BBB) is een grootscheepse operatie die vol-ledig gelijklopend is met de problematiek die het vennootschapsrecht behandelt: 
• vroegere openbare instellingen houden op te bestaan en dragen hun 
activa en passiva over aan al bestaande of nieuw opgerichte agent-
schappen (vereffening en ontbinding); 
• de activa en passiva van bestaande openbare instellingen worden 
bijeengebracht in een bestaand of nieuw opgericht agentschap (fu-sie); 
• de activiteiten (en bijhorende activa en passiva) van een bestaande 
openbare instelling worden verdeeld over verschillende bestaande of nieuw opgerichte agentschappen (splitsing); 
                                                  
64  De omzetting van een handelsvennootschap komt erop neer dat zij een 
andere rechtsvorm aanneemt, zonder dat dit enige verandering teweeg-
brengt in de rechtspersoonlijkheid van de vennootschap die in de nieuwe vorm voortbestaat. 
65  De fusie is een rechtshandeling waardoor het gehele vermogen van één of 
meer vennootschappen als gevolg van een ontbinding zonder vereffening 
overgaat op een nieuwe of andere bestaande vennootschap. 
66  De splitsing is een rechtshandeling waardoor het gehele vermogen van 
één vennootschap als gevolg van een ont binding zonder vereffening over-
gaat op verscheidene al dan niet  reeds bestaande vennootschappen. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 80 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 83 • openbare instellingen worden omgevormd tot een nieuwe juridische 
vorm (agentschap), met een wijziging in de beslissingsorganen (om-
zetting). 
 Het Rekenhof had verwacht dat de Vlaamse Overheid bij de reorganisa-tie van haar eigen administratie en openbare instellingen minstens de-zelfde zorg zou betrachten als de vennootschappen moeten naleven. De formele verplichtingen die de Vlaamse Overheid aan haar openbare instellingen oplegde, waren echter minder veeleisend. Uit het onderzoek blijkt dat de openbare instellingen die formele verplichtingen bovendien niet altijd even zorgvuldig hebben uitgevoerd : 
• De openbare instellingen hoefden geen bijzonder verslag op te stel-
len waarin zij toelichting geven over de geplande reorganisatie. Zelfs 
de jaarverslagen van de openbare instellingen en agentschappen besteden vaak nauwelijks aandacht aan de herstructurering (bv. VDAB, VLM, ...).  
• Een aantal openbare instellingen heeft nagelaten een eindrekening 
op te maken van hun financiële toestand op het moment van de re-organisatie (bv. Toerisme Vlaanderen, Export Vlaanderen, …). De openbare instelingen die wel een staat van activa en passiva hebben opgesteld, hebben die maar zelden gebaseerd op een volledige pe-riodeafsluiting (met correcte periodetoerekening van alle kosten en opbrengsten, of van alle budgettaire uitgaven en ontvangsten). Dat zorgde ervoor dat diverse bedrijfseconomische kosten en opbreng-sten, respectievelijk budgettaire uitgaven en ontvangsten, ten laste van de vroegere openbare instelling boekhoudkundig werden aange-rekend door het nieuwe agentschap, of omgekeerd (bv. BLOSO, VDAB, …). 
• Die eindrekeningen werden maar zelden ter controle voorgelegd aan 
een bedrijfsrevisor of externe accountant. Bij sommige eindrekenin-gen die wel door een bedrijfsrevisor werden gecontroleerd, werd een verklaring met voorbehoud verstrekt (bv. BLOSO, VCM, …). 
• Veel jaarrekeningen 2006 werden laattijdig opgesteld en met vertra-
ging aan het Rekenhof overgelegd (Zo heeft het Rekenhof de jaarre-kening van het VLAO pas in april 2008 ontvangen en die van VDAB, VIZO, Syntra Vlaanderen en OVAM pas in februari 2008). 
• In veel gevallen werden de rechtsopvolging of de overdracht van 
roerende en onroerende goederen pas laattijdig juridisch geregeld met besluiten van de Vlaamse Regering die retroactief in werking traden. Deze beslissingen en hun publicatie in het Belgisch Staats-blad vonden vaak plaats maanden nadat de nieuwe agentschappen effectief van start gingen (bv. Toerisme Vlaanderen, BLOSO, …). 
  81 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 84 3.1.6 Begroting en rekeningaflegging  
 
3.1.6.1 Transitie binnen de Vlaamse Gemeenschap 
 
De reorganisatie betreft voor een belangrijk deel een interne herverde-ling binnen de rechtspersoon Vlaamse Gemeenschap - Vlaams Gewest. Dat is het geval voor de transitie van de oude naar de nieuwe departe-menten en de transitie van een departement naar een intern verzelf-standigd agentschap zonder rechtspersoonlijkheid.  Strikt juridisch is er dan eigenlijk geen sprake van rechtsopvolging. Met het oog op de responsabilisering van de entiteiten voorziet het comptabi-liteitsdecreet wel in een afzonderlijke begrotingsafdeling en rekening per departement en intern verzelfstandigd agentschap zonder rechtsper-soonlijkheid, maar dat decreet is nog niet in werking gesteld. Als alterna-tief bood artikel 84 van het programmadecreet 2006 de Vlaamse Rege-ring de mogelijkheid DAB’s op te richten waarvan het werkingsdomein overeenstemt met dat van IVA’s met rechtspersoonlijkheid. De Vlaamse Regering heeft van die mogelijkheid geen gebruik gemaakt. In de huidi-ge stand van zaken kunnen DAB-begrotingen kredieten omvatten van zowel departementen als agentschappen (bijvoorbeeld de begroting van het Minafonds).  De structuur van de algemene uitgavenbegroting was in 2006 en 2007 overigens nog gebaseerd op de oude departementale opdeling. De pro-grammastructuur van de begroting 2008 heeft die oude opdeling verla-ten, maar verbindt de nieuwe programma’s niet met de nieuwe entitei-ten. Alleen op het laagste niveau van de begrotingsopdeling, dat van de basisallocaties, is er een koppeling met de entiteiten.  Het Rekenhof kwam in zijn verslag over het onderzoek van de Vlaamse begroting voor 2008(
67) tot het besluit dat de nieuwe begrotingsstructuur 
niet optimaal is voor de responsabilisering van de nieuwe entiteiten .  
  
3.1.6.2 Transitie tussen rechtspersonen 
 
Voor de gehele of gedeeltelijke transitie van een VOI, DAB of departe-ment naar een IVA met rechtspersoonlijkheid of een EVA, of van een VOI naar een departement of IVA zonder rechtspersoonlijkheid, is er wel degelijk sprake van rechtsopvolging. Die rechtsopvolging heeft zijn weerslag op de begroting en de rekeningen van de betrokken entiteiten. Aangezien het comptabiliteitsdecreet nog niet in werking werd gesteld, is het begrotings- en rekeningenstelsel van de agentschappen met rechtspersoonlijkheid bij wijze van overgangsmaatregel meestal decre-
taal onderworpen aan de wet van 16 maart 1954 (voor IVA’s met rechts-persoonlijkheid als instelling van categorie A, voor publiekrechtelijk 
 
67  Stuk 16 (2007-2008) – Nr. 1. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 82 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 85 vormgegeven EVA’s als instelling van categorie B) en is ook het boek-
houdbesluit van 21 mei 1997 van toepassing.  Privaatrechtelijk vormgegeven EVA’s voeren naargelang het geval een commerciële boekhouding of een boekhouding die geldt voor de non-profitsector. Niet voor alle privaatrechtelijke EVA’s werd voor de contro-lebevoegdheid van het Rekenhof in een overgangsregeling voorzien . Zo ontbreekt een regeling voor de vzw ESF-agentschap, die sinds 2007 een privaatrechtelijk vormgegeven EVA is geworden (programmade-creet 2007).   De transitie tussen rechtspersonen had meestal plaats in de loop van een kalenderjaar. Dat had gevolgen voor de begroting en de rekeningaf-legging. Een transitie op 1 januari zou veel eenvoudiger zijn geweest.   Voor een aantal opgeheven VOI’s werd geen eindrekening opgemaakt op datum van de rechtsopvolging in de loop van het kalenderjaar (bv. Toerisme Vlaanderen, Export Vlaanderen, …). De rechtspersoon die ophoudt te bestaan, moet nochtans een eindrekening voorleggen, zowel budgettair als bedrijfseconomisch. Dat geldt zeker bij een fundamentele wijziging van beheer (bijvoorbeeld van beheer door een raad van be-stuur naar rechtstreeks gezag van de Vlaamse Regering of de bevoegde minister). Die verplichting vervalt alleen als uit het oprichtingsdecreet van een agentschap blijkt dat de continuïteit van rechtspersoonlijkheid wordt beoogd (bijvoorbeeld de Vlaamse Vervoermaatschappij - De Lijn (VVM)).  De nieuwe rechtspersonen die in werking worden gesteld moeten voor de periode van het jaar waarin zij actief zijn, een eigen begroting opma-ken en laten goedkeuren door hun begrotingsautoriteit. Doordat de tran-sitie van de meeste entiteiten van de Vlaamse Overheid in de loop van 
een kalenderjaar (in plaats van op 1 januari) plaatsvond, dienden in principe zowel de rechtsvoorganger als de rechtsopvolger een begroting op te maken voor de periode van dat jaar waarin zij werkzaam waren. Om dit proces zo vlot mogelijk te laten verlopen, gaf artikel 167 van het uitgavendecreet 2006 de Vlaamse Regering uitzonderlijk de mogelijk-heid zelf de begrotingen van agentschappen met rechtspersoonlijkheid op te stellen en goed te keuren, mits een onmiddellijke kennisgeving aan het Vlaams Parlement en het Rekenhof en een decretale regularisa-tie achteraf plaatsvindt. Het Rekenhof heeft geen enkele zo opgemaakte en goedgekeurde begroting ontvangen en gaat er dus van uit dat die bepaling niet werd toegepast. In de praktijk werkten de meeste nieuwe agentschappen in het jaar waarin ze in werking werden gesteld, verder met de (eventueel aangepaste) begroting van hun rechtsvoorganger(s). In een aantal gevallen had ook de uitvoeringsrekening van de nieuwe agentschappen betrekking op het volledige jaar, hoewel ze slechts een deel van het jaar actief waren. Er is dan dikwijls een overlapping met de uitvoeringsrekening van de rechtsvoorganger(s) (bijvoorbeeld Agent-schap voor Infrastructuur in het Onderwijs (AGIOn), Vlaamse Regulator voor de Media (VRM), Commissariaat-Generaal voor de Bevordering van de Lichamelijke Ontwikkeling, de Sport en de Openluchtrecreatie (BLOSO), Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gas-83 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 86 markt (VREG)). Dat houdt onder meer een risico in bij de consolidatie 
van de begrotingsuitvoering van de Vlaamse Gemeenschap.  Een gevolg van die onduidelijkheid over de begroting is dat de eindrege-ling van de begroting van verschillende agentschappen waarop het be-grotingsstelsel van instellingen categorie A van de wet van 16 maart 1954 van toepassing is, niet in het (ontwerp van) rekendecreet over het jaar 2006 staan, hoewel dat wettelijk verplicht is. Dat is het geval voor de agentschappen AGIOn, Kind en Gezin, VAPH, BLOSO en VLAO.  Andere vaststellingen over de begroting en de uitvoeringsrekening van de begroting zijn: 
• problemen door het verschil in aanrekeningsregels tussen de rechts-
voorgangers (bijvoorbeeld tussen de VOI Export Vlaanderen en de 
dienst met afzonderlijk beheer Dienst Investeren in Vlaanderen, rechtsvoorgangers van het Vlaams Agentschap voor Internationaal Ondernemen); 
• de vorming van budgettaire reservefondsen bij sommige nieuwe 
agentschappen zonder dat het decreet daarin heeft voorzien (bij-voorbeeld Toerisme Vlaanderen, BLOSO); 
• het begrotingssaldo van een rechtsvoorganger met meer rechtsop-
volgers wordt niet verdeeld, maar ongemotiveerd volledig aan één rechtsopvolger overgedragen (zo ging het begrotingssaldo van de VOI VIZO integraal naar de EVA Syntra Vlaanderen, met uitsluiting van de rechtsopvolger Vlaams Agentschap Ondernemen). 
  
3.1.7 Bedrijfseconomische boekhouding 
 
Het Rekenhof onderzocht naar aanleiding van zijn rekeningencontrole welke gevolgen de reorganisatie had op de bedrijfseconomische boek-houding van de openbare instellingen en agentschappen.   
3.1.7.1 Ongewijzigd voortzetten van de vroegere activiteiten 
 
Als een agentschap de activiteiten van een vroegere Vlaamse openbare instelling (VOI) ongewijzigd voortzette (na omvorming van de VOI tot agentschap, of na opheffing van de vroegere VOI met oprichting van een nieuw agentschap), had dat weinig gevolgen voor de boekhouding. Het (nieuwe) agentschap zette de boekhouding van de vroegere open-bare instelling voort. Enkele voorbeelden: BLOSO, Toerisme Vlaande-ren, VREG, Vlaams Zorgfonds, VVM-D e Lijn, Vlaams Centrum voor 
Agro- en Visserijmarketing (VLAM), …  Veelal nam het agentschap de eigen vermogensstructuur van de vroe-gere Vlaamse openbare instelling ongewijzigd over, zelfs als het een nieuw opgericht agentschap betrof.   Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 84 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 87 3.1.7.2 Overdragen van activiteiten aan andere agentschappen 
 
Als activiteiten van een bestaande openbare instelling werden overge-dragen aan een of meer andere agentschappen, stelde de openbare instelling een (boekhoudkundige) inventaris op van de activa en passiva en de rechten en verplichtingen die aan die andere agentschappen wer-den overgedragen (op datum van de overdracht).   Deze boekhoudkundige inventarissen werden soms aangevuld met een meer beschrijvende lijst van (geïndividualiseerde) activa die werden overgedragen. Die beschrijvingen bleven meestal beperkt tot een oplijs-ting van de immateriële en materiële vaste activa, en vermeldden niet de andere activa en passiva die naar andere agentschappen overgingen (zoals vorderingen en schulden, …). Zij vermeldden evenmin altijd een waarde.  In een aantal gevallen werden deze gedetailleerde inventarislijsten laat-tijdig opgesteld, geruime tijd nadat de nieuwe agentschappen in werking traden (bv. VDAB, Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW), Syntra Vlaanderen en VLAO, …).  Als een openbare instelling na de overdracht ophield te bestaan, werd alleen een eindrekening opgemaakt vóór verdeling van de activa en passiva. Als een agentschap de boekhouding van zijn rechtsvoorganger voortzette, had de uitboeking van de overgedragen activa en passiva een impact op het resultaat. Dat werd boekhoudkundig verwerkt als volgt:  
• door een uitzonderlijk resultaat uit te drukken (bv. VDAB(
68), …); 
• door het overgedragen resultaat rechtstreeks aan te passen (bv. 
VAPH, …). 
 
3.1.7.3 Inbrengen van een activiteit in een agentschap 
 
De agentschappen waarin bijkomende activiteiten werden ingebracht vanuit een ministerie of openbare instelling, namen de bijhorende activa en passiva en rechten en verplichtingen in hun eigen boekhouding op.  De ingebrachte activa werden meestal gewaardeerd tegen de netto-boekwaarde die zij hadden in de boekhouding van de overdragende openbare instelling. In enkele gevallen beschikte het agentschap niet over de nettoboekwaarde uit de boekhouding van de overdragende in-stelling en moest het de inbrengwaarde op een alternatieve wijze ramen, bijvoorbeeld op grond van de verzekerde waarde. 
 
68  Merk op dat VDAB in de jaarrekening 2006 niet alleen de netto boekwaar-
de van de overgedragen activa en passiva (2,0 miljoen EUR) ten laste 
neemt via het uitzonderlijk resultaat, m aar (ten onrechte) ook het overge-
dragen resultaat van vorige jaren v oor de overgedragen activiteit nogmaals 
in resultaat boekt (6,7 miljoen EUR). 85 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 88  
De wijze van boekhoudkundige verwerking van de inbreng van activa en passiva varieerde van agentschap tot agentschap: 
• meestal vond een rechtstreekse boeking plaats ten opzichte van het 
overgedragen resultaat (bv. AGIOn, Flanders Investment and 
Trade(
69) (FIT), …) of het kapitaal (bv. Syntra Vlaanderen); 
• soms werd de inbreng beschouwd als een kapitaalsubsidie (bv. 
Scheepvaart, Vlaamse Milieumaatschappij (VMM), …); 
• soms werd een vordering op de Vlaamse Overheid uitgedrukt (bv. 
Agentschap voor Geografische Informatie Vlaanderen (AGIV)).  
  
3.1.8 Rapportering aan het Vlaams Parlement 
Artikel 36 van het kaderdecreet bestuurlijk beleid bepaalt dat de Vlaam-
se Regering een volledig en geactualiseerd overzicht moet bijhouden van alle intern en extern verzelfstandigde agentschappen, hun beheers-overeenkomsten en eventuele statuten.  De Vlaamse Regering moet de 
lijst van de intern en extern verzelfstandigde agentschappen jaarlijks als bijlage bij het ontwerp van begrotingsdecreet aan het Vlaams Parlement bezorgen. Zij moet daarenboven jaarlijks aan het Vlaams Parlement verslag uitbrengen over de activiteiten van de intern en extern verzelf-standigde agentschappen, over de uitvoering van de beheersovereen-komsten en over de activiteiten van de entiteiten waarin de Vlaamse Gemeenschap, het Vlaams Gewest of de agentschappen participeren. Ten slotte moet de Vlaamse Regering de rekeningen van de intern en extern verzelfstandigde agentschappen aan het Vlaams Parlement be-zorgen.  Het Rekenhof stelt vast dat aan die rapporteringsverplichtingen ten op-zichte van het Vlaams Parlement niet op een volledige en systematische wijze wordt voldaan. Bovendien geeft die rapportering zolang de reorga-nisatie niet volledig is gerealiseerd, geen compleet beeld van de Vlaam-se Overheid, wat nochtans de bedoeling is van artikel 36 van het kader-decreet. De lijst met IVA’s en EVA’s die de Vlaamse Regering jaarlijks in bijlage aan het begrotingsontwerp moet toevoegen, wordt dan ook best aangevuld met een lijst van de entiteiten en rechtspersonen die nog niet zijn omgevormd, met motivering waarom dat nog niet geschiedde.  Het Rekenhof zal de rapportering van de Vlaamse Regering aan het Vlaams Parlement opvolgen, onder meer naar aanleiding van zijn begro-tingsonderzoek.   
 
69  Vlaams Agentschap voor Internationaal Ondernemen. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 86 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 89 3.1.9 Conclusie 
De politieke besluitvorming over de transitie kwam pas kort voor de in 
het regeerakkoord vooropgestelde tijdslimiet tot stand. De budgettaire en boekhoudkundige structuren konden toen niet meer tijdig worden aangepast, zodat voor een pragmatische, gefaseerde aanpak werd ge-kozen. Ook de wijze waarop de Vlaamse Regering de rechtsopvolging regelde, getuigt van een soms verregaand pragmatisme en een ad-hocaanpak. Dat bracht een belangrijk risico op rechtsonzekerheid en ondoorzichtigheid met zich. Door het uitstel van de inwerkingstelling van het comptabiliteitsdecreet en doordat tal van entiteiten van de Vlaamse Overheid nog aan de toepassing van het kaderdecreet bestuurlijk beleid zijn onttrokken, is de bestuurlijke hervorming momenteel nog niet cohe-rent uitgevoerd.  De regeling van de rechtsopvolging bij besluit van de Vlaamse Regering vond dikwijls laattijdig en zonder tijdige decretale bekrachtiging plaats. Hoewel de Vlaamse Regering een modelbesluit had goedgekeurd, werd hier soms van afgeweken en blijft de regeling onduidelijk. De data van opheffing van rechtsvoorgangers en van inwerkingtreding van rechtsop-volgers zijn soms niet op elkaar afgestemd, wat de rechstopvolging complex heeft gemaakt.   De centrale sturing en begeleiding van het transitieproces op budgettair en boekhoudkundig vlak is beperkt, zeker ten opzichte van de Vlaamse openbare rechtspersonen.  Terwijl de vennootschapswet strikte procedures voorschrijft voor de re-organisatie van ondernemingen, heeft de Vlaamse Overheid niet die-zelfde zorgvuldigheid in acht genomen bij de reorganisatie van de Vlaamse openbare instellingen.  De programmastructuur van de algemene uitgavenbegroting en de dien-sten van afzonderlijk beheer stemmen niet overeen met de nieuwe or-ganisatiestructuur.  Voor de meeste agentschappen met rechtspersoonlijkheid heeft de Vlaamse Regering een datum van inwerkingtreding bepaald die viel in de loop van het kalenderjaar. Dat heeft de overgang op het vlak van begroting en boekhouding bemoeilijkt. Voor tal van agentschappen ont-brak in het eerste werkingsjaar een aan het Vlaams Parlement voorge-legde begroting. Soms was er overlapping in de uitvoeringsrekeningen van rechtsvoorgangers en rechtsopvolgers. De eindregeling van de be-groting van een aantal IVA’s met rechtspersoonlijkheid is niet in het ont-werp van rekendecreet 2006 opgenomen. Voor sommige opgeheven VOI’s ontbreekt een eindrekening.  
  87 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 90 3.1.10 Aanbevelingen 
De reorganisatie van de Vlaamse Overheid is een eenmalig gebeuren. 
Zij is echter nog niet voltooid. Voor de verdere afhandeling van het tran-sitieproces beveelt het Rekenhof dan ook het volgende aan: 
• Er moeten stappen worden ondernomen om de resterende DAB’s, 
VOI’s en andere Vlaamse openbare entiteiten te transformeren naar 
een van de organisatievormen waarin het kaderdecreet bestuurlijk beleid voorziet. Daarbij is het aangewezen dat de Vlaamse Overheid gelijkaardige procedures in acht neemt als de vennootschapswet voorschrijft bij de herstructurering van ondernemingen. De Vlaamse Regering moet jaarlijks, naar aanleiding van de informatieverstrek-king aan het Vlaams Parlement bedoeld bij artikel 36 van het kader-decreet bestuurlijk beleid, expliciet motiveren waarom bepaalde enti-teiten of rechtspersonen nog niet zijn omgevormd.  
• Het comptabiliteitsdecreet moet zo spoedig mogelijk in werking wor-
den gesteld. Voor eventuele wijzigingen aan dit decreet moet een concrete timing in acht worden genomen opdat de thans vooropge-stelde datum van 1 januari 2010(
70) niet opnieuw wordt uitgesteld.  
• Voor de al uitgevoerde transities moeten zo spoedig mogelijk de nog 
ontbrekende regeringsbesluiten ter uitvoering van artikel 35 van het kaderdecreet bestuurlijk beleid worden getroffen. De nog niet decre-taal bekrachtigde besluiten moeten zo spoedig mogelijk, en uiterlijk twaalf maand nadat ze in werking zijn getreden, aan het Vlaams Par-lement ter bekrachtiging worden voorgelegd. De eindregelingen van de begrotingen van de IVA’s met rechtspersoonlijkheid opgericht in 2006, moeten alle in het rekendecreet 2006 staan. 
• De Vlaamse Regering moet de rechtsopvolging van de nog reste-
rende entiteiten tijdig en duidelijk regelen, en binnen de twaalf maand door het Vlaams Parlement laten bekrachtigen. Daarbij moe-ten de datum van inwerkingtreding van de rechtsopvolgers en de da-tum van de opheffing van de rechtsvoorgangers op elkaar worden afgestemd. Om begrotingstechnische en boekhoudkundige redenen wordt de transitie het best op 1 januari bepaald. De begroting van de nieuwe entiteiten moet voorafgaandelijk aan het Vlaams Parlement ter goedkeuring (IVA’s met rechtspersoonlijkheid) of ter informatie (publiekrechtelijk vormgegeven EVA’s) worden voorgelegd. 
• Bij de opheffing van een VOI in de loop van het kalenderjaar moet 
een eindrekening worden opgemaakt. 
• Het departement Financiën en Begroting en de IVA Centrale Ac-
counting moeten in een samenwerkingsverband de verdere transitie op budgettair en boekhoudkundig vlak sturen en begeleiden, ook ten opzichte van de openbare rechtspersonen. 
                                                  
70  De oorspronkelijke datum van inwerking bedroeg 1 januari 2007. Het pro-
grammadecreet 2007 heeft de vaststelli ng van de datum van inwerkingtre-
ding van het comptabiliteitsdecreet aan de Vlaamse Regering overgelaten. 
Sindsdien wordt meestal 1 januari 2010 als datum van inwerkingtreding 
vooropgesteld. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 88 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 91 • In afwachting van de inwerkingtreding van het comptabiliteitsdecreet, 
moet voor alle privaatrechtelijk e EVA’s worden voorzien in een over-
gangsregeling voor de controle door het Rekenhof. 
 
3.1.11 Antwoord van de minister 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting bevestigde op 9 sep-
tember 2008 dat verscheidene instellingen die in de loop van 2006 de transitie van VOI naar agentschap ondergingen, hebben nagelaten een eigen begroting op te maken en te laten goedkeuren. Om dat te regula-riseren heeft de administratie voorgesteld een bepaling op te nemen in het voorontwerp van rekendecreet 2006. De aanpassing van dit voor-ontwerp zou ook de opname in het decreet bevatten van alle begro-tingseindregelingen van de IVA's met rechtspersoonlijkheid die in 2006 werden opgericht. De minister heeft niet gereageerd op de andere con-clusies en aanbevelingen.   
Bijlage: Verwerking BBB-rechtsopvolging per beleidsdomein 
De onderstaande paragrafen vatten per beleidsdomein de vaststellingen 
van het Rekenhof bij het onderzoek van de BBB-rechtsopvolging en de budgettaire en boekhoudkundige verwerking ervan samen wat betreft de Vlaamse openbare rechtspersonen. Deze teksten geven de toestand van de VOR's weer op 1 april 2008.   
Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid 
 
Samen met het departement Diensten voor het Algemeen Regeringsbe-leid (DAR) gingen op 1 april 2006 de agentschappen AGIV ( Agentschap 
voor Geografische Informatie Vlaanderen  – publiekrechtelijk vormgege-
ven EVA) en de vzw De Rand (privaatrechtelijk vormgegeven EVA) van start. Voor de vzw De Rand  ging het om een eenvoudige omvorming 
van een bestaande vzw zonder wijziging van activiteit en zonder rechts-opvolging. AGIV daarentegen betreft een nieuwe rechtspersoon, afge-splitst van de Vlaamse Landmaatschappij (VLM).   Het besluit van 31 maart 2006 tot operationalisering van het beleidsdo-mein DAR bepaalt tegelijk de overdracht van de goederen, de rechten en de verplichtingen van de VLM naar AGIV. De rechtsopvolging schiep geen bijzondere problemen omdat de VLM voor de activiteiten die aan AGIV werden overgedragen, namelijk de afdeling OC-GIS-Vlaanderen, al een afzonderlijke analytische boekhouding voerde. Voor het nieuwe agentschap AGIV werd geen begroting opgesteld. Er werd verder ge-werkt met de deelbegroting die de VLM voor het jaar 2006 voor het OC-GIS-Vlaanderen had opgesteld. De uitvoeringsrekening 2006 van het AGIV had ook betrekking op het hele jaar, hoewel de VLM voor het eer-ste kwartaal verantwoordelijk was. De bedrijfseconomische resultatenre-keningen werd dan weer wel beperkt tot de verrichtingen van de laatste negen maanden van het jaar. 89 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 92  
Het Vlaams Brusselfonds  blijft bestaan als VOI van categorie A. 
  
Bestuurszaken 
 
Het beleidsdomein Bestuurszaken is operationeel sinds 1 april 2006. Voor dit beleidsdomein is er slechts één agentschap met eigen rechts-persoonlijkheid voorzien, namelijk het privaatrechtelijk vormgegeven 
EVA Vlaams Agentschap voor Rekrutering en Selectie . De omvorming 
van het huidige Jobpunt Vlaanderen naar deze EVA is echter nog niet gerealiseerd.   
Financiën en Begroting 
 
Het beleidsdomein Financiën en Begroting, dat van start ging op 1 juli 2006, is het enige waar de transitie uitsluitend betrekking had op een interne reorganisatie van diensten van de Vlaamse Gemeenschap. Er waren geen andere rechtspersonen bij betrokken en er was dan ook geen rechtsopvolging stricto sensu. Het IVA met rechtspersoonlijkheid Toekomstfonds  is pas na de transitie als een nieuwe entiteit opgericht 
(programmadecreet 2007).  Het Financieringsfonds voor Schuldafbouw en Eénmalige Investerings-
uitgaven  (FFEU) en het Vlaams Fonds voor de Lastendelging  (VFLD) 
blijven bestaan als VOI’s van categorie A.   
Internationaal Vlaanderen 
 
Het beleidsdomein Internationaal Vlaanderen ging eveneens van start op 1 april 2006. De transitie van de openbare rechtspersonen met be-trekking tot dit beleidsdomein vond echter al plaats in de voorafgaande jaren.  De VOI Toerisme Vlaanderen  werd op 29 april 2004 opgeheven en ver-
vangen door de gelijknamige IVA met rechtspersoonlijkheid. Bovendien werd het beheer door een raad van bestuur vervangen door het beheer onder gezag van de Vlaamse Regering. Het Rekenhof merkte naar aan-leiding van de rekeningecontrole op dat de VOI een eindrekening had moeten voorleggen met het oog op de vereffening en de rechtsopvol-ging. Dat is niet geschied. Evenmin werd een nieuwe begroting opge-maakt. Bij gebreke aan een gescheiden uitvoeringsrekening 2004 voor de VOI (periode vóór 29 april 2004 - rekeningenstelsel categorie B van de wet van 16 maart 1954) en voor de IVA met rechtspersoonlijkheid (periode vanaf 29 april 2004 - rekeningenstelsel categorie A van de wet van 16 maart 1954) werd de volledige uitvoeringsrekening opgenomen in het ontwerp van rekendecreet 2004, dus inclusief de periode van de VOI categorie B. De regeling van de rechtsopvolging met toepassing van artikel 35 van het kaderdecreet bes tuurlijk beleid kwam er overigens 
pas met een besluit van de Vlaamse Regering van 19 november 2004, dat retroactief in werking trad op 29 april 2004. Dat besluit was bij de Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 90 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 93 afsluiting van het onderzoek nog niet decretaal bekrachtigd, hoewel dat 
binnen het jaar had moeten plaatsvinden.  Op 1 juli 2005 trad het publiekrechtelijk vormgegeven EVA Vlaams 
Agentschap voor Internationaal Ondernemen  in werking, beter bekend 
als Flanders Investment and Trade  of, afgekort, FIT. Dit agentschap is 
de rechtsopvolger van Export Vlaanderen, een VOI van categorie B, en van de Dienst Investeren Vlaanderen (DIV), een dienst met afzonderlijk beheer. In principe had zowel de VOI Export Vlaanderen als de dienst afzonderlijk beheer DIV een eindrekening moeten afleggen over de eer-ste jaarhelft van 2005. De VOI Export Vlaanderen legde aan het Reken-hof over die periode echter geen rekening af. Voor de nieuwe entiteit FIT was er geen goedgekeurde begroting 2005. FIT werkte verder met de begrotingen van zijn rechtsvoorgangers VOI Export Vlaanderen en DAB DIV. De rekening 2005 van FIT omvatte wat de resultatenrekening be-treft de verrichtingen over de tweede jaarhelft, de uitvoeringsrekening daarentegen omvatte ook de verrichtingen van het voormalige Export Vlaanderen over de eerste jaarhelft. Bij de controle over de rekeningen 2005 van het FIT heeft het Rekenhof behalve op deze anomalieën, ook gewezen op de gevolgen van het verschil in aanrekeningsregels tussen de rechtsvoorgangers (verschil in aanrekening van een VOI en een DAB). Ook voor dit agentschap kwam de regeling van de rechtsopvol-ging bij besluit van de Vlaamse Regering pas geruime tijd (meer dan een jaar) na de transitiedatum. Het besluit van 14 juli 2006 trad retroac-tief in werking vanaf 1 juli 2005, maar was bij de afsluiting van het on-derzoek nog niet decretaal bekrachtigd, hoewel dat binnen het jaar had moeten gebeuren.   
Economie, Wetenschap en Innovatie 
 
De start van het beleidsdomein EWI op 1 juli 2006 was zeer partieel. Behalve het IVA met rechtspersoonlijkheid Vlaams Agentschap Onder-
nemen  werken de zes andere voorziene agentschappen nog verder on-
der hun oude statuut (het betreft de drie investeringsmaatschappijen, alsook het Instituut voor de Aanmoediging van Innovatie door Weten-schap en Technologie in Vlaanderen (IWT), de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) en het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek (FWO)). De opstartcommissie Financiën en Begroting had op 27 juni 2006 trouwens negatief geadviseerd over de opstart van dit beleidsdomein.  De IVA met rechtspersoonlijkheid Vlaams Agentschap Ondernemen (VLAO) is de gedeeltelijke rechtsopvolger van de VOI Vlaams Instituut voor het Zelfstandig Ondernemen (VIZO) (cfr. punt 9, Werk en Sociale Economie). Op 1 april 2008 had het Rekenhof nog altijd geen rekenin-gen over het jaar 2006 van dit agentschap ontvangen. De rechtsopvol-ging van VIZO naar VLAO was toen ook nog niet bij besluit van de Vlaamse Regering geregeld. Er is voor het VLAO geen begroting 2006 opgemaakt en er is geen eindregeling van de begroting in het ontwerp van rekendecreet 2006 opgenomen, hoewel dat, gelet op het statuut van dit agentschap (IVA met rechtspersoonlijkheid dat valt onder de regeling 91 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 94 van instellingen categorie A van de wet van 16 maart 1954) wel had 
moeten gebeuren.  Het Hermesfonds  en het Grindfonds  blijven VOI’s van categorie A. 
  
Onderwijs en Vorming 
 
Bij de opstart van het beleidsdomein Onderwijs en Vorming op 1 april 2006 tradt ook het IVA met rechtsperoonlijkheid Agentschap voor Infra-
structuur in het Onderwijs  (AGIOn) in werking. Dit agentschap is de 
rechtsopvolger van de VOI’s Dienst v oor Infrastructuurwerken van het 
Gesubsidieerd Onderwijs (DIGO) en Investeringsdienst voor de Vlaamse Autonome Hogescholen (IVAH). Voor beide VOI’s werd een eindreke-ning opgemaakt. AGIOn had geen eigen begroting. Het agentschap werkte verder met de samengevoegde begrotingen van de rechtsvoor-gangers DIGO en IVAH. Ook de uitvoeringsrekening van AGIOn had betrekking op de verrichtingen over het hele jaar 2006 en overlapte dus met de uitvoeringsrekeningen van de rechtsvoorgangers. Aangezien voor AGIOn geen eigen begroting werd opgemaakt, is er geen eindrege-ling van de begroting van dit agentschap in het ontwerp van rekende-creet 2006 opgenomen, hoewel dat, gelet op het statuut van dit agent-schap (IVA met rechtspersoonlijkheid dat valt onder de regeling van in-stellingen categorie A van de wet van 16 maart 1954), wel had moeten gebeuren. Het besluit betreffende de overdracht van goederen, rechten en verplichtingen van de VOI DIGO naar AGIOn (toepassing van artikel 35 van het kaderdecreet bestuurlijk beleid) kwam er pas op 7 september 2007 en was bij de afsluiting van het onderzoek nog niet decretaal be-krachtigd. Er is geen overdrachtsbesluit m.b.t. de VOI IVAH, maar het betrof een entiteit zonder eigen personeel of goederen. De volledige overdracht van rechten en plichten van zowel DIGO als IVAH naar AGI-On was al besloten in artikel 19 van het oprichtingsdecreet van dat agentschap.  De VOI Vlaamse Onderwijsraad werd niet omgevormd tot een agent-schap, maar tot een strategische adviesraad. Die omvorming valt buiten het bestek van het kaderdecreet bestuurlijk beleid.  De VOI Gemeenschapsonderwijs is, gelet op artikel 11, §2, 3°, van het kaderdecreet bestuurlijk beleid, aan de BBB-hervorming onttrokken.   
Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 
 
Het beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en Gezin ging van start op 1 april 2006. Op diezelfde datum traden drie IVA’s met rechtspersoon-lijkheid in werking, namelijk Kind en Gezin, het Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH) en het Vlaams Zorgfonds.   Voor de regeling van de rechtsopvolgi ng ter uitvoering van artikel 35 van 
het kaderdecreet bestuurlijk beleid werd voor die agentschappen geen gebruik gemaakt van het modelbesluit. Voor Kind en Gezin en VAPH zijn enkele bepalingen opgenomen in het algemene besluit van de Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 92 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 95 Vlaamse Regering van 31 maart 2006 met betrekking tot het beleidsdo-
mein. Die regeling is onvoldoende. Ze draagt de goederen, rechten en verplichtingen over van de VOI’s Kind en Gezin en VFSIPH (Vlaams Fonds voor de Sociale Intregratie van Personen met een Handicap) naar de respectieve IVA’s Kind en Gezin en VAPH, voor zover  ze niet aan 
andere diensten of rechtspersonen worden overgedragen. Die bepalin-gen werden decretaal bekrachtigd(
71). Wat het Vlaams Zorgfonds  betreft 
ging het om een eenvoudige omvorming van VOI naar agentschap met hetzelfde beheers- en rekeningenstelsel (categorie A van de wet van 16 maart 1954). Er was geen uitbreiding, noch inkrimping van de activitei-ten. Een regeling van de rechtsopvolging per besluit was dan ook niet nodig, te meer daar het omvormingsdecreet daarin zelf voorzag. Budget-tair en boekhoudkundig stelden zich voor het Vlaams Zorgfonds geen problemen.  Kind en Gezin  was vóór transitie een VOI van categorie B, beheerd door 
een raad van bestuur, maar staat sinds 1 april 2006 onder het recht-streeks gezag van de Vlaamse Regering. Voor begroting en rekeningen geldt sindsdien het stelsel van categorie A van de wet van 16 maart 1954. De inspectietaken zijn overgeheveld naar de IVA zonder rechts-persoonlijkheid Inspectie Welzijn, Volksgezondheid en Gezin. Er werd voor de VOI een eindrekening op 31 maart 2006 opgemaakt. Er was geen officiële begroting voor het agentschap, alleen een intern docu-ment. De uitvoeringsrekening van het agentschap had betrekking op het hele jaar 2006, maar was in twee delen uitgesplitst (periode vóór en na de transitie). Er is geen eindregeling van de begroting van het agent-schap Kind en Gezin in het ontwerp van rekendecreet 2006 opgenomen, hoewel dat, gelet op het statuut van dit agentschap (IVA met rechtsper-soonlijkheid dat valt onder de regeling van instellingen categorie A van de wet van 16 maart 1954), wel had moeten gebeuren.  De Opstartcommissie Financiën en Begroting had op 30 maart 2006 een negatief advies gegeven, onder meer over de discordantie tussen de door de beleidsdomeinen WVG (Welzijn, Volksgezondheid en Gezin) en WSE (Werk en Sociale Economie) voorgestelde opdeling van de kredie-ten van het VFSIPH (Vlaams Fonds voor de Sociale Intergratie van Per-sonen met een Handicap), rechtsvoorganger van het Vlaams Agent-
schap voor Personen met een Handicap  (VAPH). De rechtsopvolging 
van het voormalige VFSIPH is inderdaad een van de meest complexe in de BBB-hervorming, mede gelet op de al aangehaalde onduidelijke re-geling door de Vlaamse Regering. Behalve het VAPH zijn er nog ver-
 
71  Decreet van 30 maart 2007 tot wijziging van het decreet van 7 mei 2004 
betreffende de integrale jeugdhulp en v an het decreet van 7 mei 2004 be-
treffende de rechtspositie van de minderjarige in de integrale jeugdhulp, 
wat het bestuurlijk beleid betreft, en tot bekrachtiging van sommige bepa-lingen van het besluit van de Vlaamse  Regering van 31 maart 2006 betref-
fende het Departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin, betreffende de inwerkingtreding van regelgeving to t oprichting van agentschappen in het 
beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en Gezin en betreffende de wij-ziging van regelgeving met betre kking tot dat beleidsdomein. 93 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 96 scheidene andere rechtsopvolgers, zoals de IVA Inspectie WVG, het 
Vlaams Subsidieagentschap Werk en Sociale Economie, het publiek-rechtelijk vormgegeven EVA VDAB, het departement WSE en, in een latere fase, het IVA VIPA (zie verder). Het VAPH had voor het jaar 2006 geen formele begroting en er is geen eindregeling van de begroting van dit agentschap in het ontwerp van rekendecreet 2006 opgenomen, hoe-wel dat, gelet op zijn statuut (IVA met rechtspersoonlijkheid dat valt on-der de regeling van instellingen categorie A van de wet van 16 maart 1954), wel had moeten gebeuren. In tegenstelling tot rechtsvoorganger VFSIPH wordt VAPH niet langer beheerd door een raad van bestuur.  Een aantal agentschappen van het beleidsdomein Welzijn, Volksge-zondheid en Gezin is pas opgestart op 1 januari 2007. Het gaat om de IVA’s met rechtspersoonlijkheid Vlaams Infrastructuurfonds voor Per-
soonsgebonden Aangelegenheden  (VIPA) en Fonds Jongerenwelzijn , 
en de publiekrechtelijk vormgegeven EVA’s Openbaar Psychiatrisch 
Zorgcentrum te Geel  en Openbaar Psychiatrisch Zorgcentrum te Re-
kem. Gelet op de transitiedatum waren de begrotingsopmaak en de re-
keningaflegging voor die agentschappen minder complex.  De openbare psychiatrische zorgcentra treden in de rechten en plichten van de VOI’s OPZ Geel en Rekem, alsook van de VOI VIPA wat de ten-lasteneming van het eigenaarsonderhoud, de bouw- en verbouwings-werkzaamheden en de kosten voor uitrusting en apparatuur betreft. Aan de activiteiten op zich verandert niets.  Het Fonds Jongerenwelzijn heeft als rechtsvoorgangers de VOI Fonds Bijzondere Jeugdbijstand en de DAB’s Gemeenschapsinstellingen De Zande en De Kempen, en kreeg ook de rechten en plichten toegewezen van de voormalige VOI VIPA met betrekking tot de bovengenoemde Gemeenschapsinstellingen. De rechtsopvolging werd geregeld bij besluit van de Vlaamse Regering van 15 december 2006, ingaand op 1 januari 2007, dat werd bekrachtigd in artikel 12 van het decreet houdende bepa-lingen tot begeleiding van de aanpassing van de begroting 2007.  De basis voor de rechtsopvolging van het agentschap VIPA is gelegd in het omvormingsdecreet van 2 juni 2006. Het VIPA is rechtsopvolger van de VOI VIPA, behalve wat de infrastructuur van de gemeenschapsinstel-lingen voor bijzondere jeugdbijstand en de psychiatrische zorgcentra betreft, en neemt, wat de investeringssubsidies betreft, de rechten en plichten over van Kind en Gezin en het VFSIPH (of rechtsopvolgers: die VOI’s waren immers al opgeheven op 1 april 2006), met uitzondering van de beschutte werkplaatsen en de centra voor beroepsopleiding en  -omscholing en de centra voor gespecialiseerde voorlichting bij de be-roepskeuze. Er is geen besluit van de Vlaamse Regering die de rechts-opvolging verder concretiseert.   
Cultuur, Jeugd, Sport en Media 
 
Het beleidsdomein CJSM ging van start op 1 april 2006.  Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 94 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 97 Op 10 februari 2006 was de publiekrechtelijk vormgegeven EVA Vlaam-
se Regulator voor de Media  (VRM) echter al in werking gesteld. Dit 
agentschap is de algemene rechtsopvolger van de VOI Vlaams Com-
missariaat voor de Media (VCM) en neemt ook de rechten en plichten over van de Vlaamse Geschillenraad v oor Radio en Televisie en van de 
Vlaamse Kijk- en Luisterraad voor Radio en Televisie. De Opstartcom-missie Financiën en Begroting gaf op 7 februari 2006 een voorwaardelijk positief advies. Een van de voorwaarden was de aanpassing van de begroting van de VRM aan de effectieve startdatum. Die voorwaarde werd niet vervuld. De begroting en uitvoeringsrekening van de VRM be-slaan het volledige jaar 2006 en overlappen dus met de eindrekening van de VCM. Voor het overige was de transitie relatief eenvoudig, de regeling van de rechtsopvolging was al in het oprichtingsdecreet van 16 december 2005 voorzien.  De IVA met rechtspersoonlijkheid Commissariaat-generaal voor de Be-
vordering van de Lichamelijke Ontwikkeling, de Sport en de Openlucht-
recreatie  (BLOSO) ging op 1 april 2006 van start. Dit agentschap kwam 
in de plaats van de VOI BLOSO en verkreeg ook een aantal onroerende 
goederen die voordien aan de Vlaamse Gemeenschap toebehoorden. Het BVR houdende toewijzing van goederen, rechten en verplichtingen aan het IVA BLOSO kwam er echter pas op 13 juli 2007 en trad pas in werking op 10 augustus 2007 (datum van publicatie in het Staatsblad). Vóór transitie werd het BLOSO beheerd door een raad van bestuur (VOI categorie B van de wet van 16 maart 1954). Sinds de transitie staat het BLOSO onder het hiërarchisch gezag van de Vlaamse Regering en is het begrotings- en rekeningenstelsel van categorie A van de wet van 16 maart 1954 van toepassing. Er werd een eindrekening per 31 maart 2006 opgemaakt. Het IVA BLOSO had echter geen eigen begroting. Er werd verder gewerkt met de begroting van de rechtsvoorganger. De uitvoeringsrekening had betrekking op het ganse jaar 2006 en overlapt dus met de eindrekening van de rechtsvoorganger. Er is ten onrechte geen eindregeling van de begroting van het IVA BLOSO in het ontwerp van rekendecreet 2006 opgenomen.  De openbare Vlaamse Radio- en Televisieomroep  (VRT) is om onbe-
kende redenen niet tot één van de agentschapsvormen van het kader-decreet bestuurlijk beleid omgevormd. De Vlaamse Opera  (VLOPERA) 
wordt een vzw die buiten het toepassingsgebied van het kaderdecreet bestuurlijk beleid blijft (decreet van 2 maart 2007). Het Fonds Culturele 
Infrastructuur  (FoCI) en het Topstukkenfonds  blijven VOI’s van categorie 
A. Het Vlaams Fonds voor de Letteren  (VFL) en het Reproductiefonds 
Vlaamse Musea  (RVM) blijven VOI’s sui generis(
72).  
 
72  De toelichting bij het begrotings programma HE Kunsten en Erfgoed voor 
2008 maakt voor wat het Reproducti efonds Vlaamse Musea betreft mel-
ding van een overgang vanaf het tw eede kwartaal naar een nieuwe vzw-
structuur. Het is voor het Rekenhof  vooralsnog niet bekend of die vzw-
structuur aan één van de organisatievor men van het kaderdecreet bestuur-
lijk beleid zal worden aangepast. 95 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 98  
Werk en Sociale Economie 
 
Het BVR van 31 maart 2006 tot operationalisering van het beleidsdo-mein Werk en Sociale Economie heeft per 1 april 2006 o.a. de publiek-rechtelijk vormgegeven EVA’s Vlaamse Dienst voor Arbeidbemiddeling 
en Beroepsopleiding  (VDAB) en Vlaams Agentschap voor Onderne-
mersvorming – Syntra Vlaanderen  opgestart. In tegenstelling tot de re-
geling in andere beleidsdomeinen heeft dit besluit de opheffing van op-richtingsdecreten van de rechtsvoorgangers, namelijk de VOI VDAB en de VOI Vlaams Instituut voor Zelfstandig Ondernemen (VIZO), uitge-steld. Verscheidene entiteiten van dit beleidsdomein, waaronder de VDAB, zijn ook gedeeltelijk rechtsopvolger van het VFSIPH voor wat beroepsopleiding en tewerkstelling van arbeidsgehandicapten betreft.  Vermits de VOI VDAB niet werd opgeheven, ging de VDAB bij zijn start als EVA uit van continuïteit en stelde dus maar één rekening op over het gehele jaar 2006. Er was evenmin een nieuwe begroting voor het EVA hoewel er belangrijke verschuivingen van bevoegdheden waren in het kader de gedeeltelijke rechtsopvolging van het VFSIPH naar de VDAB en van de VDAB naar het Vlaams Subsidieagentschap WSE (IVA zon-der rechtspersoonlijkheid) en het departement WSE. Pas op 22 juni 2007 werd bij besluit van de Vlaamse regering met terugwerkende kracht de rechtsopvolging tussen de VOI VDAB en het EVA VDAB, het IVA Vlaams Subsidieagentschap WSE en het Departement WSE gere-geld. Dit besluit is nog niet decretaal bekrachtigd. De rechtsopvolging van het VFSIPH naar de VDAB is niet duidelijk bij besluit van de Vlaam-se Regering geregeld.  Syntra Vlaanderen is de gedeeltelijke rechtsopvolger van de VOI Vlaams Instituut voor Zelfstandig O ndernemen (VIZO), namelijk voor wat 
de ondernemersopleidingen betreft. De taken van het VIZO met betrek-king tot promotie en begeleiding van zelfstandig ondernemen werden toegewezen aan het IVA met rechtspersoonlijkheid Vlaams Agentschap Ondernemen (VLAO) dat reeds drie maanden voordien in werking werd gesteld (zie onder punt 5 beleidsdomein EWI). Door de niet-simultane opstart van de twee rechtsopvolgers van het VIZO en het (tijdelijk) laten voortbestaan van het VIZO is de rechtsopvolging complex en verloopt de overdracht tussen rechtspersonen chaotisch. Een regeling van de rechtsopvolging bij besluit van de Vlaamse Regering is trouwens nog altijd niet beschikbaar. Syntra Vlaanderen had voor het jaar 2006 geen eigen begroting maar werkte verder met de begroting van het VIZO. Het begrotingssaldo van het VIZO werd integraal overgedragen naar Syntra Vlaanderen zonder verdeling naar VLAO toe.  Het bovengenoemde BVR van 31 maart 2006 heeft ook de decretale omvorming van de Werkholding tot privaatrechtelijk vormgegeven EVA in werking gesteld, maar het programmadecreet 2007 heeft dit agent-schap opgeheven. Hetzelfde decreet kwalificeerde dan weer de vzw ESF-agentschap als een privaatrechtelijk vormgegeven EVA. In tegen-stelling tot andere privaatrechtelijk vormgegeven EVA’s werd noch voor de Werkholding, noch voor de vzw ESF-agentschap de controlebe-Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 96 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 99 voegdheid van het Rekenhof geregeld in afwachting van de inwerking-
treding van het comptabiliteitsdecreet.   Het Herplaatsingsfonds  blijft een VOI van categorie A. 
  
Landbouw en Visserij 
 
Aan het beleidsdomein Landbouw en Visserij dat van start ging op 1 april 2006 is slechts één agentschap met rechtspersoonlijkheid toege-wezen, namelijk het privaatrechtelijk vormgegeven EVA vzw Vlaams Centrum voor Agro- en Visserijmarketing (VLAM). Het betreft een een-voudige omvorming van een bestaande vzw zonder wijziging van activi-teit. Het agentschap werd reeds op 1 januari 2006 in werking gesteld.  De VOI’s van categorie A Vlaams Landbouwinvesteringsfonds  (VLIF) en 
Financieringsinstrument voor de Vlaamse Visserij- en Aquicultuursector  
(FIVA) bleven behouden.   
Leefmilieu, Natuur en Energie 
 
Het beleidsdomein Leefmilieu, Natuur en Energie startte op 1 april 2006. Op dezelfde datum werden twee IVA’s met rechtspersoonlijkheid opge-start, nl. de agentschappen Vlaamse Milieumaatschappij  (VMM) en 
Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij  (OVAM), alsook twee pu-
bliekrechtelijk vormgegeven agentschappen, nl. de Vlaamse Landmaat-
schappij  (VLM) en de Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektrici-
teits- en Gasmarkt  (VREG). 
 Het IVA met rechtspersoonlijkheid VMM heeft als rechstvoorganger de gelijknamige VOI van categorie A en krijgt ook een aantal goederen, rechten en verplichtingen van de Vlaamse Gemeenschap toegewezen (oprichtingsdecreet (
73) en BVR van 13 oktober 2006). De VOI VMM 
heeft een eindrekening per 31 maart 2006 opgemaakt. Het IVA VMM legde geen nieuwe begroting voor maar werkte verder met de jaarbegro-ting van de VOI die werd aangepast.   Het IVA met rechtspersoonlijkheid OVAM heeft als rechtsvoorganger de gelijknamige VOI van categorie A. Er is geen BVR in toepassing van artikel 35 van het kaderdecreet bestuurlijk beleid, maar het betreft een integrale rechtsopvolging tussen VOI en IVA dat reeds in het oprich-tingsdecreet (
74) was voorzien. De VOI OVAM heeft een eindrekening 
per 31 maart 2006 opgemaakt. Het IVA OVAM legde geen nieuwe be-
 
73  Decreet van 7 mei 2004 tot wijziging van het decreet van 5 april 1995 hou-
dende algemene bepalingen inzake milieubeleid, tot aanvulling ervan met 
een titel Agentschappen en tot wijziging van diverse andere wetten en de-creten, gewijzigd bij decreet van 23 december 2005. 
74  Zie vorige voetnoot. 97 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 100 groting voor, maar werkte verder met de jaarbegroting van de VOI die 
werd aangepast.  Bij de VLM ging het om een omvorming met continuïteit van rechtsper-soonlijkheid (het decreet van 21 december 1988 houdende oprichting van de VLM werd aangepast), maar met afsplitsing van de afdeling OC-GIS-Vlaanderen die een nieuw publiekrechtelijk vormgegeven EVA met de naam Agentschap voor Geografische Informatie Vlaanderen (AGIV) werd. AGIV ressorteert echter onder het beleidsdomein Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid. De verrichtingen van de eerste drie maanden van het afgesplitste OC-GIS-Vlaanderen zijn opgenomen in de bedrijfseconomische resultatenrekening van het EVA VLM, maar niet in de uitvoeringsrekening 2006.  De rechtsopvolging van de VOI VREG door het EVA VREG werd gere-geld bij BVR van 21 april 2006 (uitwerking met ingang van 1 april 2006) dat nog niet werd bekrachtigd. Gelet op de één-op-één-relatie tussen rechtsvoorganger en rechtsopvolger was de transitie relatief eenvoudig. Er werd een eindrekening gemaakt per 31 maart 2006 (bedrijfsecono-misch en budgettair) en een nieuwe balans opgesteld per 1 april 2006. Er werd echter geen nieuwe begroting opgemaakt voor het EVA VREG die verder werkte op de begroting van de VOI VREG. De uitvoeringsre-kening van de begroting had betrekking op het ganse jaar 2006. Daar-door was er een overlapping in de uitvoeringsrekeningen van de VOI en het EVA voor dat jaar.  De VOI Vlaamse Maatschappij voor Watervoorziening (VMW) werd om 
onbekende redenen niet tot één van de agentschapsvormen van het kaderdecreet bestuurlijk beleid omgevormd.   
Mobiliteit en Openbare Werken 
 
Bij de start van het beleidsdomein MOW op 1 april 2006 waren de be-trokken VOI’s reeds alle tot agentschap omgevormd. Het gaat om de drie publiekrechtelijke EVA’s De Scheepvaart , Waterwegen en Zeeka-
naal, (beide reeds opgestart op 30 juni 2004) en de Vlaamse Vervoer-
maatschappij – De Lijn  (startdatum: 15 maart 2006). De omvormingsde-
creten voorzagen telkens in continuïteit van rechtspersoonlijkheid zodat er voor die agentschappen geen regeling van de rechtsopvolging en dus ook geen tussentijdse afsluiting van de rekeningen noch een opmaak van een nieuwe begroting vereist was. Wel werd de begroting van de De Scheepvaart en van Waterwegen en Zeekanaal aangepast met betrek-king tot de bevoegdheden die overkwamen van de toenmalige Admini-stratie Waterwegen en Zeewezen.  Met het programmadecreet bij de begrotingscontrole 2006 werd in volle BBB-hervorming toch nog een nieuwe VOI van categorie A opgericht, namelijk het Pendelfonds . 
 Het programmadecreet bij de begrotingscontrole 2007 richtte nog een IVA met rechtspersoonlijkheid Fonds Stationsomgevingen  op (in werking Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 98 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 101 14 september 2007), maar het betreft een nieuwe instelling zonder 
rechtsvoorganger(s).   
Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erfgoed 
 
Het beleidsdomein RWO is opgestart op 1 juli 2006 en telt één publiek-rechtelijk vormgegeven EVA, namelijk de Vlaamse Maatschappij voor 
Sociaal Wonen (VMSW),  die op dezelfde datum in werking wordt ge-
steld. Rechtvoorgangers zijn volgens artikel 30 van de Vlaamse Woon-code de Vlaamse Huisvestingsmaatschappij (VHM), Vlabinvest en het Garantiefonds voor Huisvesting. Met een besluit van 7 juli 2006 regelt de Vlaamse Regering de toewijzing van goederen, rechten en verplichtin-gen van de VHM en van de voormalige afdeling Gesubsidieerde Infra-structuur van het Ministerie van de de Vlaamse Gemeenschap aan de VMSW en aan het nieuw Vlaams Ministerie van Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erfgoed. De rechtsopvolging van Vlabinvest en het Garantiefonds is nog niet geregeld. Beide entiteiten blijven voor-alsnog afzonderlijke VOI’s van categorie A. Ook het Rubiconfonds blijft een VOI van categorie A.  Het bovengenoemde besluit van de Vlaam se Regering, dat overigens 
nog niet decretaal bekrachtigd is(
75, bepaalt dat de VMSW de rechtsper-
soonlijkheid van de VHM voortzet. Er is dus geen tussentijdse rekening-afsluiting gebeurd. Wel werd de begroting van de VHM, thans VMSW, aangepast aan onder meer de overheveling van de inspectietaken naar de IVA Inspectie RWO (IVA zonder rechtspersoonlijkheid) en de inbreng uit de voormalige Afdeling Gesubsieerde Infrastructuur van het Ministe-rie van de de Vlaamse Gemeenschap.   
 
75  Het voorontwerp van decreet houdende bepalingen tot begeleiding van de 
tweede aanpassing van de begroting 2008 stelt in artikel 32 een decretale 
bekrachtiging in het vooruitzicht. 99 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 102 3.2 Doorlichting van het centraal financieringsor-
gaan van de Vlaamse Overheid 
 
Op verzoek van de Subcommissie voor Financiën en Begroting van het 
Vlaams Parlement heeft het Rekenhof de CFO-werking 2006 doorge-
licht. Het stelde vast dat de decretale en reglementaire onderbouwing 
de mogelijkheid schept een efficiënt en transparant kasbeheer uit te 
bouwen en dat de CFO-werking in 2006 globaal dan ook efficiënt en 
effectief was, met weinig risico’s op inbreuken tegen de reglementering. 
Wel ontbrak het soms aan transparantie, mede door de veelheid aan 
onderliggende bestanden. Zo bestaat twijfel of alle in aanmerking ko-
mende basisallocaties wel degelijk bij het CFO werden betrokken en 
soms kon een basisallocatie die buiten het systeem viel, toch van de 
soepele CFO-kredietoverdrachtregeling genieten. Het CFO waakt er-
over het debetsaldo van zijn rekeningen binnen de toegestane marge te 
houden, maar slaagde daar door de BBB-overgang in 2006 tijdelijk niet 
in. Voorts betrok het CFO niet alle VOR’s bij de berekening van de bij-
zondere dotatie voor goed financieel beheer, waarvan het Rekenhof 
aanneemt dat zij de VOR’s responsabiliseert. Ook vonden de dotatie-
doorstortingen in 2006 en 2007 laattijdig plaats. Het Rekenhof conclu-
deerde dat dat alles erop wijst dat de CFO-werking voor de Vlaamse 
Gemeenschap in haar geheel voordelig is: zij voorkomt de opbouw van 
VOR-kassaldi of -tekorten, zij leidt wellicht tot betere kassiersvoorwaar-
den en zij laat toe beleggingen beter te beheren.  
 
Het Rekenhof heeft in het verleden regelmatig afwijkingen van de regel-
geving vastgesteld bij de werking van het Centraal Financieringsorgaan (CFO). Bij de bespreking van zijn verslag over de doorstorting van CFO-dotaties(
76) heeft de Subcommissie voor Financiën en Begroting van het 
Vlaams Parlement het Rekenhof om  opvolging gevraagd. Om die rede-
nen heeft het de CFO-werking 2006 doorgelicht(77). De audit beperkte 
zich tot de diensten van de Vlaamse Overheid die de werking van het CFO verzekerden en controleerde niet de VOR-gegevens op zich.   
 
76  Stuk 584 (2005-2006) - Nr. 1, zitting 2005-2006, 16 november 2005. 
77  Het Rekenhof heeft ook al bepaalde gekende gegevens over 2007 ge-
bruikt. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 100 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 103 3.2.2 CFO-oprichting en -werking 
De Vlaamse Regering machtigde de Vlaamse minister voor Financiën 
op 1 april 1993 ter uitvoering van het regeerakkoord een Centraal Fi-nancieringsorgaan (CFO) op te richten voor de Vlaamse openbare in-stellingen (VOI's). De decreetgever bracht op 30 juni 1993 een groot aantal Vlaamse publiekrechtelijke rechtspersonen onder bij het CFO(
78). 
De Vlaamse Regering bepaalde op 22 september 1993 de modaliteiten voor de invoering van het centraal  thesauriebeheer voor de VOI's. Het 
CFO diende tot een beter kasbeheer te leiden, zowel voor de Vlaamse openbare rechtspersonen (VOR’s) als voor de Vlaamse Overheid. Het centraal beheer bood daartoe mogelijkheden: 
• Cashpooling leidt tot schaalvergroting, met betere kassierscondities.  
• VOR’s kunnen niet meer systematisch kasoverschotten opbou-
wen(
79).  
• De Vlaamse Overheid kan deze kasoverschotten beleggen met eigen 
beleggingsinstrumenten en -expertise. 
 
De Vlaamse Overheid betaalde de dotaties tot en met 2007 in principe onrechtstreeks aan de VOR's. Zij stortte ze eerst op een CFO-wachtrekening, die behoorde tot de financiële rekeningen bij haar kas-sier. In functie van het totaal van de kassaldi van alle VOR’s en van de individuele kasposities van de VOR’s, stortte zij bedragen door van de wachtrekening naar de eigenlijke financiële rekeningen van de VOR's bij de CFO-bankier. In principe mag een VOR die tot het CFO behoort, geen financiële rekeningen hebben buiten dit systeem. De wachtreke-ning liet toe snel te reageren op dagelijkse fluctuaties in de VOR-kasbehoeften(
80).  
 Een aantal rekeningen spelen bij het CFO een cruciale rol: 
• De totalisatierekening  totaliseert alle financiële rekeningen van de 
VOR’s bij het CFO; de kassier berekent dit totaal elke dag. 
• De beleggingsrekening  staat het CFO toe beleggingen te doen met 
belangrijke kasoverschotten(
81) en tekorten op de totalisatierekening 
aan te zuiveren vanuit haar kas (82).  
De som van beide rekeningen bepaalt het globaal saldo, waarop de in-
trestafrekening voor het CFO in zijn geheel plaatsvindt. Het CFO pro-beert dit saldo zo dicht mogelijk bij de nulwaarde te houden. Voor de individuele VOR’s wordt een andere methode gebruikt. Door de geleide-lijke doorstorting van de dotatiegelden, vertonen de VOR's soms tijdelijk 
 
78  Decreet van 30 juni 1993 houdende maatregelen tot begeleiding van de 
aanpassing van de begroting 1993, artikel 1. 
79  Met een negatieve impact op de kassituatie van de Vlaamse Overheid. 
80  Zij maakte het telkens volgen van ordonnanceringsprocedures overbodig. 
81  De laatste jaren deed het CFO geen beleggingen meer. 
82  Daartoe stort de Vlaamse Overheid (t ijdelijk) kasoverschotten. Als de si-
tuatie dat niet meer vereist, stort het CFO deze gelden terug.  101 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 104 op hun individuele CFO-rekening negatieve saldi, met een impact op het 
globaal CFO-saldo. Als dat te negatief wordt, kan het worden aangevuld vanuit de CFO-beleggingsrekening, die de Vlaamse Overheid stijft(
83). 
De onderstaande grafiek toont de totalisatierekening (grijze lijn), de be-leggingsrekening (dunne lijn) en het globaal saldo in 2006 (vetgedrukte lijn).   
Valutair saldo centrale CFO-rekeningen jaar 2006
-600.000.000,00-400.000.000,00-200.000.000,000,00200.000.000,00400.000.000,00600.000.000,00
DatumBedrag in EUR
Centraal Belegging Totaal 
 
In principe veroorzaakt een negatief saldo op een VOR-rekening intres-ten voor de VOR's. De Vlaamse  Overheid compenseert een eventuele 
vertraagde dotatiedoorstorting daarom met een dagelijkse berekening van een fictief saldo voor elke VOR-rekening. Zij gebruikt daarvoor een formule die tegelijk rekening houdt met de wijze waarop de VOR zijn kasbeheer voert. Daarbij beloont ze een efficiënt kasbeheer, dat erin bestaat de eigen ontvangsten zo vlug mogelijk te innen en de uitgaven niet voortijdig te betalen. De Vlaamse Overheid financiert deze vorm van intrestafrekening met de VOR's – die zij omschrijft als een bijkomende dotatie voor goed financieel beheer – momenteel feitelijk vanuit de be-groting. De opbrengst van de globale saldo van het CFO kan ook wor-den gebruikt, maar de laatste jaren genereert dit saldo geen interesten door de negatieve stand. Toont de globale CFO-rekening na de intrest-verrekening met de VOR's toch nog een positief resultaat, dan gaat dat naar de Vlaamse middelenbegroting.  De reductie eind 2007 van het aantal rekenplichtigen tot één centrale rekenplichtige impliceerde de opheffing van de CFO-wachtrekening vanaf 2008 en de rechtstreekse doorstorting van dotaties aan de VOR’s onder beheer van het beleidsdomein Financiën en Begroting. De door-stortingsvoorwaarden en de berekening van de bijkomende dotatie wij-zigden echter niet.  
 
83  Dit mag niet worden verward met de berekening van de bijkomende dotatie 
voor goed financieel beheer voor de VO R’s afzonderlijk (zie verder). Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 102 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 105  
3.2.3 Juridische onderbouwing 
Het kaderdecreet van 30 juni 1993 (oude regeling) en het kaderdecreet 
bestuurlijk beleid van 18 juli 2003 (nieuwe regeling) zijn grotendeels ge-lijk(
84) en vormen de compacte decretale grondslag voor het CFO.  
 Het toepassingsgebied is mede door het uitvoeringsbesluit van de Vlaamse Regering van 3 februari 2006 zeer ruim geworden: alle IVA’s met rechtspersoonlijkheid, alle publiekrechtelijk vormgegeven EVA’s, en 
alle VOR’s zonder rechtspositiewijziging die dotaties ontvangen(85). We-
gens dringendheid vroeg de Vlaamse Regering noch voor het ontwerp-besluit van 1993, noch voor dat van 2006 het advies van de Raad van 
State. Het nieuwe ontwerp was in 2006 weliswaar dringend doordat de meeste agentschappen in 2006 operationeel werden, maar de Vlaamse Regering had het advies al bij de start van de operatie Beter Bestuurlijk Beleid (2003-2004) kunnen vragen.  De laatste jaren bevatten ook de begrotingsdecreten enkele voor het CFO relevante bepalingen. Zij bevatten jaarlijks ook de toestemming tot overdracht van de saldi van nog resterende dotaties naar het volgende begrotingsjaar en samenvoeging met de nieuwe kredieten.   Ten slotte regelen een aantal contracten het CFO: dat met de CFO-kassier (KBC) en de zogenaamde driepartijenovereenkomsten tussen het CFO en de VOR’s. Het contract met de kassier(
86) is noodzakelijk 
voor de uitvoering in de praktijk. Het bevat ook de clausule die vrijwillige toetreding mogelijk maakt. De driepartijenovereenkomst betrekt de VOR in het contract met de kassier. Laattijdige aanpassingen eraan of het uitblijven van een nieuwe overeenkomst  beletten niet de onmiddellijke 
toepassing van de cashpooling(
87). Dat feit heeft, in combinatie met de 
voortdurend evoluerende juridische context (88), ertoe geleid dat in de 
praktijk verschillende modellen in gebruik zijn, waarvan de teksten maar geleidelijk werden en worden aangepast aan de gewijzigde omstandig-heden. Een juridisch dubbelzinnige situatie was het resultaat. De model-
 
84   De vroegere decretale regeling bepaalde dat dotaties  langs de wachtreke-
ning mochten worden gestort; de nieuwe regeling heeft het over middelen 
vanuit de begroting . 
85  De Vlaamse minister voor Financiën deelt jaarlijks in december de Vlaam-
se Regering een louter informatieve nominatieve  lijst mee van de agent-
schappen die in het volgende jaar tot het CFO behoren. Het Rekenhof 
heeft in deze lijst geen onregelmatigheden vastgesteld. 
86  Overeenkomst van 31 december 2003, geldig tot 31 december 2008. 
87  Voor de instellingen die vrijwillig toet reden geldt dit uiteraard niet. Zij kun-
nen onderhandelde afwijkingen bekomen en vallen pas onder het CFO op het ogenblik van de inwerkingtredi ng van de driepartijenovereenkomst. 
88  Nieuwe decretale en reglementaire basis voor de cashpooling van het 
CFO, nieuwe organieke vorm van de VOR ingevolge het decreet bestuur-
lijk beleid, nieuw contract met de kassier eind 2003. 103 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 106 len geven bv. verschillende berekeningswijzen voor de vergoeding voor 
goed financieel beheer, hoewel het uitvoeringsbeluit geen onderscheid maakt. In de praktijk primeert het uitvoeringsbesluit.  
3.2.4 Administratieve werking van het CFO 
3.2.4.1 Opening en sluiting van financiële rekeningen 
 
Het risico dat een VOR rekeningen opent of sluit buiten het medeweten van het CFO wordt tegengegaan door de regeling dat de VOR CFO-rekeningen alleen langs het CFO kan openen en sluiten. In het verleden vroegen VOR’s wel eens een rekening rechtstreeks bij de CFO-kassier aan, maar momenteel ziet het CFO op de naleving van de procedure toe en banken moeten de nieuwe wetgeving op financiële rekeningen res-pecteren. Een steekproef op recente aanvragen wees uit dat de proce-dure in alle gevallen werd nageleefd. Het aantal CFO-rekeningen is wel hoog (meer dan duizend). Dat heeft gevolgen voor het beheer en de transparantie van het systeem. Het CFO weigert geen aanvragen, om-dat het niet wil raken aan de autonomie van de instellingen.   De afsluiting van een rekening moet uitlopen in de overboeking van het saldo naar een nog actieve rekening. Zo niet, blijft het saldo onbeheerd staan. Interviews wezen uit dat dit in het verleden soms uitbleef.  Ten slotte bestaat het risico dat VOR’s rekeningen hebben bij andere instellingen dan de CFO-kassier, hoewel het CFO-systeem dat niet toe-staat. Het CFO kan dat moeilijk vaststellen. Dat vereist een permanente controle op de VOR-boekhouding.   
3.2.4.2 Dotatiedoorstorting 
 
Een reglementaire dotatiedoorstorting vereist dat alle VOR’s die tot het CFO moeten behoren, alsook alle betrokken dotatiebasisallocaties, ef-fectief ressorteren onder het CFO en dat de aanrekeningen op deze basisallocaties effectief langs het CFO transiteren. Het Rekenhof testte een selectie basisallocaties uit de begrotingsgegevens 2006 en kwam tot de volgende conclusies: 
• De gegevensverwerking is betrouwbaar. 
• De samenstelling van de lijst met basisallocaties die in 2006 werkelijk 
langs het CFO transiteren, roept vragen op. Het is niet eenvoudig op 
grond van de begrotingsgegevens en de omschrijving te bepalen welke basisallocaties onder het CFO vallen. Bovendien zijn er ook hybride basisallocaties, die betalingen aan VOR’s én andere begun-stigden bevatten. Voor de kernbasisallocaties  met dotaties is de situ-
atie voor de meeste VOR’s duidelijk.  
• Sinds de invoering van BBB verplicht de CFO-regelgeving dotaties 
langs de wachtrekening te transiteren. 2006 was een transitiejaar, waarin een aantal VOR’s al behoorden tot BBB, anderen nog niet. Dat creëerde verwarring.  
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 104 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 107  
3.2.4.3 Speciale overdrachten in het kader van het CFO 
 
De begrotingsbepalingen die jaarlijks machtigen niet-gesplitste kredieten op basisallocaties met CFO-middelen over te dragen en samen te voe-gen met gelijkaardige basisallocaties van het volgende begrotingsjaar, wijken af van de wetgeving op de rijkscomptabiliteit. Het Rekenhof stel-de vast dat basisallocaties deze afwijking genoten terwijl ze in de prak-tijk niet langs het CFO transiteerden. Meer coördinatie tussen het CFO en de afdeling Beleidsondersteuning en Begroting van het Ministerie van Financiën en Begroting zou dit oplossen.   
3.2.4.4 Financiële transacties op de CFO-rekeningen  
 
Het Rekenhof heeft getoetst in hoeverre de transacties op CFO-rekeningen in 2006 aan een aantal voorwaarden voldeden. Het stelde geen problemen vast bij de verrichtingen op de wachtrekening van het CFO. De verrichtingen tussen de beleggingsrekening(en) van de Vlaam-se Overheid en de beleggingsrekening van het CFO stemden onderling overeen en de CFO-rekeningen werden dagelijks op nul gezet. De tota-lisatierekening van het CFO vertoonde wel marginale afwijkingen, maar die zijn ondertussen rechtgezet door de kassier. De financiële verrich-tingen werden correct geregistreerd in de rekeningen van rekenplichti-gen.  Of de transacties altijd de eigenheid van de verschillende types CFO-rekeningen respecteren, is minder duidelijk. De CFO-reglementering onderscheidt gemengde rekeningen (geprovisioneerd met overheidsdo-taties, ontvangsten geïnd op basis van een reglementering van de Vlaamse Regering en provisionering vanuit de eigen-ontvangsten-rekeningen), zuivere eigen-ontvangstenrekeningen (alle andere ont-vangsten dan de voorgaande) en reservefondsrekeningen. Respect voor deze eigenheid maakt de CFO-werking transparanter en heeft een im-pact op de berekening van de bijkomende dotatie voor goed financieel beheer(zie verder). Het risico bestaat dat VOR’s andere ontvangsten op de eigen-ontvangstenrekening boeken, zoals dotaties(
89). Dat zou de 
bijkomende dotatie onterecht verhogen. De uitgaven behoren volledig tot de bevoegdheid van de VOR’s en vormen geen risico voor de CFO-werking. Het Rekenhof richtte zijn onderzoek dan ook op de ontvang-sten. Het testte in eerste instantie de ontvangsten op de gemengde re-keningen in een steekproef. De Vlaamse Overheid houdt een register bij van de CFO-rekeningen en hun type, waarin zij zelf de gemengde reke-ningen selecteert. Zij kon echter geen garanties geven op volledigheid voor 2006, omdat het register de huidige situatie weergeeft. Alle gese-lecteerde rekeningen stonden wel als gemengde rekening in het regis-ter. Of het werkelijk gemengde rekeningen betrof, konden alleen de transacties erop uitwijzen. De beschikbare gegevens (mededelingen bij de verrichtingen) volstonden daarvoor niet. De omschrijvingen wezen 
 
89  Dan zal de verantwoordelijkheid vermoedelijk wel bij het CFO zelf liggen. 105 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 108 evenmin uit of het om ontvangsten krachtens een reglementering van de 
Vlaamse Regering of om eigen ontvangsten ging. Het Rekenhof vond 
geen formeel bewijs dat de gemengde rekeningen ook eigen ontvang-sten bevatten, wat nadelig zou zijn voor de VOR. Bij de eigen-ontvangstenrekeningen stelden zich dezelfde problemen, die alleen op-losbaar zijn door een controle van de VOR-boekhoudingen zelf. Het CFO voert zelf geen bijkomende controles uit(
90). Aangezien vooral de 
VOR’s belang hebben bij een juiste boeking van de eigen ontvangsten, mag worden verwacht dat zij dit zelf goed opvolgen.    
3.2.4.5 Naleving van begrotingsruiters 
 
Buiten de klassieke  reglementering maken ook enkele begrotingsruiters 
deel uit van de CFO-onderbouwing. Zij staan jaarlijks in nagenoeg on-gewijzigde vorm in de begroting. Van belang is vooral de begrotingsrui-ter die stelt dat zowel de orderekening 24 4 8206 (Voorschotten VO’s) als de centrale totalisatierekening van het CFO tot 10 procent van het begrote dotatiebedrag in debet mogen gaan. Daar het om een aanzien-lijk toegestaan debetsaldo gaat, is een degelijke opvolging belangrijk. Het CFO doet deze opvolging in een rekenblad.   Het Rekenhof stelde vast dat het CFO niet altijd de juiste basisallocaties selecteert voor de berekening van de debetstand: de berekening bevatte ook basisallocaties die operationeel niet meer onder het CFO vielen en basisallocaties die dat wel deden, ontbraken. De verschillen waren ech-ter klein. Het rekenblad bevatte bovendien alleen initiële begrotingsge-gevens, geen begrotingsaanpassingen of herverdelingen. Ook dat had maar een beperkte weerslag. Ten slotte overschreed het werkelijke de-betsaldo op de CFO-totalisatierekening in 2006 het toegestane met on-geveer 35 miljoen EUR. Volgens de Vlaamse Overheid lag de laattijdige dotatieordonnancering in de tweede jaarhelft door de transitieproblemen bij de overgang naar de BBB-structuur, aan de basis van dit debetsaldo. Daarvoor was het CFO niet verantwoordelijk. De overschrijding was trouwens beperkt in de tijd.   Verder was de onderhavige begrotingruiter bij de begrotingsonderzoe-ken van het Rekenhof voor de jaren 2006 en 2007 het voorwerp van de opmerking dat de Vlaamse Overheid het bedrag juist diende te bepalen, gelet op de relatieve vaagheid van de bepaling.    
3.2.4.6 Bijzondere dotatie voor goed financieel beheer 
 
De berekening van de dotatie voor goed financieel beheer steunt op de formule die een klassieke intrestafrekening tussen de kassier van het CFO en de VOR’s vervangt. Deze formule berekent een fictieve reke-ningstand waarop de Vlaamse Overheid een intrestberekening toepast. Het Rekenhof heeft de formule getest op grond van het rekenblad dat de 
 
90  Het Rekenhof heeft daarvoor begrip. De administratie is risicobewust. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 106 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 109 Vlaamse Overheid ervoor gebruikt(91). De gebruikte formules en verwij-
zingen waren correct. Het Rekenhof vergeleek vervolgens de intrestvoe-
ten die de Vlaamse Overheid gebruikte met die op de website van de Nationale Bank. Zij stemden overeen. Ook de aanpassing van de bere-kening naargelang het een geconsolideerde of niet-geconsolideerde VOR betreft, was correct. Een steekproef op de onderliggende gege-vens leek het Rekenhof weinig nuttig wegens de massa gegevens en het onduidelijke respect voor de eigenheid van de rekeningen. Het vroeg daarom de Vlaamse Overheid naar de gevolgde procedure. Deze pro-cedure ligt vast in een intern document. De kassier bezorgt de Vlaamse Overheid de dagelijkse, al van interne verrichtingen gezuiverde, kas-standen van de rekeningen. De overheid groepeert die per VOR per dag. Zij voert op de gegevens van de kassier geen bijkomende controles uit. Eigenlijk kunnen de VOR’s het best zelf de berekening controleren. Zij beschikken immers over de nodige gegevens en zijn belanghebben-de partij. De Vlaamse Overheid denkt in die richting. Zij zou de bereke-ning bv. eerst aan de VOR’s kunnen voorleggen, voor de minister het besluit van de bijkomende dotatie ondertekent. De VOR’s zouden dan reactietijd krijgen en zo nodig zou de berekening worden aangepast.  De berekening is onvolledig, aangezien de Vlaamse Overheid er een aantal VOR’s nog altijd niet bij betrekt. Dit probleem deed zich al van bij de start van het CFO voor. Het gaat om de VOI’s van categorie A(
92). De 
Vlaamse Overheid stelde na overleg met de secretaris-generaal van het departement Financiën en Begroting te hebben besloten alle VOR’s bij de dotatie te betrekken.   De dotatiedoorstortingen voor 2006 en 2007 vonden laattijdig plaats (respectievelijk in september en juli in plaats van april). Ook de voor-gaande jaren was er een achterstand. De laattijdige doorstorting had echter geen impact op de fictieve kaspositie. Het bedrag wordt ambts-halve overgedragen naar of ingehouden van de beginstand op 1 januari van het volgende jaar. Daarbuiten hadden twee VOR’s klachten over de dotatieberekening. In beide gevallen aanvaardde de Vlaamse Overheid de klachten en paste zij de berekening aan.   
3.2.4.7 Informatieverwerking bij de dotatiedoorstorting 
 
De gegevensverwerking in 2006 was weliswaar betrouwbaar (volledig, tijdig, accuraat en juist), maar het systeem is weinig transparant en per-formant: de transacties moeten een keten van bestanden doorlopen waarin gegevens soms meermaals moeten worden ingevoerd. De gege-
vensopzoeking is arbeidsintensief. De ordonnanceringpraktijk compli-ceert dat nog: soms groepeert één betaling verscheidene ordonnanties, 
 
91  In het bijzonder voor de VOR Kind en Gezin. Deze keuze was willekeurig. 
92  De zogenaamde papieren VOI’s, die feitelijk een rechtstreeks verlengstuk 
van de administratie zijn en dikwijls geen eigen ontvangsten hebben, wat 
een berekening inderdaad een theoretisch karakter geeft. 107 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 110 soms groepeert één ordonnantie verscheidene betalingen(93). De 
Vlaamse Overheid zou de nieuwe werkwijze van het CFO vanaf 2008 
dan ook het best aanwenden om tot een meer geïntegreerd informatie-systeem te komen. Het Rekenhof heeft de administratie daarvan een functionele omschrijving bezorgd. Zij antwoordde daaraan inmiddels al gedeeltelijk te hebben voldaan.  
3.2.5 Organisatiebeheersing 
De organisatiebeheersing van het CFO staat op punt. De Vlaamse 
Overheid respecteert de functiescheidingen die de rijkscomptabiliteit oplegt (dossierbehandelaar, vereffenaar, boekhoudkundig ordonnateur en inhoudelijk ordonnateur) en de algemene functiebeschrijvingen die ze zelf heeft opgesteld (centrale rekenplichtige van de uitgaven, operatio-neel comité). Het CFO heeft bovendien zijn taken verder opgesplitst in een frontoffice en backoffice, eveneens met een adequate functieschei-ding. Voor alle personeelsleden bestaat een gedetailleerde functiebe-schrijving en de CFO-processen zijn gedocumenteerd in algemene pro-cedures, flowcharts en handleidingen. Het Rekenhof acht het wel aan-gewezen te voorzien in een back-up voor de persoon die zowel de pro-cessen voor de dotatiedoorstorting als die voor de berekening van de bijkomende dotaties uitvoert. Zij worden nu immers nagenoeg volledig door één persoon uitgevoerd.  
3.2.6 Globale efficiëntie en effectiviteit van het CFO 
3.2.6.1 Rekeningenstand en dotatiedoorstorting 
 
Ondanks het streven naar een nullijn, staat  het globale saldo gemid-deld(
94) 8.249.770,77 EUR onder nul. Tegenover de dotatiemassa die 
langs het CFO transiteert, is dat bedrag vrij marginaal, maar het veroor-zaakt wel debetintresten. Volgens de Vlaamse Overheid compenseert de ontwijking, in bepaalde gevallen, van 15% roerende voorheffing op haar zichtrekeningen dit, door de mogelijkheid haar kasoverschot te be-leggen in producten die vrijgesteld zijn van roerende voorheffing. Uit de beschikbaar gestelde intrest- en opbrengstgegevens van de Vlaamse Overheid blijkt een positief globaal saldo inderdaad niet voordelig te zijn voor de Vlaamse Overheid. Een negatieve stand is dat echter evenmin, zij het in mindere mate. Omdat een perfecte nullijn in de praktijk niet haalbaar is, kiest de Vlaamse Overheid het best voor een zo beperkt mogelijke negatieve stand.  
 
93  Het Rekenhof beschreef dit al in zijn verslag over de doorstorting van 
CFO-dotaties (Stuk 584 (2005-2006) - Nr. 2, 2005 -2006, 16 november 
2005). 
94  Dit gemiddelde is een zuiver rekenkundige benadering en dus niet volledig 
correct, maar geeft wel een idee van de grootte. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 108 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 111 Het CFO-uitvoeringsbesluit draagt de VOR’s op wekelijks hun kasver-
wachtingen op korte termijn (13 weken) over te leggen voor de opvol-ging van de CFO-stand. Sinds medio 2007 verlopen de opvolging en evaluatie door de Vlaamse Overheid van de VOR-ramingen grotendeels geautomatiseerd. De Vlaamse Overheid kan zodoende in principe de kwaliteit van de ramingen van de instellingen nagaan. Zij zou instellin-gen met minder kwalitatieve ramingen daarop kunnen aanspreken.   
3.2.6.2 Effectiviteit van de formule voor de bijkomende dotatie 
 
Om de VOR’s in afwachting van de doorstorting van hun dotaties niet op 
te zadelen met debetintresten op hun rekeningen, vervangt een formule de echte saldi op deze rekeningen door corrigerende fictieve saldi, waarop de eigenlijk intrestberekening plaatsvindt. In essentie betreft de formule een intrestberekening die om diverse redenen is aangepast: 
• om de VOR's ertoe aan te zetten snel hun eigen ontvangsten te innen 
en de betaling van de uitgaven uit te stellen tot zij echt noodzakelijk 
wordt, dus om goed financieel beheer aan te moedigen; 
• om de aangroei of afname van de kasmiddelen (en van de te vorde-
ren dotatie) lineair over het jaar te spreiden; 
• om bepaalde delen van de formule te begrenzen.  
De formule heeft ook een psychologische  werking: zij biedt de VOR’s 
toch een concrete verrekening van debet en credit op hun rekeningen.   In welke mate het CFO de instellingen echt tot goed kasbeheer respon-sabiliseert, is moeilijk inschatbaar(
95). De massa gegevens bemoeilijkt 
simulaties en een vergelijking van de CFO-situatie met een CFO-loze of een formuleloze situatie is hachelijk  door de impact van tal van parame-
ters. De Vlaamse Overheid heeft de formule de voorbije jaren overigens meermaals aangepast, onder meer omdat de bijkomende vergoeding vrij hoog werd. Die vergoeding is de laatste jaren weer stijgend. Het is ook nagenoeg onmogelijk te berekenen wie het meeste voordeel haalt uit de formule, de VOR’s of de Vlaamse Overheid. De formule en de bereke-ning van de bijkomende dotatie voor goed financieel beheer zijn ook een administratieve last. Voor veel VOR’s is de berekening overigens niet altijd duidelijk(
96). In zijn beleidsbrief 2006 heeft de Vlaamse minister van 
Financiën en Begroting gesteld de administratie te zullen vragen het mechanisme te evalueren in het kader van een eventuele uitbreiding ervan. Deze studie vond tot op heden niet plaats. Het Rekenhof beveelt de uitvoering ervan aan. Volgens het Rekenhof is de ingebouwde res-ponsabilisering in principe een goede zaak.    
 
95  En eigenlijk niet echt zo belangr ijk. Immers, de meeste VOR’s halen hun 
inkomsten grotendeels bij de Vlaamse Overheid en die moet de minderop-
brengst van de formule toch compenseren met een hogere dotatie. 
96  Het CFO wil de berekening voort aan vooraf aan de VOR’s voorleggen. 109 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 112 3.2.6.3 Globale voor- en nadelen van het CFO 
 
Globaal wijst alles erop dat het CFO voor het geheel van de Vlaamse 
Overheid én de VOR’s voordelig is: 
• De centralisatie en de geleidelijke dotatiedoorstorting voorkomen dat 
de VOR’s aanzienlijke kassaldi opbouwen ten nadele van de Vlaam-
se Overheid. 
• De vergrote liquiditeitsmassa leidt wellicht tot betere voorwaarden bij 
de kassier. Daar zijn aanduidingen voor(97). Het CFO beschikt ook 
over financiële knowhow. 
• Het CFO laat toe de beleggingen beter te coördineren. 
 Het systeem kan echter voor individuele VOR’s nadelig zijn, vooral bij de berekening van de bijkomende dotatie voor goed financieel beheer, die de eigenlijke intrestberekening vervangt. De nadelen van het CFO be-staan voorts uit een zekere beperking van de autonomie van de VOR’s en meer administratieve overheadkosten.  
3.2.7 Rapportering aan het Vlaams Parlement 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting bezorgt het Vlaams 
Parlement jaarlijks een decretaal verplicht rapport over het kas-, schuld- en waarborgbeheer. Deze rapporten geven echter het globale resultaat van de CFO-cashpooling niet weer. Zij zouden aan relevantie en trans-parantie winnen, mochten zij een deelrubriek over de CFO-cashpooling bevatten.  
3.2.8 Conclusies 
De decretale en reglementaire onderbouwing schept de mogelijkheid 
een efficiënt en transparant kasbeheer uit te bouwen. Wel creëren de verschillende modellen van overeenkomsten in de praktijk soms een juridische dubbelzinnigheid.  De huidige CFO-werking ondervangt de meeste risico’s op inbreuken tegen de reglementering. De steekproeven van het Rekenhof wezen uit dat het CFO bij de opening en sluiting van financiële rekeningen de pro-cedures naleeft. Er bestaat wel twijfel over of alle in aanmerking komen-de basisallocaties wel degelijk bij het CFO worden betrokken. Het komt ook voor dat een basisallocatie die buiten het CFO-systeem valt, toch van de soepele kredietoverdrachtregeling van het CFO geniet. De finan-ciële transacties op de CFO-rekeningen voldoen aan de reglementaire voorwaarden. Het respecteren van de eigenheid van de diverse CFO-rekeningen is weliswaar moeilijk controleerbaar, maar het risico voor de 
 
97  Zoals de vrijwillige aansluiting van enkele instellingen en een niet aange-
sloten VOR die minder voordelige condities kon bedingen. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 110 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 113 Vlaamse Overheid is daarbij gering, op voorwaarde dat zij de dotaties 
zorgvuldig op de juiste rekeningen stort. De totalisatierekening vertoon-de soms marginale afwijkingen, die de CFO-kassier nu heeft wegge-werkt. Het CFO waakt erover het debetsaldo van zijn rekeningen binnen de toegestane debetmarge te houden, maar slaagde daar door de BBB-overgang in 2006 tijdelijk niet in. Het CFO hanteert voor de berekening van de bijzondere dotatie voor goed financieel beheer de juiste formules en intrestvoeten, maar betrekt daar niet alle VOR’s bij. Bovendien vond de dotatiedoorstorting in 2006 en 2007 laattijdig plaats. De informatie-verwerking bij de dotatiedoorstorting was in 2006 weliswaar betrouw-baar, maar weinig transparant of performant, vooral door de veelheid van afzonderlijke bestanden. De organisatiebeheersing van het CFO ten slotte voldoet globaal, hoewel de Vlaamse Overheid voor de kerntaken het best in een back-up voorziet.  De CFO-werking is globaal efficiënt en effectief. Het CFO slaagt er weliswaar niet in een perfecte globale rekeningnulstand te handhaven, maar een beperkte negatieve stand houdt de kosten voor de Vlaamse Overheid minimaal. Hoewel dat moeilijk inschatbaar is, neemt het Re-kenhof aan dat de bijkomende dotatie voor goed kasbeheer de VOR’s responsabiliseert. Alles wijst erop dat de CFO-werking voor de Vlaamse Gemeenschap in haar geheel voordelig is: zij voorkomt de opbouw van VOR-kassaldi of -tekorten, zij leidt wellicht tot betere kassiersvoorwaar-den en zij laat toe beleggingen beter te beheren.  Specifieke informatieverstrekking aan het Vlaams Parlement over de CFO-cashpooling vindt vooralsnog niet plaats.  
3.2.9 Aanbevelingen 
• Het CFO moet de driepartijenovereenkomsten actueel houden.  
• De Vlaamse Overheid moet de te rmijn voor de doorstorting van de 
bijkomende dotatie voor goed financieel beheer respecteren en kan 
het best de dotatieberekening vooraf aan de VOR’s voorleggen. 
• Het is aangewezen dat het informatiesysteem van het CFO een mi-
nimumaantal gegevens bevat en door een betere organisatie een ho-gere performantie en transparantie mogelijk maakt. 
• De evaluatie van het mechanisme goed financieel beheer  dient uit-
voering te krijgen, ondanks de mogelijke complexiteit ervan. 
• Het CFO dient in een back-up te voorzien voor zijn kerntaken. 
• Een periodieke interne evaluatie van de globale CFO-werking is aan-
gewezen. 111 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 114 • In het rapport aan het Vlaams Parlement over het kas-, schuld- en 
waarborgbeheer hoort een deelrubriek over de CFO-cashpooling. 
• Een aantal remediëringsacties zijn nodig: 
- een correctie van de lijst met CFO-basisallocaties; 
- coördinatie tussen het CFO en de dienst Budgettering om een 
correcte lijst van basisallocaties met afwijkende overdracht op te 
stellen; 
- monitoring van het debetsaldo van de totalisatierekening om 
overschrijding van het toegestane debetsaldo te voorkomen; 
- een tijdige en voorafgaande voorlegging aan de VOR’s van de 
berekening van de dotatie voor goed financieel beheer; 
- de tijdige betaling van deze dotatie; 
- betrokkenheid van alle VOR’s bij de berekening van deze dotatie 
of een aanpassing van de reglementering. 
 
3.2.10 Antwoord van de minister 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting ging op 24 september 
2008 akkoord met de opmerkingen en zou de volgende acties onderne-men: 
• N.a.v. de afsluiting van een nieuw kassierscontract eind 2008 zullen 
nieuwe, uniforme driepartijenovereenkomsten opgesteld worden 
voor de verplichte toetredingen (ESR-consolidatiekring).  
• Nog in 2008 zal een grondige evaluatie plaatsvinden van het me-
chanisme van goed financieel beheer. Daarbij zal ernaar gestreefd worden een transparant systeem voor de VOR uit te werken. Dat be-tekent ook het vooraf voorleggen van de berekeningsnota aan de betrokken VOR en het veralgemeend doen toepassen. De Vlaamse Overheid moet de bijkomende dotaties tijdig doorstorten en kan het beste de dotatieberekening vooraf aan de VOR’s voorleggen. 
• Het informatiesysteem van het CFO zou al zijn verbeterd door de 
wijzigingen aan de betalingsprocedure vanuit Orafin begin 2008 en er zal nog verder tegemoetgekomen worden aan de aanbevelingen. 
• Bij de lopende uitbouw van de afdeling is het voorzien in back-ups 
voor de kerntaken een topprioriteit.  
• In het volgende rapport aan het parlement over het kas-, schuld- en 
waarborgbeheer zal een luik over de CFO-cashpooling staan. 
• In samenspraak met het IVA Accounting, de afdeling Beleidsonder-
steuning en Begroting en de afdeling Financieel Management zal een nieuwe richtlijn worden opgesteld, die het voor alle actoren dui-delijk zal maken welke basisallocaties onder de CFO-regeling vallen en welke niet. Eventueel zal ook de regelgeving aangepast worden. Deze wijzigingen kunnen ook repercussies hebben op het financieel beheer zelf. Ook dat zal samen met de budgettaire impact ervan in kaart worden gebracht. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 112 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 115 3.3 Verantwoording door universiteiten van uitga-
ven met voorschotten of kredietkaarten 
 
Het Rekenhof onderzocht in welke mate uitgaven met voorschotten of 
kredietkaarten bij de Vlaamse universiteiten worden verantwoord. Het 
heeft geconcludeerd dat de procedures voor voorschotten, kredietkaar-
ten en beroepskosten sterk verschillen in volledigheid, detaillering en 
duidelijkheid van universiteit tot universiteit. De universiteiten controle-
ren overigens niet altijd de strikte naleving van de eigen regels en pro-
cedures. Terwijl werknemers doorgaans hun nood aan voorschotten ter 
betaling van beroepskosten goed motiveren, is de motivering achteraf 
van het gebruik van kredietkaarten ter dekking van beroepskosten in 
sommige gevallen  zwak of onbestaand. Universiteiten stellen evenmin 
altijd dezelfde verantwoordingseisen. Vooral wat restaurantkosten be-
treft, doen zich verschillen voor. De universiteiten hebben doorgaans 
positief gereageerd op de aanbevelingen van het Rekenhof. 
 
3.3.1 Inleiding 
Het Rekenhof wenste na te gaan of en in welke mate uitgaven gedaan 
met voorschotten of kredietkaarten bij universiteiten op een voldoende wijze worden verantwoord. Het voerde daarom in 2007 een onderzoek uit bij de Katholieke Universiteit Brussel (K.U.Brussel), Katholieke Uni-versiteit Leuven (K.U.Leuven), Universi teit Antwerpen (UA), Universiteit 
Gent (UGent), Universiteit Hasselt(
98) (UHasselt) en Vrije Universiteit 
Brussel (VUB).   In eerste instantie vroeg het Rekenhof bij de universiteiten richtlijnen, procedures en nota’s op die te maken hadden met de verantwoording van uitgaven met kredietkaarten en voorschotten. Het beoordeelde die documenten op volledigheid, ging na of voldoende functiescheiding be-staat en of procedures duidelijk aangeven hoe de universiteiten onvol-doende verantwoorde kosten moeten recupereren. Het Rekenhof con-troleerde ook bijkomende verantwoordingsverplichtingen die de universi-teiten zelf oplegden(
99). 
 Met een steekproef onderzocht het Rekenhof of originele bewijsstukken de uitgaven inderdaad voldoende en tijdig motiveerden. Het besteedde ook aandacht aan de boeking van dergelijke uitgaven en aan de eventu-ele terugvordering ervan. Per universiteit selecteerde het 100 betalingen 
 
98  Voorheen LUC, Limburgs Universitair Centrum. 
99  In de praktijk vragen sommige universiteiten bv. een meer gedetailleerde 
verantwoording voor restaurantkosten. 113 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 116 met een kredietkaart of voorschot. Het vroeg daarvan telkens de origine-
le documenten op, inclusief de motivatie. De selectie respecteerde een goede spreiding over departementen en professoren, over grootboekre-keningen(
100) en over het jaar(101). Zij streefde tevens naar voldoende 
dossiers met een aanzienlijk bedrag. De bedragen van betalingen met kredietkaarten zijn uiteraard beperkt door de limiet van de kaarten. De onderstaande tabel toont per universiteit het aantal onderzochte betalin-gen met kredietkaarten of voorschotten. De aantallen weerspiegelen de verhouding van het gebruik van beide systemen binnen elke universiteit.  
 kredietkaartbetali ngen voorschottenbetalingen 
UHasselt 98 5 
UA 65 35 
K.U.Leuven 90 (102) 10 (103) 
VUB 50 50 UGent 100 1 (op de 14) K.U.Brussel 12 (alle uitgav enstaten) Niet van toepassing 
 
Voor de geselecteerde dossiers zocht het Rekenhof een antwoord op de volgende controlevragen: 
• Werd een origineel bewijsstuk van gemaakte kosten ingeleverd ? 
• Was de uitgavenstaat van de kredietkaartbetalingen toegevoegd ? 
• Werden de kosten voldoende gemotiveerd ? 
• Werden bewijsstukken tijdig ingediend ? 
• Was er eventueel een correcte omrekening van vreemde valu-
ta(
104)? 
• Was het bewijsstuk gedateerd ? 
• Ondertekende de kostenmaker zijn motivering ? 
• Was er een goedkeuring tot betaling ? 
• Werden bij restaurantkosten deelnemers en aanleiding vermeld ? 
 
3.3.2 Interne richtlijnen en procedures 
Het onderzoek naar het bestaan van richtlijnen, procedures en nota’s 
voor de verantwoording van uitgaven met kredietkaarten en voorschot-ten, leverde een verschillend beeld op van universiteit tot universiteit.   
 
100  Zoals restaurantkosten, reizen, boeken, … 
101  In dit onderzoek ging het steeds om referentiejaar 2006. 
102  19 betalingen door K.U.Leuven Research & Development (LRD) en 71 
door K.U.Leuven. 
103  2 LRD- en 8 K.U.Leuven-voorschotdossiers. 
104  Bij kredietkaarten bood deze vraag weinig meerwaarde, aangezien de 
Bank Card Company omrekent op de uitgavenstaat. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 114 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 117  UHasselt UA K.U.Leuven VUB UGent K.U.Brussel 
Beroepskosten-
regeling ? ja beknopt: voor 
aankopen met kredietkaart en alleen voor diensthoofden van de aan-koopdienst ja, uitgebreid vademecum + administratief reglement bedrijfskrediet-kaarten ja, reglement bedrijfskrediet-kaart + proce-dure bankvoor-schotten (intra-net) + regle-ment verblijf- en reiskosten beperkt:  re-glement dienst-verplaatsingen en vergoeding reis-, verblijf- en inschrij-vingskosten beperkt: alleen beknopte circulaire verplaatsings-kosten en forfaitaire dagvergoeding 
- duidelijk ? ja neen (105) ja ja, voor wel-
omschreven kosten ja(
106) ja(107) 
- voorwaarden bepaald?(
108) ja neen ja ja neen neen 
- bijkomende eisen ? ja, voor tal van kosten(
109) neen(110) ja, voor tal van 
kosten neen neen  
Voorschotten-regeling ? neen(
111) ja(112) ja ja ja, beperkt 
gebruik (14x in 2006) neen(
113) 
Standaardformu-lieren ? enkele, weinig gebruikt enkele, weinig gebruikt ja(
114) enkele, weinig 
gebruikt ja(115) neen 
 
De onderstaande tabel gaat iets meer in detail in op het gebruik van bedrijfskredietkaarten in de onderzochte universiteiten. Ook deze tabel illustreert de verscheidenheid in begunstigden, aantallen, limieten, enz.  
 
105  De regeling stelt alleen dat betalingen met een visakaart uitzonderlijk moe-
ten blijven. Zij verduidelijkt de admin istratieve werkwijze en beklemtoont 
dat alle (originele) documenten tegen medio de maand volgend op de af-
rekening, bij de financiële dienst terecht moeten komen. 
106  Er zijn echter geen specifieke v oorschriften voor rest aurantkosten en voor 
aankopen van allerlei aard. 
107  Er zijn geen bijzondere regels voor  restaurantkosten. Voor aankopen van 
allerlei aard, waarvoor een kredi etkaart nodig is, moet men een beroep 
doen op de financiële dienst. 
108  Een bewezen beroepskarakter; ingediende, originele bewijsstukken; de 
goedkeuring van de projectleider/kredietbeheerder en een tijdig ingediende vraag tot terugbetaling (binnen de drie maand na de uitgave). 
109  Inzake restaurantkosten legt UHa sselt een aantal strikte eisen op. 
110  In de gecontroleerde periode waren er nog geen specifieke voorschriften 
voor restaurantkosten. 
111  Volgens de directeur Financiën omdat de UHasselt weinig met voorschot-
ten werkt, in 2006 inderdaad slechts 38 keer. 
112  Zij legt onder meer verkrijging scriteria vast, bepaalt de toepasselijkheid op 
de personeelsleden, stelt motiveringseis en, voorziet in een herinnerings-
procedure en bouwt een aantal functiescheidingen in. 
113  Zij verstrekte in de regel alleen kleine kasvoorschotten, bv. aan een on-
derhoudsman die dringend een kleine hoeveelheid klein materiaal diende te kopen. In 2006 verstrekte de universiteit geen voorschotten. 
114  Langs elektronische weg. 
115  Langs elektronische weg. 115 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 118  kredietkaart aantal maandelijkse limiet ? sancties? 
UHasselt alle ZAP-leden + permanente 
AAP-leden en ATP-leden met 
verantwoordelijke functie en regelmatige beroepsmatige uitgaven 123 2.500 EUR 
(verhoging tot 5.000 EUR mogelijk voor directeurs van de onderzoeksinstituten) ja 
UA rector en stafmedewerkster, 
alg. beheerder, hoofd biblio-theek, 2 diensthoofden van de aankoopdienst, enkele perso-neelsleden van de financiële dienst en enkele professoren 14 2.500 EUR tot 35.000 
EUR
(116). ja 
K.U.Leuven voltijdse ZAP-leden en, uitzon-
derlijk, ook aan AAP- of ATP-leden 1.272 6.200 EUR  
(2.500 EUR bij LRD) ja 
VUB leden van het ZAP en de ad-
ministratieve diensthoofden 120 2.500 EUR, uitzonderlijk 
verhoogbaar ja 
UGent elk lid van het academisch 
personeel ca. 650 kredietbeheerder bepaalt 
kaartlimiet, meestal 2.500 of 5.000 EUR, soms maar 1.250 EUR en in één geval 10.000 EUR ja 
K.U.Brussel hoofd financiële dienst
(117) 1 In de loop van het jaar van 
5.000 EUR gebracht op 10.000 EUR neen 
  AAP Assisterend Academisch Personeel   ZAP Zelfstandig Academisch Personeel    ATP Administratief en Technisch Personeel   SAP Systeme, Anwendungen, Produkte in der Datenverarbeitung (softwarepakket) 
 
3.3.3 Registratie in de boekhouding 
De universiteiten boeken de uitgaven met kredietkaarten meestal op 
grootboekrekeningen die verband houden met reis- en verblijfskosten, zendingen, inschrijvingsgelden, restaurantkosten en public relations uit-gaven. Daarnaast worden bij bepaalde universiteiten ook uitgaven ge-boekt voor boeken en andere aankopen, voornamelijk elektronica- en informaticamateriaal.  De meeste uitgaven worden geboekt in de afdelingen Onderzoeksfond-sen en Werking. Eén universiteit boekt ze voor een belangrijk deel in de afdeling Patrimonium.  
 
116  De hoogste limiet wordt toegekend aan een personeelslid dat verantwoor-
delijk is voor het boeken van alle vliegtuigreizen. 
117  Voor de gecontroleerde periode besch ikte slechts het hoofd van de finan-
ciële dienst over een kredietkaart van de universiteit. Toen deze in 2007 uit 
dienst ging, werd de kaart opgezegd, m aar er zijn plannen om er weer een 
aan te vragen. Personeelsleden die een aankoop met een kredietkaart moeten doen, kunnen een beroep doen op de financiële dienst of de uitga-ve prefinancieren en de kosten achteraf  terugvorderen, ook voor reserva-
ties van vliegtuigtickets of hotel kamers. In de praktijk betalen perso-
neelsleden de kosten zelf en vorderen ze die achteraf terug van de univer-siteit. Dat staat garant voor een sne lle voorlegging van de bewijsstukken. 
De universiteit is op dit punt zeer strikt. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 116 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 119 3.3.4 Dossiervolledigheid 
Doorgaans bevatten de onderzochte dossiers de originele bewijsstukken 
en de uitgavenstaat van de kredietkaartbetalingen. De bewijsstukken waren ook meestal gedateerd en werden tijdig ingediend door de be-trokkenen. In enkele gevallen was wel eens een herinnering nodig van de financiële dienst.   Hoewel de wet van 17 juli 1975 op de boekhouding van de ondernemin-gen in artikel 6 stelt dat elke boeking moet geschieden aan de hand van 
een gedagtekend verantwoordingsstuk, waarnaar zij moet verwijzen (
118), 
ontbrak in één universiteit in 15% van de dossiers (originele) bewijsstuk-ken. Dat is een vrij hoog percentage. De kredietkaartdossiers voor deze universiteit bevatten wel altijd de uitgavenstaten van de betalingen. De universiteit heeft de betaling van kredietkaartuitgaven gedomicilieerd, waardoor zij de kaartgebruiker minder onder druk kan zetten om tijdig alle stukken in te dienen(
119). Bij deze universiteit was de afhandeling 
van kredietkaartkosten ook vaak niet ondertekend (in 32% van de geval-len).  In een tweede universiteit waren 12% van de dossiers onvolledig inzake bewijsstukken. Zo werd een hotelreservatie en -betaling voor een con-gres verantwoord met het inschrijvingsformulier, dat op het ogenblik van de betaling het enige bewijsstuk was. Het is blijkbaar niet de gewoonte enkele maanden na een congres de definitieve factuur voor te leggen. Dat houdt onder meer een risico in op dubbel gebruik. In een paar geval-len werd het BTW-bonnetje van een restaurantbezoek niet bijgevoegd.  In een andere universiteit ontbrak in 7% van de onderzochte dossiers een of meer verloren  bewijsstukken voor kleine bedragen (bv. parkeer-
tickets)(
120). De universiteit neemt dergelijke kosten te haren laste na 
een verklaring op eer. In vier andere gevallen werden ook hier restau-rantkosten aangetoond zonder BTW-bonnetje. Het ging steeds om hore-cazaken die niet verplicht waren dergelijke bonnetjes uit te reiken(
121). 
Wel werd altijd een ticket of rekening ingediend ter staving van de kos-ten.  In nog een andere universiteit bevatten de dossiers voor projecten die een subsidiërende instelling financierde, vaak alleen kopieën van de 
 
118  Artikel 2, §1, van het besluit v an de Vlaamse Regering van 8 februari 1995 
houdende vastlegging van het boekhoudkundig schema en van de voor-
schriften voor het opstellen van de jaa rrekening van de universiteiten in de 
Vlaamse Gemeenschap maakt onder meer dit artikel van toepassing op de universiteiten. 
119  Maar domiciliëring vermijdt wel dat de universiteit aan de BCC interesten 
moet betalen wegens laattijdige betaling. 
120  In een dossier kunnen één tot tientallen documenten of bewijsstukken 
vereist zijn. 
121  Horecazaken die geen aardappelgerechten serveren. 117 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 120 verantwoordingsstukken, aangezien de originelen naar de subsidiever-
strekker dienden te gaan. De universiteit waarmerkte deze kopieën.  
3.3.5 Autorisatie 
Het Rekenhof ging na of de kostenmaker zijn aanvraag en motivering 
duidelijk ondertekende, of de dossiers een duidelijke betalingsgoedkeu-ring bevatten en of er voldoende functiescheiding was.  Het stelde vast dat de kostenmaker de aanvraag tot terugbetaling door-gaans duidelijk ondertekende. Slechts in één universiteit ondertekende de aanvrager in 18% van de onderzochte voorschotdossiers de beta-lingsopdracht niet zelf en ondertekende de kostenveroorzaker in 14% van de kredietkaartdossiers het overzicht van de uitgaven niet. In een andere universiteit is het op het eerste gezicht weliswaar onduidelijk of de betrokkene zelf de documenten heeft ingevuld, maar het gebruikte systeem biedt de mogelijkheid een volledige historiek op te vragen, die uitwijst wie de aanvraag deed en goedkeurde en wie de uitgavenstaat invulde en goedkeurde. Uitzonderlijk stuurt een klein aantal mensen een ondertekend afgedrukt weekrapport met de bewijsstukken mee.  Bij verscheidene universiteiten ontbreekt soms een afdoende betalings-goedkeuring door de kredietbeheerder(
122) of zijn gedelegeerde. Soms 
ontbreekt een handtekening, soms is er alleen een handtekening, zon-der naamvermelding of naamstempel erbij. In één universiteit onderte-kent de aanvrager in bijna de helft van de gevallen ook op de plaats van de kredietbeheerder. In het licht van functiescheiding is dat onaan-vaardbaar. Meer dan de helft van de kr edietkaartdossiers van deze uni-
versiteit bevat geen zichtbare aanduiding (handtekening, paraaf of stempel) dat het wel degelijk om beroepskosten gaat die de universiteit mag betalen. In een aantal resterende gevallen tekent de aanvrager zelf. Soms bevat het dossier een handtekening zonder vermelding van naam of functie van de ondertekenaar. Bij boekenleveringen(
123) handtekent 
de verantwoordelijke van de bibliotheek, maar het gaat daarbij meer om een ontvangstmelding dan om een betalingsgoedkeuring. Alleen de kre-dietkaartdossiers van de financiële dienst zijn in deze universiteit door-gaans volledig in orde.  Ook in een andere universiteit ondertekende de begunstigde ten tijde van het onderzoek in 20% van de gevallen zelf de betalingsgoedkeuring, in strijd met het principe van de functiescheiding. Medio 2007 paste de-ze universiteit echter zijn software aan, met invoering van voldoende garanties op functiescheiding.   Doorgaans oefent de financiële dienst van de universiteiten een controle uit op het beroepsmatige karakter van de uitgaven. Dat zorgt op zich voor functiescheiding, maar de reikwijdte van deze controles volstaat 
 
122  Enkele universiteiten gebruiken de term budgetbeheerder. 
123  Vaak bestellingen langs het internet. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 118 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 121 niet altijd. Zo voegde de gemachtigde in een universiteit nagenoeg nooit 
een bijkomende goedkeuring of controle betreffende de opportuniteit van de kosten bij het dossier, uitgezonderd bij onderzoeksprojecten. In het beste geval voerde de financiële administratie een (merkbare) reken-kundige controle uit. Een andere universiteit geeft een grote autonomie aan de kredietbeheerders, aangezien zij zich in hoofdzaak mogen uit-spreken over de opportuniteit van de uitgaven. Als het gaat om kosten die de kredietbeheerder zelf heeft gemaakt, vervalt daarmee uiteraard een belangrijke functiescheiding, aangezien de kredietbeheerder dan oordeelt over de opportuniteit van zijn eigen uitgaven. Dit probleem wordt in een bepaalde universiteit opgevangen door het invoeren van de functie van een financiële antenne (
124). 
 Het Rekenhof concludeert dan ook dat bij een aantal universiteiten inza-ke functiescheidingen en controle op de opportuniteit van de uitgaven verbeteringen mogelijk zijn.  
3.3.6 Kostenmotivering 
De kostenmotivering vormt voor de meeste universiteiten een probleem. 
In drie universiteiten ontbrak vaak een motivering. Zo bevatte 21% van 
de dossiers in een bepaalde universiteit geen motivering die het be-roepsmatige karakter van de uitgaven aantoonde. Veel andere dossiers bevatten bovendien maar een oppervlakkige motivering. Bij sommige onvoldoende gemotiveerde beroepskosten of in geval van twijfel of on-
duidelijkheid vroeg de universiteit bijkomende gegevens op die het be-roepskarakter konden aantonen. Soms rees twijfel over de grens tussen louter beroepsgebruik en gemengd persoonlijk- én beroepsgebruik. Zo kon de DVD-serie Inspector Morse inderdaad als didactisch materiaal Engels gebruikt worden.   In een tweede universiteit bevatte 31% van de dossiers, hoofdzakelijk kredietkaartdossiers, geen motivering die het beroepsmatige karakter van de uitgaven aantoonde; 10% bevatte maar een summiere motive-ring, zoals een loutere verwijzing naar een budget of een projectcode. Een aantal gevallen kunnen het gebrek aan motivering illustreren. Zo staafde alleen een kasticket de aankoop van een relatiegeschenk die verder zonder verwijzing bleef(
125). In een ander geval ondertekende de 
gever van een fooi zelf een ontvangstbewijs daarvoor(126). Ook een drie-
daagse reis naar Parijs bleef zonder verwijzing naar het beroepsmatige karakter ervan.  
 
124  De invoering van dit verplichte vier-ogen-principe garandeert de facto de 
noodzakelijke functiescheiding. 
125  Sinds februari 2007 heeft de univers iteit een procedure voor geschenken 
aan personeelsleden, derden en vrijwilligers, die uitgebreid verwoordt in 
welke omstandigheden relatiegeschenken toegelaten zijn, rekening hou-dend met de fiscale en sociale wetgeving. 
126  Het betreft een fooi van 100 EUR aan een buschauffeur in Boedapest. 119 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 122 Bij een derde universiteit was de motivering bij met kredietkaarten be-
taalde onkosten meer uitzondering dan regel. Amper 12% van de onder-zochte dossiers bevatte een uitleg over de beroepsaard van de gemaak-te kosten. Voor heel wat uitgaven vroeg het Rekenhof daarom bijko-mende informatie. Het was immers niet altijd duidelijk of bepaalde kos-ten beroepsmatig of persoonlijk waren(
127). 
 Bij de andere universiteiten was de motivering van de gemaakte kosten als beroepskosten meestal voldoende duidelijk, zij het soms pas na aanmaning vanwege de financiële dienst of nogal summier. Zo aan-vaardt één universiteit  een loutere verwijzing naar een kredietcode of de indiening van een BTW-bonnetje bij restaurantkosten zonder verdere uitleg.   Bij een andere universiteit vermeldt de koper in de regel alleen het koopobject of voegt hij alleen het kasticket of de factuur bij. Slechts uit-zonderlijk vermeldt hij ook een aankoopreden (bv. voor een doctoraats-onderzoek). Ook in dit geval ligt een grote verantwoordelijkheid bij de kredietbeheerder en spreekt de financiële dienst zich in principe niet uit over de opportuniteit. Bij een aantal uitgaven van deze universiteit vroeg het Rekenhof bijkomende informatie omdat het niet altijd duidelijk was of bepaalde kosten beroepskosten of persoonlijke kosten waren, bv. bij hotelkosten voor tweepersoonskamers(
128). Slechts in geval van twijfel 
vraagt de financiële dienst meer gegevens op. Uit de steekproef is ech-ter gebleken dat dit niet systematisch gebeurt(
129). De universiteit repli-
ceerde hierop dat ze een onderscheid maakt tussen uitgaven in de afde-ling Werking, die strenger gecontroleerd worden en uitgaven in de afde-lingen Onderzoeksfondsen die meestal ook gecontroleerd worden door de externe financiers. Aangezien het reglement van deze universiteit niet bepaalt in welke ge-vallen personeelsleden gebruik kunnen maken van een kredietkaart, wordt de kredietkaart ook regelmatig gebruikt voor allerhande aankopen van informaticamateriaal, bureelbenodigdheden, gps-toestellen, gsm-toestellen, digitale camera’s, enz. (niet alleen over het internet). De 
 
127  Bv. fotobestellingen langs het internet, de aankoop van een camera, aan-
kopen van boeken, cd's en dvd's, benz inekosten, de aanschaf van een 
mobiele airco, de aankoop van wijn en champagne als nieuwjaarsge-
schenk, enz. De schriftelijke uitleg van de betrokkenen toonde meestal aan dat het om beroepskosten ging. Slecht s uitzonderlijk bleef twijfel heersen, 
bv. in het geval dat een zoon zijn vader begeleidde bij terreinwerk in het noorden van Italië. 
128  Soms drukken twee personeelsleden de kosten door een dubbele kamer 
te boeken. In één geval boekte een professor een dubbele kamer voor single use. In één geval werd voor  een gastspreker met internationaal 
aanzien een duurdere kamer geboekt. In enk ele gevallen echter vergezel-
de de echtgenote een personeelslid. In die gevallen bekwam de universi-teit telkens probleemloos terugbeta ling, op één geval na, waarin de be-
trokkene argumenteerde voor een eenvoudiger hotel te hebben gekozen om de universiteit geen meerkosten te bezorgen. 
129  Zo werd bijvoorbeeld geen bijkomende informatie gevraagd over de aan-
koop van 5 kaarten voor de kerstjum ping in Mechelen door een professor. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 120 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 123 vraag rijst of zij daarbij de algemene aankooprichtlijnen, die de inscha-
keling van de aankoopdienst voorschrijven, van de universiteit volgen. De universiteit creëert het risico op minder voordelige voorwaarden, zo-wel wat de kwaliteit als de prijs van de aankopen betreft. Sommige per-sonen gebruiken de kredietkaarten van deze universiteit ook regelmatig voor privéaankopen, zodat de universiteit deze persoonlijke uitgaven tijdelijk, maar onterecht prefinanciert. Hierop antwoordde de universiteit dat de professionele kredietkaart op zich enkel mag worden gebruikt voor professionele uitgaven en dat ze zeer strikte regels hanteert voor de terugbetaling van privé-uitgaven.  De motivering van restaurantkosten verschilt sterk van universiteit tot universiteit. Bij restaurantkosten dient de begunstigde doorgaans be-wijsstukken in, maar de motivering (aantal personen, reden van lunch) kan verschillen van persoon tot persoon(
130). Soms rijzen twijfels over de 
werkgerelateerdheid van restaurantbezoeken: zo betroffen enkele dos-siers van een universiteit werklunchen voor één iemand. In één dossier nam dezelfde universiteit een restaurantbedrag ten laste hoewel de pro-fessor het BTW-bonnetje was verloren(
131). Eén universiteit vraagt voor 
restaurantkosten overigens alleen maar een BTW-bonnetje en de ver-melding van het aantal couverts. Zij vraagt in principe(
132) niet naar de 
reden van een lunch of de deelnemers, maar in veel dossiers meldden de indieners spontaan deze gegevens. Een andere universiteit verleent veel vrijheid voor restaurantkosten. Zo neemt ze genoegen met een ge-schreven of gedrukte rekening als de begunstigde geen BTW-bonnetjes indient(
133). De begunstigde dient voor deze universiteit evenmin de ta-
felgenoten of de reden van het restaurantbezoek te vermelden. Uit de steekproef blijkt dat bij deze universiteit relatief veel restaurantkosten worden ingebracht. Deze bezoeken doen zich opvallend veel voor op weekend- en feestdagen. Een policy voor restaurantkosten is dan ook aangewezen. De universiteit was bereid op dit punt te remediëren door de BTW-bonnetjes verplicht te maken en een reglementering uit te wer-ken, waarbij wordt uitgegaan van het beroepskarakter van de uitgaven.  
 De motivering van het gebruik van voorschotten leverde minder proble-men op. Het voordeel van het voorsc hottensysteem is dat de aanvrager 
vooraf een duidelijke en ondertekende motivering moet indienen, wil hij een voorschot ontvangen. In één universiteit is deze motivering echter 
 
130  In oktober 2006 vroeg de voorzitter van de raad van bestuur van een uni-
versiteit de interne auditdienst om een advies over de terugbetaling van 
restaurantkosten. Dat advies verwees onder meer naar de algemene ge-dragscode voor bestuurlijke uitgaven van de Vlaamse administratie. Het 
verwees ook naar het standpunt van het Rekenhof (originele BTW-bonnetjes, nominatieve opsomming van aanwezigen en werkrelatering van het restaurantbezoek). 
131  Hierdoor bestaat het risico dat de begunstigde de BTW-bon een tweede 
keer gebruikt. 
132  Alleen als de uitgaven buitensporig  lijken of als restaurantkosten worden 
gemaakt op een verlofdag, wordt bijkomende informatie opgevraagd. 
133  Zie voetnoot 33. 121 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 124 dikwijls summier. Zo luidden de enige motiveringen bij aanzienlijke voor-
schotten van 1.500 EUR: voorschot reis Zuid-Afrika  of terreinwerk Ma-
leisië . Een zekere mate van detaillering is vereist, naar inhoud én naar 
verdeling van het voorschot in een aantal kostensoorten. De betrokken universiteit is bereid een meer uitgebreide motivering op te vragen, maar vindt een verdeling van het voorschot in een aantal kostensoorten niet haalbaar. Het Rekenhof is evenwel van mening dat een zo correct mo-gelijke raming van een voorschot voor  de aanvrager alleen mogelijk is 
als hij zijn verwachte kosten beter detailleert.  
3.3.7 Dossierafhandeling 
Over het algemeen handelden de betrokkenen de dossiers tijdig af. Uit-
zonderlijk sleepte dat aan. Eén universiteit handelde 5 van de 10 gese-lecteerde voorschottendossiers laattijdig af. In 4 van die gevallen ver-stuurde de financiële dienst herinneringsbrieven. Eén dossier werd pas na meer dan een jaar definitief afgerekend. Zo beschikte de begunstigde van het voorschot te lang en onterecht over universiteitsgelden. Ook in een andere universiteit sleepte de dossierafhandeling wel eens verschil-lende maanden aan. Daar stortte een ontvanger een overschot van meer dan 1.000 EUR pas een half jaar later terug. In een dergelijk geval bestaat het risico dat de ontvanger de instelling al heeft verlaten of naar het buitenland is (in het geval van een buitenlandse gastprofessor).   De meeste universiteiten hebben in 2006 in een aantal dossiers daad-werkelijk kredietkaartuitgaven teruggevorderd die ze niet als beroeps-kosten konden beschouwen bij ontstentenis van bewijsstukken of omdat het beroepskostenkarakter niet bleek uit de bewijsstukken. Zo vorderde een universiteit in 2006 dertig maal (een gedeelte van) de kosten terug, bv. omdat een partner de professor vergezelde op een buitenlandse zending, omdat persoonlijke aankopen per vergissing werden gemaakt met de kredietkaart van de universiteit of omdat geen originele bewijs-stukken werden ingeleverd. Volgens een andere universiteit werden geen kredietkaartuitgaven gemaakt met een privékarakter en diende bijgevolg niet teruggevorderd te worden. In deze universiteit is iedereen die een kredietkaart van de universiteit bezit, verplicht ook een privékre-dietkaart te bezitten, waarnaar hij persoonlijke uitgaven kan afwenden. Nog een andere universiteit heeft in 2006 ongeveer 27.320 EUR van personeelsleden teruggevorderd. Een laatste universiteit boekte in 2006 in totaal 16.034 EUR over van de corporate naar de related kaart(
134), 
eveneens vooral wegens het ontbreken van bewijsstukken of het niet aanvaarden ervan als beroepskost door de financiële dienst.  
 
134  De BCC bood bij de aanmaak van een corperate kaart automatisch een 
related kaart aan. Volgens de interne richtlijnen en procedures op het 
ogenblik van het onderzoek kon de financ iële administratie bij onvoldoen-
de of laattijdige indiening van bew ijsstukken de gemaakte kosten laten 
overboeken van de corporate naar de re lated kaart. Bij herhaaldelijk mis-
bruik kan een kaart ook worden geblokkeerd. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 122 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 125 Bij de afrekening van de dossiers met voorschotten controleerde het 
Rekenhof ook of de aanvrager een positief saldo(135) terugstortte aan de 
universiteit. Volgens de onderliggende documenten bleek dat altijd het geval te zijn geweest. Bij een universiteit was het gevraagde voorschot-bedrag bijna altijd groter dan achteraf noodzakelijk bleek. In één geval werd een voorschot van 10.500 EUR gevraagd, terwijl de uiteindelijke kosten 5.135,72 EUR bedroegen. De begunstigden stortten de resteren-de middelen wel altijd terug op de rekening van de universiteit, zij het soms met vertraging. De universiteit maakte alleen uitzonderingen op de terugvorderingprocedures om praktische reden. Zij bekijkt elke uitzonde-ring apart en beoordeelt ze als goed huisvader. Bij een andere universi-teit worden de voorschotdossiers maandelijks opgevolgd.  Enkele universiteiten controleerden de dossiers niet altijd financieel en rekenkundig even consequent. Zo nam een universiteit in een afreke-ning ten onrechte een factuur volledig in rekening die ook leeggoedkos-ten bevatte. De universiteit verzocht de betrokkene inmiddels wel het leeggoedbedrag terug te betalen. De personeelsleden van een andere universiteit ronden het gestelde dag- en nachtvergoedingsmaximum van 61,97 EUR in de praktijk meestal af naar 62 EUR(
136). In één dossier 
vroeg en verkreeg een begunstigde een dagvergoeding van 50 x 61,97 EUR, terwijl het reglement een halvering na 15 dagen voorschrijft. Op grond van de controle van het Rekenhof zal de administratie dit corrige-ren en terugvorderen. In een ander dossier maakte de indiener zelf een rekenfout, waardoor hij 3,47 EUR minder ontving dan waar hij recht op had. In een laatste dossier ontving een begunstigde een voorschot van 700 EUR voor 983,5 EUR bewezen kosten, terwijl de (extra) betalings-opdracht aan de betaler van de kosten maar 182,5 EUR bedroeg. Dat moest 283,5 EUR zijn.  
3.3.8 Algemene conclusies 
Universiteiten stellen kredietkaarten meestal ter beschikking om er reis- 
en verblijfskosten (buitenland), aankoop van boeken en restaurantuitga-ven mee te betalen. Ze zijn voornamelijk terug te vinden in de afdelingen Werking en Onderzoeksfondsen. Het aantal kredietkaarten per universi-teit varieert van 1 tot bijna 1.300. De maandelijkse kredietkaartlimiet bedraagt doorgaans 2.500 EUR, maar liep uitzonderlijk op tot 35.000 EUR. Voorschotten verstrekken de universiteiten meestal voor kleinere uitgaven (kleine aankopen, congressen, verplaatsingskosten,…) of kos-ten in landen waar een kredietkaart niet kan worden gebruikt. Ze situe-ren zich vooral in de afdelingen Werking en Patrimonium.  De procedures voor voorschotten, kredietkaarten en beroepskosten ver-schillen sterk in volledigheid, detaillering en duidelijkheid van universiteit 
 
135  Waarbij het toegekende voorschot gr oter is dan de werkelijk gemaakte 
kosten. 
136  De financiële administratie corrigeerde deze foutjes – op één geval na – 
niet.  123 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 126 tot universiteit. Slechts één universiteit heeft een uitgebreid, sluitend en 
duidelijk geheel van beroepskostenprocedures. De universiteiten contro-leren niet altijd de strikte naleving van de eigen regels en procedures. Twee universiteiten volgden duidelijk niet het respecteren van kaartlimie-ten of termijnen op. Eén universiteit stond ook andere kredietkaartaan-kopen toe dan voorgeschreven in haar richtlijnen.   De meeste dossiers bevatten de vereiste originele bewijsstukken. In twee universiteiten ontbraken echter in respectievelijk 12% en 15% van de dossiers originelen. Nochtans dient elke boeking volgens de wet van 17 juli 1975 op de boekhouding van de ondernemingen, te steunen op een gedagtekend verantwoordingsstuk.   De werknemers van de universiteiten motiveren doorgaans goed hun nood aan voorschotten ter betaling van beroepskosten. De toekenning ervan hangt immers van de voorafgaande motivatie en kostenraming af. Het kredietkaartsysteem werkt daarentegen met verantwoording achter-af. Nadat hij de kosten heeft gemaakt, moet de betrokkene voor de afre-kening bewijsstukken en een motivering van het beroepskarakter van de kosten toevoegen. In de praktijk is de motivering van bepaalde kosten als beroepskost soms zwak tot onbestaand. Universiteiten stellen ook niet altijd dezelfde verantwoordingseisen. Vooral wat restaurantkosten betreft, doen zich verschillen voor.   De meeste universiteiten hadden in 2006 nog onvoldoende functie-scheidingen ingebouwd voor het gebruik van voorschotten en krediet-kaarten. In veel gevallen ondertekende de gebruiker van de universi-teitsgelden ook de autorisatie ervan. Soms was er helemaal geen goed-keuring.   Kredietkaartgebruikers dienen doorgaans de bewijsstukken tijdig in. Bij voorschotten laten de afrekening en indiening van bewijsstukken soms op zich wachten. Alle universiteiten hebben voorzien in een terugvorde-ringprocedure wegens geen bewijsstukken of geen beroepskosten. In de praktijk hebben de meeste universiteiten in 2006 daadwerkelijk in een aantal dossiers teruggevorderd. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 124 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 127 3.3.9 Algemene aanbevelingen 
• Alle universiteiten zouden moeten zorgen voor een uitgebreid, slui-
tend en duidelijk geheel van procedures voor beroepskosten en de 
verwerking ervan. 
• Voorschotten en kredietkaartuitgaven moeten beperkt blijven tot de 
kosten die de interne richtlijnen afbakenen, alle andere aankopen moeten de gangbare aankoopprocedures langs een centrale aan-koopdienst volgen. 
• De universiteiten kunnen een duidelijke, tijdige en volledige motive-
ring van beroepskosten bekomen door standaardformulieren (of in-tranetdocumenten) verplicht te doen invullen. 
• De universiteiten dienen de beschikkende functie (voorschotopne-
mer of kredietkaarteigenaar), de bewarende functie (meestal de fi-nanciële dienst) en de controlerende functie (kredietbeheerder en/of financiële dienst) aan verschillende personen op te dragen. 
• Een identificeerbare gemachtigde moet de uitgave van universi-
teitsgelden altijd ter goedkeuring, eventueel elektronisch, onderte-kenen.  
• Universiteiten dienen erover te waken voorschotten tijdig af te reke-
nen voor de volledigheid en periodetoerekening van hun boekhou-ding. 
• De universiteit mag kosten alleen voor haar rekening nemen op 
grond van originele bewijsstukken. Bij verlies van bewijsstukken voor kleine bedragen, kan zij uitzonderlijk een verklaring op eer aanvaarden. 
• De inbreng van restaurantkosten moet altijd steunen op een BTW-
bon en een minimale toelichting (tafelgenoten, beroepsverband). 
• De financiële dienst van een universiteit moet alle bewijsstukken 
grondig controleren en narekenen. 
 
3.3.10 Reactie van de minister 
De Vlaamse minister van Onder wijs heeft geen gebruik gemaakt van de 
tegensprekelijke procedure. Uit de afsluitende gesprekken met de uni-
versitaire administraties en regeringscommissarissen en uit de reacties van de rectoren op het voorontwerp van verslag, kon het Rekenhof evenwel een positieve reactie van de universiteiten op de aanbevelingen afleiden.  125 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 128 3.4 Gebruik door derden van gebouwen en terrei-
nen van het Gemeenschapsonderwijs 
 
Het Rekenhof heeft in 2007 de financiële stromen onderzocht tussen 
het Gemeenschapsonderwijs en verenigingen die regelmatig gebruik 
maken van zijn infrastructuur. Het heeft geconcludeerd dat niet alle 
scholen de reglementering even goed kennen of toepassen, en dat de-
ze reglementering niet altijd sluitend is. Het derdengebruik van school-
infrastructuur leverde de scholengroepen in 2006 ongeveer 4,1 miljoen 
EUR op. Hoewel de reglementering de raden van bestuur van de scho-
lengroep opdraagt een eenvormige tariefstructuur te bepalen die berust 
op een verantwoorde prijsbepaling, is er in de praktijk weinig eenvor-
migheid. Opvallend was dat een enquête en een steekproefcontrole 
van het Rekenhof uiteenlopende resultaten opleverden. Zo bleek uit de 
enquête dat in 90% met een geldige overeenkomst werd gewerkt, ter-
wijl dat volgens de steekproefresultaten maar in 63% zo was. Het Re-
kenhof merkte voorts ook de laattijdige boekhoudkundige aanrekening 
van de huuropbrengsten en het laakbare gebruik van contante betaling 
op. Ten slotte vertoonde 8% van de steekproefdossiers fouten en be-
taalde maar ongeveer 40% van de gebruikers premies voor brand en 
burgerlijke aansprakelijkheid. 
 
3.4.1 Inleiding 
Het Rekenhof heeft bij de controles van de jaarrekeningen 2003 en 
2004(137) opmerkingen gemaakt over de verhuring van gebouwen door 
het centrale niveau van het Gemeenschapsonderwijs (GO!), in het bij-zonder over de onvolledigheid van de opbrengsten. De controle van de jaarrekening 2005 heeft deze opmerkingen bevestigd. Mede wegens de bestaande parlementaire interesse voor het gebruik van schoolinfra-structuur door derden (
138), heeft het Rekenhof beslist in 2007 de finan-
ciële stromen tussen het GO! en verenigingen die regelmatig gebruik maken van de infrastructuur van het GO! te onderzoeken.  Het Rekenhof wilde nagaan in welke mate derden terreinen en gebou-wen van het GO! gebruiken, of het GO! daarvoor tijdig de nodige docu-menten opstelde, hoe het GO! dit financieel en boekhoudkundig opvolg-de en of het gebruik voor de scholen een verzekeringsrisico inhoudt. Het bezorgde in de eerste plaats een vragenlijst aan de drie decretale voor-ziene bestuursniveaus van het GO!: het lokale niveau (de scholen), het 
 
137  Brieven van 22 februari 2005 en 24 januari 2006. 
138  Schriftelijke vraag nr. 177 van 22 april 2005 en vragen om uitleg in de 
Commissie voor Onderwijs, Vorming,  Wetenschap en Innovatie op 31 ja-
nuari 2002 en 23 juni 2005. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 126 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 129 mesoniveau (de scholengroepen) en het centrale niveau(139). Voor het 
centrale niveau en de scholengroepen vond de gegevensuitwisseling op 
papier plaats, de scholen vulden de vragenlijst online(140) in. Het Reken-
hof toetste vervolgens de antwoorden aan het bijzonder decreet van 14 juli 1998 betreffende het gemeenschapsonderwijs (verder afgekort tot: GO!-decreet), het besluit van de Vlaamse Regering van 6 juli 1999 betref-fende een geïntegreerde economische boekhouding en budgettaire rappor-tering voor de scholengroepen en het centrale niveau van het Gemeen-schapsonderwijs (verder afgekort tot: GO!-boekhoudbesluit) en circulaire Argo/730/N/-92-11 - Gebruik van de infrastructuur van de Gemeenschaps-scholen, met uitzondering van de zwembaden (verder afgekort tot: circulai-re)(
141). Tot slot heeft het Rekenhof bij een aantal scholengroepen steek-
proefsgewijze documenten opgevraagd en onderzocht.  
3.4.2 Vragenlijsten 
De vragenlijsten aan het centrale niveau en aan de scholen liepen in-
houdelijk nagenoeg parallel. In eerste instantie vroeg het Rekenhof hoe frequent zij hun gebouwen en terreinen door derden laten gebruiken en of een algemene procedure dit gebruik door derden regelt. In de tweede plaats informeerde het Rekenhof naar de instantie in het GO! die dit derdengebruik toestaat, of overeenkomsten worden opgesteld en wie dergelijke overeenkomsten ondertekent en bijhoudt. Bij deze vragen maakte het Rekenhof telkens een onderscheid tussen permanent ge-bruik (gebruik met een repetitief karakter, bv. elke maand) en occasio-neel gebruik (één of enkele keren). Vervolgens vroeg het of standaardta-rieven werden vastgelegd en wie over de gevraagde vergoeding beslist. Ook polste het naar de mate waarin eventuele gebruiksschade gedekt wordt door een verzekering. Op boekhoudkundig vlak werd geïnfor-meerd naar de wijze van inning van de gebruikersvergoedingen. Tot slot vroeg het Rekenhof een detaillijst van de verhuringen die plaatsvonden in 2006.  De vragenlijst aan de scholengroepen beperkte zich tot twee boekhoud-kundige vragen(
142): op welke grootboekrekeningen boeken zij de op-
brengsten van het derdengebruik en boeken zij vorderingen in of nemen zij de opbrengsten in resultaat op het moment van betaling.                                                   
 
139  Bijzonder decreet van 14 juli 1998, artikel 5 (zie verder). 
140  Het Gemeenschapsonderwijs stond in voor de technische organisatie van 
de bevraging van de scholen. De hosting van de enquête geschiedde op 
zijn servers en het Gemeenschapsonder wijs verzamelde ook de antwoor-
den, die het daarna onbewerkt aan het Rekenhof bezorgde.  
141  Deze circulaire, uitgevaardigd door het centrale niveau, is slechts bindend 
voor de andere niveaus voor zover zij wettelijke bepalingen herneemt. Op 
andere punten is de circulaire alleen richtinggevend voor de scholengroe-pen en de scholen. Het GO! werkt momenteel richtlijnen uit die rekening houden met de opmerkingen in dit verslag. 
142  Reden daarvoor is dat de boekhouding wordt gevoerd op het niveau van 
de scholengroep, aangezien de scholen geen afzonderlijke boekhouding moeten voeren (zie 3.4.11).  127 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 130  
3.4.3 Respons 
Wat het centrale niveau en de scholengroepen betreft, was de respons 
maximaal.  Van de 686 scholen(
143) van het GO! die de vragenlijst online ontvingen, 
hadden 543 scholen ze op de (uitgestelde) afsluitdatum 15 juni 2007 ook effectief ingevuld. De responsgraad bedroeg dus 79%. De onder-staande grafiek overziet de responsgraad per scholengroep. In sommige scholengroepen antwoordde minder dan de helft van de scholen, terwijl in andere alle scholen de vragenlijst invulden. 
Responsgraad per SGR
0,00%10,00%20,00%30,00%40,00%50,00%60,00%70,00%80,00%90,00%100,00%
SGR01
SGR02
SGR03 SGR04 SGR05 SGR06 SGR07 SGR08
SGR09 SGR10 SGR11 SGR12 SGR13 SGR14 SGR15 SGR16 SGR17 SGR18 SGR19 SGR20SGR21SGR22 SGR23 SGR24 SGR25SGR26SGR27
SGR28
 
Het Rekenhof selecteerde vijf scholengroepen (3, 19, 20, 23 en 27) en contacteerde telefonisch de scholen van deze groepen die niet hadden geantwoord. Zo kon het van 40 scholen(
144) de redenen vernemen van 
hun ontbrekende antwoord. Vaak vernoemde redenen waren:  
• computerproblemen (bv. bij het aanmelden); 
• met een andere school gedeelde campus, waarbij de andere school 
de verhuringen regelt; 
• het nauwelijks of niet verhuren; 
 
143  Scholen voor kleuter, lager en mi ddelbaar onderwijs én de centra voor 
volwassenenonderwijs. 
144  De vijf scholengroepen telden meer dan 40 niet-antwoordende scholen, 
maar het Rekenhof kreeg niet overal antwoord. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 128 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 131 • tijdsgebrek; 
• vergetelheid; 
• een blijkbaar incorrecte registratie van een wel degelijk ingevulde 
(online) vragenlijst; 
• het niet op de hoogte zijn. 
 
4.3.4 Opbrengsten uit derdengebruik 
Volgens de jaarrekeningen variëren de opbrengsten voor het centrale 
niveau van jaar tot jaar. 
jaar opbrengst in EUR 
2002 466.174 
2003 533.810  
2004 247.585 2005 283.955 2006 202.402  
Uit de jaarlijkse rekeningencontroles bleek echter dat noch de volledig-
heid, noch de correcte periodetoerekening was gewaarborgd.   Alle scholengroepen samen realiseerden in 2006 4,1 miljoen EUR op-brengsten. Dat is echter een niet-geconsolideerd bedrag (dus zonder eliminatie van onderlinge opbrengsten en kosten). De onderstaande grafiek overziet de huuropbrengsten van de 28 scholengroepen op grond van de grootboekrekeningdetails die zij aan het Rekenhof hebben bezorgd. De opbrengsten variëren sterk: van iets meer dan 30.000 EUR tot bijna een half miljoen EUR. De twee uitschieters (scholengroepen 1 en 8) bevinden zich in de grootste Vlaamse steden: Antwerpen en Brus-sel.  129 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 132 0,0050.000,00100.000,00150.000,00200.000,00250.000,00300.000,00350.000,00400.000,00450.000,00500.000,00
SGR1
SGR2SGR3
SGR4
SGR5
SGR6SGR7SGR8
SGR9
SGR10
SGR11SGR12
SGR13
SGR14
SGR15
SGR16
SGR17
SGR18
SGR19
SGR20
SGR21
SGR22SGR23
SGR24
SGR25
SGR26SGR27SGR28 
356 op 543 scholen antwoordden dat zij hun gebouwen en terreinen 
door derden laten gebruiken. Ongeveer één derde van de scholen kent dus geen derdengebruik(
145).  
  
3.4.5 Beslissingsmacht en overeenkomsten 
Bij het centrale niveau beslist de afgevaardigd bestuurder over het der-
dengebruik. Hij ondertekent ook de overeenkomsten die voor elk gebruik worden opgesteld. De centrale zetel in Brussel en de decentrale vesti-gingen van de Afdeling Infrastructuur (Gent en Hasselt) houden de overeenkomsten bij.  Het GO!-decreet maakt de raad van bestuur van de scholengroep be-voegd overeenkomsten voor huur en ve rhuring van gebouwen te sluiten 
voor zover de duur niet meer dan negen jaar bedraagt (artikel 23, §1, 4°, g). Volgens de GO!-circulaire, die deze decretale bepaling niet vermeldt en bovendien ook op dit vlak afwijkt van het GO!-decreet, kan de do-meinverantwoordelijke toestemming verlenen voor derdengebruik. De domeinverantwoordelijke is bijvoorbeeld de schooldirecteur of een ver-antwoordelijke voor een domein of een entiteit(
146). In de GO!-circulaire 
wordt bovendien geen onderscheid gemaakt tussen occasioneel en permanent gebruik en dit in tegenstelling tot de praktijk. Uit de antwoor-
 
145  Aan deze scholen werden geen verdere vragen meer gesteld. 
146  De schooldirecteur is de directeur van een school, de algemeen directeur 
is de directeur van een scholengr oep (die meer scholen bevat). Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 130 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 133 den op de vragenlijst bleek dat de beslissingsmacht naar een hoger ni-
veau verschuift als sprake is van meer permanent gebruik. Zoals de onderstaande grafiek aantoont, blijft de schooldirecteur zowel bij occasi-oneel als bij permanent derdengebruik echter de belangrijkste beslisser.  
Wie beslist over het (occasioneel of permanent) gebruik (in %)?
0,0%10,0%20,0%30,0%40,0%50,0%60,0%70,0%
Geen
antwoordsd ad rvb Iemand
anderssd en ad sd en rvb Andere
combinatie
van 2 niveaussd, ad en rvb
(sd: schooldirecteur, ad: algemeen directeur, rvb: raad van bestuur)occasioneel
permanent
 
317 op 356 scholen, bijna 9 scholen op 10, stelden dat zij voor ieder derdengebruik een overeenkomst opmaken. Niet alle scholen binnen eenzelfde scholengroep gaven echter hetzelfde antwoord. 273 van de 317 contracterende scholen (86%) gebruikt een standaardovereen-komst. Dat is niet verwonderlijk, aangezien de GO!-circulaire een model van aanvraagformulier bevat, dat kan dienen als overeenkomst. De scholen die niet altijd een overeenkomst opstelden (39 op 356), ver-klaarden doorgaans(
147) dat zij geen overeenkomst opstellen voor ge-
bruiken door oudercomités en vriendenkringen en voor occasionele ge-bruiken. In het laatste geval vullen zij dan alleen een formulier voor de verzekering burgerlijke aansprakelijkheid en de brandverzekering in.   Volgens de ingevulde detaillijst van de derdengebruiken wordt in 1 op 100 gevallen geen overeenkomst opgesteld. In 93% is er een schriftelij-ke overeenkomst, in de overige gev allen (6%) is er een mondelinge 
overeenkomst. Mondelinge overeenkom sten kunnen achteraf voor mis-
verstanden en problemen zorgen, bijvoorbeeld over de verschuldigde vergoeding of bij schadegevallen.   
 
147  30 scholen gaven een reden op, 9 niet. 131 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 134 Doorgaans ondertekent de instantie die het derdengebruik toestaat ook 
de overeenkomst. Ook in dit geval waren de antwoorden binnen een-zelfde scholengroep niet altijd identiek.  
Wie tekent de overeenkomsten (occasioneel en permanent gebruik, in %)?
Geen
antwoordsd ad vz rvb Iemand
anderssd en ad sd en vz
rvbad en vz
rvbAndere
van 2
niveaussd, ad en
vz rvbAndere
van 3
niveaus
(sd: schooldirecteur, ad: algemeen directeur, vz rvb: voorzitter raad van bestuur)occasioneel
permanent
 
In ruim de helft van de scholen (53%) houdt de school zelf de overeen-komsten bij, in 5% doet de scholengroep dat (van wie de boekhouding normaliter de betalingen opvolgt) en in 37% houden de scholengroep en/of de school de overeenkomsten bij. 2% van de scholen gaf geen antwoord op de betrokken vraag, 3% gaf een ander antwoord.  
3.4.6 Tarifering en betaling 
Het centrale niveau hanteert richtprijzen per m² en op jaarbasis. 
 Volgens de GO!-circulaire bepaalt de raad van bestuur van de scholen-groep de tariefstructuur. Deze structuur moet eenvormig zijn voor alle gelijke gevallen en berusten op een verantwoorde prijsbepaling. Noch-tans antwoordde ongeveer één school op drie dat in de scholengroep geen standaardtarieven worden gehanteerd. In die gevallen bepaalt meestal de schooldirecteur de vergoeding (84 op 126 gevallen, 67%)(
148). In 7% van de scholen bepaalt soms de schooldirecteur en 
soms de algemeen directeur de prijzen, in 2 scholen doen de schooldi-recteur en de raad van bestuur dat. De prijsbepaling is zelden een ex-clusieve bevoegdheid van de algemeen directeur (0%) of de raad van 
 
148  Een aantal antwoorden verwezen naar de richtprijzen in de circulaire. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 132 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 135 bestuur (1%). Verschillende raden van bestuur blijven blijkbaar in gebre-
ke ten opzichte van de voorschriften van de GO!-circulaire. Weer tonen de antwoorden van de scholen binnen eenzelfde scholengroep geen eenvormigheid.   De GO!-circulaire voorziet uitdrukkelijk in de mogelijkheid van gratis ter-beschikkingstelling, bijvoorbeeld voor ouderverenigingen, vriendenkrin-gen of speelpleinactiviteiten die een binding hebben met het GO!. Dit komt één op de tien keer voor (10%). In bijna 9 op de 10 gevallen (88%) wordt echter toch een geldelijke vergoeding afgesproken. Bij de rest van de gebruiken is er een andere vergoeding (bijvoorbeeld een tegenpres-tatie).  In de meerderheid van de scholen (86%) regelen de gebruikers de ver-goeding met een overschrijving. In ongeveer 1% van de scholen vindt uitsluitend contante betaling plaats. Iets meer dan 8 scholen op 100 combineren beide betalingsmethoden. Vanuit het standpunt van interne controle kan contante betaling beter worden vermeden. Zij bemoeilijkt immers de opvolging van de betalingen, er is geen zeker betalingsbewijs en er doen zich bij bewaring en vervoer veiligheidsrisico's voor.   
3.4.7 Verzekeringen 
Het gebruik door derden brengt behalve extra middelen ook bijkomende 
risico's met zich (bv. schade door brand, vandalisme, ...). Het is dan ook belangrijk dat een verzekeringspolis deze risico's dekt. De GO!-circulaire voorziet in twee mogelijkheden: verzekering door een polis van de ge-bruiker of verzekering door intekening van de gebruiker op de polis van het GO! (polis verzekering brand- en waterschade en polis burgerlijke en contractuele aansprakelijkheid).  Bijna drie op vier scholen maken meestal gebruik van de eerste moge-lijkheid. In 6% van de scholen tekent de gebruiker in op de polissen van het GO!. In 14% van de scholen komen beide systemen voor. Eén 
school antwoordde dat schade niet werd gedekt door een verzekering, negen scholen wisten het niet en vier gaven geen antwoord.   Het centrale niveau gaf aan dat verzekeringen het schaderisico vol-doende afdekken.  
3.4.8 Aard van het derdengebruik 
Van de 356 scholen die in hun antwoord vermeldden in 2006 derdenge-
bruikers te hebben gehad, hebben er 6 nagelaten de detailtabel in te vullen die aan hen vroeg de gebruikers te identificeren, het gebruik te omschrijven en de aard van de overeenkomst en de vergoeding op te geven. In totaal gaven de andere 350 scholen 1.747 gevallen van der-dengebruik op, gemiddeld dus vijf per school.  De aard van de gebruikers blijkt divers te zijn. Een precieze indeling van de antwoorden is niet mogelijk aangezien de vragenlijst voor deze vraag 133 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 136 niet werkte met vaste antwoordmogelijkheden. Wel bleek dat in de ant-
woorden een aantal sectoren regelmatig opdoken: privépersonen, over-heden (zoals gemeenten), jeugdbewegingen, vriendenkringen en ouder-comités, sportverenigingen, muziekverenigingen, allerhande hobbyclubs (postzegelverzamelaars, bloemschikkers, vogelliefhebbers). Voor de rest waren de gebruikers zeer verscheiden: het Rode Kruis, de evange-lische kerk, Tele-Onthaal, ... Hoewel de GO!-circulaire politieke activitei-ten of propaganda verbiedt, behoren ook politieke partijen tot de gebrui-kers, zij het bijna uitsluitend voor de organisatie van een bal of eetfestijn.  Refter en turnzaal zijn voor derdengebruikers de populairste infrastruc-tuur (samen goed voor bijna 60%). De scholen kruisten ook de categorie overige  vaak aan (27%). Het betreft hier onder meer: kelder, grasveld, 
weide, klassencomplex, atelier, parking, keuken, inkom, internaat, labo-ratorium, hele schoolgebouw, studentenkamer, voetbalterreinen, dak gebouw (GSM-antenne), maar vooral  een combinatie van mogelijkhe-
den, bijvoorbeeld refter én keuken.  
Aard van het gebruikte terrein/gebouw (gebruiken 2006)
0,0%5,0%10,0%15,0%20,0%25,0%30,0%35,0%40,0%
Turnzaal Refter Zwembad Klaslokaal Speelplaats Computerlokaal Overige 
 
Er is vooral sprake van occasioneel gebruik: de categorieën eenmalig  en 
jaarlijks  vertegenwoordigen 61% van de gevallen. Het gaat daarbij bij-
voorbeeld om een jaarlijks eetfestijn van een jeugdbeweging, een com-muniefeest, een toneelvoorstelling, ... Meer permanent gebruik (dage-lijks en wekelijks) vertegenwoordigt 30%. Het betreft bijvoorbeeld de verhuur van de sporthal aan de gemeente, speelpleinwerking in de zo-mer, kinderopvang, GSM-masten, lessen van een turnclub, religieuze vieringen, ...   Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 134 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 137 Frequentie van het gebruik
0,0%5,0%10,0%15,0%20,0%25,0%30,0%35,0%40,0%45,0%
Eénmalig Dagelijks Wekelijks Maandelijks 3-maandelijks 6-maandelijks Jaarlijks 
 
3.4.9 Kennis van de circulaire 
De GO!-circulaire bepaalt onder meer wie de schoolinfrastructuur mag 
gebruiken en waarvoor, geeft richtlijnen over de te betalen vergoeding, bepaalt een aantal praktische modaliteiten (bijvoorbeeld voor aanvragen en betalingen) en bevat maatregelen over de verzekering.  Met de vraag naar het bestaan van een algemene procedure in de scho-lengroep die het gebruik door derden regelt (waarin bijvoorbeeld wordt vastgelegd welke gebruiken zijn toegestaan, wat de tarieven zijn, tot wie de aanvraag voor gebruik moet worden gericht, …) heeft het Rekenhof gepeild naar de kennis over het bestaan van de GO!-circulaire. Meer dan 80% van de scholen antwoordde bevestigend op deze vraag.  Niet alle scholen bleken dus de circulaire te kennen. In acht scholen-groepen bevestigden alle scholen het bestaan van een algemene pro-cedure; in de twintig andere scholengroepen echter kenden de scholen de procedure nu eens wel, dan weer niet. In de scholengroepen 16 en 24 antwoordde respectievelijk maar 40% (zes op negentien scholen) en 54% (7 op 13) dat er een algemene procedure bestaat.   Dat niet alle scholen de circulaire kennen, verklaart mede de sterk di-vergerende antwoorden op de vragenlijsten binnen eenzelfde scholen-groep.  135 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 138 3.4.10 Invordering van gebruiksvergoedingen 
De twee laatste kolommen in de detailtabel van de vragenlijst moesten 
een beeld opleveren van de mate van invordering van de verschuldigde bedragen: aan de scholen werd gevraagd hoeveel per gebruik daadwer-kelijk was verschuldigd voor 2006 en hoeveel daadwerkelijk was geïnd.   Volgens de antwoorden waren derden in totaal 7.439.610,82 EUR ver-schuldigd aan de scholen. Daarvan inden de scholen 3.411.616,58 EUR, dus nog niet de helft. Een nader onderzoek toonde echter aan dat de antwoorden duidelijke fouten bevatten. Zo was het geïnde bedrag voor één school bijvoorbeeld vele malen hoger dan de totale opbrengst volgens het grootboek voor de hele scholengroep. In een ander geval was het geïnde bedrag exact tien keer hoger dan het verschuldigde. Vermoedelijk werd bij vergissing een 0 toegevoegd of weggelaten. Eli-minatie van de vermoede foutbedragen, leverde respectievelijk 1.671.421,32 EUR verschuldigde en 1.623.520,71 EUR geïnde bedra-gen. Dat leidt tot een inningspercentage van 97%. Geen van de boven-genoemde cijfers is vermoedelijk echt relevant: niet alle scholen hebben de vragenlijst of de tabel ingevuld, de tabel werd regelmatig onvolledig ingevuld(
149) en de invulling bevatte een onbepaald aantal duidelijk foute 
gegevens. Overigens registreerden de grootboeken bijna 2,5 keer meer opbrengsten (4,1 miljoen EUR) (zie punt 3.4.4).  
3.4.11 Boekhoudkundige verwerking 
Het GO!-boekhoudbesluit verplicht elke scholengroep een afzonderlijke, 
duidelijk te onderscheiden, passende, volledige boekhouding te voeren. In tegenstelling tot scholengroepen, moeten scholen geen afzonderlijke boekhouding voeren. Het Rekenhof heeft de boekhoudtechnische vra-gen dan ook in de eerste plaats gericht aan de 28 scholengroepen (zie punt 2).   Bij het GO!-boekhoudbesluit is een minimumindeling van het rekenin-genstelsel gevoegd, die bepaalt dat huuropbrengsten op een 743-rekening moeten worden geboekt(
150). De scholengroepen stelden alle 
dat ze de opbrengsten van het gebruik ook effectief op deze rekening boeken. Twee groepen (10 en 14) stelden ook een 744-rekening te ge-bruiken (met name 7449 Diverse terugvorderingen).   De onderstaande tabel overziet de antwoorden op de vraag of de scho-lengroepen de huuropbrengsten in resultaat nemen door boeking van een vordering, bij de betaling of door een combinatie van beide.  
 
149  Bijvoorbeeld geen opgave van een bedrag terwijl toch een geldelijke ver-
goeding werd aangegeven of alleen een bedrag in de kolom inning en niet 
in de kolom verschuldigd. 
150  Met de volgende onderverdeling: 74300 Verhuring gebouwen, 74305 In-
komsten uit hospitering, 74310 Verhur ing schoolinfrastructuur, 74320 Ver-
huring installaties en machines, 74330 Verhuring materiaal en meubilair. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 136 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 139  
wijze van inresul-
taatneming  boeking van een vordering bij betaling combinatie van beide 
aantal scholen-groepen  10 (36%) 2 (7%) 16 (57%) 
welke scholen-groepen? 3, 9, 13, 18, 20, 22, 24, 26, 27, 28 2, 17 1, 4, 5, 6, 7, 8, 10, 11, 
12, 14, 15, 16, 19, 21, 23, 25 
 
Opbrengsten uit de verkoop van diensten worden erkend als de dienst werd gepresteerd, een prijs kan worden bepaald en er geen belangrijke onzekerheden bestaan over eventuele nog op te lopen kosten gerela-teerd aan het verstrekken van de dienst (
151). Vanuit het standpunt van 
interne controle is het aangewezen altijd een vordering te boeken. Dat vergemakkelijkt de opvolging van de betaling.  
3.4.12 Steekproef 
Voor een selectie van derdengebruiken vroeg het Rekenhof in de twee-
de onderzoeksfase de betrokken overeenkomsten, verzekeringsbewij-zen en betalingsbewijzen op. Met die informatie ging het na of voor de aanvang van de activiteiten een overeenkomst werd opgemaakt, wie deze overeenkomst ondertekende, of een verzekering voor brand en burgerlijke aansprakelijkheid werd afgesloten en of met de afgesloten overeenkomst een correcte financiële afwikkeling gepaard ging.   In 63% van de gevallen werd een geldige overeenkomst opgesteld: tijdig opgemaakt (vóór de aanvang van de activiteiten) en ondertekend door beide partijen. 16% kon op een overeenkomst terugvallen die echter niet geldig was doordat bijvoorbeeld alleen de scholengroep de overeen-komst ondertekende of doordat de overeenkomst er pas na de aanvang van de activiteiten kwam. Voor 20% van de gevallen ontving het Reken-hof geen documenten, zodat het geen uitspraak kon doen. In één geval (1%) was het opstellen van een overeenkomst niet van toepassing(
152).  
 In ongeveer vier van de tien gevallen kon worden aangetoond dat een brandverzekering (41%) en verzekering burgerlijke aansprakelijkheid (39%) was afgesloten. Voor de meeste andere steekproefgebruiken ont-braken documenten, wat een uitspraak onmogelijk maakte (58% voor de brandverzekering en 60% voor de verzekering burgerlijke aansprakelijk-heid). Weer was de vraag niet van toepassing in 1 geval (1%).  In driekwart van de gevallen volgde een geldige financiële afwikkeling: de contractueel bedongen vergoeding was correct als opbrengst in de boekhouding opgenomen, hetzij als betaling, hetzij als openstaande vordering. In 8% kon het Rekenhof de financiële afwikkeling niet als gel-
 
151  GO!-boekhoudbesluit, artikel 42, § 1. 
152  Het gaat om een proratering van huur inkomsten. Op dit geselecteerd der-
dengebruik was geen verdere controle van toepassing. 137 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 140 dig beschouwen omdat de gestorte bedragen bijvoorbeeld niet overeen-
stemden met de bedragen in de overeenkomst. Bij 16% kon het geen uitspraak doen bij gebrek aan documenten. Weer viel 1% buiten de toe-passing van deze beoordeling.   Het Rekenhof ging ook na of de steekproefresultaten overeenstemden met de verwachtingen die de antwoorden van de scholen op de online-enquête creëerden. Het controleerde onder meer of de opgestelde over-eenkomsten standaardovereenkomsten betroffen, of de identiteit van de effectieve ondertekenaar overeenstemde met die vermeld in de ant-woorden en of effectief verzekeringen werden afgesloten voor dekking van schade. Deze controle wees uit dat de realiteit afwijkt van de ant-woorden die de scholen opgaven: 
• Het gebruik van een standaardovereenkom st stemt in realiteit maar 
voor 68% overeen met de opgegeven antwoorden. In 11% is er geen 
overeenstemming en voor 21% was een uitspraak onmogelijk bij ge-brek aan overgelegde documenten of enquête-invulling.  
• Hoewel de antwoorden dat deden vermoeden, zijn de overeenkom-
sten in werkelijkheid slechts in 44% van de gevallen ondertekend door de schooldirecteur (bij occasioneel gebruik) of de algemeen di-recteur (bij permanent gebruik). In een aantal gevallen ondertekenen onder meer de domeinverantwoorde lijke, de voorzitter van de raad 
van bestuur, de beheerder of de rekenplichtige de overeenkomsten. 
• Wat de schadedekking betreft, stemde de werkelijkheid in tweederde 
van de gevallen overeen met de antwoorden van de scholen. Bij 8% was er geen overeenstemming en in 25% was een vergelijking on-mogelijk doordat de instelling niet antwoordde op de vragen of geen documenten bezorgde.  
 
3.4.13 Conclusies 
Het gebruik door derden van gebouwen en terreinen van het Gemeen-
schapsonderwijs is vrij sluitend geregeld door een decreet, een boek-houdbesluit en een circulaire. De circulaire is echter niet in alle scholen even goed gekend. Dat blijkt uit de praktijk: hoewel de circulaire dat ver-biedt, horen ook politieke partijen tot de gebruikers, de raden van be-stuur van de scholengroep hebben niet altijd het voorschrift gevolgd dat zij de tariefstructuur moeten bepalen. De circulaire is trouwens niet vol-ledig in overeenstemming met het decreet: terwijl het decreet de be-voegdheid huur- en verhuurcontracten van gebouwen op te stellen aan de raden van bestuur toekent, kan volgens de circulaire de domeinver-antwoordelijke toestemming verlenen voor derdengebruik.   Het derdengebruik van schoolinfrastructuur blijkt zich in de praktijk vrij frequent voor te doen, met name in ongeveer 2 op 3 scholen. Dat lever-de de scholengroepen in 2006 ongeveer 4,1 miljoen EUR(
153) op. Vooral 
                                                  
153  Dit is een niet-geconsolideer d bedrag (dus zonder de onderlinge opbreng-
sten en kosten te elimineren). Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 138 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 141 de groepen in de grootste steden genereerden zo extra inkomsten. De 
aard van de gebruikers is zeer divers en derden huren vooral refters en turnzalen. In 66% van de gevallen is vooral sprake van occasioneel ge-bruik, in 30% van meer permanent gebruik. Doorgaans betaalt de ge-bruiker een vergoeding, soms zelfs in gevallen waarbij de circulaire voorziet in de mogelijkheid tot gratis terbeschikkingstelling.   Volgens de GO!-circulaire moet de raad van bestuur van de scholen-groep de tariefstructuur bepalen. Deze structuur moet volgens de circu-laire eenvormig zijn en berusten op een verantwoorde prijsbepaling. Uit de antwoorden van de scholen blijkt echter dat er geen eenvormigheid is in de tarifering.  Opvallend is dat de antwoorden op de enquête vaak divergeerden van de praktijk die uit de steekproefcontrole bleek. Zo bleek dat slechts in 44% van de gevallen de werkelijke ondertekenaar ook de ondertekenaar was die de onlinebevraging deed vermoeden (schooldirecteur en alge-meen directeur). Ook divergeerden de antwoorden over het gebruik van een overeenkomst (bijna 90% met een geldige overeenkomst) van de steekproefresultaten (slechts 63% met een geldige overeenkomst). Ook over de inzet van standaardovereenkom sten waren er afwijkende resul-
taten.  Het Rekenhof stelde vast dat de boekhoudkundige aanrekening van de huuropbrengsten soms pas bij de betaling plaatsvindt, en dus niet op grond van een vordering. Dat kan leiden tot problemen met de volledig-heid en periodetoerekening, zoals al vastgesteld bij de rekeningencon-trole van het centrale niveau.   Hoewel de meerderheid (86%) van de scholen gebruikersvergoedingen met overschrijvingen doet regelen, vindt soms contante betaling plaats. Vanuit het standpunt van interne controle is dit niet aangewezen. Het bemoeilijkt immers de opvolging, er is geen zeker betalingsbewijs voor-handen en de bewaring en het vervoer van contant geld creëert veilig-heidsrisico's.   De financiële afwikkeling van derdengebruik bleek in 75% van de geval-len in orde te zijn. 8% van de steekproefdossiers vertoonden fouten, zoals het niet overeenstemmen van de gestorte bedragen met de be-dragen in de overeenkomst.   Ten slotte wees de controle op de verzekering voor brand en burgerlijke aansprakelijkheid uit dat derden maar in 41% van de gebruiken uit de steekproef een verzekeringspremie voor brand betaalden en maar in 39% een verzekeringspremie voor burgerlijke aansprakelijkheid.   
3.4.14 Aanbevelingen 
• De circulaire Argo/730/N/-92-11 dient volledig in over eenstemming te 
worden gebracht met het bijzonder decreet van 14 juli 1998 betref-
fende het gemeenschapsonderwijs en beter te worden bekendge-maakt aan de scholen en scholengroepen.  139 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 142 • De scholen zouden voor derdengebruik steeds vooraf een, bij voor-
keur gestandaardiseerde, door beide partijen ondertekende, schrifte-
lijke overeenkomst moeten opstellen. 
• De raad van bestuur van de scholengroep dient de tariefstructuur 
eenvormig te bepalen, overeenkomstig de GO!-circulaire, en de scholen in de groep moeten die tarieven eenvormig toepassen. 
• De scholen dienen voor elk derdengebruik een vordering te boeken 
om problemen met de volledigheid en periodetoerekening te vermij-den. 
• Waar mogelijk, dienen contante betalingen te worden vermeden. 
• Het Gemeenschapsonderwijs moet er nauw op toezien dat de nodi-
ge verzekeringen worden afgesloten om bij schadegevallen discus-sies te vermijden over wie moet instaan voor de kosten van de gele-den schade. 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 140 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 143 3.5 Restaurant-, represen tatie- en hotelkosten bij 
de VRT 
 
Het Rekenhof onderzocht of de VRT zijn kostennotasysteem voor res-
taurant-, representatie- en hotelkosten reglementeerde, toepaste en 
verantwoordde. Het concludeerde dat de instelling alleen een regle-
ment uitwerkte voor de kosten 'eigen aan de werkgever', dat bovendien 
nog een aantal essentiële bepalingen mist. Bij gebrek aan voldoende 
reglementering, ontbreken ook regelmatig bewijstukken of informatie. 
 
Bij zijn controle van de rekeningen 2006 van de VRT, ging het Rekenhof 
na in hoeverre de instelling het werken met kostennota's(154) reglemen-
teerde, of zij deze reglementering ook naleefde en of zij de vereiste ver-antwoordingsstukken kon voorleggen.   De interne audit van de VRT heeft medio 2007 al zelf een onderzoek uitgevoerd naar de kosten eigen aan de werkgever . Dat onderzoek leid-
de tot volgende conclusies: 
• de regelgeving is complex en onvolledig; 
• in enkele gevallen wordt de financiële delegatieregeling overschre-
den; 
• het is onduidelijk of aan de goedkeuring van de kostennota een 
grondig nazicht van de kostennota voorafgaat; 
• in een aantal gevallen verstrijkt veel tijd tussen de effectieve kosten 
en de indiening van de kostennota's; 
• er kan niet eenduidig voor het forfaitair systeem of het systeem met 
bewijsstukken gekozen worden. 
 
Op grond van het werkdossier van de Interne Audit bakende het Reken-hof zijn auditwerkzaamheden af tot de onderstaande kostenrekeningen voor het boekjaar 2006(
155), waarop in totaal 3.481.802,46 EUR werd 
aangerekend. Zo onderzocht het op vraag van de interne audit van de VRT(
156) ook rechtstreeks aan de VRT gefactureerde kosten. Ook wer-
den een aantal afrekeningen van kosten middels productievoorschotten 
 
154  Inclusief kostennota's ingevolge het  gebruik van bedrijfskredietkaarten. 
155  De kostennota's betroffen buiten deze selectie ook verplaatsingskosten en 
diverse kosten, die het Rekenhof ni et verder onderzocht nadat het onder-
zoek van de interne audit op dit vlak al voldoende garanties op rechtmatig-
heid had geboden. 
156  De interne audit had dit aspect namelijk  niet in zijn onderzoek betrokken. 141 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 144 onderzocht. De onderstaande tabel biedt ook een overzicht van de ver-
schillende betalingswijzen.   
Kosten aanrekeningen 
in 2006 directe 
factuur bedrijfs-
kredietkaart kosten-
nota productie-
voorschot*** andere 
restaurants  
binnenland met externen* 171.184,39 39% 37% 17% 4% 3% 
restaurants  buitenland met externen* 21.195,69  46% 40% 14%  
restaurant/productiecatering** personeel (2 rekeningen) 2.278.763,27
18.535,46 30% 4% 20% 4% 42% 
hotels in het binnenland 237.208,19 95% 3% 2%   
hotels in het buitenland 754.915,46 30% 51% 19%   
*  Dus eigenlijk representatiekosten (zie verder) 
** Deze rekening betreft onder meer interne catering (42%), alsook contractuele pro-
ductiecatering, recepties voor nieuwe pr oducties,… (30%). De betalingen met kre-
dietkaarten en na kostennot a betreffen zowel niet aangeboden maaltijden  als res-
taurantkosten (zie verder). 
***   Het betreft geldvoorschotten in het kader van een productie. 
 
  Het Rekenhof onderzocht een willekeurige steekproef van 500 opeen-volgende kostennota’s van VRT-medewerkers uit 2006 en alle kostenno-ta’s van de directieleden. Het onderzocht bovendien 50 rechtstreeks aan de VRT gefactureerde kosten en 5 afrekeningen van kosten middels productievoorschotten.  
3.5.2 Delegatieregeling 
De financiële delegaties bij de VRT lagen ten tijde van het onderzoek 
vast in een financiële delegatieregeling goedgekeurd door het directie-comité van 18 januari 2006.  De VRT respecteerde deze delegatieregeling bij de verwerking van kos-tennota's niet altijd. Zo werden zes kostennota's ondertekend door een persoon die niet bevoegd was de betrokken bedragen goed te keuren. In 37 gevallen ondertekende alleen de functioneel leidinggevende een kos-tennota, en niet een delegatiehouder. Daarbij bleek niet dat de functie-houder in opdracht handelde.   
3.5.3 Niet aangeboden maaltijden 
Het reglement Kosten eigen aan de Werkgever (aangevuld met ver-
scheidene andere reglementen voor gelijkaardige tegemoetkomingen) 
van de VRT bepaalt dat een personeelslid dat tijdens een dienstver-plaatsing niet in staat is de maaltijd te nuttigen in een bedrijfsrestaurant van de VRT, het recht heeft op een niet aangeboden maaltijd . Het kan 
de VRT dan om terugbetaling van de gemaakte kosten vragen (tot 19,10 EUR per maaltijd en 38,20 EUR per twee maaltijden mits het de origine-Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 142 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 145 le bewijsstukken voorlegt) of om een forfaitaire vergoeding (9,55 EUR 
per maaltijd en 19,10 EUR per twee maaltijden)(157). Het reglement is 
van toepassing op alle personeelsleden. Elke individuele afwijking ervan dient uitdrukkelijk vast te liggen in een overeenkomst tussen de VRT en het personeelslid. De VRT betaalt terug op grond van een volledig en correct door het personeelslid ingevulde kostennota met de vereiste originele bewijsstukken en handtekeningen.  Het Rekenhof stelde in 119 kostennota's waarbij personeelsleden de werkelijke kosten voor een en twee niet aangeboden maaltijden terug-vorderden, vast dat de gemiddelde restaurantkosten respectievelijk 16,70 EUR en 23,40 EUR bedroegen. Het Rekenhof vond geen enkele overschrijding van de reglementair gestelde limiet. In 98 kostennota’s koos het personeelslid voor de forfaitaire vergoeding.  Bij de verantwoording van de werkelijke kosten, voegden de perso-neelsleden ten slotte niet altijd de originele BTW-ontvangstbewijzen toe. Dat moet nochtans voorkomen dat het personeelslid restaurantkosten van de VRT terugvordert én als beroepskosten indient bij zijn belas-tingsaangifte.  
3.5.4 Restaurantkosten  
De VRT definieert restaurantkosten als kosten voor het nuttigen van een 
maaltijd in een restaurant door VRT-medewerkers alleen. Representa-tiekosten maken personeelsleden als daarbij ook externen aanwezig zijn. Het reglement Kosten eigen aan de Werkgever  bevat geen bepalin-
gen over restaurantkosten. Er zijn dus noch maximumbedragen, noch in te dienen bewijsstukken of mee te delen gegevens voorgeschreven.  In de praktijk volgen de personeelsleden echter de bepalingen die van toepassing zijn op de representatiekosten (indiening van bewijsstukken en meedeling van de namen van de begunstigden).  De steekproef bevatte acht kostennota’s waarmee niet-directieleden restaurantkosten met collega’s terugvorderden. Bij vier ervan lag de prijs per persoon hoger dan de maxima die het reglement oplegde voor niet 
aangeboden maaltijden met bewijs . 
 De gemiddelde kosten voor restaurantbezoek bedroegen bij directiele-den 76,40 EUR per persoon. Het hoogste bedrag aan restaurantkosten was 210,90 EUR per persoon.  Ook bij de verantwoording van restaurantkosten, lieten personeelsleden soms na originele BTW-ontvangstbewijzen toe te voegen.  
 
157  De opgenomen bedragen betreffen de geïndexeerde bedragen van toe-
passing sinds september 2005. 143 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 146 3.5.5 Representatiekosten 
Het reglement bepaalt alleen dat de terugbetaling van representatiekos-
ten slechts plaatsvindt op voorwaarde dat de personeelsleden bewijs-stukken indienen en de namen van de begunstigden meedelen. Voor representatiekosten stelde het reglement Kosten eigen aan de Werkge-
ver evenmin grensbedragen. 
 Op basis van de steekproef bedroegen de representatiekosten bij gewo-ne personeelsleden gemiddeld 50,70 EUR per persoon. Bij directieleden bedroegen de gemiddelde representatiekosten per persoon 82 EUR. De hoogste representatiekosten die een directielid in 2006 terugvorderde bedroegen 278 EUR per persoon.   De kostennota’s vermeldden weliswaar de namen van de begungstig-den, zelfs voor restaurantkosten van uitsluitend VRT-medewerkers, maar gaven nooit aan in het kader van welke activiteit de personeelsle-den de kosten maakten.   De verantwoordingen bij representatiekosten bevatten ten slotte al even-min altijd originele BTW-ontvangstbewijzen.  
3.5.6 Hotelkosten 
Overeenkomstig de reis- en hotelpolicy van de VRT reserveert en be-
taalt de aankoopdienst hotels op basis van eenpersoonskamers met ontbijt. In geval van niet op v oorhand gereserveerde overnachtingen of 
overmacht, kan het personeelslid, op voorlegging van de originele bewij-zen, aanspraak maken op de terugbetaling van de gemaakte hotel- en ontbijtkosten, voor zover de ingebrachte kosten binnen de grenzen van het redelijke blijven. Precieze maxima stelt het reglement evenmin voor deze kostensoort. De policy schuift wel gemiddelde richtprijzen naar voren.  Het Rekenhof ging na of de gemaakte kosten afwijken van de tarieven die de Vlaamse Gemeenschap toepast. Deze tarieven zijn weliswaar niet verplichtend voor de VRT. Het Rekenhof stelde vast dat de VRT-overnachtingen deze richtprijzen vaak overschreden. De hotelkosten die directieleden langs de kostenstaten inbrachten, waren gemiddeld bijna dubbel zo hoog als de maximumprijzen van de Vlaamse Regering(
158).  
 De VRT verklaarde deze afwijkingen met de argumenten dat de betrok-ken hotels zich doorgaans bevinden waar de actie  plaatsvindt (oorlog, 
sportmanifestatie, festival, …) en dat zij aan bepaalde criteria moeten beantwoorden (veilig, confortabel, voorzien van moderne technieken, …). Daardoor zouden de richtprijzen onhaalbaar zijn voor productiege-bonden hotelkosten. De VRT toonde zich wel bereid zich voor admini-
 
158  Voor overnachtingen in Parijs en Cannes liepen de overschrijdingen zelfs 
op tot respectievelijk 117% en 281%. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 144 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 147 stratieve aangelegenheden (seminaries, conferenties, EBU-vergade-
ringen,...) naar de tarieven van de Vlaamse Gemeenschap te richten.   Het Rekenhof stelde tevens vast dat niet alle hotelreserveringen langs de centrale aankoopdienst verlopen.   
3.5.7 Facturen en productievoorschotten 
Het onderzoek van de betalingen van restaurant-, representatie- en ho-
telkosten middels rechtstreekse facturering en aanrekening op produc-tievoorschotten, leverde gelijkaardige vaststellingen op als voor de beta-lingen na indiening van kostennota's. Zo was de informatie over restau-rant- en representatiekosten vaak miniem: doorgaans vermeldden de facturen niet met wie en in welk kader de kosten plaatsvonden. Ook toonden de facturen soms hoge kosten(
159). 
 De kosten die werden aangerekend op productievoorschotten werden wel verantwoord met bewijsstukken, al bepaalt het reglement Kosten 
eigen aan de Werkgever niets over de motivering ervan. Het onder-
scheid tussen representatiekosten en restaurantkosten was echter niet altijd duidelijk. Evenmin werden altijd de begunstigden vermeld.  
3.5.8 Conclusies 
Het reglement waarover de VRT beschikt, met name het reglement Kos-
ten eigen aan de Werkgever , is onvoldoende uitgewerkt. Het bevat geen 
specifieke bepalingen voor directieleden, het legt geen maximumbedra-
gen op voor restaurant- of hotelkosten en het omvat geen nadere bepa-lingen voor restaurant- en representatiekosten die rechtstreeks aan de VRT worden gefactureerd. Vergelijking met enkele maatstaven leveren nochtans aanwijzingen op dat de gemiddelde kosten die de VRT-personeelsleden en vooral directieleden maken, vrij hoog liggen. Bij ge-brek aan voldoende reglementering, ontbreken regelmatig essentiële bewijstukken of informatie, zoals BTW-ontvangstbewijzen of de vermel-ding van de activiteit in het kader waarvan het personeelslid de kosten heeft gemaakt. De VRT past de schaarse bestaande reglementsbepa-lingen wel vrij goed toe.  
 
159  Zo werd 215 EUR per persoon gefactureerd voor een bezoek aan een 
eersteklasserestaurant. De gemiddelde gefactureerde kosten van een be-
stuurder bedroegen 68 EUR per persoon. Een factuur voor een residenti-
eel seminarie van drie dagen in België liep op tot 493,8 EUR per persoon, exclusief BTW, met kamertariev en van 129 EUR tot 234 EUR voor een 
overnachting met ontbijt. De tarieven van de Vlaamse Gemeenschap be-palen 108 EUR per overnachting met ont bijt buiten Brussel. De duurste 
seminariekamer kostte dus 116,7% meer. Nog een andere factuur over-schreed de maxima van de Vlaamse Gemeenschap met 47,3% (216,6 EUR per persoon tegenover 147 EUR). 145 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 148 3.5.9 Aanbevelingen 
• De VRT dient zijn reglement Kosten Eigen aan de Werkgever  aan te 
vullen met specifieke bepalingen voor restaurantkosten en duidelijke 
regels voor restaurant-en representatiekosten die rechtstreeks aan de instelling worden gefactureerd. Eventueel kan de VRT een speci-fiek reglement voor de directieleden opstellen. 
• Restaurantkosten in België moeten worden teruggevorderd met ori-
ginele BTW-ontvangstbewijzen. 
• Als werkgebonden vergaderingen, al dan niet met externen, in een 
restaurant plaatsvinden, moet duidelijk worden aangegeven wie de kosten heeft gemaakt, wie de begunstigden waren en in functie van welke activiteit de kosten werden gemaakt, ongeacht de manier van betaling (kostennota, kredietkaart, overschrijving na factuur,…). 
• De maximumprijzen voor hoteltarieven die de Vlaamse Regering 
oplegt, kunnen als maatstaf dienen om de redelijkheid van de hotel-kosten te toetsen. Als deze prijzen niet haalbaar zijn (door bijvoor-beeld hoge hotelprijzen door bepaalde evenementen) dient dit aan-getoond te worden met tarieven van andere hotels of moet er gemo-tiveerd worden waarom voor een bepaald (duur) hotel wordt geko-zen. Ook dienen hotelreserveringen zoveel mogelijk langs de centra-le aankoopdienst te verlopen. Als dat niet kan, moet dat gemotiveerd worden. 
• De VRT moet de geldende financiële delegatieregels nauwgezet 
respecteren. 
 De VRT heeft op 30 september 2008, nadat de tegensprekelijke proce-dure was verstreken, nog een antwoord bezorgd, waarin hij onder meer beloofde een aangepaste richtlijn voor het VRT-management te zullen uitvaardigen. De VRT wees er ook op dat de controle op de context waarin een maaltijd met interne of externe medewerkers plaatsvindt, sinds anderhalf jaar gevoelig zou zijn verstrengd. Ten slotte zou de om-roep er in zijn vernieuwd aankoopbeleid op toezien dat de motiverings-plicht bij significante afwijkingen van de gebruikelijke hoteltarieven maxi-maal wordt nageleefd. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 146 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 149 4 Visumcontrole door het Rekenhof 
 
ven en ontvangsten, onder meer middels het voorafgaand visum op de uitgavenordonnanties(
160) en de controle van de vastleggingen. Het Re-
kenhof werkt met een operationeel risicomodel (ORM) om de basisallo-caties te selecteren die het grondig controleert aan de hand van check-listen voor overheidsopdrachten, subsidies en diverse uitgaven. Het is de bedoeling op die manier gedurende een meerjarige controlecyclus de totaliteit van de basisallocaties af te dekken.   Het Rekenhof gaat bij de controle uit van de volgende onderzoeksvra-gen: 
• wettelijkheid: worden de wettelijke, reglementaire en contractuele 
• werkelijkheid: is het bestaan van de verbintenis of de schuldvorde-
ring met voldoende documenten gestaafd en worden enkel de wer-kelijk verschuldigde bedragen op het juiste moment aan de schuldei-ser uitbetaald? 
• regelmatigheid: is de uitgave door de bevoegde instanties goedge-
keurd en volgens de juiste procedures tot stand gekomen en is ze op een correcte wijze aangerekend? 
 Het Rekenhof noteert de onregelmatigheden, onvolledigheden en verbe-teringen met het oog op een globale, periodieke rapportering in een con-troleverslag per beleidsdomein. Dat controleverslag bevat enkele aan-bevelingen ter versterking van de interne controle op de begrotingsuit-gaven.   In de periode september 2005-december 2006 heeft het Rekenhof de ordonnanceringen en bijhorende vastleggingen van diverse uitgaven op de door het ORM geselecteerde basisallocaties aan een grondige con-trole onderworpen. Alle andere ordonnanceringen werden aan een summiere controle onderworpen. Bijkomend werd een grondige controle uitgevoerd op kredietvastleggingen voor overheidsopdrachten van min-stens 300.000 EUR.  
 
160  Geen enkele uitgave mag worden ve reffend zonder het visum van het Re-
kenhof, dat de naleving van de reglementer ing verifieert vooraleer het zijn 
visum verleent. Om de vereffening ervan te bespoedigen, zijn tal van re-
currente uitgaven, zoals de personeelsuit gaven, vrijgesteld van het vooraf-
gaand visum. De wettigheid en regelmatigheid van die uitgaven controleert het Rekenhof dan a posteriori. 147 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 150 In 2007 heeft het Rekenhof per beleidsdomein de controleresultaten van 
de voornoemde periode samengevat. Het heeft de controleverslagen bezorgd aan de leidend ambtenaren en in een tweede fase aan de be-voegde ministers.   De onderstaande paragrafen vatten per beleidsdomein de rapportering op hoofdlijnen samen.  
4.2 Resultaten van de controle 2006 
 
4.2.1 Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid en de ministe-
riële kabinetten 
 
In zijn controleverslag wees het Rekenhof op de volgende tekortkomin-gen. 
• Het is noodzakelijk de ordonnantiebundels beter te documenteren. 
Het Rekenhof heeft daarover in maart 2007 met de boekhouding en 
de controleur van de vastleggingen afspraken gemaakt. 
• De cel Coördinatie Vlaamse Rand dient haar werking bij te sturen. 
Zij moet de uitgaven correct kwalificeren, verdoken subsidies zijn niet toegelaten. Ook moet de cel de wetgeving op de overheidsop-drachten beter naleven: onder meer de markt consulteren, de on-derhandelingsprocedure motiveren en borgstelling eisen. 
• De administratie besteedt onvoldoende aandacht aan de subsidie-
omschrijving en aan de controle op de subsidieaanwending. Naar aanleiding van een saldobetaling moet de administratie een contro-leverslag opmaken, waarin zij attesteert dat de verstrekte subsidies effectief hebben gediend voor de doeleinden waarvoor ze werden verleend. 
• Het kasbeheer verloopt nog niet optimaal omdat de administratie 
geen adequate betalingstermijnen hanteert. Zij moet de inkomende facturen dateren en de gewenste betalingsdatum op de ordonnantie correct invoeren. 
• De boekhouding van de Vlaamse Gemeenschap vereist dat vervan-
gende ordonnanties in het boekhoudsysteem Orafin een elektroni-sche link hebben met de eerder geannuleerde ordonnanties. 
 Het controleverslag werd op 3 april 2007 voor commentaar voorgelegd aan de secretaris-generaal van het departement Diensten voor het Al-gemeen Regeringsbeleid, die op 27 april op enkele aspecten van het verslag inging:  
• Wat de cel Coördinatie Vlaamse Rand betreft, stelde de secretaris-
generaal dat de cel voor de uitvoering van het beleid nauw samen-
werkt met tal van aan de Vlaamse overheid gelieerde partners, een samenwerking die bijzonder collegiaal en loyaal verloopt. De admini-stratie gaat ervan uit dat volgens de geest van de wet geen borgstel-ling dient te worden gevraagd. Niettemin zou zij de nodige schikkin-gen treffen om de opdrachten te beschouwen als facultatieve subsi-dies en de uitgaven aan te rekenen op basisallocaties van type 3. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 148 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 151 • De secretaris-generaal deelde het Rekenhof ook mee dat zijn admi-
nistratie, in samenwerking met het beleidsdomein Financiën en Be-
groting, het initiatief heeft genomen voor de afhandeling van subsi-diedossiers en overheidsopdrachten de desbetreffende procedures overzichtelijk te bundelen. Hij stelde de vraag of een afgevaardigde van het Rekenhof ten gepaste tijde daarover advies zou kunnen ver-lenen. Het Rekenhof stelde voor een waarnemer af te vaardigen als een werkgroep wordt opgericht. 
• Over de opmerking van het Rekenhof bij de aanrekening van som-
mige ordonnanties op foutieve basisallocaties (op type 33 in plaats van type 43), stelde de secretaris-generaal dat het eenmalige facul-tatieve subsidies betreft van tijdelijke projecten via artikel 33.01. Aangezien het budget al relatief klein is en de verdeling van jaar tot jaar varieert, achtte hij een verdere opsplitsing ervan (naar type 43) uitgesloten. De structurele financiering van de provinciale besturen worden volgens de minister altijd op basisallocatie 43.11 aangere-kend. Het Rekenhof wees erop dat de opmerking vooral slaat op de zes OCMW’s die subsidies ontvangen ten laste van basisallocatie 33.13 voor de organisaties van diensten voor aangepast vervoer. 
 Op 27 juni 2007 heeft het Rekenhof alle ministers van de Vlaamse Re-gering aangeschreven. Op 27 juli 2007 ontving het een antwoord van de Vlaamse minister van Financiën en Begroting en Ruimtelijke Ordening, die de opmerkingen en aanbevelingen van het Rekenhof onderschreef. Op 30 juli 2007 ontving het een antwoord van de Vlaamse minister van Cultuur, Jeugd, Sport en Brussel, die zich voor wat betreft de bevoegd-heid Brussel eveneens aansloot bij de opmerkingen en aanbevelingen.   
4.2.2 Bestuurszaken 
 
De subsidiedossiers die de administratie heeft voorgelegd, bleken na een grondige controle zowel vormelijk als inhoudelijk correct.  Wat de aankoop van dienstvoertuigen betreft, merkte het Rekenhof op dat niet kan worden afgeweken van de geldende contractuele bepalin-gen in het bestek inzake leveringstermijnen en dat de oplevering zo snel mogelijk na aanbieding door de leverancier moet plaatsvinden.  Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de diensten van de Vlaamse Bouw-meester gedurende de periode 2005-2006 onvoldoende administratief onderlegd waren om overheidsopdrachten op te starten en af te hande-len. Het kondigde aan de positieve wending na de aanstelling van de huidige adjunct-Vlaams bouwmeester op te volgen door een grondige visumcontrole in het begrotingsjaar 2007.  Het controleverslag werd op 3 april 2007 voor commentaar voorgelegd aan de secretaris-generaal van het departement Bestuurszaken, aan de administrateur-generaal van het A gentschap voor Facilitair Management 
en aan de administrateur-generaal van het Agentschap voor Binnen-lands Bestuur.   149 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 152 Het Agentschap voor Facilitair Management erkende op 12 april 2007 de 
opmerkingen van het Rekenhof. Het verduidelijkte dat de langere leve-ringstermijn van dienstvoertuigen werd afgestemd op aflopende huur-contracten omdat het bestellingen ter vervanging van gehuurde voertui-gen betreft. Hoewel dat gegeven niet verifieerbaar was bij voorlegging van de dossiers, kon het Rekenhof zich met die werkwijze akkoord ver-klaren. De administratie kon zich vinden in de opmerking over de laattij-dige oplevering.  Het departement Bestuurszaken ging op 27 april 2007 volledig akkoord met de opmerkingen die zijn gesteld bij de ordonnanceringen van de diensten van de Vlaamse Bouwmeester.   Het Rekenhof heeft het verslag op 3 juli 2007 bezorgd aan de Vlaamse minister van Bestuurszaken, Buitenlands Beleid, Media en Toerisme, alsook aan de Vlaamse minister van Binnenlands Bestuur, Stedenbe-leid, Wonen en Inburgering. De ministers hebben geen gebruik gemaakt van de tegensprekelijke procedure.   
4.2.3 Internationaal Vlaanderen 
 
De administratie verstrekt vlug en bereidwillig alle ontbrekende stukken of bijkomende informatie. Zij dient echter de kwaliteit van de uitgevoerde controles verder uit te bouwen en de verantwoording van de subsidies met de nodige zorgvuldigheid te controleren.  Wat betreft de subsidies voor projecten in Centraal- en Oost-Europa, is het belangrijk dat de administratie als ordonnancerende instantie vol-doende aandacht heeft voor alle aspecten van verantwoording vooraf en achteraf.  Het controleverslag werd op 10 april 2007 voor commentaar voorgelegd aan de secretaris-generaal van het departement Internationaal Vlaande-ren en aan de administrateur-generaal bij het Vlaams Agentschap voor Internationale Samenwerking.   De secretaris-generaal ging op 11 mei 2007 volledig akkoord met de opmerkingen over de basisallocaties die onder zijn bevoegdheden val-len. Hij deelde ook mee welke stappen al werden ondernomen en nog gepland zijn, o.a. op het vlak van interne controle.  Het Vlaams Agentschap voor Internationale Samenwerking besprak op 9 mei 2007 kort alle opmerkingen over de verantwoordingsstukken in bepaalde dossiers van het programma 12.20 en ging akkoord met de opmerkingen van het Rekenhof. Het agentschap ging niet in op de con-clusies en aanbevelingen.  Het Rekenhof heeft het verslag op 3 juli 2007 bezorgd aan de Vlaamse minister van Bestuurszaken, Buitenlands Beleid, Media en Toerisme, die geen gebruik heeft gemaakt van de tegensprekelijke procedure.   Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 150 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 153 4.2.4 Onderwijs en Vorming 
 
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat in de betalingsbundels geregeld documenten ontbreken die nodig zijn voor een efficiënte controle. Zo dienen alle diensten en dossierbehandelaars de nieuwe betalingsfiche-vereffenaar toe te voegen aan de betalingsbundels inzake subsidies en overeenkomsten. Ook moet de betalingsbundel altijd het origineel van de factuur bevatten. Zo niet, dient de administratie duidelijk te vermelden dat alle nodige maatregelen werden genomen om dubbele betaling te voorkomen.  
De administratie moet strikt toezien op een consequente naleving van 
de reglementering op de overheidsopdrachten, meer bepaald van het principe van de borgtocht. De betrokken diensten dienen op de hoogte te worden gesteld van de correcte termijn waaraan de borgstelling is gebonden. De administratie dient ook te waken over de voorafgaandelij-ke vastlegging van de aangegane verbintenissen.  De bovenstaande tekortkomingen wijzen op de noodzaak van een meer doorgedreven interne controle en van een sensibilisering van de betrok-ken diensten en dossierbehandelaars.  Het controleverslag werd op 10 april 2007 voor commentaar voorgelegd aan de secretaris-generaal van het departement Onderwijs en Vorming, de administrateur-generaal van het A gentschap voor Onderwijsdiensten, 
de waarnemend administrateur-generaal van het Agentschap voor Ho-ger Onderwijs en Volwassenenonderwijs en de administrateur-generaal van het Agentschap voor Onderwijscommunicatie.   Het antwoord van de secretaris-generaal van 31 mei 2007 namens het departement en de betrokken agentschappen vermeldt een aantal maat-regelen die werden genomen om de tekortkomingen in de toekomst te vermijden. Zo werden checklisten opgesteld voor de samenstelling van de dossiers en voor de behandeling van overheidsopdrachten. Ook werd een lijst opgesteld van inhoudelijke ordonnateurs om na te gaan of de ingediende dossiers door de juiste gemachtigde ordonnateur werden getekend. Uit de individuele opmerkingen werden de nodige lessen ge-trokken en de bestaande processen waar nodig aangepast.  Het Rekenhof heeft het verslag op 3 juli 2007 bezorgd aan de Vlaamse minister van Werk, Onderwijs en Vorming, die geen gebruik heeft ge-maakt van de tegensprekelijke procedure.   
4.2.5 Economie, Wetenschapsbeleid en Innovatie 
 
De administratie verwerkt de opmerkingen van de Inspectie van Finan-ciën en de controleurs van de vastleggingen vooraleer de dossiers te bezorgen aan het Rekenhof. De meeste tekortkomingen die het Reken-hof heeft vastgesteld, konden in onderling overleg met de dossierbe-handelaar snel en efficiënt worden opgelost, zonder dat daarvoor schrif-telijke communicatie noodzakelijk was. Ontbrekende verantwoordings-stukken werden voorgelegd.  151 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 154  
Het controleverslag werd op 10 april 2007 voor commentaar voorgelegd aan de secretaris-generaal van het departement Economie, Weten-schapsbeleid en Innovatie en aan de administrateur-generaal van het Agentschap Economie. Zij maakten geen gebruik van de tegensprekelij-ke procedure.  Het Rekenhof heeft het verslag op 16 juli 2007 bezorgd aan de Vlaamse minister van Economie, Ondernemen, Wetenschap en Innovatie, die geen gebruik heeft gemaakt van de tegensprekelijke procedure.   
4.2.6 Cultuur, Jeugd, Sport en Media 
 
Het Rekenhof stelde in zijn verslag dat de administratie de subsidiebe-steding onvoldoende controleert. Zij moet er beter op toezien dat de verantwoording voldoet aan de voorwaarden van het subsidiebesluit en dat de correcte besteding voldoende is aangetoond. Het is raadzaam dat het dossier een spoor van de uitgevoerde controle bevat.   Zoals uit diverse door de respectieve dossierbehandelaars verstrekte antwoorden blijkt, worden niet alle subsidiebesluiten met de nodige zorgvuldigheid opgesteld, bijvoorbeeld omdat de aanvraag gebeurt voor de reiskosten tijdens een welbepaalde periode en het besluit (bij vergis-sing) een andere periode vermeldt of dat een door de subsidiebegun-stigde gesignaleerde en door de subsidieverstrekker goedgekeurde wij-ziging niet resulteert in een aanpassing van de subsidiebepalingen vooraleer het betalingsdossier aan het Rekenhof wordt overgelegd.  Uiteraard houdt het Rekenhof bij de controle alleen rekening met de subsidievoorwaarden in de overgelegde besluiten. De besluiten moeten dan ook duidelijk en correct omschrijven waarvoor de subsidie is be-stemd en hoe de besteding moet worden verantwoord. De begunstigde moet op de hoogte worden gebracht van de subsidiebesluiten, zodat hij de precieze toekenningsvoorwaarden kent.  De ordonnanties moeten correct worden opgesteld. De vereffeningsge-gevens moeten correct en duidelijk worden meegedeeld aan de ordon-nancerende dienst.   Het Rekenhof achtte het ook raadzaam dat binnen de administratie één of meerdere contactpersonen worden aangewezen om de gesignaleerde tekortkomingen op te volgen.  Het controleverslag werd op 10 april 2007 voor commentaar voorgelegd aan de secretaris-generaal van het departement Cultuur, Jeugd, Sport en Media, aan de administrateur-generaal van het agentschap Kunsten en Erfgoed en aan de waarnemend administrateur-generaal van het agentschap Sociaal Cultureel Werk voor Jeugd en Volwassenen. Zij legden hun commentaar voor op respectievelijk 1 juni, 8 mei en 6 juni 2007.   In haar antwoord formuleerde de administratie weliswaar een aantal bedenkingen bij de rapportering, maar ze weerlegde de conclusies van Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 152 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 155 het Rekenhof niet. Alle entiteiten in het beleidsdomein namen de nodige 
initiatieven om één of meerdere contactpersonen aan te wijzen voor de opvolging van de gesignaleerde tekortkomingen. Ook inzake de optima-lisering van de controle werden maatregelen genomen of worden oplei-dingsinitiatieven gepland. Het departement en het agentschap Kunsten en Erfgoed onderschreven het belang van deugdelijk opgestelde subsi-diebesluiten. Ook zou in alle gevallen een afschrift van het subsidiebe-sluit aan de subsidietrekker worden bezorgd.  Op 3 juli 2007 bezorgde het Rekenhof het verslag aan de Vlaamse mi-nister van Cultuur, Jeugd, Sport en Brussel. Hij sloot zich op 17 juli 2007 aan bij de conclusies en aanbevelingen.   
4.2.7 Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 
 
Zowel bij de overheidsopdrachten als de subsidies heeft het Rekenhof vastgesteld dat de administratie onvoldoende aandacht besteedt aan de aanwezigheid van de vereiste verantwoordingsstukken of de ingediende stukken niet aan een grondige controle onderwerpt.   De administratie dient de kwaliteit van de interne controle verder uit te bouwen. Op basis van intern uitgewerkte processen en procedures die-nen eventuele tekortkomingen, ontoereikende verantwoording, misbrui-ken en onnauwkeurigheden tijdig te worden gedetecteerd en rechtgezet. Uitgaven, en in het bijzonder subsidies, dient zij met de nodige zorgvul-digheid te controleren en goed te keuren, opdat de rechtmatigheid, rechtszekerheid en wettigheid worden verzekerd. De effectieve toepas-sing van de vastgelegde controles dienen op regelmatige tijdstippen het voorwerp te zijn van een monitoring en evaluatie.  Het controleverslag werd op 10 april 2007 voor commentaar voorgelegd aan de secretaris-generaal van het departement Welzijn, Volksgezond-heid en Gezin en aan de administrateur-generaal van het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid. Zij legden hun gezamenlijke commen-taar over op 10 mei 2007.  Het antwoord bevatte weliswaar een aantal bedenkingen over de rap-portering, maar weerlegde de controleresultaten niet. Een aantal ver-keerde aanrekeningen waren volgens de administratie te wijten aan en-kele onduidelijke richtlijnen. De nodige maatregelen zouden intussen zijn getroffen.  De administratie stelde ook dat de ontwikkeling van een sluitende inter-ne controle tot de opdracht van ieder leidend ambtenaar behoort en dat daaraan aandacht zal worden besteed in het kader van het sluiten van de beheersovereenkomsten.  In het departement werden al stappen gezet om het aantal tekortkomin-gen te beperken. Er zou worden gezorgd voor de verspreiding van de beschikbare of noodzakelijke kennis. In de afdeling Welzijn en Samen-leving staat een gespecialiseerd team in voor de controle van de ver-antwoordingsstukken. 153 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 156  
Het verslag werd op 19 juni 2007 bezorgd aan de bevoegde Vlaamse ministers. De Vlaamse minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin bevestigde in zijn antwoord van 19 juli 2007 dat de nodige stappen zul-len worden genomen om de diverse tekortkomingen te verhelpen. De Vlaamse minister van Cultuur, Jeugd, Sport en Brussel onderschreef op 19 juli 2007 de in het vooruitzicht gestelde initiatieven ter bewerkstelli-ging van de interne controle.   
4.2.8 Werk en Sociale economie 
 
De administratie verwerkt de opmerkingen van de Inspectie van Finan-ciën en de controleurs van de vastleggingen vooraleer de dossiers te bezorgen aan het Rekenhof. De meeste tekortkomingen die het Reken-hof heeft vastgesteld, konden in onderling overleg met de dossierbe-handelaar snel en efficiënt worden opgelost, zonder dat daarvoor schrif-telijke communicatie noodzakelijk was. Ontbrekende verantwoordings-stukken werden voorgelegd.  Het controleverslag werd op 10 april 2007 voor commentaar voorgelegd aan de secretaris-generaal van het departement Werk en Sociale Eco-nomie en aan de administrateur-generaal van het Vlaams Subsidie-agentschap voor Werk en Sociale Economie.   De secretaris-generaal deelde op 10 mei 2007 mee dat het departement de vaststellingen en adviezen van het Rekenhof op constructieve wijze omzet in aangepaste werkwijzen. De administrateur-generaal maakte geen gebruik van de tegensprekelijke procedure.  Het Rekenhof heeft het verslag op 16 juli 2007 bezorgd aan de Vlaamse minister van Werk, die geen gebruik heeft gemaakt van de tegenspreke-lijke procedure.   
 Het Rekenhof heeft tijdens de referentieperiode weinig fouten of onre-gelmatigheden vastgesteld. Ontbrekende verantwoordingsstukken wer-den na tussenkomst van de afdeling boekhouding van het departement voorgelegd. Ten opzichte van voorgaande jaren is een geleidelijke ver-betering van de dossiers vastgesteld. Dat is mede te danken aan de volgehouden inspanning van de boekhouding om te komen tot een de-gelijke opvolging van de opmerkingen van het Rekenhof.  De administratie dient bij overheidsopdrachten nauwgezet toe te zien op de naleving van de algemene aannemi ngsvoorwaarden, waaronder de 
motivering van afwijkingen en het bewijs van borgstelling. Zij dient de ordonnateurs te wijzen op de vereiste dagtekening van de vastleggings-bulletins voor het beleidsveld Waterinfrastructuur.  Het Vlaams Gewest moet nog altijd een aanzienlijk bedrag aan verwijlin-teresten betalen. Het verdient aanbeveling een procedure in te stellen Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 154
4.2.9  Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 157 waardoor bij langdurige afwezigheid van de verantwoordelijke dossier-
behandelaar de lopende dossiers strikter worden opgevolgd. Ook de toestand van de ordonnanceringskredieten vergt een strikte opvolging.  Het controleverslag werd op 12 april 2007 voor commentaar voorgelegd aan de secretaris-generaal van het departement Mobiliteit en Openbare Werken, aan de administrateur-generaal van het Agentschap Infrastruc-tuur en aan de administrateur-generaal van het Agentschap voor Mari-tieme Dienstverlening en Kust.  De secretaris generaal deelde op 24 mei 2007 mee volledig akkoord te gaan met het verslag. De administrateuren-generaal maakten geen ge-bruik van de tegensprekelijke procedure.  Het Rekenhof heeft het verslag op 10 juli 2007 bezorgd aan de Vlaamse minister van Mobiliteit, die op 25 juli 2007 liet weten er bij haar admini-stratie op te zullen aandringen ook in de toekomst verder te werken aan de verbetering van de kwaliteit van zowel de vastleggings- als de beta-lingsdossiers. De Vlaamse minister van Openbare Werken heeft geen gebruik gemaakt van de tegensprekelijke procedure.   
 
Het Rekenhof heeft tijdens de referentieperiode weinig fouten of onre-
gelmatigheden vastgesteld. Het achtte het wel raadzaam dat de admini-stratie: 
• bij de uitvoering en opvolging van de uitgavendossiers beter toeziet 
op de naleving van de toepasselijke contractuele en reglementaire 
bepalingen; 
• meer zorg besteedt aan de volledigheid van de verantwoordings-
bundels bij de ordonnanties die zij aan het Rekenhof voorlegt; 
• bij niet-gereglementeerde subsidies de toekenning, uitbetalingsmo-
daliteiten en af te leggen verantwoording ten minste onderwerpt aan interne criteria en instructies met het oog op de gelijke behandeling van de begunstigden. 
 Het controleverslag werd op 10 april 2007 voor commentaar voorgelegd aan de secretaris-generaal van het departement Landbouw en Visserij, alsook aan de administrateur-generaal van het agentschap voor Land-bouw en Visserij. Zij legden hun commentaar voor bij gezamenlijke brief van 15 mei 2007, waarin zij meedeelden akkoord te gaan met de bevin-dingen van het Rekenhof en rekening te zullen houden met de aanbeve-lingen.  Het Rekenhof heeft het verslag op 13 juni 2007 bezorgd aan de Vlaam-se minister van Institutionele hervormingen, Landbouw en Zeevisserij, die geen gebruik heeft gemaakt van de tegensprekelijke procedure.    155 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1
4.2.10  Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 158 
 
• meer zorg besteedt aan de vormvoorschriften voor de uitgifte van 
ordonnanties; 
• de inkomende facturen met gepaste nauwgezetheid opvolgt; 
• meer gebruik maakt van plaatscontroles op de subsidieaanwending. 
 
Het controleverslag werd op 10 april 2007 voor commentaar voorgelegd aan de administratie. De secretaris-generaal van het departement Leef-millieu, Natuur en Energie deelde in zijn antwoord van 14 mei 2007 mee dat hij geen gebruik wenste te maken van de tegensprekelijke procedu-re. De administrateur-generaal van het Agentschap voor Natuur en Bos stelde op 14 mei 2007 een kleine toevoeging voor ter verduidelijking.  Het verslag werd op 13 juni 2007 bezorgd aan de Vlaamse minister van Openbare Werken, Energie, Leefmilieu en Natuur, die geen gebruik heeft gemaakt van de tegensprekelijke procedure.   
 
gelmatigheden vastgesteld. Het achtte het wel raadzaam dat: 
• de administratie meer zorg besteedt aan de vormvoorschriften voor 
de uitgifte van ordonnanties,  
• bij overheidsopdrachten steeds een beroep wordt gedaan op mede-
dinging,  
• uit de documenten in de dossiers steeds blijkt dat de administratie 
heeft nagegaan of de subsidiebegunstigde voldoet aan de subsidie-
vereisten. 
 Het controleverslag werd op 11 april 2007 voor commentaar voorgelegd aan de secretaris-generaal van het departement Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erfgoed, de administrateur-generaal van het Agentschap RO-Vlaanderen, de administrateur-generaal van het Agent-schap Wonen-Vlaanderen en de administrateur-generaal van het Agent-schap Inspectie RWO. Alleen het Agentschap RO-Vlaanderen heeft ge-bruik gemaakt van de tegensprekelijke procedure.   De administrateur-generaal van het Agentschap R-O Vlaanderen stelde op 8 mei 2007 dat het agentschap in de toekomst inspanningen zal leve-ren om een beroep te doen op mededinging bij overheidsopdrachten en dat het stappen zal zetten ter rechtzetting van een geval van onterechte subsidiëring van recupereerbare btw. Het niet respecteren van de re-glementaire bepalingen over de uitvoeringstermijn van restauratiewer-ken is volgens het agentschap slechts uitzonderlijk aan zijn diensten toe te schrijven en de subsidiebegunstigden van restauratiepremies worden Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 156
4.2.12 Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend erfgoed  Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 159 altijd aangespoord een beroep te doen op mededinging. Wat betreft de 
foutieve aanrekening op basisallocatie 51.05 (die alleen bestemd is voor subsidies voor de private sector) van programma 62.10, stelde het agentschap voor deze basisallocatie ook voor de openbare sector te blijven gebruiken, gelet op het geringe aantal dossiers. Verwijzend naar het specialiteitsbeginsel van de begroting en de ESR-codering, acht het Rekenhof dat voorstel ontoereikend.  Het Rekenhof heeft het verslag op 22 juni 2007 bezorgd aan de Vlaam-se minister van Ruimtelijke Ordening en de Vlaamse minister van Wo-nen, die geen gebruik hebben gemaakt van de tegensprekelijke proce-dure.   
• de controle op de subsidiebesteding verder uit te bouwen en in de 
dossiers een spoor van die controle achter te laten; 
• bij overheidsopdrachten oog te hebben voor de borgstelling en het 
beroep op de mededinging; 
• meer zorg te besteden aan de volledigheid van de verantwoordings-
bundels. 
beperken. 157 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 160 5 Kleine gereglementeerde subsidies 
 
5.1 Subsidies aan levensbeschouwelijke en sociaal-
economische verenigingen voor het verzorgen van radio- en 
televisieprogramma’s bij de VRT 
 
Buiten zijn visumcontrole voert het Rekenhof ook een a-posterioricontrole uit op de betalings- en vastleggingsdossiers voor klei-ne gereglementeerde subsidies. Voor deze controle heeft het recent een nieuwe controlemethodiek ontwikkeld. Het onderzoek behelst niet alleen de controle van de wettelijkheid, de werkelijkheid en de regelmatigheid van de uitgaven, maar ook de kwalit eit van de regelgeving en de contro-
le door de administratie. Een eerste resultaat van deze methodiek betrof het onderzoek van de subsidies aan levensbeschouwelijke en socio-economische verenigingen voor het verzorgen van radio- en televisie-programma's bij de VRT. Om een duidelijk beeld te krijgen van het dos-sierbeheer, heeft het Rekenhof zowel de subsidies 2005 als 2006 on-derzocht. Het heeft zijn controleverslag op 2 april 2008 voor commen-taar voorgelegd aan de secretaris-generaal van het departement Cul-tuur, Jeugd, Sport en Media, die haar antwoord op 25 april 2008 heeft bezorgd. Dit antwoord is verwerkt in het controleverslag dat het Reken-hof op 9 juli 2008 heeft bezorgd aan de Vlaamse minister van Media. De onderstaande tekst steunt op dit verslag en het antwoord van de minis-ter van 20 augustus 2008.  
5.2 Situering van de subsidiëring 
De Vlaamse Regering kende in 2005 en 2006 op grond van de gecoör-
dineerde decreten van 4 maart 2005 en het besluit van de Vlaamse Re-gering van 15 oktober 1999(
161) subsidies toe aan erkende verenigingen 
om radio- of televisieprogramma’s te verzorgen die rechtstreeks zijn afgestemd op het verschaffen van opiniëring vanuit representatieve le-vensbeschouwelijke stromingen of sociale, economische, culturele en maatschappelijke stromingen. De kredieten stonden onder basisallocatie 33.03 van programma 72.30 Mediabeleid en media-innovatie . Voor 
2005, 2006 en 2007 bedroegen de kredieten respectievelijk 1.563.000 EUR, 1.583.000 EUR en 1.604.000 EUR. De uitgavenbegro-ting 2008 bevat 1.622.000 EUR kredieten onder basisallocatie 33.03 van 
 
161  De decreten betreffende de radio-omroep en de televisie, gecoördineerd 
op 4 maart 2005, meer bepaald hoofdstuk XI (artikel 28 tot en met 30), en 
besluit van de Vlaamse Regering van 15 oktober 1999 houdende de voor-waarden, procedure en duur van de er kenning van levensbeschouwelijke, 
politieke en sociaal-economische verenigingen voor het verzorgen van ra-dio- en/of televisieprogramma’s op de Vlaamse Radio- en Televisieom-roep. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 158 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 161 programma H Media van het beleidsdomein H Cultuur, Jeugd, Sport en 
Media.  De Vlaamse Regering heeft alle verenigingen die een aanvraag tot er-kenning hadden ingediend, erkend en ook effectief gesubsidieerd. Vijf levensbeschouwelijke verenigingen ontvingen voor de onderzochte peri-ode subsidies om televisieprogramma’s te verzorgen. Elf levensbe-schouwelijke en sociaal-economische verenigingen, alsook één gezins-organisatie werden financieel ondersteund om radioprogramma’s te ver-zorgen. De subsidies worden berekend op grond van de toegekende zendtijd.
 
5.3 Erkenning 
Het bovengenoemde besluit beperkt het aantal erkenningen. Voor het 
verzorgen van televisie- of radioprogramma’s kan, onder meer, per wet-telijk erkende eredienst maar één representatieve levensbeschouwelijke vereniging worden erkend(
162). Het besluit bevat geen regels om te be-
palen of een vereniging representatief is. De vraag rijst dan ook hoe de keuze voor een vereniging kan worden gemotiveerd als verschillende verenigingen een erkenningsaanvraag indienen om voor eenzelfde ere-dienst programma’s te verzorgen. 
 
De decreetgever vermeldt bovendien maar twee categorieën verenigin-gen die kunnen worden erkend: levensbeschouwelijke en sociaal-economische. Het uitvoeringsbesluit voegt daar echter een gezinsorga-nisatie aan toe, die radioprogramma’s kan verzorgen(
163).  
 
Ten slotte zijn de getroffen erkenningsbesluiten ministeriële besluiten, terwijl het besluit besluiten van de Vlaamse Regering vereist.  
5.4 Subsidiëring 
 
5.4.1 Regelgeving 
 
Zowel voor radio- als voor televisieprogramma’s ontvangen de erkende verenigingen een vast bedrag per uur toegekende zendtijd. Voor de te-levisieprogramma’s ontvangen zij bovendien een basistoelage, die vari-eert naargelang de erkenning van de vereniging(
164). Uit het onderzoek 
van de regelgeving en de overgelegde documenten blijkt niet dat de zendtijd en de eraan gekoppelde subsidies worden bepaald op grond van objectieve criteria, nochtans  een noodzakelijke voorwaarde voor 
een transparant subsidiebeleid. 
 
162  Artikel 1, § 2, en artikel 2, 4°. 
163  Artikel 2, 5°. 
164  Overeenkomstig § 1, 1°, van artike l 1 van het besluit of § 2 ervan. 159 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 162  
De gecoördineerde decreten bepalen voorts dat de gedelegeerd be-
stuurder van de VRT bij de bepaling van het uitzendschema van de ra-dio- en televisieprogramma’s, rekening moet houden met de zendtijd die de Vlaamse Regering jaarlijks elke erkende vereniging toekent(
165). 
Aangezien de Vlaamse Regering de zendtijd voor het betrokken jaar echter niet voorafgaandelijk vaststelt, kan de gedelegeerd bestuurder het uitzendschema daar niet op afstemmen. De besluiten over de radio- en televisiezendtijd 2006 dateren bijvoorbeeld van 5 april 2006.  De toekenningsbesluiten radio en televisie 2005 en 2006 vereisten een financiële verantwoording tegen 30 april van hetzelfde jaar. Die eis was onterecht  aangezien de besluiten de subsidies en de zendtijd toeken-nen voor een kalenderjaar en de uitzendingen normaliter worden ge-spreid over dat kalenderjaar. De verantwoording kan dan ook maar wor-den geëist na het verstrijken van het betrokken kalenderjaar(
166).  
 
Hoewel de subsidieberekening steunt op de toegekende zendtijd, wordt van de subsidietrekker geen verslag over de effectief gebruikte zendtijd gevraagd. Een vereniging zou nochtans slechts gedeeltelijk gebruik kunnen maken van de toegekende zendtijd, bv. als de subsidie ontoe-reikend is en zij niet over andere inkomsten beschikt. 
 
5.4.2 Subsidiedossiers 
 
Bij laattijdige indiening van de verantwoording vervalt het recht op de toegekende subsidie niet. Dat is echter wel het geval als geen verant-woording wordt ingediend(
167). In augustus 2007 hadden vier verenigin-
gen nog geen financiële verantwoording ingediend voor de subsidie 2005 en waren zes verantwoordingen laattijdig (ingediend na 30 april 2006). Voor 2006 hadden vijf verenigingen op die datum nog geen ver-antwoording ingediend en hadden twee ze te laat ingediend (na 30 april 2007).   Omdat een vereniging voor het verzorgen van radioprogramma's en televisieprogramma’s afzonderlijk wordt erkend en gesubsidieerd, dient zij die subsidies ook afzonderlijk te verantwoorden. Als zij slechts één afrekening voor beide subsidies indient, moet daaruit blijken voor welke activiteit zij kosten inbrengt en moet zij de gemeenschappelijke kosten splitsen. Voor de subsidies 2005 en 2006 weken twee verenigingen af van die vereisten. 
 
165  De artikelen 28, § 7, en 30, § 4, van de gecoördineerde decreten. 
166  Voor de subsidie 2007 is de uiterste datum van indiening van de verant-
woording pas 30 april 2008. 
167  Met toepassing van artikel 57 van de gecoördineerde wetten op de rijks-
comptabiliteit. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 160 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 163 De toekenningsbesluiten radio en televisie bevatten geen nadere bepa-
lingen over de financiële verantwoording, maar stellen dat de effectieve subsidieaanwending uit de verantwoording moet blijken. Uit de controle van de subsidiedossiers blijkt dat de ingediende verantwoordingen di-vers van aard zijn. De subsidietrekkers gebruiken de volgende vier vor-men van verantwoording: een jaarre kening, een overzicht van uitgaven 
(en inkomsten), een overzicht van de uitgaven samen met de onderlig-gende uitgavenbewijzen of een bundel facturen of kostennota’s. 
 
In principe moet de erkende en gesubsidieerde vereniging de financiële verantwoording indienen. Eén dossier toonde echter een getrapte subsi-diëring. Overeenkomstig de statuten van de erkende vereniging verzor-gen twee afzonderlijke verenigingen met rechtspersoonlijkheid de radio- en televisieprogramma’s. De erkende vzw diende alleen een resultaten-rekening in die de doorstorting van de subsidies aan de afzonderlijke verenigingen weergaf. Zij legden op hun beurt een financiële verant-woording van de doorgestorte subsidies voor. Het Rekenhof merkte op dat één van de verenigingen de doorgestorte subsidies niet correct boekte, dat de afrekeningen van beide omroepverenigingen gemeen-schappelijke kosten vermeldden, dat één van de omroepverenigingen de doorgestorte subsidies 2005 niet volledig heeft aangewend en dat het totaal van de uitgaven 2005 van beide verenigingen lager was dan de som van de subsidies die de erkende vereniging ontving. Het Rekenhof concludeerde dat het getrapte systeem meebrengt dat twee niet-erkende verenigingen subsidies ontvangen terwijl de regelgeving slechts toestaat voor de betrokken erkende godsdienst één vereniging te erken-nen. 
 
In strijd met de gecoördineerde decreten(168) werden ten slotte subsidies 
voor het verzorgen van radioprogramma’s in twee gevallen niet recht-streeks aan de erkende vereniging betaald wegens gebrek aan over-eenstemming tussen het erkenningsbesluit en de toekenningsbesluiten.  
 
5.5 Controle door de administratie 
Uit de controle van de overgelegde dossiers blijkt niet dat de administra-
tie bepaalde kosten heeft geschrapt naar aanleiding van de controle van de financiële verantwoording. Blijkbaar aanvaardt zij alle kosten die de subsidietrekkers in rekening brengen als subsidiabele kosten. Hoewel de regelgeving niet nader toelicht welke kosten als inherent aan het ver-zorgen van programma’s kunnen worden beschouwd, kunnen bv. ver-huiskosten of kosten voor huisvesting of tuinonderhoud bezwaarlijk in aanmerking komen voor subsidië ring. Bovendien aanvaardde de admi-
nistratie kosten die normaliter betrekking hadden op voorgaande subsi-dies(
169). 
                                                  
168  Artikel 28, § 5. 
169 Zo is een eindejaarspremie 2005 geen kost 2006 en betreft ze geen pro-
gramma’s van 2006 als dat ook niet  geldt voor lonen 2005. Een andere 
vereniging bracht in haar afrekening voor 2005 facturen in die weliswaar 161 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 164  
5.6 Conclusies 
Wat de erkenning betreft, concludeert het Rekenhof dat zowel het uit-
voeringsbesluit als de individuele erkenningsbesluiten tekortkomingen vertonen. Enerzijds ontbreken in het uitvoeringsbesluit bepalingen over de keuze van te erkennen verenigingen. Anderzijds vult dit besluit de decretaal voorziene categorieën subsidiebegunstigden aan met een nieuwe categorie (gezinsorganisatie). De erkenningsbesluiten worden dan weer op een te laag niveau getroffen (minister in plaats van Vlaam-se Regering).  Wat de subsidiëring betreft ontbreken in de regelgeving objectieve crite-ria voor de zendtijd- en subsidiebepaling en wordt geen verslag ge-vraagd over de daadwerkelijk gebruikte zendtijd. Dat de gedelegeerd bestuurder het uitzendschema moet richten op de toegekende derden-zendtijd, werd in de praktijk niet toegepast omdat de besluiten met de zendtijdbepaling laattijdig werden getroffen.   De subsidiepraktijk kampte vooral met gebrekkige verantwoordingen: zij waren vaak laattijdig of onbestaand. Bij gebrek aan nadere precisering waaruit de financiële verantwoording moet bestaan, waren ze bovendien divers van aard. De verantwoording was soms ook niet uitgesplitst naar radio- of televisieprogramma’s en in één geval omzeilde een vereniging de erkenningsreglementering door haar subsidie door te storten aan twee niet erkende verenigingen.  De afrekeningsdossiers 2005 en 2006 ten slotte bevatten geen sporen van door de administratie uitgevoerde controle.  
5.7 Aanbevelingen 
• Het uitvoeringsbesluit dient erkenningsvoorwaarden te bevatten die 
een eventuele selectie van te erkennen verenigingen toelaten.  
• De Vlaamse Regering moet de erkenningsbesluiten treffen en de 
toekenningsbesluiten moeten daarmee in overeenstemming zijn. 
• De Vlaamse Regering dient de uren zendtijd te bepalen vóór de op-
stelling van het uitzendschema. 
• Er zijn objectieve criteria nodig om de uren zendtijd en de eraan 
verbonden subsidie te bepalen. 
• De administratie moet haar controle aanscherpen en documenteren. 
Zij moet onder meer ontbrekende verantwoordingen tijdig opvragen 
 
dateren van 2005, maar betrekking hadden op diensten die in maart en 
mei 2004 werden geleverd. Het is we inig waarschijnlijk dat zij een pro-
gramma van 2005 betroffen. Een van de facturen verduidelijkt overigens 
dat de uitzending in mei 2004 plaatsvond. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 162 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 165 en nagaan of ingebrachte kosten betrekking hebben op de gesubsi-
dieerde activiteiten.  
• De aard en de omvang van de vereiste verantwoording dienen 
nauwkeurig te worden bepaald. 
• Behalve een financiële verantwoording, zou ook een inhoudelijke 
verantwoording kunnen worden geëist. 
 
5.8 Antwoorden van administratie en minister 
 De administratie en de Vlaamse minister van Media stelden in hun ant-
woord dat de bemerkingen van het Rekenhof nuttige informatie bevatten voor de verbetering van de procedure en de werkwijze in de toekomst. Zij zouden dan ook worden opgenomen in besprekingen van de aan-passing van de mediaregelgeving ener zijds en de voorbereiding van de 
nieuwe erkenningsronde anderzijds.  Administratie en minister beklemtoonden dat de uitbetaling sinds 2007 van de subsidie in twee schijven, waarbij de laatste schijf van 10% pas wordt uitbetaald na indiening, nazicht en goedkeuring van de afrekening, een verbetering vormt ten opzichte van de vorige wijze van uitbetaling in twee schijven van 50% met verantwoording achteraf.  
De antwoorden bevatten geen nieuwe elementen die het standpunt van 
het Rekenhof wijzigen. De minister stelde onder meer een aanpassing van het mediadecreet en het uitvoeringsbesluit in het vooruitzicht, die het aantal levensbeschouwelijke verenigingen die kunnen worden er-kend, niet meer zou beperken. Het Rekenhof onderstreept dat dit geen oplossing biedt voor het ontbreken van erkenningsvoorwaarden die een eventuele selectie van te erkennen verenigingen moeten toelaten. Voor het ontbreken van objectieve criteria voor de zendtijdbepaling, argumen-teerden administratie en minister dat de verdeling dezelfde was als bij de vorige erkenningsronde. Het Rekenhof meent dat dit bezwaarlijk als reden kan worden ingeroepen om geen criteria te bepalen. Ten slotte is de minister van mening dat het niet aangewezen is uniformiteit in de financiële verantwoording te eisen omdat dit voor sommige verenigingen de administratieve lasten zou verhogen.  163 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 166 6 Controle van rekenplichtigenreke-
ningen 
De controle op de voorgelegde rekeningen van de rekenplichtigen ge-
beurt grondig of summier op basis van een op voorhand uitgevoerde selectie. Het Rekenhof selecteert periodiek, op grond van risico-inschat-ting, een aantal rekeningen voor grondige controle. Het is de bedoeling zo gedurende een meerjarige controlecyclus het totale controleveld van de rekeningen af te dekken. Voor het verschillende beleidsdomeinen heeft het Rekenhof de verrichtingen die in de periode van 1 januari 2006 tot 31 december 2006 werden aangerekend op de ontvangsten- of wa-renrekeningen van een selectie van entiteiten, aan een grondige contro-le onderworpen, die zich richtte op de aspecten boekhouddocumenten, budgettaire controle, regelmatigheid en administratieve omkadering.   
BD BO betrokken entiteit ontvangsten uitgaven* 
1. DAR - -  - 
2. BZ 109 dienst Algemene Administratieve Diensten – ontvangsten   4,5  
 120 team Financiële Dienstverlening van MOD EWI/WSE  7,9  
3. FB 101 Ontvangsten uit immobiliën en fin. activa, Abafim Dirgen  61,6  
 111 Heffing leegstand woningen  33,3  
 802 Financieel management geschillen,  11,5  
 812 
819 
872 Centraal dotatieorgaan,  Beleggingen en ontleningen,  Transitrekening beleggingen, Abafim Dirgen,  4.358 7.817 
14.133  
4. IV 120 team Financiële Dienstverlening van MOD EWI/WSE  0,3  
5. EWI 120 team Financiële Dienstverlening van de MOD EWI/WSE  17,2  
 122/888 Agentschap Economie 3,8 13,1 
 145 team Financiële Dienstverlening van MOD EWI-WSE 1,8  
 823 team Financiële Dienstverlening van MOD EWI-WSE 0,0 0,0 
6. OV 136 dienst Studietoelagen 1,8  
 805 dienst Logistiek 1,8 1,8 
 839 dienst Basisonderwijs 23,9 64,9 
 840 dienst Internationale Samenwerking 6,3 4,9 
 852 dienst Secundair Onderwijs 14,5 47,9 
7. WVG 150 dienst Ondersteunende Werking 12,7  
8. CJSM - -  - 
9. WSE 120 team Financiële Dienstverlening van de MOD EWI/WSE  334,2  
10. LV 823 dienst Team Financiële Dienstverlening   2,4 
 896 Fonds voor de Kwaliteit van de Landbouwproductie 1,0 0,4 
11. LNE 120 team Financiële Dienstverlening van de MOD EWI/WSE  17,3  
 129 Agentschap Natuur en Bos (ANB)  4,0  
 195 Mestbank (Vlaamse Landmaatschappij)  10,2  
12. MOW 124/152 hulprekeningen Agentschap voor Maritieme Dienstverlening en Kust - DAB Loods-
wezen (zones Antwerpen en Kust (LW)) 66,8  
 170/155 hulprekeningen DAB Vlaams Infrastructuurfonds, afdeling Maritieme Toegang (MT), 
locaties Antwerpen/Sint-Niklaas 4,13  
 waren warenrekeningen van de afdelingen Vloot (magazijn Antwerpen), Wegen en Ver-
keer (magazijnen Hasselt, Gentbrugge, Vilvoorde, Oostende en Pittem) en Elektrici-teit en Mechanica (magazijnen Mariakerke, Mechelen en Wevelgem) - - 
13. ROW/OE 127 afdeling Wonen-Vlaanderen, premies Huisvestingssector 0,5  
BD = Beleidsdomein  * het gaat om effect ieve ontvangsten en uit gaven 2006 in miljoen EUR 
BO = Beheersorganisatie ** ontvangsten/uitgaven 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 164 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 167 Het Rekenhof heeft de resultaten van deze controles aan de diverse 
administraties voorgelegd in de loop v an maart 2008. Hun reacties zijn 
verwerkt in het verslag dat het aan de Vlaamse Minister voor Financiën en Begroting heeft voorgelegd op 9 juli 2008, met afschriften aan de inhoudelijk bevoegde ministers. De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 9 september 2008 geantwoord.  
6.2 Resultaten van de rekeningencontroles 
 
6.2.1 Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid 
 
Het Rekenhof heeft voor dit beleidsdomein geen rekeningen 2006 voor grondige controle geselecteerd.   
6.2.2 Bestuurszaken: Ontvangstenrekening BO 109 van de AAD 
 
De rekening BO 109 voor de ontvangsten van de dienst Algemene Ad-
ministratieve Diensten (AAD) bevat een breed spectrum aan ontvang-sten, waarvan de budgettair belangrijkste die uit de vervreemding en beheer van administratieve gebouwen (Fonds onroerende goederen) en de terugbetaling van GEKO- en Sociale Maribelpremies zijn. De grondi-ge controle van deze rekening leidde o.m. tot de volgende vaststellin-gen: 
• De rekenplichtige ontvangt te weinig informatie van de dienst Ge-
bouwen, bv. over verzekeringsontvangsten uit schadegevallen, 
huuropzeggingen of invorderingen van opleidingskosten. Dat noopt tot tijdrovende correctieboekingen en opzoekingen en houdt het risi-co in dat te innen gelden niet worden geboekt en opgevolgd. Zo be-schikt zij niet tijdig over informatie inzake vast te stellen rechten. De administratie beloofde met de betrokken entiteiten afspraken te ma-ken over de aanlevering van de noodz akelijke informatie over te 
verwachten ontvangsten. 
• De rekening bevatte ten tijde van de controle een onaanvaardbaar 
groot bedrag wachtgelden (samen met de overdracht van 2005 ruim 2,5 miljoen EUR). De interne controle betreft alleen de boekhoud-kundige verwerking van dossiers en heeft de aangroei van wacht-gelden niet aangepakt. Volgens de secretaris-generaal zijn deze gelden eind 2007 doorgestort naar Financiën en Begroting. Bij ge-brek aan een directe communicatielijn met bestuurszaken kan dit departement de wachtgelden echter vooralsnog niet toewijzen. De service level agreements van de boekhoudcel en de klanten die bin-nenkort in werking zullen treden, kunnen volgens de secretaris-generaal de wachtgelden reduceren en tot meer communicatie aan-zetten.  
• Het aanstellingsbesluit van de rekenplichtige is niet ondertekend 
door de secretaris-generaal. De administratie beloofde dit recht te zetten. 165 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 168 • De rekenplichtige kreeg maar een beperkte opleiding en heeft bv. 
geen kennis van de verjaringsproblematiek. 
• De rekenplichtige houdt zelf een Excel-format van haar boekhouding 
bij terwijl die langs Cognos opvraagbaar is. Dit is vermijdbaar dubbel 
werk.  
 Deze vaststellingen hebben geleid tot de volgende aanbevelingen:  
• Ook na de invoering van de nieuwe werkwijze met één centrale re-
kening, zal deze materie opvolging vereisen. 
• Een procedure dient de overdracht van de inningsbevoegdheid van 
een deel van de vastgestelde rechten te regelen. 
• De wachtgelden moeten regelmatig worden uitgezuiverd.  
• De rekenplichtige dient langs IWR (Impromptu Web Reporting) we-
kelijks een eenvoudig Excel-boekbestand te ontvangen. 
De secretaris-generaal van het beleidsdomein heeft er in zijn antwoord 
op gewezen dat een nieuw project van service level agreements over de 
rechten en verplichtingen van de boekhoudcel en de klanten wordt gefi-naliseerd.  Het Rekenhof verwijst voor dit beleidsdomein ook naar het onderzoek van de beheersorganisatie 120 van het team Financiële Dienstverlening van de MOD EWI/WSE - tewerkstelling (punt 6.2.5.3).   
6.2.3 Financiën en Begroting 
 
6.2.3.1 Ontvangstenrekening BO 802 - Geschillen wedden 
 
De rekening geschillen betreft beslag op loon en loonafstand. De gron-
dige controle heeft onder meer geleid tot de volgende vaststellingen: 
• Er vond geen officiële aanstelling van de boekhoudkundige ordonna-
teur plaats. 
• De informatisering van het systeem was de enige aanleiding tot vor-
ming van de rekenplichtige.  
• De interne controle betreft niet de inhoud van de dossiers, maar de 
boekhoudkundige verwerking ervan in rapporten. 
 
Het Rekenhof heeft de rekenplichtige aanbevolen de registratie van de details in de Excel-files te bewaren als onderdeel van de boekhouddo-cumenten. De secretaris-generaal bevestigde dat dit zal geschieden.    
6.2.3.2 Centrale wachtrekening CFO (BO 812), Beleggingsrekening 
MVG (BO 819) en Beleggingsrekening CFO (BO 872) 
 
De onderhavige drie thesaurierekeningen worden beheerd door eenzelf-de rekenplichtige. Zij staat in voor de werking van het Centraal Financie-Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 166 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 169 ringsorgaan (CFO) dat in essentie bestaat in de doorstorting van de do-
taties aan de Vlaamse openbare rechtspersonen en voor de korte-termijnbeleggingen van de Vlaamse Gemeenschap bij vijf verschillende banken. De grondige controle heeft dezelfde vaststellingen opgeleverd als voor de vorige rekening.   
6.2.3.3 Ontvangstenrekening BO 101 - Immobiliën, financiële activa 
 
De ontvangsten op deze rekening betreffen zowel immobiliën (opbreng-sten uit verkopen, erfpachten, huurgelden en waarborgen) als financiële activa (terugstortingen van geldvoorschotten, dividenden en terugstor-tingen van verzekeringen). De belangrijkste betrokken begrotingsartike-len waren in 2006 de opbrengst uit de verkoop van waterbekkens en uit erfpachten. De grondige controle heeft, behalve tot de vaststelling die ook voor de andere rekeningen van Financiën en Begroting golden, ge-leid tot de volgende bijkomende vaststellingen: 
• Op de rekening vonden twee correcties plaats na de indiening ervan 
bij het Rekenhof. Deze boekingen wijzen erop dat zowel de reken-
plichtige als de interne controle onnauwkeurig functioneerden. 
• De doorstorting naar de centrale ontvangstenrekening vond niet re-
gelmatig plaats. Meer dan 33 miljoen EUR wachtte ruim een kwar-taal op doorstorting.  
• De rekenplichtige ontvangt te weinig informatie van de inhoudelijke 
ordonnateur en werkt daarom met afgeleide informatie. 
• De boekhoudkundige ordonnateur beschikt niet over een procedure 
om van de inhoudelijke ordonnateur tijdig informatie over de vastge-stelde rechten te krijgen. Dat noopt tot tijdrovende correctieboekin-gen en opzoekingen en houdt het risico in dat te innen gelden niet worden geboekt en opgevolgd. 
• Er dient over te worden gewaakt dat de doorstortingen aan de cen-
trale rekeningen tijdig en efficiënt plaatsvinden.  
• De inhoudelijke ordonnateurs dienen bij elke verrichting waaruit een 
ontvangst volgt de rekenplichtige te informeren. 
• De vorming, de procedures en de interne communicatie moeten 
worden verfijnd. 
 
Volgens de secretaris-generaal zal de nieuwe werking, met automati-sche dagelijkse saldering naar de hoofdrekening, de doorstortingspro-blemen oplossen. Hij beloofde ook de informatieplicht van de inhoudelij-ke ordonnateurs en de interne communicatieprocedures te zullen forma-liseren in standaardformulieren.   167 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 170 6.2.3.4 Ontvangstenrekening BO 111 - Heffing leegstand woningen 
 
De inningen op deze rekening voeren het programmadecreet van 22 
december 1995 uit wat betreft de heffing ter bestrijding van leegstand en verkrotting van gebouwen of woningen. De grondige controle gaf aanlei-ding tot de volgende vaststellingen:  
• De rekenplichtige beschikt niet over onderliggende stukken en steunt 
op de beslissingen van de inhoudelijke ordonnateur.  
• Bij de dienst heffing leegstand zijn alleen de inhoudelijke ordonna-
teurs officieel aangesteld. 
• De informatisering van het systeem was de aanleiding voor en de 
enige vorm van opleiding.  
• Volgens de inhoudelijke ordonnateurs is het adressenbestand van 
de belastingplichtigen een zwak punt. Er gaat veel tijd verloren in opzoekingen naar pandeigenaars en hun adres.  
boekhoudkundige verwerking ervan in rapporten.  
 Deze vaststellingen hebben geleid tot de aanbeveling dat een goed in-formatiebeheer (information governance) impliceert dat kadasterdata en eigenaarsadressen in samenwerking met diverse overheden vlot worden geactualiseerd. 
 
6.2.4 Internationaal Vlaanderen 
 
Het Rekenhof verwijst naar het onderzoek van de beheersorganisatie 120 van het team Financiële Dienstverlening van de MOD EWI/WSE - tewerkstelling (punt 6.2.5.3).   
6.2.5 Economie, Wetenschap en Innovatie 
 
6.2.5.1 Ontvangstenrekening BO 145 - Wetenschapsbeleid 
 
De onderzochte rekening bevat een waaier van ontvangsten, met als 
budgettair belangrijkste de ontvangsten van het wetenschapsbeleid (Fonds programmatie wetenschapsbeleid). De rekenplichtige stort de ontvangsten elk kwartaal op de rekening van de centrale ontvangstenre-kenplichtige. De grondige controle gaf onder meer aanleiding tot de vol-gende vaststellingen: 
• De rekenplichtige heeft een aantal rechten als contante rechten ge-
boekt die uit hun aard vastgestelde rechten zijn, omdat hij maar weet 
kreeg van deze ontvangsten op het ogenblik van inning. Deze dos-siers vertegenwoordigen ongeveer 80% van alle ontvangsten 2006, derdengelden uitgezonderd. In augustus 2007 waren de dossiers van een aantal van deze ontvangsten nog altijd onvolledig. Wanneer het Rekenhof ze ter plaatse opvroeg, kon de rekenplichtige ze slechts na enkele weken voorleggen. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 168 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 171 • Ondanks het beperkt aantal openstaande schuldvorderingen was de 
boekhouding van de vastgestelde rechten niet helemaal correct. 
• Soms brengen de afdelingen de rekenplichtige niet op de hoogte van 
komende ontvangsten. Soms leggen zij de rekenplichtige geen dos-
sier over.  
 Deze vaststellingen hebben geleid tot de aanbeveling werk te maken van een betere informatiedoorstroming tussen de boekhouding en de operationele afdelingen.    
6.2.5.2 Gemengde rekening BO 823 - Intracommunautaire BTW en 
premies vrijwillige veestapelafbouw 
 
Tot begin 2007 stortte het vroegere departement EWBL de op buiten-
landse facturen verschuldigde intracommunautaire BTW op deze reke-ning. De rekenplichtige stortte die BTW per kwartaal door aan de federa-le BTW-administratie. De belangrijkste uitgaven langs BO 823 betroffen echter de financiële vergoedingen aan landbouwers die vrijwillig hun veestapel afbouwden. De daarvoor vereiste middelen werden vanuit de begroting van de DAB Minafonds ter beschikking gesteld. De financiële rekening werd op 27 november 2007 definitief gesloten. De grondige controle heeft geleid tot de volgende vaststellingen: 
• De boekhoudcellen en de rekenplichtigen van de Vlaamse Overheid 
beschikken niet over een handleiding voor de toepassing van de 
complexe BTW-regelgeving. Naar aanleiding van de centralisatie van de intracommunautaire BTW-ontvangsten heeft het IVA Centrale Accounting daarvoor wel een aanspreekpunt geïnstalleerd. 
• Het departement ging niet op systematische wijze na of de vereffe-
naars of rekenplichtigen de verschuldigde intracommunautaire BTW effectief hebben gestort op BO 823.  
• Enkele premieschijven voor de vrijwillige veestapelafbouw bleken 
tweemaal te zijn betaald. De landbouwadministratie heeft ze intus-sen teruggevorderd. De betalingsopvolging verliep manueel.  
• Eind 2007 had de landbouwadministratie nog geen beslissing geno-
men over de bestemming van de 7,6 miljoen EUR resterende midde-len voor de vrijwillige veestapelafbouw. 
• De voorbije jaren heeft de landbouwadministratie de bovengenoem-
de vergoedingen soms teruggevorderd wegens niet-naleving van de toekenningvoorwaarden. Zij gebruikte voor deze terugvordering ten onrechte de algemene ontvangstenrekening van het departement (BO 120) en niet de onderhavige rekening.  
• Wat de interne controle betreft, stelde het Rekenhof vast dat een 
ander lid van het team Financiële Dienstverlening de controletaken van de boekhoudkundig ordonnateur uitvoerde. De controle van de kwartaalrekeningen was overigens routinematig en periodieke gron-dige controles vonden niet plaats. Opmerkingen werden informeel meegedeeld aan de rekenplichtige en een schriftelijk controlespoor was nauwelijks aanwezig. 
 169 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 172 Deze vaststellingen hebben geleid tot de volgende aanbevelingen:  
• De landbouwadministratie moet de resterende middelen voor vrijwil-
lige veestapelafbouw (inclusief nog terug te vorderen vergoedingen) 
een bestemming geven overeenkomstig de ministeriële toeken-ningsbesluiten.  
• De opvolging van de uitbetaling van gelijkaardige vergoedingen dient 
bij voorkeur te worden geïnformatiseerd. 
  
6.2.5.3 Ontvangstenrekening BO 120 - Tewerkstelling 
 
BO 120 was bestemd voor de algemene ontvangsten van het vroegere 
departement EWBL, vooral die vanw ege de federale overheid voor te-
werkstellingsprogramma’s. De rekenplichtige heeft in 2006 in totaal 373,0 miljoen EUR geïnd voor de Vlaamse Schatkist. Ingevolge Beter Bestuurlijk Beleid is het bovengenoemde departement op 1 april 2006 gesplitst over verschillende beleidsdomeinen (EWI, WSE, BZ, LNE, IV). Bij wijze van overgangsmaatregel i nde BO 120 in 2006 nog verder voor 
rekening van de betrokken beleidsdomeinen. In het kader van de reor-ganisatie van de boekhouding van de Vlaamse Overheid is de rekening op 31 december 2007 opgeheven. De grondige controle heeft aanleiding gegeven tot de volgende vaststellingen: 
• De personeelsdienst van de MOD EWI/WSE heeft de terugbetaling 
van salarissen en toelagen niet altijd consequent op het juiste begro-
tingsartikel aangerekend. 
• Voor bepaalde ontvangsten vermeldde de middelenbegroting 2006 
het betrokken artikel alleen pro memorie. Zij vloeiden nochtans voort uit lopende afbetalings- of verkoopovereenkomsten en waren bij de opmaak van de middelenbegroting in principe gekend. 
• De rekenplichtige heeft de maandelijkse doorstorting op de centrale 
ontvangstenrekening niet altijd reglementair berekend of uitgevoerd.  
• De rekenplichtige boekte soms ontvangsten met alle kenmerken van 
vastgestelde rechten, als contante rechten doordat zij niet vooraf in kennis was gesteld van het bestaan van de vorderingen. Dat is een gevolg van het feit dat niet alle dossierbehandelaars de in mei 2006 ter zake ingestelde procedure nauwgezet naleven. 
• De rekenplichtige boekte vorderingen die het voorwerp waren van 
een gerechtelijke procedure als een vastgesteld recht, in plaats van een potentieel recht.  
• Bij uitblijven van betaling na ingebrekestelling moeten de dossierbe-
handelaars van de functionele diensten voor de Centrale Invorde-ringscel van de Vlaamse Overheid (CIC) een gedocumenteerd in-vorderingsverzoek opstellen en dat aan de boekhouding van de MOD bezorgen. Zij doen dat echter niet altijd, of niet altijd tijdig. 
• Ondanks het principe van functiescheiding droeg niet de inhoudelijke 
ordonnateur, maar de boekhoudkundig ordonnateur, die een contro-lefunctie heeft, de rekenplichtige uitgaven op. 
• Na de afschaffing van het Fonds Vlaanderen-Azië hebben twee be-
drijven die middelen van dat fonds hadden geleend, om economi-Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 170 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 173 sche redenen schuldherschikking gevraagd en hun terugbetalingen 
gestaakt. De rekenplichtige heeft de invorderings- en aanmanings-procedure in 2005 op vraag van de inhoudelijke ordonnateur opge-schort. Het programmadecreet 2006 machtigde de Vlaamse Rege-ring deze bedrijven schuldherschikking toe te staan. Het Agentschap Economie heeft echter het uitvoeringsbesluit ter zake van 15 sep-tember 2006 nog niet in werking gesteld. De rekenplichtige heeft alle terugbetalingschijven als vastgestelde rechten geboekt, hoewel hij dat reglementair alleen mag voor de jaarlijks opeisbare betalingen (artikel 32 GWR).  
• Overeenkomstig de bijzondere financieringswet heeft de federale 
overheid in 2006 in het totaal een bedrag van 261,6 miljoen EUR voorschotten voor tewerkstellingsprogramma’s van uitkeringsgerech-tigde werklozen (trekkingsrechten) betaald aan het Vlaams Ge-west(
170). Op grond van de ingediende verantwoordingsstukken heeft 
het Gewest reglementair nog recht op een saldo van 16,6 miljoen EUR. Het is niet duidelijk waarom het Gewest dit saldo niet effectief van de federale overheid vordert. Dat deed het overigens de voor-gaande jaren evenmin. 
• In plaats van 28,6 miljoen EUR betaalde de Limburgse Reconver-
siemaatschappij NV (LRM) in 2006 het Vlaams Gewest slechts 13,9 miljoen EUR terug van vroegere leningen van de Vlaamse Huisves-tingsmaatschappij en de Gewestelijke Ontwikkelingsmaatschappij Limburg. Met het akkoord van de Vlaamse minister van Financiën en Begroting werd van dit bedrag immers de prefinanciering door de LRM in mindering gebracht van de Vlaamse cofinanciering voor pro-jecten met EFRO-steun betreffende 2000-2002 (13,7 miljoen EUR, 0,8 miljoen EUR intrestvergoeding en 0,2 miljoen EUR beheersver-goedingen). Een dergelijke schuldvergelijking is echter een inbreuk op het universaliteitsprincipe en vereist een decretale machtiging. Aan deze debudgettering van de Vlaamse begroting zijn 1,0 miljoen EUR kosten verbonden. Bovendien ontving de rekenplichtige geen informatie over de minderontvangsten en bezorgde de LRM geen verantwoordingsstukken.  
• De Vlaamse Regering liet de oprichting van een digitaal kenniscen-
trum Maatschappelijk Verantw oord Ondernemen (MVO) binnen de 
toenmalige administratie Werkgelegenheid meefinancieren door het Europees Sociaal Fonds (ESF). Het ESF-Agentschap stortte op 1 september 2006 een eerste terugbetaling van haar geprefinancier-de inbreng aan BO 120, zonder de rekenplichtige informatie te ver-strekken over de berekeningswijze. De MOD EWI/WSE noch het Rekenhof kan dan ook de regelmatigheid van deze ontvangst na-gaan. 
• De vroegere afdeling Economisch Ondersteuningsbeleid, in 2006 
nog verantwoordelijk voor de opvol ging van de erfpachtovereenkom-
sten voor het Researchpark te Zellik, heeft pas begin 2006 een glo-
                                                  
170  Artikel 6, §1, IX, 2°, tweede lid, van de bijzondere wet van 8 augustus 1980 
tot hervorming van de instellingen.  171 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 174 baal financieel ontvangstendossier opgemaakt voor alle dat jaar op-
eisbare sommen, ook zij die al op 1 januari opeisbaar waren. Deze werkwijze strookte niet volledig met de contractuele betalingsmodali-teiten. Bovendien werden bij laattijdige cijnsbetaling geen wettelijke nalatigheidintresten aangerekend. 
• Sinds 1 juli 2002 betaalt het Vlaams Gewest de gewestelijke ontvan-
gers die optreden als ontvanger in kleinere besturen (gemeenten, OCMW’s en eventueel ook meergemeentelijke politiezones). Omdat een ontwerp van samenwerkingsakkoord voor deze politiezones op legistiek vlak niet gefinaliseerd raakte, is het beleidsdomein Be-stuurszaken pas in 2006 begonnen met de terugvordering van de kosten van de gewestelijke ontvangers van deze besturen (vanaf het tweede semester 2002). Eind 2007 was de achterstand nog niet vol-ledig verwerkt. Vanaf 1 januari 2006 zette de Vlaamse Regering geen gewestelijke ontvangers in meergemeentelijke politiezones meer in. 
• Een ander personeelslid van het team Financiële Dienstverlening 
van de MOD EWI/WSE voerde de controletaken van de boekhoud-kundig ordonnateur uit. Bovendien was de interne controle op de kwartaalrekeningen routineus en vonden geen periodieke grondige controles van de boekhouding plaats. Opmerkingen werden door-gaans informeel meegedeeld aan de rekenplichtige en er zijn nau-welijks schriftelijke controlesporen. 
• De vorderingen die zeker en vaststaand zijn, moeten worden ge-
boekt als vastgestelde rechten. De diensten dienen de boekhouding 
daarover tijdig in te lichten en de nodige informatie te verstrekken.  
• Alleen de jaarlijks opeisbare sommen van schuldaflossingen van 
leningen dienen als vastgesteld recht te worden geboekt. 
• De middelenbegroting moet alle verwachte en gekende ontvangsten 
van het begrotingsjaar bevatten. 
• De diensten moeten verzoeken tot invordering door de centrale in-
vorderingscel tijdig opstellen en overleggen aan de boekhouding. 
• De boekhouding moet de invorderingsprocedure voor bedrijven die 
hun afbetalingen voor de achtergestelde leningen van het Fonds Vlaanderen-Azië staakten, weer activeren. 
• Het Vlaams Gewest moet overwegen haar rechten bij de vordering 
van het restsaldo van de trekkingsrechten voor tewerkstelling effec-tief te gebruiken. 
• Alle schuldherschikkingen vergen een decretale grond. 
• Het beleidsdomein Bestuurszaken moet de achterstand in de terug-
vordering van de kosten van gewestelijke ontvangers wegwerken. 
• De interne controle dient ook periodieke grondige controles van de 
boekhouding in te houden, met schriftelijke verslagen. 
  Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 172 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 175 6.2.5.4 Gemengde rekeningen BO 122 en BO 888 - Agentschap Eco-
nomie 
 
De betalingsautoriteit voor de Vlaamse EFRO-programma’s voor de 
programmaperiode 2000-2006 beheerde de BO’s 122 en 888(171). Deze 
autoriteit viel rechtstreeks onder de bevoegdheid van de administrateur-generaal van het Agentschap Economie. Zij stelde betalingsaanvragen op en stuurde die naar de Europese Commissie, zij ontving de betalin-gen van de Commissie en betaalde de steun in opdracht van de be-heersautoriteit (de afdeling Europa Economie) aan de eindbegunstigden uit. Bij de boekhoudkundige reorganisatie bij de Vlaamse Overheid zijn de zicht- en beleggingsrekeningen van de betalingsautoriteit op 31 de-cember 2007 opgeheven. De grondige controle heeft onder meer aan-leiding gegeven tot de volgende vaststellingen: 
• De betalingsautoriteit boekt terug te vorderen bedragen van al be-
taalde communautaire bijstand en het aandeel van de provincies in 
de technische bijstand niet als vastgestelde rechten. Volgens de administrateur-generaal was deze handelwijze opgelegd door het vroegere departement Financiën en Begroting. 
• De niet-aangewende Europese middelen werden maandelijks belegd 
op een beleggingsrekening zonder decretale machtiging.  
• De betalingsautoriteit prefinanciert eerst het aandeel van de provin-
cies in de technische bijstand van de MOD EWI/WSE met de Euro-pese gelden en vordert pas achteraf deze bijdrage terug. Dit komt neer op tijdelijk oneigenlijk gebruik van Europese middelen. Volgens de administrateur-generaal is rechtstreekse terugvordering door de MOD echter te omslachtig. 
• De projectpromotoren dienen niet altijd om de drie maand een aan-
vraag tot steunuitbetaling in bij de beheersautoriteit, die deze aan-vraagindiening niet opvolgt in het EFRO-beheersysteem. Volgens de administrateur-generaal bezorgt het agentschap maandelijks lijsten aan de programmasecretariaten, die voor deze opvolging moeten in-staan. 
• Tot begin 2007 oefende de beheersautoriteit nauwelijks controle uit 
op de naleving van de regelgevi ng op overheidsopdrachten voor 
diensten en leveringen door de projectpromotoren. De dossierbe-handelaars beschikten ten tijde van het onderzoek evenmin over ge-detailleerde richtlijnen daarvoor. Als gevolg van twee audits van de Europese Commissie in 2007 controleert de beheersautoriteit voortaan de gunningprocedure en de realisatie van de overheidsop-drachten met een checklist. Gedetailleerde richtlijnen voor de promo-
                                                  
171  BO 888 werd gebruikt voor betali ngen in het kader van het enkelvoudig 
programmeringsdocument (EPD) voor de structurele bijstandsverlening 
van de Europese Gemeenschap in de onder doelstelling 2 vallende gebie-
den van de provincie Limburg. BO 122 bevatte de intresten uit korte-termijnbeleggingen van Europese gelden uit vorige, afgesloten program-ma’s. De betalingsautoriteit wendde deze intresten aan voor de financie-
ring van projecten in het kader van de verschillende provinciale EPD’s. 173 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 176 toren en dossierbehandelaars zijn in opmaak. Sinds eind 2007 heeft 
ook de Commissie richtlijnen voor financiële correcties bij niet nale-ving van de bovengenoemde regelgeving ter beschikking gesteld. 
• Zoals contractueel overeengekomen, beperkt de beheersautoriteit 
zich voor projecten waarin het IWT cofinanciert, tot een controle van de debetnota’s die het IWT indient en vraagt zij geen verantwoor-dingsstukken op. De afdeling Inspectie Economie onderwerpt alleen de geselecteerde dossiers aan een grondige controle ter plaatse. Het is niet duidelijk of deze handelwijze wel conform is met de door de Europese Unie aan de beheersautoriteit opgelegde taken. 
• In 2005 gunde de beheersautoriteit een dienstenopdracht(
172) zonder 
het verplichte advies van de Inspectie van Financiën te vragen. Voor de betalingen ervan sloot de Vlaamse minister van Economie met de opdrachtnemer een overeenkomst die subsidiemodaliteiten bevatte, 
wat niet strookt met de regelgeving op overheidsopdrachten. 
• Het EFRO-beheersysteem staat los van het betalingsysteem van de 
Vlaamse Overheid, wat een dubbele gegevensinbreng vereist en dus het risico op fouten meebrengt. De IAVA heeft aanbevolen beide systemen te koppelen. 
van de MOD EWI/WSE voerde de controletaken van de boekhoud-kundig ordonnateur uit. Bovendien was de controle van de kwartaal-rekeningen beperkt en was er geen periodieke grondige controle van de boekhouding. Controlesporen waren er tot 2007 nauwelijks. 
• De betalingsautoriteit beschikte ten tijde van het onderzoek niet over 
geschreven richtlijnen voor de acties en controles in het kader van de certificering van de uitgavenstaten. Volgens de secretaris-generaal zouden die inmiddels uitgeschreven zijn. 
• Op het Hermesfonds na, informeert het Agentschap Economie geen 
Vlaamse cofinanciers over de controlebevindingen van de beheers-autoriteit of de afdeling Inspectie Economie. Volgens de secretaris-generaal kan dat, indien gewenst, worden geregeld in bilaterale overeenkomsten(
173). 
• De brieven die projectpromotoren meedelen welke EFRO-steun zij 
zullen ontvangen, geven niet altijd aan welke uitgaven werden ver-worpen en wat daarvoor de reden was. De secretaris-generaal be-loofde beterschap. 
• Vorderingen die zeker en vaststaand zijn (bv. door projectpromoto-
ren terug te betalen EFRO-steun) moeten als vastgestelde rechten 
worden geboekt in de boekhouding van de Vlaamse Overheid. 
                                                  
172  Voor de update van de tussentijdse  evaluatie van de doelstelling 2-
programma’s en het communautair initiatief programma Urban II in Vlaan-
deren. 
173  Dergelijke overeenkomsten zijn al gesloten met het IWT, het ESF en de 
Vlaamse minister van Financiën en Begroting. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 174 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 177 • De beheersautoriteit moet maatregelen nemen opdat de regelgeving 
op de overheidsopdrachten wordt gerespecteerd voor de Vlaamse 
EFRO-programma’s, de dossierbehandelaars gedetailleerde contro-lerichtlijnen en vorming bezorgen, een kwaliteitscontrole instellen op hun interpretatie en toepassing van deze regelgeving en een aan-spreekpunt creëren voor dossierbehandelaars en controleurs. 
• De beheersautoriteit dient de projectpromotoren in richtlijnen duide-
lijk aan te geven welke documenten zij voor de gunning en uitvoering van overheidsopdrachten (ongeacht hun aard) moeten voorleggen.  
• De beheersautoriteit dient ervoor te zorgen dat de projectpromotoren 
effectief hun verplichtingen bij de indiening van betalingsaanvragen en projectrapportering nakomen. 
• Het is aangewezen dat de betalingsautoriteit voor de nieuwe pro-
grammaperiode geschreven richtlijnen opstelt over de certificering van de uitgavenstaten volgens de Europese regelgeving. 
• De beheers- en de betalingsautoriteiten moeten hun controleresulta-
ten periodiek rapporteren aan het management, opdat het de contro-leprocessen kan bewaken en eventueel bijsturen. 
• Een koppeling van het EFRO- beheersysteem aan het betalingssys-
teem van de Vlaamse Overhei d zou een dubbele gegevensinvoer 
vermijden. 
  
6.2.6 Onderwijs en Vorming 
 
6.2.6.1 Ontvangstenrekening BO 136 - Dienst Studietoelagen 
 
In 2006 boekte de rekenplichtige op deze ontvangstenrekening voor de terugvordering van studietoelagen. De grondige controle leidde tot de volgende vaststellingen: 
• Buiten de procedurehandleiding rekenplichtigheid op het intranet 
bestaan geen aanvullende specifieke richtlijnen in het beleidsdomein 
Onderwijs en Vorming(
174).  
• Voor de vastgestelde rechten is de terugvordering die Orafin gene-
reert wel gedateerd, maar niet ondertekend door de ordonnateur. 
• De ontvangsten worden aangerekend op twee begrotingsartikelen uit 
de middelenbegroting (waarvan één uitdovend). Daarbuiten komen ook artikelen voor die slaan op thesaurie- en orderekeningen. 
• De ordonnateur beschikt niet over een aanstellingsbesluit en de in-
houdelijke ordonnateur is bij delegatiebesluit aangeduid.  
• De rekenplichtige kon de volledigheid van de ontvangsten niet ga-
randeren: zij boekte alleen de stukken in die zij van de dossierbe-handelaars ontving. 
 
174  Zie ook de andere rekeningen van Onderwijs en Vorming (de punten 
6.2.6.2, 6.2.6.3 en 6.2.6.4). 175 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 178 Deze vaststellingen hebben geleid tot de volgende aanbevelingen:  
• Behalve de inhoudelijke ordonnateur, dient ook de boekhoudkundi-
ge ordonnateur de vastgestelde rechten te ondertekenen. 
• De rekenplichtige dient mede met de inhoudelijke ordonnateurs te 
waken over de volledigheid van de ontvangsten. 
 
De secretaris-generaal is het met de laatste aanbeveling niet eens: de rekenplichtigen zijn alleen verantwoordelijk voor de ontvangen invorde-ringen. Het is aan de inhoudelijke diensten te beslissen tot terugvorde-ring. Zich beroepend op het principe van de functiescheiding stelde hij dat het uitsluitend de verantwoordelijkheid van de inhoudelijke ordonna-teurs is, toe te zien op de opvolging van de dossiers, het inzetten van de invorderingsprocedure en de volledigheid van de verworven rechten.   
6.2.6.2 Rekening BO 840 - Dienst Internationale Samenwerking 
 
Op deze rekening int de dienst Internationale Samenwerking de Europe-
se inbreng en Vlaamse cofinanciering in onderwijsprojecten (Comenius, Erasmus, Grundvig, E-twining, Eurydice en Arion) en boekt zij de door-stortingen aan de projectdeelnemers. Het gaat om een gemengde reke-ning, waarbij alle verrichtingen plaatsvinden langs thesaurierekeningen, en niet langs de middelenbegroting en de algemene uitgavenbegroting. De rekening bestaat uit twee financiële rekeningen: een lopende reke-ning en een beleggingsrekening. De intresten op de beleggingsrekening komen Europa ten goede. Zij worden periodiek doorgestort. De grondige controle leidde tot de volgende vaststellingen: 
• De ordonnateur ondertekent de opdrachten tot boeking van vastge-
stelde rechten, maar dagtekent ze niet.  
• De rekenplichtige kon de volledigheid van de ontvangsten van vast-
gestelde rechten niet garanderen: zij boekte alleen de stukken in die 
de dossierbehandelaars haar bezorgden.  
 Deze vaststellingen leidden tot de volgende aanbeveling:  
• De ordonnateur dient de opdrachten tot boeking van vastgestelde 
rechten te dagtekenen. 
• De rekenplichtige dient mede te waken over de volledige registratie 
van de vastgestelde rechten.  
 
De secretaris-generaal is het met deze laatste aanbeveling oneens (zie punt 6.2.6.1).   
6.2.6.3 Rekeningen BO 839 en 852 - Basisonderwijs en Secundair 
Onderwijs 
 
Deze gelijkaardige rekeningen van de dienst Basisonderwijs en van de 
dienst Secundair onderwijs dienen voor de uitbetaling van de lonen van het onderwijzend personeel. Het zijn gemengde rekeningen, waarop de rekenplichtigen aan de inkomstenzijde vooral terugbetalingen van sala-Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 176 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 179 rissen en salaristoelagen boeken en aan de uitgavenzijde vooral salaris-
sen. De grondige controle heeft geleid tot de volgende vaststellingen: 
• De werkwijze voor de vastgestelde rechten houdt geen apart docu-
ment met een boekingsopdracht in.  
• Er is geen aanstellingsbesluit voor de boekhoudkundig ordonnateur. 
• De rekenplichtigen kunnen de volledigheid van de ontvangsten van 
vastgestelde rechten niet garanderen: zij boeken alleen de stukken 
in die zij van de inhoudelijke ordonnateurs ontvangen.  
• De deels geautomatiseerde opvolging van openstaande vorderingen 
is een sterk punt in de interne controle, maar de rekenplichtigen vol-gen niet systematisch de dossiers op die zij overleggen aan Regi-stratie en Domeinen. 
 Deze vaststellingen leidden tot de volgende aanbevelingen:  
• De rekenplichtige moet mede waken over de volledige registratie van 
de terugvorderingen. Hij dient daarvoor regelmatig met de inhoude-
lijke ordonnateur te overleggen. 
• Het hoge bedrag openstaande vorderingen vereist een systemati-
sche opvolging en uitzuivering.  
• Er is behoefte aan een sluitende procedure voor de opvolging van 
de dossiers die worden overgelegd aan de dienst Registratie en Domeinen. 
 De secretaris-generaal is het met de eerste aanbeveling niet eens (zie punt 6.2.6.1). Op de derde aanbeveling antwoordde hij dat het probleem zich bij Registratie en Domeinen situeert.   
6.2.6.4 Rekening BO 805 - Dienst Logistiek 
 
De onderhavige rekening is een gemengde rekening voor de doorstor-
ting van bedrijfsvoorheffing en sociale bijdragen. Budgettair geschieden alle verrichtingen langs een thesaurierekening. De grondige controle heeft geleid tot de volgende vaststellingen: 
• Er is geen reserve-boekhoudkundig-ordonnateur. Bovendien be-
schikt de ordonnateur niet over een aanstellingsbesluit en worden de 
inhoudelijke ordonnateurs aangeduid bij delegatiebesluit.  
• Problemen met het informaticasysteem kunnen de tijdige storting 
van bedrijfsvoorheffing en sociale bijdragen in gevaar brengen. 
• De mogelijke problemen met het informaticasysteem vergen een 
oplossing. 
 
 177 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 180 6.2.7 Welzijn, Volksgezondheid en Gezin: Rekening BO 150 - 
Dienst Ondersteunende Werking 
 
De aard van de ontvangsten op deze ontvangstenrekening was zeer 
divers. De belangrijkste ontvangsten waren die uit onderzoek en analyse inzake gezondheid voor derden en uit het protocolakkoord over de pre-ventie van en in het bijzonder de vaccinatie tegen infecties. De grondige controle heeft tot de volgende vaststellingen geleid: 
• Het is volgens de rekenplichtige niet mogelijk uit Orafin een lijst te 
genereren van de vastgestelde rechten per begrotingsartikel. Dat de 
rekenplichtige een aantal eigen procedures volgt en niet altijd ge-bruik maakt van de mogelijkheden die Orafin biedt, doet veronder-stellen dat hij het systeem niet voldoende kent. Het betrokken afde-lingshoofd heeft de nood aan meer kwalitatieve opleidingen over de mogelijkheden van Orafin onderschreven. 
• De rekenplichtige moet soms het begrotingsartikel vermeld op de 
boekingsopdracht, corrigeren. Die opdracht is weliswaar onderte-kend door de ordonnateur, maar niet gedagtekend. 
• De rekenplichtige kan de volledigheid van de ontvangsten niet ga-
randeren: hij boekt alleen de stukken in die de dossierbehandelaars hem bezorgen. Het betrokken afdelingshoofd verwees naar het prin-cipe van de functiescheiding en stelde dat de rekenplichtige niet kan tussenkomen in de werkwijze van de inhoudelijke afdeling. Bij vast-gestelde rechten die voortvloeien uit teveel betaalde subsidies, ver-strijkt bovendien soms veel tijd tussen de jaarafsluiting en de terug-vordering van de subsidie. Het afdelingshoofd heeft geantwoord dat de rekenplichtige geen zicht heeft op de omvang van de eventuele terugvorderingen. 
• De rekenplichtige maakt zelf aangetekende terugvorderingsbrieven 
op, hoewel Orafin die automatisch kan genereren. De rekenplichtige maakt ook zelf een aangetekende aanmaningsbrief op, volgens het afdelingshoofd omdat de Orafin-documenten onvoldoende informatie bevatten (bv. niet de reden van invordering) en weinig klantvriende-lijk zijn. 
• Het document waarmee de ordonnateur de annulatie van rechten 
doorgeeft (Vlimfinmodel), bevat geen vermelding over het ontbreken van de aansprakelijkheid van de rekenplichtige. 
• De controle door de IVA Centrale Accounting is vrij vormtechnisch 
en minder inhoudelijk dan vroeger. De rekenplichtige noch de or-donnateur ontvangt een verslag van deze controle. 
• De rekenplichtige dient mede te waken over de volledigheid van de 
ontvangsten en over de tijdige terugvordering van de subsidies. 
• De rekenplichtige heeft nood aan bijscholing in alle mogelijkheden 
van Orafin en aan meer administratieve ondersteuning 
Het afdelingshoofd verwees in het kader van de tweede aanbeveling 
naar het IVA Accounting.  Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 178 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 181  
6.2.8 Cultuur, Jeugd, Sport en Media 
 
6.2.9 Werk en Sociale Economie 
 
6.2.10 Landbouw en Visserij: Gemengde rekening BO 896 - Fonds 
voor de Kwaliteit van de Landbouwproductie 
 
Eind 2002 is het Fonds voor de Kwaliteit van de Landbouwproductie 
(FKL) opgericht(
175). Dit fonds ontvangt vooral retributies uit de plantaar-
dige en dierlijke sector. De ontvangsten worden aangewend voor uitga-ven in de betrokken sector. De grondige controle leidde onder meer tot de volgende opmerkingen: 
• Het fonds hanteert een afzonderlijk boekhoudsysteem, dat losstaat 
van Orafin. De overgang naar dit nieuwe afzonderlijke systeem werd 
ontoereikend voorbereid, waardoor zeven maand geen debetnota’s werden aangemaakt. In 2006 en 2007 haalde het FKL de facturatie-achterstand geleidelijk in. Het boekhoudsysteem vertoont echter nog altijd technische onvolkomenheden met een weerslag op de efficiën-tie van de invorderings- en aanmaningsprocedure. De dienstverle-ning van de outsourcer wordt als gebrekkig ervaren. 
• Sinds 2007 staat het FLV in het begrotingsprogramma van het de-
partement Landbouw en Visserij (DLV). Alleen de leidend ambtenaar van het DLV heeft sindsdien nog beslissingsbevoegdheid over het fonds. Het Rekenhof stelde vast dat de leidend ambtenaar van het Agentschap voor Landbouw en Visserij (ALV), ook na de operationa-lisering van het FLV, de gunningbeslissingen en betalingsopdrachten voor de plantaardige sector bleef ondertekenen. De opname van specifieke artikels voor de ontvangsten en uitgaven voor de plant-aardige sector in het begrotingsprogramma van het ALV kan deze toestand regulariseren  
• Het invorderingsproces van de ontvangsten van het FLV is vrijwel 
volledig geïnformatiseerd en vereist geen tussenkomst van de in-houdelijke ordonnateur. Deze handelwijze strookt echter niet met het principe van functiescheiding tussen rekenplichtige en ordonnateur. De secretaris-generaal van het DLV beloofde te onderzoeken hoe de 
                                                  
175  Op 1 januari 2007 is dit fonds vervangen door het Fonds voor Landbouw 
en Visserij (FLV). 179 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 182 tussenkomst van de inhoudelijke ordonnateur kan worden georgani-
seerd. 
• De gehele of gedeeltelijke annulatie van vastgestelde rechten ge-
schiedt niet op grond van een geschreven opdracht van de inhoude-lijke ordonnateur. De rekenplichtige trad daarbij zelf op in de hoeda-nigheid van ordonnateur. De secretaris-generaal beloofde beter-schap. 
• In de aanmaningsbrieven verwijst het fonds nog naar een oud 
schorsings- of uitsluitingsysteem, dat al is vervangen door een sys-teem van administratieve geldboeten.  
• Het fonds laat soms na maatregelen te treffen tegen debiteurs die de 
modaliteiten van hun afbetalingsplan niet naleven. De secretaris-generaal beloofde juridische stappen. Het is overigens niet duidelijk of de ambtenaren in de provinciale buitendiensten die deze plannen goedkeuren, daartoe gemachtigd zijn. 
• Het fonds haalde geen inkomsten uit administratieve geldboeten bij 
gebrek aan de nodige uitvoeringsbesluiten. De secretaris-generaal kondigde initiatieven aan voor de creatie van een decretaal kader. 
• Het Rekenhof heeft enkele kanttekeningen geplaatst bij de toepas-
sing van de reglementering op de overheidsopdrachten: zo maken de overeenkomsten niet altijd de reglementering op de overheidsop-drachten expliciet van toepassing. Soms zijn geen overeenkomsten of bestekken opgemaakt, sommige overeenkomsten bevatten moda-liteiten die typisch zijn voor subsidies, opdrachten werden wel eens voor een langere periode jaarlijks stilzwijgend verlengd en borgtoch-ten werden niet altijd tijdig vrijgegeven. De uitgavendossiers bevat-ten niet altijd alle gunnings- en uitvoeringsdocumenten. De secreta-ris-generaal kondigde een gezamenlijke richtlijn aan voor de dos-siersamenstelling. 
• Subsidiedossiers vermeldden niet altijd het BTW-statuut van de sub-
sidietrekker, wat de subsidiabiliteit van de BTW onduidelijk maakte. De secretaris-generaal beloofde beterschap. 
• De taken van de rekenplichtige werd tijdens haar afwezigheid niet 
overgenomen door de reserve-rekenplichtige. 
• Een ander personeelslid van de dienst Boekhouding en Begroting 
van het DLV voerde de controletaken van de boekhoudkundig or-donnateur uit. De boekhoudkundig ordonnateur beschikte overigens niet over een aanstellingsbesluit. 
• De controle van de kwartaalrekeningen was vrij beperkt en periodie-
ke grondige controles van de boekhouding van het fonds vonden niet plaats. Controlesporen ontbraken. De secretaris-generaal be-loofde de internecontroleprocedure te formaliseren. 
• Het hoofd van het DLV moet zijn beslissingsbevoegdheden over het 
fonds volgens de vigerende delegatieregelgeving uitoefenen. De be-
voegdheid tot vaststelling van de vorderingen kan het best worden gedelegeerd naar het meest functionele niveau. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 180 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 183 • Het FLV moet de functionaliteiten van zijn boekhoudsysteem verder 
optimaliseren voor een zo efficiënt mogelijk invorderings- en in-
ningsproces. Een koppeling van de boekhoudmodule ervan aan Ora-fin zou een dubbele gegevensinvoer vermijden en een efficiënter personeelsinzet meebrengen.  
• De annulatie van vastgestelde rechten moet plaatsvinden op grond 
van een geschreven opdracht van de inhoudelijke ordonnateur. 
• De Vlaamse Regering dient een uitvoeringsbesluit uit te vaardigen 
voor de toepassing van het systeem  van administratieve geldboeten. 
• De interne controle van de boekhouding en het beheer van het fonds 
dient te worden geoptimaliseerd, o.m. door periodieke grondige con-troles. Daarvan moet altijd een schriftelijk controlespoor zijn. 
• Er dient een volwaardige back-up voor de boekhouder van het fonds 
te zijn om de beheerscontinuïteit te kunnen waarborgen. 
 Het Rekenhof verwijst voor dit beleidsdomein ook naar het onderzoek van de beheersorganisatie 120 van het team Financiële Dienstverlening van de MOD EWI/WSE - tewerkstelling (punt 6.2.5.3).   
6.2.11 Leefmilieu,Natuur en Energie 
 
6.2.11.1 Ontvangstenrekening BO 129 - Agentschap Natuur en 
Bos 
 
De voornaamste ontvangsten die de rekenplichtige van BO 129 in 2006 heeft gerealiseerd hadden betrekking op het Bossencompensatiefonds, het Fonds Waterhuishouding, het Fonds Landbeheer- en inrichting en de verkoop van publicaties. De implementatie van BBB in 2006 heeft de inning van deze ontvangsten sterk gewijzigd(
176). De grondige controle 
heeft geleid tot de volgende vaststellingen: 
• De rekenplichtige houdt geen afzonderlijke boekhouding bij voor de 
rechten waarvan de oninbaarheid is vastgesteld(177), wat een even-
tuele reactivering onder gunstige omstandigheden bemoeilijkt.  
• De rekenplichtige rekende ontvangsten op verkeerde artikelen aan.  
• De rekenplichtige stortte de beschikbare gelden maar per kwartaal 
door naar de centrale ontvangstenrekening, in plaats van per 
maand. Volgens de administrateur-generaal van het ANB kadert de-ze werkwijze in de koppeling aan de kwartaalrapportering in Orafin, 
                                                  
176  Het departement LNE heeft het beheer van het Fonds Landbeheer en -
inrichting overgenomen, een nieuw Fonds voor de Waterhuishouding is op-
gericht bij de Vlaamse Milieumaatschappij en de inkomsten uit de verkoop van publicaties zijn toegewezen aan het Ondersteunend Centrum van het 
Agentschap Natuur en Bos (OC-ANB) 
177  Rechten geboekt als voor onbepaalde tijd uitgesteld (art. 32, 1° lid, GWR). 181 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 184 die intern in het departement werd afgesproken van bij de opstart 
van Orafin. 
• De rekenplichtige registreerde vorderingen op derden die zeker en 
vaststaand zijn, niet als vastgestelde rechten (bv. bosbehoudsbijdra-gen). Zij werd niet tijdig en voldoende geïnformeerd over deze vorde-ringen. 
• Vorderingen die het voorwerp zijn van een gerechtelijke procedure 
werden niet geboekt als een potentieel recht. De juridische dienst in-formeerde de boekhouding daarover niet. 
• De rekenplichtige beschikt nauwelijks over informatie of verantwoor-
dingsstukken over te ontvangen schadevergoedingen of de verkoop van materiaal en materieel. Zij moet voor een correcte budgettaire aanrekening ervan de bevoegde dienst vaak om uitleg vragen. Zij vraagt daarbij geen stavingsdocumenten op. Volgens de administra-teur-generaal verloopt de communicatie inmiddels beter. Zij beloofde bovendien de provinciale directies nog afzonderlijke instructies te bezorgen. 
• Niet de inhoudelijke ordonnateur, maar de boekhoudkundig ordonna-
teur, die eigenlijk een controlefunctie heeft, draagt de rekenplichtige de reglementair toegestane uitgaven van meer dan 500 EUR op. Dat houdt een inbreuk op het principe van de functiescheiding in. Voor kleinere uitgaven regulariseert de boekhoudkundige ordonnateur achteraf. De rekenplichtige treedt dus tijdelijk in het ambt van ordon-nateur. Inmiddels zou de rekenplichtige volgens de administrateur-generaal de opdracht gekregen hebben alle stortingen voorafgaan-delijk te laten viseren door de inhoudelijke ordonnateur. 
• De opvolging van de invordering en inning van bosbehoudsbijdragen 
verloopt langs de databank ontbossing-compensatie van de cel Be-leidsintegratie van het ANB. Deze databank is niet gekoppeld aan Orafin en de rekenplichtige heeft er geen toegang toe. Volgens de administrateur-generaal wordt de mogelijkheid van een koppeling onderzocht. Wegens het grote aantal dossiers, boekt de rekenplich-tige de ontvangen vergoedingen als contante rechten in plaats van als vastgestelde rechten(
178). De administrateur-generaal stelde dat 
de rekenplichtige die in de toekomst als vastgestelde rechten zal boeken. De databank werd in 2006 grondig herwerkt, maar vertoont nog altijd hiaten door ontbrekende of onjuiste gegevens. Bovendien bleek eind 2007 nog een groot bedrag bosbehoudsbijdragen open te staan. De administrateur-generaal antwoordde dat een actieplan voorziet in voorstellen voor een systematische, uniforme opvolging 
van de betaling en invordering van bosbehoudsbijdragen, met bij-zondere aandacht voor openstaande dossiers. 
• Het ANB heeft niet altijd strikt de aanmaningsprocedure toegepast. 
Zij viel in een aantal dossiers zelfs volledig stil. Bovendien werd in sommige dossiers nagelaten na de ingebrekestelling het dossier 
                                                  
178  De dossiers waarvoor de invordering is overgedragen aan Registratie en 
Domeinen boekt de rekenplichtige wel al s vastgesteld recht, zij het zonder 
een geschreven opdracht van de inhoudelijke ordonnateur. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 182 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 185 voor gedwongen invordering over te dragen aan Registratie en Do-
meinen.  
• De vergunningverlenende overheden laten geregeld na de provincia-
le afdelingen van het ANB in kennis te stellen van de afgeleverde stedenbouwkundige vergunningen voor ontbossing en de dossierbe-handelaars in de provinciale afdelingen informeren te weinig fre-quent naar de afhandeling van de aangevraagde vergunningen. De vergunningverlenende overheden laten soms ook na het overschrij-vingsformulier bij de afgeleverde vergunning te voegen. De admini-strateur-generaal kondigde een drietal maatregelen aan: een nieuwe brochure over de ontbossingsreglementering, een brief aan de over-heden en een nieuwe versie van de interne ANB-richtlijn. 
• Het ANB heeft geen interne richtlijn voor het voorraadbeheer van de 
publicaties of het gratis uitdelen ervan. De rekenplichtige maakt in haar inventaris geen onderscheid tussen verkochte en uitgedeelde publicaties. De inventariscontrole vond niet op onafhankelijke wijze plaats. De rekenplichtige heeft oudere bestelbrieven met betalings-bewijs niet bewaard. 
• De boekhoudkundige ordonnateur beperkt de jaarlijkse controle op 
de boekhouding van de rekenplichtige tot een controle van de reke-ninguittreksels en de dossiers voor vastgestelde rechten. Zij beschik-te niet over een specifiek aanstellingsbesluit. 
 Deze vaststellingen leidden tot de volgende aanbevelingen: 
• Het ANB moet waken over de precieze boeking van vorderingen in 
Orafin: zekere en vaststaande vorderingen, zoals de verschuldigde 
bosbehoudsbijdragen, moet zij als vastgestelde rechten registreren. 
• Openstaande vorderingen in de databank ontbossingcompensatie 
vergen een systematische en periodieke opvolging en uitzuivering, een nauwgezette toepassing van de aanmaningsprocedure en een tijdige dossieroverdracht aan Registratie en Domeinen. Het agent-schap moet ook een boekhouding bijhouden van de voor onbepaal-de tijd uitgestelde rechten . 
• Het ANB moet structurele communicatie en informatieverstrekking 
tussen de operationele diensten en de boekhouding uitbouwen, met vastgelegde verantwoordelijkheden en informatieplichten in het in-vorderingsproces. 
• Het agentschap moet zijn boekhouding van vorderingen en ontvang-
sten periodiek grondig controleren. Zijn interne controle moet waken over de correcte budgettaire aanrekening van de ontvangsten. Ook het voorraadbeheer moet onafhankelijk gecontroleerd worden. Het voorraadbeheer zou eventueel verder geïnformatiseerd kunnen wor-den. 
• Het ANB moet voorzien in een volwaardige back-up voor de verant-
woordelijke voor de invordering en inning van de ontvangsten. Het moet een eigen personeelslid back-up maken voor de boekhoud-kundig ordonnateur. 
• Een koppeling van de databank ontbossing-compensatie aan Orafin 
zou een dubbele gegevensinvoer vermijden. 183 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 186  
De administrateur-generaal beloofde deze aanbevelingen uit te voeren, maar wees op de verantwoordelijkheid van het IVA Centrale Accounting voor de koppeling van databanken. 
 
6.2.11.2 Ontvangstenrekening BO 195 - Mestbank (Vlaamse Land-
maatschappij) 
 
De afdeling Mestbank van de Vlaamse Landmaatschappij (VLM) moet de heffingen en administratieve boetes uit het mestdecreet invorderen en innen voor rekening van de DAB Minafonds(
179). De Interne Audit van 
de Vlaamse Administratie (IAVA) heeft het ontvangstenproces voor de meststoffenheffingen in 2003-2004 grondig doorgelicht. In 2006 heeft de IAVA een vervolgaudit uitgevoerd. De grondige controle van het Reken-hof, die hiermee rekening hield, heeft geleid tot de volgende vaststellin-gen: 
• De trimestriële terugbetalingen van de deurwaarderskosten aan de 
VLM vinden plaats zonder enig verantwoordingsstuk dat informatie 
verschaft over de samenstelling ervan. De gedelegeerd bestuurder van de VLM beloofde de informatie daarover in de toekomst in Ex-cel-bestanden te zullen bijhouden. 
• Voor BO 195 was er geen strikte scheiding tussen de functies van 
inhoudelijk en boekhoudkundig ordonnateur. De aanstelling van een boekhoudkundig ordonnateur zou inmiddels zijn voorgesteld. 
• Op aangeven van de IAVA onderzocht de rekenplichtige in 2005 en 
2006 voor de openstaande vorderingen van de aanslagjaren 1991 tot 1997 de invorderbaarheid. Tal van vorderingen bleken oninbaar. Eind 2007 bleken ze echter nog niet te zijn geannuleerd op grond van een beslissing van de raad van bestuur of de gemandateerde leidend ambtenaar. De openstaande vorderingen van het aanslag-jaar 1998 en volgende dienen nog te worden uitgezuiverd. Volgens het antwoord resulteerde een onderzoek inmiddels in een voorberei-dende nota die in het eerste semester van 2008 aan de raad van bestuur zal worden voorgelegd. Voor nog inbare vorderingen werd de invorderingsprocedure gereactiveerd. De rekenplichtige voegde bij de kwartaalrekeningen niet de beslissingen tot afstand van rechtsvordering en de onderliggende nota’s. Zodoende ontbreekt de informatie die toelaat de hoofdelijke aansprakelijkheid van de reken-plichtige te beoordelen. Het antwoord beloofde dat de verantwoor-dingsstukken in de toekomst zouden worden bijgevoegd. De reken-plichtige houdt geen boekhouding van in onbepaald uitstel geboekte rechten bij met het oog op een eventuele reactivering van het invor-deringsproces. 
                                                  
179  Een decreet van 22 december 2006 heeft de meststoffenheffingen inte-
graal vervangen door een systeem van administratieve boetes. Het bedrag 
openstaande vorderingen is de laatste jaren sterk toegenomen (tot 20,0 
miljoen EUR eind 2007) door de invoer ing van de superheffing nutriënten-
halte en betalingsopschortingen. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 184 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 187 • Op aandringen van de IAVA zou de afdeling Mestbank criteria uit-
werken voor de afboeking van vorderingen, maar tijdens het onder-
zoek van het Rekenhof bestond alleen nog maar een ontwerpnota. Die zal volgens de gedelegeerd bestuurder in het eerste semester van 2008 worden goedgekeurd. 
• Het huidige boekhoudsysteem kan de staat van de vastgestelde 
rechten bij de kwartaalrekening niet rechtstreeks genereren. 
• De IVA Centrale Accounting besliste dat de vastgestelde rechten 
inzake de meststoffenheffingen vanaf 2008 niet meer zouden wor-den opgenomen in de boekhouding en uitvoeringsrekening van de DAB Minafonds, aangezien de boekhouding en de bedrijfseconomi-sche jaarrekening van de VLM die al boeken. Het Rekenhof gaat daarmee echter niet akkoord. De gedelegeerd bestuurder van de VLM kon nog geen definitief standpunt innemen en moest nog over-leggen met de bedrijfsrevisor. De secretaris-generaal van het depar-tement LNE onderschrijft echter het standpunt van het Rekenhof en vroeg de VLM deze vorderingen buiten haar balans te houden. 
• De rekenplichtige registreert de vorderingen voor de superheffing 
mestverwerking waarvoor de afdeling Mestbank uitstel van betaling verleende als vastgestelde rechten, hoewel dit uitstel kan overgaan in een definitief afstel. De gedelegeerd bestuurder beloofde ze voortaan als potentiële rechten te zullen boeken. 
• De afdeling Mestbank heeft in 2007 de achterstand weggewerkt in 
de oplegging van de superheffing nutriëntengehalte, maakt kampt voor de superheffing mestverwerking nog met een achterstand.  
• Op aangeven van de IAVA heeft de afdeling Mestbank alle informati-
catoepassingen geïntegreerd in één centraal dossierafhandelings-systeem (DAS), waarvan echter nog niet alle functionaliteiten eind 2007 operationeel waren. Voor de oude vorderingen geeft DAS al-leen het huidige openstaande saldo weer. De registratie van de daarvoor ondernomen stappen in de invorderings- en aanmanings-procedure is volgens de VLM weinig zinvol wegens teveel admini-stratief werk. 
• Op grond van een uitvoerbaar verklaard dwangbevel heeft het 
Vlaams Gewest een algemeen voorrecht op de roerende goederen van de heffingsplichtige door het nemen van een wettelijke hypo-theek, maar de Mestbank heeft daar tot op heden nog geen gebruik van gemaakt. De VLM wijst erop dat criteria voor het al of niet ne-men van een hypotheek zullen worden vastgesteld en voorgelegd aan de raad van bestuur. 
• Het IVA Centrale Accounting en de DAB Minafonds informeerden de 
rekenplichtige onvoldoende over aanpassingen aan de richtlijnen voor ontvangstenrekenplichtigen. De rekenplichtige beschikte alleen over een verouderde versie van deze richtlijnen. Hij zou ondertussen toegang hebben gekregen tot de Vlimfinsite van de Vlaamse Over-heid. 
• De VLM oefende sinds de invoering van BBB nog geen interne con-
trole uit op de verrichtingen die zijn opgenomen in de kwartaalteke-ningen van de rekenplichtige. De gedelegeerde bestuurder beloofde dat zijn interne controller in 2008 een steekproefsgewijze controle op 185 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 188 het ontvangstenproces en de verrichtingen van de rekenplichtige zal 
uitvoeren. De DAB Minafonds doet geen controles meer op de boek-houding van BO 195, omdat krachtens het kaderdecreet bestuurlijk beleid de agentschappen verantwoordelijk zijn voor de interne con-trole van hun bedrijfsprocessen en activiteiten. De VLM heeft nog geen inventariscontrole van de doc umentenvoorraad in de provincia-
le diensten gedaan. De gedelegeerd bestuurder stelt een dergelijke controle in 2008 in het vooruitzicht. 
• De VLM moet openstaande vorderingen systematisch en periodiek 
opvolgen en uitzuiveren en daarover rapporteren. Zij moet ook de in-
vorderbaarheid onderzoeken van nog openstaande vorderingen vanaf het aanslagjaar 1997.  
• De VLM moet beslissen over niet meer inbare vorderingen voor de 
jaren 1991-1997 en een beoordelingskader voor de afboeking van openstaande vorderingen vaststellen. Annuleringen van rechten we-gens verjaring vergen een motiveringsnota van de inhoudelijke or-donnateur. De rekenplichtige dient een afzonderlijke boekhouding van in onbepaald uitstel geboekte rechten te voeren. 
• De VLM moet het dossierafhandelingssysteem verder operationali-
seren en daarin ook de gerechtelijke stappen voor meststoffenhef-fingen en administratieve boetes registreren. 
• De vorderingen voor meststoffenheffingen en boetes moeten in de 
boekhouding van het Minafonds staan. De VLM moet ze in haar boekhouding op economische orderekeningen boeken.  
• De rekenplichtige moet vorderingen van superheffingen mestverwer-
king met uitstel van betaling als potentiële rechten boeken. 
• Er is een strikte functiescheiding nodig tussen inhoudelijk en boek-
houdkundig ordonnateur voor het ontvangstenproces van meststof-fenheffingen en administratieve boetes.  
• De VLM én het departement LNE moeten een adequate interne con-
trole op dit ontvangstenproces organiseren. De VLM moet ook in de provinciale afdelingen de voorraadbeheersystemen controleren. 
6.2.12 Mobiliteit en Openbare Werken 
 
6.2.12.1 Warenrekeningen 
 
De grondige controle van de warenrekeningen heeft geleid tot de vol-
gende vaststellingen: 
• De afdeling Wegen en Verkeer gebruikt voor het magazijn te Vil-
voorde niet de standaardformulieren voor buitengebruikstellingen. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 186 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 189 • Voor het magazijn te Gentbrugge heeft dezelfde afdeling in verschil-
lende processen-verbaal artikelhoeveelheden gewijzigd. 
• De magazijnboeken van de afdeling Elektriciteit en Mechanica zijn 
door een informaticaprobleem al enkele jaren incorrect. Volgens het 
antwoord van de secretaris-generaal zouden aanpassingen aan de gang zijn en hoopt het agentschap een correct magazijnboek voor te leggen in de jaarrekening 2008. 
• Ondanks de interne controle werden voor een beperkt aantal artike-
len verkeerde hoeveelheden ingeboekt. 
• De interne controle op de warenrekeningen beperkt zich tot de 
boekhoudkundige juistheid van in- en uitgaande hoeveelheden in de magazijnen. Zij staakte de controles ter plaatse in de magazijnen, die nochtans regelmatig fouten aantoonden, na 2003. De juistheid van de hoeveelheden die de inventarissen vermelden is dan ook twijfelachtig. 
• De warenrekeningen moeten binnen een redelijke termijn naar het 
Rekenhof worden verzonden. 
• De interne controle dient te worden opgedreven. Controles ter plaat-
se en telling van de magazijnhoeveelheden zijn aangewezen.  
• De afdeling Elektriciteit en Mechanica dient de magazijnboeken cor-
rect op te maken.  
• De magazijnen moeten de juiste formulieren gebruiken. 
 
6.2.12.2 Ontvangstenrekeningen BO 124 en 152 - Loodswezen 
 Loodswezen staat onder meer in voor de ontvangsten uit loodsgelden, 
loodsen op afstand en derdengelden voor de afdeling Scheepvaartbege-leiding. Het werkt met aparte boekhoud- en facturatiesystemen. De grondige controle van de rekening heeft onder meer tot de volgende vaststellingen geleid: 
• De dienst heeft de gewoonte facturen telefonisch op te volgen, 
waardoor hij soms het versturen van herinneringen, aanmaningen of 
ingebrekestellingen een tijdlang uitstelt. Hij springt met een zekere soepelheid om met rederijen waarmee hij een jarenlange vertrou-wensrelatie heeft opgebouwd.  
• Doorgaans functioneert de opvolging van onbetaalde facturen goed, 
op een paar gevallen na. Zo hadden een aantal bedrijven die hun activiteiten al hadden stopgezet eind 2007 nog facturen voor 2006 en vorige jaren uitstaan, onder meer omdat volgens de secretaris-generaal een aantal dossiers zoekraakten. Het totaal van de dubi-euze vorderingen van VBS-gelden in de rekening zone Kust be-droeg 638.406,19 EUR. Wellicht zal het grootste gedeelte van deze vorderingen nooit geïnd worden omdat de betrokken rederijen hun activiteiten stopgezet hebben.  187 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 190 • Veel rederijen protesteren systematisch tegen de rechtsgeldigheid 
van de VBS-vergoeding. Het gecontesteerde VBS-bedrag groeit da-
gelijks aan en is gedeeltelijk dubieus. De dienst Loodswezen heeft het probleem overgelegd aan de afdeling Juridische Dienstverlening van het departement. De Raad van State heeft zich nog niet uitge-sproken over de beroepen tot nietigverklaring van de rederijen tegen het VBS-besluit. 
• De facturen vertoonden een aantal fouten die de dienst achteraf 
heeft gecorrigeerd. Tegen veel van deze facturen hebben de rede-rijen geprotesteerd.  
• De interne controle controleerde de kwartaalrekeningen in Orafin 
regelmatig, maar verrichtte de laatste jaren geen andere controles.  
• In afwachting van de uitspraak van de Raad van State over de VBS-
vorderingen, dient de minister het scheepvaartbegeleidingsdecreet 
uit te voeren. De juridische dienst moet waken over de stuiting van de verjaringstermijnen. 
• De dienst Loodswezen moet trachten de dubieuze facturen, die 
meestal VBS-gelden betreffen, nog in te vorderen. 
• Het is aangewezen vorderingen die voortvloeien uit interne fouten 
en dus oninbaar zijn, alsook de dubieuze vorderingen die na onder-zoek oninbaar blijken te zijn, te annuleren. 
• De dienst Loodswezen moet nagaan hoe hij het aantal fouten in de 
facturen kan reduceren en de factuuropvolging kan verbeteren.  
• De interne controle dient controles ter plaatse te overwegen. 
 Volgens de secretaris-generaal is inmiddels een advocaat ingeschakeld om verjaring te stuiten en dubieuze facturen te innen. Op het niveau van het agentschap Maritieme Dienstverlening en Kust zou bovendien een project lopen om de interne communicatie te optimaliseren.   
6.2.12.3 Ontvangstenrekeningen BO 170 en 155 - Maritieme Toe-
gang 
 
De afdeling Maritieme Toegang staat onder meer in voor de ontvangsten 
uit verhuringen, cijnzen en retributies ingevolge vergunningen voor het gebruik van het openbaar domein, de ontvangsten uit strandconcessies, de jaarlijkse cijns van het windturbinepark Zeebrugge en de concessie-gelden van de NV Maatschappij van de Brugse Zeevaartinrichtingen en de ontvangsten uit inkomsten van watervangen en ontvangsten vanwe-ge de havenbedrijven. De afdeling beheert daarvoor twee hulprekenin-gen, met locatie te Sint-Niklaas (BO 155) en te Antwerpen (BO 170). Zij stort de ontvangsten ieder kwartaal op de rekening van de DAB VIF. De grondige controle van deze rekeningen heeft onder meer tot de volgen-de vaststellingen geleid: Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 188 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 191 • Het document voor de kwartaalstortingen naar de DAB VIF ver-
meldde in 2006 verkeerdelijk dat het om ten onrechte gestorte ont-
vangsten ging.  
• De rekenplichtige boekt alle rechten die ontvangsten genereerden 
als vastgestelde rechten, ook zij die uit hun aard contant waren. 
• De rekenplichtige boekte een ontvangst van 127.334,14 EUR van-
wege het Nederlandse Loodswezen ten onrechte als een fondsen-beweging in plaats van als een derdengeld.  
• Er is geen reserverekenplichtige aangesteld.  
• De dienst MT volgt de vastgestelde rechten onvoldoende op: hij 
verstuurde herinneringen laattijdig en weinig frequent, hij stelde an-nulaties of overboekingen soms lang uit en liet na bijkomende rech-ten op te maken als een vorderingsbedrag steeg.  
• Een aantal ontvangsten van een nutsmaatschappij uit 2005 en 2006 
boekte de rekenplichtige tijdelijk op een wachtrekening en vervol-gens als cijns bij gebrek aan onderliggend dossier.  
• Sinds 2001 wil de Maatschappij van de Brugse Zeevaartinrichtingen 
niet meer het volledige bedrag (40 miljoen BEF per jaar) betalen van de concessie van terreinen in het nieuwe havengebied te Zeebrug-ge. Zij stelt dat een gedeelte van de concessiegronden immers niet mag of kan worden gebruikt. Dat heeft tot een zeer groot bedrag openstaande vorderingen geleid. Het departement wil de MBZ de schuld doen erkennen en zou volgens de secretaris-generaal daar-voor de MBZ hebben aangeschreven. Op grond van het antwoord van de MBZ zou het bestuur vervolgens een houding bepalen.  
• De rekenplichtige maakt geen gebruik van een aantal Orafinmoge-
lijkheden: zij boekt contante rechten als vastgestelde rechten en ge-bruikt niet het opvolgingssysteem van de vastgestelde rechten met ingebouwde rappeltermijnen.  
• De interne controle is noch op niveau van de dienst, noch op depar-
tementsniveau, toereikend. In mei 2007 heeft de interne-controlecel van de afdeling Begroting en Financiën van het departement MOW een controle ter plaatse uitgevoerd om de openstaande vastgestel-de rechten in de rekening uit te zuiveren. De jaren voordien vonden dergelijke controles niet plaats.  
• Het vorderingsdossier op de MBZ vereist een oplossing.  
• Maatregelen voor een betere opvolging van de vastgestelde rechten 
zijn nodig. 
• De rekenplichtige moet beter ondersteund worden.  
 Het bestuur beloofde met deze aanbevelingen rekening te houden.   189 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 192 
Ontvangstenrekening BO 127 - Huisvestingspremies 
 
De ontvangsten uit de terugbetaling van huisvestingspremies door parti-
culieren op deze rekening bedroegen in 2006 meer dan 500.000 EUR. De grondige controle van de rekening leidde onder meer tot de volgende vaststellingen: 
• Eind 2006 stonden ongeveer 400 vastgestelde rechten voor terug-
vorderingen van huisvestingspremies open. De cel boekhouding en de inspectiedienst namen de meer recente vorderingsdossiers in 2007 weer in behandeling. De oudere vorderingsdossiers, uit de pe-riode 1985-2000, zijn nog niet in behandeling genomen (eind 2007 ongeveer 800.000 EUR).  
 
• De cel Boekhouding en de inspectiedienst moeten de inspanningen 
voor een correcte invordering van vastgestelde rechten voortzetten. 
• De oudere vorderingsdossiers uit de periode 1985-2000 zouden bij 
voorkeur ook worden behandeld zoals de meer recente dossiers.  
 
6.3 Conclusies 
De resultaten van de diverse grondige rekeningencontroles lieten het 
Rekenhof toe te concluderen dat het rekenplichtig beheer vrij degelijk wordt uitgevoerd. Behalve een aantal meer rekeningspecifieke proble-men, kon het in het algemeen een aantal gemeenschappelijke proble-men in dit beheer constateren: 
• De rekenplichtigen ontvangen vaak te weinig of te laattijdige informa-
tie van de betrokken operationele afdelingen om hun taak naar be-horen te kunnen uitvoeren. Dikwijls ontbreekt informatie over de dossierinhoud (onderliggende stukken worden niet voorgelegd) of over de vastgestelde rechten. Dat noopt tot tijdrovende correctie-boekingen en opzoekingen. De rekenplichtige moet immers in elk geval mede waken over de volledigheid en juistheid van de inningen. 
• Dit informatiegebrek wordt deels in de hand gewerkt door ontbre-
kende koppelingen van de databanken, waar de rekenplichtigen mee werken, aan het boekhoudsysteem van de Vlaamse Overheid (Ora-fin). Vaak ook maken de rekenplichtigen geen gebruik van de moge-lijkheden van Orafin, wellicht bij gebrek aan voldoende kennis ervan. 
• De rekenplichtigen ontvangen in sommige beleidsdomeinen inder-
daad maar een beperkte opleiding, doorgaans uitsluitend in het ka-der van informatisering. Richtlijnen over specifieke procedures zijn niet altijd voorhanden, bv. inzake verjaring. 
• De interne controle is in bijna alle gevallen ontoereikend. Zij beperkt 
zich over het algemeen tot de boekhoudkundige verwerking van de dossiers. Inhoudelijke of meer grondige controles vinden zelden plaats. Zo zij er wel zijn, laten zij nauwelijks controlesporen na.  Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 190
6.2.13 Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erfgoed:  Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 193 • Vaak laten de rekenplichtigen na de openstaande rechten regelmatig 
op te volgen en uit te zuiveren. Het Rekenhof vond een groot aantal 
oninbare rechten, die een vertekenend beeld opleveren. Ook laten herinneringen, aanmaningen of ingebrekestellingen soms lang op zich wachten, wat eveneens kan wijzen op een ontoereikende op-volging van de dossiers door de rekenplichtige. 
• Officiële aanstellingen of aanstellingsdocumenten voor de reken-
plichtigen of de boekhoudkundig ordonnateurs ontbreken vaak, wat de (interne en) externe controle bemoeilijkt. 
 
6.4 Aanbevelingen 
• De informatiedoorstroming van operationele afdelingen of ordonna-
teurs naar de rekenplichtigen dient op structurele wijze (procedureel) 
te worden gegarandeerd. 
• De rekenplichtigen dienen toegang te hebben tot Orafin en hun da-
tabanken dienen in de mate van het mogelijke aan Orafin te worden gekoppeld als dat nuttig is. 
• De rekenplichtigen moeten een degelijke opleiding krijgen in het 
werken met Orafin en in specifieke materies zoals verjaring en inge-brekestellingen. 
• De interne controle dient zich uit te strekken tot het inhoudelijke van 
de dossiers. Alle controles moeten navolgbare controlesporen en -rapporteringen nalaten. 
• De rekenplichtigen dienen de openstaande rechten regelmatig op te 
volgen en uit te zuiveren. Zij moeten ook de procedure die een ge-dwongen invordering voorafgaat, nauwgezet uitvoeren. 
• Voor rekenplichtigen en boekhoudkundige ordonnateurs dienen 
aanstellingsbewijzen voorhanden te zijn. 
 
6.5 Antwoord van de Vlaamse minister van Financiën en Begro-
ting 
 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 9 september 2008 geantwoord dat zijn administratie de algemene conclusies en aan-bevelingen met de grootste zorg heeft bekeken en dat zij verder zullen worden opgevolgd. 191 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 194 7 Algemene conclusies van het  
 
Met de tijdige voorlegging van de algemene rekening over 2006 is de inhaalbeweging na de problematische voorlegging van de algemene rekening 2001 voltooid. De controle van het Rekenhof op deze rekening kende wel nog vertraging door de sterk vertraagde voorlegging van de rekeningen van de Vlaamse openbare rechtspersonen. Bovendien stemden de gegevens in de algemene rekening onvoldoende overeen met de onderliggende staten, van onder meer DAB en VOR's, zodat het Rekenhof een verbeterde algemene rekening en een aangepast reken-decreet diende te vragen.   De Vlaamse Gemeenschap boekte volgens de voorgelegde algemene rekening ook in 2006 de positieve begrotings- en kasresultaten, die de Vlaamse Regering toelieten de schuld ongeveer te halveren tegenover eind 2005. Zij bedraagt inmiddels nog 428 miljoen EUR. Daartegenover staat dat de Vlaamse Gemeenschap elk jaar meer schulden van Vlaam-se openbare en andere instellingen waarborgt, wat potentiële risico’s inhoudt. Zo steeg de gewaarborgde schuld van 6.979 miljoen EUR eind 2005 tot 7.044 miljoen EUR eind 2006. Na een tijdelijke inkrimping in 2005, steeg in 2006 bovendien weer het uitstaande bedrag van de vast-leggingen (impliciete schuld), wat een bijkomende druk plaatst op de toekomstige ordonnanceringskredieten.   Het Rekenhof kan zich ten slotte nog altijd niet uitspreken over de deug-delijkheid van de begrotingsuitvoering. Immers, ook in 2006 ontbraken daarvoor nog objectieve beoordelingscriteria.    De inning benaderde in 2006 de begrote ontvangsten (99,2%) en de aanwending op de beleidskredieten bedroeg 89,9%.   In tegenstelling tot in 2005, verliep de rekeningaflegging van de DAB’s in 2006 nagenoeg probleemloos. Het Rekenhof had daarbij weinig opmer-kingen. Anders was het gesteld met de rekeningaflegging door de Vlaamse openbare rechtspersonen: zij kende in 2006 een nog grotere vertraging dan in 2005. Bij zijn controles merkte het Rekenhof onder meer interne-beheersingsproblemen op bij het Hermesfonds en de afde-ling buitenschoolse opvang van Kind en Gezin.  Buiten de controles op de begrotingsuitvoering 2004-2005, leidden spe-cifieke onderzoeken met financiële inslag tot de volgende belangrijke conclusies: 
• De budgettaire en boekhoudkundige verwerking van de BBB-
rechtsopvolging werd gekenmerkt door een verregaand pragmatisme, 
een ad-hocaanpak, een gebrek aan coherentie en een complicerende timing. De Vlaamse Overheid nam bij deze reorganisatie geenszins de zorgvuldigheid in acht die de vennootschapswet voorschrijft voor de reorganisatie van ondernemingen.  Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 192 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 195 • De CFO-werking verliep in 2006 regelmatig en lijkt voor de Vlaamse 
Gemeenschap voordelig te zijn, al ontbreekt soms transparantie. De 
BBB-overgang had in 2006 tijdelijk een negatieve invloed op deze werking.  
• Bij de Vlaamse universiteiten verloopt de verantwoording van uitga-
ven met voorschotten of kredietkaarten weinig uniform en vaak ge-brekkig, vooral wat restaurantkosten betreft. De controle is te weinig strikt en de motivering soms zwak of onbestaand. 
• Een gebrek aan eenvormigheid tonen ook de scholenreglementen in 
het Gemeenschapsonderwijs voor het gebruik door derden van hun infrastructuur. Ook de toepassing van de reglementen verloopt niet overal even strikt. Overeenkomsten of verzekeringen ontbreken soms. 
• De VRT heeft zijn kostennotasysteem voor restaurant-, representatie- 
en hotelkosten te beperkt geregeld. 
 Ten slotte trok het Rekenhof ook enkele conclusies uit zijn visumcontro-le, zijn controle van kleine gereglementeerde toelagen en zijn controle op de rekenplichtigenrekeningen:  
• De interne controle van de Vlaamse administratie volstaat nog niet 
om een aantal tekortkomingen in te perken op het vlak van subsi-
diedossieropvolging, overheidsopdrachten en de samenstelling van verantwoordingsbundels. 
• Het systeem van subsidies v oor levensbeschouwelijke en socio-
economische verenigingen die radio- en televisieprogramma's bij de VRT organiseren, kampt met tekortkomingen in de erkenningsrege-ling, de erkenningsbesluiten en de subsidiëringsreglementering. De uitvoering toont vooral een gebrekkige verantwoording en een wei-nig kritische houding van de administratie.  
• Het beheer van de rekeningen door de rekenplichtigen verloopt vrij 
degelijk. Een aantal gemeenschappelijk voorkomende problemen kunnen vaak teruggevoerd worden op een gebrekkige informatie-doorstroming tussen de betrokken actoren en een ondermaatse in-terne controle. 
  193 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 194 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 197 Bijlage 1 Ontvangsten 2006  
 
 (in duizenden EUR) 
  ONTVANGSTEN 2006
ARTIKEL OMSCHRIJVING BEGROTING INNING
  Initieel Aangepast Herverdeeld  
 TITEL I - II 
ALGEMENE ONTVANGSTEN  
 DEPARTEMENT 0 - HOGERE ENTITEITEN DAN DEPARTEMENTEN  
 Organisatieafdeling 01 - Vlaamse regering  
 Programma 10 - Diverse intradepartementale ontvangsten  
12.01 Terugstorting van geldvoorscho tten (pro  memorie) 0 0 0 185
 DEPARTEMENT 1 - COORDINATIE  
 Organisatieafdeling 10 - Departement Coördinatie (al-gemeen)  
06.01 Diverse andere ontvangsten 0 0 0 327
06.71 Diverse andere ontvangsten DAR 0 0 0 512.01 Terugbetaling van geldvoorschotten andere dan op be-
staansmiddelen 75 75 0 2.754
12.71 Terugbetaling van geldvoorschotten andere dan op be-
staansmiddelen DAR 0 0 37 445
12.72 Terugbetaling van geldvoorschotten andere dan op be-
staansmiddelen IV 0 0 38 338
16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz. 174 174 5 516.71 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz. DAR 0 0 169 046.01 Overgedragen saldo van de DAB Publiek Private Samen-
werking 167 622 622 623
77.01 Opbrengst verkoop specifieke roerende vermogensgoede-
ren  22  00
77.71 Opbrengst verkoop specifieke roerende vermogensgoede-
ren DAR 00  20
 Organisatieafdeling 11 – Administratie Kanselarij en 
Voorlichting  
 Programma 10 – Hoofdstedelijke Aangelegenheden  
46.01 Terugstorting door de VOI Brusselfonds 360 360 360 0
 DEPARTEMENT 2 - ALGEMENE ZAKEN EN FINANCIEN  
 Organisatieafdeling 20 - Departement AZF (algemeen)  
06.01 Diverse andere ontvangsten 125 125 75 71
06.71 Diverse andere ontvangsten BZ 0 0 25 006.72 Diverse andere ontvangsten FB 0 0 25 21212.01 Terugstorting van geldvoorschotten andere dan op be-
staansmiddelen 75 75 0 22195 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 198   ONTVANGSTEN 2006
12.71 Terugstorting van geldvoorschotten andere dan op be-
staansmiddelen BZ 0 0 35 37
12.72 Terugstorting van geldvoorschotten andere dan op be-
staansmiddelen FB 0 0 40 328
16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz. 6 6 6 55
ren 22  00
ren BZ 00  10
77.72 Opbrengst verkoop specifieke roerende vermogensgoede-
ren FB 00  10
 Organisatieafdeling 24 - Administratie Budgettering, 
Accounting en Financieel Management  
 Programma 10 - Algemene financiële logistiek  
06.01 Allerhande terugvorderingen (pro memorie) 0 0 0 3
16.02 Terugstorting door de VOI’ s van verzekeringspremies en 
van de vergoeding van de makelaars die de Vlaamse 
Gemeenschap in het kader van de pooling voor hen betaalt 00  0 1 7
36.01 Heffingen leegstand en verkrotting (decreet 28.12.1995) 3.973 3.973 3.973 1.974
46.01 Overgedragen saldo van de DAB Autonome Fiscale Inning 0 134 134 14276.01 Opbrengst uit de verkoop of erfpacht van onroerende goe-
deren en andere patrimoniumgoederen 1.500 16.439 16.439 16.439
76.05 Opbrengst uit de verkoop van waterbekkens 0 0 0 40.00076.06 Opbrengst van de verkoop van onroerende goederen  (art. 
93 decreet van 22.12.1993) (50 %) 9.712 9.712 9.712 4
89.02 Opbrengst uit de verkoop van de participatie in de Vlaamse 
Maatschappij voor Watervoorziening (VMW) 0 0 0 562
 Programma 30 - Waarborg  
38.02 Bijdragen in verband met de verleende waarborg (art. 13, 
decreet 15.12.1993) 2.912 2.912 2.912 4.027
 Programma 40 - Rechtstreekse schuld  
26.03 Renten in het kader van een autonoom kas- en schuldbe-
heer 9.742 9.742 9.742 23.556
46.01 Terugname van in het verleden gestorte provisies 1 1 1 0 Programma 80 - Indirecte schuld  
26.09 Door de VHM verschuldigd aandeel in de rentelasten van 
leningen aangegaan door de VHM 14.652 14.652 14.652 14.609
57.09 Door de VHM verschuldigd aandeel in de aflossingslasten 
van leningen aangegaan door de VHM 9.010 9.010 9.010 9.010
 DEPARTEMENT 3 - ONDERWIJS  
 Organisatieafdeling 30 - Departement Onderwijs (alge-
meen)  
06.01 Diverse andere ontvangsten 450 450 450 355
12.01 Terugstorting van geldvoorschotten andere dan op be-
staansmiddelen 500 500 500 352Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 196 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 199   ONTVANGSTEN 2006
 Organisatieafdeling 33 - Administratie Hoger Onderwijs 
en Wetenschappelijk Onderzoek   
 Programma 20 - Universitair onderwijs  
46.01 Gebruiksvergoeding te betalen door U.Z. Gent 15.204 15.204 15.204 0
 Organisatieafdeling 35 - Administratie Ondersteuning  
 Programma 10 - Studietoelagen en -financiering  
38.01 Terugbetaling van toelagen 0 0 0 548 Programma 40 - Algemeen onderwijs en vorming  
16.01 Verkoop publicaties 41 41 41 4716.04 Entreegelden, inschrijvi ngsgelden en schoolgelden - diver-
se opbrengsten der instellingen en diensten 2.000 2.000 2.000 2.003
46.01 Terugstorting door de VOI VLOR 12 12 12 0 Organisatieafdeling 39 – Diensten van de Secretaris-
Generaal  
 Programma 20 – Coördinatie beleids- en gegevensbeheer  
16.92 Ontvangsten Europese projecten 0 0 0 5
38.01 Terugstortingen – vzw EPON 0 3.234 3.234 3.235
 DEPARTEMENT 4 - WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN 
CULTUUR   
 Organisatieafdeling 40 - Departement WVC (algemeen)  
06.01 Diverse andere ontvangsten 25 25 15 24
06.03 Diverse ontvangst WV G, Inspectie 0 0 4 0
06.72 Diverse andere ontvangsten WVG 0 0 0 006.73 Diverse andere ontvangsten CJSM 0  0 10 412.01 Terugstorting van geldvoorschotten andere dan op be-
staansmiddelen 375 375 0 0
staansmiddelen WVG 0 0 175 560
12.73 Terugstorting van geldvoorschotten andere dan op be-
staansmiddelen CJSM 0 0 200 471
38.01 Terugbetaling van toelagen 620 620 620 2.48938.72 Terugbetaling van toelagen WVG 0 0 0 1238.73 Terugbetaling van toelagen CJSM 0 0 0 977.01 Opbrengst verkoop specifieke roerende vermogensgoede-
ren 22  00
ren WVG 00  10
77.73 Opbrengst verkoop specifieke roerende vermogensgoede-
ren CJSM 00  10197 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 200   ONTVANGSTEN 2006
 DEPARTEMENT 5 – ECONOMIE, WERKGELEGENHEID, 
BINNENLANDSE AANGELEGENHEDEN EN LANDBOUW  
 Organisatieafdeling 50 - Departement EWBL (algemeen)  
06.01 Diverse andere ontvangsten 38 38 38 348
06.72 Diverse andere ontvangsten EWI 0 0 0 506.73 Diverse andere ontvangsten WSE 0 0 0 26306.74 Diverse andere ontvangsten LV 0 0 0 706.75 Diverse andere ontvangsten LNE 0 0 0 012.01 Terugstorting van geldvoorschotten andere dan op be-
staansmiddelen 75 75 75 667
staansmiddelen IV 00  0 4 0
staansmiddelen EWI 00  0 4 5
staansmiddelen WSE 0 0 0 151
12.74 Terugstorting van geldvoorschotten andere dan op be-
staansmiddelen LV 00  0 3 6
12.75 Terugstorting van geldvoorschotten andere dan op be-
staansmiddelen LNE 00  0 5 0
16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz. 15 15 3 516.71 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz IV 0 0 3 016.72 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz EWI 0 0 3 016.73 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz WSE 0 0 3 016.74 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz LNE 0 0 3 277.01 Opbrengst verkoop specifieke roerende vermogensgoede-
ren 22  20
 Organisatieafdeling 51 - Administratie Economie  
 Programma 10 - Algemeen economisch beleid  
27.03 Dividenden openbare investeringsmaatschappijen 35.296 35.296 35.296 086.04 Terugstorting van renteloz e voorschotten toegestaan in het 
kader van het economisch overheidsinitiatief 0 0 0 125
86.05 Terugbetaling door de Lim burgse Reconversiemaatschap-
pij NV 22.036 22.036 22.036 13.899
 Programma 40 - Buitenlandse handel en exportbevordering  
38.01 Terugbetaling van de financiële tegemoetkomingen voor 
exportgerichte initiatieven van ondernemingen alsmede 
financiële tussenkomsten bij jaarlijkse exportpromotiecam-pagnes. Andere leningen van het Fonds voor Buitenlandse 
Handel 15 15 15 0
46.02 Terugstorting door het Vlaams Agentschap voor Internatio-
naal Ondernemen (EVA) 60 60 60 0Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 198 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 201   ONTVANGSTEN 2006
 Programma 90 - Extern economisch beleid  
86.10 Terugbetaling van leningen toegekend door het Fonds 
Vlaanderen-Azië (opgeheven bij artikel 38 van het decreet 
houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2002) 0 873 873 373
 Organisatieafdeling 52 - Administratie Werkgelegen-
heid  
 Programma 40 - Werkgelegenheid  
38.01 Ontvangsten in het kader v an het toezicht en de controle 
op de naleving van de reglementering betreffende het 
tewerkstellingsbeleid 00  03
49.43 Ontvangsten van federale mi ddelen in het kader van het 
samenwerkingsakkoord 2005-2008 tussen de Federale Staat, het Vlaams, het Waals en het Brusssels Hoofdstede-lijk Gewest en de Duitstalige Gemeenschap betreffende de meerwaardeneconomie 8.547 8.547 8.547 7.205
59.01 Ontvangsten van ESF cofi nancieringsgelden voor de ex-
ploitatie van een Digitaal Kenniscentrum Maatschappelijk 
Verantwoord Ondernemen 75 2.168 2.168 44
 Organisatieafdeling 53 – Administratie Binnenlandse 
Aangelegenheden  
 Programma 10 – Lokale en regionale besturen  
48.01 Terugvordering van de lokale besturen van de kosten van 
de gewestelijke ontvangers 5.000 8.700 8.700 7.916
 DEPARTEMENT 6 - LEEFMILIEU EN INFRASTRUCTUUR  
 Organisatieafdeling 60 - Departement LIN (Algemeen)  
06.01 Diverse andere ontvangsten 500 500 284 102
06.71 Diverse andere ontvangsten LNE 0 0 180 006.72 Diverse andere ontvangsten MOW 0 0 36 006.73 Diverse andere ontvangsten RWO Departement 0 0 0 006.76 Diverse andere ontvangst en RWO Wonen Vlaanderen 0 0 0 0
06.50 Ontvangsten uit roerend vermogen 125 125 125 0
staansmiddelen 500 500 0 1.293
staansmiddelen MOW 0 0 500 0
16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz. 125 125 16 5116.71 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz. LNE 0 0 9 016.72 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz. MOW 0 0 100 016.73 Verkoop van publicaties, dr ukwerken, enz. RWO Departe-
ment 00  01
ren 22  11
ren MOW 00  10199 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 202   ONTVANGSTEN 2006
 Organisatieafdeling 64 - Administratie Waterwegen en 
Zeewezen  
 Programma 10 - Waterwegen en binnenvaart  
18.50 Terugbetaling van door het Gewest gedane uitgaven voor 
het herstel van schade veroorzaakt door derden aan wa-
terwegen 00  0 1 1
 Programma 20 - Havens  
het herstel van schade aan hav ens veroorzaakt door der-
den (pro memorie) 00  0 5 1
 Programma 50 - Zeewezen  
06.01 Diverse ontvangsten 1 1 1 0
16.10 VBS (Verkeers Begeleiding Systeem Tarief) 4.000 4.000 4.000 3.96518.50 Terugbetaling van door het Gewest gedane uitgaven voor 
het herstel van schade veroorzaakt door derden aan va-
rende eenheden, markeringen en infrastructuur 00  01
59.02 Participatie door Nederland in de kostprijs voor de studie 
en de bouw van de voorzieningen inzake de inrichting van een uitgebreide walradarketen langs de Westerschelde en haar mondingen 1.300 1.300 1.300 2.061
 DEPARTEMENT 7 - WETENSCHAP, INNOVATIE EN 
MEDIA  
 Organisatieafdeling 70 - Departement WIM (algemeen)  
06.01 Diverse andere ontvangsten 450 450 297 317
06.72 Diverse andere ontvangsten CJSM 0 0 153 112.01 Terugbetaling van geldvoorschotten andere dan op be-
staansmiddelen 25 25 1 41
staansmiddelen EWI 00  1 20
staansmiddelen CJSM 00  1 20
16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz. 15 15 0 016.71 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz. EWI 0 0 7 016.72 Verkoop van publicaties, dr ukwerken, enz. CJSM 0 0 8 0
 INTERDEPARTEMENTALE ONTVANGSTEN  
 Organisatieafdeling 81 – Gemeenschappelijke aangele-
genheden   
 Programma 20 - Algemene ontvangsten van de federale 
overheid afkomstig, voor  gemeenschappelijke aangele-genheden  
49.01 Dotatie ter bevordering v an het rationeel energiegebruik 
(REG) 0 5.900 5.900 5.926Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 200 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 203   ONTVANGSTEN 2006
 Organisatieafdeling 82 - Gemeenschapsaangelegenhe-
den  
overheid afkomstig, voor  gemeenschapsaangelegenheden  
45.21 Dotatie ter compensatie van het  kijk- en luistergeld (artikel 
47bis bijzondere financieringswet) 501.021 499.838 499.838 499.838
49.19 Financiering van het univers itair onderwijs voor buitenland-
se studenten (art. 62 bijzondere financieringswet) 31.365 31.267 31.267 33.930
49.21 Gedeelde belastingen 10.143.458 10.147.800 10.147.800 10.144.130
49.22 Aandeel in de winst van de Nationale Loterij (artikel 62bis 
bijzondere financieringswet) 34.137 34.137 34.137 36.067
 Organisatieafdeling 83 - Gewestaangelegenheden  
 Programma 10 - Algemene ontv angsten uit eigen inning  
07.01 Kijk- en luistergeld 0 0 0 7537.01 Onroerende voorheffing 76.523 76.523 76.523 78.629 Programma 30 - Algemene ontvangsten van de federale 
overheid afkomstig, voor gewestaangelegenheden  
36.03 Belasting op de spelen en weddenschappen 17.287 20.949 20.949 19.031
36.04 Belasting op de automatische ont spanningstoestellen 29.247 35.559 35.559 30.896
36.05 Openingsbelasting op de s lijterijen van gegiste dranken 
(pro memorie) 0 0 0 212
36.06 Registratierechten 1.319.765 1.542.487 1.542.487 1.561.23636.07 Hypotheekrechten 142.994 174.222 174.222 148.20236.08 Verkeersbelasting op de aut ovoertuigen 805.525 798.700 798.700 769.431
36.09 Belasting op de inverkeerstelling 189.679 180.826 180.826 191.25636.10 Eurovignet 80.425 81.083 81.083 71.64349.18 Ontvangsten voortvloeiend ui t art. 35 van de bijzondere wet 
van 16 januari 1989 (tewerkstellingsprogramma's) 261.560 261.560 261.560 326.949
49.22 Samengevoegde belastingen 5.010.795 4.970.730 4.970.730 4.969.62356.50 Schenkingsrechten 242.331 241.356 241.356 207.90956.51 Successierechten en recht van overgang bij overlijden 763.624 850.643 850.643 870.073
 COLLEGE VAN SECRETARISSEN-GENERAAL  
 Organisatieafdeling 90-91 – College van Secretarissen-
Generaal  
 Programma 90.10 – Bestaansmiddelen Diensten voor het 
Algemeen Regeringsbeleid  
06.71 Diverse andere ontvangst en m.b.t. de bestaansmiddelen 
DAR 00  00
11.71 Terugbetalingen van salarissen DAR 0 0 0 1
11.72 Terugbetaling van GEKO-pre mies en van premies Sociale 
Maribel DAR 0 0 63 53
12.71 Storting aan de Schatkist van niet-aangewende sommen 
door de rekenplichtigen die hun operaties doen door middel 
van voorschotten – Terugsto rting van geldvoorschotten op 
bestaansmiddelen DAR 00  00201 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 204   ONTVANGSTEN 2006
16.71 Verkoop van publicaties, drukwerken enz. aangekocht op 
bestaansmiddelen DAR 00  00
77.71 Opbrengst verkoop roerende vermogensgoederen aange-
kocht op de bestaansmiddelen DAR 00  00
 Programma 90.20 – Bestaansmiddelen Bestuurszaken  
BZ 00  00
11.71 Terugbetalingen van salarissen BZ 0 0 0 7
Maribel BZ 0 0 63 53
bestaansmiddelen BZ 0 0 0 382
bestaansmiddelen BZ 00  00
kocht op de bestaansmiddelen BZ 00  00
 Programma 90.30 – Bestaansmiddelen Financiën en Be-
groting  
FB 00  00
11.71 Terugbetalingen van salarissen FB 0 0 0 0
Maribel FB 0 0 63 53
bestaansmiddelen FB 00  0 2 8
bestaansmiddelen FB 00  00
kocht op de bestaansmiddelen FB 00  00
 Programma 90.40 – Bestaansmiddelen Internationaal 
Vlaanderen  
06.71 Diverse andere ontvangsten m. b.t. de bestaansmiddelen IV 0 0 0 0
11.71 Terugbetalingen van salarissen IV 0 0 0 0
11.73 Terugbetaling van GEKO-pre mies en van premies Sociale 
Maribel IV 0 0 63 53
bestaansmiddelen IV 00  00
kocht op de bestaansmiddelen IV 00  00
 Programma 90.50 – Bestaansmiddelen Economie, Weten-
schap en Innovatie  
EWI 00  05Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 202 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 205   ONTVANGSTEN 2006
11.71 Terugbetalingen van salarissen EWI 0 0 0 69
Maribel EWI 0 0 63 53
bestaansmiddelen EWI 0 0 0 129
bestaansmiddelen EWI 00  00
kocht op de bestaansmiddelen EWI 00  00
 Programma 90.60 – Bestaansmiddelen Onderwijs en Vor-
ming  
OV 00  00
11.71 Terugbetalingen van salarissen OV 0 0 0 0
Maribel OV 0 0 63 53
bestaansmiddelen OV 00  00
kocht op de bestaansmiddelen OV 00  00
 Programma 90.70 – Bestaansmiddelen Welzijn, Volksge-
zondheid en Gezin  
WVG 00  0 1 7
11.71 Terugbetalingen van salarissen WVG 0 0 0 1
Maribel WVG 0 0 63 53
bestaansmiddelen WVG 0 0 0 102
bestaansmiddelen WVG 00  00
kocht op de bestaansmiddelen WVG 00  00
 Programma 90.80 – Bestaansmiddelen Cultuur, Jeugd, 
Sport en Media  
CJSM 00  00
11.71 Terugbetalingen van salarissen CJSM 0 0 0 15
Maribel CJSM 0 0 63 53
bestaansmiddelen CJSM 00  00203 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 206   ONTVANGSTEN 2006
bestaansmiddelen CJSM 00  00
kocht op de bestaansmiddelen CJSM 00  00
 Programma 90.90 – Bestaansmiddelen Werk en Sociale 
Economie   
WSE 00  00
11.71 Terugbetalingen van salarissen WSE 0 0 63 182
Maribel WSE 00  0 5 3
bestaansmiddelen WSE 0 0 0 214
bestaansmiddelen WSE 00  00
kocht op de bestaansmiddelen WSE 00  00
 Programma 91.00 – Bestaansmiddelen Landbouw en 
Visserij   
LV 00  00
11.71 Terugbetalingen van salarissen LV 0 0 0 3
Maribel LV 0 0 63 53
bestaansmiddelen LV 00  00
kocht op de bestaansmiddelen LV 00  00
 Programma 91.10 – Bestaansmiddelen Leefmilieu, Natuur 
en Energie  
LNE 00  00
11.71 Terugbetalingen van salarissen LNE 0 0 0 0
Maribel LNE 0 0 63 53
bestaansmiddelen LNE 00  00
kocht op de bestaansmiddelen LNE 00  00Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 204 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 207   ONTVANGSTEN 2006
 Programma 91.20 – Bestaansmiddelen Mobiliteit en Open-
bare Werken  
MOW 00  00
11.71 Terugbetalingen van salarissen MOW 0 0 0 1
Maribel MOW 0 0 63 53
bestaansmiddelen MOW 00  00
kocht op de bestaansmiddelen MOW 00  00
 Programma 91.30 – Bestaansmiddelen Ruimtelijke Orde-
ning, Woonbeleid en Onroerend Erfgoed  
RWO 00  00
11.71 Terugbetalingen van salarissen RWO 0 0 0 0
11.75 Terugbetaling van GEKO-pre mies en van premies Sociale 
Maribel RWO 0 0 63 53
bestaansmiddelen RWO 00  00
kocht op de bestaansmiddelen RWO 00  00
 Organisatieafdeling 99 - College van Secretarissen-
generaal  
 Programma 10 - Interdepartementale bestaansmiddelen  
06.01 Diverse andere ontvangsten m. b.t. bestaansmiddelen 110 54 54 3.369
11.01 Terugbetaling van salarissen  140 96 96 1.121
11.03 Terugbetaling van GEKO-pre mies en van premies Sociale 
Maribel 1.601 1.601 782 762
11.04 Terugbetaling salarissen DAB Luchthaven Antwerpen en 
Oostende 0 0 0 3.332
12.01 Storting aan de Schatkist van niet-aangewende sommen 
van voorschotten - terugsto rting van geldvoorschotten op 
bestaansmiddelen 0 0 0 798
16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz. aangekocht op 
bestaansmiddelen  79
77.01 Opbrengst van de verkoop van roerende vermogensgoede-
ren aangekocht op de bestaansmiddelen 00  0 8 1
Subtotaal TITEL I - II ALGEMENE ONTVANGSTEN 19.801.506 20.130.678 20.130.682 20.141.382205 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 208   ONTVANGSTEN 2006
 TITEL I - II TOEGEWEZEN ONTVANGSTEN  
 Organisatieafdeling 10 - Departement Coördinatie (al-
gemeen)  
06.02 Inkomsten uit opzett en van PPS-opleidingen en verkoop 
van publicaties (Fonds PPS, art. 12 decreet 13.12.2005) 59  90
06.02 Ontvangsten departementaal  fonds vervreemding en be-
heer van onroerende goederen (Fonds vervreemding on-
roerende goederen, art. 28 decreet 22.11.1995) 32 92 92 130
76.03 Opbrengst uit beheer en vervr eemding van het cargovilpro-
ject ( Fonds onroerende goederen, art. 29 decreet 
22.11.1995) 00  00
86.01 Liquidatie van deelnemingen (pro memorie) (Fonds eco-
nomische impulsprogramma's, art. 74 decreet 20.12.1996) 0 125 125 125
86.05 Opbrengst uit de verkoop van de GIMV-participatie (Fonds 
ter valorisatie van de GIMV-participatie) 00  00
06.17 Ontvangsten in het kader van de waarborgstelling met 
betrekking tot de huisvesting  (Fonds waarborgstelling huisvesting, art. 28 decreet 21.12.1990) 335 335 335 334
 Programma 50 - Intendancediensten  
16.09 Ontvangsten intendancedi ensten (Fonds intendancedien-
sten, art. 30 decreet 21.12.1990) 260 260 260 162
 Organisatieafdeling 26 - Administratie Overheidsop-
drachten, Gebouwen en Gesubsidieerde Infrastructuur  
 Programma 10 - Gebouwen  
76.04 Ontvangsten uit vervreem ding en beheer van administra-
tieve gebouwen en aanhorigheden (Fonds onroerende 
goederen, decreet 21.12.1990; art. 105 decreet 25.06.1992; art. 3 decreet 07.07.1998) 1.500 1.532 1.532 2.349
 DEPARTEMENT 3 - ONDERWIJS      
en Wetenschappelijk Onderzoek  
 Programma 10 - Hogescholenonderwijs  
11.90 Terugvorderingen hogescholenonderwijs (Recuperatie-
fonds, art. 3 decreet 19.12.1997) 2.206 2.206 2.206 557
11.91 Terugvordering personeel opt ie Kine (art. 195ter van het 
decreet van 23.07.1994, ingevoegd bij art. 6 van het de-
creet van 23.06.1998) 0 0 0 466Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 206 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 209   ONTVANGSTEN 2006
 Organisatieafdeling 34 - Administratie Permanente 
Vorming  
 Programma 10 - Deeltijds kunstonderwijs  
16.90 Inschrijvingen deeltijds kunstonder wijs - Fonds 12.505 12.670 12.670 12.521
 Programma 30 - Begeleid Individueel Studeren  
16.90 Inschrijvingsgelden B.I.S. (art. 94, §2 decreet 02.03.1999 ) 777 777 777 514
 Programma 10 – Studietoelagen en financiering  
38.02 Terugvorderingen van st udietoelagen (Recuperatiefonds 
studietoelagen, art. 21 decreet 23.12.2005) 500 500 500 1.202
 Programma 30 - Leerlingenvervoer  
16.05 Ontvangsten voortvloeiend ui t het vervoer van leerlingen 
(pro memorie) (Fonds leer lingenvervoer, art. 20 decreet 
21.12.1990) 00  00
 Programma 50 - Aanwending van teruggevorderde wedden 
en weddetoelagen  
11.02 Terugbetaling van salarissen en salaristoelagen (Fonds 
aanwending van terugbetalingen van salarissen en salaris-
toelagen, art. 21 decreet 21.12.1990) 44.901 48.372 48.372 44.726
 Organisatieafdeling 39 - Diensten van de Secretaris-
generaal  
 Programma 20 – Diverse ontvangsten  
16.90 Ontvangsten Tijdschrift "Klasse" (Fonds Klasse, art. 47 
decreet 21.12.1994) 275 275 275 397
 DEPARTEMENT 4 - WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID EN CULTUUR   
heer onroerende goederen (pro memorie) (Fonds ver-
vreemding onroerende goederen-art. 28 decreet 22.11.95) 00  00
 Organisatieafdeling 41 - Administratie Gezin en maat-
schappelijk welzijn  
 Programma 10 - Algemeen Welzijnsbeleid  
16.72 Diverse inkomsten Centrum voor Bevolkings- en Gezins-
studie (Fonds voor onderzoek bevolkings- en gezinsstudie, 
art. 59 decreet 22.12.1995) 0 0 76 56
16.90 Diverse inkomsten Centrum voor Bevolkings- en Gezins-
art. 59 decreet 22.12.1995) 76 76 0 23
 Programma 30 - Bejaardenzorg   
47.01 Federale middelen tot subsid iëring van zorgvernieuwings-
projecten in het kader van pr otocol nr. 2 van 1 januari 2003 665 1.994 1.994 1.994207 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 210   ONTVANGSTEN 2006
 Organisatieafdeling 42 - Administratie Gezondheids-
zorg  
 Programma 20 - Medisch-sociaal beleid  
16.02 Inkomsten in het kader van onderzoek en analyse inzake 
gezondheid voor derden (Fonds voor verwerking en analy-
se inzake gezondheid, art. 2 decreet 07.07.1998) 7.420 7.420 7.420 7.281
49.90 Inkomsten in het kader v an de uitvoering van het samen-
werkingsakkoord tussen de federale Staat, de Vlaamse 
Gemeenschap, de Duitstalige Gemeenschap, de Gemeen-schappelijke Gemeenschapscommissie, de Franse Ge-meenschapscommissie en het Waalse Gewest over de bestrijding van het tabaksgebruik 00  00
 Organisatieafdeling 45 - Administratie Cultuur   
 Programma 50 - Algemeen cultuurbeleid  
06.12 Diverse opbrengsten (Fonds voor de Kunsten, art. 22 
decreet 21.12.1990) 40 40 40 6
BINNENLANDSE AANGELEGENHEDEN EN LANDBOUW      
vreemding onroerende goederen, art. 28 decreet 22.11.95) 0 262 262 258
 Organisatieafdeling 51 – Administratie Economie  
 Programma10 – Algemeen economisch beleid  
16.03 Inkomsten t.g.v. opdrachten van de P.M.V. uitgevoerd in 
naam en voor rekening van het Vlaams Gewest (pro me-morie) (Fonds aanwending courante ontvangsten, art. 73 decreet 22.12.1995) 0 0 0 200
 Programma 50 – Natuurlijke rijkdommen en energie  
36.90 Ontvangsten fonds herni euwbare energiebronnen (decreet 
17.07.2000) 0 3.000 3.000 0
36.91 Energiefonds  (decreet 17.07.2000) 0 12.000 12.000 13.338
 Organisatieafdeling 54 - Administratie Landbouw  
 Programma 10 - Landbouw, tuinbouw en plattelandsbeleid  
16.01 Inkomsten van het Informatienetwerk Landbouwboekhou-
dingen (ILB) in het kader v an de uitvoering van het Lam-
bermontakkoord 50 50 50 88
39.90 EOGFL-tegemoetkomingen (Fonds voor de landbouwvor-
ming, art. 2 decreet 06.07.1994) 00  00
 Programma 70 – Bestuur, ontwikkeling en kwaliteit  
16.01 Acties van het Fonds v oor de kwaliteit van de landbouw-
productie 00  00Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 208 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 211   ONTVANGSTEN 2006
 Programma 90 – Beheer en kwaliteit van de landbouwpro-
ductie en voorlichting  
productie – Fonds voor Landbouw en Visserij (decreet 
19.05.2006) 890 890 890 1.006
 DEPARTEMENT 6 - LEEFMILIEU EN INFRASTRUCTUUR      
 Organisatieafdeling 61 - Administratie Leefmilieu-, 
Natuur-, Land-, en Waterbeheer  
 Programma 10 - Leefmilieu  
36.01 Ontvangsten met betrekking tot het Fonds voor de controle 
op de uitvoerende taken van de brander- en stookolietech-
nici 180 180 180 0
 Programma 30 - Bos en groen  
36.01 Bossencompensatiefonds- bosbehoudsbijdrage (art. 90 bis 
decreet 13.06.1990) 2.750 2.750 2.750 3.661
36.03 Visserijverloven (Visserijfonds, art. 17 en 18 decreet 
21.12.1990) 850 850 850 840
 Programma 40 - Landbeheer  
36.09 Ontvangsten voortvloeiend uit de toepassing van de wetten 
en decreten op de ruilverkaveling en de landinrichting (Fonds landinrichting, art. 1 decreet 07.07.1998) 1.316 1.316 1.316 14
 Programma 50 - Waterbeheer  
38.08 Inkomsten in het kader van de waterhuishouding, de pol-
ders en de wateringen (Fonds voor de waterhuishouding, art. 17 decreet 22.11.1995) 120 550 2 70
39.07 EOGFL- en EFRO-inkomsten in het kader van de water-
huishouding (Fonds voor de waterhuishouding, art. 17 
decreet 22.11.1995) 150 310 0 6
 Organisatieafdeling 62 - Administratie Ruimtelijke 
Ordening, Huisvesting, Monumenten en Landschappen  
 Programma 10 - Ruimtelijke ordening, stedenbouw en 
grondbeleid  
36.90 Inkomsten van het Vernieuw ingsfonds (Ver nieuwingsfonds, 
decreet 19.04.1995) 7.000 7.000 7.000 6.117
 Programma 20 - Monumenten en Landschappen  
16.12 Diverse opbrengsten in de sector Monumenten en Land-
schappen (Fonds Monumenten en Landschappen, art. 25 
decreet 21.12.1990) 172 172 172 161
 Programma 40 - Huisvesting  
58.01 Terugbetaling van premies uit de de huisvestingssector  
(Fonds voor de Huisvesting, art. 26 decreet 21.12.1990) 500 440 440 677
Zeewezen  
 Programma 40 - Algemeen infrastructuur- en scheepvaart-
beleid  
16.06 Verkoop van studies door het  waterbouwkundig laboratori-
um te Borgerhout (Fonds waterbouwkundig laboratorium, 
art. 31 decreet 21.12.1990) 00  00209 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 212   ONTVANGSTEN 2006
MEDIA      
 Organisatieafdeling 71 - Administratie Wetenschap en innovatie  
 Programma 10 - Algemeen wetenschapsbeleid  
06.90 Allerhande inkomsten m.b.t. het wetenschapsbeleid (Fonds 
programmatie wetenschapsbeleid, art. 5 decreet 
28.11.1995) 137 137 137 1.181
 INTERDEPARTEMENTAAL      
generaal  
11.90 Salarissen en toelagen v an personeelsleden van de dien-
sten van de Vlaamse regering met verlof voor opdracht 
en/of waarvan het salaris ten laste wordt genomen door andere overheden of vakorganisaties 2.000 2.000 2.000 1.721
Subtotaal TITEL I - II TOEGEWEZEN ONTVANGSTEN 87.612 108.590 107.732 102.183
Subtotaal TITEL I - II ALGEMENE EN TOEGEWEZEN 
ONTVANGSTEN 19.889.118 20.239.268 20.238.414 20.243.565
 TITEL III OPBRENGST VAN LENINGEN  
 Programma 90 - Leningen  
96.01 Opbrengst van leningen 141.023 158.498 158.498 0
Subtotaal TITEL III OPBRENGST VAN LENINGEN 141.023 158.498 158.498 0
TOTAAL ONTVANGSTEN TITEL I-II-III 20.030.141 20.397.766 20.396.912 20.243.565
 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 210 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 213 Bijlage 2 Kredietvorming 2006 
 
Legende bij de onderstaande tabel: 
 
• ngk-vl : niet-gesplitste vastleggingskredieten; 
• ngk-or : niet-gesplitste ordonnanceringskredieten; 
• gvk: gesplitste vastleggingskredieten; 
• gok: gesplitste ordonnanceringskredieten; 
• bvj: bijkredieten vorige jaren; 
• vrk: variabele kredieten (begrotingsfondsen) , deze zijn de som van de werkelijk 
gerealiseerde toegewezen ontvangsten, de overdr achten van het vorig begrotingsjaar en 
eventuele desaffectaties; 
• begroting : bedrag van de initiële begrotingskredieten; 
• aanpassing : aanpassingen als gevolg van de aanpassingen van de begroting; 
• overdracht : overdracht van kredieten van het vo rig jaar, in afwijking van de bepalingen 
van de artikelen 34 en 35 van de gecoördi neerde wetten op de rijkscomptabiliteit; de 
gegevens van deze overdrachten komen van het  MVG en werden niet gecontroleerd;  
• herverdeling : kredietherverdelingen, zowel deze met decretale grondslag als de 
herverdelingen gebaseerd op artikel 15 van de gecoördineerde wetten op de 
rijkscomptabiliteit; 
• fin. fonds : herverdelingen als gevolg van de ui tvoering van het Financieringsfonds; 
• totaal : uiteindelijk krediet.  
 
Organisatieafdeling programma  begro-
singover-
dracht  herver-
deling  fin. 
fondstotaal
00 Vlaams Parlement ngk-vl 76.125 0 0 0 0 76.125
 10 Dotatie aan het 
Vlaams Parlement 
ngk-or 76.125 0 0 0 0 76.125
 Totaal OAFD 00 ngk-vl 76.125 0 0 0 0 76.125
  ngk-or 76.125 0 0 0 0 76.125
01 Vlaamse Regering ngk-vl 2.259 410 0 5 -558 2.116
 10 Algemene werkings-
kosten 
ngk-or 2.259 410 0 5 -558 2.116
  bvj 0 153 0 0 0 153
 Totaal OAFD 01  ngk-vl 2.259 410 0 5 -558 2.116
  ngk-or 2.259 410 0 5 -558 2.116
02 Kabinetten ngk-vl 4.910 0 0 12 0 4.922
 00 Algemene werkings-
kosten kabinet Minis-
ter-President en Vlaams Minister van Institutionele Hervor-mingen, Landbouw, Zeevisserij en Platte-landsbeleid ngk-or 4.910 0 0 12 0 4.922
ngk-vl 2.941 0 0 6 -133 2.814  10 Algemene werkings-
kosten kabinet Vlaams Minister van Mobiliteit, Sociale Economie en Gelijke Kansen ngk-or 2.941 0 0 6 -133 2.814211 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 214 Organisatieafdeling programma  begro-
singover-
ngk-vl 3.482 0 0 8 -13 3.477  20 Algemene werkings-
kosten kabinet Vlaams 
Minister van Financiën en Begroting en Ruim-telijke Ordening ngk-or 3.482 0 0 8 -13 3.477
ngk-vl 5.044 0 0 11 -51 5.004  30 Algemene werkings-
kosten kabinet vice-minister-president en Vlaams Minister van Economie, Onderne-men, Wetenschap, In-novatie en Buitenland-se Handel ngk-or 5.044 0 0 11 -51 5.004
ngk-vl 3.414 0 0 8 -47 3.375  40 Algemene werkings-
kosten kabinet Vlaams Minister van Openbare Werken, Energie, Leefmilieu en Natuur ngk-or 3.414 0 0 8 -47 3.375
ngk-vl 3.144 0 0 7 -85 3.066  50 Algemene werkings-
kosten kabinet Vlaams Minister van Binnen-lands Bestuur, Ste-denbeleid, Wonen en Inburgering ngk-or 3.144 0 0 7 -85 3.066
ngk-vl 3.753 0 0 9 -221 3.541  60 Algemene werkings-
kosten kabinet Vlaams Minister van Bestuurs-zaken, Buitenlands Beleid, Media en Toe-risme ngk-or 3.753 0 0 9 -221 3.541
ngk-vl 3.144 0 0 7 0 3.151  70 Algemene werkings-
kosten kabinet Vlaams Minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin ngk-or 3.144 0 0 7 0 3.151
ngk-vl 3.348 0 0 7 0 3.355  80 Algemene werkings-
kosten kabinet Vlaams Minister van Cultuur, Jeugd, Sport en Brus-sel ngk-or 3.348 0 0 7 0 3.355
ngk-vl 5.044 0 0 12 0 5.056  90 Algemene werkings-
kosten kabinet vice-minister-president en Vlaams Minister van Werk, Onderwijs en Vorming ngk-or 5.044 0 0 12 0 5.056
 Totaal OAFD 02  ngk-vl 38.224 0 0 87 -550 37.761
  ngk-or 38.224 0 0 87 -550 37.761
 ngk-vl 116.608 410 0 92 -1.108 116.002 Totaal Hogere entitei-
ten  ngk-or 116.608 410 0 92 -1.108 116.002
gvk 343 0 0 0 -224 119 10 Departement COO 
(algemeen) gok 343 0 0 0 0 343
 10 Algemene departe-
delen 
vrk 0 0 0 0 0 0
 Totaal OAFD 10  gvk 343 0 0 0 -224 119
  gok 343 0 0 0 0 343
  vrk 0 0 0 0 0 0Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 212 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 215 Organisatieafdeling programma  begro-
singover-
ngk-vl 35.170 -76 0 53 0 35.147 10 Hoofdstedelijke aan-
gelegenheden ngk-or 35.170 -76 0 53 0 35.14711 Administratie Kan-
selarij en Voorlich-
ting 
 gvk 1.606 101 0 0 0 1.707
  gok 1.310 100 0 0 0 1.410
 ngk-vl 2.779 650 0 -127 -168 3.134
 20 Communicatie en 
Ontvangst 
ngk-or 2.779 650 0 -127 -168 3.134
  gvk 0 0 0 0 0 0
  gok 400 800 0 0 0 1.200
 ngk-vl 600 0 0 218 -181 637
 30 Kanselarij 
ngk-or 600 0 0 218 -181 637
 40 Gelijke Kansenbeleid ngk-vl 4.345 76 0 301 -127 4.595
  ngk-or 4.345 76 0 301 -127 4.595
  gvk 124 0 0 0 -9 115
  gok 315 0 0 0 0 315
 ngk-vl 950 0 0 0 -151 799
 50 Permanente vorming 
en innovatie 
ngk-or 950 0 0 0 -151 799
 ngk-vl 3.018 2 0 722 -253 3.489
 60 Vlaamse Rand 
ngk-or 3.018 2 0 722 -253 3.489
 ngk-vl 500 0 0 0 0 500
 80 Reguleringsmanage-
ment 
ngk-or 500 0 0 0 0 500
 ngk-vl 6.776 12 0 0 -1.495 5.293
 90 Contactpunt Vlaande-
ren 
ngk-or 6.776 12 0 0 -1.495 5.293
  gvk 0 0 0 0 0 0
  gok 336 6 0 0 0 342
 Totaal OAFD 11  ngk-vl 54.138 664 0 1.166 -2.375 53.594
  ngk-or 54.138 664 0 1.166 -2.375 53.594
  gvk 1.730 101 0 0 -9 1.822
  gok 2.361 906 0 0 0 3.267
ngk-vl 7.652 -40 0 -91 -1.141 6.380 12 Administratie Bui-
tenlands Beleid 10 Algemeen Buitenlands 
Beleid ngk-or 7.652 -40 0 -91 -1.141 6.380
  gvk 5.555 -145 0 0 -108 5.302
  gok 7.100 -145 0 0 0 6.955
 ngk-vl 3.094 435 0 6 -242 3.293
 20 Ontwikkelingssamen-
werking 
ngk-or 3.094 435 0 6 -242 3.293
  gvk 13.507 442 0 0 -6 13.943
  gok 12.900 442 0 0 0 13.342
 Totaal OAFD 12  ngk-vl 10.746 395 0 -85 -1.383 9.673
  ngk-or 10.746 395 0 -85 -1.383 9.673
  gvk 19.062 297 0 0 -114 19.245
  gok 20.000 297 0 0 0 20.297213 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 216 Organisatieafdeling programma  begro-
singover-
 ngk-vl 64.884 1.059 0 1.081 -3.757 63.267 Totaal Departement 
Coördinatie  ngk-or 64.884 1.059 0 1.081 -3.757 63.267
  gvk 21.135 398 0 0 -348 21.185
  gok 22.704 1.203 0 0 0 23.907
  vrk 0 0 0 0 0 0
20 Departement AZF 
(algemeen) 10 Algemene departe-
delen vrk -513 0 521 0 0 8
 20 E-Government ngk-vl 3.860 0 0 794 -8 4.646
  ngk-or 3.860 0 0 794 -8 4.646
 Totaal OAFD 20  ngk-vl 3.860 0 0 794 -8 4.646
  vrk -513 0 521 0 0 8
10 Planning en Statistiek ngk-vl 25 0 0 0 0 25 21 Administratie Plan-
ning en Statistiek  ngk-or 25 0 0 0 0 25
  gvk 847 1 0 0 -46 802
  gok 634 1 0 0 0 635
 Totaal OAFD 21  ngk-vl 25 0 0 0 0 25
  ngk-or 25 0 0 0 0 25
ngk-vl 28.516 1.250 2. 565 0 -1.036 31.295 10 Algemene financiële 
logistiek ngk-or 28.516 1.250 2. 565 0 -1.036 31.29524 Administratie Bud-
gettering, Accoun-ting en Financieel Management  
vrk 125 0 217.672 0 0 217.797
 ngk-vl 98.155 0 215.022 -10.000 102.762 405.939
 20 Reservevorming voor 
toekomstige lasten 
ngk-or 98.155 0 617.314 -10.000 102.762 808.231
 30 Waarborg gvk 2.000 0 0 0 -2.000 0
  gok 2.000 0 0 0 0 2.000
  vrk 334 0 2.815 0 0 3.149
 40 Rechtstreekse schuld ngk-vl 226.762 -1.722 0 0 -3.135 221.905
  ngk-or 226.762 -1.722 0 0 -3.135 221.905
 50 Intendancediensten vrk 162 0 280 0 0 443
 60 Provisionele kredieten ngk-vl 211.993 -78.021 54. 910 -151.274 -13.776 23.832
  ngk-or 211.993 -78.021 54. 910 -151.274 -13.776 23.832
  gvk 157.048 0 0 -6.219 0 150.829
  gok 6.148 0 0 -3.492 0 2.656
 70 Achterstallen ngk-vl 31.302 75.000 0 0 -433 105.869
  ngk-or 31.302 75.000 5.400 0 -433 111.269
  bvj 0 145 0 0 0 145Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 214 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 217 Organisatieafdeling programma  begro-
singover-
 80 Indirecte schuld ngk-vl 4.079 25 0 0 -2 4.102
  ngk-or 4.079 25 0 0 -2 4.102
 Totaal OAFD 24  ngk-vl 600.807 -3.468 272. 497 -161.274 84.380 792.942
  ngk-or 600.807 -3.468 680. 188 -161.274 84.380 1.200.633
  gvk 159.048 0 0 -6.219 -2.000 150.829
  gok 8.148 0 0 -3.492 0 4.656
  bvj 0 145 0 0 0 145
  vrk 622 0 220.767 0 0 221.389
10 Gebouwen ngk-vl 55.853 2.918 121 0 -143 58.749
 ngk-or 55.853 2.918 1.213 0 -143 59.842
 gvk 21.461 35 0 1.163 -682 21.97726 Administratie Over-
heidsopdrachten, 
Gebouwen en Gesubsidieerde Infrastructuur 
 
gok 21.459 1.338 0 1.163 0 23.960
  bvj 0 12 0 0 0 12
  vrk 4.698 0 11.423 0 0 16.121
 Totaal OAFD 26  ngk-vl 55.853 2.918 121 0 -143 58.749
  ngk-or 55.853 2.918 1.213 0 -143 59.842
  gvk 21.461 35 0 1.163 -682 21.977
  gok 21.459 1.338 0 1.163 0 23.960
 ngk-vl 660.545 -550 272. 617 -160.480 84.229 856.362
 ngk-or 660.545 -550 681.401 -160.480 84.229 1.265.146Totaal Departement 
Algemene Zaken en Financiën 
 
gvk 181.356 36 0 -5.056 -2.728 173.608
  gok 30.241 1.339 0 -2.329 0 29.251
  bvj 0 157 0 0 0 157
  vrk 4.807 0 232.711 0 0 237.518
30 Departement 
Onderwijs  
mentale bestaansmid-delen vrk -1 0 1 0 0 0
 Totaal OAFD 30  vrk -1 0 1 0 0 0
ngk-vl 2.219.821 8.056 0 23.867 -20 2.251.724 31 Administratie Basis-
onderwijs 10 Gewoon basisonder-
wijs ngk-or 2.219.821 8.056 0 23.867 -20 2.251.724
 ngk-vl 321.481 8.787 0 4.847 -31 335.084
 20 Buitengewoon basis-
onderwijs 
ngk-or 321.481 8.787 0 4.847 -31 335.084
 Totaal OAFD 31  ngk-vl 2.541.302 16.843 0 28.714 -51 2.586.807
  ngk-or 2.541.302 16.843 0 28.714 -51 2.586.807
ngk-vl 3.055.519 -19.716 0 36.952 -938 3.071.817 32 Administratie Se-
cundair onderwijs 10 Gewoon secundair 
onderwijs ngk-or 3.055.519 -19.716 0 36.952 -938 3.071.817
 ngk-vl 258.574 -574 0 3.066 0 261.066
 20 Buitengewoon secun-
dair onderwijs 
ngk-or 258.574 -574 0 3.066 0 261.066
 Totaal OAFD 32  ngk-vl 3.314.093 -20.290 0 40.018 -938 3.332.883
  ngk-or 3.314.093 -20.290 0 40.018 -938 3.332.883215 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 218 Organisatieafdeling programma  begro-
singover-
ngk-vl 605.937 9.235 0 2.265 -96 617.341 10 Hogescholenonderwijs
ngk-or 605.937 9.235 0 2.265 -96 617.34133 Administratie Hoger 
Onderwijs en  
Wetenschappelijk Onderzoek  
gvk 0 0 0 2.250 0 2.250
  gok 0 0 0 325 0 325
  bvj 0 3.373 0 0 0 3.373
  vrk 1.024 0 1.988 0 0 3.011
 20 Universitair Onderwijs ngk-vl 677.679 995 0 442 -16.455 662.661
  ngk-or 677.679 995 0 442 -16.455 662.661
  gvk 98.857 176 0 0 0 99.033
  gok 102.507 176 0 0 0 102.683
  bvj 0 456 0 0 0 456
 ngk-vl 4.969 3 0 -199 0 4.773
 30 Coördinatie Hoger 
Onderwijsbeleid 
ngk-or 4.969 3 0 -199 0 4.773
 Totaal OAFD 33  ngk-vl 1.288.585 10.233 0 2.508 -16.551 1.284.775
  ngk-or 1.288.585 10.233 0 2.508 -16.551 1.284.775
  gvk 98.857 176 0 2.250 0 101.283
  gok 102.507 176 0 325 0 103.008
  bvj 0 3.829 0 0 0 3.829
ngk-vl 152.872 11.872 0 3.126 -5 167.865 34 Administratie Per-
manente Vorming 10 Deeltijds Kunstonder-
wijs ngk-or 152.872 11.872 0 3.126 -5 167.865
  bvj 0 15 0 0 0 15
  vrk 12.521 0 2.634 0 0 15.155
 ngk-vl 216.455 9.305 0 6.178 -93 231.845
 20 Onderwijs sociale  
promotie 
ngk-or 216.455 9.305 0 6.178 -93 231.845
  bvj 0 418 0 0 0 418
 ngk-vl 2.705 -92 0 0 -698 1.915
 30 Begeleid Individueel 
Studeren 
ngk-or 2.705 -92 0 0 -698 1.915
  bvj 0 50 0 0 0 50
  vrk 514 0 472 0 0 986
 40 Basiseducatie ngk-vl 19.000 170 0 923 -297 19.796
  ngk-or 19.000 170 0 923 -297 19.796
 ngk-vl 9.613 3.470 0 -14 -348 12.721
 50 Coördinatie perma-
nente vorming 
ngk-or 9.613 3.470 0 -14 -348 12.721
 Totaal OAFD 34  ngk-vl 400.645 24.725 0 10.213 -1.440 434.142
  ngk-or 400.645 24.725 0 10.213 -1.440 434.142
  bvj 0 483 0 0 0 483
  vrk 13.035 0 3.106 0 0 16.141Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 216 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 219 Organisatieafdeling programma  begro-
singover-
ngk-vl 99.917 -6.195 0 -232 -3.410 90.080 35 Administratie  
Ondersteuning 10 Studietoelagen en 
-financiering ngk-or 99.917 -6.195 0 -232 -3.410 90.080
  vrk 1.202 0 0 0 0 1.202
 20 CLB-centra ngk-vl 134.604 -163 0 1.651 -1 136.091
  ngk-or 134.604 -163 0 1.651 -1 136.091
 30 Leerlingenvervoer ngk-vl 19.493 547 0 1.087 -1 21.126
  ngk-or 19.493 547 0 1.087 -1 21.126
  bvj 0 210 0 0 0 210
  vrk 0 0 0 0 0 0
 ngk-vl 302.588 2.840 200 7.299 -1.413 311.515
 40 Algemeen Onderwijs 
en Vorming 
ngk-or 302.588 2.840 207 7.299 -1.413 311.522
  gvk 1.647 0 0 0 0 1.647
  gok 549 0 0 0 0 549
  vrk 0 0 0 0 0 0
 50 Aanwending van 
teruggevorderde wed-
den en weddetoelagenvrk 44.726 0 102.032 0 0 146.758
 Totaal OAFD 35  ngk-vl 556.602 -2.971 200 9.805 -4.824 558.812
  ngk-or 556.602 -2.971 207 9.805 -4.824 558.819
  vrk 45.928 0 102.032 0 0 147.960
10 Provisionele kredieten ngk-vl 42.943 -8.419 0 -34.472 -52 0 39 Diensten van de 
secretaris-generaal 
 ngk-or 42.943 -8.419 0 -34.472 -52 0
 ngk-vl 22.349 27.396 0 423 -3.274 46.894
 20 Coördinatie beleid- en 
gegevensbeheer 
ngk-or 22.349 27.396 0 423 -3.274 46.894
  gvk 4.655 -101 0 0 -463 4.091
  gok 4.895 -102 0 0 0 4.793
  bvj 0 14 0 0 0 14
  vrk 397 0 863 0 0 1.260
 Totaal OAFD 39  ngk-vl 65.292 18.977 0 -34.049 -3.326 46.894
  ngk-or 65.292 18.977 0 -34.049 -3.326 46.894
 ngk-vl 8.166.519 47.517 200 57.208 -27.131 8.244.313
 ngk-or 8.166.519 47.517 207 57.208 -27.131 8.244.320Totaal Departement 
Onderwijs 
 gvk 105.159 75 0 2.250 -463 107.021
  gok 107.951 74 0 325 0 108.350
  bvj 0 4.536 0 0 0 4.536
  vrk 60.383 0 107.990 0 0 168.373217 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 220 Organisatieafdeling programma  begro-
singover-
ngk-vl 206 1.767 706 -2.432 0 247 40 Departement WVC 
(algemeen) ngk-or 206 1.767 715 -2.432 0 255
delen 
vrk -13 0 13 0 0 0
ngk-vl 149.000 -20 0 3.000 0 151.980  20 Infrastructuur inzake 
persoonsgebonden aangelegenheden ngk-or 149.000 -20 0 3.000 0 151.980
 ngk-vl 460 0 0 2.867 -466 2.861
 30 Kredieten in het kader 
van het Sociaal  Akkoord 
ngk-or 460 0 0 2.867 -466 2.861
 Totaal OAFD 40  ngk-vl 149.666 1.747 706 3.435 -467 155.087
  ngk-or 149.666 1.747 715 3.435 -467 155.096
  vrk -13 0 13 0 0 0
ngk-vl 257.091 -158 0 262 -233 256.962 10 Algemeen Welzijnsbe-
leid ngk-or 257.091 -158 0 262 -233 256.96241 Administratie Gezin 
en Maatschappelijk Welzijn 
 
gvk 468 0 0 0 -9 459
  gok 468 0 0 0 0 468
  vrk 79 0 120 0 0 199
 ngk-vl 225.531 3.972 0 4.179 0 233.682
 20 Bijzondere jeugdbij-
stand 
ngk-or 225.531 3.972 0 4.179 0 233.682
 30 Bejaardenzorg ngk-vl 36.933 -903 0 136 -131 36.035
  ngk-or 36.933 -903 0 136 -131 36.035
  gvk 2.893 0 0 0 -1.560 1.333
  gok 857 0 0 0 0 857
  bvj 0 98 0 0 0 98
  vrk 1.994 0 0 0 0 1.994
 ngk-vl 728.664 2.658 0 11.085 -67 742.340
 40 Gezinsaangelegen-
heden 
ngk-or 728.664 2.658 9.586 11.085 -67 751.927
  bvj 07 9 0  0  0 7 9
 50 Gehandicaptenzorg ngk-vl 1.182.680 -578 0 -173.641 0 1.008.461
  ngk-or 1.182.680 -578 3. 903 -173.641 0 1.012.363
 ngk-vl 7.885 0 0 40 -9 7.916
 60 Maatschappelijk  
opbouwwerk 
ngk-or 7.885 0 0 40 -9 7.916
 ngk-vl 104.671 46 0 1.322 -1.536 104.503
 70 Maatschappelijk wel-
zijn 
ngk-or 104.671 46 0 1.322 -1.536 104.503
  gvk 1.009 2 0 0 0 1.011
  gok 1.201 2 0 0 0 1.203
 80 Integratie kansarmen ngk-vl 382 1 0 0 0 383
  ngk-or 382 1 0 0 0 383
  gvk 2.497 0 0 4 -4 2.497
  gok 2.406 0 0 4 0 2.410Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 218 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 221 Organisatieafdeling programma  begro-
singover-
 ngk-vl 1.984 4 0 0 -24 1.964
 90 Integrale jeugdhulp-
verlening 
ngk-or 1.984 4 0 0 -24 1.964
 Totaal OAFD 41  ngk-vl 2.545.821 5.042 0 -156.618 -2.000 2.392.245
  ngk-or 2.545.821 5.042 13.489 -156.618 -2.000 2.405.734
  gvk 6.867 2 0 4 -1.573 5.300
  gok 4.932 2 0 4 0 4.938
  bvj 0 177 0 0 0 177
  vrk 2.072 0 120 0 0 2.192
10 Volksgezondheid ngk-vl 48.668 809 0 686 -78 50.085 42 Administratie  
Gezondheidszorg  ngk-or 48.668 809 0 686 -78 50.085
  gvk 0 0 0 0 0 0
  gok 263 0 0 0 0 263
 ngk-vl 16.759 11 0 743 -455 17.058
 20 Medisch-sociaal  
beleid 
ngk-or 16.759 11 0 743 -455 17.058
  gvk 19.421 31 0 0 -162 19.290
  gok 19.302 33 0 0 0 19.335
  vrk 7.281 0 73 0 0 7.354
 ngk-vl 5.430 31 0 12 0 5.473
 30 Psychiatrische  
Verpleging 
ngk-or 5.430 31 0 12 0 5.473
 Totaal OAFD 42  ngk-vl 70.857 851 0 1.440 -532 72.616
  ngk-or 70.857 851 0 1.440 -532 72.616
  gok 19.565 33 0 0 0 19.598
10 Jeugd en Sport ngk-vl 51.035 478 323 252 -53 52.035 45 Administratie  
Cultuur  ngk-or 51.035 478 466 252 -53 52.178
  gvk 329 0 0 0 0 329
  gok 2.132 101 0 70 0 2.303
  bvj 0 77 0 0 0 77
 ngk-vl 142.951 -120 0 1.047 -72 143.806
 20 Volksontwikkeling en 
bibliotheken 
ngk-or 142.951 -120 56 1.047 -72 143.862
  gvk 4.686 220 0 12 -1 4.917
  gok 4.594 24 0 12 0 4.630
 ngk-vl 28.842 407 1.118 315 -6 30.676
 30 Beeldende kunst en 
musea 
ngk-or 28.842 407 1.930 315 -6 31.488
 ngk-vl 133.007 3.539 203 64 -12 136.801
 40 Muziek, letteren en 
podiumkunsten ngk-or 133.007 3.539 4.627 64 -12 141.225
  bvj 0 346 0 0 0 346219 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 222 Organisatieafdeling programma  begro-
singover-
 ngk-vl 65.708 2.644 8.405 2.914 -180 79.492
 50 Algemeen Cultuurbe-
leid 
ngk-or 65.708 2.644 9. 227 2.914 -180 80.313
  gvk 182 0 0 0 0 182
  gok 187 0 0 -70 0 117
  bvj 0 1 0 0 0 1
  vrk 6 0 385 0 0 390
 60 Topsport ngk-vl 2.272 1 0 1 -8 2.266
  ngk-or 2.272 1 0 1 -8 2.266
  gvk 458 1 0 0 -1 458
  gok 101 2 0 0 0 103
 Totaal OAFD 45  ngk-vl 423.815 6.949 10. 050 4.593 -330 445.077
  ngk-or 423.815 6.949 16. 305 4.593 -330 451.332
  gvk 5.655 221 0 12 -2 5.886
  gok 7.014 127 0 12 0 7.153
  bvj 0 424 0 0 0 424
10 Dotatie BLOSO ngk-vl 63.197 6.588 0 806 0 70.591 49 Diensten van de 
secretaris-generaal  ngk-or 63.197 6.588 4.414 806 0 75.005
 20 Toerisme ngk-vl 53.387 639 0 308 -15 54.318
  ngk-or 53.387 639 3.726 308 -15 58.045
  gvk 4.252 5 0 0 -70 4.187
  gok 3.453 309 0 0 0 3.762
 40 Sport en recreatie gvk 0 0 0 0 0 0
  gok 0 0 0 0 0 0
 gvk 0 0 0 0 0 0
 90 Algemene uitgaven 
WVC 
gok 498 0 0 0 0 498
 Totaal OAFD 49  ngk-vl 116.584 7.227 0 1.114 -15 124.909
  ngk-or 116.584 7.227 8. 140 1.114 -15 133.050
  gok 3.951 309 0 0 0 4.260
 ngk-vl 3.306.743 21.816 10.756 -146.037 -3.344 3.189.935
 ngk-or 3.306.743 21.816 38.649 -146.037 -3.344 3.217.828Totaal Departement 
Welzijn, Volksgezond-heid en Cultuur 
 
gvk 36.195 259 0 16 -1.808 34.662
  gok 35.462 471 0 16 0 35.949
  bvj 0 601 0 0 0 601
  vrk 9.346 0 591 0 0 9.937
Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 220 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 223 Organisatieafdeling programma  begro-
singover-
delen vrk -1.328 0 1.333 0 0 5 50 Departement EWBL 
(algemeen) 
Totaal OAFD 50  vrk -1.328 0 1.333 0 0 5
ngk-vl 14.559 96 0 6.388 -968 20.075 51 Administratie  
Economie 10 Algemeen Econo-
misch beleid ngk-or 14.559 96 2. 827 6.388 -968 22.901
  gvk 3.947 1 0 0 -752 3.196
  gok 3.506 1 0 0 0 3.507
  vrk 200 0 1.436 0 0 1.636
 ngk-vl 220.100 56.700 12.000 10.000 0 298.800
 20 Economisch onder-
steuningsbeleid 
ngk-or 220.100 56.700 12.000 10.000 0 298.800
 ngk-vl 35.343 0 0 12.052 -224 47.171
 40 Buitenlandse Handel 
en Exportbevordering 
ngk-or 35.343 0 0 12.052 -224 47.171
  gvk 10.792 11 0 3.500 0 14.303
  gok 8.187 6 0 3.500 0 11.693
  bvj 0 26 0 0 0 26
 ngk-vl 4.749 -739 0 0 -19 3.991
 50 Natuurlijke rijkdom-
men en energie 
ngk-or 4.749 -739 0 0 -19 3.991
  gvk 3.781 2 0 0 -758 3.025
  gok 4.485 272 0 0 0 4.757
  vrk 13.338 0 20.355 0 0 33.693
 Totaal OAFD 51  ngk-vl 274.751 56.057 12. 000 28.440 -1.211 370.037
  ngk-or 274.751 56.057 14. 827 28.440 -1.211 372.864
  gvk 18.520 14 0 3.500 -1.510 20.524
  gok 16.178 279 0 3.500 0 19.957
  vrk 13.538 0 21.791 0 0 35.330
10 Beroepsopleiding ngk-vl 138.228 37 0 14.864 -10 153.119 52 Administratie  
Werkgelegenheid  ngk-or 138.228 37 48. 151 14.864 -10 201.270
  bvj 0 31 0 0 0 31
 20 Middenstandsvorming ngk-vl 57.508 98 0 -3.988 -5 53.613
  ngk-or 57.508 98 0 -3.988 -5 53.613
 40 Werkgelegenheid ngk-vl 634.464 50.800 0 164.239 -12.751 836.752
  ngk-or 634.464 50.800 33. 424 164.239 -12.751 870.176
  gvk 5.378 0 0 6.024 -152 11.250
  gok 6.605 0 0 4.805 0 11.410
  bvj 0 27 0 0 0 27
 Totaal OAFD 52  ngk-vl 830.200 50.935 0 175.115 -12.765 1.043.484
  ngk-or 830.200 50.935 81.575 75.115 -12.765 1.125.060
  bvj 0 58 0 0 0 58221 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 224 Organisatieafdeling programma  begro-
singover-
ngk-vl 8.324 0 37 0 -21 8.341 10 Lokale en regionale 
besturen ngk-or 8.324 0 3.554 0 -21 11.85753 Administratie  
Binnenlandse  
Aangelegenheden 
 gvk 1.790.133 10 0 0 -142 1.790.001
  gok 1.815.079 0 0 0 0 1.815.079
 ngk-vl 1.179 2 0 0 -71 1.110
 20 Stedenbeleid en 
Sociaal Impulsfonds 
ngk-or 1.179 2 0 0 -71 1.110
  gvk 111.558 0 0 0 -12 111.546
  gok 111.497 0 0 0 0 111.497
  vrk 0 0 54 0 0 54
 Totaal OAFD 53  ngk-vl 9.503 2 37 0 -91 9.451
  ngk-or 9.503 2 3.554 0 -91 12.967
  gvk 1.901.691 10 0 0 -153 1.901.548
  gok 1.926.576 0 0 0 0 1.926.576
ngk-vl 64.263 2.753 0 101 -41 67.076 54 Administratie Land-
bouw 10 Landbouw, tuinbouw 
en plattelandsbeleid ngk-or 64.263 2.753 0 101 -41 67.076
  gvk 10.655 -1.191 0 0 -85 9.379
  gok 10.502 -190 0 0 0 10.312
  bvj 0 108 0 0 0 108
  vrk 88 0 2.440 0 0 2.528
 70 Bestuur, ontwikkeling 
en kwaliteit vrk 0 0 108 0 0 108
 ngk-vl 13.962 -1.595 0 2.284 -1.625 13.026
 80 Dotatie aan weten-
schappelijke instellin-gen CLO en CLE 
ngk-or 13.962 -1.595 0 2.284 -1.625 13.026
 ngk-vl 5.884 5 0 485 -35 6.339
 ngk-or 5.884 5 0 485 -35 6.339
 90 Beheer en Kwaliteit 
van de Landbouwpro-ductie en Voorlichting 
gvk 3.124 4 0 4.526 -49 7.605
  gok 3.311 3 0 4.526 0 7.840
  vrk 1.006 0 2.023 0 0 3.029
 Totaal OAFD 54  ngk-vl 84.109 1.163 0 2.870 -1.701 86.441
  ngk-or 84.109 1.163 0 2.870 -1.701 86.441
  gvk 13.779 -1.187 0 4.526 -135 16.983
  gok 13.813 -187 0 4.526 0 18.152
  vrk 1.095 0 4.571 0 0 5.666
 ngk-vl 1.198.563 108.157 12. 037 206.425 -15.768 1.509.413
 ngk-or 1.198.563 108.157 99. 956 206.425 -15.768 1.597.332
 gvk 1.939.368 -1.163 0 14.050 -1.950 1.950.305Totaal Departement 
Economie, Werkgele-genheid, Binnenland-se Aangelegenheden en Landbouw 
 
gok 1.963.172 92 0 12.831 0 1.976.095
  bvj 0 192 0 0 0 192
  vrk 13.305 0 27.750 0 0 41.054Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 222 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 225 Organisatieafdeling programma  begro-
singover-
60 Departement LIN 
delen vrk -106 0 106 0 0 0
 Totaal OAFD 60  vrk -106 0 106 0 0 0
10 Leefmilieu ngk-vl 364.149 76.992 0 68 -77 441.132
 ngk-or 364.149 76.992 3.691 68 -77 444.82361 Administratie 
Leefmilieu, Natuur, Land- en Waterbe-heer  
gvk 96.011 1.742 0 25.331 -94 122.990
  gok 95.794 2.619 0 11.060 0 109.473
  bvj 0 106 0 0 0 106
  vrk 0 0 0 0 0 0
 20 Natuur ngk-vl 10.054 298 0 -60 -466 9.826
  ngk-or 10.054 298 0 -60 -466 9.826
  gvk 3.832 1 0 0 -320 3.513
  gok 3.812 164 0 15 0 3.991
 30 Bos en groen ngk-vl 6.047 195 0 3 -346 5.899
  ngk-or 6.047 195 0 3 -346 5.899
  gvk 7.990 745 0 21 -230 8.526
  gok 8.005 123 0 713 0 8.841
  bvj 0 22 0 0 0 22
  vrk 4.501 0 11.710 0 0 16.211
 40 Landbeheer ngk-vl 24.859 15 0 35 0 24.909
  ngk-or 24.859 15 736 35 0 25.645
  gvk 8.412 3.224 961 0 -5 12.591
  gok 10.655 890 2.383 0 0 13.928
  vrk 14 0 2.687 0 0 2.701
 50 Waterbeheer ngk-vl 1.444 0 0 -884 -2 558
  ngk-or 1.444 0 0 -884 -2 558
  gvk 25.031 -1 0 -18.215 -1.213 5.602
  gok 37.009 -1.732 0 -4.847 0 30.430
  bvj 0 19 0 0 0 19
  vrk 76 0 2.421 0 0 2.497
 Totaal OAFD 61  ngk-vl 406.553 77.500 0 -838 -892 482.323
  ngk-or 406.553 77.500 4. 427 -838 -892 486.750
  gvk 141.276 5.711 961 7.137 -1.862 153.223
  gok 155.275 2.064 2. 383 6.941 0 166.663
  bvj 0 147 0 0 0 147
  vrk 4.592 0 16.817 0 0 21.408
ngk-vl 2.078 1 0 0 -551 1.528
ngk-or 2.078 1 0 0 -551 1.52810 Ruimtelijke ordening, 
Stedenbouw en Grondbeleid 
gvk 11.807 107 0 0 -682 11.23262 Administratie Ruim-
telijke ordening, Huisvesting,  Monumenten en Landschappen  
gok 12.753 109 0 0 0 12.862
  vrk 6.117 0 7.824 0 0 13.941223 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 226 Organisatieafdeling programma  begro-
singover-
 ngk-vl 15.192 8 0 18 -97 15.121
 20 Monumenten en 
landschappen 
ngk-or 15.192 8 25 18 -97 15.146
  gvk 46.356 2 0 0 -339 46.019
  gok 46.838 3.551 0 0 0 50.389
  vrk 161 0 501 0 0 661
 40 Huisvesting ngk-vl 117.978 -672 0 10 -2.713 114.603
  ngk-or 117.978 -672 0 10 -2.713 114.603
  gvk 222.739 2.764 0 2.300 -2.436 225.367
  gok 238.884 5.502 0 2. 300 -14.000 232.686
  bvj 0 11 0 0 0 11
  vrk 677 0 6.179 0 0 6.855
 ngk-vl 4.048 0 0 0 0 4.048
 60 Sociaal grond- en 
woningbeleid 
ngk-or 4.048 0 0 0 0 4.048
  gvk 0 0 0 0 0 0
  gok 0 0 0 0 0 0
 Totaal OAFD 62  ngk-vl 139.296 -663 0 28 -3.361 135.300
  ngk-or 139.296 -663 25 28 -3.361 135.325
  gvk 280.902 2.873 0 2.300 -3.457 282.618
  gok 298.475 9.162 0 2. 300 -14.000 295.937
  vrk 6.954 0 14.503 0 0 21.457
10 Wegen ngk-vl 8.023 6 0 9 0 8.038 63 Administratie  
Wegen en Verkeer  ngk-or 8.023 6 0 9 0 8.038
  gvk 135.362 -808 0 0 -1.037 133.517
  gok 134.821 -810 0 3.491 -492 137.010
 ngk-vl 632.572 26.014 0 17.002 -3 675.585
 20 Gemeenschappelijk 
vervoer 
ngk-or 632.572 26.014 1.821 15.181 -3 675.586
  gvk 57.941 14.677 0 0 -1 72.617
  gok 61.900 9.616 0 1.921 0 73.437
 ngk-vl 4.614 908 0 2 0 5.524
 30 Regionale luchthavens 
en vliegvelden 
ngk-or 4.614 908 0 2 0 5.524
  gvk 4.896 722 0 0 0 5.618
  gok 5.120 1.600 0 0 0 6.720
 ngk-vl 4.164 1.202 1. 900 2.126 -446 8.946
 40 Algemene infrastruc-
tuur en verkeersbeleid
ngk-or 4.164 1.202 1. 900 2.126 -446 8.946
  gvk 1.373 0 0 0 -3 1.370
  gok 1.409 0 0 0 0 1.409
  bvj 0 38 0 0 0 38Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 224 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 227 Organisatieafdeling programma  begro-
singover-
 Totaal OAFD 63 ngk-vl 649.373 28.130 1. 900 19.139 -449 698.093
  ngk-or 649.373 28.130 3. 721 17.318 -449 698.094
  gvk 199.572 14.591 0 0 -1.041 213.122
  gok 203.250 10.406 0 5.412 -492 218.576
  bvj 0 38 0 0 0 38
ngk-vl 213.509 4.721 0 0 0 218.230 10 Waterwegen en  
Binnenvaart ngk-or 213.509 4.721 1.098 0 0 219.32864 Administratie  
Waterwegen en 
Zeewezen 
 gvk 2.989 12 0 0 -30 2.971
  gok 2.914 11 0 0 0 2.925
 20 Havens ngk-vl 691 0 0 0 -17 674
  ngk-or 691 0 0 0 -17 674
  gvk 195.574 268 42.665 0 0 238.507
  gok 183.565 -8.953 14.610 200 0 189.422
 ngk-vl 25 0 0 0 0 25
 30 Zee- en rivierwater-
kering en -beheersing 
ngk-or 25 0 0 0 0 25
  gvk 5.125 12 0 0 0 5.137
  gok 5.076 12 0 500 0 5.588
 ngk-vl 2.081 3 0 0 -14 2.070
 40 Algemeen Infrastruc-
tuur- en Scheepvaart-beleid 
ngk-or 2.081 3 0 0 -14 2.070
  vrk 0 0 0 0 0 0
 50 Zeewezen ngk-vl 31.795 21 0 48 -369 31.495
  ngk-or 31.795 21 0 48 -369 31.495
  gvk 9.387 -239 0 0 -20 9.128
  gok 10.397 -238 0 0 0 10.159
 60 Integraal Waterbeheer gvk 0 22 0 0 0 22
  gok 0 422 0 0 0 422
 Totaal OAFD 64  ngk-vl 248.101 4.745 0 48 -401 252.493
  ngk-or 248.101 4.745 1.098 48 -401 253.591
  gvk 213.075 75 42.665 0 -50 255.765
  gok 201.952 -8.746 14.610 700 0 208.516
  vrk 0 0 0 0 0 0
ngk-vl 896 2 0 0 0 898 10 Ondersteunende 
opdrachten en studies ngk-or 896 2 0 0 0 89866 Administratie  
Ondersteunende studies en opdrachten  
gvk 0 0 0 0 0 0
  gok 50 0 0 0 0 50
 Totaal OAFD 66  ngk-vl 896 2 0 0 0 898
  ngk-or 896 2 0 0 0 898
  gvk 0 0 0 0 0 0
  gok 50 0 0 0 0 50225 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 228 Organisatieafdeling programma  begro-
singover-
90 Algemene uitgaven ngk-vl 273.911 24.370 0 1.475 -31 299.725 69 Diensten van de 
secretaris-generaal  ngk-or 273.911 24.370 0 1.475 -31 299.725
  gvk 0 0 0 0 0 0
  gok 6.199 -573 0 -5.626 0 0
  vrk 0 0 0 0 0 0
 Totaal OAFD 69  ngk-vl 273.911 24.370 0 1.475 -31 299.725
  ngk-or 273.911 24.370 0 1.475 -31 299.725
  gvk 0 0 0 0 0 0
  vrk 0 0 0 0 0 0
 ngk-vl 1.718.130 134.084 1. 900 19.851 -5.133 1.868.832
 ngk-or 1.718.130 134.084 9. 271 18.030 -5.133 1.874.382Totaal Departement 
Leefmilieu en Infra-structuur 
 
gvk 834.825 23.250 43.626 9.437 -6.411 904.728
  gok 865.201 12.313 16.993 9.727 -14.492 889.742
  bvj 0 196 0 0 0 196
  vrk 11.440 0 31.425 0 0 42.866
70 Departement WIM 
delen vrk 0 0 0 0 0 0
 Totaal OAFD 70  vrk 0 0 0 0 0 0
ngk-vl 9.137 3.281 0 0 -24 12.394 10 Algemeen Weten-
schapsbeleid ngk-or 9.137 3.281 0 0 -24 12.39471 Administratie  
Wetenschap en  Innovatie 
 
gvk 5.338 6 0 0 -552 4.792
  gok 6.212 4 0 0 0 6.216
  vrk 1.181 0 593 0 0 1.774
 ngk-vl 111.832 23.899 0 0 -187 135.544
 ngk-or 111.832 23.899 0 0 -187 135.544
 20 Wetenschappelijk 
onderzoek op initiatief van de vorser 
gvk 17.219 -11.818 0 0 -180 5.221
  gok 19.006 -11.993 0 0 0 7.013
 ngk-vl 162.302 -24.261 0 18 0 138.059
 30 Wetenschappelijk 
onderzoek met eco-nomische finaliteit 
ngk-or 162.302 -24.261 39 18 0 138.098
 ngk-vl 162.728 1.602 0 1.800 -94 166.036
 40 Strategisch en be-
leidsgericht onderzoek
ngk-or 162.728 1.602 2. 427 1.800 -94 168.463
  gvk 69.330 0 0 0 -25 69.305
  gok 54.222 222 0 0 0 54.444
 Totaal OAFD 71  ngk-vl 445.999 4.521 0 1.818 -305 452.033
  ngk-or 445.999 4.521 2. 466 1.818 -305 454.499
  gvk 91.887 -11.812 0 0 -758 79.317
  gok 79.440 -11.767 0 0 0 67.673
  vrk 1.181 0 593 0 0 1.774Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 226 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 229 Organisatieafdeling programma  begro-
singover-
72 Administratie Media ngk-vl 12.501 -57 0 0 -15 12.429
 10 Filmbeleid en audiovi-
suele cultuur 
ngk-or 12.501 -57 0 0 -15 12.429
  vrk 0 0 0 0 0 0
 20 Dotatie aan de VRT ngk-vl 277.885 0 0 0 0 277.885
  ngk-or 277.885 0 0 0 0 277.885
 ngk-vl 9.216 5 0 0 -130 9.091
 30 Mediabeleid en Media-
innovatie 
ngk-or 9.216 5 304 0 -130 9.395
 Totaal OAFD 72  ngk-vl 299.602 -52 0 0 -146 299.404
  ngk-or 299.602 -52 304 0 -146 299.708
  vrk 0 0 0 0 0 0
 ngk-vl 745.601 4.469 0 1.818 -451 751.437
 ngk-or 745.601 4.469 2. 770 1.818 -451 754.207Totaal Departement 
Wetenschap, Innovatie en Media 
 
gvk 91.887 -11.812 0 0 -758 79.317
ngk-vl 564.725 4.916 8. 604 1.619 -13.045 566.819 99 College van Secre-
tarissen-generaal 10 Interdepartementale 
bestaansmiddelen ngk-or 564.725 4.916 11. 810 1.619 -13.045 570.025
  gvk 85.838 49 0 -327 -28 85.532
  gok 99.386 69 0 -327 0 99.128
  vrk 1.721 0 3.578 0 0 5.299
 Totaal OAFD 99  ngk-vl 564.725 4.916 8. 604 1.619 -13.045 566.819
  ngk-or 564.725 4.916 11. 810 1.619 -13.045 570.025
 ngk-vl 564.725 4.916 8. 604 1.619 -13.045 566.819 Totaal Interdeparte-
mentaal  ngk-or 564.725 4.916 11. 810 1.619 -13.045 570.025
Algemeen totaal   ngk-vl 16.542.318 321.878 306. 114 -18.422 14.492 17.166.380
  ngk-or 16.542.318 321.878 844.065 -20.243 14.492 17.702.509
  gvk 3.295.763 11.092 43.626 20.370 -14.492 3.356.359
  gok 3.203.557 3.794 16.993 20.243 -14.492 3.230.096
  bvj 0 5.835 0 0 0 5.835
  vrk 102.183 0 404.637 0 0 506.820
 
 227 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 230 TITEL III - Aflossing schuld - Departem ent Algemene Zaken en Financiën 
 
   (in duizenden EUR)  
organisatieafdeling programma  begroting aanpas-
singover-
deling  fin. fonds totaal
ngk-vl 352.747 0 0 0 0 352.747 90 Leningen 
ngk-or 352.747 0 0 0 0 352.747
Totaal OAFD 24 ngk-vl 352.747 0 0 0 0 352.747
24 Administratie Bud-
gettering, Accoun-
ting en Financieel Management 
 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 228 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 231 Bijlage 3 Aanwending ordonnanceringskredieten 
lopend jaar 2006 
 
• ngk: niet-gesplitste kredieten; 
• vrk: variabele kredieten (begrotingsfondsen), ov erschrijdingen in de tabel zijn meer dan 
waarschijnlijk het gevolg van het feit dat  de kredieten niet de overdrachten en de 
werkelijke toegewezen ontvangsten bevatt en maar slechts de ramingen opgenomen in 
de begroting; 
• bvj: bijkredieten vorige jaren. 
 
organisatieafdeling programma  krediet geordon-
nanceerd aanwending
(in %)
00 Vlaams Parlement 10 Dotatie aan het Vlaams 
Parlement ngk 76.125 76.125 100,0
 Totaal OAFD 00 ngk 76.125 76.125 100,0
01 Vlaamse Regering ngk 2.674 1.966 73,5
 10 Algemene werkingskos-
ten 
bvj 153 153 99,9
 Totaal OAFD 01 ngk 2.674 1.966 73,5
  bvj 153 153 99,9
02 Kabinetten 00 Algemene werkingskosten 
kabinet Minister-President en Vlaams minister van Institutionele Hervormin-gen, Landbouw, Zeevis-serij en Plattelandsbeleid ngk 4.922 4.587 93,2
 10 Algemene werkingskosten 
kabinet Vlaams Minister van Mobiliteit, Sociale Economie en Gelijke Kansen ngk 2.947 2.727 92,6
 20 Algemene werkingskosten 
kabinet Vlaams Minister van Financiën en Begro-ting en Ruimtelijke Orde-ning ngk 3.490 3.119 89,4
 30 Algemene werkingskosten 
kabinet vice-minister-president en Vlaams mi-nister van Economie, On-dernemen, Wetenschap, Innovatie en Buitenlandse Handel ngk 5.055 4.690 92,8
 40 Algemene werkingskosten 
kabinet Vlaams Minister van Openbare Werken, Energie, Leefmilieu en Natuur ngk 3.422 3.058 89,4229 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 232 organisatieafdeling programma  krediet geordon-
(in %)
 50 Algemene werkingskosten 
kabinet Vlaams Minister 
van Binnenlands Bestuur, Stedenbeleid, Wonen en Inburgering ngk 3.151 3.066 97,3
 60 Algemene werkingskosten 
kabinet Vlaams Minister van Bestuurszaken, Bui-tenlands Beleid, Media en Toerisme ngk 3.762 3.466 92,1
 70 Algemene werkingskosten 
kabinet Vlaams Minister van Welzijn, Volksge-zondheid en Gezin ngk 3.151 2.712 86,1
 80 Algemene werkingskosten 
kabinet Vlaams Minister van Cultuur, Jeugd, Sport en Brussel ngk 3.355 3.232 96,3
 90 Algemene werkingskosten 
kabinet vice-minister-president en Vlaams mi-nister van Werk, Onder-wijs en Vorming ngk 5.056 4.640 91,8
 Totaal OAFD 02 ngk 38.311 35.298 92,1
Totaal Hogere entiteiten  ngk 117.110 113.389 96,8
gok 343 104 30,3 10 Departement COO  
(algemeen) 10 Algemene departementa-
le bestaansmiddelen  
vrk 0 0 0,0
 Totaal OAFD 10  gok 343 104 30,3
  vrk 0 0 0,0
ngk 35.147 30.873 87,8 10 Hoofdstedelijke aangele-
genheden  
gok 1.410 1.410 100,011 Administratie Kanselarij 
en Voorlichting 
ngk 3.302 1.864 56,4
 20 Communicatie en Ont-
vangst  
gok 1.200 333 27,7
 30 Kanselarij  ngk 818 409 50,0
 40 Gelijke Kansenbeleid  ngk 4.722 3.101 65,7
  gok 315 241 76,5
 50 Permanente vorming en 
innovatie  ngk 950 6 0,6
 60 Vlaamse Rand ngk 3.742 2.395 64,0 80 Reguleringsmanagement ngk 500 249 49,8 90 Contactpunt Vlaanderen ngk 6.788 3.038 44,8  gok 342 336 98,3
 Totaal OAFD 11
 ngk 55.968 41.934 74,9
  gok 3.267 2.319 71,0Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 230 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 233 organisatieafdeling programma  krediet geordon-
(in %)
ngk 7.521 5.050 67,2 12 Administratie Buitenlands 
Beleid 10 Algemeen Buitenlands 
Beleid  
gok 6.955 6.445 92,7
 ngk 3.535 1.942 54,9
 20 Ontwikkelingssamenwer-
king 
gok 13.342 10.325 77,4
 Totaal OAFD 12  ngk 11.056 6.992 63,2
  gok 20.297 16.770 82,6
 ngk 67.024 48.927 73,0 Totaal Departement 
Coördinatie  gok 23.907 19.193 80,3
  vrk 0 0 0,0
10 Algemene departementa-
le bestaansmiddelen vrk 8 7 84,6 20 Departement AZF  
20 E-Government ngk 4.654 726 15,6
 Totaal OAFD 20  ngk 4.654 726 15,6
  vrk 8 7 84,6
10 Planning en Statistiek ngk 25 0 0,0
 gok 635 382 60,121 Administratie Planning en 
Statistiek 
Totaal OAFD 21  ngk 25 0 0,0
  gok 635 382 60,1
ngk 32.331 18.956 58,6 10 Algemene financiële 
logistiek  
vrk 217.797 6.448 3,024 Administratie Budgette-
nancieel Management 
20 Reservevorming voor 
toekomstige lasten ngk 705.469 155.609 22,1
 30 Waarborg gok 2.000 302 15,1
  vrk 3.149 185 5,9 40 Rechtstreekse schuld ngk 225.040 221.905 98,6 50 Intendancediensten vrk 443 163 36,9 60 Provisionele kredieten ngk 37.608 0 0,0  gok 2.656 0 0,0 70 Achterstallen ngk 111.702 111.269 99,6  bvj 145 13 9,1 80 Indirecte schuld ngk 4.104 4.102 100,0
 Totaal OAFD 24
 ngk 1.116.253 511.841 45,9
  gok 4.656 302 6,5
  bvj 145 13 9,1
  vrk 221.389 6.797 3,1231 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 234 organisatieafdeling programma  krediet geordon-
(in %)
10 Gebouwen  ngk 59.984 56.852 94,8
 gok 23.960 22.127 92,4
 bvj 12 8 70,626 Administratie Overheids-
opdrachten, Gebouwen 
en Gesubsidieerde Infra-structuur 
 vrk 16.121 6.142 38,1
 Totaal OAFD 26 ngk 59.984 56.852 94,8
  gok 23.960 22.127 92,4
  bvj 12 8 70,6
  vrk 16.121 6.142 38,1
 ngk 1.180.917 569.419 48,2 Totaal Departement Alge-
mene Zaken en Financiën  gok 29.251 22.811 78,0
  bvj 157 22 13,8
  vrk 237.518 12.947 5,5
30 Departement Onderwijs 
le bestaansmiddelen vrk 0 0 -
 Totaal OAFD 30  vrk 0 0 -
10 Gewoon basisonderwijs  ngk 2.251.744 2.247.604 99,8 31 Administratie Basis-
onderwijs 
20 Buitengewoon basis-
onderwijs  ngk 335.115 334.398 99,8
 Totaal OAFD 31  ngk 2.586.859 2.582.002 99,8
10 Gewoon secundair  
onderwijs  ngk 3.072.755 3.062.058 99,7 32 Administratie Secundair 
Onderwijs 
20 Buitengewoon secundair 
onderwijs  ngk 261.066 261.066 100,0
 Totaal OAFD 32  ngk 3.333.821 3.323.124 99,7
ngk 617.437 616.777 99,9 10 Hogescholenonderwijs  
gok 325 0 0,0
 bvj 3.373 3.366 99,833 Administratie Hoger 
Onderwijs en Weten-
schappelijk Onderzoek 
 vrk 3.011 483 16,0
 20 Universitair Onderwijs  ngk 679.116 660.073 97,2
  gok 102.683 102.643 100,0
  bvj 456 456 100,0 30 Coördinatie Hoger  
Onderwijsbeleid ngk 4.773 2.926 61,3
 Totaal OAFD 33
 ngk 1.301.326 1.279.775 98,3
  gok 103.008 102.643 99,6  bvj 3.829 3.822 99,8  vrk 3.011 483 16,0
10 Deeltijds Kunstonderwijs ngk 167.870 167.499 99,8
34 Administratie Permanente 
Vorming 
 bvj 15 13 87,4
  vrk 15.155 2.187 14,4 ngk 231.938 226.015 97,5 20 Onderwijs sociale promo-
tie bvj 418 415 99,3Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 232 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 235 organisatieafdeling programma  krediet geordon-
(in %)
 ngk 2.613 840 32,2
 bvj 50 50 99,6
Studeren 
vrk 986 558 56,6
 40 Basiseducatie ngk 20.093 17.092 85,1
 50 Coördinatie permanente 
vorming ngk 13.069 9.536 73,0
 Totaal OAFD 34 ngk 435.583 420.982 96,6
  bvj 483 478 99,0  vrk 16.141 2.745 17,0
ngk 93.490 86.836 92,9
10 Studietoelagen en 
-financiering 
vrk 1.202 0 0,035 Administratie Ondersteu-
ning 
20 CLB-centra ngk 136.092 134.921 99,1
 30 Leerlingenvervoer ngk 21.127 20.260 95,9  bvj 210 210 99,8  vrk 0 0 100,0 ngk 312.934 298.485 95,4 gok 549 439 80,0 40 Algemeen onderwijs en 
vorming 
vrk 0 0 -
 50 Aanwending van terug-
gevorderde wedden en 
weddetoelagen vrk 146.758 117.025 79,7
 Totaal OAFD 35
 ngk 563.643 540.502 95,9
  gok 549 439 80,0
  bvj 210 210 99,8  vrk 147.960 117.025 79,1
10 Provisionele kredieten ngk 52 0 0,0
39 Diensten van de secreta-
ris-generaal ngk 50.168 37.834 75,4
gok 4.793 3.366 70,2
  bvj 14 11 79,3  vrk 1.260 486 38,6
 Totaal OAFD 39
 ngk 50.220 37.834 75,3
  gok 4.793 3.366 70,2
  bvj 14 11 79,3
  vrk 1.260 486 38,6
 ngk 8.271.451 8.184.219 98,9 Totaal Departement 
Onderwijs  gok 108.350 106.448 98,2
  bvj 4.536 4.521 99,7
  vrk 168.373 120.739 71,7
ngk 256 207 80,8 40 Departement WVC 
le bestaansmiddelen 
vrk 0 0 -
 20 Infrastructuur inzake 
gelegenheden ngk 151.980 148.980 98,0233 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 236 organisatieafdeling programma  krediet geordon-
(in %)
 30 Kredieten in het kader van 
het Sociaal Akkoord ngk 3.327 1.977 59,4
 Totaal OAFD 40  ngk 155.563 151.164 97,2
  vrk 0 0 -
10 Algemeen Welzijnsbeleid ngk 257.195 255.388 99,3 41 Administratie Gezin en 
Maatschappelijk Welzijn 
 gok 468 221 47,3
  vrk 199 11 5,7
 20 Bijzondere jeugdbijstand ngk 233.682 230.781 98,8 30 Bejaardenzorg ngk 36.166 31.837 88,0  gok 857 856 99,9  bvj 98 19 18,9  vrk 1.994 1.776 89,1 40 Gezinsaangelegenheden ngk 751.993 683.933 91,0  bvj 79 79 99,8 50 Gehandicaptenzorg ngk 1.012.363 1.005.492 99,3 60 Maatschappelijk op-
bouwwerk ngk 7.925 7.082 89,4
 70 Maatschappelijk welzijn ngk 106.039 86.071 81,2  gok 1.203 635 52,8 80 Integratie kansarmen ngk 383 167 43,5  gok 2.410 2.283 94,7 90 Integrale jeugdhulpverle-
ning ngk 1.988 1.783 89,7
 Totaal OAFD 41
 ngk 2.407.734 2.302.534 95,6
  gok 4.938 3.995 80,9
  bvj 177 97 55,0
  vrk 2.192 1.787 81,5
10 Volksgezondheid ngk 50.163 45.003 89,7 42 Administratie Gezond-
heidszorg  gok 263 0 0,0
 20 Medisch-sociaal beleid ngk 17.513 11.337 64,7  gok 19.335 18.219 94,2  vrk 7.354 5.525 75,1 30 Psychiatrische Verpleging ngk 5.473 5.461 99,8
 Totaal OAFD 42
 ngk 73.148 61.801 84,5
  gok 19.598 18.219 93,0
  vrk 7.354 5.525 75,1
45 Administratie Cultuur 10 Jeugd en Sport ngk 52.230 45.106 86,4
  gok 2.303 2.173 94,4
  bvj 77 76 99,1 ngk 143.934 117.047 81,3
gok 4.630 4.277 92,4
musea ngk 31.494 26.215 83,2Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 234 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 237 organisatieafdeling programma  krediet geordon-
(in %)
 ngk 141.237 133.823 94,8
 40 Muziek, letteren en  
podiumkunsten 
bvj 346 29 8,4
 50 Algemeen Cultuurbeleid ngk 80.493 54.643 67,9
  gok 117 105 90,1  bvj 1 0 0,0  vrk 390 0 0,0 60 Topsport ngk 2.274 1.467 64,5  gok 103 0 0,0
 Totaal OAFD 45
 ngk 451.662 378.301 83,3
  gok 7.153 6.556 91,7
  bvj 424 105 24,8
  vrk 390 0 0,0
10 Dotatie BLOSO ngk 75.005 71.762 95,7 49 Diensten van de secreta-
ris-generaal 
20 Toerisme ngk 58.060 53.324 91,8
  gok 3.762 2.717 72,2
 40 Sport en recreatie gok 0 0 - 90 Algemene uitgaven WVC gok 498 0 0,0
 Totaal OAFD 49
 ngk 133.065 125.086 94,0
  gok 4.260 2.717 63,8
 ngk 3.221.172 3.018.886 93,7
 gok 35.949 31.487 87,6Totaal Departement  
Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur 
 bvj 601 203 33,7
  vrk 9.937 7.313 73,6
50 Departement EWBL 
le bestaansmiddelen vrk 5 4 75,8
 Totaal OAFD 50  vrk 5 4 75,8
ngk 23.870 12.531 52,5 51 Administratie Economie 10 Algemeen economisch 
beleid 
gok 3.507 2.546 72,6
  vrk 1.636 0 0,0
 20 Economisch ondersteu-
ningsbeleid ngk 298.800 277.019 92,7
 ngk 47.395 34.977 73,8
 40 Buitenlandse Handel en 
Exportbevordering 
gok 11.693 6.235 53,3
  bvj 26 25 98,1
 ngk 4.010 3.392 84,6
 50 Natuurlijke rijkdommen 
en energie 
gok 4.757 3.594 75,6
  vrk 33.693 464 1,4 Totaal OAFD 51
 ngk 374.075 327.919 87,7
  gok 19.957 12.375 62,0
  vrk 35.330 464 1,3235 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 238 organisatieafdeling programma  krediet geordon-
(in %)
10 Beroepsopleiding ngk 201.280 180.040 89,5
 bvj 31 0 0,052 Administratie Werkgele-
genheid 
20 Middenstandsvorming ngk 53.618 51.913 96,8
 40 Werkgelegenheid ngk 882.927 757.386 85,8
  gok 11.410 7.327 64,2
  bvj 27 0 0,0
 Totaal OAFD 52 ngk 1.137.825 989.339 87,0
  gok 11.410 7.327 64,2  bvj 58 0 0,0
ngk 11.878 10.821 91,1
10 Lokale en regionale 
besturen 
gok 1.815.079 1.813.095 99,953 Administratie Binnen-
landse Aangelegenheden 
ngk 1.181 599 50,7
 20 Stedenbeleid en Sociaal 
Impulsfonds 
gok 111.497 111.410 99,9
  vrk 54 0 0,0
 Totaal OAFD 53  ngk 13.059 11.419 87,4
  gok 1.926.576 1.924.504 99,9  vrk 54 0 0,0
54 Administratie Landbouw ngk 67.117 64.483 96,1
 10 Landbouw, tuinbouw en 
plattelandsbeleid 
gok 10.312 9.500 92,1
  bvj 108 89 82,6
  vrk 2.528 125 4,9 70 Bestuur, ontwikkeling en 
kwaliteit vrk 108 0 0,0
 80 Dotatie aan wetenschap-
pelijke instellingen CLO 
en CLE ngk 14.651 12.232 83,5
 ngk 6.374 4.153 65,2
 gok 7.840 7.585 96,8 90 Beheer en Kwaliteit van 
de Landbouwproductie en 
Voorlichting 
vrk 3.029 411 13,6
 Totaal OAFD 54
 ngk 88.142 80.868 91,7
  gok 18.152 17.086 94,1
  vrk 5.666 536 9,5
 ngk 1.613.101 1.409.546 87,4
 gok 1.976.095 1.961.292 99,3
 bvj 192 115 59,8Totaal Departement Eco-
nomie, Werkgelegenheid, Binnenlandse Aangelegen-heden en Landbouw 
 vrk 41.054 1.004 2,4
60 Departement LIN  
 Totaal OAFD 60  vrk 0 0 -
Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 236 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 239 organisatieafdeling programma  krediet geordon-
(in %)
10 Leefmilieu ngk 444.900 436.978 98,2
 gok 109.473 105.188 96,1
 bvj 106 105 99,561 Administratie Leefmilieu, 
Natuur, Land- en Water-
beheer 
 vrk 0 0 -
 20 Natuur ngk 10.292 8.673 84,3
  gok 3.991 3.642 91,3 30 Bos en groen ngk 6.245 4.799 76,9  gok 8.841 8.017 90,7  bvj 22 22 99,3  vrk 16.211 1.662 10,3 40 Landbeheer ngk 25.645 24.842 96,9  gok 13.928 11.659 83,7  vrk 2.701 2.600 96,3 50 Waterbeheer ngk 560 558 99,6  gok 30.430 25.183 82,8  bvj 19 18 95,3  vrk 2.497 54 2,2
 Totaal OAFD 61
 ngk 487.642 475.850 97,6
  gok 166.663 153.689 92,2
  bvj 147 145 98,9  vrk 21.408 4.316 20,2
ngk 2.079 1.097 52,8
gok 12.862 8.952 69,662 Administratie Ruimtelijke 
ordening, Huisvesting, 
Monumenten en Land-schappen 10 Ruimtelijke ordening, 
Stedenbouw en Grondbe-leid 
vrk 13.941 2.107 15,1
 ngk 15.243 13.874 91,0
 gok 50.389 48.956 97,2 20 Monumenten en land-
schappen 
vrk 661 183 27,7
 ngk 117.316 113.408 96,7 gok 246.686 213.703 86,6 bvj 11 9 85,6 40 Huisvesting 
vrk 6.855 590 8,6
 ngk 4.048 0 0,0 60 Sociaal grond- en  
gok 0 0 -
 Totaal OAFD 62 ngk 138.686 128.379 92,6
  gok 309.937 271.612 87,6
  bvj 11 9 85,5
  vrk 21.457 2.881 13,4
10 Wegen ngk 8.038 6.585 81,9 63 Administratie Wegen en 
Verkeer 
 gok 137.502 132.364 96,3
 ngk 675.588 316.442 46,8 20 Gemeenschappelijk 
vervoer 
gok 73.437 73.221 99,7237 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 240 organisatieafdeling programma  krediet geordon-
(in %)
 ngk 5.524 4.942 89,5
 30 Regionale luchthavens en 
vliegvelden 
gok 6.720 6.720 100,0
 ngk 9.392 7.350 78,3
 40 Algemene infrastructuur 
en verkeersbeleid gok 1.409 1.408 99,9
  bvj 38 38 98,7
 Totaal OAFD 63  ngk 698.542 335.318 48,0
  gok 219.068 213.712 97,6
ngk 219.328 213.131 97,2 64 Administratie Waterwe-
gen en Zeewezen 10 Waterwegen en Binnen-
vaart 
gok 2.925 2.422 82,8
 20 Havens ngk 691 426 61,7  gok 189.422 136.638 72,1 ngk 25 14 54,0
 30 Zee- en rivierwaterkering 
en -beheersing 
gok 5.588 5.581 99,9
 ngk 2.084 851 40,8
 40 Algemeen Infrastructuur- 
en Scheepvaartbeleid vrk 0 0 -
 50 Zeewezen ngk 31.864 30.708 96,4  gok 10.159 10.045 98,9 60 Integraal Waterbeheer gok 422 366 86,6
 Totaal OAFD 64
 ngk 253.992 245.130 96,5
  gok 208.516 155.051 74,4
  vrk 0 0 -
ngk 898 689 76,8 10 Ondersteunende op-
drachten en studies 
gok 50 15 30,366 Administratie Ondersteu-
nende Studies en  
Opdrachten 
Totaal OAFD 66 ngk 898 689 76,8
  gok 50 15 30,3
90 Algemene uitgaven  ngk 299.756 299.653 100,0 69 Diensten van de secreta-
ris-generaal  gok 0 0 -
  vrk 0 0 -
 Totaal OAFD 69  ngk 299.756 299.653 100,0
  gok 0 0 -
  vrk 0 0 -
 ngk 1.879.516 1.485.020 79,0
 gok 904.234 794.079 87,8
 bvj 196 192 98,1Totaal Departement 
Leefmilieu en Infrastructuur 
 vrk 42.866 7.196 16,8
70 Departement WIM  
 Totaal OAFD 70  vrk 0 0 -
ngk 12.418 6.300 50,7
gok 6.216 4.181 67,371 Administratie Weten-
schap en Innovatie 10 Algemeen Wetenschaps-
beleid 
vrk 1.774 270 15,2Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 238 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 241 organisatieafdeling programma  krediet geordon-
(in %)
 ngk 135.731 109.649 80,8
 20 Wetenschappelijk onder-
zoek op initiatief van de 
vorser gok 7.013 3.435 49,0
 30 Wetenschappelijk onder-
zoek met economische finaliteit ngk 138.098 138.077 100,0
 ngk 168.557 146.466 86,9
 40 Strategisch en beleidsge-
richt onderzoek 
gok 54.444 47.964 88,1
 Totaal OAFD 71 ngk 454.804 400.492 88,1
  gok 67.673 55.580 82,1
  vrk 1.774 270 15,2
72 Administratie Media ngk 12.444 5.810 46,7
 10 Filmbeleid en audiovisue-
le cultuur  
vrk 0 0 -
 20 Dotatie aan de VRT ngk 277.885 277.885 100,0
innovatie ngk 9.525 4.363 45,8
 Totaal OAFD 72  ngk 299.854 288.057 96,1
  vrk 0 0 -
 ngk 754.658 688.549 91,2
 gok 67.673 55.580 82,1Totaal Departement Weten-
schap, Innovatie en Media 
 vrk 1.774 270 15,2
ngk 583.070 534.043 91,6 99 College van secretaris-
sen-generaal 10  Interdepartementale 
bestaansmiddelen 
gok 99.128 87.736 88,5
  vrk 5.299 1.023 19,3
 Totaal OAFD 99 ngk 583.070 534.043 91,6
  gok 99.128 87.736 88,5
 ngk 583.070 534.043 91,6 Totaal Interdepartementaal 
 gok 99.128 87.736 88,5
ALGEMEEN TOTAAL  ngk 17.688.018 16.051.997 90,8
  gok 3.244.587 3.078.626 94,6
  bvj 5.835 5.205 89,2
  vrk 506.820 150.492 29,7
 
TITEL III - Aflossing schuld – Departem ent Algemene Zaken en Financiën 
 
organisatieafdeling progr amma krediet geordon-
(in %)
nancieel Management  90 Leningen ngk 352.747 323.600 91,7
 Totaal OAFD 24 ngk 352.747 323.600 91,7
 239 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 242 Bijlage 4 Aanwending overgedragen kredieten - jaar 
2006 
 
• ngk: overdracht van niet -gesplitste kredieten; 
• bvj: overdracht van bijkredieten vorige jaren. 
 
(in %)
01 Vlaamse Regering 10 Algemene werkingskos-
ten ngk 807 137 17,0
 Totaal OAFD 01 ngk 807 137 17,0
02 Kabinetten 00 Algemene werkingskos-
ten kabinet Minister-
President en Vlaams mi-nister van Institutionele Hervormingen, Land-bouw, Zeevisserij en Plat-telandsbeleid ngk 493 215 43,7
ten kabinet Vlaams Minis-ter van Mobiliteit, Sociale Economie en Gelijke Kansen ngk 451 105 23,3
 20 Algemene werkingskos-
ten kabinet Vlaams Minis-ter van Financiën en Be-groting en Ruimtelijke Ordening ngk 526 168 32,0
kabinet vice-minister-president en Vlaams mi-nister van Economie, On-dernemen, Wetenschap, Innovatie en Buitenlandse Handel ngk 469 94 20,1
kabinet Vlaams Minister van Openbare Werken, Energie, Leefmilieu en Natuur ngk 494 114 23,0
kabinet Vlaams Minister van Binnenlands Bestuur, Stedenbeleid, Wonen en Inburgering ngk 295 110 37,1
kabinet Vlaams Minister van Bestuurszaken, Bui-tenlands Beleid, Media en Toerisme ngk 462 64 13,8
kabinet Vlaams Minister van Welzijn, Volksge-zondheid en Gezin ngk 515 143 27,7Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 240 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 243 organisatieafdeling progr amma krediet geordon-
(in %)
van Cultuur, Jeugd, Sport en Brussel ngk 240 122 50,7
kabinet vice-minister-president en Vlaams mi-nister van Werk, Onder-wijs en Vorming ngk 764 498 65,2
 Totaal OAFD 02 ngk 4.708 1.631 34,7
Totaal Hogere entiteiten  ngk 5.515 1.769 32,1
10 Hoofdstedelijke aangele-
genheden  ngk 4.914 4.865 99,0 11 Administratie Kanselarij 
20 Communicatie en  
Ontvangst  ngk 2.387 1.926 80,7
 40 Gelijke Kansenbeleid  ngk 1.502 1.417 94,3
 60 Vlaamse Rand ngk 445 438 98,3
 70 E-Government ngk 2.592 2.470 95,3 80 Regeringsmanagement ngk 151 121 80,4 90 Contactpunt Vlaanderen ngk 2.126 2.044 96,1
 ngk 14.118 13.282 94,1
10 Algemeen Buitenlands 
Beleid  ngk 1.436 1.301 90,6 12 Administratie Buitenlands 
Beleid 
20 Ontwikkelingssamenwer-
king ngk 996 937 94,1
 Totaal OAFD 12  ngk 2.433 2.238 92,0
Totaal Departement 
Coördinatie  ngk 16.551 15.520 93,8
10 Planning en Statistiek ngk 25 25 100,0 21 Administratie Planning en 
Totaal OAFD 21  ngk 25 25 100,0
10 Algemene financiële 
logistiek  ngk 15.986 13.576 84,9 24 Administratie Budgette-
Totaal OAFD 24  ngk 15.986 13.576 84,9
10 Gebouwen  ngk 2.853 2.647 92,8 26 Administratie Overheids-
opdrachten, Gebouwen en Gesubsidieerde Infra-structuur Totaal OAFD 26
 ngk 2.853 2.647 92,8
Totaal Departement Alge-
mene Zaken en Financiën  ngk 18.864 16.248 86,1
10 Gewoon basisonderwijs  ngk 14.791 14.716 99,5
 bvj 1.777 1.777 100,031 Administratie Basison-
derwijs 
ngk 1.267 1.265 99,9
 20 Buitengewoon basison-
derwijs  
bvj 621 621 100,0
 Totaal OAFD 31  ngk 16.058 15.982 99,5
  bvj 2.399 2.399 100,0241 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 244 organisatieafdeling progr amma krediet geordon-
(in %)
ngk 18.767 18.414 98,1 32 Administratie Secundair 
Onderwijs 10 Gewoon secundair  
onderwijs  bvj 1.385 1.385 100,0
 ngk 1.613 1.613 100,0
 20 Buitengewoon secundair 
onderwijs  
bvj 332 332 100,0
 Totaal OAFD 32  ngk 20.381 20.027 98,3
  bvj 1.717 1.717 100,0
ngk 21.411 21.410 100,0 10 Hogescholenonderwijs  
bvj 11 11 100,033 Administratie Hoger 
20 Universitair Onderwijs  ngk 2.287 2.255 98,6
 30 Coördinatie Hoger  
Onderwijsbeleid ngk 773 773 100,0
 Totaal OAFD 33 ngk 24.471 24.438 99,9
  bvj 11 11 100,0
10 Deeltijds Kunstonderwijs ngk 9 9 100,0
 bvj 372 372 100,034 Administratie Permanente 
Vorming 
ngk 3.287 3.287 100,0
 20 Onderwijs sociale promo-
tie bvj 249 249 100,0
Studeren ngk 1.352 1.204 89,1
 40 Basiseducatie ngk 1.953 1.946 99,6
vorming ngk 4.654 3.737 80,3
 Totaal OAFD 34  ngk 11.255 10.183 90,5
  bvj 621 621 100,0
-financiering ngk 16.098 16.098 100,0 35 Administratie Ondersteu-
ning 
20 CLB-centra ngk 3 3 100,0
  bvj 109 109 100,0 30 Leerlingenvervoer ngk 50 50 100,0 ngk 3.185 2.930 92,0 40 Algemeen Onderwijs en 
Vorming bvj 25 25 100,0
 ngk 19.336 19.082 98,7
  bvj 134 134 100,0
ris-generaal 20 Coördinatie beleid- en 
gegevensbeheer ngk 4.475 4.139 92,5
 Totaal OAFD 39  ngk 4.475 4.139 92,5
 ngk 95.976 93.851 97,8 Totaal Departement 
Onderwijs  bvj 4.882 4.882 100,0
10 Algemeen Welzijnsbeleid ngk 1.823 1.640 90,0 41 Administratie Gezin en 
Maatschappelijk Welzijn 30 Bejaardenzorg ngk 3.504 2.932 83,7
  bvj 101 81 80,7
 40 Gezinsaangelegenheden ngk 58.563 51.502 87,9 60 Maatschappelijk op-
bouwwerk ngk 775 775 100,0Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 242 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 245 organisatieafdeling progr amma krediet geordon-
(in %)
 70 Maatschappelijk welzijn ngk 11.496 11.405 99,2
 80 Integratie kansarmen ngk 152 114 75,2
 90 Integrale jeugdhulpverle-
ning ngk 225 69 30,7
 Totaal OAFD 41  ngk 76.538 68.436 89,4
10 Volksgezondheid ngk 4.750 4.743 99,8 42 Administratie Gezond-
heidszorg 20 Medisch-sociaal beleid ngk 3.063 2.493 81,4
 Totaal OAFD 42  ngk 7.813 7.236 92,6
45 Administratie Cultuur 10 Jeugd en Sport ngk 7.254 7.030 96,9
bibliotheken ngk 37.777 37.437 99,1
musea ngk 5.126 4.812 93,9
podiumkunsten ngk 8.232 8.136 98,8
 50 Algemeen Cultuurbeleid ngk 11.463 11.242 98,1
 Totaal OAFD 45  ngk 69.852 68.656 98,3
20 Toerisme ngk 134 134 100,0 49 Diensten van de secreta-
Totaal OAFD 49  ngk 134 134 100,0
 ngk 154.338 144.463 93,6 Totaal Departement  
Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur  bvj 101 81 80,7
51 Administratie Economie 10 Algemeen Economisch 
Beleid ngk 3.339 1.668 50,0
en energie ngk 802 592 73,7
 Totaal OAFD 51  ngk 4.142 2.259 54,6
10 Beroepsopleiding ngk 6 6 100,0
20 Middenstandsvorming ngk 0 0 -52 Administratie Werkgele-
genheid 
40 Werkgelegenheid ngk 10.422 6.306 60,5
 Totaal OAFD 52 ngk 10.428 6.312 60,5
53 Administratie Binnen-
landse Aangelegenheden 10 Lokale en regionale 
besturen ngk 791 633 80,0
Impulsfonds ngk 194 189 97,4
 Totaal OAFD 53  ngk 985 822 83,5
243 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 246 organisatieafdeling progr amma krediet geordon-
(in %)
54 Administratie Landbouw 10 Landbouw, tuinbouw en 
plattelandsbeleid ngk 2.915 1.877 64,4
en CLE ngk 353 347 98,4
 90 Beheer en Kwaliteit van 
de Landbouwproductie en Voorlichting ngk 2.169 2.095 96,6
 Totaal OAFD 54 ngk 5.437 4.319 79,4
Totaal Departement Eco-
nomie, Werkgelegenheid, Binnenlandse Aangelegen-heden en Landbouw  ngk 20.992 13.713 65,3
10 Leefmilieu ngk 1.025 828 80,9
20 Natuur ngk 809 794 98,161 Administratie Leefmilieu, 
beheer 
30 Bos en groen ngk 645 632 98,0
 40 Landbeheer ngk 18 18 100,0
 50 Waterbeheer ngk 799 690 86,3
 Totaal OAFD 61  ngk 3.296 2.963 89,9
10 Ruimtelijke ordening, 
Stedenbouw en Grondbe-
leid ngk 53 53 100,0 62 Administratie Ruimtelijke 
ordening, Huisvesting, Monumenten en Land-schappen 20 Monumenten en land-
schappen ngk 890 845 95,0
 40 Huisvesting ngk 1.929 1.698 88,0
 Totaal OAFD 62
 ngk 2.872 2.596 90,4
10 Wegen ngk 1.565 1.546 98,8
30 Regionale luchthavens en 
vliegvelden ngk 1.924 1.717 89,263 Administratie Wegen en 
Verkeer 
40 Algemene infrastructuur 
en verkeersbeleid ngk 871 578 66,3
 Totaal OAFD 63  ngk 4.360 3.841 88,1
10 Waterwegen en Binnen-
vaart ngk 178 178 100,0 64 Administratie Waterwe-
gen en Zeewezen 
20 Havens ngk 199 190 95,3
en -beheersing ngk 30 30 100,0
 ngk 1.082 1.058 97,8 40 Algemeen Infrastructuur- 
en Scheepvaartbeleid 
bvj 3 0 0,0
 50 Zeewezen ngk 772 647 83,9 Totaal OAFD 64
 ngk 2.261 2.103 93,0
  bvj 3 0 0,0
10 Ondersteunende op-
drachten en studies ngk 221 204 92,4 66 Administratie Ondersteu-
Totaal OAFD 66 ngk 221 204 92,4
Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 244 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 247 organisatieafdeling progr amma krediet geordon-
(in %)
90 Algemene uitgaven  ngk 24.531 24.522 100,0 69 Diensten van de secreta-
Totaal OAFD 69  ngk 24.531 24.522 100,0
 ngk 37.542 36.229 96,5 Totaal Departement 
Leefmilieu en Infrastructuur  bvj 3 0 0,0
71 Administratie Weten-
beleid  ngk 2.061 1.821 88,4
vorser ngk 22.200 22.200 100,0
richt onderzoek ngk 6.633 6.633 100,0
 Totaal OAFD 71  ngk 30.894 30.654 99,2
10 Filmbeleid en audiovisue-
le cultuur  ngk 1.565 1.540 98,4
30 Mediabeleid en Media-
innovatie ngk 1.638 1.541 94,172 Administratie Media 
Totaal OAFD 72  ngk 3.203 3.082 96,2
Totaal Departement Weten-
schap, Innovatie en Media  ngk 34.098 33.735 98,9
99 College van secretaris-
bestaansmiddelen ngk 16.231 13.520 83,3
 Totaal OAFD 99 ngk 16.231 13.520 83,3
Totaal Interdepartementaal  ngk 16.231 13.520 83,3
ALGEMEEN TOTAAL  ngk 400.106 369.048 92,2
  bvj 4.985 4.963 99,6
 
 245 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 248 Bijlage 5 Aanwending gesplitste vastleggingskredie-
ten 2006 
 
• gvk: gesplitste vastleggingskredieten 
 
organisatieafdeling programma  krediet vastgelegd aanwending
(in %)
le bestaansmiddelen gvk 343 119 34,6 10 Departement COO 
Totaal OAFD 10  gvk 343 119 34,6
genheden  gvk 1.707 1.707 100,0
20 Communicatie en Ont-
vangst  gvk 0 0 -
40 Gelijke Kansenbeleid  gvk 124 115 92,5
90 Contactpunt Vlaanderen gvk 0 0 -11 Administratie Kanselarij 
Totaal OAFD 11  gvk 1.831 1.822 99,5
Beleid  gvk 5.410 5.301 98,0
king gvk 13.949 13.943 100,012 Administratie Buitenlands 
Beleid 
Totaal OAFD 12  gvk 19.359 19.244 99,4
Coördinatie  gvk 21.533 21.185 98,4
10 Planning en Statistiek gvk 848 802 94,6 21 Administratie Planning en 
Totaal OAFD 21  gvk 848 802 94,6
30 Waarborg  gvk 2.000 0 0,0
60 Provisionele kredieten gvk 150.829 692 0,524 Administratie Budgette-
Totaal OAFD 24  gvk 152.829 692 0,5
10 Gebouwen gvk 22.659 21.977 97,0 26 Administratie Overheids-
 gvk 22.659 21.977 97,0
mene Zaken en Financiën  gvk 176.336 23.471 13,3
10 Hogescholenonderwijs  gvk 2.250 2.250 100,0 33 Administratie Hoger 
schappelijk Onderzoek 20 Universitair onderwijs  gvk 99.033 99.033 100,0
 Totaal OAFD 33  gvk 101.283 101.283 100,0
40 Algemeen Onderwijs en 
Vorming gvk 1.647 1.647 100,0 35 Administratie Ondersteu-
ning 
Totaal OAFD 35  gvk 1.647 1.647 100,0
Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 246 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 249 organisatieafdeling programma  krediet vastgelegd aanwending
(in %)
20 Coördinatie beleid- en 
gegevensbeheer gvk 4.554 4.091 89,8 39 Diensten van de secreta-
Totaal OAFD 39  gvk 4.554 4.091 89,8
Onderwijs  gvk 107.484 107.021 99,6
10 Algemeen welzijnsbeleid gvk 468 459 98,1
30 Bejaardenzorg gvk 2.893 1.333 46,1
70 Maatschappelijk welzijn gvk 1.011 1.011 100,0
80 Integratie kansarmen gvk 2.501 2.497 99,841 Administratie Gezin en 
Totaal OAFD 41  gvk 6.873 5.300 77,1
10 Volksgezondheid gvk 0 0 -
20 Medisch-sociaal beleid gvk 19.452 19.290 99,242 Administratie Gezond-
heidszorg 
Totaal OAFD 42  gvk 19.452 19.290 99,2
10 Jeugd en Sport gvk 329 329 100,0
20 Volksontwikkeling en 
bibliotheken gvk 4.918 4.917 100,0
50 Algemeen cultuurbeleid gvk 182 182 99,8
60 Topsport gvk 459 458 99,845 Administratie Cultuur 
Totaal OAFD 45  gvk 5.888 5.886 100,0
20 Toerisme gvk 4.257 4.187 98,4
40 Sport en recreatie gvk 0 0 -
90 Algemene uitgaven WVC gvk 0 0 -49 Diensten van de secreta-
Totaal OAFD 49  gvk 4.257 4.187 98,3
Totaal Departement  Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur  gvk 36.470 34.662 95,0
10 Algemeen Economisch 
beleid gvk 3.948 3.196 81,0
40 Buitenlandse Handel en 
Exportbevordering gvk 14.303 14.303 100,0
50 Natuurlijke rijkdommen 
en energie gvk 3.783 3.025 80,051 Administratie Economie 
Totaal OAFD 51  gvk 22.034 20.524 93,1
40 Werkgelegenheid gvk 11.402 11.250 98,7 52 Administratie Werkgele-
genheid 
Totaal OAFD 52 gvk 11.402 11.250 98,7
besturen gvk 1.790.143 1.790.001 100,0
Impulsfonds gvk 111.558 111.546 100,0
 Totaal OAFD 53  gvk 1.901.701 1.901.548 100,0
247 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 250 organisatieafdeling programma  krediet vastgelegd aanwending
(in %)
plattelandsbeleid gvk 9.464 9.379 99,1
Voorlichting gvk 7.654 7.605 99,4
 Totaal OAFD 54  gvk 17.118 16.983 99,2
nomie, Werkgelegenheid, Binnenlandse Aangelegen-heden en Landbouw  gvk 1.952.255 1.950.305 99,9
10 Leefmilieu gvk 123.084 122.990 99,9
20 Natuur gvk 3.833 3.513 91,7
30 Bos en groen gvk 8.756 8.523 97,3
40 Landbeheer gvk 12.597 10.826 85,9
50 Waterbeheer gvk 6.815 5.602 82,261 Administratie Leefmilieu, 
beheer 
Totaal OAFD 61  gvk 155.085 151.454 97,7
Stedenbouw en Grondbe-leid gvk 11.914 11.232 94,3
20 Monumenten en land-
schappen gvk 46.358 46.019 99,3
40 Huisvesting gvk 227.803 225.367 98,9
60 Sociaal grond- en  
woningbeleid gvk 0 0 -62 Administratie Ruimtelijke 
Ordening, Huisvesting, Monumenten en Land-schappen 
Totaal OAFD 62
 gvk 286.075 282.618 98,8
10 Wegen gvk 134.554 133.517 99,2
20 Gemeenschappelijk 
vervoer gvk 72.618 72.617 100,0
vliegvelden gvk 5.618 5.618 100,0
en verkeersbeleid gvk 1.373 1.370 99,863 Administratie Wegen en 
Verkeer 
Totaal OAFD 63  gvk 214.163 213.122 99,5
10 Waterwegen en binnen-
vaart gvk 3.001 2.971 99,0
20 Havens gvk 238.507 162.610 68,2
30 Zee- en rivierwaterkering 
en -beheersing gvk 5.137 5.137 100,0
50 Zeewezen gvk 9.148 9.128 99,8
60 Integraal Waterbeheer gvk 22 22 97,964 Administratie Waterwe-
Totaal OAFD 64  gvk 255.815 179.867 70,3
drachten en studies gvk 0 0 - 66 Administratie Ondersteu-
nende Studies en  Opdrachten 
Totaal OAFD 66 gvk 0 0 -
Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 248 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 251 organisatieafdeling programma  krediet vastgelegd aanwending
(in %)
90 Algemene uitgaven  gvk 0 0 - 69 Diensten van de secreta-
Totaal OAFD 69  gvk 0 0 -
Leefmilieu en Infrastructuur  gvk 911.138 827.061 90,8
schap en Innovatie 10 Algemeen wetenschaps-
beleid  gvk 5.344 4.788 89,6
vorser gvk 5.401 5.221 96,7
richt onderzoek gvk 69.330 69.305 100,0
 Totaal OAFD 71  gvk 80.075 79.313 99,0
schap, Innovatie en Media  gvk 80.075 79.313 99,0
10  Interdepartementale 
bestaansmiddelen gvk 85.560 85.528 100,0 99 College van secretaris-
sen-generaal 
Totaal OAFD 99 gvk 85.560 85.528 100,0
Totaal Interdepartementaal  gvk 85.560 85.528 100,0
ALGEMEEN TOTAAL  gvk 3.370.851 3.128.548 92,8
 
  249 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 250 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1
Bijlage 6   Rekeningen 2006 van diensten met  
afzon derlijk beheer (DAB’s) en Vlaamse 
openbare rechtspersonen (VOR’s)
1 Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid  ....................................  253
1.1 Agentschap voor Geografische Informatie (AGIV)  ........................  253
1.2 Vlaams Kenniscentrum Publiek Private Samenwerking (PPS)  ..... 254
1.3 Vlaams Brusselfonds  ....................................................................  255
2 Bestuurszaken  ....................................................................................  256
2.1 Catering  ........................................................................................  256
2.2 Schoonmaak  .................................................................................  256
3 Financië n en Begroting  .......................................................................  257
3.1 Autonome Vlaamse Fiscale Inning  ...............................................  257
3.2 Financieringsfonds voor Schuldafbouw en Eenmalige  
Investeringsuitgaven (FFEU)  .....................................................  258
3.3 Vlaams Fonds voorde Lastendelging (VFLD)  ..............................  259
4 Internationaal Vlaanderen  ...................................................................  261
 4.1 Toerisme Vlaanderen  ....................................................................  261
4.2 Vlaams agentschap voor Internationaal Ondernemen - Flanders  
Investment and Trade (VAIO-FIT)  ..............................................  263
4.3 Waarborgfonds Microfinanciering  .................................................  265
5 Economie, Wetenschap en Innovatie  ..................................................  265
5.1 Fonds voor Flankerend Economisch Beleid - Hermesfonds  ........  265
5.2 Instituut voor de Aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en  
Technologie in Vlaanderen (IWT)  ..............................................  267
5.3 Vlaams Agentschap Ondernemen (VLAO)  ....................................  268
5.4 Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO)  ...........  270
6 Onderwijs en Vorming  .........................................................................  272
6.1 Agentschap voor Infrastructuur in het Onderwijs (AGIOn)  ............  272
6.2 Dienst voor Infrastructuurwerken van het Gesubsidieerd Onderwijs  
(DIGO)  .......................................................................................  273
6.3 Gemeenschapsonderwijs (GO)  .....................................................  274
6.4 Hogere Zeevaartschool (HZS)  ......................................................  275
6.5 Investeringsdienst voor de Vlaamse Autonome Hogescholen (IVAH) 276
6.6 UniversitairZiekenhuis Gent (UZG)  ..............................................  277
6.7 Vlaamse Onderwijsraad (VLOR)  ...................................................  278
7 Welzijn, Volksgezondheid en Gezin  ....................................................  279
7.1 Centrum voor Informatie, Communicatie en Vorming in de  
Welzijnssector (CICOV)  ............................................................  279
7.2 Fonds Bijzondere Jeugdzorg (FBJ)  ..............................................  280
7.3 Gemeenschapsinstelling voor Bijzondere Jeugdbijstand De Kempen  
 ..................................................................................................  281
7.4 Gemeenschapsinstelling voor Bijzondere Jeugdzorg De Zande  ... 282
7.5 Kind en Gezin  ...............................................................................  282
7.6 Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis Geel (OPZ Geel)  ..................  285
7.7 Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis Rekem (OPZ Rekem)  ...........  286
7.8 Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH)  .... 287
7.9 Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden  
Aangelegenheden (VIPA)  ..........................................................  290
7.10 Vlaams Zorgfonds  .....................................................................  291
8 Cultuur, Jeugd, Sport en Media  ..........................................................  293
8.1 Beheersdienst van het Kasteel - Domein van Gaasbeek  ..............  293 251 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1
8.2 Beheersdienst van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten  
Antwerpen (KMSKA)  .................................................................  294
 8.3 Commissariaat-Generaal voor de Bevordering van de Lichamelijke  
Ontwikkeling, de Sport en de Openluchtrecreatie (BLOSO)  ...... 294
 8.4 Cultureel Centrum van de Vlaamse Gemeenschap Landcommanderij  
Alden Biesen  .............................................................................  296
 8.5 Fonds Culturele Infrastructuur (FOCI)  ...........................................  297
 8.6 Reproductiefonds Vlaamse Musea (RVM)  ....................................  298
 8.7 Vlaams Commissariaat voor de Media (VCM)  ..............................  300
 8.8 Vlaams Fonds voorde Letteren (VFL)  ..........................................  301
 8.9 Vlaamse Opera (Vlopera)  .............................................................  302
 8.10 Vlaamse Radio- en Televisieomroep (VRT) ..............................  304
 8.1 1 Vlaamse Regulator voor de Media (VRM)  ................................  306
9 Werk en Sociale Economie  ...............................................................  307
 9.1 Herplaatsingsfonds  .......................................................................  307
 9.2 Vlaams Agentschap voor Ondernemersvorming - Syntra  
Vlaanderen  ................................................................................  308
 9.3 Vlaams Instituut voor Zelfstandig Ondernemen (VIZO)  ...............  311
 9.4 Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB)  315
10 Landbouw en Visserij  ..........................................................................  320
10.1 Financieringsinstrument voor de Vlaamse Visserij- en 
Aquicultuursector (FIVA)  .............................................................  320
10.2 Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF)  ..............................  321
1 1 Leefmilieu, Natuuren Energie  .............................................................  322
1 1.1 Grindfonds  ....................................................................................  322
11.2 Minafonds  ..................................................................................  323
11.3 Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM)  ..............  324
11.4 Vlaamse Landmaatschappij (VLM)  ...........................................  327
11.5 Vlaamse Maatschappij voor Watervoorziening (VMW)  ..............  330
11.6 Vlaamse Milieumaatschappij (VMM)  .........................................  334
11.7 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt  
(VREG)  ......................................................................................  338
12 Mobiliteit en Openbare Werken  ...........................................................  339
12.1 De Scheepvaart NV (DS)  ..........................................................  339
12.2 Linkerscheldeoever (LSO)  .........................................................  343
12.3 Loodswezen  ..............................................................................  344
12.4 Luchthaven Antwerpen  ..............................................................  345
12.5 Luchthaven Oostende  ...............................................................  346
12.6 Pendelfonds  ...............................................................................  346
12.7 Vlaams Infrastructuurfonds (VIF) ..............................................  347
12.8 Vlaamse Vervoersmaatschappij - De Lijn (VVM)  .......................  348
12.9 Vloot  ..........................................................................................  350
12.10 Waterwegen en Zeekanaal NV  ..................................................  351
13 Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erfgoed  ................  354
 13.1 Fonds voorde Financiering van het Urgentieplan voor de Sociale  
Huisvesting (FFUSH)  .................................................................  354
 13.2 Grondfonds  ................................................................................  354
 13.3 Herstelfonds  ..............................................................................  355
 13.4 Investeringsfonds voor Grond- en Woonbeleid voor Vlaams-Brabant 
(Vlabinvest)  ................................................................................  356
 13.5 Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW)  ................  358
 13.6 Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed (VIOE)  ................  360
––––––––––––––––––––––––––––––––––––– Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 254  
Inleidende opmerkingen 
 
Deze bijlage geeft de samengevatte uitvoeringsrekeningen van de begrotingen, de balansen en de resultatenrekeningen over de jaren 2005 en 2006 weer van de diensten met afzonderlijk beheer en Vlaamse openbare rechtspersonen. Bij 
deze rekeningen zijn telkens ook de opmerkingen van het Rekenhof en de re-
plieken daarop van de betrokken ministers weergegeven, voor zover zij niet al 
in het vorige rekeningenboek, dat de periode 2004-2005 betrof, waren opge-nomen(
1). 
 De sommen in de tabellen in deze bijlage kunnen licht afwijken door afronding van de samenstellende delen van de optelling.  De opmerkingen vermeld bij de rekeningen zijn de opmerkingen, opgenomen in de brieven aan de betrokken ministers.  Buiten deze opmerkingen, heeft het 
Rekenhof soms ook boekhoudtechnische opmerkingen rechtstreeks medege-deeld aan de leidend ambtenaren van de instellingen.   De DAB's en VOR's zijn - anders dan in vorige rekeningenboeken - geordend per beleidsdomein. Binnen elk beleidsdomein zijn zij alfabetisch gerangschikt. Telkens is ook aangegeven welke vorm zij in 2006 ingevolge de BBB-herschikking aannamen.   
 
1  Rekeningenboek over 2004-2005, Stuk 36 (2007-2008) - Nr. 1. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 252 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 255 1 Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid 
 
1.1 Agentschap voor Geografische Informatie (AGIV) 
Het Agentschap voor Geografische In formatie Vlaanderen (AGIV) werd opge-
richt door artikel 3 van het decreet van 7 mei 2004. Artikel 2 van het besluit van 
de Vlaamse Regering van 31 maart 2006 stelde de inwerkingtreding van dit 
decreet vast op 1 april 2006. In 2005 wa s het AGIV nog niet als zelfstandige 
entiteit opgericht, maar ressorteerden de samenstellende onderdelen ervan nog onder de VLM. Het AGIV startte op 1 april 2006 als nieuw publiekrechtelijk vormgegeven EVA, afgesplitst van de Vlaamse Landmaatschappij (VLM). 
 
 ESR-UITVOERINGSREKENING 2006  
 Begroting Uitvoering 
16 Verkopen van niet-duurzame goederen en 
diensten 550 850 
26 Rente-ontvangsten van overheidsvorderingen 0 1 
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 651 709 
46 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde 
institutionele groep 18.197 6.260 
66 Kapitaaloverdrachten binnen eenzelfde institu-
tionele groep 1.470 727 
96.3 Opneming van leningen binnen de sector 
overheid 1.508 70 
 TOTAAL ONTVANGSTEN 22.376 8.617 
11 Lonen en sociale lasten 5.270 4.756 
12 Aankopen van niet-duurzame goederen en 
diensten 13.151 11.446 
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 0 22 
74 Verwerving van overige investeringsgoederen, 
waaronder onlichamelijke zaken 993 829 
 TOTAAL UITGAVEN 19.414 17.052 
 Budgettair resultaat van het boekjaar - 8.436 
 Overgedragen resultaat vorige jaren - 2.799 
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT - 11.234 
 
BALANS 2006 
Activa  
Vaste activa 1.645 
Immat. vaste activa 1.046 
Materiële vaste activa 598 Financiële vaste activa 1 
Vlottende activa 16.408 
Vorderingen > 1 jaar 5 Vorderingen < 1 jaar 15.604 Liquide middelen 675 Overlopende rekeningen 124 
Totaal 18.053 
Passiva  
Eigen Vermogen 1.901 
Kapitaal  
Reserves 256 Overgedragen resultaat  Dotaties, subsidies, … 1.645 
Vreemd vermogen  16.152 
Voorzieningen en uitges telde belastingen 317 
Schulden < 1 jaar 8.015 
Overlopende rekeningen 7.820 
 253 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 256  (in duizenden EUR) 
RESULTATENREKENING  2006
Operationele opbrengsten 15.054
Lopende opbrengsten 722
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 14.272
Andere operationele opbrengsten 60
Operationele kosten 14.799
Div. diensten/goederen 10.118Personeelskosten
 3.596
Afschrijvingen en waardeverminderingen 1.068Voorzieningen 9Inkomensoverdrachten 5Andere operationele kosten 4
Operationeel resultaat 255
Resultaat van het boekjaar 256
 
 Het Rekenhof heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting en de minister-president op 2 september 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 
2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij onder meer de volgende opmerkingen geformuleerd:  
• De Vlaamse Landmaatschappij (VLM) heeft een beginbalans opgemaakt op 
1 april 2006. Deze beginbalans bevat geen overgedragen resultaat, omdat 
de VLM zich tot doel had gesteld de operatie resultaatneutraal  te laten ver-
lopen. Bijgevolg werd het overgedr agen resultaat op 31 december 2005 van 
70.398,14 EUR niet in de balans op 31 maart 2006 van het AGIV opgeno-men. 
• Om de operatie resultaatneutraal te doen verlopen, heeft het AGIV alle van 
1 januari 2006 tot 31 maart 2006 gemaakte kosten, na aftrek van de gereali-seerde eigen opbrengsten, geneutraliseer d door de te ontvangen dotaties 
voor het netto negatief als opbrengs ten te boeken (2.237.568,08 EUR). 
• Voor de eerste 3 maanden van 2006 werden geen boekhoudkundige correc-
ties uitgevoerd, noch afschrijvingen geboek t, noch kapitaalsubsidies in resul-
taat genomen. Daar alle investeringen met kapitaalsubsidies zijn gefinan-
cierd, had dit geen impact op het resultaat, maar wel op de betrokken ba-lansrekeningen. 
• De opbrengsten en kosten uit de resultatenrekening slaan op de periode na 
31 maart 2006 (datum operationalisering AGIV), terwijl de budgettaire rap-portering slaat op het hele jaar 2006, en dus ook de cijfers van het OC-GIS 
als onderdeel van de VLM omvat (periode van 1 januari 2006 tot 31 maart 2006). 
  
1.2 Vlaams Kenniscentrum Publiek Private Samenwerking (PPS) 
Het Vlaams Kenniscentrum PPS is een DAB, die de volgende rekening heeft 
voorgelegd: Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 254 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 257  (in duizenden EUR) 
 2005 2006  
 Begroting Uitvoering Begroting Uitvoering 
Ontvangsten     
Overdracht 820 820 622 622 
Dotatie 301 303 0 0 
D i v e r s e   5 1 300  
Totaal  1.126 1.136 622 622 
Uitgaven     
Personeel 416 360 0 0 
Werking 535 154 0 0 
Investeringen 8000  
Doorstorting MVG 622 622 Over te dragen  167 622 0 0 
 
Het Rekenhof heeft de Vlaamse minist ers van Financiën en Begroting en de 
Vlaamse minister-president op 24 april 2007 meegedeeld dat het de rekeningen 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij opgemerkt dat het voor-
ziene krediet voor de terugstorting aan het ministerie van de Vlaamse Gemeen-
schap (MVG) 622.000 EUR bedroeg, terwijl de werkelijke terugstorting licht hoger was, zodat er technisch een ov erschrijding van de begroting was. 
  
1.3 Vlaams Brusselfonds 
Het Vlaams Brusselfonds is een VOI van categorie A, die de volgende rekenin-
gen heeft voorgelegd: 
 ESR-UITVOERINGSREKENING 2005  2006
1 Lopende ontvangsten 123 122 73 73
46 Inkomensoverdrachten van cent rale overheid 3.166 3.166 2.047 2.047
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 1.261 1.261 
 TOTAAL ONTVANGSTEN 4.550 4.549 2.120 2.120
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 3.288 2.638 2.995 2.946
5 Kapitaaloverdrachten aan andere sectoren 1.000 352 858 680
6 Kapitaaloverdrachten binnen se ctor overheid 1.200 698 1.432 1.121
 TOTAAL UITGAVEN 5.488 3.688 5.285 4.747
 Budgettair resultaat boekjaar 861 - 2.628
 Overgedragen resultaat vorige jaren 3.840 4.701
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 4.701 2.073
 
BALANS 2005 2006 
Activa   
Vlottende activa 4.701 2.073 
Liquide middelen 4.701 2.073 
Totaal 4.701 2.073 
Passiva   
Eigen Vermogen 4.701 2.073 
Overgedragen resultaat 4.701 2.073 Totaal 4.701 2.073 
 
RESULTATENREKENING  2005 2006 
Operationele opbrengsten 4.5492.120 
Lopende opbrengsten 122 73 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 4.427 2.047 
Operationele kosten 3.688 4.747 
Operationeel resultaat 861 -2.628  
Resultaat van het boekjaar 861 -2.628  
 
 255 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 258 Het Rekenhof heeft de Vlaamse minister s van Financiën en Begroting en van 
Brussel op 18 september 2007 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 ge-
controleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij opgemerkt dat de Vlaamse Rege-ring het verslag over de werking en het beheer van het Vlaams Brusselfonds 
laattijdig aan het Vlaams Parlement heeft voorgelegd.    
2 Bestuurszaken 
 
2.1 Catering 
Catering is een DAB, die de volgende rekening heeft voorgelegd: 
 
 2005 2006  
Ontvangsten  
Overdracht 462 646 288 503 
Dotatie 5.150 5.171 5.471 5.471 
Diverse  2.600 2.299 2.450 2.151 
Totaal  8.212 8.116 8.209 8.124 
Uitgaven  
Personeel 4.633 4.522 4.734 4.585 
Werking 3.485 3.019 3.340 2.958 
Investeringen 94 73 106 20 Over te dragen  0 29  
Totaal  8.212 7.613 8.209 7.563 
 
Het Rekenhof heeft de Vlaamse minister s van Financiën en Begroting en van 
Bestuurszaken op 9 oktober 2007 meegedeeld dat het de rekening 2006 ge-controleerd verklaard heeft. Het heeft daar bij opgemerkt dat er soms problemen 
rijzen met de tijdige betaling van fact uren. Kennelijk verloopt de doorstroming 
van inkomende facturen tijdens het betalingsproces niet optimaal. 
  
2.2 Schoonmaak 
Schoonmaak is een DAB, die de volgende rekeningen heeft voorgelegd: 
 
 2005 2006  
Overdracht 777 705 335 395 
Dotatie 7.630 7.659 8.306 8.306 
Diverse  220 152 220 136 
Totaal  8.627 8.516 8.861 8.837 
Uitgaven  
Personeel 5.874 5.753 6.074 6.014 
Werking 2.661 2.303 2.665 2.309 
Investeringen 92 66 78 25 Over te dragen 0 395 44 489 
 
Bestuurszaken op 3 juni 2008 meegedeeld dat het de rekening 2006 gecontro-leerd verklaard heeft. Het heeft daarbij geen opmerkingen geformuleerd.   Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 256 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 259 3 Financiën en Begroting 
 
3.1 Autonome Vlaamse Fiscale Inning 
Fiscale Inning is een DAB, die de volgende rekening heeft voorgelegd: 
 
 2005 2006  
Overdracht 142 143 142 143 
Dotatie 0 0 0 0 
D i v e r s e   0000  
Totaal  142 143 142 143 
Uitgaven  
Personeel 0 0 0 0 
Werking 5 0 5 0 
Investeringen 3 0 3 0 Terugstorting MVG 0 0 134 142 
Over te dragen 134 143 0 0 
Totaal  142 143 142 0 
 
Het Rekenhof heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting op 3 juni 2008 meegedeeld dat het de rekening 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij de volgende opmerkingen geformuleerd: 
• In de uitvoeringsrekening van de begroting zijn de gesplitste ordonnance-
ringskredieten met 580,68 EUR overschreden.  
• De verbintenissen waarop de ui tgaven van 2006 betrekking hadden, werden 
niet op de gesplitste vastleggi ngskredieten aangerekend. Dat zou hebben 
geresulteerd in een overschrijding v an die kredieten met 134.568,68 EUR.  
 
Er dienen dus aanvullende kredieten te worden voorzien in het rekendecreet en in de algemene rekening moeten de verbintenissen correct worden aangere-kend. Het Rekenhof heeft niet aangedrongen op een gecorrigeerde rekening gezien het geringe bedrag en de opheffing van de DAB.   257 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 260 3.2 Financieringsfonds voor Schuldafbouw en Eenmalige Investe-
ringsuitgaven (FFEU) 
Het FFEU is een VOI van categorie A, die de volgende rekeningen heeft voor-
gelegd: 
66 Kapitaaloverdrachten binnen sect or overheid 64.256 256 124.770 124.770
 TOTAAL ONTVANGSTEN 64.256 256 124.770 124.770
01 Uitgaven nader te verdelen  
12 Aankoop goederen/diensten 73 69 120 86
21 Rentes op overheidsschuld 75 32 95 8351 Kapitaaloverdrachten aan bedrijven 116.868 94.133 114.761 89.17952 Kapitaaloverdrachten aan privaatrecht. instel-
lingen zonder winstoogmerk 15.418 8.174 11.499 6.312
53 Kapitaaloverdrachten aan de gezinnen 5.009 2.785 3.838 3.831
54 Kapitaaloverdrachten aan het buitenland 66 62 308 30860 Kapitaaloverdrachten binnen sector overheid 
(niet verdeeld) 2.478 0 0 0
61 Kapitaaloverdrachten binnen eenzelfde institu-
tionele groep 51.427 38.379 14.940 13.923
63 Kapitaaloverdrachten aan lokale overheden 39.397 14.995 20.551 12.03564 Aan het autonoom gesubsidieerd onderwijs 23.073 16.789 6.382 5.88165 Aan andere institutionele groepen 377 348 61 4374 Verwervingen overige investeringsgoederen 77 75 0 0
 TOTAAL UITGAVEN 254.338 175.841 172.555 131.681
 Budgettair resultaat boekjaar -190.082 -175.585 -47.785 -6.911
 Overgedragen resultaat vorige jaren 570.736 570.736 395.149 395.150
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 380.653 395.150 347.364 388.239
 
BALANS  2005 2006 
Activa   
Vaste activa 69 44 
Immat. vaste activa 62 40 
Materiële vaste activa 7 4 
Vlottende activa 451.439 432.752 
Vorderingen < 1 jaar 402.291 376.808 Liquide middelen 49.148 55.943 Overlopende rekeningen 0 1 
Totaal 451.508 432.796 
Passiva   
Eigen Vermogen 389.226 375.243 
Overgedragen resultaat 389.226 375.243 
Vreemd vermogen 62.282 57.553 
Schulden < 1 jaar 62.282 57.553 
• Financiële schulden 40.477 18.574 
• Handelsschulden 6.008 13.042 
• Overige schulden 15.797 25.937 
 
Operationele opbrengsten 0 124.770 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 0 124.770 
Operationele kosten 174.538 138.670 
Div. diensten/goederen 70 85 Niet kaskosten 6 25 Inkomensoverdrachten 174.462 138.560 
Operationeel resultaat -174.538 -13.900 
Financiële kosten 31 83 
Resultaat van het boekjaar -174.569 -13.983 
 
Het Rekenhof heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting en de Vlaamse ministers bevoegd voor de ui tvoerende administraties op 5 februari Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 258 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 261 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontroleerd verklaard heeft. 
Het heeft daarbij de volgende opmerkingen geformuleerd: 
• Naar aanleiding van vroegere opmer kingen van het Rekenhof over het 
belang van een transparant onderscheid tussen de verrichtingen ten laste 
van het FFEU en die ten laste van het ministerie of van andere entiteiten, 
verspreidde de leidend ambtenaar van het FFEU op 12 december 2005 een circulaire met de instructie de leveranciers op te dragen in de adresse-ring duidelijk de FFEU-bestemming aan te geven. Die instructie ging in vanaf het boekjaar 2006. De effectieve toepassing ervan bleef in de praktijk 
echter beperkt, zodat de maatregel zijn doel miste. 
• Bij de rekeningen 2005 heeft het Rekenhof opgemerkt dat de Vlaamse 
Regering voor de financiering van een aantal projecten behalve de FFEU-begroting ook andere Vlaamse begrot ingen aanspreekt, wat de transparan-
tie vermindert en een efficiënte controle bemoeilijkt. Vooral de uitsplitsing van een factuur over verschillende boekhoudingen is af te raden.  
• Hoewel de verwijlintresten in 2005 in belangrijke mate werden terugge-
drongen, toont de rekening 2006 weer een toename van verwijlintresten (in totaal 82.567 EUR, verdeeld over een aantal FFEU-rekeningen). De oor-
zaak hiervan moet worden onderzocht en bestreden, opdat de middelen van het FFEU maximaal worden aangewend voor de financiering van inves-teringsprojecten. 
• Enkele FFEU-rekeningen vertoonden nog kredietoverschrijdingen, maar 
globaal werd maar 76% aangewend van de gesplitste ordonnanceringskre-dieten van de aangepaste FFEU-begroting 2006 die op de investeringspro-jecten betrekking hebben. Vooral van de kredieten voor de twee oudste 
projecten uit 2001 (stadsvernieuwing en fietspaden) werd weinig gebruik gemaakt. Voor die projecten stond op 31 december 2006 nog respectieve-lijk 11.779.679 EUR (48 %) en 38.140.234 EUR (77 %) open. 
• Subsidiebetalingen vonden soms plaat s terwijl verantwoordingstukken ont-
braken of niet ondertekend waren. De  toekenning van de subsidiëring van 
het West-hoek Turncentrum vond pl aats zonder toepassing van de regel-
geving op de overheidsopdrachten. 
  
3.3 Vlaams Fonds voor de Lastendelging (VFLD) 
Het VFLD is een VOI van categorie A, die de volgende rekeningen heeft voor-
gelegd: 
28 Overige resultaten van vermogen 0 0 0 0
38 Overige inkomensoverdrachten  92 0
46 Inkomensoverdrachten van cent rale overheid 15.832 18.034 111.991 112.626
57 Kapitaaloverdracht en van bedrijven en financi-
ele instellingen  0 218
 TOTAAL ONTVANGSTEN 15.832 18.034 112.083 112.844
2 Renten en huurgelden van gronden  79 79 
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 40.660 37.987 67.282 40.3344 Inkomensoverdrachten binnen sector overheid 9.500 3.370 13.779 12.427
 TOTAAL UITGAVEN 50.239 41.437 81.061 52.761
 Budgettair resultaat boekjaar -23.403 60.083
 Overgedragen resultaat vorige jaren 46.124 46.118 22.715 22.715
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 22.715 82.798
 259 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 262  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vlottende activa 23.147 83.509 
Vorderingen < 1 jaar 8.083 2.340 
Liquide middelen 15.065 81.169 
Totaal 23.147 83.509 
Passiva   
Eigen Vermogen 23.147 83.230 
Overgedragen resultaat 23.147 83.230 
Vreemd vermogen 0 279 
 
Operationele opbrengsten 18.034 112.626  
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 17.559 111.881 
Andere operationele opbrengsten 475 745 
Operationele kosten 41.358 52.761  
Inkomensoverdrachten 41.358 52.739 
Andere operationele kosten 22 
Operationeel resultaat -23.324 59.865 
Uitzonderlijke opbrengsten 218 
Resultaat van het boekjaar -23.324 60.083 
 
 Het Rekenhof heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting op 18 september 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2005 gecontroleerd heeft verklaard. Het heeft daarbij opgemerkt dat de minister van Financiën en Begro-ting de leidend ambtenaar er op 18 april 2007 terecht op heeft gewezen dat de impliciete schuld voor het VRT-pens ioenfonds maar gedeeltelijk in rekening 
werd gebracht (voor één jaar in plaats van voor de vijf jaar waarin de beheers-
overeenkomst voorziet), maar dat h ij deze opmerking ook had moeten formule-
ren ten aanzien van de VVM, die haar pensi oenfonds ook maar voor één jaar in 
rekening heeft gebracht.   Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 260 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 263 4 Internationaal Vlaanderen 
 
4.1 Toerisme Vlaanderen 
Toerisme Vlaanderen is een IVA met re chtspersoonlijkheid, dat de volgende 
rekeningen heeft voorgelegd: 
 
03 Interne verrichtingen 87 31 27 27
16 Verkoop goederen/diensten 3.770 3.348 3.366 3.403
26 Rente van overheidsvorderingen 0 100 2 528 Overige resultaten van vermogen 280 267 280 23438 Overige inkomensoverdrachten 340 460 461 60539 Inkomensoverdrachten van het buitenland  15 146 Inkomensoverdrachten van cent rale overheid 30.151 30.116 32.723 32.763
49 Inkomensoverdrachten van andere entiteiten   
5 Kapitaaloverdrachten van andere sectoren 0 41 703 701
66 Kapitaaloverdrachten van de cent rale overheid 19.729 16.238 19.300 18.408
68 Kapitaaloverdrachten van lokale overheden  76 Verkopen van gronden en gebouwen in het 
binnenland  694 694
77 Verkoop overige investeringsgoederen 44 21 45 4786 Kredietaflossingen en vereffeningen deelnemin-
gen In bedrijven en financiële instellingen 00  05
9 Overheidsschuld  
 TOTAAL ONTVANGSTEN 54.401 50.623 57.616 56.893
03 Interne verrichtingen 87 51 
11 Lonen en sociale lasten 9.057 8.846 9.947 9.22912 Aankoop goederen/diensten 17.267 17.620 17.685 17.11720 Uitgaven van rente, pacht - niet verdeeld  21 Rente overheidsschuld  31 Exploitatiesubsidies  125 12533 Inkomensoverdrachten aan privaatrecht. instel-
lingen zonder winstoogmerk 4.945 3.979 4.111 3.975
35 Inkomensoverdrachten aan het buitenland 134 127 55 61
4 Inkomensoverdrachten binnen sector overheid 1.446 1.446 1.446 1.4465 Kapitaaloverdrachten aan andere sectoren 16.062 10.844 13.107 12.505
71 Aankoop van grond en gebouwen 1.000 1.210 970 12572 Nieuwbouw van gebouwen 2.000 2.214 7.230 7.61774 Verwerving overige investeringsgoederen 1.431 956 1.635 1.58381 Kredietverleningen en deelnemingen In bedrij-
ven en financiële instellingen 17 16 2 12
 TOTAAL UITGAVEN 53.446 47.309 56.313 53.795
 Budgettair resultaat boekjaar 955 3.314 1.303 3.098
 Opneming uit reservefonds 0 6 700 667 Spijzing van reservefonds -288 -308 -1965 -1580 Overgedragen resultaat vorige jaren 1.262 595 3.607 3.607
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 1.929 3.607 3.645 5.792
 261 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 264  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vaste activa 54.298 60.256 
Immat. vaste activa 683 955 
Materiële vaste activa 53.557 59.257 Financiële vaste activa 57 44 
Vlottende activa 30.979 32.416 
Vorderingen < 1 jaar 12.539 12.312 Liquide middelen 16.894 18.817 Overlopende rekeningen 1.546 1.287 
Totaal 85.277 92.672 
Passiva    
Eigen Vermogen 75.700 81.238 
Herwaarderingsmeerwaarden 23.918 23.595 
Reserves 6.994 7.907 Overgedragen resultaat 17.360 16.763 Dotaties, subsidies, … 27.428 32.973 
Vreemd vermogen 9.557 11.434 
Voorzieningen en uitges telde belastingen 444 366 
Schulden < 1 jaar 9.090 10.348 
• Handelsschulden 5.577 6.959 
• Schulden m.b.t. belas tingen, bezoldigingen 
en sociale lasten 1.321 1.344 
• Overige schulden 2.192 2.045 
Overlopende rekeningen 43 720 
 
Operationele opbrengsten 49.084 47.492 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 45.489 43.840 
Andere operationele opbrengsten 3.595 3.652 
Operationele kosten -44.594 46.937 
Div. diensten/goederen 16.480 17.132 Personeelskosten
 8.908 9.247 
Niet kaskosten 2.139 2.129 Inkomensoverdrachten 16.709 18.384 Andere operationele kosten 358 45 
Operationeel resultaat 4.490 555 
Financiële opbrengsten 178 136 
Financiële kosten 82 94 
Uitzonderlijke opbrengsten 94 93 
Uitzonderlijke kosten 0 374 
Resultaat van het boekjaar 4.680 316 
 
Toerisme op 9 juli 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontro-leerd verklaard heeft. Het heeft opgemerkt  dat deze rekening de voorleggings-
termijn heeft overschreden met meer dan acht maand. 
 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 262 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 265 4.2 Vlaams agentschap voor Internationaal Ondernemen - Flanders 
Investment and Trade (VAIO-FIT) 
Het VAIO-FIT is een publiekrechtelijk  EVA, dat de volgende rekeningen heeft 
voorgelegd: 
 ESR-UITVOERINGSREKENING 2005  2006  
Begroting(*) Uitvoering Begroting Uitvoering
08 Interne verrichtingen 4 4 0
16 Verkoop niet-duurzame goederen en diensten 2.800 3.081 2.711
26 Rente-ontvangsten van overheidsvorderingen 4 30 136 Indirecte belastingen en heffingen 73 85 5138 Overige inkomensoverdrachten 46 55 1946 Inkomensoverdrachten in zelfde institut. groep 
(dotaties Vlaamse Gemeenschap)  34.196 40.477 40.109
49 Inkomensoverdrachten van andere institutionele 
groepen  20
77 Verkopen van overige investeringsgoederen 1 5 486 Kredietaflossingen en vereffeningen van deel-
nemingen in bedrijven en financiële instellingen 825 870 681
87 Kredietaflossingen t.b.v. gezinnen 256 330 29689 Kredietaflossingen in sector overheid 192 305 242
TOTAAL ONTVANGSTEN 38.395 45.244 44.113
11 Lonen en sociale lasten 19.997 20.680 20.567
12 Aankopen niet-duurzame goederen en diensten 14.181 15.742 14.71121 Rentes op overheidsschuld 86 76 13132 Inkomensoverdrachten aan bedrijven  3.912 7.628 7.16241 Inkomensoverdrachten in zelfde institut. groep 24 60 074 Verwerving van overige investeringsgoederen, 
waaronder onlichamelijke zaken 280 370 309
81 Kredietverleningen aan en deelnemingen in 
bedrijven en financiële instellingen 827 810 681
83 Kredietverleningen aan gezinnen 256 330 29685 Kredietverleningen binnen de sector overheid 192 305 242
TOTAAL UITGAVEN 39.755 46.001 44.101
Budgettair resultaat van het boekjaar -1.359 -757 12
Overgedragen resultaat vorige jaren  2.900 1.540 1.540
OVER TE DRAGEN RESULTAAT 1.541 783 1.552
(*)  Er was geen goedgekeurde begroting 2005 voorhanden. 
 
De cijfers 2006 in de bovenstaande uitvoeri ngsrekening zijn niet zonder meer 
vergelijkbaar met die van 2005. Voor 2005 betreffen zij namelijk de inkomsten 
en uitgaven van Export Vlaanderen ( eerste jaarhelft 2005) én FIT. 
 263 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 266  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vaste activa 1.484 1.293 
Immat. vaste activa 98 61 
Materiële vaste activa 1.333 1.182 Financiële vaste activa 54 51 
Vlottende activa 3.973 16.134 
Vorderingen > 1 jaar 6 12 Voorraden 0 84 Vorderingen < 1 jaar 847 2.179 Liquide middelen 1.728 11.893 Overlopende rekeningen 1.391 1.964 
Totaal 5.458 17.427 
Passiva   
Eigen Vermogen 598 844 
Kapitaal 1.053 1.053 
Overgedragen resultaat -456 -210 
Vreemd vermogen 4.860 16.583 
Voorzieningen en uitgeste lde belastingen 918 1.039 
Schulden > 1 jaar 26 26 Schulden < 1 jaar 2.767 14.450 
• Financiële schulden 0 11.132 
• Handelsschulden 1.044 1.442 
en sociale lasten 1.693 1.828 
• Andere schulden 28 46 
Overlopende rekeningen 1.149 1.068 
 
Operationele opbrengsten 3.899 42.523 
Lopende opbrengsten 367 2.303 
Inkomensoverdrachten 3.441 40.109 
Andere operationele opbrengsten 91 111 
Operationele kosten -19.930 -42.097 
Handelsgoederen 0 0 Div. diensten/goederen 5.619 12.843 Personeelskosten
 11.308 21.324 
Niet kaskosten 1.385 597 Inkomensoverdrachten 1.600 7.292 Andere operationele kosten 17 41 
Operationeel resultaat -16.030 426 
Financiële opbrengsten 84 29 
Financiële kosten -71 -256 Uitzonderlijke opbrengsten 58 92 Uitzonderlijke kosten -72 -46 
Resultaat van het boekjaar -16.032 246 
 
Ook in de resultatenrekening zijn de cijf ers 2006 niet zonder meer vergelijkbaar 
met die van 2005. In tegenstelling tot de uitvoeringsrekening, betreffen de ge-
gevens voor 2005 immers uitsluitend de opbrengsten en kosten van FIT.  
 Het Rekenhof heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting op 19 augustus 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontroleerd ver-klaard heeft. Het heeft daarbij opgemerkt dat de jaarrekening te laat aan het Rekenhof werd voorgelegd.    Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 264 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 267 4.3 Waarborgfonds Microfinanciering 
Het Waarborgfonds Microfinanciering is op 2 april 2004 bij decreet opgericht als 
DAB. Hij heeft de volgende rekening voorgelegd: 
 
 2006
 Begroting Uitvoering
Ontvangsten 
Overdracht 0 0
Dotatie 248 248
Diverse  0 0
Totaal  248 248
Uitgaven 
Werking 5 0
Transfert naar 
reservefonds 25 25
Over te dragen 223 223
Totaal  253 248
 
Buitenlands Beleid op 14 augustus 2007 meegedeeld dat het de rekening 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij geen opmerkingen geformu-leerd. 
 
5 Economie, Wetenschap en Innovatie 
 
5.1 Fonds voor Flankerend Economisch Beleid – Hermesfonds 
Het Hermesfonds is een publiekrechtelijk  VOI van categorie A, die de volgende 
46 Inkomensoverdrachten van de centrale over-
heid 215.813 215.813 286.800 286.800
57 Kapitaaloverdrachten van bedrijven 2.866 4.989 2.866 5.710
66 Kapitaaloverdrachten binnen sector overheid  2.000 2.000
 TOTAAL ONTVANGSTEN 218.679 220.802 291.666 294.510
12 Aankoop goederen/diensten 3.349 1.691 1.608 1.606
30 Inkomensoverdrachten niet verdeeld 1.288 752 486 48532 Inkomensoverdrachten,  geen exploitatiesubsi-
dies, aan bedrijven en financiële instellingen 53.507 40.968 21.394 21.339
33 Inkomensoverdrachten aan privaatrechtelijke 
instellingen zonder winstoogmerk 12.951 14.017 6.840 6.898
41 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde insti-
tutionele groep 13.838 1.807 4.284 4.284
43 Inkomensoverdrachten aan de lokale overhe-
den 349 160 9 9
50 Kapitaaloverdrachten Niet verdeeld 3.092 1.579 1.915 1.91451 Kapitaaloverdracht en aan bedrijven en financi-
ele instellingen 140.518 168.911 250.028 247.926
tionele groep 6.840 3.271 5.102 5.352
 TOTAAL UITGAVEN 235.732 233.156 291.666 289.813
 Budgettair resultaat boekjaar -17.053 -12.354 0 4.697
 Overgedragen resultaat vorige jaren 57.454 57.454 45.099 45.100
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 40.401 45.100 45.099 49.797
 265 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 268  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vaste activa   
Vlottende activa 56.319 52.032 
Vorderingen op meer dan 1 jaar   Vorderingen < 1 jaar 13.624 15.811 Liquide middelen 42.695 36.221 
Totaal 56.319 52.032 
Passiva   
Eigen Vermogen 41.138 37.544 
Overgedragen resultaat 41.138 37.544 
Vreemd vermogen 15.181 14.488 
Voorzieningen en uitgeste lde belastingen 14.090 14.055 
Schulden < 1 jaar 1.091 432 Overlopende rekeningen 0 1 
 
RESULTATENREKENING  2005 2006
 
Operationele opbrengsten 220.899 293.756
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 215.913 289.426
Andere operationele opbrengsten 4.986 4.330
Operationele kosten 241.143 298.113
Div. diensten/goederen 1.691 1.606Inkomensoverdrachten 231.465 288.207Andere operationele kosten 7.987 8.300
Operationeel resultaat -20.244 -4.357
Financiële opbrengsten 0 10
Financiële kosten 0 1
Uitzonderlijke opbrengsten 4 753
Resultaat van het boekjaar -20.240 -3.595
 
Op 11 maart 2008 ontving het Rekenhof een antwoord van de minister van Finan-ciën en Begroting op zijn opmerkingen van 17 april 2007 over de rekeningencon-trole 2005. Dit antwoord is verwerkt b ij de rekeningencontrole 2006. Op 15 juli 
2008 heeft het Rekenhof de Vlaamse mini sters van Financiën en Begroting en 
van Economie meegedeeld dat het deze controle heeft beëindigd. Het formu-leerde daarbij nog de volgende opmerkingen: 
• De jaarrekening 2006 is met bijna 11 maanden vertraging en pas na schrif-
telijk en mondeling aandringen overgelegd aan het Rekenhof. Dat de instel-
ling haar jaarrekening met een maand vertraging heeft overgelegd aan het agentschap Centrale Accounting, verk laart maar een beperkt deel van deze 
vertraging. 
• De instelling heeft verder werk werd gemaakt van de uitzuivering in haar 
debiteurenadministratie, maar de cont role van het Rekenhof heeft nog tal 
van belangrijke tekortkomingen aan het licht  gebracht (zie punt 2.5.3.1, bij-
zondere controleresultaten). 
• De aangelegde voorzieningen voor waardeverminderingen op vorderingen 
zijn ontegensprekelijk met het voorgaande punt verbonden. Correcties op de openstaande vorderingen dienen dan ook op deze balanspost een weer-slag te hebben. Voor 2006 bouwde het Hermesfonds deze voorzieningen met amper 36.000 EUR af, niettegenstaande het ruim 8 miljoen EUR annu-leringen uitvoerde. Bovendien verbiedt  artikel 39, §2, van het boekhoudbe-
sluit vorderingen op staatsinstellingen en dergelijke in de betrokken voor-zieningberekening op te nemen. De totale som openstaande vorderingen bedroeg op 31 december 2006 15,8 miljoen EUR. Daarvan slaat 10 miljoen 
EUR op een bijkomende dotatie van de Vlaamse Overheid. De globale 
voorziening van 14 miljoen EUR klopt niet met deze gegevens. 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 266 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 269 Op grond van zijn controles kon het Re kenhof niet concluderen dat de jaarre-
kening 2006 een correcte weergave is van de financiële toestand en de resulta-
ten van het Hermesfonds over eenkomstig de geldende boekhoudregels. 
• Zo ontbreekt alsnog een volledig uit geklaarde reconciliatie tussen het be-
drijfseconomisch resultaat en het begr otingsresultaat. Het antwoord op de 
rekeningencontrole 2005 bevatte weliswaar een reconciliatie vanaf de op-
start van het Hermesfonds, maar die omvat een dubieuze dubbele budget-taire aanrekening van 255.775 EUR en een niet verklaard verschil aan-gaande voorgaande jaren van meer dan 17 miljoen EUR. 
• Daarenboven uiten de uitgevoerde annuleri ngen zich niet in de uitvoerings-
rekening van de begroting. 
 Als het fonds de uitzuiveringsactie in de debiteurenadministratie op een correc-te wijze finaliseert en met gepaste m aatregelen een degelijk systeem van inter-
ne beheersing garandeert, moet het mogelijk zijn op 31 december 2008 een degelijk verantwoorde reconciliatie over te leggen, zowel op jaarbasis als op 
gecumuleerd niveau. Aangezien zowe l de bedrijfseconomische als de budget-
taire rapportering op eenzelfde boekhouding steunen, moet de instelling im-mers de verschillen volledig kunnen verklaren.    
5.2 Instituut voor de Aanmoediging van Innovatie door Wetenschap en 
Technologie in Vlaanderen (IWT) 
Het IWT is een VOI van categorie B, die de volgende rekeningen heeft voorge-
legd:  
  ESR-UITVOERINGSREKENING  2005  2006
16 Verkoop goederen/diensten 101 85 133 130
26 Rente-ontvangsten van overheidsvorderingen 0 0 23 24
38 Overige inkomensoverdrachten 1.357 1.216 1.024 1.47239 Inkomensoverdrachten van het buitenland 2.294 2.300 1.773 1.14346 Inkomensoverdrachten van centra le overheid 214.433 214.478 225.107 219.988
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 547 547 0 0
77 Verkopen van overige investeringsgoederen  0 186 Kredietaflossingen 0 0 116 44
 TOTAAL ONTVANGSTEN 218.732 218.626 228.175 222.803
11 Lonen en sociale lasten 9.030 8.698 9.939 9.583
12 Aankoop goederen/diensten 3.788 3.473 4.781 4.21723 Toegerekende debetrentes  32 Andere inkomensoverdrachten aan bedrijven 102.223 102.707 97.961 96.87134 Inkomensoverdrachten aan gezinnen 18.637 18.939 21.270 20.41235 Inkomensoverdrachten aan het buitenland 845 498 927 37041 Inkomensoverdrachten aan centra le overheid 22.551 20.343 42.187 26.274
43 Inkomensoverdrachten aan lokale overheden 33.048 33.619 36.544 37.01744 Inkomensoverdrachten aan autonoom gesub-
sidieerd onderwijs 26.380 24.088 30.923 21.940
45 Inkomensoverdrachten aan andere instititutio-
nele groepen 31 30 0 0
61 Kapitaaloverdrachten in zelfde instit. groep 256 256 66 Kapitaaloverdrachten aan lokale overheden 547 547 74 Verwerving overige investeringsgoederen 243 233 109 10481 Kredietverleningen aan bedrijven  3.700 1.632 1.062 1.062
 TOTAAL UITGAVEN 221.279 215.063 245.702 217.850
 Budgettair resultaat boekjaar -2.547 3.563 -17.527 4.953
 Overgedragen resultaat vorige jaren 14.178 14.178 17.742 17.741
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 11.631 17.741 215 22.694267 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 270  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vaste activa 742 609 
Immateriële vaste activa 87 67 
Materiële vaste activa 654 540 Financiële vaste activa 1 2 
Vlottende activa 27.754 33.842 
Vorderingen > 1 jaar 6.384 6.952 Vorderingen < 1 jaar 3.461 3.343 Liquide middelen 16.824 22.060 Overlopende rekeningen 1.085 1.486 
Totaal 28.496 34.451 
Passiva   
Eigen Vermogen 24.563 30.793 
Overgedragen resultaat 24.563 30.793 
Vreemd vermogen 3.933 3.657 
Voorzieningen 2.500 2.494 Schulden < 1 jaar 1.389 1.163 Overlopende rekeningen 44 1 
 
Operationele opbrengsten 218.488 223.066 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 217.178 221.344 
Andere operationele opbrengsten 1.310 1.723 
Operationele kosten 213.644 217.322 
Diverse diensten/goederen 3.845 3.806 Personeelskosten
 8.683 9.933 
Afschrijvingen  201 237 Voorzieningen 0 7 Inkomensoverdrachten 200.915 203.060 Andere operationele kosten 0 279 
Operationeel resultaat 4.844 5.744 
Financiële opbrengsten 250 491 
Financiële kosten 3 5 
Uitzonderlijke opbrengsten 105 0 
Uitzonderlijke kosten 0 0 
Resultaat van het boekjaar 5.196 6.230 
 
 Het Rekenhof heeft de Vlaamse minister s van Financiën en Begroting en van 
Wetenschap en Innovatie op 26 februar i 2008 meegedeeld dat het de jaarreke-
ning 2006 gecontroleerd heeft verklaard. De controle heeft geen aanleiding gegeven tot opmerkingen in deze rapportering.    
5.3 Vlaams Agentschap Ondernemen (VLAO) 
Het VLAO is een IVA met rechtsper soonlijkheid, dat de volgende rekeningen 
heeft voorgelegd: 
 
16 Verkoop van niet-duurzame goederen/diensten 500 205 
46 Inkomensoverdrachten van centrale overheid 15.129 12.112 
 TOTAAL ONTVANGSTEN 15.629 12.317 
11 Lonen en sociale lasten 11.388 6.069 
12 Aankopen niet-duurzame goederen/diensten 4.241 6.416 
 TOTAAL UITGAVEN 15.629 12.485 
 Budgettair resultaat boekjaar 0 -168 
 Overgedragen resultaat vorige jaren 0 0 
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 -168 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 268 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 271  (in duizenden EUR) 
Activa  
Vaste activa 2.093  
Immateriële vaste activa 104 
Materiële vaste activa 1.989 
Vlottende activa 10.365 
Vorderingen < jaar 9.869 Liquide middelen 496 
Totaal 12.458 
Passiva  
Eigen Vermogen 1.902 
Kapitaal 752 
Overgedragen resultaat 1.150 
Vreemd vermogen 10.556 
Schulden < 1 jaar 10.474 
• Financiële schulden 8.521 
• Handelsschulden 1.578 
en sociale lasten 375 
Overlopende rekeningen 82 
 
Operationele opbrengsten 12.317
Lopende opbrengsten 122
Inkomensoverdrachten 12.140Andere operationele opbrengsten 55
Operationele kosten 11.167Div. diensten/goederen 4.668Personeelskosten
 6.106
Inkomensoverdrachten 175Andere operationele kosten 218
Operationeel resultaat 1.150
Resultaat van het boekjaar 1.150
 
Economie op 29 juli 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontro-leerd heeft verklaard. Het heeft daarbij de volgende opmerkingen geformuleerd: 
• De jaarrekening 2006 werd met bijna 11 maanden vertraging overgelegd 
aan het Rekenhof na bijkomend expliciet schriftelijk en mondeling aandrin-
gen.  
• Syntra Vlaanderen en het VLAO hebben op 3 september 2007 een over-
eenkomst gesloten over de rechtsopvol ging van het Vlaams Instituut voor 
het Zelfstandig Ondernemen (VIZO). E en inventaris van over te dragen 
vaste activa maakte daarvan deel uit. Wat het gedeelte voor het VLAO (dat 
de bedrijfsbegeleidingsdiensten overneemt)  betreft, werd deze overdracht 
boekhoudkundig in de jaarrekening van het VLAO opgenomen. Deze over-eenkomst vertoont juridische gebrek en (zo is de overdragende instantie 
(VIZO) geen partij in de overeenkomst en is geen ingangsdatum bepaald). Bovendien bleef tot op heden een formele toewijzing van de goederen, rechten en verplichtingen van het VIZO aan de twee rechtsopvolgers bij be-sluit van de Vlaamse Regering uit. 
• Voor de rechtsopvolging van de gew estelijke ontwikkelingsmaatschappijen 
(GOM’s) door de provinciale ontwi kkelingsmaatschappijen (POM’s) heeft 
een besluit van de Vlaamse Regering wel nadere regels vastgelegd, waar-bij een aantal onroerende goederen aan het VLAO werden overgedragen. Het VLAO nam deze vaste activa ec hter niet in zijn boekhouding op, hoe-
wel de overdracht uitwerking had op 1 juni 2006. Gelet op de belangrijke fi-269 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 272 nanciële weerslag van deze activa ( naar schatting 3 miljoen EUR), heeft dat 
een duidelijke vertekening van de balans tot gevolg. 
• Voor 2006 werden de begrotingen nog opgesteld in het licht van de oude 
structuur. Dat betekent dat wel een j aarbegroting werd opgesteld voor de 
rechtsvoorgangers VIZO en GOM’s, maar  niet voor het VLAO, niettegen-
staande deze IVA met rechtspersoonlijkheid al op 1 januari 2006 startte. 
Voor 2007 werd wel een begroting voor het VLAO opgesteld en de toelich-ting bij de aanpassing daarvan vermeldde referentiegegevens voor 2006. Deze referentiegegevens staan in de uitvoeringsrekening van de begroting 
in de rubrieken initieel budget en herzien budget. Deze begrote cijfers gel-den echter voor een volledig jaar, te rwijl de ontvangsten en uitgaven over 
de overgenomen activiteiten van onder meer de GOM’s maar betrekking hebben op zeven van de twaalf maanden. 
  
5.4 Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) 
De VITO is een VOI van categorie sui generis, die de volgende rekeningen 
heeft voorgelegd:  
16 Verkoop goederen/diensten 24.260 21.657 23.339 22.017
26 Rente van overheidsvorderingen 0 3 4 4
38 Overige inkomensoverdrachten van andere 
sectoren 31 6 16 21
46 Inkomensoverdrachten van centra le overheid 28.317 28.537 30.184 30.551
47 Van de sociale zekerheidsinstellingen 51 58 53 4549 Van de federale overheid 1.900 2.142 2.200 2.34966 Kapitaaloverdrachten van de cent rale overheid 4.843 4.824 4.925 4.902
77 Verkopen van overige investeringsgoederen 0 25 3 286 Vereffeningen van deelnemingen in bedrijven 11.000 7.437 0 089 Kredietaflossingen binnen de sector overheid 0 72 77 89
 TOTAAL ONTVANGSTEN 70.402 64.762 60.801 59.980
11 Lonen en sociale lasten 37.448 35.643 38.351 38.136
12 Aankoop goederen/diensten 15.423 14.013 15.114 15.06541 Inkomensoverdrachten aan de institutionele 
overheid 256 75 0 0
45 Inkomensoverdrachten aan andere entiteiten 30 27 81 4772 Investeringen in nieuwbouw van gebouwen 1.219 1.198 911 1.25273 Aanleg waterwegen/wegen 82 122 214 8574 Verwerving overige investeringsgoederen 15.499 10.195 5.290 4.156
8 Kredietverleningen en deelnemingen  67 112 126 90
 TOTAAL UITGAVEN 70.024 61.384 60.087 58.831
 Budgettair resultaat boekjaar 378 3..378 714 1.149
 Overgedragen resultaat vorige jaren -1.931 -1.620 1.759 1.759
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT -1.553 1.759 2.472 2.907
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 270 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 273  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vaste activa 36.202 36.736 
Immateriële vaste activa 730 776 
Materiële vaste activa 35.223 35.708 Financiële vaste activa 249 252 
Vlottende activa 22.067 27.839 
Voorraden 6.723 8.226 Vorderingen < 1 jaar 14.637 15.449 Liquide middelen 5 3.690 Overlopende rekeningen 702 473 
Totaal 58.270 64.575 
Passiva   
Eigen Vermogen 38.597 41.816 
Kapitaal 29.748 29.748 
Reserves 200 350 Overgedragen resultaat 2.009 4.864 Dotaties, subsidies, … 6.640 6.854 
Vreemd vermogen 19.672 22.758 
Voorzieningen 2.254 1.039 Schulden > 1 jaar 4 3 Schulden < 1 jaar 17.122 21.419 Overlopende rekeningen 292 297 
 
Operationele opbrengsten 57.701 60.586 
Lopende opbrengsten 20.863 21.338 
Wijzigingen in de voorraden en BIU -983 1.503 Inkomens- en kapitaaloverdrachten 34.808 34.534 
Andere operationele opbrengsten 3.013 3.210 
Operationele kosten 54.122 57.535 
Diverse diensten/goederen 13.823 14.961 Personeelskosten
 36.113 38.707 
Afschrijvingen  5.042 4.959 Voorzieningen -1.022 -1.264 Inkomensoverdrachten 138 160 Andere operationele kosten 28 11 
Operationeel resultaat 3.579 3.051 
Financiële opbrengsten 22 50 
Financiële kosten 20 21 
Uitzonderlijke opbrengsten 31 13 
Uitzonderlijke kosten 0 79 Belastingen 10 9 
Resultaat van het boekjaar 3.601 3.005 
 
Wetenschap en Innovatie op 2 oktober  2007 meegedeeld dat het de jaarreke-
ning 2006 gecontroleerd heeft verklaard. Het heeft daarbij geen opmerkingen geformuleerd.  
 
 271 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 274 6 Onderwijs en Vorming 
 
6.1 Agentschap voor Infrastructuur in het Onderwijs (AGIOn) 
Het AGIOn is een IVA met rechtspersoon lijkheid, die pas bestaat sinds 1 april 
2006. Het heeft over 2006 de volgende rekeningen voorgelegd: 
 
 ESR-UITVOERINGSREKENING (*)2006  
16 Verkoop niet-duurzame goederen en diensten 154 185 
26 Rente van overheidsvorderingen 78 82 
38 Overige inkomensoverdr achten van bedrijven, 165 150 
46 Inkomensoverdrachten van centrale overheid 5.641 5.695 
49 Inkomensoverdrachten andere institutionele 
groepen 32 32 
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 153.716 153.822 
69 Kapitaaloverdrachten van andere institutionele 
groepen 0 6.672 
 TOTAAL ONTVANGSTEN 159.786 166.638 
11 Lonen en sociale lasten 3.742 3.653 
12 Aankoop niet-duurzame goederen en diensten 1.127 1.159 41 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde insti-
tutionele groep 952 812 
44 Inkomensoverdrachten aan autonoom gesub-
sidieerd onderwijs 321 387 
tionele groep 8.028 7.882 
64 Kapitaaloverdrachten aan autonoom gesubsi-
dieerd onderwijs 146.704 135.539 
waaronder onlichamelijke zaken 32 22 
 TOTAAL UITGAVEN 160.906 149.453 
 Budgettair resultaat boekjaar -1.120 17.185 
 Overgedragen resultaat vorige jaren 9.924 11.643 
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 8.803 28.828 
 (*) De uitvoeringsrekeni ng rapporteert niet alleen over de AGIOn-verrichtingen 
(april-december 2006), maar ook over de verrichtingen van januari tot maart 2006 
van de AGIOn-rechtsvoorgangers DIGO en IVAH. 
 
Activa  
Vaste activa 89 
Immateriële vaste activa 20 
Materiële vaste activa 68 Financiële vaste activa 1 
Vlottende activa 54.442 
Vorderingen < 1 jaar 411 Geldbeleggingen 6.012 Liquide middelen 47.733 Overlopende rekeningen 287 
Totaal 54.531 
Passiva  
Eigen Vermogen 30.008 
Reserves 2.347 
Overgedragen resultaat 27.662 
Vreemd vermogen 24.522 
Schulden < 1 jaar 24.452 
• Financiële schulden 23.040 
• Handelsschulden 114 
en sociale lasten 425 
• Overige schulden 874 
Overlopende rekeningen 70 
Totaal 54.531 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 272 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 275  
RESULTATENREKENING  (*)2006
Operationele opbrengsten 31.232
Lopende opbrengsten 1
Inkomensoverdrachten 30.905
Andere opbrengsten 327
Operationele kosten -108.245
Div. diensten/goederen 824Personeelskosten
 2.751
Niet kaskosten 45Inkomensoverdrachten 104.625
Operationeel resultaat -77.013
Financiële opbrengsten 197
Financiële kosten -1
Uitzonderlijke opbrengsten 0
Uitzonderlijke kosten 0
Resultaat van het boekjaar -76.817
 (*) De rekening rapporteert ov er de periode april-december 2006. 
 
Onderwijs en Vorming op 1 april 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij opgemerkt dat de resulta-tenrekening en de uitvoeringsrekening over een verschillende periode rapporte-ren en dat geen goedgekeurde AGIOn-begroting voorhanden was, zodat het agentschap diende verder te werken op de DIGO en IVAH-begrotingen.   
6.2 Dienst voor Infrastructuurwerken van het Gesubsidieerd Onder-
wijs (DIGO) 
De DIGO is een VOI van categorie sui generis, die de volgende rekeningen 
 Begroting Uitvoering Begroting (*)Uitvoering
16 Verkoop niet-duurzame goederen en diensten 189 121 196 76
26 Rente van overheidsvorderingen 50 73 60 82
38 Overige inkomensoverdrac hten van bedrijven, 165 141 165 49
46 Inkomensoverdrachten van cent rale overheid 4.426 4.441 4.733 4.713
groepen 0 32 32 32
66 Kapitaaloverdrachten van de cent rale overheid 123.442 123.555 125.965 125.965
 TOTAAL ONTVANGSTEN 128.272 128.363 131.151 130.917
11 Lonen en sociale lasten 3.623 3.534 3.742 1.106
12 Aankoop niet-duurzame goederen en diensten 1.099 1.092 925 25621 Rente overheidsschuld  1 044 Inkomensoverdrachten aan autonoom gesub-
sidieerd onderwijs 351 255 321 60
dieerd onderwijs 124.144 124.908 127.465 38.307
waaronder onlichamelijke zaken 32 16 32 0
 TOTAAL UITGAVEN 129.250 129.905 132.486 39.729
 Budgettair resultaat boekjaar -978 -1.542 -1.355 91.188
 Overgedragen resultaat vorige jaren 11.865 11.865 10.887 10.323
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 10.886 10.323  9.552 101.511
(*) De rekening betreft de periode 1 januari tot en met 31 maart 2006. 
 273 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 276  
BALANS 2005 (*)2006 
Activa   
Vaste activa 126 112 
Immateriële vaste activa 12 9 
Materiële vaste activa 115 102 Financiële vaste activa 1 1 
Vlottende activa 62.434 165.290 
Vorderingen < 1 jaar 368 98.119 Geldbeleggingen 5.910 5.922 Liquide middelen 55.878 61.077 Overlopende rekeningen 278 172 
Totaal 62.563  165.402 
Passiva   
Eigen Vermogen 13.644 104.393 
Reserves 2.278 2.327 
Overgedragen resultaat 11.366 102.066 
Vreemd vermogen 48.919 61.009 
Schulden < 1 jaar 48.871 60.911 
• Financiële schulden 48.225 59.881 
• Handelsschulden 84 12 
en sociale lasten 445 330 
• Overige schulden 118 688 
Overlopende rekeningen 49 98 
Totaal 62.563 165.402 
(*) Situatie op 31 maart 2006 
 
Operationele opbrengsten 129.845 130.969 
Lopende opbrengsten 0 0 
Inkomensoverdrachten 129.407 130.838 
Andere opbrengsten 438 131 
Operationele kosten -131.853 -40.231 
Div. diensten/goederen 1.003 245 Personeelskosten
 3.548 934 
Niet kaskosten 108 17 Inkomensoverdrachten 127.195 39.036 
Operationeel resultaat -2.008 90.738 
Financiële opbrengsten 246 12 
Financiële kosten -1 0 
Resultaat van het boekjaar -1.763 90.750 
 
Onderwijs en Vorming op 13 november 2007 meegedeeld dat het de jaarreke-ning 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij geen opmerkingen geformuleerd.   
6.3 Gemeenschapsonderwijs (GO) 
Gemeenschapsonderwijs is een VOI van categorie sui generis.  
 
Het Rekenhof kon de controle van de jaarrekening 2006 niet beëindigen door-dat het gedeelte consolidatie van de jaarrekening 2006 van de scholengroepen 
van het Gemeenschapsonderwijs nog niet v oor toezicht werd voorgelegd. Het 
gedeelte centraal niveau werd op 8 februari 2008 aan het Rekenhof voorge-
legd.  De opmerkingen die naar aanleiding van de rekeningcontrole werden gemaakt hebben voornamelijk te maken met het feit dat het centraal niveau van het Ge-
meenschapsonderwijs de principes van het dubbel boekhouden maar beperkt Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 274 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 277 toepast. Zo boekt het opbrengsten van ve rkopen van vaste activa pas in op 
grond van wat de bank int, boekt het geen vorderingen in voor bijvoorbeeld 
verhuurovereenkomsten, enz.  Het Rekenhof dringt er andermaal op aan dat het Gemeenschapsonderwijs de 
regels van het besluit van de Vlaamse  Regering van 6 juli 1999 betreffende een 
geïntegreerde economische boekhouding en budgettaire rapportering voor de scholengroepen en het centraal niveau van het Gemeenschapsonderwijs, sys-
tematisch toepast, zowel op het vlak van dubbel boekhouden als op het vlak van de uitvoeringsrekening van de begroting.  Het Gemeenschapsonderwijs heeft in 2006 een deelneming van 720.000 EUR genomen in de private Stichting Ki nderopvang Gemeenschapsonderwijs. Bij de 
oprichting van deze stichting handelde het Gemeenschapsonderwijs volgens de 
bepalingen van het bijzonder decreet betreffende het Gemeenschapsonderwijs 
van 14 juli 1998. Het Rekenhof heeft opgemerkt dat de stortingen die de raad van het Gemeenschapsonderwijs omschrijft als investeringsbijdragen die ter 
beschikking worden gesteld aan de stichting,  beschouwd moeten worden als 
subsidies die een openbare instelling aan een privaatrechtelijke stichting ver-strekt. Het gaat niet om leningen, want er is geen terugbetaling bedongen of vooropgesteld in de beslissing en er is evenmin een leningsovereenkomst voor-
gelegd. De betalingen vloeien evenmin voort uit contractueel overeengekomen 
prestaties die de stichting lever t. Ingevolge de gecoördineerde wetten op de 
rijkscomptabiliteit kunnen openbare instellingen geen subsidies verstrekken dan krachtens een subsidiëringsregelgeving die bij decreet is vastgesteld. Het Ge-
meenschapsonderwijs verstr ekt dus zonder rechtsgrond globale investerings-
bedragen of subsidies voor de uitrusting of  infrastructuurwerken van een private 
rechtspersoon.    
6.4 Hogere Zeevaartschool (HZS) 
De HZS is een DAB, die de volgende rekening heeft voorgelegd: 
 
 2005 2006  
Overdracht 920 920 507 465 
Dotatie 1.080 1.080 1.094 1.094 
Diverse  804 631 617 615 Aanwending reservefonds 243 243 0 0 
Totaal  3.047 2.875 2.218 2.174 
Uitgaven  
Personeel 370 293 371 351 
Werking 1.557 1.254 1.556 1.151 
Investeringen 877 820 249 180 
Transfer reserve-fonds 42 0 
Over te dragen 0 508 0 262 
Totaal  2.804 2.875 2.218 1.944 
 
Onderwijs op 13 november 2007 meegedeeld dat het de rekening 2006 gecon-troleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij geen opmerkingen geformuleerd. 
  275 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 278 6.5 Investeringsdienst voor de Vlaamse Autonome Hogescholen 
(IVAH) 
De IVAH is een VOI van categorie sui generis, die de volgende rekeningen 
 Begroting Uitvoering Begroting Uitvoering (*)
46 Inkomensoverdrachten van centrale overheid 868 868 868 434
66 Kapitaaloverdrachten van de cent rale overheid 7.187 7.548 8.512 4.066
 TOTAAL ONTVANGSTEN 8.055 8.055 9.380 4.500
41 Inkomensoverdrachten aan c entrale overheid 868 784 953 518
61 Kapitaaloverdrachten aan de cent rale overheid 9.209 9.693 8.028 1.149
 TOTAAL UITGAVEN 10.077 10.477 8.891 1.667
 Budgettair resultaat boekjaar -2.022 -2.422 400 2.833
 Overgedragen resultaat vorige jaren 2.022 2.022 -400 -400
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 -400 0 2.433
(*) De rekening 2006 betreft de periode van 1 januari tot en met 31 maart  
 
BALANS 2005 2006 (*) 
Activa   
Vlottende activa 280 2.467 
Vorderingen < 1 jaar 0 2.467 
Liquide middelen 280 0 
Totaal 280 2.467 
Passiva   
Eigen Vermogen -400 2.433 
Overgedragen resultaat -400 2.433 
Vreemd vermogen 680 34 
Schulden < 1 jaar 680 34 
 
RESULTATENREKENING  2005 2006 (*) 
Operationele opbrengsten 8.055 4.500 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 8.055 4.500 
Operationele kosten 10.477 1.667 
Inkomensoverdrachten 10.477 1.667 
Operationeel resultaat -2.422 2.833 
Resultaat van het boekjaar -2.422 2.833 
(*) De rekening 2006betreft de periode 1 januari tot en met 31 maart  
 
Onderwijs en Vorming op 31 juli 2007 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij geen opmerkingen ge-formuleerd.   Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 276 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 279 6.6 Universitair Ziekenhuis Gent (UZG) 
De UZG is een VOI van categorie B, die de volgende rekeningen heeft voorge-
legd: 
 
Activa   
Vaste activa 81.437 80.088 
Immateriêle vaste activa 405 1.201 
Materiële vaste activa 81.009 78.870 Financiële vaste activa 23 17 
Vlottende activa 140.424 151.429 
Vorderingen > 1 jaar 10 4 Voorraden en bestellingen in uitvoering 5.678 6.319 Vorderingen < 1 jaar 112.832 119.358 Geldbeleggingen 1.688 1.660 Liquide middelen 17.266 21.049 Overlopende rekeningen 2.951 3.039 
Totaal 221.861 231.517 
Passiva   
Eigen Vermogen 44.801 52.359 
Dotaties, inbreng en giften in kapitaal 443 443 
Reserves 23.066 23.066 Overgedragen resultaat -5.944 1.849 Overdracht Belgische Staat 27.235 27.000 
Voorzieningen voor risico’s en kosten 12.910 13.764 Vreemd vermogen 164.150 165.394 
Schulden > 1 jaar 34.970 32.110 Schulden < 1 jaar 111.984 113.996 Overlopende rekeningen 117.196 19.288 
 
Operationele opbrengsten 377.309 397.155 
Lopende opbrengsten 332.632 352.452 
Andere opbrengsten 44.677 44.703 
Operationele kosten 371.640 -389.180 
Voorraden en leveringen 98.363 104.845 Diensten en bijkomende leveringen 45.128 48.544 Personeelskosten 208.895 218.064 Afschrijvingen, waardeverminderingen, voor-
zieningen en overige bedrijfskosten 19.254 17.727 
Operationeel resultaat 5.688 7.975 
Financiële opbrengsten 1.752 587 
Financiële kosten -2.678 -2.233 
Uitzonderlijke opbrengsten 9.422 9.044 
Uitzonderlijke kosten -7.338 -7.580 
Resultaat van het boekjaar 6.827 7.793 
 
Onderwijs en Vorming op 15 juli 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij opgemerkt dat het over-
gedragen resultaat niet -1.849.276 EUR bedraagt (zoals verkeerdelijk in de 
balans vermeld), maar wel +1.849.276 EUR.    277 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 280 6.7 Vlaamse Onderwijsraad (VLOR) 
De VLOR is een strategische adviesraad, die de volgende rekeningen heeft 
voorgelegd:  
16 Verkoop van niet-duurzame goederen/diensten 40 50 40 95
heid 2.551 2.551 2.880 2.882
77 Verkopen van overige investeringsgoederen 2 2 2 1
 TOTAAL ONTVANGSTEN 2.593 2.602 2.922 2.978
00 Niet-verdeeld 211 222 489 536
11 Lonen en sociale lasten 1.092 1.045 1.096 1.093
12 Aankoop niet-duurzame goederen/diensten 1.198 1.192 1.165 1.19221 Rente overheidsschuld 30 34 0 034 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 12 11 35 3541 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde insti-
tutionele groep 00  0 1 2
74 Verwerving van overige investeringsgoederen 50 51 137 116
 TOTAAL UITGAVEN 2.593 2.555 2.992 2.984
 Budgettair resultaat boekjaar 0 47 0 -7
 Overgedragen resultaat vorige jaren 48 88 135 135
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 48 135 135 128
 
Activa   
Vaste activa 119 199 
Immateriële vaste activa 14 17 
Materiële vaste activa 104 182 
Vlottende activa 445 645 
Vorderingen < 1 jaar 201 729 Liquide middelen 146 -183 Overlopende rekeningen 98 99 
Totaal 564  844 
Passiva   
Eigen Vermogen 84 179 
Kapitaal 229 229 
Overgedragen resultaat -144 -49 
Vreemd vermogen 480 665 
Voorzieningen en uitges telde belastingen 1 1 
Schulden < 1 jaar 479 664 
• Handelsschulden 327 529 
en sociale lasten 139 135 
• Andere schulden 13 0 
Totaal 564 844 
 
Operationele opbrengsten 2.600 2.977 
Lopende opbrengsten 48 31 
Inkomensoverdrachten 2.340 2.870 
Andere opbrengsten 212 76 
Operationele kosten -2.574 -2.883 
Div. diensten/goederen 1.167 1.172 Personeelskosten
 1.081 1.075 
Niet kaskosten 41 35 Inkomensoverdrachten 61 63 Andere operationele kosten 225 538 
Operationeel resultaat 26 94 
Uitzonderlijke opbrengsten 2 1 
Uitzonderlijke kosten 1 0 
Resultaat van het boekjaar 27 95 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 278 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 281 Het Rekenhof heeft de Vlaamse minister s van Financiën en Begroting en van 
Onderwijs en Vorming op 31 juli 2007 meegedeeld dat het de jaarrekening 
2006 gecontroleerd verklaard heeft. De controle leidde tot de vaststelling dat de VLOR de begroting die het vast bureau op 11 mei 2006 heeft opgemaakt, in de uitvoeringsrekening heeft vermeld als de aangepaste begroting, terwijl een goedkeuring van de bevoegde ministers ont brak. De Vlaamse ministers be-
voegd voor Onderwijs en voor Financiën en Begroting moeten immers het ont-
werp van begroting goedkeuren en die goedkeuring is pas verworven na de afkondiging van het decreet houdende de algemene uitgavenbegroting van de 
Vlaamse Gemeenschap, waaraan de VLOR-begroting als bijlage dient te zijn toegevoegd(
2).  
  
7 Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 
 
7.1 Centrum voor Informatie, Communicatie en Vorming in de Wel-
zijnssector (CICOV) 
Het CICOV is een DAB, die de volgende rekeningen heeft voorgelegd: 
 
 2005 2006  
Overdracht 135 193 185 185 
Dotatie 302 242 256 205 
Diverse  15 4 15 7 Aanwending reservefonds 25 0 
Totaal  452 439 481 397 
Uitgaven  
Personeel 25 3 25 1 
Werking 404 236 431 194 investeringen 23 15 25 1 Transfer reserve-fonds 0000  
Over te dragen 0 185 0 201 
 
Welzijn op 13 november 2007 meegedeeld dat het de rekeningen 2006 gecon-troleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij geen opmerkingen geformuleerd. 
  
2  Besluit van de Vlaamse Regering van 20 juli 1994 betreffende het financi-
eel en materieel beheer van de Vlaamse Onderwijsraad, de artikelen 6 en 7. 279 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 282 7.2 Fonds Bijzondere Jeugdzorg (FBJ) 
Het FBJ is een VOI van categorie A, die de volgende rekeningen heeft voorge-
legd:  
37 Directe belastingen en renten aan sociale ze-
kerheidsinstellingen  
38 Inkomensoverdr. andere sectoren 7.950 6.011 8.050 5.826
46 Inkomensoverdr. centrale overheid 217.603 218.757 229.888 231.457
 TOTAAL ONTVANGSTEN 225.553 224.768 237.938 237.283
12 Aankoop goederen/diensten 526 499 586 500
33 Inkomensoverdr. aan privaatrecht. instellingen 
zonder winstoogmerk 222.886 222.619 235.012 234.636
34 Inkomensoverdr. aan de gezinnen 2.140 2.111 2.340 2.065
 TOTAAL UITGAVEN 225.553 225.229 237.938 237.201
 Budgettair resultaat boekjaar 0 -460 0 82
 Overgedragen resultaat vorige jaren 818 818 357 357
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 818 358 357 439
 
Activa   
Vlottende activa 2.424 23.490 
Vorderingen > 1 jaar 1.715 23.490 
Liquide middelen 709 0 
Totaal 2.424 23.490 
Passiva   
Eigen Vermogen -507 161 
Overgedragen resultaat -507 161 
Vreemd vermogen 2.931 23.329 
Voorzieningen en uitgestelde belastingen 865 278 
Schulden < 1 jaar 2.066 23.051 
 
Operationele opbrengsten 224.769 237.817 
Lopende opbrengsten 6.011 6.360 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 218.758 231.457 
Operationele kosten 225.229 237.148 Div. diensten/goederen 499 500 Voorzieningen 0 -53 Inkomensoverdrachten 224.730 236.701 
Operationeel resultaat -460 669 
Resultaat van het boekjaar -460 669 
 
Welzijn, volksgezondheid en Gezin op 20 november 2007 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij opge-merkt dat de beginsaldi 2006 voor de rekeningen overgedragen netto resultaat , 
klanten  en leveranciers kontrakt verschilden van de eindsaldi 2005. Ook lag het 
overgedragen overschot 2006 in de uitvoer ingsrekening van de begroting 1.045 
EUR lager dan het over te dragen overschot 2005.   Voorts formuleerde het Rekenhof opm erkingen over de opvolging van opmer-
kingen uit voorgaande controles: 
• Het FBJ heeft nog geen juridisch advies ingewonnen over verjaring van 
vorderingen. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 280 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 283 • Uit de ouderdomsanalyse van de klantenbalans blijkt dat 84% van de vor-
deringen (580.693 EUR) ouder is dan 1 jaar. Het fonds dient de geldigheid 
van deze vorderingen te onderzoek en en eventuele waardeverminderin-
gen aan te leggen. 
• Er is een verschil van 171,48 EUR tussen de lijst ouderdomsanalyse credi-
teuren  en het totaal van alle 44-rekeningen. 
• De volledigheid van de opbrengsten of vorderingen is nog altijd niet gega-
randeerd wat de kinderbijslag en de ouderbijdrage betreft: - de vorderingen inzake ouderbijdragen komen niet in de balans voor en het FBJ weet niet of zij al betaald zijn; - het FBJ houdt extracomptabel bij voor welke kinderen en voor welke 
maanden het kinderbijslag betaalde. Volgens  het fonds is het niet mogelijk 
de nog aan hem verschuldigde kinderbijsl ag te kwantificeren. Het  boekt 
dus geen vorderingen, zodat de opbrengsten onvolledig zijn. 
  
7.3 Gemeenschapsinstelling voor Bijzondere Jeugdbijstand De Kem-
pen 
De Gemeenschapsinstelling voor B ijzondere Jeugdbijstand De Kempen is een 
DAB, die de volgende rekeningen heeft voorgelegd: 
 
 2005 2006  
Overdracht 279 279 241 241 
Dotatie 1066 1066 1123 1123 
Diverse  150 179 150 180 
Totaal  1.495 1.524 1.514 1.544 
Uitgaven  
Personeel 0000  
Werking 695 694 772 736 
Kapitaaluitgaven 121 101 52 80 Verblijfkosten 510 479 515 496 Transfer reserve-fonds 9 0 23 
Over te dragen 169 241 134 209 
 
Welzijn op 19 juni 2007 meegedeeld dat het de rekeningen 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij geen opmerkingen geformuleerd. 
 
 281 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 284 7.4 Gemeenschapsinstelling voor Bijzondere Jeugdzorg De Zande 
De Gemeenschapsinstelling voor Bijz ondere Jeugdzorg De Zande is een DAB, 
die de volgende rekeningen heeft voorgelegd: 
 
 2005 2006  
Overdracht 278 278 299 299 
Dotatie 1.101 1.101 1.102 1.102 
Diverse  175 193 215 222 Aanwending reservefonds 0000  
Totaal  1.554 1.572 1.616 1.624 
Uitgaven  
Werkingskosten 582 575 712 696 
Verblijfskosten 650 630 660 652 Investeringen 64 53 108 106 Transfer reserve-fonds  
Over te dragen 258 136  
Totaal  1.554 1.258 1.616 1.454 
 
Het Rekenhof heeft de Vlaamse minister s van Financiën en Begroting en Wel-
zijn op 6 december 2007 meegedeeld dat het de rekening 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij geen opmerkingen geformuleerd.   
7.5 Kind en Gezin 
Kind en Gezin werd opgericht bij decreet van 29 mei 1984 als een sui-generis-
VOI, waarop expliciet een aantal bepalingen uit de wet van 16 maart 1954 voor categorie B-instellingen van toepassing werden verklaard. De instelling had 
behalve drie beleidsuitvoerende afdelingen (preventieve zorg, kinderopvang en maatschappelijke positie van het kind) ook vier afdelingen met een horizontale 
functie: de algemene diensten, de onder steunende diensten, de afdeling infor-
matie- en communicatietechnologie en de afdeling inspectie en interne audit. Op 1 april 2006 werd Kind en Gezin een IVA met rechtspersoonlijkheid(
3). In die 
nieuwe IVA is de afdeling inspectie ni et meer aanwezig. Zij is overgedragen 
aan de IVA Inspectie Welzijn en Volksgezondheid(4). De interne auditafdeling 
blijft behouden en wordt de dienst voor de evaluatie van de interne controlesys-
temen . Vanaf 1 januari 2007 bestaat ook de afdeling VIPA niet meer in Kind en 
Gezin. Zij is overgedragen aan de IVA me t rechtspersoonlijkheid Vlaams Infra-
structuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegenheden.  
 
3  Door de inwerkingtreding van het decreet van 30 april 2004 tot oprichting 
van het intern verzelfstandigd agent schap met rechtspersoonlijkheid Kind 
en Gezin. 
4  Besluit van de Vlaamse Regering van 26 maart 2004, in werking getreden 
op 1 april 2006. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 282 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 285  (in duizenden EUR) 
 ESR-UITVOERINGSREKENING  2005   2006  
  Begroting Uitvoering Begroting Uitvoering
16 Verkoop goederen/diensten 676 677 803 824
26 Rente van overheidsvorderingen 0 1 1 1
38 Overige inkomensoverdrachten 90.431 90.432 92.271 92.29446 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde 
institutionele groep 288.750 288.745 297.257 297.317
47 Inkomstenoverdrachten van de sociale verze-
keringsinstellingen 1.764 2.103 1.372 927
48 Inkomstenoverdrachten van lokale overheden  2 249 Inkomensoverdrachten van andere institutio-
nele groepen  227 197 533 183
66 Kapitaaloverdrachten van cent rale overheid 6.857 6.857 5.568 5.568
77 Verkoop van overige investeringsgoederen 131 136 70 6986 Kredietaflossingen 0 4 0 496 Opnemingen van gevestigde ov erheidsschuld 1.389 1.389 0 0
 TOTAAL ONTVANGSTEN 390.226 390.541 397.877 397.189
11 Lonen en sociale lasten 49.026 49.062 48.987 48.495
12 Aankoop goederen/diensten 15.808 15.426 16.677 16.44921 Rente overheidsschuld 339 338 306 30534 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 314.407 312.624 331.015 329.34452 Kapitaaloverdrachten aan gezinnen 6.857 6.857 5.568 5.147
70 Niet verdeeld 0 0 125 071 Aankopen gronden/ gebouwen in binnenland 1.111 1.000 0 074 Verwerving overige investeringsgoederen 1.373 1.302 4.126 4.12391 Aflossingen van gevestigde overheidsschuld 805 805 888 888
 TOTAAL UITGAVEN 389.726 387.415 407.692 404.751
Budgettair resultaat boekjaar 499 3.127 -9.815 -7.562
Spijzing reservefonds 3.678 5.487 0 0Opneming uit reservefonds 3.442 3.156 7.400 6.895Overgedragen resultaat vorige jaren 0 -263 532 532
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 532 -1.883 -135
 
Het Rekenhof heeft de leidend ambtenaar van Kind en Gezin erop gewezen dat de kolom  herzien budget in de ESR-uitvoeringsrekening niet evenveel inkom-
sten (406.291.206 EUR) als uitgaven (407.691.936 EUR) bevatte. Aangezien 
het tekort van 1.400.730 EUR niet is opgenomen onder code 08.22 over te 
dragen tekort van het boekjaar, had Kind en Gezin eind 2006 een begroot over 
te dragen tekort van 1.882.833 EUR in  plaats van 482.103 EUR (zoals de ESR-
uitvoeringsrekening vermeldt).  Voor de vergelijkbaarheid met 2005 heeft het Rekenhof in de onderstaande resultatenrekening de resultaten voor de periode van 1 januari 2006 tot en met 
31 maart 2006 (VOI Kind en Gezin) en de resultaten voor de periode van 1 april 
2006 tot en met 31 december 2006 (IVA Kind en Gezin) samengeteld.  283 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 286  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vaste activa 4.695 6.663 
Immat. vaste activa 493 517 
Materiële vaste activa 4.193 6.136 Financiële vaste activa 10 10 
Vlottende activa 44.524 75.308 
Vorderingen < 1 jaar 10.122 3.195 Liquide middelen 33.318 70.008 Overlopende rekeningen 1.084 2.105 
Totaal 49.219 81.971 
Passiva   
Eigen Vermogen 23.702 20.804 
Kapitaal 16.359 16.359 
Reserves 14.812 33.490 Overgedragen resultaat -7.469 -29.045 
Vreemd vermogen 24.756 61.167 
Voorzieningen en uitges telde belastingen 761 739 
Schulden > 1 jaar 6.636 5.703 
• Financiële schulden 6.595 5.662 
• Ontvangen borgtochten 4 4 
• Overige schulden 37 37 
Schulden < 1 jaar 8.920 46.177 • Schulden op > 1j die binnen 1j vervallen 888 935 
• Financiële schulden 0 34.893 
• Handelsschulden 3.597 4.575 
en sociale lasten 4.220 5.676 
• Overige schulden 216 98 
Overlopende rekeningen 9.201 8.548 
 
Operationele opbrengsten 388.748 398.462 
Lopende opbrengsten 9 18 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 388.166 397.784 
Andere operationele opbrengsten 574 660 
Operationele kosten 385.651 401639 
Handelsgoederen, grond- en hulpstoffen 851 1.145 Div. diensten/goederen 13.659 15.373 Personeelskosten
 49.380 48.343 
Inkomensoverdrachten 319.584 334.672 Andere operationele kosten 2.178 2.106 
Operationeel resultaat 3.098 -3.177 
Financiële opbrengsten 17 3 
Financiële kosten 339 306 
Uitzonderlijke opbrengsten 15.543 612 
Uitzonderlijke kosten 15.101 30 
Resultaat van het boekjaar 3.218 -2.898 
 
Gezin op 9 juli 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij opgemerkt dat het IVA Kind en Gezin bij zijn opstart op 1 april 2006 heeft gewerkt met de begroting van de rechtsvoorganger en geen eigen begroting heeft opgemaakt. Het heeft aan het Rekenhof evenmin een begroting met toepassing van artike l 167 van het begrotingsdecreet 2006 
overgelegd.   
Het Rekenhof heeft de minister tegelijk de resultaten medegedeeld van zijn 
beknopt onderzoek naar de subsidiëri ng door de afdeling kinderopvang van 
Kind en Gezin. Deze resultaten zijn  opgenomen onder 2.5.3.2 van dit rekenin-
genboek. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 284 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 287  
 7.6 Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis Geel (OPZ Geel) 
Artikel 5 van het decreet van 8 juli 1996 houdende bepalingen tot begeleiding 
van de begroting 1996 heeft de openbare psychiatrische ziekenhuizen uitgeslo-ten van de toepassing van de regels betreffende de geïntegreerde budgettaire 
en economische boekhouding van de Vlaamse openbare instellingen. Voor boekhouding en financiële rapportering zijn zij onderworpen aan de bepalingen van de ziekenhuiswetgeving.  
Activa   
Vaste activa 3.660 4.042 
Vlottende activa 29.817 29.359 
Vorderingen > 1 jaar 0 0 Voorraden 206 174 Vorderingen < 1 jaar 7.891 8.962 Geldbeleggingen 3 3 Liquide middelen 20.625 19.462 Overlopende rekeningen 1.092 758 
Totaal 33.477 33.401 
Passiva   
Eigen Vermogen 25.828 25.703 
Kapitaal 2.873 2.873 
Overgedragen resultaat 19.198 18.652 Dotaties, subsidies, … 2.519 2.443 Voorzieningen 1.238 1.735 
Vreemd vermogen 7.649 7.698 
Schulden > 1 jaar 945 914 Schulden < 1 jaar 5.970 6.068 Overlopende rekeningen 734 716 
 
Operationele opbrengsten 34.048 35.272 
Omzet 27.899 29.537 
Andere operationele opbrengsten 6.149 5.735 
Operationele kosten 33.849 36.556 
Voorraden 3.317 3.459 Div. diensten/goederen 3.246 3.829 Personeelskosten
 23.055 24.805 
Niet kaskosten 1.077 1.141 Overige bedrijfskosten 3.154 3.322 
Operationeel resultaat 200 -1.284 
Financiële opbrengsten 386 431 
Financiële kosten 14 12 
Uitzonderlijke opbrengsten 2.019 329 
Uitzonderlijke kosten 1.383 10 
Resultaat van het boekjaar 1.208 -546 
 
Welzijn op 6 november 2007 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecon-troleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij de volgende opmerkingen geformu-leerd: 
• De rekening heeft de wettelijke voorleggingstermijn ruimschoots overschre-
den. 
• De raad van bestuur heeft de waar deringsregels voor de opmaak van de 
jaarrekening niet formeel goedgekeurd. 285 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 288 • Sinds 2002 ontvangt het OPZ Geel een dotatie van de Vlaamse Gemeen-
schap voor door Volksgezondheid niet  aanvaarde meerkosten. Het OPZ 
Geel heeft een beperkte uitvoeringsrekening opgesteld ter verantwoording 
van de kosten die de dotatie moet dekk en. De ontvangen dotatie is echter 
ontoereikend om deze kosten volledig te dekken. 
  
7.7 Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis Rekem (OPZ Rekem) 
Activa   
Vaste activa 766 908 
Vlottende activa 11.372 11.782 
Voorraden 237 215 Vorderingen < 1 jaar 5.933 5.805 Liquide middelen 2.715 3.904 Overlopende rekeningen 2.487 1.858 
Totaal 12.138 12.690 
Passiva   
Eigen Vermogen 7.478 8.079 
Kapitaal 2.163 2.163 
Overgedragen resultaat 5.243 5.654 Dotaties, subsidies, … 72 262 
Vreemd vermogen 4.660 4.611 
Schulden > 1 jaar 605 605 Schulden < 1 jaar 3.931 3.862 Overlopende rekeningen 124 144 
 
Operationele opbrengsten 27.377 27.832 
Omzet 19.182 20.213 
Andere operationele opbrengsten 8.195 7.619 
Operationele kosten 27.490 27.669 
Voorraden 2.877 2.941 Div. diensten/goederen 2.347 2.422 Personeelskosten
 21.218 20.910 
Niet kaskosten 272 691 Overige bedrijfskosten 776 705 
Operationeel resultaat -113 163 
Financiële opbrengsten 50 483 
Financiële kosten 0 0 
Uitzonderlijke opbrengsten 770 252 
Uitzonderlijke kosten 1.168 487 
Resultaat van het boekjaar -461 411 
 
Welzijn op 13 november 2007 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 ge-controleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij de volgende opmerkingen gefor-muleerd: 
• De jaarrekening 2006 is met meer dan drie maanden vertraging voorgelegd. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 286 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 289 • Het OPZ dient de waarderingsregels jaarlijks op te nemen in de toelichting 
bij de jaarrekening. 
• Sinds 2002 ontvangt het OPZ Rekem een dotatie van de Vlaamse Gemeen-
schap voor de door Volksgezondheid ni et aanvaarde meerkosten. Het OPZ 
heeft een beperkte uitvoeringsrekening opgesteld ter verantwoording van de 
kosten die de dotatie moet dekken. De  ontvangen dotatie is echter ontoerei-
kend om deze kosten volledig te dekken. 
  
7.8 Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH) 
Het Vlaams Fonds voor Sociale Integratie van Personen met een Handicap 
(VFSIPH) werd opgericht bij decreet  van 27 juni 1990 als een sui generis-
instelling, vergelijkbaar met een openbare instelling van het type B. Op 1 april 2006 werd het een IVA met rechtspersoonlijkheid(
5). Bij deze omvorming gin-
gen de afdelingen beschutte tewerkstelling  (inclusief VLAMAB), opleiding  (in-
clusief arbeidstrajectbegeleiding en ESF-projecten) en open tewerkstelling, 
inspectie en subsidiëring van infrastructuur  respectievelijk naar het Vlaams 
Subsidieagentschap voor Werk en Social e Economie, de VDAB, de IVA Inspec-
tie Welzijn en Volksgezondheid en de IVA met rechtspersoonlijkheid Vlaams Infrastructuurfonds voor Pe rsoonsgebonden Aangelegenheden. Het VFSIPH 
heeft voor de periode van 1 januari 2006 tot 31 maart 2006 een bedrijfsecono-mische jaarrekening voorgelegd; het VAPH voor de periode 1 april 2006 tot 31 december 2006.   
 
5  Inwerkingtreding van het decreet van 7 mei 2004 tot omvorming van het 
Vlaams Fonds voor Sociale Integratie van Personen met een Handicap tot een intern verzelfstandigd agentschap met rechtspersoonlijkheid Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap. 287 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 290  (in duizenden EUR) 
 ESR-UITVOERINGSREKENING 2005 2006(1)  2006 (2) 
 Begroting Uitvoering *Begroting U itvoering **Begroting Uitvoering
08 interne verrichtingen 0 0 289.362 0 0 289.362
16 Verkoop goederen/diensten 733 681 711 194 763 761
26 Rente van overheidsvorderingen 1010  00
38 Overige inkomensoverdrachten 37.596 37.778 29.419 3.442 17.351 17.96339 Inkomensoverdrachten van het buitenland 47 0 47 0 0 046 Inkomensoverdrachten van centrale ov erheid 1.123.363 1.123.405 1.167.766 581.965 413.284 409.545
49 Van andere institutionele groepen 0000  00
5 Kapitaaloverdrachten van andere sectoren 100 76 100 0 1 172
66 Kapitaaloverdrachten van centrale  overheid 17.000 17.000 16.872 9.813 6.078 9.822
76 Verkopen gronde/gebouwen in binnenland 1.000 1.000 0 0 0 077 Verkopen van overige investeringsgoederen 10 0 10 0 10 186 Kredietaflossingen en vereffeningen deelne-
mingen in bedrijven en financiële instellingen 52 0 52 0 52 0
87 Door privaatrecht. inst. zonder winstoogmerk 12 2 12 1 12 1
9  O v e r h e i d s s c h u l d  3030  30
 TOTAAL ONTVANGSTEN 1.179.917 1.179.942 1.504.355 595.415 437.554 727.627
03 Interne verrichtingen 289.362 289.362 0 0
11 Lonen en sociale lasten 17.322 16.725 17.946 4.999 10.244 10.10412 Aankoop goederen/diensten 8.741 7.937 9.014 2.261 5.758 5.6072 1  R e n t e  o v e r h e i d s s c h u l d  1010  1023 Toegerekende debetrentes 1010  00
32 Andere inkomensoverdrachten aan bedrijven 41.112 39.444 45.441 11.158 0 033 Aan privaatrecht. inst. zonder winstoogmerk 12.564 8.753 15.485 3.630 5.283 5.06934 Aan de gezinnen 1.086.656 1.080.475 1.114.322 280.621 692.422 691.660
4 Inkomensoverdrachten binnen sector overheid 157 76 75 0 0 0
52 Kapitaaloverdrachten aan privaatrecht. instel-
lingen zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen 21.356 17.483 22.049 6.584 17.220 17.205
63 Kapitaaloverdrachten aan lokale overheden 0 59 75 35 104 10471 Aankopen gronden/gebouwen in binnenland 997 0 840 0 840 072 Nieuwbouw van gebouwen 287 276 71 5 66 2174 Verwerving overige investeringsgoederen 1.049 905 1.136 305 714 37880 Kredietverleningen en deelnemingen - niet 
verdeeld 1010  10
81 In bedrijven en financiële instellingen 46 0 46 0 46 083 Aan de gezinnen 18 0 18 0 18 0
 TOTAAL UITGAVEN 1.190.311 1.172.133 1.515.886 598.960 732.720 730.148
 Budgettair resultaat boekjaar -10.394 7.809 -11.531 -3.545 -295.166 -2.521
 Opneming uit reservefonds 1.168 276 0 0 0 0 Spijzing van reservefonds -1.000 -1.000 892 0 892 25 Overgedragen resultaat vorige jaren 10.226 9.619 23.966 16.872 302.689 13.327
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 16.704 13.327 13.327 8.415 10.831
(1) Periode januari tot en met maart (VFSIPH) 
(2) Periode april tot en met december (VAPH)  * De kolom begroting per 31/03/2006 van het VFSIPH bevat de door de Raad van Bestuur laatst goedgekeurde cijfers (begrotingscontrole rvb 27/6/06 + rvb 10/7/07). ** De kolom begroting per 31/12/2006 van het VAPH bevat de door het Raadgevend Comité laatst goedgekeurde cijfers (4
de bijblad 2006 + kredietherzieningen per 31/12/06). 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 288 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 291  (in duizenden EUR) 
BALANS 2005 VFSIPH  2006  VAPH  2006 
Activa    
Vaste activa 7.048 7.024 6.708 
Immat. vaste activa 324 305 292 
Materiële vaste activa 6.642 6.638 6.336 Financiële vaste activa 82 81 80 
Vlottende activa 84.716 276.483 68.376 
Vorderingen < 1 jaar 66.058 263.852 67.926 Liquide middelen 18.607 3 1 Overlopende rekeningen 51 12.628 449 
Totaal 91.764 283.507 75.084 
Passiva    
Eigen Vermogen -56.792 -18.632 -59.288 
Kapitaal 6.966 6.943 6.628 
Reserves 893 893 867 
Overgedragen resultaat -64.651 -26.468 -66.783 
Vreemd vermogen 148.556 302.139 134.372 
Voorzieningen en uitgeste lde belastingen 2.606 2.606 23 
Schulden < 1 jaar 145.944 286.900 128.024 
• Financiële schulden 0 193.410 1.165 
• Handelsschulden 965 223 636 
en sociale lasten 2.096 877 1.915 
• Overige schulden 142.883 92.390 124.308 
Overlopende rekeningen 6 12.633 6.325 
 
RESULTATENREKENING  2005 VFSIPH  2006 VAPH  2006 
Operationele opbrengsten 1.184.340 593.562 445.732
Lopende opbrengsten 43.105 843 26.435
Inkomens- en kapitaalover drachten 1.140.349 592.569 418.576
Andere operationele opbrengsten 785 150 721
Operationele kosten 1.155.099 266.048 770.174
Div. diensten/goederen 8.357 1.995 6.110Personeelskosten
 16.418 3.747 10.918
Niet kaskosten 1.178 333 687Inkomensoverdrachten 1.129.147 259.973 752.459
Operationeel resultaat 29.141 327.514 -324.442
Uitzonderlijke opbrengsten 734 2.266 289.458
Uitzonderlijke kosten 4 -291.620 0
Resultaat van het boekjaar 29.871 38.160 -34.984
 
Welzijn op 12 augustus 2008 meegedeeld dat het de rekeningen 2006 voor de periode van 1 januari 2006 tot 31 maart 2006 van het VFSIPH en de rekenin-gen voor de periode van 1 april 2006 tot 31 december 2006 van het VAPH ge-controleerd verklaard heeft. Het heeft daar bij opgemerkt dat het overzicht van 
de hangende geschillen, opgevraagd bij de aanvang van de controle, zelfs na herhaaldelijke herinneringen niet werd verkregen. Deze opmerking werd al verscheidene malen opgemerkt. De juridische dienst moet te allen tijde een overzicht van de hangende geschillen kunnen verstrekken.   289 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 292 7.9 Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegen-
heden (VIPA) 
Het VIPA werd opgericht door het decreet van 23 februari 1994 als een open-
bare instelling met rechtspersoonlijkheid van categorie A. Op 1 januari 2007 is 
het omgevormd tot een intern verz elfstandigd agentschap met rechtspersoon-
lijkheid(6). 
 
16 Verkoop goederen/diensten 250 611 250 350
38 Overige inkomensoverdr achten van bedrijven  0 10
46 Inkomensoverdr. in zelfde institutionele groep 0 110 0 24.944
5 Kapitaaloverdrachten van andere sectoren 0 16 0 0
66 Kapitaaloverdrachten van de cent rale overheid 148.998 148.998 151.980 151.980
68 Kapitaaloverdrachten van lokale overheden 0 0 0 588
 TOTAAL ONTVANGSTEN 149.248 149.735 152.230 177.872
12 Aankoop goederen/diensten 164 55 125 26
41 Inkomensoverdr. in zelfde institutionele groep  0 24.876
51 Kapitaaloverdrachten aan bedrijven/fin. inst.  500 0
lingen zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen 96.921 91.835 114.649 98.909
61 Kapitaaloverdrachten binnen zelfde institutio-
nele groep 15.751 14.728 12.384 11.396
63 Kapitaaloverdrachten aan lokale overheden 33.961 31.754 29.322 27.452
 TOTAAL UITGAVEN 146.797 138.372 156.980 162.659
 Budgettair resultaat boekjaar 2.451 11.363 -4.750 15.213
 Spijzing reservefonds 250 688 4.583 4.724 Opneming uit reservefonds  4.333 4.333 Overgedragen resultaat vorige jaren -2.201 -2.201 8.474 8.474
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 8.474 3.474 23.296
 
Activa   
Vaste activa 4 0 
Immat. vaste activa 4 0 
Vlottende activa 13.744 55.483 
Vorderingen < 1 jaar 991 3.937 Liquide middelen 12.753 51.546 
Totaal 13.748 55.483 
Passiva   
Eigen Vermogen 12.811 28.020 
Reserves 4.333 4.724 
Overgedragen resultaat 8.474 23.296 Dotaties, subsidies, … 4 0 
Vreemd vermogen 937 27.463 
Voorzieningen en uitges telde belastingen 937 937 
Schulden < 1 jaar 0 26.526 
 
6  Decreet van 2 juni 2006 tot omvormi ng van het Vlaams Infrastructuurfonds 
voor Persoonsgebonden Aangelegenheden tot een intern verzelfstandigd agentschap met rechtspersoonlijkheid, en to t wijziging van het decreet van 
23 februari 1994 inzake de infras tructuur voor persoonsgebonden aange-
legenheden. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 290 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 293  (in duizenden EUR) 
Operationele opbrengsten 149.723 152.402 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 149.112 152.051 
Andere operationele opbrengsten 611 351 
Operationele kosten 138.377 136.149 
Div. diensten/goederen 55 26 Niet kaskosten 4 4 Inkomensoverdrachten 138.318 136.119 
Operationeel resultaat 11.346 16.253 
Uitzonderlijke opbrengsten 16 598 
Uitzonderlijke kosten 0 -1.638 
Resultaat van het boekjaar 11.362 15.213 
 
Welzijn op 21 augustus 2007 meegedeeld dat het de jaarrekeningen 2006 ge-controleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij de opgemerkt dat het bedrag van 
de gewaarborgde leningen, in de jaarrekening opgenomen in de staat van de mogelijke schuldverplichtingen, door di verse rekenfouten overschat is met 
1.412.331,85 EUR. Het werkelijke bedrag van de gewaarborgde leningen be-
draagt 633.086.068,74 EUR in plaats v an 634.498.400,59 EUR. Het Rekenhof 
stelde voor dat de instelling de gegev ens over de gewaarborgde leningen zelf 
bijhoudt in een databank en dat zij die databank op het einde van het boekjaar 
controleert aan de hand van de bankbevestigingen.   
7.10 Vlaams Zorgfonds 
Op 1 april 2006 werd de openbare instelling van categorie A Vlaams Zorgfonds, 
een IVA met rechtspersoonlijkheid door de inwerkingtreding van het decreet 
van 7 mei 2004 tot omvorming van het Vlaams Zorgfonds tot een intern verzelf-standigd agentschap met rechtspersoonlijkheid en tot wijziging van het decreet 
van 30 maart 1999 houdende de organisatie van de zorgverzekering.   
28 Overige resultaten van vermogen 18.370 24.609 20.407 26.628
38 Overige inkomensoverdrachten 93.588 96.369 108.659 102.113
46 Inkomensoverdrachten van cent rale overheid 99.140 99.140 254.795 254.795
 TOTAAL ONTVANGSTEN 211.098 220.118 383.861 383.536
12 Aankoop goederen/diensten 1.529 1.183 2.070 1640
21 Rente overheidsschuld p.m. 3.190 0 3.32532 Inkomensoverdrachten aan bedrijven 12.665 12.230 33 Inkomensoverdrachten aan privaatrechtelijke 
instellingen ten bate van de gezinnen  12.053 11.999
34 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 172.573 186.035 199.263 198.53141 Inkomensoverdrachten in zelfde instit. groep   710 61474 Verwerving overige investeringsgoederen 99 1 99 1
 TOTAAL UITGAVEN 186.866 202.639 214.195 216.110
Budgettair resultaat boekjaar 24.232 17.479 169.666 167.426
Toevoeging aan reservefonds 38.370 41.419 170.407 173.303Overgedragen resultaat vorige jaren 39.854 39.854 15.914 15.914
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 25.716 15.914 15.173 10.037
 291 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 294  (in duizenden EUR) 
Activa  
Vaste activa 40 1 
Materiële vaste activa 40 1 
Vlottende activa 559.047 727.047 
Vorderingen < 1 jaar 3.759 2.753 Geldbeleggingen 555.015 723.618 Liquide middelen 208 310 Overlopende rekeningen 65 366 
Totaal 559.087 727.048 
Passiva  
Eigen Vermogen 554.049 724.132 
Reserves 496.591 669.894 
Overgedragen resultaat 57.458 54.238 
Vreemd vermogen 5.038 2.916 
Schulden < 1 jaar 4.936 2.868 Overlopende rekeningen 102 48 
 
RESULTATENREKENING 2005 2006 
Operationele opbrengsten 195.283 356.330 
Inkomens- en kapitaal overdrachten (wer-
kingsdotatie) 99.140 254.181 
Andere operationele opbrengsten 96.143 102.149 
Operationele kosten 199.558 211.608 
Handelsgoederen 3 0 Div. diensten/goederen 661 1252 Niet kaskosten 9 9 Inkomensoverdrachten 198.885 210.347 
Operationeel resultaat -4.275 144.722 
Financiële opbrengsten 43.022 40.045 
Financiële kosten 6.882 14.653 Uitzonderlijke kosten 0 31 
Resultaat van het boekjaar 31.865 170.083 
 
Welzijn op 1 april 2008 meegedeeld dat het de jaarrekeningen 20065 gecontro-leerd verklaard heeft. Het heeft daarbij her haald dat het Vlaams Zorgfonds zijn 
beleggingstransacties moet opnemen in de uitvoeringsrekening van zijn begro-
ting. Bij de rekeningencontrole 2004 had het Rekenhof al opgemerkt dat het 
Vlaams Zorgfonds aan- en verkooptransac ties van aandelen en obligaties niet 
budgettair had verwerkt in zijn rekeningen 2003 en 2004. Dat hield een inbreuk in op het grondwettelijk principe van de universaliteit van de begroting (begro-
ting én uitvoeringsrekening moeten alle ontvangsten en uitgaven bevatten). Bij 
ontstentenis van boekingsv oorschriften daarvoor in het boekhoudbesluit van 21 
mei 1997, diende het fonds deze transacti es volgens het ESR 95 te boeken in 
klasse 8 (kredietverleningen en deelnem ingen, kredietaflossingen en vereffe-
ningen van deelnemingen). Aan de uitgav enzijde diende het de kapitaalver-
strekking te boeken tegen aankoopprijs; aan de ontvangstenzijde de terugbeta-
ling tegen verkoopprijs. In de verkoopprijs  van een effect is de gerealiseerde 
meer- of minderwaarde begrepen. Op 29 oktober 2007 heeft de minister deze argumentatie onderschreven, maar hij beklemtoonde dat het Vlaams Zorgfonds 
daarop een uitzondering vormt omdat het niet is opgenomen in het Centraal Financieringsorgaan (CFO) en dus zelf dient in te staan voor zijn beleggingen. Bij gebrek aan expertise heeft het deze beleggingen uitbesteed. Het heeft deze verrichtingen buiten begroting gehouden, omdat het de betrokken bedragen bij 
de begrotingsopmaak onmogelijk juist kon inschatten en omdat zij afhankelijk 
zijn van opduikende opportuniteiten. A angezien de uitvoeringsrekening nagaat 
in welke mate het fonds zijn begrot ing heeft nageleefd, heeft het volgens de 
minister weinig zin ook effectentransac ties te vermelden, die grote verschillen Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 292 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 295 zouden veroorzaken met de begrote bedr agen, temeer daar code-8-boekingen 
toch geen invloed op het ESR-vorderingensaldo en de begrotingsnorm hebben. 
Het Vlaams Zorgfonds hoefde dus van de minister geen aanpassingen aan te brengen. Het Rekenhof is bij zijn st andpunt gebleven dat het Vlaams Zorgfonds 
de beleggingstransacties moeten opnemen in de uitvoeringsrekening van de begroting. Wegens hun moeilijk in te scha tten aard, mag het fonds ze weliswaar 
pro memorie in de begroting opnemen. De uitvoeringsrekening moet echter wel 
degelijk het correcte bedrag vermelden. Door  de transacties niet te boeken, uit 
het fonds ook de gerealiseerde meer- en minderwaarden niet, zodat het resul-
taat van de uitvoeringsrekening van de begroting incorrect is. De gerealiseerde 
meerwaarden bedroegen voor 2004 0,8 m iljoen EUR, voor 2005 5,4 miljoen 
EUR en voor 2006 0,5 miljoen EUR. De gerealiseerde minderwaarden bedroe-gen voor 2004 0,5 miljoen EUR, voor 2005 2,1 miljoen EUR en voor 2006 3,5 
miljoen EUR.  
 
8 Cultuur, Jeugd, Sport en Media 
 
8.1 Beheersdienst van het Kasteel - Domein van Gaasbeek 
De Beheersdienst van het Kasteel - Domein van Gaasbeek - is een DAB, die de 
volgende rekeningen heeft voorgelegd:  
 2005 2006  
Overdracht 86 86 138 138 
Dotatie 256 268 259 259 
Diverse  141 188 263 217 
Totaal  483 542 660 614 
Uitgaven  
Personeel 213 204 220 208 
Werking 137 157 326 208 
Investeringen 22 25 10 23 
Restauratie 37 12 0 18 
Waardevolle 
voorwerpen 00 13 12 
Over te dragen 74 144 138 11 
Totaal  483 542 569 480 
 
Cultuur op 20 november 2007 meegedeeld dat het de rekeningen 2006 gecon-troleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij geen opmerkingen geformuleerd. 
  293 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 296 8.2 Beheersdienst van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten 
Antwerpen (KMSKA) 
Het KMSKA is een DAB, die de volgende rekening heeft voorgelegd: 
 
 2005 2006  
Overdracht 399 379 572 558 
Dotatie 2.335 2.335 2.367 2.367 
Diverse  643 485 810 546 
Totaal  3.377 3.199 3.749 3.471 
Uitgaven  
Personeel 900 716 929 852 
Werking 1.896 1.847 2.081 2.075 
Investeringen 182 78 167 166 Over te dragen 399 558 572 4 
Totaal  3.377 3.199 3.749 3.097 
 
Cultuur op 18 maart 2008 meegedeeld dat het de rekening 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij geen opmerkingen geformuleerd. 
 
8.3 Commissariaat-Generaal voor de Bevordering van de Lichamelijke 
Ontwikkeling, de Sport en de Openluchtrecreatie (BLOSO) 
In het kader van Beter Bestuurlijk Beleid werd BLOSO op 1 april 2006 omge-
vormd van een VOI van categorie sui generis naar een IVA met rechtspersoon-
lijkheid. De cijfers van de ESR-uitv oeringsrekening en de resultatenrekening 
hebben betrekking op de periode van 1 januari 2006 tot 31 december 2006. De balans geeft de toestand weer op 31 december 2006.  Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 294 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 297  (in duizenden EUR) 
  ESR-UITVOERINGSREKENING  2005   2006   
   Begroting Uitvoering Begroting Uitvoering 
06 Ontvangsten nader te verdelen  8.682 8.750 
08 Interne verrichtingen 1.128 730 0 547
16 Verkoop niet-duurzame goederen en diensten 94 217 8.354 8.824
26 Rente van overheidsvorderingen 0 835 0 8
38 Overige inkomensov erdrachten van bedrijven 12 0 768 801
46 Inkomensoverdrachten van centrale overheid 62.331 62.452 66.315 66.315
49 Inkomensoverdr. van andere instit. groepen 80 153 50 110
66 Kapitaaloverdrachten in institutionele groep 5.212 4.162 5.825 4.515
68 Kapitaaloverdrachten aan lokale overheden 0 53 0 305
69 Kapitaalsoverdrachten van andere groepen 0 442 0 0
77 Verkoop van overige investeringsgoederen 0 46 0 5
  TOTAAL ONTVANGSTEN 77.539 77.006 81.312 81.430
11 Lonen en sociale lasten 23.567 23.410 24.704 24.305
12 Aankoop niet-duurzame goederen en dien-
sten 19.034 17.944 19.834 19.426
21 Rentes op overheidsschuld 151 130 128 122
31 Exploitatiesubsidies 21.295 21.295 23.150 23.150
41 Inkomensoverdrachten in institutionele groep 0 90 0 121
43 Inkomensoverdrachten aan lokale overheden 6.721 7.243 6.695 6.695
45 Inkomensoverdr. aan andere instit. groepen 40 40 52 52
71 Aankopen gronden/gebouwen in binnenland 11.742 8.435 85.950 8.458
74 Verwerving van overige investeringsgoederen 891 893 799 781
91 Aflossing van overheidsschuld 0 0 0 134
  TOTAAL UITGAVEN 83.441 79.480 81.312 83.246
 Budgettair resultaat van het boekjaar  -5.902 -2.473 0 -1.816
98 Opnemingen uit reservefondsen 7.542 4.190 0 2.869
 Overgedragen resultaat vorige jaren -1.029 -1.029 688 0
  OVER TE DRAGEN RESULTAAT 611 688 688 1.053
 
Activa   
Vaste activa 54.648 60.884 
Immat. vaste activa 0 0 
Materiële vaste activa 54.644 60.880 Financiële vaste activa 4 4 
Vlottende activa 13.990 13.736 
Vorderingen < 1 jaar 9.276 6.067 Liquide middelen 4.081 6.970 Overlopende rekeningen 633 699 
Totaal 68.638 74.620 
Passiva   
Eigen Vermogen 55.082 59.568 
Reserves 909 11 
Overgedragen resultaat 2.765 4.148 Dotaties, subsidies, … 51.408 55.408 
Vreemd vermogen 13.556 15.053 
Voorzieningen en uitges telde belastingen 359 378 
Schulden > 1 jaar 2.986 2.849 Schulden < 1 jaar 10.115 11.673 
• Schulden > 1 j die binnen 1 j vervallen 134 137 
• Financiële schulden 0 0 
• Handelsschulden 6.568 8.147 
en sociale lasten 3.281 3.346 
• Overige schulden 133 43 
Overlopende rekeningen 96 152 
 295 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 298  (in duizenden EUR) 
Operationele opbrengsten 73.796 78.386 
Lopende opbrengsten 8.936 9.462 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 63.553 67.421 
Andere operationele opbrengsten 1.307 1.503 
Operationele kosten 73.093 77.251 
Div. diensten/goederen 15.841 17.295 Personeelskosten
 25.351 26.392 
Niet kaskosten 3.165 3.354 Inkomensoverdrachten 28.737 30.210 
Operationeel resultaat 703 1.135 
Financiële opbrengsten 1 8 
Financiële kosten 131 -124 
Uitzonderlijke opbrengsten 804 420 
Uitzonderlijke kosten 1 -56 
Resultaat van het boekjaar 1.376 1.384 
 
Sport op 7 mei 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij de volgende opmerkingen geformuleerd: 
• Het IVA BLOSO heeft bij de opstart op 1 april 2006 verder gewerkt met de 
begroting van de rechtsvoorganger en geen eigen begroting opgemaakt. 
Aan het Rekenhof werd ook geen begroting met toepassing van artikel 167 van het begrotingsdecreet 2006 overgelegd. 
• De minister van Financiën heeft de rekeningen 2006 van de VOI BLOSO en 
de IVA BLOSO pas op 3 september 2007 aan het Rekenhof verzonden, dus meer dan 3 maanden na de wettelijke voorleggingstermijn. 
• De verantwoordelijkheid voor het voeren van de boekhouding en het opstel-
len van de jaarrekening 2006 berustte na het ontslag van het hoofd van de 
boekhouding grotendeels bij één persoon. B ij het vertrek van het hoofd van 
de boekhouding vond geen kennisoverdracht plaats, niettegenstaande de medewerker nooit de eindverantwoordelijkheid voor de boekhouding en de jaarrekening heeft gehad. De instelling had dus problemen met de continuï-teit van de financiële diensten. He t gebrek aan continuïteit en de ontbre-
kende kennisoverdracht kunnen bovendien de rapportering over 2006 heb-ben beïnvloed. Het gebrek aan kennis bij de medewerker over problemen uit het verleden enerzijds en uit te voeren werkzaamheden bij de afsluiting van een jaarrekening anderzijds, hebben er onder meer toe geleid dat: 
• niet altijd gevolg werd gegev en aan de opmerkingen die het Rekenhof 
formuleerde bij de controle van de jaarrekeningen 2004 en 2005; 
• geen reconciliatie kon worden voorgelegd tussen de bedrijfseconomi-
sche en budgettaire boekhouding; 
• geen afdoende verklaring werd gegeven bij belangrijke mutaties in de 
balans en resultatenrekening over de boekjaren 2005 en 2006. 
  
8.4 Cultureel Centrum van de Vlaamse Gemeenschap  
Landcommanderij Alden Biesen 
Het Cultureel Centrum van de Vlaamse Gemeenschap Landcommanderij Alden 
Biesen is een DAB, die de volgende rekeningen heeft voorgelegd:  Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 296 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 299  (in duizenden EUR) 
 2005 2006  
Overdracht 141 142 159 159 
Dotatie 268 268 272 272 
Diverse  740 616 717 718 
Huuropbrengsten 60 53 57 39 
Aanwending 
reservefonds 00 00  
Totaal  1.209 1.079 1.205 1.188 
Uitgaven  
Personeel 168 118 168 122 
Werking 1.021 786 844 801 
Kapitaaluitgaven 20 16 34 3 
Transfer reserve-fonds 0103  
Over te dragen 0 159 159 259 
Totaal  1.209 1.080 1.205 1.188 
 
Cultuur op 14 augustus 2007 meegedeeld dat het de rekeningen 2006 gecon-troleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij geen opmerkingen geformuleerd. 
  
8.5 Fonds Culturele Infrastructuur (FOCI) 
Het FOCI is een VOI van categorie A, die de volgende rekeningen heeft voor-
gelegd: 
16 Verkoop goederen/diensten 10 16 14 14
26 Renteontvangsten van overheidsvorderingen  0 5
28 Overige opbrengsten van vermogen  0 136 Indirecte belastingen en heffingen 0 1 57 Kapitaaloverdrachten van bedrijven 0 1 0 358 Kapitaaloverdrachten van privaatrecht. instel. 0 7.325 
66 Kapitaaloverdrachten van de cent rale overheid 21.820 14.820 15.190 15.224
69 Kapitaaloverdrachten van andere instit. groep  0 6
 TOTAAL ONTVANGSTEN 21.830 22.163 15.204 15.253
12 Aankoop goederen/diensten 225 218 640 573
21 Rentes en huurgelden van gronden 1 0 1 051 Kapitaaloverdracht en aan bedrijven en financi-
ele instellingen 5.252 4.870 7.333 2.460
lingen zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen 2.616 1.759 2.019 1.194
tionele groep 4.000 2.243 6.500 3.917
63 Kapitaaloverdrachten aan lokale overheden 500 321 815 21565 Kapitaaloverdrachten aan andere institutionele 
groepen 4.687 4.686 
74 Verwerving overige investeringsgoederen 4 4 
 TOTAAL UITGAVEN 17.285 14.101 17.308 8.359
 Budgettair resultaat boekjaar 4.545 8.062 -2.104 6.894
 Overgedragen resultaat vorige jaren 3.735 3.736 11.797 11.798
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 8.280 11.798 9.693 18.692
 297 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 300  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vaste activa 3 2 
Materiële vaste activa 3 2 
Vlottende activa 11.863 19.460 
Vorderingen < 1 jaar 7.333 3 Liquide middelen 4.530 19.457 
Totaal 11.866 19.462 
Passiva   
Eigen Vermogen 11.801 18.693 
Overgedragen resultaat 11.801 18.693 
Vreemd vermogen 65 769 
Schulden < 1 jaar 65 769 
• Handelsschulden 1 6 
• Belastingen en sociale lasten 0 30 
• Overige schulden 64 733 
 
Operationele opbrengsten 22.162 15.243 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 14.821 15.227 
Andere operationele opbrengsten 7.341 16 
Operationele kosten 14.098 8.350 
Div. diensten/goederen 20 380 Niet kaskosten 1 1 Inkomensoverdrachten 14.077 7.969 
Operationeel resultaat 8.064 6.893 
Financiële opbrengsten 0 5 
Financiële kosten 0 11 Uitzonderlijke opbrengsten 1 6 
Resultaat van het boekjaar 8.065 6.893 
 
Cultuur op 21 december 2007 meegedeeld dat het de controle van de jaarreke-ningen 2006 van het Fonds Culturele Infr astructuur heeft beëindigd. Het heeft 
daarbij geen opmerkingen geformuleerd.    
8.6 Reproductiefonds Vlaamse Musea (RVM) 
Het RVM is een VOI van categorie sui generis, die de volgende rekeningen 
07 Ontvangsten van ov erheidsdiensten 0 181 
16 Verkoop goederen/diensten 70 14 62 32
28 Overige resultaten van vermogen 0 2 8 486 Kredietafl./vereffeningen deelnemingen  391 392
 TOTAAL ONTVANGSTEN 70 197 461 428
11 Lonen en sociale lasten 200 200 248 211
12 Aankoop goederen/diensten 16 39 223 6274 Verwerving overige investeringsgoederen 0 57 32 76
 TOTAAL UITGAVEN 216 296 503 348
 Budgettair resultaat boekjaar -146 -99 -42 79
 Overgedragen resultaat vorige jaren 200 195 96 99
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 54 96 54 178
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 298 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 301  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vaste activa 67 100 
Immat. vaste activa 51 64 
Materiële vaste activa 16 35 
Vlottende activa 136 211 
Voorraden 4 10 Vorderingen < 1 jaar 24 29 Geldbeleggingen 100 150 Liquide middelen 7 15 Overlopende rekeningen 1 7 
Totaal 203 311 
Passiva   
Eigen Vermogen 93 210 
Kapitaal 673 1.065 
Overgedragen resultaat -580 -855 
Vreemd vermogen 110 101 
Schulden > 1 jaar 50 50 
• Financiële schulden 50 50 
Schulden < 1 jaar 59 48 • Handelsschulden 21 8 
en sociale lasten 38 40 
Overlopende rekeningen 1 3 
 
Operationele opbrengsten 27 42 
Lopende opbrengsten 14 32 
Andere operationele opbrengsten 13 10 
Operationele kosten 281 319 
Handelsgoederen 1 7 Div. diensten/goederen 35 46 Personeelskosten
 218 222 
Niet kaskosten 27 43 
Operationeel resultaat -254  
Financiële opbrengsten 2 4 
Financiële kosten 0 -2 
Resultaat van het boekjaar -252 -275 
 
Cultuur op 11 december 2007 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 ge-controleerd verklaard heeft. Het hee ft daarbij geen opmerkingen geformuleerd. 
  299 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 302 8.7 Vlaams Commissariaat voor de Media (VCM) 
De rekeningen van het Vlaams Commi ssariaat voor de Media hebben betrek-
king op de periode van 1 januari 2006 tot 9 februari 2006. Op die datum ging de 
VOI in het kader van de operatie Bete r Bestuurlijk Beleid over in de EVA 
Vlaamse Regulator voor de Media (zie verder).  
46 Inkomensoverdrachten van centrale overheid 604 604 774 581
 TOTAAL ONTVANGSTEN 604 604 774 581
11 Lonen en sociale lasten  586 0
12 Aankoop goederen/diensten 604 104 51 4
74 Verwervingen overige investeringsgoederen  156 0
 TOTAAL UITGAVEN 604 104 793 4
 Budgettair resultaat boekjaar 0 500 -19 577
 Overgedragen resultaat vorige jaren 256 256 256 256
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 256 756 237 833
 
Activa   
Vaste activa 3 3 
Materiële vaste activa 3 3 
Vlottende activa 753 1.336 
Vorderingen < 1 jaar 304 885 Liquide middelen 449 451 
Totaal 756 1.339 
Passiva   
Eigen Vermogen 752 1.333 
Overgedragen resultaat 752 1.333 
Vreemd vermogen 4 6 
Overlopende rekeningen 4 6 
 
Operationele opbrengsten 604 580 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 604 580 
Operationele kosten 58 0 
Div. diensten/goederen 58 0 
Operationeel resultaat 546 580 
Resultaat van het boekjaar 546 580 
 
Media op 29 april 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 (over de pe-riode van 1 januari 2006 tot 9 februari 2006) gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij geen opmerkingen geformuleerd.   Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 300 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 303 8.8 Vlaams Fonds voor de Letteren (VFL) 
Het VFL is een VOI van categorie sui generis, die de volgende rekeningen heeft 
16 Verkopen goederen en diensten  0 124
18 Werkzaamheden water- en wegenwerken  0 7
39 Inkomensoverdrachten uit buitenland  0 4746 Inkomensoverdrachten van cent rale overheid 3.728 3.728 3.443 3.443
56 Vermogensheffingen 0 2 0 059 Kapitaaloverdracht en van buitenland 0 47 0 0
 TOTAAL ONTVANGSTEN 3.728 3.777 3.443 3.621
11 Lonen en sociale lasten 380 488 488 472
12 Aankoop goederen/diensten 294 251 202 26934 Inkomensoverdrachten aan gezinnen 3.054 2.778 2.753 2.83474 Verwerving overige investeringsgoederen 0 30 0 17
 TOTAAL UITGAVEN 3.728 3.547 3.443 3.592
 Budgettair resultaat boekjaar 0 230 0 29
 Overgedragen resultaat vorige jaren -526 -526 -296 -296
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT -526 -296 -296 -267
 
Activa   
Vaste activa 99 91 
Materiële vaste activa 85 77 
Financiële vaste activa 14 14 
Vlottende activa 252 259 
Voorraden  9 Vorderingen < 1 jaar 46 126 Liquide middelen 58 -9 Overlopende rekeningen 148 133 
Totaal 351 350 
Passiva   
Eigen Vermogen -525 -557 
Kapitaal 396 371 
Overgedragen resultaat -921 -928 
Vreemd vermogen 876 907 
Voorzieningen en uitges telde belastingen 281 337 
Schulden < 1 jaar 595 570 
• Handelsschulden 525 498 
en sociale lasten 70 67 
 
Operationele opbrengsten 3.777 3.620 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 3.728 3.443 
Andere opbrengsten 49 177 
Operationele kosten 3.587 3.653 Handelsgoederen, grond- en hulpstoffen -9 Div. diensten/goederen 251 269 Personeelskosten
 488 479 
Niet kaskosten 69 80 Inkomensoverdrachten 2.779 2.834 
Operationeel resultaat 190 -33 
Financiële opbrengsten 0 0 
Resultaat van het boekjaar 190 -32 
 
Cultuur op 21 december 2007 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 ge-301 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 304 controleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij de volgende opmerkingen aan de 
minister van Financiën en Begroting medegedeeld: 
• De jaarrekening werd pas op 3 september 2007 aan het Rekenhof overge-
legd. 
• Het VFL heeft de lonen van december 2006 al uitbetaald in 2006 en aan-
gerekend in de uitvoeringsrekening van de begroting 2006. Zodoende han-delde het VFL in strijd met de wettelijke bepaling dat de wedde van de-cember budgettair in het volgende begrotingsjaar moet worden aangere-kend(
7).  
  
8.9 Vlaamse Opera (Vlopera) 
De Vlopera is een VOI van categorie sui generis, die de volgende rekeningen 
16 Verkoop goederen/diensten 3.766 3.786 3.746 4.525
28 Overige resultaten van vermogen 4 0 4 1
46 Inkomensoverdr. Centr. overheid 13.998 14.052 14.455 14.47647 Inkomensoverdr. soc. verz. inst 0 1.003 0 048 Van de lokale overheden 4.333 4.519 3.542 3.79966 Kapitaaloverdr. centrale  overheid 4.984 3.229 7.483 4.060
 TOTAAL ONTVANGSTEN 27.085 26.589 29.230 26.861
11 Lonen en sociale lasten 17.616 17.149 17.134 16.413
12 Aankoop goederen/diensten 4.826 4.672 3.757 16.41320 Rente - Niet verdeeld 186 0 27 021 Rente overheidsschuld 213 213 184 20541 Inkomensoverdr. Instit. overheid 0 124 0 23071 Binnen de sector overheid 4.000 2.025 5.000 3.95374 Overige investeringsgoed. 170 386 285 482
9 Overheidsschuld 771 771 799 790
 TOTAAL UITGAVEN 27.782 25.340 27.186 26.579
 Budgettair resultaat boekjaar -697 1.249 2.044 282
 Overgedragen result. vorige jaren -1.681 -1.681 -432 -432
 OVER TE DRAGEN RESULT. -2.378 -432 1.612 -150
 
7  Artikel 2 van het koninklijk besluit nr. 279 van 30 maart 1984 betreffende 
de betaling na vervallen termijn van de wedden van sommige perso-neelsleden van de openbare sector en artike l 53, §7, van het besluit van 
de Vlaamse Regering van 21 mei 1997 betreffende een geïntegreerde economische boekhouding en budgettaire rapportering voor de Vlaamse openbare instellingen. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 302 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 305  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vaste activa 13.431 20.884 
Immat. vaste activa 25 19 
Materiële vaste activa 13.370 20.835 Financiële vaste activa 36 0 
Vlottende activa 13.917 14.857 
Vorderingen > 1 jaar 4.731 3.923 Vorderingen < 1 jaar 8.304 9.808 Liquide middelen 452 562 Overlopende rekeningen 430 564 
Totaal 27.348 35.741 
Passiva   
Eigen Vermogen 16.676 26.069 
Overgedragen resultaat -1.088 115 
Dotaties, subsidies, … 17.764 25.954 
Vreemd vermogen 10.672 9.672 
Voorzieningen en uitges telde belastingen 243 203 
Schulden > 1 jaar 4.690 3.882 Schulden < 1 jaar 3.806 3.531 
• Schulden > 1 jaar die binnen het jaar 
vervallen 799 815 
• Financiële schulden 1.239 451 
• Handelsschulden 965 1.581 
• Schulden m.b.t. belastingen, bezoldigin-gen en sociale lasten 775 678 
• Ontvangen vooruitbetalingen 3 0 
• Overige schulden 25 6 
Overlopende rekeningen 1.933 2.056 
 
Operationele opbrengsten 23.564 23.692 
Lopende opbrengsten 3.334 3.105 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 18.959 16.457 
Andere operationele opbrengsten 1.271 4.130 
Operationele kosten 23.156 22.301 
Handelsgoederen, grond- en hulpstoffen 3.885 2.758 Div. diensten/goederen 3.729 3.588 Personeelskosten
 14.378 14.534 
Niet kaskosten 1.138 1.294 Inkomensoverdrachten 26 127 
Operationeel resultaat 408 1.391 
Financiële opbrengsten 1 1 
Financiële kosten 346 225 
Uitzonderlijke opbrengsten 35 36 
Uitzonderlijke kosten 2.038 0 
Resultaat van het boekjaar -1.940 1.203 
 
Cultuur op 10 juli 2007 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het meldde daarbij dat de financiële situatie van de Vlopera in vergelijking met voorgaande jaren ve rbeterde. Op 31 december 2006 bedroeg 
het balanstotaal 35,7 miljoen EUR. Tegenov er het vorige boekjaar betekent dit 
een toename met 8,4 miljoen EUR. De liquidi teitssituatie ging er dus op vooruit.  
 Op 31 december 2005 bedroeg de netto financiële schuld 0,8 miljoen EUR. Eind 2006 was er echter een netto financ ieel tegoed van 0,1 miljoen EUR. Aan 
de passiefzijde is er een toename van de kapitaalsubsidies en een daling van 
de schulden op meer dan één jaar (door aflossing van de investeringslening bij Dexia) alsook een daling van de schulden op ten hoogste één jaar (voorname-303 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 306 lijk ten gevolge van een daling van de financiële schuld bij het CFO door een 
verbeterde liquiditeitspositie).  Na het negatieve resultaat van de v oorgaande jaren, was het resultaat eind 
2006 weer positief. Het resultaat van het boekjaar evolueerde namelijk van een 
tekort van 1,9 miljoen EUR in 2005 naar een overschot van 1,2 miljoen EUR in 
2006. Dit positieve resultaat van het boekjaar was enerzijds te danken aan een toename van het operationele resultaat  met 983.000 EUR (door een daling van 
de aankopen van handelsgoederen, grond- en hulpstoffen) en anderzijds aan een toename van het uitzonderlijk resultaat  (eind 2005 was er immers de af-
boeking van de openstaande vorderingen op de steden Gent en Antwerpen ten laste van het uitzonderlijk resultaat). He t positieve jaarresultaat kon bovendien 
het overgedragen tekort van eind 2005 (1,1  miljoen EUR) volledig wegwerken. 
Eind 2006 haalde de Vlopera zo een over gedragen overschot van 0,1 miljoen 
EUR.   
8.10 Vlaamse Radio- en Televisieomroep (VRT) 
De VRT is een VOI van categorie sui generis, die de volgende rekeningen heeft 
16 Verkoop goederen/diensten 115.907 137.723 123.006 170.335
26 Rente van overheidsvorderingen 343 96 831 420
28 Overige resultaten van vermogen 4.130 4.782 4.637 4.30336 Indirecte belastingen en heffingen 26.750 33.683 26.750 41.73838 Overige inkomensoverdr. andere sectoren 3.255 3.031 3.150 2.91439 Inkomensoverdrachten van buitenland 0 800 0 -3146 Inkomensoverdrachten van cent rale overheid 244.527 239.041 254.691 255.703
49 Inkomensoverdr. van andere institut. groepen 0 900 0 066 Kapitaaloverdrachten binnen institutionele 
groep 24.789 24.792 24.789 24.789
77 Verkoop overige investeringsgoederen 0 45 0 24
 TOTAAL ONTVANGSTEN 419.701 444.893 437.854 500.195
11 Lonen en sociale lasten 169.399 163.149 174.735 158.239
12 Aankoop goederen/diensten 234.274 275.398 243.834 317.27721 Rente overheidsschuld 44 45 42 3033 Inkomstenoverdrachten aan de gezinnen 481 525 492 46345 Inkomensoverdrachten aan andere institutione-
le groepen 2.750 1.577 2.750 3.007
72 Nieuwbouw van gebouwen 0 2.805 8.187 12.04174 Verwerving overige investeringsgoederen 26.590 19.993 24.965 24.70181 Kredietverleningen en deelnemingen in bedrij-
ven en financiële instellingen 0 3.960 0 -475
91 Aflossing van gevestigde overheidsschuld 293 293 293 227
 TOTAAL UITGAVEN 433.831 467.745 455.298 515.510
 Budgettair resultaat boekjaar -14.130 -22.852 -17.444 -15.315
 Overgedragen resultaat vorige jaren 60.965 60.965 38.113 38.113
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 46.835 38.113 20.669 22.798
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 304 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 307  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vaste activa 122.738 137.927 
Immat. vaste activa 1.551 2.045 
Materiële vaste activa 101.566 117.407 Financiële vaste activa 19.621 18.475 
Vlottende activa 615.576 578.369 
Voorraden 86.773 90.157 Vorderingen < 1 jaar 454.653 456.339 Liquide middelen 52.657 27.510 Overlopende rekeningen 21.493 4.363 
Totaal 738.314 716.296 
Passiva   
Eigen Vermogen 150.066 194.222 
Kapitaal 179.874 173.983 
Reserves 498 19.475 Overgedragen resultaat -30.680 0 Dotaties, subsidies, … 375 764 
Vreemd vermogen 588.248 522.074 
Voorzieningen en uitgeste lde belastingen 400.450 374.095 
Schulden > 1 jaar 363 202 Schulden < 1 jaar 144.496 145.038 
• Schulden > 1 j die binnen 1 j vervallen 227 161 
• Handelsschulden 99.653 96.304 
en sociale lasten 44.458 
48.411 
• Overige schulden 157 162 
Overlopende rekeningen 42.940 2.739 
 
Operationele opbrengsten 374.642 460.827 
Lopende opbrengsten 138.772 137.720 
Wijzigingen in de voorraden en bestellingen in uitvoering 10.602 10.367 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 210.308 289.281 
Andere operationele opbrengsten 14.959 23.459 
Operationele kosten 409.929 445.102 
Handelsgoederen, grond en hulpstoffen 32.212 31.359 Div. diensten/goederen 221.349 239.327 Personeelskosten
 169.072 177.980 
Niet kaskosten 1.996 -7.123 Inkomensoverdrachten -14.700 1.996 
Operationeel resultaat -35.287 15.725 
Financiële opbrengsten 4.535 4.091 
Financiële kosten -72 167 Uitzonderlijke kosten 0 671 
Resultaat van het boekjaar -30.680 18.978 
 
Media op 25 juni 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij opgemer kt dat de VRT de financiële perfor-
mantiecriteria voor het begrotings jaar 2006 uit de beheersovereenkomst 2002-
2006 niet volledig heeft gehaald: 
• Het cumulatief resultaat bedroeg 3,4 miljoen EUR, wat hoger is dan de 
maatstaf van 2,4 miljoen EUR. 
• De Vlaamse Gemeenschap garandeert jaarlijks netto-inkomsten uit radio-
reclame van minimaal 37,2 miljoen EUR en legt een maximumgrens van 
40,9 miljoen EUR op. In 2006 bedroeg de omzet uit radioreclame 36,7 mil-
joen EUR. De knipperlichtprocedure werd als gevolg daarvan in gang ge-zet. In 2007 bekwam de VRT een extra dotatie. 305 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 308 • De VRT heeft de norm voor omzet langs alliantiepartnershippakketten (8,7 
miljoen EUR) in 2006 overschreden met 15.000 EUR. Hij heeft dit in 2007 
verrekend met de dotatie wegens het niet behalen van de reclame-inkomsten (zie boven).  
 Naar aanleiding van de rekeningencontrole heeft het Rekenhof ook een onder-zoek uitgevoerd naar de Restaurant-, r epresentatie- en hotelkosten bij de VRT 
(zie punt 3.5 van dit boek).   
8.11 Vlaamse Regulator voor de Media (VRM) 
Op 10 februari 2006 ging de VOI Vlaams Commissariaat voor de Media in het 
kader van de operatie Beter Bestuurlijk Bele id, over in het EVA VRM. De cijfers 
in de onderstaande uitvoeringsrekeni ng van de begroting hebben betrekking op 
de periode van 1 januari 2006 tot 31 december 2006. De resultatenrekening bevat de kosten en opbrengsten over de periode van 10 februari 2006 tot 31 
december 2006.  
30 Inkomensoverdrachten 423 656 
46 Inkomensoverdr. Centr. overheid 774 775 
 TOTAAL ONTVANGSTEN 1.197 1.431 
11 Lonen en sociale lasten 567 63 
12 Aankoop goederen/diensten 52 45 
74 Verwerving overige investeringsgoed. 156 2 
 TOTAAL UITGAVEN 775 110 
 Budgettair resultaat boekjaar 422 1.321 
 Overgedragen result. vorige jaren 256 756 
 OVER TE DRAGEN RESULT. 678 2.077 
 
BALANS 09.02.2006 31.12.2006 
Activa   
Vlottende activa 1.336 2.090 
Vorderingen > 1 jaar 0 304 Vorderingen < 1 jaar 885 194 Liquide middelen 451 1.592 
Totaal 1.339 2.092 
Passiva   
Eigen Vermogen 1.333 2.044 
Reserves 0 756 
Overgedragen resultaat 1.333 1.288 
Vreemd vermogen 6 48 
Schulden > 1 jaar 6 48 
 
RESULTATENREKENING  09.02.2006 31.12.2006 
Operationele opbrengsten 580 851 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 580 195 
Andere operationele opbrengsten 0 656 
Operationele kosten 0 139 
Div. diensten/goederen 0 104 Personeelskosten
 0 32 
Afschrijvingen 0 3 
Operationeel resultaat 580 712 
Resultaat van het boekjaar 580 712 
 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 306 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 309 Het Rekenhof heeft de Vlaamse minister s van Financiën en Begroting en van 
Media op 30 april 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 (over de pe-
riode 10 februari 2006 tot 31 december 2006) gecontroleerd verklaard heeft. 
Het merkte daarbij op dat de VRM bij z ijn opstart heeft voortgewerkt met de 
begroting van de rechtsvoorganger en geen eigen begroting heeft opgemaakt. Aan het Rekenhof werd evenmin een begr oting met toepassing van artikel 167 
van het begrotingsdecreet 2006 overgelegd.   
9 Werk en Sociale Economie 
 
9.1 Herplaatsingsfonds 
Na de operationalisering van het beleidsdomein Werk en Sociale Economie op 
1 april 2006, bleef het Herplaatsingsfonds  voortbestaan als een VOI van cate-
gorie A, die sindsdien ressorteert onder  het Vlaams Subsidieagentschap voor 
Werk en Sociale Economie. 
38 Overige inkomensoverdrachten 0 0 0 360
heid 4.465 4.465 4.465 4.465
ele instellingen 0 83 0 0
 TOTAAL ONTVANGSTEN 4.465 4.548 4.465 4.825
33 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde insti-
tutionele groep 4.465 1.990 4.465 1.435
 TOTAAL UITGAVEN 4.465 1.990 4.465 1.435
 Budgettair resultaat boekjaar 0 2.557 0 3.390
 Overgedragen resultaat vorige jaren 1.592 1.592 4.149 4.149
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 1.592 4.149 4.149 7.539
 
Activa   
Vlottende activa 4.176 7.539 
Vorderingen < 1 jaar 10 947 
Liquide middelen 4.165 6.592 
Totaal 4.176 7.539 
Passiva   
Eigen Vermogen  4.149 7.539 
Overgedragen resultaat 4.149 7.539 
Vreemd Vermogen 26 0 
Schulden < 1 jaar 26 0 
 
Operationele opbrengsten 4.546 4.825 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 4.546 4.825 
Operationele kosten 1.990 1.435 
Inkomensoverdrachten 1.990 1.435 
Operationeel resultaat 2.556 3.390 
Resultaat van het boekjaar 2.556 3.390 
 
Werk op 3 juni 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij de volgende opmerkingen geformuleerd: 307 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 310 • De rekening 2006 werd door het Rekenhof slechts op 22 april 2008 ontvan-
gen, dus met 11 maanden vertraging. 
• Onder de openstaande vorderingen bevinden zich drie dossiers waarin het 
fonds al in 2005 een ingebrekestelling verstuurde. Sindsdien ondernam het 
Herplaatsingsfonds in deze dossiers geen actie meer. In de loop van 2006 
groeide het aantal niet geïnde terugv orderingen verder aan. Het fonds 
stuurde op ongestructureerde wijze m aar een beperkt aantal herinnerings-
brieven. Bij gebrek aan een degelijke debiteurenopvolging mist het fonds 
ontvangsten. Bovendien wordt de mogelijkheid tot inning steeds onwaar-schijnlijker. Een aantal vorderingen z ijn ondertussen zo dubieus van aard 
dat een waardevermindering zou moeten worden geboekt. 
• De vorderingen bevatten een paar dossiers die in feite afgehandeld zijn, 
maar die verschillen vertoonden tussen de vorderingsinboeking en de feite-lijke betaling. Het fonds moet deze boekhoudkundige verschillen corrigeren.  
  
9.2 Vlaams Agentschap voor Ondernemersvorming - Syntra Vlaande-
ren 
Het Vlaams Agentschap voor Ondernemer svorming - Syntra Vlaanderen werd 
opgericht bij decreet van 7 mei 2004 en trad in werking op 1 april 2006. Het 
agentschap is één van de twee rechtsopvolgers van de Vlaamse openbare instelling Vlaams Instituut voor het Zelfstandig Ondernemen (VIZO). Syntra 
Vlaanderen heeft het luik vorming overgenomen van het VIZO. Het luik be-drijfsadvies en Design Vlaanderen werden overgedragen aan het Vlaams Agentschap Ondernemen.   
16 Verkoop goederen/diensten 783 494 
39 Inkomensoverdrachten van het buitenland 950 492 
46 van de centrale overheid 51.391 32.335 
 TOTAAL ONTVANGSTEN 53.124 33.321 
11 Lonen en sociale lasten 7.228 4.821 
12 Aankoop goederen/diensten 6.673 4.944 34 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 407 325 44 Inkomensoverdrachten aan het autonoom 
gesubsidieerd onderwijs 38.625 27.922 
74 Verwerving overige investeringsgoederen 191 177 
 TOTAAL UITGAVEN 53.124 38.188 
 Budgettair resultaat boekjaar 0 -4.867 
 Overgedragen resultaat vorige jaren 1.950 9.016 
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 1.950 4.149 
 
In 2006 werden de begrotingen nog opgemaakt in het licht van de oude struc-tuur. Dat betekent dat een begroting op jaarbasis werd opgemaakt voor het 
VIZO en dat nog geen begroting werd opgesteld voor het nieuwe agentschap Syntra Vlaanderen. De begrotingscijfers zijn jaargegevens, terwijl de realisatie-
cijfers, gelet op de opstart op 1 april, maar negen maanden betreffen.  
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 308 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 311  (in duizenden EUR) 
Activa  
Vaste activa 504 
Immat. Vaste activa 31 
Materiële vaste activa 472 Financiële vaste activa 1 
Vlottende activa 17.396 
Vorderingen < 1 jaar 16.548 Liquide middelen 328 Overlopende rekeningen 520 
Totaal 17.900 
Passiva  
Eigen Vermogen 2.784 
Kapitaal 9.653 
Overgedragen resultaat -6.869 
Vreemd vermogen 15.117 
Voorzieningen en uitges telde belastingen 1.558 
Schulden < 1 jaar 13.559 
• Financiële schulden (kredietinstellingen) 1.250 
• Handelsschulden 1.997 
en sociale lasten 920 
• Overige schulden 9.393 
Overlopende rekeningen 0 
 
Operationele opbrengsten 34.206
Lopende opbrengsten 0
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 33.710
Andere operationele opbrengsten 496
Operationele kosten 41.076
Div. diensten/goederen 3.988Personeelskosten
 5.670
Niet kaskosten 1.872Inkomensoverdrachten 29.545
Operationeel resultaat -6.869
Resultaat van het boekjaar -6.869
 
Werk op 8 april 2008 meegedeeld dat het de controle van de jaarrekening 2006 
beëindigd heeft. Het heeft daarbij onder meer de volgende opmerkingen gefor-muleerd: 
• De rekening werd door het Rekenhof maar op 6 februari 2008 ontvangen, 
dus met ruim acht maand vertragi ng. Bovendien ontbreekt de goedkeuring 
van de functioneel bevoegde minister. 
• Het Vlaams Agentschap voor Onder nemersvorming – Syntra Vlaanderen 
ging van start op 1 april 2006 als één van de rechtsopvolgers van het 
Vlaams Instituut voor het Zelfstandig Ondernemen. Het VIZO werd echter 
nog niet onmiddellijk opgeheven. Bij afsl uiting van het boekjaar 2006 was de 
overdracht van de goederen, de recht en en plichten van het VIZO aan de 
rechtsopvolgers nog niet formeel ger egeld. Het Vlaams Agentschap voor 
Ondernemersvorming – Syntra Vlaanderen en het VLAO ondertekenden op 
3 september 2007 een rechtsopvolgings overeenkomst. Deze overeenkomst 
vertoonde echter gebreken. Zo was de overdragende instantie, het VIZO, er 
geen partij in. Bovendien vermeldt de overeenkomst geen ingangsdatum. Een besluit waarmee de Vlaamse Regering de goederen, rechten en plich-ten van het VIZO aan de twee rechtsopvolgers toewijst, blijft nog steeds uit. Voor de overgangsperiode, met beide rechtspersonen naast elkaar, bestaan 
dus geen duidelijke, formele afspraken over verantwoordelijkheden of de re-309 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 312 gistratie van de transacties. In de praktijk  boekte het VIZO alle transacties in 
tot 31 maart. Het VIZO bleef nadien ook instaan voor de afhandeling van de 
lopende zaken (inning openstaande vorderingen en betaling openstaande schulden). Alle transacties vanaf 1 april dienden onmiddellijk te worden in-
geboekt bij de rechtsopvolgers. Zo boekte Syntra Vlaanderen bv.:  
- de verdere financiering van de regionale syntra, zoals goedgekeurd 
door de raad van bestuur van het VIZO in december 2005;  
- vaste activa gebaseerd op een inventaris die de betrokken partijen in 
2007 opstelden; 
- vorderingen die in het kader van Europese projecten in de VIZO-
periode startten;  
- een provisie voor een hangend geschil tussen het VIZO en de RSZ; 
- kosten in het kader van huur overeenkomsten, onderhoudscontracten 
e.d. die nog op naam van het VIZO stonden.  
Bij verscheidene transacties zijn der den betrokken. Desalniettemin loopt de 
correcte juridische overdracht van de rechten en plichten moeizaam. De op-
start van Syntra Vlaanderen en de inboek ing van diverse transacties was 
dan ook onvoldoende juridisch onderbouwd. 
• Jaarlijks wordt de werkingssubsidie aan de syntra berekend(
8). De raad van 
bestuur van het VIZO keurde de ber ekening van de financiering voor 2006 
goed in december 2005: ongeveer 70% van de subsidie werd gereserveerd 
voor lonen, die maandelijks moesten wo rden betaald; de overige 30% zou in 
schijven worden betaald, met in de laat ste schijf een afrekening van de tota-
le subsidie. De eerste drie maanden van 2006 boekte het VIZO de lonen en het eerste voorschot in zijn rekeni ng; vanaf 1 april schreef Syntra Vlaande-
ren de betaalde subsidies in zijn boekhouding in. Op het einde van het jaar bleken drie van de vijf syntra ec hter meer te hebben ontvangen dan de raad 
van bestuur goedkeurde. De wijze van subsidiebetaling laat dus toe de be-
rekende subsidie te overschrijden. Bovendien bekwam Syntra Vlaanderen 1.700.000 EUR uit de provisie van het meerbanenplan voor een eenmalige 
bijkomende investeringssubsidie aan het syntra Antwerpen Vlaams Brabant (1,6 miljoen EUR) en voor de financie ring van een audit van de syntra (100 
duizend EUR). Zo werden middelen voor het meerbanenplan afgewend van hun doel. 
• In 2006 werden de begrotingen nog opgesteld volgens de oude structuur. 
Voor Syntra Vlaanderen werd dus nog geen begroting opgesteld. De eerste echte begroting voor dit nieuw EVA wa s die voor 2007. Deze begroting ver-
meldde ook referentiegegevens voor 2006. Deze referentiegegevens staan 
in de uitvoeringsrekening van de begrot ing. Zij slaan echter op een volledig 
jaar, terwijl de realisaties maar over negen maanden lopen.  
• De uitvoeringsrekening van de begr oting vermeldt onder ESR code 08.21 
een van vorige boekjaren overgedragen ov erschot van 9.016.177 EUR. Dat 
bedrag stemt overeen met het op 31 december 2006 over te dragen begro-tingssaldo dat de uitvoeringsrekening v an het VIZO registreerde. Vermits de 
rekening 2006 van het VIZO nog geen eindrekening was en Syntra Vlaande-ren maar in 2006 van start ging, kan in de uitvoeringsrekening van de begro-ting 2006 nog geen overgedragen saldo bevatten. Bovendien rijst de vraag waarom het budgettair saldo bij de opheffing van het VIZO niet werd ver-
                                                       
8  Overeenkomstig de bepalingen van het  besluit van de Vlaamse Regering 
van 14 december 2001 betreffende de erkenning en de subsidiëring van de centra voor vorming van zelf standigen en KMO’s, bedoeld bij het de-
creet van 23 januari 1991. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 310 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 313 deeld over de rechtsopvolgers Synt ra Vlaanderen én het Vlaams Agent-
schap Ondernemen. 
 
9.3 Vlaams Instituut voor Zelfstandig Ondernemen (VIZO) 
De hervormingsoperatie in het kader v an beter bestuurlijk beleid voorzag in een 
overdracht van de activiteiten van de VOI VIZO naar twee nieuwe agentschap-
pen: het IVA Vlaams Agentschap O ndernemen (VLAO) en het EVA Vlaams 
Agentschap voor Ondernemersvorming – Syntra Vlaanderen. Beide agent-
schappen behoren tot verschillende beleidsdomeinen: het VLAO ressorteert 
onder het beleidsdomein EWI en Syntra Vlaanderen onder het beleidsdomein WSE. Het oprichtingsdecreet van het IVA VLAO trad in werking op 1 januari 
2006; het oprichtingsdecreet van het  EVA Syntra Vlaanderen op 1 april 2006. 
Bovendien werd de VOI VIZO niet onmiddellijk opgeheven. Er was voorzien in een overgangsfase. Zo diende het VIZO, ondanks zijn beperkte activiteiten in 2006, toch nog een rekening over 2006 voor te leggen.  
16 Verkoop goederen/diensten 640 504 833 1.054
39 Inkomensoverdrachten van het buitenland 1.300 803 950 175
46 Inkomensoverdrachten van cent rale overheid 55.197 55.263 57.629 21.383
77 Verkoop overige investeringsgoederen 769 789 0 0
 TOTAAL ONTVANGSTEN 57.906 57.359 59.412 22.612
11 Lonen en sociale lasten 9.658 9.463 10.332 2.991
12 Aankoop goederen/diensten 9.848 7.988 9.732 62434 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 727 547 530 10744 Inkomensoverdrachten aan autonoom gesub-
sidieerd onderwijs 37.643 37.507 38.625 11.826
74 Verwerving overige investeringsgoederen 90 760 193 0
 TOTAAL UITGAVEN 57.966 56.265 59.412 15.547
 Budgettair resultaat boekjaar -60 1.094 0 7.065
 Overgedragen resultaat vorige jaren 857 857 1.950 1.951
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 797 1.951 1.950 9.016
 
VIZO en dat nog geen begrotingen werden opgesteld voor de nieuwe agent-schappen VLAO en Syntra Vlaanderen. De vermelde realisaties hebben echter maar betrekking op de beperkte activiteiten van het VIZO, die vooral in de peri-
ode van januari tot en met maart 2006 plaatsvonden. De begrotingscijfers met de uitvoeringscijfers vergelijken heeft dan ook weinig zin.  311 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 314  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vaste activa 1.589 0 
Immat. vaste activa 274 0 
Materiële vaste activa 1.314 0 Financiële vaste activa 1 0 
Vlottende activa 9.680 9.019 
Vorderingen < 1 jaar 624 5.180 Liquide middelen 8.243 3.839 Overlopende rekeningen 812 0 
Totaal 11.270 9.019 
Passiva   
Eigen Vermogen 2.410 9.014 
Kapitaal 378 0 
Overgedragen resultaat 2.033 9.014 
Vreemd vermogen 8.859 5 
Voorzieningen en uitges telde belastingen 874 0 
Schulden < 1 jaar 7.985 0 
• Handelsschulden 2.711 0 
en sociale lasten 1.184 0 
• Overige schulden 4.091 5 
Totaal 11.270 9.019  
 
De vaste activa werden afgeboekt bij het VIZO en ingeboekt bij de agentschap-pen VLAO en Syntra Vlaanderen. De vorderingen op minder dan een jaar om-vatten een dotatie van 5.177 duizend EUR di e in het kader van de activiteiten 
van de eerste drie maanden nog aan het VIZO toekwam, maar die verkeerdelijk op de rekening van Syntra Vlaanderen was gestort. In januari 2007 heeft Syntra Vlaanderen haar op rekening van het VIZO overgemaakt. Alle handelsvorderin-gen, inclusief die van het VLAO, boekte het  VIZO nog tot 31 maart in, zij het dat 
het die van het VLAO niet in zijn resultaat, maar op wachtrekeningen, regi-
streerde. De op de wachtrekeningen geboekte vorderingen maakten deel uit van een verrekening met het VLAO die in december 2006 plaatsvond. De op 31 december openstaande handelsvorderingen vloeien alle nog voort uit activitei-ten van het VLAO. De liquide middelen verhoogden in december nog in belang-rijke mate door twee stortingen van het VLAO op rekening van het VIZO: in december betaalde het VLAO een voorsc hot van het VIZO als opstartsteun 
terug (500.000 EUR) en het VLAO bet aalde het VIZO ook 1.140.978,45 EUR 
terug uit een verrekening van de financiële verrichtingen m.b.t. activiteiten van het VLAO die nog langs het VIZO ver liepen en van de personeelslasten van het 
VLAO die gedurende het eerste kwartaal nog door het VIZO werd betaald.  Het kapitaal werd afgeboekt bij het VIZO en ingeboekt in de rekening 2006 van Syntra Vlaanderen. De voorziening die jaren geleden was aangelegd in het 
kader van een juridisch geschil, kon wegens  het afsluiten van het dossier door 
de advocaat van het VIZO wor den teruggenomen. De handelsschulden en de 
overige schulden werden nog tot en met 31 maart ingeboekt door het VIZO. Het boekte de schulden van het VLAO op wachtrekeningen. Zij gaven aanleiding tot een verrekening in december. De facturen vanaf 1 april werden rechtstreeks in de boekhouding van het VLAO en Syntra Vlaanderen ingevoerd. De op 31 de-cember openstaande schuld van 5.164 EUR ten slotte betreft een betwiste fac-
tuur van het sociaal secretariaat ADMB.   Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 312 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 315  (in duizenden EUR) 
Operationele opbrengsten 56.587 22.599 
Lopende opbrengsten 279 6 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 55.288 21.574 
Andere operationele opbrengsten 1.021 1.019 
Operationele kosten 55.976 14.552 
Div. diensten/goederen 7.518 1.362 Personeelskosten
 9.627 1.931 
Niet kaskosten 671 -728 Inkomensoverdrachten 38.161 11.986 
Operationeel resultaat 611 8.047 
Uitzonderlijke opbrengsten 558 0 
Uitzonderlijke kosten 0 1.066  
Resultaat van het boekjaar 1.169 6.981 
 
Vanaf januari 2006 gingen de commerciële ac tiviteiten van het VIZO over naar 
het VLAO. Bijgevolg bleef de omzet van het VIZO in 2006 beperkt. De inko-mens- en kapitaaloverdrachten bet reffen 21.278.000 EUR dotaties van de 
Vlaamse overheid voor de eerst e drie maanden van 2006 en 225.000 EUR 
inkomsten uit Europese projecten.  De andere operationele opbrengsten lagen 
voor de drie werkingsmaanden op het jaarniveau van 2005. Deze hoge op-brengsten waren grotendeels het gevolg van de hervormingen: het VLAO be-
taalde de personeelskosten voor december 2005 tot maart 2006 (932.594,84 EUR) terug aan het VIZO en de provin ciale diensten moesten op 31 maart 2006 
hun kleine kas terugstorten. Bij dez e operatie bleek dat bepaalde diensten 
meer dan het normaal voorziene maximumbedrag in kas hadden. Deze over-schotten, of door de regionale diens ten geïnde ontvangsten, werden per 31 
maart overgemaakt aan de centrale diensten van het VIZO.   Onder de diensten en diverse goederen werden alleen de facturen geboekt die geen betrekking hadden op activiteiten van het  VLAO en een factuurdatum vóór 
1 april 2006 hadden. De personeelskosten omvatten nog alle lonen over de periode van januari tot maart, inclusief die van de werknemers die naar het VLAO overgingen. Het VLAO betaalde in december 2006 de loonlasten van het eerste kwartaal terug aan het VIZO. Voor ts werd in 2006 een provisie voor een 
hangend geschil teruggenomen, wat een negatieve kost opleverde. De inko-mensoverdrachten omhelzen de subsid ies aan de regionale syntra voor de 
eerste drie maanden. De subsidies voor de overige 9 maanden zijn in de reke-ning van Syntra Vlaanderen opgenomen. De uitzonderlijke kosten zijn volledig het gevolg van de BBB-operatie: een actiefbestanddeel met een nettoboek-waarde van 1.463,40 EUR werd buiten gebr uik gesteld en de vaste activa en 
het kapitaal werden afgeboekt, wat resu lteerde in 1.064.086,61 EUR kosten.  
Economie op 8 april 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontro-leerd verklaard heeft. Het heeft daarbij de volgende opmerkingen geformuleerd: 
• Het Rekenhof heeft de rekening 2006 pas op 6 februari 2008 ontvangen, 
• De BBB operatie voorzag in de opheffing van de VOI VIZO en de verdeling 
van de activiteiten over het nieuwe IVA VLAO en het nieuwe EVA Vlaams 
Agentschap voor Ondernemersvorming - Syntra Vlaanderen. In de praktijk 
trad het oprichtingsdecreet van het IVA VLAO in werking op 1 januari 2006 
en dat van het EVA Syntra Vlaanderen op 1 april 2006, terwijl de opheffing van het VIZO uitbleef. Zodoende waren juridisch onderscheiden entiteiten gelijktijdig met eenzelfde opdracht bez ig. Bovendien verloopt de transitie 
moeizaam: het VLAO startte op 1 januari 2006, maar het VIZO voerde de eerste drie maanden nog het personeels- en financieel beheer uit op grond 313 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 316 van een samenwerkingsovereenkomst van 1 maart 2006 tussen hetzij het 
VIZO hetzij Syntra Vlaanderen en het VLAO. Een akkoord over de toewij-
zing van de roerende en onroerende goederen en de inventarisatie van de lopende overeenkomsten kwam pas bij overeenkomst van 3 september 
2007 tot stand. Zij werd gesloten tussen Syntra Vlaanderen en het VLAO. De overdragende instantie, het VIZO, ont brak daarbij. Het VIZO keurde de 
overeenkomst pas op 14 december 2007 goed. Blijkbaar werden het VIZO en Syntra Vlaanderen ten onrechte besc houwd als één partij, wat juridisch 
incorrect is en onduidelijkheden creëert. Zo  zwijgt de rechtsopvolgingsover-
eenkomst over de overdracht v an de hangende geschillen van het VIZO, 
aangezien het VLAO geen geschillen heeft overgenomen. Bovendien is niet duidelijk afgelijnd welke verrichtingen bij het VIZO of bij Syntra Vlaanderen horen. De overeenkomst stelde evenm in een ingangsdatum. Dat impliceert 
een overdracht vanaf 3 september 2007 (datum van ondertekening). Noch-
tans stelde het VIZO de jaarrekeni ng 2006 op in het licht van de overeen-
komst: zo bevat de balans geen vaste acti va of kapitaal meer. Het VIZO 
boekte deze bestanddelen op 31 maart 2006 af. De rekening bevat wel nog voor de eerste drie maanden afschrijvingen op alle vaste activa, ook zij die aan het VLAO werden overgedragen. Verder werd vanaf 1 april getracht alle transacties zoveel mogelijk te regi streren in de rekeningen van de rechtsop-
volgers. Het VIZO zou alleen nog de lopende verrichtingen (openstaande vorderingen en schulden) afhandelen. De  rechtsopvolgingsovereenkomst 
volstaat overigens niet om de overdrac ht formeel te regelen, dat vergt im-
mers volgens artikel 35 van het kader decreet bestuurlijk beleid een besluit 
van de Vlaamse Regering en een bekrachtiging door het Vlaams Parlement. Een dergelijk besluit is momenteel nog in ontwerp. Het Rekenhof heeft er 
dan ook op aangedrongen de rechten en verplichtingen van het VIZO cor-rect en zo snel mogelijk bij besluit van de Vlaamse Regering over te dragen 
aan de rechtsopvolgers. 
• In het kader van de herstructurer ing dienden de provinciale diensten hun 
kleine kas per 31 maart 2006 terug te storten aan de centrale diensten van het VIZO. Normaliter mochten die niet meer bedragen dan 247,89 EUR. In 
de praktijk overtroffen drie decentra le diensten dit maximum ruimschoots. 
Eén dienst stortte meer dan 20.000 EUR terug. Het Rekenhof heeft dan ook, zoals al bij de rekening 2005, aangedr ongen de werking van het systeem 
met permanente voorschotten of kleine kassen bij de decentrale diensten te 
onderzoeken en duidelijk te formaliseren. 
• Het VIZO heeft in de loop van het boekjaar een aantal openstaande vorde-
ringen, waaronder een Europees dossier met een vordering van 3.222,60 EUR dat in een slepende discussie met de coördinator terechtkwam en 5.147,56 EUR terugvorderingen op lesgever s die het al ettelijke jaren als 
een debet onder de schulden heeft geregistreerd, als oninvorderbaar afge-boekt door de oorspronkelijke boeking terug te draaien. Zoals bij de reke-ning 2005, heeft het Rekenhof ook nu weer opgemerkt dat een vordering waarvan de inning twijfelachtig is, eerst  als dubieus tot uiting moet komen, 
waarna eventueel een waardevermindering kan worden geboekt. Het defini-tief afboeken dient bovendien de goedkeur ing van de raad van bestuur te 
dragen. 
  Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 314 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 317 9.4 Vlaamse Dienst voor Arbeidsb emiddeling en Beroepsopleiding 
(VDAB) 
De VDAB is bij de operatie Beter Best uurlijk Beleid omgevormd van een VOI 
van categorie B naar een publiekrechtelijke EVA, die de volgende rekeningen 
08 Interne verrichtingen 5.200 6.286 2.323 2.437
16 Verkoop goederen/diensten 62.780 58.516 76.496 76.574
26 Rente van overheidsvorderingen 331 329 395 25639 Inkomensoverdrachten van het buitenland 
(Europese middelen) 28.700 30.609 29.500 32.038
46 Inkomensoverdrachten van cent rale overheid 432.171 433.442 413.204 403.607
47 Van de sociale verzekeringsinstellingen (terug-
vorderingen RSZ) 1.500 1.585 400 3.319
49 Van andere institutionele groepen 10.501 10.501 10.501 10.50166 Kapitaaloverdrachten binnen eenzelfde institu-
tionele groep 13.181 13.181 20.860 20.860
96 Opnemingen van gevestigde ov erheidsschuld 3.650 3.650 0 0
 TOTAAL ONTVANGSTEN 558.014 558.099 553.679 549.592
03 Interne verrichtingen 5.200 6.286 2.323 2.437
11 Lonen en sociale lasten 243.905 245.578 247.251 249.48312 Aankoop goederen/diensten 106.545 99.750 136.186 108.76121 Rentes op overheidsschuld 0 0 119 15631 Exploitatiesubsidies 5.536 5.343 6.036 21.63132 Overdrachten, geen expl oitatiesubsidies, aan 
bedrijven en financiële instellingen 4.403 4.463 47.283 39.743
33 Overdrachten aan privaatrechtelijke instellin-
gen zonder winstoogmerk t.b.v. de gezinnen 145.769 136.020 46.114 44.864
34 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 25.334 24.605 30.250 28.33041 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde insti-
tutionele groep 4.575 4.027 816 816
43 Inkomensoverdrachten aan lokale overheden 0 0 1.050 80071 Aankopen van gronden en gebouwen in het 
binnenland 3.650 5.102 1.000 354
72 Nieuwbouw van gebouwen 7.295 4.092 12.491 9.52774 Verwerving overige investeringsgoederen 8.584 7.807 10.447 14.16885 Kredietverleningen binnen de sector overheid 0 0 0 691 Aflossingen van gevestigde overheidsschuld 0 0 313 313
 TOTAAL UITGAVEN 560.796 543.073 541.679 521.389
 Budgettair resultaat boekjaar -2.782 15.025 12.000 28.203
 Overgedragen resultaat vorige jaren 41.219 54.045 69.071 69.071
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 38.437 69.071 81.071 97.274
 
 315 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 318  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vaste activa 153.865 154.835 
Immat. vaste activa 1.751 2.572 
Materiële vaste activa 152.114 152.257 Financiële vaste activa 0 6 
Vlottende activa 171.332 189.255 
voorraden 977 1.127 Vorderingen < 1 jaar 169.304 186.840 Liquide middelen 60 60 Overlopende rekeningen 990 1.228 
Totaal 325.198 344.090 
Passiva   
Eigen Vermogen 155.440 202.982 
Kapitaal 0 0 
Reserves 0 0 Overgedragen resultaat 12.578 52.145 Dotaties, subsidies, … 142.862 150.837 
Vreemd vermogen 169.757 141.108 
Voorzieningen en uitgeste lde belastingen 1.082 807 
Schulden > 1 jaar 8.503 3.206 Schulden < 1 jaar 154.912 136.905 
vervallen 2.701 421 
• Financiële schulden 99.309 71.038 
• Handelsschulden 19.414 35.534 
en sociale lasten 32.404 28.433 
• Overige schulden 1.083 1.479 
Overlopende rekeningen 5.260 191 
 
Operationele opbrengsten 556.971 672.905 
Lopende opbrengsten 52.653 71.418 
Geproduceerde vaste activa 822 0 Inkomens- en kapitaaloverdrachten 493.067 589.672 
Andere operationele opbrengsten 10.429 11.816 
Operationele kosten -536.338 -626.409 
Handelsgoederen, grond- en hulpstoffen 22.405 28.716 Div. diensten/goederen 240.425 304.932 Personeelskosten
 258.482 277.264 
Niet kaskosten 14.079 14.726 Andere operationele kosten 946 769 
Operationeel resultaat 20.633 46.497 
Financiële opbrengsten 1.076 325 
Financiële kosten -265 -519 Uitzonderlijke opbrengsten 522 3.315 Uitzonderlijke kosten -0 -10.051 
Resultaat van het boekjaar 21.966 39.567 
 
Werk op 8 juli 2008 meegedeeld dat het de controle van de jaarrekening 2006 beëindigd heeft. Het heeft daarbij de volgende opmerkingen geformuleerd: 
• Het Rekenhof ontving de rekening 2006 pas op 6 februari 2008, dus met 
ruim acht maanden vertraging. Bo vendien ontbreekt de goedkeuring van de 
functioneel bevoegde minister. 
• De VOI VDAB is juridisch nooit definitief opgeheven. Artikel 25 van het op-
richtingsdecreet van de EVA VDAB van 7 mei 2004 voorzag weliswaar in de 
opheffing van de VOI-oprichtingsdecreten,  maar het besluit van de Vlaamse 
Regering dat op 31 maart 2006 het beleidsdomein Werk en Sociale Econo-
mie operationaliseerde, stelde het opric htingsdecreet van het EVA VDAB in Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 316 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 319 werking met uitzondering van artikel 25. Inmiddels droeg de Vlaamse Rege-
ring op 22 juni 2007 de goederen, rechten en verplichtingen van de VOI met terugwerkende kracht tot 1 april 2006,  over aan het EVA en andere rechts-
opvolgers (het IVA Vlaams Subsidi eagentschap voor Werk en Sociale Eco-
nomie (VSWSE) en het departement Werk  en Sociale Economie). Dit besluit 
trad In de praktijk vond dus geen nieuw e oprichting plaats, maar een om-
vorming van de VDAB. Boekhoudkundig ging de VDAB uit van continuïteit. Hij stelde daarom één rekening over 2006 op. De hervorming was nochtans ingrijpend voor de VDAB, die ook de arbeidsgehandicapten van het vroege-re VFSIPH toegewezen kreeg en de tewe rkstellingsprogramma’s zag over-
gaan naar het IVA VSWSE. Ook vier inspec teurs, belast met het toezicht op 
de tewerkstellingsprogramma’s, gingen over naar de inspectiediensten van 
het departement Werk en Sociale Economie. Om de overdracht van activiteiten van het VFSIPH naar de VDAB in goede 
banen te leiden, stelden de ministers van Werk, van Sociale Economie en van Welzijn een afsprakennota op. De  ministers en leidend ambtenaren van 
de betrokken verzelfstandigde agentschappen ondertekenden ook een sa-menwerkingsovereenkomst. Tot slot stelde de VDAB met het VFSIPH een 
service level agreement (SLA) op. E en besluit van de Vlaamse Regering 
over de toewijzing van de goederen, rechten en verplichtingen van het 
VFSIPH aan de rechtsopvolger VDAB ontbreekt echter nog. Bovendien be-
steedde de materieoverdracht onvoldoende aandacht aan de hangende juri-dische geschillen. Ondanks bepalingen in de afsprakennota, de samenwer-kingsovereenkomst en het SLA, had de juridische dienst van de VDAB geen weet van juridische geschillen afkoms tig van het VFSIPH, dat dergelijke ge-
schillen nochtans voor meer dan 2 miljoen EUR had geprovisioneerd. De 
VDAB boekt in zijn onwetendheid daarvoor  geen voorziening. Zijn juridische 
dienst onderzoekt momenteel deze gesch illendossiers. Als zij financiële ge-
volgen hebben, moet de VDAB daarvoor een provisie aanleggen. Vanaf 1 april 2006 ging het inhoudelijk, administratief en financieel beheer van de tewerkstellingsprogramma’s over van de VDAB naar het VSWSE. 
Vier inspecteurs gingen naar het depar tement WSE. Het subsidieagent-
schap nam uiteindelijk twee activiteiten niet volledig over:  
− Het VSWSE volgt de subsidies aan gemeenten in het kader van het 
jeugdwerkloosheidsplan alleen maar op; de VDAB bleef echter betaal-orgaan vanuit een eenmalige dotatie uit 2005, zonder over de achter-liggende informatie te beschikken waarmee het de correctheid van de betaling kon controleren. 
− De Europese werkervaringspremies werden voorheen aan de VDAB 
toegewezen omdat hun berekening en betaling gelijkaardig was aan de behandeling van andere loonpremies in het kader van tewerkstellings-programma’s. Bovendien was de VDAB in staat te prefinancieren in af-
wachting van de ontvangst van de Europese middelen. Sinds 1 april 2006 voert het VSWSE de berekening van de Europese werkerva-ringspremies uit, terwijl de betaling ten laste van de VDAB blijft. De VDAB kan de bedragen vervolgens vorderen van het ESF-agentschap. Bij gebrek aan onderliggende documenten, weet de VDAB echter niet meer of haar geboekte vordering co rrect is en overeenstemt met het 
uiteindelijk te innen bedrag. 
Het Rekenhof concludeerde dan ook dat  de VDAB betalingen uitvoert, zon-
der over de onderliggende stukken te beschikken. Bovendien bleken de rechtsopvolger s onvoldoende voorbereid op de over-
name van de materies. Zo hadden noch het subsidieagentschap, noch het departement voldoende ruimte om de overgekomen personeelsleden te huisvesten. Het VSWSE was daarenboven ni et in staat de betalingen van de 
loonpremies uit te voeren langs het Oraf insysteem. Daarom werd in diverse 
Service Level Agreements overeengek omen dat de betaaldienst van de te-317 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 320 werkstellingsprogramma’s gebruik mocht blijven maken van de infrastructuur 
van de VDAB (lokalen, hardware, werkingsmiddelen) en de bestaande soft-
ware. Bovendien liet de VDAB toe dat de betaling van de loonpremies aan 
de begunstigden ook na 1 april 2006 nog langs haar zichtrekening verliep.  Uiteindelijk verhuisden de personeelsleden van de dienst tewerkstellings-programma’s in februari 2007 v an de VDAB-gebouwen naar die van het 
VSWSE en het departement. De medewerkers namen hun persoonsgebon-den activa mee. De betrokken partijen hadden echter vooraf geen onderlin-ge inventaris opgesteld inzake over te dragen vaste activa. De VDAB heeft 
pas na het vertrek van de personeelsleden een lijst gemaakt van de ver-huisde activa. Bovendien bleek dat de medewerkers die hun pc hadden meegenomen, achteraf van het VSWSE toch nieuwe portables kregen in het kader van het cleardeskprincipe in het Ellipsgebouw. Het is niet duidelijk wat 
met de VDAB-pc's gebeurde. Een voor afgaande inventarisering zou meer 
duidelijkheid hebben gecreëerd. Hoewel de werknemers van de dienst tewerkstellingsprogramma’s in 2007 
fysisch verhuisden, bleef het VSWSE ook daarna nog een beroep op de VDAB doen. Zo draait het systeem dat de loonpremies berekent, op dit ogenblik nog altijd op een server van de VDAB en werden de loonpremies nog tot januari 2008 betaald langs de zichtrekening van de VDAB. De VDAB factureerde de verrichtingen die langs hem verliepen: enerzijds factureerde hij het gebruik van lokalen, werki ngsmiddelen, ICT-ondersteuning, Easypay-
onderhoud, enz. voglens de SLA’s, anderzijds factureerde hij maandelijks al-le netto-betalingen (betalingen minus m ogelijke terugvorderingen) vanuit zijn 
zichtrekeningen van 1 april 2006 tot en met de lonen van december 2007. Het opstellen van deze facturen was echter geen sinecure, aangezien de VDAB niet altijd over voldoende deta ilgegevens beschikte. Het subsidie-
agentschap bezit immers de precieze  gegevens voor de loonpremiebereke-
ning. Zo bracht de VDAB in 2007 ongeveer 70.000 EUR inhoudingen in het kader van Europese werkervaringsprem ies ten onrechte in mindering van 
facturen aan het VSWSE.  Mede door de moeizame reconstructie van de betalingen ten laste van het 
VSWSE, verliep de facturatie ook vr ij traag. Dat noopt de VDAB uiteindelijk 
grote bedragen te prefinancieren. Op 31 december 2006 bedroeg de open-staande vordering op het subsidieagentschap 53 miljoen EUR. Het Rekenhof concludeerde dat de hervo rming in het kader van beter be-
stuurlijk beleid bij de VDAB moeizaam verliep en zelfs in 2008 nog niet he-lemaal op punt staat. 
• De VDAB ontving 6,7 miljoen EUR uit de provisie van het meerbanenplan 
voor een versnelde schuldafbouw. Hij loste daarmee een lening  bij het 
Fonds voor Vakopleidingen in de Bouwnijverheid (FVB) en een dertigtal lea-singcontracten vervroegd af. Zodoende wendde hij middelen af van hun ei-genlijk doel.  
• Voor enkele jaren startte de VDAB me t het sluiten van leasingcontracten, 
die hij oorspronkelijk boekte als operati onele leasing, terwijl het om financië-
le leasing ging. De balans diende de aangekochte activa dan ook als eigen-dom van de VDAB weer te geven. De VDAB had deze activa echter bij ver-
werving niet geïnventariseerd en wist zodoende van verscheidene aange-
kochte pc’s niet meer waar zij zich  bevonden. De dienst sloot uiteindelijk de-
ze eerste leasingcontracten vervr oegd af met een dading. Vanaf 2005 sloot 
hij een groot aantal nieuwe financiële leasingcontracten, die hij in 2006, ge-let op de verwerving van middelen uit het meerbanenplan, beëindigde. Zo ook beëindigde de VDAB twee contracten in december 2006 vroegtijdig ter-wijl hij in januari 2007 alleen nog de restwaarde moest betalen. Andere con-tracten gingen nog in oktober 2006 van start en werden al in december 2006 afgelost. Bovendien verrekende de dienst bij de vervroegde aflossing de restwaarde van 7.712,74 EUR verkeerdelijk dubbel. Onmiddellijk na de ver-Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 318 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 321 vroegde aflossing van een dertigtal l easingcontracten, ging de VDAB in 
2007 weer nieuwe contracten aan. Vanaf 2008 kwamen er om budgettaire 
redenen geen nieuwe leasingcontracten meer. Oorspronkelijk spreidde de VDAB de kosten budgettair over meer jaren. Bij de rekening 2005 en het begrotingsonderzoek merkte het Re kenhof op dat de VDAB de financiële 
leasing moet beschouwen als leningen, die bij het aangaan volledig in (de uitvoeringsrekening van) de begroting to t uiting moeten komen. Aldus meent 
de VDAB dat leasing niet meer inetere ssant is. Het Rekenhof heeft de instel-
ling aangeraden de voor- en nadelen van haar financieringstechnieken en de correcte registratie erv an vooraf te bestuderen. 
• In 2005 maakte de inspecteur v an financiën dotaties aan de VDAB afhanke-
lijk van een kwartaalrapportering over de gemaakte kosten. Hoewel geen dotatiebesluiten deze voorwaarde offi cialiseerden, vond de betaling in de 
praktijk pas plaats na een opvraging per  kwartaal door de VDAB. De dienst 
vroeg echter diverse toegekende dotatie s nooit op: van in totaal 69.125.000 
EUR geconditioneerde  dotaties, vroeg de VDAB minstens 13.892.955 EUR 
nooit op. Hij boekte in 2006 daarvan al 9.418.747 EUR definitief af. Boven-dien staat er in de rekening 2006 nog een vordering van 4.474.208 EUR 
open voor afgelopen acties. In 2007 liepen a lleen de acties in het kader van 
het jeugdwerkloosheidsplan en de knelpuntvacatures door. Na verrekening van de kosten van het vierde kwartaal  van 2006 was voor deze twee acties 
nog 6.181.056 EUR beschikbaar. De boekhoudkundig openstaande vorde-ring op geconditioneerde  dotaties uit 2005 bedroeg na deze afrekening nog 
10.655.264 EUR. De VDAB dient de bedragen die hij met zekerheid niet zal innen af te boeken.  
• De VDAB registreert activa in  de boekhouding zodra hij het ontvangen goed 
kan koppelen aan een goedgekeurde factuur. Activa die hij in 2006 ontving, maar waarvoor hij nog geen factuur ontving of die nog niet werden goedge-keurd, worden niet in de rekening 2006 opgenomen. Aldus is de volledigheid van de activa niet gegarandeerd. 
• De VDAB geeft facturen weinig gestruc tureerd weer: hij boekt facturen maar 
op de rekening te betalen leveranciers  na hun goedkeuring, maar boekt een 
beperkt aantal ontvangen, maar nog niet goedgekeurde facturen op subre-
kening 444 (te ontvangen facturen). Facturen die de VDAB pas in 2007 ont-ving, maar die hij onmiddellijk goedkeurde, boekte hij als handelsschuld van 2006 en niet als te ontvangen facturen.  Bovendien bleken tal van facturen 
uit 2006 nog niet te zijn geboekt bij gebrek aan goedkeuring. De volledigheid van de handelsschulden is dus niet gegarandeerd. 
• Zoals de rekening 2005, draagt ook het aangepaste budget in de uitvoe-
ringsrekening van de begroting alleen de goedkeuring van de raad van be-stuur en ontbreekt een formele ministeriële goedkeuring.  
  319 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 322 10 Landbouw en Visserij 
 
10.1 Financieringsinstrument voor de Vlaamse Visserij- en Aquicul-
tuursector (FIVA) 
Het FIVA is een VOI van categorie A, die de volgende rekeningen heeft voorge-
legd: 
1 Lopende ontvangsten 25 3 25 4
46 Inkomensoverdrachten van cent rale overheid 2.219 2.219 4.212 4.212
57 Kapitaaloverdrachten van bedrijven  0 146 0 18
 TOTAAL ONTVANGSTEN 2.244 2.368 4.237 4.234
51 Kapitaaloverdrachten aan bedrijven  2.244 1.483 4.498 2.946
 TOTAAL UITGAVEN 2.244 1.483 4.498 2.946
 Budgettair resultaat boekjaar 0 885 -261 1.288
 Overgedragen resultaat vorige jaren 261 261 1.147 1.146
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 261 1.146 886 2.434
 
Activa   
Vlottende activa 1.145 2.434 
Vorderingen < 1 jaar 49 50 
Liquide middelen 1.096 2.384 
Totaal 1.145 2.434 
Passiva   
Eigen Vermogen 1.096 2.384 
Overgedragen resultaat 1.096 2.384 
Vreemd vermogen 49 50 
Schulden > 1 jaar 49 50 
 
Operationele opbrengsten 2.367 4.234 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 2.222 4.216 
Andere operationele opbrengsten 145 18 
Operationele kosten 1.483 2.946 
Inkomensoverdrachten 1.483 2.946 
Operationeel resultaat 884 1.288 
Resultaat van het boekjaar 884 1.288 
 
Landbouw op 11 maart 2008 meegedeeld dat het de controle van de jaarreke-ning 2006 heeft beëindigd. Het formuleerde daarbij de volgende opmerkingen: 
• De termijn voor het overleggen v an de rekeningen aan het Rekenhof werd 
met ruim drie maanden overschreden. 
• Het begrotingssaldo van 2005 werd ni et op een correcte manier overgedra-
gen naar 2006. De uitgevoerde correct ie van 1.264 EUR naar aanleiding 
van de rekeningencontrole 2005, is welis waar correct, maar werd uitge-
voerd op een foutief, overgewaardeer d saldo 2005, namelijk op 1.147.000 
EUR i.p.v. 1.146.527 EUR. De over gewaardeerde saldo-overdracht zorgt 
voor een gelijkaardige overwaardering van het gecumuleerde begrotingsre-
sultaat op 31 december 2006, waardoor de overgelegde reconciliatie tus-
sen beide resultaten evenmin correct is. 
 Op 25 juni 2008 trad de Vlaamse minister van Financiën en Begroting de op-merkingen van het Rekenhof bij. Wat de overdracht van het begrotingssaldo Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 320 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 323 betreft, werd de correctie voor de gecumuleerde toestand op 31 december 
2007 uitgevoerd in de rekeningen 2007.   
10.2 Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF) 
Het VLIF is een VOI van categorie A, die de volgende rekeningen heeft voorge-
legd: 
08 Interne verrichtingen 0 25 
16 Verkoop van niet-duurzame goederen/diensten 100 108 100 57
46 Inkomensoverdrachten binnen eenzelfde insti-
tutionele overheid 46.820 46.820 53.325 53.425
ele instellingen  150 145 250 462
 TOTAAL ONTVANGSTEN 47.070 47.098 53.675 53.944
03 Interne verrichtingen 0 26 
31 Exploitatiesubsidies 26.484 25.716 27.400 26.15051 Kapitaaloverdracht en aan bedrijven en financi-
ele instellingen 23.664 24.399 26.298 26.126
 TOTAAL UITGAVEN 50.148 50.141 53.698 52.276
 Budgettair resultaat boekjaar -3.078 -3.043 -23 1.668
 Overgedragen resultaat vorige jaren 3.078 3.078 36 36
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 35 13 1.704
 
Activa   
Vlottende activa 3.837 5.530 
Vorderingen < 1 jaar 3.814 4.027 
Liquide middelen 23 1.503 
Totaal 3.837 5.530 
Passiva   
Eigen Vermogen 933 2.855 
Overgedragen resultaat 933 2.855 
Vreemd vermogen 2.904 2.675 
Voorzieningen en uitgeste lde belastingen 2.163 1.908 
Schulden > 1 jaar 149 174 Schulden < 1 jaar 592 593 
 
Operationele opbrengsten 47.313 53.906 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 46.922 53.483 
Andere operationele opbrengsten 391 423 
Operationele kosten 50.115 52.022 
Terugneming voorziening -254 Inkomensoverdrachten 50.115 52.276 
Operationeel resultaat -2.802 1.884 
Financiële kosten 1 0 
Uitzonderlijke opbrengsten 38 
Resultaat van het boekjaar -2.803 1.922 
 
Landbouw op 18 maart 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecon-troleerd heeft verklaard. Het formuleerde daarbij de volgende opmerkingen: 
• De termijn voor het overleggen v an de rekeningen van het Rekenhof werd 
• De opmerkingen die het Rekenhof formuleerde bij de rekeningencontroles 
2004 en 2005 gelden ook voor de jaarrekening 2006.  
- Het fonds verwerkte niet alle vorderingen in de jaarrekening. 321 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 324 - Het fonds boekt in de uitvoeringsrekening van de begroting nog steeds op 
kasbasis in plaats van op transacti ebasis, zodat het bekomen begrotingsre-
sultaat niet in overeenstemming is met de werkelijkheid. - De voorgelegde reconciliaties verklaren het verschil tussen het kassaldo en het begrotingssaldo, in plaats v an tussen het bedrijfseconomisch resul-
taat en het (correcte) begrotingsresultaat. 
• Het Rekenhof heeft akte genomen van het ministerieel antwoord van 25 
mei 2007 op zijn brief van 10 oktober 2006 over de jaarrekening 2004. Het zal de aangekondigde rechtzettingen en remediëringen nauwgezet opvol-gen en beklemtoont dat een zo snel moge lijke uitvoering, ten laatste met de 
jaarrekening 2007, niet alleen cruciaal is voor een efficiënte en doelmatige (financiële) organisatie, maar ook een e ssentiële voorwaarde is om te vol-
doen aan de wettelijke verplichtingen. 
 De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 5 september 2008 
geantwoord op de bovenstaande opmerkingen. Het Rekenhof onderzoekt mo-menteel dit antwoord.   
11 Leefmilieu, Natuur en Energie 
 
11.1 Grindfonds 
Het Grindfonds is een publiekrechtelijk VOI van categorie A, die de volgende 
 
36 Indirecte belastingen en heffingen 2.200 2.344 2.500 2.843
tutionele groep 600 934 400 432
48 Inkomensoverdrachten van lokale overheden 0 2 
 TOTAAL ONTVANGSTEN 2.800 3.280 2.900 3.275
12 Aankopen niet-duurzame goederen/diensten 3.738 607 3.305 186
32 Inkomensoverdrachten,  geen exploitatiesubsi-
dies, aan bedrijven en financiële instellingen 900 59 900 82
34 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 400 283 400 342
tutionele groep 395 413 395 198
43 Inkomensoverdrachten aan lokale overheden  0 16861 Kapitaaloverdrachten binnen éénzelfde institu-
tionele groep 1.000 273 1.000 364
 TOTAAL UITGAVEN 6.433 1.635 6.000 1.340
 Budgettair resultaat boekjaar -3.633 1.645 -3.100 1.935
 Overgedragen resultaat vorige jaren 25.033 25.033 26.678 26.678
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 21.400 26.678 23.578 28.613
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 322 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 325  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vlottende activa 26.971 28.749 
Vorderingen < 1 jaar 399 0 
Liquide middelen 25.972 28.307 Overlopende rekeningen 600 442 
Totaal 26.971 28.749 
Passiva   
Eigen Vermogen 26.605 28.242 
Overgedragen resultaat 26.605 28.242 
Vreemd vermogen 366 507 
Voorzieningen en uitges telde belastingen 292 292 
Schulden < 1 jaar 74 215 
 
Operationele opbrengsten 2.946 3.243 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 2.946 3.243 
Operationele kosten 1.123 1.438 
Div. diensten/goederen 839 1.138 Inkomensoverdrachten 284 300 
Operationeel resultaat 1.823 1.805 
Financiële kosten 136 168 
Resultaat van het boekjaar 1.687 1.637 
 
Openbare Werken, Energie, Leefmilieu en Natuur op 8 januari 2008 meege-deeld dat het de jaarrekeningen 2006 gecontroleerd heeft verklaard. Het formu-leerde daarbij de volgende opmerkingen: 
• De rekeningen werden ruim 3 maanden na de voorgeschreven datum (31 
mei) aan het Rekenhof voorgelegd. 
• De opmerkingen over de reconciliatie en de voorzieningen voor pensioenen 
bij de rekeningen 2004 en 2005 gelden ook voor de jaarrekening 2006. 
 
Op 3 juli 2008 trad de Vlaamse minister van Financiën en Begroting de opmer-kingen van het Rekenhof over de rekeni ngencontrole 2006 bij. Wat de voorzie-
ningen voor pensioenen betreft, vonden in de jaarrekening 2007 al de nodige terugnames plaats. Aangaande de reconciliatie wordt een rechtzetting in het vooruitzicht gesteld voor het boek- en begrotingsjaar 2008. 
   
11.2 Minafonds 
Het Minafonds is een DAB, die de volgende rekeningen heeft voorgelegd: 
 
 2005 2006  
Overdracht 340.196 344.249 221.242 221.570 
Dotatie 154.382 154.994 429.521 409.521 
Diverse  231.407 216.955 154.760 170.889 
Totaal  725.985 716.198 805.523 801.980 
Uitgaven  
Doorstortingen 725.985 494.628 805.523 581.007 
Over te dragen 0 221.570 0 220.973 Totaal  725.985 716.198 805.523 801.980 
 323 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 326 Het Rekenhof heeft de Vlaamse minister s van Financiën en Begroting en van 
Leefmilieu op 29 april 2008 meegedeeld dat het de rekeningen 2006 gecontro-
leerd heeft verklaard. Het heeft daarbij geen opmerkingen geformuleerd. 
 
11.3 Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) 
Bij decreet van 7 mei 2004, gewijzigd bij decreet van 23 december 2005 en in 
werking getreden op 1 april 2006 door een beslissing van de Vlaamse Regering 
van 31 maart 2006, is de VOI van categorie A Openbare Afvalstoffenmaat-schappij voor het Vlaamse Gewest opgehouden te bestaan als rechtspersoon en is op 1 april 2006 het nieuwe IVA met rechtspersoonlijkheid Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij ontst aan als rechtsopvolger van de VOI 
OVAM.  De OVAM heeft over 2006 aan het Rekenhof twee jaarrekeningen voorgelegd: voor de VOI OVAM over de periode van 1 januari 2006 tot 31 maart 2006 en voor het IVA over de periode van 1 apr il 2006 tot 31 december 2006. Zij zijn in 
de onderstaande tabellen in aparte kolommen weergegeven. De kolommen Begroting 2006 bevatten respectievelijk de initiële begroting 2006 en de laatst 
goedgekeurde, aangepaste begroting 2006. Beide betreffen het volledige be-grotingsjaar 2006 (12 maanden).  
 ESR-UITVOERINGSREKENING 2005 2006 (01-03) 2006 (04-12) 
 Begroting Uitvoering Begroting U itvoering Begroting Uitvoering
16 Verkoop goederen/diensten 5.408 5.683 5.377 1.437 5.470 3.985
26 Rente van overheidsvorderingen 0 64 0 0 0 0
28 Overige opbrengsten van vermogen 20 0 20 0 20 038 Overige inkomensoverdrachten 5.695 13.921 6.874 1.722 6.238 -1.00639 Inkomensoverdrachten van het buitenland 450 84 1.237 0 907 26246 Inkomensoverdrachten van centrale  overheid 48.466 38.671 28.923 16.307 29.672 5.932
48 Inkomensoverdrachten van lokale overheden 2 5000  0 1 0
66 Kapitaaloverdrachten van centrale  overheid 1.607 1.030 17.274 98 16.433 5.611
69 Kapitaaloverdr. van andere instit. groepen 0 648 0 0 0 0
7 Desinvesteringen 1.510 261 5 4 2.005 2.1718 Kredietaflossingen en vereffeningen deelne-
mingen  0 8 800  00
98 Opnemingen uit reservefondsen 24.000 20.922 25.526 2.251 23.424 10.506
 TOTAAL ONTVANGSTEN 87.181 81.372 85.236 21.819 84.169 27.471
11 Lonen en sociale lasten 18.007 17.915 18.212 5.572 18.178 13.292
12 Aankoop goederen/diensten 17.672 10.400 17.737 2.762 18.868 9.74221 Rente overheidsschuld 0 69 0 4 0 -331 Exploitatiesubsidies 1.364 1.136 1.753 456 1.243 73732 Inkomensoverdrachten aan bedrijven 0 0 0 50 300 1.36973 Aanleg waterwegen/wegenbouwkund. werken 24.250 20.852 24.512 2.133 23.180 9.36374 Verwerving overige investeringsgoederen 1.147 549 1.420 129 1.423 1.039
8 Kredietverleningen en deelnemingen  20 0 20 0 20 0
93 Spijzigen van reservefondsen 24.495 30.349 23.140 1.722 21.070 3.614
 TOTAAL UITGAVEN 86.955 81.270 86.794 12.828 84.282 39.153
 Budgettair resultaat boekjaar 226 102 -1.558 8.991 -113 -11.682
 Overgedragen resultaat vorige jaren 7.238 7.238 7.464 7.340 7.339 0
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 7.464 7.340 5.906 16.31 7.226 -11.682
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 324 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 327  (in duizenden EUR) 
BALANS 2005 31.03.2006 31.12.2006 
Activa    
Vaste activa 4.631 4.474 3.926 
Immat. vaste activa 401 444 881 
Materiële vaste activa 3.741 3.541 2.512 Financiële vaste activa 489 489 533 
Vlottende activa 178.699 189.432 173.062 
Vorderingen < 1 jaar 157.960 175.567 166.171 Liquide middelen 18.646 8.982 3.525 Overlopende rekeningen 2.093 4.883 3.366 
Totaal 183.330 193.906 176.988 
Passiva    
Eigen Vermogen 14.061 27.011 -5.572 
Herwaarderingsmeerwaarden 241 241 266 
Reserves 10.983 8.380 2.497 Overgedragen resultaat -6.638 10.624 -16.351 Dotaties, subsidies, … 9.475 7.766 7.996 
Vreemd vermogen 169.269 166.895 182.560 
Voorzieningen en uitgestel de belastingen 160.604 160.754 173.940 
Schulden < 1 jaar 8.519 6.028 8.564 Overlopende rekeningen 146 113 56 
 
RESULTATENREKENING  2005 31.03.2006 31.12.2006
Operationele opbrengsten 67.991 23.432 25.440
Lopende opbrengsten 14.383 1.894 9.173
Wijzigingen in de voorraden en BIU -300 0 0Inkomens- en kapitaalov erdrachten 53.680 21.501 16.107
Andere operationele opbrengsten 228 37 160
Operationele kosten 66.965 8.770 59.815
Div. diensten/goederen 32.166 4.122 20.471Personeelskosten
 17.931 4.214 13.864
Afschrijv. en waardevermind. vaste activa 1.374 283 975Voorzieningen 15.408 150 13.186Inkomensoverdrachten 0 1 3Andere operationele kosten 86 0 11.316
Operationeel resultaat 1.026 14.662 -34.375
Financiële opbrengsten 64 0 4
Financiële kosten 77 4 1
Uitzonderlijke opbrengsten 554 2 1.616
Uitzonderlijke kosten 17 0 102
Resultaat van het boekjaar 1.550 14.660 -32.858
 
Leefmilieu meegedeeld dat het op 28 mei 2008 de jaarrekeningen op 31 maart 2006 en op 31 december 2006 gecontroleerd heeft verklaard. Het heeft bij de jaarrekening op 31 maart 2006 de volgende opmerkingen geformuleerd: 
• In de tussentijdse afsluiting van de bedrijfseconomische rekeningen op 31 
maart 2006 behield de OVAM de 788.000 EUR voorzieningen voor vakan-
tiegeld 2006, geboekt in 2005, maar voor de eerste drie maanden van 2006 legde de instelling geen voorziening voor  vakantiegeld meer aan (geraamd 
op 200.000 EUR). De OVAM registreerde de vakantiegeldvoorziening en de voorziening voor eindejaarspremies (150.000 EUR) op het passief van de 
balans als voorzieningen voor overige risico’s en kosten (code 163-165) en 
de mutaties van deze voorzieningen in de resultatenrekening als voorzienin-
gen (toevoegingen, bestedingen en terugnemingen)  (code 633/637), in 
plaats van als schulden m.b.t. belastingen, bezoldigingen en sociale lasten  
(code 45) en personeelskosten  (code 62). 
• De uitvoeringsrekening bevat voor  de ESR-code 69.43 (kapitaaloverdrach-
ten van de federale overheid - andere)  647.581 EUR. Dat bedrag staat niet 
in de begrotingsboekhouding en is evenm in getotaliseerd in de hogere ESR-325 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 328 code 69, dat een nulsaldo vertoont. Deze vergissing heeft dan ook geen im-
pact op het overgedragen begrotingssaldo van 31 maart 2006. 
 Over de jaarrekening op 31 december 2006 heeft het Rekenhof de volgende opmerkingen geformuleerd: 
• De vaststellingen over de eindbalans van de VOI OVAM op 31 maart 2006 
gelden ook voor de inbreng van deze VOI in het IVA OVAM op 1 april 2006. 
Het ontbreken van een voorziening voor vakantiegeld is in de rekeningen op 
31 december 2006 evenwel geneutraliseerd door de aanleg van een voor-ziening van 815.000 EUR voor het voll edige jaar 2006. De balans en de re-
sultatenrekening bleven wel de voorzieni ng vakantiegeld foutief classifice-
ren. 
• De OVAM boekte langs de resultatenrekening andere operationele kosten  
(code 64) 10.896.399 EUR oninbare schuldvorderingen af, rekening hou-dende met artikel 54 van het decreet van de aangepaste begroting 2006. Zij had voor deze schuldvorderingen in vorige boekjaren waardeverminderin-
gen aangelegd (voor 100% van de vordering,  dus voor het totaal van de on-
inbare vorderingen) en opgenomen onder de passiva globale te voorziene 
waardeverminderingen op overige vorderingen  (code 167). Normaliter dient 
een instelling bij een definitieve afboeking van vorderingen waarvoor zij voorziene waardeverminderingen aanlegde, langs de resultatenrekening ook 
een besteding van deze waardeverminderingen te boeken. De OVAM deed dit niet, zodat het resultaat 2006 ( periode 1.04-31.12.2006) ten onrechte met 
10.896.399 EUR negatief werd beïnvloed. 
• In de uitvoeringsrekening van de begroting nam de OVAM in de kolom uit-
voering cumul  maar één begrotingssaldo op, nl. de ESR-code 03.22 over te 
dragen overschot van het boekjaar  (-11.681.548 EUR). Dat bedrag stemt 
overeen met het negatieve budgettaire resultaat voor de laatste negen 
maanden van 2006. Aangezien het ov ergedragen begrotingssaldo op 31 
maart 2006 overeenkomstig de uitvoer ingsrekening over deze periode 
16.331.266 EUR bedroeg, had dit bedrag moeten worden gerapporteerd onder ESR-code 08.21 (overgedragen over schot vorige boekjaren). Zo-
doende bedroeg het over te dragen overschot van het boekjaar  4.649.718 
EUR. 
• De uitvoeringsrekening van de begrot ing bevatte verscheidene begrotingsar-
tikelen met negatieve waarden, meer bepaald voor de kolom uitvoering cu-
mul: -1.382.390 EUR voor ESR-code 38. 1, -11.681.548 EUR voor ESR-
code 03.22 (zie ook het bovenstaande) en -2.678 EUR voor ESR-code 21.4. 
• De uitvoeringsrekeningen van de begroting bieden een overzicht van de 
begrotingscijfers in de uitvoerings rekeningen per 31 maart 2006, per 31 de-
cember 2006 (periode 1.04 tot 31.12.2006), alsook voor het volledige begro-tingsjaar 2006. Ook verstrekt de O VAM passende toelichtingen bij de ver-
schillen tussen de begrotings- en de uitv oeringscijfers. De bedrijfseconomi-
sche rekeningen geven daarentegen geen overzicht van de verschillende perioden, noch toelichtingen, ondanks belangr ijke mutaties in 2006, vooral in 
de resultatenrekening, met een aanzienlijk e impact op het resultaat van het 
boekjaar, zoals de verwerking van het  begrotingssaldo van 31 maart 2006, 
de afboeking van de vorderingen langs de resultatenrekening (zie hoger), de meerwaarde op de verkoop van vaste activa en de wijziging van de toege-paste aanrekeningsregels. Het activi teitenoverzicht 2006 van de OVAM be-
vat echter geen financiële informat ie en de OVAM maakt geen afzonderlijk 
jaarverslag op.  
• De jaarrekeningen 2006 werden pas op 21 februari 2008 naar het Rekenhof 
gestuurd, dus met bijna negen maanden vertraging. 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 326 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 329 De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 25 juli 2008 geant-
woord. Hij ging globaal akkoord met de opmerkingen van het Rekenhof over de jaarrekeningen op 31 maart 2006 en 31 december 2006 en kondigde correcties aan in de volgende rekeningen. Met een addendum in het activiteitenverslag zou hij ook financiële informatie ter beschikking stellen.   
11.4 Vlaamse Landmaatschappij (VLM) 
Bij decreet van 7 mei 2004, in werking getreden op 1 april 2006 door een be-
slissing van de Vlaamse regering van 24 maart 2006, is de VOI van categorie B Vlaamse Landmaatschappij omgevormd tot het EVA Vlaamse Landmaatschap-pij. De afdeling OC-GIS-Vlaanderen is vanaf 1 april 2006 van de VLM afge-
splitst en omgevormd tot een eigen ent iteit, het EVA AGIV (Agentschap voor 
Geografische Informatie Vlaanderen).  De VLM heeft de afdeling OC-GIS-Vlaanderen bijgevolg niet meer opgenomen in haar balans 2006 en in de resultatenrekening voor de periode van 1 januari 2006 tot 31 maart 2006. De uitvoerings rekening van de begroting bevat daaren-
tegen geen ontvangsten en uitgaven meer v an de afgesplitste afdeling OC-GIS-
Vlaanderen. Het begrotingssaldo van dez e afdeling (-2.799 duizend EUR eind 
2005) is op 1 januari 2006 overgedragen aan het EVA AGIV.  
 
16 Verkoop goederen/diensten 1.240 2.967 1.280 1.496
18 Opbrengsten uit (water)wegenwerken 600 346 350 183
26 Rente van overheidsvorderingen  0 528 Overige opbrengsten van vermogen 362 426 529 294
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 1.055 2.329 1.399 2.742
46 Inkomensoverdrachten van cent rale overheid 47.508 44.186 38.549 39.348
48 Inkomensoverdrachten van lokale overheden 0 231 0 20149 Inkomensoverdr. van andere instit. groepen 0 60 0 4056 Vermogensheffingen 0 0 1.500 059 Kapitaaloverdrachten v an buitenland 100 1.406 1.257 671
66 Kapitaaloverdrachten van cent rale overheid 13.012 22.702 22.277 24.374
69 Kapitaaloverdrachten van lokale overheden 2.500 2.710 3.620 1.25476 Verkopen gronden en gebouwen 1.579 21.073 1.048 812
8 Kredietaflossingen en vereffeningen deelne-
mingen 665 789 660 629
 TOTAAL ONTVANGSTEN 68.621 99.225 72.469 72.049
11 Lonen en sociale lasten 34.621 35.177 31.490 30.963
12 Aankoop goederen/diensten 14.525 13.643 10.483 8.647
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 85 1.023 1.874 1.1214 Inkomensoverdrachten binnen sector overheid 0 2.886 0 375
71 Aankopen gronden en gebouwen 4.033 8.622 7.705 11.97772 Nieuwbouw gebouwen 250 234 250 1773 Aanleg waterwegen/wegen 8.677 12.246 10.031 9.07174 Verwerving overige investeringsgoederen 2.647 2.210 1.491 1.490
8 Kredietverleningen en deelnemingen 0 0 0 1
 TOTAAL UITGAVEN 64.838 76.041 63.324 63.662
 Budgettair resultaat boekjaar 3.783 23.184 9.145 8.387
 Overgedragen resultaat vorige jaren (*)24.569 22.588 48.570 (**)48.750
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 27.988 45.772 57.715 57.137
 (*) Zie de opmerkingen in het rekeningenboek over 2004-2005 
 (**) Zie verder de opmerkingen bij de rekeningen 2006 
 327 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 330  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vaste activa 22.879 18.206 
Immat. vaste activa 2.293 1.437 
Materiële vaste activa 20.581 16.764 Financiële vaste activa 5 5 
Vlottende activa 155.825 166.369 
Vorderingen > 1 jaar  23.508 20.519 Voorraden  57.643 45.871 Vorderingen < 1 jaar 40.622 38.510 Liquide middelen 33.931 61.097 Overlopende rekeningen 121 372 
Totaal 178.704 184.575 
Passiva   
Eigen Vermogen 30.833 23.343 
Kapitaal 72 72 
Herwaarderingsmeerwaarden 11.637 11.637 Reserves 11.212 5.598 Dotaties, subsidies, … 7.912 6.036 
Vreemd vermogen 147.871 161.232 
Voorzieningen en uitgeste lde belastingen 3.926 7.450 
Schulden > 1 jaar 101.639 89.484 Schulden < 1 jaar 40.361 44.362 Overlopende rekeningen 1.945 19.936 
 
Operationele opbrengsten 54.876 65.882 
Lopende opbrengsten 5.747 22.184 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 47.696 42.806 
Andere operationele opbrengsten 1.433 892 
Operationele kosten 53.479 71.439 
Handelsgoederen 2.950 20.723 Div. diensten/goederen 10.984 7.698 Personeelskosten
 35.987 32.498 
Afschrijvingen en waardevermin. vaste activa 3.822 4.384 Voorzieningen -1.320 3.832 Inkomensoverdrachten 345 388 Andere operationele kosten 711 1.916 
Operationeel resultaat 1.397 -5.557 
Financiële opbrengsten 33 7 
Uitzonderlijke opbrengsten 171 10 
Uitzonderlijke kosten 1.199 74 Belastingen 38 0 
Resultaat van het boekjaar 439 -5.614 
 
Leefmilieu meegedeeld dat het op 9 juli 2008 de jaarrekening 2006 gecontro-leerd heeft verklaard. Het heeft daarbij de volgende opmerkingen geformuleerd:  
• De balans op 31 december 2006 vermeldt de saldi bij het Centraal Financie-
ringsorgaan (CFO) op het actief onder liquide middelen  voor het totaal van 
de CFO-rekeningen (debetsaldo van 61.088.303 EUR) en op het passief 
onder financiële schulden  (creditsaldo van 12.344.821 EUR). Aangezien de 
diverse CFO-rekeningen ondergeschikte rekeningen zijn van eenzelfde re-
kening en de vergoeding wordt berekend op de algebraïsche som van de debet- en creditsaldi, is het overeenk omstig advies 105/1 van de Commissie 
voor Boekhoudkundige Normen toegest aan voor deze rekeningen debet- en 
creditsaldi te compenseren. 
• De VLM heeft op het actief van de balans per 31 december 2006 onder ove-
rige vorderingen 21.744.297 EUR vorderingen van de Mestbank geboekt als 
vorderingen tegenover de heffingsplichti gen. Op het passief heeft zij daar-
voor onder overige schulden  een schuld tegenover de DAB Minafonds op-Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 328 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 331 genomen. Gezien de VLM de meststoffenheffingen en de administratieve 
boetes vordert en int voor rekeni ng van de DAB Minafonds (en dus geen 
waardeverminderingen boekt voor de oni nbare vorderingen), dienen zij niet 
voor te komen op de balansrekeningen, maar op orderekeningen buiten ba-lans. Boeking van de vorderingen buit en de balans zou ook de (oneigenlijke) 
schuld tegenover de DAB Minafonds uit de balansrekeningen van de VLM doen verdwijnen. 
• De niet-compensatie van de liquide middelen en de boekingen in de balans 
van de verrichtingen voor rekening van de DAB Minafonds eind 2006 leid-den ertoe dat het balanstotaal is  overgewaardeerd met 34.089.118 EUR 
(18% van het balanstot aal van 184.574.964 EUR).  
• De VLM heeft haar hoofdzetel in Bru ssel in erfpacht gegeven voor 99 jaar 
en huurt dit gebouw terug voor een duur van 18 jaar, verlengbaar tot 27 jaar. 
De ontvangen erfpachtvergoeding bedr oeg eenmalig 19,8 miljoen EUR, 
waarvan de VLM eind 2004 10% als v oorschot op het canon ontving. Het 
saldo ontving zij bij de aanvang van het contract en het verlijden van de au-
thentieke akte op 20 december 2006. De erfpachtovereenkomst heeft aan-
leiding gegeven tot verscheidene boekingen in de balans en in de resulta-tenrekening van de VLM, waardoor o.m.  de netto-boekwaarde van het acti-
vum eind 2006 tot nul werd teruggebrac ht. De VLM heeft echter de onder de 
passiva opgenomen herwaarderingsmeerwaarden voor de grond en het ge-bouw van de Brusselse hoofdzetel  van10.357.242 EUR niet tegengeboekt. 
Gezien dit actief op 31 december 2006 geen waarde meer had, omdat de VLM niet meer over het volle genot van de eigendom beschikte, zijn deze herwaarderingsmeerwaarden overtollig  geworden en moet de VLM ze af-
boeken. 
• De uitvoeringsrekening van de begroting bevat in de kolom uitvoering cumul  
van het overgedragen saldo vorige boekjaren  een overgedragen positief be-
grotingssaldo van 48.750.000 EUR. Volgens de uitvoeringsrekening 2005 
bedroeg dat echter maar 48.570.400 EUR (e xcl. de activiteiten die het AGIV 
overnam, zie verder). Het Rekenhof had op 23 oktober 2007 al opgemerkt dat in de uitvoeringsrekening van de begroting 2005 1.980.000 EUR over te 
dragen resultaat van het boekjaar ontbrak. Voor de verkoop van de gronden 
De Merode in 2005 diende bovendien nog een correctie in min van 95.237 EUR plaats te vinden. Het over te dragen overschot van het boekjaar  van 
het EVA VLM op 31 december 2006 dient dan ook te worden verhoogd met 1.705.163 EUR.  
• De laatst goedgekeurde aangepaste begroting 2006 van het EVA VLM is 
meegedeeld als bijlage van het besluit van de Vlaamse Regering van 8 de-
cember 2006 (derde BBB-herverdelings besluit binnen het beleidsdomein 
LNE). Ondanks de laattijdige krediet herschikkingen vertoont de uitvoerings-
rekening van de begroting voor negen begr otingsartikelen een kredietover-
schrijding of zijn uitgaven aangerekend zonder voorzien krediet. 
• De bovengenoemde begroting bevat behalve  de cumulatieve begroting ook 
de begrotingen voor de deelentiteiten van de VLM (na BBB nog 8). In tegen-stelling tot vorige boekjaren, stelde de VLM voor 2006 geen uitvoeringsre-keningen op voor deze afzonderlijke deelentiteiten.  
• In het kader van BBB werd de afdeling OC-GIS-Vlaanderen van de VLM 
vanaf 1 april 2006 afgesplitst en omgev ormd tot het EVA AGIV (Agentschap 
Geografische Informatie Vlaanderen). De laatste begroting (over 12 maan-den) van het EVA VLM, als bijlage van het besluit van de Vlaamse Regering 
van 8 december 2006, bevatte niet de begrotingen van de drie deelentiteiten 
die behoorden tot de afdeling OC-GIS-Vlaanderen, voor de eerste drie maanden van 2006. De uitvoeringsrekening van het EVA VLM over de eer-329 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 332 ste drie maanden van 2006 bevatte evenmin  begrotings- of uitvoeringscijfers 
voor de afdeling OC-GIS-Vlaanderen.  
• De jaarrekening 2006 werd pas op 8 oktober 2007 naar het Rekenhof ge-
stuurd, dus met meer dan vier maanden vertraging. 
 
11.5 Vlaamse Maatschappij voor Watervoorziening (VMW) 
De VMW is een VOI van categorie B, die de volgende rekeningen heeft voorge-
legd:  
 ESR-UITVOERINGSREKENING 2004 2005  2006
 (*)Begroting Uitvoering (*)Begroting U itvoering (**)Begroting Uitvoering
16 Verkoop goederen/diensten 178.200 185.985 300.107 287.149 290.195 354.567
28 Overige opbrengsten van vermogen 403 471 609 918 140 912
36 Indirecte belastingen en heffingen 11.921 10.870 20.000 21.625 30.700 48.05846 Inkomensoverdrachten van centra le overheid 0 0 96.350 84.099 73.691 101.239
49 Inkomensoverdrachten andere instit. groepen 0000  0 1 7 . 9 8 9
68 Kapitaaloverdrachten van lokale overheden 150 209 150 251 100 12076 Verkopen gronden en gebouwen 0 0 0 1.572 0 089 Kredietaflossingen binnen de sector overheid 730 730 791 791 805 855
9 Overheidsschuld 10.000 9.856 90.000 0 10.000 47.000
 TOTAAL ONTVANGSTEN 201.404 208.121 508.007 396.405 405.631 570.740
11 Lonen en sociale lasten 72.053 71.501 79.441 85.624 83.738 77.383
12 Aankoop goederen/diensten 71.852 71.388 227.337 260.053 251.661 350.04021 Rente overheidsschuld 6.528 6.648 6.081 5.267 7.750 6.33041 Inkomensoverdrachten aancentrale overheid 8.597 8.470 8.500 8.712 8.500 6.553
45 Inkomensoverdrachten andere instit. groepen 0 0 5.350 5.383 5.700 7.42853 Kapitaaloverdrachten aan gezinnen 694 85 610 93 610 89
71 Aankopen gronden en gebouwen 15.919 14.813 95.098 8.702 17.664 47.52973 Aanleg waterwegen/wegen 13.160 8.971 6.450 10.800 10.892 11.96674 Verwerving overige investeringsgoederen 4.578 7.903 6.009 1.624 5.601 1.28891 Aflossingen van leningen 21.393 21.393 13.531 13.094 14.214 10.841
 TOTAAL UITGAVEN 214.774 211.172 448.407 399.352 406.330 519.447
 Budgettair resultaat boekjaar -13.370 -3.051 59.600 -2.947 -699 51.293
 Overgedragen resultaat vorige jaren 0 13.659 0 14.323 9.787 11.376
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 10.608 0 11.376 9.088 62.669
(*)  De voorgelegde uitvoeri ngsrekening bevat geen overgedragen en over te dragen resultaat 
(**) Bedragen van de kolom Initieel budget  van de voorgelegde ui tvoeringsrekening 
Zie verder de opmerkingen bij de rekeningen 2005 en 2006. 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 330 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 333  (in duizenden EUR) 
BALANS 2004 2005 2006 
Activa    
Vaste activa 899.084 971.026 959.843 
Immateriële vaste activa 5.069 5.051 3.329 
Materiële vaste activa 893.981 965.943 956.474 Financiële vaste activa 34 32 40 
Vlottende activa 39.236 103.934 152.020 
Vorderingen > 1 jaar 858 3 2 Voorraden en bestellingen in uitvoering 3.863 3.651 3.208 Vorderingen < 1 jaar 23.549 80.450 72.624 Geldbeleggingen 7.659 16.000 64.357 Liquide middelen 3.012 2.031 11.244 Overlopende rekeningen 295 1.799 585 
Totaal 938.320 1.074.960 1.111.863 
Passiva    
Eigen Vermogen 746.786 764.031 742.009 
Kapitaal 650.554 649.692 564.671 
Reserves 76.893 76.892 76.892 Overgedragen resultaat 9.523 27.874 7.008 Dotaties, subsidies, … 9.816 9.573 93.438 
Vreemd vermogen 191.534 310.929 369.854 
Voorzieningen en uitgestel de belastingen 13.975 13.193 38.129 
Schulden > 1 jaar 118.806 145.148 138.801 Schulden < 1 jaar 46.638 143.963 181.326 Overlopende rekeningen 12.115 8.625 11.598 
 
RESULTATENREKENING  2004 2005 2006
Operationele opbrengsten 195.437 384.003 438.273
Lopende opbrengsten 181.379 281.291 344.724
Wijzigingen in de voorraden en BIU -241 37 -15Geproduceerde vaste activa 9.245 12.317 14.034Inkomens- en kapitaaloverdrachten 485 494 4.650
Andere operationele opbrengsten 4.569 89.864 74.880
Operationele kosten 184.826 363.770 -436.646
Handelsgoederen 5.885 5.803 6.433Diverse diensten/goederen 53.801 213.644 261.556Personeelskosten
 71.501 85.624 77.383
Afschrijvingen 41.821 43.795 48.607Waardeverminderingen op voorraden -211 -89 4voorzieningen 2.783 103 26.925Inkomensoverdrachten 8.471 14.095 13.981Andere operationele kosten 775 795 1.757
Operationeel resultaat 10.611 20.233 1.627
Financiële opbrengsten 470 918 912
Financiële kosten 6.694 5.310 -8.521
Uitzonderlijke opbrengsten 1.110 2.528 3.158
Uitzonderlijke kosten 22 19 -18.042
Resultaat van het boekjaar 5.475 18.350 -20.866
 
De saneringsplicht, die het decreet van 24 december 2004 de drinkwatermaat-
schappijen heeft opgelegd, heeft vanaf 1 januari 2005 geleid tot de invoering van de integrale waterfactuur, waarbij de klanten-verbruikers buiten het drink-
waterverbruik ook een bijdrage wordt aangerekend voor de zuivering, inzame-ling en afvoer van het geleverde wate r. Voor de realisatie van de (bo-
ven)gemeentelijke saneringsplicht we rden overeenkomsten afgesloten met 
Aquafin (zuivering) en met de gemeenten en intercommunales (afvoer). Voor 
het verschil tussen de saneringskosten voor zuivering en de daarvoor aan de klanten gefactureerde saneringsbijdr agen, ontvangt de VMW een werkingstoe-
lage van de DAB Minafonds. De uitvoering van de saneringsverplichting heeft in 
de boekjaren 2005 en 2006 een belangrijke impact gehad op de balans en de resultatenrekening van de VMW.  331 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 334 De belangrijkste mutaties in de balans en resultatenrekening voor de boekjaren 
2005 en 2006 betreffen: 
• de toename van de materiële vaste activa in 2005 door de aankoop van de 
spaarbekkens Kluizen en De Blankaar t voor 80 miljoen EUR en een over-
eenkomstige toename van de schulden op meer dan en op ten hoogste 
één jaar; 
• de overboeking van kapitaal naar k apitaalsubsidies voor de aandelen van 
het Vlaamse Gewest in de VMW voor 85 miljoen EUR in 2006; 
• de boeking van voorzieningen voor de vervanging van de loden aansluitin-
gen voor 26 miljoen EUR in 2006; 
• de toename van de personeelskosten in 2005 en de uitzonderlijke kosten 
in 2006 door een extra dotatie aan de pensioenreserves van de VMW, res-pectievelijk van 12 miljoen EUR en 18 miljoen EUR; dit is een toewijzing 
van de in de betrokken boekjaren gerealiseerde extra omzet door de in-voering van tussentijdse factureringen; 
• de toename in de resultatenrekening van enerzijds de lopende opbreng-
sten met 76 miljoen EUR in 2005 en met 57 miljoen EUR in 2006 door de bijkomende factureringen aan de klanten voor sanering en van anderzijds diensten en diverse goederen met 154 miljoen EUR in 2005 en met 41 mil-joen EUR in 2006 door de kosten van de uitvoering van de saneringsver-
plichting; 
• een toename van de andere operationele opbrengsten met 84 miljoen 
EUR in 2005 door de werkinstoelage van het Minafonds (zie ook de op-merking hierbij) en een vermindering met 16 miljoen EUR in 2006 van de-ze toelage; 
• de mutaties in de balans van de vorderingen op ten hoogste één jaar 
(klanten, factureringen aan gemeenten,  terugvorderbare BTW) en van de 
schulden op ten hoogste één jaar (verschuldigde bedragen aan Aquafin, de intercommunales en de gemeenten, vooruitbetaalde toelagen door het 
Minafonds) door de saneringsverplichting;  
• een toename van de geldbeleggingen in 2006, voornamelijk door een van 
het Minafonds ontvangen voorschot  op de werkingstoelage 2007. 
Leefmilieu meegedeeld dat het op 29 juli 2008 de jaarrekeningen 2006 en 2005 gecontroleerd heeft verklaard. Het heeft daarbij over beide jaarrekeningen de volgende opmerkingen geformuleerd:   
• De balansen 2006 en 2005 rapporteren de waardeverminderingen op han-
delsvorderingen in min op het actief onder handelsvorderingen op ten 
hoogste een jaar , respectievelijk 4.579. 070 EUR en 3.694.685 EUR, en 
niet op het passief onder globale te voorziene waardeverminderingen op 
handelsvorderingen . De VMW berekende de algemene voorziening voor 
dergelijke waardeverminderingen volgens  artikel 39, §2, van het VOI-
boekhoudbesluit , dat echter maar tot en met 2002 kon worden gevolgd(
9). 
• Het actief van de balans 2006 vermeldt onder overige vorderingen  
4.638.834 EUR vorderingen op het Mi nafonds en het passief van de ba-
lansen 2005 vermeldt onder overige schulden  een schuld tegenover dat 
                                                       
9  Zolang geen historische waar deverminderingspercentages voorhanden 
waren en maar gedurende de eerste vijf j aar vanaf de inwerkingtreding van 
het VOI-boekhoudbesluit, dus t.e.m. het boekjaar 2002. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 332 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 335 fonds van respectievelijk 50.904. 328 EUR en 12.250.982 EUR. De VMW 
verwerft de bedragen die het Minafonds betaalt definitief en kan eventuele 
meerontvangsten in de volgende begrot ingsjaren verrekenen, maar het 
Minafonds vordert deze betalingen in principe niet terug van de VMW. De VMW zou bijgevolg een netto-overschot op het einde van het boekjaar be-ter rapporteren op een overlopende rekening van het passief. 
• De 64.356.891 EUR termijndeposito’ s eind 2006 betroffen eigenlijk beleg-
gingen in een monetair fonds met een inventariswaarde (marktwaarde) van 64.793.377 EUR. Volgens artikel 40, §2, van het VOI-boekhoudbesluit 
diende de VMW tegen deze marktwaarde te boeken, wat een positieve re-sultaatimpact van 436.486 EUR impliceerde. 
• De bedragen in de rubrieken reserves en overgedragen nettoresultaat 
onder het eigen vermogen eind 2006, re spectievelijk 76.892.344 EUR en 
7.007.817 EUR, stemden niet overeen de definitieve boekhoudstaat en de 
statutaire jaarrekening van de VM W eind 2006, die werden voorgelegd aan 
en goedgekeurd door de raad van bestuur van 27 april 2007 en de alge-mene vergadering van vennoten van 8 j uni 2007. Deze jaarrekening bevat 
83.900.161 EUR reserves en een over gedragen resultaat gelijk aan nul. 
• Sinds 2005 ontvangt de VMW werki ngstoelagen van het Minafonds. Zij 
rapporteerde daarvoor onder andere operationele opbrengsten  68.183.453 
EUR voor 2006 en 84.099.266 EUR v oor 2005. Volgens het VOI-
boekhoudbesluit horen deze toelagen thuis onder inkomens- en kapitaal-
overdrachten . 
• In de uitvoeringsrekening van de begroting over het boekjaar 2006 zijn de 
kolommen initieel budget  en herzien budget  omgewisseld. De rekening 
2005 bevat onder initieel budget  de bedragen van de aangepaste begro-
ting 2005 en in de kolom herzien budget  die van de laatst door de raad van 
bestuur aangepaste begroting, die echt er niet formeel werd goedgekeurd 
door de toezichthoudende minister en de minister van Financiën en Begro-
ting. 
• De uitvoeringsrekening 2005 bevat ve rschillen in de totale ontvangsten en 
uitgaven voor het initieel budget, het herziene budget en de uitvoering van 
het eerste semester. Voor het  herziene budget worden 508.007.011 EUR 
ontvangsten en 448.407.485 EUR uit gaven opgegeven. Deze verschillen 
ontstonden doordat de VMW het overgedragen overschot vorige boekjaren  
en over te dragen overschot van het boekjaar  niet invulde. 
• Het overgedragen overschot van 2004 stemde in de rekening 2005 
(14.323.355 EUR) niet overeen met het over te dragen overschot vermeld 
in de rekening 2004 (10.607.998 EUR). In de uitvoeringsrekening over de boekjaren 2005 en 2006 dient het overschot van het boekjaar dan ook te worden verminderd met 3.715.357 EUR.  
• De VMW maakt de uitvoeringsrekening van de begroting volledig manueel 
op met de bedrijfseconomische rekeningen en extracomptabele informatie. Dat heeft geleid tot verscheidene (belangrijke) recurrente en incidentele fouten in de rapportering over de uitv oering van de begroting. Het Reken-
hof heeft de minister een overzicht gegeven van de belangrijkste ervan. De 
onderstaande paragrafen vatten de belangrijkste oorzaken van deze te-kortkomingen samen: - De bedrijfseconomische rekeningen van de VMW zijn niet aangepast aan de budgettaire context en kunnen dan ook niet tegemoetkomen aan de rapporteringsvereisten van de uitvoer ingsrekening. De bedrijfseconomi-
sche aanrekeningen stemmen immers niet altijd overeen met de budgettai-re en het rekeningenstelsel van de VMW is niet aangepast voor budgettai-re aanrekeningen.  - De foutieve budgettaire aanrekeningen z ijn tweeërlei. Enerzijds zijn er 333 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 336 aanrekeningen die betrekking hebben op verschillen in aanrekeningsmo-
ment en die in principe in het volgende boekjaar (of de volgende boekja-ren) worden geneutraliseerd. Het betreft hier de zgn. afgrenzingsposten in 
de bedrijfseconomische boekhouding, zoal s te ontvangen facturen, toe te 
rekenen kosten, verworven opbrengsten,  voorziening vakantiegeld, enz. 
Deze tijdsverschillen in de aanrekening kunnen, mede door de invoering van de integrale waterfactuur v anaf 2005, (aanzienlijk) belangrijke bedra-
gen vertegenwoordigen. Anderzijds zijn bepaalde aanrekeningen budget-tair niet correct, omdat de bedrijfseconomische boeking aanleiding geeft tot geen of een verschillende budgettaire ontvangst of uitgave en zij der-halve een blijvende impact hebben op het gerapporteerde (overgedragen) begrotingssaldo. Voorbeelden daarvan zijn de bedrijfseconomische reke-
ningen uitzonderlijke opbrengsten of kosten, die budgettair volledig worden aangerekend als lopende ontvangsten en uitgaven (ESR-codes 16 en 12). - Daarbuiten zijn een aantal bedrijfseconomische rekeningen niet aan een correcte ESR-code toegewezen. Zo bevatten de algemene werkingskosten 
vergoed aan andere sectoren dan de overheid  (ESR-code 12.11) bedrijfs-
economische rekeningen die verband houden met financiële kosten en, voor 2006, ook personeelskosten. - De uitvoeringsgegevens die de VM W op extracomptabele basis rappor-
teert, heeft zij niet altijd correct ve rwerkt of opgenomen in de uitvoeringsre-
kening. Soms vult zij de uitvoerings gegevens niet of foutief in doordat de 
bestaande gegevensbestanden de vereiste budgettaire informatie voor-alsnog niet genereren. Deze foutieve aanrekeningen hebben meestal een belangrijke impact op het begrotingssaldo (en dat van de volgende jaren). Zij treden o.m. op bij de aanrekening van het BTW-saldo, voor verwervin-gen en verkopen van investeringsgoeder en, voor leningaflossingen, enz. 
- Bij nieuwe of gewijzigde boekhoudkundige r egistraties (bv. bij nieuwe ac-
tiviteiten of transacties) gaat de VMW onvoldoende na hoe zij die budget-tair dient aan te rekenen. Zo boekte zij vanaf 2005 bedrijfseconomisch als kosten geboekte niet-aftrekbare BTW, in de uitvoeringsrekening als inko-
mensoverdracht aan de federale overheid  (ESR-code 45.4) in plaats van 
als algemene werkingskosten (ESR-code 12.11 of 12.21). De meeste vastgestelde fouten in de uitvoeringsrekening hadden een im-pact op de totale ontvangsten en uitgav en, op het begrotingssaldo van het 
boekjaar en soms op de daaropvolgende boekjaren. De rapportering die de VMW volgt bevat bovendien geen adequat e controlemaatregelen, zoals 
de opmaak van een beheersrekening of reconciliatie, die tot een verant-woording van, ten minste, het begrotingssaldo moeten leiden. 
• De jaarrekening 2006 is pas op 9 november 2007 naar het Rekenhof ge-
stuurd en de jaarrekening 2005 op 12 oktober 2006. De wettelijke termijn werd dus overschreden met respectiev elijk meer dan vijf en vier maanden. 
  
11.6 Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) 
werking getreden op 1 april 2006 door een beslissing van de Vlaamse regering 
van 31 maart 2006, hield de VOI van categorie A Vlaamse Milieumaatschappij op te bestaan als rechtspersoon en ontstond op 1 april 2006 het nieuwe IVA met rechtspersoonlijkheid Vlaamse Milieumaatschappij als rechtsopvolger van de VOI VMM, met inbreng van de afdeling Water van het vroegere departement Leefmilieu en Infrastructuur van het Mi nisterie van de Vlaamse Gemeenschap 
en van de cel Hydrologisch Onderzoek van het Instituut voor Natuurbehoud. 
 De VMM heeft in 2006 derhalve twee jaarrekeningen opgesteld en aan het Re-kenhof voorgelegd: voor de VOI VMM ov er de periode van 1 januari 2006 tot 31 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 334 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 337 maart 2006 en voor het IVA VMM over de periode van 1 april 2006 tot 31 de-
cember 2006. Zij zijn in de onderstaande tabellen in aparte kolommen weerge-geven. De kolommen begroting bevatten re spectievelijk de initiële begroting 
2006 de laatst goedgekeurde, aangepaste begr oting 2006. Beide betreffen het 
volledige begrotingsjaar (12 maanden).  De inbreng van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap op 1 april 2006 bestond uit onroerende en roerende goederen, die voor hun boekwaarde wer-den ingebracht. In de balans op 1 april 2006 (beginbalans van het IVA) zorgde 
dit voor een toename van de vaste ac tiva met 174.407 duizend EUR en van de 
kapitaalsubsidies met hetzelfde bedrag. Deze vaste activa omvatten de balans-
posten immateriële vaste activa (94 duizend EUR), terreinen en gebouwen (99.308 duizend EUR), werken van burgerlijke bouwkunde (65.746 duizend 
EUR), installaties, machines en uitrus ting (8.480 duizend EUR) en meubilair en 
materieel (779 duizend EUR).  
  
  ESR-UITVOERINGSREKENING  2005 2006 (01-03) 2006 (04-12) 
16 Verkoop goederen/diensten 1.172 1.201 820 270 1.368 754
26 Rente van overheidsvorderingen 249 0 249 0 0 0
28 Overige resultaten van vermogen 0100  01
38 Overige inkomensoverdrachten 131 123 131 122 131 42239 Inkomensoverdrachten van het buitenland 1.131 279 1.154 0 727 49546 Inkomensoverdrachten van centrale  overheid 58.719 58.476 59.483 58.515 68.795 8.863
49 Inkomensoverdr. van andere instit. groepen 215 164 120 0 90 7266 Kapitaaloverdrachten van centrale  overheid 5.533 5.626 5.611 0 9.292 3.068
69 Kapitaaloverdr. van andere instit. groepen 1.770 1.767 1.385 150 1.385 1.229
7 Desinvesteringen 149 684 12 138 1.224 6488 Kredietaflossingen en vereffeningen deelne-
mingen 27 0 27 0 27 1
98 Opnemingen uit reservefondsen 0000  1 0 00
 TOTAAL ONTVANGSTEN 69.096 68.321 68.992 59.195 83.139 15.554
11 Lonen en sociale lasten 35.502 34.997 36.104 10.826 41.516 29.909
12 Aankoop goederen/diensten 24.151 20.555 24.742 3.314 27.602 18.08421 Rente overheidsschuld 314 167 219 0 189 7224 Huurgelden gronden 4141  41
30 Inkomensoverdrachten - niet verdeeld 236 0 804 0 345 032 Inkomensoverdrachten aan bedrijven 1.155 1.101 58 4 75 2134 Inkomensoverdrachten aan gezinnen 246 246 17 17 61 6143 Inkomensoverdrachten aan lokale overheden 0000  4 5 5 4 5 5
63 Kapitaaloverdrachten aan lokale overheden 0000  1 1 66
70 Investeringen - niet verdeeld 19 0 292 0 1.148 071 Aankopen van gronden en gebouwen 0000  4 1 5 4 1 5
72 Investeringen nieuwbouw en gebouwen 56 56 34 34 309 30973 Aanleg waterwegen/wegen 4.026 2.392 4.081 200 4.088 89674 Verwerving overige investeringsgoederen 1.453 1.312 1.225 72 1.873 1.667
8 Kredietverleningen en deelnemingen 27 1 27 1 27 0
91 Aflossing overheidsschuld 1.770 1.767 1.385 150 1.385 1.22993 Spijzigen van reservefondsen 0000  3 . 2 1 5 5 1 7
 TOTAAL UITGAVEN 68.959 62.595 68.992 14.619 82.823 53.642
 Budgettair resultaat boekjaar 137 5.726 0 44.576 316 -38.088
 Overgedragen resultaat vorige jaren 700 700 0 6.426 6.426 51.002
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 837 6.426 0 51.002 6.742 12.914335 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 338  (in duizenden EUR) 
BALANS  2005 31.03.2006 31.12.2006
Activa    
Vaste activa 286.170 278.211 426.851 
Immateriële vaste activa 3.575 3.325 2.396 
Materiële vaste activa 282.531 274.822 424.391 Financiële vaste activa 64 64 64 
Vlottende activa 27.009 72.725 32.870 
Vorderingen > 1 jaar 10.842 10.842 8.552 Voorraden 38 36 35 Vorderingen < 1 jaar 3.672 61.825 22.657 Liquide middelen 12.309 1 1.226 Overlopende rekeningen 148 21 400 
Totaal 313.179 350.936 459.721 
Passiva    
Eigen Vermogen 282.278 277.857 428.648 
Kapitaal 496 496 496 
Herwaarderingsmeerwaarden 902 902 902 Overgedragen resultaat -92.151 -88.619 -86.127 Dotaties, subsidies, … 373.031 365.078 513.377 
Vreemd vermogen 30.901 73.079 31.073 
Schulden > 1 jaar  10.843 10.843 8.553 Schulden < 1 jaar 10.750 11.040 12.462 Overlopende rekeningen 9.308 51.196 10.058 
 
Operationele opbrengsten 90.307 22.285 84.358
Lopende opbrengsten 442 407 40
Inkomens- en kapitaalov erdrachten 88.265 21.505 82.685
Andere operationele opbrengsten 1.600 373 1.633
Operationele kosten 90.631 18.762 82.406
Handelsgoederen 4.266 811 3.612Diverse diensten/goederen 15.405 2.543 13.492Personeelskosten
 35.176 7.243 35.067
Afschrijvingen en waardeverm. vaste activa  33.626 8.137 29.018Inkomensoverdrachten 1.363 25 577Andere operationele kosten 795 3 640
Operationeel resultaat -324 3.523 1.952
Financiële opbrengsten 0 0 0
Financiële kosten 167 0 74
Uitzonderlijke opbrengsten 662 9 649
Uitzonderlijke kosten 110 0 35
Resultaat van het boekjaar 61 3.532 2.492
 
Leefmilieu meegedeeld dat het op 9 juli 2008 de jaarrekeningen op 31 maart 2006 en op 31 december 2006 gecontroleerd heeft verklaard. Het heeft daarbij de volgende opmerkingen geformuleerd: 
maart 2006 werd de voorziening voor vakantiegeld 2006, geboekt in 2005 
voor 1.502.663 EUR, op 1 januari 2006 tegengeboekt. Aangezien het vakan-
tiegeld pas in mei 2006 wordt uitbetaald, had deze voorziening moeten be-houden blijven. Wel werd voor de eerste drie maanden van 2006 een voor-ziening vakantiegeld aangelegd voor 390. 087 EUR. Voor de verschuldigde 
eindejaarspremie in december 2006 werd op 31 maart 2006 geen voorzie-ning aangelegd voor de eerste drie maanden. Deze voorziening bedraagt 
ongeveer 300.000 EUR. 
• Voor de algemene kosten werden op 31 maart 2006 geen periodetoereke-
ningen geboekt langs de overlopende rekeningen van het actief en het pas-sief. De op 31 december 2005 op deze overlopende rekeningen geboekte bedragen werden begin 2006 volledig tegengeboekt en vertonen nulsaldi.  Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 336 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 339 • De controle van de kostenrekeningen op 31 maart 2006 heeft echter uitge-
wezen dat de nettoresultaatimpact vrij beperkt was: ongeveer 40.000 EUR 
te veel aangerekende kosten (130.000 EUR te weinig kosten in de rekenin-
gen diensten en diverse goederen  en 170.000 EUR te veel kosten in de re-
keningen personeelskosten ). 
• Uit voorgaande opmerkingen volgt dat het nettoresultaat van de jaarreke-
ning op 31 maart 2006 ongeveer 1,8 miljoen EUR te veel bedraagt en dat het overgedragen resultaat in de eindbalans dus met dat bedrag dient te worden verminderd. 
• Op 1 april 2006 werden de onroerende en roerende goederen van de vroe-
gere afdeling Water van het departement  Leefmilieu en Infrastructuur van 
het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap overgedragen aan het IVA VMM voor een nettoboekwaarde van 174. 406.538 EUR. De inventarissen 
van deze goederen steunen op de bijlage bij het besluit van de Vlaamse Regering van 13 oktober 2006 voor  de uitrustingsgoederen en de ICT-
programma’s en op de bijlage bij de mededeling van de Vlaamse Regering van 13 oktober 2006 voor de terreinen.  Daarbuiten werden nog werken van 
burgerlijke bouwkunde en electromec hanica ingebracht. De bovengenoem-
de bijlagen bevatten meestal geen waarderingen van de ingebrachte goede-ren. Bijgevolg zijn zij gewaardeerd o.b.v. aan de afdeling Water gevraagde 
informatie of externe gegevens, die,  behoudens voor het rollend materieel, 
voornamelijk uit ramingen bestaan. In het document als bijlage bij de VOI-jaarrekening van 31 december 2006 is in de toelichting over de overdracht 
van de goederen van de afdeling Water door de VMM meegedeeld dat we-gens het grote aantal activa, hun ouderdom en de onmogelijkheid om gege-vens op korte termijn te verkrijgen bij de boekhouding van het departement Leefmilieu of Abafim, de VMM zich dikwijls op secundaire elementen heeft moeten steunen bij de raming (catalogi, prijstabellen, ..). 
• De vaststellingen over de eindbalans van de VOI VMM op 31 maart 2006 
gelden ook voor de inbreng van deze VOI in het IVA VMM op 1 april 2006. Daar het periodetoerekeningen betreft die niet over meer boekjaren lopen, 
zijn zij evenwel in de rekeningen op 31 december 2006 volledig geneutrali-seerd. De controle van de rek eningen heeft ook uitgewezen dat op deze 
jaarlijkse afsluitdatum de nodige boekingen plaatsvonden om de kosten aan 
de betrokken periode toe te rekenen. 
• De laatst goedgekeurde aangepaste begroting 2006 van het IVA VMM is 
meegedeeld als bijlage bij het besluit van de Vlaamse Regering van 8 de-cember 2006 (derde BBB-herverdelingsbes luit in het beleidsdomein LNE). 
Deze begroting loopt over het volledige boekjaar 2006 (12 maanden) en is in de uitvoeringsrekening van de begroti ng van het IVA VMM per 31 december 
2006 opgenomen in de kolom herzien budget . Deze begroting bevat ook 
verscheidene artikelen met vermelding niet verdeeld , meer bepaald bij de 
ESR-codes 76.10, 76.20 en 76.30 voor de ontvangsten en 12.0, 24.0, 30, 70 
en 74.20 voor de uitgaven. De VMM moet  erover waken de specialiteit van 
de begroting niet in het gedrang te brengen door het gebruik van niet-verdeelde ontvangsten en uitgaven. Zij had ze bij de begrotingsaanpassing 
eind 2006 kunnen beperken. 
• De jaarrekeningen 2006 werden op 11 december 2007 naar het Rekenhof 
verzonden. De wettelijke termijn werd dus overschreden met meer dan zes maanden. 
  337 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 340 11.7 Vlaamse Reguleringsinstantie voor de Elektriciteits- en Gasmarkt 
(VREG) 
Op 1 april 2006 werd de VOI sui generis VREG opgeheven. De VOI legde bij-
gevolg een jaarrekening voor met betrekking tot de periode van 1 januari 2006 tot 31 maart 2006. In de uitvoeringsrekening van de begroting hebben de be-grotingscijfers betrekking op een volledig jaar, terwijl de uitvoering slaat op een 
periode van 3 maanden, met uitzondering van de dotatie, die een half jaar weerspiegelt. Op 1 april 2006 startte rechtsopvolger publiekrechtelijke EVA 
VREG zijn werking. Deze EVA diende enk el rekeningen voor te leggen over de 
periode van 1 april 2006 tot 31 december 2006, maar gaf gegevens op voor het volledige jaar 2006.  
 ESR-UITVOERINGSREKENING 2005 2006 (01-03) 2006 (01-12) 
16 Verkoop van niet-duurzame goederen/diensten 0 2 0 2
46 Inkomensoverdrachten van centrale  overheid 2.558 2.558 2.642 1.321 2.636 2.636
 TOTAAL ONTVANGSTEN 2.558 2.558 2.642 1.323 2.636 2.638
11 Lonen en sociale lasten 1.593 1.484 1.583 288 1.615 1.519
12 Aankopen niet-duurzame goederen/diensten 1.170 997 1.270 121 1.390 1.149
74 Verwerving overige investeringsgoederen 91 60 64 7 40 20
 TOTAAL UITGAVEN 2.854 2.541 2.917 416 3.045 2.688
 Budgettair resultaat boekjaar -296 17 -275 907 -409 -50
 Overgedragen resultaat vorige jaren 571 571 275 588 589 588
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 275 588 0 1.495 180 538
 
Activa    
Vaste activa 194  188 183 
Immat. vaste activa 25 20 17 
Materiële vaste activa 169 168 166 
Vlottende activa 964 1.596 875 
Vorderingen < jaar  663 621 Liquide middelen 934 916 242 Overlopende rekeningen 30 17 12 
Totaal 1.158 1.784 1.058 
Passiva    
Eigen Vermogen 688 1.388 536 
Overgedragen resultaat 688 1.388 536 
Vreemd vermogen 470 396 522 
Voorzieningen en uitgeste lde belastingen 59 65 81 
Schulden < 1 jaar 411 331 441 
• Handelsschulden 336 225 333 
en sociale lasten 75 106 108 
 
Operationele opbrengsten 2.558 1.323 2.638
Lopende opbrengsten 2 2
Inkomensoverdrachten 2.558 1.321 2.636
Operationele kosten 2.550 623 2.790Div. diensten/goederen 962 252 1.190Personeelskosten
 1.540 353 1.531
Afschr. en waardenverminderingen op oprich-
tingskosten, IVA en MVA 83 13 48
Voorzieningen -35 5 21
Operationeel resultaat 8 700 -152
Resultaat van het boekjaar 8 700 -152
 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 338 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 341 Het Rekenhof heeft de Vlaamse minister s van Financiën en Begroting en van 
Energie op 8 januari 2008 meegedeeld dat het de jaarrekeningen 2006 gecon-
troleerd heeft verklaard. Deze controle  gaf wat betreft de rekening over de eer-
ste drie maanden geen aanleiding tot opmerkingen. Over de rekeningaflegging als publiekrechtelijke EVA merkte het Rekenhof op dat het agentschap bij zijn 
start op 1 april 2006 verder bleef werken met de begroting van de rechtsvoor-ganger en geen eigen begroting opmaakte. Evenmin werd aan het Rekenhof een begroting met toepassing van artike l 167 van het begrotingsdecreet 2006 
overgelegd. Bovendien bevat, zoals al gesteld, de uitvoeringsrekening van de 
begroting zowel wat de begroting als de uitvoering betreft, gegevens over 12 
maanden in plaats van 4 maanden.  Op 30 april 2008 trad de Vlaamse minister van Financiën en Begroting de op-merkingen van het Rekenhof bij.   
12 Mobiliteit en Openbare Werken 
 
12.1 De Scheepvaart NV (DS) 
DS is een publiekrechtelijke EVA, die de volgende rekeningen heeft voorge-
legd:   
16 Verkoop goederen/diensten 8.408 8.365 9.368 9.199
26 Rente van overheidsvorderingen 20 0 10 0
28 Overige resultaten van vermogen 1.007 1.064 1.016 1.02636 Indirecte belastingen en heffingen 10.925 11.015 10.112 9.85938 Overige inkomensoverdrachten van andere 
sectoren 106 132 160 166
46 Inkomensoverdrachten van cent rale overheid 20.117 19.575 26.640 26.628
47 Inkomensoverdrachten van de sociale verzeke-
ringsinstellingen 35 35 0 0
48 Inkomensoverdrachten van lokale overheden 205 23 193 20249 Inkomensoverdrachten van andere institutione-
le groepen 1.070 450 1.200 574
57 Kapitaaloverdrachten van bedrijven 700 1.202 670 68859 Kapitaaloverdrachten v an het buitenland 500 500 2.000 24
66 Kapitaaloverdrachten van de cent rale overheid 49.300 40.319 43.455 37.159
7 Desinvesteringen 500 92 1.700 933
 TOTAAL ONTVANGSTEN 92.893 82.772 96.524 86.458
11 Lonen en sociale lasten 24.958 24.821 28.200 28.068
12 Aankoop goederen/diensten 15.280 14.424 18.258 14.65724 Huur van gronden en lopende betalingen voor 
gebruik 23 21 23 22
45 Inkomensoverdrachten aan andere institutione-
le groepen 1.200 932 1.200 1.155
61 Kapitaaloverdrachten in institutionele groep 500 16 1.700 26072 Nieuwbouw van gebouwen 39 3 31 2373 Aanleg waterwegen/wegen 47.200 44.541 40.380 32.95774 Verwerving overige investeringsgoederen 778 729 1.102 949
 TOTAAL UITGAVEN 89.978 85.487 90.894 78.091
 Budgettair resultaat boekjaar 2.915 -2.715 5.630 8.367
 Overgedragen resultaat vorige jaren -2.915 -2.915 -5.630 -5.630
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 -5.630 0 2.737
 339 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 342  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vaste activa 144.180 159.065 
Oprichtingskosten 26 22 
Immat. vaste activa 107 143 Materiële vaste activa 144.047 158.900 Financiële vaste activa 0 0 
Vlottende activa 25.680 36.371 
Vorderingen > 1 jaar 0 0 Voorraden 1.674 1.505 Vorderingen < 1 jaar 9.401 13.368 Liquide middelen 13.267 20.410 Overlopende rekeningen 1.338 1.088 
Totaal 169.860 195.436 
Passiva   
Eigen Vermogen 144.848 161.513 
Kapitaal 3.000 7.000 
Reserves 0 38 Overgedragen resultaat 662 677 Dotaties, subsidies, … 141.186 153.798 
Vreemd vermogen 25.012 33.923 
Voorzieningen en uitgeste lde belastingen 1.444 1.705 
Schulden > 1 jaar 2.899 3.424 Schulden < 1 jaar 19.928 28.559 
• Financiële schulden 11.305 10.828 
• Handelsschulden 6.898 14.644 
en sociale lasten 1.705 3.070 
• Overige schulden 20 17 
Overlopende rekeningen 741 235 
 
Operationele opbrengsten 36.054 43.974 
Lopende opbrengsten 10.897 11.701 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 23.644 31.286 
Andere operationele opbrengsten 1.513 987 
Operationele kosten 35.308 43.955 
Handelsgoederen, grond- en hulpstoffen 430 943 Div. diensten/goederen 4.611 6.725 Personeelskosten
 25.779 29.520 
Niet kaskosten 4.263 6.379 Andere operat. Kosten 225 388 
Operationeel resultaat 746 19 
Financiële opbrengsten 54 924 
Financiële kosten 17 878 
Uitzonderlijke opbrengsten 6.518 11.341 
Uitzonderlijke kosten 6.540 11.353 
Resultaat van het boekjaar 761 53 
 
Openbare Werken op 8 januari 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontroleerd heeft verklaard. Het heeft daarbij de volgende opmerkingen ge-formuleerd: 
• Het Rekenhof herhaalde zijn opmerking 2005 dat de administratie de ge-
schillen en schadeclaims overdroeg aan DS, die echter nog geen lijst van 
hangende en toekomstige gerechtelijke procedures ontving en dan ook geen voorzieningen kon inboeken voor de overgedragen geschillen. 
• Zoals bij de vorige rekeningen, wees het Rekenhof op de noodzaak op 
termijn een zo volledig mogelijke lijst op te stellen van alle terreinen in ei-gendom of beheer met informatie over de mogelijke vervuiling, sanerings-
verplichtingen, de mogelijke kostprijs ervan en de verhaalbaarheid op ande-Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 340 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 343 ren. Deze lijst dient ook alle terre inen van Maas en Albertkanaal te omvat-
ten die de administratie aan de NV overdroeg. 
• In het kader van het onderhoud van de waterwegen worden de komende 
vijf jaar een aantal baggerwerken uit gevoerd. De verwerkingskosten van 
verontreinigde baggerspecie worden geraamd op 326.430 EUR per jaar, in 
de veronderstelling dat de helft van de s pecie verontreinigd is. Aangezien 
deze verwerkingskosten hun oorsprong hebben gedurende het boekjaar, beveelt het Rekenhof aan een voorziening aan te leggen voor het volledige saneringsproces (1.632.150 EUR op afsluitdatum).  
• Een ministerieel besluit van 3 f ebruari 2006 heeft NV DS een dotatie toege-
kend van 25.894.000 EUR, waarvan 25. 346.000 EUR om te voorzien in de 
ontoereikendheid van haar bedrijfsont vangsten voor 2006 en 548.000 EUR 
in het kader van de afgesloten beheer sovereenkomst. De dotatie wordt 
aangerekend op programma 64.1, basisallocaties 41.04 en 41.05 van de algemene uitgavenbegroting van de Vl aamse Gemeenschap voor het be-
grotingsjaar 2006. Artikel 3, §2, v an het bovenvermelde besluit bepaalt dat 
de laatste schijf van de dotatie op basisallocatie 41.04 (2.534.000 EUR) 
slechts kan worden uitgekeerd na goedk euring van de rekening van het af-
gelopen jaar. Artikel 3, §3, bepaalt dat de laatste schijf van de dotatie op 
basisallocatie 41.05 (137.000 EUR) word t uitgekeerd in functie van de rea-
lisatie van de overeengekomen perfo rmantienormen op basis van de be-
heersovereenkomst van 8 juni 1999 gesloten tussen de Vlaamse Gemeen-schap en DS. Het Rekenhof heeft vastges teld dat NV beide laatste schijven 
van de werkingsdotatie al in het re sultaat van 2006 heeft verwerkt. Deze 
werkwijze is in strijd met artikel 43,  §4, van het besluit van de Vlaamse Re-
gering van 21 mei 1997 betreffende een geïntegreerde economische boek-houding en budgettaire rapportering voor de Vlaamse openbare instellin-gen. Dat artikel stelt immers dat we rkingsdotaties, -subsidies, -toelagen en 
soortgelijke waarvan de verkrijgi ng afhankelijk is gesteld van bepaalde 
voorwaarden, bedrijfseconomisch al s opbrengsten worden erkend op het 
ogenblik dat de realisatie van deze v oorwaarden zeer waarschijnlijk wordt 
geacht en ze opgeëist werden.  
• Sinds 2006 worden de investeringssubsidies niet meer betaald vanuit het 
Vlaams Infrastructuurfonds (VIF), maar rechtstreeks vanuit de algemene 
uitgavenbegroting. NV DS blijft de inve steringsprojecten opvolgen per vast-
leggingsdossier. Wordt een vastlegging ontoereikend, dan boekt de NV al een vordering op de investeringsdotatie  van 2007. Om verwijlintresten te 
vermijden zal zij de leverancier tijdig betalen met eigen werkingsmiddelen. Op het einde van het boekjaar bedraagt het totaal nog vast te leggen sub-sidies voor infrastructuurwerk en ongeveer 2.812.275 EUR. Het Rekenhof 
kan deze voorafname op een investerings dotatie van het volgende jaar niet 
goedkeuren. Deze vordering stoelt namelijk op de assumptie van een blij-vende en afdoende investeringsdotatie. De assumptie dat de betrokken 
vaststaande kosten of onvermijdbare ui tgaven zullen worden gefinancierd 
door toekomstige dotaties, is echter  voorbarig. De Vlaamse Regering en 
het Vlaams Parlement hebben zich immers in 2006 nog niet verbonden om in die nodige financiële middelen te voorzien. 
• DS heeft het ontvangen, maar nog aan te wenden gedeelte van de investe-
ringsdotatie van 2006 als handelsschuld op korte termijn geboekt. Beter is dit gedeelte van de investeringsdotatie v oor te stellen als overige schuld op 
korte termijn. Uit het besluit van de Vlaamse Regering over de investe-ringsdotatie kan trouwens niet worden afgeleid of het nog aan te wenden gedeelte van de investeringsdotatie aan het Vlaams Gewest dient te wor-
den terugbetaald. Het Rekenhof beveelt daarom aan dat het dotatiebesluit 
ter zake duidelijke bepalingen vermeldt, opdat de NV overeenkomstig kan boeken. 341 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 344 • DS voert een actief grondbeleid dat  erin bestaat niet-watergebonden gron-
den te verkopen om met de opbrengst ervan specifieke watergebonden be-
drijventerreinen te kunnen aankopen. De opdracht tot verkoop wordt door de NV aan het aankoopcomité van de FO D Financiën toevertrouwd. Als de 
verkoopsakte voor een not aris is verleden, stort het aankoopcomité de ver-
koopsom naar de NV door. Op 31 december 2006 heeft NV een totale vor-dering van ongeveer 1.075.000 EUR op de FOD Financiën. Uit gedetail-
leerde analyse bleek dat ongeveer  325.000 EUR van de openstaande vor-
dering ouder is dan één jaar. Dit zou betekenen dat er voor een aanzienlijk 
gedeelte van de verkoopovereenkomsten nog altijd geen akte voor een no-taris is verleden. Het Rekenhof heeft de NV aanbevolen contact op te ne-men met de FOD Financiën om de situatie op te lossen en de openstaande vorderingen te recupereren.  
• In 2003 sloot DS een overeenkomst me t het Nederlandse Ministerie van 
Verkeer en Waterstaat over het oppompen van water uit het Julianakanaal. In ruil zou de rijkswaterstaat aan DS een jaarlijkse vergoeding voor de pompkosten factureren. DS boekte daar noch in 2004, noch in 2005 voor-
zieningen voor. Begin 2007 werden de pompkosten voor 2004, 2005 en 2006 doorgerekend aan NV De Scheepvaart. De onvoorziene pompkosten voor 2004 en 2005 beïnvloedden het re sultaat van 2006 negatief met 
839.259 EUR. Het Rekenhof heeft een betere interne communicatie aanbe-volen opdat de boekhouding overeenkomsten met een financiële impact tij-dig kan provisioneren. 
• Het Rekenhof heeft bij zijn controle van de provisie voor te ontvangen factu-
ren drie investeringsfacturen aangetro ffen die ten onrechte niet waren ge-
provisioneerd. Bedrijfseconomisch  hadden de investeringen (437.892 EUR) 
moeten worden geprovisioneerd op 31 december 2006. Op budgettair vlak werden geen onregelmatigheden vastgesteld. Het Rekenhof wees op de noodzaak om kostenrekeningen op het jaareinde door te lichten op hun vol-ledigheid.  
 De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 5 mei 2008 het vol-gende geantwoord: 
• De overgangslijsten met schadeclaim s volstonden niet voor een boekhoud-
kundige verwerking. DS zal de inventar isatie van schadeclaims in het voor-
jaar 2008 kunnen afsluiten, waarna hij de nodige provisies kan aanleggen. 
• De overzichtslijsten van alle terreinen met mogelijke vervuiling werden in 
2007 gefinaliseerd. Er vonden ook diverse oriënterende bodemonderzoe-
ken plaats om de vervuilingsgraad en de mogelijke kostprijs van de sane-
ringen te kunnen vaststellen. Gelet op de uitgestrektheid en het hoge aantal 
percelen van het beheerde patrimonium  is dat een opdracht van lange 
duur. Op grond van recent aanvullende informatie werd een bijkomende provisie van 730.000 EUR geboekt voor verwachte saneringen. 
• In het jaar 2007 sloot de NV een over eenkomst met Argex NV voor de ver-
werving van bergingscapaciteit v oor baggerspecie. De nodige kredieten 
werden vastgelegd op het investeringsprogramma. Naar gelang van de vor-dering van de baggerwerken zal DS deze kosten in resultaat van de vol-gende boekjaren nemen. Op aanbeveling van het Rekenhof zal evenwel hij al in 2008 een provisie aanleggen voor nog uit te voeren saneringen. 
• De verkeerde aanrekening van de werkingsdotatie werd al meegedeeld aan 
de NV. 
• De minister heeft de instelling erop gewezen dat een voorafname op een 
investeringsdotatie van het volgende jaar onaanvaardbaar is. Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 342 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 345 • DS dient de ontvangen investeringsdot atie die hij niet kan aanwenden, te 
registreren als overige schuld op kort e termijn. De aanrekeningsregels voor 
investeringsdotaties stellen dat in vesteringsdotaties alleen kunnen worden 
aangerekend voor het bedrag dat jaarlijks wordt verantwoord. Dat is een 
voorwaardelijke  dotatie. 
• De Scheepvaart heeft herhaaldelijk b ij aankoopcomités van de FOD Finan-
ciën aangedrongen op een versnelde afhandeling van verkoopdossiers. Tot 
op heden heeft dat weinig resultaat  opgeleverd. Kostenoverwegingen no-
pen ertoe de samenwerking met deze comités te bestendigen. Als de vor-deringspositie van de vennootschap verder zou escaleren, dan zal aan de raad van bestuur worden voorgesteld meer een beroep te doen op de dien-sten van de notariaten. 
• DS heeft de niet voorziene pompkos ten van het Julianakanaal in 2006 ge-
boekt voor de voorbije jaren. In de toekomst zullen dergelijke overeenkom-
sten tijdig worden gemeld aan de financiële dienst om op grond van een raming de nodige voorzieningen te kunnen inboeken. 
  
12.2 Linkerscheldeoever (LSO) 
Linkerscheldeoever is een DAB, die de volgende rekeningen heeft voorgelegd: 
 
 2005 2006  
Overdracht 2.347 2.347 2.308 2.308 
Dotatie 5.201 5.206 5.460 5.458 
Diverse  95 253 95 236 
Totaal  7.643 7.806 7.863 8.002 
Uitgaven  
Personeel 4.547 4.056 4.109 3.903 
Werking 1.409 836 1.518 841 
Investeringen 1.287 606 549 139 
Over te dragen  400 2.308 1.687 3.119 
 
Openbare Werken op 19 juni 2007 meegedeeld dat het de rekening 2006 ge-controleerd verklaard heeft. Het hee ft daarbij herinnerd aan wat het naar aan-
leiding van de controle van de rekeningen 2005 van de DAB Linker Scheldeoe-ver heeft gesteld, met name dat de toewijzing door de Vlaamse Regering aan de DAB Vlaams Infrastructuurfonds van de inkomsten van de grondverkoop 
aan de Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel (BAM) nog steeds inging tegen de bepalingen van artikel 31 van het decreet van 19 december 1998 houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 1999.  De Vlaamse minister van Openbare Werken heeft op 24 september 2007 ge-antwoord dat het begrotingsdecreet 2008 z ou voorzien in een afwijking van het 
bovengenoemde artikel 31. Een bepaling zou namelijk de integrale opbrengst van de verkoop van de onroerende goederen uit het patrimonium van de DAB LSO en voorwerp van de voorlopige verkoopsovereenkomst van 30 december 
2004 tussen het Vlaams Gewest en de BAM, toewijzen aan de algemene mid-delen van het Vlaams Infrastructuurfonds.    343 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 346 12.3 Loodswezen 
Loodswezen is een DAB, die de volgende rekeningen heeft voorgelegd: 
 
 2005 2006  
Overdracht 1.980 1.979 1.021 1.020 
Diverse  65.360 63.076 68.430 65.635 
Totaal  67.340 65.055 69.451 66.655 
Uitgaven  
Personeel 42.567 42.544 44.740 44.554 
Werking 12.347 8.376 10.240 8.753 
Inkomensoverdracht 11.280 12.314 13.168 12.843 Investeringen 1.044 373 1.053 141 Over te dragen 102 1.020 250 131 
Totaal  67.340 64.627 69.451 66.422 
 
Openbare Werken op 3 juni 2008 meegedeeld dat het de rekening 2006 gecon-
troleerd verklaard heeft. Het heeft daarb ij onder meer opgemerkt dat de uitvoe-
ringsrekening een aantal overschrijdi ngen van vastleggingskredieten vertoon-
de: 
- rubriek 11.10 Personeelskosten : een overschrijding met 2.359,18 EUR (de 
uitvoeringsrekening vermeldt -395.206, 55 EUR, maar dat bedrag moet wor-
den gecorrigeerd als gevolg van een boekhoudtechnische opmerking ge-
formuleerd in de brief aan de algemeen directeur van de DAB Loodswezen over de controle van de rekeningen 2006); 
- rubriek 11.30 Toelagen aan loodsen en het ander personeel : een overschrij-
ding met 2.319,30 EUR; 
- rubriek 12.11 Specifieke werkingskosten : een overschrijding met 28.874,47 
EUR; 
- rubriek 12.20 Werkingskosten Nautinvest Vlaanderen NV : een overschrij-
ding met 21.000 EUR; 
- rubriek 12.32 Kosten voor beloodsing te land : een overschrijding met 
102.398 EUR. 
 Het Rekenhof herinnerde ook weer aan wat het over de interne controle (on-
duidelijke bevoegdheidsregeling) en de tr ansparantie van de kosten van het 
loodsen en beloodsen heeft gesteld bij zijn controle van de rekeningen 2004.   Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 344 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 347 12.4 Luchthaven Antwerpen 
Luchthaven Antwerpen is een DAB, die de volgende rekeningen heeft voorge-
legd: 
 2005 2006  
Overdracht 0 220 1.026 1.026 
Dotatie 1.535 1.534 1.561 1.560 
Diverse  4.800 3.819 5.250 5.259 
Totaal  6.335 5.573 7.837 7.845 
Uitgaven  
Personeel 2.985 2.654 2.870 2.940 
Werking 793 547 871 1.285 
Investeringen 2.557 1.346 3.070 3.334 Over te dragen 0 1.026 1.026 286 
 
Openbare Werken op 25 maart 2008 meegedeeld dat het de rekening 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij onder meer de volgende op-merkingen geformuleerd: 
• De uitvoeringsrekening 2006 van de DAB toonde overschrijdingen van de 
volgende vastleggings- en ordonnanceringskredieten: 
- rubriek 11.00 Personeel : het vastleggingskrediet werd overschreden met 
193.569,29 EUR en het ordonnancering skrediet met 69.602,71 EUR; 
- rubriek 12.00 Werkingskosten : het vastleggingskrediet werd overschreden 
met 120.439,34 EUR en het ordonnanceri ngskrediet met 414.205,85 EUR; 
- rubriek 74.00 Investeringen met dotatie : het vastleggingskrediet werd over-
schreden met 16.575,43 EUR en het ordonnanceringskrediet met  325.696,28 EUR. Nochtans is bij aanvang van het begrotingsjaar 2006 een procedure in wer-king getreden waardoor de regels van de administratieve en begrotingscon-trole door tussenkomst van de c ontroleurs van de vastleggingen zouden 
worden gerespecteerd. 
• De cijfers in het overzicht m. b.t. de aanwending van vastleggingskredieten 
opgesteld door de controleurs van de vastleggingen enerzijds, en de cijfers opgenomen in de uitvoeringsrekening die voortvloeien uit een conversie van 
de bedrijfseconomische boekhouding naar de begrotingsboekhouding an-derzijds, stemmen niet overeen. 
• Aangezien noch aan de eerste versie d.d. 4 mei 2007 van de rekeningen 
2006, noch aan de verbeterde versie d.d. 5 juni 2007, een ORAFIN-rapport werd toegevoegd, kon bovendien noch v oor de ontvangsten, noch voor de 
uitgaven een afstemming worden gemaak t tussen de cijfers van de beheers-
rekening van de rekenplichtige en de ui tvoeringsrekening, en de cijfers van 
het ORAFIN-rapport. Evenmin waren de c ijfers van de meest recente versie 
van de rekening 2005 d.d. 6 juni 2007 v an de rekenplichtige al ingevoerd in 
ORAFIN op het ogenblik van de controle door het Rekenhof. 
• De inventaris van de luchthaven is nog steeds maar een gedeeltelijke weer-
gave van de waarde van de goederen die de luchthaven gebruikt voor de 
uitoefening van zijn activiteiten. De rekeningen geven dus ook maar een ge-
deelte weer van de reële kostprijs v an de luchthavenexploitatie. Het ant-
woord van de Vlaamse minister v an Financiën en Begroting op de opmer-
kingen bij de rekeningen 2005 bevestigde dez e vaststelling, maar besloot 
met de vraag of de onroerende goederen moeten worden overgedragen in de vermogensinventaris van de DAB. Artikel 140, 6°, van de gecoördineerde 
wetten op de rijkscomptabiliteit is op dit vlak duidelijk: een DAB is onderwor-345 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 348 pen aan de bepalingen over het houden van een vermogenscomptabiliteit 
en de opmaak van een inventaris van het  vermogen. Bovendien vermeldt ar-
tikel 15 van het besluit van de Vlaamse  Regering d.d. 8 juni 1994 betreffen-
de het financiële en materiële beheer van de diensten met afzonderlijk be-heer Luchthaven Antwerpen en Luchthaven Oostende eveneens de ver-plichting tot het voeren van een ve rmogenscomptabiliteit en het houden van 
een inventaris van het vermogen. 
• Het Rekenhof herinnerde opnieuw aan wat het over de interne controle (on-
duidelijke bevoegdheidsregeling) opmerkte b ij zijn controle van de rekenin-
gen 2004 van de DAB.  
  
12.5 Luchthaven Oostende 
Het Rekenhof heeft tijdens zijn l opend onderzoek van de rekeningen 2007 van 
de DAB Luchthaven Oostende vastst ellingen gedaan die ook gevolgen hebben 
voor de rekeningen 2005 en 2006. Het kon zodoende vooralsnog deze DAB-
rekeningen niet afsluiten.    
12.6 Pendelfonds 
Het Pendelfonds is op 30 juni 2006 opgericht als VOI van categorie A door het 
decreet van 30 juni 2006 houdende bepalingen tot begeleiding van de aanpas-sing van de begroting 2006.   
46 Inkomensoverdr. centrale overheid 5.550 5.550 
 TOTAAL ONTVANGSTEN 5.550 5.550 
12 Aankoop goederen/diensten 500 0 
 TOTAAL UITGAVEN 500 0 
 Budgettair resultaat boekjaar 5.050 5.550 
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 5.550 
 
Activa  
Vlottende activa 5.550 
Vorderingen < 1 jaar 5.550 
Totaal 5.550 
Passiva  
Eigen Vermogen 5.550 
Overgedragen resultaat 5.550 Totaal 5.550 
 
Operationele opbrengsten 5.550
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 5.550
Operationele kosten 0
Operationeel resultaat 5.550
Resultaat van het boekjaar 5.550
 
Mobiliteit op 18 maart 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontro-leerd heeft verklaard. Het heeft daarbij opgemerkt dat de wettelijke termijn voor Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 346 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 349 het voorleggen van de rekening aan het Rekenhof met meer dan 4 maand werd 
overschreden.    
12.7 Vlaams Infrastructuurfonds (VIF) 
Het VIF is een DAB, die de volgende rekeningen heeft voorgelegd:  
 
 2005 2006  
Overdracht 616.201 615.879 346.999 345.726 
Dotatie 337.599 337.599 241.224 241.224 
Diverse ontvang-sten 70.451 65.168 45.788 45.869 
Totaal  1.024.251 1.018.646 643.011 632.819 
Uitgaven  
Adm. Wegen en Verkeer 270.235 270.228 277.994 258.797 
Adm. Waterwegen en Zeewezen 393.414 392.906 236.988 200.424 
Adm. Ondersteu-nende studies en opdrachten 4.904 4.903 5.042 4.141 
Secr-gen. en adm. Alg. Administratieve diensten 355.698 4.883 122.987 4.545 
Over te dragen 0 345.726 0 164.912 
 
Openbare Werken op 18 juni 2008 meegedeeld dat het de rekeningen 2006 gecontroleerd heeft verklaard. Het heeft daarbij geen opmerkingen geformu-leerd. 
 
 347 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 350 12.8 Vlaamse Vervoersmaatschappij - De Lijn (VVM) 
De VVM was een VOI van categorie sui generis, die ingevolge BBB op 15 
maart 2006 is opgestart als een publiekrechtelijke EVA. Zij heeft de volgende rekeningen voorgelegd:  
16 Verkoop goederen/diensten 123.898 125.061 136.969 139.857
26 Rente van overheidsvorderingen 0 2 62 3
28 Overige resultaten van vermogen 0 130 200 94536 Indirecte belastingen en heffingen 0 5.626 16.504 16.50446 Inkomensoverdrachten van cent rale overheid 671.025 672.599 695.847 695.035
48 Inkomensoverdrachten van lokale overheden 0 0 31.763 31.76766 Kapitaaloverdrachten van cent rale overheid 80.254 91.173 94.302 94.302
76 Verkopen van gronden en gebouwen 0 296 550 077 Verkoop overige investeringsgoederen 0 233 0 41096 Opnemingen van gevestigde over heidsschuld 52.500 52.500 52.500 52.500
 TOTAAL ONTVANGSTEN 927.677 947.620 1.028.697 1.031.412
11 Lonen en sociale lasten 352.055 350.018 369.958 370.237
12 Aankoop goederen/diensten 346.375 347.742 454.992 460.86921 Rente overheidsschuld 12.929 10.943 11.253 11.26070 Investeringen - niet verdeeld 109.127 0 105.220 071 Aankoop gronden en gebouwen 0 27.825 0 3.78472 Nieuwbouw van gebouwen 0 34.588 0 41.00373 Aanleg waterwegen/wegen 0 0 0 074 Verwerving overige investeringsgoederen 0 77.553 0 59.75491 Aflossingen van gevestigde over heidsschuld 25.936 23.660 29.407 29.423
 TOTAAL UITGAVEN 846.422 872.353 970.830 976.330
 Budgettair resultaat boekjaar 81.255 75.267 57.867 55.082
 Overgedragen resultaat vorige jaren -295.985 -295.985 -220.718 -220.718
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT -214.730 -220.718 -162.851 -165.636
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 348 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 351  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vaste activa 1.005.208 1.044.908 
Oprichtingskosten 1.513 1.664 
Immat. vaste activa 3.947 3.576 Materiële vaste activa 999.539 1.038.859 Financiële vaste activa 209 809 
Vlottende activa 424.951 692.013 
Vorderingen > 1 jaar 14.268 12.843 Voorraden 20.198 21.070 Vorderingen < 1 jaar 162.013 461.898 Geldbeleggingen 0 0 Liquide middelen 33.604 2.324 Overlopende rekeningen 194.868  193.878 
Totaal 1.430.159 1.736.921 
Passiva   
Eigen Vermogen 640.950 674.964 
Kapitaal 29.337 29.337 Reserves 1.542 1.542 Overgedragen resultaat -20.028 -20.028 Dotaties, subsidies, … 630.099 664.113 
Vreemd vermogen 789.209 1.061.957 
Voorzieningen en uitgeste lde belastingen 236.619 221.864 
Schulden > 1 jaar 282.093 305.087 Schulden < 1 jaar 203.799 456.927 
• Schulden > 1 jaar die in jaar vervallen 29.471 29.507 
• Financiële schulden 0 247.207 
• Handelsschulden 99.633 111.278 
en sociale lasten 71.442 65.191 
• Ontvangen vooruitbetalingen 184 335 
• Overige schulden 3.069 3.409 
Overlopende rekeningen 66.698 78.079 
 
Operationele opbrengsten 804.364 847.530 
Lopende opbrengsten 112.309 116.625 
Geproduceerde vaste activa 0 13.499 Inkomens- en kapitaaloverdrachten 660.518 694.547 
Andere operationele opbrengsten 31.537 22.859 
Operationele kosten 798.324 838.597 
Handelsgoederen, grond- en hulpstoffen 53.916 59.453 Div. diensten/goederen 320.645 331.274 Personeelskosten
 351.008 373.968 
Niet kaskosten 72.120 73.288 Andere operat. Kosten 635 614 
Operationeel resultaat 6.040 8.933 
Financiële opbrengsten 493 1.310 
Financiële kosten 10.573 11.346 
Uitzonderlijke opbrengsten 9.896 7.924 
Uitzonderlijke kosten 5.845 6.810 Belastingen 11 11 
Resultaat van het boekjaar 0 0 
 
Mobiliteit op 18 maart 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontro-leerd heeft verklaard. Het heeft daarbij de volgende opmerkingen geformuleerd: 
• De rekening 2006 van de VVM werd pas op 8 november 2007 naar het 
Rekenhof gestuurd, meer dan 5 maand te laat. 
• De VVM heeft in de jaarrekening 2006 de bijkomende vordering op toe-
komstige dotaties en de compenserende vorderingen voor voorziene kos-
ten zoals brugpensioenen, overuren/ verlof en pensioenfonds, afgeboekt. 349 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 352 Daarmee kwam zij tegemoet aan de opmerkingen van het Rekenhof van de 
voorbije jaren. De VVM heeft echt er ten onrechte ook de voorzieningen 
voor brugpensioenen, overuren/verl of en pensioenfonds afgeboekt, waar-
door het resultaat met ongeveer 28 miljoen EUR is ondergewaardeerd. 
• De ministriële besluiten van 11 januari 2006 en 12 december 2006 hebben 
de VVM dotaties toegekend van re spectievelijk 316.127.500 EUR en 
356.627.500 EUR als bijdrage in het ev enwicht van haar exploitatiereke-
ning met inbegrip van de werkingsko sten van de bijzondere studiediensten 
voor 2006. De maatschappij wendt de dotaties onder meer aan om de kos-
ten te dekken in het kader van het  project START, het aanpassen van de 
rij- en rusttijden van de chauffeurs en de kwaliteitsverbetering van het leer-
lingenvervoer. Aangezien deze projec ten pas op het einde van 2006 van 
start gingen, heeft de VVM besloten 12,2 miljoen EUR van de werkingsdo-
tatie over te dragen naar 2007. Deze werk wijze is in strijd met artikel 43, 
§4, van het besluit van de Vlaamse  Regering van 21 mei 1997 betreffende 
een geïntegreerde economische boekhouding en budgettaire rapportering voor de Vlaamse openbare instellingen. Dat artikel stelt dat werkingsdota-ties,  -subsidies, -toelagen en soortgelijke, waarvan de verkrijging onafhankelijk 
is gesteld van bepaalde voorwaarden, als opbrengsten in resultaat worden opgenomen op het ogenblik van de definitieve toekenning ervan. Uit de bo-venvermelde dotatiebesluiten kan bov endien niet worden afgeleid dat de 
uitvoering van deze projecten een duurtijd heeft van meer dan één jaar.  
• De laatste herziening van de ESR-begr oting 2006 vond laattijdig plaats in 
de raad van bestuur van 24 januari 2007. De begroting is evenmin conform 
artikel 5 van de wet van 16 maart 1954 door de bevoegde ministers goed-gekeurd. 
• Op 1 januari 2000 schakelde de VVM over naar een AS/400-besturings-
systeem. Aangezien waardevolle histor ieken van voorraadrotatie door de 
overgang verloren gingen, hanteerde de VVM ter compensatie van incou-rante voorraad een historisch afw aarderingspercentage (38,18 % van de 
aanschaffingswaarde van de voorraden, exclusief brandstoffen). Het huidi-
ge voorraadbeheersysteem heeft ondertuss en een historiek van minstens 
zes jaar. Het Rekenhof heeft de instelling dan ook aangeraden het gebruik van het historisch afwaarderingsper centage te evalueren en te toetsen aan 
de beschikbare rotatiegegevens. 
  
12.9 Vloot 
Vloot is een DAB, die de volgende rekeningen heeft voorgelegd: 
 
 2005 2006  
Overdracht 14.170 13.925 17.200 16.927 
Dotatie 28.962 28.994 28.161 28.161 
Prestaties 14.854 15.570 17.095 16.346 Diverse  210 708 396 629 
Totaal  58.196 59.197 62.852 62.063 
Uitgaven  
Personeel 23.827 23.656 25.402 24.404 
Werking 26.649 10.625 28.031 11.475 
Investeringen 7.720 7.273 9.419 7.185 Over te dragen 16.927 18.192 
Totaal  58.196 58.481 62.852 61.256 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 350 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 353 Het Rekenhof heeft de Vlaamse minister s van Financiën en Begroting en van 
Openbare Werken op 8 januari 2008 meegedeeld dat het de rekening 2006 
gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij geen opmerkingen geformu-leerd. 
 
12.10 Waterwegen en Zeekanaal NV 
Waterwegen en Zeekanaal NV is op 30 juni 2004 opgestart als een publiek-
rechtelijke EVA. Zij heeft de volgende rekeningen voorgelegd:  
16 Verkoop goederen/diensten 52.684 53.205 21.152 20.473
26 Rente van overheidsvorderingen 2 13 388 395
28 Overige resultaten van vermogen 2.705 2.018 2.874 2.61036 Indirecte belastingen en heffingen 20.733 19.904 28.287 24.88138 Overige inkomensoverdrachten van andere 
sectoren 81 191 374 432
39 Inkomensoverdracht van het buitenland 0 0 0 5446 Inkomensoverdrachten van de centrale over-
heid 11.707 13.247 75.608 76.186
49 Inkomensoverdrachten van andere institutione-
le groepen 1.635 1.676 26 1.474
57 Kapitaaloverdrachten van bedrijven 0 0 0 7659 Kapitaaloverdrachten v an het buitenland 0 0 0 316
66 Kapitaaloverdrachten van de cent rale overheid 54.506 48.566 88.552 88.993
86 Kredietaflossingen en vereffeningen deelne-
mingen in bedrijven en financiële instellingen 7 9 12 13
87 Kredietaflossingen door private instellingen en 
gezinnen 15 14 24 14
9 Overheidsschuld 436 434 182 520
 TOTAAL ONTVANGSTEN 144.512 139.277 217.479 216.437
11 Lonen en sociale lasten 14.977 13.887 40.796 40.688
12 Aankoop goederen/diensten 33.886 32.801 39.339 39.43114 Herstellingen en onderhoud van water- en 
wegenbouwkundige werken 35.463 42.197 48.611 47.835
21 Rente overheidsschuld 258 154 1.152 88331 Exploitatiesubsidies 137 0 0 032 Andere inkomensoverdrachten aan bedrijven 1.825 2.230 257 37234 Inkomensoverdrachten aan gezinnen 409 539 135 11345 Inkomensoverdrachten aan andere institutione-
le groepen 2.126 2.183 2.913 831
52 Kapitaaloverdrachten aan bedrijven 61 61 623 45171 Aankoop gronden 4.890 3.347 3.752 4.90572 Nieuwbouw van gebouwen 2 2 0 7573 Aanleg waterwegen/wegen 45.157 45.062 69.810 70.56874 Verwerving overige investeringsgoederen 615 611 1.454 80481 Kredietverleningen en deelnemingen in bedrij-
ven en financiële instellingen 66  53
83 Kredietverleningen aan gezinnen 18 8 38 40
9 Overheidsschuld 43 33 96 37
 TOTAAL UITGAVEN 139.873 143.122 208.995 207.769
 Budgettair resultaat boekjaar 4.639 -3.845 8.484 8.668
 Overgedragen resultaat vorige jaren -4.639 -4.639 -8.484 -8.484
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 0 -8.484 0 184
 
 351 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 354  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vaste activa 358.159 432.532 
Immat. vaste activa 497 794 
Materiële vaste activa 357.209 431.285 Financiële vaste activa 453 453 
Vlottende activa 46.273 99.187 
Vorderingen > 1 jaar 1 23 Voorraden 383 260 Vorderingen < 1 jaar 20.553 34.381 Liquide middelen 10.451 63.839 Overlopende rekeningen 14.885 684 
Totaal 404.432 531.719 
Passiva   
Eigen Vermogen 344.853  409.805 
Kapitaal 724 724 
Herwaarderingsmeerwaarden 40.193 40.193 Reserves 2.705 2.705 Overgedragen resultaat -3.385 -2.759 Dotaties, subsidies, … 304.616 368.942 
Vreemd vermogen 59.579 121.914 
Voorzieningen en uitgeste lde belastingen 2.406 2.412 
Schulden > 1 jaar 24 345 Schulden < 1 jaar 53.325 115.199 
• Schulden > 1 jr binnen jr vervallen 0 28 
• Financiële schulden 7.699 84.611 
• Handelsschulden 40.358 24.545 
en sociale lasten 5.042 5.894 
• Overige schulden 226 121 
Overlopende rekeningen 3.824 3.958 
 
Operationele opbrengsten 77.418 114.374 
Lopende opbrengsten 17.816 18.818 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 19.584 92.662 
Andere operationele opbrengsten 40.018 2.894 
Operationele kosten 81.152 119.402 
Handelsgoederen, grond- en hulpstoffen 150 100 Div. diensten/goederen 59.315 69.932 Personeelskosten
 17.426 39.523 
Niet kaskosten 3.691 9.033 Andere kosten 570 814 
Operationeel resultaat -3.734 -5.028 
Financiële opbrengsten 98 456 
Financiële kosten 179 885 
Uitzonderlijke opbrengsten 1.471 6.281 
Uitzonderlijke kosten 3.168 198 
Resultaat van het boekjaar -5.512 626 
 
Openbare Werken op 11 december 2007 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij de volgende opmerkingen geformuleerd: 
• Waterwegen en Zeekanaal NV heeft de saneringsdossiers Forges de Cla-
becq  te Vilvoorde en Cokeries du Brabant  te Grimbergen in de toelichting 
van de jaarrekening 2006 tot uiting gebracht met vermelding van de bedra-
gen. In 2006 werd gestart met de sanering van Forges de Clabecq. Begin 2007 is gebleken dat de verontreiniging groter was dan geraamd in het be-schrijvend bodemonderzoek. Op grond van nieuwe schattingen zal een bij-komend bedrag worden aangevraagd. Daar in dit dossier al concrete sane-ringen werden uitgevoerd en de financiering werd vrijgemaakt, dient Wa-Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 352 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 355 terwegen en Zeekanaal NV hiervoor een voorziening te boeken. De sane-
ringen op de vroegere terreinen van Cokeries du Brabant te Grimbergen zijn nog niet van start gegaan. Op af sluitdatum waren nog geen concrete 
ramingen uit het beschrijvend bodemonderzoek beschikbaar. In dit geval volstaat de toelichting.  
• Op 29 december 2006 sloot Waterwegen en Zeekanaal NV met Aquafin 
een aankoopakte waarbij zij effectief en volle eigenaar werd van een terrein 
te Sint-Pieters-Leeuw. De financiering geschiedde deels met een betaling van 1.700.000 EUR en deels met een schuldopname van 338.250 EUR, te-
rugbetaalbaar over 10 jaar. Voor deze bijkomende lening ontbreekt een de-
cretale machtiging. 
• Een aantal begrotingsartikelen beva tten kosten met een factuurdatum uit 
2005. Dat is enerzijds te wijten aan de laattijdige verwerking van facturen, maar anderzijds ook aan het feit dat fa cturen niet meer worden verwerkt 
zodra de ordonnanceringskredieten worden overschreden. Deze werkwijze is in strijd met het artikel 53, §1, van het besluit van de Vlaamse Regering 
van 21 mei 1997, dat duidelijk bepaalt dat alle facturen budgettair dienen te worden aangerekend in de periode waarop de factuurdatum betrekking heeft.  
 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 16 april 2008 geant-
woord op de opmerkingen over de rekeningen 2006 met de volgende argumen-ten:  
• Als voor bepaalde terreinen concrete saneringsverplichtingen op afsluitda-
tum bestaan, zal een voorziening per saneringsdossier in de boekhouding 
worden opgenomen. Elk jaar zal nagegaan worden of deze voorziening nog relevant is of ze moet worden aangepast. Als op afsluitdatum geen concre-
te ramingen uit het beschrijvende bodemonderzoek beschikbaar zijn, zullen zij per dossier worden opgenomen in de toelichting van de jaarrekening. 
• De aankoop van het terrein Aquafin te Sint-Pieters-Leeuw werd in de laats-
te dagen van 2006 gerealiseerd. De aankoop was in de begroting voorzien voor 1.700.000 EUR. Waterwegen en Zeekanaal NV had daarbij niet de 
bedoeling te handelen in strijd met artikel 15, §1, van het decreet van 24 ju-ni 2005. Dat blijkt uit het verslag v an de raad van bestuur van 8 november 
2006. De NV heeft de aankoop niet met een lening maar met gespreide be-taling willen doen. Dat blijkt ook uit de voorbereidende stukken en de ver-slagen van de onderhandelingen voor deze aankoop. Het uittreksel van de verkoopsakte laat blijken dat het afbetalingsplan als een lening zou kunnen worden gezien. Dat is in elk geval de opinie geweest van de commissaris-revisor en van het Agentschap Centrale  Accounting, die de NV geadviseerd 
hebben bij de bedrijfseconomische en budgettaire verwerking. Om de boek-houdkundige staten in overeenstemming te brengen met de oorspronkelijke bedoeling, heeft de NV besloten tot vroegtijdige betaling op 14 oktober 2007 van het resterend gedeelte van de koopsom (334.398 EUR), een mo-gelijkheid waarin voorzien was in de akte. 
• Het overstappen naar het systeem van gesplitste kredieten vanaf 1 januari 
2006 ging met de nodige groeipijnen gepaard. Dat was de reden waarom een aantal facturen laattijdig werden ingebracht. Voor de jaarrekening 2007 zal worden getracht alle facturen op tijd en binnen de geraamde kredieten in te brengen. Facturen zullen worden geboekt conform het BVR van 21 mei 1997, ook al worden de voorziene kredieten dan overschreden. 
 353 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 356 13 Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en  
Onroerend Erfgoed 
 
13.1 Fonds voor de Financiering van het Urgentieplan voor de Sociale 
Huisvesting (FFUSH) 
Het FFUSH is een DAB die de volgende rekeningen heeft voorgelegd: 
 
 2005 2006  
Overdracht 665 666 697 697 
Dotatie 35.995 35.995 35.715 35.715 
Totaal  36.660 36.661 36.412 36.412 
Uitgaven  
Beheersvergoeding 450 450 450 450 
Tenlasteneming intr 6 5030  
Subsidies SBR 50 19 0 0 
Tussenkomsten UP 36.095 35.495 35.932 35.109 
Totaal  36.660 35.964 36.660 35.964 
Over te dragen  697 853 
 
van Binnenlands Bestuur, Stedenbeleid, Wonen en Inburgering op 1 april 2008 meegedeeld dat het de rekeningen 2006 gecontroleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij geen opmerkingen geformuleerd. 
 
13.2 Grondfonds 
Het Grondfonds is een DAB die de volgende rekeningen heeft voorgelegd: 
 
 2005 2006 
Overdracht 2 520  0
Diverse ontvangsten 11.490 11.496 0 0
Ontvangsten uit administratieve boetes 200 106 0 0Ontvangsten uit meerwaarden, dwang-sommen, recuperatie afbraakkosten 1.250 1.260 0 0
Ontvangsten uit transacties 0 4 0 0Storting van DAB Herstelfonds 6.049 6.050
Totaal 12.965 12.867 6.049 6.050
Uitgaven  
Diverse uitgaven 12 0 0 0
Werkingskosten 1.375 727 500 289
Uitgaven voor informatieverstrekking, communicatie en opleidingsinitiatieven 000  0
Specifieke werkingskosten informatica 250 159 0 0Planschadevergoedingen 2.500 936 2.500 1.616Subsidies voor door overmacht verniel-de zonevreemde constructies 100 50 0 0
Uitgaven voor begel eidingsmaatregelen 
bij ambtshalve uitvoeringen 1 0 000  0
Aankoop toestellen, machines en mate-riaal 1 0 000  0
Over te dragen 8.528 10.995 3.049 4.145
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 354 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 357 Een nieuwe DAB Herstelfonds trad op 1 juli 2006 in werking. Die verwierf krach-
tens decretale bepalingen het saldo van het Grondfonds van 31 december 
2005 én de eerste twee kwartalen van 2006. De DAB Grondfonds bleef bestaan 
en kreeg op zijn beurt begin juli 2006 een storting van het Herstelfonds van 6.050.000 EUR.
 
 Het Rekenhof heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting en Ruim-telijke Ordening op 10 juni 2008  medegedeeld dat het de rekeningen 2006 gecontroleerd heeft verklaard. Het heeft daarbij geen opmerkingen geformu-leerd. 
 
13.3 Herstelfonds 
De nieuwe DAB Herstelfonds trad op 1 juli 2006 in werking. Hij verwierf krach-
2005 én de eerste twee kwartalen van 2006. De DAB Grondfonds blijft bestaan 
en kreeg op zijn beurt begin juli 2006 een storting van het Herstelfonds van 6.050.000 EUR. Het herstelfonds hee ft de volgende rekening voorgelegd: 
 
 2006
Overdracht 11.094 10.526
Diverse ontvangsten 25 1
Ontvangsten uit administratieve boetes 200 62Ontvangsten uit dwangsommen, recu-peratie afbraakkosten 900 691
Ontvangsten uit meerwaarden 350 161Ontvangsten uit transacties 1 0
Totaal 12.570 11.442
Uitgaven 
Diverse uitgaven 12 0
Werkingskosten 1.125 233
Specifieke werkingskosten informatica 200 0Uitgaven voor begel eidingsmaatregelen 
bij ambtshalve uitvoeringen 100 0
Door te storten naar Grondfonds 6.050 6.050Aankoop toestellen, machines en mate-riaal 100 88
Over te dragen 4.983 5.072
 
 Het Rekenhof heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting en Ruim-telijke Ordening op 10 juni 2008 medegedeeld dat het de rekening 2006 gecon-troleerd heeft verklaard. Het heeft daarbij de volgende opmerkingen geformu-leerd: 
• De Vlaamse Regering heeft op 20 juli 2006 de startbegrotingen 2006 be-
paald van de DAB's Grondfonds en Herstelfonds. Het was haar bedoeling 
de laatst goedgekeurde begroting van het oude Grondfonds op te splitsen 
en geen extra beleidsmiddelen te invest eren. De werkingskosten van beide 
fondsen bedroegen in de startbegroting ec hter respectievelijk 925.000 EUR 
en 500.000 EUR, samen dus meer dan de oorspronkelijke 1.375.000 EUR 
werkingskosten van het oude Grondfonds. De uitvoeringsrekening van het 
Herstelfonds vermeldt zelfs maar 1.125.000 EUR begrote werkingskosten. 
• Niets belet dat de Vlaamse R egering de startbegrotingen 2006 van de 
DAB's Grondfonds en Herstelfonds bij bes luit vastlegt, maar beide begrotin-
gen hadden alsnog moeten worden opgenomen in de tweede begrotings-355 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 358 controle 2006, aangezien de begrotingsaut oriteit exclusief bij het Vlaams 
Parlement ligt, temeer daar het bedrag van beide werkingkosten samen ho-
ger is begroot dan in de oorspronke lijke begroting van het oude Grondfonds. 
In zijn antwoord van 6 juli 2007 op de rekeningcontrole 2005 van het oude Grondfonds kondigde de minister een grondige analyse aan van alle ontvang-sten en uitgaven op derdengelden. Deze oper atie zou uiterlijk tegen eind 2007 
zijn afgerond. Deze grondige analyse kon ter plaatse niet worden voorgelegd.  
  
13.4 Investeringsfonds voor Grond- en Woonbeleid voor Vlaams-
Brabant (Vlabinvest) 
Vlabinvest is een VOI van categorie A, die de volgende rekeningen heeft voor-
gelegd: 
 
26 Rente-ontvangsten van overheidsvorderingen 211 208 250 223
28 Overige opbrengsten van vermogen 1 2 3 3
66 Investeringsbijdragen  4.048 4.04886 Kredietaflossingen door bedrijven en financiële 
instellingen 280 275 332 313
 TOTAAL ONTVANGSTEN 491.793 484 4.633 4.611
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van 
diensten 179 135 289 131
43 Inkomensoverdrachten aan lokale overheden 1 0 4.000 071 Aankoop gronden/gebouwen in binnenland 550 1.472 4.165 1.80081 Kredietverleningen aan bedrijven en financiële 
instellingen 2.424 1.042 3.745 1.597
 TOTAAL UITGAVEN 3.154 2.649 8.212 3.529
 Budgettair resultaat van het boekjaar -2.662 -2.165 -3.597 1.083
 Overgedragen resultaat vorige jaren 6.584 6.584 4.419 4.419
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 3.922 4.419 822 5.503
 
VASTLEGGINGSMACHTIGING (in EUR)   
Saldo vastleggingsmachtiging op 31/12/2005 27.637.083,13
Machtiging 2006 4.500.000,00
Vastleggingen 2006 -6.144.419,84
Saldo vastleggingsmachtiging op 31/12/2006 25.992.663,29
 
Activa   
Vaste activa 2.841 4.616 
Materiële vaste activa 2.841 4.616 
Vlottende activa 18.083 16.609 
Vorderingen > 1 jaar 13.347 14.675 
Vorderingen < 1 jaar 314 480 Liquide middelen 4.419 1.455 Overlopende rekeningen 4 0 
Totaal 20.924 21.864 
Passiva   
Eigen Vermogen  20.869 21.144 
Overgedragen resultaat 20.869 21.144 
Vreemd vermogen 55 720 
Overlopende rekeningen 55 68 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 356 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 359  (in duizenden EUR) 
Operationele opbrengsten 2 3 
Andere operationele opbrengsten 2 3 
Operationele kosten -132 -144 
Div. diensten/goederen 132 144 
Operationeel resultaat -131 -142 
Financiële opbrengsten 390 421 
Financiële kosten -5 
Resultaat van het boekjaar 259 275 
 
Wonen op 22 januari 2008 meegedeeld dat het de jaarrekeningen 2006 gecon-troleerd verklaard heeft. Het heeft daarbij de volgende opmerkingen geformu-leerd: 
• De cijfers voor het herziene budget in de uitvoeringsrekening van de begro-
ting komen niet overeen met die in  het laatst goedgekeurde begrotingsde-
creet. 
• Het activiteitenverslag aan het Vlaams Pa rlement dient de evolutie weer te 
geven van de vastleggingsmachtiging v an Vlabinvest. Volume 15 a van de 
toelichting was evenmin ingevuld. Deze  staat dient om de toekomstige ver-
bintenissen ingevolge vastleggings machtigingen weer te geven. 
• De dotatie van 2006 werd via een mini sterieel besluit van 18 december 2006 
toegekend. Dat besluit werd aan Vlabinvest betekend op 21 december 2006. 
Conform de aanrekeningsregels van het besluit van de Vlaamse Regering 
van 21 mei 1997 betreffende een geïntegreerde economische boekhouding en budgettaire rapportering voor de Vlaamse openbare instellingen had de-ze dotatie in de bedrijfseconom ische boekhouding moeten staan als een 
vordering in de balans en een opbrengst in de resultatenrekening 
 Op 8 mei 2008 trad de Vlaamse minister van Financiën en Begroting de opmer-kingen van het Rekenhof bij. Hij kondigde rechtzettingen en remediëringen aan bij de indiening van de jaarrekening 2007.   357 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 360 13.5 Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW) 
De voormalige Vlaamse Huisvesti ngsmaatschappij (VHM) werd medio 2006 
omgevormd tot de publiekrechtelijke EVA VMSW. 
08 Interne verrichtingen 184 203 191 194
16 Verkoop goederen/diensten 1.930 1.837 1.959 2.025
26 Rente van overheidsvorderingen 142.559 140.191 142.718 143.34328 Overige resultaten van vermogen 913 910 937 86036 Rente-ontvangsten van overheidsvorderingen 165 104 565 49038 Overige inkomensoverdrachten van andere 
sectoren 10.750 11.292 11.162 12.296
46 Inkomensoverdrachten van centrale overheid 824 781 951 747
66 Kapitaaloverdrachten van cent rale overheid 203.005 202.671 72.941 71.291
76 Verkoop gronden en gebouwen binnenland 1.820 1.947 100 4686 Kredietaflossingen en vereffeningen deelne-
mingen in bedrijven en financiële instellingen 102.193 94.580 107.601 113.299
87 t.b.v. de gezinnen en door gezinnen 100.402 125.992 106.465 116.98189 Binnen de sector overheid 1.501 1.502 0 096 Opnemingen van gevestigde over heidsschuld 881.414 863.363 293.253 259.537
99 Opnemingen van kortlopende leningen 363.366 380.389 366.403 398.946
 TOTAAL ONTVANGSTEN 717.320 704.635 1.105.049 1.156.100
03 Interne verrichtingen 184 184 191 192
11 Lonen en sociale lasten 12.881 12.522 12.927 12.08812 Aankopen van niet-duurzame goederen en 
diensten 8.532 6.000 8.919 5.977
21 Rentes op overheidsschuld 136.139 136.926 146.524 147.04831 Exploitatiesubsidies 2.484 2.484 2.368 2.38434 Inkomensoverdrachten aan de gezinnen 78 62 78 6345 Inkomensoverdrachten aan andere institutione-
le groepen 140 111 140 71
71 Aankopen van gronden en gebouwen in het 
binnenland 10  00
74 Verwervingen van overige investeringsgoede-
ren, waaronder onlichamelijke zaken 1.124 960 1.173 863
bedrijven en financiële instellingen 300.320 288.424 296.307 285.928
83 Kredietverleningen aan de gezinnen 102.930 88.506 115.652 111.24985 Kredietverleningen binnen de sector overheid 0 0 30.000 3.34691 Aflossingen van gevestigde over heidsschuld 768.223 767.790 91.483 91.488
94 Aflossingen van kortlopende schuld 392.782 343.776 349.258 357.923
  TOTAAL UITGAVEN 1.725.819 1.647.745 1.055.021 1.018.618
  Budgettair resultaat van het boekjaar 85.206 178.016 50.028 137.482
  Overgedragen resultaat vorige jaren 105.147 105.147 283.163 283.163
 OVER TE DRAGEN RESULTAAT 190.353 283.163 333.191 420.645
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 358 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 361  (in duizenden EUR) 
Activa   
Vaste activa 29.722 29.018 
Immat. vaste activa 788 806 
Materiële vaste activa 22.639 21.918 Financiële vaste activa 6.294 6.294 
Vlottende activa 5.153.167 5.431.484 
Vorderingen > 1 jaar 4.639.694 4.799.442 voorraden 342 328 Vorderingen < 1 jaar 176.372 189.550 Geldbeleggingen 314.042 427.525 Liquide middelen 13.633 2.933 Overlopende rekeningen 9.084 11.705 
Totaal  
 
Passiva   
Eigen Vermogen 1.496.182 1.575.008 
Kapitaal 133.065 133.065 
Herwaarderingsmeerwaarde 5.825 5.825 Reserves 806.673 827.249 Overgedragen resultaat   Dotaties, subsidies, … 550.618 608.867 
Vreemd vermogen 3.686.708 3.885.495 
Voorzieningen en uitgeste lde belastingen 47.644 51.041 
Schulden > 1 jaar 3.154.676 3.263.007 Schulden < 1 jaar 415.240 497.990 Overlopende rekeningen 69.148 73.457 
Totaal 5.182.889 5.460.503 
 
Operationele opbrengsten 36.951 30.470 
Lopende opbrengsten 14.810 14.301 
Inkomens- en kapitaaloverdrachten 21.734 15.778 Andere operationele opbrengsten 408 391 
Operationele kosten -22.132 -21.169 
Handelsgoederen, grond en hulpstoffen 771 4 Div. diensten/goederen 6.054 5.886 Personeelskosten 12.890 12.545 Afschrijvingen 1.732 1.540 Waardeverminderingen 0 0 Voorzieningen 534 1.021 Inkomensoverdrachten 151 171 Andere operat. kosten 0 0 
Operationeel resultaat 14.819 9.301 
Financiële opbrengsten 147.928 162.561 
Financiële kosten -151.232 -160.649 Uitzonderlijke opbrengsten 304 4.169 Uitzonderlijke kosten -117 3.926 Onttrekking aan de uitgestelde belastingen 1.180 1.268 Belasting op resultaat 400 0 
Resultaat van het boekjaar 13.283 20.576 
 
Wonen op 1 april 2008 meegedeeld dat het de jaarrekening 2006 gecontroleerd heeft verklaard. Het heeft daarbij opgemerkt  dat de cijfers in de uitvoeringsre-
kening 2006 van de begroting voor het initiële budget en het herziene budget, 
niet overeenkomen met de cijfers in de bijlage van het laatste aangepaste be-
grotingsdecreet 2006. De raad van bestuur heeft het herziene budget later 
aangepast en goedgekeurd, maar de VMSW kon daarvoor geen formele minis-teriële goedkeuring voorleggen.   359 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 362 13.6 Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed (VIOE) 
Het VIOE is een DAB, die de volgende rekening heeft voorgelegd: 
 
 2005 2006  
Overdracht 45 185 427 536 
Externe fondsen 172 213 540 334 
Diverse  25 96 79 57 Dotatie 4.296 4.296. 4.363 4.364 Tussenkomsten 860 937 860 950 Aanwending reser-vefonds  
Totaal  5.398 5.727 6.269 6.241 
Uitgaven  
Externe fondsen 186 186 582 315 
Personeel 4.438 4.361 4.485 4.121 Werking 340 319 430 405 Francia Media 25 25 40 40 Externe studiekos-ten 249 140 162 152 
Inventarisatie 66 66 Subsidies vakman-schap 120 119 
Kapitaaluitgaven 15 15 57 57 Spijzing reserve-fonds 98 95 
Totaal  5.398 5.146 6.040 5.369 
Over te dragen 229 872 
 
Het Rekenhof heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting en Ruim-
telijke Ordening op 1 april 2008 meegedeeld dat het de rekeningen 2006 ge-controleerd heeft verklaard. Het heeft daarbij opnieuw de aandacht gevestigd 
op het nog te bestemmen saldo 1989 , dat zijn gelden die vóór de federalisering 
de Nationale Dienst voor Opgravingen toebehoorden en nog dienen te worden verdeeld tussen de Gewesten. Dit saldo is nog altijd niet verdeeld. Zolang deze verdeling op zich laat wachten beveelt het Rekenhof aan deze gelden op te nemen bij de verrichtingen voor orde. Ook het reservefonds bevatte een ge-deelte van het nog te verdelen saldo. Zo gaf de balans een vertekend beeld over de waarde van het reservefonds , vermits het totaalbedrag is opgenomen 
bij de activa als beschikbare geldmiddelen, waaronder een gedeelte dat eigen-lijk nog te verdelen is tussen de Gewesten. 
 
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 360 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 363 Bijlage 7 Begrotingsfondsen 2006 
 
 Variabele kredieten 2006 Vastleggingszijde 
Progr. Beschrijving fonds Saldo 
1/1 Ontvang-
sten Annulatie 
Encours Beschik-
baar Vastleg-
gingen Saldo 
31/12 
10.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 
(p.m.) 0 0 0 0 0 0
10.10 Fonds Vlaams Kenniscentrum PPS 0 0 0 0 0 0
20.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 
(p.m.) -121 125 0 4 4 0
24.10 Fonds onroerende goederen (financieel-technische 
transacties) 8 0 0 8 0 8
24.10 Fonds voor economische impul sprogramma's 989 125 14 1.128 500 628
24.10 Fonds onroerende goederen (Cargovil) 89 0 0 89 0 8924.10 Fonds ter valorisatie van de GIMV-participatie 201.167 0 0 201.167 4.250 196.91724.30 Gemeenschappelijk waarborgfonds i.v.m. de huisves-
ting 2.815 334 0 3.149 185 2.964
24.50 Fonds voor de intendancediensten 276 162 0 439 159 27926.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 9.411 2.353 12 11.777 8.084 3.69230.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 0 0 0 0 0 033.10 Recuperatiefonds HOBU 215 557 0 772 483 28933.10 Recuperatiefonds Kiné 1.773 466 0 2.239 0 2.23934.10 Fonds inschrijvingsgelden deeltijds k unstonderwijs 2.634 12.521 0 15.155 2.187 12.969
34.30 Fonds inschrijvingsrecht 342 514 18 874 467 40735.10 Recuperatiefonds studietoelagen 0 1.202 0 1.202 0 1.20235.30 Fonds leerlingenvervoer 0 0 0 0 0 035.50 Fonds voor de recuperatie van wedden en weddetoe-
lagen 102.032 44.726 0 146.758 117.025 29.733
39.20 Fonds tijdschrift Klasse 863 397 0 1.260 486 77440.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 0 0 0 0 0 041.10 Fonds Centrum voor bevolki ngs- en gezinsstudies 40 79 0 118 44 75
41.30 Fonds voor de subsidiëri ng van zorgvernieuwingspro-
jecten 0 1.994 0 1.994 1.994 0
42.20 Fonds verwerking en analyse van indicatoren inzake 
gezondheid 73 7.281 0 7.354 6.852 502
42.20 Fonds voor de bestrijding van het tabaks- en midde-
lengebruik 0 0 0 0 0 0
45.50 Fonds voor de cultuur 331 6 54 390 0 39050.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 
(p.m.) -258 258 0 0 0 0
51.10 Fonds voor de aanwending van de courante ontvang-
sten gestort op het Rollend Fonds-PMV 1.436 200 0 1.636 0 1.636
51.50 Fonds hernieuwbare energiebronnen 19.718 0 212 19.930 585 19.34551.50 Energiefonds 0 13.338 0 13.338 11.960 1.37853.20 Leegstandfonds 0 0 0 0 0 054.10 Fonds voor het Landbouwinformatienetwerk 54 88 0 142 12 13054.10 Fonds voor de landbouwvorming 1.108 0 0 1.108 22 1.08654.70 Fonds voor de kwaliteit v an de landbouwproductie 108 0 0 108 0 108
54.90 Fonds voor de kwaliteit van de landbouwproductie 2.023 1.006 0 3.029 411 2.618
60.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 
61.10 Fonds voor de controle  op de uitvoerende taken van 
de brander- en stookolietechnici 0 0 0 0 0 0
61.30 Bossencompensatiefonds 7.043 3.661 2 10.706 3.140 7.56661.30 Visserijfonds 1.705 840 0 2.545 522 2.02361.40 Fonds landinrichting 2.687 14 0 2.701 2.616 8561.50 Schadefonds grondwaterwinning 590 0 0 590 0 59061.50 Fonds waterhuishouding 882 76 0 959 54 90462.10 Vernieuwingsfonds 1.912 6.117 480 8.508 2.061 6.44762.20 Fonds voor monumenten en landschappen 453 161 3 617 193 42462.40 Fonds voor de huisvesting 3.989 677 0 4.666 170 4.49664.40 Fonds voor het waterbouwkundig laboratorium te 
Borgerhout 0 0 0 0 0 0
69.90 Financieringsfonds BAM 0 0 0 0 0 070.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 
71.10 Fonds voor wetenschapsbeleid 611 1.181 0 1.792 495 1.29772.10 Fonds tot aanmoedigi ng van de schepping van ge-
luidswerken en audiovisuele werken 0 0 0 0 0 0
99.10 Fonds personeelsleden met verlof v oor opdracht 3.578 1.721 0 5.299 1.023 4.276
 TOTALEN 370.575 102.183 795 473.554 165.985 307.569361 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 Rekeningenboek over 2006 - Rekenhof, september 2008 364  
 
 Variabele kredieten 2006 Ordonnanceringszijde 
Progr. Beschrijving fonds saldo 1/1 Ontvang-
stenBeschikbaar Ordonnan-
ceringenSaldo 
31/12
(p.m.) 00 0  00
10.10 Fonds Vlaams Kenniscentrum PPS 0 0 0 0 0
(p.m.) -117 125 8 7 1
transacties) 1.247 0 1.247 1.239 8
24.10 Fonds voor economische impul sprogramma's 15.169 125 15.294 959 14.335
24.10 Fonds onroerende goederen (Cargovil) 89 0 89 0 8924.10 Fonds ter valorisatie van de GIMV-participatie 201.167 0 201.167 4.250 196.91724.30 Gemeenschappelijk waarborgfonds i.v.m. de huisves-
ting 2.815 334 3.149 185 2.964
24.50 Fonds voor de intendancediensten 280 162 443 163 27926.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 13.767 2.353 16.121 6.142 9.97930.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 0 0 0 0 033.10 Recuperatiefonds HOBU 215 557 772 483 28933.10 Recuperatiefonds Kiné 1.773 466 2.239 0 2.23934.10 Fonds inschrijvingsgelden deeltijds kunstonderwijs 2.634 12.521 15.155 2.187 12.969
34.30 Fonds inschrijvingsrecht 472 514 986 558 42835.10 Recuperatiefonds studietoelagen 0 1.202 1.202 0 1.20235.30 Fonds leerlingenvervoer 0 0 0 0 035.50 Fonds voor de recuperatie van wedden en weddetoe-
lagen 102.032 44.726 146.758 117.025 29.733
39.20 Fonds tijdschrift Klasse 863 397 1.260 486 77440.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 0 0 0 0 041.10 Fonds Centrum voor bevolki ngs- en gezinsstudies 120 79 199 11 187
jecten 0 1.994 1.994 1.776 218
gezondheid 73 7.281 7.354 5525 1.828
lengebruik 00 0  00
45.50 Fonds voor de cultuur 385 6 390 0 39050.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 
(p.m.) -253 258 5 4 1
sten gestort op het Rollend Fonds-PMV 1.436 200 1.636 0 1.636
51.50 Fonds hernieuwbare energiebronnen 20.355 0 20.355 464 19.89151.50 Energiefonds 0 13.338 13.338 0 13.33853.20 Leegstandfonds 54 0 54 0 5454.10 Fonds voor het Landbouwinformatienetwerk 88 88 176 46 13054.10 Fonds voor de landbouwvorming 2.352 0 2.352 78 2.27454.70 Fonds voor de kwaliteit van de landbouwproductie 108 0 108 0 108
54.90 Fonds voor de kwaliteit van de landbouwproductie 2.023 1.006 3.029 411 2.618
de brander- en stookolietechnici 00 0  00
61.30 Bossencompensatiefonds 10.005 3.661 13.666 1.140 12.52661.30 Visserijfonds 1.705 840 2.545 522 2.02361.40 Fonds landinrichting 2.687 14 2.701 2.600 10161.50 Schadefonds grondwaterwinning 590 0 590 0 59061.50 Fonds waterhuishouding 1.830 76 1.906 54 1.85262.10 Vernieuwingsfonds 7.824 6.117 13.941 2.107 11.83362.20 Fonds voor monumenten en landschappen 501 161 661 183 47862.40 Fonds voor de huisvesting 6.179 677 6.855 590 6.26564.40 Fonds voor het waterbouwkundig laboratorium te 
Borgerhout 00 0  00
69.90 Financieringsfonds BAM 0 0 0 0 070.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 
71.10 Fonds voor wetenschapsbeleid 593 1.181 1.774 270 1.50472.10 Fonds tot aanmoedigi ng van de schepping van ge-
luidswerken en audiovisuele werken 00 0  00
99.10 Fonds personeelsleden met verlof v oor opdracht 3.578 1.721 5.299 1.023 4.276
 TOTALEN 404.637 102.183 506.820 150.492 356.329
 Stuk 36 (2008-2009) – Nr. 1 362 RE KEN HOF
over 2006

Rekenhof Rekeningenrapport over 2021 juni 2022Rekeningenrapport over 2021
Rapport over de algemene rekening 2021  
van de Vlaamse Gemeenschap en de geconsolideerde rekening 2021
Brussel, juni 2022  Rekeningenrapport over 2021
Verslag goedgekeurd in de Nederlandse kamer van het Rekenhof op 28 juni 2021
Vlaams Parlement, 36 (2021-2022) – Nr.1 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 2
 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 3
€ 47,99 mia
€ 50,74 miaResultatenrekeningBalans
uitgaventerreinen en gebouwen
werken van burgerlijke bou wkunde
buitenbalansverplichtingen
(principeovereenkomsten, openstaande verbintenissen, 
hangende dossiers op overlegcomité)
voorzieningen voor lopende geschillen 
en pensioenverplichtingen
waarderingsregels Rekeningenrapport 2021
Oordeel RekenhofRekeningen 2021
Vlaamse overheidAlgemene rekening Geconsolideerd
(incl. rechtspersonen)Bedrijfseconomisch
Begrotingsuitvoering
ESR-rapportering
geconsolideerd vorderingensaldo
€ -2,75 mia€ 43,81 mia
€ 26,72 mia
bijdrage vorderingensaldo € 17,10 mia€ 49,98 mia
€ 50,62 mia € 53,32 mia
saldo € -0,64 miazonder voorbehoudonthouding
zonder voorbehoud
zonder voorbehoudvastlegging participaties € 42,89 mia
(economische hergroepering)(Ministeries + DAB)(middelen, verbintenissen en verplichtingen)
vastleggingen€ 45,48 mia
€ 49,37 mia
€ -3,90 miaopbrengsten
kosten€ 6,85 miaeigen vermogen REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 4 SAMENVATTING / 5
Rekeningenrapport over 2021
De Vlaamse Regering heeft de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap en de geconsolideer -
de rekening 2021 van de Vlaamse deelstaatoverheid ter certificering aan het Rekenhof voorgelegd. De 
financiële gevolgen van de coronapandemie hebben ook de financiële resultaten van de Vlaamse over -
heid over het jaar 2021 beïnvloed. De balans en het economisch resultaat zijn ook beïnvloed door de 
herwaardering van kapitaalparticipaties en de aanleg van voorzieningen.
2020 Begroting 2021 2021
Balanstotaal 39.559,9 42.887,1
Economisch resultaat -12.893,6 -3.897,9
Begrotingssaldo -3.730,3 -1.176,8 -640,9
Vorderingensaldo -6.011,5 -5.295,1 -2.749,9
Geconsolideerde schuld 30.225,2 37.858,8 33.350,4
Voor de toetsing aan de begrotingsdoelstellingen heeft de Vlaamse Regering de bouwkosten van de 
Oosterweelverbinding en de uitgaven voor het relanceplan (samen 0,7 miljard euro) uit het gerappor -
teerde vorderingensaldo gehouden. De impact van het tweede corona-crisisjaar op de Vlaamse over -
heid raamt het Rekenhof op bijna 1,8 miljard euro. Los van de eenmalige ontvangsten en uitgaven, 
eindigde de Vlaamse overheid in 2021 met een tekort van 1,4 miljard euro. 
De algemene rekening is samengesteld uit de bedrijfseconomische jaarrekening, de begrotingsuitvoe -
ring en de ESR-rapportering. Het Rekenhof rapporteert over zijn controle in drie certificeringsversla -
gen, die in onderlinge samenhang moeten worden gelezen.
Het Rekenhof formuleert een onthoudende verklaring bij de bedrijfseconomische jaarrekening, omdat 
de balans en de toelichtingen nog grote onzekerheden bevatten: 
• Heel wat terreinen en gebouwen staan tegen een nulwaarde in de balans, terwijl het Rekenhof hun 
waarde raamt op 1,6 miljard euro. 
• De waardering van de werken van burgerlijke bouwkunde is onzeker. De inventaris was nog onvol -
ledig en het eigenaarschap van de activa is niet altijd uitgeklaard. Daarbij komt dat geen uniforme 
berekeningswijze werd toegepast voor de waardering van de werken van burgerlijke bouwkunde. 
• De buitenbalansverplichtingen zijn onvoldoende toegelicht. Het betreft onder meer belangrijke prin -
cipe-overeenkomsten met grote financiële gevolgen in de komende jaren, openstaande verbintenis -
sen van Vlaamse rechtspersonen die de Vlaamse Gemeenschap nog moet betoelagen en belangrijke 
hangende dossiers op het overlegcomité. SAMENVATTING  / 6
Ten opzichte van de jaarrekening over 2020 heeft de Vlaamse Regering voor 2021 meer informatie ge -
geven over de risico’s voor lopende geschillen en pensioenverplichtingen en over de waarderingsregels 
voor de opbrengsten uit de bijzondere financieringswet. 
Het Rekenhof formuleert een oordeel zonder voorbehoud bij de begrotingsuitvoering en bij de 
ESR-rapportering.
Het Rekenhof formuleert een certificeringsverklaring zonder voorbehoud bij de geconsolideerde reke -
ning. Door de coronapandemie was 2021 opnieuw een uitzonderlijk jaar voor de Vlaamse begroting. De 
geconsolideerde schuld steeg met 3,1 miljard euro tot 33,4 miljard euro eind 2021. De beheersbaarheid 
van de schuld blijft een belangrijk aandachtspunt.
Samen met de rekening 2021 heeft de Vlaamse Regering een beleids- en begrotingstoelichting (BBT) bij 
de begrotingsuitvoering gepubliceerd, om meer transparantie te bieden over het gevoerde beleid. In de 
meeste gevallen verschafte zij al voldoende duiding over de evolutie van de kredieten en de uitvoering 
ervan, maar voor bepaalde beleidsvelden moet die duiding nog beter. Het Rekenhof verwachtte dat zij 
in 2021 een nieuwe stap zou zetten naar een volwaardige prestatie-geïnformeerde begroting door de 
cijfers te koppelen aan de doelstellingen, maar die verbetering is vooralsnog uitgebleven.
De COVID-19-crisis had ook in 2021 een grote budgettaire impact op de Vlaamse overheid. Door de 
diversiteit van de genomen maatregelen spreidde die impact zich uit over alle beleidsdomeinen. De re -
kening 2021 maakt het niet mogelijk de totale budgettaire impact van de crisis precies vast te stellen. 
Het Rekenhof raamt dat cijfer op bijna 1,8 miljard euro, rekening houdend met de recurrente budget -
ten die sommige beleidsdomeinen hebben ingezet. De budgettaire weerslag van de crisis beperkt zich 
niet tot 2020 en 2021. Een deel van de genomen maatregelen, zal in 2022 nog kosten veroorzaken. De 
potentiële budgettaire impact van de toegekende waarborgen en leningen zal zich pas in de volgende 
jaren manifesteren en kan, afhankelijk van de mate waarin de economie zich herstelt, aanzienlijk zijn. Er 
is bovendien nog geen definitieve kostenverdeling tussen de federale en de Vlaamse overheid voor de 
uitgaven voor de vaccinatiecampagnes. 
De rechtmatigheidscontroles van het Agentschap Innoveren en Ondernemen, vooral gericht op de hin -
derpremie en de omzetgerelateerde premies van ondernemingen, dekken voorlopig 3,2% van de pre -
miedossiers. Bij gebrek aan voldoende inspectiepersoneel en een meer gerichte controlestrategie zal 
een belangrijk deel van de uitbetaalde premies niet tijdig kunnen worden gecontroleerd. 
Relanceplan Vlaamse Veerkracht
In de initiële begroting 2021 voorzag de Vlaamse Regering in een eenmalige enveloppe van 4,3 miljard 
euro voor het Plan Vlaamse Veerkracht . Van de 158 eenmalige projecten zijn in het Nationaal Plan voor 
Herstel en Veerkracht  55 projecten opgenomen, waarvoor Vlaanderen een Europese subsidie van maxi -
maal 2,255 miljard euro ontvangt. Daarbuiten financiert Vlaanderen met eigen middelen ook 22 (her -
vormings)projecten. SAMENVATTING / 7
Een overdrachtsbepaling heeft de niet aangewende vastleggingskredieten van de relanceprovisie over -
gedragen naar 2022. De begrotingsaanpassing stelde het vereffeningskrediet bij tot 2,0 miljard euro. De 
uitvoering bleef ver onder de begrotingsramingen: iets minder dan 1,7 miljard euro verbintenissen zijn 
vastgelegd en 291,9 miljoen euro is effectief vereffend. De met eigen Vlaamse middelen gefinancierde 
relance-uitgaven bleven beperkt tot 159,9 miljoen euro. De Vlaamse Regering verwachtte in 2021 1 mil -
jard euro extra schulden te zullen moeten maken voor de relance, maar uit de uitvoeringscijfers 2021 
blijkt dat zij nog geen extra schulden diende te maken. Het derde monitoringrapport ging, evenmin als 
de beleids- en begrotingstoelichtingen, in op deze onderaanwendingen. 
In zijn rekeningenrapport over 2020 gaf het Rekenhof een overzicht van de wachtlijsten die zich door de 
grote dienstverleningsnoden en een tekort aan middelen voordeden in de sectoren sociale huisvesting, 
erfgoedpremies, woonzorgcentra, jeugdhulp en onderwijsinfrastructuur. Het concludeerde dat de no -
den steeds groter bleven dan de beschikbare middelen en dat wachtlijsten een onvolkomen instrument 
zijn voor de inschatting van de werkelijke noden. In zijn rapport over 2021 merkt het Rekenhof op dat 
de Vlaamse Regering inspanningen heeft gedaan om het aantal wachtenden op steun in de sectoren 
kinderopvang en zorg voor personen met een functiebeperking te reduceren met regelgevende initia -
tieven en een versnelde inzet van uitbreidingsmiddelen. De impact van die inspanningen wordt stilaan 
zichtbaar, maar het is ook al duidelijk dat die impact in beide sectoren te beperkt is om de uitbreidings -
ambities binnen de legislatuur te bereiken. 
Uitvoering regeerakkoord 
Het Rekenhof gaat in dit rapport ten slotte in op twee beleidsintenties uit het regeerakkoord. 
• In 2021 nam de Vlaamse Regering initiatieven om tegelijk de hernieuwbare-energiedoelstellingen 
te halen, een meer kostenefficiënt systeem te creëren, het certificatenoverschot af te bouwen en 
het vertrouwen in groene-stroominvesteringen te bewaren. De gedeeltelijke vervanging van het 
certificatensysteem door investeringssteun met calls  en eenmalige investeringspremies voor zon -
nepanelen zal, vanuit budgettair standpunt van de Vlaamse overheid echter niet per definitie meer 
kostenefficiënt zijn dan het certificatensysteem. 
• De Vlaamse overheid heeft het Vlaams regeerakkoord 2019-2024 op het vlak van de activering van 
personen met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt en de hervorming van het doelgroepenbeleid 
intussen grotendeels gerealiseerd, met onder meer de afschaffing van een aantal maatregelen en 
het optrekken van de gerechtigde leeftijd van oudere werknemers. Het aantal tewerkgestelde per -
soneelsleden daalde voor alle doelgroepen, behalve voor de Vlaamse ondersteuningspremie voor 
werknemers met een arbeidsbeperking. De Vlaamse overheid bereikte eind 2021 een werkgelegen -
heidsgraad van 75,9%, maar om de richtwaarde van 120.000 extra werkenden tegen eind 2024 te be -
halen, zullen nog bijkomende acties nodig zijn. De beschikbare data laten overigens geen uitspraak 
toe over de duurzaamheid van met doelgroepverminderingen gecreëerde tewerkstelling, noch over 
de vraag of alle belanghebbenden de weg vinden naar de RSZ-kortingen. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 8
 9
Inhoud Hoofdstuk 1 
Certificering door het Rekenhof 19
2.1 Rekeningaflegging: formele vaststellingen 29
2.2 Balans en resultatenrekening 2021 29
2.2.1 Balansgegevens 30
2.2.2 Getrouw beeld van de balans 30
2.2.3 Resultatenrekeninggegevens 39
2.2.4 Getrouw beeld van de resultatenrekening 40
2.2.5 Niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen 40
2.2.6 Afwijkende waarderingsregels 42
2.3 Rapportering over de uitvoering van de begroting 2021 42
2.3.1 Samenvatting uitvoeringsrekening van de begroting 42
2.4  ESR-rapportering in de algemene rekening  51
Certificering door het Rekenhof 53
3.1 Rekeningaflegging: formele vaststellingen 58
3.2 Consolidatieperimeter 58
3.3 ESR-vorderingensaldo 59
3.4 Beoordeling berekening ESR-vorderingensaldo 64
3.4.1 Consolidatie Vlaamse rechtspersonen 66
3.4.2 Eliminatie interne stromen in de consolidatiekring 67
3.4.3 Overige bevindingen van het Rekenhof 68
3.5 Geconsolideerde schuld 70
Beleidsuitvoering 2021: selectie van onderwerpen 73
4.1 Kwaliteit van de BBT bij de begrotingsuitvoering 73
4.1.1 Over- of onderaanwendingen 73
4.1.2  Kwaliteit van de informatie 74
4.1.3 Conclusies 75
4.2 Overdrachten van beleidskredieten 2021 75
4.2.1 Inleiding 75
4.2.2 Saldi van de begrotingsfondsen 76
4.2.3 Overdrachtsbepalingen 80
4.2.4 Conclusies 83 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 11
4.3 Impact van de coronapandemie op de rekening 2021 83
4.3.1 Inleiding 83
4.3.2 Herverdeling van de coronaprovisie 2021 84
4.3.3 Herverdeling van de coronaprovisie 2022 85
4.3.4 Economie, Wetenschap en Innovatie 86
4.3.5 Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 90
4.3.6 Kanselarij, Bestuur, Buitenlandse Zaken en Justitie 96
4.3.7 Mobiliteit en Openbare Werken 99
4.3.8 Cultuur, Jeugd, Sport en Media 100
4.3.9 Onderwijs en Vorming 101
4.3.10 Landbouw en Visserij 103
4.3.11 Omgeving 104
4.3.12 Werk en Sociale Economie 105
4.3.13 Conclusies  105
4.4 Relanceplan – Vlaamse Veerkracht 106
4.4.1 Evolutie ten opzichte van derde voortgangsrapportage 106
4.4.2 Begroting ten opzichte van definitieve uitvoering 108
4.5 Problematiek van de wachtlijsten 108
4.5.1 Inleiding 108
4.5.2 Wachtlijst kinderopvang 109
4.5.3  Wachtlijst zorg voor personen met een functiebeperking 113
4.5.4 Algemene conclusies 119
4.6 Kostenefficiëntie van de beleidshervormingen inzake zonnepanelen  119
4.6.1 Doelstellingen beleidshervormingen 119
4.6.2 Groenstroomcertificaten 120
4.6.3 Investeringssteun 123
4.6.4  Hernieuwbare energiestatistieken 124
4.6.5 Conclusies 125
4.7 Vlaams doelgroepenbeleid: uitgavenevolutie en beleidsinformatie  126
4.7.1 Beleidshervormingen 126
4.7.2 Uitgaven- en doelgroepenbereik 2016-2021 127
4.7.3 Opvolging en rapportering over het doelgroepenbeleid 132
4.7.4 Conclusies 133
Antwoord van de Vlaamse minister van Financiën en Begroting 135
Bijlagen 
Bijlage 1 Overzicht van fouten en onzekerheden in de rekeningen  139
Bijlage 2 Voorlegging van de rekeningen van DAB’s en rechtspersonen 143
Bijlage 3 Lijst van ondersteunende onderzoeken 151
Bijlage 4 Antwoord van de Vlaamse minister van Financiën en Begroting 153 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 12
 13
Rekeningenrapport over 2021 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 14
 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 15
Inleiding
De Vlaamse Codex Overheidsfinanciën van 29 maart 2019, kortweg VCO, bepaalt op welke wijze 
de begroting, boekhouding, rapportering en controle van de Vlaamse overheid worden gevoerd. 
Het decreet is vanaf het begrotingsjaar 2020 volledig in werking getreden. 
De algemene bepalingenwet van 16 mei 20031 draagt het Rekenhof de controle op van de algemene 
boekhouding en de begrotingsboekhouding van de Vlaamse Gemeenschap en van de rekeningen 
van de openbare instellingen die de Vlaamse Gemeenschap heeft opgericht of die eronder ressor -
teren. Op basis van artikel 10, §1/1 van die wet certificeert het Rekenhof de algemene rekening van 
de Vlaamse Gemeenschap. Het Rekenhof splitst zijn certificeringsverklaring in drie verklaringen 
op, met name over de bedrijfseconomische balans en resultatenrekening, over de begrotingsuit -
voering en over de ESR-rapportering.
Het Rekenhof certificeert ook de ESR-geconsolideerde rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid 
krachtens artikel 44 van de VCO. Opmerkingen bij de jaarrekeningen van Vlaamse rechtsper -
sonen met een impact op de ESR-consolidatie zijn verwerkt in de rapportering over de gecon -
solideerde rekening. De individuele jaarrekeningen van de significante rechtspersonen van de 
Vlaamse Gemeenschap worden gecertificeerd door een bedrijfsrevisor.
Artikel 62 van de VCO heeft het Rekenhof een informatieopdracht op budgettair en boekhoud -
kundig vlak toebedeeld. Het rekeningenrapport bevat daarom ook bijkomende commentaren bij 
de rekeningen van de Vlaamse overheid en bij de beleids- en begrotingstoelichtingen (BBT) naar 
aanleiding van de begrotingsuitvoering 2021, waarin de Vlaamse Regering inhoudelijk rappor -
teert over de beleids- en begrotingsprestaties van het voorbije jaar.
Het Rekenhof brengt zijn controle in overeenstemming met de normen van de internationale 
organisatie van de hoge controle-instellingen (INTOSAI). Die normen vereisen dat de controle 
zodanig wordt georganiseerd en uitgevoerd, dat redelijke zekerheid wordt verkregen dat de re -
keningen geen afwijking van materieel belang bevatten. De verschillende controles toetsen de 
rekeningaflegging aan de werkelijke, onderliggende verrichtingen en aan de geldende boekhoud -
regels. Tijdens de controle verzamelt het Rekenhof passende en toereikende bewijskrachtige ele -
menten om zijn opmerkingen te staven.
1 Wet van 16 mei 2003 tot vaststelling van de algemene bepalingen die gelden voor de begrotingen, de controle op de subsi -
dies en voor de boekhouding van de gemeenschappen en de gewesten, alsook voor de organisatie van de controle door het 
Rekenhof. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 16
Het Rekenhof stuurt zijn financiële controles aan door middel van een globale risicoanalyse, waar -
mee het zowel de ministeries als de rechtspersonen opvolgt. Door bij de controle prioriteit te ge -
ven aan grotere budgetten en aan de thema’s die in de begroting extra aandacht krijgen, streeft 
het Rekenhof naar een evenwicht tussen actualiteitswaarde en voldoende afdekking. Die afdek -
king heeft het nodig om zich een globaal oordeel te kunnen vormen over de uitvoering van de 
begroting.
De VCO maakt een verregaande samenwerking op het vlak van financiële controle mogelijk tussen 
de bedrijfsrevisoren en het Rekenhof, waarbij het Rekenhof via zijn controle van de geconsolideer -
de rekening het overzicht bewaart op de volledige Vlaamse overheid. Een jaarlijkse afsprakennota 
single audit, audit rekeningen Vlaamse overheid regelt de praktische werkafspraken bij de entitei -
ten van de Vlaamse overheid waar een bedrijfsrevisor met de certificering van de jaarrekening is 
belast. Jaarlijks evalueert het Rekenhof de uitvoering van deze afsprakennota: voor 2021 werden de 
single-auditafspraken over het algemeen goed nageleefd. Behalve met de bedrijfsrevisoren werkt 
het Rekenhof ook samen met Audit Vlaanderen. Dat geldt in het bijzonder voor de planning en 
uitvoering van procesonderzoeken2.
De VCO legt een strakke timing op voor de opmaak en de controle van de begrotingen en reke -
ningen van de Vlaamse overheid. De Vlaamse Regering stelt de algemene rekening op van de 
Vlaamse Gemeenschap en dient die rekening uiterlijk op 21 mei ter goedkeuring in bij het Vlaams 
Parlement. De Vlaamse Regering voegt de geconsolideerde rekening van de Vlaamse deelstaato -
verheid bij ter kennisgeving aan het Vlaams Parlement. De rest van de kalender is in functie van 
die datum bepaald. Dat betekent dat het Rekenhof zijn rekeningenrapport over 2021 op 7 juni 2022 
diende voor te leggen aan de Vlaamse minister van Financiën en Begroting, die daarop diende te 
antwoorden tegen 20 juni 2022.
De controles over de rekeningen 2021 zijn opnieuw uitgevoerd in moeilijke omstandigheden ten 
gevolge van de COVID-19-crisis. De coronamaatregelen hadden tot gevolg dat het aantal contro -
les ter plaatse tot een minimum werd beperkt. De uitwisseling van informatie geschiedde vooral 
langs digitale weg. Het rechtstreeks overleg met bedrijfsrevisoren en gecontroleerde werd vervan -
gen door digitaal vergaderen. Iedere actor in het controleproces heeft zich aangepast aan de be -
perkingen die de coronamaatregelen oplegden. Daardoor konden alle rekeningencontroles binnen 
het vooropgestelde tijdskader op een kwalitatieve manier worden afgerond.
2 De samenwerking wordt geregeld door de globale afsprakennota Single Audit van 10 mei 2017. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 17
• Een eerste deel (hoofdstuk 2) bevat de certificeringsverklaringen en aanvullende toelichtingen 
van het Rekenhof bij de algemene rekening 2021. Zij betreffen het getrouw beeld dat de uitvoe -
ringsrekening van de begroting en de bedrijfseconomische balans en resultatenrekening geven 
van de financiële werkelijkheid.
• Een tweede deel (hoofdstuk 3) bevat de certificeringsverklaring en bijkomende informatie bij 
de ESR-geconsolideerde uitvoeringscijfers 2021 van de Vlaamse deelstaatoverheid. Dit deel be -
vat ook relevante opmerkingen met een impact op de consolidatie die voortvloeien uit de con -
troles op de rekeningen van de Vlaamse rechtspersonen.
• In een derde deel (hoofdstuk 4) geeft het Rekenhof duiding bij de uitvoering van de begroting 
2021. Het gaat onder meer in op de informatiekwaliteit van de beleids- en begrotingstoelich -
ting, de financiële impact van de COVID-19-crisis op het begrotingsresultaat 2021, de aanpak 
van de wachtlijsten in de kinderopvang en de zorg voor personen met een functiebeperking, de 
opwekking van groene stroom en het Vlaams doelgroepenbeleid. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 18
 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 19
De wet van 16 mei 2003 tot vaststelling van de algemene bepalingen die gelden voor de begrotin -
gen, de controle op de subsidies en voor de boekhouding van de gemeenschappen en de gewesten, 
alsook voor de organisatie van de controle door het Rekenhof (verder algemenebepalingenwet), 
bepaalt in artikel 10, § 1/1, dat de algemene rekening van elke gemeenschap en elk gewest uiter -
lijk vanaf de rekeningen over het begrotingsjaar 2020 voor certificering aan het Rekenhof wordt 
De (algemene) rekening van de Vlaamse Gemeenschap, die overeenkomstig artikel 46 van de 
Vlaamse Codex Overheidsfinanciën (VCO) en het bijhorende uitvoeringsbesluit (BVCO) door de 
Vlaamse Regering wordt opgesteld en ter goedkeuring wordt ingediend bij het Vlaams Parlement, 
is samengesteld uit drie deelrekeningen3:
1. een bedrijfseconomische jaarrekening, die de balans op 31 december, de resultatenre -
kening en de toelichting bij de balans en de resultatenrekening omvat, overeenkomstig 
artikel 42, 1°, 2° en 4°van de VCO (de jaarrekening) ;
2. een rapportering en toelichting over de definitieve begroting en over de beleids- en be -
grotingsuitvoering, overeenkomstig artikel 42, 3°, van de VCO (de begrotingsuitvoering) ;
3. een rapportering die toelaat te voldoen aan de rapporteringsverplichtingen die 
de Europese Unie heeft opgelegd, overeenkomstig artikel 42, 5°, van de VCO (de 
ESR-rapportering) .
Gemeenschap in drie aparte certificeringsverslagen, één voor elke deelrekening. Deze drie ver -
slagen dienen in onderlinge samenhang te worden gelezen en kunnen niet los van elkaar worden 
gezien of gebruikt.
De kerncijfers van de algemene rekening zijn overgenomen in het decreet van de algemene reke -
ning van de Vlaamse Gemeenschap en van de rekeningen van de rechtspersonen onder het gezag 
van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 20214. Met de goedkeuring van dit decreet 
door het Vlaams Parlement wordt de begrotingscyclus 2021 afgerond.
3 Voor wegwijs in de financiële resultaten , zie op de website van het Rekenhof, onder publicaties - Vlaamse Gemeenschap, 
Activiteitenverslag over 2018, p. 35-45 of Parlementair Document 38 (2018-2019) – nr. 1.
4 Zie www.vlaamsparlement.be/decreet AR 2021 - Document 23 (2021-2022) - nr.1 . REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 20
Certificeringsverslag van het Rekenhof  
over de jaarrekening in de algemene rekening 
van de Vlaamse Gemeenschap over het boekjaar 
afgesloten op 31 december 2021 
Het Rekenhof brengt conform artikel 63 van het decreet van 29 maart 2019 houdende de VCO en 
artikel 10, § 1/1, van de algemenebepalingenwet, als onafhankelijke auditor verslag uit over zijn 
controle van de jaarrekening , opgesteld conform artikel 42, 1°, 2° en 4° van de VCO. Deze jaarre -
kening wordt als onderdeel van de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap ter goed -
keuring voorgelegd aan het Vlaams Parlement. Dit certificeringsverslag bevat het oordeel van het 
Rekenhof over het getrouw beeld van het vermogen en de financiële toestand van de Vlaamse 
Gemeenschap op 31 december 2021, alsook van haar resultaten over het boekjaar dat op die datum 
is afgesloten, in overeenstemming met de VCO en het BVCO. 
Het Rekenhof heeft de jaarrekening van de Vlaamse Gemeenschap van het boekjaar afgesloten op 
31 december 2021, gecontroleerd. Deze rekening bestaat uit de balans, de resultatenrekening en 
de bijhorende toelichting. De jaarrekening vertoont een balanstotaal van 42.887,1 miljoen euro en 
de resultatenrekening sluit af met een negatief saldo van het boekjaar van 3.897,9 miljoen euro.
Om de redenen uiteengezet in de sectie Basis voor de onthoudende verklaring , is het Rekenhof niet 
in staat geweest voldoende en toereikende controle-informatie te verkrijgen voor het uitvoeren 
van zijn controlewerkzaamheden als basis voor zijn oordeel over deze jaarrekening. Het brengt 
daarom geen oordeel tot uitdrukking over de jaarrekening van de Vlaamse Gemeenschap.
Basis voor de onthoudende verklaring
De verantwoordelijkheid van het Rekenhof is beschreven onder de sectie Verantwoordelijkheid 
van het Rekenhof voor de controle van de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap . Het 
Rekenhof is onafhankelijk van de organen die het controleert. Het heeft ook tegenover het Vlaams 
Parlement een autonomie. Het voert zijn audits uit in overeenstemming met de vereisten van on -
afhankelijkheid, deskundigheid, integriteit, onpartijdigheid, vertrouwelijkheid, loyauteit en res -
pect in zijn ethische code. 
Het Rekenhof is tot de conclusie gekomen dat, door het ontbreken van voldoende en toereikende 
controle-informatie, de afwijkingen zowel van materieel belang kunnen zijn, als een diepgaande 
invloed kunnen hebben op de jaarrekening van de Vlaamse Gemeenschap. De voornaamste rede -
nen zijn: 
• De Vlaamse Gemeenschap herwerkte in de rekening 2019 de werken van burgerlijke bouw -
kunde overeenkomstig het VABN-advies 2018/9. Nader onderzoek van die rekening gaf aan dat 
de fysieke inventaris, waarop de waardering steunde, niet aansloot met de realiteit, onder meer 
doordat het eigenaarschap van de activa niet altijd is uitgeklaard. De impact is onzeker door -
dat zowel sprake is van dubbeltellingen, als van activa die ten onrechte niet zijn opgenomen.   REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 21
De zeesluizen werden nog niet gewaardeerd, maar wel ten onrechte op de balans uitgeboekt. 
Deze onzekerheden gaan over bedragen die tot in de miljarden euro oplopen. Daarbij komt dat 
geen uniforme berekeningswijze werd toegepast om de vervaardigingsprijs te ramen: bij de 
kustinfrastructuur werd een basiskostprijs zonder bijkomende prijscomponenten gebruikt, ter -
wijl voor de bruggen en tunnels wel veel bijkomende prijscomponenten werden meegerekend. 
De uiteindelijke waardering is daardoor inconsistent. De Vlaamse Gemeenschap heeft al enke -
le stappen gezet om te komen tot meer overleg, formele afspraken en uniformere waarderings -
regels. De problemen met de fysieke inventaris en de waardering van de zeesluizen zijn echter 
nog niet opgelost. De toelichting gaat niet voldoende in op de problemen met de waardering 
van de werken van burgerlijke bouwkunde. 
• De terreinen en gebouwen werden in 2019 geherwaardeerd overeenkomstig het VABN-advies 
2018/11. Voor 9,6% van de terreinen en 60,4% van de gebouwen kon nog geen waarde worden 
bepaald. Die terreinen en gebouwen staan met een nulwaarde in de balans, terwijl het Rekenhof 
hun waarde op grond van eigen schattingen raamde op 1,6 miljard euro. Intussen vond overleg 
plaats met de verantwoordelijken van de vastgoeddatabank, maar de boekhoudkundige situatie 
is nog niet rechtgezet. 
• De Vlaamse Gemeenschap heeft de voorbije jaren verscheidene belangrijke principeovereen -
komsten gesloten (onder meer in het kader van de financiering van het Oosterweelproject), met 
grote financiële gevolgen in de komende jaren. De toelichting bij de jaarrekening rapporteert 
daarover echter niet bij de buitenbalansverplichtingen. Evenmin wordt informatie verstrekt 
over openstaande verbintenissen die Vlaamse rechtspersonen op grond van een machtiging 
hebben aangegaan, nog te betoelagen door de Vlaamse Gemeenschap. Ook op de stand van 
zaken van lopende dossiers (onder meer van het overlegcomité), met een belangrijke impact op 
toekomstige rekeningen, wordt in de toelichting niet ingegaan. 
De controle werd uitgevoerd in overeenstemming met de door het Rekenhof aangenomen voor -
schriften, methodologie en procedures. Als lid van de Internationale organisatie van hoge con -
trole-instanties (INTOSAI) hanteert het Rekenhof de internationale standaarden voor hoge 
controle-instanties (ISSAI) als referentie bij de uitvoering van zijn opdrachten. In zijn certifice -
ringsonderzoek maakt het Rekenhof gebruik van de ISSAI’s voor financiële audit. 
De Vlaamse Gemeenschap is voor de boeking van bepaalde opbrengsten- en kostencategorieën 
afhankelijk van derden. De gewestelijke opcentiemen op de personenbelasting en de fiscale uitga -
ven worden aangerekend op basis van betalingen en ramingen van de FOD Financiën. De uitga -
ven van de federale operatoren worden aangerekend op basis van de afrekeningen van de federale 
operatoren. De Vlaamse Gemeenschap heeft geen volledige controle op de correctheid van die 
gegevens. 
Eenmalige correcties vorig jaar
De nieuwe aanrekeningsregels voor inkomensoverdrachten (-1.190 miljoen euro) en de inboeking 
van de ziekenhuisschuld A1/A355 (-5.313,7 miljoen euro) gaven in 2020 aanleiding tot een eenmalige  
5 Door de staatshervorming is sinds 1 januari 2016 de bevoegdheid m.b.t. de onroerende en roerende investeringen in zie -
kenhuizen, de zogenaamde A1 en de A3 component van hun budget financiële middelen, de exclusieve bevoegdheid van 
Vlaanderen. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 22
kostenstijging. Bij vergelijking van het resultaat van het huidige met het vorige jaar dient hiermee 
rekening te worden gehouden. 
De Vlaamse Regering is verantwoordelijk voor de andere informatie die zij samen met de algeme -
ne rekening van de Vlaamse Gemeenschap aan het Vlaams Parlement meedeelt. Die informatie 
bestaat uit: het jaarverslag, de sociale balans en de rapportering en toelichting over de definitieve 
begroting en over de beleids- en begrotingsuitvoering (BBT uitvoering). 
Het decreet van de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap en van de rekeningen van 
de rechtspersonen onder het gezag van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2021, 
op grond waarvan het Vlaams Parlement de algemene rekening goedkeurt, is integraal afgestemd 
met de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap.
De controleverklaring van het Rekenhof heeft uitsluitend betrekking op de algemene rekening 
van de Vlaamse Gemeenschap. Het Rekenhof formuleert geen enkele vorm van assurance -conclu -
sie over deze andere informatie.
In de context van zijn controle van de algemene rekening is het Rekenhof wel verantwoordelijk 
voor het lezen van de andere informatie en het overwegen of een inconsistentie van materieel be -
lang bestaat tussen deze informatie en de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap of de 
kennis verkregen in de controle, dan wel of een afwijking van materieel belang in de andere infor -
matie bestaat. Indien het Rekenhof, in het licht van de werkzaamheden die het heeft uitgevoerd, 
concludeert dat een afwijking van materieel belang in de andere informatie voorkomt, dient het 
dat te communiceren. 
personen voor de algemene rekening
De algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap wordt, overeenkomstig artikel 42 van de 
VCO, opgesteld door de Vlaamse Regering. De Vlaamse Regering wordt bijgestaan door de dien -
sten van het Vlaams ministerie, bevoegd voor het financiële en budgettaire beleid, die belast zijn 
met de opmaak van de algemene rekening. 
Het management van de entiteiten waarvan de boekhoudkundige verrichtingen in de algeme -
ne rekening worden verwerkt, zijn verantwoordelijk voor de boekhoudkundige organisatie, zoals 
voorgeschreven door de VCO en het BVCO. Het is ook verantwoordelijk voor de interne beheer -
sing die het noodzakelijk acht om een algemene rekening te kunnen opmaken die geen afwijkin -
gen van materieel belang bevat als gevolg van fraude of fouten. 
Het departement Financiën en Begroting is verantwoordelijk voor het toezicht op het proces van 
financiële verslaggeving van de Vlaamse Gemeenschap. Het begeleidt de volledige boekhoudcy -
clus en bereidt de algemene rekening voor die de Vlaamse Regering opstelt en voorlegt aan het 
Vlaams Parlement en aan het Rekenhof.  REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 23
Verantwoordelijkheid van het Rekenhof voor de controle  
van de algemene rekening
Het Rekenhof heeft als opdracht om een redelijke mate van zekerheid te verkrijgen dat de alge -
mene rekening van de Vlaamse Gemeenschap als geheel geen afwijking van materieel belang be -
vat als gevolg van fraude of van fouten, en om een controleverklaring uit te brengen waarin zijn 
oordeel is opgenomen. 
Een redelijke mate van zekerheid is een hoog niveau van zekerheid, maar biedt geen garantie dat 
een controle die overeenkomstig de ISSAI is uitgevoerd, altijd een afwijking van materieel belang 
ontdekt als die bestaat. Afwijkingen kunnen zich voordoen als gevolg van fraude of van fouten. 
Zij worden als van materieel belang beschouwd als redelijkerwijs kan worden verwacht dat zij in -
dividueel of gezamenlijk, de beslissingen beïnvloeden die gebruikers op grond van de algemene 
rekening nemen. 
Omdat de algemene rekening is samengesteld uit drie deelrekeningen (de jaarrekening, de be -
grotingsuitvoering en de ESR-rapportering), die vanuit een verschillende invalshoek de financiële 
toestand en resultaten van de Vlaamse Gemeenschap benaderen, vindt het Rekenhof het passend 
een oordeel te formuleren per deelrekening, in plaats van één globaal oordeel over de volledige 
algemene rekening. 
De controleaanpak van het Rekenhof voor de drie deelrekeningen is gelijklopend, want alle deelre -
keningen steunen op dezelfde basisboekhouding. De controle van die basisboekhouding biedt het 
Rekenhof de nodige controle-informatie om bij de drie deelrekeningen een oordeel te formuleren. 
Als deel van een controle uitgevoerd overeenkomstig de ISSAI, past het Rekenhof een professi -
onele oordeelsvorming toe en handhaaft het een professioneel-kritische houding gedurende de 
controle. Het voert tevens de volgende werkzaamheden uit:
• Het Rekenhof identificeert en schat de risico’s in dat de algemene rekening van de Vlaamse 
Gemeenschap een afwijking van materieel belang bevat die het gevolg is van fraude of fouten. 
Het bepaalt en voert de controlewerkzaamheden uit die inspelen op deze risico’s en verkrijgt 
controle-informatie die voldoende en geschikt is als basis voor zijn oordeel. Het risico van het 
niet detecteren van een afwijking van materieel belang is groter als die afwijking het gevolg is 
van fraude, aangezien bij fraude sprake kan zijn van samenspanning, valsheid in geschrifte, het 
opzettelijk nalaten transacties vast te leggen, het opzettelijk verkeerd voorstellen van zaken of 
het doorbreken van de interne beheersing.
• Het Rekenhof verwerft een inzicht in de interne beheersing die relevant is voor de contro -
le, met als doel controlewerkzaamheden op te zetten die in de gegeven omstandigheden ge -
schikt zijn, maar die, in samenhang met de controle van de algemene rekening van de Vlaamse 
Gemeenschap, niet zijn gericht op een oordeel over de effectiviteit van de interne beheersing. 
Het evalueert de geschiktheid van de gehanteerde grondslagen voor de financiële verslagleg -
ging en het evalueert de redelijkheid van de door het management gemaakte schattingen en 
daarop betrekking hebbende toelichtingen.
• Als het Rekenhof concludeert dat er sprake is van een onzekerheid van materieel belang, is het 
verplicht in zijn verslag de aandacht te vestigen op de daarmee verband houdende toelichtingen 
in de algemene rekening, of, indien deze toelichtingen niet adequaat zijn, het oordeel daarover 
aan te passen. De conclusies van het Rekenhof zijn gebaseerd op controle-informatie die verkre -
gen is tot op de datum van het controleverslag.  REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 24
• Het Rekenhof evalueert de algehele voorstelling, structuur en inhoud van de algemene reke -
ning van de Vlaamse Gemeenschap, met inbegrip van de verantwoordingsbijlage, evenals de 
vraag of de rekening de onderliggende transacties en gebeurtenissen weergeeft op een wijze die 
leidt tot een getrouw beeld.
• Het Rekenhof voert werkzaamheden uit om controle-informatie te verkrijgen over de bedragen 
en toelichtingen die in de begrotingsuitvoering zijn opgenomen. De geselecteerde werkzaam -
heden zijn afhankelijk van zijn inschatting van de risico’s op een afwijking van materieel belang 
in de begrotingsuitvoering die het gevolg is van fraude of fouten. Zo gaat het Rekenhof onder 
meer na:
 {of de wettelijk opgelegde budgettaire items alle en overeenstemmend zijn opgenomen in de 
budgettaire rapportering; 
 {of het formaat en de items van de budgettaire rekening  overeenstemmen met die van het bud -
get en omgekeerd; 
 {of er geen budgetten werden overbesteed;
 {of budgetwijzigingen zijn verlopen volgens de reglementering, in het bijzonder op geautori -
seerde wijze;
 {of budgetoverdrachten zijn verlopen conform de reglementering, in het bijzonder op geau -
toriseerde wijze; 
 {of de vormvereisten van de budgettaire rapportering zijn nageleefd. 
Het Rekenhof communiceert met de met governance belaste personen over aangelegenheden zo -
als de geplande reikwijdte en timing van de controle en de significante controlebevindingen, met 
inbegrip van elke significante tekortkoming in de interne beheersing die het tijdens de controle 
identificeert. 
Het Rekenhof meldt aan de met governance belaste personen dat het de relevante ethische voor -
schriften over onafhankelijkheid heeft nageleefd. Het communiceert met hen over alle relaties en 
andere zaken die redelijkerwijs zijn onafhankelijkheid kunnen beïnvloeden en, waar van toepas -
sing, over de daarmee verband houdende maatregelen om zijn onafhankelijkheid te waarborgen.
Andere vermeldingen 
Het Rekenhof dient geen verrichtingen of beslissingen mede te delen die in overtreding met de 
bepalingen in de hoofdstukken 2 tot en met 6 uit de VCO en de uitvoeringsbesluiten daarvan zijn 
gedaan of genomen. 
Brussel, 28 juni 2022 
Op last:  Het Rekenhof:
Tine Debusschere  Hilde François 
Griffier  Voorzitter
 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 25
over de begrotingsuitvoering in de algemene 
rekening van de Vlaamse Gemeenschap over het 
boekjaar afgesloten op 31 december 2021
controle van de rapportering over de definitieve begroting en begrotingsuitvoering, die conform 
de VCO en het BVCO is opgesteld. Deze rapportering wordt, als onderdeel van de algemene re -
kening van de Vlaamse Gemeenschap, ter goedkeuring meegedeeld aan het Vlaams Parlement. 
Dit certificeringsverslag bevat het oordeel van het Rekenhof over het getrouw beeld van de begro -
tingsuitvoering over het boekjaar afgesloten op 31 december 2021.
Het Rekenhof heeft de begrotingsuitvoering van de Vlaamse Gemeenschap van het boekjaar af -
gesloten op 31 december 2021, gecontroleerd. Deze rapportering betreft de rapportering over de 
budgettaire ontvangsten en uitgaven en de bijhorende toelichting. De begrotingsuitvoering sloot 
af met een totaal van de vorderingen van 49.979,3 miljoen euro en met een totaal van de verplich -
tingen van 50.620,2 miljoen euro, of een resultaat van de begrotingsuitvoering van -640,9 miljoen 
euro. Het totaal van de verbintenissen bedraagt 52.316,7 miljoen euro. 
Naar het oordeel van het Rekenhof geeft de begrotingsuitvoering in alle opzichten van materieel 
belang, een getrouw beeld van de ontvangsten en uitgaven van het boekjaar 2021, in overeenstem -
ming met de VCO en het BVCO.
Voor de basis van zijn oordeel verwijst het Rekenhof naar de overeenstemmende sectie in zijn ho -
ger opgenomen certificeringsverslag over de jaarrekening 2021. 
Bijlage 2  wijst erop dat het in de algemene rekening opgenomen vastleggingskrediet 3.447,0 mil -
joen euro hoger is dan het gestemde vastleggingskrediet. Dat is een gevolg van de afschaffing 
van de vastleggingsmachtigingen voor rechtspersonen in 2020 en de overheveling ervan naar de 
gesplitste kredieten van het ministerie. Aangezien elke vereffening een vastlegging vereist van 
minstens hetzelfde bedrag, diende het ministerie tijdens de begrotingsuitvoering het vastleg -
gingskrediet systeemtechnisch telkens aan te passen aan (hogere) vereffeningen. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 26
Overige aangelegenheden 
De Vlaamse Gemeenschap is voor de boeking van bepaalde ontvangsten- en uitgavencategorieën 
afhankelijk van derden. Zij rekent de gewestelijke opcentiemen op de personenbelasting en de fis -
cale uitgaven aan op grond van betalingen en ramingen door de FOD Financiën. De uitgaven door 
federale operatoren rekent zij aan op basis van de afrekeningen van de federale operatoren. De 
Vlaamse Gemeenschap heeft geen volledige controle op de correctheid van die gegevens.
Voor de inhoud van de secties Informatie andere dan de algemene rekening, Verantwoordelijkheid 
van het management en van de met governance belaste personen voor de algemene rekening, 
Verantwoordelijkheid van het Rekenhof voor de controle van de algemene rekening  en Andere ver -
meldingen  verwijst het Rekenhof naar de overeenstemmende secties in zijn hoger opgenomen 
certificeringsverslag over de jaarrekening 2021.
 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 27
over de ESR-rapportering in de algemene rekening 
afgesloten op 31 december 2021
controle van de ESR-rapportering, die conform de VCO en het BVCO is opgesteld. Deze rappor -
tering wordt, als onderdeel van de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap, ter goed -
keuring meegedeeld aan het Vlaams Parlement. Dit certificeringsverslag bevat het oordeel van 
het Rekenhof over het getrouw beeld van de ESR-rapportering over het boekjaar afgesloten op 31 
december 2021. 
Het Rekenhof heeft de ESR-rapportering van de Vlaamse Gemeenschap over het boekjaar afgeslo -
ten op 31 december 2021, gecontroleerd. Deze rekening bestaat uit de economische hergroepering 
van de begrotingsverrichtingen, de berekening van de bijdrage tot het vorderingensaldo en de bij -
horende toelichting. De ESR-rapportering sluit af met een totaal van de ontvangsten van 58.185,4 
miljoen euro en een totaal van de uitgaven van 58.185,4 miljoen euro. De bijdrage tot het vorderin -
gensaldo van de Vlaamse Gemeenschap is vastgesteld op 17.095,3 miljoen euro. 
Naar het oordeel van het Rekenhof geeft de ESR-rapportering in alle opzichten van materieel be -
lang, een getrouw beeld van de ontvangsten en uitgaven van het boekjaar 2021, in overeenstem -
ming met de VCO en het BVCO. 
Voor de basis van het oordeel verwijst het Rekenhof naar de overeenstemmende sectie in zijn ho -
De ESR-rapportering van de Vlaamse Gemeenschap maakt gebruik van dezelfde aanrekenings -
regels als de begrotingsuitvoering. Om de geconsolideerde rekening conform de ESR2010-
methodologie op te stellen, voerde het departement Financiën en Begroting nadien nog enkele 
extracomptabele correcties uit. Zo heeft het onder meer enkele belastingstromen omgerekend 
naar een aanrekening op basis van transactionele kas en heeft het de afgrenzingsproblemen die 
het Rekenhof heeft vastgesteld, rechtgezet. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 28
afhankelijk van derden. Zij heeft de gewestelijke opcentiemen op de personenbelasting en de fis -
cale uitgaven aangerekend op grond van betalingen en ramingen door de FOD Financiën. De 
uitgaven door federale operatoren heeft zij aangerekend op basis van de afrekeningen van de fe -
derale operatoren. De Vlaamse Gemeenschap heeft geen volledige controle op de correctheid van 
die gegevens. 
Het overgedragen tekort van vorige jaren (7.500,3 miljoen euro) en het over te dragen tekort van 
het jaar (8.141,2 miljoen euro) in de ESR-rapportering zijn technische saldi, die het totaal van de 
ontvangsten en uitgaven in evenwicht brengen. Zij weerspiegelen niet het werkelijk opgebouwde 
overschot of tekort.
Andere verplichte secties van het certificeringsverslag 
Voor de inhoud van de secties  Informatie andere dan de algemene rekening, Verantwoordelijkheid 
certificeringsverslag over de jaarrekening 2021. 
 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 29
Gemeenschap 2021 tijdig, met name op 31 maart 2022, aan het Rekenhof voorgelegd. Zij is opge -
steld overeenkomstig de bepalingen van de VCO6 en heeft betrekking op de Vlaamse ministeries 
(departementen en intern verzelfstandigde agentschappen zonder rechtspersoonlijkheid) en de 
diensten met afzonderlijk beheer (DAB’s). Die laatste hebben een zekere autonomie op budgettair 
vlak, maar geen rechtspersoonlijkheid.
Op 20 mei 2022 heeft de Vlaamse Regering het ontwerp van decreet van de algemene rekening 
van de Vlaamse Gemeenschap en van de rekeningen van de Vlaamse rechtspersonen onder het 
gezag van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2021, samen met de (definitieve) al -
gemene rekening 2021, goedgekeurd. 
Het Rekenhof stelt vast dat het departement Financiën en Begroting de definitieve algemene reke -
ning, op enkele kleine uitzonderingen na, niet meer heeft aangepast aan de bevindingen die het 
op 25 april 2022 aan het departement heeft medegedeeld. Het departement heeft de opmerkingen 
met ESR-impact wel extracomptabel gecorrigeerd in de geconsolideerde rekening.
De algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap biedt behalve de uitvoeringscijfers van de 
begroting, ook bedrijfseconomische informatie in de balans en resultatenrekening. De toelich -
ting bij de algemene rekening verstrekt bijkomende detailinformatie bij de balans en resultaten -
rekening. De reconciliatie van het resultaat van de uitvoeringsrekening van de begroting met het 
bedrijfseconomisch resultaat staaft de samenhang tussen beide rapporteringen. Het jaarverslag 
2021 van de Vlaamse Gemeenschap geeft financiële achtergrondinformatie bij de algemene reke -
ning, terwijl de toelichtingen over de beleids- en begrotingsuitvoering inhoudelijk ingaan op de 
begrotingsuitvoering.
2.2 Balans en resultatenrekening 2021
Het jaarverslag van de Vlaamse Gemeenschap, dat samen met de rekening bij het Vlaams Parlement 
wordt ingediend, is een nuttige en nodige leeswijzer voor de jaarrekening. Het Rekenhof herneemt 
hierna de informatie uit het jaarverslag niet, tenzij voor de onderdelen waarover het opmerkingen 
of noodzakelijke toevoegingen wil formuleren.
6 De VCO is niet volledig conform de regels zoals bepaald in het koninklijk besluit van 10 november 2009 tot vaststelling van 
het boekhoudplan van toepassing op de federale Staat en op de gemeenschappen, de gewesten en de gemeenschappelijke 
gemeenschapscommissie. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 30
De onderstaande tabel vergelijkt de balansgegevens 2021 met die van het vorige boekjaar. 
Tabel 1 – Balansgegevens 2020-2021 (in miljoen euro) 
  2021 2020 2021 2020
Immateriële vaste activa 15,9 18,7 Reserves 9,0 9,0
Materiële vaste activa 17.753,4 17.537,2 Overgedragen resultaat -2.007,9 1.887,4
Financiële vaste activa 19.378,1 17.418,4 Herwaarderingsmeerwaarden 8.850,1 7.586,9
Kapitaalsubsidies 2,5 0,0
VASTE ACTIVA 37.147,4 34.974,3 EIGEN VERMOGEN 6.853,6 9.483,4
VOORZIENINGEN 1.544,6 111,8
Vorderingen op meer dan  
één jaar2.182,6 1.572,6 Schulden op meer dan één jaar 22.016,8 18.784,2
Vorderingen op ten hoogste 
één jaar2.561,2 2.331,2Schulden op ten hoogste  
één jaar11.063,3 10.086,5
Geldbeleggingen 13,8 25,3Schulden > een jaar die  
binnen het jaar vervallen740,4 593,7
Liquide middelen 0,0 424,7 Financiële schulden 1.482,3 1.824,8
Overlopende rekeningen 982,0 231,8Handelsschulden 691,2 619,2
Schulden m.b.t. belastingen, 
bezoldigingen en sociale lasten1.072,9 1.168,5
Overige schulden 7.074,3 5.880,2
Overlopende rekeningen 1.408,8 1.094,1
VLOTTENDE ACTIVA 5.739,7 4.585,6 VREEMD VERMOGEN 34.488,9 29.964,8
Totaal 42.887,1 39.559,9 Totaal 42.887,1 39.559,9
De netto boekwaarde van de materiële vaste activa bedroeg eind 2021 17.753,4 miljoen euro, dat is 
216,2 miljoen euro meer dan eind 2020.
materiële vaste activa op het (verouderde) koninklijk besluit van 25 juni 1976 betreffende de af -
schrijvingen en rechtzettingen in de vermogenscomptabiliteit van de Staat. Eind 2018 begon het 
boekhoudkantoor van het departement Financiën en Begroting samen met de entiteiten van 
Mobiliteit en Openbare Werken een grote inventarisatie- en waarderingsoefening van de werken 
van burgerlijke bouwkunde. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 31
De Vlaamse overheid heeft daarmee een stap vooruit gezet naar een economisch meer correcte 
waardering van de werken van burgerlijke bouwkunde, maar verdere stappen zijn nodig om te ko -
men tot een meer consistente aanpak van de waardering van de werken van burgerlijke bouwkun -
de. De interne werkafspraken daartoe tussen de betrokken administraties zijn in beperkte mate 
uitgewerkt. In het rekeningrapport 2019 heeft het Rekenhof al een aantal conclusies gepubliceerd 
over de inventarisatie- en waarderingsoefening die geleid heeft tot de herwerkte beginbalans. Uit 
de controle van de toestand eind 2021 blijkt dat veel van de over het jaar 2019 vastgestelde onze -
kerheden nog altijd actueel zijn: 
• Bij de herwerking van de beginbalans 2019 is de vroegere netto boekwaarde van kanalen en 
havens voor 7.727,8 miljoen euro uit de boekhouding gehaald, zonder dat die activa opnieuw 
zijn gewaardeerd. De verdere inventarisatie en inboeking van die groep activa zou volgens de 
toelichting gepland zijn voor 2022.
• De inventarissen van de infrastructuur bij de diverse beherende administraties bevatten dub -
beltellingen (+317,1 miljoen euro), onzekerheden over eigendom en onvolledigheden (-389,2 
miljoen euro). Er is voor bruggen en andere kunstwerken in 2021 een nieuwe beheertoepassing 
(iAsset) in gebruik genomen, waarbij het gemengd beheer7 grotendeels is afgeschaft. De wij -
zigingen in beheer zijn niet vertaald naar wijzigingen in de juridische eigendom, noch in een 
boekhoudkundige correctie. Er bestond onzekerheid over gesubsidieerde bruggen (4.083,4 mil -
joen euro), die mogelijk zowel bij De Vlaamse Waterweg als bij het Ministerie van de Vlaamse 
Gemeenschap in de balans zijn opgenomen. Bij de herwaardering van de fietspaden in 2020 zijn 
wel de inventarisfouten uit het verleden weggewerkt. 
• In de voor 2019 berekende vervaardigingsprijs voor bruggen en tunnels waren 7.498,6 miljoen 
euro bijkomende kostprijselementen boven de directe bouwkosten meegerekend. Hoewel de 
gebruikte kostprijselementen aannemelijk lijken, was te weinig informatie voorhanden om te 
staven dat de bekomen vervaardigingsprijs conform de afgesproken waarderingsregels werd 
berekend. Die berekeningen bleven in 2020 en 2021 onveranderd. Bij de herwaardering van 
de wegen en fietspaden hebben de betrokken diensten wel nauwkeuriger afspraken gemaakt, 
waardoor de toegepaste waardering voor wegen en fietspaden wel de afgesproken kostprijsele -
menten uit de waarderingsregels omvat. Eind 2021 werden de wegen en fietspaden niet geher -
waardeerd, hoewel het VABN-advies 2018/98 dat vroeg voor autosnelwegen.
• Bijkomende investeringen, die de levensduur van bestaande infrastructuur verlengen, worden 
toch afgeschreven op basis van de oorspronkelijke afschrijvingstermijn. Daardoor worden bij -
komende investeringen te snel afgeschreven. Het is echter niet mogelijk om deze meerkosten 
uit te drukken.
Ingevolge die vaststellingen van materieel belang kan het Rekenhof zich niet uitspreken over de 
nauwkeurigheid van de waarde van de werken van burgerlijke bouwkunde in de balans.
In bijkomende orde stelt het Rekenhof vast dat de wegen en fietspaden nog altijd voor een netto -
waarde worden ingeboekt. Daardoor kon ook de toelichting over de materiële vaste activa niet alle 
gegevenselementen over de oorspronkelijke bouwkosten en de waarde-aanpassingen nauwkeurig 
weergeven. 
7 Tot 2020 waren er kunstwerken in beheer bij twee entiteiten, bijvoorbeeld de bovenbouw van een brug bij de AWV en de 
onderbouw van de brug bij DVW.
8 Advies 2018/9 betreffende de boekhoudkundige verwerking van werken van burgerlijke bouwkunde die onder de bevoegd -
heid vallen van het Vlaams Ministerie van Mobiliteit en Openbare Werken van de Vlaamse overheid van 7 maart 2018. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 32
De toelichting gaf voor 2021 wel het uitgangspunt van de waardering voor werken van burgerlijke 
bouwkunde weer en ging gedeeltelijk in op sommige vermelde onzekerheden bij de toepassing 
van die waardering, wat nochtans essentieel is om deze balansrubriek passend te interpreteren.
Het dienstencentrum Boekhouding voerde in 2019 ook een inventarisatie- en waarderingsoe -
fening uit voor de percelen grond (terreinen) en de gebouwen. Het Rekenhof formuleerde ook 
daarbij een aantal opmerkingen. Net zoals in 2020 zag het evenmin in 2021 vooruitgang in de 
rechtzetting van de waardering van de percelen grond en de gebouwen. De vorig jaar geformu -
leerde opmerkingen blijven dus van kracht:
• De vastgoeddatabank geeft geen volledige en actuele toestand weer van de percelen grond en 
gebouwen, waardoor zij geen goede basis vormt voor de (her)waardering van de activa die met 
nulwaarde werden ingeboekt. Zo blijven 9,6% van de percelen grond en 60,4% van de gebou -
wen op de balans staan zonder waarde. Het Rekenhof schat de waarde van de niet gewaardeer -
de terreinen en gebouwen op ongeveer 1.608,3 miljoen euro.
• De gronden verworven in 2018, die niet in de herwerkte beginbalans waren opgenomen, zijn 
ook in 2021 nog niet toegevoegd.
De waarderingsopdracht werd uitbesteed aan een extern adviesbureau. Het dienstencentrum 
Boekhouding kreeg een gedetailleerde waardering per terrein of gebouw, maar beschikt niet over 
het waarderingsmodel dat die waarderingen onderbouwt. Door de hoge kostprijs van deze op -
dracht en de nog niet opgeloste problemen met de vastgoeddatabank is het voorlopig niet moge -
lijk te komen tot een volledige en realistische waardering van de percelen grond en de gebouwen, 
overeenkomstig het VABN-advies 2018/11, met een significante onderwaardering als gevolg.
De bovenstaande vaststellingen zijn van materieel belang, zodat het Rekenhof geen uitspraak kan 
doen over de nauwkeurigheid van de waarde van de percelen grond en de gebouwen in de balans.
De Vlaamse Gemeenschap beschikte op 31 december 2021 over 19 378,1 miljoen euro financiële 
vaste activa. Dat is een stijging met bijna 1.959,7 miljoen euro ten opzichte van eind 2020 (+11,3%). 
De financiële vaste activa bestaan enerzijds uit de participaties in verbonden ondernemin -
gen (12.104,1 miljoen euro) en in ondernemingen waarmee een deelnemingsverhouding bestaat 
(1.241,8 miljoen euro). Anderzijds gaat het voornamelijk over de vorderingen voortvloeiend uit de 
centrale financiering van enkele Vlaamse rechtspersonen9 (6.024,6 miljoen euro). De waarde van 
de participaties (13.345,9 miljoen euro) bestaat voor 62,4% of 8.322,0 miljoen euro uit geboekte 
herwaarderingen.
De waardestijging van de participaties met 1.676,0 miljoen euro verklaart het grootste deel van de 
stijging van de financiële vaste activa. Die stijging is hoofdzakelijk het gevolg van 1.269,3 miljoen 
euro (netto) bijkomend geboekte herwaarderingen en 453,8 miljoen euro nieuwe kapitaalstortin -
gen. Die herwaarderingen zijn een gevolg van de opmerking van het Rekenhof om de participaties 
te waarderen op basis van het geconsolideerde  eigen vermogen, zoals bepaald in de nieuwe waar -
deringsregels (in plaats van op basis van het eigen vermogen in de enkelvoudige jaarrekening). 
Zo werd de grootste herwaardering geboekt voor de participatie in de PMV (+947,9 miljoen euro), 
9 Het saldo van de VMSW bedraagt 5,6 miljard euro, dat van School Invest 878,7 miljoen euro en dat van Diestsepoort 40,6 
miljoen euro.  REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 33
daar de waardebepaling nu berust op het geconsolideerde eigen vermogen van de PMV, zodat ook 
rekening werd gehouden met de waarde van de dochterondernemingen, bijvoorbeeld Aquafin 
(1.142,8 miljoen euro, 100% dochter). Zonder de aanpassing van de waarderingsmethode zou er in 
2021 globaal geen bijkomende waardestijging (exclusief de kapitaalstortingen) geweest zijn, maar 
zou de waardering van de participaties licht zijn gedaald met 153,0 miljoen euro.
De vorderingen op korte termijn bestaan uit handelsvorderingen en overige vorderingen, die nog 
verder worden onderverdeeld volgens hun aard. Ten opzichte van vorig jaar is deze rubriek geste -
gen van 2.331,2 tot 2.561,2 miljoen euro. 
Het agentschap Vlaamse Belastingdienst (Vlabel) volgt zijn fiscale vorderingen administratief op 
in het Vlaams Fiscaal Platform (VFP). Het departement Financiën en Begroting neemt de verrich -
tingen van Vlabel maandelijks globaal over in haar boekhouding (Orafin). De onderstaande tabel 
toont de evolutie van de openstaande vorderingen per belasting: 
Tabel 2 – Evolutie van de openstaande vorderingen per belasting (in miljoen euro) 
 Evolutie 2020-2021
 2017 2018 2019 2020 2021 absoluut - in %
Onroerende voorheffing 351,5 273,7 363,3 393,3 437,0 +43,7 +11,1%
Verkeersbelasting 231,5 232,9 234,1 288,0 244,9 -43,1 -15,0%
Belasting Inverkeerstelling 52,1 54,8 61,0 75,3 50,7 -24,6 -32,7%
Leegstand Bedrijfsruimten 79,7 95,5 102,0 125,3 91,4 -33,9 -27,1%
Eurovignet 0,5 0,4 0,3 0,3 0,3 0,0 0,0%
Planbatenheffing 6,4 6,1 7,7 7,9 5,4 -2,5 -31,6%
Erfbelastingen 242,2 258,7 281,6 297,6 300,1 +2,5 +0,8%
Registratiebelastingen 108,8 70,3 78,3 172,7 193,6 +20,9 +12,1%
Boetes Kilometerheffing 15 14,8 14,8 18,4 22,0 +3,6 19,6%
Automatische 
ontspanningstoestellen  0,4 1,1 5,5 +4,4 +400,0%
Spelen en 
weddenschappen  6,5 15,3 27,6 +12,3 +80,4%
Totaal 1.087,7 1.007,2 1.150,1 1.395,2 1.378,4 -16,8 -1,2%
In totaal daalden de openstaande vorderingen bij de Vlaamse Belastingdienst in 2021 met  
16,8 miljoen euro (-1,2%) ten opzichte van eind 2020.
In 2021 startte de Vlaamse Belastingdienst met het digitaal versturen van de aanslagbiljet -
ten van de onroerende voorheffing via eBox, maar dit resulteerde aanvankelijk in lagere in -
ningspercentages. Daarom werden de (laatste) herinneringen traditioneel per post opgestuurd.  
Dit leverde een veel grotere respons op, maar mondde pas in 2022 uit in kasontvangsten.  
De Vlaamse Belastingdienst paste hiervoor zijn waarderingsregels voor het berekenen van   REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 34
waardeverminderingen op openstaande vorderingen inzake onroerende voorheffing aan: een 
100% waardevermindering wordt aangelegd als de vorderingen langer dan 90 dagen vervallen zijn 
(ten opzichte van 60 dagen voordien).
De openstaande vorderingen van de verkeersbelastingen eind 2021 zijn gedaald ten opzichte van 
het jaar voordien. Eind 2020 was het openstaand saldo omdat de coronamaatregelen bijkomend 
uitstel van betaling verleenden. Eind 2021 is de toestand opnieuw genormaliseerd en komen de 
openstaande vorderingen ongeveer overeen met de openstaande vorderingen eind 2019. 
De onderstaande tabel toont de ouderdomsbalans van de (niet fiscale) vorderingen in Orafin.
Tabel 3 – Ouderdomsbalans openstaande vorderingen Orafin (in miljoen euro)
Per vervaljaarVóór 
20172017 2018 2019 2020 20212022  
of 
laterAfbetalings-  
Vorderingen Orafin 33,0 38,1 8,9 9,5 9,4 34,6 344,2 4,6 482,3
Raming afwaardering 100% 80% 60% 40% 20% 0%    
Geraamde 
minderwaarde33,0 30,5 5,3 3,8 1,9 0,0 0,0 0,0 74,5
Geboekte 
minderwaarde2,4 32,1 1,4 1,5 1,4 1,5 0,0 0,0 40,4
Bijkomend  
af te waarderen34,1
schat de ontoereikende minderwaarde op deze vorderingen op 34,1 miljoen euro, wat een stijging 
met 11,4 miljoen euro ten opzichte van 2020 betekent. Ook voor de invordering van die oude open -
staande vorderingen dient de Vlaamse overheid verder actie te ondernemen. 
De belangrijkste vorderingen (ongeveer 40 miljoen euro) betreffen de aanrekening van roerende 
voorheffing op concessies die het Agentschap Wegen en Verkeer heeft verleend10, waarvoor nog al -
tijd rechtszaken lopen. Er zijn al een aantal uitspraken, die echter tegenstrijdig zijn, wat onzeker -
heid creëert: het ene vonnis kwalificeert de concessievergoedingen als onroerende inkomsten, een 
ander als roerende inkomsten. De Vlaamse overheid wacht als schuldenaar de definitieve uitspra -
ken niet af en betaalt de roerende voorheffing aan de FOD Financiën om boetes en verwijlintres -
ten te vermijden. Zij dient wel altijd een bezwaarschrift in. Hoe langer een definitieve uitspraak 
op zich laat wachten, hoe groter het openstaande bedrag echter wordt. 
Niet geboekte vorderingen
De Vlaamse Participatiemaatschappij (VPM) heeft beslist een dividend van 35 miljoen euro voor 
de boekjaren 2015-2016 en 10 miljoen euro voor het boekjaar 2021 uit te keren aan de Vlaamse over -
heid. De Vlaamse overheid boekte daarvoor echter geen vorderingen11 in de algemene rekening.
10 Total Belgium, Belgian Shell en Kuwait Petroleum.
11 Het VPM boekte dit wel als schuld (45 miljoen euro) in haar rekening. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 35
In het  beleidsdomein Onderwijs en Vorming  (OV) kan een school op de werkingsmiddelen extra per -
soneel aanwerven buiten het wettelijk personeelskader. Het Agentschap voor Onderwijsdiensten 
(AGODI) berekent en betaalt het loon van deze personeelsleden zoals dat van andere personeels -
leden. Tweemaal per jaar vordert het AGODI deze kosten terug van de scholen: voor de periode 
januari-augustus 2021 vorderde het AGODI terug in het najaar van 2021; voor de periode septem -
ber-december 2021 in het voorjaar van 2022. Deze terugvorderingen dienen echter op 2021 aan -
gerekend te worden. De niet geboekte vordering voor 2021 bedraagt 18,7 miljoen euro. De netto 
impact op 202112 is in de consolidatie extra-comptabel gecorrigeerd voor 1,7 miljoen euro. 
De rubriek eigen vermogen toont het netto-actief van de Vlaamse overheid en bestaat uit het ver -
schil tussen de actiefbestanddelen en de schuld. Eind 2021 bedroeg het eigen vermogen 6.853,6 
miljoen euro. De rubriek omvatte vooral 8.850,1 miljoen euro herwaarderingsmeerwaarden en 
een overgedragen resultaat (na resultaatsverwerking) van -2.008,0 miljoen euro.
Het resultaat van het boekjaar 2021 bedroeg -3.897,8 miljoen euro. In 2020 bedroeg dat  
-12.893,6 miljoen euro (zie 2.2.3  – bespreking resultaat).
Conform de nieuwe waarderingsregels boekte de Vlaamse overheid 1.263,2 miljoen euro herwaar -
deringsmeerwaarden op haar participaties (zie 2.2.2  - bespreking waardering van participaties). 
De herwaarderingsmeerwaarden op de materiële vaste activa werden niet bijgesteld.
Het Rekenhof merkte vorig jaar op dat de Vlaamse overheid in haar balans wel een (nieuwe) voor -
ziening opnam voor niet-opgenomen vakantiedagen13, maar niet voor lopende geschillen, noch 
voor de afhandeling van schadedossiers ingevolge erkende rampen of voor pensioendossiers. Die 
schadevergoedingen, boetes en verwijlintresten werden alleen op kasbasis geboekt. Omdat de ba -
lans hierdoor sterk werd vertekend, gaf dit mee aanleiding tot de onthoudende verklaring bij de 
jaarrekening 2020. In 2021 heeft de administratie wel een voorziening voor juridische geschillen 
en pensioenverplichtingen geboekt.
De jaarrekening 2021 bevat voor 1.544,6 miljoen euro aan voorzieningen ten opzichte van 111,8 mil -
joen in 2020, waarvan een overzicht wordt gegeven in onderstaande tabel. 
Tabel 4 – Voorzieningen (in miljoen euro)
 2020 2021
Juridische geschillen (lopende geschillen en waarborgbeheer) 0,0 312,4
Pensioenverplichtingen (vooral De Lijn en VRT) 0,0 1.101,8
Niet opgenomen vakantiedagen 111,8 102,2
ESR-neutraliteit RRF 0,0 28,2
Voorzieningen 111,8 1.544,6
12 In 2020 bedroeg de niet geboekte vordering 17 miljoen euro.
13  Advies 2021-1 van 09/12/2021 betreffende de aanleg van een voorziening voor niet opgenomen vakantiedagen (van toe -
passing vanaf 1/1/2022). REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 36
De voorziening voor juridische geschillen bestaat uit een voorziening voor lopende geschillen 
van 263,6 miljoen euro, gebaseerd op de inventaris van potentiële schadedossiers die het Vlaams 
Fonds voor Lastendelging (VFLD) bijhoudt, en een voorziening van 48,8 miljoen euro in het kader 
van het waarborgbeheer.
De verschillende departementen en rechtspersonen worden jaarlijks bevraagd om een overzicht te 
geven van lopende geschillen die als lasten van het verleden  (gedeeltelijk) ten laste kunnen worden 
gelegd van het VFLD. De administratie meldde het Rekenhof op grond van zijn bevraging onge -
veer 1.080,7 miljoen euro potentiële claims uit schadedossiers. Naargelang de fase van behande -
ling van het dossier werd een empirisch percentage14 toegepast om de voorziening te berekenen. 
Die percentages zullen later nog worden bijgesteld eens het geschillenregister volledig op punt 
staat.
Het Rekenhof heeft deze inventaris vorig jaar onderzocht. Het concludeerde dat de inventaris 
geschikt is om de hangende schadeclaims, en de te verwachten financiële afhandeling ervan, op 
te volgen mits de betrouwbaarheid van de inventaris wordt verbeterd. Daarom heeft het verschei -
dene opmerkingen en aanbevelingen geformuleerd om de informatiewaarde van de inventaris te 
versterken15. Die verbeteringen werden in 2021 nog niet geïmplementeerd. Dit leidt tot volgende 
opmerkingen bij de voorziening voor lopende geschillen:
• De inventaris bevat ook geschillen van rechtspersonen. Een voorziening voor deze geschillen 
hoort te worden opgenomen op de balans van de rechtspersonen zelf en niet op de balans van 
het Vlaams Gewest. De geboekte voorziening is dan ook overschat met 37,6 miljoen euro.
• De inventaris classificeert de dossiers op basis van de fase van behandeling. Eén van de cate -
gorieën is De uitspraak is in kracht van gewijsde of de minnelijke schikking is definitief en moet 
uitgevoerd worden.  Aangezien voor deze dossiers het definitieve bedrag bekend is, vormen zij 
een schuld van 33,7 miljoen euro in plaats van een voorziening. 
• De inventarislijst is niet volledig, aangezien zij enkel schadedossiers bevat die (deels) ten las -
te kunnen worden gelegd van het VFLD. Zo kunnen dossiers onder een bepaald grensbedrag 
nooit ten laste van het VFLD worden gelegd. In het verleden ontbraken soms dossiers of bleven 
dossiers ten onrechte op de inventarislijst staan, omdat hierover niet altijd correct werd ge -
communiceerd door de verantwoordelijke entiteiten. Zo bevat de inventaris voor 25,9 miljoen 
euro dossiers die door het beleidsdomein MOW zijn afgehandeld en betaald, maar die wel nog 
worden teruggevorderd van het VFLD. Voor deze dossiers kan in de algemene rekening geen 
voorziening worden aangelegd. Daarnaast werd vastgesteld dat voor ongeveer 6 miljoen euro 
geschillendossiers van het beleidsdomein MOW ontbraken in de inventaris.
• Op 8 november 2021 ontving de onderwijsadministratie (AHOVOKS) een vraag tot terugvor -
dering van de middelen die in het kader van de fiscale gunstmaatregel waarbij een vrijstelling 
wordt toegekend voor het doorstorten van de bedrijfsvoorheffing verschuldigd op de bezoldi -
gingen van wetenschappelijke onderzoekers, aan de hogescholen werden uitgekeerd16. De fis -
cale administratie stelt dat AHOVOKS geen recht heeft op deze vrijstelling en vordert voor de 
aanslagjaren 2016 tot en met 2019 51,5 miljoen euro (inclusief intresten) terug. Voor de aanslag -
jaren 2020 en 2021 bedraagt de mogelijke terugvordering telkens 12,9 miljoen euro. AHOVOKS 
betwist deze fiscale terugvordering en heeft juridische actie ondernomen. Een geschil van deze 
omvang moet in de toelichting worden vermeld.
14 De berekeningswijze van deze voorziening wordt omstandig uiteengezet op p. 22 van het jaarverslag 2021 van de Vlaamse 
15 Zie brief N9-3.730.419-B1 van 1 juni 2022 over de jaarrekening 2021 van het Vlaams Fonds voor de Lastendelging.
16 Dit geschil stond onterecht niet op de lijst van geschillen die het Rekenhof bij AHOVOKS had opgevraagd en bekomen. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 37
• De inventaris van de lopende geschillen bevat ten onrechte ook het dossier van de droogte van 
2020 dat door de Vlaamse Regering is erkend als algemene ramp. Hiervoor zijn schadedossiers 
ten belope van 65,4 miljoen euro ingediend. De administratie heeft voor deze ramp hetzelfde 
percentage (10%) toegepast als voor de geschillen. De voorziening voor een dergelijke ramp 
wordt beter afzonderlijk geraamd, rekening houdend met de specifieke kenmerken ervan.
Het Rekenhof beveelt daarom aan om de voorziening voor juridische geschillen van het Vlaams 
Gewest te baseren op een volledige en actuele inventaris met informatie van alle entiteiten binnen 
de ministeries van de Vlaamse Gemeenschap. Zoals het Rekenhof vorig jaar al heeft aanbevolen 
kan de inventaris van het VFLD worden aangevuld met alle actuele gegevens over alle geschillen 
met derden. Die informatie moet worden onderscheiden van de interne financieringsafspraken 
tussen de diverse administraties en rechtspersonen over de ten lasteneming van de financiële ge -
volgen van de geschillen.
De Vlaamse Gemeenschap heeft in het verleden een aantal pensioenverplichtingen op zich geno -
men. Voor de overgenomen verplichtingen van het VRT pensioenfonds van de statutaire perso -
neelsleden (998,1 miljoen euro netto) en voor de pensioenschuld van de rechtsvoorgangers van 
VVM De Lijn (94,7 miljoen euro) wordt vanaf 2021 een voorziening aangelegd.
Het relanceplan Vlaamse veerkracht wordt deels gefinancierd met Europese middelen uit de 
Recovery and Resilience Facility (RRF). Een deel van die steun is afhankelijk van de economische 
groei in vergelijking met de andere EU-lidstaten. Omdat België economisch beter presteerde dan 
verwacht bij de opmaak van het plan, zal de Europese subsidie naar beneden worden bijgesteld. 
Vlaanderen anticipeert hierop met een voorziening van 28,2 miljoen euro (voor het gedeelte van 
de subsidie aangerekend in 2021). 
De onderstaande tabel toont de samenstelling van de uitstaande (niet-geconsolideerde) schuld 
van de Vlaamse overheid op 31 december van 2020 en 2021 volgens de algemene rekening van de 
Tabel 5 – Uitstaande lange termijnschuld (in miljoen euro)
 2020 2021
Lange termijnschuld 12.603,9 16.402,5
Ziekenhuisschuld 4.623,5 4.255,4
Schuld afrekening opcentiemen 813,0 756,1
Andere 743,9 602,8
Directe uitstaande schuld 18.784,2 22.016,8
De uitstaande lange termijnschuld steeg in 2021 als gevolg van het begrotingstekort, de corona-
uitgaven en de centrale financiering van de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW), 
het Vlaams Woningfonds (VWF) en School Invest.  REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 38
Tabel 6 – Schulden op ten hoogste 1 jaar (in miljoen euro)
2020 2021
Schulden op meer dan 1 jaar die binnen het jaar vervallen 593,7 740,4
Financiële schulden 1.824,8 1.482,3
Handelsschulden 619,2 691,2
Schulden m.b.t. belastingen, bezoldigingen en sociale lasten 1.168,5 1.072,9
Overige schulden 5.877,9 7.074,3
Totaal 10.086,5 11.063,3
De schulden op ten hoogste één jaar zijn met 1,0 miljard euro gestegen, de oorzaak hiervan is de 
stijging van de ‘overige schulden’, die vooral bestaan uit dotaties. Hieronder volgt een overzicht 
van de belangrijkste openstaande toelagen: 
Tabel 7 – openstaande toelagen (in miljoen euro)
Schulden op ten hoogste 1 jaar 2020 2021 Evolutie
Fonds voor Innoveren en Ondernemen 1.945,0 1.340,2 -604,8
Agentschap Vlaamse Sociale bescherming 479,1 651,8 +172,7
Opgroeien Regie 226,5 865,0 +638,5
De Lijn 380,1 575,7 +195,7
VAPH 413,3 533,3 +120,0
Er blijven ook nog een aantal afgrenzingsproblemen die een impact hebben op de openstaande 
schuld eind 2021:
• Door afgrenzingsproblemen, voornamelijk bij MOW en OMG, zijn de handelsschulden met 
ongeveer 100 miljoen euro onderschat (zie punt 2.3.2 ). In de geconsolideerde rekening is dit 
extra-comptabel rechtgezet. 
• De openstaande RSZ- (123,6 miljoen euro) en FOP-schuld (47,1 miljoen euro) binnen het be -
leidsdomein OV worden niet opgenomen onder de schulden m.b.t. belastingen, bezoldigingen 
en sociale schulden, maar onder de handelsschulden. Dit wordt wel toegelicht.
• De schulden met betrekking tot belastingen, bezoldigingen en sociale lasten betreffen de te 
betalen lonen van onderwijs (953,7 miljoen euro) en van de ambtenaren (118,0 miljoen euro) en 
de schuld met betrekking tot intracommunautaire btw (1,2 miljoen euro). Het nazicht van de 
lonen van de ambtenaren gaf aanleiding tot volgende opmerkingen: 
 {De loonkosten in de resultatenrekening (1.124 miljoen euro) sluiten niet aan met de loonkos -
ten in de sociale balans (967 miljoen euro). Noch het boekhoudkantoor, noch het Agentschap 
Overheidspersoneel kunnen het verschil verklaren. Het grootste verschil heeft betrekking 
op de pensioenbijdragen voor statutaire personeelsleden van de VRT. 
 {Er gebeurt geen systematische aansluiting tussen de samenvattende fiscale fiche 325 en de 
boekhouding.
 {De overeenstemming tussen de rapportering van de personeelsadministratie Vlimpers- en 
het boekhoudsysteem Orafin kon niet worden aangetoond. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 39
De Vlaamse overheid heeft het boekjaar 2021 afgesloten met een negatief resultaat van 3.897,9 
miljoen euro.
Tabel 8 – Resultaat van de boekjaren 2020-2021 (in miljoen euro)
 2020 2021
Omzet 163,7 163,0
Andere bedrijfsopbrengsten 40.711,7 45.057,9
Niet recurrente bedrijfsopbrengsten 526,8 137,0
Bedrijfsopbrengsten 41.402,1 45.357,8
Handelsgoederen 2,1 1,1
Diensten en diverse goederen 1.457,0 1.548,8
Bezoldigingen, sociale lasten en pensioenen 1090,0 1.124,2
Afschrijvingen, waardeverminderingen en voorzieningen 668,3 1.910,3
Andere bedrijfskosten 45.354,6 44.405,7
Niet recurrente bedrijfskosten 5.563,6 180,2
Bedrijfskosten 54.135,5 49.170,2
Resultaat -12,733,4 -3.812,4
Financiële opbrengsten 89,3 118,6
Financiële kosten 249,4 204,0
Resultaat van het boekjaar -12.893,6 -3.897,9
Het negatieve resultaat van 2020 werd vertekend door uitzonderlijke verrichtingen. Het was voor -
al te wijten aan de nieuwe aanrekeningsregels voor inkomensoverdrachten (-1.190 miljoen euro), 
de inboeking van de ziekenhuisschuld A1/A317 (-5.313,7 miljoen euro) en de gevolgen van de coron -
acrisis (lagere opbrengsten en meer uitgaven).
Het resultaat van 2021 toont een herstel ten opzichte van het jaar voordien:
• De middelen uit de Bijzondere Financieringswet (BFW) namen toe met 2.579,4 miljoen euro. 
Deze ontvangsten zijn gekoppeld aan economische parameters, in het bijzonder groei en infla -
tie. De definitieve parameters 2020 waren beter dan geraamd, wat resulteerde in een positieve 
afrekening in 2021 van 751,3 miljoen euro. Daarnaast zijn de BFW-middelen 2021 toegenomen 
ten opzichte van 2020 op basis van de geraamde18 parameters 2021 (1.816,7 miljoen euro).
17 Door de staatshervorming is sinds 1 januari 2016 de bevoegdheid m.b.t. de onroerende en roerende investeringen in zie -
18 Ook de definitieve parameters voor 2021 zijn beter dan geraamd, wat resulteert in een positieve afrekening van 762,7 mil -
joen euro in 2022. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 40
• Bij de gewestelijke belastingen was er vooral een toename bij de erfbelastingen als gevolg van 
het hogere sterftecijfer ingevolge corona (+305,2 miljoen euro), en bij de registratierechten door 
de vele vastgoedverrichtingen en de gestegen vastgoedprijzen(+518,7 miljoen euro).
• Daarnaast was er de terugvordering van het federale aandeel in de vaccinatiekosten (213,1 mil -
joen euro), het in 2021 in resultaat genomen deel van de Europese subsidie in het kader van het 
relanceplan Vlaamse Veerkracht (124,7 miljoen euro) en de terugvordering van onterecht ver -
kregen coronasteun (69,2 miljoen euro).
• In 2021 werden voor het eerst voorzieningen aangelegd voor, onder meer, lopende geschillen en 
pensioenen, wat aanleiding gaf tot 1.321,0 miljoen euro (eenmalige) kosten.
• Sinds 1 januari 2020 rekent de Vlaamse overheid de inkomensoverdrachten aan op prestatie -
basis. In het overgangsjaar 2020 werden niet alleen de volledige subsidies voor de prestaties in 
2020 aangerekend, maar ook de saldi van de subsidies uit 2019 die volgens de vorige aanreke -
ningsregels nog niet ten laste waren genomen. Dit zorgde voor een eenmalige meerkost van 
1.190,1 miljoen euro (overflow), die wegvalt in 2021.
• Ook de rechtzetting van de ziekenhuisschuld A1/A3 van 5.313,7 miljoen euro viel weg in 2021.
• De uitgaven voor corona lagen 433,3 miljoen euro lager dan in 2020, maar in 2021 kwamen de 
eerste uitgaven voor de projecten van het relanceplan Vlaamse Veerkracht (278,8 miljoen euro). 
Zowel de corona-uitgaven als het relanceplan worden uitvoerig besproken in het jaarverslag.
Voor zijn opmerkingen met een impact op het getrouw beeld van de resultatenrekening verwijst 
het Rekenhof naar de bespreking van het getrouw beeld van de balans (zie 2.2.2 ), waarin het zowel 
de impact op de balans als op de resultatenrekening heeft behandeld. 
Om een getrouw beeld te geven van het vermogen, de financiële positie en het resultaat dient de 
Vlaamse overheid in Volume 6.14 van de toelichting Niet in de balans opgenomen rechten en ver -
plichtingen  de nodige toelichtingen op te nemen. Het Rekenhof stelde opnieuw vast dat de opge -
nomen vermeldingen onvolledig zijn. De Vlaamse overheid maakt enkel melding van 12,3 miljard 
euro uitstaande gewestwaarborgen19.
Een afzonderlijke Bijlage 3 bij de jaarrekening Bijkomende bijzonderheden economische jaarrekening  
bespreekt wel de reden waarom Volume 6.14 géén toelichting meer bevat over hangende geschillen. 
De Vlaamse Gemeenschap opteerde ervoor de (potentiële) verplichtingen uit hangende geschil -
len in haar boekhouding op te nemen door voorzieningen aan te leggen (zie 2.2 - voorzieningen). 
Bijlage 3 verwijst ook naar 6,8 miljard euro per 31 december 2021 openstaande engagementen (die 
tot toekomstige verplichtingen zullen leiden) zoals deze zijn vermeld in Volume 13. Door ze te ver -
melden in een afzonderlijke bijlage bij de jaarrekening in de plaats van in het daartoe voorziene 
Volume 6.14, krijgt een lezer van de jaarrekening mogelijk een diffuus beeld van de verplichtingen 
buiten balans.
19  Onder rubriek D “Andere niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen” is de schuld “Gemeentelijke Holding” 
(27,4 miljoen euro) ten onrechte vermeld. Deze waarborg is uitgewonnen: de Vlaamse Gemeenschap heeft de schulden van 
de Gemeentelijke Holding zelf overgenomen. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 41
Ook de openstaande verbintenissen (encours) die de Vlaamse rechtspersonen aangingen op grond 
van goedgekeurde vastleggingskredieten (aard 5) bij het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap 
en waarvoor de Vlaamse overheid nog geen toelagen voor de financiering heeft gestort, zijn  
belangrijke verplichtingen buiten balans. De openstaande verbintenissen in de jaarrekeningen 
van de Vlaamse rechtspersonen bedragen 5,2 miljard euro. Het deel van deze verbintenissen 
waarvoor het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap nog geen financiering heeft doorgestort, 
vormt een toe te lichten verplichting. Het grootste gedeelte van de openstaande verbintenissen is 
terug te vinden bij het Fonds voor Innoveren en Ondernemen (1,8 miljard euro) en bij de VMSW 
(1,3 miljard euro). De rechtspersonen rapporteren over hun openstaande verbintenissen in Volume 
13 van hun rapporteringssjabloon. Het Rekenhof stelde echter tekortkomingen vast in die rappor -
teringen20. Het beveelt tevens aan bij de rechtspersonen het financieringsluik op te volgen aan de 
hand van een registratie.
De Vlaamse overheid dient te streven naar een zo volledig mogelijk beeld van haar rechten en ver -
plichtingen waarvan de realisatie toekomstig is21. De jaarrekening geeft geen getrouw beeld wan -
neer het Volume 6.14 ontoereikende toelichting verstrekt. Zo leent de laatste rubriek van Volume 
6.14 Andere niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen (met inbegrip van deze die niet 
kunnen worden becijferd)  zich tot een zo volledig mogelijke rapportering. Minstens de onderstaan -
de aspecten zijn daarin toe te lichten:
• Belangrijke beslissingen die de Vlaamse Regering heeft genomen (o.m. in het kader van het re -
lanceplan) en die een duidelijk en vaststaand engagement inhouden, maar die nog niet werden 
vertaald in concrete verbintenissen22.
• De waarborg aan de BAM begrepen in de beslissing van de Vlaamse Regering van 16 juli 2021 
voor verbintenissen en aansprakelijkheden rond de werken voor de realisatie van de nieuwe 
Scheldeoeververbindingen. Voor deze risico’s zal de Vlaamse overheid optreden in de plaats 
van een verzekeraar.
• De bijdrage waarop de Vlaamse Gemeenschap recht zal hebben ten gevolge van de goedkeu -
ring van het Belgische Plan voor Herstel en Veerkracht (5,9 miljard euro voorzien voor België). 
Deze vordering is slechts gedeeltelijk uitgedrukt in de balans; het gedeelte waarop de Vlaamse 
Gemeenschap vanaf 2022 in principe nog recht heeft (2,255 miljard euro (initieel bedrag) - 
0,293 miljard euro (uitbetaald voorschot 2021) = 1,962 miljard euro) is toe te lichten in VO 6.14. 
Naast deze vordering zijn er nog andere vaststaande vorderingen t.o.v. Europa die niet uitge -
drukt/toegelicht worden in de algemene rekening.
• De in het kader van het Oosterweelproject in 2018 gesloten kaderovereenkomst tussen Lantis 
en het Vlaams Gewest voor de lening van 3,6 miljard euro van het Vlaams Gewest om de inves -
teringskosten te prefinancieren in afwachting van tolinkomsten uit de exploitatie. Het Vlaams 
Gewest kan voor die prefinanciering rekenen op een lening van 1 miljard euro die de Europese 
Investeringsbank principieel heeft toegezegd. Hoewel die financieringsovereenkomst in 2021 
nog niet in werking is getreden, impliceert zij toch een substantiële verbintenis van de Vlaamse 
overheid.
• De contractuele overeenkomsten inzake kredietlijnen voor het Ministerie van de Vlaamse 
Gemeenschap, in het bijzonder het beschikbare kaskrediet (3,75 miljard euro).
20 Het Volume 13 is niet ingevuld, de verbintenissen inzake kredietverleningen zijn niet opgenomen.
21 Hierbij dient rekening te worden gehouden met het materieel belang van de rechten en verplichtingen ten opzichte van het 
vermogen of resultaat van de Vlaamse Gemeenschap.
22 Bijvoorbeeld de beslissing tot oprichting van het Vlaams Datanutsbedrijf in 2022 waarvoor een budget van 18,2 miljoen 
euro zal ter beschikking worden gesteld, de afkoop van de erfpacht en renovatie van Koolstraat 35 … REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 42
• De wachtlijst van ontvankelijk verklaarde subsidieaanvragen voor restauratie- en erfgoedpre -
mies (234,7 miljoen euro).
• Europese richtlijn 2018/2001 ter bevordering van de energieproductie uit hernieuwbare energie -
bronnen legt de lidstaten een bindende productiedoelstelling op. Voor België mag het aandeel 
energie uit hernieuwbare bronnen in het bruto-eindverbruik van energie vanaf 1 januari 2021 
niet lager zijn dan 13%. De vermelde richtlijn laat toe dat lidstaten met een tekort dit tekort 
compenseren door de aankoop van statistieken van landen met een overschot ten opzichte van 
hun hernieuwbare-energiedoelstelling. Binnen België is de productiedoelstelling verdeeld tus -
sen de verschillende entiteiten via een burden sharing  samenwerkingsakkoord. In kader van dit 
akkoord moet Vlaanderen, indien nodig, het Vlaams tekort invullen, alsook een aanvullend 
Vlaams deel voor het Belgisch tekort.
• De mogelijke impact van zaken die nog niet zijn uitgeklaard in het Overlegcomité of de 
Interministeriële Conferenties (IMC’s), dient te worden toegelicht (bijvoorbeeld de ten onrech -
te inhouding op de dotaties aan de Vlaamse Gemeenschap door de federale overheid voor de 
verrichtingen uitgevoerd door het Riziv in het kader van de zesde staatshervorming, de intra-
Belgische verdeling van veilingopbrengsten van emissierechten vanaf 1 januari 2021, de verde -
ling van de kosten van de COVID -vaccinatiecampagne …).
Een afzonderlijke bijlage in het jaarverslag licht de nieuw toegepaste of aangepaste waarderings- 
en aanrekeningsregels toe. De (standaard)waarderingsregels voor het Ministerie van de Vlaamse 
Gemeenschap (en de overige entiteiten van de Vlaamse deelstaatoverheid) zijn opgenomen in de 
handleiding voor de boekhoudregels23. 
Vanaf de rekening 2021 worden de afwijkende waarderingsregels voor de opbrengsten ingevolge de 
bijzondere financieringswet (BFW) toegelicht. Deze dotaties en gewestelijke opcentiemen worden 
niet op basis van het accrual -principe, maar op kasbasis aangerekend, en de fiscale uitgaven wor -
den zowel in opbrengsten als in kosten op basis van budgetcijfers geboekt (omdat daarvoor geen 
uitvoeringsgegevens beschikbaar zijn). Die toelichting is relevant: in 2022 bedraagt de positieve 
afrekening van de dotaties BFW op basis van de definitieve parameters 2021 762,7 miljoen euro.
2.3 Rapportering over de uitvoering van de begroting 2021
De onderstaande tabel vergelijkt de uitvoering van de begroting 2021 van de Vlaamse ministeries 
met de uitvoeringscijfers sinds 2017. De tabel geeft de uitvoeringscijfers van de vereffeningskre -
dieten (VEK), zoals de Vlaamse Regering die heeft opgenomen in het luik begrotingsuitvoering 
van de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap en in het decreet tot eindregeling van de 
begroting. De definitieve begrotingscijfers zijn inclusief overdrachten en herverdelingen.
23 Het volume 6.19 van de jaarrekening bevat geen samenvatting van die regels. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 43
Tabel 9 – Begrotingsuitvoering Vlaamse ministeries en DAB’s 2017-2021 (in miljoen euro)
 2017 2018 2019 2020 2021 2021
 Uitvoering24Begroting Uitvoering25%
Begrotingsuitvoering ministeries
Algemene ontvangsten 38.506,5 38.584,3 40.808,9 39.102,3 43.676,8 43.700,1 100,1%
Toegewezen ontvangsten 755,1 476,3 703,5 520,0 609,2 598,6 98,3%
Totaal ontvangsten 39.261,6 39.060,7 41.512,4 39.622,3 44.286,0 44.298,7 100,0%
Gesplitste vereffeningskredieten 40.182,4 41.045,1 43.763,6 48.963,8 52.295,0 48.389,1 92,5%
Variabele kredieten 765,8 563,3 570,9 428,6261.471,7 510,3 34,7%
Totaal uitgaven 40.948,2 41.608,4 44.334,5 49.392,4 53.766,7 48.899,4 90,9%
Resultaat -1.686,7 -2.547,7 -2.822,1 -9.770,1 -9.480,7 -4.600,7 48,5%
Opbrengst leningen – Titel III 1.320,0 2.091,7 875,0 6.692,0 8.469,0 3.978,7 47,0%
Aflossing leningen – Titel III 2,6 759,2 70,2 708,8 165,1 162,7 98,5%
Resultaat inclusief 
schuldaflossing-369,3 -1.215,2 -2.017,3 -3.786,9 -1.176,8 -784,7 66,7%
Begrotingsuitvoering DAB’s  
Ontvangsten 1.200,4 1.339,9 1.430,7 1.472,2 2.318,5 1.701,9 73,4%
Uitgaven 1.349,4 1.336,7 1.453,6 1.415,6 2.318,5 1.558,2 67,2%
Resultaat -149,0 3,2 -22,9 56,6 0,0 143,7
Begrotingsresultaat -518,3 -1.212,1 -2.040,3 -3.730,3 -1.176,8 -640,9 92,2%
Het begrotingsresultaat (resultaat van de uitvoering van de begroting) van de ministeries en 
DAB’s kan niet eenvoudig worden geduid. De Vlaamse Regering stuurt de begroting immers aan 
op basis van het geconsolideerd vorderingensaldo (zie punt  3.3 en 3.4). Dit begrotingsresultaat be -
vat bovendien een aspect financiering (met opnames en aflossingen van leningen), wat de werke -
lijke uitvoering vertekent. Het begrotingsresultaat is wel vergelijkbaar met het begrote resultaat. 
Daaruit blijkt dat het negatieve resultaat 535,9 miljoen euro beter is dan begroot. Als de finan -
ciering daaruit wordt gelicht, is het resultaat zelfs 4.457,0 miljoen euro beter dan begroot (want 
er is 4.490,3 miljoen euro minder schuldfinanciering aangegaan dan verwacht). De ontvangsten 
van het ministerie waren hoger dan verhoopt, doordat de gewestelijke belastingen (vooral het ver -
kooprecht) en de opcentiemen beter uitvielen dan geraamd. Belangrijke minderuitgaven (o.m. de 
tragere uitvoering van de relanceprojecten, de onvolledige aanwending van de provisies, minder 
directe financiering voor de sociale huisvesting, minder kapitaalinbreng bij de participaties, min -
der dienstencheques) droegen hier ook toe bij.
24 De begrotingsuitvoering 2020 zijn cijfers inclusief overflow.
25 Totaal vorderingen = totaal ontvangsten + opbrengst leningen + ontvangsten DAB’s = 49.979,3 miljoen euro. Totaal ver -
plichtingen = totaal uitgaven + aflossing leningen + uitgaven DAB’s = 50.620,2 miljoen euro.
26 Het variabel krediet bestaat uit een overdracht van 984,4 miljoen euro en een nieuw krediet 2021 van 487,3 miljoen euro. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 44
Overflow 2020
grotendeels opgelost door haar aanrekeningsregels van subsidies (inkomensoverdrachten) aan te 
passen aan het advies 2018/10 van de VABN. Dat verhoogde wel eenmalig de kosten en uitgaven: 
niet alleen de subsidies voor het prestatiejaar 2020 werden immers volledig aangerekend, maar 
ook de kasmatige afrekeningen van subsidies uit 2019.
Om de overgang naar de nieuwe aanrekeningsregels mogelijk te maken, werd in de begroting 
2020 een overflowkrediet ingeschreven, waarop de afrekeningen van subsidies uit 2019 werden 
aangerekend. De werkelijke overflow op de uitgavenkredieten bedroeg 1.237,2 miljoen euro. Langs 
de ontvangstenkant was er ook een overflow van 34,1 miljoen euro. De gerealiseerde overflow be -
droeg dus 1.203,1 miljoen euro.
Voor de berekening van het geconsolideerd vorderingensaldo 2020 werden de aanrekeningen op 
de overflow geneutraliseerd, maar deze verrichtingen wogen wel op de algemene rekening. Om de 
uitvoeringscijfers 2021 correct te vergelijken met die van 2020, dient de overflow eerst in minde -
ring te worden gebracht.
Jaarafgrenzing
De onderstaande tabel overziet de belangrijkste afgrenzingsproblemen27. Het Rekenhof wijst erop 
dat het departement Financiën en Begroting de netto-impact van die foutieve toerekeningen wel 
extracomptabel heeft gecorrigeerd in de geconsolideerde rekening, maar niet in de algemene 
rekening.
Tabel 10 – Belangrijkste afgrenzingsproblemen 2021 (in miljoen euro)
Verrichtingen 2021, 
aangerekend  
in 2022Verrichtingen 2020, 
in 2021Netto impact
Uitgaven
Openbare werken 87,2 86,2 -1,0
OMG (elekriciteitsdistributeurs) 13,5 0,7 -12,8
Relanceproject VV015 Digisprong 10,9 0,0 -10,9
Vlaams Opleidingsverlof 10,0 0,0 -10,0
Terugvordering lonen sept.-dec OV 18,7 17,0 +1,7
De vorige jaren stelde het Rekenhof vast dat het ministerie MOW en het VIF een groot aantal 
transacties niet aanrekenden in het begrotingsjaar waarin de prestaties werden geleverd, maar 
doorschoven naar het daaropvolgende begrotingsjaar. De uitstaande handelsschuld was in wer -
kelijkheid structureel hoger dan wat de rekening vermeldde. Uit het nazicht van de transacties 
27 Met impact op het vorderingensaldo. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 45
tot 19 maart 2022 blijkt dat de te ontvangen facturen  (TOF) zijn onderschat met 87,2 miljoen euro, 
wat vergelijkbaar is met het vorige begrotingsjaar: toen bedroegen de laattijdige aanrekeningen  
86,2 miljoen euro.
In 2021 werden nochtans significant meer te ontvangen facturen geboekt (168,2 miljoen euro te -
genover 101,0 miljoen euro eind 2020). De administratie heeft haar afgrenzingscontroles versterkt 
en heeft daarbij voor het eerst de informatie uit de prestatieregisters gebruikt. Een tijdige registra -
tie van alle prestaties is een vereiste om te komen tot een nauwkeuriger jaarafgrenzing.
De administratie gaf de volgende verduidelijking bij een aantal laattijdig aangerekende transacties: 
• ongeveer 5,5 miljoen euro onteigeningen met een aktedatum in 2021, werden pas vastgelegd 
op kredieten voor 2022 omdat het vastleggingsbudget voor het lopende jaar ontoereikend was;
• voor ongeveer 3 miljoen euro subsidies was er wel al een aanvraag, maar nog geen toekennings -
besluit, waardoor de boekhouding geen te ontvangen facturen  kon registreren;
• voor ICT-diensten (11,9 miljoen euro) is het moeilijk de geleverde prestaties tijdig in te schatten; 
• niet alle facturen konden op basis van prestatiestaten worden geraamd; een aantal ervan kwam 
te laat binnen om nog in de rekening 2021 te worden meegeteld als te ontvangen factuur.
Het Rekenhof merkte op dat op 19 maart 2022 voor 56,5 miljoen euro of 33,6 % te ontvangen factu -
ren nog geen werkelijke factuur was aangerekend. De doorlooptijd van geleverde prestaties, over 
indiening en goedkeuring van de vorderingsstaat tot ontvangst en boeking van de definitieve fac -
tuur, duurt vaak te lang, waardoor soms verwijlintresten verschuldigd zijn. 
Enerzijds zijn de 13,5 miljoen euro kosten van de vergoedingen aan de elektriciteitsdistributeurs 
(OMG) voor de uitvoering van hun REG-openbaredienstverplichtingen28 in het vierde kwartaal 
van 2021 niet toegerekend aan het boekjaar 2021. Anderzijds zijn deze kosten voor 2020, ten be -
lope van 0,7 miljoen euro, onterecht toegerekend aan het boekjaar 2021. De totale netto-impact op 
boekjaar 2021 bedraagt bijgevolg 12,8 miljoen euro.
De algemene rekening 2021 hield met de impact van deze afgrenzingsproblemen geen rekening. 
In de geconsolideerde rekening is de netto-impact ten opzichte van het boekjaar 2020 wel extra -
comptabel gecorrigeerd.
Een aantal facturen met betrekking tot 2021 zijn niet aangerekend in de boekhouding, noch extra-
comptabel gecorrigeerd. 
• Het relance project VV015 - Digitalisering Leerplichtonderwijs (Digisprong)  investeert in ICT -
infrastructuur binnen de schoolmuren. Kasmatig werd in mei 2021 al 229,3 miljoen euro over -
gemaakt aan de scholen. Deze kosten zijn niet aangerekend in 2021, maar met de overlopende 
rekeningen overgedragen naar 2022. De schoolbesturen verantwoorden de aanwending van 
deze middelen langs de digitale tool Schoolloket Toelagen. Op 26 januari 2022 hadden de scho -
len al voor 72,2 miljoen euro verantwoordingsstukken ingediend, waarvan een deel zeker aan -
kopen uit 2021 betreft. De tool laat echter niet toe om een opsplitsing te maken tussen de 
aankopen 2021 en 2022. Het is ook niet zeker dat alle verantwoordingsstukken voor 2021 al 
waren opgeladen op 26 januari 2022. De impact op het vorderingensaldo wordt echter groten -
deels geneutraliseerd door de Europese steun, die evenmin werd aangerekend. De uiteindelijke 
impact op het vorderingensaldo bedraagt 10,9 miljoen euro.
28 Verplichtingen van de netwerkbeheerders inzake rationeel energieverbruik (REG), opgelegd in het energiedecreet. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 46
• Het Vlaams opleidingsverlof (VOV) vervangt sinds september 2019 de maatregel betaald edu -
catief verlof (BEV). Hoewel de werkgevers al sinds 2019 aanvragen voor VOV kunnen indienen, 
is de administratie er wegens technische redenen niet in geslaagd alle VOV-aanvragen tijdig te 
verwerken. Zo kon zij de eerste aanvragen voor het schooljaar 2019-2020 pas in de loop van 2020 
en 2021 verwerken. De VOV-aanvragen voor het schooljaar 2020-2021 zal zij ten vroegste in het 
voorjaar van het boekjaar 2022 kunnen verwerken en uitbetalen. Met het oog op een zo correct 
mogelijke weergave van de uitgaven, heeft het departement WSE ervoor geopteerd de uitgaven 
deels te boeken op basis van de reële uitvoeringscijfers (voor het schooljaar 2019-2020) en deels 
op basis van ramingen (voor het schooljaar 2020-2021 en de periode september-december van 
het schooljaar 2021-2022). Aangezien er nog geen historische datareeksen over VOV beschik -
baar zijn, raamde het departement WSE de VOV-uitgaven op basis van de historische data voor 
de (oude) maatregel betaald educatief verlof. In de praktijk lagen de reële uitvoeringscijfers 
lager dan de geraamde bedragen: de uitvoering (inclusief de prognose van de eindafrekening) 
voor het schooljaar 2019-2020 bedroeg 50,3 miljoen euro, wat dus minder was dan de geraamde 
60,2 miljoen euro per schooljaar. Als deze trend zich doorzet, zullen de uitgaven 2021 ook on -
geveer 10 miljoen euro lager zijn dan geraamd. Het Rekenhof dringt erop aan dat het departe -
ment WSE enerzijds de opgelopen achterstand bij de behandeling van de VOV-aanvragen voor 
de schooljaren 2020-2021 en 2021-2022 zo spoedig mogelijk inhaalt, en anderzijds de bestaande 
ramingsmethodiek herbekijkt op basis van alle actueel beschikbare informatie.
Overige aanrekeningsproblemen
• In het kader van de samenwerking met Nederland voor de Nieuwe Sluis Terneuzen bij het be -
leidsdomein MOW is onterecht 62,9 miljoen euro ingevorderd in 2021. Door een misverstand is 
een batig saldo voor Nederland mee opgenomen in het saldo van de Vlaamse voorschotten. Dat 
werd ESR-matig gecorrigeerd in de geconsolideerde rekening 2021. 
• Bij de afrekeningen van de verzekeringsinstellingen in het kader van het overnamedecreet is 
het teveel aan voorschotten (35,5 miljoen euro) ten onrechte in resultaat genomen, in plaats van 
te worden afgeboekt van de openstaande vordering. Deze fout werd eveneens rechtgezet in de 
geconsolideerde rekening. 
De federale operatoren hebben een aantal bevoegdheden die de zesde staatshervorming van de 
federale overheid naar de deelstaten heeft overgeheveld, verder uitgevoerd voor rekening van de 
gemeenschappen en de gewesten. De uitgaven daarvoor worden ingehouden op de dotaties die de 
bijzondere financieringswet heeft vastgelegd. 
De onderstaande tabel biedt een overzicht van de aanrekeningen van de uitgaven die de federale 
operatoren verwerkten voor 2020 en 2021. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 47
Tabel 11 – Uitgaven 2021 en 2020 door de federale operatoren (in miljoen euro)
Begrotingsartikel OmschrijvingFederale 
2021
FB 1.715,8 1.505,7
CB0-1CDG2DB-WT Woonfiscaliteit FOD FIN 1.514,0 1.396,8
CB0-1CDG2DC-WTFiscale uitgaven diensten- en 
PWA-chequesFOD FIN 201,8 108,9
WSE 782,7 703,5
JB0-1JDB2CA-WT
JB0-1JFB2FD-WTRSZ doelgroepkortingen RSZ 553,9 483,5
JB0-1JDB2CY-IS 
JB0-1JFB2FY-ISDotaties VDAB29 POD MI30, 
RSZ, RVA74,7 70,2
JB0-1JDB2CG-WT RSZ sectorale doelgroepkortingen RSZ 44,6 56,0
JB0-1JEB2HD-WT SINE (sociale inschakelingseconomie) RSZ, RVA 43,3 44,4
JB0-1JDB2EC-WTLoopbaanonderbreking publieke 
sector onderwijs en Vlaamse overheidRVA 26,0 20,0
JB0-1JDB2ED-WTLoopbaanonderbreking publieke 
sector Vlaams gewest, lokale en 
provinciale besturenRVA 25,0 18,8
Overige WSE Werkhervattingstoeslagen e.a.31RVA 15,2 10,6
WVG 341,5 435,9
GB0-1GIF2SX-IS Dotatie VIPAFOD 
VVVL32/ 
RIZIV52,23389,7
GB0-1GIF2SX-LEAflossing lening A1/A3FOD VVVL/ 
RIZIV218,5 346,2
GB0-1GIF2SX-PA Betaaluitstel aan de ziekenhuizenFOD VVVL/ 
RIZIV70,8340
EWI 6,1 7,3
Totaal uitgaven 2.846,1 2.652,4
De uitgaven die de federale operatoren beheerden daalden in boekjaar 2021 met 193,7 miljoen euro. 
29 De ontvangen dotaties aan de VDAB zijn voor de uitgaven door POD MI voor subsidies activering van leefloners (70,1 mil -
joen euro) en door RVA voor diverse maatregelen (netto 0,1 miljoen euro).
30 Programmatorische Overheidsdienst Maatschappelijke Integratie.
31 Bevatte in 2020 ook uitzonderlijk de laatste aanrekeningen van uitgaven door de RVA voor dienstencheques voor 0,2 mil -
joen euro, evenals ontvangsten voor 4,6 miljoen euro (in Vlaanderen zijn de dienstencheques reeds in eigen beheer sinds 
2016).
32 Federale overheidsdienst Volksgezondheid, Veiligheid van de voedselketen en Leefmilieu.
33 In tegenstelling tot vorig jaar zijn dit de ESR-kosten. De kapitaalaflossing van de schuld wordt op artikel GB0-1GIF2SX-LE 
34 De minister van Welzijn heeft de ziekenhuizen uitstel van betaling verleend voor de negatieve inhaalbedragen. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 48
Hoewel de bijzondere financieringswet bepaalt dat de FOD Financiën moet rapporteren over de 
gerealiseerde fiscale uitgaven, krijgt de Vlaamse overheid daarover tijdens het aanslagjaar alleen 
ramingen meegedeeld. Bij gebrek aan een tijdige federale uitvoeringsrapportering, worden de fis -
cale uitgaven aangerekend op grond van de forfaitaire raming bij de begrotingsaanpassing. De 
fiscale uitgaven worden zowel aan de uitgaven- als de ontvangstenzijde toegevoegd (om de netto-
ontvangsten om te zetten in bruto-opcentiemen). Die boeking op basis van forfaitaire ramingen 
houdt in dat de werkelijke ontvangsten en uitgaven wat worden vertekend, maar dat heeft geen 
impact op het resultaat of het vorderingensaldo. De toelichting over de waarderingsregels verdui -
delijkt dat de fiscale uitgaven alleen forfaitair worden geboekt. De daling van de fiscale uitgaven 
is voornamelijk toe te wijzen aan het uitdoven van de woonbonus en aan de gevolgen van de her -
vorming en de coronacrisis op de PWA- en dienstencheques35.
Sinds 1 januari 2019 voert de Vlaamse overheid in het beleidsdomein WVG alle overgedragen maat -
regelen immers zelf uit, behalve die voor het Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden 
Aangelegenheden (VIPA). Voor de ziekenhuisinfrastructuur bleven de FOD VVVL en het RIZIV 
federale operatoren. De toename van de uitgaven met 94,4 miljoen euro zijn een gevolg van ver -
rekeningen van vorige jaren en inhaalbedragen. Het Rekenhof verwacht evenwel dat de trend van 
de uitgaven dalend blijft.
Over de interpretatie van het overgangsprotocol dat die inhoudingen regelde, is een dispuut ont -
staan. De inhoudingen voor het RIZIV tijdens het eerste kwartaal 2015 hadden betrekking op het 
vierde kwartaal van 2014 en betroffen prestaties uit de periode dat de Vlaamse Gemeenschap nog 
niet verantwoordelijk was voor deze bevoegdheden. De Vlaamse overheid verwachtte dat de fe -
derale overheid de inhoudingen voor dit kwartaal (458,0 miljoen euro) zou compenseren, maar 
dat is nog altijd niet geschied. Budgettair heeft Vlaanderen deze kwestie geregeld in de rekening 
2019 door vijf kwartalen ten laste te nemen en één kwartaal als overflow te neutraliseren. De 
Vlaamse Regering besliste op 22 april 2022 de invordering van dit bedrag op het eerstvolgende 
Overlegcomité te brengen36. Het Rekenhof stelde vast dat deze vordering niet werd geboekt en dat 
dit geschil evenmin in de niet in de balans opgenomen rechten en plichten  is toegelicht.
In het beleidsdomein WSE deed zich een belangrijke daling van de federaal beheerde uitgaven 
voor bij de RSZ-doelgroepkortingen. Zij verminderden met 70,4 miljoen euro, vooral door de her -
vormingen van het Vlaams doelgroepenbeleid37. Daarnaast daalden de uitgaven voor de langzaam 
uitdovende RVA-maatregelen loopbaanonderbreking en werkervaring. De maatregel sociale in -
schakelingseconomie (SINE) wordt met het decreet Individueel Maatwerk vanaf 1 januari 2023 ver -
vangen door Vlaams beleid. Zowel de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ) en de Rijksdienst 
voor Arbeidsvoorziening (RVA) voor het departement WSE, als de POD Maatschappelijke 
Integratie voor de VDAB, bleven federale operator voor de overgedragen bevoegdheden.
Zoals in de vorige boekjaren, steunde de boekhoudkundige registratie ook in 2021 op verzamelsta -
ten die de federale operatoren periodiek overlegden38. Voor de ontvangen verzamelstaten van het 
35 Vanaf het aanslagjaar 2021 werd het fiscale aftrekpercentage herzien van 30% naar 20%. 
36 Zie nota aan de Vlaamse Regering van 22 april 2022 doc 412.
37 Zie ook 4.7 (Vlaams doelgroepenbeleid).
38 Zie het verslag van het Rekenhof aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers, Boek 2018 over de Sociale Zekerheid – 
Globale Beheren en openbare instellingen van de sociale zekerheid van augustus 2018 (in het bijzonder Rapportering door 
de OISZ in het kader van de zesde staatshervorming, onder deel II, p.95-104), en 176e Boek – deel II: Boek 2019 over de 
Sociale Zekerheid van september 2019 (in het deel IV Opvolging van aanbevelingen 2017-2018, p.165-166). REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 49
RIZIV, de RSZ en de RVA kon de Vlaamse overheid de juistheid van de gegevens niet controleren39. 
Voor de POD40 Maatschappelijke Integratie is er met de VDAB wel al informatie-uitwisseling (die 
verder wordt geautomatiseerd), en voert de VDAB controles uit op het beheer en de uitbetalingen 
van de verleende subsidies. 
De algemene rekening 2021 rapporteerde op 31 maart 2022 de boekingen in het boekjaar 2021 voor 
de uitgaven die de federale operatoren beheerden, op grond van de laatst beschikbare staten van 
februari 2022: 
• Voor het beleidsdomein WVG werd voor de RIZIV-materie in het boekjaar 2021 de netto in -
houding van de FOD Financiën van 370,2 miljoen euro geboekt, gecorrigeerd met 23,4 miljoen 
euro inhaalbedragen. Daarnaast werd 42,3 miljoen euro overgeboekt naar de uitzonderlijke 
ontvangsten, aangezien deze afrekeningen niet de ziekenhuisinfrastructuur betroffen, maar de 
ouderenzorg, gezondheidszorg of hulp aan personen.
• Voor het beleidsdomein WSE werd voor de RSZ-doelgroepkortingen in het boekjaar 2021 de 
voorlopige afrekening van 2021 geboekt, ten bedrage van 563,0 miljoen euro. De verrekening 
van de definitieve met de voorlopige afrekeningen van 2020 bracht 10,8 miljoen euro netto-
minderuitgaven mee. Daarvoor vonden extracomptabele correcties plaats als verrekeningen 
van vorige boekjaren (zie tabel 15 ). De definitieve afrekeningen van 2021, die pas beschikbaar 
zijn in mei 2022, zullen verrekend worden in het boekjaar 2022.
In de toelichting bij de algemene rekening wordt vermeld dat de gestemde vastleggingskredieten 
afwijken van wat de algemene rekening rapporteert ten gevolge van de vastleggingsmachtigingen. 
De VCO heeft de rapportering over de uitvoering van de vastleggingsmachtigingen vervangen 
door de verplichting voor de rechtspersonen zelf een begroting van vastleggingen op te stellen en 
in de jaarrekening over de uitvoering ervan te rapporteren. In de begrotingsuitvoering is daarom 
het vastleggingskrediet technisch gecorrigeerd met 3.447,0 miljoen euro.
In het decreet tot eindregeling van de begroting wordt vanaf 2020 niet meer gerapporteerd over de 
aanwending van de vastleggingsmachtigingen. Het decreet verwijst naar de rapportering over de 
verbintenissen en over de stand van de openstaande verbintenissen van de rechtspersonen. Een 
aantal rechtspersonen voert een ontoereikende vastleggingsboekhouding of heeft geen gegevens 
opgenomen in Volume 13 van het jaarrekeningsjabloon (bv. VIB, Kunsthuis, VDAB, DWV).
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de openstaande verbintenissen die de algemene 
rekening van de Vlaamse Gemeenschap rapporteerde.
39 Het Rekenhof verwijst naar zijn verslag Impact van de zesde staatshervorming op de Vlaamse overheid van 8 januari 2018 
(Vlaams Parlement, 37-C (2017-2018) - Nr.1).
40 Programmatorische federale overheidsdienst. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 50
Tabel 12 – Openstaande verbintenissen 2020-2021 per beleidsdomein (in miljoen euro) 41
2020 2021 Evolutie
Omgeving 1.934,4 2.145,3 +210,9 +10,9%
Mobiliteit en Openbare Werken 1.883,6 2.339,2 +455,7 +24,2%
Financiën en Begroting 830,6 876,2 +45,6 +5,5%
Kanselarij en Bestuur 195,9 332,2 +90,5 +37%
Internationaal Vlaanderen4245,9
Werk en Sociale Economie 117,6 141,3 +23,8 +20,2%
Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 89,6 331,8 +242,2 +270,4%
Onderwijs en Vorming 77,4 394,2 +316,7 +409,2%
Economie, Wetenschap en Innovatie 24,7 31,1 +6,4 +25,8%
Landbouw en Visserij 19,5 35,4 +15,9 +81,8%
Cultuur, Jeugd, Sport en Media 18,9 197,2 +178,4 +945,7%
Hogere entiteiten 0,1 0,1 0,0 -9,2%
Totaal 5.238,0 6.824,0 +1.586,0 +30,3%
Bij een aantal beleidsdomeinen deden zich materiële fluctuaties voor ten opzichte van eind 2020. 
De meeste hebben te maken met relanceprojecten die opgestart zijn in de loop van 2021: 
• Omgeving: stijging van 180 miljoen euro door relanceproject 6 (financiering energieluik 
woningrenovatiepremie). 
• Mobiliteit en Openbare Werken: stijging van 225,9 miljoen euro door relanceprojecten. De be -
langrijkste stijging is vinden bij relance project 48 (investering led-verlichting gewestwegen: 
84,5 miljoen euro) en 13 (fietsnetwerk: 59,8 miljoen euro). 
• Welzijn, Volksgezondheid en Gezin: een stijging van 96,1 miljoen euro door de VIA akkoorden 
en een stijging van 77,6 miljoen euro bij de COVID-19-eerstelijnszorg. 
• Onderwijs en Vorming: een stijging van 239,8 miljoen euro door relanceproject 15 (digisprong).
• Cultuur, Jeugd, Sport en Media: een stijging door de inkanteling van FOCI en relanceprojecten 
(76,7 miljoen euro). 
De onderstaande voorbeelden illustreren dat de openstaande verbintenissen niet altijd een cor -
rect beeld geven van de werkelijke toestand: 
• Bij DAB Minafonds worden de subsidies in het kader van de gemeentelijke rioleringen en klein -
schalige waterzuiveringsinstallaties aangerekend. Op 31 december 2021 stond 649,5 miljoen 
euro verbintenissen open. Na koppeling van de operationele data uit het interne opvolgsys -
teem Trioxel van de Vlaamse Milieumaatschappij en de vermelde openstaande verbintenissen 
in Orafin blijkt dat 10,4 miljoen euro onterecht open staat en dus geschrapt moet worden.
• Bij het beleidsdomein OV staan onterecht 13,6 miljoen euro verbintenissen met betrekking tot 
FFEU-middelen43 open. 
41 Volgens VO 13 van de jaarrekening.
42 Internationaal Vlaanderen is in 2021 samengevoegd met Kanselarij en Bestuur.
43 Financieringsfonds voor Schuldafbouw en Eenmalige Investeringsuitgaven REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 51
2.4  ESR-rapportering in de algemene rekening 
De onderstaande tabel toont de ESR-rapportering die is opgenomen in de algemene rekening. 
Deze rekening is een vertaling van de begrotingsuitvoering naar de economische hergroepering 
en wordt gebruikt om de uitvoeringscijfers van de Vlaamse Gemeenschap te aggregeren met de 
uitvoeringscijfers van de Vlaamse rechtspersonen in de geconsolideerde rekening.
Tabel 13 – ESR-rapportering (in miljoen euro)
Rubriek BeschrijvingOntvangsten Uitgaven
0 Niet verdeeld 807,3 8.141,2 2.656,4 7.500,3
1Lopende ontvangsten/uitgaven 
van goederen en diensten 
(consumptiebestedingen)304,7 347,8 2.755,8 2.613,0
2Renten en inkomsten/uitgaven  
uit eigendom 144,1 108,3 153,0 166,6
3Inkomensoverdrachten van/aan 
andere sectoren14.992,6 14.650,6 8.347,9 7.688,6
4Inkomensoverdrachten binnen  
de overheidssector 26.971,1 27.489,2 33.455,7 33.712,5
5Kapitaaloverdrachten van/aan andere 
sectoren 1.669,8 1.740,3 258,4 530,4
6Kapitaaloverdrachten binnen de 
overheidssector1.246,8 944,0 2.664,7 2.577,5
7 Investeringen en desinvesteringen 3,0 33,5 985,9 649,1
8Kredietverleningen en aflossingen; 
deelnemingen en vereffeningen van 
deelnemingen 637,4 583,2 3.366,2 2.049,7
9 Overheidsschuld 8.489,3 4.147,4 621,8 697,7
Totaal 55.265,9 58.185,4 55.265,9 58.185,4
Eliminaties -11.436,7 -14.372,2 -25.892,7 -31.467,5
ESR-ontvangsten/uitgaven 43.829,2 43.813,2 29.373,1 26.717,9
(= ESR-ontvangsten min ESR-uitgaven)14.456,1 17.095,3
De bijdrage van de Vlaamse Gemeenschap tot het vorderingensaldo is altijd positief, door -
dat de toelagen aan de Vlaamse rechtspersonen in de ESR-uitgaven als interne stroom worden 
geëlimineerd.  REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 52
methodologie op te stellen, voert het departement Financiën en Begroting nadien nog enkele 
extracomptabele correcties uit. Zo rekent het onder meer enkele belastingstromen om naar een 
aanrekening op basis van transactionele kas en zet het door het Rekenhof vastgestelde afgren -
zingsproblemen recht.
Het Rekenhof kon de ESR-rapportering in de algemene rekening aansluiten met de begrotingsuit -
voering. Het heeft ook de extracomptabele correcties gecontroleerd. Dat gaf geen aanleiding tot 
opmerkingen.  REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 53
over de geconsolideerde rekening van  
de Vlaamse deelstaatoverheid over het boekjaar  
Het Rekenhof brengt conform artikel 44 van het decreet van 29 maart 2019 houdende de Vlaamse 
Codex Overheidsfinanciën (verder VCO), als onafhankelijke auditor verslag uit over zijn controle 
van de geconsolideerde rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid van het boekjaar afgesloten 
op 31 december 2021. De Vlaamse Regering deelt deze geconsolideerde rekening als bijlage bij de 
rekening van de Vlaamse Gemeenschap ter kennisgeving mee aan het Vlaams Parlement. Het 
certificeringsverslag bevat het oordeel van het Rekenhof over het getrouw beeld van de geconso -
lideerde rekening. 
Oordeel zonder voorbehoud44
Het Rekenhof heeft de geconsolideerde rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid van het boek -
jaar afgesloten op 31 december 2021, gecontroleerd. Deze rekening bestaat uit de economische 
hergroepering van de begrotingsverrichtingen, de berekening van het vorderingensaldo en de 
bijhorende toelichting. De economische hergroepering sluit af met een algemeen totaal van de 
ontvangsten van 55.616,4 miljoen euro en een algemeen totaal van de uitgaven van 55.953,0 mil -
joen euro. De berekening van het vorderingensaldo gaat uit van deze ontvangsten en uitgaven, 
maar elimineert deelnemingen, kredietverleningen en schulden, en voert enkele extracomptabele 
aanrekeningscorrecties uit. Het vorderingensaldo 2021 van de Vlaamse Gemeenschap werd vast -
gesteld op -2.749,9 miljoen euro.
Naar het oordeel van het Rekenhof geeft de geconsolideerde rekening van de Vlaamse deelstaat -
overheid in alle opzichten van materieel belang, een getrouw beeld van de geconsolideerde ont -
vangsten en uitgaven van het boekjaar 2021, in overeenstemming met de VCO en het bijhorende 
uitvoeringsbesluit (BVCO).
44 Aangezien de bedrijfsrevisoren door het Wetboek voor Vennootschappen en Verenigingen verplicht zijn de term voorbe -
houd te gebruiken, heeft het Rekenhof beslist ook deze term te gebruiken om begripsverwarring te voorkomen. De ISSAI 
gebruiken de term beperking.  REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 54
De verantwoordelijkheid van het Rekenhof is beschreven onder het punt Verantwoordelijkheid van 
het Rekenhof voor de controle van de geconsolideerde rekening.  Het Rekenhof is onafhankelijk van 
de organen die het controleert. Het heeft ook tegenover het Vlaams Parlement een autonomie. Het 
voert zijn audits uit in overeenstemming met de vereisten van onafhankelijkheid, deskundigheid, 
Het Rekenhof is van mening dat de controle-informatie die het verkregen heeft, voldoende en toe -
reikend is als basis voor zijn oordeel.
Het Rekenhof heeft zijn controle uitgevoerd in overeenstemming met de door het Rekenhof aan -
genomen voorschriften, methodologie en procedures. Als lid van de Internationale organisatie 
van hoge controle-instanties (INTOSAI) hanteert het Rekenhof de internationale standaarden 
voor hoge controle-instanties (ISSAI) als referentie bij de uitvoering van zijn verschillende op -
drachten. Het maakt in zijn certificeringsonderzoek gebruik van de ISSAI’s voor financiële audit.
De ESR-rapportering van de Vlaamse Gemeenschap, die is geïntegreerd in de geconsolideerde 
rekening, maakt gebruik van dezelfde aanrekeningsregels als de begrotingsuitvoering. Om de ge -
consolideerde rekening conform de ESR2010-methodologie op te stellen, voerde het departement 
Financiën en Begroting nadien nog enkele extracomptabele correcties uit. Zo heeft het onder 
meer enkele belastingstromen omgerekend naar een aanrekening op basis van een transactionele 
kas en heeft het de afgrenzingsproblemen die het Rekenhof vaststelde, rechtgezet.
De Vlaamse deelstaatoverheid is voor de boeking van bepaalde ontvangsten- en uitgavencatego -
rieën afhankelijk van derden. De uitgaven van de Vlaamse Sociale Bescherming steunen op infor -
matie die de zorgkassen aanleverden. De gewestelijke opcentiemen op de personenbelasting en de 
fiscale uitgaven zijn aangerekend op grond van betalingen en ramingen door de FOD Financiën. 
De uitgaven door federale operatoren werden aangerekend op basis van de afrekeningen van de 
federale operatoren. De Vlaamse deelstaatoverheid heeft geen volledige controle op de correct -
heid van die gegevens.
De Vlaamse Regering is verantwoordelijk voor de andere informatie die zij samen met de gecon -
solideerde rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid aan het Vlaams Parlement meedeelt. Die 
informatie betreft voornamelijk het jaarverslag, de toelichting over de geconsolideerde uitvoe -
ringscijfers in het definitief monitoringrapport en de uitleg over de geconsolideerde schuld in het 
rapport over het gevoerde beleid inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer (volgens artikel 104 van 
de VCO).
De controleverklaring van het Rekenhof heeft uitsluitend betrekking op de geconsolideerde 
rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid. Het Rekenhof formuleert geen enkele vorm van  REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 55
assurance -conclusie over deze andere informatie. In de context van zijn controle van de geconso -
lideerde rekening is het Rekenhof verantwoordelijk voor het lezen van de andere informatie en het 
overwegen of een inconsistentie van materieel belang bestaat tussen deze informatie en de gecon -
solideerde rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid of de kennis verkregen in de controle, dan 
wel of een afwijking van materieel belang in de andere informatie bestaat. Indien het Rekenhof, 
in het licht van de werkzaamheden die het heeft uitgevoerd, concludeert dat een afwijking van 
materieel belang in de andere informatie bestaat, dient het dat te communiceren.
De geconsolideerde rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid wordt, overeenkomstig artikel 44 
van de VCO, opgesteld door de Vlaamse Regering op basis van de rekeningen van de entiteiten van 
de Vlaamse deelstaatoverheid.
Het management van de entiteiten waarvan de boekhoudkundige verrichtingen worden geconso -
lideerd, zijn verantwoordelijk voor de boekhoudkundige organisatie, zoals voorgeschreven door 
de VCO en het BVCO. Het is ook verantwoordelijk voor de interne beheersing die het noodzakelijk 
acht om een jaarrekening te kunnen opmaken die geen afwijkingen van materieel belang bevat 
als gevolg van fraude of fouten.
financiële verslaggeving van de boekhoudkundige gegevens van de entiteiten van de Vlaamse 
deelstaatoverheid. Het begeleidt de volledige boekhoudcyclus en bereidt de geconsolideerde reke -
ning voor die de Vlaamse Regering opstelt en overlegt aan het Vlaams Parlement en het Rekenhof.
De met governance belaste personen zijn verantwoordelijk voor de uitoefening van toezicht op het 
proces van financiële verslaggeving van de dienst.
van de geconsolideerde rekening
Het Rekenhof heeft als opdracht om een redelijke mate van zekerheid te verkrijgen dat de gecon -
solideerde rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid als geheel geen afwijking van materieel be -
lang bevat als gevolg van fraude of van fouten, en om een controleverklaring uit te brengen waarin 
zijn oordeel is opgenomen. 
De controleverklaring betreft uitsluitend de cijfers uit de rekening die de Vlaamse Regering op 20 
mei 2022 aan het parlement heeft medegedeeld. Zij slaat niet op eventuele retroactieve correcties 
die het INR of Eurostat later aanbrengen omwille van de statistische continuïteit, bijvoorbeeld bij 
de herziening van bepaalde ESR-regels of interpretaties.
Zij worden als van materieel belang beschouwd als redelijkerwijs kan worden verwacht dat zij 
individueel of gezamenlijk, de beslissingen beïnvloeden die gebruikers op basis van deze gecon -
solideerde rekening nemen. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 56
Het Rekenhof organiseert zijn financiële controles overeenkomstig de auditstandaard ISA 600 
Bijzondere overwegingen – controles van financiële overzichten van een groep  ( inclusief de werk -
zaamheden van auditors van groepsonderdelen). De samenwerking tussen de bedrijfsrevisoren 
die voor een groot aantal rechtspersonen belast zijn met de certificering van hun rekeningen, het 
departement Financiën en Begroting en het Rekenhof is georganiseerd in de afsprakennota over 
single audit: Audit rekeningen 2021 Vlaamse overheid .
Overeenkomstig de ISSAI past het Rekenhof professionele oordeelsvorming toe en handhaaft het 
een professioneel-kritische houding gedurende de controle. Het voert tevens de volgende werk -
zaamheden uit:
• Het Rekenhof identificeert en schat de risico’s in dat de geconsolideerde rekening van de 
Vlaamse deelstaatoverheid een afwijking van materieel belang bevat die het gevolg is van frau -
de of fouten. Het bepaalt en voert de controlewerkzaamheden uit die inspelen op deze risico’s 
en verkrijgt controle-informatie die voldoende en geschikt is als basis voor zijn oordeel. Het 
risico van het niet detecteren van een afwijking van materieel belang, is groter als die afwijking 
het gevolg is van fraude, aangezien bij fraude sprake kan zijn van samenspanning, valsheid in 
geschrifte, het opzettelijk nalaten transacties vast te leggen, het opzettelijk verkeerd voorstel -
len van zaken of het doorbreken van de interne beheersing.
• Het Rekenhof verwerft inzicht in de interne beheersing die relevant is voor de controle, met 
als doel controlewerkzaamheden op te zetten die in de gegeven omstandigheden geschikt zijn, 
maar die, in samenhang met de controle van de geconsolideerde rekening van de Vlaamse deel -
staatoverheid, niet zijn gericht op het geven van een oordeel over de effectiviteit van de interne 
beheersing. Het evalueert de geschiktheid van de gehanteerde grondslagen voor de financiële 
verslaglegging en evalueert de redelijkheid van de schattingen en daarop betrekking hebbende 
toelichtingen die het management heeft gemaakt.
in de geconsolideerde rekening, of, zo deze toelichtingen niet adequaat zijn, het oordeel daar -
over aan te passen. De conclusies van het Rekenhof zijn gebaseerd op controle-informatie die 
verkregen is tot op de datum van het controleverslag. 
• Het Rekenhof evalueert de algehele voorstelling, structuur en inhoud van de geconsolideerde 
rekening van de Vlaamse deelstaatoverheid, evenals de vraag of de rekening de onderliggende 
transacties en gebeurtenissen weergeeft op een wijze die leidt tot een getrouw beeld.
identificeert.
sing, over de daarmee verband houdende maatregelen om zijn onafhankelijkheid te waarborgen. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 57
Onverminderd formele aspecten van ondergeschikt belang, werd de geconsolideerde rekening 
van de Vlaamse deelstaatoverheid opgesteld in overeenstemming met de hoofdstukken 2 tot en 
met 6 van de VCO en zijn uitvoeringsbesluiten
 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 58
Vlaamse deelstaatoverheid te consolideren tot een geconsolideerde rekening, die ze uiterlijk op 21 
mei van het jaar dat volgt op het boekjaar waarop ze betrekking heeft, voor certificering aan het 
Rekenhof dient voor te leggen.
De Vlaamse Regering keurde de geconsolideerde rekening 2021 op 20 mei 2022 goed en voegde 
ze als bijlage aan de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap toe. Deze geconsolideerde 
rekening wordt louter ter kennisgeving meegedeeld aan het Vlaams Parlement.
De reikwijdte van de ESR-geconsolideerde rekening verschilt op twee belangrijke aspecten van 
de algemene rekening die rapporteert over de ministeries en de diensten met afzonderlijk beheer:
• De ESR-geconsolideerde rekening houdt ook rekening met de ontvangsten en uitgaven van 
de rechtspersonen die onder de Vlaamse deelstaatoverheid S.1312 vallen en die samen met de 
algemene rekening (ontvangsten en uitgaven ministeries en DAB’s) worden geconsolideerd. 
Daardoor biedt zij een vollediger overzicht van de Vlaamse overheid.
• De ESR-geconsolideerde rekening is een uitvoeringsrekening van de begroting op basis van een  
economische hergroepering45 en bevat geen bedrijfseconomische balans en resultatenrekening, 
In dit hoofdstuk licht het Rekenhof enkele aandachtspunten van zijn controle op de geconsoli -
deerde rekening toe, alsook de aansluiting tussen de uitvoeringscijfers in de algemene rekening 
en de geconsolideerde uitvoeringscijfers.
Op 18 oktober 2021 actualiseerde het Instituut voor de Nationale Rekeningen (INR) de lijst met de 
eenheden van de publieke sector. Aan die referentielijst heeft het Rekenhof de door de Vlaamse 
overheid toegepaste consolidatieperimeter getoetst. Op 20 april 2022 heeft het INR een bijgewerk -
te lijst met eenheden van de publieke sector gepubliceerd46. Met die aanpassing houdt dit rapport 
nog geen rekening.
De VCO bepaalt de Vlaamse deelstaatoverheid als het geheel van Vlaamse entiteiten die ressorteren 
onder de sectorale code 13.12 van de ESR-verordening. Hoewel de VCO van toepassing is op de Vlaamse 
Gemeenschap en op de Vlaamse rechtspersonen, heeft artikel 3, §2, van de VCO het toepassingsgebied 
beperkt. De Vlaamse rechtspersonen zijn slechts onderworpen aan de bepalingen van de codex als het 
totale bedrag van hun ESR-ontvangsten of -uitgaven meer dan 5 miljoen euro bedraagt. Op kleinere 
rechtspersonen zijn maar een beperkt aantal bepalingen van de codex van toepassing: zo moeten zij 
geen uitvoeringsrekening van de begroting, noch een ESR-rapportering opstellen.
149 Vlaamse rechtspersonen zijn geconsolideerd in het boekjaar 2021, netto één rechtspersoon 
meer dan in 2020. Voor het eerst zijn de verrichtingen van vier private kinderbijslagfondsen mee 
45 De economische hergroepering herclassificeert de (begrotings)verrichtingen van de overheid volgens economische begrip -
pen zoals verbruik, inkomensoverdrachten, investeringen, enz.
46 https://inr-icn.fgov.be/nl/publicatie/nationale-en-regionale-rekeningen REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 59
geconsolideerd47. Ook het Antwerp Symphony Orchestra (in 2020 ten onrechte niet mee gecon -
solideerd) en Media Invest Vlaanderen (dochteronderneming van de PMV en de VRT) zijn toe -
gevoegd aan de consolidatiekring. Tegelijk verdwenen vijf rechtspersonen uit de consolidatie 
van de Vlaamse overheid: kredietmaatschappij Onze Thuis, sociale kredietmaatschappij Sociaal 
Woonkrediet voor Vlaanderen (SOKREMA)48, LOM Oostende49, Fonds Culturele Infrastructuur 
en Vlaams Agentschap voor Ondernemersvorming Syntra50.
De zorgkassen die de drempel van artikel 3, §2, van de VCO overschrijden, zouden volwaardig 
mee moeten worden geconsolideerd, in principe aan de hand van een aparte extracomptabele 
correctielijn, aangezien 2021 het eerste jaar is van hun opname in de consolidatiekring (nog geen 
begroting). Dit is echter niet gebeurd. Ze werden beschouwd als niet behorend tot de consolidatie -
kring, hoewel ze sinds april 2021 op de lijst met publieke eenheden zijn opgenomen51.
Voor de scholengroepen wordt verondersteld dat hun impact op het vorderingensaldo gelijk is 
aan de toelagen die eraan worden verstrekt – net zoals bij het gesubsidieerd autonoom onderwijs.
Behalve de Vlaamse rechtspersonen opgenomen in de geconsolideerde rekening, zijn er nog een 
aantal publiekrechtelijke entiteiten die niet behoren tot de Vlaamse deelstaatoverheid S.1312 en 
waarop maar een beperkt aantal bepalingen van de VCO van toepassing zijn. Ook die entiteiten 
spelen een rol in de uitvoering van het overheidsbeleid. Het betreft in het bijzonder het OPZ Geel, 
het OPZ Rekem, De Watergroep, Natuurinvest en het Eigen Vermogen van Flanders Hydraulics. 
Zo zijn deze entiteiten wel onderworpen aan de bepalingen in de VCO voor de balans, de resulta -
tenrekening en de bijhorende toelichting.
3.3 ESR-vorderingensaldo
De Vlaamse deelstaatoverheid heeft het boekjaar 2021 afgesloten met een negatief vorderingen -
saldo van -2.749,9 miljoen euro. Ten opzichte van het (eerste) coronajaar 2020 betekent dit een 
daling van het tekort met 3.257,9 miljoen euro.
Bij de begrotingsaanpassing in het voorjaar 2021 raamde de Vlaamse Regering het vorderingen -
saldo op -5.295,1 miljoen euro. Het gerealiseerde vorderingensaldo is dus ook 2.545,1 miljoen euro 
beter dan geraamd. In het uitvoeringsrapport van de begroting 2021 van 15 mei 2022 lichtte de 
Vlaamse Regering de oorzaken van die verbetering toe. 
Volgens het uitvoeringsrapport kan de belangrijke positieve afwijking ten opzichte van het  
begrote vorderingensaldo hoofdzakelijk worden toegeschreven aan de gewestbelastingen  
(+540,3 miljoen euro), de niet begrote federale ontvangst voor het COVID-vaccinatieprogramma 
(+213,1 miljoen euro), de onderbenutting van de coronamiddelen en de lage uitvoering van het re -
lanceplan Vlaamse Veerkracht (+791 miljoen euro).
47 Infino Vlaanderen vzw, Kidslife Vlaanderen vzw, My Family vzw en Parentia Vlaanderen vzw.
48 Beide kredietmaatschappijen zijn in 2021 in een fusie overgenomen door Onesto Woonkrediet Voor Vlaanderen (OWVV).
49 Luchthavenontwikkelingsmaatschappij Oostende-Brugge werd in 2021 in een fusie overgenomen door Luchthaven -
ontwikkelingsmaatschappij Antwerpen, waarbij de naam van die laatste werd gewijzigd in LOM Vlaanderen.
50 Het FCI en Syntra zijn decretaal opgeheven.
51 Er loopt een procedure bij de Raad van State om de zorgkassen van deze lijst te verwijderen. Een uitspraak wordt verwacht 
in september 2022. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 60
Ter uitvoering van artikel 42, §1, van de VCO lichtte de Vlaamse regering de uitvoering van 
de begroting toe in de verschillende beleids- en begrotingstoelichtingen die ze bij het Vlaams 
Parlement heeft ingediend.
De Vlaamse Regering heeft dit boekjaar in bijlage 6 een toelichtende tabel opgenomen met de 
afstemming van de economische hergroepering die bij het INR werd ingediend (bijlage 5), en het 
geconsolideerde uitvoeringsrapport van de begroting 2021 van 15 mei 2022 (bijlage 6 en 7). Uit de 
tabel blijkt dat de Vlaamse regering de uitgaven van het Vlaams Parlement en de paraparlemen -
taire instellingen in bijlage 6 ESR-vorderingenresultaat  verschuift van instellingen (rechtsperso -
nen) naar de algemene begroting.
Een verschil van 4,8 miljoen euro tussen de totale ESR-ontvangsten en -uitgaven en diezelfde 
ESR-ontvangsten en -uitgaven in de economische hergroepering wordt echter niet toegelicht. 
Het betreft het laattijdig invoegen van twee erkende kredietmaatschappijen (Demer en Dijle en 
Hypostart) in de economische hergroepering.
Het ontwerpbegrotingsplan 2021 voor België werd op 30 oktober 2020 ingediend en was opge -
maakt in het teken van de COVID-19-pandemie. De klemtoon van het begrotingsplan lag vooral 
op de noodzakelijke relance van de economie en de bijhorende maatregelen, gekoppeld aan de 
Recovery and Resilience Facility (RRF), een Europees instrument om lidstaten te helpen met de uit -
dagingen van de COVID-19-pandemie. Het plan ging ervan uit dat de Belgische economie in 2021 
zou hernemen met een groei van 6,5%. Uiteindelijk kwam de groei uit op 6,1%. Het ontwerpbegro -
tingsplan hield op dat moment nog geen rekening met de extra maatregelen die zouden worden 
genomen voor de inperking van de tweede coronagolf.
Op 18 november 2020 concludeerde de Europese Commissie dat het ontwerpbegrotingsplan 2021 
globaal in overeenstemming was met haar aanbeveling van 20 juli 2020. Wat 2021 betrof stel -
de de Commissie echter dat, ruw geschat, ongeveer de helft van de nieuwe maatregelen voor de 
inperking van de coronacrisis een tijdelijke verhoging van de uitgaven betrof, maar dat andere 
maatregelen ter ondersteuning van de economie niet tijdelijk waren of gedekt werden door com -
penserende maatregelen52 (zie 4.3).
Op het vlak van de Europese begrotingsregels bleef in 2021 de algemene ontsnappingsclausule 
actief53. De lidstaten moesten gerichte en tijdelijke begrotingssteun blijven verlenen, waarbij de 
houdbaarheid van de overheidsfinanciën op middellange termijn wordt gewaarborgd. Zij moesten 
van beschermende noodmaatregelen geleidelijk overgaan op maatregelen die het herstel onder -
steunen. Als de economische omstandigheden het toelaten, moet het begrotingsbeleid erop ge -
richt zijn prudente begrotingsposities op middellange termijn te herstellen en de houdbaarheid 
van de schuld te waarborgen, alsook de investeringen te verhogen. Het is belangrijk de begro -
tingsbuffers in de loop van de tijd aan te vullen, om voorbereid te zijn op toekomstige crisissen. 
52 De Commissie verwees in dit kader naar de verhoging van de lonen in de gezondheidszorg, de verhoging van de minimum -
pensioenen en de bijkomende uitgaven in onderwijs.
53 Mededeling van de Commissie – Jaarlijkse strategie voor duurzame groei voor 2021, 17 september 2020. Ook in 2022 en 
2023 zal de algemene ontsnappingsclausule van toepassing blijven (Communication from the Commission COM (2022) 600 
final van 23 mei 2022). REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 61
De activering van de algemene ontsnappingsclausule schorst de procedures van het stabiliteits- en 
groeipact niet.
Het verdere verloop van het Europees semester werd voor begrotingsjaar 2021 volledig aangepast. 
De lidstaten dienden als afsluiting van een iteratief overlegproces met de Europese Commissie een 
definitief en formeel Plan voor herstel en veerkracht  in bij de Europese Commissie. In de plaats van 
het jaarlijkse landenverslag, heeft de Europese Commissie een inhoudelijke evaluatie gemaakt van 
deze plannen voor herstel en veerkracht. 
Op 12 april 2021 stelde de Hoge Raad voor Financiën een advies op ter voorbereiding van het sta -
biliteitsprogramma 2021-2024. De Raad wees erop dat de vereiste jaarlijkse structurele verbete -
ring voor een lidstaat die de middellange-termijndoelstelling (MTO) nog niet heeft bereikt, zoals 
België, minimaal 0,5 procentpunt van het bbp bedraagt. De Europese Commissie heeft voor België 
de vereiste minimale jaarlijkse verbetering van het structureel saldo vastgelegd op 0,6 procent -
punt van het bbp.
De Raad schoof in zijn advies vervolgens twee normatieve trajecten naar voren54, waarbij hij – met 
een verwachte economische herneming in 2022 - adviseerde de vereiste structurele inspanningen 
aan te vangen vanaf 2022. Voor 2021 ging de Raad voor de gezamenlijke overheid uit van een struc -
turele verbetering van 0,8% van het bbp ten gevolge van de verwachte afbouw of vermindering 
van de COVID-19-maatregelen (bij ongewijzigd beleid). Door de toepassing van een verdeelsleutel 
werd voor de individuele deelstaatoverheid van de Vlaamse Gemeenschap een structurele ver -
betering van 0,68% bbp in 2021 vooropgesteld55, wat overeenkomt met een (nominaal) vorderin -
gensaldo van -0,49% van het bbp56. Het advies van de HRF steunde op de voorlopige en toen heel 
onzekere Economische Vooruitzichten van het Federaal Planbureau en ramingen van het INR van 
eind februari 2021, waarin de derde coronagolf van het voorjaar 2021 nog niet vervat is57. 
België diende zijn stabiliteitsprogramma 2021-2024 in bij de Europese Commissie op 30 april 2021. 
Daags voordien, op 29 april 2021, was het voorgelegd aan de interministeriële conferentie van 
de ministers van Financiën. Het programma omvatte een begrotingstraject op middellange ter -
mijn dat niet voldeed aan de bovengenoemde aanbevelingen van de Hoge Raad van Financiën. De 
Belgische overheden waren immers van oordeel dat zij daaraan geen gevolg konden geven door de 
economische onzekerheid als gevolg van de pandemie.
Op 30 april 2021 keurde het Overlegcomité het Nationaal Plan voor Herstel en Veerkracht goed 
en bezorgde dat aan de Europese Commissie. Een tweetal maanden later verstrekte de Europese 
Commissie een positief advies voor dit plan, waardoor België in principe kon rekenen op  
5.924,0 miljoen euro Europese subsidies58. Op 13 juli 2021 heeft de Europese Raad het uitvoerings -
besluit over de goedkeuring van het Belgisch plan aangenomen.
54 Over geen van beide trajecten werd een consensus bereikt.
55 Volgens het normatief traject zoals goedgekeurd door de meerderheid van de Leden van de Afdeling; zie tabel 34 Normatief 
traject voor de Vlaamse Gemeenschap  (in % bbp).
56 Door de onbeschikbaarheid van gegevens hield de HRF op het niveau van de Vlaamse Gemeenschap geen rekening met de 
eenmalige verrichtingen bij ongewijzigd beleid (de in 2020 gerealiseerde versnelling van de inkohiering van de personen -
belasting, die zich laat voelen op de gewestelijke personenbelasting, en het verschil in omvang van de afrekeningssaldi van 
de overdrachten BFW ten opzichte van het voorgaande jaar).
57 Voor de Vlaamse Gemeenschap resulteerde dat in 850 miljoen euro extra provisioneel krediet voor corona-uitgaven en een 
begroot vorderingensaldo bij de begrotingsaanpassing dat -1,1% van het bbp zou bedragen.
58 Besluit van de Raad betreffende de goedkeuring van de beoordeling van het herstel- en veerkrachtplan voor België. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 62
Voor Vlaanderen werd bij de begrotingsaanpassing 2021 een vorderingensaldo van -5.295,1 mil -
joen euro begroot. Dit tekort houdt rekening met de geraamde bouwkosten van 146,1 miljoen euro 
voor de hoofdwerken aan de Oosterweelverbinding en tevens met de geraamde ontvangsten en 
uitgaven voor het relanceplan Vlaamse Veerkracht59.
Op 2 juni 2021 evalueerde de Europese Commissie overeenkomstig artikel 126, lid 3, VWEU, de 
begrotingssituatie van België. Zoals bekend voldeed België voor 2020 niet aan het tekort- noch 
aan het schuldcriterium60, wat wijst op een buitensporig tekort overeenkomstig artikel 126 van het 
Verdrag over de werking van de EU. Het overschrijden van de tekortnorm werd geacht niet van 
tijdelijke aard te zijn. De commissie stelde evenwel vast dat de (corona)maatregelen die in 2020 
en 2021 werden genomen, in overeenstemming waren met haar aanbevelingen. Op basis van haar 
vooruitzichten oordeelde de Europese Commissie ook dat de groei van de primaire uitgaven ho -
ger was dan de economische middellange-termijngroei (0,4 procentpunt bbp) en dat het Belgisch 
stabiliteitsprogramma 2021-2024 bijgevolg in een expansief begrotingsbeleid voorziet61.
De Vlaamse deelstaatoverheid sloot 2021 af met een vorderingensaldo van -2,749,9 miljoen 
euro. Rekening houdend met de correctie van de gewestelijke personenbelasting naar een ESR-
aanrekening (-324,9 miljoen euro), betekent dat een verslechtering van het vorderingensaldo tot 
-3.074,8 miljoen euro, wat overeenkomt met een vorderingensaldo van -0,65% van het bbp of een 
beperkte negatieve afwijking ten opzichte van de verbetering die de HRF in 2021 vooropstelde.
In tegenstelling tot het vorige boekjaar, had de afrekening van de toegewezen bedragen en dota -
ties uit de bijzondere financieringswet in 2021 maar een beperkte impact op het vorderingensaldo 
van 11,3 miljoen euro. De aangerekende bedragen omvatten immers, behalve de federale doorstor -
tingen van 2021, ook het definitieve afrekeningssaldo van het 2020. Het verschil tussen de afreke -
ningen 2020 en 2021 is in dit geval dus beperkt. 
Het vorderingensaldo werd ook in 2021 beïnvloed door een aantal ontvangsten en uitgaven die 
in principe geen structurele impact op de Vlaamse begroting hebben. In de eerste plaats had de 
coronapandemie ook in 2021 een belangrijke impact op de uitgaven van de Vlaamse overheid. De 
begroting 2021 voorzag in 1.980 miljoen euro provisionele kredieten voor maatregelen in het kader 
van de coronapandemie, waarvan bij benadering 1.780,7 miljoen euro effectief werd aangewend. 
Daarbuiten ontving Vlaanderen in 2021 213,1 miljoen euro van de federale overheid als tegemoet -
koming in het COVID-vaccinatieprogramma. De federale overheid en de regio’s financierden de 
eerste vaccinatiecampagne respectievelijk voor 80% en 20% van de totale kostprijs. 
Eind 2021 verlaagde de Vlaamse Regering de verkooprechttarieven van 6% naar 3% om (jonge) 
kandidaat-kopers te stimuleren een enige, eigen woning te verwerven. Zij verhoogde tegelijk het 
verkooprecht voor de aankoop van andere dan de enige eigen woning van 10% naar 12%. De nieu -
we tarieven traden in werking vanaf 1 januari 2022, maar anticipatief gedrag beïnvloedde de trans -
acties in 2021. Eind 2021 deden zich duidelijk meer transacties tegen het normale tarief voor62.  
59 Voor 2021 werden de uitgaven voor het relanceplan in Vlaanderen ingeschat op 2.000 miljoen euro, waartegenover werd 
gerekend op 1.048 miljoen euro Europese subsidie-ontvangsten.
60 In totaal zijn er 23 en 13 lidstaten van de EU die respectievelijk niet aan het tekort- en schuldcriterium voldeden (vooraleer 
rekening te houden met andere factoren).
61 Hierbij werden de discretionaire maatregelen aan ontvangstenzijde en de tijdelijke coronacrisisgerelateerde urgentie -
maatregelen niet meegerekend.
62 Het gemiddelde nettotarief kwam daardoor op 5,8% (terwijl de begrotingsopmaak rekening hield met een gemiddeld net -
totarief van 5,6% in 2021 en 2022). Tegelijk daalde het aantal akten met een gezinswoningtarief in het vierde kwartaal 2021 
nochtans sterk. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 63
De stijging van het gemiddelde (netto) tarief vertaalde zich in 98,5 miljoen euro extra ontvangsten 
ten opzichte van de begrote ontvangsten.
Midden 2021 wijzigde ook de regelgeving voor het duolegaat. Dit had een positieve invloed op de 
erfbelastingsontvangsten63, maar het beïnvloedde in principe ook het aantal schenkingen aan 
niet-verwanten of niet-familieleden. De impact van beide is echter moeilijk kwantitatief af te zon -
deren64. De uitloop van de behandeling van dossiers voor fiscale regularisatie zorgde nog voor 12,6 
miljoen euro extra aangerekende ontvangsten in 2021.
De Europese Commissie gaf aan dat zij de uitgaven voor de watersnood van midden juli 2021 als 
uitzonderlijke uitgaven beschouwde. Hoewel in 2021 nog geen betalingen plaatsvonden, heeft het 
Vlaams Fonds voor de Lastendelging (VFLD) al 29,8 miljoen euro aangerekend ten laste van 2021 
voor de overstromingen65. Dat bedrag berust op de laatste ramingen die de verzekeraars voor 
Vlaanderen doorgaven.
Ook de eenmalige uitgaven in het kader van het relanceplan Vlaamse Veerkracht wegen maar op 
het vorderingensaldo ten belope van het deel waarvoor Europa geen financiële tegemoetkoming 
verleent. De Vlaamse Regering houdt die uitgaven buiten haar eigen begrotingsdoelstelling. Zij 
bedroegen eind 2021 159,9 miljoen euro, veel lager dan de oorspronkelijk geplande 792 miljoen 
euro, maar deze uitgaven zullen naar 2022 en de volgende begrotingsjaren verschuiven.
Rekening houdend met de bovenvermelde eenmalige effecten, sloot de Vlaamse deelstaatover -
heid het jaar 2021 af met een tekort van 1.428 miljoen euro66. Voor een terugkeer naar een begro -
tingsevenwicht zal nog een belangrijke inspanning nodig zijn.
Tabel 14 – Berekening structureel saldo
Vorderingensaldo EH na correcties -2.749,9
Opcentiemen ESR-aanrekening -324,9
Raming corona-uitgaven 1.780,7
Federale tussenkomst COVID-vaccinatiecampagne -213,1
Watersnood 29,8
Hervorming verkooprecht -98,5
Ontvangsten fiscale regularisatie -12,6
Relanceuitgaven (zonder EU-middelen) 159,9
Saldo zonder eenmalige effecten -1.428,6
63 De begroting raamde dat op +75 miljoen euro.
64 Het aantal schenkingen is in 2021 waarschijnlijk mede beïnvloed door de gevolgen van de coronapandemie (die wellicht 
aanzette tot opteren voor lagere schenkingsrechten in het kader van successieplanning).
65 Het ontwerpbegrotingsplan van België voor 2022 (15 oktober 2021) bracht voor Vlaanderen voor 2021 geen uitgaven in 
rekening en voor 2022 79 miljoen euro.
66 Om over te gaan naar een structureel saldo moet ook rekening worden gehouden met de conjunctuur. Die cyclische com -
ponent heeft ook altijd een impact op het resultaat van het jaar, maar de berekening ervan vergt een macro-economische 
analyse. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 64
3.4 Beoordeling berekening ESR-vorderingensaldo
De onderstaande tabel maakt de overgang van de algemene rekening naar de geconsolideer -
de rapportering. De geconsolideerde rekening is de basis voor de vaststelling van het ESR-
vorderingensaldo van de Vlaamse Gemeenschap. Zoals uit de tabel blijkt, vergt die overgang een 
aantal stappen:
• Toevoeging van de begrotingsverrichtingen van de Vlaamse rechtspersonen aan de begrotings -
verrichtingen van de algemene rekening.
• Eliminatie van de interne stromen tussen entiteiten van de Vlaamse overheid; het betreft de 
dotaties en toelagen binnen de consolidatiekring enerzijds, en de kredietverleningen en -af -
lossingen67, en deelnemingen en vereffening van deelnemingen binnen de consolidatiekring 
anderzijds.
• Correcties bij het opstellen van de economische hergroepering, waaronder opmerkingen van 
het Rekenhof die enkel op geconsolideerd niveau worden gecorrigeerd.
• Eliminatie van kredietverleningen en -aflossingen, deelnemingen en vereffening van deelne -
mingen (ESR 8).
• ESR-correcties die niet verwerkt worden in de economische hergroepering (m.a.w. zonder im -
pact op een ESR-code).
Tabel 15 – Overgang van algemene rekening 2021 naar geconsolideerde rapportering (in miljoen euro) 
Algemene 
rekeningMinisteries DAB’sRechts-  
Ontvangsten 49.979,3 48.277,4 1.701,9 30.813,7 80.793,0
Dotaties binnen consolidatiekring -117,7 -1.400,6 -21.311,1 -22.829,4
Kredietaflossingen en vereffening 
deelnemingen binnen 
consolidatiekring-290,4 -2,1 -812,3 -1.104,8
Opbrengst van leningen binnen de 
consolidatiekring-42,8 -0,3 -1.143,9 -1.186,9
Correctie opmerkingen Rekenhof -91,3 -9,0 -100,3
correctie ontvangsten 
spectrumveiling 4G-41,5 0,0 -41,5
Overige correcties economische 
hergroepering-12,5 17,9 -4,1 1,3
Correctie middelen BFW 
(opcentiemen …)-5,0 -5,0
Correctie transactionele kas 
gewestbelastingen39,7 39,7
Correctie geboekte waarborgen 36,7 36,7
Afboeken vorderingen  
(ESR-code uitgaven)3,3 10,2 13,5
Totaal ontvangsten economische 
hergroepering 47.756,1 327,0 7.533,4 55.616,4 
67 In het bijzonder de centrale financiering door de Vlaamse Gemeenschap van bv. de rechtspersonen VMSW, VWF en 
Schoolinvest. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 65
Algemene 
Deelnemingen (ESR 8) -290,7 0,0 -1.600,4 -1.891,0
Leningen (ESR 9 ) -4.104,3 0,0 -1.627,7 -5.732,0
Totaal ESR-ontvangsten 43.361,1 327,0 4.305,4 47.993,4
Uitgaven 50.620,2 49.062,1 1.558,2 30.558,9 81.179,1
Dotaties binnen consolidatiekring -21.105,9 -103,0 -1.568,2 -22.777,1
Kredietverleningen, voorschotten 
en deelnemingen binnen 
consolidatiekring-1.442,5 -10,2 -204,7 -1.657,4
Aflossingen van leningen binnen de 
consolidatie-583,4 -5,9 -300,0 -889,3
Correctie federale operatoren 
(verrekening vorige boekjaren)10,8 10,8
Correctie opmerkingen Rekenhof 71,9 3,7 -9,0 66,6
hergroepering6,7 6,7
Afboeken vorderingen (ESR-code 
uitgaven)3,3 10,2 13,5
Totaal uitgaven economische 
hergroepering 26.023,1 1.452,9 28.476,9 55.953,0 
Deelnemingen (ESR 8) -659,9 0,0 -2.327,8 -2.987,8
Leningen (ESR 9 ) -108,4 0,0 -2.117,0 -2.225,3
Totaal ESR-uitgaven 25.254,8 1.452,9 24.032,1 50.739,9
Geconsolideerd  
ESR-vorderingensaldo  
economische hergroepering18.106,2 -1.125,9 -19.726,8 -2.746,5
Correctie groenestroomcertificaten 
(voorlopig)7,1
Voorziene bouwuitgaven binnen 
DBFM Scholen van Morgen (BTW)-7,2
Herclassificatie ESR 8-verrichtingen 
(INR)-3,4
Totaal extracomptabele ESR-correcties -3,5
Geconsolideerd ESR-vorderingensaldo -2.749,9 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 66
In een eerste stap worden de begrotingsverrichtingen van de Vlaamse rechtspersonen die beho -
ren tot de consolidatieperimeter van de Vlaamse overheid, samengevoegd met de verrichtingen 
van de algemene rekening (ministeries en DAB’s). Bij de consolidatie van de Vlaamse rechtsperso -
nen deed het Rekenhof de volgende vaststellingen: 
De bedrijfsrevisor verstrekte een verklaring met voorbehoud bij de jaarrekening 2021 om de vol -
gende redenen:
• Er is geen systematisch en geïntegreerd systeem van controles op de zorgkassen en hun rap -
portering, maar enkel losse controles, dit voor de pijlers zorgbudget voor mensen met een be -
perking (62,4 miljoen euro), zorgbudget voor zwaar zorgbehoevenden (422,8 miljoen euro), 
zorgbudget voor ouderen met een zorgnood (306,3 miljoen euro) en mobiliteitshulpmiddelen 
(49,6 miljoen euro).
• Voor de pijler Woonzorgcentra (WZC) zijn de controles op de brongegevens voor de bereke -
ning van de basistegemoetkoming zorg, waarbij overeenstemmingen worden gemaakt tussen 
de door de voorzieningen doorgegeven informatie die dient als basis voor berekening van de 
basistegemoetkoming zorg, en de diverse databanken van de overheid, onvoldoende geforma -
liseerd. Verschillen kunnen bovendien onvoldoende worden verklaard om te garanderen dat de 
basistegemoetkoming zorg correct werd berekend (2,1 miljard euro).
• De administratieve organisatie en de interne controle met betrekking tot de compensatiemaat -
regelen toegekend in het kader van de COVID-19-crisis68, bieden onvoldoende garanties dat de 
uitbetaalde bedragen werden berekend op basis van accurate brongegevens, doorgegeven door 
de gesubsidieerde instellingen (145 miljoen euro).
Daarnaast heeft de leidend ambtenaar van het agentschap gewezen op de onzekere impact van 
internationale overeenkomsten. Van het RIZIV werd in juni 2021 een brief ontvangen met de mel -
ding dat het voor rekening van het VSB een bedrag van 5,8 miljoen euro heeft overgemaakt aan de 
verschillende landen met betrekking tot het eerste semester 2020. Dit bedrag werd door het VSB 
niet betaald aan het RIZIV en werd evenmin als openstaande schuld geboekt. In de jaarrekening 
werden geen opbrengsten of kosten voorzien voor de jaren 2020 en 2021. Er is bijgevolg onzeker -
heid over de geboekte bedragen die voortvloeien uit het protocolakkoord inzake de coördinatie 
van de sociale zekerheidsstelsels. De leidend ambtenaar stelde ook dat het agentschap geen ra -
ming heeft opgesteld voor de geschatte uitgaven betreffende gefactureerde ligdagen in de WZC/
DVC die het maximaal aantal ligdagen op basis van hun erkenning of van de opnamegegevens 
hebben overschreden voor de periode 2021.
Vlaamse Landmaatschappij
De bedrijfsrevisor gaf een verklaring met voorbehoud bij de jaarrekening 2021 omdat de inventaris 
van de voorraad gronden (214 miljoen euro) en de hierop betrekking hebbende voorschotten (210 
miljoen euro) onvoldoende onderbouwd zijn. Een afstemming met de tegenpartij ontbreekt voor 
de voorschotten, en de extracomptabele inventaris werd niet volledig aangesloten met de boek -
houdkundige voorraad.
68 WZC/CKV (Centrum voor kortverblijf) COVID-19, de compensatiemaatregelen CDV (Centrum voor dagverzorging) 
COVID-19, de compensatiemaatregelen inzet extern personeel WZC/CKV COVID-19. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 67
Ontbrekende commissarisverslagen
Bijlage 2  g e e ft  e e n  o v e r z i c h t  v a n  d e  d o o r  d e  r e c h t s p e r s o n e n  e n  d i e n s t e n  m e t  a f z o n d e r l i j k  b e -
heer voorgelegde rekeningen 2021 en de daarbij horende verklaringen van de bedrijfsrevi -
soren. Voor twaalf rekeningen heeft het Rekenhof op 2 juni 2022 nog geen verklaring van de 
bedrijfsrevisor ontvangen. Acht ontbrekende verklaringen hebben betrekking op kleine entitei -
ten die niet worden geconsolideerd. Vier ontbrekende verklaringen (Vlaamse Vereniging voor 
Ontwikkelingssamenwerking en Technische Bijstand vzw, Antwerp Symphonic Orchestra, EKM 
Volkskrediet De Toren en EKM Kempische Heerd) betreffen entiteiten die in de consolidatie wor -
den opgenomen, maar waarvan de impact op de ontvangsten en uitgaven heel beperkt is.
Consolidatieverschillen bij investerings- en projecttoelagen
Er is onduidelijkheid over de aanrekening van investeringstoelagen (kapitaaloverdrachten) tus -
sen entiteiten die behoren tot de Vlaamse deelstaatoverheid. De aanrekeningsregels in de hand -
leiding voor de boekhoudregels van de Vlaamse overheid bepalen dat voor kapitaaloverdrachten 
in de vorm van dotaties en toelagen, de aanrekening op het vastleggings- en vereffeningskrediet 
gelijktijdig moet geschieden, en niet afhankelijk mag zijn van de voortgang van de uitvoering van 
de (betoelaagde) investeringen. De ontvangende entiteit boekt gelijklopend daarmee (budgettair, 
ESR-matig en bedrijfseconomisch) op het moment dat het recht op de toelage of dotatie vaststaat, 
wat in principe neerkomt op een volledige inresultaatneming van de investeringstoelage. Meestal 
zijn echter de (investerings)uitgaven van die ontvangende entiteit gespreid over meer boekja -
ren, zodat het zogenaamde matchingprincipe tussen kosten en opbrengsten wordt geschonden. 
Aangezien op dit ogenblik verschillende entiteiten elk hun eigen moment van aanrekening bepa -
len –  en bijgevolg de voorgeschreven regels van de handleiding niet toepassen – geeft dit aanlei -
ding tot verscheidene consolidatieverschillen. Dat is bijvoorbeeld het geval voor investerings- en 
projecttoelagen bij Minafonds, het Vlaams Energie- en Klimaatagentschap, het departement 
Omgeving en de OVAM.
Het departement Financiën en Begroting dient een uniforme aanrekening bij alle entiteiten te 
bewerkstellingen. De problematiek inzake afstemming met het algemeen boekhoudkundig mat -
chingbeginsel69 kan worden behandeld door de Vlaamse Adviescommissie voor Boekhoudkundige 
Normen (VABN).
Bij de opmaak van de economische hergroepering elimineert het departement Financiën en 
Begroting de interne stromen tussen de entiteiten in de consolidatiekring. Dat zou geen invloed 
op het resultaat mogen hebben, aangezien het zowel aan de ontvangstenzijde als aan de uitgaven -
zijde eenzelfde bedrag elimineert.
Het departement elimineerde voor 2021 echter 22.811,6 miljoen euro inkomende en 22.777,1 mil -
joen euro uitgaande toelagestromen, waardoor een onevenwicht van 34,5 miljoen euro blijft. 
Het verschil kan deels worden verklaard door het niet corrigeren van een interne stroom van 
het ESF-Agentschap Vlaanderen, die niet is opgenomen in de consolidatie (-8,8 miljoen euro). 
Daarnaast is er nog een interrelatieverschil tussen het FWO en de diverse Vlaamse universiteiten 
69 Er moet rekening worden gehouden met de kosten en de opbrengsten die betrekking hebben op het boekjaar of op voor -
gaande boekjaren, ongeacht de dag waarop deze kosten en opbrengsten worden betaald of geïnd (art. 3:11 KB WVV). REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 68
en hogescholen (-16,4 miljoen euro)70 en tussen het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap en 
het Gemeenschapsonderwijs (-2,3 miljoen euro)71. Een resterend, niet verklaard verschil bedraagt 
7 miljoen euro (0,03% van de interne uitgavenstromen).
Hoewel het departement Financiën en Begroting vooropstelde dat vanaf 2021 te corrigeren, stel -
de het Rekenhof opnieuw vast dat het departement EWI nog altijd interne stromen binnen de 
Vlaamse deelstaatoverheid begrotingsmatig aanrekent als inkomensoverdrachten aan andere 
sectoren. Zo omvat het begrotingsartikel voor de Lissabonstrategie uitgaven naar de Vlaamse 
universiteiten (onderdeel van de Vlaamse consolidatiekring). Heel wat projecten in het kader van 
artificiële intelligentie worden toegekend aan die universiteiten. Deze geldstromen (minstens 
8,7 miljoen euro) worden ten onrechte aan beide zijden aangerekend als ESR-uitgaven en ESR-
ontvangsten, zodat weliswaar geen impact op het vorderingensaldo ontstaat.
Interne stromen (kleine) rechtspersonen buiten consolidatie
De verrichtingen van een aantal kleine rechtspersonen zijn door de inwerkingtreding van de VCO 
niet meer opgenomen in de geconsolideerde rekening. De uitkerende entiteiten hebben de toe -
lagen aan die rechtspersonen in principe als interne stromen geboekt. Waar dit (nog) niet het 
geval was, heeft het departement Financiën en Begroting die stromen voor 14,7 miljoen euro ex -
tracomptabel gecorrigeerd naar ESR-aanrekenbare uitgaven. In de economische hergroepering 
blijven de betrokken stromen echter staan naast de ESR-codes voor interne stromen (41.40, 41.60, 
41.70). Het Rekenhof merkte vorig jaar al op dat de economische hergroepering daardoor een ver -
warrend beeld kan scheppen. Het vraagt dan ook de betrokken stromen te herclassificeren naar 
een (meer) passende ESR-code voor werking en toelagen.
Door de extracomptabele correctie van het departement Financiën en Begroting is de impact van 
het niet mee consolideren van de kleine rechtspersonen op het vorderingensaldo verwaarloosbaar. 
Dat sluit niet uit dat kleine rechtspersonen eigen ontvangsten of uitgaven kunnen hebben die niet 
zijn meegenomen in het geconsolideerde vorderingensaldo.
Recovery and Resilience Facility (RRF)
Op aangeven van het INR heeft de Vlaamse overheid in de ESR-geconsolideerde rekening voor de 
subsidies uit het RRF het initiële bedrag aangerekend (131,3 miljoen euro)72. Dat bedrag is waar -
schijnlijk een overschatting. Op niet-geconsolideerd niveau werd hiervoor in de jaarrekening van 
het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap bedrijfseconomisch een voorziening geboekt van 
28,2 miljoen euro (zie punt 2.2.2 ). Het departement Financiën en Begroting heeft dit toegelicht in 
de Bijlage 1  Nieuw toegepaste of aangepaste waarderings- en aanrekeningsregels. Uiterlijk op 30 juni 
2022 zullen de middelen worden geactualiseerd die initieel zijn vastgesteld op grond van de na -
jaarsprognoses 2020 van de Europese Commissie. Op dat ogenblik zullen de werkelijke gegevens 
over de wijziging van het reële bbp voor 2020 en de cumulatieve wijziging van het reële bbp voor 
70 Kasmatig is er echter quasi volledige afstemming van de interne stromen, zodat er een impact op het vorderingensaldo 
wordt vermeden.
71 Deze laatste werd extracomptabel bij de consolidatie gecorrigeerd.
72 Vlaanderen ging uit van 2,255 miljard euro aan Europese middelen uit het RRF (verhouding van 52,44% t.o.v. de geplande 
uitgaven in het relanceplan Vlaamse Veerkracht). REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 69
de periode 2020-2021 worden bijgewerkt73. Het INR zal de aanpassing van de middelen voor 2021 
op geconsolideerd niveau voor heel België uitvoeren.
Niet-gecorrigeerde bevindingen 
Het Rekenhof stelde een aantal afgrenzingsproblemen vast bij de uitgaven die niet gecorrigeerd 
werden in de geconsolideerde rekening:
• In het kader van het relanceproject VV015 (digitalisering leerplichtonderwijs ) werden door de 
scholen verantwoorde uitgaven (72,2 miljoen euro) niet in de kosten opgenomen, maar via de 
overlopende rekeningen integraal overgedragen naar boekjaar 2022. Rekening houdend met 
het gedeelte van de uitgaven dat wordt gecompenseerd door Europese inkomsten, dienden deze 
verrichtingen een impact van circa 10,95 miljoen euro te hebben op het vorderingensaldo 2021.
• Het departement Financiën en Begroting koos ervoor de originele raming van enkele uitgaven 
te behouden, terwijl het Rekenhof zich bij zijn controle kon baseren op recentere informatie. 
Het Rekenhof verwacht bijvoorbeeld dat de uitgaven 2021 voor het Vlaams opleidingsverlof on -
geveer 10 miljoen euro lager zullen zijn dan geraamd.
Ook diverse bevindingen zonder impact op het vorderingensaldo (reclassificaties) werden niet ge -
corrigeerd. Onder meer de bouwkosten van het nieuw kantoorgebouw (InnovOcean) te Oostende 
zijn deels als investerings- en deels als werkingsuitgaven aangerekend.
Groenestroomcertificaten
Bij de berekening van het vorderingensaldo heeft het departement Financiën en Begroting een 
extracomptabele correctie buiten de economische hergroepering van 7,1 miljoen euro toegepast 
ingevolge de verbetering van de aanrekening van groenestroomcertificaten (zie hoger, tabel 15 ). 
Het INR bracht die verbetering vanaf oktober 2019 aan in het kader van de methodologische her -
ziening van de nationale rekeningen en de statistieken die het overlegt aan Eurostat. Bij de PBT-
notificatie74 van april 2022 paste het INR die positieve correctie van 7,1 miljoen euro toe. Het 
Rekenhof wijst erop dat die extracomptabele correctie op dit moment een inschatting is. Een bij -
stelling wordt verwacht. De belangrijkste oorzaken zijn:
• De statistieken over de distributieheffingen en transmissieheffingen zijn nog niet finaal. De 
distributienetbeheerders kunnen deze heffingen maar berekenen op het ogenblik dat alle afre -
keningen van het vorige jaar zijn gemaakt. De berekening ging er voorlopig vanuit dat de hef -
fingen ongewijzigd bleven ten opzichte van 2020.
• De statistieken over de toegekende rechten op het moment van de productie zijn niet finaal. Er 
zijn immers altijd vertragingen in de statistieken, die te maken hebben met de aanvragen van 
de certificaten voor grote installaties. 
• Er werden voorlopige cijfers opgenomen met betrekking tot de aankoop van groenestroomcer -
tificaten door middel van de energieheffing. 
Het INR zal de correctie de komende maanden verder verfijnen, wanneer alle gegevens finaal be -
schikbaar zijn.
73 Art 11 van de Verordening (EU) 2021/241 van het Europees parlement en de Raad van 12 februari 2021 tot instelling van de 
herstel en veerkrachtfaciliteit.
74 PBT staat voor Procedure bij Buitensporige Tekorten. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 70
De geconsolideerde schuld van de Vlaamse overheid eind 2021 bevat behalve de schuld van de 
rechtspersoon Vlaamse Gemeenschap, ook de schulden van alle instellingen van de Vlaamse 
overheid die in de consolidatieperimeter zijn opgenomen75. De onderstaande tabel toont de re -
alisatiecijfers voor de belangrijkste componenten van de schuld en de overgang naar de bijdrage 
van Vlaanderen tot de geconsolideerde schuld van de gefedereerde entiteiten (Maastrichtschuld). 
Tabel 16 – Belangrijkste componenten van de geconsolideerde schuld (in miljoen euro)
 Realisatie 
2020Begrotings-  
2021Realisatie 
2021Verschil 
begroting 
realisatie 2021Evolutie 
realisatie  
2020-2021
Directe uitstaande schuld 13.935,0 22.258,5 17.673,3 -4.512,8 +3.738,3
VMSW 5.503,0 5.240,4 5.302,2 +61,8 -200,8
VWF 2.239,8 2.074,6 2.074,6 +0,0 -165,2
Ziekenhuisinfrastructuur 3.658,0 3.394,3 3.341,4 -52,9 -316,6
VIPA 1.376,8 1.270,5 1.270,4 -0,1 -106,4
Universiteiten en Hogescholen 560,0 543,7 536,9 -6,8 -23,1
Erkende kredietmaatschappijen 673,9 713,2 751,0 +37,8 +77,1
De Lijn 152,3 144,8 142,8 -2,0 -9,5
Agion 373,5 385,9 397,2 +11,3 +23,7
Scholen van Morgen 151,9 169,4 207,0 +37,6 +55,1
Brabo I 169,3 165,6 165,6 +0,0 -3,7
Noord Zuid Kempen 204,7 198,3 198,3 +0,0 -6,4
Groenestroomcertificaten 58,7 113,5 108,4 -5,1 +49,7
autonomiefactor867,6 813,7 813,7 +0,0 -53,9
Andere 300,7 372,4 367,6 -4,8 +66,9
Totale geconsolideerde schuld 30.225,2 37.858,8 33.350,4 -4.516,8 +3.125,2
Ziekenhuisinfrastructuur -3.658,0 -3.341,4 -316,6
Andere correcties (vooral 
aangehouden schulden 
uitgegeven door andere  
S13 sectoren)-516,2 -393,1 -123,1
autonomiefactor-867,6 -813,7 -53,9
Bijdrage Vlaanderen tot de 
geconsolideerde schuld van 
de gefedereerde entiteiten 
(‘Maastricht’ schuld)25.183,4 28.802,2 +3.618,8
Evolutie t.o.v. vorig jaar +14,4%
Bron: tabel 19 en 20 van het rapport Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer 2021
75 Detailcijfers zijn opgenomen in tabel 19 van het rapport Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer 2021. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 71
De geconsolideerde schuld steeg eind 2021 tot 33.350,4 miljoen euro. Ten opzichte van eind 2020 
betekent dat een stijging met 3.125,2 miljoen euro. De stijging is echter 4.516,8 miljoen euro min -
der sterk dan wat de begrotingsaanpassing 2021 had geraamd. 
Figuur 1 – Evolutie van de geconsolideerde brutoschuld van de Vlaamse overheid (in miljoen euro)
De schuld van de Vlaamse Gemeenschap vormt een alsmaar groter aandeel van de totale gecon -
solideerde schuld door de grotere begrotingstekorten van de afgelopen jaren, maar ook door de 
centrale financiering van een aantal rechtspersonen. Tabel 6 van het KSW-rapport biedt een over -
zicht van die centrale financiering. Het gaat om een totaal uitstaand bedrag van 7.646,2 miljoen 
euro, waarvan het grootste gedeelte betrekking heeft op de sociale huisvesting.
Om de schuldevolutie onder controle te houden, besliste de Vlaamse Regering op 18 november 
2016 een nieuwe Vlaamse schuldnorm76 in te stellen, op grond van twee doelstellingen: (1) het be -
houd van een gunstige rating en (2) een positieve netto-actiefpositie.
Tabel 17 – Schuldratio’s
2017 2018 2019 2020 2021
Lopende ontvangsten vs 
geconsolideerde schuld43,5% 43,6% 44,0% 61,4% 62,5%
Netto actief positie  
(in miljarden euro)4,2 3,7 3,4 -2,3 Najaar 2022
76 Zie https://fin.vlaanderen.be/vlaamse-schuldnorm .04.0008.00012.00016.00020.00024.00028.00032.00036.000
Vlaamse Gemeenschap
Vlaamse rechtspersonenRust- en ziekenhuisinfrastructuur
PPS-schulden (incl Scholen voor Morgen)
Onderwijs
Sociale huisvestingSchuld BFW afrekening autonomiefactor
Groenestroomcertiﬁcaten2015 2016 2017 2018 2019 2020 2013 2014 2011 2010 2012 2021
 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 72
Om een gunstige rating te behouden, mag de geconsolideerde schuld, met uitzondering van de 
ziekenhuisfinanciering, maximaal 65% van de lopende ontvangsten bedragen. In 2021 is de gecon -
solideerde schuld verder gestegen, maar stegen ook de lopende ontvangsten, zodat de stijging van 
de ratio getemperd wordt in vergelijking met voorgaande jaren. 
Eind 2020 werd de netto-actiefpositie77 van de Vlaamse overheid negatief en daalde het tot -2,3 
miljard euro. Over de netto-actiefpositie eind 2021 wordt pas gerapporteerd in het najaar van 
2022. Daardoor is het niet mogelijk deze ratio ten volle te gebruiken bij de evaluatie van de schul -
devolutie eind 2021. De Vlaamse overheid dient maatregelen te treffen om de netto-actiefpositie al 
op te nemen in het rapport Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer van het betrokken jaar. 
Het Rekenhof heeft bij het rapport Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer  2021 (KSW-rapport) de vol -
gende opmerkingen:
• Het KSW-rapport 2021 kwam tegemoet aan een aantal opmerkingen van vorige jaren: 
 {De aansluiting tussen de rekeningen van de Vlaamse Gemeenschap en Vlaamse rechtsper -
sonen werd toegevoegd (art 104 van het VCO decreet).
 {Er werd een overzicht bijgevoegd van de openstaande beleggingen bij het ministerie en de 
rechtspersonen.
 {Het verschil tussen de geraamde en de effectieve schuld eind 2021 werd geduid. Uit deze rap -
portering blijkt dat het grootste verschil te vinden is bij de directe schuld. Bij de rechtsper -
sonen zijn de afwijkingen ten opzichte van de begroting miniem. 
• Het KSW-rapport geeft nog altijd veel details over de rentelasten van het ministerie (136,5 mil -
joen euro), maar niet over de totale geconsolideerde rente-uitgaven (450,4 miljoen euro). 
77 Dit is het verschil tussen de waarde van de vermarktbare activa en de geconsolideerde schuld, waarbij tijdelijk abstrac -
tie wordt gemaakt van de nog uitstaande overgenomen schuld in het kader van de zesde staatshervorming m.b.t. de 
ziekenhuisfinanciering REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 73
Beleidsuitvoering 2021:  
selectie van onderwerpen
bepaald de verhoogde integratie van beleids- en begrotingsinformatie in zowel begroting als uit -
voeringsrekening, hield voor het Rekenhof de vraag in om in zijn rekeningenrapport op gerichte 
wijze meer aandacht te besteden aan de beleidsuitvoering. 
Dit hoofdstuk beleidsuitvoering biedt – net als in vorige jaren – een analyse van de begrotingsuit -
voering. Een deel geeft een overzicht van de kwaliteit van de begrotings- en beleidstoelichtingen 
(BBT) bij de uitvoering ( 4.1) en van overdrachten van beleidskredieten ( 4.2). Vervolgens komen 
een aantal specifieke, maatschappelijk relevante beleidsthema’s aan bod, die het Rekenhof con -
textueel kadert en koppelt aan de uitvoeringscijfers uit het begrotingsjaar 2021. Het rekeningen -
rapport 2021 gaat zo in op de budgettaire impact van de COVID-19-pandemie ( 4.3), het Vlaams 
relanceplan ( 4.4), de wachtlijstenproblematiek in enkele beleidsdomeinen ( 4.5), de opwekking 
van groene stroom met zonnepanelen ( 4.6) en het Vlaams doelgroepenbeleid ( 4.7).
4.1 Kwaliteit van de BBT bij de begrotingsuitvoering
4.1.1 Over- of onderaanwendingen
Het Rekenhof analyseerde de uitvoering van de begroting 2021. Het onderzocht per beleidsdo -
mein welke begrotingsartikelen significante over- of onderaanwendingen vertoonden. Tijdens het 
begrotingsjaar 2021 werden nog verscheidene coronamaatregelen getroffen. Ook werden relance -
maatregelen genomen en hervormingsprojecten gelanceerd. Het Rekenhof ging na in hoeverre 
de beleids- en begrotingstoelichtingen bij de begrotingsuitvoering (BBT- BU) daarover hebben 
gerapporteerd. 
De meeste BBT-BU gingen op voldoende wijze in op de verschillen tussen het geraamde budget 
en de reële uitvoering. In een aantal toelichtingen kon die duiding nog beter zijn, zoals bij het be -
leidsdomein WVG. Dat heeft niet alle afwijkingen tussen budget en uitvoering volledig toegelicht. 
Het beleidsveld Energie heeft dan weer de eventuele afwijking tussen begroting en uitvoering 
in het inhoudelijk structuurelement (ISE) niet structureel en kwaliteitsvol geduid. De duiding 
van het verschil tussen begroting en uitvoering kan ook bij tal van rechtspersonen beter. Het 
beleidsdomein EWI heeft niets vermeld over de uitvoering van de begroting van de rechtsperso -
nen, behalve over die van het Fonds voor Innoveren en Ondernemen (FIO). Zo ontbreekt bijvoor -
beeld een toelichting over de begrotingsuitvoering door de PMV-groep of door het Fonds voor 
Wetenschappelijk Onderzoek Vlaanderen (FWO). Bij het FIO verstrekt de BBT-BU alleen duiding 
over de uitvoering van de VAK, en niet over de uitvoering van de VEK.
Voor de VDAB licht de BBT-BU de afwijkingen tussen begroting en uitvoering zeer summier 
en algemeen toe, mede doordat zij meermaals meer beleidsmaatregelen heeft samengenomen.   REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 74
Het verdient aanbeveling de afwijkingen niet alleen voor te stellen in absolute cijfers, maar 
ook in uitvoeringspercentages. Het is ook aangewezen de bedragen van de initiële begroting te 
vermelden. 
4.1.2  Kwaliteit van de informatie
De kwaliteit van de verschafte informatie varieert. De BBT-BU van het beleidsdomein Onderwijs 
en Vorming gaat bijvoorbeeld niet diep in op beleidsmatige inhoud en recurrent beleid. Bij de 
centrale financiering van de VMSW, het VWF en School Invest (beleidsdomein Financiën en 
Begroting) is er een onderbenutting van in totaal ongeveer 1 miljard euro. Deze grote onderaan -
wending wordt alleen geduid door te stellen dat deze instellingen minder financiering opvroegen. 
De redenen waarom ze minder financiering nodig hadden, wordt niet vermeld, ook niet in de BBT-
BU van deze instellingen. 
In nagenoeg alle BBT-BU bieden de samenvattingen een goed zicht op de belangrijkste beleids-
initiatieven die in het afgelopen jaar plaatsvonden. De BBT-BU van het beleidsveld Omgeving en 
Natuur heeft echter de belangrijkste beleidsaspecten niet geduid. Deze BBT-BU heeft de klemto -
nen in het beleid en de initiatieven beknopt aangehaald in haar inleiding. 
De voorstelling en bespreking van een ISE is voor de VDAB ondermaats: de BBT-BU nam voor de 
ontvangsten en uitgaven geen totaalbedragen op, maar alleen mutaties. Aan de ontvangstenzijde 
ontbreekt zodoende informatie over het deel dat wordt gefinancierd met andere middelen dan die 
vanuit het departement WSE, namelijk de eigen ontvangsten en de toelagen van de andere depar -
tementen. Aan de uitgavenzijde is er weinig of geen inhoudelijke toelichting gegeven en is het niet 
duidelijk waaraan de middelen zijn besteed. Zo ontbreekt ook informatie over de uitgaven die de 
VDAB met eigen ontvangsten heeft gefinancierd. Ten slotte wijken sommige gegevens af van die 
in de jaarrekening. 
In enkele gevallen zijn de BBT-BU onvolledig. Zo heeft de BBT-BU van het beleidsveld Vlaamse 
Rand onderdelen niet ingevuld. De BBT-BU vermelden meestal wel, maar niet altijd, welke strate -
gische doelstellingen gekoppeld zijn aan welke inhoudelijke structuurelementen. Zij leggen even -
min altijd de koppeling tussen operationale doelstellingen en inhoudelijjke stuctuurelementen, 
bijvoorbeeld de BBT-BU van de beleidsdomeinen EWI en MOW.  
Bijna geen enkele BBT-BU bevat prestatie-informatie in de vorm van indicatoren, op enkele be -
perkte uitzonderingen na. WVG heeft bijvoorbeeld in zeer beperkte mate prestatie-informatie op -
genomen, maar die steunt niet op een vastgelegde indicator en wordt niet afgezet tegen bepaalde 
streefwaarden. De prestatie-informatie beperkt zich voornamelijk tot inputindicatoren (bv. extra 
VTE verwezenlijkt) en start van gesubsidieerde projecten. Bij het beleidsdomein MOW stemt de 
opgenomen informatie over realisaties niet altijd overeen met andere rapporteringen of informa -
tie waarover het Rekenhof beschikt vanuit zijn audits. Zo rapporteert de BBT-BU over het aantal 
gevaarlijke punten weer op een andere wijze dan de gegevens die het Rekenhof ontving voor de 
audit die het recent afrondde. Prestatie-informatie opnemen in de vorm van indicatoren was wel 
nog geen verplichting. Het verdient overigens aanbeveling in de toekomst een lijst met gekozen 
indicatoren op te nemen als bijlage bij de BBT- BU.
De BBT-BU hebben de coronamaatregelen soms niet geduid, waar dat mocht worden verwacht. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 75
De BBT-BU verwijzen doorgaans naar de relancemaatregelen, maar niet naar een monitoringrap -
port. De relance-voortgangsrapporteringen gaan alleen over de uitvoering van de relancekredie -
ten (158 projecten voor in totaal 4,3 miljard euro), en niet over de uitvoering van het extra budget 
voor de 22 hervormingsprojecten. Voor een toelichting daarover hebben zij verwezen naar de 
jaarlijkse beleids-en begrotingstoelichtingen van de betrokken beleidsdomeinen. Het Rekenhof 
heeft nagegaan in hoeverre effectief werd gerapporteerd over de hervormingsprojecten in de BBT-
BU. De meeste BBT-BU hebben niet gerapporteerd met een duidelijke verwijzing naar het hervor -
mingstraject. Van de 22 hervormingsprojecten wordt maar over zes projecten gerapporteerd in de 
betrokken BBT’s. Het Rekenhof beveelt aan om ook in de volgende voortgangsrapportages en de 
BBT-BU te rapporteren over de hervormingsprojecten, gelet op de belangrijke budgetten.
4.1.3 Conclusies
De BBT-BU zijn een belangrijke stap naar meer beleidstransparantie. In de meeste gevallen is de 
kwaliteit van de BBT- BU goed, zij het met uitschieters in beide richtingen. Meestal verstrekken 
zij voldoende duiding over zowel de evolutie van de beschikbare kredieten, als de reële uitvoe -
ring, maar voor sommige beleidsvelden moet die duiding nog verbeteren. Geleidelijk aan zou ook 
prestatie-informatie in de vorm van indicatoren zijn intrede moeten doen in de BBT-BU. Op die 
manier zouden zij het gerealiseerde beleid op een objectieve en correcte manier in streefcijfers 
uitdrukken. De BBT bij de begrotingsopmaak 2021 namen hier en daar al indicatoren op. De BBT-
BU maakten doorgaans geen melding van indicatoren, op enkele uitzonderingen na. Als de evolu -
tie van die indicatoren in de BBT-BU gerelateerd wordt aan het gevoerde beleid, kan er sprake zijn 
van prestatie-geïnformeerd begroten. 
4.2 Overdrachten van beleidskredieten 2021
gebruik van begrotingsfondsen in artikel 15. Daarnaast bevat het uitgavendecreet een aantal be -
palingen die de Vlaamse Regering machtigen kredieten van het ene naar het andere begrotings -
jaar over te dragen, wat een uitzondering is op het principe van de eenjarigheid van de begroting. 
flexibel budgetbeheer, waarbij kredieten vlot van jaar op jaar kunnen worden overdragen. Dat kan 
nuttig zijn als een precieze inschatting van de vereiste kredieten in een begrotingsjaar moeilijk 
is. Het is bijvoorbeeld mogelijk dat een overheidsopdracht niet meer tijdig gegund raakt. De over -
dracht van de betrokken kredieten zorgt er dan voor dat de kredieten niet vervallen op het einde 
van het jaar en automatisch ter beschikking blijven in het volgend jaar.
Deze technieken maken de begroting minder transparant. Parlementsleden kunnen moeilijker 
volgen hoeveel kredieten in een bepaald jaar ter beschikking zijn voor beleid, want de begrotings -
tabellen tonen niet de saldi van begrotingsfondsoverdrachten en de overgedragen kredieten van 
vorig jaar78. Daarbij is het niet duidelijk in welke mate de overgedragen kredieten effectief voor 
beleid kunnen worden aangewend, doordat in het kader van de begrotingsdiscipline soms wordt 
78 De VCO legt wel op dat de beleids- en begrotingstoelichting (BBT) informatie moet verstrekken over de overgedragen 
kredieten. Dit is effectief ook het geval. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 76
opgelegd dat de intering op het saldo van een fonds binnen het beleidsdomein moet worden ge -
compenseerd. Tot slot kan de onbeperkte overdraagbaarheid van kredieten leiden tot grote kre -
dietsaldi, die bij onmiddellijke aanwending de begroting zwaar belasten. 
Het Rekenhof heeft, net zoals in vorige rekeningenrapporten, de evolutie van de overgedragen 
kredieten langs begrotingsfondsen en overdrachtsbepalingen onderzocht. 
De onderstaande grafiek toont de evolutie van de onbelaste saldi van de begrotingsfondsen.
Figuur 2 – Evolutie van het onbelaste saldo van de begrotingsfondsen (in miljoen euro)
In de algemene rekening 2021 stegen de overgedragen vereffeningskredieten op fondsen niet 
meer. Eind 2020 werd nog 984,4 miljoen euro overgedragen naar 2021. Eind 2021 daalde die over -
dracht tot 961,4 miljoen euro. De overdracht van variabele vastleggingskredieten daalde van  
748,8 miljoen euro eind 2020 tot 728,8 miljoen euro eind 202179. De daling situeert zich vooral bij 
het klimaatfonds.
De belangrijkste saldi (VAK) bevinden zich op het klimaatfonds (122,2 miljoen euro), het ener -
giefonds (159,4 miljoen euro), het verkeersveiligheidsfonds (109,1 miljoen euro) en het fonds on -
roerende goederen bij Kanselarij, Bestuur, Buitenlandse Zaken en Justitie (54,5 miljoen euro).  
In vergelijking met de situatie eind 2020 is er één begrotingsfonds met een belangrijk saldo bijge -
komen, namelijk: het middelenfonds in het beleidsdomein Onderwijs en Vorming, dat de terug -
vorderingen van lonen onderwijs verwerkt (103,3 miljoen euro). 
79 Het cijfer voor de overdracht van 2020 naar 2021 wijkt licht af van het cijfer dat de jaarrekening 2020 rapporteerde wegens 
correcties die in 2021 op transacties uit voorgaande jaren zijn uitgevoerd. De jaarrekening heeft de afwijkingen toegelicht. 
2021 2020 2019 2018 2017 2016 2015 2014
Variabel VAK Variabel VEK02004006008001.0001.200 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 77
De begroting 2021 telt 62 begrotingsfondsen, waaraan 120 uitgavenartikelen80 gekoppeld zijn 
(zie het overzicht van de begrotingsfondsen in het middelendecreet). Sommige van die artikelen 
droegen geen of bijna geen saldo over: 38 artikelen droegen eind 2021 minder dan 100.000 euro  
onbelaste vastleggingskredieten over; 70 artikelen droegen minder dan 1 miljoen euro over. Samen 
droegen zij slechts 15,1 miljoen euro kredieten over. Voor 30 begrotingsartikelen werd tussen 2020 
en 2021 geen verschil opgetekend in het overgedragen VAK. Voor 23 begrotingsartikelen werden 
in de loop van 2021 geen nieuwe verbintenissen geboekt. 
De onderstaande tabel geeft voor de belangrijkste fondsen een overzicht van de evolutie van het 
onbelast saldo ten opzichte van 2020. 
Tabel 18 – Evolutie van de onbelaste saldi van de belangrijkste begrotingsfondsen (in miljoen euro)
Overdracht VAK Overdracht VEK
2020 2021 Evolutie 2020 2021 Evolutie
Klimaatfonds 248,1 122,2 -126,0 266,3 138,8 -127,5
Energiefonds 120,8 159,4 +38,4 216,7 265,5 +48,8
Verkeersveiligheidsfonds 106,9 109,1 +2,1 165,4 163,2 -2,2
Onroerende goederen (deel 
bouwprojecten)51,3 54,5 +3,2 64,1 61,4 -2,7
Terugvordering lonen 
onderwijs42,1 103,3 +61,2 42,1 103,3 +61,2
Andere 179,3 180,4 +1,1 229,7 229,2 -0,5
Totaal 748,8 728,8 -20,0 984,4 961,4 -23,0
Bron: Algemene rekeningen 2020 en 2021 
Klimaatfonds
Het saldo van het klimaatfonds daalde in 2021 met meer dan 120 miljoen euro doordat het fonds 
maar 13 miljoen euro kasontvangsten81 boekte, 171,7 miljoen euro minder dan in 2020. Tot op he -
den is er nog geen beslissing over de intra-Belgische lastenverdeling voor de periode 2021-2030, 
met inbegrip van de verdeling van de Belgische veilingopbrengsten tussen de federale staat en de 
gewesten vanaf 1 januari 2021. De betrokken parlementen moeten die nieuwe of een geamendeer -
de samenwerkingsovereenkomst ook nog decretaal bekrachtigen. Daardoor ontbreekt sinds ja -
nuari 2021 de juridische grondslag om het Vlaamse aandeel in de veilingopbrengsten te vorderen.
De Vlaamse overheid verwacht dat Vlaanderen 52,76 % van de Belgische veilinginkomsten zal 
blijven ontvangen. Op grond van de situatie van 20 december 2021 zou Vlaanderen mogelijk  
281,3 miljoen euro bijkomende ontvangsten kunnen hebben geïnd82. 
80 Zie werkblad VO 11C van de algemene rekening 2021 van het ministerie 
81 Met inbegrip van 124.627 euro terugvorderingen van subsidies in het kader van goedgekeurde projecten gefinancierd van -
uit het klimaatfonds en één terugstorting uit het energiefonds van 936.142,53 euro (ongebruikt saldo Stroomversnelling).
82 ESR-matig worden de opbrengsten Vlaamse klimaatmiddelen 2021 bepaald door de veilingopbrengsten tussen 1 mei 2020 
en 30 april 2021. De 75 miljoen euro die het jaarverslag vermeldt, heeft alleen betrekking op de gerapporteerde opbreng -
sten in de periode van 1 januari 2021 tot 30 april 2021 en werd in 2021 langs een overlopende rekening in resultaat genomen. 
Op jaarbasis of in het boekjaar 2021 ( accrual -basis) had de Vlaamse overheid 281,3 miljoen kunnen vorderen en innen. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 78
In lijn met wat de Vlaamse Regering voorzag83, zijn van de klimaatmiddelen 49,5 miljoen euro 
vastleggings- en 50,5 miljoen euro vereffeningskredieten gebruikt voor nieuwe klimaatmaatrege -
len en internationale klimaatfinanciering, hoofdzakelijk via interne stromen naar andere entitei -
ten van de Vlaamse overheid. 
De uitgaven voor de Indirect Carbon Leakage , geprefinancierd door het Fonds voor Innoveren en 
Ondernemen (Hermesfonds), worden het volgende jaar gecompenseerd uit het klimaatfonds.  
De steun wordt uitbetaald op basis van benchmarks  en de reële koolstofprijs. Door een sterke toe -
name van de koolstofprijs steeg de terugbetaling in 2021 van 35,9 miljoen tot 89,9 miljoen euro.
Het saldo van de beschikbare vastleggingskredieten bedroeg zodoende op 31 december 2021 nog 
122,1 miljoen euro. Daarvan is nog 31,4 miljoen euro nodig voor de financiering van de resteren -
de mitigatiemaatregelen 2021 (vijfde bestemmingsronde Vlaams klimaatfonds), gefinancierd met  
cofinanciering in functie van de kostenefficiëntie uit het klimaatfonds84. Het effectief beschikbare 
vastleggingskrediet bedroeg eind 2021 90,7 miljoen euro. 
Een belangrijke kanttekening daarbij is dat de terugbetaling uit het klimaatfonds van 137,8 mil -
joen euro in 2022 aan het Fonds voor Innoveren en Ondernemen voor de prefinanciering van de 
compensatie indirecte emissiekosten voor het emissiejaar 2020/aanvraagjaar 2021, wordt aangere -
kend op de reguliere kredieten van de uitgavenbegroting 2022, in plaats van op het klimaatfonds. 
De toelage kan niet meer gedekt worden met de kasmiddelen die dat fonds ontving tot en met 
2020.
In december 202185 en februari 202286 werden de eerste nieuwe (geprefinancierde) klimaatmaat -
regelen voor 2022 aangekondigd. De Vlaamse Regering raamt de vrije beleidsruimte in 2022, met 
inachtneming van de goedgekeurde principes voor het aangepaste bestedingskader87, op 213,6 
miljoen euro, waarvan 7,3 miljoen euro bestemd is voor internationale klimaatfinanciering en 
206,3 miljoen euro voor bijkomende Vlaamse mitigatiemaatregelen88.
De ontvangsten van het energiefonds bestaan vooral uit de energieheffing, de supercap-heffing89 
en boetes. De uitgaven van het fonds omvatten vooral premies, subsidies en projecten in kader van 
het energiebeleid, de aankoop van groenestroom- en warmtekrachtcertificaten en leningen aan 
noodkopers. Het onbelaste VAK-saldo nam in 2021 toe met 38,4 miljoen euro, het onbelaste VEK-
saldo met 48,8 miljoen euro. Deze toenames zijn vooral veroorzaakt door twee, in 2021 kasmatig 
geïnde boetes voor een energieleverancier die te weinig groenestroomstroomcertificaten had in -
gediend, waarvoor in 2021 een dading werd gesloten (samen 22,7 miljoen euro). Daarenboven ken -
de 2021 minder verbintenissen door een vertraging bij de uitvoering van relanceproject 126 ( calls  
83 Mededeling van 18 december 2020 aan de Vlaamse Regering over de aanpak van de besteding van de middelen van het 
Vlaams Klimaatfonds in 2021.
84 Visienota VR 2020 1109 DOC 0985/1BIS.
85 Bis-Mededeling van de Vlaamse Regering VR 2021 1712 DOC 0459/1BIS.
86 Bis-Mededeling aan de Vlaamse Regering VR 2022 2502 MED 0073/1BIS.
87 Visienota VR 2021 2910 DOC 1220/1BIS.
88 Maatregelen om de uitstoot te verminderen.
89 Een heffing die energie-intensieve bedrijven toelaat de kosten ten gevolge van de quotumplicht (groene energie en warm -
tekrachtkoppeling) te beperken. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 79
groene warmte), doordat minder projecten voor groene warmte werden ingediend bij de eerste call 
dan verwacht. De impact daarvan bedraagt 13,5 miljoen euro.
De begrotingsaanpassing raamde de ontvangsten op het verkeersveiligheidsfonds op 37,3 miljoen 
euro. Het fonds ontving uiteindelijk 40,1 miljoen euro, waarvan 3,4 miljoen euro uit de relance -
provisie voor project VV039 - Versnelling investeringen in veilige schoolroutes . Voor dat relance -
project heeft het verkeersveiligheidsfonds al 4,1 miljoen euro vastgelegd. In 2021 zijn 41,3 miljoen 
euro vastleggingen en 45,7 miljoen euro vereffeningen aangerekend. Het fonds bleef in 2021 een 
groot onbelast saldo overdragen (109,1 miljoen euro VAK). Dat saldo heeft grotendeels betrek -
king op de vereffening in 2019 van het FIA (Fonds voor Voorzieningen van Openbaar Nut voor de 
Inspectie van Automobielen), waardoor in totaal 106,4 miljoen euro naar het verkeersveiligheids -
fonds stroomde. Dat was een ESR 8-ontvangst, die geen invloed heeft op het vorderingensaldo 
van de Vlaamse overheid. Het is nog altijd niet duidelijk hoe en waarvoor deze middelen zullen 
worden aangewend. 
Fonds onroerende goederen 
De middelen van het fonds onroerende goederen in het beleidsdomein Kanselarij en Bestuur zijn 
bedoeld als aanvulling op de middelen in de reguliere begroting voor het beheer van het vast -
goed van de Vlaamse overheid. Op het luik bouwprojecten waren voor 2021 in totaal 52,9 miljoen 
euro vastleggingskredieten beschikbaar. Daarvan wendde het beleidsdomein slechts 1,6 miljoen 
euro effectief aan. Het VEK-budget bedroeg 65,1 miljoen euro, waarvan 7,0 miljoen euro werd 
aangewend.
Het Agentschap Facilitair Bedrijf (AFB) beoogt jaarlijks maar een deel van de beschikbare midde -
len aan te spreken. Het blokkeerde daarvoor 25,9 miljoen euro VAK en VEK. De BBT beperkte zich 
ook tot het kredietgedeelte dat het AFB wilde aanspreken. Deze systematische niet-aanwending 
van middelen werkt de opbouw van het saldo in de hand.
Het beleidsdomein Kanselarij en Bestuur stelde in 2021 ook een budget van 19,4 miljoen euro VAK 
ter beschikking op het begrotingsartikel initiatieven om gericht in te spelen op de grootstedelijke 
effecten binnen de Vlaamse Rand , vaak omschreven als het Randfonds . Het gebruikte daarvan maar 
3,7 miljoen euro (19%) en schoof 3,1 miljoen euro door naar andere beleidsdomeinen en entiteiten. 
Het VEK bedroeg 3,8 miljoen euro, waarvan het fonds 0,6 miljoen euro effectief aanwendde (17%).
Het Randfonds is eigenlijk geen begrotingsfonds, dat specifieke ontvangsten voorbehoudt voor 
specifieke uitgaven, maar een budget waarmee de minister uitgaven kan doen die zich niet be -
perken tot initiatieven in het kader van de grootstedelijke effecten in de Vlaamse rand. De minis -
ter kan de middelen ook overhevelen naar andere beleidsdomeinen. Het resterende budget gaat 
telkens naar het volgende begrotingsjaar. Het Rekenhof merkt op dat deze manier van werken de 
principes van de eenjarigheid en specialiteit van de begroting niet respecteert. De combinatie van 
de geplande niet-aanwending van kredieten met een overdrachtsbepaling getuigt niet van een 
correct budgettair beleid.  REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 80
Fonds terugvordering lonen onderwijs (middelenfonds)  
In het beleidsdomein Onderwijs en Vorming werd eind 2015 een middelenfonds  opgericht90, met 
alle ontvangsten uit de terugvorderingen van salarissen en salaristoelagen. Het beleidsdomein 
dient de fondsmiddelen aan te wenden voor de betaling van salarissen, salaristoelagen of andere 
uitgaven ten voordele van het Vlaams onderwijs. In de periode 2017-2021 kende het saldo van het 
middelenfonds sterke schommelingen.
Tabel 19 – Evolutie 2017-2021 van het middelenfondssaldo
Saldo (VAK=VEK)
2017 47,2
2018 1,0
2019 36,2
2020 42,1
2021 103,3
Bron: Algemene rekeningen 2017-2021 
De basiskredieten zijn in de periode 2017-2019 volledig aangewend. In 2020 deed zich een beperkt 
overschot voor (3 miljoen euro), dat in 2021 steeg tot 30 miljoen euro. De realisatiegraad bedroeg 
echter nog altijd 99,63 % op een totaalbudget van 8,1 miljard euro91). De inkomsten van het mid -
delenfonds stegen in de periode 2017-2021 gestaag door het stijgend aantal personeelsleden ten 
laste van het werkingsbudget van wie de lonen werden teruggevorderd. De uitgaven schommelden 
sterk. In 2018 stegen ze sterk doordat de basisloonkredieten toen niet volstonden en op de buffer 
werd ingeteerd. Het saldo van het begrotingsfonds daalde in dat jaar dan ook tot 1 miljoen euro, 
terwijl de administratie een buffer van 40 miljoen euro wenst te handhaven. Daarom heeft zij be -
sloten de uitgaven op het fonds in 2019 te beperken en in meer basiskredieten te voorzien, om het 
fondssaldo opnieuw op te bouwen. 
In 2021 waren de uitgaven op het fonds laag doordat minder basisloonkredieten gebruikt wer -
den ingevolge het lerarentekort en de coronamaatregelen, waardoor de onderwijsadministratie 
de omkadering niet kon invullen (afstandsonderwijs, geen vervangingen). Dat had ook minder 
middelenfondsuitgaven tot gevolg (47,2 miljoen euro minder dan in 2020). Het saldo van het be -
grotingsfonds bedroeg eind 2021 daardoor 103,3 miljoen euro.
4.2.3 Overdrachtsbepalingen
Overdrachtsbepalingen droegen eind 2021 3.598,4 miljoen euro vastleggingskredieten naar 2022 
over, 2.183,1 miljoen euro meer dan eind 2020. De belangrijkste oorzaak van deze stijging is de 
overdracht van de relanceprovisie (2.571,0 miljoen euro). 
90 Opgericht bij decreet van 18 december 2015 houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2016, art 55.
91 Alle lonen van de onderwijzers kleuter- en leerplichtonderwijs (dus basis- en secundair onderwijs), meer specifiek de begro -
tingsartikelen FC0-1FDD2DA-WT lonen basisonderwijs , FC0-1FDD2DD-WT lonen secundair onderwijs en FC0-1FDD2DG-
WT specifieke loonbetalingen. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 81
Figuur 3 – Evolutie van de overgedragen vastleggingskredieten (in miljoen euro)
De grootste overdrachten situeerden zich opnieuw in de beleidsdomeinen Financiën en Begroting 
(2.878,3 miljoen euro) en Mobiliteit en Openbare Werken (491,2 miljoen euro). Behalve die zeer 
grote overdrachten, boekten een aantal begrotingsartikelen kleine overdrachten. Eind 2021 droe -
gen vier begrotingsartikelen minder dan 1 miljoen euro over, waaronder drie met een overdracht 
van minder dan 2 % van hun totale budget. De vraag rijst of het nuttig is dergelijke overdrachts -
bepalingen aan te houden.
De totale overdracht steeg met meer dan 2 miljard euro. Deze stijging is vrijwel volledig te wijten 
aan de relanceprovisie. Voor het relanceplan Vlaamse Veerkracht was in een vastleggingsbudget 
van 4,3 miljard euro voorzien, waarvan het niet aangewende gedeelte naar 2022 overgedragen 
werd92. De aanwending van de relanceprovisie bedroeg in 2021 1.729,0 miljoen euro. Dat bracht 
de overdracht op 2.571,0 miljoen euro ( 4.4 biedt meer informatie over de relanceverrichtingen). 
Voor het begrotingsartikel provisie voor de aanpassing van de lonen met toepassing van CAO’s en 
voor uitgaven in het kader van de monitoring (CB0-1CBG2AB-PR) is 160,9 miljoen euro overgedra -
gen naar 2022. 102,3 miljoen euro ervan betreft het zogenaamde bufferkrediet: in 2021 bedroeg 
dit krediet 200 miljoen euro, waarvan 100 miljoen euro was overgedragen uit 2020. Het buffer -
krediet werd in 2021 gebruikt om de vroeger dan voorziene overschrijding van de spilindex op te 
vangen. De begrotingsaanpassing 2021 voorzag voor de indexering van lonen en sociale uitkerin -
gen maar in een provisie van 62,5 miljoen euro, omdat de overschrijding van de spilindex pas in  
92 CB0-1CBG2AH-PR, provisies voor relanceplan Vlaamse veerkracht . Artikel 9 van het uitgavendecreet bij de begrotingsop -
maak 2021 stipuleerde dat het onbelaste vastleggingskrediet eind 2021 overgedragen mocht worden naar het begrotings -
jaar 2022.05001.0001.5002.0002.5003.0003.5004.000
F &B MOW Totaal2019 2020 2017 2018 2015 2014 2016 20211.083,4
880,3
1.008,7
846,4
1.089,6
883,4
1.358,3
3.598,4141,5
172,8
131,0
110,6
505,7837,1
604,5
594,6
477,1
513,4
439,6 377,1
364,8 790,8
2.879,8 491,2 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 82
oktober 2021 werd verwacht. Aangezien de spilindex al in augustus 2021 werd overschreden, was 
er een tekort aan vereffeningskredieten op de indexprovisie van 97,7 miljoen euro, waarvoor een 
beroep werd gedaan op het bufferkrediet. Het tekort situeerde zich alleen aan de vereffeningszijde 
van de indexprovisie. Aan de vastleggingszijde was op het jaareinde nog 35 miljoen euro vastleg -
gingskrediet beschikbaar, de overdracht uit 2020, die opnieuw werd overgedragen naar 2022.
23,5 miljoen euro provisiekredieten voor de financiering van uitgaven met de winsten van de na -
tionale loterij werd overgedragen naar 2022. Ook dit krediet was al overgedragen uit 2020 en bleef 
weer ongebruikt. 
Door in 2021 tegemoet te komen aan de bevindingen van het Rekenhof, daalde de kredietover -
dracht op het begrotingsartikel actief schuldbeheer  (CB0-1CEX2BA-PA), dat kredieten bevat voor 
de participaties die het departement Financiën en Begroting mee opvolgt, onder meer in de PMV, 
Lantis en de LRM, sterk, van 523,8 miljoen euro (overdracht 2020-2021) naar 96,3 miljoen euro 
(overdracht 2021-2022). In 2021 deed het departement in het bijzonder nog achterstallige vast -
leggingen voor nog niet vastgelegde verbintenissen uit het verleden: kapitaalvolstortingen bij de 
PMV (100 miljoen euro bij het Tina-fonds en 37,5 miljoen bij de ex-VMH) en een kapitaalvolstor -
ting bij de Vlaamse Havens (45 miljoen euro). In 2021 werd ook 245 miljoen euro vastgelegd voor 
het startkapitaal van het Welvaartsfonds (deel Vlaams Herstelplan) bij de PMV en de LRM, waar -
voor eveneens ongebruikte overgedragen vastleggingskredieten uit 2020 werden aangesproken. 
Samen met de nagenoeg volledige uitvoering van de begroting 2021, zorgde het gebruik van deze 
overgedragen kredieten voor een sterke inperking van de kredietoverdracht, wat de transparantie 
van de beleidskredieten voor participaties verhoogt.
Ook een aantal begrotingsartikelen in het beleidsdomein MOW kende eind 2021 weer grote over -
drachten. De twee grootste betroffen de begrotingsartikelen leefbaarheidsprojecten in de stedelij -
ke zones rond de ring om Antwerpen (MB0-1MHH2RD-WT; 247,5 miljoen euro93) en participaties 
combimobiliteit en cofinanciering spoor (MB0-1MEH2EC-PA; 118 miljoen euro). 
• Het eerste begrotingsartikel betreft het zogenaamde overkappingsfonds . De overdracht werd in 
2017 gecreëerd met de ongebruikte kredieten van het beleidsdomein MOW voor leefbaarheids -
projecten in het kader van de Oosterweelverbinding94. Van de eerste reeks geplande leefbaar -
heidsprojecten zijn alleen die op de linkeroever in uitvoering. 
• Het tweede begrotingsartikel bevat sinds 2018 kredieten voor participaties in de uitbouw van 
geïntegreerde mobiliteitsknooppunten (zoals randparkings), de optimale afstemming van de 
verschillende vervoersmodi en toevoegingen aan het kapitaal van de luchthavenmaatschap -
pijen. Sindsdien zijn op dit artikel noch participaties, noch kapitalisaties vastgelegd en ging het 
beschikbare VAK (19 miljoen euro voor kapitalisaties en 99 miljoen euro voor combimobiliteit) 
over naar 2022. Op het ogenblik van de rekeningencontrole was ook in 2022 nog niets aangere -
kend op de VAK en VEK, en waren nog altijd geen concrete projecten in het vooruitzicht. 
93 12,5 miljoen euro is voorlopig geblokkeerd op dat begrotingsartikel om bijkomende uitgaven van 2021 nog aan te rekenen. 
Het effectief onbelast saldo bedraagt ongeveer 235,1 miljoen euro.
94 Zie ook het beoordelingsverslag van het Rekenhof bij de voortgangsrapportage van maart 2022 over het Toekomstverbond. 
Vlaams Parlement, 66 (2019-2020) nr.11 van 21 maart 2022. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 83
Elk jaar opnieuw dragen begrotingsfondsen en overdrachtsbepalingen, in afwijking van het eenja -
righeidsbeginsel van de begroting, een belangrijk deel van de kredieten van de uitgavenbegroting 
over naar het volgende jaar. Bij de initiële begroting 2021 bedroegen de gestemde vastleggingskre -
dieten 55.592,0 miljoen euro. Daar kwamen nog 2.083,9 miljoen euro overgedragen kredieten bij 
via overdrachtbepalingen of fondsen95. Dat komt neer op 3,75% van de gestemde kredieten. 
4.3 Impact van de coronapandemie op de rekening 2021
In zijn rekeningenrapport over 2020 beschreef het Rekenhof de impact van de coronapandemie 
op de rekening 2020. Volgens de Vlaamse minister van Financiën en Begroting96 werden 3.503,4 
miljoen euro vastleggingskredieten en 3.481,2 miljoen euro vereffeningskredieten voor corona -
maatregelen in 2020 herverdeeld naar de beleidsdomeinen. Daarvan werd 3.227,9 miljoen euro 
effectief uitgegeven. De effectieve kostprijs van de maatregelen is moeilijk te bepalen, doordat niet 
alle maatregelen volledig met de provisie gefinancierd zijn, maar ook deels met eigen middelen 
van de beleidsdomeinen. Het Rekenhof beschreef ook de budgettaire impact die niet rechtstreeks 
uit de crisismaatregelen voortvloeide. Het ging in dat geval om lagere ontvangsten uit (gewest)
belastingen97 en bij rechtspersonen98, maar ook om lagere werkingskosten of fiscale uitgaven99. 
Het Rekenhof besloot dat de COVID-19-crisis in 2020 een grote budgettaire impact op de Vlaamse 
overheid had, die zich door de diversiteit van de maatregelen uitspreidde uit over alle beleidsdo -
meinen, maar dat de rekening 2020 het niet mogelijk maakte de totale budgettaire impact van de 
crisis precies vast te stellen.
Ook de cijfers in de rekening over 2021 tonen alleen de kostprijs van de maatregelen die met de 
centrale provisie zijn gefinancierd, hoewel niet alle maatregelen volledig met de provisie zijn ge -
financierd. Enkele beleidsdomeinen rekenden opnieuw een deel van de budgettaire impact op de 
eigen middelen aan of zelfs op al eerder voorziene middelen voor uitbreidingsbeleid. 
De grootste impact van de coronapandemie op de inkomsten 2020 hield verband met de groeiver -
traging en de gevolgen daarvan op de ontvangsten via de bijzondere financieringswet (BFW). In 
2021 hernam de groei, en herstelden ook de BFW-inkomsten. Vergeleken met de meerjarenraming 
(van voor corona) is er sprake van ongeveer één jaar structurele vertraging, wat een impact heeft 
van ongeveer 2 miljard euro.
Het Rekenhof heeft met een bevraging van de entiteiten van de Vlaamse overheid en onderzoek 
van de uitvoering van de begroting getracht een overzicht te bieden van de impact van de corona -
crisis op de Vlaamse overheidsfinanciën. Het was evenwel onmogelijk een exhaustief overzicht te 
bieden. Het onderstaande overzicht mag dan ook niet worden beschouwd als definitief en volledig.
95 Zie ook de jaarrekening van het MVG, VO 11a.1 en VO11c.1.
96 Presentatie in de commissie Financiën en Begroting van het Vlaamse Parlement op 16 maart 2021.
97 De ontvangsten uit de bijzondere financieringswet lagen 2.115,0 miljoen euro lager en die uit de gewestbelastingen 77 
98 Volgens de BBT bij de uitvoering bedroeg de negatieve impact op de eigen ontvangsten 110,9 miljoen euro, waaronder 11,5 
miljoen euro bij de VRT, 9,2 miljoen euro bij Opera Ballet Vlaanderen, 11,5 miljoen euro bij Tunnel Liefkenshoek en 10,8 
miljoen euro bij de VLM.
99 Bv. dienstencheques. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 84
Per beleidsdomein geeft het overzicht voor elke maatregel de oorspronkelijk begrote, budgettaire 
impact100 w e e r ,  al s o o k  d e  ui tv o e rin gs c i j f e r s  o p  31  d e c e m b e r  20 21 .  D i e  ui tv o e rin gs c i j f e r s  b e tr e f -
fen de uitgaven die volgens de aanrekeningsregels bij het begrotingsjaar 2021 horen. Zij komen 
niet altijd overeen met de daadwerkelijk aangerekende vereffeningskredieten. Waar het dat nodig 
achtte, heeft het Rekenhof de verschillen toegelicht. In sommige gevallen heeft het ook de maatre -
gelen die in 2021 zijn genomen en een impact hebben op het begrotingsjaar 2022, in het overzicht 
4.3.2 Herverdeling van de coronaprovisie 2021
De initiële begroting 2021 voorzag in een provisie van 1,0 miljard euro om de gevolgen van de crisis 
en de sanitaire maatregelen te ondervangen. De aangepaste begroting 2021 verhoogde die provisie 
tot 1,85 miljard euro en bij de tweede aanpassing werd nog 130,0 miljoen euro toegevoegd. Met die 
provisie financiert de Vlaamse Regering de maatregelen die de beleidsdomeinen treffen om de 
gevolgen van de pandemie in te dijken. In 2021 vonden tien herverdelingen plaats, waarna in de 
provisie nog 91,2 miljoen euro vastleggingskredieten en 211,3 miljoen euro vereffeningskredieten 
overbleven. Deze kredietsaldi werden niet naar 2022 overgedragen.
Tabel 20 – Overzicht herverdeling coronaprovisie 2021 (in miljoen euro)
Vastleggingskredieten Vereffeningskredieten
Initiële begroting 2021 1.000,0 1.000,0
Aangepaste begroting 2021 850,0 850,0
Tweede aangepaste begroting 2021101130,0 130,0
Totaal provisie 1.980,0 1.980,0
Totaal herverdelingen -1.888,8 -1.768,7
Saldo 2021 91,2 211,3
Bron: RH op basis van herverdelingsbesluiten
De onderstaande grafiek toont de herverdelingen voor 2021 per beleidsdomein.
Figuur 4 – Overzicht herverdeling coronaprovisie 2021 (in miljoen euro)
100  Voor de meeste maatregelen betreft dat de budgettaire impact die was geraamd in de nota aan de Vlaamse Regering bij 
het besluit waarmee de maatregel genomen werd. In specifieke gevallen werd rekening gehouden met aanpassingen die 
later nog plaatsvonden.
101 Toevoeging van de compensatie van de onderaanwending van de jobbonus voor werknemers en zelfstandigen aan de coro -
naprovisie tijdens de begrotingsberaadslaging 2021.OV CJSM42,6679,37
MOW119,72
KBBJ246,27
WVG549,41
EWI851,37 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 85
4.3.3 Herverdeling van de coronaprovisie 2022
In de initiële begroting 2022 nam de Vlaamse Regering 500,0 miljoen euro vastleggingskredieten 
en 700,0 miljoen euro vereffeningskredieten op in de algemene coronaprovisie102 en 40,0 miljoen 
euro vastleggings- en vereffeningskredieten in een specifieke coronaprovisie voor het beleidsdo -
mein WVG103. Op 11 maart 2022 herverdeelde zij 13,1 miljoen euro vastleggingskredieten en 98,6 
miljoen euro vereffeningskredieten uit de algemene coronaprovisie en 40,0 miljoen euro vastleg -
gings- en vereffeningskredieten uit de specifieke coronaprovisie. Op 22 april 2022 herverdeelde 
zij nog eens 88,5 miljoen euro van de algemene coronaprovisie voor de recuperatie van middelen 
waarmee de beleidsdomeinen COVID-19-gerelateerde uitgaven financierden104.
Tabel 21 – Overzicht herverdeling coronaprovisie 2022 (in miljoen euro)
Initiële begroting 2022 – FB 500,0 700,0
Initiële begroting 2022 – WVG 40,0 40,0
Totaal provisie 540,0 740,0
Totaal herverdelingen (tot 22/04/2022) -131,2 -227,2
Saldo provisie 408,8 512,8
102  Amendement nr. 22 – Vlaams Parlement, document 15 (2021-2022) – Nr. 5, d.d. 3 december 2021 – Amendementen op 
het ontwerp van decreet houdende de uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2022 
– CB0-1CBG2AB-PR.
103 GE0-1BBF2JA-PR – Uitgaven in het preventief gezondheidsbeleid n.a.v. COVID-19.
104  Daarbuiten herverdeelde de Vlaamse Regering nog 40,0 miljoen euro vastleggings- en vereffeningskredieten vanuit het 
beleidsdomein WVG. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 86
4.3.4 Economie, Wetenschap en Innovatie
De onderstaande tabel overziet de coronamaatregelen in het beleidsdomein Economie, Wetenschap 
en Innovatie.
Tabel 22 – Uitvoering van de coronamaatregelen 2020 en 2021 in EWI
Raming 
2020Raming 
2021Uitvoering 
2021
Corona hinder- en sluitingspremie 552,0 1.161,0
Corona compensatiepremie 318,0 236,9
Corona ondersteuningspremie 177,0 71,2
Globalisatiemechanisme 2020 108,0 108,0 -43,5
Vlaams beschermingsmechanisme (1) 80,0 56,2
Vlaams beschermingsmechanisme (2) 200,0 175,0
Vlaams beschermingsmechanisme (3) 372,5 73,4 109,6
Vlaams beschermingsmechanisme (4) 202,6 204,0
Vlaams beschermingsmechanisme (5) 304,5 257,0
Vlaams beschermingsmechanisme (6) 141,0 128,0
Vlaams beschermingsmechanisme (7) 16,6 9,0
Vlaams beschermingsmechanisme (8) 28,6 28,0
Globalisatiemechanisme 2021 93,0 -
Terugvorderbaar voorschot events 50,0 9,7 50,0 38,3
Omboekingspremie evenementen 10,0 0,2
Compensatieregeling FWO, Syntra en FTI 5,9 5,9
Totale rechtstreekse steun 1.857,5 1.891,4 852,2 736,5
Waarborgen (Gigarant + PMV/z) 1.600,0 221,3 369,3
Achtergestelde leningen PMV 500,0 101,4 70,1
Achtergestelde leningen LRM 5,0 4,6
Heropstartlening 105,0 105,3
Handelshuurlening 100,0 3,7 15,5
Totaal waarborgen en leningen (ESR 8) 2.200,0 326,4 110,0 564,8
Fonds voor Innoveren en Ondernemen (FIO) – Vlaams beschermingsmechanisme
De hinder- en sluitingspremie, de compensatiepremie, de ondersteuningspremie, het globalisatie-
mechanisme 2020 en de premies in het kader van de (eerste) twee Vlaamse beschermingsmecha -
nismen (1.808,3 miljoen euro) vielen volledig ten laste van 2020. De steun in het kader van het 
derde Vlaams beschermingsmechanisme werd pas in 2021 uitbetaald, maar was toch al gedeelte -
lijk aangerekend op 2020. Subsidies moeten immers aangerekend worden op het boekjaar van de  REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 87
gesubsidieerde periode. 73,4 miljoen werd zo op 2020 aangerekend, terwijl de uitbetaling pas in 
2021 plaatsvond.
Ook in 2021 zette de Vlaamse Regering in op het Vlaams Beschermingsmechanisme (VBM) om 
ondernemingen te steunen die geconfronteerd werden met een (significant) omzetverlies.
De Vlaamse Regering heeft het Vlaams beschermingsmechanisme verlengd tot eind maart 2022, 
zodat de twaalfde editie volledig dient te worden aangerekend105 in begrotingsjaar 2022.
Terugvorderingen onterecht betaalde premies
De dienst Inspectie van het VLAIO controleerde in 2021 voornamelijk de coronahinderpremie. 
Door het alsmaar toenemend aantal premies, kon hij maar 3,55% van de dossiers effectief contro -
leren106. Daarvan bleek 59,58% niet in orde te zijn met de subsidievoorwaarden107. In 2021 vorderde 
het VLAIO ongeveer 40,4 miljoen euro onterecht betaalde premies terug108. Dat bracht de totale 
terugvordering van onterecht betaalde premies voor 2020 en 2021 op ongeveer 95,1 miljoen euro109. 
Daarvan was eind 2021 54,8 miljoen euro effectief geïnd.
Voor de omzetgerelateerde premies (coronacompensatiepremie, corona-ondersteuningspremie 
en VBM-premies) vergeleek de inspectie de omzetwijzigingen 2020 met die van 2019 op grond van 
de informatie waarover de FOD Financiën beschikte. 76.330 ondernemingen bleken in het betrok -
ken kwartaal niet de vereiste omzetdaling van minstens 60 % te hebben behaald. 27.243 onderne -
mingen vertoonden zelfs een omzetstijging. Gelet op die hoge aantallen, richt de inspectie zich bij 
de controles in eerste instantie op financieel significante dossiers met een omzetstijging. Zij voert 
geen verdere controles uit op grond van sectoren (NACE-codes), om te vermijden dat sectoren 
benadeeld worden, zelfs als objectieve criteria kunnen aantonen dat de foutenmarge en fraudege -
voeligheid in een sector groter is dan in andere sectoren.
Het Rekenhof merkt op dat momenteel geen data-gedreven controlestrategie bestaat voor niet-
btw-plichtigen, aangezien het technisch nog niet mogelijk is data-analyses uit te voeren. Het is dus 
momenteel niet mogelijk tal van medische beroepen en niet btw-plichtigen gericht te controleren.
Het is ook duidelijk dat de dienst Inspectie van het VLAIO met de huidige personeelsbezetting 
en de huidige aanpak niet alle dossiers binnen een termijn van vijf jaar zal kunnen controleren. 
Dat houdt het risico in dat terugvorderingstermijnen zullen verstrijken of dat belangrijke dossiers 
geen inspectie krijgen. De huidige werkwijze vergroot ook de kans dat kleine zelfstandigen die 
onrechtmatig gebruik gemaakt hebben van de coronapremies, buiten schot blijven.
Fonds voor Innoveren en Ondernemen – Globalisatiemechanisme
De Vlaamse Regering heeft in 2020 een globalisatiemechanisme uitgewerkt voor gezonde bedrij -
ven die door de coronamaatregelen zware omzetverliezen van meer dan 60% leden in de laatste 
drie kwartalen van 2020. Zij voorzag daarvoor in 2020 in 108,0 miljoen euro, waarvan tot op heden 
105  Volgens de nota bij het besluit van de Vlaamse Regering van 11 maart 2022 bedragen de maximale budgettaire kosten 59,3 
106  Stand van zaken medio mei 2022: 22.717 dossiers gecontroleerd op een totaal van 639.861 dossiers. 
107 Stand van zaken medio mei 2022: 13.534 dossiers van 22.717 dossiers bleken niet in orde te zijn.
108  Bestaande uit: hinderpremie (27,9 miljoen euro), Vlaams beschermingsmechanisme (10,9 miljoen euro), ondersteunings -
premie (0,9 miljoen euro) en compensatiepremie (0,7 miljoen euro).
109  Medio mei 2022 bedroeg de totale terugvordering 103,9 miljoen euro. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 88
maar 64,5 miljoen euro werkelijk is besteed, terwijl het volledige budget als uitgave werd aangere -
kend. In 2021 werd al 38,7 miljoen euro effectief toegekend en uitbetaald. 25,8 miljoen euro is nog 
in behandeling en zal uitbetaald worden in 2022. Het saldo van het in 2020 gereserveerde bedrag 
(43,5 miljoen euro) is in de boekhouding van 2021 gecorrigeerd.
Ook voor 2021 werkt de Vlaamse Regering een globalisatiemechanisme uit, maar bij de opmaak 
van de jaarrekening had zij nog geen principiële beslissing genomen. Daarom heeft de adminis -
tratie boekhoudkundig voor 2021 niets geregistreerd. De Vlaamse Regering schatte de budgettaire 
impact op 73,4 à 93 miljoen euro.
Terugvorderbaar voorschot voor de organisatie van events
De Vlaamse Regering bood voor de organisatie van nieuwe evenementen in 2020 een terugbetaal -
baar voorschot110. De terugbetalingsverplichting verviel bij annulatie van het event wegens coro -
namaatregelen. De Vlaamse Regering herverdeelde voor deze maatregel 50,0 miljoen euro uit de 
algemene coronaprovisie. Eind december 2020 was maar 9,7 miljoen euro uitgegeven. De Vlaamse 
Regering ging ervan uit dat deze voorschotten sowieso verloren waren, aangezien de rekening 
2020 ze boekte als subsidies en de initiële begroting 2021 evenmin in terugbetalingen voorzag.
In 2021 herverdeelde de Vlaamse Regering nog eens 50,0 miljoen euro van de handelshuurlening  
bij het Agentschap Innovatie en Ondernemen naar de terugvorderbare voorschotten op evenemen -
ten bij het FIO. De terugvorderbare voorschotten kenden in 2021 meer succes: 38,3 miljoen euro 
van het budget werd benut. 
Mede door de versoepelingen gingen een aantal evenementen in 2021 toch door en vorderde de 
Vlaamse overheid 22,6 miljoen euro voorschotten terug. Daarvan inde zij al 11,3 miljoen euro 
en 11,3 miljoen euro staat nog als openstaande vordering in de balans van het FIO. Het saldo  
(25,4 miljoen euro) is ten laste genomen van het resultaat van 2020 en 2021.
Omboekingspremie
Als evenementen door coronamaatregelen werden geannuleerd, konden de organisatoren de tic -
kets terugbetalen of herboeken naar een latere datum. In beide gevallen leidde dat tot bijkomende 
(personeels)kosten, zonder dat daar nieuwe ontvangsten tegenover stonden. Om gezonde bedrij -
ven te ontlasten van deze kosten en te redden van een eventueel faillissement, riep de Vlaamse 
Regering de omboekingspremie in het leven. Ze voorzag daarvoor in 10,0 miljoen euro, waarvan 
amper 0,2 miljoen euro werd uitgegeven.
Waarborgen
De Vlaamse Regering heeft ook tal van waarborgen, leningen en participaties opgenomen in het 
relanceplan Vlaamse Veerkracht111. Zo heeft zij in 2020 langs Gigarant een aangepaste COVID-19-
waarborg ontwikkeld, die meer flexibiliteit bood. Eind 2020 waren twaalf dergelijke waarborgen 
verleend, voor een totaal waarborgbedrag van 217,4 miljoen euro. De Vlaamse Regering verleng -
de de periode waarbinnen Gigarant waarborgen kon verstrekken, tot 15 oktober 2021. Daardoor 
steeg het cumulatief waarborgbedrag 2020-2021 tot 590,6 miljoen euro. Dat betreft een uitbrei -
ding van de waarborgcapaciteit en niet van de kredieten. Die worden pas aangesproken bij de 
110 Het voorschot bedroeg minimaal 25.000 euro en maximaal 1,8 miljoen euro. Het was beperkt tot 60% van de totale event -
kosten, exclusief voeding en drank.
111 Bv. project VV164, waarbij de waarborgcapaciteit van Gigarant is opgetrokken van 1,5 naar 3,0 miljard euro. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 89
waarborguitwinning. Tot midden mei 2022 vonden nog geen uitwinningen plaats, mede door de 
afspraak tussen de federale regering en de banksector over een betalingsuitstel van de kapitaals -
aflossingen tot eind 2021.
Voor kleine ondernemingen breidde de Vlaamse Regering in 2020 de bestaande waarborgregeling 
bij de PMV/z van 300,0 miljoen euro uit met een coronacrisiswaarborg van 100,0 miljoen euro112. 
Op 31 december 2020 liep deze regeling af. Slechts zeventien dossiers waren goedgekeurd, voor 
een totaal waarborgbedrag van 3,9 miljoen euro. Ook daarvan vonden tot midden mei 2022 nog 
geen uitwinningen plaats.
Achtergestelde leningen
De Vlaamse Regering stelde in het relanceplan Vlaamse Veerkracht113 500,0 mil joen euro ter  
beschikking van de PMV/z om achtergestelde leningen toe te kennen aan getroffen bedrijven. 
Op 15 mei 2020 formaliseerde zij haar verbintenis door een kapitaalsverhoging bij de PMV van 
250,0 miljoen euro114.
Eind 2020 had de PMV/z 101,4 miljoen euro achtergestelde leningen uitgekeerd in 255 dossiers. 
Eind december 2021 was het totale bedrag 171,5 miljoen euro voor 578 dossiers. De maatregel, die 
afliep op 15 oktober 2021, was dus minder succesvol dan ingeschat. Een bijkomende kapitaals -
verhoging bij de PMV was niet nodig. De PMV is vrij zeker dat een deel van deze achtergestelde 
leningen niet zal worden terugbetaald en legt een waardevermindering aan van 35%; wat vrij 
voorzichtig is in vergelijking met de andere leningen die langs de PMV/z lopen.
Om te vermijden dat ondernemingen waarin de Limburgse Reconversiemaatschappij (LRM) in -
vesteert, uit de boot vallen voor de achtergestelde leningen115, heeft de Vlaamse Regering op 19 
april 2021 ook bij de LRM een kapitaalsverhoging van 5 miljoen euro uitgevoerd. De LRM heeft in 
2021 4,6 miljoen euro achtergestelde leningen toegekend.
Welvaartsfonds
De Vlaamse Regering heeft ook het welvaartsfonds opgericht, waarvoor zij bij de PMV 240,0 mil -
joen euro startkapitaal toekende116. Het welvaartsfonds zal beleggen in kapitaalparticipaties en 
achtergestelde leningen bij Vlaamse ondernemingen. Bij de oprichting ervan engageerde de PMV 
zich samen met een aantal institutionele partners voor 205,0 miljoen euro117. Uit het antwoord op 
een schriftelijk vraag over het welvaartsfonds118 blijkt dat de PMV momenteel 80 dossiers voor in 
totaal meer dan 500,0 miljoen euro in onderzoek heeft genomen, maar dat zij nog geen dossier 
met een effectieve investering heeft afgerond.
112 Relanceplan Vlaamse Veerkracht, project VV164.
113 Relanceplan Vlaamse Veerkracht, project VV163: PMV-instrumenten maximaal ontplooien voor leningen, kapitaalspartici -
paties en waarborgen - Pakket van 500 miljoen euro voor zeer goedkope achtergestelde leningen aan enerzijds start-ups & 
scale-ups en anderzijds KMO’s.
114 Daarvan is 62,5 miljoen euro gestort in 2020. De PMV verwacht een bijkomende opvraging van 100,0 miljoen euro in de 
loop van 2022.
115 Voor bedrijven waarin de LRM participeert, zijn de achtergestelde coronaleningen van de PMV niet toegankelijk, ingevolge 
het verbod op kruisparticipaties tussen de LRM en de PMV. 
116 Het kapitaal van de PMV is op 10 december 2021 verhoogd met 240,0 miljoen euro, waarvan 80,0 miljoen euro volgestort is.
117 Het welvaartsfonds heeft 205,0 miljoen euro commitments , waarvan 107,0 miljoen euro aan private middelen van de KBC, 
BNP Paribas Fortis, Belfius, Ethias, AG Insurance, Baloise, P&V en Allianz.
118 Schriftelijk vraag nr. 226 van 17 januari 2022. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 90
Heropstartleningen
Op 19 maart 2021 besliste de Vlaamse Regering een heropstartlening in te voeren voor onderne -
mingen met liquiditeitsnoden. Zij verving aldus de directe steun door een leningsformule, waarbij 
de steun later terugstroomt naar de Vlaamse overheid. De budgettaire kosten ervan zouden de 
algemene coronaprovisie voor 96,0 à 107,0 miljoen euro belasten. Op 23 april en 15 oktober 2021 
herverdeelde de Vlaamse Regering in totaal 75,0 miljoen euro vastleggings- en vereffeningskre -
dieten. Op 9 november wees zij nog eens 30,0 miljoen euro vereffeningskredieten toe aan de her -
opstartlening vanuit het FIO.
De aanvragen voor de heropstartleningen liepen af op 30 september 2021 en 105,3 miljoen euro 
ESR 8-kredieten119 werd geregistreerd. De heropstartlening werd verleend met een rente van 1 pro -
cent en een looptijd van 24 of 36 maanden, naargelang het geleende bedrag120. De terugbetalingen 
vinden in beide gevallen plaats vanaf de vijftiende maand, waardoor de ontvangsten in 2021 be -
perkt bleven tot 1.950,0 euro kapitaal en 323.000 euro intresten. 
Handelshuurleningen 
Om bedrijven te ondersteunen die door de coronamaatregelen hun handelshuur niet meer konden 
betalen, heeft de Vlaamse Regering het systeem van de handelshuurlening in het leven geroepen. 
Deze lening stoelt op een vrijwillige overeenkomst tussen huurder en verhuurder, waarbij de ver -
huurder een of twee maanden huur kwijtscheldt en de Vlaamse overheid langs het Agentschap 
Innoveren en Ondernemen vervolgens maximaal twee maanden huur voorschiet via een lening 
aan de huurder. Die moet de lening volledig terugbetalen binnen de 24 maanden na de toeken -
ning, met een jaarlijkse rente van 2%. De Vlaamse Regering voorzag daarvoor in maximaal 100,0 
miljoen euro. In 2020 kende de handelshuurlening weinig succes: 459 dossiers vergden in totaal 3,7 
miljoen euro. Van de resterende 96,3 miljoen euro werd in 2021 50,0 miljoen euro herverdeeld naar 
het FIO voor de maatregel terugvorderbare voorschotten op evenementen , en 30,3 miljoen euro 
naar het programma heropstartleningen . Niettegenstaande het maximaal aantal maanden huur in 
2021 steeg van twee naar vier, kende de maatregel nog altijd weinig succes: 15,5 miljoen euro werd 
toegekend en uitbetaald. 
4.3.5 Welzijn, Volksgezondheid en Gezin
De onderstaande tabel overziet de coronamaatregelen in het beleidsdomein Welzijn, Volks -
gezondheid en Gezin. 
119 ESR 8-kredieten hebben geen impact op het vorderingensaldo. Die classificatie is mogelijk op voorwaarde dat de overheid 
de ontlener om voldoende terugbetalingswaarborgen vraagt. Als die er onvoldoende zijn, kan Europa de leningen herklas -
seren als subsidies, die wel op het vorderingensaldo wegen.
120  Voor leningen tot 50.000 euro bedraagt de looptijd 24 maanden; boven 50.000 euro is dat 36 maanden. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 91
Tabel 23 – Uitvoering van de coronamaatregelen 2020 en 2021 in OV
Raming 
2021
Kinderopvang en buitenschoolse opvang 135,8 129,4 40,1 42,9
Schakelzorgcentra 4,3 2,2
Compensatie residentiële oudervoorzieningen 213,5 219,0 172,0 159,9
Compensatie extra uitgaven personen met een handicap 48,9 41,4 13,8 22,4
Contact tracing 134,9 64,8 98,6 105,8
ICT en webondersteuning contact tracing  
+ plan van aanpak7,3 3,6 3,1 10,3
Mobiele equipes 1,3 0,6 2,7 2,4
Zorgraden 2,8 2,8 6,1 6,2
Actieplan mentaal welzijn 24,6 11,0 6,6 6,6
Test- en triagecapaciteit 2,9 2,7 5,8 4,7
Budgetgarantie revalidatievoorzieningen  
en -ziekenhuizen3,1 0,0 0,6 -
Aankoop pneumokokkenvaccins 1,7 0,2 1,2 0,9
Thuiszorg: subsidie centra herstelverblijf 0,5 0,5 0,2 0,1
Verhoging instroomcapaciteit gemeenschapsinstellingen 1,6 1,4
Huizen van het kind: Outreachende ondersteuning 0,2 0,2
Extra verblijf / Ondersteuningscentra Jeugdzorg 0,9 0,7
Zorg gerelateerde preventie (terug naar huis  
+ sociale diensten van de jeugdrechtbank)2,5 1,3
COVID-19-vaccinatie 19,9 20,8
COVID-19-vaccinatiecentra 207,6 211,3
Subsidie aan consortia verpleegkundigen 0,7 0,6
Financiering vaccinatie collectiviteiten 0,5 0,5
Ventilatie en zelftesten in beleidsdomein WVG 15,3 15,3
Strategische stock aan beschermingsmateriaal 15,3 15,3
Compensatie omzetverlies inzake ziekenvervoer 
professionele vervoerders0,2 -
Toelagen gezinsbeleid gelegenheidsarbeiders 0,4 -
Noodopvang schoolkinderen 2,1 -
Totaal 743,4 603,0 618,0 629,6 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 92
De Vlaamse Regering werkte in 2020 een compensatieregeling uit voor de kinder- en buiten -
schoolse opvang, die ingreep in het betaalsysteem, om te vermijden dat ouders moesten betalen 
voor de dagen dat hun kinderen afwezig waren. Zij verlengde dat compensatiemechanisme in 2021 
meermaals, tot en met december 2021. Het compensatiemechanisme omvat een dubbel subsidie -
systeem, waartussen geschakeld werd naargelang de noodzaak: enerzijds een algemene subsidie 
voor de periode dat er veel besmettingen en ziekenhuisopnames waren en er dus strikte economi -
sche en sociale beperkingen van toepassing waren, anderzijds een selectieve subsidie voor de peri -
ode dat de epidemie redelijk onder controle was en er alleen in compensatie voorzien werd voor de 
periodes dat de organisator een locatie tijdelijk (geheel of gedeeltelijk) moest sluiten. Opgroeien 
Regie (K&G) raamde de impact voor 2021 op 40,1 miljoen euro, volledig gefinancierd met de coro -
naprovisie. In werkelijkheid werd 42,9 miljoen euro aangerekend.
Compensatie residentiële oudervoorzieningen
De woonzorgcentra, centra voor kortverblijf en dagverzorgingscentra ontvingen in 2020 een com -
pensatie voor de gemiste gebruikersbijdragen, bijkomende vervoerskosten en de inzet van extra 
personeel. Deze maatregel liep door in 2021 en de kosten werden geraamd op 170,6 miljoen euro, 
waarvan 47,0 miljoen euro gefinancierd met de coronaprovisie en 123,6 miljoen ten laste van het 
beschikbaar krediet. De Vlaamse Regering verstrekte in 2021 ook een subsidie aan artsen voor 
de coördinatie van de vaccinatie van woonzorgcentrumbewoners en een tegemoetkoming in de 
kosten voor de vaccinatie van de personeelsleden in die centra. Beide subsidies samen werden ge -
raamd op 1,3 miljoen euro en volledig gefinancierd met de coronaprovisie.
Personen met een persoonsvolgend budget (PVB) of een persoonlijk assistentiebudget (PAB) kon -
den hun budget overschrijden als zij tijdens de COVID-19-periode overeenkomsten sloten om de 
zorg en ondersteuning thuis te organiseren en hun beschikbare PVB ontoereikend was om de 
kosten van die overeenkomsten te vergoeden. De Vlaamse Regering besliste deze maatregelen te 
verlengen tot 30 juni 2021. De administratie raamde de kosten voor 2021 op 13,7 miljoen euro, vol -
ledig ten laste van de beschikbare kredieten.
Contact tracing
Het budget voor de contactopvolging is tweeledig: het bestaat uit het eigenlijke contactopvolgings -
budget en een budget voor een aantal bijkomende kosten, zoals voor het contacttracingplatform, 
klantenmanagement en de ondersteuning door de Vlaamse stuurgroep. Het contactopvolgings -
luik werd tot eind mei 2022 verlengd, met een totale geraamde kostprijs van 138,7 miljoen euro, 
waarvan 98,6 miljoen euro voor 2021, volledig gefinancierd met de coronaprovisie. Er wordt ook 
verwezen naar het beleidsdomein KBBJ waar eveneens kosten voor contact tracing zijn.
Na een vermoeden van fraude bij een van de callcenters verzocht het Agentschap Zorg en 
Gezondheid om een forensische audit bij de actoren die instaan voor de organisatie en coördina -
tie van de contactopsporing. Dat onderzoek is intussen afgerond en concludeerde het volgende: 
Algemeen kan worden gesteld dat, op basis van de resultaten van het gevoerde testwerk, niet be -
sloten kan worden dat er geen fraude werd gepleegd door de overige leden van het consortium. De 
reikwijdte van het testwerk laat daarentegen evenmin toe om te besluiten dat er effectief fraude werd  
gepleegd.   REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 93
Het callcenter waarbij fraude werd vermoed, vormde geen onderwerp van de audit, omdat  
daartegen een gerechtelijk onderzoek loopt. Het Vlaams Parlement vroeg ook het Rekenhof om 
een onderzoek naar de contact tracing . Dit onderzoek is lopende.
Zorgraden
De Vlaamse overheid subsidieerde de aanstelling door de zorgraden van een aanspreekpunt of 
coördinator voor de organisatie van de strijd tegen COVID-19 op het terrein. Een bijkomende sub -
sidie moest de zorgraden ook in staat stellen een rol te vervullen in de lokale contactopsporing en 
medische expertise. De Vlaamse Regering verlengde beide maatregelen tot 31 maart 2022, waar -
door de kosten voor 2021, die de coronaprovisie volledig financierde, geraamd werd op 6,1 miljoen 
euro. 6,2 miljoen euro werd effectief aangerekend.
Actieplan mentaal welzijn
Het actieplan Mentaal Welzijn telt verscheidene projecten, verspreid over het Agentschap Zorg 
en Gezondheid en de verschillende rechtspersonen. Een aantal van deze projecten is niet recht -
streeks gerelateerd aan COVID-19, maar betreft al vroeger beslist of aangekondigd beleid, dat ver -
sneld werd uitgevoerd. Het volledige actieplan kon rekenen op een budget van 24,6 miljoen euro. 
De uitvoering bedroeg in 2020 11,1 miljoen euro en in 2021 6,6 miljoen euro121.
Test- en triagecapaciteit (huisartsenkringen, alternatieve testinitiatieven …)
De huisartsenkringen ontvingen in 2020 middelen om de test- en triagecapaciteit te garanderen 
tot eind maart 2021. De Vlaamse Regering heeft eveneens alternatieve testinitiatieven gefinan -
cierd voor dezelfde periode. Zij besliste uiteindelijk deze maatregelen te verlengen tot eind maart 
2022. Voor 2021 zou dat 5,8 miljoen euro kosten, volledig gefinancierd met de coronaprovisie. 
Daarvan is 4,7 miljoen euro effectief besteed.
COVID-19 vaccinatie
De Vlaamse Regering nam onder meer het initiatief voor een communicatieprogramma en sensi -
biliseringscampagne om de bevolking aan te sporen zich te laten vaccineren (1,0 miljoen euro). Zij 
raamde de kosten voor de vaccinatie-oproeping op 6,4 miljoen euro (brieven, centrale helpdesk 
voor vragen en ontwikkeling van het burgerprofiel). De opdracht projectcoördinatie COVID-19 
vaccinatie  verlengde zij in eerste instantie tot eind juli 2021, waarvoor zij de kostprijs raamde op 
0,9 miljoen euro. Later in 2021 heeft zij de opdracht vernieuwd en dat gecompenseerd met 0,8 
miljoen euro uit de coronaprovisie. De kosten van het communicatieplan en de ontwikkeling en 
het onderhoud van het digitaal COVID-certificaat raamde zij op respectievelijk 1,2 miljoen euro 
en 2,9 miljoen euro. Deze kosten bleken onderschat te zijn en 2,4 miljoen euro bijkomende on -
dersteuning bleek nodig te zijn. De derde prik voor de volledige bevolking leidde dan weer tot 
3,4 miljoen euro bijkomende kosten voor uitnodigingsbrieven, aanpassingen aan het vaccinatie-
reservatieplatform en de afvalverwerking van de vaccinatiecentra.
121 De uitgaven zijn verspreid over meer begrotingsartikels, de uitvoering werd zo goed mogelijk samengevoegd. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 94
COVID-19 vaccinatiecentra
De kosten van de vaccinatiecentra zijn drieledig: vergoedingen voor verpleegkundigen, artsen, 
apothekers en HR-management  (vaccinatieteams) ; vergoedingen voor de programmamana -
ger, de medische expertise, communicatie en het populatiemanagement  (programmamanage -
ment) en ondersteuningskosten (verbruiksmateriaal, personeelsondersteuning en transport).  
De onderstaande tabel geeft een overzicht van deze kosten. Merk op dat de infrastructuur- en uit -
batingskosten van de vaccinatiecentra bij het beleidsdomein KBBJ zijn opgenomen.
Tabel 24 – Kosten van de vaccinatiecentra (in miljoen euro)
VaccinatieteamsProgramma 
managementOndersteuning Totaal
Voorschot zorgraden 15,3 15,3
Periode 01/02/2021 – 31/07/2021 102,4 10,3 0,8 113,4
Periode 01/08/2021 – 15/10/2021 20,9 4,3 0,7 25,9
Periode 16/10/2021 – 31/12/2021 48,2 4,3 0,6 53,1
Totaal raming 186,8 18,9 2,1 207,7
Totaal uitvoering 211,3
Raming 2022122173.4
De interministeriële conferentie Volksgezondheid besliste op 18 november 2020 het COVID- vac-
cinatieprogramma in de acute fase van de pandemie te cofinancieren, waarbij de federale overheid 
80% van de totale programmakostprijs ten laste nam en de deelstaten 20%123. De financiële tege -
moetkoming voor Vlaanderen bedroeg 213,1 miljoen euro124.
Na de acute fase van de pandemie, wanneer de vaccinatiegraad van de bevolking voldoende 
hoog zou zijn om de verspreiding van het coronavirus tot een aanvaardbaar niveau te beperken, 
zou de vaccinatie worden ingekanteld in de vaccinatieprogramma’s van de Gemeenschappen en 
Gewesten, als een voortzetting van het vaccinatieprogramma noodzakelijk zou zijn. Daardoor 
zouden de resterende kosten van het vaccinatieprogramma ten laste van de Vlaamse overheid 
vallen. Het is echter niet duidelijk wanneer de acute fase van de pandemie was afgelopen. Het is 
bijgevolg evenmin duidelijk of de federale overheid nog zal tegemoetkomen in de kosten van het 
vaccinatieprogramma.
122  COVID -19 vaccinatiecentra (programmamanagement, bestaffing, opleiding): de maatregel loopt tot 30 april 2022, bud -
gettaire raming voor 2022: 83,5 miljoen euro. Vaccinatie van de vijf- tot elfjarigen: budgettaire raming voor 2022: 14,4 
miljoen euro. Ontwerp van besluit van de Vlaamse Regering van 11 maart 2022, document 0265/1 op- en afschalingsme -
chanisme raming voor de periode mei 2022 tot december 2022: 75,5 miljoen euro.
123 Protocolakkoord tussen de federale regering en de in artikel 128, 130 en 135 van de Grondwet bedoelde overheden inzake 
de cofinanciering van het COVID-19 vaccinatieprogramma dd. 19 oktober 2021.
124  De federale tussenkomst van 213,1 miljoen is voor de volledige vaccinatiecampagne (inclusief infrastructuur, uitbating, 
programmamanagement en vaccinatieteams). REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 95
Uit het rapport van het federaal monitoringcomité blijkt dat de federale overheid en de deelstaten 
het nog altijd niet eens zijn over de verdeling van de factuur voor de coronavaccins. De federale 
overheid voorziet in haar begroting in 527,0 miljoen euro inkomsten vanwege de regio’s, maar de 
deelstaten hebben die uitgave niet opgenomen in hun begroting. 
Ventilatie en zelftesten
De Vlaamse Regering verstrekte de residentiële en niet-residentiële instellingen in het beleids -
domein WVG een betoelaging ter compensatie van de ventilatiemaatregelen, die onder meer de 
aankoop van CO2-meters en zelftesten inhielden. Deze forfaitaire subsidie werd geraamd op 15,3 
miljoen euro. Deze kosten werden voor 4,3 miljoen euro gedragen door de onderbesteding op het 
VAPH-forfait en het instandhoudingsforfait. Voor 11,0 miljoen euro werd een beroep gedaan op 
het betaalkrediet van VIA-6.
Strategische stock beschermingsmateriaal
De residentiële instellingen in het beleidsdomein WVG ontvingen in 2021 een forfaitaire vergoe -
ding voor de kosten die ze maakten voor de aanleg van een strategische stock met beschermings -
materiaal. De niet-residentiële instellingen kregen een forfaitaire vergoeding voor de aankoop 
van beschermingsmateriaal en de bijkomende werkingskosten, zoals schoonmaak en infrastruc -
tuuraanpassingen. De totale geraamde kosten voor deze maatregel bedraagt 15,3 miljoen euro. Zij 
worden gecompenseerd met de VIA-6 provisie. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 96
4.3.6 Kanselarij, Bestuur, Buitenlandse Zaken en Justitie
De onderstaande tabel overziet de coronamaatregelen in het beleidsdomein Kanselarij en Bestuur, 
Buitenlandse Zaken en Justitie.
Tabel 25 – Uitvoering van de coronamaatregelen 2020 en 2021 in KBBJ
Raming 
2021
Agentschap Facilitair Bedrijf 72,0 43,2 73,3 40,5
Aankopen medisch materiaal 72,0 43,2 - -
Aankoop materiaal vaccinatiecentra 4,1 3,8
Aankoop beschermingsmateriaal 26,7 26,7
Aankoop zelftests 42,5 10,0
Agentschap Binnenlands Bestuur 178,1 121,9 133,6 131,1
Consumptiebudget kwetsbare doelgroepen 15,0 5,4 - -
Ondersteuning lokale verenigingen en 
armoedebestrijding102,2 102,2 - -
Compensatie kinderopvang 49,3 9,6 1,3 1,3
Bronopsporing en contactonderzoek 11,6 4,7 9,2 7,4
Vaccinatiecentra – Infrastructuur en uitbating 115,9 114,6
Collectief vervoer 5,7 5,7
Versterking mentaal welzijn kinderen en jongeren 1,5 2,1
Agentschap Digitaal Vlaanderen 16,4 13,9 2,7 2,7
Contactcenter 1700 1,4 1,4 1,3 1,3
Digitale investeringen 15,0 12,5
COVID  Save Certificaat 1,4 1,4
Departement KB BZ J 4,2 4,0 2,4 1,9
Informatievoorziening 4,2 4,0 2,4 1,9
Toerisme 28,5 24,5 25,5 22,4
Sociaal Toerisme 16,4 16,0
Jeugdverblijven 12,1 8,5 1,5 1,8
Stimulusprogramma toeristische ondernemingen 
– subsidie8,8 5,8
Flanders is a Festival 10,0 9,8
Subsidiëring jeugdverblijven en hostel 5,2 5,0
Flanders Investment Trade 3,6 3,4 - -
Corona-exitplan FIT 3,6 3,4 - -
Totaal 302,8 210,9 237,4 198,6
Stimulusprogramma toeristische ondernemingen  
– leningen (ESR 8)21,2 21,2
Totaal ESR 8-kredieten - - 21,2 21,2 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 97
Agentschap Facilitair Bedrijf
In 2020 kocht de aankoopcentrale bij Kanselarij en Bestuur medisch materiaal aan voor de diverse 
sectoren van de Vlaamse overheid. Zij gaf daarvoor maar 46,9 miljoen euro125 van de voorziene 
72,0 miljoen euro uit, voornamelijk door een lagere eenheidskostprijs van sneltesten en bescher -
mingsmateriaal en lagere nodige hoeveelheden. In 2021 kocht het Agentschap Facilitair Bedrijf 
onder meer investeringsgoederen en verbruiksgoederen voor de vaccinatie (3,8 miljoen euro), be -
schermingsmateriaal (2,7 miljoen euro) en zelftests (6,2 miljoen euro)126.
Agentschap Binnenlands Bestuur
Vaccinatiecentra – Infrastructuur en uitbating
Voor een vlotte werking van de vaccinatiecentra werkte de Vlaamse overheid begin 2021 een 
subsidieregeling uit met drie sporen: infrastructuur en uitbating van een vaccinatiecentrum , vac-
cinatieteams  en programmamanagement . De laatste twee vielen onder de bevoegdheid van het 
beleidsdomein Welzijn, Volksgezondheid en Gezin. De subsidies voor infrastructuur en uitbating 
van een vaccinatiecentrum gingen naar de lokale besturen die een vaccinatiecentrum inrichtten 
en bedroegen in eerste instantie 64,7 miljoen euro (voor de periode tot 31 juli 2021). Later ver -
hoogde dat bedrag met 27,8 miljoen euro voor de periode tot 15 oktober 2021 en nog eens met 22,2 
miljoen euro voor de periode tot 31 december 2021, telkens herverdeeld uit de coronaprovisie. Voor 
de periode tot 30 april 2022 voorziet de Vlaamse Regering nog eens in 46,2 miljoen euro extra.
Collectief vervoer
De Vlaamse Regering kwam de lokale besturen tegemoet in de kosten van de organisatie van ver -
voer voor minder mobiele personen van en naar de vaccinatiecentra. Zij voorzag daarvoor in 5,7 
miljoen euro. Dat bedrag werd volledig gerealiseerd. De initiële subsidiëring betrof de periode van 
1 februari tot 31 juli 2021, met een mogelijke verlenging tot 31 oktober 2021. Die verlenging kwam 
er effectief, maar de tegemoetkoming werd in die verlengingsperiode geïntegreerd in de subsidie 
voor infrastructuur en uitbating van vaccinatiecentra.
Compensatie lokale besturen voor de noodopvang van schoolkinderen
In 2020 stelde de Vlaamse Regering subsidies ter beschikking van lokale besturen die in het ka -
der van de afbouw van de coronamaatregelen noodopvang voor schoolkinderen organiseerden. 
De initiële raming van 48,6 miljoen euro steunde op een schatting van het aantal kinderen voor 
wie nog geen contactonderwijs georganiseerd werd en hun opvangnoden. Uiteindelijk werd 9,6 
miljoen euro aangerekend in 2020. Voor de noodopvang van 9 november 2020 tot 2 april 2021 
werd voorzien in een subsidie van 15,0 miljoen euro, waarvan 5,1 miljoen euro werd aangerekend 
in 2020. Deze maatregel werd in 2021 verlengd tot 30 juni 2021, met als aanpassing dat de lokale 
besturen voor de paasvakantie een ouderbijdrage konden vragen. Daardoor halveerde de subsidie 
voor noodopvang die aan het lokaal bestuur werd toegekend, tot 1,3 miljoen euro. De werkelijke 
uitvoering voor de periode van 9 november 2020 tot 30 juni 2021 bedroeg uiteindelijk 3,1 miljoen 
euro.
Eind 2021 besliste de Vlaamse Regering een bijkomende verlenging voor de organisatie van nood -
opvang voor schoolkinderen, ditmaal voor de periode van 13 december 2021 tot 15 april 2022.  
125 43,2 miljoen euro vereffend in 2020 en 2,0 miljoen euro in 2021.
126  Het besluit van de Vlaamse Regering van 2 april 2021 raamde de kosten van de zelftests op 42,5 miljoen euro. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 98
Zij raamde daarvoor 3,6 miljoen euro kosten. Hoewel de raming uitging van een budgettaire im -
pact van 2,8 miljoen euro voor de noodopvang in december 2021, werden geen middelen aange -
rekend in 2021.
Bronopsporing en contactonderzoek
De Vlaamse Regering kende in 2020 een subsidie van 11,6 miljoen euro toe aan de lokale besturen 
om de contact- en bronopsporing ter bestrijding van de COVID-19-pandemie te versterken en 
ter ondersteuning van de bijkomende inzet in preventie, sensibilisering, bronopsporing, quaran -
tainecoaching en contactonderzoek voor de periode van 1 november 2020 tot 31 maart 2021. Bij 
gebrek aan uitvoeringscijfers werd in 2020, pro rata, 4,7 miljoen euro aangerekend. Het effectief 
toegekende subsidiebedrag voor de volledige periode bedroeg uiteindelijk 4,3 miljoen euro. De 
Vlaamse Regering heeft de maatregel driemaal verlengd, met een totaal geraamde kostprijs van 
respectievelijk 7,3 miljoen euro. De aanrekening in 2021 voor een bedrag van 6,8 miljoen euro 
blijkt op grond van de uitvoeringscijfers 2022 overschat met 1,5 miljoen euro.
Toerisme
Vlaams stimulusprogramma toeristische ondernemingen
Met het Vlaams stimulusprogramma  toeristische ondernemingen voorzag de Vlaamse Regering in 
2021 in 30,0 miljoen euro uit de coronaprovisie ter ondersteuning van de toeristische ondernemin -
gen, om met investeringen in hun logies of attracties hun concurrentiepositie te verbeteren en zo 
het herstel van de sector na corona te vergemakkelijken. Deze steun houdt een voorfinanciering 
in voor investeringen en bestaat voor 75% uit een renteloze lening die de begunstigden binnen de 
vijf jaar moeten terugbetalen aan Toerisme Vlaanderen. De overige 25% is een subsidie. Specifiek 
voor jeugdverblijven, hostels en de partners die het Charter voor samenwerking met Steunpunt 
Vakantieparticipatie hebben afgesloten, is de verdeling 60% renteloze lening en 40% subsidie. 
Deze kredieten zijn volledig aangewend. Het subsidiegedeelte wordt aangerekend over de periode 
van 1 januari 2021 tot 30 juni 2022.
Flanders is a Festival
Met de projectoproep  Flanders is a festival  tracht de Vlaamse Regering via EventFlanders de inter -
nationale voortrekkersrol van de Vlaamse festivalsector te behouden op het vlak van vernieuwing 
en innovatie. Zij trok daarvoor 10,0 miljoen euro kredieten uit, waarvan er 9,8 miljoen euro ef -
fectief werden gebruikt. Omdat een aantal festivals niet kon doorgaan en al een eerste schijf was 
betaald, leidden enkele dossiers tot terugvordering. Het is niet duidelijk om welk bedrag het gaat.
Subsidiëring jeugdverblijven en hostels
Ook in 2021 werd er 4,8 miljoen euro aan Toerisme Vlaanderen toegekend om met financiële steun 
de negatieve impact van de coronacrisis op jeugdverblijven en hostels te beperken. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 99
4.3.7 Mobiliteit en Openbare Werken
De onderstaande tabel overziet de coronamaatregelen in het beleidsdomein Mobiliteit en 
Openbare Werken.
Tabel 26 – Uitvoering van de coronamaatregelen 2020 en 2021 in MOW
Raming 
2021
Subsidie autobus-, autocar, en taxi sector 8,5 7,5
Compensatie De Lijn 65,5 65,5 119,7 119,7
Compensatie woon-werkverkeer en bijkomende 
veiligheids- en gezondheidsmiddelen5,5 -
Totaal 77,1 75,7 125,2 119,7
Leningen autobus-, autocar- en taxisector (ESR 8) 28,0 0,6 - 0,0
Compensatie woon-werkverkeer en bijkomende veiligheids- en gezondheidsmiddelen
De COVID-19-pandemie en de coronamaatregelen confronteerden de opdrachtnemers van over -
heidsopdrachten met schade- en bijkomende kosten. Zij moesten onder meer zorgen voor individueel 
vervoer naar de werf (in plaats van collectief vervoer) of voor bijkomende persoonlijke bescher -
mingsmiddelen, zoals mondmaskers, handschoenen, handgels en de plaatsing van plexiglas.
Het memorandum Wegen- en waterbouw , afgesloten met de grootste sectorfederaties, houdt een 
tegemoetkoming in de meerkosten in die opdrachtnemers door de coronamaatregelen hebben 
gedragen. In augustus 2021 raamde de administratie een tegemoetkoming van 5,5 miljoen euro, 
maar tot op heden hebben de opdrachtnemers nog geen formele verzoeken tot tegemoetkoming 
ingediend. Het was op het ogenblik van de controle onduidelijk of deze uitgaven gefinancierd zul -
len worden met de coronaprovisie of met de algemene middelen.
De Lijn
De Lijn kreeg in 2020 een tegemoetkoming van 7,0 miljoen euro127 voor de extra bussen die zij 
heeft ingelegd voor het leerlingenvervoer, omdat het voertuigenpark niet toereikend was en De 
Lijn bijkomend vervoer moest inhuren bij de pachters. De maatschappij betaalde daarvoor 2,9 
miljoen euro in 2020 en 2,4 miljoen euro in 2021.
De Vlaamse Regering compenseerde De Lijn in 2021 ook voor de minderopbrengsten (75,5 miljoen 
euro) en meeruitgaven (39,1 miljoen euro) ten gevolge van de crisis. De coronacrisis heeft ook ope -
rationele minderkosten veroorzaakt, bijvoorbeeld door technische werkloosheid (1,4 miljoen euro). 
De compensatie bedroeg in 2021 119,7 miljoen euro, waarvan nog 1,8 miljoen betrekking had op 
2020. Uit de eindafrekening van december bleek dat de corona-impact 4,7 miljoen euro lager was 
dan geraamd. De Lijn heeft dat bedrag als voorschot van de Vlaamse overheid op de balans geboekt.
127 De tegemoetkoming was vervat in de compensatie van 65,5 miljoen euro die De Lijn in 2020 ontving. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 100
De onderstaande tabel overziet de coronamaatregelen in het beleidsdomein Cultuur, Jeugd, Sport 
en Media. 
Tabel 27 – Uitvoering van de coronamaatregelen 2020 en 2021 in CJSM
Raming 
2021
Cultuur 62,2 53,5 9,9128 17,2
Sport Vlaanderen 10,0 8,9 10,0 10,0
Jeugd 9,2 9,4 1,2 1,2
Totaal 91,4 81,8 21,1 28,4
Noodleningen in de sportsector (ESR 8) 25,0 5,3
Hefboom herstelcultuur (ESR 8) 8,0 6,5
Cultuur
De culturele activiteitenpremie moest in 2020 de cultuursector een boost  geven door maximaal 
20.000 euro ter beschikking te stellen voor de organisatie of uitvoering van een culturele activi -
teit, of de terbeschikkingstelling van infrastructuur voor een culturele activiteit. Van de voorziene 
35,3 miljoen euro is 27,8 miljoen euro aangewend in 2020 en 7,4 miljoen euro in 2021.
Behalve in het innovatiemechanisme129 (5,0 miljoen euro) voorzag de Vlaamse Regering langs 
de taskforce Cultuur ook in een budgetverhoging voor kunstaankopen voor de collectie van de 
Vlaamse Gemeenschap (3,7 miljoen euro), om zo jonge kunstenaars met een beloftevol oeuvre te 
ondersteunen. Beide projecten zijn zo goed al volledig aangewend.
Sport
Net als in 2020 stelde de Vlaamse Regering in 2021 een steunpakket van 10 miljoen euro ter be -
schikking van Vlaamse sportclubs die tijdens de coronacrisis hun activiteiten of competities kon -
den voortzetten.
Sport Vlaanderen en noodleningen in de sportsector
De Vlaamse Regering machtigde de PMV noodleningen te verlenen aan sportfederaties, sportclubs 
en sportgerelateerde rechtspersonen naar aanleiding van de COVID-19-crisis. De sportnoodlenin -
gen werden ingeschreven bij het departement CJM, omdat Sport Vlaanderen als rechtspersoon 
geen leningen kan toekennen. De PMV kan sportnoodleningen tussen 25.000 euro en 1,0 miljoen 
euro toekennen die de sportverenigingen over maximaal negen jaar moeten terugbetalen met 
128  Van het budget 2020 voor de culturele activiteitenpremie werd 7,4 miljoen euro vereffeningskredieten overgedragen naar 
2021.
129  Het innovatiemechanisme is een eenmalig instrument in de Vlaamse culturele sector om het innovatiepotentieel aan te 
wakkeren. Het houdt de uitkering in van een subsidie aan vzw’s, organisaties in vennootschapsvorm, eenmanszaken en 
natuurlijke personen. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 101
een rente van 1 procent per jaar. Zij kunnen tot eind 2022 een aanvraag voor een sportnoodlening 
indienen en één jaar uitstel van kapitaalaflossing vragen. De Vlaamse Regering voorzag daarvoor 
in 50,0 miljoen euro ESR 8-kredieten, waarbij ze voor 2021 en 2022 telkens 25,0 miljoen aanvra -
gen verwachtte. In 2021 is echter maar 5,3 miljoen euro noodleningen aangevraagd en uitbetaald.  
De kosten voor deze kredieten werden geraamd op 54.000 euro, maar de effectieve kosten bedroe -
gen 36.691 euro.
4.3.9 Onderwijs en Vorming
De onderstaande tabel overziet de coronamaatregelen in het beleidsdomein Onderwijs en 
Vorming.
Tabel 28 – Uitvoering van de coronamaatregelen 2020 en 2021 in OV
Raming  
2020Raming  
2021
Departement Onderwijs & Vorming 22,1 12,2 4,5 3,0
IT infrastructuurvoorzieningen 9,7 9,5 0,7 0,7
Remediërend onderwijs 12,4 2,7 2,5 1,7
Zelf- en sneltesten 1,3 0,6
AGODI 103,9 99,8 70,2 52,2
Uitbreiding capaciteit buitengewoon 
basisonderwijs- - 14,0 -
Busbegeleiding 1,9 1,2 1,7 1,5
Korte vervangingen 3,0 0,0 4,5 0,4
Vergoeding voor gemiste inkomsten 
en uitzonderlijke kosten geannuleerde 
uitstappen8,5 8,5
Hygiëne- en veiligheidsmaatregelen 44,4 44,4 22,8 22,8
ICT middelen voor scholen 38,7 38,7
Aanschaffen CO2 meters en zelftesten 15,2 15,2
Opvang internaten 3,6 3,2 4,1 4,2
CLB Contact onderzoek 3,8 3,8 8,1 8,1
AHOVOKS 50,3 50,0 3,7 3,6
Compensatie Universiteiten en hogescholen 40,0 40,0 0,4 0,4
Ondersteuning examenafname op afstand + 
afstandsonderwijs10,3 10,0 0,9 0,9
Aanschaffen CO2 meters en zelftesten 2,4 2,3
Totaal 176,3 162,0 78,4 58,5 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 102
Agentschap voor Onderwijsdiensten (AGODI)
In 2021 voerde de Vlaamse Regering 20,2 miljoen euro coronamaatregelen in met een budgettaire 
impact op de lonen van de onderwijzers en extra capaciteit in het buitengewoon basisonderwijs. 
Verder ging 50,0 miljoen euro naar werkingsmiddelen voor (buiten)gewoon basis- en secundair 
onderwijs, internaten, CLB’s en academies. De financiering vond plaats met 14 miljoen euro be -
grotingskredieten, 40,0 miljoen euro herverdelingen uit de coronaprovisie130 en 16,6 miljoen euro 
onderwijsprovisies131.
Voor de lonen is maar 1,9 miljoen euro effectief besteed: alleen het budget voor extra busbegelei -
ding (1,5 miljoen euro of 92,7% van het budget van 1,7 miljoen euro) werd nagenoeg volledig ge -
realiseerd. De budgetten voor eenvoudige vervangingen (4,7 miljoen euro) kenden een zeer lage 
realisatiegraad (0,4 miljoen euro). De resterende 14 miljoen euro, die als extra capaciteit buitenge -
woon basisonderwijs  aan het coronabudget werd toegevoegd, hoort eerder thuis onder de gewone 
loonkredieten132.
De uitvoeringscijfers van de werkingsmiddelen sloten nauw aan bij de ramingen, doordat het 
agentschap vaak werkte met vaste bedragen per gekende eenheid, zoals het aantal leerlingen of 
het aantal omkaderingseenheden. Enkele maatregelen uit 2020 werden voortgezet, zoals de hygi -
ene- en veiligheidsmaatregelen (22,8 miljoen euro), uitzonderlijke opvang in internaten (4,2 mil -
joen euro) en contactonderzoek door het CLB (8,1 miljoen euro). Ook werden in 2021 15,2 miljoen 
euro CO2-meters en zelftesten aangeschaft. De nood aan opvang in internaten bleek 1,2 miljoen 
euro hoger te zijn dan geraamd. 
Agentschap voor Hoger Onderwijs, Volwassenenonderwijs, Kwalificaties en Studietoelagen  
 – AHOVOKS
De hoger onderwijsinstellingen ontvingen voor hun onderwijstaken in 2020 40,0 miljoen euro 
extra middelen. Zij konden deze middelen, door een beslissing van de regeringscommissarissen 
hoger onderwijs, tot eind 2021 inzetten. In 2021 werd ongeveer 0,3 miljoen euro compensatie toe -
gekend aan de bijzondere universitaire instituten, de evangelische theologische faculteit en de 
faculteit voor protestantse theologie en religiestudies.
COVID-19 had ook een impact op de onderzoekstaken. Om daarvoor een eventuele compensa -
tie te kunnen vastleggen, bracht de Vlaamse overheid de (financiële) impact bij de instellingen 
in kaart met een bevraging, zoals zij dat ook deed voor de impact op de onderwijsactiviteit. De 
Vlaamse overheid kende echter geen compensaties toe.
Het agentschap verwacht voor de toekomst een hogere nood aan kredieten voor studiefinancie -
ring. Doordat het recht op een studietoelage inkomensgerelateerd is en veel gezinnen een terug -
val van het gezinsinkomen kenden door technische werkloosheid of jobverlies, zal de vraag naar 
studietoelagen toenemen. Het is op dit ogenblik niet mogelijk de financiële impact daarvan in te 
schatten.
130 CB0-1CBG2AB-PR.
131 FC0-1FBD2AA-PR.
132 De aanwending werd niet apart geregistreerd. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 103
De onderstaande tabel overziet de coronamaatregelen in het beleidsdomein Landbouw en Visserij.
Tabel 29 – Uitvoering van de coronamaatregelen 2020 en 2021 in LV
Raming 
2021
Noodfonds sierteelt en aardappelsector 35,0 15,5 0,1
Exit plan VLAM 0,3 0,3 0,7
Liquiditeitsbescherming varkenshouders 5,8 8,3
Abonnement Rendac 3,5 3,5
Subsidie vzw Belpork 6,0 0,8
Totaal 36,3 15,9 16,0 12,7
Siertelers moesten door COVID-19 een deel van hun bloemen en planten vernietigen. 
Aardappeltelers kregen een deel van hun bewaaraardappelen niet verkocht en moesten die afvoe -
ren voor, bijvoorbeeld, vergisting of als dierenvoerder. Daarvoor kende de Vlaamse Regering in 
2020 35,0 miljoen euro toe aan de sector van de sierteelt (25 miljoen euro) en de aardappelsector 
(10 miljoen euro). In 2020 keerde ze daarvan 15,5 miljoen euro uit. Het resterende vastleggings -
krediet droeg ze over naar 2021. In 2021 werd 0,1 miljoen euro uitbetaald aan de aardappeltelers.
Liquiditeitsbescherming varkenshouders
De Vlaamse varkenssector heeft al geruime tijd te kampen met omgevingsfactoren die de bedrijfs -
voering negatief beïnvloeden, waaronder periodieke haarden van varkenspest en daaruit voort -
vloeiende importembargo’s, de negatieve gevolgen van de COVID-pandemie en de forse stijging 
van de grondstofprijzen. Dat alles heeft de rendabiliteit van de varkenshouderij onder zware druk 
gezet, waardoor de continuïteit van de bedrijfsvoering bij veel varkensbedrijven in het gedrang 
komt. De Vlaamse Regering kende in 2021 een financiële steun (5,8 miljoen euro) toe die conti -
nuïteit beoogde, met name voor jonge landbouwers die recent een varkensbedrijf overnamen en 
varkensbedrijven die recent investeerden in een duurzaam stalconcept. In 2021 werd 8,3 miljoen 
euro uitgekeerd aan de Vlaamse varkenssector.
Het Rekenhof merkt op dat de (financiële) problemen van de varkenshouders niet alleen het gevolg 
zijn van COVID-19-maatregelen, zoals het sluiten van de horeca. De verkoop van varkensvlees ver -
liep al geruime tijd moeilijk, mede door een dalende export ingevolge de Afrikaanse varkenspest, 
strengere milieuwetgeving en duurdere grondstofprijzen. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 104
4.3.11 Omgeving
Tabel 30 – Uitvoering van de coronamaatregelen 2020 en 2021 in OMG
Raming 
2021
Compensatie water- en energiefactuur 184,0 168,2 0,5
Bestrijding uithuiszettingen en 
herhuisvesting2,5 0,1 2,5 0,3
Actualisatie inschrijvingsregister 1,4
Totaal 187,6 168,8 3,9 0,8
Bijzondere sociale leningen (geen ESR-impact) 13,5 25,2 4,7
Een eenmalige vergoeding ging naar tijdelijk werklozen133 voor de betaling van hun water- en 
energiefactuur. De Vlaamse overheid trok daarvoor in 2020 184,0 miljoen euro uit, waarvan zij 
168,2 miljoen euro effectief uitbetaalde. Het resterende budget (15,8 miljoen euro) droeg ze over 
naar 2021. In 2021 betaalde de Vlaamse overheid 0,5 miljoen euro compensaties uit en droeg ze 
15,3 miljoen euro verder over naar 2022. Het water- en energie vergoedingsloket  sloot pas in maart 
2022, zodat nog een beperkt aantal betalingen kunnen volgen, maar het is duidelijk dat het coro -
nakrediet in het beleidsdomein Omgeving voor ongeveer 15,3 miljoen euro ongebruikt zal blijven.
Zowel het VWF als de VMSW konden de ontlener van een sociale lening kosteloos betalingsuit -
stel toestaan als hij kon aantonen dat zijn inkomsten waren gedaald door de pandemie. In 2020 
werd zo 17,4 miljoen euro kapitaalbetalingen en 7,8 miljoen euro intrestbetalingen uitgesteld naar 
een latere datum. 
In 2021 ontving het VWF 1,6 miljoen euro minder kapitaalterugbetalingen en 0,7 miljoen euro 
minder intresten. Voor de VMSW ging het om 1,6 miljoen euro kapitaal en 0,8 miljoen euro rente. 
De totale impact bedroeg voor 2021 dus 4,7 miljoen euro.
133 De vergoeding was een vast bedrag van 202,68 euro voor iedereen die minstens één dag tijdelijk werkloos geweest is. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 105
4.3.12 Werk en Sociale Economie
De onderstaande tabel overziet de coronamaatregelen in het beleidsdomein Werk en Sociale 
economie.
Tabel 31 – Uitvoering van de coronamaatregelen 2020 en 2021 in WSE
Raming 
2021
Dienstencheques 105,2 106,2 -4,1
VDAB 7,8 7,8
Opleidingsfonds dienstencheques - -
Totaal 124,2 125,4 - -4,1
In 2020 verhoogde de Vlaamse Regering tijdelijk de subsidie voor dienstencheques. De extra sub -
sidiëring stelde erkende ondernemingen in staat een aantal bijkomende kosten het hoofd te bie -
den, onder andere om veilige werkomstandigheden te creëren. De crisis zorgde toen ook voor 
een opmerkelijke daling van het aantal verbruikte dienstencheques (192,8 miljoen euro minder 
uitgaven), waardoor de uitgave va 106,2 miljoen euro binnen het bestaande budget is opgevangen.  
In 2021 zijn de voor de verhoogde subsidiëringtoegerekende uitgaven voor 4,1 miljoen euro gecor -
rigeerd, waardoor de totale uitvoering 2020 en 2021 zich beperkte tot 102,1 miljoen euro. Na con -
troles op de bestedingen van de coronasubsidies, vorderde de administratie bovendien ongeveer 
2,0 miljoen euro onterecht betaalde subsidies terug.
In 2021 herhaalde de Vlaamse Regering deze tijdelijke verhoogde subsidiëring niet. De corona -
crisis had wel opnieuw een temperend effect op de uitgaven door een verminderd gebruik van de 
dienstencheques. Zo bleek de begrote uitgave van 1.300,5 miljoen euro in werkelijkheid 86,9 mil -
joen euro overschat te zijn.
4.3.13 Conclusies 
De COVID-19-crisis had ook in 2021 een grote budgettaire impact op de Vlaamse overheid. Door 
de diversiteit van de genomen maatregelen spreidde die impact zich uit over alle beleidsdomei -
nen. De rekening 2021 maakt het niet mogelijk de totale budgettaire impact van de crisis precies 
vast te stellen. Het Rekenhof raamt dat cijfer op 1.780,7 miljoen euro, er ook rekening mee hou -
dend dat sommige beleidsdomeinen eigen middelen hebben ingezet. De raming is enerzijds nauw 
verbonden met de wijze waarop de Vlaamse begroting de kosten van de maatregelen heeft opge -
volgd: zij hield alleen rekening met de basisallocaties die effectief naar de COVID-19-crisis verwe -
zen. Zij rekende dus uitgaven waarvoor de basisallocatie om gelijk welke reden niet verwees naar 
COVID-19, niet mee, evenmin als de uitvoeringscijfers van de rechtspersonen die niet opgenomen 
zijn in Orafin. Ook de budgettaire impact die niet verbonden was met specifieke coronamaatrege -
len, ontbrak in de raming.  REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 106
Uit de coronaprovisie van 1.980 miljoen euro is dus 1.768,7 miljoen euro herverdeeld. De effectieve 
uitgaven lagen ongeveer 12 miljoen euro hoger. In principe zou het overschot moeten terugvloeien 
naar de algemene middelen, maar dat is niet overal gebeurd. In een aantal beleidsdomeinen werd 
het overschot overgedragen naar het volgende boekjaar. Het is niet duidelijk of die middelen zo 
het meest efficiënt worden ingezet. 
De budgettaire weerslag van de crisis beperkt zich ten slotte niet tot 2020 en 2021. Een deel van 
de maatregelen die in 2020 en 2021 werden genomen, zal nog kosten veroorzaken in 2022. De po -
tentiële budgettaire impact van de toegekende waarborgen en leningen mag evenmin uit het oog 
verloren worden. Die zal zich pas in de volgende jaren manifesteren en zou, afhankelijk van de 
mate waarin de economie zich herstelt, aanzienlijk kunnen zijn. 
Op basis van een algemene risicoanalyse doet de inspectiedienst van het Agentschap Innoveren 
en Ondernemen rechtmatigheidscontroles vooral op de hinderpremie en de omzetgerelateerde 
premies van ondernemingen met een omzetstijging, waar enkel ondernemingen met een grote 
omzetdaling een coronapremie konden krijgen. Die aanpak dekt voorlopig 3,2% van de premiedos -
siers. Wegens het ontbreken van voldoende inspectiepersoneel en een meer gerichte controlestra -
tegie zal een belangrijk deel van de uitbetaalde premies niet tijdig kunnen worden gecontroleerd. 
Er is nog geen duidelijkheid over de kostenverdeling tussen de federale en de Vlaamse overheid 
voor de uitgaven voor de recente vaccinatiecampagnes.
4.4 Relanceplan – Vlaamse Veerkracht
4.4.1 Evolutie ten opzichte van derde voortgangsrapportage
In de initiële begroting 2021 voorzag de Vlaamse Regering in een eenmalige enveloppe van 4,3 
miljard euro voor het Plan Vlaamse Veerkracht . Het bestaat enerzijds uit 158 eenmalige relance -
projecten, waarin Vlaanderen 4,3 miljard euro investeert om het maatschappelijk en economisch 
weefsel in Vlaanderen te herstellen. Anderzijds financieren reguliere middelen ook 22 (hervor -
mings)projecten134. Van de 158 eenmalige projecten zijn in het Nationaal Plan voor Herstel en 
Veerkracht 55 projecten opgenomen, waarvoor Vlaanderen een Europese subsidie van maximaal 
2,3 miljard euro ontvangt.
In een mededeling aan de Vlaamse Regering van 5 februari 2021 is vastgelegd hoe de monito -
ring van en rapportering over het relanceplan de komende jaren dient te verlopen. Drie keer per 
jaar zal een meting plaatsvinden (in maart-april, augustus-september en november-december), 
die telkens uitmondt in een monitoringrapport. Intussen heeft de Vlaamse Regering in april en 
september 2021 en in januari 2022 monitoringrapporten over de voortgang van het Relanceplan 
Vlaamse Veerkracht gepubliceerd.
Het rapport van januari 2022 was gebaseerd op voorlopige cijfers van 2021. Op 15 maart 2022 pu -
bliceerde het Rekenhof een evaluatieverslag over de informatiekwaliteit van deze derde voort -
gangsrapportering. Dit verslag werd besproken in de Commissie voor Algemeen Beleid, Financiën, 
Begroting en Justitie op 22 maart 2022. 
134 Het is onmogelijk het totaal aan budgetten voor deze 22 projecten te bepalen, onder meer doordat zij ook leningen en 
waarborgen inhouden. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 107
De onderstaande tabel vergelijkt de voorlopige uitvoeringsgegevens uit de derde voortgangsrap -
portage met de definitieve uitvoeringscijfers 2021. 
Tabel 32 – Relanceplan: derde voortgangsrapportage versus definitieve uitvoering 2 021
3e voort -
gangsrap -
portageDefinitieve 
cijfers  
2021Evolutie3e voort -
gangsrap -
cijfers  
2021Evolutie
01. Economie en samenleven 
verduurzamen610,8 677,9 67,0 93,3 100,2 6,9
02. Investeren in infrastructuur 457,1 480,7 23,6 45,0 52,2 7,1
03. Vlaanderen digitaal 
transformeren95,7 108,3 12,6 39,1 59,3 20,1
04. Investeren in mensen  
en talenten289,3 291,5 2,2 18,0 21,6 3,5
05. Het Vlaamse zorg- en 
welzijnssysteem versterken51,1 77,4 26,3 17,8 43,7 25,9
06. De coronacrisis beheren  
en Brexit18,1 18,8 0,7 4,6 13,5 8,9
07. De overheid efficiënter 
maken1,7 1,9 0,2 1,0 1,5 0,5
Totaal 1.523,9 1.656,5 132,6 218,8 291,9 72,9
Bron: 3e voortgangsrapportage en informatie van het departement FB
Ten opzichte van het fotomoment van 31 december 2021 gebeurden nog 132,6 miljoen euro extra 
aanrekeningen op vastleggingskredieten en 72,9 miljoen euro op vereffeningskredieten. De be -
langrijkste oorzaken die aangehaald werden voor de extra aanrekeningen waren het wachten op 
de relancebudgetten uit de provisie en extra boekingen naar aanleiding van de eindejaarsafslui -
ting (bijvoorbeeld boekingen van te ontvangen facturen ). Hieronder volgt een overzicht van de 
belangrijkste extra aanrekeningen: 
• 01 Economie en samenleven verduurzamen: bij project VV021-Onderzoeksinfrastructuur werd 
voor 48,9 miljoen euro extra vastleggingen geboekt en bij project VV023-Versterking onder -
zoeksveld en versnelling O&O ging het om 18 miljoen euro extra vastleggingen. 
• 02 Investeren in Infrastructuur: bij project VV013-De inrichting van een groter en veiliger fiets -
netwerk werden voor 6,2 miljoen euro extra vastleggingen geboekt en voor 4 miljoen euro extra 
vereffeningen 
• 03 Vlaanderen digitaal transformeren: bij project VV128-Digitale vaardigheden werden voor 
11,7 miljoen euro extra vastleggingen en 13,5 miljoen eur0 extra vereffeningen geboekt. 
• 05 Vlaamse zorg- en welzijnssysteem: bij project VV045: Inzetten op kwaliteit en good gover -
nance van WZC en vooruitschuif van nieuw beleid werden voor 25,2 miljoen euro extra vastleg -
gingen en vereffeningen geboekt.  REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 108
4.4.2 Begroting ten opzichte van definitieve uitvoering
miljard euro voor het Plan Vlaamse Veerkracht . Zij situeerde de vastleggings- en vereffenings -
kredieten daarvoor integraal als een provisie bij het departement Financiën en Begroting. Het 
Rekenhof merkte in zijn rapport over het onderzoek van de initiële begroting 2021 op dat het on -
gebruikelijk is dat voor een meerjarig relanceplan in de begroting een identiek vastleggings- en 
vereffeningskrediet wordt ingeschreven. Aangezien het relanceplan ook publieke investeringen 
met een langere doorlooptijd bevat, was te verwachten dat het volledige vereffeningskrediet nog 
niet nodig zou zijn in 2021. 
Bij de begrotingsaanpassing bleef het vastleggingskrediet ongewijzigd, maar werd het vereffe -
ningskrediet bijgesteld tot 2,0 miljard euro. De uitvoering bleef dus ver onder de ramingen uit de 
begroting 2021. In het derde monitoringrapport werd niet ingegaan op deze onderbenuttingen. 
Ook de BBT’s gingen daar niet op in. 
Deze tragere uitvoering van de relance heeft ook een tijdelijke positieve impact op de schuldevolu -
tie. Er werd geraamd om 1 miljard euro extra schuld op te halen voor de relance, maar uit de uitvoe -
ringscijfers 2021 blijkt dat er nog geen extra schuld diende te worden aangegaan gelet op de geboekte 
vereffeningen (291 miljoen euro) en het reeds uitbetaalde voorschot van Europa (293,1 miljoen euro). 
Voor de vastleggingskredieten in de relanceprovisie bestaat een overdrachtsbepaling waardoor de 
niet-aangewende kredieten worden overgedragen naar 2022. Voor de kredieten die vanuit de relan -
ceprovisie werden herverdeeld naar specifieke relanceprojecten, maar op jaareinde nog niet waren 
aangewend, zijn er geen overdrachtsbepalingen: die kredieten vervallen. Voor de vastleggingskre -
dieten gaat het om 84,8 miljoen euro135 en voor de vereffeningskredieten om 68,8 miljoen euro136. 
Een belangrijk deel van de relanceprojecten wordt gefinancierd met Europese middelen. 
Vlaanderen maakt aanspraak op maximaal 2,3 miljard euro Europese steun. Dat is echter een 
voorlopig cijfer. Een deel van die steun is afhankelijk van de economische groei in vergelijking met 
de andere EU-lidstaten. De subsidie zal worden herzien in 2022, wanneer het bbp-verloop tussen 
2019 en 2021 bekend zal zijn. Aangezien deze ontvangsten geen invloed mogen hebben op het re -
sultaat, kunnen zij slechts worden aangerekend ten belope van de Europees te financieren uitga -
ven die al gebeurden. Die bedroegen gedurende 2021 131,3 miljoen euro. Dit bedrag werd in overleg 
met het INR berekend op basis van de maximale Europese financiering van 2,3 miljard euro. Er 
werd ESR-matig dus nog geen rekening gehouden met een verminderd steunbedrag van Europa. 
Vlaanderen raamt dat het ESR-matige ontvangstenbedrag van 2021 28,2 miljoen euro te hoog zal 
zijn en boekte hiervoor een voorziening. 
In zijn rekeningenrapport over 2020 gaf het Rekenhof een overzicht van de wachtlijsten die zich 
door de grote dienstverleningsnoden en een tekort aan middelen voordeden in de sectoren sociale  
135 Dit bedrag is hoger dan het verschil tussen herverdelingen en uitvoering, omdat zich ook overschrijdingen (12,4) voordeden 
op de basisallocaties van relance, saldo: 72,4 miljoen euro (1.729,0 herverdelingen – 1.656,5 vastleggingen).
136 Dit bedrag is hoger dan het verschil tussen herverdelingen en uitvoering, omdat zich ook overschrijdingen (26,7) voordeden 
op de basisallocaties van relance, saldo: 42,2 miljoen euro (334,1 herverdelingen – 291,9 vastleggingen). REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 109
huisvesting, erfgoedpremies, woonzorgcentra, jeugdhulp en onderwijsinfrastructuur. Het con -
cludeerde dat de noden steeds groter bleven dan de beschikbare middelen, wat het zoeken naar 
alternatieve oplossingen om de noden te lenigen, dwingend maakt, en dat wachtlijsten een on -
volkomen instrument zijn voor de inschatting van de werkelijke noden, die mogelijk al veranderd 
zijn wanneer een project uiteindelijk aan de beurt komt. Dit rapport deelt de resultaten mee van 
het onderzoek naar de wachtlijsten in de sectoren kinderopvang en zorg voor personen met een 
functiebeperking, de bijhorende beleidsinitiatieven en de recente begrotingsinspanningen.
4.5.2 Wachtlijst kinderopvang
De Vlaamse Gemeenschap beoogde vanaf 2020 alle gezinnen met een behoefte aan kinderopvang 
een aanbod te kunnen bieden137. Een onderzoek van het Steunpunt Welzijn, Volksgezondheid en 
Gezin toonde in juli 2019138 aan dat het agentschap Opgroeien Regie (Kind en Gezin) inschatte dat 
daarvoor in Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest tegen 2024 7.070 opvangplaatsen 
moesten bijkomen139. De meerjarenraming 2020-2024 voorzag globaal in 58 miljoen euro voor het 
uitbreidingsbeleid.
Evolutie dotatie gezinsbeleid
Voor kinderopvang investeerde Vlaanderen in 2017, 2018 en 2019 al bijkomend in kinderopvang 
voor in totaal 56,7 miljoen euro140. In 2020 en 2021 stelde het respectievelijk nog eens 9 en 10,5 mil -
joen euro bijkomend ter beschikking voor het uitbreidingsbeleid. De onderstaande grafiek toont 
de evolutie van de dotatie gezinsbeleid van Opgroeien Regie sinds 2016. 
Figuur 5 – Evolutie dotatie gezinsbeleid van Opgroeien Regie (in miljoen euro)
Bron: Rekenhof (op basis van de begrotingsaanpassingen en de herverdelingsbesluiten)
137 Artikel 3 decreet van 20 april 2012  decreet houdende de organisatie van kinderopvang van baby’s en peuters.
138 Onderzoek Het gebruik van en de behoefte aan kinderopvang voor baby’s en peuters jonger dan 3 jaar in het Vlaamse Gewest .
139 Deze raming houdt geen rekening met eventuele intrekkingen van erkenningen of stopzettingen.
140  Rekeningenrapport over 2019, Rekenhof, Juni 2020, 4.5.3 -. kinderopvang, grafiek pagina 112.2016 2017 2018 2019 2020 202102004006008001.000
613,6637,3673,4709,4920,1
837,1 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 110
De onderstaande grafiek toont het aandeel van de extra budgetten voor het uitbreidingsbeleid in 
de dotatie-evolutie, evenals het aandeel van de andere kostendrijvers.
Figuur 6 – Evolutie impact kostendrijvers op de dotatie gezinsbeleid (in miljoen euro)
De dotatie steeg van 2019 tot 2020 met 210,7 miljoen euro, vooral door de coronamaatregelen (142,5 
miljoen euro), de overflow (49,8 miljoen euro) en de andere kostendrijvers (14,5 miljoen euro). De 
coronamaatregelen omvatten voornamelijk de compensatie voor de opvang van baby’s en peuters 
en buitenschoolse opvang. De andere kostendrijvers omvatten voornamelijk VIA 5-middelen (3,4 
miljoen euro) en de indexaanpassing (9,3 miljoen euro). Verder was in 2020 ook de generieke be -
sparing op de subsidies, personeelsuitgaven en werkingsuitgaven goed voor 5,1 miljoen euro. In 
2021 daalde de dotatie met 83 miljoen euro tot 837,1 miljoen euro door de afname van de coron -
acompensatie met 102,6 miljoen ten opzichte van 2020, de terugdraai van de overflow met 49,8 
miljoen euro, de toename van de kostendrijvers met 59,4 miljoen euro en van het uitbreidingsbe -
leid met 10,5 miljoen euro. De andere kostendrijvers betroffen in 2021 behalve de indexaanpassing 
en VIA 5-middelen de toekenning van VIA 6-middelen (+42,3 miljoen euro) en relancemiddelen 
(+6,9 miljoen euro).
Samenstelling uitbreidingsbeleid
De onderstaande tabel toont de geplande bestedingen van de bijkomende kinderopvangmiddelen 
2020-2024. De subsidiering kent drie trappen141. Organisaties die vergunde kinderopvang (groeps -
opvang of gezinsopvang) met 220 openingsdagen organiseren, kunnen de trap 1-basissubsidie 
aanvragen. Trap 2A- en trap 2B-subsidies zijn bedoeld voor kinderopvang waarvoor gezinnen be -
talen op grond van hun inkomen (inkomenstarief). De trap 3-plussubsidie gaat naar kinderopvang 
van kinderen uit kwetsbare gezinnen. Voor de trappen 2A en 2B en voor trap 3 moet rekening 
worden gehouden met voorrangsgroepen. Voor alle trappen is de subsidie een bepaald bedrag per 
jaar en per plaats. Daarbuiten bestaat nog subsidiëring voor flexibele opvang (opvangplaatsen met 
141 Voor meer info over de verschillende trappen: https://www.kindengezin.be/img/subsidies-baby-en-peuters.pdf .2019 2020 2017 2018 2021
besparing corona overﬂow uitbreiding andere-120-100-80-60-40-20020406080100120140160
59,4
14,526,0
1,114,69,5 10,237,0
-0,5 -0,2-5,1-0,4 -0,9142.5142,5
-102,649,8
49,89,0 10,5 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 111
ruimere openingsmomenten en dringende opvangplaatsen). De onderstaande tabel toont de ver -
deling van de bijkomende middelen voor 2020-2024 over de diverse subsidiecomponenten.
Tabel 33 – Overzicht bijkomende middelen 2020-2024 (in euro)
  BedragGeschatte 
plaatsenBetrokken jaarbudget
Trap 1:  
basissubsidie omschakeling  
van T0 naar T11.497.000 1.826 2021 (1.497.000)
nieuwe T1 3.753.000 4.5772021 (939.000 – 1.145 pl)
2022 (938.000 – 1.144 pl)
Trap 2:  
subsidie met 
inkomenstarief nieuwe T2A 27.081.000 2.5002021 (2.695.000 – 249 pl)
2022 (7.762.000 – 717 pl)
omschakeling van  
T0 of T1 naar T2B3.697.000 462 2020 (3.697.000)
Trap 3:  
inclusieve opvang 500.000  Dit bedrag werd 
geheroriënteerd naar VIA-6
Flexibele opvang ROM (ruimere 
openingsmomenten)3.150.000 2.0652022 (1.300.000 –  
1.180 extra modules)
DOP (dringende 
kinderopvang)1.350.000 104
AndereGROEIPAD T2B  
NAAR T2A fase 410.672.000  2020 (5.336.000)
2021 (5.336.000)
Decreet buiten -
schoolse opvang  
en activiteitenGROEIPAD 6.300.000  
 Totaal 58.000.000  
De bovenstaande tabel toont dat de Vlaamse Regering in de legislatuur 4.577 nieuwe plaatsen op 
trap 1 wil creëren en 2.500 nieuwe plaatsen op trap 2A, samen goed voor 7.077 nieuwe plaatsen. 
Daarmee zal zij hebben voldaan aan de behoefte die Opgroeien Regie in 2019 heeft geraamd142. 
Invulling van het uitbreidingsbeleid kinderopvang
Volgens de oproepen en beslissingen die al plaatsvonden zijn 1.539 nieuwe trap 2-plaatsen toe -
gekend en zijn 355 plaatsen naar trap 2 omgeschakeld. Een herhalingsoproep moet zorgen voor 
nog 360 nieuwe plaatsen en 9 omschakelingsplaatsen. Voor nog eens 250 plaatsen zal een oproep 
plaatsvinden in 2023. Daarvoor zijn alleen nieuwe plaatsen mogelijk. Het aantal nieuwe plaatsen 
zal dan 2.149 bedragen, en niet de voorziene 2.500. Wel zullen dan 364 plaatsen omgeschakeld 
zijn, maar zij dragen niet bij tot de creatie van nieuwe plaatsen.
142  Deze behoefte is berekend door een prognose te maken van het aantal kinderen met een leeftijd tussen de drie maanden en 
drie jaar. Dit aantal is vermenigvuldigd met 8,31% (de onvervulde behoefte aan opvang die bleek uit het onderzoek) en met 
een factor die de intensiteit van de behoefte weergeeft (het aantal dagen opvangbehoefte per week, namelijk 2,6 dagen) 
om de behoefte van het aantal opvangdagen te berekenen. Dat aantal dagen delen voor 5 (5 dagen per week) leverde de 
behoefte van het aantal plaatsen op, namelijk 7.070 plaatsen tegen 2024. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 112
Voor trap 1 werd in 2021 en 2022 budget voorzien voor telkens 1.145 nieuwe plaatsen. Opgroeien 
Regie monitort de invulling van deze plaatsen. In 2021 zijn 830 plaatsen toegekend en 84 plaatsen 
zijn aangevraagd. Voor 2022 zijn momenteel 299 nieuwe plaatsen ingevuld en zijn 60 plaatsen 
aangevraagd. Er wordt ook ingezet op de omschakeling van trap 0 naar trap 1 plaatsen, zodat er 
niet enkel wordt geïnvesteerd in bijkomende plaatsen, maar ook in duurzame plaatsen.
Evolutie van het aantal vergunde en gesubsidieerde opvangplaatsen
Het aantal vergunde opvangplaatsen bedroeg in 2019, 2020 en 2021 respectievelijk 95.823, 95.739 
en 95.559. Dat aantal betreft alle vergunde opvangplaatsen voor groepsopvang, gezinsopvang en 
samenwerkende onthaalouders, inclusief onthaalouders die alleen buitenschoolse opvang aan -
bieden. Zonder de plaatsen buitenschoolse opvang bedroegen de vergunde opvangplaatsen voor 
baby’s en peuters in 2019, 2020 en 2021 respectievelijk 95.027, 94.924 en 94.681 plaatsen. 
Figuur 7 – Vergunde en gesubsidieerde capaciteit 2019, 2020 en 2021
In 2019, 2020 en 2021 ontvingen respectievelijk 11.618, 12.148 en 12.081 plaatsen geen subsidie (trap 
0). Op basis van de vergunde en gesubsidieerde capaciteit in 2021 is nog geen stijging van het 
aantal plaatsen zichtbaar. Wel tonen zich verschuivingen in de gesubsidieerde capaciteit. Zo zijn 
het aantal plaatsen die een trap 1 subsidie (basissubsidie) en een trap 2 subsidie (inkomenstarief) 
ontvangen, gestegen ten opzichte van 2020 (T1+T2). Het uitbreidingsbeleid investeert ook in deze 
omschakeling van plaatsen.010.00020.00030.00040.00050.00060.00070.000
2019
vergunde capaciteit gesubsidieerde capaciteit
T0 T1 T1 + T2 T1 + T2 + T32020 2021 2019 2020 2021 2019 2020 2021 2019 2020 20215.810
5.346
5.07011.618
12.148
12.081
17.167
17.069
16.66615.646
14.905
14.494
7.966
8.172
8.0582.734
2.728
2.79964.880
65.152
65.76565.824
65.958
66.185 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 113
Groeipad kinderopvang
Bij de inwerkingtreding van het decreet houdende de organisatie van kinderopvang voor baby’s 
en peuters is een groeipad uitgetekend om tot een gelijke subsidiëring te komen van trap 2A- en 
trap 2B-plaatsen. In 2015, 2018 en 2019 zijn al stappen gezet, maar de budgettaire ruimte volstond 
in 2020 niet om de gelijkschakeling te realiseren. Op 6 maart 2020 besliste de Vlaamse Regering 
principieel dit groeipad te verlengen met zes jaar, tot 2026143. Fase 4 van het groeipad is gereali -
seerd in 2020-2021, fase 5 heeft uitwerking sinds 1 april 2021 en kan rekenen op 10.130.000 euro uit 
het VIA 6-budget. Fase 6, fase 7 en de laatste opstap om gelijk te komen op trap 2A moeten nog 
gerealiseerd worden. De kosten daarvoor zijn begin 2022 geraamd op 30 miljoen euro, rekening 
houdend met de indexoverschrijdingen en exclusief de impact van de diverse VIA akkoorden. 
Deze kosten zullen hoogstwaarschijnlijk ten laste vallen van de volgende legislatuur.
Gelet op de beslissingen en oproepen die al plaatsvonden is het onzeker of de Vlaamse Regering 
haar uitbreidingsbeleidsambitie van 4.577 ingevulde nieuwe trap 1-plaatsen en 2.500 ingevulde 
nieuwe trap 2A-plaatsen tijdens deze legislatuur zal halen. Een aanzienlijk deel van de kinder -
opvangplaatsen ontvangen overigens geen subsidie en de subsidiekloof tussen trap 2A- en trap 
2B-plaatsen werd nog niet gedicht, zodat het groeipad met zes jaar diende te worden verlengd.
4.5.3  Wachtlijst zorg voor personen met een functiebeperking
In haar regeerakkoord beloofde de Vlaamse Regering in deze regeerperiode budgettaire ruimte te 
zullen vrijmaken om het aantal wachtdossiers in de zorg voor personen met een functiebeperking 
aan te pakken en de wachtlijsten zo snel mogelijk terug te dringen. Tegelijk wil ze de versnippering 
van middelen vermijden en alle mensen met een handicap zo snel mogelijk een op maat gesneden 
persoonsvolgend budget toekennen. Bovendien stuurde zij het systeem van de automatische bud -
gettoekenning bij. In de eerste fase moeten personen met zorgvragen uit prioriteitengroep 1 het 
voorspelbare perspectief krijgen dat hun aanvraag uiterlijk binnen een bepaalde termijn na regis -
tratie een budget tot gevolg heeft. De zorgvragen in de prioriteitengroep 3 (minst dringend) zullen 
worden geëvalueerd, voor een beter beeld van de effectieve zorgnoden in deze groep. 
In de regeerperiode 2019-2024 kent de Vlaamse Regering 270 miljoen euro uitbreidingsbeleid toe, 
tegenover 330 miljoen euro in de vorige regeerperiode. 40 miljoen euro is al toegekend in 2020; de 
rest mocht ingezet worden vanaf 2021. 
Evolutie van de dotatie Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH)
Dat de volledige 270 miljoen euro beschikbaar was vanaf 2021, weerspiegelde zich niet in de evo -
lutie van de dotatie. Het totale budget na herverdelingen daalde van 1.816,8 miljoen euro in 2019 
naar 1.810,3 miljoen euro in 2020 en steeg vervolgens naar 1.965,8 miljoen euro in 2021. De onder -
staande figuur toont de totale dotatie van het VAPH sinds 2016.
143 Artikel 59, §2, van het subsidiebesluit van 22 november 2013 . REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 114
Figuur 8 – Evolutie 2016-2021 van de dotatie aan het VAPH (in miljoen euro)
De onderstaande figuur detailleert de impact van de uitbreidingsmiddelen, de COVID-19-middelen, 
de besparingen en andere kostendrijvers (zoals index en weddedrift) op de dotatie-evolutie.
Figuur 9 – Evolutie impact kostendrijvers op de dotatie VAPH (in miljoen euro)
De dotatie-evolutie tot en met 2019 is besproken in het rekeningenboek over 2019144. De dotatieda -
ling in 2020 met 6,5 miljoen euro was te wijten aan de besparingsmaatregelen (20,1 miljoen euro) 
144  4.5.2  -Beleidsimpulsen Welzijn 2014-2019 – VAPH.2016 2017 2018 2019 2020 202102004006008001.0001.2001.4001.6001.8002.000
1.480,01.636,21.729,41.816,8 1.810,31.965,5
2019 2020 2017 2018 2021
besparing corona uitbreiding andere-7,019,645,0
-60-40-20020406080100120140160
-20,1144,4
-45,940,086,4
49,284,179,2
43,9
-14,9-19,30,9 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 115
en de overdracht van het budget van 48 miljoen euro voor de centra voor ontwikkelingsstoornis -
sen, de observatie-en behandelingscentra en de voorzieningen voor extreme gedrags- en emoti -
onele stoornissen naar het agentschap Opgroeien, alsook aan de aanwending in 2020 van 38,8 
miljoen euro overgedragen saldi uit 2019. 40,0 miljoen euro uitbreidingsmiddelen, 19,6 miljoen 
euro COVID-19-middelen, 4,6 miljoen euro weddendrift, 25,0 miljoen euro middelenindexering, 
11,2 miljoen euro VIA 5-middelen en enkele kleinere aanpassingen hebben die daling gedeeltelijk 
gecompenseerd.
In 2021 nam de dotatie met 155,5 miljoen euro toe door de 45,0 miljoen euro uitbreidingsmiddelen, 
het terugzetten van 38,8 miljoen euro overgedragen middelen, 15,0 miljoen euro bijkomende mid -
delen voor voorschotten in het kader van het uitbreidingsbeleid, 21,4 miljoen euro indexering, 68,5 
miljoen euro VIA 6-middelen en enkele kleinere aanpassingen. 14,9 miljoen euro besparingsmaat -
regelen en het 19,3 miljoen euro lagere COVID-19-budget compenseerden die stijging gedeeltelijk.
Samenstelling uitbreidingsmiddelen
De onderstaande tabel biedt een overzicht van de verdeling van de uitbreidingsmiddelen 2020 en 
2021.
Tabel 34 – Besteding uitbreidingsmiddelen 2020 en 2021 voor het VAPH (in miljoen euro)
2020 2021
Middelen  
toegevoegd  
aan dotatieGepland/  
toegekendMiddelen  
aan dotatie
Stijging aantal leden bijstandsorganisaties 1,0 1,0
Stijging aanvragen hulpmiddelen 2,0 2,0
Integratie internaten uit Onderwijs in Welzijn 15,0
Uitbreiding persoonsvolgend budget (PVB) 
meerderjarigen – automatische toekenningen23,0
35,7
meerderjarigen – prioriteitengroep 128,0 137,2
meerderjarigen – prioriteitengroep 23,3 20,0
meerderjarigen – prioriteitengroep 31,6
Uitbreiding persoonlijke assistentiebudget (PAB) 
minderjarigen (nog uit te klaren binnen Vlaamse 
Regering5,8 28,8 6,3
Uitbreiding persoonsvolgende convenanten (PVC) 
minderjarigen3,0
16 plaatsen verblijf minderjarigen 1,3
Totaal 40,0 230,0 45,0
De 40 miljoen euro uitbreidingsmiddelen voor 2020 waren voor 1,3 miljoen euro bestemd 
voor de exploitatie van zestien verblijfplaatsen voor minderjarige personen met een handicap.   REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 116
Het resterende budget werd voor 85% toegekend aan persoonsvolgende budgetten (PVB) voor 
meerderjarigen met een handicap en voor 15% aan de minderjarigen met een handicap via een 
persoonlijke-assistentiebudget (PAB). Het budget voor de meerderjarigen werd voor 85% toege -
kend aan prioriteitengroep 1, voor 10% aan prioriteitengroep 2 en voor 5% aan prioriteitengroep 3.
De Vlaamse Regering besliste dat het volledige resterende uitbreidingsbeleid 2020-2024 van 230,0 
miljoen euro ingezet mocht worden vanaf 2021. Bovendien heeft VIA-6 nog in 19,5 miljoen euro 
uitbreidingsmiddelen voorzien voor rechtstreeks toegankelijke hulp (RTH). Voor de minderja -
rigen, RTH, de andere prioriteitengroepen, de integratie internaten Onderwijs in Welzijn, is de 
uitvoering nog onderhevig aan verdere besprekingen in de Vlaamse Regering. Daarbij wordt ook 
de sector betrokken. De terbeschikkingstelling van middelen zal er pas in de volgende maanden 
of jaren komen.
Het VAPH heeft in 2021 45,0 miljoen euro uitbreidingsmiddelen op de begroting ontvangen, deze 
middelen zijn al in de bovenstaande tabel toegevoegd aan de respectievelijke budgetten. Als op 
grond van de effectieve besteding meer middelen nodig zijn, kan het VAPH daarvoor geld opvra -
gen uit de relanceprovisie. 
Effect uitbreiding op het aantal toegekende budgetten en het totaal aantal budgetten
De onderstaande tabel toont de aantallen toegekende budgetten in 2020 en de aantallen die vol -
gens de monitoring van het vierde kwartaal in 2021 toegekend zijn145.
Tabel 35 – Toegekende budgetten 2020-2021
Aantal in 2020 
toegekende budgettenAantal in 2021 
toegekende budgettenVereist budget 2021  
prioriteitengroep 1 726 2.215 96,2
prioriteitengroep 2 79
prioriteitengroep 3 66
automatische toekenning 1.934 1.583 56,0
Bijstelling correctiefase 2146228
Totaal 2.805 4.026
In 2020 ontvingen 2.553 personen een of meer terbeschikkingstellingen, goed voor 2.805 bud -
getten. In 2021 werden 1.583 automatische budgetten toegekend voor in totaal 56,0 miljoen euro. 
38,5 miljoen euro is beschikbaar door uitstroom, dus netto zijn daarvoor nog 17,4 miljoen euro 
uitbreidingsmiddelen nodig. Voorts zijn in 2021 2.215 budgetten ter beschikking gesteld in de pri -
oriteitengroep 1, voor in totaal 96,2 miljoen euro voor het volledige jaar. In 2020 zijn al 200 bud -
getten toegekend met uitbreidingsmiddelen 2021 voor 6,1 miljoen euro. Voor 2022 worden nog een 
tachtigtal dossiers met zorgvragen uit 2020 of vroeger verwacht, waarvan de toekenning wordt 
geraamd op 3,7 miljoen euro. 
145 Voor 2021 zijn er nog geen geconsolideerde data beschikbaar over de toegekende budgetten.
146  Door het 5de mozaiekbesluit van 5 maart 2021 werd de operationalisering van correctiefase 2 bijgestuurd. De daling van 
de PVB’s werd hierdoor beperkt tot 15% ten opzichte van het PVB dat verkregen werd op basis van de transitie. Hierdoor 
kregen 228 personen die afgeleid waren naar de rechtstreeks toegankelijke hulp, opnieuw een PVB toegekend. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 117
Tabel 36 – Aantal budgethouders
2019 2020 2021
PAB 1.038 1.129 1.522
PVB 25.299 25.399 27.266
Volgens de jaarverslagen 2019,2020 en 2021 waren er eind 2021 27.266 PVB-houders, 1.867 meer 
dan eind 2020, en 1.522 PAB-houders, 393 meer dan eind 2020. 
Effect van de uitbreiding op het resultaat
Hoewel het grootste deel van de PVB werd toegekend, zijn in 2021 geen bijkomende middelen uit 
de relanceprovisie opgevraagd en hield het VAPH 124,6 miljoen euro over. Dat heeft verscheidene 
oorzaken:
• In de eerste plaats werd het zorginvesteringsplan uitgewerkt, dat enerzijds middelen vooruit -
schoof en anderzijds een hervorming inhield die beoogt aan zoveel mogelijk personen onder -
steuning aan te bieden. De Vlaamse Regering heeft de verdeling van het uitbreidingsbeleid 
daardoor pas op 16 juli 2021 beslist. 
• Een terbeschikkingstelling van budgetten vindt niet altijd in het begin van het jaar plaats en 
wordt ook niet altijd volledig aangewend, zeker niet in een opstartjaar. 
• De afrekening 2019 en de COVID -gerelateerde uitgaven 2020 waren 55,1 miljoen euro te hoog 
ingeschat. 
• De 19,5 miljoen euro toegekende VIA-6 middelen voor rechtstreeks toegankelijk hulp werd in 
2021 nog niet besteed. 
• COVID-19 zorgde voor een onderaanwending op sommige kredieten, zoals die voor hulpmid -
delen, schoolvervoer en de eigen werkingsmiddelen. 
Effect van de uitbreiding op het aantal wachtenden
De onderstaande tabel toont de aantallen minderjarige en meerderjarige personen met een han -
dicap die 2019, 2020 en 2021 wachtend waren. De tabel geeft bij de meerderjarigen zowel het aan -
tal unieke personen, als het aantal vragen weer. Het aantal vragen is hoger, doordat een persoon 
met een opgesplitste vraag op de wachtlijst kan staan (waarbij deel- en hoofdvraag in een andere 
prioriteitengroep zijn ingedeeld). De tabel splitst het aantal vragen op de wachtlijst verder op per 
prioriteitengroep (PG). REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 118
Tabel 37 – Wachtlijsten bij minderjarige en meerderjarige personen met een handicap
 31/12/2019 31/12/2020 31/12/2021
Minderjarigen met een handicap
PAB 1.769 1.750 1.579
VAPH voorziening 2.235 2.145 2.611
Meerderjarigen met een handicap
Aantal personen 15.978 16.524 15.918
Aantal vragen 16.159 16.632 15.952
PG1 1.837 1.802 328
PG2 2.826 3.777 5.034
PG3 11.496 11.053 10.590
Het aantal minderjarige wachtenden steeg in 2021 met 295 personen in 2021 ten opzichte van 
2020, terwijl het aantal meerderjarige wachtenden daalde met 606 personen. Het VAPH becijferde 
in 2019 in het kader van de meerjarenanalyse 2020-2024, rekening houdend met de bestaande 
zorgvragen en de jaarlijkse stijging van het aantal zorgvragen, dat 1.600 miljoen euro nodig was 
om aan alle noden te voldoen. Intussen zou dat bedrag door de gewijzigde regelgeving volgens 
de VAPH-schatting 108 miljoen euro lager zijn. Het zorginvesteringsplan voorziet in nog verdere 
systeemhervormingen op grond van de aanbevelingen uit de evaluatie van de persoonsvolgende 
financiering door de stakeholders en uit de brede Vlaamse Heroverweging. Het zal ook inzetten 
op een minder complexe, snellere en goedkopere toeleidingsprocedure.
Het zorginvesteringsplan garandeert de rechten van de automatische toekenningsgroepen en de 
mensen uit de prioriteitengroep 1 zullen binnen de 18 maanden een persoonsvolgend budget ont -
vangen. De sterke daling van de wachtenden in prioriteitengroep 1 bevestigt dat. Bovendien zijn 
nog niet alle budgetten toegekend op 31 december. De vastlegging van de wachttijd voor prioritei -
tengroep 1 op 18 maanden komt tegemoet aan de belofte uit het regeerakkoord om een voorspel -
baar perspectief te bieden. 
Voor de wachtenden in prioriteitengroep 2 voorziet de Vlaamse overheid recurrent in 20 miljoen 
euro en onderzoekt zij de pistes nog verder. Zij heeft deze middelen nog niet ingezet in 2021. 
Het VAPH bevraagt steekproefsgewijze wachtenden in de prioriteitengroep 3 om een beter zicht 
te krijgen op hun zorgnoden. Voor deze groep voorziet de Vlaamse overheid niet in een PVB, maar 
onderzoekt het de mogelijkheden van RTH en alternatieve ondersteuning op maat. Voor RTH is in 
19,5 miljoen euro VIA-6 middelen voorzien. Deze middelen zijn nog niet ingezet in 2021.
De Vlaamse Regering heeft, zoals beloofd, budgettaire ruimte vrijgemaakt om de wachtdossiers in 
de zorg voor personen met een handicap aan te pakken. De geleverde inspanningen daarvoor met 
regelgevende initiatieven en een versnelde inzet van de uitbreidingsmiddelen had echter maar 
een beperkte impact op het totaal aantal wachtenden eind 2021. Voor prioriteitengroep 1 was er 
duidelijk beterschap merkbaar, maar voor de grootste groep wachtenden van prioriteitengroepen 
2 en 3 zijn de huidige uitbreidingsmiddelen ontoereikend.  REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 119
De personen uit prioriteitengroep 1 moeten, zoals beloofd, nog maximaal 18 maanden wachttijd na 
de toekenning van het budget, maar de personen uit de prioriteitengroepen 2 en 3 ontberen nog 
een dergelijk vooruitzicht op een budget.
4.5.4 Algemene conclusies
De Vlaamse Regering heeft inspanningen gedaan om het aantal wachtenden op steun in de sec -
toren kinderopvang en zorg voor personen met een handicap te reduceren met regelgevende initi -
atieven en een versnelde inzet van uitbreidingsmiddelen. De impact van die inspanningen wordt 
stilaan zichtbaar, maar het is ook al duidelijk dat die impact in beide sectoren te beperkt is om 
de uitbreidingsambities binnen de legislatuur te bereiken. Een aantal organisatoren van kinder -
opvangplaatsen en personen met een handicap vallen voorlopig ook nog buiten het bereik van de 
steun.
4.6 Kostenefficiëntie van de beleidshervormingen inzake zonnepanelen 
4.6.1 Doelstellingen beleidshervormingen
De Europese richtlijn 2018/2001147 ter bevordering van de energieproductie uit hernieuwbare ener -
giebronnen148 legt de lidstaten een bindende productiedoelstelling op. Voor België mag het aan -
deel energie uit hernieuwbare bronnen in het bruto-eindverbruik van energie sinds 1 januari 2021 
niet lager zijn dan 13%. Via een burden sharing -akkoord werden de hernieuwbare-energiedoelstel -
lingen ook naar het Vlaams niveau vertaald. Het Vlaams Energie- en Klimaatplan 2021-2030, dat 
op 9 december 2019 definitief is goedgekeurd, heeft het ambitieniveau verder geconcretiseerd. In 
2020 haalden België en Vlaanderen de 13%-doelstelling, onder meer door de overdracht van sta -
tistieken van hernieuwbare energie149.
In 2021 nam de Vlaamse Regering een aantal initiatieven in het domein van de hernieuwbare 
elektriciteitsproductie op basis van zonne-energie. Zij bouwt het certificatensysteem verder af en 
vervangt het gedeeltelijk door een systeem van investeringssteun via groene-stroom- calls  voor 
middelgrote en grote projecten. Voor zonnepanelen op huishoudelijke schaal heeft zij een eenma -
lige investeringspremie van de netbeheerder voor zonnepanelen ingevoerd, alsook een retroac -
tieve investeringspremie naar aanleiding van het wegvallen van de terugdraaiende teller. 
De bovenstaande initiatieven kaderen enerzijds in de doelstellingen van de Vlaamse Regering 
om de hernieuwbare energieproductie te verhogen en, bijgevolg, de hernieuwbare energiedoel -
stellingen te halen. Het Vlaams regeerakkoord 2019-2024 stelt anderzijds ook de hervorming van 
het certificatensysteem voor groene stroom naar een meer kostenefficiënt systeem voorop. Tot 
slot zette een arrest van het Grondwettelijk Hof over de zogenaamde terugdraaiende teller de  
147 Zie https://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32018L2001&from=EN ; de Europese richtlijn 
2018/2001 vervangt de Europese richtlijn 2009/28/EG ter bevordering van de energieproductie uit hernieuwbare energie -
bronnen, die de lidstaten een bindende productiedoelstelling oplegde voor 2020. Voor België bedroeg die 13% van het 
binnenlands eindverbruik. Voor de periode tot 2030 moesten de lidstaten een geïntegreerd energie- en klimaatplan voor -
leggen, waarbij de productiedoelstelling uit 2020 als bindend minimum bleef gelden. Richtlijn 2009/28/EG is op 1 juli 2021 
ingetrokken.
148  Hernieuwbare energiebronnen zijn: waterkracht, windenergie, zonne-energie, aardwarmte, getijdenenergie, biomassa, 
biogas en vloeibare biobrandstoffen. 
149  De lidstaten kunnen afspraken maken over de statistische overdracht van een gespecificeerde hoeveelheid energie uit her -
nieuwbare bronnen van de ene naar de andere lidstaat. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 120
Vlaamse Regering aan tot maatregelen om het vertrouwen van de markt in investeringen in her -
nieuwbare energie te bewaren.
Het Vlaams Energie- en Klimaatagentschap (VEKA) gaf in 2021 van zijn totaal beleidsprogram -
ma150  voor energie (315,4 miljoen euro) 130,7 miljoen euro uit aan retroactieve investeringspre -
mies, 91,5 miljoen euro voor de opkoop van groenestroomcertificaten, 4,8 miljoen euro voor een 
eenmalige investeringspremie voor zonnepanelen en 3,6 miljoen euro voor de overdracht van 
statistieken van hernieuwbare energie. Bovendien werd 14,8 miljoen euro vastgelegd voor calls 
groene stroom. De bovenstaande initiatieven maken 73,1% uit van het totale beleidsprogramma 
voor energie van het VEKA en worden hieronder verder belicht. 
4.6.2 Groenstroomcertificaten
In 2006 voerde Vlaanderen de groenestroomcertificaten in. Dat zijn virtuele certificaten die be -
waard worden in een online databank en uitgereikt worden voor elektriciteit uit zonne-energie, 
maar ook voor biogas, biomassa, waterkracht en wind. Het certificatensysteem ondersteunt de 
productie van groene stroom: enerzijds hebben producenten van groene stroom recht op certifi -
caten voor hun productie; anderzijds hebben elektriciteitsleveranciers groenestroomcertificaten 
nodig doordat het energiedecreet ze verplicht jaarlijks een quotum van hun energielevering uit 
hernieuwbare bronnen te halen. De distributienetbeheerders zijn verplicht alle aangeboden cer -
tificaten op te kopen tegen een wettelijk minimumbedrag. Zij verkopen de certificaten vervolgens 
door aan de elektriciteitsleveranciers tegen een marktprijs. Het verschil tussen het wettelijk mini -
mumbedrag en de marktprijs rekenen zij door aan de verbruiker in de nettarieven. Het komt zo in 
de elektriciteitsfactuur terecht of valt ten laste van de distributienetbeheerders. De onderstaande 
figuur schematiseert het groenestroomcertificatensysteem.
Figuur 10 – Schematische voorstelling van het systeem van groenestroomcertificaten (GSC)
150 In 2021 gaf het VEKA van zijn totaal beleidsprogramma ook 140,4 miljoen euro uit aan klimaatbeleid.VREG
VEKA
distributienetbeheerderParticulier
zonnepanelenAndere
elektriciteits-
producentElektriciteits-
leveranciertoekennen GSC
verkoopt GSC
aan marktprijs
aan marktprijsInleveren GSC
obv qoutumplicht
verkoopt GSC aan
minimum steunbedrag
opkopen GSC REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 121
In 2015 heeft Vlaanderen, in het kader van de doelstellingen uit het Vlaams regeerakkoord, de 
certificatensteun voor nieuwe installaties van minder dan 10 kW gestaakt. De certificatensteun 
bleef doorlopen voor grotere installaties. In 2021 heeft de Vlaamse Regering het systeem van groe -
nestroomcertificaten verder afgebouwd en vervangen door een systeem van investeringssteun: 
• Het systeem van groenestroomcertificaten blijft alleen van toepassing voor nieuwe projecten 
van meer dan 2 MW (en vanaf 2022 meer dan 5 MW). 
• Voor nieuwe installaties tussen 10 kW en 2 MW (vanaf 2022 tot 5 MW) vervangt investerings -
steun langs groene-stroom- calls het certificatensysteem. 
• Voor nieuwe installaties van minder dan 10 kW is een eenmalige investeringspremie voor zon -
nepanelen ingevoerd via de netbeheerder.
Het energiebesluit heeft sinds 2016 een opkoopregeling151 ingesteld, waarbij het VEKA certificaten 
bij de distributienetbeheerders opkoopt. De regeling loopt tot uiterlijk 2026. Het Energiefonds 
financiert deze opkoopregeling152. Groenestroomcertificaten opkopen was nodig om het certifi -
catenoverschot op de markt onder controle te houden. Dat overschot ontstaat doordat meer cer -
tificaten zijn uitgereikt dan nodig om aan de quotumplicht te voldoen, maar ook doordat in het 
verleden via omruilingstransacties bijvoorbeeld extra certificaten in omloop zijn gebracht. De 
onderstaande figuur geeft het door Vlaanderen opgekochte bedrag aan groenestroomcertificaten 
weer voor de periode 2016 tot en met 2021.
Figuur 11 – Opkoop van groenestroomcertificaten in de periode 2016-2021
Het opgekochte bedrag piekte in 2017 (263,4 miljoen euro) en nam in de jaren nadien af. In 2021 nam 
het opgekochte bedrag weer toe tot 91,5 miljoen euro. De evolutie van de opkoop van groenestroom -
certificaten volgde tot en met 2021 de evolutie van het overschot aan groenestroomcertificaten.
151 Rechtsgrond: energiedecreet van 8 mei 2009, artikel 8.4.1. 9° en artikel 8.7.1. ; energiebesluit van 19 november 2010: arti -
kel 6.4.14/2 en artikel 6.4.14/3.
152 Het Energiefonds wordt in hoofdzaak gefinancierd met de energieheffing.2016 2017 2018 2019 2020 2021050100150200250300
164,3263,4
91,2
65,3
39,491,5Uitgaven (in miljoen euro) REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 122
Figuur 12 – Cumulatief overschot met opkoop
Dit overschot bereikte een hoogtepunt in 2016. Vanaf 2017 daalde het overschot door het beleid 
dat de Vlaamse Regering toen voerde153. Het cumulatief overschot nam echter weer toe vanaf 2020. 
Het VEKA verwacht154 dat de toename van het overschot zich zal voortzetten tot 2023. Enerzijds 
moeten voor 2020 nog naar schatting 800.000 certificaten worden uitgereikt die nog niet in reke -
ning zijn gebracht in de inleveringsronde van 31 maart 2021155. Deze hoeveelheid certificaten wordt 
extra in rekening gebracht bij het overschot van de inleveringsronde van 2022. Anderzijds zal het 
aantal toe te kennen certificaten wellicht toenemen tot 7,1 miljoen in 2022 door bijkomende zon -
nepanelen, windturbines en productie uit biomassa. Dat zou het cumulatief overschot weer doen 
stijgen tot 7,1 miljoen certificaten in 2023. 
Het is de verwachting dat het aantal toegekende groenestroomcertificaten vanaf 2023 weer zal da -
len, vooral door de stopzetting van de biomassacentrale Rodenhuize en verder ook door de eindig -
heid van de steun voor bestaande installaties en de vervanging sinds 2021 door investeringssteun. 
Deze daling zal het cumulatief overschot normaliter doen afnemen.
Of de toekomstige daling van het aantal toegekende groenestroomcertificaten en de verwachte 
daling van het certificatenoverschot ook aanleiding zal geven tot een daling van het bedrag op te 
kopen groenestroomcertificaten door de Vlaamse overheid, is onzeker. Groenestroomcertificaten 
opkopen is een hulpmiddel om het certificatenoverschot onder controle te houden, maar het is 
ook een instrument om de nettarieven, en zo de elektriciteitsprijs voor de verbruiker, te verla -
gen. Zo zou een beslissing om het bedrag per certificaat dat het VEKA opkoopt te verhogen, een 
invloed hebben op de nettarieven. Dat zal echter niet per definitie een invloed hebben op het 
certificatenoverschot.
153 Onder meer het jaarlijks uit de markt halen van certificaten, de eenmalige verhoging van het aantal in te leveren certi -
ficaten en de afschaffing van retrobanding voor zonnepanelen (de mogelijkheid voor distributienetbeheerders om duur 
aangekochte certificaten om te ruilen voor verschillende goedkopere certificaten).
154 Deze verwachting is gekoppeld aan grote onzekerheden, zoals de toekomstige elektriciteitsprijzen en het elektriciteits-  
verbruik. 
155 Vooral certificaten van de biomassacentrale van Rodenhuize, waarvoor de uitbater nog extra informatie moet verstrekken.201220132014201520162017201820192020202120222023202420252026202720282029Aantal GSC
02.000.0004.000.0006.000.0008.000.00010.000.00012.000.000 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 123
De beslissing van de Vlaamse Regering om in te grijpen op de nettarieven en, zo ja, in welke mate, 
zal afhankelijk zijn van de evolutie van de elektriciteitsprijzen. Die evolutie is momenteel bijzon -
der onzeker en onder meer afhankelijk van de beslissingen op het federaal niveau over de ker -
nuitstap en van de huidige geopolitieke ontwikkelingen, die momenteel in grote mate beïnvloed 
worden door het conflict tussen Rusland en Oekraïne en de COVID -pandemie.
4.6.3 Investeringssteun
Eenmalige investeringspremie van de netbeheerder voor zonnepanelen
Nieuwe zonnepanelen van minder dan 10 kW geven sinds 2021 recht op een eenmalige inves -
teringspremie, die de netbeheerder uitbetaalt ten laste van het VEKA. In tegenstelling tot het 
systeem van de groenestroomcertificaten is deze premie gekoppeld aan het vermogen van de zon -
nepanelen en de investeringskosten, en niet meer aan de toekomstig geproduceerde hoeveelheid 
elektriciteit die de zonnepanelen zullen opwekken. In 2021 gaf het VEKA daarvoor 4,8 miljoen 
euro uit. Het verwacht dat het steunniveau in 2022 vergelijkbaar blijft met 2021. Dat steunniveau 
zal gedeeltelijk een politieke keuze zijn, maar het zal onder meer ook afhangen van het aantal 
aanvragen. Dat aantal is moeilijk voorspelbaar, aangezien het bijvoorbeeld beïnvloed kan worden 
door de evoluties in de elektriciteitsprijzen. De premie loopt af op 31 december 2024. De maximale 
premie per installatie daalt bovendien van 1.500 euro in 2021 tot 375 euro in 2024156. Door deze da -
ling zal het budget afgebouwd worden tegen eind 2024.
Calls groene stroom
In 2021 ging een nieuw steunsysteem met projectoproepen voor investeringssteun voor instal -
laties van 40 kW tot 2 MW van start, de calls  groene stroom. De toegekende investeringssteun is 
afhankelijk van de kostprijs van de installatie en de ingediende steunvraag in de competitieve call. 
In 2021 werd daarvoor 14,8 miljoen euro vastgelegd. In 2022 zal de Vlaamse overheid ten minste 
drie nieuwe projectoproepen lanceren, voor een totaal budget van 25,2 miljoen euro. Zij verwacht 
dat zij de steun na 2022 geleidelijk zal kunnen afbouwen, afhankelijk van de, door internationale 
markten bepaalde, prijzen voor zonnepanelen en de evolutie van de elektriciteitsprijzen.
Budgettaire impact van de overschakeling naar investeringssteun
Het systeem van groenestroomcertificaten lijkt budgettair volatieler dan investeringssteun door -
dat het aantal certificaten, en bijgevolg de werking van de certificatenmarkt en de certificatenop -
koop, afhangen van de elektriciteitsproductie en het elektriciteitsverbruik. Investeringssteun lijkt 
stabieler doordat de steun in absolute bedragen wordt vastgelegd, gekoppeld aan de investerings -
kosten en de verwachte energieopbrengst. Dat is echter niet noodzakelijk volledig het geval. Een 
certificatensysteem stuurt immers in functie van de werkelijke productie uit groene stroom. Dat 
is ook de maatstaf waarmee de richtlijn hernieuwbare energie het behalen van de doelstellingen 
beoordeelt. Die doelstellingen zijn ook relatief geformuleerd: als het elektriciteitsverbruik stijgt, 
zal dus ook de groene-stroomproductie mee moeten stijgen om het percentage groene stroom te 
behalen. Ook de opgelegde quota stijgen dan. De certificatensteun kent ook een jaarlijkse bijstu -
ring in functie van kostenefficiëntie en gedetailleerde marktbevragingen bij uitbaters. Het VEKA 
wijst er in het algemeen op dat budgetten voor investeringssteun soms moeten worden aangepast 
156 Besluit van de Vlaamse Regering van 18 september 2020 houdende wijziging van het energiebesluit van 19 november 2010, 
wat betreft de invoering van een premie voor de installatie van fotovoltaïsche zonnepanelen en wijzigingen met betrekking 
tot de REG-premies. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 124
aan het succes en het draagvlak van bepaalde technologieën. De overgang van een certificaten -
systeem naar een systeem van investeringssteun brengt, breed beschouwd, dus geen volledige 
budgettaire zekerheid mee.
Retroactieve investeringspremie
Volgens de regeling van de virtueel terugdraaiende teller hadden gezinnen en kleine bedrijven 
met zonnepanelen gekeurd vóór eind 2020, gedurende vijftien jaar recht op de toepassing van de 
(virtueel) terugdraaiende teller, ook na de plaatsing van een digitale meter. Dat betekent dat de 
verschillende componenten van de elektriciteitsfactuur (energiekosten, nettarieven, kWh-geba -
seerde heffingen en btw) werden aangerekend op basis van de jaarlijks gecompenseerde afname 
(verbruik min injectie), onafhankelijk van het soort meter (analoog of digitaal). Daarnaast betaal -
den zij het prosumententarief. Voor de component distributienettarieven konden deze prosumen -
ten met digitale meter ook de keuze maken voor een tarief op grond van hun werkelijke afname 
van het net. In dat geval betaalden zij geen prosumententarief. De energiekosten en heffingen 
werden dan wél nog aangerekend volgens hun gecompenseerde afname.
Het Grondwettelijk Hof vernietigde157 het principe van de virtueel terugdraaiende teller voor eige -
naars van zonnepanelen met een digitale meter. Omdat het arrest financiële gevolgen heeft voor 
de eigenaars van zonnepanelen met een digitale meter en de Vlaamse overheid het vertrouwen 
van de markt in investeringen in hernieuwbare energie wenste te bewaren, besliste zij een retroac -
tieve investeringspremie toe te kennen aan eigenaars van zonnepanelen die tussen 1 januari 2006 
en 31 december 2020 in dienst genomen werden en het recht op de terugdraaiende teller verliezen 
na de plaatsing van een digitale meter.
Het VEKA raamt dat tot en met 2026 in totaal 465,6 miljoen euro uitgegeven zal moeten worden 
aan retroactieve investeringspremies. In 2021 is 130,7 miljoen euro uitgegeven. De spreiding van 
het resterende bedrag over de periode 2022-2026 is onzeker, aangezien de premies de volgende 
jaren afhankelijk zijn van de uitrolsnelheid voor de digitale meters bij de eigenaars van zonnepa -
nelen. Deze factor kan niet exact voorspeld worden.
4.6.4  Hernieuwbare energiestatistieken
Om de 13%-doelstelling voor 2020 te halen hebben de verschillende entiteiten gebruik gemaakt 
van de overdracht van statistieken van hernieuwbare energie. Deze overdracht is in overeenstem -
ming met de Europese richtlijn om de nationale doelstellingen op een kostenefficiënte manier 
te halen. Gespreid over 2020 en 2021 kocht de Vlaamse overheid 26,1 miljoen euro hernieuwbare 
energiestatistieken aan om de doelstelling voor 2020 te halen.
Voor 2021 zijn nog geen cijfers beschikbaar: het finaal Belgisch energieverbruik in 2021 zal pas in 
december 2022 gekend zijn, doordat nog niet alle gegevens gekend en gevalideerd zijn. Op basis 
van de al beschikbare, zij het nog onvolledige, data verwacht het VEKA dat er een beperkt tekort 
zal zijn om de Vlaamse doelstelling voor 2021 te halen en dat er ook een tekort zal zijn op Belgisch 
niveau om de 13%-doelstelling te halen. Dat betekent dat Vlaanderen ook een bijdrage zal moe -
ten leveren middels een statistische aankoop van hernieuwbare energie om het Belgisch tekort 
weg te werken. Op dit ogenblik is er onzekerheid over de grootte van het aan te kopen bedrag,  
157 Arrest nr. 5/2021 van 14 januari 2021 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 125
aangezien het verbruik voor 2021 nog niet gekend is en politiek nog niet werd beslist hoe het tekort 
op Belgisch niveau tussen de entiteiten verdeeld zal worden.
Het aankopen van statistieken van hernieuwbare energie kan beschouwd worden als een sluitstuk 
om de 13%-doelstelling te halen. Het is niet uit te sluiten dat het aankopen van statistieken van 
hernieuwbare energie een repetitief karakter zal vertonen en ook de volgende jaren een impact zal 
hebben op de cijfers van de Vlaamse overheid.
4.6.5 Conclusies
In 2021 nam de Vlaamse Regering een aantal initiatieven om tegelijk de hernieuwbare-energie -
doelstellingen te halen, een meer kostenefficiënt systeem te creëren, het certificatenoverschot 
af te bouwen en het vertrouwen in groene-stroominvesteringen te bewaren. Verwacht wordt dat 
de verdere afbouw in 2021 van het certificatensysteem en de gedeeltelijke vervanging ervan door 
investeringssteun met calls  en eenmalige investeringspremies voor zonnepanelen, het certifica -
tenoverschot vanaf 2023 inderdaad zullen doen afnemen.
Het nieuwe systeem van investeringssteun zal, vanuit budgettair standpunt van de Vlaamse over -
heid, volgens het Rekenhof echter niet per definitie meer kostenefficiënt zijn dan het certificaten -
systeem. Het VEKA wijst er in het algemeen op dat budgetten voor investeringssteun soms moeten 
worden aangepast aan het succes en het draagvlak van bepaalde technologieën. De overgang van 
een certificatensysteem naar een systeem van investeringssteun brengt, breed beschouwd, dus 
geen volledige budgettaire zekerheid mee. De budgettaire impact van de retroactieve investe -
ringspremies over de periode 2022-2026 is afhankelijk van de niet exact voorspelbare uitrolsnel -
heid van digitale meters bij zonnepaneeleigenaars.
Bovendien blijft het certificatensysteem bestaan en is het onzeker of dalingen van het aantal toe -
gekende groenestroomcertificaten en het certificatenoverschot ook aanleiding zullen geven tot 
een daling van het bedrag aan groenestroomcertificaten dat de Vlaamse overheid zal moeten 
aankopen. Met die certificatenopkoop kan zij het certificatenoverschot beheersen, maar ook de 
nettarieven, en dus de elektriciteitsprijs voor de verbruiker, verlagen. De mate waarin de Vlaamse 
Regering daadwerkelijk zal ingrijpen op de nettarieven, zal afhankelijk zijn van de evolutie van de 
elektriciteitsprijzen, die momenteel bijzonder onzeker is door de onzekerheden over de kernuit -
stap en van de huidige geopolitieke ontwikkelingen.
Tot slot kan de Vlaamse overheid, net als voor 2020, gebruik maken van het systeem van statisti -
sche overdracht van energiestatistieken om de 13%-doelstelling te halen. Het is mogelijk dat ook 
voor 2021 en de daaropvolgende jaren energiestatistieken zullen worden aangekocht. De impact 
op de cijfers van de Vlaamse overheid kan niet worden gekwantificeerd.  REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 126
4.7 Vlaams doelgroepenbeleid: uitgavenevolutie en beleidsinformatie 
4.7.1 Beleidshervormingen
De Vlaamse Regering streeft ernaar meer mensen aan het werk te krijgen. Het doelgroepenbeleid 
is een belangrijk instrument om de aanwerving en tewerkstelling van kwetsbare groepen op de 
arbeidsmarkt aantrekkelijker te maken. Sinds de zesde staatshervorming in 2014 is Vlaanderen 
bevoegd voor het doelgroepenbeleid. Daarvoor zijn de RSZ-bijdrageverminderingen voor werk -
nemers met persoonskenmerken zoals leeftijd, opleidingsniveau of werkloosheidsduur, overgehe -
veld naar het Vlaams niveau.
Het Vlaamse doelgroepenbeleid is op 1 juli 2016 in werking getreden. Vlaanderen heeft zijn doel -
groepenbeleid tegenover het federale beleid inhoudelijk en administratief vereenvoudigd. Het 
heeft het aantal doelgroepen beperkt, de toegekende bedragen en de looptijden van de RSZ-
verminderingen geüniformiseerd en de activeringsuitkeringen  afgeschaft. Het hervormd Vlaams 
doelgroepenbeleid richt zich nog enkel tot drie specifieke doelgroepen: (1) kortgeschoolden via een 
RSZ-korting, (2) oudere werknemers via een RSZ-korting en (3) personen met een arbeidsbeperking 
via de Vlaamse ondersteuningspremie (VOP). Een aantal (uitdovende) RSZ-doelgroepkortingen 
zijn niet meer opgenomen in het decreet houdende het Vlaamse doelgroepenbeleid158. 
Op 1 januari 2019 voerde de Vlaamse Regering voor de drie doelgroepen de versterking van het 
doelgroepenbeleid in159, met extra RSZ-kortingen, vooral voor de oudere werknemers, en met een 
uitbreiding van de doelgroep voor de VOP. De Vlaamse Regering heeft ook al in belangrijke mate 
invulling gegeven aan de bepalingen uit het Vlaamse regeerakkoord 2019-2024160 en de beleids -
nota Werk en Sociale Economie 2019-2024161.Vanuit de gedachte dat iedere werkzoekende met een 
grote afstand tot de arbeidsmarkt een individuele korting op maat moet krijgen, heeft de Vlaamse 
Regering ook de premie voor langdurige werkzoekenden in die hervorming betrokken.
De doelgroepenregelgeving is in de voorbije jaren op nog een aantal punten bijgestuurd: zo kun -
nen de werkgevers die werknemers tewerkstellen en die tijdelijk geconfronteerd worden met een 
beperking, sinds 1 januari 2019 twee jaar lang, maar verlengbaar, een compensatie bekomen in 
het kader van de VOP en is de RSZ-korting voor middengeschoolden op 1 januari 2020 afgeschaft. 
Voor oudere werknemers is de leeftijdsgrens gradueel verhoogd naar 58 jaar. Het bedrag van de 
RSZ-korting wordt bepaald op grond van de leeftijd van de werknemer. Voor personen jonger dan 
62 jaar bedraagt de RSZ-korting in 2024 maximaal 600 euro per kwartaal. Voor personen vanaf 
62 jaar bedraagt zij maximaal 1.500 euro per kwartaal op voorwaarde dat de tewerkstelling ten 
minste 80 % bedraagt.
158 Decreet van 4 maart 2016 houdende het Vlaamse doelgroepenbeleid.
159 Besluit van de Vlaamse Regering van 26 oktober 2018 tot uitvoering van diverse bepalingen van het decreet van 4 maart 
2016 houdende het Vlaamse doelgroepenbeleid.
160  Meer bepaald punt 3.1 - Uitdagingen en visie op weg naar de arbeidsmarkt van de toekomst – 3.2.1.1 een gepersonaliseerde 
en resultaatgerichte aanpak voor elke werkzoekende.
161 De beleidsnota stelt onder meer dat de doelgroepvermindering gerichter wordt ingezet en dat samen met de sociale part -
ners wordt nagedacht over een doelgroepenbeleid dat rekening houdt met de afstand op de arbeidsmarkt. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 127
Voorts plant de Vlaamse overheid een aantal acties in de komende jaren:
• Om de middelen zo gericht mogelijk in te zetten, wordt de leeftijdsgrens voor zittende oudere 
werknemers sinds 1 januari 2022162 stelselmatig opgetrokken van 58 naar 59 jaar in 2022, 60 
jaar in 2022 en 61jaar in 2024. Voor de werknemers die op 31 december 2021 een bepaalde leef -
tijd bereikt hadden, is in een overgangsmaatregel voorzien. Wie op 31 december 2021 al 60 jaar 
was, behield het recht op een doelgroepvermindering van maximaal 1.500 euro per kwartaal. 
Werknemers die op 31 december 2021 ten minste 57 jaar waren, hadden recht op de doelgroep -
vermindering van maximaal 600 euro per kwartaal tot zij de leeftijd van 62 jaar bereiken en om 
vervolgens in de gewone regeling stappen. De Vlaamse doelgroepvermindering voor oudere, 
niet-werkende werkzoekenden blijft onaangeroerd.
• Sinds 1 januari 2022 heeft de Vlaamse overheid de aanwervingspremies die werkgevers ontvan -
gen voor de aanwerving van langdurig (twee jaar of langer) werkzoekenden163 uitgebreid tot de 
leeftijd van 58 jaar (voorheen was dat 55 jaar).
• Vanaf 1 januari 2023 zullen de tewerkstellingsmaatregelen Vlaamse ondersteuningspremie 
(VOP), sociale inschakelingseconomie (SINE), lokale diensteneconomie (LDE) en maatwerkaf -
delingen (MWA) in één nieuw beleidskader164 worden geïntegreerd. Met deze hervormingen 
wil de Vlaamse overheid de werkgevers beter ondersteunen in de tewerkstelling van personen 
met een arbeidsbeperking en zo meer mensen aan het werk krijgen. Werkgevers kunnen reke -
nen op een financiële ondersteuning in de vorm van een loonpremie, een RSZ-korting of een 
begeleidingspremie. Zelfstandigen met een arbeidsbeperking kunnen een beroep doen op een 
ondersteuningspremie.
Het verantwoordelijke departement Werk en Sociale Economie (DWSE) volgt de uitvoering van 
het Vlaams doelgroepenbeleid op middels jaarrapporten, het ondernemingsplan en de beleids- en 
begrotingstoelichting. Het dient daarover te rapporteren aan het Vlaams Parlement165.
Het Rekenhof heeft onderzocht of de uitgaven- en doelbereikpatronen beantwoorden aan de ver -
wachtingen van de beleidshervorming en van de begroting, en of de Vlaamse Regering over vol -
doende en actuele beleidsinformatie beschikt om zijn doelgroepenbeleid te kunnen bijsturen.
4.7.2 Uitgaven- en doelgroepenbereik 2016-2021
Budgettair kader
De uitgaven in het kader van het Vlaamse Doelgroepenbeleid zijn verspreid over verschillende 
begrotingsartikels166. Het departement WSE heeft bewust voor deze aanpak gekozen omdat de 
uitgaven in twee categorieën moeten worden ondergebracht. Voor de ene maatregel is het budget 
ongelimiteerd (zgn. open-end) of de andere is het budget gelimiteerd (zgn. gesloten enveloppe). 
162  Nota aan de Vlaamse Regering VR 2021 1211 DOC. 1252/1.
163 Besluit van de Vlaamse Regering van 12 november 2021 tot wijziging van de RSZ-vermindering.
164  Bekrachtiging van het (ontwerp)decreet Maatwerk bij individuele inschakeling. door de Vlaamse Regering van 14 januari 
165 Memorie van Toelichting – Ontwerp van decreet houdende het Vlaamse doelgroepenbeleid ingediend bij het 
Vlaams Parlement 607 (2015-2016) Nr. 1 op 6 januari 2016. Punt 3.1 Vlaams doelgroepenbeleid – We voorzien een goe -
de opvolging en monitoring van het doelgroepenbeleid, zodat daadkrachtig ingespeeld kan worden op budgettaire en 
arbeidsmarktontwikkelingen .
166  De RSZ-kortingen voor jongere en oudere werknemers worden aangerekend op het begrotingsartikel JB0-1JDG2CA-WT 
(respectievelijk de basisallocaties 1JD144 en 1JD143). De uitgaven voor VOP worden aangerekend op het begrotingsartikel 
JB0-1JDB2CB-WT (basisallocatie 1JD173). De aanwervingsincentives voor langdurig werkzoekenden worden aangerekend 
op het begrotingsartikel JB0-1JDB2CH-WT (basisallocatie 1JD208). REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 128
Wordt alles op één begrotingsartikel aangerekend, dan zou dit tot problemen kunnen leiden in -
dien het maximaal beschikbaar budget wordt bereikt. 
Hierna worden de belangrijkste uitgavenevoluties besproken.
Uitgavenevolutie 2016-2021
Door de uitbraak van de COVID-19-pandemie in Vlaanderen in maart 2020 dient het hiernavol -
gende cijfermateriaal omzichtig te worden geïnterpreteerd. Zo heeft de pandemie geleid tot tijde -
lijke sluitingen en tijdelijke werkloosheid, wat zich heeft vertaald in een lagere tewerkstelling in 
Vlaanderen en in een lager gebruik van de doelgroepverminderingen en VOP. 
De onderstaande tabel toont de evolutie 2016-2021 van de uitgaven op doelgroepenkredieten.
Tabel 38 – Uitvoering en begroting ‘hervormd doelgroepenbeleid’ (in miljoen euro)
2016 2017 2018 2019 2020 2021
Bud Uitv Bud Uitv Bud Uitv Bud Uitv Bud Uitv Bud Uitv
Jonge 
werknemers70,5 63,8 160,7 139,9 195,7 158,0 160,9 151,4 110,6 101,5 74,3 49,5
Oudere 
werknemers294,3 304,3 288,9 322,3 330,6 348,7 409,7 469,1 364,9 426,6 335,4 408,6
VOP 85,0 86,0 100,9 90,9 92,1 89,7 97,1 93,0 101,116787,2 90,7 92,8
Totaal 449,8 454,1 550,5 553,1 618,4 596,4 667,7 713,5 576,6 615,3 500,4 550,9
Bron: Orafin boekjaren 2016 t.e.m. 2021.
De uitvoeringscijfers lagen voor jonge werknemers doorgaans lager dan de geraamde cijfers en 
voor oudere werknemers doorgaans hoger, doordat het departement WSE zich in belangrijke mate 
baseerde op de cijfers die de federale operatoren ter beschikking stelden. Voor de maatregelen 
waarop het departement zelf vat heeft, steunde het op historische tijdsreeksen en voortschrij -
dende inzichten.
De uitvoeringscijfers in Orafin stemmen niet steeds overeen met cijfers die het departement WSE 
en de RSZ rapporteerden, onder meer doordat volgens het protocol met de federale operatoren 
gewerkt wordt met voorschotten. Iedere maand wordt een twaalfde uitbetaald. In februari van 
het jaar n+1 vindt een voorlopige afrekening plaats en in mei van het jaar n+1 volgt de definitieve 
afrekening. Voor laatstgenoemde is dat dus nadat de jaarrekening al is opgemaakt. De cijfers van 
het departement (jaarrapporten doelgroepenbeleid) kwamen voor de boekjaren 2020 en 2021 in de 
praktijk wel overeen met die van de RSZ (voorheen was er geen volledige overeenkomst).
De uitgaven voor de doelgroep jonge werknemers namen in 2017-2018 toe en daalden daarna sys -
tematisch, onder meer door de afschaffing van de maatregel voor middengeschoolden in 2020 en 
167 De totale begrotingsuitvoering bedraagt 111,9 miljoen euro. Vanaf het boekjaar 2020 worden er immers nieuwe aanreke -
ningsregels toegepast. Zo worden prestaties voortaan aangerekend in het boekjaar waarop ze betrekking hebben en niet 
langer op kasbasis. Dit eenmalig effect van 24,7 miljoen euro werd in de tabel niet meegenomen. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 129
het daarop volgende uitdoofscenario. In de jaren 2020 en 2021 daalden de uitgaven met respectie -
velijk 49,9 en 101,9 miljoen euro tegenover 2019168. Uit de cijfers van de RSZ169 blijkt overigens dat 
de jaarlijkse bijdragevermindering in de (sub)groep laaggeschoolden steeg van 30 miljoen euro in 
2017 (of een gemiddeld aantal VTE van 7.612,7 per kwartaal) naar 33,9 miljoen euro in 2021 (of een 
gemiddeld aantal VTE van 7.406,1 per kwartaal). Voor middengeschoolden bedroeg de bijdrage -
vermindering in 2017 73 miljoen euro (of gemiddeld 19.856,9 VTE per kwartaal), terwijl die in 2021 
maar 11 miljoen euro (of gemiddeld 2.980,8 VTE per kwartaal) bedroeg. In het vierde kwartaal 
van 2021 werden volgens de ter beschikking gestelde tabellen geen bijdrageverminderingen meer 
aangerekend voor deze (sub)groep.
De uitgaven voor de doelgroep oudere werknemers , de grootste maatregel in het Vlaams doel -
groepenbeleid, namen toe in de periode 2016-2019, maar daalden in de jaren 2020 en 2021 met 
respectievelijk 42,5 en 60,5 miljoen euro tegenover 2019, onder meer door de leeftijdsgrensverho -
ging naar 58 jaar en minder gepresteerde arbeidsuren door de tijdelijke werkloosheid ingevolge 
de Coronacrisis. Volgens de RSZ-cijfers namen de bijdrageverminderingen voor de (sub)doelgroep 
oudere werknemers in dienst  in eerste instantie toe van 311,7 miljoen euro in 2017 tot 435,7 mil -
joen euro in 2019, maar daalden zij daarna tot 385,8 miljoen euro in 2021. Het gemiddeld aantal 
VTE per kwartaal steeg van 102.499,4 in 2017 tot 129.341,4 in 2019. In 2020 daalde het aantal tot 
110.983,6 in 2020 en 101.698,3 in 2021. Voor de (sub)doelgroep oudere werknemers nieuwe indienst -
tredingen  namen de bijdrageverminderingen toe van 9,9 miljoen euro in 2017 tot 30 miljoen euro 
in 2019. Daarna daalden ze tot 15,4 miljoen in 2021. Het gemiddeld aantal VTE per kwartaal steeg 
van 2.192,3 in 2017 tot 4.287,5 in 2019. Na 2019 daalde dat gemiddelde tot 2.758,3 in 2020 en 2.078,9 
in 2021.
De uitgaven voor de Vlaamse ondersteuningspremie  stegen tot 90,7 miljoen euro in 2017 en fluctu -
eerden nadien licht. Op het einde van het boekjaar 2021 had het departement 92,8 miljoen euro 
premies aangerekend. De coronacrisis en de corona-steunmaatregelen hadden een lichte negati -
aeve impact op de uitgaven. De inwerkingtreding van de nieuwe maatregel tijdelijke VOP  vanaf 1 
januari 2019170 heeft geleid tot een beperkte toename van de uitgaven. 
Het nieuw Vlaams beleid voor de doelgroep langdurig werkzoekenden startte op 1 januari 2017 
met aanwervingsincentives voor langdurig werkzoekenden (AWI). De begrotingen 2017 en 2018 
voorzagen in ongeveer 11 miljoen euro kredieten, maar de uitgaven bleven grotendeels achter -
wege. De begroting 2021 voorzag oorspronkelijk in 18,9 miljoen euro, maar herverdelingen stelden 
dat bij tot 3,9 miljoen euro. Het departement WSE171 veronderstelt dat het bedrag van de premie 
wellicht onvoldoende aanspoort tot aanwerving van langdurig werkzoekenden. Deze premie zal 
volgens het regeerakkoord worden besproken op het overleg met de sociale partners over de her -
vorming van het doelgroepenbeleid.
168  Het Rekenhof hanteerde het jaar 2019 als referentiejaar omdat de Coronapandemie de uitvoeringscijfers geïmpacteerd 
heeft.
169  Uit onze analyses blijkt dat de cijfers uit Orafin (boekhoudpakket) niet volledig aansluiten met de gegevens van de RSZ.
170 Deze premie wordt toegekend aan personen met een indicatie arbeidshandicap die momenteel nog een revalidatie doorlo -
pen of waarvan de gezondheidssituatie onvoldoende stabiel is om een blijvende nood aan ondersteuning vast te leggen.
171 Zie rekeningenrapport over 2019. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 130
De onderstaande tabel toont de evolutie van de kredietaanwending van de overige 
doelgroepmaatregelen. 
Tabel 39 – Voor het overige doelgroepenbeleid gespendeerde uitgaven (in miljoen euro)172
Nieuwe Vlaamse 
maatregel 
AWI Langdurig 
werkzoekenden0 0 0 0 10,3 2,5 10,9 2,9 14,3 2,9 3,9 2,3
RSZ-korting 
mentors173 6,8 5,4 7,6 5,7 6,9 6,7 6,4 7,1 6,9 7,8 7,3 6,6
Uitdovende federale 
maatregel RSZ-
korting en RVA-
ACTIVA-maatregel174 84,6 91,8 74,3 61,5 41,4 38,7 2,9 4,7 1,0 1,3 1,2 0,2
GESCO sociale 
werkplaatsen175 18,5 21,0 16,1 18,9 20,0 18,0 17,9 17,5 18,2 16,8 19,1 18,6
SINE176 vanaf 2023 
geïntegreerd in 
individueel maatwerk61,0 54,4 57,8 50,3 56,6 53,8 54,1 51,5 50,5 43,3 51,4 44,4
Niet 
hervormdemaatregel 
Sectorale 
doelgroepen-
vermindering17747,8 46,9 51,5 49,0 50,8 43,9 46,4 46,2 48,9 44,6 51,6 56,0
Totaal 218,7 219,5 207,3 185,4 186,0 163,6 138,6 129,9 139,8 116,7 134,5 128,1
Bron: Orafin boekjaren 2016 t.e.m. 2021.   
172 Voor de analyse ging het Rekenhof uit van de reële uitgaven die opgenomen zijn in de boekhouding en begroting van het 
departement WSE. Deze cijfers houden o.m. rekening met indexaties, kredietherschikkingen, enz. 
173 Aanrekeningen op het begrotingsartikel JB0-1JFB2FD-WT ‘Mentorkortingen’ (allocatie 1JD148) en op JB0-1JDB2CA-WT 
Doelgroepenverminderingen sociale zekerheid (allocatie 1JD148) (boekjaren 2016-2017). Deze korting wordt toegekend 
aan mentors / werkgevers als ze jongeren op de werkvloer opleiden. Deze maatregel wordt door het departement WSE niet 
als een activerings- maar als een compensatiemaatregel beschouwd.
174 Aanrekeningen op het begrotingsartikel JB0-1JDG2CA-WT ‘doelgroepverminderingen sociale zekerheid’ zoals: langdurig 
werklozen, werknemers getroffen door een herstructurering, doorstromingsprogramma’s, GESCO’s (allocaties 1JD145, 
1JD146, 1JD147, 1JD148 (uitzondering boekjaren 2016-2017), 1JD149 (uitzondering boekjaren 2016-2017) en 1JD171.
175 Aanrekeningen op het begrotingsartikel JB0-1JEB2HE-WT doelgroepvermindering GESCO’s ex sociale werkplaatsen  – daar -
op wordt onder meer het krediet voor doelgroepwerknemers met een psychologische arbeidsproblematiek en hun be -
geleiders aangerekend. Daarnaast zijn er voor de jaren 2016-2017 nog aanrekeningen gebeurd op het begrotingsartikel 
JB0-1JDG2-CA-WT ‘doelgroepenverminderingen sociale zekerheid’.
176 SINE werknemers in inschakelingsbedrijven en sociale werkplaatsen (RVA), RSZ-bijdrageverminderingen in het kader van 
SINE, volgens Algemeen regime en Lokale besturen – aanrekeningen op het begrotingsartikel JB0-1JEB2HD-WT (alloca -
ties 1JE104, 1JE105, 1JE106 en 1JE111). Deze maatregel wordt vanaf 2023 geïntegreerd in het decreet individueel maat -
werk. Deze RSZ-bijdragevermindering wordt toegekend aan werkgevers die zeer moeilijk te plaatsen of langdurig werklo -
zen aanwerven.
177 Betreft de werkgeversbijdrageverminderingen voor bagger- en sleepvaartsector, onthaalouders, kunstenaars, huisper -
soneel en koopvaardij – aanrekeningen op het begrotingsartikel JB0-1JDB2CG-WT (allocaties: 1JD150, 1JD151, 1JD152, 
1JD153, 1JD154 en 1JD170). REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 131
Doelgroepenbereik 2016-2021
De onderstaande tabel overziet de gemiddelde aantallen voltijdse equivalenten (VTE) die in de 
periode 2016-2021 genoten van het doelgroepenbeleid.
Tabel 40 – Gemiddeld aantal VTE per doelgroep per jaar
Jongeren 14.513,4 28.623,6 37.969,3 36.512,6 21.382,5 11.569,1
Laaggeschoolden 3.832,6 7.612,7 9.941,1 9.596,0 7.369,4 7.406,1
Middengeschoolden 9.980,1 19.856,9 26.633,1 25.551,9 13.020,1 2.980,8
Jonge werknemers178700,7 1.1540,0 1.395,1 1.364,7 993,0 1.182,2
Ouderen 93.746,4 104.641,7 112.500,6 133.628,9 113.741,9 103.777,2
In dienst 93.015,2 102.449,4 108.987,1 129.341,4 110.983,6 101.698,3
Nieuwe 
indiensttredingen731,2 2.192,3 3.513,5 4.287,5 2.758,3 2.078,9
VOP 13.163 14.841 14.674 14.682 14.739 14.927
Bron: RSZ179 - voor VOP zijn de cijfers gebaseerd op het aantal betaalde dossiers unieke personen180.
Zoals al besproken onder 4.6.2 , steeg het gemiddeld aantal VTE in de doelgroepen laaggeschool -
den en middengeschoolden tot 2018 en kende het vanaf 2019 een terugval, onder meer door de 
afschaffing van de maatregel voor de middengeschoolden op 1 januari 2020. De terugval was mede 
het gevolg van de uitbraak van de coronapandemie. Het gemiddeld aantal VTE steeg voor de doel -
groepen oudere werknemers (in dienst en nieuwe indiensttredingen) tot 2019 en nam sinds 2020 
af, vooral door de verhoging van de minimumleeftijd tot 58 jaar. Voor de maatregel VOP bleven de 
aantallen betaalde dossiers vanaf 2017 ongeveer gelijk.
Uit de cijfers van Statbel181 blijkt dat de werkloosheidsgraad van 50-64-jarigen in Vlaanderen daalt 
van 5% begin 2017 tot 2,4% eind 2021, en voor 15-24-jarigen van 16,3% begin 2017 tot 11,1% eind 
2021. De werkgelegenheidsgraad steeg dus in die periode van 72,4% naar 75,9%. De Vlaamse over -
heid is dus op weg om de werkzaamheidsgraad op te trekken richting 80%182. Tegen het einde 
van de legislatuur wil de Vlaamse overheid 120.000 extra werkenden aan de slag krijgen. Om die 
doelstelling te bereiken, zullen nog bijkomende acties nodig zijn. Volledigheidshalve moet worden 
vermeld dat de werkloosheidsgraad niet louter wordt beïnvloed door het Vlaamse doelgroepen -
beleid, maar ook door andere factoren zoals de Corona-pandemie, de conjunctuur, de inflatie enz.
178 Betreft een aparte opsplitsing die wordt gemaakt in de tabellen van de RSZ. Deze rubriek bestaat uit jonge werknemers 
leerlingen en jonge werknemers met een alternerende opleiding.
179 https://rsz.be/stats/globale-tijdreeksen-verminderingen#data . Voor het boekjaar 2016 zijn slechts gegevens voor het der -
de en vierde kwartaal van 2016 gekend. Voor de boekjaren 2017-2021 zijn de gegevens voor alle kwartalen beschikbaar.
180  Het aantal koppen weerspiegelt het aantal unieke INSZ-nummers waarvoor in dat jaar minstens één betaling is geweest.
181 https://statbel.fgov.be/nl/themas/werk-opleiding/arbeidsmarkt/werkgelegenheid-en-werkloosheid#figures .
182  Doelstelling opgenomen in het Vlaams Regeerakkoord 2019-2024 – Hoofdstuk III Werk en Sociale Economie – Uitdagingen 
en visie: op weg naar de arbeidsmarkt van de toekomst. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 132
4.7.3 Opvolging en rapportering over het doelgroepenbeleid
Op geregelde basis rapporteert het departement WSE over het Vlaamse doelgroepenbeleid. Zo 
heeft het in de jaren 2017, 2019 en 2020 jaarrapporten gepubliceerd183, waarin het heeft beschreven 
hoeveel personen met een doelgroepvermindering of Vlaamse ondersteuningspremie waren te -
werkgesteld en welke bedragen eraan zijn besteed, wat de persoonskenmerken zijn, enz. Daarnaast 
besteden onder meer zijn ondernemingsplan en beleids- en begrotingstoelichting aandacht aan 
het doelgroepenbeleid. Vanaf 2022 zal het departement kernindicatoren in een dashboard  aan 
het brede publiek ter beschikking stellen. Daarmee wil het tegemoetkomen aan de memorie van 
toelichting184, die stelt dat het dient in te staan voor een goede opvolging en monitoring van het 
doelgroepenbeleid.
De RSZ rapporteert eveneens, op trimestriële basis, gegevens over het doelgroepenbeleid. De 
RSZ stelt daarbij cijferreeksen op haar website185 ter beschikking over het aantal VTE en de bij -
drageverminderingen voor de categorieën jongere en oudere werknemers . Daarnaast informeert 
Statbel186 over de werkgelegenheids- en werkloosheidsgraad.
Ad hoc vinden externe adviezen of onderzoeken plaats, zoals de VIONA-studie (Evaluatie van het 
Vlaams doelgroepenbeleid) in september 2020, het onderzoek naar aanpassingen van de ‘doel -
groepenvermindering’ voor ouderen in binnen- en buitenland, van 23 juni 2021 en de evaluatie 
van de Vlaamse Bijdrageverminderingen voor Zeevarenden, van 24 juni 2021 in het kader van de 
Vlaamse Brede Heroverweging.
Dat het departement WSE op periodieke basis over het hervormde doelgroepenbeleid rapporteert, 
is uiteraard positief. De informatie is echter verspreid over diverse documenten, zoals het onder -
nemingsplan, de beleids- en begrotingstoelichting, jaarrapporten, enz. Zij wordt niet centraal ter 
beschikking gesteld. Bovendien verschilt de rapporteringsfrequentie van rapport tot rapport. Het 
departement WSE rapporteert zelf niet altijd met eenzelfde frequentie of in eenzelfde vorm. De 
inhoud verschilt van jaar tot jaar. Wel houdt het departement meer en meer indicatoren bij, waar -
over het rapporteert in het ondernemingsplan (maar niet in de BBT).
De ontwikkeling van een dashboard  is een goede praktijk, op voorwaarde dat het alle historische 
gegevens over meer jaren omvat, dat het periodiek wordt geactualiseerd en dat het de ontwik -
kelingen duidt (bv. de impact van de coronapandemie of van nieuwe hervormingen). De huidige 
rapporten tonen niet of niet duidelijk aan of werkgevers die werkzoekenden aanwerven, wel altijd 
gebruikmaken van de loonkostensubsidies of RSZ-kortingen. Uit het VIONA-rapport van septem -
ber 2020 blijkt immers dat zij dat maar deden voor 70% van de doelgroepen laag- en middenge -
schoolden en voor 30% van de VOP. Het rapport gaf ook onder meer aan dat uit hun bevraging 
bleek dat werkgevers de korting niet altijd aanvroegen of nodig hadden. Evenmin blijkt uit de 
huidige informatie of de doelgroepenkortingen hebben geleid tot duurzame tewerkstelling. Het 
departement WSE gaf aan dat het graag ook meer zicht zou willen hebben op deze data, maar dat 
dit om privacyredenen niet mogelijk is. Zo ontvangt het departement enkel informatie over het 
aantal gebruikers van de sociale maatregelen die door het departement worden beheerd, en niet 
over de niet-gebruikers.
183 https://www.vlaanderen.be/publicaties/jaarrapport-het-vlaams-doelgroepenbeleid .
184  Vlaams Parlement 607, 2015-2016, Nr. 1.
185 https://rsz.be/stats/globale-tijdreeksen-verminderingen#data .
186  https://statbel.fgov.be/nl/themas/werk-opleiding/arbeidsmarkt/werkgelegenheid-en-werkloosheid . REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 133
Een moeilijkheid vormt de verscheidenheid aan basisgegevens. De RSZ stelt zijn cijfers trimestri -
eel ter beschikking in VTE187. Voor de categorie VOP werkt het departement niet met VTE, maar 
met ontvangen en betaalde aanvragen of uniek uitbetaalde dossiers. 
Het departement WSE rapporteert ten slotte niet over alle doelgroepenkortingen die in de 
Vlaamse begroting staan ingeschreven: het spitst zich toe op drie doelgroepen (laaggeschoolden, 
oudere werknemers en personen met een arbeidsbeperking (via VOP)). Zo ontbreekt informatie 
over de overige, deels uitdovende, RSZ-kortingen. Maatregelen zoals de RSZ-korting voor mentors 
of activa preventie beschouwt het departement WSE immers niet als doelgroepmaatregelen, aan -
gezien er een aparte regelgeving voor is uitgevaardigd of de maatregel als een competentiemaat -
regel wordt beschouwd.
4.7.4 Conclusies
De Vlaamse overheid heeft het Vlaams regeerakkoord 2019-2024 op het vlak van de activering van 
personen met een grotere afstand tot de arbeidsmarkt en de hervorming van het doelgroepenbe -
leid intussen grotendeels gerealiseerd, met onder meer de afschaffing van een aantal maatregelen 
en het optrekken van de gerechtigde leeftijd van oudere werknemers. Zij zal het doelgroepenbe -
leid de komende jaren nog verder bijsturen. 
De evolutie van de uitgaven over de periode 2016-2021 tonen aan dat de hervormingen hebben 
geleid tot een daling van de uitgaven met 90,4 miljoen euro over de periode 2017-2021 voor de 
doelgroep jongeren, maar voor de doelgroep ouderen zijn de uitgaven toegenomen met 86,3 mil -
joen euro. Voor de Vlaamse ondersteuningspremie schommelden de uitgaven licht. Het aantal 
tewerkgestelde personeelsleden daalde voor alle doelgroepen, behalve voor de doelgroep VOP. De 
daling was het grootst bij de (sub)groep ouderen in dienst . De coronacrisis had uiteraard een ze -
kere impact op de cijfers. Sommige werkgevers hebben immers gebruik gemaakt van het systeem 
van tijdelijke werkloosheid of konden hun reguliere tewerkstellingspercentage niet aanhouden.
De Vlaamse overheid bereikte volgens Statbel eind 2021 een werkgelegenheidsgraad van 75,9%, maar 
om de richtwaarde van 80% (120.000 extra werkenden aan de slag tegen eind 2024) tegen het einde 
van de legislatuur te behalen, zullen nog bijkomende acties nodig zijn. De beschikbare data laten 
overigens geen uitspraak toe over de duurzaamheid van met doelgroepverminderingen gecreëerde 
tewerkstelling, noch over de vraag of alle belanghebbenden de weg vinden naar de RSZ-kortingen.
Het departement WSE rapporteert periodiek over het hervormde doelgroepenbeleid, zij het ver -
spreid over verschillende documenten en met een verschillende frequentie, wat vergelijkbaarheid 
bemoeilijkt. Het rapporteert evenmin over de overige doelgroepmaatregelen uit de Vlaamse be -
groting en de gerapporteerde gegevens verschillen naargelang de bron. Zo gaat het nu eens over 
aantallen VTE of aantallen koppen, dan weer over aantallen ontvangen aanvragen. Bovendien 
worden de rapporten niet allemaal op hetzelfde ogenblik openbaar gemaakt. De kwaliteit van de 
rapportages verbetert wel elk jaar en vanaf 2022 wordt ook een dashboard gepubliceerd. De ver -
snippering van de uitgaven voor het Vlaams doelgroepenbeleid over verscheidene begrotingsarti -
kels en basisallocaties bemoeilijkt echter een overzicht en in de Beleids- en Begrotingstoelichting 
(BBT’s) komen ook andere doelgroepverminderingen aan bod, die niet als onderdeel van het 
Vlaams doelgroepenbeleid kunnen worden beschouwd, maar wel deel uitmaken van de Vlaamse 
uitgavenbegroting.
187 Het Rekenhof heeft zich bij zijn onderzoek gebaseerd op de cijfers die op 1 april 2022 beschikbaar waren op de website van 
de RSZ. De meest recentste analyse van de RSZ dateert van 23 december 2021. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 134
 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 135
Antwoord van  
de Vlaamse minister  
van Financiën en Begroting
Op 20 juni heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting geantwoord op de opmerkingen 
De minister wees op de vooruitgang ten opzichte van het vorige jaar en beklemtoonde dat de grote 
lijnen van de rekeningen correct zitten, ook bij de bedrijfseconomische jaarrekening. Hij stelde 
dat de discussie zich kon toespitsen op specifieke aandachtspunten, waarop zijn administratie elk 
jaar stappen ter verbetering zet.
De minister ging vervolgens dieper in op verscheidene werven waarop de komende jaren nog naar 
verbetering zal worden gestreefd.
• Jaarafgrenzing: de Vlaamse overheid zal de processen voor de jaarafgrenzing van de openbare 
werken verder optimaliseren in 2022.
• Interrelaties of toelagestromen tussen entiteiten van de Vlaamse overheid: het verbetertraject 
zal zich systematisch voortzetten.
• Waardering van de activa: de waardering van de werken van burgerlijke bouwkunde is een meer -
jarentraject. In 2022 zal de Vlaamse overheid de infrastructuur voor maritieme toegang aanpak -
ken. De digitale toepassing iAsset zou een oplossing moeten bieden voor de andere werken van 
burgerlijke bouwkunde. Voor terreinen en gebouwen verwees de minister naar het voorzichtig -
heidsprincipe, maar hij kondigde ook aan dat de vastgoeddatabank in 2022 zal worden vervolle -
digd, wat in de komende jaren moet leiden tot een correcte waardering van de gebouwen.
• Geschillen: de mogelijkheid wordt onderzocht de VFLD-bevraging uit te breiden tot een intern 
geschillenregister, dat de beleidsdomeinen jaarlijks zullen actualiseren.
• Niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen: de minister zal bepaalde verplichtin -
gen in de jaarrekening 2022 doen opnemen en daarover verder overleg plegen met het Rekenhof.
• Nog door het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap te betoelagen machtigingen: de Vlaamse 
overheid zal onderzoeken hoe zij de verbintenissen van de rechtspersonen kan matchen met de 
openstaande verbintenissen die het Ministerie financiert.
• Beleids- en begrotingstoelichting – uitvoering (BBT-BU): momenteel is de opname van presta -
tie-informatie nog niet verplicht. Het wijzigingsdecreet van de VCO voorziet daarin vanaf de 
begrotingsopmaak 2024.
De minister reageerde daarmee hoofdzakelijk op de opmerkingen die gekoppeld zijn aan de cer -
tificeringsluiken in het rekeningenrapport, maar niet op de overige opmerkingen. Behalve op de 
kwaliteit van de BBT bij de begrotingsuitvoering, ging de minister evenmin in op de onderwerpen 
uit hoofdstuk 4.
Het antwoord van de minister is integraal opgenomen als bijlage  bij dit rapport. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 136
 137
Bijlagen REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 138
 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 139
Bijlage 1 
Overzicht van fouten en onzekerheden in de rekeningen 
die in de tabel geel zijn afgedrukt, zijn opgenomen in de certificeringsverklaringen. De kolom 
Afwijking  geeft de grootorde van de impact aan. Als het om een onzekerheid gaat is het maximale 
bedrag van de afwijking weergegeven. 
Tabel 41- Overzicht van de belangrijkste fouten en onzekerheden in de rekeningen  
De afkortingen:
• F/O: fout of onzekerheid
• BE AR: weerslag op de algemene rekening – bedrijfseconomisch gedeelte 
Rubriek en  
totaalbedrag 
rubriekOmschrijving
 Afwijking (+/-) 
F/O
ESR-cons
ESR-AR
BU-AR
BE-AR
rekeningenrapport  
vorig jaar
huidig jaar
Referentie
Terreinen en 
gebouwen
2.055,0Vastgoeddatabank: raming 
niet gewaardeerde terreinen 
en gebouwen -1.608,3 O    x onthouding onthouding 2.2.2
Werken 
burgerlijke 
bouwkunde
14.705,6Kanalen en havens niet 
gewaardeerd in balans  -7.727,8 O    x onthouding onthouding 2.2.2
Inventarissen infrastructuur: 
dubbels en onvolledigheden 4.011,3 O    x onthouding onthouding 2.2.2
Vervaardigingsprijs bruggen 
en tunnels: bijkomende 
kostprijselementen 7.498,9 O    x onthouding onthouding 2.2.2
Activa in 
aanbouw en 
vooruit-  
betalingen
707,1Deel activa in aanbouw werd 
al in gebruik genomen: niet 
overgeboekt en bijgevolg 
geen afschrijvingen (vooral 
reclassificatie) - O    x rapport opgelost
Financiële  
vaste activa
19.378,1Nieuwe waarderingsme -
thode toegelicht -     xbepaalde 
aangele -
genheidopgelost
eigen vermogen - F    x rapport opgelost 2.2.2
Fusie van VMH met PMV 
fout verwerkt - F    x rapport opgelost REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 140
Rubriek en  
F/O
ESR-cons
ESR-AR
BU-AR
BE-AR
vorig jaar
Vorderingen op 
meer dan één 
jaar
2.182,6Voorschot voor Sluis 
Terneuzen ten onrechte in 
resultaat genomen 62,9 F  x x x rapport 2.3.2
Vorderingen 
op ten hoogste 
één jaar
2.561,2Voorschot verzekeringsin -
stellingen ten onrechte in 
resultaat genomen 35,5 F  x x x rapport 2.3.2
Toegekende dividenden 
VPM niet opgenomen -45,0 F    x rapport rapport 2.2.2
Ontoereikende afwaarde -
ring van lang uitstaande 
niet-fiscale vorderingen 34,1 O    x rapport rapport 2.2.2
Jaarafgrenzing: niet-
opgenomen vordering Agodi 
(terugvordering lonen extra 
personeel) -18,7 F  x x x rapport rapport 2.2.2
Overlopende 
rekeningen
982,0Afgrenzing Digisprong (ICT 
infrastructuur aangekocht 
in 2021) -10,9 F x x x x rapport 2.3.2
1.544,6Geen voorziening voor 
lopende geschillen - O    x onthouding opgelost 2.2.2
pensioenen - O    x onthouding opgelost 2.2.2
rampen - O    x onthouding opgelost 2.2.2
Voorziening voor geschil -
len van rechtspersonen 
ten onrechte aangelegd bij 
ministerie 37,6 F    x rapport 2.2.2
Definitief afgehandelde 
dossiers zijn schulden ipv 
voorziening, behalve wan -
neer ze zijn geprefinancierd 
(in dat geval vordering op 
VFLD) 33,7 F    x rapport 2.2.2
Afgehandelde dossiers nog 
opgenomen in provisie, 
terwijl voor andere geschil -
len geen provisie werd 
aangelegd 19,9 F    x rapport 2.2.2
Handels-  
schulden
691,2Jaarafgrenzing MOW  -87,2 F    x rapport rapport 2.3.2
Jaarafgrenzing 
vergoedingen 
elektriciteitsdistributeurs -13,5 F  x x x rapport 2.3.2
1.408,8Vlaams Opleidingsverlof te 
hoog geraamd 10,0 O x x x x rapport 2.3.2 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 141
Rubriek en  
F/O
ESR-cons
ESR-AR
BU-AR
BE-AR
vorig jaar
Buitenbalans-  
verplichtingenOpenstaande verbintenissen 
(en cours) - -   x x onthouding opgelost
Openstaande verbintenissen 
bij Vlaamse rechtspersonen 
op basis van vastleg -
gingsmachtiging, nog te 
financieren door MVG -5.200,0 O    x onthouding 2.2.5
Financiering toekomstige 
verbintenissen Oosterweel -3.600,0 O    x onthouding onthouding 2.2.5
Beschikbare kredietlijnen 
(o.m. kaskrediet) 3.750,0 O    x onthouding 2.2.5
Niet opname wachtlijst res -
tauratie- en erfgoedpremies -234,7 O    x rapport rapport 2.2.5
Overlegcomité: discussie 
met federale overheid over 
doorrekening uitgaven RIZIV 
4de kwartaal 2014 -458,0 O    xoverige 
aangele -
genheidonthouding 2.2.5
Overlegcomité: veiling -
opbrengsten emissierech -
ten, COVID -vaccinatie, 
enzovoort pm O    x onthouding 2.2.5
Toegezegde EU-subsidies 
voor Herstel en Veerkracht 
(waarvan deel onzeker) -1.962,0 O    x onthouding 2.2.5
Waarderings-  
regelsWaarderingsregels burger -
lijke bouwkunde: onzeker -
heden in toepassing ervan 
niet voldoende toegelicht - F    x onthouding onthouding 2.2.2
Afwijkende waarderingsre -
gels BFW niet toegelicht - F    x onthouding opgelost 2.2.6 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 142
Rubriek en  
F/O
ESR-cons
ESR-AR
BU-AR
BE-AR
vorig jaar
ToelichtingInboeking ziekenhuisschuld 
wordt toegelicht 5.313,7 -    xbepaalde 
aangele -
genheidoverige 
aangele -
genheid2.2.3
Overflowoperatie wordt 
toegelicht 1.190,0 -    xbepaalde 
aangele -
aangele -
Afhankelijkheid van federale 
operatoren en fiscus pm O x x x xoverige 
aangele -
aangele -
genheid2.3.2
Technische correctie 
vastleggingsmachtigingen 
wordt toegelicht 3.447,0 -   x  bepaalde 
aangele -
genheidbepaalde 
aangele -
Overgedragen resultaat = 
technisch saldo pm -  x   overige 
aangele -
aangele -
genheid2.4
Extracomptabele correcties  pm - x x   bepaalde 
aangele -
aangele -
ConsolidatieVSB - afhankelijkheid van 
zorgkassen pm O x    overige 
aangele -
aangele -
genheid3.4.1 REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 143
Bijlage 2
Voorlegging van de rekeningen van DAB’s en rechtspersonen
Tabel 42 – Verklaringen bedrijfsrevisor 
Verklaring bedrijfsrevisor Aantal instellingen
Zonder voorbehoud 131
Met voorbehoud 5
Onthouding  -
Afkeuring  -
Niet ontvangen 12
Geen bedrijfsrevisor 46
Totaal 194
De rekeningen die in de onderstaande tabel gecursiveerd  zijn, zijn kleinere entiteiten die conform 
artikel 3, § 2 van de VCO niet worden geconsolideerd.
Tabel 43 – Voorlegging van de rekeningen van DAB’s en rechtspersonen188 – stand op 2 juni 2022
Rechtspersonen en DAB’sJaarrekening 
goedgekeurd 
opOntvangen 
door Rekenhof 
opVerklaring 
bedrijfsrevisor
Beleidsdomein Kanselarij, Bestuur, Buitenlandse Zaken en Justitie
Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen 16-03-2022 23-03-2022 zonder voorbehoud
Overheidspersoneel28-03-2022 31-03-2022beperkt nazicht  
zonder opmerkingen
De Rand vzw 28-03-2022 01-04-2022 zonder voorbehoud
Muntpunt vzw 14-03-2022 01-04-2022 zonder voorbehoud
Toegankelijk Vlaanderen 31-03-2022 29-03-2022 zonder voorbehoud
Vlaams Brusselfonds 18-03-2022 21-03-2022 nvt
Agentschap Integratie en Inburgering 31-03-2022 01-04-2022 zonder voorbehoud
Eigen Vermogen Informatie Vlaanderen 29-03-2022 30-03-2022 met voorbehoud
Vlaanderen Connect 29-03-2022 02-06-2022 zonder voorbehoud
Toerisme Vlaanderen (TVL) 24-03-2022 28-03-2022 zonder voorbehoud
Ondernemen - Flanders Investment and Trade 
(VLAIO/FIT)30-03-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
188  Daarnaast worden ook de rekeningen van het Vlaams Parlement en de drie paraparlementaire instellingen (Vlaamse 
Ombudsdienst, Vlaams Vredesinstituut en Kinderrechtencommissariaat) opgenomen in de geconsolideerde rekening. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 144
(VLEVA) vzw25-03-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Bijstand (VVOB) vzw31-03-2022 04-04-2022 niet ontvangen
DAB Catering en Schoonmaak 21-02-2022 31-03-2022 nvt
DAB Overheidspersoneel 23-02-2022 31-03-2022 nvt
DAB ICT 23-02-2022 31-03-2022 nvt
DAB Audit Vlaanderen 17-02-2022 31-03-2022 nvt
DAB Inclusieve Financiering 16-02-2022 31-03-2022 nvt
VFLD 31-03-2022 01-04-2022 nvt
NV Diestsepoort 29-03-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Agentschap Plantentuin Meise 30-03-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
ARKIMEDESfonds I nv 03-05-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
ARKIMEDES Management nv 27-05-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud
be-DIVE 17-05-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Biotechfonds Vlaanderen nv 03-05-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud
Center for Beta Cell Therapy in Diabetes 29-03-2022 29-03-2022 nvt
Designplatform Gent Oost-Vlaanderen niet bekend 29-03-2022 nvt
Excico Group nv niet bekend 30-03-2022 nvt
Flanders District of Creativity 23-03-2022 24-03-2022 zonder voorbehoud
Flanders Future Techfund 10-05-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Flanders Technology International 29-03-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud
Fonds voor Innoveren en Ondernemen 12-03-2022 15-03-2022 zonder voorbehoud
Fonds Wetenschappelijk Onderzoek 30-03-2022 19-04-2022 zonder voorbehoud
Gigarant nv 07-06-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Greenville 13-05-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Het Waterschei Project nv 16-05-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Holding Wetenschapspark Waterschei nv 03-06-2022 04-04-2022 niet ontvangen
Immo Schurhoven 13-05-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
KMOFIN 2 nv 16-05-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Koninklijke Vlaamse Academie van België voor 
Wetenschappen en Kunsten24-03-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 145
LAK Invest nv 19-04-2022 28-03-2022 zonder voorbehoud
Limburgse Reconversie Maatschappij nv 16-05-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
LRM Beheer 16-05-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Mijnen nv 16-05-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Mijnschade en Bemaling Limburgs Mijngebied 
nv16-05-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Participatiemaatschappij Vlaanderen nv 17-05-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
PMV Beheer nv 30-05-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
PMV/z-leningen 03-05-2022 28-03-2022 zonder voorbehoud
PMV/z-Waarborgen 03-05-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud
Site-Ontwikkeling Vlaanderen 26-04-2022 05-05-2022 zonder voorbehoud
Sustainable Energy Ventures 09-05-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Media Invest Vlaanderen 09-05-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Vlaams Instituut voor de Zee 23-03-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Biotechnologie20-04-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Onderzoek26-04-2022 05-05-2022 zonder voorbehoud
Vlaamse Participatie Maatschappij nv 15-03-2022 23-02-2022 zonder voorbehoud
Onderwijs30-03-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Artesis Plantijn Hogeschool Antwerpen 30-03-2022 28-03-2022 zonder voorbehoud
Arteveldehogeschool 28-03-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud
Associatie KU Leuven vzw 28-03-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Antwerpen vzw31-03-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Associatie Universiteit Hogescholen Limburg 
vzw24-03-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Associatie Universiteit Gent 15-03-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
DBFM Scholen van Morgen 16-05-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Erasmushogeschool Brussel 28-03-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud
Evangelische Theologische Faculteit vzw 07-04-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Gemeenschapsonderwijs 25-03-2022 30-03-2022 nvt
Hoger Instituut Maria Middelares 22-03-2022 30-03-2022 nvt
Hogere Zeevaartschool 21-03-2022 25-04-2022 zonder voorbehoud REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 146
Hogeschool Gent 23-03-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud
Hogeschool PXL 30-03-2022 05-04-2022 zonder voorbehoud
Hogeschool West-Vlaanderen 22-03-2022 28-03-2022 zonder voorbehoud
Instituut Tropische Geneeskunde 28-03-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Hogeschool Antwerpen24-03-2022 06-04-2022 zonder voorbehoud
Katholieke Hogeschool Vives Noord 28-03-2022 28-03-2022 zonder voorbehoud
Katholieke Hogeschool Vives Zuid 28-03-2022 28-03-2022 zonder voorbehoud
Katholieke Universiteit Leuven 29-03-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Luca School of Arts 28-03-2022 17-03-2022 zonder voorbehoud
Moev 29-03-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Odisee 28-03-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Patrimonium en Ondersteunende Diensten van 
de Faculteitenniet ontvangen
School Invest 30-03-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud
Sociale Dienst voor de Personeelsleden van het 
GO! Onderwijs van de Vlaamse Gemeenschapniet bekend 22-03-2022 nvt
Thomas More Kempen 28-03-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud
Thomas More Mechelen-Antwerpen 28-03-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud
UC Leuven 28-03-2022 23-03-2022 zonder voorbehoud
UC Limburg 28-03-2022 23-03-2022 zonder voorbehoud
UGent Biocentrum Agri-Vet niet ontvangen
Universitaire Associatie Brussel 21-03-2022 19-04-2022 zonder voorbehoud
Universiteit Antwerpen 29-03-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Universiteit Gent 25-03-2022 19-04-2022 zonder voorbehoud
Universiteit Hasselt 24-03-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Vlaamse Hogescholenraad 25-03-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Vlaamse Interuniversitaire Raad 31-03-2022 06-04-2022 zonder voorbehoud
Vlaamse Onderwijsraad 10-03-2022 06-04-2022 nvt
Vrije Universiteit Brussel 29-03-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud
Opgroeien Regie (Fonds Jongerenwelzijn) 30-03-2022 07-04-2022 zonder voorbehoud
Opgroeien Regie (Kind en Gezin) 31-03-2022 05-04-2022 zonder voorbehoud REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 147
Toelagen in het kader van het Gezinsbeleid30-03-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud
Openbaar Psychiatrisch Zorgcentrum Geel 28-03-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Openbaar Psychiatrisch Zorgcentrum Rekem 30-03-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud
Handicap28-03-2022 28-03-2022 zonder voorbehoud
Persoonsgebonden Aangelegenheden25-03-2022 28-03-2022 zonder voorbehoud
Bescherming17-03-2022 17-03-2022 met voorbehoud
Koninklijke Academie Geneeskunde voor België 26-03-2022 31-03-2022 nvt
gegevensdeling tussen actoren in de zorg28-03-2022 29-03-2022 nvt
Vlaamse Zorgkas 28-04-2022 06-05-2022 zonder voorbehoud
Geconsolideerde rekening Commissies Juridische 
Bijstand01-04-2022 04-04-2022 nvt
Infino Vlaanderen 28-03-2022 28-03-2022 zonder voorbehoud
Kidslife Vlaanderen 31-03-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
My Family 15-04-2022 20-04-2022 zonder voorbehoud
Parentia Vlaanderen 20-04-2022 21-04-2022 zonder voorbehoud
DAB Centrum voor Informatie, Communicatie 
en Vorming in de Welzijnssector16-02-2022 31-03-2022 nvt
Vlaamse Radio- en Televisieomroeporganisatie 
(VRT)10-05-2022 05-04-2022 zonder voorbehoud
Agentschap Sport Vlaanderen 30-03-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Topstukkenfonds 21-3-2022 02-05-2022 nvt
Vlaamse Regulator voor de Media 17-03-2022 21-03-2022 zonder voorbehoud
Literatuur Vlaanderen 02-03-2022 29-03-2022 zonder voorbehoud
Kunsthuis Opera Vlaanderen Ballet Vlaanderen 24-05-2022 05-04-2022 met voorbehoud
Antwerpen28-03-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Beheer Kunstsite vzwgoedgekeurd AV 
10-03-2022  
niet ondertekend19-04-2022 zonder voorbehoud
KMSKA vzw 15-03-2022 28-03-2022 zonder voorbehoud
EV KMSKA 21-02-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Vlaamse Audiovisueel Fonds 28-03-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 148
De Singel 10-03-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en 
Letterkundeniet bekend 24-03-2022 zonder voorbehoud
Sportcomplex Vlaanderen – Heusden Zolder 18-03-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Topsporthal Gent vzw 14-03-2022 06-04-2022 nvt
Antwerp Symphonic Orchestra 27-04-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Z33 14-03-2022 19-04-2022 zonder voorbehoud
DAB Kasteel – Domein van Gaasbeek 17-02-2022 04-04-2022 nvt
DAB Uitleendienst kampeermateriaal voor de 
Jeugd17-02-2022 04-04-2022 nvt
DAB Frans Masereel Centrum 16-02-2022 04-04-2022 nvt
Gemeenschap Landcommanderij Alden Biesen18-02-2022 04-04-2022 nvt
VDAB 29-03-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
ESF-Agentschap Vlaanderen 25-03-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud
EV-ILVO 31-03-2022 31-03-2022 met voorbehoud
VLIF 25-03-2022 28-03-2022 nvt
FSJ 29-03-2022 29-03-2022 nvt
FIVA 25-03-2022 28-03-2022 nvt
VILT vzw 31-03-2022 04-04-2022 nvt
OVAM 31-03-2022 04-04-2022 nvt
VMM 31-03-2022 04-04-2022 nvt
Grindfonds 03-05-2022 05-05-2022 nvt
VLM 23-03-2022 31-03-2022 met voorbehoud
VREG 18-03-2022 28-03-2022 zonder voorbehoud
VMW (De Watergroep) 10-06-2022 28-03-2022 zonder voorbehoud
SAR Minaraad 24-02-2022 24-03-2022 nvt
EV INBO 28-03-2022 04-04-2022 nvt
EV OC-ANB 25-03-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud
Vlaams Energiebedrijf 04-05-2022 24-03-2022 zonder voorbehoud
Ordening15-03-2022 04-04-2022 nvt REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 149
Rubiconfonds 03-05-2022 05-05-2022 nvt
Grond- en Woonbeleid voor Vlaams-Brabant 
(Vlabinvest)01-03-2022 04-04-2022 nvt
Wonen (VMSW)26-04-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Domus Flandria NV 31-03-2022 25-05-2022 zonder voorbehoud
Vlaams Woningfonds CVBA (VWF) 04-05-2022 28-03-2022 zonder voorbehoud
VOI A Garantiefonds voor huisvesting 31-03-2022 04-04-2022 nvt
EKM – Demer en Dijle niet bekend niet ontvangen zonder voorbehoud
EKM Elk zijn Huis 25-04-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
EKM Hypostart niet bekend niet ontvangen zonder voorbehoud
EKM Indomi niet bekend niet ontvangen niet ontvangen
EKM Kempische Heerd niet bekend 17-05-2022 niet ontvangen
EKM Landwaarts Sociaal Woonkrediet niet bekend 15-03-2022 zonder voorbehoud
EKM Mijn Huis niet bekend niet ontvangen zonder voorbehoud
EKM Ons Eigen Huis 13-03-2022 28-03-2022 zonder voorbehoud
EKM Onesto Kredietmaatschappij 19-04-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
EKM Onesto Woonkrediet voor Vlaanderen 31-03-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
EKM Volkskrediet de Toren 29-04-2022 07-04-2022 niet ontvangen
EKM Westvlaams Woonkrediet 19-04-2022 16-02-2022 zonder voorbehoud
DAB Fonds voor Preventie en Sanering inzake 
Leefmilieu en Natuur (Minafonds)22-02-2022 04-04-2022 nvt
DAB Grondfonds 21-02-2022 04-04-2022 nvt
Urgentieplan voor de Sociale Huisvesting18-02-2022 04-04-2022 nvt
Uithuiszettingen18-02-2022 04-04-2022 nvt
VVM – De Lijn 29-04-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
De Vlaamse Waterweg 25-05-2022 03-05-2022 zonder voorbehoud
Pendelfonds 29-03-2022 31-03-2022 nvt
Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel NV 12-08-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
NV Vlaamse Havens 08-06-2022 05-04-2022 niet ontvangen
Tunnel Liefkenshoek NV 28-04-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
LOM Vlaanderen NV 15-06-2022 01-06-2022 zonder voorbehoud REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 150
Site Kanaal 25-05-2022 28-03-2022 niet ontvangen
De Werkvennootschap 03-05-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Wandelaar Invest NV 27-05-2022 31-03-2022 zonder voorbehoud
Vlaamse Stichting Verkeerskunde 22-04-2022 04-04-2022 nvt
Livan Infrastructure 29-04-2022 19-04-2022 zonder voorbehoud
Project Brabo I 07-04-2022 04-04-2022 zonder voorbehoud
Via Noord Zuid Kempen 05-04-2022 28-03-2022 zonder voorbehoud
Via Zaventem 06-04-2022 28-03-2022 zonder voorbehoud
Via R4 – Gent 05-04-2022 30-03-2022 zonder voorbehoud
DAB Loodswezen 25-02-2022 04-04-2022 nvt
DAB Vlaams Infrastructuurfonds 23-02-2022 31-03-2022 nvt
DAB Vloot 17-03-2022 04-04-2022 nvt REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 151
Bijlage 3
Lijst van ondersteunende onderzoeken
Het Rekenhof onderbouwt zijn oordeel over de overheidsrekeningen niet alleen met zijn contro -
les op de algemene en geconsolideerde rekeningen, maar ook met ondersteunende onderzoeken. 
Ondersteunende procesonderzoeken richten zich op de evaluatie van beheersmaatregelen door 
middel van interviews, documentanalyse en transactiecontroles. Deze onderzoeken beoordelen 
de mate waarin het proces wordt beheerst en onderbouwen zodoende rechtstreeks de certifice -
ringsverklaring. Daarnaast zijn er ook ondersteunende rechtmatigheidsonderzoeken. Zij richten 
zich op de wettigheid en de rechtmatigheid van de verrichtingen.
In de onderstaande tabel zijn de ondersteunende onderzoeken 2021 opgenomen waarover aan de 
minister(s) werd gerapporteerd:
Tabel 44 – Ondersteunende onderzoeken
Briefdatum Dossiernummer Onderzoek
12/01/2022 3.729.583 Impulseo
29/03/2022 3.727.349 Opvolgonderzoek subsidies overige beleidsthema’s
15/03/2022 3.729.028 Armoedebestrijding en samenlevingsopbouw
02/22/2022 3.729.614 Ondersteunend onderzoek lokaal mobiliteitsbeleid AWV
16/02/2022 3.730.196 Vlaams Opleidingsverlof
Impulseo 
Het Rekenhof heeft een ondersteunend procesonderzoek uitgevoerd naar de leningen, startpre -
mies en subsidies die aan huisartsen worden verleend via het Impulseofonds. Dat proces blijkt 
voldoende beheerst te zijn, maar het Rekenhof formuleerde op 12 januari 2022 in een brief aan de 
minister van Welzijn een aantal belangrijke verbeterpunten en aanbevelingen. Zij betroffen onder 
meer de overeenkomsten met de steunpunten, de controle door de AZG op de boekhouding van de 
PMV/z, de opbouw en orde van de dossiers, de terugvordering van premies als een arts de praktijk 
verlaat, en de subsidieberekening.
Opvolgonderzoek subsidies overige beleidsthema’s
Eind 2019 en begin 2020 voerde het Rekenhof een ondersteunend procesonderzoek uit naar de 
subsidies voor andere beleidsthema’s in het onderwijs. Twee jaar daarna heeft het een opvolgon -
derzoek uitgevoerd. Daaruit bleek dat het departement Onderwijs en Vorming met initiatieven 
is tegemoetgekomen aan een aantal opmerkingen uit het initieel ondersteunend onderzoek. Een 
aantal andere pijnpunten, zoals de laattijdige ondertekening van de ministeriële subsidiebesluiten 
en de onvolledige en onduidelijke verantwoordingsdossiers, blijven voorlopig bestaan en zullen 
worden aangepakt bij de invoering van het nieuwe subsidiebehandelingssysteem, dat in ontwik -
keling is sinds 2021 en eind 2022 normaliter zal worden toegepast. Het Rekenhof deelde deze vast -
stellingen mee op 29 maart 2022 aan de secretaris-generaal van het departement Onderwijs en de 
minister van Onderwijs. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 152
Armoedebestrijding en samenlevingsopbouw
Het Rekenhof voerde een ondersteunend procesonderzoek naar de subsidiëring van armoedebe -
strijding en samenlevingsopbouw bij het departement WVG. Het ging na in welke mate het de -
partement dit subsidieproces beheerst en in welke mate in de toekomst kan worden gesteund op 
de interne controle. Het Rekenhof heeft ook de aanbevelingen die verband houden met de interne 
controle uit zijn voorgaande onderzoeken in dit domein opnieuw beoordeeld. Het stelde een aan -
tal verbeteringen vast. Zo is inmiddels een handleiding financiële controle opgesteld en vond een 
risicoanalyse plaats. De opmerkingen over de doorlooptijden en de financiële screening blijven 
echter nog van toepassing. Het Rekenhof vroeg in een brief van 15 maart 2022 aan de secretaris-ge -
neraal van het departement WVG ook om altijd dezelfde methodiek toe te passen bij de screening 
van projectvoorstellen en de regelgeving op de inhouding van subsidies bij laattijdige indiening 
van stukken, consequent toe te passen.
Ondersteunend onderzoek lokaal mobiliteitsbeleid AWV 
Op 2 februari 2022 heeft het Rekenhof het management van het Agentschap Wegen en Verkeer ge -
informeerd over het onderzoek van de openstaande vastleggingen inzake mobliteitsconvenanten, 
subsidies en samenwerkingsovereenkomsten met lokale overheden voor het mobiliteitsbeleid. 
Eind 2021 stond ongeveer 300 miljoen euro verbintenissen open. De bestaande rapporteringsmo -
gelijkheden in het boekhoudsysteem en het dossieropvolgingsysteem zijn ontoereikend om de 
verbintenissen die moeten worden gefinancierd, efficiënt en systematisch op te volgen. De finan -
cieringen van de aanleg door gemeenten van fietspaden langs gewestwegen zijn ten onrechte als 
subsidie geboekt. De meeste openstaande verbintenissen hebben betrekking op mobiliteitscon -
venanten, voorafgaand aan de regeling van 25 januari 2013. De informatie over die openstaande 
kredietvastleggingen is niet altijd actueel en het aanhouden van die vastleggingen is niet altijd 
voldoende verantwoord. 
Vlaams Opleidingsverlof 
Op 16 februari 2022 heeft het Rekenhof het management van het departement Werk en Sociale 
Eco-nomie geïnformeerd over de conclusies van zijn onderzoek naar het subsidieproces Vlaams 
Opleidingsverlof, dat het betaald educatief verlof vervangt. Het proces is logisch opgebouwd en de 
onderzochte dossiers zijn correct uitbetaald. De ontwikkeling van het dossieropvolgingsysteem 
heeft vertraging opgelopen en de applicatie zal pas volledig operationeel zijn in 2022. De werk -
gevers en opleidingverstrekkers rapporteren de prestaties vaak incorrect of laattijdig, waardoor 
het departement WSE de subsidie niet onmiddellijk kan uitbetalen. Voor het boekjaar 2021 is 28,5 
miljoen euro aangerekend voor individuele terugbetalingsaanvragen uit het schooljaar 2019-2020. 
De overige aanrekeningen steunen op ramingen voor de uitgaven voor de schooljaren 2020-2021 
en 2021-2022. Doordat actuele gegevens ontbreken en de aanvraaggegevens nog veel correcties 
vergen, blijven de aangerekende ramingen onzeker. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 153
Bijlage 4
Antwoord van de Vlaamse minister van Financiën en Begroting
Betreft: De algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap voor het boekjaar 2021 
Ik heb de eer u hierbij het antwoord aan het Rekenhof op de opmerkingen van het Rekenhof, per 
mail van 7 juni 2022 ontvangen, op de Algemene Rekeningen van de Vlaamse Gemeenschap voor 
het boekjaar 2021 voor te leggen.
Antwoord op het rekeningenrapport over 2021 van het Rekenhof  
 m.b.t. de algemene rekeningen 2021 van de Vlaamse Gemeenschap  
en de geconsolideerde rekening 2021 van de Vlaamse deelstaatoverheid.
2021 was het tweede jaar waarin het decreet en de besluiten VCO van toepassing waren. Dit 
betekent ook dat het Rekenhof de rekeningen voor de tweede maal certificeerde. De algemene 
rekening bestaat uit een drieluik: de bedrijfseconomische jaarrekening, de uitvoering van de be -
groting en de ESR-rapportering. Voor ieder van die luiken heeft het Rekenhof een afzonderlijke 
certificering afgeleverd. Een overzicht, waarbij we voor de duidelijkheid ook de vergelijking met 
vorig jaar meegeven.
Onderdeel rekening 2021 2020
Bedrijfseconomische jaarrekening onthoudende verklaring onthoudende verklaring
Uitvoering van de begroting goedkeurende verklaring verklaring met voorbehoud
ESR-rekening algemene rekening goedkeurende verklaring goedkeurende verklaring
Geconsolideerde ESR-rekening goedkeurende verklaring goedkeurende verklaring REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 154
Er is dus opnieuw vooruitgang. Zo werden de opmerkingen rond activa in aanbouw en financiële 
vaste activa opgenomen en resulteren deze in 2021 in geen verdere opmerkingen. Ook de aan -
pak van de voorzieningen heeft ertoe geleid dat er geen onthouding meer is op dat punt. Ik ben 
dan ook blij dat de grote lijnen van de rekeningen correct zitten, ook bij de bedrijfseconomische 
jaarrekening, en de discussie zich kan toespitsen op specifieke aandachtspunten waar mijn ad -
ministratie elk jaar stappen zet ter verbetering. Dat er nog steeds ruimte is voor verbetering van 
de bedrijfseconomische rekening blijkt uit het nuttige rapport van het Rekenhof. We komen van 
ver en vooral het voeren van de boekhouding van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap 
en het op basis daarvan opstellen van de algemene rekening blijkt een complex gegeven. Maar we 
bouwen, zoals gepland, gestaag voort.
Zoals de voorgaande jaren wil ik hierna verder ingaan op de verschillende werven. Deze werven 
vereisen een grote samenwerking met de andere entiteiten om de juiste afspraken te maken en 
concrete kaders uit te werken. Deze samenwerking is/wordt op een structurele manier opgezet en 
uitgebouwd. Volledige oplossingen vragen hun tijd. Mijn administratie zal hierover ook blijvend 
overleggen met het Rekenhof over de vorderingen van deze werven.
De vroegere lange lijst aan opmerkingen van het Rekenhof op de jaarafgrenzing blijft sterk 
gereduceerd. 
De uitdaging van 2021 bestond erin om ervoor te zorgen dat de nieuwe aanrekeningsregels op 
inkomensoverdrachten door alle beleidsdomeinen blijvend goed worden toegepast. Ik meen te 
mogen stellen dat we daarin geslaagd zijn.
Een terugkerend probleem is de afgrenzing van de openbare werken. Niettegenstaande de bij -
komende inspanningen die geleverd werden door de boekhouddiensten binnen MOW blijft de 
jaarafgrenzing een aandachtspunt. De inspanningen hebben ook geloond, maar tot nu toe nog 
onvoldoende. Het is de bedoeling om in de loop van 2022 die processen verder te optimaliseren, 
met als doel te evolueren naar een structurele oplossing. Ik denk dat het Rekenhof het met mij 
eens is dat een juiste afgrenzing een moeilijk proces is.
Werf 2: Interrelaties of toelagestromen tussen entiteiten van de Vlaamse overheid
In 2020 had het Rekenhof opgemerkt dat er weinig afstemmingen van interrelaties in de jaar -
rekening waren opgenomen. Hoofdprobleem was dat de afstemmingen door de betrokken enti -
teiten weliswaar werden gemaakt, maar dat zij niet centraal aan het Departement Financiën en 
Begroting werden overgemaakt. De initiatieven om dit proces te verbeteren die in 2021 werden 
genomen, hebben reeds hun vruchten afgeworpen. In 2022 zullen deze stappen systematisch wor -
den verdergezet.
Werf 3: Waardering van de activa
Zeker niet nieuw is dat de waardering van de werken van burgerlijke bouwkunde een meerjaren -
traject is dat nog verschillende jaren zal moeten lopen om alle opmerkingen weg te kunnen wer -
ken. Zoals reeds aangegeven is hier een hoge mate van samenwerking vereist met verschillende 
entiteiten. In 2021 zijn terug verbeteringen aangebracht, zo is o.a. gewerkt rond de waardering van 
fietspaden. In 2022 is het de bedoeling om een overzicht met een bijhorende waardebepaling van 
de werken van burgerlijke bouwkunde die gerelateerd zijn aan de maritieme toegang te verwerven.   REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022 / 155
Eens in kaart gebracht zullen ze dan via een herwerkte beginbalans in de jaarrekening kunnen 
verwerkt worden.
Verdere optimalisaties inzake de werken van burgerlijke bouwkunde zijn voor de komende jaren 
te verwachten via de ontsluiting van de digitale toepassing iAsset. Om de link te leggen tussen 
de in ontwikkeling zijnde toepassing iAsset enerzijds en de boekhouding anderzijds, zullen uiter -
aard verdere afspraken met de betrokkenen moeten worden gemaakt. Hier is het nodige engage -
ment uitgesproken door de diverse actoren. Via die toepassing zou het mogelijk kunnen gemaakt 
worden om vertrekkend vanuit de juiste inventaris aan wegen, bruggen, sluizen, dijken … een 
waardering hieraan te koppelen. Dubbeltellingen, problemen rond eigenaarschap … zouden vanaf 
dan tot het verleden moeten behoren.
Naar de toekomst toe, en al dan niet samen met het iAsset-project, zal bekeken worden om de 
waarderingsregels, meer bepaald de kostprijselementen van de verschillende activa-categorieën 
binnen de werken van burgerlijke bouwkunde, te uniformiseren.
De aanpak van de waardering van terreinen en gebouwen ligt in dezelfde lijn met de waardering 
van de werken van burgerlijke bouwkunde. Het Rekenhof merkt hier een onderwaardering op, wat 
resulteert in een element van onthouding. Een aantal gronden en het merendeel van de gebouwen 
werden bij de implementatie van de herwerkte beginbalans, inderdaad in de jaarrekening met een 
nulwaarde opgenomen. De vereiste informatie om tot een adequate waardebepaling te komen, 
ontbreekt immers. Vanuit dat oogpunt wordt door mijn administratie het voorzichtigheidsbegin -
sel gehanteerd om de balanswaardering niet ongefundeerd te waarderen.
Voor de gebouwen werd aan de vastgoedverantwoordelijken van de entiteiten in 2021 gevraagd 
om de vastgoeddatabank te vervolledigen, zodat voor de gebouwen die initieel niet gewaardeerd 
konden worden, een waardebepaling kan worden uitgevoerd. De analyse van deze verrijkingsoefe -
ning van de vastgoeddatabank zal dit jaar worden uitgevoerd. Mijn administratie zal dan nagaan 
in welke mate de gegevens zijn aangevuld en op hun beurt kunnen leiden tot een waardering en 
zo terug stappen vooruit te kunnen zetten. Dit traject zal enkele jaren duren.
Werf 4: Geschillen
Geschillen is een verantwoordelijkheid van elk beleidsdomein. Om ze in de jaarrekening te kun -
nen opnemen is het van wezenlijk belang dat de verschillende dossiers centraal aangemeld wor -
den. Vorig jaar had ik aangekondigd dat we zouden onderzoeken in welke mate de tool waarover 
het VFLD beschikt, daarvoor zou geschikt zijn. De tool is alvast nuttig om een deel van de ge -
schillen in kaart te brengen. Er wordt nu onderzocht in welke mate de VFLD-bevraging kan wor -
den uitgebreid naar een intern geschillenregister, dat dan jaarlijks door de beleidsdomeinen zou 
worden geactualiseerd. De tool op zich is nog geen garantie voor de juistheid van gegevens. Mijn 
administratie engageert zich om via duiding en sensibilisering dit veranderingstraject in goede 
banen te leiden. Ook hier is de verwachting dat het veranderingstraject enkele jaren zal lopen.
Werf 5: niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen
Een opmerking van het Rekenhof is dat de buitenbalansverplichtingen, met name voor belang -
rijke principeovereenkomsten met grote financiële gevolgen en openstaande verbintenissen, on -
voldoende toegelicht zijn. Deze opmerking heeft ook geleid tot een element van onthouding. REKENINGENRAPPORT OVER 2021 - REKENHOF, JUNI 2022  / 156
Dit is eenzelfde opmerking die het Rekenhof vorig jaar ook heeft gemaakt. Ik blijf hier toch net als 
vorig jaar voorbehoud maken. Voor bepaalde voorbeelden kan ik het Rekenhof volledig volgen, en 
zal ik dus vragen om ze in de jaarrekening 2022 als een buitenbalansverplichting op te nemen. Ik 
wil wel al meteen meegeven dat voor sommige dit wellicht enkel zal kunnen door middel van een 
kwalitatieve beschrijving. Voor enkele andere voorbeelden van het Rekenhof (bijv. de kasfaciliteit) 
zal mijn administratie in overleg gaan met het Rekenhof.
Werf 6: Nog door het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap te betoelagen machtigingen
In het Rekeningenrapport merkt het Rekenhof op dat in de jaarrekening geen informatie wordt 
verstrekt over openstaande verbintenissen die Vlaamse rechtspersonen op grond van een machti -
ging hebben aangegaan; wat ook heeft geleid tot een element van onthouding. Meer in het bijzon -
der gaat het over het nog door de Vlaamse Gemeenschap te betoelagen bedrag.
Het omgaan met vastleggingsboekhouding was in het verleden al een moeilijk gegeven. Het is 
uiteraard de bedoeling dat alle rechtspersonen hier ook de nodige informatie verschaffen en hun 
verbintenissenboekhouding rapporteren in het voorziene sjabloon. Mijn administratie zal de 
rechtspersonen hierover verder sensibiliseren. Daarnaast onderzoeken we de mogelijkheid hoe 
we deze verbintenissen kunnen matchen met de openstaande verbintenissen die door het minis -
terie moeten worden gefinancierd.
Werf 7: Beleids- en begrotingstoelichting – uitvoering (BBT)
Met betrekking tot de evolutie naar een prestatie-geïnformeerde begroting en uitvoering kan ik 
melden dat bij de BBT-instructies begrotingsopmaak 2022 en begrotingsopmaak 2023 er nog altijd, 
net zoals in 2021, gebruik kan worden gemaakt van prestatie-informatie (SMART-Indicatoren). In 
het wijzigingsdecreet VCO is voorzien dat er met ingang van de begrotingsopmaak 2024 de be -
groting en de bijbehorende BBT op basis van prestatie-informatie zal worden opgemaakt. De ver -
schillende beleidsdomeinen zijn dus momenteel nog niet verplicht om prestatie-informatie op te 
nemen in hun beleids- en begrotingstoelichtingen. Er kunnen, op basis van de huidige instructies, 
echter wel al stappen in de richting van prestatie-geïnformeerd begroten worden gezet om dit dan 
vanaf 2024 structureel te gaan verankeren.  Dit verslag is ook beschikbaar op de website van het Rekenhof.
D/2022/1128/32
coverfoto
Shutterstock 
adres
Rekenhof
tel.
www.rekenhof.beRekenhof Rekeningenrapport over 2021 juni 2022

Bruxelles, octobre 2014171e Cahier de la Cour des comptes
Volume I – Commentaires  Adopté le 24 octobre 2014 par l’assemblée générale de la Cour des comptes171e Cahier de la Cour des comptes 
Volume I – Commentaires   Table des matières  TABLE DES MATIÈRES   / 5
Synthèse  9
PARTIE I
Compte général 2013 de l’administration générale de l’État fédéral 23
Introduction   25
1 Transmission du compte général 25
2 Approbation des comptes antérieurs 26
3 Déclaration de contrôle 26
Chapitre 1
Mise en œuvre des obligations européennes 27
1	 Critères	d’appréciation	de	la	situation	financière	des	pouvoirs	publics	:	  
du	solde	budgétaire	au	solde	de	financement	 29
2 Respect des obligations européennes 33
Chapitre 2Compte d’exécution du budget 35
1	 Résultats	budgétaires	et 	solde	de	financement	 37
2 Recettes 43
3 Dépenses et exécution des mesures budgétaires 54
5	 Recettes	attribuées	 107
Chapitre 3Comptes annuels 2013 115
1 Synthèse 118
2 Commentaires généraux  124
3	 Commentaires	spécifiques	 126
4 Contrôle de conformité 153
Chapitre 4Système comptable Fedcom 157
Adaptation de la loi du 22 mai 2003 sur la comptabilité fédérale 159
1	 Introduction	 159
2	 Loi	du	10	avril	2014	 160
3 Loi du 8 mai 2014 161
Maîtrise et coût du soutien informatique de la nouvelle comptabilité publique 163
1 Contexte 163
2 Constatations 164
3	 Conclusions	et	recommandations	 169
4	 Réponses	du	ministre	et	de	l’administration	 170 6
Comptabilisation des recettes fiscales 173
1	 Contexte	 173
2	 Impôts	directs	 173
3	 Recettes	 TVA	 174
4	 Service	d’encadrement	Budget	et	 Contrôle	de	la	gestion	 176
5	 Conclusions	et	recommandations	 177
Comptes d’avances – état des lieux 179
2 Résultats de l’examen 180
3 Conclusions et recommandations 183
4 Réponses de l’administration et du ministre 183
Inventaire des immobilisations corporelles et incorporelles  
dans les départements pilotes de Fedcom 185
1 Contexte 185
2 Constatations et recommandations 186
3 Réponse de l’administration et du ministre 188
Garanties accordées par l’État fédéral 189
1	 Contexte	 189
2	 Résultats	du	contrôle	 191
3	 Conclusions	et	recommandations	 193
Interface entre SAP/Fedcom et le progiciel Ilias utilisé par la Défense 195
1	 Portée	de	l’audit	 195
2	 Résultats	de	l’audit	 196
3	 Conclusions	et	recommandations	 198
4	 Réponse	des	ministres	et	de	l’administration	 199
Chapitre 5
Évolution de la dette de l’État et de la dette publique 201
2	 Besoins	et	moyens	de	financement	 203
3	 Évolution	de	la	dette	de	l’État	 206
4	 Charges	d’intérêt	de	la	dette	de	l’État	 207
5	 Dette	brute	consolidée	de	l’ensemble	des	administrations	publiques	 208
Chapitre 6Évolution des effectifs dans la fonction publique fédérale 213
1 Contexte 215
2	 Évolution	des	effectifs	de 	la	fonction	publique	fédérale	 216
Chapitre 7Pensions publiques 2009-2013 221
1 Introduction 223
2 Pensions gérées par le SdPSP 225
3 Pensions gérées par la SNCB 238 TABLE DES MATIÈRES  / 7
Chapitre 8
Mission juridictionnelle de la Cour des comptes 241
1 Contexte 243
2	 Phase	administrative	:	transmission	des	comptes	de	comptables	 243
3	 Phase	juridictionnelle	 247
PARTIE II
Autres catégories de services 249
Retards dans la transmission des comptes des services de l’État à gestion séparée  
et des organismes d’intérêt public 251
1	 Comptes	des	services	de 	l’État	à	gestion	séparée	 251
2 Organismes d’intérêt public 253
Modification de la loi organique de la Cour des comptes : conséquences pour  
le contrôle des organismes publics 259
Sopima SA : aspects financiers et fiscaux, objet social et marchés publics 261
1 Introduction 261
2 Résultats du contrôle 263
3 Recommandations 266
PARTIE  III
Audits thématiques et financiers 267
Impact financier des mesures d’aide prises dans le cadre de la crise financière  
et pour garantir la stabilité financière de la zone euro 269
Organisation des activités d’audit interne dans l’administration fédérale 285
Mobilité et mise à disposition de personnel à l’administration fédérale 291
Contrôle interne des achats au SPF Chancellerie et au SPF Santé publique 297
Marchés publics via la centrale d’achat FOR CMS 303
Marchés publics de services de consultance 309
Marchés publics de longue durée 315
Dépenses relatives aux soins médicaux dispensés aux détenus 321
Caisse des dépôts et consignations : missions, flux financiers et statut 335
Remboursement des avances octroyées à des entreprises dans le cadre des  
programmes Airbus 345  Synthèse Synthèse SyNThÈSE  / 11
171e Cahier  
Partie I  Compte général 2013 de l’administration générale de l’État 
fédéral
Résultat budgétaire et solde de financement 2013
Le	solde	budgétaire	 de	l’État	pour	2013	s’est	élevé	à	-8,1	milliards	 d’euros	(contre	-18,7	milliards	
en	2011	et	-11,1	milliards	 d’euros	en	2012).	Ce	solde	est	constitué	 par	la	différence	 entre	les	re-
cettes	du	budget	des	voies	et	moyens	et	les	dépenses 	du	budget	général	des	dépenses. 	Abstrac-
tion	faite	des	opérations	 techniques	 de	la	dette	publique,	 les	recettes	et	les	dépenses	 budgétaires	
se	sont	respectivement	élevées	à	54,5	milliards	et	62,5	milliards	d’euros.
Depuis	plusieurs	 années,	la	notion	de	solde	budgétaire	 a	progressivement	 fait	place	à	deux	nou-
veaux	concepts	 :	le	solde	de	financement	 et	le	solde	structurel.	 C’est	désormais	 sur	la	base	de	
ces	deux	soldes	que	la	politique	budgétaire	 de	la	Belgique	 est	appréciée	 dans	le	cadre	du	pacte	
budgétaire	 européen.	 Ce	Cahier	présente	 un	aperçu	des	caractéristiques	 des	différents	 soldes	
ainsi	que	des	opérations	 de	passage	du	solde	budgétaire	 au	solde	de	financement.	 Le	solde	de	
financement	 et	le	solde	structurel	 ne	suffisent	 toutefois	 pas	pour	analyser	correctement	 la	situa-
tion	financière	 de	l’État,	car	ils	ne	tiennent	pas	compte	de	sa	situation	 patrimoniale.	 À	l’avenir,	le	
plan	comptable 	général	devrait	permettre	 d’avoir	une	vision	plus	cohérente	 et	plus	complète	 de	
la	gestion	publique.Dans	son	programme	 de	stabilité	pour	2013-2016,	 la	Belgique	 s’est	engagée	 à	maintenir	 le	niveau	
de	sa	dette	publique	 en	dessous	des	100	%	du	PIB	et	à	réduire	son	déficit	public	à	2,5	%	du	PIB	
en	termes	nominaux 	et	à	1,8	%	en	termes	structurels. 	La	Commission 	a	pu	constater, 	lors	de	son	
examen	des	réalisations	 budgétaires	 2013,	que	la	trajectoire	 poursuivie	 était	conforme	 à	ce	pro-
gramme	et	la	procédure	 pour	déficit	excessif	a	été	levée	en	juin	2014.	Elle	a	néanmoins	 émis	des	
réserves	sur	la	capacité	de	la	Belgique	 à	procéder	 d’ici	2017	aux	améliorations	 structurelles	 des	
finances	publiques	 auxquelles	 elle	s’est	engagée	 et	mis	l’accent	sur	deux	risques	à	long	terme	:	le	
niveau	élevé	de	sa	dette	publique 	et	l’évolution 	défavorable 	des	coûts	liés	au	vieillissement 	de	sa	
population.En	raison	des	adaptations	 rendues	nécessaires	 par	l’entrée	en	vigueur	du	système	européen	 des	
comptes	 SEC	2010	en	septembre	 2014,	le	solde	de	financement	 a	été	finalement	 réévalué	à	2,9	%	
du	produit	intérieur	brut	(PIB)	et	la	dette	des	administrations	publiques	belges	à	104,5	%	du	PIB.En	2013,	les	recettes	fiscales	totales	perçues	par	l’État	ont	augmenté	 de	3,3	milliards	d’euros	pour	
atteindre	 107,5	milliards	d’euros.	L’écart	entre	les	recettes	fiscales	perçues,	indépendamment	 des	
recettes	pour	compte	de	tiers,	et	les	prévisions	 au	moment	 de	l’ajustement	 du	budget	s’élève	à	un	
peu	plus	de	100	millions	d’euros,	soit	seulement	-0,1	%.La	Cour	des	comptes	 a	examiné	les	résultats	 de	la	régularisation	 fiscale	permanente	 et	le	traite-
ment	de	ces	dossiers	par	le	point	de	contact-régularisation	du	SPF	Finances. 12
En	2013,	16.600	dossiers	ont	été	déposés	 dans	le	cadre	de	l’opération	 DLUbis	portant	sur	un	
montant	 total	à	régulariser	 de	1,5	milliard	d’euros.	Il	restait	encore	1.699	dossiers	à	finaliser	au	
1er	septembre	 2014,	pour	un	total	de	312	millions.	Le	point	de	contact	a	reçu	6.262	déclarations	
dans	le	cadre	de	la	DLUter	pour	un	montant	 à	régulariser	 de	2,4	milliards	 d’euros.	Étant	donné	
que,	dans	473	dossiers,	 le	contribuable	 a	déclaré	un	montant	 symbolique	 et	complété	 par	la	suite	
sa	déclaration	 avec	les	montants	 réellement	 éludés,	les	montants	 à	régulariser	 seront	donc,	en	
fin	de	compte,	plus	importants.	 Au	31	août	2014,	450	dossiers	relatifs	à	la	DLUter	avaient	été	
complètement	 traités	par	le	point	de	contact-régularisation.	 En	2013,	des	prélèvements	 ont	été	
perçus	pour	un	total	de	574	millions	dans	le	cadre	de	la	régularisation	 permanente.	 Étant	donné	
que	85	millions	d'euros	provenaient	 de	recettes	constatés	 en	2012,	les	recettes	pour	2013	sont	
très	proches	des	488	millions	euros	de	recettes	estimées.
En	2013,	les	recettes	non	fiscales	ont	augmenté	 de	0,3	milliard	par	rapport	à	2012	et	s’élèvent	
à	11,7	milliards	 d’euros.	Par	rapport	à	l’estimation	 budgétaire	 ajustée,	l’État	a	toutefois	 perçu	
4,6	milliards	en	plus.	Les	recettes	non	fiscales	ont	en	effet	été	fortement	 influencées	 par	la	vente	
des	parts	de	l’État	dans	le	capital	de	la	banque	BNP	Paribas	Fortis	(3.250	millions	d’euros),	 par	la	
cession du portefeuille de la Royal Park Investments	 (718,2	millions	d’euros)	ainsi	que	par	la	ces-
sion	à	des	institutions	financières	de	la	créance	Berlaymont	(635,6	millions	d’euros).Du	côté	des	dépenses,	 des	mesures	ont	été	prises	pour	ajuster	les	dépenses	 de	1,8	milliard	d'eu-
ros.	Un	montant	 de	0,9	milliard	concernait	 la	sécurité	sociale.	La	Cour	a	consacré	 une	partie	de	
son	Cahier	2014	relatif	à	la	sécurité	sociale	à	l’exécution	de	ces	mesures.Pour	le	montant	 restant	de	0,9	milliard	d’euros,	l’économie	 a	été	réalisée	dans	les	dépenses	 pri-
maires.	Outre	une	série	de	mesures	plus	spécifiques	 mineures,	 les	mesures	consistent	 surtout	à	
réduire	de	manière	globale	les	crédits	octroyés	 (personnel,	 primes,	allocations	 et	investissement	
(220,3	millions	d’euros),	 et	à	diminuer	 les	crédits	destinés	 à	la	coopération	 au	développement	
et	à	la	diplomatie	 préventive	 (186,3	millions	d’euros),	 ainsi	que	les	crédits	alloués	à	la	Défense	
(125,0	millions	d’euros).Les	dépenses	 primaires	 sont	inférieures	 aux	estimations	 de	près	de	deux	milliards.	 Cette	situation	
est	due	au	report	à	2014	du	paiement	 de	la	contribution	 de	la	Belgique	 (1,8	milliard	d’euros)	au	
Fonds	monétaire	 international	 (FMI)	et	à	une	sous-utilisation	 plus	importante	 que	prévu	des	cré-
dits	de	liquidation	 dans	le	cadre	de	la	prudence	 budgétaire	 (0,5	milliard).	 La	contribution	 à	l’Union	
européenne	par	contre	était	plus	élevée	que	les	prévisions	(0,3	milliard	d’euros).La	Cour	des	comptes	 conclut	que	les	mesures	 prises	par	le	gouvernement	 ont	été	en	grande	
partie	exécutées.	 Le	solde	budgétaire	 réalisé	est	dès	lors	plus	favorable	 de	6,5	milliards	 d’euros	
par	rapport	aux	estimations.	 L’incidence	 sur	l’estimation	 du	solde	de	financement	 est	toutefois	
limitée,	parce	que	les	recettes	supplémentaires	 (4,6	milliards	 d’euros),	 qui	expliquent	 l’augmen -
tation	des	réalisations	 par	rapport	aux	estimations	 du	budget	des	voies	et	moyens	et	une	partie	
considérable	 (1,8	milliard	d’euros)	des	dépenses	 primaires	 prévues	au	budget,	mais	non	utilisées,	
sont	entièrement	 neutralisées	 pour	le	calcul	du	solde	de	financement.	 Par	ailleurs,	le	solde	de	
financement	 de	l’entité	I	s’est	détérioré	 de	572,8	millions	d'euros,	étant	donné	que	son	calcul	suit	
les	nouvelles	 règles	SEC	2010	qui	remplacent	 le	système	SEC	1995	qui	était	encore	utilisé	lors	de	
la	confection	du	budget. SyNThÈSE  / 13
Voies et moyens
Un	total	de	54,5	milliards	 d'euros	(recettes	 courantes	 et	de	capital)	a	été	inscrit	au	budget	des	
voies	et	moyens	2013,	soit	moins	de	la	moitié	des	recettes	perçues	en	2013	par	l’État	(119,2	mil-
liards	d’euros).	 Une	part	importante	 des	recettes	ne	fait	en	effet	que	transiter	 dans	les	comptes	
de	l’État	et	bénéficie	 essentiellement	 aux	entités	fédérées,	 à	la	sécurité	sociale,	aux	pouvoirs	
locaux	et	à	l’Union	européenne.
Ces	recettes	connaissent	 un	dépassement	 des	estimations	 ajustées	de	4,6	milliards	 d’euros,	dû	
principalement	 aux	recettes	de	capital	précitées	 (BNP	Paribas	Fortis,	 Royal Park Investments et 
Berlaymont).Recettes attribuées
Les	recettes	perçues	par	l’État	et	transférées	 par	le	biais	des	fonds	d’attribution	 à	d’autres	entités	
publiques	 s’élèvent	 à	49,5	milliards	 d’euros,	dont	33,3	milliards	 au	profit	des	entités	fédérées,	
15,7	milliards	à	la	sécurité	sociale	et	0,5	milliard	aux	zones	de	police	et	à	d’autres	bénéficiaires.
À	cet	égard,	les	prélèvements	 opérés	sur	les	recettes	fiscales	en	2013	au	profit	de	la	sécurité	so-
ciale	ont	excédé	de	500,5	millions	d’euros	les	montants	 dus	à	cette	dernière,	 privant	le	budget	
des	voies	et	moyens	de	cette	somme.	Les	paiements	 indus	s’élèvent	 pour	leur	part	à	23,7	millions	
d’euros.	Ils	concernent	 essentiellement	 les	recettes	attribuées	 à	la	sécurité	sociale	(9,5	millions	
d’euros)	et	le	remboursement	de	la	TVA	payée	par	Apetra	(13,9	millions	d’euros).Dépenses
Les dépenses primaires constituent les dépenses totales diminuées des amortissements et des charges	d’intérêt	 de	la	dette	publique.	 Selon	cette	définition,	 ces	dépenses	 se	sont	élevées	en	
2013	à	50.312,4	millions	d’euros,	en	diminution	de	0,3	%	par	rapport	à	2012.
Cette	légère	baisse	résulte	d’une	compensation	 d’une	augmentation	 des	dépenses	 au	niveau	de	
la	dotation	 d’équilibre	 attribuée	 à	l’ONSS-Gestion	 globale	et	des	pensions	 par	une	diminution	
des	dépenses 	du	SPF	Finances, 	plus	particulièrement 	des	dépenses 	particulières 	exposées 	les	
années	précédentes	dans	le	cadre	de	la	crise	financière.L’encours	 des	engagements	 pouvant	encore	être	liquidés	après	2013	s’élevait	à	6.421,1	millions	
d’euros au 1
er	janvier	2014,	soit	une	augmentation	 de	117,0	millions	d’euros	par	rapport	à	2012.	
Un	montant	 de	1.847,7	millions	d’euros	de	cet	encours	au	1er	janvier	2014	est	toujours	imputable	
à	la	participation	 de	la	Belgique	au	FMI,	qui	a	été	engagée	 en	2012	par	le	SPF	Finances,	 mais	n’a	
pas	encore	été	liquidée.Comptes annuels 2013
Tant	le	service	Comptable	 fédéral	que	certains	départements	 se	sont	efforcés	d’améliorer	 la	qua-
lité	des	comptes	 annuels	2013.	Ils	souhaitaient	 ainsi	donner	suite	aux	observations	 formulées	 par	
la	Cour	au	sujet	des	comptes	 annuels	2012,	notamment	 en	ce	qui	concerne	 l’inventaire	 des	immo-
bilisations	 corporelles	 et	financières,	 la	comparabilité	 des	chiffres	entre	les	exercices	 et	l’annexe	
des	comptes	annuels.
Les	comptes	 annuels	2013	ne	donnent	toutefois	 pas	une	image	fidèle	de	la	situation	 de	l’adminis-
tration	générale	et	de	son	évolution.	 Ils	présentent	 encore	des	manquements	 en	termes	d’exhaus-
tivité,	d’exactitude	 et	de	fiabilité	des	opérations	 comptables.	 Concrètement,	 ces	manquements	 14
concernent	 l’application	 de	la	notion	de	droit	constaté,	 le	respect	de	la	césure	entre	les	exercices,	
l’existence	 de	fonds	organiques	 non	organisés	 par	une	loi,	la	comptabilisation	 d’opérations	 sur	
des	comptes	d’attente	et	les	provisions	pour	risques	et	charges	à	venir.
Bien	que	la	nouvelle	 comptabilité	 ait	été	introduite	 en	2009,	le	niveau	de	connaissance	 de	la	
comptabilité	 générale	 est	encore	insuffisant	 au	sein	de	certains	départements.	 Ils	doivent	faire	
davantage	 d’efforts	 à	ce	niveau	et	le	service	Comptable	 fédéral	doit	fournir	davantage	 de	direc-
tives	et	d’instructions	pratiques	quant	à	la	manière	de	tenir	une 	comptabilité	générale.
Le	contrôle	interne	demeure	trop	faible	et	le	cadre	réglementaire 	n’est	toujours	pas	achevé,	ce	
qui	a	un	impact	négatif	sur	les	audits	de	la	Cour	des	comptes.Enfin,	la	Cour	rappelle	qu’une	image	globale	de	la	situation	 patrimoniale	 de	l’administration	 gé-
nérale	ne	sera	disponible	 que	lorsque	tous	les	départements	 auront	intégré	l’ensemble	 de	leur	
patrimoine	dans	Fedcom,	au	plus	tard	le	31	décembre	2016.Système comptable FedcomAdaptation de la loi du 22 mai 2003 sur la comptabilité fédérale
Les	lois	du	10	avril	et	du	8	mai	2014	ont	modifié	la	loi	du	22	mai	2003	sur	la	comptabilité	 fédé-
rale.	Ces	adaptations	 visaient	à	transposer	 partiellement	 la	directive	 européenne	 2011/85/UE,	 à	
reporter	à	2016	l’entrée	en	vigueur	de	la	loi	pour	les	services	administratifs	 à	comptabilité	 auto-
nome,	les	organismes	 administratifs	 publics	et	les	entreprises	 d’État	et	à	alléger	les	coûts	et	les	
charges	administratives	qui	en	résultent	pour	les	petits	organismes.
Les	principales	 obligations	 qui	découlent	 de	la	loi	concernent	 le	nouveau	 cadre	budgétaire,	 la	
publication	 adaptée	consacrée 	aux	recettes	et	dépenses	 réalisées	 et	la	nouvelle	 mission	de	la	
Cour	des	comptes	qui	consiste	à	terme	à	certifier	le	compte	général	de	l’État	fédéral.Maîtrise et coût du soutien informatique de la nouvelle comptabilité publique
Le	projet	Fedcom	visait	à	fournir	une	solution	logicielle	 pour	appliquer	 la	loi	du	22	mai	2003	de	
manière	intégrale	 et	en	toute	autonomie.	 Le	projet	a	été	déployé	dans	les	dix-sept	départements	
fédéraux	à	l’aide	d’importants	moyens.
La	Cour	des	comptes	 estime	que	les	objectifs	 n’ont	pas	été	pleinement	 atteints.	 D’une	part,	les	
fonctionnaires	 de	l’administration	 centrale	ont	besoin	de	tiers	pour	gérer	Fedcom.	 D’autre	part,	
cette	solution	logicielle	 ne	permet	pas	de	tenir	une	comptabilité	 conforme	 à	la	loi,	ce	qui	pèse	sur	
la	régularité	et	la	fidélité	des	états	comptables	de	l’administration	générale.Comptabilisation des recettes fiscales
À	la	suite	de	l’adhésion	 du	SPF	Finances	 à	SAP/Fedcom,	 la	Cour	des	comptes	 a	redéfini	son	mode	
de	vérification	 de	la	comptabilisation	 des	recettes	fiscales.	Après	avoir	examiné	 les	processus	
de	perception	 des	impôts	directs	(170
e	Cahier),	la	Cour	a	vérifié	le	processus	 de	perception	 des	
recettes	TVA.
La	Cour	des	comptes	 a	constaté	 que	les	services	du	SPF	Finances	 ne	sont	pas	assez	familiarisés	
avec	les	données	 générées	 par	l’application	 Stiron,	de	sorte	que	la	ventilation	 des	recettes	TVA	
entre	la	TVA	proprement	dite,	les	amendes	et	les	intérêts	n’est	pas	maîtrisée. SyNThÈSE  / 15
Par	ailleurs,	elle	recommande	 au	service	d’encadrement	 Budget	et	Contrôle	 de	la	gestion	du	 
SPF	Finances	d’effectuer	ses	contrôles	avec	plus	de	précision.
Comptes d’avances – état des lieux
Dans	la	nouvelle	 comptabilité	 publique,	 le	système	 des	avances	de	fonds,	qui	déroge	au	visa	
préalable,	 est	remplacé	 par	des	avances	que	le	ministre	des	Finances	 accorde	lorsque	des	fonds	
doivent	être	disponibles	d’urgence.
Le	nombre	de	comptes	 d’avances	 a	diminué	de	manière	 significative	 depuis	2009	et	ils	sont	
en	majorité	 intégrés	au	système	 SAP/Fedcom.	 Toutefois,	 la	Cour	a	constaté	 que	l’absence	 du	
cadre	réglementaire 	prévu	par	la	loi	hypothèque 	le	bon	fonctionnement 	du	système	ainsi	que	le	
contrôle	de	régularité	de	la	Cour	des	comptes.Par	ailleurs,	des	lacunes	subsistent	 dans	l’intégration	 des	comptes	 de	certains	départements	
dans	le	système	SAP/Fedcom. 	La	transaction 	qui	permet	de	générer	les	comptes 	à	partir	de	SAP/
Fedcom	devrait	être	améliorée	et	les	délais	de	reddition	des	comptes	mieux	respectés.Inventaire des immobilisations corporelles et incorporelles dans les départements pilotes de Fedcom
Bien	que,	selon	la	loi,	les	cinq	départements	 pilotes	de	Fedcom	auraient	 dû	avoir	inventorié	
l’ensemble	 de	leurs	immobilisations	 au	31	décembre	 2013,	ils	ne	disposaient	 pas	d’un	inventaire	
complet	de	leurs	immobilisations	 corporelles	 à	cette	date	et	n’avaient	 pas	intégré	de	nouvelles	
immobilisations 	incorporelles 	dans	l’inventaire 	lors	de	l’enregistrement 	de	leurs	immobilisations 	
historiques.
L’audit	de	la	Cour	des	comptes	 révèle	que	les	procédures	 de	contrôle	interne	présentent	 des	la-
cunes	et	que	le	suivi	comptable 	des	immobilisations	 et	des	systèmes	 de	gestion	ne	sont	pas	suf-
fisamment	 harmonisés.	 Le	service	Comptable	 fédéral	pourrait	contribuer	 davantage	 à	l’appui	et	
au	contrôle	de	la	qualité	en	informant	les	départements	des	possibilités	du	système	SAP.
Garanties accordées par l’État fédéral
Les	garanties	 accordées	 par	l’État	constituent	 un	risque	important	 pour	les	finances	publiques,	
ainsi	que	la	crise	financière	et	bancaire	l’a	récemment	mis	en	lumière.
La	Cour	des	comptes	 a	mis	en	évidence	 des	manquements	 dans	leur	recensement,	 leur	compta-
bilisation	 et	leur	gestion	par	les	départements	 fédéraux.	 Les	garanties	 ne	sont	dès	lors	pas	toutes	
recensées	dans	les	annexes	aux	comptes	annuels	2013.
Elle	recommande 	la	mise	en	place	d’une	procédure 	standard 	de	suivi,	d’évaluation 	des	risques	et	
de	comptabilisation	des	garanties.Interface entre SAP/Fedcom et le progiciel Ilias utilisé par la Défense
La	Cour	des	comptes	 a	analysé	l’interface	 entre	les	systèmes	 informatiques	 du	ministère	 de	la	
Défense	et	SAP/Fedcom.	 La	Cour	estime	que	les	décisions	 prises	en	la	matière	étaient	justifiées.	
Malgré	quelques	 faiblesses,	 l’interface	 satisfait	aux	normes	de	qualité	retenues,	 y	compris	pour	
le	contrôle	interne,	et	il	fonctionne	de	manière	adéquate.
La	Cour	des	comptes	 recommande	 toutefois	 au	ministère	 de	la	Défense	 et	au	service	Comp-
table	fédéral	de	formaliser	 les	prestations	 qu’ils	attendent	 l’un	de	l’autre	dans	un	Service Level  16
 Agreement 	(SLA),	d’intégrer	 les	besoins	des	contrôleurs	 lors	de	développements	 ultérieurs	 et,	à	
plus	long	terme,	de	procéder	à	une	réévaluation	formelle	des	choix	stratégiques.
Entre	le	31	décembre	 2012	et	le	31	décembre	 2013,	l’endettement	 brut	de	l’État	a	augmenté	 de	
6,56	milliards	d’euros,	atteignant	 371,73	milliards	d’euros	à	la	fin	de	l’année.	Les	charges	d’intérêt	
de	la	dette	de	l’État	(intérêts	courus)	se	sont	élevées,	en	2013,	à	12,20	milliards	d’euros.
Suite	à	l’introduction	 du	nouveau	 système	européen	 des	comptes	 SEC	2010	qui	remplace	 le	SEC	
1995,	l’Institut	 des	comptes	 nationaux	 a	revu,	en	septembre	 2014,	le	montant	 de	la	dette	brute	
consolidée	 de	l’ensemble	 des	administrations	 publiques	 et	le	niveau	du	PIB	de	ces	dernières	 an-
nées.	Selon	le	SEC	2010,	la	dette	s’élevait	au	31	décembre	 2013	à	104,5	%	du	PIB,	contre	101,2	%	
selon	le	SEC	1995.	Le	dépassement	 du	seuil	des	100	%	est	principalement	 la	conséquence	 de	
l’extension	du	périmètre	de	consolidation	des	administrations	publiques.Évolution des effectifs dans la fonction publique fédérale
La	Cour	des	comptes	 estime	à	8,1	%	la	réduction	 du	personnel	 de	la	fonction	 publique	 fédérale	
entre	juin	2006	et	juin	2013.	Cette	évolution	 concerne	 davantage	 le	personnel	 des	niveaux	C	et	D	
et	le	personnel	 contractuel.	 Entre	juin	2012	et	juin	2013,	la	Cour	constate	 une	diminution	 des	
effectifs	de	2	%.
Depuis	plusieurs	 années,	la	Cour	souligne	les	faiblesses	 du	recensement	 des	données	 relatives	à	
l’ensemble	 du	personnel	 juridiquement	 lié	à	la	fonction	publique	 fédérale	au	sens	large.	En	2012,	
elle	a	recommandé	 que	le	SPF	Personel	 et	Organisation	 publie	un	rapport	annuel	consacré	 aux	
ressources	 humaines	 de	la	fonction	publique	 fédérale	et	à	leur	évolution	 en	fonction	des	objectifs	
du	gouvernement.	Cette	recommandation	reste	d’actualité.Pensions publiques 2009-2013
En	2013,	les	dépenses	 de	pensions	 du	secteur	public	gérées	par	le	Service	des	pensions	 du	sec-
teur	public	(SdPSP)	s’élevaient	 à	12,34	milliards	d’euros,	dont	10,92	milliards	pour	les	pensions	 de	
retraite	et	1,42	milliard	pour	les	pensions	de	survie.
De	2009	à	2013,	le	montant	 total	des	dépenses	 de	pensions	 publiques	 a	augmenté	 de	23,6	%	
(près	de	2,35	milliards	 d’euros).	 Pour	les	pensions	 de	retraite,	l’augmentation	 a	atteint	25,9	%	
(+2,25	milliards)	et,	pour	les	pensions	de	survie,	elle	a	été	de	8,2	%	(+0,11	milliard	d’euros).Par	rapport	à	2012,	les	dépenses	 de	pensions	 ont	augmenté 	de	5,9	%	en	2013.	Les	pensions	
de	retraite	représentaient	 88,5	%	du	montant	 total	des	dépenses	 de	pensions	 en	2013	(86,9	%	
en	2009).Les	pensions	des	communautés 	et	des	régions,	y	compris	l’enseignement, 	englobaient 	53,8	%	
des	dépenses	totales	de	pensions	(soit	6,64	milliards	d’euros).Au 1
er	juillet	2013,	478.085	pensions	 avaient	pris	cours,	soit	une	augmentation	 depuis	le	1er juil-
let	2009	de	44.126	pensions	 (+10,2	%).	Parmi	les	pensions	 de	retraite,	25.008	titulaires	 avaient	
moins	de	60	ans	(un	recul	de	1.558	comparé	à	2009). SyNThÈSE  / 17
Le	montant	 mensuel	brut	de	74,8	%	des	pensions	 de	retraite	était	inférieur	à	3.000	euros	au	1er juil-
let	2013.	Parmi	les	pensions	 de	survie,	67,9	%	s’élevaient	 à	moins	de	1.500	euros.	Plus	de	94	%	des	
pensions	de	survie	étaient	versées	à	des	femmes.
Les	pensions	 de	la	Société	nationale	 des	chemins	 de	fer	belges	(SNCB)	s’élevaient	 en	2013	à	
979	millions	d’euros	(dont	environ	trois	quarts	de	pensions	 de	retraite).	 Par	rapport	à	2009,	ces	
dépenses	 ont	augmenté	 de	16,5	%.	Le	nombre	de	pensions	 de	la	SNCB	était	de	43.211	en	2013,	
soit	une	augmentation	de	1,9	%	par	rapport	à	2009.Mission juridictionnelle de la Cour des comptes
Certains	services	des	autorités	 fédérales	 transmettent	 encore	leurs	comptes	 avec	retard	malgré	
les	rappels	que	la	Cour	des	comptes	a	adressés	aux	administrations	et	ministres.
Concernant	 les	recettes	 fiscales,	 seule	l’Administration	 de	la	TVA,	de	l’Enregistrement	 et	
des	Domaines	 avait	transmis	 tous	ses	comptes	 2013	et	des	années	antérieures	 à	la	Cour	au	 
30	septembre	 2014.	Une	partie	des	attestations	 de	vérification	 approfondie	 faisait	néanmoins	
toujours	défaut.	La	Cour	constate	 par	ailleurs	un	problème	 particulier	 de	retard	pour	les	comptes	
en	deniers	des	impôts	directs,	essentiellement	 pour	2011	et	2012.	Pour	les	recettes	non	fiscales,	
seuls	383	des	497	comptes	2013	lui	étaient	parvenus	au	30	septembre	2014.Soixante-trois	 comptes	 d’avances	 2013	lui	avaient	été	transmis	 pour	les	70	gestions	 concer-
nées,	contre	seulement	 32	comptes	 en	matières	 sur	51.	Enfin,	toujours	au	30	septembre	 2014,	  
91	comptes	divers	relatifs	à	des	années	antérieures	à	2013	devaient	encore	lui	parvenir.En	2013,	la	Cour	des	comptes	 a	reçu	des	autorités	 fédérales	 compétentes	 quatre	décisions	 de	ne	
pas	citer	à	comparaître	 des	comptables	 dans	le	compte	desquels	 un	débet	avait	été	constaté.	
Au	total,	les	débets	se	sont	élevés	à	11.258	euros.	Par	ailleurs,	la	Cour	a	arrêté	le	compte	d’un	
comptable	 du	SPF	Finances	 avec	un	déficit	de	197.527,28	 euros.	Comme	le	comptable	 a	cessé	ses	
fonctions	le	31	mars	2008,	toute	action	à	son	égard	est	prescrite	depuis	le	31	mars	2013.
Retards dans la transmission des comptes des services de l’État à gestion séparée et des 
organismes d’intérêt publicDivers	services	de	l’État	à	gestion	séparée	transmettent	 leurs	comptes	 avec	retard	à	la	Cour	des	
comptes. 	Au	30	septembre 	2014,	la	Cour	disposait 	des	comptes 	2013	de	23	services	sur	les	30	at-
tendus.
Les	délais	qui	régissent	 la	transmission	 des	comptes	 des	organismes	 d’intérêt	 public	ne	sont	pas	
assez	respectés.	 Au	30	septembre	 2014,	la	Cour	des	comptes	 disposait	 de	40	des	61	comptes	 2013	
attendus.	 Pour	2012	et	2011,	treize	et	deux	organismes	 n’avaient	 respectivement	 pas	encore	en-
voyé	leurs	comptes.Modification de la loi organique de la Cour des comptes : conséquences pour le contrôle des 
organismes publics
La	Cour	des	comptes	 a	identifié	les	entités	qui	relèvent	de	sa	compétence	 de	contrôle	en	appli-
cation	de	sa	loi	organique.	 Une	trentaine	 d’organismes	 ont	été	informés	 de	leur	obligation	 de	
soumettre 	leurs	comptes 	chaque	année	à	son	contrôle	à	partir	du	1
er	janvier	2012.	Au	moment	 de	 18
la	mise	à	jour	périodique	 de	la	liste	des	entités	qui	appartiennent	 au	secteur	public	fédéral	selon	
la	Banque	nationale	 de	Belgique,	 la	Cour	des	comptes	 vérifiera	si	d’autres	organismes	 font	partie	
de	son	domaine	de	contrôle.
Sopima SA : aspects financiers et fiscaux, objet social et marchés publics
Lors	du	contrôle	des	comptes	 de	la	SA	Sopima,	qui	gère	une	partie	du	patrimoine	 immobilier	 des	
pouvoirs	 publics,	la	Cour	des	comptes	 a	constaté	 que,	suite	à	la	vente	de	la	majeure	partie	de	ce	
patrimoine,	 les	moyens	financiers	 de	la	société	sont	trop	élevés	comparés	 à	son	objet	social.	La	
société	a	sous-estimé	 de	2.053.705,98	 euros	dans	sa	comptabilité	 le	montant	 que	le	SPF	Finances	
lui	doit	suite	à	une	décision	judiciaire	 relative	à	un	litige	fiscal.	Elle	n’applique	 par	ailleurs	pas	la	
législation	sur	les	marchés	publics.
Impact financier des mesures d’aide prises dans le cadre de la crise financière et pour garantir la stabilité financière de la zone euroAprès	la	vente	de	sa	participation	 dans	BNP	Paribas	Fortis,	l’État	détient	encore	des	participa-
tions	dans	Dexia	SA,	Belfius,	BNP	Paribas,	Vitrufin	et	Royal Park Investments. La principale garan -
tie	accordée	 par	l’État	consiste	en	une	garantie	de	maximum	 43,7	milliards	 d’euros	accordée	 au	
groupe	Dexia.
européen	 de	stabilité	(MES)	créé	pour	soutenir	les	États	de	la	zone	euro	en	difficulté.	 L’Espagne,	
l’Irlande	et	le	Portugal	sont	officiellement	sortis	du	programme	d’aide.Au	31	mai	2014,	les	différentes	 interventions	 de	l’État	se	sont	élevées	globalement	 à	32,2	mil-
liards	d’euros	et	les	recettes	liées	à	ces	interventions	à	21,9	milliards	d’euros.Organisation des activités d’audit interne dans l’administration fédérale
La Cour des comptes a régulièrement souligné les retards d’exécution des arrêtés royaux pris pour organiser	 un	audit	interne	dans	l’administration	 fédérale.	 Dans	son	170
e	Cahier,	elle	concluait	 à	
une	trop	faible	adhésion	des	autorités	publiques	à	l’intérêt	d’un	audit	interne.
Depuis	lors,	le	Comité	d’audit	de	l’administration	 fédérale	a	poursuivi	 ses	initiatives	 pour	que	les	
ministres	 et	fonctionnaires	 dirigeants	 mettent	la	réglementation	 en	œuvre.	Toutefois,	 aucun	ser-
vice	d’audit	interne	conforme	 à	la	réglementation	 n’a	été	créé.	Cette	situation	 prive	l’administra -
tion	fédérale	d’activités 	d’audit	interne	indépendantes 	et	professionnelles 	susceptibles 	d’évaluer 	
et	d’améliorer	le	contrôle	interne.Mobilité et mise à disposition de personnel à l’administration fédérale
Les	services	fédéraux	 ont	peu	recours	à	leur	marché	interne	pour	leurs	offres	d’emploi,	 malgré	
le	nombre	élevé	de	personnes	 intéressées.	 Entre	2000	et	2010,	la	mobilité	a	surtout	servi	à	inté-
grer	du	personnel	 des	entreprises	 publiques	 autonomes	 ou	des	militaires	 dans	l’administration	
fédérale.	 Les	transferts	 de	personnel	 des	communautés	 ou	régions	à	l’administration	 fédérale	
sont	très	rares.	Des	mesures	d’accompagnement 	visant	à	promouvoir 	le	succès	de	l’instrument 	
stratégique	qu’est	la	mobilité	font	défaut. SyNThÈSE  / 19
La	Cour	des	comptes	 a	relevé	quelques	 irrégularités,	 dont	certaines	 auraient	pu	être	évitées	grâce	
à	un	contrôle	plus	strict.
Les	initiatives	 telles	que	 Special Federal Forces et Federal Inplacement  n’ont pas été déployées 
entièrement	et	la	loi	n’autorise	toujours	pas	leur	application	au	personnel	contractuel.Contrôle interne des achats au SPF Chancellerie et au SPF Santé publique
La	Cour	des	comptes	 a	analysé	les	mesures	 de	contrôle	interne	mises	en	place	au	SPF	Chancel-
lerie	du	Premier	ministre	et	au	SPF	Santé	publique,	 Sécurité	 de	la	chaîne	alimentaire	 et	Envi-
ronnement 	dans	le	cadre	des	procédures 	d’achat.	Elle	a	complété 	son	examen	par	un	contrôle	
approfondi	des	dossiers	de	marchés	publics	relatifs	à	2013.
La	Cour	a	constaté	 que	les	processus	 d’achat	sont	globalement	 maîtrisés	 et	a	relevé	un	certain	
nombre	de	bonnes	pratiques	 au	sein	des	deux	SPF.	Elle	a	cependant	 constaté	 que	certains	risques	
opérationnels	 n’étaient	 pas	couverts	 par	des	activités	de	contrôle	interne	ou	qu’ils	l’étaient	peu.	
Ainsi,	les	procédures	d’achat	ne	sont	pas	assez	formalisées.L’examen	 approfondi	 de	dossiers	d’achat	a	en	outre	révélé	certaines	 lacunes	dans	le	respect	de	la	
législation	sur	les	marchés	publics.Marchés publics via la centrale d’achat FOR CMS
La	Cour	des	comptes	 a	analysé	la	passation	 et	l’exécution	 de	certains	contrats-cadres	 de	la	cen-
trale	d’achat	FOR	CMS	du	SPF	Personnel	et	Organisation.
Elle	a	constaté	que	les	contrats	respectaient	la	législation	sur	les	marchés	publics.Le	contrôle	de	l’exécution	 de	ces	marchés	publics	au	sein	des	différents	 départements	 fédéraux	 a	
permis	de	constater	 certains	manquements	 et	irrégularités.	 Ils	concernent	 le	respect	des	condi-
tions	des	catalogues,	 la	conformité	 des	bons	de	commande	 et	l’application	 d’amendes	 de	retard	
ou	d’intérêts	moratoires.Marchés publics de services de consultance
La	Cour	des	comptes	 a	examiné	 la	régularité	 des	marchés	 publics	de	services	de	consultance	 au	
SPF	Finances,	 au	SPF	Économie,	 PME,	Classes	moyennes	 et	Énergie,	au	SPF	Mobilité	et	Trans-
ports	et	au	SPF	Justice.	Elle	a	constaté	 des	lacunes	dans	la	passation	 des	marchés	et	a	insisté	pour	
que	les	dispositions	 légales	et	réglementaires	 en	vigueur	soient	respectées	 concernant	 la	durée	
maximale	 des	marchés,	 le	respect	des	principes	 d’égalité	 et	de	mise	en	concurrence	 à	l’occasion	
d’extensions	 ultérieures	 ou	d’autres	modifications	 apportées	 au	marché,	l’obligation	 de	motiva-
tion	formelle	 et	l’information	 aux	soumissionnaires.	 Dans	le	cadre	de	l’exécution	 des	marchés,	
elle	a	également	 recommandé	 de	respecter	 les	règles	relatives	au	cautionnement,	 aux	amendes	
de	retard,	aux	délais	de	paiement,	 aux	intérêts	de	retard	ainsi	qu’à	la	justification	 et	à	l’accepta-
tion	des	prestations.
Marchés publics de longue durée
La	Cour	des	comptes	 a	examiné	la	régularité	 des	marchés	 publics	de	longue	durée	aux	SPF	Inté-
rieur,	Économie,	 PME,	Classes	moyennes	 et	Énergie	et	Justice.	Il	ressort	de	son	audit	qu’un	grand	
nombre	des	marchés	 examinés	 présentent	 une	durée	trop	longue.	Elle	constate	 aussi	que	des	
conventions	 ont	été	reconduites	 de	manière	irrégulière	 ou	contraire	 aux	dispositions	 du	contrat.	 20
Outre	le	fait	que	certains	marchés	 ne	sont	pas	régulièrement	 mis	en	concurrence,	 les	montants	
facturés	ne	peuvent	souvent	pas	être	réconciliés	 avec	ceux	mentionnés	 dans	la	convention	 de	
base	(modifiée	ou	non).
Dépenses relatives aux soins médicaux dispensés aux détenus
La	loi	de	principes	 sur	les	établissements	 pénitentiaires	 de	2005	n’a	pas	encore	été	exécutée.	
L’organisation	 et	le	financement	 des	soins	de	santé	dispensés	 aux	détenus	reposent	 dès	lors	sur	
un	ensemble	 hétérogène	 de	normes.	Dans	la	pratique,	 l’administration	 paie,	à	quelques	 excep-
tions	près,	l’ensemble	 des	frais	de	soins	de	santé	dispensés	 aux	détenus,	 alors	qu’elle	n’y	est	pas	
explicitement	obligée.	Elle	le	fait	également	dans	les	cas	où	le	détenu	possède	assez	de	moyens.
L’administration	 a	pris	récemment	 des	mesures	 pour	maîtriser	 les	coûts,	mais	elle	ne	peut	pas	
en	contrôler	 le	respect	de	manière	adéquate	 en	raison	de	lacunes	au	niveau	du	contrôle	interne	
et	des	banques	de	données. 	Les	banques	de	données 	existantes 	ne	sont	pas	non	plus	des	instru-
ments	de	gestion	satisfaisants.Par	ailleurs,	la	Cour	des	comptes	 constate	 des	manquements	 dans	les	contrats	conclus	avec	les	
dispensateurs	de	soins	et	l’administration	fait	indûment	appel	à	du	personnel	intérimaire.Enfin,	la	sous-estimation	des	crédits	budgétaires	entraîne	 un	arriéré	chronique	 dans	le	paiement	
des	factures.	 Ainsi,	les	honoraires	 des	dispensateurs	 de	soins	ne	sont	pas	payés	dans	les	délais	
légaux	et	les	quotes-parts	 dues	au	SPF	Sécurité	sociale	pour	les	détenus	sous	surveillance	 élec-
tronique	ou	en	semi-liberté	ne	sont	plus	payées	depuis	trois	ans.Caisse des dépôts et consignations : missions, flux financiers et statut
La	Caisse	des	dépôts	et	consignations	 (CDC)	ne	peut	pas	garantir	qu’elle	détient	effectivement	
la	totalité	des	fonds	qu’elle	est	censée	recevoir	en	vertu	de	ses	missions	 légales.	En	outre,	elle	ne	
dispose	pas	de	moyens	de	contrainte	 suffisants	 pour	les	obtenir.	Le	cadre	juridique	 des	missions	
de	la	CDC	doit	être	actualisé	 et	les	moyens	techniques	 améliorés	 pour	lui	permettre	 d’exercer	
pleinement	ses	compétences	et	de	mieux	gérer	les	flux	financiers,	notamment	sur	le	plan	de	leur	exhaustivité.
La	CDC	n’est	pas	en	mesure	de	rendre	compte	de	manière	spécifique 	de	son	fonctionnement 	via	
Fedcom	car	ses	opérations	 se	confondent	 avec	celles	du	SPF	Finances.	 Les	fonds	confiés	à	la	CDC	
ne	sont	dès	lors	pas	suffisamment	distincts	du	patrimoine	de	l’État.Les	services	de	la	CDC	sont	peu	familiarisés	 avec	la	notion	de	droit	constaté	 et	leurs	méthodes	
de	travail	ne	sont	pas	toutes	formalisées	 par	écrit	ou	uniformes.	 La	séparation	 entre	les	fonctions	
d’ordonnateur	et	de	comptable 	justiciable	de	la	Cour	des	comptes	n’est	pas	toujours	respectée.
Les	projets	et	applications	 en	ligne	visant	à	gérer	les	fonds	de	faillite,	les	cautions	solidaires	 et	les	
avoirs	dormants	 ne	pourront	 pas	être	concrétisés	 dans	les	délais	prévus	en	raison	de	problèmes	
techniques	et	administratifs.Le	rôle	de	la	commission	 de	surveillance	 doit	être	réévalué	à	la	lumière	de	la	loi	du	22	mai	2003	et	
du contrôle du compte général de l’administration générale intégrant les opérations de la CDC 
que	cette	loi	a	confié	à	la	Cour	des	comptes. SyNThÈSE  / 21
Remboursement des avances octroyées à des entreprises dans le cadre des programmes 
AirbusLa	Cour	des	comptes	 a	examiné	 la	suite	donnée	aux	observations	 et	recommandations	 qu’elle	
avait	formulées	 dans	son	169
e	Cahier	à	propos	du	remboursement	 des	avances	octroyées	 par	
l’État	à	des	entreprises	belges	dans	le	cadre	des	programmes	Airbus.
Entre	1980	et	2013,	l’État	fédéral	a	versé	au	total	467,1	millions	d’euros	à	des	entreprises	 au	titre	
d’avances	 récupérables.	 Cette	aide	est	remboursable	 en	cas	de	commercialisation	 réussie	en	
fonction	 du	chiffre	d’affaires	 réalisé.	Fin	2013,	145,8	millions	d’euros	ont	été	remboursés,	 mais,		
sur	le	solde	restant	de	321,3	millions	d’euros,	79,8	millions	d’euros	ne	pourront	 probablement	
plus	être	récupérés.
Malgré	les	solutions	 proposées	 par	le	ministre	de	l’Économie,	 la	collaboration	 entre	le	SPF	Éco-
nomie	et	le	SPP	Politique	 scientifique	 demeure	 insuffisante	 et	les	recommandations	 de	la	Cour	
des	comptes	 n’ont	guère	ou	pas	du	tout	eu	de	suites.	Le	traitement	 administratif,	 financier	 et	
comptable	des	avances	et	recouvrements	est	donc	toujours	susceptible	d’être	amélioré. Partie Compte général 2013 
IPartie  COMPTE	GÉNÉRAL	 2013	 / 25
transmet le compte général de l’administration générale de l’État fédéral à la Chambre des 
représentants avec ses observations. Elle le transmet avant le 31 octobre de l’année qui suit l’année à laquelle le compte se rapporte.
Les chapitres suivants décrivent le contrôle du compte d’exécution du budget et des 
comptes annuels. Le chapitre 1 traite de la mise en œuvre des obligations européennes. 
Le chapitre 2 présente le compte d’exécution du budget ainsi que les mesures budgétaires adoptées. Le chapitre 3 commente les différentes parties des comptes annuels. Les cha -
pitres 4 à 7 abordent le système comptable Fedcom, l’évolution de la dette publique ainsi que celle des pensions et des effectifs de la fonction publique. Le chapitre 8 donne enfin un aperçu de l’application de la mission juridictionnelle de la Cour des comptes.
Budget le transmet à la Cour, est publié dans un Volume II distinct de ce Cahier, intitulé Tableaux . Ce second volume comprend aussi plusieurs tableaux établis par la Cour. Il est 
uniquement disponible en ligne sur le site www.courdescomptes.be.
Elles l’ont d’abord été auprès de cinq départements pilotes (2009) et, ensuite, dans le cadre de trois déploiements ( rollout ), auprès des autres départements (2010, 2011 et 2012). Un 
compte général qui reprend les opérations à la fois budgétaires et économiques de tous les services de l’administration générale est transmis depuis 2012. Le compte général 2013 
permet donc de comparer pour la première fois les opérations avec celles d’un exercice précédent.
La loi du 22 mai 2003 règle aussi le cadre budgétaire et comptable des services adminis -
tratifs à comptabilité autonome, des organismes administratifs publics et des entreprises 
d’État. L’entrée en vigueur de la loi a toutefois été reportée au 1
er janvier 2016 pour ces caté -
gories de services1. Jusqu’à cette date, ils restent soumis aux dispositions des lois ou arrêtés 
spécifiques qui leur sont applicables, comme l’arrêté royal du 17 juillet 1991 portant coor -
dination des lois sur la comptabilité de l’État pour les services de l’État à gestion séparée et les entreprises d’État, la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public et les diverses lois organiques pour les autres organismes publics. Un État de la situation concernant la transmission et le contrôle des comptes de ces catégories de services est présenté dans la partie II du présent Cahier.
1 Article	4	de	la	loi	du	8	mai	2014	modifiant	la	loi	du	22	mai	2003.	 Chapitre26
Le ministre du Budget a transmis le compte général 2013 de l’administration générale à la 
Cour des comptes le 27 mai 2014, dans le délai prévu par la loi du 22 mai 2003. Le compte général comprend le compte d’exécution du budget et les comptes annuels, eux-mêmes composés du bilan, du compte de résultats, du compte de récapitulation des opérations budgétaires et de l’annexe.
Une version modifiée du compte d’exécution du budget a été transmise à la Cour des 
comptes par lettre du 8  octobre 2014. Cette nouvelle version intègre les constats et observa -
tions de la Cour dans le cadre de son contrôle de cette partie du compte général. Concernant les comptes annuels, une version adaptée du compte de récapitulation des opérations bud-gétaires (classes 8 et 9), de la réconciliation entre les comptabilités générale et budgétaire et des droits et obligations hors bilan (classe 0) a également été transmise par cette même lettre. Les commentaires au sujet du compte général 2013 ont été adaptés à ces modifica -
tions.
La Cour des comptes signale que, depuis la publication de son Cahier précédent, aucun compte antérieur n’a été approuvé ou publié.
Avant l’entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003, l’article 120, § 2, des lois coordonnées 
sur la comptabilité de l’État prévoyait que le gouvernement dépose le projet de loi portant 
règlement définitif du budget à la Chambre des représentants. Le dernier compte d’exécu -
tion du budget publié au Moniteur belge est celui de l’exercice budgétaire 2006. Le compte d’exécution 2007 a été approuvé par la Chambre le 29 octobre 2009, mais il n’a pas encore été publié. La Cour a contrôlé le compte d’exécution 2008, mais le ministre des Finances, qui était compétent à l’époque pour élaborer le compte général et le règlement définitif du budget, ne l’a pas encore soumis à l’approbation parlementaire.
La Cour des comptes a également contrôlé le compte d’exécution 2009-2012. Elle rappelle 
que le projet de loi soumis à la Chambre porte, depuis 2009, sur la totalité du compte géné -
ral de l’administration générale et plus uniquement sur le règlement définitif du budget. Depuis 2009, c’est le ministre du Budget qui doit prendre l’initiative en la matière.
tant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral, la Cour des comptes a contrôlé le compte général 2013 de l’administration générale de l’État. Elle le transmet à la Chambre des représentants avec ses observations, contenues dans le présent Cahier. ChapitreMise en œuvre des obligations 
européennes
1  MISE	EN	 œUVRE	DES	OBLIGATIONS	EUROPÉENNES  / 29
1	 Critères	 d’appréciation	 de	la	situation	 financière	 des	pouvoirs	
publics	:	du	solde	budgétaire	au	solde	de	financement
Les insuffisances de la comptabilité publique traditionnelle ainsi que le renforcement gra -
duel de la surveillance budgétaire européenne ont conduit depuis les années 1990 à l’émer -
gence de nouveaux critères d’appréciation de la situation financière globale des pouvoirs 
publics. En effet, le solde budgétaire, considéré jusqu’alors comme le critère le plus per -
tinent en la matière, a progressivement fait place à de nouveaux concepts. Le présent ar -
ticle a pour objet d’expliquer les raisons de cette évolution tout en mettant en évidence les faiblesses propres à chacun de ces soldes. Il donne également un aperçu du rôle que la Cour des comptes peut jouer dans le mode d’appréciation de ces différents concepts macro- économiques.
Depuis longtemps, le solde budgétaire a été le critère fondamental dans l’évaluation des 
finances publiques des pays européens. Il se définit comme la différence entre les recettes et les dépenses d’un pouvoir public, telles qu’inscrites dans son budget annuel.
Ce solde, comme le solde de financement dont il sera question plus loin, fait tout d’abord 
l’objet d’une estimation a priori, dans l’exposé général, au moment du dépôt du projet de budget auprès du Parlement. À l’issue de l’année budgétaire, il est établi en fonction des réalisations effectives.
S’il est assez facile à déterminer, le solde budgétaire présente néanmoins plusieurs fai -
blesses  :
• Le budget annuel ne comprend que les recettes et les dépenses des services de l’adminis -
tration générale. Il ne tient pas non plus compte des opérations de consolidation comp -
tables à la fin de l’année budgétaire (les transferts financiers au profit d’institutions 
publiques y sont qualifiés de dépenses).
• Il peut être amélioré de façon artificielle par des débudgétisations, des reports de charges et des mesures « one shot » . Ces opérations ont été régulièrement mises en évidence par 
la Cour des comptes
2. Elles sont devenues plus rares depuis qu’elles sont neutralisées 
dans la détermination du solde de financement et du solde structurel, conformément à la législation budgétaire européenne.
• Il reprend uniquement les droits constatés qui entraînent à terme un mouvement de caisse, sans examiner si ces opérations correspondent à un enrichissement ou à un appauvrissement. Ainsi, l’acquisition d’actions émises par une société est considérée comme une dépense budgétaire alors que cet échange d’actifs de valeur équivalente n’influence pas la situation bilantaire globale de l’État.
• Ses règles de détermination peuvent varier fortement d’un État à un autre, ce qui en rend l’appréciation difficile par les autorités de surveillance européennes qui ont dès lors développé et imposé leur propre méthode d’évaluation des finances nationales.
2 Parmi	celles-ci,	 on	mentionnera	 la	reprise	de	plusieurs	 fonds	de	pensions,	 l’adaptation	 du	rythme	de	versement	
des	dotations 	dues	aux	entreprises 	publiques, 	le	préfinancement 	de	dépenses 	par	des	organismes 	publics,	le	ver-
sement	de	dividendes	 exceptionnels	 ou	encore	l’anticipation	 de	certaines	 recettes.	 Voir	rapports	 budgétaires	 et	
Cahiers	disponibles	sur	www.courdescomptes.be. 30
Plus fondamentalement, le budget d’un pouvoir public constitue avant tout un acte poli -
tique d’autorisation et de prévision, par lequel le Parlement octroie des moyens financiers 
au pouvoir exécutif pour la réalisation de certaines missions. La comptabilité budgétaire est donc organisée pour permettre avant tout aux parlementaires et à la Cour des comptes d’examiner que le gouvernement ne dépasse pas les autorisations de dépenses qui lui sont accordées et que les crédits sont effectivement utilisés à la réalisation des objets pour les -
quels ils ont été octroyés. La loi du 22 mai 2003 a opéré à cet égard une distinction nette entre ce qui relève de la comptabilité budgétaire proprement dite et ce qui relève de la comptabilité générale.
1.2	 Solde 	de	financement 	et	solde	structurel
Au vu de l’inadéquation entre l’exigence d’une meilleure maîtrise des moyens de l’État et 
la comptabilité publique traditionnelle, les notions de solde de financement, d’abord, et de solde structurel, ensuite, sont progressivement devenues les principaux critères d’appré -
ciation de la situation financière des pouvoirs publics. À ce titre, le renforcement de la sur -
veillance européenne en matière budgétaire a grandement contribué à la concrétisation de ce processus de réforme. C’est ainsi que, depuis l’entrée en vigueur du pacte budgétaire en 2013, les États européens doivent se conformer à des objectifs financiers établis à partir de ces deux notions et que le solde budgétaire, tel que défini ci-dessus, n’est plus pris en considération.
1.2.1	 Solde	de	financement
Le solde de financement se définit comme la différence entre les droits constatés en faveur et à charge des pouvoirs publics, par suite des opérations financières qui résultent de tran -
sactions passées avec d’autres agents économiques au cours d’une année.
Le solde de financement est plus cohérent que le solde budgétaire évoqué plus haut. Il est 
également plus pertinent d’un point de vue économique pour les raisons suivantes :
• Il tient compte des droits constatés qui naissent à charge ou au profit de l’État pendant 
l’année, indépendamment du fait qu’ils se concrétisent ou non par un mouvement de caisse.
• Contrairement au solde budgétaire, il neutralise les recettes et les dépenses de caisse qui correspondent à l’échange d’actifs financiers de même valeur entre deux agents écono -
miques (tel que l’acquisition d’actions représentatives d’une société contre du numéraire ou encore l’octroi d’un prêt ou d’une avance remboursable).
• Comme le solde de financement est défini au niveau de l’ensemble des pouvoirs publics, le risque de données incomplètes par suite d’une débudgétisation est bien plus faible que s’il était défini au niveau des départements ministériels au sens strict, comme c’est le cas du solde budgétaire.
Depuis la mise en œuvre de la loi du 22 mai 2003, la comptabilité générale de l’État et des entités fédérées a été organisée de manière à dégager ce solde de financement aussi rapi -
dement que possible. Ainsi, le plan comptable général des administrations publiques a été hiérarchisé pour faciliter la consolidation des opérations au sein du secteur des administra -
tions publiques. De même, la comptabilité budgétaire, établie sur la base des droits consta -
tés et non plus des ordonnancements, est désormais tenue en liaison avec la comptabilité en partie double, ce qui implique que les écritures soient passées simultanément dans les deux  MISE	EN	 œUVRE	DES	OBLIGATIONS	EUROPÉENNES  / 31
comptabilités. Enfin, la structure des classes du compte de résultats a été élaborée pour 
produire un résultat qui se rapproche autant que possible du solde de financement, sans pour autant que le résultat et le solde de financement se confondent
3. Une fois ces données 
établies, l’Institut des comptes nationaux (ICN) procède, à une étape ultérieure, à diverses opérations de correction pour tenir compte, par exemple, du périmètre de consolidation, de la requalification de certaines écritures ou encore des décalages chronologiques.
Les conséquences du passage du solde budgétaire au solde de financement pour l ’État fédé -
ral pour 2013 sont exposées au chapitre 2.1.2.2	 Solde	structurel
Outre le solde de financement, les politiques budgétaires des États européens sont égale -
ment évaluées au moyen d’une autre donnée macro-économique, le solde structurel. De -
puis la mise en œuvre du pacte budgétaire, ce critère est devenu déterminant puisque, à 
terme, les pays européens devront satisfaire à une norme d’équilibre budgétaire évaluée à partir de ce solde.
Le solde structurel est basé sur le solde de financement. Son avantage est qu’il appréhende 
mieux la durabilité des mesures budgétaires des autorités publiques puisqu’il ne tient pas compte des opérations non récurrentes de recettes et de dépenses (« one shots ») . Par ail -
leurs, ce solde est établi sur la base d’estimations de croissance potentielle, censées neutra -
liser l’incidence des variations économiques d’origine conjoncturelle. Le solde structurel est donc plus favorable que le solde de financement lorsque les conditions économiques se révèlent moins bonnes que la croissance potentielle et inversement.
Les inconvénients sont qu’il est établi à partir de modèles macro-économiques assez com -
plexes, qu’il est très sensible à toute variation de ces mêmes estimations de croissance po -
tentielle
4, et qu’il est conditionné par le caractère récurrent ou non de certaines recettes et 
dépenses. En 2013, par exemple, l’ensemble du dividende (un milliard d’euros) versé à l’État 
par la Banque nationale a d’abord été considéré par le gouvernement belge comme récur -
rent avant que la Commission européenne corrige cette appréciation en qualifiant d’excep -
tionnelle une partie du dividende (321,4 millions d’euros). Cette correction a entraîné la dégradation à due concurrence du solde structurel de l’État fédéral.
1.3 Données patrimoniales
Même s’ils sont plus pertinents que le solde budgétaire, le solde de financement et le solde 
structurel ne suffisent pas pour apprécier correctement la situation économique des admi -
nistrations publiques. En effet, ces valeurs macro-économiques ne tiennent compte que des flux financiers qui ont lieu entre les agents économiques. Elles ne prennent pas en considération les modifications de leur situation patrimoniale. Ainsi, ces soldes ne sont pas du tout affectés par les variations de valeur qui influencent les actifs inscrits au bilan des 
3 Plus	précisément,	 les	opérations	 qui	influent	sur	le	résultat	comptable	 global	mais	qui	n’ont	pas	d’incidence	 sur	le	
solde	de	financement	 (opérations	 de	réduction	 de	valeur,	de	constitution	 de	provisions,	 etc.)	sont	regroupées	 dans	
deux	classes	particulières	du	plan	comptable	général	des	administrations	publiques	(classes	69	et	79).
4 Ainsi,	l’écart	entre	les	estimations	 du	solde	structurel	 belge	pour	2015	par	le	Bureau	fédéral	du	plan	et	la	Com-
mission	européenne,	 telles	qu’établies	 en	février	2014,	correspond	 à	0,8	%	du	PIB.	(I.	Lebrun , La prévision par la 
Commission européenne de l’output gap pour la Belgique est-elle crédible ? ,	Bureau	fédéral	du	plan,	mars	2014). 32
administrations publiques, pas plus que par l’usure normale des immeubles et du matériel 
affecté à l’activité de l’entité publique. Or, un tel appauvrissement patrimonial peut être la conséquence d’une réduction volontaire de dépenses dans le but d’améliorer le solde de financement.
La prise en compte des données patrimoniales dans le plan comptable général, applicable à 
l’État et aux entités fédérées, devrait à terme permettre de mieux appréhender cet aspect de la gestion publique, notamment par l’examen du bilan et du compte de résultats.
Il faudrait néanmoins qu’au préalable un inventaire complet des actifs et passifs de ces 
administrations soit définitivement établi. Or, à l’heure actuelle, cette obligation n’est pas encore rencontrée puisque, pour répondre à cette exigence, la loi du 28 décembre 2011 por -
tant des dispositions diverses (article 4) a octroyé aux départements un délai supplémen -
taire de cinq années après la date d’entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003 pour chaque service en particulier (soit pour les derniers SPF concernés, au 1
er janvier 2017).
En outre, le fait que la Commission de la comptabilité publique, chargée notamment d’assu -
rer une application uniforme et régulière de ce plan et de l’adapter aux normes internatio -
nales (telles que, par exemple, le passage du SEC 19955 au SEC 2010), n’ait pas encore entamé 
ses travaux rend plus malaisée la prise en compte des données patrimoniales.
1.4	 Rôle 	de	la	Cour	des	comptes 	dans	la	détermination 	de	ces	différents 	soldes
Depuis plusieurs années, la Cour des comptes suit de près l’évolution décrite ci-dessus, 
en adaptant notamment le contenu des Cahiers qu’elle transmet à la Chambre des repré -
sentants. Concernant le solde budgétaire et le résultat économique, la Cour des comptes dispose d’une compétence de contrôle légal.
La détermination du solde de financement et du solde structurel est de la compétence de 
l’ICN et des instances européennes.
Dans ce contexte, la Cour des comptes informe le Parlement des principales opérations per -
mettant d’expliquer les écarts entre le solde budgétaire, d’une part, et le solde de finance -
ment et le solde structurel, d’autre part, essentiellement à partir d’informations générales 
fournies par l’ICN
6.
Par une résolution adoptée de commun accord en octobre 2012, les institutions supérieures de contrôle de l’Union européenne ont insisté sur l’importance d’une bonne communi -
cation avec les instituts statistiques nationaux
7, plus particulièrement sur l’organisation 
d’échanges d’informations portant sur l’analyse des risques, les normes et la méthodologie appliquées
8.
5 Système	européen	des	comptes.
6 Voir	le	point	1.3	du	chapitre	2.
7	En	Belgique,	 c’est	l’ICN	qui	joue	ce	rôle	(en	concertation	 avec	l’Institut	 national	de	statistique,	 la	Banque	nationale	
et	le	Bureau	fédéral	du	plan).	
8 Résolution	 CC-R-2012/02,	 concernant	 la	coopération	 des	institutions	 supérieures	 de	contrôle	 avec	Eurostat	 et	les	
instituts	nationaux	de	statistique,	du	19	octobre	2012. MISE	EN	 œUVRE	DES	OBLIGATIONS	EUROPÉENNES  / 33
2 Respect des obligations européennes
En raison de la dégradation de ses finances publiques, la Belgique, comme d’autres États 
européens, a fait l’objet en 2009 d’une procédure pour déficit excessif et a été soumise à ce titre à une surveillance budgétaire renforcée de la part de la Commission européenne.
En vue de satisfaire aux recommandations de cette dernière, le gouvernement belge s’est 
engagé à réduire progressivement son déficit, en respectant un objectif à moyen terme se -
lon une trajectoire reprise dans son programme de stabilité 2013-2016. Plus précisément, la Belgique doit constituer et ensuite maintenir un léger excédent budgétaire de 0,75 % du 
PIB à partir de 2017, excédent jugé indispensable pour assurer la viabilité de ses finances publiques.
En juin 2013, les autorités européennes ont estimé que les administrations publiques belges 
n’avaient pas entrepris les efforts nécessaires pour atteindre cet objectif. En conséquence, elles l’ont mise en demeure de satisfaire à ces obligations sous peine de se voir appliquer des sanctions financières.
Les mesures prises en réponse à cette demande ont eu pour effet de réduire le déficit public 
en dessous des 3 % du PIB à la fin 2013 (2,6 % en termes nominaux
9 et 2,3 % en termes struc-
turels). Comme cette amélioration satisfaisait globalement à la trajectoire d’assainissement adoptée au sein du programme de stabilité (2,5 % en termes nominaux et 1,8 % en termes 
structurels), la Commission a proposé de lever la procédure pour déficit excessif. Sa propo -
sition a été entérinée lors du sommet européen de juin 2014
10.
La Commission a néanmoins émis un certain nombre de réserves quant à la capacité de la Belgique à réaliser cet objectif pour 2017. Elle s’est par contre félicitée du renforcement des mécanismes de coordination budgétaire entre l’État et les entités fédérées, ainsi que de la place donnée dans ce processus au Conseil supérieur des finances, conformément à l’accord de coopération du 13 décembre 2013.
Elle a également insisté sur deux risques importants qui pesaient sur la viabilité budgétaire 
de la Belgique à plus long terme : le niveau élevé de la dette publique et l’évolution défavo -
rable des coûts liés au vieillissement de la population.
2.1 Dette publique
Conformément au pacte budgétaire européen, la dette publique belge doit désormais être 
réduite chaque année d’un montant correspondant à 2 % du PIB, jusqu’à ce qu’elle ne repré -
sente plus que 60 % du PIB. À titre transitoire, la Belgique n’est pas tenue de respecter à la 
lettre ce critère, pour autant qu’elle prenne les mesures nécessaires pour assurer le respect de ce critère de réduction à partir de 2017.
9	En	septembre	 2014,	la	Banque	nationale	 a	révisé	ce	chiffre	par	suite	de	l’entrée	en	vigueur	du	SEC	2010.	Il	s’établit	
désormais	à	2,9	%	du	PIB.
10 Recommandation	 du	Conseil	concernant	 le	programme	 national	de	réforme	de	la	Belgique	 pour	2014	et	portant	
du	Conseil	abrogeant	la	décision	2010/283/UE	sur	l’existence	d’un	déficit	excessif	en	Belgique,	17	juin	2014. 34
Dans son programme de stabilité pour 2013-2016, la Belgique s’était engagée à maintenir 
son niveau d’endettement en dessous des 100 % du PIB. Pour ce faire, elle a procédé en 2013 
à diverses opérations visant à compenser non seulement l’augmentation endogène de la dette publique de 1 % du PIB
11 mais également l’augmentation des interventions en faveur 
des pays européens en difficulté  (+0,7  %). L’objectif du maintien de la dette publique en des -
sous des 100 % du PIB n’a toutefois pas pu être atteint par suite d’adaptations méthodolo -
giques (dans le cadre du SEC 1995) et d’un élargissement du périmètre des administrations publiques (non prévus dans le plan de stabilité 2013-2016 de la Belgique). Ces événements ont conduit à une dégradation supplémentaire de la dette publique d’environ 1,5 % du PIB. Au 31 décembre 2013, elle s’établissait à 101,2 % du PIB
12. De nouvelles adaptations métho -
dologiques, rendues nécessaires par l’entrée en vigueur du SEC 2010 en septembre 2014, ont enfin nécessité une nouvelle révision de ce ratio. Celui-ci s’établit désormais à 104,5 % du 
PIB, en raison principalement de l’intégration des sociétés régionales de logement dans le périmètre des administrations publiques.
2.2 Vieillissement de la population
En ce qui concerne l’évolution à long terme des coûts liés au vieillissement de la popula -
tion, la Commission estime que, même en tenant compte des règles restrictives limitant les 
départs anticipés à la retraite adoptées en 2012, ces coûts devraient croître de 7,8 % du PIB 
entre 2010 et 2060 contre une moyenne européenne de 2,9 %. Elle a dès lors recommandé de prendre des mesures complémentaires pour combler l’écart entre l’âge réel et l’âge légal des départs à la pension et mieux prendre en compte l’augmentation globale de l’espérance de vie dans la détermination des critères d’octroi et de calcul des pensions de retraite.
11 En	raison	d’un	solde	primaire	positif	pour	la	première	 fois	depuis	2008	(0,5	%	du	PIB),	cette	augmentation	 est	moins	
élevée	qu’en	2012.	Fin	2012,	elle	représentait	2,3	%	du	PIB	et	le	solde	primaire	s’établissait	à	-0,6	%	du	PIB.	
12 Banque	nationale 	de	Belgique, 	Indicateurs économiques de la Belgique ,	août	2014.	En	juin	2014,	la	Commission 	eu-
ropéenne	 avait	pour	sa	part	estimé	que	le	pourcentage	 d’endettement	 public	belge	s’élevait,	 pour	2013,	à	101,5	%	
du	PIB.	 Chapitre2Compte d’exécution du budget  COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 37
Le solde budgétaire net est constitué par la différence entre les recettes courantes et de 
capital et les dépenses courantes et de capital. Il ne reprend pas les opérations relevant de la dette publique (produit d’emprunts, amortissement de la dette, rachat de titres) mais bien la part du financement de l’Union européenne à charge du budget (contribution RNB)
13.
Le solde budgétaire net est calculé sur la base des droits constatés, et non des mouvements de caisse, à l’exception importante des recettes des administrations fiscales
14.
Il est distinct du solde de financement, explicité au point 1.2 ci-après.
Calculé par l’administration à la suite d’une recommandation de la Cour des comptes15, ce 
solde budgétaire est techniquement correct.Les opérations courantes et de capital pour 2013 s’établissent comme suit (en millions 
d’euros)  :
Recettes courantes et de capital 54.501,8
Dépenses courantes et de capital 62.507,9
Dont  dépenses primaires 50.312,5
 charges d’intérêt 12.195,4
Solde budgétaire net -8.006,1
Ce résultat budgétaire net de -8 milliards d’euros constitue la cause la plus importante de 
l’évolution de la dette publique.
La Cour des comptes observe que, du côté des recettes, les annulations de droits consta -
tés ne sont pas intégrées dans le calcul. Ceci est conforme à la loi du 22 mai 2003, mais 
pose à terme la question du réalisme des droits constatés enregistrés annuellement et inté -
grés dans le solde budgétaire de fin d’année. En 2013, les droits annulés officiellement ne s’élèvent qu’à environ 4 millions d’euros.
Le tableau suivant retrace les soldes budgétaires des années budgétaires 2009 à 2013.
Tableau 1 –  Solde budgétaire 2009-2013 (en millions d’euros)
 2009 2010 2011 2012 2013
Recettes 41.734,0 43.706,0 41.034,5 52.235,1 54.501,8
Dépenses 50.770,4 54.580,9 59.737,6 63.327,7 62.507,9
Solde budgétaire net -9.036,4 -10.874,9 -18.703,1 -11.092,6 -8.006,1
13 Contrairement 	au	solde	budgétaire 	présenté	dans	l’exposé	général	(Doc. parl. ,	Chambre,	 DOC	53	2520/001,	 Bud-
gets	des	recettes	et	des	dépenses	pour	l’année	budgétaire	2013,	Exposé	général,	p.	5).
14 Article	167	de	la	loi	portant	des	dispositions	diverses	(I)	du 	29	décembre	2010,	applicable	jusqu’au	31	décembre	2014. 	
15 Cour	des	comptes,	170e	Cahier,	p.	41.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.Compte d’exécution du budget 38
Les chiffres reflètent l’augmentation des recettes fiscales et non fiscales de l’État dès 2012 
ainsi que les efforts budgétaires réalisés à la suite de la crise financière et économique de ces dernières années. Pour la première fois depuis longtemps, les dépenses générales ont baissé en 2013.
Ces chiffres ne concernent toutefois que les services d’administration générale de l’État au 
sens strict.
Le solde de financement est calculé par l’Institut des comptes nationaux (ICN). Confor -
mément aux exigences européennes, l’ICN a adapté les comptes nationaux à la nouvelle 
version du système européen des comptes SEC 2010, qui remplace le SEC 1995. L’ICN expose ces modifications de manière plus précise dans une publication spécifique
16.
Tableau 2 –  Solde de financement de l’entité I (en millions d’euros et en % du PIB)
Solde de financement de l’entité I(*)2010 2011 2012 2013
Autorités fédérales -10.882 -13.254 -13.395 -9.571
Sécurité sociale -603 226 -430 -216
Entité I -11.485 -13.028 -13.825 -9.787
Réalisé	(en	%	du	PIB,	 SEC	2010) -3,2	% -3,4	% -3,5	% -2,5	%
Norme	(en	%	du	PIB,	 SEC	1995) -3,8	% -3,1	% -2,4	% -2,54	%	  
à	-2,15	%(**)
(*)				  L’entité	I	comprend	 l’État	fédéral	et	la	sécurité	sociale,	l’entité	II	les	communautés	 et	régions	ainsi	que	les	pouvoirs	
locaux.
(**)	 Une	amélioration	 du	solde	structurel	 jusqu’à	-1,8	%	du	PIB	en	2013	permettrait	 d’atteindre	 un	solde	de	financement	
de	-2,54	%	et,	donc,	de	prendre	des	mesures	 complémentaires	 uniques	(de	réduction	 du	niveau	de	la	dette)	visant	
à	porter	le	solde	de	financement	à	-2,15	%.
Sources : comptes des administrations publiques 2013 (septembre 2014) et programmes de stabilité de 
la Belgique
En 2013, le solde de financement des autorités fédérales s’élève, selon le SEC 2010, à -2,4 % 
du PIB, ce qui représente une amélioration d’un point de pourcentage par rapport à 2012. 
En termes absolus, il s’établit à -9.571 millions d’euros pour -13.395 millions d’euros en 
2012. Le solde de financement de la sécurité sociale en 2013 s’élève, tout comme en 2012, à environ -0,1 % du PIB.
Pour les autorités fédérales, le passage au SEC 2010 n’a qu’une incidence relativement li -
mitée sur le solde de financement réalisé en 2013. Les principales corrections positives, 
comme pour les pensions qui ont été transférées dans le passé depuis des fonds de pension (+371 millions d’euros), les opérations de titrisation (+54,3 millions d’euros) et les licences 
de téléphonie mobile (+24,2 millions d’euros), sont en effet compensées en partie par la 
disparition de la correction des recettes nettes d’intérêts résultant d’accords de swaps et de contrats de garantie de taux à l’échéance (-294,6 millions d’euros)
17. Par ailleurs, le péri -
16 	Comptes 	nationaux, 	SEC	2010,	Le	nouveau 	cadre	de	référence 	des	comptes 	nationaux, 	septembre 	2014.	Dispo-
nible	sur	le	site	internet	de	la	Banque	nationale,	www.nbb.be.	
17 	Comptes	nationaux,	SEC	2010,	Le	nouveau	cadre	de	référence	des	comptes	nationaux,	septembre	2014,	p.	50. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 39
mètre des autorités fédérales a été élargi (avec une incidence de -23 millions d’euros en 
septembre 2014 et de -217,3 millions d’euros en avril 2014).
Toutefois, le PIB 2013 a aussi été recalculé lors du passage au SEC 2010. Suite à l’augmenta -
tion du PIB calculé selon les règles SEC 2010, l’incidence est d’environ +0,1 % du PIB. Les 
adaptations ci-dessus influencent également les résultats antérieurs. Malgré une incidence 
négative importante sur le solde de financement réalisé les années précédentes, les consé -
quences en pourcentage du PIB sont à peine perceptibles.
Tableau 3 –  Solde de financement réalisé et normalisé pour l’ensemble des administrations publiques 
Solde de financement 2010 2011 2012 2013
Réalisé	(en	%	du	PIB,	 SEC	2010) -4,0	% -3,9	% -4,1	% -2,9	%
Norme	(en	%	du	PIB,	 SEC	1995) -4,8	% -3,6	% -2,8	% -2,54	%  
à	-2,15	%
Pour l’ensemble des administrations publiques, le solde de financement selon le SEC 2010 
s’établissait en 2013 à -11.465 millions d’euros (-2,9 % du PIB) pour -15.922 millions d’euros 
(-4,1 % du PIB) l’année précédente. L’amélioration de 1,2 point de pourcentage s’explique 
en partie par la participation fin 2012 à l’augmentation de capital de Dexia, qui a influencé le solde de financement 2012 à raison de -0,8 % du PIB. En 2013, la Belgique est parvenue à 
ramener le déficit public sous la barre des 3 % du PIB
18.
Le passage au SEC 2010 a fait baisser de -1.541,0 millions d’euros (soit -0,3 % du PIB) le solde 
de financement réalisé de 2013 pour l’ensemble des administrations publiques19. Pour 2012, 
l’incidence sur le pourcentage du PIB est nulle parce que la hausse nominale est neutralisée par le PIB plus élevé. L’incidence pour 2011 et 2010 s’élève à -0,1 % et à -0,2 % du PIB.
18 	Le	Conseil	de	l’Union	européenne 	avait	constaté	 le	2	décembre	 2009	l’existence	 d’un	déficit	excessif	pour	l’État	
belge.	Pour	mettre	fin	à	la	procédure 	lancée	contre	la	Belgique 	dans	ce	cadre,	le	Conseil	a	demandé 	dans	sa	recom-
mandation	 du	2	décembre	 2009	de	ramener	 le	déficit	budgétaire	 à	partir	de	2012	sous	la	barre	des	3	%	du	PIB	de	
façon	crédible	et	durable	et	de	fournir	un	effort	budgétaire	 structurel	 annuel	de	0,75	%	du	PIB	en	moyenne	 durant	
la	période	2010-2012.	 Le	solde	structurel	 de	la	Belgique	 s’est	amélioré	 en	2013	de	1,0	%	en	passant	à	-1,9	%	du	PIB	
(par	rapport	à	-2,9	%,	-3,4	%	et	-3,3	%	du	PIB	respectivement	 en	2012,	2011	et	2010).	Le	solde	structurel	 est	déter-
miné	en	corrigeant	 le	solde	de	financement	 de	-2,6	%	du	PIB	(fixé	en	avril	2014)	au	moyen	des	effets	de	mesures	
ponctuelles	 prises	à	concurrence	 de	-0,6	%	du	PIB	et	d’une	composante	 cyclique	pour	la	compensation	 de	l’écart	de	
production 	négatif	(correction 	conjoncturelle) 	correspondant 	à	+1,3	%	du	PIB	(voir	le	programme 	de	stabilité	2014-
2017	de	la	Belgique,	 p.	14-15).	Le	Conseil	de	l’Union	européenne	 a	constaté	 le	20	juin	2014	que	le	déficit	excessif	de	
la	Belgique	 a	été	corrigé	et	a	ainsi	annulé	sa	recommandation	 initiale.	Le	Conseil	rappelle	néanmoins	 à	la	Belgique	
qu’elle	doit	progresser	 suffisamment	 dans	les	années	à	venir	en	direction	 de	l’objectif	 à	moyen	terme	(un	excédent	
structurel	de	+0,75	%)	et	réduire	sa	dette	dans	le	même	temps.
19 	Comptes 	nationaux, 	SEC	2010,	Le	nouveau 	cadre	de	référence 	des	comptes 	nationaux, 	septembre 	2014,	p.	43-55. 40
1.3.1	 Solde	de	financement	2013
Le tableau ci-après présente le calcul du solde de financement 2013 à partir du solde budgé -
taire20. Les paragraphes suivants expliquent les chiffres utilisés pour le calcul.
Tableau 4 –  Solde de financement 2013 (en millions d’euros, calculé fin septembre 2014)
Description 2013
Solde budgétaire sur la base des droits constatés en recettes (voir point 1.1)(*)-8.006,1
Transition	vers	les	recettes	perçues	et	les	dépenses	du	regroupement	économique 71,0
Solde budgétaire du regroupement économique -7.935,1
« Opérations hors budget » -131,0
Fonds	et	organismes	autonomes 188,5
Élimination des opérations internes 627,1
Solde net à financer du regroupement économique -7. 250,5
Éliminations 	des	octrois	de 	crédit	et	participations 	(code	SEC	8) -2.846,3
Solde de financement du regroupement économique -10.096,8
Corrections 526,0
Solde de financement -9.570,8
(*)	 Il	n’est	pas	tenu	compte	des	remboursements	 et	de	l’achat	de	titres	qui,	bien	qu’enregistrés	 en	code	SEC	8,	relèvent	
de	la	gestion	de	la	dette	publique. 	À	partir	de	2011,	depuis	l’introduction 	de	Fedcom, 	le	code	SEC	8	est	en	effet	consi-
dérablement	 influencé	 par	le	remboursement	 et	l’achat	de	titres	en	portefeuille	 :	pour	2013,	il	s’agit	de	+9.895	mil-
lions	d’	euros	de	recettes	et	de	-10.284,3	millions	d’euros	de	dépenses	(soit	un	solde	de	-389,3	millions	d’euros).
Source : tableau établi par la Cour des comptes à partir des données du SPF Budget et Contrôle de la 
gestion et de l’ICN
Le solde budgétaire 2013 fixé par la Cour des comptes en septembre 2014 s’établit 
à - 8.006,1 millions d’euros. Il est tenu compte des droits constatés pour certaines recettes, alors que le groupement économique établi au premier semestre 2014 par le service macro -
budgétaire du SPF Budget et Contrôle de la gestion prenait en considération les recettes per -
çues. La différence de 71 millions d’euros porte principalement sur une série de recettes qui 
ont été surestimées lors du regroupement économique (notamment 56 millions d’euros de recettes de la Régie du Moniteur belge ), sur certaines dépenses assimilées jusqu’à présent à 
des opérations sur la dette (29,6 millions d’euros) moins une correction apportée en raison de la différence entre les droits constatés (supérieurs) et les recettes perçues (- 18,4 millions 
d’euros).
20 Pour	une	description	 complète	 du	passage	du	solde	budgétaire	 au	solde	de	financement,	 voir	Cour	des	comptes,	
168e	Cahier,	Volume	I,	p.	71-79.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 41
1.3.2	 Passage	 du	solde	budgétaire	 au	solde	net	à	financer	 selon	le	regroupement	  
Lors de la composition du regroupement économique, il est tenu compte d’un certain 
nombre d’« opérations hors budget ». Outre toutes les recettes affectées aux communautés 
et aux régions et à la sécurité sociale (49.541,9 millions d’euros pour les recettes comme pour les dépenses), ces opérations comportent diverses autres corrections techniques dont l’effet est de -131 millions d’euros. Ainsi, pour les achats et ventes de matériel de l’armée, 
il faut tenir compte du moment de livraison réel (-61,2 millions d’euros). Par ailleurs, une 
partie du versement 2012 de la Loterie nationale à la Coopération au développement, qui n’a été effectué qu’en 2013, a été affectée à 2012 (-69,8 millions d’euros).
rales dont tient compte le service macrobudgétaire du SPF Budget et Contrôle de la gestion 
s’élève à 188,5 millions d’euros (15.927,1 millions d’euros en recettes pour 15.738,6 millions 
Le solde budgétaire 2013 est corrigé de 627,1 millions d’euros par l’élimination des opéra -
tions internes. Il s’agit principalement du paiement de 788,9  millions d’euros d’intérêts au 
fonds de vieillissement, qui n’a pas été pris en compte (opération interne).1.3.3	 Passage	 du	solde	net	à	financer	 selon	le	regroupement	 économique	 au	solde	
Le calcul du solde de financement ne doit pas prendre en considération les opérations re -
prises sous le code SEC 8 – Octrois et remboursements de crédits, participations et liqui -
dations de participations et autres produits financiers, qui peuvent donc être éliminées 
(-2.846,3 millions d’euros).
Les recettes en code SEC 8 (5.080,0 millions d’euros) se composent principalement :
• des recettes provenant de la vente de BNP Paribas Fortis et de l’ensemble du portefeuille des produits financiers de la banque résiduelle Royal Park Investments  (RPI) (soit respec -
tivement 3.250 millions d’euros et 718,2 millions d’euros) ;
• des gains de change et des différences entre les achats, rachats et reventes de titres (286,7 millions d’euros) ;
• des recettes provenant du transfert à des institutions financières de la créance de l’État auprès de la Commission européenne pour le bâtiment du Berlaymont (623,6 millions 
d’euros)
21.
Les dépenses en code SEC 8 (-2.233,7 millions d’euros) comprennent notamment :• la participation de la Belgique dans le capital du mécanisme européen de stabilité (MES) et de la Banque européenne d’investissement (BEI) (respectivement -1.112,7 millions d’euros et -448,2 millions d’euros) ;
• les pertes de change et les différences sur les achats, rachats et reventes de titres (-553,2  millions d’euros).
21 Les	recettes	totales	dans	ce	cadre	s’élèvent	 à	635,7	millions	 d’euros,	dont	 623,6	millions	d’euros	sont	des	rembour-
sements	de	crédit	(code	SEC	8)	et	12,1	millions	d’euros	des	intérêts	(code	SEC	2). 42
financement	SEC 	2010
mestre 2014 par le service macrobudgétaire du SPF Budget et Contrôle de la gestion s’élève 
à -10.096,8 millions d’euros. Le solde de financement final de 2013 calculé par l’ICN en 
septembre 2014 s’élève en revanche à -9.570,8 millions d’euros. L’ICN tient en effet en -
core compte de certaines recettes et dépenses supplémentaires (pour un montant net de 526,0 millions d’euros), notamment pour :• couvrir le périmètre complet du secteur public (-74 millions d’euros) : l’ICN reprend dans 
le solde de financement les recettes et dépenses d’une trentaine d’organismes. En  2014, 
le périmètre de consolidation s’est étoffé d’une vingtaine d’organismes (dont Apetra), avec une répercussion de -240,3 millions d’euros sur le solde de financement de 2013 ;
• exclure certaines opérations financières (-233,1 millions d’euros) : -219,6 millions d’euros 
pour les dividendes versés par la banque résiduelle Royal Park Investments  à assimi -
ler à un remboursement d’une participation et, en outre, essentiellement -294,6 mil -
lions d’euros pour les accords de swaps et les contrats de garantie de taux à l’échéance. Ces corrections sont en partie compensées par celle apportée en vue de neutraliser le remboursement de la garantie de TVA forfaitaire à l’importation, qui a été supprimée (+285,0 millions d’euros) ;
• tenir compte du moment de l’enregistrement imposé par le SEC (+882,7 millions d’eu -
ros) ;
• diverses autres raisons (-49,6 millions d’euros) : il y a lieu de prendre en considéra -
tion les transferts supplémentaires à la sécurité sociale et aux communautés et régions (-96,2 millions d’euros) ainsi que la correction prescrite par le SEC 2010 pour les opéra -
tions de titrisation en 2005 et 2006 (+54,3 millions d’euros).
• neutraliser l’effet de la réduction du délai de paiement des accises sur le tabac, qui est passé de trois à deux semaines (-45 millions d’euros) ;
• enregistrer également les opérations comptables tardives (+263,3 millions d’euros) ;
• augmenter les recettes fiscales pour les remboursements effectués en 2013 à la suite de la condamnation de l’État en 2012 pour discrimination des propriétaires par rapport aux locataires (concernant l’octroi d’une réduction fiscale pour mesures d’économie d’éner -
gie ; +56,9 millions d’euros) ;
• tenir compte des recettes tardives de la Creg (+103,3 millions d’euros) ;
• corriger la contribution 2013 de la Belgique à l’Union européenne (+82,2 millions d’eu -
ros) ;
• prendre en considération les corrections imposées par le SEC 2010 pour les pensions transférées depuis des fonds de pension dans le passé (+371 millions d’euros) et les li -
cences de téléphonie mobile (au total +71,2  millions d’euros, dont +24,2  millions d’euros 
à la suite du passage au système SEC 2010). COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 43
2 Recettes
2.1.1	 Évolution	générale
Tableau 5 –  Évolution des recettes totales perçues par l’État fédéral (en millions d’euros)
2011 2012 2013
Recettes	fiscales 98.439,8 104.203,2 107.479,1
Recettes	non	fiscales 6.847,1 11.463,3 11.737,7
Total 105.286,9 115.666,5 119.216,8
En 2013, les recettes totales perçues par l’État fédéral s’élèvent à 119.216,8  millions d’euros, 
dont 107.479,1 millions en recettes fiscales et 11.737,7 millions en recettes non fiscales, soit 
une hausse globale de 3,1 % par rapport aux moyens collectés en 2012. Le produit de la régu -
larisation fiscale (voir point 2.1.3 ci-après) s’établit pour sa part à 573,8 millions d’euros, 
dont 364,1 millions sont inscrits au budget des voies et moyens de l’État fédéral, 195,5 mil -
lions au profit des entités fédérées et 14,2 millions au profit des pouvoirs locaux.
Les recettes non fiscales ont été fortement influencées par la vente des parts de l’État dans 
le capital de la banque BNP Paribas Fortis (3.250 millions d’euros), par la vente du porte -
feuille de la banque résiduelle Royal Park Investments  (718,2  millions d’euros) et par la ces -
sion à des institutions financières de la créance Berlaymont22 (635,6 millions d’euros). Ces 
ressources non récurrentes, comparables à celles réalisées en 2012, ont contribué à main -
tenir à un niveau exceptionnellement élevé (9,8 %) la part des recettes non fiscales dans 
l’ensemble des recettes perçues par l’État.
Une proportion importante (54,2 %) des ressources générales dont il est question ci-avant 
ne font que transiter dans les comptes de l’État, par le biais notamment des fonds d’attribu -
tion (voir point 5 ci-après). Ces moyens sont principalement destinés aux entités fédérées, à 
la sécurité sociale, à l’Union européenne et aux pouvoirs locaux. Le tableau suivant donne un aperçu de la répartition de ces moyens et des recettes qui ont été inscrites au budget des voies et moyens de l’État.
22 En	vertu	d’une	convention	 signée	en	2002,	la	Commission	 européenne	 est	tenue	de	rembourser,	 pendant	27	ans,	le	
coût	d’acquisition	par	l’État	belge	du	Berlaymont.	 44
Tableau 6 –  Structure des recettes totales perçues par l’État fédéral (en millions d’euros)
Recettes 
totalesFonds 
d’attributionRecettes de 
tiersBudget des voies  
et moyens
Contributions directes(*)61.429,5 22.103,9 5.826,6 33.499,0
Douanes et accises 9.569,0 1.041,3 1.978,1 6.549,6
TVA et enregistrement 
et droits de succession36.480,6 26.396,7 7.303,5 2.780,4
Recettes	non	fiscales 11.737,7 0,0 64,9 11.672,8
Total 119.216,8 49.541,9 15.173,1 54.501,8
(*) en ce compris les impôts locaux
2.1.2	 Recettes	fiscales	perçues	par	l’État	fédéral
Évolution générale
Le tableau ci-dessous présente l’évolution des recettes fiscales de l’État fédéral et du PIB entre 2011 et 2013.
Tableau 7 –  Évolution des recettes fiscales perçues par l’État fédéral entre 2011 et 2013  
2011 2012Évolution 
2011-20122013Évolution 
2012-2013
Contributions directes 49.625 54.018 8,85 % 56.543 4,67 %
TVA,	enregistrement	et	divers(*)34.561 35.881 3,82 % 36.481 1,67  %
Douanes et accises 9.284 9.577 3,16 % 9.569 -0,08 %
Impôts locaux 4.970 4.728 -4,87 % 4.886 3,34 %
Recettes fiscales totales 98.440 104.204 5,86 % 107.479 3,14 %
PIB	à	prix	courants(**)379.991 388.254 2,17 % 395.262 1,80 %
(*)	Droits	de	succession	inclus
(**)	SEC	2010
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base de données de l’administration fiscale et de la 
BNB
Par rapport à 2012, les recettes fiscales perçues par l ’État fédéral ont augmenté de 3.275  mil-
lions d’euros en 2013, soit une augmentation de 3,14 %. Avec une augmentation de 2.525 mil-
lions d’euros, soit 4,67 %, les contributions directes représentent la part la plus importante 
dans cette augmentation, soit plus de 75 % du total de la croissance des recettes en 2013 
par rapport à 2012. En TVA, enregistrement et domaines, on constate une augmentation de 
600 millions d’euros, soit une croissance de 1,67 %, inférieure à la croissance des recettes 
fiscales totales et à l’évolution du PIB. Les recettes de douanes et accises restent quant à elle quasiment inchangées, avec une baisse de 8 millions d’euros. Enfin, les résultats concer -
nant les impôts locaux perçus par l’État fédéral augmentent de 158 millions, soit 3,34 %, 
mais demeurent inférieurs de 84 millions d’euros à ceux de 2011. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 45
On constate aussi que la croissance des recettes en 2013 (3,14 %) est supérieure à la crois -
sance du PIB à prix courants (1,80  %), mais dans une mesure bien moindre qu’en 2012 (res -
pectivement 5,86 % et 2,17 %).
Comparaison avec l’objectif budgétaire
Le tableau suivant présente une comparaison entre les prévisions budgétaires ajustées et les recettes réelles perçues par l’État fédéral en 2013 (hors recettes perçues pour compte de tiers).
Tableau 8 –  Comparaison des prévisions aux recettes réelles (hors recettes de tiers) pour 2013  
2013Budget 
ajustéRéalisationÉcart
(en valeur)Écart
(en %)
Précompte mobilier 4.354,1 4.580,2 226,1 5,19	%
Versements anticipés 9.698,3 9.459,3 -239,0 -2,46	%
Rôles sociétés 3.305,3 3.786,1 480,9 14,55	%
Rôles	personnes	physiques -5.311,9 -5.079,9 232,0 4,37	%
Rôles	non-résidents 256,6 158,1 -98,5 -38,39	%
Précompte professionnel 41.854,3 42.290,7 436,4 1,04	%
Divers 392,1 408,4 16,3 4,16	%
Contributions directes 54.548,8 55.602,9 1.054,1 1,93	%
Accises et divers 7.7 7 1 ,8 7. 59 0,9 -180,9 -2,33	%
TVA 26.638,6 26.174,5 -464,1 -1,74	%
Droits	de	timbre 	et	divers 1.837,9 1.834,6 -3,3 -0,18	%
Droits d’enregistrement 160,3 103,6 -56,6 -35,35	%
Divers	et	amendes 1.029,4 1.064,3 34,9 3,39	%
TVA, enregistrement et divers 29.666,2 29.17 7,1 -489,1 -1,65	%
Régularisation fiscale 488,0 n.a.(*)
Recettes fiscales perçues par l’État 
fédéral92.474,8 92.370,9 -103,8 -0,11	%
(*)	Les	recettes	de	la	régularisation	fiscale	(voir	2.1.3)	sont	intégrées	aux	différents	impôts	concernés.
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base de l’exposé général de l’ajustement du  
budget 2013 et de données de l’administration
Pour le total des recettes, la différence entre les prévisions au moment de l’ajustement du 
budget et les recettes constatées s’élève à un peu plus de 100 millions d’euros, soit 0,1 %. Les différences au niveau de chaque impôt sont cependant plus importantes.
Les résultats du précompte mobilier sont supérieurs de 226 millions d’euros (soit 5,2 %) aux 
estimations, vraisemblablement en raison d’une sous-estimation de l’effet positif sur les 
recettes des nouvelles dispositions légales en matière de précompte mobilier sur les boni de liquidation
23.
23 Nouvel	article	537	du	code	des	impôts	sur	les	revenus	1992,	tel	qu’inséré	 par	l’article	6	de	la	loi-programme	  
du	28	juin	2013. 46
On constate une surestimation en matière de versements anticipés (soit 230 millions d’eu -
ros, ou 2,5 %) due, selon l’administration, à la surestimation de l’impact positif de cer -
taines mesures fiscales24 ou à une prise en compte trop rapide de leur impact. Par contre, 
on constate une importante sous-estimation concernant les résultats des rôles, tant en 
impôt des sociétés (soit 481 millions ou 14,6 %) qu’en impôt des personnes physiques (soit 
232 millions ou 4,4 %). Pour ce qui concerne ce dernier impôt, le bon résultat peut être dû, notamment, à une sous-estimation des recettes relatives à la régularisation permanente. Les résultats des rôles en impôt des non-résidents ont été, quant à eux, surestimés de près de 100 millions d’euros, soit 38,4 %.
Au niveau du précompte professionnel, on constate une plus-value de 436 millions d’euros, 
qui, en termes relatifs, représente une sous-estimation de 1 %.
En droits d’accises, la moins-value de 181  millions euros (soit 2,3  %) est peut-être due à une 
surestimation, au moment de l’ajustement du budget, des volumes consommés en ce qui 
concerne les produits énergétiques et l’électricité. C’est en effet sur ces produits que, pour l’ensemble de l’année 2013, l’administration a constaté un recul des recettes d’accises de 3,1 %, alors que, grâce à une progression des recettes sur le tabac de 7,1 %, les recettes totales d’accises de 2013 sont globalement supérieures de 1,5 % à celles de 2012.
Les droits d’enregistrement sont marqués par une surestimation en termes relatifs de 
35,4 % (soit 57 millions d’euros) peut-être due à une surestimation de l’impact des hausses 
de taux décidées en mars 2013 (montant du droit fixe général et taux applicable aux contrats constitutifs de droits d’emphytéose ou de superficie)
25.
Le résultat en TVA par rapport aux estimations budgétaires, soit une moins-value de 464 millions d’euros (1,7 %), s’explique vraisemblablement par une sous-estimation de l’ef -
fet négatif de la conjoncture au moment de l’ajustement budgétaire.
2.1.3	 Régularisations	fiscales
La Cour des comptes a examiné les résultats de la régularisation fiscale permanente (les « DLUbis » et « DLUter ») et le traitement de ces dossiers par le point de contact- régularisation du SPF Finances.
Contexte
Les régularisations fiscales se sont déroulées en trois temps.
Le contribuable a pu déclarer les revenus qu’il avait soustraits au fisc et obtenir une amnis -
tie en déposant une déclaration libératoire unique (DLU) entre le 16 janvier et le 31 dé -
cembre  2004
26. En déposant sa déclaration auprès d’un établissement de crédit, d’une so -
ciété de bourse, d’une entreprise d’assurances ou de l’Administration de la trésorerie et en 
24 Ainsi,	l’administration	 estime,	à	juste	titre	selon	la	Cour	des	comptes,	 qu’il	est	peu	probable	 que	des	mesures	 de	
lutte	contre	la	fraude	fiscale	rapportent	directement	au	niveau	des	versements	anticipés.
25 Articles	11	à	13	de	la	loi-programme	du	28	juin	2013.
26 La	loi	du	31	décembre	 2003	instaurant	 la	déclaration	 libératoire	 unique	(DLU)	est	seulement	 entrée	en	vigueur	
le	16	janvier	2004. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 47
payant une contribution unique de 6 % ou de 9 %, il bénéficiait ainsi d’une triple immunité, 
à la fois fiscale, sociale et pénale pour les sommes déclarées27.
L’opération DLU a été suivie en 2006 par l’instauration d’un régime de régularisation per -
manente.
La DLUbis s’est déroulée du 15 mars 2006 au 14 juillet 201328. Le contribuable devait intro -
duire sa déclaration auprès du point de contact-régularisation créé en mars 2006 et placé 
sous l’autorité du collège du Service des décisions anticipées en matière fiscale (SDA)29. La 
régularisation permanente couvrait les revenus professionnels, les « autres revenus »30 et les 
opérations de TVA. Moyennant le paiement de l’impôt dont il aurait dû s’acquitter (majoré d’une pénalité de dix points sur les « autres revenus »), le contribuable échappait à toute autre sanction fiscale et obtenait la garantie de ne pas être poursuivi pour fraude ou pour faux fiscal. À cet effet, une attestation était délivrée par le point de contact-régularisation.
À partir du 15 juillet 2013 et jusqu’au 31 décembre 2013
31, la régularisation permanente a 
connu une deuxième phase, dénommée « DLUter ». L’immunité fiscale a été étendue. Le 
champ d’application de la loi relative à la régularisation permanente a été élargi et les péna -
lités ont été aggravées32. La liste des infractions fiscales visées a été allongée. Ainsi, des ta -
rifs distincts ont été prévus pour les fraudes fiscales simples non prescrites, pour les fraudes 
fiscales graves et organisées non prescrites, et pour les fraudes fiscales prescrites. L’immu -
nité pénale a également été étendue. Dans la DLUbis, le contribuable bénéficiait déjà d’une certaine immunité pénale pour un certain nombre de délits fiscaux. Avec la DLUter, cette immunité est étendue à des infractions accessoires telles que le faux en écriture ou l’abus de biens sociaux. Les modalités de gestion du dossier et de délivrance de l’attestation par le point de contact-régularisation étaient similaires à celles de la DLUbis. La régularisation a pris fin le 31 décembre 2013.
27 Voir	Cour	des	comptes,	 La déclaration libératoire unique. Traitement et suivi par l’administration ,	rapport	transmis	 à	
la	Chambre	des	représentants,	Bruxelles,	novembre	2007.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
28 Les	articles	121	à	127	de	la	loi-programme	 du	27	décembre	 2005	donnant	 la	possibilité	 pour	un	contribuable	 de	
régulariser	 de	manière	permanente	 sa	situation	 fiscale	sont	entrés	en	vigueur	le	9	janvier	2006.	Les	arrêtés	royaux	
qui	ont	créé	le	nécessaire	 point	de	contact-régularisation	 chargé	de	recevoir	les	déclarations,	 et	fixé	le	modèle	de	
ces	déclarations,	 sont	entrés	en	vigueur	le	15	mars	2006.	Sur	la	première	 année	de	procédure	 de	régularisation	
permanente, 	voir	Cour	des	comptes, 	«	La	procédure 	de	régularisation 	permanente 	en	matière	fiscale	»,	164e	Cahier,	
Volume	I,	p.	95-111.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
29 Pour	plus	d’informations	 sur	le	point	de	contact-régularisation,	 voir	Cour	des	comptes,	 Service des décisions antici -
pées en matière fiscale – Traitement des décisions anticipées et des régularisations permanentes ,	rapport	transmis	 à	la	
Chambre	des	représentants,	Bruxelles,	février	2013.Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
30 À	savoir,	principalement	 les	revenus	immobiliers,	 mobiliers	 ou	divers,	les	droits	de	succession	 et	les	droits	d’enre-
gistrement.
31 Loi	du	11	juillet	2013	modifiant	le	régime	de	régularisation	fiscale	et	instaurant	une	régularisation	sociale.
32 Voir	articles	121	et	122	de	la	loi-programme	 du	27	décembre	 2005,	tels	que	modifiés	 par	les	articles	2	à	4	de	la	loi	
du	11	juillet	2013	modifiant	le	régime	de	la	régularisation	fiscale	et	instaurant	une	régularisation	sociale. 48
Traitement des dossiers par le point de contact-régularisation
Le traitement des déclarations de régularisation (DLUbis et DLUter) suit ces différentes étapes  :
• La déclaration reçue est analysée par un agent du point de contact-régularisation.
• Le montant du prélèvement est calculé sur la base des revenus déclarés.
• Une invitation à payer est envoyée au contribuable pour ce montant.
• Le paiement est effectué par le redevable et identifié par le bureau de recettes.
• Le collège du SDA clôture le dossier par l’envoi de l’attestation au déclarant.
Le tableau suivant présente le nombre de dossiers introduits et les résultats des dossiers régularisés dans le cadre de la DLUbis. Par dossiers régularisés, on entend les dossiers pour lesquels l ’attestation a été délivrée  ; les prélèvements mentionnés dans ce tableau ne corres -
pondent donc pas exactement aux prélèvements encaissés par le Trésor, car il y a un certain délai entre l’encaissement du prélèvement et la délivrance de l’attestation.
Tableau 9 –  Dossiers introduits et régularisés dans le cadre de la DLUbis
AnnéeDossiers  
introduitsDossiers  
régularisésMontants 
régularisésPrélèvements 
sur les montants 
régularisés
2006 1.630 594124.396.723 24.480.202
2007 416 1.179 218.856.234 53.502.424
2008 484 465137.798.846 36.133.534
2009 787 498100.801.305 31.048.727
2010 2.419 1.976 519.002.288 155.661.354
2011 1.573 1.942 548.362.748 156.050.246
2012 2.353 1.299 280.216.938 83.050.057
2013	  
(14	juillet,	date	de	clôture)16.600 4.9671.456.064.682 450.998.524
2014
(situation	 au	31	août)- 11.424 1.647.191.762 506.726.831
Total 26.262 24.344 5.032.691.526 1.497 .651.898
Source : Cour des comptes, sur la base de données du Service des décisions anticipées
Les 16.600 déclarations déposées en 2013 (représentant 63 % du total des déclarations dépo -
sées depuis 2006 dans le cadre de la DLUbis) portaient sur un total de revenus déclarés de 
2.960 millions d’euros. Plus de la moitié de ces demandes (9.500) ont été introduites pen -
dant la première quinzaine de juillet 2013, qui précède la clôture de la DLUbis.
Au 1er septembre 2014, il restait 1.699 dossiers à finaliser33 pour un total de montants décla -
rés de 312 millions d’euros.
33 Soit	26.262	(déclarations)	 –	24.344	(dossiers	 finalisés)	 –	219	(dossiers	 irrecevables).	 Parmi	ces	1.699	dossiers,	  
929	dossiers	étaient	encore	à	traiter	au	1er	septembre	 2014,	soit	3,5	%	de	l’ensemble	 des	dossiers	reçus	dans	le	
cadre	de	la	première	 phase	de	la	régularisation	 permanente.	 Il	existait,	en	outre,	un	stock	de	770	dossiers	pour	
lesquels	une	 invitation	à	payer	avait	été	 envoyée	après	traitement	du	 dossier,	mais	qui	n’avaient	pas	encore	 donné	
lieu	à	la	délivrance	d’une	attestation. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 49
Dans le cadre de la DLUter, 6.262 déclarations ont été déposées au point de contact- 
régularisation. Le tableau ci-après présente les montants déclarés dans ce cadre, en fonc-tion des différentes catégories de revenus. Comme le déclarant pouvait déclarer un montant symbolique (entre 0 et 100 euros) et compléter par la suite sa déclaration avec les montants 
réellement éludés (473 dossiers de ce type au 1
er septembre 2014), les montants déclarés dans 
le cadre de la DLUter seront donc, en fin de compte, plus importants que ceux mentionnés dans le tableau.
Tableau 10 –  Montants déclarés dans le cadre de la DLUter (et part dans le total de la DLUter)
Revenus à régulariser Montants déclarés (et part dans total DLUter)
Capitaux prescrits 1.330.717.398
(56,21	%)
Fraude	simple 923.899.822
(39,03	%)
Revenus professionnels 29.440.340
(1,24 %)
TVA 17.373.668
(0,73  %)
Autres (e. a. droits de succession) 877.085.814
(37,05 %)
Fraude	aggravée 109.474.207
(4,62	%)
Revenus professionnels 35.209.053
(1,49  %)
TVA 1.874.154
(0,08  %)
Autres (e. a. droits de succession) 72.390.999
(3,06 %)
Fraude	sociale 3.323.733
(0,14	%)
Total 2.367.415.159
Les montants déclarés en matière de fraude aggravée représentent moins de 5 % du total. La 
Cour souligne que c’est le déclarant lui-même qui détermine la qualification à donner aux infractions fiscales commises : fraude simple ou fraude aggravée.
Au 31 août 2014, 450 dossiers relatifs à la DLUter avaient été complètement traités par le 
point de contact-régularisation (c’est-à-dire jusqu’à la délivrance de l’attestation par le col -
lège du SDA). Ils représentent un total de revenus déclarés (c’est-à-dire de base imposable) de 450 millions d’euros, pour un total de prélèvements de 166.811.158 euros. Ces dossiers 
sont d’importance très variable. Ainsi, les deux dossiers finalisés en janvier 2014 totali -
saient près de 300  millions d’euros de revenus déclarés pour 114.080.888  euros de prélève -
ments (soit 68 % du total des prélèvements).
À ces 450 dossiers, il faut ajouter 333 dossiers partiellement traités (c’est-à-dire pour les -
quels le calcul du prélèvement a été fait et l’invitation à payer envoyée, mais qui n’ont pas 
donné lieu à la délivrance d’une attestation soit parce que le paiement n’a pas encore été  50
effectué, soit parce que l’attestation n’a pas encore été accordée) et dix-sept dossiers irrece -
vables. Au 1er septembre 2014, 5.462 dossiers devaient donc encore être traités dans le cadre 
de la DLUter, soit 87 % des déclarations déposées.
Pour traiter les nombreux nouveaux dossiers introduits en 2013, dans le cadre des DLUbis 
et DLUter, des stagiaires nouvellement engagés au SPF Finances ont été affectés tempo -
rairement au point de contact-régularisation. Ils étaient 95 en décembre 2013, mais plus aucun stagiaire n’était affecté au traitement de ces dossiers à la fin mars 2014. Le point de contact-régularisation a dès lors fonctionné avec quelque 25 agents permanents d’avril à août 2014. Ce n’est qu’en septembre 2014 que huit nouveaux agents ont été affectés au point de contact-régularisation pour exécuter cette tâche. Le manque de personnel explique le nombre important de dossiers à traiter au 1
er septembre 2014.
En raison de la reprise, au 1er janvier 2015, par la Région flamande, du service de certains im -
pôts pouvant faire l ’objet de régularisation fiscale (en particulier les droits de succession)34, 
le point de contact-régularisation a traité prioritairement les déclarations introduites en néerlandais et dont le montant déclaré dépasse un million d’euros.
Concernant cette problématique du transfert, le président de l’Observatoire de la fiscalité 
régionale a exprimé, le 15 mai 2014, dans sa note à la présidente du Service des décisions 
anticipées qu’il était impératif de traiter toutes les demandes de régularisation introduites pour le 1
er janvier 2015 au plus tard. Le risque existe en effet que les contribuables qui ont 
subi un préjudice du fait de l’absence de décision par l’autorité compétente invoquent la responsabilité civile de l’État.
Résultats budgétaires des DLUbis et DLUter en 2013
Le montant total des prélèvements encaissés en 2013, dans le cadre de la régularisation permanente, s’élève à 573.785.681 euros. Ce montant dépasse le total des prélèvements 
pour 2013, tel que mentionné au tableau 12 (soit 450.998.524 euros), en raison du délai déjà 
signalé entre l’encaissement du prélèvement par l’État et la finalisation de l’opération par la délivrance de l’attestation par le collège du SDA. Les encaissements de 2013 concernent également la DLUter, même si aucune attestation n’a été délivrée pendant l’année.
Le tableau ci-après présente la ventilation du montant total des prélèvements encaissés 
en 2013, suivant les différents impôts concernés.
34 Le	ministre	flamand	des	Finances	 a	annoncé	 à	l’État	fédéral,	par	lettre	du	14	octobre	2011,	l’intention	 de	la	Région	
flamande	 de	reprendre	 le	service	de	certains	impôts	régionaux	 (visés	à	l’article	3,	alinéa	1er,	4°,	6°	et	8°)	à	partir	
du 1er	janvier	2015.	Cette	intention 	a	été	confirmée 	par	l’article	10	du	décret	flamand	du	9	novembre 	2012	portant	
diverses	mesures	relatives	aux	finances	et	au	budget. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 51
Tableau 11 –  Résultats des DLUbis et DLUter pour 2013
Recettes	des	voies	et	moyens 364.139.062
Impôt des personnes physiques 363.081.856
Impôt des sociétés 612.665
TVA 444.542
Droits de succession 195.452.357
Flandre 78.670.046
Wallonie 68.763.330
Bruxelles 48.018.981
Impôts	locaux	(communes	et	agglomération) 14.194.262
Total 573.785.681
Le budget initial de 2013 prévoyait une recette supplémentaire de 488 millions pour la ré -
gularisation fiscale. Cette prévision budgétaire est très proche des réalisations constatées  
en 2013. Elle est inférieure aux réalisations de 1,13 million35.
Résultats totaux des deux phases de la régularisation permanente
Le tableau ci-après présente les résultats des deux phases de la régularisation permanente, en distinguant les prélèvements sur les montants régularisés (c’est-à-dire pour lesquels l’attestation a été délivrée) et les prélèvements encaissés par le Trésor.
Tableau 12 –  Résultats de la régularisation permanente de 2006 à 2013
AnnéePrélèvements encaissés sur les montants déclarés
Accompagnés d’une attestation Total encaissé pour l’année
2006 24.480.202 25.173.039
2007 53.502.424 53.350.649
2008 36.133.534 35.491.571
2009 31.048.727 46.152.051
2010 155.661.354 144.352.918
2011 156.050.246 155.733.005
2012 83.050.057 84.655.935
2013 450.998.524 573.785.681
31	août	2014 673.537.989 625.665.184
Total 1.664.463.056 1.744.360.033
Source : Cour des comptes, sur la base de données du Service des décisions anticipées et du SPF Finances
35 Soit	573.785.681	 (recettes	 constatées	 en	2013)	–	488.000.000	 (recettes	 supplémentaires	 estimées)	 –	84.655.035	
(recettes	constatées	en	2012)	=	1.129.746. 52
2.1.4	 Recettes	non	fiscales	perçues	par	l’État	fédéral
Tableau 13 –  Évolution des recettes non fiscales, hors opérations techniques de la dette publique 
(réalisations, en millions d’euros)
Source : Cour des comptes, sur base des données de l’administration
En 2013, l’ensemble des recettes non fiscales perçues au titre de droits constatés par l’État 
s’est élevé, après neutralisation des opérations d’achat et d’amortissement de la dette pu -
blique, à 11.737,7 millions d’euros36. Les estimations du budget ajusté des voies et moyens 
de l’État s’élèvent à 7.149,3 millions d’euros. L’écart constaté s’explique à titre principal par la décision du gouvernement belge de vendre ses participations dans le capital de la banque BNP Paribas Fortis (3.250 millions d’euros), de vendre le portefeuille de la banque 
résiduelle Royal Park Investments  (718,2  millions d’euros) et de céder la créance relative au 
bâtiment Berlaymont (635,6 millions d’euros).
Parmi les recettes non fiscales inscrites au budget des voies et moyens, certaines n’ont 
pas d’incidence sur le solde de financement de l’État. C’est essentiellement le cas des remboursements des prêts que l’État a accordés par le passé, de la vente d’actifs financiers, des transferts de revenus entre les administrations publiques appartenant à l’entité I (État et sécurité sociale) ainsi que des gains de change positifs. Après neutralisation de ces différents flux, les recettes non fiscales qui influencent le solde de financement s’élèvent à 6.514,7 millions d’euros, soit un chiffre global très proche de celui qui avait été prévu lors 
du dépôt du budget des voies et moyens (6.600,8 millions d’euros).
L’examen des principales recettes non fiscales permet de mettre en évidence que, pour la 
plupart d’entre elles, les montants perçus par l’État sont proches des estimations faites dans le budget des voies et moyens.
Par ordre décroissant d’importance, cette constatation s’applique  :
• au dividende versé par la Banque nationale de Belgique : 1.066,3 millions d’euros (taux 
de réalisation de 100 %) ;
• à la contribution des banques au fonds de protection des dépôts : 609,4 millions d’euros (100,4 %) ;
• aux primes versées par certaines institutions bancaires au titre de la garantie de l’État : 580,8 millions d’euros (108 %) ;
• à la contribution du secteur énergétique : 481,1 millions d’euros (101,3 %) ;
• au dividende versé par Belgacom : 388,2 millions d’euros (98,4 %) ;
• au produit de la vente des licences UMTS : 350,8 millions d’euros (98,5 %) ;
• aux intérêts sur les prêts consentis dans le cadre de la crise financière : 273,9 millions 
d’euros (98,3 %) ;
• aux recettes versées par la Loterie nationale : 247 millions d’euros (98,9 %) ;
• aux revenus du contentieux : 126,5 millions d’euros (100,4 %) ;
36 Dont	11.672,8	 millions	inscrits	au	budget	des	voies	et	moyens	de	l’État	et	64,9	millions	perçus	pour	le	compte	
d’autres	administrations 	publiques. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 53
• aux intérêts de la Caisse des dépôts et consignations : 90,6 millions d’euros (94,4 %) ;
• aux recettes des domaines : 87 millions d’euros (95,2 %).
Certaines recettes s’éloignent néanmoins de façon significative des prévisions du budget 
des voies et moyens, à savoir :• Les dividendes des institutions financières, estimées à 255,6 millions d’euros ont fina -
lement rapporté 536,6 millions d’euros au Trésor. Cette augmentation s’explique avant tout par l’impossibilité d’anticiper, au moment de l’élaboration du budget 2013, la déci -
sion de céder les parts de l’État dans le capital du Royal Park Investments  et, donc, le 
versement d’une partie des réserves (286,4 millions d’euros) de cette société au budget 
des voies et moyens.
• Les recettes perçues par l’État au titre de remboursement des avances allouées sur les créances alimentaires (9,6 millions d’euros) s’écartent fortement des montants inscrits dans le budget des voies et moyens (134,7 millions d’euros). Cette différence s’explique 
par deux facteurs. Tout d’abord, le budget des voies et moyens 2013 avait erronément repris comme recettes l’encours des droits constatés depuis la création du service des créances alimentaires et non (comme le prévoit la législation budgétaire en la matière) les droits constatés au profit de l’État qui naissent au cours de la seule année 2013, soit environ 22,9 millions d’euros. En outre, comme pour les années précédentes, un écart 
continue à exister entre le niveau de ces nouveaux droits constatés et les recettes effec -
tivement perçues, étant donné les difficultés traditionnellement rencontrées par ce ser -
vice dans le recouvrement de tels droits.
• Les contributions des institutions financières au fonds de résolution créé par la loi du 28 décembre 2011, initialement évaluées à 245,1 millions d’euros, ne se sont finalement 
élevées qu’à 166,9 millions d’euros. Cette différence s’explique à la fois par la non- 
réalisation des hypothèses de croissance de la base taxable (baisse de 26 %, par rapport 
à 2012, au lieu d’une augmentation de 5 %) ainsi que par la mise au point d’une nouvelle 
méthode de calcul de l’imposition, conformément à l’article 132 de la loi du 17 juin 2013 portant des dispositions fiscales et des dispositions relatives au développement durable.
• Les recettes générées au profit de l’État par la mise aux enchères des droits d’émission CO
2 ont été estimées à 54,5 millions d’euros dans le budget des voies et moyens de 2013. 
Étant donné l’évolution très défavorable des prix sur le marché, elles ne se sont finale -
ment élevées qu’à 28,7 millions d’euros. De plus, en raison d’une adaptation par Eurostat 
des règles de comptabilisation de ce type de recettes, le produit de cette vente n’a pas été imputé au budget de l’État en 2013 et ne sera comptabilisé à son profit qu’en 2014.
• En exécution d’une décision prise par la Commission européenne, une estimation de recette de 122,9 millions d’euros a été inscrite dans le budget des voies et moyens 2013 au titre de remboursement de sommes indûment perçues par bpost. Le montant de la recette perçue par l’État fédéral en fin de compte s’élève à 34,2 millions d’euros. Cette 
différence trouve son origine dans des compensations financières opérées entre les mon -
tants dus et à percevoir par l’État en vertu du cinquième contrat de gestion conclu entre bpost et l’État.
Le budget des voies et moyens reprend les moyens propres de l’État, après transfert d’une partie des recettes au profit d’autres bénéficiaires, essentiellement au moyen des fonds d’attribution. Les deux tableaux suivants donnent un aperçu global des prévisions et réali -
sations de ces recettes pour 2013 ainsi que leur évolution de 2011 à 2013. 54
Tableau 14 –  Recettes des voies et moyens (en millions d’euros)
Intitulé Budget ajusté Réalisations Écart
fiscales 42.346,8 42.829,0 482,2
non fiscales 5.779,9 5.935,2 155,3
Total des recettes courantes 48.126,7 48.764,2 637,5
Recettes de capital 1.795,0 5.737,6 3.942,6
fiscales 488,0 0,0 -488,0
non fiscales 1.307,0 5.737,6 4.430,6
Total des recettes courantes et de capital 49.921,7 54.501,8 4.580,1
Produits d’emprunts 52.664,0 57.186,3 4.522,3
Total des recettes des voies et moyens 102.585,7 111.688,1 9.102,4
Tableau 15 –  Évolution des recettes des voies et moyens (en millions d’euros)
Intitulé 2011 2012 2013
fiscales 34.296,6 40.815,4 42.829,0
non fiscales 6.142,6 6.352,4 5.935,2
Total des recettes courantes 40.439,2 47.167,8 48.764,2
Recettes de capital 595,3 5.067,3 	5.737,6
Total des recettes courantes et de capital 41.034,5 52.235,1 54.501,8
Produits d’emprunts 50.458,5 61.455,7 57.186,3
Total des recettes des voies et moyens 91.493,0 113.690,8 111.688,1
Les tableaux ci-après présentent l’évolution des dépenses effectuées à charge des crédits 
budgétaires, selon une répartition fonctionnelle et économique. Ils donnent également un aperçu de l’encours (à savoir le solde restant) des engagements transféré à l’exercice 2014.
Les dépenses budgétaires totales ont atteint 107.057,7 millions d’euros en 2013.
Les dépenses primaires représentent les dépenses totales diminuées des imputations à la 
section 51 – Dette publique relatives aux amortissements de la dette publique et aux charges 
d’intérêt de cette dette. Ces dépenses s’élèvent à 60.596,7 millions d’euros, soit 1,4 % de  COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 55
moins que l’année précédente37. L’augmentation des dépenses au SPF Sécurité sociale et au 
niveau des pensions est compensée par la diminution des dépenses du SPF Finances (plus 
particulièrement des dépenses exposées les années précédentes dans le cadre de la crise financière)
38.
3.1.2	 Évolution	des	dépenses	selon	la	répartition	fonctionnelleL’approche fonctionnelle ventile les dépenses en fonction de la mission des différents ser -
Tableau 16 –  Évolution des dépenses à la charge des crédits de liquidation selon la répartition fonc -
SectionsLiquidé en 
2011Liquidé en
 2012Liquidé en 
2013
Cellule d’autorité 16.146,2 16. 227,0 13.739,4
01.		Dotations 493,3 498,2 508,1
02.	Chancellerie 	du	Premier	ministre 104,3 102,6 103,7
03.	Budget	et	 Contrôle	de	la	gestion 29,5 27,2 26,4
04.	Personnel	et	 Organisation 54,6 52,1 48,8
05.		Technologie 	de	l’information	 et	de	la	
communication29,6 27,5 29,9
12.	Justice 1.817,7 1.952,8 1.872,5
13.	Intérieur 623,1 785,4 813,8
Coopération	au	développement1.866,8 1.480,3 1.600,2
16.	Défense 2.760,1 2.802,8 2.649,2
17.	Police	fédérale 	et	Fonctionnement	intégré 1.685,0 1.841,2 1.774,7
18.	Finances 5.948,0 5.895,1 3.571,9
19.	Régie	des	bâtiments 734,2 761,9 740,2
Cellule sociale 22.190,8 25.937,6 27.91 5,7
21.	Pensions 8.585,8 9.053,3 9.608,1
23.	Emploi,	 Travail	et	 Concertation	sociale 594,5 592,0 587,8
24.	Sécurité	sociale 11.244,4 14.453,1 15.923,7
25.		Santé	publique,	 Sécurité	de	la	chaîne	alimentaire 	
et	Environnement298,2 298,7 291,3
37 Pour	comparer	 de	façon	correcte	avec	les	exercices	 budgétaires	 antérieurs	 à	2011,	il	faut	tenir	compte,	à	la	lecture	
38 L’augmentation 	des	dépenses 	au	SPF	Sécurité	sociale	s’explique 	notamment 	par	la	hausse	de	1.297,3	millions	d’eu-
ros	au	niveau	de	la	dotation	 d’équilibre 	de	la	sécurité	sociale	à	l’ONSS-Gestion	 globale.	Selon	la	note	justificative	
du	budget	général	des	dépenses	 2013,	cette	nouvelle	 dotation	 connaît	un	pic	en	2011-2013	 et	reste	stable	par	la	
suite	(voir	Justification	 du	budget	général	des	dépenses	 pour	l’année	budgétaire	 2013	–	24.	SPF	Sécurité	 sociale,	
Doc. parl. ,	Chambre, 	DOC	53	2523/016, 	p.	72-73).	La	dotation 	d’équilibre 	pour	2013	a	été	estimée	dans	le	budget	ini-
tial	2013	à	4.875,4	millions	d’euros,	avant	d’être	augmentée	 à	5.338,7	millions	d’euros	lors	du	premier	ajustement.	
La	dotation	d’équilibre	s’élevait	à	4.041,3	millions	d’euros	en	2012. 56
2013
Économie sociale1.467,8 1.540,4 1.504,7
Cellule économique 4.460,3 4.379,5 4.428,4
32.	Économie,	PME,	 Classes	moyennes	et	Énergie 357,1 322,3 336,0
33.	Mobilité	et	 Transports 3.529,7 3.409,4 3.520,3
46.	Politique 	scientifique 573,6 647,8 572,1
Autres 16.714,6 14.895,7 14.513,3
d’intérêt13.854,2 11.867,2 10.989,2
52.	Union	européenne 2.860,4 3.028,5 3.524,1
Total des dépenses primaires 59.512,0 61.439,8 60.596,7
Correction	technique 	relative	à	l’achat	de	titres	
(crédits	d’amortissements	déplacés)-11.608,7 -10.969,6 -10.284,3
Dépenses primaires selon une comparaison dont les chiffres ont été corrigés47.9 03,3 50.470,2 50.312,4
Charges	d’intérêt	de	la	dette 	publique 12.082,2 12.857,5 12.195,4
Amortissements	de 	la	dette	publique 30.726,9 34.031,2 34.265,5
Dépenses totales 102.321,0 108.328,6 107.05 7,7
Source : tableau établi par la Cour des comptes
L’encours des engagements pouvant encore être liquidés après 2013 s’élevait à 6.421,1 mil -
lions d ’euros au 31  décembre 2013. Il a diminué de 148,3  millions d ’euros durant l ’année  2013.
Une part importante de l’encours, à savoir 1.847,7 millions d’euros, est toujours imputable 
à la participation de la Belgique au FMI, qui a été engagée en 2012 par le SPF Finances, mais n’a pas encore été liquidée
39. L’encours des autres départements est surtout influencé par 
quelques conventions pluriannuelles qui ont été conclues dans le cadre de programmes d’investissement ou de réinvestissement en matériel et en infrastructure ou par des enga -
gements financiers à long terme.
39 Quatorzième	 révision	générale	 des	quotes-parts	 des	membres	 du	FMI,	adoptée	 par	la	loi	du	16	janvier	2012	(voir	
Justification	 du	budget	général	des	dépenses	 pour	l’année	budgétaire	 2013	–	18.	SPF	Finances,	 Doc. parl. ,	Chambre,	
DOC	53	2523/012,	p.	34-35). COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 57
Tableau 17 –  Évolution des engagements restant à liquider (en millions d’euros)
SectionsEncours
1er janvier 
2013Engage-
ments
 2013Liquidé en 
2013Annula -
tions et 
non-reportsEncours
1er janvier
 2014
01.		Dotations 0,0 508,4 508,1 0,0 0,3
ministre26,0 100,2 103,7 0,2 22,2
03.		Budget	et	 Contrôle	de	la	
gestion7,1 24,7 26,4 0,4 5,0
04.		Personnel	et	 Organisation 21,4 48,9 48,8 1,5 20,0
05.		Technologie 	de	
l’information et de la 
communication31,7 24,4 29,9 1,2 24,9
12.		Justice 130,0 1.867,7 1.872,5 4,7 120,4
13.		Intérieur 165,2 788,1 813,8 6,9 132,5
14.		Affaires	étrangères,	Commerce extérieur et Coopération au développement861,0 1.678,1 1.600,2 32,7 906,4
16.		Défense 1.627,3 2.617,4 2.649,2 8,41.587,1
17.			Police	fédérale 	et	
Fonctionnement	intégré41,2 1.786,9 1.774,7 14,7 38,6
18.		Finances 2.045,6 3.611,7 3.571,9 6,12.079,3
19.		Régie	des	bâtiments 0,0 740,2 740,2 0,0 0,0
21.		Pensions 0,0 9.608,1 9.608,1 0,0 0,0
Concertation sociale11,8 590,1 587,8 4,4 9,7
24.		Sécurité	sociale 12,0 15.917,5 15.923,7 0,4 5,4
25.		Santé	publique,	 Sécurité	
de	la	chaîne	alimentaire 	et	
Environnement44,1 290,2 291,3 11,8 31,1
moyennes et Énergie663,8 334,5 336,0 0,3 662,0
33.		Mobilité	et	 Transports 325,6 3.491,5 3.520,3 8,5 288,3
44.		Intégration	 sociale,	Lutte	
contre	la	pauvreté 	et		
Économie sociale219,5 1.504,8 1.504,7 12,4 207,2
46.		Politique	scientifique 336,1 518,9 572,1 2,1 280,7
51.		Dette	publique 0,057.450,2 57.450,2 0,0 0,0
52.		Union	européenne 0,0 3.524,1 3.524,1 0,0 0,0
Total 6.569,4 107.026,4 107.05 7,7 1 17,0 6.421,1
tion économique  : 58
Tableau 18 –  Évolution des dépenses à la charge des crédits de liquidation selon la répartition écono-
2011Liquidé en 
2013
Dépenses	courantes	pour 	biens	et	services 8.571,2 8.646,6 8.235,2
dont dépenses de personnel 6.421,6 6.714,6 6.387,6
Charges d’intérêt 12.138,0 12.961,9 12.248,9
dont : – charges d’intérêt de la dette publique
 –  charges d’intérêt comprises dans les dépenses des SPF12.082,2
55,812.857,5
53,5
Transferts	de	revenus	à	destination	 d’autres	
secteurs de l’économie8.304,4 8.385,7 9.181,7
Transferts	de	revenus	à	l’intérieur 	du	secteur 	
des	administrations 	publiques22.043,0 25.965,8 27.909,1
Transferts en capital 2.415,3 2.179,1 2.337,5
Investissements 131,0 293,4 296,5
Octroi de crédits et participations 17.991,3 15.865,0 12.583,4
Amortissements	de	la	dette 	publique 30.726,9 34.031,2 34.265,5
Total 102.321,0 108.328,6 107.05 7,7
Les dépenses courantes pour biens et services sont constituées, pour les trois quarts envi -
ron, des traitements et des charges sociales. La Défense, la Justice, les Finances et la Police 
fédérale sont traditionnellement les départements qui présentent les dépenses les plus éle -
vées en matière de personnel.
Les charges d’intérêt dans les dépenses des SPF proviennent presque exclusivement du 
SPF Finances40.
Les transferts de revenus aux autres secteurs de l’économie se subdivisent en trois en -
sembles  : les subventions aux entreprises (1.830,7  millions d ’euros), les subventions aux par -
ticuliers (2.699,0 millions d’euros) et les transferts à l’étranger (4.652,0 millions d’euros)41.
Dans le cadre des transferts de revenus au sein du secteur des administrations publiques42, 
11.362,0 millions d’euros ont été liquidés à des organismes ou des agences qui font partie du pouvoir fédéral au sens strict, 13.316,2 millions d’euros au secteur de la sécurité sociale, 
40 Il	s’agit	plus	particulièrement	 des	intérêts	sur	cautionnements	 et	consignations	 (CDC)	et	des	intérêts	sur	les	em-
prunts	à	long	terme	qui	sont	passés	en	2011	de	la	section	51	–	Dette	publique	à	la	section	18	–	Finances.
41 Les	principales	 dépenses	 pour	les	entreprises	 sont	constituées	 par	les	subventions	 au	groupe	SNCB	et	à	bpost.	Pour	
les	particuliers,	 il	s’agit	du	paiement	 des	allocations	 aux	personnes	 handicapées	 et	du	revenu	garanti	des	personnes	
internationale. 	
42 Y	compris	les	dotations. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 59
2.116,1  millions d’euros aux pouvoirs locaux et un total de 1.114,8  millions d’euros à l’ensei -
gnement subventionné et aux entités fédérées43.
Les transferts en capital se sont élevés à 2.337,5 millions d’euros44, les investissements à 
296,5 millions d’euros et les octrois de crédits et participations à 12.583,4 millions d’euros. 
Les dépenses comprises avant 2011 dans la rubrique Amortissement de la dette publique 
pour l’achat de titres mises à part, les octrois de crédits et les participations s’élèvent à 2.299,1 millions d’euros.
3.2 Mesures budgétaires 2013
3.2.1	 Réalisation	des	mesures	budgétaires
(902,6 millions d’euros) et les dépenses primaires (857,4 millions d’euros). Ces chiffres ne 
tiennent pas compte des mesures d’économie décidées durant les conclaves de 2012 qui ont encore une incidence sur l’année budgétaire 2013. Il n’a pas été possible de chiffrer cette incidence en l’absence de données.
Tableau 19 –  Principales économies dans les dépenses primaires (en millions d’euros)
Mesure Montant Proportion
Réductions 	générales	des	crédits	de 	fonctionnement,	
d’allocation	 et	d’investissement,	y	compris	la	sous-utilisation	 et	
le blocage administratif de crédits220,2 25,7	%
Coopération	au	développement	et	diplomatie 	préventive 186,3 21,7	%
Défense 125,0 14,6	%
Intégration sociale 120,9 14,1	%
Groupe	SNCB 80,0 9,3	%
bpost 30,3 3,5	%
Meilleure gestion interdépartementale 24,1 2,8	%
Autres 70,6 8,2	%
Total 85 7,4 100,0 %
43 Les	principaux	 bénéficiaires	 au	sein	des	administrations	 publiques	 fédérales	 sont	le	SdPSP,	la	Régie	des	bâtiments,	
les	assemblées	 législatives	 et	les	autres	organismes	 de	la	section	01	–	Dotations.	 Les	transferts	 à	la	sécurité	sociale	
sont	surtout	destinés	 à	financer	les	régimes	de	sécurité	sociale	des	travailleurs	 salariés	et	des	indépendants,	 ainsi	
que	la	sécurité	sociale	d’outre-mer.	 Les	pouvoirs	 locaux	ont	reçu	essentiellement	 des	interventions	 pour	financer	la	
police	locale	et	couvrir	les	dépenses	 des	CPAS,	et	la	Ville	de	Bruxelles,	 pour	compenser	 les	charges	inhérentes	 à	son	
statut	de	capitale.	Les	transferts 	aux	entités	fédérées	comprennent 	notamment 	les	interventions 	aux	régions	dans	
le	cadre	des	programmes 	de	remise	au	travail,	les	dotations 	à	la	Communauté 	germanophone 	et	à	la	Commission 	
communautaire	 commune,	 la	dotation	 de	mobilité	 et	les	compensations	 des	centimes	 additionnels	 et	la	«	main-
morte	»	à 	la	Région	de	Bruxelles-Capitale.
44 Les	transferts 	en	capital	concernent 	essentiellement 	les	investissements 	dans	le	réseau	ferroviaire 	et	la	sécurité	
de	celui-ci,	le	transfert	 vers	le	fonds	RER	et	la	couverture	 des	frais	opérationnels	 de	la	Coopération	 technique	
belge	(CTB). 60
Un quart de l’économie dans les dépenses primaires (220,2 millions d’euros) a été réalisé 
par une réduction des crédits de personnel (17 millions d’euros), des crédits de fonction -
nement et d’investissement (134,3 millions d’euros) et par la sous-utilisation accrue des 
crédits (69,0 millions d’euros45). Ces économies ont été réparties entre tous les services 
publics fédéraux et de programmation. En général, les crédits octroyés ont été réduits dès l’élaboration du budget initial ou ajusté ou ont été bloqués administrativement en cours d’année. Les économies précitées ont donc été effectivement réalisées.
D’autres mesures importantes ont encore été prises (21,7 %), à savoir la diminution des cré -
dits à la coopération au développement (175,0 millions d’euros) et à la diplomatie préventive 
et la prévention des conflits (11,3 millions d’euros) au SPF Affaires étrangères et Coopération 
au développement. Les économies imposées ont, dans ce cas aussi, effectivement été réali -
sées puisque les crédits octroyés ont directement été réduits
46.
En plus des mesures générales d’économie, les crédits budgétaires de la Défense ont encore 
été diminués de 125 millions d’euros (14,6 %), dont 67,3 millions d’euros découlent du re -
port à 2014 de la livraison de deux hélicoptères de transport NH90 et 57,7 millions d’euros de l’application du principe de l’enveloppe
47.
Le SPP Intégration sociale a également vu ses crédits budgétaires diminuer de 120,9 mil-
lions d’euros par le biais, surtout, de la dotation à Fedasil (14,0 millions d’euros) et aux CPAS (environ 107 millions d’euros)
48.
L’économie au niveau du groupe SNCB (80 millions d’euros, soit 9,3 %) a pu être réalisée 
par une diminution de la dotation (50 millions d’euros) et via le Fonds de l’infrastructure ferroviaire (30 millions d’euros). Les économies imposées à bpost (30,3 millions d’euros, 
soit 3,5 %) ont été possibles en diminuant la dotation reprise dans le cinquième contrat de gestion.
Une mesure complémentaire a consisté à mieux gérer la provision interdépartementale du 
SPF Budget et Contrôle de la gestion, qui était censée générer 24,1 millions d’euros. Cette 
économie a été réalisée en adaptant les crédits de la façon suivante :• le non-octroi d’augmentations de crédits reposant sur un fondement légal ou servant à financer de nouvelles initiatives pour 100,0 millions d’euros
49 ;
• une diminution de 4,8 millions d’euros de la provision Optifed50 ;
45 Cinquante	millions	d’euros	dans	le 	budget	initial	et	dix-neuf	millions	dans	le	budget	ajusté	de	2013.
46 Cette	économie 	a	été	imposée 	au	SPF	Affaires	étrangères 	et	Coopération 	au	développement 	en	plus	de	sa	partici-
pation	à	la	diminution	 générale	 des	crédits.	Pour	plus	de	détails,	voir	point	4	–	Commentaires	 de	sections	du	budget	
général	des	dépenses 	:	Section	14	–	SPF	Affaires	étrangères, 	Commerce 	extérieur 	et	Coopération 	au	développe -
ment.
47 Le	principe	de	l’enveloppe	 suppose	 que	la	Défense	 peut	choisir	librement	 les	économies	 qu’elle	réalisera	 dans	les	
limites	des	crédits	budgétaires 	qui	lui	sont	alloués.	Les	mesures	d’assainissement 	sont	détaillées 	au	point	4	–	Com-
mentaires	de	sections	du	budget	général	des	dépenses	:	Section	16	–	Ministère	de	la	Défense.
48 Loi	du	2	avril	1965	relative	à	la	prise	en	charge	des	secours	accordés	 par	les	centres	publics	d’aide	sociale.	Les	
mesures	d’assainissement 	sont	détaillées 	au	point	4	–	Commentaires 	de	sections	du	budget	général	des	dépenses 	
–	Section	44	:	SPF	Intégration	sociale,	Lutte	contre	la	pauvreté	et	Économie	sociale.
49 Il	s’agit	des	crédits	demandés	 pour	couvrir	les	dépenses	 qui	reposent	 sur	un	fondement	 légal	(colonnes	 C	et	C’)	ou	
de	nouvelles	initiatives	(colonne	D)	mais	qui	pouvaient	encore	être	reportés.	
50 Cette	provision	sert	à	financer	des	projets	visant	à	améliorer	le	fonctionnement	journalier	de	l’organisation. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 61
• une diminution de 130,3 millions d’euros de la provision générale (dont 91,3 millions 
d’euros lors du conclave budgétaire initial et 39 millions d’euros lors du deuxième conclave budgétaire) ;
• une augmentation de 150,0 millions d’euros et de 61,0 millions d’euros, d’une part, pour 
la liquidation des dépenses reportées de 2012 et, d’autre part, pour la correction du fi -
nancement des institutions bruxelloises.
Le gouvernement a en outre encore pris des mesures d’économie plus mineures au niveau des dépenses primaires pour un total de 70,6 millions d’euros, dont les principales sont :• une diminution de 35,0 millions d’euros des crédits de liquidation du fonds Beliris 
(SPF Mobilité et Transports) ;
• une diminution de 23,0 millions d’euros des subventions allouées à la SA Astrid  
(SPF Intérieur) ;
• une diminution de 5,4 millions d’euros de la dotation aux organismes d’intérêt public et une obligation de sous-utiliser leurs crédits à hauteur de treize millions d’euros ;
• la suppression de l’indemnité de funérailles dans le secteur public (6,5 millions d’euros - SdPSP) ;
• une diminution de deux millions d’euros des dotations aux assemblées législatives fédé -
rales (et aux institutions qui y sont liées ; section 01 du budget – Dotations) ;
• une diminution de 1,0 million d’euros des crédits destinés à moderniser les administra -
tions fédérales.
Lors du conclave budgétaire du 26 avril 2014, le gouvernement a décidé d’augmenter les crédits alloués à l’aide de deuxième ligne (SPF Justice) et au transport diffus et combiné (SPF  Mobilité et Transports) de respectivement 7,5  millions d’euros et 8,3  millions d’euros. 
Ces augmentations ont été déduites des économies précitées.
Enfin, la Cour des comptes relève l’obligation de sous-utiliser les crédits à hauteur de 
819,0 millions d’euros et les diverses circulaires relatives à la prudence budgétaire et au 
blocage administratif des crédits.
Le gouvernement a décidé, durant la confection du budget initial de 2013, de porter à 
800 millions d’euros la sous-utilisation estimée dans le rapport de monitoring à 750 mil-
lions d’euros et de la rehausser à nouveau de 19,0 millions d’euros lors du conclave budgé -
taire du 12 juillet 2013. Pour réaliser cette sous-utilisation et d’autres mesures d’économie, les crédits d’engagement et de liquidation approuvés par le Parlement ont fait l’objet d’un blocage administratif
51 qui a été adapté régulièrement en cours d’année.
Bien que ces blocages administratifs (859,4 millions d’euros en crédits d’engagement et 
831,5  millions d ’euros en crédits de liquidation) aient été levés en janvier 2014, ils ont contri -
bué à rendre la sous-utilisation plus importante que prévu. La sous-utilisation pour les 
51 Circulaire	 du	26	mars	2013	relative	à	la	prudence	 budgétaire	 pour	l’année	budgétaire	 2013.	Le	blocage	administratif	
suppose	que	seule	une	partie	des	crédits	adoptés	par	le	Parlement 	est	dégagée. 	La	circulaire 	a	imposé	un	blocage	
de	2	%	des	crédits	de	personnel,	 de	15	%	des	crédits	de	fonctionnement	 et	de	20	%	des	dépenses	 d’investissement.	 62
dépenses primaires (hors les octrois de crédits)52 s’élève, en effet, à 1.553,1 millions d’euros 
en engagements (soit 3,13 % des crédits alloués) et à 1.317,2 millions d’euros en  liquidations 
(soit 2,67 % des crédits alloués). Ces montants dépassent clairement les 819,0 millions d’eu -
ros imposés.
En outre, à partir de septembre 2013, le conseil des ministres a veillé avec plus de rigueur 
au caractère obligatoire et inéluctable des dépenses, d’où le resserrement des procédures d’approbation de ces dépenses
53. Cette mesure a également contribué à la sous-utilisation 
des crédits, mais son incidence sur le budget est difficile à estimer.
L’incidence des blocages administratifs des crédits et de l’accroissement de la discipline et 
de la prudence budgétaire est examinée plus en détail dans le commentaire sur les princi -
pales sections du budget général des dépenses (point 4).
Dépenses en matière de sécurité sociale
Tableau 20 –  Relevé des mesures d’assainissement en matière de sécurité sociale (en millions d’euros)
Mesure Montant
Économie sécurité sociale 902,6
Soins de santé 57 7,2
Travail 325,4
Recettes en matière de sécurité sociale 91,6
Fraude	sociale 147,0
Total 1.141,2
L’exécution des mesures en matière de sécurité sociale est détaillée dans le Cahier 2014 
relatif à la sécurité sociale54.
52 Les	crédits	d’engagement	 et	de	liquidation	 non	utilisés	pour	les	dépenses	 primaires,	 y	compris	les	octrois	de	cré-
dits,	s’élèvent	 respectivement	 à	4.315,4	millions	d’euros	et	à	5.916,2	millions	d’euros.	Les	blocages	 administratifs	
n’ont	toutefois	 aucune	incidence	 sur	les	octrois	de	crédits,	dont	il	n’a	pas	été	tenu	compte	(pour	respectivement	
2.762,4	millions	d’euros	et	4.599,0	millions	d’euros)	lors	du	calcul	de	la	sous-utilisation	des	dépenses	primaires.
53 Circulaire	 du	10	septembre	 2013	complétant	 la	circulaire	 du	26	mars	2013	relative	à	la	prudence	 budgétaire	 pour	
l’année	budgétaire	2013.	
54 Cour	des	comptes,	 Cahier	2014	relatif	à	la	sécurité	sociale,	Chapitre	 2	–	Analyse	des	mesures	budgétaires,	 Bruxelles,	
septembre	2014,	p.	35-59.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 63
3.2.2	Réalisation	du	solde	de	financement
La différence entre les recettes et dépenses estimées et réalisées des administrations pu -
bliques fédérales est examinée ci-après.
Tableau 21 –  Comparaison entre le budget et la réalisation du solde de financement pour l’entité I  
en 2013 (en millions d’euros) 55
Recettes	fiscales 42.834,8 42.829,0 -5,8
Recettes	non	fiscales 7.086,9 11.672,8 4.585,9
Recettes (I) 49.921,7 54.501,8 4.580,1
Cellule d’autorité 16.437,9 13.739,4 -2.698,5
Cellule sociale 28.059,6 27.915,7 -143,9
Cellule	économique 4.651,9 4.428,4 -223,5
Autres 3.934,1 4.229,0 294,9
Sous-utilisation55-800,0 0,0 800,0
Dépenses (II) 52.283,5 50.312,5 -1.971,1
Charges d’intérêt État fédéral (III) 12.186,0 12.195,4 9,4
Solde budgétaire (IV)=(I) –(II) – (III) -14.547,8 -8.006,1 6.541,7
Corrections de passage État fédéral (V) 5.108,2 -1.564,7 -6.672,9
Solde de financement État fédéral (IV) - (V) -9.439,6 -9.570,8 -131,2
Sécurité sociale 0,0 -216,0 -216,0
Solde de financement entité I -9.439,6 -9.786,8 -347,2
Pour comparer le solde de financement inscrit au budget et celui réalisé, les dépenses telles 
qu’elles figurent dans l’exposé général du projet d’ajustement du budget 2013 ont été adap -
tées pour mieux correspondre à la méthode de calcul de l’ICN. Concrètement, les dépenses sont majorées des contributions RNB à l’Europe (+3,27 milliards d’euros) et des dépenses 
en matière d’octroi de crédits, de participations et de moyens de fonctionnement imputées à la section 51 – Dette publique (+0,66 milliard d’euros)
56. Aux charges d’intérêt de l’État 
fédéral viennent s’ajouter celles du fonds de vieillissement (+0,79  milliard d’euros). Le défi -
cit budgétaire mentionné dans le tableau s’élève par conséquent à -14,5 milliards d’euros. 
55 La	sous-utilisation	réalisée	est	de	o	dans	le	tableau,	car	elle	est	reprise	dans	les	dépenses	réalisées.
56 Dans	le	projet	d’ajustement	 du	budget	2013,	la	contribution	 RNB	(3,27	milliards	 d’euros)	et	les	moyens	de	fonc-
tionnement	 du	budget	de	la	dette	(0,05	milliard	d’euros)	ne	figurent	pas	dans	les	dépenses	 primaires,	 mais	sont	
reprises	comme	corrections	 de	passage	(voir	l’exposé	général,	tableau	20,	p.	38).	Les	dépenses	 en	matière	d’octrois	
de	crédits	et	de	participations 	de	la	section	51	(code	8)	ne	faisant	pas	partie	des	dépenses 	primaires, 	elles	n’ont	pas	
dû	être	corrigées	dans	le	cadre	du	calcul	du	solde	de	financement	inscrit	au	budget.	 64
Il est corrigé de 5,1 milliards d’euros57 pour obtenir le solde de financement inscrit au bud -
get de 9,44 milliards d’euros58.
Le solde budgétaire réalisé pour l’État fédéral est supérieur de 6,5 milliards d’euros aux 
estimations, étant donné que les recettes publiques ont été plus importantes que prévu 
(+4.580,1 millions d’euros) et que les dépenses primaires (en fonction d’une comparaison 
dont les chiffres ont été corrigés) ont été inférieures aux estimations (-1.971,1  millions d’eu -
ros).
Les recettes publiques plus élevées sont mises au compte des recettes non fiscales :
• la vente non budgétisée de la participation dans BNP-Paribas-Fortis (3.250,0 millions 
d’euros) ;
• la vente non budgétisée de l’ensemble du portefeuille de la banque résiduelle Royal Park Investments (RPI ; 718,2 millions d’euros) ;
• les recettes non budgétisées provenant du transfert à des institutions financières de la créance pour le bâtiment du Berlaymont
59 (635,6 millions d’euros).
Les dépenses primaires inférieures s’expliquent principalement par le non-paiement d’une partie de la contribution de la Belgique au FMI (1.847,7 millions d’euros) et par 
la  sous-utilisation importante des crédits de liquidation par rapport aux estimations 
(+517,2 millions d’euros)
60. En revanche, la contribution à l’Union européenne dépasse les 
montants inscrits lors du premier ajustement budgétaire (+249,2 millions d’euros)61.
Les charges d’intérêt réalisées au niveau de l’État fédéral ne s’écartent que légèrement des estimations effectuées lors du premier ajustement budgétaire.
Des corrections doivent également être apportées pour le calcul du solde de financement. 
Les participations et les octrois de crédits ne sont donc pas comptabilisés (voir le point V du tableau ci-avant). La différence de taille entre la correction estimée et la correction fi -
nale (-1.543,0 millions au lieu de +5.108,2 millions d’euros) s’explique surtout par :
d’une part, la neutralisation des opérations suivantes :
• la vente de la participation dans BNP Paribas Fortis (3.250 millions d’euros) ;
• la vente du portefeuille de la RPI (718,2 millions d’euros) ;
• le transfert précité de la créance sur le bâtiment du Berlaymont (635,2  millions d’euros)  ;
57 Le	tableau	20	de	la	p.	38	de	l’exposé	général	du	projet	d’ajustement	 du	budget	2013	fait	État	d’une	correction	 de	
passage	totale	de	0,39	milliard	d’euros.	La	différence 	avec	les	5,1	milliards	d’euros	inscrits	dans	le	tableau	21	pro-
vient	de	ce	que	ce	montant	 n’est	plus	amputé	des	dépenses	 qui	ne	sont	pas	reprises	dans	les	dépenses	 primaires,	
tandis	qu’il	est	majoré	par	la	neutralisation	 des	octrois	de	crédits	et	des	participations	 figurant	à	la	section	51,	ainsi	
que	par	les	charges	d’intérêt	du	fonds	de	vieillissement.	
58 Ce	montant	 coïncide	avec	le	solde	de	financement	 inscrit	pour	l’État	fédéral	dans	le	tableau	19	de	l’exposé	général	
du	projet	d’ajustement	du	budget	2013,	p.	38.
59 En	vertu	d’une	convention 	passée	en	2002,	la	Commission 	européenne 	rembourse 	à	l’État	belge	les	frais	d’acquisi -
tion	du	bâtiment	du	Berlaymont	pendant	27	ans.	
60 La	sous-utilisation 	réalisée	au	niveau	des	dépenses 	primaires 	(en	fonction 	d’une	comparaison 	dont	les	chiffres	ont	
été	corrigés) 	s’élève	à	1.317,2	millions	d’euros,	alors	que	la	sous-utilisation 	préconisée 	dans	le	premier	ajustement 	
du	budget	2013	était	de	800,0	millions	d’euros.
61 Cette	contribution	 supérieure	 au	montant	 inscrit	dans	le	budget	a	été	financée	 au	moyen	du	deuxième	 ajustement	
budgétaire	intervenu	en	décembre	2013	( Doc. parl. ,	Chambre,	DOC	53	3268/001). COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 65
D’autre part, la disparition de la neutralisation de la contribution au FMI budgétisée mais 
non réalisée (1.847,7 millions d’euros).
4 Commentaires de sections du budget général des dépenses
penses. Pour chaque section, un aperçu des crédits accordés et utilisés en 2013 est donné, avec leur degré de réalisation sur trois ans selon la nature économique des dépenses (per -
sonnel, fonctionnement et investissement, transferts).
Ces différentes catégories de dépenses font, au besoin, l’objet de commentaires généraux. 
Certains programmes ont donné lieu à des analyses particulières.
relèvent pas au sens strict de la catégorie des traitements et rémunérations : c’est le cas des primes syndicales (Chancellerie du Premier ministre), de certaines prestations sociales (Sécurité sociale) et des moyens octroyés aux services sociaux des différents SPF.
Section 02 – SPF Chancellerie du Premier ministre
Tableau 22 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2013 accordés (en millions d’euros)
Budget initial 108,4 108,5
Budgets ajustés -0,4 -0,4
Transferts 0,1 0,1
Total du budget 108,1 108,2
Crédits utilisés 100,1 103,7
Le taux d’utilisation des crédits de liquidation pour 2013 s’est élevé à 95,8 % (94,6 % 
en 2012). Ce taux global n’est toutefois pas représentatif du taux de réalisation des divers 
programmes.
En effet, si les crédits affectés aux dotations aux institutions biculturelles (programme 
02.31.2) sont réalisés à 99 %, ceux destinés à la communication externe (programme 02.31.1) 
ne le sont qu’à 35 %. Par prudence, la planification budgétaire tient compte d’une réserve 
pour rencontrer tant les besoins et décisions des cellules stratégiques du Premier ministre et du gouvernement fédéral que les imprévus liés aux circonstances (prestation de serment d’un nouveau souverain, communication de crise…)
62. Or, en 2013, des actions de communi -
cation importantes, qui avaient été planifiées, n’ont pas pu aboutir faute de décisions  (cam -
pagne d’information des citoyens, entreprises, institutions et autres groupes cibles sur les services que fournit l’autorité fédérale, nouvelle identité visuelle pour les autorités fédé -
rales et, enfin, point unique de contact des autorités fédérales).
62 Voir	les	missions	assignées	au	SPF	Chancellerie	par	l’arrêté	royal	du	15	mai	2001. 66
Tableau 23 –  Évolution 2011-2013 des dépenses par catégorie en fonction des codes SEC (en millions 
d’euros et en pourcentages)
dépenses2011 2012 2013
Personnel 33,532,2	% 35,0 34,1	% 34,6 33,4	%
Fonctionnement	et	
investissement14,914,3	% 12,6 12,3	% 14,6 14,0	%
Transferts de recettes et de capital55,753,5	% 55,0 53,6	% 54,5 52,6	%
Total 104,1 100 % 102,6 100 % 103,7 100 %
Transferts de recettes et de capital
Ces transferts concernent surtout des subsides aux institutions biculturelles fédérales comme le Théâtre royal de la monnaie, l’Orchestre national de Belgique et le Palais des beaux–arts. Le conseil des ministres du 30 novembre 2012 avait autorisé une augmentation 
de crédit en faveur de ces institutions
63. Néanmoins, des blocages administratifs à hau -
teur de 738.000 euros ont gêné la liquidation de ces dépenses et les crédits ont été réduits 
de 184.000 euros lors du premier ajustement budgétaire. De ce fait, le montant des dé -
penses 2013 est légèrement inférieur à celui de 2012.
Section 04 – SPF Personnel et Organisation (P&O)
Tableau 24 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2013 accordés (en millions d’euros)
Budget initial 53,7 53,4
Budgets ajustés -0,6 -0,6
Transferts 1,5 1,5
Total du budget 54,6 54,3
Crédits utilisés 48,9 48,8
Les crédits de liquidation pour 2013 ont été utilisés à concurrence de 89,9 % (88,1 % en 2012). 
L’examen de la réalisation de l’ensemble des programmes d’activités et des diverses alloca -
tions de base montre toutefois une situation contrastée.
Ainsi, les crédits alloués aux dépenses permanentes pour achat de biens non durables et de 
services64 n’ont été réalisés qu’à raison de 32 %. Pourtant, alors que le crédit initialement 
63 Augmentation	 de	405.258	euros	sur	l’article	budgétaire	 02.31.20.41.40.21	 (subside	 au	Théâtre	royal	de	la	mon-
naie),	de	92.160	euros	sur	l’article	budgétaire	 02.31.20.41.40.22	 (subside	 à	l’Orchestre	 national	 de	Belgique)	 et	
de	152.582	euros	sur	l’article	budgétaire 	02.31.20.41.40.25 	(subside	à	la	société	anonyme 	de	droit	public	à	finalité	
sociale	Palais	des	beaux-arts).
64 Article	budgétaire	31.01.121101. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 67
octroyé s’élevait à 272.000 euros, il a été porté à 469.000 euros en cours d’année65 pour 
financer une étude concernant le projet Fedoclean66. L’étude n’a toutefois pas été réalisée.
Tableau 25 –  Évolution 2011-2013 des dépenses par catégorie en fonction des codes SEC (en millions 
Personnel 20,5 37,6	% 20,338,9	% 19,9 40,8	%
investissement18,5 33,9	% 16,531,6	% 12,4 25,4	%
Transferts de recettes et de capital15,5 28,5	% 15,429,5	% 16,5 33,8	%
Total 54,5 100 % 52,2 100 % 48,8 100 %
Par rapport à 2012, le total des crédits de liquidation utilisés par le SPF P&O a diminué de 
près de 10 %, avec des différences notables selon le type de dépenses. Cette diminution de 
3,4 millions d’euros en chiffres absolus résulte avant tout d’une diminution correspondante 
des crédits de liquidation octroyés.
Malgré une diminution en chiffres absolus par rapport à 2012, les dépenses de personnel 
représentent une part plus importante du budget 2013 global suite à la diminution des dé -
penses de fonctionnement et d’investissement. Cette diminution s’explique notamment par le transfert intégral des crédits dédiés à la réalisation du projet e-HR du SPF P&O vers le SPF Technologie de l’information et de la communication (Fedict) alors qu’une faible partie des agents affectés à ce projet (trois) étaient mutés. L’essentiel de l’expertise et des connaissances du projet e-HR est resté au sein du SPF P&O.
Les dépenses de fonctionnement et d’investissement, qui représentent un quart des dépenses globales du SPF P&O, diminuent par rapport aux années précédentes. Cette réduction s’explique avant tout par la prise en charge du programme e-HR (programme 04-31-5) par Fedict à partir de 2013
67 et par la sous-utilisation des crédits affectés à la re -
forme et la modernisation de l’administration68. Le projet e-HR est commenté à la section  
05 – SPF Fedict.
65 Arrêtés	royaux	des	13	et	24	juin	2013	portant	répartition	 partielle	 du	crédit	provisionnel	 inscrit	au	programme	
	03-41-1.
66 Ce	projet	vise	à	réunir	sous	la	forme	d’un	service	administratif	 à	comptabilité	 autonome	 tout	le	personnel	 de	net-
toyage	de	l’administration	 fédérale	 ainsi	qu’à	centraliser	 les	contrats	 pour	les	services	de	nettoyage	 des	firmes	
privées	pour	augmenter	l’efficacité	et	réaliser	des	économies.
67 Décision	du	conseil	des	ministres	du	30	novembre	2012.
68 Allocation	de	base	04.31.10.12.11.52	-	Réforme	et	modernisation	de	l’administration . 68
Utilisation des crédits destinés à la réforme et à la modernisation de l’administration
De manière générale, la réduction des crédits ainsi que les blocages administratifs ont eu un impact négatif sur l’évolution de la plupart des projets de modernisation de l’adminis -
tration fédérale. Les investissements nécessaires n’ont pas pu être effectués au moment opportun.
Ainsi, les 6,18  millions d’euros inscrits au budget initial 2013 pour cette modernisation ont 
été ramenés à 5,8  millions d’euros à la suite du premier ajustement budgétaire, d’un trans -
fert et d’une redistribution. Le conseil des ministres du 12 juillet 2013 a également réduit 
les crédits affectés à la modernisation de l’administration, et des blocages administratifs (1,437 million d’euros) ont ralenti ou empêché l’utilisation de ces mêmes crédits
69.
Le taux de réalisation de l’allocation de base dédiée à la modernisation de l’administration s’élève ainsi à 75,4 %. Les projets dont la réalisation était prévue en 2013 sont repris dans la 
justification du budget général des dépenses
70 du SPF P&O. Ils ont été réalisés comme suit :
• La plateforme e-procurement  de publication et d’adjudication électronique des mar -
chés publics  a été rendue peu à peu obligatoire pour les départements à partir de janvier 
2013. À terme, tous les marchés publics fédéraux devraient être entièrement traités de façon électronique, de la publication du marché jusqu’à son adjudication.
Le SPF P&O et le SPF Budget et Contrôle de la gestion ont par ailleurs été chargés d’éla -
borer une interface entre e-procurement et Fedcom. Le but était de relier les processus de marchés publics et les processus de comptabilité et de facturation
71.
Si la plateforme e-procurement est utilisée par tous les départements, il reste à la déve -
lopper pour répondre aux directives européennes en matière de marchés publics. La réduction des crédits a retardé les adaptations nécessaires.
• La troisième et dernière phase du support électronique aux plans de personnel SEPP , qui 
devait permettre la maintenance et l’assistance, n’a pu être développée qu’avec plusieurs mois de retard par rapport au planning initial.
• Le système centralisé d’évaluation du personnel Crescendo  a été développé au départ 
pour environ 5.000 utilisateurs potentiels. Toutefois, le nombre d’utilisateurs a progres -
sé de manière exponentielle avec l’adoption de la nouvelle réglementation sur l’évalua -
tion des agents en septembre 2013
72. La réduction des moyens budgétaires a ralenti le 
développement du projet. Il nécessite en effet d’investir tant en matériel (serveurs sup -
plémentaires pour « absorber » les nombreux utilisateurs) qu’en développement propre -
ment dit (par exemple, pour intégrer la nouvelle réglementation dans l’outil). Le manque de crédits a freiné le recours à des consultants, alors qu’il fallait des ressources humaines supplémentaires – surtout en informatique – pour assurer les développements requis 
dans les délais.
69 Lors	de	l’examen	 du	projet	de	budget	2014,	la	Cour	a	par	ailleurs	signalé	que	les	justifications	 du	budget	général	
des dépenses  ne	permettent 	pas	de	s’assurer 	que	des	crédits	suffisants 	ont	été	inscrits	pour	poursuivre 	en	2014	la	
modernisation	de	l’admi 	nistration	prévue	dans	la	note	de	politique	générale.	
70 Doc. parl. ,	Chambre,	 17	décembre	 2012,	DOC	53	2523/005,	 Justification	 du	budget	général	des	dépenses	 pour	l’an-
née	budgétaire	2013,	p.32-34.
71 Doc. parl. ,	Chambre,	 20	décembre	 2012,	DOC	53	2586/006,	 Note	de	politique	 générale	 du	secrétaire	 d’État	à	la	
Fonction	publique	et	à	la	Modernisation	des	services	publics,	p.	7.
72 Arrêté	royal	du	24	septembre	2013	relatif	à	l’évaluation	dans	la	fonction	 publique	fédérale. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 69
• Les commandes pour la réalisation du magazine du fonctionnaire Fédra  ont pu être 
effectuées pour 2013, mais le contrat d’impression papier a été résilié. Fédra sera diffusé 
sous forme électronique dès 2014.
• Publiato  est une plateforme développée en collaboration avec le Fonds des accidents du 
travail et le SPF Santé publique. Elle permet de déposer une déclaration électronique sur le portail du Fonds des accidents du travail ainsi que d’y encoder la décision d’accepta -
tion ou de refus. Le projet a été réalisé comme prévu.
Transfert de recettes et de capitalCes dépenses ont augmenté de 1,1 million d’euros en 2013 en raison de la dotation accrue af -
fectée au Selor (14,5 millions d’euros, contre 13,2 en 2012 et 13,4 en 2011)
73. Plus de 1,2 million 
d’euros ont été redistribués à partir de la provision interdépartementale vers la dotation de Selor pour financer les projets « Recruter et Engager »
74.
Section 05 – SPF Technologie de l’information et de la communication (Fedict)
Tableau 26 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2013 accordés (en millions d’euros)
Budget initial 52,5 40
Budgets ajustés -0,5 -0,5
Transferts 0,5 0,5
Total du budget 52,5 40
Crédits utilisés 24,4 30
Le taux d’utilisation des crédits de liquidation pour 2013 s’est élevé à 75 % (79,4 % en 2012). 
Il est toutefois peu représentatif des différents programmes opérationnels du SPF. En effet, le programme 05.31.1 qui concerne la technologie de l’information et de la communication est réalisé à 82,9 %, alors que le programme 05.31.2 dont relèvent les dépenses e-HR
75 ne 
l’est qu’à 50,8 %.
73 Décision	du	conseil	des	ministres	du	11	janvier	2013.
74 Ces projets permettent	 une	diminution	 drastique	 des	délais	de	sélection,	 de	recrutement	 et	d'engagement,	 une	
plus	grande	autonomie	et	transparence	pour	le	client	et	une	réduction	de	la	charge	administrative	de	travail.
75 L’objectif	 principal	 de	ce	projet	est	une	réduction	 des	coûts	et	une	gestion	organisationnelle	 plus	efficace	du	per-
sonnel. 70
Tableau 27 –  Évolution 2011-2013 des dépenses par catégorie en fonction des codes SEC (en millions 
Personnel 2,7 9,1	% 2,79,8	% 2,89,4	%
investissement26,5 89,6	% 24,890,2	% 27,190,6	%
Transferts de recettes et de capital0,4 1,3	% 0,0 0,0
Total 29,6 100 % 27,5 100 % 29,9 100 %
Ces dépenses ont augmenté de plus de deux millions d’euros en 2013 en raison, notamment, du transfert des crédits e-HR du SPF P&O au SPF Fedict (programme 05-31-2)
76.
Projet e-HR77
Ce projet consiste à doter l’administration d’une application informatique qui automatise les processus communs de gestion et d’administration du personnel afin d’amener une réduction des coûts et une gestion organisationnelle plus efficace des services publics fédé -
raux. D’abord confié au SPF P&O, ce projet a été entamé en mai 2007 et transféré à Fedict en 2013.
Seule la moitié des crédits de liquidation octroyés au projet a été utilisée. En effet, le vote 
tardif du budget initial 2013 a retardé le transfert du crédit disponible, qui n’a pu être utilisé qu’à partir de mai 2013. De même, les montants transférés à partir de la provision interdé -
partementale concernant, entre autres, des projets Optifed
78 n’ont pas été utilisés79.
Concernant la gestion du projet, en 2013, seules les activités et dépenses strictement néces -
saires ont été exécutées en attendant la création d’un secrétariat social auquel tous les SPF pourraient faire appel pour administrer leur personnel et les salaires. Cette création n’a été finalisée que fin 2013.
L’article 2.05.2 du budget général des dépenses permet d’octroyer une allocation de fonc-tionnement à l’ASBL Egov. Créée en 2001, cette ASBL est une initiative publique qui met 
76 Articles	budgétaires	 31.20.121155	 (achats	de	biens	non	durables	 et	de	services	e-HR	:	2,3	millions	d’euros	en	crédits	
d’engagement	 et	4,7	millions	en	crédits	de	liquidation)	 et	31.20.742255	 (achats	de	biens	durables	 e-HR	:	0,4	million	
d’euros	en	crédits	d’engagement	et	0,9	million	en	crédits	de	liquidation).
77 Voir	Cour	des	comptes,	170e	Cahier,	Volume	I,	p.	309-314.
78 Optifed	est	le	programme	 fédéral	de	performance	 qui	a	pour	objectif	de	réaliser	des	économies	 et	d’améliorer	 le	
fonctionnement	 du	pouvoir	fédéral	grâce	à	une		collaboration	 plus	étroite	entre	les	services	publics	fédéraux.	 Il	
identifie	les	bonnes	pratiques 	de	performance 	du	pouvoir	fédéral	en	vue	de	les	appliquer 	sous	la	forme	de	projets	
au	plus	grand	nombre	possible	de	services.
79 Arrêté	royal	du	24	juin	2013	octroyant 	335.000	euros	pour	l’action	autour	de	l’e-government 	et	25.000	euros	pour	
l’investissement	TIC	dans	le	cadre	de	l’e-government. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 71
des spécialistes en informatique à la disposition des différents services publics qui en font 
partie. L’ASBL n’a néanmoins reçu aucun subside, alors qu’un crédit initial était inscrit au budget 2013, tant en engagement qu’en liquidation, pour environ 450.000 euros. Le crédit destiné à cette ASBL a été utilisé à hauteur de 400.000 euros en 2010 et en 2011, mais il ne 
l’a pas été en 2012 ni 2013. La nécessité d’une inscription récurrente au budget n’a pas été justifiée.
Section 12 – SPF Justice
Tableau 28 – Crédits d’engagement et de liquidation 2013 accordés (en millions d’euros)
Budget initial  1.902,5  1.902,1
Budgets ajustés  -3,4  -3,6
Transferts AR  20,3  23,4
Total du budget  1.919,4  1.921,9
Crédits utilisés 	 1.867,7 	 1.872,5
En 2013, le SPF Justice a utilisé 99,8 % de ses crédits disponibles.
Tableau 29 –  Évolution 2011-2013 des dépenses par catégorie en fonction des codes SEC (en millions 
Montant % Montant % Montant %
Personnel 1.307,4 72,0	% 1.336,1 72,1	% 1.366,7 73,0	%
Fonctionnement	
et	investissement390,8 21,5	% 392,721,2	% 382,620,4	%
Transferts de recettes et de capital116,9 6,4	% 125,0 6,7	% 123,1 6,6	%
Octroi de crédits 0,20,0	% 0,10,0	% 0,10,0	%
Total 1.815,3 100	% 1.853,8 100 % 1.872,5 100 %
Les dépenses de personnel ont augmenté de plus de 30 millions d’euros par rapport à 2012, malgré les mesures d’économie (22,7 millions d’euros) et le blocage administratif (19,6 mil -
lions d’euros). Cette augmentation est due principalement à la hausse des crédits pour :• les établissements pénitentiaires (+21,5 millions d’euros) afin de maintenir le cadre du 
personnel surveillant et technique à 7.055 unités et en raison de l’ouverture des nouvelles prisons à Marche-en-Famenne, Beveren et Leuze-en-Hainaut. Par ailleurs, une année complète de crédits était encore nécessaire pour les détenus à Tilburg (42,0 millions 
d’euros) ; 72
• les maisons de justice (+2,8 millions d’euros) afin de résorber les listes d’attente ; 
• l’ordre judiciaire (+5,3 millions d’euros) pour la création des tribunaux de comparution 
immédiate, pour la réforme de l’arrondissement judiciaire de Bruxelles-Halle-Vilvoorde 
et pour les mesures de lutte contre la fraude fiscale ;
• l’indexation des crédits (+35,4 millions d’euros).
Au cours de l’année, les crédits pour dépenses de personnel ont été dépassés à plusieurs reprises, notamment ceux relatifs aux dépenses de personnel de la magistrature. Ces dépas -
sements de crédits sont principalement la conséquence des mesures d’économie linéaires, de l’octroi tardif des crédits pour financer l’arriéré en matière de primes de compétence
80 
et de la réforme de l’arrondissement judiciaire de Bruxelles.
La Cour des comptes relève que, début 2014, 1.500 membres du personnel de l’ordre judi -
ciaire figuraient encore sur une liste d’attente pour suivre des formations certifiées néces -
saires à l’octroi de ces primes. L’incidence financière est estimée à cinq millions d’euros 
d’arriérés et à 3,5 millions d’euros de dépenses récurrentes qui viendront alourdir les cré -
dits de personnel au cours des prochaines années81.
Bien que, lors de la confection du budget initial, les crédits aient été augmentés notamment pour les établissements pénitentiaires (11,3 millions d’euros) et l’ordre judiciaire (2,8 mil-
lions d’euros) et aient été indexés (7,9 millions d’euros), les dépenses de fonctionnement et d’investissement diminuent de dix millions d’euros par rapport à 2012. La diminution est principalement due aux mesures d’économie (24 millions d’euros) et au blocage adminis -
tratif des crédits (19,5 millions d’euros).
La diminution des dépenses de fonctionnement et d’investissement cache cependant le 
problème toujours croissant des déclarations de créances impayées et de leur report aux années budgétaires suivantes. Le SPF Justice estime l’insuffisance des crédits de liquidation pour 2013 à plus de 70 millions d’euros. Il n’en existe aucun inventaire complet parce que 
le SPF Justice n’utilise pas encore le système comptable Fedcom dans sa totalité. Les prin -
cipales insuffisances se situent au niveau des programmes 12.51.3 « Expertises médicales et 
médico-psychosociales et les soins de santé » (Direction générale des établissements péni -
tentiaires) et 12.56.0 « Programme de subsistance » (pouvoir judiciaire ordinaire).
Les créances des prestataires impayées pour des soins médicaux aux détenus et internés 
(programme 12.51.3)
82 pour l’année 2013 s’élevaient à près de 21 millions d’euros83, soit près 
de 80 % du crédit utilisé en 2013. Ce transfert de créances hypothèque lourdement la marge 
de manœuvre politique pour les prochaines années. En 2014, les prestataires de soins ne seront pas davantage payés à temps. Pour résoudre ce problème, la ministre de la Justice a 
80 L’arrêté	royal	du	26	décembre	2013	a	alloué	8,3	millions	d’euros	depuis	la	provision	interdépartementale.
81 L’ordre	judiciaire	 a	adhéré	 tardivement	au	 système	des	primes	de	compétence,	ce	qui	est	à	l’origine	d’un	arriéré	 de	
paiement.
82 Au	contraire	 des	chiffres	cités	dans	l’article	«	Dépenses	 relatives	 aux	soins	médicaux	 dispensés	 aux	détenus	»,	de	la	
partie	III	du	présent	Cahier,	les	chiffres	mentionnés	ici	concernent	tant	les	détenus	que	les	internés.
83 Ce	montant	 comprend	 l’arriéré	de	factures	relatives	 aux	prestataires	 de	soins	(3,1	millions	d’euros),	 aux	cotisations	
de	mutualité	 2011-2013	 (3,3	millions	d’euros),	 à	l’Inami	(1,8	million	d’euros)	et	aux	institutions	 de	soins	(12,4	mil-
lions	d’euros). COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 73
annoncé une rationalisation de la gestion budgétaire84. Le département a élaboré des me -
sures d’économie à hauteur de 2,4 millions d’euros. La Cour des comptes observe toutefois 
que ces mesures n’ont été imposées que vers la fin de l’année 2013 et qu’elles ne seront donc effectives qu’à partir de 2014
85.
Le crédit pour les frais de fonctionnement du personnel des greffes et parquets (allocation de base 12.56.02.121101) a été ramené en cours d’année de 62,5 millions d’euros à 59,0 mil-
lions. Fin 2013, 19,1 millions d’euros de factures impayées ont cependant encore été reportés à 2014. La marge de manœuvre politique pour les prochaines années s’en trouve une nou -
velle fois rétrécie.
Les créances introduites pour frais de justice (allocation de base 12.56.03.121140) augmen -
tent considérablement. Sur les 97,2 millions d’euros dépensés en 2013 au titre des frais de 
justice, 27,2 millions d’euros ont été consacrés au paiement de factures de 2012 et avant. 
Fin 2013, 32,7 millions d’euros de factures impayées ont été reportés, ce qui représente 30 % 
du budget de 2014. Le relevé du déficit en matière de frais de justice est cependant loin d’être complet. En effet, les factures de 2013 des prestataires introduites auprès des greffes et parquets (frais de justice urgents), mais qui n’ont pas encore été enregistrées et approu -
vées ne sont pas comprises. Les factures d’écoutes téléphoniques pour 2012 (11,9 millions 
d’euros) ont été en grande partie reportées à 2014, et seront donc probablement majorées d’indemnités de retard.
Le gouvernement et la ministre de la Justice ont déjà pris diverses initiatives en vue d’opti -
maliser la gestion. Ainsi, le nombre d’arrondissements judiciaires a été réduit à douze
86 et 
les crédits de fonctionnement des arrondissements judiciaires seront décentralisés87. Une 
grande responsabilité budgétaire est confiée aux nouveaux arrondissements judiciaires et 
un contrat de gestion sera conclu avec chacun d’eux. La Cour des comptes signale toutefois que l’article de loi
88 qui règle le transfert des moyens et les modalités du contrat de gestion 
n’est pas encore d’application et que sa mise en œuvre requiert encore une concertation. Les conséquences budgétaires de ces réformes manquent par conséquent encore de clarté.
La majeure partie des transferts de recettes et de capital est destinée à l’indemnisation d’avocats qui offrent une aide juridique (l’assistance dite pro deo ; programme 12.56.1). Lors 
du premier ajustement du budget de l’année 2013, les crédits pour l’aide de deuxième ligne
89 
et les prestations Salduz90 ont été majorés de 6,8  millions d’euros pour passer à 85,2  mil-
lions d’euros. En 2012, ce crédit s’élevait toutefois à 87,0 millions d’euros. La différence 
84 Doc. parl. , Chambre,	DOC	53	2586/027,	p.	11.	
85 Cour	des	comptes, 	«	Dépenses 	relatives	aux	soins	médicaux 	et	non	médicaux 	dispensés 	aux	internés	»,		170e	Cahier,	
Volume	I,	p.	325-332.
86 Loi du 1er	décembre	2013	 portant	réforme	des	 arrondissements	 judiciaires	 et	modifiant	 le	code	judiciaire	en	 vue	de	
renforcer	la	mobilité	des	membres	de	l’ordre	judiciaire.	
87 Loi	du	18	février	2014	relative	à	l’introduction	d’une	gestion	autonome	pour	l’organisation	judiciaire.
88 Article	27	de	la	loi	du	18	février	2014	précitée.
89 L’aide	de	deuxième	 ligne	est	accordée	 aux	justiciables	 dont	le	revenu	se	situe	sous	certaines	 limites	et	comprend	 les	
conseils	juridiques	complets,	l’aide	et	la	représentation,	dans	le	cadre	ou	non	d’une	procédure.
90 La	législation	 «	Salduz	»	a	intégré	en	droit	belge	les	règles	européennes	 relatives	 à	l’assistance	 d’un	avocat	dès	
la	première	 audition	 par	un	juge	d’instruction	 et	lors	de	certaines	 auditions	 de	police.	Un	service	de	permanence	
veille	à	ce	que	les	suspects	puissent	consulter	un	avocat	dans	les	deux	heures. 74
explique presque entièrement la diminution de deux millions d’euros des transferts de 
recettes et de capital par rapport à 2012.
La ministre de la Justice a été chargée de réorganiser l’assistance de deuxième ligne. Un 
contrôle plus précis des revenus du demandeur, une optimalisation des contrôles par les bureaux d’aide juridique et l’introduction d’un ticket modérateur sur les frais d’avocat constituent les points essentiels de cette réforme. Les recettes devraient être utilisées pour le financement de l’aide de deuxième ligne. Il n’existe toutefois pas encore d’accord poli -
tique au sujet des réformes proposées, ce qui ne permet pas d’apprécier clairement leur incidence budgétaire
91.
Observations sur les crédits octroyés provenant de la provision interdépartementaleLe 19 avril 2013, le conseil des ministres a adopté douze projets Optifed du SPF Justice. Un crédit de dix millions d’euros a été octroyé en vue de leur financement depuis la provision 
interdépartementale.
Les projets Optifed ambitionnent d’améliorer le fonctionnement au quotidien du départe -
ment, sans chiffrer pour autant leurs résultats immédiats. Les crédits Optifed sont cepen -
dant utilisés en grande partie pour continuer à financer des projets existants plutôt que 
pour les optimaliser. Il s’agit, par exemple, de l’octroi de 1,7 million d’euros à l’extension de la capacité de placement sous bracelet électronique, de 1,5 million d’euros pour l’extension 
de la capacité d’écoutes téléphoniques et de 6,1 millions d’euros pour divers projets d’infor -
matisation. La Cour des comptes remarque qu’une grande partie de ces projets entraîneront des frais fixes (notamment des dépenses de personnel), alors que le financement à partir de la provision interdépartementale est jusqu’à présent de nature temporaire. Si les projets sont menés à bien, ces dépenses devront probablement être imputées aux crédits existants.
À l’inverse de 2012, les effets retour de ces projets n’ont pas fait l’objet d’une estimation 
en 2013. Selon le SPF, les revenus financiers de ces projets sont difficiles à calculer. C’est 
pourquoi certains effets retour de ces projets estimés dans le budget des voies et moyens ne sont pas réalisés, ou ne le sont qu’en partie. C’est le cas, par exemple, du projet Optifed relatif à l’Organe central pour la saisie et la confiscation (OCSC) - programme 12.56.4 – auquel 0,2 million d’euros a été accordé. Lors du conclave budgétaire du 26 avril 2013, une 
recette supplémentaire de 9,2 millions d’euros a été inscrite au budget des voies et moyens à la suite, notamment, de ces moyens supplémentaires
92. Bien que l’OCSC ait effectivement 
traité plus de dossiers, la recette totale n’a été que de 28,8 millions d’euros, soit 63,7 % du 
montant estimé de 45,2 millions d’euros.
91 Le	conseil	des	ministres	 du	3	mai	2013	a	adopté	un	projet	de	loi	réformant	 l’aide	juridique.	 Ce	projet	a	reçu	l’avis	
positif	du	Conseil	d’État	le	10	juin	2013.
92 Voir	l’ajustement	 du	budget	des	voies	et	moyens	du	SPF	Finances	 –	Recettes	 de	capital	–	Administration	 des	do-
maines	–	Article	18.02.22.58.20.01.	 Un	crédit	de	45,2	millions	d’euros	était	inscrit	dans	le	budget	initial	2014.	Lors	
de	la	confection	 du	budget	ajusté,	l’administration	 a	proposé	de	réduire	les	recettes	de	9,2	millions	d’euros	et	de	
n’inscrire	 donc	que	36	millions	d’euros.	Au	cours	du	conclave	 budgétaire	 sur	l’ajustement	 du	budget,	ces	recettes	
ont	à	nouveau	été	portées	à	45,0	millions	d’euros. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 75
Section 13 – SPF Intérieur
Tableau 30 –  C rédits d’engagement et de liquidation accordés en 2013 (en millions d’euros)
Budget initial 	 868,0	 862,5
Budgets ajustés 	 6,8	 6,2
Transferts	depuis	les	provisions 	interdépartementales 	 5,5	 16,1
Crédits	variables	(relèvement	des	plafonds) 	 1,0	 14,7
Total du budget  891,3  899,5
Crédits utilisés 	 788,1	 813,8
Le SPF Intérieur a utilisé ses crédits à hauteur de 90,5 % en 2013 pour 91,2 % en 2012. La 
principale diminution se situe au niveau des crédits de fonctionnement et d’investissement 
(de 83,3 % à 80,5 %), qui reculent aussi nettement en termes absolus comparés à 2012 (de 
116,2 millions d’euros à 97,9 millions d’euros), et à celui des crédits pour les transferts de recettes et de capital (de 89,5 % à 88,3 %).
Tableau 31 –  Évolution 2011-2013 des dépenses par catégorie en fonction des codes SEC (en millions 
Personnel 253,740,7	% 270,035,3	% 281,0 34,5	%
investissement79,212,7	% 96,012,5	% 78,8 9,7	%
Transferts de recettes et de capital289,646,5	% 399,852,2	% 453,9 55,8	%
Octroi de crédits 0,00,0	% 0,00,0	% 0,04 0,0	%
Dépenses non ventilées	et	dépenses	d’intérêt0,60,1	% 0,10,0	% 0,02 0,0	%
Total 623,1 100 % 765,9 100 % 813,8 100 %
En 2013, les dépenses de personnel ont augmenté de 11,o millions d’euros malgré leur blo -
cage administratif à concurrence de 5,9 millions d’euros. La progression est presque tota -
lement due au recrutement en 2013 de 212 opérateurs téléphoniques ; le reste étant lié à 
l’indexation générale des dépenses de personnel.
Avant 2013, les centres communaux de secours (« 100 ») occupaient 109 opérateurs. Ils ont 
été fédéralisés en 2013. Les frais de personnel accrus pour les opérateurs dans le budget ont ainsi pu être compensés par une diminution de 6,6 millions d’euros des remboursements 
aux communes des frais de personnel des centres de secours 100 (voir plus loin les transferts de recettes et de capital). 76
Les dépenses de fonctionnement et d’investissement ont diminué de 17,2 millions d’eu -
ros en 2013. C’est la conséquence principale de la sous-utilisation imposée de 11,8 millions 
d’euros et de la disparition des opérations en vue de l’introduction d’un système de vote automatisé : -6,7 millions d’euros en liquidation par rapport à 2012.
Les transferts de recettes et de capital ont progressé de 54,1 millions d’euros en 2013. Cette augmentation, comme celle plus importante encore de 2012, est due en grande partie aux moyens supplémentaires destinés au financement de Bruxelles et à l’exécution de la pre -
mière phase du financement « correct » des institutions bruxelloises dans le cadre de la 
sixième réforme de l’État (+78,7 millions d’euros en 2013). De surcroît, des moyens supplé -
mentaires ont été octroyés aux prézones opérationnelles  dans la prolongation de la réforme 
de la Sécurité civile (+7,2 millions d’euros en liquidations) et les dépenses sur les crédits 
 limitatifs, qui étaient auparavant imputées au fonds des bâtiments de police
93, ont augmen -
té de 13,8 millions d’euros94. Enfin, les indemnités de réparation des dommages de guerre 
ont progressé de 7,7 millions d’euros, par transfert de moyens depuis la provision interdé -
partementale95.
Simultanément, les crédits ont subi un blocage global de 15,3 millions d’euros (en 
liquidations) à la suite de la sous-utilisation générale imposée.
Le crédit total de 46,5 millions d’euros pour dotations à la SA Astrid n’a été utilisé en 2013 
qu’à hauteur de 2,7 millions d’euros. Seules les dotations pour investissement ont été oc-troyées. En 2012, ces dotations s’élevaient encore à 40,3 millions d’euros. Le crédit des -
tiné aux dotations pour frais de fonctionnement et d’investissement dérivait du contrat de gestion existant avec cette SA de droit public, toujours en renégociation avec l’État, mais a été jugé en grande partie superflu en raison des réserves de trésorerie considérables de cette SA. Le crédit de 36,1 millions d’euros a été entièrement bloqué, d’une part, à la suite d’une mesure d’économie prise lors du contrôle budgétaire en 2013 (23 millions d’euros) et, d’autre part, en compensation du déblocage de crédits en faveur de la police fédérale (dans la section 17 du budget : 13,2 millions d’euros).
La dotation au service de l’État à gestion séparée qui confectionne les cartes d’identité élec-
troniques a elle aussi diminué (-5,1 millions d’euros). Cette dotation a pu être abandonnée en 2013 pour éviter que l’excédent budgété du service atteigne 25 millions d’euros fin 2013.
93 Le	fonds	des	bâtiments	de	 police	est	confronté	 depuis	des	années	à	 des	problèmes	de	 financement	 structurels.	 Il	a	
donc	été	impossible	 d’effectuer	 les	paiements	 légaux	qui	découlent	 de	l’application	 du	mécanisme	 de	correction	
instauré	lorsque	les	bâtiments	 de	l’ancienne	 gendarmerie	 ont	été	transférés	 aux	communes	 et	aux	zones	de	police	
pluricommunales. 	Lors	du	contrôle 	budgétaire 	en	2013,	il	a	donc	été	décidé	de	supprimer 	le	fonds	et	d’inscrire 	les	
dépenses	pour	2013	à	un	crédit	limitatif	(allocation	de	base	13.56.90.43.51.02	 « Bâtiments	de	police  »).
94 Compte	tenu	des	arriérés	de	la	période	2006-2009 	et	du	fait	qu’en	2012,	seulement 	0,7	million	d’euros	a	été	liquidé,	
14,5	millions	d’euros	ont	été	liquidés	en	2013.	Pour	le	paiement	 des	arriérés,	7,4	millions	d’euros	ont	été	transférés	
depuis	la	provision 	interdépartementale.
95 Il	s’agit	d’indemnités 	pour	la	réparation 	de	biens	d’utilité	publique 	endommagés 	pendant	la	deuxième 	guerre	mon-
diale	et	qui	n’ont	jamais	été	restaurés. 	Le	paiement 	de	2013	était	en	grande	partie	la	conséquence 	d’arrêts	qui	ont	
tranché	des	litiges	relatifs	à	ces	dommages	avec	quelques	pouvoirs	locaux.		 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 77
Par ailleurs, le remboursement aux communes des frais de personnel pour les centres de 
secours 100 a diminué de 6,6 millions d’euros (voir le paragraphe consacré aux dépenses de personnel ci-dessus).
Réforme de la Sécurité civile
Lors du contrôle budgétaire de 2013, un plan de financement a été adopté qui fixait un cadre budgétaire restrictif pour la poursuite de la réforme de la Sécurité civile. Cette réforme ne peut continuer à se déployer qu’à partir de 2014 et les communes peuvent déterminer elles-mêmes dans quelle mesure elles souhaitent ou peuvent en supporter les coûts. Un nouveau plan de financement a été adopté début 2014. Il comprend pour 2014 une dotation supplé -
mentaire en faveur des 34 zones de secours (qui succèdent aux prézones opérationnelles dans le cadre de la réforme de la Sécurité civile) de 19,6 millions d’euros. Cette dotation supplémentaire pourrait s’élever à 102,3 millions en 2018 selon le plan.
Section	14	–		Affaires	étrangères,	Commerce 	extérieur 	et	Coopération 		 
au	développement
Tableau 32 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2013 accordés (en millions d’euros)
Budget initial 2.002,2 1.854,2
Budget ajusté -33,6 -33,3
Transferts -2,7 -2,7
Adaptation plafonds 7,8 7,8
Total du budget 1.973,7 1.826,0
Crédits utilisés 1.678,1 1.600,1
Le taux d’utilisation des crédits de liquidation pour 2013 s’est élevé à 87,6 %.
Mis à part les crédits relatifs aux organes stratégiques et de gestion et compte tenu des cré -
dits variables, le taux moyen d’utilisation des crédits relatifs aux programmes des Affaires 
étrangères et du Commerce extérieur est de 88,6 % (contre 89,4 % en 2012). Les taux moyen 
d’utilisation des crédits de la Coopération au développement est de 87,1 % (contre 73 % 
en 2012). 78
Tableau 33 –  Évolution 2011-2013 des dépenses par catégorie en fonction des codes SEC (en millions 
Personnel199,0 10,7	% 192,1 13,0	% 191,2 11,9	%
investissement85,3 4,6	% 89,4 6,0	% 87,3 5,5	%
Transferts de recettes et de capital1.460,3 78,2	% 1.184,3 80,0	%1.275,5 79,7	%
Octroi de crédits121,6 6,5	% 14,5 1,0	% 46,1 2,9	%
Autres0,50,04	% 0,0 0,0
Total1.866,8 100 % 1.480,3 100 % 1.600,1 100 %
Dépenses	de	fonctionnement	et	d’investissement
Les dépenses de fonctionnement et d’investissement ont diminué de 2,1 millions d’euros. 
Si les achats de biens non durables et de services diminuent régulièrement depuis 2011 (de 70,4 millions d’euros en 2011 à 67,4 millions en 2013), les achats de biens durables
96 
augmentent : ils ont été de 15,4 millions d’euros en 2012 et 2013, contre 8,2 millions d’euros 
en 2011. En 2013, les dépenses à caractère immobilier (achats de terrains et d’immeubles, constructions) à charge des crédits variables du fonds des bâtiments se sont élevées à 14,7 millions d’euros (14,1 millions en 2012).
Transferts	de	 recettes	et	de	capital
Les transferts ont constitué près de 80 % des dépenses en 2012 et 2013. Ils ont augmenté 
de 91,2 millions d’euros en 2013. Les transferts à l’étranger se sont élevés à 1.145,6 millions 
d’euros, répartis comme suit :
• 426,8  millions d’euros pour les transferts de capital, dont notamment  la couverture des 
frais opérationnels de la société anonyme Coopération technique belge (179,9 millions) 
et l’affiliation à l’Association internationale de développement (119,5 millions) ;
• 718,8  millions d’euros pour les transferts de recettes, dont les contributions obligatoires 
aux programmes de développement (179,3 millions – programme 14.54.3 -  coopération 
multilatérale), l’aide humanitaire (129,8 millions – programme 14.54.5 – programmes 
 humanitaires), les subsides aux organisations non gouvernementales pour le finance -
ment de programmes intégrés dans un cadre stratégique (110,7 millions), les contri -
butions à des organismes internationaux (affaires multilatérales – 108,9 millions) et 
les contributions volontaires à des programmes de développement (68,3 millions – 
 programme 14.54.3 - coopération multilatérale).
96 Codes	SEC	71	et	72. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 79
Octroi	de	crédits
Les octrois de crédits (46,1 millions d’euros) ont augmenté de 31,6 millions d’euros par rap -
port à 2012. Cette augmentation est due à l’octroi de prêts d’un total de 13,1 millions d’euros à quatre États (Ghana, Kenya, Sénégal et Vietnam), soit 10,7 millions de plus qu’en 2012, ain -
si qu’à la souscription par l’État belge, pour 29 millions d’euros, de parts bénéficiaires de la 
société anonyme de droit public BIO, alors qu’en 2012, aucune souscription n’avait eu lieu
97.
Programmes	des	Affaires	étrangères	et	du	Commerce	extérieurLes programmes d’activités de ce secteur ont été réalisés à 88,6 %. Ceux des postes diplo -
matiques, consulaires et de coopération, qui représentent 49,2 % des dépenses du secteur, 
sont réalisés à 94 %, sans sous-utilisation notoire.
Les crédits des programmes des Affaires multilatérales et de la mondialisation représentent 
35,7 % des dépenses et ont été utilisés à 87 %. Néanmoins, certaines activités connaissent 
des taux de réalisation plus faibles, en particulier en matière d’aide humanitaire (pro -
gramme 14.53.4). Comme en 2012, très peu de dépenses relevant de la diplomatie préventive et de la prévention des conflits ont été engagées, d’une part, pour réduire l’encours des engagements et, d’autre part, en raison de blocages de crédits significatifs qui ont entraîné l’arrêt du processus de sélection de projets éligibles. Les liquidations se sont élevées respec-tivement à 42,9 % et 52,1 % des crédits alloués.
Les activités relevant des Affaires bilatérales ont été réalisées à 84,7 % en liquidation. Par 
contre, seuls 29 % des crédits ont été engagés. Ce faible taux trouve son origine dans le 
nombre réduit d’engagements réalisés dans le cadre des interventions au titre de bonifi -
cation et de stabilisation d’intérêt, gérées par Finexpo. Les raisons des taux d’utilisation reprises au 170
e Cahier restent valables, notamment la longueur des négociations commer -
ciales. En 2013, seuls deux contrats importants ont été engagés au profit du Ghana et du Kenya
98. Deux autres (Sri Lanka et Kenya) n’ont pas pu être engagés.
Programmes	de	la	Coopération	au	développementRéductions budgétairesOutre une réduction de 100 millions d’euros des dépenses décidée lors de la confection du budget 2013
99, deux mesures globales d’économie prises en 2013 ont réduit les crédits 
disponibles de la Coopération au développement de 25 millions d’euros100 et, ensuite, de 
50 millions d’euros101. À ces réductions s’ajoutent divers blocages de crédits, hors dépenses 
de personnel, pour 44,8 millions. Au total, les crédits d’engagement et de liquidation dis -
ponibles se sont élevés à 1.365,1 et 1.256 millions d’euros, soit une diminution respective de 8,3 % et 8,8 % par rapport aux crédits du budget initial.
Dans le cadre de la première mesure globale d’économie, une réduction de dix-neuf mil-
lions d’euros a concerné les crédits nécessaires pour couvrir les frais opérationnels de la société anonyme de droit public à finalité sociale Coopération technique belge (CTB) et 
97 Voir	Cour	des	comptes,	170e	Cahier,	Volume	I,	p.	77.
98 Pour	le	Ghana,	3,1	millions	et,	pour	le	Kenya,	4,2	millions.
99 Notifications	du	conseil	des	ministres	du	30	novembre	2012,	12	/132.
100  Notifications	du	conseil	des	ministres	du	26	avril	2013,	9/36.
101 Notifications	du	conseil	des	ministres	du	12	juillet	2013,	3/31. 80
alimenter les comptes cogérés ou gérés par les partenaires, compte tenu des réalisations 
moindres obtenues en 2012.
La seconde mesure d’économie a surtout affecté les crédits d’engagement et de liquidation 
relatifs à l’aide budgétaire sectorielle102, à la coopération déléguée à un autre donateur103 et 
à l’emprunt d’assainissement de l’Office national du ducroire104.
La part de la Coopération dans l’aide publique au développement a toutefois augmenté de 124,9  millions en 2013. Elle a atteint 1.156  ,8 millions d’euros, soit 66,8  % de l’aide publique 
belge totale
105.
Exécution des programmesLes programmes relatifs à la coopération non gouvernementale (14.54.2), à la coopération multilatérale (14.54.3) et les programmes humanitaires (14.54.5) présentent des taux de réa -
lisation supérieurs à 81,4 %, sauf pour quelques dépenses particulières. Ainsi, dans le cadre 
de mesures d’économie, aucune contribution volontaire aux institutions de Bretton Woods et aux banques de développement n’a été engagée sur les six millions prévus. La contribu -
tion volontaire à l’Institut de la banque mondiale (WBI) n’a plus été accordée.
Le programme relatif à la Coopération gouvernementale (14.54.1) est plus faiblement réa -
lisé (73,4 % en engagement et 76,9 % en liquidation).Des soldes importants subsistent en matière d’aide budgétaire sectorielle
106 et de coopéra -
tion déléguée107. Le taux d’utilisation des crédits de ce dernier est particulièrement faible 
(35,3 % en engagement). Il s’explique, notamment, par le retard pris dans deux projets de 
l’Union Européenne en république démocratique du Congo et par l’arrêt, dans le cadre des mesures de prudence budgétaire, de trois autres projets africains.
Des prêts d’État ont été engagés à hauteur de 21,4 millions d’euros
108 (taux d’utilisation de 
42,8  %) et liquidés à hauteur de 13,1  millions d’euros (taux d’utilisation de 50,2  %). Comme 
pour les bonifications et stabilisations d’intérêt109, les niveaux d’engagement et d’ordon -
nancement des prêts d’État sont tributaires de procédures longues et complexes. Ils fluc-
tuent d’année en année110.
Enfin, la charge annuelle de l’emprunt d’assainissement de l’Office national du ducroire de 19,6 millions d’euros a été intégralement reportée à la suite de la seconde mesure d’éco -
nomie (15,3 millions d’euros) et d’un blocage pour le solde (4,3 millions d’euros). L’encours 
de cet emprunt s’élevait à 39,1 millions d’euros au 31 mars 2013. Le budget 2014 ne prévoit 
102  Quatorze	millions	d’euros	en	engagement	et	9,8	millions	d’euros	en	liquidation.
103 Quatorze	millions	d’euros	en	engagement	et	13,2	millions	d’euros	en	liquidation.
104  15,3	millions	d’euros	en	engagement	et	10,2	millions	d’euros	en	liquidation.
105 En	2013,	l’aide	publique	 belge	au	développement	 s’élève	au	total	à	0,453	%	du	revenu	national	 brut	(source	:	
SPF		Affaires	étrangères,	Commerce	extérieur	et	Coopération	au	développement) .
106  26,7	millions	d’euros	en	engagement	et	13,9	millions	d’euros	en	liquidation.
107 30,6	millions	d’euros	en	engagement	et	24,3	millions		d’euros	en	liquidation.
108  Il	s’agit	d’engagements	2013	pour	le	Burundi,	le	Ghana,	le	Kenya,	la	Mongolie,	le	Soudan	et		le	Vietnam.
109  Voir	Cour	des	comptes,	170e	Cahier,	Volume	I,	p.	76.
110 Engagement	:	58,2	millions	(2010),	6,7	(2011),	36,9	(2012)	et	21,4	(2013).	
Liquidation	:	32,9	(2010),	4,2	(2011),	2,3	(2012)	et	13,1	(2013). COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 81
aucun crédit et reporte cette charge sur 2015 et 2016.
Le programme relatif aux interventions spéciales (14.54.4), de moindre ampleur, est réalisé 
à 44,62 % en engagement et 45,88 % en liquidation.
Concernant la SA BIO, seuls 29 des 47,4 millions d’euros prévus ont été engagés et liquidés 
à titre de souscription aux parts bénéficiaires. La moitié (un million d’euros) des crédits 
pour le fonds d’expertise a été liquidée en raison des activités ralenties de la société : la 
réflexion stratégique du mandat de la société a abouti à la loi du 20 avril 2014, à la rédaction 
d’un nouveau contrat de gestion et d’un plan d’affaires 2014-2019.
Fonds	organiques
Programme 14.42.1 – Fonds organique destiné à l’utilisation du produit de la vente et de la loca-
tion de biens immeubles sis à l’étrangerCe fonds budgétaire doit assurer la gestion du patrimoine immobilier de l’État fédéral à l ’ étranger en utilisant des recettes affectées tirées de la vente et de la location d ’ immeubles.
Suite à la vente du terrain de l’ambassade de Belgique à Tokyo fin 2006, une recette de 
431,4 millions d’euros enregistrée dans le budget des voies et moyens 2007 avait été 
 affectée à ce fonds dont les soldes étaient majorés en conséquence. Depuis cette vente, et 
jusqu’en 2012, seules des recettes de la location d’immeubles à l’étranger ont été enregis -
trées, pour un million d’euros. En 2013, les recettes des locations se sont élevées à 0,4 mil -
lion d’euros et celles des ventes à 8,4 millions d’euros.
Tableau 34 –  Évolution 2011-2013 des moyens disponibles du fonds (en millions d’euros)
2011 2012 2013 2011 2012 2013
Solde	au	1er	janvier 358,2 351,8 339,4 308,3 371,4 356,6
Recettes 0,0 0,3 8,8 0,0 0,3 8,8
Dépenses 6,4 12,7 21,3 8,9 15,1 17,3
Solde au 31 décembre 351,8 339,4 327,0 371,4 356,6 348,2
Le fonds présente des soldes importants depuis 2007 car les recettes affectées à celui-ci 
n’ont été que partiellement utilisées. De manière constante, les besoins exprimés en termes budgétaires sont largement inférieurs aux moyens et l’écart entre recettes et dépenses reste significatif. De plus, en conclave budgétaire, il a été décidé que seules les recettes de ventes pourraient être utilisées pour financer à due concurrence de nouveaux achats ou de nou -
velles constructions en 2013, limitant ainsi les dépenses. 82
Néanmoins, les dépenses d’investissement augmentent depuis 2012 et devraient augmenter 
au cours des prochaines années en raison de projets importants, notamment la construc-tion des nouvelles chancelleries de Kinshasa
111, en cours, et de Pékin112, en projet.
Vu l’importance du patrimoine immobilier du SPF113, le programme de rénovation ou de 
construction, qui regroupe les divers projets, est repris au sein d’un master plan  dont la 
Cour des comptes n’a pas pu disposer.
Programme 14.54.17 - Fonds belge pour la sécurité alimentaire (FBSA) 114
Le fonds belge pour la sécurité alimentaire (FBSA) a été créé par la loi du 19 janvier 2010. Il 
finance, uniquement en Afrique subsaharienne, des programmes pour assurer la sécurité alimentaire des personnes les plus vulnérables dans des pays confrontés à un déficit alimen -
taire chronique. Le FBSA est la prolongation du fonds belge de survie (créé en 1999), qui a lui-même remplacé le fonds de survie pour le tiers-monde (créé en 1983).
Outre les soldes disponibles des fonds précédents, la loi a accordé au FBSA une autorisation 
d’engagement globale de 250  millions d’euros et, au départ, des recettes annuelles d’au 
moins 17,5 millions d’euros versées par la Loterie nationale et affectées aux programmes et 
projets du fonds.
Recettes
Fin 2013, les versements cumulés de la Loterie nationale pour les trois fonds s’élevaient à 510,7 millions d’euros. Depuis la création du FBSA, le versement des recettes a été irrégu -
lier (voir tableau ci-après). Le montant versé en 2011 est celui attribué depuis 2006 au fonds précédent, soit 17,35 millions d’euros. En 2012, vu la conjoncture politique, seuls 3,5 millions 
d’euros
115 ont été versés, et le solde à verser a été reporté à 2013. Pour 2013, l’article 14 de la 
loi-programme du 28  juin 2013 fixe les recettes à 16,48  millions d’euros116, auxquels s’ajoute 
le report de 2012.
Le FBSA dispose d’une autorisation globale d’engagement de 250 millions d’euros117, dont 
il utilise une partie chaque année suivant les programmes et recettes prévus. Compte tenu des engagements des fonds précédents, 233,47 millions d’euros étaient encore disponibles au 31 décembre 2013.
E n  2 0 1 3 ,  l ’ a u t o r i s a t i o n  i n i t i a l e  d ’ e n g a g e m e n t  d e  1 3 , 8  m i l l i o n s  d ’ e u r o s  p r é v u e  p a r  l ’ a r t i c l e   2 . 1 4 . 9  
de la loi budgétaire a été réduite de 1,9 million dans le cadre des mesures d’économie. 
111 Un	marché	public	de	conception 	et	de	construction 	de	la	nouvelle 	ambassade 	a	été	attribué	fin	2013	pour	10,5	mil-
lions	d’euros.		Le	chantier	de	construction	a	démarré	durant	l’été	2014.
112 Coût	estimé	d’environ	quatre	millions	d’euros.
113 Le	SPF	gère	318	bâtiments,	dont	170	en	propriété.
114 Activités	 du	FBSA	(allocation	 de	base	14	54	17	35.80.50)	 et	programmes	 complémentaires	 du	FBSA	(allocation	 de	
base	14	54	17	35.60.51).
115 Les	recettes	font	l’objet	de	deux	versements	:	80	et	20	%.	C’est	ce	dernier	versement	qui	a	été	effectué.
116 Le	conseil	des	ministres	 du	12	juillet	2013	a	décidé	une	diminution	 de	5	%	pour	2014,	soit	des	recettes	de	15,6	mil-
lions	d’euros.
117 Les	autorisations	 d’engagement	 accordées	 aux	trois	fonds	s’élèvent	 à	747,89	millions	d’euros	(247,89	+	250	  
+	250	millions	d’euros).	 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 83
Le taux d’engagement réel pour 2013 est de 92,6 % et quelques projets ont été reportés  
à 2014.
L’encours des engagements ne figure pas dans les rapports globaux tirés de SAP/Fedcom, 
mais est mentionné de manière approximative dans les justifications du budget général des dépenses. La Cour a dès lors pu le reconstituer sur la base des engagements transmis conformément à l’article précité. Elle constate qu’il a diminué au cours des trois dernières années
118.
Tableau 35 –  Évolution 2011-2013 de l’encours des engagements du fonds (en millions d’euros)
Solde	au	1er	janvier 57,4 47,3 32,1
Autorisations d’engagement (16,7) (9,4) 11,9
Engagements 12,4 5,1 10,9
Liquidations 21,2 20,3 14,4
Annulations 1,3 	0,0 0,0
Solde au 31 décembre 47,3 32,1 28,6
Source : Cour des Comptes
LiquidationsLes crédits de liquidation fixés à 18,8 millions d’euros ont été réduits de 2,35 millions dans 
le cadre des mesures d’économie. De ce fait, le taux de réalisation s’élève à 87,05 % pour les 
liquidations. Cette réduction n’a pas eu de conséquence significative sur les liquidations.
Tableau 36 –  Évolution du solde des liquidations de 2011 à 2013 (en millions d’euros)
Solde	au	1er	janvier 34,9 30,9 14,1
Recettes 17,3 3,5 30,5
Liquidations 21,2 20,3 14,3
Solde au 31 décembre 30,9 14,1 30,3
Programmes complémentaires du FBSA
Des crédits budgétaires sont prévus119 pour financer les programmes complémentaires du 
FBSA qui dépassent les soldes, les autorisations d’engagement et les recettes octroyées.
118 De	2000	à	2006,	le	précédent	fonds	a	engagé	des	montants	élevés,	jusqu’à	35	millions	d’euros	en	2005.
119 Allocation	de	base	14	54	17	35.60.51	-	Programme	complémentaire	du	fonds	belge	pour	la	sécurité	alimentaire. 84
Tableau 37 –  Évolution 2011-2013 des crédits pour les programmes complémentaires du fonds (en 
Crédits 18,6 18,6 18,0 5,1 6,5 7,8
Réalisations 11,9 0,1 17,5 0,0 2,4 6,1
En 2013, 97,4 % des dix-huit millions d’euros de crédits ont été engagés et 79,1 % des crédits 
ont été liquidés pour ces programmes complémentaires. Compte tenu d’une mesure d’éco -
nomie de 1,35 million, le taux de liquidation est de 95,7 %.
La comparaison avec les taux d ’exécution  2012 n’est pas significative, car les mesures d ’ éco -
nomie conséquentes et la limitation aux seules dépenses indispensables de fonctionnement 
n’avaient pas permis, notamment, de finaliser et d’engager deux programmes au profit du Burundi et du Mozambique. Ces programmes ont finalement été engagés en 2013.
Section 16 – Ministère de la Défense
Tableau 38 –  Évolution des crédits d’engagement et de liquidation accordés pour 2013 (en millions 
d’euros)
Budget initial 2.836,9 2.714,7
Ajustements -32,7 -32,0
Transferts 6,7 6,7
Total du budget 2.810,9 2.689,4
Crédits utilisés 2.617,4 2.649,2
Source : Cour des comptes, SAP/Fedcom
Les crédits de liquidation pour 2013 ont été utilisés à 98,5 %. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 85
Tableau 39 –  Évolution 2011-2013 des dépenses par catégorie en fonction des codes SEC (en millions 
Personnel1.807,7 65,5	% 1.930,7 68,9	% 1.791,5 67,6	%
investissement854,4 31,0	% 787,1 28,1	% 762,7 28,8	%
Transferts de recettes et de capital97,7 3,5	% 84,7 3,0	% 94,9 3,6	%
Autres0,3 0,2 0,1
Total2.760,1 100 % 2.802,8 100 % 2.649,2 100 %
Le document d’orientation générale « Plan stratégique pour la modernisation de l’armée 
belge 2000-2015  ; propositions concrètes pour entrer dans le XXIe siècle », adopté en 2000, 
exposait un ensemble de recommandations pour évoluer vers une armée moins nombreuse mais plus mobile. Il préconisait de réduire de manière importante les effectifs militaires et d’acquérir des matériels adaptés aux nouvelles menaces et aux nouvelles exigences du combat (véhicules blindés légers, hélicoptères et avions de transport…). Une des priorités des concepteurs du plan était la participation de la Belgique aux opérations militaires de maintien de la paix, plus uniquement sur le continent européen.
Ce plan a été modifié à plusieurs reprises. La dernière modification d’importance date 
de 2010. Elle s’est traduite dans le « plan de finalisation de la transformation ».
Au-delà des aléas liés à toute programmation à long terme, la Défense a également dû 
supporter, comme d’autres départements ministériels, les contraintes budgétaires décidées par le gouvernement pour poursuivre l’objectif global d’assainir les finances publiques qu’il s’était fixé. Contrairement à ce qui avait été envisagé au départ, les crédits alloués à la Défense n’ont pas pu être maintenus constants (en termes réels) entre 2000 et 2013. Les crédits annuels ont, en réalité, été réduits d’environ 19 % durant cette période (en euros 
constants sur la base de l’évolution de l’indice des prix à la consommation).
Une des priorités du plan stratégique 2000-2015 était de réduire le nombre de militaires et de rééquilibrer les dépenses de personnel dans le budget de la Défense.
Le plan initial prévoyait que l’effectif diminuerait à 39.500 unités en 2015 au plus tard. 
Cet objectif a ensuite été réduit à 35.000 unités en 2003, à 34.000 en 2009 et à 32.000 en  86
décembre 2011120. Au 1er janvier 2014, cet effectif était de 32.463 unités équivalent temps 
plein. À politique inchangée, il devrait être inférieur à 32.000 au 1er janvier 2015 et tendre 
vers 30.000 avant la fin 2020.
Le plan stratégique visait aussi à modifier la part des dépenses de personnel et celle des 
dépenses d’investissement dans l’ensemble des dépenses de la Défense. Il s’agissait de ré -
duire, en 2015 au plus tard, la part des dépenses de personnel à 50 % de toutes les dépenses. Ce rééquilibrage devait s’effectuer dans un cadre budgétaire global fixé par le gouverne -
ment afin que les marges budgétaires dégagées par la réduction des effectifs permettent d’exécuter un plan d’investissement pluriannuel (principe de l’« enveloppe fermée »).
Les dépenses de personnel se sont élevées à 1.504,1 millions d’euros en 2000 et ont atteint 
1.791,5 millions en 2013. En euros constants, elles ont cependant diminué d’environ 7,9 % au 
cours de la même période.
Les raisons principales de l’accroissement nominal des dépenses de personnel sont les sui -
vantes  :
• Le traitement des militaires a été revalorisé en 2002 et en 2003.
• Les primes liées aux opérations à l’étranger ont augmenté de manière substantielle à 
partir de 2007.
• Le rajeunissement des effectifs, qui devait diminuer le salaire moyen, ne s’est pas concrétisé. Malgré diverses mesures de dégagement du personnel, dont la suspension volontaire des prestations pour 3.860 militaires, l’âge des militaires demeure élevé (voir 
graphique ci-après).
 Répartition du personnel militaire en fonction de l’âge (2009-2013)
Source : rapport annuel 2013 de la Direction générale des ressources humaines de la Défense
120  Indépendamment	 de	certaines	 catégories	 de	militaires	 regroupées	 sous	le	terme	«	hors	enveloppe	 »,	à	savoir	le	
chef	de	la	Maison	militaire	 du	Roi	ainsi	que	certains	officiers	attachés	 à	la	personne	 du	Roi	ou	aux	membres	 de	la	
famille	royale,	le	personnel	 affecté	à	la	garde	des	assemblées	 législatives,	 les	professeurs	 et	les	chargés	de	cours	
militaires 	de	l’École	royale	militaire, 	les	militaires 	en	disponibilité, 	en	mobilité, 	en	suspension 	volontaire 	des	pres-
tations	ou	utilisés	en	dehors	des	forces	armées,	les	militaires 	du	cadre	de	réserve	effectuant 	des	missions 	d’enca-
drement,	les	militaires	dont	les	rémunérations	n’émargent	pas	au	budget	de	personnel	de	la	Défense.
  COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 87
Si les effectifs ont été réduits, la part des dépenses de personnel dans l’ensemble des dépenses 
de la Défense reste largement supérieure aux 50 % envisagés. Elle est passée de 60 % en 2000 
à 67,6 % en 2013. Au cours de la même période, la part des dépenses de fonctionnement est, quant à elle, passée de 25,7 à 23,1 % et celle des dépenses d’investissement de 14,3 à 9,3 %. 
Dans le cadre d’une enveloppe fermée, les mesures d’économie qui ont été prises affectent en priorité les dépenses de fonctionnement et d’investissement, augmentant de façon mécanique la part des dépenses de personnel, par nature moins facilement compressibles.
Dépenses de fonctionnement
De 2000 à 2013, les dépenses de fonctionnement ont diminué de 5 % en valeur nominale 
(645,5 millions d’euros en 2000 et 611,4 en 2013
121), soit de 27 % environ en euros constants. 
Cette diminution substantielle s’explique par l’effet des mesures de rationalisation que la 
Défense elle-même a prises lors de l’exécution du plan stratégique 2000-2015 et des plans qui lui ont succédé
122. Elle s’explique aussi par la nécessité, pour la Défense, de réduire ses 
dépenses de fonctionnement pour tenir compte des mesures pour renforcer le contrôle des dépenses par le gouvernement et, en particulier depuis 2012, des blocages administratifs de crédits.
Dépenses d’investissement
De 2000 à 2013, les dépenses d’investissement sont passées de 360,1 à 246,3 millions 
 d’euros, soit -47 % en euros constants. Cette diminution n’a pas été continue. Les dépenses 
d’investissement ont avoisiné les 400 millions d’euros en 2002 (391,0 millions d’euros), un montant qu’elles ont dépassé en 2008 (451,3 millions d’euros) et en 2009 (444,4 millions 
d’euros).
Le plan stratégique adopté en 2000 mettait l’accent sur l’acquisition en nombre suffisant 
de matériels adaptés aux missions à l’étranger. Des investissements importants ont été 
consentis, mais pas toujours dans les quantités voulues. Ainsi, la composante terrestre envi -
sageait de déclasser peu à peu 6.700 véhicules obsolètes ou peu utilisables à remplacer par 4.660 véhicules plus faciles à transporter. Au 1
er janvier 2014, seul un quart de ces véhicules 
avait été acquis (1.238 véhicules). Conformément au « plan de finalisation de la transfor -
mation », la composante terrestre continue à utiliser, si nécessaire, une partie de l’ancien matériel.
Ces faibles réalisations s’expliquent notamment par :
• la volonté du gouvernement de limiter les dépenses publiques ;
• l’absence, dans le système d’enveloppe fermée, de marges d’investissement disponibles  ;
• les difficultés liées à la passation de certains marchés militaires de grande ampleur.
Le taux d’utilisation des crédits d’engagement inscrits au budget 2013 pour acquérir du matériel majeur est de 54,8 %. Les dépenses engagées en 2013 dans ce domaine se sont 
élevées à 78,5 millions, alors que les crédits ouverts étaient de 143,3 millions d’euros. Les 
121 Ces	chiffres	ainsi	que	ceux	relatifs	aux	dépenses 	d’investissement 	(voir	ci-après), 	ont	été	établis	par	la	Défense. 	Ils	
diffèrent	de	ceux	repris	dans	le	tableau	39,	parce	que	le	ministère 	classe	les	dépenses 	de	transfert 	(95	millions	d’eu-
ros	en	2013)	parmi	les	dépenses 	de	fonctionnement 	ou	celles	d’investissement 	selon	la	finalité	de	ces	dépenses. 	
Cette	classification	permet	en	effet	de	mieux	appréhender	la	réalisation	du	plan	stratégique	2000-2015.
122  Le	plan	de	finalisation 	de	la	transformation, 	adopté	en	2010,	avait	par	exemple 	pour	objet	de	procéder 	à	des	écono-
mies	d’échelle	en	vendant	une	soixantaine	de	domaines	militaires. 88
crédits ouverts par la loi étaient notamment destinés à acquérir 28 véhicules blindés sup -
plémentaires. Le gouvernement a estimé que cette dépense n’était pas indispensable dans 
l’immédiat. Elle explique, à elle seule, la sous-utilisation des crédits.
Section 17 – Police fédérale
Tableau 40 – Crédits d’engagement et de liquidation 2013 accordés (en millions d’euros)
Budget initial 1.807,9 1.801,5
Budgets ajustés 5,7 3,5
Transferts AR 12,0 12,1
Relèvement	des	plafonds 0,1 0
Délibérations budgétaires 0 0
Total du budget 1.825,7 1 .817,1
Crédits utilisés 1.787,1 1.774,7
La police fédérale a utilisé près de 99 % de ses moyens budgétaires en 2013.
Tableau 41 –  Évolution 2010-2013 des dépenses par catégorie en fonction des codes SEC (en millions 
Catégories de dépenses2011 2012 2013
Personnel 800,3 47,5	% 809,8 45,5	% 827,0 46,6	%
investissement201,9 12,0	% 222,8 12,5	% 201,9 11,4	%
Transferts de recettes et de capital682,8 40,5	% 746,9 42,0	%745,8 42,0	%
Total 1.685,0 100,0 % 1.779,6 100 % 1.774,7 100,0 %
Malgré les mesures d’économie linéaires (14,8  millions d’euros), les dépenses de personnel 
augmentent de plus de dix-sept millions d’euros. Cette hausse est, notamment, la consé -
quence du relèvement du quota de recrutement de 1.100 à 1.500 unités (4,6 millions d’euros), du recrutement unique de 250 agents pour la Région de Bruxelles-Capitale (six millions 
d’euros) et de l’indexation des crédits (21,5 millions d’euros).
En 2012, le conseil des ministres a décidé de renforcer exceptionnellement l’effectif de la 
police fédérale de 175 unités et de relever le quota de recrutement à 1.100 unités. Ces dé -
penses supplémentaires ont également été financées en 2013 (dix millions d’euros) depuis 
la provision interdépartementale (Optifed). COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 89
Le 20 juillet et le 30 novembre 2012, le conseil des ministres a décidé par ailleurs de relever 
une nouvelle fois le quota de recrutement annuel de 1.100 à 1.400 unités et en 2013 de le 
relever à titre exceptionnel à 1.500 unités. Comme les 1.440 recrutements réalisés en 2013 se sont étalés sur l’année, le crédit prévu de 7,1 millions d’euros pour les 100 recrutements 
supplémentaires n’a été utilisé qu’à hauteur de 4,6 millions d’euros.
Aux mêmes dates, le conseil des ministres a également décidé du recrutement exceptionnel 
de 250 agents pour la Région de Bruxelles-Capitale. La Région, qui devait supporter le coût des agents, n’a remboursé qu’en 2014 les six millions d’euros de dépenses pour 2013 à l’État 
fédéral
123.
Dépenses de fonctionnement et d’investissementLes dépenses de fonctionnement et d’investissement s’élèvent à 201,9 millions d’euros et reculent de 20,9 millions d’euros par rapport à 2012. L’utilisation des crédits de fonction -
nement et d’investissement (83,4 %) se réduit donc par rapport à 2011 (93,9 %) et 2012 
(89,1 %). Cette baisse est principalement la conséquence du blocage administratif des cré -
dits (22,8 millions d’euros), des économies imposées (12,3 millions d’euros) et des mesures 
strictes prises dans le cadre de la prudence budgétaire
124.
Ce recul est cependant notable, parce que la ministre de l’Intérieur et la commissaire géné -
rale de la police fédérale ont prévu un rattrapage important dans le domaine du fonctionne -
ment et des investissements afin de rendre la police plus efficace125.
La marge de manœuvre politique a également été réduite parce que les dépenses pour le remboursement de la rémunération du personnel détaché avaient été sous-estimées
126. Les 
crédits ont dès lors dû être augmentés de sept millions d’euros (25 %). Cette hausse devait être compensée en interne, au détriment d’autres projets de fonctionnement et d’inves -
tissement. Au total, 33,2 millions d’euros ont été consacrés en 2013 au remboursement des rémunérations du personnel détaché, dont 8,0  millions d’euros à l’arriéré de factures (2012 
et avant). Les mesures annoncées en 2012, qui visaient à résorber autant que possible les arriérés et à en éviter de nouveaux, n’ont donc pas encore eu l’effet désiré. La Cour des comptes avait déjà souligné auparavant que le crédit pour 2014 ne suffirait pas non plus
127.
En 2013, l’enveloppe pour les travaux d’aménagement de la cité administrative de l’État à Bruxelles a dû être augmentée à deux reprises, pour un total de 8,8 millions d’euros. De ce 
montant,  3,4 millions d’euros étaient destinés à la police fédérale, qui devait les compenser 
123 Ce	remboursement	 tardif	explique	 dans	une	large	mesure	la	différence	 considérable	 entre	les	recettes	 de	caisse	
non	fiscales	estimées	 de	la	police	fédérale	 (79,1	millions	d’euros)	et	les	recettes	 de	caisse	non	fiscales	réalisées	
(67,6	millions	d’euros).	 Dans	le	budget	des	voies	et	moyens	ajusté	2013	–	Dépenses	 courantes	 –	article	46.10.11,	 un	
crédit	de	9,4	millions	d’euros	était	inscrit	pour	le	remboursement	par	la	Région	de	Bruxelles-Capitale.
124  Il	s’agit	de	la	surveillance	 renforcée	 du	caractère	 obligatoire	 et	inéluctable	 des	dépenses	 (circulaire	 du	
10	septembre	 2013	complétant	 la	circulaire	 du	26	mars	2013	relative	à	la	prudence	 budgétaire	 pour	l’année	
budgétaire 	2013).	
125 Note	de	politique	 générale	 2013,	 Doc. parl. ,	Chambre,	 DOC	53/2586/026,	 p.	21-23,	et	lettre	de	mission	de	la	com-
missaire	générale	du	6	septembre	2012,	p.	16.
126  Il	s’agit	principalement 	du	remboursement 	des	dépenses 	des	membres 	du	personnel 	mis	à	la	disposition 	du	Centre	
de	communication 	et	d’information 	(CIC)	et	des	carrefours 	d’information 	des	arrondissements 	(CIA)	par	les	zones	
locales.
127 Dans	ses	commentaires	 relatifs	au	projet	de	budget	initial	2014,	la	Cour	des	comptes	 a	relevé	la	sous-estimation	
(structurelle)	de	cette	dépense	( Doc. parl., 	Chambre,	DOC	53	3070/004,	p.51). 90
en interne au détriment d’autres projets de fonctionnement et d’investissement128. Le 
décompte provisoire de l’aménagement de l’immeuble de la cité administrative (38,9 millions 
d’euros) est supérieur de 70 % aux estimations initiales (23  millions d’euros)129. En raison 
d’un retard dans les travaux de sécurisation, l’immeuble de la cité administrative n’a pu 
être occupé qu’à partir de mai 2014, alors que l’emménagement était prévu pour décembre 2013. Le report du déménagement a donné lieu au paiement d’indemnités de départ qui ont été estimées pour 2014 à un million d’euros.
Les dépenses de transferts de recettes et de capital pour 2013 s’élèvent à 746,0 millions 
d’euros et se situent au même niveau qu’en 2012.
Le principal poste de dépenses est la dotation annuelle aux zones de police locale (726,4 mil -
lions d’euros). Cette dotation se compose de la dotation de base, d’une dotation complémen -
taire aux zones à problème et de quelques dotations plus modestes. Elle est adaptée chaque 
année à l’indice de santé et a échappé jusqu’à présent aux mesures d’économie imposées. Les dotations sont calculées et versées selon l’indice probable. L’adaptation à l’indice réel est effectuée au cours de l’année budgétaire suivante. L’indice réel pour l’année budgétaire 2013 s’étant révélé inférieur à l’indice estimé, les zones de police ont perçu un excédent de dotation de 9,7 millions d’euros. Ce montant est déduit des dotations de 2014.
En ce qui concerne la dotation complémentaire aux zones à problème, la Cour des comptes 
a souligné à plusieurs reprises dans ses analyses des projets de budget que le Conseil d’État avait annulé en 2009 les arrêtés royaux de financement de la dotation complémentaire pour 
les années 2003 à 2008 et que la dette de 28,2 millions d’euros qui en découle n’avait tou -
jours pas été apurée
130. À la suite de ces observations, le gouvernement a toujours confirmé 
que cette situation serait régularisée, conformément à l’accord de gouvernement du 1er dé-
cembre 2011, lorsque les règles de financement de la police intégrée seront corrigées. La 
Cour des comptes constate qu’aucun accord politique n’a été conclu en la matière en 2013. Elle observe que le montant peut encore croître en raison des procédures civiles pendantes.
Comme l’affirmait la ministre de l’Intérieur dans sa note de politique générale 2013, la police fédérale tente « d’utiliser  des pistes de recettes et de financement  complémentaires » 
afin de renforcer ses moyens financiers
131. Il s’agit, par exemple, du recours à des fonds de 
financement internationaux ou européens, ou de la facturation d’une indemnité de presta -
tions pour compte de tiers. Pour cette indemnité, la loi-programme du 22 juin 2012 insère 
128  Le	financement	 des	travaux	d’aménagement	 est	partagé	selon	une	clé	de	répartition	 entre	la	Régie	de	bâtiments	
et	la	police	fédérale. 	Le	conseil	des	ministres 	du	19	juillet	2013	a	convenu	d’une	augmentation 	de	l’enveloppe 	à	hau-
teur	de	6,3	millions	d’euros,	dont	2,4	millions	pour	la	police	fédérale. 	Le	conseil	des	ministres 	du	22	novembre 		2013	
a	convenu 	d’une	augmentation 	de	l’enveloppe 	à	hauteur	de	2,5	millions	d’euros,	dont	1	million	pour	la	police	fédé-
rale.
129  Voir également Doc. parl., 	Chambre,	DOC	53	3070/004,	p.	49-51.
130 Doc. parl. , Chambre, 	DOC	53	2112/002, 	p.47		(Commentaires 	et	observations 	sur	les	projets	d’ajustement 	du	bud-
get	de	l’État	pour	l’année	budgétaire	 2012),	 Doc. parl. ,	Chambre,	 DOC	53	2521/004,	 p.	49	(Commentaires	 et	obser-
vations	sur	les	projets	de	budget	de	l’État	pour	l’année	budgétaire	 2013)	et	Doc. parl. ,	Chambre,	 DOC	53	3070/004,	
p.	47	(Commentaires	et	observations	sur	les	projets	de	budget	de	l’État	pour	l’année	budgétaire	2014).
131 Note	de	politique	 générale	 –	Police	fédérale	et	fonctionnement	 intégré	du	21	décembre	 2012,	 Doc. parl. ,	Chambre,	
DOC	53	2586/026,	p.	22-23. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 91
dans la loi du 7  décembre 1998 organisant un service de police intégré un article spécifique 
qui permet de percevoir une telle rétribution132. Aucun arrêté royal n’a encore été publié 
et aucun coût n’a encore été facturé à cause de l’absence d’un accord politique quant aux 
règles d’exécution précise de cette rétribution.
Procédure judiciaire au sujet du pécule de vacances
Le 19 décembre 2013, le Conseil d’État a annulé l’arrêté royal du 11 juin 2011 modifiant l’arrê -
té royal du 29 avril 2009 (arrêt n° 225.923). Tous les fonctionnaires de police peuvent dès lors prétendre à un pécule de vacances égal à 92 % de leur traitement mensuel pour les années 2009 et 2010. Le coût pour la police fédérale s’élève à 15,1 millions d’euros
133.
Section 18 – SPF Finances
Tableau 42 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2013 accordés (en millions d’euros)
Budget initial 3.628,8 5.388,1
Budgets ajustés 133,7 174,3
Transferts AR 6,6 7,1
Relèvement	des	plafonds 0,0 0,0
Délibérations budgétaires 5,0 5,0
Total du budget 3.774,1 5.574,4
Crédits utilisés 3.611,7 3.571,9
En 2013, le SPF Finances a utilisé 64,1 % de ses crédits de liquidation pour 89,2 % en 2011 
et 75,3 % en 2012. Outre l’économie linéaire de 52,0 millions d’euros, dont tenaient déjà 
compte les budgets déposés, 117,5 millions d’euros de crédits de liquidation ont été bloqués 
administrativement dans le cadre de la prudence budgétaire. Ce montant comprend les 
mesures d’économie du conclave budgétaire du 12 juillet 2013 (22,5 millions d’euros).
Le pourcentage d’utilisation relativement faible des crédits de liquidation s’explique princi -
palement par le fait que la Belgique n’a pas acquitté sa contribution au FMI (1.847,7 millions 
d’euros). La résolution du FMI au sujet de la réforme des taux de cotisation n’ayant pas 
encore été ratifiée en 2013 par le nombre requis d’États, cette contribution devra probable -
ment être payée dans le courant de 2014134.
132 À	ce	jour,	la	police	ne	facture	pas	d’indemnité,	 par	exemple,	 quand	il	est	fait	appel	à	ses	services	pour	des	épreuves	
sportives	 et	des	festivals	musicaux.	 Pour	l’ensemble	 de	la	police	intégrée,	 le	coût	du	maintien	 de	l’ordre	à	l’occasion	
de	tels	événements 	est	estimé	à	huit	millions	d’euros	par	an.	L’article	115,	§	4	bis,	inséré	permet	à	la	police	adminis-
trative	de	faire	rétribuer	 les	missions	 qu’elle	effectue	pour	compte	de	tiers,	en	plus	des	règles	de	l’article	115	actuel.	
Voir	également	 Cour	des	comptes,	 «	Gestion	financière	 des	recettes	provenant	 de	prestations	 au	profit	de	tiers	»,	
169e	Cahier	de	la	Cour	des	comptes,	Volume	I,	p.	364-375.
133 En	outre,	l’arrêté	royal	du	25	avril	2014	portant	attribution	 d’une	dotation	 fédérale	 aux	communes	 et	zones	de	
police	pluricommunales	 destinée	 à	octroyer	 aux	membres	 du	cadre	opérationnel	 de	la	police	locale	un	pécule	de	
vacances	 de	92	%	pour	les	années	2009	et	2010	allouait	une	dotation	 fédérale	de	28,3	millions	d’euros	aux	com-
munes	et	aux	zones	de	police	pluricommunales	à	cet	effet.
134 Cette	cotisation 	au	FMI	qui	n’est	pas	encore	liquidée	explique	dans	une	grande	mesure	l’encours 	élevé	du	départe-
ment	(2.079,3	millions	d’euros	–	situation	au	31	décembre	2013). 92
Comme en 2011 et 2012, le budget du SPF Finances se caractérise en 2013 par des dépenses 
extraordinaires. Le compte d’exécution du budget ne peut dès lors être comparé sur plusieurs années que si ces dépenses uniques ne sont pas incluses. Il s’agit :• de la nationalisation de la Banque Belfius en 2011 à hauteur de quatre  milliards d’euros  ;
• de la participation en 2011 à l’augmentation de capital de la SA Astrid pour 52,0 millions 
d’euros ;
• de la participation en 2011 à l’augmentation de capital de Dexia pour 2.915,0 millions d’euros ;
• de l’octroi en 2011 de crédits de personnel supplémentaires à hauteur de 84,9 millions 
d’euros en raison de l’adhésion du SPF Finances à Fedcom ;
• du versement en 2013 de la quote-part FEMIP (Facility for Euro-Mediterranean Invest -
ment and Partnership)  pour 1,5 million d’euros ;
• de l’acquisition en 2013 de certificats de participation à la société anonyme Financière Rue de France à hauteur de 4,9 millions d’euros (dans le cadre de la restructuration de 
la SNCB) ;
• du versement en 2013 de la contribution de 448,2 millions d’euros à l’augmentation de 
capital de la Banque européenne d’investissement.
Il n’est pas tenu compte de ces dépenses dans le tableau ci-après
135.
Tableau 43 –  Évolution 2011-2013 des dépenses par catégorie en fonction des codes SEC et après 
élimination des dépenses exceptionnelles (en millions d’euros et en pourcentages)
Personnel 1.359,9 75,1	% 1.353,5 45,4	% 1.323,0 42,4	%
investissement287,9 15,9	% 343,9 11,5	% 344,4 11,0	%
Transferts de recettes et de capital101,4 5,6	% 105,5 3,7	% 278,3 8,9	%
Octroi de crédits 6,70,4	% 1.119,3 37,6	% 1.117,9 35,9	%
Autres 55,2 3,0	% 57,8 1,9	% 53,5 1,7	%
Total 1.811,1 100,0 % 2.980,0 100,0 % 3.1 17,1 100,0 %
Les dépenses de personnel constituent le principal poste de dépense du département (1.323,0 millions d’euros ou 42,4 %). Elles ont diminué par rapport à 2011 (-36,9 millions 
d’euros) et 2012 (-30,5 millions d’euros). Ce recul est dû en ordre principal :
135 À	l’inverse	 du	tableau	du	170e	Cahier,	la	participation	 de	l’État	belge	au	capital	de	la	SA	Mécanisme	 européen	 de	
stabilité	(1.117,9	millions	d’euros)	n’est	pas	omise	parce	que	ces	dépenses	 sont	également	 prévues	les	prochaines	
années. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 93
• au remplacement sélectif de membres du personnel pensionnés136 ;
• au transfert du personnel des restaurants du SPF Finances à Fedorest137 ;
• à l’économie de 26,4 millions d’euros imposée par le conclave budgétaire.
La décision du gouvernement d’intégrer les employés des conservateurs des hypothèques 
au cadre des fonctionnaires statutaires n’influence pas les dépenses de personnel en 2013. En raison de la publication tardive des arrêtés royaux
138, cette décision a été reportée à 2014 
et les crédits de personnel spécifiques à cet effet (13,5  millions d’euros) n’ont pas été utili -
sés139.
Le blocage administratif imposé a en outre permis de ne pas utiliser 34,7 millions d’euros 
supplémentaires.
Les dépenses de fonctionnement et d’investissement (344,4 millions d’euros) demeurent relativement stables comparées à 2012 (343,9 millions d’euros). L’augmentation par rapport 
à 2011 (+  56,5  millions d ’euros) s’explique par la prise en charge intégrale par le budget géné -
ral des dépenses à partir de 2012 des frais de justice et de poursuite en matière de perception et de recouvrement des impôts, alors qu’ils étaient compensés jusqu’en 2011 par le budget des voies et moyens (recettes provenant de poursuites judiciaires).
Le SPF Finances a également dû contribuer aux économies générales imposées :
• une diminution linéaire des crédits de fonctionnement et d’investissement de 25,6 millions d’euros ;
• un blocage administratif de 58,3 millions d’euros en crédits de fonctionnement et 
 d’investissement ;
• une vérification scrupuleuse des dépenses obligatoires et inévitables dans la perspective 
de la fin de l’année (dans le cadre de la prudence budgétaire).
Parmi les 44,3 millions d’euros de crédits d’engagement pour investissements, seuls 12,0 millions d’euros (27,2 %) ont été utilisés en raison de la prudence budgétaire
140. Les 
dépenses d’investissement en informatique n’ont en particulier été engagées qu’à hauteur de 17,3 %. Comme 15,5 millions d’euros de crédits ont été bloqués administrativement et 
8,2 millions d’euros d’engagements en informatique reportés à 2014, seuls 5,0 millions 
d’euros des 28,7  millions d’euros de crédits d’engagement en informatique ont été utilisés. 
136 Le	nombre	de	membres 	du	personnel 	(hors	personnel 	de	cuisine	et	d’entretien) 	en	service	au	SPF	Finances 	a	dimi-
nué	de	26.079	en	2011	à	24.133	en	2012	et	à	23.409	en	2013	(rapports	 annuels	du	SPF	Finances	 pour	les	années	
2011,	2012	et	2013).
137 Ces	dépenses	 de	personnel	 sont	incluses	dans	la	dotation	 à	Fedorest	 qui	s’élevait	en	2011	à	15,6	millions	d’euros,	
en	2012	à	20,3	millions	d’euros	et	en	2013	à	30,4	millions.
138 Arrêté	royal	du	12	septembre 	2013	portant	modification 	de	diverses	dispositions 	réglementaires 	concernant 	la	car-
rière	des	employés	 des	conservateurs	 des	hypothèques	 et	arrêté	royal	du	20	janvier	2014	fixant	la	date	de	l’entrée	
en	vigueur	et	portant	exécution	 de	la	loi	du	11	décembre	 2006	relative	au	statut	des	employés	 des	conservateurs	
139 En	compensation, 	les	recettes	planifiées 	n’ont	pas	été	réalisées. 	En	effet,	si	leur	personnel 	avait	été	rémunéré 	direc-
tement	par	le	SPF,	les	conservateurs	 des	hypothèques	 n’auraient	 plus	déduit	les	salaires	de	ces	employés	 des	fonds	
qu’ils	reversent	au	Trésor.
140  Les	blocages	 administratifs	 des	crédits	et	la	surveillance	 accrue	du	caractère	 obligatoire	 et	inéluctable	 des	dé-
penses. 94
Ces circonstances expliquent à leur tour le faible taux d’utilisation (19,4 millions d’euros) 
des crédits de liquidation en matière d’informatique (33,0 millions d’euros). Selon l’admi -
nistration, la modernisation du département est ralentie parce que ces dossiers n’ont pas abouti.
Le conseil des ministres du 27 avril 2012 a décidé de dissoudre à l’occasion de l’élaboration 
du budget 2013 le fonds de titrisation pour la modernisation informatique du SPF Finances
141 
et d’en verser le solde final au budget des voies et moyens. À ce jour, aucune initiative légis -
lative n’a encore été prise en vue de la dissolution du fonds et le solde final n’a pas davantage été versé aux voies et moyens. Aucune dépense n’a plus été effectuée à la charge du fonds en 2013. Le solde s’élevait à 12,4 millions d’euros fin 2013.
Le SPF Finances met également son infrastructure informatique et son imprimerie à la 
disposition d’autres organismes publics fédéraux. Les recettes et dépenses relatives à cette prestation de service sont comptabilisées sur un compte d’ordre de la Trésorerie créé spé -
cialement à cette fin. Pour l’année budgétaire 2013, des recettes de 0,8 million d’euros et des 
dépenses de 0,1 million d’euros y ont été enregistrées. Le solde de ce compte d’ordre s’éle -
vait fin décembre 2013 à 3,2 millions d’euros. Le conclave consacré au budget initial 2013 a 
décidé que ce compte d’ordre devait être supprimé et le solde final versé au budget des voies et moyens. Par ailleurs, les coûts de cette prestation de service devaient être anticipés ; le 
SPF Finances souhaite en effet devenir la seule imprimerie du pouvoir fédéral et créer à cet effet une agence indépendante (Fedopress)
142.
La Cour des comptes constate qu’aucune de ces décisions n’a été suivie d’effet et rappelle que l’utilisation de comptes d’ordre n’est plus prévue par la loi du 22 mai 2003 sur la comp -
tabilité. Le recours à des comptes d’ordre contrevient en outre au principe de transparence budgétaire, car ils peuvent donner lieu à une utilisation injustifiée de crédits et à la consti -
tution de réserves qui échappent au contrôle budgétaire normal
143.
Début 2013, le SPF Finances a mis fin à la collaboration avec la société Unisys pour la pour -
suite du développement du projet informatique Stimer, c.-à-d. la gestion électronique du re -
couvrement et de la perception des impôts144. Au total, 29,1 millions d’euros ont été alloués 
aux travaux d’Unisys, dont le SPF Finances a payé 21,4 millions d’euros. En mars 2013, le 
SPF Finances a engagé une procédure judiciaire en vue d’obtenir une indemnité de 8,8 mil-
lions d’euros pour le trop-payé de prestations. Unisys, pour sa part, a réclamé 4,6 millions d’euros pour prestations fournies mais pas encore payées. Début 2014, les deux parties ont 
141 Le	fonds	de	titrisation	 a	été	créé	par	la	loi-programme	 du	27	décembre 	2006	(adaptation	 de	la	loi	organique	 du	
27	décembre	 1990	créant	des	fonds	budgétaires).	 Une	partie	du	produit	de	la	titrisation	 des	créances	 fiscales	devait	
financer	la	modernisation	de	l’informatique	du	SPF	Finances.
142  Plan	de	management	intégré	2012-2017	du	SPF	Finances,	p.	166-172.	
143 Voir	également	 Cour	des	comptes,	 «	Commentaires	 et	observations	 sur	les	projets	d’ajustement	 du	budget	de	
l’État	pour	l’année	budgétaire	2012	»,	Doc. parl. ,	Chambre,	Doc	53	2112/005,	p.60.
144  Stimer	se	composait	 de	onze	modules	 (à	objectif	spécifique),	 une	composante	 de	maintenance	 et	une	analyse	de	
la	comptabilité	 de	la	douane.	Quatre	modules	 sont	opérationnels	 (amendes	 pénales,	 précompte	 mobilier,	 verse-
ments	anticipés 	et	service	des	créances 	alimentaires). 	Les	autres	modules 	étaient	toujours 	en	phase	de	program -
mation.	Au	cours	des	prochaines	 années,	ces	modules	 continueront	 à	évoluer,	en	interne	ou	par	le	biais	d’un	mar-
ché	public.	Le	projet	informatique	First	(Federal Integrated Recovery System and Tax Refund)	a	été	créé	à	cet	effet. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 95
conclu un arrangement à l’amiable par lequel l’indemnité est limitée à 0,65 million d’euros 
pour chacune d’elles145.
Les mesures de soutien offertes par l’État fédéral aux institutions financières en difficul -
té pendant la crise (2008-2013) ont nécessité l’aide d’experts juridiques et financiers. Le SPF Finances disposait en 2013 de divers crédits de liquidation à cet effet pour un total 
de 10,1 millions d’euros :• un crédit de 0,9 million d’euros pour les dépenses de la Société fédérale de participation et d’investissement (SFPI) dans le cadre de sa mission de société d’investissement de l’État fédéral
146 ;
• un crédit de 7,6 millions d’euros pour l’assistance financière et juridique dans le cadre de 
la garantie d’État en faveur de Dexia147 ;
• un crédit de 1,6 million d’euros pour les dépenses relatives à la procédure judiciaire rela -
tive au démantèlement de l’ancienne banque Fortis.
La Cour des comptes observe que seulement 2,1 millions des 10,1 millions d’euros ont été dépensés, dont 0,6 million pour l’aide financière et juridique dans le cadre des garanties 
d’État à Dexia et 1,5 million d’euros dans celui de la procédure judiciaire relative à l’an -
cienne Banque Fortis.
Ce faible taux d’utilisation s’explique en partie par les dépenses qui ont été engagées immé -
diatement alors que la liquidation n’a été effectuée qu’à mesure que les factures étaient 
reçues. Une autre raison importante est toutefois la compensation des dépenses et des recettes opérée par la SFPI dans le cadre de sa mission de société d’investissement des pouvoirs publics fédéraux. Ces compensations sur le compte courant de l’État auprès de la SFPI s’élevaient en 2013 à 6,4 millions d’euros et sont ainsi maintenues en dehors du budget général des dépenses. La Cour des comptes relève une nouvelle fois que l’utilisation de diverses sources de financement des dépenses consécutives à la crise financière est peu transparente, qu’elle en complique le calcul et qu’elle viole en outre le principe de l’univer -
salité
148.
145 Le	tribunal	de	première	 instance	 de	Bruxelles	 a	entériné	 cet	arrangement	 à	l’amiable	 le	11	février	2014	(juge-
ment	44/05/2014).
146  Allocation	 de	base	18.61.07.12.11.05.	 En	exécution	 de	l’article	2,	§	3,	de	la	loi	du	2	avril	1962	relative	à	la	SFPI,	l’État	
est	tenu	de	rembourser	 tous	les	frais	exposés	par	la	SFPI	dans	le	cadre	de	sa	mission	de	société	d’investissement	 de	
l’État	fédéral.
147 Allocation	 de	base	18.61.02.12.12.	 Lors	de	la	confection	 du	budget	initial,	le	SPF	Finances	 avait	demandé	 un	crédit	
de	liquidation	 de	1,5	million	d’euros.	Au	cours	du	conclave	 budgétaire	 de	novembre	 2012	(budget	initial	2013),	le	
crédit	a	été	augmenté	 de	six	millions	d’euros.	De	ce	montant,	 0,6	million	d’euros	seulement	 a	été	utilisé.	Le	reste	de	
ce	crédit	a	été	reventilé	 vers	une	autre	allocation	 de	base,	notamment	 pour	le	financement	 de	la	rétribution	 à	bpost	
(3,2	millions	d’euros	–	allocation	 de	base	18.40.02.12.11.10)	 et	des	frais	de	fonctionnement	 généraux	 (1,8	million	
d’euros	–	 allocation	de	base	18.40.02.12.11.01).
148  Le	SPF	Finances	 est	conscient	 de	ce	problème	 et	tente	de	conclure	 un	nouveau	 protocole	 d’accord	 avec	la	SFPI	afin	
de	mieux	régler	l’utilisation	 du	compte	courant	et	les	dépenses	 que	la	SFPI	effectue	au	nom	des	autorités	 fédérales	
(voir	Justification	 du	budget	général	des	dépenses	 2013	du	SPF	Finances	 –	Doc. parl., 	DOC	53	2523/012,	 p.	22).	À	la	
clôture	du	présent	Cahier,	un	tel	accord	n’avait	pas	encore	été	conclu. 96
Les transferts de recettes et de capital (278,3 millions d’euros) augmentent nettement par 
rapport à 2011 (+101,4 millions d’euros) et 2012 (+105,4 millions d’euros). Cette augmentation 
est notamment due :• à l’importance croissante de la dotation à Fedorest et aux régions, compensée par une diminution des frais de personnel (30,4 millions d’euros, une augmentation de 10,1 mil -
lions par rapport à 2012) ;
• à la dotation croissante pour bonification des intérêts pour les emprunts écologiques (70,2 millions d’euros, une augmentation de 33,2 millions par rapport à 2012) ; 
• au paiement, à partir de 2013, des contributions dans le cadre des mesures de soutien à la Grèce (129,0 millions d’euros)
149.
À l’occasion du premier ajustement du budget, le conseil des ministres a octroyé un cré -
dit supplémentaire (11,8 millions d’euros) en vue du paiement de la contribution belge au 
compte de subventionnement PRGT du Fonds monétaire international (FMI)150 151. Cette 
contribution, qui est entièrement compensée, devait en principe être étalée sur deux ans : une première tranche de 11,8 millions d’euros en 2013 et une deuxième de 22,5 millions 
d’euros en 2014. Lors du conclave budgétaire de juillet 2013, il a été décidé de reporter chaque paiement d’un an. Le paiement pouvant uniquement être effectué en vertu d’une loi, le dépôt du projet de loi correspondant a été reporté jusqu’en janvier 2014
152. Le crédit 
n’a donc pas été utilisé en 2013 et a à nouveau été inscrit (11,8 millions d’euros) au budget 
général des dépenses de 2014. La Cour des comptes observe que, bien que le paiement de la cotisation ait été reporté, la compensation de 11,8 millions d’euros pour 2013 a bien été 
perçue.
Les dépenses pour l’octroi de crédits demeurent stables par rapport à 2012, mais augmen -
tent nettement par rapport à 2011 (+1.111,2  millions d ’euros), parce que l ’État a payé sa parti -
cipation de 1.112,7 millions d’euros dans le capital de la SA Mécanisme européen de stabilité.
Lutte contre la fraude
Au cours des conclaves budgétaires, diverses mesures de lutte contre la fraude ont été prises. En 2013, dix-neuf scanners ont notamment été achetés pour la douane (0,6 million d’euros) 
ainsi que des logiciels intégrés pour l’exploitation de données (deux millions d’euros).
149  Ces	mesures	de	soutien	comprennent,	 d’une	part,	le	paiement	 des	quotes-parts	 2012	(28,5	millions	d’euros)	et	2013	
(24,0	millions	d’euros)	dans	le	cadre	du	deuxième	 plan	de	soutien	à	la	Grèce	(allocation	 de	base	18.61.18.35.20.01)	
et,	d’autre	part,	le	remboursement	 à	la	Grèce	des	recettes	(77,0	millions	d’euros)	que	la	Banque	nationale	 perçoit	
sur	son	portefeuille 	SMP	grec	(titres	publics	grecs	acquis	dans	le	cadre	du	programme	 des	marchés	 de	titres	du	
système	européen	des	banques	centrales	(SEBC)	–	allocation	de	base	18.61.18.35.20.02).
150 En	février	2012,	le	conseil	d’administration 	du	FMI	a	décidé	de	verser	sous	forme	de	dividende 	une	partie	du	béné-
fice	de	la	vente	d’or	par	le	FMI,	à	la	condition 	que	suffisamment 	d’États	membres 	marquent 	leur	accord	pour	rever-
ser	ce	dividende 	comme	contribution 	au	PRGT	(Poverty Reduction and Growth Trust), 	par	lequel	le	FMI	octroie	des	
prêts	à	faible	intérêt	aux	pays	à	faibles	revenus.	 Le	conseil	des	ministres	 a	marqué	son	accord	le	5	octobre	2012.	
Le	FMI	a	versé	le	dividende	 le	23	octobre	2012	à	la	Banque	nationale	 de	Belgique	 qui,	à	son	tour,	l’a	reversé	à	l’État	
belge	dans	le	courant	2013.
151 Allocation	de	base	18.61.18.45.42.02.
152 Doc. parl. ,	Chambre,	 DOC	53	3251.	Le	projet	de	loi	a	été	déposé	le	16	janvier	2014	et	adopté	en	réunion	plénière	
le	18	février	2014. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 97
D’autres mesures annoncées n’ont pas été exécutées ou ne l’ont été que partiellement :
• L’achat de deux scanners corporels ( backscatter ) pour la douane. Le budget initial pré -
voyait un crédit d’engagement de 1,8 million d’euros et un crédit de liquidation de 
0,9 million d’euros à cet effet153. Les scanners s’étant avérés plus chers que prévu, d’une 
part, et un seul pouvant être commandé en octobre 2013 en raison de la discipline bud-gétaire imposée, d'autre part, leur achat a été reporté à 2014. Le budget 2014 du SPF Fi -
nances ne comporte toutefois aucun crédit pour le paiement de cette livraison, de sorte qu’il devra être compensé en interne.
• La collaboration plus intensive entre les régions et la douane lors de contrôles de la taxe de circulation. Cette collaboration plus intensive prendrait la forme d’une adaptation de la réglementation, de la conclusion d’accords de coopération et de la mise à disposition de tout le matériel opérationnel nécessaire à de tels contrôles. Les accords sont encore en discussion au sein de l’Observatoire de la fiscalité régionale.
• La rédaction d’un rapport annuel par le Conseil supérieur des finances (en collaboration avec tous les acteurs concernés par la lutte contre la fraude) au sujet des revenus directs et indirects de la lutte contre la fraude fiscale et sociale. L’arrêté royal du 3 avril 2006 
relatif au Conseil supérieur des finances n’a pas encore été adapté à cet égard.
Section 24 – SPF Sécurité sociale
Tableau 44 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2013 accordés (en millions d’euros)
Budget initial 15.467,4 15.468,3
Budget ajusté 428,9 428,8
Transferts 14,5 14,4
Total du budget 15.910,8 15.911,7
Crédits utilisés 15.917,5 15.923,7
La Cour constate l’insuffisance des crédits disponibles, qui ont été utilisés à 100,1 %. Un 
dépassement de 17,7 millions d’euros en engagement et de douze millions d’euros en liqui -
dation affectent les crédits destinés aux allocations aux handicapés en application de la loi 
du 27 février 1987. Néanmoins, l’article 2.24.4 de la loi budgétaire autorise la position débi -
trice de l’allocation de base concernée154.
153 Allocation	de	base	18.80.02.74.22.06.
154 Allocation	de	base	24.55.22.34.31.06. 98
Tableau 45 –  Évolution 2011-2013 des dépenses par catégorie en fonction des codes SEC (en millions 
Personnel 103,8 0,9	% 106,1 0,7	% 108,2 0,7	%
investissement33,7 0,3	% 27,6 0,2	% 31,5 0,2	%
Transferts de recettes et de capital11.106,7 98,7	% 14.319,1 99,1	% 15.783,8 99,1	%
Octroi de crédits 0,0 0,0 0,0
Opérations 	diverses 0,20,01	% 0,20,01	% 0,20,01	%
Total 11.244,4 100 % 14.453,0 100 % 15.923,7 100 %
Lors de l’ajustement du budget 2012 et de la confection du budget 2013, des moyens sup -
plémentaires avaient été octroyés, dans le cadre de la lutte contre la fraude sociale, pour permettre l’engagement de contrôleurs sociaux. En 2012, l’Inspection sociale a pu engager 25 contrôleurs.
Vu l’impossibilité de remplacer les départs naturels en raison des économies et blocages obligatoires sur le plan du personnel en 2013, ces recrutements n’ont pas augmenté l’effectif net du personnel de contrôle. Fin 2013, il s’élevait à 245 unités, contre 256 fin 2012.
La majeure partie de ces dépenses est consacrée au paiement des allocations aux handica -
pés, au subventionnement des différents régimes et secteurs du statut social des travail -
leurs indépendants, au subventionnement des régimes de sécurité sociale des travailleurs salariés, aux dotations à la gestion globale afin d’assurer l’équilibre financier de la sécurité sociale et de la dotation à l’Office national des pensions pour financer les dépenses en matière de garantie de revenus aux personnes âgées. À elles seules, ces dépenses se sont élevées à 15.401,6 millions d’euros.
Les montants des subventions et des allocations aux handicapés sont liés aux fluctuations 
de l’indice santé ou de l’indice des prix. Les paiements au titre d’allocations aux handica -
pés ont augmenté de 3,3 % en 2012 et de 3,6 % en 2013, à cause de la croissance continue du 
nombre d’allocataires
155 et du montant moyen alloué156.
Si quelques crédits ont été réduits dans le cadre des contrôles budgétaires en vue de l’adap -
tation aux nouveaux taux d’inflation, les dotations ont été augmentées en fonction d’un recalcul du solde SEC de la sécurité sociale.
155 Début	2011,	on	dénombrait 	un	peu	plus	de	306.000	bénéficiaires 	pour	plus	de	320.000	fin	2013	(source	:	SPF	Sécu-
rité	sociale).
156 Ce	montant	 moyen,	fonction	 du	degré	du	handicap	 et	des	revenus,	 a	évolué	de	443	euros	début	2011	à	plus	de	
470	euros	fin	2013	(source	:	SPF	Sécurité	sociale). COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 99
Exécution des programmes
D’une manière générale, les mesures de prudence budgétaire ont eu un impact au niveau du plan de personnel 2013, notamment par l’arrêt des procédures de sélection et de recru -
tement prévues. Un plan d’économie ICT a dû être mis en place, et il a été mis fin, entre autres, aux contrats de neuf collaborateurs.
Tableau 46 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2013 accordés (en millions d’euros)
Budget initial 321,3 329,3
Budgets ajustés -2,4 -5,5
Transferts 2,3 -1,5
Total du budget 321,2 322,3
Crédits utilisés 290,2 291,3
Les crédits de liquidation pour 2013 ont été utilisés à 90,4 % (90,7 % en 2012). Certains 
programmes présentent néanmoins des taux de réalisation inférieurs à 50 %, mais ils ne 
concernent que de faibles montants.
Tableau 47 –  Évolution 2011-2013 des dépenses par catégorie en fonction des codes SEC (en millions 
Personnel 76,625,7	% 76,7 25,7	% 75,125,8	%
d’investissement41,9 14	% 42,2 14,1	% 39,013,4	%
Transferts de recettes et de capital179,760,3	% 179,7 60,2	% 177,260,8	%
Total 298,2 100 % 298,7 100 % 291,3 100 %
Un crédit provisionnel de 875.000 euros a été inscrit au budget157 pour financer le projet 
Fedoclean158, compte tenu du fait qu’il ne devait débuter qu’en 2013. Au total, 650.000 euros 
ont été répartis159 au sein du SPF160 afin d’augmenter les crédits destinés à payer du person -
nel contractuel.
157 Allocation	de	base	25.40.14.01.00.01	-	Crédit	provisionnel	Fedoclean.
158 Décision	du	conseil	des	ministres	du	30	novembre	2013	et	article	2.25.7	du	budget	général	des	dépenses.
159 Arrêtés	royaux	des	6	juillet	et	9	septembre	2013.
160  Ces	moyens	seront	transférés	au	SPF	P&O	à	partir	de	2014. 100
Alors que les autres catégories de dépenses connaissent des taux de réalisation supérieurs à 90 %, les dépenses de fonctionnement et d’investissement n’ont été réalisées qu’à 77,2 %.
Ce taux provient, en grande partie, des mesures d’économie. De nombreux crédits ont fait 
l’objet de blocages, notamment au sein de programmes d’activités de la DG1 - Établisse -
ments de soins. Elle est compétente pour l’organisation, les critères de programmation, les normes d’agrément et le financement des établissements de soins. Ont été concernés le service datamanagement (réalisation de 38 % – programme 25-51-2 concernant la collecte, 
le contrôle, l’audit, l’analyse et la mise à disposition des données nécessaires à l’élaboration de la politique de santé), la politique des soins aigus et chroniques (réalisation de 66 % - programme 25-51-3) et les droits du patient (réalisation de 30 % – programme 25-51-5). En 
matière de droit du patient, des crédits d’engagement avaient été réservés pour faire face à des insuffisances potentielles de crédits dans les dossiers Smals et Fedoclean, crédits qu’il n’a plus été possible de dépenser après la levée de cette mise en réserve.
Les transferts de recettes et de capital constituent le poste de dépenses le plus important du SPF : les principaux transferts sont les dotations à l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire (106,8  millions) et à l’Agence fédérale des médicaments et des produits 
de santé (18,8 millions).
Exécution	de	programmes
Développement durableLes taux d’utilisation des crédits octroyés au SPP Développement durable
161 ont été très 
faibles (17,3 % en engagement et 17,9 % en liquidation). D’une manière générale, les crédits 
de ce SPP sont destinés à des subventions pour 8,9 millions, soit plus de 79 % du total des 
crédits qui lui sont alloués.
Au nombre de ces subventions figurent les frais de fonctionnement et les moyens destinés à 
réduire les intérêts supportés par le Fonds de réduction du coût global de l ’ énergie (FRCE)162. 
Les 6,3 millions d’euros initiaux destinés à couvrir le coût des emprunts du fonds n’ont 
toutefois pas été utilisés en raison du blocage de la totalité du crédit. La non-subsidiation du FRCE a entraîné un résultat négatif en 2013 et réduit les réserves légales à moins de 5  % 
du capital.
Concernant les autres subsides, les faibles taux d’utilisation s’expliquent par l’absence 
initiale, dans le budget général des dépenses ou dans toute autre loi, de base légale fondant le subventionnement par la procédure de reconnaissance des associations
163 susceptibles 
d’être subsidiées et par l’appel à projet lancé en septembre 2013 seulement.
161 Ce	SPP	a	été	remplacé,	 au	1er	janvier	2014,	par	l’Institut	 fédéral	de	développement	 durable,	 dépendant	 du	
SPF	Chancellerie	du	Premier	ministre	(décision	du	conseil	des	ministres	du	22	novembre	2013).
162  Société	anonyme 	de	droit	public	créée	par	la	loi-programme 	du	27	décembre 	2005	(titre	III,	chapitre	VIII).	Elle	inter-
vient	dans	le	financement	 de	mesures	 structurelles	 visant	à	favoriser	 la	réduction	 du	coût	global	de	l’énergie	 dans	
les	logements	privés	des	personnes	les	plus	démunies	et	dans	l’octroi	d’emprunts	bon	marché.
163 Allocation	de	base	25.58.11.33.00.01	–	Subsides	à	des	associations. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 101
Gestion de crise
Le projet 1733164, numéro d’appel unique pour la garde de médecine générale, devait per -
mettre de réduire de manière significative la lourdeur des gardes de médecine générale. En 2012, des moyens financiers significatifs ont été octroyés en conseil des ministres
165, 
avant tout pour développer le projet pilote 1733 Luxembourg et l’étendre à d’autres zones médicales. Les moyens dégagés devaient augmenter les crédits prévus à titre de dotation à l’agence créée pour les appels aux services de secours
166 dite « agence 112 ».
Comme en 2012, la Cour constate que les crédits de 478.000 euros prévus en 2013 n’ont pas 
été utilisés. Bien que créée par la loi du 29 avril 2011 créant les centres 112 et l’agence 112, 
l’agence n’existe toujours pas et n’a pas pu être dotée. Les activités prévues en 2013 pour réaliser le projet 1733 ont, dès lors, été financées à charge des crédits de fonctionnement de la Direction générale des soins de santé.
Section 33 - SPF Mobilité et Transports
Tableau 48 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2013 accordés (en millions d’euros)
Budget initial 3.687,1 3.673,1
Budgets ajustés -5,2 -5,4
Transferts	depuis	les	provisions 	interdépartementales 0,9 0,9
Crédits	variables 0,2 0,3
Total du budget 3.683,0 3.668,9
Crédits utilisés 3.491,4 3.520,3
Le SPF Mobilité et Transports a utilisé 96,0 % de ses crédits de liquidation en 2013, comparé 
à 98,6 % en 2012.
Tableau 49 –  Évolution 2011-2013 des dépenses par catégorie en fonction des codes SEC (en millions 
Personnel 69,9 2,0	% 69,5 2,0	% 68,0 1,9	%
investissement27,7 0,8	% 27,9 0,8	% 26,8 0,8	%
Transferts de recettes et de capital3.431,6 97,2	% 3.311,4 97,2	% 3.406,3 96,8	%
Octroi de crédits 0,1 0,0	% 0,1 0,0	% 18,9 0,5	%
Charges d’intérêt 0,4 0,0	% 0,5 0,0	% 0,3 0,0	%
Total 3.529,7 100,0 % 3.409,4 100,0 % 3.520,3 100,0 %
164  Allocation	de	base	25.52.21.41-40.02	-	Dotation	Agence	Appel	aux	services	de	secours.
165 Décisions	des	20	juillet	et	30	novembre	2012	octroyant	146.000	et	344.000	euros.
166  Allocation	de	base	25.52.21.41.40.02 102
L’augmentation des dépenses du SPF Mobilité par rapport à 2012 est de 3,2 % (+110,9 mil-
lions d’euros) et est la conséquence de la hausse des dépenses de subvention et de dotation 
et des octrois de crédits.
Les transferts de recettes et de capital constituent le principal poste de dépenses du SPF Mo -
bilité (3.406,3 millions d’euros ou 96,8 % des dépenses totales).
Malgré des économies de 170 millions d’euros, les dotations liquidées au groupe SNCB ont 
progressé de 229,9  millions d’euros par rapport à 2012. En effet, bien que les montants pré -
vus en 2012 par le contrat de gestion aient été diminués de 253 millions d’euros, les crédits 
ont été indexés.
Dans le budget initial 2013, les dotations en faveur du groupe SNCB ont été réduites de 
140 millions d’euros. Cette réduction concerne surtout la dotation d’investissement (-125 millions d’euros) et, dans une moindre mesure, la dotation d’exploitation (-15 millions d’euros).
Lors du premier ajustement budgétaire, le groupe SNCB a été contraint à des économies 
structurelles supplémentaires de 30 millions d’euros. Ces économies ne pouvaient en aucune manière déboucher sur une réduction de l’offre de services au public, ni sur une augmen -
tation de la dette du groupe SNCB. Elles ont été concrétisées en remboursant 102 millions d’euros, au lieu des 72 millions d’euros initialement prévus, de crédits d’investissement 
non utilisés au fonds des infrastructures ferroviaires (FIF)
167. La Cour des comptes observe 
qu’il ne s’agit en aucune manière d’économies structurelles attendu que les moyens seront à nouveau entièrement à la disposition du groupe SNCB au cours de l’exercice budgétaire suivant
168.
La rémunération à bpost pour les tâches de service public a encore été calculée dans le budget initial 2013 conformément au quatrième contrat de gestion. En raison de l’entrée en vigueur du cinquième contrat de gestion (le 1
er janvier 2013), le crédit initial (311,2 millions d’euros) 
n’a été liquidé qu’à hauteur de 222,8 millions d’euros. La rémunération qui était encore due 
selon le quatrième contrat de gestion pour la période du 24 septembre au 31 décembre 2012 (88,9 millions d’euros) n’a pas été liquidée au cours du premier trimestre 2013. De cette 
manière, l’aide d’État que bpost avait irrégulièrement perçue en 2011 et 2012 (123,1 millions 
d ’euros) a été compensée. Bpost a versé la différence de 34,2  millions d ’euros au SPF  Mobilité 
le 7 juin 2013.
167 Arrêté	royal	du	21	décembre 	2013	relatif	au	versement 	sur	le	compte	du	fonds	des	investissements 	ferroviaires 	des	
moyens	d’investissement	 non	utilisés	par	le	groupe	SNCB.	Conformément	 à	l’article	288	de	la	loi-programme	 (I)	du	
27	décembre	 2006,	la	SNCB,	SNCB-Holding	 et	Infrabel	évaluent	 dans	un	rapport	d’avancement	 en	septembre	 de	
l’année	en	cours	quels	moyens	d’investissement	 elles	ne	réaliseront	 probablement	 pas	avant	la	fin	de	l’année	civile.	
S’appuyant	 sur	ce	rapport,	 un	arrêté	royal	délibéré	en	conseil	des	ministres	 fixe	le	montant	 qui	sera	versé	au	plus	
tard	le	15	décembre	 de	l’année	en	cours	au	fonds	des	investissements	 ferroviaires.	 À	compter	de	l’année	budgétaire	
suivante,	 les	moyens	versés	au	fonds	sont	à	nouveau	 mis	à	la	disposition	 du	groupe	SNCB	pour	exécuter	 son	plan	
d’investissement 	pluriannuel.
168  SNCB-Holding	 a	versé	102	millions	d’euros	le	13	décembre	 2013.	Ce	montant	 a	été	reversé	à	SNCB-Holding	 le	
13	janvier	2014. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 103
En 2013, des crédits de 127,2 millions d’euros ont été alloués au fonds Beliris. Les 
liquidations totales du fonds Beliris sont inférieures de 24,7 millions d’euros à celles de 
2012. Sur les 124,9 millions d’euros de crédits de liquidation, 92,4 millions ont été utilisés 
en 2013. Concernant les crédits d’engagement, 66,5 millions d’euros ont été utilisés. La 
sous-utilisation trouve en partie son origine dans les limitations budgétaires imposées à l’automne 2013 et dans une clôture anticipée des opérations d’engagement. En outre, l’engagement de certains dossiers a été reporté à 2014 en raison d’un manque d’ingénieurs et des retards avec lesquels les instances politiques ont approuvé les modifications du programme d’investissement et les transferts budgétaires. Certains engagements des années précédentes ont également dû être annulés (6,5 millions d’euros). Le solde du 
fonds disponible pour des engagements supplémentaires est ainsi passé à 311,3 millions 
d’euros. Le solde des engagements non apurés a diminué de 32,3 millions d’euros pour 
s’établir à 186,5 millions d’euros. Le solde du fonds Beliris pour des engagements et des 
liquidations supplémentaires a donc encore progressé en 2013 de 67,1 millions d’euros pour 
les engagements et de 34,7 millions d’euros pour les liquidations.
Tableau 50 –  Évolution des crédits restant à engager et à liquider du fonds Beliris et de leur utilisation 
en 2013 (en millions d’euros)
2012 2013 Solde
engagements 
impayésEngage -
mentsLiquida -
tionsEngage -
tions
Solde	au	1er	janvier 186,9 456,9 244,2 465,1 218,8
Recettes 125,4 125,4 127,2 127,2
Dépenses -89,3 -117,1 -66,5 -92,4
Annulation 
d’engagements des années précédentes21,3 6,5
Solde au 31 décembre244,2 465,1 311,3 499,8 186,5
Pour ce qui concerne les autres fonds du SPF Mobilité et Transports, les crédits de liquidation 
disponibles ont augmenté en 2013 de 4,4 millions d’euros. Leur solde au 31 décembre 2013 s’élevait donc à 26,2 millions d’euros. Lors de la confection du budget, l’augmentation du 
solde total de ces autres fonds était encore estimée à 0,7 million d’euros. Les dépenses effectuées à partir de ces fonds se sont limitées à 77 % des crédits, de sorte que le solde total 
a augmenté d’environ 2,4 millions d’euros supplémentaires. Par ailleurs, les recettes des fonds ont dépassé les prévisions de 1,3 million d’euros (9,6 %).
Parmi les crédits variables, ce sont surtout les crédits de personnel qui ont été sous-utilisés 
(19 % ou 1,4 million d’euros n’ont pas été utilisés) ainsi que les crédits de fonctionnement 
(34 % ou un million d’euros inutilisés). La situation s’explique principalement par les limi -
tations budgétaires imposées. Lors de la confection du budget 2013, il a encore été tenu compte d’un renforcement de l’effectif pour certains de ces fonds. Les plans de personnel n’ayant pas été approuvés à temps, il ne restait toutefois guère de temps en 2013 pour recru -
ter du personnel supplémentaire. 104
Tableau 51 –  Solde des autres fonds (en milliers d’euros)
FondsSolde disponible au 31 décembre
en engagement en liquidation
2012 2013 2012 2013
Service	de	sécurité	et	d’interopérabilité 	des	
chemins	de 	fer	(SSICF)2.196,5 4.451,9 3.250,4 4.668,9
Organisme	d’enquête 	sur	les	accidents	et	
incidents	ferroviaires1.700,5 2.081,9 1.718,7 2.127,2
Fonds	aéronautique 11.652,9 12.948,4 12.232,2 13.127,6
Régulation	 du	transport	ferroviaire 	et	de	
l’exploitation	 de	l’aéroport	de	Bruxelles-
National660,4 801,4 677,1 809,0
Transport exceptionnel 3.861,7 5.437,5 3.934,8 5.497,5
Organisme	d’enquête 	sur	les	accidents	de	
navigation	 (Ofean)42,3 25,5 42,3 28,8
Total 20.114,3 25.746,6 21.855,5 26.259,0
En raison de l’évolution de la bourse, bpost est devenu un simple fournisseur de services de paiements pour l’État. Les flux financiers entre bpost et l’État devaient donc devenir entiè -
rement transparents dans le cadre des services financiers que bpost fournit à l’État. Des mécanismes ont été introduits pour le financement par l’État de ses propres opérations, de sorte que bpost est assuré du financement avant l’exécution de ces opérations. C’est pourquoi l’État a mis à la disposition de bpost en 2013 un fonds de roulement de 18,8 mil-
lions d’euros pour couvrir le besoin d’espèces afin de traiter les versements postaux sur le compte d’un tiers auprès d’un établissement financier dont le siège est situé en Belgique et pour exécuter les paiements internationaux pour compte de l’État et des services publics
169.
Section	44	–	SPP 	Intégration 	sociale	et	Lutte	contre	la	pauvreté
Tableau 52 –  Crédits d’engagement et de liquidation 2013 accordés (en millions d’euros)
Budget initial 1.723,0 1.723,9
Budget ajusté 11,2 11,2
Transferts 4,1 1,8
Total du budget 1.715,9 1.714,6
Crédits utilisés 1.504,8 1.504,7
Les crédits de liquidation pour 2013 ont été utilisés à 87,7 %.
169  Voir	amendement	 n°	4	du	gouvernement	 au	projet	de	budget	général	des	dépenses	 pour	l’année	budgétaire	 2013,	
Doc. parl. ,	Chambre,	 DOC	53	2522/003,	 p.	12-15.	Parce	que	toutes	les	créances	 et	dettes	réciproques	 sont	liquidées,	
bpost	a	versé	65,7	millions	d’euros	à	l’État	comme	solde	du	règlement 	de	tous	les	droits	et	obligations 	réciproques. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 105
Tableau 53 –  Évolution 2011-2013 des dépenses par catégorie en fonction des codes SEC (en millions 
Dépenses de 
personnel8,5 0,6	% 8,9 0,6	% 8,9 0,6	%
Dépenses de fonctionnement et d’investissement6,7 0,4	% 6,0 0,4	% 6,3 0,4	%
Transferts de recettes et de capital1.452,0 98,9	% 1.524,1 98,9	% 1.488,8 98,9	%
Autres 0,6 0,05	% 1,4 0,1	% 0,70,06	%
Total 1 .4 67,8 100 % 1.540,4 100 % 1.504,7 100 %
La majeure partie de ces dépenses est consacrée au subventionnement des CPAS, à la dota -
tion à l’Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs d’asile (Fedasil), dont le SPP assure la tutelle, et aux subsides aux grandes villes. Ces subventions ont été de 1.460,9 millions 
d’euros en 2013.
Si la part des dépenses de subvention et de dotation reste stable de 2011 à 2013 (98,9 %), les 
transferts ont baissé en chiffres absolus de plus de 35,0 millions d’euros en 2013.Lors des ajustements budgétaires, le gouvernement avait décidé que les subventions aux 
CPAS dans le cadre de la loi du 26 mai 2002 concernant le droit à l’intégration sociale
170 et 
de la loi du 2 avril 1965 relative au droit à l’aide sociale171 ne seraient pas augmentées par rap -
port au niveau du budget initial. Cette économie avait été estimée à 37,4 millions d’euros. 
Les crédits devaient faire l’objet en cours d’année de projections actualisées et être aug -
mentés si nécessaire pour ne pas hypothéquer les remboursements aux CPAS. Néanmoins, des diminutions réelles aux subventions des CPAS dans le cadre du droit à l’aide sociale ont été décidées par la suite et réalisées : cinq millions d’euros lors du premier ajustement et 
trois millions d’euros à la suite d’une redistribution des crédits. Par contre, les subventions aux CPAS dans le cadre de la participation et l’activation sociale ont été augmentées de 0,8 million d ’euros par des redistributions
172, avec pour conséquence de diminuer les crédits 
relatifs à la « fracture numérique bis » et aux subsides facultatifs aux organismes incitant l’économie sociale.
170 	Ce	droit	peut	prendre	la	forme	d’un	revenu	d’intégration, 	d’un	emploi	ou	d'une	mise	au	travail	ou	d'une	combinaison 	
des	deux.
171 Les	personnes	 n’entrant	 pas	en	ligne	de	compte	(ressortissants	 étrangers	 avec	titre	de	séjour	non	inscrits	au	re-
gistre	de	la	population,	 demandeurs	 d’asile	et	personnes	 en	séjour	irréguliers)	 pour	le	droit	à	l’intégration	 sociale	
peuvent	demander	le	droit	à	l’aide	sociale	:	aide	financière,	aide	médicale,	mise	au	travail.		
172 Notifications	du	conseil	des	ministres	du	26	avril	2016,	17/36. 106
Lors du premier ajustement du budget 2013, la dotation à Fedasil a été réduite de 8,7 mil-
lions d’euros173. Cette réduction a toutefois été limitée par cinq transferts ultérieurs à charge 
de la provision interdépartementale pour un montant global de 1,7 millions.
Les crédits destinés à subventionner le droit à l’intégration sociale ont été liquidés à hau -
teur de 719 millions d’euros, soit à 96 %. Il s’agit d’une augmentation de plus de 9 % par 
rapport à 2012174. La croissance du revenu mensuel d’intégration sociale et du nombre de 
bénéficiaires175 de ce revenu explique cette augmentation.
De même, les subsides aux autorités locales pour mettre en œuvre la médiation dans le cadre de la loi sur les sanctions administratives communales
176 ont été liquidés à hauteur de 
1,26 millions d’euros, soit 85,7  % du crédit alloué. Ce montant est stable  par rapport à 2012. 
Il concerne avant tout les frais de personnel de 27 médiateurs dans 26 villes177, soit une par 
arrondissement judiciaire (ou zone de police en Région bruxelloise).
En matière de sécurité d’existence (programme 44 55 1), les crédits de certaines allocations 
de base ont un taux d’exécution plus faible, notamment :• Les crédits destinés au droit à l’aide sociale ont été liquidés à 72,2 %. Ces dépenses ont régulièrement augmenté jusqu’en 2012
178, avec de fortes augmentations du nombre de 
bénéficiaires en 2010 et 2011. Selon le SPP, des mesures ont été prises, notamment au niveau des conditions du regroupement familial et par l’instauration d’un filtre sur les demandes de régularisation pour raison médicale. Elles ont entraîné une baisse signifi -
cative du nombre de bénéficiaires et, donc, des dépenses. Le solde non utilisé des crédits 
s’élève à 132,5 millions d’euros.
• La faible utilisation des crédits destinés à financer la lutte contre la fracture numérique par les pouvoirs locaux
179 (36,1 %) et par les organismes de droit privé180 (50,1 %) se justifie 
par la nécessité d’une redistribution récurrente pour permettre de payer un acompte de la moitié du coût des projets retenus. La redistribution de 2013 a été autorisée en retard et conditionnée par des liquidations à charge du budget 2014.
• La sous-utilisation des crédits
181 pour les soins aux drogués en cure (30,5 %) s’explique 
par le transfert des compétences « usurpées » aux régions qui figurent dans l’accord 
gouvernemental : toutes les subventions en cours ont été soldées et aucune nouvelle subvention n’a été accordée.
Concernant la politique des grandes villes (programme 44 55 5), les crédits relatifs aux frais pour missions, études, expertises et conférences n’ont été utilisés qu’à concurrence de 
173 Loi	du	24	juin	2013	contenant	le	premier	ajustement	du	budget	général	des	dépenses	de	2013.
174 Liquidations	:	646,3	millions	d’euros	en	2011	et	659	millions	en	2012.
175 La	croissance 	du	nombre	mensuel	moyen	de	bénéficiaires 	du	droit	à	l’intégration 	sociale	est	de	3,3	%		pour	les	onze	
premiers	mois	de	2013	par	rapport	à	l’année	2012	(source	:	SPP	Intégration	sociale) .
176 Il	s’agit	de	la	loi	du	13	mai	1999.	La	loi	du	24	juin	2013	n’est	entrée	en	vigueur	que	le	1er	janvier	2014.
177 En	fait,	cette	politique	 bénéficie	 à	294	communes	 grâce	aux	conventions	 de	collaboration	 avec	les	26	communes	
subsidiées.
178 Liquidations	:	353,5	millions	d’euros	en	2011,	421,5	millions	en	2012	et	344,3	millions	en	2013.
179 Allocation	de	base	44	55	11	43.52.03	–	Fracture	numérique.
180  Allocation	de	base	44	55	11	33.00.03	–	Fracture	numérique	bis.		
181 Allocation	de	base	44	55	11	33.00.05	–	Soins	aux	drogués	en	cure. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 107
29,1 % et des subsides aux associations n’ont été octroyés qu’à concurrence de 40,2 %. La 
sous-utilisation de la première allocation s’explique par la prudence budgétaire, la limita -
tion aux dépenses obligatoires et le report en 2014 de la liquidation de l’avance d’une étude. Quant aux subsides aux associations, vu l’étalement du processus sur deux ans, seules les avances dues ont été liquidées en 2013, les soldes éventuels étant à charge de l’année bud-gétaire 2014.
5 Recettes attribuées
Les recettes fiscales perçues par l’État fédéral s’élèvent à 107.479,1 millions d’euros. Par -
mi elles, 15.108,2 millions d’euros sont des recettes perçues pour les tiers (7.700,9 mil-
lions d’euros pour les régions, 4.885,9 millions d’euros pour les communes et provinces, 
2.485,1  millions d’euros pour l’Union européenne et 36,2  millions d’euros dans le cadre de 
la titrisation).
Les recettes fiscales de l’État fédéral s’élèvent donc à 92.370,9 millions d’euros, dont 
49.541,9 millions d’euros sont attribués, par l’intermédiaire de fonds d’attribution, à 
d’autres autorités publiques (entités fédérées, sécurité sociale, zones de police et quelques bénéficiaires divers).
Chaque impôt attribué a une finalité particulière et transite donc par un fonds d’attribu -
tion spécifique. L’attribution des recettes fiscales concerne quatre domaines de finance -
ment : les entités fédérées (33.309,6 millions d’euros), les institutions de sécurité sociale 
(15.677,4 millions d’euros), les zones de police (446,9 millions d’euros) et des attributions 
diverses (108 millions d’euros).Les tableaux ci-après présentent :
• les montants dus en 2013, c’est-à-dire les arriérés dus pour les années précédentes et impayés au 31 décembre 2012 et les montants dus en 2013 en vertu de diverses lois ;
• la situation des fonds, c’est-à-dire le report des prélèvements non dépensés en 2012, les recettes (prélèvements sur les recettes fiscales en 2013), les dépenses (paiements
182 réel -
lement exécutés en 2013) et le solde à reporter ;
• le solde éventuel des montants dus au 31 décembre 2013.
Les chiffres détaillés selon les dispositions légales et les bénéficiaires sont fournis dans les tableaux B3 à B7 du volume II de ce Cahier.
La Cour des comptes a vérifié si les prélèvements opérés sur les recettes correspondent aux 
montants dus en vertu des dispositions légales et si les paiements exécutés en 2013 sont exacts.
182  À	la	différence	des	imputations	sur	le	budget	des	dépenses	pour	lesquelles	il	s’agit	de	liquidations. 1085.1	 Attributions 	aux	communautés,	 aux	régions	et	aux	commissions 	communautaires 	française 	et	flamande
Tableau 54 –  Fonds d’attribution destinés aux entités fédérées (en millions d’euros)
Montants dus pour 2013 Situation des fonds d’attribution
Montants 
encore  dus ArriérésMontants 
définitifs 
2013TotalReport au 
1/1/2013Prélève -
mentsPaiementsSolde au 
31/12/2013
(1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8)
 (1)+(2) (4)+(5)-(6) (3)-(6)
66.21 TVA
Communauté	flamande -26,03 8.608,29 8.582,26 8.581,10 1,16
Communauté	française 7,46 6.322,59 6.330,05 6.311,97 18,08
Total	66.21 -18,57 14.930,88 14.912,30 0,00 14.893,07 14.893,07 0,00 19,23
66.22 IPPCommunauté	flamande -2,08 4.745,46 4.743,38 4.740,76 2,62
Communauté	française -7,08 2.562,43 2.555,35 2.550,01 5,33
Communauté germanophone 0,01 6,23 6,24 6,23 0,01
Total	66.22 -9,15 7.314,11 7.304,96 0,00 7.297,00 7.297,00 0,00 7,96
66.23 IPP
Région	flamande -2,39 6.226,67 6.224,29 6.224,55 -0,26
Région wallonne -12,55 3.735,91 3.723,36 3.725,55 -2,19
Région	de	Bruxelles-Capitale 43,16 1.058,15 1.101,31 1.079,12 22,19
Total	66.23 28,22 11.020,73 11.048,96 0,00 11.029,22 11.029,22 0,00 19,74
66.24 IPP
Commission	 communautaire 	flamande -0,01 11,07 11,05 11,05 0,01
Commission	 communautaire 	française 	 -0,05 44,27 44,22 44,18 0,04
Région	de	Bruxelles-Capitale -0,06 35,20 35,14 35,11 0,04
Total	66.24 -0,11 90,53 90,42 0,00 90,33 90,33 0,00 0,09
Total des attributions aux entités fédérées 0,39 33.356,25 33.356,64 0,00 33.309,62 33.309,62 0,00 47,02
Source : Cour des comptes sur la base des lois et des montants Fedcom
Tous les montants dus en 2013 ont été payés aux entités fédérées, les montants encore dus résultent de l’application des paramètres définitifs 2013 qui ne 
sont connus qu’au début 2014. Ces 47 millions d’euros seront intégrés à l’ajustement du budget des voies et moyens de 2014. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 1095.2 Attributions à la sécurité sociale
Tableau 55 –  Fonds d’attribution à la sécurité sociale (en millions d’euros)
Montants dus Situation des fonds d’attributionMontants 
encore  dus Arriérés Pour 2013 TotalReport au 
(1)+(2) (4)+(5)-(6) (3)-(6)
66.31	TVA	Congé	éducation	 Onem 5,74 25,38 31,12 28,48 50,53 25,38 53,63 5,74
66.37	TVA	Attribution	sécurité	sociale -21,38 13.532,58 13.511,20 144,12 10.940,99 11.115,52 -30,41 -2,66
66.34	Précompte	professionnel 0,00 0,00 0,00 471,90 2.398,34 2.398,34 471,90
Total TVA et précompte  professionnel -15,64 1 3. 55 7,96 13.542,32 644,50 13.389,86 13.539,24 495,12 3,08
66.33	Accises	sur	les	tabacs	manufacturés 7,72 851,57 859,28 0,00 865,82 865,82 0,00 -6,53
66.95	Cotisation	d’emballage 0,00 130,00 130,00 0,00 130,00 130,00 0,00 0,00
Total Accises 7,7 2 981,57 989,28 0,00 995,82 995,82 0,00 -6,53
66.92 Précompte mobilier 96,76 687,03 783,79 92,04 687,03 623,31 155,77 160,49
66.97	Impôt	des	sociétés	(Isoc)
non réparti0,00 53,50 45,74 7,76
66.98	Impôt	des	non-résidents	(INR) 0,00 0,41 0,41 0,00
66.99		Impôt	des	personnes	physiques	(IPP) 0,00 124,69 105,67 19,03
Total Isoc, INR et IPP -0,30 176,77 176,48 0,00 178,61 151,82 26,79 24,66
66.93		Taxe	annuelle 	sur	les	contrats	
d’assurance-0,24 2,78 2,54 -0,1 2,99 2,87 0 -0,33
66.38		Cotisation	spéciale 	de	sécurité 	sociale 50,83 194,91 245,73 55,01 194,91 184,28 65,64 61,45
66.36	Options	sur	des	actions 12,88 127,52 140,40 12,88 127,52 124,85 15,55 15,55
66.35	Maribel	social 8,20 90,58 98,77 8,20 90,58 89,90 8,87 8,87
66.91	Participation	des	travailleurs 0,87 10,08 10,95 0,87 10,08 10,96 -0,01 -0,01
Total des attributions à la sécurité sociale 161,07 15.829,20 15.990,27 813,39 15.677 ,40 15.723,05 767,7 3 267,22
Source : Cour des comptes sur la base des lois et règlements et des montants Fedcom 110
Les attributions à la sécurité sociale sont présentées selon les bénéficiaires dans le Cahier 2014 
relatif à la sécurité sociale183 ainsi que dans les tableaux B5 du volume II de ce Cahier. Pour 
ce qui est des montants dus, de légères différences existent entre ces deux publications en 
raison de l’inexactitude de certains montants des recettes fiscales communiqués par le SPF Finances à l’ONSS.
Pour les recettes attribuées à la sécurité sociale et prélevées sur la TVA et, accessoirement, 
sur le précompte professionnel, les constatations sont les suivantes  :
• Des prélèvements ont été opérés sur le précompte professionnel en raison de l’insuffi -
sance de la TVA, conformément à la loi. La totalité des recettes TVA n’a toutefois pas été prélevée. Des recettes TVA de 12,4 millions d’euros
184 figurent en effet au budget des 
voies et moyens. Elles auraient dû alimenter le fonds 66.37 (TVA Attribution sécurité 
sociale) qui présente par ailleurs une situation débitrice non autorisée de 30,4 millions d’euros.
• Pour les fonds 66.31 et 66.37 (TVA) ainsi que pour le fonds 66.34 (Précompte profes -
sionnel), les prélèvements excèdent de 495,1 millions d’euros les paiements réalisés. De 
plus, pour les fonds 66.37 et 66.34, les paiements excèdent de 2,7 millions d’euros les montants dus.
• Pour le fonds 66.31, le solde du montant dû en 2011
185 (5,7 millions d’euros) est non apuré.
Pour les autres recettes attribuées à la sécurité sociale, 6,5 millions d’euros prélevés sur les accises et 0,3 million d’euros prélevés sur la taxe d’assurance ont été payés en plus des montants dus.
Les deux fonds d’attribution 66.35 (Maribel social) et 66.38 (Cotisation spéciale de sécurité 
sociale) ont été ouverts pour des recettes de l’Administration générale de la perception et du recouvrement. Il s’agit en réalité de recettes perçues pour des tiers et non de recettes attribuées. À ce titre, elles auraient dû transiter par un compte d’ordre de trésorerie.
Pour les recettes attribuées à la sécurité sociale, les paiements indus s’élèvent au total à 
9,5 millions d’euros, et les prélèvements sur les recettes fiscales ont excédé les montants dus 
de 500,5 millions d’euros
186. Le budget des voies et moyens a donc été privé de ce montant.
183 Voir	Cahier	2014	relatif	à	la	sécurité	sociale	–	Gestions	 globales	 et	institutions	 publiques	 de	sécurité	 sociale,	
Bruxelles,	septembre	2014,	189	p.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
184  Sur	les	1.832,2	millions	d’euros	de	l’article	33.63	du	budget	des	voies	et	moyens	(TVA,	droits	de	timbres	et	divers),	
12,4	millions	d’euros	concernent	la	TVA.
185 Arrêté	royal	du	27	juillet	2011	attribuant	12,7	millions	d’euros	à	l’Onem	pour	le	congé	éducation	payé.
186  Le	trop	prélevé	est	la	différence 	entre	le	solde	au	31	décembre 	2013	des	fonds	d’attribution 	(767,7	millions	d’euros)	
et	le	solde	dû	(267,2	millions	d’euros).	 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 1115.3 Attributions aux zones de police
Tableau 56 –  Attributions aux zones de police (en millions d’euros)
Montants dus Situation des fonds d’attribution
Montants 
encore  dus Arriérés Pour 2013 TotalReport 
au1/1/2013Prélève -
ONSS-APL 107,30 114,97 222,27 0,00 0,00 107,30
SdPSP 0,00 0,00 0,00 0,00 0,00 114,62   
66.44   TVA Pensions 
de la police intégrée107,30 114,97 222,27 99,44 227,1 2 221,92 104,64 0,35
Zones de police et police fédérale0,00 195,63 195,63 195,63 0,00
SPF	Justice 13,96 6,99 20,95 13,96 6,99
SPF	Intérieur 0,00 9,97 9,97 9,97 0,00
SPF	Mobilité 	et	
Transports0,00 0,21 0,21   0,21  0,00
66.61   Amendes 
Sécurité routière13,96 212,81 226,77 0,00 219,78 219,78 0,00 6,99
Total 121,26 327,78 449,05 99,44 446,90 441,70 104,64 7,34
Source : Cour des comptes sur la base des lois et règlements et des montants Fedcom 112
Pour le fonds 66.44 (Pensions de la police), la prise tardive de l’arrêté royal187 pour 2013 a 
reporté à 2014 le paiement des 115 millions d’euros dus. Par ailleurs, la disposition tran -
sitoire188 qui permet d’attribuer des recettes TVA au paiement des cotisations patronales 
pour les pensions des membres de la police fédérale et de l’inspection générale de la police 
fédérale et locale perdure (114,6 millions d’euros).
Pour le fonds 66.61 (Amendes sécurité routière), les dispositions légales particulières qui at -
tribuent ces recettes ne sont pas respectées. En effet, la loi prévoit que toutes les recettes des 
amendes pénales de circulation routière (370,1 millions d’euros) sont attribuées au fonds de la sécurité routière, sauf un montant indexé (230,9 millions d’euros) versé au budget des voies et moyens. En 2013, 139,2 millions d’euros devaient donc être attribués au fonds 66.61. Or, 219,8 millions d’euros ont été prélevés pour permettre de payer les montants dus
189. La 
Cour constate que les dispositions légales ne sont appliquées ni par le SPF Finances, ni par le SPF Intérieur. Le montant des recettes attribuées n’est pas conforme à la loi et le montant légalement dû au SPF Justice (5 % des recettes attribuées, soit 7 millions d’euros) n’a pas 
été versé en 2013. En outre, les paiements s’écartent des arrêtés ministériels et les arrêtés royaux ou ministériels sont pris tardivement.
187 Arrêté	royal	du	21	décembre	2013.
188  Article	55	de	la	loi	du	24	octobre	2011.
189  L’arrêté	ministériel	 octroyant	 96,7	millions	d’euros	aux	zones	de	police	et	à	la	police	fédérale	pour	2012	n’a	été	pris	
que	le	28	janvier	2013.	Il	augmente	dès	lors	le	montant	dû	pour	2013. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET  / 1135.4	 Attributions 	diverses
Tableau 57 –  Attributions diverses (en millions d’euros)
Montants 
encore  dusArriérés Pour 2013 TotalReport au 
66.80		Taxe	d’assurances	
au fonds des calamités11,86 11,86 0,00 11,86 11,86 0,00 0,00
66.83	Accises	Creg 0,00 45,52 45,52 0,00 45,52 45,52 0,00 0,00
66.84	TVA	Creg 11,55 11,55 0,00 11,55 11,55 0,00 0,00
Total Creg 0,00 5 7,07 5 7,07 0,00 5 7,07 5 7,07 0,00 0,00
66.85		Précompte 	
professionnel	Meva0,00 0,00 0,02 0,24 0,24 0,02 -0,24
66.86	TVA	Apetra -6,10 30,99 24,89 0,00 38,83 38,83 0,00 -13,93
Total -6,10 99,92 93,83 0,02 108,00 108,00 0,02 -14,17
Source : Cour des comptes sur la base des lois et règlements et des montants Fedcom 114
En ce qui concerne la TVA destinée à Apetra190, les recettes attribuées sont de 38,8 millions 
d’euros, alors que la TVA réellement supportée191 par Apetra est de 31,0 millions d’euros. En 
fait, le SPF Finances n’applique pas les mécanismes légaux. Il devrait établir un décompte 
final qui prenne en considération non seulement la TVA payée par Apetra (pour les factures de vente de stocks stratégiques au SPF Économie), mais aussi la TVA qu’Apetra a récupérée (sur ses factures d’achat de biens divers) et ne rembourser à la société que la différence. La créance totale de l’État fédéral sur Apetra s’élève donc à 13,9 millions d’euros.
Le fonds 66.85 (Meva), qui devrait être en extinction, a supporté 0,24 million d’euros de 
dépenses.5.5 Conclusions et recommandations
Concernant la sécurité sociale, 500,5 millions d’euros ont été prélevés sans qu’ils corres -
pondent à aucun montant dû
192. Le budget des voies et moyens a donc été privé de cette 
somme. De plus, les paiements ont été supérieurs aux montants dus à concurrence de 
23,7 millions d’euros, dont 9,5 millions d’euros pour l’attribution de recettes à la sécurité 
sociale et 13,9 millions d’euros pour le remboursement de la TVA payée par Apetra. Enfin, 
des dispositions légales générales et particulières n’ont pas été respectées.
La Cour des comptes recommande donc de prêter une plus grande attention à l’établis -
sement et à la liquidation de ces recettes attribuées, d’envisager de simplifier leur calcul 
et d’établir une meilleure collaboration entre les SPF Finances et Budget et Contrôle de la gestion.
Elle insiste également sur le respect de l’article 71 de la loi du 22 mai 2003 et des dispositions 
légales particulières qui régissent les différents fonds d’attribution.
190  Apetra	(Agence	 de	pétrole	–	Petroleum Agentschap )	est	une	société	anonyme	 de	droit	public	à	finalité	sociale	
chargée	de	gérer	les	stocks	stratégiques	qui	ne	sont	pas	détenus	par	les	grands	opérateurs.	
191 Code	9146	–	Code	9145	des	comptes	annuels	d’Apetra	(n°	0884.177.368,	C	5.12,	p.	21/32).
192  Ce	trop	prélevé	est	la	différence	 entre	le	solde	au	31	décembre	 2012	des	fonds	d’attribution	 (colonne	 7)	et	les	
montants	encore	dus	(colonne	8). Chapitre3Comptes annuels 2013  COMPTES	ANNUELS	 2013  / 117
Tant le service Comptable  fédéral que certains  départements  se sont efforcés d’améliorer  la 
qualité des comptes annuels 2013. Ils souhaitaient ainsi donner suite aux observations formu -
lées par la Cour au sujet des comptes annuels 2012, notamment en ce qui concerne l’ inventaire 
des immobilisations  corporelles  et financières,  la comparabilité  des chiffres entre les exercices 
et l’annexe des comptes annuels.
Les comptes  annuels 2013 ne donnent  toutefois  pas une image fidèle de la situation  de l’admi -
nistration générale et de son évolution. Ils présentent encore des manquements en termes 
d’exhaustivité,  d’exactitude  et de fiabilité des opérations  comptables.  Concrètement,  ces man -
quements concernent l’application de la notion de droit constaté, le respect de la césure entre les exercices, l’existence de fonds organiques non organisés par une loi, la comptabilisation d’opérations sur des comptes d’attente et les provisions pour risques et charges à venir.
Contrairement aux exercices précédents, la Cour des comptes a constaté un manque de col -
laboration de la part de certains départements pour obtenir en temps voulu les informations 
relatives aux opérations de clôture et aux comptabilisations. Bien que la nouvelle comptabilité ait été introduite en 2009, le niveau de connaissance de la comptabilité générale est encore insuffisant  au sein de certains départements.  Ils doivent faire davantage  d’efforts  à ce niveau 
et le service Comptable fédéral doit fournir davantage de directives et d’ instructions pratiques quant à la manière de tenir une comptabilité générale.
Le contrôle interne demeure trop faible et le cadre réglementaire n’est toujours pas achevé, ce 
qui a un impact négatif sur les audits de la Cour des comptes.
Enfin, la Cour rappelle qu’une image globale de la situation  patrimoniale  de l’administration  
générale ne sera disponible que lorsque tous les départements auront intégré l’ensemble de 
leur patrimoine dans Fedcom, au plus tard le 31 décembre 2016.Comptes annuels 2013 118
1	 Synthèse
1.1 Bilan
Les données du bilan 2013, qui inclut l’écriture d’affectation du résultat présentée au 
tableau 2 ci-après, peuvent être résumées de la manière suivante : 
Tableau 1 –  Bilan 2013 consolidé (en euros)
Actif
2012 2012 (adapté) 2013
Frais	d’établissement	
et immobilisations incorporelles24.441.542,37 24.441.542,37 35.343.483,48
Immobilisations corporelles6.567.100.356,35 6.567.100.356,35 6.625.798.200,24
Immobilisations financières74.421.449.260,24 42.031.385.309,31 36.089.118.816,63
Créances	>1	an 8.931.230.329,50 8.931.230.329,50 6.986.656.595,77
Stocks 16.173.749,61 16.173.749,61 1.837.555.316,90
Créances	<1	an 5.829.871.466,46 5.829.868.334,16 6.444.082.138,43
Liquidités 26.785.473.108,64 26.785.473.108,64 34.072.946.187,27
Comptes de régularisation et d’attente-76.256.049.740,44 -76.256.372.320,78 8.682.902.883,85
46.319.690.072,73 13.929.300.409,16 100.774.403.622,57
Passif
Capitaux propres -292.799.647.995,91 -325.190.034.359,48 -338.204.565.576,97
Provisions 	pour	charges	
à	venir475.216.330,08 475.216.330,08 654.810.679,45
Dettes	>	1	an 302.860.370.359,53 302.860.370.359,53 318.997.785.658,02
Dettes	<	1	an 34.311.618.029,45 34.311.614.729,45 40.235.541.919,13
Emprunts	financiers	à	moins	d’un	an	d’échéance68.523.174.973,69 68.523.174.973,69 59.180.681.014,84
Comptes de régularisation et d’attente-67.051.041.624,11 -67.051.041.624,11 19.910.149.928,10
Source : Cour des comptes, sur la base des données de Fedcom
La Cour signale que, pour la première fois, il est possible cette année de faire une comparai -
son réaliste avec les chiffres d’un exercice précédent (en l’occurrence 2012) étant donné que 
les opérations de tous les départements se retrouvent dans le bilan depuis 2012.
Les chiffres du bilan 2012 publiés dans le 170e Cahier de la Cour ont été corrigés en 2013 à 
concurrence d’un montant total de 32,4  milliards d’euros. La correction concerne princi - COMPTES	ANNUELS	 2013  / 119
palement la baisse des immobilisations financières, suite à la suppression de la valeur de 
la participation dans la SNCB (-19,3 milliards d’euros) et à la réduction de la valeur des 
participations dans des banques de développement à hauteur de la partie exigible mais non versée (-13,1 milliards d’euros).
La Cour attire l’attention sur les grandes différences avec les chiffres corrigés de l’exercice 
2012 au niveau du montant des immobilisations financières (-5,9  milliards d’euros), des li -
quidités (+7,3  milliards d ’euros) et des comptes de régularisation et d ’attente (+85  milliards 
d’euros à l’actif et +87 milliards d’euros au passif). La Cour aborde ces différences plus en 
détail au point 3 Commentaires spécifiques.
Comme pour les exercices précédents, les comptes 2013 ne sont pas soutenus par l’inven -
taire des avoirs, droits, dettes et obligations de toute nature, comme le prévoit l’article 16 de 
la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral. Les départements disposent en effet de cinq ans pour intégrer dans leur comptabilité toutes les données relatives à leurs immobilisations corporelles et incorporelles.
1.2 Compte de résultats
Les données du compte de résultats 2013 peuvent être résumées de la manière suivante : 120
Tableau 2 –  Compte de résultats 2013 consolidé (en euros)
Charges
Utilisation	 de	biens	de	
consommation et de 
services	de	tiers	pour 	
fabrication	ou	revente21.645.276,28 21.645.276,28 18.209.115,73
Autres utilisations de biens de consommation et de services	de	tiers1.920.111.966,48 1.920.111.966,48 1.816.936.927,07
Rémunérations directes et indirectes du personnel et des personnes assimilées7.089.018.554,30 7.089.018.554,30 5.920.901.956,79
Amortissements économiques	sur 	frais	
d’établissements,	sur immobilisations incorporelles et sur immobilisations corporelles213.035.558,51 213.035.558,51 242.937.991,41
Subventions 	économiques	
à	la	production1.867.552.994,16 1.867.552.994,16 1.834.379.651,13
Intérêts et autres charges financières	courantes14.001.910.362,69 14.001.910.362,69 13.476.206.808,61
Prestations sociales 2.593.253.049,18 2.593.253.049,18 2.648.929.358,98
sociales78.442.344.962,93 78.442.344.962,93 82.396.649.062,13
Autres transferts en capital 2.190.753.151,18 2.190.753.151,18 2.370.336.322,82
Pertes en capital 1.074.517.939,92 1.074.517.939,92 3.157.906.617,31
Dotations aux fonds propres	affectés	et	aux	provisions 	pour	risques	et	
charges21.785.407,11 21.785.407,11 241.047.997,39
Total charges 109.435.929.222,74 109.435.929.222,74 114.125.069.060,97 COMPTES	ANNUELS	 2013  / 121
Produits
Ventes de 
marchandises	acquises	en	vue	de	leur	revente205.826.375,53 205.826.375,53 405.228.586,30
Prestations 	de	services	
facturées2.908.837.360,68 2.908.837.391,79 2.183.383.390,52
Impôts sur la production et les importations36.931.819.817,98 36.931.819.985,70 36.590.643.583,72
Impôts courants sur le	revenu	et	sur	le 	
patrimoine53.341.514.087,23 53.341.514.087,23 55.979.691.310,96
Intérêts et autres revenus	financiers	courants	–	loyers	de terrains et de gisements	à	recevoir3.099.095.086,99 3.099.095.086,97 3.803.741.959,03
Transferts	de	revenus	autres	qu’impôts	et	cotisations sociales760.653.251,44 760.330.639,99 699.831.592,70
Autres transferts en capital374.029.147,81 374.029.147,81 227.895.892,69
Gains	en	capital 8.087.928.487,06 8.087.928.487,06 -2.516.232.947,65
Reprises sur fonds propres	affectés	et	sur	provisions 	pour	risques	
et charges49.717.248,01 49.717.248,01 	40.754.102,20
Total produits 105.759.420.862,73 105.759.098.450,09 97.414.937.470,47
Résultat à reporter -3.676.508.360,01 -3.676.830.772,65 -16.710.131.590,50
Les différences les plus marquantes par rapport à l’exercice 2012 se situent au niveau des 
transferts de revenus autres que prestations sociales (hausse de 4 milliards d’euros) et des gains en capital (baisse de 10,6 milliards d’euros). La Cour en expose les causes au point 3 Commentaires spécifiques.
1.3 Compte de récapitulation des opérations budgétaires
annuels. Le compte de récapitulation est élaboré en termes de droits constatés. 122
Tableau 3 –  Compte de récapitulation des opérations budgétaires 2013 (en euros)
Dépenses	non	 ventilées 1.233.912,76 Recettes	non	ventilées 28.962.764,00
Dépenses courantes pour 
biens	et	services8.106.993.956,93 Recettes courantes pour	biens	et	services2.112.596.010,18
Intérêts et contributions aux pertes d’exploitation occasionnelles d’entreprises publiques12.248.887.533,78 Revenus	de 	la	propriété 2.577.952.606,46
Transferts	de	revenus	à	des
-
tination d’autres secteurs9.146.537.043,95 Transferts	de	revenus	en	provenance	des	autres secteurs43.719.125.224,33
Transferts	de	revenus	à	l’intérieur du secteur admi
-
nistrations 	publiques27.883.326.298,90 Transferts	de	revenus	à	l’intérieur 	du	sec
-
teur administrations publiques139.206.218,96
Transferts	en	capital	à	desti
-
nation d’autres secteurs1.840.774.007,02 Transferts de capital en provenance	d’autres	secteurs209.219.325,95
Transferts	en	capital	à	l’inté
-
rieur du secteur administra -
tions	publiques491.313.440,94 Transferts en capital à	l’intérieur 	du	sec
-
teur administrations publiques12.000.000,00
Investissements 296.472.466,25 Désinvestissements 385.483.182,43
Octrois	de	crédits,	partici
-
pations et autres produits financiers12.583.427.628,44 Remboursements de crédits,	liquidations 	de	
participations 	et	ventes	
d’autres	produits	finan
-
ciers15.019.103.241,10 	
comptable34.265.515.912,79 Dette	publique 	–	solde	
comptable  47.291.338.248,04	
106.864.482.201,76 111.494.986.821,45
Résultat budgétaire 4.630.504.619,69
Le résultat budgétaire positif de 4.630,5 millions d’euros résulte d’opérations courantes et 
de capital déficitaires (-8.395,3 millions d’euros) et d’opérations de la dette publique posi -
tives (13.025,8 millions d’euros). Ce solde positif des opérations de la dette publique signifie 
que l’État a emprunté davantage qu’il n’a remboursé en 2013.
Les totaux des recettes et dépenses budgétaires présentés dans ce tableau diffèrent de 
193,2 millions d’euros par rapport aux montants repris dans le compte d’exécution du bud-get (cf. tableaux 15 et 16 du chapitre 2). Cette différence est liée aux recettes enregistrées en tant que dépenses négatives dans le compte des dépenses et aux dépenses enregistrées en tant que recettes négatives dans le compte des recettes.
code de recette ou dépense initial. De cette manière, les remboursements de traitements  COMPTES	ANNUELS	 2013  / 123
indus ou de subventions octroyées, par exemple, restent classés en tant que diminutions 
des dépenses en classe 8 (dépenses) alors qu’ils sont enregistrés en recettes dans le compte d’exécution du budget.
1.4 Résultat économique et solde budgétaire
Résultat économique
Produits 105.759,4 105.759,1 97.414,9
Charges 109.435,9 109.435,9 114.125,1
Résultat -3.676,5 -3.676,8 -16.710,1
Solde budgétaire(*)
Recettes 113.459,2 113.459,2 111.495,0
Dépenses 108.097,0 108.097,0 106.864,5
Solde budgétaire net 5.362,2 5.362,2 4.630,5
(*)Compte de récapitulation des opérations budgétaires
La Cour souligne que la différence de 21.340,6 millions d’euros entre ces deux agrégats 
résulte du fait que le résultat économique diffère du résultat budgétaire par construction.
gétaires d’attribution de recettes aux communautés et régions, à la sécurité sociale et à d’autres tiers, tandis que les recettes et dépenses budgétaires intègrent les opérations d’achat et vente de titres de la dette publique. Les montants concernés s’expriment en di -
zaines de milliards d’euros dans les deux cas.
budgétaires, tandis que des opérations frappant le budget ne concernent, dans un premier temps, que le bilan et non le compte de résultats (par exemple, achat d’un bien immobilier).
Le résultat économique de 2013 est inférieur de 13.033,3 millions d’euros au résultat 
de 2012 (-3.676,8 millions d’euros). La différence s’explique par une baisse des produits 
(- 8.344,2 millions d’euros), due essentiellement à la diminution des plus-values de rééva -
luation des immobilisations financières, et par une hausse des charges (+4.689,2 millions 
d’euros), liée principalement à une augmentation des transferts de revenus autres que des 
prestations sociales. 124
2 Commentaires généraux
La plupart des commentaires généraux que la Cour a formulés sur les comptes annuels 2011 
et 2012193 s’appliquent aux comptes 2013.
L’administration générale a toutefois accompli des efforts pour améliorer la comptabilisa -
tion des opérations et les comptes annuels. C’est le cas concernant l’inventaire des actifs immobilisés, la comparabilité des états comptables d’une année à l’autre et les informations reprises parmi les droits et obligations hors bilan. De même, l’annexe des comptes annuels présente cette année davantage d’informations utiles à l’analyse du bilan et du compte de résultats. Le commentaire des comptes annuels transmis par le ministre du Budget consti -
tue également une précieuse aide à ce niveau.
La fidélité des comptes n’est cependant pas garantie, tout d’abord parce que l’ensemble 
des acteurs ne maîtrise toujours pas la notion de droit constaté, essentielle en comptabi -
lité publique car elle détermine le moment d’enregistrement des opérations budgétaires. Ensuite, ce concept n’est qu’incomplètement pris en charge par SAP/Fedcom
194. Il est par 
exemple préoccupant que plus de 915 millions d’euros de droits constatés en dépenses de l’exercice 2013 (factures à recevoir et pécules de vacances) ne soient enregistrés qu’en comp -
tabilité générale
195, alors que l’article 13 de la loi du 22 mai 2003 prévoit l’enregistrement 
simultané en comptabilité générale et en comptabilité budgétaire.  Enfin, ces écritures sont 
systématiquement élaborées et enregistrées après le 1er février qui suit l'année budgétaire 
concernée. Si cette pratique améliore la fidélité des comptes pour la comptabilité générale, elle méconnaît certaines dispositions de la loi du 22 mai 2003, qui imposent de liquider ces droits pendant l’année comptable à laquelle ils sont rattachés (2013 en l’occurrence).
Par ailleurs, la connaissance insuffisante de la comptabilité générale, le manque récurrent 
de contrôle interne et la carence persistante en instructions et directives claires aboutissent de nouveau à des comptes annuels qui ne reflètent ni la situation financière ni les résultats des services d’administration générale de l’État fédéral. De plus, le ministre du Budget avait présenté en 2013 un calendrier détaillé de l’établissement, l’approbation et la publication des différents arrêtés d’exécution de la loi du 22 mai 2003
196. Il en ressortait que les prin -
cipaux arrêtés (concernant les acteurs, le statut des comptables justiciables de la Cour des comptes, les avances, la Commission de la comptabilité publique et ses membres, ainsi que l’élaboration et la publication du rapport annuel) devaient être publiés au Moniteur belge  au 
début 2014. Aucun de ces textes réglementaires n’a été publié ni finalisé.
L’absence de cadre réglementaire définitif a des répercussions négatives sur les examens et 
audits menés par la Cour des comptes à propos de Fedcom et de la nouvelle comptabilité publique, étant donné que le cadre normatif qui sert de fondement n’est ni contraignant, ni définitivement fixé.
193 Cour	des	comptes,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	93	et	suivantes	et	170 e	Cahier,	Volume	I,	p.	113	et	suivantes.
194  Voir	par	ailleurs	l’article	«	Maîtrise	 et	coût	du	soutien	informatique	 de	la	nouvelle	 comptabilité	 publique	 »	au	
chapitre	4	de	ce	Cahier.
195 Ces	dépenses	budgétaires	sont	imputées	sur	le	budget	2014.
196  Lettre	à	la	Cour	du	18	septembre	2013.	Voir	Cour	des	comptes,	170e	Cahier,	Volume	I,	p.	147-149. COMPTES	ANNUELS	 2013  / 125
Il est impératif de remédier à ces manquements qui affectent de manière substantielle la 
fidélité du compte général. Y remédier est d’autant plus urgent que le compte général de l’État fédéral sera transmis pour certification à la Cour au plus tard à partir de l’année comptable 2020. Le maintien d’un contrôle interne déficient, les pratiques irrégulières de 
comptabilisation et la non-transmission d’informations par certains départements – tant 
à la Cour des comptes qu’au service Comptable fédéral – nuisent à la qualité des comptes, réduisent les possibilités de contrôle et risqueraient à terme d’empêcher la Cour de certifier sans réserve le compte général.
En outre, l’absence de transmission de certaines informations et l’absence de listes exhaus -
tives des obligations de chacun sont des difficultés récurrentes de la comptabilité publique. 
Pour rappel, une des missions du SPF Budget et Contrôle de la gestion en sa qualité de Comptable fédéral est d’assurer l’établissement des comptes, l’accompagnement et le suivi du processus comptable du pouvoir fédéral et d’exercer un rôle de soutien en la matière
197. 
Le service Comptable fédéral, qui est une des directions générales du SPF, ne peut toutefois mener cette mission à bien que s’il reçoit les informations appropriées à temps. La signature 
de documents d’engagements réciproques
198, en complément des circulaires du ministre 
du Budget et du président du SPF Budget et Contrôle de la gestion, constituerait un pas en avant à ce niveau.
Dans le même ordre d’idée, l’application par les départements des directives du service 
Comptable fédéral, comme la tenue d’une farde reprenant les différentes opérations de clô -
ture avec leurs pièces justificatives, faciliterait l’exécution des missions de tous les acteurs, y compris de la Cour des comptes.
À ces remarques générales s’ajoute le fait que la césure entre exercices n’est pas effectuée 
correctement. Ainsi, un nombre important d’opérations budgétaires sont improprement inscrites dans les comptabilités générale et budgétaire des années 2012, 2013 et 2014
199. Par 
ailleurs, les classes budgétaires 8 et 9 de la comptabilité générale ne sont pas tenues au cours de l’année
200.
La loi impose que toute écriture s’appuie sur une pièce justificative, y compris pour les montants importants et les écritures de clôture. Ce n’est pas toujours le cas. Or, la constata -
tion d’un droit est une prise de responsabilité administrative, caractérisée par l’apposition du nom, de la date et de la signature du fonctionnaire délégué à la liquidation sur la pièce justificative.
Enfin, les services doivent procéder « une fois l’an au moins, avec bonne foi et prudence, aux 
opérations  de relevé, de vérification,  d’examen  et d’évaluation  nécessaires  pour établir à la 
date du 31 décembre un inventaire complet de leurs avoirs et droits, de leurs dettes, obligations 
et engagements  de toute nature et des moyens propres qui y sont affectés »
201. Cet exercice, qui 
197 Article	2,	§	1er,	2°	et	4°,	de	l’arrêté	royal	du	15	mai	2001	portant	création	du	service	public	fédéral	Budget	et	Contrôle	
de	la	gestion.
198  Par	exemple,	un	S ervice Level Agreement 	(SLA).	Voir	Cour	des	comptes,	167e	Cahier,	Volume	I,	p.460.
199  Pour	plus	de	détails,	voir	le	point	3.2	Cycle	des	dépenses	et	le	point	3.1.2	Traitement	comptable	des	produits.
200  Voir	l’article	«	Maîtrise	et	coût	du	soutien	informatique	 de	la	nouvelle	 comptabilité	 publique	 »	au	chapitre	4	de	ce	
Cahier.	
201  Article	16	de	la	loi	du	22	mai	2003. 126
permet notamment de suivre les recettes et la destination des moyens alloués. Il constitue 
un pas supplémentaire en direction d’une nécessaire transparence. Dans le contexte de l’augmentation des participations de la Belgique dans des structures internationales, il est par exemple urgent de développer un cadre pour les recenser et les évaluer.
Les principales remarques de la Cour ont été discutées avec les représentants du SPF Budget 
et Contrôle de la gestion lors d’une réunion contradictoire le 26 septembre 2014. La Cour a tenu compte des remarques pertinentes du SPF.
3.1.1	 Importance	économique	des	recettesL’importance économique des recettes est exprimée par la somme des produits (compte de résultats) et de certaines créances à court et long terme (bilan).
Le montant total des produits de l’exercice 2013 s’élève à 97.414,9 millions d’euros contre 
105.759,1 millions d’euros en 2012 (montant corrigé). Cette diminution de 8.344,2 millions 
d’euros s’explique principalement par l’évolution des plus-values de réévaluation des im -
mobilisations financières (-11.094,4  millions d’euros) et l’augmentation du produit des im -
pôts (+2.297,0 millions d’euros).Les créances à plus d’un an se fixent à 6.986,7 millions d’euros, soit une diminution de 
1.944,6 millions d’euros par rapport à 2012. Les créances à long terme se retrouvent sur -
tout au SPF Finances (6.832,3  millions d’euros), au SPF Affaires étrangères (83,1 millions 
d ’euros), au SPF Économie (54,9  millions d ’euros) et au SPF Mobilité (18,1  millions d ’euros). 
Pour le surplus, la Police fédérale, le SPF Justice et le SPF Intérieur présentent aussi des 
créances à long terme, mais pour un montant négligeable.
Les créances à court terme représentent quant à elles 6.444,1 millions d’euros, contre 
5.830,3 millions d’euros en 2012 (montant corrigé). Cette augmentation de 613,8 millions 
d’euros concerne surtout le SPF Finances (+646 millions d’euros) et s’explique en grande 
partie par une hausse du montant du financement à court terme de la sécurité sociale (ligne de crédit ONSS).
3.1.2	 Traitement	comptable	des	produits
Les comptes annuels 2013 ne donnent pas une image claire et complète des produits. Les éléments à l’origine de cette situation rejoignent les constatations formulées par la Cour dans le cadre de son audit relatif à la comptabilisation et à l’imputation des droits constatés en matière de recettes non fiscales
202 et à l’occasion du contrôle des comptes annuels 2012.
202  Voir	Cour	des	comptes,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	339	et	170e	Cahier,	Volume	I,	p.	155. COMPTES	ANNUELS	 2013  / 127
Les principales constatations peuvent être résumées comme suit :
• L’examen d’un échantillon et l’interrogation des départements révèlent que certains départements ont encore rattaché des recettes à l’exercice 2013 après le 31 janvier 2014
203.
• Certaines recettes non fiscales sont imputées au moment de la perception proprement dite et non à la naissance du droit
204.
sements de produits au cours d’un même exercice ou entre plusieurs exercices205.
• L’historique des comptes du grand-livre ne permet pas toujours de déterminer la nature des prestations et la période comptable concernée par les produits.
Au SPF Justice, les recettes du Moniteur  n’ont pas été intégrées dans le compte de résultats. 
Le solde négatif du compte d’attente s’élève à présent à 92.692.904,62 euros, ce qui repré -
sente une augmentation de 54.037.190,39 euros par rapport à 2012.
Au SPF Économie, les factures relatives aux recettes de brevets sont imputées en partie sur 
des comptes du bilan et de résultats. Les documents présentés ne justifient pas cette dis -
tinction. En outre, des dépenses sont également imputées sur les mêmes comptes du bilan. Cette façon de procéder complique le suivi de ces comptes et des droits constatés y afférents.
3.1.3	 Créances	à	moins	d’un	an
La comparaison des soldes tels qu’ils figurent dans la balance générale des comptes au 31 décembre 2013 et de l’échantillon d’opérations de recettes examiné ne permet pas à la 
Cour de se prononcer avec certitude sur l’exhaustivité des créances à court terme. Une méconnaissance de la notion de droit constaté explique notamment cette constatation.
Le bilan du SPF Finances présente également des opérations du Service de créances ali -
mentaires (Secal) et de la Caisse des dépôts et consignations. Ces services travaillent encore 
uniquement avec des droits au comptant alors qu’une partie de leurs opérations pourraient s’appuyer sur des droits constatés. Comme ces services relèvent du SPF Finances et que leurs opérations sont intégrées dans celles de l’administration générale, il conviendrait de prêter davantage d’attention à l’application des principes comptables de la loi du 22 mai 2003.
Concernant plus spécifiquement le Secal, la Cour des comptes souligne qu’une partie des 
avances alimentaires versées ne sont pas récupérées et que 70 à 80 % du montant annuel 
des avances versées (plus de 20 millions d’euros) sont perdus définitivement. Cette situa -
203  En	particulier	 le	SPF	Sécurité	 sociale	(pour	la	récupération	 des	allocations	 aux	personnes	 handicapées)	 et	le	
SPF	Finances	 (pour	les	opérations	 de	Tradix	de	décembre	 2013	et	pour	les	recettes	des	états	mensuels	 pour	dé-
cembre	2013).	
204  En	particulier	 au	SPF	Justice	(d’une	manière	générale)	 et	au	SPF	Affaires	étrangères	 (pour	la	vente	de	terrains	et	
bâtiments	et	pour	les	arriérés	de	droits	consulaires).	
205  Le	SPF	Affaires	étrangères	 a	rattaché	 à	tort	à	l’exercice	 2013	deux	transferts	 de	revenus	en	provenance	 de	la	Loterie	
nationale	liés	au	plan	de	répartition	des	subventions	2012	et	d’un	montant	de	69,7	millions	d’euros.	 128
tion devrait à tout le moins être reflétée dans le commentaire des comptes annuels et dans 
les débiteurs douteux.
Le plan comptable prévoit des comptes distincts pour le transfert de créances à l’Admi -
nistration générale de la documentation patrimoniale. Aucun département ne les utilise. 
Un certain nombre de comptes du grand-livre présentant un solde créditeur n’ont pas été transférés au passif du bilan. Il en va de même des comptes clients individuels présentant un solde créditeur. De même, les remboursements de créances à long terme sont compta -
bilisés sur des comptes de créance à court terme du grand-livre distincts de sorte que ces comptes du bilan présentent parfois un solde créditeur. Ces constatations faussent la situa -
tion bilantaire réelle des créances à court et long terme.
Dix des dix-sept départements ont uniquement comptabilisé des créances à un an au plus 
dans le bilan alors que l’examen d’un échantillon a montré qu’ils ont aussi des créances à long terme (par exemple, au ministère de la Défense). Par ailleurs, tous les SPF n’ont pas procédé à la reclassification des créances à long terme parmi les créances à court terme
206. 
L’analyse des postes débiteurs montre que certains départements ont encore d’anciennes créances impayées et qu’il n’est pas toujours possible de déterminer s’il s’agit de créances à long terme ou de créances à court terme irrécupérables. Ces postes en souffrance remontent parfois à l’entrée des départements dans Fedcom (par exemple, au SPF Santé publique, au SPF Économie, au SPF Affaires étrangères, au ministère de la Défense, à la Police fédérale, 
au SPF Intérieur et au SPF Justice). La procédure de mise en demeure intégrée dans SAP n’est que rarement utilisée.
Seuls huit des dix-sept départements ont comptabilisé des réductions de valeur des créances, 
alors que des éléments montrent que d’autres départements auraient dû en faire de même. Le caractère inchangé de soldes ouverts au 31 décembre 2013 par rapport à l’exercice 2012 est un élément qui doit être pris en considération. À cet égard, la Cour attire l’attention sur les soldes débiteurs de 9,9 millions d’euros relatif à la créance sur membres  IBDT
207 au 
SPF Affaires étrangères et 40,5 millions d’euros relatif aux débiteurs du SPF Justice en ce 
qui concerne le Moniteur , qui n’ont pas été évalués correctement. L’annulation annuelle 
d’un montant considérable de droits constatés relatifs à la récupération d’allocations aux personnes handicapées au SPF Sécurité sociale donne aussi des indications quant à la re -
couvrabilité réelle de ces indemnités. La Cour des comptes estime à cet égard que les direc-tives du Comptable fédéral concernant les réductions de valeur ne sont pas suffisamment respectées.
Certains départements ont enregistré leurs créances en prenant pour référence la date du 
droit constaté apposée sur le document initial, sans vérifier si ces montants étaient encore recouvrables. Il en ressort que de nombreux postes sont en souffrance depuis de nombreuses années. Cette situation influence la perception du délai nécessaire à l’État pour récupérer ses créances. Les balances âgées reprises dans l’annexe aux comptes annuels ne donnent pas une image exacte de l’ancienneté réelle des créances. En outre, vu le manque de cohé -
206  Tel	est	le	cas	au	SPF	Économie,	au	SPF	Affaires	étrangères	et	au	SPF	Finances.	
207 Bureau	international	des	tarifs	douaniers. COMPTES	ANNUELS	 2013  / 129
rence ou l’absence d’enregistrement de réductions de valeur pour les débiteurs douteux, il 
est difficile d’évaluer la recouvrabilité réelle.
La Cour des comptes souligne qu’il n’a pas encore été donné suite à un certain nombre des 
constatations qu’elle avait formulées à l’occasion du contrôle des comptes annuels 2012. Ainsi, la créance relative à la Réduction impôt des personnes physiques Flandre , qui est enre -
gistrée à tort au débit d’un compte de passif, est toujours en souffrance. Entretemps, le solde débiteur a atteint 1.084,0 millions d’euros au 31 décembre 2013.
L’inventaire des créances historiques du Medex n’a été intégré dans la comptabilité du 
SPF Santé publique qu’en 2013. Il a toutefois été intégré parmi les recettes alors qu’il aurait dû l’être dans l’actif net au moment de l’entrée dans Fedcom. Les recettes de l’exercice 2013 sont ainsi surestimées à concurrence de 3,1 millions d’euros.
Les factures à établir s’élèvent à 6,4 millions d’euros. Comme les factures à recevoir
208, elles 
n’ont pas été imputées en comptabilité budgétaire à charge de 2013 et ont été enregistrées 
en comptabilité générale après le 31 janvier 2014.
Les créances à long terme du SPF Finances concernent surtout les titres de la dette publique rachetés par l’Agence de la dette, dans le cadre de ses opérations de gestion de la dette, qui sont intégrés dans Fedcom sur la base de données provenant de Tradix. À partir de l’exercice 2014, ces opérations seront comptabilisées sous un numéro d’entreprise distinct « 5100 ».
L’examen des comptabilisations reprises dans Tradix en décembre 2013 a révélé que cer -
taines opérations ont été introduites tardivement dans la comptabilité générale.Pour le SPF Économie et le SPP Politique scientifique, les avances octroyées dans le cadre 
des programmes Airbus reprises dans le bilan de l’exercice 2012 (respectivement 44,2 mil-
lions d’euros et 1,2 million d’euros) ainsi que les nouvelles avances octroyées en 2013 ont été transférées vers un compte de charges économiques
209. Les avances récupérables Airbus, 
d’un montant de 159,6 millions d’euros pour le SPF Économie et 153,5 millions d’euros pour le SPP Politique scientifique, ne sont plus enregistrées au bilan parmi les créances à long terme, mais comme des droits potentiellement récupérables en classe 0 (droits et obliga -
tions hors bilan). Les totaux des soldes enregistrés dans la comptabilité ne reflètent pas la situation réelle des créances. La Cour des comptes a calculé que l’encours des avances s’élève en fait à 163,3 millions d’euros pour le SPF Économie et à 158 millions d’euros pour 
le SPP Politique scientifique.
Les avances accordées au secteur agricole par le SPF Économie (54,9 millions d’euros) sont 
également toujours comptabilisées de manière erronée dans les comptes annuels  : les avances sont comptabilisées en tant que créances à long terme, mais elles sont suivies à par -
tir d’un compte du grand-livre pour les créances à un an au plus (sous-classe 40). De plus, les réductions de valeur de 100 % actées, sont toujours portées en déduction des créances à un an au plus. Les avances au secteur agricole, dont le remboursement est lié à la réalisation 
208  Voir	le	point	3.2.2.	Dettes	à	court	terme	du	présent	article.
209  Compte	du	grand-livre	697390. 130
de conditions, doivent être reprises parmi les droits et obligations hors bilan (classe 0) tant 
que les conditions ne sont pas remplies. Il n’apparaît pas clairement si les avances accordées sont liées à d’autres garanties ou droits et obligations hors bilan.
Toujours au SPF Économie, les créances en souffrance relatives aux indemnités de prépen -
sion complémentaires accordées dans le cadre du plan textile
210 (70,5 millions d’euros) n’ont 
pas été enregistrées dans les comptes annuels 2013. L’administration considérant le solde 
irrécouvrable, la Cour demande au ministre de l’Économie de prévoir une solution légale définitive. En attendant, les créances ont été enregistrées dans la comptabilité 2012 à la de -
mande de la Cour. Elles ont cependant été annulées la même année sur la base de plusieurs notes de crédit. Or, il n’existe aucun fondement légal pour cette annulation. En outre, une note de crédit, par définition, ne sert pas à sortir une créance irrécouvrable de la comptabi -
lité ni à annuler le droit constaté positif en souffrance.
Le SPF Emploi assure, pour le compte du SPP Intégration sociale, le suivi de plusieurs an -
ciennes créances de natures diverses, parmi lesquelles des subventions européennes datant 
des périodes 1980-1992 et 1994-1999. L’administration tente de récupérer ces montants au -
près des bénéficiaires finaux par le biais de procédures judiciaires ou de transactions. Ces créances n’ont toujours pas été enregistrées dans les comptes du SPP Intégration sociale.
La Cour des comptes a contrôlé le cycle des dépenses en deux phases. Elle a tout d’abord 
contrôlé un ensemble d’opérations pour un total de 21.627,3 millions d’euros, en accordant 
une attention particulière à la césure entre exercices (contrôles récurrents). Elle a ensuite contrôlé les écritures de clôture et le bilan.
Les contrôles récurrents visent non seulement à vérifier les dépenses spécifiques sélection -
nées, mais aussi à évaluer le contrôle interne mis en œuvre par les départements sur le cycle des dépenses. Des dépenses ont été sélectionnées pour chaque département sur la base d’un seuil de matérialité et de caractéristiques spécifiques comme la nature de la dépense, l’identité du fournisseur et les dates enregistrées dans Fedcom.
Sur la base de ces contrôles récurrents, la Cour des comptes estime que le contrôle interne 
du cycle des dépenses demeure insuffisant. La situation n’a d’ailleurs presque pas évolué depuis deux ans. Cette conclusion se base sur les constatations générales suivantes.
3.2.1.1  Pièces justificatives
Des pièces justificatives correctes n’ont pas été produites pour une partie des dépenses 
examinées.
Les contrôles ont révélé que, si certaines opérations sont justifiées au moyen de documents 
externes ou de pièces internes dûment approuvées, de nombreuses dépenses sont justifiées par des documents non approuvés, par des copies d’écran (provenant de Fedcom), par de simples listes récapitulatives, par des bordereaux de paiement, par des courriels ou encore 
210  Le problème du plan textile a été exposé dans le 168e	Cahier	de	la	Cour	des	comptes,	Volume	I,	p.	94-95.	 COMPTES	ANNUELS	 2013  / 131
par d’autres documents internes qui ne justifient pas suffisamment l’opération comptabi -
lisée.
Aux termes de la loi, une pièce justificative est un document original211 daté qui relate avec 
précision l’opération sous-jacente, sa date de survenance et le montant sur lequel elle porte. 
Chaque écriture ne s’appuie que sur une seule pièce. La Cour recommande par ailleurs qu’à chaque pièce justificative ne corresponde qu’une seule écriture comptable. Or, l’adminis -
tration générale s’écarte régulièrement de l’un ou l’autre de ces principes, ce qui menace la fiabilité des comptes.
3.2.1.2 Dates
L’administration générale n’a pas d’approche uniforme concernant les différentes dates à 
introduire dans SAP/Fedcom. Il s’agit pourtant d’une mesure importante de contrôle in -
terne.
Les termes « date de la pièce », « date de base » et « date comptable » doivent recouvrir les 
mêmes notions dans tous les départements et ces dates doivent se retrouver dans tous les 
dossiers de liquidation. Un projet de circulaire
212 du ministre du Budget, qui date déjà de 
2012 mais n’a jamais été diffusé, était à cet égard un pas dans la bonne direction.
Ce manque d’uniformité menace la fidélité des comptes et le caractère probant de la comp -
tabilité générale. Il est en effet impossible de s’appuyer sur les différentes dates enregistrées 
dans SAP/Fedcom pour évaluer la situation de l’administration générale.
3.2.1.3 Approbation
La Cour constate de nouveau que les informations disponibles dans un nombre important 
de dossiers de liquidation ne permettent pas d’établir si le fonctionnaire délégué disposait des informations nécessaires pour liquider. De plus, son approbation formelle et datée fait presque toujours défaut et son nom ne figure que rarement dans le dossier de liquidation. Outre ce manque de prise de responsabilité administrative formelle, la signature de l’or -
donnateur compétent ne figure pas dans le dossier de liquidation.
Ces absences de documents, de noms, de dates ou de signatures constituent autant de fai -
blesses importantes du contrôle interne qui menacent la régularité et la fidélité du compte 
général.
3.2.1.4 Rattachement à la période correcte – principes d’annualité
La Cour rappelle que, pour appartenir à un exercice comptable ou à une année budgétaire, 
les droits doivent avoir été constatés durant celle-ci et avoir été comptabilisés avant le 31 janvier de l’année qui suit
213. De même, le ministre compétent peut, pendant l’année 
budgétaire et après accord du ministre du Budget, procéder à une nouvelle ventilation des allocations de base
214.
211 Ou	une	copie	certifiée	conforme.
212  Ministre	 du	Budget,	 Précisions et instructions concernant les différentes dates, les délais de paiement, le traitement 
des dettes et le rapportage via le système comptable FEDCOM ,	document	LG/WS/2012-34.
213 Article	7	de	la	loi	du	22	mai	2003.
214  Article	52	de	la	loi	du	22	mai	2003. 132
Les deux circulaires de clôture215 de l’année 2013, datées des 22 novembre 2013 et 24 jan -
vier 2014, comportent différentes mentions qui invitent à ne pas respecter le principe d’an -
nualité et/ou le principe de rattachement imposés par la loi. Ces mentions ajoutent parfois 
des conditions à celles prévues dans la loi pour constater un droit  :
« Les factures ou les créances doivent être en possession des SPF au plus tard le 10 janvier 2014 ».
 Æ Cette condition ne figure pas dans la loi.
« La constatation (triple rapprochement) doit être comptabilisée au plus tard le 31/01/2014 par 
l’ordonnateur  »216.
 Æ L’article 32 de la loi prévoit la séparation des fonctions de décision, d’exécution 
et d’enregistrement. Demander aux ordonnateurs d’enregistrer est contraire à cette disposition.
« Toutes les factures ou créances qui ne peuvent être comptabilisées pour raison d’engagement 
insuffisant,  d’absence  de crédits de liquidation  ou autres pourront  exceptionnellement  être 
reprises sur une liste reprenant, par allocations de base, les factures ou créances concernées ainsi que leurs montants qui devra être communiquée au contrôleur des Engagements pour le 15 janvier 2014 au plus tard afin de pouvoir faire l’objet d’une liquidation sur les crédits 2013 » .
 Æ La circulaire du 22 novembre 2013 prévoit donc une procédure permettant de contourner le principe d’annualité.
« Toutes les factures ou créances qui n’auraient pas été préenregistrées pour le 10 janvier 2014 
au plus tard OU pas comptabilisées pour le 13 janvier 2014 et non reprises sur la liste demandée ci-dessus, seront comptabilisées sur les crédits de liquidation 2014 » .
 Æ Cette condition contraire au principe de rattachement des opérations s’ajoute aux conditions légales. Les droits constatés durant une année peuvent en effet être comptabilisés sans condition jusqu’au 31 janvier de l’année qui suit.
« Vu les montants relativement importants des factures restant à liquider sur l’exercice 2013 
(…) Pour le lundi 27 janvier 2014 8h, tous les blocages de crédits mis sur l’exercice 2013 seront 
levés. Il est demandé à l’ensemble des liquidateurs de mettre en liquidation le maximum de fac -
tures suite à cette suppression. Pour le mardi 28 janvier 18h, il est demandé aux départements 
de soumettre les bulletins de redistribution de liquidation (et éventuellement d’engagement) s’ il s’avérait que la suppression des blocages ne permettait la liquidation de l’entièreté des factures  ».
215 Circulaires	 du	22	novembre	 2013	du	ministre	 du	Budget	et	du	24	janvier	2014	du	président	 du	SPF	Budget	et	
Contrôle	de	la	gestion.
216  Le	triple	rapprochement	 est	un	processus	 SAP/Fedcom	 qui	soutient	 le	travail	du	fonctionnaire	 délégué	à	la	liqui-
dation	lorsqu’il	constate	 un	droit	et	l’enregistre	 immédiatement	 dans	les	comptabilités	 générale	 et	budgétaire.	 La	
constatation 	du	droit	peut	être	réalisée	hors	SAP/Fedcom 	et	y	être	enregistrée 	plus	tard.	La	formulation 	de	la	cir-
culaire	est	donc	équivoque, 	laissant	entendre 	que	constatation 	et	triple	rapprochement 	sont	exactement 	la	même	
chose.	 COMPTES	ANNUELS	 2013  / 133
 Æ Ces dispositions de la circulaire du 24 janvier 2014 sont contraires aux disposi -
tions légales et réglementaires  : aucune opération liquidée en janvier 2014 ne 
peut être rattachée aux exercices antérieurs.
Par ailleurs, la deuxième circulaire du 24 janvier 2014 invite les fonctionnaires délégués à 
liquider - et non à enregistrer – un maximum d ’opérations sur 2013. Suite à celle-ci, 293  mil-
lions d’euros d’opérations budgétaires (hors frais de personnel et immobilisation) ont été 
enregistrés en dépenses sur 2013, sans que la Cour ait pu établir dans quelle proportion ils l’avaient été à bon escient. Autre constat préoccupant  : au SPF Sécurité sociale, à la suite d’une suggestion du service Comptable fédéral, trois opérations en dépenses déjà liquidées sur les crédits 2014 (0,14 million d’euros) ont été contrepassées sur la base d’une note de 
crédit interne, avant d’être enregistrées et imputées sur 2013.
Les directives données par le ministre du Budget et le SPF Budget et Contrôle de la gestion 
sont parfois si ambiguës, voire contradictoires, qu’une certaine confusion règne dans les départements fédéraux quant aux règles de césure entre exercices. Il est à cet égard symp -
tomatique qu’un département ait utilisé une même pièce justificative de janvier 2014 pour deux opérations en dépenses, l’une sur l’exercice 2013 et l’autre sur l’exercice 2014.
La loi est pourtant univoque. En janvier, seules les opérations liquidées au cours de l’exer -
cice précédent peuvent encore être enregistrées à charge des crédits de l’exercice terminé.La césure entre les exercices 2012 et 2013 a également été imparfaite. Au moins 20,0 millions 
d’euros de dépenses ont en effet été comptabilisés à tort sur 2013.3.2.1.5 Compte du grand-livre et allocation de base
Un rapportage de qualité est impossible en présence d’enregistrements et d’imputations 
incorrectes des opérations. Les progrès à ce niveau depuis le début du projet Fedcom ne suf -
fisent pas et la Cour continue à relever d’importantes difficultés. Ainsi, l’attention portée à la différence que fait le plan comptable entre entité résidente ou non résidente est insuf -
fisante. La Cour a notamment relevé que 15,4 millions d’euros versés à des entités sises en 
Belgique sont enregistrés à tort dans des rubriques réservées aux transferts vers des pays hors Union européenne.
3.2.2	 Factures	à	recevoir
Les factures à recevoir sont des droits constatés de l’exercice qui se termine. Ces opérations budgétaires de clôture doivent être enregistrées en comptabilité générale et imputées en comptabilité budgétaire. Le ministre du Budget rappelle d’ailleurs dans la circulaire du 22 novembre 2013 précitée qu’elles doivent être comptabilisées avant le 31 janvier 2014.
Dans la sous-rubrique des factures à recevoir (4408) des comptes annuels, 548,2 millions 
d’euros ont été enregistrés. La Cour relève notamment qu’en contravention avec le cadre 
légal et réglementaire   :
• Les factures à recevoir n’ont pas été imputées en comptabilité budgétaire, alors qu’il s’agit de dépenses de l’exercice 2013.
• Elles ont toutes été enregistrées après le 31 janvier 2014. 134
• Le montant comptabilisé a été évalué sans se baser systématiquement sur les biens et 
services effectivement livrés. Une notion plus large a parfois été utilisée, qui inclut, à tort, des éléments non livrés
217.
• Le montant comptabilisé reprend parfois218 des subsides. Les factures à recevoir ne 
peuvent pourtant concerner que des dettes nées de l’achat de biens et de services.
De plus, la sous-rubrique des factures à recevoir est utilisée depuis le début de Fedcom sans égard au prescrit de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 fixant le plan comptable applicable 
à l’État fédéral, aux communautés, aux régions et à la Commission communautaire com -
mune. L’annexe de cet arrêté précise ce qui suit à propos des factures à recevoir  :
« Ces comptes sont crédités des factures pour lesquelles des livraisons ont été faites mais 
restent à recevoir par le débit des comptes de charges en cause. Ils sont débités lorsque les 
factures sont reçues par le crédit des comptes de fournisseurs » .
Le service Comptable fédéral impose au moyen des procédures de SAP/Fedcom
219 une 
contrepassation globale de l’écriture de factures à recevoir en fin d’année, tandis que les factures reçues des fournisseurs sont comptabilisées et imputées tout au long de celle-ci.
3.2.3	 Cycle	du	personnel3.2.3.1 Réconciliation
Les dépenses de personnel se composent essentiellement de coûts imputés dans Fedcom 
via une interface. Pour la Police fédérale et la Défense, les fichiers sont produits par leur propre administration du personnel et, pour les autres départements, par le Service Paie -
ments – Traitements du secteur public (SCDF) qui fait partie de l’Administration générale de la trésorerie.
annuels, les dépenses reprises dans Fedcom via l’interface ont été mises en concordance avec les tableaux récapitulatifs provenant des administrations du personnel ou du Service Paiements – Traitements. Comme pour les comptes annuels 2012, la Cour constate des dif -
férences de réconciliation sur la base des informations obtenues. Le Service Paiements – Traitements n’a pas pu expliquer ces différences de manière satisfaisante.
La Cour souligne l’importance de contrôles intermédiaires par les départements et recom -
mande de prêter davantage attention, dans le cadre des contrôles de fin d’année, à la concor -
dance entre les montants enregistrés dans Fedcom et les fichiers de contrôle transmis par le 
Service Paiements – Traitements. Les départements doivent aussi communiquer au service précité en temps voulu et avec soin les données concernant notamment la prime de déve -
loppement des compétences, le paiement des prestations exceptionnelles et l’indemnité accordée aux membres du personnel qui travaillent en équipes successives.
217 Ainsi,	le	SPF	Finances	a	comptabilisé	7,7	millions	d’euros	de	marchandises,	qu’elles	aient	été	livrées	ou	non.
218  Cas	du	SPF	Intérieur	pour	4,6	millions	d’euros.	
219  Voir	l’article	«	Maîtrise	et	coût	du	soutien	informatique	 de	la	nouvelle	 comptabilité	 publique	 »	au	chapitre	4	de	ce	
Cahier. COMPTES	ANNUELS	 2013  / 135
3.2.3.2  Classification des dettes et arriérés relatifs au personnel
Un montant de 393,1 millions d’euros a été enregistré à la rubrique 444 concernant des 
dettes en matière de rémunération directe et indirecte. Les chiffres comparatifs de 2012 (537,7 millions d’euros) étaient largement supérieurs parce que les traitements de décembre 2012 versés en janvier 2013 avaient été enregistrés une deuxième fois en tant qu’arriérés. De ce fait, les dettes inscrites à la rubrique 442 étaient aussi trop élevées au cours de l’exercice 2012. Cette erreur commise en 2012 influence les chiffres économiques de l’exercice 2013 parce que la provision pour arriérés de l’exercice 2012 a été extournée en 2013. Les charges de personnel de janvier 2013 sont ainsi fortement diminuées.
Les dettes de personnel mentionnées à la rubrique 444 sont incomplètes. En effet, les dépar -
tements enregistrent également des dettes liées au personnel aux rubriques 440 et 460 
alors que celles-ci sont réservées aux dettes à court terme découlant de l’achat de biens et de services. En outre, parmi les comptabilisations salariales de la Défense se trouvent des enregistrements sur le compte du grand-livre relatif aux créances.
En ce qui concerne le précompte professionnel, la comptabilité générale 2013 présente un 
solde créditeur de 336,4 millions d’euros au 31 décembre 2013
220. L’analyse de l’ancienneté 
de ces postes en souffrance montre que ce montant se décompose comme suit 105,21 euros 
d’euros pour 2012 et 176,4 millions d’euros pour 2013. Le solde ouvert relatif au précompte professionnel pour les pensions concerne uniquement le SPF Finances et la Défense. La Cour recommande de vérifier si tous les postes sont encore bien en souffrance et sont réel -
lement dus.
des dettes de personnel relatives aux années 2013 ou précédentes qui ne seront payées qu’au premier trimestre 2014 (arriérés). La Défense a tenu compte de tous les arriérés de dépenses de personnel jusqu’au 31 janvier 2014 (11,8 millions d’euros).
ne sont pas comptabilisés sur un compte distinct du bilan
221, mais sur les mêmes comptes 
de dettes que les traitements mensuels dus.
est identique aux arriérés versés en 2014.
3.2.3.3 Pécule de vacances222
À l’exception de la Police fédérale et de la Défense, les montants dus pour le pécule de va -
cances sont calculés par le Service Paiements – Traitements. Le service a appliqué la même 
méthode qu’en 2012, à savoir qu’il a basé son calcul sur le montant effectivement payé en mai de l’exercice comptable même. Cette méthode ne tient pas compte de toutes les 
220  Comptes	 du	grand-livre	 442415	 Précompte professionnel à payer ,	442420	 Précompte professionnel retenu – hono -
raires et indemnités  et 442450 Précompte professionnel pensions à payer .
221  Il	en	va	de	même	du	pécule	de	vacances	et	des	primes	de	compétence.	
222  Il	s’agit	de	la	dette	qui	doit	être	comptabilisée	 en	fin	d’année	pour	le	pécule	de	vacances	 qui	doit	être	versé	en	2014	
du	chef	des	prestations	de	2013.	 136
modifications intervenues en 2013 dans la charge de personnel (augmentations salariales, 
indexations, entrées en service, départs, etc.). Le montant comptabilisé pour le pécule de vacances ne tient pas davantage compte du pécule de vacances versé anticipativement au cours d’autres mois de l’année. Les montants calculés peuvent donc être sous-estimés. Au SPF Intérieur, cette sous-estimation s’élève à 0,3 million d’euros. Pour d’autres dépar -
tements, le montant versé est inférieur au montant prévu (la différence atteint environ 0,5 million d’euros au SPF Économie). Au SPF Personnel et Organisation, la différence entre 
la provision et le montant versé s’élève à 1,1 million d’euros.
La Police fédérale applique sa propre méthode de comptabilisation du pécule de vacances, 
qui se base sur l’estimation prévue dans le budget (43,3 millions d’euros). En mai 2014, un montant de 42,2 millions d’euros a été versé. Compte tenu des pécules de vacances versés anticipativement à concurrence de 2,1 millions d’euros, le montant comptabilisé à charge de 2013 serait trop faible d’environ 1 million d’euros. La Défense s’est aussi basée sur les 
chiffres du budget initial 2014 pour constituer sa provision.
Le pécule de vacances n’a été enregistré que dans la comptabilité générale 2013 alors qu’il 
aurait dû être également repris dans la comptabilité budgétaire.
3.2.3.4 Autres dettes sociales
Les montants enregistrés dans les comptes par les départements travaillant avec le Ser -
vice Paiements – Traitements correspondent aux montants versés anticipativement en sep -
tembre 2013. En ce sens, il a été donné suite à une observation formulée par la Cour lors du 
contrôle des comptes 2012.
Les primes de compétence ne sont pas enregistrées sur un compte distinct au bilan. Tout 
comme pour le pécule de vacances, la dépense n’a été comptabilisée que dans la comptabi -
lité générale 2013, alors qu’elle aurait aussi dû l’être dans la comptabilité budgétaire.
les jours de congé de vacances restant à prendre et les jours de congé de compensation. Par ailleurs, il n’apparaît pas clairement si une provision a été constituée pour le développe -
ment des compétences, les prestations exceptionnelles et les primes de garde.
3.3 Immobilisations3.3.1	 Frais	d’établissement,	immobilisations	incorporelles	et	corporelles
Les comptes annuels 2013 comprennent un montant de 5,6 millions d’euros de frais d’éta -
blissement, un montant de 29,8  millions d’euros pour les immobilisations incorporelles et 
un montant de 6.625,8  millions d’euros pour les immobilisations corporelles. Le bilan 2013 
ne donne toutefois pas une image complète étant donné que les immobilisations acquises par le passé ne doivent être enregistrées que cinq ans après l’entrée du département dans Fedcom
223.
223 Article	136	de	la	loi	du	22	mai	2003. COMPTES	ANNUELS	 2013  / 137
Les départements pilotes de Fedcom ont introduit leurs immobilisations corporelles et 
incorporelles historiques en 2013224. Malgré le délai accordé, la plupart des autres départe -
ments ont déjà entrepris des démarches pour introduire tout ou partie de leur inventaire dans SAP/Fedcom, de sorte que le calendrier prévu dans la loi du 22 mai 2003 devrait en 
principe être respecté. Seul le SPF Justice n’a pas encore soumis de plan concret au service Comptable fédéral.
Les frais d’établissement ainsi que les immobilisations incorporelles et corporelles autres 
que ceux enregistrés dans l’inventaire historique sont incomplètement repris dans les comptes annuels 2013. Comme il ressort de l’annexe aux comptes annuels 2013, les ter -
rains et bâtiments autres que ceux de la Défense et des Affaires étrangères n’a pas encore été comptabilisés, ce qui induit une large sous-évaluation des immobilisations corporelles. Cette situation est due notamment au traitement des factures dans Fedcom (par exemple, l’imputation sur des comptes d’investissement avec une date de document antérieure à 2013
225 ou une date de document en 2014) et aux comptabilisations arbitraires en charges et 
investissements. Il est à noter que seule la Défense a enregistré des moins-values de rééva -
luation.
Comme les années précédentes, pratiquement aucune désaffectation n’a été enregistrée. 
Bien que la plupart des départements possèdent l’une ou l’autre forme d’inventaire de cer -
taines immobilisations, la mise en concordance des données reprises dans la comptabilité avec les inventaires physiques est actuellement trop limitée.
Au vu des nouveaux investissements comptabilisés en 2013, la Cour constate que toutes 
les immobilisations ne sont pas inscrites dans les rubriques correctes. Ainsi, des dépenses informatiques en matière de logiciels sont reprises à la rubrique 243 (matériel informatique et télématique) ou en charges
226. Le respect du caractère durable ou non des dépenses infor -
matiques lors de la confection des budgets et la révision de la table de dérivation227 pour -
raient contribuer substantiellement à améliorer la fidélité des comptes.
Une partie importante des immobilisations se compose de licences de logiciel à durée d’uti -
lisation limitée. Ces licences sont amorties en quatre ans alors que leur durée d’utilisation 
effective n’est parfois que d’un an. Il manque aussi des directives sur la manière dont les licences doivent être comptabilisées, soit via les immobilisations, soit via les comptes de régularisation.
L’enregistrement des contrats de maintenance à l’actif en est un exemple. Ils sont amortis 
à tort, ce qui entraîne une sous-estimation des charges économiques au cours de l’année de la dépense. Les extensions de garantie des ordinateurs sont aussi inscrites à l’actif et 
224  Pour	le	SPF	Personnel 	et	Organisation, 	l’enregistrement 	n’est	pas	encore	complet	et	doit	donc	encore	faire	l’objet	
d’un	suivi.	Voir	aussi	à	ce	sujet	l’article	«	Inventaire 	des	immobilisations 	corporelles 	et	incorporelles 	dans	les	dépar-
tements	pilotes	de	Fedcom	»	au	chapitre	4	de	ce	Cahier.	
225 À	concurrence	de	11,5	millions	d’euros	au	total.
226  À	l’inverse,	 la	Cour	a	toutefois	 relevé	une	opération	 où	une	charge	(licence	pour	un	an)	a	été	comptabilisée	 à	tort	
comme	un	investissement	(0,7	million	d’euros).
227 Table	reprenant 	les	liens	automatiques 	entre	une	allocation 	de	base,	un	code	SEC	et	un	sous-compte 	de	la	compta-
bilité	générale. 138
les dépenses informatiques ne sont pas toujours réparties de manière rigoureuse entre les 
charges de l’exercice et les investissements.
L’utilisation incorrecte des fiches d’actif228 peut avoir une incidence sur les amortissements. 
Lorsque de nouveaux investissements sont rattachés à des fiches d’actif existantes, ils sont 
à tort amortis de manière accélérée. Selon le service Comptable fédéral, les départements doivent procéder eux-mêmes aux écritures correctrices.
L’arrêté royal du 10  novembre 2009 fixant le plan comptable et la circulaire relative à l’im -
putation de petit matériel et de logiciels qui était applicable en 2013 ne permettent pas de 
distinguer clairement les immobilisations et les charges de l’exercice, ce qui aboutit à des interprétations différentes selon les départements
229.
Les règles d’amortissement appliquées se fondent encore largement sur les règles appli -
cables pour la Région de Bruxelles-Capitale, dans l’attente du lancement des travaux de la Commission de la comptabilité publique. La Défense, la Police fédérale, les Affaires étran -
gères et la Politique scientifique disposent déjà de règles d’amortissement spécifiques.
Le service Comptable fédéral centralise les amortissements dans le système et les immo -
bilisations sont amorties à partir du mois où elles ont été portées à l’actif. Ils sont calcu -
lés automatiquement, ce qui ne peut être effectué correctement que si toutes les données 
nécessaires sont introduites de manière précise dans Fedcom et que si les départements ont établi correctement les fiches d’actif.
Les charges d’amortissement ne sont comptabilisées qu’une seule fois par an, mais ces 
charges économiques sont affectées au résultat mensuellement (utilisation des périodes 1 à 12). Les amortissements imputés mensuellement portent des dates différentes (date fin de mois), mais sont comptabilisés et introduits à la même date pour toutes les périodes. Cette manière de procéder a pour conséquence que les charges économiques sont incomplètes dans les états financiers intermédiaires. Les factures à recevoir pour investissements sont comptabilisées à la date de clôture et ne font pas l’objet d’amortissements.
La Cour n’a pas pu vérifier dans quelle mesure la date d’inscription à l’actif coïncide avec la 
mise en service réelle de l’actif.
Outre les actifs qui sont amortis, les comptes annuels 2013 comprennent, comme en 2012, 
des actifs qui devraient être valorisés à leur valeur de marché selon les règles d’évalua -
tion applicables. Cette méthode de valorisation est essentiellement d’application pour les terrains, le matériel (militaire) qui n’a pas été mis en service, les bases de données et les œuvres d’art.
228  SAP/Fedcom 	permet	l’enregistrement 	des	actifs	immobilisés 	au	moyen	de	fiches	d’immobilisations, 	où	sont	fixées	
par	défaut	les	durées	d’amortissement	des	actifs.
229  La	circulaire	a	été	adaptée	le	9	mai	2014	en	fonction	des	dispositions	du	SEC	2010.	 COMPTES	ANNUELS	 2013  / 139
3.3.2	 Immobilisations	financières
3.3.2.1 Généralités
Les immobilisations financières s’élèvent à 36.089,1 millions d’euros, ce qui représente une 
diminution de 5.942,3 millions d’euros par rapport aux chiffres corrigés de 2012. Elles sont 
détenues par le SPF Finances (32.663,9 millions d’euros), le SPF Mobilité (1.850,6 millions 
d’euros), le SPF Affaires étrangères (830,6 millions d’euros), le SPF Économie (716,0 mil-
lions d’euros) et le SPF Chancellerie du Premier ministre (28,0 millions d’euros). Tant des 
acquisitions, des désinvestissements, des adaptations de la valeur d’acquisition que des réé -
valuations expliquent ces mutations. Les chiffres comparatifs de 2012 présentés dans les 
comptes annuels 2013 ont fortement changé par rapport aux chiffres publiés des comptes annuels 2012 (-32.390,0  millions d’euros). Cette différence découle, d’une part, de l’adapta -
tion de la plus-value de réévaluation de la participation SNCB suite à l’évaluation de cette dernière suivant les règles IFRS (-19.297,6 millions d’euros) et, d’autre part, de l’adaptation 
de la valeur d’acquisition des participations dans le capital des banques de développement en fonction de la partie réellement versée du capital (-13.092,4 millions d’euros).
L’exercice 2013 est marqué par une diminution des valeurs d’acquisition au SPF Finances 
suite aux désinvestissements dans Fortis Banque et Royal Park Investments  (-3.083,8  mil-
lions d’euros). Les désinvestissements ont aussi débouché sur une sortie de la comptabilité des plus-values de réévaluation (-2.689,9 millions d’euros). Par ailleurs, la réévaluation de 
la participation dans bpost au SPF Mobilité entraîne une diminution de la valeur d’acquisi -
tion (-34,9 millions d’euros).
Les valeurs d’acquisition adaptées ou nouvelles sont liées à la prise en compte de plusieurs 
participations qui n’avaient pas été comptabilisées par le passé, comme l’augmentation du capital de Dexia en 2008 (+1.000,0 millions d’euros), le capital d’une banque de dévelop -
pement au SPF Finances (+9,1 millions d’euros), le capital du Palais des beaux-arts au SPF 
Chancellerie (+17,5 millions d’euros) et Apetra au SPF Économie (+0,1 million d’euros). L’in -
tégration des participations dans le Palais des beaux-arts et surtout Apetra
230 a donné lieu à 
une augmentation des plus-values de réévaluation à concurrence de 726,5 millions d’euros.
En outre, on constate une hausse importante de la participation dans des institutions internationales au SPF Finances (+1.725,5 millions d’euros) et au SPF Affaires étran -
gères (+9,7 millions d’euros). Pour ce dernier, la hausse résulte de nouvelles acquisitions 
(+12,0 millions d’euros) et de réévaluation des participations en devises en fonction du taux 
de change de clôture (-2,3 millions d’euros). Au SPF Finances, il s’agit de nouvelles acquisi -
tions (1.634,1 millions d’euros) et de réévaluation des participations en devises en fonction du taux de change de clôture (+91,4  millions d’euros) ou à la suite de différences de conver -
sion avec le FMI. Les nouvelles acquisitions du SPF Finances sont principalement liées à la Banque européenne d’investissement (+448,2 millions d’euros) et au Mécanisme européen 
de stabilité (+1.112,7 millions d’euros).
230  La	réévaluation	 d’Apetra	 correspond	 aux	fonds	propres	d’Apetra	 qui	sont	utilisés	pour	constituer	 le	stock	straté-
gique	de	pétrole	de	la	Belgique.	 140
3.3.2.2 Inventaire et commentaire au sujet de l’enregistrement des participations
Le service Comptable fédéral a donné suite dans les comptes annuels 2013 à une série de 
remarques que la Cour avait formulées au sujet des comptes annuels précédents. Les parti -
cipations inventoriées ont été adaptées. Les critères utilisés pour l’enregistrement et le trai -
tement comptable des participations se fondent toutefois encore sur le manuel relatif aux comptes annuels 2011 qui est incomplet, parce qu’il ne contient notamment aucune indica -
tion pour le traitement des participations dans des institutions internationales et des socié -
tés de coopération au développement. Vu leur importance croissante, la Cour rappelle la nécessité d’élaborer un cadre réglementaire garantissant l’exhaustivité des participations.
Par le passé, la Cour a souligné que le manque d’exhaustivité résultait aussi du fait que les 
entreprises d’État et les organismes administratifs publics n’étaient pas intégrés au compte général, alors que l’entreprise publique autonome Belgocontrol l’était. En effet, bien qu’elle ne soit pas une société anonyme de droit public dont le capital souscrit est représenté par des actions, celle-ci se retrouvait toujours dans le bilan du SPF Mobilité au titre de partici -
pation à 100 %. La Cour constate que l’administration motive l’enregistrement de la par -
ticipation dans Belgocontrol sous un angle économique dans le commentaire des comptes annuels 2013, étant donné que Belgocontrol est un organisme indépendant sui generis qui relève du secteur public. La Cour a toujours suivi une approche plutôt juridique, qui part du principe qu’une participation est liée à des parts. Pour les autres participations enregistrées dans SAP/Fedcom, le point de départ est aussi la participation au capital. Il conviendrait que la Commission de la comptabilité publique, qui doit élaborer les règles d’évaluation particulières, tranche ce point. Pour être cohérent, le service Comptable fédéral pourrait en attendant vérifier si d’autres participations doivent être enregistrées sous l’angle éco -
nomique
231.
Les notes justificatives relatives à la classe 0 (comptes annuels 2013) mentionnent les enga -
gements futurs des départements quant au versement de montants ou à la prise de partici -
pations. Il n’apparaît pas clairement s’il existe d’autres droits ou obligations hors bilan (par exemple, des garanties) liés à ces participations. Les notes justificatives mentionnent uni -
quement les pourcentages de participation au capital et non le nombre d’actions possédées.
3.3.2.3 Évaluation des participations
a) Évaluation sur la base du pourcentage de participation dans l’actif netComme pour les comptes annuels 2011 et 2012, les participations ont été évaluées par appli -
cation du pourcentage de participation à la valeur comptable de l’actif net, conformément 
aux dispositions de l’article 9 de l’arrêté royal du 10 novembre 2009. Lorsque la société établit des comptes consolidés, l’évaluation est effectuée sur la base de l’actif net conso -
lidé. Pour les participations dans des institutions internationales qui n’ont pas adopté la forme d’une société, la valeur d’acquisition est conservée. La situation au 31 décembre 2013 ne contient aucune réévaluation pour les institutions ayant adopté la forme d’une société commerciale.
231 Par	exemple,	 l’Institut	 des	radioéléments,	 en	tant	que	fondation	 d’utilité	publique	 (relève	du	S11001	–	sociétés	non	
financières 	publiques). 	 COMPTES	ANNUELS	 2013  / 141
La valeur ainsi déterminée ne correspond pas nécessairement à la valeur réelle de la parti -
cipation, surtout pour les sociétés cotées en bourse, comme BNP Paribas, Dexia, la Banque 
nationale de Belgique, bpost et Belgacom. L’annexe aux comptes annuels ne contient pas d’indication quant à la valeur actuelle de ces participations et à la différence avec le calcul effectué sur la base de l’actif net, tel que repris dans le bilan au 31 décembre 2013.
La Cour des comptes constate également que les plus-values de réévaluation inscrites au 
bilan ne correspondent pas toujours à la réalité étant donné qu’elles se basent parfois sur des données financières dépassées. À l’exception de Belgacom et de la Banque nationale de Belgique (comptes annuels au 31 décembre 2013) ainsi que de la Sopima (comptes annuels au 30 juin 2013), les participations sont évaluées à partir des comptes annuels déposés pour 
l’année 2012. L’annexe aux comptes annuels 2013 précise que les comptes annuels 2013 ap -
prouvés ou éventuellement audités n’étaient pas disponibles pour tous les organismes, de sorte que le calcul a dû être effectué à partir des comptes annuels 2012. La date de clôture de la comptabilité et du rapportage du service Comptable fédéral entrave aussi l’évaluation des participations en fonction des données les plus récentes.
L’utilisation de données plus récentes pourrait certainement avoir un impact significa -
tif sur le résultat de l’année pour les participations évaluées à partir de comptes annuels 
consolidés suivant les règles IFRS, comme la SNCB, bpost, Dexia, Vitrufin et BNP Paribas. Le manque d’uniformité des méthodes d’évaluation peut aussi avoir comme conséquence qu’une même participation détenue directement par l’État et indirectement par la Société fédérale de participations et d’investissement (SFPI) (par exemple, bpost, la Loterie natio -
nale), qui est à son tour une participation à 100 % du SPF Finances, soit évaluée de manière différente.
b) Participations en devises étrangèresLe SPF Affaires étrangères et le SPF Finances détiennent des participations en monnaie 
étrangère. L’arrêté royal du 10 novembre 2009 est muet quant à la détention de telles parti -
cipations et à leur valorisation en fin d’exercice. L’annexe aux comptes annuels 2013 indique que ces participations ont été converties en euros à la date du bilan.
À défaut de règles comptables claires, on pourrait avoir recours à l’avis 152-4 Actifs  finan -
ciers non monétaires en devises (participations et actions)  de la Commission des normes 
comptables, qui précise que les participations et les actions doivent être considérées comme 
des actifs non monétaires et doivent rester évaluées au cours historique du moment de leur acquisition.
Il convient par ailleurs d’agir avec la prudence requise lors de l’introduction de dates dans 
le système. La Cour a ainsi constaté que la comptabilisation de la contrepartie des diffé -
rences de taux de change pour 2013 était associée à une date de document au 31 décembre 2013 mais a été réalisée à charge de 2014. L’incidence négative sur le résultat de l’exercice 2013 s’élève à 2,4 millions d’euros pour le SPF Affaires étrangères et à 9,4 millions d’euros 
pour le SPF Finances. 142
3.3.2.4 Traitement comptable des participations reprises dans le bilan
La Cour des comptes formule plusieurs observations au sujet de l’exhaustivité des partici -
pations intégrées dans le bilan et de l’exactitude des réévaluations calculées. Dans certains 
cas, les informations disponibles ne lui permettent pas de se prononcer sur l’exactitude des enregistrements. En outre, les informations publiées dans le rapport annuel et dans le rapport sur le portefeuille géré par la SFPI entraînent des incertitudes supplémentaires.
a) Plus-values et moins-values de réévaluation dans le compte de résultatsL’annexe aux comptes annuels 2013 mentionne que les reprises de plus-values de rééva -
luation sont comptabilisées via le débit du compte de produits sur lequel la plus-value de 
réévaluation initiale avait été comptabilisée. Une méthode analogue est appliquée pour les moins-values de réévaluation via le crédit du compte de charges.
Les comptes de charges et produits repris à cet effet dans le plan comptable n’ont donc pas 
été utilisés correctement, ce qui fausse le total des charges et produits économiques.
b) Participation BNP ParibasIl ressort du rapport annuel de la SFPI que celle-ci a pu profiter de l’option d’achat qui 
avait été accordée aux actionnaires d’Ageas sur les actions BNP Paribas de l’État pour un montant de 144 millions d’euros au moyen de ses liquidités. Elle a reçu en échange 3.617.753 actions BNP Paribas de l’État belge et versé une redevance ( fee) de 1 %.
Ces actions ont à présent été enregistrées dans le bilan de la SFPI et elles ne sont plus déte -
nues dans le cadre d’une mission déléguée de la SFPI pour le compte de l’État. Ce transfert d’actions n’apparaît pas dans la situation comptable reprise dans SAP/Fedcom. L’annexe aux comptes annuels 2013 ne donne pas davantage d’informations à ce sujet. De plus, l’op -
tion d’achat n’était pas reprise initialement dans les comptes du SPF Finances.
Dans la comptabilité du SPF Finances, l’évaluation de la participation reste inchangée par 
rapport à l’exercice 2012. Les comptes annuels 2013 n’étant pas disponibles, elle s’appuie en effet sur les comptes annuels 2012 de BNP Paribas. La Cour avait déjà souligné lors de son contrôle des comptes 2012 que cette participation était surévaluée à concurrence de 450,8 millions d’euros.
c) Plus-value de réévaluation calculée pour le Palais des beaux-arts et BelfinCes participations sont surévaluées à concurrence de 5,7 millions d’euros (Palais des beaux-
arts) et de 0,2  million d’euros (Belfin) sur la base des derniers comptes disponibles (respec -
tivement 2012 et 2008).
d) Informations publiées dans les comptes annuels et rapports annuels de la SFPILes informations publiées dans les documents de la SFPI sont source d’incertitudes com -
plémentaires quant à l’exhaustivité des participations et à l’exactitude du nombre d’actions 
détenues ou des valeurs d’acquisition. En outre, elles font apparaître des différences maté -
rielles inexpliquées pour les missions déléguées encore en portefeuille relatives à Royal Park  COMPTES	ANNUELS	 2013  / 143
Investments , Dexia et BNP Paribas . Le contrôle des comptes annuels 2012 avait déjà révélé 
une différence au niveau de la participation dans Fortis Banque , vendue entretemps. L’ori -
gine de ces différences pour les missions déléguées doit être éclaircie en collaboration avec 
la SFPI.
Pour assurer l’exécution des missions déléguées, la SFPI tient, en interne, un compte cou -
rant de l’État reprenant l’ensemble des recettes et dépenses relatives à ces missions. En 
effet, celles-ci doivent, conformément à la loi, être intégralement financées par les pouvoirs publics. À ce jour, la comptabilité du SPF Finances n’est pas mise en concordance avec ce compte courant. C’est pourquoi une incertitude subsiste quant à l’exhaustivité des postes du bilan, des charges et des produits. D’après le SPF Finances, le compte courant devrait être inscrit dans sa comptabilité à partir de 2014 sur la base de la situation trimestrielle fournie par la SFPI.
La Cour souligne que le rapport annuel 2013 de la SFPI ne mentionne pas clairement le 
véritable porteur des parts bénéficiaires de la SNCB mais qu’un investissement d’environ cinq millions d’euros est repris dans le bilan du SPF Finances. Ce rapport annuel mentionne aussi la détention de 640.748.000 actions Sabena par l’État belge et de 1.119.412.313 actions de cette même société par la SFPI en mission déléguée. C’est à tort que la participation, après réduction de valeur pour le montant total, et les garanties éventuellement accordées à la Sabena ne se retrouvent pas dans les comptes annuels 2013.
Les comptes annuels consolidés 2013 de la SFPI font état de dettes pour le compte des pou -
voirs publics fédéraux. Il s’agirait d’un prêt Swissair de 181,1  millions d ’euros (exercice  2012   : 
174,5 millions d’euros) dont on ignore s’il a été inscrit à l’inventaire.3.4 Stocks
Des stocks sont comptabilisés par le ministère de la Défense (1.822,3 millions d’euros), 
la Police fédérale (11,7 millions d’euros), le SPF Santé publique (3,2 millions d’euros) et le 
SPF Sécurité sociale (0,18 million d’euros). Ils ne reposent pas sur des opérations de relevé, 
de vérification, d’examen et d’évaluation en vue d’établir un inventaire
232 comme le pré -
voit l’article 16 de la loi du 22 mai 2003. La Cour souligne cependant que le ministère de la Défense utilise un inventaire permanent.
À l’invitation du service Comptable fédéral, la valeur des stocks de la Défense au 31 dé -
cembre 2013 a été créditée dans la rubrique réservée à l’actif net de démarrage. Il ne ressort 
pourtant pas de la pièce justificative que les stocks de départ
233 et au 31 décembre 2013 du 
ministère sont identiques. Cette écriture est donc irrégulière, dans une mesure que la Cour n’a pas pu fixer.
232  Aucun	département	 ne	procède	à	cet	inventaire	 annuel	et	le	service	Comptable	 fédéral	n’a	donné	aucune	instruc-
tion	ou	appui	aux	départements	pour	mener	à	bien	cette	obligation	légale.
233 Le	ministère	de	la	Défense	est	entré	dans	SAP/Fedcom	le	1er	janvier	2012. 144
Les liquidités et les placements à court terme s’élèvent à 25.220,0 millions d’euros et 8.852,9  millions d ’euros, ce qui représente respectivement une augmentation de 8.346,9  mil-
lions d’euros et une diminution de 1.059,4 millions d’euros par rapport à l’exercice 2012.
Comme dans les comptes annuels 2010, 2011 et 2012, tous les soldes bancaires, postaux et de 
caisse connus de la Cour des comptes n’ont pas été inscrits au bilan, ce qui génère une sous-estimation des capitaux propres, et donc un bilan et un compte de résultats non exhaustifs. Des manquements importants ont été constatés au SPF Chancellerie du Premier ministre
234, 
au SPF Économie235 et à la Police fédérale236. L’incidence totale de ces manquements s’élève 
à 12,2 millions d’euros.
De plus, la Cour a constaté que des fonds appartenant à l’administration générale s’accu -
mulent depuis plusieurs années sur un compte postal utilisé par la Police fédérale et qui 
n’est pas repris en comptabilité générale, en contravention avec le cadre légal et réglemen -
taire237.
Le SPF Affaires étrangères a transmis à la Cour une grande partie des comptes en retard des postes diplomatiques et consulaires, mais les soldes de caisse et bancaires de ces postes ne sont toujours pas inscrits au bilan.
La Cour insiste pour que les comptes de caisse, bancaires et postaux manquants soient 
intégrés rapidement dans Fedcom afin de garantir l’exactitude et l’exhaustivité des soldes et des charges et produits.
Les placements à court terme du SPF Finances sont traités via Tradix. Des opérations de 
décembre 2013 ont encore été rattachées tardivement à l’exercice 2013 pour un montant total de 6,1 millions d’euros.
La justification souvent sommaire des chiffres inscrits dans les comptes de gestion com -
plique la réconciliation avec les comptes du grand-livre. Il en va de même de plusieurs 
comptes sur lesquels sont imputées des recettes de nature indéterminée alors que celles-ci sont soumises à de nombreuses affectations individuelles.
Cette année aussi, un certain nombre de comptes financiers présentent des soldes impor -
tants ou en souffrance, ce qui peut indiquer que les montants ne sont pas ou pas régulière -
ment transférés au Trésor. Pour certains comptes dont le solde augmente, il n’y a eu aucun 
transfert en 2013. D’autres comptes présentent des soldes inchangés ou un solde considé -
rable de fonds de tiers.
234  Sur	le	compte	Missions	 d’information	 et	de	communication	 pour	d’autres	 SPF	et	SPP,	présentant	 un	solde	de	
5.471.182,90	euros	au	31	décembre	2013.	
235 Il	s’agit	du	compte	ING	Expos,	qui	a	été	utilisé	par	le	passé	pour	l’Expo	Shanghai	 et	dont	les	moyens	ont	ensuite	
aussi	été	utilisés	pour	financer	d’autres	expositions. 	Le	solde	des	moyens	disponibles 	au	31	décembre 	2013	s’élève	
à	6.509.566,38 	euros	(exercice 	2012		:	4.628.290,41 	euros).	En	outre,	le	fonds	Traitements via SCDF  présente aussi 
un	solde	disponible	de	233.816,27	euros	(exercice	2012		:	343.556,09	euros).
236  Sur	le	compte	des	unités	spéciales	à	concurrence	de	244.200,36	euros.
237 Le	solde	était	de	3,6	millions	d’euros	au	3	avril	2014. COMPTES	ANNUELS	 2013  / 145
Toutes les caisses ne sont pas régulièrement adaptées dans Fedcom et de nombreuses tran -
sactions sont introduites à la date même de comptabilisation. Les soldes de caisse sont par -
fois justifiés sommairement. Les caisses sont en principe destinées aux menues dépenses. 
On constate une utilisation intensive des caisses surtout à la Défense et à la Police fédérale, associée ou non à des soldes de caisse élevés. Ces départements utilisent aussi régulière -
ment des comptes bancaires qui peuvent être libellés en devises étrangères. Contrairement aux comptes postaux, les comptes bancaires ne sont pas chargés en permanence dans SAP/Fedcom. Les opérations bancaires sont souvent regroupées et y sont comptabilisées au même moment. Les dates figurant dans SAP/Fedcom ne permettent pas de se prononcer facilement sur la situation intermédiaire réelle.
Les notes justificatives relatives aux comptes annuels prennent en considération unique -
ment la rubrique 500 (comptes 500110 à 500280) pour les placements.3.5.2	 Dette	publique3.5.2.1 Comptabilisation
En 2013, comme en 2011 et 2012, les opérations de la dette publique ont été introduites dans 
SAP/Fedcom par une interface avec le système comptable Tradix de l’Agence de la dette. Cette interface présente le défaut de comptabiliser les données mensuellement de manière agrégée. La Cour des comptes a déjà critiqué ce système dans ses précédents Cahiers. Toute -
fois, le système comptable Tradix et son interface avec SAP/Fedcom sont en cours de chan -
gement (exercice 2014).
3.5.2.2 Comptes annuels
Justification des discordances
La situation nominale de la dette publique figure dans l’annexe des comptes annuels. Cette annexe intègre une réconciliation des montants enregistrés dans SAP/Fedcom avec cette situation. Elle est rédigée par l’administration de la Trésorerie du SPF Finances, qui est la mieux placée pour expliquer les discordances entre la situation de la dette publique et les comptes annuels.
Ces discordances peuvent être dues à  :
• la césure, certaines opérations réalisées en fin d’année ayant une date valeur au début de l’année suivante  ;
• l’inclusion des intérêts escomptés dans les comptes annuels, conformément à la règle de valorisation à la valeur nominale.
Dans les deux cas, les discordances résultent des règles d’évaluation propres à, d’une part, SAP/Fedcom et, d’autre part, la situation de la dette publique. Elles sont donc naturelles et ne résultent pas d’erreurs.
En outre, contrairement aux comptes annuels précédents, chaque discordance apparente 
dans les comptes annuels 2013 est justifiée. L’administration répond ainsi à une observation de la Cour des comptes sur les comptes 2012
238.
238  Cour	des	comptes,	170e	Cahier,	Volume	I,	p.	136. 146
Structure des comptes
Le plan comptable utilisé par l’Agence de la dette diffère sur plusieurs points du modèle publié au Moniteur belge . Les différences s’expliquent par l’évolution continue des produits 
de la dette publique alors que le plan comptable de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 est 
(en pratique) figé depuis 2003.
C’est ainsi que des produits de natures différentes comme les bons d’État, destinés aux 
particuliers, et les Euro Medium Term Notes (EMTN), destinés aux investisseurs institution -
nels, sont regroupés dans les mêmes sous-comptes.
La Cour des comptes note que le plan comptable utilisé par l’Agence de la dette est en cours 
d’adaptation. Le plan adapté rencontre déjà certaines remarques formulées par la Cour en vue de mieux distinguer les produits de natures différentes. Il conviendrait cependant éga -
lement d’adapter le plan comptable officiel, par voie d’arrêté royal, à l’évolution des pro -
duits financiers.
3.5.3	 Autres	dettes	à	plus	d’un	an
À part la dette publique au sens strict (sous-classe 17 Emprunts à plus d’un an d’échéance), le bilan enregistre à la rubrique 186 une dette de 275,2  millions d ’euros envers l ’ Union euro -
péenne. Il s’agit d’une dette reportée de l’année précédente qui correspond au financement de la rénovation ou l’aménagement de bâtiments des institutions européennes.
Bien que repris dans la situation de la dette publique, le fonds de vieillissement est égale -
ment comptabilisé à part dans le bilan (rubrique 190) pour un total de 23,7 milliards d’eu -
ros, y compris les intérêts escomptés (3,8 milliards d’euros).3.6 Capitaux propres
Les chiffres comparatifs 2012 repris dans les comptes annuels 2013 montrent que les capi -
taux propres agrégés de l’exercice 2012 (montant débiteur de 292.799,6 millions d’euros) 
ont été fortement modifiés. Les capitaux propres corrigés de 2012 atteignent un montant débiteur de 325.190,0 millions d’euros. Cette augmentation à concurrence de 32.390,4 mil -
lions d’euros s’explique surtout par la prise en compte de deux remarques de la Cour au sujet des comptes annuels 2012, à savoir, d’une part, le fait que la participation dans la SNCB doit être évaluée suivant les règles IFRS et non les règles comptables belges (incidence  : 
19.297,6 millions d’euros) et, d’autre part, la limitation de la valeur des participations dans les banques de développement à la partie versée du capital (incidence : 13.092,4 millions d’euros). Le montant restant est le résultat d’adaptations plus minimes.
Les modifications apportées à la situation de départ des capitaux propres sont expliquées 
dans les commentaires sur les comptes annuels 2013. L’annexe comprend aussi une présen -
tation de l’actif net au niveau du groupe, et tous les comptes relatifs aux capitaux propres ont été réconciliés. Il a ainsi été donné suite aux observations de la Cour. Cependant, la réalisation d’adaptations rétroactives des capitaux propres entraîne une incertitude quant à l’exactitude et le caractère final des chiffres inscrits dans le rapport.
Outre le résultat agrégé pour les départements Fedcom, la situation patrimoniale de 
l’exercice 2013 a été influencée par l’intégration de l’inventaire historique des immobili -
sations incorporelles et corporelles (départements pilotes Fedcom, Économie, Police fédé - COMPTES	ANNUELS	 2013  / 147
rale et Défense), l’intégration d’immobilisations financières (Chancellerie, Économie et 
Finances), l’intégration d’un stock (Défense), des adaptations relatives aux créances à long terme  (Finances), des moins-values de réévaluation sur des bâtiments et terrains (Défense), 
des adaptations des comptes financiers (Finances) et quelques adaptations diverses dans d’autres départements. Le montant total de l’adaptation des capitaux propres s’élève à 13.014,5 millions d’euros, comme le montre le tableau ci-après :
Tableau 5 –  Évolution des capitaux propres en 2013 (en euros)
Capitaux propres au 1er janvier 2013 (corrigés) -325.190.034.359,48
Résultat	agrégé	de	l’exercice	2013 -16.710.131.590,50
Incorporation	d’immobilisations 	financières	(Apetra) 716.048.779,00
Incorporation	d’immobilisations 	financières	(Palais	des	beaux-arts) 28.028.366,95
Incorporation	d’immobilisations 	financières	(Belfin) 484.977,09
Incorporation	d’immobilisations 	financières	(Banque 	internationale 	
de	reconstruction	 et	de	développement	–	Bird)9.073.403,79
Intégration	 participation	Dexia	(compte	271014) 1.000.000.000,00
Incorporation	de	l’inventaire 	historique 	des	immobilisations 	incor-
porelles et corporelles132.780.193,55
Plus-values	de	réévaluation	sur 	les	bâtiments -59.629.828,00
Plus-values	de	réévaluation	sur 	les	terrains -17.004.644,00
Incorporation	de	l’inventaire 	de	stocks 1.822.319.821,30
Créances	et	emprunts	accordés	>	1	an	du	 SPF	Finances 74.993.691,71
Rectifications 	des	comptes	financiers	du	 SPF	Finances -7.554.193,85
Adaptations 	diverses	des	départements -3.940.194,53
Total des adaptations de l’exercice 2013 -13.014.531.217,49
Capitaux propres au 31 décembre 2013 -338.204.565.576,97
Le résultat agrégé de l’exercice 2013 est identique au résultat consolidé de tous les numéros 
d’entreprise de SAP/Fedcom, donc y compris les numéros 1900 (Régie des bâtiments) et 2100 (Pensions). Lors de la réconciliation des capitaux propres consolidés, une correspondance n’est obtenue qu’à condition de prendre en compte les résultats respectifs des entités 1900 et 2100 pour 2013 (respectivement -11,8 millions d’euros et -71,4 millions d’euros). Tel était 
également le cas pour l’exercice 2012. L’incidence, négative pour les deux entités, sur l’actif net consolidé a ainsi atteint 71,8 millions d’euros (Régie des bâtiments) et 103,9  millions 
d’euros (Pensions) fin 2013.
Le fait qu’il existe un résultat de l’exercice pour ces services s’explique par les différences 
temporelles lors du traitement des mouvements de fonds entrants et sortants. L’intégration de ces numéros d’entreprise distincts et leur incidence sur le résultat consolidé sont peu motivées dans l’annexe aux comptes annuels 2013. La situation est due à l’existence de sec-tions budgétaires distinctes (19 et 21) et au transfert de leurs dotations.
La confection d’un inventaire de l’ensemble des biens, avoirs, dettes et obligations est im -
portante pour pouvoir se prononcer sur l’exhaustivité des capitaux propres. Les corrections 
apportées au cours de l’exercice 2013 démontrent que tel n’est pas encore le cas. Les infor - 148
mations présentes dans les comptes annuels restent donc insuffisantes pour se prononcer 
avec certitude sur l’exactitude et l’exhaustivité des capitaux propres en début et en fin d’exercice, et sur les modifications intervenues dans le courant de l’exercice 2013. Une ana -
lyse des opérations effectuées après la date du bilan, réalisée à partir d’un historique des comptes du grand-livre au 31 août 2014, a révélé que des modifications avaient aussi été 
apportées à cet actif net en 2014.
tive. Les provisions n’ont pas d’incidence sur la comptabilité budgétaire.
Dans les comptes annuels 2013, des provisions pour charges futures d’un montant de 
654,8 millions d’euros ont été constituées. Elles comprennent 439,3 millions d’euros pour 
les litiges et 215,5 millions d’euros pour les billets de banque retirés de la circulation. Comme les années précédentes, aucune provision n’a été constituée pour d’autres charges à venir (par exemple, pour les départs à la retraite anticipée, pour la destruction des stocks ou pour les risques liés aux garanties accordées). En comparaison avec les comptes annuels 2012, les provisions ont augmenté de 179,6 millions d’euros, en raison des montants supplémentaires prévus  :
• au SPF Santé publique (+103,3  millions d’euros), suite à un relèvement global du pourcen -
tage de risque estimé ainsi qu’à la prise en compte de charges d’intérêt et d’autres frais  ;
• au SPF Justice (+55,2 millions d’euros), suite à une méthode d’évaluation améliorée (en 
2012, le total de la provision s’élevait à seulement 2 millions d’euros) ;
• à la Police fédérale (+50,6 millions d’euros), suite à la prise en compte d’une provision de 
54 millions d’euros pour les primes « Copernic »
 239.
Pour pouvoir constituer des provisions pour litiges, le service juridique doit fournir les in -
formations nécessaires au service d’encadrement Budget et contrôle de la gestion. La Cour a constaté que, malgré les efforts de plusieurs départements pour compléter la provision pour litiges juridiques, cette provision est toujours incomplète et que les méthodes appliquées ne permettront pas de rectifier cette situation à court terme.
Quatre départements n’ont constitué aucune provision dans leur comptabilité. Le SPF Bud-
get et Contrôle de la gestion, le SPF Fedict et le SPP Intégration sociale justifient leur déci -
sion par le fait qu’ils n’ont pas de litige en cours. Le SPF Économie n’a pas non plus inscrit de provision pour litiges dans son bilan. Son service d’encadrement Budget et contrôle de la gestion a expliqué cette situation par le fait que les informations nécessaires, à fournir par le service juridique, faisaient défaut.
sur la base du montant (maximal) estimé du litige, multiplié par un pourcentage de risque estimé. Les contrôles effectués par la Cour ont révélé que les départements n’utilisaient pas de méthode cohérente, que ce soit pour l’estimation du montant du litige ou pour l’esti -
239  Cette	dénomination	 est	propre	à	la	police	fédérale.	 Dans	les	faits,	il	s’agit	de	charges	probables	 ou	certaines	 liées	à	
des	pécules	de	vacances	d’années	antérieures. COMPTES	ANNUELS	 2013  / 149
mation du pourcentage de risque. Le SPF Finances utilise une autre méthode qui ne tient 
pas compte du coût éventuel des litiges en cours, mais qui se fonde sur les dépenses liées aux litiges clôturés au cours des années précédentes. Ces dépenses historiques ne peuvent toutefois pas être considérées comme représentatives des frais liés aux litiges en cours.
La Cour conclut qu’il n’existe aucune certitude quant à l’exhaustivité de la liste récapitula -
tive des litiges utilisée pour plusieurs départements. Ainsi, le SPF Mobilité n’a pas constitué 
de provision pour un litige dont l’incidence est estimée à 26,4 millions d’euros. Le SPF Finances n’a pas tenu compte des litiges de la Caisse des dépôts et consignations et de celui relatif au développement de l’application Stimer. La Cour constate également que le SPF Finances n’est pas en mesure de produire un aperçu général des litiges en cours parce que ceux-ci sont traités séparément au niveau des différents services.
Pour les autres départements, il est aussi incertain que tous les litiges de tous les services 
aient été inventoriés et évalués.
3.8 Comptes de régularisation et d’attente
Les comptes de régularisation et d’attente du bilan ont nettement diminué
240 par rapport 
aux comptes de l’année 2012. En 2013, ils présentent globalement un solde débiteur de 
8.682,9 millions d’euros à l’actif et un solde créditeur de 19.910,1 millions d’euros au pas -
sif241, pour un pied de bilan (total de l’actif et du passif) de 100.774,4 millions d’euros.
Le solde, débiteur, des comptes d’attente est de 2.802,4 millions d’euros, dont 1.084 mil-
lions d’euros de fonds de tiers. La Cour rappelle une nouvelle fois que les fonds de tiers ne 
peuvent pas être enregistrés parmi les comptes d’attente. Ces derniers sont uniquement destinés à enregistrer provisoirement des montants qui, lors de leur comptabilisation ne peuvent pas être inscrits dans un compte déterminé. Ils doivent en principe être soldés au plus tard en fin d’année, lors de l’écriture d’affectation définitive des montants dont question. À cet égard, la Cour a relevé une pratique peu transparente qui va à l’encontre du principe comptable de sincérité  : un département a soldé ses comptes d’attente (0,5 million 
d’euros) au 31 décembre 2013, avant de passer l’écriture inverse le lendemain.
La comptabilité comprend au passif, parmi les comptes de tiers, un sous-compte dédié aux 
fonds organiques virtuels
242. Il n’existe aucune base légale243 pour de tels fonds, dont le 
solde du sous-compte au 31 décembre est passé en un an de 32,7 à 53,4 millions d’euros. Cette progression importante s’explique par l’intégration en 2013 des fonds virtuels que le SPF Justice utilise (27,1 millions d’euros).
240  Faisant	suite	à	une	remarque	 de	la	Cour	des	comptes	 dans	le	cadre	du	contrôle	 des	comptes	 annuels	2012,	le	
SPF	Finances 	a,	à	la	date	du	bilan,	soldé	les	comptes 	d’attente 	488007	(recettes 	cash	entrantes 	de	l’Administration 	
générale	 de	la	Documentation	 patrimoniale	 auxquelles	 il	ne	peut	être	attribué	d’affectation	 immédiate)	 et	494003	
(fonds	ayant	obtenu	leur	affectation	définitive)	qui	se	compensent	(dans	ce	cas	68.038,6	millions	d’euros).
241  Les	soldes	en	2012	étaient	respectivement	 créditeur	 de	76.256	millions	d’euros	à	l’actif	et	débiteur	 de	67.051	mil-
lions	d’euros	au	passif.
242  Voir	Cour	des	comptes, 	167e	Cahier,	Volume	I,	«	Utilisation 	de	comptes 	d’ordre	dans	Fedcom	»,	p.	451-458		;	168e Ca-
hier,	«	Conversion	des	comptes	d’ordre	et	des	comptes	de	trésorerie	dans	Fedcom	(suivi)	»,	Volume	I,	p.	223-228.
243  Outre	les	dépenses 	imputées 	sur	les	fonds	virtuels,	on	retrouve	dans	le	sous-compte 	quelques 	dépenses 	autorisées 	
par	cavalier	budgétaire. 150
L’état n° 70 qui accompagne le compte général reprend l’ensemble des fonds organiques vir -
tuels. Il renseigne que les fonds virtuels de la Police fédérale ont un solde négatif de 1,7 mil -
lion d’euros, tandis que le passif du bilan indique un solde positif de 2,9 millions d’euros. Le 
département attribue cet écart à une erreur humaine et considère que ce dernier montant reflète correctement la situation des fonds virtuels de la Police fédérale. Pour le SPF Inté-
rieur, le même état n° 70 renseigne 11,5 millions d’euros comme montant disponible, alors 
que le solde des fonds virtuels au passif du bilan n’est que de 5,8  millions d’euros. La Cour 
n’a reçu aucune explication satisfaisante qui justifie cet écart. Elle rappelle qu’une diffé -
rence similaire existait déjà dans les comptes 2012.
Parmi les comptes d’attente, la Cour relève encore la présence de 2,9 millions d’euros au 
passif du sous-compte 494762. La Police fédérale précise qu’elle souhaiterait transférer ce montant à la Trésorerie après avoir soldé le compte mais qu’elle n’y parvient pas à cause des limites actuelles de SAP/Fedcom
244.
En dehors des opérations liées à la dette publique, seuls huit départements ont passé des écritures de régularisation. Les départements qui ne les ont pas réalisées n’ont fourni au -
cune explication convaincante à la Cour à ce sujet. Sans apporter d’estimation chiffrée, la Défense justifie cette carence par l’importance du travail à fournir au regard de l’impact très limité sur les comptes. Pour rappel, les écritures de régularisation sont indispensables pour rattacher à un exercice les charges et les produits qui le concernent, quels que soient les montants en jeu.
Enfin, la Police fédérale comptabilise à tort
245 parmi les charges à régulariser une créance 
sur les polices locales (1,4 million d’euros).3.9 Droits et engagements hors bilan - Garanties
La Cour concluait en 2013 qu’il était urgent d’établir un inventaire détaillé des droits et 
engagements hors bilan, et spécialement des garanties. Elle ajoutait que ces informations, et le cadre dans lequel elles s’inscrivent, doivent figurer dans les comptes annuels . Cet 
inventaire n’a pas été établi. Le ministre du Budget précise ce qui suit à la page 32 du com -
mentaire du compte général  :
« En ce qui concerne la classe 0 par rapport aux droits et obligations hors bilan, signalons 
que l’ inventaire et l’ évaluation des garanties octroyées par les services ne sont pas encore 
complets. Comme indiqué précédemment, dans le cadre de l’enquête du Comptable fédéral les services n’ont signalé aucun droit ni obligation supplémentaire à reprendre hors bilan. La liste des garanties sera complétée à la suite de l’audit de la Cour des comptes en cours à ce sujet auprès des services ».
La Cour des comptes insiste pour que l’administration établisse un inventaire complet.
244  La	transaction	FRFT	qui	est	utilisée	pour	ce	type	de	transfert	ne	fonctionnerait	pas	pour	le	sous-compte	494762.
245  Les	écritures 	de	régularisation 	ne	doivent	concerner 	que	des	charges	et	des	produits 	de	l’exercice, 	et	en	aucun	cas	
un	poste	du	bilan	comme	les	créances. COMPTES	ANNUELS	 2013  / 151
3.9.1	 Garanties	accordées
Les garanties accordées enregistrées dans les comptes de droits et engagements hors bilan s’élèvent à 62.342,2 millions d’euros. Les comptes 2013 intègrent un certain nombre de 
garanties qui n’avaient pas été comptabilisées précédemment. Malgré cette amélioration, la Cour relève que  :
• Certaines garanties ne sont pas enregistrées en comptabilité ni mentionnées à l’annexe.
• Les risques financiers liés à ces garanties ne sont pas évalués et, au besoin, reflétés en 
comptabilité générale (par le biais de provisions).
• Comme pour les exercices antérieurs, l’évolution des garanties accordées entre le 31 dé -
cembre 2013 et la fin des opérations de clôture des comptes 2013 n’est pas non plus pré -
sentée.
La Cour fait état des manquements quant au recensement, à la valorisation et à la compta -
bilisation des garanties dans l’article qu’elle consacre dans le présent Cahier aux garanties accordées par l’État fédéral
246.
3.9.2	 Partie	 souscrite	 non	appelée	 de	la	participation	 dans	des	organismes	
	internationaux
Contrairement aux comptes 2012, les comptes 2013 reprennent le capital souscrit non appelé 
dans des organismes internationaux247. Toutefois, la participation souscrite et non appelée 
au mécanisme européen de stabilité (MES) de 21,56 milliards d’euros n’a pas été enregis -
trée.
Pour la Cour, toutes les informations relatives aux participations, y compris le capital sous -
crit et non appelé, doivent être reprises à l’annexe des comptes annuels. Il importe éga -
lement d’établir un inventaire complet des participations pour assurer l’exhaustivité des 
enregistrements comptables.
3.9.3	 Subventions	octroyées	remboursables	sous	condition	suspensive
Le SPF Économie et le SPP Politique Scientifique ont transféré dans les comptes de la classe 0 les avances récupérables octroyées dans le cadre de programmes Airbus
248, pour 
un total respectif de 159,6 et 153,5 millions d’euros. Auparavant, le solde de ces avances 
était enregistré à tort dans les comptes de créances à plus d’un an. Les montants récupérés étaient quant à eux enregistrés dans les comptes de créances à moins d’un an.
La Cour constate toutefois une sous-estimation des montants enregistrés en classe 0 au 
regard des pièces justificatives transmises par les départements
249.
246  Voir	«	Garanties	accordées	par	l'État	»	au	chapitre	4	consacré	au	système 	comptable	Fedcom.	
247 Voir	à	ce	sujet	le	point	3.3.2	du	présent	article	sur	les	immobilisations	financières.	
248  Voir	l’article	«	Remboursement 	des	avances	octroyées 	à	des	entreprises 	belges	dans	le	cadre	des	programmes 	Air-
bus	»	dans	la	partie	III	du	présent	Cahier.
249  Voir	le	point	3.1.4	du	présent	article,	traitant	notamment	des	créances	à	long	terme.	 152
3.9.4	 Encours	des	engagements	budgétaires
La sous-classe 08 ne présente aucun enregistrement, alors que l’encours des engagements budgétaires qui n’ont pas encore donné lieu à une liquidation budgétaire doit y être enre -
gistré conformément à l’article 18 de l’arrêté royal du 10 novembre 2009
250.
3.10 Annexes et commentaire du compte général
L’annexe aux comptes annuels a été établie conformément au modèle annexé à l’arrêté royal du 29  avril  2012 portant fixation des règles complémentaires relatives à la présentation des 
comptes annuels des services de l’État fédéral.
À la page 32 du commentaire du compte général, on peut lire :« Les provisions comptabilisées pour les charges de personnel relatives à l’exercice 2013 ont 
été fixées comme suit :• Pour les services dont les membres du personnel sont payés par le SCDF, le montant provi -
sionné pour le pécule de vacances et les primes de compétence est égal aux montants réelle -
ment payés en 2013. En matière d’arriérés, la provision est égale aux arriérés déjà payés en 
2014 (situation jusqu’au 31 mars 2014 reçue du SCDF).
• Au sein de la Police fédérale et de la Défense, la provision pour pécule de vacances et primes de compétence est basée sur les montants prévus au budget 2014. »
Pour rappel, ces dettes pour frais de personnel ne sont en rien des provisions. Il s’agit de dépenses budgétaires de l’exercice 2013, qui doivent à ce titre être enregistrées en compta -
bilité générale et imputées en comptabilité budgétaire. Le plan comptable prévoit d’ailleurs de les classer parmi les dettes (et non parmi les provisions). Cette différence n’est pas que sémantique, au vu des conséquences budgétaires de ces deux types d’écritures.
L’administration générale dans son ensemble
251 enregistre pour ces dettes de personnel une 
charge en comptabilité générale, sans aucun impact sur le budget. Elle agit donc comme s’il 
s’agissait d’une véritable provision, en contravention avec la loi.
Il semble qu’il n’est actuellement pas envisagé de modifier cette situation, en raison des 
imputations budgétaires supplémentaires qui viendraient grever le budget du premier exer -
cice au cours duquel la loi serait appliquée correctement.
3.11	 Opérations 	intercompany 	–	Consolidation
Le service Comptable fédéral a mené les opérations de consolidation des états comptables 
des différents services de l’administration générale selon la méthode de l’intégration globale. La Cour n’a pas relevé d’erreur significative. Les effets des créances et les droits constatés réciproques ont été éliminés, tout comme ceux des montants transférés vers et depuis la Trésorerie. La Cour a constaté que les écritures de consolidation s’appuient sur des informations recoupées.
250 L’encours	 des	engagements	 est	également	 repris	dans	le	compte	d’exécution	 du	budget.	Voir	le	tableau	17	au	
point	3	du	chapitre	2	de	cette	partie	du	Cahier.
251 Voir	point	3.2.3.3	Pécules	de	vacances. COMPTES	ANNUELS	 2013  / 153
4 Contrôle de conformité
La Cour des comptes a réalisé des contrôles de conformité relatifs aux opérations sous-
jacentes du compte général 2013 en matière de subsides facultatifs et de marchés publics.
4.1 Subsides facultatifs
En ce qui concerne les subsides facultatifs, la Cour a focalisé son attention sur les conditions 
d’octroi, la liquidation des subsides (avances et solde) ainsi que la justification de l’utilisa -
tion des fonds ainsi alloués.
Un échantillon de dossiers a été contrôlé dans huit départements fédéraux  : SPF Chancel -
lerie du Premier ministre, SPF Sécurité sociale, SPF Mobilité et Transports, SPP Politique 
scientifique, SPP Intégration sociale, SPF Justice, SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie et SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement. Cet échantillon était composé des subsides les plus importants et de subsides inférieurs à 3.100 euros qui ne nécessitent dès lors pas l’avis de l’inspection des finances
252.
4.1.1	 Arrêtés	d’octroi	et	dispositions	réglementairesLe contrôle de la Cour a mis en évidence des disparités entre les différents départements quant au contenu des arrêtés d’octroi. L’objet de la subvention, les modalités de justification et de liquidation de la subvention n’y sont pas toujours clairement spécifiés. Elle recom -
mande que des lignes de conduite (modèles d’arrêté, de déclaration de créance, liste de justificatifs autorisés…) soient établies, tout en tenant compte des spécificités des départe -
ments, en vue d’une pleine application des dispositions de la loi du 22 mai 2003
253.
À cet égard, elle souligne que des subsides ont été octroyés par le SPF Santé publique pour des recherches en matière de sécurité alimentaire, pour un total de 5,3 millions d’euros 
en 2013, sans que les modalités d’utilisation n’aient été prévues
254. La Cour est d’avis que 
ces subsides s’apparentent davantage à des marchés de service255. En effet, d’une part, les 
thèmes de recherche (pour lesquels un appel d ’offres ciblé est lancé) sont fixés par le dépar -
tement et, d’autre part, les résultats de ces recherches sont nécessaires à ses activités. En outre, l’État devient propriétaire des résultats de recherches financées à plus de 80 %. La 
nouvelle qualification de ces dépenses du SPF Santé publique ne serait pas sans incidence sur les conditions d’octroi et de justification de l’utilisation des fonds.
252 Conformément	 à	l’article	15,	§	1,	4°,	de	l’arrêté	royal	du	16	novembre	 1994	sur	le	contrôle	 administratif	 et	budgé-
taire.
253 En	particulier,	 l’article	121	lequel	dispose	que	«	toute subvention […] doit être utilisée aux fins pour lesquelles elle est 
accordée  » et	que  « […]  toute décision allouant une subvention précise la nature, l’étendue et les modalités de l’utilisa -
tion et des justifications à fournir par le bénéficiaire de la subvention » .
254 Ni	dans	l’arrêté	royal	du	30	novembre	 2003	fixant	les	conditions	 d’octroi	de	subsides	 à	la	recherche	 scientifique	
en	matière	de	sécurité	alimentaire,	 de	politique	 sanitaire	 et	de	bien-être	 animal,	ni	dans	les	arrêtés	ministériels	
d’octroi	du	19	juillet	2013	et	du	6	septembre 	2013,	ni	dans	les	conventions 	qui	lient	le	département 	aux	centres	de	
recherche 	bénéficiaires.
255 Dans son 142e	Cahier,	la	Cour	distingue 	ainsi	les	subventions 	des	marchés 	publics		:	«	Par sa nature même, la subven -
tion consiste en une intervention financière consentie par une personne de droit public pour encourager certaines situa -
tions, activités ou opérations […] Elle se différencie […] des marchés dans la mesure où ceux-ci résultent de prestations 
dont l’administration éprouve la nécessité pour son propre fonctionnement  ». 154
Par ailleurs, le SPF Justice et le SPP Politique scientifique n’ont pas été en mesure de fournir 
tous les arrêtés d’octroi de subsides que la Cour souhaitait contrôler.
4.1.2	 Liquidation	des	subsides	et	justification	de	l’utilisation
Le respect des dispositions des arrêtés d’octroi relatives à la transmission des pièces jus -
tificatives, comptes et rapports par les bénéficiaires n’est pas suffisamment surveillé par les départements. La Cour recommande que des directives soient établies à l’intention des services gestionnaires en vue d’un meilleur suivi des dossiers. De manière générale, la ré -
cupération des subsides, dont l’utilisation est insuffisamment et/ou tardivement justifiée, devrait être accélérée et systématisée.
Ainsi, la Cour a constaté des retards dans la transmission des pièces comptables et des rap -
ports justificatifs dans plusieurs départements (SPF Santé publique, SPF Sécurité sociale et 
SPP Intégration sociale). Elle a relevé, notamment dans le cas du SPF Sécurité sociale, qu’il ne réclamait ni la production de ces pièces justificatives ni le remboursement des avances déjà versées aux bénéficiaires.
Elle a également relevé que le solde de certains subsides attribués par le SPF Sécurité sociale, 
le SPF Santé publique et le SPF Économie avait été versé en l’absence de pièces justificatives probantes. Lorsqu’elles sont disponibles, les pièces justificatives de subsides intégralement versés ne portent pas de marques de contrôle dans certains départements (SPP Intégration sociale et SPF Sécurité sociale).
Par ailleurs, la Cour a constaté qu’en contravention avec la législation, le SPF Santé publique 
a versé des soldes de subsides à des bénéficiaires dont les pièces justificatives ne couvraient que le solde à verser et non l’ensemble du subside alloué. Même si les arrêtés d’octroi pré -
voient erronément que seul le solde de la subvention doit être justifié, les règles générales concernant le contrôle de l’octroi et de l’emploi des subventions fixées au chapitre III de la loi du 22 mai 2003 s’appliquent pleinement. L’article 121, § 3, de cette loi dispose que « tout bénéficiaire  d’une subvention  doit justifier de l’utilisation  des sommes  reçues, à moins que la 
loi ne l’en dispense ». Ce n’est donc pas l’utilisation du solde d’un subside qui doit être jus -
tifiée, mais bien l’utilisation de l’ensemble de ce subside.
4.1.3	 Cofinancement	public
En cas de cofinancement de projets ou d’associations par plusieurs pouvoirs publics, la Cour a noté les difficultés rencontrées par les départements pour vérifier la bonne utilisation des subsides octroyés. En effet, seuls certains bénéficiaires font correctement apparaître ces différentes sources de revenus dans leurs budgets et comptes.
Aussi, la Cour recommande d’intégrer systématiquement une disposition dans les arrê -
tés d’octroi prévoyant la mention obligatoire de l’ensemble des recettes et dépenses liées 
au projet ou à l’association subsidiés (y compris donc les fonds octroyés par des pouvoirs publics) dans les budgets et comptes produits par les bénéficiaires. Elle recommande éga -
lement que la nécessaire collaboration entre les pouvoirs subsidiants se traduise en un contrôle intégré, afin qu’une vue d’ensemble et cohérente du projet soit présentée et que les mêmes pièces justificatives ne soient pas utilisées pour justifier plusieurs subsides accordés par plusieurs pouvoirs publics. COMPTES	ANNUELS	 2013  / 155
4.2 Marchés publics
En ce qui concerne les marchés publics, la Cour a focalisé son attention sur deux aspects  : 
la motivation du recours à la procédure négociée et la constitution du cautionnement. Un échantillon de dossiers a été contrôlé dans chaque département fédéral. La sélection a été effectuée parmi les dépenses les plus importantes liées à des marchés publics.
4.2.1	 Motivation	du	recours	à	la	procédure	négociée
La procédure négociée est un mode de passation particulier des marchés publics. Cette procédure dérogatoire ne peut être utilisée que dans les hypothèses visées à l’article 26 de la loi du 15 juin 2006 relative aux marchés publics et à certains marchés de travaux, de fournitures et de services.
Parmi ces hypothèses figure la passation des marchés dont le montant de la dépense à ap -
prouver ne dépasse pas les montants fixés par le Roi (85.000  euros HTVA pour les secteurs 
classiques). D’autres situations particulières sont également visées : urgence impérieuse 
résultant d’événements imprévisibles, droit d’exclusivité…
L’autorité adjudicatrice doit rédiger une décision motivée lorsqu’elle décide de recourir à 
une procédure négociée (avec ou sans publicité)
256. Le contenu de cette décision motivée 
doit indiquer les motifs de droit et de fait justifiant ou permettant le recours à la procédure négociée
257.
Au sein de l’échantillon examiné, parmi les dix-sept départements contrôlés, seuls quatre (Défense, Police fédérale, SPF Finances et SPF Mobilité et Transports) ont veillé à faire appa -
raître systématiquement le motif (montant inférieur à 85.000 euros HTVA, urgence impé -
rieuse, droit d’exclusivité…) justifiant le recours à la procédure négociée. La motivation formelle est pourtant une exigence impérative prévue par la loi. Elle doit donc systémati -
quement apparaître dans toute décision motivée pour un marché public passé par procé -
dure négociée, indépendamment du montant.
4.2.2	 Constitution	du	cautionnement
Le cautionnement est une garantie financière donnée par l’adjudicataire de ses obligations jusqu’à complète et bonne exécution du marché
258. Il garantit donc la bonne exécution du 
marché jusqu’à la fin des prestations (réception définitive du marché), en ce compris le recouvrement de sommes dues par l’adjudicataire (amendes de retard, avances non rem -
boursées, réparation de malfaçons…).
Toute dérogation au principe de la constitution d’un cautionnement nécessite une motiva -
tion formelle. La loi prévoit néanmoins certaines exceptions à cette obligation
259.
Au sein de l’échantillon examiné, parmi les dix-sept départements contrôlés, seuls les 
quatre mêmes départements ont appliqué correctement les dispositions réglementaires en 
256 Article	4,	1°	et	2°,	de	la	loi	du	17	juin	2013	relative	à	la	motivation,	 à	l’information	 et	aux	voies	de	recours	en	matière	
de	marchés	publics	et	de	certains	marchés	de	travaux,	de	fournitures	et	de	services.	
257 Article	5	de	la	loi	du	17	juin	2013	précitée.
258 Article	2,	8°,	de	l’arrêté	royal	du	14	janvier	2013	établissant	 les	règles	générales	 d’exécution	 des	marchés	 publics	et	
des	concessions	de	travaux	publics.
259 Exécutée	par	l’article	25,	§	1er,	de	l’arrêté	royal	du	14	janvier	2013	précité. 156
matière de cautionnement. Il s’agit pourtant d’une exigence impérative prévue par la loi en 
vue de protéger les intérêts financiers de l’État.
La Cour précise en outre que, dans le cas de contrats pluriannuels faisant l’objet de prolon -
gation par avenant, le montant du cautionnement doit être revu, avant le renouvellement 
du contrat, en fonction du montant des prestations attendues durant l’année à venir. 4Système comptable FedcomChapitre  ADAPTATION	DE	LA	LOI		DU	 22	MAI	2003		SUR	LA	COMPTABILITÉ	FÉDÉRALE  / 159
Adaptation de la loi  
du 22 mai 2003  sur la comptabilité fédérale
Les lois du 10 avril et du 8 mai 2014 ont modifié la loi du 22 mai 2003 sur la comptabilité  fédé-
rale. Ces adaptations visaient à transposer partiellement la directive européenne 2011/85/UE, 
à reporter à 2016 l’entrée en vigueur de la loi pour les services administratifs à comptabilité autonome, les organismes administratifs publics et les entreprises d’État et à alléger les coûts et les charges administratives qui en résultent pour les petits organismes.
Les principales obligations qui découlent de la loi concernent le nouveau cadre budgétaire, la 
publication adaptée consacrée aux recettes et dépenses réalisées et la nouvelle mission de la Cour des comptes qui consiste à terme à certifier le compte général de l’État fédéral.
Depuis le 1er janvier 2012, la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comp -
tabilité de l’État fédéral s’applique intégralement à tous les services de l’administration générale
260. Les opérations en recettes et en dépenses sont à présent intégrées dans Fedcom, 
soit directement, soit par le biais d’une interface.
Les conditions opérationnelles de l’instauration de la nouvelle comptabilité voulue par la 
loi du 22 mai 2003 n’étant pas remplies à cette date pour les services administratifs à comp -
tabilité autonome, les organismes administratifs publics et les entreprises d’État261, l’entrée 
en vigueur de la loi a été ajournée en ce qui les concerne.
Les lois du 10 avril et du 8 mai 2014 ont apporté des modifications à la loi du 22 mai 2003 
sur la comptabilité fédérale pour transposer partiellement la directive européenne 2011/85/
UE, reporter l’entrée en vigueur de cette loi pour les autres catégories de services de l’État fédéral et réduire les coûts et les charges administratives qui découlent des obligations comptables pour les petits organismes.
Depuis le lancement de Fedcom en 2009, la Cour des comptes évalue chaque année la mise 
en œuvre et l’exécution de cet instrument comptable de l’État fédéral, ainsi que son cadre juridique
262. Cette année, la Cour examine plus particulièrement les modifications appor -
tées à la loi du 22 mai 2003.
260  La	loi	du	22	mai	2003	est	entrée	en	vigueur	en	plusieurs	 phases,	composées	 du	projet	pilote	en	2009	et	des	trois	
phases	de	déploiement	qui	se	sont	déroulées	entre	2010	et	2012.
261  Il	s’agit	des	services	visés	à	l’article	2,	2°	à	4°,	de	la	loi	du	22	mai	2003.
262  Cour	des	comptes,	 166e	Cahier,	Volume	I,	p.	549	;	167e	Cahier,	Volume	I,	p.	430	;	168e	Cahier,	Volume	I,	p.	209	;	
169e Cahier,	Volume	I,	p.	319	et	170e	Cahier,	Volume	I,	p.	147.	Disponibles	sur	www.courdescomptes.be. 160
2	 Loi	du	10	avril	2014
La loi du 10 avril 2014263 modifie à plusieurs égards la loi du 22  mai 2003 sur la comptabilité 
fédérale. Ces adaptations ont principalement trait à la mise en œuvre partielle de la direc-
tive européenne 2011/85/UE du 8 novembre 2011 sur les exigences applicables aux cadres 
budgétaires des États membres et à la mission de certification du compte général de l’État fédéral qui a été dévolue à la Cour des comptes.
Les dispositions budgétaires ci-après, qui sont applicables à la fois aux quatre catégories de 
services visées à l’article 2 de la loi du 22 mai 2003 et aux institutions fédérales de la sécurité sociale qui relèvent du secteur institutionnel S1314 au sens du SEC 2010, figurent sous le nouveau titre V/1 de la loi du 22 mai 2003 :
• L’État fédéral est chargé de publier les données budgétaires relatives aux dépenses et 
recettes réalisées (sur une base de caisse ou sur une base comptable
264) mensuellement 
pour l’État fédéral, la sécurité sociale et les communautés et régions et trimestriellement pour les administrations locales.
• Il est également tenu de publier des tableaux de correspondance détaillés indiquant la méthode utilisée pour effectuer la transition entre les données établies sur une base de caisse ou sur une base comptable et les données établies conformément aux normes du SEC 2010
265.
• Le budget de l’État fédéral266 doit s’inscrire dans un cadre budgétaire à moyen terme 
couvrant la législature et une période minimale de trois ans.
• L’exposé général du budget doit contenir une énumération de tous les organismes et fonds qui ne sont pas repris dans le budget, mais qui font partie du périmètre de consoli -
dation tel que défini par l’Institut des comptes nationaux, ainsi qu’une analyse de l’inci -
dence de leurs opérations sur le solde de financement et sur la dette publique.
La Cour des comptes fait remarquer que le titre V/1 s’applique aux institutions fédérales de la sécurité sociale qui relèvent du sous-secteur S1314 des administrations de sécurité sociale
267, ce qui implique que l’Office national des vacances annuelles (ONVA) n’est pas 
concerné par l’obligation de rapportage relative aux recettes et dépenses réalisées. En effet, l’ONVA est repris par la Banque nationale dans le sous-secteur S1311 de l’administration cen -
trale  et ne fait pas partie du sous-secteur S1314, bien qu’il soit considéré par l’arrêté royal du 
3 avril 1997 comme une institution publique de sécurité sociale.
L’article 4 de la loi du 10 avril 2014 dispose en outre que les projets de budget des voies et 
moyens et de budget général des dépenses de l’administration centrale sont déposés à la Chambre des représentants au plus tard le 15 octobre (et non plus le 31 octobre) de l’année qui précède l’année budgétaire.
263 Loi	du	10	avril	2014	modifiant,	 en	vue	de	transposer	 partiellement	 la	directive	 2011/85/UE,	 la	loi	du	22	mai	2003	
portant	organisation	 du	budget	et	de	la	comptabilité	 de	l’État	fédéral	et	contenant	 des	dispositions	 diverses	en	
matière	de	fonds	budgétaires.
264  C’est-à-dire	de	droits	constatés.
265  Système	européen	des	comptes	nationaux	et	régionaux.	
266  Établi	à	partir	des	prévisions	macro-économiques	du	budget	économique	de	l’Institut	des	comptes	nationaux.	
267 Dans	la	liste	des	unités	du	secteur	public	de	la	Banque	nationale. ADAPTATION	DE	LA	LOI	DU	 22	MAI	2003	SUR	LA	COMPTABILITÉ	FÉDÉRALE		  / 161
Les diverses dispositions budgétaires seront applicables pour la première fois lors de l’éla -
boration du budget 2015.
La loi du 10 avril 2014 charge également la Cour des comptes de certifier le compte général 
de l’État fédéral, au plus tard à partir de l’année budgétaire 2020. Selon les normes d’audit 
internationales, les comptes doivent donner une image fidèle de la réalité et une évaluation de leur qualité doit être réalisée par un organe indépendant. La nouvelle tâche confiée à la Cour participe donc de ces normes internationales visant à mettre en place un rapportage financier plus uniforme, standardisé et transparent en matière de finances publiques.
La rédaction de cette nouvelle disposition légale ne manque pas toutefois de poser pro -
blème. En effet, en l’absence de toute autre précision, notamment dans l’exposé des motifs, 
le compte général de l’État doit être entendu comme la consolidation des comptes d’exécu -
tion du budget et des comptes annuels des quatre catégories de services visés à l’article 2 de la loi du 22 mai 2003 (c’est-à-dire les services publics fédéraux, les services administratifs à comptabilité autonome, les organismes administratifs publics et les entreprises d’État). Dans la mesure où ces différentes catégories de services sont régies par des règles budgé -
taires spécifiques, une consolidation de leurs opérations est d’autant moins facile à réaliser que la loi ne précise nullement s’il s’agit d’une consolidation nette ou brute. La Cour des comptes estime donc que le texte actuel de la loi n’offre pas les garanties juridiques suffi -
santes pour la mise en œuvre satisfaisante d’une certification de sa part.
3 Loi du 8 mai 2014
La loi du 8 mai 2014268 reporte au 1er janvier 2016269 l’entrée en vigueur de la loi du 
22 mai 2003 pour les services repris à l’article 2, 2° à 4°. En application de l’article 5 de la loi du 22 mai 2003, ces services devront tenir leur comptabilité générale à partir de cette date conformément aux dispositions du plan comptable joint en annexe à l’arrêté royal du 10 novembre 2009
270.
La loi du 8 mai 2014 insère également à l’article 2 de la loi du 22 mai 2003 un nouvel alinéa 
qui définit plus clairement les organismes administratifs publics visés par cette loi. Ainsi, tous les services dotés d’une personnalité juridique classés par la Banque nationale à la ru -
brique de l’administration centrale (sous-secteur S1311), relèvent du champ d’application de la présente loi, à l’exclusion des organismes et institutions publiques de sécurité sociale
271.
268  Loi	du	8	mai	2014	modifiant	 la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	 du	budget	et	de	la	comptabilité	 de	l’État	
fédéral.	
269  La	loi	du	28	décembre	 2011	portant	des	dispositions	 diverses	(article	2)	a	différé	une	première	 fois	l’entrée	en	vi-
gueur de la loi du 22 mai 2003 au 1er	janvier	2014.	
270 Arrêté	royal	du	10	novembre	 2009	fixant	le	plan	comptable	 applicable	 à	l’État	fédéral,	aux	communautés,	 aux	
régions	et	à	la	Commission	communautaire	commune.	
271 Il	s’agit	des	organismes	 publics	de	sécurité	sociale	de	la	catégorie	 D	de	la	loi	du	16	mars	1954	relative	au	contrôle	
de	certains	 organismes	 d’intérêt	 public	et	des	institutions	 publiques	 de	sécurité	sociale	reprises	 dans	l’arrêté	royal	
du	3	avril	1997	portant	des	mesures	en	vue	de	la	responsabilisation	des	institutions	publiques	de	sécurité	sociale. 162
La loi du 8 mai 2014 permet en outre aux petits organismes272 de satisfaire à l’obligation 
légale de tenir une comptabilité générale d’une autre manière. Ainsi, au lieu d’appliquer le 
plan comptable prévu par l’arrêté royal du 10 novembre 2009, ils peuvent utiliser soit celui prévu par l’arrêté royal du 12 septembre 1983 déterminant la teneur et la présentation d’un 
plan comptable minimum normalisé, soit le plan comptable général en annexe de l’arrêté royal du 19 décembre 2003
273, à condition qu’un tableau de correspondance univoque et 
permanent fasse le lien entre les comptes du grand-livre de ces plans comptables et ceux du plan comptable de l’arrêté royal du 10 novembre 2009. Par ailleurs, les petits organismes 
sont autorisés aussi à tenir leur comptabilité budgétaire en dehors de la comptabilité géné -
rale.
La Cour des comptes avait déjà signalé au président de la Chambre des représentants et 
au ministre du Budget
274 que ce tableau de correspondance ne garantit pas suffisamment 
le respect d’un des principes fondamentaux de la loi du 22 mai 2003, à savoir l’obligation pour tous les services de l’État fédéral d’enregistrer leurs opérations simultanément dans la comptabilité générale et la comptabilité budgétaire sur la base des droits constatés. Elle avait souligné par la même occasion que le choix d’un autre plan comptable n’offre pas non plus une solution satisfaisante pour alléger la charge administrative qui pèse sur les services, ce qui est de nature à compromettre la consolidation des opérations des petits services dans les comptes annuels de l’État fédéral établie conformément au principe des droits constatés.
Dans sa réponse du 19 mars 2014, le ministre du Budget n’apporte aucun élément nouveau 
qui puisse modifier le point de vue de la Cour des comptes.
272 Un	organisme	 est	qualifié	de	«	petit	»	lorsque	certaines	 conditions	 sont	respectées.	 Elles	concernent	 aussi	bien	le	
nombre	de	travailleurs	 employés	 (moins	de	100	ETP	et	une	moyenne	 annuelle	 de	maximum	 50	les	deux	dernières	
années),	le	chiffre	d’affaires 	(maximum 	huit	millions	d’euros)	que	le	total	du	bilan	(maximum 	3,65	millions	d'euros).
273 Spécifiquement	pour	certaines	associations	(internationales)	sans	but	lucratif	ou	fondations.	
274 Lettres	du	12	février	2014	en	réponse	aux	demandes	 d’avis	du	28	février	2014	(du	ministre	du	Budget)	et	du	5	fé-
vrier	2014	(du	président	de	la	Chambre	des	représentants).	 MAîTRISE	ET	CO ûT	DU	SOUTIEN	INFORMATIQUE	DE	LA	NOUVELLE	COMPTABILITÉ	PUBLIQUE  / 163
Maîtrise et coût du soutien 
informatique de la nouvelle comptabilité publique
Le projet Fedcom visait à fournir une solution logicielle pour appliquer la loi du 22 mai 2003 
de manière intégrale et en toute autonomie. Le projet a été déployé dans les dix-sept départe -
ments fédéraux à l’aide d’ importants moyens.
La Cour des comptes estime que les objectifs n’ont pas été pleinement atteints. D’une part, 
les fonctionnaires de l’administration centrale ont besoin de tiers pour gérer Fedcom. D’autre part, cette solution logicielle ne permet pas de tenir une comptabilité conforme à la loi, ce qui pèse sur la régularité et la fidélité des états comptables de l’administration générale.
1 Contexte
1.1	 Contrats 	SAP/Fedcom 	et	avenants
SAP/Fedcom est une solution logicielle ERP275 qui assure le soutien informatique de la 
mise en œuvre de la nouvelle comptabilité publique introduite par la loi du 22 mai 2003 
portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral (ci-après la « loi du 
22 mai 2003 » ou la « loi »).
Le contrat a été signé le 30 avril 2007 pour un montant initial de 16,44 millions d’euros. Il 
concernait principalement la consultance pour le développement et le déploiement d’une version spécifique de l’application SAP adaptée aux besoins de l’État. Cette application de -
vait permettre de tenir les comptabilités budgétaire et économique conformément à la loi. Le transfert des connaissances des consultants vers les fonctionnaires, y compris la maîtrise de cette application, était explicitement prévu dans l’offre retenue.
Le conseil des ministres du 25 juillet 2008 a élargi le champ initial du marché afin de per -
mettre une exécution intégrale de la loi, c’est-à-dire la tenue d’une comptabilité générale 
complète, intégrée à une comptabilité budgétaire. Cette décision a nécessité d’adapter (de 2,98 millions d’euros) le prix du contrat initial. Une tranche conditionnelle était prévue 
(0,62 million d’euros) pour compenser le transfert de collaborateurs entre les équipes de dé -
veloppement et de support du SPF Budget et Contrôle de la gestion (ci-après « SPF B&CG »). Cette option a été rapidement levée.
Plusieurs avenants ont été signés entre 2010 et 2013.
275 Pour Enterprise Resource Planning ,	en	français	«	progiciel	 de	gestion	intégré	».	Il	s’agit	d’un	support	de	base	capable	
d’assurer 	l’interconnexion 	et	l’intégration 	de	toutes	les	fonctions 	de	l’organisation 	dans	un	système	informatique 	
centralisé. 164
Les deux avenants signés en 2010 et 2011 (1,74 million d’euros) visaient à renforcer les équipes 
par des consultants de l’adjudicataire. Deux autres avenants signés en 2012 (2,02 millions 
d’euros) visaient à renforcer l’équipe du service Comptable fédéral du SPF B&CG pour in -
troduire le logiciel de rapportage Business Objects et le module Contract Lifecycle Manage -
ment  (CLM), achats et entretiens compris. En 2013, d’autres avenants ont été signés pour 
élargir le contrat à du personnel supplémentaire en vue d’achever le CLM (0,07 million 
d’euros), pour de la consultance additionnelle (0,49 million d’euros) et pour échanger des logiciels (0,02 million d’euros).
Les différents avenants ont porté le coût total du marché à 24,66 millions d’euros
276, soit 
50 % de plus que son coût initial.En plus de ce marché principal, d’autres marchés publics de consultance ont été passés pour 
recourir à des spécialistes dans certaines matières, comme le langage informatique utilisé par SAP ou les opérations de clôture.
1.2 Portée et méthode de l’audit
Pour apprécier dans quelle mesure SAP/Fedcom permet d’appliquer la législation, la Cour 
des comptes s’est essentiellement intéressée au traitement dans cette solution logicielle des opérations budgétaires en dépenses
277. Elle a également analysé les classes budgétaires 
de la comptabilité générale en recettes et en dépenses et la comptabilisation des intérêts de retard, qui avait fait l’objet d’une décision spécifique pendant la phase d’exécution du marché public.
La Cour des comptes a examiné les documents du marché et les pièces justificatives des 
dépenses réalisées sur les allocations de base Fedcom. Elle a aussi analysé les documents du SPF B&CG relatifs au mode d’organisation interne adopté pour assurer l’exécution du mar -
ché et mettre en place la nouvelle comptabilité publique, entre autres en ce qui concerne le recrutement et la répartition des tâches entre fonctionnaires et consultants. Enfin, elle a adressé des questionnaires au SPF B&CG.
Cet audit s’est déroulé de février à août 2014.
2 Constatations
2.1 Application partielle de la loi
Les dix-sept départements de l’administration générale278 tiennent leurs comptabilités gé -
nérale et budgétaire dans SAP/Fedcom. À défaut, ils y enregistrent régulièrement une copie 
de celles-ci. Les différents états et rapports qui composent ou accompagnent le compte général de l’administration générale dérivent des informations qu’on y retrouve.
276  Ce	montant	 comprend	 une	somme	de	0,27	million	d’euros	pour	l’achat	d’un	logiciel	de	documentation	 sur	la	base	
d’un	avenant	supplémentaire.
277 Le	traitement	 des	opérations	 en	recettes	n’est	pas	assez	avancé	que	pour	permettre	 un	examen.	 Les	recettes	ne	
sont	pour	la	plupart	pas	traitées	dans	SAP/Fedcom 	ou	ne	sont	pas	comptabilisées 	sur	la	base	des	droits	constatés, 	
parce	l’administration 	n’est	pas	encore	organisée 	pour	comptabiliser 	de	la	sorte,	parce	qu’elle	en	est	dispensée 	ou	
encore	parce	qu’elle 	a	fait	le	choix	de	les	comptabiliser	en	dehors	de	SAP/Fedcom.
278  Il	s’agit	des	treize	services	publics	fédéraux,	 des	deux	services	publics	fédéraux	 de	programmation,	 du	ministère	 de	
la	Défense	et	de	la	Police	fédérale. MAîTRISE	ET	CO ûT	DU	SOUTIEN	INFORMATIQUE	DE	LA	NOUVELLE	COMPTABILITÉ	PUBLIQUE  / 165
Dans les quatre cas suivants, SAP/Fedcom ne permet toutefois pas d ’enregistrer ou d ’ impu -
ter les opérations budgétaires conformément au cadre légal et réglementaire.
Absence d’enregistrement des opérations en cas de crédit budgétaire insuffisant
Le cadre légal et réglementaire impose d’enregistrer les opérations sans retard et de ma -
nière fidèle et complète. Il impose en outre  que les droits constatés soient imputés en comp -
tabilité budgétaire en même temps qu’ils sont enregistrés en comptabilité générale. Cette simultanéité ne signifie cependant pas que l’imputation est complète dès ce moment. Il n’en sera ainsi qu’après l’imputation budgétaire sur l’allocation de base elle-même. À cet effet, un crédit de liquidation suffisant doit être disponible. Dans le compte d’exécution du budget, cette imputation graduelle doit notamment être reflétée par une comptabilisation distincte des droits non encore liquidés à charge du budget et des droits liquidés.
Pour enregistrer une opération en comptabilité générale, SAP/Fedcom impose cependant 
qu’un crédit de liquidation soit disponible à hauteur du droit à constater
279. En cas d’insuf -
fisance de crédit, les dépenses sont dès lors enregistrées avec retard, ce qui peut entraîner une sous-évaluation des dettes dans les comptes annuels. Plusieurs dispositions figurant aux articles 5, 7, 11, 12 et 22 de la loi ne sont de la sorte pas respectées. De plus, cette situation vide de son sens la disposition légale
280 qui impose de dresser annuellement une situation 
des droits constatés non liquidés à charge du budget.
Le SPF B&CG n’envisage aucune action quant à ce manquement. L’adjudicataire a été averti 
en août 2012 par le fonctionnaire dirigeant du marché qu’aucun changement ne devrait être apporté à ce niveau.
La Cour a relevé que cette décision écartait de l’exécution du marché un pan important de 
ce qui est prévu tant dans la loi que dans le contrat et ses avenants.
Absence d’enregistrement de certaines opérations de clôture
Le cadre légal et réglementaire impose d’inscrire au passif du bilan certaines dettes de l’exercice qui se termine : les factures à recevoir, les dettes pour pécules de vacances et les dettes pour primes de compétence.
La Cour a souligné à de nombreuses reprises
281 que SAP/Fedcom permettait uniquement 
l’enregistrement de ces dépenses en comptabilité générale, sans imputation simultanée 
– pourtant obligatoire – en comptabilité budgétaire. Les dispositions des articles 5 et 7 de la 
loi ne sont de la sorte pas pleinement respectées.
Pour les factures à recevoir, la Cour a ainsi relevé que 548,2  millions d ’euros ont été enregis -
trés en comptabilité générale à charge de l’année 2013, tandis que leur imputation s’est faite 
(ou se fera) sur les crédits de liquidation d’une année ultérieure. En ajoutant à ce premier montant ceux relatifs aux pécules de vacances (368,2 millions) et aux primes de compétence 
(121,2  millions), il apparaît que plus d’un milliard d’euros n’a pas été imputé – à tort – dans 
279  À	l’exception	des	autorisations	accordées	pour	certains	types	de	dépenses	par	des	cavaliers	budgétaires.
280  Article	28,	2°,	b)	de	la	loi	du	22	mai	2003.
281  Voir	Cour	des	 comptes,	170e	Cahier,	Volume	I,	p.	117-118	;	169e	cahier,	Volume	I,	p.	97-98	;	168e	Cahier,	Volume	I,	p.	
233.	Disponibles	sur	www.courdescomptes.be. 166
la comptabilité budgétaire de 2013282. Le SPF B&CG réfléchit actuellement aux adaptations 
possibles pour l’imputation des factures à recevoir. La Cour souligne que l’offre de l’adjudi -
cataire prévoyait pourtant de pouvoir choisir le moment où les crédits de liquidation étaient 
consommés.
Quant aux primes de compétence et aux pécules de vacances, le SPF B&CG a déclaré que 
SAP/Fedcom pouvait être configuré pour que l ’enregistrement et l ’ imputation se fassent si -
multanément. Si cette modification est décidée, elle aura une incidence budgétaire l’année de son entrée en vigueur.
Absence d’enregistrement des intérêts de retard sur la base d’un droit constaté
Les intérêts de retard sur les créances doivent être enregistrés au plus tard quand ils sont réclamés par écrit à un débiteur. Malgré cela, le fonctionnaire dirigeant du marché, dans la foulée d’un avis du groupe de pilotage du projet, a décidé que ces recettes seraient compta -
bilisées sur la base des entrées et sorties de caisse.
Par conséquent, seules les recettes recouvrées sont comptabilisées, ce qui entraîne une 
sous-évaluation des créances dans les comptes annuels et des recettes dans la comptabilité budgétaire. Les dispositions figurant aux articles 11 et 12 de la loi ne sont de la sorte pas respectées.
Les éléments recueillis au cours de l’audit montrent pourtant que SAP/Fedcom peut être 
paramétré pour permettre une comptabilisation correcte.
Absence d’enregistrement dans les comptes des classes 8 et 9
Simultanément à la comptabilisation dans les comptes des classes 1 à 7, les opérations bud-gétaires doivent, aux termes de la loi, être enregistrées dans les comptes des classes 8 et 9 de la comptabilité générale. Ces comptes ont pour but de permettre le regroupement des opérations suivant les codes du système européen des comptes nationaux (SEC).
SAP/Fedcom ne permet pas de mouvementer ces comptes des classes budgétaires. Le re -
groupement est réalisé a posteriori, en extrayant les informations nécessaires de la classifi -
cation économique des opérations dans la comptabilité budgétaire
283, ce qui contrevient aux 
dispositions des articles 5 et 13 de la loi du 22 mai 2003.Le SPF B&CG n’envisage pas de modifier SAP/Fedcom pour permettre une application com -
plète de la loi à ce niveau, soulignant que cette adaptation coûterait trop cher. La Cour sou -
ligne que l’adjudicataire s’est pourtant engagé à fournir une solution logicielle permettant 
l’application complète de cette loi.
2.2	 Maîtrise 	de	SAP/Fedcom 	
En tant que progiciel de gestion intégré (ERP), SAP vise à traiter les différents aspects d’une 
organisation (finances, recettes, ressources humaines, achats…). Les coûts élevés et la lon -
282  Un	montant	 supérieur	 (1.327,7	millions	d’euros)	avait	été	enregistré	 dans	les	comptes	 annuels	2012,	avec	report	de	
l’imputation	sur	les	crédits	budgétaires	2013.	
283  La	structure	 des	articles	de	recettes	et	allocations	 de	base	intègre	un	champ	«	codes	SEC	»	qui	se	termine	par	8	 
ou	9	selon	qu’il	s’agit	d’une	dépense	ou	d’une	recette. MAîTRISE	ET	CO ûT	DU	SOUTIEN	INFORMATIQUE	DE	LA	NOUVELLE	COMPTABILITÉ	PUBLIQUE  / 167
gueur du processus d’adaptation personnalisée font que la plupart des organisations qui 
achètent un ERP doivent faire correspondre leurs processus avec les fonctionnalités offertes plutôt que d ’adapter l ’ERP aux processus existants
284. Un transfert de connaissance accom -
pagne dès lors toujours l’achat de ce type de progiciel.
Le premier type de transfert de connaissance consiste à transmettre automatiquement à 
l’acheteur les processus et les procédures de travail intégrés dans l’ERP. L’acheteur doit alors adapter son organisation, du moins partiellement, aux modèles inclus dans la solution logicielle. Ceci s’est effectivement produit lors du déploiement de SAP/Fedcom.
Lors de l’acquisition d’un ERP, un second type de connaissance doit aussi être transmis. 
L’acheteur doit en effet se familiariser avec la philosophie générale de son fonctionnement. Cette transmission demande de mettre sur pied des équipes mixtes, constituées de consul -
tants du fournisseur et de futurs gestionnaires ou développeurs de l’acheteur
285.
La décision du conseil des ministres du 12 janvier 2007 accordant le marché contenait des dispositions en ce sens. Ces mesures visaient à mettre sur pied un audit structurel de suivi, à engager dix-neuf équivalents temps plein avant le lancement du projet ainsi qu’à consti -
tuer des équipes mixtes consultants-collaborateurs du SPF B&CG
286. Elles visaient à favori -
ser la transmission de savoir vers le secteur public pour qu’il gère à terme seul la solution logicielle.
La Cour des comptes a constaté que le SPF B&CG n’a pas mis en place l’audit exigé, ni 
recruté les fonctionnaires nécessaires avant le lancement du projet : le contrat a été signé le 30 avril 2007, alors que seules quelques personnes composaient l’équipe Fedcom naissante. Le directeur du service Comptable fédéral ainsi que quelques attachés ont été engagés le lendemain. Les recrutements se sont poursuivis jusqu’en janvier 2008. Le SPF, dont les équipes étaient incomplètes, s’est alors majoritairement tourné vers du personnel engagé par l’ASBL Egov
287 ou, après modification du marché de base, vers des consultants mis à 
disposition par l’adjudicataire.
La Cour n’a pas reçu d’informations complètes sur la politique de transfert de la connais -
sance vers le secteur public durant la phase d’exécution du marché. Elle est néanmoins 
d’avis que le recours continu à de nombreux collaborateurs non statutaires, y compris à des postes à responsabilité ou de coordination, augmente le risque de non-conservation du savoir-faire au sein de l’administration.
284  Voir	Shanks,	Seddon	et	Willcocks,	 Second-wave Enterprise Resource Planning Systems – Implementing and Effective -
ness,	Cambridge	University	Press,	Cambridge,	2003.
285  Shanks,	Seddon	et	Willcocks,	op.	cit.,	spécialement	le	chapitre	14.
286  Le	principe	de	cette	exigence	est	d’ailleurs	repris	dans	le	contrat.
287  Egov	est	une	ASBL	créée	par	l’État	belge,	le	Bureau	fédéral	du	plan	et	l’Institut	 belge	des	services	postaux	et	de	
télécommunications	 sur	la	base	de	la	loi	du	17	juillet	2001	relative	à	l’autorisation	 pour	les	services	publics	fédéraux	
de	s’associer	 en	vue	de	l’exécution	 de	travaux	relatifs	à	la	gestion	et	à	la	sécurité	de	l’information.	 L’ASBL	a	pour	
unique	objet	le	soutien	de	ses	membres	 en	ce	qui	concerne	 leurs	activités	 en	matière	de	gestion	de	l’information,	
de	TIC	et	de	questions 	connexes. 	Il	est	précisé	à	l’article	2	de	la	loi	que	«	les membres de telles associations peuvent 
confier aux associations des travaux concernant la gestion et la sécurité de l’information. Le personnel spécialisé de 
telles associations peut être mis à la disposition de leurs membres et être occupé par ces derniers en leur sein » . 168
Elle souligne également que l’utilisation de consultants supplémentaires, outre ceux prévus 
initialement dans le marché, pour développer, paramétrer, déployer ou gérer la solution logicielle a été de nature à perturber durablement le processus de transfert de connaissance vers l’administration fédérale. Sa capacité à utiliser et gérer la solution logicielle de manière autonome s’en est dès lors trouvée réduite.
Aussi, pour respecter ses obligations en matière de tenue et de reddition de comptes, l’ad-
ministration fédérale dépend dans une proportion non négligeable de consultants et de personnel non statutaire
288.
Enfin, la Cour a constaté que le SPF B&CG a fait appel à du personnel supplémentaire mis à disposition par l’adjudicataire à huit reprises entre 2009 et 2014. Les notes au conseil des ministres demandant d’étendre ces contrats évoquaient comme motifs le manque de personnel ou le besoin de pallier son manque d’expérience. Le faible poids du SPF B&CG dans le processus de décision est à souligner : chacune des propositions d’avenant a été émise par une Contract Management Team qui était composée d’un seul fonctionnaire, 
de deux consultants mis à disposition par l’adjudicataire et d’une personne recrutée via  l’ASBL Egov. L’existence de cet organe n’est pas prévue dans les documents contractuels.
2.3 Manque de transparence budgétaire
Les imputations sur les trois allocations de base spécifiques au projet Fedcom ont atteint 
53,2 millions d’euros en engagement et 47,1 millions d’euros en liquidation
289 au cours de 
la période 2007-2013. Ces montants ne sont cependant pas représentatifs du coût total du projet. On n’y retrouve ni les frais généraux, ni le coût des fonctionnaires qui ont participé au projet
290.
La Cour des comptes souligne à nouveau le manque de transparence budgétaire engendré par la dispersion dans différents programmes des moyens alloués au projet Fedcom
291.
2.4	 Utilisation 	des	moyens 	alloués	au	projet	Fedcom 	à	d’autres 	fins
Certaines personnes engagées par l’ASBL Egov ont été affectées par le SPF à des tâches en dehors du projet Fedcom. Le SPF a liquidé 3,9 millions d’euros au profit de cette ASBL pour 
la période 2009-2012, sur des moyens alloués au projet Fedcom. Ce montant concerne les salaires bruts
292 du personnel et les éléments assimilés. La Cour a évalué que 25,6 % (1,0 mil-
lion d’euros) de ces montants ont été utilisés à d’autres fins.
La Cour a enfin relevé que, pour des montants certes faibles, des consultants ont été formés 
en utilisant des crédits destinés au projet.
288  La	Cour	a	déjà	souligné	 qu’il	fallait	s’atteler	d’urgence	 et	en	priorité	à	ce	transfert	 de	connaissance.	 Voir	Cour	des	
comptes,	 «	Troisième	 évaluation	 de	l’entrée	en	vigueur	du	projet	Fedcom	»,	168e Cahier,	Volume	I,	p.	213.	Dispo-
nible	sur	www.courdescomptes.be.
289  Dont	24,6	millions	d’euros	pour	le	contrat	principal.
290  Pour	la	période	2009-2013, 	le	SPF	B&CG	évalue	les	coûts	en	personnel 	qu’il	a	supportés 	à	7,5	millions	d’euros,	pour	
le	développement,	le	déploiement	et	la	gestion	de	SAP/Fedcom.
291  Doc. parl. ,	Chambre,	 16	mai	2008,	DOC	52	0993/003,	 Budget	des	voies	et	moyens	pour	l’année	2008,	Commen -
taires	et	observations	de	la	Cour	des	comptes,	p.	53.
292  De	60.000	et	382.000	euros	par	personne	en	2012. MAîTRISE	ET	CO ûT	DU	SOUTIEN	INFORMATIQUE	DE	LA	NOUVELLE	COMPTABILITÉ	PUBLIQUE  / 169
Par contre, elle n’a pas relevé de dépenses pour d’autres projets parmi les pièces justifica -
tives à l’appui des dépenses d’investissements pour les années 2008 à 2013.
2.5 Modalités de paiement irrégulières
La Cour a relevé qu’il était envisagé dès la signature du contrat de payer l’adjudicataire sur 
la base d’un échéancier (sauf si le fonctionnaire dirigeant émettait des objections quant aux services figurant sur les factures). Dans la pratique, les factures acceptées tout au long des phases de déploiement font référence à l’échéancier fixé dans l’offre et à la période visée, et non aux services effectivement fournis durant celle-ci.
Cette manière de procéder est en contravention avec la législation en matière de marchés 
publics qui prévoit le paiement sur la base des services faits et acceptés. Elle induit de plus un risque supplémentaire que le produit livré ne corresponde pas complètement à la com -
mande.
3.1 ConclusionsSAP/Fedcom ne permet actuellement qu’une application partielle de la loi du 22  mai 2003. 
Ainsi, un des grands principes introduits par cette loi - la comptabilisation et l’imputation des opérations sur la base des droits constatés – ne peut être appliqué pour les intérêts de retard, pour les opérations de clôture ou lorsque les crédits budgétaires sont insuffisants. De plus, les comptes de récapitulation des opérations budgétaires (classes 8 et 9) ne sont pas tenus.
Par ailleurs, le SPF B&CG ne maîtrise pas suffisamment la solution logicielle. En effet, les 
connaissances nécessaires ont été insuffisamment transmises à ses fonctionnaires durant la phase d’exécution du marché public, qui a pourtant été prolongée à plusieurs reprises.
La Cour rappelle que payer un adjudicataire selon un agenda préétabli plutôt que selon les 
prestations effectivement fournies, n’est pas admissible. Un marché public ne peut en prin -
cipe prévoir le paiement d’acomptes que pour des services faits et acceptés.
Elle relève enfin que certains des moyens alloués au projet Fedcom ont été utilisés à d’autres 
fins ou de manière non transparente.
3.2 Recommandations
La Cour souligne que SAP/Fedcom doit soutenir l’application de la législation dans tous ses aspects. Ainsi, l’inscription en comptabilité générale de toutes les opérations budgétaires dès que les quatre conditions d’un droit constaté sont réunies doit être possible dans tous les cas de figure. Il doit en être de même en comptabilité budgétaire. La Cour recommande d’agir rapidement pour adapter la solution logicielle en ce sens, ce qu’elle estime possible entre autres parce que l’administration n’a pas accordé de réception définitive des services du marché.
La Cour recommande en outre que le ministre du Budget prenne les mesures pour atteindre 
un des objectifs importants de ce marché public, à savoir la maîtrise de SAP/Fedcom et de sa gestion. Engager du personnel pour le service Comptable fédéral, établir et appliquer une  170
procédure d’acquisition et de conservation des connaissances par le personnel de ce service 
constituent des étapes nécessaires dans cette direction.
De manière générale, la Cour préconise d’accorder, dès les premiers stades de tout projet, 
une attention soutenue à la maîtrise de l’information et à la gestion des connaissances. Une mesure importante en ce sens serait de confier les postes-clés à des fonctionnaires, et non à des consultants ou des employés de l’ASBL Egov dans le cas du projet SAP/Fedcom.
Enfin, la Cour recommande d’établir des budgets qui permettent d’appréhender le coût 
total des projets d’ampleur. Tous les moyens alloués devraient être repris dans un seul pro -
gramme budgétaire. Cette concentration des moyens, tout comme la justification régulière et détaillée de la nature précise des dépenses projetées, de l’évolution de l’effectif du per -
sonnel concerné et de l’état d’avancement, contribue à instaurer une indispensable trans -
parence.
4 Réponses du ministre et de l’administration
Les résultats de l’audit ont été communiqués le 27 août 2014 au président du SPF B&CG et 
au ministre chargé du Budget.
Dans sa réponse, le ministre se limite à transmettre les commentaires et remarques formu -
lés par les représentants de l’administration.L’administration déclare ne pas pouvoir se rallier aux conclusions de la Cour des comptes 
(voir 3.1).
Elle considère que l’impossibilité d’enregistrer une opération budgétaire en cas d’insuf -
fisance de crédit de liquidation ne contrevient que rarement au cadre légal et ne doit pas 
être considérée comme une lacune de SAP/Fedcom, mais comme une mesure de contrôle interne visant à empêcher le dépassement des crédits budgétaires.
Elle estime par ailleurs que l’absence d’enregistrement des factures à recevoir en comptabi -
lité budgétaire résulte du paramétrage de SAP/Fedcom. Celui-ci a été réalisé conformément 
à la décision prise en 2008 d’enregistrer les opérations sur la base des factures approuvées.
Concernant l’enregistrement des opérations dans les comptes des classes 8 et 9, l’adminis -
tration considère que la pratique adoptée répond à l’esprit de la loi.Par ailleurs, elle ne partage pas les constatations d’audit relatives à la maîtrise limitée 
de SAP/Fedcom, et indique entre autres que les connaissances ont fait l’objet d’un trans -
fert entre les consultants et les équipes du service Comptable fédéral. Elle précise que,  depuis 2013, elle assume le support et la maintenance standard du système ERP et qu’elle 
fait appel à des consultants externes uniquement en cas de problème insoluble. Elle ajoute 
que tous les cycles principaux sont aujourd’hui supportés par des équipes internes. Elle considère en effet que le personnel engagé via l’ASBL Egov fait partie à part entière du personnel du SPF. Elle ajoute qu’un projet de cette ampleur nécessite des années avant d’atteindre son objectif. MAîTRISE	ET	CO ûT	DU	SOUTIEN	INFORMATIQUE	DE	LA	NOUVELLE	COMPTABILITÉ	PUBLIQUE  / 171
L’administration estime en outre que le suivi mensuel par le comité de pilotage et le suivi 
hebdomadaire ont permis de suivre l’exécution du marché public d’une façon adéquate jusqu’à la fin de la dernière phase de déploiement de Fedcom. La Cour des comptes souligne que la dernière réunion de ce comité de pilotage a pourtant eu lieu le 16 février 2012, soit près d’un an avant la fin de cette dernière phase de déploiement.
En ce qui concerne les recommandations de la Cour (voir 3.2), l’administration estime avoir 
déjà satisfait en grande partie aux deux premières et rappelle qu’elle dépend des moyens budgétaires et humains mis à sa disposition. Concernant la troisième, elle estime qu’une attention soutenue a déjà été accordée à la maîtrise de l’information et à la gestion des connaissances. Enfin, elle entend répondre à la quatrième par la mise en place d’une comp -
tabilité analytique.  COMPTABILISATION	DES	RECETTES	FISCALES  / 173
fiscales
À la suite de l’adhésion  du SPF Finances  à SAP/Fedcom,  la Cour des comptes  a redéfini son 
mode de vérification  de la comptabilisation  des recettes fiscales. Après avoir examiné  les pro-
cessus de perception des impôts directs (170e Cahier), la Cour a vérifié le processus  de percep -
tion des recettes TVA.
La Cour des comptes a constaté que les services du SPF Finances ne sont pas assez familiarisés 
avec les données générées par l’application Stiron, de sorte que la ventilation des recettes TVA entre la TVA proprement dite, les amendes et les intérêts n’est pas maîtrisée.
Par ailleurs, elle recommande au service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion du 
SPF Finances d’effectuer ses contrôles avec plus de précision.
1 Contexte
Suite à l’introduction de la nouvelle comptabilité publique293 et à l’adhésion des SPF et SPP 
à SAP/Fedcom, la Cour des comptes a redéfini sa méthode de contrôle des comptes annuels, notamment en ce qui concerne la fiabilité de la comptabilisation des recettes fiscales par le SPF Finances.
tèmes et étalée sur une période de cinq ans. En 2013, la Cour des comptes a examiné et testé 
le processus de traitement comptable des recettes TVA et des impôts directs. Les sous- processus qui s’y rapportent ont aussi été testés. La qualité du contrôle interne des proces -
sus comptables a constitué un point d’attention important à cet égard. Le contrôle de la Cour ne se limite donc pas à une vérification des opérations comptables effectuées par le service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion (B&CG), mais comprend aussi les diverses activités (plutôt de nature préparatoire) des administrations fiscales, en particulier de l’Administration générale de la perception et du recouvrement et des services fiscaux régionaux et locaux.
2.1 Contrôle interne
Pour la clôture de l’exercice 2013, l’Administration générale de la perception et du recouvre -
ment n’a plus demandé de rapportage sur les activités de la cellule d’inspection comptable dans ses instructions de fin d’année. Elle ne suit donc plus systématiquement les résultats du contrôle de la cellule d’inspection comptable. De ce fait, les informations relatives aux problèmes constatés dans les bureaux locaux ne remontent pas d’office jusqu’au niveau central, d’où le risque de réaction tardive en cas de problèmes sérieux.
293  Loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité 	de	l’État	fédéral.	 174
Au niveau régional, la Cour des comptes n’a pas observé de changements par rapport à 2012. 
Les recommandations suivantes, qui avaient été formulées lors du contrôle des comptes annuels de 2012, sont dès lors maintenues :
• Les procédures de saisie et de consolidation doivent être formalisées par écrit.
• Les procédures de rapportage liées au contrôle interne doivent être formalisées et uni -
formisées.
• L’application spécifique utilisée par la cellule d’inspection comptable doit être mise à 
jour ou être remplacée par une nouvelle application de rapportage formel et uniforme
294.
Les bureaux de recette des contributions directes ont été sélectionnés par la Cour des comptes en fonction de plusieurs critères, comme leur taille, le montant total des recettes, leur répartition géographique et l’évaluation du risque. Les directions régionales et les cel -
lules d’inspection comptable ont eu, en outre, la possibilité de proposer des adaptations de la sélection afin d’obtenir une composition aussi représentative que possible.
Le processus de traitement des données comptables des bureaux de recette a été analysé 
dans le but d’évaluer les états comptables ainsi produits. Ils sont en effet à la base du trai -
tement final des recettes dans SAP/Fedcom. Il a ainsi été vérifié que les recettes ont été comptabilisées dans les délais, que les données à traiter étaient correctes et que les clôtures de comptes quotidiennes, mensuelles et annuelles étaient complètes
295. Aucun problème 
notable n’a été relevé dans ce cadre.
Les directions régionales rassemblent les pièces comptables des bureaux de recette et les 
consolident par district. Le contrôle de ces documents n’a pas révélé de problème signifi -
catif. La Cour des comptes a toutefois constaté que, lors de l’élaboration des états récapi -
tulatifs, aucun contrôle automatisé axé sur les systèmes n’est effectué au niveau des droits constatés. Les éventuelles erreurs commises lors de la saisie des données ne pourront dès lors pas être détectées.
L’administration centrale dresse mensuellement un état récapitulatif global, pour tout le 
pays, des données des recettes et droits fiscaux constatés à l’aide des états récapitulatifs par district. Cette consolidation est effectuée correctement. Les adaptations en fonction des régularisations reçues ont toutes pu être mises en concordance et réconciliées.
La Cour des comptes a analysé et testé le processus de comptabilisation des recettes TVA dans les comptes annuels 2013 de même que les sous-processus qui s’y rapportent auprès du centre de traitement de l’information (CTI) de Bruxelles et des deux centres de traitement régional de l’information (CTRI) respectivement situés à Namur et à Malines. Le travail de comptabilisation des recettes TVA est centralisé dans ces trois lieux.
294  Cour	des	comptes,	170e	Cahier,	Volume	I,	p.	161.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.	
295  Les	travaux	de	contrôle	sont	détaillés	dans	le	170e	Cahier	de	la	Cour	des	comptes,	p.	162-163. COMPTABILISATION	DES	RECETTES	FISCALES  / 175
3.1 Contrôle interne
La comptabilité tenue dans les centres est en grande partie automatisée via l’application 
informatique intégrée Stiron, mise en service en 2013. Les centres régionaux ne maîtrisent cependant pas encore complètement les informations comptables produites par ce système et ils doivent par conséquent faire appel au fournisseur externe du programme pour l’éla -
boration de leurs rapports. L’administration a fait savoir que Stiron sera adapté de façon à générer automatiquement les données servant au rapportage mensuel.
n’ont pas été formalisées par écrit. La transmission des connaissances se fait principale -
ment sur le terrain. L’administration a décidé d’élaborer un manuel décrivant la procédure formellement.
3.2 Centres
Les états comptables sont à la base du traitement final des recettes dans SAP/Fedcom. Les éléments suivants ont été examinés afin de pouvoir évaluer les opérations comptables sous-jacentes.
Ponctualité du traitement des recettes
Les centres doivent effectuer une clôture mensuelle le deuxième jour ouvrable du mois suivant. Pour la clôture annuelle, l’administration centrale indique le jour où elle doit avoir lieu. Outre le traitement ponctuel des recettes, la Cour a aussi examiné si les centres gèrent convenablement les registres d’attente où sont inscrites les recettes TVA qui ne peuvent pas être directement attribuées.
Les centres ont toujours effectué les clôtures mensuelles le deuxième jour ouvrable du mois 
suivant. Ils ont procédé à la clôture annuelle le 3 janvier 2014, conformément aux instruc-tions de l’administration centrale. Ils assurent également un suivi des registres d’attente. L’apurement des anciens montants n’est toutefois pas réalisé avec la même diligence dans tous les centres. Pour les informations relatives aux entrées du registre d’attente, les centres régionaux sont tributaires des bureaux de recette locaux, qui ne transmettent pas toujours ces informations en temps voulu, de sorte que certaines entrées des registres d’attente de -
meurent inutilement en suspens.
Exactitude des données à traiter
Le contrôle du traitement des données, axé plus spécialement sur la reprise des données des pièces sous-jacentes dans les états récapitulatifs mensuels et annuels, n’a pas révélé d’erreurs significatives.
La Cour des comptes fait néanmoins observer que, même si aucune clôture quotidienne 
n’a lieu, des registres indiquant les recettes TVA journalières sont tenus manuellement et comportent régulièrement des erreurs. La Cour a également constaté que ces registres ne servent ni à la tenue de la comptabilité, ni au contrôle des recettes TVA comptabilisées. Suite à ces remarques, l’administration a informé la Cour que les registres ne seraient plus utilisés à compter du nouvel exercice.
La Cour des comptes n’est pas en mesure de se prononcer sur la ventilation exacte des 
recettes TVA entre la TVA proprement dite, les amendes et les intérêts dans les centres  176
régionaux. La ventilation de ces recettes est effectuée à l’aide d’une feuille Excel réalisée 
par le fournisseur du programme Stiron. Les centres régionaux de traitement de l’informa -
tion ne connaissent toutefois pas assez le fonctionnement de cette feuille, de sorte que ni l’administration, ni la Cour des comptes ne peuvent vérifier si la ventilation des recettes a été correctement calculée.
Stiron est un système en continu dans lequel les recettes sont mises à jour en permanence. 
Il n’est dès lors pas possible de sortir la situation du registre d’attente à un moment déter -
miné. Les centres régionaux font appel au fournisseur externe pour connaître cette situa -
tion en fin d’année, mais le document remis par le fournisseur est principalement le résul -
tat d’un calcul théorique
296. L’administration a fait savoir à la Cour que Stiron serait adapté 
sur ce plan.
Exhaustivité de la clôture quotidienne et annuelle
La Cour des comptes a vérifié si les données figurant sur les extraits des comptes bpost ont été correctement reprises dans les états récapitulatifs pour la clôture mensuelle et annuelle et n’a constaté aucun problème.
3.3 Consolidation des données par le CTI
Le CTI consolide ses données convenablement avec celles des deux CTRI dans un état réca -
pitulatif consolidé mensuel.3.4 Administration centrale
L’état récapitulatif consolidé du CTI est utilisé par l’administration centrale pour dresser 
un état récapitulatif mensuel reprenant les données relatives aux recettes TVA ventilées entre les comptes comptables et budgétaires. Aucune irrégularité n’a été relevée à cet égard.
4	 Service	d’encadrement	Budget	et	Contrôle	de	la	gestion
4.1	 Adaptations 	consécutives 	aux	recommandations 	du	170e Cahier
En exécution des recommandations de la Cour des comptes dans son 170e Cahier, le ser -
vice d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion a pris diverses mesures d’amélioration en 2013. Il a ainsi entamé la rédaction de descriptions de processus, qui n’ont pas encore pu être vérifiées par la Cour puisqu’elles n’étaient pas définitives. Le service d’encadrement a par ailleurs élaboré une nouvelle méthode de contrôle des recettes comptabilisées dans SAP/Fedcom.
4.2	 Travaux 	mensuels
Le service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion du SPF Finances part des états trans -
mis par l’administration centrale pour dresser ses propres états mensuels. Ces états traduisent 
les états récapitulatifs globaux des impôts directs et de la TVA
297 dans les comptes comptables 
et budgétaires. Ils permettent aussi de comptabiliser les recettes dans SAP/Fedcom.
296  La	situation	 théorique	 du	registre	d’attente	 TVA	est	égale	à	la	situation	 théorique	 du	registre	d’attente	 TVA	en	
début	d’exercice	plus	les	montants	bruts	afférents	à	la	TVA	perçue	moins	les	recettes	attribuées.	
297 Les	états	mensuels 	pour	la	TVA	comportent 	les	recettes	TVA	du	CTI	et	des	deux	CTRI	ainsi	que	les	recettes	«	Docu-
mentation	 patrimoniale	 »	et	«	Service	des	créances	 alimentaires	 ».	Dans	l’état	actuel	des	choses,	ces	dernières	
n’ont	pas	encore	été	contrôlées	par	la	Cour.	 COMPTABILISATION	DES	RECETTES	FISCALES  / 177
La Cour des comptes a contrôlé l’exactitude et l’exhaustivité des états mensuels. Elle a 
vérifié si les données reprises pouvaient être réconciliées avec les pièces sous-jacentes et si les formules dans Excel ont été correctement appliquées. La Cour n’a pas constaté de pro -
blèmes significatifs. Elle souligne toutefois le risque inhérent à une mauvaise utilisation des formules dans les états, qui fausserait le calcul des totaux.
4.3 Écritures dans Fedcom
Depuis l’exercice 2013, le service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion applique 
une nouvelle méthode de contrôle de ses écritures. Ses vérifications pourraient néanmoins être plus précises, puisque la Cour des comptes a encore relevé des divergences – qui ont été corrigées – entre les états mensuels et les écritures passées dans SAP/Fedcom.
4.4	 Contrôles 	de	fin	d’année
d’année. Elle a en outre examiné en détail la réconciliation de la banque bpost. Dans les bureaux contrôlés, les soldes figurant sur la confirmation de la banque bpost ont pu être mis en concordance avec les derniers extraits de compte de 2013.
5.1 Comptabilisation des impôts directs
À l’issue de son contrôle, la Cour des comptes conclut que le SPF maîtrise le processus de comptabilisation des impôts directs, bien qu’il ne soit pas totalement intégré et qu’une partie du traitement comptable reste manuel et comporte un risque d’erreur dans la reprise des données. Au niveau régional, la Cour n’a pourtant pas constaté de changement dans le processus de traitement comptable des impôts directs. Elle maintient donc les recomman -
dations qu’elle avait formulées à l’occasion du contrôle des comptes annuels 2012
298.
5.2 Comptabilisation des recettes TVA
gré, de sorte que la fiabilité de la comptabilisation repose sur les trois centres. Dans l’état actuel des choses, les deux centres régionaux ne connaissent pas suffisamment les chiffres générés par la nouvelle application intégrée Stiron. Ils ne connaissent donc pas la ventila -
tion exacte des recettes entre la TVA proprement dite, les amendes et les intérêts. Ils doivent dès lors mieux appréhender la composition du fichier Excel généré par Stiron, qui donne lieu à la ventilation des recettes.
L’application Stiron ne peut générer actuellement un état exact des recettes TVA aux dates 
de clôture. Les situations théoriques calculées par l’application doivent pouvoir être mises en concordance avec la situation réelle telle qu’elle ressort du système. L’application Stiron doit être adaptée à cet effet.
La Cour des comptes recommande que les procédures de saisie et de consolidation en ma -
tière de comptabilisation de recettes TVA soient formalisées par écrit.
298  Cour	des	comptes,	170e	Cahier,	Volume	I,	p.	164.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be. 178
5.3	 Service 	d’encadrement 	B&CG
Les recettes risquent de ne pas être comptabilisées correctement dans SAP/Fedcom vu les 
risques d’erreurs dans les formules Excel destinées à calculer les totaux des recettes dans les états récapitulatifs pour la TVA et les impôts directs. Pour éviter ce problème, la Cour re -
commande d’automatiser la consolidation de ces données au moyen d’un processus intégré à l’application comptable. Elle recommande également que la nouvelle méthode de contrôle du traitement comptable des recettes, développée depuis 2013 par le service d’encadrement B&CG, soit mise en œuvre de manière plus précise. COMPTES	D ’AVANCES	 –	ÉTAT	DES	LIEUx  / 179
Comptes d’avances – état des 
lieux
Dans la nouvelle comptabilité publique, le système des avances de fonds, qui déroge au visa 
préalable, est remplacé par des avances que le ministre des Finances accorde lorsque des fonds doivent être disponibles d’urgence.
Le nombre de comptes  d’avances  a diminué  de manière  significative  depuis 2009 et ils sont 
en majorité intégrés au système SAP/Fedcom. Toutefois, la Cour a constaté que l’absence du 
cadre réglementaire prévu par la loi hypothèque le bon fonctionnement du système ainsi que le contrôle de régularité de la Cour des comptes.
Par ailleurs, des lacunes subsistent dans l’ intégration des comptes de certains départements 
dans le système SAP/Fedcom. La transaction qui permet de générer les comptes à partir de SAP/Fedcom devrait être améliorée et les délais de reddition des comptes mieux respectés.
1 Contexte
L’entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la compta -
bilité de l’État fédéral met fin au visa préalable et, donc, aux exceptions à ce principe, dont le système des avances de fonds via des comptables extraordinaires. Si cette loi prévoit que les dépenses budgétaires de l’administration générale sont, conformément au principe de l’unité de caisse, centralisées et exécutées par le ministre des Finances
299, son article 66 
introduit une exception à ce principe. Il autorise en effet ce ministre à accorder des avances à des comptables (par l’intermédiaire du comptable centralisateur) pour couvrir des dé -
penses dont le Roi détermine la nature, et ce, lorsque des fonds doivent être disponibles d’urgence.
Bien qu’un avant-projet d’arrêté royal permettant d’appliquer l’article 66 ait été élaboré, il 
n’a pas encore été adopté
300. Faute d’arrêté royal, c’est l’article 135 de la loi du 22 mai 2003 
qui permet de mettre le système en œuvre. Les montants maximums des avances et des dépenses ainsi que la nature de ces dernières sont fixés dans les dispositions légales dépar -
tementales particulières au sein du budget général des dépenses. Les comptes de ces comp -
tables d’avances sont, comme tous les comptes de comptables, rendus chaque année et non plus tous les quatre mois
301. La réglementation doit par ailleurs être complétée du « statut 
des comptables  »302, un cadre normatif global qui comprend tant les droits et obligations des 
comptables que des règles pour leur nomination et la reddition des comptes303.
299  Article	65	de	la	loi	du	22	mai	2003.
300  Avant-projet 	d’arrêté	royal	déterminant 	la	nature	des	dépenses 	pour	lesquelles 	le	ministre	des	Finances 	peut	accor-
der	des	avances	aux	comptables	des	services	publics	fédéraux.
301 Article	42	de	la	loi	du	22	mai	2003.
302  Projet	d’arrêté	royal	portant	exécution	 des	articles	37	et	66	de	la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	 du	budget	
et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral.
303 Voir	le	rapport	au	Roi	du	projet	d’arrêté	royal	(articles	17,	20,25	à	31). 180
Vu les lacunes du cadre réglementaire, toujours incomplet cinq ans après la mise en route 
de la nouvelle comptabilité publique et du système SAP/Fedcom, la Cour a, avant tout, dres -
sé l’inventaire des situations et problèmes au sein des départements et évalué la situation par rapport aux dispositions principales du futur « statut des comptables ».
La Cour a envoyé son avant-projet de rapport aux fonctionnaires dirigeants des départe -
ments le 25 juin 2014. Huit d’entre eux ont réagi. Leurs commentaires ont été intégrés au 
projet de rapport, qui a été adressé le 20 août 2014 aux ministres des Finances et du Budget 
ainsi qu’au service du Comptable fédéral. Les réponses du SPF Finances
304 et du ministre du 
Budget305 sont exposées brièvement au point 4.
Le nombre des comptes d’avances a diminué de manière significative depuis le 1er jan-
vier 2009 et l’entrée progressive des départements dans SAP/Fedcom. Il est passé de 342 
en 2009 à 70 en 2013. L’essentiel des dépenses des départements transite donc par le comp -
table centralisateur, suivant ainsi la philosophie générale de la loi du 22 mai 2003. Les 
comptes d’avances qui subsistent en 2013 concernent surtout des dépenses de cabinets, de services décentralisés, des dépenses à l’étranger ou des menues dépenses.
2.1 Désignation des comptables
Un arrêté ministériel a désigné les comptables des départements de la Chancellerie, du 
Budget et Contrôle de la gestion, des Affaires étrangères, de la Police fédérale, des Finances, de la Sécurité sociale et de la Politique scientifique. Dans les autres départements, le comp -
table est désigné par un document interne, dont une copie n’est pas envoyée à la Cour des comptes de manière systématique à défaut de réglementation en la matière. Par ailleurs, même si une procédure interne est établie sporadiquement, aucun comptable suppléant n’a été désigné de manière formelle pour les cas d’absence temporaire du comptable.
2.2 Encadrement administratif et contrôle interne
Les instructions fournies et la formation dispensée au comptable qui prend ses fonctions 
présentent, de manière générale, certaines lacunes. C’est notamment le cas en ce qui concerne sa responsabilité, ses droits et ses obligations. Peu de départements disposent en effet d’instructions spécifiques et écrites. Les fonctions d’ordonnateur
306 et de fonction -
naire de surveillance307 sont, en général, exercées par deux personnes distinctes, sauf à la 
Chancellerie, au Budget et Contrôle de la gestion et à l’Intérieur. Toutefois, la répartition des tâches et les modalités de la surveillance ne sont pas toujours clairement définies. Les instructions pour prévenir le vol ne sont pas suffisantes. Enfin, le projet d’arrêté royal sur le « statut des comptables » prévoit qu’une allocation puisse être allouée au comptable. 
304  Courriel	du	17	septembre	2014.
305  Lettre	du	5	septembre	2014.
306  Personne	 responsable	 du	suivi	régulier	des	demandes	 d’avances	 et	de	leur	utilisation	 par	les	comptables	 justi-
ciables.
307 Personne 	chargée	de	contrôler 	la	conformité 	du	compte	avec	les	données	comptables, 		qui,	en	pratique, 	contre-
signe	les	comptes. COMPTES	D ’AVANCES	 –	ÉTAT	DES	LIEUx  / 181
Seuls les SPF Sécurité sociale et Santé publique ainsi que le SPP Intégration sociale utilisent 
jusqu’à présent cette possibilité.
2.3	 Octroi	 des	avances	et	intégration 	dans	Fedcom
En général, les avances sont sollicitées par le comptable auprès de l’ordonnateur. Les moyens 
demandés sont versés par le comptable centralisateur du SPF Finances sur le compte finan -
cier du service dont le comptable d’avances est titulaire afin qu’il puisse effectuer des paie -
ments dans le cadre des dispositions départementales particulières. L’octroi d’une avance n’a aucune incidence budgétaire : il s’agit uniquement d’un transfert financier interne. 
L’imputation s’effectue lors de la dépense par le comptable. C’est en général à la clôture définitive du compte financier que le solde éventuel de l’avance est reversé au comptable centralisateur, alors que cela devrait se faire dès que les avances ne sont plus nécessaires.
La demande d’avances et leur approbation par l’ordonnateur s’effectuent via une tran -
saction spécifique dans SAP/Fedcom. Les avances sont communiquées à la Cour par le   
SPF Finances et sont consultables en permanence. Toutefois, il a été constaté que ces 
avances n’étaient pas toujours validées par l’ordonnateur et qu’elles pouvaient aussi être accordées via d’autres canaux, comme les facturations internes. Dans ce cas, ces avances ne sont pas signalées à la Cour des comptes et leur traçabilité dans SAP/Fedcom est difficile voire impossible. C’est le cas au SPF Justice et, parfois, à la Police fédérale pour les officiers de liaison.
Afin de disposer en permanence de moyens liquides et décentralisés suffisants pour finan -
cer ses activités à l’étranger, la Défense avait choisi au départ d’allouer les avances de deux 
manières : via le comptable d’avances ou via le comptable centralisateur des Finances qui peut les transférer directement au personnel de la Défense ou à des bénéficiaires désignés par les comptables d’avances.
La Défense dispose d’un fonds de roulement au niveau de la trésorerie (FRT). Ce fonds 
permet à son comptable d’avances d’effectuer lui-même les paiements, sans passer par le comptable centralisateur, sous la forme d’avances permanentes. Par ailleurs, le comptable d’avances reçoit directement, via le comptable centralisateur des Finances, des montants gérés par un système de comptes d’attente. Les comptes d’attente sont également utilisés pour suivre les avances qui sont actuellement versées en direct aux bénéficiaires par le comptable centralisateur des Finances. À partir de 2014, l’objectif est toutefois de fonction -
ner uniquement avec le comptable d’avances, celles-ci provenant du comptable centralisa -
teur, pour renforcer la transparence des moyens accordés au comptable.
2.4	 Tenue,	 production 	et	reddition 	des	comptes
Dans la majeure partie des départements, les opérations bancaires et les opérations de ges -
tion de caisses sont comptabilisées dans SAP/Fedcom à l’aide de transactions spécifiques, 
sauf à la Police fédérale et à la Défense qui utilisent une interface entre les comptes et le système SAP/Fedcom et au SPF justice où les paiements sont effectués par virements col -
lectifs à partir du compte du comptable d’avances sans que les détails des virements soient introduits dans SAP/Fedcom. L’imputation budgétaire est exécutée par le comptable, sur instruction de l’ordonnateur. 182
Chaque dépense est comptabilisée sur la base d’une pièce justificative qui est jointe au 
compte lors de son envoi à la Cour. Elle est archivée selon un système structuré et aisé -
ment consultable par la Cour. Le délai de conservation des archives est de sept ou dix ans (cinq ans à la Justice). D’autres documents qui devraient être utilement joints aux comptes, tels que le relevé des opérations de caisse et le procès-verbal de caisse, sont souvent absents. Concernant les comptes de fin de gestion, le procès-verbal de remise-reprise ainsi que l’at -
testation de clôture définitive du compte postal ne sont pas toujours présents.
La plupart des départements établissent leurs comptes à l’aide de la transaction ZBOE006, 
qui crée un formulaire de compte au format PDF que le comptable doit dater et signer. Le formulaire contient un relevé des recettes et des dépenses effectuées sur le compte bancaire et les caisses qui y sont liées, ainsi qu’un relevé des imputations budgétaires.
De manière générale, le formulaire actuel ne tient pas compte des mouvements internes 
entre la banque et la caisse, de sorte que les recettes et les dépenses sont gonflées artifi -
ciellement dans le résultat final. Les montants repris dans le compte de gestion ne sont pas toujours indiqués correctement lorsque le comptable passe des écritures correctrices dans le livre de caisse ou bancaire en cours d’exercice. Il est également fréquent que le compte ne fasse pas l’objet d’un procès-verbal de vérification de la caisse.
De plus, vu la complexité de leurs comptes, la Défense et la Police fédérale sont actuel -
lement dans l’impossibilité de les établir via la transaction ZBOE006. Au SPF Justice, il 
est impossible d’obtenir des données pertinentes à partir de la transaction ZBOE006. En effet, le comptable n’enregistre pas les opérations directement dans SAP/Fedcom et tient 
ses propres données dans un fichier Excel. Au SPP Politique scientifique, les comptes étaient établis en dehors de SAP jusqu’en 2013. Il était pourtant possible de les établir directement à partir de SAP. La situation devrait changer à partir de 2014.
Le délai de reddition des comptes, au 1
er mars de l’année qui suit la période de référence308, 
n’est pas toujours respecté. Ainsi, au 1er mars 2014, dix-huit comptes 2013 et douze comptes 
d’années antérieures n’étaient pas parvenus à la Cour. Pour le SPF Justice, quatre comptes 
de clôture manquaient encore. Ils concernent la période précédant l’entrée du SPF dans SAP/Fedcom au 1
er janvier 2012.
2.5	 Comptes 	d’avances 	particuliers
Les cellules stratégiques de certains départements ont également recours à des avances. Au -
cun problème particulier n’a été détecté, sauf aux SPF Affaires étrangères309 et Économie310.
Le système d’avances a notamment été introduit pour faciliter les paiements à l’étranger. Il est appliqué à la Police fédérale et à la Défense. Le SPF Affaires étrangères effectue également des dépenses à l’étranger de manière récurrente via ses postes diplomatiques. Celles-ci appa -
raissent toutefois dans des comptes de recettes et ne font donc pas partie du présent examen.
308  Voir	l’article	42	de	la	loi	du	22	mai	2003.
309  Ce	compte	présente 	des	lacunes	au	niveau	du	contrôle	:	le	compte	2011	dernièrement 	entré	à	la	Cour	présente 	des	
erreurs	importantes	et	un	cavalier	budgétaire	est	manquant.
310 Il	n’existe	pas	de	surveillance	 interne	quant	à	la	confection	 et	à	la	remise	à	la	Cour	des	comptes	 du	compte	du	cabi-
net	du	ministre	de	l’Agriculture	et	des	Classes	moyennes. COMPTES	D ’AVANCES	 –	ÉTAT	DES	LIEUx  / 183
La Police fédérale (compte « unités spéciales ») et le SPF Justice (compte « sûreté de l’État ») 
utilisent quant à eux des comptes d’avances pour des opérations qui requièrent un traite -
ment confidentiel. Seul le compte postal de la Sûreté de l’État est repris dans Fedcom, mais les caisses qui y sont reliées ne le sont pas. Ces comptes ne sont par ailleurs pas rendus sur une base annuelle.
3.1 Cadre légal et réglementaire
Les arrêtés nécessaires au fonctionnement du système d’avances prévu par la loi du 22 mai 2003 ne sont pas encore en vigueur. L’absence de ces textes hypothèque le bon 
fonctionnement du système et le fonctionnement de tous les comptes de comptables. Elle ne permet par ailleurs pas non plus à la Cour des comptes de procéder à une évaluation formelle de la régularité du système mis en œuvre dans les départements. Dès lors, la Cour des comptes recommande que la réglementation soit finalisée au plus vite afin, notamment, de fixer clairement les droits et obligations des comptables et de déterminer la nature des dépenses pour lesquelles des avances peuvent être octroyées.
3.2	 Demandes 	d’avances 	et	intégration 	dans	SAP/Fedcom
Pour les demandes d’avances, l’imputation des dépenses et la production de comptes, la 
Cour a constaté que la quasi-totalité des départements utilise correctement SAP/Fedcom en recevant des avances du comptable centralisateur des Finances. Dans un certain nombre de départements, le SPF Justice, la Défense et la Police fédérale, le système d’avances devrait être amélioré à des degrés divers. La Cour rappelle que tous les comptes d’avances doivent être intégrés au système SAP/Fedcom et que les avances doivent provenir du comptable centralisateur et être approuvées par l’ordonnateur.
3.3 Production et reddition des comptes
Actuellement, la transaction ZBOE006 n’est pas utilisée de manière systématique pour pro -
duire les comptes, ce qui devrait être le cas. Par ailleurs, elle ne donne pas une image fidèle 
de la gestion du comptable. La Cour des comptes insiste pour que le service Comptable fédéral améliore et adapte la transaction dans ce sens.
Tous les comptes 2013 et des années antérieures n’étaient pas parvenus à la Cour 
au 1
er mars 2014, en infraction à l’article 42 de la loi du 22 mai 2003. La Cour des comptes 
insiste pour que les comptes lui soient envoyés dans les délais et que les comptes soient toujours accompagnés des pièces qui permettent de statuer sur la gestion du comptable.
4 Réponses de l’administration et du ministre
Le président du comité de direction du SPF Finances a répondu qu’il n’avait pas de re -
marque à formuler.
Le ministre du Budget déclare que, tant qu’elle existe, la pratique des avances doit s’inscrire 
dans un cadre légal défini et être accompagnée des processus administratifs et des mesures de contrôle interne nécessaires. Ces éléments doivent permettre l’inscription correcte de l’utilisation des avances dans la comptabilité et cette utilisation doit être bien traduite dans le rapportage. Il rejoint la Cour des comptes sur le fait que les départements doivent contri - 184
buer à ce que les comptes d’avances soient correctement utilisés tandis que le SPF Finances 
et le service Comptable fédéral doivent veiller aux fondements du cadre légal.
Le ministre signale que le service Comptable fédéral s’attelle à une nouvelle approche pour 
le compte de gestion du comptable justiciable de la Cour des comptes. Ce compte va être adapté à la pratique de la comptabilité générale en partie double de la loi du 22 mai 2013 et ne reposera donc plus, comme c’est le cas actuellement, sur une comptabilité de caisse. Le nouveau concept sera défini en premier lieu pour les comptables en recettes et fera l’objet d’une concertation avec la Cour des comptes avant sa mise en œuvre.
Le service Comptable fédéral analysera ensuite les lacunes mentionnées par la Cour concer -
nant les comptes de gestion des comptables d’avances et vérifiera si elles peuvent être com -
blées par une adaptation de la transaction actuelle de SAP/Fedcom ou si une nouvelle ap -
proche doit également être mise au point.
Inventaire des immobilisations 
(in)corporelles dans les dépar-tements pilotes de Fedcom INVENTAIRE	DES	IMMOBILISATIONS	 (IN)CORPORELLES	DANS	LES	DÉPARTEMENTS	PILOTES	DE	 FEDCOM  / 185
corporelles et incorporelles dans les départements pilotes de Fedcom
Bien que, selon la loi, les cinq départements pilotes de Fedcom auraient dû avoir inventorié 
l’ensemble de leurs immobilisations au 31 décembre 2013, ils ne disposaient pas d’un inventaire 
complet de leurs immobilisations corporelles à cette date et n’avaient pas intégré de nouvelles immobilisations incorporelles dans l’ inventaire lors de l’enregistrement de leurs immobilisa -
tions historiques.
L’audit de la Cour des comptes révèle que les procédures de contrôle interne présentent des 
lacunes et que le suivi comptable des immobilisations et des systèmes de gestion ne sont pas suffisamment  harmonisés.  Le service Comptable  fédéral pourrait  contribuer  davantage  à l’ap-
pui et au contrôle de la qualité en informant les départements des possibilités du système SAP.
1 Contexte
Bien qu’un compte annuel des services de l’administration générale soit établi depuis l’exer -
cice 2009, les comptes élaborés depuis lors ne donnent pas une image exhaustive des avoirs, droits, dettes, obligations et engagements des départements. D’une part, le passage à une comptabilité générale s’est déroulé en plusieurs phases, cinq départements pilotes
311 l’ayant 
adoptée la première année et les autres départements entre 2010 et 2012. D’autre part, les départements ont reçu un délai supplémentaire pour intégrer l’inventaire historique de leurs immobilisations corporelles et incorporelles dans la comptabilité.
La loi du 22 mai 2003 dispose en son article 16 que les services procèdent une fois l’an au 
moins aux opérations de relevé, de vérification, d’examen et d’évaluation nécessaires pour établir à la date du 31 décembre un inventaire complet de leurs avoirs et droits de toute nature, de leurs dettes, obligations et engagements de toute nature et des moyens propres qui y sont affectés. L’article 17 de cette loi dispose que le bilan des comptes annuels doit être mis en concordance avec les données de l’inventaire.
La loi-programme du 23 décembre 2009
312 a toutefois introduit pour les immobilisations une 
exception à l’obligation de dresser un inventaire annuel. Les services devaient initialement 
intégrer dans leur système comptable au plus tard le 31 décembre 2012 toutes leurs immobi -
lisations (hormis les immobilisations financières) ainsi que toutes les données nécessaires 
311 SPF	Chancellerie	 du	Premier	ministre,	 SPF	Budget	et	Contrôle	 de	la	gestion,	 SPF	Personnel	 et	Organisation,	
SPF	Technologie	 de	l’information	 et	de	la	communication	 et	SPF	Santé	publique,	 Sécurité	de	la	chaîne	alimentaire	
et	Environnement. 	
312 Voir	l’article	24,	qui	insère	un	nouvel	article	136	dans	la	loi	du	22	mai	2003. 186
et évaluer leurs immobilisations nouvellement acquises dans le système comptable à partir 
de la date de leur adhésion à Fedcom.
Le délai supplémentaire accordé pour l’inventaire complet a ensuite été prolongé par la loi 
du 28 décembre 2011 portant des dispositions diverses313 et porté à cinq années comptables 
après la date d’entrée en vigueur de la loi de 2003 pour le service concerné. Concrètement, cette mesure signifie que les cinq départements pilotes devaient établir un inventaire com -
plet des immobilisations au plus tard pour le 31 décembre 2013 et que les départements de la 
dernière phase de déploiement devront en faire autant pour le 31 décembre 2016. Une telle période de transition correspond aux normes comptables internationales
314 et a pour but de 
permettre aux pouvoirs publics de rassembler toutes les informations nécessaires sur l’exis -
tence et l’évaluation des immobilisations.
L’inventaire doit être enregistré dans Fedcom sur la base d’un schéma standardisé. Le 
plan comptable annexé à l’arrêté royal du 10  novembre 2009 fixant le plan comptable pré -
sente pour la classe 2 (frais d’établissement, actifs immobilisés et créances à plus d’un an d’échéance) la structure générale des comptes destinée à la comptabilisation des immobi -
lisations.
En 2013, la Cour avait fait un état des lieux de la préparation des départements à l’élabo -
ration de cet inventaire complet. À cette occasion, elle avait souligné les difficultés et les 
lacunes auxquelles les administrations étaient confrontées lors de l’introduction de leurs immobilisations dans Fedcom suivant le calendrier fixé à cet effet
315.
Cette année, la Cour a examiné en particulier si les départements pilotes sont parvenus à intégrer en temps voulu dans la comptabilité générale un inventaire exhaustif, correct et convenablement évalué de leurs immobilisations corporelles et incorporelles. Elle a aussi analysé si les départements ont mis en place des procédures de contrôle interne suffisantes en vue de gérer cet inventaire et de l’actualiser. La Cour souligne plusieurs points d’atten -
tion et d’amélioration qui devraient permettre aux départements de tenir à jour un inven -
taire complet, fiable et permanent.
Un projet de rapport a été envoyé le 23 juillet 2014 pour commentaire aux ministres et 
secrétaire d’État des départements concernés, aux présidents des comités de direction de ces départements et au service Comptable fédéral. Les réponses reçues avant la clôture du présent Cahier sont exposées brièvement au point 3.
2 Constatations et recommandations
2.1	 Inventaire 	incomplet 	des	immobilisations
Malgré le délai supplémentaire de cinq ans accordé aux départements pilotes pour enre -
gistrer l’ensemble de leurs immobilisations dans le système comptable, ils ont entamé ces travaux tardivement et n’ont pas tous réussi à dresser un inventaire complet dans le délai imparti. En outre, la Cour a constaté des lacunes auprès de tous les SPF pilotes, de sorte que 
313 Voir	l’article	4	de	la	loi	du	28	décembre	2011,	qui	remplace	l’article	136	de	la	loi	du	22	mai	2003.
314 Voir	Ipsas	17	-	Property, Plant and Equipment, 	paragraphe	95	(voir	www.ifac.org	).
315 Voir	Cour	des	comptes,	170e	Cahier,	Volume	I,	p.	165-169.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be. INVENTAIRE	DES	IMMOBILISATIONS	 (IN)CORPORELLES	DANS	LES	DÉPARTEMENTS	PILOTES	DE	 FEDCOM  / 187
l’inventaire comptable doit être considéré comme incomplet et pas suffisamment fiable : 
les informations reprises dans les fiches d’actifs comptables (nombre, description, rubrique, 
emplacement, etc.) ne correspondent pas suffisamment à la réalité et tous les actifs invento -
riés n’ont pas pu être retrouvés pendant le contrôle.
Fedict et le SPF Personnel et Organisation (P&O) doivent procéder le plus rapidement pos -
sible à un inventaire de leurs immobilisations corporelles en s’appuyant sur un contrôle complet de l’inventaire physique tout en prêtant attention à l’exhaustivité, l’exactitude et l’existence des actifs et en veillant à mettre cet inventaire comptable en concordance avec l’inventaire physique.
Les autres départements doivent suivre l’exactitude et l’exhaustivité des données de l’in -
ventaire comptable en harmonisant les inventaires utilisés pour la gestion, tant en ce qui 
concerne les immobilisations historiques que les investissements comptabilisés depuis l’adhésion à Fedcom. À cette occasion, il faudra prêter attention à ce que toutes les données qui concernent l’actif soient reprises dans le système tout en veillant à ce qu’une seule fiche d’actif corresponde à un seul actif. Le SPF Chancellerie doit encore enregistrer dans son inventaire les valeurs d’acquisition correctes ainsi que les amortissements cumulés corres -
pondants.
2.2	 Contrôles 	internes 	insuffisants
En matière de contrôle interne, tous les départements pilotes ont pris trop peu d’initiatives 
jusqu’à présent pour élaborer des procédures de gestion documentées et formelles. Leurs actifs sont gérés par divers services internes, qui appliquent chacun leurs propres procé -
dures. L’utilisation de plusieurs listes d’inventaire qui ne sont pas mises automatiquement en concordance entre elles engendre un risque accru de rapports financiers erronés.
Les départements doivent élaborer à court terme des procédures formelles écrites portant tant sur la gestion quotidienne que sur l’inventaire périodique. Ainsi, les risques pourront être identifiés clairement et maîtrisés.
Afin de garantir une correspondance unique entre les actifs physiques et les fiches d’ac -
tifs comptables, la Cour des comptes conseille d’utiliser des codes-barres et de généraliser 
le scannage. Le projet de numérisation de la police fédérale pourrait faire autorité en la matière et le service Comptable fédéral pourrait apporter une contribution importante au niveau du soutien, de la coordination et du contrôle de qualité.
2.3	 Concordance 	insuffisante 	du	suivi	comptable 	des	immobilisations 	et	des	sys-
tèmes de gestion
Presque tous les départements utilisent des applications distinctes pour gérer leurs immo -
bilisations. La mise en concordance de l’inventaire comptable demande des interventions 
manuelles. Cette méthode de travail accroît le risque d’erreurs, nécessite beaucoup de tra -
vail et réduit la valeur actuelle de l’inventaire comptable. 188
Pour permettre un rapportage comptable actuel et correct au sujet des immobilisations, les départements pilotes doivent mieux harmoniser l’inventaire comptable et l’inventaire physique, en ayant éventuellement recours à des interfaces automatiques entre les fichiers de données et Fedcom ou au module de SAP relatif aux immobilisations.
2.4	 Absence 	d’inventaire 	des	immobilisations 	incorporelles
Les départements n’ont pas intégré d’immobilisations incorporelles dans l’inventaire lors 
de l’enregistrement de leurs immobilisations historiques. Cette constatation est liée à la difficulté de retrouver les informations de coût historiques et à l’absence de règles d’éva -
luation claires. La nouvelle Commission de la comptabilité publique a un rôle important à jouer au niveau de l’élaboration de ces règles d’évaluation, mais elle n’a pas encore entamé ses travaux.
Vu l’importance croissante des dépenses relatives aux projets informatiques, la Cour des comptes recommande à Fedict, au SPF P&O et au SPF Budget et Contrôle de la gestion de compléter leur inventaire avec les immobilisations incorporelles manquantes.
La Cour des comptes souligne que, malgré l’obligation imposée aux départements pilotes 
d’enregistrer leur inventaire complet pour le 31 décembre 2013, les règles d’évaluation pra -
tiques font défaut. Elle réitère dès lors son appel visant à permettre à la Commission de la comptabilité publique d’entamer ses travaux au plus vite.
3 Réponse de l’administration et du ministre
Deux départements et le service Comptable fédéral ont réagi au projet de rapport de la Cour des comptes. Ils souscrivent en grande partie aux constatations et recommandations.
Le SPF Chancellerie du Premier ministre indique que ses services procéderont à une har -
monisation approfondie de l’inventaire physique et comptable pour améliorer la qualité. À 
cette occasion, les procédures d’inventorisation seront également formalisées.
Le SPF Santé publique s’engage à examiner dans quelle mesure des méthodes de travail 
uniformes peuvent être élaborées et consignées par écrit. Il souhaite se concerter avec le service Comptable fédéral afin d’accroître l’encadrement des procédures d’inventorisation dans Fedcom.
Enfin, le ministre du Budget signale que le service Comptable fédéral n’a pas de prise directe 
sur certaines des mesures nécessaires à la mise en œuvre des recommandations de la Cour. Ce service défendra par contre ces recommandations en sa qualité de gestionnaire du sys -
tème et de responsable de l’établissement du compte général de l’État fédéral. Le ministre énumère les actions à entreprendre pour mettre en place des améliorations permanentes. Il sera demandé aux départements d’utiliser le plus possible les instruments de SAP, mais ils resteront responsables de la mise en concordance entre leurs sous-applications et Fedcom. En fonction de l’acceptation du nouveau contrat de consultance visant à soutenir Fedcom, le service Comptable fédéral s’efforcera de mettre ces mesures en œuvre avec son propre personnel, conformément aux moyens disponibles et aux objectifs prioritaires.  GARANTIES	ACCORDÉES	PAR	L ’ÉTAT	FÉDÉRAL  / 189
Garanties accordées par 
Les garanties  accordées  par l’État constituent  un risque important  pour les finances publiques, 
ainsi que la crise financière et bancaire l’a récemment mis en lumière.
La Cour des comptes a mis en évidence des manquements dans leur recensement, leur comp -
tabilisation et leur gestion par les départements fédéraux. Les garanties ne sont dès lors pas 
toutes recensées dans les annexes aux comptes annuels 2013.
Elle recommande la mise en place d’une procédure standard de suivi, d’ évaluation des risques 
et de comptabilisation des garanties.
1 Contexte
L’octroi de garanties est un instrument de politique économique permettant à l’État de faciliter le financement d’organismes publics ou privés d’importance stratégique. Ces ga -
ranties peuvent être considérées comme des aides d’État et sont strictement régies par le droit de l’Union européenne étant donné les distorsions de la concurrence qu’elles peuvent engendrer.
La question des garanties revient régulièrement dans l’actualité, principalement depuis 
l’octroi de garanties dans le cadre de la crise financière, qui a fait évoluer substantielle -
ment le périmètre des garanties accordées par l’État. Certaines garanties ont été contestées (Arco) quand d’autres ont été renégociées au niveau international (Dexia).
Les autorités européennes ont également décidé de renforcer le recensement des garanties 
accordées par les États. À cet effet, dans le cadre du six-pack
316, un questionnaire établi par 
une Task Force  d’Eurostat a été transmis à tous les États membres. Les réponses à ce ques -
tionnaire sont attendues pour décembre 2014.
Pour répondre au mieux aux nouvelles exigences européennes en matière de collecte de 
données économiques, le législateur belge a récemment317 mis l’accent sur le recensement 
des engagements hors bilan, dont les garanties accordées par l’État en modifiant la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral (ci-après 
« loi du 22 mai 2003 »). Ainsi, l’article 124/5 modifié, dispose que « l’État fédéral publie des 
informations pertinentes sur les engagements conditionnels susceptibles d’avoir un impact élevé sur le budget, y compris les garanties publiques, les prêts improductifs et les passifs 
316 Ensemble 	de	règles	européennes 	en	matière	de	surveillance 	économique 	et	budgétaire 	qui	comporte 	cinq	règle-
ments	et	une	directive.
317 Loi	du	10	avril	2014	modifiant,	 en	vue	de	transposer	 partiellement	 la	directive	 2011/85/UE,	 la	loi	du	22	mai	2003	
matière	de	fonds	budgétaires. 190
découlant de l’activité d’entreprises publiques et des informations sur les participations au 
capital de sociétés privées et publiques pour des montants économiquement significatifs ».
1.1	 Définition
Une garantie est un engagement conditionnel : il ne deviendra une dette réelle que suite à la réalisation d’une condition suspensive. Elle doit être enregistrée sans retard dans les comptes hors bilan de la classe 0 de la comptabilité générale, de manière fidèle et com -
plète
318, au même titre que les autres opérations comptables.
Le plan comptable applicable à l’État fédéral ne définit pas précisément les garanties. Elles peuvent toutefois être assimilées au type d’opérations cité à l’article 26 de l’arrêté
319 : « Les 
opérations assorties d’une condition suspensive, sont comptabilisées au titre de droits et d’engagements dans la classe 0 aussi longtemps que la condition est en suspens ; elles sont comptabilisées dans les classes 1 à 7 lorsque la condition est réalisée ».
Dans le cadre de l’audit, cinq types de garanties accordées par l’État ont été distingués.Les garanties spécifiques octroyées sur les émissions d’obligations ou d’emprunts d’orga -
nismes publics sont le type de garanties que l’État accorde le plus communément. Concrè -
tement, l’État s’engage à assumer le paiement des intérêts et du principal, en cas de défail -
lance de l’organisme. Il souscrit ainsi des engagements et des obligations envers le prêteur 
et, en contrepartie, l’emprunteur voit ses opérations d’emprunt facilitées. De plus, comme le risque est largement réduit par l’octroi de la garantie de l’État, la prime de risque et, donc, le coût du crédit sont diminués.
Quatre autres types de garanties ont été étudiés dans le cadre de l’audit : les garanties 
accordées aux organismes financiers dans le cadre de la crise financière, les garanties géné -
rales relatives aux opérations et aux engagements d’organismes, les garanties octroyées sous forme de cautionnement et les garanties octroyées dans le cadre de l’assurance-crédit à l’exportation de l’Office national du ducroire.
L’audit réalisé porte sur la gestion et la valorisation des garanties accordées par l’État. Il 
ciblait plus précisément les emprunts, dettes et engagements contractés par des tiers qui doivent être comptabilisés à la classe 0 du plan comptable.
Le recensement des garanties accordées par l’État est une opération nécessaire à l’éla -
boration de l’annexe du compte annuel de l’État fédéral. Par ailleurs, leur valorisation et 
l’estimation du risque d’activation ne peuvent pas se faire de manière précise si la tenue de l’inventaire fait défaut.
La Cour a examiné si toutes les garanties octroyées étaient correctement recensées, aus -
si bien celles, clairement définies, à enregistrer en classe 0 que celles, générales, qui ne 
nécessitent qu’une mention à l’annexe aux comptes annuels. Elle a également cherché à 
318 Article	12	de	la	loi	du	22	mai	2003.
319 Arrêté	royal	du	10	novembre	 2009	fixant	le	plan	comptable	 applicable	 à	l’État	fédéral,	aux	communautés,	 aux	
régions	et	à	la	Commission	communautaire	commune. GARANTIES	ACCORDÉES	PAR	L ’ÉTAT	FÉDÉRAL  / 191
identifier les autorisations d ’emprunt assorties d ’une garantie d ’État non utilisées au 31  dé-
cembre  2013.
1.3 Procédure contradictoire
Un projet de rapport a été transmis le 30 juillet 2014 au président du SPF Budget et Contrôle 
de gestion et au ministre du Budget. Le ministre du Budget a répondu le 5 août 2014. Il a pris 
note des recommandations de la Cour et s’est engagé à poursuivre la réflexion sur la mise 
en place d’une procédure standardisée de suivi, d’évaluation des risques et de comptabili -
sation des garanties.
2.1	 Inventaire 	des	garanties
Le montant total qui figure à l’annexe aux comptes annuels 2013 est de 62,3  milliards d’eu -
ros, mais il ne représente qu’une partie des emprunts garantis par l’État, notamment ceux contractés récemment dans le cadre de la crise financière et bancaire
320.
La Cour a ainsi constaté que les emprunts garantis suivants n’étaient pas correctement enregistrés dans les comptes annuels 2013.
Deux garanties n’ont pas été enregistrées pour près de dix-huit millions d’euros. Il s’agit 
des garanties octroyées au fonds de construction d’institutions hospitalières et médico-sociales
321 (pour au moins 17,1 millions d’euros) et à la Fondation Biermans-Lepôtre322 (pour 
0,91 million d’euros).
La Cour constate également un problème d’enregistrement des engagements concer -
nant l’Office national du ducroire323. L’Office bénéficie de la garantie de l’État en tant 
 qu’assureur-crédit public belge. Il assure en effet des risques de crédit à moyen et long 
terme inhérents aux exportations, pour son compte et, sous certaines conditions, pour le compte de l’État. Le montant des engagements pour compte propre s’élevait à 20,9 milliards d’euros au 31 décembre 2013. Ces engagements ne sont pas inscrits en classe 0 à l’annexe des comptes annuels 2013 de l’État. Les engagements pour le compte de l’État atteignaient 476 millions d’euros au 31 décembre 2013 selon l’Office. Un montant de 395 millions d’euros 
est comptabilisé dans les comptes annuels de l’État, présentant une différence de 81 mil-
lions d’euros par rapport au montant communiqué par l’organisme.
Enfin, elle relève que, dans le cadre des garanties accordées suite à la crise financière, l’État 
belge contribue au capital autorisé du Mécanisme européen de stabilité (MES) à hauteur de 3,47 %. Cette contribution représente un montant maximal de 24,34 milliards d’euros, 
320  Pour	plus	de	détails	à	ce	sujet,	voir	l’article	«	Impact	financier	 des	mesures	 d’aide	prises	dans	le	cadre	de	la	crise	
financière 	et	pour	garantir	la	stabilité	financière	de	la	zone	euro	»	à	la	partie	III	du	présent	Cahier.
321 Au	moment 	de	la	régionalisation 	de	ce	fonds,	qui	a	été	dissous	le	1er	décembre 	1992,	l’État	s’est	engagé	à	maintenir 	
les	garanties	 déjà	octroyées	 sur	les	emprunts	 contractés	 par	des	institutions	 situées	sur	le	territoire	 de	la	Région	de	
322  La	Fondation	 Biermans-Lapôtre	 –	Maison	des	étudiants	 belges	est	une	résidence	 universitaire	 hébergeant	 priori-
tairement	des	étudiants	belges	et	luxembourgeois	de	l’enseignement	supérieur	poursuivant	leurs	études	à	Paris.
323 L’Office	national	du	ducroire	fait	partie	de	Credendo 	Group,	dont	les	autres	activités 	ne	bénéficient 	pas	de	la	garan-
tie	de	l’État. 192
composé de la part au capital libéré (2,78 milliards d’euros, montant déjà versé) et de la 
part au capital appelable pour 21,56 milliards d’euros. L’État belge s’est engagé à libérer ce 
montant, partiellement ou en totalité, en cas de nécessité. Le montant de cette part appe -
lable n’a pas été comptabilisé dans la classe 0 au titre de partie non versée réclamable de la participation dans des organismes internationaux.
La Cour a également identifié une série de garanties accordées par l’État qui n’apparaissent 
pas dans les comptes annuels 2013. Celles-ci ne sont pas liées à une dette ou un emprunt spécifique et sont dès lors plus difficiles à estimer. Toutefois, les annexes aux comptes an -
nuels ayant pour but de donner une information fiable et complète, la Cour est d’avis que toutes les garanties doivent être reprises dans les comptes annuels dès lors que la respon -
sabilité de l’État pourrait être engagée. À défaut d’une estimation précise de l’engagement, une mention littéraire est suffisante.
Les principales garanties générales qui ne figurent pas à l’annexe des comptes annuels 
concernent les garanties accordées dans le cadre de la protection des dépôts
324 (100.000  eu-
ros par personne et par institution financière), les garanties octroyées à la Régie des bâti -
ments sous forme de cautionnement pour la réalisation de quatre nouvelles prisons325 ainsi 
que les garanties dont certains organismes peuvent bénéficier pour leurs emprunts ou leurs émissions d’obligations
326.
2.2	 Gestion 	du	risque	d’activation 	des	garanties
Lorsqu’un droit ou un engagement hors bilan acquiert un caractère certain ou probable, le principe d’image fidèle des états financiers impose de constituer une provision au passif du bilan pour couvrir un risque d’activation de garantie.
Un premier constat, tiré des réponses aux questionnaires et de l’examen des comptes an -
nuels 2013, est qu’aucune provision n’a été constituée.Le Service de support de la dette assure le suivi et la gestion des emprunts garantis par 
l’État au sein du SPF Finances. Entre autres attributions, il établit et présente à la signa -
ture du ministre des Finances les textes fondant les garanties (et éventuellement les arrêtés royaux correspondants). Il dresse également une situation mensuelle de la dette garantie.
Les autres départements ne font pas état de procédures spécifiques à la comptabilisation 
des garanties et des provisions afférentes.
Jusqu’à présent, le risque d’activation des garanties n’a pas été évalué de manière systéma -
tique, exception faite de certaines garanties accordées aux institutions financières qui font 
l’objet d’un suivi particulier.
324  Dépôts	bancaires,	assurances	vie	et	capital	de	sociétés	coopératives	agréées.
325 Ces	garanties 	sont	octroyées 	dans	le	cadre	de	projets	de	DBFM	(Design, Build, Finance and Maintain ).	Le	DBFM	est	
une	forme	de	partenariat	 public-privé	 dans	lequel	le	partenaire	 privé	est	chargé	de	la	conception,	 de	la	construc-
tion,	du	financement	et	de	l’entretien	d’une	infrastructure.
326  Certains	n’ont	pas	utilisé	cette	possibilité 	d’emprunt 	au	31	décembre 	2013	(par	exemple, 	la	Société	fédérale	de	par-
ticipations 	et	d’investissements 	et	ses	filiales	ou	la	SNCB	dont	la	capacité 	d’emprunt 	est	de	1.138	millions	d’euros	
maximum). GARANTIES	ACCORDÉES	PAR	L ’ÉTAT	FÉDÉRAL  / 193
La Cour relève que le recensement des garanties figurant aux annexes aux comptes annuels 
2013 est incomplet.
Elle souligne toutefois les efforts réalisés par le service Comptable fédéral du SPF Budget et 
Contrôle de la gestion depuis la transmission des comptes annuels 2012 : en plus des garan -
ties octroyées dans le cadre de la crise financière, les comptes annuels 2013 reprennent aussi les dettes garanties qui sont suivies par la Trésorerie.
Cependant, les travaux d’audit ont permis d’identifier d’importantes garanties qui ne figu -
raient pas à l’annexe des comptes annuels 2013 de l’État. Étant donné que les réponses aux 
questionnaires adressés dans le cadre de l’audit ont mis en évidence des lacunes dans leur recensement, il est possible que d’autres garanties n’aient pas été identifiées par la Cour.
Du fait du déploiement relativement récent de SAP/Fedcom dans certains départements 
fédéraux, l’enregistrement des écritures de garanties et, plus globalement, d’engagements hors bilan est effectué avec moins de constance que les écritures qui ont une incidence sur le budget (ou le compte de résultat).
Consciente que le service Comptable fédéral est tributaire des informations des départe -
ments fédéraux, la Cour souligne néanmoins la nécessité de poursuivre le recensement en 
collaboration avec ces derniers.
Elle recommande également de mettre en place une procédure standard de suivi, d’éva -
luation des risques et de comptabilisation des garanties. Cette procédure devrait couvrir 
tous les aspects comptables de la gestion des garanties, de leur octroi à leur activation éventuelle, et mettre l’accent sur un inventaire régulier des engagements hors bilan. Cet inventaire, prévu par l’article 16 de la loi du 22 mai 2003, n’est jusqu’à présent pas effectué 
systématiquement par les départements fédéraux.
Tant qu’une telle procédure n’est pas mise en place, le risque persiste que l’activation d’une 
garantie ne soit pas prise en compte suffisamment tôt. L’État pourrait ainsi être amené à débourser des sommes importantes dans un court laps de temps pour respecter ses enga -
gements, sans avoir constitué de provisions au préalable (comme lors de la liquidation du fonds pour l’économie sociale en 2013
327).
La Cour recommande également :
• de procéder à un examen approfondi de l’encours des emprunts garantis par l’État en 
ce qui concerne le fonds de construction des établissements hospitaliers dont les enga -
gements ont été repris par le SPF Santé publique. Bien que ce SPF considère comme 
327 Un	emprunt	 de	48,5	millions	d’euros	contracté	 par	le	fonds	est	venu	à	échéance	 le	23	juin	2013.	Le	fonds	en	liqui-
dation	n’a	pas	été	en	mesure	de	le	rembourser.	 En	conséquence,	 l’État	a,	d’une	part,	accordé	un	prêt	à	ce	fonds	à	
concurrence	 de	26,9	millions	d’euros	et,	d’autre	part,	payé	le	solde	(18,6	millions	d’euros)	au	titre	d’exécution	 de	la	
garantie	qu’il	avait	accordée. 194
faible le risque qu’un hôpital fasse appel à la garantie, il ne peut être totalement exclu en 
l’absence d’une évaluation ;
• de reprendre à l’annexe des comptes annuels de l’État l’ensemble des engagements de l’Office national du ducroire, aussi bien ceux réalisés pour compte de l’État que ceux réa -
lisés pour compte propre. À ce jour, seules les premières opérations sont partiellement reprises aux comptes annuels de l’État et le montant inscrit diffère de celui communiqué par l’organisme. Cette divergence nécessiterait d’être analysée en vue de corriger au besoin les informations publiées ;
• de reprendre à l’annexe des comptes annuels de l’État, sous la forme d’une mention lit -
téraire, les garanties accordées dans le cadre de la protection des dépôts ainsi que toutes les autorisations de contracter des emprunts assorties de la garantie de l’État accordées à des organismes ;
• de reprendre à l’annexe des comptes annuels de l’État la part du capital appelable de la Belgique au Mécanisme européen de stabilité. INTERFACE	ENTRE	 SAP/FEDCOM	ET	LE	PROGICIEL	 ILIAS	UTILISÉ	PAR	LA	 DÉFENSE  / 195
Interface entre SAP/Fedcom 
et le progiciel Ilias utilisé par la Défense
La Cour des comptes a analysé l’ interface entre les systèmes informatiques du ministère de 
la Défense et SAP/Fedcom. La Cour estime que les décisions prises en la matière étaient justi -
fiées. Malgré quelques  faiblesses,  l’interface  satisfait  aux normes de qualité retenues,  y com -
pris pour le contrôle interne, et il fonctionne de manière adéquate.
La Cour des comptes recommande toutefois au ministère de la Défense et au service Comptable 
fédéral du SPF Budget et Contrôle de la gestion de formaliser les prestations qu’ ils attendent l’un de l’autre dans un Service Level Agreement (SLA), d’ intégrer les besoins des contrôleurs lors de développements ultérieurs et, à plus long terme, de procéder à une réévaluation for -
melle des choix stratégiques.
1 Portée de l’audit
Avant leur passage au système comptable SAP/Fedcom, les départements disposaient en général déjà de systèmes informatiques pour la comptabilisation de leurs opérations. Cer -
tains de ces systèmes ont été conservés et connectés à SAP/Fedcom par une interface.
Ainsi, le ministère de la Défense, en concertation avec le SPF Budget et Contrôle de la ges -
tion, a décidé d’interfacer Ilias avec SAP/Fedcom en vue de mettre en œuvre la nouvelle 
comptabilité publique (loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la compta -
bilité de l’État fédéral). Ce choix a été autorisé par le conseil des ministres du 6 juillet 2004.
La Cour des comptes a analysé l’interface entre SAP/Fedcom et le système de gestion logis -
tique Ilias
328 utilisé au ministère de la Défense. À l’origine, Ilias était un logiciel de traite -
ment de la gestion intégrée des ressources matérielles (dont la logistique) développé pour 
la composante air de la Défense. D’autres modules ont été ajoutés par la suite, notamment budgétaires et comptables, si bien que le logiciel peut être considéré comme un progiciel de gestion intégré, ou ERP
329. Il n’est cependant pas conçu comme un système comptable 
complet, car il ne produit pas d’états financiers tels que bilan ou compte de résultats. Ilias intègre également les résultats du logiciel de calcul des traitements des militaires Remun, qui prépare le paiement des rémunérations.
Le projet de rapport d’audit a été envoyé le 18  juillet  2014 aux ministres chargés du Budget 
et de la Défense, ainsi qu’au chef de la Défense et au président du SPF Budget et Contrôle de 
la gestion. Leurs réponses sont développées au point 4.
328  Integrated Logistic Information & Automation System .
329  Enterprise Resource Planning .	Ce	type	de	progiciel	peut	traiter	tous	les	processus	d’une	organisation.	 196
2.1	 Évaluation 	des	choix	stratégiques
En principe, l’utilisation d’interfaces avec SAP/Fedcom doit être évitée autant que possible. 
Elles augmentent en effet la complexité des opérations, de la documentation et du contrôle. De plus, elles rendent souvent l’accès aux données de base malaisé. Les écritures sont en général intégrées globalement dans SAP/Fedcom, si bien qu’on ne peut pas isoler les opéra -
tions, et que des recherches éventuelles doivent être exécutées en dehors de SAP/Fedcom. En outre, les données dans SAP/Fedcom ne sont mises à jour que périodiquement
330.
Dans le cas du système SAP/Fedcom, les interfaces peuvent également poser des pro -
blèmes au niveau des contrôles interne et externe étant donné que des données sont intro -
duites dans le système en court-circuitant les transactions habituelles du système et leurs contrôles automatiques
331.
Enfin, l’existence de logiciels distincts entraîne la nécessité de maîtriser davantage de com -
pétences, et donc d’organiser davantage de formations.
Malgré tous ces inconvénients, une analyse informelle réalisée début 2004 par le ministère 
de la Défense a conclu que l’utilisation d’interfaces entre SAP/Fedcom et les applications informatiques du ministère s’imposait. Cette conclusion était principalement fondée sur les éléments suivants  :
• Le ministère de la Défense disposait déjà avec Ilias d’un progiciel ERP performant. Ce progiciel rassemblait différentes fonctionnalités fortement liées (logistique, configu -
ration, maintenance, opérations, gestion (pré)contractuelle, gestion budgétaire…). De plus, l’implémentation d’Ilias avait été corrigée et affinée pendant quinze années.
• SAP/Fedcom se limite actuellement aux fonctions comptables, budgétaires et de gestion des actifs.
• Une transition rapide (avant 2010) vers un nouveau progiciel était risquée et les opéra -
tions militaires ne pouvaient en aucun cas être compromises.
• Le coût de la transition vers SAP/Fedcom aurait été très élevé par rapport au coût d’une connexion par interface d’Ilias.
• Cette transition aurait mobilisé beaucoup de personnel et les 6.000 utilisateurs d’Ilias auraient également dû être formés/recyclés à l’utilisation du nouveau progiciel.
• Ilias gère plus que la logistique. Des fonctions telles que gestion précontractuelle, ges -
tion de configuration, gestion du pool et algorithmes de réapprovisionnement auraient éventuellement dû être interfacées avec SAP/Fedcom, si bien qu’au lieu d’une seule in -
terface entre Ilias et SAP/Fedcom, de multiples interfaces auraient été nécessaires.
• Le fournisseur d’Ilias s’avère très souple lorsque l’application doit être adaptée pour des raisons légales, logistiques, organisationnelles et opérationnelles, de sorte que le pro -
giciel est constamment aligné sur les processus. La continuité opérationnelle que cette souplesse confère est très importante pour une organisation militaire.
Le projet d’intégration dans SAP/Fedcom des opérations budgétaires et comptables du ministère de la Défense au moyen d’une interface avec Ilias s’est déroulé sans heurt, dans 
330 Écritures	mensuelles	pour	certaines	interfaces.
331 De	façon	générale,	ce	problème	n’a	pas	été	constaté	pour	l’interface	avec	Ilias. INTERFACE	ENTRE	 SAP/FEDCOM	ET	LE	PROGICIEL	 ILIAS	UTILISÉ	PAR	LA	 DÉFENSE  / 197
les délais et en respectant les budgets prévus. L’objectif de mise en conformité à la loi du 
22 mai 2003 a donc été atteint, sans conséquences négatives pour la gestion logistique des opérations militaires.
La Cour des comptes observe cependant que depuis le choix opéré en 2004, aucune analyse 
stratégique coûts-avantages formelle n’a été exécutée et qu’au stade actuel, elle n’est pas prévue. Pourtant, les contraintes strictes de temps et de budget spécifiques au passage au système comptable SAP/Fedcom ne sont plus les mêmes à long terme, et le contexte tant national qu’international peut évoluer. Concrètement, l’adoption de nouveaux modules logistiques au sein de SAP/Fedcom pour les autres départements fédéraux, ou la généralisa -
tion de l’utilisation de SAP pour la logistique au sein de l’Otan pourrait remettre en cause les choix concernant le ministère de la Défense.
2.2 Fonctionnement et contrôle interne
Les opérations comptables et budgétaires de dépenses enregistrées dans Ilias sont intégrées 
quotidiennement dans SAP/Fedcom et restent individualisées
332. L’inconvénient majeur des 
interfaces n’est dès lors pas constaté ici, ce qui contribue favorablement au développement du contrôle interne.
Sous sa forme actuelle, l’interface n’impose qu’un délai d’un jour ouvrable entre les opé -
rations et leur consultation dans SAP/Fedcom. Le fonctionnement de l’interface est donc 
globalement conforme à l’article 61 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget 
et de la comptabilité de l’État fédéral
333.
Les opérations liées à la connexion par interface entre Ilias et SAP/Fedcom sont largement automatisées. Les données exportées d ’Ilias ne peuvent pas être modifiées avant leur intro -
duction dans SAP/Fedcom. Les risques d’erreur humaine sont donc très réduits. Le risque le plus important est le risque systématique, c’est-à-dire l’erreur de programmation. Le ministère de la Défense procède néanmoins à des contrôles de cohérence quotidiens.
Quelques faiblesses ont toutefois été relevées. Ainsi, il n’existe pas de Service Level Agree -
ment  (SLA) propre à l’interface qui détermine les prestations attendues du ministère de la 
Défense et du service Comptable fédéral, notamment les délais d’intervention. De plus, 
certaines opérations nécessitent systématiquement une intervention manuelle
334 en raison 
de problèmes techniques et l’accès en lecture seule pour le contrôle externe est insuffisant.
Les résultats du programme de calcul des traitements Remun sont intégrés dans  SAP/  Fedcom 
via Ilias. La transmission des données a un caractère systématique et sécurisé, et est exé -
cutée dans un délai d’un jour ouvrable. La ventilation dans Ilias des charges de personnel 
entre unités permet de bénéficier de contrôles internes supplémentaires.
Le ministère de la Défense envisage de mettre en place un nouveau système de gestion du 
personnel (HRM@Def). Un des objectifs de ce projet est de diminuer le nombre d’interve -
332 Les	opérations	de	recettes	sont	traitées	directement	dans	SAP/Fedcom.
333 Cet	article	dispose	notamment	 que	la	Cour	des	comptes	 a	un	accès	en	permanence	 et	en	temps	réel	aux	imputa-
tions	budgétaires.
334 En	l’espèce,	l’extraction	de	données	par	une	transaction	de	SAP/Fedcom. 198
nants dans les processus grâce à une informatisation plus poussée. Le contrôle interne en 
serait amélioré. Le nouveau système utiliserait également une interface avec SAP/Fedcom via Ilias.
Le conseil des ministres a approuvé le 25  avril 2014, indépendamment du projet HRM@Def, 
des projets de nouveaux développements de SAP/Fedcom incluant la gestion de la paie.
En 2004, le SPF Budget et Contrôle de la gestion et le ministère de la Défense ont décidé 
d’intégrer la comptabilité budgétaire et économique de la Défense dans SAP/Fedcom au moyen d’une interface entre le progiciel existant Ilias et SAP/Fedcom.
La Cour des comptes estime ce choix stratégique justifié compte tenu des contraintes no -
tamment de risque, de temps et de budget. La Cour conclut également, après avoir examiné 
le fonctionnement et le contrôle interne de l’interface, que celle-ci satisfait aux normes de qualité retenues et fonctionne de manière adéquate.
La Cour des comptes recommande la conclusion d’un Service Level Agreement  (SLA) spéci -
fique à l’interface entre Ilias et SAP/Fedcom.Elle recommande également de prendre en compte les besoins des contrôleurs (internes et 
externes) lors de développements ultérieurs, entre autres en leur donnant un accès étendu en lecture seule aux données d’Ilias, et la possibilité de produire des rapports automatiques.
En ce qui concerne les dépenses de personnel, les méthodes de calcul, de paiement et de 
comptabilisation étant similaires à la Défense et dans les autres départements, la Cour des comptes recommande que l’évolution informatique se fasse en parallèle, éventuellement en utilisant des solutions communes. Il conviendra en particulier de s’assurer de la cohérence des différents projets de modernisation en évitant les doubles emplois.
Compte tenu des risques importants, notamment en termes de conséquences financières 
pour le personnel, toute réforme en matière de gestion informatique des rémunérations doit être abordée avec la plus grande prudence.
À plus long terme, la Cour des comptes recommande de reposer la question de l’utilisation 
d’interfaces ou d’une intégration poussée des opérations de la Défense dans SAP/Fedcom par un module logistique. Cette réévaluation formelle des choix stratégiques devra être menée tant par le ministère de la Défense que par le service Comptable fédéral. Ce dernier estime d’ailleurs qu’un tel module logistique pourrait éventuellement rencontrer les be -
soins d’autres départements qui ont des activités logistiques (Police fédérale, SPF Finances – FinShop, SPF Justice, SPF Santé publique...). INTERFACE	ENTRE	 SAP/FEDCOM	ET	LE	PROGICIEL	 ILIAS	UTILISÉ	PAR	LA	 DÉFENSE  / 199
4 Réponse des ministres et de l’administration
Dans sa réponse, le ministre du Budget prend note des remarques et recommandations 
de la Cour en vue d’assurer et maintenir des outils et des processus de qualité satisfaisant le ministère de la Défense, le SPF Budget et Contrôle de la gestion ainsi que les instances de contrôle. Le ministre affirme que le service Comptable fédéral, en collaboration avec le ministère de la Défense, continuera à minimiser les risques, à satisfaire aux besoins des uti -
lisateurs et à assurer la consistance et la qualité de l’information. À long terme, les services du Comptable fédéral se coordonneront avec les responsables du ministère de la Défense pour réévaluer les choix stratégiques qui ont été faits, en cas de besoin ou de changement important dans l’environnement, et qui justifieraient une remise en question de ces choix.
Le ministre de la Défense se réjouit dans sa réponse des constatations positives de la Cour 
des comptes. Il indique que le choix d’une interface était un choix stratégique qui visait une stabilité pour au moins le moyen terme avant de se reposer la question quant à une éven -
tuelle intégration poussée dans SAP/Fedcom par l’utilisation d’un module logistique. Dès lors, une solution de remplacement au système d’interface lui semble très peu réaliste dans les dix ans à venir. En ce qui concerne la réévaluation formelle préconisée par la Cour à long terme, il souligne que l’apport du ministère de la Défense dans le processus de réflexion devra être conséquent. Cette position est partagée par le chef de la Défense qui précise que le ministère, vu la complexité de la matière et son expérience, devrait diriger cette rééva -
luation. Le chef de la Défense souligne pour conclure que le ministère donne toujours aux personnes chargées des contrôles internes et externes un accès total aux données, et conti -
nuera à assurer cet accès.  Chapitre5Évolution de la dette de l’État 
et de la dette publique Évolution de la dette de l’État et 
de la dette publique ÉVOLUTION	DE	LA	DETTE	DE	L ’ÉTAT	ET	DE	LA	DETTE	PUBLIQUE  / 203
Entre le 31 décembre 2012 et le 31 décembre 2013, l’endettement brut de l’État a augmenté 
de 6,56 milliards  d’euros,  atteignant  371,73 milliards  d’euros à la fin de l’année. Les charges 
d’ intérêt de la dette de l’État (intérêts courus) se sont élevées, en 2013, à 12,20 milliards d’eu -
ros.
Suite à l’ introduction du nouveau système européen des comptes SEC 2010 qui remplace le 
SEC 1995, l’Institut des comptes nationaux a revu, en septembre 2014, le montant de la dette 
brute consolidée de l’ensemble des administrations publiques et le niveau du produit intérieur brut (PIB) de ces dernières années. Selon le SEC 2010, la dette s’ élevait au 31 décembre 2013 à 
104,5 % du PIB, contre 101,2 % selon le SEC 1995. Le dépassement du seuil des 100 % est prin -
cipalement la conséquence de l’extension du périmètre de consolidation des administrations publiques.
1 Contexte
Le besoin brut de financement de l’État est défini ici comme l’ensemble des dépenses qui ont été financées par l’emprunt en 2013. L’évolution de la dette publique s’entend comme la variation des encours repris dans la situation de la dette de l’État entre le 31 décembre 2012 et le 31 décembre 2013.
qui expliquent leurs évolutions peuvent être différents.
emprunt a un impact sur le besoin de financement, mais pas sur l’encours de la dette. En effet, l’encours de la dette reste stable vu que le nouvel emprunt remplace l’emprunt échu.
le besoin de financement. Ce n’est qu’au moment de rembourser les emprunts liés à cette dette que cette reprise de dette pourrait avoir un impact sur le besoin de financement.
Le déficit budgétaire influence, par contre, tant le besoin de financement que l’évolution 
de la dette.
Comme le montre le tableau 1 ci-après, les besoins bruts de financement de l’État se sont élevés à 40,36 milliards d’euros en 2013. 204
Tableau 1 –  Besoins de financement de l’État pour 2013 (en milliards d’euros)
Solde	net	à	financer 5,69
dont	:	 solde 	budgétaire	sur	base 	de	caisse 4,43
 solde des opérations de trésorerie 1,26
Remboursement	des	emprunts	émis	à	long	terme 	et	arrivés	à	échéance	en	
2013(*)27,26
Rachat	anticipé	de	titres	arrivant	à	échéance	à	partir	de	2014 7,41
Besoin de financement 40,36
(*) Montant hors effets en portefeuille au 31  décembre 2012, étant donné que leur remboursement a été financé 
en 2012.
des opérations de trésorerie. Les opérations de trésorerie sont des opérations générant des flux financiers qui ne sont pas inscrits au budget. Elles sont composées :• des fonds de tiers qui sont des fonds que le Trésor perçoit pour le compte d’autres pou -
voirs comme les transferts aux communautés et régions, le financement alternatif de la sécurité sociale, les centimes additionnels au bénéfice des provinces et des communes et les opérations avec l’Union européenne ;
• des différences d’amortissement ou de rachat qui sont principalement des primes payées par le Trésor lors des opérations de rachat d’obligations linéaires sur le marché secon -
daire ;
En 2013, le solde net à financer de l’État a été influencé dans une mesure importante par des facteurs – totalement ou en grande partie - exogènes, c’est-à-dire des facteurs qui ont influencé la dette publique mais pas le solde de financement du pouvoir public (voir aussi le point 5 ci-après) :• l’apport de capital dans le mécanisme européen de stabilité (MES) (dépense de 1,1 mil -
liard d’euros) ;
• la participation à l’augmentation de capital de la Banque européenne d’investissement (dépense de 448 millions d’euros) ;
• la vente des parts détenues dans Royal Park Investments  (recette de 1,0 milliard d’euros, 
y compris les dividendes et les réserves distribués) ;
• la vente des parts détenues dans BNP Paribas Fortis (recette de 3,25 milliards d’euros) ;
• la cession à des institutions financières de la créance de la Commission européenne pour le Berlaymont (recette de 636 millions d’euros, y compris les intérêts courus) ;
• les primes d’émission (solde positif de 1,5 milliard d’euros pour le Trésor) ;
• les primes de rachat (solde négatif de 0,3 milliard d’euros pour le Trésor) ;
• les primes relatives à l’annulation de swaps (recette nette de 730 millions d’euros).
Les rachats anticipés de titres pour 7,41 milliards d’euros (hors primes de rachat) en 2013 ont permis de lisser l’échéancier des remboursements. Les titres ont été soit directement amortis, soit gardés en portefeuille. ÉVOLUTION	DE	LA	DETTE	DE	L ’ÉTAT	ET	DE	LA	DETTE	PUBLIQUE  / 205
Pour subvenir aux besoins bruts de financement, l’État a émis pour 46,72  milliards d’euros 
de titres à long terme. 90,6 % de ces titres sont des obligations linéaires (OLO).
Tableau 2 –  Moyens de financement à long terme de l’État pour 2013 (en milliards d’euros)
Obligations 	linéaires	(OLO) 42,33
Bons	du	Trésor	–	fonds	de	vieillissement	(destinés	à	refinancer	d’anciens 	bons) 1,51
Euro Medium Term Notes  (EMTN) / Schuldscheine  allemands 2,81
Bons d’État 0,07
Total des titres à long terme 46,72
Variation	 de	l’encours	des	certificats	de	trésorerie 	(dette	à	court	terme 	en	euros) -7,05
Variation	 des	autres	dettes	à	court	terme	et	des	actifs	financiers +0,69
Total -6,36
Les besoins de financement de l’État ont été inférieurs de 6,36  milliards d’euros aux titres 
émis à long terme. Cette différence a permis de réduire l’encours de la dette à court terme.
La dette de l’État à court terme est constituée principalement par des certificats de tréso -
rerie à trois, six et douze mois. Ces certificats sont émis en général deux fois par mois par 
adjudication. En 2013, le montant total des certificats de trésorerie adjugés par le Trésor s’est 
élevé à 53,6 milliards d’euros336, soit 2,23 milliards d’euros en moyenne par adjudication.
Les opérations de gestion sont les placements interbancaires, les octrois de crédit à des 
administrations publiques comme l’ONSS et les achats de titres gardés en portefeuille. Les années précédentes, il arrivait également que des titres soient achetés dans le cadre des opérations de fin d’année
337. En 2013, par contre, il n’y a pas eu d’opérations de fin d’année 
335 Un	Schuldschein 	est	un	contrat	de	prêt,	pas	un	titre.	L’emprunteur 	s’engage 	par	ce	contrat	à	rembourser 	au	prêteur	
de	la	valeur	(pas	de	valorisation	«	marked to market 	»)	et	donc	sans	la	volatilité	qui	l’accompagne.
lors	de	ces	adjudications	portaient	sur	les	prix	(au-dessus	ou	en	dessus	du	pair),	non	sur	les	taux	d’intérêt.
337 Le	principe	des	 opérations	 de	fin	d’année	est	 d’utiliser	 des	surplus	de	trésorerie	 disponibles	 temporairement	 en	fin	
d’année	pour	acheter,	fin	décembre,	 des	titres	qui	peuvent	être	déduits	de	la	dette	consolidée	 de	l’ensemble	 des	
administrations	 publiques	 et	les	revendre	 plus	tard.	Cette	opération	 permet	d’affecter	 le	surplus	de	trésorerie	 à	une	
réduction	temporaire	de	la	dette	publique	consolidée	(voir	point	5). 206
sur des titres de la dette publique. Le Trésor a géré sa position de fin d’année, d’une part, en 
procédant à des rachats anticipés de titres plus importants que prévu (7,41 milliards d’euros au lieu des 4,22 milliards attendus), et d’autre part, en diminuant l’encours des certificats 
de trésorerie (-7,05 milliards d’euros, voir tableau 3). Les opérations de gestion en 2013 ont 
augmenté au total de 124,4 milliards d’euros par rapport à 2012.
La dette de l’État était de 371.726,6 millions d’euros au 31 décembre 2013, soit une augmen -
tation de 6.561 millions d’euros par rapport au 31 décembre 2012.
Tableau 4 –  Évolution de la dette de l’État en 2013 (en millions d’euros)
Solde	net	à	financer +5.690,6
Augmentation des opérations de gestion +124,4
Intérêts capitalisés +788,9
Variations de change -15,8
Reprise de dette +0,0
Divers -2,1
Diminution	de	la	dette	de	certains 	organismes	pour 	laquelle	l’État	intervient	dans 	
les	charges	financières-25,1
Augmentation de la dette de l’État +6.560,9
La dette de l’État est composée de la dette émise ou reprise par l’État (371.401,3 millions 
d ’euros) et de la dette pour laquelle l ’État intervient dans les charges financières (325,3  mil-
débudgétisée. Ce sont des emprunts émis par des institutions publiques338 pour lesquels 
l’État s’est engagé à prendre en charge les charges d’intérêt et le remboursement en capital. En 2013, cette dette a diminué de 25,1 millions d’euros. Il s’agit d’emprunts qui sont arrivés à échéance en 2013 et dont le remboursement a eu lieu à la charge des crédits budgétaires.
Le Fonds de vieillissement a investi les moyens que le gouvernement avait décidé de lui 
Un gain de change de 15,8 millions d’euros a été réalisé en 2013 dans le cadre des opérations 
impliquant des emprunts en devises.
338 En	2013,	il	s’agissait	 plus	particulièrement	 d’emprunts	 de	la	Régie	des	bâtiments,	 d’une	série	d’emprunts	 de	pou-
de	participations	et	d’investissement.	 ÉVOLUTION	DE	LA	DETTE	DE	L ’ÉTAT	ET	DE	LA	DETTE	PUBLIQUE  / 207
4 Charges d’intérêt de la dette de l’État
Les charges d’intérêt de la dette de l’État (intérêts courus), y compris les intérêts des place -
ments du Fonds de vieillissement, se sont élevées à 12.195,43 millions d’euros en 2013, alors 
qu’elles avaient initialement été estimées à 12.593,6 millions d’euros. Par rapport à 2012, ces 
charges ont connu une diminution de 662,1 millions d’euros qui s’explique principalement 
par le taux d’intérêt bas permanent en 2013.
Au 31 décembre 2013, le taux d’intérêt implicite, c’est-à-dire le coût financier moyen pon -
déré339, de l’encours des instruments de la dette de l’État atteignait 3,37 %, ce qui représente 
une baisse de 0,15 point de pourcentage par rapport au 31 décembre 2012.Le graphique ci-après présente l’évolution des taux d’intérêt moyens à trois mois et à 
dix ans pour les titres de la dette de l’État émis en 2012 et 2013.
Évolution des taux d’intérêt moyens à trois mois et à dix ans en 2011-2012 (en %)
Source : Banque nationale de Belgique, Bulletin statistique IV-2012/IV-2013
339 Source	:	Agence	de	la	dette.	Il	s’agissait 	du	coût	actuariel 	moyen	pondéré	de	l’encours 	de	tous	les	instruments 	de	la	
dette	en	euros	au	31	décembre	2013. 
  208
5 Dette brute consolidée de l’ensemble des administrations publiques
5.1	 Dette 	suivant	la	méthodologie 	SEC	1995	(calculée 	en	mars	2014)
Le règlement européen n°479/2009 du Conseil du 25  mai 2009 relatif à l ’application du pro -
tocole sur la procédure concernant les déficits excessifs, annexé au traité instituant la Com -
munauté européenne, définit la dette publique comme étant la valeur nominale de tous les 
engagements bruts en cours à la fin de l’année du secteur «  administrations publiques  », à 
l’exception des engagements dont les actifs financiers correspondants sont détenus par ce secteur.
fédéral, les communautés et régions, les administrations locales et la sécurité sociale.
Cette dette s’élevait au 31  décembre 2013 à 387.159  millions d’euros. Elle était en augmenta -
tion de 7.002 millions d’euros par rapport au 31 décembre 2012
du PIB, la dette brute consolidée des administrations publiques a augmenté de 0,1 point 
de pourcentage pour atteindre 101,2 % au 31 décembre 2013341. De ce fait, l’engagement qui 
figure dans le programme de stabilité 2013-2016 de maintenir le niveau d’endettement sous le seuil des 100 % n’a pas été tenu
342. La Cour des comptes fait remarquer que l’augmenta -
tion de l’endettement au-delà des 100 %343 est la conséquence de l’extension du périmètre 
de consolidation des administrations publiques et d’adaptations méthodologiques réalisées par l’Institut des comptes nationaux (ICN) pour le calcul de la dette publique dans le cadre de son rapportage à l’Europe le 9 avril 2014
344. Eurostat jugeait en effet que certaines institu -
tions telles qu’Apetra, qui gère les stocks stratégiques de pétrole de la Belgique et certaines intercommunales devaient désormais être incluses dans le périmètre de consolidation. L’ICN a également pris en compte dans son calcul de la dette publique le financement alter -
natif de plusieurs missions, qui n’étaient pas pris en compte par le passé. Ces modifications ont eu pour conséquence que la dette publique et les taux d’endettement ont dû être revus à la hausse pour la période 2010-2013
345. La dette publique estimée par la Banque nationale de 
Belgique début 2014 pour 2013 a augmenté de ce fait d’un peu moins de 6 milliards d’euros. Le taux d’endettement pour 2013 a dès lors été revu de 99,7 % à 101,2 % du PIB.
En 2013, le ratio de la dette ainsi adapté s’est pratiquement stabilisé par rapport à 2012. C’est 
le résultat de différents mouvements (contraires): une diminution qui peut être attribuée aux facteurs exogènes, c’est-à-dire les facteurs qui ont une influence sur la dette publique mais pas sur le solde de financement du pouvoir public, et une augmentation due aux fac-teurs endogènes, à savoir le déficit public et la conjoncture économique
346. Le taux d’endet -
340  Cette	dette	consolidée 	est	établie	suivant	la	méthodologie 	de	l’Institut 	des	comptes 	nationaux, 	installé	au	sein	de	
la	Banque	nationale 	de	Belgique, 	et	est	présentée 	ensuite	à	Eurostat 	(l’Office	statistique 	de	la	Commission 	euro-
péenne).
341 Banque	nationale	de	Belgique,	Bulletin	statistique	II-2014,	p.	130.
342  Programme	de	stabilité	de	la	Belgique	(2013-2016),	p.	5.	
343 Dans	le	rapport	annuel	de	la	BNB,	paru	en	février	2014,	c’est	encore	le	taux	d’endettement	 de	99,7	%	du	PIB	qui	est	
pris	en	compte.
344  Reporting of Government Deficit and Debt Levels .	
345 Le	taux	d’endettement	pour	2012	a	été	revu,	passant	de	99,8	%	à	101,1	%	du	PIB.
346  Pour	une	estimation	 précise	de	l’incidence	 de	la	crise	financière	 et	de	la	crise	de	l’euro	sur	la	dette,	voir	«	Impact	
financier	 des	mesures	 d’aide	prises	dans	le	cadre	de	la	crise	financière	 et	pour	garantir	la	stabilité	financière	 de	la	
zone	euro	»	dans	la	partie	III	de	ce	Cahier. ÉVOLUTION	DE	LA	DETTE	DE	L ’ÉTAT	ET	DE	LA	DETTE	PUBLIQUE  / 209
tement adapté de 2013 a également été influencé par l ’extension du périmètre de consolida -
tion des administrations publiques et par une révision légèrement à la hausse du PIB.
En 2013, les principaux facteurs exogènes étaient les suivants :
• les prêts avec garantie de l’État consentis à la Grèce, à l’Irlande et au Portugal par l’inter -
tat, devaient être imputés à la dette publique des pays participant au FESF (+0,4 point 
de pourcentage) ;
• l’apport de capital dans le mécanisme européen de stabilité (MES) (+0,3 point de pour -
centage)  ;
• la participation à l’augmentation de capital de la Banque européenne d’investissement (BEI) (+ 0,1 point de pourcentage) ;
• la vente des parts détenues dans Royal Park Investments (-0,2 point de pourcentage) ;
• la vente des parts détenues dans BNP Paribas Fortis (-0,9 point de pourcentage);
• le remboursement à la Communauté flamande de prêts octroyés à KBC (- 0,5 point de 
pourcentage)  ;
• la cession à des institutions financières de la créance de l'État auprès de la Commission européenne pour le Berlaymont (-0,2 point de pourcentage);
• les primes d’émission et de remboursement (-0,3 point de pourcentage).
• les primes relatives à l’annulation de swaps (-0,2 point de pourcentage) ;
• l’incidence de la loi relative à la consolidation des actifs financiers du pouvoir public (-0,2 point de pourcentage)
347.
Tableau 5 –  Dette consolidée en 2013 (en millions d’euros)
Pouvoir	fédéral 332.240 342.980 351.256
Communautés et régions 28.821 30.117 28.777
Administrations locales 17.490 18.785 19.604
Sécurité sociale 2.179 2.250 2.487
Consolidation intersectorielle348-14.481 -13.975 -14.966
Total 366.249 380.157 387.159
Dette en % du PIB (SEC 1995) 99,2 % 101,1 % 101,2 %
Source : Banque nationale de Belgique, Bulletin statistique II-2014348
Comme le montre le tableau 6 ci-après, la contribution de la dette de l’État, au sens de la dette émise ou reprise par le Trésor fédéral, à la dette publique consolidée s’est élevée à 367.802,1 millions d’euros en 2013.
347 Loi	du	21	décembre	 2013	portant	des	dispositions	 fiscales	et	financières	 diverses,	 Titre	11	–	Mesures	 de	conso-
lidation	des	actifs	financiers	 des	administrations	 publiques,	 articles	113-121.	 Cette	loi	consacre	 les	dispositions	
précédentes 	de	l’arrêté	royal	du	15	juillet	1997	et	délimite	plus	clairement 	le	champ	d’application. 	Son	application 	
a	entraîné	la	consolidation	d’un	montant	supplémentaire	de	686,6	millions	au	31	décembre	2013.
348  Cette	consolidation	 intersectorielle	 correspond	 aux	actifs	financiers	 des	différents	 sous-secteurs	 dont	la	contre-
partie	est	une	dette	d’un	autre	sous-secteur	des	administrations	publiques. 210
Tableau 6 –  Contribution de la dette de l’État à la dette publique consolidée en 2013 (en millions 
d’euros)
Endettement brut de l’État 371.726,6
Dette	pour	laquelle 	l’État	intervient	dans 	les	charges	financières -	325,3
Dette brute 371.401,3
Correction	 pour	conversion	de 	la	valeur	escomptée	en	valeur 	nominale +	5.265,4
Titres publics achetés et gardés en portefeuille -	6.813,5
Crédits	octroyés	par	le 	Trésor	à	des	entités	du	secteur 	public -	2.051,1
Contribution du Trésor à la dette publique consolidée 367.802,1
Consolidation	intrasectorielle 	(-),	autres	obligations 	du	pouvoir	fédéral	(+) 	et	
modifications 	du	périmètre	de	consolidation	du	pouvoir	fédéral	(+)-	16.546,1
Dette brute consolidée du pouvoir fédéral (SEC 1995) 351.256,0
(351.256 millions d’euros), vu qu’une partie de la consolidation intrasectorielle du sous-
secteur « pouvoir fédéral » n’a pas été prise en considération lors du calcul de cette contri -
bution. Les principales composantes de la consolidation intrasectorielle, dont il a été fait abstraction dans ce calcul, concernaient les montants du Fonds de vieillissement placés en bons du Trésor (19.963 millions d’euros) ainsi que les placements de la Caisse des dépôts et 
consignations (2.592 millions d’euros). D’autres obligations du pouvoir fédéral ne sont pas émises ou reprises par le Trésor fédéral, mais font augmenter la dette consolidée du pouvoir fédéral. Il s’agit entre autres de la dette imputée suite à la participation de la Belgique au mécanisme d’assistance mutuelle du FESF (6.628,4 millions d’euros).
« pouvoir fédéral » et dans les autres obligations du pouvoir fédéral, ainsi que l’extension du périmètre de consolidation des administrations publiques (fédérales) imposée début 2014 par Eurostat expliquent pourquoi la dette consolidée du pouvoir fédéral (+8,3 milliards 
d’euros) a augmenté un peu plus que la dette publique en 2013 (+6,6 milliards d’euros).
5.2	 Dette 	suivant	la	méthodologie 	SEC	2010	(calculée 	en	septembre 	2014)
Suite à l’introduction du nouveau système européen des comptes SEC 2010 qui remplace le 
SEC 1995, l’Institut des comptes nationaux a revu, en septembre 2014, le montant de la dette brute consolidée de l’ensemble des administrations publiques et le PIB de ces dernières années.
Le PIB a été revu en tenant compte principalement de la capitalisation des dépenses de 
recherche et développement (R&D). L’endettement a été recalculé suite à une définition élargie du périmètre des administrations publiques qui a conduit au reclassement de près de 700 entités dont les sociétés de logement.
Suite au passage du SEC 1995 au SEC 2010, la dette brute consolidée des administrations 
publiques au 31 décembre 2013 a augmenté de 26.086 millions d’euros, soit une augmen -
tation de 6,7 points de pourcentage. Vu que le PIB a également augmenté de 3,3 points de 
pourcentage, l’augmentation de la dette résultant du changement de méthodologie aboutit  ÉVOLUTION	DE	LA	DETTE	DE	L ’ÉTAT	ET	DE	LA	DETTE	PUBLIQUE  / 211
à 3,3 points de pourcentage du PIB. Il y a lieu de signaler que l’augmentation de la dette 
consolidée est due pour 80 % au recalcul de la dette des régions.
Selon le SEC 2010, la dette brute consolidée des administrations publiques s’élève à 104,0 % 
du PIB au 31 décembre 2012 et à 104,5 % au 31 décembre 2013. La dette est en augmentation 
de 9.520  millions d’euros en 2013, par rapport à la dette recalculée de l’année précédente. Chapitre Chapitre6Évolution des effectifs dans  
la fonction publique fédérale Évolution des effectifs dans  
la fonction publique fédérale ÉVOLUTION	DES	EFFECTIFS	DANS	LA	FONCTION	PUBLIQUE	FÉDÉRALE	  / 215
La Cour des comptes estime à 8,1 % la réduction du personnel de la fonction publique fédérale 
entre juin 2006 et juin 2013. Cette évolution concerne davantage le personnel des niveaux C et D et le personnel contractuel. Entre juin 2012 et juin 2013, la Cour constate une diminution des effectifs de 2 %.
Depuis plusieurs années, la Cour souligne les faiblesses du recensement des données relatives 
à l’ensemble du personnel juridiquement lié à la fonction publique fédérale au sens large. En 2012, elle a recommandé que le SPF Personnel et Organisation publie un rapport annuel consa -
cré aux ressources humaines de la fonction publique fédérale et à leur évolution en fonction des objectifs du gouvernement. Cette recommandation reste d’actualité.
1 Contexte
La base de données Pdata, créée au sein de SPF Personnel et Organisation (SPF P&O)349, 
fournit des informations statistiques à propos des effectifs de la fonction publique fédérale.
Pdata distingue l’administration fédérale (« fonction publique administrative fédérale »), 
les «  corps spéciaux » et les « autres services ».
La « fonction publique administrative fédérale » comprend les services publics fédéraux et 
les services publics fédéraux de programmation, ainsi qu’une dizaine d’organismes soumis à la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public
350.
Les « corps spéciaux » comprennent des services non repris dans la fonction publique ad-ministrative fédérale, mais contenus dans le périmètre de Pdata (ordre judiciaire, Conseil d’État, personnel militaire de la Défense, etc.).
Les « autres services » sont les organismes fédéraux qui communiquent spontanément leur 
effectif.
351, la Cour des comptes avait constaté que la précision et la pré -
sentation des données de Pdata s’amélioraient. Cette tendance se poursuit. Néanmoins, des 
difficultés subsistent quant à l ’exhaustivité des services publics fédéraux que Pdata reprend.
Par exemple, certains organismes repris dans la loi du 16 mars 1954 ne sont pas mentionnés 
dans Pdata (Orchestre national de Belgique, Théâtre royal de la monnaie, Palais des beaux-arts, etc.). Or, selon l’arrêté royal créant Pdata, cette base de données devrait comprendre les organismes d’intérêt public « soumis à l’autorité, au pouvoir de contrôle ou de tutelle de 
l’État  ».
349  Créée	sur	la	base	de	l’arrêté	royal	n°	141	du	30	décembre 	1982	et	de	l’arrêté	royal	du	4	octobre	2005	portant	exécu-
350 Pour	l’essentiel,	 il	s’agit	des	services	visés	à	l’article	1er	de	la	loi	du	22	juillet	1993	portant	certaines	 mesures	 en	
au	30	juin	2013.	
351 Cour	des	comptes, 	«	Fonction 	publique 	fédérale	»,	167e	Cahier,	Volume	I,	p.	564-596	;	168e	Cahier,	Volume	I,	p.	333-
357,	et	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	420-440.	Disponibles	sur	www.courdescomptes.be 216
Il convient également de remarquer que la présentation actuelle de Pdata ne permet pas de 
distinguer les services de l’État à gestion séparée.
suivre le nombre d’équivalents temps plein et leur charge financière. Le périmètre de ce monitoring est plus complet que celui de Pdata
352.
Depuis décembre 2012, la Cour des comptes recommande que le SPF P&O publie un rapport annuel consacré aux ressources humaines de la fonction publique fédérale et à leur évo -
lution en fonction des objectifs du gouvernement
353. En octobre 2013, la Cour a également 
354. Ces recommandations restent d’actualité.
1.2 Données utilisées par la Cour des comptes
Pour les effectifs, la Cour des comptes se base sur les données de Pdata. Elle les complète d’informations fournies par le SPF  Justice (pour les représentants des cultes et de la laïcité) 
et le SPF Affaires étrangères (pour les contractuels engagés sur place dans les services à l’étranger). Sauf mention contraire, les données portent sur les effectifs en juin 2013 et sur leur évolution par rapport à 2012 et 2006.
2.1 Fonction publique fédérale au sens large
L’effectif reprend tous les agents qui gardent un lien juridique avec leur employeur en vertu d’un statut ou d’un contrat de travail, qu’ils soient ou non rémunérés. Il comprend donc aussi les agents inactifs, en disponibilité, congé ou mission.
En 2013, la fonction publique fédérale au sens large comptait 12.731 personnes de moins 
qu’en 2006, ce qui représente une diminution de 8,1 %.
352 La	circulaire	 602	du	14	avril	2010	et	les	circulaires	 suivantes	 (circulaires	 602bis,	603ter	et	604quater	 modifiant	 la	
circulaire 	initiale)	considèrent 	le	personnel 	de	la	fonction	publique	comme	l’ensemble 	du	personnel 	rémunéré 	
directement	 ou	indirectement	 par	l’État.	Elles	classent	les	entités	en	fonction	 de	leur	dépendance	 comptable	 vis-
à-vis	du	budget	du	département	 ministériel	 et	de	l’organisme	 de	paiement	 du	personnel.	 La	liste	ainsi	établie	reste	
évolutive.
353 Cour	des	comptes,	 «	Personnel	 de	la	fonction	 publique	 fédérale	 en	2011»,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	421	-	439.	
	Disponible 	www.courdescomptes.be.
354 Cour	des	comptes,	 «	Évolution	 des	effectifs	 et	des	dépenses	 de	personnel	 dans	la	fonction	 publique	 fédérale	 »,	
170e Cahier,	Volume	I,	p.	183	-	190.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be. ÉVOLUTION	DES	EFFECTIFS	DANS	LA	FONCTION	PUBLIQUE	FÉDÉRALE	  / 217
Tableau 1 –  Évolution 2006-2013 de la répartition de l’effectif de la fonction publique fédérale au sens 
Fonction publique fédérale 
au sens large(1)Effectifs(2)Évolution 2006-2013
2006 2012 2013 Effectifs  %
administrative	fédérale 	
(SPF/SPP,	personnel	
civil	de	la	Défense,	 OIP,	
IPSS et établissements scientifiques)83.539 79.792 78.087 -5.452 -6,5
Personnel militaire de la Défense41.515 35.935 34.781 -6.734 -16,2
Police	fédérale 	(y	compris	les	
aspirants)15.021 15.102 15.213 192 1,3
Ordre judiciaire 11.609 11.669 11.566 -43 -0,4
Représentants des cultes et de la laïcité
(3)3.318 3.088 3.040 -278 -8,4
Contractuels engagés sur place dans les 
services	extérieurs	du	SPF	Affaires	étrangères
(4)1.513 1.293 1.207 -306 -20,2
Conseil d’État 611 521 508 -103 -16,9
Inspection	 des	finances 71 67 64 -7 -9,9
Total 1 5 7.197 147.4 67 144.466 -12.731 -8,1
(1)Les catégories de services de la fonction publique administrative fédérale indiquées dans les tableaux 1 et 2 sont 
celles utilisées par Pdata.
(2)Les chiffres 2006 et 2012 varient légèrement par rapport à ceux publiés dans le Cahier 2013 en fonction de 
corrections intervenues dans Pdata et de la prise en compte des aspirants dans les effectifs de la police fédérale.
(3)Chiffres du SPF Justice pour janvier 2012, 2013 et 2014
(4)Chiffres du SPF Affaires étrangères au 1er novembre 2006, 31 décembre 2012 et 31 décembre 2013
Au 30 juin 2013, sur les 78.087 personnes physiques qui composent l’effectif de la fonction 
publique administrative fédérale, 73 % sont des agents des SPF et SPP, 17,5 % sont des agents 
des IPSS, 5,5 % des OIP et 4 % des établissements scientifiques. Le tableau ci-après montre 
l’évolution de cette répartition. 218
Tableau 2 –  Évolution 2006-2013 de la répartition des effectifs entre les composantes de la fonction 
ComposantesEffectifs Évolution 2006-2013
SPF,	SPP	et	personnel	
civil	de	la	Défense61.190 58.516 57.076 -4.114 -6,7
IPSS 14.568 13.800 13.611 -957 -6,6
OIP 4.551 4.319 4.234 -317 -7,0
Établissements scienti -
fiques3.230 3.157 3.166 -64 -2,0
Total 83.539 79.792 78.087 -5.452 -6,5
2.2.2	 Taux	moyen	d’activité	par	agent
Du 1er janvier au 30 juin 2013, 62,5 % des membres de la fonction publique administra -
tive fédérale travaillaient à temps plein. Les autres agents travaillaient à temps partiel ou n’avaient aucune activité.
Au 30 juin 2013, le taux moyen d’activité est d’environ 87,5 %. Il est stable par rapport à 
juin 2006 (88,5 %).2.2.3	 Répartition	par	niveau	et	par	statut
temporaire de six ans. Au 30 juin 2013, la fonction publique administrative fédérale comp -
tait 178 managers sous mandat (contre 173 en 2012 et 151 en 2006).
Pour les autres fonctions, on distingue quatre niveaux :• niveau A (diplôme universitaire requis);
ou certificat de candidature requis);
• niveau C (diplôme de l’enseignement secondaire supérieur requis);
• niveau D (aucun diplôme requis). ÉVOLUTION	DES	EFFECTIFS	DANS	LA	FONCTION	PUBLIQUE	FÉDÉRALE	  / 219
Tableau 3 –  Effectifs 2006, 2012 et 2013 du personnel de la fonction publique administrative fédérale 
2006 2012 2013 2006 2012 2013 2006 2012 2013
A 14.027 16.159 16.085 3.103 2.585 2.59017.130 18.744 18.675
B 13.053 13.899 13.725 1.915 1.841 1.89814.968 15.740 15.623
C 18.795 25.355 25.038 5.836 5.502 5.63624.631 30.857 30.674
D 16.715 6.355 5.36010.095 8.096 7.75526.810 14.451 13.115
Total 62.590 61.768 60.208 20.949 18.024 17.879 83.539 79.792 78.087
Par rapport à 2006, les effectifs ont diminué. Cette diminution concerne moins l’emploi 
statutaire (-2.382) que contractuel (-3.070). La tendance, constatée jusqu’en 2012, à la dimi -
nution de la part du personnel contractuel s’est toutefois légèrement inversée. En effet, le taux d’emploi contractuel est de 22,90 % en 2013, contre 22,59 % en 2012 et 25,07 % en 2006.
L’importance relative des niveaux du personnel statutaire a également évolué. Les emplois de niveaux C et D ont diminué de 5.112 unités de 2006 à 2013
355, tandis que les emplois de 
niveaux A et B ont augmenté (+2.730). Cette évolution n’affecte pas tous les services dans la même proportion. Elle a une incidence sur l’évolution des dépenses compte tenu des écarts de rémunération entre les niveaux.
2.2.4	 Politique	de	réduction	des	effectifs
En 2013, l’effectif de la fonction publique administrative fédérale a diminué de 2,14 % par 
rapport à 2012, soit une réduction de 1.705 personnes physiques.Entre 2006 et 2013, il a diminué de 6,53 %, soit une réduction de 5.452 personnes physiques.
2.2.5	 Répartition	par	genre
Le pourcentage des femmes dans la fonction publique administrative fédérale reste stable, avec 52,80 % de l’effectif au 30 juin 2013 (52,72 % en 2012 et 51,36 % en 2006). Les femmes 
représentent 43 % au niveau A (42,54 % en 2012 et 37,17 % en 2006). Au 30 juin 2013, elles occupaient 34 des 178 emplois de manager, soit 19 %. Elles étaient 24 en 2006.
355 Pendant	cette	période,	un	grand	nombre	de	niveaux	D	sont	devenus	niveaux	C. 220
Chapitre2.2.6	 Pyramide	des	âges
tut (statutaire ou contractuel).
Effectifs de la fonction publique administrative fédérale au 30 juin 2013
plus de 65 ans
61-65	ans
56-60	ans
51-55	ans
46-50	ans
41-45	ans
36-40	ans
31-35	ans
26-30	ans
moins de 26 ans
8.000 8.000 6.000 6.000 4.000 4.000 2.000 02.000
moins  
de 26
ans26-30
ans31-35
ans36-40
ans41-45
ans46-50
ans51-55
ans56-60
ans61-65
ansplus  
de 65
ans
hommes statutaires 2591.5212.4873.2174.1704.5506.0676.7502.268 21
hommes contractuels 369770 851761748727 603475 216 24
femmes statutaires 2891.8832.8503.2283.9574.1665.9755.5211.072 7
femmes contractuelles 6561.4581.5001.3611.8711.9861.6891.352 440 22Hommes Femmes
La proportion des agents de 30 ans et moins est passée de 10,5 % en 2006 à 9,7 % en 2012 et à 
9,2 % en 2013. Par contre, les agents de 56 ans et plus représentaient 15,7 % en 2006, 22,4 % 
en 2012 et 23,3 % en 2013. La majorité des personnes de cette tranche d’âge sont susceptibles 
de faire valoir leurs droits à la pension dans les dix années à venir.La moyenne d’âge de départ à la retraite pour les agents de la fonction publique administra -
tive fédérale était de 61 ans et neuf mois en 2013, contre 61 ans et trois mois en 2006. Chapitre7Pensions publiques 
2009-2013  PENSIONS	PUBLIQUES	 2009-2013  / 223
En 2013, les dépenses de pensions du secteur public gérées par le Service des pensions du sec -
teur public (SdPSP) s’ élevaient à 12,34 milliards d’euros, dont 10,92 milliards pour les pensions 
de retraite et 1,42 milliard pour les pensions de survie.
De 2009 à 2013, le montant total des dépenses de pensions publiques a augmenté de 23,6 % 
(près de 2,35 milliards d’euros). Pour les pensions de retraite, l’augmentation a atteint 25,9 % (+2,25 milliards) et, pour les pensions de survie, elle a été de 8,2 % (+0,11 milliard d’euros).
Par rapport à 2012, les dépenses de pensions ont augmenté de 5,9 % en 2013. Les pensions de 
retraite représentaient 88,5 % du montant total des dépenses de pensions en 2013 (pour 86,9 % en 2009).
Les pensions des communautés et des régions, y compris l’enseignement, englobaient 53,8 % 
des dépenses totales de pensions (soit 6,64 milliards d’euros).
Au 1
er juillet 2013, 478.085 pensions avaient pris cours, soit une augmentation depuis le 1er juil-
let 2009 de 44.126 pensions (+10,2 %). Parmi les pensions de retraite, 25.008 titulaires avaient 
moins de 60 ans (un recul de 1.558 comparé à 2009).Le montant mensuel brut de 74,8 % des pensions de retraite était inférieur à 3.000 euros 
au 1
er juillet 2013. Parmi les pensions de survie, 67,9 % s’ élevaient à moins de 1.500 euros. Plus 
de 94 % des pensions de survie étaient versées à des femmes.Les pensions de la Société nationale des chemins de fer belges (SNCB) s’ élevaient en 2013 à 
979 millions d’euros (dont environ trois quarts de pensions de retraite). Par rapport à 2009, ces dépenses ont augmenté de 16,5 %. Le nombre de pensions de la SNCB était de 43.211 en 2013, soit une augmentation de 1,9 % par rapport à 2009.
Cet article présente les chiffres relatifs aux pensions publiques et à leur coût au cours des cinq dernières années. Les chiffres concernent principalement les pensions de retraite et de survie du secteur public qui sont gérées au plan administratif par le SdPSP
356.
La Cour des comptes publie pour la première fois les chiffres relatifs aux pensions de la SNCB. Ces informations ne sont toutefois pas aussi détaillées que celles du SdPSP. Bien que ces pensions soient entièrement à la charge du Trésor public depuis le 1
er janvier 2007, elles 
sont encore accordées, gérées et versées par la SNCB357. Le SdPSP fournit uniquement des 
conseils et exerce un contrôle.
356  Cette	gestion	comporte	 la	détermination	 du	droit	à	une	pension	et	le	calcul	du	montant	 non	indexé	de	la	pension,	
ainsi	que	 le	suivi	du	cumul	avec	une	 activité	professionnelle,	 un	revenu	 de	remplacement	ou	 d’autres	pensions,	 qui	
peut	entraîner	 une	réduction	 ou	une	suspension	 de	la	pension.	 L’indexation	 et	le	paiement	 de	la	pension	étaient	du	
ressort	du	Service	central	des	dépenses 	fixes	–	Pensions 	(SCDF	–	Pensions) 	jusqu’au	31	décembre 	2013,	mais	relève	
depuis le 1er	janvier	2014	du	SdPSP.	Pour	une	description 	détaillée 	des	compétences 	et	des	missions 	du	SdPSP,	voir	
Cour	des	comptes,	167e	Cahier,	Volume	I,	p.	600	et	suiv.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
357 Arrêté	royal	du	28	décembre 	2005	relatif	à	la	reprise	des	obligations 	de	pension	de	la	SNCB	Holding	par	l’État	belge. 224
Les pensions des agents statutaires358 de certains organismes du secteur public ne relèvent 
pas de la compétence du SdPSP (Banque nationale, VRT359, certaines administrations pro -
vinciales ou locales…). Ces pensions ne sont dès lors pas reprises dans cet article.
Les pensions militaires et civiles de dédommagement du temps de guerre et du temps de 
paix et les pensions de dédommagement aux victimes civiles ne sont pas examinées non plus dans cet article.
Sauf indication contraire:• On entend par pensions de retraite ou de survie du secteur public les pensions pour car -
rière complète et les pensions pour carrière mixte
360.
• PR est l’abréviation de pension de retraite et PS  celle de pension de survie.
• Les pensions d’orphelin  sont incluses dans les pensions de survie.
• Le montant des pensions  est le montant brut indexé par année civile (pas par exercice 
budgétaire), y compris les arriérés de pension, pécules de vacances et pécules de va -
cances complémentaires.
• Les chiffres relatifs aux nombres de pensions  renvoient à la situation au 1er juillet de l’an -
née civile concernée ; pour la SNCB, ces chiffres reflètent la situation au 31 décembre de 
l’année civile concernée.
• Les pensions de l’enseignement  sont classées parmi les pensions des communautés.
• Par pension de l’enseignement, on entend les pensions de l’enseignement officiel et libre 
subventionné et de l’enseignement organisé par les communautés.
358 Ainsi	que	les	pensions	de	leurs	ayants	droit	(pensions	de	survie,	pensions	d’orphelin).
359 Le	SdPSP	et	la	VRT	ont	conclu	un	accord	par	lequel	la	gestion	administrative	 des	pensions	 de	retraite	des	anciens	
membres 	statutaires 	du	personnel 	de	la	VRT	est	confiée	au	SdPSP	à	partir	du	1er octobre	2013,	comme	les	pensions	
de	survie	de	leurs	ayants	droit.
360  Les	carrières	 complètes	 sont	effectuées	 uniquement	 dans	la	fonction	 publique,	 tandis	que	les	carrières	 mixtes	sont	
effectuées	dans	le	secteur	public	et	privé	(comme	salarié	et/ou	indépendant). PENSIONS	PUBLIQUES	 2009-2013  / 2252 Pensions gérées par le SdPSP
Tableau 1 –  Dépenses annuelles en matière de pensions par niveau de pouvoir, en millions d’euros (2009-2013)361
Niveau de pouvoir2009 2010 2011 2012 2013
PR PS Total PR PS Total PR PS Total PR PS Total PR PS Total
Niveau fédéral                
Départements 696,3 232,0 928,3 714,6 229,2 943,9 759,1 232,8 991,9 804,8 233,1 1.038,0 849,8 232,4 1.082,2
Corps spéciaux 146,6 40,2 186,7 152,6 40,5 193,1 164,3 41,9 206,2 177,7 42,3 220,0 191,2 42,5 233,7
autonomes794,6 171,9 966,5 821,7 173,0 994,7 888,1 177,6 1.065,7 945,4 180,4 1.125,8 998,9 182,8 1.181,6
Organismes d’intérêt public184,4 43,1 227,5 189,9 42,9 232,8 201,3 44,1 245,4 213,1 44,5 257,6 224,0 44,8 268,8
Cultes 33,2 0,2 33,3 32,9 0,2 33,1 33,9 0,3 34,1 34,2 0,2 34,4 33,5 0,2 33,7
Armée 837,8 226,1 1.063,9 839,5 225,1 1.064,7 865,4 230,1 1.095,6 891,6 232,7 1.124,4 919,0 235,2 1.154,3
Ancienne gendarmerie 133,1 67,3 200,4 127,0 65,5 192,6 124,5 65,2 189,6 120,7 64,3 185,0 115,8 63,0 178,8
Police intégrée 209,3 11,1 220,4 239,4 12,7 252,1 312,3 36,1 348,4 394,5 63,0 457,4 436,9 65,5 502,4
Sous-total 3.035,1 791,8 3.827,0 3.117,6 789,2 3.906,9 3.348,9 828,2 4.177,0 3.582,0 860,6 4.442,6 3.769,1 866,4 4.635,5
Communauté et 
Région flamandes            
Départements 128,0 17,8 145,8 136,8 18,6 155,4 151,4 19,9 171,2 164,8 20,6 185,4 182,1 23,2 205,3
public65,3 7,3 72,6 70,3 7,6 77,9 78,6 8,1 86,6 84,8 8,8 93,6 112,4 11,7 124,0
Enseignement de la communauté712,0 60,1 772,0 740,3 60,7 801,1 787,9 63,3 851,2 831,8 65,7 897,5 871,9 68,3 940,2
Enseignement officiel subventionné345,1 35,7 380,7 359,8 35,5 395,3 384,1 36,6 420,7 407,7 37,5 445,2 429,2 37,7 466,9
Enseignement libre subventionné1.509,4 81,6 1.591,0 1.582,5 83,7 1.666,1 1.695,6 88,7 1.784,4 1.803,5 93,6 1.897,1 1.914,8 98,6 2.013,4
Sous-total 2.759,8 202,4 2.962,2 2.889,8 206,0 3.095,8 3.097,6 216,6 3.314,2 3.292,7 226,2 3.518,9 3.510,4 239,4 3.749,8
361 Les	niveaux	de 	pouvoir	et	catégories	indiqués	sont	ceux	utilisés	par	le	SdPSP	à	des	fins	de	statistiques.	 226
française            
Départements 35,8 4,2 40,0 38,2 4,3 42,5 41,8 4,4 46,3 45,9 4,6 50,5 49,9 4,8 54,7
Organismes d’intérêt public58,4 5,7 64,0 61,3 5,9 67,2 66,2 6,3 72,5 70,0 6,3 76,3 75,2 6,6 81,8
Enseignement de la communauté583,6 47,4 631,1 604,3 48,6 652,9 639,2 51,3 690,5 669,9 52,6 722,5 710,6 55,0 765,5
Enseignement officiel subventionné591,3 34,1 625,4 617,0 34,1 651,0 655,9 35,6 691,5 690,4 36,3 726,7 735,2 38,5 773,7
Enseignement libre subventionné737,1 43,3 780,4 777,2 45,0 822,2 838,4 47,6 886,0 893,6 50,2 943,8 970,9 54,1 1.025,0
Sous-total 2.006,2 134,6 2.140,8 2.098,0 137,8 2.235,8 2.241,6 145,2 2.386,8 2.369,8 150,0 2.519,8 2.541,8 158,9 2.700,7
Communauté germanophone              
Départements 0,7 0,1 0,7 0,7 0,1 0,8 0,7 0,1 0,8 0,8 0,1 0,9 0,9 0,1 1,0
Organismes d’intérêt public0,1 - 0,1 0,1 - 0,1 0,1 - 0,1 0,1 - 0,1 0,2 - 0,2
Enseignement de la communauté8,4 0,3 8,7 9,1 0,3 9,4 10,0 0,3 10,4 10,7 0,3 11,1 11,6 0,4 12,0
Enseignement officiel subventionné5,3 0,7 6,0 5,8 0,7 6,5 6,2 0,7 6,9 6,9 0,7 7,6 7,3 0,7 8,0
Enseignement libre subventionné5,0 0,4 5,4 5,5 0,4 5,8 6,3 0,4 6,7 7,2 0,5 7,7 7,8 0,5 8,3
Sous-total 19,4 1,5 20,8 21,2 1,4 22,6 23,3 1,5 24,9 25,8 1,6 27,4 27,8 1,7 29,4
Région wallonne             
Départements 58,1 10,5 68,6 62,8 10,8 73,6 70,9 11,4 82,3 80,0 11,9 92,0 89,3 12,6 101,9
Organismes d’intérêt public14,4 3,0 17,4 16,6 3,0 19,6 18,5 2,9 21,5 20,7 3,0 23,8 22,8 3,1 26,0
Sous-total 72,6 13,5 86,1 79,5 13,8 93,2 89,5 14,3 103,8 100,8 15,0 115,7 112,1 15,8 127,9
Région de Bruxelles-Capitale            
Départements 11,7 1,1 12,7 13,2 1,1 14,3 14,6 1,2 15,8 16,3 1,2 17,5 17,9 1,2 19,2
Organismes d’intérêt public7,3 0,6 7,9 8,2 0,6 8,8 9,4 0,7 10,1 10,6 0,8 11,3 11,8 0,812,6
Sous-total 19,0 1,6 20,6 21,4 1,7 23,1 24,1 1,9 25,9 26,9 1,9 28,8 29,7 2,0 31,7 PENSIONS	PUBLIQUES	 2009-2013  / 227Niveau de pouvoir2009 2010 2011 2012 2013
Pouvoirs locaux 
flamands             
Communes 216,3 61,2 277,5 215,7 59,4 275,1 200,9 44,3 245,2 205,1 40,2 245,3 219,3 41,7 261,0
CPAS 106,7 8,2 115,0 131,7 9,2 140,8 145,5 9,7 155,3 159,8 10,1 169,9 175,4 10,5 185,9
Intercommunales 73,3 16,9 90,2 57,2 16,3 73,5 60,1 16,7 76,8 62,2 17,2 79,5 62,0 16,1 78,2
Provinces 4,5 0,4 4,9 13,5 2,8 16,3 15,7 3,1 18,7 24,1 4,5 28,6 26,0 5,0 31,0
Sous-total 400,8 86,7 487,6 418,1 87,7 505,8 422,2 73,8 496,0 451,2 72,0 523,2 482,8 73,3 556,0
Pouvoirs locaux wallons            
Communes 121,5 42,9 164,5 127,7 42,4 170,2 135,3 42,6 177,8 127,9 29,7 157,7 137,8 29,8 167,6
CPAS 43,4 4,1 47,5 46,6 4,1 50,8 54,8 4,4 59,2 60,7 4,7 65,4 67,0 4,9 71,9
Intercommunales 38,7 7,1 45,9 41,0 7,1 48,1 44,1 7,7 51,8 48,1 7,9 56,0 53,5 8,1 61,6
Provinces 4,4 0,3 4,7 5,6 0,4 6,0 6,2 0,4 6,6 7,0 0,4 7,5 7,9 0,4 8,3
Sous-total 208,0 54,4 262,5 220,9 54,1 275,0 240,3 55,1 295,4 243,7 42,8 286,5 266,3 43,2 309,5
Pouvoirs locaux bruxellois            
Communes 82,1 19,9 102,0 85,0 20,0 105,0 94,5 18,1 112,6 84,5 12,0 96,4 89,5 12,2 101,8
CPAS 28,0 3,0 30,9 28,7 3,0 31,7 30,1 3,0 33,1 31,1 3,1 34,2 33,0 3,0 36,0
Intercommunales 39,9 3,0 43,0 41,5 3,1 44,5 44,6 3,1 47,7 47,4 3,0 50,4 50,7 3,2 53,9
Sous-total 150,0 25,9 175,9 155,2 26,0 181,2 169,2 24,1 193,3 163,0 18,0 181,0 173,3 18,4 191,7
Pouvoirs locaux germanophones            
Communes    2,2 0,7 2,9 2,4 0,7 3,1 2,2 0,5 2,7 2,4 0,6 2,9
CPAS    0,5 ˂ 0,1 0,5 0,4 0,1 0,5 0,4 0,1 0,5 0,5 0,1 0,6
Intercommunales    ˂ 0,1 - ˂ 0,1 0,1 - 0,1 0,1 - 0,1 0,1 - 0,1
Sous-total    2,7 0,8 3,5 2,9 0,8 3,6 2,7 0,6 3,3 2,9 0,6 3,5
Total 8.671,0 1.312,4 9.983,4 9.024,3 1.318,6 10.342,9 9.659,5 1.361,5 11.021,0 10.258,5 1.388,7 11.647,2 10.916,3 1.419,6 12.335,9
Source : Cour des comptes (à partir des chiffres du SdPSP) 228
Graphique 1 – Dépenses de pensions nominales (2009 – 2013)
Source : Cour des comptes (à partir des chiffres du SdPSP et d’Eurostat-ICN)
Entre 2009 et 2013, la charge totale des pensions a augmenté de 23,6 % (+2.352,5 millions 
d’euros). Pour les pensions de retraite, l’augmentation a atteint 25,9 % (+2.245,3 millions 
d’euros) et, pour les pensions de survie, 8,2 % (+107,2 millions d’euros)362. La hausse des 
dépenses de pensions du secteur public est presque exclusivement due au coût croissant 
des pensions de retraite.
Calculés sur la période 2006363-2013, ces mêmes chiffres s’élèvent à +48,7 % (+4.039,1 mil-
lions d ’euros) pour les dépenses de pensions totales, +53,7  % (+3.813,2  millions d ’euros) pour 
les pensions de retraite et +18,9 % (+225,9 millions d’euros) pour les pensions de survie.Le produit intérieur brut (PIB) a progressé de 5,3 % entre 2006 et 2013 et de 4,2 % entre 2009 
et 2013. Le rapport entre les dépenses des pensions publiques et le PIB est passé de 2,8 % 
à 2009 à 3,3 % en 2013.
362  Entre	juillet	2009	et	juillet	2013,	l’indice	pivot	a	été	dépassé	à	quatre	reprises,	 de	sorte	que	les	montants	 mensuels	
bruts	ont	été	indexés	de	8,2	%.
363 Voir	le	premier	article	statistique 	relatif	aux	pensions 	publiques, 	Cour	des	comptes, 	165e Cahier,	Volume	I,	p.	699	et	
suiv.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.	
   PENSIONS	PUBLIQUES	 2009-2013  / 229
Graphique 2 –  Dépenses de pensions par niveau de pouvoir, en millions d’euros (2013)
4.635,5 millions
37,6%626,6 millions
5,1%
6.013,0 millions 
48,7%1.060,7 millions
8,6%Pouvoir fédéral
Communautés et régions (hors
enseignement)
Source : Cour des comptes (à partir des chiffres du SdPSP)
Au niveau fédéral, les dépenses de pensions de l’armée, de la police intégrée364 et de l’an -
cienne gendarmerie se sont élevées en 2013 à un total de 1.835,5 millions d’euros (39,6 % des 
dépenses totales de pensions de l’État fédéral). Les dépenses relatives aux départements fé -
déraux (1.082,2  millions d’euros) et aux entreprises publiques autonomes365 (1.181,6 millions 
d’euros) représentaient respectivement 23,3 % et 25,5 % des dépenses de pensions fédérales.
Les pensions de l ’enseignement (à savoir 6.013,0  millions d ’euros) représentaient 48,7  % des 
dépenses totales de pensions, presque un statu quo par rapport aux 48,1 % de 2009.
Les dépenses de pensions de la Communauté flamande et de la Communauté française 
(hors enseignement) ont progressé entre 2009 et 2013 de respectivement 110,9 millions d’euros (+50,8 %) et 32,5 millions d’euros (+31,3 %). Pour la Région wallonne et la Région de 
Bruxelles-Capitale, l’augmentation était de 41,8 millions d’euros (+48,5 %) et 11,1 millions 
d’euros (+53,9 %).
364  Les	pensions	 des	membres	 du	personnel	 statutaire	 de	la	police	fédérale	(dont	les	membres	 de	l’ancienne	 gendar-
merie	et	de	la	police	judiciaire)	 sont	versées	par	le	fonds	de	pension	de	la	police	fédérale,	 et	les	pensions	 de	la	police	
locale,	en	revanche,	par	le	fonds	de	pension	solidarisé	de	l’ONSS-APL	créé	le	1er	janvier	2012.	
365  Bpost,	Belgacom,	BAC	et	Belgocontrol. 2302.2 Nombre de pensions
Tableau 2 –  Nombre de pensions par niveau de pouvoir (1er juillet 2009 – 1er juillet 2013)
Niveau fédéral
Départements 28.897 14.728 43.625 29.263 14.559 43.822 29.850 14.315 44.165 30.502 14.013 44.515 31.242 13.773 45.015
Corps spéciaux 3.654 1.512 5.166 3.809 1.528 5.337 4.005 1.538 5.543 4.249 1.515 5.764 4.477 1.517 5.994
autonomes38.644 13.567 52.211 39.726 13.608 53.334 41.348 13.660 55.008 42.881 13.680 56.561 44.309 13.740 58.049
Organismes d’intérêt public8.011 2.952 10.963 8.140 2.936 11.076 8.305 2.932 11.237 8.533 2.891 11.424 8.752 2.866 11.618
Cultes 2.316 33 2.349 2.292 34 2.326 2.297 34 2.331 2.299 35 2.334 2.236 37 2.273
Armée 32.013 16.159 48.172 31.831 16.015 47.846 31.846 15.912 47.758 31.889 15.627 47.516 32.245 15.446 47.691
Ancienne gendarmerie 5.106 4.602 9.708 4.838 4.454 9.292 4.594 4.302 8.896 4.331 4.118 8.449 4.068 3.959 8.027
Police intégrée 7.128 620 7.748 8.049 726 8.775 9.023 856 9.879 12.481 3.575 16.056 13.535 3.752 17.287
Sous-total 125.769 54.173 179.942 127.948 53.860 181.808 131.268 53.549 184.817 137.165 55.454 192.619 140.864 55.090 195.954
Communauté et Région flamandes
Départements 4.938 1.081 6.019 5.238 1.126 6.364 5.528 1.159 6.687 5.849 1.198 7.047 6.222 1.300 7.522
public3.039 532 3.571 3.267 555 3.822 3.554 579 4.133 3.768 612 4.380 4.038 642 4.680
Enseignement de la 
communauté28.117 4.226 32.343 28.786 4.259 33.045 29.395 4.365 33.760 29.897 4.429 34.326 30.393 4.483 34.876
Enseignement officiel subventionné13.135 2.335 15.470 13.488 2.321 15.809 13.865 2.354 16.219 14.282 2.383 16.665 14.588 2.333 16.921
Enseignement libre subventionné50.124 4.663 54.787 52.002 4.804 56.806 54.022 4.971 58.993 55.843 5.155 60.998 57.796 5.368 63.164
Sous-total 99.353 12.837 112.190 102.781 13.065 115.846 106.364 13.428 119.792 109.639 13.777 123.416 113.037 14.126 127.163
Départements 1.459 314 1.773 1.533 319 1.852 1.607 318 1.925 1.699 326 2.025 1.803 330 2.133
public1.933 320 2.253 2.007 326 2.333 2.087 330 2.417 2.132 337 2.469 2.209 336 2.545
Enseignement de la communauté21.929 3.360 25.289 22.352 3.409 25.761 22.602 3.462 26.064 22.850 3.462 26.312 23.095 3.475 26.570
Enseignement officiel subventionné22.653 2.680 25.333 23.290 2.702 25.992 23.817 2.743 26.560 24.171 2.747 26.918 24.614 2.796 27.410
Enseignement libre subventionné25.251 2.633 27.884 26.342 2.740 29.082 27.354 2.806 30.160 28.243 2.899 31.142 29.385 2.969 32.354
Sous-total 73.225 9.307 82.532 75.524 9.496 85.020 77.467 9.659 87.126 79.095 9.771 88.866 81.106 9.906 91.012 PENSIONS	PUBLIQUES	 2009-2013  / 231Niveau de pouvoir2009 2010 2011 2012 2013
Départements 18 3 21 20 3 23 22 4 26 26 4 30 26 5 31
Organismes d’intérêt public3 - 3 3 - 3 3 - 3 3 - 3 7 - 7
Enseignement de la communauté365 29 394 381 31 412 405 33 438 418 32 450 437 35 472
Enseignement officiel subventionné228 36 264 248 35 283 254 36 290 273 37 310 276 38 314
Enseignement libre subventionné165 22 187 183 21 204 200 23 223 223 24 247 236 26 262
Sous-total 779 90 869 835 90 925 884 96 980 943 97 1.040 982 104 1.086
Région wallonne  
Départements 2.458 747 3.205 2.596 773 3.369 2.792 813 3.605 3.015 833 3.848 3.231 881 4.112
Organismes d’intérêt public579 182 761 652 179 831 701 175 876 760 181 941 804 187 991
Sous-total 3.037 929 3.966 3.248 952 4.200 3.493 988 4.481 3.775 1.014 4.789 4.035 1.068 5.103
Région de Bruxelles-Capitale 
Départements 438 70 508 480 75 555 511 82 593 542 83 625 585 83 668
Organismes d’intérêt public340 38 378 368 42 410 398 47 445 421 52 473 456 52 508
Sous-total 778 108 886 848 117 965 909 129 1.038 963 135 1.098 1.041 135 1.176
flamands 
Communes 11.073 4.197 15.270 11.439 4.233 15.672 11.849 4.281 16.130 11.112 3.051 14.163 11.519 3.079 14.598
CPAS 7.132 884 8.016 8.544 984 9.528 9.051 1.023 10.074 9.538 1.044 10.582 10.031 1.057 11.088
Intercommunales 3.201 1.136 4.337 2.319 1.086 3.405 2.382 1.079 3.461 2.391 1.076 3.467 2.391 1.021 3.412
Provinces 636 141 777 720 156 876 753 159 912 1.151 233 1.384 1.266 281 1.547
Sous-total 22.042 6.358 28.400 23.022 6.459 29.481 24.035 6.542 30.577 24.192 5.404 29.596 25.207 5.438 30.645
wallons
Communes 6.912 3.472 10.384 7.024 3.375 10.399 7.289 3.378 10.667 6.891 2.501 9.392 7.214 2.498 9.712
CPAS 3.024 646 3.670 3.106 613 3.719 3.479 628 4.107 3.640 618 4.258 3.787 616 4.403
Intercommunales 1.685 444 2.129 1.787 456 2.243 1.874 478 2.352 1.999 484 2.483 2.153 485 2.638
Provinces 237 28 265 261 26 287 281 27 308 306 28 334 330 26 356
Sous-total 11.858 4.590 16.448 12.178 4.470 16.648 12.923 4.511 17.434 12.836 3.631 16.467 13.484 3.625 17.109 232
bruxellois
Communes 3.732 1.446 5.178 3.812 1.441 5.253 4.354 1.550 5.904 3.795 954 4.749 3.899 931 4.830
CPAS 1.406 230 1.636 1.440 233 1.673 1.457 231 1.688 1.466 230 1.696 1.493 223 1.716
Intercommunales 1.722 190 1.912 1.764 197 1.961 1.814 201 2.015 1.850 190 2.040 1.883 204 2.087
Sous-total 6.860 1.866 8.726 7.016 1.871 8.887 7.625 1.982 9.607 7.111 1.374 8.485 7.275 1.358 8.633
Pouvoirs locaux germanophones
Communes    117 52 169 122 47 169 118 34 152 123 37 160
CPAS    31 10 41 29 14 43 27 14 41 30 12 42
Intercommunales    2 - 2 2 - 2 2 - 2 2 - 2
Sous-total    150  62 212 153 61 214 147 48 195 155 49 204
Total 343.701 90.258 433.959 353.550 90.442 443.992 365.121 90.945 456.066 375.866 90.705 466.571 387.186 90.899 478.085
Source: tableau dressé par la Cour des comptes (à partir des chiffres du SdPSP) PENSIONS	PUBLIQUES	 2009-2013  / 233
Graphique 3 – Évolution du nombre de pensions par rapport aux dépenses de pensions
Au 1er juillet 2013, 478.085 pensions étaient versées (dont 387.186 pensions de retraite et 
90.899 pensions de survie)366. Par rapport au 1er juillet 2009, il s’agit d’une croissance 
de 44.126 pensions (+10,2 %), pratiquement toutes des pensions de retraite (+43.485). Le 
nombre total de pensions de survie est donc demeuré relativement stable. Le nombre total 
de pensions a augmenté de 19,7 % par rapport à 2006.
366  Au	même	moment,	 454.071	titulaires	 bénéficiaient	 d’une	pension	gérée	par	le	SdPSP.	Le	nombre	de	titulaires	 est	
inférieur	au	nombre 	de	pensions	parce	que	certains	titulaires	perçoivent	plusieurs	pensions. 
 234
Graphique 4 –  Ventilation du nombre de pensions par niveau de pouvoir (1er juillet 2013)
195.954
41,0 %23.197
4,9 %
202.343
42,3 %56.591
11,8 %Pouvoir fédéral
Sur les 140.864 pensions de retraite au niveau fédéral, le plus grand nombre a été accordé aux 
anciens membres du personnel des entreprises publiques autonomes (44.309, soit +14,7 % 
par rapport au 1er juillet 2009). La Défense, la police intégrée et l’ancienne gendarmerie 
représentent ensemble 49.848 pensions de retraite (+12,7 % comparé au 1er juillet  2009).
L’enseignement néerlandophone recensait 102.777 pensions de retraite, l’enseignement francophone 77.094 et l’enseignement germanophone 949 (une augmentation de respecti -
vement 12,5 %, 10,4 % et 25,2 % par rapport au 1
er juillet 2009).
En 2013, 57,6 % des pensions de retraite ont été accordées à des hommes et 42,4 % à des femmes (respectivement 223.151 et 164.035 sur un total de 387.186). En 2006, cette propor -
tion était encore de 61,8/38,2. Pour les pensions de survie, le rapport s’élève à 6,0/94,0 (respectivement 5.428 et 85.471 sur un total de 90.899). Même si le nombre d’ayants droit masculins progresse depuis 2006 (3,9/96,1), il n’en reste pas moins qu’un ayant droit veuf est une exception. En outre, leur pension de survie est sensiblement moindre : au  
 1
er juillet 2013, un montant brut moyen de 764 euros contre 1.307 euros pour la titulaire 
féminine d’une pension de survie. PENSIONS	PUBLIQUES	 2009-2013  / 235
Graphique 5 –  Nombre de nouvelles pensions et augmentation du solde (août 2008 – juillet 2013)
20.17819.70321.53922.391 22.308
5.3335.0795.434 5.456 5.45011.016
10.03412.073
10.50511.514
05.00010.00015.00020.00025.000Nombre de pensions
Nouvelles PR Nouvelles PS Augmentation du solde PR + PS
L’évolution du nombre de pensions est le solde entre les nouvelles pensions octroyées et les 
pensions dont le paiement a été arrêté.
Entre le 1er août 2008 et le 31  juillet 2013, 106.119 nouvelles pensions de retraite et 26.752  nou -
velles pensions de survie ont été accordées. Le nombre annuel moyen de ces nouvelles pen -
sions est assez constant. La réduction (pensions en extinction) est toutefois considérable -
ment inférieure aux nouvelles pensions, ce qui représente une augmentation totale du solde 
pour la période étudiée de 55.142 pensions (53.879 pensions de retraite et 1.263 pensions de 
survie).
La majeure partie des nouvelles pensions de retraite sont des pensions anticipées sur de -
mande  ; en 2012-2013, ces 15.044 pensions représentaient 67,5  % du total des nouvelles pen -
sions (68,6 % en 2008-2009). La part des pensions de retraite prenant cours à la limite 
d’âge est passée de 9,1 % à 12,6 % de ces nouvelles pensions en 2008-2013 (2.807 pensions 
en 2012-2013)367. Annuellement, 3.000 nouvelles pensions sont accordées en raison d’une 
incapacité physique de travail.
367 Il	ne	s’agit	pas	seulement	 des	pensions	 de	retraite	prenant	cours	à	la	limite	d’âge	de	65	ans,	mais	également	 des	
pensions	 liées	à	des	fonctions	 dont	la	limite	d’âge	est	supérieure	 ou	inférieure 	:	limite	d’âge	plus	élevée	pour	cer-
tains	magistrats	et	moins	élevée	pour	les	militaires	et	certains	membres	du	personnel	de	la	police	intégrée. 236
Graphique 6 –  Âge à la date de prise de cours de la pension de retraite
˂60 ans60-61 
ans62-63 
ans64-65 
ans˃65 
ans˂60 ans60-61 
ans62-63 
ans64-65 
ans˃65 
ans
PR en raison d'une incapacité physique 2.676 139 40 16 1 2.766 151 49 24 1
PR sans incapacité physique 1.451 12.914 906 1.782 241 2.008 12.699 1.588 2.749 2661/8/2008 -31/7/2009                  1/8/2012 -31/7/2013
Parmi les nouvelles pensions de retraite ayant pris cours entre le 1er août 2012 et le 31 juil -
let 2013, 57,6  % (12.850 pensions) ont été accordés à des ayants droit dans la catégorie d’âge 
60/61 ans. L’âge moyen en cas d’octroi d’une pension de retraite pour incapacité physique 
est nettement plus bas ; environ 90 % de ces pensions sont accordées avant 60 ans (en 2013, 
il s’agissait de 2.766 pensions sur un total de 2.991).
Graphique 7 –  Ventilation des pensions selon l’âge du titulaire (1er juillet 2009 et 1er juillet 2013)
< 40 ans40–44
ans45–49
ans50–54
ans55–59
ans60–64
ans65–69
ans70–74
ans75–79
ans80–84
ans85–89
ans≥ 90 ans
PR 2009 539 927 2.433 6.223 16.444 77.648 71.554 62.470 47.925 33.144 18.655 5.739
PR 2013 489 856 1.967 4.823 16.873 78.828 94.783 65.801 54.192 37.580 21.497 9.497
PS 2009 545 469 1.160 2.239 3.656 5.616 7.140 11.068 16.362 19.082 16.009 6.912
PS 2013 523 290 802 1.829 3.372 5.367 8.449 9.756 14.472 18.705 16.567 10.7670 5.00010.00015.00020.00025.000
0 20.00040.00060.00080.000100.000
Nombre de pensions de survie  Nombre de pensions  de retraite
PR 2009 PR 2013 PS 2009 PS 2013
Source : Cour des comptes (à partir des chiffres du SdPSP) PENSIONS	PUBLIQUES	 2009-2013  / 237
En 2013, 25.008 personnes de moins de 60 ans étaient titulaires d’une pension de retraite 
(pour 26.566 pensions en 2009, alors que le nombre total de pensions de retraite a progressé de 12,6 % au cours de la période 2009-2013). Dans la tranche d’âge de 60 à 64 ans, on relève 
78.828 pensions de retraite, soit une légère augmentation par rapport à 2009 (+1,5 %).
Dans la tranche d’âge de 65 à 79 ans, on relève 214.776 pensions de retraite en 2013, soit une 
augmentation de 18,0 % par rapport à la situation de 2009.
En 2013, 68.574 titulaires d’une pension de retraite étaient âgés de plus de 80 ans, ce qui 
représente une augmentation d’environ 20 % par rapport à 2009 (57.538). Dans ce groupe 
de pensionnés plus âgés, 9.497 avaient 90 ans ou plus ; par rapport aux 5.739 en 2009, il 
s’agit d’une croissance de 65,5 %.
Le nombre de pensions de survie diminue dans chaque tranche d’âge, à l’exception des 
tranches entre 65 et 69 ans et entre 85 et 89 ans qui augmentent légèrement. Par ailleurs, on note une forte croissance du nombre d’ayants droit à une pension de survie âgés de 90 ans ou plus  ; en comparaison avec 2009, il s’agit d’une augmentation de 3.855 pensions, 
soit 55,8 %.
Graphique 8 –  Ventilation des pensions suivant le montant mensuel brut (1
er juillet 2013)
Source : Cour des comptes (à partir des chiffres du SdPSP) 
  238
Les pensions de retraite étaient ventilées comme suit au 1er juillet 2013 en fonction du mon -
tant mensuel brut :
• moins de 1.500 euros : 23,3 % ;
• entre 1.500 et 2.499 euros : 32,4 % ;
• entre 2.500 et 3.499 euros : 32,0 % ;
• entre 3.500 et 4.999 euros : 10,0 % ;
• 5.000 euros ou plus : 2,3 %.
Dans la catégorie des pensions de retraite de 5.000 euros bruts ou plus368, les titulaires fémi -
nines sont très nettement sous-représentées : 786 pensions sur un total de 8.802, soit une 
femme pour dix hommes.Les pensions de survie étaient ventilées comme suit au 1
er juillet 2013 :
• moins de 500 euros : 16,4 % ;
• entre 500 et 1.499 euros : 51,5 % ;
• entre 1.500 et 2.499 euros : 24,1 % ;
• 2.500 euros ou plus : 8,0 %.
3 Pensions gérées par la SNCB
La Cour des comptes présente également des chiffres concernant les dépenses de pensions 
de la SNCB. À défaut d’informations détaillées, elle mentionne ci-dessous les données de base (les renseignements disponibles étaient manquants ou insuffisants pour une ventila -
tion par genre, âge et montant mensuel brut). Des informations plus détaillées concernant les dépenses de pensions de la SNCB devraient être disponibles à l’avenir.
368  Les	pensions	 maximales	 se	situent	également	 dans	cette	catégorie	 ;	à	partir	du	2	janvier	2013,	il	s’agit	d’un	montant	
mensuel	brut	de	6.283,85	euros	(indice	1.6084).	 PENSIONS	PUBLIQUES	 2009-2013  / 239
Graphique 9 –  SNCB : dépenses de pension nominales (2009-2013)
603,6 621,7 665,7 704,0 746,2 840,8 855,2 902,3 939,8 979,3 
500 600 700 800 900 1.000 
2009 2010 2011 2012 2013 Pensions en millions d'euros  
PR SNCB  PR + PS SNCB  
Source : Cour des comptes (à partir des chiffres du SdPSP et de la SNCB)
Les dépenses totales de pensions de la SNCB se sont élevées en 2013 à plus de 979 millions 
d’euros, dont 76,2 % consacrés aux pensions de retraite. Au cours de la période 2009 à 2013, 
les dépenses de pensions de retraite de la SNCB ont progressé de 23,6 % et celles des pen -
sions de survie se sont réduites de 2,0 %. Les dépenses totales de pensions de la SNCB369 ont 
ainsi augmentées de 16,5 %.
369  Le	total	des	dépenses	 pour	les	pensions	 de	retraite	et	de	survie	est	(légèrement)	 supérieur	 à	la	simple	addition	des	
pensions	 de	retraite	et	de	survie	:	il	comprend	 également	 les	dépenses	 des	parts	et	transferts	 de	cotisations	 (qui	ne	
peuvent	pas	être	attribuées	à	des	dépenses	spécifiques	pour	pensions	de	retraite	et	de	survie).	 240
ChapitreGraphique 10 –  SNCB : évolution du nombre de pensions, des nouvelles pensions et de  
l’augmentation du solde (chiffres annuels au 31 décembre)
2009 2010 2011 2012 2013
Nouvelles PR 1.529 1.703 1.863 1.993 2.026
Nouvelles PS 847 780 716 786 710
Augmentation du solde de PR + PS -161 -42 192 344 300
Nombre de PR 25.804 26.271 26.965 27.760 28.647
Nombre de PS 16.613 16.104 15.602 15.151 14.564
Nombre de PR + PS 42.417 42.375 42.567 42.911 43.211-2009.800
-2009.80019.80029.80039.800
Nouvelles pensionsNombre de pensions
Au 31 décembre 2013, le nombre total de pensions de la SNCB s’élevait à 43.211. Entre fin 2009 
et fin 2013, le nombre de pensions de retraite a augmenté de 2.843 (+11,0 %). Au cours de la 
même période, le nombre de pensions de survie a chuté de 2.049 unités (-12,3 %). Le nombre 
total de pensions a donc progressé de 794 unités (+1,9 %). Chapitre8Mission juridictionnelle  
de la Cour des comptes Mission juridictionnelle de la 
Cour des comptes  MISSION	JURIDICTIONNELLE	DE	LA	 COUR	DES	COMPTES	  / 243
Certains services des autorités fédérales transmettent encore leurs comptes avec retard mal -
gré les rappels que la Cour des comptes a adressés aux administrations et ministres.
Concernant  les recettes fiscales, seule l’Administration  de la TVA, de l’Enregistrement  et des 
Domaines avait transmis tous ses comptes 2013 et des années antérieures à la Cour au 30 sep -
tembre 2014.  Une partie des attestations  de vérification  approfondie  faisait néanmoins  tou-
jours défaut. La Cour constate par ailleurs un problème particulier de retard pour les comptes 
en deniers des impôts directs, essentiellement  pour 2011  et 2012. Pour les recettes non fiscales,  
seuls 383 des 497 comptes 2013  lui étaient parvenus au 30 septembre 2014.
Soixante-trois comptes d’avances 2013 lui avaient été transmis pour les 70 gestions concer -
nées, contre seulement  32 comptes  en matières  sur 51. Enfin, toujours  au 30 septembre 2014, 
91 comptes divers relatifs à des années antérieures à 2013 devaient encore lui parvenir.
En 2013, la Cour des comptes a reçu des autorités fédérales compétentes quatre décisions de ne 
pas citer à comparaître des comptables dans le compte desquels un débet avait été constaté. Au total, les débets se sont élevés à 11.258 euros. Par ailleurs, la Cour a arrêté le compte d’un 
comptable  du SPF Finances  avec un déficit de 197.527,28 euros.  Comme le comptable  a cessé ses 
fonctions le 31 mars 2008, toute action à son égard est prescrite depuis le 31 mars 2013.
1 Contexte
La Cour des comptes contrôle les comptes des comptables en deux phases distinctes.
Dans la phase administrative, la Cour des comptes arrête les comptes des comptables. À 
cette fin, ces derniers lui transmettent leurs comptes périodiquement, ainsi qu’en cas de déficit et de cessation de leurs fonctions. La Cour établit si les comptables sont quittes, en avance ou en débet. Elle envoie ensuite les comptes arrêtés à l’autorité compétente.
Dans la phase juridictionnelle, la Cour des comptes apprécie la responsabilité du comptable 
à l’égard des débets qu’elle a constatés dans son compte. L’autorité compétente doit citer le comptable en débet à comparaître devant la Cour. Elle ne le fait pas lorsqu’elle estime que le comptable peut se prévaloir de la force majeure ou lorsque le déficit n’excède pas 1.250 euros. Lorsque l’autorité compétente cite le comptable devant la Cour, une procédure publique et contradictoire est mise en place. Au terme de celle-ci, le comptable peut être condamné à rembourser tout ou partie du déficit. Lorsque l’autorité compétente s’abstient de citer le comptable, elle en avise la Cour par un écrit motivé, accompagné de toutes les pièces justificatives. La Cour des comptes en fait rapport dans son Cahier.
2	 Phase	administrative	:	transmission	des	comptes	de	comptables
Toutes les recettes et dépenses de l’État sont réalisées par des comptables justiciables de la Cour des comptes. Ils sont tenus de rendre compte de leur gestion selon une périodicité définie et en cas de fin de gestion ou de déficit. 244
Les comptables en deniers perçoivent les recettes. Par ailleurs, certaines dépenses sont ef -
fectuées par des comptables au moyen d’avances mises à leur disposition. Enfin, le matériel 
appartenant à l’État et non mis en service est géré par des comptables en matières.
celle pour laquelle ils sont formés370. Or, dans de nombreux cas, les délais de transmission 
des comptes ne sont pas respectés.Pour illustrer l’ampleur de l’arriéré, les tableaux 1 et 2 ci-après indiquent le nombre total de 
gestions et le nombre de comptes des années 2013 et antérieures qui n’avaient pas encore été transmis à la Cour des comptes au 30 septembre 2014. Au total, 756 comptes (deniers, 
matières et avances) sont en retard, dont 615 comptes antérieurs à 2013.
370 Article	42	de	la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral. MISSION	JURIDICTIONNELLE	DE	LA	 COUR	DES	COMPTES	  / 245Tableau 1 – Nombre de gestions en retard par SPF et SPP et par catégorie de comptes, hors recettes fiscales (situation au 30 septembre 2014)
SPF et SPP Nombre total de gestionsNombre de gestions en retard 
Comptes 2013 non transmis Comptes d’avant 2013 non transmis
Deniers Matières Avances Deniers Matières Avances Deniers Matières Avances 
SPF	Chancellerie 	du	Premier	ministre 7 1
SPF	Justice 82 41 9 82 17 6 46 6 6
SPF	Intérieur 62 17
Coopération	au	développement27 2 6 12
SPF	Affaires	étrangères,	 Commerce 	extérieur	
et	Coopération	au	développement	- 	Postes	
diplomatiques131 16 3
Ministère de la Défense nationale 5 3 2
Police fédérale 3 2 2
SPF	Économie,	PME,	 Classes	moyennes	et	
Énergie30 1 1 1 2 2
SPF	Mobilité 	et	Transports 19 2
SPF	Emploi,	 Travail	et	 Concertation	sociale 23 2
SPF	Finances 35 4 1 6 2 7 3
SPP	Politique 	scientifique 17 2 3 1 2 2
Régie	des	bâtiments 1 0
SPF	Sécurité	sociale 11 6
SPF	Santé	publique,	 Sécurité	de	la	chaîne	
alimentaire	et	Environnement26 19
SPF	Personnel	et	 Organisation 4 2
SPF	Technologie 	de	l’information	 et	de	la	
communication2
SPP	Intégration	 sociale,	Lutte	contre	la	pauvreté 	
et Économie sociale10 1
SPF	Budget	et	 Contrôle	de	la	gestion 2 1
Total 497 51 70 114 19 7 72 9 10
Source : Cour des comptes 246
Tableau 2 –  Nombre de gestions en retard des administrations fiscales par administration  
(situation au 30 septembre 2014)
AdministrationNombre de 
gestionsComptes manquants
2013 2012 2011 2010 2009
TVA,	Enregistrements	et	Domaines 312
Douane et Accises 1 1
Impôts directs 213 213 213 34 1
Impôts	directs-droits	constatés	
direction de Bruxelles21 21 21 21
Total 547 1 234 234 55 1
2.3 Cas particuliers de retard
La transmission de près de la moitié des comptes de gestion en deniers des établissements pénitentiaires accuse un arriéré de deux ans, ce qui est également le cas pour la transmis -
sion de plusieurs comptes d’avances.
L’arriéré le plus important est enregistré à Marneffe (Centre pénitentiaire école et Institut 
de perfectionnement des cadres pénitentiaires) où les comptes en deniers ont un retard de cinq ans et le compte en matières un retard de trois ans.
La plupart des comptes des postes diplomatiques et consulaires ont été soumis à la Cour. Au 
30 septembre 2014, il restait seize comptes 2013 en retard. La situation s’améliore donc par rapport à la reddition des comptes 2012 (une cinquantaine de comptes signalés manquants au 170
e Cahier) et 2011 (22 comptes manquants au 169e Cahier).
Le titulaire de plusieurs comptes de gestion en deniers est absent pour maladie depuis deux ans et l’administration ne l’a pas remplacé. Ainsi, les comptes du fonds des frontières extérieures et de la Maison Schengen (2012 et 2013) sont manquants.
La transmission des comptes de gestion en deniers « Activités consulaires et de chancelle -
rie » et « Légalisations et affaires consulaires » connaît un retard respectif de quatre et cinq 
ans.2.3.3	 SPF	Économie,	PME,	Classes	moyennes	et	Énergie
Malgré des demandes et lettres de rappel, les comptes d’avances de fonds 2009 et 2010 du Commissariat pour les expositions universelles n’ont pas été transmis. Les comptes 2011, 2012 et 2013 ont été transmis par le ministre de l’Économie, mais ne sont pas signés par le comptable et le commissaire général.
2.3.4	 SPF	Finances
Concernant les comptes non fiscaux, le retard le plus important concerne la Monnaie royale 
dont le dernier compte en deniers transmis est celui de 2008. MISSION	JURIDICTIONNELLE	DE	LA	 COUR	DES	COMPTES	  / 247
Le dernier compte en deniers transmis par le service administratif à comptabilité autonome 
Fedorest concerne 2009.
En ce qui concerne les administrations fiscales, la Cour constate un problème particulier 
de retard concernant les comptes en deniers des impôts directs, essentiellement pour 2011 et 2012. Pour cette période, ce sont aussi bien les états récapitulatifs que les comptes annuels de toutes les directions régionales qui font défaut. Pour 2010 et 2013, seuls les états récapi -
tulatifs n’ont pas encore été envoyés.
Par ailleurs, un grand nombre d ’attestations de vérification approfondie sont toujours man -
quantes, tant pour les Contributions directes que pour l’Administration de la TVA, de l’En -
registrement et des Domaines.
En 2013, la Cour des comptes a reçu des autorités fédérales compétentes quatre décisions 
de ne pas citer à comparaître des comptables dans le compte desquels un débet avait été constaté. Ces décisions concernaient quatre comptes du SPF Finances pour un débet total de 11.258 euros.
motivées par la force majeure dans le chef du comptable et/ou par la modicité du déficit constaté. Elles s’appuient toutes sur un examen de la responsabilité des comptables concer -
nés.
Par ailleurs, le 5 mars 2013, la Cour a arrêté le compte de gestion d’un comptable du SPF Fi -
nances avec un déficit de 197.527,28  euros. Ce compte a été établi d’office par l’administra -
tion et transmis à la Cour le 22 février 2013. Comme le comptable a cessé ses fonctions le 
31 mars 2008, toute action à son égard est prescrite depuis le 31 mars 2013. Le ministre des 
Finances n’a pas répondu au courrier accompagnant l’arrêt de la Cour.  PartieIIAutres catégories de services Retards dans la transmission 
des comptes RETARDS  DANS  LA TRANSMISSION  DES  COMPTES  / 251
des comptes des services de l’État à gestion séparée et des organismes d’intérêt public
Divers services de l’État à gestion séparée transmettent leurs comptes avec retard à la Cour 
des comptes. Au 30 septembre 2014, la Cour disposait des comptes 2013 de 23 services sur les 30 attendus.
Les délais qui régissent la transmission des comptes des organismes d’ intérêt public ne 
sont pas assez respectés. Au 30 septembre 2014, la Cour des comptes disposait de 40 des 
61 comptes 2013 attendus. Pour 2012 et 2011, treize et deux organismes n’avaient respective -
ment pas encore envoyé leurs comptes.
1	 Comptes	des	services	de	l’État	à	gestion	séparée
Les services de l’État à gestion séparée sont des services dont la gestion est, en vertu d’une loi particulière, distincte de celle des services d’administration générale
371. Ils ne sont pas 
dotés d’une personnalité juridique propre et sont soumis aux règles de gestion fixées par le Roi, sur proposition du ministre des Finances et des ministres dont ces services relèvent. La Monnaie royale de Belgique est le seul service de l’État doté du statut d’entreprise publique
372.
1.2 Respect des délais légaux de transmission
1.2.1	 Cadre	légal	et	réglementaireLes réglementations spécifiques des différents services de l ’État à gestion séparée et de l ’en -
treprise publique Monnaie royale de Belgique ne prévoient pas toutes le même calendrier d’établissement, d’approbation et de transmission des comptes annuels. Elles contiennent cependant toutes des dispositions de nature à garantir que les comptes de ces services soient rendus en temps voulu pour les intégrer au compte général de l’État. Ce compte général doit être transmis à la Cour des comptes avant le 30 juin de l’année qui suit
373.
371 Article	140	des	lois	coordonnées	sur	la	comptabilité	de	l’État.
372 Article	108	des	lois	coordonnées.
373 Article	72	de	la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral.	 252
Fin 2013, 29 services de l’État à gestion séparée et une entreprise d’État étaient 
 opérationnels374 375.
Tableau 1 –  Situation des comptes officiels 2011, 2012 et 2013 reçus au 30 septembre 2014
Service Abréviation 2011 2012 2013
Archives	générales	du	Royaume	et	 Archives	de	
l’État	dans 	les	provincesAGR X X X
Autorité nationale de sécurité ANS n.a. n.a. X
Bibliothèque 	royale	de	Belgique BRB X X X
Bureau de sélection de l’administration fédérale Selor X X X
Centre	de	conférences	internationales	Egmont	II-	
Palais d’EgmontEgmont X X
Centre de presse international CPI X X X(*)
Centre	d’études	et	de	documentation	 Guerre	et	
Sociétés contemporainesCeges X X X
Centre fédéral de connaissances pour la sécurité 
civileCFCSC X X X
Fed+ FED+ X X X
Fedorest	 Fedorest X
Fonds	monétaire Fonds	moné -
taireX X X
Institut	d’aéronomie 	spatiale	de	Belgique IASB X X X
Institut	national	de	criminalistique 	et	de	crimino-
logieINCC X X
Institut	royal	des	sciences	naturelles	de	Belgique IRSNB X X X
Institut	royal	du	patrimoine	artistique Irpa X X X
Institut	royal	météorologique 	de	Belgique IRM X X X
Monnaie	royale	de	Belgique MRB X
Musée	royal	d’Afrique 	centrale MRAC X X X
Musée royal de l’armée et d’histoire militaire MRA X X X
Musées royaux d’art et d’histoire MRAh X X X
Musées	royaux	des	beaux-arts	de	Belgique MRBAB X X X
Observatoire	royal	de 	Belgique ORB X X X
Régie	du	travail	pénitentiaire RTP X X
Réseau	télématique 	belge	de	la	recherche Belnet X X X
374 Le	Centre	d’étude	et	de	documentation	 Guerre	et	sociétés	contemporaines	 (Ceges),	créé	par	arrêté	ministériel,	
n’est	pas	un	service	de	l’État	à	gestion	séparée	au	sens	de	l’article	140	des	lois	coordonnées	 sur	la	comptabilité	
de	l’État.	Il	fonctionne 	comme	un	service	autonome 	et	est	repris	en	raison	de	la	spécificité 	de	la	situation 	et	étant	
donné	que	son	budget	figure	au	tableau	4	(budgets 	des	services	de	l’État	à	gestion	séparée) 	des	tableaux 	annexés	
au	budget	général	des	dépenses	de	l’État	fédéral.
375 Déchargé	 de	toute	mission	depuis	août	2006,	le	Service	national	des	congrès	n’a	pas	encore	été	aboli	formellement.	
Le	dernier	compte	transmis	 à	la	Cour	est	celui	de	2005.	Le	service	de	l’État	chargé	de	la	gestion	des	habilitations	 de	
sécurité,	 des	attestations	 de	sécurité	et	des	avis	de	sécurité,	 créé	par	la	loi-programme	 du	22	décembre	 2008,	a	été	
rendu	opérationnel	par	l’arrêté	royal	du	4	septembre	2013,	sous	le	nom	d’Autorité	nationale	de	sécurité. RETARDS  DANS  LA TRANSMISSION  DES  COMPTES  / 253
Secrétariat polaire SP X X X
Service	central	de 	traduction	allemande SCTA X X X
Service	de	l’État	à	gestion	 séparée	chargé	de	la	
gestion des cartes d’identitéEID X X
gestion	des	passeports,	 des	visas,	des	cartes	d’iden-
tité	pour	les	Belges	à	l’étranger	et	des	légalisationsAff.	cons. X X
Service	de	restauration	et	d’hôtellerie 	de	la	
DéfenseSRhD X X X
Service	d’information	scientifique 	et	technique SIST X X X
n.a.:	non	applicable 
(*)	Comptes	incomplets
e Cahier376 (voir tableau C.1.).
2 Organismes d’intérêt public
2.1 Contexte
Les 22 organismes opérationnels des catégories A, B, C et D, régis en 2013 par la loi du 16 mars 1954
377, ainsi que dix institutions sui generis, transmettent leurs comptes an -
nuels à la Cour en vertu d’une disposition spéciale. Vingt-neuf autres organismes publics fédéraux doivent aussi transmettre leurs comptes annuels à la Cour
378 depuis 2012379.
Comme dans ses Cahiers précédents, la Cour des comptes examine le respect des délais pour la transmission de ces comptes au 3o septembre 2014. Elle traite la situation des comptes des institutions de sécurité sociale dans son Cahier 2014 relatif à la sécurité sociale
380.
2.2.1	 Cadre	légal	et	réglementaireLes dates d’établissement, d’approbation et de transmission des documents budgétaires et des comptes sont fixées dans les dispositions légales et réglementaires suivantes:
• loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public;
376 Cour	des	comptes,	169e	Cahier,	Volume	II,	tableau	A.4.
377 Loi	du	16	mars	1954	relative	au	contrôle	de	certains	organismes	d’intérêt	public.
378 En	application	 de	l’article	5,	§	3,	de	la	loi	organique	 de	la	Cour	des	comptes.	 Voir	à	cet	égard	l’article	«	Modification	
de	la	loi	organique	de	la	Cour	des	comptes	:	conséquences	sur	le	contrôle	des	institutions	publiques	»	ci-après.
379 La	Cour	a	adressé	des	lettres	en	ce	sens	à	vingt	organismes	 le	20	juin	2012.	Elle	a	ensuite	dressé	une	deuxième	 liste	
de	neuf	organismes	visés	par	ces	dispositions	et	les	a	avertis	par	courrier	le	12	février	2014.	
380  Cour	des	comptes,	 Cahier	2014	relatif	à	la	sécurité	sociale	–	Gestions	 globales	et	institutions	 publiques	 de	sécurité	
sociale,	Bruxelles,	septembre	2014.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be 254
organismes d’intérêt public appartenant à la catégorie D, visée par la loi du  16 mars 1954;
• diverses dispositions légales et réglementaires applicables aux institutions fédérales sui 
generis.
Les délais pour la transmission des comptes des organismes publics à la Cour des comptes en vue de leur contrôle sont les suivants:
• pour les organismes d’intérêt public appartenant aux catégories A, B, C et D de la loi du 
16 mars 1954, les comptes doivent être transmis par le ministre des Finances au plus tard le 31 mai de l’année qui suit l’exercice ;
• pour les institutions fédérales sui generis, des dates précises de transmission sont seu -
lement imposées à l’IBPT et au MNFB (31 mai x+1), à la CNPG et à la CNC (31 mars x+1);
• pour les organismes publics fédéraux qui transmettent des comptes en application de l’article 5, § 3, de la loi organique de la Cour des comptes, aucun délai de transmission n’a été fixé par la loi.
rence le 30 juin x+1, par analogie au délai de transmission prévu pour le compte général
381.
2.2.2	 Analyse	des	délais	de	transmission
La Cour des comptes devait recevoir les comptes 2013 de 61 institutions.
Au 30 septembre 2014, 21 organismes ne lui avaient pas encore transmis leurs comptes 2013382 
et elle n’avait reçu que vingt des 61 comptes dans les délais. La date prise en considération 
est celle de la réception des comptes à la Cour. Pour les années comptables 2012 et 2011, les comptes de respectivement treize et deux organismes font encore défaut.
Tableau 2 –  Situation des comptes officiels reçus au 30 septembre 2014
Organisme  Abréviation  2011 20122013
à tempsretard
<1 mois >1 mois
Agence fédérale d’accueil 
des demandeurs d’asileFedasil X X X
ments et des produits de  santéAFMPS X X X
rité	de	la	chaîne	alimentaireAfsca X X X
Bureau fédéral du plan BFP X X X
Régie	des	bâtiments Régie X X X
Service	des	pensions 	 
du secteur  publicSdPSP X
381 Article	72	de	la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral.
382  Dans	certains	cas,	la	Cour	des	comptes	 a	reçu	des	comptes	 officieux.	 Dans	la	suite	de	son	analyse,	elle	ne	prend	
cependant	en	considération	que	les	comptes	officiels	qui	lui	ont	été	transmis	par	voie	régulière. RETARDS  DANS  LA TRANSMISSION  DES  COMPTES  / 255
Bureau	d’intervention	  
et de restitution belgeBirb X X X
Centre fédéral d’expertise 
des soins de santéKCE X X
Fonds	de	vieillissement FV X X X
Institut	des	vétérans 	–	 
Institut	national	des	invalides	de	guerre,	anciens 	combat
-
tants	et	victimes	de 	guerreIV-Inig X
Institut	géographique 	national IGN X X X
Institut pour l’égalité  
des femmes et des hommesIEFH X X X
et culturelle du ministère de la DéfenseOcasc X X X
Orchestre	national	de	Belgique ONB X X X
Théâtre	royal	de 	la	monnaie TRM X X X
Agence fédérale de contrôle nucléaireAFCN X X X
Bureau de normalisation NBN X X X
Fonds	de	participation FP X X X
Office	de	contrôle 	
 
des mutualitésOCM X X X
Office	national	du	ducroire OND X X X
tion pour allocations familiales en	faveur 	des	travailleurs	
occupés dans les entreprises de batellerie CSP4
Caisse spéciale de compensation pour allocations familiales	en	 faveur	des	
travailleurs	occupés	dans 	les	
entreprises	de	chargement,	déchargement et manutention de marchandises dans les ports,	débarcadères,	entrepôts	et stationsCSP1 X X
Caisse nationale des calamités CNC X X X
Caisse nationale des pensions de guerreCNPG X X X
Conseil	national	du	travail CNT X X X 256
Fonds	des	rentes Fonds	des	
rentesX X
Institut	belge	des	services	postaux et des télécommuni
-
cations(1)IBPT
Institut de formation judiciaire IFJ X X
Institut des comptes nationaux ICN X X X
Mémorial national du fort de	BreendonkMNFB X X X
Patrimoine de l’École royale militairePERM X X
Service	de	médiation	 de	
l’énergieSME X X X
Autres institutions publiques fédérales
Académie royale des sciences 
d’outre-merArsom n.a. X X
Belgoprocess
(2) n.a.
Centre d’étude de l’énergie nucléaireCEN n.a. X
-
cherches	vétérinaires	et	agro -
chimiquesCerva n.a. X
Centre pour l’égalité  
des chances et la lutte  
contre le racismeCECLR n.a. X X
Belgique	CRB n.a. X X
Commission de régulation de l’électricité	et	du	gazCreg n.a. X X
Conseil central de l’économie CCE n.a.
-
dants et des PMECSIPME n.a. X X
Credibe(2)n.a.
Donation royale DR n.a. X X
Données	individuelles	  
sociales(2)Sigedis n.a.
Egov Egov n.a. X X
Fedesco Fedesco n.a. X X
FIF	–	FSI FIF	–	FSI n.a.
Fonds	de	protection	des	dépôts	et	des	instruments	financiers
(2)Fonds	de	protectionn.a. X X
Fonds	de	réduction	du	coût	global de l’énergieFRCGE n.a.
Fonds	d’aide	médicale 	urgente Famu n.a. X X RETARDS  DANS  LA TRANSMISSION  DES  COMPTES  / 257
Fonds	social	gasoil	de 	chauf-
fage,	pétrole	lampant 	et	
propane	en	vracFonds	
Chauffagen.a.
Fonds	Starter(2)FS n.a. X X
Institut des radioéléments(2)IRE n.a. X X
publique	belge	–	patrimoineWIV-ISP n.a. X
Institution royale de Messines IRDM n.a. X X
Belgique	–	patrimoineJBNB-P n.a. X X
Organisme national des déchets radioactifs et des matières	fissiles	enrichies
(2)Ondraf n.a. X X
Smals(2)Smals n.a.
Société	belge	d’investissement	international
(2)SBII n.a.
Société fédérale de participations et d’investissementSFPI n.a. X X
Sopima
(3)Sopima n.a. n.a. X
n.a.	:	non	applicable,	car	pas	d’obligation	(annuelle)	de	transmission	des	comptes	à	la	 Cour	des	comptes 
(1)	Tous	les	comptes	2005	à	2013	de	l’IBPT	font	défaut. 
(2)		Cet	organisme	fait	partie	de	la	liste	des	neuf	organismes	avertis	par	courrier	du	12	février	2014	que	les	dispositions	de	l’article	5,	§	3,	de	
la	loi	organique	de	la	 Cour	des	comptes	leur	étaient	applicables	à	partir	des	comptes	de	l’exercice	2012.
(3)		La	Sopima	clôture	ses	comptes	au	30	juin	;	le	premier	exercice	contrôlé	par	la	 Cour	des	comptes	porte	sur	l’exercice	qui	va	du	1er	juillet	
2012	au	30	juin	2013.
2.3 Conclusions et recommandations
La Cour constate peu d’améliorations significatives dans le respect des délais de transmis -
sion des comptes annuels des organismes publics fédéraux. De nombreux comptes des orga -
nismes qui doivent transmettre leurs comptes en vertu de l’article 5, § 3, manquent encore, 
en particulier ceux des neuf organismes avertis par un courrier de la Cour des comptes du 12 février 2014 leur indiquant que ces dispositions leur étaient applicables à partir des comptes de l’exercice 2012.
La Cour avait relevé précédemment que les retards étaient liés aux procédures administra -
tives de confection et de transmission des comptes, qui impliquent parfois plusieurs inter -
venants (ministre de tutelle, ministre des Finances). Dans certains cas, ils sont aussi liés au 
délai de certification par le réviseur d’entreprises. Comme les années précédentes, la Cour des comptes constate que sa recommandation générale d’accélérer la procédure adminis -
trative entre la confection et la transmission des comptes à la Cour n’a pas été suffisamment suivie.
La Cour des comptes attire l’attention sur la nécessité de fournir des efforts supplémen -
taires pour que les délais de transmission des comptes annuels soient respectés, afin de se 
préparer aux délais encore plus stricts imposés par la loi sur la comptabilité du 22 mai 2003.  258
Cette dernière s’appliquera aux services à comptabilité autonome, aux organismes publics 
et aux entreprises d’État au 1er janvier 2016383.
Modification de la loi 
organique de la Cour des comptes
383 En	vertu	de	l’article	93,	§	1er	et	2,	de	la	loi	sur	la	comptabilité 	du	22	mai	2003,	le	ministre	du	Budget	doit	soumettre 	
les	comptes	 approuvés	 des	organismes	 administratifs	 publics	au	contrôle	 de	la	Cour	avant	le	31	mars	de	l’année	
x+1. MODIFICATION	DE	LA	LOI	ORGANIQUE	DE	LA	 COUR	DES	COMPTES  / 259
Modification de la loi organique 
de la Cour des comptes : conséquences pour le contrôle des organismes publics
La Cour des comptes  a identifié les entités qui relèvent de sa compétence  de contrôle  en appli -
cation de sa loi organique. Une trentaine d’organismes ont été informés de leur obligation de 
soumettre leurs comptes chaque année à son contrôle à partir du 1er janvier 2012. Au moment 
de la mise à jour périodique de la liste des entités qui appartiennent au secteur public fédéral selon la Banque nationale  de Belgique,  la Cour des comptes  vérifiera  si d’autres  organismes 
font partie de son domaine de contrôle.
Dans son 169
e Cahier, la Cour des comptes a fait rapport au sujet d’un premier examen de 
sa compétence de contrôle à l’égard des organismes publics fédéraux en vertu des nouvelles 
dispositions de sa loi organique entrées en vigueur le 1er janvier 2012384.
Avant le 1er janvier 2012, la Cour des comptes était en principe uniquement compétente pour 
le contrôle des comptes des organismes publics fédéraux que le législateur avait fait relever expressément de sa compétence.
À partir du 1
er janvier 2012, tous les organismes publics créés par ou dépendant de l’État fé -
déral doivent transmettre leurs comptes à la Cour. Sauf disposition légale particulière déro -
gatoire, la Cour des comptes exerce ses compétences et son contrôle envers ces organismes 
publics comme sa loi organique le prévoit à l'article 5, § 1 . Ces compétences englobent tant le contrôle financier et le contrôle de légalité et de régularité que le contrôle du bon usage des deniers publics.
Ces dernières années, la Cour des comptes a examiné quels organismes publics fédéraux 
relèvent de sa compétence de contrôle, compte tenu de son rôle dans le cadre des obliga -
tions de rapportage sur les finances publiques que la Belgique doit respecter vis-à-vis des autorités européennes. Elle a examiné dans un premier temps sa compétence de contrôle à l’égard des entités qui doivent être considérées comme faisant partie du secteur public (et en particulier de l’administration fédérale) au sens des règles européennes. Elle s’est appuyée à cet effet sur les listes que la Banque nationale de Belgique publie régulièrement en fonction des règles de classification du SEC
385.
La Cour des comptes a considéré sans autre examen que les entités que le législateur avait expressément fait relever de sa compétence de contrôle étaient des organismes publics 
384  Article	5,	§	3,	de	la	loi	du	29	octobre	1846	relative	à	l’organisation	 de	la	Cour	des	comptes,	 tel	qu’inséré	 par	la	loi	du	
22	mai	2003	modifiant	la	loi	du	29	octobre	1846	relative	à	l’organisation	de	la	Cour	des	comptes.
385  Système	européen	des	comptes. 260
fédéraux au sens de sa loi organique. C’est par exemple le cas des organismes visés à la 
loi du 8 mai 2014 modifiant la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la 
comptabilité de l’État fédéral, qui insère un deuxième alinéa à l’article 2 de cette loi relative à la comptabilité. En conséquence, les services dotés d’une personnalité juridique qui ne sont pas exclus en vertu du premier alinéa, 3°, et que la Banque nationale de Belgique, en concertation avec l’Institut des comptes nationaux, classe dans la rubrique Administration centrale (à savoir le code S1311) relèvent du champ d’application de cette loi
386. En d’autres 
termes, les entités concernées devront être considérées comme organismes à l’égard des -
quels la compétence de contrôle de la Cour est expressément établie par les articles 93 et 94 de cette loi.
Pour les autres entités, la Cour a tenté de déterminer à la lumière de certains critères si 
celles-ci relevaient, en tant qu’organismes publics, de sa compétence en vertu de sa loi organique. Il s’agit ici en particulier des entités publiques fédérales qui sont classées dans la liste de la Banque nationale dans les secteurs 11 (sociétés non financières) et 12 (sociétés financières). Ainsi, un organisme doit jouir d’une personnalité juridique distincte de celle de l’État fédéral, utiliser des fonds fédéraux et l’autorité fédérale doit exercer une surveil -
lance sur la gestion de ses deniers publics. Les organismes de droit privé ou ayant le statut d’une société commerciale (comme la société anonyme) doivent en outre être expressément chargés par la loi d’une mission de service public en échange de quoi ils peuvent percevoir ou utiliser des fonds publics sous la surveillance des autorités.
Sur la base de ce qui précède, la Cour des comptes a dressé la liste des organismes publics 
fédéraux qui relèvent de sa compétence de contrôle. Suite à son examen, elle a averti une trentaine d’organismes publics de ce qu’ils relevaient pour la première fois de sa compé -
tence de contrôle à partir du 1
er janvier 2012 et leur a demandé de lui permettre d’exercer un 
contrôle sur place de leur comptabilité et de leur gestion387.
La Cour des comptes examinera chaque année à la suite de l’actualisation de la liste des uni -
tés institutionnelles de la Banque nationale et des modifications significatives éventuelles du cadre juridique (européen et belge
388) si d’autres organismes relèvent de sa compétence 
de contrôle en vertu de sa loi organique.
386  Pour	ces	services,	 la	date	d’entrée	en	vigueur	de	la	loi	du	22	mai	2003	relative	à	la	comptabilité	 a	été	reportée	 au	
1er janvier	2016	en	application	de	l’article	4	de	la	loi	du	8	mai	2014.
387 Elle	a	en	outre	signalé	à	ces	organismes	 qu’ils	devaient	 prendre	les	mesures	 nécessaires	 afin	que	leurs	comptes	 lui	
soient	transmis	chaque	année	sans	retard	(dès	qu’ils	sont	disponibles), 	et	au	plus	tard	le	30	juin	de	l’année	qui	suit	
celle	à	laquelle	ils	se	rapportent.	 Ils	ne	peuvent	déroger	à	la	date	du	30	juin	que	si	une	disposition	 légale	ou	régle-
mentaire	 rend	impossible	 le	respect	des	délais	fixés.	Cette	obligation	 s’applique	 pour	la	première	 fois	aux	comptes	
de	l’exercice	2012.			
388  La	liste	la	plus	récente	date	du	30	septembre	2014. SOPIMA	 SA	:	ASPECTS	FINANCIERS	ET	FISCAUx, 	OBJET	SOCIAL	ET	MARCHÉS	PUBLICS  / 261
Sopima SA : aspects financiers 
et fiscaux, objet social et marchés publics
Lors du contrôle des comptes de la SA Sopima, qui gère une partie du patrimoine immobilier 
des pouvoirs publics, la Cour des comptes a constaté que, suite à la vente de la majeure partie de ce patrimoine,  les moyens financiers  de la société sont trop élevés comparés  à son objet 
social. La société a sous-estimé de 2.053.705,98 euros dans sa comptabilité le montant que le 
SPF Finances  lui doit suite à une décision judiciaire  relative à un litige fiscal. Elle n’applique  par 
ailleurs pas la législation sur les marchés publics.
La société anonyme Sopima a été constituée le 9 janvier 1997 et compte comme actionnaires l’État belge (74,79 %), la Société fédérale de participations et d’investissement (25,09 %) et la Régie des bâtiments (0,12 %). La Sopima gère une partie du patrimoine immobilier des 
pouvoirs publics fédéraux, comme stipulé dans son objet social figurant dans l’acte notarié constitutif  :
« La Sopima a pour objet, pour son compte propre ou pour compte de tiers, ou en association, sous quelque forme que ce soit, avec des tiers :
1 toutes opérations de vente, de cession, de promotion, de développement et d’ in -
vestissement en matière immobilière, comprenant notamment :
a) l’acquisition en vue de la revente ou de la transformation de tous biens im -
meubles bâtis ou non bâtis ou encore de tous droits réels immobiliers ;b) l’acquisition en vue du lotissement de biens non bâtis ;c) l’acquisition en vue de la location de biens bâtis ou non bâtis ;d) la prise en location, en vue de la sous-location, de biens bâtis ou non bâtis ;e) l’ investissement dans tous biens immeubles ou dans tous droits réels immo -
biliers  ;
f) l’aliénation ou la constitution de tous droits réels immobiliers portant sur tous éléments de son patrimoine  ;
2 l’ investissement dans tous les biens immobiliers ou dans tous droits réels immo -
biliers.  » 262
Conformément à l ’article 5, §  3, de la loi du 29  octobre 1846389, la Cour des comptes contrôle 
depuis le 1er janvier 2012 les comptes des organismes publics créés par l’État ou qui en dé -
pendent. Ces organismes doivent lui transmettre leurs comptes annuellement.
Après s’être concertée avec l’Institut des comptes nationaux, la Banque nationale de Bel -
gique a classé la Sopima parmi les entités de l’administration centrale (sous-secteur S1311). 
En tant qu’organisme public au sens de l’article 5, § 3 susvisé, la Sopima doit transmettre ses comptes chaque année à la Cour. Les premiers comptes qu’elle devait soumettre portent sur l’exercice du 1
er juillet 2012 au 30 juin 2013. La Cour a contrôlé les comptes approuvés 
par l’assemblée générale de la société étant donné qu’elle ne les avait pas encore reçus offi -
ciellement.
Pour sa comptabilité et l’établissement de ses comptes, la Sopima doit, en tant que société 
prises390 et à l’arrêté royal du 30 janvier 2001 portant exécution du code des sociétés. La 
Sopima appartenant au sous-secteur S1311, elle est également un organisme administratif public au sens de l’article 2, alinéa 1
er, 2°, de la loi sur la comptabilité fédérale391. Elle doit 
donc appliquer cette loi à partir du 1er janvier 2016. En vertu de l’article 126, § 2, de la loi sur 
la comptabilité, les dispositions de la loi organique ou du statut des organismes adminis -
tratifs publics concernés cessent d’avoir effet si elles s’avèrent contraires ou non conformes aux dispositions de cette loi. La Sopima devra donc en principe adopter un système comp -
table intégré conforme à la loi sur la comptabilité fédérale concernant la tenue d’une comp -
tabilité générale et d’une comptabilité budgétaire reposant sur les engagements et les liqui-dations, plus spécifiquement en ce qui concerne le plan comptable et les règles d’évaluation et d’imputation fixées par l’arrêté royal du 10 novembre 2009
392.
1.2	 Objet 	du	contrôle
La Cour des comptes a vérifié les comptes de la Sopima relatifs à l’exercice du 1er juillet 2012 
au 30 juin 2013.
Dans le cadre de la procédure contradictoire informelle, les constatations et recommanda -
tions ont été examinées le 25 mai 2014 avec l’administrateur délégué de la Sopima qui s’est 
rallié aux constatations de la Cour.
389  Loi	du	29	octobre	1846	relative	à	l’organisation	 de	la	Cour	des	comptes,	 article	5,	§	3,	inséré	par	la	loi	du	22	mai	2003	
portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral.
390  Voir	la	loi	du	17	juillet	1975	relative	à	la	comptabilité	 des	entreprises	 et,	depuis	le	7	mai	2014,	la	loi	du	17	juillet	2013	
portant	insertion 	du	Livre	III	«	Liberté	d’établissement, 	de	prestation 	de	service	et	obligations 	générales 	des	entre-
prises	»	dans	le	code	de	droit	économique	 et	portant	insertion	 des	définitions	 propres	au	livre	III	et	des	dispositions	
391 Loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité 	de	l’État	fédéral.	
392  Arrêté	royal	du	10	novembre	 2009	fixant	le	plan	comptable	 applicable	 à	l’État	fédéral,	aux	communautés,	 aux	
régions	et	à	la	Commission	 communautaire	 commune.	 Si	Sopima	satisfait	aux	critères	énumérés	 à	l’article	138,	
§	2,	de	la	loi	du	22	mai	2003,	elle	peut,	en	application	 de	l’article	138,	§	1er,	de	cette	loi,	et	moyennant	 l’accord	du	
ministre	 du	Budget	et	du	ministre	 sous	l’autorité	 duquel	elle	est	placée,	opter	pour	une	comptabilité	 en	partie	
double	conformément	 à	l’arrêté	royal	du	12	septembre	 1983	déterminant	 la	teneur	et	la	présentation	 d’un	plan	
comptable 	minimum 	normalisé. 	Dans	ce	cas,	le	lien	entre	les	comptes 	de	ce	plan	comptable 	et	ceux	du	plan	comp-
table	de	l’arrêté	royal	du	10	novembre	1999	doit	être	établi	dans	un	tableau	de	correspondance. SOPIMA	 SA	:	ASPECTS	FINANCIERS	ET	FISCAUx, 	OBJET	SOCIAL	ET	MARCHÉS	PUBLICS  / 263
Le 23 juillet 2014, la Cour des comptes a adressé son rapport de contrôle au ministre des Fi -
nances. Ce dernier a été en même temps informé du rapport envoyé au président du conseil 
d’administration de la Sopima. À la clôture du Cahier, la Cour n’avait pas reçu de réponse de la part du ministre.
À sa création en 1997, la Sopima gérait un portefeuille de douze immeubles qui s’est étendu à quinze en 1999. Les années suivantes, elle a systématiquement réduit son portefeuille immobilier
393 et ne possède actuellement plus que deux immeubles. Le rôle que la société 
jouera à terme dans la gestion du patrimoine des pouvoirs publics n’est pas clair394. On peut 
dès lors se demander si l’objet social tel qu’il est décrit dans l’acte constitutif répond encore aux missions réelles de Sopima.
Les tableaux suivants présentent le bilan ainsi que les résultats de l’exercice clôturé le 
30 juin 2013 comparé à celui clôturé un an auparavant :
Tableau 1 –  Bilan au 30 juin 2012 et au 30 juin 2013
393 Des	immeubles	 ont	été	vendus	en	2002	(2),	2003	(2),	2004	(2)	et	2005	(1).	En	2006,	Sopima	a	apporté	six	immeubles	
dans	Fedimmo	SA	en	échange	d’actions.	Des	terrains	ont	été	vendus	en	2008	et	2014.
394  Dans	son	rapport	annuel	2013,	la	Société	fédérale	de	participations	 et	d’investissement	 (SFPI)	déclare	que,	compte	
tenu	de	l’évolution 	du	portefeuille 	des	actifs	de	la	Sopima	et	de	son	personnel, 	elle	demandera 	aux	instances 	gou-
vernementales	de	lui	transférer	l’ensemble	des	titres	de	la	Sopima	pour	pouvoir	former	un	pilier	immobilier. 
  264
Tableau 2 –  Compte de résultat au 30 juin 2012 et au 30 juin 2013
Le bilan et le compte de résultat ci-dessus montrent que la Sopima disposait de réserves fi -
nancières considérables au 30 juin 2013. L’augmentation des placements de trésorerie et des 
liquidités, qui atteignent 268.846.168,20 euros395 au 30 juin 2013, s’explique par la vente à 
Befimmo396, le 3 octobre 2012, des parts qu’elle détenait dans la société anonyme Fedimmo. 
La valeur comptable des biens immobiliers gérés par la Sopima, dont c’est pourtant l’activi -
té principale, s’élève à 5.272.793,91 euros, soit seulement 1,96 % de la valeur des placements de trésorerie et des liquidités existantes. En outre, les recettes financières au 30  juin 2013
397 
représentent 48 % des recettes totales malgré un rendement limité (0,57 %) sur les crédits 
roll-over.
Dans l’état actuel des choses, la Sopima n’a pas besoin de moyens financiers de cette am -
pleur pour exercer ses missions statutaires. De plus, selon les statuts de la société, la gestion 
de trésorerie ne constitue pas son activité principale et le rendement sur les placements est faible. Il peut dès lors être envisagé de réduire de manière significative les moyens finan -
ciers de la Sopima en distribuant des dividendes importants ou en réduisant son capital. Les actionnaires de la Sopima pourraient ainsi investir les fonds libérés à des fins plus rentables.
395  Ces	moyens	 prennent	 la	forme	de	crédits	roll-over	 (266.991.095,42	 euros),	de	différents	 comptes	 à	vue	
(1.854.749,87	euros)	et	d’un	compte	de	trésorerie	(322,91	euros).
396  Befimmo	 est	une	société	immobilière	 belge	cotée	en	bourse	qui,	à	la	suite	de	cette	vente,	est	devenue	 propriétaire	
à	100	%	de	la	SA	Fedimmo,	responsable	de	la	gestion	d’immeubles	de	bureau	loués	à	l’État	belge.
397 Le	30	juin	2013,	les	recettes	 financières	 étaient	de	1.519.101,02	 euros	pour	un	montant	 total	des	recettes	 de	
3.164.546,36	 euros.	La	plus-value	 réalisée	sur	la	vente	d’actions	 n’est	pas	prise	en	compte	en	raison	de	son	carac-
tère	exceptionnel. 
 
  SOPIMA	 SA	:	ASPECTS	FINANCIERS	ET	FISCAUx, 	OBJET	SOCIAL	ET	MARCHÉS	PUBLICS  / 265
2.3 Fiscalité
La Sopima peut en principe éviter le paiement de l’impôt des sociétés grâce à la déduction des intérêts notionnels. Depuis l’exercice 2013, les intérêts notionnels non utilisés lors d’un exercice ne peuvent plus être reportés aux exercices suivants. De ce fait, la surcapitalisation constatée ne se justifie pas non plus d’un point de vue fiscal
398.
2.4	 Litige 	avec	le	SPF	Finances
La Sopima est en procès contre le SPF Finances. La société a recouru dans un premier temps au régime de la taxation étalée des plus-values, mais y a renoncé par la suite et l’admi -
nistration fiscale a requis le paiement d’intérêts de retard. Sopima a engagé une procé -
dure judiciaire pour récupérer les intérêts de retard payés. Le 18 septembre 2013, le tri -
bunal de première instance de Bruxelles a estimé que la Sopima devait être remboursée des montants suivants : 5.269.992,36 euros (majoré des intérêts moratoires
399 à partir du  
 1er novembre 2007), 1.412.973,27 euros (majoré des intérêts moratoires à partir du 1er mai 2007), 
et 16.500,00 euros de frais de justice.
La créance à l’égard du SPF Finances a été valorisée à 6.968.297,62 euros aussi bien au 
30 juin 2012 qu’au 30 juin 2013. Ce montant ne tient cependant pas compte des intérêts mo -
ratoires alloués, de sorte que le résultat au 30 juin 2013 a été sous-estimé à concurrence de 
2.053.705,98  euros400 401. La Sopima motive cette façon de faire par le fait que la contrepartie 
est encore susceptible de contester les intérêts sans que cela porte sur le fond de l’affaire.
2.5 Marchés publics
La Cour des comptes a constaté que la Sopima n’a pas lancé de marché public durant l’exer -
cice contrôlé. Elle aurait pourtant eu intérêt à faire jouer à nouveau la concurrence pour 
certains contrats à long terme. La Sopima répond aux critères qui fait d’elle un pouvoir adjudicateur et doit donc appliquer la législation sur les marchés publics
402. La direction de 
la Sopima reconnaît également que la législation sur les marchés publics est applicable à la société, bien qu’en pratique, elle ne soit pas respectée.
398  Dans	la	déclaration	 relative	à	l’exercice	 clôturé	au	30	juin	2013,	un	montant	 de	9.472.579,17	 euros	a	été	inscrit	au	
titre	de	droit	à	la	déduction 	des	intérêts	notionnels. 	Sur	ce	montant, 	seuls	1.799.012,68 	euros	pouvaient 	être	effec-
tivement 	déduits	fiscalement 	(19	%),	étant	donné	que	le	résultat	fiscal	n’était	pas	plus	élevé.	Le	solde	a	été	perdu.	
Par	souci	d’exhaustivité,	 précisons	 qu’au	30	juin	2013,	la	Sopima	disposait	 encore	de	35.066.886,08	 euros	au	titre	
d’«	anciens	»	intérêts	notionnels	reportés	qui	viendront	également	un	jour	à	échéance.
399  En	cas	de	remboursement	 d’intérêts	 de	retard,	des	intérêts	moratoires	 sont	alloués	au	taux	légal	et	calculés	par	
année	civile.	
400  Pour	les	litiges	en	matière	fiscale,	les	intérêts	moratoires	 sont	de	7	%	et	se	prescrivent	 par	cinq	ans.	La	créance	
s’élèverait	 alors	à	9.022.003,60	 euros,	soit	7.114.489,69	 euros	(5.269.992,36	 x	1,35)	plus	1.907.513,91	 euros	
(1.412.973,27	x	1,35).	Le	calcul	de	ce	montant	n’a	pas	été	aligné	sur	celui	de	l’administration	fiscale.
401  Les	comptes	 annuels	au	30	juin	2013	ont	été	approuvés	 en	assemblée	 générale	 du	4	décembre	 2013,	tandis	que	le	
jugement	date	du	18	septembre	2013.
402  La	Sopima	était	déjà	soumise	à	la	législation 	sur	les	marchés 	publics	par	le	passé.	C’est	ce	qui	ressort	de	la	réunion	
de	la	commission	 des	marchés	 publics	du	25	octobre	2004.	Elle	ne	figure	par	contre	pas	actuellement	 dans	la	liste	
indicative 	des	organismes 	soumis	à	cette	législation 	(annexe	1	de	l’arrêté	royal	du	15	juillet	2011	relatif	à	la	passa-
tion	des	marchés	publics	dans	les	secteurs	classiques). 266
Partie3 Recommandations
Au vu des résultats de son contrôle, la Cour des comptes formule les recommandations 
suivantes  :
• réduire de manière significative les moyens financiers de la Sopima en distribuant des dividendes importants ou en réduisant son capital, de sorte que les actionnaires de la Sopima pourraient investir les fonds libérés à d’autres fins plus rentables ;
• adapter la créance à l’égard du SPF Finances dans la comptabilité au montant correct et inscrire la différence comme recettes exceptionnelles dès qu’il existe une certitude en la matière ;
• appliquer la législation sur les marchés publics. SOPIMA	 SA	:	ASPECTS	FINANCIERS	ET	FISCAUx, 	OBJET	SOCIAL	ET	MARCHÉS	PUBLICS  / 267
IIIPartieAudits thématiques et 
financiers Impact financier des mesures 
d’aide IMPACT	FINANCIER	DES	MESURES	D ’AIDE  / 269
d’aide prises dans le cadre de la crise financière et pour garantir la stabilité financière de la zone euro
Après la vente de sa participation dans BNP Paribas Fortis, l’État détient encore des partici -
pations dans Dexia SA, Belfius, BNP Paribas,  Vitrufin et Royal Park Investments.  La princi -
pale garantie accordée par l’État consiste en une garantie de maximum 43,7 milliards d’euros 
accordée au groupe Dexia.
La Belgique  participe  à la facilité européenne  pour la stabilité financière  (EFSF) et au méca -
nisme européen  de stabilité (MES) créé pour soutenir  les États de la zone euro en difficulté. 
L’Espagne, l’Irlande et le Portugal sont officiellement sortis du programme d’aide.Au 31 mai 2014, les différentes  interventions  de l’État se sont élevées globalement  à 32,2 mil -
liards d’euros et les recettes liées à ces interventions à 21,9 milliards d’euros.
Le présent rapport est une actualisation des rapports publiés depuis 2009 par la Cour des 
comptes sur l’impact des mesures d’aide prises dans le cadre de la crise financière et pour soutenir la stabilité financière de la zone euro. Le précédent rapport a été publié dans le 170
e Cahier de la Cour des comptes403.
tées au 31 mai 2014.
Ce rapport, comme les précédents, présente tous les flux financiers, encaissés et décaissés 
par l’État, qui découlent des mesures d’aide au secteur financier et à la zone euro. La Cour des comptes a également contrôlé la conformité de ces flux financiers avec la réglementa -
tion et les conventions conclues avec les institutions financières.
Dans le cadre de la procédure contradictoire, le projet de rapport a été envoyé le 18 juil-
let 2014 au Premier ministre, au ministre des Finances, au ministre du Budget et au pré -
sident du SPF Finances. Le Premier ministre et le ministre des Finances ont fait part de 
leurs commentaires qui ont été intégrés dans l’article.
403  Cour	des	comptes,	170e	Cahier,	Volume	I,	p.	231-241.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be. 270
2.1	 Aperçu 	des	participations 	de	l’État	dans	certaines 	institutions 	financières
Tableau 1 –  Aperçu des participations de l’État dans certaines institutions financières
par l’État (en 
millions d’euros)Participation de 
l’État dans le capital Nombre d’actions 
détenues par la SFPI(*) 
Dexia sa 3.915,0 50,02	% 15.453.804.202
BNP Paribas 7.166,4
(1)9,97	% 124.129.681
(2)
BNP	Paribas	Fortis Participation	 de	l’État	vendue 	en	2013
Finance)(3)500,0 25	% 500.001
Royal Park Investments21,8 43,53	%
Total 15.603,2
(*)	SFPI	:	Société	fédérale	de	participations	et	d’investissement.
(1)		7.043,9	millions	d’euros	ont	été	financés	par	l’emprunt	 et	122,5	millions	d’euros	ont	été	financés	par	la	vente	d’actions	 reçues	comme	
(2)	La	SFPI	détient	également	3.617.753	actions	BNP	Paribas	pour	compte	propre.
(3)	Vitrufin	est	un	holding	qui	détient	100	%	du	capital	de	la	compagnie	d’assurances	Ethias.
2.1.1	 Royal	Park	Investments	(RPI)
Le 26  avril 2013, les actionnaires de la RPI (État belge, Ageas et BNP  Paribas) ont décidé de 
vendre en bloc le portefeuille de la compagnie à Lone Star Funds (en partenariat avec Crédit Suisse). Ce portefeuille était composé de produits structurés transférés du groupe Fortis lors de sa restructuration. Le montant de la vente a été fixé à près de 6,8 milliards d’euros.
La RPI a estimé la plus-value générée par cette vente, c’est-à-dire la différence entre la 
valeur nette du portefeuille au moment de la vente et le capital investi par les actionnaires au moment de la création de la RPI, à 790 millions d’euros.
Afin de poursuivre les actions judiciaires intentées aux États-Unis contre des banques d’in -
vestissement pour informations incorrectes, la RPI n’a pas été dissoute après la vente de son 
portefeuille. Son capital est néanmoins passé de 1,7 milliard d’euros à 50 millions d’euros 
répartis entre les trois actionnaires originels : État (43,53 %, soit 21,8 millions d’euros), 
Ageas (44,71 %) et BNP Paribas (11,76 %).
Suite à cette diminution de capital, la RPI a remboursé à l’État 718,2 millions d’euros soit 
la différence entre le capital apporté par celui-ci au moment de la création de la compagnie 
(740 millions d’euros) et sa participation dans le capital actuel (21,8 millions d’euros)
404.
404  Art.	18.86.50.01	–	Produit	de	la	diminution	des	fonds	propres	de	RPI. IMPACT	FINANCIER	DES	MESURES	D ’AIDE  / 271
2.1.2		 BNP 	Paribas	Fortis
Lors de la crise financière de 2008-2009, l’État belge a souscrit à une augmentation de 
capital de Fortis Banque à concurrence de 4,7 milliards d’euros, ce qui représentait une 
participation de 50 % dans son capital. L’État a ensuite acquis les 50 % dont il ne disposait 
pas encore pour un montant équivalent, payé à Fortis SA. Par après, l’État a cédé 75 % de sa 
participation à BNP Paribas en échange d’actions de la banque française d’une valeur totale de 7,04 milliards d’euros
405.
En novembre 2013, l’État a vendu à BNP Paribas les 25 % restant pour 3,25 milliards d’eu -
ros406. Suite à cette opération, BNP Paribas est désormais l’unique actionnaire de BNP Pari -
bas Fortis.
2008-2012 20132014
Estimations Réalisations 
au31 mai 2014
Dexia SA Actions de bonus - - -
BNP	Paribas	Fortis 148,6 64,0 - -
BNP Paribas 634,5 186,2 186,2 186,2
Royal Park 
Investments- 286,4 - 8,7
Total 783,1 536,6 186,2 194,9
En 2013, la Royal Park Investments  a versé plusieurs dividendes pour un total de 658,0  mil-
lions d’euros à répartir entre les trois actionnaires. L’État a perçu à ce titre 286,4 millions 
d’euros.
Les dividendes versés à l’État par la RPI en 2013 comprennent le dividende basé sur les 
résultats financiers de 2012 (87,1 millions d’euros), le dividende intérimaire basé sur les 
résultats financiers de 2013 (141,5 millions d’euros) et le dividende basé sur les bénéfices mis 
en réserve lors des années comptables précédentes (57,8 millions d’euros).
En 2014, la RPI a versé un complément de dividendes de 8,7 millions d’euros.En mai 2014, BNP Paribas a versé un dividende de 186,2 millions d’euros pour l’exercice 
2013 (soit 1,5 euro/action fois 124.129.681 actions).
405  Bien	que	le	solde	de	l’opération 	s’élève	à	2,36	milliards 	d’euros,	soit	une	compensation 	entre	les	deux	transactions 	
initiales	(deux	fois	4,7	milliards	 d’euros)	et	l’opération	 d’échange	 effectuée	 avec	BNP	Paribas	en	2008-2009	 d’une	
valeur	de	7,04	milliards	 d’euros,	la	recapitalisation	 effectuée	 par	l’État	a	été	du	point	de	vue	de	Fortis	Banque	et	de	
l’État	belge	de	4,7	milliards	d’euros.
406  Art.	18.86.50.02	–	Produit	de	la	vente	de	la	participation	dans	BNP	Paribas	Fortis. 272
Tableau 3 - Remboursement et intérêts des prêts octroyés par l’État (en millions d’euros)
Montants 
prêtés par 
l’ÉtatRemboursements et intérêtsSolde des 
prêts2008-2012 2013 31 mai 2014
Royal Park 
InvestmentsCapital 5.001,7 4.645,7 0,0 0,0 0,0
(*)
Intérêts 11,9 0,0 0,0 -
Luxembourg 
(dossier Kaupthing)Capital 160,0 133,5 0,4 0,6 25,5
Intérêts 3,7 0,3 0,2 -
KBC Capital 3.500,0 3.500,0 0,0 0,0 0,0
Primes de remboursement525,0 0,0 0,0 -
Intérêts 595,6 245,5 0,0 -
Vitrufin Capital 81,6 - 0,0 0,0 81,6
Intérêts - 6,1 6,1 -
Total 8.743,3 9.415,4 252,3 6,9 107,1
(*)		Le	prêt	accordé	en	2008	à	la	RPI	a	totalement	 été	remboursé 	en	2009.	La	différence	 de	356	millions	d’euros	représente	 une	perte	de	change.
Les prêts accordés par l’État à KBC et au Royal Park Investments  ont totalement été rem -
boursés.
Le prêt accordé au Grand-Duché de Luxembourg (dossier Kaupthing) est remboursé à hau -
teur de 85 % et le prêt accordé à Vitrufin devrait être remboursé en janvier 2019.
4 Garanties accordées par l’État
Le fonds spécial de protection des dépôts, des contrats d’assurance sur la vie et du capital de 
sociétés coopératives agréées a été créé au sein de la Caisse des dépôts et consignations du SPF Finances pour protéger les clients en cas de faillite d’une institution financière, d’une compagnie d’assurance ou d’une société coopérative.
Les dépôts bancaires sont garantis jusqu’à 100.000 euros par personne et par institution 
financière. Au 31 décembre 2013, l’ensemble des dépôts garantis par le fonds s’élevait à 
353,0  milliards d’euros.
Les contrats d’assurance de la branche 21 sont garantis jusqu’à 100.000 euros par preneur d’assurance et par compagnie d’assurance. Au 30 septembre 2013, le total des contrats dé -
clarés par les compagnies d’assurance était de 103,7 milliards d’euros. IMPACT	FINANCIER	DES	MESURES	D ’AIDE  / 273
et néerlandaises du Conseil d’État ont posé plusieurs questions préjudicielles à la Cour constitutionnelle.
Dans un arrêt du 24 avril 2014, la Cour constitutionnelle a décidé de regrouper les questions 
préjudicielles posées par les deux chambres du Conseil d’État. Ces questions préjudicielles sont inscrites sous les numéros de rôle 5621, 5814 et 5818 de la Cour Constitutionnelle et sont toujours pendantes.
Arco est incompatible avec les règles de l’Union européenne en matière d’aides d’État. En 
effet, la Commission a estimé que cette garantie rend les coopératives financières qui en bénéficient plus intéressantes pour les investisseurs par rapport à leurs concurrents, qui doivent fonctionner sans une telle garantie
407.
Le fonds spécial est financé par les contributions de ses membres. Vu que ces contributions sont directement reversées à la Trésorerie, le fonds ne dispose pas de réserve financière et les interventions éventuelles du fonds de protection seront directement à charge du budget de l’État.
Le fonds spécial est déjà intervenu dans le cadre de la faillite de la compagnie d’assurances 
APRA Leven. Le fonds a pris en charge 2.055 polices d’assurance pour un montant total de 17,1 millions d’euros. Le 15 janvier 2014, le fonds a reçu 3,3 millions d’euros des liquida -
teurs représentant APRA Leven. L’intervention nette est, au 31 juillet 2014, de 13,8 millions 
d’euros.
Dans le cadre de l’instauration du modèle de contrôle « twin peaks »
408, la Banque natio -
nale assure le contrôle prudentiel des banques et des compagnies d’assurance. Ce contrôle 
tions financières. Les sociétés coopératives ne sont soumises à ce contrôle prudentiel que de manière indirecte, en fonction de leurs participations dans le capital de banques ou de compagnies d’assurance.
En vertu de l’article 36/24  de la loi du 22  février 1998 fixant le statut de la Banque nationale 
de Belgique et en cas de crise soudaine sur les marchés financiers, le Roi est autorisé à accor -
407  Communiqué	de	presse	IP/14/773	du	3	juillet	2014.
408  Le	modèle	de	contrôle	 «	twin	peaks	»	a	été	institué	par	la	loi	du	2	juillet	2010	relative	à	la	surveillance	 du	secteur	
financier	 et	aux	services	financiers.	 C’est	un	modèle	de	contrôle	 bipolaire	 où	le	contrôle	 des	marchés	 financiers	 et	
(FSMA). 274
der une garantie de l’État pour des engagements souscrits ou pour des créances détenues 
par certaines institutions financières. Le Roi peut également accorder une garantie pour couvrir les pertes encourues par ces institutions sur certains actifs. Les engagements pris par le Roi doivent être confirmés par une loi dans les douze mois de leur date d’entrée en vigueur.
La loi du 17 juin 2013 portant des dispositions fiscales et financières et des dispositions 
relatives au développement durable modifie l’article 36/24 précité pour limiter la garantie 
accordée par le Roi à 25 milliards d’euros par institution. Si une garantie plus élevée est 
requise, l’accord du Parlement devra être obtenu pour l’excédent.
GarantieMaximum fixé par la 
réglementation ou les 
conventionsGaranties en cours au 
31 mai  2014
Dexia SA et Dexia Crédit 
local	(refinancement	
interbancaire)	43,7	milliards	d’euros 40,2	milliards	d’euros
KBC	(portefeuille 	de	
produits	structurés)15,1	milliards	d’euros 3,0	milliards	d’euros
(fourniture	de 	liquidités	
d’urgence)Montant	variable 	déterminé	par	
les lignes de crédit accordées par	la	Banque 	nationale 	aux	
banques	en	 difficulté
En 2008, les États belges, français et luxembourgeois avaient accordé une première garantie à Dexia pour permettre au groupe de se financer sur les marchés financiers. Cette garantie était en extinction et le dernier emprunt contracté avec cette garantie a été remboursé le 28 mai 2014.
La garantie accordée en 2008 a été remplacée à partir de 2011 par une nouvelle garantie qui a 
pris la forme d’une version temporaire en attendant l’accord de la Commission européenne (2011-2012) puis d’une version définitive (à partir de 2013).
d’euros au groupe Dexia dont 43,7 milliards d’euros pour la Belgique. Dexia pourra em -
prunter sous cette garantie jusqu’au 31 décembre 2021 et la maturité des emprunts garantis 
par les États ne peut pas excéder dix ans.
Par le vote de la loi du 17 juin 2013 précitée, le Parlement a ratifié l’arrêté royal qui accorde 
une garantie de 43,7 milliards d’euros maximum au groupe Dexia
409.
409  Arrêté	royal	du	19	décembre 	2012	modifiant 	l’arrêté	royal	du	18	octobre	2011	octroyant 	une	garantie 	d’État	à	cer-
tains	emprunts	de	Dexia	SA	et	Dexia	Crédit	Local	SA. IMPACT	FINANCIER	DES	MESURES	D ’AIDE  / 275
4.2.2	 KBC
Depuis 2009, l’État garantit le portefeuille de Collateralised Debt Obligations  (CDO) de 
KBC, initialement constitué de quinze CDO. Le de-risking  réalisé par KBC depuis lors a per -
mis de réduire ce portefeuille à deux CDO, pour un risque maximum de 3 milliards d’euros.
4.2.3	 Ageas
Le 31 mars 2014, l’État, Ageas et BNP Paribas Fortis ont signé une convention qui met fin 
à la garantie accordée par l’État à Ageas sur la Relative Performance Note  (RPN)410. L’État 
garantissait la RPN pour un maximum de 870 millions d’euros.
4.2.4	 Suivi	des	garanties	accordées	à	certaines	institutions	financières
Afin de pouvoir suivre les garanties accordées à Dexia, Dexia FSA et KBC et anticiper une éventuelle dégradation de la situation, la Trésorerie a développé un système de clignotants analysé tous les trois mois par un comité de monitoring. Ces clignotants, basés sur des informations fournies par les banques, permettent d’évaluer les risques d’un recours aux garanties sur une échéance de 1, 6 et 24 mois.
Afin de réduire l’impact de la défaillance d’une institution de crédit sur le système finan -
cier et sur le bien-être économique et social de la Belgique, un fonds de résolution a été ins -
tauré au sein de la Caisse des dépôts et consignations. Il est financé par les établissements 
de crédit de droit belge. Comme pour le fonds spécial de protection, les contributions des membres du fonds de résolution ne sont pas mises en réserve mais reversées à la Trésorerie.
Le 15 avril 2014, le Parlement européen a adopté le mécanisme de résolution unique (MRU) 
qui porte notamment sur la création d’un fonds de résolution européen unique gouverné 
par un conseil de résolution
411. Le 21 mai 2014, les États membres de l’Union européenne 
(sauf la Suède et le Royaume-Uni) ont signé un accord intergouvernemental412 qui prévoit 
entre autres que les fonds nationaux de résolution seront progressivement regroupés et remplacés par le fonds de résolution unique à compter du 1
er janvier  2016.
410  La Relative Performance Note	est 	un	accord	financier 	conclu	en	2007	entre	Fortis	Banque	et	Fortis	Holding	dans	le	
cadre	du	financement	du	rachat	d’ABN	Amro.
411 Résolution 	législative 	du	Parlement 	européen 	du	15	avril	2014	sur	la	proposition 	de	règlement 	du	Parlement 	euro-
péen et du Conseil établissant des règles et une procédure uniforme pour la résolution des établissements de crédit 
et	de	certaines	 entreprises	 d’investissement	 dans	le	cadre	d’un	mécanisme	 de	résolution	 unique	et	d’un	fonds	de	
résolution	bancaire	unique,	et	modifiant	le	règlement	(UE)	n°	1093/2010	du	Parlement	européen	et	du	Conseil.
412  Document	ST	8457/14,	Agreement on the transfer and mutualisation of contributions to the Single Resolution fund . 276
Garantie 2008-2012 20132014
(date prévue) Réalisations 
au 31 mai 2014
Droit d’entrée des établissements 
financiers313,5 0,0 0,0 0,0
Contribution annuelle des établissements	financiers1.489,4 445,6 287,8
(juin	2014)0,0
Droit d’entrée des compagnies d’assurance23,2 0,0 0,0 0,0
Contribution annuelle des compagnies d’assurance323,3 161,2 169,3 155,6
Droit d’entrée des sociétés coopératives1,5 0,0 0,0 0,0
Contribution annuelle des sociétés	coopératives2,8 2,2 0,0 0,0
Fonds	de	résolution 238,4 166,9 155,0
Total 2.392,1 775,9 612,1 155,6
Dexia	(refinancement	interbancaire	
–	garantie 	2008)	(en	 extinction)783,5 61,8 11,2 13,8
Dexia	SA	et	Dexia	 Crédit	local	(refi
-
nancement	interbancaire)	368,1 149,5 16,8 7,7
Dexia	SA	(portefeuille 	de	produits	
structurés	gérés	par	FSA)	134,2 	- - -
KBC	(portefeuille 	de	produits	struc -
turés)1.192,8 340,8 340,8
(juin	et	
décembre 	2014)	0,0
Ageas	(garantie 	sur	les	obligations 	
contractées	par	 Ageas	vis-à-vis	de	
BNP	Paribas)12,4 1,6 - 1,7
BNP	Paribas	Fortis	(produits	struc -
turés non transférés au Royal Park Investments )	(Fortis	IN)48,8 - - -
Royal Park Investments	(portefeuille 	
de produits structurés transféré de Fortis101,5 27,1 - -
Banque	nationale 	(fourniture	de	
liquidités	d’urgence)Garantie	accordée	à	titre	gracieux
Total 2.648,3 580,8 368,8 23,2
Source : SPF Finances et Cour des comptes IMPACT	FINANCIER	DES	MESURES	D ’AIDE  / 277
4.4.1		 Fonds	spécial	de	protection
Suite à un arrêt de la Cour constitutionnelle413, le montant des contributions des établis -
sements de crédit de droit belge au fonds spécial tient compte, à partir du 1er janvier 2012, 
du profil de risque de ces institutions. Celui-ci, établi par la Banque nationale, est basé sur l’adéquation des fonds propres, la qualité des actifs et la liquidité.
tion similaire à la protection offerte par le fonds spécial dans leur pays d’origine ne sont pas soumises au paiement de la cotisation à ce fonds. Par contre, les autres succursales d’éta -
blissements de crédit de droit étranger, généralement établis hors de l’Espace économique européen doivent payer une cotisation à ce fonds mais elle n’est pas fondée sur un profil de risque. De même, les contributions des compagnies d’assurance et des sociétés coopératives ne sont pas déterminées en fonction de leur profil de risque.
Le calcul des différentes contributions au fonds spécial est fixé par l’article 8 de l’arrêté 
royal du 14 novembre 2008
414.
4.4.2		Fonds	de	résolution
dérées comme systémiques ou non systémiques (avec ou sans exigence en fonds propres) ne paieront plus le même taux de contribution.
Les taux de contribution au fonds de résolution sont fixés par l’article 3 de la loi du 28 dé-
cembre 2011 instaurant une contribution de stabilité financière.4.4.3		 Dexia
Afin de tenir compte de la capacité financière du groupe Dexia, les États ont renoncé, dans la convention de garantie définitive qui est entrée en vigueur en 2013, au lien entre le mon -
tant de la rémunération et le profil de risque. En effet et à la différence de la convention temporaire conclue en 2011, la maturité des emprunts garantis, le rating de Dexia (et de Dexia Crédit local) et le dépôt de nantissements ne sont plus pris en compte dans le calcul de la rémunération. De plus, le taux de rémunération a été fortement réduit.
415.
4.4.4		KBC
Le 19 décembre 2012, un accord a été conclu entre l’État et KBC, par lequel une réduction de prime sera accordée à KBC en fonction du de-risking  que la banque parvient à réaliser 
413 Arrêt	115/2011	du	23	juin	2011.
414  Arrêté	royal	portant	exécution	 de	la	loi	du	15	octobre	2008	portant	des	mesures	 visant	à	promouvoir	 la	stabilité	
financière 	et	instituant	 en	particulier	 une	garantie	 d’État	relative	aux	crédits	octroyés	 et	autres	opérations	 effec-
financier	et	aux	services	financiers.
415 Commission	 européenne,	 Direction	 générale	 de	la	concurrence,	 dossier	SA.34925,	 décision	de	la		Commission	 du	
28	décembre	2012,	C	(2012)	9962. 278
ayant été respectées, elle sera calculée le 30 juin et déduite de la prime à payer en juin 2015.
5 Mesures pour soutenir la stabilité de la zone euro
5.1 Prêts bilatéraux à la Grèce
Entre mai 2010 et décembre 2011, les États de la zone euro (à l’exception de la Slovaquie)416 
ont prêté 52,9 milliards d’euros à la Grèce.
Le 12 décembre 2012, l’Eurogroup a décidé d’encore assouplir les conditions des prêts :• période de grâce: 10 ans ;
• durée du prêt: 30 ans ;
2010-2012 20132014
Estimations Réalisations au 
31 mai 2014
Grèce 	95,0 22,8 21,3 3,6
5.2	 Autres 	mesures 	en	faveur	de	la	Grèce
Les États membres de la zone euro se sont engagés en février 2012 à transférer à la Grèce l’équivalent des profits sur les titres gouvernementaux grecs acquis par leurs banques centrales pour leurs propres comptes dans le cadre du programme ANFA
417. À cet effet, la 
 Belgique doit verser 181,1 millions d’euros pour la période 2012-2020.
(SMP)418 des banques centrales de l’Eurosystème, portant sur des obligations du gouver -
nement grec. À ce titre, la Belgique doit verser 351,0 millions d’euros pour la période 2013-
2038.
416  L’Irlande	et	le	Portugal	n’ont	pas	été	en	mesure	de	participer	à	tout	le	programme.
417 Agreement on Net Financial Assets .
418  Le	programme 	SMP	a	permis	de	racheter 	sur	le	marché	secondaire 	des	obligations 	émises	par	des	États	de	la	zone	
euro,	dont	la	Grèce.	 IMPACT	FINANCIER	DES	MESURES	D ’AIDE  / 279
Ces fonds transitent néanmoins par l’État belge (via le bénéfice de la Banque nationale reversé annuellement à l’État), étant donné que dans le cadre du système européen des banques centrales, il est interdit à celles-ci de reverser à un État membre un bénéfice réalisé sur des titres qu’elles détiennent en portefeuille.
2012 (payé en 2013) 20132014
31 mai 2014
Contributions 	ANFA 28,5 24,0 20,9 20,9
Contributions SMP - 77,0 68,0 0,0
5.3	 Facilité 	européenne 	pour	la	stabilité 	financière
l’Union européenne en difficulté financière, dont la devise est l’euro.
L’EFSF n’est pas une structure permanente. Elle fonctionne actuellement de manière pure -
ment administrative et sera dissoute lorsque la Grèce, l’Irlande et le Portugal ne devront 
plus bénéficier de mesures de soutien.
l’EFSF. Cela signifie que l’Irlande ne fera plus appel à l’EFSF pour se financer. Elle devra 
toutefois rembourser, à partir de 2029, les 17,7 milliards d’euros prêtés par l’EFSF.
Tableau 8 –  Aperçu des interventions de la Facilité européenne pour la stabilité financière (en mil-
liards d’euros)
interventions autorisées par 
les ÉtatsMontant des interventions 
Grèce 59,1 57,1
Irlande 17,7 17,7
Private Sector Involvement 	(PSI)
Grèce 35,5 34,7
Recapitalisation du secteur bancaire
Grèce 50,0 48,2
Total 188,3 183,7
Source : EFSF et Cour des comptes 280
Les programmes d’aide sont principalement des versements en espèces financés essentiel -
lement par des emprunts émis par l’EFSF sur les marchés financiers.
titres émis par l’EFSF. Ces titres sont remis au Hellenic Financial Stability Fund qui se charge de les transférer aux banques en difficulté . Ces titres permettent notamment aux banques 
de se refinancer auprès de la BCE.
Afin de financer ces interventions, l’EFSF a émis sur les marchés financiers des titres pour 
un total de 198,8 milliards d’euros. Ces titres sont garantis, en intérêts et en capital, par les 
États de la zone euro. Au 31 mars 2014, la Belgique garantissait ces émissions pour un maxi -
mum de 12,4 milliards d’euros
419.
Comme l’EFSF n’est pas une institution financière internationale mais une société privée, la dette émise par l’EFSF a été comptabilisée par l’Institut des comptes nationaux dans la dette consolidée des administrations publiques (dette Maastricht) à concurrence de la part de la Belgique dans la garantie, conformément aux règles édictées en la matière par  Eurostat
420. Au 31 mars 2014, les émissions de l’EFSF ont fait augmenter la dette consolidée 
de la Belgique de 7,1 milliards d’euros.
La différence entre le montant de la garantie accordée par la Belgique à l’EFSF (12,4 mil-
liards) et la dette de l’EFSF reprise dans la dette consolidée (7,1 milliards) s’explique essen -
tiellement par le fait que les emprunts émis par l’EFSF sont actuellement garantis à 161 % 
(pour les titres émis à long terme) et à 151 % (pour les titres émis à court terme) par les États 
alors qu’ils sont repris à leur valeur nominale (soit à 100 %) dans l’encours de la dette conso -
lidée. De même, les intérêts à payer sur les emprunts émis par l’EFSF sont garantis par les États mais ne sont pas repris dans l’encours de la dette consolidée.
5.4 Mécanisme européen de stabilité
La différence est que le MES est une structure permanente qui a la forme d’une organi -
sation intergouvernementale de droit public international. Le MES a été mis en place le 8 octobre 2012.
MES. Cela signifie qu’elle ne fera plus appel au MES pour se financer, mais devra toutefois 
rembourser, à partir de 2025, les 41,3 milliards d’euros prêtés par le MES.
419  Loi	du	2	novembre 	2010	relative	à	la	participation 	de	l’État	belge	dans	la	société	anonyme 	European Financial Sta -
bility Facility 	et	à	l’octroi	de	la	garantie	de	l’État	aux	instruments	financiers	émis	par	cette	société.
420  Eurostat, 	Treatment of the EFSF in national accounts ,	background note ,	27	janvier	2011. IMPACT	FINANCIER	DES	MESURES	D ’AIDE  / 281
Tableau 9 –  Aperçu des interventions du mécanisme européen de stabilité (en milliards d’euros)
Montant maximum des inter -
ventions autorisées par les  ÉtatsMontant des interventions au 
31 mai  2014
Chypre 9,0 4,8
Espagne 100,0 41,3
Total 109,0 46,1
chargé de recapitaliser le secteur bancaire espagnol ( Fondo de Restructuracion Ordenada 
Bancaria , FROB). Le FROB transfère ensuite les titres aux banques en difficulté.
Le soutien à Chypre consiste en des versements en espèces (3,3 milliards d’euros) et en des 
titres émis par le MES pour recapitaliser le secteur bancaire chypriote (1,5 milliard d’euros).
Afin de financer les mesures d’aide qui s’élevaient à 46,1 milliards d’euros, le MES a émis 
des titres pour 52,9 milliards d’euros. Tous ces titres sont garantis (capital et intérêts) par 
les États de la zone euro mais le système de garantie est quelque peu différent de celui en 
vigueur pour l’EFSF: c’est le capital autorisé du MES qui fait office de garantie. Le capital autorisé est composé du capital libéré à verser par les États dans les premières années de la mise en place du mécanisme et du capital appelable. Si le capital libéré n’est pas suffisant pour permettre au MES de rembourser ces créanciers, celui-ci pourra appeler du capital supplémentaire pour disposer des fonds nécessaires.
La participation de la Belgique dans le capital libéré du MES s’élève à 2,8  milliards d’euros 
payée en cinq tranches de 556,3 millions d’euros
421.
Étant donné que le MES est une institution internationale, Eurostat a estimé que les octrois 
de crédits du MES n’ont aucun impact sur la dette publique des États.
prunts conclus par le MES sur les marchés financiers sont repris dans la comptabilité du MES et ne doivent plus être repris dans les comptes des États
422. L’obligation pour les États 
de recourir à des emprunts pour assurer la capitalisation du MES a néanmoins eu pour conséquence une augmentation équivalente des dettes publiques de ces mêmes États.
421  Loi	du	20	juin	2012	portant	assentiment	 au	traité	instituant	 le	Mécanisme	 européen	 de	stabilité	(MES),	signé	à	
Bruxelles	le	2	février	2012.
422  Eurostat, 	Eurostat’s preliminary view on the recording of the future European Stability Mecanism ,	7	avril	2011. 282
6	 Résultat	financier	des 	diverses	mesures	d’aide
Tableau 10 –  Résultat financier des diverses mesures d’aide
Période Institution OpérationMontant 
(en millions  d’euros)
2008-2009 Fortis,	Dexia,	Ethias,	
Royal Park InvestmentsInjection de capital - 11.640,0
(*) 
2008 SFPI Frais	d’expertise	(provisions)- 20,0
2011 Belfius Entrée dans le capital - 4.000,0
2012 Dexia Injection de capital - 2.915,0
2008 Royal Park Investments Octroi de crédit - 5.001,7	
2009 Luxembourg	(dossier	Kaupthing)Octroi de crédit - 160,0	
2011-2014 Apra	Leven Activation	du	fonds	spécial de protection des dépôts et des assurances sur	la	vie- 13,8
Soutien à la zone euro 4.865,7
2010-2011 Grèce Octroi de crédit (montant	brut	–
 
service	fee)- 1.932,7
2010-2011 EFSF Participation au capital - 0,9
2012-2014 Mécanisme européen de stabilité	(MES)Participation au capital - 2.781,7
2013-2014 Autres mesures de soutien	à	la	Grèce- 150,4
Total des flux de caisse sortants (au 31 mai 2014) - 32.197,8
(*)	Fortis	Banque	:	9.400,0	;	Dexia	:	1.000,0	; 	Royal Park Investments 	:	740,0	;	Ethias	:	500,0 IMPACT	FINANCIER	DES	MESURES	D ’AIDE  / 283
Participations 5.482,8
2010-2014 BNP	Paribas	Fortis	et	
BNP ParibasDividendes + 1.219,5
(1)
2013 BNP	Paribas	Fortis Produit	de	la	vente 	de	la	
participation+ 3.250,0
2013	 Royal Park Investments Produit de la diminution des fonds propres+ 718,2
2013-2014 Royal Park Investments Dividendes + 295,1
Prêts 9.674,6
2009 Royal Park Investments Remboursement d’octroi de crédit+ 4.645,7
(2) 
2009 Royal Park Investments Intérêts + 11,9
2011-2013 KBC Intérêts + 841,1
2012 KBC Remboursement d’octroi de crédit+ 3.500,0
2012 KBC Prime de remboursement+ 525,0
2013-2014 Vitrufin Intérêts + 12,2
2009-2014 Luxembourg	(dossier	Kaupthing)Remboursement d’octroi de crédit+ 134,5
2009-2014 Luxembourg	(dossier	Kaupthing)Intérêts + 4,2	
Garanties 6.575,9
2008-2014 Divers	établissements	financiersRémunérations pour règlement de garantie+ 3.252,3	
2008-2014 Caisse des dépôts et consignationsCotisation au fonds spécial de protection des dépôts et des assurances sur	la	vie+ 2.918,3	
2012-2014 Caisse des dépôts et consignationsCotisation au fonds de résolution+ 405,3
Soutien à la zone euro 121,4
2010-2014 Grèce Intérêts + 121,4
Total des flux de caisse entrants (au 31 mai 2014) + 21.854,7
(1)		Y	compris	le	produit	de	la	vente	à	la	banque	 Société	générale	pour	212,9	millions	d’euros	de	4,1	millions	d’actions	reçues	en	dividende	
en	2010.
(2)		Le	prêt	accordé	en	2008	à	la	RPI	a	totalement	été	remboursé	en	2009.	La	différence	de	356	millions	d’euros	représente	une	perte	de	
change.
Source : SPF Finances – Cour des comptes  ORGANISATION	DES	ACTIVITÉS	D ’AUDIT	INTERNE	DANS	L ’ADMINISTRATION	FÉDÉRALE  / 285
Organisation des activités 
d’audit interne dans l’administration fédérale
La Cour des comptes a régulièrement souligné les retards d’exécution des arrêtés royaux pris 
pour organiser un audit interne dans l’administration fédérale. Dans son 170e Cahier, elle 
concluait à une trop faible adhésion des autorités publiques à l’ intérêt d’un audit interne.
Depuis lors, le Comité d’audit de l’administration fédérale a poursuivi ses initiatives pour 
que les ministres et fonctionnaires dirigeants mettent la réglementation en œuvre. Toutefois, aucun service d’audit interne conforme à la réglementation n’a été créé. Cette situation prive l’administration fédérale d’activités d’audit interne indépendantes et professionnelles suscep -
tibles d’ évaluer et d’améliorer le contrôle interne.
1 Chronologie réglementaire
Engagée en 2000, la réforme Copernic visait notamment à mettre en place un système de contrôle interne ainsi qu’un audit interne dans l’administration fédérale. Le contrôle in -
terne doit assurer que les objectifs généraux d’une organisation sont réalisés. L’audit in -
terne évalue le bon fonctionnement de ce contrôle interne.
Deux arrêtés royaux ont été pris en 2002
423. Ils prévoyaient un service d’audit interne et un 
comité d’audit par service public fédéral. En pratique, certains services avaient déjà créé ou 
ont créé par la suite un service d’audit interne. Cependant, aucun mandataire n’a été dési -
gné comme responsable de ce service et aucun comité d’audit n’a été mis en place.
Une obligation légale d’organiser un audit interne a ensuite été prévue dans le cadre de 
la réforme de la comptabilité de l’État de 2003424. Cette obligation a été rendue progressi -
vement applicable à tous les services publics fédéraux et services publics fédéraux de pro -
grammation, au ministère de la Défense et à la Police fédérale. Elle s’applique à tous ces services depuis le 1
En 2007, trois arrêtés du 17 août ont remplacé les arrêtés de 2002425. Ces trois arrêtés s’ap -
pliquent à 21  services  publics426 et prévoient un seul Comité d’audit pour l’administration 
423  Arrêté	royal	du	26	mai	2002	relatif	au	système 	de	contrôle 	interne	des	services	publics	fédéraux 	et	arrêté	royal	du	
2	octobre	2002	relatif	à	l’audit	interne	au	sein	des	services	publics	fédéraux.
424  Article	31	de	la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral.
425 Un	arrêté	royal	relatif	au	système 	de	contrôle 	interne	dans	certains	services	du	pouvoir	exécutif	fédéral,	un	arrêté	
426  Un	vingt-deuxième	 service,	le	SPP	Développement	 durable,	était	soumis	à	l’arrêté	royal	du	17	août	2007.	Le	3	mars	
2014,	il	est	néanmoins	devenu	l’Institut	fédéral	pour	le	 développement	durable	et	relève	désormais	de	la	Chancel -
lerie	du	Premier	ministre. 286
fédérale. Ils privilégient l’organisation d’activités d’audit interne plutôt que la création 
d’un service d’audit dans chaque service public427. Pour les 21 services publics concernés, 
ces arrêtés exécutent la loi de réforme de la comptabilité de l’ État de  2003.
Le périmètre de l’obligation légale d’organiser un audit interne est toutefois plus large que celui des arrêtés de 2007. Il comprend notamment tous les organismes administratifs pu -
blics (hors institutions publiques de sécurité sociale), alors que les arrêtés royaux de 2007 ne s’appliquent qu’à cinq de ces organismes
428. Un arrêté royal doit encore fixer les moda -
lités d’organisation du contrôle interne en matière de budget et de comptabilité dans ces services.
2	 Suivi	de	la	Cour	des	comptes
La Cour des comptes informe régulièrement le Parlement du défaut d’organisation d’un audit interne dans l’administration fédérale
429. Par une lettre du 20 mars 2013, elle a de -
mandé au Premier ministre pourquoi plusieurs décisions nécessaires au fonctionnement du Comité d’audit n’avaient pas été prises. Elle l’a aussi interrogé sur l’organisation concrète d’un audit interne dans l’administration fédérale.
Concernant le fonctionnement du Comité d’audit, les décisions suivantes étaient attendues :
• remplacement de deux membres francophones du Comité d’audit, dont le Comité d’audit avait communiqué la démission au Premier ministre le 29 février 2012 ;
• approbation, par arrêté royal délibéré en conseil des ministres, du projet de règlement d’ordre intérieur que le Comité d’audit avait transmis au Premier ministre le 6 sep -
tembre 2012 ;
• approbation, par arrêté royal délibéré en conseil des ministres, du projet de charte que le Comité d’audit avait transmis au Premier ministre le 11 octobre 2012.
Dans sa réponse du 5 juillet 2013, le Premier ministre informait la Cour de la désignation de deux membres du Comité d’audit
430 et de la création d’un groupe de travail avec le ministre 
du Budget pour revoir l’arrêté royal relatif aux activités d’audit interne ainsi que les projets de règlement d’ordre intérieur et de charte.
La volonté de revoir la réglementation et, par conséquent, les projets du Comité d’audit était 
motivée par le fait que des services publics considéraient le coût de certaines fonctions exor -
bitant. Ils invoquaient en outre le risque que l’indépendance des auditeurs soit compromise dans le cas de fonctionnaires détachés dans un service d’audit et amenés à rejoindre leur service public à la fin de leur détachement. 
427 Voir	Cour	des	comptes,	 «	Contrôle	interne	et	activités	 d’audit	interne	–	état	de	la	mise	en	œuvre	des	arrêtés	royaux	
du	17	août	2007	»,	169e Cahier,	Volume	I,	p.	304-315.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
428  Agence	fédérale	pour	la	sécurité	de	la	chaîne	alimentaire,	 Agence	fédérale	pour	l’accueil	des	demandeurs	 d’asile,	
Service	des	pensions	 du	secteur	public,	Agence	fédérale	 des	médicaments	 et	des	produits	 de	santé	et	Régie	des	
bâtiments.
429  Voir,	en	dernier	lieu,	Cour	des	comptes,	 «	Organisation	 des	activités	 d’audit	interne	dans	l’administration	 fédé-
rale	»,	170e	Cahier,	Volume	I,	p.	243-252.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
430  Désignés	pour	six	ans	par	arrêté	royal	du	27	juin	2013. ORGANISATION	DES	ACTIVITÉS	D ’AUDIT	INTERNE	DANS	L ’ADMINISTRATION	FÉDÉRALE  / 287
Dans son 170e Cahier, la Cour des comptes soulignait que des raisons budgétaires ne peuvent 
pas justifier le report de l’obligation d’organiser un audit interne431. Elle rappelait que la ré -
glementation a prévu une solution pour les services publics pour lesquels un service d’audit 
interne représenterait un coût trop important, à savoir un service partagé.
Concernant l’indépendance des auditeurs internes, la Cour rappelait les garanties prévues 
par la réglementation, à savoir l’incompatibilité avec toute autre fonction au sein du service public concerné, le respect des normes professionnelles, l’évaluation périodique du respect de ces normes et la surveillance par le Comité d’audit.
Pour la Cour des comptes, les risques en matière d’indépendance des auditeurs internes 
résultent plutôt de l’absence de descriptions de fonction, de profils, barèmes et conditions de carrière et de mobilité spécifiques. Elle concluait à une trop faible adhésion des autorités publiques à l’intérêt d’un audit interne.
3	 Évolution	de	l’organisation	de	l’audit	interne	en	2014
3.1 Composition du Comité d’audit
Le Comité d’audit de l’administration fédérale est composé de sept experts, dont au moins trois néerlandophones et trois francophones. Ils sont désignés pour six ans par arrêté royal délibéré en conseil des ministres, sur proposition du Premier ministre, du ministre du Bud-get et du ministre de la Fonction publique
432.
Les membres du Comité ont été désignés le 21 février 2010, soit plus de deux ans après l’entrée en vigueur de l’arrêté royal de 2007 relatif au Comité d’audit. Ensuite, il a fallu plus d’un an au conseil des ministres pour pourvoir, en juillet 2013, à deux mandats vacants depuis février 2012. La réglementation prévoit pourtant un maximum de quatre mois.
Depuis janvier 2014, un mandat est à nouveau vacant suite à la démission du président 
du Comité d’audit le 28  novembre 2013
433. Le Comité a désigné un nouveau président en 
son sein. Le 5 février 2014, le gouvernement a lancé un appel pour pourvoir au mandat de 
membre vacant. Les candidatures étaient souhaitées pour le 10 mars 2014. Aucune désigna -
tion n’est ensuite intervenue.
3.2 Réglementation
Le cadre d’organisation et de fonctionnement de l’audit interne de l’administration fédé -
rale n’a pas évolué depuis la réponse du Premier ministre de juillet 2013. Les arrêtés royaux relatifs au Comité d’audit interne et aux activités d’audit interne de l’administration fédé -
rale n’ont pas été adaptés suite à la création du groupe de travail que le Premier ministre avait annoncée. Le règlement d’ordre intérieur et la charte d’audit du Comité d’audit n’ont pas été adoptés.
431 Voir	Cour	des	comptes,	170e	Cahier,	ibid.
432  Article	3	de	l’arrêté	royal	du	17	août	2007	portant	création	du	Comité	d’audit.
433 En	vertu	de	l’article	6	de	l’arrêté	royal	du	17	août	2007	portant	création	du	Comité	d’audit,	 « la démission prend effet 
immédiatement si la démission est justifiée par des raisons de santé, ou par l’apparition d’un conflit d’intérêts. Dans 
les autres cas, leur mandat prend fin lorsqu’un remplaçant a été désigné, et au plus tard dans un délai de deux mois à compter de l’expédition de la lettre de démission » . 288
3.3	 Initiatives
Dans ses rapports de juillet 2014, le Comité d’audit mentionne plusieurs initiatives pour faire respecter l’obligation d’organiser un audit interne, telles qu’une réunion avec les pré -
sidents des services publics.
Il fait également état d’un groupe de travail constitué à l’initiative du ministre des Affaires 
sociales pour créer un service d’audit interne partagé pour le secteur social
434. Il précise 
toutefois que la procédure mise en place ne respecte pas la réglementation et qu’aucun fonctionnaire dirigeant n’a été désigné pour piloter ce projet.
Selon le rapport d’activités du Comité d’audit, le secrétaire d’État à la Fonction publique 
a confirmé son choix d’un service partagé pour les quatre services publics fédéraux hori -
zontaux
435. Cependant, le président du SPF Budget et Contrôle de la gestion a annoncé la 
création d’un service d’audit interne dans son SPF.
Le Comité d’audit précise également que le ministre du Budget et le Premier ministre n’ont 
pas encore fait connaître leur décision sur le mode d’organisation des activités d’audit in -
terne dans les services qui relèvent de leurs compétences.
Le Comité d’audit a recensé quatorze services d’audit interne dans les 21 services publics 
qui relèvent de ses attributions. Toutefois, aucun ne satisfait aux exigences de la réglemen -
tation pour la désignation du responsable de l’audit interne. En outre, seuls quatre de ces quatorze services disposent de l’effectif minimal prévu (trois auditeurs internes dont le responsable). La moitié des quatorze services d’audit interne recensés sont composés d’une seule personne.
De même que le Comité d’audit, la Cour des comptes constate que le manque d’activités 
d’audit interne indépendantes et professionnelles susceptibles d’évaluer et d’améliorer les systèmes de contrôle interne reste problématique, alors que le modèle Coso, choisi par le gouvernement pour structurer le contrôle interne et rendu applicable dans l’administration fédérale
436, reste insuffisamment connu et appliqué.
4 Conclusions et recommandations
Sept ans après l’adoption des arrêtés royaux du 17 août 2007, aucune activité d’audit interne conforme aux dispositions en vigueur n’a été organisée dans l’administration fédérale.
Au cours de la législature précédente (2010-2014), la mise en œuvre par le gouvernement de 
la réglementation en matière d’audit interne n’a pas progressé. Des services d’audit interne sont organisés à l’initiative des services publics concernés, mais sans les garanties prévues par la réglementation, dont la surveillance du Comité d’audit.
434  SPF	Emploi	et	Travail,	SPF	Santé	publique,	 SPP	Intégration	 sociale,	Service	des	pensions	 du	secteur	public,	Agence	
fédérale	pour	la	sécurité	de	la	chaîne	alimentaire	et	Agence	fédérale	des	médicaments	et	des	produits	de	santé.
435 Budget	et	Contrôle	de	la	gestion,	Personnel	et	Organisation,	Chancellerie	du	Premier	ministre	et	Fedict.
436  En	vertu	de	l’article	2,	§	2,	de	l’arrêté	royal	du	17	août	2007	relatif	au	contrôle	interne	dans	certains	services	du	pou-
voir	exécutif	fédéral,	les	systèmes	 de	contrôle	 interne	des	services	doivent	être	conçus	et	évalués	conformément	
au modèle Coso (Committee of Sponsoring Organisations of the Treadway Commission) . ORGANISATION	DES	ACTIVITÉS	D ’AUDIT	INTERNE	DANS	L ’ADMINISTRATION	FÉDÉRALE  / 289
Un des objectifs de la réforme budgétaire et comptable de 2003 était d’organiser un audit 
interne. Il n’est pas atteint.
Pour la Cour des comptes, les décisions attendues pour recomposer le Comité d’audit et 
organiser des activités d’audit interne dans les conditions prévues par la réglementation sont des conditions nécessaires pour développer un contrôle interne structuré dans l’ad-ministration fédérale. Elles doivent manifester la volonté des ministres et des dirigeants d’améliorer la gestion de l’administration fédérale.   MOBILITÉ	ET	MISE	À	DISPOSITION	DE	PERSONNEL	À	L ’ADMINISTRATION	FÉDÉRALE  / 291
Mobilité et mise à 
disposition de personnel à l’administration fédérale
Les services fédéraux  ont peu recours à leur marché interne pour leurs offres d’emploi,  malgré 
le nombre élevé de personnes intéressées. Entre 2000 et 2010, la mobilité a surtout servi à inté -
grer du personnel des entreprises publiques autonomes ou des militaires dans l’administration 
fédérale. Les transferts de personnel des communautés ou régions à l’administration fédérale sont très rares. Des mesures d’accompagnement visant à promouvoir le succès de l’ instru -
ment stratégique qu’est la mobilité font défaut.
La Cour des comptes a relevé quelques irrégularités, dont certaines auraient pu être évitées 
grâce à un contrôle plus strict.
Les initiatives telles que Special Federal Forces et Federal Inplacement n’ont pas été déployées 
entièrement et la loi n’autorise toujours pas leur application au personnel contractuel.
1 Contexte
Dès la fin des années soixante, l’administration fédérale a cherché à promouvoir la mobilité de son personnel. Depuis les années nonante, l’accent est mis sur l’augmentation de la flexi -
bilité en tant que solution définitive ou temporaire à la fluctuation des besoins qualitatifs ou quantitatifs en personnel dans certains services. Les mesures sont combinées à une offre de formations plus large et doivent permettre au personnel de mieux valoriser ses compé -
tences ou de combiner vie privée et familiale de manière optimale. Cependant, l’objectif d’économie entre souvent en ligne de compte: la mobilité permet d’éviter un recrutement externe.
En 2006, le ministre de la Fonction publique a annoncé que la politique de mobilité se -
rait actualisée afin d’en augmenter l’incidence
437. Par la suite, les ministres fédéraux à la 
Fonction publique successifs ont répété dans leur note de politique générale la nécessité 
d’accroître la mobilité du personnel. Par ailleurs, le personnel des entreprises publiques autonomes et les militaires se sont vu offrir la possibilité de devenir agents de l’État, réglant ainsi le problème des surplus de personnel dans les services concernés.
La Cour des comptes a examiné si les différentes formes de mobilité et de mise à disposition 
sont utilisées de manière efficace et efficiente et sont traitées correctement sur le plan bud -
gétaire et financier. Elle aborde d’une part, les transferts de personnel par mobilité volon -
taire et d’autre part, la mise à disposition de personnel. Les transferts examinés concernent 
437 Note	de	politique	 générale	 du	31	octobre	2006	du	ministre	de	la	Fonction	 publique,	 de	l’Intégration	 sociale,	de	la	
Politique	des	grandes	villes	et	de	l’Égalité	des	chances	chargé	de	l’Interculturalité. 292
les transferts entre entités fédérales et les transferts dans un service fédéral de personnel 
d’entreprises publiques autonomes, de l’Armée et des communautés et régions438.
2	 Mobilité	 volontaire	 au	sein	du	marché	 du	travail	interne	 de	l’admi-
nistration fédérale
2.1 Marché interne
Au lieu de recruter à l’extérieur par le biais de réserves de recrutement statutaires, les ser -
vices fédéraux ont la possibilité de recruter du personnel dans les services publics. Les fonc-tionnaires nommés à titre définitif de la fonction publique administrative fédérale
439, des 
communautés, des régions, des entreprises publiques autonomes et les militaires peuvent ainsi réorienter leur carrière dans l’administration.
Selor, le bureau de sélection de l’administration fédérale, est le point de contact central qui 
gère et contrôle les demandes de mobilité sur le marché interne. Il définit, dans un cadre légal
440, les procédures et les normes de qualité relatives au recrutement. Sa tâche consiste 
aussi à promouvoir le marché interne. À cette fin, il a développé une banque de données de curriculum vitae en ligne qui contient les profils des agents statutaires de la fonction publique administrative fédérale et des entreprises publiques autonomes intéressés par un transfert par mobilité volontaire
441. Lorsque des services fédéraux veulent recruter un 
nouveau collaborateur sur le marché interne, il leur est possible de confronter le profil de compétence de la fonction souhaitée aux profils présents dans la banque de données. Les services fédéraux peuvent aussi demander de publier intégralement leur offre d’emploi sur le site internet de Selor, tout en recourant aussi éventuellement à la banque de données de CV en ligne. Le service recruteur organise lui-même l’épreuve de sélection. Depuis fin 2012, les agents statutaires peuvent aussi répondre aux appels à candidatures dans le cadre des concours de recrutement de Selor ouverts à tous, donc aussi aux candidats extérieurs
442.
2.2 Mobilité du personnel fédéral et des entreprises publiques autonomes
Dans le cadre de la mobilité fédérale, un agent fédéral statutaire est nommé dans un autre service fédéral, à un poste vacant d’un grade identique ou similaire ou de la même classe que son poste actuel. Sous certaines conditions, l’agent peut aussi être promu au sein du niveau A par mobilité. Le candidat doit avoir réussi l’épreuve de sélection
443 et être classé en 
438  Comme	les	effets	des	dernières	 modifications	 réglementaires	 (notamment	 l’arrêté	royal	du	30	septembre	 2012	
portant	diverses	mesures	relatives	 à	la	sélection	 des	agents	de	l’État)	ne	sont	pas	encore	complets,	 il	n’en	a	pas	été	
tenu	compte.
439  La	fonction	publique	 administrative	 fédérale	comprend	 les	SPF	et	les	SPP	ainsi	que	les	services	qui	en	dépendent,	 le	
personnel 	civil	du	ministère 	de	la	Défense	et	les	organismes 	publics	visés	à	l’article	1er,	3°,	de	la	loi	du	22	juillet	1993	
portant	certaines	mesures	en	matière	de	fonction	publique.
440  Arrêté	royal	du	15	janvier	2007	relatif	à	la	mobilité	des	agents	statutaires 	dans	la	fonction	publique	fédérale	admi-
nistrative,	 arrêté	royal	du	7	mars	2007	organisant	 la	sélection	 comparative	 et	l’entrée	en	service	dans	la	fonction	
publique	administrative 	fédérale	de	certains	agents	statutaires 	des	entreprises 	publiques 	autonomes 	et	arrêté	
royal	du	12	juin	2006	organisant	l’acquisition	par	le	militaire	de	la	qualité	d’agent	de	l’État	par	transfert.
441  La	banque	de	données 	de	CV	ne	peut	pas	être	utilisée	pour	les	transferts 	par	mobilité	du	personnel 	des	communau -
tés	et	régions	ni	pour	ceux	de	l’Armée.
442  Conformément 	à	l’arrêté	royal	du	30	septembre 	2012	portant	diverses	mesures 	relatives 	à	la	sélection 	des	agents	
de	l’État.	L’agent	statutaire	obtient,	dans	ce	cas,	une	dispense	pour	un	ou	plusieurs	modules.	
443  Il	s’agit	d’une	épreuve	orale	(entretien)	 avec	ou	sans	étude	de	cas.	Si	les	candidats	 sont	très	nombreux,	 ce	qui	est	
rare,	Selor	organise	d’abord	des	tests	sur	ordinateur. MOBILITÉ	ET	MISE	À	DISPOSITION	DE	PERSONNEL	À	L ’ADMINISTRATION	FÉDÉRALE  / 293
ordre utile pour entrer en service. Il doit en principe prester un préavis de trente jours dans 
son service fédéral d’origine. Il ne doit pas effectuer de stage et conserve son ancienneté.
Dans le cadre de la mobilité du personnel d’entreprises publiques autonomes, l’agent sta -
tutaire est nommé au titre d’agent de l’État à un poste vacant auprès d’un service fédéral, 
après avoir posé sa candidature et réussi une épreuve complémentaire. Dans la pratique, ce système s’est limité à des transferts d’agents nommés au sein de Belgacom et bpost. L’agent transféré est rémunéré selon l’échelle de traitement fixée dans un tableau de conversion. Il doit aussi effectuer un stage. L’application du tableau de conversion débouche souvent sur un salaire inférieur, que les entreprises publiques pallient en octroyant une compensation salariale sous certaines conditions.
L’examen a donné lieu aux constatations et recommandations suivantes:
• Selor ne dispose pas de données précises sur le nombre de collaborateurs recrutés dans le cadre de la mobilité. Il publie uniquement le nombre de demandes de procédures de sélection sur le marché interne formulées par les services fédéraux.
• La consultation de la banque de données de curriculum vitae se déroule entièrement en ligne. Cependant, la confrontation des critères de sélection au profil des candidats pré -
sents dans la banque de données ne donne pas de bons résultats. Comme le nombre de critères à définir par l’utilisateur est trop faible, la banque de données sélectionne géné -
ralement beaucoup trop de CV (anonymes). Par le passé, les services fédéraux pouvaient, d’autorité, trier certains profils, mais les critères utilisés à cette fin n’étaient souvent pas communiqués et le contrôle exercé par Selor sur ce point était insuffisant. Depuis 2011, les services publics sont de plus en plus nombreux à opter pour la publication de leurs offres d’emploi.
• Certains candidats ne satisfaisaient pas aux conditions d’admission. Dans quelques cas, des candidats ont même été engagés alors qu’ils n’étaient pas admissibles. Selor doit veiller plus scrupuleusement au respect des conditions d’admission et renforcer le contrôle interne en la matière. Selor doit aussi garantir pleinement que ses clients soient informés à temps et correctement des conditions d’admission applicables à chaque fonc -
tion proposée sur le marché interne. Cela évitera aussi de promouvoir indûment des membres du personnel par mobilité.
• Selor peut certifier des membres du personnel d’autres services publics comme respon -
sables de sélection et leur confier la présidence de commissions de sélection
444. Cer -
tains services fédéraux ne disposent d’aucun responsable de sélection certifié et les  SPF 
de grande taille (comme les SPF Finances et Justice) n’en ont pas assez. Les services indiquent que le parcours de certification conçu par Selor est chronophage et que les conditions de participation sont strictes.
• Lorsque, à l’issue d’une épreuve de sélection, les candidats qui ont réussi sont plus nom -
breux que les postes vacants, une « mini-réserve » est constituée. Dans le cadre de la 
mobilité fédérale, la durée de validité d’une telle réserve n’est pas fixée dans la régle -
mentation. Les services fédéraux appliquent donc une validité de durée différente (de six mois à deux ans). L’annonce de la sélection ne mentionne pas non plus la durée de validité de la réserve.
444  En	vertu	de	l’arrêté	royal	du	19	novembre 	2008	portant	simplification 	de	diverses	dispositions 	réglementaires 	rela-
tives	à	la	carrière	des	agents	de	l’État. 294
• Tous les services fédéraux recourent aux offres d’emploi « fictives ». Dans de tels cas, 
une promesse d’engagement est faite à une personne intéressée par un certain poste, 
généralement au terme d’un entretien préalable positif avec un haut fonctionnaire du service public où le poste vacant se trouve. Ensuite, la procédure sur le marché interne est entamée. Le candidat qui s’est manifesté au préalable termine systématiquement premier de l’épreuve et est donc engagé. Cette pratique est à éviter, ne serait-ce que parce qu’elle peut décourager des candidats de participer à des procédures sur le marché interne puisqu’ils savent que la fonction risque fort d’avoir déjà été attribuée
445.
• Dans le cadre de la mobilité fédérale vers un poste d’un grade similaire, il est parfois nécessaire d’appliquer la réglementation qui permet de conserver le traitement. Le membre du personnel conserve alors son traitement annuel jusqu’à ce qu’il obtienne, dans l’échelle de traitement attachée à son nouvel emploi, un traitement annuel au moins égal
446. La mise en œuvre de cette procédure et la transmission d’informations au 
Service central des dépenses fixes (SCDF) ne se déroulent pas toujours correctement et donnent parfois lieu à des rectifications de traitements.
• Certains membres du personnel d’une entreprise publique autonome bénéficiaient au sein de leur service d’origine d’une échelle de traitement liée à la fonction qui était plus élevée que celle correspondant au grade dans lequel ils avaient été nommés. L’adminis -
tration fédérale continue à verser ce traitement avantageux alors qu’elle ne peut octroyer que l’échelle correspondant au grade dans lequel l’agent a été nommé
447.
2.3 Mobilité interfédérale
Depuis 2009, les fonctionnaires statutaires des régions et communautés peuvent être trans -
férés à l’administration fédérale dans le cadre de la mobilité volontaire et devenir agents de l’État. Les dispositions réglementaires relatives à la mobilité interfédérale équivalent, dans les grandes lignes, à celles qui règlent la mobilité fédérale. La mobilité interfédérale n’a donné lieu qu’à une poignée de transferts; Selor n’encourage d’ailleurs plus ce type de mobilité. Son maigre succès s’explique notamment par les facteurs suivants :• Les échelles de traitement sont un peu plus élevées dans les communautés et régions que dans l’administration fédérale.
• Il n’est pas prévu de conserver l’ancienneté ni de maintenir le traitement jusqu’à ce que le nouveau traitement soit au moins équivalent.
• Le délai pour prendre ses fonctions ne peut pas être inférieur à trois mois, à compter de la notification de l’attribution.
2.4 Mobilité du personnel de l’Armée
Les militaires peuvent aussi être transférés à l’administration fédérale dans le cadre de la mobilité volontaire
448. Le but était de permettre au ministère de la Défense de respecter les 
normes en matière de réduction de personnel et de rajeunir l’effectif449. Selor organise une 
sélection comparative; après une période de mise à disposition, le militaire peut être trans -
445  L’étude	quantitative	 et	qualitative	 des	facteurs	 déterminants	 de	la	mobilité	 du	personnel	 dans	l’administration	
flamande	 réalisée	par	le	service	d’appui	de	l’organisation	 administrative	 flamande	 aboutit	à	la	même	conclusion	
(Personeelsmobiliteit binnen de Vlaamse Overheid. Een kwantitatieve en kwalitatieve studie naar de determinanten 
van (horizontale) mobiliteit ).	Disponible	sur	www.steunpuntbov.be .
446  Article	27,	§	5,	de	l’arrêté	royal	du	29	juin	1973	portant	statut	pécuniaire 	du	personnel 	des	services	publics	fédéraux.
447 Arrêté	royal	du	7	mars	2007.
448  Loi	du	16	juillet	2005	et	arrêtés	royaux	des	12	juin	et	4	octobre	2006.
449  Le	militaire	doit	avoir	atteint	40	ans	pour	faire	l’objet	d’un	transfert.	 MOBILITÉ	ET	MISE	À	DISPOSITION	DE	PERSONNEL	À	L ’ADMINISTRATION	FÉDÉRALE  / 295
féré et devenir agent de l’État. Chaque service fédéral désireux de recruter des militaires 
doit conclure avec la Défense un protocole qui règle la mise à disposition et le transfert de militaires. La répartition des coûts de rémunération varie : il arrive que la Défense continue à supporter une partie des frais de rémunération après le transfert.
Le transfert de militaires à l’administration fédérale s’est très souvent déroulé de manière 
laborieuse. Les protocoles d’accord conclus ont été peu nombreux et le nombre de transferts est demeuré bien inférieur aux attentes. À partir de 2010, on a en outre noté un net recul: à cette date, la Défense a atteint les normes en matière de personnel et les économies requises ont entraîné une baisse des postes vacants au sein des services fédéraux.
Le plus grand nombre de transferts a été réalisé en faveur du cadre administratif et logis -
tique (Calog) des zones de police. Fin 2012, 189 militaires avaient été transférés. Une expé -
rience visant à intégrer des militaires dans le cadre opérationnel de la police fédérale n’a 
connu que peu de succès (15 transferts) et ne sera pas répétée. De même, le nombre de transferts en faveur des prisons (26) s’est avéré inférieur aux attentes.
Lorsqu’il est transféré dans un service fédéral, le militaire bénéficie d’une forme de pro -
tection de son traitement, dénommé traitement de sauvegarde. Si le traitement annuel, 
incluant les allocations et primes, dont il bénéficie dans sa nouvelle fonction est inférieur au traitement de sauvegarde, le militaire conserve ce traitement de sauvegarde. L’application de cette règle nécessite de comparer chaque mois le nouveau traitement avec l’ancien. Elle pose manifestement quelques problèmes, en particulier à cause des différentes modifica -
tions apportées à la réglementation. Régulièrement, des traitements doivent être rectifiés et des montants payés en trop récupérés.
2.5 Ampleur du marché interne
En 2012, les offres d’emploi proposées sur le marché interne n’ont représenté que  2,57 % de 
toutes les offres présentées dans le cadre de procédures de recrutement statutaire fédéral ; 
le nombre de candidats sur le marché interne a représenté 0,69 % de l’ensemble des candi -
dats aux procédures de recrutement statutaire fédéral.Les demandes de procédure de sélection sur le marché interne introduites par des ser -
vices fédéraux ont augmenté de 2003 à 2006 et ont même doublé au cours de la période 
 2007-2008 par rapport à 2006, principalement en raison de la possibilité offerte au per -
sonnel des entreprises publiques autonomes de devenir agent de l’État. Les demandes ont 
ensuite diminué fortement à partir de 2009 et, en 2010, les chiffres étaient retombés sous le niveau de 2003. Actuellement, seule la mobilité fédérale est encore appliquée et encouragée par Selor.
Pour que le marché interne prenne de l’ampleur, l’accompagnement, la motivation et 
l’assistance des dirigeants et des membres du personnel revêtent une grande importance. Il faut également davantage et mieux informer le personnel des possibilités concrètes de mobilité horizontale. Enfin, le recours aux offres d’emploi fictives doit être évité à tout prix. 296
3 Mise à disposition
Les services fédéraux mettent régulièrement à disposition des agents statutaires entre eux 
sur la base d’une convention conclue en vertu de l’article 51 de l’arrêté royal du 15 jan -
vier 2007. La convention détermine au minimum le service qui prend en charge les coûts et la durée de la mise à disposition. Les agents mis à disposition, qui doivent marquer leur accord, demeurent attachés pour leur carrière au service fédéral d’origine et y conservent leurs droits à la promotion, au changement de grade et à la mutation. Les raisons pour les -
quelles les mises à disposition de ce type sont utilisées sont très diverses.
Par exemple, dix-huit statutaires du Bureau d’intervention et de restitution belge (Birb) 
ont été mis à la disposition d’autres services fédéraux avec lesquels le Bureau collabore étroitement. L’origine de cette mise à disposition est une surcapacité temporaire dans les deux services commerciaux en raison de la désactivation de certaines mesures destinées à promouvoir l’agriculture.
Certaines mises à disposition reposent aussi sur des lois et arrêtés spécifiques. Ainsi, des 
agents des administrations fiscales prêtent main-forte au pouvoir judiciaire dans leurs en -
quêtes en matière de fraude ou assistent la police fédérale dans la lutte contre le crime orga -
nisé. Des experts du vécu sont mis à la disposition de plusieurs services fédéraux (projet Pauvreté et Exclusion sociale). Des militaires mis à disposition et des agents de la police fé -
dérale détachés travaillent à l’Organe de coordination pour l’analyse de la menace (Ocam), au Comité P, au Comité R et à la Commission des jeux de hasard. La police fédérale récupère parfois les traitements versés avec beaucoup de retard. Ces dossiers ne font pas l’objet d’un suivi scrupuleux et n’ont même pas pu être présentés dans un premier temps.
La mobilité fédérale « conventionnelle » par laquelle les services fédéraux mettent, via Se -
lor, des agents à la disposition d’autres services (fédéraux ou non) sur la base d’une conven -
tion signée entre le service d’origine et le service recruteur, n’est pas utilisée. Par ailleurs, 
la mise à disposition conventionnelle n’a été appliquée que dans un seul cas.
Début 2012, Selor a annoncé un nouveau concept dénommé Special Federal Forces, qui im -
plique la mise à disposition temporaire d’une expertise spécifique auprès d’un autre service. 
Cette initiative a connu un succès unique en septembre 2012 dans le cadre de la campagne « Osez comparer » du SPF Économie
450. Une autre formule annoncée en 2012 par Selor, 
Federal Inplacement,  et qui devait permettre aux services publics fédéraux de demander et 
de proposer des profils sur une plateforme interactive de Selor, n’a jamais été utilisée. Les deux concepts n’ont par ailleurs jamais été réglementés et ne sont pas clairement délimités. Ainsi, ils permettraient manifestement aussi de transférer temporairement du personnel contractuel, bien que la mise à disposition de contractuels soit interdite par la loi à l’heure actuelle.
450  Dans	le	cadre	de	cette	campagne,	 des	agents	fédéraux	 ont	accompagné	 les	citoyens	des	communes	 pour	choisir	le	
fournisseur 	d’énergie 	le	plus	avantageux. 	Trente-neuf 	membres 	du	personnel 	issus	d’autres	entités	fédérales 	ont	
participé	à	l’opération	durant	101	jours	ouvrables	au	total. CONTRôLE	INTERNE	DES	ACHATS	AU	 SPF	CHANCELLERIE	ET	AU	 SPF	SANTÉ	PUBLIQUE  / 297
au SPF Chancellerie et au SPF Santé publique
La Cour des comptes a analysé les mesures de contrôle interne mises en place au SPF Chancel -
lerie du Premier ministre et au SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Envi -
ronnement dans le cadre des procédures d’achat. Elle a complété son examen par un contrôle 
approfondi des dossiers de marchés publics relatifs à 2013.
La Cour a constaté que les processus d’achat sont globalement maîtrisés et a relevé un cer -
tain nombre de bonnes pratiques au sein des deux SPF. Elle a cependant constaté que certains 
risques opérationnels n’ étaient pas couverts par des activités de contrôle interne ou qu’ ils l’ étaient peu. Ainsi, les procédures d’achat ne sont pas assez formalisées.
L’examen approfondi de dossiers d’achat a en outre révélé certaines lacunes dans le respect de 
la législation sur les marchés publics.
raux. Après les audits réalisés en 2013 au SPP Intégration sociale et au SPF Sécurité sociale, le choix s’est porté en 2014 sur les procédures d’achat du SPF Chancellerie du Premier mi -
nistre et du SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement (ci-après « SPF Chancellerie » et « SPF Santé publique »).
Son objectif était d’évaluer l’ensemble du processus d’achat et non uniquement les aspects 
liés à la légalité et à la régularité des marchés publics. Elle a dès lors vérifié que les risques potentiels liés à une procédure d’achat sont effectivement couverts par des activités de contrôle interne.
des marchés publics. Son contrôle a porté sur un échantillon de dossiers d’achat relatifs à 2013.
L’audit s’est déroulé de janvier à juin 2014. Un projet de rapport a été transmis aux prési -
dents des comités de direction des SPF Chancellerie et Santé publique, ainsi qu’aux mi -
nistres concernés, le 10 juillet 2014.Le SPF Chancellerie et le SPF Santé publique ont fait part de leurs remarques qui ont été 
intégrées dans cet article. Dans l’ensemble, les deux départements ont indiqué qu’ils pre - 298
naient bonne note des remarques et recommandations de la Cour pour remédier aux man -
quements de leur politique d’achat.
1.2 Organisation des achats au sein des départements contrôlés
Au sein des deux SPF, à l’exception des achats logistiques et TIC, les achats ne sont pas 
centralisés au sein d’un service spécialisé, ce qui multiplie le nombre d’acheteurs et limite la maîtrise de ces opérations.
Les achats de fournitures qui figurent dans le catalogue de la centrale d’achat FOR CMS 
peuvent être effectués directement auprès du fournisseur sur la base des contrats conclus
451.
Pour les achats hors catalogue et qui font l’objet d’un marché public, les SPF appliquent des procédures internes qui diffèrent en fonction du montant :• les achats de maximum 8.500 euros HTVA (5.500 euros HTVA avant le 1
er juillet 2013) 
font l’objet d’un simple bon de commande auprès du fournisseur, prestataire de services ou entrepreneur désigné;
• les achats de plus de 8.500 euros HTVA (5.500 euros HTVA avant le 1
er juillet 2013) font 
en principe l’objet d’une procédure de marché public avec consultation de plusieurs en -
trepreneurs, prestataires de services ou fournisseurs.
2.1 Constats relatifs au contrôle interne
2.1.1	 Environnement	de	contrôleLes deux SPF disposent de plans stratégiques et opérationnels cadrant avec leur mission.
Le SPF Santé publique a formulé ses objectifs opérationnels de manière Smart
452. Ils sont 
identifiés précisément et répercutés dans les objectifs individuels des collaborateurs du SPF 
via les cycles d’évaluation (cercles de développement avant le 1er janvier 2014).
La formulation des objectifs opérationnels de manière Smart et leur répercussion dans les objectifs individuels des collaborateurs est en cours de formalisation au sein du SPF Chan -
cellerie.
Le SPF Chancellerie n’a pas effectué au sens strict une analyse globale des risques liée au 
cycle des achats. Néanmoins, certaines analyses limitées à des étapes particulières de ce cycle ont été réalisées.
451 FOR	CMS	est	une	centrale	d’achat	organisée	 au	sein	du	SPF	Personnel	 et	Organisation	 qui	se	charge	des	procédures	
de	passation 	et	de	suivi	de	marchés	publics	de	groupes.	Elle	agit	au	profit	principalement 	des	services	publics	fédé-
raux	lorsqu’un 	regroupement 	d’acheteurs 	permet	une	économie 	d’échelle. 	Le	catalogue 	électronique 	FOR	CMS	
reprend	tous	les	contrats	 conclus	par	la	centrale	d’achat.	Les	acheteurs	 des	différents	 SPF	peuvent	donc	passer	
commande 	directement 	via	ces	contrats	sans	réaliser	de	procédure 	de	marché	public.	Voir	ci-après	l’article	«	Mar-
chés	publics	via	la	centrale	d’achat	FOR	CMS	».
452  Spécifiés,	Mesurables,	Ambitieux,	Réalisables	et	situés	dans	le	Temps. CONTRôLE	INTERNE	DES	ACHATS	AU	 SPF	CHANCELLERIE	ET	AU	 SPF	SANTÉ	PUBLIQUE  / 299
Le SPF Santé publique a identifié et analysé les risques liés au cycle des achats ainsi que les 
risques liés à son plan stratégique. Ainsi, il a effectué des analyses de risques TOWS453 sur 
la base de son plan opérationnel, au niveau des directions générales et des services d’enca -
drement. De plus, le principe de l’amélioration constante des pratiques administratives est un souci important du management. 
La Cour a constaté que, dans les deux départements, les processus d’achat sont partielle -
ment gérés par des systèmes informatiques, non intégrés à l’application comptable SAP/
Fedcom. Ceux-ci sont cependant fiables et sécurisés.
Enfin, seul le SPF Santé publique dispose d’un service d’audit interne. Concernant le 
SPF Chancellerie, des contacts ont été pris avec d’autres départements horizontaux (SPF Personnel et Organisation, SPF Budget et Contrôle de la gestion) en vue de mutualiser le développement de cette fonction.
2.1.2	 Identification	des	besoins	d’achat
Les directions générales et services d’encadrement des deux départements établissent chaque année une planification propre de leurs achats. Celle-ci est liée aux objectifs repris dans leurs plans opérationnels, sans toutefois qu’une stratégie globale d’achat au niveau du SPF soit établie.
les utilisateurs des biens et services achetés. À l’exception des fournitures commandées dans le catalogue FOR CMS, il n’y a pas de mécanisme de relecture ou de vérification par un service tiers des spécifications techniques des achats (qui pourraient être insuffisantes ou inadéquates par rapport aux besoins).
Enfin, excepté les arrêtés de délégation classiques qui précisent les délégations de signature 
en matière d’engagement et de liquidation, des directives internes sur l’identité des agents habilités à initialiser une procédure d’achat (ou à procéder à un achat) n’ont été édictées dans aucun des deux départements.
Les deux départements recourent essentiellement à la procédure négociée sans publicité pour passer leurs marchés publics.
Conformément à la réglementation, au-delà de 31.000 euros, ils sollicitent l’avis de l’Inspec-
tion des finances dans le cadre du contrôle administratif et budgétaire
454 lors du lancement 
de marchés publics et de leur attribution. Par ailleurs, le SPF Santé publique dispose d’une cellule chargée de vérifier tous les marchés publics de plus de 1.000 euros HTVA.
453 L’analyse	 TOWS	est	une	variante	de	l’analyse	 SWOT	(Strengths, Weaknesses, Opportunities and Threats)  mettant 
l’accent	sur	les	éléments	extérieurs	de	l’analyse.
454  Arrêté	royal	du	16	novembre	1994	relatif	au	contrôle	administratif	et	budgétaire. 300
En outre, la Cour a pu constater que les deux départements utilisent des documents types 
et numérisent les documents liés aux dossiers d’achat en vue de leur intégration dans SAP/Fedcom.
En ce qui concerne le suivi de l’exécution des prestations d’un marché public, les départe -
ments audités ont seulement édicté des directives ou procédures écrites dans leurs services d’encadrement TIC.
2.2.1	 Respect	de	la	réglementation	sur	les	marchés	publics
L’examen des dossiers d’achat a fait apparaître que les achats effectués directement par les deux départements
455 pour des montants ne dépassant pas 8.500 euros HTVA ne semblent 
pas faire l’objet d’une mise en concurrence. La Cour a rappelé aux deux départements que, bien que ce type de marché puisse se constater sur une simple facture
456, le principe général 
de concurrence s’applique indépendamment du montant457.
Par ailleurs, en quelques occasions, le SPF Santé publique a agi en méconnaissance des principes généraux de la législation sur les marchés publics, en particulier la concurrence et l’égalité de traitement. Ainsi, dans un dossier, le calcul des points attribués pour les dif -
férents critères n’était pas correct et a induit un classement erroné des offres reçues. Dans un autre dossier, le SPF a recouru à la procédure négociée sans publicité de manière abusive dans le cas d’une prolongation d’un marché précédent.
2.2.2	 Application	de	la	réglementation	budgétaire2.2.2.1 Procédure d’engagement
Au sein du SPF Chancellerie, le service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion 
(B&CG) incite, via une directive interne (non écrite), les responsables des budgets à utiliser les engagements préalables, quel que soit le montant de la dépense. L’utilisation de la pro -
cédure du visa simultané en engagement et liquidation pour les dépenses minimes telle que prévue à l’article 1
er, 3°, a) de l’arrêté royal du 31 mai 1966 portant règlement du contrôle de 
l’engagement des dépenses dans les services d’administration générale de l’État458 est ainsi 
fortement limitée.
La Cour a constaté néanmoins que certains dossiers d’achats de faible montant avaient fait 
l’objet d’un engagement ex post  (c’est-à-dire après réception de la facture). Elle a encouragé 
455 À	savoir	les	marchés	passés	en	dehors	de	la	centrale	d’achat	FOR	CMS.
456  Article	105	de	l’arrêté	royal	du	15	juillet	2011	relatif	à	la	passation 	des	marchés 	publics	dans	les	secteurs 	classiques.
457 Article	5	de	la	loi	du	15	juin	2006	relative	aux	marchés	 publics	et	à	certains	marchés	 de	travaux,	de	fournitures	 et	
de	services	 « Les pouvoirs adjudicateurs traitent les entrepreneurs, les fournisseurs et les prestataires de services dans 
le respect de l’égalité, de manière non discriminatoire et agissent avec transparence. Les marchés publics sont attri -
bués avec concurrence, après vérification du droit d’accès, sélection qualitative et examen des offres des participants, 
conformément à une des procédures de passation déterminées au chapitre IV. « .
458  Depuis	la	mise	en	place	du	projet	Fedcom,	 les	engagements	 ne	sont	plus	visés	par	le	contrôleur	 des	engagements	
au	moment	de	l’ordonnancement.	Celui-ci	en	effectue	néanmoins	un	contrôle	a	posteriori. CONTRôLE	INTERNE	DES	ACHATS	AU	 SPF	CHANCELLERIE	ET	AU	 SPF	SANTÉ	PUBLIQUE  / 301
le SPF Chancellerie à formaliser l’utilisation des engagements préalables, qui constitue une 
bonne pratique administrative pour maîtriser les risques de dépassement des crédits.
Au sein du SPF Santé publique, la Cour a constaté que la plupart des achats de maximum 
5.500 euros HTVA faisaient l’objet d’un engagement ex post  en application de la procédure 
du visa simultané.
Même si cette manière de procéder n’enfreint pas formellement la réglementation bud-
gétaire, elle peut entraîner un dépassement des crédits. Vu le nombre important d’achats réalisés par ce département pour des montants allant jusqu’à 5.500 euros HTVA, la Cour estime que les risques de dépassement de crédit sont réels.
2.2.2.2 Numérotation Codenva
la Cour des comptes en vue de connaître la nature du processus lié à un engagement budgé -
taire (marchés publics, subsides et dotations, salaires et rémunérations…).
Lors de son contrôle dans les deux départements, la Cour a constaté que certains dossiers 
comportaient un code Codenva qui ne correspondait pas à la nature de la dépense réalisée.
3.1 ConclusionsBien que le SPF Chancellerie et le SPF Santé publique n’aient pas développé de stratégie globale d’achat pour leur département, ils maîtrisent suffisamment le processus d’achat.
Certaines bonnes pratiques dans chacun des deux départements sont à souligner et à encou -
rager, telle l’utilisation de documents types, la numérisation des documents d’achats, le souci 
d’amélioration constante des pratiques administratives, l’utilisation d’outils de planification des achats ainsi que le contrôle par des cellules spécialisées des dossiers de marchés publics.
Néanmoins, la Cour a souligné que certains risques ne sont pas, ou peu, couverts par des 
activités de contrôle interne. Ainsi, il n’existe pas d’outil informatisé permettant une ges -
tion intégrée et contrôlée du processus d’achat.
L’examen approfondi de dossiers d’achat a d’ailleurs fait apparaître certaines lacunes rela -
tives au respect de la réglementation.Enfin, la Cour a relevé que le SPF Chancellerie ne dispose pas d’un service d’audit interne.3.2 Recommandations
sures pour améliorer la gestion du processus d’achat au sein des deux départements :• développer une planification globale des achats pour l’ensemble du SPF ;
• uniformiser la numérisation des documents d’achats dans SAP/Fedcom ;
• confier l’ensemble des procédures de marchés publics à un service centralisé ;
• rédiger des procédures écrites liées aux achats et aux marchés publics ;
• généraliser l’utilisation de documents types pour l’ensemble des achats. 302
En outre, elle recommande de mettre en place un audit interne au sein du SPF Chancellerie 
qui soit conforme à l’arrêté royal du 17 août 2007 relatif aux activités d’audit interne dans certains services du pouvoir exécutif fédéral.
Concernant la gestion des procédures d’achat, la Cour recommande aux deux départements 
de mettre en œuvre les pratiques administratives suivantes:• pour les achats récurrents et de faible montant réalisés en dehors de la centrale FOR CMS, établir des « shortlists » de fournisseurs potentiels à consulter;
ment du prix) avec les soumissionnaires consultés;
• systématiser la réception des biens et des services (même pour les commandes passées sur la base des catalogues FOR CMS) en rédigeant un procès-verbal de réception ou un document de réception formalisant la procédure Migo de SAP/Fedcom;
• mettre en place une gestion informatisée complète des dossiers d’achat.
Enfin, les exigences légales et réglementaires relatives aux budgets et marchés publics doivent être respectées, quel que soit le montant des dépenses. Ce rappel vise principale -
ment le respect des principes de concurrence et de l’engagement préalable. MARCHÉS	PUBLICS	VIA	LA	CENTRALE	D ’ACHAT	FOR	CMS  / 303
Marchés publics via la centrale 
d’achat FOR CMS
La Cour des comptes a analysé la passation et l’exécution de certains contrats-cadres de la 
centrale d’achat FOR CMS du SPF Personnel et Organisation.
Elle a constaté que les contrats respectaient la législation sur les marchés publics.Le contrôle  de l’exécution  de ces marchés  publics au sein des différents  départements  fédéraux 
a permis de constater certains manquements et irrégularités. Ils concernent le respect des 
conditions des catalogues, la conformité des bons de commande et l’application d’amendes de retard ou d’ intérêts moratoires.
1.1	 Intérêt 	des	centrales 	d’achat	pour	les	pouvoirs 	publics
Les pouvoirs publics peuvent réaliser des économies importantes en effectuant des achats groupés, par le biais de contrats-cadres. Acheter des volumes élevés permet d’obtenir des prix plus avantageux et de réduire les frais d’administration, une procédure d’achat ne de -
vant être appliquée qu’une seule fois. Ces deux éléments augmentent l ’efficience des achats.
Cette manière de procéder présente aussi des avantages qualitatifs:• Les services peuvent disposer plus rapidement des biens et services souhaités, étant 
donné que le marché est déjà passé.
• Les contrats-cadres sont attribués par des spécialistes des produits et des procédures légales.
• Leur ampleur met l’administration dans une position de force dans ses rapports avec le fournisseur et l’autorise à être plus exigeante.
La valeur ajoutée que représentent les contrats-cadres explique pourquoi de nombreux pays ont confié cette tâche à des services spécifiques.
En Belgique, le service Contrats-cadres multi-SPF (ci-après « service FOR CMS »
459 du 
SPF Personnel et Organisation (« SPF P&O ») est la centrale d’achat chargée de cette mis -
sion. Elle est composée de dix personnes (7,1 ETP).1.2 Portée et méthode de l’audit
La Cour a poursuivi deux objectifs pour évaluer l’ensemble de la procédure de marché pu -
blic appliquée par le service FOR CMS pour les contrats-cadres :
1.   S’assurer du respect de la légalité et de la régularité des procédures de marché 
public lors de la phase de passation du marché par le service FOR CMS.
459  FOR	CMS	est	l’abréviation	de	Federale Opdrachtencentrale – Centrale	de	marchés	pour	services	fédéraux. 304
2.   Vérifier que la phase d’exécution du marché était correctement réalisée par les dé -
partements qui font appel à ces contrats-cadres.
L’audit s’est déroulé d’avril à juillet 2014.
Dans un premier temps, la Cour a réalisé une analyse approfondie de cinq marchés publics 
passés par le service FOR CMS460. Le choix de ces contrats-cadres repose sur leur utilisation 
importante et/ou fréquente par les départements fédéraux.
Le contrôle s’est focalisé sur la légalité des procédures de marchés publics (cohérence des 
dispositions administratives du cahier spécial des charges avec la législation et la réglemen -
tation, respect des délais, application des critères de sélection et d’attribution, régularité des offres, motivation formelle, information aux soumissionnaires…).
Dans un deuxième temps, la Cour a contrôlé les factures et réceptions des commandes
461 
passées en 2013 par les départements fédéraux (à l’exception du ministère de la Défense) 
sur les cinq contrats-cadres sélectionnés. Ce contrôle de l’exécution des prestations a porté principalement sur la conformité des bons de commandes et livraisons, le respect des prix et conditions fixées par le contrat-cadre, ainsi que sur l’application éventuelle des amendes pour retard et intérêts moratoires en cas de retard dans la livraison ou dans le paiement des factures.
La Cour a informé le secrétaire d’État à la Fonction publique et à la Modernisation des ser -
vices publics et le président du SPF P&O des résultats de son audit par lettre du 13 août 2014. 
Dans sa réponse du 8 septembre 2014, ce dernier n’a pas remis en cause les conclusions et 
recommandations formulées par la Cour.
2.1 Respect de la légalité et de la régularité de la passation des marchés publics
La Cour des comptes a examiné la légalité des marchés publics liés aux cinq contrats-cadres 
choisis et n’a constaté aucun manquement légal.
Dans le cadre du marché concernant les produits pétroliers, la Cour s’interroge néanmoins 
sur le bien-fondé de la formule de révision de la réduction sur le prix officiel du carbu -
rant, prévue au cahier spécial des charges. Cette formule n’est favorable qu’à l’adjudicataire puisqu’elle permet, lorsque le prix officiel du carburant augmente rapidement, de diminuer le montant de la ristourne.
460  Les	marchés	choisis	sont	(par	groupe	de	produits)	:
 •	Carburant	:	Produits	pétroliers	à	déverser	dans	les	citernes	(FORCMS-PETROL-060	lot	1)
 •	TIC	:	Ordinateur	portable	(FORCMS-PC-074)
 •	Fournitures	(papier,	bureau	et	informatique)	:	Fournitures	de	bureau	(FORCMS-FBBB-069)
 •	Voiture	de	tourisme	:	Catégorie	C	citadine/compacte	C3	-	berline	(FORCMS-VV-045	lot	8)
 •	Hygiène	et	entretien	:	Papier	toilette,	essuie-mains	papier	et	appareils	distributeurs	(FORCMS-PTTP-044)
461  Cinq	commandes	 différentes	 passées	pour	chacun	 des	cinq	contrats-cadres	 choisis	ont	été	contrôlées	 pour	chacun	
des	seize	départements.	 La	taille	de	l’échantillon	 a	cependant	 dû	être	réduite	pour	certains	départements,	 faute	
de	commande	en	nombre	suffisant. MARCHÉS	PUBLICS	VIA	LA	CENTRALE	D ’ACHAT	FOR	CMS  / 305
En ce qui concerne le marché de fournitures de bureau, aucune offre régulière n’a été reçue 
suite à l’appel d’offre initial. Le marché aurait dès lors pu être passé par procédure négo -
ciée sans publicité. L’article 17, § 2, 1°, d) de la loi du 24 décembre 1993 permet en effet de 
négocier directement les conditions du marché avec les soumissionnaires qui ont répondu à l’appel d’offre initial.
En procédant de cette manière, le contrat aurait été conclu plus rapidement et la durée pen -
dant laquelle aucun contrat-cadre n’a été applicable pour ce type de fournitures en aurait 
été substantiellement diminuée. En effet, le nouveau marché n’est entré en vigueur que près de neuf mois après la fin du marché précédent (31 décembre 2011). La prolongation du 
marché initial de trois fois deux mois
462 n’a donc pas suffi puisque des commandes n’ont pas 
pu être passées sur un contrat-cadre pendant près de trois mois.
Enfin, en ce qui concerne le marché de fournitures de véhicules, la Cour a relevé que le ca -
hier spécial des charges prévoyait des postes de remises pour les accessoires et équipements 
qui n’influençaient pas le classement des soumissionnaires après application des critères d’attribution. Assez logiquement, aucune remise n’a été obtenue pour ces postes.
2.2	 Vérification 	de	la	phase	d’exécution 	des	marchés 	dans	les	départements
2.2.1	 Conformité	du	bon	de	commande
Lors du lancement d’une commande, les départements fédéraux établissent des bons de commande qui sont transmis aux fournisseurs. Ceux-ci sont en principe générés directe -
ment via l’application comptable SAP/Fedcom et précisent les quantités et prix unitaires des fournitures commandées.
Dans la plupart des départements, la Cour des comptes a constaté que des fournitures
463 ont 
été commandées auprès du fournisseur choisi pour les fournitures de bureau, alors qu’elles 
ne font pas (ou plus) partie du contrat-cadre. En omettant de passer par une procédure de marché public pour ces achats, les départements ont agi en méconnaissance des disposi -
tions légales applicables.
La Cour des comptes a également observé des divergences entre les prix unitaires précisés 
sur le bon de commande et les prix fixés par le contrat-cadre et facturés par le fournisseur.
2.2.2	 Réception	des	fournitures
Les départements doivent formaliser la réception des fournitures dans le dossier admi -
nistratif. Cette formalisation permet de vérifier que les fournitures ont bien été livrées et réceptionnées avant la mise en paiement de la facture. De cette manière, on évite que des paiements soient effectués alors que des prestations n’ont pas été réalisées de manière conforme.
La Cour des comptes a constaté que la plupart des dossiers relatifs aux commandes de four -
nitures de bureau et de papier toilette et essuie-mains ne contiennent pas de bons de livrai -
son ni de procès-verbaux de réception. Elle a également constaté que l’utilisation de la 
462  Autorisée	par	une	disposition	du	cahier	spécial	des	charges.
463 Par	exemple,	le	petit	matériel	informatique	ou	les	snacks. 306
transaction Migo de SAP/Fedcom, qui permet de constater la réception d’une commande 
passée, n’est pas systématique. Il faut toutefois relever que cette transaction n’établit de manière sûre la conformité de la livraison par rapport au bon de commande qu’au niveau quantitatif (et non au niveau qualitatif).
En ce qui concerne les fournitures de bureau, la Cour a relevé dans plusieurs départements 
que la date de livraison précisée sur la facture ne coïncidait pas avec la date du bordereau de livraison.
Enfin, pour les mêmes fournitures, la Cour a remarqué que des livraisons ont eu lieu avant 
l’établissement d’un bon de commande.
2.2.3	 Respect	des	prix	et	des	conditions	fixées	dans	le 	contrat-cadre
Pour chaque contrat-cadre, le service FOR CMS publie sur son site internet l’ensemble des 
informations et catalogues ainsi que les listes de prix des fournitures et des options éven -
tuelles. Les listes des prix des fournitures sont régulièrement révisées en fonction de la formule prévue dans les cahiers spéciaux des charges ou en fonction de réductions tempo -
rairement proposées par les fournisseurs.
Lors de son contrôle, la Cour des comptes a constaté que ces prix étaient respectés.2.2.4	 Respect	 du	délai	de	livraison	 repris	dans	le	bon	de	commande	 et	application	
éventuelle	des	amendes
En vertu de l’article 66, § 1
er, du cahier général des charges, le pouvoir adjudicateur peut 
réclamer des amendes en cas de livraison tardive. Le taux fixé est de 0,07  % par jour calen -
drier de retard avec un maximum de 5 % de la valeur des fournitures livrées en retard. Le 
seul fait de l’expiration du délai de livraison vaut mise en demeure pour le fournisseur.Dans son audit, la Cour des comptes a constaté de nombreuses livraisons tardives par rap -
port aux délais prévus par les cahiers spéciaux des charges des différents contrats
464. Les dé -
partements n’ont néanmoins pas infligé d’amende pour retard aux fournisseurs concernés.2.2.5	 Respect	du	délai	de	paiement	et	application	éventuelle	des	intérêts	moratoires
En vertu de l’article 15, § 2, du cahier général des charges, le délai de paiement des fourni -
tures est fixé à 50  jours à partir de la date à laquelle les formalités de réception sont termi -
nées, pour autant que le pouvoir adjudicateur soit en possession de la facture régulièrement établie ainsi que des autres documents éventuellement exigés. En cas de dépassement du délai de paiement, l’adjudicataire a droit au paiement d’un intérêt de retard
465, de plein 
droit et sans mise en demeure. Ce délai se calcule à partir de la réception de la facture, qui vaut déclaration de créance.
Dans ses cahiers des charges, le service FOR CMS a inséré une disposition complémentaire 
en matière de retard de paiement : les fournisseurs peuvent ralentir le rythme d’exécution des livraisons auprès des départements en défaut voire les interrompre pour autant que 
464  Parmi	les	contrats-cadres	examinés,	seul	celui	relatif	aux	véhicules	n’était	pas	concerné	par	ces	retards.
465  Le	taux	d’intérêt	 est	fixé	par	référence	 au	taux	d’intérêt	 appliqué	 par	la	Banque	centrale	européenne	 à	son	opéra-
tion	principale	de	refinancement,	augmenté	de	7	%. MARCHÉS	PUBLICS	VIA	LA	CENTRALE	D ’ACHAT	FOR	CMS  / 307
cette décision soit communiquée par le biais d’un recommandé au département avec copie 
au service FOR CMS. Cette disposition ne prive pas le fournisseur de son droit de réclamer des intérêts moratoires.
Lors de son contrôle, la Cour des comptes a constaté que plusieurs factures relatives à des 
commandes de fournitures de bureau et de papier toilette et essuie-mains ont été payées tardivement. Pour maintenir des relations de bonne qualité avec les départements clients, les fournisseurs concernés semblent néanmoins avoir renoncé à faire valoir leurs droits de même qu’à ralentir et suspendre des livraisons.
3.1	 Procédure 	de	marché 	public	par	le	service	FOR	CMS
Les dossiers contrôlés sont complets, les décisions et les rapports dûment et amplement motivés.
Dans tous les cas, l’administration a pu faire face à des situations peu ordinaires telles que 
des offres jugées équivalentes ou l’irrégularité de toutes les soumissions déposées.
La réaction du service FOR CMS, bien que parfaitement adéquate, a toutefois allongé les 
délais et créé un décalage entre la fin d’un marché et le début d’un nouveau.
Afin d’éviter ce type de situation à l’avenir, la Cour des comptes recommande au service 
FOR CMS de limiter la durée des contrats-cadres à trois ans et de prévoir au cahier spécial des charges la possibilité de prolonger le contrat pour maximum une année, via trois ave -
nants de quatre mois. De cette manière, le délai maximum de validité des marchés publics (quatre années) imposés par la législation serait respecté.
3.2	 Exécution 	des	commandes 	par	les	différents 	départements 	fédéraux
Bien qu’il existe des pratiques administratives différentes en fonction du département 
contrôlé, les erreurs ou problèmes liés à l’exécution des contrats-cadres sont similaires dans la plupart des départements fédéraux.
Aussi, la Cour des comptes recommande au service FOR CMS de veiller à rappeler aux dé -
partements leurs droits et obligations au niveau de l’exécution des marchés.Les départements fédéraux doivent également systématiquement informer le service FOR 
CMS des problèmes ou incidents d’exécution éventuels (tels que des retards répétitifs de livraison ou une indisponibilité de certains articles). Le service pourrait ainsi signaler plus rapidement les soucis d’exécution aux adjudicataires concernés pour qu’ils adaptent leurs prestations. 308
3.2.1	 Conformité	du	bon	de	commande,	respect	des	prix 	et	réception	des	fournitures
La Cour des comptes recommande de généraliser l’utilisation d’ e-Catalogue466 pour 
l’ensemble des contrats-cadres gérés par FOR CMS, compte tenu de sa liaison avec SAP/ 
Fedcom. Cette généralisation devrait permettre de diminuer fortement les erreurs liées aux prix ou aux articles présents dans les catalogues.
En ce qui concerne la réception des fournitures, elle recommande de systématiquement 
contrôler le bon de livraison ou de rédiger un procès-verbal de réception des fournitures. Ce document sera alors transmis à l’agent chargé de confirmer la réception des fournitures dans SAP/Fedcom.
La Cour des comptes rappelle que toute commande passée auprès du fournisseur d’un 
contrat-cadre en dehors du catalogue lié au marché constitue un nouveau marché public. Celui-ci doit donc faire l’objet d’une procédure distincte respectant les principes de concur -
rence, d’égalité de traitement et de non-discrimination.
3.2.2	 Respect	des	délais	de	livraison	et	de	paiement
La réglementation sur les marchés publics prévoit des amendes et des intérêts moratoires en cas de non-respect des délais de livraison et de paiement. En cas de retard de livraison, les départements sont tenus de calculer le montant de l’amende et de la réclamer auprès du fournisseur défaillant.
Afin d’éviter tout paiement d’intérêts moratoires, la Cour rappelle que toute facture doit en 
principe être immédiatement enregistrée en comptabilité dans SAP/Fedcom, être liquidée et payée dans les délais prévus. Elle recommande aux départements de mettre en place les procédures appropriées pour éviter tout retard de paiement.
466  E-Catalogue  est une application e-Procurement 	qui	met	à	la	disposition 	des	départements 	et	des	entreprises 	une	
plateforme	permettant	d’accéder	aux	catalogues	et	d’effectuer	les	commandes	de	manière	électronique. MARCHÉS	PUBLICS	DE	SERVICES	DE	CONSULTANCE  / 309
Marchés publics de services de 
consultance
La Cour des comptes a examiné la régularité des marchés publics de services de consultance 
au SPF Finances, au SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie, au SPF Mobilité et Transports et au SPF Justice. Elle a constaté des lacunes dans la passation des marchés et a insisté pour que les dispositions légales et réglementaires en vigueur soient respectées concer -
nant la durée maximale des marchés, le respect des principes d’ égalité et de mise en concur -
rence à l’occasion  d’extensions  ultérieures  ou d’autres  modifications  apportées  au marché, 
l’obligation de motivation formelle et l’ information aux soumissionnaires. Dans le cadre de l’exécution des marchés, elle a également recommandé de respecter les règles relatives au cau -
tionnement, aux amendes de retard, aux délais de paiement, aux intérêts de retard ainsi qu’ à la justification  et à l’acceptation des prestations.
1 Contexte
La Cour des comptes a examiné une sélection de marchés publics de services de consul -
tance attribués par le SPF Finances, le SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie (ci-après « SPF Économie »), le SPF Mobilité et Transports et le SPF Justice
467. La consultance 
peut notamment se définir comme « la pratique qui consiste pour un expert à rendre des avis 
dans un domaine donné ».
Pour les quatre départements, la Cour a examiné 52 dossiers pour un montant total arrondi 
à 13,5 millions d’euros. Lors de sa sélection, elle a tenu compte de l’objet ainsi que du mode d’attribution des marchés afin d’en garantir la diversité. Elle a aussi pris en considération le montant des marchés pour des raisons de matérialité. Son audit s’est concentré sur la régu -
larité de ces marchés publics, tant sur le plan de la passation que sur celui de l’exécution.
À l’issue de la procédure contradictoire avec l’administration, la Cour a transmis ses rap -
ports aux ministres de tutelle
468. À la clôture du présent Cahier, les ministres de l’Économie, 
de la Mobilité et des Transports et de la Justice n’avaient pas répondu au rapport que la Cour 
des comptes leur avait transmis. La réponse de l’administration est exposée au point 4.
467 Les	marchés	publics	sélectionnés 	relèvent	tous	du	champ	d’application 	de	l’ancienne 	réglementation 	applicable 	
aux	marchés	 publics	(la	loi	du	24	décembre	 1993	relative	aux	marchés	 publics	et	à	certains	marchés	 de	travaux,	
de	fournitures	 et	de	services,	 et	ses	arrêtés	d’exécution).	 La	réglementation	 actuelle	relative	aux	marchés	 publics	
est	entrée	en	vigueur	le	1er	juillet	2013	(la	loi	du	15	juin	2006	relative	aux	marchés	 publics	et	à	certains	marchés	 de	
travaux,	de	fournitures	et	de	services,	et	ses	arrêtés	d’exécution).
468  Lettres	des	9	et	23	avril	2014	et	30	juillet	2014.	En	raison	du	nombre	limité	de	constats,	 la	procédure	 contradictoire	
avec	le	SPF	Finances	a	uniquement	été	orale. 310
2.1 Passation des marchés
2.1.1	 Égalité	et	mise	en	concurrence
Un des principes fondamentaux de la réglementation relative aux marchés publics, à savoir le principe de la mise en concurrence, suppose qu’un pouvoir adjudicateur ne peut pas se lier à un certain cocontractant pendant une longue période. Il doit donc régulièrement consulter la concurrence. En règle générale, une durée maximale de quatre ans est considé -
rée comme raisonnable, bien que les conditions concrètes spécifiques à un marché puissent éventuellement requérir une durée plus longue. La nouvelle réglementation en matière de marchés publics confirme d’ailleurs explicitement cette durée de quatre ans
469.
Dans un dossier, le SPF Mobilité et Transports a dépassé de quatre ans cette durée indica -
tive. Le SPF Économie a violé les principes fondamentaux d’égalité et de mise en concur -
rence en passant a posteriori des extensions considérables à un marché ou en y apportant des modifications. Pareilles extensions contreviennent au droit communautaire et, en par -
ticulier, au principe de mise en concurrence et d’égalité. À cet égard, il peut être renvoyé à la jurisprudence de la Cour européenne de justice qui a émis le jugement de principe que l’obligation de respecter les principes de transparence et d’égalité de traitement des sou -
missionnaires à un marché public concerne non seulement la phase de passation, mais aussi celle de l’exécution. Une modification substantielle d’un marché passé en cours d’exécu -
tion constitue un nouveau marché public, pour lequel une nouvelle procédure de passation doit être lancée
470.
La Cour des comptes souligne que le pouvoir adjudicateur a le droit d’apporter unilatérale -
ment des modifications au marché, pour autant que l’objet du marché reste inchangé et que la valeur de la modification soit limitée à 15 % du montant initial du marché
471.
2.1.2	 Obligation	de	motivation	formelleEn principe, les marchés publics sont passés par adjudication ou appel d’offres. Ils ne peuvent être passés par procédure négociée que dans les cas prévus par la loi
472. Lorsque 
le pouvoir adjudicateur recourt à la procédure négociée, il doit ressortir de la motivation formelle que les conditions permettant le recours à cette procédure sont remplies.
Les quatre SPF audités doivent mieux respecter cette obligation de motivation formelle. La 
Cour des comptes a constaté que le recours à la procédure négociée n’avait pas toujours été motivé suffisamment, voire que le dossier ne contenait aucune décision motivée y afférente.
Compte tenu de la complexité technique de certains dossiers, la Cour des comptes n’a pas 
pu exclure que la condition de la spécificité technique était remplie, mais les quatre SPF 
469  Article	37,	§	2,	de	la	loi	précitée	du	15	juin	2006.
470 Cour	européenne	de	justice,	arrêt	du	19	juin	2008	dans	l'affaire	C-454/06	( Pressetext Nachrichtenagentur ).
471 Sauf	s’il	peut	être	recouru	aux	cas	d’application	 d’une	procédure	 négociée	 sans	publicité	 prévus	à	l’article	37,	2°,	de	
l’arrêté	royal	du	14	janvier	2013	établissant	 les	règles	générales	 d’exécution	 des	marchés	 publics	et	des	concessions	
de	travaux	publics	(ci-après	dénommé	«	arrêté	royal	d’exécution	»).
472 Articles	13	et	17	de	la	loi	sur	les	marchés	publics	de	1993. MARCHÉS	PUBLICS	DE	SERVICES	DE	CONSULTANCE  / 311
n’ont pas justifié de manière convaincante que ces raisons techniques étaient telles que le 
marché devait absolument être attribué à ce prestataire de services en particulier473.
Enfin, dans un nombre limité de dossiers, le SPF Finances, le SPF Justice et le SPF Économie ont justifié la décision de passer l’extension du marché par des circonstances imprévues
474. 
L’analyse des dossiers a toutefois révélé qu’ils avaient interprété la notion de « circons -
tances imprévues » de manière trop large ou erronée.
2.1.3	 Obligation	d’information
Pour les marchés dont la dépense à approuver ne dépasse pas 67.000 euros hors TVA, le pouvoir adjudicateur doit, directement après avoir pris la décision d’attribution, informer par écrit chaque candidat ou soumissionnaire de sa non-sélection ou du rejet ou de la non-retenue de son offre
475, après quoi le candidat ou le soumissionnaire peut demander des 
précisions complémentaires dans un délai de trente jours.
La Cour des comptes a observé que le SPF Économie, le SPF Mobilité et Transports et le 
SPF Justice ont parfois manqué à cette obligation d’information.
2.2 Exécution du marché
2.2.1	 CautionnementPour les marchés dont le montant estimé est supérieur ou égal à 22.000 euros hors TVA 
et hormis certaines exceptions
476, l’adjudicataire est tenu de constituer un cautionnement 
dans les trente jours de calendrier suivant l’attribution du marché477.
La Cour des comptes a constaté l’absence de preuve de cautionnement dans plusieurs dos -
siers du SPF Économie, du SPF Mobilité et Transports et du SPF Justice, ce qui ne lui permet pas de déterminer avec certitude qu’un cautionnement a bien été constitué.
Bien que le pouvoir adjudicateur puisse appliquer des mesures et des sanctions, telles que 
prévues dans la réglementation, lorsque l’adjudicataire omet de constituer un cautionne -
ment (dans le délai prévu)
478, les trois SPF précités n’ont fait usage de cette possibilité dans 
aucun de ces dossiers.
2.2.2	 Délai	d’exécution
La Cour a également examiné si le délai contractuel d’exécution avait été respecté. Elle a relevé que des marchés avaient été exécutés tardivement dans les trois SPF précités.
473 Article	17,	§	2,	1°,	f),	de	la	loi	sur	les	marchés	publics	de	1993.
474 Article	17,	§	2,	2°,	a),	de	la	loi	sur	les	marchés	publics	de	1993.
475 Article	65/29	de	la	loi	sur	les	marchés	 publics	de	1993	et	article	80,	§	2,	deuxième	 alinéa,	2°,	de	l’arrêté	royal	du	
8	janvier	1996.
476  Article	5,	§	1er,	alinéa	5,	du	cahier	général	des	charges	des	marchés	 publics	de	travaux,	de	fournitures	 et	de	services	
annexé	à	l’arrêté	royal	du	26	septembre	1996	(ci-après	dénommé	le	«	CGC	»).
477 Les	règles	relatives	au	cautionnement	sont	définies	aux	articles	5	à	9	du	CGC.
478 Une	pénalité	de	0,02	%	du	montant	 initial	du	marché	par	jour	de	retard,	avec	un	maximum	 de	2	%	du	montant	 initial	
du	marché,	une	pénalité	forfaitaire	 de	2	%	du	montant	 initial	du	marché	après	mise	en	demeure	 ou	l’application	 des	
mesures	d’office	énumérées	à	l’article	20,	§	6,	du	CGC,	dont	la	résiliation	du	marché. 312
La réglementation relative aux marchés publics stipule que, par jour de calendrier de retard, 
l ’amende s’ élève de plein droit à  0,07  % de la valeur des services dont l ’exécution a été effec -
tuée avec un même retard, avec un maximum de 5 %479. L’amende n’est toutefois pas infligée 
si son montant total est inférieur à 55 euros par marché.
Le SPF Économie, le SPF Mobilité et Transports et le SPF Justice ont néanmoins omis de 
retenir les (éventuelles) amendes de retard applicables en vertu de la réglementation.
2.2.3	 Délai	de	paiement
Le délai de paiement pour les marchés publics de services est fixé à 50 jours de calendrier à compter de la date à laquelle les formalités de réception se terminent et après réception de la facture
480.
La Cour des comptes a examiné si ce délai a été respecté. Elle a observé que les SPF Finances et Justice avaient payé plusieurs factures tardivement.
En cas de dépassement du délai de paiement, l’adjudicataire a droit au paiement d’intérêts, 
de plein droit et sans mise en demeure
481. Il est ressorti de l’examen des dossiers que les 
deux SPF précités ont généralement omis de payer les intérêts de retard réglementaires dus en cas de paiement tardif.
2.2.4	 Justification	et	acceptation	des	prestations
Seuls les services fournis et acceptés peuvent donner lieu à des paiements
482. Ce principe 
implique que les services peuvent être payés uniquement si un représentant du pouvoir ad-judicateur a constaté qu’ils satisfont aux clauses du cahier spécial des charges. Ces consta -
tations sont consignées dans un procès-verbal de réception
483.
La Cour des comptes a constaté dans plusieurs dossiers des SPF Justice, Finances et Écono -
mie qu’un procès-verbal de réception ne pouvait pas être présenté.
2.2.5	 Imputation	préalable	à	l’engagement
L’approbation des contrats et marchés de travaux, de fournitures et de services ne peut pas être notifiée avant leur imputation sur les crédits d’engagement
484.
Lors de son examen de la sélection, la Cour des comptes a néanmoins constaté que, dans les quatre SPF, des marchés publics avaient été entamés avant leur imputation budgétaire.
La Cour des comptes a constaté que tous les marchés publics examinés n’avaient pas été préparés avec la même rigueur. Elle recommande d’évaluer et de préparer à l’avenir plus minutieusement les marchés de services de consultance, de sorte que les extensions ulté -
479 Article	75,	§	1er,	du	CGC.
480  Article	15,	§	2,	du	CGC.
481  Article	15,	§	4,	du	CGC.
482  Article	8	de	la	loi	sur	les	marchés	publics	de	1993	(confirmé	par	l’article	7	de	la	loi	sur	les	marchés	publics	de	2006).
483  Article	74,	§	2,	du	CGC.
484  Article	24,	alinéa	1er,	de	la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation 	du	budget	et	de	la	comptabilité 	de	l’État	fédéral. MARCHÉS	PUBLICS	DE	SERVICES	DE	CONSULTANCE  / 313
rieures ou les autres modifications apportées au marché ne violent pas les principes fonda -
mentaux d’égalité et de mise en concurrence. Conformément aux dispositions de la nou -
velle loi sur les marchés publics, la durée totale du marché doit être limitée à quatre ans en 
règle générale. Les dérogations en la matière doivent absolument être dûment et explicite -
ment motivées.
La Cour des comptes recommande que les SPF fassent en sorte que la décision motivée 
mentionne tous les motifs fondés justifiant le recours à la procédure négociée avec ou sans publicité
485.
Les SPF doivent également veiller plus scrupuleusement au respect des dispositions régle -
mentaires en matière d’obligation d’information486.
La Cour des comptes rappelle en outre aux SPF et SPP l’obligation de respecter strictement les dispositions applicables en matière de cautionnement et d’appliquer au besoin de ma -
nière systématique les mesures et sanctions prévues
487. Elle formule la même recommanda -
tion au sujet du suivi du délai d’exécution des marchés et de l’application des dispositions réglementaires relatives aux amendes
488.
Des intérêts de retard doivent être versés en cas de paiement tardif des factures489, puisqu’ils 
sont dus au prestataire de services de plein droit et sans mise en demeure490.
En ce qui concerne la justification et l’acceptation des prestations fournies, la Cour attire l’attention sur les dispositions en vigueur depuis le 1
er juillet 2013, qui portent sur l’éta -
blissement d’un procès-verbal de réception pour les marchés dont le montant estimé est supérieur à 8.500 euros hors TVA
491.
Elle recommande enfin de respecter plus scrupuleusement le principe de l ’ imputation bud -
gétaire préalable des engagements contractés492.
4 Réponses de l’administration
Dans sa lettre du 27 mars 2014, le SPF Économie a indiqué qu’il avait adapté les notes in -
ternes relatives au processus décisionnel en précisant les éléments que doivent contenir les décisions motivées, en particulier pour ce qui concerne la motivation formelle et factuelle dans le cadre des procédures négociées.
485  Cette	obligation	 de	motivation	 formelle	 est	confirmée	 dans	la	loi	du	17	juin	2013	relative	à	la	motivation,	 à	l’infor-
mation	et	aux	voies	de	recours	en	matière	de	marchés	 publics	et	de	certains	marchés	 de	travaux,	de	fournitures	 et	
de	services.	
486  Elles	figurent	actuellement	dans	le	titre	II	de	la	loi	du	17	juin	2013	précitée.
487  Article	29	du	nouvel	arrêté	royal	d’exécution.
488  Article	154	du	nouvel	arrêté	royal	d’exécution.
489  Article	160	du	nouvel	arrêté	royal	d’exécution.
490  Ce	principe	est	d’ailleurs	confirmé	explicitement	dans	l’article	69,	§	1er	et	2,	du	nouvel	arrêté	royal	d’exécution.
491  Article	156	du	nouvel	arrêté	royal	d’exécution.
492  Article	24,	alinéa	1er,	de	la	loi	précitée	du	22	mai	2003. 314
À propos de l’établissement d’un procès-verbal pour les marchés d’un montant égal ou su -
périeur à 8.500  euros (hors TVA), le SPF souhaitait savoir dans quel délai l’application SAP/
Fedcom pourra apporter une solution en la matière et dans quelle mesure chaque départe -
ment doit continuer à développer individuellement les processus afférents à l’exécution des 
marchés publics.
La Cour des comptes attire l’attention sur le fait que les départements doivent continuer 
à appliquer la réglementation existante au sujet de l’établissement d’un procès-verbal en attendant que SAP/Fedcom apporte une solution.
Le SPF signale enfin qu’il prend bonne note de toutes les recommandations spécifiques et 
structurelles et qu’il procédera aux adaptations nécessaires.
Le SPF Mobilité et Transports a apporté quelques précisions dans sa lettre du 7 avril 2014, 
qui ne justifiaient cependant pas la modification des résultats de l’audit de la Cour.
Dans sa lettre du 23 juin 2014, le SPF Justice ne désirait pas émettre beaucoup de commen -
taires quant au fond sur le projet de rapport. Il a toutefois indiqué qu’il établirait désormais 
un cahier spécial des charges pour les procédures négociées sans publicité d’un montant inférieur aux seuils européens et qu’il rédigerait une décision d’attribution motivée pour chaque dossier. Il a également souligné la création récente d’un service d’audit interne, qui sera notamment chargé de l’évaluation et de l’amélioration des processus. Le SPF a enfin déclaré qu’il adapterait les méthodes de travail actuelles en vue de répondre aux recom -
mandations de la Cour. MARCHÉS	PUBLICS	DE	LONGUE	DURÉE  / 315
Marchés publics de longue 
durée
La Cour des comptes a examiné la régularité des marchés publics de longue durée aux   
SPF Intérieur, Économie, PME, Classes moyennes et Énergie et Justice. Il ressort de son audit 
qu’un grand nombre des marchés examinés présentent une durée trop longue. Elle constate aussi que des conventions ont été reconduites de manière irrégulière ou contraire aux disposi -
tions du contrat. Outre le fait que certains marchés ne sont pas régulièrement mis en concur -
rence, les montants facturés ne peuvent souvent pas être réconciliés avec ceux mentionnés dans la convention de base (modifiée ou non).
1 Contexte
En 2013, la Cour des comptes a examiné une sélection de marchés publics de longue du -
rée493 aux SPF Intérieur, Justice et Économie, PME, Classes moyennes et Énergie (ci-après 
« SPF Économie  »).
La Cour a examiné au total 100 dossiers des trois départements pour un montant arrondi à 32,7 millions d’euros. Lors de la sélection qu’elle a effectuée sur la base des relevés obte -
nus auprès des départements, elle a tenu compte de l’objet du marché, de son montant et de la durée contractuelle ou réelle communiquée. Elle a prêté une attention particulière à la durée prévue et réelle du marché, à sa prolongation régulière ou non et à la mesure dans laquelle les montants facturés peuvent être réconciliés avec le marché de base et ses modi -
fications ultérieures.
À la clôture du présent Cahier, les ministres de tutelle n’avaient pas encore répondu au 
rapport que la Cour des comptes leur a transmis par lettres du 24 avril 2014 à l’issue de la procédure contradictoire avec l’administration. La réponse de l’administration est traitée au point 4.
La Cour des comptes relève que, dans un grand nombre des conventions examinées au SPF Intérieur (73 %) et au SPF Économie (41 %), les pièces du dossier produites n’ont pas 
permis d’établir si l’attribution avait été conforme à la réglementation relative aux mar -
chés publics, ni quelle procédure d’attribution a été suivie. Le SPF Intérieur n’a pas été en mesure de présenter certaines pièces pertinentes dans un nombre relativement élevé de 
493  Ne	sont	pas	uniquement 	visés	les	marchés	qui	doivent	être	considérés 	comme	pluriannuels 	en	vertu	des	disposi-
tions	du	cahier	 spécial	des	charges	mais	également	 ceux	qui,	bien	qu’initialement	 de	courte	durée,	 ont	été	prolon -
gés	à	une	ou	plusieurs 	reprises. 	Les	marchés 	publics	sélectionnés 	relèvent	tous	du	champ	d’application 	de	la	régle-
mentation	 applicable	 aux	marchés	 publics	en	vigueur	à	l’époque	 (loi	du	24	décembre	 1993	relative	aux	marchés	
publics	et	à	certains	marchés 	de	travaux,	de	fournitures 	et	de	services, 	et	ses	arrêtés	d’exécution). 	La	«	nouvelle 	»	
réglementation 	relative	aux	marchés 	publics	est	entrée	en	vigueur	le	1er	juillet	2013	(loi	du	15	juin	2006	relative	aux	
marchés	publics	et	à	certains	marchés	de	travaux,	de	fournitures	et	de	services,	et	ses	arrêtés	d’exécution). 316
dossiers examinés, même après que la Cour des comptes lui a soumis une liste de questions 
spécifiques à chaque dossier. L’examen s’en est trouvé compliqué.
2.1	 Durée 	prévue	et	durée	réelle	du	marché
Le principe de la mise en concurrence, un des principes fondamentaux les plus importants 
de la réglementation en matière de marchés publics, suppose qu’un pouvoir adjudicateur ne peut pas se lier pour une durée trop longue à un certain entrepreneur, fournisseur ou pres -
tataire de services et doit donc consulter régulièrement la concurrence. Une durée maxi -
male de quatre ans est considérée comme raisonnable dans la plupart des cas, bien que les conditions concrètes spécifiques à un marché puissent éventuellement requérir une durée plus longue. La nouvelle réglementation en matière de marchés publics confirme d’ailleurs explicitement cette durée de quatre ans
494.
Pour la majorité des dossiers examinés au SPF Intérieur (25 sur 37), la durée prévue initia -
lement excédait quatre ans. Pour 23 d’entre eux, l’administration avait même conclu une convention à durée indéterminée
495. Seul un des 37 marchés examinés avait une durée réelle 
de quatre ans ou moins et dix-neuf avaient une durée réelle d’au moins dix ans. Entretemps, certains de ces marchés de (trop) longue durée ont refait l’objet d’un appel d’offres ou ont été résiliés.
Dans seize des 27 dossiers examinés au SPF Économie, le marché a été conclu pour une du -
rée indéterminée ou pour une durée initiale supérieure à quatre ans. La Cour des comptes 
a constaté que dix-sept des marchés examinés présentaient une durée réelle supérieure à 
quatre ans. Un dossier avait même une durée réelle de 60 ans.
La Cour des comptes a observé que dix-neuf des 35 marchés examinés au SPF Justice avaient 
une durée indéterminée ou une durée initiale supérieure à quatre ans. De surcroît, il appa -
raît finalement que toutes ces conventions ont eu une durée réelle d’au moins cinq ans.
2.2 Prolongation des marchés
Dans chaque département, un certain nombre des marchés examinés ont aussi été pro -
longés de manière irrégulière. Il s’agissait soit de marchés à durée déterminée qui ont été 
reconduits tacitement au mépris des dispositions contractuelles et sans justification expli -
cite, soit de marchés reconduits tacitement plutôt que par écrit, soit de marchés reconduits sans motivation explicite et suffisante de la spécificité technique ou de l’urgence invoquée.
Pour dix des 35 dossiers examinés au SPF Justice, il est également apparu que l’approbation 
par les autorités compétentes et l’engagement budgétaire de prolonger le marché avaient été tardifs, c’est-à-dire au moment où le nouveau délai avait déjà pris cours et alors que les prestations avaient déjà été effectuées en partie ou (presque) complètement.
Outre le grand nombre de conventions à durée indéterminée qui sont souvent reconduites 
tacitement chaque année, ces reconductions irrégulières renforcent et entérinent la pra -
494  Article	37,	§	2,	de	la	loi	précitée	du	15	juin	2006.
495  Ces	contrats	de	durée	indéterminée 	se	présentent 	souvent	sous	la	forme	d’une	période	initiale	fixe	après	laquelle, 	
sauf	résiliation	d’une	des	parties,	le	contrat	est	reconduit	tacitement	pour	des	périodes	(annuelles)	successives. MARCHÉS	PUBLICS	DE	LONGUE	DURÉE  / 317
tique consistant à faire durer les marchés conclus pendant une longue période sans les 
remettre en concurrence.
Par ailleurs, de telles extensions ne constituent pas seulement une transgression des dispo -
sitions contractuelles mais violent également le droit communautaire, à savoir le principe 
de concurrence et d’égalité. La Cour de justice de l’Union européenne a en effet jugé496 
de manière principielle qu’une modification substantielle d’un marché attribué en cours d’exécution fait l’objet d’un nouveau marché public, pour lequel une nouvelle procédure d’attribution doit être lancée.
À cet égard, la Cour des comptes renvoie enfin aux dispositions des nouvelles législation et 
réglementation
497, qui stipulent que le pouvoir adjudicateur a le droit d’apporter unilatéra -
lement des modifications au marché initial (y compris les prolongations éventuelles) pour autant que les conditions suivantes soient réunies cumulativement :• L’objet du marché reste inchangé.
• La valeur de la modification est limitée à 15  % du montant initial du marché, sauf en cas 
d’application de la procédure négociée sans publicité, qui prévoit un seuil spécifique de 50 %.
• Une juste compensation est accordée à l’adjudicataire s’il y a lieu.
2.3	 Vérification 	du	montant 	facturé
La Cour des comptes a également procédé à une vérification des montants facturés pour les marchés de longue durée sélectionnés. Elle a demandé une facture récente pour chaque dossier avant de tenter une réconciliation des prix unitaires indiqués sur ces factures avec ceux mentionnés dans la convention de base (éventuellement modifiée).
L’exactitude des montants facturés n’a pu être confirmée que pour un nombre limité de 
dossiers. La majorité des factures n’ont toutefois pas pu être réconciliées avec la convention concernée. En effet, il a souvent été impossible de retrouver les prix unitaires pratiqués ou de déterminer clairement la manière dont une formule de révision éventuelle des prix avait été appliquée. Dans un petit nombre de dossiers, les pièces pertinentes étaient manquantes et n’ont pas pu être fournies, même après que la Cour des comptes les a sollicitées.
Pour un certain nombre des marchés examinés des SPF Intérieur et Économie, la Cour des comptes n’est pas parvenue à établir si la passation du marché avait été conforme à la régle -
mentation relative aux marchés publics, ni quelle procédure avait été suivie. Elle recom -
mande dès lors de toujours passer les nouvelles conventions en respectant la réglementa -
tion en matière de marchés publics et, afin de permettre un contrôle interne et externe, de conserver un dossier administratif aussi complet que possible de la procédure de passation suivie et de l’exécution ultérieure de la convention.
496  Cour	européenne	de	justice,	19	juin	2008,	affaire	C-454/06,	Pressetext Nachrichtenagentur ,	considérants	34	à	37.
497 En	particulier,	 l’article	37	de	l’arrêté	royal	du	14	janvier	2013	établissant	 les	règles	générales	 d’exécution	 des	mar-
chés	publics	et	des	concessions	de	travaux	publics. 318
Un grand nombre des dossiers examinés avaient une durée prévue et/ou réelle supérieure 
à quatre ans. La Cour des comptes estime que le recours à pareilles conventions de longue durée devrait rester une exception étant donné que, par définition, elles peuvent constituer une violation des principes fondamentaux de la mise en concurrence, de l’égalité et de la transparence. En outre, elles nécessitent une motivation formelle et matérielle suffisante, qui faisait défaut dans la majorité des dossiers examinés. La Cour des comptes recommande aussi de constituer une inventaire précis et exhaustif de tous les marchés de longue durée, de les soumettre à une évaluation critique périodique et de les rouvrir à la concurrence régulièrement.
Si des marchés de longue durée ne peuvent être rouverts à la concurrence pour des raisons 
juridiques ou factuelles, une motivation explicite doit être jointe aux pièces du dossier. La Cour des comptes attire, par ailleurs, l’attention sur le fait que, depuis l’entrée en vigueur de la nouvelle réglementation relative aux marchés publics le 1
er juillet 2013, la durée d’un 
marché public est limitée en principe à quatre ans. Les dérogations à cette durée doivent être dûment motivées.
La durée de certains marchés a été prolongée de manière irrégulière, souvent sans aucune 
justification et en violation des dispositions de la convention concernée ainsi que du prin -
cipe de mise en concurrence et d’égalité.
La Cour des comptes recommande enfin de rédiger un manuel de procédure pour les 
contrats de longue durée ou de compléter les manuels existants en veillant à leur applica -
tion stricte. Cette procédure et le contrôle interne doivent être conçus de telle sorte qu’il soit impossible de  :
• conclure des conventions qui violent la réglementation en matière de marchés publics ;
• conclure des conventions d’une durée supérieure à quatre ans sans motivation explicite  ;
• reconduire des conventions de manière irrégulière ;
• payer des factures dont le montant facturé ne peut être réconcilié aisément avec la convention de base (éventuellement modifiée).
Les départements ont formulé plusieurs commentaires à l’égard des constatations de la Cour sans contester les résultats de l’audit. Ils ont également annoncé quelques mesures concrètes  :
• Le SPF Économie a entamé en 2013 un plan de rénovation pour les marchés de longue durée et a intégré la passation de plusieurs contrats de nettoyage dans le programme d’achats 2014. Le 1
er mars 2014, l’administration a instauré un système de gestion des 
contrats qui est censé automatiser davantage le suivi des dates d’échéance des contrats et permettre la cessation ou la reconduction des conventions. Lorsque des marchés sont en cours depuis plus de quatre ans, une motivation approfondie et explicite s’impose.
• Le SPF Intérieur annonce l’établissement d’un inventaire précis et exhaustif de tous les marchés de longue durée, prévoyant un calendrier concret et suivi strictement pour leur renouvellement. Lorsque des marchés ne peuvent être mis en concurrence, le SPF le motivera dûment. Enfin, les services compétents doivent désormais joindre un calcul  MARCHÉS	PUBLICS	DE	LONGUE	DURÉE  / 319
détaillé au dossier de paiement lorsque le montant facturé n’est pas facile à déduire du 
dossier de base.
• Le SPF Justice justifiera plus précisément la décision de renouveler des contrats avec le même fournisseur ou la nécessité de conclure des conventions d’une durée excédant quatre ans. Le SPF a indiqué en outre que de nouvelles procédures d’attribution sont prévues pour la période 2014-2015.  DÉPENSES	RELATIVES	AUx 	SOINS	MÉDICAUx 	DISPENSÉS	AUx 	DÉTENUS  / 321
Dépenses relatives aux soins 
médicaux dispensés aux détenus
La loi de principes sur les établissements pénitentiaires de 2005 n’a pas encore été exécutée. 
L’organisation  et le financement  des soins de santé dispensés  aux détenus reposent  dès lors 
sur un ensemble hétérogène de normes. Dans la pratique, l’administration paie, à quelques exceptions près, l’ensemble des frais de soins de santé dispensés aux détenus, alors qu’elle n’y est pas explicitement obligée. Elle le fait également dans les cas où le détenu possède assez de moyens.
L’administration a pris récemment des mesures pour maîtriser les coûts, mais elle ne peut pas 
en contrôler le respect de manière adéquate en raison de lacunes au niveau du contrôle interne et des banques de données. Les banques de données existantes ne sont pas non plus des instru -
ments de gestion satisfaisants.
Par ailleurs, la Cour des comptes constate des manquements dans les contrats conclus avec 
les dispensateurs de soins et l’administration fait indûment appel à du personnel intérimaire.
Enfin, la sous-estimation  des crédits budgétaires  entraîne  un arriéré chronique  dans le paie-
ment des factures. Ainsi, les honoraires des dispensateurs de soins ne sont pas payés dans les 
délais légaux et les quotes-parts dues au SPF Sécurité sociale pour les détenus sous surveil -
lance électronique ou en semi-liberté ne sont plus payées depuis trois ans.
1 Principes de base et organisation
La loi du 12 janvier 2005 concernant l’administration pénitentiaire ainsi que le statut juri -
dique des détenus (ci-après la « loi de principes sur les établissements pénitentiaires ») pose 
les fondements des soins de santé et de la protection de la santé des détenus.
Le principe de normalisation constitue le fil conducteur de cette loi de principes : le séjour 
en prison ne peut avoir aucun impact (ou il doit être minimal) sur le bien-être physique et 
psychique des détenus. Les soins de santé doivent être équivalents à ceux qui sont dispensés dans la société libre et adaptés aux besoins spécifiques des détenus.
La loi de principes dispose que le Roi fixe les modalités d’organisation et de structuration 
des soins de santé ainsi que celles de fonctionnement du service des soins de santé dans la prison. Cet arrêté n’a toutefois pas encore été pris. 322
En attendant, l’organisation et le financement des soins de santé dans les prisons sont réglés 
conformément à un règlement général498 devenu entretemps obsolète et par un ensemble 
hétérogène d’instructions, communications de service et manuels divers.
Il ressort de ces documents que le service des soins de santé en prison (SSSP) du SPF Justice 
a pour mission d’assurer l’organisation, la gestion, la dispensation et la surveillance des soins de santé dans les établissements pénitentiaires.
En 2013, le service a été réorganisé selon un modèle bicéphale de manière à coller à la struc-
ture régionalisée également mise en place au sein de la Direction générale des établisse -
ments pénitentiaires (DG EPI) : deux directeurs de soins, placés sous la tutelle hiérarchique 
du SSSP et assistés chacun d’un pharmacien coordinateur et d’un coordinateur des équipes de soins, dirigent les services médicaux locaux dans les prisons de leur région à partir du niveau central
499.
La Cour des comptes a envoyé son projet de rapport le 25 juin 2014 à l’administrateur géné -
ral de l’Inami, au président du SPF Justice et aux ministres de la Justice et des Affaires sociales et de la Santé publique. La réponse de l’administrateur général de l’Inami est expo -
sée au point 7. À la clôture de ce Cahier, la Cour n’avait pas reçu de réponse des ministres de tutelle.
2 Financement
D’après le règlement général, les patients détenus reçoivent du médecin de l’établissement pénitentiaire les soins que leur état réclame. S’ils souffrent d’une affection grave dont le traitement ne peut pas être réalisé en détention, ils peuvent, avec l’autorisation du ministre de la Justice, être transférés dans un établissement extérieur à la prison pour y recevoir des soins.
En vertu de ces dispositions, le SPF Justice prend en charge le coût des soins médicaux dis -
pensés aux détenus. Pour les affections dont le traitement ne peut être réalisé qu’à l’exté -
rieur de la prison ainsi que pour les frais liés à la délivrance de médicaments, à l’achat 
de dispositifs médicaux et aux hospitalisations (de jour), la loi relative à l’Inami
500 prévoit 
l’octroi, par celui-ci, d’une intervention financière limitée à 7.732.000 euros par an. Toutes 
les dépenses qui dépassent ce plafond sont à la charge du SPF Justice.
À l’inverse des citoyens de la société libre, les patients détenus ne cotisent pas pour les soins 
médicaux qu’ils reçoivent. Il en va de même du traitement des affections rares qui, dans la société libre, ne sont pas prises en charge dans le cadre de l’assurance maladie obligatoire et dont les coûts sont souvent élevés, car elles nécessitent des médicaments onéreux. Il existe quelques exceptions à cette règle, qui sont expliquées dans un point suivant.
498  Arrêté	royal	du	21	mai	1965	portant	règlement	général	des	établissements	pénitentiaires.
499  Région	Nord	(Flandre,	Saint-Gilles)	;	région	Sud	(Wallonie,	Forest-Berkendael).
500  Article	56,	§	3bis,	de	la	loi	relative	à	l’assurance	 obligatoire	 soins	de	santé	et	indemnités	 coordonnée	 le	 
14	juillet	1994.	Les	dépenses	ainsi	exposées	sont	imputées	au	budget	administratif	de	l’Inami. DÉPENSES	RELATIVES	AUx 	SOINS	MÉDICAUx 	DISPENSÉS	AUx 	DÉTENUS  / 323
3 Catégories de dépenses
La Cour présente ci-après les règles spécifiques en matière de financement, de comptabili -
sation, de paiement et de contrôle de quelques catégories de soins importantes (voir aussi 
le tableau  1).
3.1 Prestations des dispensateurs de soins
• La principale catégorie de dépenses concerne la rémunération des dispensateurs de soins qui effectuent leurs prestations au sein des établissements pénitentiaires en tant qu’indépendants. Ils sont classés en huit catégories : les médecins généralistes, les méde -
cins spécialistes, les dentistes, les psychiatres, les infirmiers, les kinésithérapeutes, les professions paramédicales et le personnel de soutien. Ils sont 400 environ.
• Les prestations des dispensateurs de soins doivent être considérées comme marchés publics de services
501. Le ministre de la Justice, ou son délégué, conclut un contrat avec 
chaque dispensateur de soins à cet effet. Ce contrat dispose que les droits et obligations des parties sont régis par la législation sur les marchés publics, la loi de principes sur les établissements pénitentiaires et une série de principes de base (commentés dans deux annexes).
• Les conditions relatives aux prestations indemnisables sont précisées dans une com -
munication de service reprenant également les tarifs fixés, qui sont adaptés annuelle -
ment à ceux de l’Inami. L’indemnité est soit forfaitaire (consultation) , soit calculée à 
l’acte  (« prestation technique  »). Dans les deux cas, le coût est totalement à la charge 
du SPF Justice. Les indemnités forfaitaires sont fixées par catégorie et par heure. Pour 
chaque établissement pénitentiaire, le SSSP calcule le nombre total d’heures de consul -
tation par catégorie en s’appuyant sur des critères statistiques (population carcérale, etc.), qui peuvent être adaptés selon les nécessités médicales. Les prisons répartissent ces contingents d’heures entre les différents dispensateurs de soins. Tous ces paramètres sont enregistrés dans le système de suivi électronique Epicurenet.
• À chaque acte s’applique un tarif spécifique, qui peut être assorti de certaines conditions et/ou restrictions. Ainsi, le montant mensuel facturé par un dentiste ne peut jamais excéder celui du forfait qui lui est alloué.
• Les dispensateurs de soins exerçant la fonction de chef de service au sein de l’établisse -
ment perçoivent une indemnité (horaire) de management.
• Les dispensateurs de soins encodent leurs prestations dans le système Epicurenet, qui génère mensuellement, prison par prison, un relevé des prestations de chaque dispensa -
teur de soins ainsi qu’une déclaration de créance.
• Pour faire face au manque chronique de dispensateurs de soins (indépendants), le dépar -
tement fait appel depuis quelques années à du personnel intérimaire et à du personnel hospitalier.
• Toutes ces prestations sont indemnisées à l’aide de moyens de fonctionnement qui servent aussi à financer plusieurs autres dépenses, telles que les honoraires des méde -
cins qui assurent des prestations de nuit et de week-end, les honoraires des pharmaciens 
501 Catégorie	 B25	de	l’annexe	 2	de	la	loi	du	24	décembre	 1993	relative	aux	marchés	 publics	et	à	certains	marchés	 de	
travaux,	de	fournitures	et	de	services. 324
et les dépenses relatives aux prothèses dentaires. Seules ces dernières sont soumises à 
des restrictions et requièrent une quote-part du détenu502.
• Toutes les déclarations de créance sont enregistrées dans le système de comptabilité générale du SPF Justice (dénommé « CGAB ») et liquidées par le service de comptabilité médicale à l’issue d’un contrôle réalisé au niveau central. Selon la nature de la dépense, la créance est comptabilisée au niveau central ou enregistrée dans la comptabilité de la prison.
3.2	 Médicaments,	 dispositifs 	médicaux 	et	hospitalisation 	(de	jour)
• Depuis 2013, la fourniture de médicaments est soumise à un système de formulaire  fermé
503, qui a pour but d’harmoniser le comportement des médecins pénitentiaires en 
matière de prescription et de mieux maîtriser les dépenses.
• Le choix du pharmacien est opéré après une mise en concurrence, comme le prescrit la législation relative aux marchés publics.
• Sur le plan du budget et des procédures, une distinction est faite entre les préparations magistrales (notamment les produits de substitution, comme la méthadone dans le cadre de la toxicomanie) et les médicaments commerciaux. Les premiers sont payés sur présentation de la note d’honoraires du pharmacien, les seconds sur la base de la facture produite par le grossiste de la région concernée. Le détenu ne paie une quote-part per -
sonnelle pour aucun de ces deux types de médicaments.
• Comme pour les prothèses dentaires, les dispositifs médicaux (orthèses et prothèses) sont soumis à des règles strictes et au paiement d’une quote-part personnelle par le détenu.
• La décision d’une hospitalisation (de jour) est prise par les médecins pénitentiaires. Les frais liés aux soins médicaux sont à la charge du SPF Justice. Le détenu supporte seule -
ment ses dépenses personnelles.
• Il n’existe pas de système électronique distinct permettant de suivre les coûts médi -
caux, à l’exception du dossier médical individuel du détenu (application distincte dans  Epicurenet). La comptabilisation de la déclaration de créance, son contrôle et sa liqui -
dation sont fortement analogues à la procédure appliquée pour payer les prestations des 
dispensateurs de soins.
3.3 Petit matériel
Le petit matériel destiné aux cabinets médicaux et dentaires est commandé par la prison, moyennant l’accord du directeur de soins, via le programme Factumed. La prison enre -
gistre les factures dans le système CGAB. Le service de comptabilité médicale est chargé d’effectuer les contrôles.
3.4 Matériel médical durable
Comme pour le petit matériel, la prison demande le matériel médical durable au directeur 
de soins compétent. Le service de comptabilité médicale fait la commande. Il comptabilise et liquide la facture.
502  Une	autorisation	 écrite	préalable	 du	SSSP	et	une	quote-part	 personnelle 	du	patient	qui,	par	analogie	 avec	l’assu-
rance	maladie	dans	la	société	libre,	s’élève	à	deux	tiers	du	coût.	
503 Ce	formulaire 	est	élaboré	et	adapté	régulièrement 	par	une	commission 	du	formulaire 	créée	au	sein	du	SPF	Justice	
(version	consultée	:	novembre	2013). DÉPENSES	RELATIVES	AUx 	SOINS	MÉDICAUx 	DISPENSÉS	AUx 	DÉTENUS  / 325
4 Importance budgétaire
Les dépenses en matière de soins de santé dispensés aux détenus se sont élevées à quelque 
26,5 millions d’euros en 2013 et sont présentées par catégorie dans le tableau ci-après. Le 
tableau montre que l’intervention de l’Inami est utilisée en premier recours pour régler les honoraires des pharmaciens et qu’elle ne suffit pas à couvrir tous les frais de médicaments et d’hospitalisation
504.
Tableau 1 –  Factures enregistrées en 2013 par catégorie de dépenses (en euros)
Cat. AB Nature Budget Justice Budget Inami Total
(1)	Partim	12.01 Dispensateurs de soins 
indépendants7.885.679,54 0,00 7.885.679,54
Accords de coopération 839.478,21 0,00 839.478,21
Personnel	infirmier	intérimaire2.496.826,46 0,00 2.496.826,46
Médecins urgentistes 2.233,18 0,00 2.233,18
honoraires pharmaciens 0,001.686.074,80 1.686.074,80
(2)	Partim 	12.31 Médicaments 1.259.876,05 4.368.615,30 5.628.491,35
Dispositifs médicaux 24.404,29 19.451,68 43.855,97
hospitalisation 4.183.105,21 1.657.697,87 5.840.803,08
(3)	Partim 	12.31 Petit matériel 547.347,59 0,00 547.347,59
(4)	Intégr.	74.01 Matériel durable 1.514.921,27 0,00 1.514.921,27
Total 18.753.871,80 7.7 31 .839,65 26.485.711,45
Source : CGAB
5	 Principales	mesures	de	maîtrise	prises	par	l’administration
Les principaux paramètres financiers et un aperçu des mesures prises récemment par l’ad-
ministration pour mieux maîtriser les dépenses sont présentés ci-après pour les principales catégories de dépenses (voir le tableau 1 ci-avant).
5.1 Prestations des dispensateurs de soins
En 2013, les frais de fonctionnement relatifs aux prestations fournies par les dispensateurs 
de soins se sont élevés à 7.885.679,54 euros, soit environ 850 euros par détenu.
L’Inami a calculé que le coût total annuel des honoraires facturés par les médecins généra -
listes en 2012 représentait 128  euros par citoyen. Pour les détenus, le SSSP a chiffré ce coût 
à 288  euros. Le SSSP a développé en 2013 un «  plan de normalisation  » visant à abaisser ce 
coût à 198  euros en réduisant le nombre de consultations de moitié jusqu’à un niveau com -
parable à celui de la société libre et en remplaçant le système de disponibilité par des tarifs 
distincts pour les consultations ayant lieu le soir ou le week-end.
504  Un	montant 	d’environ 	5,5	millions	d’euros	répartis	entre	ces	deux	postes	de	dépenses 	n’est	pas	couvert	par	l’inter-
vention	de	l’Inami	et	demeure	donc	à	la	charge	du	budget	du	SPF	Justice. 326
En outre, le SPF a supprimé les primes de management pour les chefs de service, tout comme 
l’indemnité forfaitaire supplémentaire de 20 % que les médecins-psychiatres percevaient 
en plus du contingent d’heures qui leur avait été attribué, que ces heures aient été prestées ou non
505.
Le SPF estime l’économie totale réalisée sur les dispensateurs de soins à plus de deux mil-
lions d’euros par an.
5.2 Honoraires des pharmaciens
L’administration a constaté des différences importantes, de 90,23 à 387,16 euros par patient, 
dans les honoraires des pharmaciens. Le parangonnage et le renouvellement des marchés 
publics (à la lumière de nouveaux critères) doivent permettre de mieux maîtriser ces dé -
penses. Les mesures adoptées ont déjà été introduites dans six des 34 établissements péni -
tentiaires.
5.3 Accords de coopération et personnel intérimaire temporaire
En 2014, le SPF a mis fin à la coopération entre les hôpitaux et les prisons quant à l’échange 
de personnel infirmier. Un contrat de travail intérimaire relatif à du personnel infirmier a quant à lui été maintenu (voir le point 6.4).
5.4 Médicaments
L’analyse financière de la consommation de médicaments est compliquée avant tout par 
l’absence de banques de données spécifiques (voir le point 6.2). Sur la base des résultats d’une analyse réalisée en 2012 à partir des dossiers médicaux et des factures disponibles, le SSSP a pris à la mi-2013 des mesures visant à limiter ces dépenses. Citons par exemple l’introduction du formulaire fermé, auquel des dérogations ne sont accordées que moyen -
nant l’assentiment des médecins référents. Une série de médicaments requérant une pres -
cription médicale sont donc désormais à la charge exclusive du détenu, tout comme les médicaments non soumis à prescription médicale qui figurent sur la liste affichée dans la cantine des prisons
506. Les produits parapharmaceutiques ne sont par définition pas payés 
par le SSSP507.
5.5 Hospitalisation
A fin de maîtriser les dépenses considérables relatives à l ’ hospitalisation (de jour) et au trans -
port de malades, le SSSP s’efforce de mieux utiliser la capacité des deux centres médicaux disponibles afin de limiter les hospitalisations externes. Le service prépare actuellement un cahier spécial des charges relatif à un marché public ayant pour objet le transport des malades à partir des deux prisons bruxelloises. L’extension éventuelle du régime de mise en liberté provisoire pour raisons médicales constitue également une mesure de maîtrise.
505  Un	psychiatre 	autorisé	à	prester	vingt	heures	par	mois	et	ayant	presté	deux	heures	au	cours	du	mois	x	a	été	rému-
néré	à	concurrence	de	six	heures	(soit	deux	heures	plus	les	quatre	heures	qui	correspondent	à	20	%	de	20	heures).	
506  Comme	les	produits	destinés	à	faciliter	l’arrêt	du	tabac,	les	vitamines,	les	pommades	anti-inflammatoires.
507 Produits	en	tous	genres	destinés	aux	soins	du	corps. DÉPENSES	RELATIVES	AUx 	SOINS	MÉDICAUx 	DISPENSÉS	AUx 	DÉTENUS  / 327
6 Constatations et recommandations
6.1	 Réorganisation 	du	service	et	mesures 	adoptées
Les mesures exposées au point 5, qui ont été mises en œuvre à partir de la mi-2013, devraient 
contribuer à améliorer la maîtrise des dépenses. Elles n’impliquent bien entendu pas encore une réduction de ces dépenses, tributaires de multiples facteurs imprévisibles, comme les tarifs de prestations, le prix des médicaments, le nombre de détenus en général et de ceux atteints d’une affection grave nécessitant un traitement onéreux en particulier, etc. La Cour des comptes n’a donc pas encore pu évaluer l’incidence financière des mesures adoptées.
6.2 Banques de données disponibles
Les banques de données disponibles ont été conçues dans une optique pratique : générer 
les factures des dispensateurs de soins (Epicurenet) et autoriser la commande de dispositifs médicaux ou de matériel (Factumed). Les autres postes de dépenses importants, comme les médicaments, ne figurent dans aucune banque de données.
Aux fins spécifiques du contrôle interne, ces systèmes sont plutôt insuffisants, si bien que les 
collaborateurs du SSSP n’ont d’autre choix que d’entreprendre des vérifications manuelles fastidieuses consistant à comparer différents fichiers, des documents physiques ainsi que des pièces de correspondance. Dans de nombreux cas, les collaborateurs sont obligés de réencoder toutes les informations dans une feuille de calcul (de type Excel) destinée à leur usage personnel.
Ainsi, Epicurenet ne permet pas le contrôle croisé des données. Seules des recherches ci -
blées par dispensateur de soins et par prison peuvent être effectuées. Si, comme l’a mon -
tré l’examen d’un échantillon, un dispensateur de soins réclame indûment le paiement de 
prestations fournies simultanément dans deux établissements différents, cette erreur ne peut être retracée qu’en procédant à une comparaison manuelle.
De même, il est très difficile de s’assurer que le formulaire prévu pour les médicaments 
est bien utilisé et que l’accord du médecin référent est obtenu en cas de dérogation. En effet, il peut arriver que le médecin de la prison prescrive des médicaments sans utiliser le formulaire, et que le paiement et la commande s’effectuent via la facture du grossiste. Le dossier médical du détenu, qui est enregistré dans Epicurenet, mentionne seulement le médicament prescrit ; il ne contient aucun champ dédié à la demande de dérogation et à son 
approbation par les médecins référents.
Les données disponibles dans les banques de données existantes ne se prêtent pas non plus 
à la réalisation d’une analyse des habitudes de consommation et du coût des prestations et des médicaments. Cette constatation vaut pour les honoraires des pharmaciens, l’utilisa -
tion des médicaments et le comportement prescripteur.
De plus, les banques de données disponibles actuellement ne donnent pas une image précise 
du volume total des créances en souffrance. Une telle image ne peut s’obtenir que lorsque toutes les créances ont été introduites de manière individuelle dans CGAB. La teneur des frais d’hospitalisation (y compris pour les hospitalisations de jour) n’est pas contrôlée : le SSSP dispose uniquement des factures des hôpitaux, qui ne contiennent pas d’éléments  328
suffisants pour un contrôle adéquat. Bien qu’il intervienne dans ces dépenses en faveur du 
SPF, l’Inami n’opère pas de contrôle spécifique en la matière.
Le SPF doit mieux harmoniser les programmes et banques de données utilisés actuelle -
ment et les compléter par des applications permettant d’améliorer le contrôle, l’analyse et 
le suivi. Ils pourraient ainsi servir d’instrument lors de la prise de décisions stratégiques.
6.3 Absence de contrat
La règle qui oblige le ministre de la Justice, ou son délégué, à conclure un marché public 
de service au nom de l’administration avec chaque dispensateur de soins n’est pas toujours respectée. L’échantillon réalisé par la Cour des comptes (douze sur environ 400 dispensa -
teurs de soins
508) a en effet démontré l’existence d’un tel contrat pour seulement quatre 
dispensateurs. Pour trois autres dispensateurs, l’examen des dossiers a permis de conclure à l’organisation d’une mise à disposition par les hôpitaux avec lesquels l’administration avait conclu un accord. L’administration n’a retrouvé aucune trace de contrat pour cinq dispensateurs de soins.
Une comparaison des contrats disponibles, généralement très sommaires, et des paiements 
effectués pour les prestations présentes dans l’échantillon fait apparaître que des indemni -
tés non contractuelles sont parfois allouées. Ainsi un dispensateur de soins perçoit-il, par exemple, une indemnité forfaitaire mensuelle pour ses frais de téléphone.
Le contrôle de l’échantillon a également permis de constater que plusieurs agents statu -
taires en service dans un établissement pénitentiaire fournissaient aussi des prestations en 
tant qu’indépendants pour garantir la continuité des soins. Les documents formels autori -
sant ces cumuls n’ont pas pu être obtenus auprès du SSSP. Le nombre d’agents statutaires qui fournissent des prestations supplémentaires dans le cadre de leur activité indépendante serait depuis peu en net recul
509. Cependant, au moins un membre du personnel de l’échan -
tillon exercerait toujours ce cumul.
Comme l’a recommandé la Cour, l’administration prépare une révision en profondeur des 
contrats. Les négociations avec les groupes d’intérêts ont entretemps été entamées.
6.4	 Recours 	au	travail	intérimaire
Le travail intérimaire des salariés est régi par la loi510. Étant donné que le Roi n’a pas encore 
fixé les procédures de concertation à appliquer au secteur public, cette forme d’occupation 
y reste fort limitée511. Le travail intérimaire n’est possible que pour remplacer un travailleur 
dont le contrat de travail a été suspendu.
Depuis 2000, le SPF est contraint de recourir aux services de dizaines d’infirmiers intéri -
maires. À l’évidence, le déploiement de personnel intérimaire dans les prisons n’a pas pour 
but de remplacer des agents contractuels temporairement absents mais plutôt de faire face à 
508  Pour	septembre	2013.
509  Une	liste	du	personnel 	communiquée 	en	2013	fait	état	de	sept	agents	statutaires 	effectuant 	également 	des	presta-
tions	en	qualité	de	dispensateurs	de	soins	indépendants.	
510  Loi	du	24	juillet	1987	sur	le	travail	temporaire, 	le	travail	intérimaire 	et	la	mise	de	travailleurs 	à	la	disposition 	d’utili-
sateurs.
511 Article	48	de	la	loi	du	24	juillet	1987. DÉPENSES	RELATIVES	AUx 	SOINS	MÉDICAUx 	DISPENSÉS	AUx 	DÉTENUS  / 329
un manque structurel d’effectifs. L’administration en a conscience, mais souligne la néces -
sité de garantir la continuité du service. Par ailleurs, d’après les calculs de l’administration, 
le coût d’un travailleur intérimaire serait environ le double de celui d’un agent statutaire. Les recrutements statutaires récents devraient permettre dès 2014 de réduire de moitié le nombre moyen d’infirmiers intérimaires (67,7 ETP en 2013). Cet effort doit se poursuivre pour des raisons budgétaires et légales.
6.5	 Arriérés 	de	paiement 	et	moyens 	budgétaires 	insuffisants
Une part importante des engagements et des liquidations se rapportant aux prestations 
et aux frais médicaux de 2013 n’a été imputée qu’en 2014. Les crédits budgétaires restants  
pour 2014 ne suffiront très probablement pas pour couvrir toutes les prestations de 2014. Plus de trois quarts des crédits de liquidation destinés aux prestations des dispensateurs de soins et plus de la moitié des crédits destinés aux frais médicaux avaient déjà été utilisés début mai 2014, malgré les mesures de maîtrise exposées au point 5. 330Tableau 2 –  Engagements et liquidations imputés au budget 2014 ; situation au 7 mai 2014 par catégorie de dépenses (en euros) 512
AB Catégorie de dépenses Crédit Engagement  % Solde Liquidation  % Solde
12.01 Dispensateurs de soins
généralistes,	spécialistes	et	dentistes1.657.094,07 1.376.529,01 83 280.565,06 1.251.890,18 76124.638,83
12.01 - Idem, arriérés de paiements 2013 1.075.402,76 1.075.402,76 100 0,00 1.075.402,76 100 0,00
12.01 Dispensateurs de soins professions paramédicales,	travail	intérimaire,	e.a.1.978.107,37 1.978.107,37 100 0,00 1.712.632,51 87265.474,86
12.01
- Idem, arriérés de paiements 2013 2.004.847,24 2.004.847,24 100 0,00 2.004.847,24 100 0,00
12.01 Biens non durables 143.722,36 66.009,45 46 77.712,91 62.199,36 43 3.810,09
12.01 - Idem, arriérés de paiements 2013 7.387,16 7.387,16 100 0,00 7.387,16 100 0,00
12.31 Frais	médicaux	et	d’hospitalisation	dépassant	le 	plafond	d’intervention	de	
l’Inami1.601.653,04 812.123,48 54 739.529,56 785.647,42 49 76.476,06
12.31
- Idem, arriérés de paiements 2013 1.863.999,74 1.863.999,74 100 0,00 1.863.999,74 100 0,00
12.31 Petit	matériel	médical,	transport	de 	
malades,	e.a.1.518.698,86 456.127,57 30 1.062.571,29 454.778,61 30 1.348,96
12.31 - Idem, arriérés de paiements 2013 248.750,22 248.750,22 100 0,00 248.750,22 100 0,00
74.01 Matériel médical durable 200.200,00 69.279,30 35 130.920,70 0,00 069.279,30
Source  : SSSP
512  Dans	un	souci	de	transparence	budgétaire,	des	engagements	de	crédits	distincts	ont	été	pris	pour	les	arriérés	de	créances.	 DÉPENSES	RELATIVES	AUx 	SOINS	MÉDICAUx 	DISPENSÉS	AUx 	DÉTENUS  / 331
Le fait que les crédits budgétaires soient calculés de manière trop juste induit des retards 
de paiement. Le délai de paiement des prestations des dispensateurs de soins a dépassé les trois mois. Treize des quinze déclarations de créance de l’échantillon examiné par la Cour ont été liquidées plus de cent jours civils après leur introduction
513 514.
Dans un protocole d’accord conclu avec la ministre de la Justice, la ministre des Affaires sociales s’est engagée à appliquer le régime de l’assurance maladie obligatoire aux détenus qui bénéficient d’une mesure de surveillance électronique ou de « semi-liberté ». En contre -
partie, l’accord impose au SPF Justice de s’acquitter d’une cotisation, qui est calculée par détenu et par année civile.
Les créances détenues par le SPF Sécurité sociale pour les années 2010, 2011 et 2012 restent 
toutefois impayées à ce jour. Le montant concerné s’élève à un total de 3,3 millions d’euros. Le montant dû pour 2013 n’est pas encore connu et viendra s’ajouter à cette créance en souffrance.
Sur le plan budgétaire, il faut mettre un terme à la sous-estimation des crédits. Une vue 
plus claire et plus fiable des crédits disponibles permettrait à l’administration de payer les quotes-parts dues au SPF Sécurité sociale et de liquider les créances notamment des dispen -
sateurs de soins dans les délais prévus dans la législation sur les marchés publics. De plus, les montants à payer doivent être inscrits dans la comptabilité générale du SPF (dans SAP/Fedcom) en tant que dettes (bilan) et coûts (compte de résultats).
6.6	 Manuel	 de	contrôle 	financier
Les règles de financement ainsi que les procédures administratives se rapportant aux di -
verses dépenses pour des soins médicaux dispensés aux détenus sont dispersées dans de 
multiples instructions, notes internes et conventions (écrites ou non). Les responsabilités en matière de contrôle ne sont pas toujours explicites ou clairement circonscrites au sein du SSSP.
Le service dispose seulement d’un manuel sommaire des programmes Factumed et CGAB. 
Il n’existe aucun manuel pour le programme Epicurenet.
La Cour des comptes recommande dès lors d’élaborer un manuel général de gestion finan -
cière des soins de santé, qui renverrait, pour chaque catégorie de dépenses, aux règles de 
base à appliquer concernant le financement, la procédure de paiement et les compétences de contrôle des différents acteurs.
513 Conformément	 à	l’article	15,	§	2,	du	cahier	général	des	charges	joint	en	annexe	à	l’arrêté	royal	du	26	septembre	 1996	
établissant 	les	règles	générales 	d’exécution 	des	marchés 	publics	et	des	concessions 	de	travaux	publics,	le	délai	de	
paiement	est	de	50	jours.
514  Arrêté	royal	du	14	janvier	2013	établissant	 les	règles	générales	 d’exécution	 des	marchés	 publics	et	des	concessions	
de	travaux	publics	pour	les	marchés 	à	partir	du	1er	juillet	2013.	L’article	150	octroie	au	pouvoir	adjudicateur 	un	délai	
de	vérification	 de	30	jours	;	une	fois	ce	délai	expiré,	le	pouvoir	adjudicateur	 dispose	de	30	ou	60	jours	pour	procéder	
au	paiement,	pour	autant	qu’il	dispense	des	soins	de	santé	et	qu’il	soit	dûment	reconnu	à	cette	fin. 332
6.7	 Application 	du	«	principe 	de	normalisation 	»	sur	le	plan	financier
Le SPF Justice prend entièrement en charge le coût des soins médicaux dispensés aux déte -
nus qui séjournent en prison. Il en résulte que, contrairement aux citoyens de la société libre 
soumis à l’assurance maladie obligatoire, le détenu n’est redevable d’aucune quote-part personnelle. Il en va de même en cas d’affections rares qui, dans la société libre, ne sont pas prises en charge dans le cadre de l’assurance maladie obligatoire et nécessitent souvent un traitement et des médicaments onéreux. Les implications budgétaires sont lourdes pour le SPF Justice, comme en témoigne l’exemple d’un détenu dont les frais de traitement se sont élevés à plus de deux millions d’euros en 2013.
Faute de règles explicites, les pouvoirs publics ont manifestement voulu de la sorte garantir 
l’application de l’article 88 de la loi de principes sur les établissements pénitentiaires, qui prévoit que le détenu a droit à des soins médicaux équivalant aux soins dispensés dans la société libre.
Toutefois, un traitement équivalent n’implique nullement qu’un détenu n’a aucune quote-
part à payer pour ses frais médicaux, notamment s’il dispose de ressources. Ce principe est toutefois actuellement peu appliqué. Le détenu intervient uniquement dans les frais de prothèse dentaire et de dispositifs médicaux, mais, là encore, des exceptions subsistent
515.
Le droit à certaines indemnités est cependant maintenu durant la détention516. En outre, 
les détenus qui bénéficient de modalités particulières d’exécution de la peine sont auto -
risés à percevoir des revenus professionnels. Cette possibilité est offerte aux détenus sous surveillance électronique ou en congé pénitentiaire, qui s’acquittent certes de la quote-part personnelle prévue dans le régime de l’assurance maladie obligatoire (ticket modérateur), mais dont les cotisations pour bénéficier du régime sont prises en charge par le SPF Justice.
L’hypothèse d’une intégration de tous les détenus dans le régime de l’assurance maladie 
obligatoire en vue d’assurer un traitement équivalent et une quote-part financière pourrait être examinée.
Bien que les soins de santé en milieu pénitentiaire soient assurés dans la plupart des pays 
européens par le département en charge de la justice (généralement en collaboration avec les instances de la santé publique)
517, le Conseil de l’Europe a plaidé pour un renforcement 
du rôle des départements en vue de mettre en place une politique intégrée de la santé. L’idée sous-jacente est que les soins de santé ne font pas partie des missions fondamentales de la Justice et que cette situation peut induire des frais plus élevés et des soins de moindre qualité
518.
Dans l’attente d’une éventuelle restructuration, il conviendrait de clarifier la question du financement des soins de santé, conformément à la législation existante, afin d’assurer 
515 La	quote-part	du	détenu	peut	être	supportée	par	la	caisse	d’entraide	des	détenus.
516  Les	indemnités	 d’incapacité	 de	travail/d’invalidité	 (à	100	%	ou	50	%	selon	que	le	détenu	assume	la	charge	de	famille	
ou	non),	la	pension	de	retraite	(les	douze	premiers	 mois,	complète	 si	le	détenu	est	sous	surveillance	 électronique),	
le	pécule	de	vacances	(les	douze	premiers	mois).
517 Kelk,	C.	(et	al.),	 The Organisation of Health Care Services in European Member States ,	Conseil	de	l’Europe, 	1998,	34	p.
518  Conseil	de	l’Europe,	Comité	des	ministres,	recommandation	n°	R	(98)7	du	8	avril	1998. DÉPENSES	RELATIVES	AUx 	SOINS	MÉDICAUx 	DISPENSÉS	AUx 	DÉTENUS  / 333
l’équivalence de traitement entre les détenus et les citoyens de la société libre pour ce qui 
concerne à la fois les soins dispensés et le financement de ceux-ci. Dans ce cadre, il faudra tenir compte des modalités d’exécution des peines et des moyens matériels et financiers dont les détenus disposent.
7 Réponses de l’administration et du ministre
L’administrateur général de l’Inami estime que le principe de normalisation pourrait être appliqué aux quotes-parts financières des détenus en intégrant ces derniers dans l’assurance maladie obligatoire. Des règles et indemnités spécifiques demeureront toutefois nécessaires pour les détenus
519. Par ailleurs, il signale notamment que, depuis 2014, les citoyens de la 
société libre peuvent faire appel au fonds spécial de solidarité pour obtenir une intervention pour les prestations dispensées dans le cadre d’affections rares
520.
À la clôture de ce Cahier, le SPF Justice et les ministres de la Justice et des Affaires sociales et de la Santé publique n’avaient pas répondu.
519 Lettre	du	22	juillet	2014.
520  Loi	du	7	février	2014	portant	des	dispositions	diverses	en	matière	d’accessibilité	aux	soins	de	santé.  CAISSE	DES	DÉPô TS	ET	CONSIGNATIONS	 :	MISSIONS ,		FLUx	FINANCIERS	ET	STATUT  / 335
Caisse des dépôts et 
consignations : missions,  flux financiers et statut
La Caisse des dépôts et consignations  (CDC) ne peut pas garantir qu’elle détient effectivement 
la totalité des fonds qu’elle est censée recevoir en vertu de ses missions légales. En outre, elle 
ne dispose pas de moyens de contrainte  suffisants  pour les obtenir. Le cadre juridique  des 
missions de la CDC doit être actualisé et les moyens techniques améliorés pour lui permettre d’exercer  pleinement  ses compétences  et de mieux gérer les flux financiers,  notamment  sur le 
plan de leur exhaustivité.
La CDC n’est pas en mesure de rendre compte de manière  spécifique  de son fonctionnement 
via Fedcom car ses opérations  se confondent  avec celles du SPF Finances.  Les fonds confiés à 
la CDC ne sont dès lors pas suffisamment distincts du patrimoine de l’État.Les services de la CDC sont peu familiarisés avec la notion de droit constaté et leurs méthodes 
de travail ne sont pas toutes formalisées par écrit ou uniformes. La séparation entre les fonc -
tions d’ordonnateur et de comptable justiciable de la Cour des comptes n’est pas toujours respectée.
Les projets et applications en ligne visant à gérer les fonds de faillite, les cautions solidaires et 
les avoirs dormants ne pourront pas être concrétisés dans les délais prévus en raison de pro -
blèmes techniques et administratifs.
Le rôle de la commission de surveillance doit être réévalué à la lumière de la loi du 22 mai 2003 
et du contrôle du compte général de l’administration générale intégrant les opérations de la 
CDC que cette loi a confié à la Cour des comptes.
1 Contexte
1.1 Mission de la CDC
La Cour des comptes a examiné les missions, les flux financiers et le statut de la Caisse des dépôts et consignations (CDC).
La CDC a été créée en tant qu’administration distincte (service sui generis ) placée sous 
l’autorité immédiate du ministre des Finances. Depuis le 1
er janvier 2011, la CDC constitue  336
un service distinct au sein du SPF Finances521. Elle comprend un siège central à Bruxelles, 
sept bureaux de gestion522 et 27 agences locales523.
La CDC a pour mission de recevoir, conserver et restituer aux ayants droit des dépôts en 
espèces et en titres. Ces dépôts peuvent être imposés légalement, réglementairement, judi -
ciairement ou administrativement, ou être confiés volontairement. Ils prennent la forme de consignations (telles que les consignations judiciaires), de fonds de notaire ou de caution -
nements. Parmi les consignations judiciaires, la CDC traite les indemnisations pour expro -
priations d’intérêt public, les fonds de faillite, les fonds appartenant à des mineurs ou à des personnes déclarées incapables et les cautions pour mise en liberté provisoire.
Depuis plusieurs années, la CDC exerce également de nouvelles missions.Ainsi, la loi du 24 juillet 2008 sur les comptes dormants prévoit que les institutions finan -
cières et entreprises d’assurances recherchent activement les ayants droit des avoirs dor -
mants, mais que, si elles ne les identifient pas, elles transfèrent dans un délai déterminé 
ces avoirs à la CDC qui les gérera et les versera sous certaines conditions aux ayants droit.
À la suite de la crise financière, l’arrêté royal du 14  novembre 2008 a créé au sein de la CDC 
le fonds spécial de protection des dépôts et des assurances sur la vie. Il a pour objet de proté -
ger les clients en cas de faillite d’une institution financière, d'une compagnie d’assurances 
ou d'une coopérative. Les dépôts bancaires sont garantis à concurrence de 100.000 euros 
par personne et par institution financière. Les contrats d’assurance de la branche 21 sont aussi garantis jusqu’à 100.000 euros pour tout assuré et toute compagnie d’assurances. Depuis le 1
er janvier 2011, toutes les compagnies d’assurances de droit belge sont tenues de 
s’affilier au fonds spécial de protection.
La crise financière a également abouti à la loi du 28  décembre 2011 instaurant une contribu -
tion de stabilité financière, par laquelle le fonds de résolution a été créé au sein de la CDC. 
Ce fonds a pour but d’assurer le financement de mesures visant à réduire l’incidence des institutions de crédits en défaut sur le système financier et social belge.
Au 31  décembre 2013, les avoirs en gestion à la CDC s ’ élevaient à plus de 2,8  milliards d ’euros.
1.2 Audit
L’audit a mis en lumière la diversité et l’ampleur des flux financiers entrants et sortants de 
la CDC et vérifié si la structure de l’organisation et le contrôle interne permettent d’identi -
fier et de maîtriser ces flux. L’audit a également examiné si la réglementation actuellement applicable à la CDC reste compatible avec les nouveaux principes comptables de la loi du 22 mai 2003 et si la mission de la commission de surveillance est adaptée à ce nouveau cadre.
521 La	Caisse	des	dépôts	et	consignations	 fait	partie	de	l’Administration	 des	paiements,	 qui	relève	de	l’Administration	
générale	de	la	Trésorerie	du	SPF	Finances.
522  Il s’agit des bureaux de gestion Consignations, Cautionnements, Comptabilité, Cautions solidaires, Avoirs dormants, 
Fonds spécial de protection et  Dématérialisation .
523 Une	par	(ancien)	arrondissement 	judiciaire. 	Le	nombre	d’agences 	sera	aligné	à	terme	sur	la	réforme	des	arrondisse -
ments	judiciaires	en	vigueur	depuis	le	1er	avril	2014. CAISSE	DES	DÉPô TS	ET	CONSIGNATIONS	 :	MISSIONS ,	FLUx	FINANCIERS	ET	STATUT	  / 337
Les résultats de l’audit s’appuient sur une analyse des données de Fedcom et de la régle -
mentation, sur le contrôle des états d’intérêts trimestriels et des comptes de la CDC et sur 
les réponses des bureaux de gestion à un questionnaire ciblé sur les procédures utilisées. Un entretien a également eu lieu avec les fonctionnaires dirigeants des bureaux de gestion et de l’Administration des paiements de la Trésorerie. La Cour a en outre vérifié si les consta -
tations et recommandations figurant dans le rapport du 20 juillet 2012 de la cellule d’audit 
interne des Finances concernant la fiabilité du système de contrôle interne et l’efficacité et l’efficience du fonctionnement de la CDC et de ses agences étaient encore pertinentes.
Le projet de rapport a été envoyé le 10 septembre 2014 au ministre des Finances, à l’adminis -
trateur général de l’Administration générale de la Trésorerie ainsi qu’au service Comptable 
fédéral. Les réponses reçues sont brièvement commentées au point 4.
2.1	 Cadre 	juridique 	et	exhaustivité 	des	flux	financiers
La CDC ne dispose pas de moyens de contrainte suffisants pour dresser un tableau des fonds qui lui reviennent dans le cadre de ses missions légales et les percevoir. Dans le contexte actuel, elle dépend souvent de la bonne volonté des contreparties à l’origine des flux finan -
ciers et opère plutôt comme un caissier.
2.1.1	 Fonds	de	faillite
La gestion et la liquidation d’une faillite sont assurées par le curateur sous la surveillance du juge-commissaire et le contrôle du tribunal de commerce. Conformément à l’article 51 de la loi du 8 août 1997 sur les faillites, le curateur doit verser à la CDC les fonds provenant 
des ventes et recouvrements dans le mois de leur réception
524.
La Cour des comptes a constaté que la CDC rencontre des problèmes dans le cadre du res -
pect de l’article 51 de la loi sur les faillites et de la gestion des fonds de faillite :
• La CDC ne dispose d’aucun instrument lui permettant de faire respecter l’obligation de 
verser ces fonds ni de contrôler qu’ils l’ont bien été.
• L’article 51 n’exclut pas explicitement qu’en cas d’actifs insuffisants, le curateur ne verse pas de fonds de faillite à la CDC dans l’intervalle. Le manque d’actifs nets peut consti -
tuer une raison valable de ne pas verser de fonds de faillite à la CDC, mais cette dernière n’a aucune vision des cas de ce genre.
• La CDC est liée au versement du curateur qui lance le processus des flux financiers. Si le curateur ne lui verse rien, la CDC n’entreprend rien (à part constituer le dossier). La CDC n’a aucune idée des flux financiers qu’elle recevra au total ou dans le courant de la faillite.
• La CDC ne peut pas déterminer dans quelle mesure les juges-commissaires en première ligne et les présidents des tribunaux de commerce en deuxième ligne surveillent les comptes et flux financiers liés aux comptes de faillite. Elle n’a pas davantage connais -
524  Afin	de	financer	les	opérations	 courantes,	 le	curateur	 peut	conserver	 un	montant	 limité	sur	un	compte	bancaire	
individualisé	 par	faillite,	sous	la	surveillance	 du	juge-commissaire	 qui	fixe	le	montant	 maximum.	 L’importance	 de	
ce	montant	 n’est	pas	fixe.	Il	varie	en	fonction	 du	tribunal	de	commerce	 auquel	le	curateur	 est	inscrit.	En	cas	de	
retard,	les	curateurs	 sont	redevables	 des	intérêts	de	retard	équivalant	 aux	intérêts	légaux	sur	les	sommes	 qu’ils	
n’ont	pas	versées. 338
sance des accords passés entre le curateur et le juge-commissaire pour le règlement de 
la faillite.
• La CDC ne dispose pas d’une source unique d’informations détaillées au sujet de la so -
ciété et du règlement de la faillite, ce qui complique le suivi des fonds de faillite poten -
tiels.
• Il n’existe pas d’application unique permettant aux curateurs, aux juges-commissaires, aux présidents des tribunaux de commerce et à la CDC de partager des informations.
Dès lors, la CDC n’est pas en mesure de garantir l’exhaustivité des flux financiers entrants et il est impossible de chiffrer le montant total des fonds qu’elle n’a pas reçus.
2.1.2	 Cautionnements
Le bureau de gestion Cautionnements  de la CDC ne dispose pas de suffisamment d’instru -
ments afin d’encourager les tiers à respecter leurs obligations en matière de consignations de fonds ou de cautionnements.
Depuis le 1
er janvier 2014, Belfius est devenu le nouveau gestionnaire de titres et de devises 
de la CDC en remplacement de la Banque nationale. Le code Isin, qui permet d’identifier 
correctement les cautionnements en titres, n’était pas repris dans l’application informa -
tique de la CDC à ce moment-là, ce qui a entravé la vérification de la concordance avec les données de Belfius.
2.1.3	 Avoirs	dormants
Tout comme la législation sur les faillites, celle sur les avoirs dormants ne permet pas à la CDC de vérifier si les institutions financières ont tout mis en œuvre pour identifier les bénéficiaires des comptes dormants ni si tous les comptes dormants ont bien été transférés à la CDC.
Bien que la gestion des avoirs dormants ait été confiée à la CDC dès 2008, le transfert des 
coffres dormants n’a été prévu qu’à partir de 2015 et celui des comptes en titres dormants, dans une phase encore ultérieure.
2.1.4	 Fonds	spécial	de	protection	et	fonds	de	résolution
Depuis 2008, la CDC verse les droits d’entrée uniques et les contributions annuelles des institutions financières, des compagnies d’assurances et des sociétés coopératives agréées au fonds spécial de protection, dans la réserve d’intervention du Trésor. Elle fait de même avec les contributions annuelles dues au fonds de résolution par les institutions financières de droit belge agréées par la Banque nationale.
L’audit de la Cour des comptes a mis certains points en lumière :• Les contributions que la CDC réclame auprès des institutions financières pour les deux 
fonds sont calculées à partir des données de base transmises par la Banque nationale. La CDC ne vérifie cependant pas ces chiffres, arguant qu’elle ne dispose pas de moyens humains et techniques suffisants.
• La CDC demande aux compagnies d’assurances de lui communiquer le montant des réserves constituées à prendre en compte. Ces dernières ne lui répondent que sommai - CAISSE	DES	DÉPô TS	ET	CONSIGNATIONS	 :	MISSIONS ,	FLUx	FINANCIERS	ET	STATUT	  / 339
rement et ne précisent pas comment elles ont calculé ce montant ni quels produits elles 
ont pris en compte dans la couverture.
• Les montants imputés varient parfois fortement d’une année à l’autre, mais les causes de telles fluctuations ne sont pas recherchées. Les données communiquées par les compa -
gnies d’assurances ne font pas non plus l’objet d’une certification par une tierce partie.
• En outre, les droits constatés perçus sont placés comme il se doit sur le compte pos -
tal central, qui reprend également des fonds consignés, de sorte qu’un préfinancement intermédiaire d’autres activités de la CDC n’est pas exclu.
La Cour des comptes signale qu’il n’est dès lors pas certain qu’une prime soit effectivement imputée pour tous les produits couverts par la garantie de dépôts. Il se peut donc qu’une indemnisation soit éventuellement versée pour des produits qui n’ont auparavant pas fait l’objet d’une contribution.
2.2 Comptabilité2.2.1	 Cadre	financier	et	comptable
Le cadre financier et comptable de la CDC n’est pas conforme aux dispositions ni aux prin -
cipes comptables de la loi du 22 mai 2003. D’après la réglementation, le patrimoine de la CDC ne doit pas se confondre avec celui de l’État
525. Or, les recettes et dépenses de la CDC 
sont reprises depuis le 1er janvier 2011 dans le compte général de l’administration générale 
de l’État. La comptabilité de la CDC ne peut pas être isolée en tant que telle dans Fedcom étant donné que les opérations sont intégrées dans celles du SPF Finances.
Le rapportage des opérations de la CDC s’appuie encore sur les données provenant de son 
propre programme comptable Cadeco , mais cette application ne peut pas être maintenue 
indéfiniment et fonctionner en parallèle avec Fedcom. La configuration Fedcom actuelle ne permet pas davantage un rapportage efficace sur les comptes financiers que la CDC doit ouvrir pour les différentes catégories de dépôts, consignations, cautionnements et place -
ments.
2.2.2	 Application	du	droit	constaté
Les services de la CDC ne sont pas assez familiarisés avec la notion de droit constaté  en 
matière de recettes et ne l’appliquent de ce fait pas correctement. La comptabilité est encore tenue sur la base de droits au comptant au lieu de l’être sur la base des droits constatés.
Les droits ne sont pas toujours comptabilisés sur la base d’un document les constatant, 
établi, daté et signé au préalable par l’ordonnateur. L’ordonnateur ne communique pas sys -
tématiquement ni dans les délais au comptable justiciable de la Cour des comptes et au comptable des droits constatés les droits qu’il constate et signifie à des tiers. Les droits sont dès lors incomplets, sont comptabilisés de façon irrégulière ou ne sont pas mis en recou -
vrement.
Les produits ne sont comptabilisés dans Fedcom qu’après leur perception effective. Cette 
pratique compromet l’enregistrement des droits en temps voulu, limite les possibilités de 
525 Article	4	de	l’arrêté	royal	n°	150	du	18	mars	1935	coordonnant	 les	lois	relatives	 à	l’organisation	 et	au	fonctionne -
ment	de	la	Caisse	des	dépôts	et	consignations.	 340
suivi, conduit à une sous-estimation des créances en souffrance et nuit à une gestion effi -
ciente des débiteurs. Le libellé des comptes du grand-livre laisse fréquemment à désirer, de 
sorte qu’il n’est pas établi que les produits sont bien affectés au compte adéquat.
L’audit de la Cour a aussi mis en lumière que, contrairement au prescrit de l’article 7 de la 
loi du 22 mai 2003, des produits ont encore été rattachés à l’exercice comptable précédent après le 31 janvier.
2.2.3	 Inventaire
La loi du 22 mai 2003 ainsi que l’arrêté comptable du 10 novembre 2009
526 prévoient des 
obligations et délais spécifiques pour l’établissement de l’inventaire. La CDC n’a pas encore finalisé ni intégré cet inventaire dans le programme comptable Fedcom. Plusieurs comptes en titres et en devises n’ont pas non plus été chargés dans Fedcom, ni les obligations hors bilan concernant le régime des dépôts. Qui plus est, les soldes comptables des états men -
suels comptabilisés ne coïncident pas tous avec ceux indiqués dans Fedcom.
2.3 Organisation interne
2.3.1	 Responsabilités	des	intervenants	et	séparations	de	fonctions
La séparation de fonctions entre l’ordonnateur et le comptable justiciable de la Cour des comptes (administrateur général de la Trésorerie pour la CDC) n’est pas toujours respec-tée. Cela est contraire aux articles 29 et 35 de la loi du 22 mai 2003 et ne contribue pas à la qualité du contrôle interne ni à la mesure dans laquelle les différents acteurs justifient les opérations. Il n’est souvent pas clairement établi qui constate et recouvre le droit et qui intervient formellement dans la gestion et le contrôle des fonds de tiers. La situation se présente également dans les agences.
L’audit de la Cour a révélé que des collaborateurs du service comptable au siège central et 
dans les agences interviennent en tant que comptables de fait justiciables de la Cour des comptes et remplissent des tâches au niveau de la gestion de fonds au nom du comptable justiciable légal.
2.3.2	 Méthodes	de	travail
La diversité des recettes fait que chaque bureau de gestion de la CDC développe au mieux ses propres procédures. Certaines procédures écrites ne sont pas encore finalisées. Des pièces justificatives externes sur papier ne sont pas formellement authentifiées et ne portent au -
cune date de réception. Le caractère probant du contrôle interne de ces pièces ne peut ainsi pas être suffisamment établi.
Les collaborateurs font état d’un manque de formation et de directives précises. Les ins -
tructions relatives à la comptabilité des agences sont incomplètes et désuètes. Les connais -
sances et le savoir-faire sont transmis oralement. Il en résulte que les informations ne sont 
pas toujours univoques ni comprises et appliquées par tous de la même manière.
526  Arrêté	royal	du	10	novembre	 2009	fixant	le	plan	comptable	 applicable	 à	l’État	fédéral,	aux	communautés,	 aux	
régions	et	à	la	commission	communautaire	commune.	 CAISSE	DES	DÉPô TS	ET	CONSIGNATIONS	 :	MISSIONS ,	FLUx	FINANCIERS	ET	STATUT	  / 341
2.3.3	 Suivi	des	projets	et	applications	informatiques
Divers projets ont été lancés pour répondre aux nouvelles missions de la CDC. Un certain nombre d’objectifs et de phases ont été reportés par nécessité. Les applications informa -
tiques en ligne qui y sont liées font défaut ou ne permettent pas de gérer les nouvelles mis -
sions avec satisfaction. Des limitations budgétaires risquent de freiner le développement d’applications informatiques et d’entraver la gestion des nouvelles missions.
Ainsi, pour le bureau de gestion Fonds spécial de protection, le seuil de garantie de dépôt de 
100.000 euros n’est pas intégré dans l’application informatique. L’effectif réduit du service 
peut ralentir la finalisation de dossiers complexes dans les délais prévus.
Enfin, pour le bureau de gestion Dématérialisation , la progression du développement et de 
la phase de test de l’application informatique ne permettra vraisemblablement pas de res -
pecter le délai légal du 30 novembre 2015 qui est fixé pour le dépôt à la CDC des titres qui 
n’ont pas été vendus à temps ou dont le propriétaire ne s’est pas fait connaître.2.3.4	 Contrôle	du	fonctionnement	des	agences
L’Administration générale de la documentation patrimoniale du SPF Finances contrôle les agences de la CDC. Cette dernière n’a toutefois aucun droit de regard sur les rapports d’ins -
pection que cette administration rédige à la suite de ses contrôles des agences.
2.4	 Rôle 	de	la	commission 	de	surveillance
Bien que le législateur
527 ait prévu une large mission de surveillance du fonctionnement de 
la CDC, le rôle de la commission de surveillance en tant qu’organe de contrôle externe de -
meure limité à la concordance entre les chiffres et les pièces justificatives, à l’examen de la 
fixation et du calcul des taux d’intérêt mensuels et à la prise de connaissance des évolutions récentes du fonctionnement de la CDC en vue de l’approbation du rapport annuel. Comme il ressort des points précédents, le fonctionnement de la CDC depuis son intégration au SPF Finances est surtout déterminé par d’autres services du SPF Finances qui ne relèvent pas de la compétence de la commission de surveillance.
La CDC établit chaque trimestre des états d’intérêts et des états, qui doivent être contrôlés 
par la commission de surveillance. Cette méthode paraît désuète puisque la comptabilité de la CDC est désormais régie par la loi du 22 mai 2003. Ces opérations de la CDC sont de ce fait également soumises au contrôle de la Cour des comptes dans le cadre des contrôles ré -
currents et de fin d’année des comptes annuels, ainsi que par le biais d’audits systémiques de la conformité de la comptabilité avec la loi du 22 mai 2003. En raison des limitations inhérentes à la composition et aux missions légales de la commission de surveillance ainsi qu’aux délais imposés pour effectuer sa mission, son rôle devrait être évalué.
527 Articles	5	et	35	de	l’arrêté	royal	n°	150	précité. 342
3.1	 Exhaustivité 	des	flux	financiers
Il y a lieu d’actualiser le cadre juridique relatif aux missions de la CDC pour que celle-ci 
puisse exercer pleinement ses compétences et mieux gérer les flux financiers, notamment en ce qui concerne leur exhaustivité.
Une meilleure garantie quant aux fonds de faillite gérés par la CDC pourrait être obtenue 
si celle-ci pouvait forcer et contrôler leur versement. La Cour des comptes recommande le développement d’une application informatique spécifique dans laquelle toutes les parties intéressées introduiront les informations disponibles, ce qui permettra un meilleur suivi des fonds de faillite. Une concertation entre l’administration, le pouvoir judiciaire et les curateurs est indispensable et doit être encouragée.
La Cour des comptes recommande également que la CDC puisse consulter les sources d’in -
formation disponibles sur la situation financière et juridique des personnes physiques et 
morales.
La CDC doit effectuer un contrôle supplémentaire des données de base transmises par les 
établissements bancaires et par les compagnies d’assurances pour pouvoir se prononcer sur l’exhaustivité des droits constatés que doivent percevoir le fonds spécial de protection et le fonds de résolution.
3.2 Comptabilité
La Cour des comptes recommande que, lors de la codification envisagée de la législation et de la réglementation, la CDC harmonise les dispositions existantes et désuètes avec les principes comptables de la loi du 22 mai 2003.
Elle recommande au service Comptable fédéral de prendre les mesures nécessaires afin 
de permettre de distinguer dans Fedcom le bilan et le compte de résultats de la CDC. Il convient, en concertation avec la CDC et en fonction de ses besoins spécifiques, d’ouvrir des comptes du grand-livre séparés et clairement libellés. Ils doivent permettre d’identifier sans hésitation les fonds confiés à la CDC et le patrimoine de l’État. Le service Comptable fédéral devrait également examiner l’opportunité de créer un centre de coût distinct pour séparer les activités de la CDC de celles du SPF Finances. Les données comptables de Cadeco  
doivent être conservées de manière à pouvoir y puiser les éléments nécessaires pour établir les états trimestriels et le compte de gestion.
La CDC doit spécifier la notion de droit constaté pour les diverses catégories de recettes et 
en développer les conséquences au niveau de la comptabilité. Les modalités de base de la constatation, du recouvrement et de la perception des droits doivent être précisées dans une circulaire interne et dans les descriptions de procédure des bureaux de gestion. Le service Comptable fédéral doit veiller à ce que les comptes du grand-livre soient libellés convenablement afin que les produits soient correctement attribués et que leur importance financière puisse être plus aisément démontrée dans le compte de résultats.
La Cour des comptes recommande un contrôle indépendant et régulier de l’inventaire phy -
sique ainsi que le respect des procédures en matière de gestion des actifs, passifs, droits  CAISSE	DES	DÉPô TS	ET	CONSIGNATIONS	 :	MISSIONS ,	FLUx	FINANCIERS	ET	STATUT	  / 343
et obligations hors bilan (classe 0). Tous les avoirs, dettes, droits et obligations doivent 
être chargés dans Fedcom. Une réconciliation avec les données du programme comptable Cadeco de la CDC est recommandée afin d’obtenir un inventaire physique et comptable 
concluant dans Fedcom.
3.3 Organisation interne
Les séparations de fonctions prévues aux articles 29 et 35 de la loi du 22 mai 2003 doivent 
être incorporées dans l’organisation des travaux de la CDC et de ses agences, de sorte que 
chaque acteur puisse rendre compte de sa mission spécifique. Les tâches et responsabilités de chaque intervenant doivent être fixées dans des procédures écrites.
Des règles de procédure écrites et actualisées sont indispensables pour que les bureaux de 
gestion puissent administrer les recettes qui leur sont attribuées autant que possible de façon uniforme. Vu la nature spécifique de certains dépôts et consignations en gestion, des instructions claires sont nécessaires au niveau interne et à l’intention des agences.
La Cour des comptes recommande d’effectuer un suivi rigoureux des objectifs des projets 
en cours et d’indiquer dans le rapport annuel un état des lieux réaliste qui tienne compte des moyens humains et financiers disponibles.
Une informatisation plus poussée permettrait d’éviter le double encodage de données et 
mettrait en place des mécanismes de contrôle supplémentaires. La Cour des comptes re -
commande de répertorier les problèmes informatiques et de résoudre les bugs  en priorité.
La CDC doit pouvoir disposer des rapports d’inspection de l’Administration générale de la documentation patrimoniale de manière à éviter les doubles contrôles et à obtenir aussi une vue sur le fonctionnement de ses agences. Le niveau central doit également procéder à des contrôles réguliers en cours d’année auprès des agences, de manière à mieux piloter les activités quotidiennes et à anticiper les problèmes.
3.4	 Rôle 	de	la	commission 	de	surveillance
La Cour des comptes recommande à la CDC de réfléchir au rôle de la commission de surveil -
lance et à la valeur ajoutée qu’elle peut encore avoir dans le cadre du contrôle de certaines 
activités de la CDC, étant donné le contrôle du compte annuel du SPF Finances intégrant les opérations de la CDC qui est assuré par la Cour des comptes.
4 Réponse des ministres des Finances et du Budget
Dans sa réponse du 10 octobre 2014, le ministre des Finances signale que l’audit de la Cour des comptes décrit surtout la situation comptable de la CDC telle qu’elle se présentait entre 2011 et 2013, plus précisément la période de transition entre l’entrée de la CDC dans  Fedcom 
et le moment où ses opérations sont enregistrées directement dans SAP/Fedcom. Une série 
de problèmes constatés par la Cour ont été résolus ou sont en train d’être corrigés et adap -
tés en 2014.
Le ministre fournit quelques éclaircissements à propos des constatations d’audit de la Cour 
en ce qui concerne la transmission des comptes de la CDC à la Cour, l’intervention du fonds  344
spécial de protection et le rapportage sur les comptes financiers et les avoirs dormants de 
moins de vingt euros.
Il précise que l’ouverture de comptes du grand-livre séparés et clairement libellés, le char -
gement dans Fedcom de comptes en devises et l’introduction des codes Isin dans l’appli -
cation mainframe doivent permettre d’établir l’inventaire au 31 décembre 2014 conformé -
ment aux dispositions légales.La CDC envisage également d’adapter la législation aux circonstances actuelles. Lors d’une 
première phase, la législation et la réglementation existantes seront codifiées et les instruc -
tions des agences uniformisées. Lors d’une deuxième phase, la qualité du cadre juridique sera améliorée et une attention particulière sera accordée au rôle de la commission de sur -
veillance, au principe des droits constatés, aux séparations de fonction au sein de la CDC et à la transmission des comptes de gestion avant le 1
er mars.
Le ministre commente également la réforme structurelle de la CDC qui se profile à l’hori -
zon. Les procédures de travail seront uniformisées et informatisées par le biais d’un canal de communication interactif unique, les fonctionnaires de la CDC seront impliqués sur une base polyvalente et les agences seront réorganisées.
Le ministre des Finances conclut que la CDC a explicitement pour ambition de suivre rigou -
reusement les projets en cours et d’en faire rapport de manière systématique et précise dans 
le rapport annuel, tout en tenant compte du personnel et du budget disponibles.
Dans sa lettre du 17 octobre 2014, le ministre du Budget répond spécifiquement aux consta -
tations et recommandations qui étaient destinées au SPF Budget et Contrôle de la gestion. 
Il commente les mesures, prises depuis 2014 ou à venir, concernant l’inventaire des avoirs, dettes, droits et obligations de la CDC, la problématique des droits constatés, la maîtrise des flux financiers sortants et la confusion des recettes et dépenses de la CDC avec le patri -
moine de l’État.
Remboursement des avances 
dans le cadre des programmes Airbus REMBOURSEMENT	DES	AVANCES	DANS	LE	CADRE	DES	PROGRAMMES	 AIRBUS  / 345
octroyées à des entreprises dans le cadre des programmes Airbus
La Cour des comptes a examiné la suite donnée aux observations et recommandations qu’elle 
avait formulées dans son 169e Cahier à propos du remboursement des avances octroyées par 
l’État à des entreprises belges dans le cadre des programmes Airbus.
Entre 1980 et 2013, l’État fédéral a versé au total 467,1 millions d’euros à des entreprises au 
titre d’avances récupérables. Cette aide est remboursable en cas de commercialisation réussie en fonction  du chiffre d’affaires  réalisé. Fin 2013, 145,8 millions  d’euros ont été remboursés, 
mais, sur le solde restant de 321,3 millions d’euros, 79,8 millions d’euros ne pourront proba -
blement plus être récupérés.
Malgré les solutions proposées par le ministre de l’Économie, la collaboration entre le SPF  Éco-
nomie et le SPP Politique  scientifique  demeure  insuffisante  et les recommandations  de la Cour 
des comptes  n’ont guère ou pas du tout eu de suites. Le traitement  administratif,  financier  et 
comptable des avances et recouvrements est donc toujours susceptible d’ être amélioré.
1 Contexte
Depuis 1980, l’État fédéral intervient en partie dans le financement des frais de recherche 
et de développement d’entreprises belges associées au développement des différents types d’avions Airbus. Ces aides prennent la forme d’avances que les entreprises ne doivent rem -
bourser qu’en cas de commercialisation réussie.
Cette aide financière (et son remboursement) est toujours imputée pour moitié au budget 
du SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie (ci-après le « SPF Économie ») et pour moitié au budget du SPP Politique scientifique
528. Le SPF Économie et le SPP Politique scien -
tifique ont créé fin 2006 la plateforme aéronautique fédérale en vue d’améliorer la coor -
dination et la gestion de la participation des industries belges au développement des pro -
grammes Airbus. Cette plateforme est dirigée par les présidents des départements précités.
528  Jusqu’à	 l’exercice	 2013,	les	dépenses	 étaient	imputées	 aux	allocations	 de	base	32.44.40.81.12.03	 et	
46.60.14.81.12.01.	 Depuis	2014,	elles	le	sont	sur	les	allocations	 de	base	32.44.40.51.22.01	 et	46.60.14.51.22.01.	
Les	recettes	sont	imputées	 aux	articles	86.10.01	 (Titre	II-recettes	 de	capital,	Section	II-recettes	 non	fiscales,	Cha-
pitre	32-SPF	Économie	et	Chapitre	46-SPP	Politique	scientifique). 346
La Cour des comptes a examiné le soutien de l’État belge en 2012 et en a publié les résultats 
en décembre de la même année529. Le ministre de l’Économie a réagi à cet article par lettre 
du 19 avril 2013.
L’audit actuel entend actualiser les constatations faites précédemment et évaluer dans 
quelle mesure il a été donné suite aux observations et recommandations de la Cour, ainsi qu’aux solutions proposées par le ministre de l’Économie.
L’avant-projet de rapport a été communiqué le 14 juillet 2014 aux directions concernées du 
SPF Économie et du SPP Politique scientifique. Les remarques de l’administration ont été 
intégrées au projet de rapport soumis pour commentaire le 20 août 2014 au ministre de l ’Économie, au secrétaire d ’État chargé de la Politique scientifique et aux présidents des ad -
ministrations concernées. Les présidents ont fait part de leurs commentaires par lettres des 25 et 26 septembre 2014. Leurs réponses sont exposées au point 4. À la clôture du Cahier, la Cour n’avait reçu de réaction ni du ministre ni du secrétaire d’État.
2.1	 Évaluation 	financière 	des	programmes
Le SPF Économie et le SPP Politique scientifique tiennent chacun des listes distinctes des paiements et des remboursements. Le tableau ci-dessous présente la situation fin 2013 en s’appuyant sur ces listes.
Avances récupérables versées par l’État et remboursements à l’État par type d’avions au 
cours de la période 1980-2013 (en millions d’euros)
Type d’avions / 
programmeAvances 
récupérablesRemboursementsEncours des 
avancesPourcentage des 
remboursements
	A310-200 29,5	 19,6	 9,9	 66,4	%
	A310-300 8,3	 6,1	 2,2	 73,5	%
	A320 62,1	 34,5	 27,5	 55,7	%
	A330/340 77,3	 64,6	 12,6	 83,7	%
	A340-500/600 14,2	 6,1	 8,1	 43,0	%
	A380 155,2	 14,3	 140,9	 9,2	%
	A350xWB 71,85300,4	 71,4	 0,5	%
	A400M 48,7	 0,2	 48,5	 0,5	%
Total 4 67,1 145,8 321,3 31,3 %
Sources : SPF Économie et SPP Politique scientifique530
Fin 2013, l’État fédéral avait mis 467,1 millions d’euros au total à la disposition des entre -
prises au titre d’avances récupérables, dont 145,8 millions d’euros avaient été remboursés 
529  Cour	des	comptes,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	389-399.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
530  73,0	millions	d’euros	fin	2011	(169e	Cahier	de	la	Cour	des	comptes,	 Volume	I,	p.	391).	La	diminution	 est	due	au	fait	
qu’une	partie	des	sommes	 versées	fin	2010	et	2011	sur	des	comptes	 bloqués	d’une	société	privée	et	qui	étaient	
à	l’origine	intégralement	 destinées	 aux	projets	A350	a	été	utilisée	en	réalité	pour	financer	d’autres	programmes	
Airbus. REMBOURSEMENT	DES	AVANCES	DANS	LE	CADRE	DES	PROGRAMMES	 AIRBUS  / 347
à ce moment. Le solde de 321,3 millions d’euros (68,7 %) ne pourra être récupéré que par -
tiellement étant donné que les programmes Airbus n’ont pas tous eu le succès commercial 
escompté, qui conditionne le remboursement intégral. Il a ainsi été mis fin officiellement aux programmes Airbus A310-200 et A310-300 en 2007. Le solde pour ces programmes, qui est de 12,1 millions d’euros, ne pourra plus être récupéré. La Cour signale que, pour les pro -
grammes A380 et A350XWB également, les avances à récupérer par l’État pourraient être amputées de 67,7 millions d’euros en raison de faillites, de liquidations ou bien parce que 
les entreprises concernées ne parviennent pas à conclure un contrat avec Airbus.
2.2 Fonctionnement de la plateforme aéronautique fédérale
La Cour des comptes avait constaté au cours de son audit précédent que la plateforme aéro -
nautique fédérale n’avait que peu de poids en pratique, que les administrations concernées 
ne collaboraient pas suffisamment et que la transmission des informations entre les ser -
vices n’était pas complète.
Le ministre de l’Économie a formulé différentes propositions dans sa lettre du 19 avril 2013 
afin d’améliorer le fonctionnement de la plateforme aéronautique fédérale.Pour augmenter la transparence et la maîtrise du processus, la Cour des comptes avait re -
commandé, lors de son audit de 2012, de mettre au point au niveau de la plateforme un 
tableau synoptique précis et actualisé en permanence de l’ensemble des avances octroyées et des remboursements.
Les deux départements devant pouvoir disposer à tout moment de documents et tableaux 
synoptiques identiques, le SPF Économie chercherait de concert avec le SPP Politique scien -
tifique une solution aux problèmes techniques qui empêchent l’accès à la banque de don -
nées commune.
La collaboration du SPP Politique scientifique est essentielle pour mettre en œuvre les pro -
positions du ministre de l’Économie. Le président du SPF Économie a donc communiqué 
ces propositions à son homologue du SPP Politique scientifique par lettre du 7 mai 2013 et 
l’a invité à y travailler ensemble. Le président du SPP Politique scientifique n’a toutefois pas réagi à cette première missive et les lettres de rappel du 16 juillet 2013 et du 20 mars 2014 sont également restées sans réponse.
2.3 Respect des obligations en matière d’information
Les entreprises qui bénéficient d’une aide doivent rendre compte du déroulement et de la 
commercialisation du projet dans des rapports périodiques. Comme pour l’audit précédent, il s'avère aujourd’hui encore que ces rapports sont parfois envoyés avec retard, voire pas du tout dans un cas isolé. L’administration a rappelé par courriel et par lettre leur obligation d’information aux entreprises en défaut. La Cour des comptes constate qu’il manque tou -
jours un régime de sanction efficace en cas de non-respect des obligations d’information. En effet, les sanctions inscrites dans les contrats conclus avec les entreprises ne portent que sur la phase de paiement effectif du soutien de l’État.
La plateforme aéronautique fédérale a conçu un modèle destiné à garantir aux entreprises 
que leurs rapports périodiques contiennent toutes les informations requises par les contrats, mais l’usage de ce modèle n’est pas obligatoire. Suite à une recommandation de la Cour des  348
comptes, le ministre de l’Économie a fait savoir que l’utilisation du modèle serait généra -
lisée à l’ensemble des entreprises concernées. La question a été mise à l’ordre du jour de la 
concertation qui doit encore avoir lieu entre les présidents de la plateforme aéronautique fédérale.
2.4 Calendrier et réalisation des contrôles
Lors de son audit précédent, la Cour des comptes avait préconisé que la plateforme aéronau -
tique fédérale sélectionne une fois par an les entreprises qui seront soumises à un contrôle 
prioritaire ou non prioritaire.
Le ministre de l’Économie a annoncé que le SPF Économie déterminerait chaque année au 
cours du premier trimestre quelles entreprises doivent faire l’objet d’un contrôle priori -
taire. Il l’a effectivement fait le 25 avril 2013 pour l’année 2013 et le 29 avril 2014 pour 2014. 
Le SPP Politique scientifique n’est pas associé à l’établissement du calendrier.
Le calendrier a largement été respecté en 2013 et l’administration a justifié les cas où elle n’a 
pas pu effectuer les contrôles prévus du chiffre d’affaires. En outre, lorsqu’elle a examiné les coûts des projets admissibles, elle en a profité pour vérifier le chiffre d’affaires, même lorsque cette tâche ne figurait pas dans le calendrier.
Le calendrier proprement dit des contrôles des chiffres d’affaires n’est pas étayé, de sorte 
que la Cour ne sait pas clairement sur quels critères se fonde l’administration pour sélec-tionner les entreprises qui seront soumises à un contrôle du chiffre d’affaires. Il n’y a donc pas de garantie formelle que les inspections contribuent à réduire au maximum le risque d’usage impropre des avances et de non-respect des conditions de remboursement.
Le SPF Économie fait remarquer à cet égard que les entreprises qui reçoivent un soutien 
financier dans le courant de l’année sont contrôlées en priorité. Outre les coûts, le chiffre d’affaires de ces entreprises est aussi contrôlé en premier lieu. Certaines entreprises ont soit des projets en cours qui nécessitent un contrôle des coûts, soit des projets clôturés qui ne requièrent plus qu’un contrôle du chiffre d’affaires. L’administration peut contrôler à la fois les coûts et le chiffre d’affaires de ces entreprises de manière à produire une liste d’entreprises dont le chiffre d’affaires est contrôlé (presque) chaque année. Le SPF ne juge pas utile de contrôler annuellement les autres entreprises dont seul le chiffre d’affaires est encore à vérifier.
La Cour des comptes ne retrouve pas la justification du SPF Économie dans les rapports 
des réunions lors desquelles les fonctionnaires du département ont établi le calendrier de contrôle. Étant donné que le calendrier préconisé des contrôles des chiffres d’affaires n’a débuté qu’en 2013, elle réitère sa recommandation précédente selon laquelle, au final, toutes les entreprises et tous les programmes doivent faire l’objet d’un contrôle suffisant. En font donc également partie les projets qui bénéficient uniquement de l’aide du SPP Politique 
scientifique.
Le SPP Politique scientifique ne reçoit toujours pas les rapports de contrôle du SPF Éco-
nomie. Le ministre de l’Économie a inclus la mise à disposition de ces rapports dans ses 
propositions afin d’améliorer le fonctionnement de la plateforme aéronautique fédérale. Il a néanmoins posé comme condition que le SPP Politique scientifique traite ces rapports avec  REMBOURSEMENT	DES	AVANCES	DANS	LE	CADRE	DES	PROGRAMMES	 AIRBUS  / 349
la confidentialité nécessaire. La question a été mise à l’ordre du jour de la concertation qui 
doit encore avoir lieu entre les présidents de la plateforme aéronautique fédérale.
2.5 Utilisation de fonds placés sur des comptes bloqués
Pour éviter l’annulation de crédits encore non utilisés, le conseil des ministres les avait fait 
verser fin 2010 et 2011 sur des comptes bloqués d’une entreprise privée (19,2 millions d’euros 
en 2010 et 38,8 millions d’euros en 2011).
Lors de son audit précédent, la Cour avait signalé qu’une telle disposition dérogeait au 
principe d’annualité du budget531 et ne s’appuyait sur aucune base légale. Le ministre de 
l’Économie a déclaré que cette méthode n’était pas illégale, mais qu’il serait plus souhai -
table d’adhérer au point de vue de la Cour. Il n’a donc pas autorisé le versement fin 2012 des crédits budgétaires encore non utilisés sur un compte bloqué de la société privée.
Le SPF Économie a répondu à la demande formulée par la Cour lors de son audit précédent 
en assurant un suivi permanent et un contrôle sur place de l’utilisation des fonds publics placés sur des comptes bloqués et des intérêts qu’ils ont rapportés (0,6 million d’euros).
Sur ces fonds de l’État, l’entreprise privée a déjà reversé 58,5 millions d’euros aux entre -
prises mentionnées par les présidents de la plateforme aéronautique fédérale dans leurs 
instructions. Le solde des fonds placés sur les comptes bloqués s’élevait au 30 juin 2014 à 82.970,61 euros.
2.6 Imputation d’intérêts de retard en cas de remboursement tardif
Dans son audit précédent, la Cour des comptes avait précisé qu’il n’était pas acceptable 
que l’administration omette d’exiger les intérêts de retard contractuels en cas de dépasse -
ment du délai de remboursement. Le ministre de l’Économie avait annoncé qu’il tiendrait compte de cette observation.
La Cour des comptes a néanmoins constaté lors du présent audit que l’administration ne 
met toujours pas en demeure les entreprises qui négligent de lui verser les remboursements dans les délais contractuels et ne leur impose aucun intérêt de retard.
2.7	 Suivi	 des	droits	constatés 	à	percevoir,	inventaire 	et	comptabilisation
En 2012, la Cour des comptes avait constaté que la comptabilisation des avances rembour -
sables n’était pas tout à fait conforme aux règles prescrites par ou en vertu de la loi du 
22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral.
Dans le souci de donner suite à cette remarque, l’administration a apporté certaines cor -
rections aux écritures comptables en accord avec le service Comptable fédéral. Les avances 
ne figurent plus dans les créances à plus d’un an du bilan. Pour reprendre les avances récu -
pérables dans les comptes Fedcom dès leur octroi, les paiements et remboursements des avances sont inscrits sur des comptes d’ordre et détaillés dans l’annexe des comptes an -
nuels.
531 Le	principe	d’annualité	 suppose	 que	la	Chambre	 des	représentants	 approuve	 le	budget	chaque	année	et	que	le	
budget	ne	peut	comporter	que	des	crédits	de	dépenses	et	des	recettes	qui	concernent	cette	année	budgétaire.	 350
Les soldes sur les comptes d’ordre concernés dans la classe 0 du bilan, où les droits hors 
bilan sont repris, s’élevaient au 31 décembre 2013 à 159,6 millions d’euros pour le SPF Éco -
nomie et à 153,5 millions d’euros pour le SPP Politique scientifique. Cette différence de 
6,1 millions d’euros est largement due au fait que le SPF Économie a octroyé des aides plus importantes au programme A310-200 que le SPP Politique scientifique. En se basant sur les listes récapitulatives tenues par département, la Cour des comptes a calculé que l’encours des avances s’élève réellement à 163,3  millions d’euros pour le SPF  Économie (+3,7  millions 
d’euros) et à 158,0 millions d’euros (+4,5 millions d’euros) pour le SPP Politique scienti -
fique. Les soldes indiqués dans la comptabilité ne reflètent donc pas l’état réel des avances.
L’annexe aux comptes annuels 2013 donne, de surcroît, une image erronée de la réalité, car 
le solde des comptes bloqués précités ne tient pas compte des fonds que l’entreprise pri -
vée a reversés à diverses entreprises à la demande de l’administration, ni des intérêts qui reviennent à l’État.
Airbus ayant définitivement arrêté la production de certains types d’avions, le relevé actuel 
des droits et obligations de l’État dans les dossiers Airbus ne donne plus une image cor -
recte des possibles remboursements. Aucun document n’a toutefois encore été rédigé dans lequel un agent habilité démontrerait et motiverait l’irrécouvrabilité définitive des avances octroyées.
Dans la pratique, le droit au remboursement est constaté au moment du paiement (droit au 
comptant). La Cour des comptes rappelle que l’imputation de recettes non fiscales au bud-get doit respecter la notion de droit constaté
532. Une obligation de remboursement naît pour 
les programmes Airbus dès le moment où la plateforme aéronautique fédérale constate au moyen d’un rapport périodique ou d’un rapport de contrôle qu’une entreprise a réalisé un chiffre d’affaires et qu’elle répond aux conditions contractuelles de remboursement. En comptabilité économique, la créance doit se refléter dans le bilan dès ce moment-là et les comptes de la classe 0 doivent être adaptés. La créance est sortie de la comptabilité à la réception du paiement.
Lorsqu’une entreprise procède à un remboursement d’initiative, c’est-à-dire sans que la 
plateforme aéronautique fédérale l’y ait invitée, cette recette peut être placée temporaire -
ment sur un compte d’attente. L’administration peut ainsi vérifier si les conditions qui per -
mettent de constater le droit au remboursement sont remplies. La recette peut être imputée au budget dès la constatation du droit. Il importe toutefois de procéder correctement à la constatation du droit en se fondant sur l’ensemble des éléments nécessaires, de sorte que les factures établies par l’administration représentent davantage que de simples documents de pointage rédigés uniquement après la réception effective du paiement, sans que l’avoir ait été correctement constaté.
532 Cour	des	comptes,	 169e	Cahier,	Volume	I,	p.	339-350	 ;	170e	Cahier,	Volume	I,	p.	155-161.	 Disponibles	 sur	 
www.courdescomptes.be. REMBOURSEMENT	DES	AVANCES	DANS	LE	CADRE	DES	PROGRAMMES	 AIRBUS  / 351
Les informations relatives à l’aide octroyée par l’État aux entreprises belges associées au 
développement des différents types d’avions Airbus sont dispersées entre les différents services concernés et la transmission de ces informations entre ces services n’est pas suf -
fisamment garantie. Au niveau de la plateforme aéronautique fédérale, il manque encore le tableau synoptique des remboursements, qui avait été promis en 2005 par le ministre compétent. Les solutions proposées par le ministre de l’Économie pour améliorer le fonc-tionnement de la plateforme aéronautique fédérale n’ont pas encore été mises en œuvre.
Les entreprises ne respectent toujours pas suffisamment l’obligation d’information. Les 
rapports périodiques sont envoyés avec retard, voire pas du tout. L’utilisation du modèle de document pour l’introduction des rapports périodiques n’est pas encore obligatoire. Par conséquent, les rapports d’avancement qui n’ont pas été établis selon ce modèle ne garantissent pas que les entreprises aient transmis toutes les informations requises dans le contrat en vue de calculer le montant exact du remboursement dû. Il manque également un régime de sanction efficace en cas de non-respect de l’obligation d’information.
Le calendrier des contrôles du chiffre d’affaires n’étant pas étayé, il n’y a aucune garantie 
formelle que les inspections sont planifiées et organisées de manière à limiter au minimum le risque de manque de respect ou de non-respect des conditions de remboursement. La Cour des comptes rappelle sa recommandation faite précédemment selon laquelle, au final, toutes les entreprises et tous les programmes doivent faire l’objet d’un contrôle suffisant. Le SPP Politique scientifique n’est pas associé à l’élaboration du calendrier. Il se pourrait donc 
qu’un projet bénéficiant uniquement de l’aide du SPP ne soit pas repris dans la sélection.
L’administration néglige toujours de mettre en demeure les entreprises qui s’acquittent de 
leur remboursement en dehors des délais et de leur imputer des intérêts de retard.
L’administration a donné suite à la demande de la Cour d’inscrire les éventuels rembourse -
ments dans les comptes Fedcom. Le solde des avances à récupérer indiqué dans les comptes 
ne correspond toutefois pas à la réalité. La différence entre les comptes et les listes ré -
capitulatives s’élève à 3,7 millions d’euros au SPF Économie et à 4,5 millions d’euros au  
SPP Politique scientifique. Les comptes ne donnent pas une image correcte des recouvre -
ments potentiels étant donné que l’irrécouvrabilité définitive n’est pas toujours établie. De même, lorsqu’une entreprise procède spontanément au remboursement, il appartient à l’administration de constater le droit correctement et de ne pas utiliser la facture rédigée comme simple document comptable de pointage.
Les présidents de la plateforme aéronautique fédérale doivent se concerter et prendre les 
mesures nécessaires afin de mettre en œuvre les propositions du ministre de l’Économie visant à améliorer le fonctionnement de la plateforme et de trouver une solution aux pro -
blèmes mis en lumière ci-dessus.
Il serait judicieux de clôturer les comptes bloqués, de reverser le solde des avoirs au Trésor 
et de charger le SPF Économie d’opérer un contrôle final de l’utilisation des fonds placés sur ces comptes. 352
Le président du SPF Économie annonce dans sa réponse une série d’actions qui satisfont à 
la plupart des remarques de la Cour.
Il déclare que le département a toujours veillé à ce que les rapports périodiques com -
prennent toutes les informations contractuelles nécessaires. Pour simplifier le travail de 
l’administration, les entreprises seront invitées à utiliser systématiquement le modèle pour l’introduction de leurs rapports à partir de 2015. Le président du SPP Politique scienti -
fique trouve important de fournir l’information contractuelle, mais il estime qu’imposer un modèle constitue une charge administrative supplémentaire inutile pour les entreprises.
Le président du SPF Économie fait savoir que tous les rapports périodiques ont été intro -
duits auprès de l’administration à la fin août 2014. Dans le cadre d’une révision juridique 
générale des contrats futurs, le service juridique du département sera invité à mettre en œuvre un ensemble cohérent de sanctions en cas de non-respect des obligations d’informa -
tions pour la période qui suit le paiement des avances.
Il annonce que le calendrier annuel des contrôles des chiffres d’affaires sera justifié de ma -
nière explicite. Le SPF Économie se concertera à cet effet avec le SPP Politique scientifique. 
En ce qui concerne le projet qui n’est soutenu que par le SPP, le chiffre d’affaires a été contrôlé récemment.
En cas de remboursement tardif, le SPF Économie mettra en demeure les entreprises et leur 
comptera des intérêts de retard.
Il confirme que le solde des avances à récupérer s’élève effectivement à 163,3  millions d’eu -
ros dans les comptes Fedcom pour son département et que les corrections nécessaires ont 
été apportées au tableau. Le SPF Économie prendra une initiative au niveau de la plateforme aéronautique fédérale pour établir le caractère définitif de l’irrécouvrabilité des avances.
Les comptes bloqués seraient clôturés définitivement en 2017. C’est à ce moment que le 
SPF Économie contrôlera à nouveau l’utilisation des fonds.  Il existe aussi une version néerlandaise de ce rapport.
D/2014/1128/21
adresse
tél.
fax

International automatic exchange of tax information – Second evaluation report upon request of the Panama Commission

Rapport de la Cour des comptes transmis à la Chambre des représentants 
Bruxelles, novembre 2020Échange automatique  
de données fiscales  
au niveau international
Second rapport d’évaluation à la demande de la commission Panama
Cour des comptes   Échange automatique de données fiscales au niveau international novembre 2020  Rapport adopté le 12 novembre 2020 par l'assemblée générale de la Cour des comptesÉchange automatique  
au niveau international 
Second rapport d’évaluation à la demande de la commission Panama   SYNTHÈSE /3
Échange automatique  
À la suite d’une recommandation de la commission Panama (la commission parlementaire 
spéciale chargée de se pencher sur les grands dossiers d’évasion fiscale mis au jour dans le 
cadre des Panama Papers ), la Cour des comptes a publié en janvier 2020 un premier rapport 
d’audit relatif à l’échange de données fiscales au niveau international. À cet égard, l’accent 
portait principalement sur l’échange d’informations non financières telles que les revenus 
professionnels, les rémunérations des dirigeants d’entreprise, les pensions, les assurances sur 
la vie et les revenus immobiliers. L ’échange d’informations relatives à des comptes financiers a 
aussi été partiellement examiné.
Cet audit est une actualisation du premier audit. Il évalue également l’utilisation par 
l’administration fiscale des décisions fiscales anticipées transfrontalières et des déclarations 
pays par pays étrangères. Les décisions fiscales anticipées (rulings)  sont des accords individuels 
conclus entre l’administration fiscale et un contribuable à propos des prix de transfert ou d’autres 
situations fiscales afin de procurer une plus grande sécurité juridique. Les déclarations pays 
par pays étrangères concernent le rapportage des multinationales. Celles-ci doivent en effet 
informer tous les pays au sein desquels elles sont actives de l’allocation mondiale des bénéfices, 
des activités économiques et des impôts payés au sein du groupe.
Réception et identification
En 2019, le nombre total d’informations financières et non financières étrangères reçues par 
l’administration fiscale a augmenté pour dépasser les 2,2 millions, soit 7 % de plus qu’en 2018. 
Les informations financières représentent la majeure partie des données fiscales et affichent la 
plus forte progression. Les décisions fiscales anticipées étrangères et les déclarations pays par 
pays étrangères portent uniquement sur un nombre restreint de sociétés belges et sont donc 
nettement moins nombreuses. Pour compléter les déclarations pays par pays, le législateur 
belge a en outre instauré des obligations de déclaration nationale supplémentaires pour les 
groupes belges d’une certaine taille à partir de l’exercice d’imposition 2017. Ceux-ci doivent 
notamment remettre deux fichiers, appelés « principal » et « local ». Le fichier principal contient 
des informations standard sur le groupe, pertinentes pour tous ses membres, y compris la nature 
des activités professionnelles, les immobilisations incorporelles, les opérations financières 
intragroupe et la position financière et fiscale consolidée du groupe multinational. Le fichier 
local contient des informations plus spécifiques sur l’entité constitutive belge et les transactions 
intragroupe transfrontalières dans lesquelles l’entité belge est impliquée.
L ’administration fiscale parvient en général à rattacher automatiquement les informations 
reçues aux contribuables concernés. Seule l’identification des personnes morales est plus 
compliquée, notamment en raison de l’absence de numéro d’identification pour les entreprises 
valable au niveau international. Il est dès lors nécessaire de procéder davantage à des  4
identifications manuelles. Actuellement, les déclarations pays par pays ne sont pas rattachées 
automatiquement non plus aux obligations de déclaration nationale supplémentaires. La Cour 
des comptes recommande dès lors de développer une base de données spécifique répertoriant 
automatiquement l’ensemble du groupe cible des déclarations pays par pays, que ce soit au 
niveau belge ou international.
Pendant la réalisation de l’audit, les agents contrôleurs n’accédaient pas encore à toutes les 
décisions fiscales anticipées ni aux déclarations pays par pays étrangères. Dans sa réponse au 
projet de rapport, le SPF Finances signale toutefois que les agents contrôleurs peuvent entre-
temps accéder à toutes les informations étrangères.
Analyse de risques et vérification
Une analyse de risques étayée de façon logique est nécessaire pour sélectionner les déclarations 
à contrôler dans la masse des informations étrangères. Dans le cas des informations financières 
et non financières, l’analyse se fait généralement en comparant les informations étrangères 
et les revenus déclarés. En fonction du risque estimé, les dossiers feront l’objet d’une simple 
« vérification de gestion » ou d’un contrôle plus approfondi. Concernant les sociétés, l’analyse 
de risques est en revanche beaucoup plus compliquée, puisque des codes distincts destinés aux 
revenus mobiliers ne sont pas prévus dans la déclaration à l’impôt des sociétés.
La vérification des dossiers comportant des informations non financières étrangères reste 
essentiellement limitée à des vérifications de gestion. La Cour des comptes constate, par rapport 
au premier audit, que l’utilisation de banques de données plus performantes pour l’analyse de 
risques et une meilleure connaissance du système d’imposition de tels revenus étrangers ont 
augmenté la productivité de ces vérifications de gestion.
Par ailleurs, les vérifications de gestion et, surtout, les actions de contrôle réalisées à la lumière 
des informations financières se sont révélées particulièrement productives. Les échantillons 
constitués par la Cour des comptes ont démontré que la marge d’amélioration à cet égard est 
relativement limitée. Afin d’accroître encore l’efficacité des contrôles, la Cour recommande 
toutefois de constituer une base de données actualisée des non-résidents ou des cadres 
étrangers, de sorte que ces catégories puissent être automatiquement désélectionnées.
La productivité des actions de contrôle à l’impôt des sociétés s’est révélée, quant à elle, 
plutôt faible. Une analyse de risques plus compliquée et un contrôle plus complexe en seraient 
vraisemblablement la cause. Afin d’accroître l’efficacité des contrôles, la Cour des comptes 
recommande d’améliorer l’encadrement et d’organiser davantage de formations à l’intention 
des agents contrôleurs chargés de l’impôt des sociétés.
Les informations financières étrangères sont utilisées pour le contrôle de l’exactitude de la 
déclaration des revenus mobiliers étrangers ainsi que pour l’application éventuelle de la taxe 
Caïman et pour détecter de possibles fraudes au domicile commises par des contribuables belges 
bénéficiant de revenus étrangers.
Les contrôles relatifs aux grands dossiers de fraude fiscale sont pour leur part peu productifs. 
Les contribuables fortunés ont peut-être déjà régularisé leurs revenus étrangers ou parviennent 
encore à dissimuler leur fortune, notamment par le biais de fraudes au domicile ou de golden  visas . La Cour recommande de réaliser une évaluation approfondie en la matière et de rectifier 
l’analyse de risques dans la mesure du possible.
L ’administration fiscale a également lancé une action visant les contribuables qui n’avaient 
pas déclaré leur compte ou assurance sur la vie à l’étranger. Cette action CRM (Customer 
Relationship Management)  a eu une incidence positive sur les déclarations spontanées : en 2019, 
les contribuables ont déclaré beaucoup plus spontanément leurs comptes et assurances sur la vie 
à l’étranger que les années précédentes.
Les décisions fiscales anticipées étrangères ainsi que les déclarations pays par pays étrangères 
aident également l’administration fiscale à évaluer les risques de prix de transfert et d’autres 
risques importants susceptibles d’indiquer une érosion de l’assiette imposable ou un transfert 
de bénéfices. L ’analyse de risques des décisions fiscales anticipées et des déclarations pays 
par pays n’en est globalement qu’à ses débuts. Bien que l’administration fiscale s’efforce, au 
moyen de l’échange de connaissances et de formations, de sensibiliser les agents contrôleurs 
aux possibilités offertes par cette nouvelle source d’informations, les contrôles basés sur les 
décisions fiscales anticipées ne donnent guère de résultats jusqu’à présent.
Le principal obstacle à l’utilisation des décisions fiscales anticipées échangées est que l’analyse 
de risques est fortement entravée par le fait que seul un aperçu synthétique est échangé dans un 
premier temps et non le texte intégral de la décision anticipée. Dans beaucoup de cas, l’aperçu 
synthétique manque de clarté ou n’est pas assez structuré pour permettre une évaluation 
correcte des risques. La solution à ce problème doit être trouvée au niveau international, par 
exemple, en facilitant l’obtention de la version intégrale de la décision anticipée, en utilisant 
l’intelligence artificielle et en développant un moteur de recherche.
La qualité des déclarations pays par pays demeure également un point d’attention important pour 
une analyse de risques plus efficiente. Afin d’améliorer son analyse de risques, l’administration 
fiscale belge compare les informations contenues dans la déclaration pays par pays avec celles 
du fichier local. À l’heure actuelle, il n’existe cependant pas encore de lien automatique entre 
les deux sources de données, de sorte que les opérations sont essentiellement manuelles. Le 
fichier principal international n’est par contre pas repris dans l’analyse de risques, étant donné 
qu’il n’est pas standardisé, contrairement au fichier local. Cela exclut en principe toute analyse 
automatique. L ’outil numérique de l’OCDE pour l’analyse de risques, Treat , ne peut pas non plus 
être utilisé par l’administration fiscale belge pour des raisons liées à la technique informatique. 
Bien que cela serait utile, l’administration fiscale n’intègre pas non plus les décisions fiscales 
anticipées étrangères reçues dans l’analyse de risques des déclarations pays par pays.
Suivi
Les contrôles basés sur les diverses données internationales reçues ont globalement généré 
plus d’un milliard d’euros d’augmentations de l’assiette imposable (à ne pas confondre bien 
évidemment avec des impôts supplémentaires).
Pour pouvoir évaluer et, éventuellement, corriger le processus d’échange automatique de 
données, il est impératif d’assurer le suivi de l’emploi et des résultats des données reçues. 
L ’administration fiscale parvient actuellement à mesurer avec une relative exactitude les résultats SYNTHÈSE /5 6
des actions de contrôle, contrairement à ceux des vérifications de gestion. Faute d’un outil de 
rapportage concernant ces vérifications de gestion, leur mesure n’est pas complètement exacte.
Une étude récente portant sur le respect des obligations (compliance)  en matière d’informations 
non financières a montré que les contrôles réalisés et les manières dont les contribuables sont 
informés sur l’échange de données au niveau international ont une incidence positive sur la 
déclaration spontanée ultérieure de revenus étrangers.
La Cour des comptes a également constaté que, pour le moment, l’administration fiscale ne suit 
pas les résultats des contrôles spécifiquement liés aux décisions fiscales anticipées étrangères et 
ne les évalue pas.
Le suivi et l’évaluation des informations issues des déclarations pays par pays se révèlent 
également ardus. En effet, les informations simplement puisées dans les déclarations pays par 
pays ne peuvent pas donner lieu directement au prélèvement d’impôts supplémentaires.
Enfin, l’administration fiscale n’a pas encore infligé d’amendes pour non-respect des obligations 
de déclaration supplémentaires en matière de prix de transfert (notamment les fichiers principaux 
et locaux) en raison de difficultés d’interprétation et de diverses maladies de jeunesse. Par ailleurs, 
il manque actuellement une application automatique pour le recouvrement de ces amendes. Pour 
continuer à améliorer le respect et la qualité des obligations de déclaration supplémentaires, la 
Cour des comptes recommande la réalisation d’un plus grand nombre d’actions (CRM) et de 
contrôles plus ciblés.
Outre la réaction de l’administration visant essentiellement à intégrer dans le rapport des 
précisions et les derniers développements, le ministre des Finances n’a formulé aucune autre 
remarque. Table des matières  ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /9
Chapitre 1 
Introduction 15
1.1 Contexte 15
1.2 Audit de la Cour des comptes 15
1.2.1 Délimitation de l’audit 15
1.2.2 Questions d’audit 16
1.2.3 Méthode d’audit 16
1.2.4 Calendrier d’audit 17
Chapitre 2 
Processus administratif 19
2.1 Réception et traitement des données étrangères 21
2.2 Identification des données reçues 21
2.3 Mise à disposition des données pour l’analyse de risques et le contrôle 21
2.4 Analyse de risques des dossiers à contrôler 21
2.5 Vérification de gestion ou contrôle approfondi 22
2.6 Suivi et évaluation 22
Chapitre 3 
Informations non financières 23
3.1 Réception et mise à disposition d’informations non financières 23
3.1.1 Volume de données reçues 23
3.1.2 Identification des données reçues 24
3.1.3 Mise à disposition des données reçues 25
3.2 Exploitation des informations non financières reçues 25
3.2.1 Analyse de risques 25
3.2.2 Vérification de gestion ou contrôle approfondi 27
3.3 Suivi des résultats 29
3.4 Conclusion partielle 31
Chapitre 4 
Informations financières 33
4.1 Réception et mise à disposition des informations financières 34
4.1.1 Volume de données reçues 34
4.1.2 Identification des données reçues 35
4.1.3 Mise à disposition des données reçues 36
4.2 Exploitation des données financières reçues 37
4.2.1 Analyse de risques 37
4.2.2 Vérification 39
4.2.3 Outils et formation 44
4.2.4 Échantillonnage 45
4.3 Suivi des résultats 47
4.4 Conclusion partielle 49 10
Chapitre 5 
Décisions fiscales anticipées en matière transfrontalière 51
5.1 Réception et mise à disposition des décisions fiscales anticipées 52
5.1.1 Nombre de décisions fiscales anticipées reçues 52
5.1.2 Identification des décisions fiscales anticipées reçues 53
5.1.3 Mise à disposition des décisions fiscales anticipées reçues 55
5.2 Exploitation des données reçues 56
5.2.1 Analyse de risques 56
5.2.2 Contrôle 58
5.2.3 Outils et formation 58
5.3 Suivi des résultats 59
5.4 Conclusion partielle 59
Chapitre 6 
Déclarations pays par pays 61
6.1 Réception et mise à disposition des déclarations pays par pays 63
6.1.1 Nombre de déclarations pays par pays reçues 63
6.1.2 Identification et qualité des déclarations pays par pays 64
6.1.3 Nombre de fichiers locaux et de fichiers principaux reçus 65
6.1.4 Sanctions du non-respect des obligations de déclaration  
supplémentaires en matière de prix de transfert 66
6.1.5 Mise à disposition 66
6.2 Exploitation des données reçues 67
6.2.1 Analyse de risques 67
6.2.2 Formation 68
6.3 Conclusion partielle 68
Chapitre 7 
Conclusion générale 71
Chapitre 8 
Recommandations 77
Annexes
Annexe 1  Tableau des normes 81
Annexe 2 Principales différences concernant l’échange d’informations  
sur les décisions fiscales anticipées entre l’OCDE et l’UE 83
Annexe 3  Organigramme simplifié des services concernés 85 ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /11
Abréviations utilisées
AGESS  Administration générale de l’expertise et du support stratégiques
AGFisc		Administration	générale	de	la	fiscalité
Agisi  Administration générale de l’inspection spéciale des impôts
BEPS  Base Erosion and Profit Shifting – Plan d’action de l’OCDE visant à lutter contre 
l’érosion	de	la	base	d’imposition	et	le	transfert	de	bénéfices
Biztax  Application d’intégration des données de taxation pour les sociétés
CBC  Country-by-country (reports), déclarations pays par pays
CRM  Citizen Relationship Management (gestion de la relation citoyen)
DAC   Directive on Administrative Cooperation  (directive de l’UE relative  
à la coopération administrative)
Fatca   Foreign Account Tax Compliance Act (législation américaine relative  
à	la	communication	de	données	financières)
GE  (pilier) Grandes entreprises (de l’AGFisc)
ICAP   International Compliance Assurance Program
Ispoc   International Single Point of Contact (point de contact unique de l’AGFisc)
NCD  Norme commune de déclaration (CSR ou Common Reporting Standard ) de 
l’OCDE, normes communes pour l’échange automatique d’informations 
NIF		Numéro	d’identification	fiscale
PCC  Point de contact central de la Banque nationale
SRI  Service des relations internationales
Stirco		Système	de	traitement	intégré	Impôt	et	recouvrement	-	Contrôle
Stirint		Système	de	traitement	intégré	Impôt	et	recouvrement	international
TACM   Tax Audit & Compliance Management
Taxi  Application d’intégration des données de taxation pour les personnes physiques  Échange automatique  
Second rapport d’évaluation à la demande de la commission Panama  ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /15
Chapitre 1
De	nombreuses	 constructions	 fiscales	 étrangères	 douteuses	 ont	été	mises	au	jour	
en avril 2016 à la suite des Panama Papers . Une commission parlementaire spéciale, la 
commission Panama, a été créée en Belgique dans ce contexte. En octobre 2017, elle a conclu 
que,	dans	l’état	actuel	des	choses,	rien	ne	garantissait	 que	les	données	 fiscales	échangées	 au	
niveau	international	étaient	traitées	efficacement.	La	commission	recommandait	dès	lors	à	
l’administration 	fiscale	de	« développer des instruments d’analyse suffisamment performants 
pour réceptionner et traiter les données reçues dans le cadre de l’ échange automatique 
d’ informations. Ces dispositifs doivent être annuellement évalués par la Cour des comptes et 
le Parlement quant à leur efficacité » (recommandation 61).
La	Cour	des	comptes	 a	donné	suite	à	cette	recommandation	 dans	un	premier	 audit1 dans 
lequel	elle	vérifiait	 si	le	SPF	Finances	 disposait	 d’une	organisation	 adéquate	 et	des	outils	
nécessaires pour recevoir, analyser et exploiter dans les délais les données échangées 
automatiquement. Elle mettait principalement l’accent sur l’échange d’informations non 
financières	 relatives	 aux	revenus	 professionnels,	 aux	jetons	de	présence,	 aux	assurances	
sur	la	vie,	aux	pensions 	et	aux	revenus	immobiliers. 	Elle	examinait 	déjà	aussi	l’échange 	de	
données	 sur	les	comptes	 financiers	 (informations	 financières),	 de	la	phase	de	réception	 à	
l’analyse de risques (à l’impôt des personnes physiques).
Ce second audit actualise le premier et évalue par ailleurs tous les aspects de l’échange 
automatique de données qui n’avaient pas encore été mis en place ou n’avaient pas atteint 
leur	vitesse	de	croisière	 lors	de	l’audit	précédent.	 La	Cour	n’avait	ainsi	pas	encore	pu	analyser	
les	résultats	 de	l’analyse	 de	risques	relative	aux	données	 financières	 étrangères,	 puisque	
l’administration	 fiscale	n’a	entamé	 la	plupart	de	ses	actions	de	gestion	et	de	contrôle	
qu’en 2019. Dans ce second audit, la Cour examine en outre deux nouvelles modalités 
d’échange 	international 	importantes, 	à	savoir	les	décisions 	anticipées 	transfrontalières 	
(aussi appelées « rulings ») et les déclarations pays par pays (des multinationales).
1.2 Audit de la Cour des comptes
1.2.1 Délimitation de l’audit
Dans son premier audit de l’échange automatique de données, la Cour examinait et évaluait 
déjà	en	détail	le	rôle	du	service	des	relations	 internationales	 (SRI)	ainsi	que	l’ensemble	 du	
processus	 de	réception	 et	de	traitement	 des	informations	 non	financières.	 Ce	second	audit	se	
limite	dès	lors	à	analyser 	le	suivi	assuré	par	l’administration 	fiscale	et	les	nouvelles 	actions	
1 Cour des comptes, Échange automatique de données fiscales au niveau international. Premier rapport d’évaluation à 
la demande de la commission Panama , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, décembre 2019, 79 p., 
www.courdescomptes.be . 16
de	contrôle	 déployées	 après	la	fin	de	l’audit	précédent.	 Les	résultats	 de	l’analyse	 de	risques	
des	données	financières	étrangères	font	en	outre	l’objet	d’un	contrôle	plus	approfondi.
L’audit	examine 	ensuite	dans	quelle	mesure	l’administration 	fiscale	exploite	avec	efficacité 	
les	nouvelles	 données	 issues	des	décisions	 fiscales	anticipées	 et	des	déclarations	 pays	par	
pays	étrangères.	 En	2019,	seuls	une	première	 analyse	de	risques	et	des	contrôles	 ont	été	
effectués	 sur	la	base	des	décisions	 fiscales	anticipées	 étrangères.	 Concernant	 les	déclarations	
pays	par	pays	étrangères,	 l’analyse	 de	risques	est	toujours	 en	cours	d’élaboration	 et	les	
contrôles n’ont pas encore commencé.
Enfin,	cet	audit	examine	 si	l’administration	 fiscale	assure	un	suivi	minutieux	 des	obligations	
de	déclaration	 nationales	 supplémentaires	 des	prix	de	transfert	 (les	fichiers	principaux	 et	
les	fichiers	locaux,	entre	autres)	et	si	elle	sanctionne	 leur	non-respect.	 Le	législateur	 belge	
avait	en	effet	imposé	ces	obligations	 supplémentaires	 dès	l’exercice	 d’imposition	 2017,	en	
complément des déclarations pays par pays.
1.2.2 Questions d’audit
L’audit	s’articule	autour	de	quatre	questions	centrales	:
1.			Les	résultats	 des	contrôles	 effectués	 concernant	 les	informations non financières 
reçues	font-ils	l’objet	d’un	suivi	et	d’une	évaluation	suffisants	 ?
2.			L’administration	 s’est-elle	 suffisamment	 organisée	 pour	exploiter	 efficacement	 les	
informations financières reçues	et	les	résultats	 des	contrôles	 réalisés	font-ils	
l’objet	d’un	suivi	et	d’une	évaluation	 ?
3.			L’administration	 s’est-elle	 suffisamment	 organisée	 pour	exploiter	 efficacement	 les	
décisions fiscales anticipées reçues	et	les	résultats	 des	contrôles	 réalisés	font-ils	
4.			L’administration	 s’est-elle	 suffisamment	 organisée	 pour	exploiter	 efficacement	 les	
déclarations pays par pays  reçues et les obligations de déclaration nationales 
supplémentaires  ?
Pour rappel, ces questions tiennent compte du traitement et de l’exploitation par le 
SPF Finances des catégories de revenus échangés. L ’annexe 1  donne un aperçu des normes 
préconisées par la Cour des comptes. Elles sont adaptées à la catégorie de revenus concernée 
et	complètent	celles	déjà	utilisées	dans	le	premier	rapport	d’évaluation.
1.2.3 Méthode d’audit
La	Cour	a	examiné	 l’ensemble	 de	la	législation	 et	des	instructions,	 circulaires	 et	autres	
documents	 administratifs	 relatifs	à	l’échange	 automatique	 de	données	 fiscales.	Les	rapports	
d’institutions européennes et internationales (telles que l’UE, l’Organisation interétatique 
des	administrations	fiscales	(Iota),	l’OCDE)	sur	le	sujet	ont	également	été	analysés.
La	Cour	s’est	ensuite	entretenue 	avec	différents 	services	de	l’Administration 	générale 	de	la	
fiscalité	(AGFisc),	 l’Administration	 générale	 de	l’inspection	 spéciale	 des	impôts	(Agisi)	et	
l’Administration générale de l’expertise et du support stratégiques (AGESS). ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /17
Enfin,	elle	a	fait	bon	usage	d’applications	 informatiques	 employées	 par	l’administration	
fiscale	(Stirco,	Taxi,	Biztax,	etc.).	Elle	a	notamment	 réalisé	un	échantillon	 afin	d’analyser	 les	
résultats	des	contrôles	opérés	à	partir	d’informations	financières	étrangères.
1.2.4 Calendrier d’audit
2 octobre 2019  Annonce de l’audit au ministre des Finances, au président du 
comité de direction du SPF Finances, à l’administrateur général 
de l’AGFisc et à son homologue de l’Agisi
Octobre 2019 – avril 2020 Travaux d’audit
19	août	2020	 	Envoi	du	projet	de	rapport	au	ministre	 des	Finances,	 au	président	
général de l’AGFisc et à son homologue de l’Agisi
18 septembre 2020  Réception de la réponse du président du comité de direction du 
Les	remarques	 du	SPF	Finances	 ont,	au	besoin,	été	incorporées	 dans	le	rapport.	 La	cellule	
stratégique du ministre des Finances a fait savoir à la Cour des comptes que le ministre 
n’avait pas d’autres remarques.  ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /19
Chapitre 2
Processus administratif
L’audit	examine	 si	le	SPF	Finances	 a	une	organisation	 adéquate	 et	les	outils	nécessaires	
pour	exploiter	 les	données	 reçues	automatiquement	 de	manière	 efficiente	 et	efficace.	 Ce	
processus	 commence	 lors	de	la	réception	 et	de	l’identification	 des	données	 étrangères.	
Ces	dernières	 doivent	ensuite	être	mises	à	disposition	 pour	réaliser	l’analyse	 de	risques	et	
le	contrôle.	 Enfin,	il	importe	 que	l’administration	 fiscale	suive	et	évalue	avec	minutie	 les	
résultats	 des	contrôles	 effectués	 afin	d’apporter	 des	corrections	 si	nécessaire.	 Différents	
acteurs du SPF Finances sont impliqués en fonction de la phase de la procédure.
Le	processus	est	schématisé	à	la	page	suivante. 20Schéma 1 –  Processus administratif de réception et de traitement des données étrangères à des fins de suivi et d’évaluation
Source : Cour des comptesÉÉcchhaannggee  aauuttoommaattiiqquuee  iinntteerrnnaattiioonnaall  ddee  ddoonnnnééeess  vveerrss  llaa  BBeellggiiqquueeActeurs Processus administratifOrigine et 
fondement 
juridiqueQuelles infos + date 
du premier échangeComptes financiers
→ 30/09/2017Décisions anticipées
→ 30/06/2016 
(BEPS 5)
→30/09/2017 
(DAC 3)Rapports pays 
par pays
→ 30/06/2018UUEE
DAC 1UUEE  ++  UUSSAA  ++  OOCCDDEE
DAC 2 – FATCA - CRSUUEE  ++  OOCCDDEE
DAC 3 – BEPS 5UUEE  ++  OOCCDDEE
DAC 4 – BEPS 13
11..  RRéécceeppttiioonn  eett  
ttrraaiitteemmeenntt
Service Relations 
internationales22..  IIddeennttiiffiiccaattiioonn
internationales33..  MMiissee  àà  
ddiissppoossiittiioonn
- Service Relations 
internationales
- Service  Privacy & Security
- Service Gestion des 
applications & Analyse 
business55..  CCoonnttrrôôllee
- Services Gestion P +PME
- Services Contrôle P +PME
- Agisi
- Cellule TP et Centres 
régionaux GE66..  SSuuiivvii  eett  
éévvaalluuaattiioonn
- TACM P
- TACM  PME
- Agisi
- Coordination 
sectorielle GE44..  AAnnaallyyssee  ddee  
rriissqquueess
- TACM P
- TACM PME
- Agisi
sectorielle GEInfos non financi ères :
 revenus 
professionnels
 assurances sur la vie
 pensions
 biens immobiliers
→ 30/06/2015 ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /21
Les	différentes	 étapes	sont	brièvement	 expliquées	 ci-après.	 L’audit	suit	les	mêmes	étapes	
pour chaque catégorie de données échangées.
2.1 Réception et traitement des données étrangères
Les	données	 étrangères	 sont	réceptionnées	 et	traitées	 par	le	service	des	relations	
internationales	 (SRI)	de	l’AGFisc.	 Il	utilise	à	cet	effet	l’application	 spécifique	 Stirint2, 
un	programme	 qui	intègre	différentes	 applications	 IT	pour	la	gestion	et	le	traitement	
de	l’échange	 automatique	 de	renseignements	 selon	leur	type	et	leurs	spécifications.	
Le	SRI	évalue	la	charge	de	travail	lors	de	l’entrée	en	vigueur	de	toute	nouvelle	 directive	
européenne	 ou	du	lancement	 d’un	nouveau	 projet	de	collaboration	 internationale.	
En octobre 2019, l’équipe chargée de l’échange international de données se composait de 
dix-huit	 collaborateurs.	 En	mars	2020,	leur	nombre	est	passé	inopinément	 à	quinze.	Cette	
situation est problématique pour le service vu l’augmentation considérable du volume 
des	échanges	 et	leur	complexité	 croissante.	 Dans	sa	réponse	 au	projet	de	rapport,	 le	SPF	
Finances 	déclare	être	conscient 	du	problème. 	Il	examine 	différentes 	pistes	pour	engager	du	
personnel supplémentaire.
2.2 Identification des données reçues
Si	les	données	 reçues	ne	sont	pas	identifiées,	 en	d’autres	 termes	si	elles	ne	peuvent	 pas	être	
rattachées	 de	manière	 univoque	 à	un	contribuable	 donné,	elles	sont	inutilisables.	 Afin	de	
procéder 	à	l’identification 	avec	un	maximum 	d’efficience, 	le	SRI	utilise	des	programmes 	de	
mise en correspondance automatique.
2.3 Mise à disposition des données pour l’analyse de risques et le 
contrôle
Les	données	 identifiées	 doivent	être	mises	à	la	disposition	 des	fonctionnaires	 compétents	
le	plus	rapidement	 possible.	 Le	service	Gestion	des	applications	 et	Analyse	 business	 utilise	
l’application Taxi pour les informations relatives à des personnes physiques et Biztax pour 
les	données	 des	sociétés.	 Les	possibilités	 de	consulter	 et	d’utiliser	 les	informations	 reçues	
de	l’étranger	 dépendent	 toutefois	 essentiellement	 des	fondements	 juridiques	 de	l’échange	
des données. Ces fondements comportent en outre des dispositions relatives au traitement 
confidentiel	 des	informations	 et	à	la	protection	 des	données.	 Les	droits	d’accès	sont	dès	
lors gérés par les cellules Identity and Access Management (IAM)  &  S e c u r i ty  de chaque 
administration générale.
2.4 Analyse de risques des dossiers à contrôler
Une analyse de risques étayée de façon logique est nécessaire pour sélectionner les 
déclarations	 à	contrôler	 sur	la	base	des	nombreuses	 informations	 étrangères.	 Pour	les	
données	 financières	 et	non	financières,	 l’analyse	 est	réalisée	par	les	services	 Tax Audit & 
Compliance Management (TACM)	des	piliers	Particuliers	 et	PME	de	l’AGFisc.	 L’Agisi	effectue	
également une analyse de risques axée sur les grands dossiers de fraude.
2 Système de traitement intégré Impôt et recouvrement international. 22
Par	ailleurs,	l’administration	 fiscale	belge	peut	utiliser	les	décisions	 fiscales	anticipées	 et	les	
déclarations	 pays	par	pays	étrangères	 comme	composantes	 de	l’ensemble	 des	informations	
relatives à un contribuable donné pour évaluer les risques de prix de transfert et d’autres 
risques importants susceptibles d’indiquer une érosion de l’assiette imposable ou un 
transfert	 de	bénéfices.	 Cette	tâche	relève	principalement	 du	service	Coordination	 sectorielle	
du pilier Grandes entreprises (GE) de l’AGFisc.
2.5 Vérification de gestion ou contrôle approfondi
En fonction de l’analyse de risques, les dossiers sélectionnés sont soumis soit à une pure 
vérification	 de	gestion,	 soit	à	un	contrôle	 plus	approfondi.	 Ces	opérations	 sont	effectuées	
respectivement par les équipes Gestion et Contrôle des piliers Particuliers (P) et PME de 
l’AGFisc.	 Les	contrôles	 complexes	 relatifs	aux	prix	de	transfert	 ou	les	contrôles	 impliquant	
de grandes entreprises sont réalisés par la cellule Prix de transfert (Transfer Pricing)  et les 
centres	régionaux	 du	pilier	GE.	Enfin,	l’Agisi	contrôle	 les	dossiers	de	fraude	plus	importants.
Afin	d’optimaliser	 l’efficience	 des	contrôles,	 les	contrôleurs	 doivent	avoir	suffisamment	
d’outils	et	pouvoir	suivre	des	formations	adéquates	régulières.
2.6 Suivi et évaluation
Pour pouvoir évaluer et, éventuellement, corriger le processus d’échange automatique 
de	données,	 l’administration	 fiscale	doit	suivre	l’utilisation	 des	données	 reçues	et	leurs	
résultats. 	En	principe, 	ce	suivi	est	réalisé	par	les	services	qui	ont	effectué	l’analyse 	de	risques. ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /23
Chapitre 3
Informations non financières
Conformément à la directive européenne de 2011 sur la coopération administrative dans 
le	domaine	 fiscal	(directive	 DAC1)3, les États membres s’échangent des informations sur 
les salaires, pensions, biens immobiliers, rémunérations de dirigeants d’entreprise et 
assurances sur la vie.
La	Cour	des	comptes	a	examiné 	si	l’administration 	fiscale	traite	et	exploite	ces	données	de	
manière	efficiente.
3.1 Réception et mise à disposition d’informations non financières
3.1.1 Volume de données reçues
Le	volume	de	données	 reçues	concernant	 les	salaires,	 les	pensions	 et	les	biens	immobiliers	
a	systématiquement	 augmenté	 entre	2015	et	2018	et	a	légèrement	 diminué	 en	2019.	Ce	recul	
pourrait s’expliquer par le fait que deux des principaux États membres européens n’ont 
pas échangé d’informations sur les pensions et les biens immobiliers en 2019. Cet échange 
pourrait encore avoir lieu en 2020.
Graphique 1 –  Nombre d’informations non financières reçues par année civile (au 31 décembre 2019)
Source : chiffres du SRI
3  Conseil de l’Union européenne, Directive 2011/16/UE relative à la coopération administrative dans le domaine fiscal 
et abrogeant la directive 77/799/CEE , 15 février 2011, Journal officiel de l’Union européenne L 64 du 11 mars 2011, 
www .eur-lex.europa.eu . Cette directive a été transposée en droit belge par la loi du 17 août 2013.ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIO NAL – SECOND RAPPORT 
D’ÉVALUATION  / 18 
 
Graphique 1 – Nombre d'informations non financières reçues par année civ ile (au 31 décembre 2019)  
 
Source  : chiffres du SRI  
Les États membres ne sont tenus d'échanger leurs données que s'ils disposent d'une version 
électronique  au sein de leur administration fiscale . Dans le cadre de la directive DAC1, tous 
les États membres  sauf un transmettent leurs données relatives aux salaires.  Deux États 
membres n'ont pas la possibilité de communiquer les données  concernant les pensions et 
sept ne peuvent le faire pour les biens immobiliers.  Concern ant les assurances sur la vie, la 
Belgique ne reçoit des informations validables que de neuf États membres.  Cette situation 
n'est toutefois pas problématique  puisque la directive DAC2 (relative à l'échange 
d'informations financières dont il est question au chapitre suivant) prévoit également u n 
échange de données concernant les assurances sur la vie.   
Les informations reçues peuvent aussi bien porter sur des personnes physiques que sur des 
sociétés.  Plus de 99 % des données reçues en vertu de la directive DAC1 concernent 
cependant des personnes  physiques4.  
Par ailleurs, une société peut détenir des biens immobiliers étrangers ou percevoir des 
rémunérations étrangères en tant qu'administratrice d'une société établie dans un autre État 
membre.  Conformément aux conventions préventives de la double  imposition, les revenus 
qu'une société belge tire de ses biens immobiliers à l'étranger sont imposés dans l'État dans 
lequel les biens se situent.  D'un point de vue fiscal, il importe toutefois de vérifier l'origine 
des moyens financiers utilisés pour financer l'achat du bien immobilier situé à l'étranger.  En 
vertu des conventions préventives de la double imposition, les rémunérations des 
administrateurs sont en général imposables dans le pays où est établie la société (dans 
laquelle le mandat d'administra teur est exercé).   
 
4 Sur un total de 2.575.062 personnes pour lesquelles l'administration fiscale a reçu des données DAC1 de 2015 à 2019, 
seules 4.806 se rapportaient à des sociétés  ; 99,81  % de ces informations concernent des personnes physiques.   321.  083 453.  067 640.  344 644.  201 
599.  297 
 - 100.  000 200.  000 300.  000 400.  000 500.  000 600.  000 700.  000
2015 2016 2017 2018 2019 24
Les	États	membres	 ne	sont	tenus	d’échanger	 leurs	données	 que	s’ils	disposent	 d’une	version	
électronique	 au	sein	de	leur	administration	 fiscale.	Dans	le	cadre	de	la	directive	 DAC1,	tous	
les États membres sauf un transmettent leurs données relatives aux salaires. Deux États 
membres n’ont pas la possibilité de communiquer les données concernant les pensions 
et sept ne peuvent le faire pour les biens immobiliers. Concernant les assurances sur la 
vie, la Belgique ne reçoit des informations validables que de neuf États membres. Cette 
situation n’est toutefois pas problématique, puisque la directive DAC2 (relative à l’échange 
d’informations	 financières	 dont	il	est	question	 au	chapitre suivant ) prévoit également un 
échange de données concernant les assurances sur la vie.
Les	informations	 reçues	peuvent	 aussi	bien	porter	sur	des	personnes	 physiques	 que	sur	
des sociétés. Plus de 99 % des données reçues en vertu de la directive DAC1 concernent 
cependant des personnes physiques4.
rémunérations	 étrangères	 en	tant	qu’administratrice	 d’une	société	établie	dans	un	autre	
État membre. Conformément aux conventions préventives de la double imposition, les 
revenus qu’une société belge tire de ses biens immobiliers à l’étranger sont imposés dans 
l’État	dans	lequel	les	biens	se	situent.	D’un	point	de	vue	fiscal,	il	importe	toutefois	 de	vérifier	
l’origine	 des	moyens	 financiers	 utilisés	pour	financer	 l’achat	du	bien	immobilier	 situé	à	
l’étranger. En vertu des conventions préventives de la double imposition, les rémunérations 
des administrateurs sont en général imposables dans le pays où est établie la société (dans 
laquelle le mandat d’administrateur est exercé).
3.1.2 Identification des données reçues
Comparée aux autres États membres européens, la Belgique obtient de bons résultats 
quant	à	l’identification	 pour	toutes	les	catégories	 de	revenus5.	Des	différences	 notables	
existent	 toutefois	 dans	l’identification	 des	personnes	 physiques	 et	des	personnes	 morales.	
Alors	qu’une	large	part	(93	%	en	moyenne)	 de	l’identification	 des	personnes	 physiques	 est	
entièrement	 automatique,	 ce	n’est	le	cas	que	pour	37	%	des	personnes	 morales.	 Le	fait	que	
le	SRI	dispose	de	moins	de	données	 d’identification	 pour	les	sociétés	explique	 notamment	
l’écart. Si le pays expéditeur ne mentionne pas le numéro d’entreprise belge, le SRI 
peut	difficilement	 établir	une	identification	 unique	de	la	société	belge.	Il	n’y	a	en	outre	
pas	encore	de	numéro	 d’identification	 international	 pour	les	entreprises.	 Si	l’absence	 de	
numéro	d’identification	 peut	en	général	être	contournée	 pour	les	personnes	 physiques	 en	
combinant les données reçues (nom, adresse ou date de naissance), c’est beaucoup moins 
évident	pour	les	personnes 	morales.	Il	est	fréquent 	que	le	siège	social	de	sociétés	du	même	
groupe	soit	établi	à	la	même	adresse.	 Ces	sociétés	ont	parfois	une	dénomination	 similaire	
ou utilisent un acronyme.
4 Sur un total de 2.575.062 personnes pour lesquelles l’administration fiscale a reçu des données DAC1 de 2015 à 
2019, seules 4.806 se rapportaient à des sociétés ; 99,81 % de ces informations concernent des personnes 
physiques. 
5 Commission européenne, Rapport de la Commission au Parlement européen et au Conseil. Aperçu et évaluation 
des statistiques et des informations relatives aux échanges automatiques dans le domaine de la fiscalité directe , 
COM/2018/844 final, 17 décembre 2018, p. 8, www.eur-lex.europa.eu . Voir également Cour des comptes, Échange 
automatique de données fiscales au niveau international. Premier rapport d’évaluation à la demande de la commission 
Panama , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, décembre 2019, p. 35-36, www.courdescomptes.be . ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /25
Tableau 1 –  Pourcentages d’identification par année de réception et par catégorie de données  
(au 31 décembre 2019)
revenusIdentification automatique Identification manuelle Non identifié
2015 2016 2017 2018 2019 2015 2016 2017 2018 2019 2015 2016 2017 2018 2019
Rémunération 
des travailleurs68,3 92,7 95,8 95,8 95,1 30,2 5,4 2,1 1,6 1,8 1,5 1,9 2,0 2,6 3,1
des dirigeants 
d’entreprise93,9 94,0 94,6 93,5 94,9 4,5 3,9 2,4 3,9 3,7 1,6 2,2 3,0 3,0 1,4
Produits 
d’assurance sur 
la vie82,6 83,3 85,3 86,6 87,0 16,9 1,9 8,3 0 6,0 0,6 14,7 6,4 6,4 6,9
Pensions 87,5 91,4 95,6 96,4 96,5 10,1 7,5 2,2 1,1 1,5 2,4 1,1 2,2 2,2 2,0
Biens 
immobiliers96,4 95,4 96,1 83,3 93,6 2,8 1,9 2,4 12,1 3,4 0,8 2,7 1,5 1,5 3,0
Source : Cour des comptes à partir de chiffres du SRI
3.1.3 Mise à disposition des données reçues
Après	identification,	 les	informations	 reçues	sur	les	salaires,	 pensions,	 rémunérations	 des	
dirigeants d’entreprise, assurances sur la vie et biens immobiliers sont disponibles dans 
Taxi	ou	Biztax.	Les	données	 relatives	 aux	biens	immobiliers	 étrangers	 appartenant	 à	des	
sociétés	 belges	et	aux	rémunérations	 des	dirigeants	 d’entreprise	 reçues	par	ces	mêmes	
sociétés	ont	été	mises	à	disposition	 dans	Biztax	en	avril	2019.	Les	informations	 relatives	 aux	
années	de	revenus	2014	et	2015	étaient	donc	déjà	dépassées	 lors	de	leur	mise	à	disposition.	
Il	ne	s’agissait 	toutefois 	que	de	32	sociétés	au	total.	En	outre,	les	conséquences 	fiscales	sont	
très	limitées	pour	ce	qui	est	des	sociétés,	comme	déjà	signalé	au	point 3.1.1 .
3.2 Exploitation des informations non financières reçues
3.2.1 Analyse de risques
Le	service	TACM	extrait	de	Stirint	les	données	 identifiées	 disponibles	 en	vue	de	l’analyse	 de	
risques.	Ces	extractions,	 appelées	 «	vagues	»,	 sont	effectuées	 à	intervalles	 irréguliers.	 Pour	
sélectionner les dossiers à contrôler sur la base de ces données, le service TACM utilise des 
filtres	et	des	seuils.	Il	a	développé	 des	filtres	pour	les	salaires,	 les	pensions,	 les	rémunérations	
des dirigeants d’entreprise et les biens immobiliers6.
Par	le	passé,	les	filtres	développés	 ont	été	régulièrement	 affinés	grâce	à	des	dossiers	 tests	
afin	d’éviter	les	discordances	 et	d’augmenter	 ainsi	la	productivité	 des	contrôles.	 La	dernière	
grande	amélioration	 remonte	 à	la	cinquième	 vague	en	juin	2018	où	un	filtre	a	été	appliqué	
à la somme des données relatives aux salaires, pensions et rémunérations des dirigeants 
d’entreprise. Cette globalisation a permis au service TACM de limiter les erreurs de 
sélection	 en	raison	de	différences	 dans	la	qualification	 des	revenus	entre	les	États	membres.	
En	2019,	le	service	TACM	a	affiné	la	sélection	 en	prenant	plus	précisément	 en	considération	
le montant probable de l’impôt étranger pour les salaires et les pensions.
6 Voir Cour des comptes, Échange automatique de données fiscales au niveau international. Premier rapport d’évaluation 
à la demande de la commission Panama , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, décembre 2019,  
p. 41-43, www.courdescomptes.be . 26
Le	précédent	 audit	de	la	Cour	des	comptes	 a	démontré	 que	les	fichiers	extraits,	 qui	
constituent	 la	base	de	la	sélection	 des	dossiers,	 n’étaient	 pas	concluants.	 En	effet,	les	
montants	 repris	dans	ces	fichiers	individuels	 ne	correspondaient	 pas	toujours	 à	ceux	des	
fiches	Stirint	sous-jacentes.	 En	outre,	les	fiches	Stirint	de	2014	et	2015	contenaient	 des	
champs vides ou « inconnus » (unknown)7.	Le	fait	que	les	fichiers	sources	Stirint	soient	de	
moindre	 qualité	influence	 bien	évidemment	 les	extractions	 ultérieures	 destinées	 à	l’analyse	
de risques. Depuis l’audit précédent de la Cour, le service TACM contrôle l’exhaustivité de 
ces	extractions	 de	Stirint	et	garantit	 ainsi	l’utilisation	 de	fichiers	complets	 pour	l’analyse	
de risques en 2019. Pour ces extractions, le service TACM dépend toutefois des priorités du 
département	 informatique	 centralisé.	 Il	ne	dispose	en	effet	pas	des	connaissances	 ni	du	
personnel	pour	les	effectuer	lui-même	pour	l’instant.
Au	moyen	des	mêmes	 filtres	qu’en	2018,	le	service	TACM	a	sélectionné	 au	total	
19.540	dossiers	pour	une	vérification	 de	gestion	en	2019	(voir	 tableau 2 ).	Les	contrôleurs	 ont	
systématiquement	 comparé	 les	informations	 reçues	indiquées	 sur	la	fiche	Stirint	avec	les	
montants	mentionnés	dans	la	déclaration	fiscale	(voir	point 3.2.2 ).
Tableau 2 –  Dossiers sélectionnés par le service TACM à l’impôt des personnes physiques pour 
vérification de gestion en 2019
Année  
de revenusNombre total de dossiers 
avec fiches StirintNombre total de dossiers sélectionnés  
 avec application de filtres
2014 3.910 146
2015 7.127 247
2016 36.216 4.784
2017 150.472 14.363
Total 197.725 19.540
Source : Cour des comptes à partir de données TACM
Le	service	TACM	a	sélectionné	 environ	10	%	des	dossiers	 comportant	 une	fiche	Stirint.	Ce	
pourcentage	 est	inférieur	 à	celui	de	2018	en	raison	d’une	analyse	de	risques	plus	affinée	
(fichiers	 sources	de	meilleure	 qualité),	 mais	également	 d’un	effet	de	compliance  prévu 
(déclaration spontanée de revenus étrangers par les contribuables). Il a mesuré pour la 
première	fois	cet	effet	de	compliance en avril 2020 (voir point 3.3 	ci-après).
Concernant	 les	années	de	revenus	 2014	et	2015,	le	tableau	2	comporte	 un	nombre	 très	
restreint de dossiers, car il s’agit des informations résiduelles portant sur ces deux années, 
que	le	SPF	Finances	 a	encore	reçues	en	2018.	Ces	données	 sont	toujours	 utilisables,	 puisque	
les	vérifications	 de	gestion	ne	se	limitent	 pas	au	contrôle	 d’un	seul	exercice	 d’imposition.	
S’il	existe	des	fiches	Stirint	pour	des	exercices	 d’imposition	 antérieurs	 ou	ultérieurs,	 le	
contrôleur	les	utilisera	également	dans	le	cadre	de	la	vérification	de	gestion.
7 Les champs unknown  sont souvent inévitables, car, conformément à la directive DAC1, les États membres sont 
uniquement tenus d’échanger les informations non financières dont ils disposent automatiquement.  ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /27
3.2.2 Vérification de gestion ou contrôle approfondi
Une	vérification	 de	gestion	est	opérée	dans	la	grande	majorité	 des	dossiers	 comportant	 des	
informations	 étrangères	 DAC1.	Par	ailleurs,	 tout	comme	en	2018,	le	service	TACM	a	prévu	
trois	actions	spécifiques	de	contrôle	approfondi.
3.2.2.1	 Vérification	de	gestion
Les	vérifications	 de	gestion	réalisées	 en	2019	ont	permis	d’augmenter	 l’assiette	 imposable	
de 146.690.056,06 euros au total8,	un	montant	 à	ne	pas	confondre	 avec	l’impôt	final	dû	ou	
encore	l’impôt	final	effectivement	perçu.	Aucun	des	deux	ne	peut	être	déduit	des	données.
Il	est	surprenant	 de	noter	que	les	résultats	 des	vérifications	 de	gestion	sont	bien	meilleurs	
en	2019	que	ceux	des	 cinq	premières	 vagues9 en 2017 et 2018, surtout pour les salaires et les 
biens immobiliers.
Tableau 3 –  Résultats des vérifications de gestion à l’impôt des personnes physiques pour les 4 vagues 
de 2019 (au 31 décembre 2019)
Catégorie 
de revenusDossiers 
sélectionnés Dossiers 
traitésDossiers 
productifs  % 
productivité Augmentation de l’assiette 
imposable en euros
Pensions 4.858 4.780 3.011 62,99 15.686.232,04
Salaires 9.203 9.113 6.402 70,25 119.993.431,91
Biens 
immobiliers5.479 5.343 3.899 72,97 11.010.392,11
Total 19.540 19.236 13.312 69,20 146.690.056,06
3.2.2.2	 Actions	de	contrôle
En 2019, le service TACM a entrepris trois actions de contrôles identiques à celles de 201810. 
Par rapport à 2018, le nombre de dossiers sélectionnés en 2019 est toutefois nettement plus 
limité (107 en 2019 contre 3.068 en 2018), car l’expérience de 2018 a permis d’éliminer les 
faux positifs de l’analyse de risques.
Action de contrôle Foreign Salary
Les	salaires	de	l’étranger	 relatifs	aux	exercices	 d’imposition	 2017	et	2018	ont	été	contrôlés	
de	manière	 approfondie	 en	2019	(action	de	contrôle	 Foreign Salary ).	Le	service	TACM	a	
utilisé	les	résultats	 des	vérifications	 de	gestion	des	données	 DAC1	afin	d’affiner	 la	sélection	
des dossiers de cette action.  Les	dossiers	 non	productifs,	 dans	lesquels	 les	revenus	étaient	
systématiquement	exonérés	à	juste	titre,	ont	été	exclus	de	la	sélection11.
8 Source : TACM, mesure au 31 décembre 2019. Ce montant n’est pas complètement pur : il existe un faible risque 
que des majorations d’impôt relatives à des salaires, pensions, rémunérations de dirigeants d’entreprise ou biens 
immobiliers soient également prises en compte pour d’autres raisons que des revenus étrangers. 
9 Pour les cinq premières vagues, 46,62 % des dossiers ont été productifs en moyenne. Voir Cour des comptes, Échange 
Panama , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, décembre 2019, p. 61, www.courdescomptes.be .
10 Après un retour d’informations des contrôleurs, l’action de contrôle relative aux pensions de l’étranger (Foreign 
Pension)  a été remplacée par une vérification de gestion. En effet, le contrôle portant sur l’exonération fiscale des 
pensions est plus simple que celui concernant les salaires. Au niveau des pensions, l’exonération dépend en effet 
uniquement de la nature du débiteur des pensions.
11 Pour la sélection de 2019, 3.102 dossiers sur 3.161 ont été exclus. 28
Cette action de contrôle n’examine pas si les revenus étrangers ont été déclarés ou non, mais 
s’ils	pouvaient	 être	considérés	 comme	«	exonérés	 »	à	bon	droit.	En	effet,	conformément	 aux	
conventions préventives de la double imposition, ces revenus et avantages étrangers ne sont 
exonérés qu’à certaines conditions. Dans ses instructions relatives à ces actions, le service 
TACM	conseille	 d’ailleurs	 aux	contrôleurs	 d’utiliser	 l’application	 CPDI-DBV112 pour mieux 
évaluer l’exonération. Cette application permet au contrôleur de déterminer le pays qui est 
compétent	 pour	prélever	 l’impôt	et	les	montants	 qui	doivent	être	complétés	 dans	les	codes	
spécifiques	de	la	déclaration	à	l’impôt	des	personnes	physiques.
Action de contrôle pour taxation indiciaire
En 2019, l’action de contrôle pour taxation indiciaire13 a tenu compte de la possession de 
biens	immobiliers	 et	de	comptes	 à	l’étranger.	 Les	dossiers	 des	contribuables	 qui,	en	2016,	
ont acquis un bien immobilier dans un autre pays européen et/ou dont le solde du compte 
à	l’étranger 	a	augmenté 	ont	été	examinés 	de	manière 	approfondie. 	Cet	examen	approfondi 	
a	eu	lieu	lorsque	l’administration	 fiscale	ne	pouvait	pas	conclure	 des	données	 transmises	
(y compris des informations provenant de l’étranger) que les moyens nécessaires étaient 
disponibles.	Cette	action	utilise	dès	lors	des	données	tant	financières	que	non	financières.
Il	s’est	avéré	que,	dans	les	dossiers	 n’ayant	pas	abouti,	les	déficits	indiciaires	 se	justifiaient	
en	majorité	 par	des	donations,	 la	vente	d’autres	 biens	immobiliers	 et	des	revenus	issus	de	
sociétés.	 Tout	comme	en	2018,	les	contrôles	 indiciaires	 sont	les	moins	productifs.	 L’absence	
de	données	 sur	les	donations,	 les	héritages	 et	les	ventes	complique	 en	effet	l’analyse	 de	
risques	de	manière	 considérable.	 De	même,	l’interprétation	 différente	 du	concept	de	valeur	
d’acquisition et l’absence de données relatives à l’achat de biens immobiliers à l’étranger 
dans	les	fiches	Stirint	complexifient	l’analyse	de	risques	et	les	contrôles	ultérieurs.
Action de contrôle des contribuables en défaut de déclaration
En principe, les contribuables qui ne déposent pas de déclaration subissent uniquement une 
vérification	 de	gestion.	 Ils	sont	cependant	 soumis	à	une	action	de	contrôle	 s’ils	reçoivent	
des	revenus	mobiliers 	d’origine 	étrangère 	ou	possèdent 	des	biens	immobiliers 	à	l’étranger. 	
Cette	action	combine	 donc	également	 des	informations	 financières	 et	non	financières	 en	
guise	de	critère	de	sélection.	Tous	les	dossiers	traités	ont	été	productifs.
12 L’application Acces CPDI-DBV a été développée afin de traiter de manière optimale les données provenant de la 
DAC1. Son but était d’intégrer toutes les informations disponibles dans une seule application performante afin 
que les fonctionnaires puissent traiter directement les informations reçues sans devoir effectuer eux-mêmes des 
recherches.
13 Une taxation indiciaire est un impôt calculé d’après les dépenses et le style de vie des contribuables (articles 341 du 
CIR92). Si un contribuable n’est pas en mesure de justifier ses dépenses et son style de vie par ses revenus, il existe 
un déficit dit indiciaire. L’administration fiscale est alors en droit d’imposer ce déficit indiciaire. ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /29
Tableau 4 –  Résultats des actions de contrôle de l’AGFisc (au 31 décembre 2019)
Catégorie  
de revenusNombre 
de dossiers 
sélectionnés Nombre 
traitésNombre 
productifs Augmentation 
de l’assiette 
imposableMajoration 
d’impôt
Foreign Salary 59 51 21 680.280,87 264.529,54
Taxation indiciaire 37 25 6 426.564,88 166.832,49
Contribuables en défaut  12 11 11 894.650,59 377.538,29
Total 107 87 38 2.001.496,34 808.900,32
3.3 Suivi des résultats
À	la	clôture	des	vérifications	 de	gestion,	 les	fonctionnaires	 contrôleurs	 doivent	 en	
principe	 compléter	 deux	codes	spécifiques	 pour	les	augmentations	 de	l’assiette	 imposable	
consécutives à la réception d’informations de l’étranger. Ils le font rarement dans la pratique. 
Le	service	TACM	doit	dès	lors	suivre	manuellement	 ces	augmentations	 en	comparant	 les	
codes	pertinents	 de	la	déclaration	 avant	et	après	le	traitement	 des	fiches.	Ce	suivi	n’est	
pas	efficace,	 parce	que	les	augmentations	 de	l’assiette	 imposable	 non	dues	à	des	données	
étrangères	peuvent	être	incluses.	Il	donne	cependant	une	indication.
L’amélioration	 des	résultats	 des	vérifications	 de	gestion	en	2019	par	rapport	à	2018	(voir	
aussi point 3.2.2.1 )	ne	s’explique	 pas	tant	par	un	affinage	des	filtres	dans	le	cadre	de	l’analyse	
de	risques	mais	davantage	 par	l’attribution	 des	dossiers	 à	des	contrôleurs	 plus	qualifiés,	
une	meilleure	 connaissance	 du	système	 de	taxation	 des	revenus	étrangers14, un suivi plus 
efficace	des	dossiers	 par	les	directeurs	 des	centres	et	l’utilisation	 de	bases	de	données	
correctes	 et	complètes	 pour	l’analyse	 de	risques.	Par	ailleurs,	 le	service	TACM	a	chargé	les	
contrôleurs de taxer également les revenus étrangers de faible montant qui n’entraînent 
pas	nécessairement	 le	paiement	 d’un	impôt	supplémentaire.	 En	effet,	ces	revenus	étrangers	
ont une incidence sur d’autres avantages, tels que la réduction du précompte immobilier et 
l’octroi de bourses d’études.
Depuis 2019, le service TACM communique la liste des dossiers sélectionnés aux directeurs 
des	centres.	 Grâce	à	cette	liste	de	suivi,	les	chefs	d’équipe	 et	les	directeurs	 des	centres	
peuvent contrôler si les dossiers ont été enrôlés dans les délais15.
Au terme de la sélection des dossiers, il est crucial qu’ils apparaissent aussi dans Taxi sur la 
liste	des	tâches	des	collaborateurs	 chargés	du	contrôle.	 En	2019,	le	service	TACM	a	envoyé	
pour	la	première	 fois	une	liste	Excel	aux	directeurs	 des	centres	et	aux	chefs	d’équipe.	 Pour	
chaque	numéro	national,	 elle	mentionne	 la	date	de	réception	 de	la	fiche	Stirint	en	plus	de	
la	catégorie	 de	revenus	et	de	l’année	des	revenus.	 Cette	date	est	en	effet	essentielle	 pour	
déterminer	 le	début	du	délai	d’investigation	 et	d’imposition	 de	24	mois.	La	liste	permet	
14 En 2018 et 2019, 85 stagiaires ont suivi la formation de trois jours sur les revenus étrangers. Comme signalé dans 
l’audit précédent sur l’échange de données au niveau international, l’application CPDI-DBV est très utile pour taxer 
correctement les revenus étrangers.
15 C’est-à-dire soit dans le délai général fixé par l’article 354 du CIR92, soit dans le délai particulier fixé par l’article 358, 
§ 3, du CIR92 (dans les 24 mois à dater de la réception des renseignements étrangers par l’administration belge). 30
donc	un	double	suivi	:	les	chefs	d’équipe	 et	les	directeurs	 des	centres	peuvent	non	seulement	
vérifier	l’exhaustivité	 de	la	liste	des	tâches,	mais	aussi	contrôler	 si	les	dossiers	ont	été	enrôlés	
dans	les	délais.	Le	service	TACM	n’effectue	 pas	lui-même	 ce	suivi,	mais	il	vérifie	depuis	
2019 si le contrôleur a cliqué sur l’icône Informations internationales. Fin décembre 2019, 
c’était	déjà	le	cas	pour	99,38	%	des	données	 DAC1.	Cela	indique	que	le	contrôleur	 a	ouvert	
les	informations,	 mais	ne	garantit	pas	encore	que	celles-ci	 ont	été	effectivement	 utilisées.	 Si	
le service TACM constate que certains services cliquent relativement peu sur les icônes, il le 
signalera lors de la réunion mensuelle avec les directeurs des centres.
Outre	ce	contrôle	 interne,	 les	directeurs	 des	centres	effectuent	 un	contrôle	 de	qualité	
aléatoire de tous les dossiers et, donc, pas uniquement de ceux comportant des revenus 
étrangers.	 En	effet,	le	contrôle	 pre-quality16	prévu	dans	l’application	 Basket-Taxi	 n’est	
pas	encore	en	vigueur	pour	les	dossiers	 incluant	 des	revenus	 étrangers.	 L’instrument	 de	
rapportage17	de	Basket-Taxi 	n’est	pas	non	plus	encore	au	point.	Le	service	TACM	a	toutefois 	
prévu des tableaux de bord en 2020 pour toutes les actions de contrôle basées sur des 
données	 étrangères.	 Les	contrôleurs	 sont	tenus	de	suivre	un	schéma	de	contrôle	 avant	de	
pouvoir	clôturer	 un	dossier.	Il	revient	ensuite	au	chef	de	service	de	vérifier	le	respect	de	ce	
schéma.
Le	service	TACM	a	vérifié	à	deux	niveaux	 si	les	contribuables	 qui	n’avaient	 pas	déclaré	
leurs revenus étrangers par le passé le font et continuent à le faire spontanément à l’avenir. 
Une	première	 mesure	constate	 une	augmentation	 des	déclarations	 spontanées	 de	revenus	
étrangers	 pour	les	exercices	 d’imposition	 2017	à	2019	effectuées	 par	les	contribuables	
contrôlés durant les exercices d’imposition 2015 et 2016 parce qu’ils n’avaient pas 
déclaré de revenus. Deux tiers de ces contribuables ont ensuite déclaré spontanément 
leurs revenus étrangers pour un total de 771 millions d’euros. Une seconde évaluation a 
mesuré l’incidence sur l’obligation générale de déclaration (compliance) , notamment des 
contrôles 	annoncés 	dans	la	presse,	des	revenus	étrangers 	enregistrés 	dans	MyMinfin 	et	des	
fiches	Stirint	reprises	 dans	Taxi.	Le	nombre	de	contribuables	 ayant	déclaré	leurs	revenus	
spontanément et le montant de ces revenus pour les exercices d’imposition 2014 à 2016 ont 
été comparés aux données des exercices d’imposition 2017 à 2019, à savoir la période durant 
laquelle	 l’administration	 fiscale	a	intensifié	 ses	contrôles	 sur	les	revenus	 étrangers.	 Une	
augmentation considérable du degré de compliance se	dessine	également	 :	par	rapport	aux	
années précédentes, 79.316 contribuables en plus ont déclaré spontanément leurs revenus 
pour l’exercice d’imposition 201918.	Par	ailleurs,	 l’administration	 fiscale	a	observé	 une	
hausse de 2,3 milliards d’euros des revenus étrangers déclarés spontanément19.
16 Le service TACM pilote ces contrôles pre-quality  à l’aide de listes de vérification déterminant quels contrôles 
doivent être réalisés au minimum par les contrôleurs.
17 Cet instrument de rapportage permet le suivi tant quantitatif que qualitatif des actions et des dossiers ainsi que la 
comparaison des résultats des collaborateurs, équipes de gestion et centres.
18 Nombre moyen de contribuables pour les années 2014 à 2016.
19 Somme des revenus étrangers déclarés pour les exercices d’imposition 2017 à 2019. ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /31
Le	tableau	ci-après	illustre	l’augmentation	 du	degré	de	compliance par catégorie de revenus.
Tableau 5 –  Effet compliance par catégorie de revenus (au 30 avril 2020)
Mesure du degré de compliance après contrôle
Compliance Salaires Pensions Biens immobiliers Moyenne/total
Compliance 
contribuables63 % 67 % 67 % 65,67 %
Revenus déclarés 
spontanément419.055.586,63 281.386.190,35 70.562.973,63 771.004.750,61
Mesure du degré général de compliance
Compliance Salaires Pensions Biens immobiliers Total
Nombre de 
contribuables3.393 9.186 69.956 82.535
spontanément2.307.106.478,20 1.439.737.091,00 255.278.534,63 4.002.122.103,83
3.4 Conclusion partielle
Avec	un	taux	d’identification 	de	97	%	en	moyenne20,	l’administration	 fiscale	parvient	 très	
bien	à	rattacher	 des	informations	 non	financières	 reçues	à	un	contribuable	 donné.	Par	
contre,	l’identification	 des	sociétés	 est	bien	moins	aisée	faute	de	numéro	 d’identification	
international.
Les	expériences	 antérieures	 ont	permis	d’améliorer	 considérablement	 les	filtres	et	seuils	
utilisés dans le cadre de l’analyse de risques. Seule la sélection des biens immobiliers peut 
encore	être	améliorée.	 La	situation	 est	toutefois	 tributaire	 des	efforts	européens	 visant	à	
mieux	compléter	les	fiches	et	à	harmoniser	des	concepts	tels	que	la	«	valeur	locative	».
Les	vérifications	 de	gestion	ont	fourni	de	meilleurs	 résultats	 par	rapport	 aux	années	
précédentes	 grâce	à	une	attribution	 plus	efficace	des	dossiers	 aux	contrôleurs	 à	l’aide	
de	Basket-Taxi,	 une	connaissance	 plus	approfondie	 du	système	 de	taxation	 des	revenus	
étrangers,	 l’utilisation	 de	l’application	 CPDI-DBV,	 un	meilleur	 suivi	des	dossiers	 par	les	
directeurs	 des	centres	et	l’utilisation	 de	bases	de	données	 correctes	 et	complètes	 pour	
l’analyse de risques. Une mesure du degré de compliance a	clairement	 démontré	 qu’après	
contrôle, deux tiers des contribuables ont déclaré spontanément leurs revenus étrangers 
pour un total de 771 millions d’euros.
20 Taux moyen d’identification de 2015 à 2019 pour les cinq catégories de données non financières (salaires, pensions, 
biens immobiliers, rémunérations des dirigeants d’entreprise et assurances sur la vie).  ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /33
Chapitre 4
Informations financières
Dans ce chapitre, et dans le prolongement de son premier rapport d’évaluation, la Cour des 
comptes	examine 	plus	en	détail	si	le	SPF	Finances 	parvient 	à	traiter	et	exploiter 	de	manière 	
efficiente	les	informations	financières	échangées.
Les	données	 financières	 comprennent	 toutes	les	informations	 relatives	 aux	soldes	des	
comptes,	 intérêts,	 dividendes	 ou	autres	revenus	de	nature	financière,	 qui	sont	échangées	 en	
vertu	des	fondements	légaux	suivants	:
• Le	Fatca	 (Foreign Account Tax Compliance Act) est la législation américaine qui contraint 
les	organismes 	financiers 	étrangers 	à	communiquer 	les	données 	financières 	de	citoyens 	
américains	 à	l’administration	 fiscale	américaine.	 Le	23	avril	2014,	la	Belgique	 et	les	
États-Unis	 ont	signé	un	accord	intergouvernemental	 entérinant	 le	caractère	 mutuel	de	
l’échange.
• La	norme	commune	 de	déclaration	 (NCD)	(Common Reporting Standard – CRS ) est 
la	norme	de	l’OCDE	 pour	l’échange	 automatique	 d’informations	 financières.	 Le	
29 octobre 2014, la Belgique s’est engagée à appliquer cette nouvelle norme en signant 
l’Accord multilatéral entre autorités compétentes concernant l’échange automatique de 
renseignements	relatifs	aux	comptes	financiers21.
• La	directive	 2014/107/UE	 («	DAC2	»)	 du	Conseil	du	9	décembre	 2014	reprend	la	norme	de	
l’OCDE	en	élargissant 	la	directive 	DAC	de	2011	aux	informations 	de	nature	financière22. 
Par ailleurs, la Commission européenne a conclu des accords concernant l’échange 
d’informations	 NCD	avec	certains	 pays	non	européens	 (Andorre,	 le	Liechtenstein,	
Monaco,	Saint-Marin	et	la	Suisse).
Le	premier	échange	 a	eu	lieu	en	septembre	 2017	pour	l’année	de	revenus	201623.	La	première	
année	(2017),	44	pays	partenaires	 ont	été	tenus	d’échanger	 des	informations	 financières	
avec	la	Belgique	 en	vertu	des	fondements	 légaux	précités.	 Le	nombre	de	pays	partenaires	 est	
passé à 86 en 2018 et à 93 en 2019.
21 Il s’agit d’un accord administratif conclu dans le cadre de la convention multilatérale concernant l’assistance 
administrative mutuelle en matière fiscale du 25 janvier 1988, développée conjointement par l’OCDE et le Conseil 
de l’Europe. 
22 Directive 2014/107/UE (« DAC2 ») du Conseil du 9 décembre 2014 modifiant la directive 2011/16/UE en ce qui 
concerne l’échange automatique et obligatoire d’informations dans le domaine fiscal, publiée le 31 décembre 2015 
et entrée en vigueur le 10 janvier 2016, www.eur-lex.europa.eu .
23 En outre, les données échangées dans le cadre du Fatca portent également sur les années de revenus 2014  et 2015. 34
4.1 Réception et mise à disposition des informations financières
4.1.1 Volume de données reçues
Le	volume	de	données	 reçues	augmente	 chaque	année,	car	un	nombre	croissant	 de	pays	
s’engagent	 à	échanger	 des	informations	 NCD.	Au	cours	des	trois	dernières	 années,	environ	
3,5	millions	de	données	financières	étrangères	ont	été	reçues	au	total.
Graphique 2 –  Volume d’informations financières reçues par année civile (au 31 décembre 2019)ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIO NAL – SECOND RAPPORT 
D’ÉVALUATION  / 28 
 
4.1 Réception et mise à disposition des informations financières  
4.1.1  Volume  de données reçues   
Le volume de données reçues augmente chaque année,  car un nombre croissant de pays 
s'engagent à échanger des informations NCD. Au cours des trois dernières années, environ 
3,5 millions de données financières étrangères ont été reçues  au total.   
Graphique 2 – Volume d'informations financières reçues par an née civile  (au 31 décembre 2019)  
 
Chaque information concerne un seul compte bancaire étranger24. Cette information par 
compte bancaire peut comprendre différentes données  : solde25, intérêts (bruts), dividendes 
(bruts), produit (brut) des ventes ou rachats. Par ailleurs, il se peut que des informations 
portant sur un même compte bancaire soient rapportées plusieurs fois, par exemple 
lorsqu'un compte bancaire est détenu par différents titulaires. Le pays expéditeur 
communiquera donc exactement les mêmes données pour chaque titulaire du compte. Il 
n'existe dès lors pas de chiffres précis concernant le nombre de contribuables belges titulaires 
d'un compte à l'étranger26 ou les soldes des  comptes à l'étranger.  
 
24 La notion de «  compte » n'englobe pas uniquement les comptes à vue et les comptes d'épargne, mais aussi les comptes -
titres et la plupart des contrats d'assurance sur la vie.  
25 Uniquement pour les informations NCD/DAC2. Les fiches Fatca ne mentionnent pas de soldes de compte.  
26 Actuellement, il n’est pas possible légalement d’effectuer une comparaison croisée entre les fiches NCD et les données 
financières disponibles auprès du point de contact central (PCC) de la Banque nationale de Belgique (BNB) (voir également 
la neuvième recommandation du premier rapport d’évaluation de la Cour des comptes, Éc hange automatique de données 
fiscales au niveau international , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, décembre 2019, p.  72, 
www.courdescomptes.be ). 521.  879 1.  404.  2381.  599.  670
 - 200.  000 400.  000 600.  000 800.  000 1.  000.  000 1.  200 000 1.  400 000 1.  600.  000 1.  800.  000
compte	bancaire 	peut	comprendre 	différentes 	données 	:	solde25,	intérêts	(bruts),	dividendes	
portant	sur	un	même	compte	bancaire	 soient	rapportées	 plusieurs	 fois,	par	exemple	 lorsqu’un	
compte	bancaire	 est	détenu	par	différents	 titulaires.	 Le	pays	expéditeur	 communiquera	
donc	exactement	 les	mêmes	données	 pour	chaque	titulaire	 du	compte.	 Il	n’existe	dès	lors	
pas	de	chiffres	précis	concernant	 le	nombre	de	contribuables	 belges	titulaires	 d’un	compte	
à l’étranger26 ou les soldes des comptes à l’étranger.
En	additionnant	 tous	les	soldes	des	comptes	 figurant	dans	les	informations	 reçues,	on	obtient	
un montant de 90,8 milliards d’euros d’avoirs étrangers pour l’année de revenus 2016. Ce 
montant a pratiquement doublé (173,8 milliards d’euros) pour l’année de revenus 2017 et 
il	s’élevait	 à	161,8	milliards	 d’euros	pour	l’année	de	revenus	 2018.	La	forte	augmentation	
pour l’année de revenus 2017 est due, d’une part, au fait qu’un plus grand nombre de pays 
ont échangé des données NCD et, d’autre part, à la tolérance accordée avant l’année de 
24 La notion de « compte » n’englobe pas uniquement les comptes à vue et les comptes d’épargne, mais aussi les 
comptes-titres et la plupart des contrats d’assurance sur la vie.
25 Uniquement pour les informations NCD/DAC2. Les fiches Fatca ne mentionnent pas de soldes de compte.
26 Actuellement, il n’est pas possible légalement d’effectuer une comparaison croisée entre les fiches NCD et les 
données financières disponibles auprès du point de contact central (PCC) de la Banque nationale de Belgique 
(BNB) (voir également la neuvième recommandation du premier rapport d’évaluation de la Cour des comptes, 
Échange automatique de données fiscales au niveau international , rapport à la Chambre des représentants, 
Bruxelles, décembre 2019, p. 72, www.courdescomptes.be ). ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /35
revenus 2016 aux « comptes de faible valeur »27.	La	Cour	des	comptes	 signale	toutefois	 que	le	
montant total des soldes étrangers sera en réalité moins élevé, car ces montants comportent 
des	doubles	comptages	 (en	raison	des	comptes	 liés	à	plusieurs	 titulaires,	 voir	ci-avant).	 En	
outre, les informations Fatca américaines ne comportaient aucune donnée sur les soldes des 
comptes	;	le	montant	total	de	ceux-ci	est	donc	inconnu.
Graphique 3 –  Total des soldes de comptes étrangers (en milliards d’euros) par année de revenus  
(à l’exception des comptes américains)28ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIO NAL – SECOND RAPPORT 
D’ÉVALUATION  / 29 
 
En additionnant tous les soldes des comptes figurant dans les informations reçues, on obtient 
un montant de 90,8 milliards d'euros d'avoirs étrangers pour l'année de revenus 2016. Ce 
montant a pratiquement doublé (173,8 milliards d'e uros) pour l'année de revenus 2017 et il 
s'élevait à 161,8 milliards d'euros pour l'année de revenus 2018. La forte augmentation pour 
l'année de revenus 2017 est due,  d'une part, au fait qu'un plus grand nombre de pays ont 
échangé des données NCD et , d'aut re part, à la tolérance accordée avant l'année de revenus 
2016 aux «  comptes de faible valeur  »27. La Cour des comptes signale toutefois que le montant 
total des soldes étrangers sera en réalité moins élevé,  car ces montants comportent des 
doubles comptages  (en raison des comptes affichant plusieurs titulaires, voir  ci-avant). En 
comptes  ; le montant total de ceux -ci est donc inconnu.  
Graphique 3 – Total des soldes de  comptes étrangers (en milliards d'euros) par année de revenus (à l'exception des 
comptes américains)28 
 
4.1.2  Identification des données reçues  
Pour la plupart (96  %) des informations NCD/DAC2 reçues, le titulaire du compte est une 
personne physique. Les autres données concernent des personnes morales (2  %) ou des 
bénéficiaires effectifs («  controlling persons  ») d'entités non financières passives (2  %). Il 
s'agit d'entités dont au moins la moitié des actifs se composent d'actifs f inanciers ou dont au 
moins la moitié des revenus sont issus de produits financiers. Afin d'éviter que des 
particuliers se dissimulent derrière de telles structures de société, des informations 
financières sont échangées non seulement avec le pays dans lequ el l'entité passive réside 
fiscalement, mais aussi avec celui du ou des bénéficiaire(s) effectif(s). L'accord Fatca conclu 
 
27 Un « compte de faible valeur  » est un compte qui  a été ouvert avant le 1er janvier 2016 et dont le solde total ou la valeur 
totale au 31 décembre 2015 ou au 31 décembre d'une année ultérieure est inférieur(e) à un montant équivalant 
à 1.0000.000 dollars américains pour les personnes physiques et 250.000  dollars américains pour les entités.  
28 Les données relatives à l'année de revenus 2019 ne sont échangées qu'en septembre 2020.  020406080100120140160180200
2016 2017 2018
4.1.2 Identification des données reçues
Pour la plupart (96 %) des informations NCD/DAC2 reçues, le titulaire du compte est 
une	personne	 physique.	 Les	autres	données	 concernent	 des	personnes	 morales	 (2	%)	ou	
des	bénéficiaires	 effectifs	 (« controlling persons »)	d’entités	 non	financières	 passives	 (2	%).	
Il	s’agit	d’entités	 dont	au	moins	la	moitié	des	actifs	se	composent	 d’actifs	financiers	 ou	
dont	au	moins	la	moitié	des	revenus	 sont	issus	de	produits	 financiers.	 Afin	d’éviter	 que	
des	particuliers	 se	dissimulent	 derrière	 de	telles	structures	 de	société,	des	informations	
financières	 sont	échangées	 non	seulement	 avec	le	pays	dans	lequel	l’entité	passive	réside	
fiscalement,	 mais	aussi	avec	celui	du	ou	des	bénéficiaire(s)	 effectif(s).	 L’accord	 Fatca	conclu	
avec	la	Belgique	 ne	prévoit	toutefois	 pas	d’échange	 de	données	 relatives	 aux	bénéficiaires	
effectifs.	 En	moyenne,	 90	%	de	l’ensemble	 des	informations	 Fatca	portent	sur	des	personnes	
physiques et 10 % sur des personnes morales.
Chaque	donnée	reçue	est	d’abord	soumise	 à	une	procédure	 d’identification	 automatique.	
Lorsque	ce	processus	 automatique	 ne	génère	aucun	résultat,	 une	procédure	 d’identification	
manuelle est appliquée pour tenter d’établir une correspondance avec un contribuable 
belge.	L’identification	 des	personnes	 physiques	 est	relativement	 rapide.	La	plupart	des	
27 Un « compte de faible valeur » est un compte qui a été ouvert avant le 1er janvier 2016 et dont le solde total ou 
la valeur totale au 31 décembre 2015 ou au 31 décembre d’une année ultérieure est inférieur(e) à un montant 
équivalant à 1.0000.000 dollars américains pour les personnes physiques et 250.000 dollars américains pour les 
entités.
28 Les données relatives à l’année de revenus 2019 ne sont échangées qu’en septembre 2020. 36
informations	 (environ	 90	%)	sont	identifiées	 automatiquement	 et	seul	un	pourcentage	
limité	(approximativement	4	%)	n’est	pas	utilisable	après	identification	manuelle29.
Par	contre,	l’identification	 de	personnes	 morales	 est	plus	compliquée.	 En	moyenne,	 seule	
la	moitié	des	données	 peuvent	 être	identifiées	 automatiquement	 ;	par	ailleurs,	 pour	de	
nombreuses informations (environ 28 %), il n’est pas possible d’établir une correspondance 
unique,	même	après	l’identification 	manuelle30. Cette situation s’explique de nouveau 
par le fait que le SRI dispose de moins de données pertinentes que pour les personnes 
physiques (voir point 3.1.2 ).	En	effet,	il	n’existe	pas	de	numéro	 d’identification	 valable	au	
niveau	international	 pour	les	entreprises	 et,	généralement,	 l’organisme	 financier	 étranger	
ne connaît pas le numéro d’entreprise belge.
Dans	le	cadre	de	l’échange	 d’informations	 NCD	concernant	 des	bénéficiaires	 effectifs,	
plusieurs 	identifications 	sont	souvent	nécessaires 	en	cas	de	multiples 	bénéficiaires 	effectifs 	
d’une	même	entité	passive.	Il	est	à	noter	que	le	pourcentage	 d’identifications	 réussies	(entre	
70 % et 74 %) est inférieur à celui pour les personnes physiques/titulaires de compte (96 %). 
Aucune	explication	plausible	à	cet	état	de	fait	n’a	pu	être	trouvée.
Afin	d’améliorer	 l’identification	 des	données	 reçues,	le	SRI	communique	 chaque	année	
un	retour	d’informations	 spécifique	 aux	pays	expéditeurs.	 En	outre,	tout	pays	partenaire	
est	tenu	de	réaliser,	 à	la	demande	 de	l’OCDE,	 un	audit	auprès	des	organismes	 financiers	
rapporteurs	afin	de	continuer	à	améliorer	la	qualité	des	données	NCD31.
Les	identifications	 erronées	 doivent	immédiatement	 être	signalées	 au	SRI	par	les	agents	
contrôleurs.	 Au	31	décembre	 2019,	seules	82	identifications	 erronées	 ont	été	communiquées	
concernant les informations NCD/DAC2. Pour ce qui est des données Fatca, il est question 
de	six	identifications	erronées.
4.1.3 Mise à disposition des données reçues
Tout	comme	 les	données	 DAC1,	les	informations	 financières	 reçues	sont	disponibles,	
après	identification,	 dans	Taxi	(pour	les	personnes	 physiques/bénéficiaires	 effectifs)	 ou	
Biztax (pour les personnes morales). Alors que les agents contrôleurs ont pu consulter 
assez	rapidement	 les	données	 financières	 dans	Taxi,	tel	n’a	pas	été	le	cas	pour	Biztax.	Les	
informations	 Fatca	n’ont	pas	pu	être	consultées	 avant	juin	2019	en	raison	de	problèmes	
d’ordre	technique 	et	informatique 	et	d’une	nouvelle 	matrice	d’accès32. Depuis octobre 2019, 
les	données	 NCD	sont	également	 consultables.	 La	Cour	des	comptes	 a	noté	que,	durant	la	
phase de démarrage, les informations reçues relatives aux sociétés n’avaient pas toutes été 
29 Ces pourcentages sont basés sur le nombre d’identifications des informations reçues pour les années de revenus 
2016 et 2017 (source : TACM, PME, situation au 19 février 2020). Pour le Fatca, les données reçues pour les années 
de revenus 2015 à 2017 ont été comparées au nombre d’identifications. 
30 Ces pourcentages sont basés sur le nombre d’identifications des informations reçues pour les années de revenus 
2016 et 2017 (source : TACM, PME).
31 Concernant la Belgique, le pilier Grandes entreprises a entamé en 2020  un audit auprès des organismes financiers 
belges.
32 Les équipes Gestion ne peuvent désormais consulter que les données internationales de leur propre service de 
gestion. Les équipes Contrôle peuvent accéder à l’ensemble des informations des services de gestion d’un même 
centre, mais pas à celles d’un autre centre. L’Agisi peut consulter toutes les données.  ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /37
intégrées	 dans	Biztax.	Ce	problème	 a	été	réglé	en	janvier	2020	en	republiant	 les	signaux	
NCD issus de Stirint dans Biztax.
L’attribution	 par	année	de	revenus	 dans	Biztax	doit	être	effectuée	 manuellement,	 car	les	
fiches	Stirint	mentionnent	 uniquement	 l’année	de	revenus	et	non	la	date	concrète.	 En	effet,	
certaines sociétés ne tiennent pas leur comptabilité par année civile, mais présentent un 
exercice comptable « à cheval ». Commettre des erreurs lors de l’attribution manuelle ne 
constitue toutefois pas un si grand risque, car un contrôle comporte la plupart du temps 
plusieurs	 années	de	revenus,	 de	sorte	que	les	erreurs	éventuelles	 peuvent	 facilement	 être	
détectées 	et	rectifiées.
En raison de la matrice IAM33 actuelle dans le cadre des accords internationaux concernant 
la	protection	 des	données	 et	le	traitement	 confidentiel	 des	renseignements,	 seules	les	
personnes compétentes pour la taxation des contribuables concernés peuvent consulter 
les	informations	 étrangères.	 En	pratique,	 des	problèmes	 d’accès	se	posent	toutefois 	
lorsqu’un autre centre devient compétent pour un exercice d’imposition ultérieur ou si 
le contribuable déménage. Dans ce cas, le nouvel agent contrôleur ne peut pas consulter 
les	années	précédentes	 dans	Taxi	ou	Biztax.	Par	ailleurs,	 les	matrices	 d’accès	actuelles	 de	
Taxi	et	Biztax	empêchent	 un	contrôle	 efficient	 des	dossiers	 dits	connexes	 (par	exemple, 	
une société et son ou ses dirigeant(s) d’entreprise). Cette situation s’explique par le fait 
que	les	agents	contrôleurs	 du	pilier	PME	ont	uniquement	 accès	à	Biztax	et	ne	sont	pas	
autorisés 	à	consulter 	les	informations 	étrangères 	relatives 	aux	particuliers 	et	aux	dirigeants 	
d’entreprise 	dans	Taxi.	L’objectif 	est	d’adapter 	les	règles	pour	que	la	cellule	Privacy	puisse	
accorder	un	accès	spécifique	dans	ces	dossiers.
4.2 Exploitation des données financières reçues
4.2.1 Analyse de risques
4.2.1.1	 Agisi
Au	départ	des	informations	 financières	 reçues,	l’Agisi	réalise	une	analyse	de	risques	afin	
de	détecter	 les	dossiers	 de	fraude	fiscale	de	grande	ampleur.	 Concernant	 les	personnes	
physiques, la sélection comprend essentiellement des anomalies constatées à la suite du 
croisement	 des	fiches	NCD	reçues	avec	les	déclarations	 nationales.	 Afin	d’affiner	 davantage	
cette sélection, certains seuils sont également utilisés pour le capital et les revenus mobiliers 
étrangers.	 L’analyse	 de	risques	a	déjà	donné	lieu	à	226	pré-examens	 ayant	fait	émerger	 un	
total de 319 dossiers à contrôler34 (situation au 31 décembre 2019). Une analyse de risques 
similaire a été réalisée en 2019 à partir des données Fatca. Cependant, étant donné que les 
informations américaines ne comportent pas de données concernant les soldes de comptes, 
seuls	des	seuils	pour	les	revenus	mobiliers	 ont	pu	être	établis.	Sur	cette	base,	il	a	été	procédé	
à	sept	pré-examens 	qui	ont	généré	cinq	dossiers	à	contrôler 	(situation 	au	31	décembre 	2019).
Pour ce qui est des personnes morales, l’analyse de risques consiste à croiser les informations 
financières	reçues	avec	les	comptes	annuels	déposés	auprès	de	la	BNB.
33 Identity and Access Management .
34 Le pré-examen est basé sur un seul compte bancaire. Lorsque de multiples titulaires sont concernés, il se peut que 
plusieurs dossiers doivent finalement être contrôlés.  38
L’AGFisc	 utilise	également	 les	fiches	NCD	relatives	 aux	bénéficiaires	 effectifs	 d’entités	
passives pour réaliser une analyse de risques dans le cadre de la taxe Caïman (article 5/1 du 
CIR	92).	Elle	vérifie	en	outre	si	l’entité	non	financière	 passive	est	une	«	construction	
juridique	»,	 à	savoir	un	trust,	une	structure	 similaire	 ou	une	personne	 morale	qui	n’est	pas	
soumise	à	un	impôt	sur	les	revenus	de	minimum 	15	%.	Les	informations 	étrangères 	reçues	
sont	ensuite	comparées	 aux	déclarations	 nationales	 des	bénéficiaires	 effectifs.	 Fin	2019,	
l’Agisi	avait	réalisé	dans	ce	cadre	75	pré-examens	 ayant	fait	émerger	 89	dossiers	à	contrôler.	
Bien	que	l’Agisi	effectue	 intégralement	 l’analyse	 de	risques,	 de	nombreux	 dossiers	 de	
moindre	 importance	 sont	ensuite	transmis	 à	l’AGFisc	 pour	contrôle.	 Le	pilier	Particuliers	
de l’AGFisc a ainsi dû contrôler 103 dossiers en 2018 et 46 en 2019 dans le cadre de la taxe 
Caïman.
Par ailleurs, l’Agisi a entamé une nouvelle action concernant les fraudes au domicile 
éventuelles. Dans le contexte de l’échange de données au niveau international, les 
organismes	 financiers	 doivent	 déterminer	 le	domicile	 fiscal	de	chaque	 client.	Par	
conséquent, 	des	informations 	étrangères 	peuvent 	ne	pas	être	rattachées 	au	bon	pays	en	cas	
d’erreurs	 ou	de	fraude	concernant	 le	domicile	 fiscal.	Par	exemple,	 pour	2016,	la	Belgique	
a	reçu	environ	45.000	données	 relatives	 à	des	contribuables	 qui	se	sont	avérés	ne	pas	être	
fiscalement	 des	habitants	 du	Royaume.	 Parmi	ces	dossiers,	 343	concernent	 des	personnes	
fortunées (High Net Worth Individuals)	 qui,	selon	les	informations	 étrangères,	 disposent	
d’un	patrimoine	 de	plus	d’un	million	d’euros.	 Au	final,	douze	pré-examens	 ont	été	lancés	
sur la base d’une analyse de risques complémentaire. Ils ont ensuite généré trois dossiers à 
contrôler (situation en mars 2020).
À cet égard, la Belgique collabore au développement d’une nouvelle initiative du Benelux 
visant	à	réaliser	une	analyse	conjointe	 des	données	 reçues	erronément.	 En	2020,	un	projet	
pilote a été lancé, dans le cadre duquel chaque pays doit sélectionner dix dossiers de 
contribuables 	concernés 	parmi	les	plus	fortunés. 	L’objectif 	est	de	déterminer 	conjointement 	
le	domicile	fiscal	exact	de	ces	contribuables.
4.2.1.2	 AGFisc
Les	services	 TACM	des	piliers	Particuliers	 et	PME	de	l’AGFisc	 réalisent	 également	 une	
analyse	 de	risques	à	partir	des	informations	 financières	 étrangères.	 À	l’impôt des 
personnes physiques , les dossiers à contrôler sont sélectionnés en comparant les données 
étrangères	 des	comptes	 financiers	 et	les	déclarations	 nationales.	 En	fonction	 du	montant	
des	dividendes	 reçus	et	des	intérêts,	 les	dossiers	 font	l’objet	d’une	vérification	 de	gestion	
ou d’un contrôle plus approfondi. En 2019, sur la base des informations NCD/DAC2, 
7.332	dossiers	 ont	été	soumis	à	une	vérification	 de	gestion	et	679	à	un	contrôle.	 En	outre,	
2.746	vérifications	 de	gestion	et	510	actions	de	contrôle	 ont	été	sélectionnées	 en	2019	à	partir	
des	données	 Fatca.	La	priorité	absolue	a	été	accordée	 à	ces	dossiers	 de	sorte	qu’il	n’a	pas	
été possible de les désélectionner pour cause de manque de capacité. En 2020, ces actions 
seront	réitérées.	 Pour	éviter	toute	prescription,	 deux	vagues	de	vérifications	 de	gestion	et	
de contrôles sont prévues avec un intervalle de six mois. En outre, le service TACM du pilier 
Particuliers	 prévoit	une	action	de	contrôle	 spécifique	 en	2020	axée	sur	les	contribuables	
pour	lesquels	 un	déficit	indiciaire	 a	été	constaté,	 alors	que	les	informations	 NCD	reçues	
indiquent une augmentation du solde du compte étranger. Il s’agit au total de onze dossiers. 
Il	n’est	pas	possible	 d’entreprendre	 une	telle	action	à	partir	des	fiches	Fatca,	étant	donné	
que	celles-ci	ne	mentionnent	pas	les	soldes	des	comptes. ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /39
À l’impôt des sociétés , réaliser une analyse de risques est bien plus compliqué que pour 
les personnes physiques, vu qu’il n’existe pas de codes distincts pour les revenus mobiliers 
dans la déclaration. C’est pourquoi il est tout d’abord procédé à un examen d’un nombre 
limité	de	dossiers,	 au	titre	de	test,	afin	de	bénéficier	 d’une	vision	plus	claire	des	facteurs	
de	risques	potentiels.	 Ce	n’est	que	si	ces	dossiers	 pilotes	s’avèrent	 fructueux	 qu’une	action	
de	contrôle	 plus	large	est	ensuite	entreprise.	 En	raison	des	problèmes	 d’accès	à	Biztax	(voir	
point  3.1.3),	seules	deux	«	actions	 tests	»	ont	pu	être	lancées	en	2019.	Une	première	 action	
portait sur un contrôle de dirigeants d’entreprise (ou de leur partenaire) détenant un 
compte à l’étranger, avec contrôle simultané de leurs entreprises35. Au total, 200 dossiers à 
l’impôt des personnes physiques et 233 dossiers à l’impôt des sociétés ont été sélectionnés. 
Une	seconde	 action	de	contrôle	 a	été	axée	sur	les	sociétés	 qui	ont	recours	à	un	système	
de	répartition 	de	la	rémunération 	pour	le	personnel 	travaillant 	régulièrement 	à	l’étranger, 	
pour	lequel	on	soupçonne	 que	le	temps	de	travail	à	l’étranger	 est	insuffisant	 pour	pouvoir	
prétendre	à	ce	système.	Cette	action	de	contrôle	implique	douze	dossiers.
En	février	2020,	le	service	TACM	du	pilier	PME	a	entamé	une	nouvelle	 action	de	contrôle.	 Vu	
que	le	problème	 avec	Biztax	est	réglé,	les	sociétés	détenant	 un	compte	bancaire	 à	l’étranger	
et	pour	lesquelles	 un	contrôle	 des	flux	de	trésorerie	 est	opportun,	 font	à	présent	aussi	partie	
de	la	sélection.	 Par	ailleurs,	 de	nouveaux	 groupes	 Entreprises-dirigeants	 d’entreprise	 ont	
également été sélectionnés. Il s’agit au total de 1.016 dossiers.
4.2.2 Vérification
4.2.2.1	 Action	CRM
Pour faciliter le contrôle, les contribuables titulaires d’un compte ou d’une assurance sur 
la	vie	à	l’étranger	 sont	tenus	de	le	mentionner	 dans	leur	déclaration	 fiscale.	En	cas	de	non-
déclaration, une amende de 50 à 1.250 euros et un accroissement d’impôt de 10 à 200 % 
peuvent	être	infligés.
Au	départ	des	informations 	financières 	étrangères 	reçues,	une	action	CRM36 a été entreprise 
en	mai	2019	auprès	de	207.322	contribuables	 qui	n’avaient	 pas	déclaré	leur	compte	ou	
assurance sur la vie à l’étranger en 2018 (année de revenus 2017). En le leur signalant, 
l’administration	 fiscale	a	souhaité	 améliorer	 les	déclarations	 spontanées	 pour	l’exercice	
d’imposition 2019 et les suivants. En ce qui concerne l’exercice d’imposition 2018, elle a 
décidé	de	faire	preuve	de	tolérance	 et	de	ne	pas	infliger	d’amende	 pour	la	non-déclaration	 de	
comptes ou d’assurances sur la vie. Cette tolérance ne s’applique toutefois pas aux revenus 
mobiliers	étrangers	reçus	qui	doivent	toujours	faire	l’objet	d’une	déclaration.
La	Cour	des	comptes	 indique	que	la	sélection	 dans	le	cadre	de	l’action	CRM	comportait	
également	 un	certain	nombre	 de	faux	positifs,	 car	les	fiches	NCD	ne	contenaient	 pas	
d’informations selon le type de compte ou la nature de la détention. Il s’agit notamment 
35 La sélection a été limitée aux dirigeants d’entreprise titulaires d’un compte à l’étranger qui sont liés à une société 
belge ne disposant pas elle-même d’un compte à l’étranger, étant donné que les informations étrangères ne 
pouvaient pas encore être consultées dans Biztax à ce moment (voir point 3.1.3 ). 
36 Customer Relationship Management . 40
des	bénéficiaires	 d’une	assurance	 sur	la	vie	qui	ne	l’ont	pas	eux-mêmes	 souscrite	 ou	des	
détenteurs d’actions dans des organismes de placement collectif (OPC) étrangers37.
En vue d’évaluer l’incidence de cette action CRM, la Cour a comparé le nombre de comptes 
(graphique 4 ) et d’assurances sur la vie ( graphique 5 ) étrangers déclarés pour l’exercice 
d’imposition	 2019	avec	les	mêmes	données	 pour	les	exercices	 d’imposition	 précédents.	 Il	en	
ressort une forte augmentation de 46 % pour les comptes à l’étranger et de 30 % pour les 
assurances sur la vie à l’étranger pour l’exercice d’imposition 2019 par rapport à l’exercice 
d’imposition 2018. Par conséquent, l’action CRM a clairement eu une incidence positive sur 
les déclarations spontanées.
L’administration	 fiscale	vérifiera	 si	une	amende	 doit	être	infligée	aux	contribuables	 qui	
n’ont rien déclaré malgré l’action CRM.
Graphique 4 –  Nombre de comptes à l’étranger déclarés par exercice d’imposition (chiffres  
du 22 novembre 2019)ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIO NAL – SECOND RAPPORT 
D’ÉVALUATION  / 34 
 
d'informat ions selon le type de compte  ou la nature de la détention. Il s'agit notamment des 
bénéficiaires d'une assurance sur la vie qui ne l'ont pas eux- mêmes souscrite ou des 
détenteurs d'actions dans des organismes de placement collectif (OPC) étrangers37.  
En vu e d'évaluer l'incidence de cette action CRM, la Cour a comparé le nombre de comptes 
(graphique 4) et d'assurances sur la vie (graphique 5) étrangers déclarés pour l'exercice 
d'imposition 2019 avec les mêmes données  pour les exercices d'imposition précédents. Il en 
ressort une forte augmentation de 46  % pour les comptes à l'étranger et de 30  % pour les 
assurances sur la vie à l'étranger pour l'exercice d'imposition 2019 par rapport à l'exercice 
d'imposition 2018. Par conséquent, l'action CRM a clairement eu une incidence positive sur 
les déclarations spontanées.  
L'administration fiscale vérifiera si une amende doit être infligée aux contribuables qui n'ont 
rien déclaré malgré l'action CRM.  
Graphique 4 – Nombre de comptes à l’étranger déclarés par exercice d'imposition  
 
Source  : Cour des comptes  à partir de données du service TACM du pilier Particuliers (chiffres 
du 22 novembre 2019)  
 
37 Lorsque l'organisme financier rapporteur est un OPC étranger, la fiche NCD ne précise pas si les actions dudit organisme 
sont détenues sur un compte belge ou étranger.  L'obligation de déclaration s'applique uniquement dans le dernier cas.   050.  000100.  000150.  000200.  000250.  000
Source : Cour des comptes à partir de données du service TACM du pilier Particuliers
37 Lorsque l’organisme financier rapporteur est un OPC étranger, la fiche NCD ne précise pas si les actions de cet 
organisme sont détenues sur un compte belge ou étranger. L’obligation de déclaration s’applique uniquement dans 
le dernier cas.  ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /41
Graphique 5 –  Nombre d’assurances sur la vie à l’étranger déclarées par exercice d’imposition  
(chiffres du 22 novembre 2019)ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIO NAL – SECOND RAPPORT 
D’ÉVALUATION  / 35 
 
Graphique 5 –  Nombre d'assurances sur la vie à l'étranger déclarées par exercice d'imposition  
 
4.2.2.2  Contrôles par l’ Agisi  
À partir d'une analyse de risques des informations NCD ( voir point 4.2.1.1 ), l'Agisi  a contrôlé 
des personnes physiques et des sociétés, mais également des constructions juridiques et leurs 
bénéficiaires effectifs. Par ailleurs, un nombre limité de dossiers a aussi fait l'objet d'un 
contrôle dans le cadre des données Fatca. Le tableau ci -dessous donne un aperçu des 
résultats de ces différentes actions de contrôle et de l'augmentation de l'assiette imposable 
au 31 décembre 201938.  
Tableau 6 –  Résultats des actions de contrôle par l' Agisi  (au 31 décembre 2019)  
Type d 'action  Nombre 
de 
dossiers  Nombre de 
dossiers 
productifs  % de 
dossiers 
productifs  Augmentation de 
la base imposable  
(en euros)  
Personnes physiques NCD  319 71 22 % 37.203.021,86  
Sociétés NCD  78 8 10 % 1.292.938,47  
Constructions juridiques 
NCD 89 25 28 % 775.213.640,28  
Fatca  5 1 20 % 73.799,54  
Total  491 105 21 % 813.783.400,15  
Source  : Cour des comptes à partir des chiffres de l' Agisi   
 
38 Des recettes TVA supplémentaires ont encore été enregistrées à concurrence de 141.068,35 euros pour les personnes 
physiques NCD et de 43.351,25 euros pour les constructions juridiques NCD.  010.  00020.  00030.  00040.  00050.  00060.  000
4.2.2.2	 Contrôles	par	l’Agisi
À partir d’une analyse de risques des informations NCD (voir point 4.2.1.1 ), l’Agisi a contrôlé 
des	personnes	 physiques	 et	des	sociétés,	 mais	également	 des	constructions	 juridiques	 et	
leurs	bénéficiaires	 effectifs.	 Par	ailleurs,	 un	nombre	 limité	de	dossiers	 a	aussi	fait	l’objet	
d’un	contrôle	 dans	le	cadre	des	données	 Fatca.	Le	tableau	ci-dessous	 donne	un	aperçu	des	
résultats 	de	ces	différentes 	actions	de	contrôle 	et	de	l’augmentation 	de	l’assiette 	imposable 	
au 31 décembre 201938.
Tableau 6 –  Résultats des actions de contrôle par l’Agisi (au 31 décembre 2019)
Type d’actionNombre de 
dossiersNombre 
productifs % de 
dossiers 
productifsAugmentation de 
la base imposable
(en euros)
Personnes physiques NCD 319 71 22 % 37.203.021,86
Sociétés NCD 78 8 10 % 1.292.938,47
Constructions juridiques NCD 89 25 28 % 775.213.640,28
Fatca 5 1 20 % 73.799,54
Total 491 105 21 % 813.783.400,15
Source : Cour des comptes à partir des chiffres de l’Agisi
En moyenne, les contrôles de l’Agisi ont été productifs dans 21 % des dossiers. Parmi ces 
contrôles,	 ce	sont	surtout	les	actions	de	contrôle	 NCD	auprès	des	sociétés	 qui	ont	été	
très	peu	productives	 (10	%	en	moyenne).	 Au	total,	les	contrôles	 de	l’Agisi	ont	généré	une	
augmentation 	de	l’assiette 	imposable 	de	813,8	millions 	d’euros.	La	forte	hausse	de	l’assiette 	
imposable résulte essentiellement de l’action de contrôle NCD axée sur les constructions 
38 Des recettes TVA supplémentaires ont encore été enregistrées à concurrence de 141.068,35 euros pour les 
personnes physiques NCD et de 43.351,25 euros pour les constructions juridiques NCD. 42
juridiques.	 En	outre,	un	montant	 de	754	millions	 d’euros	provient	 du	contrôle	 d’une	seule	
construction	juridique	impliquant	plusieurs	dossiers.
Enfin,	27	dossiers	relatifs	à	des	capitaux	fiscalement	prescrits	ont	été	transmis	au	parquet.
4.2.2.3	 Vérifications	de	gestion	et	actions	de	contrôle	par	l’AGFisc
En 2019, le pilier Particuliers de l’AGFisc a réalisé plusieurs contrôles à l’impôt des 
personnes physiques à partir des informations NCD et Fatca (voir tableau 7 ).	Les	dossiers	
de	moindre 	importance, 	à	savoir	dont	la	différence 	entre	le	montant 	déclaré	et	les	données 	
étrangères	 n’excède	 pas	un	seuil	déterminé,	 ont	fait	l’objet	d’une	simple	vérification	 de	
gestion	qui	s’est	limitée	à	un	examen	 des	deux	derniers	 exercices	 d’imposition.	 En	effet,	
cette	différence	 peut	s’expliquer	 par	le	fait	que	les	informations	 étrangères	 mentionnent 	
des	montants	 bruts,	alors	que	les	montants	 déclarés	 sont	exprimés	 en	termes	nets.	Les	
vérifications	 de	gestion	ont	toutefois	 été	positives	 dans	74	%	des	dossiers,	 ce	qui	a	donné	
lieu à une augmentation de l’assiette imposable de 44,2 millions d’euros au total. En dépit 
de la capacité limitée, 97 % des dossiers sélectionnés étaient clôturés au 31 décembre 2019.
Tableau 7 –  Résultats des vérifications de gestion à l’impôt des personnes physiques  
Type d’actionNombre 
sélectionnésNombre de 
contrôles 
clôturésNombre de 
contrôles 
l’assiette imposable 
(en euros)
Vérification de gestion NCD 7.332 7.086 (97 %) 4.816 (68 %) 33.547.211,64
Vérifications de gestion Fatca  2.746 2.661 (97 %) 2.354 (88 %) 10.675.442,81
Total 10.078 9.747 (97 %) 7.170 (74 %) 44.222.654,45
Source : Cour des comptes à partir des chiffres du service TACM du pilier Particuliers
Les	dossiers	 plus	importants,	 dans	lesquels	 aucun	montant	 n’a	été	déclaré	à	l’impôt	des	
personnes	 physiques,	 ont	fait	l’objet	d’un	contrôle	 plus	approfondi.	 Le	contrôle	 s’étend	sur	
cinq exercices d’imposition et, en cas de fraude, sur sept39.	Les	actions	de	contrôle	 NCD	et	
Fatca ont été productives dans 81 % des dossiers examinés et ont généré une augmentation de 
l’assiette imposable de 41,7 millions d’euros, ce qui correspond à un supplément d’impôt de 
14,9 millions d’euros. Dans plus de la moitié des contrôles, le délai particulier d’imposition 
de sept ans a été appliqué40. Au 31 décembre 2019, 94 % des dossiers sélectionnés étaient 
entièrement 	clôturés.
39 Voir l’article 358, § 1er, 2°, du CIR92.
40 Ce fut le cas dans 55 % des dossiers dans le cadre de l’action de contrôle NCD et dans 62 % des dossiers examinés 
pour l’action de contrôle Fatca.  ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /43
Tableau 8 –  Résultats des actions de contrôle à l’impôt des personnes physiques (au 31 décembre 2019)
contrôles 
contrôles 
productifsAugmentation 
imposable 
(en euros)Supplément 
d’impôt  
(en euros)
Action de contrôle NCD  679 655 (96 %) 526 (80 %) 32.344.294,32 11.443.867,84
Action de contrôle Fatca  510 468 (92 %) 388 (83 %) 9.372.185,55 3.484.483,26
Total 1.189 1.123 (94 %) 914 (81 %) 41.716.479,87 14.928.351,10
Par ailleurs, deux actions de contrôle limitées ont encore été entreprises en 2019 au titre 
de	test.	La	première	 action	portait	sur	les	groupes	 Dirigeants	 d’entreprise-entreprises	
(voir  tableau 9 ).	Au	final,	17	%	des	dossiers	clôturés	 à	l’impôt	des	personnes	 physiques	 (IPP)	
et à l’impôt des sociétés (Isoc) ont été productifs41. Au total, cette action a donné lieu à une 
augmentation de l’assiette imposable de 1,7 million d’euros et à un supplément d’impôt de 
près	de	0,4	million	d’euros42.	Au	31	décembre 	2019,	81	%	des	contrôles 	avaient	été	effectués.
Tableau 9 –  Résultats de l’action Dirigeants d’entreprise-entreprises (au 31 décembre 2019)
Nombre 
contrôles 
contrôles 
imposableSupplément 
d’impôt
Contrôles IPP 200 143 (72 %) 25 (17 %) 352.544,81 104.384,25
Contrôles Isoc 233 207 (89 %) 35 (17 %) 1.395.571,06 275.091,17
Total 433 350 (81 %) 60 (17 %) 1.748.115,87 379.475,42
Source : Cour des comptes à partir des chiffres du service TACM du pilier PME
La	seconde	action	consistait	 à	contrôler	 des	sociétés	qui	appliquent	 un	système	de	répartition	
de	la	rémunération	 de	leur	personnel.	 Au	2	janvier	2020,	six	des	douze	dossiers	 étaient	
clôturés ; aucun de ces six dossiers n’a toutefois généré un résultat positif.
Enfin,	le	pilier	Particuliers	 de	l’AGFisc	 réalise	depuis	2018,	à	la	demande	 de	l’Agisi,	
une	action	de	contrôle	 auprès	des	bénéficiaires	 présumés	 de	constructions	 juridiques	
(voir  point 4.2.1.1 ).	Le	contrôle	 se	déroule	en	deux	phases.	La	première	 phase	examine	 si	le	
fondateur	 ou	le	bénéficiaire	 d’une	construction	 juridique	 a	mentionné	 cette	construction	
dans	sa	déclaration	 fiscale.	Le	non-respect	 de	cette	obligation	 de	déclaration	 entraîne	
l'application d’une amende administrative de 6.250 euros43.	La	seconde	phase	consiste	
ensuite à contrôler l’application de la taxe Caïman aux revenus issus de la construction 
juridique	 dans	le	chef	du	fondateur.	 Le	tableau 10 	ci-après	donne	un	aperçu	des	résultats	 de	
cette action de contrôle pour chaque phase pour les années de contrôle 2018 et 2019. Durant 
la	première 	phase,	90	amendes 	ont	été	infligées 	au	total	pour	un	montant 	de	562.500	euros44. 
41 Au 2  janvier  2020, 67  % des dossiers à l’impôt des personnes physiques et 87  % des dossiers à l’impôt des sociétés 
étaient clôturés.
42 Dans un des dossiers, un supplément de TVA de 4.387,17 euros a également été recouvré.
43 Article 445, § 2, du CIR92.
44 L’amende est appliquée par année et par construction juridique non déclarée. Le nombre d’amendes infligées peut 
donc être supérieur au nombre de dossiers contrôlés. 44
En	ce	qui	concerne	 la	seconde	 phase,	l’application	 de	la	taxe	Caïman	a	donné	lieu	au	final	à	
une augmentation de l’assiette imposable d’environ un million d’euros, ce qui correspond à 
un supplément d’impôt de 0,36 million d’euros.
Tableau 10 –  Résultats des contrôles réalisés par l’AGFisc dans le cadre de la taxe Caïman (en euros)
Année de 
contrôle PhaseNombre 
de 
productifsNombre 
d’amendesMontant 
total des 
amendesAugmentation 
imposable Supplé-
ment 
d’impôt
2018  1 103 29 (28 %) 39 243.750
2 38 11 (29 %) 288.874 115.554
2019 1 46 28 (61 %) 51 318.750
2 41 14 (34 %) 724.606 239.972
Total 90 562.500 1.013.480 355.526
4.2.3 Outils et formation
Un précompte mobilier (libératoire) n’est pas prélevé sur les revenus étrangers45, alors que 
c’est	très	souvent	 le	cas	pour	les	revenus	 nationaux.	 Par	le	passé,	les	revenus	 étrangers	
n’étaient généralement pas déclarés. Depuis l’introduction de l’échange de données, la 
taxation	 des	revenus	 mobiliers	 étrangers	 représente	 dès	lors	une	matière	 relativement	
nouvelle	 et	complexe	 pour	de	nombreux	 agents	de	l’administration	 fiscale.	En	effet,	il	existe	
de	multiples	 instruments	 financiers	 dérivés,	fonds	de	placement	 ou	organismes	 de	placement	
collectif	 auxquels	 un	régime	fiscal	distinct	 s’applique46.	Les	agents	de	l’administration	
fiscale	doivent	donc	bénéficier	 d’un	appui	et	d’un	accompagnement	 suffisants	 dans	le	cadre	
de	leurs	tâches	de	contrôle	afin	de	parvenir	à	une	taxation	correcte	et	uniforme.
Actuellement, le programme de stage des nouveaux agents comprend uniquement une 
formation générale sur les revenus mobiliers. En 2018, les stagiaires néerlandophones 
ont également suivi une formation complémentaire sur la taxation des revenus mobiliers 
étrangers.	 En	janvier	et	février	2020,	les	agents	chargés	des	vérifications	 de	gestion	et	des	
contrôles	 du	pilier	Particuliers	 de	l’AGFisc,	 qui	utilisent	 les	fiches	NCD	et	Fatca,	ont	aussi	
pu	suivre	une	formation	 de	deux	jours	à	ce	sujet.	Au	total,	648	agents	(francophones	 et	
néerlandophones) ont participé à ces formations. En raison d’un manque de capacité de 
formation,	 aucune	formation	 spécifique	 sur	les	revenus	 mobiliers	 étrangers	 n’est	prévue	
actuellement	 pour	les	agents	du	pilier	PME.	Dans	sa	réponse	 au	projet	de	rapport,	 le	SPF	
Finances	 signale	que	l’organisation	 de	formations	 spécifiques	 à	l’intention	 des	agents	PME	
est actuellement à l’étude.
Plusieurs	 outils	sont	disponibles	 pour	que	les	contrôles	 se	déroulent	 de	manière	 standardisée	
et	objective.	 En	ce	qui	concerne	 les	vérifications	 de	gestion,	 le	service	TACM	du	pilier	
Particuliers	 a	rédigé	un	manuel	coordonné	 afin	de	traiter	les	messages	 d’erreur	 dans	Taxi.	
Par ailleurs, des directives internes comportant des instructions plus détaillées ont été 
élaborées pour chaque action de contrôle. Des formulaires types sont également prévus 
pour envoyer une demande de renseignements.
45 Sauf si un intermédiaire établi en Belgique a déjà retenu un précompte mobilier.
46 Voir, par exemple, l’article 19bis, du CIR92. ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /45
En	outre,	une	équipe	d’appui	a	été	constituée 	au	sein	du	pilier	Particuliers 	de	l’AGFisc 	afin	
d’assurer le partage des connaissances et une taxation uniforme des revenus mobiliers 
étrangers. Un document rassemblant toutes les questions et les réponses est chargé à 
intervalles réguliers sur un Sharepoint  interne.
Enfin,	l’application	 CPDI-DBV	 nécessaire	 (voir	 point 3.2.2.2 ) a été élargie en 2020 à l’aide 
d’une	rubrique	 relative	aux	dividendes	 et	intérêts	 étrangers	 pour	six	pays	différents47. 
Par	ailleurs,	 des	fiches	d’exemples	 pratiques,	 établies	à	partir	des	expériences	 de	l’action	
de contrôle précédente, ont été intégrées pour chaque catégorie de revenus mobiliers 
(notamment, les actions, les obligations, les sicavs et les trackers).
4.2.4 Échantillonnage
La	Cour	des	comptes	 a	réalisé	différents	 échantillons	 afin	d’examiner	 les	causes	de	l’absence	
de productivité des actions de contrôle à l’impôt des personnes physiques de l’AGFisc. 
L’analyse	 des	dossiers	 sélectionnés	 a	été	effectuée	 à	chaque	fois	à	partir	du	rapport	de	
contrôle établi dans l’application Stirco48.
Un premier échantillon concernait l’action de contrôle NCD dans le cadre de laquelle 
70	dossiers	 non	productifs	 ont	été	sélectionnés	 de	manière	 aléatoire49.	Après	analyse	
approfondie,	 la	Cour	des	comptes	 a	constaté	 différentes	 causes	de	non-productivité	 (voir	
graphique 6 ).	La	principale	 (21	%)	était	qu’un	précompte	 mobilier	 (libératoire)	 avait	déjà	
été	retenu	par	une	banque	belge	en	tant	qu’intermédiaire.	 Comme	la	fiche	NCD	comporte	
uniquement	 des	informations	 provenant	 de	la	banque	étrangère,	 l’administration	 fiscale	
belge n’est pas informée de cette retenue.
Dans 16 % des cas, il est apparu qu’il ne s’agissait pas d’un habitant du Royaume. Il s’agissait 
en général de fonctionnaires européens ou d’autres fonctionnaires (diplomatiques ou 
consulaires)	 bénéficiant	 d’une	exception	 de	domicile	 fiscal,	de	sorte	que	leurs	revenus	
(mobiliers)	éventuels	ne	peuvent	pas	être	taxés	en	Belgique.
En	outre,	dans	un	grand	nombre	 de	dossiers	 (14	%),	le	contribuable	 n’était	que	le	nu-
propriétaire	 du	compte,	 alors	que	les	revenus	 doivent	 être	uniquement	 déclarés	 par	
l’usufruitier.	 De	même,	dans	de	nombreux	 cas,	les	revenus	 générés	par	des	assurances-
épargne ou sur la vie (13 %) ne sont pas imposables50.
Il a également été constaté que, dans 11 % des cas, les revenus avaient bien été déclarés par 
le contribuable mais avec le mauvais code ou pour un exercice d’imposition ultérieur.
Il	existait	également 	des	causes	de	non-productivité 	moins	importantes, 	telles	qu’une	fiche	
NCD	erronée	(6	%)	ou	une	régularisation	 antérieure	 (4	%),	ou	encore	une	identification	
47 Il s’agit des Pays-Bas, de la France, de l’Allemagne, du Luxembourg, de l’Italie et de l’Espagne.
48 Cette application est utilisée par le SPF Finances pour gérer le programme de contrôle et numériser le dossier de 
contrôle.
49 L’échantillon a été réalisé à partir des résultats de contrôle disponibles au 21 octobre 2019. Sur l’ensemble des 
677 dossiers, 534 étaient déjà clôturés (79 %), dont 119 (22 %) se sont avérés non productifs. Parmi ces 119 dossiers, 
70 – soit 59 % de l’ensemble des dossiers non productifs – ont été sélectionnés pour constituer l’échantillon.
50 Par exemple, les intérêts dans le cadre d’une assurance sur la vie à rendement garanti conservée pendant huit ans, 
ne sont pas imposables. 46
erronée	ou	le	fait	que	le	compte	était	au	nom	de	la	société	(au	lieu	des	administrateurs).	 L’un	
des dossiers a par ailleurs été transmis à l’Agisi en raison de sa complexité.
Graphique 6 –  Causes de non-productivité de l’action de contrôle NCD à partir d’un échantillon de 
70 dossiers
La	Cour	des	comptes	 a	réalisé	un	échantillon	 aléatoire	 similaire	 pour	l’action	de	contrôle	
Fatca.	Dans	ce	cadre,	50	dossiers	 non	productifs	 choisis	de	manière	 aléatoire	 ont	été	
examinés plus en détail51. Dans 80 % de ces dossiers non productifs, l’explication résidait 
dans le fait que le contribuable n’était pas soumis à l’impôt des personnes physiques belge, 
mais	à	l’impôt	des	non-résidents.	 En	effet,	de	nombreux	 expatriés	 américains	 bénéficient	
du	régime	spécial	d’imposition	 applicable	 aux	cadres	étrangers	 ;	ils	doivent	dès	lors	être	
considérés	fiscalement	comme	des	non-résidents52.
La	non-productivité	 s’expliquait	 également	 par	d’autres	 causes,	telles	que	la	nue-propriété,	
une régularisation antérieure, etc.
La	Cour	des	comptes	 conclut	à	partir	des	échantillons	 réalisés	que,	dans	de	nombreux	 cas,	
la	non-productivité	 s’explique	 par	des	informations	 dont	l’administration	 fiscale	belge	ne	
dispose pas, par exemple, une banque belge qui intervient à titre d’intermédiaire et retient 
déjà	un	précompte	 mobilier	 ou	un	contribuable	 qui	est	uniquement	 nu-propriétaire.	 Afin	
d’accroître 	davantage 	l’efficacité 	des	contrôles, 	elle	recommande 	toutefois 	d’examiner 	s’il	
est	possible	 d'exclure	 automatiquement	 de	la	sélection	 les	non-résidents	 lors	de	l’analyse	
de	risques.	Le	service	TACM	du	pilier	Particuliers	 reçoit	actuellement	 de	son	homologue	
51 L’échantillon a été réalisé à partir des résultats de contrôle disponibles au 22 novembre 2019. Sur l’ensemble des 
512 actions, 428 (84 %) étaient déjà clôturées, dont 79 (18 %) se sont avérées non productives. Parmi ces 79 dossiers, 
50 – soit 63 % de l’ensemble des dossiers non productifs – ont été sélectionnés pour constituer l’échantillon.
52 Les conditions d’application de ce régime spécial sont décrites dans la circulaire RH. 624/325.294 du 8 août 1983. ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIO NAL – SECOND RAPPORT 
D’ÉVALUATION  / 40 
 
Il a également été constaté que , dans 11  % des cas, les revenus avaient bien été déclarés par 
le contribuable mais avec le mauvais code ou pour un exercice d'imposition ultérieur.  
Il existait également des causes de non -productivité moins importantes, telles qu'une fiche 
NCD erronée (6  %) ou une régularisation antérieure (4  %), ou encore une identification 
erronée ou le fait que le compte était au nom d e la société (au lieu des administrateurs). L'un 
des dossiers a par ailleurs été transmis à l' Agisi  en raison de sa complexité.  
Graphique 6 –  Causes de non -productivité de l'action de contrôle NCD à partir d'un échantillon de 70 dossiers  
 
Source  : Cour des comptes  
La Cour des comptes a réalisé un échantillon aléatoire similaire pour l'action de contrôle 
Fatca. Dans ce cadre, 50 dossiers non productifs choisis de manière aléatoire ont été 
examinés plus en détail51. Dans 80  % de ces dossiers non productifs,  l'explication résidait 
dans le fait que le contribuable n'était pas soumis à l'impôt des personnes physiques belge, 
mais à l'impôt des non -résidents. En effet, de nombreux expatriés américains bénéficient du 
régime spécial d'imposition applicable aux cadres étrangers  ; ils doivent dès lors être 
considérés fiscalement comme des non- résidents52.  
La non- productivité s'expliquait également par d'autres causes, telles que la nue -propriété, 
une régularisation antérieure, etc.  
 
51 L'échantillon a été réalisé à partir des résultats de contrôle disponibles au 22 novembre 2019. Su r l'ensemble des 
512 actions, 428 (84  %) étaient déjà clôturées, dont 79 (18  %) se sont avérées non productives. Parmi ces 79 dossiers, 50 –  
soit 63  % de l'ensemble des dossiers non productifs –  ont été sélectionnés pour constituer l'échantillon.  
52 Les con ditions d'application de ce régime spécial sont décrites dans la circulaire RH. 624/325.294 du 8 août 1983.  0 2 4 6 8 10 12 14 16Précompte mobilier belgeNue-propriétéAssurances sur la vieDéclaration de revenus correcteFiche NCD erronéeRégularisationAutres
Pas habitant du Royaume ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /47
du	pilier	PME	une	liste	fixe	des	cadres	étrangers	 en	Belgique53. Il s’est avéré que cette liste 
n’était	pas	toujours	exhaustive	ou	qu’elle	était	parfois	dépassée.
4.3 Suivi des résultats
Le	suivi	des	résultats	 des	actions	de	contrôle	 réalisées	 est	actuellement	 assuré	au	sein	de	
l’AGFisc	 par	le	service	TACM,	qui	a	également	 effectué	l’analyse	 de	risques.	Dans	le	cadre	de	
ces	actions	de	contrôle,	 la	productivité	 est	mesurée	 à	l’aide	des	fiches	de	résultats	 disponibles	
dans Stirco. Tant les actions de contrôle NCD que Fatca à l’impôt des personnes physiques 
ont	été	très	fructueuses	 (entre	80	%	et	83	%	en	moyenne).	 Par	ailleurs,	 les	échantillons	
constitués par la Cour des comptes ont démontré que la marge d’amélioration de ces actions 
est relativement limitée.
Tout comme pour les données DAC1, il est plus compliqué d’assurer le suivi des résultats 
des	vérifications	 de	gestion.	En	effet,	lors	de	l’utilisation	 de	l’application	 Taxi,	aucun	rapport	
de	contrôle	 ne	doit	être	établi,	de	sorte	que	les	causes	de	la	non-productivité	 ne	peuvent	
pas	être	déterminées	 par	la	suite.	Actuellement,	 une	augmentation	 de	l’assiette	 imposable	
peut	être	constatée	 uniquement	 en	comparant	 manuellement	 les	codes	pertinents	 de	la	
déclaration	 avant	et	après	le	contrôle.	 On	note	également	 que	les	vérifications	 de	gestion	
NCD	(68	%)	ont	généralement	 été	légèrement	 moins	productives	 que	les	actions	de	contrôle	
NCD (80 %)54.	Le	fait	que	les	suppléments	 des	vérifications	 de	gestion	soient	inférieurs	 à	
ceux des actions de contrôle pourrait s’expliquer par le fait qu’il s’agit de montants plus 
faibles	et	que	le	délai	de	contrôle	 dans	le	cadre	des	vérifications	 de	gestion	(limité	à	deux	
exercices d’imposition) est souvent plus court.
En	2020,	le	service	TACM	du	pilier	Particuliers	 a	rectifié	son	analyse	de	risques	en	abaissant	
les seuils utilisés et en soumettant davantage de dossiers à un contrôle plus approfondi.
En	outre,	il	vérifie	si	le	contrôleur	 a	bien	cliqué	sur	l’icône	relative	aux	informations	
internationales.	 En	mai	2020,	c’était	le	cas	pour	96,71	%	des	données	 NCD	au	total.	Le	fait	
que	l’icône	ait	bien	été	activée	ne	signifie	toutefois	 pas	nécessairement	 que	le	contenu	de	ces	
informations	a	fait	l’objet	d’un	contrôle,	mais	constitue	un	bon	indicateur	(voir	point 3.3 ).
La	productivité	 des	actions	de	contrôle	 au	titre	de	test	à	l’impôt	des	sociétés	 a	été	plutôt	
faible.	Ainsi,	l’action	 axée	sur	les	groupes	 Dirigeants	 d’entreprise-entreprises	 a	été	
productive	 dans	moins	d’un	cinquième	 des	dossiers	 contrôlés.	 La	Cour	des	comptes	 y	voit	
deux	raisons	principales.	 Premièrement,	 il	est	plus	difficile	de	réaliser	l’analyse	 de	risques,	
car	les	informations	 étrangères	 ne	peuvent	pas	simplement	 être	comparées	 aux	déclarations	
nationales.	 Deuxièmement,	 le	contrôle	 est	beaucoup	 plus	complexe	 et	les	connaissances	 des	
agents contrôleurs sont lacunaires. Il existe des instructions pour ces actions complexes, 
mais	le	pilier	PME	ne	bénéficie	 pas	de	formations	 spécifiques	 sur	les	revenus	 mobiliers	
(étrangers) (voir point 4.2.3 	ci-avant).	 Dans	sa	réponse	au	projet	de	rapport,	 le	SPF	Finances	
53 Cette liste est basée sur un fichier livré annuellement au service TACM du pilier PME par le service EOS - Gestion 
des applications et Analyse business. Depuis le 1er juillet 2020, le contrôle des cadres relève du pilier Particuliers 
de l’AGFisc, de sorte qu’il appartient désormais au service TACM du pilier Particuliers de télécharger lui-même ces 
fichiers.
54 Cette différence est moins prononcée pour les vérifications de gestion et actions de contrôle Fatca. 48
signale que l’organisation de telles formations à l’intention des agents PME est actuellement 
à l’étude.
En	outre,	concernant	 l’action	ciblant	les	groupes	Dirigeants	 d’entreprise-entreprises,	 chaque	
groupe	a	dû	faire	l’objet	d’un	contrôle	 global	intégré,	ce	qui	nécessite	 une	collaboration	
entre	les	piliers	Particuliers	 et	PME.	La	Cour	des	comptes	 a	constaté	 que	les	matrices	 d’accès	
actuelles	 de	Taxi	et	Biztax	font	obstacle,	 dans	la	pratique,	 à	une	collaboration	 efficiente,	 car,	
en	principe, 	les	informations 	étrangères 	ne	peuvent 	pas	être	partagées 	avec	d’autres 	agents	
(non habilités) (voir aussi point 4.1.3 ).
L’Agisi	n’a	pas	encore	procédé	 à	une	analyse	ou	une	évaluation	 générale	 de	son	analyse	de	
risques	à	partir	des	informations	 financières	 reçues.	Cependant,	 les	contrôles	 déjà	réalisés	
n’ont généré de résultats que dans 20 % des dossiers en moyenne. Selon l’Agisi, les principales 
causes	de	non-productivité	 pour	les	personnes	 physiques	 sont	les	suivantes	 :	les	revenus	
sont	correctement	 déclarés,	 il	n’y	a	pas	de	scission	entre	la	nue-propriété	 et	l’usufruit,	 le	
contribuable	 n’est	pas	le	preneur	 d’assurance	 mais	le	bénéficiaire	 et	le	contribuable	 n’est	
plus	un	habitant	 du	Royaume	 ou	n’est	plus	identifié	 nulle	part.	Par	ailleurs,	 seize	dossiers	
au total ont été régularisés, mais l’Agisi n’en a pas été informée au préalable en raison 
des	règles	de	confidentialité	 strictes	appliquées	 par	le	point	de	contact	Régularisations	
fiscales.	 Une	autre	cause	était	la	présence	 ponctuelle	 d’erreurs	 dans	les	fiches	NCD.	Une	
comparaison	 croisée	entre	les	fiches	NCD	et	les	données	 financières	 disponibles	 auprès	
du	point	de	contact	central	de	la	BNB	(PCC)	est	une	piste	de	réflexion	 intéressante	 afin	
d’accroître	la	qualité	des	fiches	NCD,	mais	se	heurte	actuellement	à	des	obstacles	légaux55.
L’échantillon	 des	actions	de	contrôle	 de	l’AGFisc,	 constitué	 par	la	Cour,	a	permis	de	
déterminer	 des	causes	similaires.	 Malgré	tout,	ces	actions	ont	été	très	fructueuses.	 Ce	
résultat pourrait indiquer que ce sont surtout les montants plus faibles qui ne sont pas 
déclarés. Il se peut également que de nombreux contribuables aient anticipé l’échange de 
données au niveau international en régularisant leurs revenus étrangers56.	Le	fait	que	des	
grandes	fortunes	 puissent	 encore	être	dissimulées	 peut	s’expliquer	 par	la	«	vente	»	de	permis	
de	séjour	étrangers57 – les « golden visas 	»	–	à	des	contribuables	 belges	fortunés.	 En	effet,	
l’administration	 fiscale	belge	cessera	alors	de	recevoir	 les	informations	 étrangères.	 L’Agisi	
a constaté que, depuis 2015, 1.983 contribuables belges au total ont déplacé leur domicile 
fiscal	vers	les	Émirats	arabes	unis,	Malte	ou	Chypre,	avec	ou	sans	golden visas .
55 L’administration fiscale est tenue de respecter la procédure stricte prévue aux articles 322, § 2 et 3, et 333/1, 
du CIR92, pour avoir accès aux données financières pertinentes ponctuelles disponibles auprès du PCC. La loi 
du 8 juillet 2018 portant organisation du PCC ne prévoit pas non plus la possibilité de copier les informations 
financières disponibles auprès du PCC.
56 Le premier rapport d’audit indique une forte augmentation du nombre de régularisations en 2017 ; voir Cour 
des comptes, Échange automatique de données fiscales au niveau international. Premier rapport d’évaluation à la 
demande de la commission Panama , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles,  décembre  2019, p.  63-64, 
57 Actuellement, 19 des 27 États membres de l’UE peuvent vendre des permis de séjour à des contribuables fortunés 
étrangers si ces derniers investissent un montant considérable dans les États membres concernés. Ces permis de 
séjour ne requièrent aucune attache dans le pays en question et même souvent aucune présence physique. Voir 
Commission européenne,  Rapport de la Commission au Parlement européen, au Conseil, au Comité économique et 
social européen et au Comité des régions. Programmes de citoyenneté et de résidence par investissement dans l’Union 
européenne , SWD(2019) 5 final, 23 janvier 2019, p. 7-8, https://ec.europa.eu . En outre, des paradis fiscaux anciens 
et actuels, tels que Saint-Kitts-et-Nevis, Vanuatu, Antigua-et-Barbuda et la Dominique, vendent également de 
tels golden visas  (voir www.goldenvisas.com ).  ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /49
4.4 Conclusion partielle
Les	informations	 financières	 reçues	font	l’objet	d’une	analyse	de	risques	étayée	de	façon	
logique par les services TACM des piliers Particuliers et PME et par l’Agisi. En ce qui 
concerne l’impôt des sociétés, cette analyse de risques est plus compliquée, car il n’y a pas 
de lien direct avec la déclaration nationale.
Les	contrôles	 sont	effectués	 de	manière	 standardisée	 et	objective.	 Divers	manuels,	 directives	
internes et formulaires types sont ainsi à la disposition des agents contrôleurs.
Alors	que	les	agents	contrôleurs	 ont	pu	consulter	 assez	rapidement	 les	données	 financières	
à	l’impôt	des	personnes	 physiques,	 tel	n’a	pas	été	le	cas	à	l’impôt	des	sociétés.	 L’accès	total	
aux	données	 étrangères	 dans	Biztax	n’a	été	accordé	qu’en	janvier	2020.	C’est	la	raison	pour	
laquelle	seules	deux	«	actions	 tests	»	ont	pu	être	lancées	en	2019	à	l’impôt	des	sociétés.	 À	
cet	égard,	les	agents	contrôleurs	du	 pilier	PME	n’ont	pas	accès	aux	 informations	étrangères	
relatives aux dirigeants d’entreprise, ce qui constitue un obstacle à une collaboration 
efficiente	 avec	les	agents	contrôleurs	 à	l’impôt	des	personnes	 physiques.	 La	Cour	des	
comptes	 a	également	 constaté	 que	des	problèmes	 d’accès	sont	également	 rencontrés	 dans	la	
pratique lorsqu’un autre centre devient compétent pour un exercice d’imposition ultérieur 
ou si le contribuable déménage.
En 2020, les agents contrôleurs à l’impôt des personnes physiques ont pu suivre une 
formation	 spécifique	 sur	la	taxation	 des	revenus	mobiliers	 étrangers.	 Dans	le	cadre	de	leurs	
contrôles, ils sont également assistés par une équipe d’appui spécialisée. Depuis 2020, les 
agents	peuvent	 aussi	utiliser	une	application	 informatique	 particulière	 comportant	 des	
fiches	d’exemples	 pratiques	 pour	chaque	catégorie	 de	revenus	 mobiliers.	 Par	contre,	en	
raison	d’un	manque	 de	capacité	 de	formation,	 aucune	formation	 spécifique	 sur	les	revenus	
mobiliers	 étrangers	 n’est	organisée	 pour	les	agents	du	pilier	PME.	Dans	sa	réponse	au	projet	
de rapport, le SPF Finances signale que l’organisation de telles formations à l’intention des 
agents PME est actuellement à l’étude.
Les	actions	de	contrôle	 NCD	et	Fatca	à	l’impôt	des	personnes	 physiques	 ont	été	très	
fructueuses.	 Les	échantillons	 constitués	 par	la	Cour	des	comptes	 ont	démontré	 que	la	
marge	d’amélioration	 à	cet	égard	est	relativement	 limitée.	En	effet,	dans	de	nombreux	 cas,	
d’accroître 	l’efficacité 	des	contrôles, 	la	Cour	recommande 	toutefois 	de	constituer 	une	base	
de	données	 actualisée	 des	non-résidents	 ou	des	cadres	étrangers,	 de	sorte	que	ces	catégories	
puissent	être	automatiquement	exclues	de	la	sélection.
Il	est	par	contre	plus	compliqué 	d’assurer 	le	suivi	des	résultats 	des	vérifications 	de	gestion,	
car	il	n’existe	 aucun	outil	de	rapportage.	 Globalement,	 ces	vérifications	 de	gestion	ont	
été	légèrement	 moins	productives	 que	les	actions	de	contrôle.	 En	2020,	le	service	TACM	
du	pilier	Particuliers	 a	rectifié	son	analyse	de	risques	en	abaissant	 les	seuils	utilisés	et	en	
soumettant davantage de dossiers à un contrôle plus approfondi. 50
La	productivité	 des	actions	de	contrôle	 entreprises	 au	titre	de	test	à	l’impôt	des	sociétés	
a	été	plutôt	faible.	Ce	résultat	pourrait	 s’expliquer	 par	la	plus	grande	difficulté	 de	réaliser	
l’analyse	 de	risques	et	la	plus	grande	complexité	 du	contrôle.	 Afin	d’accroître	 l’efficacité	 des	
contrôles, la Cour des comptes recommande d’améliorer l’encadrement et d’augmenter les 
formations destinées aux agents contrôleurs.
L’Agisi	n’a	pas	encore	procédé	 à	une	analyse	ou	une	évaluation	 générale	 de	son	analyse	
de	risques	à	partir	des	informations	 financières	 reçues.	Les	résultats	 limités	pourraient	
s’expliquer par le fait que de nombreux contribuables ont anticipé l’échange de données au 
niveau international en régularisant leurs revenus étrangers ou en déplaçant leur domicile 
fiscal.	La	Cour	recommande	 de	réaliser	une	évaluation	 approfondie	 et	de	rectifier	 l’analyse	
de risques dans la mesure du possible. ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /51
Chapitre 5
Décisions fiscales anticipées 
en matière transfrontalière
Une	décision	 fiscale	anticipée	 se	définit	en	général	comme	la	garantie	 qu’une	autorité	
fiscale	donne	au	contribuable	 concernant	 la	façon	dont	certains	 aspects	de	la	fiscalité	
seront	traités	dans	un	cas	précis.	Un	«	accord	 préalable	 en	matière	de	prix	de	transfert	»	
est	un	type	de	décision	 fiscale	anticipée	 délivrée	 par	une	autorité	 fiscale	pour	préciser	 la	
méthode	 de	tarification	 à	appliquer	 à	un	transfert	 de	biens	ou	de	services	entre	entreprises	
ainsi	que	toute	autre	information	 utile	concernant	 cette	tarification.	 Les	décisions	 fiscales	
anticipées 	constituent 	donc	des	accords	individuels 	conclus	entre	l’administration 	fiscale	
et un contribuable, qui concernent les prix de transfert58	ou	d’autres	 situations	 fiscales	et	
visent	essentiellement	à	procurer	une	plus	grande	sécurité	juridique59.
Le	scandale	 des	«	Luxleaks	 »,	notamment,	 a	démontré	 que	les	décisions	 fiscales	anticipées	
avaient	conduit	dans	le	passé	à	une	imposition	 faible	de	revenus	augmentés	 artificiellement	
dans	le	pays	émettant	 la	décision	 fiscale	anticipée	 et,	inversement,	 à	une	réduction	
artificielle	 des	revenus	dans	les	autres	pays	concernés.	 Cependant,	 en	l’absence	 d’échange	
systématique	 de	données,	 les	États	n’étaient,	 jusqu’il	y	a	peu,	pas	informés	 des	décisions	
fiscales	anticipées	des	autres	pays.
L’échange 	automatique 	des	informations 	concernant 	les	décisions 	fiscales	anticipées 	entre	
pays	a	dès	lors	été	convenu 	au	niveau	de	l’OCDE	(à	partir	du	1er avril 2016) et de l’UE (à partir 
du 1er	janvier	2017).	Le	système	 a	été	introduit	 pour	l’OCDE	au	moyen	du	point	5	«	BEPS5	»	
du plan d’action BEPS ( Base Erosion and Profit Shifting ou plan d’action concernant 
l’érosion 	de	la	base	d’imposition 	et	le	transfert 	des	bénéfices) 	et	pour	l’UE	dans	le	cadre	de	
la directive DAC360.
58 Le prix de transfert est le prix utilisé dans le cadre de transactions entre des entreprises associées ou appartenant 
au même groupe multinational. Pour ces entreprises, le risque est réel que le prix de transfert appliqué serve à 
déplacer des bénéfices au sein du groupe. Les administrations fiscales interviennent en corrigeant le bénéfice 
des entreprises associées par l’application d’un prix de transfert conforme au marché selon le principe de pleine 
concurrence (at arm’s length principle) . Un prix de transfert ne respecte le principe de pleine concurrence que s’il 
est conforme au marché, c’est-à-dire équivalent au prix applicable à une transaction similaire entre des entreprises 
indépendantes dans des conditions semblables.
59 Pour une définition précise des notions de « décision fiscale anticipée en matière transfrontalière » et d’« accord 
préalable en matière de prix de transfert », voir l’article 338, § 2, 16° et 17°, du CIR92.
60 Le plan d’action international BEPS de l’OCDE prévoit, en son point 5, que l’échange de certaines informations sur 
les décisions fiscales anticipées et les accords préalables de prix de transfert se déroule sous la forme d’un échange 
spontané obligatoire, sur la base de la Convention multilatérale concernant l’assistance administrative mutuelle en 
matière fiscale de l’OCDE et du Conseil de l’Europe ou en vertu d’une convention bilatérale préventive de la double 
imposition conclue avec les États partenaires concernés qui ne sont pas membres de l’UE. La directive 2015/2376/
UE (DAC3) dispose, en son article 1er, 5), b) (et à l’article 3, 4°, de la loi de transposition), que certaines informations 
sont conservées dans un répertoire central sécurisé concernant la coopération administrative dans le domaine 
fiscal. Ce répertoire destiné aux États membres est développé par la Commission européenne au plus tard pour le 
31 décembre 2017. 52
Fin	2019,	la	liste	des	pays	membres	 du	cadre	inclusif	de	l’OCDE	sur	les	décisions	 fiscales	
anticipées	 BEPS5	comprenait	 au	total	137	pays.	Cette	liste	est	actualisée	 régulièrement.	
L’échange	 prévu	au	niveau	de	l’OCDE	et	celui	instauré	 dans	le	cadre	de	l’UE	diffèrent	 à	
plusieurs égards, non seulement sur le plan de la période, mais aussi en ce qui concerne 
la	définition	 des	décisions	 fiscales	anticipées	 visées,	le	mode	de	réception	 et	le	champ	
d’application. 	Le	tableau	repris	à	l'annexe 2 	de	ce	rapport	illustre	les	principales 	différences.
Tant au niveau de l’OCDE que dans le cadre de l’UE, les informations reçues de l’étranger 
se limitent à une série de données de haut niveau et ne comprennent donc pas le texte de la 
décision	 anticipée	 dans	son	intégralité.	 Après	réception	 et	traitement	 de	ces	informations	
standard, l’État destinataire doit alors décider s’il demande la transmission de la décision 
anticipée	 complète	 à	l’État	membre	 qui	l’a	accordée.	 À	partir	de	cette	deuxième	 phase,	
l’échange d’informations ne se déroule donc plus automatiquement, mais uniquement sur 
demande. Une des conditions pour qu’une demande de renseignements soit valable est 
le respect du principe d’épuisement, qui consiste à d’abord tout mettre en œuvre en vue 
d’obtenir	 soi-même	 les	renseignements.	 Dans	un	premier	 temps,	l’État	demandeur	 doit	
ainsi	au	moins	demander	 à	obtenir	la	décision	 anticipée	 auprès	du	contribuable.	 La	demande	
doit	aussi	prouver	 l’intérêt	 escompté	 de	tous	les	renseignements	 demandés.	 L’échange	
automatique des données de haut niveau ne constitue ainsi qu’une étape intermédiaire, 
censée	permettre	 à	l’administration	 fiscale	belge	de	détecter	 et	de	demander	 à	obtenir	les	
décisions	fiscales	anticipées	en	matière	transfrontière	qui	représentent	un	«	risque	».
5.1 Réception et mise à disposition des décisions fiscales anticipées
5.1.1 Nombre de décisions fiscales anticipées reçues
En	principe,	 l’échange	 de	décisions	 fiscales	anticipées	 se	déroule	de	manière	 totalement	
électronique (sauf pour une partie de celles relevant du BEPS5) via des réseaux sécurisés. Des 
formats	XML61	prédéfinis 	sont	utilisés	à	cet	effet,	ce	qui	facilite	non	seulement 	l’échange 	en	
lui-même,	 mais	aussi	l’exploitation	 des	données	 par	la	suite62.	Les	formats	XML	contiennent	
en principe toutes les données pertinentes dont chaque État partenaire a besoin pour 
évaluer	les	risques	de	manière 	correcte. 	En	ce	qui	concerne 	les	décisions 	fiscales	anticipées 	
BEPS5,	on	utilise	le	format	XML	ainsi	que	d’autres	formats	de	traitement	de	texte.
Les	États	membres	 de	l'UE	s’échangent	 les	décisions	 fiscales	anticipées	 DAC3	par	le	biais	
d’une base de données centrale accessible à tous les États membres. En 2017, 538 déclarations 
anticipées dans lesquelles la Belgique était impliquée y ont été introduites, 156 en 2018 et 
163 en 2019.
Dans	le	cadre	du	BEPS5,	la	Belgique	 a	reçu	au	total	1.026	décisions	 fiscales	anticipées	 en	
matière	transfrontière 	au	cours	de	la	période	2016-2019, 	dont	51	au	format	XML	et	975	dans	
un	autre	format.	Le	tableau	suivant	présente	 le	nombre	 de	décisions	 fiscales	anticipées	
reçues durant cette période.
61 XML est une norme qui permet d’afficher des données structurées sous la forme d’un fichier plat. XML est lisible par 
l’homme et la machine et convient pour l’envoi de données sur internet.
62 Il est plus facile d’utiliser des moteurs de recherche sur des décisions anticipées au format XML. Ce format permet 
aussi de réaliser directement une analyse de risques à l’aide d’une matrice (voir point 5.2.1 ). ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /53
Tableau 11 –  Nombre de décisions fiscales anticipées reçues (au 31 décembre 2019)
BEPS5 (XML) BEPS5 (autre format) DAC3 (XML)
2016 7 155 0
2017 0 665 538
2018 24 107 156
2019 20 48 163
Total 51 975 857
Les	chiffres	 élevés	en	2017	s’expliquent	 par	le	fait	que	d’anciennes	 décisions	 fiscales	
anticipées	 existantes	 devaient	 aussi	être	échangées	 durant	la	période	 de	lancement63. 
Aujourd’hui,	 l’échange	 se	limite	aux	décisions	 fiscales	anticipées	 qui	sont	nouvelles	 ou	qui	
ont	été	modifiées	ou	renouvelées64.
Plusieurs	 contribuables	 belges	peuvent	 être	impliqués	 dans	la	décision	 fiscale	anticipée,	
mais	celle-ci	ne	fera	l’objet	que	d’un	seul	échange,	 indépendant	 du	nombre	de	contribuables	
belges	concernés. 	La	possibilité 	de	doublons 	existe	par	contre,	car	l’échange 	peut	avoir	lieu	
tant au niveau de l’OCDE que de l’UE (le cas se présentait surtout dans la phase initiale)65. 
Les	chiffres	exacts	du	nombre	de	décisions 	fiscales	anticipées 	uniques	ne	sont	toutefois 	pas	
disponibles	auprès	de	l’administration.
Comme il ressort du tableau à l' annexe 2 , l’OCDE distingue au total cinq types de décisions 
fiscales	anticipées.	 Selon	une	analyse	manuelle	 du	SRI	concernant	 les	décisions	 anticipées	
BEPS5 reçues en 2016 et 2017, les décisions anticipées relatives aux régimes préférentiels 
et	aux	prix	de	transfert	 constituent	 la	grande	majorité	 (plus	de	90	%)	de	l’ensemble	 des	
décisions	 fiscales	anticipées	 échangées	 (48	%	pour	les	régimes	 préférentiels	 et	44	%	pour	
les prix de transfert).
5.1.2 Identification des décisions fiscales anticipées reçues
Seules	les	décisions 	fiscales	anticipées 	émises	à	l’intention 	de	personnes 	morales	peuvent	
faire	l’objet	d’un	échange.	 Une	décision	 fiscale	anticipée	 contient	 des	informations	 sur	le	
contribuable66 et toutes les personnes concernées67. Elle n’est donc échangée qu’une seule fois.
63 Voir l'annexe 2  pour plus de détails.
64 L’autorité compétente d’un État membre qui, à partir du 1er janvier 2017, modifie ou renouvelle une décision 
anticipée doit en informer automatiquement ses homologues de tous les autres États membres de l’UE (dans le 
cadre d’un échange rectificatif complémentaire).
65 Les doublons sont possibles dans les chiffres des décisions anticipées reçues (tant DAC3 que BEPS5), puisque 
certains États membres de l’UE ont échangé des informations aussi bien dans le cadre du BEPS5 que dans celui 
de la DAC3. L’OCDE a toutefois décidé en septembre 2018 que les informations concernant les décisions fiscales 
anticipées ou les accords préalables en matière de prix de transfert qui doivent être échangées dans le cadre de la 
DAC3 ne doivent plus l’être via le BEPS5. Il subsiste néanmoins des États membres qui continuent malgré tout à 
échanger des données via les deux systèmes.
66 Le contribuable (Taxpayer) est la personne morale qui introduit auprès d’une administration fiscale une demande 
de décision fiscale anticipée ou d’accord préalable en matière de prix de transfert.
67 La personne concernée (Affected Entity)  n’est pas celle qui introduit la demande, mais celle susceptible d’être 
concernée par une décision fiscale anticipée ou un accord préalable en matière de prix de transfert. La définition 
d’une personne concernée change selon le contexte dans lequel l’échange se déroule : la définition est plus large 
dans le système DAC3 que dans le BEPS5. 54
L’identification	 du	contribuable	 et	des	personnes	 concernées	 se	déroule	 de	la	même	
manière.	 Le	processus	 d’identification	 est	toutefois	 différent	 selon	que	les	données	 sont	
transmises	 au	format	XML	ou	dans	d’autres	 formats68. Pour les données reçues au format 
XML,	l’identification	 est	en	principe	 automatisée.	 Si	cela	n’est	pas	possible,	 il	faut	tenter	
de	procéder	 manuellement	 à	l’identification	 au	moyen	de	l’application	 Matchmaker69. 
Les	données	 reçues	dans	un	autre	format	que	XML	doivent	 toujours	 être	identifiées	
manuellement, ce qui représente une plus grande charge de travail que dans le cadre de la 
procédure	d’échange	au	format	XML.
Concernant	 la	qualité	des	données	 DAC3	et	BEPS5	reçues,	le	SRI	effectue	 aussi	une	
validation	 automatique	 des	informations	 reçues	au	format	XML	en	vérifiant	 l’exactitude	
structurelle	 du	fichier.	Cette	validation	 a	lieu	automatiquement	 à	la	réception.	 Le	SRI	
contrôle	 l’exhaustivité	 ainsi	que	les	données	 d’identification	 des	informations	 BEPS5	reçues	
de	l’étranger	 dans	un	autre	format.	S’il	n’y	a	pas	de	données	 d’identification	 suffisantes	 qui	
permettent	 d’identifier	 une	entité	belge	concernée	 avec	certitude,	 un	contact	est	noué	avec	
le	pays	expéditeur.	 Les	taux	de	correspondance	 des	données	 sont	également	 communiqués	
dans le retour d’informations bilatéral annuel qui est transmis aux autres États membres 
de l’UE. En ce qui concerne les pays qui ne sont pas membres de l’UE, la Belgique peut faire 
un retour d’informations sur une base volontaire dans le cadre du BEPS5 par le biais de la 
revue des pairs annuelle de l’OCDE.
Le	tableau	suivant	présente	 les	taux	d’identification	 (automatique)	 des	décisions	 fiscales	
anticipées	au	format	XML.
Tableau 12 –  Identification automatique des décisions fiscales anticipées au format XML  
Année de 
réceptionNombre de 
décisions 
BEPS5 (XML)Nombre de 
décisions 
DAC3 (XML)Nombre de 
décisions 
identifiéesTaux 
d’identification
2016 7 0 6 85,71
2017 0 538 318 59,11
2018 24 156 101 56,11
2019 20 163 128 69,95
Total 51 857 553 60,90
Il	ressort	du	tableau	ci-dessus	 qu’une	identification	 automatique	 a	été	possible	pour	61	%	des	
informations	 reçues	au	format	XML	au	cours	de	la	période	considérée.	 Le	taux	d’identification	
automatique est plus faible pour les personnes morales que pour les personnes physiques, 
vu	que	le	SRI	dispose	généralement	 de	moins	de	données	 d’identification	 concernant	 les	
sociétés (voir point 3.1.2 ).
68 Les données DAC3 sont toujours échangées au format XML. En revanche, pour les échanges BEPS5, les pays 
participants peuvent choisir entre le format XML et l’utilisation du formulaire standard ; il n’est donc pas obligatoire 
d’employer le format XML.
69 Pour les identifications manuelles, l’application Matchmaker  applique le système de « matching » positif. Dès 
qu’une correspondance est trouvée avec une entité belge concernée, elle est appliquée automatiquement aux 
autres enregistrements présentant des données personnelles identiques. ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /55
Depuis	que	l’administration	 a	entamé	les	identifications	 manuelles	 en	mars	2020,	le	taux	
d’identification	 global	des	décisions	 fiscales	anticipées	 au	format	XML	a	néanmoins	
augmenté	 pour	atteindre	 94	%	fin	mai	2020	(en	comptant	 les	identifications	 automatiques	
et manuelles)70. En outre, l’application Matchmaker	 offre	aussi	la	possibilité	 de	préciser,	 si	
nécessaire,	 la	raison	pour	laquelle	une	entité	belge	ne	peut	pas	être	identifiée.	 Cette	fonction	
aidera à l’avenir à fournir un retour d’informations aux pays partenaires en vue d’améliorer 
la	qualité	des	informations,	 de	sorte	que	l’identification	 des	contribuables	 pourra	encore	
donner de meilleurs résultats dans le futur.
Le	taux	d’identification	 global	des	décisions	 anticipées	 BEPS5	envoyées	 dans	un	autre	
format atteint quasiment 100 %, comme le montre le tableau suivant.
Tableau 13 –  Identification manuelle des décisions fiscales anticipées BEPS5 (mai 2020)
Année de 
réceptionNombre de décisions BEPS5
(autre format)Nombre de décisions BEPS5 
identifiées (autre format)Taux 
2016 155 150 97
2017 665 662 99,5
2018 107 105 98
2019 48 48 100
Total 975 965 99
Bien	que	ces	informations	 reçues	dans	un	autre	format	que	XML	doivent	toujours	 être	
identifiées	 manuellement,	 ce	qui	représente	 beaucoup	 plus	de	travail	que	l’identification	
automatique,	 ce	taux	d’identification	 élevé	pourrait	 être	dû,	selon	l’administration,	 à	la	
bonne	qualité	des	informations	 et	à	la	mention	 fréquente	 du	numéro	d’identification	 fiscale	
(NIF) des personnes morales concernées.
5.1.3 Mise à disposition des décisions fiscales anticipées reçues
Après	l’identification	 positive	d’un	ou	de	plusieurs	 contribuables,	 le	dossier	est	exploitable	
par d’autres applications du SPF Finances et, en principe, consultable par les services de 
contrôle entre autres, à condition que la réglementation internationale l’autorise et que la 
procédure	IAM	d’obtention	de	l’accès	aux	informations	soit	respectée.
Au moment de la réalisation de l’audit, les agents contrôleurs ne pouvaient consulter 
que	les	décisions	 fiscales	anticipées	 BEPS5	qui	n’avaient	 pas	été	envoyées	 dans	un	format	
électronique	 standardisé	 (XML),	mais	sur	papier	ou	sous	une	autre	forme.	En	effet,	les	
renseignements	 concernant	 les	échanges	 BEPS5	qui	ne	sont	pas	reçus	en	format	XML	sont	
envoyés directement par courriel par le SIR au service compétent pour la taxation des 
contribuables belges impliqués dans la décision. À l’avenir, les décisions seront signalées 
aux agents contrôleurs en cliquant sur une icône dans Biztax. Actuellement, les agents 
contrôleurs	 sont	informés	 de	l’existence	 d’une	décision	 fiscale	anticipée	 par	le	biais	d’une	
70 Situation au 28 mai 2020 : sur un total de 1.170 décisions anticipées au format XML, 1.094 ou 94 % ont été 
identifiées, dont 649 automatiquement et 445 manuellement (source : SPF Finances, SRI). 56
liste	trimestrielle	 diffusée	 via	les	Ispocs71. En vue de l’analyse de risques, le SIR fournit 
au service Coordination sectorielle du pilier GE un relevé trimestriel de l’ensemble des 
décisions	fiscales	anticipées	BEPS5	qui	ont	été	identifiées72.
Les	agents	contrôleurs	 du	pilier	GE	n’ont	pas	encore	accès	aux	décisions	 fiscales	anticipées	
DAC3	en	raison	de	problèmes	 d’ordre	 technique	 et	informatique	 :	les	fichiers	 XML	
parviennent	dans	le	système,	mais	Biztax	n’a	pas	été	adapté	à	cet	effet	jusqu’à	présent.
Dans	sa	réponse	au	projet	de	rapport,	 le	SPF	Finances	 signale	que	l’accès	octroyé	aux	agents	
contrôleurs	 du	pilier	GE	aux	décisions	 tant	BEPS5	que	DAC3	est	entièrement	 opérationnel	
dans Biztax depuis le 20 août 2020.
5.2 Exploitation des données reçues
5.2.1 Analyse de risques
L’évaluation	 du	risque	est	réalisée	par	le	service	Coordination	 sectorielle	 du	pilier	GE	de	
l’AGFisc,	 qu’il	s’agisse	de	décisions	 relatives	 au	groupe	cible	PME	ou	GE.	Le	service	sera	
soutenu	 dans	cette	tâche	par	une	équipe	composée	 de	plusieurs	 Ispocs	et	de	la	cellule	Prix	
de transfert.
À	partir	du	mois	de	mars	2018,	le	pilier	GE	a	entamé	la	première	 analyse	de	risques,	 en	
tant	que	projet	pilote,	concernant	 445	décisions	 fiscales	anticipées	 BEPS5	reçues	sur	papier	
en 2016 et 201773.	À	l’aide	d’une	matrice	croisant	 deux	critères	de	sélection,	 à	savoir	le	type	
de	décision	 anticipée	 et	le	motif	de	l’échange	 (entité	mère	ultime,	entité	mère	directe,	partie	
concernée,	 etc.),	environ	25	%	des	décisions	 fiscales	anticipées	 reçues	ont	déjà	été	exclues	de	
la	sélection 	automatiquement. 	Lors	de	la	phase	suivante, 	l’analyse 	de	risques	des	décisions 	
anticipées	 reçues	a	été	réalisée	par	les	Ispocs	au	sein	de	chaque	centre	GE	de	l’AGFisc.	 Le	
pilier GE compte sept Ispocs au total, un par centre régional, qui reçoivent une liste de 
toutes les décisions anticipées de leur région, dont ils doivent évaluer le risque en s’appuyant 
sur	leur	expertise	 et	leur	expérience.	 Les	Ispocs	réalisent	 en	grande	partie	manuellement	
cette	«	pré-analyse	»	 individuelle.	 S’il	est	impossible	 d’évaluer	 correctement	 le	risque	sur	
la base de l’aperçu synthétique de la décision anticipée, on demande à la recevoir dans son 
intégralité,	d’abord	auprès	du	contribuable	et	ensuite	du	pays	expéditeur.
Cette préanalyse individuelle est suivie d’une analyse commune lors d’une réunion 
mensuelle qui rassemble les Ispocs de tous les centres régionaux, ainsi que deux délégués 
de la cellule Prix de transfert. Cette réunion sert à examiner l’ensemble des cas de risques 
et à échanger des expériences.
Plusieurs	 critères	supplémentaires	 d’exclusion	 de	la	sélection	 sont	alors	appliqués	 (entre	
autres, la prescription74, les contrôles en cours, le manque de capacité de contrôle dans 
71 International Single Point of Contact . Il existe un tel point de contact dans chacun des sept centres régionaux GE de 
l’AGFisc.
72 La fréquence seulement trimestrielle n’est pas problématique, dès lors que ces décisions fiscales anticipées 
n’arrivent actuellement qu’au compte-gouttes. La situation était différente lors du premier échange, car une 
échéance avait été fixée pour les décisions anticipées existantes, qui sont donc toutes parvenues en même temps.
73 Les autres décisions anticipées sur papier relèvent de la compétence du pilier PME.
74 Dans le cas des décisions anticipées reçues en 2016, dont le délai d’examen de deux ans a expiré en 2018. ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /57
certains	 centres	locaux	GE,	etc.).	Après	cela,	une	liste	des	dossiers	 sélectionnés	 est	
établie pour lesquels un examen concret sera entamé. Finalement, sur un total de plus de 
400	décisions	 fiscales	anticipées,	 une	soixantaine	 a	été	sélectionnée	 en	vue	d’un	contrôle	
approfondi.
Comme il ressort de la suite de ce rapport, les résultats directs du contrôle des décisions 
fiscales	anticipées	 sélectionnées	 sont	peu	productifs	 en	général.	 Néanmoins,	 ces	contrôles	
entraînent souvent des résultats indirects.
Vu	que	la	matrice	de	risques	élaborée	 en	est	à	ses	débuts	et	que	la	phase	d’apprentissage	 est	
encore en cours, la Cour des comptes estime que cette matrice est étayée de façon logique et 
suffisante. 	L’administration 	fiscale	a	toutefois 	constaté 	que,	dans	beaucoup 	de	cas,	l’aperçu 	
correcte	 des	risques.	Ce	problème	 n’est	pas	spécifique	 à	la	Belgique	 ;	de	nombreux	 pays	y	
font	face	également.	 Parmi	les	recommandations	 à	ce	sujet	qui	ont	déjà	été	formulées	 lors	
de forums internationaux auxquels la Belgique a participé75,	on	peut	citer	l’ajout	de	certains	
mots-clés,	 l’introduction	 d’un	système	 de	notation	 par	le	pays	expéditeur	 ou	encore	une	
description	 pertinente	 des	principaux	 régimes	 fiscaux	préférentiels	 par	pays.	La	Belgique	
ne	connaît	guère,	voire	pas	du	tout,	les	spécificités	 des	régimes	 préférentiels	 de	certains	
pays.	L’emploi	 de	définitions	 différentes	 par	les	pays	partenaires	 complique	 également	 la	
réalisation	 d’une	analyse	de	risques	efficiente	 et	efficace.	 En	effet,	il	manque	 encore	un	
manuel applicable à l’échelle internationale qui contiendrait des instructions claires.
À	la	suite	du	premier	screening	 reposant	 sur	la	matrice	décrite	ci-dessus,	 l’analyse	 de	risques	
se déroule en grande partie manuellement. En vue d’automatiser cette analyse de risques, 
la	Cour	recommande	 d’examiner	 la	possibilité	 de	recourir	 à	l’intelligence	 artificielle,	 qui	
devrait	permettre	 d’identifier	 certains	 liens.	Le	fait	que	les	décisions	 fiscales	anticipées	
BEPS,	principalement,	 parviennent	 dans	des	formats	différents	 (XML	ou	papier)	entrave	
aussi	l’automatisation	 de	l’analyse.	 Le	pilier	GE	plaide	dès	lors	en	faveur	d’une	base	de	
données	 internationale	 –	à	l’instar	de	ce	qui	existe	pour	les	décisions	 fiscales	anticipées	
DAC3 – munie éventuellement d’un moteur de recherche. Un accord au niveau international 
est	toutefois	nécessaire	à	cet	effet.
Par	ailleurs,	 l’administration	 fiscale	belge	prône	une	simplification	 de	la	procédure	 à	suivre	
pour demander à recevoir la décision anticipée dans son intégralité. Ce point requiert aussi 
un	accord	sur	le	plan	international.	 À	l’heure	actuelle,	 le	texte	intégral	ne	peut	être	demandé	
qu’après	 l’épuisement	 de	ses	propres	ressources76	et	après	avoir	prouvé	que	la	demande	 de	
la version intégrale est supposée pertinente pour la taxation dans le chef du contribuable 
concerné.	 Autrement	 dit,	cela	revient	à	un	cercle	vicieux	:	le	texte	intégral	 est	nécessaire	
pour	pouvoir	estimer	le	risque,	mais	il	ne	peut	être	obtenu	qu’en	exposant 	les	éléments 	de	
risques	concrets.	 Le	SRI	a	introduit	 huit	demandes	 le	15	octobre	2019,	dont	sept	ont	reçu	une	
réponse positive et une était encore en cours de traitement.
75 Voir, par exemple, Iota (l’Organisation intraeuropéenne des administrations fiscales), Report on Effective Treatment 
of Tax Rulings Subject to the Exchange between Tax Administrations , 17 décembre 2019, p. 26.
76 Cela signifie qu’il faut toujours s’adresser d’abord au contribuable concerné en vue d’obtenir la décision anticipée 
dans son intégralité. Ce n’est que lorsque cette démarche se révèle infructueuse que le SRI peut adresser une 
demande à un autre État partenaire. 58
Au	terme	de	ce	projet	pilote,	qui	concernait	 donc	uniquement	 les	décisions	 fiscales	
anticipées BEPS5 reçues en 2016 et 2017, il a été décidé de le poursuivre en visant aussi 
bien les décisions anticipées BEPS5 reçues à partir de 2018 que les décisions anticipées 
DAC3.	La	même	méthode	 a	été	conservée,	 à	savoir	l’utilisation	 de	la	matrice	décrite	ci-
dessus	(contenu	 de	la	décision	 fiscale	anticipée	 et	motif	de	l’échange)	 et	la	préanalyse	 par	
les	Ispocs.	La	sélection	n’était	pas	encore	terminée	à	la	clôture	de	l’audit.
5.2.2 Contrôle
En 2013, l’AGFisc et l’Agisi ont conclu un protocole visant à répartir les dossiers entre les 
deux administrations77.	En	principe,	 le	contrôle	 des	accords	préalables	 en	matière	de	prix	
de	transfert 	relève	de	la	compétence 	exclusive 	du	pilier	GE	et	de	la	cellule	Prix	de	transfert 	
en particulier, sauf dans les cas de fraude pour lesquels la priorité est accordée à l’Agisi. De 
manière	générale,	lorsque	l’Agisi	traite	un	dossier,	le	pilier	GE	ne	s’en	occupe	pas.
L’analyse	 de	risques	entamée	 en	2018	sur	les	décisions	 fiscales	anticipées	 BEPS5	a	finalement	
donné lieu à une soixantaine de contrôles, dont cinq seulement se sont révélés productifs. 
Par ailleurs, des résultats indirects ont été enregistrés dans quasiment autant de dossiers, 
parce que les agents contrôleurs ont parfois découvert, lors de l’examen approfondi de ces 
dossiers,	 d’autres	 éléments	 qui	n’ont	pas	trait	à	la	décision	 fiscale	anticipée	 mais	qui	sont	
susceptibles 	d’avoir	un	effet	sur	le	plan	fiscal.	Le	contrôle 	des	accords	préalables 	en	matière	
de prix de transfert est généralement un processus relativement long et chronophage 
(d’une	durée	de	dix-huit	 mois	en	moyenne)	 et	aboutit	souvent	à	des	négociations	 pouvant	
conduire	 à	un	accord.	Vu	la	spécificité	 du	domaine,	 il	y	a	seulement	 une	approche	 de	
contrôle	 administrative	 globale	et	non	un	modèle	de	contrôle	 détaillé	en	tant	que	tel	pour	
les	accords	préalables	 en	matière	de	prix	de	transfert.	 Compte	tenu	de	la	longueur	 du	délai	
de traitement de pareils dossiers, la question est aussi de savoir si le délai d’investigation 
et d’imposition de 24 mois à partir de la réception des renseignements (article 358, § 3, du 
CIR92)	sera	suffisant	en	l’occurrence.
5.2.3 Outils et formation
Pour	la	plupart	 des	agents	contrôleurs,	 les	décisions	 fiscales	 anticipées	 en	matière	
transfrontière	 constituent	 une	nouvelle	 source	d’information,	 dont	ils	doivent	apprendre	 à	
estimer	les	risques	fiscaux.	Le	partage	des	connaissances	 et	l’échange	 d’expériences	 ont	une	
importance	 cruciale	dans	ce	domaine.	 Des	réunions	 sont	parfois	organisées	 à	cet	effet	entre	
les divers centres locaux GE, ce qui favorise le traitement uniforme des dossiers.
Les	Ispocs	régionaux	 jouent	un	rôle	d’appui	essentiel	 dans	ce	cadre,	en	transférant	 leur	
expertise	aux	 contrôleurs	fiscaux	 locaux.	Les	sept	centres	locaux	 GE	ont	d’ailleurs	organisé	
une	formation	 de	base	de	cinq	jours,	qui	a	été	suivie	par	trois	à	quatre	collaborateurs	 par	
centre (une vingtaine de personnes au total, soit environ 20  % du personnel).
En outre, une cellule « International Taxation  » a été créée au sein du pilier GE. Elle est 
composée	 de	trois	collaborateurs	 de	la	cellule	Prix	de	transfert	 et	fait	office	de	point	de	
77 Protocole de coopération du 9 octobre 2013 visant à optimaliser l’échange de données entre l’Administration 
générale de l’inspection spéciale des impôts et l’Administration générale de la fiscalité, dans la perspective d’un 
contrôle efficace des accords préalables en matière de prix de transfert (entré en vigueur le 1er novembre 2013). ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /59
contact	pour	le	contexte	 plus	large	de	la	fiscalité	 internationale	 (au-delà	 donc	des	seuls	
accords	préalables	en	matière	de	prix	de	transfert).
On peut aussi évoquer les initiatives telles que les ateliers Building the future  organisés deux 
fois	par	an	par	l’administration 	fiscale,	ainsi	que	la	Summerschool  où sont présentés divers 
thèmes	internationaux	et	des	dossiers	intéressants.
Enfin,	en	vue	de	partager	 toutes	les	informations	 sur	le	cadre	législatif	 concernant	 les	
systèmes	 BEPS5	et	DAC3,	une	instruction	 concernant	 les	décisions	 fiscales	anticipées	 est	à	
la disposition des agents ainsi qu’un manuel dont la rédaction est en cours.
L’accès	à	certaines 	banques	de	données	financières 	(contenant 	des	informations 	financières 	
et	relatives	 aux	marchés	 financiers)	 apporterait	 aussi	certainement	 une	grande	plus-value	
pour	les	contrôles 	des	accords	en	matière	de	prix	de	transfert. 	Dans	sa	réponse	au	projet	de	
rapport,	le	SPF	Finances 	signale	qu’il	dispose	à	présent	d’un	accès	à	l’une	de	ces	banques. 	
Il	est	prévu	d’étendre	 la	consultation	 à	d’autres	 banques	 de	données	 commerciales	 dès	le	
début de 2021.
5.3 Suivi des résultats
À	l’heure	actuelle,	 le	suivi	des	résultats	 des	contrôles	 qui	portent	spécifiquement	 sur	les	
décisions 	fiscales	anticipées 	est	peu	développé, 	voire	inexistant. 	La	cellule	Prix	de	transfert 	
n’a pas davantage de vue sur les résultats de ses contrôles.
L’administration	 n’a	qu’une	vue	limitée	des	résultats	 (spécifiques)	 de	ses	contrôles,	 car	
elle peut uniquement disposer des résultats globaux des contrôles et non des éléments 
supplémentaires 	spécifiques 	qui	sont	directement 	reliés	aux	décisions 	fiscales	anticipées. 	
En	effet,	tous	les	résultats	 de	contrôle	 sont	regroupés	 en	un	seul	code	global	dans	la	fiche	
de	résultats 	de	l’application 	administrative 	Stirco	et	ne	font	donc	pas	l’objet	de	statistiques 	
distinctes78. Dans la situation actuelle, il est donc impossible pour l’administration 
d’assurer	 un	suivi	spécifique	 des	résultats	 de	contrôle,	 et	seuls	les	suppléments	 globaux	
sont disponibles par dossier de contrôle.
Pourtant, un suivi adéquat des résultats de contrôle découlant directement des 
renseignements internationaux permettrait certainement de rendre l’analyse de risques 
plus	performante. 	À	cet	effet,	il	serait	utile	de	prévoir	à	l’avenir	des	codes	distincts 	pour	les	
rectifications	 faisant	suite	à	des	échanges	 de	données	 internationaux.	 En	ce	qui	concerne	
les	actions	ciblées	de	l’administration	 portant	sur	les	décisions	 fiscales	anticipées	 BEPS5	et	
DAC3,	un	suivi	des	résultats	distincts	pourra	de	toute	façon	être	réalisé.
5.4 Conclusion partielle
Le	taux	d’identification	 des	décisions	 fiscales	anticipées	 est	très	élevé	:	94	%	des	décisions	
reçues	au	format	XML	et	99	%	des	décisions	 dans	un	autre	format.	Le	taux	d’identification	
78 Stirco prévoit uniquement une case à cocher pour les « renseignements internationaux ». 60
parce	que	le	SRI	dispose	 généralement	 de	moins	de	données	 d’identification	 pour	les	
sociétés.
Au moment de la réalisation de l’audit, les agents contrôleurs du pilier GE ne pouvaient 
consulter	 que	les	décisions	 fiscales	anticipées	 BEPS5	(reçues	dans	un	autre	format	que	
XML).	En	raison	de	problèmes	 d’ordre	technique	 et	informatique,	 ils	n’avaient	 pas	encore	
accès	aux	décisions	 fiscales	anticipées	 DAC3	ni	aux	décisions	 BEPS5	au	format	XML.	Dans	
sa	réponse	 au	projet	de	rapport,	 le	SPF	Finances	 signale	que,	depuis	le	20	août	2020,	les	
agents	contrôleurs	 GE	ont	un	accès	complet	 à	toutes	les	décisions,	 indépendamment	 du	
format	dans	lequel	elles	ont	été	reçus	(papier	ou	XML).
Le	principal 	obstacle 	rencontré 	dans	le	cadre	de	l’échange 	des	décisions 	fiscales	anticipées 	
réside dans le fait que l’analyse de risques est fortement entravée par le manque de données 
de qualité contenues dans les aperçus synthétiques de ces décisions. Dans ces conditions, 
une	analyse	de	risques	efficiente	 reste	difficile	et	il	subsiste	 encore	de	nombreux	 points	à	
améliorer au niveau international pour accroître la qualité des données.
Comme l’analyse de risques nécessite encore un grand nombre d’opérations manuelles 
(chronophages),	 la	possibilité	 de	recourir	 à	l’intelligence	 artificielle	 pourrait	 être	examinée.	
L’analyse	 de	risques	actuelle	doit	donc	être	considérée	 comme	un	processus	 d’apprentissage	
qui est encore en plein développement. Bien que l’analyse de risques en soit encore à ses 
débuts, il convient de souligner que la simple connaissance de l’existence d’une décision 
fiscale	anticipée	 peut	déjà	constituer	 une	information	 très	précieuse	 pour	les	services	 de	
contrôle.
Un suivi centralisé des résultats fait défaut pour l’instant, de sorte qu’il est notamment 
impossible	de	vérifier	si	l’analyse	de	risques	atteint	son	objectif. ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /61
Chapitre 6
Déclarations pays par pays
Depuis	le	30	juin	2018,	des	déclarations	 pays	par	pays	(Country-by-Country Reports , CBC) 
sont échangées automatiquement chaque année. Cela implique qu’un groupe multinational 
doit	informer	 tous	les	pays	au	sein	desquels	 il	est	actif	de	l’allocation	 mondiale	 des	bénéfices,	
des	activités	 économiques	 et	des	impôts	payés	au	sein	du	groupe.	L’obligation	 d’élaborer	 des	
déclarations pays par pays ne s’applique qu’aux grands groupes multinationaux dont les 
revenus	bruts	consolidés	s’élèvent	à	au	moins	750	millions	d’euros.
L’échange	 automatique	 de	déclarations	 pays	par	pays	a	été	mis	en	place	sous	l’impulsion	
du plan d’action BEPS de l’OCDE (action 1379).	Les	différents	 aspects	tels	que	le	champ	
d’application,	 le	délai,	les	procédures	 et	les	garanties	 figurent	 dans	l’accord	 multilatéral	
entre	autorités	 compétentes	 du	27	janvier	2016.	La	Belgique	 a	marqué	son	assentiment	 à	cet	
accord le 11 août 201780. Par ailleurs, l’UE a aussi élaboré un cadre législatif pour l’échange 
de	déclarations	 pays	par	pays.	La	déclaration	 pays	par	pays	a	été	rendue	obligatoire	
pour l’ensemble des États membres à la suite d’un nouvel élargissement de la directive 
DAC en 2016 (la « DAC 4 »)81. Cette directive suit en grande partie le rapport de l’OCDE. 
En	janvier	2020,	75	pays	partenaires	 au	total	devaient	 échanger	 des	déclarations	 pays	par	
pays avec la Belgique sur une base réciproque82.
En imposant une obligation de rapportage minimale aux groupes multinationaux, les 
autorités	 fiscales	nationales	 doivent	pouvoir	réaliser	de	meilleures	 analyses	 de	risques	en	
matière	de	prix	de	transfert	 dans	le	monde	entier	et	disposer	 de	davantage	 d’informations	
lors	de	l’exécution	 des	contrôles.	 La	déclaration	 pays	par	pays	doit	être	rendue	chaque	
année	dans	le	pays	de	l’entité	mère	ultime83 et est ensuite automatiquement échangée avec 
les autres pays au sein desquels le groupe multinational est actif (voir schéma 2 ).
79 OCDE , Documentation des prix de transfert et déclaration pays par pays, Action 13 – Rapport final 2015 , projet OCDE/
G20 sur l’érosion de la base d’imposition et le transfert de bénéfices, Paris, Éditions OCDE, 2015, www.oecd.org .
80 Loi du 11 août 2017 portant assentiment à l’Accord multilatéral entre autorités compétentes sur l’échange des 
déclarations pays par pays, signé à Paris le 27 janvier 2016.
81 Directive 2016/881 (« DAC 4 ») du Conseil du 25 mai 2016 modifiant la directive 2011/16/UE en ce qui concerne 
l’échange automatique et obligatoire d’informations dans le domaine fiscal, www.eur-lex.europa.eu .
82 OCDE, Country-by-Country Reporting Exchange Relationships , situation en janvier 2020, www.oecd.org . En font 
également partie les États-Unis, avec lesquels un accord bilatéral a été conclu le 20 juillet 2017 en vue de l’échange 
des déclarations pays par pays. 
83 L’entité mère ultime est en principe l’entité qui est tenue d’établir les comptes annuels consolidés du groupe.  62
Schéma 2 –  Déclarations pays par pays
1. Les entités constitutives 
envoient les informations à la 
société mère ultime d ’une 
multinationale .
2. La société mère ultime 
transmet la déclaration pays 
par pays à l ’administration 
fiscale de son État de 
résidence .
3. Cette administration fiscale 
envoie la déclaration pays par 
pays à tous les pays où la 
multinationale est assujettie à 
l’impôt .
Source : Cour des comptes à partir d’informations de l’AGFisc
Au niveau national, deux obligations de rapportage supplémentaires ont également été 
introduites pour les groupes belges d’une certaine taille à partir de l’exercice d’imposition 
2017	:	un	fichier	principal	 et	un	fichier	local	(voir	aussi	 point 6.1.3 	ci-après).	 Ces	nouvelles	
sources	d’informations 	doivent	permettre 	à	l’administration 	fiscale	d’encore	améliorer 	
l’efficacité	 de	son	analyse	de	risques	et	d’accroître	 l’efficacité	 des	contrôles	 fiscaux	relatifs	
au	transfert	 de	bénéfices	 vers	des	juridictions	 faiblement	 imposées.	 Enfin,	chaque	entité	
constitutive	 belge	d’un	groupe	multinational	 doit	transmettre	 à	l’administration	 fiscale	par	
le	biais	d’une	notification	 l’identité	 de	l’entité	(mère)	qui	rend	compte	et	qui	introduira	
donc la déclaration pays par pays84.
84 Pour les périodes déclarables qui se clôturent le 31 décembre 2019 ou ultérieurement, la notification ne doit plus 
être réintroduite chaque année, mais uniquement en cas de modification.  ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /63
6.1 Réception et mise à disposition des déclarations pays par pays
6.1.1 Nombre de déclarations pays par pays reçues
La	déclaration	 pays	par	pays	contient	 notamment	 les	informations	 suivantes	 par	juridiction	
fiscale	:	les	revenus,	 les	bénéfices,	 les	impôts,	les	fonds	propres	(ou	une	partie	de	ceux-
ci), le nombre de membres du personnel et certains actifs. Elle contient aussi une liste de 
toutes les entités constitutives du groupe par pays et de leur(s) principale(s) activité(s) 
professionnelle(s).
Au	cours	des	deux	dernières	 années,	 l’administration	 fiscale	belge	a	déjà	reçu	au	total	
4.438	déclarations	 pays	par	pays.	Ce	chiffre	peut	contenir	 des	doublons	 pour	les	déclarations	
échangées	 tant	en	vertu	de	l’action	13	du	BEPS	que	de	la	DAC	4.	Dans	sa	réponse	au	projet	de	
rapport,	 le	SPF	Finances	 déclare	qu’il	sera	mieux	à	même	de	détecter	 les	doublons	 éventuels	
à partir de 2021.
Tableau 14 –  Nombre de déclarations pays par pays reçues par année civile (au 31 décembre 2019)
Année de réception Nombre de déclarations
2018 2.136
2019 2.302
Grâce	aux	notifications	 introduites	 par	les	entités	belges	de	multinationales,	 l’administration	
fiscale	belge	peut	contrôler	 si	elle	a	reçu	toutes	les	déclarations	 pays	par	pays.	Le	
25	février	2020,	13.629	notifications 	au	total	avaient	déjà	été	introduites 	auprès	de	l’AGFisc85. 
Ce	nombre	 dépasse	 celui	des	déclarations	 pays	par	pays	introduites	 vu	qu’une	même	
déclaration	 peut	contenir	 des	informations	 afférentes	 à	plusieurs	 entités	constitutives	 belges	
d’un groupe. Cependant, il n’existe aucune base de données du groupe cible théorique des 
entités constitutives belges concernées.
À	la	clôture	de	l’audit,	l’administration	 fiscale	n’était	pas	encore	en	mesure	de	relier	
automatiquement	 les	notifications	 aux	déclarations	 pays	par	pays	reçues.	Cette	situation	
s’explique	 par	le	fait	que	les	entités	constitutives	 belges	ne	pouvaient	 pas	toutes	être	
identifiées	 (voir	 point 6.1.2 	ci-après).	 En	outre,	la	mise	en	relation	des	différentes	 sources	de	
données	 requiert	 une	clé	d’identification	 unique.	Pour	une	entreprise	 belge,	on	peut	utiliser	
le	numéro	 d’entreprise,	 mais	pour	l’entité	mère	ultime,	qui	est	souvent	 une	entreprise	
étrangère,	 il	faut	encore	trouver	une	clé	unique.	La	Cour	recommande	 de	trouver	le	plus	
vite	possible	 une	solution	 à	ces	problèmes	 et	de	créer	une	base	de	données	 identifiant	 le	
groupe cible accompagné d’un historique tant au niveau belge qu’au niveau international.
La	Cour	des	comptes	 fait	également	 observer	 que	l’administration	 fiscale	belge	n’a	pas	accès	
aux revenus consolidés étrangers des groupes et ne peut donc pas contrôler directement si 
des	entités	belges	appartiennent	 à	un	groupe	dont	le	chiffre	d’affaires	 mondial	 consolidé	
dépasse	 750	millions	 d’euros	(c’est-à-dire	 le	seuil	à	partir	duquel	la	déclaration	 pays	par	
85 Le nombre de notifications diminuera probablement fortement à l’avenir puisque celles-ci ne doivent plus être 
déposées chaque année à partir de 2020.  64
pays	est	obligatoire).	 Les	entreprises	 qui	ne	déposent	 ni	une	déclaration	 pays	par	pays	ni	
une	notification	risquent	ainsi	de	ne	pas	être	détectées.
6.1.2 Identification et qualité des déclarations pays par pays
Le	SRI	tente	d’abord	 d’identifier	 automatiquement	 les	entités	belges	constitutives	 du	
groupe mentionnées dans les déclarations pays par pays. Cela ne fonctionne toutefois que 
dans	67	%	des	cas	(situation 	au	4	février	2020).	Les	33	%	restants	doivent	donc	être	identifiés 	
manuellement.	 Depuis	novembre	 2019,	les	entités	constitutives	 belges	non	identifiées	
peuvent	 l’être	manuellement	 à	l’aide	de	l’application	 Matchmaker	 (voir	aussi	 point 5.1.3 ). 
Le	7	avril	2020,	aucun	résultat	de	ces	identifications	manuelles	n’était	encore	disponible.
Le	SRI	vérifie	l’exactitude	 structurelle	 des	déclarations	 pays	par	pays	reçues	de	l’étranger	
au moment de leur réception. Il a ainsi constaté à plusieurs reprises que les numéros 
d’identification	 ou	les	noms	des	contribuables	 belges	faisaient	 défaut,	alors	que	leur	
mention	 est	obligatoire	 en	vertu	de	la	DAC4	et	de	l’action	13	du	BEPS.	Le	SRI	informe	
systématiquement	le	pays	partenaire	de	ces	problèmes	et	tente	ainsi	d’améliorer	la	qualité.
L’AGESS	a	aussi	réalisé	début	2019	une	analyse	de	la	qualité	des	déclarations 	pays	par	pays	
nationales86.	Les	informations 	contenues 	dans	ces	déclarations 	ont	été	comparées 	aux	
rapports	annuels	consolidés 	publiés	par	les	entités	concernées. 	L’AGESS 	en	a	conclu	que	les	
déclarations examinées contenaient souvent des erreurs ou des anomalies. Par exemple, 
certaines entreprises indiquent erronément des montants négatifs ou ne respectent pas 
l’obligation	 de	rapporter	 en	unités	(et	non	en	centimes	 ou	en	milliers),	 utilisent	 différentes	
devises ou indiquent des codes pays erronés. Pour améliorer la qualité des déclarations pays 
par	pays	nationales,	 le	portail	MyMinfin	 est	ouvert	depuis	le	31	juillet	2019	pour	introduire	
des corrections aux déclarations pays par pays et une brochure contenant des directives, des 
exemples	 et	une	liste	actualisée	 des	règles	de	validation	 a	été	publiée	sur	le	portail	BEPS13 . 
Une augmentation des contrôles et des sanctions pourrait aussi encore améliorer la qualité 
(voir point 6.1.4 ).
Un	contrôle	 de	la	qualité	du	contenu	des	déclarations	 pays	par	pays	étrangères	 reçues	s’avère	
par	contre	plus	difficile,	vu	que	l’administration	 fiscale	belge	n’a	pas	systématiquement	 accès	
aux	comptes	 annuels	 consolidés	 étrangers.	 Il	est	probable	 que	les	déclarations	 étrangères	
présentent	 les	mêmes	«	problèmes	 de	qualité	»	 que	les	déclarations	 nationales,	 ce	qui	peut	
entraver	 une	exploitation	 efficace	et	une	analyse	de	risques	effective.	 La	Belgique	 est	donc	
largement tributaire des actions (de sensibilisation) menées à l’étranger pour ce qui est 
de	la	qualité	des	déclarations	 pays	par	pays.	Pour	pallier	en	grande	partie	ce	problème,	
l’administration 	fiscale	belge	peut	toutefois 	comparer 	les	informations 	contenues 	dans	les	
déclarations	reçues	avec	les	fichiers	locaux	et	les	fichiers	principaux.
Si un agent contrôleur constate une erreur dans une déclaration pays par pays reçue, il 
doit la signaler au SRI, qui communique ensuite l’erreur potentielle au pays partenaire 
expéditeur.	 L’administration	 de	ce	dernier	 demande	 ensuite	 à	son	entité	déclarante	
d’apporter	 une	correction	 et	échange	 celle-ci	avec	tous	les	pays	concernés.	 Contrairement	
86 L’analyse a porté sur un total de 72 déclarations pays par pays introduites en Belgique pour l’année civile 2016.  ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /65
aux	déclarations	 pays	par	pays	nationales,	 le	fisc	belge	n’a	pas	la	possibilité	 d’infliger	 des	
sanctions supplémentaires (voir point 6.1.4 	ci-après).
6.1.3 Nombre de fichiers locaux et de fichiers principaux reçus
Depuis l’exercice d’imposition 2017, les entités constitutives belges doivent également 
déposer	 un	fichier	principal	 et	un	fichier	local	lorsqu’elles	 remplissent	 certains	 critères	
relatifs	à	leurs	revenus	 d'exploitation	 et	revenus	 financiers,	 à	leur	total	de	bilan	ou	à	
leur	effectif.	Le	fichier	principal	 complète	 la	déclaration	 pays	par	pays	et	doit	permettre	
de réaliser une évaluation générale des risques liés à la politique des prix de transfert du 
contribuable	 belge.	Ainsi,	il	contient	 des	informations	 standard	 au	sujet	du	groupe	qui	sont	
pertinentes pour tous ses membres, y compris la nature des activités, les immobilisations 
incorporelles,	 les	opérations	 financières	 intragroupe	 et	la	position	 financière	 et	fiscale	
consolidée	 du	groupe	multinational.	 Le	fichier	peut	également	 jouer	un	rôle	pour	expliquer	
l’analyse 	des	prix	de	transfert, 	tels	qu’ils	ressortent 	du	fichier	local.	Ce	dernier	contient 	des	
informations	 plus	spécifiques	 sur	l’entité	constitutive	 belge	et	les	transactions	 intragroupe	
transfrontalières	dans	lesquelles	l’entité	belge	est	impliquée.
Alors	que	le	fichier	local	doit	être	déposé	en	même	temps	que	la	déclaration	 à	l’impôt	des	
sociétés	 ou	la	déclaration	 à	l’impôt	des	non-résidents-sociétés,	 le	fichier	principal	 doit	
être	introduit	 au	plus	tard	douze	mois	après	le	dernier	jour	de	la	période	déclarable	 du	
groupe87.	Le	tableau	ci-après	contient	 un	aperçu	par	année	de	revenus	du	nombre	de	fichiers	
principaux	et	de	fichiers	locaux	introduits.
Tableau 15 –  Nombre de fichiers principaux et de fichiers locaux introduits par année de revenus
Année de revenus Nombre de fichiers principaux Nombre de fichiers locaux Total
2016 75 3 78
2017 2.328 146 2.474
2018 2.438 2.528 4.966
2019 1.879 2.302 4.181
Total 6.720 4.979 11.699
Source : pilier GE (données reçues le 25 février 2020)
Ces	chiffres	montrent	 que	les	déclarations	 pays	par	pays	(ou	notifications)	 ne	sont	pas	
toutes	reliées	à	un	fichier	principal	 ou	à	un	fichier	local	et	inversement.	 Pour	le	moment,	 les	
fichiers	principaux	 et	les	fichiers	locaux	ne	peuvent	pas	être	rattachés	 automatiquement	 aux	
déclarations	 pays	par	pays.	Cette	situation	 est	également	 due	aux	difficultés	 d’identification	
et à la nécessité de trouver et d’utiliser une clé unique (voir point 6.1.1 ).	La	Cour	des	comptes	
réitère	dès	lors	sa	recommandation	 de	trouver	au	plus	vite	une	solution	 à	ces	problèmes	 et	
de créer une base de données de l’ensemble du groupe cible – tant pour les déclarations 
pays	par	pays	que	pour	les	fichiers	locaux	et	les	fichiers	principaux	 –	afin	de	permettre	
des	comparaisons	 entre	les	sous-catégories.	 Dans	sa	réponse	 au	projet	de	rapport,	 le	SPF	
Finances déclare que la création de l’ensemble du groupe cible est prévue.
87 Il s’agit de la période pour laquelle l’entité mère ultime établit ses comptes annuels consolidés. Elle peut être 
différente de l’exercice comptable de l’entité constitutive belge. 66
La	Cour	des	comptes	 a	également	 constaté	 qu’il	n’y	a	pas	de	contrôle	 systématique	 de	
la	qualité	des	fichiers	locaux	et	des	fichiers	principaux.	 Or	il	s’agit	là	d’une	condition	
indispensable	 à	une	analyse	de	risques	efficace.	 Un	échantillonnage	 aléatoire	 effectué	 par	
l’administration	 fiscale	a	montré	que	de	nombreux	 fichiers	locaux	déposés	 contenaient	
des	erreurs	ou	des	anomalies.	 Le	pilier	GE	développe	 dès	lors	des	règles	de	validation	
(du	contenu)	 pour	le	dépôt	des	fichiers	locaux	de	sorte	que	certaines	 anomalies	 peuvent	
être	détectées	 automatiquement.	 En	ce	qui	concerne	 les	fichiers	principaux,	 aucune	règle	
de	validation	 ne	peut	être	imposée	 étant	donné	qu’ils	contiennent	 essentiellement	 du	
texte.	Pour	exclure	totalement	 ce	problème,	 les	contrôles	 de	la	conformité	 et	de	la	qualité	
demeureront nécessaires (voir point 6.1.4 	ci-après).
6.1.4 Sanctions du non-respect des obligations de déclaration supplémentaires en 
matière de prix de transfert
Le	non-respect	 des	obligations	 de	rapportage	 supplémentaires	 en	matière	 de	prix	de	
transfert peut entraîner une amende administrative conformément à l’article 445, § 3, du 
CIR9288. Selon la nature de l’infraction (due ou non à la mauvaise foi ou avec intention 
d’éluder	 l’impôt)	 et	le	degré	de	récidive,	 l’amende	 peut	aller	de	1.250	à	25.000	euros.	L’arrêté	
royal	du	29	juin	2018	précise	l’échelle	 de	ces	amendes89. Il est applicable aux infractions 
commises	à	partir	du	19	juillet	2018.
Le	pilier	GE	de	l’AGFisc	 est	chargé	du	suivi	des	sanctions.	 La	Cour	a	toutefois	 constaté	
qu’aucune	 amende	 n’a	été	infligée	en	2018	et	2019	en	raison	de	difficultés	 d’interprétation	
et	de	maladies	 de	jeunesse.	 À	présent	que	la	plupart	de	ces	problèmes	 sont	résolus,	la	Cour	
recommande	 d’effectuer	 des	contrôles	 plus	ciblés	pour	encore	améliorer	 le	respect	et	la	
qualité des obligations de déclaration supplémentaires (voir points 6.1.2  et 6.1.3 ). Des actions 
CRM	pourraient	aussi	être	envisagées.
Afin	de	contrôler	 de	manière	 efficace	et	efficiente	 le	dépôt	en	temps	voulu	des	différentes	
obligations de déclaration, la Cour estime qu’il est aussi nécessaire de créer une base de 
données de l’ensemble du groupe cible comprenant un historique (voir aussi points 6.1.1  et 
6.1.3).
Enfin,	la	Cour	des	comptes	 a	aussi	constaté	 que	l’administration	 fiscale	ne	disposait	 pas	
encore	d’une	application	 automatique	 pour	le	recouvrement	 de	ces	amendes.	 Celle-ci	est	
encore	en	développement	et	devrait	être	prête	en	2021.
6.1.5 Mise à disposition
Les	déclarations	 pays	par	pays	n’ont	pas	pu	être	consultées	 immédiatement	 parce	qu’il	a	
fallu un certain temps pour répondre en interne aux accords internationaux concernant 
la	protection	 des	données	 et	le	traitement	 confidentiel.	 Ainsi,	le	service	Coordination	 de	
secteur	du	pilier	GE	de	l’AGFisc 	n’a	eu	accès	qu’à	partir	de	septembre 	2019	aux	déclarations 	
pays par pays en vue de réaliser une analyse de risques.
88 Il s’agit des cas dans lesquels la déclaration pays par pays (article 321/2  du CIR92), le fichier principal (art. 321/4  du 
CIR92) ou le fichier local (321/5 du CIR92) n’est pas déposé, est déposé tardivement ou est incomplet ou inexact et 
des cas dans lesquels l’obligation de notification n’est pas respectée. 
89 Arrêté royal du 29 juin 2018 d’exécution de l’article 445, § 3, du code des impôts sur les revenus 1992 relatif à la 
détermination de l’échelle des amendes administratives en ce qui concerne les prix de transfert et leurs modalités 
d’application. ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /67
La	consultation	 par	les	agents	contrôleurs	 du	pilier	GE	doit	se	faire	via	l’application	 de	
gestion Biztax. Au moment de la réalisation de l’audit, les agents contrôleurs n’avaient pas 
encore	accès	aux	déclarations	 pays	par	pays	étrangères	 parce	que	Biztax	n’avait	pas	encore	
été	entièrement	 adapté.	Dans	sa	réponse	 au	projet	de	rapport,	 le	SPF	Finances	 signale	que	
les	agents	disposent	à	présent	de	cet	accès.
Les	fichiers	locaux	et	les	fichiers	principaux	 sont	quant	à	eux	introduits	 dans	MyMinfin	
et ensuite mis à la disposition des agents contrôleurs GE par le biais de l’application de 
visualisation BEPS13.
6.2 Exploitation des données reçues
Contrairement aux autres renseignements étrangers, les déclarations pays par pays reçues 
ne peuvent pas donner lieu directement à une imposition supplémentaire. Elles doivent 
surtout	être	utilisées	 pour	évaluer	les	risques	importants	 relatifs	aux	prix	de	transfert	 et	
d’autres risques susceptibles d’entraîner une érosion de la base imposable ou un transfert 
de	bénéfices.	 Le	service	Coordination	 de	secteur	du	pilier	GE	est	chargé	de	l’analyse	 de	
risques	en	la	matière.	 Il	est	assisté	par	des	experts	de	la	cellule	Prix	de	transfert	 et	un	
analyste des données du service TACM.
6.2.1 Analyse de risques
L’analyse	 de	risques	se	base	en	premier	 lieu	sur	les	indicateurs	 de	risques	relatifs	aux	
déclarations pays par pays élaborés par l’OCDE90. À partir de l’expérience locale, une 
sélection des indicateurs les plus utiles en vue d’une taxation en Belgique a été opérée. 
Un seuil de matérialité est aussi souvent utilisé par indicateur. À l’aide des indicateurs de 
risques	appliqués,	 23	premiers	 dossiers	 à	contrôler	 ont	été	sélectionnés	 en	janvier	202091. 
Ces	dossiers	ne	peuvent	pas	être	supprimés	 de	la	sélection,	 car	leurs	résultats	 seront	évalués	
ultérieurement pour éventuellement adapter l’analyse de risques.
En	effet,	lors	de	l’analyse	 de	risques	des	déclarations	 pays	par	pays,	il	convient	 de	tenir	
compte de certaines limites liées au contenu. Ainsi, les déclarations ne contiennent par 
exemple	 pas	de	données	 consolidées,	 mais	des	chiffres	agrégés	par	pays,	de	sorte	qu’il	
y a parfois des doubles comptages92.	La	qualité	des	déclarations	 pays	par	pays	reçues	
demeure aussi un point d’attention important (voir point 6.1.2 ).	Afin	d’améliorer	 son	
analyse	 de	risques,	 l’administration	 fiscale	belge	compare	 les	informations	 contenues	
dans	la	déclaration	 pays	par	pays	avec	celles	du	fichier	local.	Pour	le	moment,	 il	n’existe	
toutefois aucun lien automatique entre les deux sources de données (voir point 6.1.1 ), de 
sorte	que	l’analyse	 doit	surtout	se	dérouler	 manuellement.	 Le	fichier	principal	 n’est	pas	
utilisé lors de l’analyse de risques parce qu’il se compose exclusivement de texte et n’est 
pas	standardisé,	 contrairement	 aux	fichiers	locaux.	Cela	exclut	en	principe	 toute	analyse	
automatique. 	L’utilisation 	d’outils	d’intelligence 	artificielle 	ne	serait	utile	en	l’occurrence 	
90 OCDE, BEPS action 13. Déclaration pays par pays. Manuel pratique d’évaluation des risques fiscaux , septembre 2017, 
104 p., www.oecd.org .
91 La sélection a été effectuée sur la base des déclarations pays par pays déposées en Belgique et de celles reçues de 
l’étranger. 
92 Si plusieurs entités constitutives sont situées dans un même pays, toutes les données (notamment les revenus, les 
bénéfices, le capital libéré) des différentes entités sont additionnées et non consolidées. Comme les transactions 
entre les entités liées ne sont pas éliminées, cela peut donner une image faussée.  68
que	si	l’on	possède	 l’expérience	 nécessaire	 et	que	l’on	peut	déterminer	 les	liens	exacts.	En	
outre,	les	décisions	 fiscales	anticipées	 étrangères	 reçues	ne	sont	pas	non	plus	utilisées	 lors	
de	l’analyse	 de	risques	des	déclarations	 pays	par	pays,	même	si	elles	sont	susceptibles	 de	
contenir des informations utiles.
En 2019, l’OCDE a aussi développé un nouvel outil numérique, dénommé Treat, permettant 
de réaliser automatiquement les analyses de risques des déclarations pays par pays. Cet 
outil visualise chaque déclaration et indique les domaines à risques. Bien qu’il soit utile, 
l’administration 	fiscale	belge	ne	peut	pas	utiliser	cet	outil	pour	le	moment 	parce	qu’elle	ne	
dispose	pas	du	logiciel	adapté	à	cet	effet.
La	Belgique	 a	aussi	participé	 volontairement	 en	2019	au	programme	 ICAP	 (International 
Compliance Assurance Program)  de l’OCDE93,	grâce	auquel	les	pays	participants	 s’efforcent	
d’apprendre les uns des autres pour améliorer leurs analyses de risques.
6.2.2 Formation
Il est essentiel d’organiser une formation solide à propos de l’utilisation appropriée de la 
déclaration 	pays	par	pays.	Ainsi,	celle-ci	ne	peut	pas	être	utilisée	directement 	en	vue	d’une	
imposition	 complémentaire	 en	remplacement	 d’une	analyse	des	prix	de	transfert.	 Le	non-
respect	des	conditions	 d’utilisation	 est	en	effet	sanctionné	 lourdement	 vu	que	l’échange	
de	déclarations	 pays	par	pays	peut	être	suspendu	 (temporairement).	 En	février	2020,	une	
formation	 spécifique	 a	été	organisée	 au	sujet	de	l’utilisation	 appropriée	 de	la	déclaration	
pays par pays. Elle a été suivie par 66 membres du personnel du pilier GE.
6.3 Conclusion partielle
Pour	le	moment,	 l’administration	 fiscale	n’est	pas	en	mesure	de	mettre	les	déclarations	
pays par pays reçues automatiquement en relation avec les obligations de déclaration 
nationales,	 notamment	 en	raison	de	la	difficulté	 d’identification	 des	entités	constitutives	
belges	et	de	l’absence	 d’une	clé	unique	pour	les	entités	mères.	Depuis	novembre	 2019,	
l’application	 pour	l’identification	 manuelle	 est	fonctionnelle,	 de	sorte	que	le	pourcentage	
d’identification	 augmentera	 probablement	 à	l’avenir.	 La	Cour	recommande	 de	développer	
également une base de données reprenant la composition globale du groupe cible, tant 
pour	les	déclarations	 pays	par	pays	que	pour	les	fichiers	principaux	 et	locaux.	Cette	base	
de données doit permettre non seulement de contrôler si les groupes multinationaux ont 
respecté	 leurs	obligations	 fiscales	(en	temps	voulu),	mais	aussi	de	réaliser	une	analyse	de	
risques	plus	efficiente.
La	qualité	des	déclarations	 pays	par	pays	demeure	 également	 un	point	d’attention	 important.	
Un	examen	des	déclarations	 pays	par	pays	nationales	 effectué	par	l’AGESS	a	en	effet	montré	
qu’elles contiennent souvent des erreurs ou des anomalies. Comme l’administration 
fiscale	belge	n’a	pas	accès	aux	comptes	 annuels	consolidés	 étrangers,	 elle	doit	comparer	 les	
informations	 contenues	 dans	les	déclarations	 pays	par	pays	reçues	avec	celles	des	fichiers	
locaux	et	principaux.	 La	Cour	a	toutefois	 constaté	 qu’il	n’y	a	pas	de	contrôle	 systématique	
de	la	qualité	des	fichiers	locaux	et	principaux.	 Outre	l’élaboration	 de	règles	de	validation,	
93 OCDE, OECD International Compliance Assurance Programme (ICAP), www.oecd.org . ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /69
la	Cour	recommande 	d’effectuer 	des	contrôles 	plus	ciblés	pour	encore	améliorer 	le	respect	
et la qualité des obligations de déclaration supplémentaires. Des actions CRM pourraient 
aussi	être	envisagées.
Aucune	 amende	 n’a	encore	été	infligée	pour	non-respect	 des	obligations	 de	déclaration	
supplémentaires	 en	raison	de	difficultés	 d’interprétation	 et	de	maladies	 de	jeunesse.	 La	Cour	
a	aussi	constaté	 que	l’administration	 fiscale	ne	disposait	 pas	d’une	application	 automatique	
pour recouvrer ces amendes.
Au	moment	 de	la	réalisation	 de	l’audit,	les	agents	contrôleurs	 n’avaient	 pas	encore	accès	aux	
déclarations	 pays	par	pays	étrangères.	 Dans	sa	réponse	au	projet	de	rapport,	 le	SPF	Finances	
signale	qu’ils	y	ont	à	présent	accès.	Les	fichiers	locaux	et	principaux 	peuvent 	être	consultés 	
par le biais de l’application de visualisation.
Pour l’analyse de risques, une sélection des indicateurs de risques développés par l’OCDE 
pour les déclarations pays par pays a été élaborée sur la base de l’expérience locale. Pour 
des	raisons	d’ordre	technique	 et	informatique,	 l’administration	 fiscale	ne	peut	toutefois	 pas	
utiliser l’outil numérique de l’OCDE permettant une analyse de risques automatique des 
déclarations	 pays	par	pays.	Pour	améliorer	 son	analyse	de	risques,	l’administration	 fiscale	
belge essaie de mettre les informations de la déclaration pays par pays en relation avec le 
fichier	local.	Ce	n’est	pas	le	cas	pour	le	fichier	principal	 qui	contient	 majoritairement	 du	
texte	et	ne	peut	donc	pas	être	analysé	automatiquement.	 Les	décisions	 fiscales	anticipées	
reçues ne sont pas non plus utilisées lors de l’analyse de risques des déclarations pays par 
pays,	même	si	elles	peuvent	contenir	des	informations	utiles.
L’analyse 	de	risques	des	déclarations 	pays	par	pays	en	est	encore	largement 	à	ses	débuts.	La	
Cour estime donc qu’il est important de bien suivre les résultats des futurs contrôles pour 
adapter l’analyse de risques si nécessaire.  ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /71
Chapitre 7
Conclusion générale
Dans	le	cadre	de	la	lutte	contre	la	fraude	fiscale,	l’UE	et	l’OCDE	misent	toujours	 plus	sur	
l’échange	 automatique	 d’informations	 entre	les	différentes	 administrations	 fiscales.	Dans	
un premier rapport d’audit (2019), la Cour des comptes s’est surtout concentrée sur l’échange 
de données relatives aux revenus professionnels (UE) et aux biens immobiliers (UE). Dans 
ce	second	audit,	elle	porte	son	attention	 sur	l’échange	 d’informations	 financières	 (UE,	
OCDE	et	Fatca),	les	décisions	 fiscales	anticipées	 (UE	et	OCDE)	et	les	déclarations	 pays	par	
pays (UE et OCDE).
Les	principales	 conclusions	 concernant	 les	différentes	 phases	du	processus	 administratif	
sont	exposées	ci-après.
Réception et organisation du traitement des données
Le	nombre	 total	d’informations	 reçues	a	augmenté	 en	2019	pour	atteindre	 plus	de	
2,2	millions,	 soit	une	hausse	de	7	%	par	rapport	 à	2018.	Les	informations	 financières	
représentent	la	majeure	partie	des	données	fiscales	et	affichent	la	plus	forte	progression.
Le	SRI,	l’autorité 	compétente 	pour	l’échange 	automatique 	de	données	fiscales	internationales, 	
a	récemment	 été	confronté	 à	une	diminution	 sensible	de	son	effectif,	ce	qui	peut	compliquer	
le	respect	des	délais	d’exécution	des	différentes	tâches.
Identification des données
L’administration	 fiscale	parvient	 à	rattacher	 les	informations	 reçues	aux	personnes	
physiques correctes. En ce qui concerne les données relatives aux revenus professionnels, 
aux	pensions,	 aux	revenus	immobiliers,	 aux	assurances	 sur	la	vie	et	aux	comptes	 financiers,	
elle	atteint	un	taux	d’identification	 moyen	de	plus	de	95	%.	Par	contre,	l’identification	
des personnes morales est plus compliquée, notamment en raison de l’absence de numéro 
d’identification	 pour	les	entreprises	 valable	au	niveau	international.	 L’identification	 a	été	
impossible	pour	plus	d’un	quart	des	informations	financières.
Le	taux	d’identification	 global	des	décisions	 fiscales	anticipées	 est	très	élevé	:	94	%	des	
décisions	reçues	au	format	XML	et	99	%	des	décisions	dans	un	autre	format.
Actuellement,	 l’administration	 fiscale	ne	peut	pas	lier	automatiquement	 les	déclarations	
pays par pays reçues aux obligations de déclaration nationales, notamment en raison de la 
difficulté	 d’identification	 des	entités	constitutives	 belges	et	de	l’absence	 d’une	clé	unique	
pour	les	entités	mères.	Depuis	novembre	 2019,	l’application	 utilisée	pour	l’identification	
manuelle	 est	fonctionnelle	 ;	les	taux	d’identification	 pourraient	 dès	lors	augmenter	 à	
l’avenir. 72
Mise à disposition des données
Les	informations	 financières	 et	non	financières	 reçues	sont	disponibles,	 après	identification,	
dans	Taxi	ou	Biztax	selon	qu’il	s’agit	d’une	personne 	physique 	ou	d'un	bénéficiaire 	effectif,	
d'une	part,	ou	d’une	personne	 morale,	d'autre	part.	Alors	que	les	données	 financières	 ont	
été assez rapidement disponibles dans Taxi, ce n’a pas été le cas dans Biztax. En raison de 
problèmes	 d’ordre	technique	 et	informatique	 d’une	part	et	de	problèmes	 liés	à	la	sécurité	
des	données	 d’autre	part,	les	agents	ont	seulement	 eu	accès	aux	informations	 Fatca	et	
NCD	respectivement	 en	juin	et	octobre	2019.	Durant	l’audit,	la	Cour	a	constaté	 que	les	
données reçues concernant les sociétés n’avaient pas toutes été intégrées dans Biztax. 
L’administration	fiscale	a	entre-temps	réglé	ce	problème.
Depuis	la	fin	août	2020,	les	agents	contrôleurs	 ont	un	accès	via	Biztax	aux	aperçus	synthétiques	
de	toutes	les	décisions	 fiscales	anticipées	 (tant	BEPS5	que	DAC3),	indépendamment	 du	
format (xml ou autre).
Depuis	septembre	 2019,	le	pilier	GE	a	accès	aux	déclarations	 pays	par	pays	étrangères	 dans	le	
cadre de l’analyse de risques. Par contre, ces rapports étaient encore inaccessibles pendant 
l’audit	à	des	fins	de	contrôle.	 Dans	sa	réponse	au	projet	de	rapport,	 le	SPF	Finances	 signale	
que	les	agents	disposent	à	présent	d’un	accès	aux	déclarations.
Analyse de risques
En	établissant	 un	classement	 des	dossiers	 présentant	 des	risques	majeurs	 (de	fraude),	
l’analyse	 de	risques	veille	à	ce	que	la	capacité	 de	contrôle	 limitée	soit	utilisée	de	manière	
optimale.
En	ce	qui	concerne	 l’analyse	 de	risques	relative	aux	informations	 non	financières,	 les	
fichiers	et	les	filtres	employés	 ont	été	considérablement	 améliorés	 entre-temps.	 Des	accords	
européens visant à accroître la qualité des données sont nécessaires si l’on souhaite des 
améliorations supplémentaires.
Tant l’Agisi que l’AGFisc sont compétentes pour réaliser l’analyse de risques relative aux 
informations	 financières.	 Pour	ce	qui	est des personnes physiques, les dossiers à contrôler 
sont	sélectionnés	 en	comparant	 les	données	 étrangères	 des	comptes	 financiers	 et	les	
déclarations	 belges.	En	fonction	 du	risque	évalué,	les	dossiers	font	l’objet	d’une	vérification	
de gestion par l’AGFisc ou d’un contrôle plus approfondi par l’AGFisc ou l’Agisi. Concernant 
les sociétés, l’analyse de risques est beaucoup plus compliquée puisque des codes distincts 
destinés aux revenus mobiliers ne sont pas prévus dans la déclaration à l’impôt des sociétés.
Hormis le contrôle de l’exactitude de la déclaration des revenus mobiliers étrangers, l’Agisi 
utilise	également	 les	informations	 financières	 étrangères	 pour	l’application	 éventuelle	
de la taxe Caïman et pour détecter de possibles fraudes au domicile commises par des 
contribuables	belges	bénéficiant	de	revenus	étrangers.
En	2018,	le	pilier	GE	a	réalisé	pour	la	première	 fois	une	analyse	de	risques	relative	aux	
décisions	 fiscales	anticipées	 reçues	dans	le	cadre	du	BEPS5.	À	partir	de	l’aperçu	synthétique	
des	décisions	 fiscales	anticipées,	 le	pilier	GE	établit	une	matrice	qui	croise	la	nature	de	
la décision anticipée et le motif de l’échange. Ensuite, l’analyse de risques se poursuit de 
manière	 totalement	 manuelle	 :	les	Ispocs	et	les	agents	de	la	cellule	des	prix	de	transfert	 ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /73
procèdent	 à	l’analyse	 et	à	la	sélection	 sur	la	base	de	leur	connaissance	 et	expérience	
concernant 	les	décisions 	fiscales	anticipées 	présentant 	un	risque	majeur.	Les	contrôles 	des	
dossiers sélectionnés ont toutefois été peu productifs. Il est clair que l’analyse de risques 
se	heurte	ici	à	des	limites	intrinsèques	 auxquelles	 il	faudra	trouver	une	solution	 au	niveau	
international	 :	recevoir	 plus	simplement	 le	texte	intégral	 de	la	décision	 fiscale	anticipée,	
recourir	à	l’intelligence	artificielle,	développer	un	moteur	de	recherche,	etc.
Les	déclarations	 pays	par	pays,	les	fichiers	 principaux	 et	les	fichiers	 locaux	sont	
indissociables	 dans	le	cadre	de	l’analyse	 de	risques.	L’analyse	 de	risques	s’est	principalement	
basée en premier lieu sur les indicateurs de l’OCDE, l’expérience locale des contrôleurs 
et	une	comparaison	 manuelle	 entre	les	déclarations	 pays	par	pays	et	les	fichiers	locaux.	
La	fiabilité	des	informations	 constitue	 aussi	un	problème	 :	les	déclarations	 pays	par	pays	
et	les	fichiers	locaux	comportent	 encore	souvent	 des	erreurs	et	des	anomalies.	 En	outre,	
l’application	 destinée	 à	visualiser	 numériquement	 les	fichiers	locaux	est	encore	en	cours	
de	développement. 	Le	fichier	principal 	international 	au	format	texte	et	non	standardisé 	ne	
permet	pas	d’effectuer	 une	comparaison	 automatique	 avec	les	déclarations	 pays	par	pays	et	
les	fichiers	locaux.	L’outil	numérique	 de	l’OCDE	pour	l’analyse	 de	risques,	Treat,	ne	peut	pas	
encore	être	utilisé	par	l’administration	 fiscale	belge.	Bien	que	cela	serait	utile,	le	pilier	GE	ne	
fait	pas	encore	usage	actuellement 	des	décisions 	fiscales	anticipées 	étrangères 	reçues,	dans	
le	cadre	de	l’analyse	 de	risques	des	déclarations	 pays	par	pays.	La	Cour	des	comptes	 estime	
dès	lors	que	l’analyse	de	risques	n’en	est	encore	qu’à	ses	débuts	et	qu’elle	devra	faire	l’objet	
des	ajustements	nécessaires	à	l’avenir.
Vérification
La	vérification	 des	fichiers	comportant	 des	informations	 non	financières	 étrangères	 reste	
essentiellement	 limitée	à	des	vérifications	 de	gestion	peu	approfondie.	 En	2019,	les	résultats	
des	vérifications	 de	gestion	ont	été	nettement	 plus	productifs	 que	par	le	passé,	principalement	
en raison de l’utilisation de bases de données plus exactes et exhaustives dans le cadre 
de	l’analyse	 de	risques	et	d’une	meilleure	 connaissance	 du	système	 d’imposition	 de	tels	
revenus	étrangers.	 Au	total,	les	vérifications	 de	gestion	ont	entraîné	 une	augmentation	 de	
l’assiette	 imposable	 de	146,7	millions	 d’euros	en	2019.	Le	montant	 de	l’impôt	à	payer	n’est	
pas	connu.	Par	ailleurs,	 le	service	TACM	a	prévu	trois	actions	de	contrôle	 spécifiques	 qui	
ont donné lieu à une hausse de l’assiette imposable de 2 millions d’euros et à un impôt à 
payer de 0,8 million d’euros.
Vu	que	la	taxation	 des	revenus	mobiliers	 étrangers	 représente	 une	matière	complexe	 pour	
de	nombreux	 agents	de	l’administration	 fiscale,	le	pilier	Particuliers	 de	l’AGFisc	 prévoit	
des	formations	 spécifiques	 depuis	2020.	En	raison	d’un	manque	 de	capacité	 de	formation,	
de telles formations ne sont pas prévues actuellement pour les agents du pilier PME. En 
outre,	l’application	 CPDI-DBV	 indispensable	 a	été	élargie	à	l’aide	d’une	rubrique	 relative	
aux revenus mobiliers étrangers.
Les	vérifications	 de	gestion	(74	%)	et	surtout	les	actions	de	contrôle	 (81	%)	basées	sur	
les	données	 NCD/DAC2	 et	Fatca	ont	été	particulièrement	 productives.	 Les	échantillons	
constitués par la Cour des comptes ont démontré que la marge d’amélioration à cet égard 
est	relativement	 limitée.	 En	effet,	dans	de	nombreux	 cas,	la	non-productivité	 est	due	
à	des	informations	 dont	l’administration	 fiscale	belge	ne	peut	pas	disposer.	 Au	total,	les	
vérifications 	de	gestion	NCD/DAC2 	et	Fatca	ont	donné	lieu	à	une	augmentation 	de	l’assiette 	 74
imposable 	de	44,2	millions 	d’euros.	Les	actions	de	contrôle 	NCD/DAC2 	et	Fatca	ont	permis	
d’augmenter l’assiette imposable de 41,7 millions d’euros au total, et de générer ainsi un 
supplément d’impôt de 14,9 millions d’euros.
Hormis	les	vérifications	 de	gestion	et	les	actions	de	contrôle,	 une	action	CRM	a	également	
été entreprise pour les contribuables qui n’avaient pas déclaré leur compte ou assurance 
sur la vie à l’étranger. Cette action CRM a eu une incidence positive sur les déclarations 
spontanées	 :	en	2019,	les	contribuables	 ont	déclaré	beaucoup	 plus	spontanément	 leurs	
comptes (+46 %) et assurances sur la vie (+30 %) à l’étranger que les années précédentes.
La	productivité	 des	deux	actions	de	contrôle	 au	titre	de	test	à	l’impôt	des	sociétés	(«	dirigeants	
d’entreprise-entreprises 	»	et	répartition 	de	la	rémunération) 	a	été	plutôt	faible.	Ce	résultat	
pourrait	 s’expliquer	 par	la	plus	grande	difficulté	 à	réaliser	l’analyse	 de	risques	et	la	plus	
grande complexité du contrôle.
Enfin,	une	action	de	contrôle	 menée	auprès	des	bénéficiaires	 présumés	 d’une	construction	
juridique	 a	permis	d’augmenter	 l’assiette	 imposable	 à	concurrence	 d’un	total	d’environ	
un million d’euros, soit un supplément d’impôt de 0,4 million d’euros.
Contrairement	 aux	vérifications	 de	gestion	et	aux	actions	de	contrôle	 de	l’AGFisc,	 les	
contrôles	 effectués	 par	l’Agisi	n’ont	été	productifs	 que	dans	21	%	des	dossiers.	 Ce	résultat	
pourrait	 s’expliquer	 par	le	fait	que	les	contribuables	 fortunés	 ont	déjà	anticipé	 l’échange	
de données au niveau international en régularisant leurs revenus étrangers ou qu’ils 
parviennent encore à dissimuler leur patrimoine, notamment par le biais de fraudes au 
domicile ou de « golden visa  ». Au total, les contrôles de l’Agisi ont généré une augmentation 
de l’assiette imposable de 814 millions d’euros.
Les	quelque	 60	contrôles	 basés	sur	les	décisions	 fiscales	anticipées	 ont	été	peu	productifs.	
En favorisant le transfert de connaissances par les Ispocs, en organisant une formation de 
base	et	en	développant	 un	manuel,	 l’administration	 fiscale	souhaite	 attirer	l’attention	 des	
agents	sur	les	possibilités	 offertes	par	cette	nouvelle	 source	d’échange	 de	données	 au	niveau	
En	janvier	2020,	le	pilier	GE	a,	pour	la	première	 fois,	sélectionné	 23	dossiers	 à	des	fins	de	
contrôle, 	à	partir	de	son	analyse	de	risques.	Vu	que	des	limites	internationales 	s’appliquent 	
dans le cadre de l’utilisation appropriée des déclarations pays par pays, les formations sont 
d’une	importance 	essentielle. 	Environ	70	agents	contrôleurs 	du	pilier	GE	ont	déjà	suivi	une	
formation adéquate.
Suivi et évaluation de l’échange automatique de données
Le	service	TACM	assure	le	suivi	des	résultats	 des	vérifications	 de	gestion	et	des	actions	
de	contrôle	 réalisées	 pour	les	informations	 financières	 et	non	financières	 étrangères.	
Il	peut	mesurer	 la	productivité	 des	actions	de	contrôle	 de	manière	 relativement	 exacte,	
contrairement	 aux	résultats	 des	vérifications	 de	gestion.	Les	causes	de	non-productivité	 ne	
peuvent	 être	déterminées	 qu’au	moyen	d’un	échantillon.	 Actuellement,	 le	service	TACM	
peut uniquement constater une augmentation de l’assiette imposable en comparant les 
codes	pertinents	 de	la	déclaration	 avant	et	après	la	vérification	 de	gestion.	 Cette	mesure	 ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /75
n’est	pas	complètement	 exacte,	car	d’autres	 augmentations	 de	l’assiette	 imposable	 qui	ne	
résultent	pas	de	la	réception	d’informations	étrangères,	sont	également	prises	en	compte.
Il ressort d’une étude récente du service TACM sur la déclaration spontanée de revenus 
étrangers	 que	les	contrôles	 réalisés	et	les	diverses	 manières	 dont	les	contribuables	 sont	
informés	 à	ce	sujet	ont	une	incidence	 positive	 sur	la	déclaration	 spontanée	 ultérieure	 de	
revenus étrangers.
À	la	demande	 de	la	Cour	des	comptes,	 l’Agisi	a	transmis	 les	résultats	 de	ses	différentes	
actions	relatives	 à	des	informations	 financières	 étrangères.	 Un	suivi	et	une	évaluation	
systématiques	de	ces	résultats	ne	sont	toutefois	pas	encore	effectués.
Actuellement,	 l’administration	 fiscale	n’assure	pas	encore	le	suivi	des	résultats	 des	contrôles	
liés	spécifiquement	 aux	décisions	 fiscales	anticipées	 et	ne	les	évalue	pas	non	plus.	Seuls	les	
résultats	 généraux	 des	contrôles	 sont	disponibles.	 Ce	n’est	pas	le	cas	des	résultats	 spécifiques	
en	lien	direct	avec	l’échange	de	décisions	fiscales	anticipées.
Assurer le suivi et évaluer les informations issues des déclarations pays par pays est un 
exercice	 difficile,	 vu	que	ces	données	 ne	comportent	 que	l’information	 visant	à	réaliser	
une	évaluation	 correcte	 des	risques	fiscaux.	 L’information	 puisée	dans	les	déclarations	
pays	par	pays	ne	peut	en	effet	pas	donner	lieu	directement	 à	un	prélèvement	 d’impôts	
supplémentaires. Par ailleurs, les résultats des contrôles ne sont pas encore connus. Pour 
faciliter l’analyse de risques des déclarations pays par pays, le législateur belge a imposé 
d’autres	 obligations	 de	déclaration	 nationales	 concernant	 les	prix	de	transfert	 (fichiers	
locaux	et	fichiers	principaux). 	La	Cour	a	cependant 	constaté 	que	l’administration 	fiscale	ne	
suit pas rigoureusement le respect de ces obligations supplémentaires. Aucune amende n’a 
encore	été	infligée	en	2018	et	2019	en	raison	de	difficultés	 d’interprétation	 et	de	maladies	
de	jeunesse.	 Par	ailleurs,	 il	n’existe	aucune	application	 automatique	 pour	le	recouvrement	
de ces amendes.  ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /77
Chapitre 8
Recommandation Acteurs concernés Point du rapport
Généralités
1 Renforcer l’effectif du SRI SPF Finances 2.1
2 Introduire un numéro d’identification 
international afin d’améliorer l’identification des 
sociétésOCDE et UE 3.1.2 , 4.1.2 , 
5.1.2  et 6.1.2
3 Communiquer en continu un retour 
d’informations spécifique et groupé aux pays 
expéditeurs afin d’améliorer la qualité des 
données reçuesSPF Finances 3.1.1 , 4.1.2 , 
4 Prévoir des instruments de contrôle suffisants 
pour intégrer dans les délais et de manière 
exhaustive les données de Stirint dans BiztaxSPF Finances 3.1.3  et 4.1.3
5 Élaborer des instruments de mesure suffisants 
pour suivre l’exploitation et les résultats des 
vérifications de gestionSPF Finances 3.3 et 4.3
6 Prévoir l’entrée en vigueur du contrôle pre-quality 
dans l’application Basket-Taxi pour les dossiers 
impliquant des revenus étrangersSPF Finances 3.3
7 Rechercher une solution aux problèmes d’accès 
aux dossiers dans Taxi et Biztax lorsqu’un 
autre centre devient compétent pour un 
exercice d’imposition ultérieur ou en cas de 
déménagement du contribuableSPF Finances 4.1.3
8 Adapter les matrices d’accès de Taxi et Biztax 
pour permettre un contrôle efficace des dossiers 
dits connexes (dirigeants d’entreprise et sociétés)SPF Finances 4.1.3
9 Entreprendre des actions concernant les 
différentes formes de fraude au domicileSPF Finances, 
OCDE, UE4.2.1.1
10 Prévoir une formation adéquate sur les revenus 
mobiliers étrangers pour les agents du pilier PMESPF Finances 4.2.3
11 Examiner si l’analyse de risques peut être liée 
automatiquement aux caractéristiques fiscales 
du contribuable (habitant du Royaume ou non-
résident) afin d’accroître davantage l’efficacité 
des contrôlesSPF Finances 4.2.4
12 Inciter l’Agisi à réaliser une analyse ou une 
évaluation générale de son analyse de risques à 
partir des informations financières reçuesSPF Finances 4.3 78
Décisions fiscales anticipées en matière transfrontalière
13 Se concentrer sur la qualité des données des 
aperçus synthétiques des décisions fiscales 
anticipéesSPF Finances, UE, 
OCDE5.2.1
14 Examiner la possibilité de recourir à l’intelligence 
artificielle afin d’automatiser l’analyse de risquesSPF Finances 5.2.1  et 5.4
15 Développer un modèle de contrôle spécifique 
afin de réaliser des contrôles basés sur des 
décisions fiscales anticipéesSPF Finances 5.2.2
16 Prévoir l’accès à des bases de données financières 
afin d’optimaliser les contrôles concernant les 
prix de transfertSPF Finances 5.2.3
17 Permettre un suivi approprié des résultats de 
contrôle en prévoyant des codes distincts pour 
des rectifications résultant de l’utilisation de 
décisions fiscales anticipées étrangèresSPF Finances 5.3
18 Évaluer et rectifier l’analyse de risques afin 
d’améliorer les résultats des contrôlesSPF Finances 5.3
Déclarations pays par pays étrangères
19 Permettre une liaison automatique entre 
les déclarations pays par pays reçues et les 
notifications ainsi qu’avec les fichiers locaux et 
les fichiers principauxSPF Finances 6.1.1  et 6.1.3
20 Prévoir la possibilité de contrôler si le seuil de 
750 millions d’euros est dépassé en octroyant 
l’accès aux revenus consolidés étrangers des 
groupesSPF Finances, UE 
et OCDE6.1.1
21 Développer une base de données spécifique de 
l’ensemble du groupe cible (déclarations pays par 
pays, notifications, fichiers principaux et fichiers 
locaux)SPF Finances 6.1.1 , 6.1.3  et 
6.1.4
22 Développer des outils (règles de validation) afin 
d’accroître la qualité des fichiers locauxOCDE, UE et SPF 
Finances6.1.3
23 Réaliser des contrôles et des actions CRM 
ciblés afin de continuer à améliorer le respect 
et la qualité des obligations de déclaration 
supplémentairesSPF Finances 6.1.4
24 Prévoir une application pour sanctionner le 
non-respect des obligations de déclaration 
supplémentaires en matière de prix de transfertSPF Finances 6.1.4
25 Inclure les décisions fiscales anticipées reçues 
dans l’analyse de risques pour les déclarations 
pays par paysSPF Finances 6.2.1
26 Miser sur le nouvel outil numérique Treat 
permettant une analyse de risques automatique 
des déclarations pays par paysSPF Finances et 
OCDE6.2.1 Annexes  ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /81
Annexe 1
Tableau des normes
Phase Norme
Identification 
& mise à 
dispositionIl existe des processus d’identification efficaces permettant de rattacher les 
informations étrangères aux contribuables nationaux.
Un système automatisé met les données reçues à disposition en temps voulu 
et de manière efficiente afin de pouvoir les utiliser dans le délai d’imposition 
particulier accordé.
Analyse de 
risquesL’analyse de risques est étayée de façon logique et permet d’estimer correctement 
le niveau de risque.
Vérification La méthode est claire et a fait l’objet d’une communication suffisante.
Les contrôles sont effectués de manière standardisée et objective.
Les agents contrôleurs peuvent consulter les données étrangères facilement 
et conformément aux accords internationaux (notamment en matière de 
confidentialité).
Les fonctionnaires concernés sont suffisamment formés et accompagnés dans la 
matière complexe que représente la fiscalité mobilière (internationale).
Suivi L’administration fiscale assure le suivi de l’ensemble du processus et a dès lors 
une vision du nombre de contrôles réalisés, de leurs résultats et des causes de 
non-productivité.
Après évaluation, des corrections sont apportées le cas échéant.
& mise à 
Analyse de 
Après évaluation, des corrections sont apportées si nécessaire. 82
& mise à 
décisions fiscales anticipées étrangères aux contribuables nationaux.
Analyse de 
Les agents associés aux contrôles sont suffisamment formés et accompagnés.
Suivi L’administration a une vision centralisée de l’exploitation d’une information 
étrangère sélectionnée à des fins de contrôle, ainsi que des résultats de contrôle 
y afférents.
Déclarations pays par pays et obligations de déclaration nationales supplémentaires
Réception 
& mise à 
dispositionIl existe suffisamment de possibilités de contrôle pour l’administration fiscale 
belge afin de vérifier si les obligations de déclaration internationales et nationales 
en matière de prix de transfert sont correctement respectées.
Le non-respect des obligations de déclaration supplémentaires en matière de prix 
de transfert par des entités constitutives belges est rigoureusement sanctionné 
compte tenu de la nature et de la gravité de l’infraction.
Un système automatisé permet une mise à disposition efficiente et en temps 
voulu des informations reçues.
Analyse de 
risquesL’analyse de risques est étayée de façon logique – automatisée si possible – et 
permet d’estimer correctement le niveau de risque.
Pour une analyse de risques efficiente, il convient de combiner et de regrouper 
toutes les données étrangères avec les informations reçues au niveau national 
(notamment les fichiers principaux et locaux). ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /83
Annexe 2
Principales différences concernant l’échange d’informations sur les décisions fiscales  
anticipées entre l’OCDE et l’UE
Différences BEPS5 (OCDE) DAC3 (UE)
Définition « décision 
fiscale anticipée »Limitée, 5 catégories :
1)  décisions fiscales anticipées 
relatives à des régimes 
préférentiels ;
2)  accords préalables unilatéraux 
transfrontaliers en matière 
de prix de transfert et autres 
décisions fiscales anticipées 
transfrontalières en matière de 
prix de transfert ou application 
des principes en matière de 
prix de transfert ;
3)  décisions fiscales anticipées 
transfrontalières relatives à une 
révision à la baisse unilatérale 
du bénéfice imposable
4)  décisions fiscales anticipées 
relatives à un établissement 
stable  ;
5)  décisions fiscales anticipées 
relatives à des sociétés 
intermédiaires.Élargie, l’ensemble des décisions 
fiscales anticipées et des accords 
en matière de prix de transfert à 
caractère transfrontalier
Exceptions Non Oui, exonération optionnelle pour 
les PME (pour les décisions fiscales 
anticipées émises, modifiées ou 
renouvelées avant le 1er avril 2016 à 
l’égard de sociétés dont le chiffre 
d’affaires annuel net est inférieur à 
40 millions d’euros)
Décisions fiscales 
anticipées existantes•  Décisions fiscales anticipées 
émises en 2010-2011-2012-
2013 : si encore applicables au 
1er janvier 2014
•  Toutes les décisions fiscales 
anticipées émises entre 
le 1er janvier 2014 et le 
31 mars 2016•  Décisions fiscales anticipées 
émises en 2012-2013 : si encore 
applicables au 1er janvier 2014
anticipées émises en 2014, 
2015, 2016
Nouvelles décisions 
fiscales anticipéesÉmises à partir du 1er avril 2016 Émises à partir du 1er janvier 2017
Échéance échange 
des décisions fiscales 
anticipées existantesAvant le 1er janvier 2017 Avant le 1er janvier 2018
Échéance échange des 
nouvelles décisions 
fiscales anticipéesDans les 3 mois qui suivent leur 
mise à disposition de l’autorité 
compétenteDans les 3 mois qui suivent la 
fin du semestre de l’année civile 
au cours duquel les décisions 
fiscales anticipées ont été émises, 
modifiées ou renouvelées 84
Pays avec lesquels 
la décision fiscale 
anticipée doit faire 
l’objet d’un échange•  État de résidence de toutes les 
parties concernées (dans et en 
dehors de la société du groupe)
•  État de résidence de la société 
actionnaire directe
mère ultime•  Avec tous les États membres 
de l’UE (qu’ils soient parties 
prenantes ou non)
•  Avec la Commission 
Modalités de 
l’échangeChoix entre différents canaux À partir du 1er janvier 2018 : base 
de données centralisée accessible 
à tous les États membres 
(auparavant via le réseau CCN)
Formulaire standard 1 par entité concernée 1 par accord
Informations 
échangées•  Données d'identification du 
demandeur et des personnes 
morales sur lesquelles la 
décision fiscale anticipée 
pourrait avoir une incidence
•  Date d'émission/
de modification/de 
renouvellement
•  Période de validité de la 
décision fiscale anticipée
•  Type de décision fiscale 
anticipée ou d'accord en 
•  Synthèse du contenu
•  Motifs de l'échange
•  États partenaires concernés 
par la décision fiscale anticipée 
ou l'accord en matière de prix 
de transfert•  Données d'identification du 
•  Période de validité
de transfert
•  Montant de la ou des 
transactions
•  Description des critères utilisés 
pour la détermination des prix 
•  Méthode utilisée pour la 
détermination des prix de 
transfert ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIONAL –  
SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION /85
Annexe 3
Organigramme simplifié des services concernés
Service
Décisions anticipées 
en matières fiscales
(Ruling)
Mentionné dans le rapport
SERVICES D’ENCADREMENT
ADMINISTRATIONS GÉNÉRALES
Agisi
Inspection spéciale des 
impôts
AGPR
Perception & recouvrement
AGDP
Documentation patrimoniale
AGDA
AGTrés
AGFisc
Fiscalité
AGESS
Expertise & support 
stratégiques
Président
Services autonomes
Source : Cour des comptes 86ÉCHANGE AUTOMATIQUE DE DONNÉES FISCALES AU NIVEAU INTERNATIO NAL – SECOND RAPPORT D’ÉVALUATION  / 80 
 
Source  : Cour des  comptes
Source : Cour des comptes  dépôt légal
D/2020/1128/33
adresse
tél.
www.courdescomptes.beCour des comptes   Échange automatique de données fiscales au niveau international novembre 2020Il existe aussi une version néerlandaise de ce rapport.
sur www.courdescomptes.be

Rekeningenrapport over 2018
Rapport over de algemene rekeningen 2018 
van de Vlaamse Gemeenschap, 
de jaarrekeningen 2018 van de Vlaamse rechtspersonen  
en de Vlaamse ESR-geconsolideerde rekening 2018ADRES 
Rekenhof
TEL. 
FAX
www.rekenhof.beVerslag van het Rekenhof aan het Vlaams Parlement
Brussel, juni 2019U kunt dit verslag raadplegen of downloaden op de 
website van het Rekenhof.
  Verslag goedgekeurd in de Nederlandse kamer van het Rekenhof op 25 juni 2019
Vlaams Parlement, 36 (2019) – Nr. 1Rekeningenrapport over 2018
Rapport over de algemene rekeningen 2018  
van de Vlaamse Gemeenschap,  
en de Vlaamse ESR-geconsolideerde rekening 2018
167e Boek 
DESIGN
DRUK
ADRES
Rekenhof
TEL.
FAX
167e Boek 
DESIGN
DRUK
ADRES
Rekenhof
TEL.
FAX
www.rekenhof.be167e Boek van het Rekenhof   VOLUME 1    Commentaar  Inhoud  REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   5
Inleiding 13
1.1 Juridisch kader 13
1.2 Controlestrategie van het Rekenhof 13
1.3 Tijdspad 14
1.4 Structuur van het rekeningenrapport 15
Algemene rekeningen 17
2.1	 Rekeningaflegging:	formele	vaststellingen	 17
2.2 Rapportering over de uitvoering van de begroting 2018 18
2.2.1 Samenvatting uitvoeringsrekening van de begroting 18
2.2.2 Getrouw beeld uitvoeringsrekening van de begroting 18
2.3 Bedrijfseconomische balans en resultatenrekening 2018 27
2.3.1 Balansgegevens 28
2.3.2 Getrouw beeld van de balans 29
2.3.3 Resultatenrekeninggegevens 44
2.3.4 Getrouw beeld van de resultatenrekening 45
2.3.5. Niet in de balans opgenomen rechten en verplichtingen 46
2.3.6 Aansluiting bedrijfseconomische en budgettaire rapportering 47
2.3.7 Impact voorgestelde correcties 48
2.4 Schuld 52
ESR-geconsolideerde rekening 55
3.1 Consolidatieperimeter 56
3.2 ESR-vorderingensaldo 57
3.3 Beoordeling berekening ESR-vorderingensaldo 59
3.3.1 Consolidatie Vlaamse rechtspersonen 61
3.3.2 Eliminatie interne stromen binnen de consolidatiekring 63
3.3.3 Correcties in de economische hergroepering 64
3.3.4 Correcties buiten de economische hergroepering 66
3.4 Impact controlebevindingen van het Rekenhof 67
3.5 Geconsolideerde schuld  68
Bespreking van enkele  uitvoeringscijfers 71
4.1 Realisatie van de netto-beleidsruimte 71
4.2  Realisatie van ontvangsten 74
4.2.1		 Ontvangsten	ingevolge	de	bijzondere	financieringswet	 74
4.2.2  Eigen belastingen 78
4.3  Benutting van uitgavenkredieten 80
4.4  Begrotingsfondsen 83 6
Antwoord van de Vlaamse minister van Financiën en Begroting 89
Bijlage 1
Voorlegging van de rekeningen van DAB’s en rechtspersonen –  overzicht op 21 mei 2019 93
Bijlage 2
Lijst van ondersteunende onderzoeken  99
Bijlage 3
Single audit 2018 – samenwerking met bedrijfsrevisoren 101
Bijlage 4
Antwoord van de Vlaamse minister van Financiën en Begroting 105 InleidingSamenvatting   REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   9
De afgelopen jaren heeft de Vlaamse administratie zich ingezet om haar rekeningen vroeger af te 
leggen en de verschillende financiële verantwoordingsdocumenten beter te integreren. Uiterlijk 
op 21 mei bezorgt zij het Vlaams Parlement en de Europese instanties eenduidige, heldere en 
nauwkeurige informatie over de financiële toestand van de Vlaamse overheid en over de uitvoe -
ringsresultaten van de begroting. Dit principe is inmiddels verankerd in de Vlaamse Codex Over -
heidsfinanciën van 29 maart 2019, die vanaf begrotingsjaar 2020 in werking treedt.
Op 17 mei 2019 heeft de Vlaamse Regering de definitieve algemene en geconsolideerde reke -
ningen 2018 goedgekeurd. Samen met de rekeningen heeft zij ook het rapport kas-, schuld- en 
waarborgbeheer, het ontwerp van decreet van de algemene rekening 2018 en een geactualiseerd 
monitoringrapport1 ingediend bij het Vlaams Parlement.
De geconsolideerde rekening 2018 van de Vlaamse overheid wordt afgesloten met een negatief 
vorderingensaldo van 744,1 miljoen euro. De afrekening voor de jaren 2015-2017 ingevolge de 
definitieve vaststelling van de autonomiefactor van 1.005,3 miljoen euro, die in 2018 integraal 
ten laste moet worden genomen, weegt op het saldo. Mede daarom berekent de Vlaamse over -
heid ook een gecorrigeerd vorderingensaldo dat hiervan abstractie maakt. Dit gecorrigeerde (po -
sitieve) vorderingensaldo 2018 bedraagt 367,4 miljoen euro, wat 362,7 miljoen euro beter is dan 
begroot.
De totale geconsolideerde schuld van de Vlaamse overheid bedraagt eind 2018 volgens het kas-, 
schuld- en waarborgrapport 23.183,7 miljoen euro en de schuldgraad 4,2% ten opzichte van het 
Belgische BBP .
Het Rekenhof formuleert in dit rekeningenrapport een aantal opmerkingen bij de algemene en 
de geconsolideerde rekeningen. Heel wat opmerkingen werden ook de afgelopen jaren al gefor -
muleerd. Het Rekenhof heeft wel kunnen vaststellen dat de administratie enkele verbeteringstra -
jecten heeft opgestart om enkele belangrijke opmerkingen op te lossen, maar de uitwerking en 
invoering ervan vraagt de nodige tijd.
Bij de geconsolideerde rekeningen 2018 merkt het Rekenhof op. 
• dat de afgrenzing van het boekjaar een pijnpunt blijft. Net als in vorige jaren heeft de Vlaamse 
overheid niet alle ontvangsten en uitgaven (zowel aankopen, investeringen als subsidies) aan -
gerekend in het jaar waarop zij betrekking hebben. In vergelijking met 2017 wordt 110,7 mil -
joen euro bijkomend doorgeschoven. Vooral de aanrekening van de saldi van subsidiestromen 
blijft een probleem. De administratie is van plan het afgrenzingsprobleem bij de subsidies weg 
te werken bij de opmaak van de initiële begroting 2020.
• Het elimineren van de interrelaties tussen de Vlaamse Gemeenschap en de Vlaamse rechts -
personen blijft moeilijk. Er kon nog niet worden aangetoond dat deze eliminaties geen impact 
hebben op het resultaat. 
Een aantal opmerkingen hebben enkel betrekking op de bedrijfseconomische balans en resulta -
tenrekening: 
• De waarderingsregels van de werken van burgerlijke bouwkunde en de terreinen en gebouwen 
blijft in 2018 gebaseerd op verouderde regelgeving, wat hun boekwaarde vertekent. Vanaf ja -
nuari 2019 zal de administratie de waarderingsregels van de werken van burgerlijke bouw -
1 Genaamd: Voorlopig definitief uitvoeringsrapport van de begroting 2018 van 17 mei 2019. 10
kunde in overeenstemming brengen met het advies 2018/9 van de VABN dat een oplossing 
biedt. De terreinen en gebouwen worden getoetst met de Vastgoeddatabank en gewaardeerd 
op basis van het VABN-advies 2008/11 over de waardering van percelen grond en gebouwen .
• Financiële vaste activa worden gewaardeerd aan aanschaffingswaarde, ook wanneer hun in -
trinsieke waarde blijvend uitstijgt boven hun boekwaarde.
• Ontvangsten worden budgettair aangerekend bij het ontstaan van de vordering. Voor oninba -
re vorderingen dienen passende waardeverminderingen te worden aangelegd. Het Rekenhof 
oordeelt dat de waardeverminderingen die de Vlaamse overheid heeft aangelegd voor de vor -
deringen Vlabel, niet voldoende zijn. Op basis van een eigen analyse van de ouderdomsbalans 
raamt het dat een bijkomende waardevermindering van 165,3 miljoen euro nodig is.
• Tot op heden legde de Vlaamse overheid geen boekhoudkundige voorziening voor risico’s en 
kosten aan. De opname ervan in de balans zou een correcter beeld geven van de potentiële 
verplichtingen onder meer voor hangende geschillen van de Vlaamse overheid. 
• Belangrijke engagementen die de Vlaamse overheid heeft aangegaan met lange termijn ge -
volgen voor de begroting worden niet toegelicht. Evenmin wordt gerapporteerd over toege -
kende waarborgen en de risico’s die dit inhoudt voor de begroting.
Het jaarverslag en de jaarrekening 2018 van de Vlaamse Gemeenschap geven slechts beperkt dui -
ding en commentaar bij de uitvoeringsrekening van de begroting. Het jaarverslag bevat wel toe -
lichtingen bij de bedrijfseconomische balans en resultatenrekening, maar geen inhoudelijke be -
sprekingen of analyses bij de begrotingsuitvoering. Het geactualiseerd monitoringverslag geeft 
summiere uitleg over de ESR-consolidatie en de berekening van het vorderingensaldo. Hoe de 
beleids- en betaalkredieten inhoudelijk zijn aangewend en wat ermee is bereikt komt nauwelijks 
aan bod. De nieuwe Vlaamse Codex Overheidsfinanciën voorziet wel in een beleids- en begro -
tingstoelichting zowel bij de begroting als bij de rekeningaflegging.
In het kader van zijn informatieopdracht geeft het Rekenhof daarom zelf enige commentaar bij de 
kredietaanwending en de realisatie van de ontvangsten. Rekeningenrapport over 2018
en de Vlaamse ESR-geconsolideerde rekening 2018  REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   13
Inleiding
De algemene bepalingenwet van 16 mei 20032 draagt het Rekenhof de controle op van de alge -
eronder ressorteren. Het Vlaamse rekendecreet3 van 8 juli 2011 heeft deze wettelijke taak ver -
der geconcretiseerd.
Het voorliggende rekeningenrapport bevat de opmerkingen van het Rekenhof bij de algemene 
rekeningen van de Vlaamse Gemeenschap ter uitvoering van artikel 32 van het rekendecreet.
Het Rekenhof controleert ook de ESR-geconsolideerde rekening, krachtens artikel 64 van het 
rekendecreet, dat het Rekenhof een informatieopdracht op budgettair en boekhoudkundig 
vlak toebedeelt. Opmerkingen bij de jaarrekeningen van Vlaamse rechtspersonen met impact 
op de ESR-consolidatie, overeenkomstig artikel 46, §3, van het rekendecreet, zijn verwerkt in 
de rapportering over de geconsolideerde rekening.
Overheidsfinanciën goedgekeurd. Dit decreet bundelt en actualiseert de diverse decreten 
die betrekking hebben op begroting en financiën, waaronder het rekendecreet en het kas-, 
schuld-, en waarborgdecreet, in één decreet (en één uitvoeringsbesluit). De nieuwe codex 
bepaalt op welke wijze de begroting, boekhouding, rapportering en controle van de Vlaamse 
overheid zullen worden gevoerd. Het decreet treedt pas vanaf het begrotingsjaar 2020 volledig 
in werking, maar enkele nieuwe regels moeten al worden toegepast bij de begrotingsaanpas -
sing 2019.
Het Rekenhof bereidt zich voor op de certificeringsplicht vanaf 2020. De Vlaamse Codex 
Overheidsfinanciën voorziet in een certificering van de algemene en de ESR-geconsolideerde 
rekening van de Vlaamse Gemeenschap door het Rekenhof. De individuele jaarrekeningen 
van de significante rechtspersonen van de Vlaamse Gemeenschap worden gecertificeerd door 
een bedrijfsrevisor.
De certificering betreft niet alleen de bedrijfseconomische balans en resultatenrekening, ook 
de begrotingsuitvoering en de ESR-rapportering vallen binnen de scope van de opdracht.
2 Wet van 16 mei 2003 tot vaststelling van de algemene bepalingen die gelden voor de begrotingen, de controle op de 
trole door het Rekenhof.
3 Decreet van 8 juli 2011 houdende regeling van de begroting, de boekhouding, de toekenning van subsidies en de con -
trole op de aanwending ervan, en de controle door het Rekenhof. 14
Het Rekenhof brengt zijn controle in overeenstemming met de normen van de internatio -
nale organisatie van de hoge controle-instellingen (INTOSAI). Die normen vereisen dat de 
controle zodanig wordt georganiseerd en uitgevoerd dat redelijke zekerheid wordt verkregen 
toetsen de rekeningaflegging aan de werkelijke, onderliggende verrichtingen en aan de gel -
Het Rekenhof stuurt zijn financiële controles aan door middel van een globale risicoanalyse, 
waarmee het zowel de ministeries als de rechtspersonen opvolgt. Door bij de controle priori -
teit te geven aan grotere budgetten en aan de thema’s die in de begroting extra aandacht krij -
gen, streeft het Rekenhof naar een evenwicht tussen actualiteitswaarde en voldoende afdek -
king. Die afdekking heeft het nodig om zich een globaal oordeel te kunnen vormen over de 
uitvoering van de begroting.
Het rekendecreet en de besluiten ‘single audit’ hebben een verregaande samenwerking op het 
vlak van financiële controle mogelijk gemaakt tussen de bedrijfsrevisoren en het Rekenhof, 
waarbij het Rekenhof via zijn controle van de geconsolideerde rekening het overzicht bewaart 
op de volledige Vlaamse overheid. Een jaarlijkse afsprakennota s ingle audit, audit rekeningen 
Vlaamse overheid  regelt de praktische werkafspraken over single audit bij die entiteiten van de 
Vlaamse overheid waar een bedrijfsrevisor met de certificering van de jaarrekening is belast. 
Jaarlijks evalueert het Rekenhof de uitvoering van deze afsprakennota: voor 2018 werden de 
single auditafspraken over het algemeen goed nageleefd (zie bijlage  3). Naast de samenwer -
king met de bedrijfsrevisor werkt het Rekenhof ook samen met Audit Vlaanderen. Dit geldt in 
het bijzonder voor planning en uitvoering van procesonderzoeken4.
Het rekendecreet legt een strakke timing op voor de opmaak en de controle van de begrotin -
gen en rekeningen van de Vlaamse overheid.
Voor de controle van de rekeningen 2018 hebben, binnen de grenzen gesteld door de parle -
mentaire werkgroep leesbaarheid van de begroting , het departement Financiën en Begroting, 
het Rekenhof en het Instituut van de Bedrijfsrevisoren5 in de nota Afspraken over single audit: 
audit rekeningen 2018 Vlaamse overheid  van 5 november 2018 een timing vastgesteld die, zoals 
bij de rekeningencontrole 2017, van het rekendecreet afwijkt: 21 mei werd als datum voor de 
indiening van de rekeningen vastgesteld. De rest van de kalender is in functie van die datum 
bepaald. Dat betekent dat het Rekenhof zijn rekeningenrapport over 2018 op 11 juni 2019 
diende voor te leggen aan de Vlaamse minister van Financiën en Begroting, die daarop diende 
te antwoorden tegen 21 juni 2019.
De Vlaamse codex Overheidsfinanciën heeft het bij de rekeningen 2017 en 2018 gehanteerde 
tijdspad overgenomen. Uiterlijk op 21 mei zal de Vlaamse Regering de algemene rekening 
en de geconsolideerde rekening bij het Vlaams Parlement indienen. De kalender voor de 
controle van de (algemene) rekening van de Vlaamse Gemeenschap, de rekeningen van de 
4 De samenwerking wordt geregeld door de globale afsprakennota Single Audit van 10 mei 2017.
5 Voor de bedrijfsrevisoren, die een certificeringsopdracht overeenkomstig het rekendecreet uitvoeren bij Vlaamse 
rechtspersonen. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   15
Vlaamse rechtspersonen en de geconsolideerde rekening zullen de administratie Financiën 
en Begroting, het Rekenhof en het Instituut van de Bedrijfsrevisoren in onderling overleg 
bepalen om tijdig te kunnen rapporteren aan het Vlaams Parlement.
• Een eerste deel (hoofdstuk  2) bevat opmerkingen bij de algemene rekeningen 2018. 
Zij betreffen het getrouw beeld van de uitvoeringsrekening van de begroting en van de 
bedrijfseconomische informatie in de balans en resultatenrekening.
• Een tweede deel (hoofdstuk  3) bevat de bevindingen bij de ESR-geconsolideerde uitvoe -
ringscijfers 2018 van de Vlaamse deelstaatoverheid. Dit deel bevat ook relevante opmer -
kingen met impact op die consolidatie die voortvloeien uit de controles op de rekeningen 
van de Vlaamse rechtspersonen.
• In een derde deel (hoofdstuk  4) geeft het Rekenhof duiding bij de uitvoering van de begro -
ting 2018. Het gaat in op de realisatie van de netto-beleidsruimte zoals deze in de algemene 
toelichting bij de begroting 2018 werd vooropgesteld en op onder- of overaanwendingen 
van kredieten.  REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   17
HOOFDSTUK 2
2.1	 Rekeningaflegging:	 formele	vaststellingen
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft de algemene rekeningen 2018 tijdig, 
met name op 27 maart 2019, aan het Rekenhof voorgelegd. Zij zijn opgesteld overeenkom -
stig de bepalingen van het rekendecreet en hebben betrekking op de Vlaamse ministeries 
(departementen en intern verzelfstandigde agentschappen zonder rechtspersoonlijkheid) en 
de diensten met afzonderlijk beheer (DAB’s). Deze laatste hebben een zekere autonomie op 
budgettair vlak, maar geen rechtspersoonlijkheid.
Op 21 mei 2019 ontving het Rekenhof het ontwerp van decreet van de algemene rekening 
van de Vlaamse Gemeenschap en van de uitvoering van de begroting van de Vlaamse rechts -
personen zonder raad van bestuur voor het begrotingsjaar 2018, samen met de (definitieve) 
algemene rekeningen 2018.
Het Rekenhof stelt vast dat de definitieve algemene rekeningen nauwelijks nog werden aan -
gepast aan de bevindingen die het in  april aan het departement Financiën en Begroting heeft 
medegedeeld. Alleen de toelichting bij de bedrijfseconomische balans kende nog kleine aan -
passingen. Daarentegen heeft het departement wel het ontwerp van decreet van de algemene 
rekening aangepast aan de opmerkingen van het Rekenhof. Een deel van de opmerkingen is 
extracomptabel gecorrigeerd in de geconsolideerde rekening. Het engagement is aangegaan 
om in de begroting 2020 de aanrekeningsregels van de subsidies bij te stellen (en de meeruit -
gave via een overflow-correctie te neutraliseren).
Artikel 31, §1, van het rekendecreet definieert de inhoud van de algemene rekeningen: zij 
bestaan uit: 1° een jaarrekening met de balans op 31 december en de resultatenrekening, opge -
steld op basis van de kosten en de opbrengsten van het afgelopen boekjaar; 2° de rapportering 
over de uitvoering van de begroting, opgesteld in dezelfde vorm als de begroting; 3° een rap -
portering die de aansluiting tussen beide rapporteringen bevat; en 4° een toelichting bij de 
balans, de resultatenrekening en de rapportering over de begroting.
De algemene rekeningen bieden behalve de uitvoeringscijfers van de begroting dus ook 
bedrijfseconomische informatie in de balans en resultatenrekening. De toelichting bij de alge -
mene rekeningen verstrekt bijkomende detailinformatie bij de bedrijfseconomische balans 
en resultatenrekening. De reconciliatie van het resultaat van de uitvoeringsrekening van de 
begroting met het bedrijfseconomisch resultaat staaft de samenhang tussen beide rapporte -
ringen. In het jaarverslag 2018 van de Vlaamse Gemeenschap geeft het departement Financiën 
en Begroting ten slotte financiële achtergrondinformatie en beperkte duiding bij de algemene 
rekeningen. 18
2.2 Rapportering over de uitvoering van de begroting 2018
2.2.1	 Samenvatting	 uitvoeringsrekening	 van	de	begroting
De onderstaande tabel vergelijkt de uitvoering van de begroting voor 2018 van de Vlaamse 
ministeries met de uitvoeringscijfers sinds 2014.
Tabel 1 – Begrotingsuitvoering Vlaamse ministeries 2014-2018
 2014 2015 2016 2017 2018 2018 % 
 Uitvoering Uitvoering Uitvoering Uitvoering Begroting Uitvoering  
Algemene ontvangsten 26.177,5 40.227,9 37.602,5 38.506,5 38.566,0 38.584,3 100,0%
Toegewezen ontvangsten 163,9 157,0 737,1 755,1 551,6 476,3 86,4%
Totaal ontvangsten 26.341,4 40.385,0 38.339,6 39.261,6 39.117,5 39.060,7 99,9%
Gesplitste vereffeningskredieten 26.218,8 37.041,8 39.190,5 40.182,4 42.049,7 41.045,1 97,6%
Variabele kredieten 152,1 163,3 351,2 765,8 766,3 6 563,3 73,5%
Totaal uitgaven 26.370,9 37.205,1 39.541,7 40.948,2 42.816,0 41.608,4 97,2%
Resultaat -29,5 3.179,9 -1.202,1 -1.686,7 -3.698,5 -2.547,7
Opbrengst leningen – Titel III 0 1.031,5 1.602,5 1.320,0 2.030,3 2.091,7 103,0%
Aflossing leningen – Titel III 1.252,8 383,4 1.303,4 2,6 759,3 759,2 100,0%
Resultaat inclusief schuldaflossing -1.282,3 3.827,9 -903,0 -369,3 -2.427,6 -1.215,2 50,1%
Begrotingsuitvoering DAB’s        
Ontvangsten 1.204,0 1.160,4 1.198,1 1.200,4 1.924,0 1.339,9 69,6%
Uitgaven 1.235,1 1.212,1 1.171,6 1.349,4 1.924,0 1.336,7 69,5%
Resultaat -31,1 -51,7 26,5 -149,0 – 3,2  
Begrotingsresultaat -1.313,40 3.776,20 -876,5 -518,3 -2.427,6 -1.212,1  
2.2.2 Getrouw beeld uitvoeringsrekening van de begroting
Het Rekenhof stelde net als in de voorgaande jaren vast dat de Vlaamse overheid belangrijke 
kosten of uitgaven niet heeft aangerekend in het jaar waarop ze betrekking hadden. Zij heeft 
uitgaven en kosten pas aangerekend in 2019, op het moment dat zij de factuur heeft ontvan -
gen, zonder ermee rekening te houden dat de prestaties of leveringen al in 2018 plaatsvonden. 
Het rekendecreet verplicht nochtans in artikel 26 verrichtingen te hechten aan het boekjaar 
waarin ze zich voordoen en elke verrichting moet zonder uitstel, getrouw, volledig en naar 
tijdsorde geboekt worden.
Een belangrijke oorzaak van het afgrenzingsprobleem blijft de kasmatige aanrekening van 
belangrijke subsidiestromen. De inconsistente aanrekening van subsidies in de uitvoerings -
rekening 2018 heeft zowel het resultaat van de begrotingsuitvoering als het vorderingensaldo 
beïnvloed. De Vlaamse overheid wil dit probleem oplossen in het begrotingsjaar 2020 (via een 
omvangrijke overflow-operatie). De nieuwe aanrekeningsregels voor de school- en studietoe -
lagen in 2018 zijn een eerste aanzet.
6 Exclusief de overdracht van 491,2 miljoen euro. Het totaal krediet bedroeg 1.257,5 miljoen euro. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   19
De bepaling in de circulaire over de eindejaarsverrichtingen dat te ontvangen facturen slechts 
mogen worden aangerekend tot beloop van het toegekende krediet, verhindert in een aantal 
gevallen de toerekening aan het correcte jaar.
De onderstaande tabel overziet de belangrijkste jaarafgrenzingsproblemen7:
Tabel 2 – Belangrijkste jaarafgrenzingsproblemen 2018
BeschrijvingVerrichtingen 
met betrekking 
tot 2017 
aangerekend 
in 2018Verrichtingen 
tot 2018, 
in 2019Netto impact
Uitgaven 1.361,2 1.519,2 -158,0
Subsidie voornamelijk woonzorgcentra 
(federale operator Riziv)483,2 535,2 -52,0
Openbare werken 98,7 131,3 -32,6
Werkingsmiddelen leerplichtenonder -
wijs318,7 347,5 -28,8
Dienstencheques 274,1 293,5 -19,4
Subsidies WVG 78,8 86,9 -8,1
Uitgaven DAB Minafonds - 6,0 -6,0
Gemeentefonds 116,8 120,1 -3,3
Diverse uitgaven - 4,0 -4,0
Subsidies WSE 30,0 33,0 -3,0
definitieve afrekening federale opera -
toren-39,1 -38,3 -0,8
Het belangrijkste jaarafgrenzingsprobleem is een gevolg van de achterstand van drie maan -
den in de subsidiebetalingen voor woonzorgcentra, centra voor dagverzorging, revalidatie -
conventies, psychiatrische verzorgingstehuizen en initiatieven voor beschut wonen via de 
federale operatoren. Daarvoor voorziet de begrotingsopmaak 2019 in een overflowkrediet van 
535,2 miljoen euro. Aangezien dat betrekking heeft op het boekjaar 2018, zou het in 2018 moe -
ten worden aangerekend. Ten opzichte van de afgrenzing van het boekjaar 2017 betekent dat 
een verslechtering van de toestand met 52 miljoen euro.
Uit de transacties die tussen 1 januari 2019 en 15 maart 2019 werden aangerekend op het minis -
terie MOW en het VIF blijkt dat, rekening houdend met de lijst van door de afdeling boek -
houding en begroting van het MOW geboekte, te ontvangen facturen (TOF), voor in totaal 
131,3 miljoen euro transacties nog verwezen naar 2018 of vroeger.
7 Met impact op het vorderingensaldo. 20
Tabel 3 – Cut-off MOW 2018
EntiteitTransacties met 
betrekking tot 
2018 tussen 
01/01/19 en 
15/03/2019TOF 2018 Cut-off 2018
Ministerie MOW
MB0 – Departement MOW 25,2 15,9 9,2
MC0 – MDK 2,9 0,5 2,4
MD0 – AWV 40,4 6,0 34,3
Vlaams Infrastructuurfonds
MBU – Departement MOW 15,2 4,8 10,5
MCU – MDK 2,5 0,8 1,7
MDU – AWV 111,8 38,7 73,2
Totaal 198,0 66,7 131,3
De werkingsmiddelen van het leerplichtonderwijs  worden berekend voor een schooljaar 
(lopende van  september van het jaar x tot  augustus van het jaar x+1). De bedrijfseconomische 
en budgettaire aanrekening vindt echter plaats op het moment van de uitbetaling, met name 
in januari en  juni van het jaar x+1. De impact van de regularisatie van de werkwijze in 2018 
bedraagt 347,5 miljoen euro.
In bijkomende orde wijst het Rekenhof ook op de jaarafgrenzingsproblematiek inzake pro -
jectsubsidies van het departement Onderwijs. De aanrekening van de projectsubsidies vindt 
plaats naar gelang van de uitbetalingsmodaliteiten die de subsidiebesluiten voorschrijven, 
ongeacht de periodes of de kalender-, school- of boekhoudkundige jaren waarover de pro -
jecten lopen. Er vindt geen toerekening per schooljaar plaats, maar een aanrekening, zowel 
bedrijfseconomisch als budgettair, op het moment van de uitbetaling. Het aantal projectsub -
sidies in het departement is zo groot dat een afbakening van de impact ervan moeilijk is.
Het departement Werk en Sociale Economie (WSE) heeft de subsidies voor dienstencheques  
voor de maanden  oktober, november en  december 2018 pas in 2019 aangerekend, op het 
moment van de betaling. Het betreft in totaal 315,1 miljoen euro facturen en creditnota's. De 
facturering door de uitgiftemaatschappij vindt plaats op het moment van de uitgifte van de 
dienstencheques, terwijl de effectieve, subsidiabele prestaties op een later tijdstip plaatsvin -
den. Aldus kunnen voor 2017 en 2018 respectievelijk 193 en 198 miljoen euro worden beschouwd 
als nog niet verschuldigde subsidies, en, bijgevolg, als voorschotfacturen (met ESR-code  8)8. 
Voor vervallen dienstencheques ontvangt het departement creditnota's. De creditnota's voor 
de cheques van  juni tot en met  september 2017, ontvangen vóór de jaarafsluiting, werden pas 
aangerekend in 2019. Het gaat om 3,8 miljoen euro. Voor de 14,5 miljoen euro nog te ontvan -
gen creditnota's voor de cheques van  oktober 2017 tot en met  december 2018 werden geen aan -
rekeningen geboekt. Voor de dienstverlening door de uitgiftemaatschappij vond in 2019 nog 
een aanrekening plaats van -3,3 miljoen euro met betrekking tot 2018. De toename in vergelij -
king met de vorige overgangsperiode met 19,4 miljoen euro betreft voornamelijk de stijgende 
uitgaven voor de subsidiëring van de dienstencheques, aangezien de perioden waarvoor niet 
werd aangerekend, in 2018 dezelfde waren.
8 Cfr. VABN-advies 2016/4 van 14 december 2016 betreffende de verwerking van ontvangen voorschotfacturen. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   21
De subsidiestromen van het ministerie Welzijn, Volksgezondheid en Gezin  (WVG) worden bud -
gettair en bedrijfseconomisch nog altijd op kasbasis aangerekend, zonder voldoende rekening 
te houden met het prestatiejaar waarop de subsidies betrekking hebben. Zo kreeg in totaal 
bijna 87 miljoen euro subsidies 2018 een aanrekening in het boekjaar 2019. De grootste impact 
wordt veroorzaakt door de saldi 2018 van de subsidies voor de diensten gezinszorg en aanvul -
lende thuiszorg en de diensten voor logistieke hulp. Zij zullen in 2019 worden aangerekend en 
zijn begroot op 74,3 miljoen euro.
De DAB Minafonds heeft 3,6 miljoen euro te ontvangen facturen ten onrechte niet in 2018 
geboekt. Hij heeft bovendien in totaal 2,3 miljoen euro facturen 2018 tijdig ontvangen, maar 
niet geboekt.
Het Agentschap Binnenlands Bestuur rekende net als in de vorige jaren het definitieve saldo van 
de jaarlijkse dotatie aan het Gemeentefonds voor het jaar 2018 (87,4 miljoen euro) niet in 2018 
aan. Het rekende in 2018 evenmin het saldo van de aanvullende dotatie bij het Gemeentefonds 
aan (32,8 miljoen euro).
Het departement WSE heeft subsidies en premies met betrekking tot het vorige boekjaar aan -
gerekend in het lopende boekjaar. Zo heeft het in 2019 ongeveer 7 miljoen euro subsidies voor 
sociale en beschutte werkplaatsen en ongeveer 26 miljoen euro Vlaamse ondersteuningspre -
mies uit 2018 aangerekend. In vergelijking met het vorig jaareinde, werd 3 miljoen euro meer 
Voor een aantal overgedragen bevoegdheden in het kader van de zesde staatshervorming was 
de uitvoering ook in 2018 in handen van federale entiteiten. Die zogenaamde federale opera -
toren voerden de verrichtingen uit voor rekening van de Vlaamse overheid.
De onderstaande tabel biedt een overzicht van de aanrekeningen van de uitgaven die de fede -
rale operatoren verwerkten voor 2018.
Tabel 4 – Uitgaven 2018 door federale operatoren 
2018
FB 1.828,3
CB0-1CDB2DB-WT Woonfiscaliteit FOD FIN 1.647,2
CB0-1CDB2DC-WT Fiscale uitgaven diensten- en PWA-
chequesFOD FIN 181,1
WSE 865,1
JB0-1JDE2CE-WTRSZ doelgroepkortingen RSZ 563,4
JB0-1JDG2CY-IS
JB0-1JFG2FY-ISDotaties VDAB9 POD MI, 
RSZ, RVA88,6
9 De ontvangen dotaties aan de VDAB zijn voor de uitgaven door POD MI voor subsidies activering van leefloners 
(79,6 miljoen euro), door RSZ-Lokale besturen voor werkgeversbijdragen activering leefloners (1,6 miljoen euro) en 
door RVA voor diverse maatregelen (netto 7,4 miljoen euro). 22
2018
JB0-1JEC2CD-WT SINE (sociale inschakelingseconomie) RSZ, RVA 53,8
JB0-1JDG2CG-WT RSZ sectorale doelgroepkortingen RSZ 43,9
onderwijs en Vlaamse overheidRVA 37,2
Vlaams gewest, lokale en provinciale 
besturenRVA 36,2
Overige WSE Activa-uitkeringen, werkhervattingstoe -
slagen RVA 42,0
WVG 6.501,7
GB0-1GFD2AA-WT Kinderbijslag (inclusief werking) FAMIFED 3.661,1
GE0-1GHD2AB-WT Woonzorgcentra RIZIV 2.027,9
GB0-1GID2AY-IS Dotatie VIPA10 FOD VVVL11/
RIZIV385,8
GE0-1GHD2AD-WT Revalidatie RIZIV 221,8
GE0-1GHD2AE-WT Psychiatrische verzorgingstehuizen en 
initiatieven beschut wonenRIZIV 129,1
GB0-1GHD2AF-WT Inzetbaarheid hulpmiddelen RIZIV 63,1
Overige WVG Voornamelijk palliatieve samenwerkings -
verbanden, multidisciplinaire equipes, 
maximumfactuurRIZIV 12,9
EWI 4,6
Totaal uitgaven 9.199,7
In het beleidsdomein WVG voert sinds 1 januari 2019 de Vlaamse overheid alle in de boven -
staande tabel overgedragen maatregelen uit, behalve voor het VIPA. Vanaf die datum zullen 
dan ook alleen nog aanrekeningen via de federale operatoren volgen in het kader van defini -
tieve afrekeningen en achterstallen. Voor het VIPA blijven de FOD VVVL en het RIZIV fede -
rale operatoren voor de ziekenhuisinfrastructuur. In het beleidsdomein WSE blijven de RSZ 
en POD MI12 de federale operator voor de overgedragen maatregelen, behalve voor de SINE-
maatregel, die nog wordt hervormd naar Vlaams beleid. Daarnaast zijn er de nog resterende 
RVA-maatregelen, waarvan de meeste werden beëindigd en uitdovend zijn.
Zoals vorige boekjaren steunt de boekhoudkundige registratie in het boekjaar 2018 op ver -
zamelstaten, die de federale operatoren periodiek overleggen13. De Vlaamse overheid kan de 
juistheid van de gegevens nog altijd niet controleren14. De bedrijfsrevisor van de VDAB maakte 
daarvoor een voorbehoud bij de jaarrekening 2018.
Over het boekjaar 2017 merkte het Rekenhof in zijn Rekeningenrapport over 2017 op dat er na 
de voorlegging van de algemene rekeningen op 30 maart 2018 geen boekingen meer plaatsvon -
den voor de afrekeningen van de federale operatoren voor 2017 (of vroeger), met uitzondering 
10 De dotatie is bestemd voor de ziekenhuisinfrastructuur A1/A3. De ESR-correctie bedraagt -296,3 miljoen euro (zie 3.3).
11 Federale overheidsdienst Volksgezondheid, Veiligheid van de voedselketen en Leefmilieu.
12 Programmatorische Overheidsdienst Maatschappelijke Integratie.
13 Zie rapportering hierover in het verslag van het Rekenhof aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers Boek 2018 over 
de Sociale Zekerheid – Globale Beheren en openbare instellingen van de sociale zekerheid  van 22 augustus 2018 (in het 
bijzonder Rapportering door de OISZ in het kader van de zesde staatshervorming , onder deel II, p.95-104).
14 Het Rekenhof verwijst naar zijn verslag Impact van de zesde staatshervorming op de Vlaamse overheid van 8 januari 2018 
(Vlaams Parlement, 37-C (2017-2018) – Nr. 1,). REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   23
van de gezinsbijslag, waarvoor de afrekening 2017 leidde tot 7,6 miljoen euro minderuitgaven, 
die wel nog werd verwerkt in de aangepaste jaarrekening 2017, voorgelegd aan het Rekenhof 
op 8 mei 201815.
In het boekjaar 2018 werden voor het beleidsdomein WVG de voorlopige afrekeningen voor 
2016 en 2017 van de RIZIV-materie ingeboekt. Daardoor daalden de uitgaven met 30,9 miljoen 
euro ten opzichte van de ingeboekte bedragen van de technische raming 2017 in boekjaar 2017. 
Voor het beleidsdomein WSE impliceert dit dat de boekingen van de definitieve RSZ-
afrekeningen 2017, tegenover de geboekte voorlopige afrekeningen in 2017, in het boekjaar 
2018 leidden tot netto-minderuitgaven voor 22,5 miljoen euro, namelijk -14,3 miljoen euro 
voor de RSZ-algemeen stelsel, -1,1 miljoen euro voor RSZ–lokale besturen en -7,1 miljoen euro 
voor RSZ-HVKZ.
Voor de bovengenoemde boekingen werden extracomptabele ESR-correcties uitgevoerd voor 
verrekeningen van vorige boekjaren: voor de uitgaven van het departement WVG via het 
RIZIV bedragen ze -30,9 miljoen euro, voor de uitgaven van het departement WSE via de RSZ 
-20,5 miljoen euro en voor die van de VDAB via de RSZ +2,0 miljoen euro (zie hoofdstuk  3).
In het boekjaar 2018 steunden de boekingen voor de uitgaven, in beheer bij de federale ope -
ratoren, op de laatst beschikbare staten tot  februari 2019. Er werd over gerapporteerd in de 
voorgelegde algemene rekeningen 2018 op 17 mei 2019.
Voor het beleidsdomein WVG werd voor de RIZIV-materie in het boekjaar 2018 de bedragen 
ingeboekt van de technische raming van  oktober 2018 van het RIZIV. Eind april 2019 werd de 
voorlopige afrekening 2018 ontvangen. De afrekening werd, net als vorig jaar, niet ingeboekt. 
De voorlopige afrekening zal aanleiding geven tot een daling van de uitgaven met 29,9 miljoen 
euro.
Terwijl FAMIFED de vorige jaren definitieve uitvoeringscijfers bezorgde, zijn de ingeboekte 
FAMIFED-cijfers vanaf augustus 2018 tot en met  december 2018 ramingen. Een afrekening in 
2019 zal noodzakelijk zijn.
Voor het beleidsdomein WSE zijn in het boekjaar 2018 de boekingen via de federale operator 
RSZ dan ook beperkt tot de voorlopige afrekeningen 2018, zodat de verschillen met de defi -
nitieve afrekeningen pas in het boekjaar 2019 zullen worden geboekt. Het betreft netto-min -
deruitgaven voor een totaal van 8,4 miljoen euro16 en deze omvatten -8,0 miljoen euro voor de 
RSZ-algemeen stelsel, -0,5 miljoen euro voor RSZ-lokale besturen (waarvan +0,2 miljoen euro 
voor de VDAB) en +0,1 miljoen euro voor RSZ-HVKZ).
De federale operatoren hebben een aantal bevoegdheden die door de zesde staatshervorming 
van de federale overheid naar de deelstaten werden overgeheveld, verder uitgevoerd voor 
rekening van de gemeenschappen en de gewesten. De uitgaven hiervoor worden ingehouden 
15 In tegenstelling tot de vorige boekjaren, waarin alle beschikbare (definitieve) afrekeningen wel nog zoveel mogelijk in 
het betrokken boekjaar werden geboekt en in de definitieve algemene rekening werden opgenomen.
16 De boekingen voor de federale operator RSZ voor 2018 bedroegen in totaal 646,5 miljoen euro. In de RSZ-rapporterin -
gen over de voorlopige afrekeningen 2018 zijn de totale uitgaven echter 1,0 miljoen euro lager (0,9 miljoen euro voor 
RSZ-algemeen stelsel en 0,1 miljoen euro voor RSZ-HVKZ). 24
op de dotaties vastgelegd in de BFW. Over de interpretatie van het overgangsprotocol dat die 
inhoudingen regelt is een dispuut ontstaan. De inhoudingen voor het RIZIV tijdens het eerste 
kwartaal 2015 hadden betrekking op het vierde kwartaal 2014 en betreffen prestaties uit de 
periode vóór de Vlaamse Gemeenschap verantwoordelijk werd voor deze bevoegdheden. De 
Vlaamse overheid verwacht dat deze teveel ingehouden bedragen zullen worden gecompen -
seerd eenmaal zij deze bevoegdheid volledig zelf afhandelt (vanaf 1 januari 2019). In de begro -
ting 2019 voorziet zij voorzichtigheidshalve wel het budget voor 5 kwartalen, maar 1 kwartaal 
wordt geneutraliseerd als overflow (535,2 miljoen euro).
Werkblad VO 13 van de algemene rekening geeft een overzicht van de openstaande verbinte -
nissen van het ministerie. Eind 2017 bedroegen zij 5,2 miljard euro. De rekening 2018 vermeldt 
slechts een overdracht uit 2017 van 3,0 miljard euro. De oorzaak van dit verschil ligt hoofd -
zakelijk in de technische verwerking van de fusie tussen de departementen LNE en RWO tot 
Omgeving. Het departement FB dient maatregelen te treffen opdat het over te dragen bedrag 
van het jaar  x-1 aansluit met de overdracht in het jaar  x.
De openstaande verbintenissen op het einde van 2018 daalden globaal tot 5,1 miljard euro. De 
onderstaande alinea's geven een aantal evoluties voor enkele beleidsdomeinen weer.
Mobiliteit en openbare werken
Een gerichte steekproef van in totaal 340 vastleggingen bij de entiteiten van het ministerie 
MOW (hoofdzakelijk bij het AWV) toonde 17,6 miljoen euro overtollige openstaande vastleg -
gingen.
Omgeving
Voor 203,2 miljoen euro openstaande vastleggingen is de periode voor de indiening van ver -
antwoordingsstukken in het operationele systeem van de VMM overschreden:
• voor 52 miljoen euro wees het operationele systeem van de VMM uit dat het saldo werd 
betaald en dat de openstaande vastlegging dus onterecht niet werd afgeboekt;
• voor 84,4 miljoen euro wees het operationele systeem van de VMM uit dat alleen een voor -
schot werd betaald, maar dat nog geen saldobetaling plaatsvond, ook al is de indienings -
periode verstreken;
• voor 66,7 miljoen euro toonde het operationele systeem van de VMM aan dat niets werd 
betaald en dat de indieningsperiode was verstreken zonder dat een verlenging was aange -
vraagd.
In 2017 sloot het Vlaams Gewest een nieuwe kaderovereenkomst af met de PMV-groep. Daarin 
werd overeengekomen ernaar te streven de groepsstructuur zo klein mogelijk te houden en de 
governance  van de groepsvennootschappen daarop zoveel als mogelijk af te stemmen. In dit 
kader werden de vennootschappen PMV-Tina, Vlaamse Erfgoedkluis, Vlaams Innovatiefonds 
(Vinnof) en ARKimedes-fonds  II in de loop van 2018 ontbonden en vereffend. Op 31 december  REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   25
2018 waren in de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap voor deze vennootschap -
pen nog 147,8 miljoen euro openstaande vastleggingen aanwezig.
132,5 miljoen euro daarvan was bestemd voor het ARKimedes-fonds  II. De ARKimedes-
regeling was een durfkapitaalregeling voor starters en KMO’s in Vlaanderen die in 2005 van 
start ging en waarvoor in 2010 een tweede ARKimedes-fonds werd opgestart. Door het ver -
dwijnen van ARKimedes II dient de Vlaamse regering over de herbestemming van de nog 
beschikbare middelen te herbeslissen. Aangezien erin voorzien was dat deze middelen langs 
de PMV zouden transiteren , staat dit bedrag bij de PMV nog open als nog te storten kapitaal .
In het kader van de vereenvoudiging van de PMV-groep, waarbij de activiteiten van de PMV-
groep zoveel mogelijk binnen de moedervennootschap PMV nv worden ondergebracht, wer -
den de leningen en participaties van PMV-TINA17 op 26 januari 2018 overgedragen aan de nv 
PMV. Op 9 maart 2018 werd de vennootschap ontbonden en vereffend. Voor PMV-Tina of 
het Tina-fonds bedragen de nog niet aangesproken vastleggingen in de algemene rekening 
15,3 miljoen euro. Ook de beslissing van 17 december 2010 tot verhoging van het kapitaal van 
de PMV met 200 miljoen euro is tot op heden maar voor 100 miljoen euro vastgelegd. Het was 
de bedoeling dat de PMV die middelen zou aanwenden voor de financiering van het Tina-
fonds. Aangezien het Tina-investeringsfonds als instrument binnen  PMV werd omgevormd, 
kunnen deze vastleggingen behouden blijven.
Voor de vennootschappen Vinnof en Vlaamse Erfgoedkluis bevat de algemene rekening geen 
openstaande vastleggingen meer.
Uit de jaarrekening van de PMV blijkt dat de Vlaamse Gemeenschap nog 361,1 miljoen euro 
van haar kapitaalinbreng dient te storten. Dat stemt niet overeen met het totaal van de open -
staande vastleggingen (331,2 miljoen euro) dat nog beschikbaar is in de boekhouding.
Fout bij AHOVOKS uit het verleden
Het AHOVOKS heeft in  januari aan het Rekenhof meegedeeld dat het naar aanleiding van de 
ingebruikname van de nieuwe rekenmotor een fout had vastgesteld in de oude rekenmotor. De 
fout had betrekking op de verdeling van de gezamenlijke opleidingen voor inputfinanciering 
en mocht in principe in zijn totaliteit geen budgettaire impact hebben. Het effect ervan is voor 
elke instelling afhankelijk van haar aandeel in de gezamenlijke opleidingen en is het grootst 
in het deelbudget van de kunstopleidingen. In samenspraak met het kabinet van de minister 
van Onderwijs werd beslist om de fout recht te zetten voor het jaar 2018 en de instellingen die 
te weinig hebben gekregen, effectief bij te geven waar ze recht op hadden (1.669.917,11 euro). 
De instellingen die teveel ontvingen, moesten een percentage terugbetalen (478.670,69 euro 
van de totale vordering van 1.669.917,11 euro). Niettegenstaande de fout al ontstond in 2011, 
bleek uit gesprekken dat over het verleden nog geen bijbetalings- of terugvorderingsbeslissing 
is genomen. Het AHOVOKS moet nu in eerste instantie proberen een raming te maken van de 
grootteorde van de fout voor de periode 2011-2017.
17 Transformatie- en Innovatie-Acceleratie Fonds. 26
Het Rekenhof zal dit verder opvolgen. Een beslissing tot rechtzetting van de fout in het 
verleden kan het budget in negatieve zin beïnvloeden, zoals al voor 2018 het geval was 
(1.191.246,42 euro).
Reclassificaties
Het Rekenhof stelde regelmatig vast dat ontvangsten en uitgaven op verkeerde ESR-codes 
worden geregistreerd.
Volgens het advies van het INR18 dient het afrekeningsaldo van 889,9 miljoen euro naar aan -
leiding van de definitieve vaststelling van de autonomiefactor, beschouwd te worden als een 
inkomensoverdracht binnen overheden.
De aanrekeningen op de verschillende ESR-codes bij de Vlaamse Belastingdienst (Vlabel) zijn 
meestal correct. Er zijn wel nog een paar aandachtspunten:
• Minderwaarden op vorderingen moeten worden aangerekend op groep  51 (bedrijven), 
groep  52 (vzw's), groep  53 (gezinnen) of groep  54 (buitenland). Momenteel worden alle 
minderwaarden aangerekend op 51.22 (overige kapitaaloverdrachten aan privé-bedrijven), 
behalve de minderwaarden op de erfrechten, die op 53.20 aangerekend worden. Als ook 
minderwaarden in de bovengenoemde groepen voorkomen, moet een correcte uitsplitsing 
plaatsvinden. Het totaalbedrag aan minderwaarden bij Vlabel bedraagt 7,0 miljoen euro.
• Nalatigheidsintresten moeten worden aangerekend op 26.10 (buiten overheidssector) of 
26.20 (binnen overheidssector). Nu worden deze intresten voor alle belastingen, met uit -
zondering van de erfenisrechten, aangerekend op 26.20. Het totale bedrag aan aangere -
kende nalatigheidsintresten bedraagt 9,3 miljoen euro.
• Onroerende voorheffing wordt aangerekend op ESR 37.10. Volgens de ESR-classificatie 
dient de aanrekening ervan uitgesplitst te worden over 37.10 (bedrijven) en 37.20 (gezin -
nen) naargelang zij ten laste is van bedrijven of van natuurlijke personen. Het totale bedrag 
aan onroerende voorheffing bedraagt 200,1 miljoen euro.
Subsidies aan de transportsector voor veilig ecologisch transport19 worden aangerekend op 
ESR-code 51.11 Investeringsbijdragen aan overheidsbedrijven. Aangezien ze toegekend worden 
aan privébedrijven, is het raadzaam ESR-code 51.12 Investeringsbijdragen aan privébedrijven 
te gebruiken. Het gaat om een bedrag van 21,4 miljoen euro.
De vorderingen 2018 voor het bossencompensatiefonds  dienen op ESR-code  3670 
Milieuheffingen  aangerekend te worden, in de plaats van op ESR-code  3690 Diverse belastin -
gen. Het gaat om 5,9 miljoen euro.
Het totaal bedrag energieheffingen  bedraagt 244,9 miljoen euro en wordt aangerekend op 
ESR-code  36.90 (ten aanzien van de tussenkomende energieleveranciers). De aanrekening 
van de energieheffing moet echter worden aangerekend als heffing ten aanzien van de eind -
verbruikers, namelijk op 36.90 (diverse heffingen) als de tegenpartij niet de overheid is, en op 
een van de codes  46-49 als de tegenpartij een overheid is.
18 https://inr-icn.fgov.be/sites/default/files/afrekeningssaldo_financieringswet.pdf .
19 MB0-1MFF2AB-WT. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   27
De interne stromen vanuit het Klimaatfonds  naar de andere entiteiten en begrotingsfondsen 
worden deels (voor 45,4 miljoen euro) aangerekend op ESR-code  41 Inkomstenoverdrachten , 
terwijl het hoofdzakelijk gaat over investeringsdotaties ten behoeve van het klimaat (ESR-
code  61). Ook de 18,1 miljoen euro dotaties voor de aankoop van gronden vanuit het Minafonds 
aan de VLM, dienen te worden aangerekend als een investeringsdotatie, in plaats van een wer -
kingsdotatie.
Reclassificatie is ook nodig van de nog openstaande schuld van 54,2 miljoen euro eind 2018 
betreffende ESF en AMIF  op de rekening 483100 R/C doorstorting Europese subsidies naar de 
rekening 483000 R/C Europese subsidies, met aanrekening op ESR 96.10 in plaats van 02.99, 
als een lening aan de EU, overeenkomstig VABN-advies 2017/7.
De nog openstaande schuld van 23,7 miljoen euro eind 2018 betreffende ESF en AMIF op 
de tussenrekening 499999 (met debetsaldo) moet worden gereclassificeerd naar de reke -
ning 483000 R/C Europese subsidies, als overige schulden, en met aanrekening op ESR 96.10 
in plaats van 02.99 als een lening aan de EU, overeenkomstig VABN-advies 2017/7.
De kosten voor gedetacheerden voor een totaalbedrag van 5,3 miljoen euro bij de kabinetten 
worden verkeerd aangerekend op ESR 11 in plaats van ESR 12 (12.11 buiten overheidssector, 
12.21 binnen overheidssector).
De boekingen in 2018 voor vervallen dienstencheques, in totaal 11,6 miljoen euro, worden 
geboekt als negatieve subsidie-uitgaven, maar aangezien de uitgiftemaatschappij ze meer dan 
één jaar later crediteert, dienen ze te worden gereclassificeerd als een ontvangst. De vervallen 
cheque bevat ook een niet-gesubsidieerd deel (circa 40%), namelijk het deel dat werd betaald, 
maar niet besteed door de gebruiker, te boeken als een andere opbrengst. 
2.3	 Bedrijfseconomische 	balans	en	resultatenrekening	2018
portering tot een geïntegreerde bedrijfseconomische en budgettaire analyse van de financi -
ele toestand en resultaten van de Vlaamse ministeries en diensten met afzonderlijk beheer 
(DAB’s). Sinds het boekjaar 2012 heeft het Rekenhof zijn traditionele controles op de uit -
voeringsrekening van de begroting uitgebreid met een controle van de bedrijfseconomische 
balans en resultatenrekening van de Vlaamse ministeries en DAB’s.
De waarderingsregels voor het ministerie van de Vlaamse Gemeenschap steunen volgens de 
handleiding over de boekhoudregels op de wettelijke bepalingen20. De Vlaamse minister voor 
Financiën en Begroting moest die handleiding opstellen ter uitvoering van het besluit van de 
Vlaamse Regering van 14 oktober 201121.
20 In het bijzonder de algemene bepalingenwet van 16 mei 2003, het koninklijk besluit Boekhoudplan van 10 november 
2009, het rekendecreet van 8 juli 2011, het besluit van de Vlaamse Regering betreffende de boekhoudregels en de 
aanrekeningsregels die van toepassing zijn op de Vlaamse ministeries, en betreffende de controle op de vastleggings -
kredieten, de wet van 17 juli 1975 met betrekking tot de boekhouding van de ondernemingen en het koninklijk besluit 
van 30 januari 2001 tot uitvoering van het Wetboek van vennootschappen.
21 Besluit van de Vlaamse Regering 14 oktober 2011 betreffende de boekhoudregels en de aanrekeningsregels die van 
toepassing zijn op de Vlaamse ministeries en de diensten met afzonderlijk beheer, en betreffende de controle op de 
vastleggingskredieten. 28
Het Rekenhof stelde vast dat de jaarrekening 2018 nog altijd geen samenvatting van de waar -
deringsregels bevat. In zijn antwoord op het rekeningenrapport over 2017 stelde de minister: 
Aangezien er niet wordt afgeweken van de waarderingsregels die opgenomen zijn in de handlei -
ding over de boekhoudregels, werden de waarderings- en afschrijvingsregels niet verder toege -
licht in de jaarrekening.
In volume  6.19.1 van de jaarrekening 2018 Samenvatting van de waarderingsregels  heeft de 
Vlaamse overheid alleen de verwijzing zoals voorgeschreven in het rekendecreet opgenomen . 
Voor de gebruiker of lezer van de jaarrekening volstaat die verwijzing niet. Overeenkomstig 
artikel 42 van rekendecreet moet de samenvatting van de waarderingsregels voldoende nauw -
keurig zijn, zodat inzicht wordt verkregen in de toegepaste waarderingsregels. Zo ontbreken 
toelichtingen over de afschrijvingspercentages voor immateriële of materiële vaste activa die 
de Vlaamse overheid toepast, of over de regels die zij toepast voor herwaarderingen of voor de 
aanleg van voorzieningen. Belangrijk is ook dat de Vlaamse overheid in haar jaarrekening toe -
lichting verstrekt als ze autonoom beslist waarderingsregels toe te passen die niet aansluiten 
bij die van het koninklijk besluit van 10 november 2009.
Ook de wijzigingen in aanrekeningsregels moeten hier worden toegelicht, evenals de impact 
die deze wijzigingen hebben. Zo hoorde de uitleg over de versnelde aanrekening van school- 
en studietoelagen (zie punt  3.3) in deze toelichting te worden opgenomen.
2.3.1 Balansgegevens
De onderstaande tabel vergelijkt de balansgegevens 2018 met die van het vorige boekjaar.
Tabel 5 – Balansgegevens 2017-2018
 2017 2018 2017 2018
Immateriële vaste activa 41,9 33,7 Kapitaal 26.702,6 –
Materiële vaste activa 30.651,8 31.109,8 Reserves 9,9 9,6
Financiële vaste activa 8.034,9 8.135,8 Overgedragen resultaat 4.198,6 29.760,3
VASTE ACTIVA 38.728,6 39.279,3 EIGEN VERMOGEN 30.911,1 29.769,9
Vorderingen op meer dan één jaar 264,5 968,9 Schulden op meer dan één jaar 4.676,5 6.680,7
Vorderingen op ten hoogste één jaar 1.605,9 1.608,1 Schulden op ten hoogste één jaar 4.616,3 5.863,2
Geldbeleggingen 55,6 44,6 •  Schulden op meer dan een jaar die 
binnen het jaar vervallen770,1 80,0
Liquide middelen 5,7 1.159,0 •  Financiële schulden 175,8 709,9
•  Handelsschulden 453,1 359,3
•  Schulden met betrekking tot belastin -
gen, bezoldigingen en sociale lasten1.045,7 1.078,1
•  Overige schulden 2.171,6 3.635,9
Overlopende rekeningen 50,9 52,4 Overlopende rekeningen 507,4 798,5
VLOTTENDE ACTIVA 1.982,7 3.833,0 VREEMD VERMOGEN 9.800,2 13.342,4
TOTAAL 40.711,3 43.112,3 TOTAAL 40.711,3 43.112,3 REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   29
2.3.2 Getrouw beeld van de balans
Immateriële vaste activa
De netto-boekwaarde van de immateriële vaste activa, inclusief software, daalde in 2018 met 
8,2 miljoen euro tot 33,7 miljoen euro. In 2018 werd beperkt geïnvesteerd in nieuwe immateri -
ele activa, terwijl de grote opruimactie van de economische rekening vaste activa in aanbouw 
van 201722 geen vervolg kent.
Emissierechten
De netto-boekwaarde van de emissierechten bleef sinds 2015 ongewijzigd. In 2018 gaf het 
departement Financiën en Begroting gevolg aan de opmerking van het Rekenhof23 en boekte 
eind 2018 een waardevermindering van 1,9 miljoen euro, waardoor de netto-boekwaarde over -
eenstemt met de extracomptabele inventaris (2.274.856 emissierechten met een waarde van 
ongeveer 8,9 miljoen euro).
Het boekhoudsysteem laat op dit ogenblik geen herwaardering toe. Om de waardeverminde -
ring boekhoudkundig te registreren, werden alle emissierechten buiten gebruik gesteld via 
de economische rekening 664 Andere niet-recurrente bedrijfskosten (10.818.305,00 euro) om 
vervolgens voor de huidige marktwaarde (8.881.424,40 euro) terug ingeboekt te worden via de 
economische rekening 764 Andere niet-recurrente bedrijfsopbrengsten . Dat verhoogt de kos -
ten en de opbrengsten in de resultatenrekening kunstmatig, zonder impact op het resultaat.
Eind 2018 bedroeg de netto-boekwaarde van de materiële vaste activa 31.109,8 miljoen euro.
22 In 2017 boekte het departement 14,3 miljoen euro over van de economische rekening vaste activa in aanbouw naar 
de betrokken economische rekening en kwam daarmee tegemoet aan de vraag van het Rekenhof de economische 
rekening vaste activa in aanbouw  grondig na te kijken en de activa die al volledig afgewerkt zijn, over te boeken naar de 
correcte vaste-activacategorie.
23 Vlaams Parlement, 36 (2017-2018) Nr. 1 – Rekeningenrapport van het Rekenhof over 2017 (2 juli 2018), p. 22 – Subtitel 
Emissierechten: De netto-boekwaarde van de emissierechten bleef sinds 2015 ongewijzigd. Volgens de extracompta -
bele inventaris bezit de Vlaamse overheid 2.274.856 emissierechten met een waarde van ongeveer 8,8 miljoen euro. 
Dat betekent dat de balans met 2,0 miljoen euro overgewaardeerd is. 30
De materiële vaste activa kent een netto-aangroei van 451,4 miljoen euro:
Tabel 6 – netto-aangroei van de materiële vaste activa
Omschrijving
Vaste activa in aanbouw – aangroei nieuwe activa + 357,5
Terreinen + 72,4
Gebouwen + 31,1
Meubilair en rollend materieel24 + 7,2
Werken van burgerlijke bouwkunde25 + 1,0
Terreinen en gebouwen in leasing - 3,1
Installaties, machines en uitrusting - 14,7
Totaal + 451,4
De Vlaamse overheid rekent investeringsprojecten initieel aan op een tussenrekening tot zij 
ze effectief in gebruik neemt. De netto-boekwaarde van die  vaste activa in aanbouw is met 
+357,5 miljoen euro of 15,22% gestegen, toe te schrijven aan nieuwe investeringen binnen het 
beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken (+366,2 miljoen euro26) en de overboekingen 
naar de betrokken economische rekeningen (-43,1 miljoen euro27).
De aangroei van terreinen  (+72,4 miljoen euro) is voornamelijk gesitueerd bij de DAB Vlaams 
Infrastructuurfonds binnen beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken (41,6 miljoen 
euro) en het Agentschap Natuur en Bos binnen beleidsdomein Omgeving (30,6 miljoen euro).
De bruto-investeringen in gebouwen  (42,8 miljoen euro) bestaan voornamelijk uit nieuwe 
gebouwen binnen het Agentschap Facilitair Bedrijf (beleidsdomein Kanselarij en Bestuur). De 
afschrijvingen (-11,7 miljoen euro) vertegenwoordigen 2,1% van de totale netto-boekwaarde, 
wat overeenstemt met de huidige afschrijvingstermijn van 50 jaar voor gebouwen.
Het advies  2018/11 over de boekhoudkundige verwerking van de percelen grond en gebouwen 
die in eigendom zijn van of waarover zakelijke rechten in hoofde van de rechtspersoon Vlaamse 
Gemeenschap/Vlaams Gewest bestaan dd. 14 november 2018 stelt in dit opzicht dat de gebou -
wen momenteel worden afgeschreven op 50 jaar. Na het opstellen van de openingsbalans zul -
len deze afschrijvingstermijnen worden gelijkgetrokken aan een conventioneel te verwachten 
gemiddelde economische levensduur van 33 jaar .
Het Rekenhof stelde vast dat er nog geen duidelijkheid bestaat hoe de omschakeling boek -
houdkundig zal verwerkt worden. De administratie dient minimaal de impact van de wijzi -
ging toe te lichten in de jaarrekening en het jaarverslag.
24 Meubilair en rollend materieel omvatten het rollend materieel, het varend materieel, informatica en telematica, kan -
toormeubilair, werken van bibliotheken, kunstvoorwerpen en -werken , dieren en planten en varia.
25 De werken van burgerlijke bouwkunde omvatten de wegen en fietspaden; vliegvelden; kanalen en stromen; waterzui -
veringsstations; zeewering, vaargeulen, dijken; havens en pijpleidingen.
26 Meer bepaald in wegen en fietspaden (285,5 miljoen euro), havens (36,0 miljoen euro) en kanalen en stromen (15,3 mil-
joen euro).
27 In 2017 werd 1.976,0 miljoen euro overgeboekt van de vaste activa in aanbouw  naar de betrokken economische reke -
ningen. In 2018 gaat het voornamelijk om gebouwen (40,1 miljoen euro). REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   31
De aangroei van 7,2 miljoen euro van meubilair en rollend materieel  is voor 42,6 miljoen euro 
toe te wijzen aan nieuwe investeringen. Er werd 35,4 miljoen euro aan meubilair en rollend 
materieel28 buiten gebruik gesteld.
De balanswaarde van de kunstvoorwerpen en -werken29 bedroeg eind 2018 29,1 miljoen euro. 
Het Rekenhof stelde vast dat de KMSKA30-collectie van circa 1.200 werken voor 1,2 miljard 
euro verzekerd is. Het is echter onduidelijk of het hier om werken gaat, waarvan de Vlaamse 
overheid eigenaar is. De administratie erkent het probleem dat de registratie van de over -
dracht van activa naar aanleiding van de inkanteling van provinciale bevoegdheden niet vol -
ledig en correct verloopt. Momenteel loopt er een oefening waarbij de fysieke inventaris wordt 
afgestemd met de boekhouding, om de kunstvoorwerpen correct te kunnen waarderen en op 
te nemen op de balans van de Vlaamse overheid.
In 2018 werden alleen afschrijvingen op Terreinen en gebouwen in leasing  geregistreerd 
(-3,1 miljoen euro). Het Rekenhof ontving van het departement CJM een lijst met infrastruc -
tuur voor Cultuur en Jeugd, die onder meer het Roger Raveelmuseum en de bijbehorende 
conciërgewoning omvatte, maar kon die erfpachtconstructie niet terugvinden op de balans. 
De administratie antwoordde dat in het kader van de inkanteling van de provinciale bevoegdhe -
den naar de Vlaamse Gemeenschap er ook activa werden overgedragen, waaronder het zakelijk 
recht met betrekking tot het Roger Raveelmuseum, maar dat de administratie nog niet over een 
volledige gedetailleerde oplijsting met een bijhorende waardebepaling beschikt. In 2019 zullen 
hiervoor de nodige acties ondernomen worden .
De netto-boekwaarde van de installaties, machines en uitrusting daalde in 2018 door de 
geboekte afschrijvingen van het boekjaar (14,7 miljoen euro).
Waardering materiële vaste activa
Het Rekenhof merkte al een aantal keer op dat de Vlaamse overheid haar waarderingsregels 
voor de materiële vaste activa baseert op het koninklijk besluit van 25 juni 1976 betreffende 
de afschrijvingen en rechtzettingen in de vermogenscomptabiliteit van de Staat, waarbij de 
afschrijvingstermijnen niet stroken met de economische levensduur van de investeringen. 
Zo is de belangrijkste deelrubriek van de materiële vaste activa, de werken van burgerlijke 
bouwkunde (25.091,1 miljoen euro) vrijgesteld van afschrijving, wat leidt tot een significante 
overwaardering van de materiële vaste activa.
De Vlaamse Adviescommissie voor Boekhoudkundige normen (VABN) publiceerde in 2018 
twee adviezen die de invoering van nieuwe boekhoudregels kaderen. De adviezen gaan in op 
de boekhoudkundige verwerking van enerzijds de percelen grond en gebouwen31 en anderzijds 
28 Meer bepaald informatica en telematica materiaal (16,9 miljoen euro), varia (11,4 miljoen euro), rollend materieel 
(3,2 miljoen euro) en kantoormeubilair (2,2 miljoen euro).
29 De kunstvoorwerpen en -werken maken in de jaarrekening deel uit van meubilair en rollend materieel.
30 Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, beleidsdomein Cultuur, Jeugd, Sport en Media.
31 VABN Advies 2018/11 betreffende de boekhoudkundige verwerking van de percelen grond en gebouwen die in eigen -
dom zijn van of waarover zakelijke rechten in hoofde van de rechtspersoon Vlaamse Gemeenschap/Vlaams Gewest 
bestaan dd. 14 november 2018. 32
de werken van burgerlijke bouwkunde32. Beide adviezen behandelen naast de boekhoudkun -
dige verwerking van volledige levenscyclus van de activa, ook de herwerkte openingsbalans 
per 1 januari 2019.
Wat betreft de gronden en gebouwen  zal een eenmalige reconciliatie uitgevoerd worden tussen 
de Vastgoeddatabank en de boekhoudkundige inventaris. Het gebruik van een unieke codifi -
catie per verwerkingseenheid zal zorgen voor een transparantere rapportering. Het Rekenhof 
begrijpt dat er nog een aantal systeemaanpassingen dienen doorgevoerd te worden om te kun -
nen voldoen aan het advies en stelde vast dat de administratie al grote stappen voorwaarts 
heeft gezet in deze oefening. Het Rekenhof raadt wel een periodieke afstemming aan tussen 
de fysieke inventaris van de Vastgoeddatabank en de boekhoudkundige inventaris.
Wat betreft de werken van burgerlijke bouwkunde , is een onderscheid nodig tussen de wegen -
infrastructuur, kunstwerken (bruggen en tunnels) en maritieme infrastructuur. Elke soort 
activa wordt op een verschillende manier ge(her)waardeerd. Het Rekenhof stelde vast dat de 
Commissie voor de Openbare Comptabiliteit nog geen finale afschrijvingsregels heeft vastge -
legd. Daardoor kon de herwerkte openingsbalans per 1 januari 2019 nog niet ingevoerd worden 
in het boekhoudsysteem. Het Rekenhof vraagt om snel tot een consensus te komen, zodat de 
volledige oefening kan afgerond worden en de herwerkte beginbalans kan ingeboekt worden.
De Vlaamse Gemeenschap beschikte op 31 december 2018 over 8,1 miljard euro financiële 
vaste activa. De twee belangrijkste delen van die activa vormen enerzijds de participaties in 
verbonden ondernemingen (3,6 miljard euro) en anderzijds de vorderingen op verbonden 
ondernemingen die voortvloeien uit het ingevoerde systeem van centrale financiering van 
enkele Vlaamse rechtspersonen (voornamelijk de VMSW en Schoolinvest) (3,9 miljard euro). 
De onderstaande tabel biedt een overzicht van de centrale financiering per instelling.
Tabel 7 – Centrale financiering Vlaamse rechtspersonen
InstellingBeginsaldo 
2018Nieuwe 
financieringTerug­
betalingenOverboeking 
LT naar KTEindsaldo 
2018
VMSW centrale financiering33 2.291,2 700,0 -75,7 -99,3 2.816,2
Klassieke financiering VMSW34286,8 0,0 -15,1 -11,9 259,8
School Invest 768,135 86,4 -27,0 -27,7 799,8
Diestsepoort 48,0 0,0 -2,1 -2,2 43,7
Totaal 281000 3.394,1 786,4 -119,9 -141,1 3.919,5
VWF 460,0 220,0 -14,9 -22,0 643,1
Totaal 29100036 460,0 220,0 -14,9 -22,0 643,1
Totaal 3.854,1 1.006,4 -134,8 -163,1 4.562,6
32 VABN Advies 2018/9 betreffende de boekhoudkundige verwerking van werken van burgerlijke bouwkunde die onder 
de bevoegdheid vallen van het Vlaams Ministerie van Mobiliteit en Openbare Werken van de Vlaamse overheid dd. 
7 maart 2018.
33 Dit is de situatie van de centrale financiering die opgestart werd in 2015.
34 Dit zijn terugbetalingen van leningen door VMSW.
35 In het Rekeningrapport over 2017  was ook het gedeelte op korte termijn opgenomen in het bedrag, vandaar het verschil.
36 De financiering van VWF werd in de loop van 2018 overgeboekt van 288000 naar 291000 omdat het VWF niet te be -
schouwen is als een verbonden entiteit in de bedrijfseconomische betek enis. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   33
Eigendom participaties
De Vlaamse overheid kan onvoldoende onderbouwen dat alle geboekte participaties werkelijk 
in haar bezit zijn en toebehoren aan de Vlaamse overheid. Ze houdt per participatie geen dos -
sier bij met de nodige verantwoordingsstukken, zoals uittreksels uit aandeelhoudersregisters, 
maar bewaart in principe alleen de betrokken notulen van de beslissingen van de Vlaamse 
Regering.
Waardering
De Vlaamse overheid heeft nog altijd geen specifieke waarderingsregels vastgesteld voor de 
financiële vaste activa (zie ook inleiding van 2.3). De waardering vindt plaats tegen de aan -
schaffingswaarde. Ze kan bijvoorbeeld onvoldoende verantwoorden waarom de participatie in 
Schoolinvest (50%) bij het ministerie van de Vlaamse Gemeenschap hoger (26,8 miljoen euro) 
gewaardeerd is dan bij Agion (50% – 20,1 miljoen euro).
Het Rekenhof stelde vast dat verschillende deelnemingen in de balans lager gewaardeerd zijn 
dan hun intrinsieke waarde37. Als de meerwaarde blijvend is, mag in principe een herwaarde -
ring worden toegepast. De onderstaande tabel toont bij welke participaties de belangrijkste 
latente meerwaarden voorkomen. Een belangrijk deel van de intrinsieke waarde van die par -
ticipaties (44,4%) wordt gevormd door de kapitaalsubsidies die aan de instellingen werden 
Tabel 8 – Belangrijkste latente meerwaarden van deelnemingen
Entiteit Netto­boekwaarde Intrinsieke waarde
Vlaamse Milieuholding 183,8 371,6
Vlaamse Participatiemaatschappij 104,1 431,3
VVM – De Lijn 41,6 1.376,6
LRM 208,0 407,5
De Vlaamse Waterweg 7,7 2.085,1
VMSW 133,1 2.562,3
Totaal 678,3 7.234,4
Toelichting
In Volume  6.5 ontbreekt de informatie over de aard van de aandelen voor alle participaties. 
Ook het aantal aandelen dat wordt aangehouden in het Vlaams Energiebedrijf (199.999), in 
Imec.istart.Fund (15.000), in de Maatschappij voor het Haven-, Grond- en Industriebeleid van 
het Linkerscheldeoever gebied (750 aandelen  A en 62.862 aandelen  B), in School Invest nv 
(80.500) wordt niet of incorrect vermeld. Voor Imec.istart.Fund vertegenwoordigen de aange -
houden rechten niet 100%, maar 9% van het kapitaal. De 500 winstbewijzen in School Invest 
nv vertegenwoordigen 100% van de door School Invest nv uitgegeven winstbewijzen.
37 Aandeel Vlaamse Gemeenschap in het eigen vermogen (rubriek 10/15) in jaarrekening 2017. 34
Vorderingen lange termijn
De langetermijnvorderingen bedragen 1.016,3 miljoen euro. De twee belangrijkste componen -
ten zijn de langetermijnfinanciering van het Vlaams Woningfonds voor 643,1 miljoen euro38 
en de achtergestelde lening aan de BAM voor 176,5 miljoen euro.
Vorderingen korte termijn
De vorderingen op korte termijn blijven stabiel op 1,6 miljard euro. De rubriek bestaat uit 
handelsvorderingen en overige vorderingen. Die worden nog verder onderverdeeld volgens de 
aard van de vorderingen.
Tabel 9 – Vorderingen op korte termijn
 2017 2018
400000 Handelsvorderingen op ten hoogste een jaar 340,3 99,4 
400001 Handelsvorderingen op ten hoogste een jaar – boekingen via GL – – 
400003 Vlaams Fiscaal Platform 1.029,8 1.007,3 
400004 Minafonds 22,7 25,8 
400005 Leegstand woningen 52,4 49,7 
400009 AGIS – – 
400500 Te ontvangen creditnota's 2,7 0,9 
404000 Handelsvorderingen – Nog op te maken facturen 34,2 14,4 
406000 Vooruitbetalingen aan leveranciers – 0,1 
407000 Dubieuze handelsvorderingen 32,7 33,6 
408000 Voorschotten, rollend fonds 0,0 – 
409000 Geboekte waardeverminderingen op handelsvorderingen (-) -31,8 -85,2 
Handelsvorderingen 1.483,0 1.146,0 
413000 Te ontvangen subsidies, dotaties, toelagen en soortgelijke 1,4 4,3 
414000 Overige vorderingen – Nog op te maken facturen –- 0,2 
416000 Diverse Vorderingen 39,1 65,7 
416001 Diverse vorderingen – boeking via GL 82,3 47,4 
416002 Voorschotten, rollende fondsen – 0,1 
416020 Verbonden ondernemingen – vordering op rekening – KT – 253,1 
416200 Vorderingen met betrekking tot personeel 0,1 4,2 
417000 Overige dubieuze vorderingen 0,0 0,9 
417001 Dubieuze vordering op subsidies 0,4 4,1 
417200 Dubieuze vorderingen – boeking via GL – 143,8 
418000 Borgtochten betaald in contanten 0,1 0,1 
419000 Geboekte waardeverminderingen overige vorderingen -0,0 -1,9 
419001  Geboekte waardeverminderingen op dubieuze overige vorderin -
gen op subsidies-0,4 -59,8 
Overige vorderingen 122,9 462,1 
TOTAAL 1.605,9 1.608,1 
38 De vorderingen ten aanzien van het VWF werden terecht overgeboekt van een participatie (288000) naar een vorde -
ring op lange termijn (291000) aangezien de Vlaamse Gemeenschap geen aandeelhouder is van het VWF. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   35
verrichtingen van Vlabel globaal over in Orafin op een aparte vorderingenrekening (400003).
De onderstaande tabel toont de evolutie van de openstaande vorderingen per belasting:
Tabel 10 – Evolutie van de openstaande vorderingen per belasting
 2014 2015 2016 2017 2018 Evolutie 2017­2018
      absoluut in %
Onroerende voorheffing 256,7 291,5 804,2 351,5 273,7 -77,8 -22,1%
Verkeersbelasting 219,2 215,0 225,4 231,5 232,9 1,4 0,6%
Belasting Inverkeerstelling 44,8 42,7 50,9 52,1 54,8 2,7 5,2%
Leegstand Bedrijfsruimten 54,3 58,3 69,9 79,7 95,5 15,8 19,8%
Eurovignet 11,1 4,2 0,8 0,5 0,4 -0,1 -13,7%
Planbatenheffing 3,7 3,4 8,5 6,4 6,1 0,3 -4,0%
Erfbelastingen – 383,9 258,0 242,2 258,7 16,5 6,8%
Registratiebelastingen – 123,7 82,8 108,8 70,3 -38,5 -35,4%
Boetes Kilometerheffing – – 6,2 15,0 14,8 -0,2 -1,0%
Totaal 589,8 1.122,8 1.506,7 1.087,739 1.007,2 -80,5 -7,4%
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de openstaande vorderingen uitgesplitst per 
belasting en per aanslagjaar op 31 december 2018.
Tabel 11 – Openstaande vorderingen per belasting en per aanslagjaar
 Ouder 
dan 20142014 2015 2016 2017 2018 Totaal
Onroerende voorheffing 35,2 11,0 10,9 17,8 43,3 155,5 273,7
Erfbelasting 25,5 8,2 10,2 10,5 24,1 180,2 258,7
Verkeersbelasting 11,0 4,7 5,5 7,6 11,5 192,4 232,9
Leegstand Bedrijfsruimten 18,4 3,5 6,7 13,2 18,2 35,5 95,5
Registratiebelasting 28,4 2,8 2,6 2,7 1,4 32,4 70,3
Belasting Inverkeerstelling 3,6 1,3 1,3 2,2 3,3 43,2 54,8
Kilometerheffing - - - 2,1 7,9 4,8 14,8
Planbatenheffing 1,3 1,3 0,1 0,5 1,4 1,5 6,1
Eurovignet 0,2 0,1 0,1 0,0 – – 0,4
Totaal 123,7 32,8 37,5 56,6 111,1 645,6 1.007,2
Raming afwaardering 100% 80% 60% 40% 20% 0%  
Geraamde minderwaarde 123,7 26,2 22,5 22,6 22,2 – 217,3
In 2018 ontving het Rekenhof ook voor de registratiebelasting en de erfbelasting een detail 
van de openstaande vorderingen per aanslagjaar. Daaruit bleek dat een deel ervan betrekking 
heeft op oudere aanslagjaren, waardoor het geraamde bedrag aan verwachte minderwaarden 
aanzienlijk stijgt ten opzichte van vorige jaren.
39 Voor 2017 was er nog een verschil tussen de stand in Orafin en het totaal van de openstaande vorderingen. 36
Vlabel heeft een waardevermindering aangelegd van 52,0 miljoen euro, wat aanzienlijk meer 
is dan vorig jaar. Vlabel berekende dat bedrag door een percentage aan wanbetalers toe te 
passen op de totale ontvangsten van 1 jaar. Toch is de aangelegde provisie nog onvoldoende 
omdat geen rekening wordt gehouden met de oude openstaande vorderingen die een groter 
percentage aan wanbetalingen opleveren. Uit de tabel blijkt bijvoorbeeld dat er alleen al in de 
categorie ouder dan 2014 nog 123,7 miljoen euro vorderingen openstaan. Vlabel dient dan ook 
na te gaan in hoeverre de geboekte waardevermindering overeenkomt met de realiteit.
De minderwaarde op de vorderingen Vlabel wordt in mindering geboekt van de reke -
ning 400003. Dat is boekhoudkundig niet correct, want het betreft een compensatie. De min -
derwaarde zou op een aparte rekening moeten worden geboekt (bijvoorbeeld 400903).
Vlabel rekent intresten en kosten aan op het moment van de effectieve betaling. Ook voor 
die verrichtingen geldt het principe van het vastgesteld recht. Aangezien de vorderingen een 
hoger risico op oninbaarheid inhouden, kan voor die vorderingen onmiddellijk op basis van 
historische inningsgegevens een passende waardevermindering worden geboekt. De open -
staande bedragen van intresten en kosten bedroegen eind 201840 37,0 miljoen euro.
De onderstaande tabel geeft een ouderdomsbalans van de openstaande vorderingen per eco -
nomische rekening, die individueel opgevolgd worden in Orafin.
Tabel 12 – Ouderdomsbalans van de openstaande vorderingen per economische reke -
ning in Orafin
Economische rekeningVerval ­
datum 
voor 
20142014 2015 2016 2017 2018na 
2018Ove­
rig41 Totaal
400000 –  Handelsvorderingen op ten 
hoogste één jaar19,6 4,8 6,2 7,3 8,8 27,2 22,4 3,1 99,4
407000 –  Dubieuze handelsvorderingen 1,4 0,2 0,1 0,1 31,2 0,6 0,0 0,0 33,6
413000 –  Te ontvangen subsidies, dota -
ties, toelagen en soortgelijke0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 1,4 2,6 0,2 4,3
416000 –  Diverse vorderingen 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 11,4 53,5 0,9 65,7
416200 –  Vorderingen met betrekking 
tot personeel0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,6 3,6 0,0 4,2
417000 –  Overige dubieuze vorderingen 0,7 0,0 0,0 0,0 0,0 0,1 0,0 0,0 0,9
417001 –  Dubieuze vorderingen op sub -
sidies1,3 0,0 0,0 0,0 2,0 0,6 0,0 0,1 4,1
 23,0 5,1 6,4 7,5 42,2 41,9 82,1 4,2 212,3
De openstaande vorderingen in Orafin daalden in 2018 van 413,8 miljoen euro naar 212,3 mil-
joen euro. De belangrijkste redenen daarvoor zijn de afboeking van de openstaande vordering 
ten opzichte van het VMSW van 59,5 miljoen euro en de gewijzigde aanpak van de vorderin -
gen van NV Waarborgbeheer. Vanaf 2018 worden die vorderingen niet meer geboekt in de 
40 Voor een aantal belastingen (OV, Verkeersbelasting, BIV, leegstand bedrijfsruimten, planbatenhefing, eurovignet) kon 
de toestand van eind 2018 niet gereconstrueerd worden en is dit de toestand op 21 februari 2019.
41 Afbetalingsplannen. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   37
deelmodule debiteuren in Orafin, maar worden zij op basis van verzamelstaten rechtstreeks 
in het grootboek geboekt. Gelet op hun twijfelachtige inbaarheid werden zij integraal voor 
een bedrag van 142,8 miljoen euro als dubieus geboekt42 en werd een waardevermindering van 
55,8 miljoen euro aangelegd43. De verrichtingen hebben geen impact op het vorderingensaldo, 
zie hiervoor tabel van de berekening van het vorderingensaldo in punt  3.3 van dit document.
De diverse vorderingen zijn onderschat met 45 miljoen euro, doordat de dividenden van de 
Vlaamse Participatiemaatschappij voor de boekjaren die eindigen op respectievelijk 31 okto -
ber 2015 en 2016 en waar de Vlaamse Gemeenschap recht op heeft, niet zijn opgenomen.
Daarnaast heeft de Vlaamse Gemeenschap geen vordering geboekt of geïnd voor 0,5 mil-
joen euro waar ze nog recht op heeft en die voortvloeit uit de verkoop van de participatie 
in Jobpunt Vlaanderen in 2015. De verkoopprijs die in 2015 werd overeengekomen, bestond 
uit een vast en een variabel gedeelte. Het variabele deel was afhankelijk van de brutomarge 
die Jobpunt Vlaanderen zou realiseren in de boekjaren 2016 en 2017 en is betaalbaar binnen 
een termijn van 30 dagen na de vaststelling ervan. Bovenop de verkoopprijs heeft de Vlaamse 
Gemeenschap eventueel nog recht op een eenmalige bonusvergoeding van 0,3 miljoen euro, 
die uiterlijk betaalbaar is op 31 december 2019.
In de loop van 2017 werd al 32,6 miljoen euro als dubieus geboekt, waarvan de vordering op 
Langerlo (29,7 miljoen euro) de belangrijkste is. In de loop van 2018 werd nog eens 5,5 miljoen 
euro als dubieus geboekt.
Een belangrijk aandachtspunt blijven de openstaande vorderingen met betrekking tot de con -
cessievergoedingen bij het beleidsdomein MOW. Er lopen nog altijd rechtszaken met de fede -
rale belastingadministratie over de aanrekening van roerende voorheffing op een gedeelte van 
die vergoedingen. Daarvoor werden nog geen dubieuze debiteuren geboekt.
In de komende jaren dient het proces van correcte waardering van de openstaande vorde -
ringen verdergezet te worden om te komen tot een volledig getrouwe weergave van de open -
staande vorderingen.
Vorderingen Minafonds
De openstaande vorderingen van de DAB Minafonds, met betrekking tot de milieuheffingen 
en boetes44 beheerd door de agentschappen OVAM, VLM en VMM, bedroegen respectievelijk 
7,2 miljoen euro, 4,4 miljoen euro en 12,1 miljoen euro.
Het totaal van die vorderingen bedraagt 23,7 miljoen euro, 2,1 miljoen euro minder dan het 
openstaande saldo van de vorderingen op de rekening 400004 – Minafonds, die eind 2018 
afsluit op 25,8 miljoen euro. Voor de VMM-heffingen werd in 2018 door een rekenfout voor 
2,1 miljoen euro te weinig geboekt op de realisatie van dubieuze vorderingen.
42 417200 – Dubieuze vorderingen.
43 419001 – Geboekte waardeverminderingen op dubieuze vorderingen.
44 In de uitvoering middelen 2018 van de DAB Minafonds, begrepen in de volgende begrotingsartikelen: OVAM: 
QBX-2QCHAJA-OW (BA 2QC004), VLM: QBCX-2QCHADB-OW en QBX-2QCHADB-WT (BA 2QC010); VMM: QBX- 
2QCHADA-OW en QBX-2QCHADA-WT (BA’s 2QC005 en 2QC009). 38
De opgave van die vorderingen betreft de netto-boekwaarden. Op die vorderingen zijn al 
waardeverminderingen geboekt, namelijk voor die in beheer bij OVAM 6,0 miljoen euro, voor 
VLM 4,9 miljoen euro en voor VMM 22,1 miljoen euro.
Tabel 13 – Openstaande vorderingen van de DAB Minafonds
Ouder 
Vorderingen beheerd door OVAM 0,2 2,1 3,5 0,5 0,2 0,7 7,2
Vorderingen beheerd door VLM 2,4 0,1 0,1 0,3 0,2 1,3 4,4
Vorderingen beheerd door VMM 3,0 0,3 1,1 0,9 2,1 4,7 12,1 
Minafonds 5,6 2,5 4,7 1,7 2,5 6,7 23,7
Het Rekenhof had bij de vorige rekeningencontrole45 betreffende de boekingen en rapporte -
ringen over de vorderingen vastgesteld dat alle agentschappen zijn tegemoetgekomen aan de 
door het Minafonds gevraagde rapporteringen. Het had daarbij de aanbeveling geformuleerd 
om de samenwerkingsprotocollen met de agentschappen in overeenstemming te brengen 
met de herziene afspraken over rapporteringen en de toegepaste procedures. Het Rekenhof 
neemt akte van het voornemen van het Minafonds om de samenwerkingsprotocollen nog dit 
jaar te actualiseren, alvorens de agentschappen hun overstap naar Orafin zullen maken, die 
ten vroegste in 2022 is voorzien. Daarnaast zal het Minafonds de interne rapporteringen van 
de boekingen van de vorderingen en de waardeverminderingen herwerken, zodat controles 
worden ingesteld waarmee het mogelijk is eventuele fouten in de manuele boekingen te voor -
komen.
Vorderingen op verbonden ondernemingen 
Sinds 2018 worden de terugbetalingen voor alle rechtspersonen die gebruik maken van cen -
trale financiering46, die in het komende jaar moeten gebeuren, overgeboekt van vorderingen 
op lange termijn naar deze rekening. Ook voor de terugbetalingen van kortetermijnfinancie -
ringen (vooral School Invest) wordt op deze rekening een vordering geboekt.
In de toelichting47 bij de jaarrekening dient een ouderdomsbalans van de openstaande vor -
deringen toegevoegd te worden. De ouderdomsbalans bevat echter alleen de vorderingen die 
opgevolgd worden binnen Orafin. Op die manier geeft de ouderdomsbalans een zeer onvol -
ledig beeld. De belangrijkste ontbrekende gegevens zijn die van de Vlaamse Belastingdienst.
Vooruitbetalingen
De rekening 406000 – Vooruitbetalingen  geeft niet de correcte stand weer van de voorschotten 
voor onder andere de sluis Terneuzen. De Vlaamse overheid rekent de vooruitbetalingen in 
de uitvoeringsrekening altijd aan als kapitaaloverdracht aan het buitenland (ESR-code  54.21). 
Ook in de economische boekhouding wordt dat voorschot onmiddellijk als uitgave geboekt. 
45 Brief van 29 mei 2018, kenmerk N09-3.718.329 B1 en Rekeningenrapport over 2017, p. 32-33.
46 VWF wordt geboekt op 416001 (Diverse vorderingen boekingen via GL), want dit is geen verbonden onderneming.
47 Werkblad VO 6.6. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   39
Het saldo komt dus niet in de balans. Extracomptabel vindt wel een correctie plaats om de 
aanrekening in de economische hergroepering in overeenstemming te brengen met de werke -
lijke prestaties (zie hoofdstuk  4). De onderstaande tabel overziet de uitbetaalde voorschotten 
en de aanrekeningen voor de sluis Terneuzen tot eind 2018.
Tabel 14 – Vooruitbetalingen sluis Terneuzen
 Vooruitbetalingen Aanrekeningen Saldo
2014 120,0 0,0 120,0
2015 0,0 2,9 117,1
2016 59,5 11,3 165,3
2017 59,5 24,4 200,4
2018 59,5 78,0 181,9
Totaal 298,5 116,6 181,9
Het saldo van de rekening vooruitbetalingen voor de sluis Terneuzen zou eind 2018 dus 
181,9 miljoen euro moeten bedragen. Het Rekenhof verwijst naar het advies  2016/4 van de 
VABN van 14 december 2016 over de verwerking van ontvangen voorschotfacturen.
Er zijn nog andere dossiers, onder meer de betalingen aan pensioenfondsen eind 2017, waar 
vooruitbetalingen gebeurden, maar die niet correct verwerkt werden.
Al bij de opmaak van de begroting dient nagegaan te worden of de uit te betalen bedragen 
geen vooruitbetalingen zijn. Dan kan er immers op een begrotingsartikel met een correcte 
ESR-aggregatie in budget voorzien worden.
Liquide middelen
De forse stijging van de rubriek liquide middelen heeft te maken met de inwerkingtreding 
vanaf 19 december 2018 van het decreet beheer van financiële activa. Instellingen uit de conso -
lidatiekring die voldoen aan bepaalde voorwaarden, zijn verplicht om hun overtollige liquidi -
teiten te beleggen in het Vlaamse ministerie. Er werd 1,046 miljard euro gestort op de rekening 
van het ministerie48.
De rubriek eigen vermogen toont het netto-actief van de Vlaamse overheid en bestaat uit het 
verschil tussen de actiefbestanddelen en de schuld. Eind 2018 bedroeg het eigen vermogen 
29.769,9 miljoen euro. De rubriek omvat 9,6 miljoen euro reserves en het overgedragen resul -
taat (na resultaatsverwerking) van 29.760,3 miljoen euro. De administratie was van mening 
dat het begrip kapitaal  een irrelevant begrip is voor de Vlaamse Gemeenschap en wijzigde 
daarom de presentatie van het eigen vermogen. Om de vergelijking met voorgaande jaar te 
kunnen maken, werd ook de balans van 2017 in die zin aangepast.
Het resultaat van het boekjaar 2018 bedroeg -1.141,1 miljoen euro. In 2017 bedroeg dat 
+250,3 miljoen euro. De waardering van de vaste activa beïnvloedt het niveau van het eigen 
vermogen sterk (zie bespreking van de materiële vaste activa).
48 Voor meer details zie 2.4 van dit rapport. 40
Ten slotte verwerkt de Vlaamse overheid ook de uitvoeringsrekeningen van de DAB’s in de 
rubriek reserves. In totaal is het saldo van de reservefondsen van de DAB’s lichtjes gedaald tot 
9,6 miljoen euro.
De Vlaamse overheid neemt geen voorzieningen op in haar balans. Voorzieningen hebben 
geen impact op het vorderingensaldo, maar de opname ervan in de balans zou een correcter 
beeld geven van de potentiële verplichtingen van de Vlaamse overheid.
Het Rekenhof verwijst onder meer naar de jaarlijkse inventaris van potentiële schadedos -
siers49, waarin de verschillende departementen en rechtspersonen een overzicht geven van 
lopende geschillen die als lasten van het verleden  (gedeeltelijk) ten laste kunnen worden 
gelegd van het Vlaams Fonds voor Lastendelging (VFLD). De inventaris eindigt op een totaal -
bedrag van 916,1 miljoen euro (743,7 miljoen euro in hoofdsom en 172,4 miljoen euro intresten 
tot 30 juni 2014). Noch het VFLD, noch de betrokken ministeries en agentschappen hebben 
voor die geschillen een voorziening aangelegd. Hoewel het moeilijk is de uitkomst van scha -
dedossiers te voorspellen, is het voor het opstellen van realistische begrotingen of kasprogno -
ses noodzakelijk een redelijke raming ervan te maken.
Zo maakt het departement MOW noch in de balans, noch in de toelichting melding van een 
aantal hangende geschillen voor 156,2 miljoen euro in het kader van het infrastructuurproject 
Brabo  2, een DBFM-formule voor de aanleg van een aantal tramlijnen en bijhorende wegin -
frastructuur en voor 201,6 miljoen euro bij het departement MOW, waarvan de helft ten laste 
valt van het VFLD.
Bij de afsluiting van elk boekjaar dient de Vlaamse overheid met voorzichtigheid, oprechtheid 
en goede trouw de voorzieningen te onderzoeken die moeten worden gevormd. Het Rekenhof 
ziet het verschil in aanrekeningsmoment bij de bedrijfseconomische boekhouding en de ESR-
boekhouding niet als struikelblok om geen voorzieningen aan te leggen, maar wijst op de 
meerwaarde en transparantie van de bedrijfseconomische boekhouding ten opzichte van de 
ESR-boekhouding voor die verplichtingen.
De schulden op lange termijn worden besproken in punt 2.4 van dit verslag.
49 Hier worden de geschillen bedoeld en niet het Rampenfonds of Landbouwrampenfonds. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   41
Tabel 15 – Schulden op ten hoogste 1 jaar
Schulden op ten hoogste 1 jaar 2017 2018
Schulden op meer dan 1 jaar die binnen het jaar vervallen 770,1 80,0 
Financiële schulden 175,8 709,9 
Handelsschulden 453,1 359,3 
Schulden met betrekking tot belastingen, bezoldigingen en sociale lasten 1.045,7 1.078,1 
Overige schulden 2.171,6 3.635,9 
Totaal 4.616,3 5.863,2 
De schulden op ten hoogste één jaar zijn met meer dan 1,2 miljard euro gestegen. De belang -
rijkste fluctuaties ten opzichte van vorig jaar zijn de volgende: 
• De schulden op meer dan 1 jaar die binnen het jaar vervallen, dalen met bijna 700 miljoen 
euro. In 2019 vervalt slechts 1 EMTN lening van 50 miljoen euro. Het resterende bedrag zijn 
kleinere terugbetalingen van leningen van de Gemeentelijke Holding, Vismijn en overge -
nomen gemeenteleningen.
• De financiële schulden op korte termijn stijgen met meer dan 500 miljoen euro. Dat is het 
gevolg van de operationalisering van het decreet financiële activa: de stijging ten opzichte 
van vorig jaar zijn vooral de opgenomen gelden die binnen het jaar moeten terugbetaald 
worden aan de betrokken instellingen.
• De schulden met betrekking tot personeel bedroegen eind 2018 1.078,1 miljoen euro. 
Het betreft de schulden met betrekking tot de lonen van het onderwijzend personeel 
(961,4 miljoen euro) en de schulden met betrekking tot de ambtenarenlonen (116,6 mil-
joen euro). Bij beide categorieën zijn dat voornamelijk de betalingen van bedrijfsvoor -
heffing, RSZ, nettolonen en voorzieningen vakantiegeld voor 2018 die in 2019 uitbetaald 
worden. De aansluiting kon niet gemaakt worden met de budgetten op gekoppelde orde -
rekeningen. Het departement Financiën en Begroting stelde dat het prioritair alle saldi 
op de economische rekeningen wil reconciliëren voordat het een correctie uitvoert op de 
gekoppelde orderekeningen.
• De overige schulden stijgen met ongeveer 1,5 miljard euro. De belangrijkste component 
(967,0 miljoen euro) van de stijging is de herrekening van de bruto-opcentiemen voor de 
periode 2015-2017. Dat bedrag staat echter onterecht volledig geboekt als kortetermijn -
schuld. In de loop van 2019 dient maar 50 miljoen euro afgelost te worden. Het andere deel 
van het bedrag dient geboekt te worden als een langetermijnschuld.
• De handelsschulden dalen ten opzichte van vorig jaar, mede als gevolg van de inspanning 
van de Vlaamse Regering om de facturen tijdiger te betalen. De beleidsnota’s 2014-2019 van 
Financiën en Begroting en Mobiliteit en Openbare Werken formuleerden als doelstelling 
de tijdige betaling van facturen en de vermindering van verwijlintresten. De onderstaande 
tabel overziet de aangerekende verwijlintresten in de periode 2014-2018 voor de volledige 
Vlaamse overheid op grond van gegevens van parlementaire vragen en documentatie op de 
website van Financiën en Begroting. 42
Tabel 16 – Verwijlintresten Vlaamse overheid 2014-2018
(in euro)
201450 201551 201652 201753 201854 
Ministeries 536.375 398.799 923.758 387.222 248.019
MOW 524.497 389.168 507.596 343.939 219.807
Andere 11.878 9.631 416.162 43.283 28.212
DAB’s 4.658.885 2.900.798 2.506.920 2.623.798 1.455.856
Vlaams Infrastructuurfonds 4.586.198 2.896.926 2.484.518 2.606.497 1.344.337
Andere 72.687 3.872 22.402 17.301 111.519
Rechtspersonen 1.690.837 1.674.166 652.772 759.749 442.736
FFEU 736.059 694.924 0 55 0 0
Vlaamse Waterweg56 582.796 567.115 473.111 549.267 17.150
Toerisme Vlaanderen 113.851 232.294 991 47.964 0
Andere
258.131 179.833 178.670105.946 81.763
De Lijn 56.572 343.823
Totaal 6.886.097 4.973.763 4.083.450 3.770.769 2.146.612
In 2018 zijn de aangerekende verwijlintresten verder gedaald. Het ministerie MOW en het 
Vlaams Infrastructuurfonds rekenden het merendeel van alle verwijlintresten aan.
Voor verdere informatie over het betaalgedrag verwijst het Rekenhof naar de website https://
fin.vlaanderen.be/betaalindicatoren  van de Vlaamse overheid.
Overlopende rekeningen 
Overlopende rekeningen – activa
De onderstaande tabel biedt een overzicht van de overlopende rekeningen van de activa.
Tabel 17 – Overlopende rekeningen van de activa
Overlopende rekeningen activa 2017 2018
490000 Over te dragen kosten 27,7 27,0
491000 Verkregen opbrengsten 0,2 1,5
499003 Tussenrekening Verzamelboeking DAB Loodswezen 20,2 16,2
499004 Tussenrekening Verzamelboeking DAB Vloot 2,8 7,7
Totaal 50,9 52,3
De DAB’s Loodswezen en Vloot voeren een afzonderlijke bedrijfseconomische boekhouding. 
De integratie in de algemene rekeningen van de Vlaamse Gemeenschap vindt plaats via ver -
zamelboekingen op basis van de kwartaalcijfers van de begrotingsuitvoeringsrekeningen van 
50 Bron: website van Financiën en Begroting.
51 Bron: website van Financiën en Begroting, gedeelte met betrekking tot 2015.
52 Bron: website van Financiën en Begroting voor het gedeelte met betrekking tot 2016 en antwoord op parlementaire 
vraag 223 van 13 maart 2017 voor actualisatie gegevens ministeries.
53 Vlaams Parlement, antwoord op parlementaire vraag 89 van 12 januari 2018.
54 https://fin.vlaanderen.be/sites/default/files/atoms/files/verwijlintresten_KW4_2018.pdf .
55 Het FFEU werd opgeheven door artikel 90 van het decreet houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 
2016. Deze facturen worden vanaf 1 januari 2016 hoofdzakelijk verwerkt in de DAB Vlaams Infrastructuurfonds.
56 Tot 2016 Waterwegen en Zeekanaal. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   43
beide DAB’s. Voor een aantal tussenrekeningen en saldi van andere balansrekeningen kan het 
Rekenhof op basis van de toegestuurde gegevens uit de boekhouding van de betrokken DAB’s 
de aansluiting niet maken, ook het departement Financiën en Begroting kan geen aansluiting 
voorleggen tussen de ingeboekte cijfers en de rapporteringen uit de afzonderlijke boekhou -
dingen. De Vlaamse Gemeenschap wil dit oplossen tegen eind 2019.
Overlopende rekeningen – passiva
Hieronder volgt een overzicht van de overlopende rekeningen van de passiva.
Tabel 18 – Overlopende rekeningen van de passiva
Overlopende rekeningen passiva 2017 2018
492000 Toe te rekenen kosten -58,0 -144,2
493000 Over te dragen opbrengsten -6,4 -159,5
498100 Liggende gelden -1,6 -0,3
498101 Fondsenbeweging -0,4 -0,2
499007  Tussenrekening Verzamelboeking Betaalorgaan Europa -108,8 -107,9
499010 Energieleningen -0,2 -0,2
499999 Tussenrekening -332,0 -386,1
Totaal -507,4 -798,5
De toe te rekenen kosten stijgen sterk ten opzichte van 2017. Dat is vooral het gevolg van de 
eenmalige versnelde aanrekening van de studietoelagen57.
De stijging van de over te dragen opbrengsten hebben te maken met de boeking van de 
emissie rechten als over te dragen kosten. Tot vorig jaar gebeurde de correctie volledig extra -
Een overlopende rekening waarop grote ontvangsten- en uitgavenstromen worden verwerkt, 
is de tussenrekening 499999. Zij dient voor de aanrekening van verschillende soorten verrich -
tingen met derden. De belangrijkste aanrekeningen hebben vooral betrekking op de belastin -
gen die Vlabel int voor andere overheden, Europese gelden en beleggingen.
De onderstaande tabel splitst de saldi op de rekening 499999, die eind 2018 groter waren dan 
10 miljoen euro, uit per begrotingsaanrekening58, met hun evolutie sinds 2009. De boekingen 
zijn meestal gekoppeld aan orderekeningen. Het departement Financiën en Begroting heeft 
die rekening in de loop van 2018 verder uitgezuiverd. De budgetten op de orderekeningen 
kunnen voor de meeste van die aanrekeningen niet gekoppeld worden aan de openstaande 
schuld voor elk van deze materies.
57 Zie ook 3.3 van dit verslag: Correctie overflow school- en studietoelagen.
58 Die saldi zullen in plus of min bijgesteld worden als het onbestemde saldo van 320 miljoen euro begrotingsmatig uitge -
splitst wordt. 44
Tabel 19 – Saldi op rekening 499999, die eind 2018 groter waren dan 10 miljoen euro
Orde­ en thesaurieartikel 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 totaal
MB0-8M0912 Terugvordering weddes 
DAB’s-24,2 -6,3 -6,9 -2,6 -12,4 -1,7 -5,4 52,9 -12,0 -18,6
CE0-8C0209.CIC – Zorgfonds – 6,0 -5,7 4,5 3,3 0,2 2,7 0,4 0,8 0,6 12,8
MB0-8X0900 Derdengelden – 10,8 0,0 0,1 -0,1 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 10,8
EC0-8E0915.EFRO 2007-2013 – -4,0 1,1 -35,1 -3,2 11,5 13,2 5,2 1,1 -10,2 -20,4
CE0-8C0942.Verkeersbelasting geauto -
matiseerde voertuigen – gemeenten– – -29,0 0,5 7,4 -0,2 0,3 -1,0 1,7 0,4 -19,9
CE0-8C0907.Onroerende voorheffing: 
opcentiemen gemeenten– -98,0 -76,8 51,1 25,7 39,1 28,0 243,0 -198,2 10,5 24,5
CE0-8C0908.Onroerende voorheffing: 
opcentiemen provincies– 4,4 -4,5 12,6 -9,0 0,8 -1,2 3,7 -10,7 -37,5 -41,5
JB0 8J0962 Operationeel plan 2014-
20200 0 0 0 0 0 0 -17,5 -12,0 +53,2 +23,7
CE0-8C0360 Wachtrekening VFP 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 -28,5 -28,5
0-0 Geen begrotingsaanduiding -347,0 2,0 -3,8 29,0 – – – 0,3 0,0 0,0 -319,5
Andere 50,5 -92,4 -338,2 -5,9 379,4 -11,9 51,1 -11,4 -30,6 -9,4
Totaal 499999 op Proef en Saldi balans -347,0 -52,5 -217,4 -282,5 15,6 418,4 29,4 279,8 -175,8 -107,3 -386,1
Er zou een grotere transparantie zijn, mochten de schulden op de tussenrekening 499999 
worden opgenomen in rubriek  48 overige schulden . Bovendien dient de uitzuivering van de 
rekening te worden voortgezet in combinatie met de boekingen op de verschillende orde -
Voor de orderekening JB0-8J0962 Operationeel plan 2014-2020 , waarop de verrichtingen 
voor ESF en AMIF worden geboekt, waren er vanaf boekjaar 2018 ook boekingen op de reke -
ning 4831oo R/C doorstorting Europese subsidies voor 54,2 miljoen euro, zodat de netto-toe -
name van de schuld in 2018 slechts 1,0 miljoen euro bedroeg. Zodoende bedroeg de totale 
schuld 30,5 miljoen euro. Die zou moeten worden gereclassificeerd naar de rekening 483000 
R/C Europese subsidies (cf. 2.2.2 Reclassificaties ).
2.3.3 Resultatenrekeninggegevens
De Vlaamse overheid heeft het boekjaar 2018 afgesloten met een negatief resultaat van 
1.140,7 miljoen euro.
Tabel 20 – Resultaat van het boekjaar 2017-2018
 2017 2018
Omzet 312,9 141,3
Andere bedrijfsopbrengsten 39.129,4 39.006,0
Niet recurrente bedrijfsopbrengsten 165,8 153,3
Bedrijfsopbrengsten 39.608,1 39.300,6
Handelsgoederen 4,5 5,0
Diensten en diverse goederen 1.213,7 1.320,0
Bezoldigingen, sociale lasten en pensioenen 997,0 1.060,0
Afschrijvingen en waardeverminderingen 130,7 140,9 REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   45
 2017 2018
Andere bedrijfskosten 36.878,1 37.736,2
Niet recurrente bedrijfskosten 100,5 127,7
Bedrijfskosten 39.324,5 40.389,8
Resultaat 283,6 -1.089,2
Financiële opbrengsten 88,7 64,2
Financiële kosten 121,8 115,6
Resultaat van het boekjaar voor belastingen 250,5 -1.140,6
Belastingen op het resultaat 0,1 0,2
Resultaat van het boekjaar 250,3 -1.140,7
Het resultaat van het boekjaar 2018 is veel minder gunstig dan dat van boekjaar 2017. De 
belangrijkste reden daarvoor is dat de afrekening bij de definitieve vaststelling van de auto -
nomiefactor volledig toegerekend werd aan 2018. Dat heeft een impact van ongeveer 1 miljard 
euro59.
De andere bedrijfskosten evolueren met 3% ten opzichte van vorig jaar.
2.3.4 Getrouw beeld van de resultatenrekening
Hieronder worden de opmerkingen weergegeven die enkel een impact hebben op de bedrijfs -
economische rekening. De opmerkingen die ook een impact hebben op de uitvoeringsreke -
ning van de begroting worden hier niet herhaald.
Bedrijfsopbrengsten
De onderstaande ontvangstenstromen hebben geen impact op de ESR-aanrekeningen 
(getransactionaliseerde kas) en worden daarom alleen in deze rubriek vermeld.
• De Vlaamse overheid heeft de definitieve afrekening van de personenbelasting- en btw-
toewijzingen en -dotaties niet toegerekend aan het boekjaar 2018. Nochtans was aan de 
voorwaarden voldaan van artikel 27, §1, van het rekendecreet en kon de vordering ten 
aanzien van de federale overheid worden toegerekend aan 2018. Die afrekening bedroeg 
70,7 miljoen euro. Een dergelijke foute aanrekening vond ook vorig jaar plaats. Zij bedroeg 
toen 92,5 miljoen euro.
Bedrijfskosten
Afschrijvingen in de resultatenrekening
De afschrijving op de immateriële en de materiële vaste activa bedroeg voor 2018 77,7 miljoen 
euro, wat een daling is van 6,4 miljoen euro ten opzichte van 2017. Dat wordt verklaard door 
een eenmalige correctieboeking in 2017 met betrekking tot de erfpacht van Muntpunt en La 
Luna.
59 Zie ook 4.2.1 van dit rapport. 46
Niet-recurrente bedrijfsopbrengsten en -kosten – Emissierechten
Het boekhoudsysteem laat op dit ogenblik geen herwaardering van (im)materiële vaste activa 
toe. Om de waardevermindering op de emissierechten boekhoudkundig te registreren, wer -
den alle emissierechten buiten gebruik gesteld via de economische rekening 664 – Andere niet-
recurrente bedrijfskosten  (10.818.305,00 euro) om vervolgens voor de huidige marktwaarde 
(8.881.424,40 euro) weer ingeboekt te worden via de economische rekening 764 – Andere niet-
recurrente bedrijfsopbrengsten . Daardoor worden de opbrengsten en kosten kunstmatig ver -
hoogd, zonder impact op het resultaat.
Voorzieningen voor pensioenen, grote herstellingen en voor andere risico’s en kosten.
geen impact op het vorderingensaldo, maar wel op het economisch resultaat. De aanleg van 
een jaarlijkse voorziening van de potentiële verplichtingen van de Vlaamse overheid beïn -
vloedt negatief het economisch resultaat.
Financiële opbrengsten en kosten
Vorderingen voor dividenden uit voorbije boekjaren van de Vlaamse Participatiemaatschappij 
waar de Vlaamse Gemeenschap recht op heeft, zijn niet uitgedrukt. Daardoor ontbreken 
opbrengsten ten belope van 45 miljoen euro ten voordele van het resultaat.
2.3.5.	 Niet 	in	de	balans	opgenomen 	rechten	en	verplichtingen
Het Rekenhof stelde vast dat de toelichtende staat Volume  6.14 van de toelichting niet werd 
ingevuld terwijl dit een essentieel onderdeel vormt van de jaarrekening60. Dergelijke rechten 
en verplichtingen kunnen het vermogen en de resultaten van de Vlaamse Gemeenschap in het 
bijzonder in de toekomst beïnvloeden.
De gegevens die daarin moeten worden opgenomen, zijn expliciet opgesomd in artikel 91, 
XVII van het KB. Het betreft onder meer zekerheden op eigen activa als waarborg voor eigen 
schulden of schulden van derden, belangrijke verplichtingen tot aankoop, belangrijke han -
gende geschillen, …
De jaarrekening van de Vlaamse Gemeenschap maakt bijvoorbeeld geen melding van de 
belangrijke kaderovereenkomst tussen de Vlaamse Gemeenschap en de BAM voor de finan -
cieringsstructuur van de BAM die in 2018 werd gesloten voor de realisatie en nadien exploitatie 
van de Oosterweelverbinding. De Vlaamse Gemeenschap verbindt zich in die overeenkomst 
ertoe volledig in te schrijven op de schuldbewijzen die BAM zal uitgeven voor de financiering 
van de realisatie van de Oosterweelverbinding en aanverwante activiteiten voor een bedrag 
van maximaal 3,6 miljard euro.
Ook worden bijvoorbeeld langlopende verplichtingen inzake PPS-projecten en de toegestane 
waarborgen door het ministerie niet opgenomen in dit volume van de toelichting bij de jaarre -
kening. De waarborgen worden wel vermeld in het rapport Kas-, Schuld,- en Waarborgbeheer. 
60 Artikel  25, §3, van het koninklijk besluit van 30 januari 2001 tot uitvoering van het Wetboek van Vennootschappen. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   47
In deze rapportering wordt echter niet vermeld of de waarborg toegestaan is door het minis -
terie of door een rechtspersoon.
De openstaande vastleggingen (impliciete schuld) die weergegeven worden in werkblad VO13 
bedragen 5,1 miljard euro en dienen ook in deze rubriek opgenomen te worden.
2.3.6	 Aansluiting	bedrijfseconomische 	en	budgettaire 	rapportering
Volume  19 van de jaarrekening verklaart de aansluiting tussen het begrotingsresultaat 
(-1.212,0 miljoen euro) en het bedrijfseconomisch resultaat (-1.140,7 miljoen euro).
Dat verschil vloeit enerzijds voort uit verrichtingen die in de bedrijfseconomische resultaten -
rekening in resultaat zijn genomen, maar die geen impact op het begrotingsresultaat hadden, 
zoals afschrijvingen en meer- en minderwaarden op de realisatie van vaste activa. Anderzijds 
zijn er verrichtingen met uitsluitend een impact op het begrotingsresultaat, zoals de investe -
ringen in vaste activa en de opname en aflossing van leningen die bedrijfseconomisch langs 
de balans worden verwerkt.
Het Rekenhof merkt, net als vorig jaar, op dat een aantal rubrieken uit de reconciliatie, zoals 
opgenomen in Volume 19, de lezer kunnen verwarren. Zo worden onder de verrichtingen zon -
der impact op het begrotingsresultaat  63,2 miljoen euro Waardeverminderingen op voorraden, 
bestellingen in uitvoering en handelsvorderingen  dubbel (met tegengesteld teken) vermeld, 
aangezien dergelijke waardeverminderingen juist wél een impact op het begrotingsresultaat 
hebben. In het tweede deel van de reconciliatie met de verrichtingen die uitsluitend impact 
op het begrotingsresultaat komen terecht de ontvangsten uit terugbetalingen van leningen 
tot uiting (268,7 miljoen euro), maar ze worden in hetzelfde deel verminderd met 93,8 mil-
joen euro kredietaflossingen , aangezien dat bedrag betrekking heeft op overdrachten van de 
federale overheid uit het fonds voor de automobielinspectie die wél een impact hebben op het 
bedrijfseconomische resultaat (als niet-recurrente opbrengsten).
Uit de reconciliatie zou een lezer kunnen afleiden dat er in 2018 verkopen aan materiële en 
immateriële vaste activa gerealiseerd zijn voor een netto-boekwaarde van 11,9 miljoen euro, 
aangezien in principe alleen de netto-boekwaarde een verschil vormt tussen het bedrijfseco -
nomische en het begrotingsresultaat. Nochtans blijkt uit Volume 19 (in de onderstaande tabel 
vervat in Andere ) dat dit bedrag ook verkopen omvat die geen verschil in impact hebben op 
het begrotings- en bedrijfeconomisch resultaat ten belope van 4,5 miljoen euro. Het betreft 
bijvoorbeeld tweedehands verkopen of verkoop van gronden en gebouwen die boekhoudkun -
dig geen waarde (meer) hadden.
De onderstaande tabel toont een samenvatting van de overgang van het bedrijfseconomische 
resultaat 2018 naar het begrotingsresultaat 2018, zoals opgenomen in Volume  19 van de jaar -
rekening. 48
Tabel 21 – Overgang bedrijfseconomisch naar begrotingsresultaat 2018
Economisch resultaat -1.140,7 
Verrichtingen zonder impact op begrotingsresultaat 110,7 
Afschrijvingen en waardeverminderingen vaste activa 77,7 
Waardeverminderingen op voorraden, bestellingen in uitvoering en handelsvorderingen (+) 63,2 
Meerwaarde realisatie activa -6,1 
Minderwaarde realisatie activa 1,5 
Waardeverminderingen op vorderingen die ESR-matig grotendeels via kapitaaloverdrachten 
werden aangerekend – toevoegingen-68,1 
Kapitaaloverdrachten en overige binnen de Vlaamse consolidatiekring (toelage DWV61 welke 
eind 2018 naar financiële schulden is overgeboekt maar ESR-matig als toelage blijft)-37,8 
Andere niet-recurrente bedrijfskosten (onder meer correcties orderrekeningen) 126,1 
Andere niet-recurrente bedrijfsopbrengsten (onder meer afsluiten orderekeningen, correcties) -51,4 
Andere 5,6 
Verrichtingen met uitsluitend impact op het begrotingsresultaat -182,0 
Investeringen vaste activa -531,7 
Kapitaalverstrekkingen van het boekjaar -1.147,6 
Terugbetalingen van kapitaalverstrekking van het boekjaar en verkopen aandelen 268,7 
Nieuwe leningen van het boekjaar 2.093,7 
Afbetaling kapitaalgedeelte leningen -773,2 
Kredietaflossingen -93,8 
Verkopen materiele en immateriële vaste activa 11,9 
Amoras -7,1 
Andere -2,8 
Begrotingsresultaat -1.212,0 
2.3.7	 Impact 	voorgestelde 	correcties
De onderstaande alinea’s tonen de gevolgen van de diverse vaststellingen van het Rekenhof 
over het getrouw beeld van de bedrijfseconomische jaarrekening voor de balans en de resul -
tatenrekening. De correcties hebben een gezamenlijke negatieve impact van 1.388,2 miljoen 
euro op het resultaat van 2018.
Niet voor alle rubrieken van de balans en de resultatenrekening kon het Rekenhof een impact 
berekenen, bijvoorbeeld voor de voorzieningen en de vaste activa.
61 De Werkvennootschap. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   49
Balans
Tabel 22 – Balans van de Vlaamse overheid op 31 december 2018
ACTIVA 2018 Correcties Resultaat PASSIVA 2018 Correcties Resultaat
Immateriële vaste activa 33,7  33,7 Herwaarderingsmeerwaarden 0 6.556,1 6556,1
Materiële vaste activa 31.109,8  31.109,8 Reserves 9,6  9,6
Financiële vaste activa 8.135,8 6.556,1 14.691,9 Overgedragen resultaat 29.760,3 -1.349,9 28.410,4
VASTE ACTIVA 39.279,3 6.556,1 45.835,4 EIGEN VERMOGEN 29.769,9 5.206,2 34.976,1
Vooruitbetalingen 0,0 181,9 181,9 Schulden op meer dan één jaar 6.680,7 915,0 7.595,7
Vorderingen op meer dan één jaar 968,9  968,9 Schulden op ten hoogste één jaar 6.661,7 604,2 7.265,9
Vorderingen op ten hoogste één 
jaar1.608,1 -12,6 1.595,5 •  Schulden op meer dan een jaar 
die binnen het jaar vervallen80,0  80,0
Geldbeleggingen 44,6  44,6 •  Financiële schulden 709,9  709,9
Liquide middelen 1.159,0  1.159,0 •  Handelsschulden 359,3 1.519,2 1878,5
•  Schulden met betrekking tot 
belastingen, bezoldigingen en 
sociale lasten1.078,1  1.078,1
•  Overige schulden 3.635,9 -915,0 2.720,9
Overlopende rekeningen 52,4  52,4 Overlopende rekeningen 798,5  798,5
VLOTTENDE ACTIVA 3.833,0 169,3 4.002,3 VREEMD VERMOGEN 13.342,4 1.519,2 14.861,6
TOTAAL 43.112,3 6.725,4 49.837,7 TOTAAL 43.112,3 6.725,4 49.837,7
De onderstaande tabel biedt een overzicht van de voorgestelde correcties met een verwijzing 
naar de passages in het rekeningrapport die uitleggen waarom de correcties noodzakelijk zijn. 
Gelet op de principes van het dubbel boekhouden, hebben de meeste van de correcties zowel een 
impact op de balans als op de resultatenrekening en de uitvoeringsrekening van de begroting.
Tabel 23 – Voorgestelde correcties op de balans
Correcties op financiële vaste activa en 
herwaarderingsmeerwaardenBedrag Verwijzing in rapport
Herwaardering financiële vaste activa 6.556,1 2.3.2. Waardering financiële materiële vaste 
activa
Totaal 6.556,1  
Correcties vooruitbetalingen Bedrag Verwijzing in rapport
Sluis Terneuzen 181,9 2.3.2. Vooruitbetalingen
Totaal 181,9  
Correcties vorderingen op max. 1 jaar Bedrag Verwijzing in rapport
Geraamde minderwaarden VFP (217,3-52) -165,3 2.3.2. Vlaams Fiscaal Platform
Openstaande vorderingen kosten en intresten 
VFP37,0 2.3.2. Vlaams Fiscaal Platform
Dividend VPM 45,0 2.3.2. Overige vorderingen
Afrekening dotatie BFW 70,7 Ontvangsten ingevolge de bijzondere financie -
ringswet
Totaal -12,6  
Correcties op schulden minder dan 1 jaar Bedrag Verwijzing in rapport
Correcties met betrekking tot jaarafgrenzing – 
handelsschulden1.519,2 2.2.2. Jaarafgrenzing
Totaal 1.519,2  
Overboeking Schuld afrekening BFW Bedrag Verwijzing in rapport
Overboeking van schuld BFW van LT naar KT 915,0 2.2.2.Reclassificaties
Totaal 915,0   50
Tabel 24 – Resultatenrekening 2018 van de Vlaamse overheid 
  2018 Correcties 2018 na correcties
Omzet 141,3  141,3 
Andere bedrijfsopbrengsten  39.006,0 107,7 39.113,7 
Niet-recurrente bedrijfsopbrengsten 153,3  153,3 
Bedrijfsopbrengsten  39.300,6 107,7 39.408,3 
Handelsgoederen 5,0  5,0 
Diensten en diverse goederen 1.320,0  1.320,0 
Bezoldigingen, sociale lasten en pensioenen 1.060,0  1.060,0 
Afschrijvingen en waardeverminderingen 140,9 165,3 306,2 
Andere bedrijfskosten  37.736,2  1.337,3 39.073,5 
Niet-recurrente bedrijfskosten 127,7  127,7 
Bedrijfskosten 40.389,8 1.502,6 41.892,4 
Resultaat -1.089,2 -1.394,9 -2.484,1 
Financiële opbrengsten 64,2 45,0 109,2 
Financiële kosten 115,6  115,6 
Resultaat van het boekjaar voor belastingen -1.140,6 -1.349,9 -2.490,5 
Belastingen op het resultaat 0,2  0,2 
Resultaat van het boekjaar -1.140,8 -1.349,9 -2.490,7 
De onderstaande tabellen bieden ook voor de resultatenrekening een overzicht van de door 
het Rekenhof voorgestelde correcties, met een verwijzing naar de passages in het rekenin -
genrapport waar de opmerkingen zijn toegelicht. Het Rekenhof heeft alle correcties die in de 
bedrijfseconomische boekhouding gebeuren, ook integraal doorgerekend in de budgettaire 
rapportering. Sommige correcties zijn noodzakelijk om fouten uit het verleden recht te zetten 
(bijvoorbeeld de historisch gegroeide oninbare vorderingen en jaarafgrenzingsproblemen) en 
hebben daardoor eenmalig een groot impact op het bedrijfseconomisch en begrotingsresul -
taat.
Tabel 25 – Voorgestelde correcties op de resultatenrekening
Correcties op bedrijfsopbrengsten Bedrag Verwijzing in rapport
ringswet
Totaal 107,7  
Correcties op afschrijvingen en waarde ­
verminderingenBedrag Verwijzing in rapport
Geraamde minderwaarden VFP (217,3-52) 165,3 2.3.2. Vlaams Fiscaal Platform
Totaal 165,3  
Correcties op andere bedrijfskosten Bedrag Verwijzing in rapport
Vooruitbetalingen -181,9 2.3.2. Vooruitbetalingen
Totaal 1.337,3 REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   51
Correcties op financiële opbrengsten Bedrag Verwijzing in rapport
Dividend VPM6245,0 2.3.2. Overige vorderingen
Totaal 45,0  
Uitvoeringsrekening van de begroting
De onderstaande tabel toont de impact van de diverse vaststellingen van het Rekenhof over 
het getrouw beeld van de uitvoeringsrekening. De correcties hebben een gecumuleerde nega -
tieve impact van 1.666,0 miljoen euro op het begrotingsresultaat van 2018. Met een aantal van 
de correcties werd extracomptabel rekening gehouden.
Tabel 26 – Impact van de Rekenhofvaststellingen op de uitvoeringsrekening
 2018 2018 Correcties Resultaat
 Begroting Uitvoering   
Algemene ontvangsten 38.566,0 38.584,3 37,0 38.621,3
Toegewezen ontvangsten 551,6 476,3  476,3
Totaal ontvangsten 39.117,5 39.060,7 37,0 39.097,7
Kredieten begrotingsjaar    0,0
Gesplitste vereffeningskredieten 42.049,7 41.045,1 1.703,0 42.748,1
Variabele kredieten 766,3 563,3  563,3
Totaal uitgaven 42.816,0 41.608,4 1.703,0 43.311,4
Resultaat -3.698,5 -2.547,7 -1.666,0 -4.213,7
Opbrengst leningen – Titel III 2.030,3 2.091,7  2.091,7
Aflossing leningen – Titel III 759,3 759,2  759,2
Resultaat inclusief schuldaflossing -2.427,6 -1.215,2 -1.666,0 -2.881,2
Begrotingsuitvoering DAB’s   0,0
Ontvangsten 1.924,0 1.339,9  1.339,9
Uitgaven 1.924,0 1.336,7  1.336,7
Resultaat 0,0 3,2  3,2
Begrotingsresultaat -2.427,6 -1.212,1 -1.666,0 -2.881,2
De onderstaande tabel biedt een overzicht van de voorgestelde correcties met een impact op 
de begrotingsaanrekening.
Tabel 27 – Voorgestelde correcties met een impact op de begrotingsaanrekening
Correcties op ontvangsten Bedrag Verwijzing in rapport
Openstaande vorderingen kosten en 
intresten VFP37,0 2.3.2. Vlaams Fiscaal Platform
Afrekening dotatie BFW  – ESR-verordening 4,119: Tijdstip van registratie: 
inkomensoverdrachten binnen de overheid wor -
den geregistreerd op het moment dat deze volgens 
de geldende voorschriften dienen plaats te vinden. 
Als betaald wordt op correcte moment -> kasbasis. 
Correctie wordt wel meegenomen in de economische 
boekhouding
Totaal 37,0  
62 Impact op begrotingsresultaat vindt plaats bij kasontvangst. 52
Correcties op uitgaven  Bedrag Verwijzing in rapport
Vooruitbetalingen 18,5 2.3.2. Vooruitbetalingen
Correcties met betrekking tot jaar -
afgrenzing – handelsschulden1.519,2 2.2.2. Jaarafgrenzing
Geraamde minderwaarden VFP 
(217,3-52)165,3 2.3.2. Vlaams Fiscaal Platform
Totaal 1.703,0
2.4 Schuld
Artikel 21 van het decreet van 7 mei 2004 houdende bepalingen inzake kas-, schuld- en waar -
borgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap en het Vlaams Gewest, verplicht de Vlaamse over -
heid een jaarlijks rapport op te stellen voor het Vlaams Parlement en de Vlaamse Regering 
over het gevoerde beleid inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer. Dat rapport heeft zij op 
17 mei 2019 bezorgd.
De onderstaande tabel toont de samenstelling van de uitstaande (niet-geconsolideerde) 
schuld van de Vlaamse overheid op 31 december in de periode 2014-2018 volgens de eindreke -
Tabel 28 – Uitstaande schuld van de Vlaamse overheid op 31 december
 2014 2015 2016 2017 2018
(Middel)langetermijnschuld 2.766,7 3.411,3 3.831,4 5.057,5 5.921,5
• EMTN63 en Schuldschein64 2.370,0 3.201,5 3.554,0 4.874,0 5.669,0
• Andere65 281,7 209,8 227,1 177,6 252,5
• Private leningen66 115,0 0.0 0,0 0,0 0,0
• Ex FRGE67 0,0 50,3 50,3 5,9 0,0
Kortetermijnschuld 0.0 759,2 250,0 0,0 0,0
Directe uitstaande schuld 2.766,7 4.220,8 4.081,4 5.057,5 5.921,5
Directe kasschuld 1.911,8 0.0 709,8 262,3 77,0
Totale schuld 4.678,5 4.220,8 4.791,2 5.313,9 5.998,4
Evolutie ten opzichte van vorig jaar +4,9% -9,8% +13,5% +11,0% +12,9%
De directe schuld steeg in 2018 verder met 11,0%. In vergelijking met 2017 steeg de lange-
termijnschuld met 0,7 miljard euro, vooral als gevolg van de verdere centrale financiering van 
VMSW, VWF en School Invest.
63 Euro Medium Term Notes: schuldinstrumenten op korte, middellange, lange en zeer lange termijn (looptijd van één 
maand tot 100 jaar).
64 Dit is een leningsovereenkomst naar Duits recht. In het kader van de diversificatie van de schuldportefeuille van de 
Vlaamse Gemeenschap werden in 2016 voor het eerst 2 Schuldscheins afgesloten voor een totaal bedrag van 37,5 mil-
joen euro. Het voordeel voor de Duitse investeerders is dat de lening volgens Duits recht niet geboekt moet worden 
tegen de marktwaarde.
65 De schulden betreffen de leningen die de Vlaamse overheid heeft overgenomen van de Vismijn Oostende, de Gemeen -
telijke Holding, gemeenten naar aanleiding van fusies, de lening voor het project AMORAS en de lening voor de in -
richtingswerken van het VAC Leuven. In de loop van 2016 werd ook de schuld voor de erfpachten opgenomen in de 
financiële schulden.
66 De ondertussen afgeloste private leningen toegekend door nv BAM (100 miljoen euro) en nv Finindus (15 miljoen euro).
67 De schuld van FRGE (Fonds ter reductie van de globale energiekost) ten opzichte van de federale overheid werd opge -
nomen in de boekhouding van de Vlaamse overheid in het kader van de zesde staatshervorming. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   53
De andere  langetermijnschulden stegen vooral door de overname van gemeenteleningen.
In de loop van 2018 ging het decreet beheer van financiële activa van start. Dat verplicht instel -
lingen die behoren tot de consolidatiekring en die voldoen aan bepaalde voorwaarden, hun 
overtollige liquiditeiten te beleggen in het Vlaamse ministerie. Bij de begrotingscontrole 2018 
werd de impact van die operatie geraamd op 600 miljoen euro. Het te financieren bedrag door 
het ministerie werd daarom verminderd met dat bedrag. Er werd over het hoofd gezien dat de 
ontvangsten van die instellingen ook dienden aangerekend te worden op titel III68. Daardoor 
is er een overschrijding van de machtiging toegekend bij artikel 7 van het decreet op de mid -
delenbegroting 201869.
De operatie werd vanaf 19 december 2018 geconcretiseerd. De onderstaande tabel biedt een 
overzicht van de totale uitgevoerde transacties met de tegenpartij, uitgesplitst tussen korter 
en langer dan 1 jaar.
Tabel 29 – Beleggingen Vlaamse rechtspersonen
Korte termijn Lange termijn Totaal
BAM 150,0 289,0 439,0
Gigarant 30,0 200,0 230,0
Participatiemaatschappij Vlaanderen 108,7 16,3 125,0
Vlaamse Participatiemaatschappij 118,0 0,0 118,0
Vlaamse Milieuholding 53,0 18,0 71,0
FWO 60,0 0,0 60,0
Dienstsepoort 0,0 2,0 2,0
De Rand 1,0 0,0 1,0
Totaal 520,7 525,3 1.046,0
De rentevoet werd voor al de transacties met een eindvervaldag tot eind 2022 vastgesteld op 
0%. Voor 2 kleine transacties70 met een latere einddatum werd een kleine rentevoet toegepast.
68 Begrotingsartikel CB0-6CEBLBA-OL, ESR 96.30 (ontvangsten binnen de overheidssector).
69 Machtiging in de begroting: 2.030,3 miljoen euro, uitvoering: 2.091,7 miljoen euro.
70 FWO: 1,8 miljoen euro (vervaldatum 21 oktober 2023, rentevoet 0,103%), 0,5 miljoen euro (vervaldatum 21 oktober 
2024, rentevoet 0,340%).  REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   55
ESR-geconsolideerde rekening
De Vlaamse overheid dient tegen 15 april een ESR-geconsolideerde rekening op te stellen 
overeenkomstig verordening (EG) nr. 2223/96 van de Raad van 25 juni 1996 betreffende het 
Europees systeem van de nationale en regionale rekeningen in de Gemeenschap71 voor alle 
Vlaamse rechtspersonen die vallen onder de sectorale code 1312 (S.1312), rubriek deelstaat -
overheid , van het Europees systeem van nationale en regionale rekeningen (artikel 51 van het 
De Vlaamse Regering diende de ESR-geconsolideerde rekening 2018 op 17 mei 2019 in bij het 
Vlaams Parlement. Een afschrift van de geconsolideerde rekening werd aan het Rekenhof 
bezorgd.
De reikwijdte van de ESR-geconsolideerde rekening verschilt op twee belangrijke aspecten 
van de algemene rekeningen die rapporteren over de ministeries en de diensten met afzon -
• De ESR-geconsolideerde rekening houdt ook rekening met de ontvangsten en uitgaven 
• De ESR-geconsolideerde rekening is een uitvoeringsrekening van de begroting op basis 
van een economische hergroepering72 en bevat geen bedrijfseconomische jaarrekening 
Hoewel het rekendecreet niet voorziet in een controle van de geconsolideerde rekening, 
licht het Rekenhof in dit hoofdstuk toch het getrouw beeld toe, alsook de aansluiting tus -
sen de uitvoeringscijfers in de algemene rekeningen en de geconsolideerde uitvoeringscijfers. 
Krachtens het VCO-decreet zal het Rekenhof de ESR-geconsolideerde rekening vanaf 2020 
moeten certificeren.
71 Verordening Nr. 549/2013 van 21 mei 2013 betreffende het Europees systeem van nationale en regionale rekeningen in 
de Europese Unie.
72 De economische hergroepering herclassificeert de (begrotings)verrichtingen van de overheid volgens economische 
begrippen zoals verbruik, inkomensoverdrachten, investeringen, enz. 56
3.1	 Consolidatieperimeter
In oktober 2018 actualiseerde de Nationale Bank van België (NBB) de lijst met de eenheden 
van de publieke sector. Aan die referentielijst heeft het Rekenhof de door de Vlaamse overheid 
afgebakende consolidatieperimeter getoetst.
Op 18 april 2019 heeft de NBB een bijgewerkte lijst met eenheden van de publieke sector gepu -
bliceerd. Met die aanpassing houdt dit rapport nog geen rekening.
Noch in de economische hergroepering, noch in het uitvoeringsrapport van  mei 2019 verstrekt 
de Vlaamse Regering enige toelichting bij wijzigingen in de consolidatiekring. Het Vlaams 
Parlement heeft bijgevolg geen zicht op welke rechtspersonen er wegvallen of eventueel bij -
komen, noch over de financiële impact ervan op de geconsolideerde rekening.
Artikel 4 van het rekendecreet bepaalt het toepassingsgebied van het rekendecreet en de afba -
kening van de consolidatiekring. Behalve de Vlaamse ministeries en de DAB’s somt artikel 4, 
§1, punt  2, ook de rechtspersonen op die onder de toepassing van het rekendecreet vallen. 
Conform artikel 4, §3, van het rekendecreet wordt ook jaarlijks een lijst van Vlaamse rechts -
personen opgesomd in het begrotingsdecreet en toegevoegd aan de rekendecreetlijst. Beide 
lijsten bepalen de consolidatiekring die de Vlaamse overheid toepast.
De consolidatiekring 2018 telt behalve de entiteiten in de algemene rekeningen, nog 185 andere 
rechtspersonen73. Ten opzichte van de consolidatiekring 2017 betekent dat een netto uitbrei -
ding met 14 entiteiten. De uitbreiding is echter grotendeels virtueel omdat de erkende kre -
dietmaatschappijen in 2018 als individuele entiteiten worden meegeconsolideerd (+14 entitei -
ten), terwijl ze in de consolidatie 2017 nog als 1 groep werden opgenomen. Naast de fusie van 
Waterwegen en Zeekanaal en De Scheepvaart (-1 entiteit) verdwijnen 3 entiteiten74 en worden 
er 4 nieuwe entiteiten75 opgenomen in de consolidatie.
De geconsolideerde rekening 2018 bevat de gegevens van 9 nieuwe entiteiten ten opzichte van 
de lijst opgenomen in artikel 70 van het decreet houdende aanpassing van de begroting 201876.
Het Rekenhof stelde vast dat in de lijst met publieke eenheden nog entiteiten voorkomen 
die niet zijn opgenomen in de ESR-geconsolideerde rekening 201877. Die entiteiten zijn ech -
ter niet opgenomen in het voornoemde artikel van het rekendecreet, noch in de lijst bij het 
begrotingsdecreet.
73 De commissies voor juridische bijstand zijn als één (gegroepeerde) entiteit geteld.
74 Atrium 2, EPON en de Universitaire Faculteit van Protestantse Godgeleerdheid in Brussel.
75 Daarkom, Flanders Disctrict of Creativity, Holding Wetenschapspark Waterschei en het Sportcomplex Vlaanderen 
Heusden-Zolder.
76 Daarkom, De Vlaamse Waterweg (in rekendecreetlijst nog opgenomen als Waterwegen en Zeekanaal NV en NV De 
Scheepvaart), Flanders District of Creativity, Holding Wetenschapspark Waterschei, KMOFIN, PF Statutair Personeel 
VRT, Sportcomplex Vlaanderen-Heusden-Zolder, Stroominvest Cultuur Investeringsfonds Limburg, Topsporthal Gent.
77 De Scholengroepen van het GO!, Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen-Nederland, GO2Learn, I-Cleantech Vlaan -
deren – Innovatie in Cleantech, Pharma Diagnostics en UGent Biocentrum Agri-Vet. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   57
Op grond van de ESR-classificatie horen niet alle Vlaamse rekendecreetentiteiten bij de 
Vlaamse deelstaatoverheid S.1312. Volgens ESR2010 hoort een aantal entiteiten bij andere 
sectoren, zoals de sector  S.11 (niet-financiële vennootschappen in handen van de overheid). 
Ook die entiteiten spelen een rol in de uitvoering van het overheidsbeleid. Het betreft in het 
bijzonder het OPZ Geel en het OPZ Rekem, De Watergroep, UZ Gent, het Eigen Vermogen 
OC-ANB, de Internationale Luchthaven Kortrijk-Wevelgem en het Eigen Vermogen Flanders 
Hydraulics.
Het rekendecreet verplicht een aantal van die entiteiten een begroting en een jaarrekening 
(inclusief een begrotingsuitvoering) op te stellen. Sinds 1 januari 2017 moeten zij wel geen 
rapportering van meerjarige verbintenissen meer indienen.
3.2 ESR-vorderingensaldo
De Vlaamse overheid heeft het boekjaar afgesloten met een negatief ESR-vorderingensaldo 
van -744,1 miljoen euro. Voor de aftoetsing van haar begrotingsdoelstelling brengt zij een aan -
tal uitgaven niet in rekening: de negatieve afrekening van de Bijzondere Financieringswet 
(1.005,3 miljoen euro), de bouwkost van de Oosterweelverbinding (11,0 miljoen euro) en de 
schuldovername van de gemeentes (95,3 miljoen euro). Daardoor behaalt de Vlaamse over -
heid een positief vorderingensaldo na correcties van 367,4 miljoen euro.
Het Rekenhof stelt vast dat de informatie die het Vlaams Parlement krijgt over de ESR-
geconsolideerde rekening, verwarrend is. De economische hergroepering (bijlage  6 bij het 
ontwerp van rekeningendecreet 201878) en het geconsolideerd uitvoeringsrapport van de 
begroting 2018 (bijlage  7) lijken verschillende informatie te bevatten (zie onderstaande tabel). 
De verschillen vloeien voort uit de wijze waarop de extracomptabele correcties in de rappor -
tering worden opgenomen.
Het Rekenhof vraagt het Vlaams Parlement consistente informatie te verstrekken, waarbij 
de economische hergroepering kan aansluiten bij de begroting. Een belangrijke voorwaarde 
daartoe is dat het aantal extracomptabele correcties beperkt blijft.
78 Vlaams Parlement, 23 (2018-2019) – Nr. 1. 58
Tabel 30 – Voorstellingswijze geconsolideerde rekening in de bijlagen bij het ontwerp 
van rekeningendecreet 2018
Bijlage 6 Bijlage 7
ESR-
geconsolideerde 
rekening Verslag bij de geconsoli -
deerde ESR-uitvoering – 
Uitvoeringsrapport van de 
begroting 2018 Verschil
ESR-ontvangsten algemene begroting 39.033,6 39.025,4 8,2
ESR-ontvangsten fondsen en autonome 
instellingen 3.971,7 3.967,2 4,5
Totaal 43.005,3 42.992,6 12,7
ESR-uitgaven algemene begroting 28.129,5 28.338,3 -208,8
ESR-uitgaven fondsen en autonome 
instellingen15.563,0 15.847,3 -284,3
Totaal 43.692,5 44.185,6 -493,1
ESR-correcties perimeter en aanreke -
ningstijdstip80,8 -80,8
ESR-correcties verstrengd Europees 
begrotingstoezicht368,1 -368,1
Vorderingensaldo -687,2 -744,1 56,9
ESR-correcties buiten economische her -
groepering-56,9 -56.9
Vorderingensaldo -744,1 -744,1 –
Correctie voor aftoetsing begrotingsdoel -
stelling1.111,5 1.111,5 –
Saldo voor toetsing begrotingsdoelstelling 367,4 367,4 –
Overeenkomstig het samenwerkingsakkoord van 13 december 2013 formuleerde de afdeling 
Financieringsbehoeften van de overheid  van de Hoge Raad van Financiën in  maart 2018 aan -
bevelingen over de begrotingsdoelstellingen voor België voor de periode 2018-2021 en over de 
verdeling van die doelstellingen over de verschillende overheidsniveaus79.
Op basis van dat advies werd het traject van het stabiliteitsprogramma 2018-2021 uitgewerkt 
en op 27 april 2018 goedgekeurd door het Overlegcomité. Het programma streeft ernaar het 
MTO80 (uitgedrukt in termen van het structureel saldo) in 2020 te bereiken voor het geheel 
van de verschillende overheidsniveaus. Het MTO is vastgelegd op 0% van het bbp. Voor 2018 
voorzag het programma in een structureel vorderingensaldo voor de gezamenlijke overheid 
van -0,8% bbp (of een structurele verbetering van 0,06 procentpunt). Er ontbrak echter een 
omvattend akkoord over de expliciete verdeling van de begrotingsdoelstellingen over de indi -
viduele overheden die de gezamenlijke overheid vormen81.
Om de MTO op het niveau van de gezamenlijke overheid te realiseren, heeft de HRF in  maart 
2018 aanbevolen dat elke gemeenschap en gewest, dat structureel evenwicht zou realiseren 
en vervolgens aanhouden. Aangezien de Vlaamse Gemeenschap op basis van de voorlopige 
79 Hoge Raad van Financiën, Afdeling Financieringsbehoeften van de overheid, Advies Begrotingstraject ter voorbereiding 
van het stabiliteitsprogramma 2018-2021 , maart 2018.
80 Medium-Term Objective  (middellangetermijndoelstelling).
81 Voor Entiteit II (gemeenschappen en gewesten) wordt in een traject naar een structureel evenwicht in 2020 voorzien 
met een structureel saldo van -0,11% bbp in 2018. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   59
ramingen van het INR voor 2017 een structureel overschot zou realiseren, vertaalde de HRF 
zijn advies in een aanbevolen traject voor de Vlaamse Gemeenschap met een structureel saldo 
van 0,0% bbp voor 2018. Rekening houdend met de correctie voor de autonomiefactor mocht 
Vlaanderen in 2018 een vorderingentekort optekenen van 0,192% bbp.
De Vlaamse Regering heeft aan het Vlaams Parlement een negatief ESR-vorderingensaldo 
voorgelegd ten belope van 744,1 miljoen euro. Door rekening te houden met de afrekeningen 
van de federale overdrachten berekend volgens de definitieve parameters en door te corrige -
ren met de impact van de afrekening als gevolg van de vaststelling van de definitieve auto -
nomiefactor82, wordt dat saldo uitgezuiverd voor zogenaamde eenmalige verrichtingen. De 
Vlaamse overheid realiseert een structureel overschot, wat voldoet aan het door de HRF voor -
opgestelde traject.
Vergelijking met begroting
Bij de begrotingsaanpassing 2018 heeft de Vlaamse Regering een begroting ingediend met 
een geraamd vorderingensaldo van -1.213,5 miljoen euro. Het vorderingensaldo 2018 viel 
469,4 miljoen euro gunstiger uit dan geraamd.
In zijn voorlopig definitief uitvoeringsrapport van de begroting 2018 van 17 mei 2019 verstrekt 
de Vlaamse overheid toelichting bij de afwijkingen van de begrotingsuitvoering 2018. De 
betere resultaten hebben vooral te maken met hogere dan geraamde ontvangsten (+367,2 mil -
joen euro):
• 100,5 miljoen euro extra opcentiemen;
• 53,0 miljoen euro extra ontvangsten van gewestbelastingen; de belasting met de hoogste 
meeropbrengst zijn de erfbelastingen; 
• 195,0 miljoen euro extra ontvangsten bij de DAB’s en rechtspersonen; de belangrijkste 
meerontvangsten werden gerealiseerd bij de universiteiten en hogescholen (+152,6 mil-
joen euro), het Vlaams Energiebedrijf (+32,9 miljoen euro) en het GO! (+22,0 miljoen 
euro). 
Het Rekenhof bespreekt de onderbenutting onder punt 4.3 van dit rapport.
3.3 Beoordeling berekening ESR-vorderingensaldo
De onderstaande tabel maakt de overgang van de algemene rekeningen naar de geconsolideerde 
rapportering. Op basis van de geconsolideerde rekening wordt het ESR-vorderingensaldo van 
de Vlaamse Gemeenschap vastgesteld. Zoals uit tabel 31 blijkt, vergt die overgang een aantal 
stappen:
• Een toevoeging van de begrotingsverrichtingen van de Vlaamse rechtspersonen aan de 
begrotingsverrichtingen van de algemene rekeningen;
de dotaties binnen de consolidatiekring enerzijds en de kredietverleningen en -aflossin -
82 Eenmalige correctie voor te veel ontvangen opcentiemen in de periode 2015 tot 2017. 60
gen83, en deelnemingen en vereffening van deelnemingen binnen de consolidatiekring 
anderzijds;
• Correcties bij het opstellen van de economische hergroepering;
• Eliminatie van kredietverleningen en –aflossingen, deelnemingen en vereffening van deel -
nemingen (ESR 8);
• Eliminatie van verrichtingen betreffende overheidsschuld (ESR 9);
• ESR-correcties die niet verwerkt worden in de economische hergroepering (met andere 
woorden zonder impact op een ESR-code).
Tabel 31 – Overgang van de algemene rekeningen naar de geconsolideerde rapportering
Algemene 
rekeningMinisteries DAB'sRechts­
Ontvangsten 42.492,2 41.152,4 1.339,9 19.941,7  62.433,9 
Dotaties binnen consolidatiekring -57,8 -1.019,4 -11.624,1 -12.701,4 
Kredietaflossingen en vereffening deelnemingen binnen 
consolidatiekring -138,4  -408,7 -547,1
Correctie middelen BFW (opcentiemen,…) -4,6 -4,6 
Correctie gewestbelastingen (transact. kas) 100,4 100,4
Correctie afboeken vorderingen waarborgbeheer 94,4 94,4 
Correctie afboeken vordering VMSW 59,3 59,3 
Overige correcties economische hergroepering 35,0 -15,7 19,2 
Afboeken vorderingen (ESR-code uitgaven) 16,5 3,0 19,5 
Totaal ontvangsten economische hergroepering  41.257,1 323,5  7.893,1 49.473,7 
Deelnemingen (ESR 8) -130,2 -1.598,1 -1.728,3 
Leningen (ESR 9 ) -2.093,2 -0,5 -2.646,4 -4.740,1 
Totaal ESR­ontvangsten 39.033,6 323,0 3.648,7 43.005,3 
Uitgaven 43.704,3 42.367,6 1.336,7 19.652,5 63.356,8 
Dotaties binnen consolidatiekring -12.222,8 -100,5 -397,5 -12.720,7 
Kredietverleningen en deelnemingen binnen consolidatie -
kring-1.093,7 -123,0 -1.216,7 
Correctie VIPA+ ziekenhuisinfrastructuur A1/A3 -390,1 -390,1 
Correctie overflow beleidsdomein onderwijs -131,4 -131,4 
Correctie federale operatoren (verrekening vorige boekja -
ren)53,2 53,2 
- Sluis Terneuzen 18,5 18,5 
- Amoras -4,8 -4,8 
Overige correcties economische hergroepering -13,7 40,7 27,0 
Totaal uitgaven economische hergroepering  28.989,5 1.239,2  18.782,6 49.011,3 
83 In het bijzonder de centrale financiering door de Vlaamse Gemeenschap van bijvoorbeeld de rechtspersonen VMSW, 
VWF en Schoolinvest. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   61
Algemene 
Deelnemingen (ESR 8) -53,9 -2.295,7 -2.349,6 
Leningen (ESR 9 ) -806,2 -4,9 -2.158,1 -2.969,2 
Totaal ESR­uitgaven 28.129,5 1.234,3 14.328,8 43.692,5 
Geconsolideerd ESR­vorderingensaldo economische 
hergroepering10.904,2 ­911,3 ­10.680,1 ­687,2 
ESR-correcties buiten de economische hergroepe -
ring
Correctie rapport RH/voorlopige bevindingen RH -46,6
Voorziene bouwuitgaven binnen DBFM Scholen van Morgen 
(BTW) -4,1
Viapass 1,5
Herclassificatie ESR-8 verrichtingen (INR) -7,7
Totaal extracomptabele ESR­correcties ­56,9
Geconsolideerd ESR­vorderingensaldo ­744.1
Hierna komen de bevindingen van het Rekenhof bij de verschillende stappen in het consoli -
datieproces aan bod. 
3.3.1	 Consolidatie 	Vlaamse 	rechtspersonen
behoren tot de consolidatieperimeter van de Vlaamse overheid samengevoegd met de ver -
richtingen van de algemene rekeningen (ministeries en DAB’s).
Bij de consolidatie van de Vlaamse rechtspersonen deed het Rekenhof enkele vaststellingen.
Jaarafgrenzing bij rechtspersonen
Jaarafgrenzingsproblemen blijven, net als bij het ministerie van de Vlaamse Gemeenschap en 
de DAB’s, bij een aantal Vlaamse rechtspersonen aanwezig. Ook bij de rechtspersonen is dat 
vooral te wijten aan de nog altijd kasmatige aanrekening van subsidies.
Tabel 32 – Jaarafgrenzing bij rechtspersonen
RechtspersoonVerrichtingen 2017, 
aangerekend in 2018Verrichtingen 2018, 
aangerekend in 2019Netto impact
FJW subsidies 37,8 38,0 -0,3
FJW cofinanciering Fedasil -1,7
Kind en Gezin 39,2 37,3 1,9
Hermesfonds 21,2 15,2 6,0
Totaal 98,2 90,5 5,9
Het Fonds Jongerenwelzijn heeft de vorderingen en schulden ten aanzien van de instellingen 
voor de afrekening van het boekjaar 2018 niet opgenomen in de balans en de resultatenreke -
ning. Aangezien die saldibetalingen ook niet verwerkt zijn in de resultaten van 2017, is het 
nettoresultaat van het agentschap met 0,3 miljoen euro overschat. 62
Voor de cofinanciering met Fedasil heeft de Vlaamse overheid een nieuw financieringscon -
tract afgesloten vanaf  juli 2018 voor onbepaalde duur84. Er werd beslist in 2018 7 maanden 
(juni 2018-december 2018) aan te rekenen om vanaf 2019 met een kalenderjaar te kunnen 
rekenen (januari 2019-december 2019). Langs de kostenzijde werd dat correct geregistreerd 
(7 maanden in kost), maar langs de opbrengstenzijde werd de periode  januari-mei 2018 
opnieuw aangerekend in 2018. Dat brengt een foutieve aanrekening van 1,7 miljoen euro aan 
opbrengsten met zich.
De subsidiestromen van Kind en Gezin worden budgettair (en bedrijfseconomisch) nog altijd 
op kasbasis aangerekend. Er wordt onvoldoende rekening gehouden met het prestatiejaar 
waarop de subsidies betrekking hebben. Het verschil tussen de netto subsidiekost 2018 en 
2017 bedraagt 1,9 miljoen euro.
Het Hermesfonds paste in 2018 de aanrekeningsregels van het vroegere IWT en het Fonds 
voor Flankerend Economisch Beleid naast elkaar toe. Het Rekenhof dringt erop aan om bin -
nen eenzelfde entiteit maar één manier van aanrekenen toe te passen en om aan te rekenen 
op transactiebasis. Voor de dossiers bedrijfssteun werd 15,2 miljoen euro doorgeschoven naar 
2019 omdat de laatste schijf op kasbasis werd aangerekend.
Vlaamse universiteiten: afsprakenkader toepassing ESR 
De universiteiten gebruiken voor hun dagelijkse boekhouding en bedrijfsvoering een bedrijfs -
economische boekhouding en begroting. De betrokken regelgeving is terug te vinden in de 
besluiten van de Vlaamse Regering van 21 december 2007 betreffende de begroting en de per -
soneelsformatie voor de hogescholen in de Vlaamse Gemeenschap en betreffende de begro -
ting en de personeelsformatie van de universiteiten in de Vlaamse Gemeenschap. De univer -
siteiten beschouwen de bedrijfseconomische invalshoek als de primaire sturing en toetssteen 
voor hun autonoom financieel beleid85.
Volgens de ESR-regels worden de universiteiten ingedeeld bij de Vlaamse deelstaatoverheid 
S.1312. De Vlaamse overheid moet de universiteiten opnemen in haar geconsolideerde reke -
ning. Daarom heeft zij de universiteiten verplicht ook een ESR-rapportering op te stellen.
De twee systemen zijn verschillend in benadering: een bedrijfseconomische boekhouding 
steunt op de aard van de transactie, terwijl ESR een indeling op basis van de tegenpartij vereist. 
Om die twee benaderingen te verzoenen is, aldus de universiteiten, een ESR-afsprakenkader 
voor toepassing binnen de Vlaamse universiteiten nodig.
De universiteiten hebben eenzijdig een afsprakenkader uitgewerkt. Er was overleg met het 
departement Financiën en Begroting en met het INR, maar de feedback werd niet in de defi -
nitieve afsprakennota verwerkt. Dat leidde al tot een aantal moeilijkheden bij de opstelling 
van de geconsolideerde ESR-rekening van de Vlaamse overheid. De afsprakennota ligt op dit 
moment ter bespreking voor bij de VABN.
84 Overeenkomst van onbepaalde duur tussen de Belgische Staat en de Vlaamse overheid voor de opvang van niet-bege -
leide minderjarige vreemdelingen.
85 Bron: ESR-afsprakenkader voor toepassing binnen de Vlaamse universiteiten – Inleiding. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   63
Vlaamse Participatiemaatschappij (VPM)
In strijd met artikel 5 van het rekendecreet sluit de VPM haar rekeningen af op 31 oktober, 
terwijl de ESR-geconsolideerde rekening per 31 december wordt opgemaakt. Daarom waren 
een aantal correcties nodig om de ESR-uitvoeringsrekening van de VPM in overeenstemming 
te brengen met wat in de algemene rekeningen van de Vlaamse Gemeenschap is aangerekend, 
bijvoorbeeld voor het dividend van 10 miljoen euro, dat de VPM in  december heeft uitbetaald.
DBFM Scholen voor Morgen
De bedragen in de consolidatie voor DBFM Scholen voor Morgen stemmen niet overeen met 
de goedgekeurde en door de bedrijfsrevisor gecertificeerde jaarrekening. De verschillen situe -
ren zich in de ESR-9-verrichtingen met betrekking tot overheidsschuld, waar 9 miljoen euro 
meer opbrengsten en 99,9 miljoen euro meer aflossingen van leningen werden geregistreerd. 
Aangezien ESR-9-verrichtingen worden geëlimineerd, heeft dit geen impact op het vorderin -
gensaldo.
Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH)
De consolidatie maakt gebruik van voorlopige, nog niet geauditeerde jaarcijfers 2018 van het 
VAPH. De bedrijfsrevisor heeft het Rekenhof verwittigd dat hij zijn werkzaamheden bij het 
VAPH niet tijdig kan beëindigen om wille van zijn laattijdige aanstelling en de complexiteit 
van de instelling. De bedrijfsrevisor zal zijn controle vermoedelijk midden  juni afronden.
Overige
Voor een aantal (kleinere) rechtspersonen is er geen ESR-uitvoeringsrekening beschikbaar 
of is die niet sluitend ( Commissies Juridische Bijstand, Hypostart NV, Mijn Huis, Vitare, 
Arkimedesfonds I, Limburg Gas, Vlaams Instituut voor de Zee, Vlaams Fonds voor de Letteren, 
Hoger Instituut Maria Middelares ).
3.3.2	 Eliminatie 	interne	stromen 	binnen	de	consolidatiekring
Bij het opstellen van de economische hergroepering elimineert het departement Financiën 
en Begroting de interne stromen tussen de entiteiten in de consolidatiekring. Dit zou geen 
invloed op het resultaat mogen hebben aangezien zowel aan de ontvangstenzijde als aan de 
uitgavenzijde eenzelfde bedrag wordt geëlimineerd.
Het departement elimineerde 12.701,4 miljoen euro inkomende en 12.720,7 miljoen euro uit -
gaande interne stromen, waardoor een onevenwicht van 19,3 miljoen euro ontstaat. Daarnaast 
heeft het departement extracomptabel een onevenwicht van 32,9 miljoen euro gecorrigeerd 
aangaande interne stromen met universiteiten en hogescholen (cf. infra). Het onevenwicht 
was onder meer een gevolg van de eenzijdige invoering door de universiteiten van een ESR-
afsprakenkader voor toepassing binnen de Vlaamse universiteiten , waardoor niet langer alle 
interrelaties worden geëlimineerd. 64
Een ander voorbeeld van onevenwicht in interne stromen is de aanrekening van het Bijzonder 
Overheidsfonds bij de VMSW: een verschillend aanrekeningmoment tussen de VMSW en het 
Agentschap Wonen zorgt daar voor een verschil van 1,9 miljoen euro.
3.3.3	 Correcties 	in	de	economische 	hergroepering
Het ESR-vorderingensaldo vloeit niet rechtstreeks voort uit de geboekte ontvangsten en uit -
gaven van de ministeries, DAB’s en rechtspersonen. Zoals hierboven besproken, heeft het 
departement Financiën en Begroting alle interne verrichtingen en interne stromen binnen 
de Vlaamse consolidatiekring geëlimineerd. Vervolgens heeft het de kapitaal- en schuldver -
richtingen geëlimineerd (ESR-code  8 en 9). Daaruit zou in principe rechtstreeks het saldo 
van de Vlaamse overheid dienen voort te vloeien. Het departement voert echter een aantal 
extracomptabele correcties uit op de geboekte ontvangsten en uitgaven.
Het Rekenhof wijst erop dat die extracomptabele correcties die het departement Financiën 
en Begroting of het INR uitvoeren, niet in de boekhouding van de Vlaamse Gemeenschap of 
de betrokken rechtspersonen worden geboekt. Voor het afgesloten boekjaar is dat niet meer 
mogelijk, aangezien de individuele jaarrekeningen al zijn afgesloten en goedgekeurd op het 
moment dat de ESR-geconsolideerde rekening wordt opgesteld. Sommige extracomptabele 
correcties werken echter door in de volgende boekjaren. Bijvoorbeeld: de ESR-correcties voor 
het VIPA en de ziekenhuisinfrastructuur worden nog altijd niet geïntegreerd in de boekhou -
ding van het VIPA. Er ontbreekt een procedure om die correcties in de boekhouding van de 
betrokken entiteiten te verwerken.
Hierna worden de belangrijkste extracomptabele correcties kort toegelicht. Die correcties zijn 
nodig om de aanrekeningen in de algemene rekeningen en in de rekeningen van de Vlaamse 
rechtspersonen om te zetten in een aanrekening conform de ESR2010-methodologie. De cor -
recties zijn onder andere nodig om:
• een verschillend moment van registratie van verrichtingen in de algemene rekeningen en 
in de ESR-geconsolideerde rekening recht te zetten;
• de aanrekening op de middelenbegroting met een ESR-uitgavencode te corrigeren;
• foutieve aanrekeningen in de algemene rekeningen te corrigeren;
• bevindingen van het Rekenhof bij zijn controle van de algemene rekeningen en van de 
ESR-geconsolideerde rekening te verwerken.
Correctie overflow school- en studietoelagen (uitgaven -131,4 miljoen euro)
De Vlaamse overheid wil 131,4 miljoen euro86 laten erkennen als overflow voor de school- en 
studietoelagen. In 2018 wijzigde het aanrekeningsmoment voor de school- en studietoelagen. 
Tot en met begrotingsjaar 2017 rekende de Vlaamse overheid de school- en studietoelagen 
kasmatig aan. Sinds 2018 rekent de Vlaamse overheid alle verwachte school- en studietoelagen 
voor het schooljaar 2018-2019 aan in begrotingsjaar 2018. Het versnelde aanrekeningsmoment 
heeft tot gevolg dat in 2018 niet alleen de studie- en schooltoelagen voor het schooljaar 2018-
2019 integraal (12 maanden) worden aangerekend, maar dat ook de afhandeling van de school -
jaren 2017-2018 en 2016-2017 als overflow ten laste worden genomen.
86 Bron: monitoringrapporten van de begroting 2018 d.d. 18 februari en 17 mei 2019. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   65
Correcties VIPA en ziekenhuisinfrastructuur (uitgaven -390,1 miljoen euro)
Bij VIPA gebeurt een extracomptabele correctie voor de alternatieve financiering van de infra -
structuur voor personen met een handicap, woonzorgcentra en ziekenhuizen. In de VIPA-
uitvoeringsrekening wordt de alternatieve financiering gespreid over 20 jaar aangerekend 
bij betaling van de gebruikstoelagen. Het ESR 2010 schrijft echter voor dat de alternatieve 
financiering wordt aangerekend op het moment van de investering. Dat stemt overeen met de 
aanrekening van het principieel akkoordbedrag van de subsidie (= basisbedrag). In de con -
solidatie gebeurt hiervoor een correctie. De correctie betreft het kapitaaldeel van alle in 2018 
betaalde gebruikstoelagen (93,8 miljoen euro). Alleen het intrestdeel vervat in de gebruiks -
toelagen wordt aangerekend ten laste van het vorderingensaldo, zijnde 70,4 miljoen euro.
Een tweede correctie heeft betrekking op de uitgaven voor de ziekenhuisinfrastructuur  A1/
A3. Het VIPA heeft in zijn uitgaven onder de investeringsbijdragen aan vzw's ten behoeve 
van de gezinnen en in zijn ontvangsten onder de investeringsbijdragen van de institutionele 
overheid 385,8 miljoen euro aangerekend. Dat bedrag stemt overeen met het bedrag dat de 
federale overheid in 2018 verrekende voor de uitgaven ziekenhuisinfrastructuur  A1/A3 op de 
Vlaamse dotatie en is een inschatting van de kasuitgaven van het RIZIV voor de ziekenhuis -
infrastructuur A1/A3, gecorrigeerd op basis van de voorlopige afrekening 2016 en 2017. De 
ESR-aanrekenbare uitgaven bedragen echter maar 89,4 miljoen euro, zodat de uitgaven met 
-296,3 miljoen euro werden gecorrigeerd. De berekening gebeurde op dezelfde manier als 
vorig jaar.
Tabel 33 – Berekening ESR-kosten ziekenhuizen A1/A3
Berekening ESR-kosten ziekenhuizen  
Financiële lasten: 115,6
Financiële lasten A1 115,3
Financiële lasten A3 0,3
Toestelfinanciering in BFM (BFM 1/7/2017) 3,7
Radiotherapie 2,5
PET 1,2
Eenmalige inhaalbedragen (C2) -24,6
Wegvallende bouwkalenderprojecten -5,3
Totale ESR-kosten 89,4
Totale geboekte uitgaven 385,8
ESR-vermindering uitgaven -296,3
In de begroting 2018 werd 40 miljoen euro ingeschreven in de vorm van een extra-comptabele 
ESR-correctie voor niet-aangevraagde provisionele bedragen A1/A3 voor investeringen voor 
2017. Dat bedrag werd niet aangewend.
Foutieve correcties
Het Rekenhof stelde enkele foutieve correcties vast, die vervat zijn in de Overige correctie 
uitgaven rechtspersonen (uitgaven +40,7 miljoen euro)  in tabel 31. 66
Een correctie voor verrekeningen van vorige jaren uitgevoerd door federale operatoren voor de 
VDAB (-2,0 miljoen euro) is ten onrechte als positieve correctie van 2 miljoen euro verwerkt, 
terwijl het een negatieve correctie betreft.
Twee correcties hebben betrekking op geherkwalificeerde PPS-projecten. Het PPS-project 
Brabo 1 is geherklasseerd als overheidsinvestering. Als gevolg daarvan mag tijdens de exploi -
tatiefase het kapitaalgedeelte van de beschikbaarheidsvergoeding niet worden meegerekend 
in het vorderingensaldo. Zowel de Lijn als de projectvennootschap Brabo  1 hebben dit correct 
verwerkt in hun ESR-uitvoeringsrapportering. Daarom was de bijkomende extracomptabele 
correctie van 1,2 miljoen euro die de Vlaamse overheid heeft geboekt, overbodig.
Voor de stelplaats Oostende betaalt De Lijn facturen aan de NMBS die de afschrijving en rente 
dekken van het DBF-contract. De Lijn krijgt daarvoor een investeringstoelage van het Vlaams 
Gewest. Vanwege de herklassering als overheidsinvestering heeft De Lijn de jaarlijkse vergoe -
ding (3,4 miljoen euro) eind 2018 voor het eerst in haar ESR-uitvoeringsrekening opgesplitst 
in een rentegedeelte van 1,4 miljoen euro en een aflossing van financiële leasing van 2,0 mil-
joen euro, zodat alleen het rentegedeelte op het vorderingensaldo van 2018 weegt87. Met de 
extracomptabele correctie in de economische hergroepering herneemt de Vlaamse overheid 
de correctie van 2017, die in 2018 echter niet meer nodig is, zodat het geconsolideerde vorde -
ringensaldo ten onrechte nogmaals met 2,0 miljoen euro is verhoogd.
Het Rekenhof beveelt aan dat de boekhoudkundige en ESR-matige verwerking van pps-pro -
jecten bij de betrokken entiteit en de eventuele correcties in de consolidatie, voldoende en 
helder worden onderbouwd en dat die documentatie tijdig ter beschikking wordt gesteld van 
alle controle-actoren.
3.3.4	 Correcties 	buiten	de	economische 	hergroepering
Op 18 april 2019 heeft het Rekenhof zijn voorlopige bevindingen besproken met het depar -
tement Financiën en Begroting. Op basis daarvan besliste de Vlaamse overheid een correctie 
toe te voegen aan het berekende geconsolideerde vorderingensaldo van de Vlaamse overheid 
ten belope van -46,6 miljoen euro. De economische hergroepering werd niet meer aangepast.
Tabel 34 – Bijkomende correctie op het geconsolideerde vorderingensaldo
Inschatting incorrecte jaarafgrenzing
inkomensoverdrachten (subsidiestromen)-12,0 
Incorrecte jaarafgrenzing beleidsdomein MOW -32,6 
Incorrecte jaarafgrenzing beleidsdomein OMG -2,0 
Totaal -46,6
 
Deze correctie neemt echter maar een gedeelte van de jaarafgrenzingsproblemen in rekening 
die het Rekenhof heeft vastgesteld (zie 3.4).
87 Het kapitaalgedeelte van als overheidsinvestering geherklasseerde pps-projecten wordt met terugwerkende kracht 
toegerekend aan het vorderingensaldo tijdens de bouwfase. Tijdens de exploitatiefase valt alleen het rentegedeelte en 
het eventuele onderhoudsgedeelte ten laste van het vorderingensaldo. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   67
Daarnaast heeft het INR beslist drie herclassificaties inzake deelnemingen uit te voeren. 
Daardoor komen 7,7 miljoen euro uitgaven extra ten laste van het vorderingensaldo 2018.
Aangezien de vennootschap DBFM Scholen van Morgen bij EDP-notificatie van  maart 2017 bij 
de overheidssector (S.1312)werd ingedeeld, worden de inkomsten en uitgaven van die vennoot -
schap verwerkt bij de rechtspersonen en wordt er niet meer met een ESR-correctie gewerkt, 
behalve voor de btw op de opgeleverde scholen (-4,1 miljoen euro).
De laatste correctie betreft de kapitaalscomponent van de geherklasseerde infrastructuur bij 
VIAPASS, wat resulteert in een positieve correctie (+1,5 miljoen euro).
3.4	 Impact 	controlebevindingen 	van	het	Rekenhof
De onderstaande tabel vat de impact samen van de opmerkingen van het Rekenhof op het 
vorderingensaldo 2018. De opmerkingen resulteren in een stijging van het vorderingentekort 
met -75,8 miljoen euro, tot een aangepast saldo van -819,9 miljoen euro. De correcties voor de 
jaarafgrenzingen betreffen de netto-impact voor 2018.
Tabel 35 – Impact van de opmerkingen van het Rekenhof op het vorderingensaldo
Omschrijving Impact op vorderingensaldo
Vorderingensaldo ESR-consolidatie 17 mei 2019 -744,1
Jaarafgrenzing algemene rekeningen -110,7
Jaarafgrenzing Vlaamse rechtspersonen (FJW, K&G, 
Hermesfonds)5,9
Federale operatoren (onvolledig) 38,3
Correctie federale operatoren VDAB -4,0
Correctie Stelplaats Oostende -2,0
Milieuheffingen -2,1
Correctie Brabo I -1,2
Totaal impact -75,8
Aangepast vorderingensaldo -819,9
Geen (definitieve) cijfers rechtspersonen (commissie juridi -
sche bijstand, EKM’s,…)onbekend
Eliminatie interne stromen binnen consolidatiekring onbekend
• De problematiek van de jaarafgrenzing in de algemene rekeningen is besproken in hoofd -
stuk 2 van dit rapport. Ook in het ESR2010 geldt een aanrekening op transactiebasis: ver -
richtingen worden geregistreerd op het moment van de transactie, ongeacht het ogenblik 
van betaling. Verrichtingen die betrekking hebben op het jaar 2018, dienen bijgevolg in 
2018 te worden aangerekend. Zoals uit de bespreking van de extra-comptabele correcties 
blijkt, heeft de Vlaamse overheid op basis van de voorlopige bevindingen van het Rekenhof 
al een correctie toegepast van -46,6 miljoen euro. Het Rekenhof stelde op basis van zijn 
controles vast dat de afgrenzingsfout 110,7 miljoen euro meer bedroeg. De verschuiving 
heeft vooral betrekking op de subsidiebetalingen voor de woonzorgcentra (-52,0 miljoen 
euro), de incorrecte toerekening van de subsidies in het kader van de dienstencheques 
(-19,4 miljoen euro) en de werkingsmiddelen van het leerplichtenonderwijs (-28,8 miljoen 
euro). 68
• Ook bij enkele Vlaamse rechtspersonen werden problemen met de jaarafgrenzing vastge -
steld (zie Jaarafgrenzing bij rechtspersonen  hoger in dit hoofdstuk).
• Net als vorig jaar werden de definitieve afrekeningen voor federale operatoren niet vol -
ledig verwerkt en geven deze aanleiding tot een daling van de uitgaven (zie hoofdstuk  2). 
FAMIFED-cijfers vanaf  augustus 2018 tot en met  december 2018 ramingen. Een afrekening 
in 2019 zal noodzakelijk zijn.
• Het vorderingensaldo werd ten onrechte verbeterd met 2 miljoen euro voor de VDAB wat 
noopt tot een rechtzetting van 4 miljoen euro (zie hoger).
• Het Rekenhof heeft een verschil vastgesteld in de vorderingen inzake milieuheffingen 
beheerd door de VMM. Het gaat om een rekenfout bij de minderwaarden op de realisatie 
van dubieuze vorderingen ten belope van 2,1 miljoen euro. Dat heeft een negatieve impact 
op het vorderingensaldo (zie hoofdstuk  2).
• Het departement bracht bij de economische hergroepering ten onrechte correcties aan 
voor de PPS-projecten Stelplaats Oostende en Brabo I (cfr. supra).
De geconsolideerde schuld van de Vlaamse overheid houdt niet alleen rekening met de schuld 
van de rechtspersoon Vlaamse Gemeenschap, maar ook met de financiële schuldpositie van 
de instellingen van de Vlaamse overheid. De detailcijfers zijn te vinden in tabel 19 van het 
rapport Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer 2018 . De onderstaande tabel toont de belangrijkste 
componenten van de schuld.
Tabel 36 – Belangrijkste componenten van de geconsolideerde schuld
 2015 2016 2017 2018
Directe uitstaande schuld 4.126,0 4.642,1 5.313,9 5.998,4
VMSW 6.313,2 6.282,5 6.113,0 5.995,0
VWF 3.005,4 2.842,7 2.705,6 2.555,1
Ziekenhuisinfrastructuur 4.963,2 4.727,0 4.430,6
VIPA 1.846,6 1.760,2 1.670,2 1.576,5
Universiteiten en Hogescholen 305,1 481,1 517,4 590,4
Erkende Kredietmaatschappijen 596,9 590,6 595,4 568,5
De Lijn 150,2 171,3 151,6 180,4
Agion 293,1 313,3 327,5 347,7
Scholen van Morgen 369,7 393,9 182,0 136,5
Brabo I 165,5 162,2 178,2 174,8
Noord Zuid Kempen 200,3 197,3 190,3 216,2
Andere 1.578,0 1.008,0 713,6 413,6
Totale geconsolideerde schuld 18.950,0 23.808,4 23.385,7 23.183,7
Ziekenhuisinfrastructuur 0 -4.642,1 -4.727,0 -4.430,6
Andere correcties -1.608,9 -979,2 -501,4 -606,7
Bijdrage Vlaanderen tot de geconsolideerde 
schuld van de gefedereerde entiteiten17.341,1 18.187,1 18.157,3 18.146,4
Evolutie ten opzichte van vorig jaar  4,9% -0,2% -0,1% REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   69
Om de schuldevolutie onder controle te houden, besliste de Vlaamse Regering op 18 novem -
ber 2016 een nieuwe Vlaamse schuldnorm in te stellen, uitgewerkt op basis van twee doelstel -
lingen: (1) het behoud van een gunstige rating; en (2) een positieve netto-actief positie.
de ziekenhuisfinanciering, maximaal 65% van de lopende ontvangsten bedragen. In de onder -
staande tabel wordt ter informatie ook de schuldgraad ten opzichte van het Belgisch BBP 
vermeld.
Tabel 37 – Schuldratio's
2017 2018
Schuldratio 43,5% 43,6%
Schuldgraad (tov Belgisch BBP) 4,3% 4,2%
Eind 2017 bedroeg de netto-actief positie van de Vlaamse overheid 4,2 miljard euro. De netto-
actief positie eind 2018 wordt pas bekendgemaakt in het najaar van 2019.
Het Rekenhof heeft bij het rapport Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer (KSW-rapport) de vol -
• De geconsolideerde bruto schuld werd bij de begrotingscontrole 2018 geraamd op 
24,9 miljard euro. Tabel 19 van het KSW-rapport berekent de effectieve geconsolideerde 
schuld eind 2018 op 23,1 miljard euro, dus 1,8 miljard minder. Dat komt vooral doordat het 
KSW-rapport de schuld voor de afrekening van de opcentiemen (967,6 miljoen euro) niet 
opneemt in de geconsolideerde schuld, op aangeven van het INR. Daarnaast was er ook een 
onderbenutting van de kredieten van de centrale financiering (zie ook 4.3.1). 
• In het KSW-rapport bedraagt de openstaande schuld voor de ziekenhuisinfrastructuur 
4.430,6 miljoen euro. Het correcte openstaande bedrag is echter 4.350,9 miljoen euro, wat 
een overschatting van 79,7 miljoen euro betekent. 
• De leningen die entiteiten uit de consolidatieperimeter in het kader van de centrale finan -
ciering onderling aangingen, komen nog niet tot uiting. Op vraag van het Rekenhof heeft 
het departement Financiën en Begroting een bijkomend overzicht opgesteld dat de over -
eenstemming aantoont tussen de schulden in de individuele jaarrekeningen en het schuld -
bedrag uit het KSW-rapport. Dit legt uit welke interne schulden het heeft geëlimineerd om 
van de bruto- naar de netto-schuld over te gaan. Het Rekenhof beveelt aan dit overzicht 
voortaan ook te verwerken in het KSW-rapport, zodat de lezer een zicht heeft op de totale 
schulden per rechtspersoon en de interne financieringsstromen binnen de Vlaamse over -
heid.
• Het KSW-rapport geeft de schulden van de universiteiten en hogescholen88 globaal weer. 
Op vraag van het Rekenhof bezorgde het departement de samenstelling per instelling. Het 
Rekenhof beveelt aan minstens voor de belangrijkste instellingen de individuele schuldpo -
sitie weer te geven in het KSW-rapport. 
• Artikel 8 van het decreet betreffende de optimalisatie van het beheer van de financiële 
activa stelt dat de overheidsentiteiten jaarlijks aan de bevoegde overheid volledige inlich -
tingen bezorgen over hun financiële instrumenten en beschikbare gelden, alsook over het 
toekomstige gebruik ervan. Artikel 5 van het uitvoeringsbesluit van dit decreet bepaalt 
88 517 miljoen euro eind 2017. 70
de wijze van rapportering. Het departement Financiën en Begroting liet weten dat er nog 
geen detailrapportering over de uitstaande beleggingen werd opgemaakt. In afwachting 
van het definitieve rapport bevat het KSW-rapport wel al de globale eerste cijfers voor het 
parlement. Zodra de cijfers van alle instellingen beschikbaar zijn (zichtrekeningen, beleg -
gingen, …), zal de definitieve rapportering volgen. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   71
HOOFDSTUK 4 
Bespreking van enkele 
 uitvoeringscijfers
Het jaarverslag en de jaarrekening van de Vlaamse Gemeenschap geven nog altijd onvol -
doende duiding en toelichting bij de uitvoeringsrekening van de begroting. Het jaarverslag 
bevat toelichtingen bij de bedrijfseconomische balans en resultatenrekening, maar geen 
inhoudelijke besprekingen of analyses bij de begrotingsuitvoering 2018.
In dit hoofdstuk bespreekt het Rekenhof daarom achtereenvolgens de realisatie van de netto-
beleidsruimte in de begroting, de realisatie van de ontvangsten, enkele grote verschillen tus -
sen begroting en begrotingsuitvoering en het gebruik van enkele begrotingsfondsen.
4.1	 Realisatie 	van	de	netto-beleidsruimte
De tabel netto-beleidsruimte in de algemene toelichting bij de begroting 2018 geeft een over -
zicht van, enerzijds, hoe de begroting zou evolueren bij ongewijzigd beleid en, anderzijds, 
welke maatregelen of nieuwe beleidsinitiatieven de Vlaamse Regering zou nemen. Evoluties 
in ontvangsten en uitgaven bij ongewijzigd beleid vloeien onder meer voort uit aangepaste 
ramingen en nieuwe parameters (bijvoorbeeld index, aantal leerlingen, …). Voor nieuwe, 
zogenaamde begrotingsimpulsen89 ging de Vlaamse Regering er bij haar initiële begrotings -
opmaak 2018 vanuit over een netto-beleidsruimte te beschikken van 406,7 miljoen euro. De 
invoering van de vernieuwde energieheffing breidde de beleidsruimte uit met 72,7 miljoen 
euro. Bij de begrotingsaanpassing 2018 verhoogde de Vlaamse Regering de raming van de 
beleidsruimte met 202,9 miljoen euro, onder andere door een verwachte, bijkomende stijging 
van de kredietonderbenutting met 182,1 miljoen euro90.
De Vlaamse Regering heeft bij de indiening van de algemene rekeningen bij het Vlaams 
Parlement de werkelijke uitvoeringscijfers niet naast de evoluties, maatregelen en initiatieven 
geplaatst die zij in de begroting raamde, wat nochtans mocht worden verwacht. Het moni -
toringrapport, dat tegelijk met de jaarrekening en het jaarverslag is ingediend, gaf wel enige 
verklaring bij de geconsolideerde uitvoeringscijfers, maar ging niet in op alle begrotingsim -
pulsen.
De onderstaande tabel geeft een selectie van beleidsaspecten weer aan de hand van het 
geraamde verschil tussen de kredieten 2018 en de goedgekeurde kredieten bij de begrotings -
aanpassing 2017 en vermeldt summier de uitvoering.
89 Algemene toelichting, Vlaams Parlement, Stuk 13 (2017-2018) – Nr. 1, p. 11.
90 Algemene toelichting begrotingsaanpassing 2018, Vlaams Parlement, Stuk 17 (2017-2018) – Nr. 1, p. 11. 72
Tabel 38 – Selectie van evoluties en begrotingsimpulsen
EVOLUTIE VAN
UITGAVEN 2017­ 2018Geraamde 
 evolutie 
2017­2018 
vastleggings­
kredietenGeraamde 
 evolutie 
2017­2018 
vereffenings-
kredietenGerealiseerde uitvoering
VEB – toename leveringen 112,0 112,0 Uitgaven voor leveringen (+136,9) nage -
noeg volledig in lijn met omzetstijging
Indexprovisie + overige index 328,1 331,5 Te laag ingeschat, maar gecompenseerd 
via bufferkrediet
VAK/VEK-buffer 147,0 147,0 Vooral aangewend voor versnelde uitbe -
taling school- en studietoelagen
Overname schuld gemeenten (buiten 
norm)96,7 96,7 95,3 schulden overgenomen
Loon- en werkingsmodel 71,2 71,2 Loon- en werkingskredieten leerplicht-
onderwijs; volledig benut
Uitgaven universiteiten en hogescho -
len: Integratiegroeipaden HO + klik -
mechanisme HO 2018132,5 132,5 Bijstellingen voor kliks en integratie-
groeipaden vertalen zich vooral in hogere 
loonkosten; volledig benut
Loonkosten universiteiten en hogescholen 151,5 151,5 Toename van de loonkosten met onge -
veer 84,0
Erkenningskalender woonzorgcentra 42,6 42,6 1.463 van de 2.254 begrote bijkomende 
woongelegenheden gerealiseerd
VIPA 24,8 31,5 Toename budget voor ziekenhuisforfaits 
volledig gerealiseerd
VAPH 49,2 49,2 Uitbreidingsmiddelen vooral naar 
persoons-volgende budgetten; volledig 
benut
Uitgaven (en ontvangsten) wijk-werk -
cheques VDAB35,7 35,7 Krediet niet volledig benut (26,9)
Doelgroepkortingen 29,7 29,7 Extra krediet niet benut: minder voor 
jongeren en meer voor oudere werkne -
mers
Sportinfrastructuurinvesteringen 4,3 32,6 Openstaande vastleggingen opgelopen 
tot bijna 80,0
Uitbreiding infrastructuurprogramma 
FWO48,1 0,0 Extra verbintenissen voor 44,0
Provisie bestuurszaken (AgO) – Vlaams 
Pensioenfonds23,0 23,0 Pensioenopbouw 2018 en 2019 voor con -
tractuele personeelsleden; volledig benut
Opstart projecten kilometerheffing 
(inspanningen in het kader van verkeers -
veiligheid)0,0 30,0 Deels overgedragen naar begrotingsuit -
voering 2019
Investeringen De Lijn 71,4 72,3 Budgettoename deels benut
De Werkvennootschap 8,1 30,0 Budgettoename deels benut
VMSW: FS3-tussenkomsten in functie van 
hoger leningsvolume28,8 28,8 Rente-uitgaven van 25,4
Groeinorm Gemeente en stedenfonds 92,5 92,1 Jaarlijkse groeivoet van 3,5%; volledig 
benut
Stopzetten besparing renovatiepremie 30,7 30,7 Onderbenutting van 28,5
Investeringsimpuls onderwijs
Kredietverleningen School Invest 40,0 9,0 Kredietverleningen School Invest nemen 
sterk af door daling aantal gerealiseerde 
projecten
Onderbenutting hogescholen en univer -
siteiten- 38,1 Onderbenutting licht onder niveau van 
2017
Globale onderbenutting - 162,4 Zie 4.3
Rampen en landbouwrampen VFLD 64,4 64,4 Extra middelen ingezet voor afhandeling 
(landbouw)rampen REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   73
In de onderstaande alinea’s bespreekt het Rekenhof enkele evoluties en begrotingsimpulsen 
waarvan de realisatie afweek van de begroting en waarover de algemene rekening weinig of 
geen toelichting verschaft.
Indexprovisie en bufferkredieten
Tabel 39 – Indexprovisie en bufferkredieten
VEK BA2017 VEK BA2018 Aanwending 2018
Provisie – overschrijding spilindex 194,7 100,5 140,8
Buffer voor onverwachte gebeurtenissen 100,0 147,0 126,4
Buffer voor gebeurlijke uitgaven in het 
kader van begrotingsmonitoring100,0 100,0 75,3
Net als in 2017 heeft de overschrijding van de spilindex in 2018 geleid tot een belangrijke stij -
ging van de uitgaven voor weddes en sociale uitkeringen, namelijk met meer dan 140 mil-
joen euro. De begrotingsaanpassing ging ervan uit dat de spilindex voor de overheidswed -
des en sociale uitkeringen in  september 2018 zou worden overschreden. De spilindex werd 
echter al in  augustus 2018 bereikt, waardoor het vereiste krediet 140,8 miljoen euro in plaats 
van 100,5 miljoen euro bedroeg. Het krediettekort kon worden geneutraliseerd doordat op 
hetzelfde begrotingsartikel91 ook de provisionele bufferkredieten van 147 miljoen euro voor 
onverwachte gebeurtenissen en van 100,0 miljoen euro voor eventuele uitgaven in het kader 
van de begrotingsmonitoring waren ingeschreven. Zo was het mogelijk tekorten onderling te 
compenseren92.
In totaal werd 244,5 miljoen euro van beide bufferkredieten aangewend, vooral voor de ver -
snelling van het aanrekeningsmoment van de school- en studietoelagen (75,3 miljoen euro), 
de uitbetaling van de gewestwaarborg ingevolge de vervroegde ontbinding en vereffening 
van het ARKimedes-fonds (44,2 miljoen euro), het tekort aan kredieten in de indexprovisie 
(40,3 miljoen euro) en nog af te rekenen gefactureerde prestaties 2017 voor zorgvernieuwing 
door het VAPH (30,0 miljoen euro).
Erkenningskalender woonzorgcentra
Het totale budget voor woonzorgcentra nam in 2018 toe met 73,8 miljoen euro, in plaats van 
de begrote 47,1 miljoen euro, voornamelijk dankzij de indexering van de middelen. Van de 
begrote bijkomende 2.254 woongelegenheden, werden uiteindelijk echter maar 1.463 eenhe -
den gerealiseerd. Voor de realisatie van 593 woongelegenheden werd uitstel verleend, wat 
neerkomt op een doorschuiven in de tijd. De begrotingsaanpassing 2018 hield al rekening 
met uitstel, maar in 2018 werd aanzienlijk meer uitstel verleend dan in vorige jaren. Daarnaast 
werd de erkenning voor 35 woongelegenheden met een goedgekeurde erkenningskalender 
in 2018 niet aangevraagd, waardoor de voorafgaande vergunning en, bijgevolg, de ingebruik -
name van deze woongelegenheden vervielen.
91 CB0-1CBB2AB-PR Provisies – thema overschrijdend – financiën en begroting.
92 Eind 2018 bleef er een totaal overschot aan provisiekrediet van 12,4 miljoen euro op dit begrotingsartikel, waarop 
357,6 miljoen euro was ingeschreven. 74
Doelgroepkortingen
Het decreet van 4 maart 2016 heeft een nieuw, vereenvoudigd Vlaams doelgroepenbeleid inge -
voerd, dat zich voornamelijk richtte op jongeren, ouderen en personen met een arbeidshan -
dicap. Dat had ook in 2018 een belangrijke impact op de uitgaven van het departement WSE, 
zoals het onderstaande overzicht toont.
Tabel 40 – Impact doelgroepenbeleid op de uitgaven van het departement WSE
Artikel DoelgroepBegroting 
2017Begroting 
2018EvolutieUitvoering 
2017Uitvoering 
2018Evolutie
JBO-1JDG2CA-WT Jongeren (RSZ-korting) 160,7 195,7 +35,0 139,9 158,0 +18,1
JBO-1JDG2CA-WT Ouderen (RSZ-korting) 289,0 330,6 +41,6 322,3 348,7 +26,4
JBO-1JDG2CB-WT Personen met een 
arbeidshandicap (VOP)100,1 92,1 -8,0 90,7 89,7 -1,0
Vooral voor de nieuwe Vlaamse maatregelen ter stimulering van de tewerkstelling van jon -
geren en oudere werknemers door middel van RSZ-kortingen, stegen de kredieten sterk, met 
respectievelijk 35,0 miljoen euro en 41,6 miljoen euro. Die hoge ramingen vertaalden zich voor 
de jongeren echter niet in de uitgaven, die in 2017 en 2018 respectievelijk 20,8 miljoen euro en 
37,7 miljoen euro minder bedroegen dan geraamd. Het departement argumenteerde dat veel 
jongeren uit dienst traden nog voor de RSZ-korting was afgelopen. Voor de oudere werkne -
mers overstegen de uitgaven in 2017 en 2018 dan weer de begrote bedragen, met respectievelijk 
33,3 miljoen euro en 18,1 miljoen euro. Voor de ouderen deed zich dus een grotere tewerkstel -
lingsgroei voor dan geraamd.
Investeringen De Lijn
De Lijn ontving in 2018 een eenmalig vastleggingskrediet van 28,1 miljoen euro voor investe -
ringen in stationsomgevingen. Zij heeft dat vastleggingskrediet niet aangewend. In het kader 
van de begrotingsimpulsen ontving De Lijn ook 35 miljoen euro extra vereffeningskrediet 
voor de aankoop van vervoermaterieel. Dat bracht het totale vereffeningskrediet voor de aan -
koop van vervoermaterieel op 132,8 miljoen euro. Daarvan heeft De Lijn maar 70,7 miljoen 
euro aangewend voor de vereffening van facturen. 62,1 miljoen euro bleef ongebruikt wegens 
nog lopende bestellingen. De Lijn slaagt er niet in de sterk fluctuerende leveringsmomenten 
nauwkeurig in te schatten bij de aanpassing van de begroting. Het saldo van De Lijn is 80 mil-
joen euro beter dan voorzien, vooral door een vertraagde levering van vervoermaterieel en de 
lagere investeringen in stationsomgevingen.
4.2  Realisatie van ontvangsten
4.2.1		 Ontvangsten 	ingevolge 	de	bijzondere 	financieringswet
Ingevolge de bijzondere financieringswet (BFW) heeft Vlaanderen recht op personenbelas -
ting- en btw-toewijzingen, alsook op dotaties en op Vlaamse gewestelijke opcentiemen op 
de personenbelasting. De onderstaande tabellen geven een overzicht van de ramingen in de 
aangepaste begroting 2018, van de uitvoering van de begroting 2018, en, ter vergelijking, de 
uitvoering van de begroting 2017. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   75
Tabel 41 – Personenbelasting- en btw-toewijzingen, en andere dotaties BFW
 2017
uitvoering
met definitieve 
20162017
uitvoering 
rekendecreet 
20172018 BA
20172018
20172018
rekendecreet
2018
Gemeenschap 21.792,1 21.737,1 22.546,7 22.546,7 22.520,6
Aangepaste bedragen 21.647,7 21.647,7 22.445,4 22.445,4 22.445,4
PB-toewijzing 5.231,8 5.231,8 5.382,2 5.382,2 5.382,2
Btw-toewijzing 9.102,1 9.102,1 9.475,8 9.475,8 9.475,8
Gezinsbijslag 3.785,3 3.785,3 3.881,5 3.881,5 3.881,5
Dotatie ouderenzorg 2.395,6 2.395,6 2.525,0 2.525,0 2.525,0
Dotatie gezondheidszorg 489,1 489,1 505,3 505,3 505,3
Dotatie ziekenhuisinfrastructuur 359,4 359,4 371,2 371,2 371,2
Dotatie Justitiehuizen 55,3 55,3 57,4 57,4 57,4
Dotatie Interuniversitaire attractiepolen - - 17,7 17,7 17,7
Overgangsmechanisme 153,5 153,5 152,8 152,8 152,8
Dotatie Nationale Plantentuin 7,1 7,1 7,4 7,4 7,4
Dotatie financiering buitenlandse studenten 38,4 38,4 39,1 39,1 39,1
Lottogelden 30,1 30,1 30,0 30,0 30,0
Specifieke afrekeningen 11,9 11,9 11,9
Specifieke afrekening overgangsmecha -
nisme gemeenschap 2015-201811,6 11,6 11,6
Bijkomende kleine specifieke afrekeningen 
in 20180,3 0,3 0,3
Gewone afrekening 144,5 89,4 89,4 89,4 63,3
Gewest 2.282,9 2.357,3 1.440,1 1.440,8 1.445,2
Aangepaste bedragen 2.354,2 2.354,2 2.453,9 2.453,9 2.453,9
Bedrag bijkomende middelen oude BFW 471,7 471,7 487,0 487,0 487,0
Bedrag voor werkgelegenheid 1.189,8 1.189,8 1.223,7 1.223,7 1.223,7
Bedrag voor 60% fiscale uitgaven (bedrag 
AJ 2015) 1.103,8 1.103,8 1.135,3 1.135,3 1.135,3
Overgangsmechanisme (OM) -320,9 -320,9 -321,6 -321,6 -321,6
Inhouding voor pendeldotatie BHG -27,6 -27,6 - - -
Responsabiliseringsbijdrage pensioenen -103,1 -103,1 -112,4 -112,4 -112,4
Dotatie personeel verkeersgerelateerde 
belastingen15,4 15,4 15,7 15,7 15,7
Dotatie personeel registratie- en
successierechten25,1 25,1 25,5 25,5 25,5
Compensatie Dode hand - - 0,6 0,6 0,6
Specifieke afrekeningen -1.016,911,9 -1.016,2 -1.016,2
Specifieke afrekening autonomiefactor 
2015-2017 in 2018-936,8 -936,8 -936,8
Specifieke afrekening dotatie fiscale uitga -
ven 2015 in 2018-121,9 -121,9 -121,9
Specifieke afrekening OM gewest 2015 in 
201842,0 42,0 42,0
in 2018-0,2 0,5 0,5
Gewone afrekening -71,3 3,1 3,1 3,1 7,6 76
De Vlaamse raming kwam overeen met de federale raming, op grond waarvan de bedragen 
zijn doorgestort. De Vlaamse overheid heeft de toewijzingen en dotaties in de uitvoeringsre -
kening van de begroting aangerekend op het moment van die doorstortingen. Zij rekent de 
definitieve afrekeningen 2018 van de toewijzingen en dotaties (70,7 miljoen euro), onder meer 
gebaseerd op de reële groei en inflatie voor 2018, niet toe aan het boekjaar 2018, maar neemt 
in de plaats daarvan de definitieve afrekening 2017 in aanmerking, die in 2018 is ontvangen 
(92,5 miljoen euro). De uitvoeringsrekening sluit daardoor aan met de raming. De vorige jaren 
drong het Rekenhof erop aan dat de Vlaamse overheid in haar bedrijfseconomische en bud -
gettaire rapportering de afrekening op basis van die definitieve parameters correct zou toere -
kenen aan het jaar waarop die afrekening betrekking heeft. Het heeft echter vastgesteld dat 
het INR en de HRF aanvaarden dat die afrekening budgettair op kasbasis wordt aangerekend 
in het daaropvolgende jaar.
De rekening 2018 bevat bijkomend enkele door de BFW voorgeschreven afrekeningen ten 
gunste van de federale overheid, met een belangrijke eenmalige impact van -1.005,1 miljoen 
euro. Het gaat over het deel van de opcentiemen en de dotatie voor de fiscale uitgaven dat de 
Vlaamse overheid tijdens de overgangsperiode 2015-2017 teveel heeft ontvangen, doordat de 
aanvangshypothesen te gunstig waren ingeschat93. Het INR adviseerde94 de afrekening van de 
autonomiefactor volledig aan te rekenen op 2018 als een overdracht tussen de Vlaamse en de 
federale overheid. De kasmatige compensatie verloopt echter gespreid over zestien jaar.
De ontvangsten uit de nieuwe dotaties zijn bruto aangerekend in de uitvoeringsrekening van 
de begroting. De inhoudingen door de federale overheid voor de beheerskosten en de uitga -
ven die federale operatoren voor rekening van Vlaanderen hebben verricht voor de verleende 
prestaties, zijn opgenomen in de uitgaven. Wel zijn die kosten en uitgaven in de praktijk inge -
houden op de toegewezen bedragen. De Vlaamse gewestelijke opcentiemen zijn verschuldigd 
bij de inkohiering ervan. De vaststelling van het recht, de inning en de invordering doet de 
FOD Financiën in naam en voor rekening van het Vlaams Gewest. Terwijl de opcentiemen in 
de rekening 2017 nog bij de dotatie voor het Vlaams Gewest waren opgenomen, zijn zij in de 
rekening 2018 correct als belastingopbrengsten geclassificeerd. De ontvangsten uit de opcen -
tiemen waren in 2018 104 miljoen euro hoger dan geraamd, doordat de ontvangsten van het 
aanslagjaar 2017 bij de afrekeningen van de voorschotten vanaf  september 2018 aanzienlijk 
hoger uitvielen dan die voorschotten. De raming van de voorschotten gebruikte een innings -
coëfficiënt van 98,72%, die op het moment van de afrekeningen was opgelopen tot 99,24%. 
Bovendien waren in die voorschotten ook de fiscale uitgaven overschat.
93 Bij de definitieve vaststelling van de autonomiefactor op 24,957% bleek dat die lager uitviel dan de voorlopige autono -
miefactor, die voor de overgangsperiode in de BFW was vastgesteld op 25,990%.
94 Advies van 24 november 2017. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   77
Tabel 42 – Opcentiemen 2017-2018
Gewest 2017
uitvoering2017
rekendecreet2018
begrotings ­
aanpassing2018
uitvoering2018
Opcentiemen 7.764,1 8.387,5 7.604,7 7.709,4 7.731,7
Fiscale uitgaven 1.825,3 1.825,3 1.832,9 1.832,9 1.832,9
Arbeidsmarkt 161,8 161,8 181,1 181,1 181,1
Eigen woning 1.659,9 1.659,9 1.647,2 1.647,2 1.647,2
Win-winlening 3,6 3,6 4,6 4,6 4,6
Gewestelijke personenbelasting 5.938,7 6.562,1 5.771,8 5.876,5 5.898,8
Voorschotten 5.676,5 5.676,5 –
Afrekeningen 95,3 199,8 –
Regularisatie gewestelijke PB 0,0 0,3 0,3
Voor de aanrekening van de opcentiemen zijn er drie benaderingen: op kasbasis (Hoge Raad 
voor Financiën); volgens verzending van de kohieren (rekendecreet) en volgens de methode 
van de getransactionaliseerde kas95 (GK). De Vlaamse overheid volgt de benadering van de 
HRF.
Tabel 43 – Samenvattende tabel evolutie ontvangsten ingevolge de bijzondere finan-
cieringswet
2018 2018 2018 2018
BA 2018 Uitvoerings­
rekening 
(=HRF)volgens 
 rekendecreetVolgens GK 
(INR)
PB-toewijzing en dotaties BFW gemeenschap 22.546,7 22.546,7 22.520,6 22.546,7
neutralisatie afrekening vorig jaar -89,4
toevoegen afrekening jaar 63,3
PB-toewijzing en dotaties BFW gewest 1.440,1 1.440,8 1.445,2 1.440,8
neutralisatie afrekening vorig jaar -3,1
toevoegen afrekening jaar 7,6
Opcentiemen, bestaande uit 7.604,7 7.709,4 7.731,7 7.713,0
Aanvullende gewestelijke PB 5.771,8 5.876,5 5.898,8 5.880,1
Vlaamse fiscale uitgaven (bij uitvoering inclusief 
win-winlening)1.832,9 1.832,9 1.832,9 1.832,9
Totaal 31.591,5 31.696,9 31.697,5 31.700,5
ESR-correctie in economische hergroepering 
(naar nominaal HRF-vorderingensaldo))-3,9
HRF-ontvangsten 31.693,0
ESR-correctie (naar INR toe) 3,6
INR-ontvangsten 31.700,5
Hoewel de BFW ook bepaalt dat de FOD Financiën moet rapporteren over de gerealiseerde 
fiscale uitgaven, krijgt de Vlaamse overheid daarover tijdens het aanslagjaar alleen ramin -
gen meegedeeld. Daarom heeft zij de forfaitaire raming van de fiscale uitgaven uit de begro -
tingsaanpassing 2018 (1.832,9 miljoen euro) overgenomen in de rekening. Op 12 maart 2019 
95 Terugrekening van de kasontvangsten naar het ontstaan van het vastgesteld recht. Op deze manier berekend zouden 
de ontvangsten in 2018  3,9 miljoen euro lager liggen dan in de uitvoeringsrekening. 78
deelde de FOD Financiën bij een overleg over de aanpassing van de begroting 2019 recen -
tere ramingen van de fiscale uitgaven mee (1.790 miljoen euro bij een inningscoëfficient van 
100% of 1.778,7 miljoen euro bij een inningscoëfficiënt van 99,37%, dat was de gemiddelde 
inningscoëfficiënt van Vlaanderen voor de aanslagjaren 2015-2017). Bij gebrek aan definitieve 
uitvoeringsgegevens over de fiscale uitgaven had de Vlaamse overheid die recentste raming 
moeten gebruiken in de rekening. Aangezien de fiscale uitgaven zowel bij de uitgaven als bij 
de ontvangsten worden toegevoegd (om de gewestelijke bruto opcentiemen te bekomen96), 
heeft dat geen impact op het vorderingensaldo.
4.2.2  Eigen belastingen
Tabel 44 – Overzicht van de belastingen die Vlabel en de FOD Financiën inden
 Begroting 
algemene 
rekeningUitvoering 
na ESR­ 
correctieBegroting 
2018Uitvoering 
algemene 
na ESR­ 
correctie% 
Begroting 
versus 
ESR­
ontvangst
Vlaamse Belastingdienst 6.162,9 6.275,5 6.272,9 6.491,5 6.447,2 6.546,3 100,8
Verkeersbelasting 1.086,4 1.072,4 1.068,0 1.097,4 1.088,7 1.084,0 98,8
BIV 231,3 245,1 244,0 247,8 276,7 263,5 106,3
Eurovignet 0,0 -0,3 -0,1 0,0 -0,1 0,0 nvt
Onroerende voorheffing 109,0 109,2 105,0 210,7 202,9 200,1 95,0
Erfbelastingen 1.382,3 1.412,8 1.453,9 1.507,7 1.540,6 1.557,7 103,3
Registratiebelastingen 
(inclusief schenkbelasting)2.922,1 3.009,3 2.958,6 2.978,1 2.882,0 2.979,2 100,0
Kilometerheffing 426,7 439,2 430,4 444,3 456,4 456,3 102,7
Planbatenheffing 3,4 2,8 5,2 2,1 -0,3 0,4 18,9
Leegstandsheffing 1,7 -15,0 7,9 3,4 0,1 5,1 150,6
Geïnd door FOD Financiën 73,1 60,3 61,2 70,6 67,5 68,8 97,4
Spelen en Weddenschappen 42,3 41,3 41,1 44,4 45,7 46,2 104,2
Ontspanningstoestellen 28,4 23,7 25,5 26,3 22,6 22,6 85,9
Eurovignet 2,3 -4,7 -5,5 0,0 -0,8 0,0 nvt
Totaal 6.236,0 6.335,8 6.334,0 6.562,1 6.514,7 6.615,1 100,8
Voor elke belasting bevat de tabel de aanrekeningen volgens de principes van het rekende -
creet (vastgestelde rechten) en volgens het ESR-principe van de getransactionaliseerde kas.
Vóór de onroerende voorheffing, verkeersbelasting en erfbelastingen zijn de kasontvangsten 
van maart 2018 tot eind februari 2019 in rekening gebracht97. Voor de belasting op inverkeer -
stelling, de boetes op de kilometerheffing en het Eurovignet is rekening gehouden met de 
kasontvangsten van  januari 2018 tot eind december 2018. Voor de registratiebelasting zijn de 
kasontvangsten van  februari 2018 tot eind januari 2019 meegeteld.
96 De gebruikte formule is: opcentiemen = gewestelijke personenbelasting + fiscale uitgaven.
97 De begrotingsaanrekening van de federaal geïnde gewestelijke belastingen geschiedt op basis van kasontvangsten. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   79
Registratierechten98 (inclusief schenkbelasting)
De ESR ontvangsten 2018 uit het verkooprecht en verdeelrecht lagen 33,3 miljoen euro boven 
de raming van de begrotingsaanpassing 2018. Die extra ontvangsten zijn in hoofdzaak te dan -
ken aan een snellere inning.
De ontvangsten uit schenkbelasting lagen 38,3 miljoen euro lager dan begroot bij de begro -
tingsaanpassing. Vooral de ontvangsten uit onroerende schenkingen lagen lager dan ver -
wacht. Mogelijke verklaringen voor deze tegenvallende ontvangsten zijn volgens de adminis -
tratie het wegebben na de eerste jaren van het effect van de tariefverlaging en de hervorming 
van het federale erfrecht, die mogelijk bij heel wat mensen een afwachtende houding inzake 
schenkingen veroorzaakte.
Erfbelasting
Er kan een onderscheid worden gemaakt tussen de erfbelasting exclusief fiscale regularisatie 
en de erfbelasting inclusief fiscale regularisatie. Voor de erfbelasting exclusief fiscale regula -
risatie zijn de extra ontvangsten het gevolg van, enerzijds, ontvangsten uit nalatenschappen 
2017 die hoger lagen dan geraamd bij de begrotingsaanpassing 2018, en, anderzijds, een snel -
lere inkohiering van de aangegeven nalatenschappen.
De administratie stelde de ontvangsten uit fiscale regularisatie moeilijk te kunnen ramen. Zij 
baseerde de raming voor de begrotingsaanpassing 2018 op de dossiers die in 2017 werden inge -
diend en de ervaringen uit het verleden. Vroegere tijdelijke fiscale regularisaties vertoonden 
een weerkerend patroon in de ontvangsten: een eerder afwachtende opstart en vervolgens een 
geleidelijke toename van de ontvangsten. Daarnaast zorgt de jaarlijkse stijging van het tarief 
van de regularisatieheffing voor een verwachte toename van het aantal ingediende dossiers 
tegen het jaareinde. Die ervaringen herhaalden zich in 2018 echter niet.
Onroerende voorheffing
Om de overheveling van persoonsgebonden taken, bevoegdheden en instellingen van het 
provinciale naar het Vlaamse en gemeentelijke bestuursniveau te kunnen financieren, voor -
zag het decreet van 18 november 2016 houdende de vernieuwde taakstelling en de gewijzigde 
financiering van de provincies in een gedeeltelijke integratie van de provinciale opcentiemen 
op de onroerende voorheffing in de Vlaamse basisheffing, die daardoor vanaf het aanslagjaar 
2018 steeg van 2,5% tot 3,97%. Het sociaal tarief steeg van 1,6% tot 2,54%.
De inkohiering van de onroerende voorheffing verliep in  november en  december 2018 echter 
trager dan begroot. Daardoor konden sommige ontvangsten pas na  februari 2019 gerealiseerd 
worden en dienen ze op het begrotingsjaar 2019 te worden aangerekend.
98 De registratierechten bestaan uit het verkooprecht en het verdeelrecht, het recht op hypotheekvestiging en de schenk -
belasting. 80
Belasting op de inverkeerstelling
De extra ontvangsten zijn vooral het gevolg van een prijseffect. De begrotingsaanpassing 
veronderstelde dat de stijging van de CO2-correctiefactor het effect van de vergroening door 
technologische vooruitgang (lagere CO2-uitstoot) zou neutraliseren. Deze vooruitgang zette 
zich echter minder sterk door in het wagenpark, wat voor een uitgesproken positief prijseffect 
zorgde. Ook liet zich het effect van de nieuwe Europese homologatiecyclus sinds 1 september 
2017 voelen.
4.3  Benutting van uitgavenkredieten
Globale onderbenutting van vereffeningskredieten
De begrotingsopmaak 2018 raamde een onderbenutting van de vereffeningskredieten met 
591,1 miljoen euro. De begrotingsaanpassing trok deze raming op tot 741,1 miljoen euro. De 
uiteindelijke onderbenutting in 2018 was ongeveer 100 miljoen euro hoger dan geraamd99. Het 
monitoringrapport 2018 somt de belangrijkste onderbenuttingen op: 
• Uitgaven woonzorgcentra(67,1 miljoen euro);
• Doelgroepenvermindering RSZ voor jongeren (24,9 miljoen euro);
• Renovatiepremie (39,3 miljoen euro);
• Investeringen Vlaams Infrastructuurfonds (83,8 miljoen euro);
• VDAB (89,9 miljoen euro);
• Fonds Flankerend Economisch en Innovatiebeleid (75,3 miljoen euro);
• BAM (76,7 miljoen euro);
• De Lijn (58,7 miljoen euro).
Centrale financiering van entiteiten in de consolidatiekring
De centrale financiering van entiteiten in de consolidatiekring kende een belangrijke onder -
benutting van kredieten100.
Tabel 45 – Centrale financiering van entiteiten: belangrijke onderbenuttingen
BC 2018 Uitvoering Verschil
VMSW 1.000,0 700,0 300,0
VWF 350,0 220,0 130,0
School Invest 88,6 79,8 8,8
De Warande 0,0 0,8 -0,8
 1.438,6 1.000,6 438,0
Voor de VMSW zijn de belangrijkste oorzaken van de onderbenutting de mindere krediet -
verlening dan geraamd aan de sociale huisvestingsmaatschappijen (-175 miljoen euro), een 
kleiner bedrag kredietverleningen aan gezinnen (-55 miljoen euro) en een grotere terugbe -
99 24,8 miljoen euro meer vereffeningskredieten dan geraamd bij de begrotingsaanpassing, min 131,4 miljoen euro voor 
de betaling van school- en studietoelagen dat geneutraliseerd is als overflow .
100 Artikel CB0-1CEB2BA-PA. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   81
taling van de sociale huisvestingsmaatschappijen(+68 miljoen euro). Ook bij het VWF was 
er minder nood aan financiering door de Vlaamse overheid door de lage langetermijnrente, 
concurrentie van privébanken en meer vervroegde terugbetalingen.
MOW-kredietoverdrachten 2018-2019
Op een aantal artikelen van de begrotingen van het departement MOW en het VIF werd in 
2018 weinig of niets aangerekend en bleef op het einde van het jaar nog een aanzienlijk vast -
leggingskrediet over, dat door een begrotingsruiter werd overgedragen naar 2019.
Tabel 46 – Overdrachten MOW en VIF
Artikel VAK
AB ‘18VEK
AB ‘18VAK 
Uitvoering 
‘18VEK 
‘18Overdracht 
’18­‘19
MB0-1MFF2AH-PA – Participaties in functie 
van een coherent Vlaams mobiliteitsbeleid100,0 0,0 0,0 0,0 118,0
MB0-1MFX2AG-PR – Kilometerheffing 63,0 38,6 0,0 0,0 96,1
MB0-1MHF2AH-WT – Voor leefbaarheids-
projecten in de stedelijke zone rond de 
R1-ring om Antwerpen55,8 2,5 0,8 0,8 109,2
MBU-3MFF2AI-WT – Snel inspelen op 
(investerings)opportuniteiten binnen het 
beleidsdomein MOW27,6 0,1 0,0 0,0 27,6
Totaal naar 2019 over te dragen onbenut 
krediet van 2018 en vorige jaren350,9
Het artikel MB0-1MFF2AH-PA diende om te participeren in de uitbouw van geïntegreerde 
mobiliteitsknooppunten, zoals randparkings, de optimale afstemming van de verschillende 
vervoermodi en de kapitalisatie van de luchthavenmaatschappijen101. In 2018 en tot nu zijn 
echter geen participaties of kapitalisaties vastgelegd en er zijn voorlopig geen aanwijzingen 
dat dit in de nabije toekomst zal gebeuren. Het VEK is in 2018 teruggebracht tot 0 euro102.
De Vlaamse minister van Mobiliteit en Openbare Werken verklaarde in zijn beleidsbrief 2015-
2016 dat hij de 100 miljoen euro extra opbrengsten uit de opstartende kilometerheffing onder 
meer in de Vlaamse weginfrastructuur zou investeren. De begrotingen 2017 en 2018 bevatten 
die beloofde stijging van 100 miljoen euro vastleggingskredieten, die quasi volledig werden 
aangewend. Bovendien is op de algemene uitgavenbegroting van het departement MOW een 
te verdelen provisieartikel MB0-1MFX2AG-PR ingeschreven met 22 miljoen euro bestemd 
voor flankerende maatregelen in de transportsector. De overige 41 miljoen euro op dat pro -
visieartikel zou afhankelijk zijn van de reële inkomsten uit de kilometerheffing. Op dat arti -
kel werd 46,9 miljoen euro onbenut VAK overgedragen uit 2017. In de loop van 2018 vonden 
enkele herverdelingen in VAK en VEK plaats. Het niet aangewende VAK liep eind 2018 echter 
op tot 96,1 miljoen euro en werd overgedragen naar 2019. In 2019 is intussen 88,8 miljoen euro 
herverdeeld, waarvan 78 miljoen euro naar De Werkvennootschap.
101 Van het vroegere artikel MB0-1MDF2ZZ-PA – Participaties, waarop telkens de kredieten werden overgedragen die na 
de eerste kapitalisatie van 2014 nog beschikbaar waren.
102 1 miljoen euro werd herverdeeld naar De Lijn voor een kapitaalverhoging in Blue Mobility, die nog niet plaatsvond. 82
De begrotingsaanpassing 2017 creëerde het zogenaamde overkappingsfonds  (artikel MB0-
1MHF2AH-WT) om de onbenutte kredieten van het beleidsdomein MOW te verzamelen en 
nadien aan te wenden voor leefbaarheidsprojecten in stedelijke zones rond de R1-ring rond 
Antwerpen. Op dit ogenblik zijn nog geen concrete leefbaarheidsprojecten in voorbereiding.
Het nieuwe artikel MBU-3MFF2AI-WT voor nieuwe beleidsinitiatieven en investeringsop -
portuniteiten in het beleidsdomein MOW gaat over naar 2019 en is integraal bestemd voor 
de grote investeringsdossiers van de luchthavenontwikkelings¬maatschappijen (LOM’s). 
De bevoegde minister dient het voor 2019 opgesteld investeringsprogramma voor de LOM’s 
Antwerpen en Oostende-Brugge nog goed te keuren.
Werking en Toelagen – Maritieme toegang – Terugbetalingen aan Nederland
Een begrotingsruiter regelt de overdracht van het niet vastgelegd vastleggingskrediet omdat 
de Vlaamse overheid voor de betalingen van de verdragsrechtelijk verschuldigde bedragen 
afhankelijk is van het ritme waarop Nederland declaraties indient, en om een buffer te creë -
ren voor belangrijke investeringen ingevolge verdragsrechtelijke afspraken. Door een krediet -
overdracht van 88,1 miljoen euro en een herverdeling voor de aanrekening van de bijdrage 
van 59,5  miljoen euro voor de sluis Gent-Terneuzen, bleef de totale aanwending van het vast -
leggingskrediet in 2018 beperkt tot ongeveer 60%. De Vlaamse overheid zal tot en met 2021 
jaarlijks dezelfde bijdrage moeten leveren voor de sluis Gent-Terneuzen. Zij zal behalve de 
verwervingskosten voor de Hedwigepolder, ook de inrichtingskosten ervan op het overgedra -
gen vastleggingskrediet aanrekenen.
Kredietaanwending 2018 Agentschap Wegen en Verkeer – Brabo 2
De algemene rekeningen 2018 geven geen toelichting over een aantal hangende geschillen 
ingevolge het infrastructuurproject Brabo  2, een DBFM-formule voor de aanleg van tram -
lijnen en bijhorende weginfrastructuur, waarbij de opdrachtnemers hun financieel nadeel 
op 31 oktober 2018 op 156,2 miljoen euro raamden. De opdrachtgevers, het Vlaams Gewest, 
De Lijn en de stad Antwerpen, betwisten echter nagenoeg integraal de ontvankelijkheid en 
gegrondheid van de vordering, evenals de kwalificatie van de ingeroepen feiten als bijzondere 
omstandigheden en de financiële omvang ervan. In een recente afsprakennota engageerden 
de partijen zich ertoe minnelijke akkoorden te zullen nastreven en het advies van een (extern) 
expertencollege te zullen inwinnen.
Investeringen van de BAM
Het ESR-vorderingensaldo van de BAM was eind 2018 79,6 miljoen euro gunstiger dan begroot, 
vooral door 76,7 miljoen euro vertragingen in de werken, waarvan 74,9 miljoen euro minder 
werd uitgegeven voor de Oosterweelwerken. Het toekomstverbond heeft de planning van de 
Oosterweelverbinding herzien. Volgens de huidige timing zullen de werken op Linkeroever en 
in Zwijndrecht klaar zijn in 2025, dat is een jaar later dan initieel gepland.
Dierenwelzijn
Op 20 juli 2018 keurde de Vlaamse Regering principieel het ontwerp van decreet goed tegen 
het houden van pelsdieren en het dwangvoederen voor de productie van foie gras, waarin het  REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   83
onder meer in een compensatievergoeding voor de bestaande bedrijven voorziet. In  maart 
2019 heeft zij het decreet bekrachtigd en een ontwerp van uitvoeringsbesluit principieel goed -
gekeurd. In  september 2018 had zij echter met een herverdelingsbesluit al 10 miljoen euro 
voor de toekomstige regeling en compensatievergoeding vrijgemaakt. De onbelaste vastleg -
gingskredieten werden overgedragen naar 2019. De Vlaamse Regering heeft dus vroegtijdig 
middelen gebudgetteerd voor nieuw beleid waarvoor het wetgevend proces nog niet was afge -
rond.
Vordering Wonen-Vlaanderen – VMSW
Bij gebrek aan bewijsstukken heeft de VMSW al een tijd geleden een schuld tegenover Wonen-
Vlaanderen afgeboekt die dateert van het begin van de negentiger jaren en zou zijn ontstaan 
in het kader van de Alesh-operatie. Zolang Wonen-Vlaanderen over geen bewijsstukken 
beschikte, kon het echter haar vordering van 59,3 miljoen euro niet afboeken103, zodat een 
patstelling ontstond. Eind 2018 werd de vordering uiteindelijk geschrapt met het akkoord van 
Financiën en Begroting. Op het fonds voor de huisvesting (QF0-9QDCTRB-IS) is eind 2018 
daarvoor een negatieve ontvangst geboekt van 59,3 miljoen euro.
4.4  Begrotingsfondsen
Vlaams klimaatfonds 
Het begrotingsfonds Vlaams klimaatfonds kan worden gestijfd met het Vlaams aandeel in de 
Belgische opbrengsten uit de veilingen van emissierechten, de administratieve geldboetes in 
het kader daarvan en eventuele supplementaire opbrengsten uit het klimaatresponsabilise -
ringsmechanisme. Deze inkomsten mogen worden aangewend voor de (co-)financiering of 
(co-)ondersteuning van de uitvoering van een intern Vlaams klimaatbeleid, de uitvoering van 
flexibiliteitsmechanismen van het Protocol van Kyoto, de Vlaamse bijdrage aan de internati -
onale strijd tegen klimaatverandering, de remediëring van competitiviteitsverlies bij Vlaamse 
bedrijven ten gevolge van het Europees of internationaal klimaatbeleid en de beleidskosten in 
het kader van klimaatveilingen. 
Tabel 47 – Evolutie 2018 van de ontvangsten en uitgaven van het Vlaams klimaatfonds 
(in miljoen euro) 
Raming BA 2018 Realisaties %
Beginsaldo 162,7
Ontvangsten Klimaatfonds 94,0 202,3 215,2%
achterstal 11/2017-07/2018 115,9
maandelijkse ontvangsten vanaf 
08/2018-12/201886,4
Rechtstreekse uitgaven 5,8 1,9 32,7%
Interne stromen naar andere entiteiten 130,9 135,9 103,8%
Eindsaldo 227,2
103 Wonen-Vlaanderen heeft enkele jaren geleden wel een poging gedaan om de vordering als verjaard te beschouwen en 
heeft daarvoor advies gevraagd aan het Rekenhof, maar dat achtte zich niet bevoegd om uitspraak te doen. 84
In juli 2018 hebben de parlementen van de betrokken Belgische overheden het aangepaste 
intra-Belgische klimaatakkoord van 4 december 2015 voor de periode 2013-2020 definitief 
bekrachtigd en in werking gesteld. Daardoor kon Vlaanderen zijn aandeel van 115,9 mil-
joen euro opbrengsten uit de veilingen van  november 2017 tot en met  juli 2018 aanrekenen 
en ontvangen104. Sinds  augustus 2018 wordt het Vlaams aandeel in de Belgische opbrengsten 
maandelijks aangerekend voor een totaal van, in 2018, 100,3 miljoen euro. Dat bracht voor 
Vlaanderen in 2018 nog 86,4 miljoen euro ontvangsten mee. Door de achterstallige ontvang -
sten en de boekhouding op grond van vastgestelde rechten105 lagen de totale kasontvangsten 
in 2018 (115,9 miljoen euro + 86,4 miljoen euro = 202,3 miljoen euro) ongeveer 115% hoger dan 
wat geraamd was106.
De Belgische ESR-aanrekenbare veilinginkomsten voor 2018 steunen op de veilinginkom -
sten van 1 mei 2017 tot 30 april 2018. Rekening houdend met het Vlaamse aandeel (52,76%) 
bedragen de Vlaamse ESR-aanrekenbare veilinginkomsten voor 2018 100,8 miljoen euro107. De 
115,9 miljoen euro aanrekenbare veilinginkomsten uit de periode  november 2017-juli 2018 had -
den volgens de ESR-aanrekeningsmethode maar voor 63,1 miljoen euro betrekking op 2018. De 
aangerekende veilingopbrengsten uit de periode van 1 mei 2018 tot 31 december 2018 moeten 
ESR-matig volledig worden aangerekend op 2019. Om aan te sluiten bij de ESR-methodologie, 
heeft de Vlaamse overheid dan ook 153,1 miljoen eur0 veilinginkomsten bedrijfseconomisch 
overgedragen naar het boekjaar 2019 (216,2 miljoen euro min 63,1 miljoen euro). Deze over -
dracht vergt voor 2018 een positieve ESR-correctie met 37,7 miljoen euro, zijnde het verschil 
tussen de voorziene 100,8 miljoen euro volgens de afgesproken verdeelsleutel die het INR 
gebruikt, en de 63,1 miljoen euro aangerekende vorderingen 2018108.
Tabel 48 – Aanrekening van de opbrengsten uit emissierechtenveilingen 
periode
veiling­
opbrengsten Aanrekeningen 
in 2018Ontvangen in 
2018Aanrekenbaar 
op boekjaar 
2018 cfr ESR­
methodologieOvergedragen 
naar boekjaar 
2019 cfr ESR 
methodologieVlaamse ESR­
aanrekenbare 
inkomsten 
2018 cfr VO correctie ESR 
in 2018
11/2017 – 
07/2018115,9 115,9 63,1 52,8 –
08/2018 – 
31/12/2018 100,3 86,4 – 100,3 –
totaal  216,2 202,3  63,1 (B) 153,1 100,8 (A) 37,7 (A-B)
104 Tot dan vonden ingevolge interministerieel overleg twee doorstortingen aan Vlaanderen plaats, met name in decem -
ber 2016 (235 miljoen euro voor de periode tot oktober 2016) en in december 2017 (70 miljoen euro voor de periode van 
november 2016 tot en met oktober 2017). Formeel was er voor de aanrekening van deze vorderingen op dat ogenblik 
nog geen rechtsgrond.
105 De boekhouding moet de principes van het vastgesteld recht, beschreven in artikel 27 van het rekendecreet, toepas -
sen: de aanrekening moet plaatsvinden op het ogenblik dat Europa de veilinginkomsten aan België stort.
106 De raming steunde op de ESR-methodologie waarbij de ESR-aanrekenbare inkomsten voor het begrotingsjaar gelijk 
zijn aan het Vlaamse aandeel in de voor België geveilde emissierechten in de periode tussen 1 mei van het jaar x-1 tot 
30 april van het jaar x. Zij ging ervan uit dat de samenwerkingsovereenkomst definitief was goedgekeurd.
107 Er is een verschil in interpretatie tussen het INR en de Vlaamse overheid. Het INR baseert zich op de effectieve vei -
lingen (aantal, prijs en opbrengst) in de periode van 1 mei 2017 tot 30 april 2018 (193.419.625 euro x 52,76% = 
102.048.194,15 euro). Het departement Omgeving baseert zich op de revenu date (het ontvangstbewijs op de B-post -
rekening van de FOD VVVL (190.969.900 euro x 52,76% = 100.755.719 euro).
108 De positieve ESR-correctie is mede veroorzaakt doordat de ontvangst van 70 miljoen euro in december 2017 deels ESR-
matig diende te worden aangerekend op 2018 in plaats van op 2017. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   85
Het Vlaams Gewest diende in 2018 geen boetevorderingen te boeken, aangezien geen enkel 
bedrijf tegen de deadline van 30 april 2018 te weinig emissierechten had ingeleverd109.
Het klimaatresponsabiliseringsmechanisme110 kende een moeizaam verloop. Supplementaire 
opbrengsten waren er ook in 2018 niet wegens het lopend politiek overleg over de uitvoering 
van de bijzondere wet.
De hoofdmoot van de uitgaven van het Vlaams klimaatfonds betreft middelen die via interne 
stromen naar andere entiteiten van de Vlaamse overheid gaan. Die entiteiten wenden ze aan 
naargelang de vordering van de uitvoering van de maatregelen. De verdeling van de midde -
len over de entiteiten en de ruime uitvoeringstermijnen van de maatregelen, bemoeilijken de 
opvolging van de reële aanwending111 en de jaarrekeningen van de entiteiten bevatten daarover 
onvoldoende detailinformatie. Daarom moeten de entiteiten jaarlijks tussentijds gericht rap -
porteren over de besteding van de middelen. Er is echter beslist om in 2018 geen voortgangs -
rapport voor te bereiden over de uitvoering van het Vlaams klimaatbeleidsplan 2013-2020, 
waardoor geen bevraging van de entiteiten plaatsvond. Het Vlaamse klimaatbeleidsplan 2013-
2020 heeft de bevoegde minister nochtans een jaarlijkse voortgangsrapportage opgelegd.
Op grond van antwoorden op schriftelijke vragen in het Vlaams Parlement112, heeft het 
Rekenhof getracht in de onderstaande tabel een richtinggevend overzicht te geven van de 
verbintenissen die met de getransfereerde middelen gefinancierd zijn en de daaruit voort -
vloeiende vereffeningen voor de periode 2016-2018. Die antwoorden volstaan echter niet als 
basis voor een algemene bevinding, zeker niet over de verbintenissen 2017.
109 Voor het aanslagjaar-uitstootjaar 2017 kregen de Vlaamse bedrijven 23,8 miljoen uitstootrechten gratis toegewe -
zen, en dienden de bedrijven 31,9 miljoen rechten in te leveren tegen eind april 2018. Met een gemiddelde prijs van 
7,75 euro voor de periode van 1 mei 2017 tot en met 30 april 2018 kwam dat neer op 184,5 miljoen euro gratis rechten 
en 247,2 miljoen euro in te leveren rechten.
110 Artikel 65quater van de bijzondere financieringswet. Dit mechanisme voorziet voor elk gewest in een meerjarig traject 
voor de reductie van de uitstoot van broeikasgassen in haar gebouwensector (residentiële en tertiaire sector). Als een 
gewest het beter doet dan de haar toegewezen doelstelling, krijgt het een financiële bonus uit de federale veilingop -
brengsten. De jaarlijkse som van de bonussen wordt afgetopt op de ontvangen federale veilingopbrengsten. Als het 
gewest zijn doelstelling niet behaalt, krijgt het een financiële malus. Die zal in mindering worden gebracht van de al -
gemene middelen die overeenkomstig de bijzondere financieringswet aan de gewesten worden toegekend. De malus 
wordt afgetopt op de helft van de gewestelijke veilingopbrengsten.
111 Tot de volledige besteding rapporteert de betrokken instelling of entiteit tussentijds jaarlijks. Zij moeten het onge -
bruikte saldo van de dotatie uiterlijk pas op 1 januari 2023 terugstorten in het Klimaatfonds.
112 Schriftelijke vragen 211 van 28 juni 2018 en 314 van 14 maart 2019 van de heer Robrecht Bothuyne. 86
Tabel 49 – Verbintenissen en vereffeningen via interne stromen van het Vlaams klimaat -
fonds eind 2018 
 Interne stromen Effectieve besteding
entiteiten 2016 2017 2018 Cumul 
20182017
verbintenissen2017
vereffeningen2018
verbintenissen2018
vereffeningenOnbenut 
saldo 
VAK
AGION 14,0 8,2 22,2 14,0 1,9 8,1 5,7 0,1
DE LIJN 12,5 7,5 20,0 12,5 0 0 0 7,5
De Rand 1,0 1,0 - - 0,8 0,6 0,3
FDO 0,9 0,7 1,6 ? 0,3 0,2 0,1 ?
FHO 5,1 7,0 12,1 0,0 0,0 11,8 6,1 0,3
FoCI 3,0 5,0 8,0 3,2 ? 3,2 ? 6,4 ? 0 ?
GO! 4,0 2,2 6,2 ? 0,7 2,9 1,6 ?
HFB 12,2 13,3 25,5 ? 10,5 11,5 1,8 ?
VEB113 2,0 2,0 4,0 Nvt nvt nvt nvt nvt
VIPA 7,0 10,0 17,0 0 0 7,6 3 9,4
VEA 6,5 6,5 0 0 0 0 6,5
VLIF 3,6 3,0 6,6 ? 4 ? 3 2,2 ?
Hermesfonds114 39,4 46,6 86,0 Nvt nvt nvt nvt nvt
VMSW 20,0 20,0 23,0 63,0 ? 19,5 17,8 15,7 ?
Totaal IS 20 123,7 135,9 279,7
Het saldo van het begrotingsfonds is in 2018 ten opzichte van 2017 verder opgelopen door 
de aanrekening van de Europese veilinginkomsten na de goedkeuring van het intra-Belgisch 
klimaatakkoord, maar ook door de stijging van de gemiddelde veilingprijs van de klimaatrech -
ten. De markt toont een tendens tot verdere prijsstijging, wat vanaf 2019 wellicht nog hogere 
inkomsten zal meebrengen. De rechtstreekse uitgaven in het begrotingsfonds bleven echter 
onder de raming en de effectieve besteding lag lager dan wat blijkt uit de uitvoeringscijfers 
van het klimaatfonds. De uitvoeringscijfers van het klimaatfonds geven dan ook geen getrouw 
beeld van de werkelijke gerealiseerde bestedingen van de middelen die getransfereerd zijn via 
de interne stromen. Ze zijn bijgevolg ongeschikt als graadmeter voor de beleidsuitvoering van 
de aangekondigde klimaatmaatregelen. Het Rekenhof beveelt daarom de bevoegde minister 
aan de opgelegde jaarlijkse voortgangsrapportages over het Vlaams klimaatbeleidsplan 2013-
2018 op te stellen, met inbegrip van rapportering over de werkelijke bestedingen van de mid -
delen via de interne stromen. Hij dient deze rapportering ter beschikking van het Vlaams 
Parlement te stellen.
113 Het betreft de prefinanciering van de energieprovisie bij het Vlaams Energiebedrijf door het klimaatfonds door middel 
van een desaffectatie van 2 miljoen  euro (actieplan energie-efficiëntie). De rapportering zou verlopen via de entiteiten 
die de middelen toegewezen kregen in het kader van het actieplan.
114 Het Vlaams Gewest past ook de Europese staatssteunregeling toe waarbij een aantal ondernemingen met een hoge 
elektriciteitsintensiteit een tegemoetkoming krijgen om de doorgerekende emissierechten in de elektriciteitsprijs te 
compenseren. De tegemoetkoming wordt geprefinancierd door het Hermesfonds en wordt het volgende jaar gecom -
penseerd vanuit het klimaatfonds. Zij bedroeg 46,7 miljoen euro in 2018. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   87
In 2018 nam het saldo op het energiefonds toe met 50,8 miljoen euro, tot 140,7 miljoen euro. 
De totale uitgaven stemden vrij goed overeen met de raming in de aangepaste begroting 
(205,9 miljoen euro), maar er deden zich grote verschuivingen tussen begrotingsartikelen 
voor.
• In 2018 werd een groot deel van vergoedingen aan netbeheerders voor gewone huishoude -
lijke premies (50 miljoen euro), die voordien ten laste waren van de algemene uitgavenbe -
groting, op het energiefonds aangerekend. De begroting 2018 had daarin niet voorzien. 
• In 2018 werd 51 miljoen euro minder certificaten opgekocht bij de distributienet-beheer -
ders dan waarin de begroting 2018 voorzag.
• Ten slotte ging 6,5 miljoen euro van het klimaatfonds over naar het energiefonds voor de 
realisatie van lokale energieprojecten, gekoppeld aan de burgeruitdagingen in het kader 
van de stroomversnelling. De begroting raamde de uitgaven op 1 miljoen euro, maar in 
2018 zijn geen projecten uitgevoerd of vastgelegd op dit budget.
Tegenover de gerealiseerde toegewezen ontvangsten115 van het verkeersveiligheidsfonds, die 
in 2018 in totaal 125,0 miljoen euro bedroegen, stond een variabel krediet, dat kon worden 
aangewend voor de financiering van de taken die zijn overgenomen van of die nog werden 
uitgevoerd door het Belgisch Instituut voor Verkeersveiligheid, een projectsubsidie voor de 
Vlaamse Stichting Verkeerskunde en, onder andere, ook voor investeringen en subsidies die 
bijdragen tot de verkeersveiligheid. Op het gecumuleerd variabel krediet van 137,5 miljoen 
euro116 zijn in 2018 39,7 miljoen euro verbintenissen aangerekend en 5,9 miljoen euro ver -
effeningen. Het Rekenhof stelde in het verleden117 al vast dat, hoewel de behoeften inzake 
verkeersveiligheid bijzonder groot waren en nog steeds zijn, slechts een beperkt deel van de 
geraamde ontvangsten ook effectief gebruikt werd. Dat is gedeeltelijk te verklaren doordat 
de kredieten van een begrotingsfonds pas beschikbaar zijn na de effectieve realisatie van de 
ontvangsten en de ontvangsten van het begrotingsjaar zelf. In het geval van het verkeersvei -
ligheidsfonds komen de middelen het fonds maar toe in de mate dat ze de vermelde drem -
pelbedragen hebben overschreden, dus op het jaareinde. Het saldo waarover het fonds op het 
einde van een begrotingsjaar beschikt, kan het dus in principe wel in het daaropvolgende jaar 
gebruiken voor maatregelen om de verkeersveiligheid te verbeteren.
115 Een eerste schijf van 17,9 miljoen euro van de ontvangsten van de verkeersboetes wordt toegewezen aan het ver -
keersveiligheidsfonds. Als de jaarlijkse ontvangsten uit verkeersboetes meer bedragen dan 161,2 miljoen euro gaat het 
surplus eveneens naar het fonds.
116 Inclusief de 93,8 miljoen euro ontvangsten met ESR-code 8 uit de ontbinding van het Fonds voor Voorziening en van 
Openbaar Nut voor de Inspectie van Automobielen.
117 Rekeningenrapport over 2017, juni 2018, p. 64 – Onderzoek van de Vlaamse begroting voor 2018, november 2017, 
p. 28 – Rekeningenrapport over 2016, juli 2017, p. 35. 88
Vernieuwingsfonds
De leegstandheffingen komen terecht in het vernieuwingsfonds118 en worden voorbehouden 
voor de sanering van leegstaande of verwaarloosde bedrijfsruimtes in de vorm van een sub -
sidiëring van openbare of privatieve saneringsinitiatieven. In 2018 werden dergelijke subsi -
dies echter aangerekend op twee uitgavenartikels119, waarvan er één niet wordt gestijfd met de 
leegstandheffing. Door die financiering van de saneringsuitgaven langs twee kanalen, kon het 
vernieuwingsfonds een saldo opbouwen van 16,7 miljoen euro.
118 Opgericht met het decreet van 19 april 1995 houdende maatregelen ter bestrijding en voorkoming van leegstand en 
verwaarlozing van bedrijfsruimten.
119 10,3 miljoen euro op QB0-1QCH4NE-WT–QC195 en 3,5 miljoen euro op QB0-1QCH2ND-WT-QC174. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   89
Begroting
Op 21 juni heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting geantwoord op de opmer -
kingen van het Rekenhof.
Zij beklemtoonde de structurele verbeteringen waarop de administratie inzet, met het oog 
op de certificering van de algemene en geconsolideerde rekeningen vanaf het begrotingsjaar 
2020:
• Het dienstencentrum Boekhouding zal de entiteiten meer systematisch begeleiden en 
ondersteunen, onder meer wat betreft het gebruik van correcte aanrekeningsregels en 
-codes, of de uitzuivering van openstaande verbintenissen.
• De administratie bereidt een betere jaarafgrenzing van de subsidies voor. Vanaf 2020 zul -
len die worden aangerekend op het moment dat de prestatie plaatsvindt. Daarbuiten komt 
er een actielijst ter verbetering van de cut-off van de facturen, om de betrokken beleidsdo -
meinen de uitgaven correcter toe te laten rekenen aan het prestatiejaar.
• De controle op de afstemming van interne stromen wordt verder versterkt en geautomati -
seerd.
• De waardering van de werken van burgerlijke bouwkunde en van de gronden en gebouwen 
wordt in 2019 geactualiseerd.
• De administratie gaat na welke orde- en thesaurierekeningen nog actief zijn.
De minister ging dieper in op enkele specifieke punten: de openstaande vastleggingen voor 
de PMV, het niet boeken van voorzieningen, de berekeningswijze van de overflow en het niet 
beschikbaar zijn van de definitieve afrekeningen van de federale operatoren op het moment 
van de jaarafsluiting.
Het antwoord van de minister behandelde niet alle opmerkingen van het Rekenhof. Zo werd 
onder meer niet geantwoord op de noodzaak de waarderingsregels toe te lichten of op de 
vraag om meer inhoudelijke toelichting over het uitgevoerde beleid.
Het antwoord van de minister is integraal opgenomen als bijlage bij dit rapport.  Bijlagen  REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   93
Bijlage 1
Voorlegging van de rekeningen van DAB’s en rechtspersonen – 
 overzicht op 21 mei 2019
Tabel 50 – Voorlegging van de rekeningen van DAB’s en rechtspersonen
Rechtspersonen en DAB’s Jaarrekening
goedgekeurd opOntvangen door 
Rekenhof opVerklaring
01 KB
Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen 18-03-2019 26-03-2019 Zonder voorbehoud
Sociale Dienst voor het Vlaams Overheidspersoneel 25-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
De Rand vzw 28-03-2019 21-05-2019 Zonder voorbehoud
Muntpunt vzw 19-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Toegankelijk Vlaanderen 26-03-2019 27-03-2019 Zonder voorbehoud
Vlaams Brusselfonds 22-03-2019 25-03-2019 nvt
Agentschap Integratie en Inburgering 28-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Eigen Vermogen Informatie Vlaanderen 29-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Vlaanderen Connect 19-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
DAB Catering en Schoonmaak 07-02-2019 21-02-2019 nvt
DAB Overheidspersoneel 13-02-2019 21-02-2019 nvt
DAB ICT 14-02-2019 21-02-2019 nvt
DAB Audit Vlaanderen 11-02-2019 21-02-2019 nvt
02 FB
VFLD 21-03-2019 28-03-2019 nvt
NV LAK Invest 27-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
NV Diestsepoort 29-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
03 IV
Toerisme Vlaanderen (TVL) 27-03-2019 27-03-2019 Zonder voorbehoud
Vlaams Agentschap voor Internationaal Ondernemen 
(VLAIO/FIT)28-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Vzw Vlaams-Europees Verbindingsagentschap 29-03-2019 28-03-2019120 Zonder voorbehoud
Commissie Cultureel Verdrag Vlaanderen Nederland121 Niet gekend Niet gekend
DAB Fonds Microfinanciering 01-02-2019122 21-02-2019 nvt
04 EWI
ARKIMEDES Management nv 25-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
ARKIMEDESfonds I nv123 
ARKIMEDESfonds II nv124 
be-DIVE 27-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Biotech Fonds Vlaanderen nv 12-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Brustem Industriepark (BIP) nv 20-02-2019 28-03-2019 Zonder voorbehoud
Center for Beta Cell Therapy in Diabetes 22-03-2019 26-03-2019 nvt
Designplatform Gent Oost-Vlaanderen Datum niet gekend Niet ontvangen nvt
120 Goedgekeurde jaarrekening door de raad van bestuur ontvangen op 8 april 2019.
121 Opgeheven bij decreet houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2019 (artikel 8) vanaf 1 januari 2019.
122 Ondertekend door het afdelingshoofd.
123 Ontbonden en in vereffening. Een jaarrekening van het ARKIMEDES Fonds I werd voorgelegd, maar dekt de periode 
van 1 april 2017 tot en met 31 maart 2018.
124 Ontbonden en vereffend. 94
Fonds voor het Flankerend Economisch Innovatiebeleid 
(FFEIB, Hermesfonds)14-03-2019125 28-03-2019 nvt
Flanders District of Creativity 29-03-2019 01-04-2019 Zonder voorbehoud
Flanders Technology International 26-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Fonds Wetenschappelijk Onderzoek - Vlaanderen (FWO) 27-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Gigarant nv 27-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
GIMVINDUS126 
Greenville nv 29-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Het Waterschei Project 29-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Immo Schurhoven 18-03-2018 29-03-2018 Zonder voorbehoud
iVenture nv
KMOFIN II nv 13-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
KMOFIN nv 25-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Wetenschappen en Kunsten (KVAB)21-03-2019 26-03-2019 Zonder voorbehoud
Limburgs Klimaatfonds 28-03-2019 28-03-2019 nvt
Limburgse Reconversie-Maatschappij nv (LRM) 28-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
LRM beheer nv 27-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Mijnschade en Bemaling Limburgs Mijngebied nv 21-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Mijnen nv 28-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
PMV/z-Leningen 26-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Participatiemaatschappij Vlaanderen nv (PMV) Datum niet gekend 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Plantentuin Meise 29-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
PMV Beheer nv 27-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
PMV re Vinci nv 27-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
PMV-TINA cva126
Site-Ontwikkeling Vlaanderen nv 21-03-2019 21-03-2019 Zonder voorbehoud
Sustainable Energy Ventures Datum niet gekend 29-03-2019 Niet ontvangen
STROOMinvest cultuur investeringsfonds Limburg Datum niet gekend 03-04-2019 nvt
Vlaams Energiebedrijf nv (VEB) 28-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Vlaams Innovatiefonds (VINNOF)126
Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) 28-03-2019 07-05-2019 Zonder voorbehoud
Vlaams Interuniversitair Instituut voor de Biotechnologie 
(VIB) vzwDatum niet gekend 01-04-2019 Zonder voorbehoud
Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek nv 
(VITO)29-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Vlaamse Participatiemaatschappij nv (VPM) 18-12-2018127 17-04-2019 Voorbehoud over 
 ESR-rapportering
PMV/z-waarborgen 26-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
05 OV
Agentschap voor Infrastructuur in het onderwijs 27-03-2019 28-03-2019 Zonder voorbehoud
Artesis Plantijn Hogeschool Antwerpen 23-03-2019 28-03-2019 Zonder voorbehoud
Arteveldehogeschool 28-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Associatie KU Leuven vzw 28-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
125 De jaarrekening is niet ondertekend door de minister.
126 Ontbonden en in vereffening, een staat van activa en passiva werd afgeleverd.
127 De jaarrekening van VPM dekt de periode van 1 november 2017 tot en met 31 oktober 2018. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   95
Associatie Universiteit & Hogescholen Antwerpen 28-03-2019 28-03-2019 Voorbehoud128 
Associatie Universiteit – Hogescholen Limburg 14-03-2019 28-03-2019 Zonder voorbehoud128
Associatie Universiteit Gent 18-03-2019 03-04-2019 Zonder voorbehoud
DBFM Scholen van Morgen 20-05-2019 03-04-2019 Zonder voorbehoud129 
Erasmushogeschool Brussel 26-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Evangelische Theologische Faculteit 11-04-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Faculteit voor Protestantse en Religiestudies te Brussel Nog niet ontvangen
Gemeenschapsonderwijs 22-03-2019 26-03-2019130 nvt131 
Hoger Instituut Maria Middelares Datum niet gekend 02-04-2019 nvt
Hogere Zeevaartschool 27-03-2019 08-04-2019 Zonder voorbehoud
Hogeschool Gent 27-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Hogeschool PXL 28-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Hogeschool West-Vlaanderen 25-03-2019 27-03-2019 Zonder voorbehoud
Instituut voor Tropische Geneeskunde 25-03-2019 10-04-2019 Zonder voorbehoud
Karel de Grote-Hogeschool, Katholieke Hogeschool 
Antwerpen28-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Katholieke Universiteit Leuven 22-03-2019132 25-03-2019 Zonder voorbehoud
Luca School of Arts 05-04-2019 03-04-2019 Zonder voorbehoud
Odisee 28-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Scholengroepen Niet ontvangen130
School Invest 27-03-2019 27-03-2019 Zonder voorbehoud
Sociale Dienst voor de Personeelsleden van het GO! 
Onderwijs van de Vlaamse Gemeenschap19-03-2019 08-04-2019 nvt
Stichting Vlaamse Schoolsport 20-03-2019 28-03-2019 Zonder voorbehoud128
Thomas More Kempen 28-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Thomas More Mechelen-Antwerpen 28-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
UC Leuven 28-03-2019 28-03-2019 Zonder voorbehoud
UC Limburg 28-03-2019 28-03-2019 Zonder voorbehoud
UHasselt Plus Datum niet gekend 09-04-2019 Nog niet bekend
Universitaire Associatie Brussel 25-03-2019 11-04-2019 Nog niet bekend
Universiteit Antwerpen 26-03-201913227-03-2019 Zonder voorbehoud
Universiteit Gent 26-03-201913228-03-2019 Zonder voorbehoud
Universiteit Hasselt 11-04-201913227-03-2019 Zonder voorbehoud
Katholieke Hogeschool Vives Noord 28-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Katholieke Hogeschool Vives Zuid 28-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Vlaamse Hogescholenraad 29-03-2019 01-04-2019 Zonder voorbehoud
Vlaamse Interuniversitaire Raad 27-03-2019 08-04-2019 Zonder voorbehoud
128 Enkel oordeel gegeven over bedrijfseconomische rekening.
129 De bedrijfsrevisor heeft geen verslag over de uitvoering van de begroting en over de naleving van de toepasselijke 
wet- en regelgeving kunnen opstellen, daar de vennootschap haar administratie voert op basis van de wetgeving van 
toepassing op vennootschappen en niet op basis van de comptabiliteitswet of de regels inzake begroting van toepas -
sing op de Vlaamse overheid.
130 Enkel de jaarrekening van het centraal niveau werd ontvangen, dus niet het gedeelte consolidatie van de scholengroe -
pen. Gezien de timing is dat praktisch niet haalbaar, want de raad moet pas tegen 30 september een goedgekeurde 
jaarrekening (consolidatie van scholengroepen samen met centraal niveau) over het voorgaande boekjaar indienen bij 
de Regering.
131 Bij het Gemeenschapsonderwijs is er een College van Accountants, maar dat geeft geen verklaring over de jaarreke -
ning.
132 Bij de universiteiten betreft het de goedkeuring door het bestuursorgaan van de universiteit (niet de goedkeuring van 
de minister van Onderwijs). 96
Vlaamse Onderwijsraad Datum niet gekend 20-03-2019 nvt
Vlaamse Vereniging voor Ontwikkelingssamenwerking en 
Technische Bijstand28-03-2019 28-03-2019 Zonder voorbehoud
Vrije Universiteit Brussel 28-03-201913228-03-2019 Zonder voorbehoud
DAB Inschrijvingsgelden Centra Volwassenenonderwijs 04-02-2019 21-02-2019 nvt
06 WVG
Fonds Jongerenwelzijn 27-03-2019 28-03-2019 Geen revisor benoemd
Kind en Gezin 28-03-201913328-03-2019 Geen revisor benoemd
Openbaar Psychiatrisch Zorgcentrum Geel 11-03-2019 29-03-2019 Voorbehoud134
Openbaar Psychiatrisch Zorgcentrum Rekem 26-03-2019 27-03-2019 Voorbehoud134
Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap 28-03-201913329-03-2019 Werkzaamheden nog 
niet gestart door 
 laattijdige benoeming
Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden 
Aangelegenheden02-04-201913329-03-2019135Zonder voorbehoud
Agentschap voor Vlaamse Sociale Bescherming 29-03-201913329-03-2019 Voorbehoud
Koninklijke Academie Geneeskunde voor België Niet goedgekeurd 29-03-2019 Rekening nog niet 
voorgelegd
Vlaams Agentschap Samenwerking rond gegevensdeling 
tussen actoren in de zorg28-03-201913328-03-2019 Zonder voorbehoud
Vlaamse Zorgkas 23-04-2019 07-05-2019 Zonder voorbehoud136
Bijstand29-03-201913329-03-2019 nvt
DAB Centrum voor Informatie, Communicatie en 
Vorming in de Welzijnssector05-02-201913321-02-2019 nvt
07 CJSM
Vlaamse Radio- en Televisieomroeporganisatie (VRT) 26-03-2019 27-03-2019 zonder voorbehoud
Agentschap Sport Vlaanderen 28-03-2019 28-03-2019 zonder voorbehoud
Fonds Culturele Infrastructuur (FoCI) 12-03-2019 22-03-2019 geen bedrijfsrevisor
Topstukkenfonds 12-03-2019 22-03-2019 geen bedrijfsrevisor
Vlaamse Regulator voor de Media 14-03-2019 27-03-2019 zonder voorbehoud
Vlaams fonds voor de Letteren 02-05-2019 02-05-2019 zonder voorbehoud
Kunsthuis Opera Vlaanderen Ballet Vlaanderen 29-03-2019 29-3-2019 voorbehoud voor de 
uitvoering van de 
begroting
Museum voor Hedendaagse Kunsten Antwerpen 25-03-2019 08-04-2019 zonder voorbehoud
Beheerscommissie Kunstcampus 14-03-2019 28-03-2019 geen oordeel gekend
EV KMSKA 12-02-2019 08-04-2019 zonder voorbehoud
Vlaamse Audiovisueel Fonds 25-03-2019 28-03-2019 zonder voorbehoud
De Singel 14-03-2019 28-03-2019 geen oordeel gekend
Letterkunde20-03-2019 29-03-2019 zonder voorbehoud
Pensioenfonds VRT voor statutairen 13-12-2018 29-03-2019 ondertekening 
 vereffenaar
Daarkom vzw 14-03-2019 29-03-2019 ondertekening 
Sportcomplex Vlaanderen – Heusden Zolder 22-03-2019 28-03-2019 zonder voorbehoud
133 Ondertekend door leidend ambtenaar, de datum van goedkeuring door de minister is niet gekend.
134 Enkel over de bedrijfseconomische rekening, de instelling moet niet langer een ESR-rekening opstellen.
135 De finale versie werd op 2 april 2019 ontvangen.
136 Betreft de bedrijfseconomische jaarrekening. Er is geen 3-ledig verslag opgemaakt. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   97
Topsporthal Gent vzw 12-03-2019 27-03-2019 geen oordeel gekend
DAB Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen 7-02-2019 21-02-2019 nvt
DAB Kasteel – Domein van Gaasbeek 6-02-2019 21-02-2019 nvt
DAB Uitleendienst kampeermateriaal voor de Jeugd 13-02-2019 21-02-2019 nvt
DAB Cultureel Centrum van de Vlaamse Gemeenschap 
Landcommanderij Alden Biesen12-02-2019 21-02-2019 nvt
08 WSE
VDAB 29-03-2019 29-03-2019 Voorbehoud137
Vlaams Agentschap voor Ondernemingsvorming – Syntra 
Vlaanderen22-03-2019 28-03-2019 Zonder voorbehoud
ESF-Agentschap Vlaanderen 22-03-201913829-03-2019 Zonder voorbehoud
09 LV
EV-ILVO 29-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud139
VLIF 25-03-2019 28-03-2019 nvt
FIVA 25-03-2019 26-03-2019 nvt
Fonds voor Scheepsjongens 27-03-2019 28-03-2019 nvt
VILT 28-03-2019 28-03-2019 nvt
10 OMG
OVAM niet gekend14029-03-2019 Niet van toepassing
VMM niet gekend14101-04-2019 nvt
Grindfonds niet gekend14221-03-2019 nvt
VLM 27-03-2019 29-03-2019 Voorbehoud
VREG 22-03-2019 22-03-2019 Zonder voorbehoud
VMW (De Watergroep) Datum niet gekend143 01-04-2019 Zonder voorbehoud
SAR Minaraad 13-03-2019 27-03-2019 nvt
EV INBO 20-03-2019 25-03-2019 nvt
EV OC-ANB niet gekend14429-03-2019 Zonder voorbehoud
VMH 21-05-2019 29-03-2019 nvt
Strategische Adviesraad voor Ruimtelijke Ordening 27-03-2019 29-03-2019 nvt
Rubiconfonds niet gekend14529-03-2019 nvt
Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW) 26-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Garantiefonds voor Huisvesting 14-03-2019 29-03-2019 nvt
Vlaams Financieringsfonds voor Grond- en Woonbeleid 
voor Vlaams-Brabant14-03-2019 29-03-2019 nvt
Domus Flandria NV 25-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Vlaams Woningfonds 20-03-2019 27-03-2019 Zonder voorbehoud
Vitare NV Niet ontvangen Niet ontvangen Niet ontvangen
De Meiboom – Voor ons volk 05-04-2019 05-04-2019 Zonder voorbehoud
Demer en Dijle (+ Zonnige Woonst) 04-04-2019 27-03-2019 Nog niet bekend
137 In het oordeel bij de jaarrekening werden nog paragrafen opgenomen met beklemtoning van bepaalde aangelegenhe -
den en vermelding van bijkomende aangelegenheden.
138 In de jaarrekening, blad VO 1.1, is 26 juni 2019 vermeld, de datum van de statutaire algemene vergadering.
139 Het oordeel maakt daarnaast melding van één overige aangelegenheid.
140 Jaarrekening door leidinggevende ondertekend op 26 maart 2019.
141 Jaarrekening door leidinggevende ondertekend op 29 maart 2019.
142 Geen ondertekende jaarrekening ontvangen.
143 Jaarrekening volgens de vennootschapswetgeving door leidinggevende ondertekend op 29 maart 2019 – goedkeuring 
is voorzien op 7 juni 2019.
144 Geen ondertekende jaarrekening ontvangen.
145 Jaarrekening door leidinggevende ondertekend op 29 maart 2019. 98
Elk Zijn Huis 29-04-2019 10-04-2019 Nog niet bekend
Hypostart 18-03-2019 08-04-2019 Nog niet bekend
Indomi nv 29-03-2019 08-04-2019 Nog niet bekend
Kempische Heerd (Kempisch Woonkrediet) 30-04-2019 10-04-2019 Nog niet bekend
Krediet voor Sociale Woningen 23-04-2019 29-03-2019 Nog niet bekend
Kredietmaatschappij Onze Thuis 26-03-2019 08-04-2019 Zonder voorbehoud
Landwaarts Sociaal Woonkrediet 11-02-2019 09-04-2019 Zonder voorbehoud
Mijn Huis 28-03-2019 27-03-2019 Zonder voorbehoud
Onesto Kredietmaatschappij 02-04-2019 10-04-2019 Zonder voorbehoud
Onesto Woonpunt 02-04-2019 08-04-2019 Nog niet bekend
Ons Eigen Huis 18-04-2019 05-04-2019 Zonder voorbehoud
Sociale Kredietmaatschappij Sociaal Woonkrediet voor 
Vlaanderen (Sokrema)09-04-2019 11-04-2019 Zonder voorbehoud
Volkskrediet de Toren 26-04-2019 10-04-2019 Zonder voorbehoud
West-Vlaams Woonkrediet 16-04-2019 28-03-2019 Nog niet bekend
DAB Fonds ter bestrijding van de uithuiszettingen 13-02-2019 21-02-2019 nvt
DAB Fonds voor de financiering van het urgentieplan 
voor de sociale huisvesting12-02-2019 21-02-2019 nvt
DAB Fonds voor Preventie en Sanering inzake Leefmilieu 
en Natuur (Minafonds)13-02-2019 21-02-2019 nvt
DAB Grondfonds 15-02-2019 21-02-2019 nvt
DAB Vlaams Instituut voor Onroerend Erfgoed 11-02-2019 21-02-2019 nvt
11 MOW
VVM – De Lijn 20-03-2019 29-03-2019 Zonder  voorbehoud 
met vermelding 
van bepaalde 
 aangelegenheden
De Vlaamse Waterweg 29-03-2019 03-04-2019 Zonder  voorbehoud 
Pendelfonds 21-03-2019 22-03-2019 nvt
EV Flanders Hydraulics 29-03-2019 29-03-2019 nvt
Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel NV 16-04-2019 29-04-2019 Zonder voorbehoud
NV Vlaamse Havens 09-04-2019 09-04-2019 Zonder voorbehoud
Tunnel Liefkenshoek NV 25-03-2019 01-04-2019 Zonder voorbehoud
LOM Antwerpen NV 02-04-2019 09-04-2019 Zonder voorbehoud
LOM Oostende-Brugge NV 03-04-2019 09-04-2019 Zonder voorbehoud
Site Kanaal 13-03-2019 15-03-2019 Zonder voorbehoud
De Werkvennootschap 20-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Wandelaar Invest NV 25-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Vlaamse Stichting Verkeerskunde 28-03-2019 29-03-2019 nvt
Livan Infrastructure 21-02-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Project Brabo I 01-03-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Via Noord Zuid Kempen 25-02-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Via Zaventem 27-02-2019 29-03-2019 Zonder voorbehoud
Via R4 – Gent niet gekend 29-03-2019 Zonder voorbehoud
DAB Loodswezen 18-02-2019 21-02-2019 nvt
DAB Vlaams Infrastructuurfonds 20-02-2019 21-02-2019 nvt
DAB Vloot 11-02-2019 21-02-2019 nvt REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   99
Bijlage 2
Lijst van ondersteunende onderzoeken 
zijn controles op de algemene en geconsolideerde rekeningen, maar ook met ondersteu -
zodoende rechtstreeks de toekomstige certificeringsverklaring. Daarnaast zijn er ook onder -
steunende rechtmatigheidsonderzoeken. Zij richten zich op de wettigheid en de rechtmatig -
heid van de verrichtingen.
In de onderstaande tabel zijn de ondersteunende onderzoeken 2018 opgenomen waarover aan 
de minister(s) werd gerapporteerd:
Tabel 51 – Ondersteunende onderzoeken
B1 3.721.384 Leerlingenvervoer
B1 3.720.968 algemeen welzijnswerk
B1 3.710.850 Impact van de zesde staatshervorming op het beleidsdomein WVG  REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   101
Bijlage 3
Single audit 2018 – samenwerking met bedrijfsrevisoren
Single audit vindt zijn rechtsgrond in het rekendecreet en het besluit van de Vlaamse Regering 
van 7 september 2012 betreffende controle en single audit. Het principe wordt in afspraken -
nota’s verder geconcretiseerd. De Vlaamse Regering ondertekende op 5 november 2018 de 
Globale afsprakennota single audit: audit rekeningen 2018 Vlaamse overheid . Die afspraken -
nota bepaalt hoe het departement Financiën en Begroting, de bedrijfsrevisoren die een certi -
ficeringsopdracht overeenkomstig het rekendecreet uitvoeren bij de Vlaamse rechtspersonen 
en het Rekenhof onderling afspraken maken over controleplanning, controlewerkzaamheden 
en rapportering over de controleresultaten.
De materialiteit op het niveau van de geconsolideerde rekening werd behouden op 300 mil-
joen euro (of 0,7% van de ESR-gecorrigeerde uitgaven). Dat bedrag is tegelijk de drempel -
waarde voor de selectie van de financieel significante entiteiten van de Vlaamse overheid. 
Op grond van de aangepaste begroting 2018 vertegenwoordigen de 29 significante entiteiten 
94,8% van de ontvangsten en 85,8% van de uitgaven. 14146 significante entiteiten zijn rechts -
personen, waarvan een bedrijfsrevisor de jaarrekening controleert. Bij het Vlaams Agentschap 
voor Personen met een Handicap (VAPH) waren de auditwerkzaamheden nog niet beëindigd, 
waardoor de samenwerking niet kan beoordeeld worden.
Voor de controle van de rekeningen 2018 is een timing vastgesteld die afwijkt van het reken -
decreet: 21 mei werd vooropgesteld als datum om gelijktijdig de algemene rekening, de ESR-
geconsolideerde rekening, het ontwerp van decreet houdende eindregeling van de begroting 
en het kas-, schuld- en waarborgrapport in te dienen bij het Vlaams Parlement. De rapporte -
rings- en controlekalender is op basis van die datum bepaald:
• De rapportering en controle van de significante entiteiten werd vervroegd om al op 31 maart 
te kunnen beschikken over de definitieve jaarrekening met het bijbehorende single-audit -
verslag van de bedrijfsrevisor.
• De deadlines voor de niet-significante entiteiten bleven ongewijzigd, met een early war -
ning rapport op 31 maart (met vaststellingen die aanleiding konden geven tot een aange -
paste verklaring bij de rekeningen 2018).
• Het ontwerp van ESR-geconsolideerde rekening werd, zoals vorig jaar, later opgesteld dan 
voorzien in het rekendecreet (tegen 4 mei in plaats van 15 april). De controletijd voor het 
Rekenhof verminderde tot één week, aangezien de Vlaamse overheid tegen 15 mei een defi -
nitieve ESR-geconsolideerde rekening diende te bezorgen aan het INR.
Bij de 13 significante rechtspersonen met een bedrijfsrevisor heeft het Rekenhof de single-
auditafspraken kunnen toepassen.
146 Universiteit Antwerpen bleek tijdens de rekeningencontrole toch financieel significant, doordat de ESR-uitgaven de 
grens van 300 miljoen euro overschreden. 102
De afsprakennota vraagt voor de significante rechtspersonen minstens twee overlegmomen -
ten tussen bedrijfsrevisor en Rekenhof, namelijk een plannings- en een rapporteringsoverleg.
• Tijdens het planningsoverleg bespreken het Rekenhof en de bedrijfsrevisor de auditstra -
tegie en afhankelijk daarvan leggen zij hun auditplanning vast. Zo beperken zij dubbele 
werkzaamheden tot een minimum. Het planningsoverleg vond mondeling plaats bij 11 
significante entiteiten (85%). In 2 gevallen (15%) vond geen overleg plaats.
• Tijdens het rapporteringsoverleg worden de bevindingen van de rekeningcontrole bespro -
ken. Dat kan de vorm aannemen van een afsluitend gesprek ( closing meeting ) of van een 
bespreking in het auditcomité. Bij 12 van de 13 entiteiten (92%) vond tijdig een closing 
meeting plaats. In 1 geval (8%) kreeg het Rekenhof geen uitnodiging om het afsluitend 
gesprek bij te wonen. De correcte overzending van documenten147 ter voorbereiding van 
het overleg blijft een werkpunt. 
In 9 van de 13 entiteiten is er een auditcomité. Bij 5 entiteiten werd het Rekenhof niet uitgeno -
digd. Bij 3 entiteiten heeft het Rekenhof het auditcomité bijgewoond, bij 1 entiteit oordeelde 
het auditteam dat dit geen meerwaarde had.
In 11 significante dossiers (85%) ontving het Rekenhof tijdig het single-auditverslag. In 2 dos -
siers (15%) werd het verslag pas na de deadline van 21 april 2019 bezorgd.
De bedrijfsrevisor dient in een managementletter  aanbevelingen te formuleren over tekortko -
mingen in de organisatiebeheersing en inefficiënties. In 7 significante dossiers (54%) ontving 
het Rekenhof tijdig een managementletter. In 2 dossiers (15%) werd laattijdig gerapporteerd 
en in 4 significante dossiers (31%) heeft het Rekenhof geen managementletter ontvangen, 
hoewel dat verplicht is.
147 Namelijk agenda, analytisch nazicht van zowel de balans en resultatenrekening als van de uitvoeringsrekening van de 
begroting, en een samenvattende nota waarin alle problemen van de rekeningencontrole worden samengevat, met 
een kopie van de onderliggende verantwoordingsstukken.11
72
20
4
02468101214
Commissarisverslag Management LetterSignificante entiteiten
tijdig ontvangen te laat ontvangen niet ontvangen REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   103
Voor alle niet-significante entiteiten met ESR-uitgaven tussen de 30 en 300 miljoen euro heeft 
het Rekenhof het single-auditprincipe toegepast.
Voor de niet-significante entiteiten beslist het Rekenhof welke overlegmomenten met de 
geeft die afwijkt van een goedkeurende verklaring. In 1 geval gaf de bedrijfsrevisor een afwij -
kende verklaring, maar werd geen overleg gepleegd met het Rekenhof. In 14 niet-significante 
entiteiten vond een closing meeting plaats, waarbij in 3 gevallen geen van de voorbereidende 
documenten vooraf werden voorgelegd. 
Voor niet-significante entiteiten moet de bedrijfsrevisor ten laatste op 31 maart 2019 een early 
warning  rapport148 bezorgen aan het Rekenhof. 12 bedrijfsrevisoren (52%) hebben dat rapport 
tijdig aan het Rekenhof overgelegd, 5 (22%) laattijdig, en voor 6 entiteiten (26%) ontving het 
Rekenhof geen informatie.
Voor 14 van de 23 niet-significante entiteiten heeft de bedrijfsrevisor de managementletter 
tijdig overgelegd. In de resterende 9 dossiers ontving het Rekenhof geen managementletter.
Conclusie
De bedrijfsrevisoren van de significante entiteiten hebben de single-auditafspraken goed 
nageleefd. In 12 (92%) significante dossiers heeft de bedrijfsrevisor het Rekenhof tijdig vol -
doende informatie verstrekt om te kunnen besluiten dat de controle ISA-conform werd uitge -
voerd en dat het certificeringsverslag overeenstemt met de controleresultaten. Het bezorgen 
van de managementletter blijft wel een aandachtspunt.
Bij de niet-significante entiteiten bleken zowel het bezorgen van het early warning rapport als 
de managementletter aandachtspunten.
148 Rapport met vaststellingen die aanleiding kunnen geven tot een aangepaste verklaring.1214 1459
060
9
0510152025
Early Warning Commissarisverslag Management LetterNiet significante entiteiten
tijdig ontvangen te laat ontvangen niet ontvangen  REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   105
Bijlage 4
Ik heb de eer u hierbij het antwoord aan het Rekenhof op de opmerkingen van het Rekenhof 
van 13 juni 2019 op de Algemene rekeningen van de Vlaamse Gemeenschap voor het boekjaar 
2018 voor te leggen.
Lydia Peeters,
Vlaams minister van Begroting, Financiën en Energie
Antwoord	 op	het	verslag	van	het	Rekenhof 	met	betrekking	 tot	de	algemene 	reke -
ningen	2018	van	de	Vlaamse 	Gemeenschap,	 de	jaarrekeningen 	2018	van	de	Vlaamse 	
rechtspersonen 	en	de	Vlaamse 	ESR-geconsolideerde 	rekening	2018
Hieronder kan u de repliek op de opmerkingen van het Rekenhof op de algemene rekening 
2018 van de Vlaamse Gemeenschap, de jaarrekeningen 2018 van de Vlaamse rechtspersonen en 
de Vlaamse ESR  geconsolideerde rekening 2018 terugvinden. Hierin duid ik in eerste instantie 
de grote evoluties waar afgelopen jaar op ingezet is of wordt, om structurele verbeteringen 
bij de algemene rekening te verwezenlijken. Daarnaast wordt indien nodig stil gestaan bij de 
punctuele opmerkingen van het Rekenhof. De focus ligt uiteraard op de structurele aanpas -
singen, dit met het oog op de certificering van de algemene en de geconsolideerde rekeningen 
vanaf het begrotingsjaar 2020.
De opmaak van een correcte en transparante algemene rekening is een werk van vele handen. 
Niet al deze handen zijn even vertrouwd met het voeren van een boekhouding. Daarom wordt 
door het dienstencentrum Boekhouding op twee fronten gewerkt.
Enerzijds probeert het dienstencentrum het gebruiksgemak van de financiële toepassing 
zo optimaal mogelijk te maken voor de eindgebruiker met als doel dat de ingave zo correct 
mogelijk is. Daarbij voorziet het dienstencentrum in maximale ondersteuning voor specifieke 
boekhoudkundige aanrekeningen:
• Zo begeleidt het dienstencentrum Boekhouding systematisch de entiteiten met betrekking 
tot het in praktijk brengen van adviezen van de Vlaamse Adviescommissie Boekhoudkundige 
Normen (VABN) zoals bijvoorbeeld bij geherkwalificeerde PPS-projecten, Europese sub -
sidies, subsidies in natura en dergelijke meer. Omwille van de omvang en de complexiteit 
vraagt het soms zijn tijd om deze adviezen correct en gebruiksvriendelijk te vertalen in een 
financiële administratie;
• Daarnaast stimuleert het dienstencentrum Boekhouding entiteiten om hun openstaande 
verbintenissen te evalueren. Dit doen we door jaarlijks de entiteiten te bevragen welke 
openstaande verbintenissen er mogen geannuleend worden; 106
• Het dienstencentrum Boekhouding begeleidt de entiteiten naar een juiste aanrekenings -
code door middel van de verdere uitbouw en verduidelijkingen in de handleiding van de 
boekhoudregels.
Anderzijds zet het dienstencentrum in op een correcte en betrouwbare financiële rapportage. 
Hiervoor !open een aantal werven die de correctheid en betrouwbaarheid moeten verbeteren.
Een eerste werf betreft de jaarafgrenzing.
Wat betreft de jaarafgrenzing van de subsidies, en inkomensoverdrachten in het algemeen, 
is een nieuwe overflowoefening lopende met de bedoeling dat de aanrekeningsregels bij de 
opmaak van de begroting 2020 van toepassing zouden worden. De voorbereiding ervan is 
volop bezig. Alle inkomensoverdrachten worden in kaart gebracht. De impact op het finan -
ciële systeem wordt in kaart gebracht en de nodige aanpassingen worden voorzien. Voor wat 
betreft de uitvoering 2019 zal dus nog op de 'oude' manier aangerekend worden. Vanaf 2020 
zullen de subsidies aangerekend worden op het moment dat de prestatie gebeurt.
Daarnaast is er de problematiek van de 'cut off. Elk boekjaar heeft een afsluitingsmoment. 
Op dat moment moet alles aangerekend worden waarvoor prestaties zijn verricht. Voor de 
Vlaamse overheid wordt een strakke deadline opgelegd en valt dit afsluitmoment in de loop 
van januari met het oog op een zo betrouwbare mogelijke rapportering tegen medio  februari 
voor Europese doeleinden. Dit heeft tot gevolg dat facturen niet steeds aan het juiste begro -
tingsjaar worden aangerekend. Met betrekking tot deze problematiek heb ik aan mijn admi -
nistratie de opdracht gegeven contact op te nemen met de betrokken beleidsdomeinen om 
samen met hen tot een actielijst ter verbetering ervan te komen. Het is de bedoeling dat deze 
actielijst door mijn administratie aan het Rekenhof zal worden toegelicht en door het Rekenhof 
kan opgevolgd worden. Ongetwijfeld zullen ook hier prioriteiten moeten gesteld worden en 
zullen niet alle problemen meteen opgelost zijn. Veel van deze acties zullen immers onder -
steund en begeleid moeten worden of kunnen zelfs een impact op het financiële systeem heb -
ben. Bijkomend voordeel van deze manier van werken is dat het Rekenhof de evolutie ervan 
kan opvolgen en er desgevallend ook aan het Vlaams Parlement kan over rapporteren.
Een tweede werf betreft de interrelaties.
In vergelijking met vorig boekjaar werd volgend initiatief genomen. De opvraging van de jaar -
rekeningen van de rechtspersonen werd in 2018 verder geautomatiseerd en verloopt uniform 
voor alle te consolideren rechtspersonen. De opmaak van de geconsolideerde rekening is in 
2018 eveneens verder geautomatiseerd met onder andere een gedetailleerde inventarisatie van 
de interne stromen. Deze automatiseringen werden toegelicht aan het Rekenhof. Naar het 
huidige boekjaar zal de controle op de afstemming van interne stromen nog verder uitge -
bouwd worden.
Een derde werf behandelt de waardering van de activa.
In 2018 werd inzake de waardering van de werken van burgerlijke bouwkunde door de VABN 
een zeer specifieke regeling opgemaakt. Deze regeling wijkt af van de manier waarop momen -
teel de werken van burgerlijke bouwkunde in Orafin worden gewaardeerd. Op basis van gege -
vens van de databanken voorhanden binnen Mobiliteit en Openbare Werken (MOW) werd  REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   107
een waarde bepaald voor (het merendeel van) de werken van burgerlijke bouwkunde. Dit 
resulteerde in een geactualiseerde beginbalans die in het voorjaar 2019 – conform de voorop -
gestelde timing – geïmplementeerd zal worden in het financieel systeem. In de uitvoeringsre -
kening van 2019 zal dit zichtbaar zijn.
Voor de waardering van de gronden en gebouwen wordt aan de hand van de informatie 
beschikbaar in de vastgoeddatabank een wiskundig model opgemaakt. Concreet betreft dit de 
waardering van duizenden percelen grand en gebouwen, Ook dit project is al langer lopende 
en zal in 2019 gerealiseerd worden. De resultaten ervan zullen ook zichtbaar zijn in de jaar -
rekening over 2019.
Voor wat de financiële vaste activa betreft, zal ten laatste in 2020 initiatief genomen worden 
om een waardebepaling uit te werken. Dit heeft echter weinig gevolgen op de rapportering 
in een geconsolideerd perspectief met betrekking tot de netto actief positie van de Vlaamse 
overheid.
Een vierde werf behandelt de tussenrekening 499999.
In 2018 werd een oefening opgestart om na te gaan welke orde- en thesaurierekeningen alle -
maal nog actief zijn. Deze oefening is lopende en er wordt naar gestreefd deze af te ronden 
tegen eind 2019. Doel van deze oefening is om ook een uitsplitsing te voorzien in de tussenre -
kening 499999 waar nodig.
Naast bovenstaande acties die in uitwerking zijn, wens ik op volgende opmerkingen van het 
Rekenhof toch te repliceren:
Hoofdstuk 2 Algemene rekening
 Openstaande verbintenissen
 Financiën en Begroting (pagina  16-17)
Het Rekenhof merkte op:
"In 2017 sloot het Vlaams Gewest een nieuwe kaderovereenkomst af met de PMV-groep. Daarin 
governance van de groepsvennootschappen daarop zoveel als mogelijk af te stemmen. In dit 
kader werden de vennootschappen PMV-Tina, Vlaamse Erfgoedkluis, Vlaams lnnovatiefonds 
(Vinnofl en ARKimedes-fonds II in de loop van 2018 ontbonden en vereffend. Op 31 december 
132,5 miljoen euro daarvan was bestemd voor het ARKimedes-fonds II. De ARKimedes-
regeling was een durfkapitaalregeling voor starters en KMO's in Vlaanderen die in 2005 van 
start ging en waarvoor in 2010 een tweede ARKimedes-fonds werd opgestart. Het verdwijnen 
van ARKimedes II vereist de annulatie van de openstaande vastleggingen, tenzij de Vlaamse 
Regering over de herbestemming ervan zou herbeslissen. Aangezien voorzien was dat deze  108
middelen langs PMV transiteren, staat dit bedrag bij PMV nog open als nog te storten kapi -
taal."
Repliek:
Arkimedes-fonds II was 100% dochter van PMV en is in het kader van de vereenvoudiging 
van de groepsstructuur PMV vereffend. De activa en passiva van Arkimedes-fonds II zijn naar 
PMV overgegaan. PMV was enige aandeelhouder en trad daardoor in de rechten en plichten 
van Arkimedes-fonds II en daardoor ook op de vordering op het Vlaams Gewest met betrek -
king tot de verdere ontplooiing van de activiteiten van het vroegere Arkimedes-fonds II. Om 
die reden mogen deze middelen niet geschrapt worden.
"Uit de jaarrekening van de PMV blijkt dat de Vlaamse Gemeenschap nog 361.1 miljoen euro 
staande vastleggingen (331,2 miljoen euro dat nog beschikbaar is in de boekhouding."
Repliek:
De middelen die bestemd waren voor het Vlaams Energiebedrijf werden slechts voor 120 mil -
joen herbestemd richting PMV. De overige 30 miljoen werden herbestemd richting lmec 
X-pand via Fidimec (VR 2016 0807 DOC.0734 1 nota). Er dient nog nagegaan te worden op 
welke manier het verschil tussen de boekhouding van het ministerie Rechtspersoon Vlaamse 
Gemeenschap en de jaarrekening van PMV op elkaar zal afgestemd worden.
 Voorzieningen (pagina  37-32)
Repliek:
In een bedrijfseconomische redenering strekt het inderdaad tot aanbeveling om met voor -
zichtigheid, oprechtheid en goede trouw voorzieningen aan te leggen. Hoe zinvol deze rap -
portering ook is, de bedrijfseconomische boekhouding prevaleert echter niet op de ESR-
rapportering die door Europa wordt opgelegd. Het verschil in aanrekeningsmoment bij de 
bedrijfseconomische boekhouding en de ESR-boekhouding, is geen struikelblok zoals het 
Rekenhof opmerkt, maar maakt het minder zinvol om voorzieningen aan te leggen. De ESR-
aanrekeningsregels stellen immers dat de aanrekening maar geschiedt als er een effectieve 
verplichting van de Vlaamse overheid is en houdt geen rekening met potentiele verplichtin -
gen. REKENINGENRAPPORT OVER 2018
REKENHOF, JUNI 2019/   109
Hoofdstuk 3 ESR-geconsolideerde rekening
 Correcties in de economische hergroepering (pagina  56-57)
Met betrekking tot de wijziging van de aanrekeningsregels in 2012 ten opzichte van deze in 
2018 merkt het Rekenhof op.
"Het Rekenhof dringt erop aan dat de Vlaamse overheid voortaan in geval van een wijziging 
van de aanrekeningsregels stelselmatig dezelfde werkwijze hanteert om de overflow te bepa -
len en toe te lichten."
Repliek:
In 2018 wijzigde het aanrekeningsmoment voor de school- en studietoelagen. Voor de bepa -
ling van de overflow is zowel in 2012, bij invoering van het Rekendecreet, als voor de gewijzigde 
aanrekeningsregels voor school- en studietoelagen in 2018 uitgegaan van eenzelfde werkwijze 
volgens volgende benadering: wat diende met toepassing van de nieuwe aanrekeningregels 
aangerekend te worden in het jaar (of jaren) voorafgaand aan de inwerkingtreding van de 
nieuwe aanrekeningsregels versus wat is er aangerekend.
3.4 Impact controlebevindingen van het Rekenhof (pagina  61)
Het Rekenhof merkte op.
"Net als vorig jaar werden de definitieve afrekeningen voor federale operatoren niet vol -
FAMIFED-cijfers van vanaf augustus 2018 tot en met  december 2018 ramingen. Een afrekening 
in 2019 zal noodzakelijk zijn."
Repliek:
Het berekende vorderingensaldo houdt inderdaad geen rekening met definitieve aanreke -
ningen van de federale operatoren, omdat deze gegevens niet beschikbaar zijn. Wanneer ze 
beschikbaar zijn is meestal na aflegging van de jaarrekening bij het Rekenhof.   Rekeningenrapport over 2018
Rekenhof
TEL. 
FAX

Bruxelles, octobre 2013170e Cahier de la Cour des comptes
Volume I – Commentaires  Adopté le 7 octobre 2013 par l’assemblée générale de la Cour des comptes170e Cahier de la Cour des comptes 
Volume I – Commentaires  Table des matières Table des matières  TABLE DES MATIÈRES  / 5
Synthèse  9 
PARTIE I 
Compte général 2012 de  l’administration générale de l’État fédéral 25
Introduction  27
1 Transmission du compte général 29
2 Approbation des comptes antérieurs 30
3 Déclaration de contrôle 30
Chapitre 1Mise en œuvre des obligations européennes dans le cadre du pacte budgétaire 31
1	 Solde	de	financement	des	administrations	publiques	 33
2	 Réduction	du	niveau	de	la	dette	des	administrations	publiques	 35
Chapitre 2Compte d’exécution du budget 39
1	 Résultats	budgétaires	et	solde	de	financement	 41
2	 Recettes	et	incidence	des	mesures	budgétaires	 49
3 Dépenses et exécution des mesures budgétaires 60
4	 Commentaires	 71
5	 Recettes	attribuées	 104
Chapitre 3Comptes annuels 2012 111
1 Synthèse 113
2 Commentaires généraux 117
3	 Commentaires	spécifiques	 120
Chapitre 4Système comptable Fedcom 145
1	 Mise	en	œuvre	de	la	loi	du	22	mai	2003	sur	la	comptabilité	fédérale	 1472	 Base	de	données	des	créanciers	de	l’État	-	audit	de	suivi	 150
3 Comptabilisation et imputation des droits constatés en matière de 
recettes	non	fiscales	 155
4	 Comptabilisation	des	recettes	fiscales	 161
5	 Préparation	des	services	de	l’administration	générale	à	l’inventaire,	
à	l’évaluation	et	à	l’intégration	de	leurs	immobilisations	dans	la	comptabilité	 165
Chapitre 5Évolution de la dette de l’État et de la dette publique 171
1 Contexte 173
2	 Besoins	et	moyens	de	financement	 173
3 Évolution de la dette de l’État 176
4	 Charges	d’intérêt	de	la	dette	de	l’État	 176
5	 Dette	brute	consolidée	de	l’ensemble	des	administrations	publiques	 177 6
Chapitre 6
Évolution des effectifs et des dépenses de personnel dans la fonction publique fédérale 181
1 Contexte 183
2	 Évolution	des	effectifs	de	la	fonction	publique	fédérale	 184
3 Données budgétaires 189
Chapitre 7Évolution des pensions 2008-2012 191
1 Contexte 193
2	 Dépenses	de	pensions	 195
3 Nombre de pensions 199
Chapitre 3Mission juridictionnelle de la Cour des comptes 207
1 Contexte 209
2	 Phase	administrative	:	transmission	et	arrêt	des	comptes	des		 comptables	 210
3	 Phase	juridictionnelle	 213
PARTIE IIAutres catégories de services 215
Services de l’État à gestion séparée et organismes d’intérêt public 217
1	 Comptes	des	services	de	l’État	à	gestion	séparée	 219
2	 Organismes	d’intérêt	public	 221
PARTIE IIIAudits thématiques et financiers 227
Impact financier des mesures d’aide prises dans le cadre de la crise financière et pour garantir la stabilité financière de la zone euro 229
Organisation des activités d’audit interne dans l’administration fédérale 243
Services d’audit interne de la Défense et du SPF Finances 253
Éléments des contrôles internes au back office de l’Agence de la dette 261
Contrôle interne des achats au SPF Sécurité sociale et au SPP Intégration sociale 269
Gestion et comptabilisation des récupérations en matière d’allocations aux personnes handicapées 277
Gestion financière de l’exposition universelle Yeosu 2012 285
Financement des institutions bruxelloises par le SPF Intérieur 293
Contrats de recherche de la politique scientifique 301 TABLE DES MATIÈRES / 7
État des lieux du projet e-HR 307
Astrid : financement et respect de la réglementation 315
Dépenses relatives aux soins médicaux et non médicaux dispensés aux internés 325  Synthèse  SYNTHÈSE / 11
170e Cahier  
Partie I Compte général 2012 de l’administration générale de l’État fédéral
Le	solde	budgétaire	 de	l’État	pour	2012	s’élève	à	-11,1	milliards	 d’euros.	Ce	solde	est	constitué	
par	la	différence 	entre	les	recettes	du	budget	des	voies	et	moyens	et	les	dépenses	 du	budget	
général	des	dépenses.	 Abstraction	 faite	des	opérations	 techniques	 relevant	de	la	dette	publique,	
les	recettes	budgétaires	 se	sont	élevées	à	52,2	milliards	 d’euros	en	2012	pour	des	dépenses	 de	
63,3	milliards	d’euros.
Ces	dernières	 années,	la	notion	de	solde	budgétaire	 est	progressivement	 supplantée	 par	celle	de	
solde	de	financement.	 À	présent	que	l’Europe	 surveille	plus	strictement	 les	budgets	des	États,	
cette	dernière	notion	est	essentielle	pour	pouvoir	apprécier	la	situation	des	finances	publiques.Le	Cahier	aborde	le	passage	du	solde	budgétaire	 au	solde	de	financement	 (qui	tient	notamment	
compte	des	organismes	 hors	budget,	de	la	consolidation	 des	opérations	 internes,	 de	la	neutrali -
sation	des	opérations	 financières,	 etc.).	Le	solde	de	financement	 2012	de	l’État	fédéral	s’est	élevé	
à	-13,1	milliards	 d’euros	ou	-3,5	%	du	PIB,	soit	une	détérioration	 de	-0,1	%	du	PIB	par	rapport	à	
2011.	Pour	l’ensemble	 des	administrations	 publiques	 belges,	le	solde	de	financement	 s’est	établi	
à	-4,0	%	du	PIB,	contre	-3,7	%	en	2011.Dans	le	cadre	du	pacte	budgétaire	 européen,	 la	Belgique	 est	soumise,	 comme	plusieurs	 autres	
pays,	à	une	procédure	 de	déficit	excessif.	 Dans	ce	contexte,	 le	gouvernement	 belge	s’est	enga -
gé	auprès	des	autorités	 européennes	 à	respecter	 une	trajectoire	 d’assainissement	 des	finances	
publiques	 en	2012.	La	Belgique	 n’a	pas	pu	réaliser	les	objectifs	 initialement	 retenus.	Le	solde	de	
financement 	s’est	finalement 	établi	à	-4,0	%	du	PIB	au	lieu	de	-2,8	%	et	la	dette	publique 	a	conti -
nué	à	augmenter	 pour	atteindre	 99,8	%	du	PIB.	De	même,	son	déficit	public	structurel	 ne	s’est	
pas	réduit	assez	rapidement.	 Toutefois,	 la	Cour	des	comptes	 relève	que	le	solde	de	financement	
2012	est	influencé,	à	raison	de	-0,8	%	du	PIB,	par	l’augmentation	de	capital	de	Dexia	fin	2012.Ces	résultats	 défavorables	 ont	conduit,	 en	mai	2013,	la	Commission	 européenne	 à	mettre	la	
	Belgique	 en	demeure	 de	prendre	les	mesures	nécessaires	 pour	rétablir	durablement	 des	finances	
publiques	saines.
Pour	atteindre	 l’équilibre	 budgétaire	 réclamé	par	le	Conseil	européen,	 les	pouvoirs	 publics	belges	
se	sont	néanmoins	 engagés,	 dans	le	programme	 de	stabilité	2013-2016,	 qui	s’appuie	sur	les	re-
commandations	 du	Conseil	supérieur	 des	finances,	 à	réaliser	un	solde	de	financement	 positif	de	
+0,2	%	du	PIB	à	l’horizon	2016.Mesures budgétaires 2012
Lors	de	l’établissement	 du	budget	2012	initial,	le	comité	de	monitoring	 a	estimé	le	déficit	budgé -
taire	à	-20,5	milliards	 d’euros	en	cas	de	politique	 inchangée.	 Pour	atteindre	 l’objectif	 budgétaire	
de	2,4	%	fixé	pour	l’entité	I,	c’est-à-dire	 pour	l’État	fédéral	et	la	sécurité	sociale,	soit	un	déficit	SYNTHÈSE 12
de	9,1	milliards	 d’euros,	le	gouvernement	 a	adopté	diverses	mesures	 d’assainissement,	 dont	le	
produit	estimé	peut	être	ventilé	comme	suit	:
• 5,3	milliards	d’euros	de	réduction	des	dépenses,	soit	42,2	%	de	l’ensemble	des	mesures	;
• 6,4	milliards	d’euros	de	recettes	supplémentaires,	soit	50,2	%	de	l’ensemble	des	mesures	;
• 1	milliard	d’euros	de	produit	estimé	pour	la	lutte	contre	la	fraude	sociale	et	fiscale,	soit	7,7	%	
de	l’ensemble	des	mesures.
Malgré	des	recettes	fiscales	qui	ont	augmenté	 de	5,8	milliards	 d’euros	en	2012	pour	atteindre	
104,2	milliards	 d’euros,	l’État	a	perçu,	abstraction	 faite	des	recettes	 pour	compte	de	tiers,	
0,4	milliard	d’euros	de	recettes	fiscales	de	moins	que	ce	qui	était	prévu	au	budget.	C’est	avant	
tout	au	niveau	du	précompte	 mobilier,	 de	la	TVA	et	de	l’impôt	des	personnes	 physiques	 que	les	
recettes	ont	été	moindres.	 Elles	s’élèvent	 à	1,4	milliard	d’euros	au	total.	L’impôt	des	sociétés	a,	en	
revanche,	rapporté	environ	1	milliard	d’euros	de	plus	que	prévu.Le	produit	des	mesures	dont	la	Cour	des	comptes	 a	pu	examiner	 le	résultat	a	fluctué	par	rapport	
au	montant	 estimé.	Globalement,	 ce	produit	a	néanmoins	 été	un	peu	plus	élevé	qu’escompté. 	
L ’administration n’a cependant pas pu fournir d’informations concernant sept nouvelles mesures 
prises	lors	de	l’établissement	 du	budget	initial,	pour	un	résultat	total	estimé	à	2,2	milliards	d’euros.
L’administration	 a	estimé	le	produit	supplémentaire	 par	rapport	à	2011	de	la	réforme	de	la	fisca -
lité	sur	les	revenus	mobiliers	 à	290	millions	d’euros,	soit	quelque	500	millions	d’euros	de	moins	
qu’escompté.	 Une	large	part	de	la	surestimation	 peut	s’expliquer	 par	la	réduction	 de	la	base	
taxable	à	la	suite	des	mesures	prises.
Concernant	 la	recette	de	300	millions	d’euros	qui	devait	résulter	de	la	levée	du	secret	bancaire,	 la	
Cour	des	comptes	 constate	 que	le	retard	pris	dans	la	mise	en	place	du	point	de	contact	n’aura	pas	
permis	d’engranger	en	2012	toutes	les	recettes	fiscales	supplémentaires	prévues.En	2012,	les	recettes	non	fiscales	ont	augmenté	 de	4,6	milliards	d’euros	par	rapport	à	2011	pour	
atteindre	 11,5	milliards	d’euros.	Les	recettes	plus	élevées	sont	dues	en	grande	partie	au	rembour -
sement	du	prêt	de	3,5	milliards	d’euros	qui	avait	été	consenti	à	KBC	dans	le	cadre	de	la	crise	finan -
cière,	majoré	d’une	prime	de	remboursement	 de	525	millions	d’euros.	Par	ailleurs,	des	mesures	
ont	été	prises	pour	accroître	 les	recettes	non	fiscales	pour	un	résultat	total	estimé	à	1,8	milliard	
d’euros.	Les	réalisations	sont	évaluées	par	la	Cour	à	1,6	milliard	d’euros.Des	mesures	ont	été	prises	pour	réduire	les	dépenses	 à	concurrence	 de	5,5	milliards	d’euros,	dont	
3	milliards	 ont	concerné	 la	sécurité	sociale	et	0,2	milliard	devait	provenir	 de	la	lutte	contre	la	
fraude	sociale	et	fiscale.	La	réalisation	 de	ces	mesures	 dans	le	cadre	de	la	sécurité	sociale	est	
examinée	dans	le	Cahier	2013	relatif	à	la	sécurité	sociale.Les	2,3	milliards	 d’euros	d’autres	mesures	 en	matière	de	dépenses	 peuvent	être	répartis	entre	
2	milliards	d’euros	dans	les	dépenses	 primaires,	 124	millions	d’euros	dans	la	diminution	 des	inté -
rêts	estimés	et	250	millions	d’euros	dans	les	dépenses 	«	usurpées 	».	Faute	d’accord	avec	les	enti -
tés	fédérées,	 l’économie	 sur	ces	dépenses	 «	usurpées	 »	n’a	pas	été	réalisée.	Il	n’y	a	pas	davantage	
eu	d’accord	concernant	 la	contribution	 de	responsabilisation	 à	payer	par	les	entités	fédérées	 pour	
les	pensions	 de	leurs	fonctionnaires.	 Elle	devait	permettre	 une	économie	 de	87	millions	d’euros.	
Par	ailleurs,	des	réductions	 sur	facture	devaient	 encore	être	versées	pour	98	millions	d’euros	dans	 SYNTHÈSE / 13
le	cadre	de	l’achat	de	voitures	propres,	bien	que	le	fonds	créé	à	cet	effet	ait	été	supprimé	 en	2012.	
Les autres économies sur les dépenses primaires ont été réalisées soit par une réduction des cré -
dits,	soit	par	un	blocage	de	ceux-ci	dans	le	cadre	de	la	prudence	budgétaire.
La	Cour	des	comptes 	conclut	que	les	mesures	prises	par	le	gouvernement 	ont	été	en	grande	par -
tie	réalisées,	 mais	que	l’objectif	 budgétaire	 n’a	pas	été	atteint.	Le	déficit	de	financement	 s’élève	à	
13,1	milliards	d’euros	en	2012,	soit	4,0	milliards	de	plus	que	l’objectif.	 Ce	dépassement	 s’explique	
en	grande	partie	par	l’augmentation	 de	2,9	milliards	 d’euros	de	la	participation	 de	l’État	dans	le	
capital	de	Dexia.	Eurostat	 a	qualifié	cette	opération	 de	transfert	 de	capital	ayant	une	incidence	
sur	le	solde	de	financement.	 Par	ailleurs,	les	recettes	fiscales	ont	été,	compte	tenu	de	la	correc -
tion	de	passage	concernant	 le	moment	 d’enregistrement	 et	la	marge	conjoncturelle,	 inférieures	
aux	prévisions	à	raison	d’environ	1,1	milliard	d’euros.Voies et moyens
Les	recettes	des	voies	et	moyens	sont	les	recettes	que	l’État	conserve	 après	avoir	attribué	à	
d’autres	bénéficiaires	 (tels	que	l’Union	européenne,	 les	communautés	 et	régions,	la	sécurité	so-
ciale	ainsi	que	les	pouvoirs	locaux)	une	grande	partie	des	recettes	qu’il	a	perçues.
En	2012,	les	recettes	courantes	et	les	recettes	de	 capital	se	 sont	élevées	à	52.235,1	millions	d’eu -
ros	au	total,	soit	720	millions	de	plus	que	prévu.	Ce	dépassement	 est	exclusivement	 dû	aux	re-
cettes	de	capital	qui	dépassent	 de	1.503,5	millions	les	prévisions.	 Par	ailleurs,	les	voies	et	moyens	
comprennent	 aussi	61.455,7	millions	d’euros	issus	des	produits	d’emprunts.	 Vu	les	conditions	 du	
marché	particulièrement	 favorables,	 le	montant	 emprunté	 a	atteint	13.620,7	millions	d’euros	de	
plus	que	prévu.
DépensesLes	dépenses 	primaires 	représentent 	les	dépenses 	totales,	diminuées 	des	amortissements 	et	des	
charges	d’intérêt	 de	la	dette	publique.	Selon	cette	 définition,	 les	dépenses	primaires	se	 sont	éle -
vées	en	2012	à	61.439,8	millions	d’euros,	soit	3,2	%	de	plus	qu’en	2011.
L’augmentation	 s’explique	 en	majeure	 partie	par	la	hausse	des	dépenses	 au	SPF	Sécurité	 so-
ciale,	résultant	 plus	particulièrement	 du	versement	 de	la	dotation	 d’équilibre	 à	l’ONSS-Gestion	
globale,	et	par	les	pensions.	 À	la	Police	fédérale	et	au	SPF	Justice,	l’augmentation	 s’est	située	
principalement	 dans	les	dépenses	 en	matière	de	personnel.	 Au	SPF	Intérieur,	 la	hausse	des	dé-
penses	est	surtout	due	à	l’octroi	d’une	dotation	 de	mobilité	et	de	compensations	 à	la	Région	de	
Bruxelles-Capitale	en	vertu	des	accords	institutionnels.L’encours	 des	engagements	 pouvant	encore	être	liquidés	après	2012	s’élevait	à	6.554,3	millions	
er	janvier	2013,	contre	4.327,9	millions	d’euros	au	1er	janvier	2012.	L’augmentation	 de	
l’encours	 par	rapport	à	l’année	précédente	 est	imputable,	 à	raison	de	1.847,7	millions	d’euros,	à	
la	participation	 de	la	Belgique	 au	Fonds	monétaire	 international,	 qui	a	été	engagée	 en	2012	mais	
pas	encore	liquidée.	 Abstraction	 faite	de	ce	montant,	 la	hausse	de	l’encours	 total	est	ramenée	 à	
378,7	millions	d’euros.Commentaires sur le compte d’exécution du budget
À	l’issue	de	son	examen	du	compte	d’exécution	 du	budget	2012,	la	Cour	des	comptes	 a	constaté	
des	dépassements	 de	crédits	tant	en	engagement	 qu’en	liquidation	 et	un	fonds	budgétaire	 en	
position	débitrice	non	autorisée	en	engagement. 14
Par	ailleurs,	des	erreurs	et	omissions	 ont	été	constatées	 quant	à	l’imputation	 de	certaines	 re-
cettes.
Commentaires au sujet des opérations de clôture des comptes d’ordre et de trésorerie
Bien	que	tous	les	départements	 de	l’administration	 générale	 aient	adopté	depuis	2012	la	nou -
velle	comptabilité	 fédérale	prévue	par	la	loi	du	22	mai	2003,	le	système	des	comptes	 d’ordre	et	de	
trésorerie,	 issu	de	l’ancienne	 comptabilité	 publique,	 n’a	pas	encore	totalement	 disparu.	Vu	la	sup-
pression	de	l’ancienne 	comptabilité 	publique, 	les	comptes	d’ordre	et	de	trésorerie 	sont	encore	
nombreux	 à	figurer	à	partir	de	2012,	pour	des	raisons	diverses,	 en	dehors	de	la	comptabilité	 de	
l’État.	Dans	certains	cas,	ces	comptes	 ont	été	volontairement	 maintenus	 en	dehors	de	la	comp -
tabilité.	Dans	d’autres,	 les	soldes	finaux	à	reporter	n’ont	pas	encore	été	déterminés	 ou	la	question	
de	la	destination	ou	de	l’apurement	des	soldes	en	souffrance	n’a	pas	encore	été	tranchée.
Le	ministre	du	Budget	projetait	 d’évaluer	 le	système	 des	fonds	virtuels	et	d’élaborer	 un	cadre	
juridique	pour	ceux-ci	au	premier	semestre	2013.	Ce	projet	ne	s’est	pas	concrétisé.
Recours à l’article 70 de la loi du 22 mai 2003
Le	recours	à	l’article	70	de	la	loi	du	22	mai	2003	permet,	dans	des	conditions	 particulières,	 au	
conseil	des	ministres	 d’autoriser	 des	dépenses	 au-delà	des	crédits	budgétaires	 votés	par	le	Par-
lement.	Il	s’agit	d’une	importante	 dérogation	 aux	prérogatives	 du	Parlement	 en	matière	budgé -
taire.	La	Cour	des	comptes	 a	constaté	 que	des	opérations	 de	paiement	 avaient	été	effectuées	
avant	que	la	délibération	 du	conseil	des	ministres	 n’ait	été	rendue	exécutoire.	 Par	ailleurs,	la	pro-
cédure	a	parfois	été	utilisée	de	manière	inappropriée	 afin	de	rendre	exécutoires	 des	ajustements	
budgétaires	avant	leur	vote	par	le	Parlement.
Évolution des dépenses de l’État belge entre 2009 et 2012 suite aux condamnations  judiciaires
Depuis	2009,	les	moyens	nécessaires	 pour	faire	face	aux	dédommagements	 et	aux	frais	de	justice	
de	l’État	dans	le	cadre	d’une	action	judiciaire	 sont	regroupés	 au	sein	de	la	provision	 interdépar -
tementale.	 Cette	technique	 budgétaire	 simplifie	l’évaluation	 des	crédits	nécessaires	 à	ce	type	de	
dépenses.	 En	contrepartie,	 elle	atténue	néanmoins	 la	transparence	 budgétaire	 et	risque	d’allon -
ger	les	procédures	de	liquidation.Sous-utilisations et blocages de crédits
Les	crédits	inscrits	au	budget	général	des	dépenses	 2012	(hors	dépenses	 de	la	dette	publique	 et	
contributions	 à	l’Union	européenne	 et	au	Fonds	monétaire 	international)	 n’ont	pas	été	utilisés	à	
concurrence	 d’un	peu	plus	d’un	milliard	d’euros,	soit	environ	2,3	%.	Cette	sous-consommation	 dé-
coule	notamment	des	mesures	de	prudence 	budgétaire 	adoptées	par	le	gouvernement	en	2012. 	
Exécution d’une politique visant à limiter les risques des produits chimiques (Reach)Comme	les	crédits	destinés	 à	la	mise	en	œuvre	de	la	législation	 européenne	 Reach  concernant 
le	contrôle	des	substances	 chimiques	 ne	sont	pas	individualisés,	 il	est	impossible	 de	déterminer	
les	moyens	propres	à	assurer	l’exécution	 de	cette	législation.	 Tous	les	comités	chargés	de	mettre	
cette	législation	en	place	ne	sont	pas	encore	installés.
L’objectif	 du	gouvernement,	 à	savoir	économiser	 13,3	millions	d’euros	en	frais	de	justice	en	ma-
tière	pénale,	correctionnelle	 et	de	police,	n’a	pas	été	réalisé.	En	cours	d’année,	 les	crédits	prévus	 SYNTHÈSE / 15
au	budget	ont	été	augmentés	 de	7,5	millions	d’euros.	En	outre,	fin	2012,	le	SPF	Justice	a	reporté	
à	l’année	budgétaire	2013	le	paiement	de	factures	pour	29	millions	d’euros.
Le crédit initialement prévu pour la mise en place de la législation Salduz a été augmenté en cours 
d’année	de	10,1	millions	d’euros.	Le	conseil	des	ministres	 a	approuvé	 un	projet	de	loi	concernant	
la	réforme	de	cette	aide	juridique	le	3	mai	2013.
Un	budget	de	7,5	millions	d’euros	avait	été	prévu	pour	des	projets	d’amélioration	 au	sein	du	
SPF	Justice.	La	Cour	des	comptes	 constate	 que	des	engagements	 ont	été	pris	à	raison	de	5,7	mil-
lions	d’euros	pour	sept	des	onze	projets	seulement	 et	que	les	crédits	de	liquidation	 ont	été	utilisés	
pour	d’autres	dépenses.	 Bien	que	ces	projets	en	soient	encore	à	leur	phase	de	lancement,	 les	
recettes	estimées	 de	l’Organe	 central	pour	la	saisie	et	la	confiscation	 (OCSC)	ont	de	ce	fait	été	
portées	de	31	à	81	millions	d’euros	lors	du	contrôle	budgétaire,	 alors	que	les	réalisations	 n’ont	été	
que	de	36	millions	d’euros.Section 13 – SPF Intérieur
L’accroissement	 des	crédits	de	147,6	millions	d’euros	par	rapport	à	2011	résulte	en	ordre	principal	
de	l’adoption	 du	premier	volet	du	juste	financement	 des	institutions	 bruxelloises	 dans	le	cadre	de	
la	sixième	réforme	de	l’État	et	de	l’entrée	du	SPF	Intérieur	 dans	le	système	comptable	 Fedcom.	
L’accueil	 des	étrangers	 (Office	des	étrangers	 et	instances	 d’asile),	les	téléphonistes	 de	perma -
nence (calltakers)	 et	les	opérations	 liées	à	l’introduction	 d’un	système	 de	vote	automatisé	 ont	
également	 augmenté	 de	manière	significative	 les	dépenses	 de	personnel,	 de	fonctionnement	 et	
d’investissement.
En	raison	du	problème	 de	financement	 structurel	 récurrent	 du	fonds	des	bâtiments	 de	police,	les	
paiements	 obligatoires	 légaux	(7,2	millions	d’euros)	aux	communes	 et	aux	zones	de	police	pluri -
communales	n’ont	pas	été	exécutés.La décision du conseil des ministres du 1
er	mars	2012	d’approuver,	 avant	le	30	mai	2012,	un	plan	
pluriannuel	 de	financement	 de	la	réforme	de	la	sécurité	civile	n’a	pas	non	plus	été	mise	à	exécution.
Bien	que	le	budget	initial	ait	prévu	que	la	police	fédérale	contribue	 pour	15,6	millions	d’euros	à	
l’économie	 de	120	millions	d’euros	à	réaliser	sur	les	crédits	de	personnel	 fédéraux	 et	pour	5,4	mil-
lions	d’euros	sur	les	frais	de	fonctionnement	 et	d’investissement,	 une	partie	de	cette	économie	
a	été	annulée.
L ’intention de la ministre de l’Intérieur de tenter une nouvelle fois en 2012 de muter des militaires 
et	de	transférer 	une	partie	des	tâches	de	la	Police	fédérale	n’a	pas	été	concrétisée 	faute	d’accord	
quant	à	la	prise	en	charge	des	crédits	de	personnel.
Lors	du	deuxième	 ajustement	 budgétaire	 2012,	un	crédit	de	liquidation	 supplémentaire	 a	dû	
être	prévu	pour	payer	également	 l’allocation	 «	déficits	 graves	en	personnel	 »	2011	à	hauteur	de	
7,9	millions	d’euros,	et	une	dotation	 de	5	millions	d’euros	a	été	accordée	 à	la	Régie	des	bâtiments	
pour	les	travaux	d’infrastructure	sur	le	site	de	la	Cité	administrative	de	l’État	(CAE)	à	Bruxelles. 16
La diminution de la part des dépenses de personnel dans les dépenses totales du département ne s’explique	 pas	uniquement	 par	le	remplacement	 sélectif	des	départs	à	la	retraite	et	par	les	éco-
nomies	imposées.	 Elle	s’explique	 aussi	par	la	réaffectation	 du	personnel	 à	Fedorest	 et	aux	ré-
gions	dans	le	cadre	du	transfert	 des	contributions.	 Ceci	a	pour	effet	d’augmenter	 les	dotations	 de	
	Fedorest	et	des	régions.
Malgré	l’augmentation	 des	crédits	initiaux	octroyés	 de	20,0	à	36,3	millions	d’euros	pour	la	liqui -
dation	des	bonifications	 d’intérêt	 pour	prêts	écologiques,	 17,4	millions	d’euros	ont	été	reportés	à	
l’exercice	budgétaire	2013.Dans	le	cadre	de	la	crise	financière,	 le	SPF	Finances	 a	obtenu	une	assistance	 juridique	 et	finan -
cière	pour	un	total	de	12,0	millions	d’euros.	Comme	les	crédits	destinés	à	cette	fin	n’ont	pas	été	
approuvés	 à	temps,	3,9	millions	d’euros	de	frais	ont	notamment	 été	supportés	 par	la	Société	
fédérale	de	participations	 et	d'investissement	 (SFPI).	Elle	a	porté	ces	dépenses	 en	débit	du	divi-
dende	à	verser	à	l’État	fédéral,	ce	qui	est	contraire	au	principe	d’universalité.
Début	2013,	le	SPF	Finances	 a	mis	un	terme	à	sa	collaboration	 avec	le	consultant	 auquel	il	avait	
concédé	 le	développement	 du	projet	informatique	 de	gestion	électronique	 de	la	perception	 et	
du	recouvrement	 des	contributions	 pour	31,6	millions	d’euros,	dont	21,4	millions	ont	été	liquidés	
par	le	SPF	Finances.	 Étant	donné	qu'une	procédure	 a	été	entamée	 devant	le	tribunal,	on	ne	sait	
pas	encore	avec	certitude	 dans	quelle	mesure	le	solde	de	10,2	millions	d'euros	devra	encore	être	
liquidé.Section 32 – SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie
La	sous-utilisation	 des	crédits	de	liquidation	 pour	les	crédits	octroyés	 dans	le	cadre	des	pro-
grammes	 Airbus	(13,7	millions	d’euros)	trouve	notamment	 son	origine	dans	le	recours	aux	excé -
dents	des	années	précédentes	versés	sur	le	compte	bloqué	d’une	entreprise	privée.
La	sous-utilisation	 des	subventions	 du	Fonds	social	chauffage	 (22,5	millions	d’euros)	est	due	à	
l’excédent	de	subvention	de	2011	et	à	l’utilisation	des	moyens	propres	du	Fonds	en	2012.La	Cour	des	comptes	 attire	l’attention	 sur	le	fait	que	la	sous-utilisation	 de	ces	crédits	sera	proba -
blement	moins	substantielle	à	l’avenir.Section 33 – SPF Mobilité et Transports
Les	crédits	d’engagement	 et	de	liquidation	 du	fonds	Beliris	sont	restés	en	partie	inutilisés.	 Le	
solde	disponible	 pour	des	engagements	 supplémentaires	 a	de	ce	fait	augmenté	 de	57,3	millions	
d’euros	pour	atteindre	 244,2	millions	d’euros.	Le	solde	des	liquidations	 a	atteint	465,1	millions	
d’euros,	dont	220,9	millions	concernent	 des	dépenses	 déjà	engagées.	 L’utilisation	 éventuelle	 du	
solde	des	crédits	de	liquidation	à	l’avenir	aura	une	incidence	négative	sur	le	solde	budgétaire.
Recettes attribuées
De	l’ensemble	 des	recettes	fiscales	perçues	par	l’État	fédéral,	46,97	%,	soit	48.946,13	 millions	
d’euros,	sont	attribués,	 par	l’intermédiaire	 de	fonds	d’attribution,	 à	d’autres	autorités	 publiques	 :	
les	entités	fédérées,	 la	sécurité	sociale	et,	dans	une	moindre	 mesure,	quelques	 bénéficiaires	 di-
vers.	Si	l’examen	 des	fonds	d’attribution	 destinés	 aux	entités	fédérées	 n’a	pas	entraîné	 de	re-
marque,	la	Cour	des	comptes	 a	constaté	 que	certains	montants	 payés	pour	la	sécurité	sociale	et	 SYNTHÈSE / 17
Apetra	étaient	plus	élevés	que	les	montants	 dus.	Enfin,	sur	l’ensemble	 des	fonds	d’attributions,	
649,75	millions	d’euros	ont	été	prélevés	alors	qu’ils	ne	correspondent	 à	aucun	montant	 dû,	pri-
vant	le	budget	des	voies	et	moyens	de	cette	recette.
Comptes annuels 2012
Comme	pour	les	exercices	 précédents,	 la	Cour	des	comptes	 observe	des	manquements	 en	
termes	d’exhaustivité,	 d’exactitude	 et	de	fiabilité	des	opérations	 comptables.	 Ces	manquements	
concernent	 plus	particulièrement	 l’application	 du	principe	de	droit	constaté,	 ainsi	que	le	respect	
du	plan	comptable,	 l’existence	 de	fonds	organiques	 non	organisés	 par	une	loi,	la	constitution	
des	capitaux	 propres,	la	valorisation	 des	actifs,	le	respect	des	principes	 de	césure	entre	les	exer -
cices,	le	manque	d’information	 dans	l’annexe	et,	enfin,	l’enregistrement	 des	opérations	 dans	des	
comptes	d’attente.
Le	contrôle	interne	n’est	pas	suffisamment	 développé,	 le	cadre	réglementaire	 n’est	pas	finalisé	et	
les	départements	 manquent	 d’instructions	 et	de	directives	 cohérentes	 et	suffisantes	 quant	à	la	
manière	dont	la	comptabilité	générale	doit	être	tenue.
Pourtant,	 les	comptes	 annuels	2012	sont	les	quatrièmes	 à	être	établis	depuis	le	lancement	 du	
système	Fedcom,	 et	les	premiers	 à	faire	rapport	sur	les	activités	économiques	 de	l’ensemble	 des	
départements	de	l’administration	générale.Enfin,	la	Cour	rappelle	qu’une	image	globale	de	la	situation	 patrimoniale	 de	l’administration	 gé-
patrimoine	dans	le	système	Fedcom,	au	plus	tard	le	31	décembre	2016.Mise en œuvre de la loi du 22 mai 2003 sur la comptabilité fédérale
Le	SPF	Budget	et	Contrôle	 de	la	gestion	a	renouvelé	 ses	efforts	pour	donner	suite	aux	recom -
mandations 	que	la	Cour	des	comptes 	a	formulées 	à	l’occasion 	de	ses	évaluations 	précédentes 	de	
Fedcom	et	dans	le	cadre	de	ses	contrôles	 des	comptes	 annuels.	Ces	initiatives	 renforcent	 le	fonc -
tionnement	 et	la	qualité	de	ce	nouvel	instrument	 comptable	 de	l’État	fédéral	et	assurent	un	meil -
leur	rapportage.	 Les	résultats	 concrets	de	ces	mesures	sont	cependant	 peu	visibles	sur	le	terrain.
La	Cour	des	comptes	 insiste	pour	que	le	cadre	réglementaire	 soit	achevé	dans	les	meilleurs	 délais	
et	que	des	mesures	complémentaires	 soient	prises	afin	d’accompagner	 le	processus	 de	clôture	de	
la	comptabilité	des	départements.
Elle	constate	que,	pratiquement	 cinq	ans	après	l’entrée	en	vigueur	de	la	nouvelle	comptabilité,	 Fed -
com	fonctionne 	encore	dans	un	environnement 	dont	le	cadre	juridique	est	incomplet. 	Cette	situa -
tion	comporte 	des	risques	pour	les	acteurs	concernés	et	pour	les	contrôleurs	interne	et	externe.
Enfin,	la	Cour	des	comptes	 a	demandé	 au	ministre	du	Budget	d’être	associée	 plus	étroitement	
aux	modifications	 de	la	loi	comptable	 fédérale	du	22	mai	2003	et	à	la	concrétisation	 des	projets	
de	loi	ou	d’arrêté	qui	touchent	directement	ou	indirectement	à	ses	compétences.Base de données des créanciers de l’État – audit de suivi
Dans	son	audit	de	2010,	la	Cour	des	comptes	 concluait	 à	l’insuffisance	 des	mesures	organisation -
nelles	et	des	procédures	 développées	 pour	gérer	la	base	de	données	des	créanciers	 de	l’État.	Elle	
soulignait	également	que	la	qualité	des	données	n’était	pas	suffisamment	garantie. 18
Si les procédures développées par le Comptable fédéral pour gérer cette base de données ont 
progressé	 en	ce	qui	concerne	 les	solutions	 apportées	 aux	problèmes	 techniques,	 la	Cour	relève	
toutefois	 que	les	conclusions	 de	son	audit	de	2010	demeurent	 d’actualité	 au	niveau	non	seule -
ment	des	mesures	organisationnelles	développées,	mais	aussi	de	la	qualité	des	données.
Comptabilisation et imputation des droits constatés en matière de recettes non fiscales
En	l’absence	 d’un	cadre	réglementaire,	 les	rôles	et	responsabilités	 des	acteurs	du	cycle	des	re-
cettes	non	fiscales	ne	sont	pas	clairement	 délimités	 ni	définis	concrètement.	 Les	incompatibilités	
entre	certains	rôles	demeurent	 floues	et	la	séparation	 actuelle	des	fonctions	 est	souvent	calquée	
sur	l’organisation	interne	et	l’importance	financière	des	produits.
Les	départements	 de	la	troisième	 phase	de	déploiement	 de	Fedcom	non	plus	ne	sont	pas	suffi -
samment familiarisés avec la notion de droit constaté dans la comptabilité ni avec les procédures 
de	rappel	aux	débiteurs,	 d’annulation	 et	de	comptabilisation	 de	droits	en	surséance	 indéfinie	
ainsi	que	de	transfert	 de	droits	à	l’Administration	 des	domaines.	 Ils	utilisent	trop	souvent	leurs	
propres	applications	en	dehors	de	SAP.
Les	comptes	 de	gestion	des	comptables	 justiciables	 de	la	Cour	présentent	 des	lacunes,	parce	que	
l’application	 technique	 de	SAP	est	insatisfaisante	 et	que	les	comptes	 ne	reflètent	 pas	l’état	réel	
des	droits	constatés.Comptabilisation des recettes fiscales
À	la	suite	de	l’adhésion	 du	SPF	Finances	 à	SAP	Fedcom,	 la	Cour	des	comptes	 a	revu	en	profon -
deur	son	mode	de	vérification	 de	la	comptabilisation	 des	recettes	fiscales.	La	première	 phase	a	
consisté	à	examiner	les	processus	de	perception	des	impôts	directs.
La	Cour	a	relevé	peu	d’erreurs	 lors	de	ses	contrôles	 et	a	conclu	que,	bien	que	la	comptabilisation	
des	impôts	directs	soit	en	partie	un	processus	 manuel	impliquant	 un	risque	d’erreur	dans	l’enco -
dage	des	données,	le	SPF	Finances	maîtrise	l’ensemble	du	processus.Préparation des services de l’administration générale à l’inventaire, à l’évaluation et à l’inté -
gration de leurs immobilisations dans la comptabilité
Les services d’administration générale doivent inventorier leurs immobilisations dans le cadre de la	loi	du	22	mai	2003	sur	la	comptabilité	 fédérale.	 Bien	que	la	loi	impose	aux	cinq	départements	
pilotes	de	terminer	 l’inventaire	 complet	de	leurs	immobilisations	 avant	le	31	décembre	 2013,	les	
règles	d’évaluation	 spécifiques	 font	toujours	défaut.	Le	cadre	réglementaire	 actuel	est	trop	géné -
ral	et	sujet	à	interprétation.
L’audit	montre	qu’une	confusion	 entoure	la	définition	 de	l’immobilisation,	 que	les	divers	départe -
ments	utilisent	des	principes	 d’évaluation	 disparates	 et	que	la	recherche	 des	informations	 de	coût	
historiques	 nécessaires	 pose	des	difficultés	 pratiques.	 Les	départements	 ne	sont	pas	encore	tous	
assez	conscients	des	immobilisations	incorporelles	qu’ils	doivent	reprendre	dans	leur	inventaire.Comme	la	configuration	 actuelle	de	SAP	ne	permet	pas	encore	de	gérer	les	immobilisations	 à	
partir	de	ce	système, 	aucun	département 	ne	l’envisage 	à	brève	échéance. 	Les	départements 	at-
tendent	plus	d’accompagnement	 pratique	 et	technique	 de	la	part	du	service	Comptable	 fédéral	
à	cet	égard. SYNTHÈSE / 19
Entre	le	31	décembre	 2011	et	le	31	décembre	 2012,	l’endettement	 brut	de	l’État	a	augmenté	
de	1,32	milliard	d’euros,	atteignant	 365,17	milliards	d’euros	à	la	fin	de	l’année.	Les	charges	d’inté -
rêt	de	la	dette	de	l’État	en	termes	de	droits	constatés	 (intérêts	 courus)	se	sont	élevées,	en	2012,	
à	12,86	milliards	d’euros.	La	dette	brute	consolidée	 de	l’ensemble	 des	administrations	 publiques	
(375,4	milliards	 d’euros),	 exprimée	 en	pourcentage	 du	produit	intérieur	 brut	(PIB),	a	augmenté	
de	deux	points	de	pourcentage 	durant	cette	période.	Elle	s’établit	à	99,8	%	au	31	décembre 	2012.
Évolution des effectifs et des dépenses de personnel dans la fonction publique fédéraleLes	informations	 relatives	à	l’évolution	 et	à	la	structure	 des	effectifs	de	la	fonction	publique	 fédé -
rale	enregistrées 	dans	la	banque	de	données 	statistiques 	Pdata	montrent 	que	les	effectifs	conti -
nuent	à	se	réduire.	Entre	juin	2006	et	juin	2012,	cette	réduction	 a	été	de	6,5	%.	Elle	n’affecte	 ce-
pendant	pas	tous	les	services	publics	fédéraux	 dans	la	même	proportion	 et	concerne	 davantage	
le	personnel	 des	niveaux	C	et	D	et	le	personnel	 contractuel.	 En	2012,	les	dépenses	 de	personnel	
à	charge	du	budget	général	des	dépenses 	sont	en	légère	augmentation 	par	rapport	à	2011	(1	%).	
Cette	augmentation 	s’explique 	principalement 	par	l’indexation 	et	la	progression 	barémique 	ga-
rantie	par	le	statut.
Pensions publiques 2008-2012
En	2012,	les	dépenses	 de	pensions	 du	secteur	public	s’élevaient	 à	11,65	milliards	 d’euros,	dont	
10,26	milliards	pour	les	pensions	de	retraite	et	1,39	milliard	pour	les	pensions	de	survie.
De	2008	à	2012,	le	montant	 total	des	pensions	 publiques	 a	augmenté	 de	23,2	%	(+2,19	milliards	
d’euros).	Pour	les	pensions 	de	retraite,	l’augmentation 	a	atteint	25,5	%	(+	2,08	milliards) 	et,	pour	
les	pensions	de	survie,	elle	a	été	de	8,6	%	(+	0,11	milliard	d’euros).Par	rapport	à	2011,	les	dépenses	 de	pensions	 ont	augmenté	 de	5,7	%	en	2012:	6,2	%	pour	les	
pensions	 de	retraite	et	2,0	%	pour	les	pensions	 de	survie.	Les	pensions	 de	retraite	représentaient	
88,1	%	du	montant	total	des	dépenses	de	pensions	en	2012.Pour	les	services	publics	fédéraux,	 les	dépenses	 de	pensions	 ont	été	de	4,44	milliards	 d’euros	
en	2012,	soit	une	augmentation	de	6,4	%	en	comparaison	avec	2011.Les	pensions	des	communautés 	et	des	régions,	y	compris	l’enseignement, 	englobaient 	53,3	%	
des	dépenses	totales	de	pensions	(soit	6,21	milliards	d’euros).Au 1
er	juillet	2012,	466.571	pensions	 avaient	pris	cours	(375.866	 pensions	 de	retraite	et	90.705	pen -
sions	de	survie).Au 1
er	juillet	2012,	le	montant	 mensuel	 brut	de	81,2	%	des	pensions	 de	retraite	était	inférieur	 à	
3.000	euros	et	celui	de	85,8	%	des	pensions	 de	survie	inférieur	 à	2.000	euros.	Plus	de	94	%	des	
pensions	de	survie	étaient	versées	à	des	titulaires	féminines.Transmission des comptes
Malgré des rappels signalant aux administrations et aux ministres les comptes de comptables en	retard,	certains	services	accusent	encore	du	retard	en	matière	de	transmission	des	comptes. 20
Partie II Services de l’État à gestion séparée et organismes d’intérêt public
Divers	services	de	l’État	à	gestion	séparée	transmettent	 leurs	comptes	 avec	retard	à	la	Cour	des	
comptes. 	Au	30	septembre 	2013,	la	Cour	disposait 	des	comptes 	2012	de	20	services	sur	les	29	at-
tendus.
En	ce	qui	concerne	 les	organismes	 d’intérêt	 public,	la	Cour	disposait,	 au	30	septembre	 2012,	
de	29	des	53	comptes	 2012	attendus.	 Pour	2011	et	2010,	respectivement	 sept	et	deux	organismes	
n’avaient	pas	encore	envoyé	leurs	comptes.
Impact financier des mesures d’aide prises dans le cadre de la crise financière et pour garantir 
la stabilité financière de la zone euroLes	mesures	prises	par	l’État	pour	soutenir	le	secteur	financier	 consistent	 en	des	prises	de	parti -
cipation,	des	prêts	et	des	octrois	de	garantie.
L’État	a	apporté	son	soutien	à	la	Grèce	par	le	biais	de	prêts	bilatéraux.La	Belgique	 participe	 également	 à	la	facilité	européenne	 pour	la	stabilité	financière	 (EFSF)	et	au	
mécanisme	 européen	 de	stabilité	(MES)	créés	pour	soutenir	les	États	de	la	zone	euro	en	difficulté.
Au	31	mai	2013,	les	différentes	 interventions	 de	l’État	se	sont	élevées	globalement	 à	30,9	mil-
liards	d’euros	et	les	recettes	liées	à	ces	interventions	à	16,2	milliards	d’euros.Organisation des activités d’audit interne dans l’administration fédérale
Des	arrêtés	royaux	ont	été	pris	en	2007,	en	remplacement	 d’arrêtés	 de	2002,	afin	d’organiser	
l’audit	interne	de	l’administration	fédérale.
Plus	de	deux	ans	ont	été	nécessaires	 pour	franchir	la	première	 étape	des	dispositions	 prévues,	 à	
savoir	nommer	 les	membres	 du	Comité	d’audit	en	février	2010.	Depuis	lors,	les	activités	d’audit	
interne	et	la	désignation	 de	responsables	 de	ces	activités	 ne	sont	toujours	 pas	conformes	 à	la	
réglementation.	Enfin,	le	Premier	ministre	annonce	une	nouvelle	révision	de	ces	arrêtés	royaux.Pour	la	Cour	des	comptes,	 la	situation	 actuelle	traduit	une	trop	faible	adhésion	 des	autorités	 pu-
bliques	à	l’intérêt	d’un	audit	interne,	imposé	par	la	loi.Services d’audit interne de la Défense et du SPF Finances
La	Cour	des	comptes	 a	évalué	l’audit	interne	à	la	Défense	et	au	SPF	Finances.	 Il	en	ressort	des	
situations	 très	contrastées.	 Ainsi,	la	Défense	 affecte	des	ressources	 importantes	 à	un	service	
d’audit	interne	qui	fait	preuve	d’un	grand	professionnalisme.	 Au	SPF	Finances,	 par	contre,	les	
ressources	 allouées	à	l’audit	interne	sont	faibles,	dispersées	 entre	plusieurs	 cellules	et	trop	sou-
vent	utilisées	à	d’autres	fins. SYNTHÈSE / 21
Éléments des contrôles internes au back office de l’Agence de la dette
Une	culture	de	contrôle	interne	existe	au	sein	du	back office	 de	l’Agence	 de	la	dette.	Elle	est	ap-
puyée	par	des	codes	de	déontologie,	 des	manuels	de	procédures,	 une	analyse	des	risques	et	des	
instruments	de	pilotage.
Toutefois,	 la	Cour	des	comptes	 recommande	 plus	de	formalisation	 dans	la	mise	en	place	du	
contrôle	interne.
Contrôle interne des achats au SPF Sécurité sociale et au SPP Intégration sociale
La	Cour	des	comptes	 a	analysé	les	mesures	 de	contrôle	interne	mises	en	place	au	SPF	Sécurité	
sociale	et	au	SPP	Intégration	 sociale	dans	le	cadre	des	procédures	 d’achat.	Elle	a	contrôlé	 de	
manière	approfondie	des	dossiers	de	marchés	publics	relatifs	à	2011.
Si	elle	a	relevé	un	certain	nombre	de	bonnes	pratiques,	 la	Cour	a	aussi	constaté	 que	certains	
risques	opérationnels	 liés	aux	procédures	 d’achat	n’étaient	 pas	couverts	 par	des	activités	 de	
contrôle	interne	ou	qu’ils	l’étaient	peu.	Il	n’existe	par	ailleurs	pas	de	planification	 réelle	des	achats.
L ’examen approfondi de dossiers d’achat a en outre révélé certaines lacunes dans le respect de la 
législation	sur	les	marchés	publics	ainsi	que	dans	la	gestion	budgétaire	et	administrative.
Gestion et comptabilisation des récupérations en matière d’allocations aux personnes han -
dicapées
Le	SPF	Sécurité	 sociale	enregistre	 les	opérations	 relatives	 à	la	gestion	de	la	récupération	 des	
sommes	 indûment	 payées	aux	personnes	 handicapées	 dans	sa	banque	de	données	 Tetra.	Cette	
banque	de	données	 ne	fait	pas	partie	du	système	Fedcom	et	ne	dispose	pas	d’une	interface	 qui	
permettrait	un	report	automatique	des	données	de	Tetra	dans	Fedcom.
L’audit	montre	que	Tetra	constitue	 une	base	fiable	pour	enregistrer	 les	données	 relatives	 au	re-
couvrement	des	indus.Cependant,	 le	report	de	ces	données	 dans	le	compte	de	l’État	par	le	biais	du	système	 Fedcom	
n’est	pas	correct.	La	Cour	des	comptes 	recommande 	à	l’administration 	d’appliquer 	le	schéma	de	
comptabilisation	 qu’elle	a	établi,	sans	attendre	 le	système	 informatique	 qui	devrait	succéder	 à	
Tetra	en	2015.Gestion financière de l’exposition universelle Yeosu 2012
Des	mesures	concrètes	 n’ont	pas	encore	pu	être	présentées	 à	la	Cour	des	comptes	 afin	de	mettre	
le fonctionnement du Commissariat pour les expositions universelles en conformité avec la lé -
gislation	 et	la	réglementation	 ou	de	conférer	 la	base	juridique	 nécessaire	 au	régime	sui	generis	
existant.	 La	Cour	n’a	pas	non	plus	été	informée	 du	contenu	des	accords	de	principe	conclus	avec	
l’administration	 fiscale	concernant	 les	indemnités	 forfaitaires	 octroyées	 aux	collaborateurs	 du	
Commissariat.
La	présentation	des	comptes	annuels	2011	et	2012	du	Commissariat	ne	suffit	pas	à	satisfaire	aux	
obligations	 légales	et	réglementaires	 en	matière	de	reddition	 des	comptes	 par	les	comptables	 à	
partir	de	2009. 22
Le	solde	négatif	de	l’exposition	 universelle	 de	Yeosu	2012	est	en	réalité	supérieur	 aux	352.340	eu-
ros	du	décompte.	 Aucune	clé	n’a	en	effet	été	utilisée	pour	répartir	les	frais	de	fonctionnement	
généraux	 du	Commissariat	 et	ces	frais	n’ont	donc	pas	été	imputés	à	cette	exposition.	 Seuls	les	
2,5	millions	d’euros	investis	par	l’État	dans	l’exposition	 ont	été	intégrés	dans	le	compte	d’exécu -
tion	du	budget	de	l’État	pour	2011.	Toutes	les	autres	recettes	et	dépenses	 liées	à	l’exposition	 ont	
été	effectuées,	à	tort,	en	dehors	du	budget	et	du	compte	général	de	l’État.
Pour	plusieurs	 contrats	de	collaboration,	 la	Cour	n’a	pas	pu	déterminer	 dans	quelle	mesure	ils	ont	
été	passés	après	mise	en	concurrence	ni	comment	ils	ont	été	conclus.Financement des institutions bruxelloises par le SPF Intérieur
En	2012,	le	SPF	Intérieur	 a	versé	aux	institutions	 bruxelloises	 un	montant	 inférieur	 à	celui	prévu	
dans	le	budget	de	l’État	fédéral.	D’une	part,	le	cadre	légal	ou	réglementaire	 faisait	défaut	(pour	
l’allocation 	de	bilinguisme 	et	la	dotation 	à	la	Police	fédérale	à	la	charge	du	fonds	pour	l’organisa -
tion	des	sommets	 européens)	 et,	d’autre	part,	le	traitement	 des	dossiers	relatifs	à	la	sécurité	des	
sommets	européens	à	Bruxelles	s’est	heurté	à	des	problèmes	structurels.
Concernant 	la	dotation 	2012	aux	zones	de	police	bruxelloises, 	9,6	millions	d’euros	ont	été	versés	
à	la	charge	du	fonds	pour	l’organisation	 des	sommets	 européens	 alors	que	l’arrêté	de	dotation	
prévoyait	le	paiement	de	2,7	millions	d’euros.Par	ailleurs,	le	paiement	 d’un	forfait	annuel	de	24	millions	d’euros	au	titre	de	complément	 pour	
la	compensation	 mainmorte	 en	faveur	de	la	Région	de	Bruxelles-Capitale	 (en	attendant	 l’arrêté	
royal	fixant	les	nouveaux	 paramètres	 de	calcul	de	cette	compensation)	 entraîne	le	risque	de	dé-
passer	les	montants	dus	en	vertu	de	l’accord	institutionnel	de	2011.Enfin,	seuls	trois	arrêtés	de	dotation	 ont	été	pris	concernant	 les	moyens	supplémentaires	 de	
30 millions d’euros inscrits en 2012 sur le fonds pour l’organisation des sommets européens au 
titre	de	dotation	 à	la	Police	fédérale	(1,3	million	d’euros),	 aux	zones	de	police	bruxelloises	 (2,7	mil-
lions	d’euros)	et	à	la	Région	de	Bruxelles-Capitale	 (26	millions	d’euros).	 Sur	la	base	de	ces	arrêtés,	
les	dotations	 peuvent	être	versées	sans	aucune	condition.	 Contrairement	 aux	subventions	 ver-
sées	dans	le	passé	à	la	charge	de	ce	fonds	au	profit	des	communes	 et	zones	de	police	bruxelloises,	
le	SPF	Intérieur	 ne	détient	plus	aucune	compétence	 de	contrôle	sur	l’utilisation	 de	ces	moyens	
Contrats de recherche de la politique scientifique
La	Cour	des	comptes	 a	examiné	quelle	suite	est	donnée	aux	observations	 qu’elle	a	formulées	
en	2008	au	sujet	de	la	gestion	financière	 des	contrats	de	recherche	 de	la	politique	 scientifique	
fédérale.	 Elle	constate	 qu’à	l’occasion	 de	l’exécution	 des	contrats,	 les	règles	de	paiement	 et	l’obli -
gation	de	soumettre	 des	décomptes	 ainsi	que	d’approuver	 les	rapports	 ne	sont	pas	toujours	scru -
puleusement	 respectées.	 L’administration	 doit	également	 élaborer	une	politique	 de	contrôle	plus	
ciblée.
État des lieux du projet e-HR
À	la	mi-2013,	 le	projet	e-HR	entamé	le	1
er	mai	2007	n’était	pas	totalement	 achevé.	Comme	l’appli -
cation	e-HR	n’offre	pas	encore	toutes	les	fonctionnalités	 dont	disposent	 les	utilisateurs	 actuels	
dans	leur	propre	système	de	personnel,	 le	risque	existe	qu’ils	renoncent	 au	projet	e-HR	et	pour -
suivent	le	développement	 de	leur	propre	système	de	gestion	du	personnel,	 souvent	plus	coûteux.	 SYNTHÈSE / 23
Une	telle	décision	nuirait	à	l’objectif	 principal	 du	projet	e-HR	(réduction	 des	coûts	et	gestion	or-
ganisationnelle	 plus	efficace)	et	les	moyens	qui	ont	déjà	été	investis	dans	le	projet	jusqu’à	présent	
s’avéreraient 	inutiles.
Astrid : financement et respect de la réglementation
Le	contrat	de	gestion	sur	lequel	la	SA	de	droit	public	Astrid	s’appuie	pour	régler	ses	rapports	 avec	
l’État,	notamment	 en	matière	de	subsides,	 n’est	plus	adapté	à	la	réalité	économique.	 Les	mon -
tants	dépensés	 par	la	société	dépassent	 les	crédits	budgétaires	 alloués	pour	son	fonctionnement.
Compte	tenu	des	évolutions	 technologiques,	 de	la	modification	 de	l’actionnariat	 de	la	société	
en	2011	(la	Société	fédérale	de	participations	 et	d’investissement	 est	devenue	son	seul	actionnaire)	
et	de	l’accumulation	 par	la	société	d’une	trésorerie	 de	87	millions	d’euros	au	31	décembre	 2012,	la	
Cour	des	comptes	 recommande	 de	revoir	le	système	de	financement	 de	la	SA	Astrid	et	d’établir	
un	nouveau	contrat	de	gestion.
La	Cour	des	comptes	 rappelle	aussi	qu’il	faut	respecter	 le	principe	de	spécialité	 budgétaire	 et	la	
classification	 budgétaire	 SEC	au	niveau	du	budget	général	des	dépenses	 ainsi	que	le	cadre	juri-
dique	de	la	société,	notamment	en	ce	qui	concerne	la	composition	du	conseil	d’administration.Dépenses relatives aux soins médicaux et non médicaux dispensés aux internés
Plusieurs	dispositions	légales	et	réglementaires	relatives	aux	dépenses	de	soins	 de	santé	dispen -
sés	aux	internés	n’ont	pas	été	respectées. 	De	ce	fait,	le	remboursement 	des	frais	facturés	par	les	
établissements	 de	soins	ne	repose	pas	sur	la	base	juridique	 requise	dans	certains	cas.	Le	contrôle	
interne	exercé	par	le	SPF	sur	ces	dépenses 	présente	de	graves	lacunes.	Les	dépenses 	augmentent 	
néanmoins	 année	après	année,	et	l’arriéré	de	paiement	 des	factures	liées	à	ces	soins	de	santé	
a	atteint	au	total	plus	de	15	millions	d’euros	en	2013,	si	bien	que	les	crédits	budgétaires	 seront	
insuffisants. PARTIE PARTIEICompte général 2012  
de l’administration générale  
de l’État fédéral  Introduction  INTRODUCTION	 / 29
En application de l’article 75 de la loi du 22 mai 2003, la Cour des comptes transmet le 
compte général de l’administration générale à la Chambre des représentants avec ses obser -
vations avant le 31 octobre de l’année qui suit l’année à laquelle le compte se rapporte.
Les chapitres suivants décrivent le contrôle du compte d’exécution du budget et des comptes 
annuels. Le chapitre 1 traite de la mise en œuvre des obligations européennes et de l’exé -
cution du pacte de stabilité. Le chapitre 2 présente le compte d’exécution du budget ainsi que les mesures budgétaires adoptées. Le chapitre 3 est consacré au commentaire sur les différentes parties des comptes annuels. Les chapitres 4 à 7 abordent le système comptable 
Fedcom, l’évolution de la dette publique, ainsi que l’évolution des pensions et des effectifs de la fonction publique. Le chapitre 8  donne enfin un aperçu de l’application de la mission 
juridictionnelle de la Cour des comptes.
Le compte général de l’administration générale proprement dit, tel que transmis à la Cour 
par le ministre du Budget, est publié dans un Volume II distinct de ce Cahier, intitulé Ta -
bleaux , comprenant aussi plusieurs tableaux établis par la Cour. Ce second volume est uni -
quement disponible en ligne sur le site internet www.courdescomptes.be.
Les règles budgétaires et comptables définies dans la loi du 22  mai  2003  portant organisa -
tion du budget et de la comptabilité de l’État fédéral (ci-après la loi du  22 mai  2003) ont été 
introduites progressivement depuis le 1er janvier 2009 dans les services de l’administration 
générale. Elles l’ont d’abord été auprès de cinq départements pilotes en 2009 et, ensuite, 
auprès des autres départements dans le cadre de trois déploiements ( rollout ) en 2010, 2011 et 
20121. Le compte général 2012 est par conséquent le premier compte dans lequel figurent 
les opérations à la fois budgétaires et économiques de tous les services de l’administration générale.
er janvier  2014  pour ces caté -
gories de services2. Jusqu’à cette date, ils restent soumis à la législation antérieure. Un état 
de la situation concernant la transmission et le contrôle des comptes de ces catégories de services est présenté dans la partie II du présent Cahier.
Le ministre du Budget a transmis le compte général 2012 de l’administration générale à la 
Cour des comptes par lettre du 27 juin 2013, dans le délai prévu par la loi du 22 mai 2003. 
1 Départements	 pilotes	:	SPF	Chancellerie	 du	Premier	ministre,	 SPF	Budget	et	Contrôle	 de	la	gestion,	SPF	Personnel	
et	Organisation,	 SPF	Technologie	 de	l’information	 et	de	la	communication	 et	SPF	Santé	publique,	 Sécurité	 de	
la	chaîne	alimentaire	 et	Environnement.	 Participants	 au	premier	déploiement	 :	SPF	Emploi,	Travail	et	Concerta -
tion	sociale,	SPF	Économie,	 PME,	Classes	moyennes	 et	Énergie,	 SPF	Sécurité	 sociale	et	SPP	Intégration	 sociale,	
Lutte	contre	la	pauvreté,	 Économie	 sociale	et	Politique	 des	grandes	villes.	Participants	 au	deuxième	 déploiement	 :	
SPF	Affaires	étrangères,	 Commerce	 extérieur	 et	Coopération	 au	développement,	 SPF	Finances	 et	SPF	Mobi -
lité	et	Transports.	 Participants	 au	troisième	 déploiement	 :	SPF	Justice,	SPF	Intérieur,	 Police	fédérale,	 Défense	 et	 
SPP	Politique	scientifique.
2 Article	2	de	la	loi	du	28	décembre 	2011	portant	des	dispositions 	diverses. 	Un	nouveau 	report	au	1er	janvier	2016	est	
en	préparation. 30
ChapitreLe compte général comprend le compte d’exécution du budget et les comptes annuels, eux-
mêmes composés du bilan, du compte de résultats, du compte de récapitulation des opéra -
tions budgétaires et de l’annexe.
comptes par lettre du ministre du Budget du 13 septembre 2013. Cette nouvelle version in -
tègre les constatations et observations formulées par la Cour dans le cadre de son contrôle de cette partie du compte général. Bien que l’adaptation du compte d’exécution du budget ait aussi une incidence sur certains chiffres des comptes annuels et, en dépit des répercus -
sions importantes des observations de la Cour sur le bilan et le compte de résultats, la Cour n’a pas reçu de nouvelle version des comptes annuels 2012. Seuls une version adaptée du compte de récapitulation des opérations budgétaires (enregistrements dans les classes 8 et 
9 du plan comptable) et un état modifié de la réconciliation entre la comptabilité générale 
et la comptabilité budgétaire lui ont été envoyés.
Avant l’entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003, l’article 120, §  2, des lois coordonnées 
sur la comptabilité de l’État prévoyait que le gouvernement dépose à la Chambre des repré -
sentants le projet de loi portant règlement définitif du budget.
Le dernier compte d’exécution du budget publié au Moniteur belge  est celui de l’exercice 
budgétaire 2006. Le compte 2007 a été approuvé par la Chambre le 29 octobre 2009, mais 
il n’a pas encore été publié. Le compte d’exécution 2008 a été contrôlé par la Cour, mais le 
gouvernement ne l’a pas encore soumis à l’approbation parlementaire.
La Cour rappelle qu’en application de l’article 76 de la loi de 2003 en vigueur depuis le 1er jan-
vier 2009, le projet de loi soumis à la Chambre porte, à partir de l’année budgétaire 2009, 
sur la totalité du compte général de l’administration générale et non plus uniquement sur le règlement définitif du budget. Aucun compte général n’a encore été approuvé conformé -
ment à cette nouvelle procédure.
En vertu de l’article 180  de la Constitution et de l’article 75  de la loi du 22  mai  2003  portant 
organisation du budget et de la comptabilité de l ’État fédéral, la Cour des comptes a contrô -
lé le compte général de l’administration générale de l’État de l’exercice 2012 et le transmet à la Chambre des représentants avec ses observations, contenues dans le présent Cahier. Chapitre1Mise en œuvre des obligations 
européennes dans le cadre du 
pacte budgétaire  MISE	EN	 œUVRE	DES	OBLIGATIONS	EUROPÉENNES	DANS	LE	CADRE	DU	PACTE	BUDGÉTAIRE	 / 33
Dans le cadre du pacte budgétaire européen, la Belgique est soumise, comme plusieurs 
autres pays, à une procédure de déficit excessif. Dans ce contexte, le gouvernement belge s’est engagé auprès des autorités européennes à respecter une trajectoire d’assainissement des finances publiques en 2012. Celle-ci doit conduire à un équilibre budgétaire et à une réduction durable de la dette publique belge à terme. Compte tenu du ralentissement éco -
nomique constaté en 2012 ainsi que de l’intervention de l’État dans le capital de Dexia, la Belgique n’a pas pu réaliser les objectifs initialement retenus. En effet, son solde de finance -
ment s’est finalement établi à -4,0 % du PIB au lieu de -2,8 % et la dette publique a continué 
à augmenter pour atteindre 99,8 % du PIB. De même, son déficit public structurel ne s’est 
pas réduit assez rapidement. Ces résultats défavorables ont conduit, en mai 2013, la Com -
mission européenne à mettre la Belgique en demeure de prendre les mesures nécessaires pour rétablir durablement des finances publiques saines.
1	 Solde	de	financement	des	administrations 	publiques
Comme la plupart des pays de l’Union européenne, la Belgique est confrontée depuis plu -
sieurs années à une dégradation de son environnement économique qui affecte gravement la situation de ses finances publiques. Aussi, depuis 2009, les autorités européennes ont soumis les finances de la Belgique à une surveillance accrue et placé le pays sous le régime de la procédure de déficit excessif dans le cadre du pacte budgétaire européen de stabilité et de croissance
3. Plus précisément, la Belgique a été invitée à ramener au plus tôt son déficit 
public sous la barre des 3  % du PIB et à tendre à terme vers l’équilibre budgétaire. Les auto -
rités européennes ont également insisté sur le fait que l’amélioration devait être durable et se concrétiser par un recours accru à des mesures structurelles, dont les effets sont perma -
nents, plutôt qu’à des opérations ponctuelles.
Pour satisfaire à cette obligation, la Belgique s’était engagée, dans les différents programmes 
de stabilité déposés jusqu’en 2012 auprès de la Commission européenne, à réduire ce déficit 
à 2,8 % du PIB en 2012. L’objectif était d’atteindre un équilibre nominal en 2015.
Malgré la détérioration des perspectives économiques et la longue période de crise politique 
de 2010 et 2011, le gouvernement a adopté un plan budgétaire pluriannuel visant à répondre 
à ces engagements. Ce plan adopté lors du conclave budgétaire de décembre 2011 reprenait diverses mesures dont le rendement attendu (pour l ’entité I
4) était de 10,4 milliards d’euros 
en 2012. L’effet récurrent de ces mesures devait permettre une amélioration de 15,3 milliards 
d’euros en 2014, soit les montants correspondants à la trajectoire budgétaire reprise dans les programmes de stabilité de la Belgique. Le 11 janvier 2012, la Commission avait conclu que, sur la base du scénario macroéconomique retenu alors, le déficit public atteindrait 2,9 % du PIB et estimé qu’aucune mesure supplémentaire dans le cadre de la procédure de 
déficit excessif n’était nécessaire à ce stade.
Il est toutefois apparu que la dégradation de l’environnement économique en 2012 ne per -
mettrait pas de réaliser ce programme sans mesures supplémentaires.
3 Règlement 	(CE)	n°	1467/97	du	Conseil	du	7	juillet	1997	visant	à	accélérer 	et	à	clarifier	la	mise	en	œuvre	de	la	procé -
dure	concernant	les	déficits	excessifs,	JOCE,	L.	209,	2	août	1997,	p.	6-11.
4	L’entité	I	couvre	l’État	fédéral	et	la	sécurité	sociale.	L’entité	II	couvre	les	entités	fédérées	et	les	pouvoirs	locaux. 34
Aussi, outre diverses opérations de maîtrise des dépenses budgétaires (notamment par des 
blocages de crédits), le gouvernement a été amené à prendre de nouvelles décisions dans le cadre de l’ajustement budgétaire au début 2012 pour un total de 1,5 milliard d’euros. Des mesures ont ensuite encore été prises dans le courant de l’année pour 0,9 milliard d’euros.
L’examen des réalisations budgétaires permet néanmoins de conclure que ces efforts n’au -
ront pas permis de répondre aux ambitions initiales du programme de stabilité. En effet, fin 2012, le solde de financement des administrations publiques s’est finalement établi à -4,0 % 
du PIB (dont -3,5 % concernaient l’entité I et -0,5 % l’entité II) au lieu des -2,8 % initiale -
ment envisagés, soit un niveau supérieur aux 3 % du PIB requis pour ne plus être soumis à 
la procédure de déficit excessif. Cet écart de 1,1 % s’explique en partie (à raison de 0,8 %) par 
l’opération ponctuelle de recapitalisation de Dexia.
Indépendamment de l’amélioration du solde nominal de financement public, le gouver -
nement belge s’était également engagé auprès des instances européennes à améliorer le 
solde structurel des finances publiques à concurrence de 0,75 % en moyenne par année. On 
entend par cette notion le solde budgétaire après neutralisation, d’une part, des aléas pro -
voqués par la conjoncture économique (notamment les variations automatiques en matière de recettes fiscales et de dépenses de chômage) et, d’autre part, de l’impact de facteurs non récurrents (tel que, en 2012, l’intervention financière de l’État en faveur de Dexia).
Les réalisations budgétaires montrent néanmoins que l’amélioration du solde structurel 
a elle aussi été inférieure à celle recommandée par l’Union européenne. En effet, en 2012, celle-ci n’a été que de 0,5 % du PIB et, sur la période 2009-2012, de 0,3 % en moyenne an -
nuelle ; le solde structurel s’est finalement établi à la fin de 2012 à -2,9 % au lieu de -2,1 % du 
PIB, objectif que la Belgique s’était fixé dans son programme de stabilité 2012-2015.
Cette situation a finalement conduit la Commission européenne à faire le constat de l ’ insuf -
fisance des efforts budgétaires belges. Dans une recommandation au Conseil européen du 
29 mai 2013, elle a notamment conclu que « l’effort  budgétaire  consenti  était très loin de 
répondre  à la recommandation  du Conseil et a même été complètement  inexistant  en 2011 » . 
Elle a donc proposé de maintenir en 2013  la Belgique sous le régime de la procédure de défi -
cit excessif, sans accorder au gouvernement belge un délai supplémentaire pour réduire son budget en dessous des 3 % du PIB. Parmi les motivations avancées pour refuser ce délai, la 
Commission a notamment insisté sur le fait que la Belgique, contrairement à d’autres pays, n’avait pas entrepris d’ « action suivie d’effets » , au sens du pacte, estimant notamment que 
« l’effort  budgétaire  moyen de la Belgique  depuis 2010 n’a correspondu  qu’à la moitié de celui 
qui avait été recommandé. »
Le 29 mai 2013, la Commission a dès lors proposé au Conseil européen de mettre la Belgique 
en demeure de ramener son déficit nominal à 2,7 % du PIB en 2013 et de réduire, la même 
année, son déficit structurel de 1 % du PIB. Pour éviter de se voir infliger l’amende prévue 
dans le pacte budgétaire
5, le gouvernement belge a adopté en juillet 2013 un ensemble de 
mesures visant à réduire de façon structurelle le déficit budgétaire de l’ordre de 750 mil-
lions d’euros en 2013. Cette décision, combinée avec l’engagement donné par les entités 
5	Elle	est	égale	à	0,2	%	du	PIB,	augmentée	du	dixième	de	la	différence	entre	le	déficit	et	la	valeur	de	référence	(3	%). MISE	EN	 œUVRE	DES	OBLIGATIONS	EUROPÉENNES	DANS	LE	CADRE	DU	PACTE	BUDGÉTAIRE	 / 35
fédérées de respecter leur trajectoire budgétaire respective, a permis à la Belgique de pré -
senter à la Commission européenne un chiffre de déficit public conforme à ce que celle-ci 
avait précédemment sollicité.
Par ailleurs, la Belgique a été autorisée, pour les années à venir, à ajuster sa trajectoire bud-
gétaire pour tenir compte du ralentissement conjoncturel. C’est ainsi que le programme national de stabilité 2013-2016 prévoit désormais un équilibre structurel des finances pu -
bliques en 2015 et un surplus de 0,75 % du PIB en 2016 (surplus jugé suffisant pour répondre 
au problème de soutenabilité des finances publiques face au coût du vieillissement à long terme). Le retour à l’équilibre nominal, pour sa part, a été reporté à l’année 2016.
Conformément aux dispositions du pacte budgétaire européen, ce surplus structurel devra 
impérativement être maintenu après cette date (moyennant éventuellement une marge de fluctuation réduite à 0,5 % du PIB), au risque de voir la Belgique à nouveau soumise à une 
procédure de déficit excessif.
2	 Réduction	du	niveau	de	la	dette	des	administrations	publiques
Dans le cadre de son analyse de la situation des finances publiques, la Commission euro -
péenne a également examiné la soutenabilité du niveau d’endettement des pays de la zone euro.
D’après le pacte budgétaire, un taux d’endettement des pouvoirs publics supérieur à 60 % 
du PIB est considéré comme un facteur de déséquilibre potentiel. Pour ne pas être soumis 
à la procédure de déficit excessif, les États concernés doivent dès lors éviter de présenter un taux d’endettement de plus de 60 %.
À titre transitoire, les États qui présentent un taux d’endettement supérieur à 60 % doivent 
tendre vers cette valeur. Jusqu’à l’entrée en vigueur du pacte budgétaire renforcé en dé -
cembre 2011, la réglementation européenne ne définissait pas de façon précise le rythme 
d’assainissement requis, mentionnant seulement que la dette publique devait se réduire «  de façon significative ».  Depuis lors, les critères ont été affinés et la dette doit se réduire 
annuellement à concurrence d’un vingtième de l’écart qui existe entre le taux effectif de la dette publique par rapport au PIB et le taux de référence de 60 % précité. Dans son examen, 
la Commission tient compte de la valeur annuelle moyenne des réalisations des trois der -
nières années. À défaut de répondre à cette exigence, l’État concerné peut à nouveau être soumis au régime de la procédure de déficit excessif.
Compte tenu de ce qui précède, l’effort requis pour la Belgique, en matière de réduction 
de la dette publique, devrait donc se concrétiser par une réduction annuelle de cette dette d’environ 2 % du PIB.
À ce titre, il apparaît toutefois que l’évolution de la dette publique belge au cours des an -
nées 2009 à 2012 n’a pas correspondu aux critères de réduction susmentionnés. En effet, 
cette dette est passée de 95,7 % du PIB en 2009 à 99,6 % en 2012, de sorte que l’écart avec 
la valeur de référence a augmenté de 3,9 % au lieu de se réduire de 6 %. 36
Pour 2012, l’accroissement du taux d’endettement (+1,8 % du PIB) s’explique avant tout 
(pour +2,0 % du PIB) par des facteurs endogènes6. On entend par facteurs endogènes les 
variables macroéconomiques et financières qui ont un effet automatique sur l’évolution 
de la dette, à savoir le taux de croissance du PIB, les taux d’intérêt et le niveau initial de la dette publique. Lorsque ceux-ci (ou l’un de ceux-ci) sont trop défavorables, le niveau de la dette publique tend alors à croître spontanément, indépendamment de toute autre mesure. Cette tendance à l’autogénération de la dette ne peut s’atténuer que si le solde primaire (soit l’écart entre les recettes et les dépenses hors charges d’intérêt) est suffisamment impor -
tant. Or, le solde primaire effectivement constaté en 2012 a été inférieur de près de 2 % du 
PIB à celui qui était requis pour stabiliser le niveau de la dette publique.
A contrario, les facteurs exogènes (essentiellement les opérations ponctuelles de soutien 
aux banques et aux pays européens en difficulté et les remboursements qui en découlent) ont plutôt contribué à réduire le taux d’endettement public (-0,2 %).
Le non-respect par la Belgique de ce critère de réduction de la dette et, dès lors, des règles du 
pacte budgétaire n’a pas été sanctionné par la Commission européenne pour deux raisons.
En premier lieu, les textes européens prévoient que pour les pays soumis à une procédure 
de déficit excessif (ce qui est le cas de la Belgique depuis 2009), une période transitoire leur est accordée en vue de prendre en considération une situation jugée trop défavorable au moment de l’entrée en vigueur des traités et, de ce fait, impossible à corriger sur-le-champ. Pour ces pays, ce n’est donc qu’à l’issue de cette période transitoire que la Commission évalue le caractère satisfaisant du rythme de réduction de la dette publique.
En second lieu, la Commission peut tenir compte d’éléments exceptionnels qui empêchent 
un État de procéder effectivement à l’amélioration souhaitée de son taux d’endettement. La dégradation excessive de la situation économique est un de ces éléments. La Commis -
sion peut également tenir compte de décisions qui, sans améliorer la dette publique dans l’immédiat, ont néanmoins un effet favorable sur la soutenabilité à long terme des finances publiques. Elle peut ainsi prendre en considération, entre autres, les réformes visant à lutter contre le coût du vieillissement, les mesures visant à augmenter le taux d’emploi, certains investissements majeurs, les soutiens financiers bilatéraux et multilatéraux entre États membres de l’Union européenne, etc.
Dans son programme national de stabilité 2013-2016, l’État belge s’est engagé à réduire son 
taux d’endettement public de 100,0 % du PIB en 2013 à 93,0 % en 2016, soit une diminution 
de plus de 2 % par an, conformément à la réglementation européenne. Le gouvernement 
belge s’est engagé, entre autres, à réaliser cet objectif par une augmentation progressive du solde primaire qui passerait de -0,5 % du PIB en 2012 à +3,4 % en 2016.
Dans un avis rendu le 29 mai 2013, la Commission européenne, se basant sur les prévisions 
établies par ses propres services au printemps 2013, a néanmoins estimé que cette présen -
tation était trop optimiste au vu du nouveau ralentissement conjoncturel qui avait affecté les États européens entretemps. Selon ces prévisions, la dette publique belge continuerait 
6 Le	terme	«	facteurs	 endogènes	 »	est	également	 employé	 dans	le	chapitre	 Évolution	 de	la	dette	de	l’État	et	de	la	
dette	publique,	même	si	le	sens	y	est	légèrement	différent. MISE	EN	 œUVRE	DES	OBLIGATIONS	EUROPÉENNES	DANS	LE	CADRE	DU	PACTE	BUDGÉTAIRE	 / 37
à croître jusqu’à 102 % du PIB en 2014 (au lieu de 99 % prévu dans le programme belge de 
stabilité). Pour maintenir le niveau de la dette sous les 100 % du PIB en 2013, le gouverne -
ment belge a notamment cédé la société Royal Park Investments pour environ un milliard 
d’euros en 2013. Chapitre Chapitre2Compte d’exécution 
du budget  COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 41
Le solde budgétaire net est constitué par la différence entre les recettes courantes et de capi -
tal (hors produit d’emprunts) et les dépenses courantes et de capital (hors amortissement 
de la dette). Il est distinct du solde de financement abordé au point 2 ci-après.
Le solde budgétaire est calculé sur la base des droits constatés et non des mouvements de 
caisse, à l’exception importante des recettes des administrations fiscales7. Les opérations 
techniques relevant de la dette publique (rachat de titres) ne sont pas reprises dans le solde.
Le calcul a été réalisé par la Cour des comptes. À cet égard, celle-ci recommande que, pour 
les années ultérieures, l’administration présente elle-même un calcul du solde budgétaire net.
Les opérations courantes et de capital pour 2012 s’établissent comme suit (en millions 
 d’euros) :
Recettes 52.235,1
Dépenses 63.327,7
Solde budgétaire net -11.092,6
Ce résultat budgétaire de -11,1 milliards d’euros constitue la plus importante cause de l’évo -
lution de la dette publique.
Le tableau suivant retrace les soldes budgétaires des années budgétaires 2008 à 20128.
Tableau 1 –  Solde budgétaire 2008-2012 (en millions d’euros)
Recettes 44.051,3 41.734,0 43.706,0 41.034,5 52.235,1
Dépenses 70.112,6 50.770,4 54.580,9 59.737,6 63.327,7
Solde budgétaire net -26.061,3 -9.036,4 -10.874,9 -18.703,1 -11.092,6
L’évolution du solde budgétaire a été marquée initialement par la crise financière de 2008 qui 
a amené l’État à intervenir massivement en faveur de certains établissements financiers et, 
ensuite, par la crise économique. Les variations de dépenses et de recettes en 2012 sont commentées de manière détaillée dans les points suivants de ce chapitre.
7 Article	167	de	la	loi	portant	des	dispositions 	diverses	(I)	du	29	décembre 	2010,	applicable 	jusqu’au	31	décembre 	2014.
8 Y	compris	la	part	du	financement	 de	l’Union	européenne	 à	charge	du	budget	ainsi	que,	pour	les	années	antérieures,	
les	versements	au	fonds	de	vieillissement	et	au	fonds	d’infrastructure	ferroviaire. 42
En 2012, le solde de financement PDE9 des autorités fédérales demeure au niveau de celui 
de 2011 et s’élève à nouveau à -3,4 % du PIB. En termes absolus, il s’établit à -12.947 mil-
lions d’euros pour -12.468 millions d’euros en 2011. Le solde de financement de la sécurité 
sociale représente environ -0,1 % du PIB en 2012 (comparé à un solde quasi nul en 2011). Pour 
l’entité  I10, le solde de financement s’établit donc à -3,5 %.
Solde de financement 
PDE de l’entité I2008 2009 2010 2011 2012
Autorités fédérales -5.683 -14.245 -10.755 -12.468 -12.947
Sécurité sociale 1.586 -2.410 -131 68 -199
Total de l’entité I -4.097 -16.655 -10.886 -12.400 -13.146
Réalisé	(en	 %	du	PIB) -1,1	% -4,9	% -3,0	% -3,4	% -3,5	%
Norme	(en	%	du	PIB) 0,2	% -5,1	% -3,8	% -3,1	% -2,4	%
Source : comptes des administrations publiques 2012 (septembre 2013) et programmes de stabilité de la 
Belgique
Pour l’ensemble des administrations publiques, le solde de financement s’établissait 
en 2012 à -14.959 millions d’euros (-4,0 % du PIB), pour -13.715 millions (-3,7 % du PIB) 
l’année précédente. Il a été influencé à raison de -0,8 % du PIB par l’augmentation de capital 
de Dexia fin 2012.
Solde de financement PDE 2008 2009 2010 2011 2012
Réalisé	(en	 %	du	PIB) -1,0	% -5,6	% -3,7	% -3,7	% -4,0	%
Norme	(en	%	du	PIB) 0,0	% -5,9	% -4,8	% -3,6	% -2,8	%
Source : comptes des administrations publiques 2012 (communiqué de presse ICN, mars 2013) et pro -
grammes de stabilité de la Belgique
Dans le programme de stabilité 2013-2016, qui s’appuie sur les recommandations du Conseil 
supérieur des finances, les pouvoirs publics belges se sont engagés à réaliser un solde de financement positif de +0,2 % du PIB à l’horizon 2016.
9 Le	solde	de	financement	 selon	la	procédure	 de	déficit	excessif	(PDE)	ou	Excessive Deficit Procedure	(EDP) 	est	calculé	
par	l’Institut	des	comptes	nationaux	(ICN).
10 L’entité	I	comprend	 l’État	fédéral	et	la	sécurité	sociale,	l’entité	II	les	communautés	 et	régions	ainsi	que	les	pouvoirs	
locaux. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 43
Tableau 4 –  Solde de financement normalisé pour l’ensemble des administrations publiques (en % 
du PIB)
Année 2013 2014 2015 2016
Solde	de	financement	normalisé -2,54	%	à	-2,15	%(*)-2,1	% -0,8	%	 0,2	%	
(*)  Le gouvernement s’engage à ramener le déficit structurel à -1,8 % du PIB en 2013. Grâce à cet effort 
structurel de 1,1 % du PIB, le solde de financement est réduit à -2,54 % du PIB. Des mesures uniques 
complémentaires (pour réduire le taux d’endettement) pourraient permettre d’améliorer le solde 
de financement jusqu’à -2,15 % du PIB.
Source : programme de stabilité de la Belgique (2013-2016), p. 13
1.3.1	 Solde	de	financement	2012
Le tableau ci-après présente le calcul du solde de financement 2012 à partir du solde budgé -
taire11. Les points suivants expliquent les chiffres utilisés pour le calcul.
Tableau 5 –  Solde de financement 2012 (en millions d’euros, calculé fin septembre 2013)
Description 2012
Solde budgétaire sur la base des droits constatés en recettes (voir	le 	point	1.1)(*)-11.092,6
Transition	vers	les	recettes	perçues 130,2
Solde budgétaire sur la base des recettes perçues -10.962,4
«	Opérations 	extrabudgétaires	»	 415,2
Fonds	et	organismes	autonomes 133,1
Élimination des opérations internes 807,2
Solde net à financer du regroupement économique -9.606,9
Élimination	des	octrois	de 	crédit	et	participations 	(code	SEC	8) 280,1
Solde de financement du regroupement économique -9.326,8
Corrections -3.937,1
Solde de financement SEC 95 -13.263,9
Paiements	nets	d’intérêts	sur	accords	de 	swaps	et	  
contrats	de	garantie 	de	taux	à	l'échéance317,2
Solde de financement dans l’optique des déficits excessifs -12.946,7
(*)  Il n’est pas tenu compte des remboursements et de l’achat de titres qui, bien qu’enregistrés en 
code SEC 8, relèvent de la gestion de la dette publique. À partir de 2011 (introduction de Fedcom), 
le code SEC 8 est en effet influencé considérablement par le remboursement et l’achat de titres en 
portefeuille : pour 2012, il s’agit de +12.410,9 millions d’euros de recettes et de -10.969,6 millions 
d’euros de dépenses (soit un solde positif de +1.441,3 millions d’euros).
11 Pour	une	analyse	descriptive	 du	passage	du	solde	budgétaire	 au	solde	de	financement,	 voir	Cour	des	comptes,	
168e Cahier,	Volume	I,	p.	71-79.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be. 44
Le solde budgétaire 2012 déterminé par la Cour des comptes en septembre 2013 s’établit 
à -11.092,6 millions d’euros. Lors de la détermination du solde de financement au premier 
semestre 2013, il a été tenu compte des recettes perçues pour l’année 2012 à ce moment, qui 
étaient supérieures de 130,2 millions d’euros.
Lors du regroupement économique, il est tenu compte d’un certain nombre d’« opérations 
extrabudgétaires ». Outre toutes les recettes affectées aux communautés et régions et à 
la sécurité sociale (48.923 millions d’euros pour les recettes comme pour les dépenses), 
ces opérations comportent un certain nombre d’autres corrections (techniques) dont l’effet 
positif est de 415,2 millions d’euros. Ainsi, pour les traitements des départements Fedcom 
du dernier déploiement, le mois de décembre 2011 peut être soustrait du compte des dé -
penses (+324 millions d’euros). Par ailleurs, une partie du versement 2012 de la Loterie 
nationale à la Coopération au développement, qui n’a été effectué qu’en 2013, a été affectée à 2012 (+69,8 millions d’euros).
s’élève à 133,1 millions d’euros (15.579,8 millions d’euros en recettes pour 15.446,7 millions 
en dépenses).
Le solde budgétaire 2012  est corrigé de 807,2  millions d ’euros grâce à l ’ élimination des opé -
rations internes. Il s’agit principalement du paiement de 785,6 millions d’euros d’intérêts 
au Fonds de vieillissement.1.3.3	 Passage	 du	solde	net	à	financer	 selon	le	regroupement	 économique	 au	solde	
Le calcul du solde de financement ne prend pas en considération les opérations reprises 
sous le code SEC 8 – Octrois et remboursements  de crédits, participations  et liquidations  de 
participations et autres produits financiers (+280,1 millions d’euros).
Les recettes code SEC 8 (4.524,4 millions d’euros) se composent principalement du rem -
boursement des prêts accordés à des établissements financiers (3.500  millions d’euros, ma -
jorés d’une prime de remboursement de 525  millions d’euros) et des gains de change sur le 
service financier de la dette en devises (279,5 millions d’euros).Les dépenses code SEC  8 (-4.804,5  millions d’euros) comprennent notamment l’augmenta -
tion de capital de Dexia (-2.915  millions d’euros)
12, la participation de la Belgique au capital 
du mécanisme européen de stabilité (MES), soit -1.112,7 millions d’euros, et les différences 
de change et différences sur les achats, rachats et ventes de titres (-730,9 millions d’euros).
12 Cette	dépense	était	inscrite	en	code	SEC	8	et	a	été	éliminée.	 Eurostat	 a	finalement	 estimé	que	le	versement	 à	Dexia	
influence	bien	le	solde	de	financement.	L’ICN	en	a	tenu	compte	(voir	le	point	1.3.4). COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 45
financement	SEC 	95
mestre 2013 par le service macrobudgétaire du SPF Budget et Contrôle de la gestion s’élève 
à -9.326,8  millions d ’euros. Le solde de financement SEC 2012  est de -13.263,9  millions d ’eu -
ros. L’ICN tient en outre encore compte de certaines recettes et dépenses supplémentaires 
(à concurrence d’un montant net de -3.937,1 millions d’euros) pour :
• couvrir le périmètre complet du secteur public (+107,4 millions d’euros) : l’ICN reprend 
en effet dans le solde de financement les recettes et dépenses d’une dizaine d’orga -
nismes  ;
• exclure certaines opérations financières (-3.286,0 millions d’euros) : -2.915,0 millions 
d’euros pour Dexia et, en outre, principalement -317,2 millions d’euros pour les accords 
de swaps et les contrats de garantie de taux à l’échéance ;
• tenir compte du moment de l’enregistrement imposé par le SEC (-763,3  millions d’euros)  ;
• diverses autres raisons (+4,8 millions d’euros).
Les corrections visant à respecter le moment de l’enregistrement imposé par le SEC sont notamment apportées pour :
• imputer les recettes fiscales sur la base de droits constatés (-248,7 millions d’euros)
13 ;
• effectuer une modification dans le cadre du traitement comptable tardif (-241,4 millions 
d’euros) ;
• imputer à 2011 les remboursements effectués en 2012 par le fonds relatif au soutien 
d’achat de voitures moins polluantes (Meva) (+94,3 millions d’euros) ;
• corriger la contribution 2012 de la Belgique à l’Union européenne pour ce qui concerne la 
partie de la contribution 2011 (-31,4 millions d’euros) et la contribution 2012 (-107,0 mil-
lions d’euros) ;
• imputer à 2011 les indemnités perçues en 2012 dont les banques étaient redevables en 
échange de l’octroi de la garantie de l’État à leurs emprunts interbancaires (-133,4 mil-
• neutraliser l’effet de la réduction du délai de paiement des accises tabac qui est passé de quatre à trois semaines (-45 millions d’euros) et corriger les recettes fiscales à la suite 
de la condamnation pour discrimination en matière de mesures d’économie d’énergie (-56,9 millions d’euros).
Le solde de financement 2012 en termes SEC s’élève donc à -13.263,9 millions d’euros.
1.3.5	 Passage	 du	solde	de	financement	 SEC	95	au	solde	de	financement	 dans	le	cadre	
de	la	procédure	de	déficit	excessif
Dans le cadre de la procédure de déficit excessif, il ne faut pas tenir compte de la correction 
des paiements d’intérêts nets du chef d’accords de swaps et de contrats de garantie de taux à l’échéance (+317,2 millions d’euros).
13 En	pratique, 	l’ICN	utilise	la	méthode 	de	la	«	caisse	transactionnalisée 	»	qui	consiste	à	enregistrer 	les	recettes	au	mo -
ment	de	l’activité	 économique/de	 l’enrôlement	 et	non	au	moment	 où	elles	sont	réellement	 perçues.	 Cela	revient	
donc	à	effectuer	 un	glissement	 de	un	ou	deux	mois	sur	les	recettes	de	caisse.	Voir	également	 le	commentaire	 dans	
le	Rapport	annuel	2011,	Base	documentaire	générale,	p.	79	(décembre	2012). 46
1.4 Aperçu des mesures budgétaires décidées en 2012
Le pacte de stabilité préconise un déficit maximal du solde de financement de 2,4 % pour 
l’entité I (comprenant l’État fédéral et la sécurité sociale). Compte tenu de la décision du 
conclave budgétaire initial de maintenir la sécurité sociale en équilibre, les efforts bud-
gétaires nécessaires pour ne pas dépasser le déficit autorisé ont été intégralement mis à la charge de l’État fédéral. En vue de respecter l’objectif budgétaire fixé pour l’entité I, le 
déficit maximal autorisé a été fixé à 9,1 milliards d’euros dans les rapports trimestriels du 
comité de monitoring.
L’élaboration du budget 2012 initial s’est appuyée sur le rapport du comité de monitoring du 
30 septembre 2011. En raison du ralentissement de la croissance économique, le déficit total 
estimé du solde de financement a été évalué à 20,5 milliards d’euros.Pour atteindre l’objectif budgétaire, le gouvernement a adopté diverses mesures corres -
pondant à un montant de 10,4 milliards d’euros lors de l’établissement du budget initial. 
La détérioration de la situation économique a contraint le gouvernement à prendre des 
mesures complémentaires pour un montant de 2,4 milliards d’euros en 2012.
Il importe donc de signaler que ces mesures ont été adoptées en fonction du déficit maxi -
mal de 2,4 % du PIB pour l’entité I, en se basant sur l’évaluation du solde de financement 
à politique inchangée et après corrections techniques
14.
Tableau 6 –  Solde de financement de l’entité I en 2012 (en milliards d’euros)
Solde de 
à politique 
inchangéeObjectif 
2,4 %Mesures 
à 
prendreCorrections 
prisesMoment
Comité de mo -
nitoring	30	sep -
tembre	2011-20,5 -9,2 11,3 0,9 10,4 Budget initial
Comité de 
monitoring 24	février	2012-10,5 -9,1 1,8 0,3 1,5Premier		ajustement	
budgétaire
Comité de monitoring 6	juillet	2012-9,2 -9,1 0,1 - 0,1 Deuxième ajustement	budgétaire et circulaire relative	à	la	prudence  budgétaire
Comité de mo
-
nitoring	15	oc -
tobre	2012-9,9 -9,1 0,8 -0,8 Circulaire relative	à	la	prudence  budgétaire
Total des mesures d’assainissement 1,2 12,8
Source : rapports du comité de monitoring et Cour des comptes
14 Ces	corrections	 doivent	être	assimilées	 à	un	calcul	de	réactualisation	 de	certains	paramètres	 en	cas	de	politique	
inchangée	et	ne	peuvent	donc	pas	être 	considérées	comme	de	véritables	mesures	d’économie. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 47
Le montant total des mesures s’élève donc à 12,8 milliards d’euros. Il comprend cependant 
des doublons15 et ne tient pas compte d’une série de corrections techniques16 et/ou de la 
réévaluation par le comité de monitoring des recettes engendrées par certaines mesures17. Il 
faut donc le corriger en positif comme en négatif. Sur la base de ces corrections, le montant 
des mesures d’assainissement atteint 12,7 milliards d’euros (voir tableau ci-après). La ven -
tilation de ces mesures entre les dépenses et les recettes s’appuie autant que possible sur la répartition opérée dans les documents parlementaires relatifs au budget.
Tableau 7 –  Mesures budgétaires ventilées entre les dépenses et les recettes (en millions d’euros et 
en %)
Montant En % Proportion par rapport à 
l’assainissement total
Dépenses 5.348,5 100,0 % 42,2 %
Dépenses primaires 1.956,5 36,6	% 15,4	%
Intérêts 124,0 2,3	% 1,0	%
Sécurité sociale 3.018,0 56,4	% 23,8	%
Compétences usurpées 250,0 4,7	% 2,0	%
Recettes 6.358,7 100,0 % 50,1 %
Recettes	fiscales 4.531,4 71,3	% 35,7	%
Recettes	non	fiscales 1.827,3 28,7	% 14,4	%
Lutte contre la fraude 974,6 100,0 % 7,7 %
Fraude	fiscale 768,7 78,9	% 6,1	%
Fraude	sociale 205,9 21,1	% 1,6	%
Total des mesures d’assainissement 12.681,7  100,0 %
Il ressort du tableau ci-avant que les mesures en question concernaient les dépenses à rai -
son de 42,2 % (soit 5,3 milliards d’euros), les recettes à raison de 50,2 % (soit 6,4 milliards 
d’euros) et la lutte contre la fraude à raison de 7,7 % (soit 974,6 millions d’euros).
15 Le	doublon	le	 plus	important	concerne	 les	compétences	usurpées	(250	millions	d’euros).	Ce	 montant	avait	d’abord	
été	pris	en	compte	dans	les	mesures	 d’assainissement	 adoptées	 dans	le	cadre	du	budget	initial.	Dans	son	estima -
tion	du	déficit	du	24	février	2012,	le	comité	de	monitoring 	n’a	pas	pris	en	considération 	l’économie 	sur	les	compé -
tences	usurpées.	 Or,	l’économie	 prévue	a	été	maintenue	 dans	le	budget	ajusté,	si	bien	qu’elle	apparaît	 deux	fois	
dans	le	relevé	des	mesures	dans	le	tableau.
16 Plusieurs	 corrections	 techniques	 n’ont	pas	été	prises	en	compte	dans	le	montant	 total	des	mesures	 d’assainis -
sement,	bien	qu’elles	soient	désignées 	comme	telles	dans	les	documents 	parlementaires 	relatifs	au	budget.	Les	
corrections les plus importantes concernent une sous-utilisation de crédits pour un montant supplémentaire 
de 100 millions d’euros et la réévaluation des recettes de la levée du secret bancaire pour un montant complémen -
taire	de	300	millions	d’euros.
17 Les	principales 	révisions	concernant 	les	revenus	des	mesures	d’assainissement 	sont	les	suivantes 	:	-90,5	millions	
pour	la	réforme	du	précompte	 mobilier,	 -39,5	millions	pour	la	déductibilité	 des	intérêts	notionnels,	- 115	millions	
pour	la	mise	à	disposition	 gratuite	d’une	habitation	 privée	par	les	sociétés	et	-50	millions	grâce	au	fonctionnement	
plus	efficient	de	l’Organe	central	pour	la	saisie	et	la	confiscation. 48
La majeure partie (56,4 %) de la limitation des dépenses se situe au niveau de la sécurité 
sociale, avec 2,6 milliards d’euros dans le secteur des soins de santé et 0,4 milliard d’euros 
résultant des mesures adoptées dans le cadre de la réforme du marché de l’emploi18.
L’économie projetée dans les dépenses primaires s’élève à 1,9 milliard d’euros. Outre 
quelques mesures spécifiques de moindre importance, elle consiste en une réduction 
générale des crédits de fonctionnement, des subventions et des crédits d’investissement (705,4 millions d’euros), une diminution des moyens de fonctionnement de la SNCB 
(325,0 millions d’euros) et une meilleure gestion de la provision interdépartementale 
(213,0 millions d’euros)
19.
Les mesures adoptées en vue d’augmenter les recettes portent essentiellement sur les re -
cettes fiscales (4.531,4 millions d’euros). Il s’agit principalement de la limitation de la dé -
ductibilité des intérêts notionnels (1.480,5 millions d’euros) et de la réforme de la fiscalité 
relative aux revenus mobiliers (826,5 millions d’euros).
Les mesures liées aux recettes non fiscales s’élèvent à 1.827,3 millions d’euros, et celles 
concernant la lutte contre la fraude sociale et fiscale à 974,6 millions d’euros20.
Les points 2.1.1  et 2.1.2  abordent plus en détail les répercussions réelles des mesures fiscales 
et non fiscales.Enfin, il est important de préciser que toutes les mesures n’ont pas été traduites dans les do -
cuments parlementaires relatifs au budget. Il s’agit surtout des mesures d’assainissement 
adoptées sur la base du rapport du comité de monitoring du 15 octobre 2010. Par exemple, 
les recettes fiscales ont ainsi été réévaluées pour un montant de 297,0  millions d’euros
21 et 
certaines dépenses primaires ont été ponctuellement réévaluées et/ou bloquées adminis -
trativement à raison de 306,9 millions d’euros.
18 Voir	Cour	des	comptes,	Cahier	2013	relatif	à	la	sécurité	sociale,	pour	une	analyse	plus	détaillée	de	ces	mesures.
19 Voir	le	point	3.2	ci-après	pour	un	commentaire	plus	détaillé	des	réalisations	des	mesures.
20 Ce	montant	 comprend,	 outre	610	millions	d’euros	de	recettes	 estimées,	 170	millions	d’euros	de	retombées	 esti -
mées	et	12	millions	d’euros	de	dépenses	 pour	le	recrutement	 d’inspecteurs	 supplémentaires.	 Les	retombées	 des	
mesures	 de	lutte	contre	la	fraude	sociale	ont	été	évaluées	 à	91,9	millions	d’euros.	Les	mesures	 de	lutte	contre	
la	fraude	fiscale	sont	examinées	 au	point	2.1.1.	L’accent	est	toutefois	 mis	sur	la	recette	estimée	de	610	millions	
d’euros	et	la	mesure	relative	à	la	levée	du	secret	bancaire	 (300	millions	d’euros).	 Les	effets	retour	(170	millions	
d’euros)	et	les	dépenses 	supplémentaires 	(12	millions	d’euros	pour	engager	des	inspecteurs 	supplémentaires) 	n’y	
sont	cependant	 pas	abordés.	 La	mesure	relative	à	la	levée	du	secret	bancaire	concerne	 la	réestimation	 du	produit	
d’une	mesure	fiscale	prise	en	2011.	Dans	les	documents	 budgétaires	 relatifs	à	l’exercice	 budgétaire	 2012,	cette	
mesure	est	présentée	 comme	une	mesure	fiscale	issue	du	conclave	 budgétaire	 2012.	C’est	la	raison	pour	laquelle	
ce	montant 	est	repris	au	tableau	7	à	titre	de	mesure	fiscale	et	non	à	titre	de	mesure	de	lutte	contre	la	fraude	fiscale.
21 L’examen	 des	mesures	 d’assainissement	 relatives	 aux	recettes	 fiscales	(point	2.1.1)	ne	tient	pas	compte	de	ces	
recettes	supplémentaires	 de	297,0	millions	d’euros,	car	elles	n’ont	pas	été	traduites	 dans	un	ajustement	 du	budget	
des	voies	et	moyens.	 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 49
2 Recettes et incidence des mesures budgétaires
Tableau 8 –  Évolution des recettes totales perçues par l’État fédéral (en millions d’euros)
Recettes	fiscales 95.997,1 98.439,8 104.203,2
Recettes	non	fiscales 6.857,8 6.847,1 11.463,3
Total 102.854,9 105.286,9 115.666,5
Les recettes de l’État fédéral s’élèvent à 115.666,5  millions d’euros en 2012, soit une hausse 
de 10.379,6 millions d’euros (ou 9,9 %) par rapport à 2011. Les recettes fiscales augmentent 
de 5.763,4  millions d ’euros (ou de 5,9  %) pour atteindre 104.203,2  millions d ’euros, un mon -
tant qui est nettement supérieur à celui enregistré au début de la crise économique et finan -
cière. Cette augmentation est principalement due à la forte hausse des recettes générées par 
les contributions directes (4.393,5 millions d’euros). Le point 2.1.1 abordera plus en détail 
les recettes fiscales, ainsi que les mesures budgétaires que le gouvernement a prises dans ce domaine et les mesures visant à lutter contre la fraude.
L’augmentation de 4.616,2 millions d’euros (ou 67,4 %) des recettes non fiscales a pour 
effet de porter à 9,9 % la part des recettes non fiscales dans les recettes totales en 2012, 
contre 6,5 % en 2011. Comme précisé au point 2.1.2, l’augmentation des recettes non fiscales 
est due non seulement aux mesures adoptées en la matière, mais aussi au remboursement 
intégral par KBC de son prêt de 3,5 milliards d’euros.
2.1.1	 Recettes	fiscales	perçues	par	l’État	fédéral2.1.1.1  Évolution générale
Le tableau ci-après présente l’évolution des recettes fiscales de l’État fédéral et du PIB 
entre 2010 et 2012.
Tableau 9 –  Évolution des recettes fiscales perçues par l’État fédéral entre 2010 et 2012 (en millions 
d’euros)
2010 2011 Évolution 
2010-20112012 Évolution 
2011-2012
Contributions directes 48.555 49.625 2,20	% 54.018 8,85	%
TVA,	enregistrement	et	divers(*)32.989 34.561 4,77	% 35.881 3,82	%
Douanes et accises 9.579 9.284 -3,08	% 9.577 3,15	%
Impôts locaux 4.874 4.970 1,97	% 4.728 -4,88	%
Recettes fiscales totales 95.997 98.440 2,54	% 104.203 5,85	%
PIB	à	prix	courants 356.069 369.981 3,91	% 376.228 1,69	%
(*) droits de succession inclus
Source : Cour des comptes, sur la base de données de l’administration fiscale 50
Une part substantielle de l’augmentation des recettes fiscales provient du résultat en ma -
tière de contributions directes, qui augmente de près de 4,4  milliards d’euros (soit presque 
9 % de croissance). En TVA, enregistrement et divers, on constate une croissance légèrement 
inférieure en 2012 (3,82 % contre 4,77 % en 2011). Par contre, pour les douanes et accises, 
après une année 2011 en recul de près de 300 millions d’euros, le résultat de 2012 revient 
quasiment au niveau de 2010. En ce qui concerne les impôts locaux perçus par l’État fédéral, 
les résultats diminuent de près de 5 % en 2012 par rapport à 2011, et demeurent inférieurs de 
près de 150 millions d’euros à ceux de 2010.
On constate également que la croissance des recettes en 2012  est très supérieure à la crois -
sance du PIB à prix courants (1,69 %), à l’inverse de la situation constatée en 2011.2.1.1.2  Comparaison avec l’objectif budgétaire
Le tableau suivant présente une comparaison entre les prévisions budgétaires ajustées et 
les recettes réelles perçues par l’État fédéral (hors recettes perçues pour compte de tiers).
Tableau 10 –  Comparaison des prévisions aux recettes réelles (hors recettes de tiers) pour 2012 (en 
2012 Budget ajusté Réalisation Écart (en  valeur) Écart (en %)
Précompte 	mobilier(*)4.123,7 3.596,9 -526,8 -12,77	%
Versements	anticipés 9.715,2 9.336,5 -378,7 -3,90	%
Rôles sociétés 2.405,4 3.786,9 1.381,5 57,43	%
Rôles personnes  
physiques-4.976,4 -5.290,5 -314,1 -6,31	%
Rôles non-résidents 178,9 219,1 40,2 22,46	%
Précompte 	professionnel 41.203,4 41.094,3 -109,1 -0,26	%
Divers(**)360,9 337,4 -23,6 -6,53	%
Contributions directes 53.011,2 53.080,6 69,4 0,13	%
Accises et divers 7.4 69,5 7.4 88,7 19,2 0,26	%
TVA 26.748,1 26.302,7 -445,4 -1,67	%
Droits de timbre et divers 1.928,0 1.931,2 3,2 0,16	%
Droits d’enregistrement 95,8 87,9 -7,9 -8,23	%
Divers et amendes 1.033,2 981,8 -51,3 -4,97	%
divers29.805,2 29.303,7 -501,5 -1,68	%
Recettes	fiscales	perçues	par l’État fédéral90.285,8 89.873,0 -412,9 -0,46	%
(*) dont la cotisation de 4 % sur la partie de certains revenus mobiliers qui excède 20.020  euros  
(**) dont cotisation spéciale et Maribel social
Source  : Cour des comptes, sur la base de l’exposé général de l’ajustement du budget 2012  et de données 
de l’administration
budget et les recettes constatées s’élève à moins de 0,5 %. Les différences au niveau de  COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 51
chaque impôt sont cependant plus importantes et révèlent des sous-estimations ou des 
surestimations. Le précompte professionnel a été évalué de manière précise, puisqu’il a seulement été sous-évalué de 0,26 %.
Au niveau du précompte mobilier, le résultat est très inférieur aux prévisions, tant en valeur 
(526,8 millions d’euros) qu’en pourcentage (près de 13 %). L’année 2012 a été marquée par 
la réforme de la fiscalité des revenus mobiliers. Cette réforme importante, mais en partie temporaire n’a pas produit les résultats escomptés et ses effets ont été sensiblement suré -
valués (voir ci-après). La surestimation des résultats tiendrait notamment au fait que la réduction de la base taxable, due à l’augmentation des taux d’imposition, a été mal évaluée lors des prévisions. La différence constatée (voir ci-après) entre l’évaluation budgétaire de la réforme et le résultat des recettes induites par cette réforme selon les estimations de l’administration confirme cette forte surestimation.
Les résultats en ce qui concerne les versements anticipés ont également été surestimés au 
moment de l’ajustement. Cette surestimation s’élève à près de 380 millions d’euros (soit 
3,9 %). Les recettes sont inférieures de 43 millions d’euros à celles de 2011 (soit -0,5 %). Ce 
moindre rendement est probablement dû à la conjoncture dégradée en 2012.
C’est au niveau de l’enrôlement de l’impôt des sociétés que la différence entre prévisions 
et réalisations est la plus sensible : les résultats dépassent de près de 1,4 milliard d’euros les 
prévisions de l’ajustement budgétaire. Le très bon résultat constaté pour 2012 par rapport  
à 2011, soit une plus-value de 2.355  millions d ’euros (augmentation de 165  %), peut être inter -
prété comme une amélioration sensible des résultats des entreprises en 2010, après la crise qui avait marqué négativement les résultats de 2009. Deux autres facteurs expliquent, pour l’administration, l’excellent résultat de 2012 par rapport à 2011. D’une part, un glissement 
a été constaté des versements anticipés de 2010 vers les rôles des premiers mois de 2012. 
D’autre part, une nouvelle application informatique pour l’enrôlement des sociétés a joué négativement pour 2011  (retard au moment du démarrage) et positivement pour 2012  (accé -
lération en fin d’année quand l’opérationnalisation était optimale). Ces deux facteurs, qui ne dépendaient pas de la conjoncture économique et avaient été pris en compte dans une faible mesure, expliquent essentiellement la différence entre les prévisions budgétaires et les résultats constatés. En janvier 2013, l’administration estimait leur incidence à environ 1,5 milliard d’euros.
Enfin, en matière de TVA, les résultats constatés s’écartent également de l’estimation faite 
au moment de l’ajustement : on constate en effet une moins-value de 445,4 millions d’euros 
(soit une surestimation de 1,67 %). L’administration explique ce constat par une dégradation 
de la conjoncture dont l’effet négatif sur la consommation n’a pas été entièrement anticipé. Avec un résultat de 26,3  milliards d’euros en 2012, le produit de la TVA dépasse néanmoins 
de 590 millions d'euros le résultat de 2011. Cette croissance de 2,3 % demeure inférieure à la 
croissance des recettes totales perçues par l’État fédéral (5,8 %). 52
2.1.1.3  Incidence des mesures fiscales du budget 2012
Mesures prévues et estimation
Les tableaux suivants présentent les mesures des conclaves budgétaires de novembre 2011 et mars 2012 qui ont une incidence estimée sur les recettes fiscales, telles qu’elles figurent 
dans l’exposé général de l’ajustement du budget 2012
22.
Tableau 11 –  Mesures du conclave de novembre 2011 (en millions d’euros)
Réforme	des	intérêts	notionnels 1.580,5
Réforme du précompte mobilier 826,5
Lutte contre la fraude et application correcte de la législation 610,0
Réestimation de l’impact de la levée du secret bancaire 300,0
Avantages	de	toute 	nature	:	réduction	 CO2	voitures 200,0
Accises tabac 153,7
Taxation des plus-values Isoc 150,0
Notifications 	notaires	:	application	 aux	déclarations 	de	succession 140,0
Notaires	et	huissiers	:	exclusion	de	l’exonération	 de	la	TVA 95,0
TV	payante 	:	application	 de	la	TVA	à	21	% 84,0
Mise	à	disposition	gratuite	par	les	sociétés	d’un	logement 	privé 55,0
Assurances	:	harmonisation	 pension	interne	pour	dirigeants 55,0
Taxe sur les opérations de bourse 38,6
Taxe de conversion des titres au porteur 30,0
Autres mesures 84,5
Total 4.402,8
Source : exposé général de l’ajustement du budget 2012
Tableau 12 –  Mesures du conclave de mars 2012 (en millions d’euros)
Perception	avancée	du	prélèvement	anticipatif	des	assurances-vie 203,0
Activation de réserves du Crédit professionnel 46,0
Uniformisation	des	délais	de	paiement	d’accises	 45,0
Augmentation de la taxe d’abonnement 40,0
Augmentation de la taxe sur les opérations de bourse 37,7
Autres	(dont	l’incidence	est	estimée	à	moins 	de	20	millions 	d’euros) 72,9
Total 444,6
22 Au	moment	 de	l’ajustement	 budgétaire,	 les	prévisions	 concernant	 les	mesures	 du	conclave	 de	novembre	 2011	
étaient	inférieures	 de	390	millions	d’euros	aux	prévisions	 figurant	dans	l’exposé	général	du	budget	initial.	Parmi	
les	mesures	 fiscales	du	conclave,	 c’est	surtout	pour	la	mise	à	disposition	 gratuite	par	les	sociétés	d’un	logement	
privé	que	l’estimation	 a	été	nettement	 revue	à	la	baisse	:	de	170	à	55	millions	(soit	-68	%).	Pour	les	deux	mesures	
quantitativement	 les	plus	importantes,	 la	réforme	des	intérêts	notionnels	 et	la	réforme	du	précompte	 mobilier,	 on	
constate	 également	 une	diminution,	 respectivement	 de	40	millions	d’euros	(soit	-2,6	%)	et	de	90	millions	d’euros	
(soit	-10	%). COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 53
Évaluation de l’incidence des mesures
La Cour des comptes a demandé à l’administration de lui communiquer les chiffres relatifs à l’incidence sur les recettes fiscales des mesures budgétaires envisagées, en particulier celles dont l’incidence estimée était la plus importante.
Les points examinés ci-après concernent les mesures pour lesquelles la Cour a pu recevoir 
des chiffres ou commentaires de l’administration.
• Exclusion de l’exonération de la TVA pour les notaires et huissiers
Depuis 2012, les notaires et huissiers sont tenus d’appliquer la TVA
23. En 2012, cette exclu -
sion de l’exonération de la TVA a généré un produit net de, selon l’administration, 178 mil-
lions d’euros pour les notaires et 31 millions d’euros pour les huissiers, soit un total de 209 millions d’euros. Ce montant représente plus du double de l’estimation faite lors du 
budget initial (100 millions) et du budget ajusté (95 millions).
• Taxes sur les opérations de bourse
Les dispositions du code des droits et taxes divers ont été modifiées deux fois pour les taxes applicables en 2012. Les décisions ont été prises lors des conclaves budgétaires de novembre  2011
24 et de mars 201225. Les évaluations budgétaires de recettes pour ces deux 
modifications étaient respectivement de 50 millions d’euros (évaluation initiale, réévaluée 
à 38,6 millions d’euros lors du contrôle budgétaire) et de 37,7 millions d’euros.
Le produit net de l’augmentation des taxes sur les opérations de bourse est de 52 millions 
d’euros selon les calculs de l’administration. On constate donc que le rendement total avait 
été surestimé de près de 25 millions d’euros au moment de l’ajustement budgétaire.
• Taxe de conversion des titres au porteur
Une taxe de conversion des titres au porteur en titres dématérialisés ou en titres nominatifs a été instaurée fin 2011
26. Son taux était fixé à 1 % en 2012 (et 2 % en 2013). Le rendement 
estimé de cette taxe était de 30 millions d’euros, mais elle a rapporté, selon l’administra -
tion, 3,7 millions d’euros, soit quelque 12 % de ce qui avait été budgétisé.
• Activation de réserves du Crédit professionnel
Cette mesure, décidée lors du contrôle budgétaire de mars 2012, visait à imposer des réserves qui n’étaient jusque-là pas imposées. Selon l’administration, cette mesure non récurrente a rapporté 115,7  millions d’euros en 2012. La recette avait été évaluée à 46  millions d’euros 
et réévaluée à 90 millions d’euros au moment du conclave budgétaire de novembre 2012.
• Perception avancée du prélèvement anticipatif sur les assurances-vie
Cette mesure non récurrente a également été décidée lors du contrôle budgétaire de mars  2012. Elle consiste à prélever une tranche de 6,5  % sur le taux de 16,5  % applicable aux 
réserves des assurances-vie constituées avant le 1
er janvier 1993. D’après l’administration, 
23 Article	53	de	la	loi	du	28	décembre	2011	portant	des	dispositions	diverses.
24 Articles	58	à	60	de	la	loi	du	28	décembre	2011	portant	des	dispositions	diverses.
25 Articles	45	à	48	de	la	loi-programme	du	22	juin	2012.
26 Cette	taxe,	conforme	 à	la	loi	du	14	décembre	 2005	portant	suppression	 des	titres	au	porteur,	a	été	instaurée	 par	les	
articles	61	à	69	de	la	loi	28	décembre	2011	portant	des	dispositions	diverses. 54
ce prélèvement anticipatif a rapporté 182,7 millions d’euros. La mesure avait été évaluée à 
203 millions d’euros.
• Réforme de la fiscalité des revenus mobiliers
La réforme de la fiscalité des revenus mobiliers décidée lors du conclave de novembre 2011 
prévoyait les dispositions suivantes :
• augmentation du précompte mobilier27 ;
• introduction d’une cotisation complémentaire de 4 % sur les hauts revenus de l’épargne 
applicable aux revenus mobiliers qui excèdent un total net de 20.020 euros28 ;
• obligation de déclarer les revenus mobiliers dans la déclaration à l’impôt des personnes 
physiques, sauf exception29.
Selon l’administration, la plus-value de précompte mobilier en 2012, par rapport à 2011, est de 290 millions d’euros. En raison des problèmes rencontrés avec le programme de comp -
tabilisation des recettes, il n’a pas été possible pour l’administration de donner des chiffres par produit.
Si on compare ces 290 millions d’euros aux 826,5 millions d’euros budgétés lors de la ré -
forme, on constate un écart de plus de 500 millions d’euros. Fin janvier 2013, l’adminis -
tration estimait que les recettes de précompte mobilier de 2012, à législation constante, 
étaient inférieures de près de 9 % aux recettes de 2011. Comme elles sont proportionnelles 
à la base taxable, on peut conclure que la base taxable du précompte mobilier s’est réduite de manière similaire. Cette réduction due à la réforme de la fiscalité des revenus mobiliers a manifestement été sous-estimée.
En ce qui concerne la cotisation complémentaire de 4 % sur les hauts revenus de l’épargne, 
des chiffres plus précis sont disponibles, tant en prévision qu’en réalisation. Le budget pré -
voyait une recette de 134 millions d’euros et celle-ci s’est élevée à 49,2 millions, soit une 
surestimation de 84,8  millions d’euros. En raison de la complexité de la mesure, tant en ce 
qui concerne l’imposition que la perception, cette cotisation a été supprimée dans la loi-
programme du 27 décembre 2012, et n’a donc été d’application que pour 2012.
• Réforme des intérêts notionnels
La réforme des intérêts notionnels
30 du conclave de novembre 2011 prévoyait trois mesures 
relatives à l’exercice budgétaire 2012 :
• limitation du taux de déduction des intérêts notionnels à 3,5 % pour les PME et 3 % pour 
les autres entreprises pour 2012, 2013 et 201431 ;
• suppression de la possibilité de reporter les intérêts notionnels qui n’ont pas été déduits 
à cause d’un bénéfice imposable nul ou insuffisant32 ;
27 Articles	27	et	29	 de	la	loi	du	28	décembre	2011	portant	des	dispositions	diverses.
28 Article	28	de	la	loi	précitée.
29 Article	33	de	la	loi	précitée.
30 Pour	un	aperçu	sur	le	système	 de	déduction	 des	intérêts	notionnels	 et	son	incidence	 sur	les	recettes	fiscales,	voir	
Cour	des	comptes,	169e Cahier,	Volume	I,	p.	167-173.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
31 Article	45	de	la	loi	du	28	décembre 	2011	portant	des	dispositions	diverses.
32 Article	48	de	la	loi	du	13	décembre	2012	portant	des	dispositions	fiscales	et	financières. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 55
• étalement de la déduction du stock d’intérêts notionnels du passé qui subsiste à la fin de 
la période imposable de l’exercice d’imposition 201233.
L’incidence des deux premières mesures était estimée à 1.480,5 millions d’euros (montant 
brut) dans le budget ajusté. Celle de la troisième mesure, à 100 millions d’euros. Le montant 
de 1.480,5 millions d’euros relatif aux deux premières mesures a été calculé sur la base de la 
diminution du taux de déduction de 4,2 % (c’est le taux qui aurait dû être appliqué en 2012 si 
la loi n’avait pas changé) à 3  % (limite adoptée en 2012). Ce montant représente le gain brut 
réalisé par l’État grâce à la mesure. Il ne comprend toutefois qu’un gain net de 528,2 mil-
lions d’euros qui représente le passage du taux de déduction de 3,425  % (2011) à 3  % (2012). 
La différence, soit 952,3  millions d’euros, constitue la perte de recettes que l’État aurait dû 
supporter si le taux était passé de 3,425 % (taux applicable en 2011) à 4,2 % (taux applicable 
en 2012, sans modification législative).
La déduction des intérêts notionnels ne constitue pas une dépense fiscale mais fait partie 
de la structure même de l’impôt des sociétés. Il n’est donc pas techniquement possible d’en isoler l’incidence. L’administration estime qu’il faut considérer la croissance importante des recettes globales en impôt des sociétés pour juger de l’efficacité des mesures budgétaires relatives à cet impôt, en particulier la déduction des intérêts notionnels. Ainsi, la croissance de plus de 20 % en 2012, par rapport à 2011, serait l’effet de cette réforme principalement, 
car la reprise économique demeure modérée et ne pourrait pas expliquer ce phénomène.
Commentaires de la Cour
La Cour des comptes constate que l’administration a pu chiffrer l’incidence sur les recettes fiscales de plusieurs mesures prises en 2012. La précision de l’évaluation budgétaire, par rapport aux résultats constatés, est variable. Les surévaluations et sous-évaluations s’équi -
librent toutefois plus ou moins. En effet, pour les mesures qui ont pu être chiffrées, le total des recettes estimées est de 584,3 millions d’euros et le total des recettes constatées, de 
612,3 millions d’euros, soit une différence de moins de 5 %.
La Cour constate que l’administration n’a pas pu donner de chiffres assez précis sur l’inci -
dence budgétaire de mesures particulièrement importantes. Ainsi, l’administration n’a pas 
pu communiquer de chiffres précis pour les sept nouvelles mesures du conclave de no -
vembre 2011
34 qui devaient rapporter 2.246,2  millions d’euros au total. La Cour des comptes 
a déjà souligné, dans son Cahier précédent notamment35, que ce manque d’information 
limite l’évaluation de l’incidence réelle des mesures.
La Cour relève par ailleurs que l’administration n’a pas fourni de données en matière de 
recettes d’accises pour 2012, alors que ces données avaient été communiquées pour l’exer -
cice budgétaire 2011.
Parmi les mesures qui n’ont pas fait l’objet de rapportage chiffré, la Cour évoque ci-après 
deux mesures particulières dont l’incidence budgétaire est estimée à 910 millions d’euros 
au total : la levée du secret bancaire et la lutte contre la fraude fiscale.
33 Article	56	de	la	loi	précitée.
34 N’est	pas	prise	en	compte	ici	la	réforme	des	intérêts	notionnels	 dont	l’incidence	 budgétaire	 essentielle	 provient	
d’un	changement	de	taux	de	déduction	et	est	quasiment	impossible	à	évaluer	ex-post.
35 Cour	des	comptes,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	162-165.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be. 56
• Levée du secret bancaire
Le budget 2012 a prévu une recette complémentaire de 300 millions d’euros sous l’intitulé 
«  réestimation de l’impact de la levée du secret bancaire ». Cette mesure a été introduite en 2011 et a modifié le code des impôts sur les revenus
36 pour permettre à l’administration de 
s’adresser à tout établissement financier pour obtenir des renseignements concernant un contribuable, client de cet établissement. Ce régime était applicable depuis le 1
er juillet  2011.
Pour mettre en œuvre ce dispositif, un point de contact central géré par la Banque nationale de Belgique (BNB) devait être créé pour que les établissements financiers puissent commu -
niquer à la BNB l’identité des clients et leurs numéros de comptes et de contrats
37. Si cer -
taines dispositions légales et réglementaires, nécessaires à l’application de la levée du secret bancaire, ont été adoptées en 2011, l’arrêté royal relatif à son fonctionnement a seulement été pris le 17 juillet 2013. Certaines dispositions essentielles de cet arrêté royal n’entreront 
en vigueur que le 1
er mai 2014, soit trois ans après l’adoption de ce nouveau dispositif.
La Cour constate que le retard pris dans la mise en place du point de contact n’aura pas permis d’engranger au cours de l’exercice budgétaire 2012 toutes les recettes fiscales sup -
plémentaires prévues par le gouvernement.
• Lutte contre la fraude
Le gouvernement a prévu 610 millions d’euros de recettes provenant de la lutte contre la 
fraude fiscale. Il a détaillé les mesures et estimé l’incidence de chacune d’elles. Parmi ces mesures figuraient notamment le renforcement de la règle en matière de sous-  capitalisation 
des sociétés (105 millions d’euros), la lutte contre les montages « usufruit turbo » (80 mil-
lions d’euros) ainsi qu’une meilleure collaboration et un meilleur échange de données entre 
les divers services de contrôle sociaux et fiscaux (150 millions d'euros
38). Comme la Cour 
l’avait souligné dans son commentaire sur le projet de budget 201239, le calcul du produit de 
ces mesures n’était pas ou était insuffisamment explicité dans les documents budgétaires.
La loi du 28 décembre 2011 portant des dispositions diverses a pris un certain nombre de 
mesures dans le cadre de cette lutte contre la fraude fiscale et pour une meilleure percep -
tion de l’impôt.Le 11 mai 2012, le gouvernement a approuvé et présenté le plan d’action 2012-2013 du Collège 
pour la lutte contre la fraude fiscale et sociale, où étaient détaillées un certain nombre de 
mesures déjà évoquées au moment du conclave budgétaire de novembre 2011. Un premier rapport sur ce plan d’action 2012-2013 du Collège pour la lutte contre la fraude a été publié 
en janvier 2013. Celui-ci faisait état de l’avancement des différentes mesures programmées, mais ne donnait aucun chiffre sur les résultats des actions entamées ou abouties qui peuvent produire des recettes supplémentaires.
36 La	loi	du	14	avril	2011	portant	des	dispositions	 diverses,	 qui	règle	la	mise	en	œuvre	de	cette	mesure,	a	modifié	
l’article	322	du	code	des	impôts	sur	les	revenus	et	y	a	introduit	un	nouvel	article	333/1.
37 Article	322,	§		3,	CIR	92.
38 Ce	montant	estimé	mêle	les	recettes	sociales	et	fiscales.
39 Doc. parl. ,	Chambre,	 6	janvier	2012,	DOC	53	1943/003,	 Commentaires	 et	observations	 sur	les	projets	de	budget	de	
l’État	pour	l’année	budgétaire	2012,	p.	25. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 57
Comme pour les autres mesures, la Cour a demandé, sans succès, à l’administration fiscale 
d’avoir des détails chiffrés sur les résultats relatifs à ce poste important des mesures du budget 2012.
2.1.2	 Recettes	non	fiscales	perçues	par	l’État	fédéral2.1.2.1  Évolution générale
Les recettes non fiscales, soit les recettes courantes et les recettes de capital, s’établissent 
comme suit, en termes de droits constatés, pour les années 2010 à 2012.
Tableau 13 –  Évolution des recettes non fiscales, hors opérations techniques de dette publique (réa -
lisation, en millions d’euros)
 2010 2011 2012
La nette progression en 2012 s’explique par la bonne réalisation des recettes de capital, no -
tamment le remboursement intégral par KBC du prêt qui lui avait été accordé pour un total 
de 3,5 milliards d’euros, majoré d’une prime de remboursement de 525 millions d’euros. 
Toutefois, cette recette n’a pas eu d’impact, de par la nature de l’opération, sur le solde de financement.
2.1.2.2  Réalisation des recettes 2012
Étant donné la grande hétérogénéité des recettes non fiscales, le tableau suivant ne reprend 
que les dix recettes non fiscales les plus significatives, c’est-à-dire au montant nominal le plus important.  
Tableau 14 –  Recettes non fiscales les plus importantes (en millions d’euros)
Sections Intitulé Budget ajusté Réalisation Écart
18 Remboursement	de	prêts	accordés	
par le Trésor dans le cadre de la crise financière	(hors	primes	de	rembour
-
sement)2.333,0 3.500,0 1.167,0
18 Contribution	des	institutions 	finan -
cières au fonds spécial de protection des	dépôts	créé	par	l’arrêté	royal	du	14	novembre	2008	afin	 d’assurer	
la protection des dépôts pour les banques	et	les	sociétés	de	bourse 	
adhérentes1.056,7 1.000,1 -56,6
18 Contribution	du	secteur 	énergétique 800,0 799,1 -0,9
18 Indemnités	à	verser	par	les	institu
-
tions bancaires pour l’utilisation de la	garantie 	de	l’État	lors	de	prêts	
interbancaires840,0 746,2 -93,8
18 Part	attribuée	à	l’État	dans 	le	résultat	
de	la	Banque 	nationale 	de	Belgique825,0 685,6 -139,4 58
18 Gains	en	capital	autres	que 	gains	de	
change	(y	compris	primes	de	rem -
boursement)350,0 527,3 177,3
18 Frais	de	perception	remboursés	par	
les	Communautés	européennes	à	
charge	des	recettes	effectuées	pour	
leur compte539,8 516,1 -23,7
33 Dividende 	versé	à	l’État	par	
Belgacom482,6 443,6 -39,0
18 Intérêts	sur 	prêts	consentis	dans 	le	
cadre	de	la	crise	financière 	350,7 353,6 2,9
33 Recouvrement	des	frais	trop	payés	à	
la	Poste	pour	l’exercice 	des	tâches	de	
services	publics	qui	lui	sont	confiées293,0 300,8 7,8
Source : compte d’exécution du budget
De manière générale, pour l’ensemble des recettes non fiscales, la réalisation des recettes 
courantes a été de 316,6 millions d’euros inférieure aux prévisions alors que celle des re -
cettes de capital a été de 1.503,5 millions d’euros supérieure à celles-ci.
Parmi les recettes reprises dans le tableau ci-dessus, on peut relever, outre le rembour -
sement du prêt accordé à une institution financière, des recettes liées à l’intervention de 
l’État lors de la crise financière de 2008. Le secteur financier, en échange de cette aide, paie divers intérêts, contributions, et indemnités
40. D’autres recettes résultent des opérations de 
la dette publique. Globalement, 2012 a été favorable à l’État en termes d’évolution des cours 
et taux d’intérêt.
Par ailleurs, la contribution du secteur énergétique a atteint un montant significatif en 2012, 
suite à des délais importants dans la perception de cette contribution pour 2011, occasion -
nés par un retard dans l’établissement du droit, et à des mesures budgétaires spécifiques (voir ci-après).
Par contre, la part attribuée à l’État dans le résultat de la Banque nationale n’a pas atteint 
les résultats escomptés.
Enfin, les frais de perception remboursés par les Communautés européennes à charge des 
recettes effectuées pour leur compte (516,1  millions d’euros) sont classés parmi les recettes 
non fiscales. Il s’agit toutefois de recettes fiscales par nature au moment de leur perception auprès des redevables, soit des droits de douane et de la TVA.
2.1.2.3  Exécution des mesures budgétaires
Afin d ’optimaliser le rendement de ces recettes, des mesures ont été prises par le gouverne -
ment, notamment lors de conclaves budgétaires.
40 Voir	l’article	consacré	 à	l’impact	 financier	 des	mesures	 d’aide	prises	dans	le	cadre	de	la	crise	financière	 et	pour	
garantir	la	stabilité	financière	de	la	zone	euro	dans	la	partie	III	de	ce	Cahier. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 59
Le tableau ci-après présente un résumé des mesures prises lors de conclaves et contrôles 
budgétaires, avec l’appui du comité de monitoring, corrigées de certaines erreurs maté -
rielles et doubles emplois, et une estimation de leur réalisation.
Tableau 15 –  Produit des mesures budgétaires : recettes non fiscales (en millions d’euros)
Mesure Montant Réalisation estimée En %
Contribution	bancaire 	:	contribution	
supplémentaire récurrente100,0 87,8 88	%
Fonds	de	protection	des	dépôts 586,0 529,4 90	%
Rente	nucléaire	(contribution	 du	secteur 	
énergétique)300,0 299,1 100	%
Loterie	:	rente	de	monopole 40,0 48,4 121	%
Dividende Belgacom 96,0 57,0 59	%
Dividende bpost 9,2 13,9 151	%
Dividende 	BNB	(Banque 	nationale) 220,0 80,6 37	%
Dividende Loterie 10,0 10,0 100	%
Licences	4G 118,7 120,1 101	%
Bpost - remboursement des aides 293,0 300,8 103	%
Plaques	d’immatriculation 18,0 12,4 69	%
OCSC	(Organe	central	pour	la	saisie 	et	la	
confiscation)29,0 35,0 121	%
Autres 7,4 7,4 100	%
Total 1 .827,3 1.601,9 88 %
Trois de ces mesures ont donné, en termes de taux de réalisation, des résultats inférieurs à la 
moyenne : le dividende de la BNB (37 %), le dividende de Belgacom (59 %) et l’augmentation 
du prix des plaques d’immatriculation (69 %). En termes nominaux, ce sont les réalisations 
des mesures liées au secteur bancaire41 qui s’ écartent le plus des estimations (-68,8  millions 
d’euros).
Enfin, le remboursement par bpost des aides d’État (300,8 millions d’euros) est en fait la 
conséquence d’une décision de la Commission européenne et ne peut pas être considéré 
comme le résultat d’une mesure du gouvernement au sens strict.
2.2 Recettes des voies et moyens
Les recettes des voies et moyens sont les recettes que l’État conserve après avoir attribué à 
d ’autres bénéficiaires (tels que l ’ Union européenne, les communautés et régions, la sécurité sociale ainsi que les pouvoirs locaux) une grande partie des recettes qu’il a perçues.
Elles sont établies en droits constatés à l ’exception des recettes de l ’administration fiscale
42. 
Le tableau ci-après comprend les montants des prévisions et des réalisations de l’ensemble 
des recettes pour 2012.
41 Il	s’agit	de	la	contribution	bancaire	et	du	fonds	de	protection	des	dépôts.
42 Article	167	de	la	loi	portant	des	dispositions	diverses	(I)	du	29	décembre	2010,	valable	jusqu’à	l’exercice	2014.	 60
Tableau 16 –  Recettes des voies et moyens (en millions d’euros)
Intitulé Budget ajusté Réalisation Écart
	 fiscales 41.282,3 40.815,4 -466,9
	 non	fiscales 6.669,0 6.352,4 -316,6
Total des recettes courantes 47.951,3 47.167,8 -783,5
Recettes de capital 3.563,8 5.067,3 1.503,5
Total des recettes courantes et de capital 51.515,1 52.235,1 720,0
Produits	d’emprunts 47.835,0 61.455,7 13.620,7
Total des recettes des voies et moyens 99.350,1 113.690,8 14.340,7
Le tableau suivant montre l’évolution des recettes entre 2010 et 2012.
Tableau 17 –  Évolution des recettes des voies et moyens de 2010 à 2012 (en millions d’euros)
Intitulé 2010 2011 2012
	 fiscales 36.959,8 34.296,6 40.815,4
	 non	 fiscales 4.311,4 6.142,6 6.352,4
Total des recettes courantes 41.271,2 40.439,2 47.167,8
Recettes de capital 2.434,8 595,3 5.067,3
Total des recettes courantes et de capital 43.706,0 41.034,5 52.235,1
Produits	d’emprunts 46.277,9 50.458,5 61.455,7
Total des recettes des voies et moyens 89.983,9 91.493,0 113.690,8
Les recettes fiscales ont été commentées au point 2.1.1 ci-avant.
Les fortes fluctuations des recettes de capital, qui dépendent d’opérations ponctuelles, sont 
une fois encore illustrées par l’évolution 2010-2012.
Ces éléments expliquent l’évolution assez remarquable des recettes des voies et moyens hors 
produits d’emprunts en 2012  (voir le total des recettes courantes et de capital dans le tableau).
3.1 Évolution générale
Les tableaux ci-après présentent l’évolution des dépenses effectuées sur les crédits budgé -
taires, selon une répartition fonctionnelle et économique, ainsi que de l’encours des enga -
gements transféré à l’exercice 2013.
Les dépenses budgétaires totales  ont atteint 108.328,6 millions d’euros en 2012. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 61
Les dépenses primaires  représentent les dépenses totales, diminuées des imputations à 
la section 51 – Dette publique, relatives aux amortissements de la dette publique et aux 
charges d’intérêt de cette dette. Ces dépenses s’élèvent à 61.439,8 millions d’euros43, soit 
3,2 % de plus qu’en 201144. Cette augmentation s’explique en majeure partie par la hausse 
des dépenses au SPF Sécurité sociale, résultant plus particulièrement du versement de la 
dotation d’équilibre à l’ONSS-Gestion globale, et au niveau des Pensions. À la Police fédé -
rale et au SPF Justice, l’augmentation se situe principalement dans les dépenses en matière de personnel. Au SPF Intérieur, la hausse des dépenses est surtout due à l’octroi d’une dotation de mobilité et de compensations à la Région de Bruxelles-Capitale en vertu des accords institutionnels.
Tableau 18 –  Évolution des dépenses à la charge des crédits de liquidation selon la répartition fonc -
Sections Liquidé en 
2010Liquidé en 
2012
Cellule d’autorité 11.743,1 16.146,2 16. 227,0
01.	Dotations 467,8 493,3 498,2
02.	Chancellerie 	du	Premier	ministre 107,0 104,3 102,6
03.	Budget	et	 Contrôle	de	la	gestion 31,2 29,5 27,2
04.	Personnel	et	 Organisation 53,4 54,6 52,1
05.		Technologie 	de	l’information	 et	de	la	 
communication29,9 29,6 27,5
12.	Justice 1.753,9 1.817,7 1.952,8
13.	Intérieur 608,5 623,1 785,4
Coopération au développement1.835,7 1.866,8 1.480,3
16.	Défense 2.780,8 2.760,1 2.802,8
17.	Police	fédérale 	et	Fonctionnement	intégré 1.658,9 1.685,0 1.841,2
18.	Finances 1.761,0 5.948,0 5.895,1
43 Les	dépenses 	primaires 	(61,4	milliards	d’euros)	ont	été	calculées 	en	déduisant 	des	dépenses 	budgétaires 	totales	
(108,3	milliards	 d’euros)	les	dépenses	 d’amortissement	 de	la	dette	(-34,0	milliards	 d’euros)	ainsi	que	les	intérêts	de	
la	dette	(-12,9	milliards	 d’euros).	 Les	dépenses	 budgétaires	 reprises	au	point	1	(63,3	milliards	 d’euros)	comprennent	
les	intérêts,	mais	ne	tiennent	pas	compte	de	l’achat	de	titres	(-11,0	milliards	d’euros)	étant	donné	qu’il	s’agit	d’opé -
rations	internes.
44 Pour	comparer	 de	façon	correcte	 les	exercices	 budgétaires	 2011	et	2012	et	les	exercices	 précédents,	 il	faut	tenir	
compte	du	fait	que	des	crédits	d’amortissement	 de	la	dette	ont	été	déplacés	 dans	la	catégorie	 des	participations	
et	octrois	de	crédits,	ce	qui	a	eu	pour	effet	d’augmenter	 considérablement	 les	dépenses	 primaires	 à	partir	de	2011.	
Par	ailleurs,	à	la	suite	de	l’entrée	du	SPF	Finances	 dans	Fedcom,	 certaines	 allocations	 de	base,	telles	que	les	intérêts	
sur	cautionnements	 et	consignations,	 ont	été	transférées	 du	budget	de	la	dette	publique	 à	la	section	budgétaire	 18	
à	partir	de	2011.	En	outre,	les	dépenses 	primaires 	fluctuent 	depuis	2008,	en	particulier 	à	cause	des	dépenses 	excep -
tionnelles 	relatives 	à	des	participations 	et	des	octrois	de	crédits	dans	le	cadre	de	la	crise	financière 	et	de	l’aide	aux	
États	membres	de	l’Union	européenne	(voir	Cour	des	comptes,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.76-77). 62
2012
19.	Régie	des	bâtiments 654,9 734,2 761,9
Cellule sociale 22.748,7 22.190,8 25.937,6
21.	Pensions 8.008,8 8.585,8 9.053,3
23.	Emploi,	 Travail	et	 Concertation	 sociale 597,4 594,5 592,0
24.	Sécurité	sociale 12.405,2 11.244,4 14.453,1
25.		Santé	publique,	 Sécurité	de	la	chaîne	alimen -
taire et Environnement350,2 298,2 298,7
Économie sociale1.387,1 1.467,8 1.540,4
Cellule économique 4.415,2 4.460,3 4.379,5
32.	Économie,	PME,	 Classes	moyennes	et	Énergie 387,4 357,1 322,3
33.	Mobilité 	et	Transports 3.487,2 3.529,7 3.409,4
46.	Politique 	scientifique 540,7 573,6 647,8
Autres 4.475,6 16.714,6 14.895,7
51.		Dette	publique,	hors	amortissements	et	
charges	d’intérêt1.722,5 13.854,2 11.867,2
52.	Union	européenne 2.753,1 2.860,4 3.028,5
Total des dépenses primaires 43.382,6 59.512,0 61.439,8
Charges	d’intérêt	de	la	dette 	publique 11.198,3 12.082,2 12.857,5
Amortissements	de	la	dette 	publique 28.841,5 30.726,9 34.031,2
Total des dépenses 83.422,5 102.321,0 108.328,6
L’encours des engagements pouvant encore être liquidés après 2012 s’élevait à 6.554,3 mil-
lions d’euros45 au 1er janvier  2013  contre  4.327,9  millions  d ’euros au 1er janvier  2012. L’augmen -
tation de l’encours par rapport à l’année précédente est imputable, à raison de 1.847,7  mil-
lions d’euros, à la participation de la Belgique au FMI, qui a été engagée en 2012 mais pas encore liquidée
46. Abstraction faite de ce montant, la hausse de l’encours total est ramenée 
à 378,7 millions d’euros.
Cette augmentation résulte principalement d’engagements imputés aux sections 14 (Af-
faires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement) et 16 (Défense). 
Dans le premier cas, il s’agit de la mise en route de nouveaux programmes d’aide plurian -
nuels et, dans le second, de contrats à long terme d’acquisition de matériel militaire.
45 L ’annexe Règlement des engagements 	au	compte	d’exécution 	du	budget	fait	mention 	d’un	encours	de	6.598,1	mil -
lions	d’euros	au	31	décembre	 2012.	Cette	situation	 ne	reflète	pas	fidèlement	 les	engagements	 encore	à	liquider,	
puisqu’il	 contient	 encore	l’encours	 des	engagements	 arrivés	au	terme	de	leur	durée	de	validité	(article	26	de	la	loi	
du	22	mai	2003)	et	d’autres	soldes	à	ne	pas	reporter.	Le	montant	précité	a	dès	lors	été	corrigé.
46 Quatorzième	 révision	générale	 des	quotes-parts	 des	membres	 du	FMI,	adoptée	 par	la	loi	du	16	janvier	2012	(voir	
Justification	 du	budget	général	des	dépenses	 pour	l’année	budgétaire	 2013	–	18.	SPF	Finances,	 Doc.  parl.,  
Chambre,	DOC	53	2523/012,	p.	34-35). COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 63
Pour un grand nombre de départements, l’encours est influencé par quelques conventions 
pluriannuelles qui ont souvent été conclues dans le cadre de programmes d’investissement ou de réinvestissement en matériel et en infrastructure ou d’engagements financiers à long terme.
Tableau 19 –  Évolution des engagements restant à liquider (en millions d’euros)
Sections Encours 
1er janvier  
2012Engage -
ments
2012Liquidé  
en 2012Annulations 
et non-  
reportsEncours 
2013
01.	Dotations 0,0 498,2 498,2 0,0 0,0
ministre5,5 123,4 102,6 0,4 26,0
gestion5,2 30,3 27,2 1,3 7,1
04.	Personnel	et	 Organisation 27,8 49,7 52,1 4,0 21,4
05.		Technologie 	de	l’informa -
tion et de la communication17,7 31,8 27,5 3,3 18,7
12.	Justice 138,8 1.947,4 1.952,8 2,8 130,6
13.	Intérieur 168,9 781,8 785,4 0,1 165,2
14.		Affaires	étrangères,	 Com -
merce extérieur et Coopéra -
tion au développement603,3 1.755,1 1.480,3 17,0 861,1
16.	Défense 1.529,0 2.908,1 2.802,8 7,01.627,3
17.		Police	fédérale 	et	Fonction -
nement intégré71,7 1.815,1 1.841,2 5,6 40,0
18.	Finances 263,4 7.723,2 5.895,1 46,0 2.045,6
19.	Régie	des	bâtiments 0,0 761,9 761,9 0,0 0,0
21.	Pensions 0,09.053,3 9.053,3 0,0 0,0
23.		Emploi,	Travail	et	 Concerta -
tion sociale14,2 593,0 592,0 3,3 11,8
24.	Sécurité	sociale 10,114.456,4 14.453,1 1,4 12,0
Environnement43,7 303,1 298,7 4,0 44,1
moyennes et Énergie662,8 328,0 322,3 4,7 663,8
33.	Mobilité 	et	Transports 360,6 3.404,4 3.409,4 30,0 325,6
contre la pauvreté et Économie sociale166,9 1.597,8 1.540,4 4,3 219,9
46.	Politique 	scientifique 238,1 744,6 647,8 0,9 333,9
51.	Dette	publique 0,058.756,0 58.756,0 0,0 0,0
52.	Union	européenne 0,03.028,5 3.028,5 0,0 0,0
Total 4. 327,9 110.691,2 108.328,6 136,1 6.554,3
Source : Cour des comptes 64
tion économique.
Tableau 20 –  Évolution des dépenses à la charge des crédits de liquidation selon la répartition écono-
Classification économique Liquidé  
en 2010Liquidé  
en 2011Liquidé  
en 2012
Dépenses courantes pour biens et services 8.435,7 8.571,2 8.646,6
dont dépenses de personnel 6.267,4 6.421,6 6.714,6
Charges	d’intérêts 11.200,2 12.138,0 12.961,9
dont	:	
–	charges	d’intérêt	de	la	dette 	publique 11.198,3 12.082,2 12.857,5
–		charges	d’intérêt	comprises	dans 	les	dépenses	
des	SPF1,9 55,8 104,4
Transferts	de	revenus	à	destination	 d’autres	sec -
teurs de l’économie8.124,8 8.304,4 8.385,7
Transferts	de	revenus	à	l’intérieur 	du	secteur 	des	
administrations 	publiques22.526,8 22.043,0 25.965,8
Transferts en capital 2.276,0 2.415,3 2.179,1
Investissements 153,4 131,0 293,4
Octroi de crédits et participations 1.864,1 17.991,3 15.865,0
Total 83.422,5 102.321,0 108.328,6
ron, des traitements et des charges sociales. La Défense, les Finances, la Justice et la Police 
fédérale sont les départements qui présentent les dépenses les plus importantes en matière de personnel
47.
Les charges d’intérêt dans les dépenses des SPF proviennent principalement du SPF  Finances 
et du SPP Politique scientifique48.
sembles : les subventions aux entreprises (1.892,3 millions d’euros), les subventions aux 
particuliers (2.551,9  millions d ’euros) et les transferts à l ’ étranger (3.941,5  millions d ’euros).
Dans le cadre des transferts de revenus au sein du secteur des administrations pu -
bliques, 10.882,6 millions d’euros ont été versés à des organismes ou agences faisant partie 
du pouvoir fédéral au sens strict, 11.951,5 millions d’euros au secteur de la sécurité sociale, 
47 Voir	le	chapitre	6	–	Évolution	des	effectifs	et	des	dépenses	de	personnel	dans	la	fonction	publique	fédérale.
48 Les	dépenses	 supplémentaires	 en	2012	se	situent	au	niveau	du	SPP	Politique	 scientifique	 et	sont	imputables,	 à	la	
suite	d’une	condamnation	 de	l’État,	à	des	charges	du	passé	dans	le	secteur	Enseignement	 (décision	 du	conseil	des	
ministres	n°	3227). COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 65
2.057,4  millions d ’euros aux pouvoirs locaux et un total de 1.074,3  millions d ’euros à l ’ensei -
gnement subventionné et aux entités fédérées.
Les transferts en capital se sont élevés à 2.179,1 millions d’euros et concernent essentiel -
lement les investissements dans le réseau ferroviaire, le transfert vers le fonds RER et la 
couverture des frais opérationnels de la Coopération technique belge (CTB).
Les octrois de crédits et les participations ont atteint 15.865,0 millions d’euros. Abstraction 
faite des dépenses qui, avant  2011, étaient comprises dans la rubrique Amortissement de la 
dette, ils représentent un montant de 4.164,6 millions d’euros, constitué presque intégrale -
ment de participations et d’octrois de crédits dans le cadre de la crise financière49.
3.2 Mesures budgétaires 2012
Comme précisé ci-avant, les principales économies dans les dépenses concernent la sécu -
rité sociale (3.018,0 millions d’euros) et les dépenses primaires (2.080,5 millions d’euros). 
Comme l’État fédéral et les entités fédérées n’ont toujours pas conclu d’accord sur les compétences dites usurpées, l’État fédéral a encore dû prendre en charge ces dépenses (250,0 millions d’euros) et l’économie prévue sur ce point n’a pas été réalisée.
Tableau 21 –  Principales économies dans les dépenses primaires et les intérêts ( en millions d’euros)
Mesure Montant Proportion Réalisation
Réductions générales des crédits de fonc -
tionnement	et	d’investissement,	y	compris	la	
sous-utilisation et le blocage administratif de crédits705,4 33,9	% Oui
Suppression du fonds des mesures environ
-
nementales relatives aux véhicules automo -
biles	(Meva)328,0 15,8	% Partielle
Économies au sein du groupe SNCB 325,0 15,6	% Oui
Économie sur et gestion de la provision inter -
départementale213,0 10,2	% Oui
Économie en matière de coopération au développement195,6 9,4	% Oui
Réévaluation	 des	charges	d’intérêt 124,0 6,0	% Oui
Contribution de responsabilisation 88,6 4,3	% Non
Autres 100,9 4,8	% Oui
Total 2.080,5 100,0 %
Environ un tiers de l’économie (705,4 millions d’euros) dans les dépenses primaires et les 
intérêts a été réalisé par le biais d’une réduction générale des moyens de fonctionnement. 
Ces économies ont généralement été déduites des crédits octroyés dès l’établissement du budget initial ou ajusté. Les économies suivantes ont donc été réalisées effectivement :
49 À	savoir	les	participations	 dans	Dexia	(2.915,0	millions	d’euros)	et	le	Fonds	de	stabilité	financière	 (1.112,7	millions	
d’euros). 66
• une diminution des crédits de personnel de 120,0 millions d’euros ;
• une baisse des crédits de fonctionnement et d’investissement de 67,3 millions d’euros ;
• une réduction des moyens de fonctionnement des cellules stratégiques des ministres et 
des secrétaires d’État à raison de 3,0 millions d’euros ;
• une diminution des subventions facultatives de 5,7 millions d’euros ;
• une sous-utilisation supplémentaire de 250 millions d’euros50, dont 200 millions à la 
charge des SPF et des SPP51 et 50 millions d’euros à la charge des organismes d’intérêt 
public et assimilés ;
• la réévaluation et le blocage administratif de certaines dépenses primaires pour un montant de 306,9 millions d’euros
52.
Dans un souci d’exhaustivité, il est signalé que le gouvernement a décidé lors des conclaves budgétaires d ’augmenter certains crédits de fonctionnement à raison de 47,5  millions d ’eu -
ros au total
53. Ce montant a dès lors été déduit des économies imposées (752,9 millions 
d’euros).
Lors du conclave budgétaire en vue de l’établissement du budget initial, il a été décidé 
de supprimer la réduction sur facture pour « véhicules propres » (le fonds Meva)54. Cette 
mesure devait donner lieu à une économie de 328,0 millions d’euros. Il a cependant fallu 
verser encore 97,9 millions d’euros en 2012 en raison de l’introduction tardive de dossiers, si bien que l’économie réalisée n’a finalement atteint que 230,1 millions d’euros
55.
L’économie imposée au groupe SNCB (325,0  millions d’euros) a été, pour une partie, direc -
tement déduite des dotations octroyées (à raison de 253,0  millions d’euros) et résulte, pour 
l’autre partie, d’un remboursement de 72,0 millions d’euros de moyens inutilisés. Cette 
économie a donc été entièrement réalisée. Elle sera abordée plus en détail ci-après56.
Une autre mesure importante portait sur l’amélioration de la gestion de la provision inter -
départementale au SPF Budget et Contrôle de la gestion pour 213,0 millions d’euros :
• une économie supplémentaire de 23,0  millions d’euros due au ralentissement de l’infla -
tion ;
• le non-octroi des augmentations de crédits à base légale pour 151,0  millions d’euros (les 
« colonnes C et C’ »57) ;
• une réduction de la provision générale de 59,0 millions d’euros.
À noter également que le gouvernement a décidé, au cours des divers conclaves budgé -
taires, d’augmenter la provision interdépartementale de 20 millions d’euros dans le cadre 
50 Il	s’agit	d’une	sous-utilisation	 en	supplément	 de	celle	de	650	millions	d’euros	qui	avait	été	évaluée	par	le	comité	de	
monitoring	du	30	septembre	2011.
51 Voir	également	le	point	4.1.
52 Celle-ci	résulte	essentiellement	de	l’application	de	diverses	circulaires	en	matière	de	prudence	budgétaire.
53 Il	s’agit	de	l’augmentation	 nette	des	crédits	relatifs	aux	frais	de	fonctionnement	 qui	n’ont	pas	été	compensés	 sur	
d’autres	crédits.
54 Le	fonds	Meva	est	le	fonds	des	mesures	environnementales	relatives	aux	véhicules	automobiles.
55 Voir	aussi	le	point	5.3.
56 Voir	le	point	4.3	–	Examen	de	certaines 	sections	du	budget	général	des	dépenses 	–	SPF	Mobilité	et	Transports 	(sec -
tion	33).
57 Il	s’agit	des	crédits	demandés	pour	des	dépenses	à	base	légale,	mais	qui	pouvaient	encore	être	reportés. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 67
des  projets Optifed58. Ce montant a donc été déduit de l’économie totale (233,0 millions 
d’euros).
Les crédits de fonctionnement de la Direction générale de la coopération au développement 
ont fait l’objet d’une économie de 195,6 millions d’euros à la suite des décisions de ne pas 
octroyer  145,0  millions  d’euros d’augmentations de crédits à base légale (lors de l’établis -
sement du budget initial) et de réduire effectivement les crédits de 50,6 millions d’euros (à l’occasion du premier ajustement budgétaire).
L’évolution favorable des taux d’intérêt a permis à l’administration de réduire de 351,1 mil-
lions d’euros, lors des ajustements budgétaires, les crédits octroyés initialement pour le 
financement des charges d’intérêt (13.371,6 millions d’euros). Le gouvernement a évalué 
qu’une diminution supplémentaire s’élèverait à 124,0 millions d’euros. Les charges d’in -
térêt avaient ainsi été estimées à 12.896,5 millions d’euros pour 2012. En fin de compte, 
12.857,5 millions d’euros d’intérêts ont été payés, soit 774,5 millions d’euros de plus 
qu’en 2011. Cette hausse est essentiellement due à l’augmentation de la dette et à la diminu -
tion des recettes des swaps d’intérêt.
La mesure d’économie concernant la contribution de responsabilisation pour les pensions 
des fonctionnaires (88,6 millions d’euros) n’a pas été réalisée à défaut d’un accord entre les 
différentes autorités concernées
59.
Par ailleurs, le gouvernement a pris toute une série de mesures d’économie moins impor -
tantes dans les dépenses primaires, pour un total de 100,9 millions d’euros, dont les prin -
cipales sont :
• une économie supplémentaire de 55,0 millions d’euros sur les crédits de liquidation de 
la Défense ;
• une économie de 13,3  millions d’euros sur les frais de justice en matière criminelle, cor -
rectionnelle et de police60 ;
• une économie de 13,0 millions d’euros sur les dépenses de personnel et de fonctionne -
ment des organismes d’intérêt public et assimilés ;
• une réduction de la compensation accordée à bpost à raison de 10,0 millions d’euros61.
Ces mesures d’économie ont été réalisées en diminuant effectivement les crédits octroyés sur la base des économies imposées ou en n’accordant pas l’indexation des crédits autorisée par les circulaires.
58 Lors	du	conclave	 budgétaire	 initial,	le	gouvernement	 a	décidé	de	soutenir	financièrement	 des	projets	contribuant	
à	améliorer 	le	fonctionnement 	des	administrations 	fédérales. 	À	cette	fin,	il	a	augmenté 	la	provision 	interdéparte -
mentale	de	30	millions	d’euros.	Ce	montant 	a	toutefois 	été	réduit	de	10	millions	d’euros	lors	du	conclave 	relatif	au	
premier	ajustement	budgétaire.
59 L’arrêté	royal	du	27	décembre	 2012	fixant	les	montants	 des	contributions	 de	responsabilisation	 pour	l’année	2012	
limite	la	contribution	 de	responsabilisation	 des	entités	fédérées	 pour	les	pensions	 de	leurs	fonctionnaires	 à	
16,2	millions	d’euros.	Voir	aussi	les	Commentaires	 et	observations	 sur	les	projets	d’ajustement	 du	budget	2013,	
Doc. parl. ,	Chambre,	DOC	53	2769/002,	p.	39.
60 Voir	aussi	le	point	4.3	–	Examen	de	certaines	sections	du	budget	général	des	dépenses	–	SPF	Justice	(section	12).
61 Voir	aussi	le	point	4.3	–	Examen	de	certaines	 sections	du	budget	général	des	dépenses	 –	SPF	Mobilité	et	Transports	
(section	33). 68
Enfin, il faut souligner l’importance des diverses circulaires sur la prudence budgétaire et 
les blocages administratifs des crédits. Les directives qu’elles contiennent ont donné lieu à une sous-utilisation des crédits des SPF et des SPP pour un peu plus d ’un milliard d ’euros
62.
Tableau 22 –  Principales économies en matière de sécurité sociale (en millions d’euros)
Réduction	 générale	des	crédits,	y	compris	la	réduction	 de	la	norme	légale 	de	
croissance,	la	sous-utilisation	 et	les	blocages	administratifs2.361,3
Incidence de la réforme structurelle du marché de l’emploi 379,8
Économies relatives aux organismes publics de sécurité sociale et aux orga -
nismes tiers140,5
Titres-services 24,8
Indexation bornes hauts salaires 13,5
Autres 98,1
Total 3.018,0
La mise en œuvre des mesures en matière de sécurité sociale est détaillée dans le  Cahier 2013 
relatif à la sécurité sociale63.
Tableau 23 –  Principales mesures en matière de lutte contre la fraude (en millions d’euros)
Fraude	fiscale 768,7
Fraude	sociale 205,9
Total 974,6
Les mesures de lutte contre la fraude fiscale ont déjà été présentées au point 2.1.1 du présent 
chapitre. Celles concernant la fraude sociale sont examinées au chapitre 2, point 2.6, du 
Cahier 2013 relatif à la sécurité sociale.
3.2.2	 Réalisation	du	solde 	de	financement	prévu
Comme précisé au point 1.4, l’objectif budgétaire pour l’entité I a été fixé à un déficit de 
financement maximal de 9,1 milliards d’euros. Bien que la plupart des mesures budgétaires 
relatives à l’État fédéral aient été réalisées, le déficit atteint 13,1 milliards d’euros et dépasse 
ainsi de 4,1 milliards d’euros l’objectif budgétaire fixé.
62 Voir	aussi	le	point	4.1.2.
63 Cour	des	comptes, 	Cahier	2013	relatif	à	la	sécurité	sociale	–	Gestions 	globales 	et	institutions 	publiques 	de	sécurité	
sociale,	Bruxelles,	 septembre	 2013,	chapitre	2	–	Analyse	des	mesures	 budgétaires.	 Disponible	 sur	www.courdes -
comptes.be. 	 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 69
Tableau 24 –  Comparaison entre le budget ajusté et la réalisation du solde de financement pour l’en-
tité I en 2012 (en milliards d’euros)
Recettes (I) 130,1 131,2 1,1
Voies	et	moyens Recettes	fiscales 41,3 40,8 -0,5
Recettes	non	fiscales 10,2 11,5 1,3
Sécurité sociale Cotisations sociales 47,7 47,9 0,2
Financement	alternatif 15,0 14,9 -0,1
Autres 15,9 16,1 0,2
Dépenses (II) 123,9 125,4 1,5
Dépenses primaires 45,4 46,5 1,1
Sécurité sociale 78,5 78,9 0,4
Solde budgétaire primaire (III) = (I) – (II) 6,2 5,8 -0,4
État fédéral 6,1 5,8 -0,3
Sécurité sociale 0,1 0,0 -0,1
Corrections de passage (IV) : -3,0 -6,8 -3,8
État fédéral -2,9 -6,6 -3,7
Sécurité sociale -0,1 -0,2 -0,1
Solde de financement primaire (V) = (III) – (IV) 3,2 -1,0 -4,2
État fédéral 3,2 -0,8 -4,0
Sécurité sociale 0,0 -0,2 -0,2
Charges d’intérêt (VI) -12,3 -12,1 +0,2
Solde de financement (VII) = (V) – (VI) -9,1 -13,1 -4,0
État fédéral -9,1 -12,9 -3,8
Le solde budgétaire primaire réalisé est inférieur aux prévisions à raison de 0,4 milliard 
d’euros, car les dépenses supérieures aux prévisions du budget (+1,5  milliard d’euros) n’ont 
pas été compensées par les recettes supérieures aux prévisions du budget (+1,1  milliard d ’eu -
ros).
Le fait que les dépenses primaires sont plus élevées que prévu s’explique principalement par 
l’augmentation de la participation au capital de Dexia (2,9 milliards d’euros) et l’imputa -
tion des dépenses de personnel liées au treizième mois dans les départements ayant adhéré au système Fedcom (324,0  millions d ’euros)
64. La non-liquidation de la participation au FMI 
(1,8 milliard d’euros) et la sous-utilisation plus importante que prévu à la suite notamment 
du blocage administratif des crédits (264,4  millions d ’euros) n’ont pu compenser cette aug -
mentation que partiellement. En outre, les dépenses en matière de sécurité sociale ont éga -
lement enregistré une croissance un peu plus élevée que celle prévue initialement dans le budget (0,4 milliard d’euros).
64 Ces	dépenses	de	personnel	liées	au	treizième	mois	sont	neutralisées	dans	le	calcul	du	solde	de	financement. 70
Les recettes plus élevées sont dues presque entièrement à la partie non budgétée du rem -
boursement de l’emprunt par KBC (environ 1,2 milliard d’euros). Les recettes fiscales sont 
en revanche inférieures aux estimations (0,5 milliard d’euros), mais sont compensées en 
partie par les recettes plus élevées en matière de sécurité sociale (0,4 milliard d’euros, hors 
financement alternatif).
Comme l’indique le tableau ci-avant, quelques corrections doivent être apportées en vue du 
calcul du solde de financement primaire. Les participations et les octrois de crédits repré -
sentent les principales recettes et dépenses qui ne sont pas prises en compte pour le calcul du solde de financement (code  SEC  8). L’augmentation des corrections de passage fédérales 
à raison de -3,9 milliards d’euros s’explique en grande partie par la neutralisation du rem -
boursement des prêts qui n’avaient pas été budgétés initialement ( -1,6 milliard d’euros)
65 
et par l’arrêt de la neutralisation de dépenses budgétées parce que celles-ci n’ont pas été liquidées en 2012 (-2,0 milliards d’euros)
66. Les autres corrections de passage ont aussi été 
adaptées. Il a ainsi été tenu compte d’ajustements supplémentaires concernant :
• le périmètre du secteur public : +140 millions d’euros ;
• les moments d’enregistrement différents : -320 millions d’euros, dont –820 millions 
d’euros pour l’enregistrement des impôts sur une base transactionnelle et +500 millions 
d’euros notamment pour la neutralisation du treizième mois en matière de dépenses de 
personnel  ;
• la non-réalisation de l’économie sur les compétences usurpées (-250 millions d’euros) et 
la levée de la marge de conjoncture (+180 millions d’euros).
Enfin, les charges d’intérêt67 sont également prises en compte dans le calcul du solde de 
financement, tel que la Commission européenne l’utilise comme référence. Les charges d’intérêt ont été inférieures aux prévisions à raison de 230,0 millions d’euros grâce à l’évo -
lution favorable des taux d’intérêt, si bien que le solde de financement atteint 13,1 mil-
liards  d’euros.
En conclusion, le déficit de financement en 2012 (-13,1 milliards d’euros) est plus élevé 
de 4,2 milliards d’euros que le montant budgété (-9,1 milliards d’euros). Cela s’explique 
en grande partie par l’augmentation de 2,9 milliards d’euros de la participation au capital de Dexia, dont Eurostat a jugé qu’elle ne constituait pas un octroi de crédit mais un trans -
fert de capital à prendre en compte dans le solde de financement. Par ailleurs, les recettes fiscales sont inférieures aux prévisions à raison d’environ  1,1 milliard d’euros, compte tenu 
de la correction de passage concernant le moment d’enregistrement et la marge conjonc-turelle.
65 Il	s’agit	notamment	du	 remboursement	de	 la	partie	non	budgétée	 de	l’emprunt	(1,2	milliard	 d’euros)	et	des	primes	
de	remboursement	 de	KBC	(179,5	millions	d’euros)	ainsi	que	du	résultat	positif	enregistré	 sur	les	taux	de	change	
(177,3	millions).
66 Il	s’agit	notamment	 de	la	contribution	 spéciale	au	FMI	(1,8	milliard	d’euros)	et	de	plusieurs	 prêts	dans	le	cadre	de	la	
coopération	au	développement	(117,0	millions	d’euros).
67 Il	est	question 	ici	des	charges	d’intérêt 	selon	la	définition 	PDE	(12,1	milliards 	d’euros)	et	non	de	celles	qui	sont	ins-
crites	dans	le	budget	(12,9	milliards	 d’euros).	 Les	charges	d’intérêt	 selon	la	définition	 PDE	ne	comprennent	 pas	les	
intérêts	du	Fonds	de	vieillissement	 (0,8	milliard	d’euros),	 mais	réintroduisent	 les	charges	d’intérêt	 du	service	des	
chèques	postaux	et	de	la	Caisse	de	dépôts	et	consignations	(0,06	milliard	d’euros).	 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 71
4 Commentaires
4.1 Commentaires généraux sur le compte d’exécution du budget
4.1.1	 Observations	concernant	le	compte	d’exécution	du	budget
4.1.1.1  Fiabilité du compte
La Cour des comptes relève que les tableaux du compte d’exécution du budget, aussi bien 
pour les recettes que pour les dépenses, ont été établis au moyen d’un tableur informatique. Une telle méthode ne garantit pas que les comptes sont conformes aux données enregis -
trées dans SAP/Fedcom.
Suite à une comparaison des documents remis aux données tenues dans le système SAP/
Fedcom, la Cour des comptes n’a toutefois relevé que quelques différences non significa -
tives. Ceci constitue un net progrès par rapport aux années antérieures.
Dans le système SAP/Fedcom, la Cour des comptes avait constaté des erreurs d’imputation 
au niveau des recettes à hauteur de 111,8 millions d’euros (transferts entre articles des voies 
et moyens et fonds d’attribution) qui ont été corrigées dans le compte d’exécution du bud -
get définitif.
4.1.1.2  Dépassements de crédits
En vertu de l’article 61 de la loi du 22 mai 2003, les ministres ne peuvent engager ou liquider 
aucune dépense au-delà des crédits ouverts à chacun d’eux.
La Cour constate que cet article n’est pas strictement respecté. Ainsi, treize dépassements 
de crédits d’engagement apparaissent au compte d’exécution du budget pour un total de 5,8 millions d’euros et treize dépassements de crédits de liquidation
68 pour un total de 
6,1 millions d’euros. Ces dépassements figurent dans les deux tableaux ci-après.
Tableau 25 –  Dépassements des crédits d’engagement (en euros)
Programme Crédit d’engagement Engagements Dépassement
04.31.0 10.746.000,00 11.594.557,32 -848.557,32
12.21.0 20.219.000,00 20.632.492,70 -413.492,70
12.56.4 2.105.000,00 2.159.997,71 -54.997,71
12.59.1 15.373.000,00 16.841.937,04 -1.468.937,04
12.62.1 11.158.000,00 11.391.313,77 -233.313,77
25.21.3 3.765.000,00 4.024.046,06 -259.046,06
25.51.0 9.757.000,00 9.853.583,56 -96.583,56
25.53.0 9.327.000,00 9.367.294,67 -40.294,67
32.42.0 4.842.000,00 5.044.667,02 -202.667,02
32.43.0 5.090.000,00 5.782.340,30 -692.340,30
68 Certains	programmes 	sont	dépassés 	en	engagement 	et	en	liquidation, 	d’autres	uniquement 	en	engagement 	ou	en	
liquidation. 72
32.45.0 4.876.000,00 4.967.738,00 -91.738,00
32.47.0 14.688.000,00 15.463.037,05 -775.037,05
32.48.1 1.808.000,00 2.415.935,26 -607.935,26
Total   -5.784.940,46
Tableau 26 –  Dépassements des crédits de liquidation (en euros)
Programme Crédit de liquidation Liquidations Dépassement
04.31.0 10.743.300,00 11.563.792,08 -820.492,08
12.21.0 20.202.000,00 21.323.042,95 -1.121.042,95
12.59.1 15.373.000,00 16.625.837,04 -1.252.837,04
12.62.1 11.158.000,00 11.385.286,67 -227.286,67
25.21.3 3.765.000,00 4.007.141,96 -242.141,96
25.51.0 9.835.000,00 9.840.140,57 -5.140,57
25.53.0 9.327.000,00 9.359.890,72 -32.890,72
32.21.3 27.200.000,00 27.207.829,23 -7.829,23
32.42.0 4.842.000,00 5.055.513,53 -213.513,53
32.43.0 5.096.000,00 5.786.776,44 -690.776,44
32.45.0 4.876.000,00 4.998.207,79 -122.207,79
32.47.0 14.682.000,00 15.443.208,50 -761.208,50
32.48.1 1.808.000,00 2.420.319,34 -612.319,34
Total   -6.109.686,82
La plupart des dépassements concernent les frais de personnel.
Le gouvernement devra introduire une demande de crédits complémentaires pour ces dé -
passements à l’occasion du dépôt du projet de loi portant règlement définitif du budget.4.1.1.3  Fonds budgétaires en position débitrice
Différentes dispositions normatives des lois budgétaires accordent la possibilité à certains 
fonds budgétaires de présenter un « solde débiteur «  en engagement et/ou en liquidation.
Pour ce qui est des engagements, ces autorisations font double emploi avec les autorisa -
tions d’engagement à charge de ces fonds qui, elles, sont prévues par la loi du 22  mai  2003 
(article 62, §  2, alinéa 4).Les positions débitrices relevées dans le compte d’exécution du budget étaient autori -
sées, à l’exception de la position de -1,1 million d’euros en engagement sur le programme 
44.55.3 Fonds européen pour réfugiés, reportée d’année en année. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 73
4.1.1.4  Report des soldes des fonds budgétaires
La Cour des comptes a constaté quelques différences de solde entre le 31 décembre 2011 et 
le 1er janvier  2012  pour des fonds budgétaires ( crédits variables ). À sa demande, ces diffé -
rences ont été justifiées (correction des chiffres de 2011, transferts internes, autres raisons 
techniques). Il aurait cependant été préférable que la justification accompagne d’office le compte d’exécution du budget.
4.1.1.5  Droits constatés en recettes
En vertu de l’article 20 de la loi du 22 mai 2003, les recettes sont imputées au budget des 
voies et moyens sur la base des droits constatés. Les recettes des administrations fiscales continuent toutefois d’être enregistrées sur la base des perceptions jusque fin 2014
69.
En vertu de l’article 27 de la loi du 22 mai 2003, le compte d’exécution du budget est établi selon les subdivisions du budget approuvé. Cette disposition implique que le compte d’exé -
cution du budget suive la même structure que le budget. L’article 27 énumère également 
les colonnes du compte d’exécution du budget. Pour les recettes, il s’agit de la prévision des droits constatés de l’année budgétaire, des droits constatés de l’année budgétaire et de la différence entre les prévisions et les droits constatés.
Le budget des voies et moyens de 2012 prévoit cependant, en plus des droits constatés, les 
recettes de caisse. Pour les recettes fiscales, seules les recettes de caisse sont prévues, les 
droits constatés sont estimés à zéro.
La présentation du compte d’exécution du budget respecte les colonnes énumérées à l’ar -
ticle 27  mais mélange les prévisions et réalisations de caisse, relatives aux recettes fiscales, 
avec les prévisions et réalisations de droits constatés, relatives aux autres recettes. Des co -
lonnes distinctes auraient dû être ajoutées comme dans le budget des voies et moyens.Les reports de droits constatés des administrations fiscales, pour un montant de 16,5 mil-
liards d’euros à la fin 2012, ne se trouvent pas dans l’annexe prévue à l’article 28 de la loi 
précitée, suite à l’exception relative au mode d’imputation évoqué ci-dessus. Le montant 
global, sans ventilation, est porté dans la classe 0 des comptes annuels.
4.1.1.6  Recettes non prévues
Certaines recettes n’étaient pas prévues au budget. Il s’agit notamment des recettes sui -
vantes :• la contribution spéciale des associations de crédit en cas de sortie du réseau du Crédit 
professionnel (115,7 millions d’euros)
70 ;
• la réduction de capital de bpost (53,1 millions d’euros)71 ;
69 Article	167	de	la	loi	portant	des	dispositions	 diverses	(I)	du	29	décembre	 2010.	Un	arrêté	royal	peut	toutefois	 fixer	
l’entrée	en	vigueur	des	dispositions	 relatives	 aux	droits	constatés	 de	certaines	 catégories	 de	recettes	à	une	date	
antérieure.	 Ainsi,	un	arrêté	royal	du	2	décembre	 2011	énumère	 les	catégories	 de	recettes	 non	fiscales	qui	sont	
enregistrées	sur	la	base	des	droits	constatés	à	partir	du	1er	janvier	2011.	
70 Articles	114	et	115	de	la	loi	du	27	novembre	2012.	
71 Décidée	fin	septembre	2012	par	l’assemblée	extraordinaire	des	actionnaires	de	l’entreprise	publique. 74
• la cotisation supplémentaire sur des revenus mobiliers (98,4 millions d’euros)72 ;
• le produit de la vente du matériel militaire (68,8 millions d’euros)73.
4.1.2	 Conséquences	 du	blocage	 administratif	 et	de	la	sous-utilisation	 des	crédits	
budgétaires	sur	le	fonctionnement	des	SPF	et	SPP
Globalement, les crédits (dissociés) d’engagement et de liquidation n’ont été utilisés qu’à 
concurrence respectivement de 88,6 % et de 86,7 %.
Pour avoir une image plus pertinente du degré de sous-utilisation, il convient d’enlever les 
crédits inscrits à la section 51 (dette publique) et à la section 52 (contribution PNB au budget 
européen) ainsi que la contribution au FMI (programme 18.61.1). Lorsque ces crédits sont neutralisés, la sous-utilisation s’établit finalement à un peu plus d’un milliard d’euros
74, 
soit environ 2,3 % des crédits budgétaires accordés au gouvernement.
4.1.2.1  Blocages administratifs
Dans certaines situations, la sous-utilisation des crédits découle de la décision du pouvoir 
exécutif de maîtriser au mieux les dépenses voire, dans certains cas, de renoncer à des dépenses initialement prévues. On parle dans ce dernier cas de « blocages de crédits ».
Les possibilités offertes, en termes de gestion, par l’application SAP-Fedcom ont à cet égard 
grandement facilité la mise en œuvre de tels blocages. En effet, le ministre du Budget peut désormais, grâce à cette application, bloquer les crédits de façon à la fois centralisée et instantanée. En contrepartie, la rigueur accrue qui découle de cette plus grande maîtrise des dépenses a pu conduire dans certains cas à rendre moins aisée la gestion des crédits budgétaires mis à la disposition des SPF.
Le contexte économique difficile de 2012 a conduit le gouvernement à recourir de façon plus 
systématique aux mesures de blocage de crédit. Ainsi, en vue de satisfaire à une demande 
des autorités européennes, le gouvernement a émis une première circulaire en date du 10 janvier 2012 portant, à titre conservatoire, la création d’une « réserve budgétaire » (soit 
un gel des dépenses) à hauteur de 1.300  millions d’euros. Ce chiffre a ensuite été ramené à 
650,2 millions d’euros (12 mars 2012), puis à 568 millions d’euros (3 août 2012). La consti -
tution de cette réserve s’est concrétisée par le blocage d’un certain nombre de crédits. Ces blocages ont par la suite été progressivement réduits sans toutefois être complètement sup -
primés  : fin 2012, ils s’élevaient encore à un peu plus de 150  millions d’euros (tant en enga -
gement qu’en liquidation)
75.
La volonté gouvernementale de maintenir les dépenses sous contrôle a également conduit à la publication de plusieurs circulaires visant à renforcer la discipline et la prudence bud -
gétaires. La dernière d’entre elles, datée du 25 octobre 2012, a posé des limites à l’emploi, 
72 La	loi	imposant	 la	cotisation	 supplémentaire	 de	4	%	sur	des	revenus	mobiliers	 était	entrée	en	vigueur	le	1er	jan-
vier	2012,	la	recette	aurait	donc	pu	être 	inscrite	au	budget	initial.
73 Comme	la	vente	des	hélicoptères	 a	eu	lieu	en	mars	2012,	il	était	possible	d’inscrire	 la	recette	lors	de	l’ajustement	
budgétaire	adopté	le	16	mai	2012.
74 1.175,4	millions	d’euros	en	crédits	d’engagement	 et	1.114,4	millions	d’euros	en	crédits	de	liquidation	 (hors	fonds	
budgétaires).
75 Dont	70	millions	d’euros	sur	le	crédit	provisionnel	inscrit	au	sein	du	programme	03.41.1. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 75
par les différents SPF, des crédits encore disponibles. Elle a entre autres précisé que les 
dépenses devaient être limitées à celles qui sont considérées comme incompressibles, à savoir les dépenses qui avaient pour objet strict de garantir la continuité du service public (paiement du personnel, obligations contractuelles antérieures, etc.) ; elle a en outre ren -
forcé les procédures de leur approbation
76.
Enfin, indépendamment de ces mesures, la pratique antérieure qui consistait à libérer les crédits d’investissement par tranches trimestrielles a également été d’application en 2012.
4.1.2.2  Sous-utilisations de crédits selon la nature des crédits
L’examen des sous-utilisations de crédits, indépendamment des crédits pour la dette pu -
blique, la contribution PNB et la contribution au FMI, met en évidence qu’elles ne sont pas 
réparties de manière uniforme. Les dépenses les plus touchées sont les dépenses d’investis -
sement : le taux de non-réalisation de ces dépenses représente quelque 28 % (117,8 millions 
d’euros) des crédits d’engagement et 18,5  % (60,9  millions d’euros) des crédits de liquidation.
Ensuite viennent les crédits relevant des catégories « transferts en revenus et en capital à 
l’étranger » : leur non-réalisation en engagement (392,5 millions d’euros) et en liquidation (292,7  millions d’euros) s’élève respectivement à 21  % et 18  % du crédit budgétaire. Ces cré -
dits relèvent avant tout de la Coopération au développement.
Enfin, les crédits destinés aux frais de fonctionnement courants, bien que déjà soumis à 
des critères stricts lors de la confection du budget général des dépenses 2012, ont égale -
ment été sous-utilisés de manière relativement importante (183,8 millions en engagement 
et 175,9  millions d’euros en liquidation), correspondant respectivement à 9,3  % et 9,1  % des 
crédits accordés par le législateur
77.
4.1.2.3  Sous-utilisation des crédits de la section 14 du budget général des dépenses78
En dehors des dépenses des cellules stratégiques et des organes de gestion de l’administra -
tion, les crédits accordés par le législateur pour cette section budgétaire ont été relative -
ment peu utilisés, comme il ressort du tableau ci-après :
Tableau 27 –  Taux d’utilisation des crédits inscrits à la section 14, en fonction de l’activité générale
Programmes Utilisation des crédits 
d’engagementUtilisation des crédits de 
Programmes	relevant	des	activités	  
Affaires	étrangères	et	 Commerce 	extérieur83,7	% 89,4	%
Programmes	relevant	de 	l’activité	
 Coopération au développement78,7	% 73,0	%
Source : SAP Fedcom
76 Obligation	de	 soumettre	 les	dépenses	préalablement	au	 conseil	des	ministres	(montant	de	 plus	de	5.500	euros)	ou	
au	président	du	département	concerné	(pour	les	montants	inférieurs).
77 Les	principales 	autres	sous-utilisations 	de	crédits	portent	sur	les	transferts 	aux	pouvoirs 	locaux	(70,4	millions	d’eu -
ros	en	engagement	 et	121,5	millions	en	liquidation,	 soit	respectivement	 3,3	%	et	5,6	%	des	crédits	accordés	 pour	
cet	objet),	les	dépenses	 de	personnel	 (80,3	millions	en	engagement	 et	121,5	millions	en	liquidation,	 soit	environ	
1,2	%	du	crédit	accordé)	 et,	enfin,	la	provision	 interdépartementale	 (76,6	millions	en	engagement	 et	87,5	millions	
en	liquidation).
78 Les	sous-estimations	sur	la	base	des	programmes	budgétaires	sont	examinées	plus	en	détail	au	point	4.3	ci-après.	 76
Programmes relevant des activités Affaires étrangères et Commerce extérieur
Les principales sous-utilisations portent tout d’abord sur le programme Expansion éco -
nomique (programme 14.51.2). Ce dernier concerne plus précisément les interventions au titre d’opérations de bonification et de stabilisation d’intérêt, gérées par Finexpo. Sur un crédit total de 37,4  millions d’euros en engagement, 73,4  % seulement ont été consommés, 
laissant ainsi un solde inutilisé de quelque 10 millions d’euros. Pour rappel, Finexpo exa -
mine les dossiers introduits par les entreprises sollicitant un soutien public pour un crédit à l’exportation en tenant compte entre autres de la qualité des projets soumis, de l’intérêt économique pour la Belgique et de l’impact socio-économique pour le pays d’accueil. Les négociations commerciales peuvent dès lors être longues (un à trois ans). Le niveau d’enga -
gement constaté en 2012  s’explique par le nombre limité des dossiers qui ont finalement pu 
être approuvés au cours de cette même année.
Outre le programme susmentionné, des sous-utilisations importantes ont également été 
constatées sur le programme Aide humanitaire (programme 14.53.4). Elles concernent surtout les crédits d’engagement alloués pour la diplomatie préventive (45,9 % de non-
utilisation) et la prévention des conflits (46,2 %). Pour ces deux activités, un montant de 
15,5 millions d’euros (sur 28,7  millions) a été inutilisé. Cette situation s’explique par le fait 
qu’au cours des années précédentes, les crédits de liquidation ont été systématiquement inférieurs aux crédits d’engagement, ce qui a conduit à l’accumulation d’un important en -
cours d’engagement que l’administration s’efforce de résorber progressivement. De plus, le SPF Affaires étrangères a anticipé en 2012 la réduction significative qui a été opérée sur 
le montant des crédits de liquidation alloués au budget de l’année 2013. Enfin, s’agissant de subsides non obligatoires, une partie des dépenses prévues a été bloquée à la fin de l’année 2012, conformément aux directives reprises dans les circulaires de discipline bud-
gétaire.
Programmes relevant des activités Coopération au développement
C’est surtout au sein de ces programmes que les sous-utilisations ont été les plus impor -
tantes en volume.
Ainsi, pour le programme Pays (programme 14.54.1), d’un montant global de 477,8 millions 
d’euros en engagement et de 386,0 millions d’euros en liquidation, les crédits non utilisés 
s’élèvent à 173,2 millions d’euros (soit 36,3 % du total) en engagement et à 114,1 millions 
(29,6 %) en liquidation.Cette sous-utilisation s’explique par la conjonction des trois facteurs suivants :• La coopération belge au développement a poursuivi en 2012 le processus de réforme 
entamé en 2011 et a seulement bénéficié d’un nouveau cadre législatif en 2013.
• Traditionnellement, une grande partie des engagements et des liquidations sur ces cré -
dits ont lieu au quatrième trimestre de l’année budgétaire. Dès lors, la circulaire du 
conseil des ministres du 17 octobre 2012, n’autorisant que les dépenses indispensables 
au fonctionnement du service (dépenses dites incompressibles), a eu une influence si -
gnificative sur le taux d’utilisation de ces crédits. Une telle situation a par exemple été constatée pour le financement d’une série de projets au Burundi, dans le cadre de la coo -
pération avec des partenaires non gouvernementaux. Il en a été de même pour la réali - COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 77
sation de certains programmes complémentaires du fonds belge de sécurité alimentaire 
et, plus particulièrement, d’un projet en faveur du Mozambique (11,3 millions d’euros).
• Dans certains cas, l’octroi de subsides a été bloqué par suite de circonstances locales impossibles à prévoir lors de l’octroi des crédits. Ces circonstances peuvent prendre di -
verses formes telles que l’absence d’accord final avec certains pays bénéficiaires. C’est notamment le cas pour des engagements prévus en faveur du Rwanda (28,4 millions 
d’euros) et avec la Banque ouest-africaine de développement (10 millions d’euros). Elles 
peuvent également se justifier par l’absence de projets suffisamment aboutis, notam -
ment en matière de transition démocratique.
Les faibles taux de réalisation de plusieurs autres programmes relevant de la Coopération au développement s’expliquent pour leur part par l’influence prédominante d’un des trois facteurs dont il a été question ci-dessus. Plus particulièrement :
• La non-utilisation, à concurrence de 44,4 %, des crédits d’engagement inscrits aux « pro -
grammes  humanitaires  » (programme 14.54.5) et à concurrence de 5,4  % des mêmes cré -
dits inscrits au programme Initiatives de la société civile (programme 14.54.2), s’explique 
essentiellement par le fait qu’il s’agit ici de dépenses de nature facultative qui ont, dès lors, été considérées comme compressibles
79.
• A contrario, ce sont des circonstances locales qui ont conduit à l’utilisation limitée (88,1 %) des crédits d’engagement inscrits au programme Coopération multilatérale 
(programme 15.54.3), à savoir, notamment, le paiement partiel de la contribution belge au programme Monusco (en considération des incertitudes entourant la pérennité de cette mission en république démocratique du Congo) et l’envoi plus tardif que prévu d’experts dans le cadre du programme Nations Unies/Jeunes experts associés (JEA)
80.
Enfin, la faible utilisation, tant en engagement (2,3  millions sur les 109,0  millions accordés) 
qu’en liquidation (6,0 millions sur 108,2 millions), des crédits du programme Secteur privé 
(programme 14.54.4) s’explique par le fait que le montant initialement prévu avait pour objet d’alimenter les fonds propres de la SA BIO. Or, aucune demande de versement n’a été introduite à ce titre en 2012, car la société disposait de moyens suffisants pour faire face à ses besoins et faisait en outre l’objet d’une évaluation externe susceptible de changer à terme la nature de sa mission organique.
79 Les	crédits	non	utilisés	sur	le	programme 	Programmes  humanitaires	 s’élèvent	 à	72,9	millions	d’euros	en	crédits	
d’engagement	 (sur	164,2	millions	inscrits	au	budget	général	des	dépenses)	 et	à	74,5	millions	d’euros	(sur	158,2	mil-
lions)	en	liquidation.	 Sur	le	programme	 Initiatives	 de	la	société	civile,	les	sous-utilisations	 portent	sur	un	montant	
de	22,1	millions	d’euros	(sur	406,2	millions	d’euros)	en	engagement	 et	de	18,1	millions	(sur	254,7	millions)	 en	liqui -
dation.
80 Les	crédits	non	utilisés	sur	ce	programme	 s’élèvent	 à	73,3	millions	d’euros	(sur	616,7	millions)	 en	engagement	 et	à	
66,9	millions	d’euros	(sur	493,1	millions)	en	liquidation. 78
4.1.3	 Recours	à	l’article	70	de	la	loi	du	22	mai	2003
4.1.3.1  Cadre légal
Dans certaines circonstances, qualifiées par le législateur d’exceptionnelles ou d’impré -
visibles, le gouvernement doit pouvoir être à même de réagir et d’effectuer les dépenses 
nécessaires, même en l’absence de crédits préalablement votés par le Parlement.
Le dispositif actuel est prévu par l’article 70 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du 
budget et de la comptabilité de l’État fédéral. Il permet à la fois de procéder à des dépenses 
urgentes tout en préservant les prérogatives du Parlement en matière budgétaire.
L’article 70 de la loi du 22 mai 200381 comporte les éléments principaux suivants :
• Dans des cas d’urgence, amenés par des circonstances exceptionnelles ou imprévisibles, 
le conseil des ministres peut, par délibération motivée, autoriser l’engagement, la liqui -
dation et le paiement des dépenses au-delà de la limite des crédits budgétaires ou, en l’absence de crédit, à concurrence du montant fixé par la délibération.
• Les autorisations visées par les délibérations doivent faire l’objet d’un projet de loi ten -
dant à ouvrir les crédits nécessaires. Lorsqu’une délibération atteint un certain niveau de dépenses, elle doit faire l’objet d’un projet de loi particulier
82. En l’absence de ce der -
nier, la délibération n’est pas exécutable, sauf si des blocages de crédit à concurrence des montants prévus dans la délibération y sont indiqués.
• Le texte des délibérations du conseil des ministres est communiqué immédiatement à la Chambre des représentants et à la Cour des comptes, qui lui fait parvenir ses observa -
tions éventuelles sans délai.
4.1.3.2  Contrôle de la Cour des comptes
Au cours des quinze années écoulées, la Cour des comptes a examiné 73 délibérations du conseil des ministres prises dans ce cadre.
Dans près de 60 % des cas, les délibérations ont respecté le prescrit de la loi. Ces délibéra -
tions concernent des paiements à effectuer lors de catastrophes naturelles ou humanitaires, 
en cas d’accident (accident ferroviaire de Buizingen), de crise sanitaire (crise de la dioxine), de crise financière ou encore de dépenses des cellules stratégiques suite à des remaniements ministériels.
Dans 20 % des cas par contre, les délibérations ne se conformaient que partiellement au 
prescrit de la loi. Il s’agissait essentiellement du non-respect de la condition d’imprévisibi -
lité, le gouvernement disposant en fait d ’ éléments suffisants pour inscrire les crédits néces -
saires dans le budget et éviter le recours à la délibération. Des manquements aux conditions 
d’urgence ou d’insuffisance de crédits ont également été constatés.
81 Cet	article	reprend	le	contenu	de	l’article	44	des	lois	coordonnées	 sur	la	comptabilité	 de	l’État.	L’encadrement	 légal	
des	délibérations	date	de	la	loi	du	28	juin	1963.
82 Si	la	délibération	 porte	sur	au	moins	5	millions	d’euros	ou	si	elle	autorise	une	dépense	 d’au	moins	500.000	euros	qui	
représente	au	moins	15	%	du	crédit	à	charge	duquel	cette	dépense	s’impute. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 79
En 2012, le conseil des ministres a pris deux délibérations qui se sont avérées toutes les 
deux critiquables au regard du prescrit de l’article 70. En effet, l’examen de la délibération n° 3226 du 20 juillet 2012 relative au financement de personnel supplémentaire pour les 
centres intégrés d’appel d’urgence du SPF Intérieur, portant sur 0,6 million d’euros, n’a pas 
révélé de circonstances exceptionnelles ou imprévisibles et ni l’urgence de la dépense ni l’insuffisance de crédits n’étaient motivées. De même, lors de l’examen de la délibération n° 3227 du 28 septembre 2012 relative à la condamnation de l’État belge à payer 75 millions 
d’euros à l’ONSS, il est apparu que des crédits suffisants étaient inscrits au sein de la pro -
vision interdépartementale.
Enfin, les autres délibérations ne correspondaient aucunement aux conditions fixées par 
la loi. Pour la plupart, ces délibérations tendaient à rendre applicables des ajustements  budgétaires qui concernaient soit un seul département
83 soit même plusieurs, et ce avant la 
fin de la procédure parlementaire.
Par ailleurs, depuis la mise en œuvre de SAP-Fedcom, des opérations de paiement ont été 
effectuées avant que la délibération n’ait été rendue exécutoire84.
4.1.3.3  Conclusion
L’article 70 de la loi du 22 mai 2003 prévoit une importante dérogation à l’autorisation préa -
lable du Parlement en matière budgétaire. Son application doit donc être strictement réser -
vée à des circonstances répondant en tous points aux conditions fixées par la loi. Aucune opération de paiement ne peut être effectuée avant que la délibération n’ait été rendue exécutoire.
En outre, le recours à cette disposition ne peut pas aboutir à une réduction des prérogatives 
parlementaires, comme dans les cas où des ajustements budgétaires ont été rendus appli -
cables avant le terme de la procédure parlementaire.
4.1.4	 Commentaires	 au	sujet	des	opérations	 de	clôture	des	comptes	 d’ordre	et	de	
Bien que tous les départements de l’administration générale aient adopté depuis 2012 la 
nouvelle comptabilité fédérale prévue par la loi du 22 mai 2003, le système des comptes 
d’ordre et de trésorerie, issu de l’ancienne comptabilité publique, n’a pas encore totalement 
disparu. Étant donné la suppression de l’ancienne comptabilité publique, de nombreux comptes d’ordre et de trésorerie figurent encore depuis 2012 pour des raisons diverses en 
dehors de la comptabilité de l’État
85. Dans certains cas, ces comptes ont été volontairement 
maintenus en dehors de la comptabilité86. Dans d’autres cas, les soldes finaux à reporter 
83 La	Défense.
84 Délibération	 n°	3215	du	25	septembre	 2009	au	montant	 de	1,9	million	d’euros	concernant	 la	réorganisation	 des	
organes	stratégiques	 du	gouvernement	 mis	en	place	en	juillet	2009,	délibération	 n°	3222	du	11	octobre	2011	au	
montant	 de	4	milliards	 d’euros	pour	l’acquisition	 des	actions	de	Dexia	Banque	Belgique	 SA,	délibération	 n°	3225	du	
23	décembre	 2011	au	montant	 de	100	millions	d’euros	pour	une	souscription	 à	un	emprunt	 obligataire	 émis	par	
Ethias	Finances.
85 Voir	aussi	Cour	des	comptes,	 «	Clôture	 des	comptes	 d’ordre	et	de	trésorerie	 »,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	334-337.	
Disponible 	sur	www.courdescomptes.be.
86 C’est	le	cas	notamment	du	SPF	Affaires	étrangères. 80
n’ont pas encore été déterminés87 ou la question de la destination ou de l’apurement des 
soldes en souffrance n’est pas encore tranchée.
Sur la base de la note « Compte d’ordre de la trésorerie dans Fedcom » du 13 mars 2009, 
rédigée par le SPF Budget et Contrôle de la gestion, beaucoup d’anciens comptes d’ordre ont 
été enregistrés dans Fedcom sous la forme de fonds organiques virtuels, bien que la loi du 
22 mai 2003 ne prévoie pas cette possibilité. Cette note considère aussi les fonds organiques 
virtuels comme une solution de remplacement pour les comptes de tiers, plus particuliè -
rement les comptes qui comprennent des deniers versés par des tiers pour une affectation spécifique dans le cadre d’un projet déterminé (par exemple, les fonds européens). Dans la pratique, les fonds organiques virtuels sont non seulement utilisés pour les opérations avec des tiers, mais aussi pour les opérations propres au département. Cette distinction apparaît à la fin de l’année lorsque le résultat des opérations effectuées sur les fonds virtuels est en partie réorienté vers les fonds propres (pour les opérations propres) et en partie transféré vers un compte de classe 4 (pour soustraire du résultat de l’État le résultat des opérations 
pour tiers). L’utilisation de fonds organiques virtuels pour des opérations propres a pour effet de débudgétiser les dépenses et les recettes de l’État (absence d’imputation au budget) et d’entraver ainsi la réconciliation de la comptabilité budgétaire et la comptabilité écono -
mique.
L’intention du ministre du Budget d’évaluer le système des fonds virtuels au premier se -
mestre 2013 et d’élaborer un cadre juridique pour ceux-ci n’a pas été concrétisée.4.2 Commentaires particuliers sur le compte d'exécution du budget
4.2.1	 Évolution	des	dépenses	de	l’État	belge	entre	2009	et	2012	suite	aux	 condamna -
tions	judiciaires
4.2.1.1  Imputation budgétaire et procédure d’octroi
Pour faire face aux dépenses découlant de condamnations judiciaires prononcées en sa 
défaveur, l’État inscrit à son budget des crédits pour la couverture des dédommagements, des frais de justice
88, ainsi que des frais de transactions ou d’arbitrage destinés à éviter une 
action devant les tribunaux.
Jusqu’en 2009, ces crédits étaient directement inscrits, au sein du budget général des dé -
penses initial, sur des allocations de base spécifiques à chacun des SPF et SPP concernés. À 
l’usage, cette ventilation, même si elle était conforme au principe budgétaire de spécialité, ne s’est pas révélée optimale. Il était en effet très difficile d’évaluer correctement les crédits nécessaires, vu, essentiellement, l’incertitude inhérente au déroulement des affaires judi -
ciaires à l’origine de ces dépenses. Une telle situation pouvait rapidement conduire soit à une surestimation des crédits, si les affaires en cours ne connaissaient pas de dénouement au cours de l’année budgétaire, soit à une sous-estimation des crédits si une ou plusieurs 
87 Au	SPF	Justice	et	au	SPF	Affaires	étrangères,	 les	comptes	 de	gestion	(des	comptables)	 manquants	 empêchent	 de	
fixer	les	soldes	finaux.	
88 On	entend	ici	par	«	dédommagements 	»	les	sommes 	que	l’État	se	voit	contraint 	de	payer	en	vertu	d’une	condam -
nation	prononcée	 par	un	tribunal	et,	par	«	frais	de	justice	»,	les	frais	de	justice	de	la	partie	gagnante	 que	l’État,	en	
tant	que	partie	perdante,	 est	condamné	 à	payer	en	application	 de	la	loi	du	21	avril	2007.	Circulaire	 du	SPF	Budget	
et	Contrôle	de	la	gestion	du	7	février	2013. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 81
affaires arrivaient à leur terme de manière imprévue. Dans ce dernier cas, il était nécessaire 
d’attendre un ajustement budgétaire pour faire face au paiement des dédommagements, ou encore de recourir à une délibération du conseil des ministres pour dépenses urgentes et imprévisibles (article 70 de la loi du 22 mai 2003, voir point 4.1.3).
Pour remédier en partie à ce problème, le gouvernement a décidé en 2009 de regrouper 
indistinctement les montants nécessaires au paiement des condamnations judiciaires au 
sein du crédit provisionnel à la section 03 (SPF Budget et Contrôle de la gestion) du budget 
général des dépenses. Une telle centralisation permet en effet, par un effet d’échelle, de réduire partiellement les montants sollicités puisque la non-réalisation d’un risque judi -
ciaire libère des moyens pour la liquidation éventuelle d’un autre risque de même nature.
L’avantage qui découle de cette inscription de crédit au sein d’une seule allocation de base 
du budget aboutit cependant à ce que l’information fournie aux parlementaires perde en qualité et en précision par le jeu combiné de deux situations. Premièrement, les justifi -
cations spécifiques aux différents SPF ne contiennent plus d’information sur les affaires judiciaires pendantes et potentiellement génératrices de dépenses. Cet inconvénient n’est pas non plus compensé par un aperçu détaillé de ces mêmes affaires au sein des justifica -
tions de la section 03. Deuxièmement, les crédits pour les dédommagements judiciaires sont indistinctement regroupés, au sein de la provision interdépartementale, avec d’autres crédits destinés à couvrir des dépenses d’une nature différente, telles que les indexations des salaires, les primes de certification, le financement du siège de l’Otan, etc.
Par ailleurs, la décision de ne plus mettre immédiatement à la disposition des SPF les cré -
dits budgétaires nécessaires pour le paiement de ces dédommagements pourrait également 
conduire à des lenteurs de traitement de la demande de transfert de crédit, et, dès lors, à des retards de paiement de l’indemnité due à la partie adverse. En effet, la procédure mise en place par le SPF Budget et Contrôle de la gestion, pour l’usage de ces crédits, conduit à ce que les départements ne puissent faire appel que périodiquement au crédit provisionnel. Plus précisément, en fonction des échéances judiciaires, les services juridiques des diffé -
rents SPF et SPP centralisent les données et les calendriers d’échéance des affaires engagées devant la justice, afin de pouvoir faire appel à cette provision dans les délais requis. Moyen -
nant avis favorable de l’Inspection des finances, le transfert des crédits, vers les allocations de base propres aux départements concernés, ne s’effectue alors que trimestriellement, et par un arrêté royal délibéré en conseil des ministres et publié au Moniteur belge .
Selon les renseignements obtenus par la Cour des comptes auprès des services administra -
tifs concernés, la procédure décrite ci-dessus n’a pas engendré de difficultés d’application majeures. De même, bien que le risque n’en puisse être écarté, elle n’a pas encore entraîné le paiement d’intérêts moratoires significatifs.
4.2.1.2  Dépenses de dédommagement et frais de justice à charge de l’État fédéral
En fait, pour déterminer l’importance des dédommagements et des frais de justice à charge 
de l’État fédéral, il faut prendre en compte les imputations sur les crédits de liquidation des allocations de base spécifiquement consacrées à cet objet dans le compte d’exécution  82
du budget89. Dans certains cas, ces dépenses sont néanmoins imputées sur des allocations 
de base inadéquates. C’est notamment le cas aux sections 14 (Affaires étrangères et Coo -
pération au développement) et 17  (Police fédérale). De 2009  à 2012, des imputations ont été 
réalisées, pour ces sections, sur des allocations non spécifiques, telles que celles réservées 
normalement au paiement des frais de personnel ou des prestations d’avocat.
Tableau 28 –  Dépenses liquidées à charge de l’État pour la couverture des frais judiciaires (en millions 
d’euros)
2009 2010 2011 2012 Total
02.	Chancellerie 0,2 0,0 0,2 0,0 0,4
12.	Justice 0,6 0,4 2,3 1,2 4,5
13.	Intérieur 1,1 0,8 1,4 1,6 4,9
14.	Affaires	étrangères 0,0 0,2 2,8 0,0 3,0
16.	Défense 2,2 2,0 1,6 4,5 10,3
17.	Police	fédérale 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
18.	Finances 0,4 0,8 1,5 2,5 5,2
19.	Régie	des	bâtiments 11,6 2,6 6,9 9,6 30,7
23.	Emploi	et	travail 0,0 0,7 2,2 0,1 3,0
24.	Affaires	sociales 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
25.	Santé	publique 	(y	compris	 Afsca) 5,9 9,8 5,3 0,7 21,7
32.	Économie 0,0 0,0 0,0 0,3 0,3
33.	Mobilité 	et	Transports 0,0 0,9 1,8 0,1 2,8
44.	Protection	sociale 	(y	compris	Fedasil) 0,0 0,2 0,1 0,4 0,7
46.	Politique 	scientifique 0,2 0,0 0,0 75,2 75,4
Total général 22,3 18,3 26,1 96,2 162,9
Source : données budgétaires de la Trésorerie et de SAP-Fedcom
Comme le montre le tableau ci-avant, les dépenses en cette matière ont évolué de manière 
contrastée de 2009 à 2012.
De fait, par leur nature, ces dépenses dépendent des éventuelles décisions judiciaires 
dont certaines peuvent avoir d’importantes conséquences budgétaires. Ainsi, pour 2012, 75,2 millions d’euros
90 ont été liquidés sur les crédits inscrits à la section 46 (Politique 
scientifique) du budget général des dépenses, pour régler un litige ancien en matière de cotisations ONSS. Compte tenu de l’importance de cette indemnité, et malgré l’existence de moyens suffisants au sein de la provision interdépartementale, le gouvernement a pré -
féré recourir à une délibération budgétaire, en application de l’article 70 de la loi portant 
organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral (voir 4.1.3). Pour le reste, les frais de dédommagement et de justice se sont élevés en 2012 à 21,1 millions d’euros, soit un 
niveau comparable à ceux des trois années précédentes.
89 Essentiellement 	les	allocations 	de	base	portant	la	classification 	économique 	34.01	et	généralement 	intitulées 	«	In-
demnités	 aux	tiers”.	De	même,	les	budgets	de	la	Régie	des	bâtiments,	 de	l’Agence	 fédérale	pour	la	sécurité	de	la	
chaîne	alimentaire	et	de	la	Coopération	technique	belge	contiennent	des	articles	spécifiques.
90 Plus	précisément	29,5	millions	d’euros	au	titre	de	cotisations	et	de	majorations	et	45,7	au	titre	d’intérêts. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 83
L’examen des réalisations budgétaires, département par département, montre également 
que certains départements font face à des frais de justice et à des dépenses de dédommage -
ment plus élevées que d’autres. Ces variations sont essentiellement liées aux missions des départements. Ainsi, le niveau élevé de dépenses à la Régie des bâtiments (30,8 millions 
d’euros cumulés de 2009 à 2012) s’explique par le nombre important de marchés publics 
de l’État en matière immobilière (notamment, dans le cadre de l’acquisition de nouveaux établissements pénitentiaires). De même, la Santé publique (21,7 millions d’euros) a dû faire 
face ces dernières années aux suites de la crise de la dioxine et des litiges portant sur le paiement de cotisations par les abattoirs. Pour sa part, la Défense (10,3 millions d’euros) 
gère, elle aussi, un parc mobilier et immobilier susceptible d’engager plus fréquemment sa responsabilité juridique.
4.2.1.3  Recommandations
La Cour des comptes recommande en conséquence de mieux assurer l’information parle -
mentaire à l’avenir. Cette amélioration pourrait se concrétiser soit par un meilleur dévelop -
pement de la justification du crédit provisionnel lors de la présentation du budget, soit par 
l’établissement d’un document reprenant les transferts effectués à charge de la provision interdépartementale.
4.2.2	 Exécution	d’une	politique	visant	à	limiter	les	risques	des	produits	
chimiques	(Reach)
L’Union européenne a modernisé la législation européenne en matière de substances 
chimiques en 2006 et mis en place le système Reach, un système intégré d’enregistrement, d’évaluation, d’autorisation et de restriction des substances chimiques
91. Son objectif est 
d’améliorer la protection de la santé humaine et de l’environnement tout en maintenant et en renforçant l’esprit d’innovation de l’industrie chimique européenne. L’Agence euro -
péenne des produits chimiques (ECHA) a également été créée pour gérer au jour le jour les exigences relatives à Reach .
Ce règlement, entré en vig ueur le 1
er juin 2007, est directement applicable aux États membres.
Néanmoins, sa mise en œuvre effective a nécessité d’adapter la législation belge des dif -
férents niveaux de pouvoirs compétents en la matière. Ainsi, au niveau fédéral, la loi du 21 décembre 1998 relative aux normes de produits ayant pour but la promotion de modes de 
production et de consommation durables et la protection de l’environnement, de la santé et des travailleurs a été modifiée par les lois des 10 septembre 2009 et 27 juillet 2011.
Afin d’organiser la collaboration entre les autorités publiques compétentes, un accord de 
coopération a été conclu le 17 octobre 2011 et est entré en vigueur le 1
er mars  201392. Cet 
91 Règlement	 (CE)	n°	1907/2006	 du	Parlement	 européen	 et	du	Conseil	du	18	décembre	 2006	concernant	 l’enregis -
trement, 	l’évaluation 	et	l’autorisation 	des	substances 	chimiques, 	ainsi	que	les	restrictions 	applicables 	à	ces	subs -
tances (Reach),	instituant	 une	agence	européenne	 des	produits	 chimiques,	 modifiant	 la	directive	 1999/45/CE	 et	
abrogeant	 le	règlement	 (CEE)	n°793/93	 du	Conseil	et	le	règlement	 (CE)	n°1488/94	 de	la	Commission	 ainsi	que	la	
directive	 76/769/CEE	 du	Conseil	et	les	directives	 91/155/CEE,	 93/67/CEE,	 93/105/CE	 et	2000/21/CE	 de	la	Commis -
sion,	JOCE,	L	136,	29	mai	2007.
92 Loi	du	21	décembre 	2012	portant	assentiment 	à	l’accord	de	coopération 	du	17	octobre	2011	entre	l’État	fédéral,	la	
Région	flamande,	 la	Région	wallonne	 et	la	Région	de	Bruxelles-Capitale	 relatif	à	l’enregistrement,	 l’évaluation	 et	
l’autorisation	des	substances	chimiques	ainsi	qu’aux	restrictions	applicables	à	ces	substances (Reach) . 84
accord ne constitue toutefois qu’une simple formalisation de la pratique de coopération 
existante en matière d’inspections. Il précise les attributions de chaque niveau de pouvoir et institue trois comités à cet effet. Le comité Reach  et le forum national Reach  sont chargés 
de la coordination, de la mise en œuvre et de l’application du règlement et le comité scien -
tifique Reach  a pour mission principale de fournir un soutien scientifique.
C’est le service Maîtrise des risques de la DG Environnement du SPF Santé publique,  Sécurité de la Chaîne alimentaire et Environnement qui est l’autorité belge compétente 
responsable de la coordination des tâches définies dans le règlement Reach .
4.2.2.1  Financement de l’accord de coopération
L’article 22  de l’accord de coopération édicte que les coûts communs nécessaires à son exé -
cution, dont les montants ne sont pas précisés, seront pris en charge par les parties concer -
nées. Il s’agit plus particulièrement des coûts associés à la création et au fonctionnement des trois comités précités
93. Ce même article précise que le secrétariat du comité Reach  
établit le budget annuel des coûts communs et le soumet pour approbation à ce dernier.
La clé de répartition des coûts communs est de 70 % pour l’autorité fédérale et 30 % pour les 
régions. Le SPF Santé publique, Sécurité de la Chaîne alimentaire et Environnement sup -
porte 65 % de la part incombant à l’État fédéral. Le solde est financé par le SPF Économie, 
PME, Classes moyennes et Énergie et le SPF Emploi, Travail et Concertation sociale.Pour le financement de l’accord de coopération, un compte d’ordre de trésorerie a été 
créé afin de permettre à chaque partie d’y verser sa contribution. Jusqu’à présent, seuls 120.000 euros à charge du programme 25.55.3 du SPF Santé publique y ont été transférés, à 
titre de provision.
Comme l ’a déjà fait observer la Cour des comptes en 2010  et 2012
94, la loi du 22 mai 2003 por -
tant organisation du budget et de la comptabilité de l ’État fédéral ne prévoit plus la possibi -
lité d’enregistrer des recettes et des dépenses de l’État pour compte de tiers dans la comp -
tabilité de la Trésorerie par le biais de fonds spéciaux et particuliers, dénommés comptes 
d’ordre. Elle part du principe que les transactions précitées sont reprises dans le compte général de l’État.
Toutefois, si des raisons impérieuses justifient le maintien d’un tel compte, un fondement 
légal organique est nécessaire et une disposition doit prévoir un rapportage adapté et régu -
lier permettant une surveillance des éventuelles positions débitrices non autorisées, des comptes inactifs et des débudgétisations.
93 Les	coûts	afférents	 aux	tâches	du	comité	scientifique	 Reach	seront	pris	en	charge,	dans	leur	totalité,	 par	le	 
SPF	Santé	publique.	
94 Cour	des	comptes,	 167e	Cahier,	«		Utilisation	 de	comptes	 d’ordre	dans	Fedcom	»,	Volume	I,	p.	450-457	(disponible	
sur	www.courdescomptes.be)	 et	Doc. parl. ,	Chambre, 	24	avril	2012,	DOC	53	2112/002, 	Commentaires 	et	observa -
tions	sur	les	projets	d’ajustement	du	budget	de	l’État	pour	l’année	budgétaire	2012,	p.53-54. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 85
4.2.2.2 Installation des comités
D’après la note de politique générale du budget 201395, les trois comités prévus par l’accord 
de coopération devaient être établis à la fin juin 2013. Ils n’ont pas encore été institués étant donné que les arrêtés de nominations des personnes affectées à leur fonctionnement n’ont pas encore été signés.
4.2.2.3 Moyens budgétaires
Au sein du SPF Santé publique, la mise en œuvre des obligations découlant du règlement Reach  est financée par des crédits budgétaires inscrits au sein de différents programmes.
Les deux principaux programmes concernés sont les programmes 25.55.3–Normes des pro -
duits et 25.55.7–Inspection
96. Toutefois, comme ces programmes constituent une enveloppe 
globale qui sert à financer la mise en œuvre d’un nombre important de réglementations européennes en matière de produits et substances chimiques, il est impossible d’identifier les crédits affectés spécifiquement à la mise en œuvre de Reach .
À l’occasion de ses commentaires sur les projets de budget 2012
97, la Cour des comptes 
avait souligné que les documents justificatifs ne lui permettaient pas d’individualiser les moyens propres destinés à exécuter cette réglementation. Cette lacune n’a pas été comblée dans le budget 2013. En effet, les justificatifs mentionnent l’accord de coopération mais ne spécifient pas les moyens dédiés à sa mise en œuvre
98. Ils ne mentionnent pas non plus 
l’incidence budgétaire des contrôles liés à l’application de la législation Reach99.
Par ailleurs, la question se pose de savoir si les moyens humains affectés aux services d’ins -
pection sont suffisants pour permettre une mise en œuvre efficace de Reach  en Belgique 
ainsi que pour assurer un contrôle adéquat de la réglementation100. Il n’existe pas de crédits 
spécifiques pour le contrôle de l’exécution du règlement Reach  et les inspecteurs désignés 
à cet effet contrôlent aussi l’application de nombreuses autres réglementations environne -
mentales.
95 Doc. parl. ,	Chambre,	 21	décembre 	2012,	DOC	53	2586/016,	 Note	de	politique	 générale	Énergie,	Environnement	 et	
Mobilité, 	p.13.
96 Les	crédits	s’élèvent	 respectivement	 à	1,5	million	d’euros	en	engagement	 et	en	liquidation	 pour	le	programme	
25.55.3	et	à	555.000	euros	en	engagement	et	619.000	euros	en	liquidation	pour	programme	25.55.7.
97 Doc. parl. ,Chambre, 	6	janvier	2012,	DOC	53	1943/003, 	Commentaires 	et	observations 	sur	les	projets	de	budget	de	
l’État	pour	l’année	budgétaire	2012,	p.	74-75.
98 Allocation 	de	base	55.31.12.11.01 	:	acquisition 	de	biens	meubles 	non	durables 	et	de	services. 	Un	crédit	de	1,4	mil -
lion	d’euros	en	engagement 	et	de	1,5	million	d’euros	en	liquidation 	est	inscrit	au	budget	général	des	dépenses 	2013.
99 Allocation	 de	base	55.71.12.11.01	 :	acquisition	 de	biens	meubles	 non	durables	 et	de	services.	 Un	crédit	de	
213	millions	d’euros	en	engagement	 et	de	209	millions	d’euros	en	liquidation	 est	inscrit	au	budget	général	des	
	dépenses 	2013.
100  Une	étude	commandée 	en	2009	à	une	société	de	consultance 	par	le	SPF	Santé	publique 	a	ainsi	montré	qu’à	partir	
de	2011,	un	supplément 	de	6,6	équivalents 	temps	plein	était	nécessaire 	à	l’exécution 	des	nouvelles 	tâches	décou -
lant de Reach . 86
4.3 Commentaires sur certaines sections du budget général des dépenses
4.3.1	 Section	12	–	SPF	Justice
Tableau 29 – Aperçu des crédits d’engagement et de liquidation 2012 accordés (en millions d’euros)
Budget initial 1.844,5 1.842,9
Budgets	ajustés 109,9 109,9
Transferts depuis les provisions 
interdépartementales50,9 56,0
Total du budget 2.005,3 2.008,8
Crédits utilisés 1.947,4 1.952,7
Le taux d’utilisation des crédits de liquidation pour 2012 s’est élevé à 97,2 % pour 97,7 % 
en 2011.
Tableau 30 –  Évolution des dépenses 2009-2012 par catégorie de dépense en fonction des codes SEC 
(en millions d’euros et en pourcentages)
Dépenses de personnel 1.270,6 72,5	% 1.307,4 72,0	%1.336,1 72,1	%
Dépenses de fonctionne -
ment et d’investissement369,9 21,1	% 390,8 21,5	% 392,7 21,2	%
Transferts de recettes et 
de capital111,72 6,4	% 116,9 6,4	% 125,0 6,7	%
Octroi de crédits 0,20,0	% 0,2 0,0	% 0,1 0,0	%
Total(*)1.752,3 100 % 1.815,3 100 % 1.853,8 100 %
(*)  Les liquidations totales du tableau 29 diffèrent de celles du tableau 30 parce que les dépenses de 
personnel du tableau 30 ne concernent que le crédit supplémentaire (98,9 millions d’euros) qui 
a été accordé par le troisième ajustement du budget à la suite de l’entrée du SPF Justice dans le 
système comptable Fedcom où treize mois de dépenses de personnel devaient être imputés au  
budget 2012 (y compris les dépenses de personnel de décembre 2012).
Dépenses de personnel
Les dépenses de personnel constituent le poste de dépenses le plus important. Elles ont augmenté en 2012 de 28,7 millions d’euros par rapport à 2011, malgré une diminution des 
crédits de personnel de 25 millions d’euros demandés dans le budget initial.
Des différences sensibles apparaissent dans l’évolution des dépenses de personnel parmi 
les divers services du SPF. Comparées à 2011, les dépenses de personnel pour les services d’encadrement, le service du Moniteur belge ainsi que les cultes et la laïcité sont les princi - COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 87
paux postes en baisse, alors que les dépenses de personnel des autres services augmentent. 
C’est notamment le cas :
• des établissements pénitentiaires (+3,0 millions d’euros, soit +1 %) à la suite de la déci -
sion de maintenir l’effectif à 7.055 agents pénitentiaires et de recruter 139 agents péni -
tentiaires supplémentaires  ;
• des maisons de justice (+1,5 million d’euros, soit +3 %) à la suite du recrutement de 
membres du personnel supplémentaires en vue de résorber les listes d’attente du casier 
judiciaire (0,9 million d’euros) ;
• de l’ordre judiciaire (+19,7 millions d’euros, soit +3 %) à la suite du recrutement de per -
sonnel supplémentaire dans le cadre d’Optifed101 (0,3 million d’euros), du recrutement de 
stagiaires judiciaires dans le cadre de la scission de Bruxelles-Hal-Vilvorde (0,2 million 
d’euros) et de l’octroi de crédits supplémentaires (+13,5 millions d’euros) provenant de la 
provision interdépartementale.
Un montant de 23,3 millions d’euros a été attribué à partir de la provision interdéparte -
mentale en vue du financement des primes de compétence aux membres du personnel du département. Une part importante de ce montant (13,5 millions d’euros, soit 57 %) a été 
allouée au personnel de l’ordre judiciaire. Ce montant est nettement plus élevé que celui octroyé en 2011 (6,4 millions d’euros) parce que le SPF Justice n’a pleinement appliqué le 
système des primes de compétence qu’à partir de la période 2010-2011. Le nombre élevé de candidats, le pourcentage élevé de réussite et le long délai entre l’inscription et la réussite de l’examen concourent à ce que les coûts supplémentaires de l’introduction du système des primes de compétence n’aient été répercutés qu’à partir de 2012.
Dépenses de fonctionnement et d’investissement
Bien que les dépenses globales de fonctionnement et d’investissement se soient pratique -
ment stabilisées en 2012 par rapport à 2011, des fluctuations considérables ont été notées 
pour divers services.
Les dépenses des établissements pénitentiaires, en particulier, ont progressé de 18,3 mil-
lions d’euros en 2012, soit + 15,2 %. Cette augmentation des dépenses est due principale -
ment à :• la forte hausse des frais médicaux des détenus et internés (+17,2 millions d’euros prove -
nant de la provision interdépartementale) ;
• la prolongation de la location de la prison de Tilburg pendant trois mois (+9,2 millions 
d’euros) ;
• les frais de fonctionnement liés au recrutement de surveillants supplémentaires 
(+1,0 million d’euros).
La Cour des comptes observe à cet égard que l’octroi de crédits supplémentaires pour les frais médicaux des détenus et internés découle principalement du paiement des 
101 Optifed	est	le	programme	 fédéral	de	performance	 qui	a	pour	objectif	de	réaliser	des	économies	 et	d’améliorer	 le	
fonctionnement	 du	pouvoir	fédéral	grâce	à	une	collaboration	 plus	étroite	entre	les	services	publics	fédéraux.	 Il	
au	plus	grand	nombre	possible	de	services. 88
 factures datant de 2007  à 2010  qui n’avaient pas encore été payées au centre médical «  Les  
Marronniers  »102. Le même problème se pose d’ailleurs pour l’année budgétaire 2013103. Elle 
observe par ailleurs que ce problème ainsi que la prolongation de la location de la prison de 
Tilburg104, étaient connus dès la confection du budget initial ou du budget ajusté et qu’en 
principe ils auraient dû être intégrés à cette occasion au budget du SPF Justice (plutôt que de procéder à une reventilation de la provision départementale).
En tant qu’élément des établissements pénitentiaires, le corps de sécurité est principa -
lement chargé du maintien de l’ordre dans les cours et tribunaux et du transfèrement de 
détenus entre les établissements pénitentiaires et les palais de justice et les hôpitaux. À la création de ce corps en 2003, il a été décidé que les zones de police bruxelloises prendraient en charge la rémunération des 130  collaborateurs du corps de sécurité pendant la première 
année de leur entrée en fonction, mais que le SPF Justice préfinancerait ces frais. Le SPF a ainsi consacré pour la période 2005-2007 un montant de 5,5 millions d’euros aux dépenses pour le compte de deux zones de police bruxelloises. La Cour des comptes constate que, bien qu’elle ait évoqué ce problème dès 2009
105, les zones de police concernées n’ont tou -
jours pas acquitté entièrement cette dette, alors qu’elles ont été mises en demeure fin 2011. Cette créance à recevoir s’élève en 2013 à quelque 2,0 millions d’euros et trouve son origine 
dans des interprétations divergentes de l’accord par les zones de police et le SPF Justice. En réponse à la lettre que la Cour des comptes
106 lui a adressée à ce sujet, la ministre de tutelle 
a signalé qu’elle avait interrompu le délai de prescription et qu’elle espérait mener ce dos -
sier à bien au cours de la nouvelle période de cinq ans grâce à une solution amiable plutôt qu’une procédure judiciaire.
Par ailleurs, il est vraisemblable que les dépenses de fonctionnement et d’investissement 
des établissements pénitentiaires continueront à augmenter au cours des prochaines années en raison de la mise en service de trois nouvelles prisons (Masterplan 3G). La rétribution annuelle à payer par prison à partir de 2015 est estimée à 13 millions d’euros en moyenne.
La hausse des dépenses des établissements pénitentiaires est compensée en grande par -
tie par une baisse des dépenses de fonctionnement et d’investissement de certains ser -
vices, principalement les services d’encadrement, le service du Moniteur belge , la Sûreté 
de l’État, les cultes et le Service de la politique criminelle. Ce recul est principalement la 
conséquence  :
• de la diminution linéaire imposée des crédits de fonctionnement et d’investissement (14,5 millions d’euros) ;
• de la limitation de l’augmentation des dépenses à l’indexation autorisée ;
102  Pour	un	commentaire	 détaillé	au	sujet	de	ce	problème,	 voir	«	Dépenses	 relatives	 aux	soins	médicaux	 et	non	médi -
caux	dispensés	aux	internés	»	dans	la	partie	III	de	ce	Cahier.
103 Voir	les	Commentaires	 et	observations	 sur	le	budget	de	l’État	pour	l’année	budgétaire	 2013,	 Doc. parl. ,	Chambre,	
DOC	53	2521/004,	p.	37-38.
104  Voir	les	Commentaires	 et	observations	 sur	le	budget	de	l’État	pour	l’année	budgétaire	 2012,	 Doc. parl.,	Chambre,	
DOC	53	1943/003,	p.	42-46.
105 Cour	des	comptes,	167e	Cahier,	Volume	I,	p.	239-243.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
106  Lettre	de	la	Cour	des	comptes 	du	13	avril	2013	et	réponse	de	la	ministre	de	la	Justice	du	13	mai	2013.	Dans	son	cour -
rier,	la	Cour	des	comptes	 a	également	 signalé	que	ces	créances	 doivent	être	rattachées	 à	la	gestion	d’un	comptable	
justiciable	de	la	Cour	et	qu’elles	doivent	être	comptabilisées	dans	Fedcom. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 89
• du gel administratif des crédits de fonctionnement et d’investissement (23,3 millions 
d’euros) et des mesures prises dans le cadre de la circulaire relative à la prudence budgé -
taire pour l’année budgétaire 2012 ;
• de l’économie décidée de 13,3 millions d’euros relative aux frais de justice en matière 
pénale, correctionnelle et de police telle qu’imposée par le conclave du premier ajuste -
ment budgétaire.
L’objectif du gouvernement, à savoir économiser 13,3 millions d’euros en frais de justice en 
matière pénale, correctionnelle et de police et pourvoir à la rédaction d’un plan de réforme 
et d’assainissement lors de l'établissement du budget 2013, n’a toutefois pas été entière -
ment réalisé. Les crédits prévus au budget ont été augmentés de 7,5 millions d’euros par reventilation dans le courant de l’année et le plan de réforme et d’assainissement n’était pas encore disponible fin 2012. En outre, fin 2012, le SPF Justice a reporté à l’année budgé -
taire 2013 le paiement de factures pour 29 millions d’euros, alors que ce report n’était que 
de 12,6 millions d'euros fin 2011.
Transferts de recettes et de capital
La part des dépenses de subvention et de dotation (125,0 millions d’euros) reste stable à 
6,7 % comparée aux années précédentes. La majeure partie de ces dépenses est consacrée au 
paiement d’indemnités aux victimes d’actes de violence intentionnels (8,6 millions d’eu -
ros) et à l’aide juridique (principalement les indemnités aux avocats -86,9 millions d’euros). 
En ce qui concerne l’aide juridique, la Cour des comptes observe que le budget de 76,9 mil -
lions d’euros initialement accordé a été augmenté en cours d’année de 10,1 millions d’euros suite aux dépenses engendrées par la mise en place de la législation Salduz
107.
En matière d’aide juridique, la ministre de la Justice a également annoncé une réforme dans sa note de politique générale
108. Cette réforme est aussi une priorité dans le plan straté -
gique 2008-2014 du SPF Justice. Le conseil des ministres du 3 mai 2013 a approuvé à cet effet 
un projet de loi de réforme de l’aide juridique, qui a été envoyé pour avis au Conseil d’État. Ce projet de loi n’a pas encore été déposé au Parlement.
Observations sur les crédits octroyés provenant de la provision interdépartementale
Les 7,5 millions d’euros en crédits de liquidation
109 prévus dans le budget 2012 pour onze 
projets d’amélioration au sein du SPF Justice ont été utilisés en définitive à d’autres fins à hauteur de 4,9  millions d’euros à la suite, notamment, d’une reventilation des crédits. L’ef -
fet retour de ces projets chiffré par le conseil des ministres n’a pas été entièrement réalisé en 2012. En ce qui concerne le projet d’amélioration du fonctionnement de l’Organe central pour la saisie et la confiscation (OCSC), les recettes estimées, par exemple, n’ont rapporté que 31 millions d’euros au lieu des 81 millions escomptés.
107 Pour	le	budget	initial,	la	Cour	des	comptes	 avait	signalé	qu’en	raison	de	l’entrée	en	vigueur	de	la	loi	Salduz	(qui	
stipule	qu’une	personne 	interpellée 	peut	faire	appel	à	l’aide	juridique 	avant	sa	première 	audition	par	la	police),	les	
crédits	inscrits	étaient	probablement	 insuffisants	 (voir	les	Commentaires	 et	observations	 sur	le	budget	de	l’État	
pour	l’année	budgétaire 	2012,	Doc. parl.,	Chambre,	 DOC	53	1943/003,	 p.	42-46	et	Commentaires	 et	observations	
sur	le	budget	ajusté	de	l’État	pour	l’année	budgétaire	2012,	Doc. parl. ,	Chambre,	DOC	53	2112/002,	p.	37-40).
108  Doc. parl.,	Chambre,	DOC	53	1964/002,	p.	6,	et	Plan	de	management	et	opérationnel	intégré	2008-2014,	p.	80.
109  Pour	sept	des	onze	projets	(5,7	millions	d’euros),	 les	obligations	 nécessaires	 (engagements)	 ont	été	contrac -
tées	(ou	du	personnel	 a	été	engagé).	 Attendu	 que	ces	obligations	 ont	généralement	 été	fixées	en	novembre	 et	
	décembre 	2012,	seule	une	petite	partie 	d’entre	elles	(0,3	million	d’euros)	ont	encore	pu	être	payées	en	2012. 90
Enfin, le SPF Justice a perçu à partir de la provision interdépartementale un montant 
de 6,4 millions d’euros (crédits de liquidation) en faveur d’investissements d’économie 
d ’ énergie. De ce montant, le SPF Justice n’a utilisé que 2,5  millions d ’euros à cause de la len -
teur du processus de décision, de la complexité des projets et de leur retard de réalisation.
4.3.2	 Section	13	–	SPF	Intérieur
Tableau 31 –  Aperçu des crédits d’engagement et de liquidation accordés pour 2012 (en millions d’euros)
Budget initial 841,2 842,9
Budgets	ajustés 14,4 11,6
Transferts depuis les provisions interdépartementales 6,5 4,7
Crédits variables 0,7 2,3
Total du budget 862,8 861,5
Crédits utilisés 782,6 785,4	
Le pourcentage d’utilisation des crédits de liquidation s’est élevé en 2012 à 91,2 % comparé 
à 87,3 % en 2011.
Cette hausse du pourcentage d’utilisation s’explique surtout par la suppression d’un crédit 
de 34 millions d’euros bloqué au niveau administratif et destiné aux dépenses en matière 
de plans stratégiques de sécurité et de prévention des communes et des gardiens de la paix qui, comme en 2011, n’a pas pu être utilisé
110.
Les crédits de liquidation ont augmenté par rapport à 2011 de 147,6 millions d’euros. La 
hausse des crédits en 2012 est due en ordre principal à l’adoption du premier volet du juste financement des institutions bruxelloises dans le cadre de la sixième réforme de l’État (au total 124 millions d’euros de moyens supplémentaires en faveur du fonds pour l’organisa -
tion de sommets européens
111 dans le cadre de la prévention de la criminalité et la sécurité 
dans la capitale, de la mobilité dans la Région de Bruxelles-Capitale (RBC), de la promotion du bilinguisme et de l’augmentation de la compensation mainmorte
112 en RBC. Un autre 
facteur significatif qui explique l’augmentation des crédits est le supplément de 19,5 mil-
lions d’euros en crédits de personnel suite à l’adhésion du SPF Intérieur au système comp -
table Fedcom en 2012113.
110 Les	dépenses	 visées	sont	restées	à	la	charge	du	Fonds	débudgétisé	 pour	la	sécurité	et	la	prévention	 de	l’ONSS-APL	
financé	par	la	TVA.
111 Fonds	de	financement	 de	certaines	dépenses	 effectuées	 qui	sont	liées	à	la	sécurité	découlant	 de	l’organisation	 des	
sommets 	européens 	à	Bruxelles 	et	les	dépenses 	de	sécurité	et	de	prévention 	liées	au	rôle	national	et	international 	
et	à	la	fonction	de	capitale	de	Bruxelles.
112 Il s’agit d’une compensation pour la perte de recettes subie par certaines communes dans l’impossibilité de lever 
des	centimes	 additionnels	 suite	à	l’exemption	 de	précompte	 immobilier	 que	l’État	fédéral	accorde	pour	certains	
biens	immobiliers.
113 Suite	à	l’entrée	dans	le	système	 SAP-Fedcom,	 les	traitements	 de	décembre	 2012	ont	été	imputés	 au	budget	  
de	2012	et	les	frais	de	personnel	ont	donc	été	enregistrés	pour	treize	mois. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 91
Une sous-utilisation importante de crédits en 2012 a été notée au fonds Primes linguis -
tiques, dont le remboursement pour 2012 d’un montant de 25 millions d’euros n’a pas pu 
être assuré à défaut d’arrêtés d’exécution. De même, le crédit de liquidation de 4,9 millions 
d’euros au fonds des bâtiments de police n’a été consommé qu’à concurrence de 0,7 mil-
lion d’euros. En raison du problème de financement structurel récurrent de ce fonds, les 
paiements obligatoires légaux (7,15 millions d’euros) suite à l’application du mécanisme de 
correction, instauré après le transfert des bâtiments de l’ancienne gendarmerie aux com -
munes et aux zones de police pluricommunales, n’ont pas été exécutés. Lors du contrôle  budgétaire 2013, la décision a été prise de supprimer ce fonds et d’inscrire les dépenses 
pour 2013 sur un crédit limitatif. Une modification de la réglementation est cependant né -
cessaire pour liquider les arriérés des années précédentes (7,4  millions d ’euros) à charge des 
crédits limitatifs
114.
Tableau 32 –  Évolution des dépenses 2010 – 2012 par catégorie de dépense en fonction des codes SEC 
Dépenses de personnel 243,5 40,0	%253,7 40,7	% 270,0 35,3	%
ment et d’investissement84,0 13,8	%  
79,212,7	% 96,0 12,5	%
Transferts de recettes et de 
capital280,4 46,1	% 289,6 46,5	% 399,8 52,2	%
Octroi de crédits 0,10,0	% 0,00,0	% 0,00,0	%
Dépenses non ventilées et dépenses	d’intérêt0,50,1	% 0,6 0,1	% 0,10,0	%
Total
(*)608,5 100,0 % 623,1 100,0 % 765,9 100,0 %
(*)  Les liquidations totales du tableau 31 diffèrent de celles du tableau 32 parce que les dépenses de 
personnel du tableau 32 ne prennent pas en considération le crédit supplémentaire (19,5 millions 
d’euros) qui a été accordé par le troisième ajustement du budget à la suite de l’entrée du SPF Inté -
rieur dans le système comptable Fedcom où treize mois de dépenses de personnel devaient être 
imputés au budget 2012.
L’augmentation des dépenses de personnel de  16,3 millions d’euros par rapport à 2011 s’ex -
plique par les crédits de personnel supplémentaires alloués lors du premier contrôle bud-gétaire à l’Office des étrangers (+6,4 millions d’euros), aux instances d’asile, c’est-à-dire le 
Commissariat aux réfugiés et apatrides et le Conseil du contentieux des étrangers (+3,7  mil-
lions d’euros) et les téléphonistes de permanence ou calltakers (+5,1 millions d’euros).
114 Arrêté	royal	du	9	novembre	 2003	organisant	 les	conditions	 et	modalités	 du	transfert	 de	propriété	 des	bâtiments	
administratifs 	et	logistiques 	de	l’État	aux	communes 	ou	aux	zones	de	police	pluricommunales 	et	la	détermination 	
des mécanismes de correction et déterminant les principes de la prise en charge par les communes ou les zones de 
police	pluricommunales	du	coût	des	locations. 92
L’augmentation des dépenses de fonctionnement et d’investissement de 16,8 millions 
d’euros est surtout le résultat des dépenses effectuées dans le cadre de l’introduction d’un système de vote automatisé (+6,7 millions d’euros par rapport à 2011) et des moyens sup -
plémentaires en faveur du fonctionnement et des investissements alloués à l’Office des  étrangers (+3,3 millions d’euros), aux instances d’asile (+0,8 million d’euros) et aux callta -
kers (+3 millions d’euros).
L’augmentation des transferts de recettes et de capital de 110,2 millions d’euros est due en 
grande partie aux moyens alloués dans le cadre du premier volet du juste financement des institutions bruxelloises (124  millions d’euros en 2012), dont cependant 25  millions d’euros 
pour bilinguisme n’ont pas pu être utilisés.
Réforme de la Sécurité civile
En vertu de sa décision du 1
er mars 2012, le conseil des ministres devait approuver un plan 
pluriannuel de financement de la réforme de la Sécurité civile avant le 30 mai 2012. Bien que 
tel n’ait pas été le cas, la personnalité juridique a été accordée en 2012 aux prézones opéra -
tionnelles provisoires, sans autre conséquence budgétaire. Les moyens pour la réforme de la Sécurité civile, en particulier les subventions aux communes en vue de la création des futures zones de secours dans le cadre de la réforme des services d’incendie, sont en effet demeurés inchangés à 21,7 millions d’euros. Le budget initial pour 2013 a par ailleurs accor -
dé une enveloppe supplémentaire de 9 millions d’euros en vue de permettre aux prézones 
de continuer à fonctionner en 2013. Lors du contrôle budgétaire 2013, le conclave a accepté un plan de financement qui fixe un cadre budgétaire restreint pour la suite de la réforme de la Sécurité civile, étant entendu que cette réforme future ne sera réalisée qu’à partir  de 2014 
et dans les années qui suivront et que les communes peuvent fixer elles-mêmes dans quelle 
mesure elles veulent ou peuvent supporter le coût de la réforme.
4.3.3	 Section	17	–	Police	fédérale
Tableau 33 –  Aperçu des crédits d’engagement et de liquidation accordés pour 2012 (en millions d’euros)
Budget initial 1.767,5 1.760,1
Budgets	ajustés 93,8 93,8
Transferts depuis les provisions interdépartementales 24,2 24,5
Total du budget 1.885,6 1.878,5
Crédits utilisés 1.815,1 1.841,2
Le pourcentage d’utilisation des crédits de liquidation s’est élevé en 2012 à 98 % comparé 
à 98,5 % en 2011. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 93
Tableau 34 –  Évolution des dépenses 2010-2012 par catégorie de dépense en fonction des codes SEC 
Dépenses de personnel 784,7 47,3	% 800,3 47,5	% 809,8 45,5	%
Dépenses de fonction -
nement et d’investis -
sement208,1 12,5	% 201,9 12,0	%222,8 12,5	%
Transferts de recettes 
et de capital666,0 40,1	% 682,8 40,5	% 746,9 42,0	%
Tota l(*)1.658,9 100 % 1.685,0 100 % 1.779,6 100 %
(*)  Les liquidations totales du tableau 33 diffèrent de celles du tableau 34 parce que les dépenses de 
personnel du tableau 34 ne prennent pas en considération le crédit supplémentaire (61,7 millions 
d’euros) qui a été accordé par le troisième ajustement du budget à la suite de l’entrée de la Police 
fédérale dans le système comptable Fedcom où treize mois de dépenses de personnel devaient être 
imputés.
Bien que la déclaration gouvernementale du 1er décembre  2011  ait affirmé que la Police fédé -
rale ne contribuerait pas à l’effort d’assainissement budgétaire, le gouvernement a décidé de réduire les crédits de personnel initiaux de 2012 à raison de 15,6 millions d’euros, comme participation à l’économie globale de 120 millions d’euros sur les crédits de personnel des SPF et SPP.
Dans le courant de l’année, une partie de cette économie a cependant été annulée. Les 
crédits de personnel globaux ont été augmentés de 6,8 millions d’euros par le biais de la 
provision interdépartementale, dont 0,3 million d’euros pour les primes de compétence et 
1,3 million pour la compensation de l’index. Par ailleurs, des crédits de personnel supplé -
mentaires ont été accordés à hauteur de 3,8 millions d’euros à l’occasion du premier et du 
deuxième ajustement budgétaire pour les heures supplémentaires en raison de la législation Salduz (1 million d’euros), le renforcement de la police aéroportuaire (0,8 million d’euros) 
et les missions d’appui et spécialisées (2 millions d’euros). Une partie du gain de perfor -
mance réalisé grâce au meilleur fonctionnement des services a été investie dans la sécurité. La Police fédérale a reçu à cet effet 7,5  millions d’euros par le biais de la provision Optifed, 
dont 4,6 millions en crédits de personnel. Après neutralisation de l’imputation des trai -
tements de décembre 2012 en raison de l’entrée dans le système Fedcom, les dépenses de 
personnel augmentent de 1,2 % par rapport à 2011.
L’intention de la ministre de l’Intérieur de tenter une nouvelle fois dans le courant de 2012 
de muter des militaires et de transférer une partie des tâches de la Police fédérale n’a pas été concrétisée. Selon la ministre, la Défense n’était plus disposée à réaliser ce transfert aux conditions financières antérieures des parties concernées
115.
115 Doc. parl. ,	Chambre,	 DOC	53	2112/005,	 p.	59.	Au	cours	de	la	période	de	mise	à	disposition,	 la	Défense	supporterait	
encore	66,6	%	du	traitement	des	militaires	mis	à	disposition. 94
Crédits de fonctionnement et d’investissement
En raison de la mesure d’économie linéaire imposée par le budget initial 2012, la Police fédérale devait consentir une réduction de 5,4 millions d’euros des crédits de fonctionne -
ment et d’investissement. Néanmoins, la part des dépenses de fonctionnement et d’inves -
tissement progresse de 10,4 % par rapport à 2011. Cette augmentation est principalement 
due au fait que la Police fédérale a été contrainte en 2011 de régulariser, à la charge de ses 
propres crédits de fonctionnement et d’investissement, le déficit de 23,7 millions d’euros 
des dotations aux zones locales prévues par la réglementation. La diminution en 2011 était par conséquent exceptionnelle.
Par ailleurs, la Cour des comptes relève que la Police fédérale a perçu en fin d ’année 7,4  mil-
lions d’euros provenant de la provision interdépartementale pour le paiement du personnel 
détaché. Les dépenses pour le personnel détaché (34,9 millions d’euros) ont ainsi été plus 
élevées qu’en 2011 (26,9 millions d’euros) et 2010 (26,5 millions d’euros). Cette augmenta -
tion est due, d’une part, à la mise à disposition d’un nombre plus élevé d’agents détachés et, d’autre part, à la facturation irrégulière par les zones qui a entraîné le paiement en 2012 de 
factures restées impayées. La Police fédérale a pris les mesures nécessaires pour éviter cette facturation irrégulière à l’avenir.
Les dépenses de transferts de recettes et de capital augmentent de 9,4 % comparé à 2011. 
La dotation de base aux zones locales suit l’évolution réelle de l’indice santé. Lors du deu -
xième ajustement budgétaire 2012, un crédit de liquidation supplémentaire a dû être prévu pour payer également l’allocation « déficits graves en personnel » pour 2011 à hauteur de 
7,9 millions d’euros, et une dotation de 5 millions d’euros a été accordée à la Régie des bâti -
ments pour les travaux d’infrastructure sur le site de la Cité administrative de l’État (CAE) à Bruxelles. À partir de 2012, une dotation de 2 millions d’euros a encore été allouée aux zones locales au titre de financement des frais supplémentaires liés à la loi Salduz.
4.3.4	 Section	18	–	SPF	Finances
Tableau 35 –  Aperçu des crédits d’engagement et de liquidation accordés pour 2012 (en millions  
d’euros)
Budget initial 3.745,2 3.785,6
Budgets	ajustés 4.035,5 4.042,4
Transferts depuis les provisions interdépartementales 4,6 5,0
Total du budget 7.816,5 7.833,0
Crédits utilisés 7.723,2 5.895,1
Le pourcentage d’utilisation des crédits de liquidation s’est élevé en 2012  à 75,3  % comparé 
à 89,2 % en 2011.
Ce pourcentage d’utilisation relativement faible des crédits de liquidation s’explique prin -
cipalement par le non-paiement de la cotisation de la Belgique au FMI, soit 1.847,7 millions 
d’euros. Étant donné que la résolution du FMI relative à la réforme du système de quotas  COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 95
des cotisations n’a pas été ratifiée en 2012  par le nombre requis d ’États membres, cette coti -
sation devra probablement être liquidée en 2013.
Comme en 2010 et 2011, le budget 2012 du SPF Finances est caractérisé par une série de 
dépenses extraordinaires. Une comparaison de l’exécution du budget sur plusieurs années 
n’est dès lors possible que si ces dépenses ne sont pas incluses. Il s’agit :
• du versement de 115,0 millions d’euros en 2010 à la Caisse des dépôts et consignations116;
• de la nationalisation de la banque Belfius en 2011 à hauteur de 4 milliards d’euros ;
• de la participation en 2011 à l’augmentation de capital de la SA Astrid à hauteur de 
52,0 millions d’euros ;
• de la participation en 2012 à l’augmentation de capital de Dexia pour un montant de 
2.915,0 millions d’euros ;
• de l’octroi de 84,9 millions d’euros en crédits de personnel supplémentaires en 2011 dans 
le cadre de l’entrée du SPF Finances dans Fedcom ;
• du versement de la cotisation de la Belgique au SME pour un montant de 1.112,7 millions 
d’euros.
Le tableau ci-après ne tient pas compte de ces dépenses exceptionnelles.
Tableau 36 –  Évolution des dépenses 2010 – 2012 par catégorie de dépense en fonction des codes 
SEC et après élimination des dépenses exceptionnelles (en millions d’euros et en pour -
centages)
Dépenses de personnel 1.351,8 82,1	% 1.359,9 75,1	% 1.353,5 72,5	%
ment et d’investissement254,8 15,5	% 288,1 15,9	% 343,9 18,4	%
Dépenses	d’intérêts 0 0	% 55,1 3,0	% 57,8 3,1	%
de capital20,4 1,2	% 101,5 5,6	% 105,5 5,7	%
Octroi de crédits 19,1 1,3	% 6,70,4	% 6,60,4	%
Total 1.646,1 100 % 1.811,2 100 % 1 .867,3 100 %
Les dépenses de personnel  constituent le poste de dépenses principal du SPF Finances 
(1.353,5 millions d’euros, soit 72,5 %). La part de ces dépenses de personnel dans les dé -
penses totales continue à se réduire par rapport à 2010  (82,1  %) et 2011  (75,1  %). Cette dimi -
nution est due principalement au remplacement sélectif des membres du personnel partant à la retraite
117 et à la réduction des crédits de personnel initiaux de 26,2 millions d’euros, 
comme participation à l’économie globale de 120 millions d’euros sur les crédits de person -
nel des SPF et SPP. La Cour des comptes relève cependant que la diminution des dépenses 
116 Voir	également	Cour	des	comptes,	168e	Cahier,	Volume	I,	p.	77.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
117 L’effectif	 du	personnel	 du	SPF	Finances,	 hors	personnel	 de	cuisine	et	d’entretien,	 est	passé	de	26.079	unités	en	2011	
à	24.133	en	2012.	Source	:	Rapport	annuel	du	SPF	Finances	pour	2010,	2011	et	2012. 96
de  personnel doit être nuancée, car chaque année un nombre toujours plus important de 
membres du personnel des restaurants du SPF Finances n’est plus imputé au SPF mais repris 
dans une dotation à Fedorest118. La même remarque vaut pour le personnel qui est réaffecté 
aux régions dans le cadre du transfert des contributions régionales119.
Dépenses de fonctionnement et d’investissementEn 2012, le SPF Finances est également concerné par les mesures d’économie imposées lors des divers conclaves budgétaires :
• la diminution linéaire et imposée des crédits de fonctionnement et d’investissement 
(9,4 millions d’euros) ;
• la limitation de l’augmentation des dépenses à l’indexation autorisée ;
• le gel administratif des crédits de fonctionnement et d’investissement (23,7 millions 
d’euros) et les mesures prises dans le cadre de la circulaire relative à la prudence budgé -
taire pour l’exercice 2012.
Malgré les économies, la part des dépenses de fonctionnement et d’investissement aug -
mente en 2012 ( 18,4 %) par rapport à 2011  (15,9  %) et 2010  (15,5 %). Cette hausse est principa -
lement due à trois éléments de coût :
• l’augmentation des frais de justice et de poursuite pour la perception et le recouvrement 
des contributions (+58,2 millions d’euros). Jusqu’en 2011, cette dépense n’apparaissait pas 
parce qu’elle était compensée par le produit des contributions et seul le produit net était imputé au budget des voies et moyens
120 ;
• l’assistance juridique et financière externe dans le cadre de la garantie de l’État ;
• les dépenses d’investissement dans le cadre des rénovations des bâtiments sur les do -
maines des Supreme Headquarters Allied Powers Europe (Shape) à Mons (Shape village).
L’intervention de l’État fédéral au cours de la période 2008-2012 en faveur des établisse -
ments financiers en difficulté a nécessité l’assistance et les conseils d’experts en droit et en finances. Les contrats à cette fin ont généralement été conclus par la Société fédérale de participations et d’investissement (SFPI). En exécution de l’article 2, §  3, de la loi du 
2 avril 1962 relative à la SFPI, l’État est tenu de rembourser ces frais. Le budget 2012 du 
SPF Finances prévoyait à cet effet un crédit d’un million d’euros
121, qui n’a cependant pas 
été utilisé (voir ci-après).
118 En	2010,	la	dotation	 de	Fedorest	 s’élevait	à	7,7	millions	d’euros,	en	2011	à	15,6	millions	et	en	2012	à	20,3	millions	
d’euros.	La	majeure	partie	de	cette	dotation	est	utilisée	pour	financer	les	dépenses	de	personnel.
119 L’article	68ter	de	la	loi	spéciale	du	16	janvier	1989	relative	au	financement	 des	communautés	 et	des	régions	prévoit	
une	dotation	 aux	régions	pour	le	financement	 des	frais	de	personnel	 si	elles	reprennent	 également	 le	personnel	
concerné	 de	l’administration	 fédérale	des	contributions	 lors	de	la	reprise	d’un	groupe	de	contributions.	 En	2010,	la	
dotation	 s’élevait	à	3,2	millions	d’euros.	Suite	au	transfert	 en	2011	de	la	taxe	de	circulation	 à	la	Région	flamande,	 la	
dotation	est	passée	à	17,4	millions	d’euros	en	2011	et	à	18,1	millions	en	2012.	À	partir	de	2014,	la	Région	wallonne 	
reprend	également,	 en	principe,	 le	recouvrement	 de	la	taxe	de	circulation.	 L’incidence	 budgétaire	 de	ce	transfert	
est	estimée	à	4,3	millions	d’euros	et	débouchera	 donc	sur	une	nouvelle	 augmentation	 de	la	dotation,	 mais	aussi	  
sur	une	diminution	des	frais	de	personnel.
120  À	la	demande	 de	la	Cour	des	comptes	 et	en	raison	de	l’entrée	du	SPF	Finances	 dans	le	système	 SAP-Fedcom,	 le	
budget	des	voies	et	moyens	et	le	budget	général	des	dépenses	mentionnent	des	montants	bruts	à	partir	de	2012.
121 Allocation 	de	base	18.61.07.12.11.05 	–	Frais	de	fonctionnement 	de	la	Société	fédérale	de	participations 	et	d’inves -
tissement. 	 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 97
Dans la période 2011-2012, le SPF Finances a repris ces contrats et les dépenses qu’ils en -
gendrent devraient être imputées directement au budget. Étant donné que les moyens de 
fonctionnement généraux accordés par le budget initial se sont toutefois révélés insuffi -
sants, le gouvernement a été contraint de les augmenter. Le budget a prévu à cet effet un crédit spécifique d’engagement et de liquidation
122 de respectivement 6,9 et 5,9 millions 
d’euros123. En raison notamment de l ’octroi tardif de ce crédit spécifique, les dépenses d ’as -
sistance juridique ont, d’une part, toujours été imputées aux moyens de fonctionnement généraux à hauteur de 2,4 millions d’euros et, d’autre part, portés à la charge de Dexia pour 
un montant de 1,9 million d’euros
124. Les dépenses de conseils financiers ont en revanche 
été imputées au crédit spécifique pour un montant de 5  millions d’euros, dont 3,7  millions 
d’euros ont été liquidés.
En outre, suite à l’action en justice consécutive au démantèlement de l’ancienne banque 
Fortis, une reventilation de crédits a prévu des crédits d’engagement pour 1,5 million d’eu -
ros et des crédits de liquidation pour 0,5 million d’euros125. Les contrats avec les cabinets 
d’avocats n’ont été conclus qu’en fin d’année, de sorte que seul un montant de 0,1 million 
d’euros a pu être liquidé. La majeure partie de ces dépenses sera donc à la charge des années budgétaires 2013 et 2014.
Comme évoqué ci-avant, une partie importante des frais d’assistance juridique et financière 
pour la période 2008-2012 a été supportée par la SFPI (pour près de 55,8 millions d’euros, 
dont 3,9 millions en 2012). Ces dépenses doivent en principe être à la charge de l’État fédé -
ral (SPF Finances). Comme les crédits prévus à cet effet au budget général des dépenses du SPF Finances étaient insuffisants les années précédentes, la SFPI a porté ces dépenses en 
débit des recettes à verser à l’État fédéral (intérêts et dividendes). Au 31 décembre 2012, le 
compte courant du SFPI affichait une dette envers l’État de 13,3 millions
126.
La Cour des comptes signale que l’utilisation de sources différentes pour le financement de ces dépenses liées à la crise financière manque de transparence. Elle rend leur calcul diffi -
cile et est par ailleurs contraire au principe d’universalité.
Une partie des dépenses de fonctionnement et d’investissement concerne des dépenses 
en informatique (106,6 millions d’euros, soit 30 %). Ces dernières ne comprennent pas 
122  Les	dépenses 	d’assistance 	financière 	et	juridique	ont	été	initialement 	imputées 	aux	moyens	généraux 	de	fonction -
nement	du	département	 (allocation	 de	base	18.40.02.12.11.01–	 Dépenses	 permanentes	 pour	achats	de	biens	non	
durables	 et	de	services	à	l’exclusion	 des	dépenses	 informatiques).	 Une	allocation	 de	base	spécifique	 a	été	créée	à	
la	demande 	de	l’Inspection 	des	finances	(allocation 	de	base	18.61.02.12.12 	–	Assistance 	externe	dans	le	cadre	des	
garanties	de	l’État).
123 Ce	crédit	a	été	constitué	 par	l’attribution	 de	5,0	millions	et	de	4,0	millions	d’euros	lors	du	premier	ajustement	 du	
budget	(par	le	biais	d’une	compensation	 interne)	et	d’un	supplément	 de	1,9	million	de	nouveaux	 crédits	lors	du	
deuxième	ajustement	du	budget.
124  L’avenant	 n°	1	du	30	mai	2012	de	la	convention	 relative	à	la	garantie	 supplémentaire	 de	l’État	à	Dexia	autorise	le	
SPF	Finances	 à	mettre	à	la	charge	de	Dexia	les	2	millions	d’euros	de	coûts	de	l’assistance	 juridique	 et	financière.	
Les	factures	entrantes 	sont	directement 	refacturées 	à	Dexia	sans	comptabiliser 	les	dépenses 	et	les	recettes	dans	
le	budget	fédéral.	En	2013,	un	montant	 supplémentaire	 de	2,5	millions	a	déjà	été	imputé	aux	moyens	généraux	 de	
fonctionnement	 du	département.	 Par	ailleurs,	le	solde	de	0,1	million	d’euros	a	déjà	presque	entièrement	 été	mis	à	
la	charge	de	Dexia.
125 Allocation	de	base	18.61.02.12.11.13	–	Coûts	et	honoraires	lors	de	la	représentation	à	la	procédure	d’arbitrage.
126  Il	s’agit	du	solde	du	produit	de	la	vente	de	l’option	sur	les	dividendes	 des	actions	dans	BNP	Paribas	(19,0	millions	
d’euros),	qui	doit	encore	être	versé	à	l’État. 98
seulement les dépenses opérationnelles et de maintenance, mais aussi les dépenses effec -
tuées dans le cadre de divers programmes de modernisation ou de trajets informatiques du 
SPF Finances (Coperfin)127. La Cour des comptes rappelle que le SPF a décidé début 2013 de 
mettre fin à la collaboration avec Unisys pour la poursuite du développement de Stimer128, 
le projet informatique de gestion électronique de la perception et du recouvrement des contributions. Au total, un marché de 31,6 millions d’euros avait été attribué à Unisys, dont 
21,4 millions ont été liquidés par le SPF Finances. Étant donné qu'une procédure a été enta -
mée devant le tribunal, on ne sait pas encore avec certitude dans quelle mesure le solde de 10,2 millions d'euros devra encore être liquidé.
La part des dépenses de subvention et de dotation (105,0 millions d’euros) reste stable à 
5,7 % par rapport à 2011, mais croît nettement par rapport à 2010. Comme indiqué, cette 
hausse est due notamment à un glissement des frais de personnel vers la dotation à Fedorest et aux régions. En outre, les avances payées par le Service des créances alimentaires (SCA) (21,4 millions d’euros) à partir de 2011 sont considérées comme une subvention (transfert 
de capital) et non plus comme un octroi de crédits, de sorte que la part de cette dépense diminue (0,4 %). La Cour des comptes signale que le fonds organique créé en 2005 pour le 
paiement des avances en matière de créances alimentaires a été abandonné
129. À partir de 
l’année budgétaire 2012, ces avances ne sont plus inscrites aux crédits variables mais impu -
tées aux crédits limitatifs. Le premier ajustement budgétaire avait prévu à cette fin un cava -
lier budgétaire spécifique afin de mettre définitivement le solde débiteur passé du fonds (68,3 millions d’euros) à la charge des moyens généraux du Trésor. Bien que cette opération 
n’ait aucune influence sur le budget, le solde n’a pas été apuré en 2012.
Une autre raison qui explique la part grandissante des dépenses de subvention et de do -
tation est l’importance croissante des bonifications d’intérêt pour les prêts écologiques 
(36,3  millions d’euros). La Cour des comptes observe à cet égard qu’en dépit de l’augmen -
tation de 16,3 millions d’euros par le premier ajustement du budget, les crédits initiaux 
octroyés (20,0 millions d’euros) se sont révélés insuffisants. Un montant de 17,4 millions 
d’euros a ainsi été imputé au crédit correspondant de l’année budgétaire 2013
130.
127 Comme	le	dépôt	électronique	 de	diverses	déclarations	 (impôt	des	personnes	 physiques	 (Tax-on-web),	 impôt	des	
sociétés	(Vensoc), 	déclaration 	TVA	(Intervat) 	et	droits	de	douane	(Paperless 	Douane	et	Accises)	et	la	gestion	élec -
tronique	de	la	perception	et	du	recouvrement	des	contributions	(Stimer).
128  Stimer	se	compose	 de	onze	modules	 (ayant	chacun	un	objectif	spécifique),	 un	composant	 de	maintenance	 et	une	
analyse	de	la	comptabilité	 de	la	douane.	Quatre	de	ces	modules	 sont	opérationnels	 (à	savoir	amendes	 pénales,	
précompte	 mobilier,	 versements	 anticipés	 et	OCSC)	et	seront	optimalisés	 en	2013.	Les	autres	modules	 étaient	
toujours	 en	phase	de	programmation.	 Ces	modules	 seront	progressivement	 déployés	 dans	les	années	à	venir.	Un	
nouveau	 marché	public	sera	publié	à	cet	effet	ou	le	développement	 se	poursuivra	 en	interne.	Le	trajet	informatique	
First	a	été	lancé	à	cette	fin.
129  Article	74	de	la	loi	du	28	décembre	2011	portant	des	dispositions	diverses.
130 Voir	également 	Doc. parl. ,	Chambre,	 DOC	53	2769/002,	 Commentaires	 et	observations	 de	la	Cour	des	comptes	 sur	
le	budget	ajusté	de	l’État	pour	l’année	budgétaire	2013, p.	37. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 99
4.3.5	 Section	32	–	SPF	Économie,	PME,	Classes	moyennes	et	Énergie
Tableau 37 –  Aperçu des crédits d’engagement et de liquidation accordés pour 2012 (en millions d’euros)
Budget initial  363,2  379,0
Budgets	ajustés  6,0  2,7
interdépartementales 0,9	 0,9
Crédits variables  0,8	 0,8
Total du budget  370,9  383,4
Crédits utilisés  328,3  322,3
Le pourcentage d’utilisation des crédits de liquidation s’est élevé en 2012 à 84,1 % comparé 
à 90,1 % en 2011.
Tableau 38 –  Évolution des dépenses 2010-2012 par catégorie de dépense en fonction des codes SEC 
Dépenses de personnel 123,1 31,8	% 115,3 32,3	% 117,1 36,3	%
ment et d’investissement59,6 15,4	% 48,8 13,7	% 47,1 14,6	%
Charges	d’intérêt 0,1 0,0	% 0,0 0,0	% 0,0 0,0	%
de capital186,9 48,2	% 167,7 46,9	% 156,9 48,7	%
Octroi de crédits 17,8 4,6	% 25,3 7,1	% 1,2 0,4	%
Total 387,4 100 % 35 7,1 100 % 322,3 100 %
Par rapport à l’année précédente, les crédits de liquidation utilisés par le SPF Économie 
ont diminué de près de 10  %. Cette situation s’explique en grande partie par le peu de cré-
dits octroyés en 2012 par le budget fédéral dans le cadre du programme Airbus. Le crédit 
de liquidation budgété de 14,9 millions d’euros n’a été utilisé qu’à hauteur de 1,2 million. 
Cette sous-utilisation trouve son origine dans le recours aux moyens que le SPF Économie et le SPP  Politique scientifique
131 ont versés fin 2010  (19,2  millions d’euros) et 2011  (38,8  mil-
lions d’euros) sur le compte bloqué d’une entreprise privée132 pour éviter leur annulation133. 
Ces moyens ont été utilisés en 2011 et 2012, de sorte que le solde de ces comptes a diminué 
en 2012 de 34,3 millions d’euros à 14,4 millions. Étant donné que le restant sera utilisé en 
2013, une telle sous-utilisation des budgets des SPF Économie et SPP Politique scientifique ne sera probablement plus possible à l’avenir.
131 Le	SPF	Économie	 et	le	SPP	Politique	 scientifique	 interviennent	 chacun	pour	moitié	dans	le	financement	 des	avances	
récupérables	aux	programmes	Airbus.
132 En	2011,	25,2	millions	d’euros	d’avances	 récupérables	 ont	été	accordés	 dans	le	cadre	du	programme	 Airbus	par	
l’intermédiaire	du	SPF	Économie.	
133 Voir	Cour	des	comptes, 	«	Remboursement 	des	avances	octroyées 	à	des	entreprises 	belges	dans	le	cadre	des	pro-
grammes	Airbus	»,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	387-396.	 100
Les dépenses de personnel constituent environ un tiers des dépenses du SPF Économie (117,1 millions d’euros ou 36,1 % des dépenses totales). Bien que les crédits de personnel ini -
tiaux aient été réduits de 2,2 millions d’euros, comme participation à l’économie globale de 120 millions d’euros sur les crédits de personnel des SPF et SPP, les dépenses de personnel 
augmentent en définitive de 1,8 million d’euros par rapport à 2011 (+1,6 %). Malgré l’aug -
mentation des dépenses de personnel, d’une part, et la diminution des crédits, d’autre part, l’enveloppe n’a pas été dépassée.
La part des dépenses de fonctionnement et d’investissement (47,1 millions d’euros) reste 
stable à 14,6 % par rapport aux années précédentes. L’utilisation des crédits inscrits à cet 
effet a diminué de 79,5 % en 2011 à 75,9 % en 2012 (la sous-utilisation de ces crédits passe 
de 12,6 à 15 millions d’euros par rapport à 2011). Cette évolution est entièrement due aux 
mesures en matière de discipline budgétaire prise au deuxième semestre de 2012.
À 48,7  %, la part des transferts de recettes et de capital (156,9  millions d’euros) reste prati -
quement stable par rapport à 2011. La diminution de ces dépenses à concurrence de 10,8  mil-
lions d’euros est due principalement à une sous-utilisation plus importante des crédits de financement du Fonds social chauffage. La sous-utilisation des crédits de liquidation (30 millions d’euros) s’élève à 22,5 millions d’euros en 2012 pour 4 millions en 2011. La Cour 
des comptes observe que les principales dépenses du Fonds social chauffage, c’est-à-dire le décompte des CPAS, demeurent presque identiques à celles de 2011  (22,9  millions d’euros). 
Les dépenses 2012 ont été financées en grande partie par l’excédent de subvention de 2011 et 
les moyens propres du Fonds social chauffage
134. Ces moyens propres du fonds ayant ainsi 
été utilisés en grande partie en 2012, une sous-utilisation de ces crédits ne sera probable -
ment plus possible à l’avenir.
4.3.6	 Section	33	–	SPF	Mobilité	et	 Transports
Tableau 39–  Aperçu des crédits d’engagement et de liquidation accordés pour 2012 (en millions  
d’euros)
Budget initial 3.440,6 3.439,1
Budgets	ajustés 19,4 16,2
Transferts depuis les provisions interdépartementales 0,9 1,0
Crédits variables 0,1 0,1
Total du budget 3.461,0 3.456,4
Crédits utilisés 3.404,4 3.409,4
134 Les	comptes	 du	Fonds	social	chauffage	 2012	ont	été	clôturés,	 après	réception	 d’une	subvention	 de	7,5	millions	
d’euros,	sur	une	perte	de	11,3	millions	d’euros	(soit,	en	réalité,	un	déficit	sans	subvention	 de	18,8	millions	d’euros).	
Pour	2011,	il	s’agissait	 encore	d’un	bénéfice	 de	9,4	millions	d’euros	après	réception	 d’une	subvention	 de	26,0	mil-
lions	d’euros	(soit,	en	réalité,	un	déficit	sans	subvention	de	16,6	millions	d’euros). COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 101
Le pourcentage d’utilisation des crédits de liquidation s’est élevé en 2012 à 98,6 % comparé 
à 98,5 % en 2011.
Tableau 40 –  Évolution des dépenses 2010-2012 par catégorie de dépense en fonction des codes SEC 
Dépenses de personnel 62,7 1,8	% 69,9 2,0	% 69,5 2,0	%
ment et d’investissement31,9 0,9	% 27,7 0,8	% 27,9 0,8	%
Charges	d’intérêt 1,1 0,0	% 0,40,0	% 0,50,0	%
de capital3.391,4 97,3	% 3.431,6 97,2	% 3.311,4 97,2	%
Octroi de crédits 0,1 0,0	% 0,10,0	% 0,10,0	%
Total 3.4 87,2 100 % 3.529,7 100 % 3.409,4 100 %
Les crédits de liquidation utilisés du SPF Mobilité ont diminué de 3,4 % (-120,3 millions 
d’euros) comparé à 2011 et cette diminution est due presque exclusivement à une baisse des 
dépenses de subvention et de dotation.
Les transferts de recettes et de capital constituent le poste de dépenses le plus important du SPF Mobilité (3.311,4 millions d’euros, soit 97,2 % des dépenses totales). Le budget initial a 
décidé de réduire de 263 millions d’euros les subventions suivantes qui doivent être payées 
en vertu des contrats de gestion :
• une économie de 253 millions d’euros pour le groupe SNCB. Les montants calculés selon 
les contrats de gestion (donc préalablement indexés) ont fait l’objet des ajustements sui -
vants :
 –  une diminution de 50,0  millions d'euros des dotations d’exploitation et d’investis -
sement du groupe SNCB à la suite de la sous-utilisation constatée des crédits des 
années précédentes. Lors de la confection du budget initial 2012, cette diminution a été répartie proportionnellement en pourcentage entre les principaux crédits de fonc -
tionnement et d’investissement (soit respectivement à concurrence de 23,5 millions et 
26,5 millions d’euros) ;
 –  une diminution non récurrente de 108 millions de la dotation d’investissement de 
la SNCB en vue d’un financement alternatif de l’achat de nouveau matériel roulant  
en 2012 ;
 –  une diminution unique de 95 millions de la dotation d’investissement d’Infrabel ;
• une diminution de 10 millions d’euros de la redevance de bpost, compte tenu des gains 
de productivité attendus en 2012. 102
Par rapport à 2011, les dépenses de subvention et de dotation liquidées ont diminué princi -
palement au niveau :
• du transport combiné de marchandises : -3,8 millions d’euros ; on constate une tendance 
à la baisse du versement de ces subventions ; des montants de 19,7, 16,8, 16,2 et 12,4 mil-
lions d’euros avaient respectivement été liquidés au cours de la période 2009-2012 ;
• du transport ferroviaire (groupe SNCB) : -94,9 millions d’euros ;
• le fonds de financement du rôle international et de la fonction de capitale de Bruxelles 
(fonds Beliris) : -20,4 millions d’euros.
La redevance à bpost a finalement augmenté de 1,2 million d’euros bien qu’il ait été tenu 
compte d’une diminution de 10 millions d’euros pour la détermination du montant indexé 
dû de 2012. Les autres dépenses de subvention et de dotation ont été réduites de 2,3 millions 
d’euros.
En ce qui concerne les dépenses de subvention et de dotation au profit du groupe SNCB, la 
Cour des comptes rappelle son audit des flux financiers entre les sociétés du groupe SNCB135. 
Elle y a notamment souligné que la dette financière nette consolidée augmenterait d’un montant identique en raison de la réduction des dotations d’investissement si le programme d’investissement était appliqué intégralement à l’aide des liquidités propres disponibles. La dette financière nette consolidée a augmenté en 2012 de 725 millions d’euros (+23,6 %) et 
s’élève fin 2012 à 3.797 millions d’euros
136.
Comme en 2011, un montant de 125,4 millions d’euros a été attribué au fonds Beliris. Les 
liquidations du fonds Beliris sont au total inférieures de 21,2 millions d’euros à celles  
de 2011 (dont 20,4 millions d’euros de dépenses de subvention et de dotation). Les crédits 
de liquidation estimés du fonds n’ont pas été utilisés à hauteur de 22,7 millions d’euros. 
Les crédits à concurrence de 139,8 millions d’euros n’ont été utilisés en 2012 qu’à raison 
de 117,1 millions d’euros. Les crédits d’engagement estimés ont été consommés à concur -
rence de 89,3 millions. Étant donné le nombre d’engagements des années précédentes qui 
ont été annulés (à hauteur de 21,3 millions d’euros), le solde du fonds disponible pour des 
 engagements supplémentaires a augmenté et s’élève à 244,2  millions d’euros. Le solde des 
engagements impayés a diminué de 49,1 millions pour s’établir à 220,9 millions d’euros.
Le solde du fonds Beliris pour des engagements et liquidations supplémentaires s’est encore 
élevé à +57,3 millions d’euros pour les engagements et à +8,2 millions pour les liquida -
tions. Dans son commentaire au sujet du budget initial, la Cour des comptes a signalé que l’utilisation éventuelle de ce solde dans l’avenir aura une incidence négative sur le solde budgétaire.
135 Cour	des	comptes,	 Flux financiers entre les sociétés du groupe SNCB, audit	effectué	à	la	demande	 de	la	Chambre	 des	
représentants,	Bruxelles,	septembre	2012.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
136 Comptes 	annuels	consolidés 	restreints 	du	Groupe	SNCB	2012	(SNCB-Holding, 	Infrabel,	SNCB	et	SNCB	Logistics). 	
Disponible	sur	www.b-holding.be.	 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 103
Tableau 41 –  Réalisations des crédits d’engagement et de liquidation 2011 et 2012 pour le fonds 
Beliris (en millions d’euros)
2011Liquidations 
2011Engagements 
2012Liquidations 
2012Solde des 
impayés
Solde au 
1er janvier208,2 468,3 186,9 456,9 270,0
Recettes 127,0 127,0 125,4 125,4
Désaffecta -
tions-0,1 -0,1 -0,1 -0,1
Dépenses -149,7 -138,3 -89,3 -117,1
Annulations d’engagements des années précédentes1,5 21,3
Solde au 31	décembre186,9 456,9 244,2 465,1 220,9
Pour ce qui concerne les autres fonds du SPF Mobilité et Transports, les crédits de liqui -
dation disponibles augmentent en 2012 de 6,3 millions d’euros. Leur solde au 31 dé -
cembre 2012 s’établit ainsi à 21,9 millions d’euros. Le budget estime que le solde total de ces 
autres fonds devrait progresser de 0,7 million d’euros. Les dépenses effectuées à partir de 
ces fonds ont cependant été limitées à 63 % des crédits inscrits, de sorte que le solde total 
a augmenté de 4,4 millions d’euros supplémentaires. En outre, les recettes de ces autres 
fonds ont dépassé les prévisions de 1,2 million d’euros (près de 10 % de plus).
La sous-utilisation des crédits variables, qui porte principalement sur les crédits de per -
sonnel (19 % ou 0,8 million d’euros inutilisé) et sur les crédits de fonctionnement (44 % 
ou 3,2 millions d’euros inutilisés), est surtout la conséquence des limitations budgétaires 
imposées. Par ailleurs, il a été tenu compte lors de la fixation des crédits pour 2012  de ceux 
nécessaires pour compléter l’effectif137. Les plans de personnel n’ont cependant pas été ap -
prouvés dans les délais, de sorte que le temps a manqué en 2012 pour engager déjà du per -
sonnel supplémentaire. De surcroît, certains projets informatiques ont subi des retards en 
raison de circonstances extérieures.
137 Cette	disposition	 s’applique	 notamment	 au	fonds relatif au fonctionnement de l’Autorité de sécurité ferroviaire 
(FFAS,	programme	 33.51.2)	,	au	fonds	relatif	au	fonctionnement	 de	l’organisme	 d’enquête	 sur	les	accidents	 ferro -
viaires (programme	33.51.3)	et	au	fonds	relatif	à	l’organisation	du	transport	exceptionnel	(programme	33.56.4). 104
De l’ensemble des recettes fiscales perçues par l’État fédéral, 46,97 %, soit 48.946,13 mil-
lions d’euros, sont attribués, par l’intermédiaire de fonds d’attribution, à d’autres autorités 
publiques : les entités fédérées, la sécurité sociale et, dans une moindre mesure, quelques 
bénéficiaires divers. Si l’examen des fonds d’attribution destinés aux entités fédérées n’a pas entraîné de remarque, la Cour des comptes a constaté que certains montants payés pour la sécurité sociale et Apetra étaient plus élevés que les montants dus. Enfin, sur l’ensemble des fonds d’attributions, 649,75 millions d’euros ont été prélevés alors qu’ils ne corres -
pondent à aucun montant dû, privant le budget des voies et moyens de cette recette.
En vertu de l’article 71 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la 
comptabilité de l’État fédéral, des fonds d’attribution sont ouverts d’office au budget géné -
ral des dépenses pour les parts du produit d’impôts, de perceptions et de versements qui 
ne sont pas comptabilisées au budget des voies et moyens, mais attribuées à des autorités publiques autres que l ’État fédéral. Ces fonds sont donc une exception au principe d ’univer -
salité des recettes et des dépenses. En 2012, cette exception représente des recettes impor -
tantes : 48.946,13 millions d’euros
138 pour un total de recettes fiscales perçues par l’État de 
104.203,16  millions d’euros139. Le ministre des Finances met directement à la disposition des 
autorités concernées les recettes attribuées conformément aux lois et arrêtés qui en règlent l’attribution.
Chaque impôt attribué a une finalité particulière et transite donc par un fonds d’attri -
bution spécifique. L’attribution des recettes fiscales concerne trois domaines de finance -
ment : les entités fédérées (33.052,41 millions d’euros), les institutions de sécurité sociale 
(15.451,44 millions d’euros) et des attributions diverses (442,28 millions d’euros).Les tableaux ci-après présentent :• les montants dus en 2012, c’est-à-dire les arriérés (les montants dus pour les années 
précédentes qui n’étaient pas payés au 31 décembre 2011) et les montants dus en 2012 en 
vertu de diverses lois ;
• la situation des fonds, c’est-à-dire le report des prélèvements non effectués en 2011, les recettes (prélèvements sur les recettes fiscales en 2012), les dépenses (paiements
140 réel -
lement exécutés en 2012) et le solde à reporter ;
• le solde éventuel des montants dus au 31 décembre 2012.
Les chiffres détaillés sont fournis dans les tableaux B3 à B6 du volume II de ce Cahier.
montants dus en vertu des dispositions légales et si les paiements exécutés en 2012 sont exacts.
138 Montant	global	des	prélèvements	effectués	sur	les	recettes	fiscales	totales	en	2012.	
139 Outre	les	recettes	attribuées,	 ce	montant	 comporte	 les	recettes	fiscales	imputées	 au	budget	des	voies	et	moyens	
qui	s’élèvent	 quant	à	elles	à	40.936,86	 millions	d’euros.	Par	ailleurs,	14.320,17	 millions	d’euros	sont	des	recettes	
fiscales	pour	les	tiers.	
140  À	la	différence	des	imputations	sur	le	budget	des	dépenses	pour	lesquelles	il	s’agit	de	liquidations. COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 1055.1	 Attributions 	aux	communautés,	 aux	régions	et	aux	commissions 	communautaires 	française 	et	flamande
Tableau 42 –  Fonds d’attribution destinés aux entités fédérées (en millions d’euros)
Montants dus en 2012 Situation des fonds d’attribution
Solde final  
2011(*) Montants  
provisoires 2012Total Report au  
1er janvier 2012Recettes Dépenses Solde au  
31 décembre 2012
(1) (2) 	(3) (4) (5) (6) 	(7)
 (1)+(2) (4)+(5)-(6)
66.21 TVA
Communauté		 flamande 47,30 8.480,29 8.527,59
Communauté		 française 61,91 6.188,48 6.250,39
Total	66.21 109,21 14.668,77 14.777,98 0,00 14.777,98 14.777,98 0,00
66.22 IPP
Communauté		 flamande 24,73 4.689,73 4.714,47
Communauté		 française 25,61 2.534,43 2.560,05
Communauté  germanophone 0,05 6,15 6,20
Total	66.22 50,40 7.230,32 7.280,71 0,00 7.280,71 7.280,71 0,00
66.23 IPP
Région	flamande 24,97 6.153,83 6.178,80
Région	wallonne 10,37 3.707,14 3.717,51
Région de Bruxelles-Capitale 36,27 981,06 1.017,34
Total	66.23 71,61 10.842,03 10.913,65 0,00 10.913,65 10.913,65 0,00
66.24 IPP
Commission	 communautaire 	flamande 0,05 8,96 9,01
Commission	 communautaire 	française 	 0,19 35,84 36,03
Région de Bruxelles-Capitale 0,24 34,80 35,04
Total	66.24 0,48 79,60 80,08 0,00 80,08 80,08 0,00
Total des  attributions aux entités fédérées 231,69 32.820,72 33.052,41 0,00 33.052,41 33.052,41 0,00
(*) Voir 169e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 176 (tableau).
Source : Cour des comptes, sur la base des lois et des montants Fedcom
Tous les montants dus en 2012 ont été payés aux entités fédérées. 1065.2 Attributions à la sécurité sociale
Tableau 43 –  Fonds d’attribution à la sécurité sociale (en millions d’euros)
Montants dus Situation des fonds d’attribution Solde dû
Arriérés Pour 2012 Total Report au  
66.31	TVA	Congé	éducation	 Onem	 5,74 45,87 51,61 27,18 45,87 45,87 27,18 5,74
66.37	TVA	Attribution	 sécurité	sociale -25,83 13.134,97 13.109,13 255,24 11.917,45(*)12.027,27 145,42 -21,38
66.34	Précompte	professionnel	 0,00 0,00 0,00 189,47 1.385,67(**)1.103,24 471,90 -
Total	TVA	et	précompte 	professionnel -20,09 13.180,84 13.160,74 471,89 13.348,99 13.176,38 644,50 -15,64
66.33	Accises	sur	les	tabacs	manufacturés 24,92 842,22 867,14 0,00 859,42 859,42 0,00 7,72
Total Accises 24,92 972,22 997,14 0,00 989,42 989,42 0,00 7,72
66.36	Options	sur	des	actions 20,95 109,89 130,84 20,95 109,89 117,96 12,88 12,88
66.91	Participation	des	travailleurs 0,03 3,76 3,79 0,03 3,76 2,92 0,87 0,87
66.92	Précompte	mobilier 50,59 532,17 582,76 45,87 532,17 485,99 92,04 96,76
66.97	Impôt	des	sociétés 0 0 0 0,00 52,34 52,34 0,00 -
66.98	Impôt	des	non-résidents	 0 0 0 0,00 0,40 0,40 0,00 -
66.99	Impôt	des	personnes	physiques	 0 0 0 0,00 123,75 123,75 0,00  -
Total -0,12 177,01 176,89 0 176,49 176,49 0,00 0,40 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 107Montants dus Situation des fonds d’attribution Solde dû
66.93	Taxe	annuelle	sur	les	contrats	
d’assurance -0,09 2,75 2,67 0,00 2,80 2,91 -0,11 -0,24
66.38	Cotisation	spéciale 	de	sécurité 	
sociale66,24 201,53 267,76 70,42 201,53 216,94 55,01 50,83
66.35	Maribel	social	 7,99 86,38 94,38 7,99 86,38 86,18 8,20 8,20
Total des attributions à la sécurité 
sociale150,42 15.266,55 15.416,97 617,1 5 15.451,44 15.255,20 813,39 161,77
(*) Montant composé de 11.189,21 millions d’euros prélevés sur la TVA et de 728,24 millions d’euros transférés du fonds 66.34
(**) 2.113,91 millions d’euros prélevés sur le précompte professionnel moins 728,24 millions d’euros transférés au fonds 66.37
Source : Cour des comptes, sur la base des lois et règlements et des montants Fedcom 108
Les attributions à la sécurité sociale sont présentées selon les bénéficiaires dans le  
Cahier 2013 relatif à la sécurité sociale141 ainsi que dans les tableaux détaillés du volume II 
de ce Cahier.
Pour les recettes attribuées à la sécurité sociale et prélevées sur la TVA et accessoirement 
sur le précompte professionnel, les constatations sont les suivantes :
sance de la TVA, conformément à la loi. L’entièreté des recettes TVA n’a toutefois pas été 
prélevée. Des recettes TVA de 29  millions d’euros142 figurent en effet au budget des voies 
et moyens. Elles auraient dû alimenter le fonds 66.37  (TVA  Attribution sécurité sociale).
• Pour les fonds TVA (66.31  et 66.37) ainsi que pour le fonds 66.34  (Précompte profession -
nel), les prélèvements excèdent de 644,50 millions d’euros les paiements réalisés. De 
plus, ces paiements excèdent de 15,64 millions d’euros les montants dus.
Les deux fonds d’attribution, 66.35 (Maribel social) et 66.38 (cotisation spéciale de sécurité 
sociale), ont été ouverts pour des recettes de l’Administration des contributions directes qui sont en réalité des recettes perçues pour des tiers et non des recettes attribuées. À ce titre, elles auraient dû transiter par un compte d’ordre de trésorerie.
Au total, pour les recettes attribuées à la sécurité sociale, les prélèvements sur les recettes 
fiscales ont excédé les montants dus de 651,62 millions d’euros
143. Le budget des voies et 
moyens a donc été privé de ce montant.
5.3 Attributions diverses
Tableau 44 –  Attributions diverses (en millions d’euros)
Montants dus Situation des fonds d’attribution Solde 
dûArriérés Pour 
2012Total Report 
au 1er 
janvier 
2012Recettes Dépenses Solde 
au 31 
décembre 
2012
(1) (2)	(3)(4) (5) (6) 	(7) 	(8)
66.44	TVA	Pen -
sions de la police 
intégrée101,03 217,37318,40101,03 209,51 211,10 99,44107,30
66.61	Amendes	
Sécurité routière-0,32 9,749,42-0,62 10,04 9,42 0,000,00
Total zones de police	etc.100,72227,10327,82100,42 219,54 220,52 99,44107,30
141 Voir	Cahier	2013	relatif	à	la	sécurité	sociale	–	Les	Gestions	 globales	et	les	institutions	 publiques	 de	sécurité	sociale,	
Bruxelles,	septembre	2013,	189	p.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
142  Parmi	les	1.945,62	 millions	d’euros	de	l’article	33.63	du	budget	des	voies	et	moyens	(TVA,	droits	de	timbre	et	di-
vers),	29,07	millions	d’euros	concernent	la	TVA.
143 Le	trop	prélevé	est	la	différence	 entre	le	solde	au	31	décembre	 2012	des	fonds	d’attribution	 (813,39	millions	d’euros)	
et	le	solde	dû	(161,77	millions	d’euros).	 COMPTE	D ’ExÉCUTION	DU	BUDGET	 / 109
au 1er 
janvier 
au 31 
décembre 
2012
66.80	Taxe	
d’assurances 
au	Fonds	des	calamités11,8611,86 23,7211,86 11,86 23,72 0,000,00
66.83	Accises	
Creg0,0051,4751,47 0,00 51,47 51,47 0,000,00
66.84	TVA	Creg 0,0011,5511,55 0,00 11,55 11,55 0,000,00
Total Creg 0,0063,0263,02 0,00 63,02 63,02 0,000,00
66.85	Pré
-
compte profes -
sionnel Meva0,0097,8697,86-10,60 108,35 97,86 -0,10 0,00
66.86	TVA	
Apetra0,0033,4133,41 0,00 39,51 39,51 0,00-6,10
Total 112,58 433,25 545,83 101,68 442,28 444,62 99,34 101,20
Source : Cour des comptes, sur la base des lois et règlements et des montants Fedcom
Pour le fonds 66.44 (pensions de la police), la prise tardive de l’arrêté royal144 pour 2012 a 
reporté à 2013 le paiement des 107,30 millions d’euros dus.
Pour les fonds 66.61 (amendes sécurité routière) et 66.86 (TVA Apetra), les dispositions 
légales particulières qui attribuent ces recettes ne sont pas respectées. Pour les amendes, 
les recettes du fonds 66.61 n’atteignent que 10,04 millions d’euros alors que, selon le mi -
nistre des Finances145, elles auraient dû s’élever à 143,21 millions d’euros. Cette irrégularité 
entraîne, pour 2012, la surévaluation des recettes fiscales de l’État fédéral de 133,17 millions 
d’euros. En outre, en 2013, pour honorer les attributions dues en 2012, les prélèvements dépasseront le montant prévu légalement. En ce qui concerne la TVA destinée à Apetra
146, 
les recettes mentionnées sont de 39,51 millions d’euros alors que la TVA réellement sup -
portée par Apetra était de 33,41 millions d’euros. En fait, les mécanismes légaux ne sont 
pas appliqués par le SPF Finances. Ce dernier devrait établir un décompte final qui prenne en considération non seulement la TVA payée par Apetra (pour les factures de vente au SPF Économie de stocks stratégiques), mais aussi la TVA qu’elle a récupérée (sur ses fac-
tures d’achat de biens divers) et ne rembourser à la société que la différence.
Pour les fonds 66.61 et 66.85 (Meva), le prescrit de l’article 71 de la loi du 22 mai 2003, qui 
réserve l’utilisation des fonds d’attribution aux autorités publiques autres que l’État fédé -
ral, n’est pas respecté. En effet, les sommes versées à charge du fonds 66.61  (amendes sécu -
rité routière) reviennent au SPF Justice, au SPF Intérieur et à la Police fédérale et constituent 
donc des virements internes entre services de l’État. Les bénéficiaires du fonds 66.85 sont, 
144  Arrêté	royal	du	27	décembre	2012	publié	au	Moniteur belge 	du	12	février	2013.
145 Lettre	envoyée	 par	le	ministre	 des	Finances	 au	ministre	 de	l’Intérieur,	 en	vertu	de	l’article	6	de	la	loi	du	6	dé-
cembre	2005.
146  Apetra	(Agence	de	pétrole	-	Petroleum Agentschap )	est	une	SA	de	droit	public	à	finalité	sociale	chargée	de	la	gestion	
des	stocks	stratégiques	qui	ne	sont	pas	détenus	par	les	grands	opérateurs.	 Chapitre110
quant à eux, des personnes privées (personnes physiques et morales actives dans le domaine 
de la mécanique automobile).
Par ailleurs, le 28 novembre 2011, les mesures environnementales relatives aux véhicules 
automobiles ont été supprimées, moyennant des mesures d’extinction très strictes. Le 
fonds Meva a dès lors été particulièrement sollicité et les paiements qui devaient encore être effectués en 2012, ont atteint, de manière exceptionnelle, 98 millions d’euros. Ils cor -
respondent aux commandes fermes de voitures propres de fin 2011
147. Or, pour l’ensemble 
de 2011, 326 millions d’euros avaient été payés aux acheteurs de voitures propres, soit une 
moyenne mensuelle de 27 millions d’euros.
Au total, pour ces attributions diverses, les prélèvements sur les recettes fiscales ont été 
inférieurs de 1,87 million d’euros aux montants dus148.
5.4 Conclusions et recommandations
L’examen des fonds d’attributions destinés aux entités fédérées n’a pas entraîné de re -
marque. Par contre, en ce qui concerne la sécurité sociale et les attributions diverses, il apparaît qu’un montant de 649,75 millions a été prélevé alors qu’il ne correspond à aucun 
montant dû
149, privant ainsi le budget des voies et moyens de cette somme. De plus, les 
montants des paiements concernant, d’une part, l’attribution de TVA et de précompte pro -
fessionnel et, d’autre part, le remboursement de la TVA payée par Apetra ont été supérieurs aux montants dus. Enfin, des dispositions légales générales et particulières n’ont pas été respectées.
En conclusion, la Cour des comptes recommande de prêter une plus grande attention à 
l’établissement et à la liquidation de ces recettes attribuées, d’envisager une simplification de leur calcul et d’établir une meilleure collaboration entre les SPF Finances et Budget et Contrôle de la gestion.
légales particulières régissant les différents fonds d’attribution.
147 Soit	du	28	novembre	au	31	décembre	2011.
148  Le	trop	peu	prélevé	est	la	différence 	entre	le	solde	au	31	décembre	 2012	des	fonds	d’attribution	 (99,34	millions	
d’euros)	et	le	solde	dû	(101,20	millions	d’euros).	
149  Ce	trop	prélevé	est	la	synthèse	 entre	le	trop	prélevé	de	651,62	millions	d’euros	pour	la	sécurité	sociale	et	le	trop	peu	
prélevé	de	1,87	million	d’euros	pour	les	attributions	diverses. ChapitreComptes annuels 2012
3  COMPTES	ANNUELS	 2012	/ 113
Comme pour les exercices précédents, la Cour des comptes observe des manquements en 
termes d’exhaustivité, d’exactitude et de fiabilité des opérations comptables. Ces manque -
ments concernent plus particulièrement l’application du principe de droit constaté, ainsi que le respect du plan comptable, l’existence de fonds organiques non organisés par une loi, la constitution des capitaux propres, la valorisation des actifs, le respect des principes de césure entre les exercices, le manque d’information dans l’annexe et, enfin, l’enregistre -
ment des opérations dans des comptes d’attente.
Le contrôle interne n’est pas suffisamment développé, le cadre réglementaire n’est pas fina -
lisé et les départements manquent d’instructions et de directives cohérentes et suffisantes 
quant à la manière dont la comptabilité générale doit être tenue.
Pourtant, les comptes annuels 2012 sont les quatrièmes à être établis depuis le lancement du 
système Fedcom, et les premiers à faire rapport sur les activités économiques de l’ensemble 
des départements de l’administration générale.
Enfin, la Cour rappelle qu’une image globale de la situation patrimoniale de l’adminis -
tration générale ne sera disponible que lorsque tous les départements auront intégré l’en -
semble de leur patrimoine dans Fedcom, au plus tard le 31 décembre 2016.
1 Synthèse
1.1 Bilan
Les données du bilan 2012, qui inclut l’écriture d’affectation du résultat présentée au ta -
bleau ci-après, peuvent être résumées de la manière suivante :
Tableau 1 –  Bilan 2012 consolidé (en euros)
et  immobilisations 
incorporelles24.441.542,37 Capitaux propres -292.799.647.995,91
Immobilisations corporelles 6.567.100.356,35 Provisions 	pour	charges	
à	venir475.216.330,08
Immobilisations 	financières 74.421.449.260,24 Dettes	>	1	an 302.860.370.359,53
Créances	>	1	an 8.931.230.329,50 Dettes	<	1	an 34.311.618.029,45
Stocks 16.173.749,61 Emprunts	financiers	à	moins d’un an d’échéance68.523.174.973,69
Créances	<	1	an 5.829.871.466,46
Placements	financiers	et	liquidités26.785.473.108,64
Comptes de régularisation et d’attente-76.256.049.740,44 Comptes de régularisation et d’attente-67.051.041.624,11
46.319.690.072,73 46.319.690.072,73
La Cour souligne l’importance anormale des comptes de régularisation et d’attente. Ces 
comptes dépassent largement le montant total de l ’actif. Leur examen fait l ’objet d ’un com -
mentaire spécifique (voir point 3.8 ci-après). 114
Une augmentation de 30,2 milliards d’euros de l’actif (hors comptes de régularisation 
et d’attente) est observée par rapport aux comptes 2011. Cette augmentation découle 
 principalement de l’intégration dans Fedcom de certaines immobilisations financières des 
départements de la deuxième phase de déploiement (roll out 2)  et des opérations des dépar -
tements de la troisième phase de déploiement ( roll out  3), ce qui ne permet pas de comparer 
directement les deux exercices.
Comme pour les exercices précédents, la Cour relève que les comptes 2012 ne sont pas sou -
tenus par l’inventaire des avoirs, droits, dettes, obligations de toute nature et des moyens 
propres qui y sont affectés, comme le prévoit l’article 16 de la loi du 22 mai 2003 portant 
organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral150.
Les données du compte de résultats 2012 peuvent être résumées de la manière suivante :
Tableau 2 –  Compte de résultats 2012 consolidés (en euros)
Utilisation	de	biens	de	
consommation et de services de 
tiers pour fabrication ou revente21.645.276,28 Ventes	de	marchandises	
acquises	en	vue	de 	leur	
revente205.826.375,53
Autres utilisations de biens de 
tiers1.920.111.966,48 Prestations	de	services	
facturées2.908.837.360,68
Rémunérations directes et 
indirectes du personnel et des 
personnes assimilées7.089.018.554,30 Impôts sur la production 
et les importations36.931.819.817,98
Amortissements	économiques	sur	frais	d’établissements,	sur	immobilisations incorporelles et 
sur immobilisations  corporelles213.035.558,51 Impôts courants sur le 
revenu et sur le patri
-
moine53.341.514.087,23
Subventions	économiques	à	la	production1.867.552.994,16
Intérêts	et	autres	charges	finan
-
cières courantes 14.001.910.362,69 Intérêts	et	autres	revenus	financiers	courants3.099.095.086,99
Prestations	sociales 2.593.253.049,18
Transferts	de	revenus	autres	que	prestations sociales78.442.344.962,93 Transferts de revenus autres	qu’impôts	et	coti
-
sations sociales760.653.251,44
Autres transferts en capital 2.190.753.151,18 Autres transferts en capital374.029.147,81
Pertes	en	capital 1.074.517.939,92 Gains	en	capital 8.087.928.487,06
Dotations aux fonds propres affectés	et	aux	provisions	pour	
risques	et	charges21.785.497,11 Reprises sur fonds propres 
affectés	et	sur	provisions	
pour	risques	et	charges
Total charges 109.435.929.222,74  Total  produits  105.759.420.862,73
Résultat à reporter -3 .676.508.360,01
150 Le cadre légal et réglementaire ne prévoit toutefois l’obligation d’intégrer les données relatives aux immobilisa -
tions	des	départements	dans	la	comptabilité	que	dans	les	cinq	années	après	leur	entrée	dans	le	système	Fedcom. COMPTES	ANNUELS	 2012	/ 115
Malgré l’intégration des opérations des départements de la troisième phase de déploiement 
et des opérations de consolidation entre les départements, le montant total des charges et des produits comptabilisés au compte de résultats ne varie pas fortement par rapport à l’exercice 2011. Ainsi, les charges et les produits progressent respectivement de 302,0 mil-
lions d’euros et 4.964,0 millions d’euros.
En vertu de l’article 17 de la loi du 22 mai 2003, les comptes annuels comprennent le compte 
de récapitulation des opérations budgétaires présenté selon la classification économique. Le critère d’enregistrement des opérations budgétaires est le droit constaté selon les articles 7 et 8 de la loi précitée.
Tableau 3 –  Compte de récapitulation des opérations budgétaires 2012 (en euros)
151
Recettes budgétaire – Classe 9 Dépenses budgétaires – Classe 8 
Recettes non ventilées 29.115.510,41 Dépenses non ventilées 1.975.606,68
Recettes courantes pour 
biens et services2.907.239.110,74 Dépenses courantes pour biens et services8.516.862.964,05
Revenus de la propriété 2.061.252.034,42 Intérêts	et	contributions 	
aux pertes d’exploitation occasionnelles d’entre
-
prises	publiques12.961.880.836,73
Transferts de revenus en provenance des autres secteurs41.881.951.795,41 Transferts de revenus à	destination	 d’autres	
secteurs8.349.559.341,98
Transferts de revenus à	l’intérieur 	du	secteur 	
administrations 	publiques71.750.259,87 Transferts de revenus à	l’intérieur 	du	secteur 	
administrations 	publiques25.907.048.026,09
Transferts en capital en provenance d’autres secteurs356.113.985,03 Transferts en capital à	destination	 d’autres	
secteurs1.691.091.530,16
Transferts	en	capital	à	l’intérieur du secteur administrations 	publiques3.000.000,00 Transferts	en	capital	à	l’intérieur du secteur administrations 	publiques479.010.767,36
Désinvestissements 143.374.994,44 Investissements 293.356.733,00
Remboursements de crédits,	liquidations 	de	
participations et ventes d’autres	produits	finan
-
ciers16.960.716.163,36 Octrois	de	crédits,	partici -
pations et autres produits financiers	15.865.010.339,63
Dette	publique 	-	Solde	
comptable49.044.733.911,55 Dette	publique 	–	Solde	
comptable 	34.031.247.244,91
113.459.247.765,23  108.097.043.390,59
Résultat budgétaire  5.362.204.375,64
151 Dans	ce	tableau,	les	totaux	de	recettes	budgétaires	 et	de	dépenses	 budgétaires	 diffèrent	 de	231,6	millions	d’euros	
des	montants	 des	recettes	(voir	tableaux	 16	et	20	du	chapitre	2)	et	des	dépenses	 repris	dans	le	compte	d’exécution	
du	budget.	La	différence 	résulte	des	recettes	enregistrées 	comme	des	dépenses 	négatives 	dans	le	compte	des	
dépenses	et	des	dépenses	enregistrées	comme	des	recettes	négatives	dans	le	compte	des	recettes. 116
Le solde budgétaire net positif (5.362,2 millions d’euros) résulte d’opérations courantes et 
de capital déficitaires (-9.651,3 millions d’euros) et d’opérations de la dette publique posi -
tives (15.013,5  millions d’euros152). Ce solde positif des opérations de la dette publique signi -
fie que l’État a emprunté davantage qu’il n’a remboursé en 2012.
La Cour des comptes a examiné la conformité du compte de récapitulation aux prescrits 
légaux. Les différences entre ces chiffres et les chiffres du compte d’exécution du budget ont été justifiées dans une annexe aux comptes annuels.
La Cour a vérifié l’exactitude de cette annexe. Il s’agit de recettes au sens économique (selon 
la méthodologie du SEC) reprises parmi les dépenses dans le compte d’exécution du budget, ou au contraire de dépenses au sens économique reprises au budget des voies et moyens.
Par exemple, les remboursements de traitements indus par les fonctionnaires sont inscrits 
au budget des voies et moyens en vertu du principe budgétaire d’universalité, mais viennent en déduction des dépenses de personnel dans la comptabilité économique.
1.4	 Résultats 	économique 	et	budgétaire
Les résultats économique et budgétaire se construisent comme suit :
Produits 	105.759,4	
Charges 	109.435,9	
Résultat 	-3.676,5	
Recettes 	113.459,2	
Dépenses 	108.097,0 	
Solde budgétaire net 	5.362,2	
(*) compte de récapitulation des opérations budgétaires
La Cour souligne que la différence de 9.038,7  millions d ’euros entre ces deux agrégats ne ré -
sulte pas d’erreurs  : le résultat économique diffère du résultat budgétaire par construction.
D’autre part, les opérations budgétaires sont définies comme les opérations donnant lieu à 
dénouement financier, réalisées pour compte propre avec des tiers. Par définition, certains 
152 Hors	opérations	de	gestion	des	titres	de	la	dette	publique. COMPTES	ANNUELS	 2012	/ 117
produits et charges non liés à des mouvements financiers (par exemple : amortissements, 
réductions de valeur, réévaluations) ne sont donc pas budgétaires, tandis que des opérations 
frappant le budget ne concernent, dans un premier temps, que le bilan et non le compte de résultats (p. ex. achat d’un bien immobilier).
Concernant l’exercice 2012, l’essentiel de la différence entre les résultats économique et 
budgétaire résulte de réévaluations d’actifs financiers qui influencent positivement, à hau -
teur de 7,2 milliards d’euros, le compte de résultats mais pas le solde budgétaire.
Étant donné que le compte de résultats 2012 corrigé n’a pas été transmis à la Cour
153, la 
réconciliation entre ces deux agrégats réalisée par le service Comptable fédéral ne peut 
toutefois pas être vérifiée.
La plupart des observations générales que la Cour a formulées sur les comptes annuels 2011
154 s’appliquent encore aux comptes 2012.
La notion de droit constaté, pourtant placée au centre de la réforme comptable par le légis -
lateur, n’est toujours pas maîtrisée par l’ensemble des acteurs et n’est qu’imparfaitement supportée par la solution logicielle utilisée par le SPF Budget et Contrôle de la gestion (SAP). La Cour relève à cet égard deux pratiques qui nuisent grandement à la fidélité des comptes  :
• D’une part, le service Comptable fédéral continue à imposer aux différents services de disposer de crédits de liquidation en suffisance avant de comptabiliser une opération. Pourtant, la constatation du droit et son enregistrement en comptabilité sont obliga -
toires dès la réunion des quatre conditions nécessaires pour la constatation d’un droit visées à l’article 8  de la loi du 22  mai  2003  portant organisation du budget et de la comp -
tabilité de l’État fédéral. Cette pratique peut entraîner une sous-évaluation des dettes.
• D’autre part, la Cour rappelle que les comptes précédés dans le plan comptable de la mention «  Bg » ont une correspondance en comptabilité budgétaire
155. Tout enregistre -
ment sur ces comptes doit faire l’objet d’une imputation simultanée d’un droit constaté de même montant en comptabilité budgétaire. Il n’est donc pas acceptable que cer -
tains de ces comptes, notamment les comptes de charges utilisés lors des opérations de clôture (factures à recevoir, pécules de vacances…), soient mouvementés sans qu’il n’y ait d’imputation en comptabilité budgétaire. Cette dernière pratique, défendue par le ministre du Budget dans le commentaire accompagnant les comptes annuels, entre en contradiction avec le principe de simultanéité d’enregistrement dans les comptabi -
lités générale et budgétaire, mais aussi avec celui d’annualité budgétaire puisque les dépenses concernées sont supportées par le budget d’une année ultérieure.
Le ministre du Budget a fait parvenir à la Cour le 23 septembre 2013 ses remarques sur 
l’audit des comptes annuels 2012. Il y précise que le ministre en charge du Budget au début 
153 Voir	ci-avant	l’introduction	de	cette	partie	du	Cahier.
154 Cour	des	comptes,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	93	et	suiv.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
155 Ce	plan	comptable	 est	repris	à	l’annexe	de	l’arrêté	royal	du	10	novembre	 2009	fixant	le	plan	comptable	 applicable	 à	
l’État	fédéral,	aux	communautés,	aux	régions	et	à	la	Commission	communautaire	commune. 118
du projet Fedcom a marqué son accord sur cette pratique. Il ajoute que, dans l’attente d’un 
avis de la Commission de la comptabilité publique sur la notion de droit constaté, le service Comptable fédéral vérifiera s’il est possible d’adapter la solution logicielle.
La Cour constate par ailleurs que la césure entre exercices est de nouveau imparfaitement 
réalisée. Premièrement, un nombre important d’opérations budgétaires en dépenses ont été improprement inscrites dans les comptabilités générale et budgétaire des années 2011, 2012 et 2013
156. Deuxièmement, les factures à recevoir et les dettes pour pécules de vacances 
ont été, sur instruction du service Comptable fédéral, enregistrées dans la comptabilité générale bien après la date limite fixée par la loi.
Les classes budgétaires 8  et 9  de la comptabilité générale ne sont toujours pas mouvemen -
tées au fur et à mesure des enregistrements dans les comptes de bilan et de résultats, ce 
qu’impose pourtant la loi.
Les soldes finaux des comptes d’attente, destinés à enregistrer provisoirement des mon -
tants dont on ne connaît pas encore l’affectation comptable définitive, affichent des mon -
tants si importants que la dimension informative des comptes annuels est compromise. En 
effet, ces comptes d’attente montrent, tant à l’actif qu’au passif, un solde environ deux fois plus élevé que le total du bilan
157. À cette carence fondamentale vient s’ajouter le fait que des 
montants non négligeables continuent à être enregistrés dans des rubriques inappropriées. La Cour rappelle que la structure du plan comptable est d’application stricte et que les comptes d’attente doivent être soldés en fin d’exercice.
La Cour souligne par ailleurs que la naissance d ’un droit constaté est le moment où le liqui -
dateur acte l’existence des quatre conditions visées dans la loi, après avoir vérifié la régu -
larité de l’opération. Sa prise de responsabilité administrative est caractérisée par l’appo -
sition de la date et de la signature sur la pièce justificative. D’un point de vue plus général, 
toute écriture doit s’appuyer sur une pièce justificative. La Cour remarque que ces deux mesures élémentaires de contrôle interne ne sont pas suffisamment appliquées.
La comptabilité des années précédentes a été modifiée après la clôture de l’année 2011. Ceci 
a eu une double répercussion : les comptes 2011 tels que publiés par la Cour diffèrent, d’une 
part, des comptes de 2011 présentés, au titre d’exercice de comparaison, par le ministre du Budget dans les comptes 2012 et, d’autre part, des chiffres désormais enregistrés en 
comptabilité (dans Fedcom). La Cour a constaté que deux types de modifications ont été apportées avec l’appui du service Comptable fédéral aux comptes clôturés. Premièrement, des opérations ont été enregistrées en 2011 dans les comptes des services qui n’ont inté -
gré Fedcom que le 1
er janvier 2012. Deuxièmement, des corrections ont été apportées aux 
comptes 2010 et 2011, essentiellement lors de l’intégration à la comptabilité d’immobili -
sations financières. La Cour souligne que la loi n’autorise pas la modification des chiffres d’années comptables clôturées. Elle ajoute que la comparabilité des états financiers n’est plus garantie : l’incidence des différentes modifications apportées n’est détaillée ni dans 
l’annexe ni dans le commentaire des comptes annuels. Le tableau 5 résume les modifica -
tions apportées aux capitaux propres des comptes 2011.
156 Pour	plus	de	détails,	voir	le	point	3.2	consacré	au	cycle	des	dépenses.
157 Le	solde	est	créditeur	à	l’actif	et	débiteur	au	passif. COMPTES	ANNUELS	 2012	/ 119
Tableau 5 –  Changements apportés aux capitaux propres 2011 (en euros)
Capitaux propres au 31 décembre 2011 (agrégé)  
tel que figurant dans les comptes 2011-316.570.072.517,95
Adaptations 	pour	le	SPF	Affaires	étrangères	sur	l’exercice 	2010 -2.355.471,90
Adaptations 	relatives	aux	immobilisations 	financières	du	 SPF	Finances	
sur	l’exercice	2010 	7.251.074.152,24
Autres	adaptations 	pour	le	SPF	Finances	sur	l’exercice 	2010	 -1.784.541,80
Adaptations 	pour	le	SPF	Affaires	étrangères	sur	l’exercice 	2011	 -20.010.637,12
sur	l’exercice	2011	453.625.662,02
Adaptations 	relatives	aux	immobilisations 	financières	du	 SPF	Mobilité 	
sur	l’exercice	2011	79.640.564,82
Autres	adaptations 	pour	le	SPF	Finances	sur	l’exercice 	2011	 6.150.093,40
Insertion	de	capitaux	propres	des	départements	du	roll-out	3	sur	
	l’exercice	201152.163.592,32
Capitaux propres au 31 décembre 2011 (agrégé) repris au titre 
 d’exercice de comparaison dans les comptes 2012 -308.751.569.103,97
La Cour insiste encore pour que l’annexe des comptes annuels reprenne les informations 
nécessaires à l’analyse du bilan et du compte de résultats et spécifie les droits et obligations hors bilan
158. Ce n’est actuellement pas le cas. Le commentaire des comptes annuels trans -
mis par le ministre du Budget ne vient que partiellement combler cette lacune.
La Cour a encore constaté que certaines interventions du service Comptable fédéral dans la 
comptabilité des départements ont eu un effet indésirable sur les paiements programmés: certains d’entre eux ont été retardés, tandis que d’autres ont eu lieu deux fois. Il est urgent que ce service renforce le contrôle interne sur les paiements, pour que de telles interven -
tions, qui entraînent un préjudice pour l’État, ne se reproduisent plus.
La Cour souligne enfin que Fedcom a été développé pour permettre la tenue de la compta -
bilité des services de l’administration générale. Certains de ceux-ci utilisent cependant des 
systèmes indépendants, dont les données sont ultérieurement intégrées à Fedcom, géné -
ralement au moyen d’une interface. Dans un certain nombre de cas, le niveau de contrôle interne ne permet pas de garantir l’exactitude des enregistrements. De plus, le recours à ces systèmes indépendants complique le processus de clôture annuelle.
La Cour conclut cette année encore que le manque récurrent de contrôle interne et une 
connaissance insuffisante de la comptabilité générale, qui s’ajoutent à la carence persis -
tante en instructions et directives claires, débouchent sur des comptes annuels qui ne re -
flètent pas la situation financière et les résultats des services d’administration générale de l’État fédéral.
158 Ce	rôle	de	l’annexe	est	entre	autres	décrit	dans	le	commentaire	 de	l’article	2	du	rapport	au	Roi	de	l’arrêté	royal	du	
29	avril	2012	portant	fixation	des	règles	complémentaires	 relatives	 à	la	présentation	 des	comptes	 annuels	des	
services	de	l’État	fédéral. 120
3.1 Cycle des recettes
3.1.1	 Importance	économique	des	recettes
L’importance économique des recettes est exprimée par la somme des produits (compte de résultats) et de certaines créances à court et long terme (bilan).
Le montant total des produits de l’exercice 2012 s’élève à 105.709,7 millions d’euros contre 
110.917,5 millions d’euros en 2011. Cette diminution de 5.207,8 millions d’euros s’explique 
principalement par les opérations de consolidation survenues au cours de l’exercice 2012 au 
niveau des transferts de fonds de la Trésorerie, qui n’avaient pas été réalisées pour les comptes annuels 2011 (le solde de ce compte s’y élevait à 20.074,0 millions d’euros), une 
augmentation des recettes fiscales (6.076,4 millions d’euros) et l’intégration des plus-
values de réévaluation des immobilisations financières (7.258,9 millions d’euros) dans le 
compte de résultats de l’exercice 2012, alors qu’en 2011, elles étaient encore directement reprises dans les capitaux propres.
Les créances à plus d’un an se fixent à 8.931,2 millions d’euros, soit une diminution de 
1.848,2 millions d’euros par rapport à 2011. Les créances à long terme se retrouvent surtout 
au SPF Finances (8.744,0 millions d’euros), au SPF Économie (99,1 millions d’euros), au 
SPF Affaires étrangères (87,0 millions d’euros) et au SPP Politique scientifique (1,2 million 
d’euros). Pour le surplus, la Police fédérale, le SPF Justice et le SPF Intérieur présentent aussi des créances à long terme, mais pour un montant négligeable.
Les créances à court terme représentent quant à elles 5.829,9 millions d’euros, contre 
1.457,8 millions d’euros en 2011. Cette augmentation de 4.372,1 millions d’euros concerne 
surtout le SPF Finances (+4.302,0  millions). Celle-ci s’explique en grande partie par la comp -
tabilisation d’un montant de 3.635,8 millions d’euros, intégré le 1
er mars  2013  via Tradix159 
mais encore rattaché à l’exercice 2012. Le solde final des créances à moins d’un an dans les 
comptes annuels transmis pour l’exercice 2011 s’élevait à 1.400,2 millions d’euros, mais il a été majoré dans les chiffres pour la comparaison 2011-2012 à concurrence de 57,6 millions 
d’euros à la suite de l’intégration du bilan d’ouverture des départements de la troisième phase de déploiement.
La Cour des comptes souligne que les recettes et les créances reprises dans les comptes 
annuels 2012  ne donnent pas une image claire et complète de la réalité. Les éléments à l ’ori -
gine de cette situation sont divers et rejoignent les constatations formulées par la Cour dans le cadre de son audit relatif à la comptabilisation et à l’imputation des droits constatés en matière de recettes non fiscales
160.
3.1.2	 Traitement	comptable	des	produitsL’examen d’un échantillon et l’interrogation de la banque de données Fedcom révèlent que certains départements ont encore rattaché des recettes à l’exercice 2012  après le 31  jan-
159 Système	informatique	pour	la	gestion	journalière	de	la	dette	publique.
160  Voir	Cour	des	comptes, 	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	339,	ainsi	que	le	point	3	Comptabilisation 	et	imputation 	des	droits	
constatés	en	matière	de	recettes	non	fiscales	du	chapitre	4	de	la	partie	I	de	ce	Cahier. COMPTES	ANNUELS	 2012	/ 121
vier 2013 en violation de l’arrêté royal du 10 novembre 2009161. En outre, certaines recettes 
non fiscales sont encore régulièrement imputées au moment de la perception proprement 
dite et non à la naissance du droit162. Cette manière de travailler entraîne un enregistrement 
tardif des droits constatés et une sous-estimation des comptes débiteurs concernés.
Au SPP Politique scientifique, les produits ont été uniquement enregistrés sur la base de 
droits au comptant en 2012. Des produits ont été traités de manière similaire au SPF Éco-
nomie (120,1 millions d’euros pour des licences d’opérateurs de télécommunication) et au  
SPF Mobilité (344,8  millions d’euros de dividendes et 300,8  millions d’euros de rembour -
sement de l’aide d’État à bpost).
En raison des difficultés que les départements rencontrent pour appliquer la notion de 
droit constaté, la Cour des comptes ne peut pas se prononcer sur l’exhaustivité des pro -
duits comptabilisés. Elle observe notamment des glissements de produits au cours d’un même exercice ou entre plusieurs exercices. Les situations temporaires ou le bilan de fin d’année ne donnent dès lors pas une image fidèle de la réalité. Par ailleurs, les départements ne parviennent pas à produire systématiquement des pièces justificatives adéquates pour l’intégration des produits. Pour le SPF Justice, cette constatation est même valable pour une grande majorité des recettes non fiscales examinées.
D’autre part, l’historique des comptes du grand-livre ne permet pas toujours de déterminer 
la nature des prestations ou la période comptable concernée par les produits. Les champs de texte qui permettent de donner davantage de détails ne sont pas toujours complétés. Les opérations de clôture et les régularisations, telles que les factures à établir et les notes de crédit, les recettes à reporter et les recettes à imputer, n’ont pas été effectuées par tous les départements ou l’ont été de manière incohérente de sorte que les recettes n’ont pas été délimitées correctement à la date de clôture.
Enfin, des délais importants entre la date du document et la date de comptabilisation dans 
Fedcom témoignent de l’introduction tardive des pièces et d’une comptabilisation irrégu -
lière des recettes.
3.1.3	 Inventaire	et	classification	comptable	des	créances	à	long	terme
Les créances à long terme du SPF Finances concernent surtout les titres de la dette publique rachetés par l’Agence de la dette, dans le cadre de ses opérations de gestion de la dette, qui sont intégrés dans Fedcom sur la base de données provenant de Tradix.
Le capital restant dû sur l’emprunt obligataire convertible du Groupe KBC (3.500 millions 
d’euros) a été remboursé en deux tranches en 2012. La première tranche de 500 millions 
d’euros a été enregistrée dans Tradix le 3 avril 2012. La deuxième tranche de 3.000 millions 
d’euros n’a été enregistrée que le 1
er mars 2013 dans la comptabilité163, mais a malgré tout 
161 Notamment	 le	SPF	Sécurité	 sociale	(voir	l’article	sur	la	récupération	 des	allocations	 aux	personnes	 handicapées	
dans	la	partie	III	du	présent	Cahier)	et	le	SPF	Finances	 (pour	les	opérations	 de	Tradix	de	décembre	 2012	et	pour	les	
recettes	des	états	mensuels	pour	décembre	2012).	
162  Alors	que	seules	les	recettes	fiscales	et	certaines	 recettes	non	fiscales	du	SPF	Finances	 peuvent	être	comptabilisées	
en	tant	que	droits	au	comptant	jusqu’au	1er	janvier	2015	(article	134	de	la	loi	du	22	mai	2003).
163 Bien	que	le	rapport	annuel	2012	de 	la	SFPI	précise	que	ce	remboursement	a	été	effectué	fin	décembre	2012.	 122
été rattachée à l’exercice 2012164. Étant donné que le groupe KBC était tenu de verser une 
prime de remboursement de 15 % au moment du remboursement en plus du reversement du 
capital restant dû, le montant qui a été réellement versé à l’État belge via la Société fédérale 
de participations et d’investissement (SFPI) s’élevait toutefois à 4,025 milliards d’euros.
Pour le SPF Économie et le SPP Politique scientifique, les comptes annuels mentionnent des 
avances accordées dans le cadre des programmes Airbus (respectivement 44,2 millions et 
1,2 million d’euros). Depuis leur adhésion à Fedcom, ces départements comptabilisent les 
nouvelles avances accordées à l’industrie aéronautique en tant que créances à long terme (bien qu’il s’agisse de droits potentiels à comptabiliser en classe 0) et les remboursements de ces avances en tant que remboursements de créances à court terme. En conséquence, le bilan ne donne pas un inventaire correct des avances accordées, y compris celles du passé.
Les avances accordées au secteur agricole par le SPF Économie (54,9  millions d’euros) sont 
également comptabilisées de manière erronée dans les comptes annuels 2012. Le rembour -
sement de ces avances, qui, comme pour les avances destinées à l’industrie aéronautique, 
est lié à la réalisation de conditions, doit être repris parmi les droits et obligations hors bilan (classe 0) tant que les conditions ne sont pas remplies. Il n’apparaît pas clairement si les avances accordées sont liées à d’autres garanties ou droits et obligations hors bilan.
3.1.4	 Inventaire	et	classification	comptable	des	créances	à	court	terme
Dix des dix-sept départements ont uniquement comptabilisé des créances à moins d’un an dans le bilan. L’analyse des postes de débiteurs montre que certains départements ont encore des créances impayées et qu’il n’est pas toujours possible de déterminer s’il s’agit de créances à long terme ou de créances à court terme irrécupérables. Ces postes en souf -
france remontent parfois à l’entrée des départements à Fedcom (par exemple, au SPF Santé publique, au SPF Économie et au SPF Affaires étrangères).
La reclassification de créances à long terme parmi les créances à court terme n’a pas tou -
jours été effectuée. En outre, des remboursements de créances à long terme sont compta -
bilisés sur des comptes distincts à court terme du grand-livre de sorte que les comptes du 
bilan présentent parfois un solde créditeur. L’échantillonnage révèle que le SPF Affaires 
étrangères a converti un certain nombre de créances en monnaie étrangère à un taux de change erroné et que le SPF Santé publique a commis des erreurs d’enregistrement. Les comptes de clients individuels ne sont pas toujours reliés au compte du grand-livre créances  
correct.
Les départements de la troisième phase de déploiement ont enregistré leurs créances en 
prenant pour référence la date du droit constaté apposée sur le document initial, sans vé -
rifier si ces montants étaient encore recouvrables. Il en ressort que de nombreux postes sont en souffrance depuis de nombreuses années. Cette situation influence la perception du délai nécessaire à l’État pour récupérer ses créances. Les balances âgées reprises dans l’annexe aux comptes annuels ne donnent pas une image exacte de l’ancienneté réelle des créances. En outre, vu le manque de cohérence ou l’absence d’enregistrement de réductions 
164  Les	articles	7	et	12	de	la	loi	du	22	mai	2003	indiquent 	toutefois, 	d’une	part,	que	les	droits	constatés 	qui	ne	sont	pas	
comptabilisés avant le 1er	février	de	l’année	suivante	 appartiennent	 à	une	année	ultérieure	 et,	d’autre	part,	que	
toute	opération	est	inscrite	sans	retard	dans	la	comptabilité.	 COMPTES	ANNUELS	 2012	/ 123
de valeur pour les créanciers douteux, il est difficile d’évaluer la recouvrabilité réelle. Les 
directives du service Comptable fédéral relatives à ces réductions de valeur ne sont pas toujours respectées.
La Cour des comptes souligne qu’il n’a pas encore été donné suite à un certain nombre 
des constatations qu’elle avait formulées lors du contrôle des comptes annuels 2011. Ainsi, d’une part, les créances datant des périodes 1980-1992 et 1994-1999 dont le service juridique 
du SPF  Emploi assure le suivi pour le compte du SPP Intégration sociale n’ont pas été comp -
tabilisées. D’autre part, la recouvrabilité du solde des comptes du grand-livre Créance sur 
membres  IBDT  du SPF Affaires étrangères et Créances  < 1 an Institutions  de sécurité sociale  
pour les droits constatés sur les hôpitaux (SPF Santé publique) n’a toujours pas été évaluée correctement. De même, la créance relative à la Réduction  impôt des personnes  physiques 
Flandre , d’un montant de 583,8 millions d’euros, qui est enregistrée à tort au passif, est 
toujours en souffrance et requiert une rectification.
L’échantillonnage de la Cour, enfin, a mis en évidence que certaines créances n’ont pas été 
reprises dans les comptes annuels 2012. Un inventaire historique du Medex n’a été enregis -
tré qu’en 2013 par le SPF Santé publique (incidence: 3,1 millions d’euros) et le SPF Économie 
n’a pas repris les droits constatés relatifs aux récupérations à effectuer à l’égard des fonds de sécurité d’existence du secteur textile dans les comptes annuels 2012, parce qu’il consi -
dère que leur solde est irrécouvrable
165. Il n’existe toutefois pas encore d’autorisation légale 
pour annuler ce solde.
3.2 Cycle des dépenses
La Cour des comptes a contrôlé le cycle des dépenses en deux phases. Au premier semestre 
2013, une sélection d’opérations de dépenses a été contrôlée (contrôles récurrents) et, en -
suite, à la réception des comptes annuels, les opérations de clôture ainsi que les rubriques du bilan ont également été vérifiées (contrôles de fin d’année).
Les contrôles récurrents ont non seulement pour but de vérifier les dépenses spécifiques sélectionnées, mais aussi d’évaluer le contrôle interne mis en œuvre par les départements sur le cycle des dépenses. Des dépenses ont été sélectionnées pour chaque département sur la base d’un seuil de matérialité et de caractéristiques spécifiques comme la nature de la dépense, le fournisseur et les dates enregistrées dans Fedcom.
du cycle des dépenses est insuffisant et que cette situation n’a pratiquement pas évolué depuis l’année dernière. Cette conclusion se base sur les constatations générales suivantes.
Aucune pièce justificative correcte n’a été transmise pour une partie des dépenses exami -
nées. Les contrôles ont révélé que des dépenses sont justifiées sur la base de documents 
165 Sur	une	dette	en	souffrance	 de	74.092.321,97	 euros,	les	fonds	concernés	 n’ont	remboursé	 à	l’État	que	
3.588.806,67	 euros	jusqu’en	 2010.	Voir	Cour	des	comptes,	 «	Récupération	 des	indemnités	 complémentaires	
versées	dans	le	cadre	des	prépensions	 du	secteur	textile	»,	168e	Cahier,	Volume	I,	p.94-95.	 Disponible	 sur	 
www.courdescomptes.be. 124
externes ou de documents internes validés, voire sur la base de copies d’écran (provenant 
de Fedcom), de listes récapitulatives, de bordereaux de paiement, de courriels ou d’autres documents établis en interne, qui ne justifient pas suffisamment l’opération comptabilisée. Les pièces justificatives sont, en outre, modifiées sans motivation valable.
Plusieurs pièces justificatives ont été réparties entre plusieurs écritures ou introduites en 
partie seulement. En outre, certains départements recourent à plusieurs numéros de docu -
ment pour une seule pièce justificative ou à des copies des pièces originales. Cette pratique induit, d’une part, un risque de comptabilité incomplète et, d’autre part, un risque élevé de double comptabilisation et de double paiement. Lorsque la scission est répartie sur plu -
sieurs exercices, cette méthode de travail entraîne aussi le rattachement de dépenses aux mauvais exercices. En définitive, plus de 3,5 % des écritures contrôlées ont été introduites 
dans Fedcom sur la base de documents modifiés.
3.2.1.2  Dates
Un long délai s’écoule pour certaines opérations entre la date du document, la date de 
base
166 et/ou la date d’imputation. Comme la date de base n’est pas systématiquement ap -
posée sur les documents externes reçus, le délai correct ne peut pas toujours être déterminé avec certitude. Les dates enregistrées dans Fedcom ne correspondent pas toujours aux dates figurant sur les documents papier.
3.2.1.3  Approbation
Pour un grand nombre des opérations sélectionnées, les informations disponibles dans le 
dossier étaient insuffisantes pour déterminer si un double ou triple rapprochement
167 a été 
effectué dans la pratique ou s’il a été réalisé convenablement. Ainsi, l’approbation formelle et datée du liquidateur fait pratiquement toujours défaut. Or, elle est nécessaire pour fixer le moment de la constatation du droit.
De nombreux départements considèrent l’approbation de la créance dans Fedcom comme 
l’approbation formelle du liquidateur. Cette pratique n’est pas correcte puisque l’approba -
tion dans le système n’a pas la valeur d’une signature électronique effective en raison de l’absence de contrôles adéquats.
La Cour a également constaté que tous les documents ne sont pas approuvés conformément 
aux arrêtés de délégation et que certains de ces arrêtés de délégation doivent être actualisés.
3.2.1.4  Rattachement à la période correcte
Il ressort de l’échantillonnage (pour un total de 19.561,6 millions d’euros, soit 24,0 % des 
dépenses effectuées via le cycle d’achat) que certaines dépenses ne sont pas rattachées aux 
périodes correctes. Concernant les documents contrôlés, il a été constaté ce qui suit:
• 63,0 millions d’euros ont été imputés en 2012 alors que ces dépenses auraient dû être 
comptabilisées en 2011.
166  La	date	de	base	correspond	 à	la	date	de	réception	 de	la	déclaration	 de	créance	par	l’entité	comptable,	 à	partir	de	
laquelle	commence	à	courir	le	délai	de	paiement.
167 Cette	procédure,	 qui	vise	à	examiner	 si	les	données	 reprises	sur	la	facture	(prix,	quantités,	 identité	du	créancier,	
etc.)	correspondent	 à	celles	figurant	sur	le	bon	de	commande	 (double	rapprochement)	 et	sur	le	bon	de	livraison	
(triple	rapprochement),	soutient	le	processus	de	constatation	d’un	droit	dans	Fedcom.	 COMPTES	ANNUELS	 2012	/ 125
• 56,4 millions d’euros n’ont, à tort, pas été enregistrés en 2012, mais seulement en 2013.
• 13,8 millions d’euros ont, à tort, déjà été comptabilisés en 2012, alors qu’ils ne pouvaient 
l’être qu’en 2013.
Les écritures tardives sont, dans certains cas, motivées par un blocage ou un manque de 
crédits de liquidation. La Cour n’a pas pu évaluer l’incidence totale de ces pratiques.
3.2.1.5  Compte du grand-livre et allocation de base
La comptabilisation aux bonnes rubriques et aux bons comptes du grand-livre du plan 
comptable ainsi que l’imputation aux allocations de base correctes sont essentielles pour obtenir un rapportage financier de qualité. D’une manière générale, les comptes du grand-livre sont sélectionnés de manière peu consciencieuse et les ventilations sur plusieurs comptes et allocations de base ne sont pas suffisamment expliquées.
Le compte du grand-livre est souvent déterminé en fonction de l’allocation de base choisie, 
sans vérifier si ce compte est le plus approprié. Concernant les dépenses informatiques, la séparation entre charges et immobilisations est régulièrement erronée
168. D’autres coûts 
sont également inscrits à des rubriques inappropriées. L’octroi d’avances est ainsi compta -
bilisé de manière erronée sur un compte de résultats et non sur un compte de bilan. Les ré -
cupérations de dépenses de personnel des exercices précédents sont déduites des dépenses de personnel actuelles au lieu d’être inscrites en recettes au budget des voies et moyens.
3.2.1.6  Comptabilisation des achats informatiques
En 2012, plus de 400 millions d’euros de frais liés à l’informatique ont été comptabilisés par 
les départements Fedcom. Ces achats informatiques peuvent être comptabilisés de deux 
manières, soit à l’actif du bilan, pour toutes les dépenses d’investissement, soit au compte de résultats, pour les achats considérés comme des dépenses de fonctionnement.
Le cadre légal sur lequel s’appuient les départements pour faire la distinction entre les 
dépenses d’investissement et de fonctionnement est limité et parfois contradictoire. Ainsi, d’une part, la circulaire ABB5/431/2009/43 du SPF Budget et Contrôle de la gestion pré -
cise que seul le petit matériel (ou logiciel) coûtant plus de 500 euros (au prix de 1995) et 
utilisé de manière répétée et continue durant plus d’un an doit être considéré comme une dépense d’investissement. D’autre part, le plan comptable annexé à l’arrêté royal du 10 novembre  2009  exclut des comptes d’actifs tout matériel informatique d’un montant de 
facture inférieur à 500 euros
169. Enfin, des définitions importantes, telles que celle d’une 
immobilisation ou du petit matériel , sont manquantes ou incomplètes.
Certains départements s’appuient sur un document, relativement complet et clair, dispo -
nible sur la plateforme de documentation Find it et intitulé Tableau  décisionnel  – dépenses 
d’investissement  pour faire la distinction entre les dépenses d’investissement et de fonc-
tionnement. Une diffusion généralisée de ce document par le Comptable fédéral permet -
trait de résoudre une partie des différences d’interprétation. Le tableau décisionnel ne règle toutefois pas les divergences entre le plan comptable et la circulaire précités.
168  Voir	le	point	3.2.1.6	ainsi	que	l’article	«		Préparation	 des	services	de	l’administration	 générale	 à	l’inventaire,	 à	l’éva -
luation	et	à	l’intégration	de	leurs	immobilisations	dans	la	comptabilité	»	dans	le	chapitre	4	de	cette	partie.
169  Par	contre,	le	plan	comptable	ne	fait	pas	état	d’un	montant	de	référence	pour	les	logiciels. 126
La Cour des comptes constate que certains achats informatiques qui représentent des dé -
penses de fonctionnement sont enregistrés erronément au bilan, ce qui entraîne une suré -
valuation des immobilisations et une sous-évaluation des charges en la matière. À l’inverse, 
des achats informatiques qui contribuent durablement à l’activité des départements sont comptabilisés erronément comme une charge au lieu d’être inscrits au bilan, ce qui fausse le résultat et l’actif inscrit au compte annuel de l’État.
Trois facteurs contribuent à une comptabilisation inadéquate des achats informatiques :• Lors de la confection du budget, les crédits destinés aux achats informatiques peuvent 
être inscrits au budget sans respecter le caractère durable ou non des dépenses envisa -
gées
170.
• Le lien entre allocation de base et comptabilité générale peut aussi poser problème. Lorsqu’aucun compte lié à l’allocation de base ne correspond à la nature de la dépense à comptabiliser, le département peut être amené à utiliser un compte disponible plutôt que de solliciter l’ajout d’un lien vers le compte adéquat.
• Un engagement peut être réalisé sur une allocation de base inappropriée, notamment pour des raisons de disponibilité de crédits.
Sur la base du cadre réglementaire perfectible actuel
171, des factures portant sur l’achat de 
logiciels dont la valeur unitaire est inférieure au seuil de 500  euros ont été inscrits au bilan 
au lieu du compte de résultats pour au moins 7,3 millions d’euros.
À l’inverse, des montants ont été identifiés, pour au moins 11,2 millions d’euros, parmi les 
charges informatiques enregistrées au compte de résultats alors qu’ils correspondent da -
vantage à des dépenses d’investissement. Ces montants concernent la conception et l’ins -
tallation d’un logiciel au SPF Finances (1,0 million d’euros) et des factures relatives à des 
projets informatiques pluriannuels du SPF Finances et du SPF Technologie de l’information 
et de la communication (10,3 millions d’euros).
3.2.2	 Dettes	à	un	an	au	plus3.2.2.1  Généralités
Les dettes à un an au plus ne présentent pas une image fidèle. Outre les problèmes décrits 
ci-avant en matière de contrôle interne, la Cour a aussi constaté des erreurs au niveau des écritures de fin d’année et de la présentation des dettes dans les rubriques.
Les départements qui ont rejoint Fedcom en 2012  (troisième phase de déploiement) ne men -
tionnent pratiquement pas de dettes dans leur bilan d’ouverture. La Défense a repris à tort 
un montant de 134,1 millions d’euros
172 de fonds de tiers dans les dettes à un an au plus.
170 Les	dépenses	 d’investissement	 doivent	être	inscrites	 sur	une	allocation	 de	base	dotée	d’un	code	économique	
74	tandis	que	les	dépenses	 de	fonctionnement	 doivent	l’être	sur	une	allocation	 de	base	dotée	d’un	code	écono -
mique	12.
171 Dans	sa	réponse,	 le	ministre	 du	Budget	a	indiqué	que	le	cadre	réglementaire	 serait	modifié	à	partir	du	1er	jan-
vier	2014.	
172 120,3	millions	d’euros	en	débit	et	254,4	millions	d’euros	en	crédit.	 COMPTES	ANNUELS	 2012	/ 127
3.2.2.2  Factures à recevoir
Les comptes annuels mentionnent des factures à recevoir  d’un montant de 574,1 millions 
d’euros. Les instructions diffusées à ce sujet par le service Comptable fédéral ne corres -
pondent que partiellement au cadre réglementaire qui prévoit d’inscrire simultanément 
les factures à recevoir dans la comptabilité générale et la comptabilité budgétaire. Elles ont cependant uniquement été enregistrées dans la comptabilité générale. La Cour constate que, de manière générale, les départements ne maîtrisent pas encore suffisamment cette matière. Le SPF Justice et le SPF  Santé publique ne reprennent même aucune facture à rece -
voir dans leur comptabilité.
Le montant total des factures à recevoir a été inscrit à la rubrique 440 du bilan, qui est desti -
née uniquement aux dettes à un an au plus résultant de l’acquisition de biens et de services. 
Les dettes relatives à des subventions, prestations sociales et autres transferts de revenus doivent être comptabilisées dans d’autres rubriques des dettes à un an au plus.
3.2.3	 Dépenses	de	personnel3.2.3.1  Réconciliation
Les dépenses de personnel se composent essentiellement de coûts imputés dans Fedcom via 
une interface. Pour la Police fédérale et la Défense, les fichiers sont produits par leur propre administration du personnel et, pour les autres départements, par le Service Paiements – Traitements du secteur public qui fait partie de l’Administration de la trésorerie. Pour les départements de la troisième phase de déploiement, l’entrée dans Fedcom a entraîné des charges de personnel supplémentaires uniques étant donné que les traitements de dé -
cembre 2011 n’ont été comptabilisés et imputés que sur l’exercice 2012.
Pour vérifier si les dépenses de personnel ont été correctement enregistrées dans les 
comptes annuels 2012, les dépenses reprises dans Fedcom via l’interface ont été mises en 
concordance avec les tableaux récapitulatifs provenant des administrations du personnel ou du Service Paiements - Traitements. La réconciliation des dépenses du personnel de la Défense n’est pas encore possible étant donné qu’aucune donnée comptable ou budgétaire n’est reprise dans son logiciel de gestion du personnel
173.
Sur la base des informations obtenues, des différences de réconciliation174 ont été constatées 
pour un total de 7,0 millions d’euros, dont 3,9 millions d’euros concernent le SPF Finances 
et 2,7 millions d’euros le SPF Justice. Le Service Paiements – Traitements n’a pas pu expli -
quer ces différences de manière satisfaisante.
3.2.3.2  Classification des dettes relatives au personnel
Un montant de 537,7 millions d’euros a été enregistré à la rubrique 444 concernant des 
dettes en matière de rémunération directe et indirecte. Par rapport aux chiffres publiés l ’an -
née passée, les chiffres relatifs à l’année 2011 dans les comptes annuels 2012 ont  augmenté 
173 Une	demande	 de	changement	 («	change request 	»)	est	en	cours	d'analyse	 et	de	développement.	 Elle	a	été	introduite	
afin	d’intégrer	 les	informations	 comptables	 et	budgétaires	 dans	Fedcom	au	niveau	de	détail	fourni	par	le	logiciel	de	
calcul	des	rémunérations.
174 Des	différences	 positives	 indiquent	 des	frais	inférieurs	 dans	Fedcom	par	rapport	aux	chiffres	du	Service	Paiements	
–	Traitements.	 128
de 4,5 millions d’euros, à la suite de la reprise des dettes relatives au personnel dans le bilan 
d’ouverture de la Défense et de la Police fédérale.
Les dettes de personnel mentionnées à la rubrique 444 sont incomplètes. Tous les départe -
ments enregistrent également des dettes liées au personnel aux rubriques 440 (202,6 mil-
lions d’euros) et 460 (96,2 millions d’euros) alors que celles-ci sont réservées aux dettes 
découlant de l’achat de biens et de services. De plus, comme ces rubriques ne sont pas 
utilisées de manière uniforme, les traitements à payer se retrouvent, par exemple, tant à la rubrique 440 qu’à la rubrique 460.
3.2.3.3  Arriérés
des dettes de personnel relatives aux années 2012 ou précédentes qui ne seront payées qu’en 
2013. Les montants communiqués par le Service Paiements - Traitements au service Comp -
table fédéral comprennent non seulement les arriérés ordinaires, mais aussi, par erreur, les traitements de décembre de 2012 qui ont été versés en janvier 2013. En raison de cette erreur, les dettes de personnel et les charges y relatives sont surestimées (de notamment 218,2  millions d’euros pour la rémunération du personnel). Cette surestimation a une inci -
dence uniquement sur la comptabilité générale étant donné que cette comptabilisation de fin d’année n’a pas été imputée dans la comptabilité budgétaire.
3.2.3.4  Pécules de vacances
cances sont calculés par le Service Paiements – Traitements. Pour les départements entrés 
dans Fedcom avant 2012, le montant pour 2012 est équivalent à celui de 2011 en raison d’un 
changement de méthode : la référence utilisée n’est plus le pécule de vacances versé en mai 
de l’année suivante, mais le montant effectivement versé en mai de l’exercice comptable même
175. Le changement de méthode résulte de l’accélération de l’élaboration des comptes 
annuels.
Les montants comptabilisés sont moins corrects étant donné que les montants versés en 
2012 sont le résultat de droits acquis en 2011 sans tenir compte des modifications interve -
nues en 2012 dans la charge de personnel (augmentations salariales, indexations, entrées 
en service, départs, etc.). Un calcul correct du pécule de vacances doit tenir compte de tous les droits acquis en la matière qui doivent encore être liquidés. Or, le montant comptabilisé ne tient de nouveau pas compte des pécules de vacances payés anticipativement à d’autres moments de l’année.
La Cour souligne que ces montants sont des dépenses relatives à l’exercice clôturé. Ils 
doivent être enregistrés dans la comptabilité générale et imputés dans la comptabilité bud-gétaire de l’exercice.
3.2.3.5  Autres dettes sociales
Les sommes enregistrées pour les primes de compétence sont incomplètes. Les montants 
enregistrés dans les comptes (pour les départements travaillant avec le Service Paiements - 
175 Cette	méthode	 a	aussi	été	utilisée	pour	le	SPF	Justice,	le	SPF	Intérieur	 et	le	SPP	Politique	 scientifique,	 faisant	partie	
de	la	troisième	phase	de	déploiement.	 COMPTES	ANNUELS	 2012	/ 129
Traitements) correspondent aux montants versés anticipativement en mai 2012, alors que 
les primes de compétence sont, en principe, versées en septembre. De plus, comme pour les pécules de vacances, seule la comptabilité générale de 2012 a été mouvementée, alors qu’il aurait également fallu imputer la dépense en comptabilité budgétaire.
les heures supplémentaires et les jours de congé de vacances restant à prendre.
Les comptes annuels 2012  comprennent un montant de 24,4  millions d ’euros de frais d ’éta -
blissement et d ’ immobilisations incorporelles (sous-classe 20) et un montant de 6.567,1  mil-
lions d’euros d’immobilisations corporelles. Tout comme les bilans des exercices précé -
dents, le bilan 2012 ne donne pas une image complète étant donné que les  immobilisations 
acquises par le passé peuvent être enregistrées cinq ans après l’entrée du département dans 
Fedcom
176.
Malgré le délai accordé, certains départements ont déjà enregistré leurs immobilisations historiques dans le système comptable
177. Outre le SPF Budget et Contrôle de la gestion, qui 
avait déjà enregistré en 2011 une partie de son matériel de bureau pour une valeur comp -
table nette de 0,1 million d’euros, des immobilisations historiques ont été comptabilisées en 2012 par la Défense (6.346,3  millions d’euros), la Police fédérale (14,0 millions d’euros), le 
SPF Sécurité sociale (3,7  millions d ’euros), le SPP Politique scientifique (0,5  million d ’euros) 
et le SPF Emploi (0,02 million d’euros).
L’enregistrement de l’inventaire du SPP Politique scientifique a été intégré avec une date de 
comptabilisation en 2011. En conséquence, les chiffres relatifs à 2011 repris dans les comptes 
annuels 2012 ne correspondent plus à ceux repris dans les comptes annuels établis l’année passée.
Sur la base de la comptabilisation des nouveaux investissements en 2012, la Cour constate 
que les départements rencontrent toujours des problèmes pour inscrire les immobilisations dans les rubriques correctes. Ainsi, les dépenses informatiques en matière de logiciels sont régulièrement reprises à la rubrique 243 (matériel informatique et télématique) au lieu de la 
rubrique 202  (immobilisations incorporelles). Quant au SPF Affaires étrangères, il a comp -
tabilisé erronément des bâtiments et les terrains y afférents à la rubrique 222 (terrains non 
bâtis) à concurrence de 7,6 millions d’euros. Ce montant doit être transféré à la rubrique 
224 (terrains et constructions juridiquement indissociables).
Les dépenses informatiques sont réparties de manière peu consciencieuse entre les charges 
de l’exercice et les investissements
178. Le contrôle d’un échantillon a permis d’identifier 
des investissements non inscrits à l’actif à concurrence d’au moins 11,2 millions d’euros en 
2012 et au moins 5,4 millions d’euros pour les exercices précédents179.
176 Article	136	de	la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral.	
177 Le	contrôle	de	conformité	 entre	l’inventaire	 physique	 et	l’inventaire	 enregistré	 dans	le	système	n’a	pas	été	examiné	
dans	le	cadre	du	contrôle	des	comptes	annuels.	
178 Voir	le	point	3.2.1.6.
179 Ces	montants	 concernent	 les	valeurs	d’acquisition	 et	ont	été	calculés	sur	la	base	de	l’état	actuel	connu	des	projets.	
Il	n’a	pas	été	tenu	compte	des	amortissements	(exceptionnels)	ni	des	éventuelles	réductions	de	valeur.	 130
Les règles d’amortissement appliquées se basent sur les règles applicables pour la Région de 
Bruxelles-Capitale, dans l’attente d’une proposition de la Commission de la comptabilité publique. Le traitement des amortissements est centralisé auprès du service Comptable fédéral. Ils sont calculés automatiquement, ce qui ne peut être effectué correctement que si toutes les données nécessaires sont introduites de manière précise dans Fedcom. La Cour des comptes a relevé plusieurs problèmes qui ont pour conséquence que la charge d’amor -
tissement de l’exercice n’est pas calculée correctement :
• Le bilan 2012 mentionne un montant de 2,3 millions d’euros d’immobilisations que le 
SPF Finances et le SPF Mobilité ont comptabilisé en 2011 directement sur les comptes du 
grand-livre
180, sans les reprendre dans le système de gestion des immobilisations prévu 
dans Fedcom. De ce fait, aucun amortissement n’a été enregistré sur ces immobilisations 
en 2012.
• Un montant de 7,7 millions d’euros d’immobilisations a été comptabilisé sur la base de factures à recevoir. Aucun amortissement n’a été imputé sur ces immobilisations.
• Parmi les immobilisations incorporelles figurent des bases de données pour un montant de 2,3 millions d’euros. Selon les règles d’amortissement, aucun amortissement ne doit 
être acté pour ces actifs et les bases de données doivent être évaluées à leur valeur du marché. Toutefois, l’audit de la Cour a révélé qu’une partie importante des dépenses inscrites à cette rubrique sont classées erronément comme bases de données. Par consé -
quent, c’est à tort que ces dépenses n’ont pas fait l’objet d’amortissements.
• La Cour a constaté au sein de plusieurs départements que plusieurs actifs étaient comp -
tabilisés sur les mêmes fiches d’actif et que des investissements ultérieurs étaient liés à des fiches d’actif existantes. Comme les amortissements sont calculés sur la base d’une période d’amortissement qui prend cours à la première date d’inscription à l’actif, les investissements supplémentaires sont amortis de manière accélérée. L’incidence de ces amortissements accélérés est estimée à plus de 2 millions d’euros.
Outre les actifs qui sont amortis, les comptes annuels 2012 comprennent 3.015,3 millions 
d ’euros d ’actifs qui devraient être valorisés à leur valeur de marché selon les règles d ’ évalua -
tion applicables. Cette méthode de valorisation doit surtout être utilisée pour les terrains, le matériel (militaire) qui n’a pas été mis en service, les bases de données et les œuvres d’art. Les comptes annuels 2012 ne contiennent ni plus-value ni moins-value de réévaluation pour ces immobilisations corporelles et incorporelles.
180  Cette	méthode	 a	été	utilisée	au	moment	 de	l’adhésion	 à	Fedcom	pour	éviter	que	le	paiement	 des	factures	y	affé -
rentes	ait	un	impact	sur	les	crédits	de	liquidation	 2011	étant	donné	que	ces	dépenses	 avaient	déjà	été	ordonnan -
cées	en	2010.	 COMPTES	ANNUELS	 2012	/ 131
3.3.2.1  Généralités
Les immobilisations financières s’élèvent à 74.421,4 millions d’euros, ce qui représente 
une augmentation de 24.744,7 millions d’euros par rapport au 1er janvier 2012. Elles sont 
exclusivement détenues par le SPF Finances (52.312,8 millions d’euros), le SPF Mobilité 
(21.308,3 millions d’euros) et le SPF Affaires étrangères (800,3 millions d’euros). Seules des 
acquisitions, des adaptations de la valeur d’acquisition et des réévaluations expliquent ces 
mutations. Les chiffres de 2011 repris dans les comptes annuels 2012 ont fortement changé 
par rapport aux chiffres des comptes annuels 2011 (+ 7.865,9 millions d’euros). Cette diffé -
rence découle principalement de l’adaptation rétroactive de la valeur d’acquisition de la participation dans BNP Paribas dans les bilans des exercices 2010 et 2011.
L’exercice 2012 est marqué par une augmentation des valeurs d’acquisition au SPF Finances 
(+17.798,0 millions d’euros) et au SPF Affaires étrangères (+72,8 millions d’euros), partiel -
lement compensée par une réduction de capital concernant la participation dans bpost au 
SPF Mobilité (-53,0 millions d’euros). Les modifications de valeurs d’acquisition sont liées 
à l’augmentation de capital de Dexia (+2.451,5 millions d’euros) et à des prises de partici -
pations dans des institutions internationales (+15.346,5  millions d’euros au SPF  Finances et 
+72,8 millions d’euros au SPF Affaires étrangères).
3.3.2.2  Inventaire et commentaire au sujet de l’enregistrement des participations
Les participations figurant dans le bilan 2012 sont incomplètes. Les critères que le service 
Comptable fédéral a utilisés pour intégrer et comptabiliser les participations ne sont pas assez précis et figuraient déjà dans le manuel relatif aux comptes annuels 2011. Ce manuel ne contient par ailleurs aucune indication pour l’enregistrement des participations dans des institutions internationales et des sociétés de coopération au développement. Eu égard à l’importance croissante de ces participations, la Cour des comptes recommande d’élabo -
rer un cadre réglementaire à cet effet.
Les participations dans des institutions internationales et des sociétés internationales de 
coopération au développement ne sont pas toutes reprises dans le bilan. En outre, les notes justificatives relatives à la classe 0 accompagnant les comptes annuels 2012 ne mentionnent 
ni les engagements actuels des départements concernant la libération des montants ou la prise de participations, ni les garanties liées à de telles participations (par exemple, dans le cadre du Fonds européen de stabilité financière).
Le manque de critères clairs ressort également du fait que la participation à 100 % du 
SPF Mobilité dans l’entreprise publique autonome Belgocontrol, bien qu’elle ne soit pas 
une société anonyme de droit public dont le capital souscrit est représenté par des actions, 
figure toujours à tort au bilan.
3.3.2.3  Évaluation des participations
Comme pour les comptes annuels 2011, les participations ont été évaluées par application 
du pourcentage de participation à la valeur comptable de l’actif net, conformément aux dispositions de l’article 9 de l’arrêté royal du 10 novembre 2009. Lorsque la société établit 
des comptes consolidés, l’évaluation est effectuée sur la base de l’actif net consolidé. Pour les participations dans des institutions internationales qui n’ont pas adopté la forme d’une  132
société, la valeur d’acquisition est conservée. La situation au 31 décembre 2012 ne contient 
aucune réévaluation pour les institutions ayant adopté la forme d’une société commer -
ciale181.
cipation, surtout pour les sociétés cotées en bourse, comme BNP Paribas, Dexia, la Banque nationale de Belgique, bpost et Belgacom. L’annexe aux comptes annuels ne contient pas d’indication quant à la valeur actuelle de ces participations et à la différence avec le calcul effectué sur la base de l’actif net, tel que repris dans le bilan au 31 décembre 2012.
bilan ne correspondent pas toujours à la réalité étant donné que des données financières dé -
passées sont parfois utilisées. Dans certains cas, il aurait certainement été possible d’adap -
ter ces valeurs sur la base de données publiées plus récemment. Une telle opération pourrait avoir un impact significatif sur le compte de résultats pour les participations dans Fortis Banque, Belfius, Dexia, Vitrufin et BNP Paribas.
3.3.2.4  Traitement comptable des participations reprises dans le bilan
La Cour des comptes formule ci-après plusieurs observations au sujet du traitement comp -
table des participations, plus particulièrement en ce qui concerne l’exhaustivité des parti -
cipations intégrées dans le bilan et l’exactitude de la réévaluation calculée. Dans certains 
cas, les informations disponibles ne lui permettent pas de se prononcer sur l’exactitude de l’enregistrement. En outre, les informations publiées dans le rapport annuel et dans le rap -
port sur le portefeuille géré par la SFPI entraînent des incertitudes supplémentaires.
a) Exhaustivité des participations reprisesLes participations dans Apetra SA (SPF Économie), Palais des beaux-arts SA (SPP politique 
scientifique) et Belfin (mission déléguée au SPF Finances) ne sont pas reprises dans les chiffres 2011 et 2012, ce qui induit une sous-estimation de l’avoir social de ces exercices à 
concurrence de respectivement 605,2 millions d’euros et 738,6 millions d’euros.
Le pourcentage de participation dans l’actif net se base sur les comptes annuels 2012. Pour 
la participation dans Belfin (en liquidation), les derniers comptes annuels disponibles sont ceux de 2008. Le résultat est le suivant :
Tableau 6 –  Valorisation de certaines participations (en millions d’euros)
Participation Part dans l’actif net 
pour 2012Part dans l’actif net 
pour 2011Variation
Apetra 716 589,5 126,5
Palais	des	beaux-arts 22,3 15,4 6,9
Belfin 0,3 0,3 -
Total 738,6 605,2 133,4
Source : Cour des comptes, sur la base des derniers comptes annuels disponibles
181 Tel	que	le	Fonds	européen	 de	stabilité	financière	 qui	est	une	société	anonyme	 de	droit	luxembourgeois.	 Elle	a	pour	
objet	de	faciliter	ou	de	fournir	le	financement	 aux	États	membres	 de	l’Union	européenne	 qui	ont	des	difficultés	
financières	et	dont	la	monnaie	est	l’euro. COMPTES	ANNUELS	 2012	/ 133
b) Réévaluations effectuées en 2012
Le calcul de certaines réévaluations est erroné. Le tableau ci-après donne un aperçu des 
corrections à apporter sur la base du pourcentage de l’actif net (un montant positif signifie une réévaluation positive).
Tableau 7 –  Corrections à apporter à certaines réévaluations (en millions d’euros)
Participation Valeur dans le bilan 
au 31/12/2012 Correction valeur 
d’acquisition ou 
réévaluation Valeur corrigée
Belgacom 	1.713,9	 	38,9	 	1.752,8	
SNCB Holding - Infrabel 	19.297,6	 	-19.297,6	  - 
Vitrufin 	190,2	 	86,0	 	276,2	
Dexia 	2.915,0	 	-1.488,4	 	1.426,6	
Banques	de 	développement	
SPF	Finances		13.973,1	 	-13.092,4	 	880,7	
BNP	Paribas 	9.267,1	 	-450,8	 	8.816,3	
bpost 	134,3	 	44,9	 	179,2	
Total  47.491,2  -34.159,4  13.331,8 
En ce qui concerne l’évaluation de la participation dans la SNCB Holding–Infrabel , la Cour 
des comptes avait déjà souligné lors du contrôle des comptes annuels 2011 le pourcentage 
considérable de subventions en capital dans l’actif net du consortium182. Celui-ci est passé 
aux normes IFRS183 à partir de l’exercice 2011 pour ses comptes consolidés. C’est pourquoi les 
subventions en capital sont désormais classées parmi les obligations à court et à long terme et non plus à l’actif net. D’après les normes précitées, les actions propres doivent aussi être déduites de l’actif net consolidé. Ces nouvelles règles d’évaluation conduisent à un actif net consolidé négatif pour la SNCB Holding-Infrabel. La valeur comptable de la participation devrait donc être égale à zéro. Cependant, les comptes annuels 2012 de l’administration générale se basent encore sur les chiffres consolidés suivant les normes comptables belges, ce qui entraîne une surévaluation de la participation de 19.297,6 millions d’euros.
La participation dans Dexia a été évaluée à tort sur la base du pourcentage dans la der -
nière augmentation de capital. Il convient de réévaluer cette participation à la baisse de 
1.488,4 millions d’euros.
Concernant les participations dans les banques de développement, le SPF Finances a erro -
nément repris dans l’avoir social au 31 décembre 2012 le montant total de la souscription, 
y compris les montants appelables à l’avenir, au lieu du montant déjà libéré. Cette erreur donne lieu à une surestimation des participations financières et du capital social à hauteur respectivement de 10.436,5  millions d’euros et 2.655,9  millions d’euros. La Cour relève tou -
tefois que les montants appelables auraient dû être inscrits parmi les obligations hors bilan (classe 0).
182  Ces	subventions	ont	été	portées	en	déduction	des	résultats	dans	la	comptabilité	du	SPF	Mobilité	au	fil	des	ans.
183 Normes	internationales 	d’information 	financière 	(International Financial Reporting Standards) . 134
Enfin, sur la base des chiffres consolidés disponibles de l’exercice 2012 et du rapport entre 
le nombre d’actions détenues par l’État et le dernier nombre total connu d’actions émises, 
la Cour constate une surestimation de la participation dans BNP  Paribas  à concurrence de 
450,8 millions d’euros dans la comptabilité du SPF Finances.
c) Inventaire des plus-values d’acquisition et de réévaluation actéesLes participations dans le  Fonds de l’économie  sociale et durable et Belfius  Banque  ont été 
intégrées de manière incorrecte dans la comptabilité.L’actif net négatif du Fonds de l’économie  sociale et durable (en liquidation) a été inscrit en 
tant que poste négatif à l’actif du bilan du SPF Finances dans les comptes annuels 2011 alors 
que la valeur comptable nette de la participation était égale à zéro. La participation a par la 
suite été retirée des comptes annuels 2011 de sorte qu’elle n’apparaît plus dans les chiffres 
de comparaison 2011-2012. Une valeur comptable nette égale à zéro ne supprime pas l’obli -
gation d’inscrire une participation dans le bilan.
Concernant la participation dans Belfius  Banque,  le bilan du SPF Finances mentionne en -
core une participation à 100  % alors que Certi-Fed, une filiale de la SFPI, a repris 5.000  ac-
tions au cours de l’exercice 2012. Cette cession n’apparaît pas dans la comptabilité 2012 du 
d) Informations publiées dans les comptes annuels et rapports annuels de la SFPILes informations publiées sont source d ’ incertitudes complémentaires quant à l ’exhaustivi -
té des participations reprises et à l’exactitude du nombre d’actions détenues ou des valeurs 
d’acquisition. En outre, elles font apparaître des différences matérielles inexpliquées pour les participations dans Fortis  Banque , Dexia et BNP Paribas . L’origine de ces différences 
pour les missions déléguées doit être éclaircie en collaboration avec la SFPI.
D’après son rapport annuel, la SFPI tient, en interne, un compte courant de l’État repre -
nant l’ensemble des recettes et dépenses relatives aux missions déléguées. En effet, celles-ci 
doivent, conformément à la loi, être intégralement financées par les pouvoirs publics. À ce jour, la comptabilité du SPF Finances n’est pas mise en concordance avec ce compte cou -
rant. C’est pourquoi une incertitude subsiste quant à l’exhaustivité des postes du bilan, des charges et des produits.
Les comptes annuels consolidés 2012 de la SFPI font état de dettes pour le compte des pou -
voirs publics fédéraux. Il s’agirait d’un prêt Swissair  de 174,5 millions d’euros dont on ignore 
s’il a été inscrit à l’inventaire.Enfin, le rapport annuel de la SFPI mentionne la détention de 640.748.000 actions Sabena 
par l ’État belge et de 1.119.412.313  actions de cette même société par la SFPI en mission délé -
guée. C’est à tort que la participation, après réduction de valeur pour le montant total, et 
les garanties éventuellement accordées à la Sabena ne se retrouvent pas dans les comptes annuels 2012. COMPTES	ANNUELS	 2012	/ 135
3.4 Stocks
Les stocks comptabilisés dans le bilan s’élèvent à 16,2 millions d’euros. L’équipement indi -
viduel à la Police fédérale (10,4 millions d’euros) représente près de deux tiers de ce mon -
tant. Les stocks se sont réduits de 36,6  millions d’euros par rapport à 2011, en raison essen -
tiellement du retrait de ceux-ci de vaccins destinés à la lutte contre une épidémie de grippe 
A/H1N1 du SPF Santé publique, la substance active étant périmée.
Cette classe du bilan ne donne pas une image fidèle de la situation. On n’y retrouve pas, par 
exemple, les pièces de rechange et d’entretien des véhicules, les munitions, les fournitures et matériels judiciaires de la Police fédérale, pas plus que les stocks de produits énergé -
tiques, de munitions et de pièces de rechange de la Défense. Par ailleurs, la politique en matière de stocks de fournitures n’est pas cohérente. Certains services comptabilisent de tels stocks tandis que d’autres se sont vu refuser de telles comptabilisations par le service Comptable fédéral. Enfin, la Cour constate que les stocks de seringues, d’aiguilles et de cer -
tains masques du SPF Santé publique sont valorisés à un montant inférieur de 1,8 million 
d’euros à leur valeur historique d’achat. On applique à celle-ci une dépréciation de 20 % 
par année de détention. Le département n’a fourni aucune explication convaincante pour justifier cette pratique.
Les données reprises au bilan ne reflètent pas correctement la réalité. Comme dans les comptes annuels 2010 et 2011, tous les soldes bancaires, postaux et de caisse connus de la Cour des comptes n’ont pas été repris au bilan, générant une sous-estimation de l’avoir social ainsi qu’un bilan et un compte de résultats non exhaustifs. Des manquements impor -
tants ont été constatés au SPF Chancellerie du Premier ministre
184, au SPF Économie185 et à 
la Police fédérale186. L’incidence totale de ces manquements s’élève à 13,0 millions d’euros.
Le SPF Affaires étrangères n’a toujours pas repris au bilan les soldes de caisse et les soldes bancaires des postes diplomatiques et consulaires. La Cour des comptes n’est toutefois pas en mesure d’en évaluer l’incidence totale parce que les comptes de gestion des comptables n’ont pas tous été transmis. La Cour insiste une nouvelle fois pour que les comptes de caisse, bancaires et postaux manquants soient intégrés le plus rapidement possible afin de garantir l’exactitude et l’exhaustivité des soldes.
Par rapport à l’exercice 2011, les liquidités et les placements financiers à court terme ont 
diminué de respectivement 3.298,6 millions d’euros et 8.358,1 millions d’euros. Les place -
ments à court terme concernent uniquement le SPF Finances et sont traités via Tradix. Une transaction de 5.992,1 millions d’euros, concernant surtout des placements à court terme, a été introduite dans la comptabilité le 1
er mars 2013 et rattachée à l’exercice 2012.
184  Le	SPF	s’est	engagé	à	intégrer	le	compte	Missions	 d’information	 et	de	communication	 pour	d’autres	SPF	et	SPP 
dans	la	comptabilité 	du	Centre	de	presse	international	 en	2013	(solde	de	7.927.058,17	 euros	au	31	décembre	 2012).	
185 Le	solde	du	compte	ING	Expos,	qui	a	été	utilisé	par	le	passé	pour	l’Expo	Shanghai	 et	dont	les	moyens	ont	ensuite	
aussi	été	utilisés	pour	financer	d’autres	expositions,	s’élevait	à	4.628.290,41	euros	au	31	décembre	2012.	
186  Le	compte	des	unités	spéciales	présentait	un	solde	de	418.197,74	euros	au	31	décembre	2012. 136
La Cour des comptes souligne que la justification, souvent sommaire, des chiffres repris 
dans les comptes de gestion des comptables complique la réconciliation avec les comptes du grand-livre. En outre, les montants mentionnés dans les comptes de gestion transmis diffèrent dans certains cas des soldes des comptes bancaires ou postaux du bilan. Enfin, un certain nombre de comptes financiers présentent des soldes importants, ce qui peut indi -
quer que les montants n’ont pas été transférés (en temps voulu) au Trésor.
3.5.2	 Dette	publique3.5.2.1  Contrôle des opérations
La Cour des comptes a comparé les données introduites dans la comptabilité et la situation 
officielle de la dette publique au 31 décembre 2012 établie par le Trésor. L’encours de la dette 
dans Fedcom est de 344.941,7 milliards d’euros alors que le Trésor l’évalue à 364.815,1 mil-
liards d’euros.
L’encours de la dette publique concerne le passif du bilan. La correspondance est correcte 
pour certaines rubriques, dont la plus importante (OLO). Pour d’autres, il est nécessaire d’appliquer une correction. En effet, conformément à l’arrêté royal du 10 novembre 2009, 
l’encours de la dette est repris à sa valeur nominale dans le bilan de l’État, tandis que c’est la valeur avec intérêts escomptés qui est retenue dans la situation de la dette publique établie par le Trésor. C’est ainsi que le bilan reprend une valeur de 24,6 milliards d’euros pour le 
Fonds de vieillissement, alors que la situation de la dette publique l’évalue à 19,2 milliards d’euros. Enfin, certaines différences entre la comptabilité et la situation de la dette publique n’ont pu être expliquées par l’Administration Financement de l’État et Marchés financiers.
Les intérêts de la dette publique sont repris au compte de résultats. Les chiffres corres -
pondent pour les rubriques les plus importantes. Quelques différences n’ont toutefois pu 
être expliquées.
La Cour recommande que des transactions permettant d’obtenir instantanément des don -
nées statistiques utiles sur la dette publique (encours, intérêts…) soient développées dans 
Fedcom.
3.5.2.2  Suivi des observations formulées dans le 169
e Cahier de  la Cour des comptes
Les observations relatives aux écritures comptables des opérations de la dette formulées par 
la Cour des comptes dans son précédent Cahier187 restent valables pour les écritures 2012.
En effet, le même système d’interface avec la comptabilité de la dette a été utilisé avec ses limites : des écritures globalisées sont enregistrées mensuellement dans Fedcom, avec 
impossibilité de remonter aux opérations et aux tiers concernés. Quant au nouveau logiciel comptable annoncé pour 2013, il ne devrait être pleinement opérationnel que dans le cou -
rant de 2014.
Le plan comptable utilisé par l’Agence de la dette diffère toujours du modèle figurant à 
l’annexe de l’arrêté royal du 10  novembre  2009. Cette différence résulte, selon l’Agence, de 
187 Cour	des	comptes,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	139	et	suiv. COMPTES	ANNUELS	 2012	/ 137
l’évolution des opérations de gestion de la dette. La Cour recommande de mettre les deux 
plans en concordance.
Enfin, le problème structurel dans la comptabilisation de l’encours de la dette publique n’a 
pas été résolu. Le plan comptable prévoit que chaque année les comptes enregistrant les opérations soient regroupés sur un compte final, lequel présente donc un solde équivalant à l’encours à la fin de l’année. C’est uniquement ce montant qui doit être repris à l’ouverture des comptes de l’année suivante, dans un compte dédié au solde initial. Cette procédure n’a pas été suivie, si bien que les comptes cumulent les opérations de plusieurs exercices alors qu’ils ne devraient enregistrer que celles d’une seule année. S’agissant de montants importants, ces comptes pourraient à moyen terme dépasser ce que le système peut techni -
quement supporter. La Cour recommande d’éviter ce cumul d’année en année des débits et crédits sur les comptes de bilan. Le système prévu par le plan comptable doit être appliqué, à moins que le nombre de comptes enregistrant les opérations ne soit réduit, moyennant une adaptation du cadre réglementaire.
3.6 Capitaux propres
L’évolution des capitaux propres entre le 1
er janvier et le 31 décembre 2012 peut être illustrée 
par le schéma suivant :
Tableau 8 –  Évolution des capitaux propres (en euros)
Capitaux propres au 1er janvier 2012 tel que rapporté dans les 
chiffres comparatifs des comptes annuels 2012 (agrégé) -308 751 569 103,97
Résultat	de	l’exercice	2012	(agrégé) -3.583.991.849,44
Résultat	de	l’exercice	2012	numéro	d’entreprise 	SAP	1900	  
(Régie	des	bâtiments)-59.996.510,57
Résultat	de	l’exercice	2012	numéro	d’entreprise 	SAP	2100 		 
(SdPSP	-	Pensions)-32.520.000,00
Adaptation	 de	l’avoir	social	incorporé 	des	SPF	du	roll out	3 -13.083.788,04
Adaptations 	relatives	aux	immobilisations 	financières	du	 SPF	Affaires	
étrangères	pour 	l’exercice	2012	63.157.010,09
Adaptations 	relatives	aux	immobilisations 	financières	du	 SPF	
Finances	pour	l’exercice 	2012	13.509.547.579,82
Incorporation	de	l’inventaire 	historique 	des	immobilisés	du	 SPF	
	Sécurité	sociale,	du	 SPF	Emploi,	de 	la	Défense	et	de	la	Police 	fédérale6.364.059.802,38
Incorporation	du	stock	de	la	Police 	fédérale 11.707.530,84
Adaptations 	exercice	2012	 SPF	Finances	(ordonnances	pré-Fedcom	
départements du roll out	3)-394.422.172,18
Adaptations 	relatives	aux	comptes	financiers	de 	l’exercice	2012	pour 	
le	SPF	Finances	et	le 	SPF	Mobilité 	-8.112.826,79
Autres	adaptations 	(principalement	 SPF	Finances) 95.576.331,95
Capitaux propres au 31 décembre 2012 (agrégé) -292.799.647.995,91
Le résultat agrégé de l’exercice 2012 s’élève à -3.584,0 millions d’euros et est identique au 
résultat consolidé de tous les numéros d’entreprise de Fedcom, à l’exclusion des numéros 
1900  (Régie des bâtiments) et 2100 (Pensions). Lors de la réconciliation de l’avoir social  138
consolidé, une correspondance n’est obtenue qu’à condition de prendre en compte les ré -
sultats respectifs de ces deux entités pour 2012 (respectivement -60,0 millions d’euros et 
-32,5 millions d’euros). Le service Comptable fédéral souligne l’existence de sections bud-
gétaires distinctes (19 et 21) et leur intégration dans Fedcom à partir de 2012 pour expliquer 
ce résultat dans les comptes annuels 2012. Le fait qu’il existe un résultat de l’exercice s’ex -
plique par les différences temporelles lors du traitement des mouvements de fonds entrants 
et sortants. Ni l’intégration de ces numéros d’entreprise distincts ni leur incidence sur le résultat consolidé et l’avoir social consolidé ne sont motivées dans l’annexe aux comptes annuels 2012.
Les adaptations effectuées pour les immobilisations financières du SPF Finances au cours 
de l’exercice 2012 ont une incidence positive à hauteur de 13.509,5 millions d’euros, en rai -
son des mutations au niveau des valeurs d ’acquisition (8.035,5  millions d ’euros) et des plus-
values de réévaluation (5.474,0 millions d’euros). Pour le SPF Affaires étrangères, les adap -
tations positives résultent des mutations au niveau des valeurs d’acquisition des banques de développement (63,2 millions d’euros).
Les départements Défense, Police fédérale, Sécurité sociale et Emploi ont intégré l’inven -
taire historique de leurs immobilisations corporelles et incorporelles en contrepartie des 
capitaux propres au cours de l’exercice 2012. Il en ressort une incidence positive à hauteur de 6.364,1 millions d’euros. La Police fédérale a aussi intégré ses stocks par le crédit des 
capitaux propres en 2012. Une telle rectification n’a pas eu lieu pour la Défense, qui dispose aussi de stocks importants.
Il n’apparaît pas clairement si certains montants doivent être affectés à la sous-classe 
12 Fonds propres affectés  ou à la sous-classe 13 Fonds  sociaux en faveur du personnel . L’an -
nexe aux comptes annuels 2012 ne permet pas de se prononcer à ce sujet. Cette incertitude était déjà présente dans les comptes annuels 2010 et 2011.
L’annexe aux comptes annuels 2012 ne contient toujours qu’une présentation des capitaux 
propres au niveau des départements et ne présente pas d’image globale pour l’ensemble de ceux-ci. En outre, dans cette présentation, seul le compte du grand-livre Actif net à l’ouver -
ture de la comptabilité  générale  est réconcilié. Les informations fournies restent donc insuf -
fisantes pour se prononcer avec certitude sur l’exactitude et l’exhaustivité des capitaux propres en début et en fin d’exercice, et sur les modifications intervenues dans le courant de l’exercice 2012. La confection de l’inventaire de l’ensemble des biens, avoirs, dettes et obligations est nécessaire pour trancher la question.
3.7 Provisions
Des provisions doivent être constituées pour des risques clairement identifiés de pertes ou de coûts qui, à la date de clôture, sont probables ou certains et dont l’origine se situe avant cette date de clôture, mais dont le montant ne peut pas encore être fixé de manière définitive.
Elles s’élèvent à 475,2  millions d’euros et se composent de provisions pour litiges, pour un 
montant de 254,5 millions d’euros, et d’une provision pour les billets de banque retirés de 
la circulation, d’un montant de 220,7 millions d’euros. COMPTES	ANNUELS	 2012	/ 139
Bien que les comptes annuels reprennent cinq nouveaux départements (troisième phase 
de déploiement), le total des provisions pour litiges a diminué de 3,4 millions d’euros. Le 
SPF Budget et Contrôle de la gestion, Fedict et le SPP Intégration sociale n’ont pas constitué 
de provision pour litige parce qu’ils déclarent ne pas avoir de litige en cours qui pourrait donner lieu à la comptabilisation d’une provision.
La Cour des comptes souligne que les provisions constituées sont incomplètes et que les 
méthodes de travail de plusieurs départements ne permettent pas de réaliser une estima -
tion fiable.
La plupart des départements calculent la provision sur la base des litiges effectifs en cours. 
D’autres départements la calculent sur la base de la moyenne des litiges effectifs antérieurs. Pour le SPF Finances, qui n’applique cette dernière méthode que depuis 2012, cela a donné lieu à une diminution de sa provision pour litiges de l’ordre de 47,3 millions d’euros
188. 
Concernant cette méthode, il convient de souligner que les données historiques ne sont pas nécessairement représentatives des frais liés aux litiges en cours.
Divers départements rencontrent des problèmes pour constituer la liste des litiges pour les -
quels une provision est nécessaire. Pour pouvoir dresser une liste complète et actuelle, il est 
nécessaire que le service juridique soit informé de tous les litiges, y compris ceux gérés dans les services extérieurs, et que ces informations soient communiquées au service comptable.
Par ailleurs, les départements peinent à estimer le montant à prévoir pour un litige. D’une 
manière générale, on applique le principe du montant du litige (somme en principal, éven -
tuellement majorée des intérêts et autres frais), multiplié par un pourcentage de risque. Pour déterminer le montant du litige, les départements n’utilisent pas les mêmes principes d’évaluation.
Pour certains dossiers, il est impossible de déterminer un montant en l’absence d’informa -
tions suffisamment actualisées. La confidentialité ou le manque de personnel sont autant 
de causes avancées pour expliquer la difficulté de fixer un montant.
Par ailleurs, les problèmes d’estimation du risque ont aussi une influence sur la provision 
constituée. Ainsi, le SPF Économie ne prévoit qu’un euro pour chaque litige tandis que d’autres départements prévoient systématiquement 50 % ou, par prudence, le montant 
maximal.
Enfin, des erreurs matérielles ont donné lieu à une sous-estimation supplémentaire des 
provisions pour litiges. Ainsi, la Police fédérale n’a pas repris, par erreur, un dossier, dont le coût est estimé à 54 millions d’euros.
La provision pour billets de banque retirés de la circulation repris dans le bilan du SPF Fi-
nances s’élève à 220,7 millions d’euros. Cette provision a été constituée en contre-valeur 
des anciens billets de banque encore en circulation. Deux fois par an, le SPF Finances rem -
188  L’article	5	de	l’arrêté	royal	du	10	novembre	 2009	prévoit	néanmoins	 que	les	règles	d’évaluation	 doivent	être	
constantes 	d’un	exercice	à	l’autre,	sauf	modification 	importante 	due	aux	circonstances 	économiques 	ou	technolo -
giques. 140
bourse à la Banque nationale de Belgique les billets qui ont été déposés aux guichets de 
celle-ci (en l’occurrence, 6,5 millions d’euros en 2012). Des discussions sont toujours en 
cours entre le service Comptable fédéral et le SPF Finances concernant la méthode d’affec -
tation et de comptabilisation correcte de cette provision dans la comptabilité budgétaire et la comptabilité générale.
Les comptes d’attente présentent globalement un solde créditeur de 76.256 millions d’eu -
ros à l’actif et un solde débiteur de 67.051 millions d’euros au passif. La Cour constate que 
l’importance démesurée de ces comptes par rapport au total du bilan (46.319,6 millions 
d’euros) enlève toute signification à celui-ci.Une telle proportion de montants non encore affectés définitivement démontre que le pro -
cessus de clôture des comptes est loin d’avoir été mené à son terme. En effet, les comptes 
d’attente sont destinés à enregistrer provisoirement des montants qui, au moment de leur comptabilisation, ne peuvent être rattachés de manière certaine à un compte déterminé. Ils doivent en principe être soldés au plus tard lors de la clôture annuelle.
Deux sous-comptes du SPF Finances, où sont repris les fonds en transit de la TVA, de 
l’Enregistrement et des Domaines, sont particulièrement concernés par cette constata -
tion. Un premier sous-compte d’attente enregistre à l’actif des recettes dont on ne connaît pas encore l’affectation définitive. Ce compte d’attente présente un solde créditeur de 86.255,3 millions d’euros au 31 décembre 2012. Au moment de l’affectation définitive des 
fonds, les montants visés sont également inscrits dans un sous-compte de passif, qui pré -
sente un solde débiteur au 31 décembre 2012 de 85.814,1 millions d’euros. La Cour constate 
que ces deux sous-comptes sont régulièrement alimentés et qu’ils ne sont jamais soldés, même lorsque l’affectation précise des fonds est connue. Le SPF Finances explique que ceci lui permet d’assurer le suivi des états mensuels concernés. La Cour souligne qu’il est urgent de développer une solution pour suivre toutes les opérations de manière transparente tout en permettant la comptabilisation des différents montants en conformité avec le cadre légal et réglementaire.
Par ailleurs, des fonds de tiers à hauteur de 965,5 millions d’euros se trouvent dans les 
comptes d’attente alors que, comme l’a déjà souligné la Cour, ces comptes n’ont pas pour 
objet d’enregistrer des fonds mis à disposition des différents SPF et SPP, même s’ils appar-tiennent à des tiers.
La Cour ajoute par ailleurs que treize départements participent à hauteur de 32,7 millions 
d’euros (au 31 décembre 2012) au solde créditeur du sous-compte de fonds de tiers réservé 
par le service Comptable fédéral aux fonds organiques virtuels
189. On trouve dans celui-ci à 
la fois des mouvements liés à des avances ou autres opérations particulières prévues par des 
cavaliers budgétaires, mais aussi des mouvements sur des fonds organiques virtuels. Aux observations déjà formulées, quant à la comptabilisation des fonds de tiers et à l’absence 
189  Le	SPF	Justice	est	le	seul	département 	à	utiliser	des	fonds	organiques 	virtuels	et	à	ne	pas	enregistrer 	leur	solde	en	
comptabilité 	budgétaire. COMPTES	ANNUELS	 2012	/ 141
de base légale des fonds organiques virtuels190, la Cour ajoute que chaque type d’opéra -
tions visé devrait être enregistré dans des sous-comptes distincts pour assurer la clarté de 
l’information délivrée par la comptabilité.
Par ailleurs, la Cour a constaté qu’un sous-compte d’attente est crédité directement lors de 
l’enregistrement de droits constatés en dépenses du SPF Justice, sans que la comptabilité fournisseur soit mouvementée. Cette méthode de comptabilisation s’inscrit dans une ges -
tion extracomptable des fonds et échappe, dès lors, aux mesures de contrôle interne propres à Fedcom  : les dépenses sont effectuées hors Fedcom et le droit constaté n’est enregistré au 
débit d’un compte de charge qu’après la comptabilisation de l’extrait de compte de la sortie de fonds. La Cour insiste pour que, comme le prévoit la loi, toutes les opérations soient ins -
crites sans retard en comptabilité générale.
Enfin, sept départements ont enregistré des mouvements sur les comptes de régularisation 
(en dehors des écritures relatives aux opérations de la dette publique). Ces comptes, utilisés à la clôture de l’exercice, permettent de rattacher à un exercice les charges et les produits le concernant effectivement. Les départements qui ne les ont pas utilisés n’ont fourni aucune explication convaincante à la Cour à ce sujet.
3.9 Annexe
L’annexe aux comptes annuels 2012 a été établie en grande partie en s’inspirant du modèle 
annexé à l’arrêté royal du 29 avril 2012 portant fixation des règles complémentaires relatives 
à la présentation des comptes annuels des services de l’État fédéral. Il est toutefois difficile 
de relier les chiffres du bilan et du compte de résultats avec ceux de l’annexe, d’autant plus que ces derniers sont parfois incomplets ou inexacts. La Cour constate de plus que l’annexe précise insuffisamment les chiffres figurant dans les comptes annuels.
La Cour relève entre autres que :• Les chiffres de l’année de comparaison (2011) sont parfois absents (frais d’établissement, 
état des dettes…) et diffèrent parfois des chiffres du compte 2011 transmis à la Chambre 
des représentants
191. Ainsi, de nombreuses différences ont été constatées dans les immo -
bilisations, les valeurs disponibles, les comptes d’attente et de régularisation.
• L’état des dettes prévu par l’article 3, 14° de l’arrêté royal précité n’a été que partiellement complété : seules les dettes gérées par l’Administration Financement de l’État et Mar -
chés financiers y figurent.
• Les données présentées dans l’annexe ne sont pas établies avec suffisamment de soin. Ainsi, des erreurs matérielles parfois importantes
192 subsistent dans les documents 
transmis à la Cour.
• Aucune participation dans des organismes internationaux n’est recensée.
190  Voir	chapitre	2	Compte	d’exécution	 du	budget,	point	4.1.4	Commentaires	 au	sujet	des	opérations	 de	clôture	des	
comptes	d’ordre	et	de	trésorerie.
191 Les	différences	dans	les	chiffres	de	l’exercice	de	comparaison	sont	analysées	dans	le	tableau	5	de	ce	chapitre.
192  Notamment	dans	la	réconciliation	entre	comptabilité	budgétaire	et	comptabilité	générale. 142
3.10 Droits et engagements hors bilan – Garanties
Dans son commentaire sur les comptes annuels, le ministre du Budget s’engage à transférer 
en 2013 dans la classe 0 les avances allouées à Airbus actuellement comptabilisées à l’actif 
du bilan. L’enregistrement des avances et des remboursements liés ayant été fait dans des comptes différents, la Cour recommande de s’appuyer sur un inventaire précis des avances ouvertes pour assurer l’exactitude et l’exhaustivité des écritures. Cela semble d’autant plus indiqué que les montants figurants au bilan sont bien inférieurs aux 450 millions d’euros 
dont question dans le commentaire des comptes annuels.
Les comptes de droits et engagements hors bilan (classe 0) ne sont utilisés que par le SPF  Fi-
nances. On y retrouve les recettes fiscales à encaisser enregistrées sur la base des droits 
constatés (16.941,6 millions d’euros) et les emprunts  ou dettes contractés  par des tiers et 
garantis  par des sûretés constituées  par l’entité comptable (59.865,7 millions d’euros). Le 
ministre du Budget a intégré dans l’annexe un état qui détaille par bénéficiaire ces mon -
tants garantis. Le cadre dans lequel ces chiffres s’inscrivent n’est cependant pas suffisam -
ment détaillé dans les comptes annuels. Son évolution entre le 31 décembre 2012 et la fin des 
opérations de clôture des comptes 2012  n’est pas non plus présentée. La Cour relève que les 
conditions de la vente de la société Royal Park Investments et l’appel à la garantie du fonds de l’économie sociale et durable
193 sont venus considérablement modifier la situation en la 
matière.
La Cour constate ensuite que deux garanties figurent dans les comptes 2012 alors qu’elles 
n’ étaient pas reprises dans les comptes 2011  : Office national du ducroire (487  millions d ’eu -
ros) et Fonds de l’économie sociale et durable (50 millions d’euros). Par ailleurs, la garantie 
accordée à l’ex-groupe Dexia est enregistrée pour un total de 44.569,18 millions d’euros, 
alors que l’arrêté royal du 19 décembre 2012 modifiant l’arrêté royal du 18 octobre 2011 oc-
troyant une garantie d ’État à certains emprunts de Dexia SA et Dexia Crédit local SA194 pré-
voit que les montants en principal des engagements couverts par la garantie d’État n’excé -
deront pas 43.698,5 millions d’euros.À ces difficultés quant à la valorisation des garanties effectivement reprises dans les comptes 
annuels vient s’ajouter le fait que deux types de garanties au moins ne figurent pas parmi les droits et engagements hors bilan
195 :
• Celles accordées à certaines institutions et entreprises publiques. Selon les chiffres de l’Administration de la trésorerie, les montants repris à l’annexe doivent, si on ajoute les garanties au profit de sociétés et institutions publiques belges, être augmentés de 5.027,8 millions d’euros pour 2011 et de 4.530,9 millions d’euros pour 2012.
• Celles relatives à la protection des dépôts. Il s’agit de garanties d’au maximum 430.500,0 millions d’euros, portant sur les dépôts, sur les contrats d’assurance sur la vie relevant de la branche 21 et sur le capital des sociétés coopératives agréées.
193 Un	emprunt	 de	48,5	millions	d’euros	contracté	 par	le	fonds	est	venu	à	échéance	 le	23	juin	2013.	Le	fonds	en	liqui -
garantie	qu’il	avait	accordée.
194  Ratifié	par	la	loi	du	17	juin	2013	portant	des	dispositions	 fiscales	et	financières	 et	des	dispositions	 relatives	 au	déve -
loppement 	durable.
195 La	Cour	constate 	que	des	entreprises 	bénéficient 	de	garanties 	sans	qu’il	soit	clairement 	établi	si	elles	ont	été	accor -
dées	par	l’État	fédéral. COMPTES	ANNUELS	 2012	/ 143
Enfin, la Cour est d’avis que les comptes annuels devraient à l’avenir reprendre toutes les 
informations relatives aux participations, y compris le capital souscrit et non appelé. Elle conclut qu’il est urgent d’établir un inventaire détaillé des droits et engagements hors bilan, et spécialement des garanties. Ces informations et le cadre dans lequel elles s’ins -
crivent doivent figurer dans les comptes annuels. Chapitre ChapitreSystème comptable Fedcom
4  SYSTèME	COMPTABLE	 FEDCOM	 / 147
1 Mise en œuvre de la loi du 22 mai 2003 sur la comptabilité fédérale
Le SPF Budget et Contrôle  de la gestion a renouvelé  ses efforts pour donner suite aux recom -
mandations  que la Cour des comptes  a formulées  à l’occasion  de ses évaluations  précédentes 
de Fedcom et dans le cadre de ses contrôles  des comptes  annuels.  Ces initiatives  renforcent  le 
fonctionnement  et la qualité de ce nouvel instrument  comptable  de l’État fédéral et assurent 
un meilleur rapportage.  Les résultats  concrets  de ces mesures  sont cependant  peu visibles sur 
le terrain.
La Cour des comptes  insiste pour que le cadre réglementaire  soit achevé dans les meilleurs 
délais et que des mesures  complémentaires  soient prises afin d’accompagner  le processus  de 
clôture de la comptabilité des départements.
Elle constate  que la nouvelle  comptabilité  et Fedcom fonctionnent  encore dans un environ -
nement dont le cadre juridique  est incomplet.  Cette situation  comporte  des risques pour les 
acteurs concernés et pour les contrôleurs interne et externe.Enfin, la Cour des comptes  a demandé  au ministre  du Budget d’être associée  plus étroitement 
aux modifications  de la loi comptable  fédérale du 22 mai 2003 et  à la concrétisation  des projets 
de loi ou d’arrêté qui touchent directement ou indirectement à ses compétences.1.1 Contexte
L’ensemble de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité 
de l’État fédéral est entrée en vigueur le 1
er janvier 2012 pour tous les services de l’admi -
nistration générale196. Leurs opérations de recettes et de dépenses sont intégrées à Fedcom 
directement ou à partir d’une interface depuis cette date197.
Pour les services administratifs à comptabilité autonome, les organismes administratifs publics et les entreprises d’État
198, les conditions opérationnelles pour la réforme issue de 
cette loi n’étaient pas encore remplies à ce moment. L’entrée en vigueur de la loi a dès lors été reportée au 1
er janvier 2014199 et pourrait l’être jusqu’au 1er janvier  2016200.
Depuis le lancement de Fedcom, la Cour des comptes procède chaque année à une évalua -
tion de la mise en œuvre, de l’opérationnalité et de l’encadrement juridique de cet instru -
ment comptable de l’État fédéral201. Cette année, elle a plus particulièrement examiné la 
manière dont la nouvelle comptabilité est mise en œuvre dans la pratique. Tant la rédaction des divers arrêtés d’exécution de la loi du 22 mai 2003 que le problème de la clôture de la 
comptabilité et le rapportage ont été analysés en détail.
196  La	loi	du	22	mai	2003	a	été	introduite 	en	plusieurs 	phases	à	partir	du	1er	janvier	2009,	sous	la	forme	d’un	projet	pilote	
en	2009	et	de	trois	phases	de	déploiement	entre	2010	et	2012.
197 Fedcom	assure	le	soutien	informatique	 à	la	mise	en	œuvre	de	la	nouvelle	 comptabilité	 publique	 qui	a	été	introduite	
par	la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral.
198  Il	s’agit	des	services	visés	à	l’article	2,	2°	à	4°,	de	la	loi	du	22	mai	2003.	
199  Article	2	de	la	loi	du	28	décembre	2011	portant	des	dispositions	diverses.
200  Un	avant-projet	d’adaptation	de	la	loi	du	22	mai	2003	rédigé	dans	ce	sens	est	en	préparation.
201  Cour	des	comptes,	 166e	Cahier,	Volume	I,	p.	548-564 	;		167e	Cahier,	Volume	I,	p.	430-451	;	168e	Cahier,	Volume	I,	 
p.	209-222	;	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	317-322.	Disponibles	sur	www.courdescomptes.be. 148
1.2 Mise en œuvre de la loi du 22 mai 2003
Dans son rapport au ministre du Budget, la Cour des comptes a une nouvelle fois souligné 
les efforts importants consentis par le service Comptable fédéral pour donner suite aux recommandations formulées dans les précédents audits de la Cour. Des progrès réels ont été enregistrés, notamment sur le plan du développement de nouveaux rapports et de la correction d’erreurs dans les transactions actuelles, de la préparation de nouveaux arrêtés d’exécution de la loi du 22 mai 2003 et de l’accompagnement des départements lors du pro -
cessus de clôture de la comptabilité.
Les activités du service Comptable fédéral demeurent très concentrées sur une utilisation 
plus performante et plus conviviale de l’application et sur l’amélioration du rapportage. La Cour des comptes a rappelé au ministre que l’attention devait également être portée, de préférence prioritairement, sur la mise en œuvre correcte de la loi du 22 mai 2003. Ainsi, 
il faut notamment veiller à faire respecter la notion de droit constaté et l’intégration de la comptabilité générale et de la comptabilité budgétaire ainsi qu’à interdire les pratiques contraires à l’esprit de cette loi.
Étant donné que la Cour des comptes constate peu de résultats concrets, elle est d’avis que 
les recommandations de sa quatrième évaluation de Fedcom restent pertinentes.
Pour garantir durablement le fonctionnement et l’organisation de Fedcom, la Cour des 
comptes a insisté auprès du ministre pour que les actions suivantes soient entreprises :
• trancher les questions ouvertes sur le plan de l’encadrement juridique de Fedcom pour 
que les principaux arrêtés d’exécution de la loi du 22 mai 2003 soient encore approuvés 
et publiés dans les meilleurs délais
202 ;
• envoyer des instructions concrètes aux départements au sujet de l’utilisation des pé -
riodes comptables et des différentes dates dans Fedcom, des délais de paiement, du trai -
tement des dettes et du rapportage par le biais de Fedcom ;
• poursuivre l’accompagnement des départements par le service Comptable fédéral lors de la clôture mensuelle et annuelle de la comptabilité, et porter une attention particulière au monitoring des opérations enregistrées, à la loi et à la réglementation applicables et à la qualité des pièces justificatives, ainsi qu’à l’annexe des comptes annuels qui constitue une composante à part entière de ces comptes et comporte des informations impor -
tantes pour le contrôle de la Cour des comptes.
La Cour des comptes signale que l’absence d’arrêtés d’exécution comporte des risques sé -
rieux tant pour les acteurs concernés que pour les contrôleurs interne et externe. Il n’est pas admissible que près de cinq ans après le lancement officiel de la nouvelle comptabilité fédé -
rale et de Fedcom, le cadre comptable ne soit pas encore déterminé juridiquement et que les acteurs intéressés ne soient pas encore fixés sur le contenu de leur mission, leur statut et la séparation des fonctions qui en découle.
202  À	savoir	l’arrêté	royal	relatif	aux	opérations	 comptables	 et	budgétaires,	 aux	acteurs	et	à	la	séparation	 des	fonc -
tions,	l’arrêté	royal	relatif	aux	comptables	 justiciables	 de	la	Cour	des	comptes,	 l’arrêté	royal	fixant	la	nature	des	
avances,	l’arrêté	royal	relatif	aux	pièces	justificatives 	et	l’arrêté	royal	relatif	à	l’organisation 	de	la	Commission 	de	la	
comptabilité 	publique. 	 SYSTèME	COMPTABLE	 FEDCOM	 / 149
La Cour a attiré spécifiquement l’attention du ministre sur le nouveau régime de respon -
sabilité en vigueur depuis le 1er janvier 2012 en ce qui concerne les comptables qui sont 
justiciables de la Cour des comptes203. Désormais, le comptable peut être condamné par la 
Cour à apurer (totalement ou partiellement) son débet si la Cour estime qu’il a commis une 
faute ou une négligence grave, ou bien une faute légère à caractère répétitif, ayant facilité ou permis la survenance d’un débet. Le comptable ne doit plus prouver la force majeure mais l’administration doit désormais démontrer l’existence d’une faute. Pour juger de la responsabilité d’un comptable en cas de débet éventuel de son compte, il est cependant indispensable de fixer clairement ses droits et obligations.
La Cour des comptes a réitéré son appel à réunir d’urgence la Commission de la comptabi -
lité publique. De nombreux avis sont attendus au sujet de l’application des normes de comp -
tabilité publique, des règles d’exécution technique des normes comptables et de l’adapta -
tion des normes en vue d’une utilisation uniforme et réglementée du plan comptable et de 
l’harmonisation de ce dernier avec les normes internationales en vigueur.
Par ailleurs, la Cour des comptes a demandé au ministre d’être associée plus étroitement 
à la préparation et à la rédaction des modifications apportées à la loi du 22 mai 2003 ainsi 
qu’aux projets de loi ou d’arrêté qui ont une incidence directe ou indirecte sur ses compé -
tences.
1.3 Réponse du ministre
Dans sa réponse du 18 septembre 2013, le ministre du Budget ne contredit pas la Cour des 
comptes lorsqu’elle recommande d’attirer également l’attention du service Comptable fé -
déral sur la mise en œuvre correcte de la loi du 22 mai 2003, mais il ajoute aussitôt qu’un 
contrôle plus approfondi des départements est impossible avec l’effectif actuel.
En ce qui concerne le fonctionnement de Fedcom, le ministre estime que l’intégration de 
la comptabilité générale et de la comptabilité budgétaire est respectée dans la limite des possibilités offertes par SAP. La gestion de fonds de tiers et d’une série de fonds non régle -
mentés constitue certes une pratique contraire à la loi, mais elle est soumise à des mesures de contrôle interne meilleures qu’auparavant et apparaît dans des rapports spécifiques. Le ministre du Budget précise que cela n’empêchera pas le service Comptable fédéral de for -
muler de nouvelles propositions dans ce domaine.
Il laisse entendre que l’administration tiendra compte de la demande de la Cour d’être 
associée plus étroitement à l’élaboration de textes modifiant la loi du 22 mai 2003 ou tou -
chant à ses compétences en matière de contrôle.
Le ministre du Budget présente enfin un calendrier détaillé de l’établissement, l’approba -
tion et la publication des différents arrêtés d’exécution de la loi du 22 mai 2003. Il en ressort 
que les principaux arrêtés (concernant les acteurs, le statut des comptables justiciables de la 
Cour des comptes, les avances, la Commission de la comptabilité publique et ses membres, ainsi que l’élaboration et la publication du rapport annuel) seront publiés au Moniteur belge  
au début de l’année 2014.
203  Date	à	laquelle	est	entrée	en	vigueur	la	loi	du	22	mai	2003	modifiant 	la	loi	du	29	octobre	1846	relative	à	l’organisa -
tion	de	la	Cour	des	comptes.	 150
2 Base de données des créanciers de l’État - audit de suivi
Dans son audit de 2010, la Cour des comptes  concluait  à l’insuffisance  des mesures  organisa -
tionnelles  et des procédures  développées  pour gérer la base de données des créanciers  de l’État. 
Elle soulignait également que la qualité des données n’était pas suffisamment garantie.
Si les procédures  développées  par le Comptable  fédéral pour gérer cette base de données  ont 
progressé  en ce qui concerne  les solutions  apportées  aux problèmes  techniques,  la Cour relève 
toutefois  que les conclusions  de son audit de 2010 demeurent  d’actualité  au niveau non seule -
ment des mesures organisationnelles développées, mais aussi de la qualité des données.2.1 Contexte
Depuis le 1
er janvier  2012, tous les départements fédéraux sont soumis aux dispositions de la 
loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral. Le 
système informatique Fedcom, qui sous-tend la nouvelle comptabilité introduite par cette 
loi, comporte diverses bases de données dont le service Comptable fédéral du SPF Budget et Contrôle de la gestion centralise la gestion.
En 2010, la Cour des comptes a réalisé un audit de la base de données centralisée des créan -
ciers de l’État utilisée par les cinq SPF/SPP Fedcom pilotes.La Cour concluait à l’insuffisance des mesures organisationnelles et des procédures déve -
loppées pour gérer la base de données des créanciers de l’État, en particulier sur le plan des 
documents qui organisent l’activité du Comptable fédéral et des SPF/SPP, du partage des responsabilités, de l’analyse des risques, des mesures de contrôle et du pilotage du projet. Elle relevait également une communication défaillante entre le Comptable fédéral et les départements, mais aussi au sein d’un même département.
Enfin, la Cour constatait que la qualité des enregistrements dans la base de données n’était 
pas suffisamment garantie en raison de faiblesses dans la fiabilité et l’unicité des données.
Dans son audit de suivi, la Cour des comptes a examiné si ses remarques et recommanda -
tions de 2010 ont été rencontrées dans deux départements pilotes (SPF Santé publique et 
Fedict). Elle a étendu son analyse des mesures organisationnelles et procédures relatives à la 
base de données centrale des créanciers de l’État à trois SPF/SPP qui ont rejoint Fedcom par la suite (SPP Intégration sociale, SPF Affaires Étrangères et SPF Justice). Elle a également examiné les mesures prises par le Comptable fédéral pour garantir la qualité de cette base de données.
La Cour a informé les présidents des comités de direction et ministres concernés des résul -
tats de son audit de suivi.2.2 Fonctionnement2.2.1	 Contenu	et	alimentation	de	la	base	de	données
La base de données rassemble tous les créanciers de l’État, à l’exclusion des agents rému -
nérés par le Service central des dépenses fixes. Elle contient, pour chaque créancier, toutes  SYSTèME	COMPTABLE	 FEDCOM	 / 151
les données nécessaires pour le payer. Fin juin 2013, elle comportait 221.777 enregistrements 
pour l’ensemble des SPF/SPP.
Durant la préparation de l’entrée d’un département dans Fedcom, le Comptable fédéral 
procède au chargement initial des fichiers informatisés des créanciers de ce département dans les fichiers centraux (Master Data) .
Tout nouveau chargement (ou mise à jour) dans la base de données se réalise ensuite indivi -
duellement. Ces créations, modifications ou extensions ne sont pas introduites directement par les départements, mais demandées via une transaction dédiée dans Fedcom.
2.2.2	 Responsabilités	de	gestion	de	la	base	de	données
Les responsabilités de gestion de la base de données des créanciers de l’État sont exercées à deux niveaux : d’une part, les SPF/SPP utilisateurs de Fedcom communiquent les données 
au Comptable fédéral et, d’autre part, le Comptable fédéral tient les données à jour et les met à la disposition des départements.
Seuls des rapports du Comptable fédéral au conseil des ministres font état du
 partage des 
responsabilités en matière de contrôle de la qualité des données. Ces rapports prévoient de 
charger les données de base des créanciers après un contrôle de qualité.
2.2.3	 Support	Fedcom
L’équipe de support de Fedcom comporte deux niveaux. L’utilisateur clé de chaque dépar -
tement assure un support de première ligne. S’il ne peut pas résoudre le problème, il fait 
appel au helpdesk Master  Data  du service Comptable fédéral.
Seuls les utilisateurs clés sont autorisés à s’adresser au helpdesk Master Data . Un logiciel 
gère les problèmes signalés par courrier électronique. Il permet à chaque utilisateur clé de connaître l’état d’avancement de ses demandes. Ce logiciel est basé sur une matrice qui fixe l’ordre et le délai de traitement des problèmes en fonction d’indices de priorité prédéfinis.
2.3 Résultats du contrôle
2.3.1	 Mesures	organisationnelles	et	procédures
2.3.1.1  Chargement initial des données
En 2010, la Cour des comptes avait constaté que le chargement initial des données des 
SPF pilotes n’était pas assez rigoureux et homogène. Elle avait recommandé que les dépar -
tements concernés par les phases de déploiement suivantes de Fedcom reçoivent plus tôt les instructions permettant de nettoyer leurs propres données.
Une nouvelle procédure a été mise en œuvre en 2011 pour permettre une migration plus 
pertinente des données en masse. Cette procédure est basée sur un fichier  type et des tran -
sactions dans Fedcom. Elle est davantage automatisée.
Pour des raisons organisationnelles, le SPF Justice a choisi de maintenir son application 
comptable propre qui comporte plusieurs bases de données. Cette application a toutefois été adaptée aux exigences de Fedcom. 152
2.3.1.2  Instructions et formations
Des instructions et des supports de formation destinés aux SPF/SPP sont disponibles sur 
la plateforme de documentation Find it . L’actualisation et les améliorations des processus 
Fedcom sont portées à la connaissance des utilisateurs par voie électronique. Les entretiens d’audit ont cependant montré que l’utilisation de Find it n’est pas généralisée, que son exis -
tence est parfois méconnue et que son intérêt pratique est estimé limité.
Les procédures sont décrites dans des documents élaborés par le Comptable fédéral mais 
sans concertation avec les SPF/SPP concernés. La Cour des comptes a de nouveau constaté que ces documents étaient peu connus des utilisateurs, en raison notamment de leur an -
cienneté  (2009).
Les SPF/SPP audités ont émis des réserves quant au caractère sommaire et général des for -
mations organisées par le Comptable fédéral. En outre, certains utilisateurs finaux n’ont reçu aucune formation.
Le Comptable fédéral estime toutefois que les SPF doivent assurer eux-mêmes le support de 
première ligne et veiller à ce que les utilisateurs soient convenablement formés.
2.3.1.3  Responsabilités du Comptable fédéral et des départements
L’examen des instructions et procédures et les entretiens d’audit n’ont pas permis de cla -
rifier le partage des responsabilités quant à la qualité des données des créanciers de l’État.La plupart des SPF reconnaissent que la qualité des données encodées relève de leur respon -
sabilité. Par contre, celle-ci ne s’étend pas, selon leur analyse, aux données supplémentaires 
exigées et aux modifications refusées par le Comptable fédéral. Les documents qui pré -
cisent les modalités de fonctionnement de Fedcom privilégient d’ailleurs la responsabilité en la matière du Comptable fédéral. Ce dernier estime cependant que sa charge se limite essentiellement à introduire les données de base dans Fedcom.
2.3.1.4  Contrôles internes de la qualité des données
La Cour des comptes relève l’absence de politique formalisée et systématique au niveau des 
contrôles organisés dans trois des cinq SPF/SPP audités. La traçabilité de toute création ou modification de données est toutefois assurée au moyen de transactions dans Fedcom.
En matière de contrôle, elle constate néanmoins deux bonnes pratiques : le contrôle par la 
cellule Master Data  du SPF Justice avant tout interfaçage dans Fedcom et l’utilisation obli -
gatoire d’une boîte aux lettres électronique unique et partagée par les responsables budgé -
taires et la cellule Master Data  des SPF Santé publique et Affaires étrangères.
Les SPF/SPP audités ont organisé un archivage papier ou électronique des demandes d’in -
troduction et de modification envoyées au Comptable fédéral. Sauf au SPF Justice, cet archi -
vage n’est pas assez rigoureux.La Cour des comptes a par ailleurs constaté que le Comptable fédéral n’avait pas fixé d’exi -
gences pour les départements quant aux pièces justificatives probantes à fournir. SYSTèME	COMPTABLE	 FEDCOM	 / 153
Enfin, dans son audit initial, la Cour des comptes avait déploré l’absence d’analyse de 
risques satisfaisante et spécifique à la constitution d’une base de données. Une telle ana -
lyse a été réalisée par le Comptable fédéral en 2013. Elle décèle à tort selon la Cour un faible risque de conflit d’intérêts entre les fonctions de gestionnaire de données de base et les fonctions d’acheteur et de liquidateur.
2.3.1.5  Support aux utilisateurs clés
Malgré un taux de résolution élevé des problèmes pour 2012 (98 %), les entretiens d’au -
dit ont montré que le support accordé et les solutions apportées par le Comptable fédéral 
peuvent constituer des points de friction avec certains des SPF/SPP audités. D’une part, bien que le nombre de retours en compte
204 soit peu élevé, certaines actions du Comptable 
fédéral peuvent influer négativement sur le paiement des créanciers, le retardant, le ren -
dant impossible ou erroné. D’autre part, des solutions apportées par le Comptable fédéral peuvent être considérées comme non satisfaisantes par les SPF/SPP.
Cependant, la Cour des comptes a constaté que le Comptable fédéral s’efforce d’améliorer 
le processus de création ou de modification de la base de données et le support aux utili -
sateurs. Il a ainsi apporté des améliorations ponctuelles pour résoudre les problèmes tech -
niques rencontrés. Le Comptable fédéral s’est en outre fixé comme objectif pour  2013  d’ac -
croître la qualité du support.
2.3.2	 Qualité	des	fichiers	 centraux	des	créanciers	de	l’État
2.3.2.1  Fiabilité des données
La procédure en vigueur lors de l’audit de 2010 a été remplacée par deux transactions  
Fedcom (demande par les utilisateurs clés et validation par le Comptable fédéral), qui effec -
tuent automatiquement certaines vérifications. D’une part, les utilisateurs clés reçoivent 
de Fedcom des messages d’erreur qui les invitent à apporter les corrections nécessaires. D’autre part, un contrôle de l’exhaustivité de la demande et de l’absence de doublons est effectué par le Comptable fédéral avant d ’ incorporer les données dans les fichiers centraux.
Le Comptable fédéral a encore récemment intégré de nouvelles fonctionnalités à la tran -
saction de demande de création ou de modification d’un créancier. La Cour des comptes 
constate cependant que les messages d’erreur peuvent être incompréhensibles pour les uti -
lisateurs clés et que le Comptable fédéral ne communique pas clairement la résolution des problèmes au service demandeur.
2.3.2.2  Unicité des données
Lors de l’audit initial, la Cour des comptes avait souligné que l’essentiel des doubles enre -
gistrements relevés résultait du chargement initial des bases de données existantes des 
SPF/SPP. L’élimination de ces doublons n’avait été que très partielle et n’était pas considé -
rée comme prioritaire par le Comptable fédéral. Enfin, il n’a effectué aucun rapportage à ce sujet.
204  Sommes	 payées	qui	reviennent	 sur	un	compte	bancaire	 de	l’État	suite	à	une	erreur	dans	les	données	 bancaires	 du	
créancier. 154
Dans le cadre du processus d’encodage actuel, le Comptable fédéral a établi des conventions 
de nommage pour désormais éviter les disparités de dénomination. Il opère des contrôles ponctuels sur l’existence de doublons.
Bien que leur nombre diminue, la Cour constate que les doublons constituent toujours 
l’obstacle majeur à l’unicité des données. Ce constat, également partagé par les SPF/SPP audités, résulte principalement de doublons provoqués par des données et dénominations approximatives lors des chargements initiaux.
Dans les départements, la suppression des doublons reste limitée au cas par cas. Le SPF  Santé 
publique a toutefois procédé à un nettoyage pour certains types de créanciers.Quant au Comptable fédéral, il a précisé que les doubles enregistrements constitueront le 
point d’attention primordial de la prochaine année.
2.4 Conclusions et recommandations
La Cour des comptes estime que les procédures développées par le Comptable fédéral pour 
gérer les données relatives aux créanciers de l’État ont progressé. Cette évolution se situe surtout au niveau des solutions apportées aux problèmes techniques. Ainsi, certaines pro -
cédures ont été entièrement automatisées au moyen de nouvelles transactions Fedcom. Par ailleurs, un ensemble de modifications ont été apportées pour répondre aux souhaits des utilisateurs.
Concernant les mesures organisationnelles, les conclusions de l’audit de 2010 restent d’ac-
tualité, en particulier au niveau du manque de clarté dans le partage des responsabilités entre le Comptable fédéral et les départements.
Aussi, la Cour des comptes recommande, à nouveau, de mieux déterminer les responsabili -
tés, de rédiger des procédures formalisées, précises, univoques ainsi que le niveau de qualité 
de service à fournir par le Comptable fédéral. Ces directives doivent se concrétiser dans un nouveau Service Level Agreement .
La qualité des enregistrements dans la base de données n’est pas optimale. La Cour des comptes a de nouveau relevé des faiblesses dans la fiabilité et l’unicité des données. Le nettoyage des doublons doit constituer une priorité pour le Comptable fédéral. Il doit être systématique.
La Cour des comptes recommande également au Comptable fédéral d’accroître son rôle 
de support et d’assurer une meilleure communication avec les départements. Celle-ci doit porter non seulement sur les informations utiles aux SPF/SPP utilisateurs, mais également sur la résolution des problèmes, particulièrement les blocages de créanciers.
Enfin, elle recommande aux départements d’instaurer une méthode de conservation des 
pièces justificatives relatives à la base de données des créanciers de l’État. SYSTèME	COMPTABLE	 FEDCOM	 / 155
2.5 Réponses de l’administration et des ministres
Dans leurs réponses séparées du 27 août 2013, la ministre des Affaires sociales et le pré -
sident du comité de direction du SPF Santé publique ont fait savoir qu’ils n’avaient pas de 
commentaires particuliers à formuler.
De même, le 18  septembre  2013, la secrétaire d’État à l’Intégration sociale ne fait état d’au -
cune observation sur le contenu de l’audit.Le 18 septembre 2013, le ministre du Budget a informé la Cour que le Comptable fédéral 
mettra en œuvre, courant 2014, une série d’actions en vue d’améliorer la qualité de la base 
de données. Il s’agit essentiellement de nettoyer la base de données, d’apporter des correc-tions aux instructions en matière de conservation des pièces justificatives et d’instaurer un nouveau système pour la résolution des problèmes.
Fin septembre, le ministre des Affaires étrangères a apporté certaines précisions quant aux 
instructions et à l’archivage au sein de son département. Ces précisions ont été intégrées dans le présent article.
Enfin, le président du comité de direction du SPF Justice a indiqué le 30 septembre 2013 que 
ses services répondaient aux conditions fixées par la Cour pour la gestion de la base de don -
nées des créanciers et qu’il prenait note de ses recommandations concernant le support du 
Comptable fédéral.
recettes	non	fiscales
En l’absence  d’un cadre réglementaire,  les rôles et responsabilités  des acteurs du cycle des 
recettes non fiscales ne sont pas clairement  délimités  ni définis concrètement.  Les incompati -
bilités entre certains rôles demeurent  floues et la séparation  actuelle des fonctions  est souvent 
calquée sur l’organisation interne et l’importance financière des produits.
Les départements  de la troisième  phase de déploiement  de Fedcom non plus ne sont pas suf-
fisamment  familiarisés  avec la notion de droit constaté  dans la comptabilité  ni avec les pro-
cédures de rappel aux débiteurs,  d’annulation  et de comptabilisation  de droits en surséance 
indéfinie  ainsi que de transfert  de droits à l’Administration  des domaines.  Ils utilisent  trop 
souvent leurs propres applications en dehors de SAP.Les comptes  de gestion des comptables  justiciables  de la Cour présentent  des lacunes,  parce 
que l’application  technique  de SAP est insatisfaisante  et que les comptes  ne reflètent  pas l’état 
réel des droits constatés.
3.1 Contexte et intérêt de l’audit
La Cour des comptes a entamé en 2011 un audit sur la comptabilisation et l’imputation des 
droits constatés en matière de recettes non fiscales des départements de l’administration générale. Elle avait en effet constaté que les droits en faveur de l’État n’étaient pas toujours repris entièrement, correctement et à temps dans le compte général, ni gérés par un comp -
table justiciable de la Cour des comptes. L’indispensable séparation de fonctions n’était pas toujours opérée. L’audit a été réalisé en plusieurs phases en 2011, 2012 et 2013. 156
Les deux premières phases, à savoir l’examen des comptes postaux et bancaires ouverts 
par les services publics pour leurs opérations financières et l’examen de l’exactitude et de l’exhaustivité de l’enregistrement des droits constatés en matière de recettes non fiscales par les départements utilisant déjà Fedcom en 2011, ont fait l’objet d’un rapport dans le précédent Cahier de la Cour des comptes
205.
La troisième et dernière phase a consisté à analyser la réglementation en vigueur et en préparation, le rôle des acteurs intervenants (ordonnateur, responsable de l’enregistrement des droits constatés et comptable justiciable de la Cour)
206 ainsi que les conséquences sur 
le plan comptable du transfert à l’Administration des domaines des créances que le comp -
table n’est pas en mesure de recouvrer. La Cour a également examiné dans quelle mesure les constatations qu’elle avait faites en 2012  auprès des SPF et SPP de la phase pilote et des 
première et deuxième phases du déploiement de Fedcom valaient également pour les dépar -
tements de la troisième phase
207.
Les résultats reposent sur une analyse des documents Fedcom relatifs au cycle des recettes et sur les réponses des départements de la troisième phase et du service Comptable fédéral à un questionnaire ciblé et structuré. Quelques ordonnateurs, responsables de l ’enregistre -
ment des droits constatés et comptables justiciables de la Cour des comptes ont ensuite été interrogés au SPF Intérieur et à la Police fédérale. Enfin, dans plus de la moitié des dépar -
tements, deux gestions comptables ont chaque fois été étudiées sur le plan de la régularité des recettes non fiscales.
La Cour des comptes a ainsi examiné les principaux aspects du cycle des recettes non fis -
cales. Ses constatations et recommandations devraient contribuer à une meilleure organi -
sation et à une meilleure gestion du cycle des recettes. Elles devraient aussi aider le service 
Comptable fédéral à résoudre les problèmes de SAP et à mieux accompagner les départe -
ments et acteurs.
Les ministres de tutelle ont reçu une synthèse de ce rapport.3.2 Résultats de l’audit et recommandations
La troisième phase confirme dans une large mesure les constatations faites lors de la deu -
xième phase. La Cour des comptes relève des problèmes de procédure de rappel aux débi -
teurs par SAP, d’enregistrement de droits en surséance indéfinie et de transfert de droits 
non recouvrés à l’Administration des domaines. L’audit démontre la difficulté à délimiter les rôles, les tâches et les fonctions légales des acteurs dans le cadre réglementaire actuel et en préparation.
La Cour des comptes formule dès lors quelques constatations et recommandations supplé -
205  Cour	des	comptes,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	339-350.	Disponible	sur	le	site	www.courdescomptes.
206  Les	tâches	et	responsabilités	 des	acteurs	intervenants	 ont	été	confrontées	 à	l’avant-projet	 d’arrêté	royal	portant	le	
statut	des	comptables	 justiciables	 de	la	Cour	des	comptes	 et	à	l’avant-projet	 d’arrêté	royal	fixant	les	règles	relatives	
à	l’organisation 	des	opérations 	comptables 	et	budgétaires 	et	définissant 	les	acteurs	concernés 	ainsi	que	la	sépara -
tion	des	fonctions	requise	dans	ce	cadre.
207 Il	s’agit	des	SPF	Justice	et	Intérieur,	 du	SPP	Politique	 scientifique	 et	de	la	Police	fédérale.	 L’examen	 n’a	pas	porté	sur	
la	Défense. SYSTèME	COMPTABLE	 FEDCOM	 / 157
3.2.1	 La	 notion	de	droit	constaté	 est	insuffisamment	 connue	et	les	possibilités	 du	
système	 SAP	en	matière	 de	gestion	des	débiteurs	 ne	sont	pas	exploitées	 de	ma-
nière	optimale
Les départements de la troisième phase de déploiement de Fedcom non plus ne saisissent 
pas assez l’importance du concept de droit constaté ni son incidence sur la comptabilité.
La Cour des comptes a observé que de nombreux droits constatés ne sont enregistrés dans le 
compte d’un comptable et dans SAP qu’au moment de la perception. Les produits sont aussi enregistrés globalement dans SAP lorsque leur perception effective est certaine. Le suivi se fait par le biais de systèmes parallèles. Cette pratique tend à sous-estimer l’encours des dé -
biteurs. L’enregistrement du droit n’est pas toujours effectué à partir d ’un document admi -
nistratif constatant le droit, qui aurait été établi, daté et signé au préalable par l’ordonnateur et dont il ressort que les quatre conditions fixées par l’article 8 de la loi du 22 mai 2003 sont 
respectées. Par ailleurs, tous les droits établis ne sont pas systématiquement communiqués au comptable justiciable de la Cour ou au responsable de l’enregistrement des droits consta -
tés. Certains droits risquent dès lors de ne jamais être recouvrés.
Dans SAP, le cycle des recettes est un cycle non intégré, sans champs de date spécifiques 
pour les autorisations ni suivi électronique du flux de déclarations de créance. Cette situa -
tion incite les départements à assurer un suivi supplémentaire extracomptable ou à l’aide d’applications parallèles.
Les documents relatifs au cycle des recettes et la formation doivent davantage mettre l’ac -
cent sur l’importance d’une constatation correcte et en temps voulu des droits et sur les conséquences comptables de l’acte administratif qu’est la constatation du droit pour plu -
sieurs acteurs. Il faut clarifier le rôle de l’ordonnateur, du responsable de l’enregistrement des droits constatés et du comptable justiciable de la Cour lors des différentes phases.
Les départements doivent éviter autant que possible d’utiliser les droits au comptant. Ils 
doivent désigner de préférence un service qui effectue régulièrement des contrôles par son -
dage en fonction des risques liés aux diverses catégories de recettes.
La Cour des comptes rappelle sa recommandation concernant la nécessité de préciser dans 
une circulaire les modalités de l’établissement, du recouvrement, de la perception et de l’enregistrement des droits pour permettre un traitement comptable correct dans SAP des déclarations de créance émises
208.
Les acteurs responsables devraient pouvoir suivre de manière électronique toutes les phases de la gestion financière, de la demande de prestation au paiement ou, éventuellement, à l’annulation du droit.
Les départements doivent faire un usage maximal des possibilités offertes par SAP pour 
le cycle des recettes et éviter autant que possible les applications parallèles étrangères à 
208  Cour	des	comptes,	 «	Comptabilisation	 et	imputation	 des	droits	constatés	 en	matière	de	recettes	non	fiscales	des	
départements	Fedcom	»,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	346. 158
Fedcom. Ils doivent optimaliser la gestion de leurs recettes et organiser le cycle des recettes 
d’une façon plus structurée et formalisée.
3.2.2	 Les	 responsabilités	 des	acteurs	ne	sont	pas	suffisamment	 définies,	 et	les	rôles	
ainsi	que	les	séparations	 de	fonctions	 mises	en	place	doivent	être	mieux	suivis
La manière dont l’ordonnateur, le responsable de l’enregistrement des droits constatés 
et le comptable justiciable de la Cour des comptes sont censés remplir leur mission n’est pas toujours décrite clairement dans des textes normatifs. Les principaux textes à ce sujet n’ont d’ailleurs toujours pas été adoptés définitivement. L’avant-projet d’arrêté relatif aux acteurs et à la séparation des fonctions définit la mission et les responsabilités de l’ordon -
nateur et partiellement aussi celles du comptable justiciable de la Cour des comptes, mais il n’évoque pas le responsable de l’enregistrement des droits constatés dont il attribue les tâches à l’ordonnateur. Le rôle spécifiquement dévolu au responsable de l’enregistrement des droits constatés dans Fedcom est uniquement décrit dans la matrice des rôles et l’ana -
lyse de risques y afférente.
Tous les départements n’ont pas encore rédigé d’instructions écrites au sujet du processus 
de recettes ainsi que du rôle et des responsabilités des acteurs. Comme les connaissances sont souvent transmises oralement, il se peut que tout le monde n’applique pas les instruc-tions de la même manière.
Le principe de la séparation des fonctions n’est pas non plus suffisamment intégré dans le 
cycle des recettes et l’organisation interne des départements. La Cour des comptes estime en outre que le rôle d’ordonnateur et celui de responsable de l’enregistrement des droits constatés ne devraient pas être compatibles, car ces deux acteurs exercent des fonctions différentes au sens de l’article 29 de la loi du 22 mai 2003 (l’un décide, l’autre enregistre).
L’audit a aussi révélé que la séparation des fonctions opérée est souvent calquée sur l’orga -
nisation interne (en fonction de l’effectif disponible et de la taille des services) et en lien 
avec l’importance financière des produits.
Le service Comptable fédéral et le ministre du Budget doivent faire en sorte que les arrêtés royaux relatifs aux acteurs soient définitivement adoptés et publiés. Ils doivent veiller à ce que le rôle du responsable de l’enregistrement des droits constatés soit développé à part entière. Ses tâches et responsabilités doivent être décrites concrètement et connues. Le service Comptable fédéral doit mettre en concordance les autres documents relatifs au cycle des recettes avec le contenu des arrêtés royaux et régulièrement les adapter et les compléter par de bonnes pratiques.
Les départements doivent préciser clairement par des procédures internes écrites les tâches 
et responsabilités de leurs acteurs dans le processus de recettes, si nécessaire en fonction de la catégorie de recettes. Les services de contrôle interne doivent veiller à l’uniformité de leur application. Les acteurs doivent être désignés par un acte écrit et suivre une formation correspondant à leur mission spécifique.
La Cour des comptes recommande au service Comptable fédéral de veiller à ce que les ac -
teurs n’aient accès qu’aux transactions qui relèvent de leur rôle et que les autorisations  SYSTèME	COMPTABLE	 FEDCOM	 / 159
soient régulièrement évaluées et actualisées. Ce service doit également concrétiser son 
intention de clarifier les rôles et les incompatibilités dans une circulaire, en particulier la définition concrète des notions et les différences entre les rôles, tâches et fonctions des acteurs. Les informations sur les acteurs du processus de recettes, aujourd’hui dispersées dans divers documents établis chacun dans une perspective différente, pourront ainsi être réunies de manière intelligible et coordonnée.
3.2.3	 La	 procédure	 de	rappel	et	la	transmission	 des	droits	à	l’Administration	 des	
domaines	requièrent	plus	de	suivi
Le comptable justiciable de la Cour des comptes décide en toute autonomie de l’application 
de la procédure de rappel, en fonction de la configuration SAP disponible et de directives internes. Le service Comptable fédéral n’a pas connaissance des procédures propres aux départements.
Il n’existe aucune directive qui indique combien de fois un comptable justiciable de la Cour 
des comptes doit actionner la procédure de rappel avant de transmettre la créance impayée à l’Administration des domaines. L’audit a relevé que cette administration ne délivre pas toujours d’accusé de réception lors de la transmission et de l’acceptation du dossier. Or, ce document confirme que le comptable justiciable est autorisé à supprimer le droit consta -
té de sa comptabilité en créant un droit constaté négatif. À défaut d’accusé de réception, d’autres solutions sont recherchées pour annuler malgré tout le droit en interne.
Les principes de la comptabilisation en surséance indéfinie de droits et la manière de traiter 
la prescription et l’annulation de droits sont peu connus. S’ils sont déjà appliqués, ce n’est pas de manière conséquente.
La Cour des comptes estime que tout doit être mis en œuvre pour que les débiteurs respectent scrupuleusement leurs obligations contractuelles à l’égard de l’État. Il peut uniquement être renoncé à poursuivre un droit sur décision motivée de l’ordonnateur et sous réserve de démontrer le caractère irrécouvrable du droit. Les comptables justiciables devraient tenir à jour une balance âgée de leurs créances dans la perspective d’une gestion correcte des droits en souffrance. Les factures dont la date de paiement risque d’être dépassée doivent systématiquement être contrôlées. Les procédures internes doivent être complétées par des règles uniformes en matière d’envoi des lettres de rappel (à générer automatiquement par le biais de SAP) et de moment où le dossier doit être transmis à  l’Administration des 
domaines.
Le service Comptable fédéral doit rappeler aux départements les possibilités qu’offre la loi 
du 22  mai 2003  pour l’annulation des créances et pour fixer la procédure à suivre lorsque le 
comptable a accompli tous les actes de recouvrement nécessaires.
3.2.4	 La	 qualité	des	comptes	 de	gestion	 des	comptables	 justiciables	 de	la	Cour	est	
inférieure	au	niveau	exigé
SAP n’est pas encore en mesure de produire correctement les comptes de gestion des comp -
tables justiciables de la Cour. Des adaptations manuelles sont indispensables pour corriger 
des erreurs de programmation et des affectations erronées. Les modifications apportées aux droits ne sont soit pas reprises soit pas toujours exactes attendu que la règle  légale à  160
appliquer n’est pas toujours connue ou utilisée correctement. La situation complique la 
transmission des comptes de gestion à la Cour dans les délais fixés.
La mesure dans laquelle les comptes des comptables justiciables de la Cour font l’objet d’un 
contrôle interne sur le plan de l’exhaustivité des droits constatés n’a pas pu être clairement établie.
SAP doit être capable de produire à temps les comptes de gestion des comptables justi -
ciables de la Cour. Le service Comptable fédéral doit s’attacher à développer une nouvelle version de la transaction concernée (ZBOE006), en expliquer les modifications techniques et les diffuser.
Les comptes de gestion doivent pouvoir s’appuyer sur des informations complètes, correctes 
et contrôlables afin de rendre les corrections manuelles superflues. Ils doivent traduire la nature exacte des droits constatés inventoriés de sorte à permettre la réconciliation avec la situation comptable.
La Cour des comptes observe que le contrôle interne ne peut pas être limité à une simple 
vérification de la reprise effective des montants perçus. Il faut également veiller à ce que le recouvrement et la perception de tous les droits au comptant et constatés soient conformes au prescrit légal et réglementaire.
3.2.5	 Davantage	de	pilotage	du	service	Comptable	fédéral
Les départements ont besoin de plus d’instructions au sujet du fonctionnement de SAP et de la manière dont la comptabilité générale doit être tenue en ce qui concerne le cycle des recettes. Les transactions et fonctionnalités sont communiquées trop tard ou le sont mal, et les possibilités, notamment du module Sales  & Distribution , et les expériences d’autres 
départements à cet égard sont peu connues. Les possibilités de rapportage sont insuffi -
santes et les informations sur la plateforme de documentation Find it! ne correspondent pas toujours aux fonctionnalités actuelles de SAP.
Une enquête auprès des départements sur la nature et les spécificités des différentes catégo -
ries de recettes non fiscales pourrait permettre d ’ identifier les points d ’attention et de défi -
nir les conditions d’établissement du droit. Les possibilités du module Sales & Distribution  
pour la gestion des recettes non fiscales doivent être diffusées plus largement.
Le service Comptable fédéral doit développer des rapports supplémentaires en concerta -
tion avec les services et harmoniser la documentation sur Find it! avec les fonctionnalités 
et possibilités actuelles du système comptable, tout en veillant à la rendre plus aisément accessible.
3.3 Réponse du ministre du Budget et de l’administration
Le ministre du Budget répond que le service Comptable fédéral a conscience que la notion 
de droit constaté n’est pas encore suffisamment connue et que, souvent, les sous-systèmes qui servent à enregistrer les recettes n’ont pas été conçus dans l ’optique de tenir une comp -
tabilité sur la base des droits constatés. Le service fixera les règles générales de définition  SYSTèME	COMPTABLE	 FEDCOM	 / 161
des responsabilités des acteurs. Il veillera à ce que les départements les traduisent en ins -
tructions internes. Il signale également que le SPF Budget et Contrôle de gestion dressera 
un catalogue de services dans le cadre des nouveaux contrats de consultance et de la pro -
rogation du contrat relatif au logiciel SAP. Cela permettra d’optimaliser l’exploitation des 
possibilités offertes par SAP.
Le ministre relativise l’intérêt d’une application complète et de l’extension du module 
Sales & Distribution . En effet, y intégrer l’ensemble de la gestion des dossiers des dépar -
tements n’est pas évident. Les effectifs du service Comptable fédéral sont par ailleurs trop restreints pour ce faire. Enfin, en ce qui concerne les comptes de gestion des comptables justiciables de la Cour, le ministre souligne le traitement non systématique des données par les départements et la difficulté de combiner le rapportage dans SAP avec le module budgé -
taire. Il indique qu’une des priorités du Comptable fédéral est de suivre plus rapidement et plus systématiquement la clôture mensuelle.
La commissaire générale de la Police fédérale et le président du SPF  Intérieur apportent un 
complément d’information quant à la mise en œuvre de la procédure de rappel. La com -
missaire générale relève l’absence de base légale pour le calcul des intérêts de retard. Elle 
signale également que la procédure de transfert à l’Administration des domaines de droits non recouvrables sera mieux appliquée.
4	 Comptabilisation	des	recettes	fiscales
À la suite de l’adhésion  du SPF Finances  à SAP Fedcom,  la Cour des comptes  a revu en profon -
deur son mode de vérification  de la comptabilisation  des recettes fiscales. La première  phase a 
consisté à examiner les processus de perception des impôts directs.
La Cour a relevé peu d’erreurs  lors de ses contrôles  et a conclu que, bien que la comptabilisa -
tion des impôts directs soit en partie un processus  manuel impliquant  un risque d’erreur dans 
l’encodage des données, le SPF Finances maîtrise l’ensemble du processus.4.1 Contexte
bilité de l’État fédéral et l’adhésion par vagues des différents SPF et SPP à SAP Fedcom ont 
amené la Cour à adapter sa méthode de contrôle des comptes annuels.
L’adhésion du SPF Finances à SAP Fedcom le 1
er janvier  2011  et le fait que ce département soit 
celui qui recouvre et perçoit les recettes fiscales ont incité la Cour à revoir en profondeur 
son mode de vérification de la comptabilisation des recettes fiscales.
L’objectif du contrôle est de se prononcer sur la fiabilité de la comptabilisation des recettes 
fiscales.
La méthode de contrôle se traduit surtout par une approche davantage par étapes, axée 
sur les systèmes, étalée sur une période de trois ans. La qualité du contrôle interne des processus comptables constitue un point d’attention important dans ce cadre. Le contrôle ne se limite donc pas à une vérification des opérations comptables effectuées par le service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion (B&CG), mais comprend aussi les diverses  162
activités (de nature davantage préparatoire) des administrations fiscales, en particulier de 
l’Administration générale de la perception et du recouvrement, et des services fiscaux ré -
gionaux et locaux.
Cette année, le contrôle se limite à analyser et à tester le processus de comptabilisation 
des impôts directs dans les comptes annuels 2012 ainsi que les sous-processus qui s’y rap -
portent.
4.2 Audit interne et contrôle interne
La comptabilité tenue au sein des bureaux de recette est largement automatisée dans l’ap -
plication ICPC, mais cette dernière n’a pas encore été auditée par le SPF Finances.La comptabilité des bureaux de recette est contrôlée par une cellule de contrôle comptable 
qui dépend de la direction régionale et est dirigée par la cellule d’inspection comptable. Cette dernière rend, en principe, compte à l’administration centrale par le biais d’une ap -
plication spécialement conçue à cet effet. Cette application ne répond toutefois plus aux besoins en matière de rapportage et les résultats des contrôles n’y sont donc pas systémati -
quement enregistrés. L’administration a signalé que la définition du contrôle interne était encore en plein développement.
La Cour des comptes a constaté que les procédures de saisie et de consolidation existantes 
n’étaient pas formellement décrites par écrit. Le transfert des connaissances se fait surtout sur le terrain, avec en complément une formation de base auprès de l’École nationale de fiscalité.
Alors qu’une série d’indicateurs de processus critiques (indicateurs clés de performance 
– KPI) ont été développés pour le suivi de la perception des impôts dus, aucun indicateur spécifique n’a été élaboré pour la comptabilisation. Toutefois, une attention particulière est apportée à l’apurement du registre d’attente, qui contient les montants qui ne peuvent pas être immédiatement affectés à un article de recettes.
4.3 Contrôles des bureaux de recette
Les bureaux de recette des contributions directes ont été sélectionnés par la Cour des 
comptes en fonction de plusieurs critères, comme leur taille, le montant total des recettes, leur répartition géographique et l’évaluation du risque.
Des entretiens ont été organisés avec les directions régionales et avec la cellule d’inspection 
comptable afin d’obtenir une composition aussi hétérogène que possible.
Les contrôles réalisés dans les bureaux de recette ont porté sur le fonctionnement général 
de ces bureaux pour évaluer les états comptables qu’ils produisent, car ils sont à la base du traitement final des recettes dans SAP-Fedcom.
Les éléments suivants ont été examinés afin de pouvoir juger les opérations comptables des 
bureaux.
Ponctualité du traitement des recettes
En principe, les bureaux doivent effectuer une clôture quotidienne ainsi qu’une clôture  SYSTèME	COMPTABLE	 FEDCOM	 / 163
mensuelle le premier jour ouvrable du mois suivant. Pour la clôture annuelle, des instruc-
tions indiquent le jour où elle doit avoir lieu. Outre le traitement ponctuel des recettes, la Cour a aussi examiné si les bureaux de recette gèrent correctement les registres d’attente.
Les bureaux contrôlés respectent correctement les clôtures mensuelles. Lorsqu’une clôture 
n’a pas pu être effectuée, elle a lieu le plus rapidement possible. Les clôtures mensuelles ont presque toutes été réalisées le premier jour ouvrable du mois suivant. La clôture annuelle a été effectuée dans tous les bureaux contrôlés le 3 janvier 2013, soit le jour indiqué dans les 
instructions de l’administration centrale.
Les bureaux assurent un suivi correct des registres d’attente et les apurent en temps voulu. 
Pour tous les anciens éléments en souffrance, les bureaux ont pu expliquer pourquoi les montants n’avaient pas encore été affectés.
Exactitude des données à traiter
La Cour a examiné si les données ont été traitées correctement, en accordant une atten -
tion particulière aux données à saisir manuellement et à la reprise correcte des données provenant des pièces sous-jacentes dans les états récapitulatifs mensuels et annuels. Ces contrôles n’ont pas révélé de problème majeur.
Exhaustivité de la clôture quotidienne, mensuelle et annuelle
Aucun problème n’a été constaté lors de la vérification de la saisie dans les états récapitula -
tifs des données reprises sur les extraits de la Banque de la Poste pour la clôture mensuelle et annuelle.
4.4 Directions régionales
consolident par district. Le contrôle de la fiabilité de ces opérations n’a pas révélé de pro -
blème significatif. Il a toutefois été constaté que, lors de l’élaboration des états récapitu -
latifs, aucun contrôle automatisé axé sur les systèmes n’est effectué au niveau des droits constatés. Les éventuelles erreurs commises lors de la saisie des données ne pourront dès lors pas être détectées.
4.5 Administration centrale
pays, des données des recettes et droits fiscaux constatés à l’aide des états récapitulatifs par district. Cette consolidation est effectuée correctement. Les adaptations en fonction des régularisations reçues ont toutes pu être mises en concordance et réconciliées. Toutefois, si l’administration centrale transmet effectivement aux directions régionales les modifica -
tions qu’elle apporte, elle ne donne généralement pas beaucoup d’explications sur la raison de ces changements.
4.6 Service d’encadrement Budget et Gestion
Le service d’encadrement B&CG du SPF Finances établit les états mensuels qui transposent 
les états récapitulatifs globaux en comptes de la comptabilité et du budget et en enregistre -
ment des recettes dans SAP-Fedcom. 164
La Cour des comptes a contrôlé l’exactitude et l’exhaustivité des états mensuels. Elle a véri -
fié si les données reprises pouvaient être mises en concordance avec les pièces sous-jacentes 
et si les formules d’Excel étaient correctement appliquées. Aucun problème notable n’est à signaler. La Cour des comptes relève cependant le risque d’un usage erroné des formules dans les états, dont les totaux seraient alors incorrects.
4.7 Traitement comptable dans Fedcom
4.7.1	 Travaux	mensuels
Avant de passer les écritures, un enregistrement de contrôle est effectué, qui permet de vérifier si les recettes et les dépenses totales du mois correspondent aux états mensuels. Les données des états mensuels sont alors reprises dans des fichiers Excel qui sont chargés dans SAP-Fedcom. La Cour des comptes a examiné la réalisation de l’enregistrement de contrôle ainsi que l’exactitude et l’exhaustivité des fichiers chargés. Elle a relevé certaines erreurs insignifiantes, que le service d’encadrement B&CG a immédiatement corrigées.
Désormais, le service d’encadrement contrôlera lui-même, comme pour 2012, si les opéra -
tions sur les comptes dans SAP–Fedcom concordent avec les données figurant sur les états 
mensuels. Ce contrôle a été effectué au cours de l’exercice 2012 uniquement au niveau des 
comptes de la comptabilité. À partir de l’exercice 2013, la concordance avec les imputations budgétaires sera également contrôlée.
4.7.2	 Contrôles	de	fin	d’année
À la fin de l’exercice comptable, le service d’encadrement B&CG contrôle aussi, outre la réconciliation mensuelle entre SAP et les états mensuels, le solde des comptes intermé -
diaires et réconcilie les comptes de la Banque de la Poste avec la confirmation de la Banque de la Poste.
La Cour des comptes a vérifié ces contrôles et n’a constaté aucun problème au niveau des 
contributions directes. Par ailleurs, elle a examiné en détail la réconciliation de la Banque de la Poste. Pour les bureaux de recette contrôlés, les soldes de la confirmation ont pu être mis en concordance avec le dernier extrait de compte de 2012.
4.8 Conclusion et recommandations
Le traitement comptable des contributions directes n’est pas un processus intégré et la base 
de sa fiabilité est de la responsabilité des bureaux de recette. Le fait que les bureaux contrô -
lés travaillent correctement permet de conclure que les états récapitulatifs sont fiables.
Au niveau des directions régionales et de l’administration centrale, aucun problème no -
table n’a été constaté. On observe cependant que l’administration centrale transmet aux 
directions régionales les modifications qu’elle apporte sans donner généralement beaucoup d’explications sur la raison de ces changements.
La Cour des comptes conclut que le SPF maîtrise l’ensemble du processus, bien que le trai -
tement comptable des contributions directes soit partiellement manuel et comporte un 
risque d’erreur dans l’encodage des données. SYSTèME	COMPTABLE	 FEDCOM	 / 165
La Cour recommande que les procédures existantes en matière d’imputation et de consoli -
dation des données soient formellement décrites par écrit.
De même, il conviendrait que les procédures de rapportage liées au contrôle interne soient 
formalisées et uniformisées. Dans ce cadre, l’application spécifique utilisée par la cellule d’inspection comptable devrait être mise à jour ou être remplacée par une nouvelle appli -
cation de rapportage formel et uniforme.
Afin d’éviter l’encodage de données erronées dans les états récapitulatifs, il s’indiquerait 
également qu’à terme, la consolidation des données, actuellement réalisée via des tableurs électroniques, soit effectuée automatiquement via un processus intégré à l’application comptable.
Par ailleurs, des indicateurs de performance pourraient être mis en place pour la compta -
bilisation, notamment au niveau des directions régionales et nationales. Cela permettrait 
de mieux suivre les informations comptables et de s’assurer de leur transmission correcte et à temps.
Enfin, lorsque l’administration centrale corrige des données qu’une direction régionale lui 
a transmises, elle devrait systématiquement l’informer des raisons de ces corrections.
5 Préparation des services de l’administration générale à l’inventaire, 
à l’évaluation et à l’intégration de leurs immobilisations dans la comptabilité
Les services d’administration  générale doivent inventorier  leurs immobilisations  dans le 
cadre de la loi du 22 mai 2003 sur  la comptabilité  fédérale.  Bien que la loi impose aux cinq 
départements  pilotes de terminer l’inventaire  complet de leurs immobilisations  avant le 31 dé -
cembre 2013,  les règles d’évaluation  spécifiques  font toujours défaut. Le cadre réglementaire  
actuel est trop général et sujet à interprétation.
L’audit montre qu’une confusion  entoure la définition  de l’immobilisation,  que les divers dé-
partements  utilisent  des principes  d’évaluation  disparates  et que la recherche  des informa -
tions de coût historiques  nécessaires  pose des difficultés  pratiques.  Les départements  ne sont 
pas encore assez conscients  des immobilisations  incorporelles  qu’ils doivent reprendre  dans 
leur inventaire.
Comme la configuration  actuelle de SAP ne permet pas encore de gérer les immobilisations 
à partir de ce système,  aucun département  ne l’envisage  à brève échéance.  Les départements 
attendent  plus d’accompagnement  pratique  et technique  de la part du service Comptable  fédé-
ral à cet égard.5.1 Contexte et intérêt de l’audit
La transition des services d’administration générale vers une comptabilité générale se 
déroule par phases. La première a commencé en 2009 dans cinq départements pilotes
209.  
209  SPF	Chancellerie	 du	Premier	ministre,	 SPF	Budget	et	Contrôle	 de	la	gestion,	 SPF	Personnel	 et	Organisation,	
et	Environnement. 	 166
Les autres départements ont suivi au fil des exercices 2010  à 2012. Les bilans qui avaient été 
dressés au cours de ces années dans les comptes annuels ne reflétaient pas entièrement les 
immobilisations corporelles et incorporelles des départements étant donné que l’obligation d’inclure un inventaire historique complet avait été reportée.
La loi du 22  mai  2003  portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral 
stipule en son article 16 que les services procèdent une fois l’an au moins aux opérations 
de relevé, de vérification, d’examen et d’évaluation nécessaires pour établir à la date du 
31 décembre un inventaire complet de leurs avoirs et droits de toute nature, de leurs dettes, obligations et engagements de toute nature et des moyens propres qui y sont affectés. La même loi précise aussi que le bilan des comptes annuels doit être mis en concordance avec les données de l’inventaire.
210 a introduit une exception importante à cette obli -
gation d’inventaire annuel. Les services devaient intégrer dans leur système comptable, au 
plus tard le 31 décembre 2012, leurs immobilisations (sauf les immobilisations financières) 
ainsi que toutes les données nécessaires et valoriser les immobilisations nouvellement ac-quises dans le système comptable à partir de leur date d’entrée dans le système Fedcom.
Le report de l’inventaire complet a été prolongé par la loi du 28 décembre 2011 portant des 
mesures diverses
211 pour cinq années comptables après la date d’entrée en vigueur de la loi 
du 22 mai 2003 pour le service concerné. Concrètement, cette mesure signifie que les cinq 
départements pilotes doivent dresser un inventaire complet de leurs immobilisations au 
plus tard le 31 décembre 2013 et que les départements qui font partie du dernier déploie -
ment doivent terminer leur inventaire complet avant le 31 décembre 2016. Une telle période 
de transition est conforme aux normes comptables internationales212 et doit permettre aux 
pouvoirs publics de rassembler toutes les informations utiles au sujet de l’existence et de l’évaluation de leurs immobilisations. La même loi du 28 décembre 2011 oblige également 
les services à publier un plan relatif à l’introduction de la valorisation des immobilisations en même temps que leurs comptes annuels.
L’ inventaire doit être enregistré dans le système comptable sur la base d ’un schéma norma -
lisé. Le schéma joint à l’arrêté royal du 10 novembre 2009 fixant le plan comptable présente, 
en classe 2 (Frais d’établissement, actifs immobilisés et créances à plus d’un an d’échéance), 
la structure générale des comptes proposée pour l’enregistrement des immobilisations.L’audit fait le point sur le degré de préparation des départements à cet inventaire complet 
des immobilisations corporelles et incorporelles. Il identifie les manquements et difficultés qui empêchent les administrations d’intégrer complètement leurs immobilisations dans le système comptable selon le calendrier et les dispositions figurant dans la loi du  22 mai 2003.
La Cour des comptes a transmis le projet de rapport le 24 juillet 2013 aux ministres com -
pétents et aux présidents des comités de direction des départements concernés et leur 
210  Article	24.
211 Article	4	de	la	loi	du	28	décembre 	2011	qui	remplace	 l’article	136	de	la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	 du	
budget	et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral.	
212  Ipsas	17	–	Property, Plant and equipment ,	paragraphe	96	(voir	www.ifac.org). SYSTèME	COMPTABLE	 FEDCOM	 / 167
a  demandé de faire part de leurs commentaires. Les réponses reçues à la clôture de ce 
 Cahier213 sont brièvement commentées au point 5.3.
5.2 Résultats de l’audit et recommandations
5.2.1	 Définition	 d’une	immobilisation	 et	évaluation	 des	immobilisations	 histo-
riques
La Commission de la comptabilité publique214, compétente pour l’examen technique du 
problème de l’inventaire et la fixation de règles d’évaluation, n’a pas encore entamé ses 
travaux. Cette situation est à l’origine de problèmes pratiques pour les départements, étant donné que, dans certains cas, les départements ne voient pas clairement sur quels critères ils doivent se baser pour intégrer ou non un bien dans la rubrique des immobilisations. L’arrêté royal du 10  novembre  2009  fixant le plan comptable et la circulaire relative à l’im -
putation de petit matériel et de logiciels, notamment, ne permettent pas de distinguer clai -
rement les immobilisations et les coûts de l’exercice, ce qui aboutit à des appréciations différentes selon les départements.
L’audit montre également que la recherche de la valeur d’acquisition historique des actifs 
représente un volume de travail très important. Les informations sont souvent dispersées dans différents systèmes et les banques de données en place ont été créées à l’origine à d’autres fins. Comme il n’est pas possible de déterminer systématiquement la valeur d’ac-quisition historique des immobilisations, les services d’administration générale appliquent des principes d’évaluation disparates.
Étant donné que les départements pilotes doivent avoir terminé leurs travaux d’inventaire 
au 31 décembre 2013, la nécessité de préciser la définition d’une immobilisation et des règles 
d’évaluation qui en découlent devient pressante.
La Cour des comptes rappelle
215 que la Commission de la comptabilité publique doit être 
rapidement convoquée en vue de fixer les règles d’évaluation spécifiques. Dans l’intervalle, le service Comptable fédéral doit remédier aux problèmes constatés lors de l’application de la circulaire relative à l’imputation de petit matériel et de logiciels.
5.2.2	 Immobilisations	incorporelles	et	produites	en	interne
Tant l’identification que l’évaluation des immobilisations incorporelles et des immobili -
sations produites en interne sont perçues comme un problème par les services. Les règles d’évaluation sont trop peu précises et, sur le plan technique, il n’est pas simple de retrouver les informations de coût nécessaires. Ce problème ne se limite pas aux immobilisations historiques. Il touche aussi les immobilisations qui ont été acquises après l’entrée dans le système Fedcom étant donné que la composante analytique de Fedcom est peu développée.
213 La	Cour	a	reçu	une	réponse	des	départements 	Chancellerie 	du	Premier	ministre, 	Intérieur, 	Défense, 	Finances, 	Em-
ploi,	Santé	publique	et	du	service	Comptable	fédéral.	
214  Créée	par	la	loi	du	18	janvier	2010	modifiant	 la	loi	du	16	mai	2003	fixant	les	dispositions	 générales	 applicables	 aux	
contrôle	de	la	Cour	des	comptes.	
215 Voir	également	 les	Cahiers	précédents	 de	la	Cour	des	comptes	 et	l’article	«		Mise	en	œuvre	de	la	loi	du	22	mai	2003	sur	
la	comptabilité	fédérale	»	plus	avant	dans	ce	chapitre	4	du	présent	Cahier. 168
La Cour des comptes recommande d’élaborer des règles d’évaluation claires et pratiques pour les immobilisations incorporelles et celles produites en interne, qui devraient être appliquées de manière uniforme par tous les départements, et qu’une solution soit trouvée pour le problème des informations historiques incomplètes. La mise en œuvre d ’une comp -
tabilité analytique adéquate au sein de Fedcom peut offrir des possibilités supplémentaires à cet effet.
5.2.3	 Principes	d’évaluation	communs	et	autres	procédures
En matière d’immobilisations, des principes d’évaluation, méthodes de travail et procé -
dures de contrôles divergents continuent de coexister malgré l’accompagnement général du service Comptable fédéral et les efforts du groupe de travail Historique immobilisations. Tant le contrôle interne que la qualité des comptes annuels consolidés appellent plus de concertation et de collaboration.
L’audit a révélé que tous les départements n’ont pas encore établi le plan d’inventaire qui 
doit être publié en annexe des comptes annuels 2012 comme le stipule l’article 136 de la loi du 22 mai 2003 sur la comptabilité fédérale.
La Cour des comptes recommande d’intégrer les règles d’évaluation au cadre légal et de rendre les directives du service Comptable fédéral à cet égard contraignantes pour tous les départements.
Le service Comptable fédéral et le groupe de travail Historique immobilisations doivent 
transmettre des informations supplémentaires et diffuser les décisions de la Commission de la comptabilité publique dès qu’elles sont disponibles, ainsi que les bonnes pratiques en la matière afin de permettre aux départements de rédiger et d ’utiliser les procédures d ’ éva -
luation et de contrôle adéquates.
Le service Comptable fédéral doit également veiller à ce qu’il soit possible de réaliser des 
travaux d’inventaire de qualité et dans les délais impartis. Il peut mettre en place un moni -
toring de l’élaboration, de l’exécution et de la publication des plans d’inventaire et orga -
niser une concertation régulière avec les départements en vue d’identifier les problèmes, de les analyser et de les résoudre. La fiabilité des informations relatives à l’inventaire des immobilisations peut ainsi être renforcée et la qualité des comptes annuels consolidés amé -
liorée.
5.2.4	 Utilisation	de	SAP 	pour	la	gestion	des	immobilisations
Toutes les possibilités du progiciel intégré SAP dans le domaine de la gestion des immobi -
lisations ne sont pas exploitées. L’application est actuellement utilisée uniquement pour le 
traitement comptable de l’inventaire. Quelques départements se montrent intéressés par un suivi, à certaines conditions, de la gestion complète des actifs dans SAP, mais ils ne maîtrisent pas suffisamment les fonctions du système pour que la transition soit effective et efficace. Le système doit encore être configuré pour permettre cette gestion à partir de SAP dans la pratique. La communication du service Comptable fédéral au sujet de la ges -
tion des actifs dans SAP reste actuellement limitée aux transactions comptables de nature financière. SYSTèME	COMPTABLE	 FEDCOM	 / 169
La Cour des comptes a signalé aux ministres et à leurs administrations que l’utilisation de 
systèmes de gestion des immobilisations indépendants du système SAP augmente le risque de production d’informations comptables incorrectes.
La Cour des comptes est d’avis qu’il y a lieu d’examiner la manière dont la gestion des im -
mobilisations par les départements peut être harmonisée avec le système comptable SAP. 
Le service Comptable fédéral doit consulter à cet effet les gestionnaires d’actifs des dépar -
tements, qui ont exprimé des besoins supplémentaires.
5.2.5	 Contrôle	de	qualité	 par	le	service	Comptable	fédéral
Si les inventaires historiques introduits par le service Comptable fédéral dans Fedcom font 
l’objet d’un contrôle de qualité, ce contrôle se limite toutefois à un contrôle technique des données enregistrées. Le suivi de ces données quant à leur exactitude n’est pas suffisant.
En plus de procéder à un contrôle purement technique des fichiers d’inventaire introduits dans SAP, le service Comptable fédéral doit contrôler la qualité des données sous-jacentes 
et examiner dans ce cadre les données déjà présentes dans Fedcom.
5.3 Réponses des départements
Dans leurs réponses, tous les départements indiquent qu’ils se rallient aux constatations 
et recommandations de la Cour des comptes. La Défense précise que sa gestion des immo -
bilisations dans SAP se limite au volet comptable vu que le département dispose déjà d’un système de gestion budgétaire et logistique intégré qui lui est propre.
Le service Comptable fédéral signale qu’à la suite d’une révision des normes SEC, une cir -
culaire adaptée relative à l’imputation de petit matériel et de logiciels s’appliquera à partir 
du 1
er janvier  2014. Le service a également collaboré avec le SPF  Finances et le SPF  Mobilité 
pour démarrer un projet destiné à rendre la comptabilité analytique plus performante. Il a aussi collaboré avec la Police fédérale dans le cadre du lancement d’un projet de numérisa -
tion des immobilisations.
Le service Comptable fédéral souligne qu’il n’est pas responsable de la comptabilité des 
départements et que le contrôle qualitatif de l’inventaire relève dès lors de l’entière res -
ponsabilité de ces derniers. Le service estime par ailleurs ne pas disposer d’effectifs assez qualifiés et expérimentés pour opérer le monitoring recommandé de l’inventaire. Chapitre ChapitreÉvolution de la dette de l’État 
et de la dette publique
5  ÉVOLUTION	DE	LA	DETTE	DE	L ’ÉTAT	ET	DE	LA	DETTE	PUBLIQUE	 / 173
Entre le 31 décembre 2011 et  le 31 décembre 2012,  l’endettement  brut de l’État a augmenté 
de 1,32 milliard  d’euros,  atteignant  365,17 milliards  d’euros à la fin de l’année. Les charges 
d’intérêt  de la dette de l’État en termes de droits constatés  (intérêts  courus) se sont élevées, 
en 2012,  à 12,86 milliards  d’euros. La dette brute consolidée  de l’ensemble  des administra -
tions publiques  (375,4 milliards  d’euros),  exprimée  en pourcentage  du produit intérieur  brut 
(PIB), a augmenté  de deux points  de pourcentage  durant cette période. Elle s’établit  à 99,8 % 
au 31 décembre 2012.
1 Contexte
Le besoin brut de financement de l’État est défini ici comme l’ensemble des dépenses qui 
ont été financées par l ’emprunt en 2012. L’ évolution de la dette publique s’entend comme la variation des encours repris dans la situation de la dette de l’État entre le 31 décembre 2011 et le 31 décembre 2012.
Comme le montre le tableau 1 ci-après, les besoins bruts de financement de l’État se sont 
élevés à 40,54 milliards d’euros en 2012. 174
Tableau 1 –  Besoins de financement de l’État pour 2012 (en milliards d’euros)216217
Besoins de financement 40,54
Solde	net	à	financer2167,98
dont	:	 solde 	budgétaire	sur	base 	de	caisse 7,81
 solde des opérations de trésorerie 0,17
Remboursement	des	emprunts	émis	à	long	terme 	et	arrivés	à	échéance	en	 201221725,56
Rachat	anticipé	de	titres	arrivant	à	échéance	à	partir	de	2013 7,0
Le solde net à financer est égal à la somme du solde budgétaire sur base de caisse et du solde 
des opérations de trésorerie. Les opérations de trésorerie sont des opérations générant des flux financiers qui ne sont pas inscrits au budget. Elles sont composées :
voirs, comme les transferts aux communautés et régions, le financement alternatif de la 
• des différences d’amortissement qui sont principalement des primes payées par le Trésor lors des opérations de rachat d’obligations linéaires sur le marché secondaire ;
Les rachats anticipés de titres pour sept milliards d’euros (hors primes de rachat, qui ont 
été incorporées dans le solde net à financer) ont permis de lisser l’échéancier des rembour -
sements en 2012. Les titres ont été soit directement amortis, soit gardés en portefeuille.
Pour subvenir aux besoins bruts de financement, l’État a émis pour 48,01  milliards d’euros 
de titres à long terme. Environ 90 % de ces titres sont des obligations linéaires (OLO).Outre des bons du Trésor pour le Fonds de vieillissement destinés à refinancer d’anciens 
bons arrivés à échéance, l’État a également émis des Euro  Medium Term Notes  (EMTN) et 
des Schuldscheine  allemands
218 qui permettent de diversifier la base des investisseurs.
216  Ce	montant	 a	été	en	partie	influencé	 par	la	capitalisation	 de	Dexia	(+2,915	milliards	 d’euros),	 l’apport	en	capital	dans	
le	mécanisme	 européen	 de	stabilité	(+1,1	milliard	d’euros)	et	les	remboursements	 accélérés	 de	KBC	(-4,025	mil-
liards	d’euros)	en	tant	qu’opérations	 budgétaires	 effectuées	 sur	une	base	de	caisse	et	le	solde	positif	des	primes	
d’émission	d’OLO	(-2,8	milliards	d’euros)	en	tant	qu’opération	de	caisse.
217 Montant	 hors	effets	en	portefeuille 	au	31	décembre	 2011,	étant	donné	que	leur	remboursement	 a	été	financé	
en	2011.
218  Un	Schuldschein 	est	un	contrat	de	prêt,	pas	un	titre,	par	lequel	l’emprunteur 	s’engage 	à	rembourser 	au	prêteur	une	
somme	déterminée	 à	une	date	déterminée	 contre	une	rémunération	 déterminée.	 Pour	ce	contrat	de	droit	alle -
mand,	le	traitement 	comptable 	permet	à	l’investisseur 	de	comptabiliser 	sa	créance	sans	réévaluation 	régulière 	de	
la	valeur	(pas	de	valorisation	«	 marked to market 	»)	et	donc	sans	la	volatilité	qui	l’accompagne. ÉVOLUTION	DE	LA	DETTE	DE	L ’ÉTAT	ET	DE	LA	DETTE	PUBLIQUE	 / 175
Tableau 2 –  Moyens de financement à long terme de l’État pour 2012 (en milliards d’euros)
Obligations 	linéaires	(OLO) 42,95
Bons	du	Trésor	–	Fonds	de 	vieillissement	(destinés	à	refinancer	d’anciens 	bons) 1,85
Euro Medium Term Notes	(EMTN)	/	Schuldscheine  allemands 3,07
Bons d’État 0,14
Total des titres à long terme 48,01
Les différentes émissions de bons d’État ont rapporté 0,14 milliard d’euros en 2012. En 2011, 
les bons d’État avaient encore rapporté 6,03 milliards d’euros, essentiellement en raison du 
succès de la dernière émission de bons d’État de l’année. Ce succès s’explique entre autres 
par le coupon proposé à la suite des taux d’intérêt des OLO qui avaient momentanément grimpé en flèche sur les marchés
219 et dépassaient nettement ceux de 2012 (voir graphique 
au point 4).
Tableau 3 –  Variation de la dette à court terme
1.	la	variation	de 	l’encours	des	certificats	de	trésorerie 	(dette	à	court	terme 	en	euros) -3,39
2.	la	variation	 des	autres	dettes	à	court	terme -4,08
Total -7,47
Les besoins de financement de l’État ont été inférieurs de 7,47 milliards d’euros aux titres 
émis à long terme. Cette différence a permis de réduire considérablement l’encours de la 
dette à court terme et les opérations de gestion, essentiellement dans le cadre des opéra -
tions de fin d’année (voir point 2.3).
rerie à trois, six et douze mois. Ces certificats sont émis deux fois par mois par adjudica -
tion. En 2012, le montant total des certificats de trésorerie adjugés par le Trésor s’est élevé 
à 71,4 milliards d’euros, soit 3,0 milliards d’euros en moyenne par adjudication.2.3 Opérations de gestion
administrations publiques comme l’ONSS et les achats de titres gardés en portefeuille qui sont effectués notamment dans le cadre des opérations de fin d ’année. Le principe des opé -
rations de fin d’année est d’utiliser des surplus de trésorerie disponibles temporairement en fin d’année pour acheter, fin décembre, des titres qui peuvent être déduits de la dette consolidée de l’ensemble des administrations publiques, pour les revendre plus tard. Cette opération permet d’affecter le surplus de trésorerie à une réduction temporaire de la dette publique consolidée (voir point 5). Fin 2012, les opérations de fin d’année réalisées sur les 
titres de l’État achetés se sont élevées à 680 millions d’euros, ce qui représente une baisse 
219  Au	25	novembre	2011,	le	taux	d’intérêt	des	OLO	à	dix	ans	était	de	5,8	%. 176
de 7.241 millions d’euros par rapport à la fin 2011. Les opérations de gestion en 2012 ont 
diminué au total de 7,4 milliards d’euros par rapport à 2011.
3 Évolution de la dette de l’État
La dette de l’État était de 365.165,7 millions d’euros au 31 décembre 2012, soit une augmen -
tation de 1.321,3 millions d’euros par rapport au 31 décembre 2011.
Tableau 4 –  Évolution de la dette de l’État en 2012 (en millions d’euros)
Solde	net	à	financer +7.976,3
Diminution des opérations de gestion -7.407,2
Intérêts	capitalisés +785,6
Variations 	de	change +0,5
Divers -2,4
Diminution	 de	la	dette	de	certains	organismes	pour 	laquelle	l’État	intervient	
dans	les	charges	financières-31,6
Augmentation de la dette de l’État +1.321,3
La dette de l’État est composée de la dette émise ou reprise par l’État (364.815,2 millions 
d ’euros) et de la dette pour laquelle l ’État intervient dans les charges financières (350,5  mil-
débudgétisée. Ce sont des emprunts émis par des institutions publiques220 pour lesquels 
l’État s’est engagé à prendre en charge les charges d’intérêt et le remboursement en capital. En 2012, cette dette a diminué de 31,6 millions d’euros. Il s’agit d’emprunts qui sont arrivés à échéance en 2012 et dont le remboursement a eu lieu à la charge des crédits budgétaires.
Toutes les dettes en devises ont été apurées en 2012, moyennant une perte de change 
de 0,5 million d’euros.
Les charges d’intérêt de la dette de l’État en termes de droits constatés (intérêts cou -
rus), y compris les intérêts des placements du Fonds de vieillissement, se sont élevées à 12.857,5  millions d’euros en 2012, alors qu’elles avaient initialement été estimées à 
13.371,16 millions d’euros. Par rapport à 2011, ces charges ont augmenté de 774,5 millions 
220  En	2012,	il	s’agissait 	plus	particulièrement 	d’emprunts 	de	la	Régie	des	bâtiments, 	d’une	série	d’emprunts 	de	pou -
voirs	locaux	dans	le	domaine	 des	travaux	publics	et	de	la	santé	publique	 ainsi	que	d’emprunts	 de	l’Office	national	
du	ducroire	et	de	la	Société	fédérale	de	participations	et	d’investissement.	 ÉVOLUTION	DE	LA	DETTE	DE	L ’ÉTAT	ET	DE	LA	DETTE	PUBLIQUE	 /	177
d ’euros. Cette hausse s’explique par la forte augmentation de la dette en  2011  (+22.269,2  mil-
lions d’euros) et par la diminution des recettes issues des swaps d’intérêt par rapport 
à 2011221. La baisse des taux d’intérêt en 2012 n’a pas permis de compenser totalement l’inci -
dence de ces deux facteurs.
Au 31 décembre 2012, le taux d’intérêt implicite, c’est-à-dire le coût financier moyen pon -
déré222, de l’encours des instruments de la dette de l’État atteignait 3,52 %, ce qui représente 
une baisse de 0,3 point de pourcentage par rapport au 31 décembre 2011.Le graphique ci-après présente l’évolution des taux d’intérêt moyens à trois mois et à 
dix ans pour les titres de la dette de l’État émis en 2012.
Source : Banque nationale de Belgique, Revue statistique IV-2012
Le règlement européen n° 479/2009 du Conseil du 25 mai 2009 relatif à l’application du pro -
engagements bruts en cours à la fin de l’année du secteur « administrations publiques », à 
221  Il	s’agit	de	317,2	millions	d’euros	en	2012,	contre	573,9	millions	d’euros	en	2011,	en	termes	de	droits	constatés.	
Cette	différence	 s’explique	 par	le	dénouement	d’une	 série	de	swaps	d’intérêt	positifs	pour	le	 Trésor	en	2010-2011.	
Certains	des	swaps	d’intérêt	actuels	courent	jusqu’en	2043.
222  Source	:	Agence	de	la	dette.	Il	s’agissait 	du	coût	actuariel 	moyen	pondéré	de	l’encours 	de	tous	les	instruments 	de	la	
dette	en	euros	au	31	décembre	2012.ÉVOLUTION DE LA DETTE DE L’ÉTAT ET DE LA  DETTE PUBLIQUE / 161 
 
Évolution des taux d’intérêt moyens à trois mois et à dix  ans en 2011 -2012 (en %)  
0,0 %0,5 %1,0 %1,5 %2,0 %2,5 %3,0 %3,5 %4,0 %4,5 %5,0 %5,5 %
Janvier
Février
Mars
Avril
Mai
Juin
Juillet
Août
Septembre
Octobre
Novembre
Décembre
Janvier
Février
Mars
Avril
Mai
Juin
Juillet
Août
Septembre
Octobre
Novembre
Décembre
3 mois
 10 ans
2011 2012
Source  : Banque nationale de Belgique, Revue statistique  IV-2012  
5 Dette brute consolidée de l’ensemble des administrations 
publiques  
Le règlement européen n°  479/2009 du Conseil du 25 mai 2009 relatif à l’application du 
protocole sur la procédure concernant les déficits excessifs, annexé au traité instituant la 
Communauté européenne, définit la dette publique comme étant la valeur nominale de 
tous les engagements bruts en cours à la fin de l’année du secteur «  administrations 
publiques  », à l’exception des engagements dont les actifs financiers correspondants sont 
détenus par ce secteur.  
Le secteu r « administrations publiques  » est subdivisé en quatre sous -secteurs  : le pouvoir 
fédéral, les communautés et régions, les administrations locales et la sécurité sociale.  
Cette dette s’élevait au 31 décembre 201 2 à 375.389  millions d’euros223. Elle était en 
augmentation de  13.717  millions d’euros par rapport au 31 décembre 201 1. 
Exprimée en pourcentage du PIB, la dette brute consolidée des administrations publiques a 
augmenté de deux  point s de pourcentage pour atteindre 99,8 % au 31 décembre 201 2. La 
Belgiqu e a ainsi dépassé les prévisions du programme de stabilité 201 2-2015, lequel faisait 
 
223 Dans l’intervalle, l’ICN a fixé la dette publique consolidée pour 2012 à 375.117  millions d’euros dans son communiqué 
du 27  septembre  2013 dans le cadre de la procédure concernant les déficits excessifs.   178
Le secteur «   administrations publiques  » est subdivisé en quatre sous-secteurs  : le pouvoir 
Cette dette s’ élevait au 31  décembre  2012  à 375.389  millions d ’euros223. Elle était en augmen -
tation de 13.717 millions d’euros par rapport au 31 décembre 2011.Exprimée en pourcentage du PIB, la dette brute consolidée des administrations publiques 
a augmenté de deux points de pourcentage pour atteindre 99,8 % au 31 décembre 2012. La 
Belgique a ainsi dépassé les prévisions du programme de stabilité 2012-2015, lequel faisait état d’un taux d’endettement de 99,4 % pour 2012
224. Cette augmentation du ratio de la 
dette en 2012  est imputable, à raison de 2,3  points de pourcentage, à des facteurs dits endo -
gènes225, c’est-à-dire le déficit public226 et la conjoncture économique, tandis que les facteurs 
dits exogènes, à savoir les facteurs qui ont une influence sur la dette publique mais pas sur le solde de financement des pouvoirs publics, ont fait baisser le taux d’endettement par solde
227 de 0,3  point de pourcentage. En 2012, ces facteurs exogènes ont principalement été  :
médiaire du Fonds européen de stabilité financière (FESF) qui, selon les règles  d’Eurostat, 
devaient être imputés à la dette publique des pays participant au FESF (+1,4 point de 
• le premier apport de capital dans le mécanisme européen de stabilité (MES) (+0,3  point 
• le remboursement accéléré du soutien public par KBC (-1,1 point de pourcentage) ;
• l’utilisation faite des excédents de liquidités disponibles au début de l’année suite au 
succès remporté par l’émission de bons d’État clôturée en décembre  2011 (-0,4  point de 
• les primes d’émission et de remboursement dans les opérations de trésorerie (-0,6 point 
de pourcentage).
223 Dans	l’intervalle, 	l’ICN	a	fixé	la	dette	publique	consolidée 	pour	2012	à	375.117	millions	d’euros	dans	son	communi -
qué	du	27	septembre	2013	dans	le	cadre	de	la	procédure	concernant	les	déficits	excessifs.	
224  Programme	de	stabilité	de	la	Belgique	(2012-2015),	p.	52.	
225 La notion de facteur endogène est aussi utilisée dans l'article sur la mise en œuvre des obligations européennes 
dans	le	cadre	du	pacte	budgétaire,	mais	dans	un	sens	légèrement	différent.	
226  L’apport	de	capital	dans	Dexia,	dont	l’impact	sur	le	taux	d’endettement	 est	chiffré	à	+0,8	point	de	pourcentage,	 a	
initialement 	été	repris	parmi	les	facteurs	exogènes. 	À	la	suite	d’une	décision	d’Eurostat, 	il	a	ensuite	été	incorporé 	
au	déficit	public	et,	par	conséquent,	considéré	comme	un	facteur	endogène.
227 Les	conséquences	 de	la	crise	de	l’euro	et	des	marchés	 financiers	 sur	la	dette	sont	précisées	 dans	l’article	que	ce	
Cahier	consacre	 à	l’impact	des	mesures	 d’aide	prises	dans	le	cadre	de	la	crise	financière	 et	pour	garantir	la	stabilité	
financière 	de	la	zone	euro. ÉVOLUTION	DE	LA	DETTE	DE	L ’ÉTAT	ET	DE	LA	DETTE	PUBLIQUE	 / 179
Tableau 5 –  Dette consolidée en 2012 (en millions d’euros)228229
Pouvoir	fédéral 310.810 331.592 341.890
Communautés et régions 22.973 24.180 25.593
Administrations locales 17.627 18.218 19.564
Sécurité sociale 1.579 2.165 2.236
Consolidation intersectorielle228-12.730 -14.482 -13.894
Total229340.257 361.672 375.389
Dette en % du PIB 95,6 % 97,8 % 99,8 %
Source : Banque nationale de Belgique, Revue statistique II-2013
Comme le montre le tableau 6, la contribution de la dette de l’État, au sens de la dette émise 
ou reprise par le Trésor fédéral, à la dette publique consolidée s’est élevée à  360.744,87  mil-
lions d’euros en 2012.
Tableau 6 –  Contribution de la dette de l’État à la dette publique consolidée en 2012 (en millions 
d’euros)
Endettement brut de l’État 365.165,7
Dette	pour	laquelle 	l’État	intervient	dans 	les	charges	financières -350,5
Dette brute 364.815,2
Correction pour conversion de la valeur escomptée en valeur nominale +5.579,1
Titres publics achetés et gardés en portefeuille -7.127,9
Crédits	octroyés	par	le 	Trésor	à	des	entités	du	secteur 	public -2.521,6
Contribution du Trésor à la dette publique consolidée 360.744,8
Consolidation	intrasectorielle 	(-)	et	autres	obligations 	du	pouvoir	fédéral	(+) -18.854,8
Dette brute consolidée du pouvoir fédéral 341.890,0
(341.890 millions d’euros), vu qu’une partie de la consolidation intrasectorielle du sous-
bution230. Les principales composantes de la consolidation intrasectorielle, dont il a été fait 
abstraction dans ce calcul, concernaient les montants du Fonds de vieillissement placés en bons du Trésor (19.174 millions d’euros) ainsi que les placements de la Caisse des dépôts et 
228  Cette	consolidation	 intersectorielle 	correspond	 aux	actifs	financiers	 des	différents	 sous-secteurs	 dont	la	contre -
partie	est	une	dette	d’un	autre	sous-secteur	des	administrations	publiques.
229  Pour	traduire	le	lien	entre	la	dette	consolidée	 et	l’endettement	 brut	de	l’État,	les	tableaux	 5 et 6 reprennent les 
chiffres	de	la	revue	statistique	la	plus	récente	(II-2013)	de	la	Banque	nationale	de	Belgique.
230  Le	passage	de	la	dette	du	Trésor	fédéral	vers	la	dette	consolidée 	de	l’État	fédéral	est	expliqué 	dans	l’annexe	statis -
tique	du	rapport	annuel	de	la	Banque	nationale	 de	Belgique	 sur	les	développements	 économiques	 et	financiers	 pour	
l’année	2012	(tableau	22	–	Dette	brute	consolidée	 des	administrations	 publiques,	 p.	272).	Comme	le	montant	 de	
la	dette	consolidée	est	adapté	en	 permanence,	le	chiffre	repris	 dans	le	tableau	6	 du	présent	article	(341.890,0	mil -
lions	d’euros)	diffère	légèrement	 de	celui	du	tableau	22	du	rapport	annuel	référencé	 (341.739,0	 millions	d’euros).	 La	
dette	consolidée	 est	établie	suivant	la	méthodologie	 de	l’Institut	 des	comptes	 nationaux,	 qui	est	établi	à	la	Banque	
nationale	de	Belgique,	et	est	ensuite	présentée	à	Eurostat	(le	bureau	statistique	de	la	Commission	européenne). Chapitre180
consignations (2.558 millions d’euros). D’autres obligations du pouvoir fédéral ne sont pas 
émises ou reprises par le Trésor fédéral, mais font augmenter la dette consolidée du pouvoir 
fédéral. Il s’agit entre autres de la dette imputée suite à la participation de la Belgique au mécanisme d’assistance mutuelle du FESF.
La consolidation intrasectorielle et ces autres obligations expliquent pourquoi la dette 
consolidée du pouvoir fédéral (+10,3 milliards d’euros) a augmenté beaucoup plus que la 
dette publique (+1,3 milliard d’euros) en 2012. Par rapport à 2011, la consolidation intrasec-
torielle au sein du sous-secteur « pouvoir fédéral » a en effet reculé d’environ cinq milliards 
d’euros, tandis que les «  autres obligations de l’État » ont augmenté de quelque 4,5 mil-
liards d’euros. Chapitre6Évolution des effectifs et des 
dépenses de personnel dans 
la fonction publique fédérale
Effectifs et dépenses de per-
sonnel dans la fonction pu-blique fédérale  EFFECTIFS	ET	DÉPENSES	DE	PERSONNEL	DANS	LA	FONCTION	PUBLIQUE	FÉDÉRALE	 / 183
Les informations  relatives à l’évolution  et à la structure  des effectifs de la fonction publique 
fédérale enregistrées  dans la banque de données  statistiques  Pdata montrent  que les effectifs 
continuent  à se réduire. Entre juin 2006 et juin 2012, cette réduction  a été de 6,5 %. Elle n’af-
fecte cependant  pas tous les services publics fédéraux  dans la même proportion  et concerne 
davantage  le personnel  des niveaux C et D et le personnel  contractuel.  En 2012, les dépenses  de 
personnel  à charge du budget général des dépenses  sont en légère augmentation  par rapport 
à 2011 (1 %).  Cette augmentation  s’explique  principalement  par l’indexation  et la progression 
barémique garantie par le statut.
1 Contexte
La base de données Pdata créée au sein du SPF Personnel et Organisation (SPF P&O)231 
 fournit des informations d ’ordre statistique sur les effectifs de la fonction publique fédérale.
Dans ses précédents Cahiers232, la Cour des comptes a évoqué les faiblesses de cet outil et 
l’absence de liens avec les données financières. Elle a néanmoins souligné les améliorations 
qui y avaient été apportées au fil du temps en termes de précision et de présentation des données.
En 2010, le SPF P&O et le SPF Budget et Contrôle de la gestion (SPF B&CG) ont mis en place 
un nouvel instrument de monitoring du personnel qui permet de suivre le nombre d’ETP et leur charge financière
233. La Cour des comptes a constaté que ce nouvel instrument ne 
couvre pas le même périmètre que Pdata et qu’une intégration des deux bases de données était souhaitable. Pour rappel, il n’existe pas de définition légale claire du périmètre de la fonction publique fédérale. Le périmètre utilisé par Pdata diffère de celui repris dans la loi de 1993 et de celui utilisé dans les circulaires relatives au monitoring
234.
La désignation en 2012 du SPF P&O comme coordinateur unique du monitoring à la place du 
SPF B&CG devrait être l’occasion d’uniformiser et de coordonner le recensement des don -
nées relatives tant à l’effectif qu’à sa charge budgétaire. Cette coordination doit s’opérer par le biais de lignes directrices que le SPF P&O communiquera aux acteurs concernés par le rapportage mensuel des données repris dans la circulaire n° 602quater du 20 juillet 2012
235.
231 Créée	sur	base	de	l’arrêté	royal	n°	141	du	30	décembre	 1982	et	de	l’arrêté	royal	du	4	octobre	2005	portant	exécution	
de	l’article	3	de	l’arrêté	royal	n°141.
232  Cour	des	comptes,	 «	Fonction	 publique	 fédérale	 »,	167e	Cahier,	Volume	I,	p.	564-596 	;	168e	Cahier,	Volume	I,	 
p.	333-357	et	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	420-440.	Disponibles	sur	www.courdescomptes.be.
233 Sur	la	base	des	instructions	 contenues	 dans	la	circulaire	 602	du	14	avril	2010	et	suivantes	 –	Informations	 relatives	 au	
monitoring	du	personnel	et	des	crédits	de	personnel.
234  L’arrêté	royal	n°	141	du	30	décembre	 1982,	à	la	base	de	la	création	de	Pdata,	énumère	 les	institutions	 reprises	dans	
son	périmètre 	d’application 	(administrations 	et	autres	services	de	l’État,	y	compris	les	forces	armées,	magistra -
ture	et	services	relevant	du	pouvoir	judiciaire,	 Conseil	d’État,	OIP	soumis	à	l’autorité,	 au	pouvoir	de	contrôle	ou	de	
tutelle	de	l’État,	services	des	relations	 extérieures	 et	cultes).	De	son	côté,	la	loi	du	22	juillet	1993,	portant	certaines	
mesures	 en	matière	de	fonction	 publique,	 délimite	la	fonction	 publique	 administrative	 fédérale	 sans	recouvrir	 le	
périmètre	 de	l’arrêté	royal	n°	141	(elle	ne	reprend	pas	toutes	les	OIP,	mais	bien	les	IPSS	qui	ne	sont	pas	visées	par	
cet	arrêté).	Les	circulaires	 n°	602	et	602ter,	relatives	 au	monitoring,	 considèrent	 le	personnel	 de	la	fonction	 pu-
blique	comme	l’ensemble 	du	personnel 	rémunéré 	directement 	ou	indirectement 	par	l’État.	Elles	ne	comprennent 	
pas	d’énumération	 des	entités,	mais	les	classent	en	fonction	 de	leur	dépendance	 comptable	 vis-à-vis	du	budget	du	
département	ministériel	et	de	l’organisme	de	paiement	du	personnel.	La	liste	ainsi	établie	reste	évolutive.
235 Circulaire	 n°	602quater	 du	20	juillet	2012	modifiant	 la	circulaire	 602	du	14	avril	2010	reprenant	 des	informations	
relatives	au	monitoring	du	personnel	et	des	crédits	de	personnel. 184
Comme chaque année, la Cour des comptes analyse la structure et l’évolution de l’effectif 
du personnel fédéral en se fondant sur le périmètre de Pdata et ses critères de répartition. Cette base de données n’est cependant pas exhaustive. Des compléments d’information ont été fournis par le SPF Justice, la Police fédérale, le SPF Affaires étrangères et la Défense.
Sauf mention contraire, les données portent sur les effectifs en 2012 et sur leur évolution par 
rapport à 2011 et 2006.
L’évolution de la fonction publique fédérale traduit des enjeux importants : le nombre de 
personnes occupées et le taux de remplacement des départs à la retraite, les glissements 
entre les différents niveaux, la part des agents contractuels, l’importance du travail à temps partiel, la présence des femmes et le vieillissement de l’effectif.
2.1	 Fonction 	publique 	fédérale
En 2012, la fonction publique fédérale se composait de 145.298 personnes physiques 
contre 148.017 en 2011 et 155.468 en 2006, soit une diminution de 10.170 personnes (6,5 %) 
depuis 2006.
Tableau 1 –  Répartition de l’effectif de la fonction publique fédérale pour 2006, 2011 et 2012 (en 
personnes physiques)
Fonction publique fédérale 2006 2011 2012
Fonction	 publique	administrative	fédérale 	(SPF/SPP,	
personnel	civil	de 	la	Défense,	 OIP,	IPSS	et	établisse -
ments	scientifiques)83.539 81.281 79.797
Personnel	militaire 	de	la	Défense(1)41.515 36.642 35.935
Police	fédérale(2)13.292 13.756 13.514
Ordre	judiciaire 11.609 11.245 11.083
Représentants des cultes et de la laïcité(3)3.318 3.141 3.088
Contractuels engagés sur place dans les services 
extérieurs	du	 SPF	Affaires	étrangères(4)1.513 1.326 1.293
Conseil d’État 611 556 521
Inspection	 des	finances 71 70 67
Total 155.468 148.017 145.298
(1)  Ces chiffres intègrent notamment le personnel militaire bénéficiant du régime de suspension 
volontaire des prestations (3.860 personnes au 1er janvier 2012 selon le Rapport annuel 2011 de 
la Direction générale Human  Resources  de la Défense). Ce régime, instauré par la loi du 22 dé-
cembre 2008 et pour une durée limitée, permet à un militaire, sur base volontaire, d’être placé 
dans une position administrative assimilée à un congé avec maintien d’une partie de la rémuné -
ration jusqu’au moment de la mise à la pension.
(2)  Chiffres de la Police fédérale pour juin (les aspirants et le personnel hors budget ne sont pas pris 
en compte)
(3)  Chiffres du SPF Justice au 1er janvier 2007, 2012 et 2013
(4)  Chiffres du SPF Affaires étrangères au 1er novembre 2006, 31 décembre 2011 et 31  décembre 2012
Source : Pdata au 30 juin et administrations EFFECTIFS	ET	DÉPENSES	DE	PERSONNEL	DANS	LA	FONCTION	PUBLIQUE	FÉDÉRALE	 / 185
Au 30 juin 2012, sur les 79.797 personnes physiques qui composent l’effectif de la fonction 
publique administrative fédérale, 73,3 % sont des agents des SPF et SPP. Les 26,7 % restants 
se répartissent entre les institutions publiques de sécurité sociale (IPSS, 17,3 %), les orga -
nismes d’intérêt public (OIP, 5,4 %) et les établissements scientifiques (4 %). Le tableau 
ci-après montre l’évolution de cette répartition.
Tableau 2 –  Évolution 2006-2012  de la répartition des effectifs entre les composantes de la fonction 
publique fédérale administrative (en personnes physiques et en pourcentage)
2006 2011 2012 Évolution 2006-2012
effectifs effectifs effectifs effectifs  %
SPF	et	SPP	et	person -
nel civil de la Défense61.190 59.557 58.521 -2.669 -4,36
IPSS 14.568 14.118 13.800 -768 -5,27
OIP 4.551 4.405 4.319 -232 -5,10
Établissements scien -
tifiques3.230 3.201 3.157 -73-2,26
Total 83.539 81.281 79.797 -3.742 -4,48
Source : Pdata (pour 2006, données d’avril 2013)
2.2.2	 Taux	moyen	d’activité
Pdata calcule le taux moyen d’activité par agent, exprimé en équivalent temps plein sur la base des taux d’activité de chacun des agents durant la période du 1
er janvier au 30 juin 2012. 
Le taux moyen d’activité est influencé principalement par les réductions d’activité dues aux prestations réduites et à la semaine de quatre jours sur base volontaire, aux interruptions de carrière partielle ou totale, ainsi qu’au départ anticipé à mi-temps.
Pendant cette période, 62 % des membres de la fonction publique administrative fédérale 
travaillaient à temps plein (49.569 personnes). 26.076 personnes (32,7 %) travaillaient à 
temps partiel (19.914,95 équivalents temps plein) et 4.152 personnes (5,2 %) n’avaient au -
cune activité.Le taux moyen d’activité, stable par rapport à 2006, est d’environ 87 %.2.2.3	 Répartition	par	niveau	et	par	statut
La répartition par niveau permet de mesurer le degré de qualification en fonction des ni -
veaux de formation et de compétences exigés.
temporaire de six ans. Au 30  juin  2012, la fonction publique administrative fédérale comp -
tait 173 managers sous mandat (contre 160 en 2011 et 151 en 2006). 186
Pour le reste, on distingue quatre niveaux de fonction :
• niveau A pour les travaux d’études, de coordination, de conception et de préparation des 
textes réglementaires (diplôme universitaire requis);
• niveau B pour les tâches de spécialisation (diplôme de graduat requis);
• niveau C pour les tâches logistiques ou les activités de contrôle simples (diplôme de l’enseignement secondaire supérieur requis);
• niveau D pour les tâches simples (aucun diplôme requis).
Le tableau 3 reprend les données des effectifs de 2006, 2011 et 2012 par niveau et par statut.
2.2.4	Politique	générale	de	réduction	des	effectifs
Évolution  des effectifs par administration
La politique menée par les derniers gouvernements vise à réduire l’effectif de la fonction publique fédérale en remplaçant de manière sélective les agents mis à la retraite.
Entre 2006 et 2012, les effectifs de la fonction publique administrative fédérale (en per -
sonnes physiques) ont diminué de 4,48 % (-3.742 personnes).Les diminutions les plus remarquables en personnes physiques se situent :• au SPF Finances : -4.239
• au sein du personnel civil de la Défense : -591
• à la Régie des bâtiments : -462
• au SPF Économie : -425
• à l’Office national de l’emploi : -341
• au SPF Santé publique : -230
• l’Office national des pensions : -218
Trois services publics ont vu leur effectif augmenter  : le SPF Justice (+1.906  personnes phy -
siques), le SPF Intérieur (+709) et le SPF Mobilité et Transports (+219).Évolution par niveau du personnel statutaire et contractuel
Tableau 3 –  Effectifs 2006-2011-2012 du personnel de la fonction publique administrative fédérale 
par niveau (en nombre de personnes physiques)
Niveau Statutaires Contractuels Total
2006 2011 2012 2006 2011 2012 2006 2011 2012
A 14.027 15.800 16.161 3.103 2.863 2.58517.130 18.663 18.746
B 13.053 13.954 13.899 1.915 2.005 1.84214.968 15.959 15.741
C 18.795 25.031 25.355 5.836 5.670 5.50324.631 30.701 30.858
D 16.715 7.309 6.35610.095 8.649 8.09626.810 15.958 14.452
Total 62.590 62.094 61.771 20.949 19.187 18.026 83.539 81.281 79.797
Source : Pdata EFFECTIFS	ET	DÉPENSES	DE	PERSONNEL	DANS	LA	FONCTION	PUBLIQUE	FÉDÉRALE	 / 187
La réduction globale des effectifs de la fonction publique administrative fédérale par rap -
port à 2006 est moins marquée dans l’emploi statutaire (-819 personnes physiques) que 
dans l’emploi contractuel (-2.923 personnes physiques). Elle s’est en outre accompagnée 
d’un changement dans l’importance relative des niveaux au sein du personnel statutaire. 
Sur six ans, on constate une diminution des emplois de niveaux C et D (-3.799) et une aug -
mentation des niveaux A et B (+2.980).
En 2012, l’effectif de la fonction publique administrative fédérale a diminué de 1.484 per-
sonnes physiques par rapport à 2011 (- 1,9 %). Le taux d’emploi contractuel est de 22,59 % 
(contre 24 % en 2011 et 25,07 % en 2006). La diminution progressive de la part des contrac-
tuels dans l’ensemble de l’effectif reflète la volonté du gouvernement de donner la priorité à 
l’emploi statutaire et d’en faciliter l’accès au personnel contractuel en place236.
Par rapport à 2011, l’évolution des différents niveaux est la suivante :
• Niveau A : L’effectif global est en augmentation (+83 personnes physiques). Le personnel 
statutaire augmente (+361) et le personnel contractuel diminue (-278).
• Niveau B : L’effectif global est en diminution (-218). La diminution est légère chez les 
statutaires (-55, soit -0,4 %) et plus importante chez les contractuels (-163, soit 8,1 %).
• Niveau C : L’effectif global est en légère augmentation (+157, soit +0,5 %). Le personnel 
statutaire augmente (+324) et le personnel contractuel diminue (-167).
• Niveau D : La diminution des effectifs de niveau D, tant statutaire (-953) que contractuel 
(-553), se poursuit (-1.506, soit -9,4 %). Cette diminution était déjà de 9,2 % entre 2010 et 
2011.
Le pourcentage des femmes dans la fonction publique administrative fédérale est en légère augmentation, avec 52,72 % de l’effectif au 30 juin 2012 (52,64 % en 2011 et 51,36 % en 
2006). Les femmes représentent 42,54 % au niveau A (41,82 % en 2011 et 37,17 % en 2006). 
Aux 30 juin 2012 et 2011, elles occupaient 28 des 173 emplois de manager soit 16,2 %. Elles 
étaient 24 en 2006.
236  Doc. parl., Chambre, 	21	décembre 	2011,	DOC	53	1964/013, 	Note	de	politique 	générale 	de	la	fonction 	publique, 	p.	3. 188
2.2.6	 Pyramide	des	âges
La pyramide des âges suivante illustre à la fois la structure par âge et par genre. Son examen permet de rendre compte du vieillissement et de la féminisation de la fonction publique administrative fédérale.
Pyramide des âges de la fonction publique administrative fédérale au 30 juin 2012
Ages
statutaires contractuels statutaires contractuelles
plus de 65 ans 7 25 1 24
61-65 ans 2 202 201 1 007 444
56-60 ans 6 749 433 5 457 1 294
51-55 ans 6 512 590 6 131 1 671
46-50 ans 4 720 694 4 466 1 932
41-45 ans 4 247 761 4 016 1 966 4347
36-40 ans 3 326 719 3 271 1 420
31-35 ans 2 549 860 2 911 1 467
26-30 ans 1 550 812 1 942 1 557
moins de 26 ans 349 419 358 737
32 211 5 514 29 560 12 512 37725 47.3
42072 52.7
79797hommes femmes
8.000 6.000 4.000 2.000 0 2.000 4.000 6.000 8.000 plus de 65 ans  
61-65 ans  
56-60 ans  
51-55 ans  
46-50 ans  
41-45 ans  
36-40 ans  
31-35 ans  
26-30 ans  
moins de 26 ans  
plus de 
65 ans  61-65 
ans 56-60 
ans 51-55 
ans 46-50 
ans 41-45 
ans 36-40 
ans 31-35 
ans 26-30 
ans moins 
de 26 
ans 
hommes statutaires  349 1.550 2.549 3.326 4.247 4.720 6.512 6.749 2.202 7 
hommes contractuels  25 201 433 590 694 761 719 860 812 419 
femmes statutaires  358 1.942 2.911 3.271 4.016 4.466 6.131 5.457 1.007 1 
24 femmes contractuelles 737 1.557 1.467 1.420 1.966 1.932 1.671 1.294 444  
 
hommes     femmes 
Source : Pdata au 30 juin 2012
La comparaison avec la pyramide des âges de 2006 confirme la poursuite du vieillissement 
de la fonction publique administrative fédérale.
En effet, si la proportion des agents de 30 ans et moins est de l’ordre de 10 % des effectifs 
depuis 2006, les agents de 56 ans et plus représentent 22,4 % en 2012 contre 15,75 % en 2006. 
Les personnes de cette tranche d’âge sont susceptibles de faire valoir leurs droits à la pen -
sion dans les dix années à venir.La moyenne d ’ âge de départ à la retraite pour les agents de la fonction publique administra -
tive fédérale était de 61 ans et huit mois en 2012, contre 61 ans et trois mois en 2006. EFFECTIFS	ET	DÉPENSES	DE	PERSONNEL	DANS	LA	FONCTION	PUBLIQUE	FÉDÉRALE	 / 189
3 Données budgétaires
Les dépenses de personnel de la fonction publique fédérale figurent dans la loi contenant le 
budget général des dépenses où elles sont classées par section du budget. Le tableau suivant reprend ce classement pour 2011 et 2012.
Le tableau ne comprend pas les effectifs et les dépenses de personnel des OIP et des IPSS. 
Les données des établissements scientifiques fédéraux sont intégrées dans les SPF et SPP (principalement le SPP Politique scientifique) dont ils constituent des services spécifiques. Les dépenses de personnel sont calculées sur la base des crédits liquidés.
La mise en œuvre progressive du système comptable Fedcom au sein des SPF et SPP de 
2009 à 2012 a entraîné, pour l’année de passage du département à ce système, une adapta -
tion des crédits de personnel. En effet, comme les dépenses s’expriment en droits constatés dans le nouveau système, les rémunérations du mois de décembre de l’année en cours ont été imputées sur le budget de cette année-là et non celui de l’année suivante. En d’autres termes, treize mois de rémunérations ont été comptabilisés au cours d’une même année. Pour pouvoir comparer les dépenses 2012 et 2011, les crédits relatifs à ce treizième mois ont 
été soustraits des montants liquidés pour les services concernés.
Tableau 4 –  Évolution des dépenses de personnel (en euros) et des effectifs 2011-2012 (en pourcen -
tage)
Employeurs Effectifs Dépenses
 2011 2012 Évo -
lution 
en %2011 2012 Évo -
lution 
en %
SPF	Chancellerie 	du	
Premier	ministre182 177 -2,7 9.159.449 9.335.249 +	1,9
SPF	Budget	et	
Contrôle de la ges -
tion	(y	compris	Ins -
pection	des	finances)227 222 -2,2 15.295.949 15.784.199 +	3,2
SPF	Personnel	et	Organisation530 509 -	418.834.512 19.159.316 +	1,7
SPF	Technologie 	de	
l’information et de la communication37 36 -2,7 2.662.606 2.728.773 +	2,5
SPF	Justice 27.419 27.248 -	0,61.302.220.163 1.327.624.145 +2
SPF	Intérieur 	(y	com
-
pris	le	Conseil	d’État)5.858 5.931 +	1,2 248.408.111 260.326.725 +4,8
SPF	Affaires	étran -
gères (1)3.192(2)3.130(3)-	1,9185.656.065 189.940.705 +	2,3
Défense 38.71737.939(4)-	2,21.802.886.000 1.808.694.012 +	0,3
Police 13.756 13.514 -	1,8760.281.529 778.601.034 +	2,4
SPF	Finances 28.231 27.461 -	2,71.342.510.101 1.342.605.632 0
SPF	Emploi,	 Travail	
et Concertation sociale1.408 1.410 +	0,1 63.124.292 65.158.322 +3,2 Chapitre190
lution 
lution 
en %
SPF	Sécurité	sociale 1.210 1.168 -	3,5 57.426.904 58.046.881 +	1,1
SPF	Santé	publique,	
Sécurité de la chaîne 
alimentaire et Envi -
ronnement1.659 1.642 -173.203.662 74.733.173 +	2,1
SPF	Économie,	PME,	Classes moyennes et Énergie2.454 2.349 -	4,3107.463.703 104.563.472 -	0,7
Transports1.355 1.355 054.381.965 57.112.438 +	5
SPP	Intégration	sociale,	Lutte	contre	la pauvreté et Écono
-
mie sociale186 191 +	2,7 7.934.003 8.243.542	 +	3,9
SPP	Politique 	scien -
tifique	(y	compris	
les établissements scientifiques)3.013 2.897 -	3,8 82.407.351 82.333.766 -	0,1
Total 129.494 127.179 -1,8 6.133.856.365 6.196.747.842 + 1
Source  : Fedcom, dépenses imputées sur les allocations de base 11.00.03  et 11.00.04  (communes au per
-
sonnel) et 11.00.13, 11.00.14 et 11.00.15 (spécifiques au personnel des postes diplomatiques, consulaires 
et de coopération du SPF Affaires étrangères)
(1)  Le personnel des postes diplomatiques, consulaires et de coopération du SPF Affaires étrangères 
était respectivement composé, au 31 décembre 2011 et au 31 décembre 2012, de 1.887 et 1.877 agents, 
soit plus de 59 % de l’effectif total du département (Rapports d’activité 2011 (p. 10) et 2012 (p. 7) 
du SPF Affaires étrangères), tandis que les dépenses le concernant s’élevaient à près de 72 % des 
dépenses de personnel globales du département (2011 et 2012).
(2)  Situation au 31 décembre 2011 intégrant le personnel de l’administration centrale et le personnel 
des services extérieurs (Rapport d’activité 2011 du SPF Affaires étrangères).
(3)  Situation au 31 décembre 2012 intégrant le personnel de l’administration centrale et le personnel 
des services extérieurs (Rapport d’activité 2012 du SPF Affaires étrangères).
(4)  Ces chiffres intègrent notamment le personnel militaire bénéficiant du régime de suspension volontaire des prestations (3.860 personnes au 1
er janvier 2012 selon le Rapport annuel 2011 de 
la Direction générale Human Resources  de la Défense). Ce régime, instauré par la loi du 22 dé-
La réduction des effectifs à hauteur de 1,8  % n’est pas accompagnée par une diminution de 
la masse salariale. L’augmentation de 1  % des dépenses de personnel s’explique principale -
ment par l’indexation et la progression barémique garantie par le statut. Chapitre7Évolution des pensions  
2008-2012  ÉVOLUTION	DES	PENSIONS		 2008-2012 	/ 193
En 2012, les dépenses  de pensions  du secteur public s’élevaient  à 11,65 milliards  d’euros, dont 
10,26 milliards pour les pensions de retraite et 1,39 milliard pour les pensions de survie.
De 2008 à 2012, le montant  total des pensions  publiques  a augmenté  de 23,2 % (+2,19 milliards 
d’euros).  Pour les pensions  de retraite,  l’augmentation  a atteint 25,5 % (+ 2,08 milliards)  et, 
pour les pensions de survie, elle a été de 8,6 % (+ 0,11 milliard d’euros).Par rapport à 2011, les dépenses  de pensions  ont augmenté  de 5,7 % en 2012 : 6,2 % pour les pen-
sions de retraite et 2,0 % pour les pensions  de survie. Les pensions  de retraite représentaient 
88,1 % du montant total des dépenses de pensions en 2012.Pour les services publics fédéraux,  les dépenses  de pensions  ont été de 4,44 milliards  d’euros 
en 2012, soit une augmentation de 6,4 % en comparaison avec 2011.Les pensions  des communautés  et des régions, y compris l’enseignement,  englobaient  53,3 % 
des dépenses totales de pensions (soit 6,21 milliards d’euros).Au 1
er  juillet  2012,  466.571  pensions  avaient pris cours (375.866  pensions  de retraite et 
90.705 pensions de survie).Au 1
er juillet 2012,  le montant  mensuel  brut de 81,2 % des pensions  de retraite était inférieur  à 
3.000 euros  et celui de 85,8 % des pensions  de survie inférieur  à 2.000 euros.  Plus de 94 % des 
pensions de survie étaient versées à des titulaires féminines.
1 Contexte
Cet article présente les chiffres relatifs aux pensions de retraite et de survie du secteur pu -
blic pour la période 2008-2012, pour autant qu’elles soient gérées au plan administratif par 
le Service des pensions du secteur public (SdPSP)237. Les chiffres sont extraits de la banque 
de données de cet organisme238.
Les pensions des agents statutaires239 de certains organismes du secteur public ne relèvent 
pas de la compétence du SdPSP. Il s’agit, notamment, des agents de la Banque nationale, de la SNCB
240, de la VRT et de certaines administrations provinciales ou locales. Ces pensions 
ne sont dès lors pas reprises dans cet article.
237 Cette	gestion	comporte	 :	la	détermination	 du	droit	à	une	pension	et	le	calcul	du	montant	 de	la	pension	à	100	%,	
ainsi	que	le	suivi	du	cumul	avec	une	activité	professionnelle, 	un	revenu	de	remplacement 	ou	d’autres	pensions 	qui	
pourraient	 entraîner	 une	réduction	 ou	une	suspension	 totale	du	paiement	 de	la	pension.	 L’indexation	 et	le	paie -
ment	de	la	pension	sont	du	ressort	du	Service	central	des	dépenses 	fixes	–	Pensions 	(SCDF	–	Pensions). 	Pour	une	
description	 détaillée	 des	compétences	 et	des	missions	 du	SdPSP,	voir	Cour	des	comptes,	 167e	Cahier,	Volume	I,	 
p.	600	et	suivantes.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.	
238  SdPSP,	Statistiques	des	pensions	(www.sdpsp.fgov.be).
239  Ainsi	que	les	pensions	de	leurs	ayants	droit	(pensions	de	survie,	pensions	d’orphelin).	
240  Depuis le 1er	janvier	2007,	les	pensions	de	la	SNCB	sont	à	la	charge	du	budget	de	l’État.	Cependant, 	elles	continuent 	
à	être	octroyées,	gérées	et	versées	par	la	SNCB.	Le	SdPSP	exerce	une	compétence	d’avis	et	de	contrôle	externe.	 194
Sauf indication contraire:
• On entend par pensions  de retraite ou de survie  du secteur public les pensions pour car -
rière complète et les pensions pour carrière mixte241.
• Le montant des pensions  est le montant annuel brut indexé, y compris les arriérés de 
pension, pécules de vacances et pécules de vacances complémentaires.
• Les chiffres relatifs aux nombres de pensions  renvoient à la situation au 1er juillet de l’an -
née civile concernée.
• La notion d’ entreprise  publique autonome  est utilisée comme dans les statistiques du 
SdPSP.
• Par pension de l’enseignement , on entend les pensions de l’enseignement officiel et libre 
• Les pensions de l’enseignement sont classées parmi les pensions des communautés.
• PR est l’abréviation de pension de retraite et PS  de pension de survie.
• Les pensions  d’orphelin  sont incluses dans les pensions de survie.
241  Les	carrières	 complètes	 ont	été	effectuées	 uniquement	 dans	la	fonction	 publique,	 tandis	que	les	carrières	 mixtes	
ont	été	effectuées	dans	le	secteur	public	et	privé	(comme	salarié	et/ou	indépendant).	 ÉVOLUTION	DES	PENSIONS		 2008-2012 	/ 1952 Dépenses de pensions
Tableau 1 –  Dépenses annuelles en matière de pensions par niveau de pouvoir en millions d’euros (2008 - 2012)
Niveau de pouvoir PR PS Total PR PS Total PR PS Total PR PS Total PR PS Total
Niveau fédéral               
Départements 667,1 229,2 896,3 696,3232,0 928,3 714,6 229,2 943,9 759,1 232,8 991,9 804,8233,11.038,0
Corps spéciaux 138,7 38,9 177,6 146,6 40,2186,7 152,6 40,5193,1 164,3 41,9206,2 177,742,3220,0
Entreprises	publiques	autonomes 765,8 169,2 935,0 794,6171,9 966,5 821,7 173,0 994,7 888,1 177,61.065,7 945,4180,41.125,8
Organismes	d’intérêt	public 174,2 42,2 216,4 184,4 43,1227,5 189,9 42,9232,8 201,3 44,1245,4 213,1 44,5257,6
Cultes 32,8 0,2 33,0 33,2 0,233,3 32,9 0,233,1 33,9 0,334,1 34,2 0,234,4
Armée 815,0 220,81.035,8 837,8226,11.063,9 839,5 225,11.064,7 865,4 230,11.095,6 891,6232,71.124,4
Ancienne gendarmerie 135,3 67,0 202,3 133,1 67,3200,4 127,0 65,5192,6 124,5 65,2189,6 120,7 64,3185,0
Police	intégrée 176,0 9,4185,4 209,3 11,1220,4 239,4 12,7252,1 312,3 36,1348,4 394,5 63,0457,4
Sous-total 2.905,0 776,83.681,8 3.035,1 791,83.827,0 3.117,6 789,23.906,9 3.348,9 828,24.177,0 3.582,0 860,64.442,6
Communauté et Région 
 flamandes               
Départements 118,5 16,9 135,5 128,0 17,8145,8 136,8 18,6155,4 151,4 19,9 171,2 164,8 20,6185,4
Organismes	d’intérêt	public 60,0 7,0 67,0 65,3 7,372,6 70,3 7,677,9 78,6 8,186,6 84,8 8,893,6
Enseignement de la communauté 672,0 58,7 730,7 712,0 60,1772,0 740,3 60,7801,1 787,9 63,3851,2 831,8 65,7897,5
Enseignement	officiel	subventionné 324,4 35,2 359,5 345,1 35,7380,7 359,8 35,5395,3 384,1 36,6 420,7 407,7 37,5445,2
Enseignement libre subventionné 1.415,1 77,41.492,5 1.509,4 81,61.591,0 1.582,5 83,71.666,1 1.695,6 88,71.784,4 1.803,5 93,61.897,1
Sous-total 2.590,1 195,12.785,2 2.759,8 202,42.962,2 2.889,8 206,03.095,8 3.097,6 216,63.314,2 3.292,7 226,23.518,9
Communauté française                
Départements 33,0 4,0 37,0 35,8 4,240,0 38,2 4,342,5 41,8 4,446,3 45,9 4,650,5
Organismes	d’intérêt	public 53,5 5,6 59,1 58,4 5,764,0 61,3 5,967,2 66,2 6,3 72,5 70,0 6,376,3
Enseignement de la communauté 551,9 45,9 597,7 583,6 47,4631,1 604,3 48,6652,9 639,2 51,3690,5 669,9 52,6722,5
Enseignement	officiel	subventionné 555,2 33,5 588,7 591,3 34,1625,4 617,0 34,1651,0 655,9 35,6691,5 690,4 36,3726,7
Enseignement libre subventionné 686,8 40,4 727,2 737,1 43,3780,4 777,2 45,0822,2 838,4 47,6886,0 893,6 50,2943,8
Sous-total 1.880,3 129,42.009,7 2.006,2 134,62.140,8 2.098,0 137,82.235,8 2.241,6 145,22.386,8 2.369,8 150,02.519,8 196
Communauté germanophone                
Départements 0,6 0,1 0,7 0,70,1 0,7 0,7 0,1 0,8 0,7 0,1 0,8 0,80,1 0,9
Organismes	d’intérêt	public 0,1 -0,1 0,1 -0,1 0,1 -0,1 0,1 -0,1 0,1 -0,1
Enseignement de la communauté 7,6 0,4 7,9 8,40,3 8,7 9,1 0,3 9,4 10,0 0,310,4 10,7 0,311,1
Enseignement	officiel	subventionné 4,8 0,7 5,5 5,30,7 6,0 5,8 0,7 6,5 6,2 0,7 6,9 6,90,7 7,6
Enseignement libre subventionné 4,6 0,4 5,0 5,00,4 5,4 5,5 0,4 5,8 6,3 0,4 6,7 7,20,5 7,7
Sous-total 17,6 1,6 19,2 19,4 1,520,8 21,2 1,422,6 23,3 1,524,9 25,8 1,627,4
Région wallonne                
Départements 52,1 9,8 61,9 58,110,5 68,6 62,8 10,8 73,6 70,9 11,4 82,3 80,011,9 92,0
Organismes	d’intérêt	public 12,6 3,1 15,6 14,4 3,017,4 16,6 3,019,6 18,5 2,9 21,5 20,7 3,023,8
Sous-total 64,7 12,9 77,6 72,613,5 86,1 79,5 13,8 93,2 89,5 14,3103,8 100,8 15,0115,7
Région de Bruxelles-Capitale                
Départements 10,5 1,0 11,5 11,7 1,112,7 13,2 1,114,3 14,6 1,215,8 16,3 1,217,5
Organismes	d’intérêt	public 6,8 0,5 7,3 7,30,6 7,9 8,2 0,6 8,8 9,4 0,710,1 10,6 0,811,3
Sous-total 17,3 1,6 18,8 19,0 1,620,6 21,4 1,723,1 24,1 1,925,9 26,9 1,928,8
Pouvoirs locaux flamands                
Communes 203,4 58,6 262,1 216,3 61,2277,5 215,7 59,4275,1 200,9 44,3245,2 205,1 40,2245,3
CPAS 95,3 7,9103,3 106,7 8,2115,0 131,7 9,2140,8 145,5 9,7155,3 159,8 10,1169,9
Intercommunales 69,8 16,5 86,2 73,316,9 90,2 57,2 16,3 73,5 60,1 16,7 76,8 62,217,2 79,5
Provinces    4,50,4 4,913,5 2,816,3 15,7 3,118,7 24,1 4,528,6
Sous-total 368,5 83,0 451,6 400,8 86,7487,6 418,1 87,7505,8 422,2 73,8496,0 451,2 72,0523,2 ÉVOLUTION	DES	PENSIONS		 2008-2012 	/ 1972008 2009 2010 2011 2012
Pouvoirs locaux wallons                
Communes 112,0 42,0 154,0 121,5 42,9164,5 127,7 42,4170,2 135,3 42,6 177,8 127,9 29,7157,7
CPAS 39,3 3,9 43,2 43,4 4,147,5 46,6 4,150,8 54,8 4,459,2 60,7 4,765,4
Intercommunales 40,9 7,4 48,3 38,7 7,145,9 41,0 7,148,1 44,1 7,751,8 48,1 7,956,0
Provinces    4,40,3 4,7 5,6 0,4 6,0 6,2 0,4 6,6 7,00,4 7,5
Sous-total 192,3 53,3 245,5 208,0 54,4262,5 220,9 54,1275,0 240,3 55,1295,4 243,7 42,8286,5
Pouvoirs locaux bruxellois                
Communes 78,3 19,9 98,3 82,119,9102,0 85,0 20,0105,0 94,5 18,1112,6 84,512,0 96,4
CPAS 26,3 2,9 29,2 28,0 3,030,9 28,7 3,031,7 30,1 3,0 33,1 31,1 3,134,2
Intercommunales 36,9 2,8 39,7 39,9 3,043,0 41,5 3,144,5 44,6 3,1 47,7 47,4 3,050,4
Sous-total 141,6 25,6 167,2 150,0 25,9175,9 155,2 26,0181,2 169,2 24,1 193,3 163,0 18,0181,0
Pouvoirs locaux germanophones                
Communes       2,2 0,7 2,9 2,4 0,7 3,1 2,20,5 2,7
CPAS       0,50,047 0,5 0,4 0,1 0,5 0,40,1 0,5
Intercommunales       0,042 -0,042 0,1 -0,1 0,1  -0,1
Sous-total       2,7 0,8 3,5 2,9 0,8 3,6 2,70,6 3,3
Total 8.17 7,3 1.279,3 9.456,6 8.671,0 1.312,4 9.983,4 9.024,3 1.318,6 10.342,9 9.659,5 1.361,5 11.021,0 10.258,5 1.388,7 1 1 .6 47,2
Source : Cour des comptes (à partir de chiffres du SdPSP) 198
Entre 2008 et 2012, la charge totale des pensions a augmenté de 23,2 % (+2.191 millions d’eu -
ros). Pour les pensions de retraite, l’augmentation a atteint 25,5  % (+2.081  millions d’euros) 
et, pour les pensions de survie, 8,6 % (+109 millions d’euros). La hausse des dépenses de 
pensions du secteur public est presque exclusivement due au coût croissant des pensions 
de retraite.
L’augmentation annuelle moyenne de 2008 à 2012 s’élève à 6,3 % pour les pensions de re -
traite et à 2,5 % pour les pensions de survie. L’augmentation annuelle moyenne de la charge 
totale de pension est de 5,8 %.En 2012, les dépenses de pensions ont augmenté de 5,7 % par rapport à 2011. Pour les pen -
sions de retraite, la croissance a été de 6,2  % et de 2  % pour les pensions de survie. La crois -
sance des dépenses nominales pour l’ensemble des pensions du secteur public est parallèle 
à celle des pensions de retraite.
En 2012, les dépenses de pensions pour la Défense, la police intégrée et l’ancienne gen -
darmerie s’élevaient à 1.766,8 millions d’euros, ce qui représente 39,8 % des dépenses to -
tales de pensions du pouvoir fédéral. Les dépenses relatives aux départements fédéraux 
(1.038,0  millions d’euros) et aux entreprises publiques autonomes (1.125,8  millions d’euros) 
représentaient respectivement 23,4 % et 25,3 % des dépenses de pensions fédérales.
Entre 2008 et 2012, les dépenses de pensions des communautés flamande, française et 
germanophone ont augmenté respectivement de 26,3 % (+733,7 millions d’euros), 25,4 % 
(+510,1 millions d’euros) et 42,7 % (+8,2 millions d’euros). L’augmentation notée pour la 
Région wallonne et la Région de Bruxelles-Capitale est respectivement de 49,1 % (+38,1 mil-
lions d’euros) et de 53,2 % (+10,0 millions d’euros).Les pensions de l’enseignement et des pouvoirs publics fédéraux (10.101,8 millions d’euros) 
représentaient en 2012 86,7 % des dépenses totales de pensions, pourcentage identique à 
celui de 2008. ÉVOLUTION	DES	PENSIONS		 2008-2012 	/ 1993 Nombre de pensions
Tableau 2 –  Nombre de pensions par niveau de pouvoir (1er juillet 2008 – 1er juillet 2012)
Niveau de pouvoir 1er juillet  2008 1er juillet  2009 1er juillet  2010 1er juillet  2011 1er juillet  2012
Services publics fédéraux
Départements 28.57814.878 43.456 28.897 14.728 43.625 29.263 14.559 43.822 29.850 14.315 44.165 30.502 14.013 44.515
Corps spéciaux 3.5281.501 5.029 3.654 1.512 5.166 3.809 1.528 5.337 4.005 1.538 5.543 4.249 1.515 5.764
Entreprises	publiques	autonomes 37.55313.427 50.980 38.644 13.567 52.211 39.726 13.608 53.334 41.348 13.660 55.008 42.881 13.680 56.561
Organismes	d’intérêt	public 7.8313.00210.833 8.011 2.952 10.963 8.140 2.936 11.076 8.305 2.932 11.237 8.533 2.891 11.424
Cultes 2.320 322.352 2.316 332.349 2.292 342.326 2.297 342.331 2.299 352.334
Armée 32.16516.282 48.447 32.013 16.159 48.172 31.831 16.015 47.846 31.846 15.912 47.758 31.889 15.627 47.516
Ancienne gendarmerie 5.3554.74110.096 5.106 4.602 9.708 4.838 4.454 9.292 4.594 4.302 8.896 4.331 4.118 8.449
Police	intégrée 6.198 5406.738 7.128 6207.748 8.049 7268.775 9.023 8569.879 12.481 3.57516.056
Sous-total 123.528 54.403 177.931 125.769 54.173 179.942 127.949 53.860181.809 131.268 53.549184.817 137.165 55.454192.619
Communauté et région 
 flamandes
Départements 4.6751.022 5.697 4.938 1.081 6.019 5.238 1.126 6.364 5.528 1.159 6.687 5.849 1.198 7.047
Organismes	d’intérêt	public 2.846 5013.347 3.039 5323.571 3.267 5553.822 3.554 5794.133 3.768 6124.380
Enseignement de la communauté 27.439 4.16931.608 28.117 4.226 32.343 28.786 4.259 33.045 29.395 4.36533.760 29.897 4.429 34.326
Enseignement	officiel	subven-
tionné12.697 2.32615.023 13.135 2.335 15.470 13.488 2.32115.809 13.865 2.35416.219 14.282 2.38316.665
Enseignement libre subventionné 48.076 4.496 52.572 50.124 4.663 54.787 52.002 4.80456.806 54.022 4.97158.993 55.843 5.15560.998
Sous-total 95.73312.514108.247 99.353 12.837 112.190 102.781 13.065115.846 106.364 13.428119.792 109.639 13.777123.416
Départements 1.375 3051.680 1.459 3141.773 1.533 3191.852 1.607 3181.925 1.699 3262.025 200
Organismes	d’intérêt	public 1.834 3212.155 1.933 3202.253 2.007 3262.333 2.087 3302.417 2.132 3372.469
Enseignement de la communauté 21.526 3.30524.831 21.929 3.360 25.289 22.352 3.409 25.761 22.602 3.46226.064 22.850 3.462 26.312
tionné22.021 2.696 24.717 22.653 2.680 25.333 23.290 2.70225.992 23.817 2.74326.560 24.171 2.74726.918
Enseignement libre subventionné 24.232 2.51926.751 25.251 2.633 27.884 26.342 2.74029.082 27.354 2.80630.160 28.243 2.899 31.142
Sous-total 70.988 9.14680.134 73.225 9.307 82.532 75.524 9.496 85.020 77.467 9.659 87.126 79.095 9.77188.866
Communauté germanophone
Départements 16 420 18 3 21 20 323 22 426 26 4 30
Organismes	d’intérêt	public 2 - 2 3 - 3 3 - 3 3 - 3 3 - 3
Enseignement de la communauté 351 30381 365 29 394 381 31412 405 33438 418 32450
tionné207 38245 228 36 264 248 35283 254 36290 273 37310
Enseignement libre subventionné 152 23175 165 22 187 183 21204 200 23223 223 24 247
Sous-total 728 95823 779 90 869 835 90925 884 96980 943 971.040
Départements 2.296 7093.005 2.458 7473.205 2.596 7733.369 2.792 8133.605 3.015 8333.848
Organismes	d’intérêt	public 514179 693 579 182 761 652 179 831 701 175 876 760 181 941
Sous-total 2.810 8883.698 3.037 9293.966 3.248 9524.200 3.493 9884.481 3.775 1.014 4.789
Région de Bruxelles-Capitale
Départements 407 63470 438 70 508 480 75555 511 82593 542 83625
Organismes	d’intérêt	public 328 35363 340 38 378 368 42410 398 47445 421 52 473
Sous-total 735 98833 778 108 886 848 117 965 909 1291.038 963 1351.098 ÉVOLUTION	DES	PENSIONS		 2008-2012 	/ 201Niveau de pouvoir 1er juillet  2008 1er juillet  2009 1er juillet  2010 1er juillet  2011 1er juillet  2012
Pouvoirs locaux flamands
Communes 11.304 4.23915.543 11.073 4.197 15.270 11.439 4.23315.672 11.849 4.28116.130 11.112 3.05114.163
CPAS 6.678 8677.545 7.132 8848.016 8.544 9849.528 9.051 1.02310.074 9.538 1.044 10.582
Intercommunales 3.1481.136 4.284 3.201 1.136 4.337 2.319 1.086 3.405 2.382 1.079 3.461 2.391 1.076 3.467
Provinces 636 141 777 720 156 876 753 159 9121.151 2331.384
Sous-total 21.130 6.242 27.372 22.042 6.35828.400 23.022 6.45929.481 24.035 6.542 30.577 24.192 5.40429.596
Pouvoirs locaux wallons
Communes 6.3853.292 9.677 6.912 3.472 10.384 7.024 3.37510.399 7.289 3.37810.667 6.891 2.501 9.392
CPAS 2.806 6303.436 3.024 6463.670 3.106 6133.719 3.479 6284.107 3.640 6184.258
Intercommunales 1.818 4632.281 1.685 4442.129 1.787 4562.243 1.874 4782.352 1.999 4842.483
Provinces 237 28 265 261 26 287 281 27308 306 28 334
Sous-total 11.009 4.38515.394 11.858 4.590 16.448 12.178 4.47016.648 12.923 4.51117.434 12.836 3.63116.467
Pouvoirs locaux bruxellois
Communes 3.6411.464 5.105 3.732 1.446 5.178 3.812 1.441 5.253 4.354 1.550 5.904 3.795 9544.749
CPAS 1.345 2261.571 1.406 2301.636 1.440 2331.673 1.457 2311.688 1.466 2301.696
Intercommunales 1.660 1751.835 1.722 1901.912 1.764 1971.961 1.814 2012.015 1.850 1902.040
Sous-total 6.6461.865 8.511 6.860 1.866 8.726 7.016 1.871 8.887 7.625 1.982 9.607 7.111 1.374 8.485
Pouvoirs locaux germanophonesCommunes 117 52169 122 47169 118 34 152
CPAS 31 10 41 29 14 43 27 14 41
Intercommunales 2 - 2 2 - 2 2 - 2
Sous-total 150 62212 153 61214 147 48 195
Total
333.307 89.636 422.943 343.701 90.258 433.959 353.551 90.442 443.993 365.121 90.945 456.066 375.866 90.705 466.571
Source : Cour des comptes (à partir de chiffres du SdPSP) 202
Au 1er ju i l let  2 01 2 , 46 6.57 1  pen sion s ét a ient versées: 375 . 8 6 6  pen sion s de ret ra ite et 9 0.705  pen-
sions de survie. Par rapport au 1er juillet 2008, il s’agit d’une croissance de 43.628 pensions 
(+ 10,3 %), dont 42.559 pensions de retraite (+ 12,8 %) et 1.069 pensions de survie (+ 1,2 %).
Depuis le 1er juillet 2011, 10.505 pensions sont venues s’ajouter (+ 2,3 %): +10.745 pensions de 
retraite (+ 2,9 %) alors que le nombre de pensions de survie a diminué à raison de 240 unités 
(- 0,3 %).Certains ayants droit perçoivent plus d’une pension du secteur public
242. Ainsi, au 1er juil-
let 2012, il y avait 442.722 ayants droit pour 466.571 pensions.Parmi les 137.165 pensions de retraite au niveau fédéral, la plus grande part était octroyée à 
d ’anciens membres du personnel des entreprises publiques autonomes, à savoir 42.881  pen-
sions (31,3 % de l’ensemble des pensions de retraite du pouvoir fédéral contre 30,4 % 
au 1
er juillet 2008). La Défense, la police intégrée et l’ancienne gendarmerie comptaient 
48.701 pensions de retraite, soit 35,5 % des pensions fédérales (35,4 % au 1er juillet 2008).
Au 1er juillet 2012, l’enseignement néerlandophone recensait 100.022 pensions de retraite, 
l’enseignement francophone 75.264  et l’enseignement germanophone 914. Par rapport au 
1er janvier  2008, ces chiffres présentent une augmentation de respectivement 13,4  %, 11,0  % 
et 28,7 %.Entre le 1
er juillet 2008 et le 1er juillet 2012, hors enseignement, 2.096 pensions de retraite 
ont été octroyées pour la Communauté flamande, 622 pour la Communauté française et 
11 pour la Communauté germanophone. Pour la Région wallonne, la croissance s’est élevée 
à 965 pensions de retraite et pour la Région de Bruxelles-Capitale à 228.Le plus grand groupe d’ayants droit à une pension de survie (15.627 pensions) sont des 
partenaires d’anciens militaires, mais ce groupe a diminué de 655 unités par rapport au 
1
er juillet 2008.
En 2008, le rapport hommes/femmes pour les pensions de retraite était encore de 60,5/39,5, 
tandis qu’il a évolué à 58,2/41,8 en 2012. Pour les pensions de survie, le ratio est passé au 
cours de la même période de 4,7/95,3 à 5,9/94,1.
Les pensions de survie accordées aux hommes sont un phénomène marginal. En effet, elles 
ne représentaient, au 1er juillet 2012, que 1,1 % de toutes les pensions. En outre, leur montant 
mensuel s’élève en moyenne à 747 euros bruts contre 1.283 euros bruts pour les titulaires 
féminines.
242  Par	exemple,	 une	pension	de	retraite	et	une	pension	de	survie	ou	deux	pensions	 de	retraite	dans	deux	régimes	
différents	(une	pension	de	retraite	de	la	fonction	publique	fédérale	et	une	autre	d’un	pouvoir	local).	 ÉVOLUTION	DES	PENSIONS		 2008-2012 	/ 203
Graphique 1 –  Nombre de nouvelles pensions et augmentation du solde (août 2007 - juillet 2012)PENSIONS PUBLIQUES 2008 - 2012  / 184  
Graphique 1 – Nombre de nouvelles pensions et augmentation du solde (août 2007 – juillet 2012)  
Entre le 1er août 2007 et le 31 juillet 2012, 104.490 nouvelles pensions de retraite et 
26.744  nouvelles pensions de survie ont été accordées, ce qui a induit une augmentation du 
solde ( les nouvelles pensions moins les pensions en extinction) à concurrence de 
55.796  pensions (53.902 pensions de retraite et 1.894 pensions de survie), soit une moyenne 
annuelle de 11.159 pensions.  
Tableau 3 – Nouveaux bénéficiaires d’une pension de retraite par motif de mise à la retraite (2007 – 2012)(1)  
2007  2008  2009  2010  2011(2)  
Pension anticipée sur demande  14.216  13.980  13.631  13.968  14.025  
Limite d’âge  1.660  1.890  1.826  1.879  2.423  
Différé  1.026  1.056  1.014  1.066  1.105  
Incapacité physique  2.932  3.005  2.861  2.949  3.151  
D’office ou autre  352 187 517 541 167 
Total 20.186  20.118  19.849  20.403  20.871  
(1) Nombre de pensions par année civile sans tenir compte des pensions de retraite que le SdPSP gère pour la première 
fois.  
(2) Les chiffres les plus récents concernent l’année 2011. Aucun chiffre n’était encore disponible pour 2012 à la clôture du 
présent Cahier.  
20.679 20.178 19.70321.539 22.391 
5.442 5.333 5.079 5.434 5.456 12.168 
11.016 10.034 12.073 
10.505 
0 5.000 10.000 15.000 20.000 25.000 Nombre de pensions  
Nouvelles PR  
Nouvelles PS  
Augmentation du 
solde PR+PS  
Entre le 1er août 2007 et le 31 juillet 2012, 104.490 nouvelles pensions de retraite et 26.744 nou-
velles pensions de survie ont été accordées, ce qui a induit une augmentation du solde (les 
nouvelles pensions moins les pensions en extinction) à concurrence de 55.796 pensions 
(53.902 pensions de retraite et 1.894 pensions de survie), soit une moyenne annuelle de 
11.159  pensions.
Tableau 3 –  Nouveaux bénéficiaires d’une pension de retraite, par motif de mise à la retraite  
(2007 - 2012)(1)
 2007 2008 2009 2010 2011(2)
Pension	anticipée 	sur	demande 14.216 13.980 13.631 13.968 14.025
Limite	d’âge 1.660 1.890 1.826 1.879 2.423
Différé 1.026 1.056 1.014 1.066 1.105
Incapacité 	physique 2.932 3.005 2.861 2.949 3.151
D’office	ou	autre 352 187 517 541 167
Total 20.186 20.118 19.849 20.403 20.871
(1)  Nombre de pensions par année civile sans tenir compte des pensions de retraite que le SdPSP gère 
pour la première fois.
(2)  Les chiffres les plus récents concernent l’année 2011. Aucun chiffre n’était encore disponible pour 2012 à la clôture du présent Cahier.
Source : Cour des comptes (à partir des chiffres du SdPSP) 204
Le nombre de nouvelles pensions anticipées sur demande a oscillé autour des 14.000 par an 
au cours de la période 2007 - 2011. En 2011, ces pensions représentaient 67,2 % des pensions 
de retraite octroyées.
Le nombre de pensions de retraite prenant cours à la limite d’âge a augmenté de 29,0 % 
en 2011 par rapport à 2010 (+ 544 pensions). Il ne s’agit pas seulement des pensions qui 
prennent cours à l’âge légal de 65 ans, mais aussi des pensions de fonctionnaires dont la 
limite d’âge est inférieure ou supérieure.
Graphique 2 –  Âge à la date de prise de cours de la pension de retraite (2009 - 2012)PENSIONS PUBLIQUES 2008 - 2012  / 185 
au cours de la période 2007 – 2011. En 2011, ces pensions représentaient 67,2 % des pensions 
de retraite octroyées.  
Le nombre de pensions de retraite prenant cours à la limite d’âge a augmenté de 29,0  % 
prennent cours à l’âge légal de 65 ans, mais aussi des pensions de fonctionnaire s pour qui la 
limite d’âge est plus ou moins élevée.  
Graphique 2 – Âge à la date de prise de cours de la pension de retraite (2009 – 2012)  
Source : Cour des comptes (à partir des chiffres du SdPSP)  
Sur les 19.703 nouvelles pensions octroyées243 entre août 2009 et juillet 2010, 62,4  % ont pris 
cour s à l’âge de 60/61 ans. En 2011 –2012, il s’agissait de 59,0  % des 22.391 nouvelles pensions 
243 Sans tenir compte des pensions de retraite reprises d’autres régimes de pensions.  4.020 12.303 
1.108 1.900 
372 4.839 13.210 
1.427 2.676 
239 
0 2.000 4.000 6.000 8.000 1. 000 12.000 14.000 
< 60 ans  60-61 ans  62-63 ans  64-65 ans  > 65 ans  Nombre de pensions  
Âge août 2009 - juillet 2010  
août 2011 - juillet 2012  
Sur les 19.703  nouvelles pensions octroyées243 entre août 2009 et juillet 2010, 62,4 % ont pris 
cours à l’âge de 60/61 ans. En 2011–2012, il s’agissait de 59,0  % des 22.391 nouvelles pensions 
243  Sans	tenir	compte	des	pensions	de	retraite	reprises	d’autres	régimes	de	pensions.	 ÉVOLUTION	DES	PENSIONS		 2008-2012 	/ 205
Graphique 3 –  Pensions suivant le montant mensuel brut (au 1er juillet 2012)PENSIONS PUBLIQUES 2008 - 2012  / 186  
Graphique 3 – Pensions suivant le montant mensuel brut (au 1er juillet 2012)  
Source  : Cour des comptes (à partir des chiffres du SdPSP)  
Au 1er juillet 2012, le montant mensuel brut de 34,3  % des pensions de retraite se situait 
entre 1.500 et 2.500 euros et pour 22,3 % entre 2.500 et 3.000 euros. Pour 16,8  % des 
pensions de retraite, le montant mensuel brut se situait entre 3.000 et 5.000 euros.  
La catégorie des pensions de retraite supérieures à 5.000 euros brut (y compris les pensions 
de retraite maximum244) comptait 7.813 pensions (2,1  % du nombre total de pensions de 
retraite) contre 4.293 au 1er juillet 2008, ce qui représente une augmentation de 82,0  %. 
Cependant, il faut tenir compte du fait qu’il y a eu quatre indexations entre juillet 2008 et 
juillet 2012, de sorte que les montants bruts des pensions ont augmenté de 8,3  %.  
Les titulaires féminines étaient représentées à concurrence de 646 pensions (8,3  %) dans la 
catégorie des plus de 5.000 euros brut (contre 295 pensions ou 6,9 % au 1er juillet 2008).  
Parmi les pensions de survie, 48.082 pensions (53,0  % du nombre total de pensions de 
survie) se situaient dans la fourchette de 500 à 1.500  euros, alors que 3.257  pensions de 
survie (3,6  %) dépassaient le montant mensuel brut de 3.000 euros et 14.980  pensions de 
survie (16,5  %) étaient inférieures à 500 euros bruts par mois.  
244 En juillet 2012 : 6.161 euros bruts par mois.  0 5.000 45.000 
40.000 
35.000 
30.000 
25.000 
20.000 
15.000 
10.000 
<500 500 -
999 1.000 - 
1.499 1.500 - 
1.999 2.000 - 
2.499 2.500 - 
2.999 3.000 - 
3.499 3.500 - 
3.999 4.000 - 
4.499  4.500 - 
4.999  ≥ 
5.000 
PR (homme) 11.212 11.712 23.189 42.423 38.813 40.826 18.377 14.335 6.857 3.798 7.167 
PR (femme) 7.770 17.777 20.410 20.973 26.876 43.035 11.784 6.222 1.264 400  
PS (homme) 2.194 1.408 918 453      
PS (femme) 12.786 20.564 25.192 14.277 6.128 3.388 1.718 812 706   Nombre de pensions  
25 115 9 6 2646
2 2
Au 1er juillet 2012, le montant mensuel brut de 34,3 % des pensions de retraite se situait entre 
1.500 et 2.500 euros et pour 22,3 % entre 2.500 et 3.000 euros. Pour 16,8 % des pensions de 
retraite, le montant mensuel brut se situait entre 3.000 et 5.000 euros.
La catégorie des pensions de retraite supérieures à 5.000 euros brut (y compris les pen -
sions de retraite maximum244) comptait 7.813 pensions (2,1 % du nombre total de pensions 
de retraite) contre 4.293 au 1er juillet 2008, ce qui représente une augmentation de 82,0 %. 
juillet 2012, de sorte que les montants bruts des pensions ont augmenté de 8,3 %.Les titulaires féminines étaient représentées à concurrence de 646 pensions (8,3 %) dans 
la catégorie des plus de 5.000 euros brut (contre 295 pensions ou 6,9 % au 1
er juillet 2008).
Parmi les pensions de survie, 48.082 pensions (53,0 % du nombre total de pensions de sur -
vie) se situaient dans la fourchette de 500 à 1.500 euros, alors que 3.257 pensions de survie 
(3,6 %) dépassaient le montant mensuel brut de 3.000 euros et 14.980 pensions de survie 
(16,5 %) étaient inférieures à 500 euros bruts par mois.
244  En	juillet	2012	:	6.161	euros	bruts	par	mois.	 Chapitre206
Tableau 4 –  Pensions suivant le domicile (au 1er juillet 2012)
Domicile Nombre PR Montant 
 mensuel brut 
moyen PRNombre PS Montant 
moyen PS
Région	flamande 217.755 2.268 49.694 1.263
Région	wallonne 128.953 2.233 32.348 1.202
Région de 
Bruxelles-Capitale23.994 2.406 7.163 1.393
Étranger 5.164 2.028 1.500 1.224
Total 375.866 2.262 90.705 1.252
En 2012, 57,3 % des pensions étaient versées à des titulaires domiciliés en Flandre, 34,6 % à 
des titulaires domiciliés en Wallonie, 6,7 % à des titulaires domiciliés à Bruxelles et 1,4 % à 
des titulaires séjournant à l’étranger.
Les titulaires domiciliés en Région de Bruxelles-Capitale percevaient la pension de retraite 
ou de survie moyenne la plus élevée. Chapitre8Mission juridictionnelle de la 
Cour des comptes  MISSION	JURIDICTIONNELLE	DE	LA	 COUR	DES	COMPTES	 / 209
Malgré des rappels signalant  aux administrations  et aux ministres  les comptes  de comptables 
en retard, certains services accusent  encore du retard en matière de transmission  des comptes.
Concernant  les recettes fiscales, seule l’Administration  de la TVA, de l’enregistrement  et des 
domaines  avait transmis  à la Cour au 30 septembre 2013 la  totalité de ses comptes  de 2012 et 
des années antérieures.  Une partie des attestations  de vérification  approfondie  faisait cepen -
dant défaut. Pour les recettes non fiscales, seuls 402 des 510 comptes  2012 lui étaient parvenus. 
En dépenses,  138 comptes  2012 avaient  été transmis  pour les 148 gestions  concernées.  Enfin, 
42 comptes  en matières 2012 sur 57 ont  été rendus. En outre, à la même date, 67 comptes  divers 
relatifs à des années antérieures à 2012 devaient encore être soumis à la Cour.
En 2012, la Cour des comptes  a reçu des autorités  compétentes  quatre décisions  de ne pas citer 
à comparaître  des comptables  dans le compte desquels  un débet avait été constaté.  Au total, 
les débets se sont élevés à 1.881,13 euros.  Concernant  un débet de 62.601,06 euros  constaté  en 
2007 dans  le compte d’une comptable  du SPF Intérieur,  l’autorité  compétente  n’a pas pris de 
décision de citation ou de non-citation.  Par conséquent,  l’intéressée  a reçu décharge  définitive 
cinq ans après avoir cessé ses fonctions de comptable.
1 Contexte
La Cour des comptes contrôle les comptes des comptables en deux phases successives dis -
tinctes.Dans la phase administrative, la Cour des comptes arrête les comptes des comptables. À 
à l’égard des débets qu’elle a constatés dans son compte. L’autorité compétente doit citer le comptable en débet à comparaître devant la Cour. Elle ne le fait pas lorsqu’elle estime que le comptable peut se prévaloir de la force majeure ou lorsque le déficit n’excède pas 1.250 euros. Lorsque l’autorité compétente cite le comptable devant la Cour, une procédure publique et contradictoire est mise en place. Au terme de celle-ci, le comptable peut être condamné à rembourser tout ou partie du déficit. Lorsque l’autorité compétente s’abstient de citer le comptable, elle en avise la Cour par un écrit motivé, accompagné de toutes les pièces justificatives. La Cour des comptes en fait rapport dans son Cahier. 210
2 Phase administrative : transmission et arrêt des comptes des 
 comptables
Toutes les recettes et dépenses de l’État sont réalisées par des comptables justiciables de 
la Cour des comptes. Ils sont tenus de rendre compte de leur gestion selon une périodicité définie et en cas de fin de gestion ou de déficit.
Les comptables en deniers sont chargés de percevoir les recettes. Par ailleurs, certaines 
dépenses sont effectuées par des comptables au moyen d ’avances mises à leur disposition
245. 
Enfin, le matériel appartenant à l’État et non mis en service est géré par des comptables en matières.
Les recettes perçues en 2012 par l’ensemble des comptables de l’autorité fédérale s’élèvent 
à 153,7 milliards d’euros, dont 133,0 milliards d’euros de recettes fiscales et 20,7 milliards 
d’euros de recettes non fiscales.En 2012, des dépenses ont été effectuées pour 52,1  millions d’euros par le biais des comptes 
des comptables d’avances de fonds, dont environ 22,5 millions d’euros au SPF Justice et 
29 millions d’euros au ministère de la Défense.2.2 Retards dans la transmission des comptes
Dans de nombreux cas, les délais de transmission des comptes ne sont pas respectés. L’ar -
ticle 42 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de 
l’État fédéral dispose que les comptes doivent être remis à la Cour des comptes avant le 
1
er mars de l’année qui suit celle pour laquelle ils sont formés. Pour illustrer l’ampleur de 
l’arriéré, le tableau ci-après établit un relevé du nombre total de gestions et du nombre de comptes afférents à 2012 et aux années antérieures qui n’avaient pas encore été transmis à la 
Cour des comptes au 30 septembre 2013. Ce tableau ne comprend pas les comptables fiscaux, 
qui sont repris dans le tableau 3.
245  Ces	avances	sont	régies	non	plus	par	l’article	15,	2°,	de	la	loi	du	29	octobre	1846	relative	à	l’organisation	 de	la	Cour	
des	comptes	 (reddition	 des	comptes	 tous	les	quatre	mois),	mais	par	l’article	66	de	la	loi	du	22	mai	2003	portant	
organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral	(reddition	annuelle	des	comptes). MISSION	JURIDICTIONNELLE	DE	LA	 COUR	DES	COMPTES	 / 211
Tableau 1 –  Nombre de gestions en retard par SPF et SPP et par catégorie de comptes, hors recettes 
fiscales (situation au 30 septembre 2013)
SPF et SPP Nombre total de 
gestionsNombre de gestions en retard
Comptes 2012 non 
transmisComptes 
d’avant 2012 non 
transmisDeniers*
Matières
Avances de 
fonds
Deniers*
Matières
Avances de 
fonds
Deniers*
Matières
Avances de 
fonds
*	recettes	non	fiscales
SPF	Chancellerie 	du	Premier	ministre 701
SPF	Justice 8241844213 7396 5
SPF	Intérieur 63017
SPF	Affaires	étrangères,	 Commerce 	
extérieur et Coopération au dévelop -
pement1580256 7 1
Défense 531
Police	fédérale 321
SPF	Économie,	PME,	 Classes	
moyennes et Énergie30121112 1
SPF	Mobilité 	et	Transports 2002
SPF	Emploi,	 Travail	et	 Concertation	
sociale2301
SPF	Finances	-	trésorerie 363131 31
SPP	Politique 	scientifique 17035 21 1
Régie	des	bâtiments 100
Finances	–	secrétariat	général 970
SPF	Sécurité	sociale 1206
SPF	Santé	publique,	 Sécurité	de	la	
chaîne alimentaire et Environnement25023
SPF	Personnel	et	 Organisation 402
SPF	Technologie 	de	l’information	 et	
de la communication200
SPF	Intégration	sociale,	Lutte 	contre	
la pauvreté et Économie sociale11011
SPF	Budget	et	 Contrôle	de	la	gestion 201
Total 510 57 148 108 15 10 52 7 8
Source : Cour des comptes 212
Tableau 2 –  Nombre de gestions des recettes fiscales en retard au 30 septembre 2013
Administration Nombre de 
2012 2011 2010 2009
TVA,	Enregistrement	et	Domaines 312
Douanes et Accises 1 1
Impôts	directs	–	droits	constatés	direction	de	
Bruxelles2121 21 21
Total 547 235 234 55 1
2.3.1	 SPF	 Affaires	 étrangères,	 Commerce	 extérieur	 et	Coopération	 au		développement
Une cinquantaine des quelque 130 comptes en deniers 2012 des postes diplomatiques et 
consulaires qui devaient être transmis à la Cour font encore défaut.
L’administration tente de résorber l’arriéré dans la transmission des comptes pour trois 
gestions en deniers relatives aux droits consulaires antérieures à 2012.
2.3.2	 SPF	Finances
Concernant les comptes non fiscaux, le retard le plus important concerne la Monnaie royale, dont le dernier compte en deniers transmis est celui de 2008.
Fedorest concerne  2009.
En ce qui concerne les comptes en deniers de la TVA, de l’Enregistrement et des Domaines, bien que les comptes aient été transmis, une partie des attestations de vérification appro -
fondie sur la base desquelles décharge peut être donnée au comptable en fin de gestion fait toutefois défaut.
La transmission des comptes en deniers des impôts directs accuse un arriéré de deux ans. 
Pour la direction de Bruxelles, il est de trois ans.
Les comptes en matières 2009, 2011 et 2012 du service Bruxelles-tabacs n’ont pas encore été 
transmis. Le compte 2010 a été transmis en mai 2013.2.3.3	 SPF	Justice
La transmission des comptes de gestion en deniers des établissements pénitentiaires (« Masse des détenus ») accuse un arriéré de deux ans.
En ce qui concerne les comptes en matières, l’arriéré le plus important est enregistré à la 
prison de Saint-Gilles (en raison du remplacement tardif du comptable décédé). Les comptes  MISSION	JURIDICTIONNELLE	DE	LA	 COUR	DES	COMPTES	 / 213
en matières des années 2009  à 2012  des établissements pénitentiaires de Marneffe et Saint-
Hubert font également défaut.
Par ailleurs, sept comptes d’avances des prisons antérieurs à l’entrée du SPF Justice dans 
Fedcom font toujours défaut en 2012.2.3.4	 SPF	Économie,	PME,	Classes	moyennes	et	Énergie
Malgré des demandes et lettres de rappel, les comptes d’avances de fonds 2009 et 2010 du 
Commissariat pour les expositions universelles n’ont pas été transmis. Les comptes 2011 et 2012 ont été transmis par le ministre de l’Économie, mais ne sont pas signés par le comp -
table et le commissaire général
246.
Les comptes en deniers 2006 à 2012 du Service national du congrès n’ont toujours pas été 
transmis. Pour rappel, le service est déchargé de toute mission depuis août 2006, mais n’a 
pas encore été formellement supprimé.
Les comptes définitifs des comptes d’avances à la suite du passage à Fedcom au 1er jan-
vier 2012 de même que les comptes d’avances dans Fedcom pour 2012 n’ont pas davantage 
été transmis.
En 2012, la Cour des comptes a reçu des autorités fédérales compétentes quatre décisions 
de ne pas citer à comparaître des comptables dans le compte desquels un débet avait été constaté. Les montants des débets figurent dans le tableau ci-après.
Tableau 3 –  Comptes en débet par SPF pour lesquels l’autorité a décidé de ne pas citer à comparaître 
(montants en euros)
SPF	Finances 2 496,13
SPF	Intérieur 1 400,00
SPF	Justice 1 985,00
Total 4 1.881,13
motivées par référence à la force majeure dans le chef du comptable et/ou à la modicité du montant du déficit constaté. Toutes ces décisions s’appuyaient sur un examen de la respon -
Concernant un débet de 62.601,06 euros constaté en 2007 dans le compte d’une comptable 
du SPF Intérieur, l’autorité compétente n’a pas pris de décision de citation ou non. Par conséquent, l’intéressée a reçu décharge définitive cinq ans après avoir cessé ses fonctions de comptable.
246  La	partie	III	de	ce	Cahier	consacre	 un	article	spécifique	 à	la	gestion	financière	 de	l’exposition	 internationale	 de	
Yeosu.  PARTIEIIAutres catégories  
de services  Services de l’État à gestion 
séparée et organismes 
d’intérêt public  SERVICES	DE	L ’ÉTAT	À	GESTION	SÉPARÉE	ET	ORGANISMES	D ’INTÉRêT	PUBLIC	 / 219
Divers services de l’État à gestion séparée transmettent  leurs comptes  avec retard à la Cour 
des comptes.  Au 30 septembre 2013,  la Cour disposait  des comptes  2012 de 20 services  sur les 
29 attendus.
Les délais légaux et réglementaires  régissant  la transmission  des comptes  des organismes 
publics ne sont pas suffisamment  respectés.  Au 30 septembre 2013,  la Cour des comptes  dispo -
sait, pour 2012, de 29 des 53 comptes  attendus.  Pour 2011 et 2010, respectivement  sept et deux 
organismes n’avaient pas encore envoyé leurs comptes.
1 Comptes des services de l’État à gestion séparée
Les services de l’État à gestion séparée (Segs) sont des services dont la gestion est, en ver -
tu d’une loi particulière, distincte de celle des services d’administration générale (article 
140 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État). Ils ne sont pas dotés d’une person -
nalité juridique propre et sont soumis aux règles de gestion fixées par le Roi, sur proposition du ministre des Finances et des ministres dont ces services relèvent. Un seul service de l’État est doté du statut d’entreprise publique en application de l’article 108 de cette loi.
Les réglementations spécifiques des différents services de l ’État à gestion séparée et de l ’en -
treprise publique Monnaie royale de Belgique ne prévoient pas toutes le même calendrier 
d’établissement, d’approbation et de transmission des comptes annuels. Elles contiennent cependant toutes des dispositions de nature à garantir une reddition des comptes de ces services en temps voulu en vue de leur intégration au compte général de l’État. Ce compte général doit être transmis à la Cour des comptes avant le 30 juin de l’année qui suit
247. 
Fin 2012, 28  services de l’État à gestion séparée et une entreprise d’État étaient opération -
nels248 249.
247 Article	72	de	la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral.	
248  Déchargé	 de	toute	mission	depuis	août	2006,	le	Service	national	des	congrès	n’a	pas	encore	été	aboli	formellement.	
sécurité,	 des	attestations	 de	sécurité	et	des	avis	de	sécurité,	 créé	par	la	loi-programme	 du	22	décembre	 2008,	n’est	
toujours	pas	opérationnel	faute	d’arrêté	royal.
249  Le	Centre	d’étude	et	de	documentation 	Guerre	et	sociétés	contemporaines 	(Ceges)	a	été	créé	par	arrêté	ministé -
riel.	Il	ne	s’agit	pas	d’un	service	de	l’État	à	gestion	séparée	au	sens	de	l’article	140	des	lois	coordonnées 	sur	la	comp -
tabilité	de	l’État.	Sa	gestion	n’a	pas	été	séparée	par	une	loi	spéciale	de	celle	des	services	de	l’administration 	géné -
rale.	Le	Ceges	fonctionne	 comme	un	service	autonome	 et	est	rattaché	 au	pool	de	documentation	 du	SPP	Politique	
scientifique.	 Sur	base	de	l’arrêté	ministériel,	 il	suit	les	règles	de	gestion	propres	aux	établissements	 scientifiques	
de	ce	SPP.	L’article	419	de	la	loi-programme 	du	24	décembre 	2002	a	certes	intégré	le	Ceges	aux	Archives 	générales 	
du	Royaume	 comme	département	 spécialisé	 de	l’établissement	 scientifique	 de	l’État,	mais	les	modifications	 de	la	
législation	 nécessaires	 pour	que	ce	nouveau	 cadre	statutaire	 entre	en	vigueur	n’ont	pas	encore	été	apportées.	 Le	
Ceges	est	repris	en	raison	de	la	spécificité	 de	la	situation	 et	étant	donné	que	son	budget	figure	au	tableau	4	(bud -
gets	des	services	d’État	à	gestion	séparée)	des	tableaux	annexés	au	budget	général	des	dépenses 	de	l’État	fédéral. 220
Au 30 septembre 2013, la situation en matière de transmission des comptes officiels 2012, 
2011 et 2012 était la suivante :
Service Abréviation 2010 2011 2012
Archives générales du Royaume et Archives de l’État 
dans les provincesAGR xxx
Bibliothèque 	royale	de	Belgique BRB xxx
Bureau de sélection de l’administration fédérale Selor xxx
Centre	de 	conférences	internationales	Egmont	II-Palais	
d’EgmontEgmont xxx
Centre de presse international CPI xx  
Centre	d’études	et	de 	documentation	 Guerre	et	 Sociétés	
contemporainesCeges xxx
Centre fédéral de connaissances pour la sécurité civile CFCSC xxx
Fed+ FED+ xxx
Fedorest	(*)Fedorest    
Fonds	monétaire Fonds	monétairexxx
Institut	d’aéronomie 	spatiale	de	Belgique IASB xx  
Institut	national	de	criminalistique 	et	de	criminologie INCC x   
Institut	royal	des	sciences	naturelles	de	Belgique IRSNB xxx
Institut	royal	du	patrimoine	artistique Irpa xxx
Institut	royal	météorologique 	de	Belgique IRM xxx
Monnaie	royale	de	Belgique MRB    
Musée	royal	d’Afrique 	centrale MRAC xxx
Musée royal de l’armée et d’histoire militaire MRA x   
Musées royaux d’art et d’histoire MRAH xxx
Musées	royaux	des	beaux-arts	de	Belgique MRBAB xxx
Observatoire	royal	de 	Belgique ORB xxx
Régie du travail pénitentiaire RTP    
Réseau	télématique 	belge	de	la	recherche Belnet xxx
Secrétariat polaire SP xxx
Service central de traduction allemande SCTA xx  
Service	de	l’État	à	gestion	 séparée	chargé	de	la	gestion	
des cartes d’identitéEID xxx
des	passeports,	des	visas,	des	cartes	d’identité 	pour	les	
Belges	à	l’étranger	et	des	légalisationsAff.	Cons.    
Service de restauration et d’hôtellerie de la Défense SRHD xxx
Service	d’information	scientifique 	et	technique SIST xxx
(*) Les comptes 2009 de Fedorest font également défaut.
Source : Cour des comptes SERVICES	DE	L ’ÉTAT	À	GESTION	SÉPARÉE	ET	ORGANISMES	D ’INTÉRêT	PUBLIC	 / 221
Les 23 organismes opérationnels des catégories A, B, C et D, régis en 2012 par la loi du 
16 mars 1954250, ainsi que dix institutions sui generis, sont tenus de transmettre leurs 
comptes annuels à la Cour en vertu d’une disposition spéciale. Vingt autres organismes 
publics doivent transmettre leurs comptes annuels à la Cour à partir de 2012 en application de l’article 5, §  3, de la loi organique de la Cour des comptes
251.
Comme dans les Cahiers précédents, la Cour des comptes examine le respect des dé -
lais légaux pour la transmission des comptes par ces organismes publics fédéraux au  
3o septembre  2013252.
Comme les années précédentes, la Cour des comptes constate qu’il n’a pas été donné suffi -
samment suite à la recommandation générale d’accélérer la procédure administrative entre la confection et la transmission des comptes à la Cour et d’amener les différentes parties concernées à se mettre d’accord sur des nouvelles procédures.
Il convient également de veiller à ce que le réviseur d’entreprises puisse intervenir dans des 
délais qui soient compatibles avec les délais légaux fixés pour la confection et la transmis -
sion des comptes des organismes.
2.2 Respect des délais légaux
Les dates d’établissement, d’approbation et de transmission des documents budgétaires et des comptes sont fixées dans les dispositions légales et réglementaires suivantes:
organismes d’intérêt public appartenant à la catégorie D, visée par la loi du 16  mars  1954  ;
generis.
Les délais pour la transmission des comptes des organismes d’intérêt public à la Cour des comptes sont les suivants:
• pour les organismes de catégories A, B, C et D, le 31 mai de l’année qui suit l’exercice ;
• pour les institutions fédérales sui generis, des dates précises de transmission sont seule -
ment imposées à l’IBPT et au MNFB (31 mai x+1), à la CNPG et à la CNC (31 mars x+1)
253 ;
250 Loi	du	16	mars	1954	relative	au	contrôle	de	certains	organismes	d’intérêt	public.
251 Ces	organismes 	doivent	transmettre 	leurs	comptes 	annuellement 	à	la	Cour	en	vertu	de	l’article	5,	§		3,	de	la	loi	orga -
nique	de	la	Cour	des	comptes	 et	pour	la	première	 fois	ceux	de	l’année	2012.	Des	lettres	leur	ont	été	adressées	 en	ce	
sens	le	20	juin	2012.	Une	deuxième	 liste	d’organismes	 visés	à	l’article	5,	§		3,	est	en	préparation.	 Voir	à	cet	égard	:	
Cour	des	comptes,	169e	Cahier,	p.	241	–	245.
252 Dans le 169e	Cahier,	la	situation 	de	la	transmission 	des	comptes 	pour	l’année	2011	avait	été	arrêtée	au	31	oc-
tobre	2012.
253 Lorsque	la	loi	organique 	ne	précise	aucun	délai	pour	la	transmission 	des	comptes, 	la	Cour	des	comptes 	prend	pour	
référence 	le	30	juin	x+1,	par	analogie 	au	délai	de	transmission 	prévu	pour	le	compte	général	à	l’article	72	de	la	loi	du	
22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral. 222
• pour les organismes publics fédéraux qui transmettent des comptes en application de 
l’article 5, §  3, de la loi organique de la Cour des comptes, aucun délai de transmission n’a été fixé
254.
2.2.2	 Analyse	des	délais	de	transmissionLa Cour des comptes devait recevoir les comptes 2012 de 53  institutions. Au 30 sep -
tembre  2013, 24  organismes n’avaient pas encore transmis les comptes 2012
255. Seuls dix des 
comptes transmis ont été reçus dans les délais légaux. Pour les années comptables 2011 et 
2010, les comptes de respectivement sept et deux organismes font encore défaut.
Organisme Abréviation 2010 2011 2012 2012 2012
    à temps retard retard
     <1 mois >1 mois
Agence fédérale d’accueil des 
demandeurs d’asileFedasil xx    
ments et des produits de santéAFMPS xx x   
Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaireAfsca xx  x  
Bureau fédéral du plan BFP xx x   
Régie	des	bâtiments Régie x     
Service des pensions du secteur publicSdPSP x     
Bureau d’intervention et de 
restitution belgeBirb xx x   
Centre fédéral d’expertise des soins de santéKCE xx x   
Fonds	de	vieillissement FV xx   x
Fonds	des	accidents	médicaux	
(1)FAM x     
Institut	des	vétérans 	–	Institut	
national	des	invalides	de 	guerre,	
anciens combattants et victimes de guerreIV-Inig x     
Institut	géographique 	national IGN xx   x
Institut pour l’égalité des femmes et des hommesIEFH xx x   
et culturelle du ministère de la DéfenseOCASC xx   x
Orchestre	national	de	Belgique ONB xx   x
254 La	Cour	a	demandé	 aux	organismes	 visés	de	lui	transmettre	 annuellement	 les	comptes	 avant	le	30	juin	de	l’année	
qui	suit	l’année	à	laquelle	ils	se	rapportent. 	Il	ne	peut	être	dérogé	à	cette	date,	sauf	si	d’autres	dispositions 	législa -
tives	ou	réglementaires	rendent	le	respect	du	délai	impossible.
255 Dans	certains	cas,	la	Cour	des	comptes	 dispose	de	comptes	 officieux	 transmis.	 Dans	la	suite	de	l’analyse,	 seuls	les	
comptes	officiels	transmis	par	voie	régulière	à	la	Cour	des	comptes	sont	pris	en	considération. SERVICES	DE	L ’ÉTAT	À	GESTION	SÉPARÉE	ET	ORGANISMES	D ’INTÉRêT	PUBLIC	 / 223
Théâtre	royal	de 	la	Monnaie TRM xx    
Agence fédérale de contrôle 
nucléaireAFCN xx   
Bureau de normalisation NBN xx x	   
Fonds	de	participation FP xx   x
Office	de	contrôle 	des	
mutualitésOCM xx  x  
Office	national	du	ducroire OND xx   x
en faveur des travailleurs occupés dans les entreprises de batellerie CSP4      
-
tion pour allocations familiales en faveur des travailleurs occupés dans les entreprises de chargement,	déchargement	et	manutention de marchandises dans	les	ports,	débarcadères,	
entrepôts et stationsCSP1 xx    
Caisse nationale des calamités CNC xx   x
Caisse nationale des pensions 
de guerreCNPG xx  x  
Conseil national du travail CNT xx   x
Fonds	des	rentes Fonds	des	rentesxx x   
Institut belge des services postaux et des télécommunications 
(2)IBPT      
Institut	de	formation	 judiciaire IFJ xx  x  
Institut des comptes nationaux ICN xx x   
Mémorial national du fort de BreendonkMNFB x     
Patrimoine	de	l’école 	royale	
militairePERM xx   x
Service de médiation de l’énergieSME xx x    224
Autres institutions publiques 
fédérales
Académie royale des sciences d’outre-merArsom n.a.n.a.   x
Centre d’étude de l’énergie nucléaireCEN n.a.n.a. x
Centre d’étude et de recherches vétérinaires	et	agrochimiquesCerva n.a.n.a.    
Centre pour l’égalité des chances et la lutte contre le racismeCECLR n.a.n.a.    
Cinémathèque 	royale	de	Bel
-
gique	CRB n.a.n.a.    
Commission de régulation de l’Électricité et du gazCreg n.a.n.a.    
Conseil central de l’économie CCE n.a.n.a.    
-
dants	et	des	PMECSIPME n.a.n.a. x   
Donation royale DR n.a.n.a.   x
Egov Egov n.a.n.a.    
Fedesco Fedesco n.a.n.a.    
FIF	-	FSI FIF	–	FSI n.a.n.a.    
Fonds	de	réduction	du	coût	global de l’énergieFRCGE n.a.n.a.    
Fonds	d’aide	médicale 	urgente Famu n.a.n.a.    
Fonds	social	gasoil	de 	chauf
-
fage,	pétrole	lampant 	et	pro -
pane en vracFonds	Chauffagen.a.n.a.    
publique	belge	-	patrimoineWIV-ISP n.a.n.a.    
Institution royale de Messines IRDM n.a.n.a.   
Belgique- 	patrimoineJBNB-P n.a.n.a.  x	  
Société fédérale de participa
-
tions et d’investissementSFPI n.a.n.a.   x
Sopima Sopima n.a.n.a.    
n.a.: non applicable, car pas d’obligation (annuelle) de transmission des comptes à la Cour des comptes
(1)  Le Fonds a été institué par la loi du 31 mars 2010 relative à l’indemnisation des dommages résultant 
de soins de santé. Il a été lancé progressivement et n’a été pleinement opérationnel qu’au 1er sep-
tembre 2012. Les premiers comptes attendus sont ceux de 2010.
(2)  Tous les comptes 2005 à 2012 de l’IBPT font défaut. SERVICES	DE	L ’ÉTAT	À	GESTION	SÉPARÉE	ET	ORGANISMES	D ’INTÉRêT	PUBLIC	 / 225
Malgré une insistance répétée au fil de ses Cahiers précédents, la Cour constate cette fois 
encore l ’absence d ’une amélioration significative du respect des délais légaux ou réglemen -
taires en matière d’établissement, d’approbation et de transmission des comptes annuels des organismes publics fédéraux. La plupart des comptes des organismes qui doivent trans -
mettre pour la première fois leurs comptes en vertu de l’article 5, §  3, manquent encore.
Les retards sont liés aux procédures administratives de confection et de transmission des 
comptes et aussi, dans certains cas, au délai de la certification par le réviseur d’entreprises.
préparer à l’entrée en vigueur de la loi sur la comptabilité du 22 mai 2003, qui impose des délais encore plus stricts
256.
256 En	vertu	de	l’article	93,	§		1er	et	2,	de	la	loi	sur	la	comptabilité	 du	22	mai	2003,	le	ministre	du	Budget	doit	soumettre	
les comptes approuvés des organismes administratifs publics au contrôle de la Cour avant le 31 mars de l’année 
x+1.  PARTIEIIIAudits thématiques  
et financiers  Impact financier des mesures 
d’aide prises dans le cadre de la 
crise financière et pour garantir la 
stabilité financière de la zone euro  IMPACT	DES	MESURES	PRISES	DANS	LE	CADRE	DE	LA	CRISE	FINANCIèRE	 / 231
Les mesures  prises par l’État pour soutenir  le secteur financier  consistent  en des prises de 
participation, des prêts et des octrois de garantie.
L’État a apporté son soutien à  la Grèce par le biais de prêts bilatéraux.
La Belgique  participe  également  à la facilité européenne  pour la stabilité financière  (EFSF) et 
au mécanisme  européen  de stabilité (MES) créés pour soutenir  les États de la zone euro en 
difficulté.Au 31 mai 2013,  les différentes  interventions  de l’État se sont élevées globalement  à 30,9 mil -
liards d’euros et les recettes liées à ces interventions à 16,2 milliards d’euros.
1 Contexte
Le présent article est une actualisation des articles publiés depuis 2009 par la Cour des 
comptes sur l’impact des mesures d’aide prises dans le cadre de la crise financière et pour soutenir la stabilité financière de la zone euro. Le précédent rapport a été publié dans le 169
e Cahier de la Cour des comptes257.
tées au 31 mai 2013.
Cet article, comme les précédents, présente tous les flux financiers, tant en recettes qu’en 
dépenses, qui découlent des mesures d’aide au secteur financier et à la zone euro.
Dans le cadre de la procédure contradictoire, le projet de rapport a été envoyé le 10 juil-
let 2013 au Premier ministre, au ministre des Finances, au ministre du Budget et au pré -
sident du SPF Finances. Le Premier ministre et le président du SPF Finances ont fait part de 
leurs commentaires, qui ont été intégrés dans l’article.
2	 Participations	dans	le	capital	de	certaines	institutions	financières
2.1	 Aperçu 	des	participations 	dans	certaines 	institutions 	financières
par l’État (en mil -
lions d’euros)Participation de l’État 
dans le capital au 
31 mai  2013Nombre d’actions 
détenues par la SFPI au 
31 mai  2013
Dexia SA 3.915,0 50,02	% 15.453.804.202
BNP	Paribas	
Fortis2.356,1 25	% 120.810.289
BNP	Paribas 7.166,4(1)9,99	% 124.129.681(2)
257 Cour	des	comptes,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	197-218.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.IMPACT DES MESURES PRISES DANS LE CADRE DE LA CRISE FINANCIÈRE 232
31 mai  2013
ments740,0 43,53	% 3.700.000
	 	 	 Portefeuille 	vendu	à	Lone	 Star	Fund
Total 18.67 7,5
SFPI : Société fédérale de participations et d’investissement.
(1)  7.043,9 millions d’euros ont été financés par l’emprunt et 122,5  millions d’euros ont été financés 
par la vente d’actions reçues comme dividende.
(2)  Ce sont les actions BNP Paribas que la SFPI détient pour compte de l’État (en mission déléguée). 
La SFPI détient également 3.617.753 actions BNP Paribas pour compte propre (voir ci-après).
(3)  Vitrufin est un holding qui détient 100 % du capital de la compagnie d’assurance Ethias.
2.1.1	 Dexia	SA
Le 31 décembre 2012, Dexia SA a été recapitalisée à hauteur de 5,5 milliards d’euros par les 
États belge et français : 2,9 milliards d’euros pour la Belgique et 2,6 milliards d’euros pour 
la France. En 2008, l’État belge avait déjà recapitalisé Dexia pour 1,0 milliard d’euros.
Actuellement, les États belge et français détiennent respectivement 50,02 % et 44,40 % du 
capital du holding.2.1.2	 Royal	Park	Investments	(RPI)
Le 26 avril 2013, les actionnaires du SPV Royal Park Investments (État belge, Ageas et 
BNP  Paribas) ont décidé de vendre en bloc le portefeuille du SPV à Lone Star Funds (en par -
tenariat avec Crédit Suisse). Ce portefeuille est composé de produits structurés transférés de Fortis au moment de la restructuration du groupe. Le montant de la vente a été réévalué à près de 6,8 milliards d’euros.
La plus-value générée par cette vente, c’est-à-dire la différence entre la valeur nette du 
portefeuille au moment de la vente et le capital investi par les actionnaires au moment de la création de la RPI, est estimée à près de 600  millions d’euros à répartir entre les trois  ac-
tionnaires du SPV.
À l’issue de la transaction, l’État devrait recevoir près d’un milliard d’euros soit le rembour -
sement de sa participation dans le capital (740 millions d’euros) et la plus-value (261 mil-
lions d’euros).Afin de poursuivre les actions judiciaires intentées aux États-Unis contre des banques d’in -
vestissement pour informations incorrectes, la RPI ne sera pas dissoute après la vente de 
son portefeuille. Son capital devrait toutefois être ramené à 50 millions d’euros. IMPACT	DES	MESURES	PRISES	DANS	LE	CADRE	DE	LA	CRISE	FINANCIèRE	 / 233
2.1.3	 BNP 	Paribas
Ageas détenait une option qui lui permettait de bénéficier d’une plus-value sur 121 mil-
lions d’actions BNP Paribas détenues par l’État au-delà d’un cours de 66,67 euros, avant le 
10 octobre 2016. Dans le cadre de la vente du portefeuille du SPV Royal Park Investments, 
Ageas a vendu cette option à la SFPI pour 144 millions d’euros.
En contrepartie, l’État a transféré 3.617.753 actions BNP Paribas que la SFPI détenait pour le 
compte de l’État dans son portefeuille, dans le capital de la SFPI258.
2.2 Dividendes versés à l’État (en millions d’euros)
2008-2011 2012 2013
31 mai  2013
Dexia SA Actions de bonus - -
BNP	Paribas	Fortis 96,7 51,9 64,1 64,1
BNP	Paribas 481,2 153,3 186,2 186,2
SPV	Royal	Park	
Total 5 7 7,9 205,2 250,3 250,3
Pour l’exercice 2012, BNP Paribas Fortis et BNP Paribas ont annoncé le paiement d’un divi -
dende de respectivement 0,53 et 1,5 euro par action.
Suivant les termes de la convention qu’elle a signée avec ses actionnaires au moment de la 
vente de son portefeuille, la Royal Park Investments pourrait, sous certaines conditions, verser un dividende de 200 millions d’euros à répartir entre les trois actionnaires. La part qui reviendrait à l’État n’a pas été reprise dans les estimations pour l’année 2013.
Dexia SA et Vitrufin n’ont pas annoncé le paiement d’un dividende pour l’exercice 2012.
258 Les	3.617.753	 actions	représentaient	 une	valeur	de	145,4	millions	d’euros,	soit	le	prix	d’achat	de	l’option	majoré	de	
1	%.	Les	actions	ont	été	évaluées	à	un	cours	moyen	de	40,20175	euros/action. 234
3.1 Remboursement et intérêts des prêts octroyés par l’État (en millions d’euros)
par l’ÉtatRemboursements et intérêts Solde des 
prêts
2008-2011 2012 31 mai  2013
Royal	Park	
InvestmentsCapital 5.001,7 4.645,7 0,0 0,0 0,0(1)
Kaupthing Capital 160,0 120,7 12,8 0,1 26,4
Intérêts 3,0 0,7 0,1 -
KBC Capital 3.500,0 0,03.500,0 0,0 0,0
Primes	de	rembourse
-
ment0,0525,0 0,0 -
Intérêts 297,8 297,8 245,5 -
Vitrufin Capital 81,6 - - 0,0 81,6
Intérêts - - 6,1 -
Total 8.743,3 5.079,1 4.336,3 251,8 108,0
(1)  Le prêt accordé en 2008 à la RPI a totalement été remboursé en 2009. La différence de 356 millions 
d’euros représente une perte de change.
En 2012, KBC a remboursé la totalité du prêt accordé par l’État et a payé une prime de rem -
boursement de 525 millions d’euros.
Étant donné que KBC versera en 2013 un dividende à ses actionnaires pour l’exercice 2012, 
la banque a payé un intérêt sur les montants prêtés par l’État entre le 1er janvier et le 17 dé-
cembre 2012 (date du dernier remboursement), soit 245,5 millions d’euros.
4	 Garanties	accordées	par	l’État	à	certaines	institutions	financières
4.1 Aperçu des garanties accordées par l’État
Garantie Maximum fixé par la réglementation 
ou les conventionsGaranties en cours au
31 mai  2013
Dépôts bancaires 100.000	euros	par	personne	et	par	insti -
tution	financièreIdem
Assurance sur la vie 
(branche	21)100.000	euros	par	preneur 	d’assurance	et	
par compagnie d’assurancesIdem
Capital des sociétés coopé -
ratives agréées100.000	euros	par	membre 	individuel	
d’une société coopérative membre du Fonds	spécialIdem IMPACT	DES	MESURES	PRISES	DANS	LE	CADRE	DE	LA	CRISE	FINANCIèRE	 / 235
31 mai  2013
Dexia	(refinancement	
interbancaire	–	garantie 	
2008)	(en	 extinction)6,0	milliards	d’euros 6,0	milliards	d’euros
Dexia SA et Dexia Crédit Local	(refinancement	interbancaire)	43,7	milliards	d’euros 33,0	milliards	d’euros
KBC	(portefeuille 	de	pro
-
duits	structurés)15,1	milliards	d’euros 7,1	milliards	d’euros
Royal	Park	Investments(la	garantie 	s’est	terminée 	
le	13	août	2013)5,8	milliards	de	dollars	et	236	millions 	de	
livres sterling1,4	milliard	de	dollars,	
soit	1,1	milliard	d’euros
Ageas	(garantie 	sur	les	
obligations contractées par	Ageas	vis-à-vis	de	BNP	
Paribas	Fortis)2,3	milliards	d’euros 0,9	milliard	d’euros
Banque	nationale 	(fourni
-
ture	de	liquidités	d’ur -
gence)Montant variable déterminé par les lignes	de	crédit	accordées	par	la	Banque 	
nationale 	aux	banques	en	 difficultéMontant variable déter
-
miné par les lignes de crédit accordées par la Banque	nationale 	aux	
banques	en	difficulté
4.1.1	 Dexia
En novembre 2012, les gouvernements belge, français et luxembourgeois ont convenu que :
• Les États accorderont une garantie définitive de maximum 85 milliards d’euros à cer -
tains emprunts émis par Dexia Crédit Local.
• La répartition entre les États sera de 51,41 % pour la Belgique (43,7 milliards d’euros), 
45,59 % pour la France et 3 % pour le Luxembourg.
• La commission mensuelle de garantie est fixée à 0,05 %.
En 2011, les États avaient accordé une garantie temporaire de maximum 55 milliards d’euros 
(dont 33,3 milliards d’euros pour la Belgique) rémunérée à un taux variant selon la maturité 
(entre 0,7 % et 1,4 %).
4.1.2	 BNP 	Paribas	Fortis
En décembre 2012, l’État et BNP Paribas Fortis ont conclu un accord sur la fin anticipée 
de l’accord de garantie relatif au portefeuille de produits structurés détenu par la banque (dénommé Fortis IN) par lequel l’État garantissait les pertes sur ce portefeuille pour un maximum de 1,5 milliard d’euros.
4.1.3	 Royal	Park	Investments	(RPI)
Afin d’assurer son financement, la RPI émet des commercial  papers (titres à court terme) 
garantis par l’État.  La garantie porte sur un maximum de 5,8 milliards de dollars amé -
ricains et 236 millions de livres sterling (soit 4,8 milliards d’euros). Suite à la vente du 
portefeuille de produits structurés à Lone Star Funds, la RPI n’émettra plus de nouveaux commercial  papers et ne devra plus recourir à la garantie de l’État. Toutefois, la garantie a  236
continué à courir sur le programme de commercial  papers jusqu’à l’extinction du dernier 
commercial  paper  prévue le 13 août 2013. En 2012, la RPI a versé 34,3 millions d’euros à l’État 
à titre de rémunération de garantie.
4.1.4	 KBC
Depuis 2009, l’État garantit le portefeuille de Collateralised  Debt Obligations  (CDO) de KBC 
contre une prime annuelle de 340,8 millions d’euros.
Le 20 décembre 2012, l’État et KBC ont annoncé que la convention de garantie a été revue. 
Si KBC est en mesure de diminuer le nombre de CDO garantis par l’État, KBC pourrait 
bénéficier d’une remise sur les primes restant dues. Cette remise de prime sera calculée le 30 juin 2014 et sera déduite des primes à payer en décembre 2014 et juin 2015.
Depuis 2009, deux CDO sont arrivés à échéance et KBC a mis fin à huit CDO. Au 30 mai 2013, 
l’État garantit un portefeuille composé de cinq CDO pour un risque maximum de 7,1 mil-
liards d’euros.4.2 Rémunération des garanties octroyées par l’État (en millions d’euros)
Garantie 2008-2011 2012 2013
(date prévue) Réalisations au 
31 mai  2013
Fonds	spécial	de	protection	des	
Droit d’entrée des établissements	financiers313,5 0,0 0,0 0,0
Contribution annuelle des établissements	financiers651,5 837,9 445,6	
(juin	2013)0,0
Droit d’entrée des compagnies d’assurances23,2 0,0 0,0 0,0
Contribution annuelle des compagnies d’assurances163,3 160,0 161,2 161,2
Contribution annuelle des sociétés coopératives0,6 2,2 0,0 0,0
Fonds	de	résolution -238,4 250,3	
Dexia	(refinancement	interbancaire	–	garantie 	2008)	
(en	extinction)676,7 106,8 61,6 32,1
Dexia SA et Dexia Crédit Local (refinancement	interbancaire)	-368,1 149,0 139,7
structurés	gérés	par	FSA)	131,9 2,3 - -
KBC	(portefeuille 	de	produits	
structurés)852,0 340,8 340,8	(juin	et	
décembre 	2013)0,0 IMPACT	DES	MESURES	PRISES	DANS	LE	CADRE	DE	LA	CRISE	FINANCIèRE	 / 237
31 mai  2013
BNP	Paribas)10,2 2,2 1,1 0,7
BNP	Paribas	Fortis	(produits	
structurés	non	transférés	au	 SPV	
Royal	Park	Investments)	(Fortis	IN)21,0 27,8 - -
SPV	Royal	Park	Investments	(por
-
tefeuille de produits structurés transféré	de	Fortis67,2 34,3 28,6 15,3
Total 2.919,6 2.120,8 1.438,2 349,0
Entre mai 2010 et décembre 2011, les États de la zone euro (à l’exception de la Slovaquie)259 
Loan Facility Agreement du 10 mai 2010 :
Le 12 décembre 2012, l’Eurogroup a décidé d’encore assouplir les conditions des prêts :• période de grâce : 10 ans ;
• intérêts : Euribor 3 mois +0,5 % (à partir du 15 décembre 2012).
5.2 Autres mesures
Les États membres de la zone euro se sont engagés en février 2012 à transférer à la Grèce 
l’équivalent des profits sur les titres gouvernementaux grecs détenus par leurs banques 
centrales. À cet effet, la Belgique devait verser 52,5 millions d’euros en 2013, dont 28,5 mil-
lions d’euros relatifs à 2012.
259 L’Irlande	et	le	Portugal	n’ont	pas	été	en	mesure	de	participer	à	tout	le	programme. 238
compte spécial, l’équivalent des revenus provenant des avoirs en Securities  Market Program  
(SMP)260 des banques nationales de l’Eurosystème, portant sur des obligations du gouver -
nement grec. À ce titre, la Belgique devait verser 77 millions d’euros en 2013.
5.3	 Aperçu 	des	interventions 	de	la	facilité	européenne 	pour	la	stabilité 	financière 	
(en milliards d’euros)
L’European  Financial  Stability Facility  ( E F S F )  e s t  u n e  s o c i é t é  a n o n y m e  d e  d r o i t  l u x e m -
Montant maximum 
des interventions 
autorisées par 
les ÉtatsMontant des 
interventions au 
31 mai  2013Émissions de l’EFSF pour 
financer les interventions 
au 31 mai  2013
Programme 	d’aide	:
Grèce	
Irlande
Portugal61,1
17,7
26,044,5
12,8
19,0105,6
Private	Sector	
Involvment	(PSI)	:
Grèce35,5	 34,7 15,0
Recapitalisation du secteur	bancaire	:
Grèce50,0 48,2 48,2
Total 190,3 159,2 168,8
Le soutien au PSI consiste en des titres émis par l’EFSF et remis aux investisseurs qui ont 
échangé des titres de la dette grecque en 2012.
Le soutien à la recapitalisation du secteur bancaire grec se fait également par le biais de 
titres émis par l’EFSF. Ces titres sont remis au Hellenic Financial  Stability  Fund  qui se charge 
de les transférer aux banques en difficulté . Ces titres permettent notamment aux banques 
Tous les titres émis par l’EFSF sont garantis par les États (intérêts et capital). La part de la 
Belgique dans la garantie est actuellement fixée à 3,72 %.
260  Le	programme 	SMP	a	permis	de	racheter 	sur	le	marché	secondaire 	des	obligations 	émises	par	des	États	de	la	zone	
euro,	dont	la	Grèce.	 IMPACT	DES	MESURES	PRISES	DANS	LE	CADRE	DE	LA	CRISE	FINANCIèRE	 / 239
Étant donné que les garanties accordées par la Belgique à l’EFSF ne sont pas reprises dans 
la comptabilité générale de l’État, la Cour des comptes n’est pas en mesure de déterminer le montant de ces garanties.
Comme l’EFSF n’est pas une institution financière internationale mais une société privée, 
Eurostat considère que la dette émise par l’EFSF doit être comptabilisée dans la dette brute consolidée (dette Maastricht) des pays qui garantissent les emprunts souscrits par l’EFSF à concurrence de leur part dans cette garantie
261. Cette dette (4,9  milliards en 2012) est incor -
porée par la BNB dans la dette consolidée.
5.4 Aperçu des interventions du mécanisme européen de stabilité (en  mil-
liards  d’euros)
La différence est que le MES est une structure permanente qui a la forme d’une organisa -
tion intergouvernementale de droit public international. Le MES a été inauguré le 8 oc-
tobre  2012.
autorisées par les  ÉtatsMontant des 
31mai 2013Émissions du MES pour 
Programmes	d’aide	:
Chypre9,0 2,0 2,0
Recapitalisation du 
secteur	bancaire	:
Espagne100,0 41,3 38,8
Financement	de	l’EFSF15,6
Total 109,0 43,3 56,4
Alors que le soutien à Chypre consiste en des versements en espèces, le soutien à l’Espagne 
consiste en des titres émis par le MES et transférés à un fonds public chargé de recapitali -
ser le secteur bancaire espagnol ( Fondo de Restructuracion  Ordenada  Bancaria , FROB). Le 
FROB transfère ensuite les titres aux banques en difficulté.
Une partie des émissions du MES sert à financer l’EFSF. En effet, le programme d’émission 
de titres à court terme (les bills ) lancé par l’EFSF en décembre 2011 a été repris par le MES.
Tous les titres émis par le MES sont implicitement garantis (capital et intérêts) mais le sys -
tème de garantie est quelque peu différent de celui en vigueur pour l’EFSF : c’est le capital 
autorisé du MES qui fait office de garantie. Le capital autorisé est composé du capital libéré à verser par les États dans les premières années de la mise en place du mécanisme et du capital appelable. Si le capital libéré n’est pas suffisant pour permettre au MES de rem -
bourser ces créanciers, celui-ci pourra appeler du capital supplémentaire pour disposer des fonds nécessaires.
261  Eurostat, 	Treatment of the EFSF in national accounts ,	background note ,	27	janvier	2011. 240
à payer en cinq tranches de 556,3 millions d’euros. La Belgique a déjà versé trois des cinq 
tranches, soit l’équivalent de 1,7 milliard d’euros au MES.
262. Toutefois, les emprunts 
émis par les États pour capitaliser le MES augmentent la dette publique de ces États.
Période Institution Opération Montant  
2008-2009 Fortis,	Dexia,	Ethias,	 SPV	
Royal	Park	InvestmentsInjection	de 	capital -	11.640,0	
2008 SFPI Frais	d’expertise	(provisions) -	20,0
2008 SPV	Royal	Park	Invest -
mentsOctroi de crédit -	5.001,7	
2008 KBC Octroi de crédit -	3.500,0
2009 Kaupthing Octroi de crédit -	160,0	
2010-2011 Grèce Octroi	de 	crédit	(montant 	
brut	–	service fee )-	1.932,7
2010-2011 EFSF Participation	 au	capital -	0,9
2011 Belfius Entrée dans le capital -	4.000,0
2011-2012 Apra Leven Activation	du	Fonds	spécial	
de protection des dépôts et des assurances sur la vie -	16,9
2012 Vitrufin Octroi de crédit -	81,6
2012 Dexia Injection	de 	capital -	2.915,0
2012-2013 Mécanisme européen de stabilité	(MES)Participation	 au	capital -	1.669,0
Total des flux de caisse sortants (au 31 mai 2013) - 30.937,8
2009 SPV	Royal	Park	Invest
-
mentsRemboursement d’octroi de 
crédit+	4.645,7(1)
2009 SPV	Royal	Park	Invest -
mentsIntérêts +	11,9
2009-2013 Kaupthing Remboursement d’octroi de crédit+	133,6
2009-2013 Kaupthing Intérêts +	3,8	
262  Eurostat, 	Eurostat’s preliminary view on the recording of the future European Stability Mecanism ,	7	avril	2011. IMPACT	DES	MESURES	PRISES	DANS	LE	CADRE	DE	LA	CRISE	FINANCIèRE	 / 241
2008-2013 Divers établissements 
financiersRémunérations pour règle -
ment de garantie+	2.836,1	
2008-2013 Caisse des dépôts et consignationsCotisation	au	Fonds	spécial	de protection des dépôts et des assurances sur la vie+	2.314,9	
2012-2013 Caisse des dépôts et consignationsCotisation au fonds de réso
-
lution+	238,4
2010-2013 Grèce Intérêts +	102,5
2010-2013 BNP	Paribas	Fortis	et	BNP	ParibasDividendes +	1.033,4
(2)
2011-2013 KBC Intérêts +	841,1
2012 KBC Remboursement d’octroi de crédit+	3.500,0
2012 KBC Prime	de	remboursement +	525,0
2013 Vitrufin Intérêts +	6,1
Total des flux de caisse entrants (au 31 mai  2013) + 16.192,5
(2)  Y compris le produit de la vente à la banque Société générale pour 212,9 millions d’euros de 
4,1 millions d’actions reçues en dividende en 2010.
Source : SPF Finances – Cour des comptes  Organisation des activités 
d’audit interne dans 
l’administration fédérale  ORGANISATION	DES	ACTIVITÉS	D ’AUDIT	INTERNE	DANS	L ’ADMINISTRATION	FÉDÉRALE	 / 245
Des arrêtés royaux ont été pris en 2007, en remplacement  d’arrêtés  de 2002, afin d’organiser 
l’audit interne de l’administration  fédérale.
Plus de deux ans ont été nécessaires  pour franchir la première  étape des dispositions  prévues, 
à savoir nommer  les membres  du Comité d’audit en février 2010. Depuis lors, les activités  d’au -
dit interne et la désignation  de responsables  de ces activités  ne sont toujours  pas conformes 
à la réglementation.  Enfin, le Premier ministre  annonce  une nouvelle  révision de ces arrêtés 
royaux.
Pour la Cour des comptes,  la situation  actuelle traduit une trop faible adhésion  des autorités  
publiques à l’intérêt d’un audit interne, imposé par la loi.
Engagée en 2000, la réforme Copernic visait notamment à diminuer les contrôles a priori 
et à mettre en place un système de contrôle interne ainsi qu’un audit interne dans l’admi -
nistration fédérale.
Le contrôle interne est un processus qui vise à fournir une assurance raisonnable que les 
objectifs généraux d’une organisation (conformité, bonne gestion, fiabilité des informa -
tions et protection du patrimoine) sont réalisés.
L’audit interne a notamment pour mission d ’ évaluer, de manière objective et indépendante, 
la maîtrise des risques et le bon fonctionnement du système de contrôle interne d ’une orga -
nisation.
1.2 Évolution de la réglementation
Deux arrêtés royaux ont été pris en 2002 afin d’instaurer un système de contrôle interne et 
un audit interne dans l’administration fédérale263. Ces arrêtés prévoyaient un service d’au -
dit interne et un Comité d’audit par service public fédéral. En pratique, si certains services avaient déjà créé ou ont créé par la suite un service d’audit interne, aucun mandataire n’a été désigné comme responsable de ce service et aucun Comité d’audit n’a été mis en place.
L’obligation légale d’organiser un audit interne prévue dans le cadre de la réforme de la 
comptabilité de l’État
264 a été rendue progressivement applicable à tous les services publics 
fédéraux et services publics fédéraux de programmation, au ministère de la Défense et à la Police fédérale. Elle s’applique à tous ces services depuis le 1
Les arrêtés de 2002 ont été remplacés par trois arrêtés du 17 août 2007265. Ces trois ar -
rêtés s’appliquent à 22 services publics et prévoient un Comité d’audit unique pour 
263 Arrêté	royal	du	26	mai	2002	relatif	au	système 	de	contrôle 	interne	des	services	publics	fédéraux 	et	arrêté	royal	du	
264  Article	31	de	la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral.
265  Un	arrêté	royal	relatif		au	système 	de	contrôle	interne	dans	certains	services	du	pouvoir	exécutif	fédéral,	un	arrêté	
royal	relatif	aux	activités 	d’audit	interne	dans	certains	services	du	pouvoir	exécutif, 	ainsi	qu’un	arrêté	royal	portant	
création	du	Comité 	d’audit	de	l’administration	fédérale.	 246
 l’administration fédérale. Ils privilégient l’organisation d’activités d’audit interne plutôt 
que la création d’un service d’audit au sein de chaque service public266.
Le point de départ de la mise en œuvre de cette nouvelle réglementation était la constitu -
tion du Comité d’audit de l’administration fédérale.
1.3 Suivi de la Cour  des comptes
audit interne dans l’administration fédérale.
En septembre 2003, elle constatait que le chemin à parcourir pour réaliser les deux arrêtés 
de 2002 était encore long267.
En novembre 2005, elle relevait qu’aucun service d’audit interne répondant aux exigences de la réglementation n’avait encore été créé
268.
En octobre 2008, la Cour des comptes soulignait les lenteurs d’exécution des nouveaux arrêtés royaux de 2007
269. La plupart des services publics fédéraux n’avaient pas désigné de 
responsables d’activités d’audit interne et le Comité d’audit n’avait pas été créé.
Les membres du Comité d’audit ont été désignés le 21  février  2010  et le Comité d’audit a été 
installé le 2 avril 2010.En 2012, la Cour des comptes présentait un état d’avancement de la mise en œuvre du 
contrôle interne et de l’audit interne de l’administration fédérale
270. Elle constatait que 
moins de la moitié des services publics (neuf sur vingt-deux) bénéficiaient d’activités d’au -
dit interne et qu’aucun des services créés ne répondait aux conditions fixées par la régle -
mentation.
Depuis la constitution du Comité d’audit, l’absence de décision du conseil des ministres sur 
l’organisation des activités d’audit interne a créé une nouvelle situation d’attente.
La Cour des comptes dresse ci-après un nouvel état des lieux. À cet effet, elle a interrogé 
le Premier ministre par une lettre du 20 mars 2013 sur les motifs pour lesquels plusieurs 
décisions nécessaires au fonctionnement du Comité d’audit n’avaient pas été prises par le conseil des ministres, ainsi que sur l’organisation concrète d’un audit interne dans l’admi -
266  Pour	le	détail	de	ces	arrêtés,	voir	Cour	des	comptes,	 «	Contrôle	interne	et	 activités	 d’audit	interne	–	 état	de	la	mise	
en	œuvre	des	arrêtés	royaux	du	17	août	2007	»,	169e Cahier,	Volume	I,	p.	304-315.	 Disponible	 sur	www.courdes -
comptes.be.
267 Cour	des	comptes,	 «	La	nouvelle	 approche	 de	contrôle	 de	la	Cour	à	la	lumière	de	la	réforme	 de	la	comptabilité	
publique	et	du	plan	Copernic	»,	160e	Cahier,	Fascicule	Ier,	p.	59.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
268  Cour	des	comptes, 	«	Mise	en	œuvre	de	la	réforme	des	services	publics	fédéraux 	»,	162e	Cahier,	Volume	I,	p.	522-533. 	
269  Cour	des	comptes,	 «	Réalisation	 d’un	système	 de	contrôle	interne	et	d’activités	 d’audit	interne	–	état	de	la	mise	en	
œuvre	de	trois	arrêtés	royaux	du	17	août	2007	»,	165e	Cahier,	Volume	I,	p.	461-471. 	Disponible 	sur	www.courdes -
270 Cour	des	comptes,  « Contrôle 	interne	et	activités 	d’audit	interne	–	état	de	la	mise	en	œuvre	des	arrêtés	royaux	du	
17	août	2007	» ,	169e Cahier,	Volume	I,	p.	304-315.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be. ORGANISATION	DES	ACTIVITÉS	D ’AUDIT	INTERNE	DANS	L ’ADMINISTRATION	FÉDÉRALE	 / 247
Le Premier ministre a répondu par une lettre du 5 juillet 2013.
2 Fonctionnement du Comité d’audit
2.1 Composition du Comité d’audit
trois du rôle linguistique néerlandophone et trois du rôle linguistique francophone. Ils sont désignés pour six ans par arrêté royal délibéré en conseil des ministres, sur proposition du Premier ministre, du ministre du Budget et du ministre de la Fonction publique
271.
Par une lettre du 29 février 2012, le Comité d’audit a informé le Premier ministre de deux 
vacances dans le rôle linguistique francophone. Une vacance doit être pourvue dans les quatre mois
272.
Ces vacances ont été publiées au Moniteur belge  du 1er août 2012. Les candidatures devaient 
être déposées pour le 14 septembre 2012. Pourvoir à ces deux mandats importait d’autant 
plus que le Comité d’audit ne peut délibérer valablement que si cinq de ses membres au moins sont présents
273.
Dans sa lettre du 20  mars  2013  au Premier ministre, la Cour des comptes demandait à être 
informée des raisons pour lesquelles aucune désignation n’était intervenue.
Dans sa réponse du 5 juillet 2013, le Premier ministre informe la Cour que deux arrêtés 
royaux visant à compléter la composition du Comité d’audit ont été approuvés par le conseil 
des ministres du 14  juin. Ces arrêtés royaux ont été signés le 27  juin  2013  et publiés le 5  juil-
let 2013.
2.2 Règlement d’ordre intérieur et charte d’audit
Le règlement d’ordre intérieur du Comité d’audit est approuvé par arrêté royal délibéré en conseil des ministres, sur proposition du Premier ministre
274.
La charte d’audit du Comité est approuvée par un arrêté royal délibéré en conseil des mi -
nistres, sur proposition du Premier ministre, du ministre du Budget et du ministre de la Fonction publique. Elle est publiée au Moniteur belge .
Le Comité d’audit a approuvé un projet de règlement d’ordre intérieur le 6 septembre 2012 et 
un projet de charte le 11 octobre 2012. Ils ont été transmis aux mêmes dates au Premier 
ministre, avec deux projets d’arrêtés royaux.
Par sa lettre du 20 mars 2013 au Premier ministre, la Cour des comptes demandait à être 
informée des difficultés particulières qui justifiaient qu’aucune décision ne soit encore in -
tervenue sur ces deux projets.
271 Article	3	de	l’arrêté	royal	du	17	août	2007	portant	création	du	Comité	d’audit.
272 Article	8	de	l’arrêté	royal	précité.
273 Article	10,	§		1er,	alinéa	2,	de	l’arrêté	royal	précité.
274 Article	15	de	l’arrêté	royal	précité. 248
Dans sa réponse du 5 juillet 2013, le Premier ministre précise que ces projets devront être 
adaptés si l’arrêté royal du 17 août 2007 relatif aux activités d’audit interne est revu (voir 
ci-après).
3 Organisation des activités d’audit interne
3.1 Normes
L’organisation des activités d’audit interne au sein d’un service public nécessite d’abord que le ministre concerné choisisse la modalité d’organisation de ces activités. Il se base sur les préconisations du Comité d’audit.
La réglementation prévoit que ces activités peuvent être organisées par un service propre 
au service public concerné, par un service commun à plusieurs services publics ou par un prestataire extérieur
275.
Un responsable de ces activités doit être désigné, soit pour chaque service public, soit pour plusieurs d’entre eux, selon les modalités choisies.
Pour la désignation de ce responsable dans les services publics fédéraux, les services pu -
blics fédéraux de programmation et le ministère de la Défense, la réglementation renvoie à 
l’arrêté royal du 2 octobre 2002 relatif à la désignation et à l’exercice des fonctions d’enca -
drement dans les services publics fédéraux et les services publics fédéraux de programma -
tion
276.
Les dispositions relatives à cette désignation prévoient un avis contraignant du Comité d’audit sur la description de fonction et le profil de compétence. Elles prévoient aussi de constituer un comité de sélection présidé par le Bureau de sélection de l’administration fédérale et composé notamment de membres du Comité d’audit. Le candidat choisi est désigné par le Roi pour six ans. Son mandat est renouvelable une fois
277.
La désignation d’un responsable doit concrétiser l’organisation d’activités d’audit interne et précéder le recrutement d’auditeurs internes.
3.2 Choix des ministres
En juin 2011, le Comité d’audit a adressé ses préconisations au conseil des ministres sur 
l’organisation des activités d’audit interne
278. Il proposait de créer un service d’audit unique 
commun à toutes les administrations fédérales.
Le gouvernement était alors en affaires courantes et le Comité a renouvelé ses préconisa -
tions au nouveau gouvernement mis en place le 6 décembre 2011.Alors que les ministres doivent se prononcer dans les trois mois qui suivent les préconisa -
275 Article	7,	§		2,	de	l’arrêté	royal	du	17	août	2007	relatif	aux	activités	d’audit	interne.
276  Article	12	de	l’arrêté	royal	du	17	août	2007	relatif	aux	activités	d’audit	interne.
277 Des dispositions analogues sont prévues pour la désignation d’un responsable des activités d’audit interne dans les 
organismes	publics	d’administration	visés	par	les	arrêtés	royaux	de	2007.
278  Préconisations du Comité d’audit sur l’organisation des activités d’audit dans l’administration fédérale ,	rapport	au	
conseil	des	ministres,	mai	2011. ORGANISATION	DES	ACTIVITÉS	D ’AUDIT	INTERNE	DANS	L ’ADMINISTRATION	FÉDÉRALE	 / 249
tions du Comité d’audit, le conseil des ministres ne s’était toujours pas prononcé en sep -
tembre 2012279.
Face à cette situation, le Comité d’audit a écrit à chaque ministre le 28 septembre 2012 afin 
qu’il se prononce individuellement sur le choix du mode d’organisation des activités d’au -
dit interne dans les services publics dont il a la responsabilité. À cette occasion, le Comité 
d’audit a précisé que le choix d’un service d’audit commun à plusieurs services pouvait se traduire par un responsable commun et des antennes permanentes au sein de certains services publics.
Les ministres concernés ont choisi un service d ’audit spécifique pour six services publics
280. 
Dans les autres cas, de nombreux ministres ont opté pour un service commun, parfois avec 
une antenne permanente. Certains ont souhaité un service partagé avec des services pu -
blics qui relèvent d’autres ministres. Enfin, plusieurs ont souhaité une décision collégiale du conseil des ministres.
3.3 Services d’audit interne
Depuis les arrêtés royaux de 2007, le nombre de services publics qui disposent d’un audit 
interne a sensiblement augmenté.
Parmi les 22 soumis aux arrêtés de 2007, onze disposaient d’un service d’audit interne 
fin 2012
281. Toutefois, selon le Comité d’audit, moins de la moitié de ces services atteignent 
l’effectif réglementaire minimum de trois personnes282.
Dans cinq cas, l’existence d’un service spécifique correspond au choix du ministre. Dans les 
autres, soit le ministre a choisi un service commun, parfois avec une antenne permanente, soit il a souhaité une décision du conseil des ministres.
La Cour des comptes constate également que tous les services existants sont des services 
informels dans la mesure où le Comité d’audit n’a pas été associé à la désignation de leurs responsables. De ce fait, le Comité d’audit estime ne pas pouvoir approuver leur programme de travail ou veiller à l’indépendance et à la qualité de leurs travaux
283.
279  Article	21,	§		2,	de	l’arrêté	royal	du	17	août	2007	portant	création	du	Comité	d’audit.
280  SPF	Affaires	étrangères,	Afsca,	Défense,	SPF	Mobilité	et	Transports,	SPF	Justice	et	SPF	Économie.	
281  Défense,	 SPF	Affaires	étrangères,	 Intérieur,	 Finances,	 Mobilité	 et	Transport,	 Économie,	 Santé	publique,	 P&O,	
	Afsca,	SdPSP	et	SPP	Politique	 scientifique	 (Comité	d’audit	de	l’administration	 fédérale,	 Rapport au gouvernement 
sur le fonctionnement du système de contrôle interne dans l’administration fédérale ,	juillet	2013).
282  L’article	7,	§		2,	de	l’arrêté	royal	du	17	août	2007	relatif	aux	activités	 d’audit	interne	prévoit	qu’un	service	d’audit	
interne,	spécifique	ou	commun,	doit	être	composé	de	trois	personnes	au	moins,	dont	le	responsable.
283  La	désignation	 du	responsable	 des	activités	 d’audit	interne	à	la	Défense	 se	heurte	toutefois	 à	un	cadre	juridique	
inadapté	(voir	l’article	«	Services	d’audit	interne	de	la	Défense	et	du	SPF	Finances	»	ci-après). 250
3.4 Nouvelles initiatives
3.4.1	 Comité	d’audit
Le 21 février 2013, le Comité d’audit a réuni les dirigeants des services publics dont le mi -
nistre a fait le choix d’un service spécifique pour les informer des modalités de désignation des responsables des activités d’audit interne
284.
Il est apparu à cette occasion que la procédure de désignation de ces responsables (avis contraignant du Comité d’audit sur la description de fonction et le profil de compétence, par -
ticipation du Comité d’audit au jury de sélection et à l’évaluation) et leur rémunération élevée (bande de salaire 4), prévues par la réglementation, représentent des facteurs de blocage. C’est en particulier le cas dans les services publics où il existe déjà un service d’audit interne.
Le Comité d’audit a également écrit aux ministres qui ont opté pour un service d’audit 
interne commun, pour les inviter à poursuivre l’installation du ou des services d’audit in -
terne comme prévu par la réglementation, en désignant un fonctionnaire dirigeant pour piloter le processus
285. Aucune décision n’a été prise.
3.4.2	 Premier	ministrePar sa lettre du 20 mars 2013 au Premier ministre, la Cour des comptes souhaitait être 
informée des suites données aux choix des ministres pour organiser concrètement des acti -
vités d’audit interne dans les 22 services publics concernés, notamment en désignant un ou plusieurs responsables des activités d’audit interne dans les conditions prévues par la réglementation.
Dans sa réponse du 5 juillet 2013, le Premier ministre annonce la création d’un groupe de 
travail avec le ministre du Budget afin de revoir l’arrêté royal relatif aux activités d’audit 
interne. Ces travaux débuteront après le contrôle du budget 2013 et l’élaboration du bud-
get 2014.
La volonté du Premier ministre de revoir la réglementation et, par conséquent, le projet 
de charte du Comité d’audit et son règlement d’ordre intérieur est motivée par le fait que des départements considèrent que le coût exorbitant de certaines fonctions est incompa -
tible avec l’exigence actuelle de réduction des déficits publics et que l’indépendance des auditeurs peut être compromise si, après un certain temps dans cette fonction, ils doivent retourner dans leurs départements.
3.4.3	 Commentaires	de	la 	Cour	des	comptes
La Cour des comptes souligne que, dans une administration fédérale disposant de res -
sources humaines importantes, le coût d’un service d’audit interne, dont la rémunération 
prévue pour le responsable de ces activités, constitue un investissement nécessaire pour une mise en œuvre volontaire de la réglementation. Cette dernière a du reste prévu une solution structurelle pour les services publics pour lesquels un service de minimum trois auditeurs internes, dont un responsable, représenterait un investissement trop important, 
284  Comité	d’audit	de	l’administration	 fédérale,	 Rapport au gouvernement sur le fonctionnement du système de contrôle 
interne dans l’administration fédérale ,	juillet	2013.
285  Article	7,	§		6,	de	l’arrêté	royal	précité. ORGANISATION	DES	ACTIVITÉS	D ’AUDIT	INTERNE	DANS	L ’ADMINISTRATION	FÉDÉRALE	 / 251
à savoir un service commun à plusieurs services publics. Pour favoriser une solution, le Co -
mité d’audit avait d’ailleurs suggéré en septembre 2012 la possibilité d’un service commun, 
avec un seul responsable, mais doté d’antennes permanentes au sein des services publics.
Des raisons budgétaires ne peuvent donc justifier de reporter la mise en œuvre de l’obliga -
tion légale d’organiser un audit interne.Concernant l’indépendance des auditeurs, la Cour des comptes rappelle que la réglementa -
tion prévoit un mandat de six ans, renouvelable une fois, pour le responsable des activités 
d’audit interne. Pour les auditeurs internes, la fonction s’exerce par période renouvelable de six ans
286. En outre, les garanties d’indépendance prévues par la réglementation sont l’in -
compatibilité entre une fonction d’audit interne et toute autre fonction au sein du service public concerné, le respect des normes professionnelles des auditeurs internes, l’évaluation périodique du respect de ces normes et la surveillance du Comité d’audit.
Les risques en matière d’indépendance des auditeurs internes résultent plutôt de l’absence 
de carrière spécifique. Pour la Cour des comptes, il incombe au gouvernement de prévoir les descriptions de fonction, les profils, barèmes et conditions de carrière et de mobilité spéci -
fiques aux auditeurs internes
287.
Six ans après l’adoption des arrêtés royaux du 17 août 2007, aucune activité d’audit interne 
n’a encore été organisée dans l’administration fédérale en conformité avec les dispositions en vigueur.
Le Comité d’audit a été institué en 2010, avec plus de deux ans de retard. Après les délais 
nécessaires au Comité pour déposer ses préconisations en juin 2011, aucune décision n’a été possible dans l’attente d’un gouvernement de pleins pouvoirs.
Depuis la constitution du gouvernement actuel en décembre 2011, la mise en œuvre de la 
réglementation en matière d’audit interne n’a pas progressé.
Il a fallu plus d’une année au conseil des ministres pour rétablir une composition complète 
du Comité d’audit, dont deux mandats étaient vacants depuis février 2012. La réglementa -
tion prévoit pourtant un délai maximum de quatre mois.
La situation actuelle se caractérise par un abandon de l’organisation d’un audit interne à 
l’initiative des services publics concernés. Les garanties prévues par les dispositions régle -
mentaires dont, plus particulièrement, la surveillance du Comité d’audit, ne sont dès lors pas apportées. Ce défaut d’encadrement peut aboutir à des situations très diverses. L’éva -
luation du service d’audit interne de la Défense et du SPF Finances en témoigne
288.
286  Article	14,	§		1er,	de	l’arrêté	royal	du 	17	août	2007	relatif	aux	activités	d’audit	interne.
287  Concernant les facteurs favorisant la création et la professionnalisation de services d’audit interne et l’importance 
de	dispositions	 statutaires	 spécifiques	 pour	les	auditeurs	 internes,	 voir	Diane	van	Gils,	Christian	 de	Visscher	 et	
	Gerrit	Sarens,	Le développement de l’audit interne dans le secteur public belge ,	Téléscope,	 Revue	d’analyse	 comparée	
en	administration	publique,	Volume	18,	n°	3,	2012,	p.	73-107.
288  Voir	l’article	«	Services	d’audit	interne	de	la	Défense	et	du	SPF	Finances	» ci-après. 252
Pour la Cour des comptes, le fait que certains ministres aient souhaité une décision collé -
giale pour les services dont ils ont la responsabilité ne faisait pas obstacle, dans les autres 
cas, à la concrétisation du choix des ministres par les dirigeants concernés.
Cette situation traduit une trop faible adhésion des ministres et dirigeants des services 
publics aux apports d’un audit interne imposé par la loi. Une nouvelle fois, les dispositions réglementaires relatives à l’audit interne sont appelées à être revues à défaut d’avoir été mises en œuvre.
Pour la Cour des comptes, les causes suivantes peuvent favoriser l’indécision des dirigeants 
des services publics.
a)  L’instabilité du cadre prévu pour organiser l’audit interne. Elle se caractérise par l’inexé -
cution puis la révision de la réglementation ainsi que par la proposition d’un service 
unique commun à l’administration fédérale, suivie d’une absence de décision par le conseil des ministres.
b)  Le défaut de sanction ou d’incitation prévue pour mettre en place l’audit interne, comme la responsabilisation des dirigeants au moyen de critères d’évaluation liés au contrôle et à l’audit internes ou le fait de prévoir une allocation budgétaire spécifique.
c)  L’absence de rationalisation des contrôles administratifs et budgétaires. Le maintien en l’état des contrôles préventifs ne favorise pas la création d’une nouvelle forme de contrôle.
d)  L’inexistence d’une carrière spécifique pour les auditeurs internes et l’absence de mesure transitoire prenant en considération les personnes déjà affectées à un service d’audit interne informel. Or, plus les services d’audit interne gagnent en ancienneté, plus leur conversion représentera un défi en termes de gestion des ressources humaines.
e)  Le fait que les ministres qui ont un rôle moteur dans la mise en œuvre des arrêtés royaux de 2007 (Premier ministre, Budget et Contrôle de la gestion, Fonction publique) n’ont 
pas organisé d’activités d’audit interne conformes à la réglementation dans les services publics qui relèvent de leurs attributions.
Dans le cadre de la réforme budgétaire et comptable de 2003, la suppression du visa préa -
lable des dépenses avait pour corollaire l’organisation d’une fonction d’audit interne, dé -
sormais inscrite dans la loi.
Dans son avis sur la suppression du visa préalable, la Cour soulignait que, « en  imposant 
l’obligation  légale d’organiser  un contrôle et un audit internes, la réforme proposée  place le 
pouvoir exécutif devant ses propres responsabilités,  dont il lui appartiendra  de répondre  de-
vant le Parlement »
289.
La Cour des comptes constate que les objectifs poursuivis par la loi ne sont pas rencontrés 
actuellement.
289  Doc. parl. ,	Chambre,	13	mars	2003,	DOC	50	1870/4,	Annexe	1	de	l’avis,	Point	de	vue	de	la	Cour	des	comptes,	p.	72. Services d’audit interne de la 
Défense et du SPF Finances  SERVICES	D ’AUDIT	INTERNE	DE	LA	 DÉFENSE	ET	DU	 SPF	FINANCES	 / 255
L’administration  fédérale compte plusieurs  services d’audit interne, mais aucun ne répond aux 
exigences des arrêtés royaux de 2007 relatifs à l’audit interne et au Comité d’audit.
La Cour des comptes  souhaite  s’appuyer  sur les rapports  de l’audit interne pour déterminer  et 
dimensionner  ses propres contrôles.  Cette prise en compte nécessite  toutefois  une évaluation 
préalable de la qualité de ces rapports.La Cour des comptes  a évalué l’audit interne à la Défense et au SPF Finances.  Il en ressort des 
situations  très contrastées.  Ainsi, la Défense affecte des ressources  importantes  à un service 
d’audit interne qui fait preuve d’un grand professionnalisme.  Au SPF Finances,  par contre, les 
ressources  allouées  à l’audit interne sont faibles, dispersées  entre plusieurs  cellules et trop 
souvent utilisées à d’autres fins.
1 Objectifs
La Cour des comptes a évalué le respect des normes en matière d’audit interne à la Défense 
et au SPF Finances.
Ces deux services ont en commun d’être soumis aux arrêtés royaux du 17 août 2007 sur le 
contrôle et l’audit internes290 et d’organiser des activités d’audit interne, sans toutefois être 
sous l’autorité d’un responsable des activités d’audit interne désigné dans les conditions 
prévues par la réglementation.
Ces évaluations visent à déterminer dans quelle mesure la Cour des comptes peut s’appuyer 
sur les travaux de ces services d’audit interne dans le cadre de ses propres contrôles. Cette coopération a pour double objectif d ’ éviter une pression inutile sur les audités et d ’augmen -
ter le nombre d’entités auditées.
Conformément aux normes de l’Intosai
291, la Cour des comptes ne peut utiliser les travaux 
d’un service d’audit interne qu’après s’être assurée de leur qualité. Dans la perspective 
d’une chaîne de contrôle  unique, ces activités doivent d’ailleurs être organisées de manière 
à ce que les organes de contrôle externe puissent s’appuyer valablement sur leurs conclu -
sions292.
Pour ses évaluations, la Cour des comptes s’est basée sur les normes professionnelles des auditeurs internes promues par l’IIA (Institute  of Internal Auditors) , ainsi que sur les lignes 
directrices de l’Intosai relatives aux normes de contrôle interne à promouvoir dans le sec-teur public. Les arrêtés royaux de 2007 se réfèrent explicitement à ces normes.
290  Arrêté	royal	relatif		au	système	 de	contrôle	interne	dans	certains	services	du	pouvoir	exécutif	fédéral	;	arrêté	royal	
relatif	aux	activités	 d’audit	interne	dans	certains	services	du	pouvoir	exécutif	;	arrêté	royal	portant	création	 du	
Comité	d’audit	de	l’administration	fédérale.	
291  International Organisation of Supreme Audit Institutions (Organisation 	internationale 	des	institutions 	supérieures 	
de	contrôle	des	finances	publiques),	 voir	les	Lignes directrices sur les normes de contrôle interne à promouvoir dans le 
secteur public  et Coopération et coordination entre les institutions supérieures de contrôle et les auditeurs internes au 
sein du secteur public .
292  Article	4	de	l’arrêté	royal	du	17	août	2007	relatif	aux	activités	d’audit	interne. 256
Les rapports de la Cour ont été adressés aux ministres concernés, à la Défense, au 
SPF  Finances et au Comité d’audit.
À noter que les activités d’audit interne sont soumises aux normes internationales pour la pratique de l’audit interne et, au moins tous les cinq ans, à un évaluateur indépendant, extérieur au service
293.
La présente évaluation des services d’audit interne de la Défense et du SPF Finances résulte d’une initiative de la Cour des comptes en tant qu’auditeur externe au service du Parlement. Elle ne libère pas les autorités concernées de l’obligation de se soumettre à une évaluation externe tous les cinq ans. Il leur appartient d’organiser cette évaluation périodique.
2 Audit interne de la Défense
2.1 Évolution
Dans le cadre de la mise en œuvre des arrêtés royaux de 2007, le ministre de la Défense a fait le choix d’un service d’audit interne spécifique.
À titre transitoire, sans attendre l’implémentation de ces arrêtés, le conseil des ministres 
du 23 novembre 2007 a créé, auprès du ministère de la Défense, un service d’audit interne 
indépendant. Le service comptait seize auditeurs internes en 2012.
Pour la désignation d ’un responsable des activités d ’audit interne, la réglementation
294 ren-
voie à l’arrêté royal du 2 octobre 2002 relatif à la désignation et à l’exercice des fonctions 
d’encadrement dans les services publics fédéraux et les services publics fédéraux de pro -
grammation.Toutefois, cet arrêté royal ne s’applique pas au ministère de la Défense.L’actuel chef de l’audit interne de la Défense a été désigné par le Roi en application d’une 
disposition insérée en 2010 dans l’arrêté royal du 21 décembre 2001 déterminant la structure 
générale du ministère de la Défense et fixant les attributions de certaines autorités
295.
Cette désignation est intervenue à l’issue d’un processus interne à la Défense, sans inter -
vention du Comité d’audit. De ce fait, pour le Comité d’audit, la Défense ne dispose pas d’un véritable service d’audit interne tel que prévu par les arrêtés royaux de 2007.
Pour la Cour des comptes, l’arrêté royal relatif aux activités d’audit interne crée un cadre ju -
ridique inadapté à la Défense. Il était toutefois possible pour la Défense d’associer le  Comité 
d’audit à la désignation du chef de l’audit interne et au Comité d’audit de participer au 
processus de sélection.
293  Article	4	de	l’arrêté	royal	relatif	aux	activités	d’audit	interne.
294  Article	12	de	l’arrêté	royal	relatif	aux	activités	d’audit	interne.
295  Article	5	de	l’arrêté	royal	du	6	avril	2010	modifiant	 plusieurs	 dispositions	 relatives	 à	la	structure	 du	ministère	 de	la	
Défense,	 au	statut	des	militaires,	 à	l’uniforme	 et	à	la	bibliothèque	 de	la	Défense.	 Voir	les	articles	1	et	39/1	de	l’arrêté	
royal	du	21	décembre	2001. SERVICES	D ’AUDIT	INTERNE	DE	LA	 DÉFENSE	ET	DU	 SPF	FINANCES	 / 257
La Cour des comptes a également constaté que la Défense a prévu pour le chef de son ser -
vice d’audit interne un grade d’un niveau hiérarchique élevé, conforme à la réglementation 
et aux normes professionnelles. Toutefois, le responsable actuel du service n’a pas ce grade.
Des contacts réguliers sont organisés avec le Comité d’audit de l’administration fédérale, 
mais le Comité n’approuve ni la charte d’audit du service d’audit interne de la Défense, ni son programme de travail.
2.2 Conclusions et recommandations
La Défense a investi des ressources importantes afin de constituer un service d’audit in -
terne. La Cour des comptes a constaté l’existence d’une charte d’audit interne très com -
plète et une attention particulière pour la déontologie.Le professionnalisme de l’approche et des travaux des auditeurs permettent à la Cour des 
comptes de s’appuyer sur les rapports du service d’audit interne de la Défense dans le cadre de ses propres contrôles.
Toutefois, la Cour des comptes doit souligner trois faiblesses importantes qui portent at -
teinte à l’image d’indépendance de ce service. Il s’agit du mode de désignation et du grade 
de son responsable ainsi que des relations avec le Comité d’audit. Selon les normes interna -
tionales, toute apparence de manque d’indépendance est aussi importante qu’un fait réel.
En outre, dans son fonctionnement, le service d’audit interne de la Défense est confronté 
à une mobilité importante de son personnel. Cette mobilité est inhérente à la gestion de la carrière des officiers.
Pour la Cour des comptes, l’adoption d’un cadre juridique adapté et la normalisation des 
relations avec le Comité d’audit devraient être une priorité.
À l’avenir, le responsable des activités d’audit interne devrait être d’un rang suffisant au 
moment de sa désignation.
La Cour des comptes recommande également que des dispositions soient prévues pour 
concilier l’attractivité de la fonction d’auditeur interne à la Défense et l’exercice de cette fonction pendant une période renouvelable de six ans, comme prévu par l’arrêté royal rela -
tif aux activités d’audit interne.
3 Audit interne du SPF Finances
3.1 ÉvolutionDans le cadre de la mise en œuvre des arrêtés royaux de 2007, le ministre des Finances a fait le choix, à long terme, d’un service commun et, à court et moyen terme, d’une antenne spécifique au SPF Finances sous l’autorité d’un responsable commun à plusieurs services publics fédéraux. 258
Bien avant l’existence d’un cadre réglementaire pour l’audit interne de l’administration 
fédérale, une cellule d’audit interne des administrations fiscales, puis une cellule d’audit interne de l’Administration de la trésorerie avaient été créées
296.
Un cadre organique de six membres pour la cellule d’audit interne des administrations fis -
cales et de deux membres pour celle de la Trésorerie avait été prévu. Toutefois, en  juillet 2013, 
les effectifs réels étaient respectivement de deux et zéro personnes.
Outre le nombre manifestement insuffisant d’auditeurs internes, la capacité de cette cellule 
est également réduite par de nombreuses missions réalisées à la demande du comité de direction ou d’autres instances hiérarchiques.
Cette capacité réduite a pour conséquence une autonomie insuffisante de la cellule dans le 
choix des missions d’audit interne et des moyens pour les réaliser. Elle compromet le res -
pect des normes professionnelles des auditeurs internes.
Pour remédier à la situation, le président du comité de direction du SPF Finances a lancé, 
début juillet 2013, une sélection interne d’agents de niveau A pour recruter deux auditeurs internes. Fin 2013, le service d’audit interne du SPF Finances devrait donc comprendre 
quatre agents. À terme, d’ici fin 2015, il devrait compter treize auditeurs internes.
Plus récemment, un service d’audit interne spécifique a été institué en tant que service 
autonome du SPF Finances pour remplacer ces services au 1
er septembre  2013297.
Parallèlement à la cellule d’audit interne des administrations fiscales, l’Administration gé -
nérale des douanes et accises a créé en son sein, en 1995, un service qui effectue des audits internes, ainsi que des missions de contrôle et de conseil pour la direction. La création de ce service est postérieure à celle de la cellule d’audit interne des administrations fiscales, dont la compétence comprend les douanes et accises et devait répondre à des besoins jugés spécifiques.
En outre, un auditeur interne, mis à disposition par le Fonds des rentes, est attaché à 
l’Agence de la dette depuis sa création en 1998, avant donc la création de la cellule d’audit interne de la Trésorerie, dont l’Agence de la dette dépend. Cet auditeur est chargé d’un tra -
vail de conseil et de contrôle, mais ne réalise pas de mission d’audit interne.
3.2 Conclusions et recommandations
Le SPF Finances dispose depuis 1991 d’un service dédié aux missions d’audit interne. Le SPF 
est, à cet égard, précurseur parmi les administrations publiques fédérales.
296  En	vertu	de	l’arrêté	royal	du	26	septembre	 1991	modifiant	 l’arrêté	royal	du	29	octobre	1971	fixant	le	règlement	
organique 	du	ministère	 des	Finances.	 À	l’origine,	 ce	service	était	nommé	simplement	 «		cellule	d’audit	interne	».	
Sa	compétence	 s’étendait	 à	tout	le	département,	 sauf	à	la	Trésorerie.	 C’est	au	moment	 de	la	création	de	la	cellule	
d’audit	interne	de	l’Administration 	de	la	trésorerie 	(par	arrêté	royal	du	12	janvier	2000	modifiant 	l’arrêté	royal	du	
29	octobre	1971	fixant	le	règlement	 organique	 du	ministère	 des	Finances)	 que,	pour	les	distinguer,	 l’appellation	
complète	de	«	cellule	d’audit	interne	des	administrations	fiscales	»	a	été	donnée	à	ce	premier	service.
297 En vertu de l’article 1er,	5°,	de	l’arrêté	royal	du	3	décembre	 2009	organique	 des	services	autres	qu’opérationnels	
du	SPF	Finances.	 L’arrêté	ministériel	 du	19	juillet	2013	a	fixé	l’entrée	en	vigueur	de	ces	dispositions	 au	1er sep -
tembre	2013. SERVICES	D ’AUDIT	INTERNE	DE	LA	 DÉFENSE	ET	DU	 SPF	FINANCES	 / 259
Toutefois, la Cour des comptes constate que la manière dont cette fonction essentielle y est 
exercée n’est pas satisfaisante, ni quant à la réglementation, ni quant aux normes profes -
sionnelles.
La multiplicité de cellules exerçant des missions d’audit interne, sans coordination ni res -
ponsable unique, n’est pas conforme à la réglementation. La création d’un nouveau service 
d’audit interne, au 1er septembre 2013, devrait permettre de normaliser la situation.
Malgré les compétences des agents affectés à l’audit interne, le manque d’effectif en cette matière ne leur permet pas d’atteindre tous les objectifs assignés à cette fonction.
De manière générale, la Cour des comptes ne peut dès lors pas s’appuyer sur les rapports 
d’audit interne du SPF Finances dans le cadre de ses propres contrôles. Dans le cas des rapports de la cellule d’audit interne des administrations fiscales, leur utilisation nécessite de s’assurer préalablement que les conditions et moyens de leur élaboration ont permis de respecter les normes professionnelles. Dans les autres cas, les conditions et caractéristiques des missions réalisées ne permettent pas à la Cour de s’appuyer sur les rapports produits pour adapter ses propres contrôles.
Pour la Cour des comptes, le renforcement des effectifs et la normalisation des relations 
avec le Comité d’audit de l’administration fédérale devraient être des priorités du SPF.
er septembre 2013, toutes les missions d’audit interne devront être assumées par 
le nouveau service d’audit interne du SPF Finances. Les autres instances du SPF doivent être 
déchargées de ce type de mission pour ne plus empiéter sur le champ spécifique dévolu au nouveau service.  Éléments des contrôles 
internes au back office de 
l’Agence de la dette  ÉLÉMENTS	DES	CONTRô LES	INTERNES	AU	BACK	OFFICE	DE	L ’AGENCE	DE	LA	DETTE	 / 263
Une culture de contrôle  interne existe au sein du back office de l’Agence  de la dette. Elle est 
appuyée  par des codes de déontologie,  des manuels  de procédures,  une analyse des risques et 
des instruments de pilotage.
Toutefois,  la Cour des comptes  recommande  plus de formalisation  dans la mise en place du 
contrôle interne.
1 Contexte
L’Agence de la dette émet les titres de la dette publique et gère la position de trésorerie de 
l’État. Comme un établissement bancaire, l’Agence est composée d’un front  office  (conclu -
sion des opérations financières), d’un middle office (gestion des risques) et d’un back office  
(validation des opérations).
L’audit vise à évaluer certains éléments des contrôles internes mis en place au back  office  
qui, notamment, valide les opérations passées sur les marchés, rédige les instructions de 
paiement et organise les adjudications de titres de la dette publique.
La norme appliquée pour cet audit est la norme Intosai Gov  5410  – Lignes directrices pour 
la planification et l’exécution d’une vérification des contrôles internes de la dette publique. 
Cette norme d’influence Coso propose des définitions et des procédures de vérification pour évaluer les cinq composants du contrôle interne (environnement de contrôle, évalua -
tion des risques, activités de contrôle, information et communication, surveillance). Tou -
tefois, tous les composants du contrôle interne ne sont pas traités dans cet audit. C’est, par exemple, le cas pour l’évaluation des politiques en matière de ressources humaines qui relèvent du cadre général de la fonction publique.
2.1.1	 Intégrité	et	valeurs	éthiquesLes fonctionnaires de l’Agence de la dette doivent respecter trois codes de déontologie : 
celui de tous les fonctionnaires fédéraux
298, celui des collaborateurs du SPF Finances299 et un 
code spécifique à l’Agence de la dette.
Le code de déontologie spécifique à l’Agence de la dette est une charte du 23 octobre 2006 ap-
prouvée par l’administrateur général de la Trésorerie du SPF Finances et distribuée à tout le 
personnel de l’Agence. Il aborde notamment l’éthique, la confidentialité et l’indépendance, 
et les relations extérieures.
De par leurs fonctions, les agents du back office  ne sont pas amenés à négocier avec les 
contreparties de l’Agence. Aucun membre du back  office  n’a, jusqu’à présent, fait l’objet 
298  Circulaire	 n°	573	du	17	août	2007	relative	au	cadre	déontologique	 des	agents	de	la	fonction	 publique	 administrative	
fédérale.
299  SPF	Finances,	Guide	du	cadre	déontologique,	12	mars	2013.	 264
d’une procédure disciplinaire pour avoir manqué aux principes d’intégrité ou de déonto -
logie.
2.1.2	 Structure	organisationnelle	et	procédures
L’Agence est gérée collégialement par ses directeurs réunis au sein des comités stratégiques et exécutifs présidés respectivement par l’administrateur général de la Trésorerie et par l’administrateur qui a l’Agence de la dette sous sa responsabilité.
Les tâches opérationnelles de l ’Agence sont strictement compartimentées entre trois direc -
tions  (front office , middle office et back  office ). Le conseil des ministres a entériné ce com -
partimentage le 25 mars 1997. Les pouvoirs d’engagement accordés aux agents de l’Agence 
dans le cadre du financement de l’État tiennent compte, d’une part, de cette séparation organique et, d’autre part, du grade des signataires, y compris le management
300.
Mis à part les rares opérations « hors marchés », toutes les opérations du back  office  sont dé -
crites dans des manuels de procédures. Les opérations « hors marchés » sont des opérations qui n’ont pas été conclues par un trader  du front office  (et qui n’ont donc pas été traitées par 
le système informatique), mais pour lesquelles le back office  rédige un ordre de paiement. 
Par exemple, l’État a eu recours à cette procédure pour recapitaliser dans l’urgence cer -
taines institutions bancaires.
Le back office  rédige les ordres de paiement à l ’attention du caissier de l ’État (Banque natio -
nale) qui exécute les paiements. Le caissier de l’État n’est pas tenu d’évaluer l’opportunité 
d’un paiement ni de vérifier la concordance entre le nom du bénéficiaire et la référence IBAN du compte bancaire. Le principe de base des paiements est celui des « quatre yeux » : 
le directeur (ou son adjoint) signe l’instruction de payer envoyée par fax et un autre agent confirme le paiement par un courriel sécurisé (identification par carte d’identité). Ce prin -
cipe s’applique jusqu’à 17 heures, heure de clôture habituelle des opérations sur le marché interbancaire. Entre 17 et 18 heures (fermeture du système de paiement), il n’y a plus qu’un 
seul agent qui procède aux dernières opérations de la journée. L’Agence justifie ce dispositif par le fait qu’il est très rare que de nouvelles transactions soient conclues durant cette plage horaire.
Pour se conformer aux usages en vigueur dans les salles de marché, le middle office repren-
dra à l’avenir le contrôle des comptes bancaires des contreparties.Actuellement, la validation est un contrôle de forme : l’agent du back office  vérifie que les 
données de la transaction encodées par le trader  sont conformes aux informations commu -
niquées par la contrepartie. Le back office  n’exerce donc pas un contrôle de fond. Au sein 
de l’Agence de la dette, seul l’audit interne exerce un contrôle de fond sur les opérations du 
front office .
300  Voir	l’arrêté	ministériel	 de	délégation	 qui	reprend	nominativement	 les	tâches	de	chaque	agent	de	l’Agence	 de	la	
dette.	Le	dernier	est	l’arrêté	ministériel	 du	29	mars	2013	relatif	aux	délégations	 à	accorder	 à	certains	fonctionnaires	
de l’Administration générale de la trésorerie et certains membres du personnel de l’Agence de la dette en matière 
d’autorisation	d’emprunter	et	de	gestion	de	la	dette	de	l’État. ÉLÉMENTS	DES	CONTRô LES	INTERNES	AU	BACK	OFFICE	DE	L ’AGENCE	DE	LA	DETTE	 / 265
La Cour a constaté que les agents du back  office  exécutent les opérations conformément aux 
manuels de procédures.
De même, la structure organisationnelle et les procédures de l’Agence répondent aux be -
soins de gestion de la dette. En effet, les contreparties exigent que la structure et les pro -
cédures de l’Agence soient en permanence conformes aux normes et habitudes du monde 
financier.
2.1.3	 Systèmes	informatiques
L’Agence de la dette change actuellement de système informatique. Le nouveau système sera progressivement opérationnel. Il est donc prématuré pour la Cour des comptes d’envi -
sager de l’évaluer sous l’angle du contrôle interne.
2.2	 Évaluation 	des	risques
L’audit interne a cartographié les risques pour l’ensemble de l’Agence de la dette et, donc, 
pour le back  office . Cette cartographie a pris la forme d’une analyse de vulnérabilité basée 
sur l’impact potentiel du risque et sa fréquence de réalisation.
En complément à la cartographie de l’audit interne, la Cour des comptes a évalué les risques 
opérationnels et de fraude. Son analyse montre que l’Agence de la dette ne présente pas de facteur de risque élevé.
2.3	 Objectifs 	généraux,	 spécifiques 	et	implicites
Les objectifs généraux des gestionnaires de la dette, à savoir obtenir des liquidités pour le 
Trésor et maintenir un équilibre entre le coût et la stabilité, rejoignent les objectifs géné -
raux du législateur
301.
Les objectifs spécifiques de chaque direction de l’Agence sont fixés par le comité exécutif qui coordonne toutes les activités de celle-ci. Ces objectifs doivent ensuite être approuvés par l’administrateur général de la Trésorerie qui pilote le contrôle interne.
Le seul objectif fixé par le comité exécutif concerne la publication des résultats des adjudi -
cations. Ainsi, à la demande du front  office  et des contreparties, les résultats des adjudica -
tions d’obligations linéaires et de certificats de trésorerie doivent être publiés en maximum 
huit minutes.
Le back office  a toutefois de nombreux objectifs implicites, comme valider correctement 
une opération, rédiger un ordre de paiement dans les temps et sans erreur, organiser une 
adjudication dans les délais et sans problème informatique.
Malgré l’absence de formalisation, la Cour des comptes constate que les objectifs implicites 
du back office  sont atteints. En effet, une transaction financière ne peut se dénouer que si les 
back office  des deux contreparties (dont celui de l’Agence) travaillent correctement. L’audit 
301 L’article	8,	§		2,	du	budget	des	voies	et	moyens	de	l’année	budgétaire	 2013	dispose	que	:	«	La gestion de la dette 
publique a pour principal objectif de minimiser le coût financier de la dette de l’État fédéral dans le cadre d’une gestion 
des risques de marché et des risques opérationnels et dans le respect des objectifs généraux de la politique budgétaire et de la politique monétaire ». 266
interne indique que le back  office  de l’Agence n’a jamais reçu de plainte des contreparties. 
De même, l’audit interne n’a pas rapporté d’incident lors des adjudications d’obligations 
linéaires et de certificats de trésorerie.
2.4 Information et communication
Le back office  adresse un rapport mensuel au comité exécutif. Ce rapport reprend les faits 
marquants du mois, comme les placements des organismes publics auprès du Trésor, les 
activités avec les Trésors étrangers, les pénalités à payer par les contreparties lors de cer -
taines opérations… La Cour des comptes estime que le contenu du rapport mensuel du back 
office  permet au management de disposer d’informations utiles.
Les agents du back  office  disposent d’une expertise sollicitée par le management, par 
exemple pour développer de nouveaux produits financiers. Cette intervention ne fait pas nécessairement l’objet d’un rapport.
2.5 Surveillance
2.5.1	 Outils	de	pilotage	du	contrôle	interne
L’administrateur général de la Trésorerie pilote le contrôle interne au sein de l’Agence de la dette. Pour ce faire, il dispose principalement de deux outils formels : les indicateurs clés de 
performance ( Key Performance  Indicators ou KPI) et les procès-verbaux du comité du matin .
Indicateurs clés de performanceIls permettent de mesurer et de contrôler la performance d’un processus. À la demande de l’administrateur général, l’audit interne a développé deux KPI qui concernent le back office . 
Ils contrôlent sa faculté de publier les résultats des adjudications d’obligations linéaires et de certificats de trésorerie en maximum huit minutes.
C’est également l’audit interne qui compile, examine et justifie les résultats des KPI. Les 
KPI sont présentés chaque mois à un comité composé du management et des représentants de chaque service.
Procès-verbaux du comité du matin
Chaque matin, le personnel de l’Agence se réunit pour notamment discuter des opérations conclues la veille et des problèmes opérationnels éventuels.
L’audit interne rédige le procès-verbal de cette réunion. Faute de temps, il ne le fait pas de 
manière régulière. L’audit interne précise qu’à défaut de procès-verbal, il informe le mana -
gement des questions qui méritent son attention.
2.5.2	 Audit	interne
L’audit interne se compose d’un auditeur rattaché à l’Agence de la dette depuis sa création en 1999. Son recrutement est donc antérieur à la publication des premiers arrêtés royaux sur le contrôle interne et l’audit interne (mai et octobre 2002 et modifiés en 2007).
Dans le cadre du contrôle interne, l’audit interne a pour double mission de conseiller et 
d’évaluer le bon fonctionnement du contrôle interne. ÉLÉMENTS	DES	CONTRô LES	INTERNES	AU	BACK	OFFICE	DE	L ’AGENCE	DE	LA	DETTE	 / 267
Sa mission de conseil est importante dans la mise en place d’un contrôle interne au sein 
de l’Agence (promouvoir les concepts du contrôle interne, cartographier les risques, déve -
lopper les KPI…). Pour évaluer le bon fonctionnement du contrôle interne, l’audit interne surveille les activités de l’Agence en continu. Ce modèle est justifié dans une entité qui opère sur les marchés financiers au quotidien. Toutefois, l’audit interne ne réalise pas de mission d’audit interne (voir le point 3.1 de l’article « Services d’audit interne de la Défense 
et du SPF finances »).
Grâce à la volonté du management, à l’expertise de l’audit interne et à la structure de l’Agence, il existe une culture de contrôle interne au sein du back  office  de l’Agence de la 
dette.
Le contrôle interne mérite toutefois plus de formalisation. Dans ce cadre, la Cour des 
comptes recommande que le comité exécutif valide et publie tous les objectifs que le back 
office  doit atteindre. Le comité exécutif devrait également se prononcer sur la méthode à 
utiliser pour évaluer la réalisation de chaque objectif.
L’audit interne analyse actuellement les risques. À l’avenir, par un transfert d’expertise, le 
directeur du back office  devrait pouvoir formaliser lui-même l’analyse des risques pour son 
service, en étroite collaboration avec le management.
L’existence d’un code de déontologie, une stricte séparation entre le front , le middle et le 
back office , le principe des « quatre yeux » lors des paiements et un contrôle continu des 
opérations par l’audit interne préviennent avec efficacité les risques particuliers en matière 
d’intégrité.
Des manuels de procédures existent au sein du back  office . La Cour des comptes recom -
mande de les compléter en indiquant le rôle et la responsabilité de chaque agent. Elle re -
commande également de rédiger une procédure pour les opérations « hors marchés » .
Le back office  informe le management des faits marquants dans un rapport mensuel au co -
mité exécutif. La Cour des comptes recommande de faire valider périodiquement le contenu 
du rapport par l’audit interne.
Les procès-verbaux du comité du matin sont un outil de pilotage important du contrôle 
interne. La Cour des comptes recommande plus de régularité dans leur rédaction.Le ministre des Finances a répondu que toutes les mesures nécessaires seront prises pour se 
conformer dans les meilleurs délais aux recommandations de la Cour des comptes.  Contrôle interne des achats au 
SPF Sécurité sociale et  
au SPP Intégration sociale  CONTRôLE	INTERNE	DES	ACHATS	AU	 SPF	SÉCURITÉ	SOCIALE	ET		AU	 SPP	INTÉGRATION	SOCIALE	 / 271
La Cour des comptes a  analysé les mesures de contrôle interne mises en  place au SPF Sécurité 
sociale et au SPP Intégration  sociale dans le cadre des procédures  d’achat.  Elle a contrôlé  de 
manière approfondie des dossiers de marchés publics relatifs à 2011.
Si elle a relevé un certain nombre de bonnes pratiques,  la Cour a aussi constaté  que certains 
risques opérationnels  liés aux procédures  d’achat n’étaient  pas couverts  par des activités  de 
contrôle  interne ou qu’ils l’étaient  peu. Il n’existe par ailleurs pas de planification  réelle des 
achats.L’examen  approfondi  de dossiers d’achat a en outre révélé certaines  lacunes dans le respect de 
la législation sur les marchés publics ainsi que dans la gestion budgétaire et administrative.
1 Contexte
blics, la Cour des comptes a audité les procédures d’achat du SPF Sécurité sociale et du 
SPP Intégration sociale.L’objectif étant d’évaluer l’ensemble du processus d’achat, l’audit a vérifié dans quelle me -
sure les risques potentiels liés à une procédure d’achat sont couverts par des activités de 
contrôle interne.
L’examen a également porté sur la conformité des achats aux dispositions budgétaires et à 
2 Organisation des achats au sein des départements contrôlés
La majorité des achats du SPF Sécurité sociale sont réalisés par les services d’encadre -
ment  ICT et Logistique. Néanmoins, les autres directions générales et services peuvent, de 
manière indépendante, passer eux-mêmes certains achats et lancer les marchés nécessaires pour accomplir leurs tâches opérationnelles.
Au SPP Intégration sociale, c’est le service Marchés publics et Subsides qui est chargé de 
suivre la quasi-totalité des procédures de marchés publics.
Ces deux départements appliquent des procédures internes différentes suivant la nature et 
le montant de l’achat :
•   Les achats passés directement sur base du catalogue FOR CMS
302 et les achats dont le 
montant est inférieur ou égal à 5.500 euros HTVA font l’objet d’un simple bon de com -
mande auprès du fournisseur, prestataire de services ou entrepreneur désigné.
302  FOR	CMS	(Federale Opdrachtencentrale 	-	Centrale	 de	marchés	 pour	services	fédéraux)	 est	une	centrale	 d’achat	
organisée	 au	sein	du	SPF	Personnel	 et	Organisation.	 Elle	se	charge	des	procédures	 de	passation	 et	du	suivi	de	
marchés	publics	de	groupes	au	profit	des	différents 	services	publics	fédéraux 	(organismes 	d’intérêt 	public,	établis -
sements	 scientifiques…)	 en	vue	de	générer	une	économie	 d’échelle.	 Les	acheteurs	 des	différents	 SPF	peuvent	donc	
passer	commande 	directement 	(via	les	contrats	conclus	par	FOR	CMS)	sans	réaliser	de	procédure 	de	marché	public. 272
•   Les achats dont le montant est supérieur à 5.500 euros HTVA font en principe l’objet 
d’une procédure de marché public avec consultation de plusieurs entrepreneurs, presta -
taires de services ou fournisseurs.
3.1 Constats relatifs au contrôle interne
3.1.1	 Environnement	de	contrôle
Le SPF Sécurité sociale et le SPP Intégration sociale disposent de plans stratégiques et or -
ganisationnels qui font l’objet d’un suivi régulier. Les deux départements ont identifié et analysé les risques liés au cycle des achats. Le SPP  Intégration sociale a toutefois procédé à 
une analyse plus approfondie.
Le SPF Sécurité sociale ne dispose pas d’une structure organisationnelle qui permet une 
gestion cohérente et intégrée des procédures d’achat. Ainsi, l’ensemble des achats du SPF 
n’est pas réalisé par un service unique et spécialisé, ce qui multiplie le nombre d’acheteurs et limite la maîtrise de ces opérations.
La Cour a constaté que, dans les deux départements, les processus d’achat ne sont pas gérés 
par un système informatique fiable, intégré et sécurisé.
Enfin, aucun des départements ne dispose d’un service d’audit interne, bien que des 
contacts aient été pris avec d’autres départements (SPF Emploi et SPF Santé publique) pour tenter de mutualiser le développement de cette fonction.
3.1.2	 Identification	des	besoins	d’achat
Bien que les plans opérationnels de leurs différentes directions générales identifient par -
tiellement les achats nécessaires pour atteindre leurs objectifs, le SPF  Sécurité sociale et le 
SPP Intégration sociale n’établissent pas de plan d’achat motivé.
les utilisateurs des biens et services achetés. À l’exception des fournitures commandées via le catalogue FOR CMS, il n’y a pas de mécanisme de relecture ou de vérification par un service tiers des spécifications techniques des achats (qui pourraient être insuffisantes ou inadéquates par rapport aux besoins).
Enfin, mis à part un arrêté du président du comité de direction du SPF Sécurité sociale 
qui précise les délégations de signature en matière d’engagement et d’ordonnancement, il n’existe pas de directive interne sur l’identité des agents habilités dans ce SPF à entamer une procédure d’achat ou à procéder à un achat.
3.1.3	 Procédure	d’achat
Les deux départements recourent essentiellement à la procédure négociée sans publicité pour passer leurs marchés publics. CONTRôLE	INTERNE	DES	ACHATS	AU	 SPF	SÉCURITÉ	SOCIALE	ET		AU	 SPP	INTÉGRATION	SOCIALE	 / 273
Au-dessus d’un montant de 5.500 euros HTVA, ils sollicitent l’avis de l’Inspection des fi -
nances dans le cadre du contrôle administratif et budgétaire lors du lancement de marchés 
publics et de leur attribution303.
Le SPF Sécurité sociale ne compte pas de cellule ou d’organe interne spécialisé chargé de vérifier le respect des lois et règlements en matière de marchés publics pour les marchés dont le montant ne dépasse pas ce seuil.
3.1.4	 Exécution	du	marché
ments audités n’ont pas édicté de directive ou procédure écrite.
De plus, la Cour a constaté qu’au SPF Sécurité sociale, des procès-verbaux de réception sont 
rarement rédigés à l’issue des livraisons ou prestations.
3.2 Constats suite au contrôle de dossiers individuels d’achat
3.2.1	 Respect	de	la	réglementation	sur	les	marchés	publics3.2.1.1  Procédure négociée sans publicité
L’examen des dossiers d’achat a fait apparaître que les achats effectués directement par 
le SPF Sécurité sociale et le SPP Intégration sociale
304 pour des montants ne dépassant 
pas 5.500 euros HTVA ne font pas l’objet d’une mise en concurrence.
La Cour a rappelé aux deux départements que, bien qu’un marché dont le montant est infé -
rieur ou égal à 5.500 euros HTVA puisse se constater sur une simple facture305, le principe 
général de concurrence s’applique indépendamment du montant du marché306.
La Cour a également rappelé que le recours à la procédure négociée (avec ou sans publicité) 
doit être motivé  : pour chaque achat, le pouvoir adjudicateur doit justifier les circonstances 
propres à motiver le recours à cette procédure. Cette justification n’était présente que dans les dossiers soumis à l’Inspection des finances.
3.2.1.2  Spécifications techniques
Au SPF Sécurité sociale, les spécifications techniques ne sont pas vérifiées par un service 
tiers au service demandeur, ce qui peut poser des problèmes au niveau de la formulation des spécifications, de leur adéquation aux besoins et du respect des exigences légales.
303 Il	s’agit	ici	d’un	choix	de	l’administration	 :	l’avis	de	l’Inspection	 des	finances	 n’est	en	principe	requis	que	pour	les	
marchés	 passés	par	procédure	 négociée	 d’un	montant	 supérieur	 à	31.000	euros	(article	15	de	l’arrêté	royal	du	
16	novembre	1994	relatif	au	contrôle	administratif	et	budgétaire).
304  À	savoir	les	marchés	passés	en	dehors	de	la	centrale	d’achat	FOR	CMS.
305  Article	122	de	l’arrêté	royal	du	8	janvier	1996	relatif	aux	marchés	 publics	de	travaux,	de	fournitures	 et	de	services	et	
aux	concessions	de	travaux	publics.
306  Article 1er	de	la	loi	du	24	décembre 	1993	:	« Les marchés publics de travaux, de fournitures et de services au nom des 
pouvoirs adjudicateurs (…) sont passés avec concurrence et à forfait » . 274
Ainsi, dans le cadre d’une procédure d’achat de tablettes numériques, la Cour a constaté 
que les spécifications techniques utilisées limitaient fortement la concurrence, voire l’em -
pêchaient, par la mention de la marque d’un produit.
La Cour a rappelé à cet égard qu’il  « est interdit de mentionner  la marque d’un produit, appa -
reil ou matériau  déterminé,  ou la firme, le fabricant  ou le vendeur,  même si cette marque est 
suivie des mots « ... ou équivalent... » 307.
3.2.1.3  Attribution d’un marché à une offre non régulière
Dans un dossier de marché public passé par le SPP Intégration sociale, la Cour a constaté 
que l’offre retenue n’était pas régulière, car non conforme aux prescriptions techniques du pouvoir adjudicateur.
En conséquence, la Cour estime que le marché n’aurait pas dû être attribué au soumission -
naire choisi. À défaut de réception d’une ou de plusieurs offres conformes au cahier spécial 
des charges, le pouvoir adjudicateur aurait dû lancer une nouvelle procédure de marché public.
3.2.2	 Application	de	la	réglementation	budgétaire
Dans les deux départements audités, la Cour a constaté que la plupart des achats d’un montant inférieur ou égal à 5.500 euros HTVA faisaient l’objet d’un engagement ex post 
(c’est-à-dire après réception de la facture) en application de la procédure du visa simultané en engagement et ordonnancement pour les dépenses minimes
308.
Bien que pareille situation n’enfreigne pas formellement la réglementation budgétaire, cette manière de procéder peut entraîner un dépassement des crédits. Vu le nombre im -
portant d’achats réalisés par les deux départements pour un montant inférieur ou égal à 5.500  euros  HTVA, la Cour estime que les risques de dépassement de crédits sont réels et 
qu’il conviendrait de prendre les mesures nécessaires pour limiter ces risques.
4 Conclusion générale et recommandations
4.1 Conclusion
Au SPF Sécurité sociale, la Cour a constaté que de nombreux risques pouvant survenir dans un processus d’achat n’étaient pas couverts par des activités de contrôle interne ou qu’ils l’étaient peu. Ainsi, la fonction d’achat ne fait pas l’objet d’une planification et est fai -
blement professionnalisée. De plus, il n’existe que peu d’instructions écrites relatives aux achats. Les procédures ne sont dès lors pas uniformisées au sein du SPF.
Le processus d’achat semble globalement maîtrisé par le SPP Intégration sociale. Toutefois, 
la fonction d’achat ne fait pas l’objet d’une planification globale. Certaines pratiques sont 
307 Chancellerie	 du	Premier	ministre,	 Circulaire	 du	23	juin	2004	–	marchés	 publics	–	interdiction	 de	mentionner	 dans	
308  Cette	procédure 	est	prévue	à	l’article	1er,	3°,	a)	de	l’arrêté	royal	du	31	mai	1966	portant	règlement	 du	contrôle	
de	l’engagement 	des	dépenses 	dans	les	services	d’administration 	générale	de	l’État.	Toutefois, 	depuis	la	mise	en	
place	de	Fedcom,	les	engagements 	ne	sont	plus	visés	par	le	contrôleur 	des	engagements 	au	moment	de	l’ordon -
nancement.	Celui-ci	en	effectue	un	contrôle	a	posteriori. CONTRôLE	INTERNE	DES	ACHATS	AU	 SPF	SÉCURITÉ	SOCIALE	ET		AU	 SPP	INTÉGRATION	SOCIALE	 / 275
à souligner et à encourager, telles que la gestion centralisée de la majorité des dossiers de 
marchés publics par le service Marchés publics et Subsides et l’utilisation de documents types. Néanmoins, la Cour a constaté que certains risques ne sont pas couverts par des activités de contrôle interne ou le sont peu.
L’examen approfondi de dossiers d’achat a fait apparaître certaines lacunes relatives à la 
gestion budgétaire et administrative dans les deux départements audités.
Concernant les marchés publics, le principe de concurrence est insuffisamment respecté, 
particulièrement pour les achats d’un montant inférieur ou égal à 5.500 euros HTVA.
Enfin, la Cour souligne qu’aucun des départements audités ne dispose d’un service d’audit 
interne.
4.2 Recommandations
sures pour améliorer la gestion du processus d’achat au sein des deux départements :• rédiger (ou compléter) les procédures écrites liées aux achats et aux marchés publics et 
les communiquer aux agents ;
• généraliser l’utilisation de documents types (listes de contrôle, fiche de demande, éva -
luation du besoin, calendrier…) ;
• développer une planification globale des achats via un plan d’achat à établir sur la base d’une analyse des besoins et priorités ;
• confier l’ensemble des procédures de marchés publics à un service centralisé disposant d’une expertise en la matière ;
• mettre en place un audit interne conforme à l’arrêté royal du 17 août 2007 relatif aux 
activités d’audit interne dans certains services du pouvoir exécutif fédéral.
Concernant la gestion des procédures d’achat, la Cour recommande de mettre en œuvre les pratiques administratives suivantes:
• pour les achats récurrents et de faible montant réalisés en dehors de la centrale FOR CMS, 
établir des « shortlists  » de fournisseurs potentiels à consulter ;
• lorsque le marché implique la réception de biens et services (p. ex. pour les commandes 
passées sur la base des catalogues FOR CMS), systématiser cette réception en établissant un procès-verbal de réception.
Enfin, la Cour a rappelé que les exigences légales et réglementaires relatives aux budgets et marchés publics doivent être respectées quel que soit le montant des dépenses. Ce rappel visait principalement le respect des principes de concurrence et de l’engagement préalable. 276
5 Réponse de l’administration
Le SPF Sécurité sociale et le SPP Intégration ont fait part de leurs remarques qui ont été 
intégrées dans cet article. Dans l’ensemble, les deux départements ont indiqué qu’ils pre -
En outre, le SPP Intégration sociale a informé la Cour qu’en date du 23 juillet 2013, la mi -
nistre des Affaires sociales et de la Santé publique a approuvé la mise en place d’un service 
d’audit interne partagé dans le secteur social. Il précise néanmoins que le financement de ce service n’est pas encore réglé. Gestion et comptabilisation 
des récupérations en matière 
d’allocations aux personnes 
handicapées  RÉCUPÉRATION	EN	MATIèRE	D ’ALLOCATIONS	AUx 	PERSONNES	HANDICAPÉES	 / 279
Le SPF Sécurité  sociale enregistre  les opérations  relatives  à la gestion de la récupération  des 
sommes indûment  payées aux personnes  handicapées  dans sa banque de données Tetra. Cette 
banque de données ne fait pas partie du système Fedcom et ne dispose pas d’une interface  qui 
permettrait un  report automatique des données de Tetra dans Fedcom.
L’audit montre que Tetra constitue  une base fiable pour enregistrer  les données  relatives  au 
recouvrement des indus.
Cependant,  le report de ces données  dans le compte de l’État par le biais du système Fedcom 
n’est pas correct. La Cour des comptes  recommande  à l’administration  d’appliquer  le schéma 
de comptabilisation  qu’elle a établi, sans attendre  le système informatique  qui devrait succé -
der à Tetra en 2015.
1 Contexte
La Direction générale Personnes handicapées (DGH) du SPF Sécurité sociale gère l’octroi 
de trois allocations (allocation de remplacement de revenu, allocation d ’intégration et allo -
cation pour l’aide aux personnes âgées). Étant donné que les montants octroyés sont liés à la situation personnelle du bénéficiaire
309, l’allocation doit être révisée en cas de changement. 
Les révisions à la baisse entraînent généralement une récupération d’indu.
La dette est d’abord notifiée par lettre à l’allocataire concerné. Celui-ci peut introduire 
auprès de la Commission d’aide sociale aux personnes handicapées (CAS) un recours dans les trois mois qui suivent la notification. Après avis de la CAS, le ministre chargé des allo -
cations aux personnes handicapées décide de poursuivre le recouvrement, totalement ou partiellement, ou de l’annuler. Le recouvrement des dossiers pour lesquels un recours a été introduit est suspendu dans l’attente de cette décision.
La gestion de la récupération des indus (16.600  dossiers en mai 2013) est assurée par le ser-
vice Recouvrement de la DGH. Le suivi est réalisé hors Fedcom dans une base de données 
appelée Tetra qui contient les informations nécessaires au suivi du dossier de chaque allo -
cataire (demande, octroi, paiements, révisions, indus, remises de dette, remboursements…). Ce système ne dispose pas d’une interface avec le système Fedcom.
Depuis l’entrée du SPF Sécurité sociale dans Fedcom le 1
er janvier 2010, les encaissements 
relatifs aux récupérations en matière d’allocations aux personnes handicapées sont centra -
lisés à la Trésorerie. Les débiteurs sont invités à verser les montants réclamés par le SPF sur 
un compte chèque postal (CCP) géré par un agent du SPF Finances.
Grâce à une interface avec bpost, les données du CCP en recettes sont intégrées à Fedcom. 
Les données sont extraites chaque jour pour être injectées dans Tetra.
À la fin de l’année, un bilan des opérations de recouvrement est extrait de Tetra. Il permet 
d’établir le solde de départ des droits constatés restant à recouvrer, les nouveaux droits 
309  Loi	du	27	février	1987	relative	aux	allocations	aux	personnes	handicapées.RÉCUPÉRATION EN MATIÈRE D’ALLOCATIONS AUX PERSONNES HANDICAPÉES 280
constatés durant l’année, les irrécouvrables constatés durant l’année310, les rembourse -
ments par retenue sur allocations, les remboursements volontaires (qui sont perçus sur le 
CCP de la Trésorerie) et enfin le solde en fin d’année des droits restant à recouvrer.
Tetra sera remplacé à l ’avenir par un nouveau système informatique. Cette nouvelle applica -
tion, qui fonctionnera au plus tôt début 2015, devrait faciliter le suivi, disposer d’une inter -
face avec Fedcom et permettre le transfert de certains dossiers aux entités fédérées dans le 
cadre de la sixième réforme de l’État.
2.1 Organisation de la gestion, rôle du SPF Finances et responsabilité comptable
Les droits constatés en recette sont enregistrés dans Tetra dès que la dette est notifiée, sans attendre l’expiration du délai de recours. Cette façon de procéder est souhaitable étant donné que le débiteur peut aussi rembourser spontanément sa dette.
La Cour des comptes a constaté que les procédures de travail ne sont pas écrites. Selon 
les agents du service Recouvrement, le nombre restreint de personnes et l’organisation du travail dans un même espace permettraient une communication aisée de l’information. Ils estiment que les pratiques sont suffisamment diffusées et que la formalisation des procé -
dures par écrit est superflue.
La Cour est cependant d’avis que les pratiques devraient être davantage formalisées. Dans 
la perspective de l’implémentation du nouveau système informatique succédant à Tetra, elle recommande de réfléchir, dans le cadre de la formalisation des procédures, aux moyens d’optimaliser le processus de recouvrement et de faciliter le passage au nouveau système.
Du point de vue du suivi des débiteurs, le nouveau système devrait permettre une gestion 
plus automatique et une amélioration du contrôle interne par rapport à la gestion actuelle qui est menée à partir d’un tableur informatique hors Tetra (voir ci-après).
Suite à l’entrée du SPF Sécurité sociale dans Fedcom, le SPF a changé son mode de gestion. 
Les deux personnes qui recouvraient les allocations indues au SPF ont cessé d’exercer la fonction de comptable et les encaissements relatifs aux récupérations d’allocations ont été centralisés sur un CCP géré par un agent du SPF Finances.
L’audit a permis de constater que le SPF Sécurité sociale s’est bien adapté à ce nouveau 
mode de gestion et que les encodages des recettes sont à jour.
Pour répondre aux remarques et recommandations de la Cour des comptes lors de son audit 
des recettes non fiscales dans plusieurs départements en 2012
311, la gestion du recouvrement 
a été reprise fin 2012  (avec prise d ’effet au 1er janvier  2010) par le directeur général de la DGH. 
Il a d ’ailleurs adressé à la Cour des documents intitulés «  rapports annuels d ’ information  ».
310 Ces	irrécouvrables	 peuvent	être	liés	à	diverses	causes	:	administratives	 (p.	ex.	suite	à	un	décès),	jugement,	 renon -
ciation	accordée	via	la	CAS,	transmission	du	dossier	à	l’Administration	de	l’enregistrement	et	des	domaines.
311 Cour	des	comptes,	 169e	Cahier,	«	Comptabilisation	 et	imputation	 des	droits	constatés	 en	matière	de	recettes	non	
fiscales	des	départements	Fedcom	»,	Volume	I,	p.	339-350.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be. RÉCUPÉRATION	EN	MATIèRE	D ’ALLOCATIONS	AUx 	PERSONNES	HANDICAPÉES	 / 281
Le signataire de ces documents étant considéré comme comptable devant la Cour (unique -
ment pour les opérations de recouvrement et non pour la gestion des fonds du CCP), ces 
rapports constituent des comptes de comptable et font l’objet d’un arrêt par la Cour.
La Cour relève toutefois que le directeur général de la DGH cumule actuellement les fonc-
tions d’ordonnateur et de comptable. Or, ce cumul est interdit312. Le SPF Sécurité sociale 
doit dès lors prendre les mesures organisationnelles pour garantir la séparation des fonc-tions d’ordonnateur et de comptable dans les meilleurs délais.
2.2 Fiabilité des données enregistrées dans Tetra
Les vérifications ont montré que les encodages avaient été effectués de manière correcte, 
complète, sans retard et de façon égale entre débiteurs pour 2012.
En particulier, en ce qui concerne le report dans Tetra des données de recettes enregistrées 
dans Fedcom, le contrôle a montré que les pratiques suivies par la DGH permettent un report fidèle et rapide de ces données.
En outre, les contrôles effectués n’ont pas révélé de problème particulier dans le suivi des 
dossiers. Ceux-ci font l’objet de vérifications systématiques, s’appuyant notamment sur un tableur informatique hors Tetra.
En conclusion, la gestion des dossiers par le service Recouvrement dans Tetra prévoit de 
nombreux filets de sécurité qui contribuent à la maîtrise des opérations : une erreur d’en -
codage ou un oubli de traitement de dossier ne peut subsister très longtemps sans être détecté(e).
Le bilan annuel de Tetra constitue par conséquent une base fiable pour le report dans la 
comptabilité de l’État des données relatives aux récupérations d’indus en matière d’alloca -
tions aux personnes handicapées.
2.3 Fiabilité des données enregistrées dans Fedcom
Le report des données de Tetra dans Fedcom pose par contre problème. En effet, les données 
disponibles relatives aux droits constatés et à leurs mouvements pour 2010, 2011 et 2012, telles qu’elles sont enregistrées dans Fedcom sont lacunaires, contradictoires, et montrent de grands écarts par rapport à celles de Tetra, à l’exception du solde de droits constatés restant à percevoir fin 2012.
En effet, comme le compte de Fedcom dédié à l’enregistrement des récupérations d’alloca -
tions versées aux personnes handicapées présentait un solde débiteur erroné au terme de 
l’exercice 2012, une opération a été enregistrée en mai 2013 à charge de l’exercice 2012 en vue d’aboutir à un solde débiteur équivalent à celui de Tetra (soit 41.149.601,53 euros). Ce -
pendant, cette opération a été enregistrée sans nettoyer le compte des éléments qui ne concernent pas le recouvrement au sens strict
313 et sans tenir compte du bilan annuel de 
Tetra pour le détail des mouvements sur les droits.
312 Article	35	de	la	loi	du	22	mai	2003	portant	organisation	du	budget	et	de	la	comptabilité	de	l’État	fédéral.
313 À	savoir	les	mouvements 	financiers 	liés	aux	erreurs	et	trop-perçus 	non	encore	remboursés 	et	aux	retours	d’alloca -
tions. 282
La Cour constate que ces lacunes ont des conséquences au niveau du compte de résultat, du 
bilan mais aussi du compte d’exécution du budget pour 2012 :
• Les produits et les charges enregistrées au compte de résultat sont sous-évalués, respec-
tivement de 5,0 millions d’euros et 8,6 millions d’euros.
• Les allocations impayées par le SPF Sécurité sociale sont également sous-estimées au passif du bilan.
• L’ensemble des éléments du compte d’exécution du budget
314 est erroné au niveau des 
récupérations d’allocations indues aux personnes handicapées.
La Cour souligne que les données nécessaires pour une comptabilisation correcte de ces opérations de récupérations étaient pourtant disponibles dans le bilan annuel extrait de Tetra transmis au SPF Budget & Contrôle de la gestion début 2013. Ce SPF n’a toutefois pas utilisé les données disponibles pour corriger les données enregistrées dans Fedcom. Il n’a pas non plus donné de directives précises au SPF Sécurité sociale pour qu’il puisse intro -
duire lui-même des données correctes.
3 Conclusions et recommandations générales
Le recouvrement des allocations indûment versées aux personnes handicapées fait l’objet d’un suivi par le SPF Sécurité sociale qui garantit la fidélité des données contenues dans Tetra en matière de droits constatés.
La maîtrise des risques est bien assurée, malgré l’insuffisance de formalisation des procé -
dures. La Cour recommande au SPF Sécurité sociale de renforcer cette formalisation dans 
le cadre des procédures actuelles. Cette amélioration est nécessaire pour garantir que la transition prochaine entre les deux systèmes informatiques se déroule dans les meilleures conditions.
Elle attire également l’attention sur la nécessité d’une organisation garantissant la sépara -
tion des fonctions entre l’ordonnateur et le comptable chargé du recouvrement.Dans le cadre de la définition du nouveau système informatique, l’administration devra 
également veiller à ce qu’une interface permette un report, si pas quotidien, à tout le moins régulier de la situation des droits constatés dans Fedcom, en orientant ces reports vers les comptes adéquats.
Même si, à terme, cette actualisation dans Fedcom devra être plus fréquente, la Cour est 
d’avis que, dans l’attente de la mise en place de la nouvelle interface, la priorité doit être accordée à l’exactitude de la comptabilisation. À l’heure actuelle, cette dernière ne peut être garantie qu’en procédant aux enregistrements comptables dans Fedcom sur la base du bilan annuel extrait de Tetra.
314 À	savoir,	les	droits	constatés	 restant	à	recouvrer	 au	1er	janvier,	les	droits	constatés	 pendant	 l’année,	les	montants	
perçus	pendant	 l’année,	les	droits	à	annuler	ou	à	porter	en	surséance	 indéfinie,	 et	les	droits	constatés	 restant	à	
recouvrer	au	31	décembre. RÉCUPÉRATION	EN	MATIèRE	D ’ALLOCATIONS	AUx 	PERSONNES	HANDICAPÉES	 / 283
Aussi, la Cour recommande d’utiliser les données de ce bilan pour comptabiliser dans Fed-
com les opérations de récupération en matière d’allocations aux personnes handicapées selon le schéma comptable annexé au projet de rapport envoyé par la Cour au SPF Sécurité sociale et aux membres du gouvernement concernés.
Ce bilan n’étant disponible qu’en janvier de l’année suivante, elle souligne toutefois que ces 
opérations doivent être comptabilisées sans retard en vue de respecter l’obligation légale d’enregistrement des droits constatés avant le 31 janvier de l’année suivante
315.
4 Réponses de l’administration et du secrétaire d’État
La Cour a informé les présidents des comités de direction et les membres du gouvernement concernés des résultats de son audit.
Dans sa réponse, le secrétaire d’État chargé des personnes handicapées a informé la Cour 
que le SPF Sécurité sociale partageait globalement ses conclusions. Il a ajouté que le SPF mettrait en œuvre les recommandations de la Cour au niveau de la formalisation écrite des procédures et de la séparation des fonctions entre l’ordonnateur et le comptable.
Par ailleurs, il a précisé que la nouvelle application informatique devrait permettre de ré -
duire le nombre de dossiers d’indus, mais que l’interfaçage de cette application avec Fed-
com nécessiterait la collaboration du SPF Budget & Contrôle de la gestion.
Enfin, le SPF Sécurité sociale s’est engagé à contacter le SPF Budget et Contrôle de la gestion 
afin de garantir la concordance des données entre Tetra et Fedcom.
315 Article	7	de	la	loi	du	22	mai	2003	précitée.  Gestion financière de 
l’exposition universelle  
Yeosu 2012  GESTION	FINANCIèRE	DE	L ’ExPOSITION	UNIVERSELLE		 YEOSU	2012	/ 287
Des mesures  concrètes  n’ont pas encore pu être présentées  à la Cour des comptes  afin de 
mettre le fonctionnement  du Commissariat  pour les expositions  universelles  en conformité 
avec la législation  et la réglementation  ou de conférer  la base juridique  nécessaire  au régime 
sui generis existant.  La Cour n’a pas non plus été informée  du contenu des accords de principe 
conclus avec l’administration  fiscale concernant  les indemnités  forfaitaires  octroyées  aux col-
laborateurs du Commissariat.
La présentation  des comptes  annuels 2011 et 2012 du Commissariat  ne suffit pas à satisfaire 
aux obligations  légales et réglementaires  en matière de reddition  des comptes  par les comp -
tables à partir de 2009.Le solde négatif de l’exposition  universelle  de Yeosu 2012 est en réalité supérieur  aux 352.340 eu -
ros du décompte.  Aucune clé n’a en effet été utilisée pour répartir les frais de fonctionnement 
généraux  du Commissariat  et ces frais n’ont donc pas été imputés à cette exposition.  Seuls les 
2,5 millions  d’euros investis par l’État dans l’exposition  ont été intégrés dans le compte d’exé -
cution du budget de l’État pour 2011. Toutes les autres recettes et dépenses  liées à l’exposition 
ont été effectuées, à tort, en dehors du budget et du compte général de l’État.Pour plusieurs  contrats  de collaboration,  la Cour n’a pas pu déterminer  dans quelle mesure ils 
ont été passés après mise en concurrence ni comment ils ont été conclus.
1 Contexte et portée de l’examen
Le conseil des ministres a décidé de la participation officielle de la Belgique à l’exposi -
tion universelle de Yeosu (Corée du Sud) le 12 mai 2011. L’exposition devait se dérouler 
du 12 mai au 12 août 2012. À cette fin, il a inscrit 2.500.000 euros à la charge des crédits 
limitatifs du budget du SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie.Outre ce financement public, d’autres recettes provenaient du parrainage, de l’exploitation 
commerciale du pavillon, des intérêts et de sources diverses (1.021.808 euros). Les recettes 
totales se sont ainsi élevées à 3.521.808 euros.
Selon le décompte, les dépenses totales relatives aux frais de personnel et de fonctionne -
ment, aux frais liés au pavillon et aux frais commerciaux se sont élevées à 3.874.148 euros. 
Un déficit de 352.340  euros a donc été enregistré. Il a été comblé par les moyens financiers 
provenant du solde positif (7,5  millions d’euros) dégagé par l’Expo Shanghai  2010, dont un 
million d’euros était prévu au budget de l’exposition Yeosu 2012.Sur la base du relevé des dépenses et recettes financières de l’Expo Yeosu qui lui a été remis, 
la Cour des comptes a examiné la justification, la régularité et le traitement comptable de toutes les dépenses et recettes de l’exposition. Elle a également vérifié si ce dossier avait été correctement géré sur le plan financier, juridique et comptable.
Cet examen fait suite à celui que la Cour avait réalisé en 2012 sur la gestion financière de 
l’Expo Shanghai 2010
316. La Cour a transmis son avant-projet de rapport le 19 juin 2013 au 
316 Cour	des	comptes,	169e	Cahier,	Volume	I,	p.	377-386.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be. 288
président du comité de direction du SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie pour 
commentaire. Celui-ci a communiqué sa réponse par lettre du 18 juillet 2013. La Cour a 
envoyé son rapport au ministre de l’Économie le 13 août 2013. À la clôture du présent cahier, 
il n’avait pas répondu.
2.1	 Cadre 	juridique
Sur le plan juridique, l’organisation de l’Expo Shanghai 2010 a fait l’objet d’un régime ad 
hoc adopté par arrêté royal du 15 juin 2006 portant création d’un Commissariat belge au -
près de l’Exposition internationale de Shanghai de 2010. Le Commissariat a été intégré au SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie. Aucun arrêté royal n’a été adopté au 
préalable pour organiser l’Expo Yeosu 2012.
Le cadre juridique de l’exposition universelle de Yeosu 2012 a seulement été défini par le 
comité de concertation du 16 mai 2011 et la désignation, par le ministre, d’un commissaire 
général. Comme le Commissariat a un caractère permanent depuis le 1
er septembre  2011, 
la Cour des comptes a estimé, lors de son examen de la gestion financière de l’Expo  Shanghai 2010, qu’il était opportun de le doter d’un statut juridique permanent.
Dans le cadre de cet examen, la Cour des comptes n’a cependant pas encore été informée 
– malgré les engagements en ce sens qui avaient été pris précédemment
317 – de mesures 
concrètes pour mettre le fonctionnement du Commissariat en conformité avec la législation et la réglementation ou conférer la base juridique nécessaire au régime sui generis actuel.
2.2 Budget, comptes et comptabilité
Le conseil des ministres du 12  mai  2011  a adopté un budget pour l’Expo Yeosu 2012, qui éva -
luait aussi bien les dépenses que les recettes à 4.700.000 euros.Dans le cadre de l’Expo Yeosu 2012, seuls 2.500.000 euros ont été inscrits en 2011 à la charge 
des crédits limitatifs du budget de l’État (section 32 du budget général des dépenses, pro -
gramme 32.44.7 « Distribution et expositions »). Les dépenses du Commissariat ont ensuite 
été imputées au fonds organique inscrit au même programme budgétaire et effectuées par 
le biais de caisses et comptes bancaires privés.
Les comptes annuels 2011 et 2012 du Commissariat, signés par le ministre de l’Économie, ont 
été soumis à la Cour le 25  mars  2013. Outre les opérations liées à l’Expo Yeosu, ces comptes 
concernent toutefois également toutes les autres opérations réalisées par le Commissariat 
durant ces années, à savoir la liquidation de l’Expo Shanghai  2010, la participation à la Flo -
riade de Venlo en 2012 et le fonctionnement général du Commissariat en 2011-2012.
Les comptes annuels transmis présentent un relevé de l’ensemble des opérations effectuées 
sur les comptes financiers du Commissariat durant cette période. La présentation de ces comptes annuels, qui par ailleurs n’ont pas été signés par le comptable, n’ont pas été établis sous la forme requise et ne couvrent pas toute la période d’existence des comptes bancaires, 
317 Lettres	du	10	octobre	2012	émanant	 du	président	 du	SPF	Économie	 et	du	17	décembre	 2012	émanant	 du	ministre	
de	l’Économie.	 GESTION	FINANCIèRE	DE	L ’ExPOSITION	UNIVERSELLE		 YEOSU	2012	/ 289
ne suffit toutefois pas à satisfaire aux obligations légales et réglementaires en matière de 
reddition des comptes par les comptables.
La réponse du SPF Économie, qui souligne notamment l’absence d’une solution ad hoc pour 
le Commissariat, ne modifie en rien la position de la Cour des comptes selon laquelle le tré -
sorier est tenu, en tant que comptable, d’assurer la reddition des comptes.
Toutes les opérations financières liées à la contribution de l’État belge aux expositions uni -
verselles doivent être comptabilisées selon les règles de la comptabilité de l’État et ins -
crites dans le compte général de l’État. Le SPF Économie estime à cet égard que le résultat 
financier des opérations du Commissariat peut être intégré sans problème dans le compte général de l’État. Il juge néanmoins que l’enregistrement de toutes les opérations dans le système Fedcom ne représente pas une option réaliste. Il invoque des motifs d’organisation et de technique budgétaire.
La Cour des comptes précise que si des motifs légitimes justifient de déroger au traitement 
comptable des dépenses et recettes prescrit dans la loi du 22 mai 2003, il y a lieu de prendre 
les initiatives légales qui s’imposent à cette fin.
Comme pour l’Expo Shanghai 2010, le Commissariat a tenu uniquement une comptabilité 
de caisse.
2.3 Contrôle des recettes et des dépenses
2.3.1	 Recettes	de	l’exposition	universelle
Selon la situation financière présentée, les recettes par financement public se sont élevées à 2.500.000 euros et les autres recettes à 1.021.808 euros. Elles se composent de fonds de 
la Loterie nationale (142.912 euros), de recettes de parrainage (32.990 euros), des produits 
de la vente dans le restaurant et la boutique du pavillon belge (614.977  euros), des recettes 
d’exploitation des chocolatiers (119.952 euros), des intérêts sur les comptes bancaires 
(71.160 euros) et de produits divers (39.816 euros).
Comme pour l’Expo Shanghai 2010, les conventions au niveau des recettes n’ont pas été 
classées par ordre chronologique ni de façon méthodique. Elles n’ont pas été enregistrées non plus dans un relevé des droits constatés. Les recettes des accords de parrainage ont rarement fait l’objet d’une facture.
Des conventions ont été passées avec trois chocolatiers pour près de 120.000  euros au total. 
Aucune convention écrite n’a pu être soumise à la Cour. Selon le Commissariat, les accords 
ont été passés verbalement.
2.3.2	 Dépenses	relatives	à	l’exposition	universelle
Les dépenses figurant dans les comptes sont ventilées en frais de personnel (357.289  euros), 
en frais de fonctionnement (413.452  euros) et en frais liés au pavillon (2.336.251  euros). Les 
frais de personnel comprennent les traitements et les indemnités des collaborateurs. Les frais de fonctionnement et les frais liés au pavillon, quant à eux, englobent les dépenses cou -
rantes et celles qui résultent des marchés publics. Ces dernières sont abordées au point  2.4. 290
Les dépenses comprennent ensuite les frais commerciaux qui concernent le restaurant, la 
boutique de souvenirs et les chocolatiers pour un total de 767.156 euros.
Depuis le 1er septembre  2011, les comptes annuels du Commissariat comportent également 
une rubrique Cellule permanente. Certaines dépenses ont en effet trait à plusieurs projets 
et activités et ne peuvent pas être attribuées directement à un événement en particulier. Le Commissariat n’applique pourtant pas de clés de répartition pour intégrer ces dépenses. Par conséquent, le solde négatif de l’Expo Yeosu 2012 est en réalité supérieur à 352.340 euros, 
puisque les frais généraux du Commissariat n’ont pas été imputés (proportionnellement) à cette exposition.
L a Cour des comptes a const até que cinq collaborateurs per ma nents du Com m issa r iat, y com -
pris le commissaire général, ont reçu en 2011-2012 des indemnités forfaitaires (60.745 euros 
au total pour la période comprise entre septembre 2011 et décembre 2012). Dans son examen 
de la gestion financière de l’Expo Shanghai 2010, la Cour avait indiqué que ces indemnités 
doivent être signalées à l’administration fiscale, mais qu’elles bénéficient, dans certaines limites, d’une présomption de non-imposabilité et qu’il revient à l’administration fiscale d’établir qu’il s’agit ou non de rémunérations masquées
318. Jusqu’ici, la Cour n’a pas encore 
été informée du contenu des accords de principe conclus avec les services des Finances. Elle n’a pas pu obtenir de document démontrant que les indemnités de frais forfaitaires avaient fait l’objet d’un traitement conforme aux règles fiscales.
2.4 Marchés publics
Dans le cadre de l’organisation de l’Expo Yeosu 2012, plusieurs contrats de collaboration 
ont été conclus, notamment pour les voyages en avion, la consultance, le marketing, les travaux d’imprimerie, le travail intérimaire, les assurances et le transport de matériel.
Pour aucun de ces contrats, la Cour n’a pu déterminer, comme lors de l’Expo Shanghai 2010, 
dans quelle mesure ils ont été passés après mise en concurrence (en application de l’ar -
ticle  1
er de la loi du 24  décembre  1993  relative aux marchés publics et à certains marchés de 
travaux, de fourniture et de services) ni comment ils ont été conclus.
Le décompte de la gestion financière de la contribution belge à l’exposition universelle de 
Yeosu 2012, dans laquelle l’État fédéral a investi 2,5 millions d’euros, présente un solde né -
gatif de 352.340 euros. Ce déficit est plus élevé en réalité. En effet, aucune clé n’a été utilisée 
pour répartir les frais de fonctionnement généraux du Commissariat permanent et ces frais n’ont donc pas été imputés à l’exposition. Le déficit a été comblé par les moyens financiers provenant du solde positif (7,5 millions d’euros) de l’Expo Shanghai 2010, dont un million 
d’euros était prévu au budget de l’exposition Yeosu 2012. 
318 Article	57,	3°,	du	code	des	impôts	sur	les	revenus	1992	et	articles	20	à	28	de	la	loi	du	24	décembre 	2002	modifiant 	le	
régime des sociétés en matière d’impôts sur les revenus et instituant un système de décision anticipée en matière 
fiscale. GESTION	FINANCIèRE	DE	L ’ExPOSITION	UNIVERSELLE		 YEOSU	2012	/ 291
Seuls les 2,5 millions d’euros précités ont été intégrés dans le compte d’exécution du budget 
de l’État pour 2011. Toutes les autres recettes et dépenses liées à l’Expo Yeosu 2012 ont été 
effectuées, à tort, en dehors du budget et du compte général de l’État.
La Cour des comptes attire à nouveau l’attention sur le fait qu’en l’absence de dispositions 
légales contraires, les recettes et les dépenses effectuées par le Commissariat pour les expo -
sitions universelles institué auprès du SPF Économie sont soumises aux dispositions de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral et 
doivent par conséquent figurer dans le compte général de l’État.
Elle continue d’insister sur l’obligation qui incombe au trésorier du Commissariat de pré -
senter des comptes de gestion à la Cour des comptes à partir de l’année 2009 pour ce qui 
concerne la gestion des fonds sur le compte en banque belge, conformément aux disposi -
tions de la loi précitée.
Comme dans son examen de la gestion financière de l’Expo Shanghai 2010, la Cour des 
comptes recommande que le Commissariat établisse à l’avenir, par exposition universelle ou autre événement, un classement central de tous les engagements et accords conclus, répertoriés par catégorie de dépenses ou de recettes.
La Cour rappelle également que le Commissariat doit être assimilé à un pouvoir adjudica -
teur au sens de l ’article 4, §   1
er, de la loi du 24 décembre 1993 relative aux marchés publics et 
à certains marchés de travaux, de fourniture et de services. De ce fait, il est tenu de veiller à 
ce que la passation et l’exécution de tous ses marchés soient conformes aux dispositions de la loi précitée et de ses arrêtés d’exécution.
Jusqu’à présent, la Cour des comptes n’a pas été informée du contenu précis des accords 
de principe conclus avec l’administration fiscale concernant les indemnités de frais forfai -
taires octroyées dans le cadre des expositions de Shanghai et de Yeosu. Elle n’a pas non plus pu obtenir de document démontrant que le traitement de ces indemnités a été conforme aux règles fiscales applicables.
À la suite de l’examen relatif à l’exposition universelle de Shanghai 2010, le SPF Économie et 
le ministre de l’Économie avaient tous deux annoncé vers la fin  2012  qu’ils se pencheraient 
sur les recommandations de la Cour visant à améliorer le fonctionnement du Commissariat et qu’ils doteraient ce dernier d’un statut juridique adéquat.
Dans le contexte de cet examen, la Cour des comptes n’a cependant pas encore été informée 
de mesures concrètes pour mettre le fonctionnement du Commissariat en conformité avec la législation et la réglementation ou conférer la base juridique nécessaire au régime sui 
generis  actuel.
La Cour des comptes continue dès lors d’insister sur la nécessité de conférer un statut juri -
dique adéquat au Commissariat.
Elle signale enfin que la réponse qu’elle a reçue du président du SPF Économie ne lui permet 
pas de déduire que l’administration a l’intention de prendre elle-même les initiatives qui s’imposent.  Financement des  
institutions bruxelloises  
par le SPF Intérieur  FINANCEMENT	DES		INSTITUTIONS	BRUxELLOISES		PAR	LE	 SPF	INTÉRIEUR	 / 295
En 2012, le SPF Intérieur  a versé aux institutions  bruxelloises  un montant  inférieur  à celui 
prévu dans le budget de l’État fédéral. D’une part, le cadre légal ou réglementaire  faisait défaut 
(pour l’allocation  de bilinguisme  et la dotation  à la Police fédérale à la charge du fonds pour 
l’organisation  des sommets  européens)  et, d’autre part, le traitement  des dossiers relatifs à la 
sécurité des sommets européens à Bruxelles s’est heurté à des problèmes structurels.
Concernant  la dotation  2012 aux  zones de police bruxelloises,  9,6 millions  d’euros ont été 
versés à la charge du fonds pour l’organisation  des sommets  européens  alors que l’arrêté de 
dotation prévoyait le paiement de 2,7 millions d’euros.Par ailleurs,  le paiement  d’un forfait annuel de 24 millions  d’euros au titre de complément 
pour la compensation  mainmorte  en faveur de la Région de Bruxelles-Capitale  (en attendant 
l’arrêté royal fixant les nouveaux  paramètres  de calcul de cette compensation)  entraîne  le 
risque de dépasser les montants dus en vertu de l’accord institutionnel de 2011.Enfin, seuls trois arrêtés de dotation  ont été pris concernant  les moyens supplémentaires  de 
30 millions  d’euros inscrits en 2012 sur  le fonds pour l’organisation  des sommets  européens 
au titre de dotation  à la Police fédérale (1,3 million  d’euros),  aux zones de police bruxelloises 
(2,7 millions  d’euros)  et à la Région de Bruxelles-Capitale  (26 millions  d’euros).  Sur la base 
de ces arrêtés, les dotations  peuvent être versées sans aucune condition.  Contrairement  aux 
subventions  versées dans le passé à la charge de ce fonds au profit des communes  et zones de 
police bruxelloises,  le SPF Intérieur  ne détient plus aucune compétence  de contrôle  sur l’utili -
sation de ces moyens supplémentaires.
1 Contexte
La Cour des comptes a examiné le financement des institutions bruxelloises par le biais du 
budget du SPF Intérieur. Ce budget s’élève à 291,2 millions d’euros en 2012 et à 322,4 mil-
lions d’euros en 2013.
La Cour a transmis son avant-projet de rapport le 26 juin 2013 au président intérimaire du 
comité de direction du SPF Intérieur. Le 22  août  2013, elle a reçu une réponse du directeur 
du service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion de ce SPF. La Cour a envoyé son projet de rapport au ministre de l’Intérieur le 21 août 2013. La réaction de l’administra -
tion est intégrée dans le présent article. À la clôture du Cahier, la Cour n’avait pas reçu de réponse de la part du ministre.
Le tableau ci-après donne un aperçu des financements des institutions bruxelloises par le 
biais du budget du SPF Intérieur (situation postérieure au premier ajustement du budget 
de 2013). 296
Financement des institutions bruxelloises par le biais du budget du SPF Intérieur en 2011, 
2012 et 2013 (en milliers d’euros)
Allocation 
de baseLibellé Budget 2011 
CEN/CLI(*)Budget 2012 
CEN/CLIBudget 2013 
CEN/CLI
134010432108 Dotation ville de Bruxelles 97.750 104.445 107.493
134040453101 Dotation mobilité RBC 0 45.000 75.000
134040453107 Mainmorte RBC 37.393 42.768 40.609
134040453108 Complément mainmorte 
RBC0 24.000 24.000
134041453102 Allocation de bilinguisme institutions bruxelloises0 25.000 25.250
135670031001 Dotation	 à	la	Police	
fédérale	(via	le	fonds	pour	
l’organisation des som
-
mets	européens)0 1.267 0
135670432201 Crédit pour la sécurité et la	prévention	(via	le 	fonds	
pour l’organisation des sommets	européens)24.851(CEN)
20.000	(CLI)24.851	(CEN)
13.100	(CLI)54.851	(CEN)
50.000	(CLI)
135670435201 Dotation aux zones de police	bruxelloises	(via	le 	
fonds pour l’organisation des	sommets	européens)02.700	(CEN)
9.600	(CLI)0
135670453101 Dotation	 RBC	(via	le	fonds	
pour l’organisation des sommets	européens)0 26.033 0
Total 159.994 (CEN)
155.143 (CLI)296.064 (CEN)
291.213 (CLI)327.203 (CEN)
322.352 (CLI)
(*) CEN : crédits d’engagement ; CLI: crédits de liquidation
En ce qui concerne les financements non affectés, c’est-à-dire les financements qui ne sont 
pas liés à un objectif politique (dotation à la ville de Bruxelles et compensation mainmorte319 
versée à la Région de Bruxelles-Capitale), la Cour des comptes a contrôlé le mode de calcul utilisé par le SPF Intérieur sur la base des paramètres concernés repris dans la loi spéciale de financement du 16 janvier 1989 et des autres éléments de la formule de calcul.
Quant aux financements affectés (dotation mobilité, fonds de financement des primes de 
bilinguisme, financements via le fonds pour l’organisation des sommets européens), la Cour a vérifié la présence d’un cadre juridique et réglementaire adéquat et la possibilité de 
319 Certains	 biens	immobiliers	 qui	sont	la	propriété	 de	l’État	fédéral,	d’institutions	 internationales	 ou	d’autres	États	
sont	exonérés 	du	précompte 	immobilier. 	Les	communes 	ne	peuvent	donc	pas	prélever	de	centimes 	additionnels 	
et	perdent	dès	lors	des	revenus	importants. 	Elles	reçoivent 	une	compensation 	à	la	charge	d’un	crédit	dénommé 	la	
mainmorte .	Ce	crédit	est	réglé	par	l’article	63	de	la	loi	spéciale	du	16	janvier	1989	relative	au	financement	 des	com -
munautés	et	des	régions. FINANCEMENT	DES		INSTITUTIONS	BRUxELLOISES		PAR	LE	 SPF	INTÉRIEUR	 / 297
contrôler l’utilisation des financements au niveau du SPF Intérieur et/ou de la Région de 
Bruxelles-Capitale ainsi que d’autres institutions bruxelloises.
2.1	 Financements 	non	affectés
2.1.1	 Dotation	à	la	ville	de	BruxellesEn ce qui concerne la dotation à la ville de Bruxelles, les calculs sont effectués par le SPF  Bud -
get & Contrôle de la gestion ainsi que par le SPF Finances. Le service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion du SPF Intérieur en intègre le résultat dans le budget de ce dernier.
Le montant à verser pour 2012 n’a pu être fixé définitivement que durant le contrôle bud-
gétaire 2013, de sorte que les arriérés de 2012 ont été ajoutés au crédit prévu dans le budget 
2013 initial.
2.1.2	 Compensation	mainmorte
En l’absence d’un arrêté royal délibéré en conseil des ministres concernant l’entrée en vigueur de l’article 2 de la loi spéciale du 19 juillet 2012 portant un juste financement des 
institutions bruxelloises, les nouveaux paramètres de l’accord institutionnel de 2011 ne sont 
pas encore applicables pour le moment. Le SPF Budget et Contrôle de la gestion a estimé que l’incidence budgétaire en 2012 du relèvement de la compensation mainmorte de 72 % 
à 100 % s’élèverait à environ 15 millions d’euros au profit de la Région de Bruxelles-Capitale. 
Ce montant est cependant considérablement inférieur au complément forfaitaire annuel en matière de compensation mainmorte qui est inscrit au budget du SPF Intérieur (24 millions 
d’euros en 2012 et 2013, 25 millions d’euros à partir de 2014) et que la Région de Bruxelles-
Capitale perçoit en vertu de l’article 6 de la loi spéciale du 19 juillet 2012 étant donné l’ab -
sence de l’arrêté royal précité contenant les nouveaux paramètres. D’après les calculs du SPF Budget et Contrôle de la gestion, le complément forfaitaire comporte donc un risque de surestimation du montant que la Région de Bruxelles-Capitale devrait recevoir en vertu des nouveaux paramètres de l’accord institutionnel.
2.2	 Financements 	affectés
2.2.1	 Dotation	pour	la	mobilité
Un arrêté royal signé le 4 décembre 2012
320 a octroyé sans condition à la Région de Bruxelles-
Capitale une dotation spéciale en raison de la politique de mobilité d ’un montant de 45  mil-
lions d’euros pour l’année 2012. Dans la résolution adoptée par le Parlement de la Région de Bruxelles-Capitale le 6 juillet 2012 à ce sujet, le gouvernement de la Région de Bruxelles-Capitale est prié de réserver cette dotation octroyée par l’État fédéral à la résolution des problèmes de mobilité, notamment au moyen des transports en commun.
2.2.2	 Fonds	pour	le	financement	des	primes	linguistiques
Les dépenses à la charge de ce fonds créé en 2012, à savoir les dotations aux institutions bruxelloises pour le financement des primes linguistiques, n’ont pas pu être effectuées 
320  Arrêté	royal	attribuant	 à	la	Région	de	Bruxelles-Capitale	 une	dotation	 spéciale	en	raison	de	la	politique	 de	mobilité	
pour	l’année	2012. 298
en 2012 parce que le Roi n’avait pas encore fixé les modalités d’exécution dans un arrêté 
délibéré en conseil des ministres321.
Une dotation de 25,25 millions d’euros a été inscrite au budget ajusté 2013. Lors du contrôle 
budgétaire de 2013, le gouvernement a décidé de l’affecter à la liquidation des primes lin -
guistiques dont le remboursement a été demandé en 2012 par les institutions bruxelloises 
énumérées dans la loi du 19 juillet 2012 portant modification de la loi du 10 août 2001322. Ce 
Fonds pour le financement des primes linguistiques permettra donc de rembourser en pra -
tique les primes existantes et ne financera dès lors aucune nouvelle initiative de promotion du bilinguisme.
2.2.3	 Financements	 par	le	biais	du	fonds	pour	l’organisation	 des	sommets	 euro-
péens
323
Le contrôle financier des subventions initiales de 25 millions d’euros liquidées par le biais 
du fonds pour l’organisation des sommets européens appartient jusqu’à nouvel ordre à la 
Direction générale de la sécurité et de la prévention du SPF Intérieur. Ce contrôle se base sur les arrêtés de subvention annuels concernés et sur le cadre réglementaire contenu dans l’arrêté royal du 6 décembre 2007 relatif aux conventions Eurotops.
En ce qui concerne les trois arrêtés de dotation ayant permis fin 2012  un financement sup -
plémentaire via le fonds de 30 millions d’euros au bénéfice de la Région de Bruxelles-Ca -
pitale, des zones de police bruxelloises et de la police fédérale, le SPF Intérieur ne possède 
aucune compétence de contrôle. Il manque en outre un cadre réglementaire pour ce crédit supplémentaire destiné à financer certaines dépenses qui découlent de l’organisation des sommets européens à Bruxelles ainsi que des dépenses de sécurité et de prévention en rela -
tion avec la fonction de capitale nationale et internationale de Bruxelles.
À l’occasion de son audit de 2011 relatif au fonds de financement de certaines dépenses 
effectuées qui sont liées à la sécurité découlant de l’organisation des sommets européens à 
Bruxelles, la Cour des comptes avait recommandé de procéder à une nouvelle évaluation des subventions d’un montant annuel de 25 millions d’euros et des mesures correspondantes pour lesquelles les zones de police et les communes bruxelloises reçoivent des subventions. L’analyse des arrêtés de subvention de 2011 et de 2012 a amené la Cour à conclure qu’aucune 
suite n’a été donnée à cette recommandation. Dans l’intervalle, la dénomination du fonds, tout comme la portée des mesures qui peuvent être mises à sa charge, ont fondamentale -
ment changé.
321 Voir	également 	Doc. parl., Chambre,	 DOC	53	2521/004,	 Commentaires	 et	observations	 sur	les	projets	de	budget	de	
l’État	pour	l’année	budgétaire	 2013,	approuvés	 en	assemblée	 générale	 de	la	Cour	des	comptes	 du	7	janvier	2013,	
p.	33.
322  L’arrêté	d’exécution	 relatif	à	la	liquidation	 des	primes	linguistiques,	 dont	le	remboursement	 a	été	demandé	 en	
2012,	a	été	approuvé	le	23	mai	2013.
323 L’intitulé	 complet	est	«	Fonds	de	financement	 de	certaines	 dépenses	 effectuées	 qui	sont	liées	à	la	sécurité	décou -
lant	de	l’organisation 	des	sommets 	européens 	à	Bruxelles, 	ainsi	que	des	dépenses 	de	sécurité	et	de	prévention 	en	
relation	avec	la	fonction	de	capitale	nationale	et	internationale	de	Bruxelles	». FINANCEMENT	DES		INSTITUTIONS	BRUxELLOISES		PAR	LE	 SPF	INTÉRIEUR	 / 299
2.3 Utilisation des crédits
Le crédit destiné à l’allocation de bilinguisme dans les institutions bruxelloises inscrit au 
fonds pour le financement des primes linguistiques est resté inutilisé en 2012, puisqu’en 
l’absence d’un arrêté d’exécution, aucun paiement n’a encore pu être effectué à la charge de ce fonds.
Le crédit pour la dotation à la Police fédérale via le fonds pour l’organisation des sommets 
européens est aussi resté inutilisé en 2012 parce que le budget de la Police fédérale (sec-
tion 17) manquait jusqu’alors d’une disposition budgétaire qui aurait permis de déroger à 
l’article 62, §  2, de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabi -
lité de l’État et de transférer des moyens du Fonds 13.56.7 – Sommets européens (du budget 
du SPF Intérieur) au Fonds 17/1 – Prestations pour les tiers (du budget de la Police fédérale). 
Cette disposition budgétaire n’a été prévue que lors du contrôle budgétaire 2013.
S’agissant de la dotation aux zones de police bruxelloises, qui provient de l’attribution 
pour 2012 de 30 millions d’euros supplémentaires au fonds pour l’organisation des som -
mets européens, le montant liquidé dépassait de 6,9 millions d’euros le montant engagé. Ce dépassement a été possible parce que le fonds comportait suffisamment de crédits de liquidation disponibles (50 millions d’euros). Il n’en reste pas moins qu’il est contraire 
à l’arrêté de dotation concerné du 11 décembre 2012, qui prévoit l’octroi de 2,7 millions d’euros seulement.
Un total de 262,5 millions d’euros a été utilisé sur les 291,2 millions d’euros de crédits de 
liquidation inscrits pour l’année 2012 au budget du SPF Intérieur en vue du financement des 
institutions bruxelloises.
Le fait que le montant versé en 2012 aux institutions bruxelloises soit inférieur au mon -
tant prévu dans le budget de l’État s’explique par l’absence, à l’époque, du cadre légal ou 
réglementaire nécessaire pour l’allocation de bilinguisme (25 millions d’euros) et pour la 
dotation à la Police fédérale (1,3 million d’euros), ainsi que par les problèmes structurels liés 
au traitement des dossiers relatifs à la sécurité des sommets européens à Bruxelles (2,5  mil-
Concernant la dotation à la Police fédérale, il manquait une disposition budgétaire permet -
tant le transfert de moyens entre les fonds budgétaires concernés. L’ajustement du budget 
2013 de l’État y a entretemps remédié.
La Cour des comptes a constaté qu’une dotation de 9,6 millions d’euros a été versée aux 
zones de police bruxelloises à la charge du fonds pour l’organisation des sommets euro -
péens, alors que l’arrêté de subvention ne prévoit le paiement que d’un montant de 2,7 mil-
lions d’euros. Ce montant doit être récupéré auprès de la Région de Bruxelles-Capitale à moins de créer la base légale nécessaire pour le surplus versé (6,9 millions d’euros). Le SPF Intérieur souligne à ce sujet que ce montant de 6,9 millions d’euros n’est pas une dotation, mais qu’ il fait partie de l ’enveloppe de subvention de 25  millions d ’euros destinée aux com -
munes et zones de police bruxelloises. La Cour estime que, dans ce cas, ce montant aurait  300
dû être imputé au crédit relatif à la sécurité et à la prévention du fonds pour l’organisation 
des sommets européens.
La Cour des comptes signale également que le paiement d’un montant annuel forfaitaire 
de 24 millions d’euros au titre de complément mainmorte en attendant la prise d’un arrêté 
royal fixant les nouveaux paramètres de calcul de cette compensation, comporte le risque de voir les paiements actuels dépasser les montants dus en vertu de l’accord institutionnel de 2011. Pour éviter d’obérer inutilement le budget de l’État, il serait souhaitable de prendre l’arrêté royal concerné dans les plus brefs délais.
La Cour constate en outre que les subventions d’avant 2012 relatives à la sécurité des som -
mets européens à Bruxelles au bénéfice des zones de police et des dix-neuf communes 
bruxelloises (25 millions d’euros par an) ne peuvent être versées que moyennant le respect 
des conditions prévues dans sept arrêtés pris annuellement et un arrêté-cadre de 2007. Ce n’est plus le cas pour les moyens supplémentaires octroyés à partir de 2012 (30 millions 
d’euros par an).
Seuls trois arrêtés de dotation ont été pris concernant les moyens supplémentaires inscrits 
en 2012 sur le fonds pour l’organisation des sommets européens au titre de dotation à la 
police fédérale (1,3 million d’euros), aux zones de police bruxelloises (2,7 millions d’euros) 
et à la Région de Bruxelles-Capitale (26 millions d’euros). Sur la base de ces arrêtés, les 
dotations peuvent être versées sans condition. Contrairement aux subventions versées dans le passé pour les sommets européens, le SPF Intérieur ne détient plus aucune compétence de contrôle sur l’utilisation de ces moyens supplémentaires.
Le SPF Intérieur souligne à ce sujet qu’à la suite de l’accord institutionnel de 2011 et de la 
modification légale qui s’ensuit, les membres régionaux de la Commission de collaboration 
entre l’État fédéral et la Région de Bruxelles-Capitale décident de l’utilisation des moyens du fonds. L’administration du SPF Intérieur n’exerce aucune influence sur les décisions prises par cette commission. Contrats de recherche  
de la politique scientifique  CONTRATS	DE	RECHERCHE		DE	LA	POLITIQUE	SCIENTIFIQUE	 / 303
La Cour des comptes  a examiné  quelle suite est donnée aux observations  qu’elle a formulées 
en 2008 au sujet de la gestion financière  des contrats  de recherche  de la politique  scientifique 
fédérale.  Elle constate  qu’à l’occasion  de l’exécution  des contrats,  les règles de paiement  et 
l’obligation  de soumettre  des décomptes  ainsi que d’approuver  les rapports  ne sont pas tou-
jours scrupuleusement  respectées.  L’administration  doit également  élaborer une politique  de 
contrôle plus ciblée.
1 Contexte
Les programmes de recherche pluriannuels constituent un pilier important de la politique 
scientifique fédérale. Le SPP Politique scientifique stimule la recherche scientifique de haut niveau au sujet de thèmes relevant du niveau fédéral (les programmes de recherche thé -
matiques). Depuis 1987, le département organise et finance les pôles d’attraction interuni -
versitaires, qui visent à mettre en place une collaboration structurée entre les scientifiques francophones et néerlandophones dans divers domaines de la recherche fondamentale.
Les dépenses relatives aux programmes de recherche sont engagées et liquidées sur diverses 
allocations de base du programme 46.60.1 du budget général des dépenses
324. Dans le bud-
get (ajusté) 2012, les crédits de liquidation s’élevaient à 56,9 millions d’euros, dont 51,3 mil-
lions ont finalement été utilisés.
Sur la proposition du ministre de la Politique scientifique, le conseil des ministres approuve 
le lancement de nouveaux programmes de recherche scientifique ou la prolongation de pro -
grammes existants. Si la nécessité se fait sentir, des accords de coopération sont conclus avec les régions ou communautés selon les thèmes de recherche.
Ensuite, le SPP Politique scientifique lance un appel à propositions dans le Moniteur belge  et 
sur son site internet. Les propositions de recherche reçues sont évaluées quant à leur qualité 
scientifique par des experts externes. L’État conclut, pour les propositions sélectionnées, des contrats de recherche avec les organismes de recherche concernés.
Au sein du SPP Politique scientifique, les agents de la direction Programmes de recherche 
veillent, en tant que gestionnaires de programme, à la bonne exécution des contrats. Au sein du service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion, la cellule Gestion adminis -
trative des contrats de R&D (dénommée ci-après la cellule) est chargée de la gestion finan -
cière des contrats de recherche.
En 2008, la Cour des comptes a examiné la justification des dépenses effectuées dans le 
cadre des programmes de recherche et fait rapport à ce sujet au Parlement
325. Le présent 
audit vise à actualiser les constatations de 2008 et examiner dans quelle mesure il a été tenu 
compte des observations et recommandations formulées à l’époque.
324  Allocation	 de	base	(AB)	46.60.11.12.11.51-«	 Dépenses	 liées	aux	contrats,	 conventions	 et	mandats	 relatifs	aux	
	programmes	 et	actions	de	R&D	dans	le	cadre	national	»	;	AB	46.60.11.12.11.66-«	 Financement	 de	l’appui	scienti -
fique	à	la	politique 	fédérale	en	matière	de	drogue	»	;	AB	46.60.11.44.30.01-« 	Transferts 	relatifs	aux	pôles	d’attrac -
tion	interuniversitaires	 pour	le	financement	 des	dépenses	 de	toute	nature	»	;	AB	46.60.11.44.30.02-«	 Transferts	
relatifs	aux	pôles	d’attraction	technologiques	pour	le	financement	des	dépenses	de	toute	nature	».
325 Cour	des	comptes,	165e	Cahier,	Volume	I,	p.	660-681. 304
L’audit s’est limité aux programmes thématiques « Agora », « Société et Avenir », « La 
science pour un développement durable » et la sixième phase du programme « Pôles d’at -
traction interuniversitaires » (dénommée ci-après PAI-VI). Le programme « Agora » est un 
mécanisme récurrent qui vise à mieux (ré)utiliser les banques de données administratives 
ou scientifiques à des fins scientifiques. Le programme de recherche « Société et Avenir » 
vise à contribuer à l’élargissement des connaissances requises par le travail de soutien à la politique au niveau fédéral. Le programme « La science pour un développement durable » 
vise à soutenir la prise de décision politique concernant des thèmes liés au développement durable fixés dans un contexte national et international. Le programme de recherche « Pôles 
d’attraction interuniversitaires » comporte sept phases de chacune cinq ans. La sixième 
phase (PAI-VI) a débuté le 1
er janvier 2007 et compte 44 projets de recherche.
La Cour des comptes a fait part de ses conclusions au président du SPP Politique scientifique par lettre du 10 juillet 2013. Le présent article intègre sa réponse du 13 août 2013. Le projet de 
rapport a été transmis le 28 août 2013 au secrétaire d’État à la Politique scientifique. Aucune 
réaction n’a été reçue à la clôture de ce Cahier.
2 Conclusions et recommandations
L’audit de la Cour des comptes a démontré que, dans le cadre de l’exécution des contrats de recherche, les règles de paiement, les sanctions et les obligations de transmission de créances, décomptes et pièces justificatives prévues dans ces contrats ne sont pas toujours respectées strictement.
Les dossiers de justification, comportant notamment des états de dépenses, sont souvent 
introduits avec retard. La Cour des comptes recommande de rédiger des directives claires et strictes pour leur introduction. Il convient d ’y désigner un agent qui assurera le suivi du dé -
pôt (électronique) des dossiers et d’y décrire les étapes à suivre en cas de non-réception des pièces (par exemple, les lettres de rappel). Il faut également déterminer quelles démarches effectuer lorsque les pièces justificatives sont incomplètes ou présentent des lacunes.
Lors du contrôle des documents fournis, l’accent n’est pas mis suffisamment sur les frais de 
personnel, qui représentent pourtant 60 % du coût des recherches. Ainsi, il n’est pas vérifié 
si les salaires introduits en justification des subventions concernent tous des membres du personnel qui sont affectés au projet subventionné. Il n’est pas davantage contrôlé si les rémunérations correspondent à ce qui a été convenu dans le contrat.
La Cour a également constaté que l’administration n’examine pas systématiquement si les 
organismes de recherche respectent la législation et la réglementation sur les marchés pu -
blics lors de l’achat de biens et de services.
En ce qui concerne la suite aux observations et recommandations formulées dans son audit 
précédent, la Cour souligne l’absence d’une politique de contrôle plus ciblée, qui serait basée sur des contrôles cycliques et tiendrait compte des systèmes de contrôle interne au sein des entités subventionnées.
Depuis 2008, le contrôle effectué par l ’administration est mieux structuré au plan procédu -
ral et organisationnel: des descriptions de tâches et des séparations de fonction ont été in - CONTRATS	DE	RECHERCHE		DE	LA	POLITIQUE	SCIENTIFIQUE	 / 305
troduites pour les vérificateurs et les gestionnaires financiers, et des directives administra -
tives et des fils conducteurs ont été mis à disposition pour l ’exécution de certains contrôles.
Les dispositions des contrats de recherche accordent à l’administration de larges possibili -
tés pour contrôler l’utilisation effective, légale et économe des subventions et le respect de 
leurs finalités. Ces possibilités ne sont cependant pas exploitées de manière optimale. Ainsi, il n’est jamais procédé à des contrôles sur place au sein des organismes subventionnés. Dans son audit précédent, la Cour des comptes avait cependant recommandé d’au moins envisa -
ger cette forme de contrôle.
À ce jour, l’administration doit encore élaborer une méthode efficace pour le contrôle des 
pièces justificatives. Les contrôles pourraient par exemple se baser sur des visites sur place, des listes de vérification, des échantillonnages, etc. En outre, l’administration doit s’impo -
ser un calendrier ou des objectifs en termes de volume pour les activités de contrôle.
L’audit a aussi démontré que le contrôle est susceptible d’être amélioré en faisant davan -
tage reposer le processus de contrôle financier sur une analyse de risques et en l’ajustant en 
permanence en fonction des anomalies constatées, en imposant des méthodes de contrôle uniformes ainsi qu’en améliorant la documentation, le rapportage et l’inventaire des résul -
tats de contrôle.
Enfin, la Cour des comptes souligne que toutes les transactions (engagements, paiements 
et recouvrements) doivent être enregistrées dans la comptabilité Fedcom sans délai et de manière fidèle et complète. Il convient de mettre en place des procédures pour respecter ce principe. Tous les moments décisionnels importants ayant une incidence budgétaire dans le processus des subventions doivent être enregistrés et documentés. Si une (partie d’une) subvention doit être récupérée, ce droit doit être calculé immédiatement et comptabilisé et réclamé en tant que tel.
Il ressort de la réponse de l’administration que la plupart des observations de la Cour des 
comptes seront rencontrées en rectifiant les règles de paiement et les sanctions imposées contractuellement dans les nouveaux programmes, en mettant en service une nouvelle application informatique à partir de septembre 2013 pour le suivi des programmes et en 
faisant appel dans un futur proche à des bureaux d ’audit privés pour les contrôles sur place.  État des lieux  
du projet e-HR  ÉTAT	DES	LIEU x		DU	PROJET	E-HR 	/ 309
À la mi-2013,  le projet e-HR entamé le 1er mai 2007 n’était  pas totalement  achevé. Comme 
l’application  e-HR n’offre pas encore toutes les fonctionnalités  dont disposent  les utilisateurs 
actuels dans leur propre système de personnel,  le risque existe qu’ils renoncent  au projet e-HR 
et poursuivent  le développement  de leur propre système de gestion du personnel,  souvent plus 
coûteux.  Une telle décision  nuirait à l’objectif  principal  du projet e-HR (réduction  des coûts 
et gestion organisationnelle  plus efficace) et les moyens qui ont déjà été investis dans le projet 
jusqu’à présent s’avéreraient  inutiles.
1 Contexte
Dans le prolongement de la réforme Copernic, le SPF Personnel et Organisation (P&O) a 
cherché à partir de 2001 un instrument pour automatiser à terme les processus communs de gestion et d’administration du personnel. Ainsi, le rôle des services d’encadrement P&O auprès des autorités fédérales passerait d’un simple rôle administratif à un rôle plus straté -
gique, présentant une plus-value directe et un soutien pour la réalisation des objectifs des services publics. La solution e-HR devait aussi mener à une réduction des coûts et à une gestion organisationnelle plus efficace au sein des services publics fédéraux.
Le SPF P&O a effectué, en collaboration avec une entreprise du secteur privé, une étude 
d’impact et de faisabilité entre janvier et juin 2005. Cette étude préliminaire comprenait tant une analyse de la situation actuelle qu’une description de la situation souhaitée et l’élaboration d’une structure pour le projet. Sur la base des conclusions finales, le conseil des ministres du 17 mars 2006 a approuvé le marché public relatif au projet e-HR. Ce mar -
ché a été attribué sur la base d’une « Best  And Final Offer » (BAFO). La firme privée qui a 
obtenu ce marché avait conclu à cet effet un partenariat avec trois autres firmes pour la gestion du changement dans le cadre du projet, pour le développement du nouveau moteur de calcul des salaires destiné au SCDF
326 et, enfin, pour la fourniture du logiciel de base 
Peoplesoft  à partir duquel l’application e-HR serait créée.
Le contrat entre le SPF P&O et la firme privée a été conclu le 26 avril 2007 pour une période 
de sept ans et un montant de 26.236.917,66 euros (TVAC).
Une direction générale e-HR a été créée au sein du SPF P&O et est chargée d’encadrer le 
développement et l’introduction du projet auprès des seize SPF et SPP327.
La solution e-HR devait se composer de six modules:
• module Administration de base (AB): constitue le point de départ des modules suivants 
et se compose d’une base de données transversale contenant toutes les données relatives au personnel et à l’organisation (délai initial: de janvier 2007 à janvier 2009) ;
• module Gestion du temps ( Time ): destiné à la gestion des absences (congés et maladies) 
et des temps de travail (délai initial: d’avril 2008 à début 2011) ;
• module Rémunération ( Pay): constitue le nouveau moteur de calcul des traitements des -
tiné au SCDF qui devrait être alimenté à partir des modules AB et Time  (délai initial : 
d’avril 2008 à fin 2011);
326  Service	central	des	dépenses	fixes	du	SPF	Finances,	l’organisme	de	paiement	de	la	plupart	des	services	fédéraux.
327 Le	ministère	de	la	Défense	nationale	n’est	pas	concerné	par	ce	projet,	même	pour	le	personnel	civil.	 310
• module Planification du personnel et des coûts: destiné à l’élaboration et à la gestion des 
plans de personnel et à la maîtrise des coûts (délai initial : de la mi-2009 à la mi-2011) ;
• module GRH stratégique: pour les cercles de développement, le suivi des compétences et les carrières (délai initial : de la mi-2010 à la mi-2012);
• module Business  Intelligence (BI): destiné à générer des rapports et des statistiques sur 
la base des données de tous les modules précédents (délai initial: de juillet 2012 à avril 
2013).
Jugeant que le projet n’évoluait pas de la manière souhaitée, le secrétaire d’État à la Fonc-tion publique et à la Modernisation des services publics a décidé le 12 mars 2012 de dessaisir 
le SPF P&O de la gestion du projet e-HR pour la confier au SPF Technologie de l’information et de la communication (Fedict).
Fedict a soumis à deux reprises un scénario de redémarrage du projet e-HR au conseil des 
ministres (les 20 juillet 2012 et 30 novembre 2012). Le feu vert a été donné à ce dernier 
scénario dans lequel Fedict est chargé jusqu’au 31 décembre 2016 d’évaluer le projet et de continuer à en suivre l’exécution
La Cour des comptes a examiné l’état d’avancement du projet et les dépenses qui ont déjà 
été consacrées au projet.
Dans sa réponse à l’avant-projet de rapport, le président du SPF P&O a contesté les motifs 
qui ont conduit au dessaisissement de son département, estimant que celui-ci avait pris en temps utile les mesures nécessaires pour mener le projet e-HR à bonne fin. La Cour des comptes n’a pas audité cet aspect du dossier.
2.1 Situation actuelle des modules
Selon le calendrier initial du projet, tel que fixé dans la BAFO, le projet devait débuter le 1
er janvier  2007; le calcul effectif des salaires pour l’ensemble des services publics partici -
pants devait démarrer le 1er janvier 2012. En réalité, le projet n’a débuté que le 1er mai 2007 et 
le lancement du calcul des salaires a été reporté au 1er janvier 2014.
Les six modules avaient chacun leur propre calendrier et ne se trouvent pas, à ce jour, au même stade d’exécution :
• Module AB: la mise en œuvre devait initialement être complètement achevée début 
2009, mais elle a été reportée à la mi-2010. Ce module serait en grande partie opération -
nel, mais certains aspects de la gestion du personnel (par exemple, les détachements) s’avèrent très difficiles à intégrer. La qualité de certaines fonctionnalités n’est pas encore optimale et les rapports standardisés ne répondent pas non plus aux attentes.
• Module Time : le lancement était prévu au départ pour avril 2008, mais il a été reporté au 
début 2010. Ce module serait aussi en grande partie achevé.
• Module Rémunération: le lancement initial était prévu pour avril 2008, comme le mo -
dule Time. Le SPF P&O n’a entamé la préparation de ce module qu’en 2011.
• Module Planification du personnel et des coûts: ce module devrait être remplacé par l’application SEPP ( Standaard  voor een Elektronisch  Personeelsplan /Support électro - ÉTAT	DES	LIEU x		DU	PROJET	E-HR 	/ 311
nique au plan de personnel). Le SPF P&O investit depuis 2004 dans cette application. La 
compatibilité des deux systèmes n’est pas garantie.
• Module GRH stratégique: le SPF Justice a insisté pour que le sous-module Gestion des 
formations soit déjà entamé en 2010 et a mis ce développement à la charge de son bud-
get. La poursuite du développement de ce module a été suspendue depuis le transfert du projet à Fedict.
• Module Business  Intelligence (BI): initialement, ce module devait être le dernier à être 
mis en œuvre, mais il a été acheté en 2008  pour pouvoir y intégrer les données de l’appli -
cation Pdata. Le module BI/Pdata n’a cependant jamais été utilisé, mais a engendré un surcoût de près d’un million d’euros.
2.2 Transfert à Fedict
Le personnel du SPF P&O qui collaborait au projet pouvait être muté sur une base volon -
taire à Fedict
328. Seules trois personnes ont été effectivement mutées et la plus grande part 
de l’expertise et des connaissances du projet e-HR est restée au sein du SPF P&O.
Les analyses de Fedict ont révélé que la base du projet (modules AB et Time) ne satisfaisait 
pas aux normes et que les perturbations du système étaient encore nombreuses. Il s’avère que Fedict s’occupe actuellement de stabiliser ces deux modules pour que le module sui -
vant (Rémunération) puisse être entamé. Fedict souligne également que les restrictions budgétaires actuelles ne permettent pas d’intégrer de nouveaux clients au projet ni de réa -
liser de nouvelles fonctionnalités.
2.3 Mise en oeuvre auprès des utilisateurs
Seuls les services publics du groupe pilote (les quatre SPF horizontaux, à savoir P&O, Fedict, 
Budget et Contrôle de la gestion ainsi que Chancellerie du Premier ministre et le SPP Inté -
gration sociale), le SPF Justice, le SPF Économie et le SPF Mobilité et Transports sont encore actifs dans le projet pour le moment.
L’application e-HR n’offre pas toutes les fonctionnalités dont les différents utilisateurs dis -
posaient/disposent dans leur propre système de gestion du personnel. En outre, les utilisa -
teurs craignent que les modifications annoncées à la réglementation (carrières, absences) 
entraînent encore de nombreux problèmes dans le cadre du projet et pour ses utilisateurs.
En raison des problèmes constatés, les autres SPF et SPP n’ont pas rejoint le projet et cer -
tains en sont même sortis. Plusieurs SPF/SPP, comme le SPF Finances, ont entamé leur 
propre projet e-HR ou ont l’intention d’adopter un autre système. Ainsi, le SPF Sécurité 
sociale envisagerait de rejoindre le système des institutions publiques de sécurité sociale.
2.4 Financement et coût
Un programme budgétaire distinct a été créé pour le projet dans les budgets du SPF P&O 
(programme 5)
329 et de Fedict (programme 2). Lors du transfert de la responsabilité de ce 
328  Il	est	mis	temporairement 	à	la	disposition 	de	Fedict	en	vertu	de	l’article	51	de	l’arrêté	royal	du	15	janvier	2007	relatif	
à	la	mobilité	des	agents	statutaires	 dans	la	fonction	 publique	 fédérale	administrative.	 Les	membres	 du	personnel	
concernés	restent	à	la	charge	du	budget	du	SPF	P&O.	
329  Les	crédits	étaient	 imputés	 aux	allocations	 de	base	04.31.50.11.03	 et	04.31.50.11.04	 (personnel),	
04.31.50.12.11.05	 (crédits	de	fonctionnement),	 04.31.12.11.20	 (personnel	 Egov)	et	04.31.50.74.22.05	 (crédits	d’in -
vestissement). 312
projet à Fedict, les crédits de fonctionnement, d’investissement et Egov ont été transférés 
à Fedict330.
À la mi-2013, les montants suivants avaient déjà été versés pour le développement et la mise en œuvre des modules :
Coût des modules (jusqu’à la mi-2013, en euros, TVA incluse)
Module Administration de base 7.615.866,70
Module Time 2.235.354,47
Module Rémunération 2.385.220,82
Module Business Intelligence /Pdata 1.245.493,54
Source : Cour des comptes (sur la base des données fournies par le SPF P&O)
En outre, un montant de 976.373,20 euros a été versé pour le soutien opérationnel de la 
firme soumissionnaire dans le cadre de la gestion et de l’exploitation du projet. Les révi -
sions d’index des prix par homme/jour, qui n’étaient pas prévues dans le montant initial, atteignent 497.730,15 euros.
Le SPF Justice a payé 485.108,97 euros pour le développement du module GRH stratégique.Le cahier spécial des charges prévoyait que le SPF P&O ou la firme pouvait à tout moment 
de l’exécution du contrat introduire une demande de modification ( change request ). Ces 
demandes portaient surtout sur les caractéristiques spécifiques des « clients ». Il fallait 
évaluer à cet égard si les fonctionnalités de Peoplesoft  pouvaient être adaptées ou si de nou -
velles fonctionnalités devaient être acquises.
Le SPF P&O a payé un montant total de 2.731.045,73  euros à la suite des demandes de modi -
fication.
3 Causes du retard
3.1 Problèmes lors du développement et de la mise en œuvre du module Adminis -
tration de base
Initialement, on avait expressément opté pour une approche modulaire. Le contrat conclu 
entre le SPF P&O et le prestataire de services précisait que le module AB devait d’abord être entièrement mis en œuvre et déployé dans tous les services publics concernés avant d’entamer l’élaboration des autres modules. Le SPF P&O pouvait d’ailleurs mettre fin au marché e-HR au moment où le module AB serait entièrement achevé et déployé (procédure stop and go ).
Le développement et la mise en œuvre de ce module ont enregistré d’importants retards en raison de problèmes techniques. Comme ceux-ci ne pouvaient pas être résolus tant que Time , le module suivant, n’était pas mis en œuvre, il a été décidé d’entamer ce module plus 
330 Ils	y	sont	imputés	aux	allocations	 de	base	31.20.12.11.55	 (crédits	de	fonctionnement)	 et	31.20.74.22.55	 (crédits	
d’investissement). ÉTAT	DES	LIEU x		DU	PROJET	E-HR 	/ 313
tôt que prévu. Ce faisant, le SPF P&O a implicitement renoncé aux garanties de la procédure 
stop and go. Le lancement anticipé de Time  a aussi engendré un surcoût de  67.646,26  euros 
(TVA incluse) parce que le calendrier initial prévoyait que les modules Time  et Rémunéra -
tion seraient entamés au même moment. En outre, de nombreuses modifications ont été ap -
portées au concept de base pendant la mise en œuvre du module AB, lesquelles ont conduit à des demandes de modification de telle sorte que le calendrier a à chaque fois été reporté et que les coûts ont augmenté.
3.2	 Manque 	de	connaissances 	et	d’expertise
Pour mener à bien un projet d ’une telle ampleur et d ’une telle complexité technique, le per -
sonnel concerné doit disposer d’une expertise suffisante. C’est certainement vrai pour le 
prestataire de services, mais cela vaut aussi pour les SPF. Leurs agents doivent être capables de suivre des entretiens/négociations avec les entreprises concernées en connaissance de cause. Sinon, une aide extérieure supplémentaire doit être sollicitée.
Sur la base de l’expérience acquise dans le cadre du premier module AB, il est apparu que 
la DG e-HR ne connaissait pas assez le logiciel Peoplesoft . Il a dès lors été décidé de recruter 
un expert Peoplesoft  pour soutenir la DG e-HR lors de l’implémentation de Time  en 2010. 
En outre, le prestataire de services ne connaissait pas assez la réglementation et le statut du personnel de la fonction publique fédérale. Enfin, la grande rotation de personnel du pres -
tataire n’a pas favorisé l’exécution du projet ni la collaboration avec le SPF P&O.
En 2011, l’exécution du projet a toutefois évolué dans le bon sens grâce à une approche plus 
efficace par le SPF P&O et à l’engagement d’un expert Peoplesoft . Les SPF et SPP recon -
naissent eux aussi cette tournure positive. Le SPF P&O conteste dès lors le bien-fondé de la décision du conseil des ministres de transférer le projet à Fedict.
3.3	 Contrôle 	de	la	qualité	du	travail	accompli	 par	le	prestataire 	des	services
Le contrôle de la qualité du travail accompli par le prestataire de services n’était pas suf -
fisant. Le contrat conclu entre le SPF P&O et le prestataire dispose que le SPF peut à tout 
moment pendant la durée du contrat faire exécuter un audit pour s’assurer de la conformité des services prestés. Malgré les retards et les nombreux problèmes techniques, le SPF P&O n’a pas eu recours à cette possibilité.
Suite à la demande du SPF P&O de lancer un marché pour des services complémentaires qui 
n’avaient pas été prévus (demande de modification), pour un montant de 893.401,05 euros 
(hors TVA), le conseil des ministres du 17 juillet 2009 a toutefois décidé de réaliser un audit 
de l’ensemble du projet afin d’examiner la contribution et l’approche de tous les acteurs du projet e-HR.
Un Service Level Agreement  (SLA) a également été conclu avec le prestataire de services pré -
voyant le suivi mensuel d’un certain nombre de Service Levels  à mesurer sur la base d’indi -
cateurs de performance clés  : conformité des résultats par module, disponibilité du person -
nel du prestataire de services, disponibilité du système, délai de résolution d’un incident, 
sécurité et intégrité des données et délai de réponse en cas de changement. Ces mesures étaient cependant presque toujours positives (sauf en ce qui concerne la disponibilité du personnel du prestataire de services), ce qui est contradictoire avec les problèmes rencon - 314
trés pendant le développement et la mise en œuvre du projet. Les résultats de ce rapport 
d’avancement ne reflètent pas la réalité et sont peu pertinents.
Le projet e-HR a été entamé le 1er mai 2007 et n’est pas totalement réalisé à la mi-2013. L’éla -
boration des différents modules du projet, qui a connu sous la direction du SPF P&O des 
problèmes techniques, a été transférée à Fedict en 2012.
Seuls les deux premiers modules (Administration de base et Time ) du projet e-HR sont 
actuellement installés auprès d’un nombre limité de services publics. Comme l’application 
e-HR n’offre pas toutes les fonctionnalités dont disposent ou disposaient les utilisateurs dans leur propre système de personnel, le risque existe qu’ils renoncent au projet e-HR et poursuivent le développement de leur propre système de gestion du personnel, qui est souvent plus coûteux.
Dans ce cas, une telle décision nuirait à l’objectif principal du projet e-HR (réduction des 
coûts et gestion organisationnelle plus efficace) et les moyens qui ont déjà été investis dans le projet jusqu’à présent s’avéreraient inutiles. Astrid : financement et  
respect de la réglementation  ASTRID	:	FINANCEMENT	ET		RESPECT	DE	LA	RÉGLEMENTATION	 / 317
Le contrat de gestion sur lequel la SA de droit public Astrid s’appuie  pour régler ses rapports 
avec l’État, notamment  en matière de subsides,  n’est plus adapté à la réalité économique.  Les 
montants  dépensés  par la société dépassent  les crédits budgétaires  alloués pour son fonction -
nement.
Compte tenu des évolutions  technologiques,  de la modification  de l’actionnariat  de la so-
ciété en 2011 (la Société fédérale de participations  et d’investissement  est devenue  son seul 
actionnaire)  et de l’accumulation  par la société d’une trésorerie  de 87 millions  d’euros au  
31 décembre 2012,  la Cour des comptes  recommande  de revoir le système de financement  de la 
SA Astrid et d’établir un nouveau contrat de gestion.La Cour des comptes  rappelle aussi qu’il faut respecter  le principe de spécialité  budgétaire  et la 
classification  budgétaire  SEC au niveau du budget général des dépenses  ainsi que le cadre juri-
dique de la société, notamment  en ce qui concerne  la composition  du conseil d’administration.
1 Contexte
1.1 Constitution et missions de la SA Astrid
Créée en 1998331, la société anonyme de droit public Astrid était détenue à l’origine à 61 % 
par la Société fédérale de participations et d’investissement (SFPI) et à 39  % par le Holding 
communal. En 2011, la SFPI a racheté les actions du Holding communal et est devenue de ce 
fait le seul actionnaire de la SA Astrid.La SA Astrid a pour objet la constitution, l’exploitation, l’entretien et les adaptations et 
élargissements évolutifs d’un réseau de radiocommunication au profit de services de se -
cours et de sécurité, de droit public ou privé. La loi énonce les activités qui constituent des missions de service public
332 tandis qu’un contrat de gestion définit les conditions dans 
lesquelles la société exerce ces missions. La société est autorisée à fournir des services sur une base commerciale
333. Ses activités commerciales restent marginales par rapport à ses 
missions de service public.
Depuis 2006, elle est chargée de constituer la « plateforme 112 » qui permettra à terme de 
réunir les appels d’urgence (100, 101, 112) au sein de centrales intégrées334. Pour la gestion 
de ce projet, des représentants des services publics gérant les numéros d’appel d’urgence 
et de la société Astrid ont été regroupés au sein de la structure dénommée « plateforme 
de concertation Astrid CAD 100–101–112 ». La société Astrid est responsable de la gestion 
technique des modifications et des extensions techniques nécessaires des dispatchings de son réseau.
331 Par	la	loi	du	8	juin	1998	relative	aux	radiocommunications	des	services	de	secours	et	de	sécurité.
332 Article	3,	§		2,	de	la	loi	précitée.	
333 Arrêté	royal	portant	exécution	de	l’article	3,	§		3,	de	la	loi	du	8	juin	1998.
334 La	plateforme	112	de	concertation	a	été	créée	par	l’arrêté	royal	du	21	décembre	2006. 318
1.2 Financement de la société
Conformément à la loi portant création de la société Astrid, l’infrastructure de base du 
réseau de radiocommunication (blocs 1 et 2), commune à tous les services de secours et de 
sécurité, a été financée par le capital social (143,78  millions d ’euros). Les charges d ’amortis -
sement de ce réseau ont été incorporées dans le prix des services vendus aux utilisateurs du réseau (les clients «  services publics  »
335 et clients « privés »336). En effet, le prix de l’abonne -
ment de base a été fixé dans la perspective de reconstituer en quinze ans le coût de l’inves -
tissement initial du réseau Astrid (à savoir le capital social) au moyen des abonnements prévus lors de la constitution de la société
337.
Les charges d’exploitation découlant de la mission de service public sont couvertes par des « subventions éventuelles  »
338 à charge du budget général de l’État (SPF Intérieur). Selon 
les travaux préparatoires de la loi, les subsides devaient couvrir les frais de fonctionnement de la société ainsi que les frais d’entretien et de fonctionnement relatifs à l’infrastructure acquise par la société. Le deuxième contrat de gestion mentionne toutefois de nombreuses dépenses d’investissements parmi les frais d’exploitation qui peuvent être couverts par la subvention annuelle d’exploitation.
En 2005, il a été décidé d’améliorer les performances du réseau initial de base en augmen -
tant la couverture radio, notamment la couverture indoor (bloc 3), et les services aux utilisa -
teurs (bloc 4). Les coûts étaient estimés respectivement à 20 millions et 14 millions d’euros. 
Ils ont été en partie financés par les prélèvements sur les subsides de fonctionnement et en 
partie par des recettes propres. Quant aux projets liés à la plateforme 112, la budgétisation de ceux-ci est effectuée par la plateforme de concertation Astrid CAD 100–101–112. Les cré -
dits nécessaires à leur subventionnement sont inscrits à charge du budget du SPF Intérieur. Les investissements et les charges de fonctionnement sont intégrés dans la comptabilité et le patrimoine d’Astrid.
Le tableau ci-après reprend les subventions inscrites et imputées au budget général des 
dépenses 2012 de l’État (section 13 SPF Intérieur) au profit de la société Astrid pour couvrir 
les dépenses de fonctionnement de l’infrastructure commune du réseau (blocs 1  à 4) et les 
dépenses d’investissements pour la construction de la plateforme 112.
335 	Ces	utilisateurs	 «	services	 publics	»	sont	définis	à	l’article	7	du	contrat	de	gestion.	Ils	fournissent	 des	services	sur	le	
plan	des	secours	et	de	la	sécurité	(police,	incendie,	sécurité	civile,	Sûreté	de	l’État,	douane…).	
336 Ces	utilisateurs	 «	privés	»	sont	définis	à	l’article	8	du	contrat	de	gestion.	Il	s’agit	d’utilisateurs	 publics	et	non	publics	
autres	que	ceux	repris	à	l’article	7	du	contrat	de	gestion	qui	fournissent	 des	services	sur	le	plan	des	secours	et	de	la	
sécurité	ou	qui,	dans	l’exécution	 des	missions	 de	service	public	qui	leur	sont	attribuées,	 sont	confrontés	 à	des	pro-
blèmes	de	sécurité	publique	(Croix-Rouge,	ambulances	privées,	hôpitaux	ou	encore	sociétés	de	transport	public).		
337 Au	départ,	40.000	abonnements	 de	base	étaient	prévus.	Au	31	décembre	 2012,	46.368	terminaux	 Tetra	étaient	
connectés	au	réseau,	ce	qui	correspond	à	50.727	abonnements	de	base	ou	«		radio	équivalent	».
338 Article	10	de	la	loi	du	8	juin	1998. ASTRID	:	FINANCEMENT	ET		RESPECT	DE	LA	RÉGLEMENTATION	 / 319
Budget général des dépenses ajusté 2012 (Section 13 SPF Intérieur) - Crédits destinés à la 
SA Astrid
Libellé de l’article Crédits d’enga -
gementMontants 
engagésCrédits de 
liquidationMontants 
liquidés
63.20.31.22.01	 Subside	à	la	SA	
Astrid	destiné	à	couvrir	les	frais	
de fonctionnement de l’infras -
tructure commune36.077.000 36.077.000 36.077.000 36.077.000
63.20.51.11.01	 Subside	à	la	SA	
Astrid	destiné	à	couvrir	les	frais	d’investissements	à	l’infrastruc
-
ture commune  10.335.000 8.899.000 7.500.000 4.236.206
Source : budget général des dépenses ajusté 2012 (loi du 6 juin 2012)
La SA Astrid a cependant réalisé en 2012 des dépenses de fonctionnement pour un total 
de 40,65 millions d’euros. Ce montant, enregistré dans ses comptes en tant que subside de 
fonctionnement 2012, représente 4,6 millions de plus que le crédit alloué (voir point 2.2 ci-
après).
1.3 Audit
L’audit réalisé porte essentiellement sur le mode de financement de la société Astrid ainsi que sur certains aspects de gouvernance.
Un avant-projet de rapport a été transmis le 18 juin 2013 à la société pour recueillir ses com -
mentaires. Le projet de rapport, qui tient compte de la réponse de la société, a été transmis 
le 21 août 2013 à la ministre de l’Intérieur et de l’Égalité des chances ainsi qu’au ministre du 
Budget et de la Simplification administrative. Les réponses des ministres sont examinées au point 3.
2.1 Contrat de gestion
Le deuxième contrat de gestion339, prévu initialement pour cinq ans (2003-2007), est tou -
jours d’application. Il a toutefois été modifié à quatre reprises. Ces modifications substan -
tielles concernent des grands principes comme l’extension du réseau (blocs 3, 4 et plate -
forme 112), le financement (modification du montant des subsides, de la conservation des subsides non utilisés…), l’extension des listes des clients « services publics » et « privés » 
et la durée du contrat de gestion. Selon la société, l’autorité de tutelle n’a pas donné de suite au projet de troisième contrat de gestion qu’elle lui avait soumis en 2009. Ce projet était calqué sur le deuxième contrat de gestion établi lorsque le réseau initial était encore en construction. Depuis le dernier plan d’entreprise (2005), huit années se sont écoulées pendant lesquelles le réseau a été construit et même amélioré au moyen d’investissements nouveaux (supportés par l’État – voir point 2.3).
339 Le	deuxième	 contrat	de	gestion	entre	la	société	et	l’État	fédéral	est	annexé	à	l’arrêté	royal	du	8	avril	2003.	Il	est	
entré	en	vigueur	le	26	mai	2003.	 320
La Cour des comptes estime qu’un nouveau contrat de gestion devrait être élaboré. Ce 
contrat servirait de cadre pour redéfinir les modalités de fonctionnement et de financement de la société (voir les points suivants).
2.2 Dépassements du subside de fonctionnement et enregistrement de ces dépas -
sements en créances sur l’État
Initialement, le montant du subside octroyé par l’État à la société pour son fonctionnement 
annuel était celui inscrit au contrat de gestion, basé sur le plan financier établi par la socié -
té
340. Depuis 2009, les dépenses de fonctionnement de la société dépassent systématique -
ment les subsides annuels qui lui sont accordés. Ces dépassements sont rendus possibles par les moyens financiers dont la société dispose, que celle-ci considère comme des créances (au total 12,8 millions d’euros au 31 décembre 2012) qu’elle possède sur l’État. Elle se réfère à cet 
égard à son contrat de gestion dont l’application justifierait l’octroi de subsides plus élevés que ceux qui lui sont effectivement octroyés par les arrêtés royaux d’octroi de subside.
La société précise que les dépenses de fonctionnement, en ce compris les dépassements, ont 
été inférieures aux besoins déclarés dans les demandes budgétaires et le plan d’entreprise de 2005 et explique que la progression des charges a été contenue en reportant certains investissements.
Ces créances n’ayant pas été reconnues par l’État, les commissaires aux comptes ont for -
mulé une réserve dans leur attestation sur la fiabilité des comptes annuels de la société. 
La Cour des comptes estime que cette comptabilisation en créances n’est pas fondée. En effet, les montants prévus au contrat de gestion représentent des montants à ne pas dépas -
ser (l’article 26 du contrat de gestion s’intitule « Limitation ») et l’article 25 du contrat de 
gestion dispose que les subventions annuelles doivent être demandées chaque année au ministre par une requête motivée. Ces dépassements devront dès lors être supportés par les moyens propres de la société, notamment les produits financiers ou les produits exception -
nels, accumulés depuis la création de la société, qui s’élevaient respectivement à environ 27 millions et 5 millions d’euros au 31 décembre 2012.
La Cour des comptes rappelle que l’article 10 de la loi créant la société prévoit des « subven -
tions éventuelles » pour couvrir des charges déterminées découlant des tâches de service 
public. Pour le calcul des montants de subventions à accorder, elle estime que la demande 
devrait tenir compte des ressources propres de la société.
Afin d’éviter des désaccords entre la société et l’autorité de tutelle, la Cour recommande 
que le nouveau contrat de gestion contienne des dispositions claires en ce qui concerne les dépassements des dépenses par rapport au subside de fonctionnement, et qu’il permette à l’État de s’assurer que les demandes de subsides de la société sont fonction de ses besoins annuels réels.
2.3 Réinvestissement dans le réseau au moyen du subside de fonctionnement
La société Astrid utilise le subside annuel de fonctionnement pour financer des investisse -
ments pour le réseau et le maintenir en état, voire l’améliorer en remplaçant des anciens 
340  Le	plan	financier	fait	partie	du	plan	d’entreprise	à	long	terme.	 ASTRID	:	FINANCEMENT	ET		RESPECT	DE	LA	RÉGLEMENTATION	 / 321
composants par des nouveaux plus performants (48 millions d’euros de subsides de fonc-
tionnement comptabilisés en subsides en capital). Près de 30 % de la valeur de construction 
du réseau blocs 1, 2, 3 et 4 ont ainsi été réinvestis dans le réseau depuis 1998. Or, les prix des 
abonnements de radiocommunication vendus par la société à ses clients « services publics » 
et « privés » tiennent compte des amortissements de l’infrastructure commune et, en plus, 
pour les seconds d’une marge bénéficiaire, sans que les montants ainsi obtenus ne soient 
réinvestis dans le réseau.
Compte tenu de ces éléments, la Cour des comptes estime que les recettes d’exploitation 
de la société provenant des clients « services publics » et « privés » pourraient contribuer à établir le montant des subsides de fonctionnement. Elle recommande que le nouveau modèle de financement tienne compte des contributions des clients « services publics » 
et « privés », ainsi que de l’impact sur les coûts d’exploitation des évolutions techniques. 
Un allongement éventuel de la durée de certains amortissements pourrait être examiné, compte tenu de l’état du réseau. Enfin, l’incidence des prix des abonnements de télécom -
munications Astrid sur les services publics, notamment les communes qui représentent en 2012 49 % du chiffre d’affaires de la société, ne peut être négligée.
2.4 Importance de la trésorerie de la société
Au 31 décembre 2012, la société disposait de placements (à échéance d’au maximum trois 
mois) et de valeurs disponibles pour un total de quelque 87 millions d’euros. Cette tréso -
rerie, représentant plus du double du montant des dépenses opérationnelles de 2012 de la 
société (40,65 millions d’euros) a été constituée depuis sa création. Elle résulte de l’accu -
mulation de revenus de la société desquels ont été retirées les dépenses que la société a réalisées sur ses recettes propres (telles que, par exemple, certaines dépenses pour les blocs 3 et 4). C’est le chiffre d’affaires de la société qui a contribué le plus à la constitution de 
cette trésorerie. Cela s’explique par le fait que les recettes provenant de la fourniture des services de radiocommunication aux clients « services publics » et « privés » ne concourent pas à financer les charges de fonctionnement du réseau et les réinvestissements nécessaires puisque ceux-ci sont entièrement subventionnés.
Selon la société, l’ambition initiale du projet d’entreprise de la société était de reconsti -
tuer, en valeur actualisée, en quinze ans, le capital social. C’est à cette fin que la société a,  
à quelques exceptions près
341, conservé sa trésorerie.
En 2011, la SFPI a racheté toutes les actions détenues par le Holding communal et est ainsi 
devenue actionnaire unique. Ce changement a notamment pour conséquence de rendre caduque la convention d ’actionnaires, conclue initialement entre la SFPI et le Holding com -
munal, et de conférer à la SFPI (l’État) tous les pouvoirs de décisions concernant notam -
ment le fonctionnement de la société et l’affectation de sa trésorerie. Cette évolution de -
vrait permettre aux autorités de tutelle de convenir avec la société, par le biais du troisième contrat de gestion en préparation, d’un nouveau modèle de financement.
341 Au	31	décembre	 2012,	la	société	estime	avoir	investi	pour	quelque	20	millions	d’euros	de	fonds	propres	autres	que	
le	capital	social.	Elle	expose	également	 avoir	financé,	toujours	sur	fonds	propres,	quelque	12,8	millions	d’euros	(voir	
les	créances	sur	l’État)	de	charges	de	fonctionnement. 322
Compte tenu de ces nouveaux éléments et de ce qui précède, la Cour s’interroge sur la per -
tinence de la conservation par la société d’un niveau élevé de trésorerie.
La Cour attire également l’attention sur l’existence dans la trésorerie de la société d’un 
solde non utilisé de quelque 2  millions d’euros du capital initial (environ 144  millions d’eu -
ros). Ce solde devait servir à la construction des blocs 1 et 2 qui est maintenant terminée.
2.5 Crédits annuels pour la plateforme 112
Le choix des projets, les calendriers d’implémentation et le budget de cette plateforme sont 
gérés par plusieurs instances342. La Cour des comptes relève une sous-utilisation importante 
et récurrente des crédits annuels de liquidation inscrits au budget général des dépenses à charge du budget de l’Intérieur pour la plateforme 112  (généralement moins de 50  %), attri -
buée par la société aux contingences inhérentes à la gestion de projets.
La Cour recommande aux autorités de tutelle de s’assurer du bien-fondé des montants de -
mandés par la société pour la plateforme 112, en engagements et en liquidation, afin que les 
montants accordés ne soient pas excessifs par rapport à la réalité des besoins.
2.6 Soldes de subsides de fonctionnement et subsides non utilisés
Une partie des subsides, attribués en 2007 et 2008, pour le fonctionnement du réseau ou 
pour des projets spéciaux
343 autres que la plateforme 112  n’a pas été utilisée par la société et 
n’a pas été restituée à l’État (quelque 1,9 million d’euros au 31 décembre 2012).La Cour recommande à la tutelle de définir pour ces soldes de subsides une affectation 
conforme aux missions de la société ou d’en demander la restitution à l’État.
2.7	 Arrêtés 	royaux	d’octroi	 des	subsides 	et	classification 	SEC	pour	les	allocations 	
de base
Les libellés des articles budgétaires et des arrêtés royaux d’octroi des subsides de fonction -
nement et d’investissement à la société manquent de transparence et engendrent de ce fait 
une confusion quant à l’objet et la portée de chacun de ces subsides. Ainsi, ces libellés ne permettent pas de distinguer les subsides d’investissement liés à la plateforme 112 de ceux 
qui concernent le réseau Astrid.
La Cour des comptes constate également que la destination des crédits budgétaires alloués 
n’est pas respectée  : des subsides mis à charge de l ’allocation de base prévue pour des inves -
tissements servent également à des dépenses de fonctionnement et inversement. La classi -
fication économique SEC dans la numérotation des allocations de base portant les crédits relatifs aux subsides de fonctionnement et d’investissement n’est dès lors pas respectée.
2.8 Conseil d’administration et dispositions statutaires
L’article 10  des statuts de la société concernant notamment la limite d’âge des administra -
teurs, leur nomination et leur remplacement par tiers tous les deux ans n’est pas respecté. 
342  La	plateforme	 de	concertation	 est	composée	 de	représentants	 du	SPF	Santé	publique,	 Sécurité	 de	la	Chaîne	ali-
mentaire	et	Environnement,	du	SPF	Intérieur,	de	la	Police	fédérale,	de	l’Agence	112	et	de	la	société	Astrid.
343 Voir	notamment	les	subsides	pour	les	projets	spéciaux	Dispatch	N	et	Rinsis. ASTRID	:	FINANCEMENT	ET		RESPECT	DE	LA	RÉGLEMENTATION	 / 323
Par ailleurs, la Cour a constaté que le conseil d ’administration comprend toujours, au 31  dé-
cembre 2012, parmi ses membres, des administrateurs choisis par le Holding communal.
3 Réponses des ministres
Dans leurs réponses du 24 septembre 2013, les ministres déclarent se rallier aux conclusions 
de l’audit.
La ministre de l’Intérieur annonce qu’un groupe de travail, composé de son représentant, 
de membres de la SFPI et de la société Astrid, est chargé d’étudier un plan d’investissement et un plan financier durable. Ce groupe devra également faire des suggestions concernant la composition du conseil d’administration et la gouvernance d’entreprise. La ministre si -
gnale également que des mesures ont été prises lors de l’ajustement du budget 2013 afin de 
réduire la trésorerie excessive de la société tout en assurant la continuité de ses missions.
Le ministre du Budget rappelle que deux commissaires du gouvernement ont été récem -
ment nommés afin de pallier l’absence de surveillance de la société et que, suivant la déci -
sion du conseil des ministres du 12 juillet 2013, la ministre de l’Intérieur doit établir un 
dossier sur l’avenir de la société Astrid pour le 1
er janvier  2014. Le ministre du Budget estime 
que ce dossier doit avoir pour cadre un nouveau contrat de gestion. Selon lui, ce contrat 
devra faire la clarté sur le financement à long terme de la société ainsi que sur la clé de répartition des moyens entre le fonctionnement et les investissements. En outre, il estime que la destination des moyens non utilisés doit faire l’objet d’un accord.  Dépenses relatives aux soins 
médicaux et non médicaux 
dispensés aux internés  DÉPENSES	RELATIVES	AUx 	SOINS	MÉDICAUx 	ET	NON	MÉDICAUx 	DISPENSÉS	AUx 	INTERNÉS	 / 327
Plusieurs  dispositions  légales et réglementaires  relatives  aux dépenses  de soins de santé dis-
pensés aux internés  n’ont pas été respectées.  De ce fait, le remboursement  des frais facturés 
par les établissements  de soins ne repose pas sur la base juridique  requise dans certains cas. Le 
contrôle  interne exercé par le SPF Justice sur ces dépenses  présente  de graves lacunes.  Celles-
ci augmentent  néanmoins  année après année, et l’arriéré de paiement  des factures  liées à ces 
soins de santé a atteint au total plus de 15 millions  d’euros en 2013, si bien que les crédits bud-
gétaires seront insuffisants.
1 Principes de base et contexte
L’internement des délinquants déclarés irresponsables est une mesure de protection qui 
vise aussi leur traitement thérapeutique.
Les principes de base en matière d’internement sont régis par la loi du 1er juillet 1964 de 
défense sociale à l’égard des anormaux et des délinquants d’habitude (ci-après dénommée 
« la loi de défense sociale  »)344. La décision d’internement est prise par le juge d’instruction 
ou le juge de jugement. Les commissions de défense sociale (CDS)345 exécutent la décision et 
placent l’interné dans un établissement public ou dans un « établissement approprié quant aux mesures de sécurité et aux soins à donner ».
Le régime de l’assurance maladie obligatoire n’est pas applicable aux détenus et aux 
internés
346.
Les internés qui séjournent en prison sont considérés comme des détenus. Les soins dispen -
sés aux détenus sont financés par les moyens budgétaires du SPF Justice.
Lorsqu’un interné séjourne dans un établissement de soins, les frais d’entretien sont, en 
application de la loi de défense sociale, à la charge de l’interné même ou des personnes qui lui doivent des aliments, sauf en cas d’insolvabilité.
La CDS peut décider d’accorder à l’interné une mise en liberté à l’essai. Dans ce cas, l’in -
terné doit se faire traiter par un médecin ou séjourner dans un établissement de soins. Les 
coûts qui en résultent sont à la charge de l’Inami et du patient. En effet, la mise en liberté rend applicable le régime d’assurance maladie commun.
La Belgique compte environ 4.000 internés. Plus de la moitié d’entre eux sont en liberté à 
l’essai. Plus d’un quart séjournent en prison et les autres ont été placés dans un établisse -
ment de soins.Il existe des disparités régionales importantes. La Flandre recourt surtout à la mise en liber -
té provisoire, tandis que la Wallonie et Bruxelles optent principalement pour le placement 
dans un établissement de soins.
344  En	attendant	 l’entrée	en	vigueur	de	la	nouvelle	 loi	du	21	avril	2007	relative	à	l’internement	 des	personnes	 atteintes	
d’un	trouble	mental,	qui	a	été	reportée	à	plusieurs	reprises	(jusqu’en	2015	pour	le	moment).
345 Il	existe	huit	CDS	(établies	 à	Lantin,	Namur,	Forest,	Mons,	Jamioulx,	 Anvers,	Gand	et	Louvain).	 La	nouvelle	 loi	
d’internement	prévoit	qu’à	l’avenir,	le	rôle	des	CDS	sera	repris	par	les	tribunaux	de	l’application	des	peines.
346  Article	5	du	règlement 	du	28	juillet	2003	portant	exécution 	de	l’article	22,	11°,	de	la	loi	relative	à	l’assurance 	obliga -
toire	soins	de	santé	et	indemnités,	coordonnée	le	14	juillet	1994	(la	«	loi	Inami	»). 328
2.1 Financement des soins médicaux
Pour le séjour et les soins médicaux dispensés aux internés placés dans les établissements 
de soins agréés (maisons de soins psychiatriques, habitations protégées, maisons de repos, etc.), la loi prévoit le versement d’une intervention annuelle de 27.659.000 euros au profit 
du SPF Justice à charge du budget de l’Inami. Une intervention similaire d’un montant 
de 7.732.000 euros existe aussi pour les soins administrés aux détenus, y compris les in -
ternés qui séjournent en prison. Ces crédits sont indexés et sont utilisés presque entière -
ment chaque année. Toutes les dépenses supplémentaires sont supportées par le budget du SPF Justice, qui prend en charge également tous les frais non liés aux prestations médicales.
Les dépenses annuelles du SPF Justice pour les soins médicaux dispensés aux détenus et aux internés sont passées de 7,2 millions d’euros en 2009 à 10,7 millions d’euros en 2011.
Elles ont même atteint 22,5 millions d’euros en 2012 en raison du paiement de factures 
de 2011 restées en souffrance pour un montant de plus de 14 millions d’euros, qui concer -
naient en majeure partie des frais médicaux et non médicaux relatifs aux internés. L’arriéré 
de paiement de ces frais a dépassé les 15 millions d’euros en 2013. Les crédits budgétaires 
prévus de 9,24 millions d’euros
347 pour 2013 seront insuffisants pour payer les factures en 
retard de 2012 et celles de l’année en cours.
En outre, le coût des internés séjournant en prison représente une partie non déterminée 
des frais de fonctionnement et d’investissement des établissements pénitentiaires.
Les données comptables disponibles ne permettent pas de faire une distinction précise 
entre les coûts qui concernent les détenus et ceux qui se rapportent aux internés. Les coûts relatifs aux soins dispensés aux internés sont estimés à plus de 45 millions d’euros par an 
au total (pour l’Inami et le SPF Justice).
2.2 Frais d’entretien des internés placés dans un établissement de soins
Conformément à l’article 27 de la loi de défense sociale, les frais d’entretien d’un interné 
placé dans un établissement de soins sont à la charge des internés mêmes, sauf en cas d’in -
solvabilité.Il s’avère toutefois que les pouvoirs publics et les établissements de soins partent a priori du 
principe que les internés sont insolvables, sans tenir compte de leur situation réelle. Dans la pratique, ce sont donc les autorités concernées qui paient l’ensemble des coûts facturés par les établissements de soins. L’Inami supporte les frais de séjour et les autres dépenses médi -
cales jusqu’à l’épuisement de l’enveloppe prévue, et le SPF Justice prend en charge les frais médicaux en cas de dépassement de cette enveloppe ainsi que tous les frais pour lesquels il ne peut être fait appel à l’intervention de l’Inami.
La Cour des comptes relève à cet égard que la loi du 21 avril 2007 relative à l’internement des 
personnes atteintes d’un trouble mental, qui n’est pas encore entrée en vigueur, ne reprend 
347 Allocation	de	base	12.51.31.12.11.31	du	budget	du	SPF	Justice. DÉPENSES	RELATIVES	AUx 	SOINS	MÉDICAUx 	ET	NON	MÉDICAUx 	DISPENSÉS	AUx 	INTERNÉS	 / 329
pas le principe de l’article 27 et ne contient par ailleurs aucune autre disposition relative au 
financement des soins de santé des internés.
2.3	 Absence 	d’une	convention 	juridiquement 	valable	conclue	avec	les	établisse -
ments de soins agréés
L’arrêté royal du 22 mai 2005 relatif au droit aux soins de santé des internés dans l’assu -
rance soins de santé obligatoire énumère les prestations et dépenses médicales que couvre 
l’intervention de l’Inami. Il s’agit des frais de séjour, des honoraires des médecins et des médicaments, y compris « l’intervention personnelle du patient » .
L’arrêté précise que les ministres ayant les Affaires sociales, la Santé publique et la Justice dans leurs attributions doivent conclure avec les établissements concernés une convention définissant les modalités de l’intervention et contenant au moins les éléments suivants :
• le nombre minimum et maximum d’internés séjournant dans l’établissement concerné;
• les catégories de patients établies en fonction de leur dangerosité et recevant des soins 
dans un des établissements concernés, et le cas échéant, les indices de lits concernés;
• le quota maximum de journées d’hospitalisation ou d’allocations journalières liées au séjour dans l’établissement;
• les modalités de paiement de l’intervention concernée ainsi que les modalités d’intro -
duction des factures;
• la durée de la convention.
Parmi les 54 établissements de soins agréés où sont admis des internés, seuls six ont conclu 
une convention signée avec les ministres concernés. Pour les autres, il existe seulement des projets de convention qui n’ont été signés qu’au nom de l’établissement, si bien que la base juridique requise pour le remboursement fait défaut.
Une disposition standard de ces projets de convention précise aussi qu’aucune somme 
ne peut être mise à la charge des internés. Cette disposition déroge au principe prévu à  l’article 27 de la loi de défense sociale (voir aussi le point 2.2).
2.4 Absence de conventions entre la ministre de la Justice et les établissements de 
soins non agréés
En raison de la capacité d’accueil limitée, il arrive que des internés soient placés dans des établissements de soins non agréés.
Dans la pratique, il est fait appel à une trentaine d’établissements non agréés qui hébergent 
des internés et leur dispensent des soins médicaux, les coûts étant pris en charge par le SPF Justice.
Or, les tarifs des frais de séjour ne sont pas réglementés ni définis par une convention. Ils 
varient de 20 à 260 euros par jour, à majorer généralement d’un montant variable pour les frais médicaux. Tous ces frais sont remboursés sur simple présentation de la facture ou de la note de frais des établissements, visée par la CDS.
La base juridique requise pour le remboursement fait donc également défaut. 330
2.5 Conventions entre la ministre de la Justice et les établissements de soins (agréés 
ou non) sur le remboursement des frais non médicaux
L’arrêté royal du 22  mai  2005  définit les frais qui ne peuvent pas faire l’objet d’un rembour -
sement par le biais de l’intervention de l’Inami. Il s’agit principalement de frais divers348 
n’ayant aucun lien avec les prestations de santé, de frais liés à la sécurité ou de suppléments réclamés au patient par l’établissement ou par les dispensateurs de soins concernés. Ces frais sont remboursés par le SPF Justice.
À défaut de toute réglementation ou convention, le SPF Justice décide de la prise en charge 
ou non de ces frais au cas par cas. Dans la pratique, la plupart des frais sont remboursés, pour autant que la créance porte le visa de la CDS compétente.
L’argent de poche accordé varie fortement (de 0 à 5,85 euros par jour), et la base sur laquelle 
reposent les « tarifs » utilisés est parfois obscure. Il apparaît toutefois que l’argent de poche 
que les établissements agréés (maisons de soins psychiatriques, maisons de repos, centres 
de jour, etc.) doivent verser à leurs patients en vertu des normes d’agrément en vigueur est généralement refacturé au SPF Justice.
Seul un établissement de soins a conclu une convention définissant une somme forfaitaire 
accordée à l’établissement par jour et par interné pour une série de frais non médicaux spécifiques (sécurité, cantine, administration, transport, linge, etc.). Les états de paiement disponibles font cependant apparaître qu’outre ce remboursement forfaitaire, l’établisse -
ment facture encore d’autres coûts à la charge du SPF Justice (argent de poche, prothèses, etc.) qui ne reposent sur aucune base contractuelle dans la convention.
Les frais non médicaux constituent donc un ensemble disparate de dépenses qui, à défaut 
d’une réglementation et de conventions claires, sont tantôt refacturées, tantôt non, par l’établissement au SPF Justice sans fondement juridique clair en la matière.
2.6 Contrôle interne des créances transmises par les établissements de soins au 
L’Inami contrôle les dépenses soumises par les établissements de soins agréés pour les frais médicaux. Il procède par échantillonnage et affecte à ces contrôles des membres du person -
nel possédant des qualifications spécifiques en matière de nomenclature médicale.
Au sein du SPF Justice, le service Soins de santé Prisons (SSSP) est chargé du paiement et 
du contrôle interne des frais relatifs aux prestations médicales effectuées par les établisse -
ments de soins non agréés et de toutes les dépenses n’ayant aucun lien avec les soins médi -
caux. Le contrôle interne exercé par ce service présente toutefois de graves lacunes :
• Une réglementation claire, un savoir-faire et du personnel qualifié font défaut à la base.
• En l’absence de personnel qualifié, les frais médicaux facturés par les établissements de 
soins non agréés ne sont pas soumis à un contrôle (quant à leur contenu).
348  Les	factures	 et	justificatifs	 disponibles	 indiquent	 qu’il	s’agit	de	frais	concernant	 l’argent	de	poche,	les	dépenses	
téléphoniques 	et	de	télécommunication, 	le	coiffeur	et	la	pédicure, 	la	lessive,	les	activités 	récréatives, 	les	boissons 	
et	les	cigarettes,	 et	les	prestations	 ou	biens	ne	faisant	pas	l’objet	d’un	remboursement	 dans	le	régime	de	l’assu -
rance	maladie	obligatoire	(extraction	de	dent,	lunettes,	certains	implants	et	prothèses,	etc.). DÉPENSES	RELATIVES	AUx 	SOINS	MÉDICAUx 	ET	NON	MÉDICAUx 	DISPENSÉS	AUx 	INTERNÉS	 / 331
• Les factures et les pièces justificatives des établissements de soins agréés relatives aux 
frais non médicaux et que l’Inami tient à la disposition du SPF Justice pour vérification ne sont pas contrôlées par le SSSP dans la pratique.
• En ce qui concerne les frais non médicaux, de nombreuses factures ne portent pas la si -
gnature de l’ordonnateur. Dans plusieurs cas, les pièces justificatives requises font aussi défaut.
• Dans la pratique, le contrôle exercé par le SSSP se limite à vérifier si les frais réclamés par l’établissement portent le visa de la CDS, lequel prend toutes sortes de formes et est parfois accordé sous réserve. Il s’avère pourtant que cela ne constitue pas un obstacle au paiement.
Le SSSP, qui est en réorganisation pour le moment, est conscient des lacunes du contrôle interne et a envisagé, pendant l’exécution de l’audit de la Cour, plusieurs mesures pour y remédier.
Afin de mieux maîtriser les dépenses relatives aux soins dispensés aux internés et de garan -
tir un financement équitable de ces soins, indépendamment du type d’établissement dans lequel l’interné séjourne, la législation et la réglementation existantes doivent d’urgence être respectées correctement et davantage mises en œuvre. Cet objectif peut être atteint notamment en concluant des conventions précises et complètes avec les établissements de soins agréés et non agréés et en adoptant des règles déterminant clairement les différents frais pouvant être pris en charge par les pouvoirs publics, leurs tarifs et les modalités de paiement.
L’élaboration d’instructions internes et de mesures organisationnelles devrait permettre 
de mettre au point le contrôle interne exercé par le SSSP du SPF Justice en vue de maîtriser les dépenses de manière optimale.
Enfin, le budget doit donner une image plus transparente des coûts propres aux soins dis -
pensés aux internés et il convient de mettre fin à la sous-estimation systématique (et subs -
tantielle) des crédits budgétaires auxquels ces coûts sont imputés.
4 Réaction de l’administration et des ministres
Le président du comité de direction du SPF Justice souscrit aux résultats de l’audit et an -
nonce une série de mesures concrètes.Si des internés disposent de revenus propres ou sont bénéficiaires d’allocations, ces moyens 
devront être utilisés en priorité pour couvrir les frais d’internement. La présomption d’in -
solvabilité ne serait donc plus applicable de manière universelle. Il est examiné si l’adapta -
tion de ce principe nécessite l’élaboration d’un nouvel arrêté royal, en concertation avec les ministres concernés.
Le SPF Justice est disposé à prendre l’initiative pour conclure avec les établissements de 
soins des conventions relatives aux frais médicaux et non médicaux contenant des disposi -
tions plus concrètes que le contrat type existant. En ce qui concerne les frais non médicaux,  332
il conviendrait de faire référence à un nouvel arrêté royal à publier présentant une liste limi -
tative de frais pris en charge par la Justice et définissant la marge budgétaire dans laquelle 
ces frais peuvent évoluer (indexation).
Les nouveaux arrêtés royaux et conventions doivent contribuer à améliorer le contrôle in -
terne effectué par le SSSP ainsi que la maîtrise des coûts. L’administration annonce une 
formation complémentaire pour le personnel en matière de nomenclature médicale et pro -
cédera à des contrôles par coup de sonde. Pour ce qui est du rôle des CDS dans le processus de contrôle, il s’agira de déterminer la valeur juridique à conférer au visa que ces commis -
sions attribuent aux créances.
L’administrateur général de l’Inami a proposé d’apporter quelques nuances et ajouts au 
rapport de la Cour des comptes, mais n’a pas contesté les résultats de l’audit.
La cellule stratégique de la ministre de la Justice s’est ralliée à la réponse de l’administra -
tion. À la date de clôture du présent Cahier, la Cour des comptes n'avait pas reçu de réponse 
de la part de la ministre de la Santé publique.  Il existe aussi une version néerlandaise de ce rapport.
D/2013/1128/25
adresse
tél.
fax

Alimony and Child Support Payments Service (Secal) – Efficient Processing of Applications and Recovery of Claims

Bruxelles, juillet 2019Service des créances alimentaires
Qualité du traitement des demandes d’intervention  
et efficacité du recouvrement des créances  Rapport adopté le 3 juillet 2019 en assemblée générale de la Cour des comptesService des créances alimentaires 
Qualité du traitement des demandes d’intervention 
et efficacité du recouvrement des créances  SYNTHÈSE /3
Service des créances  
alimentaires – qualité du 
traitement des demandes 
d’intervention et efficacité du 
recouvrement des créances
Entre sa création en 2004 et août 2018, le Secal a traité environ 65.000 dossiers de créances 
alimentaires, dont près de 24.000 étaient toujours en traitement ou en recouvrement 
en août 2018.
Le taux de recouvrement cumulé des créances alimentaires qu’il gère était de 29,25 % 
au 31 décembre 2018.
En 2018, il a versé 29,9 millions d’euros d’avances. Elles concernaient 18.543 enfants.
Le service des créances alimentaires (Secal) a été créé en 2004 en tant que service du 
SPF Finances. Il a intégré l’Administration générale de la perception et du recouvrement (AGPR) 
du SPF Finances en 2014.
Le Secal poursuit deux objectifs :
1.   aider les citoyens à faire appliquer les décisions accordant une pension alimentaire aux 
enfants et aux ex-conjoints après une séparation ou un divorce ;
2.   lutter contre la pauvreté liée au non-paiement des pensions alimentaires dues, 
en octroyant des avances. Ce non-paiement constitue, en effet, une source de 
précarité importante pour les familles les plus fragilisées (en particulier les familles 
monoparentales), qui se retrouvent, de ce fait, exposées au risque de pauvreté.
Le Secal a deux missions :
1.   récupérer les pensions alimentaires en mobilisant les moyens de recouvrement du  
SPF Finances (depuis le 1er juin 2004) ;
2.   payer des avances sur les pensions alimentaires en faveur des enfants (depuis 
le 1er octobre 2005). Les avances sont accordées par période de six mois, renouvelable, 
et leur octroi est soumis à des conditions de revenus.
La Cour des comptes a analysé le fonctionnement du Secal. Malgré les adaptations législatives 
et organisationnelles importantes qu’il a connues depuis 2004, de nombreux manquements 
subsistent dans le traitement des demandes d’intervention qui lui sont adressées par des citoyens 
(1), le recouvrement des créances (2), la gestion des paiements (3), le fonctionnement des outils 
informatiques (4) ainsi que dans le suivi et l’encadrement des missions du Secal (5). 4
Traitement des demandes
Les demandeurs éprouvent souvent des difficultés à compléter leur demande d’intervention, 
notamment à rassembler les documents à joindre au formulaire. Il est fréquent qu’un demandeur 
renonce à demander au Secal d’intervenir, faute de pouvoir introduire un dossier complet.
Le calcul des créances à recouvrer repose sur de nombreux facteurs, dont les modalités peuvent 
varier d’un dossier à l’autre. La gestion du calcul n’est pas automatisée et les calculs ne sont 
pas présentés de manière claire et structurée dans les dossiers. Ce fonctionnement génère une 
charge administrative importante, constitue une source potentielle d’erreurs et rend les contrôles 
difficiles. La situation est d’autant plus préoccupante que le caractère évolutif des dossiers oblige 
à des recalculs fréquents.
Les modalités de renouvellement du paiement des avances engendrent aussi une charge 
administrative importante. Les demandeurs doivent en effet prouver tous les six mois qu’ils 
respectent les conditions pour continuer à en bénéficier. Le Secal leur réclame des informations 
qu’il possède déjà ou pourrait obtenir auprès des services compétents.
Recouvrement des créances
Le recouvrement des créances gérées par le Secal ne s’appuie pas sur une application informatique 
intégrée. Les enquêtes de solvabilité, les plans de paiement, les actions de recouvrement forcé, 
les interruptions de prescription et les suspensions ou renonciations au recouvrement ne sont 
pas centralisés. Ceci a pour conséquence une gestion inefficiente, un risque d’erreur et rend 
les contrôles systématiques impossibles. Les agents doivent en effet tenir des fichiers Excel 
parallèles à l’application TPAlim qui gère les dossiers Secal.
Faute de contrôles systématiques, les risques de gestion des prescriptions ne sont en outre pas 
assez maîtrisés. Au-delà des pertes pour le Trésor liées au non-recouvrement des avances, l’État 
s’expose à être condamné à indemniser les créanciers dont le Secal a laissé prescrire les dettes. 
Dans sa réponse à cet audit, l’administration indique que les dates de prescription des dossiers 
ont été vérifiées au 31 mars 2019. Lors de la vérification, elle a détecté 1.233 dossiers contenant 
une créance prescrite. Les montants prescrits s’élèvent à 25.984.898,09 euros.
Même s’il progresse ces dernières années, le taux de recouvrement cumulé des créances gérées 
par le Secal demeure limité (29,25 % au 31 décembre 2018), notamment en raison de l’insolvabilité 
d’une partie importante des débiteurs d’aliments.
Gestion des paiements
L’ordre légal d’imputation des sommes récupérées par le Secal est défavorable aux créanciers 
d’aliments et ne coïncide pas avec l’objectif de les aider. Dans certains cas, l’administration ne 
l’applique dès lors pas afin de préserver les droits des créanciers. De même, le projet du SPF 
Finances d’appliquer la méthode First In First Out pour apurer toutes les dettes fiscales et non 
fiscales, en donnant la priorité aux dettes les plus anciennes, ne garantirait pas d’atteindre 
l’objectif d’aider les créanciers d’aliments. SYNTHÈSE /5
Le Secal n’a pas une maîtrise suffisante des risques d’erreur d’imputation des sommes récupérées. 
Les imputations erronées sont nombreuses et nécessitent des rectifications chronophages.
Enfin, un nombre important de paiements sont en attente sur le compte Secal. Ils doivent être 
traités manuellement pour pouvoir être identifiés et imputés correctement. Malgré les efforts, 
le volume reste important (2,3 millions d’euros au 31 décembre  2018). Cela entraîne des retards 
dans le remboursement de certains créanciers et génère des erreurs de calcul de la dette dans 
certains dossiers. Ces erreurs peuvent amener à lancer une procédure de recouvrement pour des 
sommes qui ne sont plus dues.
Outils informatiques
Les outils informatiques du Secal reposent sur une technologie dépassée. Ils n’ont connu aucun 
développement substantiel depuis 2003.
Leur fonctionnement est très rigide. Les fonctionnalités sont insuffisantes pour répondre de 
manière satisfaisante aux besoins des agents. Ainsi, les tâches de recouvrement ne sont pas 
soutenues et sont réalisées sur la base de fichiers Excel. Les outils n’intègrent en outre pas de 
calcul automatique des dettes.
TPAlim connaît de nombreux problèmes techniques. Ils rendent régulièrement l’application 
indisponible ou obligent les agents à recommencer une partie du travail.
Ces insuffisances et dysfonctionnements informatiques génèrent des charges administratives 
importantes et des erreurs dans le traitement des dossiers. De nouvelles applications doivent 
améliorer le travail du Secal depuis 2007. Des outils plus performants devraient être mis en 
œuvre en 2019.
Suivi et encadrement des missions du Secal
Les dispositifs de suivi du Secal sont incomplets et ne fournissent pas les informations 
pertinentes et fiables nécessaires pour évaluer la qualité du traitement des dossiers et l’efficacité 
du recouvrement des créances. Certaines données importantes pour suivre les activités du Secal 
et établir une stratégie pertinente en la matière ne sont pas collectées.
Les procédures de contrôle interne sont insuffisantes et ne garantissent pas que les risques soient 
maîtrisés (en matière d’égalité de traitement, d’imputation des sommes, d’interruption de la 
prescription, de calcul de la dette, etc.).
La loi prévoit de publier une évaluation du fonctionnement du Secal tous les ans. Or, aucun 
rapport d’évaluation n’a été remis depuis 2011. L’absence d’évaluation annuelle enfreint la loi 
et prive l’administration, le ministre et le Parlement d’un outil de pilotage important. Réaliser 
des évaluations régulières et actualisées paraît d’autant plus important que le Secal a connu des 
changements législatifs et organisationnels majeurs ces dernières années. 6
La Cour des comptes recommande notamment :
• d’automatiser le calcul de la créance alimentaire au moyen d’une application pour éviter les 
erreurs et faciliter le travail des agents ;
• d’examiner, dans le cadre de la demande initiale et des renouvellements des avances sur 
pension alimentaire, comment les procédures pourraient être simplifiées en obtenant 
directement les informations nécessaires auprès des administrations compétentes, sans 
systématiquement solliciter les demandeurs ;
• d’assurer une gestion informatisée et intégrée des tâches de recouvrement (enquêtes de 
solvabilité, plans de paiement, actions de recouvrement forcé, suivi des prescriptions, 
suspension du recouvrement et renonciation à celui-ci) pour permettre, d’une part, une 
consultation aisée des résultats des actions de recouvrement via une présentation claire et 
structurée et, d’autre part, un suivi global de la situation des débiteurs de pensions alimentaires ;
• de vérifier les délais de prescription des créances dans tous les dossiers non clôturés et 
d’instaurer un système d’alerte automatique ;
• d’examiner dans quelle mesure l’ordre d’imputation légal des montants récupérés par le 
Secal et la hauteur des frais de fonctionnement du Secal peuvent faire obstacle à l’objectif 
poursuivi par la loi et adapter au besoin la législation ;
• d’apurer les paiements en attente en identifiant les personnes concernées et en imputant 
correctement les paiements  ;
• de mettre en place rapidement des solutions informatiques intégrées, durables et structurées 
pour gérer les dossiers, de l’introduction de la demande d’intervention du Secal au 
recouvrement final des créances alimentaires ;
• de planifier et réaliser des contrôles de dossiers au sein des services, notamment concernant 
le calcul de la dette ;
• d’intégrer le Secal au manuel de contrôle des recettes non fiscales utilisé par l’AGPR ;
• de respecter l’obligation de publication annuelle du rapport d’évaluation.
Réponse du ministre et de l’administration
Dans sa réponse, le ministre indique avoir examiné le rapport d’audit de la Cour des comptes avec 
attention et ne pas avoir de remarque supplémentaire à ajouter.
L’administration ne remet pas en cause les constatations et recommandations de la Cour des 
comptes. Elle souligne qu’elle est en train de (ou va prochainement) mettre en œuvre des projets 
et des réformes pour y répondre.
Elle indique que des projets concrets sont déjà en cours pour répondre à certaines 
recommandations. Il s’agit notamment de développer des solutions informatiques permettant 
un traitement intégré de l’ensemble des dossiers dans tous leurs aspects. Une application 
liée directement au formulaire en ligne est en développement. Elle permettra notamment un 
calcul automatisé des montants dus et une gestion plus efficace des demandes d’avances. Une 
application réceptionnera les dettes Secal et en assurera une perception et un recouvrement plus 
efficaces. Ces projets doivent être finalisés pour fin 2019.
Pour d’autres recommandations, les projets sont encore en conception et restent à concrétiser. Table des matières  SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /9
Chapitre 1 
Introduction    15
1.1 Contexte   15
1.2 Audit de la Cour des comptes 16
1.2.1 Audit de 2009   16
1.2.2 Portée de l’audit, questions d’audit et structure du rapport 16
1.2.3 Méthode d’audit   17
1.2.4 Calendrier de l’audit 18
Chapitre 2 
Missions et organisation du Secal 19
2.1 Interventions du Secal   19
2.1.1 Missions du Secal  19
2.1.2 Conditions d’intervention 19
2.1.3 Traitement de la demande d’intervention 20
2.1.4 Recouvrement   21
2.1.5 Fin de l’intervention du Secal 21
2.1.6 Nombre d’interventions du Secal 21
2.2 Structure organisationnelle des services du Secal 23
Chapitre 3 
Traitement des demandes d’intervention 27
3.1 Introduction de la demande d’intervention 27
3.1.1 Formulaire de demande et annexes 27
3.1.2 Accessibilité du Secal 29
3.2 Analyse de la demande d’intervention 29
3.2.1 Calcul de la dette   29
3.2.2 Recalcul de la dette et ouvertures de nouveaux dossiers 30
3.3 Traitement des demandes  32
3.3.1 Décision d’intervention 32
3.3.2 Délais de traitement 32
3.4 Octroi et renouvellement des avances 33
3.4.1 Contrôle du respect des conditions pour bénéficier des avances 33
3.4.2 Détection et recouvrement des indus 35
3.5 Conclusions et recommandations 36
3.6 Réponse de l’administration 37 10
Chapitre 4 
Recouvrement des créances   39
4.1 Montants recouvrés   39
4.1.1 Évolution des montants à recouvrer 39
4.1.2 Évolution des montants récupérés 40
4.1.3 Taux de recouvrement 41
4.2 Enquête de solvabilité   42
4.3 Plan de paiement   43
4.4 Moyens de recouvrement  44
4.4.1 Compensation fiscale 44
4.4.2 Recouvrement forcé 45
4.5 Procédures en cas d’endettement structurel 47
4.5.1 Règlement collectif de dettes 47
4.5.2 Suspension du recouvrement et renonciation à celui-ci 48
4.6 Gestion des prescriptions  48
4.7 Conclusions et recommandations 49
4.8 Réponse de l’administration 50
Chapitre 5 
Gestion des paiements   51
5.1 Gestion des montants recouvrés 51
5.2 Imputation des montants recouvrés 51
5.2.1 Ordre de l’imputation 51
5.2.2 Calcul des frais de fonctionnement 52
5.3 Imputation des paiements  52
5.4 Paiements en attente   53
5.5 Conclusions et recommandations 53
5.6 Réponse de l’administration 54
Chapitre 6 
Outils informatiques   55
6.1 Projet Stimer et intégration du Secal dans First 55
6.2 Fonctionnalités des applications 56
6.3 Fonctionnement des applications 57
6.4 Problèmes techniques et indisponibilités 57
6.5 Conclusions et recommandations 58
6.6 Réponse de l’administration 58
Chapitre 7 
Suivi, encadrement et évaluation 59
7.1 Statistiques des pensions alimentaires en Belgique 59
7.2 Suivi et indicateurs de performance 59
7.3 Encadrement   61
7.3.1 Instructions   61
7.3.2 Contrôle hiérarchique 61
7.4 Évaluation   62
7.5 Conclusions et recommandations 63
7.6 Réponse de l’administration 63 SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /11
Chapitre 8 
Conclusions générales et recommandations 65
8.1 Conclusions   65
8.1.1 Traitement des demandes d’intervention 65
8.1.2 Recouvrement des créances gérées par le Secal 66
8.1.3 Gestion des paiements 67
8.1.4 Outils informatiques 67
8.1.5 Suivi et encadrement des missions du Secal 68
8.2 Recommandations   69
Annexes 
Annexe 1 Délais de traitement des dossiers 73 
Annexe 2 Réponse du ministre du 27 mars 2019 75  Service des créances 
alimentaires
et efficacité du recouvrement des créances  SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /15
Chapitre 1
Le service des créances alimentaires (Secal) a été créé en 2004 en tant que service 
du SPF Finances1. Il fait partie de l’administration du recouvrement non fiscal de 
l’Administration générale de la perception et du recouvrement (AGPR) du SPF.
Le Secal poursuit deux objectifs. Le premier est d’aider les citoyens à faire appliquer les 
décisions qui accordent une pension alimentaire aux enfants et aux ex-conjoints après une 
séparation ou un divorce. Le second est de lutter contre la pauvreté liée au non-paiement 
des pensions alimentaires dues.
Le non-paiement des pensions alimentaires constitue, en effet, une source de précarité 
importante pour les familles les plus fragilisées (en particulier les familles monoparentales2), 
puisqu’elles sont, de ce fait, exposées au risque de pauvreté. S’il n’existe pas de chiffres 
précis relatifs au non-paiement des pensions alimentaires, les études sur la question 
estiment qu’entre 13 % et 40 % des ménages ayant droit à des pensions alimentaires y sont 
confrontés3.
Avant la création du Secal en 2004, les CPAS octroyaient des avances sur pension alimentaire 
et récupéraient les sommes dues4. Néanmoins, le système était jugé peu efficace, au vu 
notamment des très faibles taux de récupération des sommes avancées (6 % en 2000)5.
La création du Secal fait suite à un important plaidoyer des associations familiales et des 
mouvements féministes et constitue l’aboutissement de diverses initiatives législatives. Elle 
1 Loi du 21 février 2003 créant un service des créances alimentaires au sein du SPF Finances, modifiée par les 
lois-programmes des 5 août 2003, 22 décembre 2003, 11 juillet 2005 et 1er juillet 2016 ainsi que par les lois des 
20 juillet 2005, 12 mai 2014 et 26 mars 2018.
2 En Belgique, les familles monoparentales connaissent un risque de pauvreté (41,4 %) sensiblement plus élevé que 
la moyenne de la population (15,5 %). En comparaison, il est cinq fois plus élevé que dans une famille composée de 
deux adultes avec deux enfants (8,2 %). Source : SPF Économie, Statistics Belgium, Enquête européenne harmonisée 
sur les revenus et les conditions de vie SILC 2016 (Statistics on Income and Living Conditions), https  ://statbel.fgov.be/
fr/themes/menages/pauvrete-et-conditions-de-vie/risque-de-pauvrete-ou-dexclusion-sociale. 
3 Voir B. Bawin & J. Van Houtte, La problématique socio-économique des obligations alimentaires en Belgique , Université 
de Liège et Universitaire Faculteiten Sint-Ignatius Antwerpen, 1990 ; Fondation roi Baudouin, C. Vassart, Le service 
des créances alimentaires (Secal), un outil de lutte contre la pauvreté des femmes ? , juin 2011 ; SPF Finances, J. Pacolet 
& F. De Wispelaere, L’impact budgétaire de l’octroi d’avances par le service des créances alimentaires , Institut de 
recherche sur le travail et la société de la KU Leuven (HIVA), 2012 ; La ligue des familles, Service Études et Action 
politique, La santé financière du Secal en 2017 , Bruxelles, mars 2017.
4 Avec l’appui, en seconde ligne, de l’administration de la TVA, de l’enregistrement et des domaines (loi du 
8 mai 1989 modifiant la loi du 8 juillet 1976 organique des centres publics d’aide sociale en ce qui concerne l’octroi 
d’avances sur pensions alimentaires et le recouvrement de ces pensions).
5 M.-T. Coenen, La création du service fédéral des créances alimentaires. Histoire d’une revendication , Courrier 
hebdomadaire du CRISP, 2004/16, p. 74. 16
a pour objectif de mettre au service des créanciers de pensions alimentaires les prérogatives 
du SPF Finances en matière de recouvrement des créances de l’État. Depuis sa création, 
le Secal suscite de nombreuses questions et initiatives parlementaires. Il fait aussi l’objet 
d’une attention importante de la société civile.
Entre sa création en 2004 et août 2018, le Secal a traité environ 65.000 dossiers. Le taux de 
recouvrement cumulé des créances gérées par le Secal était de 29,25 % (177 millions d’euros 
sur 428 millions d’euros) au 31 décembre 2018. Le montant des avances versées en 2018 est 
de 29,9 millions d’euros pour 18.543 enfants.
1.2.1 Audit de 2009
La Cour des comptes a publié un audit du service des créances alimentaires du SPF Finances 
dans son 166e Cahier6 en 2009.
Elle y constatait que les mesures d’encadrement et de contrôle interne mises en place au Secal 
ne permettaient pas d’assurer constamment la légalité de l’octroi des avances sur pensions 
alimentaires ni un recouvrement exhaustif des avances et des pensions alimentaires.
Elle recommandait de mettre en œuvre des mesures en matière d’informatique, de 
contrôle interne, de formation des gestionnaires et de suivi du recouvrement pour garantir 
un traitement uniforme des créanciers et des débiteurs de pensions alimentaires. Elle 
recommandait aussi que les états financiers soient exhaustifs et plus complets. Ceux de 
l’époque ne pouvaient pas être utilisés à des fins de gestion.
1.2.2 Portée de l’audit, questions d’audit et structure du rapport
Ce  rapport rend compte d’un audit que la Cour des comptes a mené d’octobre 2017 à octobre 
2018. Il analyse le fonctionnement des services chargés des missions du Secal à 
l’Administration générale de la perception et du recouvrement (AGPR) du SPF Finances.
L’audit de la Cour s’est articulé autour des quatre questions suivantes :
1.   Le traitement des demandes adressées au Secal (volet Intake) est-il mené de manière 
efficace et conformément à la réglementation ?
2.   Le recouvrement des créances et l’imputation des sommes recouvrées sont-ils 
menés de manière efficace et conformément à la législation ?
3.   Les services du Secal disposent-ils des outils leur permettant de gérer efficacement 
les dossiers ?
4.   Les dispositifs de pilotage et de suivi permettent-ils d’encadrer efficacement la 
réalisation des tâches des services du Secal ?
6 Cour des comptes, «  SPF Finances – audit financier du service des créances alimentaires (Secal) », 166e Cahier , 
Volume I, rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, novembre 2009, p. 704-733, www.courdescomptes.be. SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /17
Après le fonctionnement du Secal (chapitre 2), ce rapport examine les processus de 
traitement des dossiers (chapitre 3), de recouvrement des créances (chapitre 4) et de gestion 
des paiements (chapitre 5). Il évalue ensuite l’efficacité des outils informatiques utilisés 
par le Secal (chapitre 6) et analyse dans quelle mesure les dispositifs de pilotage et de suivi 
encadrent efficacement les activités du Secal (chapitre 7).
L’audit n’examine ni la qualité des états financiers et des estimations budgétaires7 ni 
l’impact du Secal en matière de lutte contre la pauvreté.
Les constats d’audit reposent sur :
• une analyse documentaire :
o  des textes légaux encadrant le Secal ;
o  des documents administratifs du SPF Finances (instructions, directives 
administratives (Mailing Office) , Business Case  des projets informatiques, décisions 
administratives, etc.) ;
o  des questions et réponses parlementaires relatives au Secal ;
o  des données statistiques et administratives issues des outils de pilotage et 
d’encadrement du Secal ;
o  des rapports et articles scientifiques relatifs au non-paiement des pensions 
alimentaires  ;
• une analyse sur place d’une sélection de 60 dossiers du Secal ;
• un examen de la base de données des dossiers du Secal ;
• des entretiens avec les services opérationnels de différents bureaux du Secal ;
• des entretiens avec les services centraux de l’Administration générale de la perception et 
du recouvrement (AGPR) du SPF Finances.
7 Ces états financiers et estimations budgétaires ont fait l’objet d’observations de la Cour des comptes lors de 
l’examen du budget général des dépenses des années 2006 à 2018. 18
1.2.4 Calendrier de l’audit
4 octobre 2017 Annonce de l’audit au ministre des Finances et au président du comité de 
direction du SPF Finances
Octobre 2017 –  
octobre  2018Travaux d’audit
27 février 2019 Envoi du projet de rapport à l’administration et au ministre
27 mars 2019 Réponse du ministre
1er avril  2019 Réponse de l’administration
5 avril 2019 Demande de précisions à l’administration
9 mai 2019 Réception des précisions demandées de l’administration SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /19
Chapitre 2
Missions et organisation du 
Secal
2.1 Interventions du Secal
2.1.1 Missions du Secal
Le Secal a la double mission de récupérer les pensions alimentaires impayées (depuis 
le 1er juin 2004) et de payer des avances sur les pensions alimentaires dues aux enfants8 
(depuis le 1er octobre  2005).
Dans ce cadre, le Secal intervient pour récupérer :
• les pensions alimentaires qui n’ont pas été payées («  arriérés ») ;
• la pension alimentaire qui arrive à échéance (« à échoir ») ;
• les avances sur la pension alimentaire due aux enfants qu’il a payées.
Le Secal n’intervient pas automatiquement, mais à la demande du créancier d’aliments.
2.1.2 Conditions d’intervention
La loi du 21 février 2003 créant un service des créances alimentaires au sein du SPF Finances 
(ci-après la « loi Secal ») détermine les conditions à remplir pour bénéficier d’une 
intervention du Secal. Elle précise aussi les modalités de cette intervention.
Les conditions à remplir pour récupérer les pensions alimentaires impayées (arriérés et 
pensions alimentaires à échoir) dues à l’ex-conjoint et/ou aux enfants sont les suivantes :
• Le créancier d’aliments doit être domicilié en Belgique.
• Le créancier d’aliments doit joindre à sa demande d’intervention le titre exécutoire 
original (décision de justice ou acte notarié) qui fixe ou modifie la pension alimentaire.
• Deux mensualités de la pension alimentaire doivent être restées impayées en tout ou en 
partie au cours des douze mois qui précèdent la demande d’intervention.
Les conditions à remplir pour bénéficier d’avances sur la pension alimentaire due aux 
enfants sont détaillées au point 3.4.1.
Pour les demandes d’intervention introduites avant le 1er janvier 2015, le créancier et le 
débiteur doivent participer aux frais de fonctionnement du Secal. Pour les demandes 
introduites depuis le 1er janvier 2015, seul le débiteur d’aliments doit payer les frais de 
fonctionnement du Secal.
8 Le paiement d’avances ne concerne que les pensions alimentaires dues aux enfants ; il n’y a pas de paiement 
d’avances pour les pensions alimentaires à payer au conjoint ou à l’ex-conjoint. 20
2.1.3 Traitement de la demande d’interventionSERVICE DES CREANCES ALIMENT AIRES  / 13 
 
Le demandeur introduit  sa demande  via le formulaire 
téléchargeable  sur www.secal.belgium.be ou disponible auprès 
des services Intake (chargés des octrois et refus 
d’intervention) du Secal dans les 12 bureaux compétents 
(11 infocentres du SPF Finances + bureau de recouvrement  
non fiscal d’Eupen). Il peut compléter sa dema nde en ligne.  
Les agents du service Intake du Secal aident  les demandeurs 
à constituer leurs dossiers.  Demande 
d’intervention
 par dépôt 
du formulaire
 Accompagnement 
du demandeur
 
Un agent du Secal analyse  la demande (formulaire et 
justificatifs requis) et l’encode dans TPAlim, le logiciel de 
gestion des  dossiers de  créances alimentaires. Si nécessaire, 
il réclame les informations ou documents manquants au 
demandeur.  
Dès qu’il a tous les documents, il déci de si la demande est 
recevable. Si oui, il calcule  le montant de la créance à 
récupérer auprès du débiteur (pensions et arriérés) et 
détermine l’avance éventuelle à octroyer.  
Dossier complet - 
Envoi de la 
proposition 
de mandat  TPAlim génère automatiquement une proposition de 
mandat  qui est envoyée au demandeur. Le  Secal agi t en effet 
au nom et pour le compte du créancier d’aliments. Si le Secal 
verse des avances, il est subrogé dans les droits du créancier 
à concurrence du montant des avances.  
Le demandeur a un mois pour renvoyer la proposition de 
mandat signée. S’il ne la renvoie pas, le Secal lui adresse un 
rappel. Il a alors un mois supplémentaire pour la renvoyer 
signée.  
Sans réaction de sa part après ce rappel, la procédure est , en 
principe,  clôturée et le Secal n’intervient pas.  
Mandat signé -
Notification de la 
demande au 
débiteur  Dès que le Secal a reçu le mandat signé du créancier, il notifie 
la demande d’intervention au débiteur. Ce dernier a 15 jours 
pour réagir et la contester (preuves à l’appui).  
Décision 
d’intervention 
du Secal  Le Secal décide d’intervenir dans les 30 jours en fonction de 
la réaction du débiteur et des éléments  éventuels que celui- ci 
fournit.  
La décision est positive , c’est -à-dire que le Secal intervient, 
si le débiteur n’a pas réagi ou n’a pas pu prouver que la dette 
a été payée. La décision est partiellement positive  lorsque 
le débiteur a apporté des éléments modifiant le montant dû 
repris dans le mandat. La décisio n du Secal est négative  et il 
n’intervient donc pas quand le débiteur a prouvé que la 
démarche du demandeur n’était pas fondée.  
Le gestionnaire de dossier introduit sa décision dans TPAlim 
entre le 15e et le 30e jour suivant l’envoi de la notification au 
débiteur. S’il ne l’introduit pas, TPAlim génère une décision 
positive automatique en faveur du demandeur à l’issue 
des 30 jours. La décision est notifiée au demandeur.  
Si le Secal décide de ne pas intervenir (décision négative), le 
créancier demandeur et l e débiteur d’aliments en sont 
automatiquement informés.   Analyse de la 
demande et 
calcul  de la créance 
alimentaire  2 1 
 3
4 
5 
Source : Cour des comptes d’après la loi Secal et les directives administratives applicables au Secal SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /21
2.1.4 RecouvrementSERVICE DES CREANCES ALIMENT AIRES  / 14 
 
2.1.4 Recouvrement  
 
Source  : Cour des comptes d’après la loi Secal et les directives administratives applicables au Secal  
2.1.5 Fin de l’intervention du Secal  
Arrêt 
complet du 
dossier   o Le demandeur renonce à faire intervenir le Secal9. 
o Les sommes dues sont entièrement payées.  
o Le Secal décide de renoncer au recouvrement.  
 
Arrêt 
partiel du 
dossier    o Le débiteur d'aliments a effectué 6 paiements consécutifs de la pension 
alimentaire et des arriérés restent dus. Dans ce cas, le Secal cesse le 
paiement des avances sur pension alimentaire et la perception ou le 
recouvrement des termes de la pension alimentaire à échoir. Par 
contre, il intervient encore pour recouvrer les arriérés.  
o La pension alimentaire ne doit plus être payée (fin de droit, nouveau 
jugement, décès du débiteur…), mais des arriérés restent dus.  
Arrêt des 
avances   o Les conditions requises pour bénéficier d’avances ne sont plus réunies 
(par exemple, le demandeur dépasse le plafond de revenus). 
 
9 Article 11, § 1er, de la loi Secal.  Mise en demeure 
et enquête 
de solvabilité  Si le Secal décide d’intervenir (décision positive), TPAlim adre sse 
automatiquement une mise en demeure  au débiteur.  
L’envoi de cette mise en demeure démarre la phase de 
recouvrement . La mise en demeure fait courir les intérêts de retard 
et interrompt la prescription.  
Le do ssier est alors conf ié aux agents de recouvrement.  
Le bureau de recouvrement compétent est le bureau régional de 
l’AGPR du domicile du débiteur d'aliments. Si ce dernier est domicilié 
à l'étranger, le bureau Recouvrement  non fiscal compétent est le 
bureau de Bruxelles 1 . 
Le débiteur peut payer sa dette en tota lité ou demander des facilités 
de paiement au Secal ( plan d e paiement ) qui tiennent compte de sa 
capacité financière.  
Recouvrement 
forcé  Si le débiteur d’aliments ne paie pas spontanément, le Secal entame 
une procédure de recouvrement forcé, après avoir mené une enquête 
de solvabilité . 
Il dispose de différents moyens de recouvrement  (compensation 
via la balance fiscale du débiteur  ; saisie -arrêt exécution ou saisie -
arrêt exécution simplifiée, saisie mobilière et immobilière).  
Ces moyens sont détaillés au chapitre 4 Recouvrement. Plan de paiement 
(éventuellement)  7 6 
8 
Source : Cour des comptes d’après la loi Secal et les directives administratives applicables au Secal
2.1.5 Fin de l’intervention du Secal
Arrêt complet 
du dossier• Le demandeur renonce à faire intervenir le Secal9.
• Les sommes dues sont entièrement payées.
• Le Secal décide de renoncer au recouvrement.
Arrêt partiel  
du dossier• Le débiteur d’aliments a effectué 6 paiements consécutifs de la 
pension alimentaire et des arriérés restent dus. Dans ce cas, le 
Secal cesse le paiement des avances sur pension alimentaire 
et la perception ou le recouvrement des termes de la pension 
alimentaire à échoir. Par contre, il intervient encore pour recouvrer 
les arriérés.
• La pension alimentaire ne doit plus être payée (fin de droit, 
nouveau jugement, décès du débiteur…), mais des arriérés  
restent dus.
Arrêt des 
avances• Les conditions requises pour bénéficier d’avances ne sont plus 
réunies (par exemple, le demandeur dépasse le plafond de 
revenus).
2.1.6 Nombre d’interventions du Secal
Le nombre de dossiers déposés auprès du Secal depuis sa création en 2004 et repris dans 
TPAlim s’élevait à 64.462 au 6 août 2018. Il s’agit des dossiers ouverts directement auprès 
du Secal à la demande des créanciers ainsi que des dossiers dont la gestion (paiement des 
9 Article 11, §  1er, de la loi Secal.SERVICE DES CREANCES ALIMENT AIRES  / 14 
 
Arrêt 
complet du 
 
Arrêt 
partiel du 
Arrêt des 
 
et enquête 
8  22
avances et/ou recouvrement des arriérés) a été reprise par le Secal suite à un transfert des 
CPAS. S’y ajoutent 14.510 dossiers «  créances de l’État », c’est-à-dire des dossiers pour 
lesquels l’intervention du Secal se limite à recouvrer les avances payées auparavant par les 
CPAS et pour lesquels aucun lien n’a pu être établi avec des dossiers Secal existants.
Entre 2007 et 2017, on comptait, en moyenne annuelle, 4.283 ouvertures10 et 3.030 clôtures 
de dossiers dans TPAlim. Le nombre de dossiers ouverts augmente légèrement depuis 2006.
Graphique 1 –  Évolution 2006-2017 du nombre de dossiers ouverts par anSERVICE DES CREANCES ALIMENT AIRES  / 15 
 
2.1.6 Nombre d’interventions du Secal  
TPAlim s’élevait à 64.462 au 6 août 2018. Il s’agit des dossiers ouverts directement auprès du 
Secal  à la demande des créanciers ainsi que des dossiers dont la gestion (paiement des 
CPAS. S’y ajoutent 14.510  dossiers «  créances de l’État », c’est -à-dire des dossiers pour 
lesquels l’intervention du Secal s e limite à recouvrer les avances payées auparavant par les 
CPAS  et pour lesquels aucun lien n’a pu être établi avec des dossiers Secal existants.  
de dossiers dans TPA lim. Le nombre de dossiers ouverts augmente légèrement depuis  2006.  
Graphique 1 – Évolution 2006 -2017 du nombre de dossiers ouverts par an  
 
Source  : Cour des comptes d’après la base de données TPAlim  
Au 6 août 2018, sur les 64.462 dossiers introduits dans TPAlim depuis 2004, 23.976 dossiers 
(37,19  %) sont en statut actif et 40.486 dossiers ont été clôturés11.  
Parmi les 23.976 dossiers actifs, 2.630 dossiers (10,97  %) sont en phase de traitement de la 
demande (Intake) et 21.346 dossiers (89,03  %) sont en phase de recouvrement12. 
Parmi les 21.346 dossiers en phase de recouvrement, on compte un peu plus de la moitié de 
dossiers (11.043 dossiers) dans lesquels il y a un paiement effectif d’avances.  Il s’agi t des 
dossiers pour lesquels une avance a été payée en juillet 2018.  Le nombre de dossiers pour 
 
10 Ce chiffre comprend les nombreux cas de réouvertures de dossiers (voir point  3.2.2 ). 
11 Il convient d’ajouter à ces chiffres 4 .392 dossiers créances de l’É tat en statut actif et 10 .118 dossiers créances de l’État 
clôturés.  Un dossier peut être clôturé dans différentes situations  (paiement intégral de la créance  ; clôture avant 
réouverture du dossier ( voir point 3.2.2)  ; renonciation à la créance) . 
 01 0002 0003 0004 0005 0006 000
2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017
Dossiers d'intervention ouverts par an
Source : Cour des comptes d’après la base de données TPAlim
(37,19 %) sont en statut actif et 40.486 dossiers ont été clôturés11.
Parmi les 23.976 dossiers actifs, 2.630 dossiers (10,97 %) sont en phase de traitement de la 
demande (Intake) et 21.346 dossiers (89,03 %) sont en phase de recouvrement.
Parmi les 21.346 dossiers en phase de recouvrement, on compte un peu plus de la moitié 
de dossiers (11.043 dossiers) dans lesquels il y a un paiement effectif d’avances. Il s’agit des 
dossiers pour lesquels une avance a été payée en juillet 2018. Le nombre de dossiers pour 
lesquels il y a un paiement effectif d’avances et le nombre d’enfants concernés augmentent 
depuis  2006.
10 Ce chiffre comprend les nombreux cas de réouvertures de dossiers (voir point 3.2.2).
11 Il convient d’ajouter à ces chiffres 4.392 dossiers créances de l’ État en statut actif et 10.118 dossiers créances de 
l’ État clôturés. Un dossier peut être clôturé dans différentes situations (paiement intégral de la créance ; clôture 
avant réouverture du dossier (voir point 3.2.2) ; renonciation à la créance). SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /23
Graphique 2 –  Évolution 2006-2018 du nombre d’enfants bénéficiant d’avances sur pension 
alimentaireSERVICE DES CREANCES ALIMENT AIRES  / 16 
 
depuis  2006.  
Graphique 2 – Évolution 2006 -2018 du nombre d'enfants bé néficiant d'avances sur pension alimentaire 
 
Source  : Cour des comptes d’après les données fournies par l’administration  
2.2 Structure organisationnelle des services du Secal  
Plusieurs modifications organisationnelles  sont intervenues depuis la création du Secal 
en 2004 . Ses services ont ainsi intégré  l’Administration générale de la documentation 
patrimoniale (AGDP) du SPF Finances  en 2004 , plus spécifiquement la direction générale du 
recouvrement non fiscal.  Depuis le 1er mai 2014, le Secal fait partie de l’ Administration 
générale de la perception et du recouvrement (AGPR) du SPF Finances.  
Le Secal a par ailleurs subi des réformes organisationnelles successives qui s’inscrivent dans 
une réorganisation plus globale de l’AGPR. Cette réorganisation vise à améliorer l’efficience 
et à réduire les coûts . Moyennant des aménagements pour les matières spécifiques, elle tend  
à uniformiser les processus de perception et de recouvrement des différent es créances qui 
relèvent de l’AGPR. Lorsque les réformes envisagées  seront mises en œuvre, il n’existera plus 
de service spécifique consacré aux missions du  Secal. Ces missions seront englobées dans des 
processus génériques.  
Lors  des travaux d’audit, les missions du Secal étaient  assurées par les services suivant s.  02 0004 0006 0008 00010 00012 00014 00016 00018 00020 000
2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018
Nombre d'enfants bénéficiant d'avances
Source : Cour des comptes d’après les données fournies par l’administration
2.2 Structure organisationnelle des services du Secal
Plusieurs modifications organisationnelles sont intervenues depuis la création du Secal 
en 2004. Ses services ont ainsi intégré l’Administration générale de la documentation 
patrimoniale (AGDP) du SPF Finances en 2004, plus spécifiquement la direction générale 
du recouvrement non fiscal. Depuis le 1er mai 2014, le Secal fait partie de l’Administration 
générale de la perception et du recouvrement (AGPR) du SPF Finances.
et à réduire les coûts. Moyennant des aménagements pour les matières spécifiques, elle 
tend à uniformiser les processus de perception et de recouvrement des différentes créances 
qui relèvent de l’AGPR. Lorsque les réformes envisagées seront mises en œuvre, il n’existera 
plus de service spécifique consacré aux missions du Secal. Ces missions seront englobées 
dans des processus génériques.
Lors des travaux d’audit, les missions du Secal étaient assurées par les services suivants. 24
Tableau 1 –  Répartition synthétique des tâches du Secal lors de l’audit (octobre 2017-2018)
Niveau Étapes Tâches Services en chargeAspects  
stratégiquesDirection 
généraleGérer les relations avec l’autorité 
politique et les stakeholders
Prendre les décisions stratégiques 
et conceptuelles
Assumer la responsabilité finale 
des décisionsAdministrateur 
Recouvrement non fiscalServices opérationnels1. Introduction de 
la demandeAider le demandeur à introduire sa 
demande (compléter le formulaire 
et joindre les documents requis)Intake (octroi et refus 
d’intervention) : 
11 infocentres (1 par 
province) + le bureau de 
recouvrement non fiscal 
d’Eupen. Chaque bureau 
dispose d’un back office 
avec des experts Secal pour 
traiter les demandes plus 
techniques.2. Traitement de 
la demandeEncoder la demande dans TPAlim
Analyser si la demande est 
recevable et complète
Calculer la dette
3. Octroi et 
renouvellement 
des avancesAnalyser si le demandeur respecte 
les conditions pour bénéficier 
des avances et statuer sur les 
demandes
4. Décision 
du SecalEnvoyer une proposition de 
mandat au demandeur pour 
signature et réceptionner le 
mandat signé
Notifier la demande d’intervention 
au débiteur
Analyser l’éventuelle réaction du 
débiteur et prendre une décision 
concernant l’intervention du Secal
Notifier la décision au demandeur
Notifier la décision au débiteur et 
le mettre en demeure de payer sa 
dette
5. Recouvrement 
des dettesRéaliser une enquête de solvabilité 
du débiteur23 bureaux de recouvrement 
non fiscal
(à partir de 2020 : 
15 équipes polyvalentes de 
recouvrement(*))Accorder et gérer les plans de 
paiement
Mener des actions de 
recouvrement forcé
Gérer la prescription des dettes
6. Gestion des 
paiementsImputer les montants remboursés 23 bureaux de recouvrement 
non fiscal et centre de 
perception de l’AGPRGérer les comptes d’attente SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /25
Niveau Étapes Tâches Services en chargeServices d’appuiEncadrement des 
tâchesRédiger des instructions et 
méthodes de travail de façon 
uniforme et claire•  Propriétaire de processus 
Perception pour les tâches 
des services Intake et du 
centre de perception
•  Propriétaire de processus 
Recouvrement pour les 
tâches des services de 
recouvrement Analyser l’exécution pratique des 
tâches des services Intake, des 
services recouvrement et du centre 
de perception
Suivi et pilotage Établir et suivre l’évolution 
d’indicateurs clés de performance
Prendre, en temps utile, 
les mesures correctrices 
éventuellement nécessaires
Appui 
informatiqueAssurer la maintenance des outils 
informatiquesService de gestion des 
applications informatiques et 
service IT du SPF FinancesRépondre aux questions 
et résoudre les problèmes 
informatiques rencontrés par les 
agents
Proposer et développer de 
nouvelles fonctionnalités dans les 
Soutien juridique Apporter un conseil juridique aux 
services Intake et recouvrementAdministrateur 
Recouvrement non fiscal/
Soutien juridique et cellules 
juridiques régionalesGérer le contentieux des dossiers 
Secal
Contrôle Contrôler la bonne exécution des 
tâchesServices de contrôle de 
l’AGPR
Évaluation du 
SecalÉvaluer chaque année le 
fonctionnement, l’organisation, la 
pertinence, l’efficacité du Secal et 
la viabilité de la loiCommission d’évaluation du 
Secal
(*) Ce volet de la réforme organisationnelle (mise en œuvre prévue au 1er janvier 2018) n’était pas encore réalisé lors de 
l’audit. Il ne le sera que lorsque les dettes Secal seront intégrées dans l’application First (voir chapitre 6).
Source : Cour des comptes d’après les documents de l’AGPR  SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /27
Chapitre 3
Traitement des 
demandes d’intervention
3.1 Introduction de la demande d’intervention
3.1.1 Formulaire de demande et annexes
Les demandes d’intervention auprès du Secal sont introduites via un formulaire type. 
Depuis juillet 2016, la demande peut être électronique. Le demandeur doit essentiellement 
annexer deux documents à son formulaire :
• l’original du titre exécutoire fixant la ou les pensions alimentaires ; la remise de ce titre 
est une obligation légale12 ;
Ce titre peut prendre la forme d’une décision judiciaire exécutoire (jugement de 
divorce…) ou d’un acte notarié. Le titre exécutoire fixe le montant et la date à partir de 
laquelle la ou les pensions alimentaires sont dues. Il détermine un montant d’arriérés 
éventuel et peut, en outre, prévoir les modalités d’indexation de ces montants.
L’original du titre exécutoire est demandé pour éviter que des démarches de 
recouvrement parallèles soient menées par d’autres acteurs que le Secal (huissiers, 
sociétés de recouvrement…) sur la base du titre. Les pièces relatives à la notification ou 
la signification du titre exécutoire fixant la pension alimentaire doivent également être 
jointes. Pour les formulaires complétés en ligne, l’original scanné du titre exécutoire 
doit être joint à la demande et l’original doit être remis au Secal.
• un tableau des arriérés qui indique les mois durant lesquels ces sommes auraient dû être 
payées par le débiteur.
Si le demandeur sollicite une avance, il doit également joindre une copie des fiches de 
rémunération ou des preuves de moyens d’existence des trois mois précédant la demande ou 
attester sur l’honneur qu’il n’a pas de revenu. En cas de handicap de l’enfant, le demandeur 
doit produire une attestation du handicap. Si le créancier pour lequel l’avance est sollicitée 
a plus de 18 ans, il faut également prouver qu’il bénéficie d’allocations familiales.
Selon les gestionnaires de dossiers, les demandes introduites auprès du Secal sont souvent 
incomplètes ou mal complétées. Fournir l’original du titre exécutoire pose un problème 
particulier. Les demandeurs éprouvent des difficultés à fournir ce titre pour plusieurs 
raisons : incompréhension quant au document à remettre, perte de celui-ci, document 
en possession d’un avocat ou d’un huissier, etc. Face aux démarches parfois fastidieuses 
12 Article 7 de la loi Secal. 28
ou coûteuses pour récupérer le titre original ou obtenir une copie conforme, le créancier 
renonce souvent à sa demande d’intervention. Près d’un dossier sur huit déposés auprès du 
Secal est ainsi clôturé avant même qu’un mandat soit envoyé au demandeur.
Lorsque plusieurs décisions ou jugements sont intervenus, il arrive également que le titre 
exécutoire remis par le demandeur au Secal ne soit pas le dernier, mais une décision plus 
ancienne, souvent plus avantageuse. Actuellement, le Secal ne dispose pas de moyen pour 
vérifier la validité du titre exécutoire en dehors des informations fournies par le demandeur 
et le débiteur.
En outre, le tableau des arriérés fourni par les demandeurs ne suffit en général pas. Le 
gestionnaire doit en créer un nouveau à partir des informations communiquées par le 
demandeur13. Bien qu’un modèle existe14, les services ne l’utilisent pratiquement pas.
3.1.1.1 Fichier central des jugements, arrêts et actes
La Cour des comptes relève que le fichier central des jugements, arrêts et actes allouant une 
pension alimentaire prévu par une loi de 201415 n’est toujours pas créé. Ce fichier central, 
ou un autre fichier équivalent, faciliterait pourtant de façon significative la réalisation des 
missions du Secal en lui permettant d’accéder à des données authentiques et actuelles. Cet 
accès direct à l’information permettrait notamment aux agents de traiter plus rapidement 
les dossiers. Il permettrait au Secal de vérifier si le titre exécutoire invoqué est le plus récent. 
Idéalement, il faudrait que les modalités de fonctionnement de cette base de données 
puissent dispenser le demandeur de fournir l’original du titre exécutoire au Secal. En plus 
de supprimer les risques d’erreurs en présence de plusieurs jugements, il s’agirait d’une 
simplification administrative majeure.
3.1.1.2 Demande en ligne
La possibilité, offerte depuis juillet 2016, d’introduire en ligne sa demande d’intervention 
demeure peu utilisée. Sur les quelque 9.000 dossiers introduits dans TPAlim entre 
le 1er juillet 2016 et le 5 septembre 2018, 718 demandes ont été introduites en ligne, soit 
environ 8 %16. Plusieurs raisons l’expliquent :
• méconnaissance de la possibilité d’introduire sa demande en ligne ;
• absence d’accès à un support informatique connecté à internet  ;
• absence d’accès à un lecteur de carte d’identité et méconnaissance de son code pin ;
• impossibilité de numériser le titre exécutoire  ;
• difficultés pour comprendre et remplir le formulaire (termes trop techniques, documents 
égarés…).
Par ailleurs, le formulaire électronique actuel ne représente pas une réelle simplification 
administrative. D’une part, il ne dispense pas les demandeurs de remettre l’original du 
13 Ce tableau doit contenir le montant de la pension alimentaire de base par bénéficiaire et les données utiles à 
l’indexation, les montants mensuels indexés et les montants et dates des éventuels paiements déjà effectués par 
le débiteur. Il est susceptible d’être transmis, sur demande, au débiteur ou à son représentant, ou à un juge.
14 Annexes de la formation Intake dispensée en 2017.
15 Article 9 de la loi du 12 mai 2014. 
16 D’année en année, l’utilisation des formulaires d’introduction des demandes en ligne progresse légèrement. SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /29
titre exécutoire. D’autre part, faute de lien entre TPAlim et le formulaire électronique, les 
informations du formulaire doivent être encodées par les agents dans l’application du Secal.
3.1.2 Accessibilité du Secal
Lors de la création du Secal en 2004, 30 bureaux du SPF (14 en Wallonie, 14 en Flandre 
et 2 à Bruxelles) étaient accessibles aux créanciers d’aliments. Depuis l’intégration 
des services du Secal à l’AGPR en 2014, ce nombre s’est peu à peu réduit. Il est passé de 
23 en 2014 à 12 en septembre 2017 (11 infocentres17 et le bureau de recouvrement non fiscal 
d’Eupen). Ces bureaux ne sont accessibles que le matin.
La réduction des points de contact rend l’accès physique aux services du Secal plus difficile 
pour un grand nombre de demandeurs, surtout dans les régions peu desservies par les 
transports en commun.
Pour compenser la perte d’accessibilité du Secal et alléger les tâches d’accueil des demandeurs, 
l’AGPR envisage de s’appuyer davantage sur les CPAS pour aider les demandeurs à compléter 
leur demande d’intervention. Les CPAS seraient chargés de recevoir les demandeurs et de 
les aider à remplir le formulaire de demande (papier ou électronique)18. Dans cette optique, 
les infocentres ont contacté les CPAS pour expliquer la nouvelle structure de l’AGPR et 
celle du Secal en particulier. L’AGPR estime en effet que ces tâches font davantage partie 
des missions des CPAS que des infocentres. Les travailleurs sociaux des CPAS sont en effet 
mieux formés, selon elle, à recevoir le public cible du Secal.
La Cour des comptes relève que le renforcement du rôle des CPAS dans l’aide apportée aux 
demandeurs pour compléter leur demande d’intervention constitue une piste intéressante, 
car elle permet à chacun de se concentrer sur ses missions : l’aide et l’accompagnement 
administratif pour les CPAS19 et la gestion des demandes et le recouvrement des créances 
pour le Secal.
En outre, le renforcement du rôle des CPAS permettrait de compenser la perte d’accessibilité 
liée à la réduction du nombre de points de contact. Toutefois, la Cour des comptes considère 
que le renforcement du rôle des CPAS devrait s’inscrire dans le cadre d’une collaboration 
structurée entre le SPF Finances et les CPAS. Il devrait faire l’objet d’une communication 
claire envers le public cible. Or seuls des contacts informels ont eu lieu pour l’instant.
3.2 Analyse de la demande d’intervention
3.2.1 Calcul de la dette
Une fois la demande déposée, le gestionnaire du dossier calcule le montant de la dette 
sur la base du dernier jugement fixant la pension alimentaire ainsi que sur la base des 
informations et documents fournis par le demandeur. Il établit un tableau détaillé des 
arriérés (montant de la pension alimentaire de base par bénéficiaire, données nécessaires 
17 Bruges, Gand, Anvers, Louvain, Hasselt, Bruxelles, Mons, Charleroi, Namur, Liège, Neufchâteau. 
18 À cet égard, les agents du Secal ont été invités, dans un mailing d’août 2017, à rassurer les citoyens inquiets de la 
distance à parcourir pour rejoindre un des onze infocentres, en leur indiquant qu’une aide peut leur être apportée 
par leur CPAS pour remplir les formulaires en ligne.
19 Article 60, §  2, de la loi organique des centres publics d’action sociale. 30
au calcul de l’indexation, sommes mensuelles indexées et montants payés éventuels et date 
des paiements). Ce tableau peut être transmis au débiteur ou à un tiers (avocat, juge…).
Les services du Secal rencontrent des difficultés pour déterminer le montant de la dette. Le 
calcul repose sur de nombreux facteurs et les modalités peuvent varier d’un dossier à l’autre 
(par exemple, en matière d’indexation20 ou en cas de jugements avec effet rétroactif).
Le calcul de la dette n’est pas automatisé : il est réalisé par le gestionnaire du dossier dans 
des feuilles Excel. Seul le résultat est injecté dans TPAlim, ce qui rend les contrôles extérieurs 
difficiles. Les risques sont d’autant plus grands que le caractère évolutif des dossiers oblige 
les agents des services Intake du Secal à recalculer fréquemment le montant de la dette (voir 
point 3.2.2). Ce fonctionnement génère une charge administrative importante et constitue 
une source potentielle d’erreurs.
3.2.2 Recalcul de la dette et ouvertures de nouveaux dossiers
Lorsque le fonctionnaire reçoit de nouvelles informations qui influencent le calcul de la 
dette, il ne peut plus modifier le dossier initial dans TPAlim si la mise en demeure a été 
expédiée. Il doit donc ouvrir un nouveau dossier pour des raisons purement techniques. 
À chaque réouverture de dossier, l’ancien dossier est clôturé et un nouveau numéro de 
dossier est attribué. Ces réouvertures sont dues au fonctionnement rigide de TPAlim (voir  
chapitre 6).
Les réouvertures de dossiers sont très nombreuses et constituent une charge de travail 
importante pour les services Intake. Une réouverture peut intervenir dans différents cas, 
notamment  :
• Le débiteur apporte de nouvelles informations après l’envoi de la mise en demeure et les 
montants doivent être adaptés.
• Un nouveau jugement est prononcé, qui modifie les montants de la pension alimentaire 
avec effet rétroactif.
• Le demandeur n’informe pas le Secal à temps d’une modification de situation d’un 
créancier (un enfant créancier n’est plus à charge, augmentation de salaire au-dessus du 
plafond pour bénéficier des avances...).
• Une partie de la dette est prescrite.
• Un dossier est passé en arrêt partiel par erreur (voir point 6.3).
• Il n’est pas possible de régulariser des avances dans TPAlim pour des raisons techniques. 
Une procédure manuelle implique alors que le dossier soit clôturé et qu’un nouveau, 
reprenant les avances régularisées, soit ouvert.
Sur les 64.462 dossiers repris dans TPAlim au 6 août 2018, 33.992 dossiers sont « uniques », 
c’est-à-dire qu’ils n’ont fait l’objet d’aucune réouverture. Il s'agit d'une réouverture 
lorsqu’un dossier est clôturé et qu’un autre dossier est ouvert pour le même demandeur 
envers le même débiteur. Les autres dossiers ont été rouverts une ou plusieurs fois (voir 
tableau ci-après). Pour trois demandeurs, dix dossiers au moins ont été ouverts à l’égard du 
même débiteur. Sur l’ensemble des demandeurs, 28,17 % ont plusieurs dossiers ouverts à 
20 Depuis le 1er août 2010, l’indexation est automatique et annuelle. Néanmoins, lorsqu’un juge indique une règle 
d’indexation spécifique dans le titre, celle-ci prévaut. SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /31
leur nom pour le même débiteur. Lorsqu’on neutralise les réouvertures de dossiers (c’est-à-
dire en ne comptant qu’un dossier par combinaison demandeur/débiteur identique), on ne 
compte plus que 46.787 dossiers.
Tableau 2 –  Nombre de dossiers avec et sans réouverture (au 6 août 2018)
RéouverturesNombre initial 
(sans  réouvertures)Nombre total de 
dossiers TPAlim  
(avec réouvertures)
Dossiers uniques (0  réouverture) 33.992 33.992
Dossiers avec 1 réouverture 9.242 18.484
Dossiers avec 2 réouvertures 2.595 7.785
Dossiers avec au moins 3 réouvertures 958 4.201
Total 46.787 64.462
Source : calcul de la Cour des comptes sur la base de données TPAlim
La réouverture d’un dossier est une tâche complexe qui entraîne des charges administratives 
importantes et comporte des risques d’erreurs : nouveaux encodages dans TPAlim et 
attribution d’un nouveau numéro de dossier, nouveau calcul de la dette en tenant compte 
des frais imputables (frais de poursuite, intérêt de retard, frais de fonctionnement) et des 
paiements effectués, envois de nouveaux courriers, explications difficiles à faire comprendre 
aux créanciers et aux débiteurs. Lors d’un réencodage, la date du dépôt de la demande 
dans TPAlim doit être la date initiale, c’est-à-dire celle du premier dossier encodé. Dans la 
pratique, tous les agents ne reprennent pas cette date.
En cas de réouverture, l’ensemble des sommes dues au demandeur (arriéré initial, différence 
entre les pensions alimentaires non payées depuis l’ouverture du dossier initial et montant 
des avances versées, intérêts de retard) est comptabilisé globalement comme arriérés dans 
le nouveau dossier. L’ensemble des avances payées depuis l’ouverture du dossier initial, des 
frais de recouvrement et des frais de fonctionnement doit également être calculé en vue 
d’un recouvrement au bénéfice du Trésor. Ceci complique l’analyse de l’historique d’une 
dette.
Cette pratique complexifie aussi les nouveaux calculs éventuels lorsque de nouvelles pièces 
s’ajoutent au dossier (par exemple, un nouveau jugement avec effet rétroactif). En outre, 
lors des analyses de la Cour des comptes, certains bureaux ne reprenaient pas les intérêts de 
retard en faveur du demandeur dans le calcul de la dette du nouveau dossier à encoder. Ils 
les privaient ainsi d’une créance qui leur est légalement due.
Enfin, sur la base d’une extraction de données effectuée le 6 août 2018, la Cour des comptes 
a comptabilisé 92 cas dans lesquels deux dossiers en statut actif étaient ouverts pour les 
mêmes créancier et débiteur21. Dès lors, les sommes recouvrées peuvent être imputées sur la 
même créance dans deux dossiers différents.
21 Il s’agit de dossiers qui n’ont pas été correctement clôturés et ont ensuite été rouverts sous un nouveau numéro. 32
3.3 Traitement des demandes
3.3.1 Décision d’intervention
Sur les 64.462 dossiers ouverts par le Secal, environ trois dossiers sur quatre (77 %) ont fait 
l’objet d’une décision positive (sur l’octroi d’avances et le recouvrement des arriérés ou 
uniquement sur le recouvrement des arriérés). Les 23 % de dossiers restants se répartissent 
• 4 % sont en cours de demande.
• 13 % ont été clôturés (demandes non recevables ou classées sans suite) avant que le 
mandat soit envoyé.
• 4 % ont fait l’objet d’un mandat « négatif » (lorsque le demandeur ne renvoie pas la 
proposition de mandat au Secal).
• 2 % ont fait l’objet d’une décision négative.
En ce qui concerne les dossiers en cours de demande, les directives administratives prévoient 
qu’en cas de dossier incomplet, il y a un classement sans suite après un rappel resté sans 
réponse au bout de 30 jours. En pratique, ces directives ne sont pas toujours appliquées. En 
effet, sur les 2.111 dossiers en cours de demande au 6 août 2018, 1.308 dossiers ont été ouverts 
avant le 1er janvier 2017, soit au moins depuis un an et huit mois (certains dossiers étant 
ouverts depuis plus de dix ans).
3.3.2 Délais de traitement
Le traitement des dossiers, du dépôt de la demande à la décision d’intervention, dure moins 
de quatre mois dans environ trois quarts des dossiers22.
Compte tenu des étapes du traitement des demandes (dépôt, analyse, envoi d’une 
proposition de mandat, réception du mandat signé, notification au débiteur, décision)23, 
la Cour des comptes estime que les dossiers sont traités dans un délai raisonnable dans 
la plupart des cas. Elle souligne toutefois que le traitement de la demande n’est qu’une 
première étape et que les demandeurs ne bénéficient de l’intervention du Secal que lorsque 
les recouvrements sont réalisés (sauf s’ils obtiennent des avances).
Pour 14 % des dossiers, les délais de traitement (du dépôt de la demande à la décision 
d’intervenir) sont déraisonnablement longs et excèdent 180 jours. Plusieurs raisons 
l’expliquent  :
• Le délai entre le dépôt du dossier et son analyse par l’administration peut être long 
en cas de surcharge ponctuelle de travail dans certains services (par exemple, en cas 
d’absence prolongée d’un ou de plusieurs collaborateurs).
• Le délai pour obtenir un dossier complet peut être long, principalement en raison 
des difficultés que les demandeurs rencontrent pour rassembler les documents et 
informations requis (voir point 3.1).
22 Pour effectuer ses analyses des délais de traitement des dossiers, la Cour des comptes a pris en considération les 
dossiers « uniques » (c’est-à-dire les dossiers pour lesquels il n’existe aucun autre dossier ouvert pour le même 
demandeur à l’égard du même débiteur) déposés entre le 1er janvier 2016 et le 6 août 2018. Voir détails en annexe.
23 Voir l’annexe pour une présentation détaillée des délais de traitement. SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /33
• Le délai de traitement des dossiers peut s’allonger lorsque le demandeur tarde à envoyer 
la proposition de mandat signée au Secal.
3.4 Octroi et renouvellement des avances
3.4.1	 Contrôle 	du	respect	des	conditions 	pour	bénéficier 	des	avances
L’octroi d’avances et leur renouvellement sont soumis aux conditions suivantes :
• Les ressources mensuelles propres du demandeur24 ne doivent pas dépasser 1.800 euros 
nets25 majorés de 68 euros26 par enfant à charge (le montant de la majoration est doublé 
pour un enfant handicapé)27.
• Les avances ne sont octroyées que pour les enfants à charge. Pour chaque enfant 
majeur, le droit aux avances est attribué pour autant que cet enfant bénéficie encore des 
allocations familiales.
• Les avances ne sont octroyées que pour les pensions alimentaires à échoir et ne couvrent 
pas les arriérés.
Le montant des avances octroyées par le Secal est égal à la pension alimentaire, 
éventuellement indexée, avec un maximum de 175 euros par mois et par enfant créancier 
d’aliments28.
3.4.1.1 Demande d’avances
Le demandeur doit joindre à sa demande d’avances les éléments matériels prouvant qu’il 
respecte les conditions fixées par la loi.
Ces conditions doivent également être respectées à chaque renouvellement des avances. Le 
respect des conditions légales fait l’objet d’une vérification semestrielle par le Secal, pour 
éviter, notamment, que des avances indues soient octroyées sur de longues périodes. La 
situation des demandeurs évolue fréquemment et il arrive souvent qu’ils n’en avertissent 
pas le Secal alors qu’ils sont légalement tenus de le faire29. Une lettre est automatiquement 
envoyée au demandeur à la fin du quatrième mois qui suit la décision initiale d’octroi. Le 
demandeur a un mois pour communiquer les renseignements demandés. Dès réception de 
la réponse, le gestionnaire du dossier a un mois pour décider. Si le demandeur ne répond 
pas, le paiement est automatiquement arrêté, sans intervention du gestionnaire.
24 Sont notamment pris en considération pour déterminer les ressources mensuelles  : les revenus professionnels et 
de remplacement mensuels, un douzième des primes diverses et du pécule de vacances, les avantages de toute 
nature (par exemple les chèques-repas), les revenus locatifs, etc. Par contre, les revenus d’un nouveau conjoint, les 
allocations familiales et les allocations au profit des handicapés ne sont pas pris en compte.
25 Article 4 de la loi du 12 mai 2014. Avant les modifications apportées par cette loi, le plafond était de 1.386 euros 
(pour 2014). Ce plafond sera porté à 2.200 euros à partir du 1er janvier  2020  (Moniteur belge  du 29 avril 2019).
26 Montant (indexé pour 2018) mentionné à l’article 1409, §  1er, alinéa 4, du code judiciaire.
27 Ces montants sont indexés conformément à l’article 1409, §  1er, alinéa 1er, du code judiciaire.
28 En cas de paiement partiel d’une mensualité de la pension alimentaire par le débiteur, la loi prévoit que l’avance 
sera limitée à la différence entre le montant de la pension (limité à 175 euros) et le montant perçu. En pratique, 
cette disposition n’est pas appliquée : le Secal verse toute l’avance au créancier et impute le paiement perçu 
suivant l’ordre d’imputation déterminé par le Secal (voir point 5.2).
29 Article 10/1 de la loi Secal. 34
La procédure d’octroi et de renouvellement des avances est lourde pour le demandeur et 
représente une charge administrative importante pour les services du Secal. Ces derniers 
réclament en outre des informations déjà en leur possession ou qu’ils pourraient obtenir 
auprès des services administratifs compétents (attestations d’allocations familiales, de 
paiement d’un revenu d’intégration sociale par le CPAS, de paiement des pensions de 
retraite, etc.). La Cour des comptes rappelle que la loi relative à la collecte unique des 
données est un des instruments essentiels de la simplification des procédures et des 
formulaires publics30. L’objectif est d’éviter que les citoyens doivent communiquer les 
mêmes données à plusieurs reprises, alors qu’elles sont déjà en possession d’une autre 
administration publique. Dans sa réponse, l’administration indique qu’elle a l’intention 
d’entamer, dès 2019, des négociations avec les autres instances publiques afin d’obtenir des 
accords relatifs à l’échange d’informations.
3.4.1.2 Traitement par le Secal des informations
Par ailleurs, il n’existe pas de présentation standardisée des pièces, des modes de calcul 
et des résultats du contrôle des conditions pour bénéficier d’avances. Un module appelé 
Solva, accessible via TPAlim, permet d’encoder les éléments collectés lors de l’enquête de 
solvabilité du demandeur. En pratique, Solva n’est pas utilisé par tous les gestionnaires. En 
outre, on ne peut y encoder que les résultats de la dernière enquête de solvabilité31 et il ne 
prend pas en charge les calculs à réaliser manuellement par les agents. Les dossiers papier 
ne sont pas structurés de la même manière et ne comprennent pas toujours toutes les pièces 
prouvant que le demandeur répond aux conditions pour bénéficier des avances.
Les investigations pour déterminer le revenu du demandeur sont parfois très sommaires. 
Même si des directives administratives décrivent la manière de procéder, tous les services 
ne contrôlent pas de la même manière les conditions pour bénéficier d’avances : certains 
font la moyenne des revenus des trois derniers mois, comme stipulé dans l’instruction 
Secal, pour déterminer les ressources mensuelles nettes des demandeurs, alors que d’autres 
ne prennent que la dernière fiche de salaire comme référence. Certains services prennent 
en compte un douzième des pécules de vacances et des primes de fin d’année pour calculer 
les ressources mensuelles nettes du demandeur, alors que d’autres ne le font pas.
Enfin, depuis le 9 avril 2018, la loi Secal prévoit que, pour chaque enfant majeur, le droit aux 
avances sur pension alimentaire est attribué pour autant que l’enfant bénéficie d’allocations 
familiales32. Compte tenu de la régionalisation des allocations familiales, les conditions 
d’octroi des avances pourraient varier selon le domicile du créancier d’aliments.
30 Loi du 5 mai 2014 garantissant le principe de la collecte unique des données dans le fonctionnement des services et 
instances qui relèvent de ou exécutent certaines missions pour l’autorité et portant simplification et harmonisation 
des formulaires électroniques et papier. 
31 Il n’y a donc pas de présentation de l’historique des enquêtes de revenus réalisées tous les six mois.
32 Article 4 de la loi Secal introduit par l’article 101 de la loi du 26 mars 2018 relative à la relance économique et au 
renforcement de la cohésion sociale. Cet article a été introduit pour clarifier la situation des enfants créanciers 
d’aliment âgés de plus de 18 ans pour lesquels il existait des différences de pratiques entre les bureaux Secal.  SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /35
3.4.2 Détection et recouvrement des indus
Le Secal peut être amené à réclamer au demandeur le remboursement de sommes versées 
indûment33.
Depuis le 1er janvier 2015, le Secal peut récupérer d’office les sommes payées indûment sur 
le ou les paiements ultérieurs à effectuer en faveur du créancier (100 % du ou des paiements 
ultérieurs si les sommes payées indûment ont été obtenues à la suite d’une déclaration ou 
d’un acte frauduleux et 10 % dans les autres cas)34.
L’administration ne détecte pas une partie des avances versées indûment. En cas d’arrêt 
du paiement des avances (refus de renouvellement ou arrêt, car les conditions légales pour 
en bénéficier ne sont plus réunies), il n’y a pas d’examen systématique pour détecter si des 
indus ont été versés les mois précédents35. En outre, le Secal ne contrôle pas par la suite les 
ressources nettes des demandeurs sur la base des déclarations fiscales.
Lorsque des avances indues sont détectées, le Secal ne récupère pas systématiquement les 
sommes versées. Les directives administratives distinguent deux cas36 :
• Des avances ont été payées indûment à un demandeur pour un créancier pour lequel des 
pensions alimentaires étaient dues (par exemple, le demandeur a des revenus plus élevés 
que le plafond autorisé et une pension alimentaire est toujours due pour l’enfant). Le 
montant de la créance ne doit pas être recalculé et le Secal se limite à arrêter le paiement 
d’avance pour le futur sans recouvrer les avances indues.
pensions alimentaires n’étaient pas dues (par exemple, l’enfant créancier n’a plus droit à 
la pension alimentaire, car il a atteint l’âge limite fixé dans le jugement). La créance doit 
alors être recalculée, un nouveau dossier doit être ouvert et les montants indus versés au 
demandeur doivent être récupérés.
De manière générale, l’ampleur des avances indues est difficile à chiffrer, puisque toutes 
ne sont pas détectées. Il n’existe pas d’estimation. En outre, l’AGPR n’est pas en mesure de 
fournir les montants consolidés des indus détectés, car ces détections sont gérées de manière 
autonome par les centres régionaux de l’AGPR. La seule information disponible est qu’au 
moins 2.760.475,87 euros d’indus ont été remboursés sur le compte bancaire de l’AGPR 
destiné aux remboursements des avances indûment perçues (montant au 13 mars 2018). 
Faute d’informations, ce montant ne peut toutefois pas être comparé au total des indus 
détectés, dont il est dès lors impossible de connaître le taux de recouvrement.
33 Article 17 de la loi Secal. C’est le cas lorsque des remboursements ont été imputés par erreur par le gestionnaire 
du dossier et versés indûment au demandeur ou lorsque le demandeur n’a pas communiqué au Secal toutes les 
informations nécessaires au calcul des avances ou de la créance alimentaire (augmentation de salaire, perte 
d’allocations familiales pour un enfant de plus de 18 ans qui a signé un contrat de travail, nouvelle décision 
concernant le montant des pensions alimentaires, etc.).
34 Article 18 de la loi Secal tel que modifié par l’article 8 de la loi du 12 mai 2014.
35 Lorsque les services du Secal constatent que les conditions pour bénéficier des avances ne sont plus remplies et que 
des pensions alimentaires sont encore dues pour le ou les créanciers visés, le Secal se limite à stopper le paiement 
d’avance pour le futur sans récupérer les avances versées indûment ( Mailing Office du 28 août 2018).
36 Mailing Office du 28 août 2018. 36
3.5 Conclusions et recommandations
La Cour des comptes a constaté que :
• Les demandeurs rencontrent des difficultés pour compléter leurs demandes et produire 
les documents tels que l’original des titres exécutoires.
• Le fichier central des actes accordant les pensions alimentaires n’a pas été créé.
• Les demandes en lignes sont peu utilisées par les demandeurs.
• Les services du Secal ne sont pas accessibles aisément.
• Le calcul des dettes est difficile et non automatisé.
• Les réouvertures de dossiers sont trop nombreuses.
• Les avances versées indûment ne sont pas toutes détectées.
Elle conclut que la procédure d’introduction de demande d’intervention présente plusieurs 
obstacles administratifs majeurs pour le demandeur ainsi que des dysfonctionnements liés 
à l’organisation et aux applications informatiques de l’administration.
Les recommandations de la Cour des comptes sont les suivantes :
Fichier central des 
jugements, arrêts et 
actesR1.
Prendre les initiatives nécessaires pour créer le fichier central des 
jugements, arrêts et actes accordant une pension alimentaire prévu par 
une loi de 2014 ; cette base de données devrait permettre de dispenser le 
citoyen qui demande une intervention de fournir au Secal l’original du titre 
exécutoire qui fixe ou modifie la pension alimentaire (ce qui nécessiterait 
de modifier la loi) ; une telle simplification administrative supprimerait les 
risques d’erreurs lorsqu’il existe plusieurs jugements
Collaboration avec les 
CPASR2.
Renforcer le rôle des CPAS dans l’introduction des demandes dans le 
cadre d’une collaboration structurée entre ceux-ci et le SPF Finances ; 
communiquer clairement au public cible la répartition des tâches entre les 
CPAS et le SPF Finances
Adaptation 
et promotion 
du formulaire 
électroniqueR3.
Adapter le formulaire électronique d’introduction des demandes (et ses 
modalités de fonctionnement) de manière à ce qu’il réponde mieux aux 
besoins des demandeurs et des fonctionnaires ; promouvoir son utilisation 
auprès des demandeurs
Automatisation du 
calcul de la créance 
alimentaireR4.
Automatiser le calcul de la créance alimentaire au moyen d’une application 
pour éviter les erreurs et faciliter le travail des agents
Simplification 
administrative et 
principe only onceR5.
Examiner, dans le cadre de la demande initiale et des renouvellements 
des avances sur pension alimentaire octroyées par le Secal, comment 
les procédures pourraient être simplifiées en obtenant directement les 
informations nécessaires auprès des administrations compétentes, sans 
systématiquement solliciter les demandeurs SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /37
3.6 Réponse de l’administration
Dans sa réponse, l’administration indique qu’elle développe une nouvelle application pour 
gérer les demandes d’intervention. Celle-ci devrait notamment :
• mettre à disposition des différents acteurs, dont les CPAS, un formulaire en ligne 
simplifié ;
• éviter de demander des informations que l’administration possède déjà  ;
• permettre d’automatiser tout le calcul de la créance alimentaire sur la base des 
informations issues du titre exécutoire ainsi que le recalcul en cas de nouveaux éléments 
dans le dossier ;
• permettre de consulter en ligne l’évolution du dossier de demande.
Dès que cette application sera disponible, l’administration entreprendra une campagne de 
communication à destination des différents acteurs (demandeurs, CPAS, avocats…).  SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /39
Chapitre 4
4.1 Montants recouvrés
4.1.1 Évolution des montants à recouvrer
Au 31 décembre 2018, le montant cumulé des sommes à recouvrer par le Secal était 
de 428,29 millions d’euros. Ce montant comprend les pensions alimentaires dues37, les frais 
de fonctionnement du Secal, les intérêts de retard dus au créancier et les dossiers Créances 
de l’État38. Par contre, il ne reprend pas les frais de recouvrement (principalement les frais 
d’huissier) qui ne sont pas gérés par TPAlim (voir point 5.1). Il n’existe aucune donnée 
consolidée pour ces frais de recouvrement.
Tableau 4 –  Évolution des montants cumulés à recouvrer (2013-2018)
 Pensions alimentaires 
dues (y compris les 
avances)Frais de 
fonctionnement  
SecalIntérêts  
(Secal et 
CPAS)Dossiers 
Créances de 
l’ÉtatTotal à 
recouvrer
2013 232.364.642 25.060.683 19.706.243 17.685.356 294.816.924
2014 255.205.931 27.689.030 20.404.791 17.169.060 320.468.812
2015 282.092.626 31.033.007 21.350.502 15.166.485 349.642.620
2016 308.625.395 34.588.055 22.184.734 13.739.596 379.137.780
2017 332.962.107 38.106.102 22.763.438 12.894.871 406.726.518
2018 352.488.174 41.045.995 22.729.221 12.030.301 428.293.691
Source : données fournies par le SPF Finances
Le total des sommes à recouvrer augmente en moyenne de 26,6 millions d’euros par an. Il 
a augmenté de 21,55 millions en 2018.
37 Les arriérés comprennent le montant des arriérés à la date de la demande d’intervention, les avances 
éventuellement versées par le Secal et la différence entre les montants des créances alimentaires impayées et 
le montant des avances accordées depuis la demande d’intervention. Les arriérés comprennent également les 
frais extraordinaires, c’est-à-dire des «  dépenses à caractère exceptionnel, imprévu et nécessaire qui découlent 
d’événements inhabituels ou imprévus et qui sortent du cadre du budget habituel pour l’entretien journalier de 
l’enfant, comme des frais d’orthodontie… » (voir l’instruction Secal de 2014, p. 25). Le Secal recouvre ces frais 
sous certaines conditions : ils doivent être repris dans un jugement ou un acte notarié et individualisés sur une 
période déterminée.
38 Pour rappel, les dossiers Créances de l’ État sont des dossiers pour lesquels l’intervention du Secal se limite au 
recouvrement des avances payées antérieurement par les CPAS. Ces dossiers sont composés majoritairement 
d’avances payées par les CPAS avant que le Secal reçoive la compétence du paiement des avances (en octobre 2005). 
À cela s’ajoutent les frais et intérêts pris en compte par les CPAS et ensuite par le Secal. Au 1er janvier 2018, le Secal 
gérait encore plus de 4.300 dossiers Créances de l’ État en statut actif et antérieurs à octobre 2005. Au 6 août 2018, 
le Secal comptait plus de 4.700 dossiers antérieurs à 2010 en recouvrement (3.268 dossiers) ou en arrêt partiel 
(1.439 dossiers). Ceci représente environ 35 % des dossiers (dossiers Créances de l’ État y compris) en recouvrement 
ou arrêt partiel. 40
Ce montant total se répartit comme suit (en pourcentage) :
• pensions alimentaires dues (y compris les avances) : 82,30 %39 ;
• contribution aux frais de fonctionnement : 9,58 % ;
• intérêts de retard : 5,31 % ;
• créances de l’État : 2,81 %.
Le montant moyen des sommes à recouvrer par dossier en phase de recouvrement était, 
au 6 août 2018, de 19.109 euros40. Il s’agit de montants moyens qui incluent de grandes 
disparités : certains dossiers ne concernent que quelques centaines d’euros, alors que 
d’autres dépassent 50.000 voire 100.000 euros.
4.1.2 Évolution des montants récupérés
Le tableau ci-après reprend l’imputation des montants récupérés (de 2013 à 2018). Il ne 
comprend ni les montants imputés sur les frais de recouvrement (données non disponibles), 
ni les sommes récupérées qui n’ont pas pu être imputées sur un poste précis et qui figurent 
en attente sur le compte Secal (voir point 5.4).
Tableau 5 –  Évolution des montants récupérés (2013-2018)
IntérêtsArriérés et 
pensions 
alimentairesAvances 
SecalFrais 
fonction-
nement 
SecalSommes 
trop 
perçuesAvances 
CPASTotal
2013 423.387 3.344.464 7.556.256 963.676 367.919 1.133.481 13.789.183
2014 454.135 3.899.935 8.538.975 1.094.773 443.341 1.094.970 15.526.128
2015 491.492 4.106.481 9.373.042 1.236.780 555.587 969.238 16.732.619
2016 578.300 5.022.348 10.900.870 1.408.725 735.609 868.985 19.514.835
2017 553.772 5.536.872 12.451.023 1.597.447 1.003.871 783.459 21.926.444
2018 620.584 6.941.340 13.371.466 1.896.893 1.458.698 692.062 24.981.043
La majeure partie des sommes récupérées sont imputées sur le poste Avances. Ainsi, en 2018, 
les 24,98 millions d’euros récupérés41 ont été imputés de la manière suivante.
39 Il s’agit de 352,49 millions d’euros en 2018.
40 Ce montant ne prend pas en compte les dossiers Créances de l’ État.
41 Ce chiffre ne tient pas compte des montants imputés en frais de recouvrement pour lesquels aucun chiffre n’est 
disponible. SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /41
Graphique 3 –  Imputation des montants récupérés par poste en 2018
Depuis sa création en 2004, le Secal a récupéré un total de 152,1 millions d’euros, dont 
77 millions de remboursements d’avances.
4.1.3 Taux de recouvrement
Les possibilités de recouvrement des créances alimentaires par le Secal dépendent de la 
solvabilité des débiteurs42. Une étude menée par la KULeuven en 2012 constatait que le 
montant moyen des revenus des débiteurs d’aliments (en particulier dans les dossiers pour 
lesquels il y a un versement d’avances) était plutôt faible et que leurs capacités à rembourser 
leurs dettes étaient limitées43.
Au moment de l’audit, l’administration ne calculait pas le taux global de recouvrement 
(seul le taux de recouvrement des avances est calculé). La Cour des comptes a calculé un 
taux de recouvrement global cumulé à partir des sommes récupérées et des montants à 
recouvrer.
42 Faute de gestion informatisée des enquêtes de solvabilité, l’administration n’a, au moment de l’audit, pas de vue 
précise sur la situation patrimoniale des débiteurs (voir point 4.1).
43 SPF Finances, J. Pacolet & F. De Wispelaere, L’impact budgétaire de l’octroi d’avances par le service des créances 
alimentaires , Institut de recherche sur le travail et la société de la KU Leuven (HIVA), 2012 ; Fondation roi Baudouin, 
C. Vassart, Le service des créances alimentaires (Secal), un outil de lutte contre la pauvreté des femmes ?, juin 2011, 
p. 33.SERVICE DES CREANCES ALIMENT AIRES  / 32 
 
Graphique 3 – Imputation des montants récupérés par poste en 201 8 
 
77 millions de remboursements  d’avances.  
4.1.3  Taux de recouvrement  
solvabilité des débiteurs43. Une étude menée par la KUL euven  en 2012  
constatait que le montant moyen des revenus des débiteurs d’aliments (en particulier  
dans les dossiers pour lesquels il y a un versement d’avances) était plutôt faible et que leurs 
capacités à rembourser leurs dettes étaient limitées44. 
Au moment de l’audi t, l’administration ne calculait pas le taux global de recouvrement (seul 
le taux de recouvrement des avances est calculé). La Cour des comptes a calculé un taux de 
recouvrement global cumulé à partir des sommes récupérées et des montants à recouvrer.  
 
43 Faute de gestion informatisée des enquêtes de solvabilité, l’administration n’a, au moment de l’audit, pas de vue précise 
sur la situation patrimoniale des débiteurs (voir point 4.1).  
44 SPF  Finances, J.  Pacolet  & F. De Wispelaere, L’impact budgétaire de l’octroi d’avances par  le service des créances 
alimentaires , Institut de r echerche sur le t ravail et la société de la KU Leuven (HIVA ), 2012  ; Fondation roi Baudouin, 
C. Vassart, Le service des créances alimentaires (Secal), un outil de lutte contre la pauvreté des femmes  ?, juin 2011, p. 33.  
 53,53% 27,79% 7,59%5,84%2,77%2,48%
Avances Secal Arriérés et pensions alimentaires
Frais fonctionnement Secal Sommes trop perçues
Avances CPAS Intérêts 42
Tableau 6 –  Évolution du taux de recouvrement
Total cumulé des 
sommes qui restent 
à recouvrer
( A)Total cumulé 
des montants 
récupérés 
(B)Total cumulé 
des sommes en 
recouvrement 
(A+B)Taux global de 
(chiffres cumulés) 
(B/(A+B))
2013 294.816.924 78.402.349 373.219.272 21,01 %
2014 320.468.812 93.928.477 414.397.288 22,67 %
2015 349.642.620 110.661.095 460.303.715 24,04 %
2016 379.137.780 130.175.931 509.313.711 25,56 %
2017 406.726.518 152.102.374 558.828.892 27,22 %
2018 428.293.691 177.083.417 605.377.108 29,25 %
Source : Cour des comptes sur la base des données fournies par le SPF Finances
La Cour des comptes constate que le taux global cumulé de recouvrement connaît une 
progression continue depuis la création du Secal en 2004. La part des montants récupérés 
sur l’ensemble des sommes mises en recouvrement tend à augmenter pour atteindre 
29,25 % fin 2018.
La progression du taux de recouvrement cumulé s’explique par différents facteurs, 
• le renforcement des moyens d’action, par exemple la mise en œuvre du mécanisme de 
compensation fiscale, l’accès à des bases de données informatisées, l’introduction d’un 
privilège sur les biens meubles, la possibilité de saisir l’intégralité des revenus ;
• l’augmentation du plafond de ressources de 1.386 euros à 1.800 euros pour pouvoir 
bénéficier des avances (depuis le 1er janvier  2015)44 a sans doute eu pour conséquence de 
toucher un public davantage solvable.
4.2 Enquête de solvabilité
Avant toute action, les services de recouvrement du Secal réalisent une enquête de solvabilité 
pour établir la situation patrimoniale du débiteur d’aliments et évaluer ses capacités 
financières. La loi prévoit que le Secal est en droit de solliciter auprès des services publics 
ou des organismes chargés d’une mission d’intérêt public, tous renseignements adéquats, 
pertinents et non excessifs en leur possession concernant les ressources, le domicile ou la 
résidence des débiteurs d’aliments, en vue d’assurer le recouvrement des sommes dues45.
Les fonctionnaires du SPF Finances chargés de recouvrer les dettes Secal disposent d’un 
accès en ligne à différentes informations et bases de données telles que la Banque-Carrefour 
de la sécurité sociale. L’accès informatisé à ces bases facilite la réalisation des enquêtes de 
solvabilité.
44 Article 4 de la loi du 12 mai 2014 modifiant la loi Secal.
45 Article 22  de la loi Secal tel que modifié par l’article 124  de la loi du 26  mars  2018  relative à la relance économique 
et au renforcement de la cohésion sociale. SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /43
L’analyse des dossiers n’a pas permis de déterminer sur quels critères se basaient les 
enquêtes de solvabilité et dans quels délais elles étaient réalisées. De manière générale, les 
résultats des enquêtes de solvabilité ne font pas l’objet d’une présentation claire, structurée 
et standardisée dans les dossiers (TPAlim et papier).
Les pratiques des bureaux (voire des agents au sein des mêmes bureaux) peuvent varier, 
notamment concernant les informations reprises dans les dossiers (TPAlim et papier) ou 
encore la périodicité avec laquelle la situation patrimoniale des débiteurs est réévaluée. 
À titre d’exemple, la Cour des comptes a ainsi constaté qu'un des sept bureaux contrôlés 
essayait de réexaminer tous les ans la situation du débiteur lorsque l’enquête avait conclu 
à son insolvabilité. Par contre, dans un autre, une nouvelle enquête de solvabilité n’était 
réalisée que lorsque le Secal recevait des informations indiquant que la situation du débiteur 
avait évolué. Dans les cinq autres bureaux, les pratiques étaient variables.
Faute de gestion informatisée des enquêtes de solvabilité (comme c’est le cas pour le 
recouvrement de contributions directes ou de TVA), l’administration n’a pas de vue précise 
de la situation patrimoniale des débiteurs et n’est pas en mesure de déterminer le nombre 
d’enquêtes concluant à l’insolvabilité du débiteur. Pour la même raison, il n’y a pas de suivi 
des délais dans lesquels les enquêtes de solvabilité sont réalisées.
4.3 Plan de paiement
Le plan de paiement permet de ne pas recourir à des mesures d’exécution forcée, 
souvent coûteuses pour le débiteur/l’administration et chronophages pour les services de 
La loi qui régit les missions du Secal ne prévoit rien concernant l’octroi de plans de paiement.
Depuis le 31 janvier 2017, l’AGPR a adopté une nouvelle stratégie d’octroi des plans de 
paiement46. Toutes les demandes de plan de paiement doivent ainsi être traitées de la 
même manière et le receveur local n’a plus de liberté d’appréciation. L’objectif est que les 
contribuables réagissent plus rapidement et qu’ils soient tous traités de manière égale et 
transparente. Dorénavant, aucun plan de paiement ne pourra donc être accordé pour une 
durée de remboursement supérieure à douze mois.
Lorsque la demande de plan de paiement et l’examen de la capacité de remboursement du 
débiteur indiquent que la dette ne pourra pas être payée en totalité dans les douze mois, le 
plan de paiement doit être rejeté et le débiteur dirigé vers d’autres procédures, telles que 
la mise en surséance indéfinie (voir point 4.5.2) ou le règlement collectif de dettes (voir 
point  4.5.1)47.
Il ressort des entretiens menés par la Cour des comptes que les spécificités des créances 
gérées par le Secal, en particulier l’importance des montants (en moyenne, la dette par 
46 Initialement, la nouvelle stratégie s’appliquait uniquement aux dettes fiscales et aux autres créances non fiscales 
gérées par l’AGPR. Un Mailing Office du 13 septembre 2017 élargit l’application de la nouvelle stratégie aux dettes 
Secal et, en partie, aux amendes pénales.
47 Circulaire 2018/C/69 du 1er juin 2018 concernant la stratégie en matière de plans de paiement. 44
débiteur au moment de la demande est de 5.207 euros) et le caractère évolutif de la dette ne 
sont pas appropriées à l’application de la règle des douze mois. En effet, dans de nombreux 
cas, la capacité de remboursement du débiteur n’est pas adaptée aux mensualités qui lui 
sont réclamées pour apurer sa dette en douze mois, d’autant que les pensions alimentaires 
à échoir48 s’y ajoutent éventuellement49.
Par ailleurs, les plans de paiement du Secal ne peuvent pas être encodés dans TPAlim et 
aucune application ne permet leur gestion automatisée. Les plans de paiement concernant 
d’autres dettes non fiscales à recouvrer par l’AGPR sont gérés via l’application Gestion des 
débiteurs. Un Mailing Office du 14 août 2017 indique qu’il est prévu que les dettes Secal 
soient intégrées dans l’application Gestion des débiteurs de manière à permettre une 
gestion informatisée des plans de paiement50. Pour des raisons techniques, les dettes du 
Secal n’y étaient toujours pas intégrées au moment de l’audit. Les fonctionnaires doivent 
donc suivre leur exécution au moyen de fichiers Excel. En outre, le suivi du respect des plans 
de paiement de plus de 6 mois n’est pas aisé en raison de la mise automatique des dossiers 
en arrêt partiel d’intervention du Secal après six paiements consécutifs.
En l’absence de données consolidées, l’administration n’a pas de vue globale du nombre 
de plans de paiement accordés par le Secal aux débiteurs d’aliments51, de leur durée, 
des montants concernés ou encore de l’ampleur des défauts de paiement52. Or il s’agit 
d’informations essentielles pour élaborer une approche de recouvrement adaptée aux 
spécificités des créances Secal.
4.4 Moyens de recouvrement
4.4.1	 Compensation 	fiscale
La compensation via la balance fiscale du débiteur permet de payer une créance en 
prélevant son montant sur un remboursement futur dû au débiteur par une administration 
du SPF Finances53.
Le champ d’application de la compensation fiscale a été étendu en 2009 aux dettes non 
fiscales des contribuables, dont les dettes Secal54. La compensation s’opère sans formalités, 
c’est-à-dire que la somme à restituer peut être affectée au choix du fonctionnaire compétent 
sans qu’il soit nécessaire de recourir à un acte de poursuite comme une saisie-arrêt 
exécution.
48 Le paiement complet de la pension alimentaire courante à la date prévue est une condition pour obtenir un plan de 
paiement.
49 Les plans d’apurement de maximum 12 mois ont également fait l’objet de critiques du Médiateur fédéral. Voir Le 
Médiateur fédéral, Dettes fiscales. La stratégie de recouvrement du SPF Finances , 2018.
50 Dans sa réponse, l’administration indique que cette intégration doit débuter au deuxième trimestre 2019.
51 Dans sa réponse du 22 novembre 2017 à la question parlementaire de la députée Sonja Becq du 15 juin 2017, le 
ministre des Finances a déclaré que l’administration ne disposait pas de données qui permettent de déterminer le 
nombre de plans de paiement accordés au débiteur d’aliments.
52 D’après les agents interrogés au sein des bureaux, une part importante des plans de paiement ne sont pas respectés 
par les débiteurs. La Cour des comptes n’est pas en mesure de donner une information chiffrée sur ce point.
53 Article 334 de la loi-programme du 27 décembre 2004.
54 Article 194 de la loi-programme du 22 décembre 2008.  SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /45
Cette compensation est facilitée par la création d’un «  bilan des créances et des dettes » 
informatisé55.
La compensation fiscale est possible même s’il existe un règlement collectif de dettes ou 
une procédure de surséance indéfinie (voir point 4.5.2).
Tableau 7 –  Imputations 2010-2016 de remboursements sur des dettes du Secal (montants en euros)
Contributions 
directes1.666.155 1.704.573  2.188.719 2.331.687 2.933.521 2.973.787 3.889.055 
TVA 1.085 4.303 6.231 - - 88.917 64.391 
Total 1.667 .240 1.708.876  2.194.950  2.331.687 2.933.521  3.062.704 3.953.446  
% des 
montants 
récupérés15 % 16 % 17 % 17 % 19 % 18 % 20 %
Sources : rapports annuels 2012-2017 du SPF Finances et données fournies par l’administration
Le mécanisme de la compensation fiscale a ainsi permis de récupérer près de 4 millions 
d’euros en 2016, soit 20 % du total des montants récupérés par le Secal sur la même année. 
Les sommes recouvrées via ce biais sont en constante progression depuis 2010.
Les receveurs reçoivent une notification indiquant qu’une somme va être remboursée 
au débiteur d’aliments. L’imputation du remboursement sur les dettes Secal est ensuite 
automatique.
4.4.2 Recouvrement forcé
Si le débiteur d’aliments ne paie pas sa dette spontanément, une procédure de recouvrement 
forcé peut être entamée à son égard pour autant qu’il soit solvable et qu’il ne soit pas soumis 
à une procédure de règlement collectif de dettes. Le Secal recouvre les montants dus à titre 
de pension alimentaire au moyen d’une contrainte (titre exécutoire que l’administration se 
délivre à elle-même)56. Sur la base de cette contrainte, le Secal a différents moyens légaux 
de recouvrement forcé  :
55 Des fichiers reprenant les dettes et les remboursements des entités du SPF Finances sont chargés périodiquement 
dans le programme ICPC ( Inning en Comptabiliteit, Perception et comptabilité) de manière à constituer par 
redevable un «  bilan fiscal des dettes et des remboursements ».
56 Depuis le 1er janvier 2017, la contrainte peut être notifiée par recommandé et ne doit plus nécessairement être 
signifiée par exploit d’huissier (articles 88  à 91  et article 109  de la loi-programme du 1er juillet 2016). De plus, une 
loi du 11 février 2019 modifiant la loi Secal vise à remplacer les contraintes individuelles décernées par le Secal par 
un registre de perception et de recouvrement. Il s’agit d’une liste générale périodique automatisée. Cela s’inscrit 
dans la volonté de l’AGPR d’en finir avec les contraintes individuelles de manière à simplifier le travail administratif, 
éviter les erreurs et traiter de la même manière toutes les dettes. Cette loi entrera en vigueur le 1er décembre 2019. 
Loi du 11 février 2019 modifiant la loi Secal, Moniteur belge  du 25 février 2019, p. 18519-18522. 46
• la saisie-arrêt exécution57 ou la saisie-arrêt exécution en forme simplifiée58 ; la loi Secal 
autorise désormais le receveur à procéder à une saisie-arrêt exécution simplifiée par voie 
électronique59 ;
• la saisie-exécution mobilière ; le Secal dispose depuis le 1er août 2014 d’un privilège 
général60 sur les biens meubles à hauteur de 15.000 euros61 ;
• la saisie-exécution immobilière.
Pour les dossiers ouverts avant le 31 décembre 2014, le montant de la saisie est limité à ce qui 
excède le revenu d’intégration sociale62. Pour les dossiers ouverts après cette date, le Secal 
peut saisir l’intégralité du salaire du débiteur.
Il ressort des visites dans les bureaux et de l’analyse des dossiers effectuée par la Cour des 
comptes qu’en dehors du mécanisme de compensation fiscale, les moyens de recouvrement 
forcés les plus appliqués sont les saisies sur le salaire ou les revenus de remplacement. 
La possibilité de saisir l’intégralité des revenus des débiteurs d’aliment pour les dossiers 
ouverts depuis le 1er janvier 2015 semble peu pratiquée (aucun cas parmi les 60 dossiers 
analysés)63.
Les services du Secal ne sont pas automatiquement avertis en cas de vente d’immeuble ou de 
succession64. Dans certains cas, ils sont informés par le créancier d’aliments ou découvrent 
la vente lors de l’enquête de solvabilité. Or, compte tenu de son privilège général sur les 
biens meubles et de son droit d’hypothèque légale, le Secal pourrait sans doute récupérer 
certaines sommes.
De manière générale, il ressort des entretiens menés qu’il existe un nombre important de 
dossiers pour lesquels les services de recouvrement se limitent à interrompre périodiquement 
les délais de prescription, mais n’entreprennent plus aucune action de recouvrement (voir 
57 La saisie-arrêt exécution est une procédure judiciaire qui permet au créancier, muni d’un titre exécutoire (jugement, 
acte notarié, contrainte), de saisir tout ou partie des sommes dues par un tiers à son débiteur (par exemple, des 
salaires). 
58 La saisie-arrêt simplifiée permet au receveur de procéder à une saisie-arrêt exécution pour recouvrer les dettes 
sans recourir à un huissier de justice. Elle est notifiée par recommandé, à concurrence de tout ou partie du montant 
des dettes dues (Source : SPF Finances, P. Houllez & D. Rausin, Formation de base Perception & recouvrement , 
troisième version, 2017, p. 120). 
59 Une saisie-arrêt ne peut être envoyée par voie électronique que lorsqu’un accord préalable est conclu entre le 
SPF Finances et le tiers saisi (loi du 26 mars 2018 relative au renforcement de la croissance économique et de la 
cohésion sociale dont les dispositions sont entrées en vigueur le 9 avril 2018).
60 Le privilège est un droit que la qualité de la créance donne à un créancier d’être préféré aux autres créanciers même 
hypothécaires (article 12 de la loi hypothécaire). En d’autres termes, le privilège est l’avantage accordé à certains 
créanciers d’être payé avant les autres, soit un droit de priorité sur le produit de la vente d’une partie ou de la 
totalité du patrimoine du débiteur. Source : SPF Finances, P. Houllez & D. Rausin, p. 144.
61 Le montant est de 15.000 euros, car la dette alimentaire moyenne s’élevait à environ 15.000 euros au moment 
de l’adoption de la loi ( doc. parl. , Sénat, 12 février 2014, DOC 5-2476/3, Rapport fait au nom de la commission des 
Finances et des affaires économiques par Mme Arena ).
62 Article 7 de la loi du 12 mai 2014 modifiant la loi Secal.
63 Ceci rejoint le constat formulé par le ministre des Finances à la question n° 1587 de la députée Goedele Uyttersprot 
du 29 mars 2017 (Chambre, 20 septembre 2017, QRVA 54 131, Réponse du ministre des Finances à la question  
n° 1587 de la députée Goedele Uyttersprot du 29 mars 2017 , p. 258-259).
64 Un tel mécanisme est prévu par la loi pour l’impôt des personnes physiques et la taxe sur la valeur ajoutée. 
Concernant les successions, les informations sont ajoutées au dossier digital de l’intéressé et les équipes de 
recouvrement du Secal peuvent donc en prendre connaissance, mais ne sont pas averties automatiquement. SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /47
point 4.5.2). La Cour des comptes n’est pas en mesure de chiffrer le nombre de dossiers 
concernés. En particulier, il semble que les dettes anciennes des CPAS ne constituent pas 
une priorité en matière de recouvrement.
La Cour des comptes constate que, jusqu’en octobre 2018, le recouvrement des créances 
Secal n’était pas géré de manière automatisée (pas de code permettant de suivre le processus 
de recouvrement de la créance et de déterminer les actions à entreprendre). En l’absence de 
codes spécifiques, l’administration ne disposait pas de statistiques sur le nombre d’actions 
de recouvrement, le type d’actions choisi, les délais dans lesquels elles sont mises en œuvre 
et les montants recouvrés65. À défaut de données chiffrées, la Cour des comptes n’est pas en 
mesure d’évaluer l’efficience et l’efficacité des mesures de recouvrement forcé entreprises 
par le Secal.
Pour remédier à ces difficultés, l’administration a, en cours d’audit (en octobre 2018), 
intégré, dans l’application TPAlim un module de gestion automatisée du recouvrement des 
créances (codes à compléter au sein de l’application informatique en fonction des actions de 
recouvrement prises). La Cour des comptes estime que cette mesure permettra de suivre de 
manière plus précise les actions de recouvrement prises et d’en évaluer l’efficacité.
4.5 Procédures en cas d’endettement structurel
Lorsque le débiteur n’obtient pas de plan de paiement et est incapable de payer ses dettes, 
il doit être dirigé vers les autres procédures prévues pour les citoyens en endettement 
structurel. Pour les dettes Secal, il existe deux types de procédures :
• le règlement collectif de dettes66 (lorsque le débiteur a des dettes importantes vis-à-vis 
de plusieurs créanciers et est en surendettement structurel) ;
• la suspension du recouvrement et la renonciation à celui-ci.
4.5.1 Règlement collectif de dettes
Le règlement collectif de dettes concerne un grand nombre de dossiers du Secal.
En principe, les règlements collectifs de dettes sont gérés par les cellules de procédures 
collectives (CPC) de l’AGPR. Pour les soutenir dans leurs tâches, les CPC ont accès à 
l’application Gestion des débiteurs. Toutefois, les créances Secal n’y sont pas reprises. 
Les services Intake Secal doivent donc communiquer en temps utile aux CPC le montant 
des dettes ainsi que les éventuels manquements au paiement des pensions alimentaires 
mensuelles pour chaque dossier concerné par un règlement collectif de dettes. Les 
65 Dans sa réponse du 22 novembre 2017 aux questions posées par la députée Sonja Becq le 15 juin 2017, le ministre 
a déclaré que l’administration ne disposait pas des données qui permettent de déterminer, sur base annuelle, le 
nombre et le type d’actions de recouvrement entreprises par le Secal (Chambre, 22 novembre 2017, QRVA 54/137, 
Réponse du ministre des Finances à la question n° 1699 de la députée Sonja Becq du 15 juin 2017 , p. 354). Les seules 
données disponibles concernent les montants globaux recouvrés (voir point 4.1.2) et les montants récupérés via la 
balance fiscale (voir point 4.4.1).
66 Pour les autres dettes que l’AGPR est chargée de recouvrer, une autre solution est possible : le règlement 
administratif de dettes. Il s’applique lorsque l’essentiel de l’endettement du débiteur se situe auprès de 
SPF Finances. Il n’est pas possible pour les dettes Secal. Source : circulaire 2018/C/69 du 1er juin 2018 concernant la 
stratégie en matière de plans de paiement. 48
agents du Secal ont informé la Cour des comptes lors de ses contrôles sur place que ce 
fonctionnement entraînait une charge administrative importante. Dans certains cas, 
l’échange d’informations entre les services Intake Secal et les CPC ne fonctionnait par 
ailleurs pas correctement.
4.5.2 Suspension du recouvrement et renonciation à celui-ci
La loi Secal prévoit la possibilité de suspendre le recouvrement d’une créance d’aliments, 
voire d’y renoncer, si le receveur constate l’impossibilité de recouvrer les avances, le solde 
de la pension alimentaire, des arriérés ou des intérêts67. La somme dont le recouvrement est 
suspendu est comptabilisée « en surséance indéfinie ». Le Secal peut tenter ultérieurement 
une nouvelle procédure de recouvrement si le débiteur redevient solvable. Si la somme est 
considérée comme définitivement irrécouvrable, le receveur peut demander au ministre des 
Finances ou à son délégué de renoncer au recouvrement de cette créance.
Il n’existe pas de chiffres consolidés sur le nombre de décisions de suspension du 
recouvrement et de renonciation à celui-ci. Lors des entretiens réalisés, la Cour des 
comptes a été informée que, hormis pour certains dossiers des CPAS, aucune décision 
de suspendre le recouvrement d’une créance ou de l’annuler n’a été prise. Dès lors, les 
bureaux gèrent actuellement un stock de créances irrécouvrables, sans en déterminer 
précisément l’ampleur. À titre indicatif, sur les 21.346 dossiers en phase de recouvrement 
au 6 août 201868, on compte 6.922 dossiers pour lesquels aucun paiement n’est intervenu. 
Parmi ces 6.922 dossiers, 3.648 dossiers ont été ouverts avant le 1er janvier  201669.
4.6 Gestion des prescriptions
Le délai de prescription est de cinq ans pour le paiement des créances alimentaires et 
de dix ans pour les avances indûment versées70. La prescription des créances alimentaires 
est interrompue par la mise en demeure envoyée par le Secal au débiteur d’aliment71. La 
prescription est également interrompue par le paiement volontaire (même partiel) du 
débiteur. Un nouveau délai de prescription de cinq ans commence alors à courir.
L’interruption des délais de prescription est une tâche importante des bureaux locaux du 
Secal, car, d’une part, les créances qu’ils gèrent sont souvent anciennes et, d’autre part, le 
processus de recouvrement prend en général beaucoup de temps. Sur les 21.346 dossiers en 
recouvrement ou en arrêt partiel au 6 août 2018, 8.343 dossiers ont fait l’objet d’une mise en 
demeure (article 10) envoyée avant le 1er janvier  201372.
Au moment de l’audit (octobre 2018), les risques liés à la gestion de la prescription n’étaient 
pas maîtrisés de manière satisfaisante par l’administration. En effet, jusqu’en octobre 2018, 
67 Articles 26 et 27 de la loi Secal.
68 Ce chiffre comprend les dossiers en statut de recouvrement et les dossiers en statut d’arrêt partiel pour lesquels 
des arriérés doivent encore être récupérés. Il ne comprend pas les dossiers clôturés.
69 À ces chiffres, il convient d’ajouter 4.392 dossiers Créances de l’ État (chiffres au 1er janvier 2018), non repris dans 
TPAlim, qui sont toujours en phase de recouvrement et qui datent d’avant octobre 2005.
70 Les montants d’arriérés fixés dans un jugement ont également une prescription de dix ans.
71 Article 10 de la loi Secal.
72 À ces chiffres, il convient d’ajouter 4.392 dossiers Créances de l’ État (chiffres au 1er janvier 2018), non repris dans 
TPAlim, qui sont toujours en phase de recouvrement et qui datent d’avant octobre 2005. SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /49
il n’existait pas de système de gestion automatisé des prescriptions dans TPAlim. 
Les fonctionnaires tenaient des fichiers Excel pour vérifier si les prescriptions étaient 
interrompues en temps utile. Ces vérifications manuelles sur la base de fichiers Excel 
étaient chronophages et sources d’erreurs potentielles. L’administration ne disposait pas 
d’informations sur le nombre de dossiers éventuellement concernés par une prescription 
de la dette ni sur les montants concernés.
Consciente de ces risques, l’administration a intégré un module de gestion des prescriptions 
dans TPAlim (octobre 2018).
Les fonctionnaires du Secal sont chargés d’encoder, dans un nouveau module mis en place, 
les dates de prescription de tous les dossiers en phase de recouvrement.
Dans sa réponse, l’administration indique que les dates de prescription des dossiers ont 
été vérifiées au 31  mars  2019. Cette vérification lui a permis de détecter 1.233  dossiers où il y 
avait une créance prescrite. Les montants prescrits s’élèvent à 25.984.898,09 euros.
4.7 Conclusions et recommandations
• Aucune application informatique intégrée ne permet le recouvrement des créances 
gérées par le Secal.
• Les enquêtes de solvabilité ne donnent pas une image précise et fiable de la situation 
patrimoniale du débiteur.
• La nouvelle stratégie de recouvrement mise en place par l’AGPR n’est pas adaptée aux 
spécificités des créances gérées par le Secal.
• L’absence de données consolidées concernant les actions de recouvrement ne permet 
pas d’en évaluer l’efficacité et l’efficience.
• Peu de décisions de surseoir ou de renoncer au recouvrement sont prises.
• Les risques liés aux prescriptions ne sont pas suffisamment maîtrisés.
Elle conclut que le soutien informatique, la stratégie et le suivi des actions de recouvrement 
ne sont pas suffisamment matures ou adaptés aux créances alimentaires. 50
Plans de paiementR.6
Vérifier que la nouvelle stratégie qui limite les plans de paiement à douze 
mois soit adaptée à la situation financière des débiteurs et aux montants 
élevés des créances du Secal, en consolidant dans une base de données 
les informations relatives aux plans de paiement accordés aux débiteurs 
d’aliments
Gestion informatisée 
et intégrée des 
tâches des services 
de recouvrementR.7
Assurer une gestion informatisée et intégrée des tâches des services de 
recouvrement (enquêtes de solvabilité, plans de paiement, actions de 
recouvrement forcé, suivi des prescriptions, suspension du recouvrement 
et renonciation à celui-ci) pour permettre, d’une part, une consultation 
aisée des résultats des actions de recouvrement via une présentation claire 
et structurée et, d’autre part, un suivi global de la situation des débiteurs 
de pensions alimentaires
Délais de prescriptionR.8
Vérifier les délais de prescription des créances dans tous les dossiers non 
clôturés et instaurer un système d’alerte automatique
Identification des 
dettes irrécouvrablesR.9
Identifier les dettes irrécouvrables et appliquer les procédures prévues 
lorsque le caractère irrécouvrable des dettes est constaté, notamment 
pour permettre au Secal d’avoir une vue plus précise de l’état des créances 
qu’il gère
4.8 Réponse de l’administration
Les champs Code de recouvrement et Date de prescription ont été intégrés dans TPAlim 
en octobre 2018. L’administration indique que, pour les nouvelles dettes, ils doivent être 
systématiquement remplis. Pour les dettes existantes, ils ont été complétés au 31 mars 2019.
En matière de recouvrement, une large partie des réponses repose sur la future reprise des 
dettes Secal dans le logiciel de gestion des débiteurs. Une fois cette intégration effectuée, 
l’administration sera en mesure :
• de sélectionner les dettes en fonction de leur code de recouvrement, de lancer les 
procédures de recouvrement adéquates et de suivre les prescriptions ;
• d’évaluer le nombre de dettes et les montants mis en irrécouvrabilité et d’entamer, de 
manière automatisée, la mise en irrécouvrabilité afin de pouvoir clôturer le recouvrement 
de certains dossiers ;
• de générer une liste des prescriptions. SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /51
Chapitre 5
5.1 Gestion des montants recouvrés
TPAlim gère automatiquement l’imputation des sommes récupérées par le Secal, sauf les 
frais de recouvrement qui sont traités manuellement par les agents qui doivent renseigner 
leur existence dans TPAlim. Ils doivent ensuite introduire le montant et la nature de ces 
frais dans une autre application (appelée 180B-RNFI)73. Dès qu’un paiement arrive sur 
le compte général du Secal, les services centraux de perception de l’AGPR sont avertis 
automatiquement s’il existe des frais de recouvrement. Ils versent alors les sommes dues 
sur le compte 180-RNFI du bureau local de recouvrement, qui doit les imputer sur les frais 
de recouvrement74.
Cette procédure est donc relativement lourde et suppose que les agents des bureaux de 
recouvrement traitent rapidement les dossiers. La gestion de la créance alimentaire est 
scindée entre les applications Secal (TPAlim et Webalim75) et l’application 180B-RNFI76 du 
Par ailleurs, le tableau d’imputation des paiements généré par TPAlim (tableau histodos) 
est peu lisible77. Les fonctionnaires du Secal ne sont pas en mesure de communiquer par 
avance aux créanciers d’aliments le montant récupérable en cas de paiement du débiteur.
5.2 Imputation des montants recouvrés
5.2.1 Ordre de l’imputation
La loi Secal prévoit que les sommes récupérées par le Secal doivent être imputées 
successivement sur  :
1.  les frais de recouvrement avancés par le Secal ;
2.  les frais de fonctionnement du Secal ;
3.  les intérêts ;
4.  les avances accordées  ;
73 Les frais de recouvrement (pour l’essentiel des frais d’huissier) ne sont pas repris dans le tableau d’imputation 
des paiements TPAlim (tableau histodos). Il n’a pas été possible d’intégrer un système de gestion des frais de 
recouvrement dans TPAlim faute d’expertise technique du fonctionnement du logiciel et par crainte de déstabiliser 
et/ou de dérégler son fonctionnement.
74 Il importe que les agents des bureaux de recouvrement imputent tous les jours les montants reçus des services 
centraux de perception pour que les soldes de frais de recouvrement soient à jour. À défaut, des montants 
pourraient être versés à tort sur le compte 180B-RNFI des bureaux de recouvrement et retarder l’apurement de la 
dette.
75 Frais de fonctionnement, intérêts, avances éventuelles, arriérés et pensions alimentaires à échoir.
76 Frais de recouvrement.
77 Ce tableau ne donne donc pas une image fidèle des montants à imputer pour les dossiers dans lesquels des frais de 
recouvrement sont dus. 52
5.   la différence entre le montant de la pension alimentaire et le montant de l’avance 
accordée  ;
6.  le montant des arriérés à la date de la demande d’intervention78.
Cet ordre légal d’imputation a été mis en place pour préserver les intérêts du Trésor. 
Toutefois, il est défavorable aux demandeurs et en contradiction avec l’objectif d’aider les 
créanciers d’aliments en difficulté. Les créanciers d’aliments sont, en effet, les derniers à 
percevoir les sommes qui sont recouvrées en cas de remboursement partiel du débiteur (en 
particulier lorsqu’ils ne bénéficient pas d’avances et lorsque les frais de fonctionnement 
sont importants).
L’administration n’applique pas l’ordre légal d’imputation lorsqu’il n’y a pas d’avances à 
récupérer et que les sommes recouvrées sont inférieures au total des frais de fonctionnement 
dus (13 % ou 10 % de la dette en principal selon que le dossier a été ouvert avant ou après 
le 1er janvier 2015). L’administration impute alors 13 % ou 10 % des sommes récupérées 
(et non 13 % ou 10 % du principal de la dette) en frais de fonctionnement. Elle entend ainsi 
préserver les droits des créanciers d’aliments.
5.2.2 Calcul des frais de fonctionnement
Pour les dossiers déposés auprès du Secal avant le 1er janvier 2015, les frais de fonctionnement 
à charge du créancier d’aliments sont de 5 % des montants recouvrés et les frais de 
fonctionnement à charge du débiteur d’aliments sont de 10 % des sommes à recouvrer 
en principal. Pour les dossiers déposés après le 1er janvier 2015, il n’y a plus de frais de 
fonctionnement à charge du créancier d’aliments et les frais de fonctionnement à charge 
du débiteur d’aliments sont de 13 % des sommes à recouvrer en principal.
La coexistence de deux régimes en matière de frais de fonctionnement, selon que le 
dossier a été déposé avant ou après le 1er janvier 2015, génère une charge administrative 
supplémentaire, dont l’intérêt est difficile à évaluer.
5.3 Imputation des paiements
L’administration identifie deux types d’erreurs d’imputation de paiements :
• des erreurs liées au fonctionnement de TPAlim :
o  des paiements effectués dans un dossier pour lequel il existe des frais de 
recouvrement ; comme ces frais ne figurent pas dans TPAlim, l’imputation 
automatique du logiciel est erronée (voir point 5.1) ;
o  imputation de frais de fonctionnement qui ne sont pas toujours dus dans certaines 
procédures (règlement collectif de dettes, etc.) ;
o  imputation d’un remboursement d’impôts (dû au débiteur) sur une créance prescrite.
• des erreurs manuelles :
o imputation d’un paiement sur une mauvaise créance ou un mauvais dossier ;
o  imputation d’un remboursement d’impôts commun au débiteur et à son conjoint, 
alors que le contrat de mariage ne permet pas de disposer de la part du conjoint ;
o paiement par le tiers saisi d’un montant trop élevé au Secal.
78 Article 23 de la loi Secal. SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /53
L’administration dispose de procédures pour corriger ces erreurs, mais elles prennent du 
temps. Lorsque l’erreur d’imputation est détectée avant la clôture comptable mensuelle, 
une correction de l’erreur peut être opérée sans devoir recréer un nouveau dossier. En 
revanche, lorsque l’erreur d’imputation est constatée après la clôture comptable mensuelle, 
c’est-à-dire après que des paiements ont été effectués sur base de cette imputation erronée, 
le montant de la dette n’est plus correctement calculé par TPAlim. Une procédure spécifique 
de correction doit alors être réalisée et un nouveau dossier doit être créé.
5.4 Paiements en attente
Un nombre important de paiements qui n’ont pas pu être imputés (faute de communication 
structurée ou pour cause de communication erronée) sont en attente sur le compte 
général du Secal. Ces paiements sont traités manuellement pour être identifiés et imputés 
correctement. Les fonctionnaires adressent un recommandé au « payeur » pour obtenir ces 
informations.
Malgré les efforts79, le volume de ces paiements reste important (environ 2,3 millions d’euros 
au 31 décembre 2018). Cela entraîne des erreurs dans le calcul de certaines créances et des 
retards dans le paiement des créanciers. Ces retards peuvent provoquer le recouvrement de 
sommes non dues.
5.5 Conclusions et recommandations
• L’ordre d’imputation prévu par la loi Secal est défavorable aux créanciers d’aliments et 
ne répond pas à l’objectif d’aide aux créanciers d’aliments du Secal.
• Faute d’application permettant leur encodage et leur prise en charge comptable, la 
gestion des frais de recouvrement est problématique.
• Les imputations erronées sont nombreuses et nécessitent des procédures de rectification 
chronophages.
• Un nombre important de paiements sont en attente sur le compte Secal.
Elle conclut à une situation qui, tant sur le plan légal qu’organisationnel, contrarie l’objectif 
de politique publique poursuivi par le législateur.
79 Pour résorber le retard et la masse des paiements en attente, des agents du centre de perception ont été chargés 
d’apurer manuellement le compte général du Secal. 54
Gestion intégrée 
de l’ensemble des 
imputations des 
montants récupérésR.10
Gérer l’ensemble des imputations des montants récupérés par le Secal 
dans une même application, les frais de recouvrement étant actuellement 
traités à part
Ordre d’imputationR.11
Examiner dans quelle mesure l’ordre d’imputation légal des montants 
récupérés par le Secal et la hauteur des frais de fonctionnement du Secal 
peuvent faire obstacle à l’objectif poursuivi par la loi et adapter au besoin 
la législation
Apurement des 
paiements en attenteR.12
Apurer les paiements en attente en identifiant et en imputant correctement 
ceux qui n’ont pas pu être imputés (par exemple, en l’absence de 
communication structurée ou en cas de communication erronée)
5.6 Réponse de l’administration
Les actions que l’administration avance pour répondre aux recommandations de la Cour 
des comptes en matière de gestion des paiements dépendent de l’intégration future des 
dettes Secal dans l’application First.
Concernant l’ordre d’imputation légal des montants récupérés, une analyse est en cours 
pour répondre à la recommandation.
Dans sa réponse, l’administration présente également une solution de gestion commune 
à l’ensemble des dettes gérées par l’AGPR, donc y compris les dettes Secal. Elle envisage 
d’appliquer la méthode First In First out à toutes les dettes fiscales et non fiscales. Ainsi, 
si le débiteur ne marque pas sa volonté (dans une communication structurée définie par 
l’administration) d’apurer en priorité sa dette Secal et qu’il est redevable d’autres sommes 
au Trésor, la somme payée ne sera pas versée au créancier d’aliments, mais servira à apurer 
la dette la plus ancienne comptabilisée sur son compte citoyen. En cas de dettes multiples, 
cette méthode pourra, selon les cas, être favorable ou défavorable au créancier d’aliments 
suivant que la dette Secal est la plus ancienne ou pas. L’administration ne précise pas si le 
créancier d’aliments sera informé des conséquences de cette méthode sur sa situation.
La réponse de l’administration relative à la méthode First In First Out ne concerne pas l’ordre 
d’imputation d’une somme payée par le débiteur sur la créance Secal. Elle ne rencontre 
donc pas la recommandation de la Cour des comptes. D’ailleurs, l’administration ajoute 
à cet égard que la légalisation de la méthode d’imputation des dettes irait à l’encontre de 
cette nouvelle gestion des dettes.
La Cour des comptes constate que la méthode envisagée par l’administration créerait une 
hiérarchie des créances uniquement basée sur leur ancienneté et ne garantirait aucunement 
l’atteinte de l’objectif de politique publique poursuivi par le législateur, à savoir venir en 
aide aux créanciers d’aliments. SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /55
Chapitre 6
La gestion du Secal repose pour l’essentiel sur les applications TPAlim et Webalim80.
TPAlim gère le traitement des demandes. Il permet aux agents d’encoder les données des 
créanciers et des débiteurs d’aliments ainsi que les données relatives à la créance. TPAlim 
gère la comptabilité et l’imputation des paiements81. Il génère les courriers automatisés.
En parallèle, l’interface Webalim permet de consulter les données encodées dans TPAlim. 
En plus d’être une « copie » du contenu de TPAlim, WebAlim permet d’encoder les enquêtes 
de solvabilité relatives au demandeur grâce au module Solva82. Il permet aussi d’afficher les 
données comptables et les paiements reçus et effectués pour chaque dossier, les courriers 
générés automatiquement et les messages concernant les actions à entreprendre. Il fournit 
des outils de recherche et d’exploration statistiques.
TPAlim et Webalim ont été développés à partir de 2004 par des consultants privés. 
Leurs contrats se sont terminés en 2007 et n’ont pas été renouvelés83. La maintenance 
et le développement des applications ont dès lors été repris par des informaticiens du 
Les applications du Secal fonctionnent sur la base d’une technologie obsolète et n’ont 
connu aucun développement substantiel depuis leur création. La plupart des programmes 
utilisés actuellement au SPF Finances ne sont plus ou peu compatibles avec le langage 
et les caractéristiques techniques de TPAlim et de Webalim84. De plus, ils sont hébergés 
sur des serveurs mainframe85 qui ne sont quasi plus utilisés et dont la maintenance est 
lourde et coûteuse. Une partie des problèmes de TPAlim trouvent leur origine dans ces 
incompatibilités de langage et dans l’hébergement sur un mainframe.
6.1 Projet Stimer et intégration du Secal dans First
Depuis 2007, l’administration n’apporte par ailleurs pas d’améliorations importantes à 
TPAlim86. Ce dernier devait en effet être intégré dans un projet informatique plus large, 
80 À côté de ces logiciels dédiés aux créances alimentaires, les fonctionnaires du Secal utilisent d’autres programmes 
et bases de données mis à leur disposition par le SPF Finances.
81 Sauf pour les frais de recouvrement.
82 Le module Solva n’est pas utilisé par tous les gestionnaires de dossiers (voir point 3.4.1.2).
83 SPF Finances, Commission d’évaluation du Secal, Rapport d’évaluation 2010 , 73 p., www.secal.belgium.be/pdf/
rapport-2010.pdf.
84 TPAlim fonctionne en langage Cobol 2000 et tourne sur un mainframe Bull, tandis que Webalim est une application 
Hypertext Preprocessor (Php). La plupart des programmes du SPF Finances sont développés en langage Java.
85 Un mainframe sert d’unité centrale à des terminaux sur un réseau. Dans le cas du Secal, les terminaux sont les 
ordinateurs des utilisateurs de TPAlim et de Webalim.
86 Des améliorations accessoires ont tout de même été apportées à l’application, notamment l’introduction de 
champs pour encoder les dates de prescription et les actions de recouvrement entreprises (depuis  octobre  2018). 56
tout d’abord dans Stimer et, ensuite, dans First87. La priorité a été donnée à la sécurisation 
et à la consolidation des applications existantes, et non au développement de nouvelles 
fonctionnalités.
En 2007, le SPF a lancé le projet informatique Stimer (système de traitement intégré 
multi-entités recouvrement). Ce projet devait couvrir tous les besoins de comptabilité, de 
perception et de recouvrement des trois entités du SPF Finances (Impôt et recouvrement, 
Documentation patrimoniale et Trésorerie).
Le Secal avait été désigné comme un des modules prioritaires à développer. En raison de 
différentes difficultés techniques et financières, Stimer a été abandonné en 2013 et aucun 
module n’a été mis en place pour le Secal.
Un nouveau projet informatique, appelé First (Federal Integrated Recovery System and Tax 
Refund)  a été lancé en 2013 pour remplacer Stimer. Il doit rassembler et intégrer, dans une 
seule application, la gestion des dettes et des remboursements que le SPF Finances est 
chargé de recouvrer. Lors de l’audit (août 2018), First a été mis en place et permet de gérer 
différentes créances dont le SPF Finances a la charge. Le Secal n’y est toutefois toujours pas 
intégré.
Une analyse de rentabilisation (Bu siness Ca se)  a été rédigée pour intégrer le Secal dans First88. 
L’objectif est de ne plus utiliser de support coûteux qui recourt à un langage informatique 
non supporté par le SPF Finances, mais aussi de permettre une gestion complète et intégrée 
des dossiers, de l’introduction de la demande à la clôture. Elle a toutefois déjà pris du retard 
sur le calendrier prévu (fin 2018).
6.2 Fonctionnalités des applications
Les fonctionnalités de TPAlim et Webalim sont largement insuffisantes89 et ne satisfont 
pas aux besoins des fonctionnaires du Secal. Ainsi, les tâches de recouvrement ne sont 
pas soutenues90 et il n’est pas possible d’y encoder et d’assurer le suivi des actions de 
recouvrement réalisées (enquête de solvabilité du débiteur, plan de paiement, action de 
recouvrement forcé, mise en surséance indéfinie).
87 Cour des comptes, « SPF Finances : audit financier du Service des créances alimentaires », 166e Cahier , Volume I, 
Bruxelles, octobre 2009, p. 717.
88 On devrait plutôt parler d’intégration indirecte dans First. En effet, le projet prévoit que : 
 • Le traitement des demandes et le calcul de la dette seront gérés via un formulaire en ligne et un module 
spécifique. Ce module permettra de reprendre automatiquement les données du formulaire en ligne, d’établir 
la dette Secal et de la rendre générique (c’est-à-dire d’estomper ses spécificités pour lui donner le même 
format que les autres dettes présentes dans First) de manière à pouvoir être injectée dans First.
 • La perception et le recouvrement des dettes seront gérés dans First.
89 L’administration considère que le support technique actuel ne répond qu’à 50 % des besoins nécessaires. (Source : 
Business case, Secal – Orienté processus 2018.)
90 Il était prévu dès 2004 d’y intégrer un volet pour gérer la phase de recouvrement. Il était également prévu 
d’intégrer le traitement des frais de recouvrement. Ces développements n’ont pas vu le jour (Source : Secal, 
Rapport d’activités , 1er juin 2004-31 décembre 2004, p. 11-12). SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /57
Plusieurs fonctionnalités importantes font par ailleurs défaut, telles que :
• l’intégration automatique des formulaires électroniques (les informations doivent être 
réencodées par les agents) ;
• le calcul automatique des créances ;
• l’imputation des frais de recouvrement ;
• la gestion des prescriptions (jusqu’en octobre 2018) ;
• la gestion des paiements indus ;
• l’envoi de courriers en allemand (les citoyens germanophones reçoivent leurs courriers 
en français91).
En pratique, pour pallier ces manquements, la plupart des gestionnaires de dossiers 
tiennent, à côté des applications TPAlim et Webalim, des fichiers Excel dans lesquels ils 
encodent les données et suivent l’évolution de leurs dossiers. Cette pratique génère une 
charge administrative supplémentaire et constitue une source potentielle d’erreurs.
6.3 Fonctionnement des applications
Le fonctionnement de TPAlim est très rigide (voir point 3.2.2).
Il ne permet pas de soutenir complètement et efficacement les procédures Secal. Il en va ainsi 
de certaines procédures spécifiques, telles que l ’exonération des frais de fonctionnement et/
ou des intérêts de retard, qui peuvent être décidées en cas de règlement collectif de dettes.
Le fonctionnement du logiciel est également à l’origine de la plupart des réouvertures de 
nombreux dossiers (voir point  3.2.2).
Il attribue par ailleurs automatiquement le statut d’« arrêt partiel » du dossier d’intervention 
lorsqu’il y a six paiements consécutifs, même quand ces paiements résultent d’une 
procédure de recouvrement forcée. Dans ce cas, les agents doivent dès lors surveiller les 
paiements qui interviennent et, si nécessaire, remettre le compteur de paiement à zéro 
manuellement. Vu le volume de dossiers à traiter, il est fréquent que des dossiers passent en 
«  arrêt partiel » par erreur.
Les équipes informatiques du SPF Finances évitent cependant d’apporter les changements 
nécessaires par crainte de dérégler le logiciel.
6.4 Problèmes techniques et indisponibilités
TPAlim connaît des problèmes techniques réguliers. Ainsi, entre janvier 2015 et août 2018, 
l’administration a diffusé une trentaine de directives Mailing Office et d’annonces Focus 
News  signalant des problèmes liés à TPAlim. Ces incidents entraînent notamment des 
erreurs dans la clôture journalière ou dans la clôture mensuelle des états comptables, 
91 Lors de la conception du logiciel, des textes et courriers types avaient été prévus en allemand, mais, pour des 
raisons techniques, leur intégration dans TPAlim n’a pas été réalisée. Dans sa réponse, l’administration indique 
néanmoins que tous les documents sont en révision et que des versions seront disponibles dans les trois langues 
nationales. 58
l’indisponibilité des données de paiement ou encore des problèmes pour charger les 
imputations de paiement.
Les problèmes techniques rendent souvent l’application indisponible pour les agents. 
De janvier 2015 à août 2018, TPAlim a subi plusieurs indisponibilités (8 jours en 2015, 4 jours 
en 2016, 4 jours consécutifs en 2017, au moins 5 en 2018). Ces indisponibilités retardent 
la gestion des dossiers et empêchent, dans la plupart des cas, de sauvegarder les données 
encodées le jour où l’incident technique est survenu. La sauvegarde des données encodées 
pendant la journée n’est opérée que la nuit suivante. Ces dernières doivent donc être 
réencodées.
La gestion des dossiers Secal requiert l’envoi de nombreux courriers, recommandés 
ou non (demandes de renseignements, avis de paiement…), dont certains sont générés 
automatiquement. TPAlim envoie notamment automatiquement la proposition de mandat, 
la notification d’intervention au débiteur, la mise en demeure du débiteur et les avis de 
paiement mensuels.
Le fonctionnement du système d’envoi automatique des courriers repose sur une technologie 
obsolète qui ne permet pas de maîtriser suffisamment les risques d’erreurs.
6.5 Conclusions et recommandations
• Durant des années, le développement des applications TPAlim et WebAlim n’a pas été 
considéré comme prioritaire dans la cartographie informatique du SPF Finances et, dès 
lors, ces applications ne font plus l’objet de développements substantiels.
• Les applications TPAlim et WebAlim ne satisfont que partiellement aux besoins des 
agents. De nombreuses fonctionnalités font défaut.
• La rigidité des applications ainsi que les problèmes techniques récurrents compliquent 
les tâches et les processus de travail.
Elle conclut que la mise en œuvre de cette politique de soutien de l’État aux créanciers 
d’aliments n’est pas soutenue efficacement sur le plan IT. Cette situation complexifie le 
travail des agents du Secal et pénalise les bénéficiaires, tant par les formalités à accomplir 
que par les délais qu’elles représentent.
La recommandation de la Cour des comptes est la suivante :
Mise en place 
de solutions 
informatiques 
intégréesR.13
Mettre en place rapidement des solutions informatiques intégrées, 
durables et structurées pour gérer les dossiers, de l’introduction de la 
demande d’intervention du Secal au recouvrement final des créances 
6.6 Réponse de l’administration
Dans sa réponse, l’administration indique que la finalisation des projets informatiques 
visant un traitement intégré de l’ensemble de dossiers Secal serait prévue pour fin 2019. SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /59
Chapitre 7
Suivi, encadrement et 
7.1 Statistiques des pensions alimentaires en Belgique
Bien qu’il existe quelques enquêtes et études ponctuelles, les données disponibles sur le 
paiement des pensions alimentaires sont lacunaires. Aucune donnée chiffrée collectée 
de manière régulière et selon une méthodologie constante et fiable n’est disponible sur 
le nombre de pensions alimentaires impayées (ou payées en partie ou en retard) ou sur 
l’incidence du non-paiement de ces pensions sur la pauvreté.
De telles données permettraient pourtant d’établir un diagnostic objectif de la problématique 
(et, notamment, d’avoir des chiffres fiables sur le nombre de bénéficiaires potentiels 
d’avances du Secal, son taux de couverture92 et de participation93). Elles amélioreraient la 
politique publique. Ces données sont également indispensables pour évaluer l’incidence 
(notamment budgétaire) d’éventuelles modifications de la législation (par exemple, une 
modification des plafonds de revenus donnant droit aux avances). La création du fichier 
central des jugements, arrêts et actes allouant une pension alimentaire pourrait fournir des 
statistiques précieuses sur la question.
7.2 Suivi et indicateurs de performance
L’organisation du Secal repose sur une forte autonomie des bureaux locaux, que ce soit 
au niveau des infocentres pour le volet Intake (octroi et refus d’intervention) ou des 
bureaux de recouvrement non fiscal. Cette organisation nécessite des suivis qui produisent 
les informations de gestion pertinentes et fiables pour évaluer la qualité du traitement 
des dossiers et l’efficacité du recouvrement des créances. De telles informations sont un 
préalable à la définition d’indicateurs de performance. Le suivi doit permettre de prendre 
en temps utile les mesures nécessaires au pilotage du Secal.
Pour le volet Intake, il n’existe pas de suivi régulier de la qualité du traitement des demandes 
adressées au Secal ni d’objectif fixé sur la base d’indicateurs clés de performance (KPI).
Pour le volet Recouvrement, l’administration a défini et fixé des objectifs par rapport à trois 
KPI relatifs :
92 Le taux de couverture désigne le nombre de bénéficiaires potentiels d’avances (sous les plafonds de revenus) par 
rapport au nombre de bénéficiaires d’une pension alimentaire avec enfants confrontés à un défaut de paiement.
93 Le taux de participation désigne le nombre de bénéficiaires effectifs d’une avance du Secal par rapport au nombre 
de demandeurs potentiels qui y ont droit. 60
• au temps écoulé entre l’envoi de la mise en demeure et le premier paiement reçu : au 
moins 20  % de premiers paiements doivent être effectués dans les 60  jours après l’envoi 
de la mise en demeure ;
• au taux de recouvrement des avances94 : au moins 25 % des montants payés à titre 
d’avances Secal doivent être récupérés ;
• au taux de débiteurs d’aliments qui ont payé toutes les mensualités échues de la pension 
alimentaire (augmentées des frais de fonctionnement et de poursuite) au moins pendant 
six mois consécutifs ; l’objectif est d’atteindre au moins 10 % de tous les débiteurs 
d’aliments pour lesquels il y a un dossier en statut actif dans TPAlim.
Ces KPI ne sont pas utilisés comme outils de gestion. Ils ne couvrent en outre que certains 
aspects de la mission de recouvrement.
Le calcul de ces KPI pose par ailleurs des problèmes de fiabilité. Il y a notamment des 
incohérences, que l’administration reconnaît, avec TPAlim et avec les informations 
budgétaires relatives au Secal.
D’une part, l’administration ne collecte pas de manière centralisée certaines données 
importantes pour suivre ses activités et établir une stratégie pertinente. Cela concerne 
notamment le nombre, le type et l’efficacité des actions de recouvrement effectuées, les 
délais dans lesquels elles sont mises en œuvre, les coûts de poursuite payés et recouvrés par 
l’administration, le suivi des prescriptions, le nombre de plans de paiement octroyés et le 
degré de respect de ceux-ci. D’autre part, les informations présentes dans les applications 
utilisées par le Secal pourraient être davantage exploitées (par exemple, en ce qui concerne 
le délai de traitement des demandes d’intervention).
En effet, les statistiques produites par le Secal à propos de ses missions sont elles aussi 
incomplètes. Ces lacunes empêchent une évaluation de l’efficacité des politiques publiques 
menées en faveur des créanciers d’aliments, notamment concernant leur impact en matière 
de lutte contre la pauvreté.
Enfin, la planification et le suivi des ressources humaines affectées au Secal sont insuffisants 
et ne reposent pas sur une analyse des besoins. Ainsi, depuis l’intégration du Secal à l’AGPR 
en 2014, l’administration ne peut fournir de chiffres précis sur les équivalents temps plein 
affectés au Secal dans les infocentres (volet Intake) et les bureaux de recouvrement non 
fiscal (recouvrement). La charge de travail par agent dans les différents bureaux n’est par 
ailleurs pas évaluée.
Dans sa réponse, l’administration indique néanmoins qu’une mesure de la charge de travail 
a été effectuée entre octobre 2011 et juillet 2012. Une actualisation a été effectuée en 2017, 
lors de la scission des tâches entre perception et recouvrement pour les dettes Secal. Le 
personnel nécessaire a été estimé. Un système de collaboration a été mis en place en cas de 
manquements ponctuels.
94 Ratio de montants entrants imputés sur le poste avances Secal par rapport aux montants sortants payés à titre 
d’avances Secal. SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /61
7.3 Encadrement
7.3.1 Instructions
Vu la spécificité et la complexité de leurs tâches et l’organisation décentralisée du Secal, 
il est primordial que les agents du Secal, tant du volet Intake que du volet Recouvrement, 
disposent d’instructions précises et actualisées sur la manière de gérer les dossiers.
En 2014, les services de l’administrateur du recouvrement non fiscal ont souhaité mettre 
à la disposition des collaborateurs chargés du Secal une instruction qui intègre toutes les 
instructions, toutes les directives Mailing Office et tous les autres documents existants dans  
un seul support. Cette instruction devait comporter quatre parties. Les parties I Introduction  
et II Traitement de la demande d’intervention ont été diffusées en 2014.
La partie II détaille le processus et la manière dont les agents chargés du volet Intake 
doivent traiter les dossiers Secal. Cette instruction a été complétée et actualisée (suite aux 
évolutions législatives) par une formation en septembre 2017.
Les parties III Recouvrement et IV Incidents devaient être publiées en 2015. Elles ne 
l’étaient toujours pas en août 2018. La procédure de recouvrement n’est encadrée que par 
quelques Mailing Office sur des questions ponctuelles ou des problématiques particulières 
(par exemple, en matière de suspension ou de renonciation au recouvrement) ainsi que par 
un support de formation de février 2018.
Lors de l’audit, l’administration annonçait qu’une description des processus Intake et 
Recouvrement propres au Secal serait disponible prochainement.
7.3.2 Contrôle hiérarchique
Il ressort des entretiens menés qu’il n’y a pas de supervision structurée par un supérieur 
hiérarchique et pas d’inspection des services du Secal. Ainsi, la constitution du dossier 
et le calcul de la créance effectués par le gestionnaire du dossier ne font l’objet d’aucune 
vérification (une erreur ne peut être constatée que si le débiteur conteste les informations et 
les montants). Il n’existe par ailleurs pas de contrôle de l’imputation des paiements.
Le Secal n’est pas couvert par le manuel de contrôle des recettes non fiscales de l’AGPR95. 
Il n’est pas non plus intégré à l’application de rapportage des contrôles Workflow  contrôle.
L’absence de contrôle structuré et d’inspection ne permet pas d’assurer que les risques 
sont maîtrisés, par exemple en matière d’égalité de traitement, de calcul de la dette, 
d’imputation correcte des sommes ou d’interruption de la prescription.
95 SPF Finances, Administration générale de la perception et du recouvrement, Manuel Service Contrôle (SC), secteur 
Recouvrement non fiscal , p. 5. 62
7.4 Évaluation
La loi Secal prévoit d’instaurer une commission d’évaluation96 chargée d’établir un 
rapport annuel d’évaluation et de soumettre des avis97. Lors des travaux parlementaires, le 
législateur a accordé beaucoup d’attention à la nécessité d’évaluer le système introduit par 
la loi, notamment le fonctionnement et l’organisation du nouveau service créé, mais aussi 
certains aspects de la loi elle-même (principalement les pourcentages de contribution aux 
frais de fonctionnement du Secal, les conséquences budgétaires de la création du Secal, le 
montant des avances versées et récupérées, etc.)98.
Le rapport d’évaluation annuel est destiné à être un instrument stratégique et de pilotage 
de la gestion. La loi prévoit que ce rapport soit transmis chaque année, avant le 31 janvier de 
l’année qui suit l’année civile évaluée, au ministre des Finances et au ministre du Budget99. 
Le rapport doit ensuite être transmis par le ministre des Finances au Parlement. Il doit 
contenir au moins  :
• l’évaluation du fonctionnement et de l’organisation du service des créances alimentaires ;
• l’évaluation de la pertinence et du degré de réalisation des objectifs de la loi Secal ;
• l’évaluation de l’efficacité, de l’impact et de la viabilité de la loi ;
• des conclusions et recommandations  ;
• un plan d’évaluation.
La commission d’évaluation a été mise en place en 2005100 et a remis sept rapports relatifs aux 
années 2004 à 2010. Elle n’en a plus remis depuis 2011. Ces rapports reprennent notamment 
des informations telles qu’un état des lieux du personnel, les délais de traitement des 
dossiers et les moyens ICT disponibles.
L’absence de rapport depuis 2011 enfreint la loi et prive le ministre, l’administration et le 
Parlement d’un outil de gestion, d’information et d’évaluation important. Des évaluations 
régulières et actualisées sont d’autant plus importantes que le Secal a connu des changements 
législatifs et organisationnels majeurs ces dernières années.
96 Elle est composée de vingt membres y siégeant durant six ans, dont dix fonctionnaires du SPF Finances nommés 
par arrêté royal et dix membres conseillers désignés par le ministre. Les dix conseillers sont, entre autres, des 
parlementaires ou des représentants de groupements d’intérêt. La commission dispose d’un secrétariat composé 
de deux fonctionnaires du SPF Finances.
97 Article 29 de la loi Secal.
98 Arrêté royal du 10 août 2005 relatif à la composition et au fonctionnement de la commission d’évaluation de la loi 
du 21 février 2003 créant un service des créances alimentaires au sein du SPF Finances, rapport au Roi, Moniteur 
belge  du 30 août 2005, p. 37441-37442.
99 Article 29 de la loi Secal.
100  Arrêté royal du 10 août 2005, op. cit . SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /63
7.5 Conclusions et recommandations
• Pour le volet intake, il n’existe ni suivi régulier et harmonisé de la qualité du traitement 
des demandes adressées au Secal ni indicateurs clés de la performance.
• Il existe des KPI pour le volet recouvrement, mais ceux-ci présentent des problèmes de 
fiabilité.
• Il n’existe pas de planification et de suivi satisfaisant des ressources humaines affectées 
au Secal.
• Des instructions précises et actualisées font défaut.
• Les contrôles et inspections des dossiers et des différentes procédures sont inexistants.
• La commission d’évaluation n’a plus remis de rapport depuis 2011.
Elle conclut à un manque d’encadrement, de suivi, de pilotage et d’évaluation des 
interventions de l’État en faveur des créanciers d’aliments.
KPIR.14
Définir des objectifs et des indicateurs clés de performance (KPI) pour 
le traitement des demandes ; redéfinir les objectifs et les KPI pour le 
Planification des 
ressources humainesR.15
Assurer un suivi et une planification plus détaillée des ressources humaines 
affectées au traitement des dossiers Secal ; identifier les déséquilibres de 
charge de travail entre agents et entre bureaux ainsi que les situations 
critiques d’absence de personnel et y réagir plus rapidement
Instructions et 
processusR.16
Vérifier l’application uniforme des instructions administratives relatives au 
Secal par les bureaux locaux ; décrire de manière détaillée et actualisée les 
processus du Secal
Contrôle et 
inspectionR.17
Planifier et réaliser des contrôles relatifs au Secal, notamment concernant 
le calcul de la dette ; intégrer le Secal au manuel de contrôle des recettes 
non fiscales utilisé par l’AGPR
Commission 
d’évaluationR.18
Relancer les travaux de la commission d’évaluation instaurée par la loi 
Secal du 21 février 2003 et respecter l’obligation de publication annuelle 
du rapport d’évaluation
7.6 Réponse de l’administration
Concernant la gestion du personnel affecté aux tâches Secal, l’administration a précisé, 
dans un complément de réponse, « que le personnel estimé était suffisant pour assurer 
correctement les tâches d’Intake, compte tenu de la législation actuelle, et ce, uniquement 
dans la mesure où l’ensemble des fonctions sont occupées » . L’administration reconnaît 
néanmoins que ce n’est pas le cas dans l’ensemble des infocenters. La Cour des comptes 
remarque que l’administration évoque une estimation du personnel suffisant et non une 
occupation effective du cadre. 64
Pour assurer une application uniforme des instructions administratives, l’administration 
indique avoir mis en place un réseau Intake Secal afin d’évaluer les nouvelles instructions et 
d’uniformiser les réponses données aux citoyens. Les travaux de ce réseau sont accessibles 
à tous les collaborateurs Intake Secal. Quant aux instructions de recouvrement, elles sont 
accessibles à tous les collaborateurs. Leur actualisation dépend toutefois de la mise en 
service des nouvelles applications et de la description des processus, qui sont en cours de 
réalisation.
Le contrôle interne Recouvrement a débuté au quatrième trimestre 2018, mais ne sera 
étendu aux dettes Secal qu’en 2019.
Concernant la planification et la réalisation de contrôles relatifs au Secal, l’administration 
estime que, vu le remplacement à court terme des applications informatiques, il n’est pas 
opportun, budgétairement, de mettre en place ces contrôles. SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /65
Chapitre 8
8.1 Conclusions
8.1.1 Traitement des demandes d’intervention
Entre 2004 et 2017, le nombre de bureaux compétents pour traiter les demandes d’intervention 
est passé de 30  à 12 bureaux répartis sur le territoire national. Pour compenser cette perte 
d’accessibilité, l’administration de l’AGPR envisage de s’appuyer sur les CPAS pour aider 
les demandeurs à compléter la demande d’intervention à adresser au Secal. La Cour des 
comptes souligne que cette assistance s’inscrit dans le cadre de leur mission générale 
d’information et d’accompagnement administratif des citoyens.
Les dossiers introduits sont souvent incomplets et les agents du Secal doivent demander 
des renseignements supplémentaires aux demandeurs. La communication de l’original du 
titre exécutoire fixant la pension alimentaire est particulièrement compliquée, au point de 
parfois conduire le créancier à abandonner sa demande.
La Cour des comptes relève que le fichier central des actes accordant une pension alimentaire, 
prévu par une loi de 2014, n’a toujours pas été créé. Or, un fichier central permettrait au 
Secal d’accéder à des données authentiques et actuelles et dispenserait le demandeur de 
démarches difficiles.
La possibilité, offerte depuis 2016, d’introduire en ligne une demande d’intervention auprès 
du Secal est peu utilisée (environ 8 % des demandes). Pour l’instant, elle ne constitue pas 
une simplification administrative pour les bénéficiaires (le titre exécutoire original doit 
toujours être fourni au Secal) et pour les agents du Secal (qui doivent encoder manuellement 
les informations contenues dans les formulaires électroniques dans l’application du Secal).
Par ailleurs, déterminer le montant de la créance à recouvrer est une tâche ardue pour les 
services du Secal. Elle repose sur de nombreux facteurs, et les modalités de calcul peuvent 
varier d’un dossier à l’autre. La gestion du calcul de la dette n’est pas automatisée : les 
calculs sont réalisés par les agents du Secal à l’aide de feuilles de calcul Excel. Ces calculs 
ne sont pas présentés de manière claire et structurée dans les dossiers. Ce fonctionnement 
génère une charge administrative importante, constitue une source potentielle d’erreurs 
et rend les contrôles difficiles. La situation est d’autant plus préoccupante que le caractère 
évolutif de ces dossiers oblige à des recalculs fréquents.
Les modalités de renouvellement des avances engendrent également une charge 
administrative importante. En effet, les demandeurs doivent prouver tous les six mois 
qu’ils respectent les conditions légales pour continuer à en bénéficier. Les services du Secal 
réclament aux demandeurs des informations qu’ils possèdent déjà ou pourraient obtenir  66
directement auprès des services administratifs compétents (attestations d’allocations 
familiales, de paiement d’un revenu d’intégration sociale par le CPAS, de paiement des 
pensions de retraite, etc.).
La difficulté pour le Secal de suivre les changements de situation des bénéficiaires induit 
un risque que des avances leur soient versées à tort. Ce risque n’est pas assez maîtrisé. Une 
partie des avances versées indûment n’est pas détectée. Par ailleurs, l’administration fiscale 
n’a pas de chiffres consolidés sur le taux de recouvrement des indus détectés.
8.1.2 Recouvrement des créances gérées par le Secal
Le recouvrement des créances gérées par le Secal comporte des risques d’erreurs et 
d’inefficience qui ne sont pas suffisamment maîtrisés par l’administration. La nouvelle 
stratégie de recouvrement de l’AGPR, qui limite les plans de paiement à douze mois, est 
difficilement applicable aux créances gérées par le Secal, principalement parce que la 
capacité de remboursement du débiteur de la pension alimentaire n’est pas en adéquation 
avec les mensualités qui lui sont réclamées pour apurer sa dette en douze mois.
Par ailleurs, le recouvrement des créances gérées par le Secal ne s’appuie pas sur une 
application informatique intégrée. Les enquêtes de solvabilité, les plans de paiement, 
les actions de recouvrement forcé, les interruptions de prescription et les suspensions 
ou renonciations au recouvrement ne sont pas gérés par une application informatique 
centralisée. Ceci a pour conséquence une gestion inefficiente, un risque d’erreur et 
l’impossibilité de pratiquer des contrôles systématiques, puisque les agents sont obligés de 
tenir des fichiers Excel parallèles à l’application TPAlim de gestion des dossiers Secal.
En outre, les risques liés à la gestion des prescriptions ne sont pas assez maîtrisés faute 
de contrôle systématique et de système d’alertes informatisées. Au-delà des pertes pour 
le Trésor liées au non-recouvrement des avances, l’État s’expose à des poursuites et à des 
condamnations à indemniser les créanciers dont le Secal a laissé prescrire les dettes.
Même s’il tend à progresser ces dernières années, le taux de recouvrement cumulé des 
créances gérées par le Secal demeure limité (29,25 % au 31 décembre 2018), notamment en 
raison de l’insolvabilité avérée d’une partie importante de débiteurs d’aliments. Malgré le 
soutien du Secal et des moyens de recouvrement dont il dispose, beaucoup de créanciers ne 
perçoivent donc pas, partiellement ou totalement, les pensions alimentaires auxquelles ils 
ont droit. Le versement d’avances compense toutefois cette perte de revenus pour certains.
Il n’y a pratiquement pas de décisions de suspendre le recouvrement des créances à charge 
des débiteurs insolvables ou d’y renoncer. Les services de recouvrement du Secal doivent 
donc gérer un nombre important de dossiers dans lesquels aucun versement n’est intervenu 
depuis plusieurs années.
Faute de données consolidées sur le nombre, les délais, le coût et le type d’actions de 
recouvrement, la Cour des comptes n’est pas en mesure d’évaluer de manière plus précise 
l’efficacité et l’efficience des actions de recouvrement menées par le Secal. SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /67
8.1.3 Gestion des paiements
La loi Secal prévoit que les sommes qu’il récupère auprès des débiteurs d’aliments soient 
imputées successivement sur : (1) les frais de recouvrement avancés par le Secal ; (2) les 
frais de fonctionnement du Secal qui correspondent à 13 % du principal du montant de la 
dette ; (3) les intérêts dus au créancier ; (4) les avances accordées ; (5) la différence entre 
le montant de la pension alimentaire et le montant de l’avance accordée ; (6) le montant 
des arriérés existant à la date de la demande d’intervention. Cet ordre d’imputation est 
défavorable aux créanciers d’aliments et n’est pas cohérent avec l’objectif d’aide aux 
créanciers d’aliments du Secal. Cet ordre d’imputation leur donne en effet peu de chances 
de récupérer leurs créances en cas de remboursement partiel du débiteur (en particulier si 
les frais de fonctionnement sont importants).
Face à cette situation, dans certains cas de figure, l’administration n’applique pas l’ordre 
légal d’imputation de manière à préserver les droits des créanciers d’aliments.
La gestion des frais de recouvrement est problématique. Les applications du Secal ne 
permettent ni leur encodage ni leur prise en charge comptable. Ils sont gérés à part, ce qui 
constitue une charge administrative et une source potentielle d’erreur.
L’AGPR n’a pas une maîtrise suffisante des risques d’erreur d’imputation. Les imputations 
erronées sont nombreuses et nécessitent des procédures de rectification chronophages.
Enfin, la Cour des comptes constate qu’un nombre important de paiements figurent en 
attente sur le compte Secal et doivent être traités manuellement afin d’être identifiés 
et imputés correctement. Malgré les efforts, leur volume reste important (2,3 millions 
d’euros au 31 décembre 2018). Cela entraîne des retards dans le remboursement de certains 
créanciers et génère des erreurs dans le calcul de la dette de certains dossiers, qui peuvent 
engendrer le recouvrement de sommes non dues.
8.1.4 Outils informatiques
La gestion du Secal repose pour l’essentiel sur les applications TPAlim et Webalim. Ces 
applications fonctionnent sur la base d’une technologie dépassée et n’ont connu aucun 
Les fonctionnalités des applications sont insuffisantes et ne répondent pas assez aux 
besoins des agents du Secal. Ainsi, les tâches de recouvrement ne sont pas soutenues par 
les applications informatiques et sont réalisées sur la base de fichiers Excel. En outre, les 
applications n’intègrent pas de calcul automatique des dettes. Elles ne permettent pas de 
gérer l’imputation des frais de recouvrement et ne comprennent pas de système d’alerte en 
cas de prescription, etc.
TPAlim connaît par ailleurs de nombreux problèmes techniques. Ils la rendent régulièrement 
Enfin, le fonctionnement de TPAlim est très rigide. Lorsque de nouveaux justificatifs 
(preuves de paiement, jugement avec effet rétroactif…) ayant des conséquences sur le 
calcul de la dette sont ajoutés au dossier, il n’est en général pas possible de modifier les 
informations dans le dossier initial. Les agents doivent alors ouvrir un nouveau dossier  68
pour des raisons purement techniques. Ces réouvertures très fréquentes représentent une 
charge administrative (nouveaux calculs, nouveaux courriers, explications aux créanciers et 
débiteurs, ce qui génère des incompréhensions).
De nouvelles applications destinées à améliorer le travail du Secal sont annoncées 
depuis 2007. Des applications plus performantes devraient être mises en œuvre en 2019. À 
noter qu’une grande majorité des actions que l’administration annonce dans ses réponses 
aux recommandations de la Cour des comptes dépendent de la mise en service de ces 
applications.
8.1.5 Suivi et encadrement des missions du Secal
pertinentes et fiables nécessaires pour évaluer la qualité du traitement des dossiers et 
l’efficacité du recouvrement des créances. Il n’existe pas de KPI pour la phase Intake et 
les KPI définis pour la phase de recouvrement ne sont pas pertinents. Certaines données 
importantes pour suivre les activités du Secal et établir une stratégie pertinente en la 
matière ne sont pas collectées.
La Cour des comptes relève également que la planification et le suivi des ressources humaines 
affectées au Secal sont insuffisants et ne reposent pas sur une analyse des besoins. Il n’existe 
pas d’évaluation de la charge de travail par agent au sein des différents bureaux.
Le manuel de contrôle de l’AGPR ne concerne pas le Secal. Le travail des bureaux décentralisés 
ne fait pas l’objet d’inspections. Les procédures de contrôle interne sont insuffisantes et 
ne garantissent pas que les risques soient maîtrisés (par exemple, en matière d’égalité de 
traitement, d’imputation correcte des sommes, d’interruption de la prescription ou du 
calcul de la dette).
La loi Secal prévoit de créer une commission chargée d’établir un rapport annuel 
d’évaluation du Secal. La commission d’évaluation n’a plus remis de rapport depuis 2011. 
L’absence d’évaluation annuelle enfreint la loi et prive l’administration, le ministre et 
le Parlement d’un outil de pilotage important. La réalisation d’évaluations régulières et 
actualisées paraît d’autant plus importante que le Secal a connu des changements législatifs 
et organisationnels majeurs ces dernières années. SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /69
8.2 Recommandations
Recommandations ActeursVoir 
point
Traitement des demandes d’intervention (volet  Intake)
1 Prendre les initiatives nécessaires pour créer le fichier central des 
jugements, arrêts et actes accordant une pension alimentaire 
prévu par une loi de 2014 ; cette base de données devrait permettre 
de dispenser le citoyen qui demande une intervention de fournir 
au Secal l’original du titre exécutoire qui fixe ou modifie la pension 
alimentaire (ce qui nécessiterait de modifier la loi) ; une telle 
simplification administrative supprimerait les risques d’erreurs 
lorsqu’il existe plusieurs jugementsMinistre  
de la Justice  
et législateur3.1
2 Renforcer le rôle des CPAS dans l’introduction des demandes 
dans le cadre d’une collaboration structurée entre ceux-ci et 
le SPF Finances ; communiquer clairement au public cible la 
répartition des tâches entre les CPAS et le SPF FinancesSPF Finances 3.1
3 Adapter le formulaire électronique d’introduction des demandes 
(et ses modalités de fonctionnement) de manière à ce qu’il 
réponde mieux aux besoins des demandeurs et des fonctionnaires ; 
promouvoir son utilisation auprès des demandeursSPF Finances 3.1
4 Automatiser le calcul de la créance alimentaire au moyen d’une 
application pour éviter les erreurs et faciliter le travail des agentsSPF Finances 3.2
5 Examiner, dans le cadre de la demande initiale et des 
renouvellements des avances sur pension alimentaire octroyées 
par le Secal, comment les procédures pourraient être simplifiées 
en obtenant directement les informations nécessaires auprès des 
administrations compétentes, sans systématiquement solliciter 
les demandeursSPF Finances 3.4
Recouvrement des créances gérées par le Secal
6 Vérifier que la nouvelle stratégie qui limite les plans de paiement 
à douze mois soit adaptée à la situation financière des débiteurs 
et aux montants élevés des créances du Secal, en consolidant 
dans une base de données les informations relatives aux plans de 
paiement accordés aux débiteurs d’alimentsSPF Finances 4.3
7 Assurer une gestion informatisée et intégrée des tâches des 
services de recouvrement (enquêtes de solvabilité, plans de 
paiement, actions de recouvrement forcé, suivi des prescriptions, 
suspension du recouvrement et renonciation à celui-ci) pour 
permettre, d’une part, une consultation aisée des résultats des 
actions de recouvrement via une présentation claire et structurée 
et, d’autre part, un suivi global de la situation des débiteurs de 
pensions alimentairesSPF Finances 4
8 Identifier les dettes irrécouvrables et appliquer les procédures 
prévues lorsque le caractère irrécouvrable des dettes est constaté  ; 
cela permettrait notamment au Secal d’avoir une vue plus précise 
de l’état des créances qu’il gèreSPF Finances 4.5
9 Vérifier les délais de prescription des créances dans tous les 
dossiers non clôturés et instaurer un système d’alerte automatiqueSPF Finances 4.6
10 Gérer l’ensemble des imputations des montants récupérés par le 
Secal dans une même application, les frais de recouvrement étant 
actuellement traités à partSPF Finances 5.1 70
point
11 Examiner dans quelle mesure l’ordre d’imputation légal des 
montants récupérés par le Secal et la hauteur des frais de 
fonctionnement du Secal peuvent faire obstacle à l’objectif 
poursuivi par la loi et adapter au besoin la législationLégislateur
d’évaluation5.2
12 Apurer les paiements en attente en identifiant et en imputant 
correctement ceux qui n’ont pas pu être imputés SPF Finances 5.3
13 Mettre en place rapidement des solutions informatiques intégrées, 
durables et structurées pour gérer les dossiers, de l’introduction 
de la demande d’intervention du Secal au recouvrement final des 
créances alimentairesSPF Finances 6
14 Définir des objectifs et des indicateurs clés de performance (KPI) 
pour le traitement des demandes ; redéfinir les objectifs et les KPI 
pour le recouvrement des créancesSPF Finances 7.2
15 Assurer un suivi et une planification plus détaillée des ressources 
humaines affectées au traitement des dossiers Secal ; identifier les 
déséquilibres de charge de travail entre agents et entre bureaux 
ainsi que les situations critiques d’absence de personnel et y réagir 
plus rapidementSPF Finances 7.2
16 Vérifier l’application uniforme des instructions administratives 
relatives au Secal par les bureaux locaux ; décrire de manière 
détaillée et actualisée les processus du SecalSPF Finances 7.3
17 Planifier et réaliser des contrôles relatifs au Secal, notamment 
concernant le calcul de la dette ; intégrer le Secal au manuel de 
contrôle des recettes non fiscales utilisé par l’AGPRSPF Finances 7.3
18 Respecter l’obligation de publication annuelle du rapport 
d’évaluation de la commission d’évaluation instaurée par la loi 
Secal du 21 février 2003Commission 
d’évaluation7.4 Annexes  SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /73
Annexe 1
Délais de traitement des dossiers
Pour analyser les délais de traitement des dossiers, la Cour des comptes a pris en 
considération, parmi l’ensemble des dossiers encodés dans TPAlim, les dossiers « uniques » 
(c’est-à-dire les dossiers pour lesquels il n’existe aucun autre dossier ouvert pour le même 
demandeur à l’égard du même débiteur) déposés entre le 1er janvier 2016 et le 6 août 2018.
Les dossiers qui ont dû être encodés plusieurs fois ne sont pas pris en compte. Ils biaiseraient 
en effet les chiffres dans la mesure où, en cas de réouverture de dossier, la date de dépôt 
reste la même, alors que la date d’ouverture correspond à l’ouverture du nouveau dossier.
Les dossiers déposés avant le 1er janvier 2016 ne sont pas pris en considération. L’AGPR a en 
effet informé la Cour que, jusqu’en 2015, les pratiques des bureaux (voire des agents d’un 
même bureau) variaient en matière d’encodage dans TPAlim. Certains agents encodaient 
le dossier dès réception, alors que d’autres attendaient l’original du titre exécutoire. Ces 
pratiques différentes faussaient les statistiques de délais de traitement des dossiers Secal. 
Elles pouvaient empêcher les services centraux de détecter des retards de traitement des 
nouveaux dossiers entrants. L’AGPR signale que, suite à une instruction donnée aux agents 
en novembre 2015 ( Mailing Office du 16 novembre 2015), ces pratiques d’encodage auraient 
pratiquement disparu.
Le graphique 1 ci-après indique le nombre global de jours écoulés entre le dépôt du dossier 
et la décision d’intervenir.
Graphique 1 –  Délai global (jours) entre le dépôt du dossier et la décision d’intervention et % de 
dossiers traités (dossiers analysés pour lesquels une décision d’intervention est inter -
venue, soit 4.992 dossiers)SERVICE DES CREANCES ALIMENT AIRES  / 62 
 
ANNEXE  1 
Délais de traitement des dossiers  
considération , parmi l’ensemble des dossiers encodés dans TPAlim,  les dossiers «  uniques » 
(c’est -à-dire les dossiers pour lesquels il n’existe aucun autre dossier ouvert pour le même 
demandeur à l’égard du même débiteur) déposés entre le 1er janvier 2016 et le  6 août  2018.  
en effet les chiffres dans la mesure où, en cas de réouverture de dossier, la date de dépôt reste 
la même, alors que la date d’ouverture correspond à l’ouverture du nouveau dossier.  
Les dossiers déposés avant le 1er janvier 2016 ne  sont pas pris en considération. L’AGPR a en 
même bureau)  variaient en matière d’encodage dans TPAlim. Certains agents encodaient le 
dossier dès réception, alors que  d’autres attendaient l’original du titre exécutoire. Ces 
nouveaux dossie rs entrants. L’AGPR signale que, suite à une instruction donnée aux agents 
en novembre 2015 ( Mailing Office  du 16 novembre 2015), ces pratiques d’encodage auraient 
pratiquement disparu.  
Le graphique 1 ci -après indique le nombre global de jours écoulés entr e le dépôt du dossier 
et la décision d’intervenir.  
Graphique 1 – Délai global (jours) entre le dépôt du dossier et la décision d’intervention et % de dossiers traités 
(dossiers analysés pour lesquels une décision d’intervention est intervenue, soit 4.992 dossiers)  
 
Les trois graphiques suivants décomposent ce délai global de traitement du graphique 1 par 
étapes du processus.  0-60 
jours
37%
61-120 
jours
40%121- 180 jours
9%≥ 181 jours
14%
Source : Cour des comptes 74
étapes du processus.
Graphique 2 –  Jours entre le dépôt des dossiers et le moment où ils sont complets et % de dossiers 
traités (5.547 dossiers complets pour lesquels une proposition de mandat a été en-
voyée au demandeur)SERVICE DES CREANCES ALIMENT AIRES  / 63 
 
Graphique 2 – Jours entre le dépôt des dossiers et le moment où ils sont complets et % de dossiers traités 
(5.547  dossiers complets pour lesquels une proposition de mandat a été envoyée au demandeur ) 
 
Graphique 3 – Jours entre l’envoi de la proposition de mandat et la réception du mandat signé et %  de dossiers 
traités (5.310  dossiers pour lesquels un mandat  signé  a été reçu)  
 
Graphique 4 – Jours entre la réception du mandat et la décision  d’intervention (4.992 dossiers pour lesquels une 
décision  d’intervention est intervenue)  
 
 0-30 
jours
56%31-60 jours
17%61-90 jours
9%≥ 91 jours
18%
0-15 
jours
53%16-30 
jours
35%31-60 jours
11%≥ 61 jours
1%
0-30 jours
65%31-35 jours
35%≥36 jours
0%Source : Cour des comptes
Graphique 3 –  Jours entre l’envoi de la proposition de mandat et la réception du mandat signé et % de 
dossiers traités (5.310 dossiers pour lesquels un mandat signé a été reçu)SERVICE DES CREANCES ALIMENT AIRES  / 63 
 
 0-30 
jours
18%
0-15 
jours
53%16-30 
jours
1%
0-30 jours
Graphique 4 –  Jours entre la réception du mandat et la décision d’intervention (4.992 dossiers pour 
lesquels une décision d’intervention est intervenue)SERVICE DES CREANCES ALIMENT AIRES  / 63 
 
 0-30 
jours
18%
0-15 
jours
53%16-30 
jours
1%
0-30 jours
0%
Source : Cour des comptes SERVICE DES CRÉANCES ALIMENTAIRES /75
Annexe 2
Réponse du ministre du 27 mars 2019
Vice-premier ministre
ALEXANDER DE CROO
Ministre des Finances et de la Coopération au développement
Monsieur le Premier Président
B-1000  Bruxelles
Belgique
Votre lettre du Votre référence Bruxelles
27 février 2019 A6-3.714.125-L5 27.03.2019
Nos références Dossier traité par Contact
KCFIN/2017-0.074.2 Anne Christoffels anne.christoffels@decroo.fed.be
Ma cellule stratégique a pris connaissance du projet de rapport sur le Service des créances 
alimentaires que vous nous avez transmis par lettre du 27 février 2019.
Il a retenu notre plus grande attention. Nous n’avons pas de remarques à formuler quant à 
son contenu.
Mon administration sera chargée d’examiner les améliorations qui peuvent être mises en 
œuvre à l’avenir.
Recevez, Monsieur le Premier Président, l’expression de ma considération distinguée.
Alexander De Croo dépôt légal
D/2019/1128/31
adresse
tél.
fax

Vocational university|Oosterweel Link|Chamber of Representatives (Belgium)

Rekenhof
Controleren, evalueren en informerenADRES 
Rekenhof
TEL. 
FAX
Brussel, juni 2019Deze brochure is ook beschikbaar op de website van het 
Rekenhof.
  Verslag goedgekeurd in de Nederlandse kamer van het Rekenhof op 4 juni 2019Rekenhof
Controleren, evalueren en informeren
167e Boek 
DESIGN
DRUK
ADRES
Rekenhof
TEL.
FAX
167e Boek 
DESIGN
DRUK
ADRES
Rekenhof
TEL.
FAX
www.rekenhof.be167e Boek van het Rekenhof   VOLUME 1    Commentaar  Inhoud  CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Voorwoord van de voorzitter 7
Deel 1
HET   REKENHOF   INFORMEERT EN  CONTROLEERT
Voorstelling van het Rekenhof 13
1.1 Wat is de plaats van het Rekenhof in het publieke auditsysteem? 13
1.2 Hoe is de controle op de Vlaamse overheid georganiseerd? 15
1.2.1 Controlelandschap 15
1.2.2 Single audit en informatiedeling 15
1.3 Wat zijn de opdrachten van het Rekenhof? 18
1.3.1 Begrotingsonderzoek 18
1.3.2 Financiële controle 18
1.3.3 Rechtmatigheidsonderzoek 19
1.3.4 Performantieaudit 19
1.3.5	 Andere	specifieke	opdrachten	 19
1.4 Hoe is het Rekenhof georganiseerd? 21
1.5 Over welke middelen beschikt het Rekenhof? 23
1.5.1 Human resources 23
1.5.2 Financiële middelen 23
1.5.3 Gebouw 23
1.6 Hoe werkt het Rekenhof samen met het Vlaams Parlement? 23
1.6.1 Protocol en reglement 23
1.6.2 Enquête 23
1.6.3 Opvolging van de Rekenhofaanbevelingen en opvolgingsbesprekingen 24
1.6.4 Inzage en informatierecht 24
1.6.5 Publicaties 26
1.6.6 Activiteitenverslag  26
1.7 Wat doet het Rekenhof op internationaal vlak? 27
Controle op de Vlaamse overheid 31
2.1 Hoe pakt het Rekenhof zijn audits en controles aan? 31
2.2 Hoe voert het Rekenhof zijn begrotingsonderzoek uit? 31
2.2.1 Product: begrotingsverslag 31
2.2.2 Auditproces 32
2.3	 Hoe	voert	het	Rekenhof 	zijn	financiële	controle	uit?		 33
2.3.1 Product: rekeningenrapport 33
2.3.2 Auditproces 34
2.4 Hoe komen de performantieaudits van het Rekenhof tot stand? 35
2.4.1 Product: afzonderlijke rapporten 35
2.4.2 Auditproces 36 6
Inventaris Rekenhofonderzoeken 2014-2019 per beleidsdomein 39
Financiën en Begroting 39
Onderwijs en Vorming 40
Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 41
Mobiliteit en Openbare Werken 41
Kanselarij en Bestuur 42
Werk en Sociale Economie 42
Omgeving 42
Economie, Wetenschap en Innovatie 43
Cultuur, Jeugd, Sport en Media 43
Landbouw en Visserij 43
Internationaal Vlaanderen 43
Deel 2
HET REKENHOF  EVALUEERT:  KNELPUNTEN IN HET  OVERHEIDSBELEID  
EN	-BEHEER
Inleiding 47
Financiën en Begroting 49
Onderwijs en Vorming 55
Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 65
Mobiliteit en Openbare Werken 69
Kanselarij en Bestuur 75
Omgeving 81
Cultuur, Jeugd, Sport en Media 89 InleidingVoorwoord van de voorzitter  CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Bij de aanvang van de legislatuur 2019-2024 biedt de Nederlandse kamer van het Rekenhof, zoals 
vorige legislatuur, het Vlaams Parlement een informatiebrochure aan. Veel Vlaamse parlements-
leden zijn inmiddels al langer vertrouwd met het Rekenhof door onze verschillende publicaties 
en de presentaties van onze rapporten in de diverse parlementaire commissies. Voor de nieuwe 
parlementsleden kan deze brochure een eerste kennismaking vormen met het Rekenhof en zijn 
werking. Het doel van deze infobrochure is echter tweeledig. In een eerste deel situeert het Re -
kenhof zichzelf in het overheidslandschap en stelt het zijn organisatie en werking voor, in het 
bijzonder de controles en onderzoeken bij de Vlaamse overheid. Dat wordt nader toegelicht in 
de hoofdstukken 1 en 2. Hoofdstuk 3 biedt een inventaris van de publicaties die het Rekenhof 
gedurende de voorbije vijf jaar aan het Vlaams Parlement heeft voorgelegd. In het tweede deel 
geeft de brochure een overzicht van aandachtspunten en aanbevelingen die de audit- en controle -
werkzaamheden hebben opgeleverd en die nog altijd actueel en relevant zijn. Die nog aanwezige 
knelpunten in het overheidsbeleid en -beheer vormen een waaier van werkpunten waarover het 
Vlaams Parlement zich te gelegener tijd een oordeel kan vormen.
De werkzaamheden van het Rekenhof zijn uiteenlopend en veelzijdig, en ze zijn de laatste jaren 
uitgebreid met een aantal nieuwe opdrachten die de wetgevers aan onze instelling hebben toe -
vertrouwd. Het Rekenhof kijkt als het ware met diverse brillen naar de werking van overheids -
diensten en agentschappen. Begrotingsonderzoek, financiële audit, rechtmatigheidsonderzoek 
en performantieaudit steunen elk op verschillende specialisaties, die complementair zijn. De 
neerslag van de controles en audits in diverse publicatievormen omvat één constante: de verster -
king van de parlementaire controletaak ten aanzien van de regering en haar administraties. Op 
die manier kan het parlement gestalte geven aan de verantwoordingsplicht van de verschillende 
overheden over het gevoerde beleid en het gebruik van overheidsmiddelen.
Het Rekenhof is natuurlijk niet de enige controleactor binnen de overheid. Onze instelling heeft 
sinds 2006 aanzienlijke inspanningen geleverd om haar werkzaamheden zo goed mogelijk af te 
stemmen op die van andere controle- en auditinstellingen, zoals Audit Vlaanderen en het Instituut 
van de Bedrijfsrevisoren. Zo kon de efficiëntie en effectiviteit van het toezicht en de controle bin -
nen de Vlaamse overheid worden verbeterd. Het concept single audit is sinds 2011 decretaal ver -
ankerd in het rekendecreet en krijgt verdere uitwerking in een stuurgroep. Zo kan het Rekenhof 
als externe auditinstelling een zo groot mogelijke meerwaarde bieden. In hoofdstuk 1 wordt daar 
nader op ingegaan.
Het Rekenhof hecht veel belang aan een goede, structurele samenwerking met het Vlaams Par -
lement. Zo kan het parlement de vinger aan de pols houden via de opvolging van eerdere Reken -
hofaanbevelingen in de beleidsbrieven of in de toelichting over de beleids- en begrotingsuitvoe -
ring en via opvolgingsbesprekingen in commissies. De samenwerking tussen het Rekenhof en het 
Vlaams Parlement is vastgelegd in het Reglement van het Vlaams Parlement en sinds 2012 ook in 
een protocol. Halverwege de legislatuur bevraagt het Rekenhof de Vlaamse parlementsleden via 
een enquête naar hun verwachtingen ten aanzien van de Rekenhofpublicaties, om daarop zo goed 
mogelijk in te spelen.
De voorbije jaren is gebleken dat wederzijdse belangstelling voor elkaars werkzaamheden en een 
gedegen samenwerking, met respect voor ieders rol, onze beide instellingen versterken. Ik druk 
de hoop uit dat die belangstelling en samenwerking in de komende legislatuur worden besten -
digd. Deze informatiebrochure is daartoe alvast een uitnodiging.
Hilde François  Deel 1
Het  Rekenhof  informeert 
en controleert  CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Voorstelling van het Rekenhof
1.1 Wat is de plaats van het Rekenhof in het publieke auditsysteem?
Het Rekenhof is een grondwettelijke instelling die belast is met de controle van de ontvangsten 
en de uitgaven van de federale Staat, de gemeenschappen en gewesten, de openbare instellin -
gen die ervan afhangen en de provincies. De controle op de gemeenten behoort niet tot zijn 
bevoegdheid. Met zijn controles van de administratieve overheden en zijn evaluaties van het 
overheidsbeleid staat het Rekenhof de parlementen bij in de uitoefening van hun toezicht op 
de uitvoerende macht en streeft het naar een verbetering van de werking van de overheid. In 
zijn missieverklaring1 presenteert het Rekenhof zijn visie, de waarden die aan de basis liggen 
van een goede uitvoering van zijn werkzaamheden en de strategieën die het gebruikt2.
Het Rekenhof werd kort na de Belgische onafhankelijkheid opgericht. Sedert de zesde staats -
hervorming vormt artikel 180, vierde lid3, van de Grondwet expliciet de grondwettelijke basis 
voor zijn bevoegdheid tegenover de gemeenschappen en gewesten. De bevoegdheden van het 
Rekenhof voor de Vlaamse overheid zijn hoofdzakelijk vastgelegd in zijn inrichtingswet van 
29 oktober 1846, de bijzondere financieringswet van 16 januari 19894, de algemene bepalin -
genwet van 16 mei 20035 en het rekendecreet6. Dat laatste decreet zal worden vervangen door 
de Vlaamse Codex Overheidsfinanciën.
De onderstaande figuur schetst de positie van het Rekenhof in de publieke sector7. Er zijn 
– sterk vereenvoudigd – vier actoren:
• het individu, dat een dubbele rol heeft in dit systeem: enerzijds als burger (kiezer, belas -
tingbetaler, enz.) en anderzijds als klant/gebruiker van overheidsdiensten;
• het parlement, met verkozen vertegenwoordigers;
• de regering met de ministers;
• de administratie, in vele organisatievormen (departementen, agentschappen, enz.).
1 Voor de missieverklaring van het Rekenhof, zie: https://www.rekenhof.be/Docs/Site/Missieverklaring.pdf .
2 Voor het strategisch plan 2015-2019: zie Activiteitenverslag over 2018 , 2.3.
3 De wet kan aan het Rekenhof de controle op de begrotingen en de boekhouding van de gemeenschappen en de ge -
westen alsook de instellingen van openbaar nut die ervan afhangen, opdragen. Deze kan eveneens toelaten dat het 
decreet of de in artikel 134 bedoelde regel deze controle regelen. Behoudens voor de Duitstalige Gemeenschap, wordt 
deze wet aangenomen met de meerderheid bepaald in artikel 4, laatste lid.
4 Bijzondere wet van 16 januari 1989 betreffende de financiering van de gemeenschappen en de gewesten.
5 Wet van 16 mei 2003 tot vaststelling van de algemene bepalingen die gelden voor de begrotingen, de controle op de 
trole door het Rekenhof, artikel 10.
6 Decreet van 8 juli 2011 houdende regeling van de begroting, de boekhouding, de toekenning van subsidies en de con -
trole op de aanwending ervan, en de controle door het Rekenhof, artikelen 63 tot 67.
7 Dit schema is uiteraard een vereenvoudiging. In een complexere voorstelling zouden meer actoren in kaart moeten 
worden gebracht (die kunnen overigens verschillen naargelang de aard van de verantwoording: financieel, rechtmatig -
heid, performantie), alsook de interactie tussen verschillende bestuursniveaus (lokaal, regionaal, federaal, Europees).
 14
Figuur 1 – Schematische voorstelling publieke sector en positionering Rekenhof
Tussen die actoren bestaan er verantwoordingsrelaties:
• Er bestaat een verantwoordingsrelatie tussen parlement en burger: burgers kiezen parle -
mentsleden, die onder meer via verkiezingen rekenschap afleggen. Auditors spelen geen 
rol in deze verantwoordingsrelatie. Die rol is weggelegd voor de media, het middenveld, de 
politieke partijen, enz. Zij kunnen uiteraard informatie uit auditrapporten benutten om de 
burger te informeren.
• Het parlement keurt de begroting goed, geeft zijn vertrouwen aan het regeringsbeleid en 
roept de regering ter verantwoording over de wijze waarop ze de begroting en het beleid 
heeft uitgevoerd, de wijze waarop de inkomsten zijn geïnd en de uitgaven zijn verricht. Er 
bestaat dus een verantwoordingsrelatie tussen regering en parlement. Dat is het werkter -
rein van het Rekenhof. Het Rekenhof ondersteunt de parlementen in hun controle op de 
regeringen: het beoordeelt regering en administratie en informeert het parlement hier -
over.
Het Rekenhof wordt soms verkeerdelijk gesitueerd binnen de administratie  
(uitvoerende macht) of geassocieerd met een ministerieel departement  
(bijvoorbeeld Financiën) of met de Inspectie van Financiën.
• Er bestaat ook een verantwoordingsrelatie tussen administratie en regering, en binnen 
de administratie zijn er ook vele verantwoordingsrelaties (bijvoorbeeld tussen manage -
ment en raad van bestuur, tussen management en personeel). Dat is het werkterrein van 
interne auditdiensten, de bedrijfsrevisor, enz. De relaties tussen de Vlaamse Regering en 
de administraties worden grotendeels geregeld door het bestuursdecreet van 7 december 
2018. Dat bepaalt bijvoorbeeld de operationele autonomie die de intern verzelfstandigde 
agentschappen met rechtspersoonlijkheid genieten en regelt het toezicht en de aansturing 
door de regering door bijvoorbeeld ondernemingsplannen.
• Tot slot hebben de burgers, al dan niet verenigd in belangenorganisaties, eveneens een 
plaats in dit schema, waarin overigens ook diagonale pijlen mogelijk zijn. Burgers kun -
nen – als klant van publieke diensten – administraties direct ter verantwoording roepen: 
via klachtenprocedures, door naar de rechtbank te stappen, door ombudsdiensten in te 
schakelen, enz. Het parlement kan bijvoorbeeld hoorzittingen organiseren. Het betrekken 
van burgers en hun organisaties in het beleid (en in de beleidsverantwoording) kent een 
stijgende trend. De relatie tussen burger en overheid wordt ook grotendeels geregeld door 
het bestuursdecreet van 7 december 2018.
 CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
1.2 Hoe is de controle op de Vlaamse overheid georganiseerd?
1.2.1 Controlelandschap
Het controlelandschap bij de Vlaamse overheid situeert zich op twee niveaus:
• De externe controle door het Rekenhof: het Rekenhof staat het parlement bij in zijn con -
trole op de uitvoerende macht (Vlaamse Regering en administratie).
• De controle door de verschillende actoren intern georganiseerd: die kenmerkt zich bij de 
Vlaamse overheid door een complexe structuur met vele spelers die de Vlaamse Regering 
of administratie bijstaan, namelijk de Inspectie van Financiën, regeringscommissarissen, 
bedrijfsrevisoren en Audit Vlaanderen.
Figuur 2: Controle op de Vlaamse overheid
1.2.2 Single audit en informatiedeling
Het controlelandschap is niet alleen complex, het vertoonde ook tot een aantal jaren geleden 
een aantal tekortkomingen: er was onvoldoende organisatiebeheersing, de diverse controle -
actoren werkten naast elkaar, er was te weinig informatiedoorstroming en er was sprake van 
lacunes of overlappingen die de controlelast negatief beïnvloedden.
Het Rekenhof bracht in maart 2006 de controleactoren en gecontroleerden van de Vlaamse 
overheid rond de tafel met als doel de efficiëntie en effectiviteit van het toezicht en de controle 
bij de Vlaamse overheid te verbeteren. Dat mondde uit in een aantal realisaties. Zo werkten de 
controleactoren, het Rekenhof en de gecontroleerden samen een conceptnota uit over single 
audit8. De conceptnota bevatte zeven principes die bepalend zijn voor de uitbouw van sin -
gle audit, zoals het principe dat alle entiteiten rekenschap zijn verschuldigd (accountability), 
het principe dat het management verantwoordelijk is voor de organisatiebeheersing, dat er 
wordt ingezet op een voortdurende kwaliteitsverbetering, en dat de controleactoren en het 
Rekenhof zoveel mogelijk gebruik maken van voorgaande controles. De principes zijn samen -
gevoegd en vastgelegd in een globale afsprakennota van 10 mei 2017 tussen de Vlaamse over -
8 Stuk 37-B (2008-2009) – Nr. 1 .
 16
heid, het Rekenhof, Audit Vlaanderen, de Inspectie van Financiën, de Vlaamse Auditautoriteit 
Europese Structuurfondsen en het Instituut van de Bedrijfsrevisoren. Een andere realisatie 
vormen de jaarlijkse afsprakennota’s voor de audit van de rekeningen tussen het Rekenhof, 
het Instituut van de Bedrijfsrevisoren (IBR) en het departement Financiën en Begroting van 
Het concept single audit werd binnen de Vlaamse overheid verankerd in het rekendecreet 
van 8 juli 2011 en het besluit van de Vlaamse Regering van 7 september 2012 over controle en 
single audit9. De verdere uitwerking van single audit vindt plaats in de stuurgroep single audit, 
een werkgroep waarin de controleactoren van de Vlaamse overheid, het IBR en het Rekenhof 
zijn vertegenwoordigd en die periodiek vergadert over thema’s gerelateerd aan single audit. 
Het voornoemde besluit voorziet in de uitbouw van een permanent dossier10 en legt de enti -
teiten een risicoanalyse en risicomanagement op. Tijdens de vorige legislatuur heeft de stuur -
groep zich daar dan ook over gebogen. In de stuurgroep worden de controleactiviteiten van 
de controleactoren en het Rekenhof op elkaar afgestemd. Voor zijn auditplanning houdt het 
Rekenhof bijvoorbeeld rekening met de activiteiten en resultaten van Audit Vlaanderen op 
het vlak van organisatiebeheersing11 en risicomanagement. Er vindt regelmatig overleg plaats 
tussen Audit Vlaanderen en het Rekenhof.
Het Rekenhof neemt ook deel aan de single-auditvergaderingen die de regeringscommissaris -
sen per instelling van het hoger onderwijs organiseren12.
Ook buiten het strikte kader van single audit overlegt het Rekenhof met andere onderzoeks -
instellingen en zoekt het naar afstemming. Volgens zijn huidig strategisch plan beoogt het 
Rekenhof kennisdeling te stimuleren met universiteiten, kenniscentra en adviesinstanties. Zo 
neemt het deel aan de coördinatie van het Vlaams Evaluatieplatform, dat als open netwerk de 
uitwisseling van ideeën, ervaringen, kennis en informatie met betrekking tot beleidsevaluatie 
wil organiseren en bevorderen tussen de betrokken actoren (overheid, academische wereld, 
consultancy, middenveldorganisaties, adviesraden, stichtingen, denktanks) over de beleids -
domeinen en bestuursniveaus heen. Ook onderhoudt het Rekenhof contacten met afzon -
derlijke instanties, zoals de SERV (Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen), Statistiek 
Vlaanderen of de regeringscommissarissen van het hoger onderwijs.
De Vlaamse adviescommissie voor boekhoudkundige normen (VABN), waarin de financiële 
controleactoren vertegenwoordigd zijn, behandelt vooral boekhoudtechnische problemen en 
bewaakt de uniforme interpretatie van de boekhoudregels.
9 Rekendecreet, artikel 67; Vlaamse Codex Overheidsfinanciën, artikel 66.
10 Het permanent dossier omvat geactualiseerde algemene informatie en entiteitgevoelige en vertrouwelijke informatie. 
Entiteitgevoelige en vertrouwelijke informatie wordt alleen ter beschikking gesteld van de betrokken entiteit en van 
de controleactoren die betrokken zijn bij die entiteit.
11 Zie: Leidraad interne controle/organisatiebeheersing , 2015.
12 Voor het hoger onderwijs is er een afzonderlijk single-auditbesluit: het besluit van de Vlaamse Regering van 9 oktober 
2015 betreffende controle en single audit die van toepassing is op de universiteiten, hogescholen en een aantal andere 
ambtshalve geregistreerde instellingen voor hoger onderwijs in de Vlaamse Gemeenschap.  18
1.3 Wat zijn de opdrachten van het Rekenhof?
Het Rekenhof informeert de diverse parlementen en provincieraden door middel van jaar -
lijkse boeken en afzonderlijke verslagen met bevindingen, oordelen en aanbevelingen die 
steunen op:
• begrotingsonderzoek;
• financiële controle;
• wettigheids- en regelmatigheidscontrole: het rechtmatigheidsonderzoek;
• controle op de goede besteding van de overheidsgelden: performantieaudit.
Daarnaast heeft het Rekenhof een rechtsprekende bevoegdheid ten aanzien van de reken -
plichtige van wie de rekening een tekort vertoont.
Gaandeweg werd het Rekenhof ook belast met verschillende specifieke opdrachten (zie 
punt  1.3.5). 
Hieronder worden de verschillende opdrachten van het Rekenhof bondig overlopen. 
Hoofdstuk  2 geeft uitvoeriger toelichting bij de hoofdopdrachten.
Het Rekenhof wordt soms verkeerdelijk beschouwd als een instelling voor fraudebestrijding, al 
dan niet met politionele of gerechtelijke bevoegdheden. Het Rekenhof heeft uiteraard aandacht 
voor integriteit binnen de overheid, maar spoort niet actief fraude of andere strafbare feiten op 
(forensische audit). Als het van dergelijke feiten kennis krijgt tijdens zijn werkzaamheden, licht 
het de bevoegde instanties daarover in.
1.3.1 Begrotingsonderzoek
Als budgettair raadgever onderzoekt het Rekenhof de ontwerpbegrotingen en ontwerpen 
van begrotingsaanpassingen die de regeringen bij de parlementen indienen. Het Rekenhof 
bezorgt zijn commentaar en opmerkingen aan het betrokken parlement vóór de goedkeuring 
van de begroting.
1.3.2 Financiële controle
De federale Staat, de gemeenschappen en gewesten, hun openbare instellingen, en de pro -
vincies leggen jaarlijks rekening af over het gebruik van de hun toevertrouwde middelen. De 
rekeningen worden aan het Rekenhof voorgelegd. Dat onderzoekt of certificeert die rekenin -
gen, naargelang van de regelgeving die van toepassing is13. Bij zijn financiële controle gaat het 
Rekenhof de betrouwbaarheid, de juistheid en volledigheid van de financiële staten na, onder 
meer aan de hand van een toetsing van de boekhoudkundige operaties aan de regelgeving op 
de openbare comptabiliteit.
Het Rekenhof controleert ook de rekeningen van de openbare rekenplichtigen, dat zijn de 
ambtenaren van de uitvoerende macht die overheidsgelden innen en/of uitbetalen. Als de 
13 De controle van de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap door het Rekenhof wordt uiterlijk vanaf de reke -
ningen over het begrotingsjaar 2020 een certificeringsopdracht, zie ook 2.3.1. CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
rekening van een rekenplichtige een tekort vertoont en de administratieve overheid hem dag -
vaardt voor het Rekenhof, verleent het Rekenhof hem bij arrest kwijting of veroordeelt hem 
tot de aanzuivering van het tekort of tot terugbetalen van een gedeelte van het tekort.
1.3.3 Rechtmatigheidsonderzoek
Het Rekenhof controleert of de overheidsontvangsten en -uitgaven wettig en regelmatig zijn. 
Het gaat na of ze overeenstemmen met de begrotingswetten: zijn er voldoende kredieten 
beschikbaar, worden de verrichtingen juist aangerekend, … Het gaat ook na of de rechtsre -
gels die op de verrichting van toepassing zijn, correct werden toegepast: de regelgeving op 
de overheidsopdrachten, op de toekenning en aanwending van subsidies, op de werving van 
overheidspersoneel, …
1.3.4 Performantieaudit
Het Rekenhof onderzoekt ook of de overheidsgelden goed worden besteed. Bij die controle 
gaat het in het bijzonder na of de uitvoering van het overheidsbeleid (gezondheidszorg, justi -
tie, werk, fiscaliteit, onderwijs, leefmilieu, mobiliteit, enz.) voldoet aan de criteria van zuinig -
heid, doeltreffendheid en doelmatigheid. 
• Zuinigheid: zijn de vereiste financiële, menselijke en materiële middelen op zowel kwali -
tatief als kwantitatief vlak, tegen de laagst mogelijke kostprijs ingezet?
• Doeltreffendheid: in hoeverre heeft het beleid de doelstellingen verwezenlijkt?
• Doelmatigheid: wat is de relatie tussen de ingezette middelen en de bereikte resulta -
ten? Zijn met andere woorden de financiële, menselijke en materiële middelen optimaal 
gebruikt?
1.3.5	 Andere 	specifieke 	opdrachten
Tot slot kreeg het Rekenhof de voorbije twee decennia en recent als gevolg van de zesde staats -
hervorming diverse specifieke opdrachten, zoals:
• Leerlingentelling
 Aan de Franse en Vlaamse Gemeenschap worden btw-ontvangsten overgedragen op basis 
van een verdeelsleutel, die steunt op het aantal onder de leerplicht vallende leerlingen 
die regelmatig zijn ingeschreven in het lager en secundair onderwijs dat de betrokken 
gemeenschap inricht of subsidieert. De vaststelling van de leerlingenaantallen door de 
gemeenschappen maakt sinds 2000 het voorwerp uit van een controle door het Rekenhof. 
Het Rekenhof bezorgt de gecontroleerde en gecorrigeerde leerlingenaantallen aan het 
federale parlement en de federale regering. 
• Verkiezingsuitgaven en boekhouding van de politieke partijen
 Sinds 2003 is het Rekenhof belast met een adviesopdracht inzake de controle van de ver -
kiezingsuitgaven van de politieke partijen en van de individuele kandidaten. Dat advies 
is verplicht voor de verkiezingen van het Europees Parlement, het federaal parlement en 
het Vlaams Parlement. Voor de verkiezingen van de andere deelparlementen oefent het 
Rekenhof die opdracht slechts uit op hun uitdrukkelijk verzoek. 
 Ook is het Rekenhof in het kader van de financiering van de politieke partijen belast met 
een adviesopdracht inzake de juistheid en volledigheid van de financiële verslagen die elke  20
politieke partij die een publieke dotatie ontvangt, moet bezorgen aan de Kamer van volks -
vertegenwoordigers. Sinds 2013 dient het Rekenhof ook alle balans- en resultatenrekenin -
gen te controleren. 
• Mandatenlijsten en vermogensaangiften
 Sinds 1 januari 2005 is het Rekenhof belast met een controle op de volledigheid en de 
juistheid van de lijsten van de mandaten, ambten en beroepen, en met een controle op 
de indiening van de vermogensaangiften, die een groot aantal openbare mandatarissen 
(ministers, parlementairen, lokale mandatarissen) en hoge openbare ambtenaren jaarlijks 
(wat de mandatenlijsten betreft) of op bepaalde tijdstippen (wat de vermogensaangiften 
betreft) aan het Rekenhof moeten bezorgen. Sinds 1 januari 2019 is een aangepaste wetge -
ving van kracht die niet alleen het toepassingsgebied van de mandatenwetgeving uitbreidt, 
maar ook bepaalt dat de mandatenlijsten alleen nog elektronisch kunnen worden inge -
diend via de website van het Rekenhof, dat de aan de mandaten gekoppelde vergoedingen 
moeten worden aangegeven en dat het Rekenhof administratieve geldboetes kan opleggen 
aan informatieverstrekkers en aangifteplichtigen die hun verplichtingen niet nakomen.
 Het Rekenhof publiceert de mandatenlijsten en de lijst van de personen die in gebreke blij -
ven met hun mandatenlijst of vermogensaangifte, in het Belgisch Staatsblad en voortaan 
ook op zijn website. Het staat in voor de bewaring, onder gesloten omslag, van de vermo -
gensaangiften, die alleen door een onderzoeksrechter in het kader van een strafrechtelijk 
onderzoek kunnen worden geopend.
• Gezondheidsbeleid
 In het kader van de zesde staatshervorming en de nieuwe bevoegdheidsoverdrachten 
inzake gezondheidsbeleid naar de gemeenschappen, moet het Rekenhof met betrekking 
tot decretale initiatieven inzake de erkenningsnormen van ziekenhuizen, ziekenhuisdien -
sten, zorgprogramma’s en ziekenhuisfuncties de gevolgen op korte en lange termijn eva -
lueren op de federale begroting en de begroting van de sociale zekerheid. Het Rekenhof 
bezorgt zijn verslag aan de aanvrager van het advies, aan de federale regering en aan alle 
gemeenschapsregeringen. Bovendien zal het Rekenhof jaarlijks een omstandig verslag 
dienen op te stellen over de weerslag, tijdens het vorige begrotingsjaar, van de van kracht 
zijnde erkenningsnormen van de gemeenschappen op de federale begroting en op de 
begroting van de sociale zekerheid. Verder stelt het Rekenhof jaarlijks de verdeelsleutel 
tussen de gemeenschappen vast voor gezondheidsberoepen (quota voor artsen en tandart -
sen).
• Justitiehuizen
 De overdracht in het kader van de zesde staatshervorming van de bevoegdheid voor de jus -
titiehuizen naar de gemeenschappen gaat gepaard met de toekenning van een dotatie die 
kan worden aangepast naargelang het aantal opdrachten van de justitiehuizen ter uitvoe -
ring van de federale wetgeving (opdrachten door een gerechtelijke of administratieve over -
heid toevertrouwd aan een justitie-assistent, zoals de opvolging van de strafuitvoering). 
In die optiek moet het Rekenhof vanaf het begrotingsjaar 2019, en dit om de drie jaar, per 
gemeenschap de evolutie over de laatste drie jaar berekenen van het aantal opdrachten die 
ter uitvoering van federale wetgeving aan de justitiehuizen zijn toegekend.
• Fiscale autonomie 
 Het Rekenhof geeft advies over ontwerpen en voorstellen van decreten en ordonnanties 
tot invoering van gewestelijke opcentiemen op de personenbelasting en van belastingver -
minderingen of -vermeerderingen, kortingen en belastingkredieten die op de gewestelijke  CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
opcentiemen worden toegepast. Het advies handelt over de eerbiediging van het principe 
van de progressiviteit en is bestemd voor de federale regering en de gewestregeringen.
Op grond van het vijfde lid van artikel 180 van de Grondwet kan de wetgevende macht bij -
komende taken toekennen aan het Rekenhof. Het opdrachtgevende gewest of de opdracht -
gevende gemeenschap moet een vergoeding betalen aan het Rekenhof om die taken uit te 
voeren. De taken worden toegekend bij decreet. De vergoeding wordt op eensluidend advies 
van het Rekenhof vastgesteld. 
1.4 Hoe is het Rekenhof georganiseerd?
Het Rekenhof bestaat uit een college van twaalf leden, die worden benoemd door de Kamer 
van volksvertegenwoordigers. Het is samengesteld uit een Nederlandse kamer en een Franse 
kamer, die samen de algemene vergadering vormen. 
• De algemene vergadering is bevoegd voor de dossiers in verband met de federale Staat, 
het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie, 
de Duitstalige Gemeenschap, de openbare instellingen die ervan afhangen, alsook voor de 
interpretatie van de Europese en de federale regelgeving.
• De Nederlandse kamer is exclusief bevoegd voor de dossiers betreffende de Vlaamse 
Gemeenschap, het Vlaams Gewest, de openbare instellingen die ervan afhangen en de 
Vlaamse provincies.
• De Franse kamer is exclusief bevoegd voor de dossiers aangaande de Franse Gemeenschap, 
de Franse Gemeenschapscommissie, het Waals Gewest, de openbare instellingen die ervan 
afhangen en de Waalse provincies.
De Nederlandse kamer is als volgt samengesteld:
Voorzitter Hilde François
Raadsheren Jan Debucquoy
Rudi Moens
Vital Put
Walter Schroons
Hoofdgriffier Jozef Van Ingelgem
De administratieve diensten van het Rekenhof zijn onderverdeeld in drie sectoren die samen 
tien directies omvatten. De controle op de Vlaamse Gemeenschap en het Vlaams Gewest 
wordt uitgeoefend door de 9e directie (financiële pijler) en de 10e directie (thematische pijler). 
De taakverdeling over de diensten van die twee directies houdt rekening met de indeling van 
de Vlaamse overheid in beleidsdomeinen.  CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
1.5 Over welke middelen beschikt het Rekenhof?
1.5.1 Human resources
Het Rekenhof staat zelf in voor de aanwerving van zijn personeel. Vergelijkende wervings -
examens worden periodiek georganiseerd, doorgaans in samenwerking met Selor.
Eind december 2018 stelde het Rekenhof 461 personeelsleden uitgedrukt in voltijds equivalent 
tewerk. Daarvan behoort 59,5% tot niveau A (masterniveau).
1.5.2 Financiële middelen
Het Rekenhof ontvangt een dotatie ten laste van de federale begroting. Voor 2018 bedroeg die 
49,7 miljoen euro. De grootste post in de uitgavenbegroting zijn personeelsuitgaven (89,5%). 
1.5.3 Gebouw
Het Rekenhof betrekt sinds 1984 een gebouwencomplex aan de Regentschapsstraat 2 in 
Brussel. Het beheer gebeurt in samenwerking met de Regie der Gebouwen. Voor zijn controles 
gaat het Rekenhof ter plaatse bij de gecontroleerde instanties. 
1.6 Hoe werkt het Rekenhof samen met het Vlaams Parlement?
1.6.1 Protocol en reglement
Sinds 2012 bestaat er een protocol tussen het Vlaams Parlement en het Rekenhof dat een 
optimale samenwerking tussen beide instellingen beoogt. Het protocol handelt onder 
andere over informatie-uitwisseling, afspraken over publicatie en pers, onderzoeken op par -
lementair verzoek, inzage- en informatierecht, commissiebesprekingen en opvolging van 
Rekenhofaanbevelingen. In 2017 werden enkele actualiseringen uitgevoerd. Overeenkomstig 
het protocol vindt jaarlijks een overleg plaats tussen de voorzitters van beide instellingen.
Het Rekenhof oefent, naast de wettelijk verplichte recurrente opdrachten, zijn audits en 
controles op eigen initiatief uit (zie hoofdstuk  2). Dat algemene principe van onafhankelijk -
heid waarborgt de objectiviteit en onpartijdigheid. Daarnaast kunnen de parlementen het 
Rekenhof belasten met specifieke onderzoeksopdrachten. Het Vlaams Parlement heeft de 
procedure daarvoor vastgelegd in artikel 96 van zijn reglement.
1.6.2 Enquête
Ter uitvoering van het voornoemde protocol organiseert het Rekenhof na het verstrij -
ken van de helft van een legislatuur een enquête bij de Vlaamse parlementsleden over de 
Rekenhofproducten. In 200814, 201215 en 201716 heeft het dan ook een enquête georganiseerd 
over de verwachtingen van de Vlaamse volksvertegenwoordigers inzake de producten van het 
14 Stuk 2226 (2008-2009) – Nr. 1 .
15 Stuk 37-H (2012-2013) – Nr. 1 .
16 Meer hierover in het Activiteitenverslag over 2016  (hoofdstuk 5), Vlaams Parlement, 38 (2016-2017) – Nr. 1. 24
Rekenhof. De enquêteresultaten werden telkens aan de voorzitter van het Vlaams Parlement 
bezorgd en gepubliceerd, en de actiepunten werden na gezamenlijk overleg uitgevoerd.
1.6.3 Opvolging van de Rekenhofaanbevelingen en opvolgingsbesprekingen
Het Vlaams Parlement heeft in 2011 beslist dat de Vlaamse Regering in de beleidsbrieven 
moet vermelden welk gevolg ze heeft gegeven aan de aanbevelingen van het Rekenhof17. 
Zoals bepaald in het protocol met het Vlaams Parlement moet het Rekenhof tegen 1 augustus 
een inventaris opstellen van de aanbevelingen waarop een reactie van de Vlaamse Regering 
wordt verwacht in de beleidsbrieven. Het Rekenhof bezorgt aan de voorzitter van het Vlaams 
Parlement de volledige inventaris en tegelijk aan elke minister het deel van de inventaris met 
de aanbevelingen waarover hij moet rapporteren in zijn beleidsbrieven (of vanaf de inwer -
kingtreding van de Vlaamse Codex Overheidsfinanciën in de toelichting over de beleids- en 
begrotingsuitvoering).
Het protocol bepaalt ook dat het Rekenhof jaarlijks in december aan het Vlaams Parlement 
een lijst bezorgt van de audits die voor een opvolgingsbespreking in aanmerking komen. Een 
opvolgingsbespreking is een tweede bespreking in de parlementaire commissie, die plaats -
vindt op initiatief van deze commissie. Opvolgingsbesprekingen maken het mogelijk op effi -
ciënte wijze na te gaan in hoeverre de aanbevelingen van het Rekenhof worden uitgevoerd. 
De minister geeft tijdens de opvolgingsbespreking systematisch toelichting over de uitvoering 
van de aanbevelingen, waarna het Rekenhof zijn commentaar geeft, dat het vooraf op tegen -
sprekelijke wijze heeft afgetoetst. De procedure is opgenomen in het protocol.
In het rekeningenrapport volgt het Rekenhof de opmerkingen uit vorige financiële controles 
op.
In zijn activiteitenverslag over 2011 aan het Vlaams Parlement (hoofdstuk 2) wijdde het 
Rekenhof een artikel aan de manier waarop de opvolging van de Rekenhofaanbevelingen 
gebeurt18.
1.6.4 Inzage en informatierecht
Voor de aangelegenheden die onder de bevoegdheid van het Vlaams Parlement vallen, heeft 
iedere volksvertegenwoordiger recht op inzage en informatie met betrekking tot het dossier 
dat het Rekenhof heeft geopend op voorwaarde dat de onderzoeksfase is beëindigd. Hij dient 
daartoe een schriftelijk verzoek aan de voorzitter van het Rekenhof te richten. Het Rekenhof 
licht het parlement in over de geraadpleegde dossiers en de vragen gesteld door volksvertegen -
woordigers, evenals over de daarover gevoerde briefwisseling.
Als een volksvertegenwoordiger informatie wenst die aanzienlijke, specifieke opzoekingen 
vereist, brengt het Rekenhof het parlement daarvan op de hoogte. Het parlement beslist over 
de ontvankelijkheid van het verzoek en stelt eventueel de termijnen vast waarbinnen het 
Rekenhof zijn opzoekingen dient uit te voeren.
17 Artikel 82, 2. van het Reglement van het Vlaams Parlement.
18 Stuk 38 (2011-2012) – Nr. 1 .  26
1.6.5 Publicaties
Het publicatiebeleid van het Rekenhof aan het Vlaams Parlement bestaat in een meervoudige 
communicatiestroom:
• advies bij de diverse begrotingsrapporteringen (initiële begroting, begrotingsaanpassin -
gen, meerjarenramingen);
• een rekeningenrapport met de informatie over de algemene rekeningen en de ESR-
rapportering van de rechtspersonen;
• briefrapporten met een beknopte rapportering over ondersteunende financiële onderzoe -
ken;
• afzonderlijke thematische rapporten in de loop van het jaar, vooral performantieaudits;
• een jaarlijks activiteitenverslag (zie 1.6.6).
De verslagen van het Rekenhof zijn documenten van het Vlaams Parlement en krijgen een 
nummer. Bijna alle verslagen geven aanleiding tot een bespreking in de parlementaire vak -
commissie of de commissie voor Financiën en Begroting. 
1.6.6 Activiteitenverslag 
De Nederlandse kamer van het Rekenhof bezorgt het Vlaams Parlement elk jaar een activitei -
tenverslag. Dit verslag heeft drie functies: 
1. Een beeld geven van alle controleactiviteiten van het Rekenhof ten aanzien van de Vlaamse 
overheid.
2. Een overzicht bieden van alle tijdens het afgelopen jaar aan het Vlaams Parlement ver -
stuurde rapporten en hun opvolging.
3. Informatie verstrekken aan het Vlaams Parlement over de werking, organisatie en metho -
diek van het Rekenhof, doorgaans uitgediept in één à twee thema-artikelen zoals:
• Wegwijs in de financiële resultaten van de overheid: dit artikel beschrijft bevattelijk de 
verschillende financiële begrippen, zoals het resultaat van de uitvoering van de begro -
ting, het bedrijfseconomische resultaat, het ESR-vorderingensaldo, …19;
• Performantienormen in de Vlaamse auditrapporten20;
• Consolidatieperimeter van de Vlaamse overheid21;
• Afzonderlijke auditrapporten – tegensprekelijke procedure22;
• Reflectiedag over de impact van rekenkamers23.
Naast het activiteitenverslag van de Nederlandse kamer verschijnt er jaarlijks ook een 
Rekenhofbreed jaarverslag.
19 Zie Activiteitenverslag over 2018  (hoofdstuk 5), Vlaams Parlement, 38 (2017-2018) – Nr. 1.
20 Zie Activiteitenverslag over 2018  (hoofdstuk 6), Vlaams Parlement, 38 (2017-2018) – Nr. 1.
21 Zie Activiteitenverslag over 2017  (hoofdstuk 6), Vlaams Parlement, 38 (2017-2018) –  Nr. 1.
22 Zie Activiteitenverslag over 2013  (hoofdstuk 2), Vlaams Parlement, 38 (2012-2013) – Nr. 1.
23 Zie Activiteitenverslag over 2016  (hoofdstuk 6), Vlaams Parlement, 38 (2016-2017) – Nr. 1. CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
1.7 Wat doet het Rekenhof op internationaal vlak?
Het Rekenhof maakt deel uit van de International Organization of Supreme Audit Institutions 
(INTOSAI): dit is de wereldwijde organisatie van hoge controle-instellingen, opgericht in 1953 
als niet-gouvernementele organisatie van de Verenigde Naties.
Binnen INTOSAI zijn er regionale werkgroepen, zoals 
EUROSAI ( European Organization of Supreme Audit 
Institutions ), AFROSAI ( African Organization of Supreme 
Audit Institutions ), enz.
INTOSAI ontwikkelt internationale standaarden voor audits 
in de publieke sector24, de ISSAI ( International Standards 
of Supreme Audit Institutions ). Zo beklemtoont ISSAI 10 
de onafhankelijkheid van rekenkamers, die een voldoende 
breed mandaat en volledige discre tionaire bevoegdheid horen te hebben om hun taken te 
vervullen, die vrij horen te zijn in hun selectie van auditonderwerpen en de organisatie van 
de audits, die onbeperkt en gratis toegang moeten hebben tot de noodzakelijke informatie, 
alsook de vrijheid om onbelemmerd hun bevindingen te rapporteren en het publicatietijdstip 
van de auditverslagen te bepalen, enz. Het Rekenhof werkt in het kader van INTOSAI en 
EUROSAI mee aan de ontwikkeling van die internationale auditstandaarden en neemt deel 
aan werkgroepen en seminaries. Het zorgde ook voor een vertaling van deze normen naar het 
Nederlands25.
In het kader van EUROSAI leidt het Rekenhof een projectgroep die een best practice gids uit -
werkt over de opvolging van de implementatie van aanbevelingen.
De onderzoeksplanning, controleaanpak en rapportering van het Rekenhof zijn in overeen -
stemming met de normen van INTOSAI. De toepassing van die normen impliceert onder meer: 
• systeemgerichte controles uitvoeren; 
• de overheid aansporen tot toepassing van internationale normen; 
• handleidingen en procedures opstellen en toepassen; 
• de werkzaamheden van anderen (bedrijfsrevisoren, interne audit, consultants enz.) gebrui -
ken voor zover de overeenstemming ervan met de vereisten inzake overheids auditing is 
gegarandeerd.
Daarnaast bestaan er ook heel wat bilaterale contacten met andere rekenkamers: 
• Het Rekenhof ontvangt regelmatig buitenlandse delegaties. In het bijzonder met de 
Nederlandse Algemene Rekenkamer zijn er regelmatig contacten. Zo organiseren beide 
instellingen tweejaarlijks een gezamenlijke reflectiedag. 
24 Deze zijn terug te vinden op www.issai.org .
25 https://www.rekenhof.be/NL/Voorstelling/InternationaleBetrekkingen.html#ISSAI .
 28
• Het Rekenhof werkt geregeld mee aan internationale joint audits, bijvoorbeeld in 2018 was 
er in het kader van EUROSAI een audit over de energie-efficiëntie in overheidsgebouwen.
• Het Rekenhof werkt samen met de Europese Rekenkamer aan de controle van de uitgaven 
van de Europese Unie: als waarnemer bij DAS-onderzoeken26, als lid van werkgroepen van 
hoge controle-instellingen over financieel management van Europese gelden, over btw, 
enz.
26 DAS: Déclaration d’Assurance of jaarlijkse betrouwbaarheidsverklaring die de Europese Rekenkamer aflevert.   CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Controle op de Vlaamse overheid
2.1 Hoe pakt het Rekenhof zijn audits en controles aan?
Het Rekenhof bepaalt zelf de procedures en methodes om zijn controles uit te voeren en de 
resultaten ervan mee te delen. Het legt zijn controledoelstellingen vast in meerjarige strategi -
sche plannen en in jaarlijkse operationele plannen en beheersplannen.
De controles van het Rekenhof gebeuren a posteriori, dit wil zeggen nadat de overheid de 
verrichtingen heeft voltrokken, en worden uitgevoerd door controleteams. Voor zijn verschil -
lende auditactiviteiten heeft het Rekenhof methodieken ontwikkeld in handleidingen en 
instructies. Het Rekenhof is gemachtigd zich alle documenten en inlichtingen te doen ver -
strekken. De controleteams werken vooral op basis van verantwoordingsstukken die aan het 
Rekenhof worden bezorgd en van informatie die ze ter plaatse bij de gecontroleerde instantie 
verzamelen. Ze kunnen ook andere stakeholders bevragen, zoals begunstigden van subsidies, 
belangenorganisaties en eventueel burgers. Door de Vlaamse Codex Overheidsfinanciën zal 
het Rekenhof de aanwending van subsidies niet alleen ter plaatse bij de gesubsidieerde kun -
nen controleren, maar ook bij de persoon aan wie de gesubsidieerde de subsidie heeft doorge -
geven om het doel te verwezenlijken waarvoor de subsidie is toegekend. Het Rekenhof staaft 
zijn vaststellingen, oordelen en aanbevelingen met bewijsstukken en richt zich daarbij naar 
de internationale auditnormen.
De rapporten van het Rekenhof zijn openbaar, als document van het Vlaams Parlement. Ze 
worden op de website van zowel het Vlaams Parlement als die van het Rekenhof geplaatst. Het 
Rekenhof bepaalt zelf zijn publicatieagenda. Over elke publicatie verstuurt het een persbe -
richt, zodat de media erover kunnen berichten.
2.2 Hoe voert het Rekenhof zijn begrotingsonderzoek uit?
2.2.1 Product: begrotingsverslag
Het Rekenhof adviseert het Vlaams Parlement over de ontwerpen van begroting en begro -
tingsaanpassing en over de bijbehorende beleids- en begrotingstoelichting, alsook eventu -
eel over de toekenning van voorlopige uitgavenkredieten in het geval de begroting niet werd 
goedgekeurd tegen het begin van het nieuwe begrotingsjaar27. Het formuleert zijn bevindin -
gen en commentaren in een verslag bij de ontwerpbegroting.
Het begrotingsonderzoek vindt plaats na indiening van het begrotingsontwerp door de 
Vlaamse Regering, maar vóór goedkeuring ervan door het Vlaams Parlement. Omdat het is 
bedoeld om het Vlaams Parlement te ondersteunen bij de behandeling van het regeringsont -
werp, legt het Rekenhof zijn verslag voor bij de start van het parlementair debat in de commis -
sie Algemeen beleid, Financiën en Begroting. Het licht zijn verslag ook toe in die commissie.
27 Rekendecreet, artikel 64; Vlaamse Codex Overheidsfinanciën, artikel 61.
 32
In zijn begrotingsverslagen schenkt het Rekenhof aandacht aan begrotingstechnische aspec -
ten, aan de wijze waarop de beleidsdoelstellingen budgettair worden vertaald en aan macro-
economische begrotingsaspecten (bijvoorbeeld begrotingsnormering).
2.2.2 Auditproces
Het begrotingsonderzoek moet op een korte termijn gebeuren. Daarom heeft het Rekenhof 
inzage in de begrotingsvoorstellen van de administraties en de verslagen van de vergaderingen 
waarin de voorstellen worden besproken. Die begrotingsvoorbereidende documenten zijn 
een hulpmiddel bij het onderzoek, maar het begrotingsadvies heeft uitsluitend betrekking op 
de finale begrotingsdocumenten.
De inhoudelijk belangrijke conclusies van het begrotingsonderzoek worden opgenomen in 
het begrotingsverslag aan het Vlaams Parlement. De meer formele of technische opmerkin -
gen worden opgenomen in een verslag aan het departement Financiën en Begroting, dat als 
bijlage wordt gevoegd bij het verslag aan het Vlaams Parlement.
De inhoud van het Rekenhofverslag biedt in eerste instantie input voor het begrotingsdebat 
in het Vlaams Parlement. Het advies kan aanleiding geven tot amendementen op het begro -
tingsontwerp. Samen met een repliek dient de Vlaamse Regering zelf gewoonlijk een reeks 
amendementen in die zijn geïnspireerd door het Rekenhofverslag. Sommige aanbevelingen 
uit het verslag leiden tot een verbetering van het begrotingsontwerp of toelichtende docu -
menten voorgelegd bij een volgende begrotingsronde.
Het Rekenhof neemt de vaststellingen en conclusies van het begrotingsonderzoek en het 
begrotingsadvies mee bij de controle van de rekeningen en bij de begrotingsuitvoering.
Impact van het Europese begrotingstoezicht
Het begrotingstoezicht van Europa heeft een steeds belangrijker invloed op de begroting 
van de lidstaten en dus ook van de Belgische overheden. Al geruime tijd is het vorderingen -
saldo dat is gebaseerd op het Europees stelsel van rekeningen (ESR) het belangrijkste crite -
rium voor de begrotingsnormering. Het Rekenhof besteedt daaraan dan ook veel aandacht 
bij zijn begrotingsonderzoek en rekeningencontrole en bij de rapportering daarover aan het 
Vlaams Parlement. Ook voor het onderzoek van de overheidsschuld steunt het Rekenhof op 
de Europese omschrijving daarvan.
Naar aanleiding van de financieel-economische crisis in het najaar van 2008 is de Europese 
begrotingsregelgeving verstrengd en het toezicht door de Europese Commissie verscherpt.
Voor de omzetting van de nieuwe Europese regelgeving inzake voorschriften voor de begro -
tingskaders van de lidstaten (sixpack) en inzake gemeenschappelijke voorschriften voor de 
monitoring en beoordeling van ontwerpbegrotingsplannen en voor het garanderen van de 
correctie van buitensporige tekorten van lidstaten van de eurozone (twopack), heeft de wet -
gever de bepalingen gewijzigd tot organisatie van de begroting en de comptabiliteit van zowel 
de federale staat als van de deelgebieden. Het begrotingsonderzoek van het Rekenhof houdt 
rekening met dat gewijzigde kader. CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
2.3	 Hoe 	voert	het	Rekenhof 	zijn	financiële 	controle 	uit?	
2.3.1 Product: rekeningenrapport
Voorafgaand aan het begrotingsjaar machtigt het Vlaams Parlement via de goedkeuring van 
de begroting de Vlaamse Regering om ontvangsten te innen en uitgaven te doen om het voor -
gestelde beleid uit te voeren. In de (algemene) rekeningen die na afloop van het begrotingsjaar 
worden opgesteld, verantwoordt de regering wat zij werkelijk heeft ontvangen en uitgegeven. 
De formele goedkeuring van de rekeningen door het Vlaams Parlement sluit de begrotings -
cyclus af.
Zowel de algemene rekeningen van de Vlaamse ministeries en de diensten met afzonderlijk 
beheer, als de jaarrekeningen van de Vlaamse rechtspersonen bestaan uit:
• een bedrijfseconomisch gedeelte met een balans (op 31 december) en een resultatenreke -
ning, opgesteld op basis van de kosten en de opbrengsten van het afgelopen boekjaar;
• een rapportering over de uitvoering van de begroting, opgesteld in dezelfde vorm als de 
begroting;
• een toelichting bij de balans, de resultatenrekening en de rapportering over de begro -
ting (onder meer met een reconciliatie28 tussen het bedrijfseconomisch en het budgettair 
resultaat).
Het Rekenhof heeft niet alleen een taak bij de totstandkoming van de begroting, maar komt 
ook tussen op het moment dat de rekeningen worden voorgelegd. Ter uitvoering van arti -
kel 10, §1/1 van de algemene bepalingenwet van 16 mei 2003 moet het Rekenhof de algemene 
rekeningen van de Vlaamse Gemeenschap vanaf begrotingsjaar 2020 certificeren. De Vlaamse 
Codex Overheidsfinanciën voorziet ook in een certificering door het Rekenhof van de ESR-
rekening van de geconsolideerde Vlaamse deelstaatoverheid, die naast de ESR-rekening van 
het ministerie van de Vlaamse Gemeenschap ook de ESR-rekeningen van de Vlaamse rechts -
personen omvat. Het Rekenhof oefent ook op budgettair en boekhoudkundig vlak een infor -
matieopdracht uit voor het Vlaams Parlement.
Het Rekenhof rapporteert in zijn jaarlijks rekeningenrapport zijn bevindingen bij de algemene 
rekeningen van het ministerie van de Vlaamse Gemeenschap en bij de ESR-consolidatie. Het 
geeft erin ook duiding bij specifieke aspecten van de begrotingsuitvoering.
De nieuwe Vlaamse Codex Overheidsfinanciën en het bijbehorende uitvoeringsbesluit bevat -
ten een zeer strikte kalender voor de financiële rapportering en de controle daarop. Tegen 
31 maart maken de Vlaamse Regering en de rechtspersonen hun rekening op. De bedrijfsrevi -
soren certificeren de rekeningen van de meeste rechtspersonen. Op 21 mei dient de Vlaamse 
Regering de rekening van de Vlaamse Gemeenschap en de geconsolideerde rekening van de 
Vlaamse deelstaatoverheid bij het Vlaams Parlement in. Het Vlaams Parlement keurt de reke -
ning van de Vlaamse Gemeenschap uiterlijk op 21 juli bij decreet goed.
28 Reconciliatie is het nagaan dat twee gerelateerde registraties met elkaar in overeenstemming zijn. 34
2.3.2 Auditproces
Geïntegreerd risicomodel
Het rekendecreet van 8 juli 2011 breidde de controlebevoegdheid van het Rekenhof uit tot 
alle entiteiten die door de Nationale Bank van België, in overleg met het Instituut voor de 
Nationale Rekeningen (INR), worden geclassificeerd in de ESR-sector Vlaamse Gemeenschap 
onder sectorcode  1312. De nieuwe Vlaamse Codex Overheidsfinanciën regelt ook de financiële 
verantwoording van alle entiteiten van de Vlaamse deelstaatoverheid. Het betreft ministe -
ries, diensten met afzonderlijk beheer, intern verzelfstandigde agentschappen met en zonder 
rechtspersoonlijkheid, publiek- en privaatrechtelijk extern verzelfstandigde agentschappen, 
Vlaamse openbare instellingen van het type  A, B en sui generis, strategische adviesraden, 
eigen vermogens, maar ook de universiteiten, hogescholen, associaties en de erkende krediet -
maatschappijen inzake woonbeleid.
Ter uitvoering van een protocol van 4 juli 2006 controleert het Rekenhof ook jaarlijks de reke -
ningen van het Vlaams Parlement en van de aan het Vlaams Parlement verbonden instellin -
gen. Ter uitvoering van het protocol van 28 april 1997 controleert het de rekeningen van de 
vzw Pensioenen Vlaamse Volksvertegenwoordigers.
Door de uitbreiding van de controlebevoegdheid van het Rekenhof is een volkomen controle 
op entiteitsniveau niet mogelijk. Het Rekenhof heeft dan ook een nieuwe financiële controle -
strategie ontwikkeld, waarbij het vertrekt van een geconsolideerde aanpak van de controle29 
en daarbij maximaal gebruik maakt van de controleresultaten van andere controleactoren. De 
principes van die financiële controlestrategie zijn de volgende:
• Er is een sturende rol weggelegd voor het begrotingsonderzoek en -analyse: het Rekenhof 
besteedt bij de controle op de uitvoering van de begroting maximaal aandacht aan de 
begrotingsaccenten van de Vlaamse Regering (nieuw beleid, besparingsmaatregelen, een -
malige operaties, enz.) en aan zijn opmerkingen bij de begrotingen.
• Doordat het aantal te controleren instellingen ruim is toegenomen, streeft het Rekenhof 
naar een volkomen controle op het niveau van de geconsolideerde Vlaamse overheid in 
plaats van een volkomen controle op entiteitsniveau.
• Het Rekenhof stuurt zijn controles sinds de rekeningen over 2012 vanuit een geïntegreerd 
risicomodel: de focus ligt op de wettigheid en financiële controle bij zowel ministeries als 
agentschappen.
• Het single-auditconcept wordt geïntegreerd in de controles van het Rekenhof: dat ver -
onderstelt een optimale afstemming met de controleactiviteiten van de controleactoren, 
waaronder de bedrijfsrevisor voor de financiële controle.
Zijn geïntegreerd financiële risicomodel, FORM, steunt op twee criteria: het financieel-bud -
gettaire gewicht van een begrotingsartikel en de klemtonen die de Vlaamse Regering in de 
begroting legt. Door prioriteit te geven aan de grotere budgetten en aan de thema’s die in de 
begroting extra aandacht krijgen, streeft het Rekenhof naar een evenwicht tussen actualiteits -
waarde en voldoende afdekking. Die afdekking heeft het nodig om zich een globaal oordeel te 
kunnen vormen over de uitvoering van de begroting en om de geconsolideerde ESR-rekening 
29 Een volkomen controle is erop gericht een redelijke mate van zekerheid te verkrijgen dat de financiële overzichten als 
geheel geen afwijkingen van materieel belang bevatten als gevolg van fraude of van fouten. CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
van de Vlaamse deelstaatoverheid te kunnen certificeren vanaf begrotingsjaar 2020. Bij de 
selectie van de controles speelt ook de risico-inschatting een belangrijke rol. De controles 
bestaan uit rekeningencontroles, transactiecontroles, analytisch onderzoek en ondersteu -
nende onderzoeken. De bevindingen worden aan het parlement gerapporteerd via het reke -
ningenrapport, briefrapporten of financiële themaverslagen.
Rekenhof als groepsauditor 
Met het oog op single audit (zie 1.2.2) zette het Rekenhof sinds 2013 belangrijke stappen 
om de samenwerking met de bedrijfsrevisoren bij de rekeningencontrole in goede banen 
te leiden. Het principe van single audit is verankerd in artikel 66 van de Vlaamse Codex 
Overheidsfinanciën. Voor de afstemming en informatie-uitwisseling rond de rekeningencon -
troles maken de Vlaamse Regering, het Instituut van de Bedrijfsrevisoren en het Rekenhof 
een jaarlijkse afsprakennota. Voor de certificering van de geconsolideerde rekeningen van de 
Vlaamse deelstaatoverheid vervult het Rekenhof feitelijk de functie van groepsauditor waar -
bij het op basis van het single auditconcept maximaal voortbouwt op de bevindingen van de 
bedrijfsrevisoren over de jaarrekeningen van de Vlaamse rechtspersonen.
De toepassing van single audit vermindert de eigen verantwoordelijkheid niet:
• het Rekenhof blijft verantwoordelijk voor de resultaten van zijn controle, ook als het 
gebruik maakt van de controleresultaten van andere controleactoren;
• de bedrijfsrevisor blijft verantwoordelijk voor de certificering van de individuele rekenin -
gen.
De verantwoordelijkheden van de groepsauditor houden in: 
• Aansturing van de controle van de geconsolideerde ontvangsten en uitgaven. Een hulp -
middel bij de aansturing van de controle zijn de groepsinstructies. Die kunnen voorzien in 
een kalender met deadlines voor overleg en rapportering, en in materialiteitsdrempels toe 
te passen bij de controle. 
• Toezicht op de uitvoering van de controles (door overleg met de bedrijfsrevisor en door 
kennis te nemen van zijn verslag en eventueel werkdossier).
• Uitvoering van eigen controles bij groepsonderdelen, maar ook centraal (consolidatiever -
richtingen).
• Rapportering over de controle van de geconsolideerde ontvangsten en uitgaven, aan de 
Vlaamse Regering en aan het Vlaams Parlement.
2.4 Hoe komen de performantieaudits van het Rekenhof tot stand?
2.4.1 Product: afzonderlijke rapporten
Het Rekenhof bezorgt jaarlijks een aantal afzonderlijke auditrapporten aan het Vlaams 
Parlement waarin het beleid van ministers en het beheer van administraties op doeltreffend -
heid, doelmatigheid en zuinigheid worden beoordeeld. Ook rechtmatigheidsaspecten komen 
daarbij aan bod. 36
Meer dan 20 jaar geleden is het Rekenhof begonnen met performantieaudit, op basis van 
resoluties van het Federaal en het Vlaams Parlement. De wet van 10 maart 199830 kende aan 
het Rekenhof het recht toe performantieaudits uit te voeren. Sindsdien heeft het Rekenhof 
geïnvesteerd in procedurele en methodologische ontwikkeling.
De bestaande Rekenhofonderzoeken tonen aan dat performantieaudit erg veelzijdig is: 
gaande van de evaluatie van beheersaspecten van één entiteit tot de evaluatie van de effecten 
van een beleidsmaatregel of -programma, met alle mogelijke tussenvormen. Het Rekenhof 
wil meer en meer focussen op maatschappelijk belangrijke thema’s en op de resultaten van 
het overheidsbeleid.
Naar aanleiding van 20 jaar performantieaudits door het Rekenhof vond op 24 mei 2018 in 
het Vlaams Parlement een studiedag plaats. Het Rekenhof heeft de diverse lezingen en het 
panelgesprek van de studiedag samengevat en gebundeld in een verslagboek31.
2.4.2 Auditproces
Performantieaudits verlopen volgens een gestroomlijnd onderzoeksproces, dat bestaat uit de 
volgende fasen. 
Selectie van auditthema’s
De relevantie van een audit hangt in belangrijke mate af van de keuze van het thema. Het 
parlement kan audits vragen, maar het Rekenhof kiest grotendeels zijn auditthema’s zelf, wat 
zijn onafhankelijkheid onderstreept. Uiteraard houdt het rekening met wat het parlement 
zou kunnen interesseren. Uit een enquête bij de parlementsleden (zie 1.6.2) blijkt dat die 
interesse vooral gaat naar audits over beleidsresultaten. Om de auditthema’s in die richting 
te sturen, heeft het Rekenhof in 2015 zijn selectiemethode van auditthema’s aangepast. Per 
beleidsdomein lijst het per legislatuur de grote maatschappelijke uitdagingen op, op basis 
van beleidsteksten en memoranda. Voor mobiliteit en openbare werken ging het in de vorige 
legislatuur onder meer om de fileproblematiek, verkeersveiligheid en duurzame mobiliteit; 
voor welzijn, volksgezondheid en gezin gaat het bijvoorbeeld om de Vlaamse sociale bescher -
ming, kinderopvang of armoedebestrijding; voor omgeving gaat het om klimaatverandering, 
duurzame energie of de waterproblematiek. Binnen die uitdagingen definieert het Rekenhof 
jaarlijks auditthema’s, die het vervolgens prioriteert aan de hand van drie criteria: 
1. De resultaten van een zelf uitgevoerde risicoanalyse: een risico is een gebeurtenis of 
omstandigheid die de realisatie van beleidsdoelstellingen bemoeilijkt. Risico’s worden als 
laag, middelmatig of hoog beoordeeld. Die risicobeoordeling weegt voor de helft door in 
de prioritering.
30 Wet van 10 maart 1998 tot wijziging van de organieke wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het Rekenhof.
31 Zie: Vinger aan de pols van de Vlaamse overheid, 20 jaar performantieaudits door het Rekenhof in Vlaanderen  
(https://www.ccrek.be/NL/Publicaties/Fiche.html?id=7cd9bacb-ff7c-496b-b409-f7286cbaff59 ). CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
2. Het maatschappelijk belang: het Rekenhof bepaalt of een auditthema te maken heeft met 
het algemeen welzijn, met het algemene welvaartspeil, met grondrechten, met sociale 
cohesie, enz. INTOSAI stelt voorop dat audits een verschil in het leven van burgers moeten 
maken. Het Rekenhof kijkt daarom ook expliciet naar de publieke belangstelling voor het 
thema én de interesse van het parlement. Het raadpleegt ook middenveldorganisaties. Het 
maatschappelijk belang weegt voor een derde mee.
3. Het budgettair belang, dat nog het gemakkelijkste te kwantificeren is, weegt voor een 
zesde mee in de prioritering. 
Voor de audits die het Rekenhof uitvoert op verzoek van het parlement, wordt de selectiepro -
cedure uiteraard niet doorlopen. Hun aantal is echter beperkt: minder dan 10% van het totaal.
Voorstudie
Elke performantieaudit steunt op een voorstudie. Daarin formuleert het Rekenhof zijn onder -
zoeksvragen, bepaalt het de normen waaraan het zal toetsen en de manier waarop het infor -
matie zal verzamelen en analyseren. De voorstudie bevat ook een concrete planning van de 
audit.
Het Rekenhof kondigt zijn audits aan bij de geauditeerde instellingen, ministers en parle -
mentsvoorzitter, en bezorgt het Vlaams Parlement viermaal per jaar een lijst met te verwach -
ten rapporten voor het volgende semester.
Door data en informatie te verzamelen en te analyseren, komt het Rekenhof tot een vergelij -
king van de feiten ( wat is ) met de vooropgestelde normen ( wat zou moeten zijn ). Het hanteert 
daartoe diverse onderzoekstechnieken: literatuurstudie, analyse van begrotings- en beleids -
documenten en interne documenten van de geauditeerde, analyses op basis van steekproeven 
van dossiers of data, interviews met vertegenwoordigers van de geauditeerde, interviews of 
bevragingen van anderen die betrokken zijn bij de uitvoering van het beleid (belangenorgani -
saties, deskundigen, scholen, bedrijven, burgers), enz. Op basis daarvan velt het een oordeel 
en formuleert het conclusies en aanbevelingen, onderbouwd door gestructureerde werkdos -
siers.
Rapportering
Het Rekenhof schrijft zijn bevindingen en conclusies in een verslag neer, als het kan ook 
kwantitatief onderbouwd, maar het geeft geen abstracte eindscore. Het streeft ernaar in een 
heldere taal te schrijven, met de juiste toon, die de nuanceringen van de bevindingen correct 
weergeeft. Verder wil het zijn rapporten ook visueel aantrekkelijk maken. De bruikbaarheid 
van een rapport is immers afhankelijk van de leesbaarheid.
Het ontwerprapport bezorgt het Rekenhof aan de administratie en de minister opdat zij de 
feitelijke juistheid kunnen nagaan en kunnen reageren op de conclusies en aanbevelingen. 
Die tegensprekelijkheid is cruciaal. Een consensus is niet vereist, maar bezwaren en tegenar -
gumenten moeten duidelijk zijn. Het antwoord van de minister maakt integraal deel uit van 
elk rapport. 38
Nazorg
Het overgrote deel van de Rekenhofrapporten komt aan bod in de bevoegde parlementaire 
commissies. Bij de toelichting in de commissie door vertegenwoordigers van het Rekenhof 
rapporteert de minister over de wijze waarop de aanbevelingen zullen worden uitgevoerd. Dat 
doet hij ook in de jaarlijkse beleidsbrief of in de toelichting over de beleids- en begrotings -
uitvoering. Op die manier spelen de Rekenhofrapporten ten volle hun rol als element in de 
verantwoordingsrelatie tussen regering en parlement.
Het Rekenhof volgt de impact van de audits ook intern op, met impactnota’s32. Op basis daar -
van kan het een opvolgingsaudit plannen, of aan het parlement een opvolgingsbespreking 
(zie 1.6.3) voorstellen.
Naast het parlementair debat is het maatschappelijk debat belangrijk. Daarom gaat het 
Rekenhof ook in op uitnodigingen om een rapport te presenteren, voor overheidsadministra -
ties, maar ook voor strategische adviesraden, koepels of belangenorganisaties. Het gaat vaak 
om audits waarin zij gehoord zijn geweest.
Voorbeelden van presentaties door het Rekenhof in 2018
18/06/2018 De Schoolbrug, Antwerpen Gelijke onderwijskansen in het gewoon basis ­
onderwijs
04/09/2018 Kabinet van de Vlaamse 
minister van OnderwijsPresentatie voor diverse onderwijsactoren 
over de personeelsevaluatie uit het Rekenhof­
verslag over de rechtspositie van het personeel 
van het basis­ en secundair onderwijs
13/11/2018 Raad Hoger Onderwijs van 
de Vlaamse OnderwijsraadPresentatie van het verslag van het Rekenhof 
over de integratie van de academische hoge ­
schoolopleidingen in de universiteiten
16/11/2018 Samenlevingsopbouw 
Antwerpen provincie vzwPresentatie van het verslag van het Rekenhof 
over Energiearmoede – resultaten en eva luatie 
van beleidsinstrumenten
32 Voor een evaluatie van de impact: zie Activiteitenverslag over 2017  (hoofdstuk 5), Vlaams Parlement, 38 (2017-2018) – 
Nr. 1. CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Inventaris Rekenhofonderzoeken 
2014-2019 per beleidsdomein
Hieronder volgt een lijst van de Rekenhofonderzoeken ingedeeld volgens de beleidsdomei -
nen. Het betreft alle onderzoeken van de legislatuur 2014-2019. Naast afzonderlijk gepubli -
ceerde thematische onderzoeken gaat het om begrotingsverslagen, financiële onderzoeken 
gepubliceerd in het rekeningenboek en vanaf 2015 het rekeningenrapport33. Ook gevraagde 
onderzoeken en adviezen zijn in het overzicht opgenomen.
Thematisch onderzoek Europese structuur ­ en investeringsfondsen 
in gedeeld beheer: financiële risico’s voor de 
Vlaamse overheidIn uitvoering
Impact van de vluchtelingencrisis op de Vlaamse 
begrotingsuitvoering 2016Verslag aan VP 29/01/2018, 39 
(2017­2018) Nr. 1
Impact zesde staatshervorming op de Vlaamse 
overheidVerslag aan VP 08/01/2018, 
37­C (2017­2018) Nr. 1
Verlaging werkgeversbijdragen: impact op 
Vlaamse gesubsidieerde entiteitenVerslag aan VP 16/05/2017, 20 
(2016­2017) Nr. 1
Uitvoering van de besparings­ en begrotings ­
maatregelen 2015 Verslag aan VP 03/11/2016, 
37­A (2016­2017) Nr. 1
Rekeningenboek Kas­ en schuldbeheer Rekeningenboek over 2014, 36 
(2015­2016) Nr. 1
Verwerking en transparantie van de stromen 
binnen de Vlaamse BelastingdienstRekeningenboek over 2014, 36 
Toepassing ESR2010 door de Vlaamse overheid Rekeningenboek over 2014, 36 
Budgettaire impact van alternatieve financie ­
ringsprojectenRekeningenboek over 2013, 36 
(2014­2015) Nr. 1
Uitgavencyclus Orafin en boeking in de module 
crediteurenRekeningenboek over 2013, 36 
Rekeningenrapport Rekeningenrapport over 2018 In uitvoering
Rekeningenrapport over 2017 Verslag aan VP 27/06/2018, 36 
Rekeningenrapport over 2016 Verslag aan VP 30/06/2017, 36 
Rekeningenrapport over 2015 Verslag aan VP 30/06/2016, 36 
33 Sinds 2015 heeft het Rekenhof zijn publicatiebeleid voor financiële onderzoeken bij de Vlaamse overheid aangepast: 
het rekeningenboek met daarin financiële thema-artikelen is vervangen door een rekeningenrapport met daarnaast 
afzonderlijke publicaties over financiële onderzoeken. 40
Begrotingsverslag Onderzoek van de Vlaamse begroting voor 2019 Verslag aan VP 16/11/2018 16 
(2018­2019) Nr. 1
Onderzoek van de aanpassing van de Vlaamse 
begroting 2018Verslag aan VP 17/05/2018 20 
Onderzoek van de Vlaamse begroting voor 2018 Verslag aan VP 14/11/2017 16 
begroting 2017Verslag aan VP 16/05/2017 20 
Onderzoek van de Vlaamse begroting voor 2017 Verslag aan VP 14/11/2016 16 
begroting 2016Verslag aan VP 17/05/2016 20 
Onderzoek van de Vlaamse begroting voor 2016 Verslag aan VP 16/11/2015 16 
begroting 2015Verslag aan VP 18/05/2015 
20­A (2014­2015) Nr. 1
Onderzoek van de Vlaamse begroting voor 2015 Verslag aan VP 14/11/2014 16 
Onderzoek van de tweede aanpassing van de 
Vlaamse begroting 2014Verslag aan VP 14/11/2014 20 
begroting 2014Verslag aan VP 23/04/2014 20 
(2013­2014) Nr. 1
Advies Advies van het Rekenhof over het voorstel van 
decreet houdende een kader voor grote projec ­
ten en programma’sAdvies aan VP 24/01/2019
Advies van het Rekenhof i.v.m. controle van de 
verkiezingsuitgaven van de politieke partijen en 
de individuele kandidaten voor de verkiezingen 
van het Vlaams Parlement van 25 mei 2014Advies aan VP 28/10/2014
Thematisch onderzoek Schoolbesturen in het leerplichtonderwijs In uitvoering
M­decreet en de zorg in het gewoon onderwijs Verslag aan VP 11/04/2019, 
37­C (2018­2019) Nr. 1
Integratie van de academische hogeschooloplei ­
dingen in de universiteitenVerslag aan VP 01/08/2018, 
37­G (2017­2018) Nr. 1
Gelijke onderwijskansen in het gewoon basis­
onderwijsVerslag aan VP 03/10/2017, 
37­A (2017­2018) Nr. 1
Rechtspositie van het personeel van het basis­ 
en secundair onderwijsVerslag aan VP 12/01/2016, 
37­A (2015­2016) Nr. 1
Werkingsbudgetten voor het gewoon basis­ en 
secundair onderwijsVerslag aan VP 17/06/2015, 
37­F (2014­2015) Nr. 1
Afstemming tussen onderwijs en arbeidsmarkt Verslag aan VP 26/11/2014, 
37­C (2014­2015) Nr. 1
Rekeningenboek Studentenvoorzieningen bij de hogescholen Rekeningenboek over 2014, 36 
Rapportering over sociale en fiscale lasten op 
centraal betaalde onderwijslonen Rekeningenboek over 2013, 36 
Vlaamse hogescholen: aankoopstructuur en 
­procedureRekeningenboek over 2013, 36 
(2014­2015) Nr. 1 CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Toelagen en vergoedingen in het UZGent Rekeningenboek over 2013, 36 
Impact van de inkanteling van academische 
hogeschoolopleidingen op de jaarrekening 2013 
van de universiteitenRekeningenboek over 2013, 36 
Welzijn, Volksgezondheid en Gezin
Thematisch onderzoek Crisisjeugdhulp: analyse van niet ­beantwoorde 
hulpvragenVerslag aan VP 18/04/2018, 
37­E (2017­2018) Nr. 1
Vlaams preventief gezondheidsbeleid Verslag aan VP 23/02/2016, 
37­B (2015­2016) Nr. 1
Rekeningenboek Uitvoering van de armoede­ en schuldbemidde ­
lingsdecretenRekeningenboek over 2014, 36 
Projectsubsidies bij de agentschappen met 
rechtspersoonlijkheid in het beleidsdomein WVGRekeningenboek over 2014, 36 
Uitvoering van de vierde Vlaamse intersectorale 
akkoorden voor de social- en non-profitsectorenRekeningenboek over 2013, 36 
VAPH: persoonsgebonden budgetten en per ­
soonsvolgende convenantenRekeningenboek over 2013, 36 
Thematisch onderzoek Realisatie missing links In uitvoering
ReTiBo. Realisatie van het project Registratie, 
Ticketing en Boordcomputer bij De LijnVerslag aan VP 25/03/2019, 
37­B (2018­2019) Nr. 1
Fietspaden in Vlaanderen Verslag aan VP 26/09/2017, 37 
Verrekeningen bij nv De Scheepvaart Verslag aan VP, 09/11/2016, 
37­B (2016­2017) Nr. 1
Baggerwerken in Vlaanderen Verslag aan VP 08/03/2016, 
37­C (2015­2016) Nr. 1
Verrekeningen bij het agentschap Maritieme 
Dienstverlening en KustVerslag aan VP 26/06/2014, 37 
(2014) Nr. 1
Besluitvorming en onderbouwing van trampro ­
jecten door De LijnVerslag aan VP 24/02/2014, 
37­A (2013­2014) Nr. 1
Rekeningenboek Laattijdige aanrekening van facturen en verwijl ­
intresten bij het ministerie MOWRekeningenboek over 2013, 36 
(20142015) Nr. 1
Openstaande vorderingen bij de DAB Vlaams 
Infrastructuurfonds (VIF)Rekeningenboek over 2013, 36 
Advies Bedrijfseconomische, boekhoudkundige en ESR ­
verwerking van PPS­projectenAdvies aan de minister van 
Financiën en Begroting op 
24/03/2015
Masterplan 2020 Elfde voortgangsrapportage over het Masterplan 
2020Verslag aan VP 11/01/2017, 63 
(2014­2015) Nr. 14
Tiende voortgangsrapportage over het Master­
plan 2020Verslag aan VP 26/05/2016, 63 
(2014­2015) Nr. 11
Negende voortgangsrapportage over het Master­
plan 2020Verslag aan VP 07/12/2015, 63 
(2014­2015) Nr. 8
Achtste voortgangsrapportage over het Master­
plan 2020Verslag aan VP 05/06/2015, 63 
(2014­2015) Nr. 5
Zevende voortgangsrapportage over het 
Masterplan 2020Verslag aan VP 21/11/2014, 63 
(2014­2015) Nr. 2 42
Kanselarij en Bestuur
Thematisch onderzoek Interbestuurlijke verhoudingen tussen de 
Vlaamse overheid en de steden en gemeentenIn uitvoering
Naar een prestatiebegroting bij de lokale bestu ­
ren en de Vlaamse overheidVerslag aan VP 05/03/2019, 
37­A (2018­2019) Nr. 1
Afslanking van de provincies Verslag aan VP 26/02/2018, 
39­A (2017­2018) Nr. 1
Fusies binnen de Vlaamse overheid Verslag aan VP 24/04/2017, 
37­D (2016­2017) Nr. 1
Personeelsbesparingen bij de Vlaamse overheid Verslag aan VP 19/10/2016, 37 
Topkaderfuncties bij de Vlaamse overheid: selec ­
tie, aanstelling en aansturingVerslag aan VP 27/10/2014, 37 
Rekeningenboek Beheer van huuruitgaven door het Agentschap 
Facilitair ManagementRekeningenboek over 2014, 36 
Vorderingensaldo van de Vlaamse lokale over ­
heden en engagementen van Vlaanderen in het 
kader van het stabiliteitsprogrammaRekeningenboek over 2014, 36 
Provinciegouverneurskosten Rekeningenboek over 2013, 36 
Werk en Sociale Economie
Thematisch onderzoek Individuele beroepsopleiding in de onderneming In uitvoering
Betaald educatief verlof Verslag aan VP 15/06/2016, 40 
Knelpuntberoepen Verslag aan VP 26/11/2014, 
37­B (2014­2015) Nr. 1
Rekeningenboek Vlaamse ondersteuningspremie voor personen 
met een arbeidshandicapRekeningenboek over 2013, 36 
Omgeving
Thematisch onderzoek Wettigheid en regelmatigheid van de uitgaven in 
het kader van de nv VitareIn uitvoering
Energie-efficiëntie van gebouwen van de 
Vlaamse overheidVerslag aan VP 01/08/2018, 
37­F (2017­2018) Nr. 1
Energiearmoede: evaluatie van de Vlaamse 
beleidsinstrumentenVerslag aan VP 08/10/2018, 37 
Bescherming van drinkwater uit grondwaterwin ­
gebieden: inventarisatie en sanering van risico ­
grondenVerslag aan VP 05/09/2017, 
Ontbossing en compensatie Verslag aan VP 10/05/2016, 
37­D (2015­2016) Nr. 1
Sociale woningen: beleid en financiering Verslag aan VP 12/05/2015, 
37­E (2014­2015) Nr. 1
Bescherming en herstel van de grondwatervoor ­
radenVerslag aan VP 17/12/2014, 
37­D (2014­2015) Nr. 1 CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Rekeningenboek Renovatie­, verbeterings­ en aanpassingspre ­
mies in VlaanderenRekeningenboek over 2014, 36 
DAB Minafonds – uitgaven Openbare Afval­
stoffen maatschappij (OVAM)Rekeningenboek over 2013, 36 
Opvolgingsonderzoek reële beleidsruimte onroe ­
rend erfgoedRekeningenboek over 2013, 36 
Verzekering gewaarborgd wonen Rekeningenboek over 2013, 36 
Fonds voor de financiering van de VMSW Rekeningenboek over 2013, 36 
Opvolgingsonderzoek grondvoorraad van de 
VMSWRekeningenboek over 2013, 36 
Vlaamse huurgarantieregeling Rekeningenboek over 2013, 36 
Advies Maatregelen certificatenoverschot groene 
stroom en impact aanpassing energieheffing Verslag aan VP 14/11/2017, 16 
(2017­2018) Nr. 1 (bijlage bij 
het begrotingsverslag 2018)
Economie, Wetenschap en Innovatie
Thematisch onderzoek Limburgse reconversiemaatschappij (LRM­
groep)Verslag aan VP 26/02/2018, 
Deugdelijk bestuur bij PMV Verslag aan VP 19/12/2016, 
37­C (2016­2017) Nr. 1
Innovatief aanbesteden Verslag aan VP 14/12/2015, 37 
Rekeningenboek Transparantie en financiële impact van de 
activiteiten van de Participatiemaatschappij 
VlaanderenRekeningenboek over 2014, 36 
Opstart van het Strategische Actieplan Limburg 
in het Kwadraat (SALK)Rekeningenboek over 2013, 36 
Cultuur, Jeugd, Sport en Media
Thematisch onderzoek Stimuleren van mediawijsheid bij kwetsbare 
groepenIn uitvoering
Au pairs Verslag aan VP 28/06/2018, 40 
Ontsluiting kunstpatrimonium van de Vlaamse 
GemeenschapVerslag aan VP 05/03/2018, 
37­D (2017­2018) Nr. 1
Subsidiëring van jeugdverenigingen Verslag aan VP 15/06/2016, 
37­E (2015­2016) Nr. 1
Investeringen in sportinfrastructuur Verslag aan VP 29/10/2014, 
37­A (2014­2015) Nr. 1
Landbouw en Visserij
Rekeningenboek Instituut voor Landbouw ­ en Visserijonderzoek: 
wisselwerking tussen het agentschap en het 
Eigen VermogenRekeningenboek over 2014, 36 
Internationaal Vlaanderen
Thematisch onderzoek Exportbevordering door Flanders Investment 
and Trade (FIT)Verslag aan VP 07/09/2015, 
37­G (2014­2015) Nr. 1  Deel 2
Het Rekenhof  evalueert: 
 knelpunten in het 
 overheidsbeleid  
en -beheer  CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Inleiding
Deel 2 van deze brochure vestigt de aandacht op een aantal knelpunten in het overheidsbeleid 
en beheer. Het Rekenhof selecteerde uit zijn rapporten uit de vorige legislatuur de belangrijk -
ste aandachtspunten en aanbevelingen die nog altijd actueel en relevant zijn34. Ook enkele 
oudere rapporten komen aan bod omdat ze een problematiek of beleidskwestie behandelen 
die blijvend of opnieuw aandacht opeist. Het Rekenhof heeft zijn bevindingen niet geactuali -
seerd, maar ging na of ze vandaag nog aan de orde zijn. Waar het kan, staan eventuele nieuwe 
maatregelen vermeld, maar een definitief oordeel over de uitvoering van de aanbevelingen 
geeft het Rekenhof hier niet.
Het Rekenhof kiest zijn auditthema’s op grond van een risicoanalyse, waardoor dit overzicht 
geen volledig representatief beeld geeft van de hele Vlaamse overheid. Uit het overzicht kun -
nen over de beleidsdomeinen heen toch (soms of vaak) terugkerende bevindingen worden 
gedistilleerd:
• De overheid mist een visie op het te ontwikkelen beleid. 
• Het beleid en de beleidsmaatregelen zijn onvoldoende onderbouwd door wetenschappe -
lijk onderzoek en door behoeftestudies.
• De beleidsdoelstellingen zijn onvoldoende nauwkeurig en meetbaar geformuleerd. Er zijn 
geen indicatoren bepaald om de realisatie van de doelstellingen te meten. 
• Doelgroepen zijn te weinig onderbouwd gedefinieerd en het beleid is te weinig afgestemd 
op de beoogde doelgroepen.
• Er is geen of een te vage prioritering van doelstellingen en te nemen maatregelen.
• Er is onvoldoende informatie beschikbaar en er zijn onvoldoende geschikte data om het 
beleid te onderbouwen, te evalueren of te auditen. 
• Er is nood aan monitoring en een grondige evaluatie.
• Er is een gebrek aan transparantie, zowel inzake beleidsmaatregelen als inzake financiële 
middelen.
• De samenwerking en informatie-uitwisseling tussen overheidsinstanties verlopen moei -
zaam.
• Financiële middelen en beleidsdoelstellingen zijn onvoldoende op elkaar afgestemd.
Dit deel begint met het beleidsdomein Financiën en Begroting, met vooral informatie uit de 
financiële audits. Daarna volgen de beleidsdomeinen volgens hun budgettaire belang. Die 
bevindingen zijn bijna altijd afkomstig uit thematische (performantie)onderzoeken.
34 Voor een inventaris van àlle rapporten uit de voorbije legislatuur: zie hoofdstuk 3 van deel 1.  CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Rekeningenrapport35
Jaarlijks rapporteert het Rekenhof over de controle van de rekeningen van de Vlaamse 
Gemeenschap en de Vlaamse rechtspersonen in zijn rekeningenrapport. Het bezorgt dat rap -
port elk jaar vóór 30 juni aan het Vlaams Parlement, zoals voorzien in het rekendecreet. Het 
rapport heeft drie grote luiken:
• de bevindingen die het getrouw beeld aantasten van de algemene rekeningen: met andere 
woorden bevindingen over de uitvoeringsrekening van de begroting of over de bedrijfseco -
nomische informatie (balans en resultatenrekening) van de Vlaamse ministeries,
• de bevindingen die het getrouw beeld van de ESR-geconsolideerde uitvoeringscijfers van 
de Vlaamse deelstaatoverheid aantasten,
• bijkomende informatie over de uitvoering van belangrijke begrotingsimpulsen (nieuw of 
gewijzigd beleid), over belangrijke meer- of minderontvangsten, over de onderbenutting 
van kredieten of over belangrijke evoluties aan ontvangsten- of uitgavenzijde ten opzichte 
van het vorige jaar.
Uiterlijk vanaf de rekeningen over het begrotingsjaar 2020 wordt de controle van de alge -
mene rekening van de Vlaamse Gemeenschap door het Rekenhof een certificeringsop -
dracht36. Op weg naar die certificering wil het Rekenhof de aandacht vestigen op een aantal 
problemen zoals die uit de rekeningenrapporten van de voorbije legislatuur bleken en die 
een belangrijke impact op het getrouw beeld hebben.
De algemene rekeningen van de Vlaamse ministeries en DAB’s zouden per 31 december een 
getrouw overzicht moeten geven van de bezittingen en schulden, kosten en opbrengsten van 
de Vlaamse overheid. Eind 2017 werd het balanstotaal in de algemene rekeningen gewaar -
deerd op 40,7 miljard euro en het boekjaar werd afgesloten met een positief resultaat van 
250 miljoen euro37. Het Rekenhof merkte ten aanzien van die rekeningen echter het volgende 
op:
• Ongeveer 75% van de bezittingen van de Vlaamse overheid bestaat uit materiële vaste 
activa. Het belangrijkste deel daarvan zijn de werken van burgerlijke bouwkunde (circa 
25 miljard euro), die onder meer de wegen, fietspaden en waterzuiveringsstations omvat -
ten. Die bezittingen zijn niet correct gewaardeerd omdat er geen afschrijvingen worden 
toegepast die de economische waardevermindering (door gebruik, slijtage, …) in reke -
ning brengen. De implementatie van een advies van de Vlaamse Adviescommissie voor 
Boekhoudkundige Normen uit 2018 voor de waardering van de werken van burgerlijke 
bouwkunde zou dat euvel vanaf boekjaar 2019 moeten oplossen.
• De Vlaamse overheid heeft ongeveer 3,5 miljard euro participaties in verbonden onderne -
mingen in bezit. Belangrijke participaties (bijvoorbeeld De Lijn, Waterwegen en Zeekanaal 
35 36 (2017-2018) – Nr. 1 , juni 2018.
36 Conform artikel 3 van de wet van 10 april 2014 tot wijziging van de algemene bepalingenwet en artikel 44 van de 
Vlaamse Codex Overheidsfinanciën.
37 Bij de opmaak van deze informatiebrochure was de controle van de rekeningen over 2018 nog niet helemaal beëindigd. 
Het Rekeningenrapport over 2018  is vanaf 30 juni 2019 beschikbaar op de website en bevat een recente beoordeling van 
de financiële resultaten van de Vlaamse overheid.
 50
nv) zijn nog gewaardeerd aan aanschaffingswaarde, terwijl de intrinsieke waarde intussen 
enkele miljarden hoger ligt.
• Het bedrag aan openstaande vorderingen is overgewaardeerd met circa 338 miljoen euro 
doordat de Vlaamse overheid onvoldoende waardeverminderingen boekt voor oude vorde -
ringen waarvan de inbaarheid twijfelachtig is.
• Tot op heden boekt de Vlaamse overheid geen voorzieningen. Het tonen van voorzienin -
gen in de jaarrekening beoogt aan te geven dat de Vlaamse overheid naar de toekomst 
toe nog verliezen of kosten te dekken zal hebben die waarschijnlijk of zeker zijn, maar 
waarvan het bedrag nog niet vaststaat. De Vlaamse minister van Financiën en Begroting 
stelde dat voorzieningen minder zinvol zijn omdat zij zouden leiden tot verschillen tus -
sen wat bedrijfseconomisch en ESR-matig wordt aangerekend. Volgens het Rekenhof is 
de bedrijfseconomische rapportering complementair aan de ESR-rapportering. Zij geeft 
bijkomende informatie, die nodig is om de resultaten en toestand van de Vlaamse overheid 
correct te kunnen interpreteren. Informatie over inbaarheid van vorderingen, hangende 
geschillen, langlopende verbintenissen, verleende waarborgen, … zijn even noodzakelijk 
als de ESR-uitvoeringscijfers. 
• Al verschillende jaren boekt de Vlaamse overheid ontvangsten en uitgaven niet in het cor -
recte jaar. Zo worden (saldi van) subsidies pas geboekt op het moment van hun uitbetaling, 
en niet in het jaar waarop ze betrekking hebben. De administratie was van plan dat afgren -
zingsprobleem  bij de opmaak van de initiële begroting 2019 weg te werken. Die budgettaire 
correcties zijn echter verdaagd naar begrotingsjaar 2020 vanwege het overleg met het INR 
over de ESR-neutraliteit van een dergelijke inhaaloperatie. 
Enkele van de Rekenhofopmerkingen hebben ook een impact op het getrouw beeld 
van de ESR-geconsolideerde rekening en op het ESR-vorderingensaldo van de Vlaamse 
Ten slotte geeft het jaarverslag van de Vlaamse Gemeenschap nog altijd onvoldoende duiding 
en toelichting bij de uitvoeringsrekening van de begroting. Het jaarverslag bevat alleen toe -
lichtingen bij de bedrijfseconomische balans en resultatenrekening, maar geen inhoudelijke 
besprekingen of analyses bij het uitgevoerde beleid. De Vlaamse Codex Overheidsfinanciën 
voorziet in de verankering van het nieuwe instrument beleids- en begrotingstoelichting dat op 
het moment van de rekeningen zou moeten leiden tot een inhoudelijke toelichting over de 
uitvoering van de begroting voor alle entiteiten die onder het volledige rapporteringsregime 
vallen.
Begrotingsverslag38
Het begrotingsverslag van het Rekenhof behandelt altijd eerst de macrobudgettaire aspecten 
van de voorgelegde begroting, gevolgd door een bespreking van de transparantie van de begro -
ting en een analyse van de ontvangsten en uitgaven. Een bijlage stelt het Vlaams Parlement 
in kennis van een aantal formele opmerkingen gericht aan het departement Financiën en 
Begroting.
38 16 (2018-2019) – Nr. 1 , november 2018. CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
De Vlaamse Regering komt in veel gevallen tegemoet aan de opmerkingen uit vorige begro -
tingsonderzoeken. Zo zijn tal van ESR-correcties vervangen door reguliere uitgavenkredieten 
van de betrokken entiteiten, dragen de prestatiebegroting en inhoudelijke structuurelemen -
ten bij tot een gestructureerdere en beter leesbare begroting en werden in 2016 de doelstel -
lingen39 voor de (geconsolideerde) schuldnorm goedgekeurd.
Het Rekenhof merkte op dat de Vlaamse Regering de bouwkosten gerelateerd aan de 
Oosterweelverbinding40 niet in aanmerking neemt bij de vaststelling van het begrotingstra -
ject. Zolang de Europese Commissie geen standpunt heeft ingenomen over een herziening 
van de flexibiliteitsclausule, blijft het onzeker of de Vlaamse Regering de bouwkosten van het 
Oosterweelproject effectief in mindering kan brengen voor de toetsing van de normnaleving41.
Budgettaire impact van alternatieve financieringsprojecten
Bevindingen uit het rekeningenboek over 201442
Om binnen de budgettaire beleidsruimte invulling te geven aan een aantal maatschappe -
lijke behoeften, is de Vlaamse Regering de voorbije jaren diverse investeringsprogramma’s en 
-projecten gestart met alternatieve financiering. Zij wilde een aantal belangrijke investerin -
gen immers versneld realiseren door niet alleen een beroep te doen op de knowhow van pri -
vaatrechtelijke ondernemingen, maar ook op hun (pre)financiering. Tegelijk streefde ze naar 
ESR-neutraliteit, dus geen invloed op het vorderingensaldo en de schuldgraad van de Vlaamse 
overheid, en naar een spreiding van de budgettaire impact van de investeringsprojecten over 
de economische levensduur van de investeringen.
In het licht van het verstrengd toezicht op de statistische informatie over de overheidsfinan -
ciën door Eurostat en de invoering van het ESR 2010 vanaf 2014, heeft het Rekenhof de bud -
gettaire impact van alternatieve financieringsprojecten onderzocht en de transparantie van de 
rapportering erover aan het Vlaams Parlement.
Bij de Vlaamse overheid lopen diverse alternatieve investeringsprogramma’s met een gespreide 
financiering. In diverse beleidsdomeinen zijn nog projecten in voorbereiding en sommige 
projecten worden bijgestuurd, zodat de projectinventaris regelmatig wijzigt. In 2014 heeft het 
INR de meeste lopende projecten geherklasseerd. Dat vergde een retroactieve correctie van 
het ESR-vorderingensaldo: tijdens de bouwperiode moest het worden verhoogd met de totale 
projectbouwkosten en tijdens de gebruiksperiode moet het worden verminderd met het kapi -
taalgedeelte in de jaarlijkse gebruiksvergoedingen. Mede rekening houdend met de herklasse -
ringen van april 2015, verhoogden de lopende alternatieve financieringsprojecten de Vlaamse 
schuld eind 2014 met 2.984,1 miljoen euro. De verdere afwerking van de lopende programma’s 
voor scholen en weginfrastructuur zullen de schuld nog doen aangroeien.
Ondanks de herklasseringen, heeft de Vlaamse overheid de investeringskosten en schulden 
nog niet allemaal in haar boekhouding en jaarrekeningen verwerkt. Extracomptabele correc -
39 De twee doelstellingen zijn het behoud van een minstens even gunstige rating als de federale overheid en een positieve 
netto-actief positie: vermarktbare activa > geconsolideerde schuld.
40 134,8 miljoen euro bij de initiële begroting 2019.
41 Dit punt wordt hieronder verder uitgediept bij Budgettaire inpassing Masterplan 2020 (Mobiliteit en Openbare Werken).
42 36 (2015-2016) – Nr. 1 , oktober 2015. 52
ties van het INR blijven bijgevolg nodig. Het ESR 2010 laat een verwerking naar analogie met 
financiële leasing toe, maar Vlaanderen heeft die mogelijkheid nog niet in zijn boekhoud -
handleiding opgenomen (zie hieronder: recente ontwikkelingen).
Het parlement ontvangt veel, maar geen eenduidige noch volledige informatie. De jaarlijkse 
rapportering over alternatieve financiering bevat niet alle projecten en de informatie in de 
begroting, jaarrekeningen en toelichtingen is niet altijd accuraat, volledig en inzichtelijk. Een 
recent goedgekeurd decreet zou moeten leiden tot een verbetering van de informatiestroom 
naar het Vlaams Parlement.
Recente ontwikkelingen uit het Rekeningenrapport over 201743
Om voor 2017 van het ESR-vorderingensaldo van de economische hergroepering (+1.091,4 mil-
joen euro) tot het vorderingensaldo te komen, voerde het departement nog een aantal extra -
comptabele correcties uit ingevolge het verstrengd Europees toezicht.
In overeenstemming met advies 2016/1 van de Vlaamse Adviescommissie voor Boekhoud-
kundige Normen heeft de Vlaamse overheid de PPS-projecten die het INR heeft geherkwa -
lificeerd44, opgenomen op haar balans 2017 voor 394,8 miljoen euro. Het advies is niet van 
toepassing op de entiteit DBFM Scholen van Morgen, aangezien die entiteit apart meegecon -
solideerd wordt in de rekeningen van de Vlaamse overheid. Overeenkomstig ESR2010 worden 
geherkwalificeerde PPS-projecten ESR-matig als financiële leasing behandeld, wat de boeking 
inhoudt van zowel een bruto-investering in de vaste activa, als van een financiële schuld. Het 
advies 2016/1 schrijft voor geherkwalificeerde PPS-projecten als financiële lease te behande -
len. Door de projecten te activeren als werken van burgerlijke bouwkunde, gaat de Vlaamse 
overheid tegen dat advies in.
In navolging van de parlementaire werkgroep leesbaarheid van de begroting werd in de alge -
mene toelichting de voorstellingswijze aangepast van de ESR-correcties die in dat kader nodig 
zijn. Vanaf de begrotingsopmaak 2018 wordt stelstelmatig aangegeven welke uitgave er opge -
nomen is in de begroting (met verwijzing naar het begrotingsartikel of de rechtspersoon) en 
wat de ESR-matige impact ervan is voor de Vlaamse begroting.
43 36 (2017-2018) – Nr. 1 , juni 2018.
44 Het gaat hier om Project Brabo I, Via Noord-Zuid Kempen, Via R4-Gent en Via Zaventem.   CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Integratie van de academische hogeschoolopleidingen in de universiteiten45
In 2003 werd in Vlaanderen de bachelor-masterstructuur ingevoerd. Er werd ook gestart met 
de academisering van de tweecycli-opleidingen van de hogescholen. Academisering houdt in 
dat het onderwijs voldoende ingebed is in het wetenschappelijk onderzoek. In 2013-2014 wer -
den de academische hogeschoolopleidingen in de universiteiten geïntegreerd, met uitzonde -
ring van de academische opleidingen in de nautische wetenschappen en de kunstopleidingen. 
Die laatste kregen binnen de hogescholen zelfstandige bestuurlijke entiteiten, Schools of Arts 
genoemd.
Het Rekenhof heeft in de loop van 2016 en 2017 onderzocht of de integratie van de academi -
sche hogeschoolopleidingen in de universiteiten tot voldoende academisering van die oplei -
dingen heeft geleid, met behoud van hun eigen (professionele) gerichtheid. Het ging ook na 
wat de gevolgen zijn van de overdracht voor de kunstopleidingen en voor het praktijkgericht 
wetenschappelijk onderzoek van de hogescholen.
Het Rekenhof stelde vast dat de integratie al tot een gunstige ontwikkeling van het onder -
zoek en verdere academisering van de geïntegreerde opleidingen heeft geleid, maar dat dit 
proces nog niet voltooid was.
Zo bleef het aandeel onderzoekers in het personeelskader nog beperkt en vertoonden de 
financiële middelen voor onderzoeksprojecten en overeenkomsten nog geen stijgende trend. 
Buiten de algemene opvolging in hun kwaliteitsbewakingssystemen volgen de universitei -
ten de effecten van de integratie niet systematisch op. Het Rekenhof beval de universiteiten 
aan het academiseringsproces verder op te volgen, liefst aan de hand van de criteria die de 
Nederlands-Vlaamse Accreditatie Organisatie als essentieel voor de academisering bestem -
pelde. Bij die opvolging kunnen de Vlaamse overheid en het Vlaams Parlement een facilite -
rende rol spelen.
De onderzochte geïntegreerde opleidingen behielden hun eigen gerichtheid (toepassingsge -
richt onderwijs en onderzoek, sterk georiënteerd op het afnemend werkveld en behoud van de 
specifieke TSO-instroom). Wel stelde het Rekenhof in twee van de drie onderzochte studiege -
bieden een lichte stijging van de ASO-instroom vast en een lichte daling van de TSO-instroom. 
Het Rekenhof beval de universiteiten dan ook aan die verschuivingen verder te monitoren.
De academisering van de kunstopleidingen steunt bijna uitsluitend op de doctoraten en op het 
onderzoek dat wordt gerealiseerd met overheidsfinanciering. Schools of Arts slagen er maar 
sporadisch in competitief toegewezen onderzoeksprojecten te krijgen. De Vlaamse overheid, 
de universiteiten en de Schools of Arts moeten nog uitmaken wat onder een onderzoek in de 
kunsten wordt begrepen en hoe de output kan worden gemeten.
45 37-G (2017-2018) – Nr. 1 , juli 2018.  CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Gelijke onderwijskansen in het gewoon basisonderwijs46
Sinds 2002 voert Vlaanderen een gelijke-onderwijskansenbeleid. Dat beleid hanteert drie 
instrumenten: het inschrijvingsrecht, het lokaal overleg (lokale overlegplatformen of LOP’s) 
en de SES-middelen bestaande uit extra personeelsomkadering en werkingsmiddelen. De 
school krijgt de SES-middelen op grond van de socio-economische status van de leerlingen. 
Die status hangt af van drie indicatoren: de thuistaal van de leerling, het ontvangen van een 
schooltoelage en het opleidingsniveau van de moeder.
Het Rekenhof constateerde dat de Vlaamse overheid nagelaten heeft om de doelstelling van 
het gelijke-onderwijskansenbeleid nauwkeurig te bepalen en dat ze evenmin indicatoren of 
een tijdpad heeft vastgelegd. De overheid wil nog steeds geen doelstellingen op het niveau van 
de individuele leerlingen, waardoor ze de kansenverhoudingen tussen kansarme en kansrijke 
leerlingen en de beleidsresultaten niet kan opvolgen.
Een terugkerende klacht over het Vlaamse onderwijs is dat het de ongelijkheid te weinig 
oplost. Ondanks het jarenlang gevoerde beleid blijft het verschil tussen kansarme en kans -
rijke leerlingen in Vlaanderen, internationaal vergeleken, groot.
De analyse van het Rekenhof toonde nog steeds een grote kansenongelijkheid en zelfs een 
toename van de kloof tussen kansrijke en kansarme leerlingen in twee van de drie uitgevoerde 
metingen. Het effect van het opleidingsniveau van de moeder bleek het meest nadelig, sterker 
dan het effect van andere thuistaal of de indicator schooltoelage.
Het Rekenhof identificeerde succesfactoren voor een geslaagd gelijke-onderwijskansenbeleid 
in een school: het leerlingvolgsysteem, de creatie van een stevig draagvlak bij de leerkrachten 
en een grote ouderbetrokkenheid. De overheid zou de scholen kunnen mobiliseren om over -
wogen keuzes te maken bij de aanschaf van een leerlingvolgsysteem (en leerpakketten) en ze 
kan kwaliteitseisen voor leerlingenvolgsystemen overwegen. De minister wou niet raken aan 
de autonomie van de scholen over hoe ze de vorderingen van hun leerlingen opvolgen, maar 
ging wel overleg initiëren tussen de aanbieders van leerlingenvolgsystemen en vertegenwoor -
digers van de scholen over de kwaliteitseisen voor leerlingenvolgsystemen.
Om het interne draagvlak te verhogen zouden scholen gevraagd kunnen worden hun gelijke-
onderwijskansenbeleid explicieter te verantwoorden, zonder te veel administratieve lasten 
op te leggen en zonder de afstemming van het gelijke-onderwijskansenbeleid op de lokale 
context te hinderen. Meer verantwoording wou de minister echter niet vanwege het risico 
op een verhoogde planlast. Leerlingenbegeleiding als nieuwe erkenningsvoorwaarde en de 
vernieuwde inspectie  2.0 zouden voor een verhoogde aandacht voor het zorgbeleid moeten 
zorgen in de scholen.
Omdat gelijke onderwijskansen het beleidsdomein Onderwijs overstijgen, kan de overheid 
de thuissituatie van de leerling beter globaal benaderen. Ze kan de samenwerking tussen de 
beleidsdomeinen stimuleren en brede acties opzetten gericht op ouders. Ze kan scholen even -
tueel verplichten een expliciet ouderbeleid uit te werken. Er werden echter geen nieuwe maat -
regelen genomen om de ouderbetrokkenheid te verhogen.
46 37-A (2017-2018) – Nr. 1 , september 2017.
 58
Rechtspositie van het personeel van het basis- en secundair onderwijs47
Twee rechtspositiedecreten regelen de rechtstoestand van de personeelsleden in het Vlaams 
onderwijs, het tertiair onderwijs uitgezonderd. Ze bevatten het geheel aan rechten en plichten 
die gelden voor alle personeelsleden en hun schoolbesturen. De rechtspositiedecreten zijn 
door tientallen decreten gewijzigd en kennen tal van uitvoeringsbesluiten. Bovendien bevat -
ten nog andere decreten statutaire bepalingen. Het Rekenhof onderzocht of de rechtspositie -
regelingen knelpunten bevatten op het vlak van goede regelgeving, de bescherming van het 
personeel en het voeren van een goed personeelsbeleid.
De rechtpositieregelingen zijn gekenmerkt door een aantal spanningsvelden die een vlotte 
realisering van de kenmerken van goede regelgeving bemoeilijken. Evoluties in die span -
ningsvelden en nieuw beleid hebben geregeld tot aanpassingen van de decreten geleid, 
waardoor die omvangrijk en complex zijn geworden.
Daarnaast kwam het Rekenhof tot de bevinding dat de rechtspositieregelingen nauwelijks 
transparantie in het wervingsbeleid van de scholen stimuleerden en geen rekening hielden 
met de beginnende leerkracht. De regeling over de tijdelijke aanstelling van doorlopende duur 
(TADD), de jaarlijks verplichte vacantverklaring en de verplichte vaste benoeming hielden 
dan weer het gevaar in dat op sluipende wijze rechten worden verworven. Verder werd het 
evaluatiesysteem log, moeilijk haalbaar en formalistisch bevonden, waren de verlofmoge -
lijkheden weinig doorzichtig en is de hoeveelheid aan overlegorganen contraproductief. De 
rechtspositieregelingen bevatten enerzijds bepalingen die de schoolbesturen een zekere vrij -
heid geven bij de uitvoering, maar zetten anderzijds in het algemeen de besturen en directies 
maar beperkt aan tot een schooleigen en krachtig personeelsbeleid. Ook biedt de regelgeving 
de directies en schoolbesturen weinig flexibiliteit om de omvang van de lesopdracht te bepa -
len binnen de totale opdracht van hun personeelsleden.
De onderwijsminister was het eens met de conclusie over de complexiteit en omvang van de 
decreten. Een op zich staande, diepgaande revisie van beide decreten werd echter niet in het 
vooruitzicht gesteld. De minister ging slechts deels in op de inhoudelijke conclusies en aanbe -
velingen. Andere aspecten waren dan weer onderwerp van lopende onderhandelingen.
Hoewel van een loopbaanpact nog geen sprake is, is er voor een aantal items intussen toch 
vooruitgang geboekt. Zo is het Vlaams zorgkrediet ingevoerd en zijn de verlofstelsels vereen -
voudigd. Verder bevatte het protocol van CAO XI een pakket maatregelen dat startende leer -
krachten ondersteunt en begeleidt, het recht op TADD koppelt aan een verplichte beoorde -
ling en de procedure tot vaste benoeming vereenvoudigt. Verder startte de onderwijsminister 
gesprekken op met de sociale partners om de evaluatieprocedure te herzien. Tot slot werd het 
eindrapport van de studie Tijdsbesteding van leraren basis- en secundair onderwijs opgeleverd. 
Op basis van de resultaten van het rapport heeft de minister in het najaar 2018 de debatten 
hervat.
47 37-A (2015-2016) – Nr. 1 , januari 2016. CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Werkingsbudgetten voor het gewoon basis- en secundair onderwijs48
Sinds het schooljaar 2008-2009 kent de Vlaamse overheid aan de basis- en secundaire scho -
len werkingsmiddelen toe op basis van leerlingen- en schoolkenmerken. De hoofddoelstel -
ling van de gedifferentieerde financiering is de gelijke behandeling van elk kind met dezelfde 
noden te garanderen en gelijke middelen voor elke school in eenzelfde situatie te realiseren. 
Het Rekenhof bekeek de berekening van de werkingsmiddelen en ging na of de toekenning 
ervan transparant, voorspelbaar en stabiel is. Daarnaast onderzocht het of het toezicht van de 
overheid op de aanwending toereikend en adequaat is en ging het na of de doelstellingen van 
de financiering worden gerealiseerd.
Het Rekenhof toonde aan dat de berekening van de werkingsbudgetten complex en weinig 
transparant was, maar correct verliep. Intussen zijn enkele maatregelen genomen om de 
transparantie te verhogen. Het Rekenhof merkte ook op dat het toezicht op de aanwending 
van de werkingsmiddelen voor bijsturing vatbaar was. De controles door de administratie zijn 
beperkt en niet evenwichtig. De scholen moeten hun rekeningen niet bij de administratie 
indienen. In het algemeen is er overigens weinig aandacht voor risico’s van tekortkomingen in 
het financieel beheer die de onderwijskwaliteit in het gedrang brengen. De minister beperkte 
zich tot de belofte om te bekijken op welke wijze het toezicht op de aanwending van de wer -
kingsmiddelen kan geoptimaliseerd worden.
Het Rekenhof stelde vast dat de overheid geen globaal zicht heeft op de aanwending van de 
werkingsbudgetten
Dat is nog steeds zo. Nochtans kan dat informatie leveren om onder andere na te gaan of de 
verschillen in werkingsbudget tussen de onderwijsniveaus, de onderwijsvormen en studie -
richtingen moeten worden aangepast.
De minister deelde mee dat SONO (Steunpunt Onderwijsonderzoek) een onderzoek zou uit -
voeren naar de aanwending van de werkingsmiddelen en de impact op de onderwijskansen, 
waarvan de resultaten nog niet bekend zijn. Het Rekenhof merkte op dat het verschil in finan -
ciering of subsidiëring tussen het kleuter- en het lager onderwijs niet spoort met het beperkte 
verschil in de werkelijke kosten. Met de recente – door het decreet opgelegde maar nog uit te 
voeren – gelijkschakeling van de werkingsmiddelen van het kleuter- en lager onderwijs wordt 
die kloof gedicht. Uit het Rekenhofonderzoek bleek ook dat alleen de scholen met veel SES-
leerlingen een verband legden tussen het aantal SES-leerlingen en de werkingskosten, maar 
het ging dan vooral om uitgaven die aanleunen bij armoedebestrijding. Nochtans zou de over -
heid volgens het Rekenhof ervoor moeten zorgen dat de scholen de werkingsmiddelen vol -
doende inzetten om de gelijke kansen op het vlak van onderwijs (leerprestaties) te bevorderen. 
De doelstelling om met de financiering volgens leerlingenkenmerken een betere sociale mix 
in de schoolpopulaties te bekomen, bleek niet gerealiseerd. De minister verwees als antwoord 
naar het ROK (referentiekader voor onderwijskwaliteit) dat de onderwijsinspectie gebruikt: 
bij het onderzoek van de leerlingenbegeleiding zal gekeken worden naar de beheersing van de 
kosten voor alle leerlingen, en in het bijzonder voor de maatschappelijk kwetsbare groepen. 
Ook vermeldde ze de studiekostenmonitor die vanaf het schooljaar 2017-2018, bij voldoende 
48 37-F (2014-2015) – Nr. 1 , juni 2015. 60
beschikbare data, gradueel opgemaakt wordt voor de verschillende onderwijs niveaus om een 
beter zicht te krijgen op wat de scholen aanrekenen aan leerlingen en ouders.
Toezicht op de kwaliteit van het onderwijs door de inspectie49
In 2009 heeft de Vlaamse overheid een decreet uitgevaardigd over de kwaliteit van het onder -
wijs. Het bevat de waarborgen voor kwaliteitsvol onderwijs. In 2010 onderzocht het Rekenhof 
de bepalingen met betrekking tot de onderwijsinspectie.
Het Rekenhof kwam tot de bevinding dat de regelgeving onvoldoende bepaalde aspecten van 
de visie van de Vlaamse overheid had uitgewerkt, wat de opdracht van de onderwijsinspectie 
bemoeilijkte. De regelgeving heeft daaraan intussen deels geremedieerd. Ze bepaalt nu duide -
lijk dat de onderwijsinspectie moet toetsen aan de eindtermen en ze legt een referentiekader 
vast voor de onderwijskwaliteit van de school. Ze remedieert niet aan de nood van de inspectie 
aan valide meetresultaten. Ze legt voor het gewoon lager onderwijs sinds kort gevalideerde 
toetsen op die de school moet gebruiken voor interne kwaliteitszorg, maar de lagere school 
moet de resultaten ervan niet voorleggen aan de inspectie. In het gewoon secundair onderwijs 
bestaan nog steeds geen gevalideerde toetsen waarop de inspectie zich zou kunnen baseren. 
Doordat de inspectie onvoldoende beschikt over resultaatgegevens waarvan de validiteit 
vaststaat, bestaat het risico dat de doorlichtingsverslagen geen volledig correct beeld geven 
van de kwaliteit van een school.
Pedagogische en administratieve ondersteuning van basisscholen en secundaire 
 scholen50
De overheid financiert en subsidieert de pedagogische en administratieve ondersteuning in 
de basisscholen en secundaire scholen met diverse puntenenveloppen. De enveloppenfinan -
ciering moest de ondersteuning van de schooldirecties en leerkrachten verbeteren door een 
betere invulling van de noden met het gewenste en hoger gekwalificeerde personeel.
Het Rekenhof onderzocht onder andere of het puntensysteem onderbouwd en transparant 
was en of de overheid de ondersteuning aan de scholen evalueerde. Ook ging het in op de 
vraag of de genomen maatregelen (voornamelijk de invoering van de scholengemeenschap -
pen en de administratieve lastenverlaging) de ondersteuning hebben verbeterd.
De financiering en subsidiëring van de ondersteuning bleek onvoldoende onderbouwd. Zo 
deed de overheid bij de invoering van de puntenenveloppen geen behoeftemeting. Ook volgde 
ze de ondersteuning maar beperkt op. Uit het onderzoek bleek ook een grote ongelijkheid in 
ondersteuning tussen het gewoon basisonderwijs en het gewoon secundair onderwijs, dat 
bijna drie keer meer ondersteuning per leerling ontving. De enveloppefinanciering moest 
de scholen ook de mogelijkheid bieden hoger geschoold personeel aan te trekken, maar het 
opleidingsniveau verhoogde nauwelijks of niet. Het ingevoerde puntensysteem ontmoedigde 
dat zelfs. De overheid introduceerde de mogelijkheid van samenwerking in scholengemeen -
schappen om de ondersteuning efficiënter te maken. Uit de beperkte samenwerking bleek 
49 37 (2011-2012) – Nr. 1 , oktober 2011.
50 37-K (2009-2010) – Nr. 1 , juni 2010. CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
echter dat de toekenning van enveloppen aan de scholengemeenschappen een onvoldoende 
stimulans was.
Hoewel het Rekenhofrapport al dateert van juni 2010, zijn er nog altijd belangrijke knel-
punten in de pedagogische en administratieve ondersteuning van de scholen. De grote 
ongelijkheid in ondersteuning tussen basis- en secundaire scholen bestaat nog steeds.
De onderwijsminister nam wel enkele kleine maatregelen. Zo werd met ingang van 1 sep-
tember 2011 het budget voor de puntenenveloppe ter ondersteuning van de werking van de 
scholengemeenschappen basisonderwijs uitgebreid met 930.000 euro (CAO IX). Vanaf het 
begrotingsjaar 2019 wordt er 20 miljoen euro extra geïnvesteerd in punten voor administra -
tieve ondersteuning in de basisschool en voor ondersteuning van de directeurs. Dat betekent 
dat de puntenenveloppe voor administratieve ondersteuning sinds 1 januari 2019 is gestegen 
en dat er extra personeel aangesteld kan worden.
De onderwijsminister beloofde dat de aanbevelingen van het Rekenhof over de aanwerving 
van hoger gediplomeerd personeel aan bod zou komen in het loopbaandebat dat in nauw 
overleg met de sociale partners gevoerd wordt. De minister kondigde maatregelen aan om de 
scholengemeenschap naar organisatie en bevoegdheden meer gewicht te geven in het onder -
wijslandschap. Die maatregelen zijn nog niet genomen.
Omkadering in het voltijds secundair onderwijs51
De omkaderingsregeling kent de scholen een pakket uren-leraar per leerling toe en differen -
tieert daarbij naar graad, onderwijsvorm, studierichting én het daarin ingeschreven aantal 
leerlingen. De omkaderingsregeling had de volgende doelstellingen voor ogen: kwaliteitsvol 
onderwijs mogelijk maken, een aanzet geven tot een rationalisatie van het onderwijsaanbod 
en tegelijk een voldoende spreiding garanderen met het oog op een vrije schoolkeuze. Het 
Rekenhof onderzocht of de differentiatie van de omkaderingsregeling was onderbouwd. Het 
ging vervolgens voor het schooljaar 2006-2007 na of de door de scholen aangewende uren 
voldoende in overeenstemming waren met de hun toegekende middelen. Het ging ook na of 
het studieaanbod rationeler was geworden. Tot slot onderzocht het de evaluatie en bijsturing 
door de overheid.
In 1990, bij de totstandkoming van de regelgeving, beoogde de overheid met de omkaderings -
regeling te voldoen aan de noden van de scholen. Ze ging voor de onderbouwing van de dif -
ferentiatie uit van het begrip klasgrootte, daarbij steunend op historische gegevens. Ze voerde 
echter nooit onderzoek uit naar de efficiëntie en effectiviteit van die gedifferentieerde rege -
ling. De decretale rechtsgrond voor de omkaderingsregeling bepaalt weinig over differenti -
atie, terwijl volgens het legaliteitsbeginsel op zijn minst de criteria waarop de differentiatie 
steunt, decretaal hadden moeten zijn vastgesteld.
Uit het Rekenhofonderzoek bleek dat de gedifferentieerde regeling niet beantwoordde aan 
de behoefte en maar beperkt richtinggevend was. Zo wendden de scholen systematisch meer 
uren aan in het algemeen secundair onderwijs en de derde graad van het technisch secundair 
onderwijs en dat ten koste van de eerste graad, de tweede graad van het technisch secun -
51 37-A (2009-2010) – Nr. 1 , december 2009. 62
dair onderwijs en het beroepssecundair onderwijs. Ook van de minimumpakketten, die de 
bestaanszekerheid van relatief kleine scholen en studierichtingen moeten garanderen, ver -
schoven ze een gedeelte naar andere leerlingengroepen.
In de periode 1998-2008 vond een zekere schaalvergroting van de scholen plaats. Gelet op 
de degressiviteit in de omkaderingsregeling heeft dat geleid tot een kleinere omkadering per 
leerling. Die degressiviteit zou scholen ertoe moeten aanzetten hun urenpakket te maxima -
liseren door herstructureringen door te voeren en administratieve groepen op te richten of af 
te bouwen. In dezelfde tijdspanne was het studieaanbod echter met maar 7% afgenomen en 
sinds het schooljaar 2005-2006 was er zelfs een stagnatie. Eén op de zeven ingerichte admi -
nistratieve groepen in Vlaanderen telde in het schooljaar 2006-2007 maximaal vier leerlingen. 
De invoering van de scholengemeenschappen, onder andere bevoegd om afspraken te maken 
over de ordening van een rationeel studieaanbod, en het verlaagde aanwendingspercentage 
vanaf 2005 hadden de rationalisatie maar beperkt bevorderd.
De onderwijsminister verklaarde zich in essentie akkoord met de opmerkingen van het 
Rekenhof. De minister plaatste de summiere decretale grondslag in onderwijsdecreet-II in 
een historisch perspectief: het is pas sinds 2000 dat instanties zoals de Raad van State eisen 
dat maatregelen die verband houden met erkenning en financiering van het onderwijs door 
de decreetgever worden bepaald. Wat de verschuivingen van uren-leraar en minimumpakket -
ten tussen leerlingengroepen betreft, beklemtoonde de minister het principe van de vrije aan -
wending van middelen als element van pedagogische autonomie. Verder beaamde de minister 
de versnippering van het studieaanbod.
De omkaderingsregeling uit 1990 is vandaag nog steeds van kracht. Het Vlaams Parlement 
keurde op 20 april 2018 wel het decreet goed dat de modernisering van de organisatie en de 
structuur van het secundair onderwijs vastlegt. Het decreet voorziet in een geactualiseerd 
opleidingsaanbod dat wél programmeerbaar is met een zekere sturing door de overheid.
Aan de modernisering van het secundair onderwijs zijn ook aspecten verbonden die buiten 
het bestek van het decreet vallen. Zo heeft de gewijzigde structuur en organisatie van het 
secundair onderwijs geen impact op de berekening van de personeelsomkadering (pakket 
uren-leraar) voor de eerste graad, maar wel op die voor de tweede en derde graad. Daarvoor 
moet nog een regelgevend initiatief worden genomen.   CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Crisisjeugdhulp: analyse van onbeantwoorde hulpvragen52
Voor minderjarigen in crisis heeft de Vlaamse overheid in iedere provincie en in Brussel een 
meldpunt opgericht dat permanent telefonisch bereikbaar is. In ongeveer de helft van de 
onderzochte gevallen kan de aanmelder, bijvoorbeeld een CLB of de politie, alleen verder 
met het advies van de meldpuntmedewerker. In de andere helft beslist het meldpunt inten -
sievere hulp in te zetten: interventie, begeleiding of opvang. Die drie modules worden aan -
geboden door tal van jeugdhulporganisaties die vrijwillig in het systeem van crisisjeugdhulp 
zijn gestapt.
Jaar na jaar blijkt het aantal beschikbare modules echter in toenemende mate onvoldoende 
om tegemoet te komen aan de groeiende vraag naar crisishulp.
Daarom besliste het Rekenhof in 2017 tot een grondige analyse van de niet-beantwoorde hulp -
vragen en het aanbod. Het onderzoek had ook aandacht voor de vraag of de overheid de crisis -
jeugdhulp voldoende weet bij te sturen via kwaliteitsvolle registratie en rapportage.
Van de 4.377 minderjarigen die gebaat waren geweest met de inzet van een crisismodule, 
bleek voor meer dan een kwart die hulpvorm niet beschikbaar. Globaal genomen had de aard 
van de problematiek van de jongere weinig invloed op de kans om al dan niet geholpen te wor -
den. Uitzonderingen daarop zijn jongeren met psychische problemen, een handicap of een 
ontwikkelingsstoornis en jongeren met een geschiedenis van conflicten met hulpverleners. 
Een aanbod dat geen gelijke tred weet te houden met de groeiende vraag en zich bovendien 
moeilijk laat in kaart brengen en programmeren, zijn belangrijke oorzaken voor de kloof tus -
sen wat nodig is en wat beschikbaar is. De capaciteit in Vlaams-Brabant is minder uitgebouwd 
dan in de andere regio’s, wat er mede de slechtere cijfers verklaart.
De minister van Welzijn maakte in december 2018 bekend dat de capaciteit van het aanbod zal 
uitgebreid worden met 70 nieuwe begeleidingen en 20 nieuwe opvangplaatsen. Verder maakte 
het Agentschap Opgroeien al werk van andere pijnpunten die het Rekenhof signaleerde, zoals 
een betere registratie van de aanmeldingen en gemakkelijk op te vragen overzichten van het 
beschikbare crisisaanbod in elke regio.
Het Rekenhof blijft monitoren in hoeverre gevolg wordt gegeven aan enkele andere aanbeve -
lingen: de inschakeling van de netwerken geestelijke gezondheidszorg in de crisisjeugdhulp 
moet voor alle regio’s gelijkmatig verlopen, de meldpunten en de jeugdmagistratuur moeten 
hun standpunten over de meest gepaste hulp meer op elkaar afstemmen, de overheid moet 
voldoende aandacht hebben voor de bruikbaarheid van het advies van meldpuntmedewerkers 
en moet nagaan of het reguliere hulpverleningslandschap nog ruimte laat om crisisvoorzie -
ningen te rekruteren in Vlaams-Brabant.
52 37-E (2017-2018) – Nr. 1 , april 2018. 66
Gebruikersbijdragen in de welzijnssector53
Voorzieningen in de welzijnssector krijgen niet alleen subsidies van de overheid om in hun 
werking te kunnen voorzien, maar vragen ook vaak een financiële bijdrage aan hun gebrui -
kers. Die gebruikersbijdrage dient om de kosten voor dienstverlening, woon- en leefkosten of 
andere kosten deels of volledig te compenseren.
Het Rekenhof onderzocht in 2012 de gebruikersbijdrageregelingen die werden toegepast bin -
nen de gehandicaptenzorg, de bijzondere jeugdzorg, het gezinsbeleid, het maatschappelijk 
welzijnsbeleid en de thuis- en gezondheidszorg. Het Rekenhof onderzocht een zeventigtal 
soorten voorzieningen, die samen zo’n 6.000 individuele voorzieningen omvatten die toen 
jaarlijks ongeveer 2,5 miljard euro Vlaamse subsidies ontvingen en ruw geschat minstens 
360 miljoen euro aan gebruikersbijdragen inden. Het Rekenhof ging na hoe de bijdragerege -
lingen in kwestie concreet waren opgezet, of de gebruikers binnen en tussen de verschillende 
welzijnsdomeinen consistent werden behandeld en of er voldoende aandacht werd geschon -
ken aan socio-economisch zwakkere bevolkingsgroepen.
Het Rekenhof stelde vast dat de Vlaamse overheid geen actueel en volledig zicht had op het 
totaal aan geïnde gebruikersbijdragen en gebruikers. Voor de meeste soorten voorzieningen 
was er wel een gebruikersbijdrageregeling uitgewerkt, maar die regelingen verschilden onder -
ling sterk. De regelgeving verduidelijkte veelal onvoldoende waarvoor een gebruiker al dan 
niet moest betalen, wat een risico vormt voor de uniforme toepasbaarheid ervan.
Op enkele uitzonderingen na, was er geen onderbouwing van de aard en de hoogte van de 
gehanteerde gebruikersbijdragen beschikbaar. Daardoor viel ook niet te verklaren waarom 
de gebruikersbijdragen bij sommige soorten voorzieningen een belangrijke financierings -
bron vormden en bij andere totaal niet.
Ook stelde het Rekenhof inconsistenties vast tussen de soorten voorzieningen. Zo konden de 
bijdragen in gelijkaardige vormen van residentiële opvang sterk verschillen: een alleenstaande 
leefloner met 1 kind betaalde daarvoor in een centrum voor algemeen welzijnswerk (CAW) 
89% van zijn netto-inkomen, tegenover 38% in een centrum voor integrale gezinszorg (CIG). 
Dat betekent dat de gebruikersbijdrage afhing van de soort voorziening waar de gebruiker 
begeleid werd, zonder dat dit onderscheid relevant is.
Ten slotte is de betaalbaarheid van de gebruikersbijdragen een belangrijk gegeven. Bij ruim 
40% van de voorzieningen hield de gebruikersbijdrageregeling echter geen rekening met de 
draagkracht van de gebruiker en konden de toenmalige subsidiemechanismen voorzieningen 
benadelen als ze socio-economisch achtergestelde groepen begeleidden.
De laatste jaren heeft de Vlaamse overheid inspanningen geleverd om tegemoet te komen 
aan de bevindingen van het Rekenhof. Toch verdient het aanbeveling dat de beleidsmakers 
blijvend aandacht hebben voor een onderbouwd gebruikersbijdragebeleid binnen de verschil -
lende welzijnssectoren, waarbij gelijke situaties op een gelijke manier worden behandeld en 
in de mate van het mogelijke rekening wordt gehouden met de draagkracht van de gebruiker. 
Ook is het belangrijk dat een voorziening geen nadeel ondervindt als ze socio-economisch 
53 37-I (2012-2013) – Nr. 1 , augustus 2013. CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
achtergestelde groepen opvangt of begeleidt. Dat kan door de subsidies aan de voorzieningen 
evenredig te verminderen met de gebruikersbijdragen en door het risico op niet-inning te 
laten dragen door de overheid.  CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Fietspaden in Vlaanderen54
Voor de Vlaamse overheid was de aanleg van een goede fietspadinfrastructuur een middel 
om het fietsgebruik te bevorderen en de verkeersveiligheid te verbeteren. Het bovenlokaal 
functioneel fietsroutenetwerk (BFF) moest een samenhangend en gebiedsdekkend netwerk 
van bovenlokale verbindingen worden voor functionele verplaatsingen, zoals woon-werkver -
keer, woon-schoolverkeer en woon-winkelverkeer. Het Rekenhof ging na welke inspanningen 
de Vlaamse overheid heeft geleverd om dat fietsroutenetwerk in Vlaanderen te realiseren en 
welke resultaten zij boekte.
Globaal verbeterde de verkeersveiligheid in de periode 1999-2016, maar voor de fietsers ging 
de veiligheid erop achteruit. Ook het fietsgebruik is onvoldoende toegenomen.
De uitbouw van het BFF verloopt traag: gemiddeld is 75 km nieuwe fietspaden per jaar aan -
gelegd. Aan dat tempo zou het nog bijna 50 jaar duren voor het volledige BFF gerealiseerd 
is, terwijl het eind 2012 klaar had moeten zijn.
Voor de realisatie van het BFF heeft het Rekenhof enkele beheersmatige en organisatorische 
tekortkomingen vastgesteld, zoals een onvoldoende samenwerking tussen de verschillende 
beleidsniveaus en een gebrek aan een globale ontwikkelvisie. Ook het budget en de kostprijs 
van het BFF oogt weinig transparant.
Als reactie op de audit heeft de minister intussen een aantal initiatieven uitgevoerd, zoals 
een verhoging van de vastleggingskredieten voor fietspadinfrastructuur, een betere informa -
tiewaarde van het meerjarige fietsinvesteringsprogramma en een uitgebreidere rapportering 
over investeringen en subsidies voor fietspadinfrastructuur op vastleggingsniveau.
Enkele belangrijke pijnpunten zijn echter nog niet opgelost, zoals het operationeel maken van 
het geoloket Fiets om het conceptuele en het gerealiseerde BFF in kaart te kunnen brengen, 
een geactualiseerde kostenraming voor de realisatie van het BFF en een transparante rappor -
tering over de betalingen.
Verrekeningen bij het Agentschap De Scheepvaart (2016), het Agentschap Maritieme 
Dienstverlening en Kust (2014), de afdeling Maritieme Toegang (2013) en het Agent -
schap Waterwegen en Zeekanaal (2012)55
Verrekeningen zijn overeenkomsten die opgemaakt worden als zich in het kader van over -
heidsopdrachten wijzigingen voordoen in de aanneming. Ze stellen nieuwe of gewijzigde hoe -
veelheden vast ten aanzien van de geraamde hoeveelheden in het bestek, of bepalen de verbe -
terde of overeengekomen prijzen ten gevolge van toevoegingen, wijzigingen of weglatingen. 
In de periode 2011-2016 voerde het Rekenhof een auditcyclus uit over de verrekeningen en de 
54 37 (2017-2018) – Nr. 1 , september 2017.
55 37-B (2016-2017) – Nr. 1 , november 2016; 37 (2014) – Nr. 1 , juni 2014; 37-K (2012-2013) – Nr. 1 , september 2013;  
37-E (2011-2012) – Nr. 1 , juli 2012. 70
kostenbeheersing bij de aanneming van waterwerken bij de toenmalige56 vier waterwegen-
entiteiten, namelijk Waterwegen en Zeekanaal nv, de afdeling Maritieme Toegang, het agent -
schap voor Maritieme Dienstverlening en Kust, en nv de Scheepvaart. Het Rekenhof ging na 
of de verrekeningen binnen aanvaardbare grenzen bleven en of zij zorgvuldig en tijdig werden 
afgehandeld.
Het Rekenhof stelde onder meer vast dat een gebrek aan voorbereiding, onzorgvuldige voor -
studie en onzorgvuldige opvolging van de waterwegenwerken tot aanzienlijke wijzigingen of 
uitbreidingen van de opdracht leidden, die op hun beurt aanleiding gaven tot overschrijdin -
gen van de kostprijs en vertragingen inzake realisatie en in sommige gevallen tot aanzienlijke 
claims. In een aanzienlijk aantal gevallen werd een inbreuk op het mededingings- of gelijk -
heidsbeginsel vastgesteld. De entiteiten beschikten niet altijd over doelstellingen inzake ver -
rekeningen of efficiënte instrumenten om de verrekeningen op te volgen of af te handelen. 
De afhandeling en opvolging van verrekeningen gebeurde vaak onzorgvuldig en laattijdig, en 
leidde daardoor tot aanzienlijke verwijlinteresten en aanzienlijke meerkosten.
De audits hebben tot een aantal initiatieven geleid. De betrokken entiteiten namen indi -
vidueel maatregelen en namen instrumenten in gebruik die verrekeningen moeten helpen 
voorkomen of beperken en die de opvolging ervan moeten vergemakkelijken of verbeteren. 
Het departement MOW voerde op het niveau van het beleidsdomein een aantal maatregelen 
en instrumenten in om verrekeningen te voorkomen en zorgvuldiger af te handelen. Diverse 
synergieprojecten (digitalisering, automatisering, projectmanagement, controles op werken, 
technische dienstverlening en baggeren) zijn inmiddels opgestart.
Blijvende aandacht voor de verrekeningenproblematiek, de zorgvuldige voorbereiding van 
overheidsopdrachten en de naleving van de overheidsopdrachtenregelgeving is raadzaam, 
alsook controle op de naleving van de nieuwe instrumenten en maatregelen.
Baggerwerken in Vlaanderen57
Baggerwerken in Vlaanderen hebben een aanzienlijk budgettair belang: over de periode 2009-
2014 ging het jaarlijks gemiddeld om 204,5 miljoen euro (inclusief de verwerking van ver -
vuilde baggerspecie). Het Rekenhof ging na of de Vlaamse overheid de baggerwerken in de 
maritieme toegangswegen en in de bevaarbare binnenwateren, met inbegrip van de vervuilde 
baggerspecie, op een rechtmatige en doelmatige wijze organiseert.
De financiële middelen die de Vlaamse overheid ter beschikking stelde, volstonden niet 
om de geaccumuleerde historische achterstand in onderhoudsbaggerwerken in de Vlaamse 
binnenvaartwegen die in hoofdzaak te wijten was aan het tekort aan stort- en verwerkings -
capaciteit van vervuilde baggerspecie op korte termijn weg te werken. Daardoor kwam de 
theoretische diepgang van de vaarweg op diverse onderdelen van het binnenwaterwegennet 
niet (meer) overeen met de daadwerkelijke capaciteit ervan.
56 Sedert 1 januari 2018 fuseerden het agentschap Waterwegen en Zeekanaal en nv De Scheepvaart tot de Vlaamse 
 Waterweg nv.
57 37-C (2015-2016) – Nr. 1 , maart 2016. CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
De onderzochte baggercontracten werden in de regel gegund na mededinging. Door een 
onzorgvuldige voorbereiding werden opdrachten tijdens de uitvoering echter soms op 
onrechtmatige wijze aanzienlijk uitgebreid of gewijzigd. In de haven van Antwerpen worden 
de baggerwerken op de Linkerscheldeoever uitgevoerd door een tijdelijke vereniging van bag -
geraars op grond van een baggercontract dat in 1972 buiten mededinging is gesloten. In totaal 
werden voor 595,1 miljoen euro aan baggerwerken toegewezen aan die tijdelijke vereniging.
Ook stelde het Rekenhof een tekort aan stort- en verwerkingscapaciteit van de voornamelijk 
vervuilde baggerspecie vast. De kostprijs daarvan bedroeg voor 2013 en 2014 respectievelijk 
58,9 en 55,4 miljoen euro, en is in belangrijke mate toe te schrijven aan het Amoras-project 
in de Antwerpse haven. Dat project leidde tot een halvering van de gemiddelde kostprijs ten 
opzichte van de traditionele verwerking en opslag, maar kent belangrijke tekortkomingen. 
Zo kon de gebouwde installatie het hoge zandgehalte van het aangevoerde slib niet verwer -
ken, zodat ze al bij de aanvang moest worden opgeschaald. Ook ontbreekt een voorafgaande 
parlementaire machtiging voor de overeenkomst waarmee de Vlaamse Regering zich ertoe 
verbindt de door de aannemer aangegane lening gedurende 15 jaar aan hem terug te betalen. 
Tijdens de exploitatie werd te veel slib aangevoerd, waardoor dat deels vanuit de opslagruimte 
weer in de Antwerpse haven stroomde en tot hoge bijkomende kosten leidde.
De aanbevelingen van de audit hebben tot een aantal initiatieven geleid. Wat betreft de vastge -
stelde problemen inzake de voorbereiding en de opvolging van de verschillende overheidsop -
drachten, werken de betrokken entiteiten van het beleidsdomein MOW bijvoorbeeld aan een 
aantal synergieprojecten. Die projecten betreffen onder meer een gezamenlijke aanpak van 
digitalisering en automatisering, effectiever en efficiënter werken door een uniforme project -
managementmethodiek, de optimalisatie van de technische dienstverlening van het departe -
ment (Technisch Ondersteunende Diensten) en het bepalen van mogelijke synergieën bij het 
baggeren en ophogen van stranden.
Wat betreft het gebrek aan middelen, heeft de Vlaamse Waterweg nv intussen een plan van 
aanpak opgesteld om de baggerachterstand weg te werken. Dat plan gaat na hoe binnen de 
bestaande baggerplannen uitgaven kunnen worden gedrukt, het baggerproces kan worden 
geoptimaliseerd en efficiëntiewinst kan worden geboekt. Het onderzoekt ook de mogelijkhe -
den om bijkomende inkomsten te genereren voor de financiering van onderhoudsbaggerwer -
ken.
Besluitvorming en onderbouwing van tramprojecten door De Lijn58
In het kader van het mobiliteitsbeleid in Vlaanderen heeft de Vlaamse Vervoersmaatschappij 
De Lijn een groot aantal tramprojecten in voorbereiding. Het Rekenhof onderzocht voor vijf 
projecten of De Lijn de beslissingen tot uitvoering zorgvuldig onderbouwde en het voorbe -
reidingstraject goed uitvoerde. Het koos de projecten die begin 2012 definitief beslist waren, 
waarbij de grootste projecten de sneltram Hasselt-Maastricht en LIVAN 1 betroffen. Intussen 
zijn drie van de vijf projecten gerealiseerd.
De Lijn toonde niet aan waarom de betrokken tramlijnen prioritair waren, noch dat de alter -
natieven voldoende waren onderzocht.
58 37-A (2013-2014) – Nr. 1 , februari 2014. 72
De Lijn liet ook na een voorafgaande maatschappelijke kosten-batenanalyse te maken. De 
informatie die De Lijn aan haar raad van bestuur of de Vlaamse Regering voorlegde, bevatte 
vaak geen, beperkte of foutieve gegevens over cruciale elementen, zoals kostprijs, reizigerspo -
tentieel en keuze voor publiek-private samenwerking. Ook de voorbereiding van de projecten 
vertoonde een aantal tekortkomingen. Zo bracht De Lijn tijdens de uitvoering van studieop -
drachten en de gunningsprocedure nog grote wijzigingen aan, die aanzienlijke kostprijsver -
hogingen meebrachten. 
Enkele belangrijke aandachtspunten van het rapport zijn nog niet gerealiseerd of vereisen 
blijvende aandacht. Een prioritering van de tramprojecten is er nog niet. Het decreet van 
25 april 2014 betreffende complexe projecten komt tegemoet aan een aantal aanbevelingen, 
zoals een voorafgaandelijke analyse van de mogelijke alternatieven voor projecten en het tijdig 
aangaan van de dialoog met de belanghebbenden, maar de erin voorziene procedures maken 
geen verplichting uit.
Wegwerken van gevaarlijke punten en wegvakken in Vlaanderen59
Om het aantal verkeersslachtoffers terug te dringen, besliste de Vlaamse overheid in 2002 
800 gevaarlijke punten weg te werken tegen 2007, dit met een budget van 500 miljoen euro. 
Vanwege personeelsgebrek bij de administratie Wegen en Verkeer (nu Agentschap Wegen en 
Verkeer, AWV) deed de Vlaamse Regering een beroep op een coördinerend studiebureau, dat 
het voorontwerp van de infrastructuurwerken uitwerkte. Daarnaast heeft de Vlaamse Regering 
per provincie een studiebureau aangesteld voor het eigenlijke ontwerp van de werken en de 
opvolging van de werkzaamheden.
Uit het onderzoek van het Rekenhof bleek dat eind 2010 450 punten waren afgehandeld en 
dat de (raming van de) kostprijs gestegen was tot 897 miljoen euro. Van de 50 gevaarlijkste 
punten waren er slechts 31 aangepakt en opgeleverd. Ook heeft het verschillende inbreuken 
op de overheidsopdrachtenregelgeving vastgesteld. De administratieve opvolging door AWV 
van het gevaarlijkepuntenprogramma was onvoldoende, waardoor onverschuldigde betalin -
gen en verwijlintresten gegenereerd werden. Ook de monitoring en evaluatie van het gevaar -
lijkepuntenprogramma verliep gebrekkig. Ten slotte was ook de informatievoorziening aan 
het parlement beperkt.
De audit leidde tot een resolutie in het Vlaams Parlement60, dat onder andere bepaalde dat 
de Vlaamse Regering zesmaandelijks moest rapporteren over de afwerking van het project 
gevaarlijke punten. De gevraagde zesmaandelijkse rapportering werd in de praktijk niet 
gehaald; wel was er een actievere opvolging door AWV met verschillende rapporteringen in de 
commissie MOW61.
Uit de rapporteringen bleek dat aan heel wat aanbevelingen – minstens gedeeltelijk – gevolg 
werd gegeven. Zo zou AWV voor nieuwe projecten voortaan de standaardmethodiek maat -
59 37-J (2010-2011) – Nr. 1 , maart 2011.
60 Resolutie betreffende de aanpak van de gevaarlijke punten en wegvakken door de Vlaamse Regering. Stuk 1106 (2010-
2011) – Nr. 2 van 4 mei 2011.
61 In 2012, 2013, 2015 en 2018 was er een rapportering in de commissie MOW (Stuk 1709 (2011-2012) – Nr. 1 van 13 juli 
2012, Stuk  2023 (2012-2013) – Nr. 1 van 29 april 2013, Stuk 386 (2014-2015) – Nr. 1 van 5 juni 2015 en Stuk 1563 (2017-
2018) – Nr. 1 van 20 april 2018). CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
schappelijke kostenbatenanalyse  (MKBA) toepassen, hoewel dat niet voor alle wegenprojecten 
gebeurt. Ook wil het agentschap via gecertificeerde procedures zorgen voor een betere kwa -
liteit van de bestekken, en zal het schadedossiers, verrekeningen en verwijlinteresten beter 
beheersen. In 2012 voerde het Steunpunt Mobiliteit een wetenschappelijke evaluatie door van 
het gevaarlijkepuntenprogramma, maar dat kende geen vervolg.
Het gevaarlijkepuntenprogramma van 2002 is nog steeds niet volledig afgehandeld. Uit 
de laatste rapportering door AWV aan de commissie MOW begin 2018, blijkt dat er nog 
22 punten niet gerealiseerd zijn.
De geraamde kostprijs ervan bedraagt ruim 75 miljoen euro.
Intussen komen er jaarlijks nieuwe gevaarlijke punten bij. Ze vormen een dynamische lijst, die 
jaarlijks geüpdatet wordt. De lijst van 2018 steunt op de ongevallencijfers van 2014-2016 en telt 
213 punten op gewestwegen. Daarvan zijn er 32 aangepakt in 2018.
Budgettaire inpassing Masterplan 2020
Verslag bij de tiende voortgangsrapportage over het Masterplan 202062
Tolheffing blijft het uitgangspunt voor de financiering van de Oosterweelverbinding. Om 
toltarieven conform de Europese tolrichtlijn vast te leggen, zal de overheid tegen 2023 een 
officiële notificatie richten aan de Europese Commissie, aangezien ze verwacht dat dan de rea -
lisatiekosten, de financieringskosten en trafiekramingen met meer nauwkeurigheid bekend 
zijn. Dat impliceert dat de onzekerheid over de tarieven en de opbrengsten uit tolheffing kan 
aanhouden tot 2023.
De Vlaamse Regering had eerder beslist tot publieke financiering van de Oosterweelverbinding. 
De kredietwaardigheid van het Vlaams Gewest en de verlaging van de eerder voorziene risi -
copremies tegenover de private partners bij rechtstreekse publieke financiering kunnen een 
gunstige impact hebben op het volume en de looptijd van de terugbetaling. Voor de finan -
ciering van de Oosterweelverbinding sloot de BAM een kaderovereenkomst met het Vlaams 
Gewest. De technische modaliteiten ervan, de uitgifte van de obligaties en de vereiste garan -
ties worden nog vastgelegd. De contacten met de Europese Investeringsbank (EIB) met het 
oog op medefinanciering van de Oosterweelverbinding, hebben ertoe geleid dat de EIB heeft 
toegezegd dat zij de economische waarde, de technische en milieuaspecten en de financiële 
gezondheid van het project zal onderzoeken.
De maximale financieringsbehoefte wordt momenteel geraamd op 3,5 miljard euro. Naarmate 
de werken worden gegund, zal blijken of dat plafond realistisch is. Vanaf 2025 plant de BAM 
met de tolinkomsten van de verbonden toltunnelinfrastructuren de leningen terug te betalen 
gedurende 48 jaar.
Als het Vlaams Gewest onvoldoende eigen middelen ter beschikking heeft om in te tekenen 
op de obligaties, dan zal het financiering uit de markt moeten ophalen, wat de overheids -
schuld zal doen toenemen.
62 63 (2014-2015) – Nr. 11 , mei 2016. 74
Het Rekenhof heeft aanbevolen voor de bouwfase een transparante thesaurieplanning op te 
maken, zowel op projectniveau als op niveau van de Vlaamse overheid in haar geheel.
Het Politiek Stuurcomité gaf eind november 2015 aan het departement MOW de opdracht om 
de prioritering van de niet-Oosterweelprojecten van het Masterplan 2020 uit te werken. In 
zijn beleidsbrief 2018-2019 maakte de minister melding van de voorbereiding van een geïnte -
greerd infrastructuurplan op vijf jaar voor het beleidsdomein MOW.
Het Rekenhof heeft ook aanbevolen dat de Vlaamse Regering de impact van het 
Oosterweelbudget op het ESR-vorderingensaldo van de Vlaamse overheid moet afstemmen 
met de andere regeringen in het kader van een eventuele bijsturing of nuancering van het 
stabiliteitsprogramma van België.
Verslag begrotingsonderzoek 201963
Zoals de vorige jaren neemt de Vlaamse Regering de bouwkosten gerelateerd aan de 
Oosterweelverbinding (134,8 miljoen euro) niet in aanmerking bij de vaststelling van het 
begrotingstraject. Volgens de Vlaamse Regering is de investering een uitzonderlijk grote, stra -
tegische en niet-recurrente investering met een groot economisch belang op lokaal, regionaal, 
landelijk en euregionaal niveau, waarbij een terugverdienmodel op basis van tolheffing tij -
dens de exploitatiefase van toepassing is.
Zolang de Europese Commissie geen standpunt heeft ingenomen over een herziening 
van de flexibiliteitsclausule, blijft het onzeker of de Vlaamse Regering de bouwkosten van 
het Oosterweelproject effectief in mindering kan brengen voor de toetsing van de norm-
naleving.
In zijn ontwerp van begrotingsplan 2019 verzoekt België, net als in het ontwerp van 2018, om 
een versoepeling van de flexibiliteitsclausule, waardoor verschillende zogenoemde strategi -
sche investeringsuitgaven zouden kunnen worden geneutraliseerd. Ook heeft België gevraagd 
vanaf 2018 gebruik te mogen maken van de flexibiliteitsclausule voor structurele hervormin -
gen, waardoor het tijdelijk zou kunnen afwijken van zijn traject.
Het Rekenhof heeft aanbevolen dat de Vlaamse Regering in de toelichting bij de begroting en 
bij de ESR-consolidatie transparant rapporteert over: 
• de gebudgetteerde en werkelijke bouwkosten van de Oosterweelverbinding die buiten de 
begrotingsdoelstellingen worden gehouden; 
• de gebudgetteerde en werkelijke tolinkomsten van het verbonden infrastructuurnetwerk 
en het aandeel dat volgens het principe van het terugverdienmodel overeenstemt met de 
bouwkosten die buiten de begrotingsdoelstellingen blijven.
63 16 (2018-2019) – Nr. 1 , november 2018. CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Naar een prestatiebegroting bij de lokale besturen en de Vlaamse overheid (BBC)64
In 2003 werd een bestuurlijke hervorming van de Vlaamse overheid en van de lokale besturen 
in het vooruitzicht gesteld. Een essentieel instrument daarvan was de prestatiebegroting die 
de link tussen input (kredieten), beleid (output) en – in het beste geval - effecten (outcome) 
expliciteert, waardoor het mogelijk wordt het beleid te beoordelen en bij te sturen op basis 
van de output en outcome, gemeten met relevante indicatoren. Het beleid wordt zo transpa -
ranter voor het parlement en het publiek. De hervormingen bij de Vlaamse overheid en de 
lokale besturen, die ongeveer gelijktijdig werden opgestart, hebben een erg uiteenlopende 
ontwikkeling gekend.
Bij de lokale en provinciale besturen werden de prestatiebegroting en meerjarenplanning 
vanaf 2014 veralgemeend ingevoerd door de regels rond de beleids- en beheerscyclus (BBC). 
Bedoeling daarvan was te komen tot een strategische, meerjarige, outputgestuurde plan -
ning en opvolging van het beleid, met een versterkte rol van de (provincie)raden. Voor de 
concrete invulling kregen de betrokken besturen veel vrijheid; hun keuzes hebben belang -
rijke consequenties, onder andere voor de beleidsrapporten die de raad krijgt. Alleen voor de 
beleidsdoelstellingen die de raad als prioritair heeft aangeduid, kan de BBC-rapportering als 
een prestatiebegroting worden beschouwd; voor het overige is er nauwelijks een koppeling 
tussen financiële en inhoudelijke informatie. Dat betekent ook dat als het bestuur weinig of 
weinig relevante prioritaire doelstellingen kiest, de BBC-rapportering nauwelijks voor de raad 
nuttige informatie bevat. Parallel daarmee kent de BBC ook inzake kredietbewaking een hoge 
vrijheidsgraad.
Het Rekenhof, dat ook de budgetten en rekeningen van de provincies controleert, heeft vast -
gesteld dat de vijf Vlaamse provincies de BBC erg verschillend hebben ingevuld: de keuze van 
prioritaire beleidsdoelstellingen, de verdere uitwerking ervan, de aanrekening van de uitga -
ven aan doelstellingen, de groepering van de investeringen, etc. Door de talrijke schema’s van 
vooral het budget en het meerjarenplan is de BBC voor de raadsleden vrij technisch en weinig 
toegankelijk. Uit een evaluatie van de Vlaamse overheid bleek ook dat de raadsleden de inde -
ling in prioritair en overig beleid vaak als arbitrair en weinig transparant ervoeren, waardoor 
de informatie niet altijd aan hun verwachtingen voldeed en zij zich minder betrokken voelden 
bij het beleid. De provincies vullen intussen de verplichte BBC-gegevens aan met bijkomende 
informatie, de ene al wat meer dan de andere.
De evaluatie van de BBC heeft tot een aantal bijsturingen vanaf 2020 geleid: heel wat schema’s 
worden geschrapt, de rapporteringsfrequentie over belangrijke onderdelen van het beleid 
wordt verhoogd en het is de bedoeling dat de besturen beter rapporteren over het niet-prio -
ritaire beleid, maar dat is niet echt opgelegd door de regelgeving. De kredietbewaking wordt 
op een heel hoog niveau gelegd: telkens een totaalbedrag voor exploitatie, investeringen en 
financiering. Veel zal opnieuw afhangen van de concrete invulling die de besturen aan de 
nieuwe regels geven.
64 37-A (2018-2019) – Nr. 1 , maart 2019. 76
De basisbeginselen van een meerjarige prestatiebegroting voor de Vlaamse overheid werden al 
in het comptabiliteitsdecreet van 7 mei 2004 omschreven, maar dat decreet werd nooit uitge -
voerd. Pas in de huidige regeerperiode is het idee van een Vlaamse prestatiebegroting opnieuw 
concreter, zij het vooralsnog zonder decretale basis. In de Vlaamse Codex Overheidsfinanciën 
die het Vlaams Parlement onlangs heeft gestemd, zijn echter enkele bepalingen opgenomen 
die het concept van een prestatiebegroting ondersteunen.
Het is de bedoeling om variabele, legislatuurgebonden doelstellingen te koppelen aan 
begrotingsartikelen door zogenaamde inhoudelijke structuurelementen die over de legis -
laturen heen stabiel blijven.
Een volgende stap is de formulering van indicatoren om de realisaties te meten. Dat moet 
resulteren in een eerste voorafbeelding van een prestatiebegroting via de bijdrage65 van de 
administratie aan het nieuwe regeerakkoord. In zijn beleidsbrief 2018-2019 stelde de Vlaamse 
minister bevoegd voor Financiën en Begroting dat het de ambitie is van de Vlaamse Regering 
om vanaf de begrotingsaanpassing 2020 indicatoren op te nemen in de begrotingsdocumen -
ten.
Afslanking van de provincies66
De Vlaamse Regering besliste dat de provincies vanaf 2018 niet langer de persoonsgebonden 
bevoegdheden konden uitoefenen. Die bevoegdheden werden samen met de personeelsleden, 
roerende en onroerende goederen, rechten en plichten, en middelen die verband houden met 
die bevoegdheden, overgedragen aan Vlaanderen en in enkele gevallen aan de gemeenten. 
De belangrijkste sector binnen die bevoegdheidsoverdracht was cultuur, waarin niet alleen 
veel middelen, maar ook heel wat instellingen (vooral musea) werden overgedragen. Enkele 
instellingen bleven bij gebrek aan een geschikte of geïnteresseerde kandidaat-overnemer pro -
vinciaal, soms definitief (bijvoorbeeld de archeologische musea van Oost-Vlaanderen, het 
Olympisch zwembad in Brugge, het sport- en cultuurcentrum Dommelhof in Neerpelt), soms 
in principe tijdelijk (tot 31 december 2019) in afwachting van een definitieve oplossing (cul -
tuurhuis De Warande in Turnhout en Zorgcentrum Lemberge in Merelbeke). Om die instel -
lingen verder te valoriseren, zullen de provincies noodgedwongen nog activiteiten in deze 
materies moeten ontwikkelen, wat niet strookt met de aanvankelijke intenties.
De overdracht van bevoegdheden en instellingen verminderde de financieringsbehoeften van 
de provincies, terwijl de overnemende overheden geconfronteerd worden met hogere uitga -
ven. Om de overdrachten budgettair neutraal te laten verlopen voor alle betrokken partijen, 
werd de Vlaamse basisheffing van de onroerende voorheffing verhoogd, werden de provin -
ciale opcentiemen (tijdelijk) geplafonneerd en ontvangen de overnemende gemeenten een 
verhoogde dotatie uit het Gemeentefonds. Aangezien die ingreep in de provinciale opcen -
tiemen voor Oost-Vlaanderen en Vlaams-Brabant resulteerde in een belangrijk verschil tus -
sen de gedaalde financieringsbehoefte en de minderinkomsten, heeft Vlaanderen toegezegd 
beide provincies jaarlijks een voorwaardenvrije dotatie toe te kennen van respectievelijk 2,2 
en 7,1 miljoen euro. Die toezegging werd niet in regelgeving vastgelegd. Het is ook onduide -
65 Na de verkiezingen bezorgt de Vlaamse administratie de formateur een dossier ter inspiratie en onderbouwing van de 
mogelijke beleidskeuzes en -prioriteiten.
66 39-A (2017-2018) – Nr. 1 , februari 2018. CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
lijk of het de bedoeling is dat bedrag te indexeren of aan te passen aan de opbrengst van de 
onroerende voorheffing.
Omdat de overdracht van drie musea van Oost-Vlaanderen al in de verevening doorgerekend 
was, maar op het laatste moment niet is doorgegaan, ontvangt de provincie daarvoor jaarlijks 
4,2 miljoen euro, echter in de vorm van een te verantwoorden subsidie. Aangezien dat bedrag 
ten onrechte in de verevening was opgenomen, zou dat een voorwaardenvrije dotatie moeten 
zijn.
De overdracht van de instellingen (voornamelijk musea) behelst ook de overdracht van de roe -
rende en onroerende goederen die zij in gebruik hebben, voornamelijk gronden, gebouwen en 
museumcollecties. Het decreet bepaalt dat die overdracht gebeurt zonder schadeloosstelling. 
Nochtans heeft de Raad van State erop gewezen dat het om een onteigening gaat. Gelet op 
de bijzondere aard van de onteigende (een openbaar bestuur) heeft de Vlaamse overheid wel 
een ruime appreciatiebevoegdheid om de billijke schadeloosstelling vast te stellen; volgens 
de Raad van State zou die bijvoorbeeld kunnen samenvallen met de verminderde financiële 
lasten die gepaard gaan met de overgedragen bevoegdheden. De financiële regeling heeft de 
verminderde kosten na overdracht echter verrekend.
De provincies ontvangen geen enkele vorm van compensatie voor de goederen die uit hun 
patrimonium verdwijnen.
Bij de overdracht van het personeel van de provincies, stelde zich het probleem van het sta -
tutair personeel van de provincie Vlaams-Brabant dat een enigszins afwijkende pensioenre -
geling heeft. Om dat probleem op te lossen, is een federaal wetgevend initiatief nodig. Er is 
daarover overleg gepleegd met het kabinet van de minister van Pensioenen, maar een regeling 
is er op dit ogenblik nog niet.
Bij het onderzoek van de budgetten 2018 en 2019 van de provincies bleek dat sommige provin -
cies toch nog kredieten voor subsidies in de persoonsgebonden materies inschreven, in het 
bijzonder West-Vlaanderen voor investeringssubsidies aan welzijnsvoorzieningen.
Fusies in de Vlaamse overheid: samenvoeging of opheffing van departementen, agent -
schappen en strategische adviesraden67
Het kaderdecreet bestuurlijk beleid van 18 juli 2003 wilde de organisatie en werking van de 
Vlaamse overheid optimaliseren. Met haar conceptnota van 20 september 2013 beoogde de 
Vlaamse Regering een aantal zwakke punten in de uitvoering van dit kaderdecreet te reme -
diëren. Zij wilde onder meer entiteiten met een te kleine omvang of entiteiten met overlap -
pende activiteiten samenvoegen voor een beter bestuur en efficiëntiewinsten. Ook het regeer -
akkoord 2014-2019 zette in op bijkomende fusies. De conceptnota uit 2013 ging uit van een 
Vlaamse overheid die uit 88 entiteiten bestond. De twee principebeslissingen van de Vlaamse 
regering zouden 26 entiteiten doen verdwijnen.
Voor de fusieoperaties ging de Vlaamse Regering uit van vrij algemene doelstellingen en een 
beperkte selectie van mogelijke fusies. In 2016 telde de volledige ESR-consolidatiekring van 
67 37-D (2016-2017) – Nr. 1 , april 2017. 78
de Vlaamse overheid 175 entiteiten. De Vlaamse overheid beperkte de fusieoperatie hoofdza -
kelijk tot de ministeries, IVA’s zonder rechtspersoonlijkheid en strategische adviesraden. Zij 
hield geen rekening met de diensten met afzonderlijk beheer, de Vlaamse openbare rechts -
personen van de categorieën  A en sui generis, en tal van rechtspersonen binnen haar ESR-
consolidatiekring68. Constructies waarvan de bestaansreden achterhaald is, zoals de con -
structies opgezet met het oog op ESR-neutraliteit, werden ook niet opgeheven, hoewel dat de 
efficiëntie en transparantie ten goede had gekomen.
De minister erkende dat bijkomende fusies mogelijk zijn die de samenhang van het beleid 
kunnen verhogen, maar stelde daartegenover dat de Vlaamse Regering er in de legisla -
tuur 2014-2019 bewust voor koos te focussen op de kernoverheid. Het komt een volgende 
Vlaamse Regering toe te focussen op entiteiten buiten de kernoverheid die behoren tot de 
ESR-consolidatiekring.
Sinds de bespreking van het onderzoeksrapport in de parlementaire commissie op 13 juni 2017 
heeft de administratie stappen gezet ter voorbereiding van eventuele fusieoperaties in de vol -
ledige ESR-consolidatiekring. Het implementatieplan (december 2017) bij het witboek open 
en wendbare overheid  kondigde een visienota aan over de entiteiten van de Vlaamse overheid, 
alsook een onderzoek naar de noodzaak van een objectief afwegingskader voor verzelfstandi -
ging en juridische vormgeving van entiteiten, en een visienota over het organisatiemodel van 
Personeelsbesparingen bij de Vlaamse overheid69
De Vlaamse Regering 2009-2014 nam zich voor het aantal ambtenaren met 6,5% te verminde -
ren en de apparaatskredieten met 65 miljoen euro. De volgende Vlaamse Regering (2014-2019) 
beoogde een verdere vermindering met 1.950 personeelsleden, gekoppeld aan een besparing 
van 101,5  miljoen euro. Het Rekenhof heeft de personeelsbesparingen bij de Vlaamse overheid 
onderzocht, in het bijzonder de besparingen tijdens het regeerakkoord 2009-2014.
Het Rekenhof stelde vast dat voor de besparingsdoelstelling 2009-2014 geen voorafgaande 
personeelsbehoefteanalyse plaatsvond. De entiteiten dienden – los van de besparingen  – 
efficiëntie trajecten te definiëren. Slechts weinig bevraagde entiteiten konden de invloed 
van de effi ciëntietrajecten op de personeelsinzet en besparingsdoelstellingen kwantificeren. 
Entiteiten maakten amper gebruik van de mogelijkheid personeel te laten herplaatsen en 
zochten veelal een oplossing binnen de entiteit. De meeste entiteiten hadden in de eerste 
helft van 2015 hun personeelsplan nog niet aangepast aan de personeelsvermindering. De 
toelichtingen bij de begrotingsdocumenten bevatten niet altijd voldoende informatie om de 
opbouw van de begrotingskredieten en de besparing te reconstrueren. Over de uitvoering 
van de budgettaire besparing op de apparaatskredieten werd niet gerapporteerd. In perso -
neelsaantallen werd globaal een besparing van net geen 7,5% gerealiseerd ten opzichte van de 
aangepaste nulmeting.
68 Het nieuwe bestuursdecreet van 7 december 2018 handhaaft de bestaande Vlaamse openbare instellingen die niet be -
horen tot de Vlaamse administratie, die is ingedeeld in departementen, intern en extern verzelfstandigde agentschap -
pen.
69 37 (2016-2017) – Nr. 1 , oktober 2016. CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
De helft van de entiteiten gaf aan dat de kwaliteit van de dienstverlening is verminderd. De 
meeste leidend ambtenaren stelden dat de personeelsbesparingen mee verantwoordelijk 
waren voor de toegenomen werkgerelateerde stress en dat ze op gespannen voet stonden 
met het diversiteitsbeleid, in het bijzonder wat betrof de tewerkstelling van personen met 
een handicap of chronische ziekte.
De huidige besparingsdoelstelling 2014-2019 werd ook vastgesteld zonder personeelsbehoef -
teplan, maar ging gepaard met de opmaak van kerntakenplannen. De geraamde personeels -
vermindering ten gevolge van de kerntakenplannen bedroeg echter minder dan de helft van 
de opgelegde personeelsvermindering, waardoor de opgelegde personeelsbesparing een risico 
betekent voor de kwaliteitsvolle uitvoering van de kerntaken.  CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Omgeving
Energiearmoede70
Vlaanderen beschikt over een aantal beleidsinstrumenten ter bestrijding van energiearmoede, 
verankerd in het energiedecreet van 2009 en het energiebesluit van 2010, en vooral voorbereid 
en geëvalueerd door het Vlaams Energieagentschap. Het Rekenhof heeft onderzocht of ze 
voldoende bijdragen aan het grondwettelijke recht op een menswaardig leven, meer bepaald 
het recht op een behoorlijke huisvesting. Beschikken over elektriciteit en verwarming wordt 
doorgaans gezien als impliciet onderdeel van dat recht.
Het energiearmoedeprogramma concretiseerde in 2016 enkele maatregelen. De doelstellin -
gen die het programma formuleerde, zijn echter beperkt toetsbaar. Samen met een gebrek -
kige uitwisseling van gegevens tussen de betrokken actoren bemoeilijkt dat het meten van de 
effectiviteit van de maatregelen.
Om de effectiviteit van de maatregelen tegen energiearmoede te verhogen, moet worden 
nagegaan of zij voldoende zijn afgestemd op de concrete doelgroep, zo bleek uit de audit. 
Daarbij moeten de doelgroepen ook zoveel mogelijk worden geharmoniseerd, zodat een 
gecombineerde inzet van maatregelen mogelijk wordt.
De energiescans – gratis doorlichtingen van het energieverbruik in woningen van personen 
met een verhoogd energiearmoederisico – zetten vooral aan tot kleine, direct zichtbare ener -
giebesparende ingrepen. Er is maar een beperkte doorstroming naar ingrijpendere energiebe -
sparende investeringen die opvolgscans kunnen opleveren, mede doordat sociale huisvestings -
maatschappijen zijn uitgesloten van die opvolgscans. Om energiebesparende investeringen te 
stimuleren, dienen de nadelen van de split incentive  tussen huurder en verhuurder te worden 
weggewerkt: de investeringen komen vooral de – overigens moeilijk bereikbare – kwetsbare 
huurders van private huurwoningen ten goede, maar de eigenaar-verhuurder is initiatief -
nemer en draagt de grootste financieringslasten.
Om het draagvlak voor de maatregelen te vergroten, dient de communicatie uit te gaan van 
een doelgroepgerichte inhoud (met eenvoudig taalgebruik en bijvoorbeeld pictogrammen), 
gecombineerd met laagdrempelige lokale kanalen voor verspreiding, bijvoorbeeld belangen -
verenigingen die vertrouwd zijn met (energie)armoede.
70 37 (2018-2019) – Nr. 1 , oktober 2018.
  CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Energie-efficiëntie in overheidsgebouwen71
De energieprestaties en energie-efficiëntie van gebouwen verbeteren, kan een aanzienlijke bij -
drage leveren tot de reductie van CO2-emissies, wat belangrijk is om de klimaatdoelstellingen 
te behalen (20-20-20-doelstellingen). Richtlijn  2010/31/EU van 19 mei 2010 (EPB-richtlijn) wil 
op kosteneffectieve wijze de algemene energieprestaties van gebouwen in de Europese Unie 
verbeteren. Richtlijn  2012/27/EU van 25 oktober 2012 (EER) beoogt een algemene verbete -
ring van de energie-efficiëntie, onder meer door de renovatie van het gebouwenpatrimonium. 
Beide richtlijnen beklemtonen de voorbeeldfunctie van overheidsgebouwen. In het kader van 
een internationaal onderzoek door acht Europese rekenkamers, ging het Rekenhof na hoe het 
Vlaams Gewest die richtlijnen heeft uitgevoerd.
De EPB-richtlijn verplicht de lidstaten minimumeisen vast te stellen voor de energieprestatie 
van nieuwe gebouwen en van bestaande die grondig worden gerenoveerd, en stelt een systeem 
van energieprestatiecertificaten (EPC) voorop. Het Vlaams Gewest heeft die verplichtingen 
omgezet in Vlaamse regelgeving, maar voor zijn niet-residentiële gebouwen trad die pas in 
werking in 2017. De eisen steunen op studies naar kostenoptimale eisen: het kostenoptimale 
niveau is het energieprestatieniveau dat de laagste kosten met zich brengt gedurende de 
geraamde economische levensduur van het gebouw. De Vlaamse EPB-eisen zijn voorzichtig 
vastgesteld omdat ze steunen op een kostenoptimumstudie die een andere, nieuwe metho -
diek hanteerde dan die voor de kantoren en scholen die tot en met 2016 werd gehanteerd. 
Verder zijn de EPC-certificaten weinig precies, doordat de Vlaamse overheid een eenvoudig 
en financieel haalbaar systeem wilde. De Vlaamse regelgeving heeft de overheidsinstanties 
bovendien niet verplicht de aanbevelingen in de certificaten daadwerkelijk uit te voeren.
Het Rekenhof onderzocht ook in hoeverre de Vlaamse overheid haar voorbeeldrol speelt door 
inspanningen te leveren om de eigen gebouwen energie-efficiënter te maken, zoals Europa 
van haar verwacht (EER, artikel 5).
Het Rekenhof concludeerde dat de Vlaamse Regering daarbij weinig ambitieuze doelstel -
lingen vooropgesteld heeft. Een inspanning vergelijkbaar met de plaatsing van 10 cm bijko -
mende dakisolatie in ongeveer 30 gebouwen bleek al ruim voldoende om de Europese norm 
te halen.
De Vlaamse Regering keurde echter nog andere actieplannen goed dan deze die Europa van 
haar verwacht. Die actieplannen zijn wel ambitieus. De uitvoering van die actieplannen kwam 
echter traag op gang.
Bescherming van drinkwater uit grondwaterwingebieden72
De Vlaamse Regering wil dat uiterlijk 2036 is gestart met de sanering van alle historische 
bodemverontreinigingen die een ernstige bedreiging vormen (saneringsdoelstelling 2036). 
De gemeenten zijn daarom verplicht een gemeentelijke inventaris van alle risicogronden op 
te maken en hun gegevens mee te delen aan de OVAM. De minister wil bij de inventarisa -
tie prioriteit geven aan kwetsbare gebieden, onder meer de beschermingszones van grond-
71 37-F (2017-2018) – Nr. 1 , juli 2018.
72 37-E (2016-2017) – Nr. 1 , augustus 2017.
 84
waterwingebieden van drinkwater (BGWG). Het Rekenhof onderzocht of de Vlaamse over -
heid voldoende zicht heeft op mogelijke bodemverontreiniging in de grondwaterwingebieden 
en of zij de inventarisatie van risicogronden voldoende benut om die bodemverontreiniging 
te voorkomen en te saneren.
Het doel van de OVAM dat alle gemeenten hun inventarissen hebben afgerond tegen eind 
2017, bleek moeilijk haalbaar, aangezien nog maar ongeveer de helft van hen klaar was ten 
tijde van het onderzoek. De OVAM had trouwens nog maar op 32,9% van de afgewerkte inven -
tarissen een kwaliteitscontrole kunnen uitvoeren. Wel bleek uit de opvolging door de OVAM 
dat gemeenten met een BGWG, die al eind 2016 klaar hadden moeten zijn, over het algemeen 
het verst staan. De inventarisatie is een complexe en tijdrovende bezigheid, vooral bij oudere 
vergunningen. Bovendien is de kennis over provinciale milieuvergunningen en de toegan -
kelijkheid ervan uiteenlopend, zowel bij de gemeenten als de provincies. De OVAM nam de 
afgelopen jaren wel diverse initiatieven om de inventarisatie te bespoedigen en in de tweede 
helft van 2016 werd veel vooruitgang geboekt.
De Vlaamse Regering wil de bodemsanering in de BGWG sneller aanpakken dan in de rest 
van Vlaanderen. De doelstelling om tegen 2019 alle saneringen van verontreinigde bodems in 
kwetsbare gebieden in uitvoering te hebben, is wel verengd tot de eind 2014 bekende risico -
gronden. De bestaande regeling in het bodemdecreet geeft de overheid maar weinig greep op 
de opstart van het onderzoeks - en saneringstraject. Daarom maakt de OVAM nu ook gebruik 
van verkennende bodemonderzoeken die ze zelf betaalt. Als uit die kleinschaligere onderzoe -
ken blijkt dat er voldoende aanwijzingen zijn van een ernstige bodemverontreiniging, kan de 
OVAM de saneringsplichtige opleggen binnen een bepaalde termijn een uitgebreider onder -
zoek uit te voeren.
Eind 2014 had de OVAM 1.015 locaties met een potentiële verontreiniging in BGWG opgelijst. 
Voor die locaties zijn de tussentijdse onderzoeks - en saneringsdoelstellingen 2016 gehaald, 
doordat de OVAM diverse acties heeft ondernomen. Uit de bodemonderzoeken blijkt dat het 
aantal verontreinigde risicolocaties gelegen in BGWG duidelijk lager ligt dan in andere gebie -
den. Van de 1.015 locaties waren er eind 2016 85 bekend waar saneringswerken uit te voeren of 
uitgevoerd zijn. Van die 85 locaties zijn er 54 afgerond.
De drinkwatermaatschappijen zijn van oordeel dat saneringen in bepaalde gevallen sneller 
moeten worden aangepakt. In het verleden hebben zij immers al flankerende maatregelen 
moeten nemen of winningen moeten beperken, onder meer vanwege de moeizame uitvoe -
ring van de sanering.
Ontbossing en compensatie73
Vlaanderen is een van de bosarmste streken in Europa. De Vlaamse overheid heeft ontbos -
sing dan ook principieel verboden. Van dat verbod kan alleen worden afgeweken met een ste -
denbouwkundige vergunning en, in de regel, met compensatie van de vergunde ontbossing. 
De vergunning mag maar worden afgeleverd na voorafgaand advies van het Agentschap voor 
Natuur en Bos (ANB). Het ANB neemt beslissingen over de compensatie in natura (heraanleg 
van bossen) of over de financiële compensatie via stortingen aan het Bossencompensatiefonds. 
73 37-D (2015-2016) – Nr. 1 , april 2016. CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Met de middelen uit dat fonds herbebost het Vlaams Gewest zelf of subsidieert het lokale 
besturen of particulieren voor herbebossingsprojecten. Het Rekenhof ging na of het ANB zijn 
adviestaak op een effectieve wijze uitvoert en de compensatieplicht goed opvolgt. Ook onder -
zocht het of de middelen van het Bossencompensatiefonds op een effectieve wijze worden 
besteed.
De principes rond ontbossing zijn decretaal en reglementair verankerd en de taken van het 
ANB zijn voldoende uitgewerkt in interne richtlijnen. Een omzendbrief informeert de ver -
gunningverlener – in principe de gemeente – over zijn taak, maar richtlijnen voor het lokaal 
beleid over bossen in niet-groene bestemmingen werden pas na het onderzoek uitgevaardigd 
(omzendbrief  RWO/2017/01, VLAREG 31 maart 2017). De vergunningverlener volgt doorgaans 
het advies van het ANB, dat overwegend positief is omdat veel aanvragen betrekking hebben 
op woon- en industriegebied. Het ANB had geen beoordelingskader om te beslissen of een 
beroep noodzakelijk is in geval van een afwijkende of onvolledige beslissing van de vergun -
ningverlener, maar dat heeft het ANB intussen verholpen.
De gegevens, adviezen en beslissingen over ontbossing registreert het ANB in een ontbos -
singsdatabank. De invoer verliep onvoldoende nauwgezet, waardoor risico’s ontstaan op foute 
overzichten en praktische problemen bij de opvolging van de compensatieplicht.
In de periode 2000-2014 diende in totaal 3.860 ha te worden herbebost: 1.520 ha via compen -
satie in natura en 2.340 ha via financiële compensatie (de zogenoemde bebossingsopdracht 
van het fonds). De ontvangen bosbehoudsbijdragen volstonden niet om voldoende compen -
satiegronden aan te kopen: met meer dan de helft van de beschikbare middelen was slechts 
30% van dat doel bereikt. Na de audit van het Rekenhof verhoogde en indexeerde de Vlaamse 
Regering de financiële compensatie en werden meer beschikbare middelen vastgelegd.
Eind 2015 was van de aangekochte terreinen slechts 348 ha (54,6%) effectief bebost. Wel 
steeg intussen het aandeel van de gekochte gronden dat effectief is bebost tot 63% en werd 
voor een bijkomende 28% een planning opgemaakt. Het ANB streeft een effectieve bebos -
sing binnen de drie jaar na.
Veldcontroles op de compensatie in natura lieten bij enkele provinciale diensten op zich 
wachten, maar de achterstand werd medio 2018 weggewerkt. De bebossing leidt niet altijd tot 
een goed resultaat, ook al werd het compensatievoorstel bosbouwtechnisch goedgekeurd bij 
de vergunningaanvraag.
Financiële compensatie van een ontbossing komt beduidend meer voor dan compensatie in 
natura. Bij de boekhoudkundige afwikkeling ervan maakt het ANB gebruik van twee verschil -
lende informaticatoepassingen: de ontbossingsdatabank en het boekhoudsysteem Orafin van 
de Vlaamse overheid. Het is onzeker of de ontbossingsdatabank alle dossiers bevat die ze 
zou moeten bevatten. Daartoe ontbreken voldoende beheersmaatregelen vanuit de centrale 
dienst, geïnformatiseerde koppelingen tussen de informatiesystemen en een administratief 
organisatieproces op provinciaal niveau met voldoende aandacht voor functiescheiding en 
risicobeheersing. Intussen nam het ANB een geactualiseerde ontbossingsdatabank in gebruik, 
waarvan de koppeling aan Orafin in de toekomst technisch mogelijk is. Het administratief 
proces werd eveneens bijgesteld. 86
Sociale woningen: beleid en financiering74
Het recht op een behoorlijke huisvesting is opgenomen in internationale verdragen, de 
Belgische Grondwet en de Vlaamse Wooncode. Omdat een deel van de bevolking niet de 
financiële mogelijkheden heeft een eigen woning aan te kopen of te bouwen, of een woning op 
de private markt te huren, heeft de decreetgever de Vlaamse overheid gemachtigd te voorzien 
in sociale huisvesting. Het Rekenhof onderzocht of Vlaanderen een degelijk onderbouwd en 
geconcretiseerd beleid voert inzake sociale huisvesting, en of de doelstellingen en financiële 
middelen op elkaar zijn afgestemd.
De Vlaamse Wooncode omschrijft weliswaar de hoofddoelstelling van wonen, en dus ook 
van sociale huisvesting, maar heeft die aangevuld met tal van andere doelstellingen, waarvan 
sommige tot andere beleidsdomeinen behoren. De kerndoelstellingen van wonen en sociale 
huisvesting zijn daardoor onduidelijk en klare beleidskeuzes ontbreken.
De Vlaamse Regering definieerde de doelgroep van sociale huisvesting, de zogenaamde 
woonbehoeftigen, bijna uitsluitend op basis van inkomens- en eigendomsvoorwaarden, 
maar onderbouwde die voorwaarden onvoldoende. Ook de toewijzingsregels moeten worden 
geëvalueerd, rekening houdend met het beperkte aanbod van sociale huisvesting. Na de audit 
van het Rekenhof werd wel beslist dat huurovereenkomsten gesloten vanaf 2017 door de ver -
huurder moeten worden opgezegd als het inkomen van de huurder te hoog ligt of de woning 
onderbezet is.
Het decreet betreffende het grond- en pandenbeleid legt het aantal te realiseren sociale 
woningen binnen een bepaalde tijdsperiode vast. Daarmee wordt een uitbreiding én een geo -
grafische spreiding van het sociaal woonaanbod nagestreefd. De grootte van de uitbreiding is 
echter niet onderbouwd en de streefcijfers zijn verwarrend, onder meer door de versnipperde 
regeling in verschillende decreten.
Sinds 2013 is er een verhoogde financiële tegemoetkoming van het gewest per gerealiseerde 
huurwoning, maar de kredieten werden niet evenredig verhoogd. Daardoor kunnen jaarlijks 
minder woningen gefinancierd worden. De realisatietermijn om de gewestelijke doelstelling 
te bereiken, werd dan ook verlengd. De doelstellingen vereisen een versneld realisatieritme 
van het sociale woonaanbod.
Het Rekenhof becijferde dat de realisatie van sociale huurwoningen – in plaats van in een 
versnelling te komen – slechts licht steeg tegenover de periode 2003-2007, en dan nog vooral 
dankzij de overdracht van bestaande stadswoningen, dus niet door nieuwe realisaties.
Het aantal nieuw gerealiseerde koopwoningen daalde licht.
De financiering van de sociale woonsector verloopt via subsidies, tenlastenemingen of tus -
senkomsten in de leninglasten. De regelgeving wijzigt regelmatig en leidt er globaal toe dat 
de initiatiefnemers, zoals sociale huisvestingsmaatschappijen of gemeenten, steeds meer 
financiële ondersteuning krijgen. Het gewest betaalde de tussenkomsten in de leningslasten 
74 37-E (2014-2015) – Nr. 1 , april 2015. CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
normaal onmiddellijk met een kapitaalsubsidie, maar sinds 2009 schoof het een steeds groter 
deel van de kosten door naar toekomstige begrotingen door rentesubsidies te gebruiken.
De decreetgever gelastte de opmaak van een vijfjaarlijks investeringsprogramma, maar som -
mige decretale vereisten zijn moeilijk verzoenbaar, zodat een correcte opmaak onmogelijk 
lijkt. Sinds begin 2014 ontbreken het vijfjaarlijks programma en de uitvoeringsprogramma’s 
helemaal. Het is verder onmogelijk te bepalen of de geplande budgettaire middelen goed op 
de kwantitatieve doelstellingen zijn afgestemd. Tal van onzekerheden belemmeren immers de 
exacte bepaling van de vereiste kredieten.  CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
Au pairs75
Op 28 maart 2018 vroeg het Vlaams Parlement in een motie een onderzoek van het Rekenhof 
naar het au-pairsysteem. Het parlement formuleerde vragen over de bevoegdheidskaders, de 
administratieve toegankelijkheid, de au-pairagentschappen, de registratie van au pairs uit de 
EU en de aanpak door de Vlaamse inspectie.
Het au-pairsysteem kenmerkt zich door een hybride karakter. De definitie van au pair, zowel 
op Europees als op Vlaams niveau, legt de nadruk op de culturele uitwisseling die het pro -
gramma beoogt. Maar er is ook een arbeidsaspect aanwezig: er worden huishoudelijke taken 
verricht in ruil voor zakgeld en verblijf (kost en inwoning) bij een gastgezin, en niet-EU-  
 au-pairs moeten een arbeidskaart hebben.
Doordat het statuut van au pair alleen is opgenomen in de regelgeving voor buitenlandse 
werknemers, is er geen statuut voor au-pairjongeren uit de EU.
Niet EU-au pairs  hebben een verblijfsvisum en een arbeidsvergunning nodig, waaraan 
bepaalde voorwaarden gekoppeld zijn voor leeftijd, zakgeld, arbeidsduur, enz. De regelgeving 
voorziet ook in de bescherming van die au pairs bij niet-naleving van de voorwaarden door 
het gastgezin. EU-au pairs hebben als onderdanen van een EU-lidstaat geen afzonderlijke 
verblijfstitel nodig en evenmin een arbeidskaart, wat onder andere de registratie van hun aan -
wezigheid bemoeilijkt, en bijgevolg de opvolging en het toezicht.
De Vlaamse sociale inspectie stelt geregeld inbreuken vast op de naleving van de voorwaarden 
voor tewerkstelling van een au pair. Er is ook weinig zicht op de kwaliteit van de au-pair -
bureaus, die als bemiddelaar kunnen optreden tussen het gastgezin en de au pair, en op de 
door hen gevraagde vergoedingen.
Bij de toewijzing in het Overlegcomité van de verschillende categorieën buitenlandse werk -
nemers aan het federale dan wel het regionale niveau, is twijfel ontstaan over het gepaste 
bevoegdheidskader en over de bevoegdheid van de gewesten voor au pairs. Er is beslist dat de 
au-pairregeling een federale bevoegdheid blijft tot de verschillende overheden daarover een 
standpunt hebben ingenomen.
De regelgeving voor buitenlandse werknemers is in 2018 aangepast, zowel op Vlaams als op 
federaal niveau, maar de vroegere regeling inzake au pairs blijft voorlopig van toepassing.
Een aantal oplossingen voor de vastgestelde problemen, zoals de creatie van een werknemers -
statuut, vallen buiten de bevoegdheid van het Vlaams Gewest. Als de Vlaamse overheid het 
statuut van au pair wenst te wijzigen, zal zij eerst moeten ijveren voor een akkoord over het 
au-pairschap binnen het Overlegcomité. Als de bevoegdheid wordt toegewezen aan de gewes -
ten of gemeenschappen, kan de Vlaamse overheid voor niet-EU-au-pairs een beter juridisch 
kader uitwerken en de sector van au-pairbureaus reguleren. Voor EU-au-pairs dient ze een 
registratie uit te werken en gelijke rechten en plichten te garanderen.
75 40 (2017-2018) – Nr. 1 , juni 2018.  CONTROLEREN, EVALUEREN EN INFORMEREN
REKENHOF, JUNI 2019/   91
Ontsluiting van het kunstpatrimonium van de Vlaamse Gemeenschap76
Het departement Cultuur, Jeugd en Media en de musea van de Vlaamse Gemeenschap – het 
Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen (KMSKA), het Museum van Hedendaagse 
Kunst Antwerpen (M HKA) en het Kasteel van Gaasbeek – beheren en ontsluiten een belang -
rijk kunstpatrimonium. Het departement beheert de Collectie Vlaamse Gemeenschap : dat zijn 
de kunstwerken die niet door de musea zijn verworven. Belangrijke stukken uit die collectie 
worden in bewaring gegeven aan musea. Werken die zijn opgeslagen in het centrale depot van 
de Vlaamse Gemeenschap, worden op vraag uitgeleend aan overheidsinstellingen.
Het Rekenhof onderzocht de mate waarin de Vlaamse Gemeenschap haar kunstpatrimonium 
kent, stuurt en ontsluit. Het onderzocht in eerste instantie hoeveel kunstwerken de Vlaamse 
Gemeenschap en haar musea ter beschikking hebben. Het bleek echter niet mogelijk dat aan -
tal precies vast te stellen, door verschillende telwijzen, waarbij reeksen nu eens als één kunst -
werk en dan weer per item worden gerekend, maar ook door fouten in oudere inventarissen 
en verschillende aantallen naargelang de bron. Uit het onderzoek bleek ook dat de minis -
ter belang hecht aan ontsluiting van cultureel erfgoed in het algemeen, maar geen specifiek 
beleid heeft geformuleerd voor de collectie van de Vlaamse Gemeenschap.
De administratie ondernam al enkele stappen om aan de Rekenhofaanbevelingen tegemoet te 
komen. Het departement CJM werkte verschillende scenario’s uit voor het toekomstige beheer 
van de collectie, als aanzet voor een collectieplan. Er is ook werk gemaakt van het traceren van 
de zogenaamd vermiste  werken, met resultaat. Het departement corrigeerde ook de registratie 
en labeling van de kunstwerken in het centraal depot, wat een opvolging in de toekomst moet 
verbeteren. Voor een goed inzicht in de collectie en een ruimere digitale ontsluiting wordt een 
verbetertraject collectieregistratie  uitgevoerd in nauwe samenwerking met specialisten op het 
terrein.
De uitvoering van de aanbevelingen vergt tijd.
Er is nog geen collectieplan dat een visie formuleert op de samenstelling en het doel van 
de collectie van de Vlaamse Gemeenschap en dat als afwegingskader kan dienen voor het 
toekomstig verwervings- en ontsluitingsbeleid.
Ook de mogelijke invoering van een afstotingsbeleid voor de collectie moet nog worden onder -
zocht. Er zijn nog geen initiatieven genomen om het overleg te stimuleren met de publiek 
gefinancierde musea over samenwerking en afstemming bij verwerving van kunstwerken. Het 
is onduidelijk in hoeverre de beheersinformatie over de collectie verbeterd is, meer bepaald 
of over de diverse entiteiten heen precieze en consolideerbare kengetallen over het Vlaamse 
kunstbezit beschikbaar zijn. Tot slot werden nog geen maatregelen genomen om kwalitatief 
publieksonderzoek en -analyse, met bijzondere aandacht voor specifieke doelgroepen en voor 
niet bereikte groepen, op te zetten bij de musea die (delen van) de Collectie Vlaanderen behe -
ren.
76 37-D (2017-2018) – Nr. 1 , februari 2018. 92
Culturele en jeugdinfrastructuur: investeringen, onderhoud en beheer77
De Vlaamse overheid is een belangrijke financier van infrastructuur in de culturele en jeugd -
sector. Ze verwerft en onderhoudt eigen infrastructuur, en kent subsidies toe voor infrastruc -
tuur van private organisaties of lokale besturen. De Vlaamse overheid financiert in principe 
alleen infrastructuur met een bovenlokaal karakter. De investeringskredieten voor culturele 
en jeugdinfrastructuur zijn gecentraliseerd in het Fonds Culturele Infrastructuur (FoCI). Het 
fonds verstrekt de investeringssubsidies en organiseert de investeringen in en het onderhoud 
van de eigen infrastructuur. Het werkt daarvoor samen met het Agentschap Facilitair Bedrijf, 
dat zorgt voor technische ondersteuning, meer bepaald de opvolging van de werken en de 
naleving van de overheidsopdrachtenregelgeving.
De meeste eigen culturele gebouwen van de Vlaamse Gemeenschap zijn ter beschikking 
gesteld van private culturele of jeugdorganisaties. Het FoCI zorgt voor het eigenaarsonder -
houd van die gebouwen, terwijl de gebruikers zijn belast met het huurdersonderhoud en het 
dagelijks beheer van de infrastructuur.
culturele en jeugdinfrastructuur en het beheer van culturele en jeugdinfrastructuur die de 
overheid heeft toevertrouwd aan derden. Het stelde vast dat er onvoldoende inzicht is in de 
infrastructuurbehoeften om gefundeerde beleidsdoelstellingen te formuleren. Na realisatie 
van investeringsprojecten wordt de impact ervan op de werking en de exploitatiekosten niet 
systematisch geëvalueerd. De toewijzing van infrastructuur aan derden steunt niet op vooraf 
bepaalde criteria of een objectieve selectieprocedure.
Enkele aanbevelingen uit de audit zijn uitgevoerd. Er gebeurde een verkennend onderzoek 
naar kenmerken en noden van de bovenlokale cultuurinfrastructuur, alsook enkele onderzoe -
ken naar specifieke behoeften, zoals toegankelijkheid, milieunormen, erfgoeddepots, enz. De 
overeenkomsten voor het gebruik van overheidsinfrastructuur zijn geactualiseerd.
Van een planmatige, gecoördineerde aanpak van de uitbouw en het onderhoud van cul -
turele en jeugdinfrastructuur is nog niet echt sprake. Er is geen document of plan dat het 
beleid voor die infrastructuur uiteenzet, vertrekkend uit behoeften en gekoppeld aan de 
doelstellingen van het cultuur- en jeugdbeleid.
Alleen de sectorale subsidies kaderen binnen duidelijke prioriteiten. De beslissingen over 
grote culturele infrastructuur (eigen of gesubsidieerd) blijven grotendeels ad hoc en vraagge -
stuurd. Het is ook onduidelijk of de recente doorlichting van de toestand van de eigen gebou -
wen tot resultaten heeft geleid, in het bijzonder een onderbouwd meerjarig onderhouds- en 
renovatieplan. Enkele organisaties mogen nog altijd gratis over infrastructuur van de Vlaamse 
Gemeenschap beschikken voor eerder administratieve doeleinden, zonder decretale basis of 
objectieve criteria voor die ondersteuning in natura.
77 37-G (2012-2013) – Nr. 1 , april 2013.  Rekenhof
Rekenhof
TEL. 
FAX
Rekenhof.

Contract Variation Costs met by the Flemish Inland Waterway Agency “De Scheepvaart”

Verrekeningen bij het agentschap 
Kostenbeheersing bij de aanneming van waterwerkenADRES 
Rekenhof
TEL. 
FAX
www.rekenhof.beVerslag van het Rekenhof aan het Vlaams ParlementBrussel, november 2016U kunt dit verslag raadplegen of downloaden op de 
Daar kunt u zich ook abonneren op de RSS-feeds om op 
de hoogte te blijven van nieuwe publicaties.  Verslag goedgekeurd in de Nederlandse kamer van het Rekenhof op 3 november 2016
Vlaams Parlement, 37-B (2016-2017) – Nr. 1Verrekeningen bij het agentschap  
Kostenbeheersing bij de aanneming van waterwerken
167e Boek 
DESIGN
DRUK
ADRES
RekenhofRegentschapsstraat ͮB-ͭͬͬͬ  Brussel
TEL.
FAX
167e Boek 
DESIGN
DRUK
ADRES
TEL.
FAX
www.rekenhof.be167e Boek van het Rekenhof   VOLUME 1    Commentaar  Inhoud 4
1.1 Onderzoeksdomein 13
1.2 Onderzoeksaanpak 14
Financieel belang van de verrekeningen 15
2.1 Cijfergegevens 2012, 2013 en 2014 15
2.2 Conclusies 17
Oorzaken van verrekeningen 19
3.1 Dossierselectie 19
3.2 Verrekeningen door een onzorgvuldige voorbereiding  20
3.2.1 Conceptwijziging 20
3.2.2 Plaatsing van een opdracht die niet aanbestedingsklaar is 21
3.2.3 Onzorgvuldige uitvoering van voorbereidende studies of onderzoeken 22
3.2.4 Onzorgvuldige inschatting van voorziene hoeveelheden 24
3.2.5 Andere (gecombineerde) onzorgvuldigheden 25
3.3 Aannemingen met aanvaardbaar lijkende verrekeningen of verrekeningen die 
het gevolg zijn van onvoorzienbare omstandigheden 25
3.4 Conclusies 26
Rechtmatigheid van de verrekeningen 27
4.1 Normen 27
4.2 Inbreuken op de regels en voorschriften voor verrekeningen 29
4.2.1 Herziening van eenheidsprijzen 29
4.2.2 Wezenlijke wijzigingen aan de opdracht tijdens de uitvoering 31
4.2.3 Onrechtmatige aanwending van onderhandelingsprocedure zonder 
bekendmaking 33
4.3 Conclusies 34
Verwijlinteresten 35
5.1 Wettelijke basis en voorschriften van zorgvuldig bestuur 35
5.2 Verwijlinteresten 35
5.3 Conclusies 37
Door DS gevoerd verrekeningenbeleid 39
6.1 Voorkoming en beperking van verrekeningen 39
6.1.1 Doelstellingen 39
6.1.2 Maatregelen 40
6.1.3 Human resources 42
6.1.4  Opvolgingsinformatie 42 VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   5
6.2	 Afhandeling	van	verrekeningen	en	beperking	van	verwijl	 interesten	 43
6.2.1  Doelstellingen 43
6.2.2 Maatregelen, opvolging en rapportering 43
6.3 Conclusies 44
Algemene conclusies 45
Hoofdstuk 8
Aanbevelingen 47
Reactie van de minister 49
Bijlage 1
Geselecteerde aannemingen De Scheepvaart 53
Bijlage 2
Antwoord van de Vlaamse minister van Mobiliteit en Openbare Werken 55  Samenvatting 8
Het Rekenhof heeft voor de jaren 2012, 2013 en 2014 de verrekeningen onderzocht die zich voor -
deden bij de overheidsopdrachten voor aannemingen van werken bij het agentschap De Scheep -
vaart (DS). DS is een publiekrechtelijk vormgegeven extern verzelfstandigd agentschap dat tot 
het beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken (MOW) behoort. Een verrekening is een over -
eenkomst die het bestuur opmaakt als zich een wijziging voordoet in de aanneming. De verreke -
ning stelt de hoeveelheid vast die nieuw of gewijzigd is in vergelijking met de geraamde hoeveel -
heid in het bestek. De verrekening bepaalt ook de verbeterde of overeengekomen prijzen die het 
gevolg zijn van de toevoegingen, wijzigingen of weglatingen.
Deze audit bij DS vormt het sluitstuk van de auditcyclus over de verrekeningen die het Rekenhof 
uitvoerde bij de waterwegenentiteiten.
Financieel belang van de verrekeningen
In de periode 2012-2014 gaven 107 aannemingen, voor een gecumuleerd initieel inschrijvingsbe -
drag van 153,4 miljoen euro, aanleiding tot 9,1 miljoen euro verrekeningen in min en 29,03 miljoen 
euro verrekeningen in meer. Gesaldeerd maken de verrekeningen 13% van het gecumuleerde in -
schrijvingsbedrag uit; niet-gesaldeerd (verrekeningen in meer en min bij elkaar opgeteld) 24,9%. 
De in 2014 opgeleverde aannemingen brachten het hoogste bedrag aan werken in meer en min 
mee, met niet-gesaldeerde verrekeningenbedragen die 26,7% uitmaakten van het gecumuleerde 
inschrijvingsbedrag (gesaldeerd gaat het om 13,8%). Dat wijst op belangrijke wijzigingen van de 
aannemingen tijdens de uitvoering ervan.
Oorzaken van de verrekeningen
Het Rekenhof heeft uitsluitend de aannemingsdossiers met de omvangrijkste verrekeningen 
doorgelicht. Het ging om 15 aannemingsdossiers waarvan het inschrijvingsbedrag minimum 
150.000 euro bedroeg, waarvan het saldo van de verrekeningen minimum 15% van de initiële aan -
nemingssom bedroeg en waarvan de verrekeningen in meer en min bij elkaar opgeteld minimum 
30% van de initiële aannemingssom uitmaakten. De 15 aannemingen maakten samen 28,5% uit 
van het inschrijvingsbedrag van alle 107 aannemingen die in 2012-2014 werden opgeleverd.
De doorlichting leerde dat de verrekeningen in twee derde van de geselecteerde aannemingen 
te wijten waren aan een gebrekkige voorbereiding van de aannemingen: een minder zorgvuldige 
raming van de vermoedelijke hoeveelheden, de plaatsing van opdrachten die niet aanbestedings -
klaar zijn en onzorgvuldig of laattijdig uitgevoerde voorbereidende studies of onderzoeken. DS 
erkende de problematiek, maar wees er wel op dat de voorbereiding van waterbouwkundige wer -
ken een uiterst complex gegeven is.
In één geval leidde de onzorgvuldige voorbereiding tot een conceptwijziging en dus omvangrijke 
aanpassingen tijdens de uitvoering van de aanneming. Hoewel het aangestelde studiebureau een 
gebrekkige dienstverlening leverde, waardoor het voor een gedeelte aan de oorzaak lag van de 
schadevergoeding van 1,6 miljoen euro die DS aan de aannemer heeft moeten betalen, liet DS na 
een deel ervan van het studiebureau terug te vorderen en werd het bureau niet in gebreke gesteld. 
Ondanks de gebrekkige dienstverlening gaf DS de gestelde borgtocht na de voltooiing van de 
opdracht volledig vrij. DS deelde mee dat het nu een juridisch onderzoek heeft opgestart. VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   9
Rechtmatigheid van de verrekeningen
Bij sommige aannemingen heeft de uitbreiding tijdens de uitvoering ervan zodanige proporties 
aangenomen dat eigenlijk sprake was van een nieuwe aanneming. Een dergelijke uitbreiding 
vormt een inbreuk op de basisprincipes van transparantie, gelijkheid en mededinging. Uit een 
herberekening van de inschrijvingsprijzen bleek dat de opdrachtnemer in vier gevallen niet meer 
de laagste inschrijver was als de werkelijk uitgevoerde hoeveelheden in rekening waren gebracht. 
Het Rekenhof stelde nog andere inbreuken vast op de overheidsopdrachtenregelgeving. Zo ble -
ken verrekeningen in werkelijkheid soms een onderhands toegewezen opdracht te zijn, die DS 
aan de mededinging had moeten onderwerpen.
Herziening van de eenheidsprijs
DS maakt zelden gebruik van de wettelijk geboden mogelijkheid om een herziening van de een -
heidsprijs te vragen voor posten waarvan de werkelijk uitgevoerde hoeveelheid het drievoud 
overtrof van de vermoedelijke hoeveelheid.
Verwijlinteresten
In 2010 betaalde DS op één van de geselecteerde aannemingen verwijlinteresten. Sindsdien heeft 
het geen verwijlinteresten meer betaald. Hoewel de aannemers hierop nochtans van rechtswege 
en zonder ingebrekestelling recht hebben, kwam DS met hen overeen om ook in geval van laat -
tijdige betaling geen verwijlinteresten te betalen, in ruil voor het niet systematisch uitputten van 
de maximale verificatie- en betalingstermijnen.
Door DS gevoerd verrekeningenbeleid
DS beschikte tijdens de onderzochte periode op beleidsdomeinniveau over uitgeschreven alge -
mene richtlijnen om verrekeningen te voorkomen, te beperken en af te handelen. Interne afspra -
ken en overlegstructuren waren niet schriftelijk geformaliseerd of gedocumenteerd en werden 
niet op formele wijze bekendgemaakt of verspreid. Ook bestaande opvolgingspraktijken bleven 
individueel en fragmentarisch.
Sedert de onderzochte periode nam DS wel een aantal maatregelen en instrumenten in gebruik 
die moeten bijdragen tot de voorkoming en beperking van verrekeningen en die de opvolging 
ervan moeten vergemakkelijken. Zij werden in geen van de onderzochte dossiers al toegepast en 
konden dus nog niet worden beoordeeld.
In zijn antwoord van 22 september 2016 onderschreef de Vlaamse minister van Mobiliteit en 
Openbare werken de aanbevelingen van het Rekenhof. Hij vermeldde diverse recent genomen 
maatregelen en kondigde bijkomende initiatieven aan. Meer bepaald zal het verrekeningenbeleid 
van De Vlaamse Waterweg nv, de entiteit die naar aanleiding van de nakende fusie tussen DS 
en Waterwegen en Zeekanaal zal worden opgericht, rekening houden met de bevindingen en de 
aanbevelingen van het Rekenhof, aldus de minister.  Verrekeningen bij  
het agentschap  
Kostenbeheersing bij de aanneming van waterwerken  VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   13
Inleiding
1.1 Onderzoeksdomein
Het Rekenhof heeft voor de jaren 2012, 2013 en 2014 de verrekeningen onderzocht die zich 
voordeden bij de overheidsopdrachten voor aannemingen van werken bij het agentschap De 
Scheepvaart (DS). DS is een publiekrechtelijk vormgegeven extern verzelfstandigd agent -
schap dat tot het beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken (MOW) behoort1.
De audit bij DS vormt het sluitstuk van de auditcyclus over de verrekeningen die het Rekenhof 
uitvoerde bij de waterwegenentiteiten2.
Volgens de algemene aannemingsvoorwaarden (AAV) is een verrekening een overeenkomst 
die wordt opmaakt als zich een wijziging voordoet in de aanneming3. De verrekening stelt de 
hoeveelheid vast die nieuw of gewijzigd is in vergelijking met de geraamde hoeveelheid in het 
bestek. De verrekening bepaalt ook de verbeterde of overeengekomen prijzen die het gevolg 
zijn van de toevoegingen, wijzigingen of weglatingen4.
1 Het agentschap werd opgericht bij decreet van 2 april 2004 betreffende de omzetting van de Dienst voor De Scheep -
vaart in het publiekrechtelijk vormgegeven extern verzelfstandigd agentschap De Scheepvaart, waarbij de naam werd 
gewijzigd in nv De Scheepvaart (DS). Het regeerakkoord van 22 juli 2014 stelt de fusie van DS en het agentschap Water -
wegen en Zeekanaal in het vooruitzicht, onder de naam Agentschap Waterwegen. Die fusie heeft geen invloed op de 
vaststellingen in deze audit, aangezien zij betrekking hebben op aannemingen opgeleverd in de periode 2012-2014. De 
vaststellingen zullen overigens ook nuttig zijn voor het Agentschap Waterwegen, als de fusie daadwerkelijk doorgang 
vindt.
2 Eerder voerde het Rekenhof een audit over de verrekeningen uit bij:
• het agentschap Waterwegen en Zeekanaal: Vlaams Parlement, 37-E (2011-2012) – Nr. 1,
• de afdeling Maritieme Toegang: Vlaams Parlement, 37-K (2012-2013) – Nr. 1,
• het Agentschap Maritieme Dienstverlening en Kust: Vlaams Parlement, 37 (2014).
3 Artikelen 15, §1, 42, §1, en 44 van de AAV. De AAV, die een bijlage vormen bij het koninklijk besluit van 26 september 
1996 tot bepaling van de algemene uitvoeringsregels van de overheidsopdrachten en van de concessies voor openbare 
werken, bevatten de nadere regels voor de uitvoering van overheidsopdrachten, maar definiëren het begrip verreke -
ning niet formeel. 
 Artikel  2, 18°, van het koninklijk besluit van 14 januari 2013 tot bepaling van de algemene uitvoeringsregels van de 
overheidsopdrachten en van de concessies van openbare werken (verder afgekort als AUR) – dat het koninklijk besluit 
van 26 september 1996 en de AAV voor opdrachten gepubliceerd vanaf 1 juli 2013 vervangt – definieert het begrip ver-
rekening  voor het eerst formeel: verrekening: document opgesteld door de aanbestedende overheid tot aanpassing van 
de samenvattende opmeting of de inventaris met de becijferde vaststelling: a) van de werkelijke hoeveelheden in geval van 
een opdracht of een post tegen prijslijst; b) van de nieuwe of gewijzigde hoeveelheden en de overeengekomen of herziene 
prijzen die voortvloeien uit eender welke toevoegingen, weglatingen of wijzigingen met betrekking tot de opdracht. 
 De onderzochte aannemingen vallen echter nog onder de uitvoeringsregels van de overheidsopdrachtenwet van 
24 december 1993, en dus onder de voorschriften opgenomen in het koninklijk besluit van 26 september 1996 met als 
bijlage de AAV.
4 Een aanneming kan in beginsel niet zonder verrekening worden afgesloten als in het bestek vermoedelijke hoeveelhe -
den zijn opgenomen. Pas na uitvoering van de aanneming kan een definitieve afrekening van de hoeveelheden worden 
opgemaakt en op dat moment zijn regularisaties in meer en/of in min nodig. 14
1.2 Onderzoeksaanpak
Het Rekenhof heeft nagegaan of DS ervoor zorgt dat de verrekeningen binnen aanvaardbare 
grenzen blijven en of zij ze zorgvuldig en tijdig afhandelt. Daarbij zocht het een antwoord op 
de volgende vragen:
• Wat is het financiële belang van de verrekeningen op in 2012, 2013 en 2014 afgeronde wer -
ken?
• Wat zijn de belangrijkste oorzaken van de verrekeningen?
• Vertonen de verrekeningen een rechtmatig karakter?
• Handelt DS de verrekeningen op een zorgvuldige en tijdige wijze af, met beperking van 
verwijlinteresten?
• Welk beleid voert DS om verrekeningen te beperken en zorgvuldig af te handelen?
Bij zijn audit heeft het Rekenhof de volgende normenbronnen gehanteerd: 
• de Europese en Belgische regelgeving op de overheidsopdrachten;
• de voor verrekeningen relevante interne richtlijnen van DS, alsook relevante dienstorders 
en omzendbrieven van DS of het beleidsdomein MOW; 
• de rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie over de mogelijkheid een 
overheidsopdracht tijdens haar uitvoering uit te breiden;
• de beginselen van behoorlijk bestuur, inzonderheid de verplichting tot deugdelijke en 
zorgvuldige besluitvorming.
Het onderzoek steunde in het bijzonder op:
• documenten (onder andere dienstorders, omzendbrieven, procedurevoorschriften en in -
structies);
• bij DS beschikbare ondervragings- en rapporteringstools;
• door DS bezorgde verrekeningenoverzichten;
• 15 geselecteerde verrekeningendossiers; 
• interviews;
• schriftelijk door DS beantwoorde vragen.
Het Rekenhof kondigde zijn audit op 22 september 2015 aan bij de voorzitter van het Vlaams 
Parlement, de Vlaamse minister van Mobiliteit en Openbare Werken, de gedelegeerd bestuur -
der van DS en de voorzitter van de raad van bestuur van DS. In het kader van de gelijktijdige 
tegensprekelijke procedure deelde het Rekenhof zijn voorlopige onderzoeksresultaten op 
19 juli 2016 mee aan de gedelegeerd bestuurder van DS en de Vlaamse minister van Mobiliteit 
en Openbare Werken. De minister antwoordde bij brief van 22 september 2016, die als bijlage 
het antwoord van de gedelegeerd bestuurder van DS van 16 september 2016 bevatte. Het ant -
woord van de minister is opgenomen als bijlage  2 en wordt kort besproken in hoofdstuk  9. VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   15
Financieel belang van de 
verrekeningen
2.1 Cijfergegevens 2012, 2013 en 20145
De onderstaande tabel overziet de in 2012, 2013 en 2014 opgeleverde aannemingen van werken 
bij DS en de daarop aangerekende verrekeningen in meer en min. De audit richtte zich alleen 
op opgeleverde aannemingen, omdat die het relevantste beeld geven van het verrekeningen -
gedrag van de entiteit. Na saldering van de gecumuleerde verrekeningsbedragen in meer en 
min, brachten de 107 aannemingen die in 2012-2014 werden opgeleverd, in totaal een verho -
ging mee van 19,9 miljoen euro op het initieel gecumuleerde aannemingsbedrag (13% van het 
gecumuleerde inschrijvingsbedrag)6.
Tabel 1 – In 2012, 2013 en 2014 opgeleverde DS-aannemingen met verrekeningen in 
meer en min
Worden de verrekeningen in meer en min als absolute cijfers opgeteld en niet gesaldeerd, 
dan bedragen zij in totaal ruim 38,1 miljoen euro (24,9% van het gecumuleerde inschrijvings -
5 De cijfergegevens en de financiële analyse van tabel 1 en tabel 2 steunen op de gegevens die DS per mail op 26 mei 
2015 ter beschikking stelde in de vorm van een overzichtstabel en zoals ze vervolgens door DS op verzoek van het 
Rekenhof werden gecorrigeerd en per mail bezorgd op 25 november 2015. Tabel 1 omvat uitsluitend de opdrachten 
die DS op de gecorrigeerde lijst aanduidde als voorlopig of definitief opgeleverd in 2012, 2013 en 2014. De opdrachten 
die volgens DS voorlopig of definitief werden opgeleverd in 2015 zijn niet in rekening gebracht. Bij het onderzoek van 
de vijftien geselecteerde dossiers (zie infra) bleken de cijfers in een aantal gevallen af te wijken van die uit de dossier -
stukken. Bij tabel 3 werd voor de vijftien geselecteerde dossiers rekening gehouden met de gecorrigeerde cijfers die DS 
op verzoek van het Rekenhof op 16 juni 2016 per mail bezorgde .
6 Ter vergelijking de cijfers van de vorige audits van het Rekenhof:
• Bij het agentschap Waterwegen en Zeekanaal: op een gecumuleerd inschrijvingsbedrag van 102,6 miljoen euro 
voor 261 aannemingen van werken werd, na saldering van verrekeningen in meer en min, 10,4 miljoen euro betaald 
(10,1% van het gecumuleerde inschrijvingsbedrag). 
• Bij de afdeling Maritieme Toegang: op een gecumuleerd inschrijvingsbedrag van 165,2 miljoen euro voor 36 aan -
nemingen van werken werd, na saldering van verrekeningen in meer en min, 28,7 miljoen euro betaald (17,4% van 
het gecumuleerde inschrijvingsbedrag). 
• Bij het Agentschap Maritieme Dienstverlening en Kust: op een gecumuleerd inschrijvingsbedrag van 35,6 miljoen 
euro voor 43 aannemingen van werken gaf de saldering van verrekeningen in meer en min aanleiding tot een nega -
tief saldo van 28.862 euro (-0,1% van het gecumuleerde inschrijvingsbedrag).  Opgeleverde Gecumuleerd Gecumuleerde % in min Gecumuleerde % in meer Saldo % saldo
  aannemingen aannemings- verrekeningen  verrekeningen  gecumuleerde
   bedrag (euro) in min (euro)  in meer (euro)  verrekeningen 
 2012 25 23.551.863  1.727.305 7,3 3.824.096 16,2 2.096.791 8,9
 2013 28 28.857.895  883.080 3,1 4.763.492 16,5 3.880.412 13,5
 2014 54 100.975.252  6.485.423 6,4 20.442.402 20,2 13.956.980 13,8
 Totaal 107 153.385.010  9.095.807 5,9 29.029.990 18,9 19.934.183 13,0 16
bedrag van 153,4 miljoen euro), zoals blijkt uit de onderstaande tabel7. Die oefening is niet 
onbelangrijk, aangezien zij ook de aannemingen in beeld brengt waarvan belangrijke ver -
rekeningen in meer en min weliswaar een nulsaldo benaderen, maar in de praktijk – door de 
belangrijke meer- en minwerken – de facto  aanleiding geven tot een andere aanneming dan 
oorspronkelijk gegund.
Tabel 2 – In 2012-2014 opgeleverde DS-aannemingen met verrekeningen in meer en 
min (niet gesaldeerd)
De aannemingen die in 2014 eindigden, brachten het hoogste bedrag aan werken in meer en 
min mee: de gecumuleerde verrekeningenbedragen maakten meer dan 26% uit van het gecu -
muleerde inschrijvingsbedrag (gesaldeerd gaat het om 13,8%). 
Bij 18 (17%) van de 107 in 2012-2014 opgeleverde aannemingen bedraagt het gecumuleerde 
verrekeningenbedrag meer dan 50% van het initiële aannemingsbedrag. In 5 daarvan over -
schrijden de gecumuleerde ( i.e. niet-gesaldeerde) verrekeningen meer dan 100% van het in -
schrijvingsbedrag, zoals blijkt uit de onderstaande tabel. Die aannemingen kennen ook een 
aanzienlijk gesaldeerd verrekeningenbedrag.
Tabel 3 – In 2012, 2013 en 2014 opgeleverde aannemingen DS waarvan de verhouding 
niet-gesaldeerd bedrag verrekeningen ten opzichte van het inschrijvingsbedrag groter 
is dan 100%
7 Ter vergelijking het niet-gesaldeerde bedrag van de verrekeningen in meer en min: 
• bij het agentschap Waterwegen en Zeekanaal voor de 261 aannemingen 64,6 miljoen euro (63% van het gecumu -
leerde inschrijvingsbedrag); 
• bij de Afdeling Maritieme Toegang voor de 36 aannemingen 46,6 miljoen euro (28,2% van het gecumuleerde in -
schrijvingsbedrag);
• bij het agentschap Maritieme Dienstverlening en Kust voor de 43 aannemingen 14,2 miljoen euro (39,9% van het 
gecumuleerde inschrijvingsbedrag).  Opgeleverde Gecumuleerd Gecumuleerde Gecumuleerde Gecumuleerde % ten opzichte 
  aannemingen aannemings- verrekeningen verrekeningen verrekeningen van initieel
   bedrag (euro) in min (euro) in meer (euro) in meer en min bedrag
      (niet gesaldeerd) 
 2012 25 23.551.863 1.727.305 3.824.096 5.551.400 23,6
 2013 28 28.857.895 883.080 4.763.492 5.646.572 19,6
 2014 54 100.975.252 6.485.423  20.442.402 26.927.825 26,7
 Totaal 107 153.385.010 9.095.807 29.029.990 38.125.798 24,9
Omschrijving Initieel Verrekening Verrekening Verhouding Verhouding
(Besteknummer) bedrag in min in meer gesaldeerde niet-
 aanneming  (euro) (euro) verrekeningen gesaldeerde
 (euro)   ten opzichte van verrekeningen
    inschrijvings- ten opzichte van
    bedrag (%) inschrijvings-
     bedrag (%)
Infrastructuurwerken Districtsgebouw  
Genk (FAC-W-BOG-11-12) 201.453 73.325 177.095 51,5 124,3
Baggerwerken sluis Wijnegem – zwaai -
kom Merksem (FAC-W-BAG1-11-22) 478.930 155.244 364.363 43,7 108,5
Nieuwe brug Vroenhoven – elektriciteit 
Bruggegebouw (DSW/08-32) 135.503 14.285 161.337 108,5 129,6
Aanleg basis en kern nieuwe zomerdijk 
Negenoord (DSW/07-01) 533.501 124.381 692.389 106,5 153,1
Duikers (BB0003) 440.747 89.537 796.970 160,5 201,2 VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   17
Bij deze aannemingen hebben de wijzigingen tijdens de uitvoering zodanige proporties aan -
genomen dat in feite en in rechte sprake is van een andere aanneming. Bij sommige aanne -
mingen wijzigde de uitbreiding met belangrijke percentages meerwerken het economische 
evenwicht van de overeenkomst in het voordeel van de aannemer, op een wijze die de voor -
waarden van de oorspronkelijke opdracht niet bedoelden. In die gevallen rijst de vraag wat is 
overgebleven van de wettelijk vastgelegde beginselen van transparantie, gelijkheid en mede -
dinging (zie hoofdstuk  4). 
In 5 van de 107 aannemingen leidden de gesaldeerde wijzigingen tot een vermindering van de 
aannemingssom.
2.2 Conclusies
Een aantal aannemingen die in de periode 2012-2014 aan DS zijn opgeleverd, kenden tijdens 
hun uitvoering belangrijke verrekeningen:
• 107 aannemingen, voor een gecumuleerd initieel inschrijvingsbedrag van 153,4 miljoen 
euro, gaven aanleiding tot 9,1 miljoen euro verrekeningen in min en 29 miljoen euro ver -
rekeningen in meer.
• Gesaldeerd vertegenwoordigen de verrekeningen in meer en min voor die aannemingen 
13% van het gecumuleerde inschrijvingsbedrag.
• Bij samentelling van de verrekeningen in meer en min voor die werken, dus zonder salde -
ring, maken de verrekeningen 24,9% van het gecumuleerde inschrijvingsbedrag uit. 
De in 2014 beëindigde aannemingen brachten het hoogste bedrag aan werken in meer en min 
mee, met gecumuleerde ( i.e. niet-gesaldeerde) verrekeningenbedragen die 26,7% uitmaakten 
van het gecumuleerde inschrijvingsbedrag (gesaldeerd gaat het om 13,8%).
De aanzienlijke uitbreiding van sommige aannemingen tijdens hun uitvoering wijzigde het 
economische evenwicht van de overeenkomst in het voordeel van de aannemer, op een manier 
die de voorwaarden van de oorspronkelijke opdracht niet bedoelden. Dat vormt een inbreuk 
op de basisprincipes van transparantie, gelijkheid en mededinging.  VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   19
Oorzaken van verrekeningen
3.1 Dossierselectie
Het Rekenhof heeft een selectie van in 2012, 2013 en 2014 opgeleverde aannemingen aan een 
nader onderzoek onderworpen om na te gaan wat de oorzaken waren van de verrekeningen8. 
Daarbij heeft het de volgende selectiecriteria cumulatief toegepast:
• het inschrijvingsbedrag van de aanneming bedraagt minimaal 150.000 euro; 
• het saldo van de verrekeningen (verrekeningen in meer minus verrekeningen in min) geënt 
op deze aanneming bedraagt minimum 15% van de initiële aannemingssom; 
• de verrekeningen in meer en min bij elkaar opgeteld (dus niet-gesaldeerd) bedragen mini -
mum 30% van de initiële aannemingssom.
Van de 107 aannemingen opgeleverd in de periode 2012-2014 (14%) voldeden er 15 aan die cri -
teria. Het initiële inschrijvingsbedrag van de 15 geselecteerde aannemingen bedroeg in totaal 
43,7 miljoen euro. Dat is 28,5% van het totale inschrijvingsbedrag van alle 107 opgeleverde 
aannemingen (153,4 miljoen euro). De onderstaande tabel vat deze totalen samen. Bijlage  1 
biedt een volledig overzicht van de geselecteerde aannemingen. 
Tabel 4 – Inschrijvingsbedrag en verrekeningen bij de 15 geselecteerde aannemingen
 Aantal Initieel Aantal Saldo Verrekeningen
 doorgelichte inschrijvings- verrekeningen verrekeningen niet-gesaldeerd
 aannemingen bedrag op die (in euro) (in euro)
  (in euro) aannemingen
2012 5 7.771.943 25 2.437.963 4.762.284
2013 2 2.854.042 3 1.386.681 2.791.820
2014 8 33.082.723 46 8.601.791 17.526.795
Totaal 15 43.708.708 74 12.426.435 25.080.899
8 De dossierselectie steunde op de lijst van aannemingen die DS per mail op 26 mei 2015 ter beschikking stelde in de 
vorm van een overzichtstabel, zoals gecorrigeerd per mail op 25 november 2015. Tijdens het dossieronderzoek van de 
15 geselecteerde dossiers bleken de cijfers in de overzichtstabel in sommige gevallen af te wijken van die in de dos -
sierstukken. In hoofdzaak was de discrepantie te wijten aan het feit dat de eindverrekening niet was opgenomen in de 
initiële overzichtstabel. In 1 geval werd de eindverrekening pas later ambtshalve goedgekeurd. Naar aanleiding van die 
vaststellingen corrigeerde DS de cijfergegevens voor de 15 geselecteerde dossiers. Bijlage 1 en de tekst van hoofdstuk -
ken 3, 4 en 6 steunen op die gecorrigeerde cijfers.
 Tijdens het dossieronderzoek werd ook vastgesteld dat 2 van de 15 geselecteerde dossiers juridisch werden gekwa -
lificeerd als aannemingen voor diensten, met name Albertkanaal. Gemeenten Grobbendonk en Zandhoven: monito -
ring en bestrijden wateroverlast – basiscontract – BB1083; Onderzoek naar de toestand van duikers onder het kanaal 
naar Beverlo, het kanaal Bocholt-Herentals, de Zuid-Willemsevaart en het kanaal Dessel-Turnhout-Schoten – WBK – 
BB0003. 20
Het gesaldeerde geglobaliseerde bedrag aan verrekeningen van de 15 geselecteerde aannemin -
gen bedraagt 12,4 miljoen euro in meer.
Uit het dossieronderzoek van de 15 geselecteerde aannemingsdossiers bleek dat de verreke -
ningen bij minstens 10 aannemingen in belangrijke mate te wijten waren aan tekortkomin -
gen van DS, hoofdzakelijk aan een gebrekkige voorbereiding van de aannemingen9. Die ver -
rekeningen worden besproken onder 3.2. Ze omvatten meestal belangrijke overschrijdingen 
van de vermoedelijke hoeveelheden uit het bestek, alsook wijzigingen en/of uitbreidingen 
van de werken tijdens hun uitvoering die vaak als OP-posten tot stand kwamen. OP-posten 
zijn aannemingsposten waarin het bestek niet heeft voorzien en waarvan de prijs is overeen -
gekomen in onderhandelingen tussen de aanbestedende overheid en de aannemer. Ze zijn 
risicovol doordat ze buiten de gewone gunningsprocedure en dus zonder mededinging tot 
stand komen, hoewel DS er in zijn reactie van 16 september 2016 op wees dat het die risico’s 
maximaal tracht in te perken10. Onder 3.3 worden vervolgens 4 aannemingen besproken met 
aanvaardbaar lijkende verrekeningen of verrekeningen die het gevolg zijn van onvoorzienbare 
omstandigheden. Ze lijken daardoor gerechtvaardigd, maar dat neemt niet weg dat ze de ba -
sisprincipes van transparantie, gelijkheid en mededinging moeten respecteren. Over 1 van de 
15 aannemingsdossiers spreekt het Rekenhof zich niet uit omdat over de financiële afwikke -
ling nog onderhandelingen lopen en het de verdere afloop niet wil beïnvloeden11.
Het rechtmatige karakter van de verrekeningen komt aan bod in hoofdstuk  4. DS nam sedert 
de afhandeling van de geselecteerde dossiers al een aantal maatregelen om dergelijke verreke -
ningen te voorkomen en te beperken: die komen aan bod in hoofdstuk  6. 
3.2 Verrekeningen door een onzorgvuldige voorbereiding
3.2.1 Conceptwijziging
•	 Albertkanaal	 –	Gemeente 	Riemst:	 bouwen	van	een	nieuwe	brug	in	Vroenhoven 	
(bestek	DSW/06-09-16	EJ/04-10	–	nr.	8	in 	bijlage	1)
Op de opdracht, gegund na openbare aanbesteding voor een bedrag van 22,7 miljoen euro, 
zijn niet minder dan 22 verrekeningen geënt, voor een gesaldeerd totaal van 4,2 miljoen euro 
9 De hierna gehanteerde classificatie van oorzaken sluit aan bij de dossierstudie en beoogt geen wetenschappelijkheid. 
Het was niet de bedoeling een exhaustieve en exclusieve classificatie te ontwikkelen.
10 Zo houdt DS bij de OP-posten doorgaans rekening met de offerteprijzen van gelijkaardige posten in de betrokken 
opdracht of gelijkaardige opdrachten, met de CMK-tarieven (de CMK is een materieelbarema dat wordt gebruikt om 
een billijke vergoeding van de materieelkosten te berekenen), of met prijzen die na mededinging tot stand kwamen in 
het kader van aannemingen met vergelijkbare posten, en legt het de OP-prijzen voor prijstechnisch advies voor aan de 
afdeling Algemene Technische Ondersteuning (ATO).
11 Het gaat om het dossier Albertkanaal – Gemeente Grobbendonk: herbouw brug (bestek DSW/08/12 – nr. 5 in bijlage 1). 
De opdracht telt 17 verrekeningen voor een gesaldeerd bedrag van ruim 2 miljoen euro (33,8% van het goedgekeurde 
inschrijvingsbedrag). Daarvan vertegenwoordigt ruim 0,8 miljoen euro OP-posten. DS keurde tijdens de audit van het 
Rekenhof daarnaast ook de eindverrekening ambtshalve goed. Rekening houdend met die verrekening bedraagt het 
gesaldeerde bedrag 2,0 miljoen euro (34,03% van het goedgekeurde inschrijvingsbedrag). Gecumuleerd gaat het dan 
om 59,07% van het inschrijvingsbedrag. 
 DS wijst op de korte ontwerpfase (10 maanden) die aan de opdracht voorafging. Na een initiële spoedherstelling ten 
gevolge van een aanrijding werd de brug enkel voor beurtelings verkeer opengesteld, wat tot filevorming leidde. De 
brug diende dan ook zo snel mogelijk te worden heropgebouwd. Uiteindelijk gingen de 17 verrekeningen echter ge -
paard met een termijnverlenging van 133 werkdagen. VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   21
(18,7% van het initiële inschrijvingsbedrag). Daarvan bestaat ruim 3 miljoen euro (70,8%) uit 
niet in mededinging gestelde OP-posten. Niet-gesaldeerd bedraagt het verrekeningenbedrag 
10,8 miljoen euro of 47,4% van het inschrijvingsbedrag. 
De verrekeningen zijn in aanzienlijke mate te wijten aan een onzorgvuldige voorbereiding 
van de opdracht door DS of het door DS aangestelde studiebureau. In hoofdzaak werden de 
noodzakelijke uitvoeringsplannen en rekennota’s niet tijdig ter beschikking gesteld van de 
opdrachtnemer. Omdat het studiebureau van de aanbestedende overheid er tijdens de uitvoe -
ringsfase niet in slaagde wapeningsplannen en/of rekennota’s op te stellen die aanvaardbaar 
bleken voor DS en het controlebureau Seco, werd op aandringen van DS uiteindelijk voor een 
alternatieve oplossing geopteerd. Die vereiste dat de oorspronkelijk voorziene betonnen vork 
werd vervangen door een stalen structuur. 
De wijzigingen gaven op hun beurt aanleiding tot een aanzienlijke vertraging van de uitvoe -
ring. Als gevolg daarvan heeft de aanbestedende overheid, na een dading, aan de opdrachtne -
mer een schadevergoeding moeten uitbetalen van 1,6 miljoen euro. 
Hoewel de schadevergoeding in belangrijke mate te wijten was aan de (in)activiteit van het 
door DS aangestelde studiebureau, dagvaardde DS het studiebureau niet tot terugbetaling er -
van. Het studiebureau werd zelfs niet in gebreke gesteld12. DS trof evenmin andere bewarende 
maatregelen om de mogelijk ten gunste van het studiebureau lopende verjaringstermijnen 
te stuiten. DS stelde dat het niet overging tot een ingebrekestelling tijdens de aanneming 
omdat het studiebureau zich op dat moment in een precaire financiële situatie zou hebben 
bevonden waardoor een juridisch dispuut mogelijk zou hebben geleid tot een faillissement van 
de architect13. Die argumentatie doet vragen rijzen, aangezien het gekozen studiebureau ver -
zekerd was voor malpraktijken, of dat in elk geval had moeten zijn, vooraleer de opdracht 
aan het bureau werd toegewezen. Ook na de voltooiing van de opdracht ondernam DS niet 
meteen stappen om het schadevergoedingsbedrag terug te vorderen en gaf ze de borgtocht 
(73.000 euro) na de voltooiing van de werken volledig vrij. Nadat het Rekenhof daarover vra -
gen had gesteld aan de gedelegeerd bestuurder van DS, deelde hij in zijn brief van 10 maart 
2016 mee dat de NV De Scheepvaart zal nagaan of er nog rechtsgrond voorhanden is om een 
initiatief ter zake te nemen . In zijn reactie van 16 september 2016 vermeldde DS dat daarover 
een juridisch onderzoek loopt. 
3.2.2	 Plaatsing	 van	een	opdracht 	die	niet	aanbestedingsklaar 	is
•	 Zuid-Willemsvaart 	–	Gemeente 	Dilsen:	bouwen	van	een	kaaimuur 	en	kaaiplateau 	
ten	behoeve 	van	Tripan	nv	(bestek	WBK/09/05	–	nr.	3	in 	bijlage	1)
Naast de eindverrekening gaf de opdracht aanleiding tot twee verrekeningen, die in belang -
rijke mate hun oorzaak vinden in de voortijdige plaatsing van de opdracht. Omdat DS de 
resultaten van het baggerspecie-onderzoek niet afwachtte, ontbraken in de opmetingsstaat 
12 Op 13 maart 2013 , na ontvangst van de schadeclaim vanwege de aannemer, had DS een overleg met het studiebureau 
over de inhoud van de schadeclaim en hun verantwoordelijkheid. Tijdens het overleg werd afgesproken dat het stu -
diebureau, via een aangifte bij hun verzekeraar, zou tussenkomen in een deel van de kosten. Tot op heden is daar geen 
uitsluitsel over (e-mail van 28 januari 2016 van DS). Na 13 maart 2013 nam De Scheepvaart geen verdere stappen meer 
(schrijven van 10 maart 2016 van DS).
13 E-mail van DS van 28 januari 2016. 22
van de opdracht de posten voor baggeren, vervoeren van baggerspecie en verwerken ervan. 
Die werken werden vervolgens via een verrekening in meer van 196.190 euro (26,1% van het 
inschrijvingsbedrag)14 op basis van OP-posten15 uitgevoerd. Omdat tijdens de uitvoering van 
de werken aan de kaaimuur ook de bedrijfshal van Tripan nv nog in aanbouw was, gebeurden 
op verzoek van Tripan nv ook een aantal wijzigingen aan het ontwerp van de kaaimuur. Dat 
leidde tot een verrekening van 51.957 euro in meer, eveneens volledig samengesteld uit OP-
posten16.
•	 Gemeenschappelijke 	Maas	–	Stad	Dilsen-Stokkem.	 Aanleg	basis	en	kern	nieuwe	
zomerdijk 	Negenoord	(bestek 	DSW/07-01	–	nr.	10	in 	bijlage	1)	
De aanneming werd suboptimaal voorbereid. Een eerste verrekening voor een bedrag van 
50.000 euro in meer was het gevolg van de aanvatting van werken vooraleer een bouwver -
gunning was verkregen voor een onderdeel van de werken (Rivierkundige ingrepen Centrale 
Sector). De tweede verrekening voor een bedrag van 120.000 euro in meer en de derde ver -
rekening voor een bedrag van 119.460 euro in meer vloeiden voort uit het gegeven dat bij 
de uitvoering van de werken werd vastgesteld dat de onderliggende grindlaag dieper in het 
dijklichaam lag dan de gegevens van de eerste handboringen en van de veldobservaties  deden 
vermoeden. Een deel van het terrein werd pas na de aanbesteding van de werken gesondeerd 
omdat het pas dan was onteigend. 
In zijn reactie van 16 september 2016 haalde DS aan dat het vanwege rivierkundige redenen 
en vanwege de veiligheid tegen overstromingen niet kon wachten met de uitvoering van de 
rivierkundige werken. De laattijdige onteigening was het gevolg van een langdurige juridische 
procedure, waardoor de betrokken terreinen niet eerder konden worden ontruimd en bijge -
volg geen sonderingen konden worden genomen. 
3.2.3 Onzorgvuldige uitvoering van voorbereidende studies of onderzoeken
•	 Albertkanaal:	 Baggerwerken 	sluis	Wijnegem 	en	zwaaikom 	Merksem 	(bestek	
FAC/W/BAG1/11/22	–	nr.	7	in 	bijlage	1)
De resultaten van het milieuhygiënisch en granulometrisch onderzoek17 vermeld in de aanbe -
stedingsdocumenten bleken, ten gevolge van een onzorgvuldige uitvoering18 door de externe 
14 Daarvan was 178.452 euro ten laste van DS en 17.738 euro ten laste van Tripan nv.
15 De prijs voor de ontbrekende posten is gebaseerd op prijzen die DS, in eerste instantie na de gunning van de opdracht 
op grond van een onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking, verkreeg van een aantal aannemers, andere dan 
de opdrachtnemer. De opdrachtnemer voerde de baggerwerken en het vervoer van de baggerspecie uiteindelijk mid -
dels een verrekening uit aan de gemiddelde prijs die de bevraagde aannemers boden. De verwerking van de bagger -
specie voerde de opdrachtnemer uit aan de laagste ingediende prijzen. Hoewel DS op die wijze poogde alsnog een 
vorm van mededinging te organiseren voor de OP-prijzen van de ontbrekende posten, kan niet worden uitgesloten 
dat, als de opdracht op het ogenblik van plaatsing aanbestedingsklaar was en de ontbrekende posten in de opmetings -
staat waren geïntegreerd, die posten mogelijk aan een lagere prijs konden worden uitgevoerd. Evenmin kan worden 
uitgesloten dat de gekozen opdrachtnemer in deze hypothese niet de laagste was geweest.
16 Daarvan was 41.566 euro ten laste van DS.
17 Korrelgrootte-analyse.
18 DS vroeg een milieuhygiënisch en granulometrisch onderzoek in de zwaaikom van Merksem tot op een diepte van 
4,5 meter onder het waterpeil. De dienstverlener voorzag in zijn bemonsteringsvoorstel staalnames met een zuiger -
boor over de volledige dikte van de te baggeren specie. In praktijk nam hij echter enkel grijpstalen van de bovenste 
10 cm van de specie op een diepte onder het waterpeil variërend tussen 1,5 meter en 5 meter. VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   23
dienstverlener19, niet representatief. Die vaststelling had belangrijke implicaties voor de op -
dracht. Zo gaf de uitvoering aanleiding tot een ambtshalve goedgekeurde verrekening in meer 
van 209.119 euro of 43,7% van het initiële inschrijvingsbedrag. De verrekening bestond in 
grote mate (181.996 euro of 87%) uit niet in mededinging gestelde OP-prijzen20.
•	 Kanaal	 Dessel-Turnhout-Schoten:	 onderhoudsbaggerwerken 	(bestek	FAC/W/
BAG/8/10/44	–	nr.	6	in 	bijlage	1)
Omdat het niet over een nauwkeurig multibeamtoestel beschikt, raamde DS de vermoede -
lijke hoeveelheden specie op basis van manuele metingen (met een peillat). Die weinig accu -
rate werkwijze leidde tot een aanzienlijke onderschatting van de uit te voeren hoeveelheden21. 
Om de meerkost te beperken, besloot DS de uitvoering van de opdracht in te perken tot een 
smallere vaargeul. Zelfs na deze inperking leidden de onvoorzien grote hoeveelheden specie 
tot een meerkost van 0,5 miljoen euro. Bovendien leidde de ernstige onderschatting van de 
aanwezige hoeveelheid zonevreemde voorwerpen (12.386 ton in plaats van 44 ton) tot een 
meerkost van 890.639 euro. De opruiming ervan gaf aanleiding tot betaling van een schade -
vergoeding aan de aannemer van 24.672 euro wegens rendementsverlies22.
19 Per mail deelde DS op 2 december 2015 mee dat het een formeel overleg met de betrokken dienstverlener organiseer -
de zodra de onzorgvuldige uitvoering van de studie aan het licht kwam. Daarin werd onder meer afgesproken dat DS 
laatstgenoemde niet zou vergoeden voor het gebrekkige onderzoek. Ook zou de procedure voor het milieuhygiënisch 
en granulometrisch onderzoek verder uitgewerkt en gedetailleerd zijn.
20 DS besliste de aannemer niet verder in Merksem (zone B) te laten baggeren, maar meer opwaarts in de sluis van Wijne -
gem (zone A), waar intussen ook een dringende noodzaak tot baggeren aan het licht was gekomen. De eenheidsprijzen 
in die zone liggen hoger omdat baggerwerken aan een sluis moeilijker verlopen dan elders op de kanalen. Bovendien 
is ook de transportafstand groter. In zijn reactie van 16 september 2016 wees DS erop dat de afdeling ATO de prijzen 
prijstechnisch correct achtte.
21 De rechtvaardiging van DS dat onzekerheden en onvoorziene omstandigheden aan de basis liggen van de onderschat -
ting van de hoeveelheden en dat de exacte hoeveelheden vanwege het steeproefkarakter van de voorbereidende 
onderzoeken niet nauwkeurig op voorhand konden worden bepaald, kan niet volledig worden gevolgd. De onder -
schatting van de baggerhoeveelheden was het gevolg van een inaccurate – manuele – peiltechniek. Inmiddels zou de 
problematiek van de manuele peilingen zijn verholpen door een overeenkomst af te sluiten met een derde om derge -
lijke gedetailleerde peilingen uit te voeren
22 Omdat DS de werken schorste van 16 juni 2011 tot 30 september 2011 vanwege stillegging door de bouwinspectie  en van 
1 december 2011 tot 30 maart 2012 vanwege prioriteit aan de herhalingsopdracht , kreeg de aannemer ook een schade -
vergoeding van 152.740,36 euro wegens stilligkosten. De initiële vordering van de aannemer bedroeg 463.992,56 euro. 
Nazicht en tussenkomst van de afdeling ATO bracht die som terug tot 152.740,36 euro. Op 9 november 2012 werd een 
dading gesloten in deze zin. 
 De bouwinspectie schorste de werken op 16 juni 2011 omdat zij meende dat de bouwvergunning voor de opvulling 
van de kleiput met baggerspecie niet in orde was. DS betwiste dat middels een kortgeding bij de rechtbank van eerste 
aanleg. Die deed op 12 september 2011 uitspraak dat het bevel tot staking werd opgeheven. Over de schorsing op 1 de -
cember 2011 vanwege voorrang aan de herhalingsopdracht stelde DS dat door de volgorde van de werken te wijzigen, 
efficiënter kon worden gewerkt en de uitvoeringstermijn en de hinder voor het scheepvaartverkeer konden worden 
verkort.
 De rechtvaardiging die DS in zijn reactie van 16 september 2016 aanhaalde, namelijk dat onzekerheden en onvoorziene 
omstandigheden aan de basis van de onderschatting van de hoeveelheden liggen, kan niet volledig worden gevolgd: 
de onderschatting van de baggerhoeveelheden was immers het gevolg van een inaccurate – manuele – peiltechniek 
(zie ook bovenstaande voetnoot). Wat de onderschatting van de hoeveelheid zonevreemde voorwerpen betreft, ver -
meldt de interne nota van 27 maart 2013 aan de raad van bestuur: Bij het uitschrijven van de opdracht werd voorzien dat 
er een beperkte hoeveelheid (44 ton) aan zonevreemde voorwerpen zou aangetroffen worden. Deze veronderstelling werd 
gebaseerd op het feit dat er bij eerdere baggerwerken op de kanalen nooit belangrijke volumes afval werden aangetroffen. 
(…).  De hoeveelheid zonevreemde voorwerpen werd dus kennelijk bepaald op basis van een veronderstelling  en aan -
name  en niet op basis van een onderzoek of peiltechniek. 24
•	 Kanaal	 Dessel-Turnhout-Schoten.	 Zone	Rijkevorsel-Schoten 	(bestek	FAC/W/
BAG8/11/39	–	nr.	13	in 	bijlage	1)
Ook in deze opdracht leidde een inaccurate manuele peiling tot een aanzienlijke onderschat -
ting van de uit te voeren hoeveelheden. Omdat de foutmarge van die werkwijze intussen echter 
bekend was, vroeg DS de aannemer meteen bij de aanvang van de werken de hele werfzone in te 
peilen op basis van gedetailleerde bodemopmetingen met een multibeamtoestel. Meteen bleek 
dat de te baggeren hoeveelheid ernstig was onderschat. Bovendien kwam aan het licht dat de 
bodem in de te baggeren zones afglijdt naar de te realiseren vaargeul. Dat maakt dat het totale 
gebaggerde volume, zelfs na de beslissing van DS om de baggerwerken in de minder cruciale 
zwaaikommen en jachthavens niet uit te voeren, opliep tot 85.381 m³, terwijl initieel slechts in 
55.000  m³ was voorzien. De onzorgvuldige voorbereiding leidde – gesaldeerd – tot een verreke -
ning van ruim 1 miljoen euro in meer of 47,2% van het goedgekeurde gunningsbedrag. 
•	 Albertkanaal	 –	Stad	Antwerpen:	 wegenwerken 	dokken	van	Merksem 	(bestek	WBK-
BB1032	–	nr.	15	in 	bijlage	1)
De gecumuleerde verrekeningen van deze opdrachten bereiken ruim 73,1% van het inschrij -
vingsbedrag van de opdracht (gesaldeerd 16,4%). De verrekeningen zijn voor een groot deel 
te wijten aan tal van wijzigingen tijdens de uitvoeringsfase. Uit de dossierstukken bleek dat 
een zorgvuldigere voorbereiding de wijzigingen minstens ten dele had kunnen voorkomen. 
Zo voorzag het bestek niet in grondverzet omdat het bodemonderzoek dat de verontreiniging 
van het afbraakmateriaal aan het licht bracht, pas tijdens de uitvoeringsfase plaatsvond. Ook 
maatregelen om onderhoud te vereenvoudigen en de kans op vandalisme te doen dalen, wer -
den pas tijdens de uitvoeringsfase genomen.
In zijn reactie van 16 september 2016 merkte DS op dat de realisatie van waterinfrastructuur -
werken wordt gekenmerkt door bijzondere moeilijkheden en onzekerheden. Het wees erop 
dat voorafgaand geo- of milieutechnisch onderzoek, zelfs al wordt het uitgevoerd volgens de 
vigerende codes van goede praktijk en de regels van de kunst, noodzakelijkerwijze op steek -
proeven is gebaseerd en bijgevolg geen absolute garanties biedt. 
Het Rekenhof erkent dat de voorbereiding van dergelijke opdrachten een uiterst complex ge -
geven is. Precies daarom moet aan de voorbereiding ervan blijvend de nodige aandacht en 
zorgvuldigheid worden besteed. 
3.2.4	 Onzorgvuldige 	inschatting	 van	voorziene 	hoeveelheden
•	 Aanneming	 Zuid-Willemsvaart 	–	Gemeente 	Bocholt.	 Herstellen 	van	een	oeververde -
diging	te	Lozen	met	aanleg	van	een	fietspad	(bestek 	WBK/09-30	–	nr.	9 	in	bijlage	1)
In 2009 werd deze overheidsopdracht gegund voor een bedrag van 1.145.843 euro. De aanne -
ming is minder zorgvuldig voorbereid, waardoor meerwerken voor een bedrag van 356.563 euro 
of 31% van het inschrijvingsbedrag middels verrekeningen dienden te worden opgevangen. De 
meerwerken vloeiden voor een belangrijk deel voort uit de foutieve inschatting in het bestek 
van de voorziene hoeveelheden voor de onderscheiden bestekposten. Bij 13 posten werden de 
vermoedelijke hoeveelheden met het drievoud overschreden. VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   25
In zijn reactie van 16 september 2016 merkte DS op dat het, in het geheel van de aanneming, 
om relatief kleine posten gaat.
3.2.5	 Andere 	(gecombineerde)	 onzorgvuldigheden
•	 Infrastructuurwerken 	nieuw	districtsgebouw 	van	nv	De	Scheepvaart,	 gelegen	te	
Genk,	Winterbeeklaan 	(bestek	FAC-W-BOG-11-12	–	nr.	1	in 	bijlage	1)
Deze opdracht werd gegund via een openbare aanbesteding voor werken. Zij gaf, naast de 
eindverrekening, aanleiding tot een verrekening die haar oorzaak vindt in tal van opgelegde 
wijzigingen of bijkomende werken op verzoek van DS tijdens de uitvoering, en in een aantal 
meerkosten die noodzakelijk bleken door een minder zorgvuldige planning van de neven-
aannemingen. Die verrekening vertegenwoordigt een meerkost van 33,6% van het initiële in -
schrijvingsbedrag. Daarvan is 81,8% op basis van niet in mededinging gestelde OP-posten 
verrekend.
•	 Gemeenschappelijke 	Maas:	gemeente 	Maasmechelen 	en	Lanaken:	 rivierkundige 	
ingrepen 	Zuidelijke 	sector	(bestek	DSW/08-05	–	nr.	11	in 	bijlage	1)
Deze aanneming bestond uit 4 deelcontracten. Deelcontract  4, het enige deelcontract dat ten 
laste van DS werd uitgevoerd23, kent een verrekening die 32,7% van het inschrijvingsbedrag 
bedraagt vanwege allerhande bijkomende ingrepen en wijzigingen tijdens de uitvoering.
3.3	 Aannemingen 	met	aanvaardbaar 	lijkende 	verrekeningen 	
of	verrekeningen 	die	het	gevolg	 zijn	van	onvoorzienbare 	
omstandigheden
In de onderstaande 4 dossiers lijken de verrekeningen gerechtvaardigd door aanvaardbare 
of onvoorzienbare omstandigheden. Dat neemt echter niet weg dat ook zij de principes van 
transparantie, gelijkheid en mededinging moeten respecteren (zie ook hoofdstuk  4).
•	 Onderzoek 	naar	de	toestand	 van	duikers	onder	het	kanaal	naar	Beverlo,	 het	kanaal	
Bocholt-Herentals,	 de	Zuid-Willemsvaart 	en	het	kanaal	Dessel-Turnhout-Schoten 	
(bestek	WBK-BB0003	–	nr.	14	in 	bijlage	1)
De opdracht werd na een algemene offerteaanvraag gegund voor 440.747 euro. Op de op -
dracht werden, met in begrip van de eindverrekening, 9 verrekeningen geënt, voor een gesal -
deerd totaal van 707.433 euro of 161% van het goedgekeurde inschrijvingsbedrag. 
De meerkost is in hoofdzaak te wijten aan de onderschatting van de hoeveelheden slib in de 
duikers en het feit dat de kwaliteit van het slib in de duikers slechter bleek dan vooraf aangeno -
men. DS meent dat het dat onmogelijk kon voorzien, aangezien de duikers waren gevuld met 
water van de doorstromende waterloop, waardoor de hoeveelheid en de precieze kwaliteit van 
de baggerspecie in de duikers pas nauwkeurig konden worden bepaald in situ , op het moment 
van de uitvoering zelf, en na de droogzetting van de duiker, door een gespecialiseerde aannemer.
23 Deelcontract 1 en 2 kwamen ten laste van Nederland en hadden dus geen impact op DS en deelcontract 3 werd niet 
uitgevoerd. 26
Daarnaast zorgden ook andere moeilijk voorzienbare problemen voor meerkosten, onder an -
dere de ontdekking van menselijke resten in een van de duikers, de ontdekking van een oor -
logsbom en activiteiten of vragen van externe entiteiten. 
•	 Albertkanaal.	 Herstellen 	van	onderwatertaluds 	te	Stokrooie 	(basiscontract)	
(bestek	FAC-W-HOT1-12-03	–	nr.	4	in 	bijlage	1)
Op deze opdracht werd één verrekening geënt, namelijk de eindverrekening, voor 240.586 euro 
in meer of 37,1% van het goedgekeurde gunningsbedrag. De verrekening betreft in hoofdzaak 
drie posten, die respectievelijk de levering, het vervoer en de plaatsing van een breuksteenbe -
storting type  A2 betreffen. De vermoedelijke hoeveelheid die voor elk van die posten initieel 
op 40.000 was bepaald, werd voor elk van de posten overschreden met 14.984 eenheden. DS 
schreef de onderschatting van de werkelijk uit te voeren hoeveelheden toe aan de voortschrij -
dende ontgronding van de kanaalbodem ten opzichte van de oorspronkelijke peilingen en het 
feit dat de indringing van het bestortingsmateriaal in de kanaalbodem groter was dan verwacht.
•	 Kanaal	 Dessel-Turnhout 	–	Schoten.	 Aanleg	van	fauna-uitstapplaatsen 	(FUP’s)	tussen	
brug	8	Rijkevorsel	 en	brug	9	Sint-Lenaerts 	(bestek	WBK-BB8008	–	nr.	2	in 	bijlage	1)
Deze opdracht voor werken werd gegund bij openbare aanbesteding voor 249.807,50 euro. 
Op de opdracht werd één verrekening geënt, namelijk de eindverrekening, voor 81.737 euro 
in min (of 32,7% van het initieel goedgekeurde gunningsbedrag). De eindverrekening betreft 
de regularisatie van de uitgevoerde hoeveelheden van alle posten van de opmetingsstaat . DS 
verantwoordde een belangrijk deel van de verrekening in min op basis van het feit dat een 
aantal regieposten (posten 51 tot en met 58) die waren opgenomen voor onvoorziene werken, 
uiteindelijk niet nodig bleken. DS wees er ook op dat de vermoedelijke hoeveelheid voor een 
aantal posten (16, 18, 25, 33, 34, 43, 44 en 59) vooraf niet kon correct kon worden ingeschat 
omdat ze afhankelijk was van de lokale toestand die zich onder water bevond. 
•	 Albertkanaal.	 Gemeenten 	Grobbendonk 	en	Zandhoven:	 monitoring	 en	bestrijden 	
wateroverlast 	–	basiscontract 	(bestek	WBK-BB	1038	–	nr.	12	in 	bijlage	1)
Op deze opdracht werd één verrekening geënt, namelijk de eindverrekening, voor 151.983 euro 
in min (of 31,3% van het goedgekeurde gunningsbedrag). De ter beschikking gestelde pomp -
installatie bleek heel wat energiezuiniger dan ingeschat, waardoor het jaarverbruik (29%) 
lager lag. Omdat de pompen tijdens de uitvoering ook niet stillagen of worden moesten ver -
plaatst, diende DS de posten die zij daarvoor initieel voorzag, niet aan te spreken. 
3.4 Conclusies
Uit de doorlichting van 15 aannemingsdossiers met omvangrijke verrekeningen blijkt dat in 
zeker 10 ervan een minder zorgvuldige voorbereiding ten grondslag ligt aan de verrekeningen. 
Het Rekenhof stelde onder meer de volgende tekortkomingen vast:
• conceptwijziging;
• plaatsing van opdrachten die niet aanbestedingsklaar zijn;
• onzorgvuldig uitgevoerde voorbereidende studies of onderzoeken;
• minder zorgvuldige raming van de vermoedelijke hoeveelheden. VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   27
Rechtmatigheid van de 
4.1 Normen
Overheidsopdrachten voor aanneming van werken zijn vaak opdrachten volgens prijslijst. Het 
is inherent aan dergelijke opdrachten dat de werkelijk uitgevoerde hoeveelheden kunnen ver -
schillen van de vermoedelijke hoeveelheden vermeld in het bestek, zowel in meer als in min. 
Door de forfaitaire eenheidsprijzen toe te passen op de werkelijk uitgevoerde hoeveelheden, 
de zogenaamde regularisatie van de vermoedelijke hoeveelheden, staat het te betalen bedrag 
vast. De becijferde vaststelling van de werkelijk uitgevoerde hoeveelheden wordt vastgelegd 
in een verrekening.
Als de werkelijk uitgevoerde hoeveelheden van een post van de opmetingsstaat het drievoud 
overtreffen of minder bedragen dan de helft van de vermoedelijke hoeveelheden, zonder dat 
een wijziging aan de opdracht plaatsvond, kan de aanbestedende overheid een herziening 
vragen van de oorspronkelijke eenheidsprijzen24. Het is algemeen aanvaard dat de vermoe -
delijke hoeveelheden de realiteit zo sterk mogelijk moeten benaderen25 en niet onbeperkt 
mogen worden overschreden. Als de werkelijk uitgevoerde hoeveelheden de vermoedelijke 
hoeveelheden in zeer belangrijke mate overstijgen, vermindert immers de relevantie van de 
georganiseerde mededinging en komen de principes van transparantie, gelijkheid en mede -
dinging in het gedrang. 
De aannemer is volgens de AAV verplicht alle toevoegingen, weglatingen en wijzigingen aan 
de werken aan te brengen die met het voorwerp van de opdracht samenhangen en binnen de 
perken van de aanneming blijven26. Voor dergelijke wijzigingen moeten verrekeningen wor -
24 Artikel  42, §6, AAV. Artikel 81, AUR herneemt de inhoud van die bepaling.
25 DE KONINCK, C., Overheidsopdrachtenrecht (Klassieke sectoren). De uitvoering van overheidsopdrachten , boek II, Ant -
werpen, Maklu, 2002, 80; E-Draaiboek overheidsopdrachten, dat bij het item 123 Vermoedelijke hoeveelheden  ver -
meldt: Wanneer een opdracht geheel of gedeeltelijk gefractioneerd is in posten tegen eenheidsprijzen, moeten deze posten 
door de overheid worden voorzien van vermoedelijke hoeveelheden. Dit is nodig om tot een totaalprijs te komen op ba -
sis waarvan de offertes objectief kunnen worden vergeleken. De overheid moet trachten de vermoedelijke hoeveelheden 
zo dicht mogelijk tegen de dan nog onbekende werkelijke hoeveelheden te ramen (geraadpleegd op 13 januari 2016). 
Zie ook GHEYSENS, B., “Het wijzigingsrecht van de aanbestedende overheid bekeken vanuit het perspectief van de 
praktijkjurist.”, in DE KONINCK, C., FLAMEY,P ., THIEL, P . en DEMEULENAERE, B. (eds.), Jaarboek overheidsopdrachten 
2014-2015 , Brussel, EBP Publishers, 2015, 603; Leidraad ‘Wijzigingen aan de opdracht’, Vlaams Samenwerkingsforum 
Overheidsopdrachten, 28 oktober 2015, p. 3.
26 Artikel  42, §1, AAV stelt verder dat de aannemer niet verplicht is bijwerken uit te voeren zodra de totale waarde ervan 
meer dan 50% van het initiële bedrag van de opdracht beloopt. 28
den opgemaakt. De aannemer is daarbij verplicht een gedagtekende en ondertekende schuld -
vordering over te leggen, die steunt op een gedetailleerde staat van de werken27.
Als de wijzigingen op bevel van de aanbestedende overheid leiden tot een of meer verrekenin -
gen, waarvan het geheel een vermindering van de oorspronkelijke aannemingssom veroor -
zaakt, heeft de aannemer recht op een forfaitaire vergoeding van 10% van die vermindering, 
ongeacht het uiteindelijk bedrag van de opdracht28.
Verrekeningen mogen vanzelfsprekend geen verdoken onderhandse opdrachten uitmaken. 
Dat zou immers de principes van mededinging en transparantie miskennen.
De plicht van aanbestedende overheden het mededingings- en transparantiebeginsel en het 
beginsel van de gelijke behandeling van de inschrijvers op een overheidsopdracht te eerbie -
digen, geldt niet alleen voor de gunningsfase, maar ook voor de uitvoeringsfase. Tijdens de 
uitvoering van een overheidsopdracht mogen dan ook geen wezenlijke wijzigingen worden 
aangebracht. Als dat toch gebeurt, vormen die wijzigingen een nieuwe overheidsopdracht, 
waarvoor de overheid een nieuwe gunningsprocedure moet uitschrijven.
Het Rekenhof verwijst in dat verband naar de rechtspraak van het Hof van Justitie van de 
Europese Unie, die dat op principiële wijze heeft bevestigd29. Het Hof van Justitie beschouwt 
onder meer de volgende wijzigingen als wezenlijk:
• het invoeren van voorwaarden die, als zij in de oorspronkelijke aanbestedingsprocedure 
waren genoemd, zouden hebben geleid tot toelating van andere inschrijvers dan die welke 
oorspronkelijk waren toegelaten of tot de keuze voor een andere offerte;
• het in belangrijke mate uitbreiden van de markt tot opdrachten die oorspronkelijk niet 
waren opgenomen;
• het wijzigen van het economische evenwicht van de overeenkomst in het voordeel van 
de opdrachtnemer op een wijze die de voorwaarden van de oorspronkelijke opdracht niet 
bedoelden. 
Rekening houdend met de rechtspraak van het Hof van Justitie werd in 2013 de mogelijkheid 
tot opdrachtwijzigingen tijdens de uitvoering beperkt tot 15% van het oorspronkelijke op -
drachtbedrag30, tenzij een beroep mogelijk is op bepaalde toepassingsgevallen van de onder -
handelingsprocedure zonder bekendmaking31. De bepaling vindt toepassing op opdrachten 
bekendgemaakt na 1 juli 2013 of waarvoor sinds die datum deelnemers zijn uitgenodigd zich 
kandidaat te stellen of een offerte in te dienen (als een bekendmaking niet verplicht is).
27 Artikel  44, §1-3, en artikel 15, §1, AAV.
28 Artikel  42, §4, AAV. Artikel 80, §5, AUR herneemt de inhoud van die bepaling.
29 Hof van Justitie, arrest van 19 juni 2008, pressetext Nachrichtenagentur, zaak C-454/06, rechtsoverwegingen 4 tot 37.
30 Artikel  37, AUR.
31 Het betreft de toepassingsgevallen van de onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking bedoeld in artikel 26, 
§1, 2°, a en b, en 3°, b en c, met betrekking tot aanvullende werken, leveringen en diensten, waarvoor de overheids-
opdrachtenwet van 2006 in een specifieke drempel van 50% voorziet (voorheen artikel 17, §§1 en 2, van de overheids -
opdrachtenwet van 1993). VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   29
Voor de opdrachten die worden geplaatst vanaf 18 april 2018, bevat een actuele Europese richt -
lijn32 de voorschriften voor wijzigingen tijdens de uitvoering van de opdracht. Ten tijde van 
de audit was de omzetting van die richtlijn in nationaal recht nog niet volledig gerealiseerd.
Aangezien de onderzochte dossiers dateren van vóór de bovenstaande ontwikkelingen, moe -
ten zij nog worden beoordeeld in het licht van de overheidsopdrachtenwet van 24 december 
1993 en haar uitvoeringsbesluiten.
4.2	 Inbreuken 	op	de	regels	en	voorschriften 	voor	verrekeningen
4.2.1	 Herziening	 van	eenheidsprijzen
In zijn vorige audits heeft het Rekenhof al vastgesteld dat de aanbestedende overheid zelden 
gebruik maakt van de in de regelgeving geboden mogelijkheid een herziening van de eenheids -
prijzen te bedingen als de werkelijk uitgevoerde hoeveelheden het drievoudige overtreffen van 
de vermoedelijke hoeveelheid33. Rekening houdend met zijn vroegere bevindingen, ging het 
na of in de onderzochte DS-verrekeningen aanpassingen van de eenheidsprijzen plaatsvon -
den. Van de 15 geselecteerde aannemingen bevatten niet minder dan 10 aannemingen posten 
waarvan de voorziene hoeveelheid met minstens het drievoud werd overschreden34. 
Alleen in de volgende 3 dossiers verzocht DS de aannemer, met beperkt succes, om een her -
ziening van bepaalde eenheidsprijzen.
• In het dossier Kanaal Dessel-Turnhout-Schoten: onderhoudsbaggerwerken (bestek FAC/W/
BAG8/10/44 – nr. 6 in bijlage 1) verzocht DS vanwege de onverwacht grote hoeveelheden 
zonevreemde voorwerpen om een nieuwe eenheidsprijs voor de opruiming. Uiteindelijk 
werd in samenspraak met de aannemer besloten de eenheidsprijs te behouden, maar de 
post verder op te splitsen in drie onderdelen. Naast de oorspronkelijke post voor de oprui -
ming van restafval werd een nieuwe post voor de opruiming van metalen en een voor de 
opruiming van extra onzuiver steenpuin gecreëerd.
• In het dossier Albertkanaal-Gemeente Grobbendonk: herbouw brug (bestek DSW/08/12 –
nr. 5 in bijlage 1) verkreeg DS voor enkele posten een lagere eenheidsprijs. Voor heel wat 
andere besliste het agentschap echter niet om een herziening te vragen omdat het de in -
schrijvingsprijs concurrentieel achtte of omdat het meende dat de groter uit te voeren hoe -
veelheid geen rendementsvoordeel meebracht voor de aannemer omdat hij de betrokken 
posten in verschillende uitvoeringsperiodes uitvoerde. Ook haalde DS aan dat hoeveelhe -
den die geleidelijk aan opliepen individueel geen aanzienlijke overschrijding betekenden 
en dat het niet evident was in te schatten in welke mate ze verder in de uitvoering nog 
zouden toenemen.
• In het dossier Aanneming Gemeenschappelijke Maas – Stad Dilsen-Stokkem. Aanleg basis 
en kern nieuwe zomerdijk Negenoord (bestek nr. DSW/07-01 – nr. 10 in bijlage 1) vroeg DS 
bij slechts 1 van de 6 in aanmerking komende bestekposten om een aanpassing van de 
32 Artikel  72 van de richtlijn Overheidsopdrachten Klassieke Sectoren 2014/24/EU.
33 143ste Boek van het Rekenhof, Deel I, 1986-1987, p. 121 en volgende; Verrekeningen van aannemingen van wegenwer -
ken, Vlaams Parlement, 37-F (2005-2006) – Nr. 1, p. 22-24; Verrekeningen bij het agentschap Waterwegen en Zee kanaal , 
Vlaams Parlement, 37-E (2011-2012) – Nr. 1, p. 36 en volgende; Verrekeningen bij de afdeling Maritieme Toegang , Vlaams 
Parlement, 37-K (2012-2013) – Nr. 1, p. 30 en volgende; V errekeningen bij het agentschap Maritieme Dienstverlening en 
Kust , Vlaams Parlement, Stuk 37 (2014) – Nr. 1, p. 32 en 33.
34 De aannemingen nr. 1, 3, 5, 6, 8, 9, 10, 11, 14 en 15 in bijlage 1. 30
eenheidsprijzen. Nochtans bleek na hercalculatie dat, rekening houdend met de werkelijk 
uitgevoerde hoeveelheden, de laagste inschrijver niet meer de laagste prijs aanbood. Zeker 
bij post  69 (grondophoging), met een voorziene hoeveelheid van 75.000 m³ en een wer -
kelijke uitvoeringshoeveelheid van 255.981 m³, was een prijsaanpassing wenselijk geweest 
omdat 8 van de 11 aannemers voor die post goedkopere prijzen aanboden35.
In de 7 andere aannemingen vroeg DS niet om een herziening omdat zij van mening was 
dat de vraag niet tot een vermindering van de eenheidsprijzen aanleiding zou geven. Uit een 
herberekening van de inschrijvingsprijzen bleek nochtans dat de opdrachtnemer in vier dos -
siers36 niet meer de laagste inschrijver was – en soms zelfs niet meer de tweede37 of derde laag -
ste38 inschrijver – als de werkelijk uitgevoerde hoeveelheden in rekening zouden zijn gebracht. 
Ook in de andere dossiers was de betrokken eenheidsprijs waarmee de aannemer inschreef 
voor diverse posten, niet de laagste of hoger dan de gemiddelde inschrijvingsprijs voor de 
betrokken bestekpost39.
35 Voor die post bedroeg de inschrijvingsprijs van de gekozen inschrijver 0,75 euro/m³; de oorspronkelijk tweede en 
derde laagste inschrijvers schreven in met respectievelijk 0,50 euro/m³ en 0,40 euro/m³. Dat komt voor deze post, 
rekening houdend met de werkelijk uitgevoerde hoeveelheden, neer op 191.986 euro voor de gekozen inschrijver en 
127.991 euro en 102.392 euro voor de oorspronkelijk tweede en derde laagste inschrijvers of een verschil in meer van 
respectievelijk 63.995 euro en 89.594 euro.
36 – Albertkanaal – Gemeente Riemst: bouwen van een nieuwe brug in Vroenhoven (bestek DSW/06-09-16 EJ/04-10 – nr. 8 
in bijlage 1).  In deze aanneming werden de vermoedelijke hoeveelheden voor 28 bestekposten met meer dan het 
drievoud overschreden. Nacalculatie bezorgd door DS per mail op 28 januari 2016. 
– Onderzoek naar de toestand van duikers onder het kanaal naar Beverlo, het kanaal Bocholt-Herentals, de Zuid-Willem -
sevaart en het kanaal Dessel-Turnhout-Schoten (bestek WBK-BB0003 – nr. 14 in bijlage 1).  In deze aanneming werden 
de vermoedelijke hoeveelheden bij 16 bestekposten met meer dan het drievoud overschreden. Voor geen van die 
posten bood de offerte van de aannemer de laagste eenheidsprijs. Voor 1 ervan was hij zelfs de duurste van de 4 in-
schrijvers. Voor 6 ervan de op één na duurste en voor 7 ervan de op twee na duurste. Nacalculatie bezorgd door DS 
per mail op 21 januari 2016. 
– Kanaal Dessel-Turnhout-Schoten: onderhoudsbaggerwerken (bestek FAC/W/BAG8/10/44 – nr. 6 in bijlage 1). Na-
calculatie bezorgd door DS per mail op 21 januari 2016. 
– Aanneming Gemeenschappelijke Maas – Stad Dilsen-Stokkem. Aanleg basis en kern nieuwe zomerdijk Negenoord (be -
stek nr. DSW/07-01 – nr. 10 in bijlage 1).  Nacalculatie bezorgd door DS per mail op 7 december 2015.
37 Kanaal Dessel-Turnhout-Schoten: onderhoudsbaggerwerken (bestek FAC/W/BAG8/10/44 – nr. 6 in bijlage 1).
38 Aanneming Gemeenschappelijke Maas – Stad Dilsen-Stokkem. Aanleg basis en kern nieuwe zomerdijk Negenoord (be -
stek nr. DSW/07-01 – nr. 10 in bijlage 1).
39 – Albertkanaal – Stad Antwerpen: wegenwerken dokken van Merksem (bestek WBK/BB1032 – nr. 15 in bijlage 1).  In deze 
aanneming werden de vermoedelijke hoeveelheden voor 2 bestekposten met meer dan het drievoud overschre -
den. Voor 1 ervan bood de aannemer de op één na duurste eenheidsprijs van de 5 inschrijvers. Voor de tweede post 
was zijn eenheidsprijs de hoogste. 
– Aanneming Zuid-Willemsvaart – Dilsen: bouwen van een kaaimuur en kaaiplateau ten behoeve van Tripan nv (bestek 
WBK/09-05 – nr. 3  in bijlage 1). In deze aanneming werden de vermoedelijke hoeveelheden voor 3 bestekposten met 
meer dan het drievoud overschreden. Voor 2 ervan was de eenheidsprijs van de gekozen aannemer de op één na 
duurste van de 4 inschrijvers. Voor de derde post was zijn eenheidsprijs de laagste.
– Infrastructuurwerken nieuw districtsgebouw van nv De Scheepvaart, gelegen te Genk, Winterbeeklaan (bestek FAC-W-
BOG-11-12 – nr. 1 in bijlage 1). In deze aanneming werden de vermoedelijke hoeveelheden voor 3 bestekposten met 
meer dan het drievoud overschreden. Voor die posten was de eenheidsprijs in de offerte van de gekozen aannemer 
respectievelijk de derde, vierde en vijfde laagste van de 7 ingediende offertes. 
– Aanneming Zuid-Willemsvaart – Gemeente Bocholt. Herstellen van een oeververdediging te Lozen met aanleg van 
een fietspad (bestek WBK/09-30 – nr. 9 in bijlage 1). In deze aanneming werden de vermoedelijke hoeveelheden bij 
13 bestekposten met meer dan het drievoud overschreden. Bij 8 van die bestekposten was de inschrijvingsprijs van 
de tweede laagste inschrijver in belangrijke mate goedkoper; bij 4 ervan was de aannemer zelfs de duurste van de 
3 inschrijvers. Voor 5 posten bood de aannemer wel de goedkoopste eenheidsprijs.
– Aanneming Albertkanaal – Gemeente Grobbendonk: herbouw brug (bestek DSW/08/12 – nr. 5 in bijlage 1). VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   31
Volledigheidshalve kan nog worden opgemerkt dat in het dossier Baggerwerken kanaal Dessel-
Turnhout-Schoten. Zone Rijkevorsel-Schoten (bestek FAC/W/BAG8/11/39 – nr. 13 in bijlage 1) de 
raad van bestuur besloot de opdracht – die grote overschrijdingen inhield, maar die niet resul -
teerden in een overschrijding van het drievoud – middels een verrekening te voltooien én over 
de eenheidsprijzen te onderhandelen. Bij de onderhandelingen kon zij echter geen korting 
bekomen op de eenheidsprijzen. Wel bekwam DS dat de aannemer een aantal bijkomende 
meerkosten niet zou aanrekenen.
In zijn reactie van 16 september 2016 haalde DS aan dat de herziening van de eenheidsprijzen 
bij overschrijding van het drievoud niet wettelijk verplicht is en dat het steeds, geval per geval 
en op basis van de concrete omstandigheden, de opportuniteit en haalbaarheid van een der -
gelijke herziening nagaat. Tegelijk bevestigde DS dat het in de toekomst nog meer aandacht 
zal besteden aan de problematiek, daarin ondersteund door de afdeling Algemene Technische 
Ondersteuning (ATO), die daartoe een aantal instrumenten aanbiedt, waaronder een recent 
in gebruik genomen uitgebreide prijzendatabank. Ook de geleidelijke invoering sedert 2012 
van bijkomende applicaties in e-Delta maakt de opvolging van de problematiek eenvoudiger, 
uniformer en gerichter. 
4.2.2	 Wezenlijke 	wijzigingen 	aan	de	opdracht 	tijdens	de	uitvoering
DS heeft in een aantal aannemingen de omvang van de opdracht tijdens de uitvoering in be -
langrijke mate uitgebreid. De toewijzing van belangrijke meerwerken buiten mededinging 
aan de zittende aannemer tijdens de uitvoering van een overheidsopdracht kan raken aan de 
principes van gelijkheid, mededinging en transparantie, die ook tijdens de uitvoering van een 
overheidsopdracht blijven gelden (zie 4.1). 
Van de 15 geselecteerde aannemingen vertonen er 7 verrekeningen in meer die geglobaliseerd 
50% van het inschrijvingsbedrag overschreden. Gesaldeerd verhoogden de verrekeningen in 
6 van deze 7 aannemingen de kostprijs met minstens meer dan 43% van het inschrijvingsbe -
drag. In twee gevallen bereikte de gesaldeerde meerkost meer dan 100%. Rekening houdend 
met de voorwaarden die het Hof van Justitie in het arrest pressetext Nachrichtenagentur heeft 
uitgezet (zie 4.1), kunnen sommige van die gevallen als een wezenlijke wijziging worden be -
schouwd waarvoor in beginsel een nieuwe procedure voor het plaatsen van een opdracht moet 
worden ingeleid.
Uit de onderstaande tabel blijkt dat 32% van het totale bedrag aan meerwerken (1,4 miljoen 
euro, of 23% van het totale inschrijvingsbedrag) in deze aannemingen uitsluitend is samenge -
steld uit buiten mededinging tot stand gekomen OP-prijzen. Voor 5 aannemingen liepen de 
OP-posten op tot meer dan 30%. Deze gevallen raken aan de principes van gelijkheid, mede -
dinging en transparantie. 32
Tabel 5– Aannemingen met meerwerken die gecumuleerd 50% van het inschrijvings-
bedrag overschreden
Besteknummer  Omschrijving Bedrag Bedrag Bedrag en%  Eindsaldo
  inschrijving verrekeningen OP-posten verrekeningen
   in meer en in meer in meer
   % in meer  en min en%
FAC-W-BOG-11-12 Districtsgebouw Genk 201.453 177.095 55.308 103.770
   87,9% 31,2% 51,5%
WBK/09-05 Bouwen kaaimuur en 752.881 425.399 279.254 160.980
 kaaiplateau Tripan  56,5% 65,7% 21,4%
FAC-W-BAG8-10-44 Onderhoudsbagger- 2.375.112 1.724.887 891.104 1.177.561
 werken kanaal Dessel- 72,6% 51,7% 49,6%
 Turnhout-Schoten
FAC-W-BAG1-11-22 Baggerwerken sluis 478.930 364.363 181.996 209.119
 Wijnegem en zwaaikom  76,1% 50% 43,7%
 Merksem
DSW/07-01 Aanleg basis en kern 553.501 692.389 33.000 568.009
 nieuwe zomerdijk  129,8% 4,8% 106,5%
 Negenoord
FAC/W/BAG8/11/39 Baggerwerken kanaal 2.137.138 1.109.210 / 1.009.222
 Dessel-Turnhout-  51,9%  47,2%
 Schoten. Zone
 Rijkevorsel
BB0003 Onderzoek duikers 440.747 796.970 264.741 707.433
 diverse kanalen  180,8% 33,2 160,5%
Totaal  6.936.762 5.290.313 1.705.403 3.936.094
   76,2% 32,2% 56,7%
Een eventuele rechtvaardiging op grond van artikel 17, §2, 2°, a, van de overheidsopdrachten -
wet van 24 december 199340 die op die dossiers van toepassing is, kan niet worden gevolgd. Dat 
artikel laat toe in geval van een aanneming voor werken of diensten, aanvullende werken of 
diensten voor een waarde tot 50% van het bedrag van de hoofdopdracht, onderhands toe te 
wijzen aan de zittende dienstverlener als ze door onvoorziene omstandigheden noodzakelijk 
zijn voor de uitvoering van de opdracht41. Zoals ook uit hoofdstuk  3 bleek, waren de situaties 
die tot de meerwerken aanleiding gaven doorgaans bij een zorgvuldiger voorbereiding voor -
zienbaar geweest, zodat zij konden worden ingecalculeerd en aan mededinging onderworpen.
Zelfs als in een welbepaald geval mogelijk was voldaan aan de toepassingsvoorwaarden voor 
de onderhandse gunning van aanvullende diensten, ontbreekt elke formele motivering of be -
slissing in die zin. Nochtans vereist ook de plaatsing van de onderhandelingsprocedure zon -
der bekendmaking een aantal administratieve formaliteiten.
In zijn reactie van 16 september 2016 deelde DS mee dat het destijds, ondanks de juridi -
sche verschillen, inhoudelijk geen onderscheid maakte tussen verrekeningen, wijzigingen 
en aanvullende opdrachten die, onder welbepaalde voorwaarden, bij onderhandelingspro -
cedure zonder bekendmaking kunnen worden toegewezen, en dat het daarvoor niet in een 
40 Artikel  26, §1, 2°, a (werken en diensten) en c (leveringen) van de overheidsopdrachtenwet van 15 juni 2006 herneemt 
die mogelijkheid voor de opdrachten bekendgemaakt vanaf 1 juli 2013 en breidt ze uit tot leveringen.
41 Terwijl richtlijn 2004/18/EG het totale  bedrag aan aanvullende werken of diensten beperkte tot 50%, bepaalt artikel 72, 
b van de richtlijn Overheidsopdrachten Klassieke Sectoren 2014/24/EU  dat, als verscheidene opeenvolgende wijzigingen 
worden doorgevoerd, de beperking geldt voor de waarde van elke wijziging . Zoals hoger vermeld, was de omzetting 
van dat artikel in nationaal recht ten tijde van de auditwerkzaamheden nog niet volledig afgerond. VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   33
gedifferentieerde behandeling voorzag. Het meent dat, als het dat onderscheid in rekening 
had gebracht, de percentages van de verrekeningen enerzijds en de wijzigingen anderzijds 
– logischer wijze – beperkter zouden zijn. DS bevestigde dat het dat onderscheid sedert de 
inwerkingtreding van de overheidsopdrachtenwet van 15 juni 2006 en haar uitvoeringsbeslui -
ten42 wel hanteert. Het zal daarbij onder meer een beroep doen op de leidraad wijzigingen aan 
de opdracht , die het Vlaams Samenwerkingsforum Overheidsopdrachten op 28 oktober 2015 
goedkeurde43.
Voor toekomstige opdrachten zullen de relevante bepalingen van het nieuwe regelgevende 
kader inzake overheidsopdrachten gelden zodra dat in werking is getreden. 
4.2.3	 Onrechtmatige 	aanwending	 van	onderhandelingsprocedure 	zonder	bekend -
making
De aanwending van de onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking is slechts toege -
staan in de uitzonderingsgevallen van artikel 17, §2, van de overheidsopdrachtenwet van 
24 december 199344. Die uitzonderingsgevallen moeten overeenkomstig vaste rechtspraak van 
het Hof van Justitie van de Europese Unie strikt en beperkend worden geïnterpreteerd45.
Bij de volgende 3 aannemingen bleek een verrekening in werkelijkheid een verdoken onder -
handse opdracht te zijn, die DS normaal aan de mededinging had moeten onderwerpen.
DS heeft een onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking voor de uitvoering van bag -
gerwerken en het transport van baggerspecie stopgezet omdat de aangeboden prijzen de 
drempelwaarde voor een onderhandse opdracht overschreden. Later voerde de zittende aan -
nemer de werken uit middels een verrekening in meer van 196.190 euro.
•	 Aanneming 	Zuid-Willemsvaart 	–	Gemeente 	Bocholt:	 herstellen 	van	een	oeverver -
dediging	 te	Lozen	met	aanleg	van	een	fietspad	 (bestek	WBK/09-30	 –	nr.	9	in	bij-
lage	1)
In 2009 werd deze overheidsopdracht gegund voor een bedrag van 1.145.843,36 euro. De op -
dracht werd middels een verrekening en buiten mededinging uitgebreid met een bedrag van 
42 Brieven van 25 november 2015 en 22 september 2016 van de gedelegeerd bestuurder van DS.
43 Cf. https://overheid.vlaanderen.be/sites/default/files/documenten/overheidsopdrachten/2015_Leidraad%20Wijzigin -
gen%20aan%20de%20opdracht.pdf .
44 Artikel  17 van de overheidsopdrachtenwet van 24 december 1993 is intussen vervangen door artikel 26, §1,van de over -
heidsopdrachtenwet van 15 juni 2006.
45 H.v.J., zaak 199/85, Europese commissie / Italië, inzonderheid punt 14 en conclusies van de advocaat generaal; H.v.J., 
zaak C-328/92, Europese commissie / Spanje, punten 15-16; H.v.J., zaak C-324/93, Evans Medical, punt 48, zaak C-318/94, 
Europese commissie / Duitsland, punt 13; H.v.J., gevoegde zaken C-20/01 en C-28/01, Europese commissie / Duitsland, 
punt 58; H.v.J., zaak C-385/02, Europese commissie / Italië, punt 19 en conclusies van de advocaat generaal, punt 30; 
H.v.J., zaak C-340/02, Europese commissie / Frankrijk, punt 38; H.v.J., zaak C-126/03, Europese commissie / Duitsland; 
H.v.J., zaak C-84/03, Europese commissie / Spanje; H.v.J., zaak C-394/02, Europese commissie / Griekenland, punt 33; 
H.v.J., zaak C-337/05, Europese commissie / Italië, punten 57-58; H.v.J., zaak C-157/06; Europese commissie / Italië, 
punt 23. 34
103.067 euro voor het inheien van 80 meter damplanken op 2 km afstand van de werken voor -
zien in de aanneming. Rekening houdend met de afstand tussen de oorspronkelijk gegunde 
opdracht en de bijkomende werken heeft DS ten onrechte gebruik gemaakt van de onderhan -
delingsprocedure zonder bekendmaking zonder dat in rechte, noch in feite te rechtvaardigen. 
In zoverre DS de gevolgde werkwijze in haar reactie van 16 september 2016 op grond van vei -
ligheidsoverwegingen en hoogdringendheid rechtvaardigt, diende zij gebruik te maken van 
artikel 17, §2, 1°, c, van de wet van 24 december 1993 dat de onderhandelingsprocedure zonder 
bekendmaking toelaat bij hoogdringendheid.
•	 Baggerwerken 	kanaal	Dessel-Turnhout-Schoten.	 Zone	Rijkevorsel-Schoten 	(Be-
stek	FAC/W/BAG8/11/39	–	nr.	13	in 	bijlage	1)
De te baggeren hoeveelheid werd uitgebreid met ruim 45%. Om de scheepvaart niet in het 
gedrang te brengen en uit vrees voor de vertraging die dat met zich zou brengen, besloot de 
raad van bestuur geen nieuwe opdracht te plaatsen, maar de bijkomende hoeveelheden bag -
gerwerken middels een verrekening te voltooien.
DS bevestigde in zijn reactie van 16 september 2016 dat het de toepassingsvoorwaarden voor 
het beroep op een onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking in de toekomst nauwge -
zetter zal nagaan. Het wees erop dat het inmiddels, onder meer voor onderhoudsbaggerwer -
ken, raamovereenkomsten afsloot, waarop het in onvoorziene of dringende omstandigheden 
een beroep kan doen, om zo de – onrechtmatige – toepassing van de onderhandelingsproce -
dure zonder bekendmaking te vermijden.
4.3 Conclusies
DS maakt slechts zelden gebruik van de mogelijkheid een herziening van de eenheidsprijs te 
bedingen voor posten waarvan de werkelijk uitgevoerde hoeveelheid het drievoud overtreft 
van de vermoedelijke hoeveelheid. In vier aannemingen was de aannemer niet meer de laag -
ste inschrijver als met de werkelijk uitgevoerde hoeveelheden rekening wordt gehouden. Die 
situaties raken aan de principes van gelijkheid, mededinging en transparantie.
Van de 15 onderzochte aannemingen hebben zes  aannemingen – ten opzichte van hun totaal 
inschrijvingsbedrag – gesaldeerd voor meer dan 43% aan meerwerken meegebracht. In twee 
ervan bereikte de gesaldeerde meerkost meer dan 100%. Rekening houdend met de recht -
spraak van het Hof van Justitie moeten sommige van die gevallen als een wezenlijke wijziging 
worden beschouwd. 
In zeker drie  aannemingen bleek een verrekening in werkelijkheid een verdoken onderhandse 
opdracht te zijn, die DS normaal aan de mededinging had moeten onderwerpen. VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   35
5.1	 Wettelijke 	basis	en	voorschriften 	van	zorgvuldig	bestuur
Artikel 15 van de AAV bepaalt dat de aannemer een gedagtekende en ondertekende schuldvor -
dering dient voor te leggen die steunt op een gedetailleerde staat van werken en de gevraagde 
betalingen volgens hem rechtvaardigt. De aanbestedende overheid ziet de ingediende staat 
van werken na en brengt eventueel verbeteringen aan. Als in de staat niet tussen de partijen 
overeengekomen eenheidsprijzen voorkomen, stelt de overheid die prijzen ambtshalve vast, 
met behoud van alle rechten van de aannemer. De aanbestedende overheid betaalt de aan -
nemer binnen de 60 kalenderdagen na de dag waarop zij de verklaring van schuldvordering 
heeft ontvangen (artikel 15, §1, AAV). Bij overschrijding van die betalingstermijn heeft de aan -
nemer van rechtswege en zonder ingebrekestelling recht op de betaling van interesten (arti -
kel 15, §4, AAV).
Aanbestedende overheden moeten ervoor zorgen de doorlooptijd van verrekeningendossiers 
tot een minimum terug te brengen om verwijlinteresten te beperken. Binnen het beleidsdo -
mein MOW schrijven diverse dienstorders maatregelen voor om de verwijlinteresten te beper -
ken46. Behalve een tijdige betaling van de verrekeningen, schrijven ze ook het gebruik voor van 
de posten voorbehouden som  en geraamde som  in de bestekken (zie ook 6.2.2). 
5.2	 Verwijlinteresten
Bij zijn audits van de waterwegbeheerders afdeling Maritieme Toegang, agentschap Water -
wegen en Zeekanaal en Agentschap Maritieme Dienstverlening en Kust (MDK) heeft het Re -
kenhof vastgesteld dat verrekeningen aanleiding hebben gegeven tot belangrijke verwijlinte -
resten:
• Voor alle in 2009 en 2010 opgeleverde aannemingen heeft het agentschap Waterwegen en 
Zeekanaal 950.725 euro verwijlinteresten betaald.
• Voor alle in 2010 en 2011 opgeleverde aannemingen heeft de afdeling Maritieme Toegang 
168.694 euro verwijlinteresten betaald.
• Voor alle in 2010, 2011 en 2012 opgeleverde aannemingen heeft het Agentschap Maritieme 
Dienstverlening en Kust 445.240 euro verwijlinteresten betaald.
46 Dienstorder AWZ 01/02 (20/03/2001) – Overheidsopdrachten voor aanneming van werken. Betaling van werken. Betaling 
van het onbetwiste gedeelte van de vordering inzake prijzencontrole en betalingen  en Dienstorder LIN 2003/11 Overheids -
opdrachten-verwijlintresten  (6 juni 2003). Verder verwees DS naar Dienstorder MOW/MIN/2015/01 Dienstorder bijzon -
dere bestekposten  dat geldt sinds 1 juli 2015. Dat dienstorder licht onder meer de toepassingsmodaliteiten voor het 
gebruik van de posten voorbehouden som  en geraamde som  toe en vervangt Dienstorder MOW/MIN/2013/01  instructie 
over het gebruik van de posten . 36
DS betaalde op slechts 1 van de 15 geselecteerde aannemingen verwijlinteresten: het gaat om 
52.560,56 euro in 2010. DS meldde in de periode 2012-2014 geen verwijlinteresten meer te heb -
ben betaald. Ook uit het rapport van 10 juli 2015 van het departement MOW47 komt tot uiting 
dat DS voor het volledige jaar 2014 en de eerste helft van 2015 geen verwijlinteresten betaalde. 
De cijfers uit het rapport zijn opgenomen in de onderstaande tabel. 
Tabel 6 – Betaalde verwijlinteresten beleidsdomein MOW
Entiteit 30/06/2015 30/06/2014 2014
Departement MOW 52.477 107.861 340.890
Agentschap Wegen en Verkeer 2.041.854 1.216.808 4.222.594
Agentschap MDK 25.894 38.185 237.057
DAB Vloot 917 349 5.581
DAB Loodswezen 0 0 0
Totaal ministerie MOW 2.121.142 1.363.203 4.806.123
EVA De Lijn   1.265 1.817
EVA De Scheepvaart 0 0 0
EVA Waterwegen en Zeekanaal 123.700  373.081 582.667
Bron: departement MOW
Het Rekenhof heeft DS gevraagd hoe het erin slaagt dit nulcijfer te bereiken, in tegenstelling 
tot de andere waterwegbeheerders.
DS bevestigde48 dat het de laatste jaren geen ambtshalve verwijlinteresten heeft uitbetaald, 
hoewel de aannemer bij het overschrijden van de betalingstermijn daar van rechtswege en 
zonder ingebrekestelling recht op heeft. Bij ontvangst van een aanvraag tot verwijlinteresten 
ging het agentschap met de betrokken leverancier of aannemer steeds in debat met het oog op 
een minnelijke regeling. Met de belangrijkste crediteuren heeft DS in een gentleman’s agree -
ment  afgesproken dat geen verwijlinteresten worden uitgekeerd. In ruil beloofde DS de in 
de regelgeving voorgeschreven maximale verificatie- en betalingstermijnen niet systematisch 
uit te putten. Als een vorderingsstaat is goedgekeurd en de betreffende factuur ontvangen, 
betaalt DS die meestal al een tiental dagen vóór de vervaldatum van de betalingstermijn. De 
snelle betaling van het merendeel van de normale facturen compenseert volgens DS de laat -
tijdige betaling van enkele facturen.
Nog volgens DS hebben die afspraken geen effect op de inschrijvingsprijzen. De aanbeste -
dingsresultaten zijn vergelijkbaar met die van de andere waterwegbeheerders en occasioneel 
prijsonderzoek door de afdeling ATO heeft, aldus DS, evenmin afwijkingen aan het licht ge -
bracht. Hetzelfde geldt voor de in de verrekeningen opgenomen overeengekomen prijzen. De 
gevolgde handelwijze is dan ook niet noodzakelijk verlieslatend voor de opdrachtnemer die 
weliswaar geen nalatigheidsinteresten ontvangt op laattijdig betaalde facturen, maar door een 
snellere betaling van de meeste van zijn facturen ook veel minder een beroep moet doen op 
kortlopende kaskredieten, waarvan de intrestvoet minimaal even hoog is.
47 Rapport van 10 juli 2015 van de afdeling Boekhouding en Begroting van het departement MOW aan de leden van het 
Managementcomité van het beleidsdomein MOW.
48 Mails van 30 december 2015 en 8 januari 2016. VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   37
Hoewel het  gentleman’s agreement de facto  een positieve financiële impact heeft en kennelijk 
met instemming van de betrokken aannemers gebeurt, houdt de praktijk in wezen een afwij -
king in van artikel 15, §4, van de AAV49. Het Rekenhof wijst erop dat als DS erin zou slagen alle 
facturen tijdig te betalen, het zijn toevlucht niet hoeft te nemen tot een dergelijk afwijkend 
gentleman’s agreement . 
5.3	 Conclusies
Op slechts 1 van de 15 geselecteerde aannemingen heeft DS verwijlinteresten betaald. Hoewel 
de overheidsopdrachtenregelgeving bepaalt dat aannemers van rechtswege en zonder inge -
brekestelling recht hebben op verwijlinteresten in geval van laattijdige betaling, maakte DS 
afspraken met de aannemers om geen interesten uit te betalen. Als tegenprestatie put DS de 
maximale verificatie- en betalingstermijnen niet systematisch uit en volgt snelle betaling zo -
dra een vorderingsstaat is goedgekeurd en de betreffende factuur is ontvangen.
49 Volgens artikel 15, §4, AAV heeft de aannemer in geval van laattijdige betaling door de aanbestedende overheid van 
rechtswege en zonder ingebrekestelling recht op de betaling van een intrest. De AAV beogen een – beschermd – even -
wicht tussen rechten en plichten van het bestuur en de aannemer. Afwijkingen van de AAV zijn slechts uitzonderlijk 
mogelijk. Er kan niet van de AAV worden afgeweken tenzij de bijzondere eisen van de beschouwde opdracht dat nood -
zakelijk maken. Afwijkingen van de als fundamenteel  beschouwde AAV moeten uitdrukkelijk worden gemotiveerd in 
het bestek, op straffe van de nietigheid van de geformuleerde afwijking.
 Artikel  9, §3, AUR bepaalt: Een contractuele bepaling of een praktijk die jegens de opdrachtnemer een kennelijke 
onbillijkheid behelst, zal met betrekking tot de datum of de termijn voor verificatie of betaling, de intrestvoet voor 
betalingsachterstand of de vergoeding van invorderingskosten voor niet-geschreven worden gehouden. (…) Voor de 
toepassing van deze paragraaf:
 1° worden als kennelijk onbillijk beschouwd, contractuele bedingen en praktijken die de betaling van intrest voor beta -
lingsachterstand uitsluiten. (…)  VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   39
HOOFDSTUK 6
Door DS gevoerd 
verrekeningenbeleid
Uit de vorige hoofdstukken is gebleken dat het verrekeningengedrag van DS kan worden ver -
beterd. In dit hoofdstuk wordt nagegaan of DS een specifiek beleid heeft uitgetekend om het 
aantal en de omvang van de verrekeningen te voorkomen of te beperken (6.1) en om ze effici -
ent en op rechtmatige wijze af te handelen (6.2).
6.1 Voorkoming en beperking van verrekeningen
6.1.1 Doelstellingen
De beheersovereenkomst 2011-2015 van DS vermeldt onder operationele organisatiedoelstel -
ling 3.3 het realiseren van kwaliteitsvolle infrastructuurwerken met een performant project- en 
timemanagement.
Als prestatie-indicator geldt de mate waarin de totale kost buiten een marge van 15% valt ten 
opzichte van aanbesteding/totaal aantal projecten ; als streefwaarde wordt vooropgesteld: mag 
bij maximaal 15% van de projecten voorkomen. 
De rapportering over het ondernemingsplan vermeldt een indicatorwaarde van 6% in 2012, 
14% in 2013 en 29% in 201450. Voor 2014 bereikte DS de vooropgestelde doelstelling dus niet.
Het ondernemingsplan 2015 neemt de prestatie-indicator echter niet meer op51. Volgens DS 
zal dat worden opgevangen doordat de persoonlijke evaluaties van de projectingenieurs een 
aantal generieke doelstellingen over verrekeningen bevatten52.
In zijn reactie van 16 september 2016 stelde DS bovendien dat, in het kader van de fusie met 
Waterwegen en Zeekanaal, bij de opmaak van het ondernemingsplan van De Vlaamse Water -
50 Mail DS van 14 januari 2016.
51 In zijn schrijven van 20 november 2015 merkte de gedelegeerd bestuurder van DS op dat dit voortvloeit uit de afstem -
ming met fusiepartner Waterwegen en Zeekanaal nv en het beleidsplan van de minister MOW, dat in hoofdzaak focust 
op de kerndoelstellingen van de organisatie en niet zozeer op de interne werking ervan.
52 Het gaat om volgende doelstellingen: 
– meerwerken ingevolge een wijziging dienen te worden gemeld aan de hand van de gestandaardiseerde meldings -
fiche;
– er moet worden over gewaakt dat het eindbedrag van de aanneming niet hoger is dan 115% van het aanbestedings -
bedrag (exclusief herzieningen);
– er moet worden vermeden dat het budget wordt overschreden, dit door tussentijdse regularisatieverrekening(en)
op te maken;
– de eindverrekening moet zijn opgemaakt vier maanden na de voorlopige oplevering van het project. 40
weg nv zal worden nagegaan hoe doelstellingen inzake verrekeningen het best worden opge -
nomen, hoe de monitoring van de verrekeningen kan worden verbeterd en welke indicatoren 
het meest geschikt zijn.
6.1.2	 Maatregelen
DS meent op het niveau van het beleidsdomein over voldoende duidelijke en toepasbare in -
structies te beschikken die er mee moeten voor zorgen het aantal verrekeningen te beperken53. 
Het vaardigde op het niveau van het agentschap dan ook geen bijkomende gedocumenteerde 
schriftelijke instructies uit54. Wel vermeldde DS een aantal interne afspraken en overlegstruc -
turen die niet zijn gedocumenteerd of geformaliseerd, maar volgens DS voldoende bekend 
zijn bij de betrokkenen55.
De afdeling Waterbouwwerken beschikt over een jurist aan wie de bestekken verplicht moeten 
worden voorgelegd. De andere afdelingen leggen bestekken verplicht voor aan de afdeling Fa -
cility, die over medewerkers beschikt met opleiding of ervaring in het administratieve nazicht 
van bestekken en de administratieve afhandeling van overheidsopdrachten. Desgevallend kan 
de afdeling Facility ook een beroep doen op de afdeling Waterbouwwerken. In tweede lijn 
kan de afdeling Juridische dienstverlening van het departement of de afdeling Overheidsop -
drachten van het Facilitair Bedrijf steeds worden geraadpleegd. Op cel- en dienstniveau wordt 
relevante informatie op regelmatige basis besproken of meegedeeld. Door de gecentraliseerde 
structuur met korte communicatielijnen  acht DS een formalisering in geschreven instructies 
of processen van die afspraken minder noodzakelijk. 
Ook nam DS recent enkele instrumenten in gebruik die een kwalitatieve voorbereiding en een 
zorgvuldige opvolging van overheidsopdrachten moeten versterken en er zo mee moeten voor 
53 DS verwees in de mail van 14 januari 2016 naar Omzendbrief MOW 2010/1 Overheidsopdrachten . Prijstechnisch na -
zicht – Dossiers voor te leggen aan de afdeling Algemene Technische Ondersteuning en Dienstorder MOW/MIN/2015/01 
Dienstorder bijzondere bestekposten , dat geldt sinds 1 juli 2015. Dat dienstorder licht onder meer de toepassingsmo -
daliteiten toe voor het gebruik van de posten voorbehouden som  en geraamde som  en vervangt Dienstorder MOW/
MIN/2013/01 instructie over het gebruik van de posten . 
 Het gebruik van de post  voorbehouden som laat toe onder welbepaalde voorwaarden de aannemer kleine onvoorziene 
prestaties of prestaties op te dragen, waarvan bij het opmaken van het ontwerp de omvang of uitvoeringsregels nog 
onvoldoende bekend zijn, zonder dat hiervoor een verrekening moet worden opgemaakt. Het gebruik van de geraam -
de som  laat toe grotere prestaties, die zijn voorzien maar waarvan de omvang niet – volledig – kan worden ingeschat, 
aan te rekenen via deze post. 
 DS verwees eveneens naar Dienstorder LIN/AWV 2001/2 Overheidsopdrachten voor aanneming van werken. Betaling 
van het onbetwiste gedeelte van de vordering en Dienstorder AWZ 01/02 – Overheidsopdrachten voor aanneming van 
werken. Betaling van werken. Betaling van het onbetwiste gedeelte van de vordering inzake prijzencontrole en betalingen .
54 Schrijven van 20 november 2015 en 22 september 2016 van de gedelegeerd bestuurder van DS.
55 Schrijven van 20 november 2015 van de gedelegeerd bestuurder van DS. Daarin verwees hij naar regelmatig dienstover -
leg en celoverleg en stelde dat dankzij de korte communicatielijnen als gevolg van de zeer gecentraliseerde structuur van 
DS er geen behoefte is dit formeel op papier te zetten. VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   41
zorgen dat het aantal verrekeningen (en de omvang ervan) wordt voorkomen of beperkt56, en 
de opvolging ervan moeten vergemakkelijken. De merites van de maatregelen konden in het 
kader van deze audit niet worden beoordeeld, aangezien zij in geen van de onderzochte dos -
siers al werden toegepast.
• Voor de opmaak van bestekken en de registratie en opvolging van verrekeningen en con -
tractwijzigingen maakt DS sedert april 2012 gebruik van e-Delta, een opvolgingssysteem 
dat het hele overheidsopdrachtenproces van ontwerpfase tot en met de opvolging digita -
liseert. Dat moet onder andere het gebruik van (de recentste versie van) standaardbestek -
ken verzekeren. Het systeem e-Delta automatiseert ook deels de taken en verantwoorde -
lijkheden die zijn opgenomen in de functieomschrijvingen. 
• Sedert 2014 maakt de afdeling Waterbouwwerken gebruik van gestandaardiseerde mel -
dingsfiches voor wijzigingen aan de opdracht. Dat moet leiden tot een meer uniforme en 
gestructureerde werkwijze en aldus tot een betere naleving van de algemene rechtsbe -
ginselen. Tegelijk introduceerde zij in 2014 het principe van een financiële fiche per aan -
bestedingsdossier, die de financiële status van de betrokken opdracht transparanter en 
overzichtelijker moet maken. 
• Sedert december 2015 beschikt DS over een toezichterstool (Aqualog) in Access, waarin 
de toezichters onverwachte feiten die aanleiding kunnen geven tot contractwijzigingen, 
alsook hun gevolgen onmiddellijk na de vaststelling ervan op uniforme wijze moeten re -
gisteren. Dat moet de opvolging ervan vergemakkelijken. 
• DS werkt de projecten maximaal uit in 3D, waardoor het hoeveelheden vermeld in de op -
metingsstaat nauwkeuriger kan begroten. Het tekent ze ook via coördinaten maximaal in 
het Geografisch Informatie Systeem, zodat een geografische historiek van de projecten 
wordt opgebouwd.
Zowel DS als de minister bevestigden in hun reactie van respectievelijk 16 en 22 september 
2016 dat in het licht van de hangende fusie met het agentschap Waterwegen en Zeekanaal de 
bestaande procedures, maatregelen en instrumenten zullen worden herzien en dat, rekening 
houdend met de vaststellingen en aanbevelingen van het Rekenhof, zal worden nagegaan wel -
ke doelstellingen omtrent verrekeningen het best worden opgenomen en hoe de monitoring 
ervan kan worden verbeterd.
In afwachting namen DS en de minister al een aantal bijkomende maatregelen. Zo moeten 
verrekeningen sinds juni 2016 in een vroeger stadium in e-Delta worden geregistreerd en met 
opgave van de verschillende goedkeuringsstappen worden opgevolgd, wat het overzicht op 
de verrekeningen in opmaak optimaliseert. Op 12 juli 2016 is op het beleidsdomeinniveau 
een dienstorder goedgekeurd die het betalingsproces volledig uittekent met concrete richt -
56 Dat een grondige en zorgvuldige voorbereiding van de opdracht en de opdrachtdocumenten en een nauwgezette op -
volging van de opdracht noodzakelijk zijn om het aantal en de omvang van de verrekeningen te beperken, werd in het 
verleden al herhaaldelijk erkend en benadrukt. Naar aanleiding van een Rekenhofaudit naar de verrekeningen vastge -
legd in 2003 en 2004 op de begroting van het Vlaamse Infrastructuurfonds (VIF), vaardigde het Agentschap Infrastruc -
tuur op 5 december 2004 het Dienstorder MOW/AI/2006/15 Overheidsopdrachten. Verrekeningen  uit. Dat dienstorder 
vraagt onder meer bijzondere aandacht voor de kwaliteit van de bestektesten, de bepaling van de juiste hoeveelheden 
voor de opmaak van de meetstaat en een zorgvuldige voorbereiding van de aanneming. Ook recente audits inzake het 
verrekeningengedrag bij de waterentiteiten Waterwegen en Zeekanalen nv, het Agentschap Maritieme Toegang en 
het Agentschap Maritieme Dienstverlening en Kust benadrukten het belang van een zorgvuldige voorbereiding van de 
opdracht. Hoewel DS sensu strictu  niet onder het toepassingsgebied van die documenten ressorteert, mag – gelet op 
de aard en de oorsprong van de documenten – redelijkerwijze aangenomen worden dat de erin vervatte principes haar 
niet onbekend zijn. 42
termijnen voor elke stap in het proces. Een tweede dienstorder, over het betalingsproces voor 
wijzigingen aan de opdracht, is in voorbereiding.
6.1.3	 Human 	resources
DS stelt over de juiste competenties en profielen te beschikken57. Nieuwe projectingenieurs 
krijgen een opleiding overheidsopdrachten en starten met kleinere of meer eenvoudige op -
drachten. Sedert ongeveer een jaar fungeren ervaren medewerkers als aanspreekpunt met een 
aantal specifieke taken. 
Voor de technische aspecten kan DS binnen het beleidsdomein een beroep doen op de afde -
ling Geotechniek, de afdeling Expertise beton en staal (departement MOW) en de afdeling 
Elektromechanica en telematica (AWV).
Voor bepaalde – strategische – projecten of als specifieke specialisaties vereist zijn, doet DS 
een beroep op externe partners (onder meer via raamovereenkomsten) of zet zij samenwer -
kingsstructuren op. Het komt de betrokken projectingenieur toe die derden aan te sturen en 
Bij nieuwe relevante regelgeving wordt in opleiding en ondersteuning voorzien.
6.1.4  Opvolgingsinformatie
Het resultaat van de prestatie-indicator werd in het kader van de beheersovereenkomst jaar -
lijks gerapporteerd aan de raad van bestuur. De indicator is echter niet meer opgenomen in 
het ondernemingsplan 2015. Volgens DS zal het de indicator intern nog opvolgen via de evalu -
atie van de projectingenieurs58 (zie supra). Enkel binnen de afdeling Waterbouwkunde, be -
voegd voor de uitvoering van infrastructuurprojecten en overheidsopdrachten, vormen die 
elementen ook een formeel  onderdeel van de evaluatiegesprekken van de individuele project -
ingenieurs. Die afdeling streeft er ook naar regelmatig – idealiter driewekelijks – overleg te 
plannen waarop mogelijke problemen, zoals onder andere contractwijzigingen, kunnen wor -
den besproken en opgevolgd. Die opvolgingsmethoden zijn echter veeleer geïndividualiseerd 
en fragmentarisch. Zij kennen deels een informeel karakter en bieden geen globaal overzicht 
van de problematiek.
Tot 2014 bevatte het ondernemingsplan eveneens een korte evaluatie van de inhoudelijke ver -
beterpunten van de interne processen met eventuele beheersmaatregelen. Sinds 2015 is dit 
niet meer het geval. Volgens DS neemt dat niet weg dat op regelmatige basis nog verbeterac -
ties zullen worden ondernomen.
57 Het gaat om projectingenieurs, landmeters (bachelor), tekenaars (bachelor), werftoezichters (bachelor), juristen en 
administratieve dossierbehandelaars.
58 Schrijven van 20 november 2015 van de gedelegeerd bestuurder van DS. VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   43
6.2	 Afhandeling	 van	verrekeningen 	en	beperking	 van	verwijl-
interesten
6.2.1  Doelstellingen
DS heeft geen concrete doelstellingen geformuleerd die specifiek de doorlooptijd van de af -
handeling van verrekeningen betreffen59.
6.2.2	 Maatregelen,	 opvolging	 en	rapportering
Afhandeling verrekeningen
DS beschikt niet over een formeel uitgeschreven gedocumenteerd proces voor de afhande -
ling van verrekeningen. Elke projectingenieur is daarvoor individueel verantwoordelijk. De 
opvolging gebeurt in het kader van intern overleg. DS vermeldde dat het ook aannemers indi -
vidueel en ad hoc  (mondeling op de werf) wijst op het belang van een snelle administratieve 
afhandeling. Daarnaast verwees DS naar overleg met de sector60.
Sedert het gebruik van e-Delta is het niet meer mogelijk betalingen te verrichten in geval van 
onvoldoende vastleggingskredieten. Projectingenieurs maken gebruik van Excel-tabellen die 
aangeven wanneer extra budget noodzakelijk blijkt. Dit strikte kader zet de betrokken pro -
jectingenieurs volgens DS voldoende aan om verrekeningen tijdig af te handelen.
Het managementteam van DS agendeert periodiek de opvolging van het investeringspro -
gramma op basis van de aanbestedingskalender. 
Beperking verwijlinteresten
De terugdringing van de verwijlinteresten maakt op het niveau van het beleidsdomein het 
voorwerp uit van diverse richtlijnen61.
Binnen DS behoort de inperking van de verwijlinteresten tot de verantwoordelijkheid van 
de betrokken projectingenieur en maakt dat op algemene wijze deel uit van de jaarlijkse per -
soonlijke evaluatie van de projectingenieurs: (…) Er dient eveneens te worden vermeden dat 
er verwijlintresten worden gegenereerd. Dit door bisstaten te regulariseren aan de hand van 
verrekeningen. De projectingenieur volgt de uiterste betalingstermijn strikt op en rapporteert 
hierover62. 
DS hanteert intern een verkorte betalingstermijn ten aanzien van de wettelijk geldende beta -
lingstermijn (zie ook 5.2). Recent worden schuldvorderingen onmiddellijk na hun ontvangst 
59 Schrijven van 20 november 2015 van de gedelegeerd bestuurder van DS.
60 In een mail van 22 januari 2016 verwijst DS ter illustratie naar een overleg met de Vlaamse Vereniging der Waterbou -
wers, dat in 2014 plaatsvond.
61 DS verwijst in de mail van 14 januari 2016 naar Dienstorder LIN 2003/11 Overheidsopdrachten – verwijlintresten  en 
Dienstorder LIN/AWV 2001/2 Overheidsopdrachten voor aanneming van werken. Betaling van werken. Betaling van het 
onbetwiste gedeelte van de vordering,  die een aantal maatregelen vermelden om verwijlinteresten te beperken.
62 Generieke evaluatie projectingenieurs afdeling Waterbouwkunde, opgenomen als bijlage 1 bij het schrijven van 20 no -
vember 2015 van de gedelegeerd bestuurder van DS. 44
in e-Delta geregistreerd, wat de opvolging ervan via e-Delta zelf en via de bijbehorende rap -
porteringstool mogelijk maakt. 
De rapportering over de verwijlinteresten gebeurt periodiek aan het managementcomité van 
het beleidsdomein en aan het departement Financiën en Begroting via vaste, voorgeschreven 
sjablonen die een vergelijking in tijd en tussen entiteiten mogelijk maken. 
Voor de opgeleverde aannemingen heeft DS in de periode 2012-2014 geen verwijlinteresten 
uitbetaald (zie hoofdstuk  5).
6.3 Conclusies
DS beschikte via de beheersovereenkomst 2011-2015 over een concrete doelstelling voor de 
omvang van verrekeningen, die tot 2014 jaarlijks werd opgevolgd via rapportering aan de raad 
van bestuur en in het ondernemingsplan. Die doelstelling werd in 2014 echter niet gehaald en 
is vanaf 2015 niet meer formeel voorzien. 
Op het niveau van het agentschap heeft DS geen concrete doelstellingen geformuleerd die 
specifiek de doorlooptijd van de afhandeling van verrekeningen betreffen.
Wat maatregelen betreft, beschikt DS op het niveau van het beleidsdomein over uitgeschre -
ven richtlijnen om verrekeningen te voorkomen of af te handelen. Op het niveau van het 
agentschap hanteert zij een aantal interne afspraken en overlegstructuren. Die zijn doorgaans 
niet schriftelijk geformaliseerd of gedocumenteerd en worden niet op formele wijze verspreid, 
zodat een formeel uitgeschreven gedocumenteerd proces voor de afhandeling van verrekenin -
gen ontbreekt. Ook een formeel gedocumenteerd opvolgingsproces ontbreekt. Wel nam DS 
recent enkele instrumenten in gebruik die moeten bijdragen tot de voorkoming en beperking 
van verrekeningen en de opvolging ervan moeten vergemakkelijken. De merites ervan kunnen 
op dit ogenblik nog niet worden beoordeeld. VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   45
HOOFDSTUK 7
Algemene conclusies
In de periode 2012-2014 leverde DS 107 aannemingen in de waterwegenbouw op voor een ge -
cumuleerd initieel inschrijvingsbedrag van 153,4 miljoen euro. Op die aannemingen heeft DS 
29,03 miljoen euro verrekeningen in meer en 9,1 miljoen euro in min betaald. Gesaldeerd 
maken de verrekeningen 13% uit van het gecumuleerde inschrijvingsbedrag. Zonder saldering 
bedroeg het verrekeningenpercentage 24,9%. Dat wijst op belangrijke wijzigingen van de aan -
nemingen tijdens de uitvoering ervan.
Bij sommige aannemingen namen aanzienlijke uitbreidingen of wijzigingen zodanige propor -
ties aan tijdens hun uitvoering dat het economische evenwicht van de overeenkomst wijzigde 
in het voordeel van de aannemer op een manier die de voorwaarden van de oorspronkelijke 
opdracht niet bedoelden, of dat eigenlijk sprake was van een nieuwe aanneming. Dat vormt 
een inbreuk op de basisprincipes van transparantie, gelijkheid en mededinging. Een belang -
rijke uitbreiding of fundamentele wijziging van de scope van een overheidsopdracht strookt 
niet met de rechtspraak van het Hof van Justitie van de Europese Unie. 
De doorlichting van de vijftien aannemingsdossiers met de omvangrijkste verrekeningen 
heeft in minstens tien ervan tekortkomingen aan het licht gebracht op het vlak van de voor -
bereiding van de aannemingen. Het gaat onder andere om de onzorgvuldige inschatting van 
voorziene hoeveelheden, de plaatsing van opdrachten die niet aanbestedingsklaar zijn en on -
zorgvuldig uitgevoerde voorbereidende studies of onderzoeken. 
In één geval leidde de onzorgvuldige voorbereiding tot een conceptwijziging en bijgevolg 
omvangrijke aanpassingen tijdens de uitvoering van de aanneming. Hoewel het aangestelde 
studiebureau door een gebrekkige dienstverlening voor een deel de aanleiding was dat DS aan 
de aannemer een schadevergoeding heeft moeten betalen van 1,6 miljoen euro, liet DS na om 
een deel ervan terug te vorderen van het studiebureau. Het werd zelfs niet in gebreke gesteld. 
Op 22 september 2016 meldde DS dat een juridisch onderzoek lopende is om na te gaan of 
er nog een rechtsgrond voorhanden is om de schadevergoeding terug te vorderen die aan de 
aannemer van de werken werd betaald.
De doorlichting toonde ook aan dat DS zelden een herziening van de eenheidsprijs vroeg 
voor posten waarvan de werkelijk uitgevoerde hoeveelheid het drievoud van de vermoede -
lijke hoeveelheid overtrof. In vier gevallen bleek uit een nacalculatie dat de opdrachtnemer 
niet meer de laagste inschrijver was als de werkelijk uitgevoerde hoeveelheden in het initiële 
bestek waren opgenomen. In zeker drie aannemingen bleek een verrekening in werkelijkheid 
een verdoken onderhandse opdracht te zijn, die DS normaal aan de mededinging had moeten 
onderwerpen. 46
Zoals afgesproken in een  gentleman’s agreement  met de aannemers, put DS de maximale ve -
rificatie- en betalingstermijnen doorgaans niet systematisch uit en zorgt zij voor een snelle 
betaling zodra een vorderingsstaat is goedgekeurd en de factuur ontvangen. In ruil betaalde 
DS in de periode 2012-2014 geen verwijlinteresten aan de aannemers, ook al hebben zij daar 
van rechtswege recht op in geval van laattijdige betaling. 
DS beschikte tijdens de onderzochte periode op beleidsdomeinniveau over uitgeschreven 
richtlijnen om verrekeningen te voorkomen, te beperken en af te handelen. DS hanteerde 
intern afspraken en overlegstructuren die evenwel niet schriftelijk waren geformaliseerd of 
gedocumenteerd en niet op formele wijze werden bekendgemaakt of verspreid. Bijgevolg ont -
brak een formeel uitgeschreven gedocumenteerd proces om verrekeningen af te handelen. 
Ook de opvolgingspraktijken bleven individueel en fragmentair, zodat ook een globaal for -
meel gedocumenteerd opvolgingsproces ontbrak. 
Sedert de onderzochte periode nam DS een aantal maatregelen en instrumenten in gebruik 
die moeten bijdragen tot de voorkoming en beperking van verrekeningen en de opvolging 
ervan moet vergemakkelijken. Aangezien zij in geen van de onderzochte dossiers al werden 
toegepast, konden ze nog niet worden beoordeeld. VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   47
HOOFDSTUK 8
Aanbevelingen
• DS moet zijn aannemingen zorgvuldiger voorbereiden, zodat overheidsopdrachten daad -
werkelijk aanbestedingsklaar zijn bij de start van een gunningsprocedure. Dat betekent 
dat DS onder meer moet zorgen voor een zorgvuldige opmaak van de bestekken, met 
preciezer geraamde hoeveelheden, en voor tijdige, degelijke en onderbouwde technische 
voorstudies. Als DS tijdens de uitvoering van de aanneming de opdracht wezenlijk wijzigt 
of bijkomende opdrachten toewijst, moet het rekening houden met het restrictieve stand -
punt van het Hof van Justitie van de Europese Unie: voor wezenlijke wijzigingen aan een 
bestaande opdracht moet – op grond van mededinging – een nieuwe opdracht worden 
uitgeschreven. Het zal ook rekening moeten houden met de nieuwe relevante wettelijke 
bepalingen terzake zodra die in werking treden.
• Het is raadzaam dat DS de eenheidsprijs heronderhandelt voor posten waarvan de wer -
kelijk uitgevoerde hoeveelheid het drievoud van de vermoedelijke hoeveelheid overtreft, 
zeker bij posten waarvoor de aannemer niet met de laagste prijs heeft ingeschreven. 
• DS moet zorgvuldiger te werk gaan als ze wordt geconfronteerd met een opdrachtnemer 
die in de fout gaat. Minstens moet het zijn rechten veiligstellen door de ingebrekestelling 
van dergelijke opdrachtnemers. Verder is DS ertoe gehouden na te gaan of zij de aldus ge -
leden schade op deze opdrachtnemers – al dan niet in rechte – kan verhalen.
• Een beroep op de onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking is een uitzonderings -
procedure, die DS maar mag aanwenden in de gevallen die de overheidsopdrachtenwetge -
ving voorschrijft. 
• DS moet concrete en duidelijke doelstellingen formuleren voor de doorlooptijd en de af -
handeling van verrekeningen. Het moet, via bijkomende maatregelen, bestaande gebrui -
ken voor de voorkoming, de beperking en de opvolging van verrekeningen en verwijlin -
teresten (instructies, procedures en opvolgingssystemen) formaliseren, aanscherpen en 
Nabeschouwing
Het Rekenhof heeft in de voorbije jaren diverse audits verricht over de verrekeningen bij de 
waterwegbeheerders van het beleidsdomein Mobiliteit en Openbare werken. Een constante 
bij de vaststellingen is dat veel verrekeningen te wijten zijn aan onzorgvuldig uitgevoerde 
voorbereidende studies of onderzoeken, die regelmatig betrekking hadden op een onzorg -
vuldig doorgevoerd grondonderzoek. Doordat het beleidsdomein bestaat uit verschillende 
agentschappen, is de expertise inzake bodemonderzoeken, baggerwerken (onder meer in -
schatting van de hoeveelheden) en overheidsopdrachten verspreid over verschillende orga - 48
nisaties. Het Rekenhof vraagt dan ook aan de Vlaamse Regering te onderzoeken of de risico’s 
op tekortkomingen bij de voorbereidende studies of onderzoeken niet beter kunnen worden 
beheerst door een centralisatie van expertise. Een goede voorbereiding van de overheidsop -
drachten en een zorgvuldiger afhandeling van de verrekeningen zullen leiden tot meer value 
for money  binnen het beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken. VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   49
HOOFDSTUK 9
Op 22 september 2016 heeft de Vlaamse minister van Mobiliteit en Openbare Werken zijn 
reactie op het ontwerp van auditrapport bezorgd. 
De minister onderschreef de bevindingen en de aanbevelingen van het Rekenhof. Wel wees hij 
erop dat de voorbereiding van een opdracht voor (waterbouwkundige) werken een complex 
gegeven is en dat zelfs een zorgvuldige voorbereiding niet alle onzekerheden kan wegnemen.
Verder lichtte de minister een aantal recent genomen maatregelen toe en kondigde hij bijko -
mend een aantal voorgenomen initiatieven aan.
Op beleidsmatig niveau wil de minister werk maken van een beleidsdomeinbrede aanpak van 
de verrekeningenproblematiek, mede op basis van de resultaten van de auditcyclus over de 
verrekeningen bij de waterwegenentiteiten, waarvan deze audit het sluitstuk vormt.
Ten slotte zal bij de fusie van DS met het Agentschap Waterwegen en Zeekanaal worden inge -
zet op een betere projectmatige werking en schaalvergroting, waarbij kennisopbouw en -ver -
ankering en projectmanagement op een nog hoger niveau worden getild.  Bijlagen  VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   53
Bijlage 1
Geselecteerde aannemingen De Scheepvaart
Nr. Omschrijving aanneming Bedrag Aantal Bedrag in Bedrag in Gesaldeerd Niet-
 (besteknummer dossier) inschrijving  verreke- min en % meer en % en % gesaldeerd
   ningen     en %
 Opgeleverd in 2012
1 Infrastructuurwerken nieuw dis -
trictsgebouw van nv De Scheep -
vaart, gelegen te Genk, Winter-  
beeklaan. 201.45 2 73.325 177.095 103.770 250.420
    36,4% 87,9% 51,5% 124,3%
2 DTS: Aanleg van FUP's tussen 
brug 8 Rijkevorsel en brug 9  
Sint-Lenaerts 249.808 1 81.737 / -81.737 81.737
    32,7%  -32,7% 32,7%
3 Zuidwillemsvaart – gemeente 
Dilsen: Bouwen van een kaai -
muur en kaaiplateau voor Tripan NV 752.881 3 264.419 425.399 160.980 689.818
    35,1% 56,5 21,4% 91,6%
4 Albertkanaal: Herstellen van on -
derwatertaluds te Stokrooie, ba -
siscontract 648.400 1 1.400 241.986 240.586 243.386
    0,2% 37,3% 37,1% 37,5%
5 Herbouw brug Grobbendonk 5.919.401 18 741.279 2.755.644 2.014.365 3.496.923
    12,5% 46,6% 34,1% 59,1%
 Opgeleverd in 2013
6 Kanaal Dessel-Turnhout-Scho -
ten: Onderhoudsbaggerwerken 2.375.112 2 547.326 1.724.887 1.177.561 2.272.213
    23,0% 72,6% 49,6% 95,7%
7 Baggerwerken sluis Wijnegem en 
zwaaikom Merksem 478.930 1 155.244 364.363 209.119 519.607
    32,4% 76,1% 43,7% 108,5%
 Opgeleverd in 2014
8 AK – Gemeente Riemst: Bouwen 
nieuwe brug te Vroenhoven 22.673.804 22 3.260.152 7.494.485 4.234.333 10.754.637
    14,4% 33,1% 18,7% 47,4%
9 Zuidwillemsvaart – Gemeente 
Bocholt: Herstellen van een 
oever verdediging te Lozen met 
aanleg van een fietspad 1.145.843 3 77.731 356.563 278.832 434.294
    6,8% 31,1% 24,3% 37,9%
10 Gemeenschappelijke Maas – Stad 
Dilsen-Stokkem: aanleg basis en 
kern nieuwe zomerdijk Negenoord  533.501 4 124.381 692.389 568.008 816.770
    23,3% 129,8% 106,5% 153,1%
11 Gemeenschappelijke Maas: ge -
meente Maasmechelen en Lana -
ken: rivierkundige ingrepen Zui -
delijke sector (DC 1-4) 5.100.799 3 498.276 2.361.406 1.863.130 2.859.682
    9,8% 46,3% 36,5% 56,1%
12 AK: Gemeenten Grobbendonk 
en Zandhoven: Monitoring en 
bestrijden wateroverlast – basis-  
contract 485.051 1 151.983 / -151.983 151.983
    31,3%  -31,3% 31,3% 54
   ningen     en%
13 Baggerwerken Kanaal Dessel-
Turnhout-Schoten, Zone Rijke -
vorsel-Schoten 2.137.138 1 99.988 1.109.210 1.009.222 1.209.198
    4,7% 51,9% 47,2% 56,6%
14 Onderzoek van duikers diverse  
kanalen 440.747 9 89.537 796.970 707.433 886.507
    20,3% 180,8% 160,5% 201,1%
15 Merksem: wegenwerken dokken 565.841 3 160.454 253.270 92.816 413.724
    28,3% 44,8% 16,4% 73,1%
 Totaal 43.708.708 74 6.327.232 18.753.667 12.426.435 25.080.899
    14,5% 42,9% 28,4% 57,4% VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   55
Bijlage 2
Antwoord van de Vlaamse minister van Mobiliteit en Openbare Werken
Betreft: Audit Rekenhof – Verrekeningen bij het agentschap De Scheepvaart 
Mijnheer de voorzitter, 
Op 19 juli 2016 legde het Rekenhof mij het ontwerpverslag voor over de audit van de verreke -
ningen bij het agentschap nv De Scheepvaart met het verzoek om een reactie op de conclusies 
en aanbevelingen binnen een termijn van één maand. 
Gelijktijdig werd het ontwerpverslag ook aan de heer Danckaerts, gedelegeerd bestuurder 
van nv De Scheepvaart, bezorgd om de feitelijke juistheid van de bevindingen na te gaan en te 
reageren op de voorlopige conclusies en aanbevelingen. 
Op verzoek van nv De Scheepvaart werd de antwoordtermijn met één maand verlengd. 
In het kader van de gelijktijdige tegensprekelijke procedure vindt u als bijlage de reactie van ir. 
Chris Danckaerts, gedelegeerd bestuurder van nv De Scheepvaart op de voorlopige conclusies 
en aanbevelingen van het ontwerpverslag. 
Hierna bezorg ik u mijn reactie op de aanbevelingen: 
•	 Zorgvuldiger 	voorbereiden 	van	aanneming	 en	omgang	 met	wezenlijke 	wijzigingen 	
aan	de	opdracht 	
De aanbeveling over het zorgvuldig voorbereiden van aannemingen zodat overheidsopdrach -
ten daadwerkelijk aanbestedingsklaar zijn, onderschrijf ik volledig. Ook nv De Scheepvaart 
erkent het probleem. 
Het grondig uitvoeren van de noodzakelijke voorbereidende studies, een goede uitwerking 
van het bestek met zorgvuldige inschatting van de voorziene hoeveelheden zijn essentieel om 
verrekeningen zo veel als mogelijk te beperken. 
Evenwel dient als kanttekening gesteld dat de voorbereiding van een opdracht voor (water -
bouwkundige) werken geen eenvoudig gegeven is noch exacte wetenschap. Zelfs een geo -
technisch of milieutechnisch onderzoek dat conform de regels van de kunst en de vigerende 
codes van goede praktijk is uitgevoerd, zal nooit alle problemen inzake de ondergrond kun -
nen uitsluiten gelet op het steekproefmechanisme.
Voor voorafgaandelijke onderzoeken doet nv De Scheepvaart beroep op ondersteunende en -
titeiten of externe studiebureaus, die over de nodige expertise en erkenningen beschikken. De 
uitgevoerde onderzoeken worden conform verklaard door een erkende bodembeheerorgani -
satie. Toch blijkt in de praktijk dat er bij de uitvoering van sommige opdrachten wijzigingen 
vereist zijn precies omwille van het steekproefmechanisme. 56
Wat betreft wezenlijke wijzigingen aan een opdracht tijdens de uitvoering zal het agentschap 
onder meer beroep doen op de "leidraad wijzigingen aan de opdracht", die door het Vlaams 
Samenwerkingsforum Overheidsopdrachten werd goedgekeurd op 28 oktober 2015. Deze 
guideline laat niet alleen toe wezenlijke en niet-wezenlijke wijzigingen van elkaar te onder -
scheiden, maar verduidelijkt ook de begrippen "wijzigingen", "speling van de hoeveelheid" en 
"aanvullende opdracht". Deze guideline is zowel conform de huidige wetgeving als conform 
aan de visie van het Hof van Justitie die in de Pressetext rechtspraak werd ontwikkeld. 
Bij nv De Scheepvaart wordt sinds 2012 gebruik gemaakt van de standaardbestekken, model -
teksten en catalogi voor het opmaken van bestekken in e-Delta met automatische controle op 
de kwaliteit van het bestek en waarbij eenduidige posten worden toegepast. In e-Delta worden 
de projectingenieurs begeleid bij de opmaak van de prijsherzieningsformules, enz. 
Tot slot worden wat kennisdeling betreft binnen het beleidsdomein MOW elk jaar één of 
meerdere basisopleidingen overheidsopdrachten georganiseerd. Indien er nieuwe interne 
richtlijnen of dienstorders zijn, worden deze via informatiesessies toegelicht. 
•	 Heronderhandeling	 eenheidsprijzen 	bij	drievoudige 	overschrijding	hoeveelheid	
Nv De Scheepvaart geeft aan, zoals dit tot op heden gebeurde, geval per geval te onderzoeken 
of heronderhandeling van de eenheidsprijzen opportuun is. Een aantal recent ontwikkelde 
tools staan hiervoor ter beschikking. 
Zo reikt de afdeling Algemene Technische Ondersteuning van het departement MOW sinds 
dit jaar via het MEDIAAN-portaal een aantal instrumenten aan. Met behulp hiervan worden 
aankopers (in de ruime zin van het woord) in staat gesteld om onder meer opdrachten accu -
rater te ramen, zich beter voor te bereiden op onderhandelingen in het kader van onderhan -
delingsprocedures, verrekeningen en andere, zich vlotter en beter te informeren over allerlei 
technieken inzake ramingen, planningen, onderzoek van schadeclaims,...
Doordat e-Delta als contractmanagementsysteem wordt gebruikt, wordt bij het behandelen 
van de prestaties de overschrijding getoond en worden de verantwoordelijken expliciet attent 
gemaakt op twee- en drievoudige overschrijding. 
Door de geleidelijke invoering van bijkomende applicaties binnen e-Delta vanaf 2012 werd 
het aldus voor de verantwoordelijken voor overheidsopdrachten mogelijk om meer gestructu -
reerd en alerter om te gaan met deze opdrachten. 
•	 Verhalen 	schade	bij	studiebureau 	
Ik stel vast dat het onderzoek om de geleden schade te verhalen bij het desbetreffende studie -
bureau lopende is. 
•	 Beroep 	op	de	onderhandelingsprocedure 	zonder	bekendmaking	
Ik onderschrijf de geformuleerde aanbeveling.  VERREKENINGEN BIJ  DE SCHEEPVAART
REKENHOF, NOVEMBER 2016   /   57
Nv De Scheepvaart zal het beroep doen op een onderhandelingsprocedure zonder vooraf -
gaande bekendmaking nog restrictiever toetsen aan de wettelijke voorwaarden. Als beheers -
maatregel werden intussen raamovereenkomsten afgesloten voor het onderhoud van het pa -
trimonium van nv De Scheepvaart. Dit maakt het mogelijk om in dringende en onvoorziene 
gevallen op deze overeenkomsten een beroep te doen voor de uitvoering van bepaalde werken 
en zo, zelfs in dergelijke gevallen, de toepassing van de onderhandelingsprocedure zonder 
voorafgaande bekendmaking te vermijden. 
•	 Doelstellingen 	inzake	doorlooptijd	 en	afhandeling	 verrekeningen 	en	maatregelen 	
ter voorkoming, beperking en opvolging verrekeningen. 
Ik ondersteun deze aanbeveling die belangrijk is in het opvolgen, evalueren en bijsturen van 
de problematiek van de verrekeningen.
Het agentschap zal in het kader van de lopende fusie met Waterwegen en Zeekanaal NV de 
bestaande procedures, maatregelen en instrumentarium dienaangaande vergelijken en bij -
stellen om vervolgens uniform toe te passen binnen het nieuwe agentschap De Vlaamse Wa -
terweg nv. 
Daarnaast zal bij de opmaak van het nieuwe ondernemingsplan voor De Vlaamse Waterweg 
nv nagegaan worden hoe en welke doelstellingen omtrent verrekeningen best opgenomen 
worden en hoe de monitoring van de verrekeningen verbeterd kan worden. 
Sinds juni 2016 (naar aanleiding van een aanbeveling van het Rekenhof) dienen verrekenin -
gen in een vroeger stadium in e-Delta te worden geregistreerd en te worden opgevolgd, met 
opgave (documentatie) van de verschillende stappen die ondernomen worden om tot een 
goedkeuring te komen, zodat er een beter zicht is op de verrekeningen die in opmaak zijn. 
Ik geef ook mee dat binnen MOW op 12 juli 2016 een dienstorder werd goedgekeurd waarin 
het gewone betalingsproces volledig werd uitgetekend, met concrete richttermijnen voor elke 
stap in het proces en met aandacht voor een aantal frequent voorkomende problemen. In een 
tweede dienstorder zal vervolgens het betalingsproces bij wijzigingen aan de opdracht wor -
den uitgetekend. De werkzaamheden voor deze tweede dienstorder zijn gestart en er wordt 
gestreefd deze dienstorder in de eerste helft van 2017 af te werken. 
Tot zover mijn reactie op het voorliggende ontwerpverslag. 
Op beleidsmatig niveau maak ik nog de volgende beschouwingen. 
De audit is het sluitstuk in de audits over de verrekeningen bij de waterwegbeheerders van 
het beleidsdomein MOW. Ik wil werk maken van een beleidsdomeinbrede aanpak van deze 
problematiek. Op basis van de opgeleverde rapporten van de afgelopen jaren zal ik een stand 
van zaken laten opmaken van de verwezenlijkingen bij de geformuleerde aanbevelingen. Deze 
analyse moet ook aangeven waar zich potentiële goede praktijken situeren, waar er opportu -
niteiten voor meer doorgedreven samenwerking zijn en waar een pooling van competenties 
aangewezen is. 58
De geformuleerde aanbevelingen zullen ook ter harte worden genomen in de lopende syner -
gieprojecten binnen het beleidsdomein MOW die hun oorsprong vinden in de kerntakenplan -
nen van de verschillende MOW-entiteiten. Een aantal van de synergieprojecten zijn immers 
relevant bij de realisatie van deze aanbevelingen en kunnen via integratie in deze projecten 
op ruimere schaal toegepast worden bij alle entiteiten van MOW. Meer specifiek gaat het om 
synergieprojecten inzake digitalisering, automatisering, projectmanagement, controles op 
Werken, Technische Dienstverlening en Baggeren. 
Ik verwijs ook naar de fusie van beide waterwegbeheerders waarbij binnen het lopende fusie -
traject wordt ingezet op het verbeteren van de projectmatige werking. De fusie van beide enti -
teiten moet ook een schaalvergroting bewerkstelligen, waarbij kennisopbouw en -verankering 
en projectmanagement op een nog hoger niveau getild worden. 
Met vriendelijke groeten. 
Ben Weyts 
Vlaams minister van Mobiliteit, Openbare Werken, Vlaamse Rand, Toerisme en 
Dierenwelzijn.    Rekeningenrapport over 2015
Rapport over de algemene rekeningen 2015 
van de Vlaamse Gemeenschap, de jaarrekeningen 2015 van de Vlaamse rechtspersonen  
en de Vlaamse ESR-geconsolideerde rekening 2015ADRES 
Rekenhof
TEL. 
FAX
Brussel, juni 2016U kunt dit verslag raadplegen of downloaden op de 
de hoogte te blijven van nieuwe publicaties.

Report of the Court of Audit 1999, 11th report with comments and documents presented to the Parliament of the Flemish Community

BOEK
VAN HET
REKENHOF
1999
11e boek
voorgelegd aan het Vlaams Parlement14 oktober 1999Zitting 1999-2000Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1
40 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 2
INHOUD
DEEL I  INLEIDING.................................................................................. 7
• VLAAMS BOEK 1999 ........................................................................................................... 8
• WIJZIGINGEN VAN DE CONTROLEBEVOEGDHEDEN VAN
HET REKENHOF: DE PROVINCIALE ONTVANGSTEN EN UITGAVEN ................ 9
• RESULTATEN VAN DE CONTROLE VAN DE NEDERLANDSE KAMER.............. 11
1. BRIEFWISSELING IN 1998..................................................................................112. SAMENWERKING TUSSEN VLAAMS PARLEMENT EN REKENHOF.........13
3. OVERLEG TUSSEN HET MINISTERIE VAN DE VLAAMSE
GEMEENSCHAP EN HET REKENHOF ..............................................................31
• VOORAFGAAND VISUM EN VISUM ONDER VOORBEHOUD................................ 35
• JURISDICTIONELE OPDRACHT ................................................................................... 39
DEEL II  UITVOERING VAN DE  BEGROTING 1998 ..................... 43
• KERNCIJFERS 1998 ........................................................................................................... 44
• VERSLAG OVER DE CONTROLE VAN ALGEMENE REKENING 1998
VAN DE VLAAMSE GEMEENSCHAP............................................................................ 60
• UITVOERING ..................................................................................................................... .76
• HOOFDSTUK 1  MIDDELEN EN ONTVANGSTEN...................................................... 76
1. Algemene commentaar............................................................................................762. Commentaar bij de gerealiseerde ontvangsten........................................................78
• HOOFDSTUK 2  UITGAVEN ............................................................................................ 85
• 1. Kredietvorming.............................................................................................................. ...85
• 2. Evolutie van de uitstaande vastleggingen 1997-1998..................................................... 90
• 3. Aanwending van de departementale kredieten.............................................................. 91
• HOOFDSTUK 3 BEGROTINGSFONDSEN................................................................... 166
• DIENSTEN MET AFZONDERLIJK BEHEER.............................................................. 170
1. Minafonds..............................................................................................................1702. Beheersdienst van de Hogere Zeevaartschool.......................................................174
3. Luchthaven Antwerpen .........................................................................................1764. Luchthaven Oostende............................................................................................179
5. Instituut voor het Archeologisch Patrimonium .....................................................182
6. Vlaams Infrastructuurfonds...................................................................................184 3 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1
7. Cultureel Centrum van de Vlaamse Gemeenschap De Brakke Grond
in Amsterdam ........................................................................................................188
8. Beheersdienst van het Kasteel - Domein van Gaasbeek .......................................1899. Beheersdienst van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten
te Antwerpen .........................................................................................................190
10. Fonds voor de Financiering van het Urgentieplan voor de Sociale Huisvesting...192
11. Investeren in Vlaanderen.......................................................................................193
12. Schoonmaak ..........................................................................................................194
13. Cultureel Centrum van de Vlaamse Gemeenschap Landcommanderij
Alden Biesen .........................................................................................................195
14. Vlaams Centrum voor het Openbaar Bibliotheekwerk .........................................196
15. Gemeenschapsinstelling voor Bijzondere Jeugdbijstand De Zande......................197
16. Gemeenschapsinstelling voor Bijzondere Jeugdbijstand De Kempen ..................198
17. Autonome Vlaamse Fiscale Inning .......................................................................199
• VLAAMSE OPENBARE INSTELLINGEN.................................................................... 200
• Implementatie van de geïntegreerde economische boekhouding en budgettaire
rapportering door de Vlaamse openbare instellingen ..................................................... 200
• Instellingen Categorie A..................................................................................................... 215
1. Openbare Afvalstoffenmaatschappij voor het Vlaamse Gewest (OVAM) ...........2152. Fonds Vlaanderen-Azië.........................................................................................220
3. Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegenheden
(VIPA)...................................................................................................................222
4. Vlaams Fonds voor de Lastendelging (VFLD) .....................................................2265. Fonds ter Bevordering van het Industrieel Onderzoek in Vlaanderen (FIOV) .....228
6. Investeringsfonds voor Grond- en Woonbeleid voor Vlaams-Brabant
(Vlabinvest)...........................................................................................................231
7. Fonds Bijzondere Jeugdbijstand (FBJ)..................................................................234
8. Fonds Film in Vlaanderen .....................................................................................2379. Vlaamse Milieumaatschappij (VMM)...................................................................240
10. Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF)........................................................245
11. Grindfonds.............................................................................................................248
12. Fonds voor Economische Expansie en Regionale Reconversie –
Middelgrote en Grote Ondernemingen (FEERR-MGO).......................................251
13. Fonds voor Economische Expansie en Regionale Reconversie –
Kleine Ondernemingen (FEERR-KO) ..................................................................255
14. Limburgfonds........................................................................................................258
15. Financieringsinstrument voor de Vlaamse Visserij- en Aquicultuursector
(FIVA)...................................................................................................................261
16. Vlaams Egalisatie Rente Fonds (VERF)...............................................................264 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 4
• Instellingen categorieën B en sui generis .......................................................................... 268
1. Autonome Raad voor het Gemeenschapsonderwijs (ARGO) ...............................2682. Universitair Ziekenhuis Gent (UZ Gent)...............................................................274
3. Vlaamse Onderwijsraad (VLOR)..........................................................................2794. Dienst voor Infrastructuurwerken van het Gesubsidieerd Onderwijs (DIGO)......283
5. Investeringsdienst voor de Vlaamse Autonome Hogescholen (IVAH).................287
6. Kind en Gezin........................................................................................................290
7. Vlaams Fonds voor de Sociale Integratie van Personen met een Handicap
(VFSIPH) ..............................................................................................................295
8. Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis te Geel..........................................................300
9. Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis te Rekem ......................................................302
10. Vlopera..................................................................................................................304
11. Commissariaat-Generaal voor de Bevordering van de Lichamelijke
Ontwikkeling, de Sport en de Openluchtrecreatie (BLOSO)................................308
12. Toerisme Vlaanderen ............................................................................................314
13. Export Vlaanderen.................................................................................................32114. Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB)...........324
15. Vlaams Instituut voor het Zelfstandig Ondernemen (VIZO) ................................329
16. Vlaamse Landmaatschappij (VLM) ......................................................................332
17. Vlaamse Maatschappij voor Watervoorziening (VMW) ......................................341
18. Vlaamse Huisvestingsmaatschappij (VHM) .........................................................34719. Vlaamse Vervoermaatschappij - De Lijn (VVM) .................................................356
20. NV Zeekanaal en Watergebonden Grondbeheer Vlaanderen................................365
21. Dienst voor de Scheepvaart...................................................................................370
22. Maatschappij van de Brugse Zeevaartinrichtingen (MBZ) ...................................374
23. Intercommunale Maatschappij van de Linker Scheldeoever (IMALSO)..............38024. Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) ................................388
25. Vlaams Instituut voor de Bevordering van het Wetenschappelijk
Technologisch Onderzoek in de Industrie (IWT)..................................................394
26. Vlaamse Radio- en Televisieomroep (VRT).........................................................401
27. Vlaams Commissariaat voor de Media (VCM).....................................................407 5 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1
DEEL III  BIJZONDERE ONDERZOEKEN...................................... 409
• De millenniumproblematiek in het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap............. 410
• Financiële transacties bij de Vlaamse overheidsdiensten en -instellingen
(vervolgartikel)............................................................................................................... .....412
• Onderzoek van het basisonderwijs.................................................................................... 418
• Drinkwatervoorziening in Vlaanderen: sterkte-zwakte analyse .................................... 430
• Administraties Waterwegen en Zeewezen en Wegen en Verkeer:
betaling van werken, inclusief die langs het Vlaams Infrastructuurfonds
(vervolgartikel)............................................................................................................... .....449
• Onroerende leasing van een gebouw in Anderlecht......................................................... 457
• Infrastructuurwerken ter verbetering van de toegankelijkheid van
de Antwerpse haven............................................................................................................ 461
• Vlaamse Landmaatschappij: economische vergoedingen in het kader van het
mestactieplan.................................................................................................................. .....473
• Vlaams Landbouwinvesteringsfonds: steunbeslissingen 1998........................................ 478
• FEERR-KO: toekenning van expansiesteun .................................................................... 483
• Kind en Gezin: erkenning en subsidiëring van centra voor kinderzorg en
gezinsondersteuning ........................................................................................................... 490
• BLOSO: inkomsten van de sportcentra............................................................................ 499
• Dienst voor de Scheepvaart: personeelsaangelegenheden............................................... 505
• NV Maatschappij van de Brugse Zeevaartinrichtingen:
personeelsaangelegenheden ............................................................................................... 511
• Vlaamse Radio en Televisie: contract voor restyling....................................................... 519
• NV Aquafin: financiering van een waterbeheersproject in Hongarije
(vervolgartikel)............................................................................................................... .....526
• NV Aquafin: gewestvergoeding voor rendement eigen vermogen
( vervolgartikel )............................................................................................................. .....534
BIJLAGE  ALGEMENE  REKENING 1998....................................... 547
• ALGEMENE ONTVANGSTEN 1998 .............................................................................. 548
• TOEGEWEZEN ONTVANGSTEN 1998......................................................................... 554
• LIJST 1: KREDIETVORMING 1998 .............................................................................. 556
• LIJST 2: AANWENDING KREDIETEN 1998 LOPEND JAAR .................................. 568
• LIJST 3: AANWENDING OVERGEDRAGEN KREDIETEN 1997............................ 581 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 6 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 7
DEEL I
INLEIDING Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 8
VLAAMS BOEK 1999
Het Boek 1999 bevat drie hoofddelen:
• Deel I, Inleiding,  bundelt in een aantal hoofdstukken de meer algemene in-
formatie over de huidige werking van het Rekenhof: bevoegdheden, produc-
ten, arresten ten aanzien van rekenplichtigen, resultaten van het voorafgaand
visum, enz.
• Deel II bevat als centraal boekdeel het verslag over de algemene rekening
1998  van de Vlaamse Gemeenschap. Dit deel overziet achtereenvolgens de
uitvoering van de begroting 1998 door de centrale overheid, de diensten met
afzonderlijk beheer en de Vlaamse openbare instellingen. Voor elk begro-tingsonderdeel (organisatieafdeling, DAB of VOI) keren telkens drie punten
terug:
(1) de begrotingsuitvoering in cijfers (kredietaanwending, met commentaren
op over- of onderaanwending, voor de organisatieafdelingen (
1); beknopte
rekeningen van de DAB's of VOI's);
(2) opmerkingen over de uitvoering 1998 (dit is een overzicht van de opmer-
kingen en onderzoeken die het Rekenhof heeft uitgevoerd m.b.t. de aanwen-
ding van de kredieten 1998 (2)):
(3) bijzondere onderzoeken die het Rekenhof in het voorbije jaar heeft gefi-
naliseerd of voortgezet.
Deel II bevat dit jaar ook het verslag van het Rekenhof over het voorontwerp
van decreet houdende de eindregeling van de begroting van de Vlaamse Ge-meenschap voor het jaar 1998. Dit verslag had in 1998 nog de vorm van een
afzonderlijk verslag van het Rekenhof. Het boek bundelt in 1999 dus alle in-
formatie over de algemene rekening 1998.
• Deel III bevat een aantal recent uitgevoerde bijzondere onderzoeken.
                                                       
1 De Commissie voor Financiën en Begroting ging op 8 januari 1998 eenparig
akkoord met het voorstel van het Rekenhof de jaarlijkse voorafbeelding van deresultaten van de uitvoering van de begroting op te schorten, op voorwaardedat de traditionele voorafbeeldingscommentaren, bijvoorbeeld aangaande deaanwendingsgraad van de begrotingskredieten, in het Boek zouden wordengeïntegreerd.
2 Dit overzicht beperkt zich niet tot budgettair-technische commentaren. Het
Rekenhof heeft immers, behalve financiële audit, ook rechtmatigheids- endoelmatigheidsonderzoek als opdrachten. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 9
WIJZIGINGEN VAN DE CONTROLEBEVOEGDHEDEN
VAN HET REKENHOF: DE PROVINCIALE ONTVANG-
STEN EN UITGAVEN
De wetgever heeft de controlebevoegdheid van het Rekenhof op de provincies,
die hij in 1997 had gewijzigd, in 1999 opnieuw gewijzigd. Voortaan dient dezecontrole volledig a posteriori te geschieden. Het Rekenhof heeft er ten aanzienvan de provincies een taak bijgekregen, met name die van begrotingsadvies.
1. Wijziging van de controlebevoegdheden
1.483.222
In zijn vorige Boek meldde het Rekenhof dat de wet van 25 juni 1997 tot wijzi-
ging van de provinciewet de bevoegdheid van het Rekenhof op de provincialeontvangsten en uitgaven had beperkt tot het afsluiten van de rekeningen van de
provincieontvanger, de bijzondere ontvangers, de provinciale rekenplichtigen
over gelden en over waren en de rekenplichtigen van de traditionele provincie-
bedrijven. Ten aanzien van hun verantwoordelijkheid behield het Rekenhof ook
zijn rechtsprekende bevoegdheid. De wet voorzag niet in de tussenkomst van hetRekenhof bij de rekeningaflegging aan de provincieraad door de bestendige
deputatie, noch in de voorlegging van de bevelschriften tot betaling aan het
voorafgaand visum(
3).
2. Herformulering van de controlebevoegdheid
1.744.761
Inmiddels heeft de wetgever de provinciewet opnieuw gewijzigd(4). De artikelen
4 en 8 van de wet van 4 mei 1999 bevestigen de bevoegdheid van het Rekenhof
om een externe controle uit te voeren op de wettelijkheid en de regelmatigheid
van de provinciale ontvangsten en uitgaven.
                                                       
3 Het deelde dit op 6 mei 1998 mede aan de provinciegouverneurs.
4 Wet van 4 mei 1999 tot wijziging van de provinciewet en van de nieuwe ge-
meentewet. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 10
3. Uitbreiding van de bevoegdheden met begrotingsadvies
Artikel 4 van de provinciewet draagt het Rekenhof op een advies uit te brengen
over het ontwerp van begroting dat de bestendige deputatie opstelt. Het artikelheeft evenwel noch de datum van overlegging van het ontwerp aan het Rekenhof
vastgesteld, noch de termijn waarover het Rekenhof beschikt voor de advies-
verlening. Het Rekenhof heeft de gouverneurs daarom op 16 en 17 augustus
gewezen op de wenselijkheid zo spoedig mogelijk de modaliteiten en datum van
overzending vast te leggen in een onderling akkoord. Het acht een onderzoeks-periode van vijftien 15 dagen noodzakelijk (
5). Het zou de ontwerpen van de
begroting aldus ten laatste op 15 september moeten ontvangen.
De bestendige deputaties van de provincies Limburg en West-Vlaanderen be-
vestigden op respectievelijk 28 september en 11 oktober 1999 dat ook zij hetwenselijk achten in een onderling akkoord een aantal praktische afspraken vast
te leggen en een vlotte samenwerking te bekomen.
Het Rekenhof heeft zijn adviezen over de ontwerpen van de begroting 2000 op
21 september 1999 verzonden aan de provincie Oost-Vlaanderen, op 24 septem-
ber 1999 aan de provincies Antwerpen, Limburg en West-Vlaanderen, en op 28
september 1999 aan de provincie Vlaams-Brabant (
6).
                                                       
5Het verwees daarbij naar de termijn die artikel 12 van het koninklijk besluit
van 2 juni 1999 houdende algemene regeling van de provinciale boekhouding,aan de provincieontvanger verleent.
6 Het betreft de dossiers 1.762.361 (Antwerpen), 1.762.360 (Vlaams-Brabant),
1.762.239 (Limburg), 1.735.333 (Oost-Vlaanderen) en 1.754.753 (West-Vlaanderen). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 11
RESULTATEN VAN DE CONTROLE VAN DE NEDER-
LANDSE KAMER
1. BRIEFWISSELING IN 1998
In 1998 heeft het Rekenhof 659 brieven gericht aan de leden van de Vlaamse
regering. Aan de provinciegouverneurs zijn 87 brieven gericht. De onderstaande
tabel biedt een overzicht. De kolom NK vermeldt het aantal brieven (eerste deel-
kolom) of briefafschriften (tweede deelkolom) met op het niveau van de Neder-
landse kamer behandelde opmerkingen. De kolom AV vermeldt het aantal brieven
of briefafschriften met op het niveau van de algemene vergadering behandelde
opmerkingen. De kolom rekening  geeft het aantal brieven of briefafschriften
waarbij rekeningen van openbare instellingen of van rekenplichtigen gecontro-leerd verklaard zijn (door hetzij de algemene vergadering, hetzij een raadsheer (
7)).
(VM = Vlaamse minister; G = Gouverneur)
geadresseerde NK AV rekening totalen
Opm. Afschr.
Minister-President 8 23 1 0 32
VM Onderwijs 109 10 0 5 124
VM Financiën / Begroting 58 27 3 65 153
VM Openbare Werken / Vervoer 45 18 0 0 63
VM Cultuur 38 12 0 0 50
VM Ambtenarenzaken 25 8 3 0 36
VM Huisvesting 37 5 1 0 43
VM Gezin / Welzijn 26 10 0 0 36
VM Economie 9 6 4 0 19
VM Leefmilieu 17 11 1 0 29
VM Tewerkstelling 2 3 0 0 5
VM Gezondheidsbeleid 16 1 0 0 17
VM Buitenlands Beleid 5 4 1 0 10
VM Wetenschap / Technologie 14 1 0 0 15
VM Media 8 2 0 0 10
                                                       
7 Sinds de inwerkingtreding, op 1 september 1995, van de wet van 3 april 1995
tot wijziging van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het Reken-
hof, worden de rekeningen van de aan de rechtsmacht van het Rekenhof on-
derworpen rekenplichtigen niet meer in algemene vergadering afgesloten, maardoor één, daartoe door de voorzitters van elke kamer aangeduide, raadsheer. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 12
VM Brus. Aangel. / Gelijke Kansenb. 4 2 0 0 6
VM Ruimtelijke Ordening 0 0 0 0 0
VM Binnenlandse Aangelegenheden 3 2 1 0 6
VM Europese Aangelegenheden 0 0 0 0 0
VM KMO 0 2 0 0 2
VM Landbouw 1 2 0 0 3
totaal 425 149 15 70 659
NK AV rekening totalen
G Limburg 0 0 1 15 16
G Antwerpen 0 0 1 30 31
G Oost-Vlaanderen 0 0 2 17 19
G West-Vlaanderen 0 0 1 13 14
G Vlaams-Brabant 0 0 2 5 7
totaal 0 0 7 80 87
Verder heeft de Nederlandse kamer 191 brieven gericht aan:
• Beleidsvoerende en controlerende instanties bij Vlaamse openbare instellin-
gen (VRT (4), BLOSO (4), ARGO (5), VDAB (3), Export Vlaanderen (2),
TV (5), Kind en Gezin (8), VFSIPH (8), MBZ (2), IMALSO (2), VHM (4),IWT (2), Vlopera (4), VVM – De Lijn (1), VMM (6), VMW (2), VLOR (3),
VIZO (1), VITO (1), DIGO (4), OVAM (1), VLABINVEST (1), Fonds Film
in Vlaanderen (1), Dienst Scheepvaart (3), VLM (2), NV Zeekanaal (4),VERF (1), NV Aquafin (3)).
• Vlaamse universiteiten, universitaire ziekenhuizen en hogescholen (UG (16),
UFSIA (3), UIA (6), UCA (2), LUC (5), VUB (13), KUB (4), KUL (26),
IVAH (2) en de UZG (6), Groep T-hogeschool Leuven (3)).
• Vlaamse administraties: Onderwijs (1), Ambtenarenzaken (1), Welzijn,
Volksgezondheid en Cultuur (2), Economie (6), Land- en tuinbouw (2).
• Diensten met Afzonderlijk Beheer (OPZ Geel (1), OPZ Rekem (1), Hogere
Zeevaartschool (1)).
• Andere: NV Tunnel Liefkenshoek (3).
Bovendien zijn 37 directiebrieven naar de Vlaamse administraties gestuurd.  Het
betreft opmerkingen over minder belangrijke kwesties, routinezaken of aankon-
digingen van onderzoeken. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 13
2. SAMENWERKING TUSSEN VLAAMS PARLEMENT EN REKEN-
HOF
Sinds de afsluiting van zijn vorige boek heeft het Rekenhof 25 brieven naar de
Voorzitter van het Vlaams Parlement gestuurd. Tevens waren vertegenwoordi-
gers aanwezig bij de besprekingen die de Subcommissie en de Commissie voor
Financiën en Begroting hebben gewijd aan themata vermeld in de Boeken 1997en 1998. Vertegenwoordigers van het Rekenhof waren ook - vooral als budget-
tair raadgever - aanwezig in tal van vergaderingen van de Commissie voor
Financiën en Begroting over andere aangelegenheden. De onderstaande para-grafen bieden een overzicht van deze samenwerking.
1. Briefwisseling met het Vlaams Parlement
Van 1 september 1998 tot 31 augustus 1999 heeft het Rekenhof de volgende brie-
ven en briefafschriften aan de Voorzitter van het Vlaams Parlement gericht:
• N12-1.133.429 B6 d.d. 6 oktober 1998: auditverslag over het onderzoek van de
kostprijs van het door de VVM verrichte busvervoer
• N14-1.266.706 B14 d.d. 14 oktober 1998: rapport over het beheer van de sub-
sidiestromen van het Vlaams Fonds voor de Sociale Integratie van Personenmet een Handicap
• N14-1.630.245 B1 d.d. 27 oktober 1998: brief over ongedateerd ministerieel
besluit houdende herverdeling van kredieten inzake het ontbreken van een de-
cretale grondslag voor een subsidie aan het Vlaams Instituut voor Gezond-heidspromotie
• N14-1.605.508 B1 d.d. 6 november 1998: verslag van het onderzoek van de
venbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 1999
• N14-1.637.966 B1 d.d. 9 november 1998: brief met opmerkingen bij het ont-
werp van decreet houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 1999
• N14-1.638.478 B1 d.d. 17 november 1998: brief over een besluit van de
Vlaamse regering van 22 september 1998 houdende verdeling van het provisi-oneel krediet ingeschreven onder programma 24.60, basisallocatie 00.21
• A17-1.556.042 B2 d.d. 30 november 1998: vraag over het plaatsen van de
integrale teksten van de boeken van opmerkingen op de op te richten Website
• N14-1.649.665 B1 d.d. 15 december 1998: brief over een besluit van de
Vlaamse regering van 1 december 1998 tot herverdeling van basisallocatiesvan de begroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 1998
• N12-1.600.360 B2 d.d. 21 december 1998: ontwerp van besluitvormingssce-
nario voor bijzondere financiële transacties aangegaan door Vlaamse over-
heidsdiensten en -instellingen Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 14
• N0-1.542.022 B33 d.d. 28 december 1998: verslag over het onderzoek naar
subsidies in de Vlaamse Gemeenschap
• N14-1.266.706 B15 d.d. 5 januari 1999: rapport over de controleomgeving in
het Vlaams Fonds voor de Sociale Integratie van Personen met een Handicap
• N12-1.600.360 B3 d.d. 2 februari 1999: verslag over het ontwerp van be-
sluitvormingsscenario voor bijzondere financiële transacties aangegaan doorVlaamse overheidsdiensten en –instellingen
• N14-1.531.832 B2 d.d. 23 februari 1999: resultaten van onderzoek naar te-
korten aan vastleggingsmachtigingen in de diverse domeinen van de begro-
ting van de Vlaamse Gemeenschap
• N14-1.440.946 B3 d.d. 11 maart 1999: rapport met bevindingen over de
audit die werd uitgevoerd op het schuldbeheer van de Vlaamse Gemeenschap
• N14-1.688.800 B1 d.d. 11 maart 1999: verslag over het voorstel van decreet
houdende de organisatie van de zorgverzekering
• N14-1.659.904 B1 d.d. 16 maart 1999: brief over het ontwerp van decreet tot
regeling van de rechtspositie van het statutair en contractueel personeel vanhet VRT-filharmonisch Orkest en het VRT-Koor
• N14-1.691.810 B1 d.d. 30 maart 1999: brief over een visum onder voorbe-
houd verstrekt op vraag van de Minister-President, verwijzend naar artikel 14
van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het Rekenhof
• N14-1.699.570 B1 d.d. 13 april 1999: brief over een ontwerp van decreet
houdende diverse bepalingen naar aanleiding van de begroting 1999
• N14-1.671.807 B1 d.d. 26 april 1999: verslag over het onderzoek van de
ontwerpen van decreet houdende aanpassing van de middelenbegroting en de
algemene uitgavenbegroting
• N12-1.577.215 B2 d.d. 20 juli 1999: rapport over de financiële controle van
de enkelvoudige jaarrekening van de Vlaamse Milieuholding over het boek-jaar 1997, en bedenkingen in het kader van artikel 13 van het decreet van 13
juli 1994 betreffende de herstructurering van de GIMV, Gimvindus, VMH,
Mijnen en LIM en tot oprichting van het Limburgfonds en van de perma-nente werkgroep Limburg
• N12-1.679.753 B2 d.d. 20 juli 1999: Bevindingen met betrekking tot de re-
keningen van het eerste boekjaar van de NV Vlaamse Participatiemaatschap-
pijen in het kader van artikel 13 van het decreet van 13 juli 1994 betreffende
de herstructurering van de GIMV, Gimvindus, VMH, Mijnen en LIM en tot
oprichting van het Limburgfonds en van de permanente werkgroep Limburg
• N12-1.675.5644 B2 d.d. 3 augustus 1999: verslag van het onderzoek inzake
het milieurapport ( MIRA ) van de Vlaamse Milieumaatschappij ( VMM )
• N14-1.730.695 B1 d.d. 11 augustus 1999: brief naar aanleiding van het
besluit van de Vlaamse regering van 8 juni 1999 houdende gedeeltelijke Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 15
verdeling van het provisioneel krediet ingeschreven onder programma
24.60, basisallocatie 11.01
• N14-1.504.483 B4 d.d. 11 augustus 1999: rapport over de audit van de in-
formatisering in het Vlaams Fonds voor de Sociale Integratie van Personenmet een Handicap
2. Resultaten van de samenwerking met de Subcommissie voor Financiën
en Begroting
De samenwerking tussen het Rekenhof en het Vlaams Parlement heeft zich sinds
het Boek van het Rekenhof 1998, 10e boek met opmerkingen en informatie voor-
gelegd aan het Vlaams Parlement  onder meer geconcretiseerd in een aantal
zittingen van de Subcommissie voor Financiën en Begroting over enkele the-mata uit de Boeken 1997 en 1998. Een aantal van deze besprekingen gaven
aanleiding tot resoluties. De onderstaande paragrafen geven een overzicht van
deze besprekingen en hun resultaten:
2.1. Besprekingen die aanleiding hebben gegeven tot resoluties van het
Vlaams Parlement
2.1.1. Rendement op eigen vermogen van de NV Aquafin
De Subcommissie voor Financiën en Begroting heeft het artikel Vergoedingen
van het Vlaams Gewest aan de NV Aquafin voor het rendement op het eigen
vermogen  uit het Boek van het Rekenhof 1997(
8) op 28 mei en 25 juni 1998
besproken(9). Deze besprekingen mondden uit in een voorstel van resolutie. De
Commissie voor Financiën en Begroting heeft dit voorstel eenparig en zonder
opmerkingen goedgekeurd. Op 28 oktober 1998 heeft het Vlaams Parlement in
plenaire vergadering de resolutie goedgekeurd(10). De inhoud van de resolutie is
weergegeven op p. 537 van dit boek).
2.1.2. Tegemoetkomingen in onderhouds- en herstellingskosten van serviceflats
Het Rekenhof had de Vlaamse Minister van Gezondheidsbeleid begin 1996 zijn
opmerkingen medegedeeld over de regeringsbesluiten en overeenkomsten voor
de oprichting van 5.000 serviceflats voor bejaarden binnen een periode van 10
jaar door toedoen van de Bevak NV Serviceflats Invest. Het Rekenhof waar-schuwde er in het algemeen voor dat deze alternatieve financiering van beleids-
activiteiten, waarbij privé-kapitaal werd aangetrokken en de tegemoetkoming
                                                       
8 Stuk 11 (1997-1998) - Nr. 1, van 5 november 1997, p. 70.
9 Stuk 1098 (1997-1998) - Nr. 2, van 13 oktober 1998.
10 Handelingen - Plenaire vergadering - Nr. 10 en 11 (1998-1999) - van 28 okto-
ber 1998. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 16
van de Vlaamse Gemeenschap beperkt bleef tot een onderhouds- en herstellings-
subsidie, de controle van het Vlaams Parlement beperkte. De problematiek ver-scheen in het 9e Boek van het Rekenhof(
11).
Op 25 juni, 2 juli en 8 oktober 1998 heeft de Subcommissie voor Financiën en
Begroting de kwestie besproken in aanwezigheid van vertegenwoordigers van
het Rekenhof. Deze besprekingen hebben op 10 februari 1999 geleid tot de een-
parige goedkeuring van een resolutie van het Vlaams Parlement(12). Deze reso-
lutie beveelt de Vlaamse regering aan in haar besluit bepalingen op te nemenover de aard, omvang en modaliteiten van de te verstrekken verantwoording
over het subsidiegebruik. Dit maakt herhaling ervan in elke individuele toelage-
beslissing overbodig. De resolutie heeft ook aanbevolen de bepaling die de be-waarder machtigt de toelage in te houden als het OCMW of de VZW niet aan
hun verplichtingen tegenover de BEVAK tegemoetkomen, te schrappen. Dit
houdt immers een aanwending van de subsidie in die afwijkt van de bedoeling
ervan. Ten slotte vroeg het Parlement de voorlegging van toekomstige lening-
overeenkomsten tussen de bewaarder van de Bevak en de Vlaamse Gemeen-schap.
Bij de controle van een subsidiedossier heeft het Rekenhof de Vlaamse Minister
van Welzijn op 16 maart 1999, verwijzend naar deze resolutie, meegedeeld dat
het in de toekomst bij zijn visumverlening rekening zou houden met de opname
van de noodzakelijke bepalingen over de verantwoording van het subsidiege-
bruik in de tekst van de individuele toelagebesluiten, voor zover zij niet zijnopgenomen in het besluit van de Vlaamse regering zelf. De minister heeft tot opheden nog geen antwoord verstrekt op deze brief.
2.1.3. Uitvoering van de beheersovereenkomst met de Vlaamse Vervoermaat-
schappij (VVM)
In het voorjaar van 1997 heeft het Rekenhof de beheersovereenkomst tussen de
VVM en het Vlaams Gewest voor de periode 1997-2001 onderzocht. Het nam
zijn bevindingen op in het 9e Boek van het Rekenhof (
13). Midden 1998 ving de
Subcommissie voor Financiën en Begroting de bespreking van dit artikel aan. In
diezelfde periode voerde het Rekenhof echter ook een onderzoek uit naar de
jaarlijkse evaluatie van de uitvoering van de beheersovereenkomst. Het deeldezijn bevindingen daarover op 29 september 1998 mee aan de Vlaamse Minister
van Vervoer. De Subcommissie heeft deze brief mee in de besprekingen betrok-
ken.
De vergaderingen van de subcommissie van 2 juli, 29 oktober, 19 november en
9 december 1998 en van 21 januari 1999 hebben geleid tot een voorstel van
resolutie, op 11 en 31 maart 1999 éénparig aangenomen door respectievelijk de
                                                       
11 Stuk 11 (1997-1998) - Nr. 1, van 5 november 1997, p. 193.
12 Stuk 1170 (1998-1999) - Nr. 2, van 25 januari 1999, en Beknopt Verslag Nr.
34, p. 16-17.
13 Stuk 11 (1997-1998) - Nr. 1 , van 5 november 1997, p. 159-166. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 17
Commissie voor Financiën en Begroting en de plenaire vergadering(14). De on-
derstaande punten geven de tekst van de resolutie weer; de aanbevelingen vanhet Vlaams Parlement stemmen overeen met de opmerkingen en aanbevelingenvan het Rekenhof:
1° inzake de voorbereiding en de goedkeuring van de overeenkomst
• De beheersovereenkomst van de VVM dient, zoals voorgeschreven in het
oprichtingsdecreet van de VVM, aan het ontwerp van decreet houdende debegroting van de Vlaamse Gemeenschap te worden toegevoegd. Dit geldt
ook voor alle wijzigingen die aan de beheersovereenkomst worden aange-
bracht. Wanneer in de beheersovereenkomst financiële engagementen wor-den aangegaan die het begrotingsjaar overstijgen, dienen deze in het pro-grammadecreet expliciet te worden bevestigd.
2° inzake de inhoud van de beheersovereenkomst
• Strategisch ondernemingsplan. De VVM voert haar beleid uitgaande van het
strategisch ondernemingsplan, dat deel uitmaakt van de beheersovereen-komst. De vertaling van de strategische doelstellingen van de VVM in ope-rationele en actieplannen dient verder te worden verbeterd.
• Concrete normen en taken. De Vlaamse regering dient het principe van de
netnormering dat overeenkomstig artikel 7, §1, van de beheersovereenkomstde basis zal vormen voor de aanpassing van de organisatie, het volume, de
plaats en de frequentie van het openbaar vervoeraanbod door de VVM,
dringend vast te leggen. De reeds in de beheersovereenkomst opgenomennormen (bv. kwantiteit van het aanbod) moeten, om interpretatieverschillen
tussen de partijen te vermijden, eenduidig worden gedefinieerd en rationeel
onderbouwd. Naast kwantitatieve maatstaven moeten in de beheersovereen-komst kwalitatieve normen (comfort, stiptheid, ...) worden opgenomen.
• Meetsystemen. Voor de ontwikkeling van een transparent registratie- en
meetsysteem (kostenbeheerssysteem, registratie kilometers, ...) ten behoeve
van de opvolging en evaluatie van de prestatiemaatstaven dient een striktetijdsplanning te worden aangehouden.
3° inzake de evaluatie en de rapportering over de uitvoering van de beheers-
overeenkomst
• De concrete organisatie van de evaluatie van de uitvoering van de beheers-
overeenkomst van de VVM moet beter worden vastgelegd. Er moet worden
bepaald wie voor het departement de evaluatie uitvoert, aan wie deze wordt
medegedeeld en op welke wijze hieruit conclusies en maatregelen kunnenvolgen. Binnen het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap moet een ad-
ministratieve dienst worden uitgebouwd die een specifieke coördinerende en
                                                       
14 Verslag namens de Commissie voor Financiën en Begroting, Stuk 1259 (1998-
1999) - Nr. 2, van 15 maart 1999, p. 3, en Beknopt Verslag, nr. 47, p. 17. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 18
ondersteunende rol vervult t.o.v. de VOI's. Deze dienst zou kunnen waken
over de eenvormigheid tussen de met de VOI's gesloten diverse beheers-overeenkomsten (o.a. in verband met de meetbare doelstellingen) en een
ondersteunende en coördinerende rol vervullen in de evaluatie van de be-
heersovereenkomsten en de daartoe onmisbare instrumenten (analytischeboekhouding en prestatiebegrotingen).
• Bij de evaluatie dienen de commissarissen die door de Vlaamse regering bij
de VVM zijn aangesteld nauw te worden betrokken. Dit moet worden ge-
waarborgd door een duidelijke profiel- en functiebeschrijving van de rege-ringscommissarissen. De regeringscommissarissen moeten jaarlijks een ge-
motiveerd verslag uitbrengen over hun evaluatie van de uitvoering van de
beheersovereenkomst.
• De Vlaamse regering moet jaarlijks aan het Vlaams Parlement gedetailleerd
verslag uitbrengen over de wijze waarop en de mate waarin de in de be-
heersovereenkomst en de in het ondernemingsplan opgelegde concrete doel-
stellingen werden verwezenlijkt. Hierin moet de verslaggeving van de rege-ringscommissarissen over de uitvoering van de beheersovereenkomst zijn
opgenomen. Het verslag over de uitvoering van de beheersovereenkomst
moet worden gevoegd bij de rekeningen die jaarlijks voor controle aan hetRekenhof worden voorgelegd.
2.1.4. Geïntegreerde economische boekhouding en budgettaire rapportering
van de Vlaamse openbare instellingen
Op 21 mei 1997 heeft de Vlaamse regering de decretaal aan de VOI's opgelegde
geïntegreerde economische boekhouding en budgettaire rapportering geregeld.
Het Rekenhof heeft deze regelgeving eind 1997 en begin 1998 op diverse vlak-
ken onderzocht: overeenstemming met de resolutie van Vlaams Parlement van25 juni 1997 betreffende het juridisch kader, het financieel belang en de audit
van het controlesysteem van de Vlaamse openbare instellingen; bevoegdheden
van de Vlaamse Gemeenschap inzake de boekhouding, begroting en rekeningen
van de VOI's; toepassingsgebied van het decreet en het boekhoudplan; verhou-
ding met bestaande regelgeving over boekhouding, begroting en rekeningen;afstemming van boekhouding op de informatiebehoeften inzake openbare in-
stellingen. Het heeft zijn bevindingen op 2 april 1998 meegedeeld aan de
Vlaamse Minister van Financiën en Begroting. De minister heeft op 13 oktober
1998 geantwoord. De belangrijkste bevindingen en aanbevelingen van het on-
derzoek zijn vermeld in het Boek van het Rekenhof 1998 (
15).
De Subcommissie voor Financiën en Begroting heeft dit artikel op 26 januari en
11 februari 1999 besproken (16) en een ontwerp van resolutie goedgekeurd (17),
                                                       
15 Stuk 11 (1998-1999) - Nr. 1, p. 245-255.
16 Verslag namens de Commissie voor Financiën en Begroting, Stuk 1336 (1998-
1999) Nr. 2, van 26 maart 1999, p. 9 e.v.
17 Stuk 1336 (1998-1999) Nr. l, van 2 maart 1999. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 19
dat door de Commissie voor Financiën en Begroting en de plenaire vergadering
op respectievelijk 25 maart en 5 mei 1999 éénparig is aangenomen(18).
Het Rekenhof rondt momenteel zijn onderzoek naar de uitvoering van het boek-
houdbesluit in de jaarrekeningen 1998 van de VOI's af, terwijl een eerste rapport
over de semestriële staten 1998 op 2 februari 1999 aan de Vlaamse Minister van
Financiën en Begroting is bezorgd.
Een samenvatting van de aanbevelingen in de resolutie van 5 mei 1999, alsook
de resultaten van het eerste implementatierapport, zijn weergegeven op p. 200-
214 van dit boek.
2.2. Andere besprekingen in de Subcommissie
2.2.1. Onderzoek naar de kostprijs van het door de VVM verrichte busvervoer
De Voorzitter van het Vlaams Parlement heeft het Rekenhof op 7 januari 1997
gevraagd een kostprijsvergelijking te maken tussen de buslijnen die de VVM
zelf exploiteert en de buslijnen die zij verpacht. Dit onderzoek vond plaats begin
1998. Het Rekenhof heeft zijn bevindingen op 22 juni en 25 augustus 1998 me-degedeeld aan respectievelijk de directeur-generaal van de VVM en de Vlaamse
Minister van Vervoer. Op 6 oktober 1998 heeft het een auditverslag gestuurd
naar de Voorzitter van het Vlaams Parlement(
19).
De Subcommissie voor Financiën en Begroting heeft het verslag besproken op 9
december 1998 en 21 januari 1999 (20). In de vergadering van 9 december 1998
heeft de VVM een toelichting gegeven bij haar planning voor de uitwerking vanhet kostenbeheerssysteem (analytische boekhouding). De instelling heeft zich
tegenover de subcommissie geëngageerd vóór de marktconsultatie (najaar 1999)
klaar te zullen zijn met een gedetailleerd kostprijssysteem. De vertegenwoordi-ger van het Rekenhof heeft in de vergadering van de subcommissie van 21 ja-
nuari 1999 in dit licht voorgesteld geen voorstel van resolutie op te stellen, maar
akte te nemen van de beloften van de VVM. Het Rekenhof zou vervolgens in het
najaar van 1999 nagaan of de VVM deze beloften heeft waargemaakt. De VVM
heeft het Rekenhof alvast inzage in de berekeningen van de kostprijs van deVVM per lijn toegezegd.
De subcommissie heeft eenparig akte genomen van de beloften van de VVM en
haar opvolgster aanbevolen na de parlementsverkiezingen van 13 juni 1999 dit
dossier opnieuw te bespreken. De Commissie voor Financiën en Begroting heeft
op 11 maart 1999 geen opmerkingen meer geformuleerd bij het verslag van de
Subcommissie voor Financiën en Begroting.
                                                       
18 Stuk 1336 (1998-1999) - Nr.2, van 26 maart 1999, p. 4, en Beknopt Verslag,
nr. 56.
19 Stuk 28 (1998- 1999) - Nr. 1, van 9 oktober 1998.
20 Verslag namens de Commissie voor Financiën en Begroting, Stuk 28 (1998-
1999) - Nr. 2, p. 7. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 20
2.2.2. Rekeningen 1997 van de Dienst voor de Scheepvaart
De Subcommissie voor Financiën en Begroting heeft op 26 januari en 11 februa-
ri 1999 het in het Boek 1998 opgenomen artikel over de rekeningen 1997 van deDienst voor de Scheepvaart besproken (
21). Zij nam er daarbij akte van dat deze
instelling aan de meeste van de door het Rekenhof opgeworpen problemen in-
middels een oplossing had geboden en dat het Rekenhof de uitvoering van de
langdurige beheersovereenkomst met de instelling aan een onderzoek zal on-
derwerpen.
De Commissie voor Financiën en Begroting heeft op 11 maart en 20 april 1999
kennis genomen van het verslag van de Subcommissie. Zij heeft bij dit verslaggeen opmerkingen geformuleerd (
22).
2.2.3. Rekeningen 1997 van de Vlaamse Landmaatschappij
ri 1999 het in het Boek 1998 opgenomen artikel over de rekeningen 1997 van dede Vlaamse  Landmaatschappij besproken(
23). Zij nam daarbij akte van de toe-
zeggingen die de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting terzake op 16
september 1998 en 6 januari 1999 aan het Rekenhof had gedaan. Het Rekenhofzou in zijn elfde boek opnieuw verslag uitbrengen over het dossier.
24).
2.2.4. Audit van het BLOSO en behoefteonderzoek Sportend Vlaanderen én de
toetreding van het BLOSO tot de vzw Topsporthal Gent
De Subcommissie voor Financiën en Begroting heeft op 25 februari 1999 de in
het Boek 1998 opgenomen artikelen over het Commissariaat-Generaal voor deBevordering van de Lichamelijke Ontwikkeling, de Sport en de Openluchtrecre-
atie (BLOSO) besproken. Het ging met name over het artikel Audit van het
BLOSO en behoefteonderzoek Sportend Vlaanderen en Toetreding van het
BLOSO tot de vzw Topsporthal Gent (
25). Zij concludeerde dat een minister de
                                                       
21 Verslag van de Subcommissie voor Financiën en Begroting, stuk 11 (1998-
1999) - Nr. 1.
22 Verslag van de Commissie voor Financiën en Begroting, stuk 11 (1998-1999) -
Nr.3.
23 Verslag van de Subcommissie voor Financiën en Begroting, stuk 11 (1998-
24 Verslag van de Commissie voor Financiën en Begroting, stuk 11 (1998-1999) -
Nr. 3.
25 Verslag van de Subcommissie voor Financiën en Begroting, stuk 11 (1998-
1999) - Nr. 1. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 21
wettelijke termijn van één maand om te reageren op opmerkingen van het Re-
kenhof in elk geval moet respecteren en dat het voeren van de boekhouding vaneen instelling (VZW Topsporthal) door de toezichthoudende overheid op deze
instelling (BLOSO) beter wordt vermeden, tenzij het voeren van deze boekhou-
ding zich beperkt tot louter uitvoerende en registrerende taken. De subcommis-sie nam ten slotte akte van de belofte de ontwerpovereenkomst met de VZW
voor te leggen aan het Rekenhof.
kennis genomen van het verslag van de Subcommissie. Zij heeft bij dit verslaggeen opmerkingen geformuleerd(
26).
3. Resultaten van de samenwerking met de Commissie voor Financiën en
Begroting
De samenwerking concentreerde zich in 1998 rond de taak van het Rekenhof als
begrotingsadviseur, het doelmatigheidsonderzoek van het Rekenhof naar subsi-dies in de Vlaamse Gemeenschap en een aantal andere afzonderlijke rapporten.
3.1. Resultaten van de budgettaire adviesrol
3.1.1. Initiële begroting 1999
Op 6 november 1998 heeft het Rekenhof zijn verslag met commentaar en op-
merkingen naar aanleiding van het onderzoek van de ontwerpen van decreethoudende de middelenbegroting en de algemene uitgavenbegroting van de
Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 1999 meegedeeld aan het
Vlaams Parlement en de leden van de Vlaamse regering(
27). De Commissie voor
Financiën en Begroting heeft dit verslag besproken op 12 november 1998 in
aanwezigheid van een vertegenwoordiger van het Rekenhof. De minister heeft
de replieken van de Vlaamse regering op 19 november 1998 aan het Rekenhof
medegedeeld. Deze replieken en de reactie van het Rekenhof erop zijn vervol-
gens op 23 en 24 november en 3 december 1998 het voorwerp geweest van ver-dere besprekingen in de Commissie.
In totaal werden 113 opmerkingen geformuleerd: 59 inhoudelijke, 33 materiële
en 21 met betrekking tot het ESR. 85 ervan resulteerden in amendementen of
beloftes voor de toekomst vanwege de minister. Zeven artikelen werden ge-
schrapt, waaronder artikel 17 betreffende de toelating aan de Vlaamse regering
bij herverdelingsbesluit basisallocaties te creëren voor facultatieve subsidies dieeen decretale grondslag vereisen.
                                                       
26 Verslag van de Commissie voor Financiën en Begroting, stuk 11 (1998-1999) -
Nr. 3.
27 Vlaams Parlement, stuk 15 (1998-1999) - Nr. 14, p. 30. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 22
3.1.2. Aanpassing van de begroting 1999
Op 26 april 1999 heeft het Rekenhof zijn verslag met commentaar en opmerkin-
gen naar aanleiding van het onderzoek van de ontwerpen van decreet houdendeaanpassing van de middelenbegroting en van de algemene uitgavenbegroting
van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar meegedeeld aan het
Vlaams Parlement en de leden van de Vlaamse regering.(
28). De minister heeft
op 27 april 1999 geantwoord. De Commissie voor Financiën en Begroting heeft
het verslag en de repliek besproken op 28 april 1999, in aanwezigheid van devertegenwoordiger van het Rekenhof. In totaal werden 47 opmerkingen gefor-
muleerd: 31 inhoudelijke en 16 materiële, waarvan er 33 resulteerden in amen-
dementen of beloftes voor de toekomst vanwege de minister.
3.2. Eindregelingen van de begrotingen
De Commissie voor Financiën en Begroting heeft, in aanwezigheid van verte-
genwoordigers van het Rekenhof, op respectievelijk 12 november 1998 en op 20april 1999 de volgende eindregelingontwerpen besproken:
• Ontwerp van decreet houdende de eindregeling van de begroting van de
Vlaamse Gemeenschap en van instellingen van openbaar nut voor het be-grotingsjaar 1995 en 1996(
29). De Minister van Financiën en Begroting heeft
de opmerkingen van het Rekenhof nauwgezet verwerkt in beide ontwerpen.
De commissie heeft beide ontwerpen aangenomen.
Vlaamse Gemeenschap en van instellingen van openbaar nut voor het be-
grotingsjaar 1997(30). De Minister van Financiën en Begroting heeft de op-
merkingen van het Rekenhof verwerkt in het ontwerp. De commissie heefthet ontwerp aangenomen, waardoor een einde kwam aan de inhaaloperatie
inzake de eindrekeningen van de Vlaamse Gemeenschap. De eindrekening
kan voortaan worden gebruikt als een instrument om toekomstige begrotin-gen mee op te stellen en te evalueren.
3.3. Doelmatigheidsonderzoek Subsidies
Met het verslag over het onderzoek naar subsidies in de Vlaamse Gemeenschap
van 28 december 1998(
31) bezorgde de Nederlandse kamer van het Rekenhof
aan het Vlaams Parlement een eerste toepassing van bevoegdheidsverruiming
die het bekwam ingevolge de wet van 10 maart 1998 tot wijziging van de orga-
                                                       
28 Vlaams Parlement, Stuk 19 (1998-1999) - Nr. 3, p. 6.
29 Stuk 23 (1998-1999) – Nr. 2.
30 Stuk 23-B (1998-1999) – Nr. 2.
31 Stuk 28-B (1998-1999) - Nr. 1. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 23
nieke wet op de inrichting van het Rekenhof(32). Die bevoegdheidsverruiming
bestond erin dat het Rekenhof de goede besteding van de gelden onderzoekt enzich er voortaan van kan vergewissen dat de overheid de beginselen van zuinig-heid, doelmatigheid en doeltreffendheid in acht neemt.
De bespreking van dit doelmatigheidsverslag in de Commissie voor Financiën
en Begroting op 11 februari 1999 leidde tot de goedkeuring op 25 maart 1999
van een resolutie houdende aanbevelingen tot een effectief en transparant subsi-
diebeleid en -beheer in de Vlaamse Gemeenschap in deze commissie. Dezeresolutie ging ervan uit dat:
• subsidies een belangrijk beleidsinstrument zijn van de Vlaamse regering,
wat blijkt uit het grote aandeel ervan in de begrotingen van de VlaamseGemeenschap en de openbare instellingen;
• het beheer van de subsidies moet voldoen aan algemeen aanvaarde voor-
waarden die de effectiviteit van dat beleidsinstrument waarborgen;
• de Vlaamse regering diverse beleids- en beheersinstrumenten heeft inge-
voerd die de effectiviteit kunnen bevorderen, maar het succes van de im-
plementatie ervan in de administraties wordt gehinderd door een aantal
knelpunten;
• het Vlaams Parlement op een adequate wijze moet worden geïnformeerd
over de doelstellingen van het beleid, de instrumenten die daarvoor werdeningezet, het verloop van de beleidsuitvoering, de kosten van de beleidsuit-voering en de resultaten van het gevoerde beleid.
Deze overwegingen leidden tot de volgende aanbevelingen aan de Vlaamse
regering:
1. De evaluatie die de instelling van de subsidie vooraf gaat, zou aandacht
moeten besteden aan de probleemanalyse (behoeften), de beschrijving van
het beleidsveld, het formuleren van doelstellingen, het afwegen van alterna-tieven om de doelstellingen te bereiken (rekening houdend met, onder meer,
de kosten, de effectiviteit en neveneffecten) en de administratieve organisa-
tie inclusief eventuele overlegstructuren. Op procedureel vlak moet de ad-
ministratie, rekening houdend met haar competentie in het beleidsveld, bij
de evaluatie worden betrokken, moeten de betrokken actoren (desgevallendbij steekproef) worden geconsulteerd en moeten de volledige resultaten van
de evaluatie in een rapport aan de bevoegde instanties (bevoegde ministers,
Vlaamse regering en/of Vlaams Parlement) worden voorgelegd. Daartoe
kan een algemeen systeem van beleidsvoorbereiding in de vorm van een
handleiding of een onderzoekskader worden ontwikkeld.
                                                       
32 Over die bevoegdheidsverruiming is een uitgebreide uiteenzetting opgenomen
in het Boek van het Rekenhof 1998, stuk 11 (1998-1999) - Nr. 1, p. 23. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 24
2. De overheid dient haar doelstellingen zoveel mogelijk te operationaliseren
(meetbaar maken). Het betreft een proces dat al dient aan te vangen in de fa-se van de beleidsvoorbereiding, en dat zich moet concretiseren bij de be-leidsbepaling: in de regelgeving, beleidsbrieven en strategische plannen.
3. De overheid moet de mogelijkheid tot (ongewenste) dubbele subsidiëring
vermijden. In dit verband is er nood aan gegevensuitwisseling en overleg
met andere subsidiërende instanties, niet alleen binnen de Vlaamse Ge-
meenschap, maar ook met federale en lokale overheden en instellingen. Ookdient de regelgeving aan te geven in welke mate en voor welke precieze
doeleinden gesubsidieerden een beroep kunnen doen op aanvullende finan-
cieringsstromen.
4. Er moet informatie worden verzameld en benut met betrekking tot het be-
reiken van de doelstellingen en de mate waarin de subsidie daartoe heeft
bijgedragen. Dit veronderstelt een geleidelijke invoering van een continue
monitoring van prestaties. De effecten van de subsidieregeling moeten peri-odiek geëvalueerd worden.
5. De verschillende beheersinstrumenten, die diverse initiatiefnemers (ver-
spreid over verschillende departementen) thans afzonderlijk van elkaar enzonder veel coherentie opzetten, behoeven verdere ontwikkeling en integra-
tie in een globaal model. Tevens dient erover gewaakt te worden dat bij de
implementatie voldoende kwaliteitsbewaking plaatsvindt en dat de versprei-
ding van informatie over deze instrumenten op structurele en gecoördineer-
de wijze plaatsvindt.
6. De transparantie van de begrotingen kan worden verbeterd door centralisatie
van de begrotings- en uitvoeringsgegevens van alle DAB's, VOI's en cen-
trale diensten (departementale begrotingen), het uniform benoemen van
subsidies met de term subsidie, de aanrekening ervan op de daartoe bestem-
de codes van basisallocaties en begrotingsartikelen en een decretale regeling
van een bijkomend aantal subsidies, vooral die met een grote budgettaireomvang.
7. De begrotingsdocumenten kunnen inhoudelijk aan waarde winnen door het
Vlaams Parlement in de loop van de begrotingscyclus meer representatieve
gegevens over kosten, prestaties en effecten te verschaffen, zodat het een
oordeel zou kunnen vellen over de doelmatigheid in brede zin van het over-
heidsoptreden. Deze informatie moet afdoende worden toegelicht in functievan de taken en behoeften van het Vlaams Parlement. De inspanningen die
voor de begroting 1999 werden geleverd moeten worden uitgediept en ver-
algemeend tot alle begrotingsprogramma's. Er zou vervolgens moeten wor-den gestreefd naar een integrale verantwoording per beleidsdomein, met in-
begrip van de bij het beleid betrokken DAB's en VOI's, zodat een geconso-
lideerd beeld van het overheidsoptreden per beleidsdomein ontstaat.
8. Structureel kan de transparantie van de begrotingsdocumenten verbeteren
door ze inhoudelijk van elkaar te onderscheiden en ze een grotere comple-
mentariteit te verlenen. De toegankelijkheid van de documenten kan verderworden verbeterd door een heldere presentatie en een logisch doorgetrokken
uniforme structuur. Voor de beleidsbrieven betekent dit een opmaak volgens
een eenvormig inhoudelijk en vormelijk concept. Voor de toelichtingen is
een verdere invulling van de al ingevoerde structuur en het doortrekken van
deze structuur naar de VOI' s en DAB' s aangewezen. Het circuit van deofficiële parlementaire stukken zou de diverse stukken die in parlementaire Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 25
commissies worden verspreid en relevante beleidsinformatie en verant-
woording inhouden zoals prestatiebegrotingen, moeten bevatten en er zo-doende een openbaar karakter aan verlenen.
Ter uitvoering van deze aanbevelingen, die een voor de Vlaamse Gemeenschap
algemene reikwijdte hebben, droeg het Vlaams Parlement de administratie op -
in samenspraak met de VOI's - een naar inhoud en timing concreet actieplan opte stellen.
De Vlaamse Minister van Financiën heeft ingevolge de parlementaire resolutie
de Inspectie van Financiën in een circulaire de opdracht gegeven de kwaliteitvan de doelmatigheidsanalyse te beoordelen in de fase van de beleidsvoorberei-ding. Deze circulaire is op 1 januari 1999 in werking getreden.
3.4. Andere resultaten
3.4.1. Besluitvormingsscenario voor bijzondere financiële transacties die wor-
den aangegaan door Vlaamse overheidsdiensten en -instellingen
Op 22 juni 1998 verzocht de Voorzitter van het Vlaams Parlement het Rekenhof
een ontwerp van besluitvormingsscenario uit te tekenen waaraan de Vlaamse
regering zich dient te houden als zij in de toekomst nog bijzondere financiële
transacties zoals de lease-in-lease-out-constructie (LILO) voor het de Ferraris-gebouw en het Hendrik Consciencegebouw wenst te sluiten. Dit scenario diende
aan te geven in welke fase van het besluitvormingsproces de Vlaamse regering
het Vlaams Parlement en het Rekenhof inlichtingen dient te verstrekken en watdeze informatie minimaal dient in te houden.
Op 21 december 1998 heeft het Rekenhof de voorzitter een verslag bezorgd,
houdende een ontwerp van besluitvormingsscenario voor bijzondere financiëletransacties, aangegaan door Vlaamse overheidsdiensten en -instellingen. De
Commissie voor Financiën en Begroting heeft op 21 januari 1999 over dit ont-
werp van gedachten gewisseld. De Commissie gaf het Rekenhof en de Vlaamse
Minister van Financiën en Begroting daarbij opdracht na te gaan in welke mate
zij overeenstemming konden bereiken over het ontwerp. Op 28 januari 1999vond een overleg plaats tussen vertegenwoordigers van het Rekenhof en kabi-
netsleden van de minister, resulterende in enkele aanpassingen aan de aanbeve-
lingen van het Rekenhof. Op 2 februari 1999 deelde het Rekenhof de minister ende Voorzitter van het Vlaams Parlement de aanpassingen mede, alsook een
nieuwe redactie van zijn aanbevelingen. Op 11 februari 1999 besliste de Com-
missie voor Financiën en Begroting deze nieuwe tekst om te vormen tot eenvoorstel van resolutie. Zij nam dit voorstel op 11 maart 1999 eenparig aan(
33).
                                                       
33 Stuk 1346 (1998-1999) - Nr. 2, van 15 maart 1999. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 26
De resolutie hield ten aanzien van de Vlaamse regering de volgende aanbevelin-
gen in:
1. Bijzondere financiële transacties, aangegaan door overheidsdiensten, hetzij
opgezet als voordeliger alternatief voor een klassieke lening, hetzij als ver-
ruiming van de algemene middelen van de begroting om supplementaire in-
vesteringsprojecten te kunnen uitvoeren, zijn alleen aanvaardbaar als zij
vooraf uitdrukkelijk door de decreetgever worden toegestaan. De machti-
ging moet worden opgenomen in het corpus van een begrotingsdecreet.Voor de Vlaamse openbare instellingen dient een dergelijke verplichting te
worden opgelegd in het voor die instellingen nog te ontwerpen kaderde-
creet.
2. Er moeten voldoende waarborgen zijn opdat het voordeel van de overheid
steeds wordt gevrijwaard. Elke situatie waarbij een overheidsdienst of -
instelling binnen de aanvaarde voorwaarden van de transactie een verlies
zou lijden als gevolg van een transactie die niet noodzakelijk is voor degoede werking van de overheidsdienst, moet worden vermeden.
3. Overeenkomsten voor financiële transacties, waarbij de risico's bijna volle-
dig bij de overheidsdienst of -instelling worden gelegd en de privé-partnersenkel delen in de mogelijke baten, zijn onaanvaardbaar. De risicoverdeling
tussen de overheidsdienst en de private medecontractant moet zo worden
geregeld dat alle risico's bekend zijn en zo optimaal mogelijk kunnen wor-
den beheerst. Aan de constructies moet een kostenbaten- en een gedetail-
leerde risico-analyse voorafgaan, waarvan de resultaten aan de betrokkenbeleids- en controle-instanties moeten worden voorgelegd.
4. De voorwaarden en voordelen van de betrokken partijen moeten er op for-
faitaire en/of procentuele wijze in worden vastgelegd. Wijzigingen daarvan
zijn alleen mogelijk in contractueel bepaalde gevallen en moeten met ver-
antwoordingsstukken die bewijskracht hebben, worden verantwoord. Wan-
neer de vooropgestelde netto-opbrengst niet binnen de vooropgesteldevoorwaarden kan worden gehaald, moet, vooraleer de transactie wordt afge-sloten, een nieuwe kosten-batenanalyse worden gemaakt.
5. Voor de zuiver Belgische constructies moet worden nagegaan of de geplan-
de transactie, zelfs al is die wettelijk en fiscaal in orde, minstens neutraal
uitvalt voor de Belgische fiscus. Het voordeel voor de betrokken overheids-
dienst of -instelling (Vlaams belang) wordt afgewogen tegen het nadeelvoor de nationale schatkist (federaal belang). Tevens mogen er geen activi-teiten in strijd met het algemene belang worden verricht.
6. Bij twijfel over de fiscale toelaatbaarheid van de geplande constructie, moet,
in de gevallen voorzien in artikel 345, §1, van het WIB 1992 en in artikel
18, §3, van het wetboek der registratie-, hypotheek- en griffierechten, door
de Vlaamse overheidsdienst of -instelling of door de medecontractant inprincipe een voorafgaand akkoord worden gevraagd aan de Commissie voor
voorafgaande fiscale akkoorden, die in uitvoering van voornoemde artikelen
werd opgericht. Aangezien de correcte interpretatie van de fiscale wetge-ving meestal van doorslaggevend belang is voor de rendabiliteit van bijzon-
dere financiële operaties, die lopen over een zeer lange termijn en belangrij-
ke financiële implicaties hebben, getuigt het van een goed beheer als er
vooraf uitsluitsel wordt verkregen over de wijze van toepassing van de rele-
vante fiscale bepalingen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 27
7. De constructies moeten voldoende doorzichtig zijn. Er moeten voldoende
garanties zijn dat de operaties in al hun onderdelen volledig wettelijk zijn(zowel naar binnenlands als naar buitenlands recht). Alle tussenpersonen
moeten bekend zijn en de door hen aangerekende commissielonen moeten
aan de hand van facturen en ereloonnota's worden bewezen.
8. De contracten waarbij financiële raadgevers worden aangesteld om de ope-
ratie te organiseren en te volgen en die waarbij een mandaat wordt gegeven
aan een (buitenlandse) arranger die de constructie uitwerkt, zijn voor detoepassing van de Europese richtlijnen en de wetgeving op de overheidsop-
drachten te beschouwen als financiële diensten. De organisatie van de me-
dedinging, overeenkomstig bovenvermelde regelgevingen, is dan ook ver-eist. De ontstentenis van mededinging moet ten aanzien van deze regelge-
ving verantwoord worden. De financiële diensten moeten ook een prijzen-
controle ondergaan, waarvan alle elementen toegankelijk moeten zijn voorexterne auditeurs.
9. Een goed gestructureerd en ordelijk dossierbeheer is onontbeerlijk, rekening
houdend met het feit dat de looptijd van de transacties zich ver in de toe-komst uitstrekt. Binnen de administratie van het Ministerie van de Vlaamse
Gemeenschap of bij de overheidsinstelling moet daarom een volledig dos-
sier worden bijgehouden met alle originele documenten van de voorberei-
ding, de uitvoering en de voortgangsbewaking van de transactie. Dat moet
het voor de betrokken beleids- en controle-instanties mogelijk maken detransactie in elke fase te evalueren. Bovendien moet er binnen de admini-
stratie of instelling een verantwoordelijke ambtenaar/dienst worden aange-
wezen die aan de hand van dat documentatiedossier instaat voor de admini-stratieve, financiële en juridische voortgangsbewaking en de nazorg van de
transactie.
10. De interne audit inzake kas- en schuldbeheer van de Vlaamse Gemeen-
schap, zoals opgericht bij artikel 12 van het decreet van 16 december 1997
houdende bepaling inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse
Gemeenschap, moet worden belast met het toezicht op de interne controlebij de bijzondere financiële transacties.
11. De financiële operaties en de in de marge gesloten verbintenissen en hun
financiële gevolgen moeten volledig in de boekhouding en de rekeningen
van de overheidsdienst of -instelling worden opgenomen, overeenkomstig
de geldende comptabiliteitsregels en rekening houdend met de adviezen van
de bevoegde commissies inzake boekhouding. Elke situatie waarbij niet allegevolgen van bijzondere financiële transacties volledig in de begroting en/ofde toelichting worden opgenomen, moet worden vermeden.
12. Op grond van artikel 13 van het decreet van 16 december 1997 rapporteert
de Vlaamse minister bevoegd voor Financiën en Begroting jaarlijks aan het
Vlaams Parlement over het verloop en de resultaten van de financiële trans-
acties.
3.4.2. Audit van het schuldbeheer en evaluatie van het decreet houdende bepa-
ling inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeen-schap.
Als reactie op een aantal parlementaire vragen heeft het Rekenhof in 1997 een
audit op het schuldbeheer van de Vlaamse Gemeenschap uitgevoerd. Vervolgens
werd de tegensprekelijke procedure ingezet, die uiteindelijk op 11 maart 1999 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 28
uitmondde in een verslag aan het Vlaams Parlement over het schuldbeheer bij de
Vlaamse Gemeenschap(34), dat aan tal van bevindingen aanbevelingen koppelde.
De Commissie voor Financiën en Begroting heeft dit verslag op 20 april 1999
besproken(35). De Vlaamse Minister van Financiën en Begroting reageerde posi-
tief op het verslag en stelde een verbetering van de interne controle in het voor-uitzicht. Daar het nieuwe Vlaams Parlement in het najaar nog zou beschikken
over het jaarlijkse rapport van de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting
over het door de Vlaamse Gemeenschap gevoerde kas- en schuldbeheer, alsook
over de evaluatie van het Rekenhof van het decreet houdende bepaling inzake
kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap(
36), besloot de
Commissie voorlopig geen voorstel van resolutie uit te werken.
Inmiddels heeft het Rekenhof de bovengenoemde evaluatie uitgevoerd. Na de
tegensprekelijke procedure met de Vlaamse Minister van Financiën en Begro-
ting zal het Rekenhof - wellicht eind 1999 - rapporteren aan het Vlaams Parle-
ment. In afwachting daarvan kan al worden gemeld dat de minister nog geen
concreet actieplan heeft uitgewerkt tot opvolging van de aanbevelingen van hetRekenhof.
3.4.3. Tekort aan vastleggingsmachtigingen
Op 22 juni 1998 heeft de voorzitter van het Vlaams Parlement het Rekenhof
gevraagd een rapport op te stellen over de stand van zaken op 1 januari 1999
inzake eventuele tekorten aan vastleggingsmachtiging in de diverse domeinenvan de begroting van de Vlaamse Gemeenschap. Het Rekenhof heeft het Vlaams
Parlement dit overzicht bezorgd op 23 februari 1999, inclusief een uiteenzetting
over het probleem van de discrepantie tussen het decretaal goedgekeurd bedrag
van de vastleggingsmachtiging en het bedrag van de machtiging voortvloeiend
uit de begroting van de instelling en over de kwestie van de aanwending vaneigen middelen door de instellingen.
De Commissie voor Financiën en Begroting heeft deze brief besproken op 20
april 1999 (
37). Op voorstel van de commissievoorzitter heeft de commissie, na
bespreking, akte genomen van de brief van het Rekenhof.
                                                       
34 Stuk 28-D (1998-1999) – Nr. 1, 12 maart 1999.
35 Verslag namens de Commissie voor Financiën en Begroting, stuk 28-D (1998-
1999) – Nr. 2, 10 mei 1999.
36 Het Rekenhof kreeg daartoe opdracht naar aanleiding van de bespreking vanhet ontwerp van het decreet op 14 oktober 1997 en 5 november 1997 in de
Commissie voor Financiën en Begroting, stuk 771 (1997-1998) – Nr. 4, 21 no-
vember 1997, p. 6.
37 Stuk 1403 (1998-1999) – Nr.1 van 10 mei 1999. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 29
4. Resultaten van de samenwerking met andere commissies
4.1. Bijstandsverlening ingevolge watersnood
Op 1 oktober 1998 heeft de Voorzitter van het Vlaams Parlement het Rekenhof
om advies gevraagd over het ontwerp van decreet houdende begrotingstechni-
sche aanpassingen in het licht van de bijstandsverlening ingevolge de waters-nood van september 1998.
Een afgevaardigde van het Rekenhof heeft dit advies op 7 oktober 1998 monde-
ling verstrekt in de Commissie voor Binnenlandse Aangelegenheden, Stadsver-nieuwing en Huisvesting. De Vlaamse regering heeft een aantal amendementen
ingediend om tegemoet te komen aan de opmerkingen van het Rekenhof. De
belangrijkste wijzigingen betroffen de aanduiding van de ontvanger van hetOCMW als rekenplichtige.
4.2. Werkgroep Doorstorting van de aanvullende personenbelasting
Na verschijning van artikelen in de pers over een vermeende afwending van
ongeveer 90 miljard BEF belastingontvangsten ten nadele van de gemeenten, ditingevolge het voortijdig bekend worden van een interne nota van het Ministerie
van Financiën, heeft het Vlaams Parlement een gemengde werkgroep Doorstor-
ting van de aanvullende personenbelasting samengesteld uit leden van de Com-
missie voor Financiën en Begroting en de Commissie voor Binnenlandse Aan-
gelegenheden, Stadsvernieuwing en Huisvesting.
Op de werkgroepvergadering van 16 november 1998 hebben vertegenwoordi-
gers van het Rekenhof een technische uiteenzetting gegeven over de berekening
van die aanvullende personenbelasting - inzonderheid de overstap van het ma-
nuele systeem naar het geautomatiseerde systeem in 1995 - en de wijze vandoorstorting ervan aan de gemeenten.
Op de vergadering van 4 februari 1999 hebben de vertegenwoordigers van het
Rekenhof een toelichting gegeven bij het verslag dat het ten behoeve van de
federale Kamer van Volksvertegenwoordigers had opgesteld. In dit verslag be-
commentarieerde het een eerste tussentijdse rapport van de interne auditcel van
het federale Ministerie van Financiën over het dossier van de doorstorting vande aanvullende personenbelasting (het zogenaamde COGEM-rapport).
4.3. Beheer van de subsidiestromen van het Vlaams Fonds voor de Sociale
Integratie van Personen met een Handicap (VFSIPH) naar de gehandi-
captensector en controleomgeving in dit fonds
De commissie voor Welzijn, Gezondheid en Gezin heeft op 29 april 1999 in
aanwezigheid van een vertegenwoordiger van het Rekenhof de rapporten van het
Rekenhof over de controlebevindingen inzake het beheer van de subsidiestro- Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 30
men van het VFSIPH naar de gehandicaptensector en inzake de controleomge-
ving in het VFSIPH(38) besproken(39). Het was de eerste keer dat het Rekenhof
verslag uitbracht in deze commissie.
                                                       
38 De stukken 28-A (1998-1999) - Nr.1, en 28-C (1998-1999) - Nr.1.
39 Stuk 28-A (1998-1999) - Nr. 2, van 11 mei 1999. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 31
3. OVERLEG TUSSEN HET MINISTERIE VAN DE VLAAMSE GE-
MEENSCHAP EN HET REKENHOF
Tussen het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap en het Rekenhof verloopt er
een permanent overleg, met concrete, positieve resultaten: de databanken van
beide instellingen lopen meer parallel en een aantal technische problemen aan-
gaande de algemene rekeningen of de rekeningen van rekenplichtigen kenden
een oplossing. Naar aanleiding van een onderzoek over het gebruik van orde- en
thesaurierekeningen bij de Vlaamse Gemeenschap formuleerde het Rekenhofeen aantal aanbevelingen ter verbetering van het administratieve beheer van
deze rekeningen en de controle van de verrichtingen die erop worden aangere-
kend. Zowel de administratie als de minister reageerden positief en zijn bereid,in overleg met het Rekenhof, aanpassingen door te voeren. Verder heeft het
Rekenhof in 1998 ook advies verleend in het kader van de invoering van een
interne auditdienst bij de Vlaamse Gemeenschap.
1. Permanente samenwerking
In de boeken 1997 en 1998(
40) heeft het Rekenhof al melding gemaakt van het
overleg met het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, dat onder meer re-
sulteerde in een samenwerkingsakkoord voor de module begroting van het fi-nancieel systeem van de Vlaamse Gemeenschap en concrete actiepunten. De
administratie voert dit samenwerkingsakkoord in bevredigende mate uit. Zo
wisselde zij op vlotte wijze informatie uit over de invoer van begrotingsgege-vens in het financieel systeem die technische afwijkingen van de gangbare pro-cedures vergden.
Een werkgroep Datacontrole  staat nog steeds in voor de opvolging van de ver-
gelijking tussen de gegevensbanken van het Rekenhof en het ministerie, met als
doelstelling het zo snel mogelijk opsporen en wegwerken van verschillen. Door
het effectieve optreden van deze werkgroep zijn de verschillen tussen de data-banken tot een aanvaardbaar niveau teruggebracht. Dit had een positieve invloedop het opstellen van en de controle op de algemene rekening.
De opvolging van het afleggen van de algemene rekening is dan weer het voor-
werp van de werkzaamheden van een werkgroep Algemene Rekening . Deze
werkgroep heeft een aantal technische aspecten over de rekeningaflegging be-
sproken, waaronder de problematiek van de negatieve thesaurierekeningen, deverwerking van overschrijdingen op basisallocatieniveau bij de diensten met
afzonderlijke beheer en de afsluitingslijsten van de controle van de vastleggin-
gen.
Een werkgroep Rekenplichtigen  behandelt ten slotte allerlei technische proble-
men met de rekeningen van rekenplichtigen. In diverse vergaderingen en con-
tacten kwamen in de loop van 1999 onderwerpen aan bod als: de problematiekvan de exacte datum van overname van een rekening door een andere reken-
plichtige, de certifiëring van buitenlandse facturen, het gebruik van domicilië-
                                                       
40 Stuk 11 (1997-1998) - Nr. 1, p. 38-40, en stuk 11 (1998-1999) - Nr. 1, p. 41. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 32
ringstechnieken voor de betaling van facturen, de boekhoudkundige verwerking
van tekorten en de boeking van leasingverrichtingen. Dankzij het overleg indeze vergaderingen kregen de problemen vrij vlot een oplossing. Voorts ver-
leende het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap het Rekenhof inzage in de
gegevensbank over de opvolging van de controle op de rekeningen van reken-plichtigen. In de toekomst zal de werkgroep overleg plegen over een eventuele
integratie van deze gegevens in de rekeningencontrole.
Recentelijk verloopt de overzending van kopieën van de briefwisseling met de
diverse ministers naar de administratie Budgettering, Accounting en Financieel
Management van het departement Algemene Zaken en Financiën via e-mail.
Aldus kan het departement sneller over deze gegevens beschikken. In de nabijetoekomst is een verdere uitbreiding van de automatisering van de briefwisselinggepland.
2. Het gebruik van orde- en thesaurierekeningen bij de Vlaamse Gemeen-
schap
1.522.919
Het Rekenhof heeft in 1997 en 1998 een onderzoek gewijd aan de effectiviteit
en efficiëntie van de interne controle op het gebruik van orde- en thesauriereke-
ningen bij de Vlaamse Gemeenschap. Op verschillende vlakken stelde het te-
kortkomingen vast, die het op 4 mei 1999 aan de Vlaamse Minister van Financi-
en en Begroting meedeelde. Na een vergadering van het Rekenhof met de admi-nistratie, antwoordde de minister op 6 juli 1999 positief op de controlebevindin-
gen. Daarbij stelde zij verdere interne onderzoeken en besprekingen met het
Rekenhof in het vooruitzicht.
2.2. Aanbevelingen van het Rekenhof
De vastgestelde tekortkomingen hadden enerzijds betrekking op het administra-
tieve beheer van de rekeningen en anderzijds op de controle van de verrichtin-
gen die werden aangerekend op deze rekeningen. Het Rekenhof formuleerde de
volgende aanbevelingen:
• De interne richtlijnen voor het openen van nieuwe orde- en thesauriereke-
ningen dienen te worden verstrengd. De aanvragende dienst of afdeling
dient de schriftelijke aanvraag voor een orde- en thesaurierekening te onder-
steunen met een omstandige motivering, waarin het doel van de rekening totuiting komt, en een omschrijving van de verschillende verrichtingen en ver-
antwoordingsstukken die tot aanrekening van uitgaven op de rekening aan-
leiding kunnen geven. Verder behoeft de beslissingsmacht van de afdeling
Accounting bij het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap formalisatie en
werd gevraagd het Rekenhof te informeren over nieuwe rekeningen en hundoelstellingen.
• Op regelmatige tijdstippen dienen alle orde- en thesaurierekeningen te wor-
den overlopen met als doel niet gebruikte rekeningen op te sporen, te salde-
ren en te verwijderen, dit conform de interne richtlijnen van het Ministerievan de Vlaamse Gemeenschap. Als geen gemotiveerde reden voor het blij-
ven openstaan van een rekening kan worden voorgelegd, moet de afdeling Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 33
Accounting onafhankelijk stappen kunnen ondernemen om rekeningen te
salderen en af te voeren. In dit kader heeft het Rekenhof gevraagd een aantalrekeningen te onderzoeken en te rapporteren over de uitgevoerde wijzigin-gen.
• De opvolging van rekeningen met een debetstand vergt optimalisering. Voor
alle orde- en thesaurierekeningen die regelmatig debetstanden noodzaken,
en minstens voor de rekeningen die meer dan een jaar in debet zullen staan,
dient in een decretale basis te worden voorzien. Dit houdt in dat debetsaldi
die nog bestaan bij het begin van een nieuw begrotingsjaar een machtigingmoeten krijgen in de uitgavenbegroting. Voor de tijdelijke debetstanden
moet de minister toestemming verlenen. In de gevallen dat door de admini-
stratie aangewezen wettelijke basissen onvoldoende duidelijkheid verschaf-
fen over de toestemming, moeten de bepalingen in de programma- of be-
grotingsdecreten worden herzien. Aansluitend vroeg het Rekenhof om in-formaticatechnische maatregelen te treffen die verhinderen dat debetstanden
voorkomen zonder tussenkomst van de afdeling Accounting, alsook om
aanzuivering van een aantal bestaande debetstanden.
• Voor dringende uitgaven met toepassing van artikel 40,§ 2, van de gecoör-
dineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, dient altijd de voorziene procedu-
re te worden gevolgd. Dit houdt in dat de minister het Rekenhof om een
voorlopig visum moet vragen en tegelijkertijd het Vlaams Parlement in ken-nis moet stellen. Binnen de maand dient de regularisatie van de uitgave te
volgen en het definitieve visum van het Rekenhof te worden gevorderd. De
bepalingen in de circulaire van de Vlaamse Minister van Financiën en Be-
groting van juni 1994 over de mogelijkheid van de minister tijdelijke debet-
standen op orde- en thesaurierekeningen toe te staan, moeten in die zin wor-den herzien. Ter uitvoering van artikel 40, § 2, moet een afzonderlijke uit-
gavencategorie gecreëerd worden voor dringende budgettaire uitgaven die
initieel worden aangerekend op een orde- of thesaurierekening. Dit vergtautomatisch het voorlopig visum van het Rekenhof.
• De administratie moet onderzoeken in welke mate specifieke activiteiten op
financiële rekeningen wel afzonderlijke orderekeningen noodzaken, dit in
het kader van een zekere mate van specialiteit op het niveau van de ordere-keningen. Bij voorrang dient zij haar aandacht te richten op een aantal uit-zonderlijke rekeningen.
• Compensatie van ontvangsten en uitgaven op een orde- of thesaurierekening
vereisen een voorafgaande decretale machtiging. Eensdeels heeft het Re-kenhof een aantal compensaties vastgesteld, anderdeels heeft het de admini-stratie gevraagd de bestaande rekeningen op dit vlak te onderzoeken.
• De interne controle op het gebruik van orde- en thesaurierekeningen en op
de individuele verrichtingen behoeft inhoudelijke verbetering. Zij moet na-
gaan of het gebruik van de rekeningen overeenkomstig hun doeleinden en
volgens de wettelijke bepalingen geschiedt. Zij moet daarbij aandacht
schenken aan de wijze waarop de ordonnateur, de controleur van de vast-leggingen en de verificateurs van het Ministerie van de Vlaamse Gemeen-
schap de verrichtingen aangerekend op de orde- en thesaurierekeningen
controleren. Het gebruik van algemene beheerscontroles verdient aanbeve-ling (bijv. de opvolging van de evolutie van de diverse saldi).
• Het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap zou een aantal individuele
aanrekeningsproblemen verder moeten onderzoeken. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 34
2.3. Antwoord van de Vlaamse Minister van Financiën, Begroting en Ge-
zondheidbeleid
Op 6 juli 1999 antwoordde de minister met een verwijzing naar de afspraken die
resulteerden uit een werkvergadering op 4 juni 1999 tussen de administratie en
het Rekenhof. Zij omvatten een beheersverbetering inzake de opening van
nieuwe orde- en thesaurierekeningen, de opvolging en verwijdering van nuttelo-
ze rekeningen en de controle van debetstanden. Tevens zou de controlecel van
de afdeling Accounting alle nog bestaande rekeningen toetsen aan de internerichtlijnen (circulaire) en de opmerkingen van het Rekenhof. De resultaten van
dit onderzoek zouden worden besproken met het Rekenhof. Zij zouden leiden tot
een nieuw ontwerp van circulaire, aanpassing van de interne controle en volledi-ge regularisatie van alle rekeningen.
Het Rekenhof vindt dit antwoord positief en zal de verdere uitwerking van zijn
aanbevelingen opvolgen.
3. Overleg in het kader van specifieke projecten: invoering van een dienst
interne audit bij de Vlaamse Gemeenschap
Op 6 maart 1998 werd het Rekenhof uitgenodigd deel te nemen aan een begelei-
dingscomité dat op een hoger niveau de oprichting van een interne auditdienst
van de Vlaamse Gemeenschap adviseert. Behalve vertegenwoordigers van hetRekenhof, zetelen in dit comité onder meer enkele vertegenwoordigers van het
college van secretarissen-generaal, de kabinetten, de Inspectie van Financiën en
interne en externe auditorganisaties, alsook enkele professoren. De recentstevergadering dateert van 31 maart 1999. Op deze vergadering keurde het comité
de ontwerpbesluiten voor de oprichting en werking van de entiteit interne audit,
de wijziging van het Vlaams personeelsstatuut en de vastlegging van de perso-
neelsformatie, alsook een toelichtende nota goed(
41). Deze besluiten zijn voor-
gelegd aan de Vlaamse regering, die ze evenwel nog niet ondertekende.
                                                       
41 Het betreft een goedkeuring bij meerderheid. Het Rekenhof heeft steeds zijn
afwijkende standpunten officieel bij brief kenbaar gemaakt. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 35
VOORAFGAAND VISUM EN VISUM ONDER VOORBE-
HOUD
visum van het Rekenhof. Onder haar verantwoordelijkheid kan de Vlaamse re-gering het Rekenhof echter nopen een eerder geweigerd visum toch te verstrek-ken, zij het onder voorbehoud. Voor het eerst sinds begin 1993 heeft de Vlaamseregering weer deze mogelijkheid gebruikt, met name aangaande de visumweige-ring voor een ordonnantie waarmee een subsidie van 29 miljoen BEF ten voor-dele van het Vlaams Instituut voor de Bevordering van het Wetenschappelijk-Technologisch Onderzoek in de Industrie (IWT) in betaling was gesteld. Metdeze middelen zou het IWT in opdracht van de Vlaamse regering toelagen ver-strekken aan hogescholen die zich aansloten op het internet of hun bestaandeaansluiting uitbreidden. De reden voor de visumweigering lag in het gebrek aandecretale rechtsgrond. Bovendien pasten de doelstellingen van de ontworpensubsidiëring niet in de decretale opdrachten en functies van het IWT. Uiteinde-lijk heeft de Vlaamse regering op 15 december 1998 om het visum onder voor-behoud verzocht.
1. Voorafgaand visum
Rekenhof. Dit artikel bepaalt namelijk dat de staatskas geen betalingsopdracht
kan uitvoeren dan voorzien van het visum van het Rekenhof. Artikel 71 van debijzondere wet van 16 januari 1989 betreffende de financiering van de Gemeen-
schappen en de Gewesten heeft de bepalingen tot regeling van de controle van
het Rekenhof van overeenkomstige toepassing gemaakt op de Gemeenschappen
en de Gewesten. Artikel 15 van de inrichtingswet van het Rekenhof heeft tege-
lijk voorzien in de mogelijkheid stukken tot staving van schuldvorderingen nahet visum in te brengen (1) als wegens de aard van de dienst kredieten moeten
worden geopend voor een te verrichten uitgave (kredietopeningen) of (2) als
voor de exploitatie in eigen beheer van een administratieve dienst voorschottenmoeten worden gedaan aan de rekenplichtige van die dienst (geldvoorschotten).
Niettegenstaande deze algemene regel, controleert het Rekenhof een groot deel
van de uitgaven tegenwoordig a posteriori. Deze beperking van het systeem vanhet voorafgaand visum ontstond uit praktische overwegingen. Om de betalings-
procedure te versnellen stelde de wetgever heel wat uitgaven vrij van het voor-
afgaand visum, onder meer de vaste uitgaven (wedden, abonnementen, pensioe-nen, kantoor- en huurkosten,...). Hij deed daarbij geen afbreuk aan het controle-recht van het Rekenhof, dat in die gevallen a posteriori uitgeoefend wordt.
door de administraties van de Vlaamse Gemeenschap voorgelegde ordonnance-
ringen op kredieten van het jaar 1998 en op overgedragen kredieten van 1997
die aan het voorafgaand visum van het Rekenhof werden onderworpen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 36
voorgelegd aan het voorafgaand visumwaarvan
geannuleerdwaarvan geviseerd
met vermindering
- voorafgaand visum
- geldvoorschotten
- overschrijvingen in de schrift
   uren- regularisaties22.380
1.417
6
6181.726
4.838
9
-98 118,5 82 29
totaal 23.80
9186.5
73
2. Visum onder voorbehoud
bepaalt, zoals gesteld, dat geen betalingsopdracht door de staatskas mag wordenuitgevoerd dan voorzien van het visum van het Rekenhof. Wanneer het Reken-
hof oordeelt zijn visum te moeten weigeren, worden de redenen van de weige-
ring in de Ministerraad onderzocht. Indien de ministers beslissen dat onder hun
verantwoordelijkheid tot betaling moet worden overgegaan, verstrekt het Re-
kenhof zijn visum onder voorbehoud. Het deelt in dit geval dadelijk aan de Ka-mers de redenen van zijn weigering mee. In het geval van de Vlaamse Gemeen-schap, vervangt een beslissing van de Vlaamse regering die van de Ministerraad.
2.2. Internet voor Vlaamse hogescholen
2.2.1. Voorgeschiedenis (
42)
In 1997 ontwierp de Vlaamse regering een besluit houdende de toekenning van
een subsidie aan de Vlaamse hogescholen voor het verlenen van internettoe-gang. Met dit ontwerpbesluit wilde zij ongeveer 30 miljoen BEF verdelen over29 Vlaamse hogescholen die een internetaansluiting zouden realiseren of uit-bouwen. In deze fase was geen sprake van enige tussenkomst van het IWT. Detoelagen zouden rechtstreeks ten laste van de begroting van de Vlaamse Ge-meenschap vallen. De Raad van State achtte de voorgenomen subsidiëring nietdecretaal onderbouwd. Het advies verwierp ook de plotse wending die de stel-ling van de gemachtigde ambtenaar veroorzaakte: hij situeerde de rechtsgrondvan de tegemoetkoming in het decreet van 23 januari 1991 betreffende de op-richting van een Vlaams Instituut voor de Bevordering van het Wetenschappe-
                                                       
42 Zie ook het Boek van het Rekenhof 1998, Stuk 11 (1998-1999) - Nr. 1, van 30
oktober 1998, p. 127-128. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 37
lijk-Technologisch Onderzoek in de Industrie. De subsidie zou volgens deze
stelling eerst naar het IWT gaan, dat ze voort zou leiden naar de onderscheidenHOBU-instellingen. Volgens de Raad van State voorzag het ontwerp van regle-mentair besluit immers niet in een tussenkomst van het IWT. Bovendien pastede doelstelling van het ontwerp niet binnen de decretaal vastgestelde doelstellin-gen van deze instelling.
2.2.2. Visumweigering
1.578.097
Het Rekenhof onderschreef op 19 juni 1998 het standpunt van de Raad van Stateover het gebrek aan rechtsgrond voor de voorgenomen subsidiëring. Het wees erdaarenboven op dat de aanrekening van subsidies aan HOBU-instellingen tenlaste van programma 71.30, wetenschapsbeleid met economische finaliteit, nietin overeenstemming was met de programmastructuur van de Vlaamse begroting.
Het ging in feite immers om een investeringsuitgave in de onderwijssector.
Een toetsing van de doelstellingen van de ontworpen subsidiëring aan de op-
drachten en functies van het IWT, expliciet opgesomd in het decreet van 23januari 1991, leidde ten slotte tot de conclusie dat de subsidie niet kon wordenondergebracht in de doelstelling van het IWT.
2.2.3. Antwoord van de Minister-President en repliek van het Rekenhof
Op 30 juli 1998 ontkende de Minister-President van de Vlaamse Regering dat
het internetdossier een onderwijsuitgave betrof en situeerde het dan ook impli-ciet onder het wetenschapsbeleid. Hij beklemtoonde de communicatie-aspectenvan het internet en de daaruit voortvloeiende verhoogde onderzoeksmogelijkhe-den voor de HOBU-instellingen. Het Rekenhof repliceerde op 18 augustus 1998dat de investeringen desalniettemin niet voldeden aan de definitie van industrieelwetenschappelijk-technologisch onderzoek waar het IWT luidens zijn oprich-tingsdecreet voor moet instaan.
De Minister-President situeerde de internetactie in het verlengde van de algeme-
ne actie die het IWT in opdracht van de Vlaamse regering had opgezet voor deuitvoering van wetenschappelijk-technologisch onderzoek aan de HOBU-instellingen. Het Rekenhof repliceerde dat IWT-steun aan HOBU-instellingenvoor hun (mede)werking aan het industrieel wetenschappelijk-technologischonderzoek in de industrie en landbouw reglementair verdedigbaar  was, maar dat
in casu onder de begunstigde instellingen ook hogescholen waren in onderwijs-
domeinen zonder klaarblijkelijke affiniteiten met industrie of landbouw.
De Minister-President vond dat het Rekenhof de decretale opdrachten van het
IWT te eng interpreteerde en dat de internetopdracht bij een ruimere interpreta-tie wel degelijk binnen de uitvoerende taken van het IWT viel. Het Rekenhofachtte het echter ontoelaatbaar dat de Vlaamse regering de uitvoerende functievan het IWT gebruikt om een onrechtmatig initiatief van harentwege aan deinstelling op te dragen.
De Minister-President riep ook de dienstverlenende opdracht  van het IWT in,
meer bepaald de opvolging en begeleiding van de valorisatie van de resultatenvan door het IWT gefinancierde onderzoeks- en ontwikkelingsprojecten. Tevensverwees hij naar de steun van het IWT aan het wetenschappelijk-technologischonderzoek aan het HOBU, dat optreedt als technologieverkenner, -verspreider Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 38
en -vertaler voor KMO’s, en naar de effecten daarvan op de uitvoering van pro-
jecten, de transfer en de implementatie van de resultaten in de bedrijven. HetRekenhof vroeg daarop welke  valorisatie van welk resultaat van welk door het
IWT gefinancierd project werd opgevolgd door de subsidiëring van internetin-frastructuur aangekocht door het HOBU. Deze decretale vorm van dienstverle-ning door het IWT was volgens het Rekenhof niet het voorwerp van dit dossier.Wat de KMO-sector betreft, trad het IWT in zijn dienstverlenende opdracht opter bevordering van de deelname aan internationale technologische programma’sof projecten van deze ondernemingen. Ook die bepaling fundeerde de subsidië-ring van internetaansluitingen in het HOBU niet.
De Minister-President wees ook op de decretale bepaling dat de doelstellingen
overeenkomstig de richtlijnen van de Vlaamse regering met betrekking tot dewetenschappelijke en economische programmatie, worden gerealiseerd, onver-minderd het bepaalde in het IWT-decreet. Het Rekenhof erkende dat de Vlaamseregering richtlijnen kan uitvaardigen ter uitvoering van de decretaal genoemdedoelstellingen, maar onderstreepte dat deze richtlijnen de doelstellingen niet
mogen uitbreiden.
Tot slot beklemtoonde de Minister-President dat het Vlaams beleid de internati-
onale trend, die wetenschaps- en technologiebeleid verruimt tot de verspreidingen aanwending van nieuwe technologieën, wenste te volgen. Het Rekenhof stel-de vast dat zodoende werd vooruitgelopen op het innovatiedecreet, dat toen nogin zijn ontwerpfase verkeerde(
43).
2.2.4. Visum onder voorbehoud
1.691.810
Op 15 december 1998 heeft de Vlaamse regering een geschilberaadslaging ge-nomen en het Rekenhof verzocht, met toepassing van artikel 14 van zijn oprich-tingswet d.d. 29 oktober 1846, zijn visum onder voorbehoud te verlenen. Dezebeslissing bereikte het Rekenhof pas op 16 maart 1999, samen met de nieuwebetalingsordonnantie. Op 18 maart 1999 heeft het Rekenhof zijn visum ondervoorbehoud verleend en het Vlaams Parlement daar op 30 maart 1999 over in-gelicht.
                                                       
43 Dit decreet is inmiddels op 5 mei 1999 goedgekeurd. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 39
Het Rekenhof heeft van 1 oktober 1998 tot 30 september 1999 tien administra-
tieve arresten gewezen waarbij het tekorten in rekeningen van rekenplichtigen
vaststelde. Daarbuiten ontving het van de bevoegde overheden zes beslissingen
tot niet-dagvaarding van rekenplichtigen bij wie het al vroeger tekorten vast-
stelde. De overheden riepen daartoe steeds overmacht in. Ten slotte heeft de
Autonome Raad voor het Gemeenschapsonderwijs (ARGO) twee rekenplichtigenvan het departement Onderwijs gedagvaard.
1. Procedure
De wet van 3 april 1995 tot wijziging van de wet van 29 oktober 1846 op de
inrichting van het Rekenhof en van de gecoördineerde wetten op de rijkscomp-
tabiliteit heeft de procedure hervormd die het Rekenhof volgt bij de uitoefeningvan zijn jurisdictionele opdracht ten aanzien van de openbare rekenplichtigen.
De behandeling van de tekortdossiers geschiedt thans in twee opeenvolgende,
van elkaar gescheiden fasen. De bevoegde overheid dient voor iedere rekening
van een rekenplichtige die een tekort vertoont, een dossier voor het Rekenhof
samen te stellen. In een eerste fase moet dat dossier het voor het Rekenhof mo-gelijk maken het tekort door middel van een administratief arrest vast te stellen.
In een tweede fase moet de bevoegde overheid op grond van een onderzoeksver-
slag nopens de rekenplichtige aansprakelijkheid de rekenplichtige voor het Re-
kenhof dagvaarden, of het Rekenhof een gemotiveerde beslissing overleggen
waarin zij afziet van de dagvaarding. In het geval de bevoegde overheid de re-kenplichtige voor het Rekenhof dagvaardt, start een openbare en tegensprekelij-ke procedure van jurisdictionele aard. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 40
2. Jurisdictionele activiteiten in de periode van 1 oktober 1998 tot 30 sep-
tember 1999
2.1. Eerste fase: afsluiting van tekortrekeningen
tieve arresten gewezen waarin het tekorten vaststelde voor een totaal bedrag van19.916.242 BEF.
ProvincieInstelling/Dienst Bedrag (in BEF)
Infrastructuur Algemene Administratieve Diensten, Directoraat – Generaal 7.700
Infrastructuur Administratie Waterwegen en Zeewezen, afdeling Boven-
Schelde – locatie GENT1.266
Onderwijs SG ARENDONK – L.R. nr. 059 4.615
Onderwijs SG ANTWERPEN - L.R. nr. 009 14.700Onderwijs Gemeenschapsacademie MWD - OVERIJSE – L.R. nr. 114 56.000Onderwijs BS HALLE - SINT – ROCHUS – L.R. nr. 124 (
44)35.000
Onderwijs SG ANTWERPEN III – L.R. nr. 009 6.000
Onderwijs BS KUURNE – L.R. nr. 314 33.600Limburg Erelonen – vergoedingen 19.750.461Economie DAB Investeren in Vlaanderen 6.900
2.2. Tweede fase: vaststelling van de verantwoordelijkheid van de rekenplich-
tige
Het Rekenhof ontving in dezelfde periode van de bevoegde overheden negen
gemotiveerde beslissingen om niet te dagvaarden betreffende een totaal bedragvan 485.464 BEF. Drie van deze beslissingen hebben betrekking op administra-
tieve arresten die het wees tijdens vorige periodes. De overheden motiveerden
hun beslissing de rekenplichtige niet te dagvaarden met het bestaan van over-macht in hoofde van de rekenplichtige of op grond van de terugstorting van hettekort door de rekenplichtige.
                                                       
44Dit tekort kwam bovenop een tekort van 42.961 BEF dat werd vastgesteld bij
arrest van 18 oktober 1996. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 41
Departement Instelling/Dienst Bedrag (BEF) Motivering niet–
dagvaarding
Onderwijs SG ANTWERPEN IV – RVB 348 40.899 Diefstal met inbraak
(overmacht)
Onderwijs Muziekacademie GENT – L.R. nr. 217 290.500 Terugstorting
Onderwijs Muziekacademie GENT – L.R. nr. 217 20.000 TerugstortingOnderwijs SG ARENDONK – L.R. nr. 059 4.615 Diefstal met inbraak
Onderwijs SG ANTWERPEN III – L.R. nr. 009 6.000 Diefstal (overmacht)
Onderwijs SG GENT IV – L.R. nr. 214 44.442 Diefstal met inbraak
Onderwijs SG WESTERLO – L.R. nr. 214 21.347 Diefstal met inbraak
Onderwijs BS HALLE – SINT-ROCHUS – L.R. nr. 124 42.961 Diefstal met inbraak
Onderwijs SG ANTWERPEN III – L.R. nr. 009 14.700 Diefstal (overmacht)
De Autonome Raad voor het Gemeenschapsonderwijs (ARGO) heeft twee re-
kenplichtigen van het departement Onderwijs gedagvaard na een administratiefarrest van het Rekenhof, dat een tekort vaststelde. Het ging om tekorten van
respectievelijk 66.611 BEF en 51.198 BEF. De gestarte procedures zijn nog
hangende.
Een vordering(
45), ingeleid bij dagvaarding van 22 september 1998 en ertoe
strekkende van een rekenplichtige terugbetaling te verkrijgen van een bedrag
van 806.782 BEF, werd ingetrokken omdat een verzekeringsmaatschappij hettekort had aangezuiverd.
                                                       
45 Boek van het Rekenhof 1998, stuk 11 (1998-1999) - Nr. 1, p. 19. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 42 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 43
DEEL II
UITVOERING VAN DE
BEGROTING 1998 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 44
KERNCIJFERS 1998
1. Begrotingsresultaat op aanrekeningsbasis
De onderstaande tabel geeft een samenvatting van de uitvoering van de begro-
ting van de Vlaamse Gemeenschap voor 1998.
1998 1998 1997
Begroting Uitvoering UitvoeringVerschil 1998
t.o.v. 1997
ONTVANGSTEN  (46)
- algemeen
- toegewezen572.891,2
2.037,0579.183,5
2.411,8547.176,3
6.214,0+5,8%
-61,2%
TOTAAL 574.928,2 581.595,3 553.390,3 +5,1%
UITGAVEN (47)
kredieten eigen aan het begrotingsjaar 595.614,2 554.969,4 534.628,1 +3,8%
- niet-gesplitste kredieten (48) 547.036,1 521.544,6 505.542,1 +3,2%
ceringskredieten39.776,2 31.236,6 26.799,5 +16,6%
- variabele kredieten 8.801,9 2.188,2 2.286,5 -4,3%
kredieten overgedragen van het vorig
jaar18.498,0 14.800,9 14.353,0 +3,1%
TOTAAL 614.112,2 569.770,3 548.981,2 +3,8%
RESULTAAT - 11.825,0 4.409,1 +168,2%
TITEL III
opbrengst leningen 60.000,0 1.000,0 10.000,0 -90,0%
aflossing leningen 62.000,0 25.741,2 23.992,0 +7,3%
                                                       
46 Wat betreft de ontvangsten worden de begrotingsmiddelen gevormd door de
ramingen in de aangepaste middelenbegroting 1998.
47 Beschikbare betaalkredieten.
48Inclusief bijkredieten vorige jaren. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 45
De Vlaamse Gemeenschap heeft in 1998 een positief boekhoudkundig resultaat
geboekt van 11,8 miljard BEF. Dit is het resultaat van alle in 1998 geboekteontvangsten en ordonnanceringen (betaalopdrachten). Ten opzichte van het re-sultaat van 1997 is het resultaat 1998 met 168,2% verbeterd.
De resultaten van 1980 tot en met 1997 vertonen een gecumuleerd tekort van
179.362,8 miljoen BEF. Gevoegd bij het positieve resultaat van 1998, levert dit
een gecumuleerde tekort van de begrotingen op 31 december 1998 op van
167.537,8 miljoen BEF.
Bij de aanpassing van de begroting in april 1998 raamde de Vlaamse regering
een begrotingsoverschot van 1.236,9 miljoen BEF(
49). Dit overschot is de facto
steeds een minimumoverschot , daar de begrotingskredieten de uitgaven limiteren
en de ontvangstenramingen de minimaal in het begrotingsjaar te ontvangen gel-den betreffen. Het overschot 1998 ligt desalniettemin bijna 10,6 miljard BEF
hoger dan het begrote overschot. Dit is een opmerkelijk resultaat. Beide resulta-
ten zijn echter niet helemaal vergelijkbaar: het ex ante resultaat hield enerzijds
geen rekening met de verrichtingen op begrotingsfondsen(
50), noch met de or-
donnanceringen op overgedragen kredieten van het vorige begrotingsjaar; hetboekhoudkundig resultaat hield dan weer geen rekening met de verdere uitvoe-
ring van de begroting 1998 in 1999, hoewel de in 1998 geboekte vastleggingen
op niet-gesplitste kredieten die uitvoering wel limiteren (543.441,4 miljoen BEFin 1998).
Een resultaat berekenen dat eenduidig tegenover het begrote resultaat kan wor-
den geplaatst, blijft onmogelijk daar de ordonnanceringen op kredieten die metbegrotingsruiters werden overgedragen van het vorige begrotingsjaar, niet kun-
nen worden onderscheiden van de ordonnanceringen op kredieten van het lo-
pende jaar. De overgedragen kredieten smelten immers volledig samen met dekredieten van het lopende jaar.
De geboekte (algemene) ontvangsten waren in 1998 1,1% hoger dan de geraam-
de ontvangsten en de ordonnanceringen op betaalkredieten van het lopend jaarbleven 5,8% onder de toegestane kredieten. Meer informatie over de evolutie
van de ontvangsten en uitgaven zijn opgenomen in de hoofdstukken 1, Middelen
en ontvangsten,  en 2, Uitgaven  (p. 76 e.v. en p. 85 e.v. van dit boek).
Op een wachtrekening in de boekhouding van de Vlaamse Gemeenschap, staan
nog 644,4 miljoen BEF ontvangsten, die de Vlaamse Gemeenschap heeft geïnd,
maar waarvan zij de juiste bestemming nog niet kent. Verwacht kan worden, datzij een groot deel van die ontvangsten zal toewijzen aan de begrotingsontvang-
sten, zodat zij in een van de volgende jaren op de begroting zullen worden aan-
gerekend. Ten opzichte van 1997 nam het saldo van de wachtrekening met bijna90% toe. Dit was het gevolg van de boeking op de wachtrekening van een be-
                                                       
49Bij de opmaak van de initiële begroting werd slechts een overschot  van 97,9
miljoen BEF vooropgesteld.
50Toegewezen ontvangsten en ordonnanceringen op variabele kredieten, waarbijde ordonnanceringen per begrotingsfonds per definitie beperkt zijn door degeïnde toegewezen ontvangsten. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 46
drag van 430 miljoen BEF dat de Vlaamse Gemeenschap ontving van de Lim-
burgse Reconversie Maatschappij naar aanleiding van de overname van een deelvan het consortiumkrediet door deze maatschappij (met name een deel reedsvervallen intresten).
2. Resultaat op kasbasis
Het kasresultaat omvat alle kasverrichtingen van de Vlaamse Gemeenschap,
ongeacht het begrotingsjaar waartoe zij behoren. Het is bijgevolg ruimer dan hetbegrotingsresultaat op aanrekeningsbasis: behalve van de begrotingsverrichtin-
gen, ondergaat het ook de invloed van verrichtingen die budgettair bij het vorige
jaar horen, van verrichtingen op orde- en thesaurierekeningen met kaseffect,
doch zonder budgettaire weerslag, en van verrichtingen van de diensten met
afzonderlijk beheer, die niet financieel, maar wel budgettair gescheiden zijn vande centrale begroting van de Vlaamse Gemeenschap. De Vlaamse Gemeenschap
maakt in haar maandelijks samenvatting van de schatkisttoestand geen uitsplit-
sing van haar resultaat op kasbasis over deze onderscheiden onderdelen. Herfi-nancieringen van de directe schuld vallen buiten het kasresultaat, terwijl aflos-
singen van de indirecte schuld vervat zijn in het kasresultaat.
vijf jaar weer(
51):
kasontvangsten %-wijziging kasuitgaven %-wijziging netto-kasresultaat
1994 481.803 - 502.055 - -20.252
1995 506.460 +5,1% 529.268 +5,4% -22.808
1996 526.215 +3,9% 550.383 +4,0% -24.168
1997 574.144 +9,1% 567.094 +3,0% 7.050
1998 600.296 +4,6% 584.677 +3,1% 15.619
De Vlaamse Gemeenschap heeft het begrotingsjaar 1998 afgesloten met een
kasoverschot van 15,6 miljard BEF. Ten opzichte van het kasoverschot in 1997
betekent dit een ruime verdubbeling van het resultaat (stijging met 121,5%). In
het kasresultaat zijn bovendien de éénmalige uitgaven voor de aankoop van het
Graaf de Ferrarisgebouw en het Hendrik Consciencegebouw verrekend (samen9,3 miljard BEF)(
52).
Het positieve kasresultaat 1998 is echter strikt genomen onderschat met 4,6
miljard BEF. Hoewel oorspronkelijk in een herfinanciering van de aankoopsom
                                                       
51Bron voor deze cijfers zijn de samenvattingen van de maandelijkse schatkist-
toestand zoals gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad.
52De aankoop van beide gebouwen is eveneens begrepen in het begrotingsresul-
taat op aanrekeningsbasis (punt 1). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 47
voor de twee gebouwen via de directe schuld werd voorzien, zorgde de realisatie
van voldoende kasoverschotten ervoor dat de Vlaamse Gemeenschap de aan-koop rechtstreeks uit kas kon financieren. Terwijl de Vlaamse Gemeenschap de
aankoopsom voor het Graaf de Ferraris-gebouw (4,7 miljard BEF) in 1998 uit-
betaalde, betaalde zij die van het Hendrik Consciencegebouw (4,6 miljard BEF)pas daadwerkelijk aan de begunstigde uit na de afsluiting van het begrotingsjaar
1998 (met name op 29 januari 1999). Zij nam deze aankoopsom echter al op in
de totale kasuitgaven voor 1998 (584,7 miljard BEF). In concreto was de 4,6
miljard BEF eind 1998 langs een financiële rekening buiten de kastoestand van
de Vlaamse Gemeenschap(
53) belegd bij de kassier van de Vlaamse Gemeen-
schap.
Anderzijds weerhield de Vlaamse Gemeenschap van de ontvangstenzijde de 430
miljoen BEF vanwege de Limburgse Reconversie Maatschappij (zie punt 1) als
kasontvangst voor het bepalen van het netto kasresultaat 1998. De Vlaamse
Gemeenschap sloot met andere woorden het begrotingsjaar 1998 de facto af met
een kasoverschot van 20,6 miljard BEF.
De Vlaamse regering wendde de kasoverschotten ook in 1998 verder aan voor
de afbouw van de schuld. Zij lostte in 1998 23.741 miljoen BEF van de gecon-
solideerde directe schuld af (inclusief vervroegde terugbetalingen). Aldus werd
het begrotingsjaar 1998 afgesloten met een bruto te financieren saldo van 8.122
miljoen BEF. Verdere informatie over de evolutie van de uitstaande schuld van
de Vlaamse Gemeenschap staat onder het volgende punt van dit boek (p. 49).
De kasverrichtingen van de diensten met afzonderlijk beheer (DAB’s) bepalen
mee het resultaat op kasbasis van de Vlaamse Gemeenschap. De DAB's beïn-
vloeden het netto-kasresultaat van de Vlaamse Gemeenschap negatief als zij in
het lopende jaar meer uitgaven deden dan zij eigen ontvangsten inden. In 1998
bedroeg het netto-kasresultaat van de DAB’s 167,8 miljoen BEF(54), zodat hun
kaspositie van 19.853,1 miljoen BEF eind 1997 slonk tot 19.685,3 miljoen BEF.Die kaspositie vormt een onderdeel van de globale kaspositie van de heleVlaamse Gemeenschap (–29.924,7 miljoen BEF, stand van de zichtrekening).
                                                       
53In strijd met artikel 3 van het decreet van 16 december 1997 houdende bepa-
ling inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap datstelt: De Vlaamse regering wordt ertoe gemachtigd voor de bepaling van het
begrip kastoestand zoals beschreven onder artikel 2,10°, rekeningen aan te
duiden die aan de aldaar bedoelde som onttrokken worden. Hierbij geldt alscriterium dat de rekeningen waarop uitsluitend derdengelden worden beheerd,dienen onttrokken te worden.
54Dit bedrag geeft niet de impact weer waarmee de DAB’s het netto kasresultaatvan de Vlaamse Gemeenschap beïnvloeden. Het netto-kasresultaat van de
DAB’s vormt enkel het verschil tussen alle geïnde ontvangsten (inclusief dota-
ties uit de algemene uitgavenbegroting) en alle gerealiseerde uitgaven van deDAB’s. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 48
Stand zichtrekening per 31.12.1997 -15,4
Doorstorting meeropbrengst beursintroductie GIMV in 1998 → FEERR-
MGO-2,7
Netto kasoverschot verrichtingen 1998 +15,6
Netto afname LT en MKT directe schuld in 1998 -27,8
Ontvangst van LRM in het kader van het consortiumkrediet +0,4
Stand zichtrekening per 31.12.1998 -29.9
De Vlaamse Gemeenschap verminderde de toestand van de zichtrekening op 31
december 1997 door een ingreep tot -18,1 miljard BEF (-15,4 miljard BEF,
verminderd met 2,7 miljard BEF). Hoewel de doorstorting van 2,7 miljard BEF
in 1997 ontvangen meeropbrengsten uit de beursintroductie van de GIMV naar
het Fonds voor de Economische Expansie en de Regionale Reconversie – Mid-delgrote en Grote Ondernemingen in februari 1998 plaatsvond, werd zij niet in
rekening gebracht voor het netto-kasresultaat van de verrichtingen 1998. De uit-
gave werd daarentegen in rekening gebracht op 31 december 1997 en aldus ver-rekend in het netto-kasresultaat van 1997. Het gepubliceerde netto kasoverschot
1997 verminderde daardoor kunstmatig van 9,7 miljard BEF tot 7 miljard BEF. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 49
3. Schuld van de Vlaamse Gemeenschap
3.1. Directe schuld
3.1.1. Evolutie van de directe schuld
uitstaand op
lange en mid-
dellange termijn
(≥ 1 jaar)uitstaand op
(< 1 jaar)uitstaande
NFS, op 31
decemberindirecte schuld
omgezet in
uitstaand op 31
decembertotale
op 31 decemberNominale
groei in %
jaar
1991 23 0 23 0 23
1992 38 0 38 0 38 +65%
1993 71,5 4,9 76,4 0 76,4 +101%1994 93,5 0 93,5 0 93,5 +22%
1995 113 5,9 118,9 36,7 155,6 +66%
1996(
55) 117,2 22,6 139,8 44,6 184,4 +19%
1997 117,1 15,6 132,7 43 175,7 -5%
1998 98,4 18,2 (56)116,6 52,4 169,0 -4%
De totale uitstaande directe schuld verminderde in 1998 met 6,7 miljard BEF
van 175,7 tot 169 miljard BEF. Deze afname van 4 % is voornamelijk het ge-
volg van een positief kasresultaat van 15,6 miljard BEF, gecombineerd met eenthesaurieontvangst van 430 miljoen BEF(
57). De vermindering van de schuld kan
worden opgesplitst in een afname van de lange- en middellange-termijnschuld
ter financiering van het NFS (18,7 miljard BEF), een toename van de korte-
termijnfinanciering van het NFS (2,6 miljard BEF) en een toename van de over-
genomen indirecte schuld (9,4 miljard BEF).
Bij de lange-termijnschulden ter financiering van het NFS veroorzaakte vooral
de terugbetaling van onderhandse leningen (15,5 miljard BEF) de afname. Te-
                                                       
55 Tot en met 1996 werd per vergissing de financiering van het NFS via een
BEVAK ten onrechte bij de korte termijn geplaatst (zijnde het uitgangspuntvan de thesaurie van de Vlaamse Gemeenschap). Vanaf 1997 werd deze geïn-
corporeerd bij de lange termijn. Het uitstaande bedrag van deze financiering
bedroeg eind 1998 1,2 miljard BEF.
56 In dit cijfer werd ook rekening gehouden met de thesaurie- en ordeverrichtin-
gen die volgens de maandelijkse schatkisttoestand buiten het NFS vallen.
57 Naar aanleiding van de overname van een deel van het FNSV-
consortiumkrediet door de Limburgse Reconversie Maatschappij (LRM), heeft
de Vlaamse Gemeenschap van de LRM 429.951.554 BEF ontvangen als ver-
goeding voor al betaalde intresten. In afwachting van een afhandeling van hetdossier hield de Vlaamse Gemeenschap deze ontvangst buiten het NFS. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 50
genover het totale bedrag aflossingen (19,7 miljard BEF) stond slechts een op-
name van 1 miljard BEF in Medium Term Notes  (MTN).
Een groot deel van de herfinancieringen van het NFS geschiedde op korte ter-
mijn, middels de opname van thesauriebewijzen. In 1998 werd 30,2 miljard BEF
in thesauriebewijzen opgenomen en 28,7 miljard BEF afgelost. De toename van
de korte-termijnfinanciering van het NFS in 1998 met 2,6 miljard BEF wordt
voor de rest verklaard door een verhoogd gebruik van het kaskrediet van 1,2
miljard BEF. De uitstaande korte-termijnschuld NFS bedroeg 18,2 miljard BEFen bestond uit thesauriebewijzen (3,9 miljard BEF) en een kaskrediet (14,3 mil-jard BEF).
De toename van de overgenomen directe schuld met 9,4 miljard BEF bestond in
een stijging van de lange-termijnschuld (5,1 miljard BEF) en een stijging van dekorte-termijnfinanciering (4,2 miljard BEF). De beweging van de op lange ter-
mijn overgenomen schuld kan worden opgedeeld in nieuwe overnames (9,2
miljard BEF), een verhoging van het consortiumkrediet met 1,8 miljard BEF(
58)
en aflossingen (5,9 miljard BEF). De nieuwe overnames(59) betreffen leningen
van de academische sector (universiteiten). De overgenomen lange-termijnschuld kwam aldus op 36,8 miljard BEF. De korte-termijnfinanciering
bevat 6,3 miljard BEF terugbetalingen voor thesauriebewijzen en een toename
van de financiering langs het kaskrediet van 10,5 miljard BEF. De korte-
termijnfinanciering  van de overgenomen schuld (langs het kaskrediet) bedroeg
aldus 15,6 miljard BEF.
De totale korte-termijnschuld (overgenomen schuld en NFS) bedroeg in 1998
33,8 miljard BEF. Di is 20% van de totale directe schuld, tegenover 15,3% in1997.
Eind 1998 had de directe schuld (exclusief het kaskrediet en ontleningen tot één
maand) voor 83,36% een vaste rentevoet en voor 16,64% een vlottende. De
schuld tegen vlottende rentevoet nam sterk af ten opzichte van 1997 (24,87%).
Van de totale uitstaande schuld (exclusief het kaskrediet en ontleningen tot éénmaand) had 34,32% een resterende looptijd van meer dan 5 jaar.
3.1.2. Kostprijs van de directe schuld
In 1998 bedroegen de totale intrestlasten van de directe schuld (inclusief kasbe-
heer) volgens de uitvoering van de begroting 11 miljard BEF. Dit betekende ten
opzichte van 1997 een lichte daling met 0,9 miljard BEF of 7,5%. De kostprijsvan de directe schuld bevat ook de intrestlasten van het consortiumkrediet, die in
1998 1,4 miljard BEF bedroegen. De intrestlasten op de totale directe schuld
vertegenwoordigden 1,92 % van de totale uitgaven op ordonnanceringsbasis
(569,8 miljard BEF) van de Vlaamse Gemeenschap (2,16% in 1997). De onder-
staande tabel deelt de uitstaande directe schuld in volgens rentevoet.
                                                       
58 Ingevolge een correctie door de interne auditor van het kas- en schuldbeheer.
59 Conform artikel 11 van het decreet van 7 juli 1998 houdende bepalingen tot
begeleiding van de aanpassing van de begroting 1998. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 51
≤ 5 % 22.805,3 23.135,2 45.940,6 33,04 %
5 ≤ 6 % 21.692,3 0,0 21.692,3 15,60 %
6 ≤ 7 % 27.460,6 0,0 27.460,6 19,75 %
7 ≤ 8 % 24.276,9 0,0 24.276,9 17,46 %
8 ≤ 9 % 17.641,3 0,0 17.641,3 12,69 %
9 ≤ 10 % 2.048,5 0,0 2.048,5 1,47 %
> 10 % 0,0 0,0 0,0 0,00 %
Totaal 115.924,9 23.135,2 139.060,2 100,00 %
Bron: Afdeling Financieel Management van de administratie Budgettering, Accounting en Financieel
Management van het Ministerie  van de Vlaamse Gemeenschap (uitstaande schuld exclusief kaskrediet
en ontleningen ≤  1 maand).
Volgens haar eigen cijfers nam de Vlaamse Gemeenschap in 1998 8,7 miljard
BEF(60) schuld tegen vaste rentevoet op, met een gemiddelde kostprijs van
4,74%. De bovenstaande tabel toont aan dat een groot gedeelte van de uitstaande
vaste schuld nog tegen een relatief hoog rentepercentage werd gesloten. De
vraag rijst in welke mate goedkopere financieringen mogelijk zijn.
De schuld tegen vlottende rentevoet ontleende de Vlaamse Gemeenschap in
1998 gemiddeld tegen BIBOR(61) min 6,7 basispunten. Aangezien bijvoorbeeld
de spread (62) tussen de BIBOR twaalf maand en de rentevoet op schatkistcertifi-
caten op twaalf maand in 1998 gemiddeld -8,29 basispunten bedroeg, presteerdede Vlaamse Gemeenschap in 1998 niet slecht inzake korte-termijnontleningen.
Zij staat nu echter op een zelfde ratingniveau als de federale overheid (AA+ bij
Standard & Poor’s), zodat verbetering kan worden verwacht.
3.1.3. Opmerkingen bij de directe schuld
Het consortiumkrediet dat het FNSV(
63) oorspronkelijk aanging ter financiering
van de herstructurering van de Kempische Steenkolenmijnen, vormde na de
oprichting van Gimvindus voor het Vlaams Gewest een indirecte schuld. Teruitvoering van artikel 3 van het decreet van 18 december 1992 houdende bepa-
lingen tot begeleiding van de begroting 1993 is het Vlaams Gewest sinds 21
december 1993 echter in de plaats van Gimvindus getreden voor alle rechten enverbintenissen verbonden aan het door Gimvindus aangegane consortiumkrediet.
                                                       
60 Er werd evenwel geen rekening gehouden met een opname van 1 miljard BEF
in MTN’s.
61 Brussels Interbanking Offered Rate.
62 Ministerie van Financiën, Staatsschuld, jaarverslag 1997, p. 38.
63 Fonds voor de Herstructurering van de Nationale Sectoren in het Vlaams Ge-
west. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 52
Het Vlaams Gewest was dus voor het geheel (kapitaalaflossingen en intresten
ten belope van 32.769.311.051 BEF) rechtstreeks schuldenaar geworden van ditconsortiumkrediet. De overeenkomsten van 14 januari 1993 tussen het Vlaams
Gewest en Gimvindus, en van 8 februari 1994 tussen het Vlaams Gewest, Gim-
vindus en de financiële instellingen specifieerden de verdere uitvoering van deovername.
Artikel 4 van het eerste addendum bij de overeenkomst tussen het Vlaams Ge-
west, het Limburgfonds, NV Limburgse Reconversiemaatschappij (LRM) enNV Mijnen van 26 maart 1996 droeg inmiddels 7.530 miljoen BEF van deze
schuld aan LRM over (mits voldoening van een aantal voorwaarden). Rekening
houdende met deze overdracht en het al afgeloste kapitaal, bedroeg de uitstaandedirecte  schuld voor het consortiumkrediet op 31 december 1998 20.323.914.401
BEF (initieel kapitaal 25.239.311.051 BEF).
Ondanks een uitvoerige vermelding van de problematiek in het verslag van het
Rekenhof(
64) over het schuldbeheer van de Vlaamse Gemeenschap, catalogeert
de Vlaamse Gemeenschap 21,3 miljard BEF van het consortiumkrediet(65) nog
steeds, ten onrechte, als een indirecte schuld, waarvan de kapitaalaflossingenniet ten laste vallen van de Vlaamse Gemeenschap (zie de tabel onder punt3.2.1.), en slechts 6,5 miljard BEF als directe schuld.
3.2. Indirecte schuld
3.2.1. Evolutie van de indirecte schuld
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de indirecte schuld van de
Vlaamse Gemeenschap op 31 december 1997 en 31 december 1998(
66).
                                                       
64 Stuk 28-D (1998-1999) - Nr. 1, 12 maart 1999, p. 30.
65 Er werd in de cijfers  nog geen rekening gehouden met de overname door
LRM.
66 Exclusief de schuld van de NV Aquafin. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 53
1997 1998
van Vl. Gem.geen kapitaal-
aflossingen,
Gem.
Financiering van de OpenbareWerken18.360 14.923
Universitaire sector (academi-
sche sector)9.285 0
Middenstandsopleiding (VIZO) 777 806
Kunst 1.196 997
Toerisme 3 0Media (BRTN) 331 187Bejaardenzorg 9.467 7.100Gezinszorg (kinderkribben) 56 50Leefmilieu 9.238 7.913
Watervoorziening (VMW) 703 396
Gemeenschappelijk vervoer 176 172Amortisatiefonds (ALESH) 91.959 88.398Huisvesting 8.800 50.539 6.388 47.703Studietoelagen en financierin-
gen122 109
Universitaire sector (sociale
sector)3.392 3.218
Volksgezondheid (VFBZ) 2.083 1.976
Fonds voor de herstructureringvan de Nationale Sectoren in
het Vlaams Gewest (consorti-
umkrediet)23.171 21.337
Waterwegen en binnenvaart 47 23
Totaal(
67): 150.353 79.354 127.331 74.366
Bron: Afdeling Financieel Management van de administratie Budgettering, Accounting
en Financieel Management van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap.
Alle sectoren tonen een daling van de indirecte schuld, die opmerkelijk is bij de
financiering van de openbare werken, de universitaire sector, bejaardenzorg,
huisvesting (Vlaamse Huisvestingsmaatschappij), het Amortisatiefonds voor de
Leningen voor de Sociale Huisvesting (ALESH), leefmilieu en watervoorzie-ning. Voor een groot deel veroorzaken vervroegde terugbetalingen van leningen
deze verminderingen (openbare werken, bejaardenzorg en gezinszorg: - 3,5
miljard BEF, huisvesting: - 928 miljoen BEF, ALESH: - 967 miljoen BEF,
Leefmilieu: - 529 miljoen BEF, Watervoorziening: - 138 miljoen BEF). De da-
ling in de universitaire sector is voornamelijk te danken aan een overname in de
                                                       
67 Gecorrigeerd met afrondingsfouten. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 54
directe schuld van 9,2 miljard BEF(68). In het kader van deze overname werden
tevens 66 bestaande leningen geconsolideerd tot één lening van 8,673 miljardBEF.
Eind 1998 was 82,41% van de indirecte schuld opgenomen tegen een vaste ren-
tevoet en 17,59% tegen een vlottende rentevoet. Van de totale uitstaande indi-
recte schuld had 64,41%(
69) een resterende looptijd van meer dan tien jaar.
3.2.2. Kostprijs van de indirecte schuld
In 1998 betaalde de Vlaamse Gemeenschap volgens de uitvoering van de begro-
ting 8,4 miljard BEF(70) intrestlasten op de uitstaande indirecte schuld. Ten op-
zichte van de totale uitgaven op ordonnanceringsbasis (569,8 miljard BEF) be-
tekenen de intrestlasten op de indirecte schuld 1,48%. De onderstaande tabeldeelt de uitstaande indirecte schuld volgens rentevoet in(
71).
≤  5 2.795,9 3.813,3 6.609,1 17,3 %
5 ≤  6 5.742,3 0,0 5.742,3 15,1 %
6 ≤  7 5.704,8 0,0 5.704,8 15,0 %
7 ≤  8 9.747,8 0,0 9.747,8 25,6 %
8 ≤  9 9.669,9 0,0 9.669,9 25,4 %
9 ≤  10 659,0 0,0 659,0 1,7 %
> 10 4,8 0,0 4,8 0,0 %
Totaal 34.324,1 3.813,3 38.137,4 100,0 %
3.2.3. Opmerkingen bij de indirecte schuld
De cijfers in de tabellen onder 3.2.1. en 3.2.2. vergen een omzichtige benade-
ring. Uit een vergelijking van de schuldvariaties volgens de tabellen van de af-
deling Financieel Management met de werkelijke geordonnanceerde aflossingenen externe informatie, merkte de interne auditor van het kas- en schuldbeheer
voor de indirecte schuld verschillen op die niet konden worden verklaard. De
belangrijkste verschillen deden zich voor bij de leningen van het Gemeentekre-diet van België (financiering van de openbare werken, bejaardenzorg, gezins-
zorg en een gedeelte leefmilieu: verschil van 411 miljoen BEF) en bij de lenin-
                                                       
68 Artikel 11 van het decreet van 7 juli 1998 houdende bepalingen tot begeleiding
van de aanpassing van de begroting 1998.
69 Exclusief ALESH en het VIZO (Vlaams Instituut voor het Zelfstandig Onder-
nemen).
70 Dit bedrag is een raming op grond van de bedragen in de uitgavenbegroting.
71 Exclusief ALESH en het VIZO. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 55
gen waarvan alleen het geheel of een gedeelte van de intrestlasten ten laste van
de Vlaamse Gemeenschap vallen. Deze conclusies bevestigen de bevindingenover het gebrek aan interne controle die het Rekenhof n.a.v. zijn audit van hetschuldbeheer van de Vlaamse Gemeenschap formuleerde(
72).
Bij het gedeelte indirecte schuld waarvan alleen het geheel of een gedeelte van
de intrestlasten ten laste van de Vlaamse Gemeenschap vallen, werd geen reke-
ning gehouden met twee leningen van elk 500 miljoen BEF aangegaan bij de
Gewestelijke Investeringsmaatschappij voor Vlaanderen (GIMV) door respec-tievelijk Habifin (dochter van de GIMV) en de Vlaamse Huisvestingsmaat-
schappij. Artikel 41, §2, van het decreet van 25 juni 1992 houdende de algemene
uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 1992heeft de intrestlasten evenwel bij het Vlaams Gewest gelegd. Het Gewest betaalt
ze langs de dienst met afzonderlijk beheer Fonds voor de Financiering van het
Urgentieplan voor de Sociale Huisvesting.
Minafonds. Met de totale financiële schulden als basis, zou de tabel onder 3.2.1additioneel 25,5 miljard BEF moeten bevatten(
73), waarvan 4,7 miljard BEF op
korte termijn. De algemene uitgavenbegroting machtigde de Vlaamse Ministers
van Leefmilieu en van Financiën en Begroting de waarborg van het Vlaams
Gewest te hechten aan de leningen aangegaan door de NV Aquafin, zodat ook
de tabel onder punt 3.5 over de gewaarborgde schuld, kan worden aangevuldmet de schuld van de NV Aquafin.
Operaties als de vervroegde aflossing van 6,1 miljard BEF van de indirecte
schuld en de consolidatie van 66 kleine leningen geconsolideerd in één lening
van 8,7 miljard BEF met goedkopere voorwaarden (zie punt 3.2.1.), hebben in
1998 een positief effect gehad op de kostprijs van de schuld(
74). Een doorlich-
ting van de beschikbare gegevens bracht echter nog tal van opportuniteiten voorvervroegde terugbetalingen van indirecte schuld aan het licht. De Vlaamse Ge-meenschap dient dus verder te gaan op de ingeslagen weg.
3.3. Totale schuld
De Vlaamse Gemeenschap had eind 1998 een totale schuld van 296,3 miljard
BEF uitstaande kapitalen (inclusief kaskrediet): 169 miljard BEF directe en127,3 miljard BEF indirecte schuld. Voor de opvolging van het streven naar
schuldstabilisatie tegen 2010, een van de bepalende elementen van de begro-
tingsnormering van de Vlaamse regering, werd een schuldratio  gebruikt
                                                       
72 Stuk 28-D (1998-1999) - Nr. 1, 12 maart 1999.
73 Dit is slechts een raming daar de vordering ten opzichte van het Vlaams Ge-
west niet tot uiting komt in de balans van Aquafin.
74 Volgens gegevens van de afdeling Financieel Management bedroegen de voor-
delen circa 324,9 miljoen BEF. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 56
waarbij de verhouding wordt bepaald van de totale uitstaande schuld t.o.v. de
middelen van de Vlaamse Gemeenschap. Deze schuldratio bedroeg in 199846,3% (296,3 miljard BEF totale schuld tegenover 581,6 miljard BEF kasont-
vangsten), tegenover 58,9% in 1997. Dit betekent dus een daling van 12,6%. De
verhouding van de totale rentelasten ten opzichte van de kasontvangsten 1998daalde van 3,5% in 1997 tot 3,33% in 1998.
3.4. Gebruik van afgeleide producten
3.4.1. SWAPS
In 1998 sloot de Vlaamse Gemeenschap geen nieuwe swap-overeenkomsten.
Wel genereerde zij ontvangsten en uitgaven uit in vorige jaren gesloten over-
eenkomsten. De resultante van alle swapbetalingen was positief: zij leverden demiddelenbegroting 224,8 miljoen BEF op.
Uit zijn evaluatie van het decreet van 16 december 1997 houdende bepaling
inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap conclu-
deerde het Rekenhof dat de dekking door een onderliggende lening voor een
aantal swaps verviel wegens vervroegde terugbetaling. Het Rekenhof zal deze
conclusies eind 1999 aan het Vlaams mededelen.
3.4.2. Future Rate Agreements (FRA)
In 1998 sloot de Vlaamse Gemeenschap vier FRA’s met uitwerking in 1998.
Ook in 1997 had zij al een FRA gesloten met uitwerking in 1998. De afhande-
ling van deze FRA’s leidde uiteindelijk tot een nettoverlies van 1,4 miljoen
BEF, doordat de werkelijke BIBOR-fixings  lager uitvielen dan de vastgelegde
rentevoeten. De Vlaamse Gemeenschap heeft de evolutie van de rentevoeten dus
verkeerd ingeschat. De onderstaande tabel overziet de FRA's van de Vlaamse
Gemeenschap met uitwerking in 1998.
Datum over-
eenkomst FRAStartdatum
FRAEinddatum
FRANotioneel
bedrag FRAFRA rente Bibor rente Bedrag
gekoppelde
leningWinst of
Verlies
24/2/98 30/3/98 30/6/98 1.000.000.000 3,67% 3,78% 1.000.000.000 277.260
24/2/98 27/4/98 27/10/98 1.000.000.000 3,75% 3,86% 1.000.000.000 551.507
12/9/97 30/4/98 30/10/98 3.500.000.000 4,07% 3,95% 3.500.000.000 -2.105.75324/2/98 4/6/98 4/12/98 1.000.000.000 3,785% 3,79% 1.000.000.000 25.06826/2/98 19/6/98 21/12/98 1.500.000.000 3,82% 3,8% 1.500.000.000 -150.411
Bron: Afdeling Financieel Management van de administratie Budgettering, Accounting en
Financieel Management van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap (contractgegevens). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 57
Alle in 1998 gesloten FRA’s zijn gekoppeld aan een onderliggende lening met
een intrestperiode gelijk aan de intrestperiode van de gedekte intrestbetaling vande lening. De FRA’s dienen dus uitsluitend als indekkingsverrichting.
De afwikkeling van de FRA’s wijkt bij de Vlaamse Gemeenschap wel af van de
klassieke methode(
75), daar de afrekening geschiedt op de einddatum van de
FRA-periode en er eigenlijk niet van een afrekening kan worden gesproken. De
Gemeenschap sluit de FRA’s bij dezelfde financiële instelling als waarbij zij de
lening heeft aangegaan. De afrekening bestaat erin dat de FRA-rente wordt toe-gepast voor de gedekte intrestbetaling van de onderliggende lening. Er komt dusgeen additionele financiële stroom tot stand.
3.5. Gewaarborgde schuld
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de uitstaande schuld met een
gemeenschaps- of gewestwaarborg. De rubriek waarborgen aan Vlaamse open-
bare instellingen  dient in ruime zin te worden begrepen: hij omvat onder meer
de waarborgen verstrekt aan de naamloze vennootschappen GIMV en Gimvin-
dus. De rubriek waarborgen door  Vlaamse openbare instellingen  omvat de
waarborgen die het Vlaams Gewest pas in de tweede graad verleent, en die in de
eerste plaats worden verleend door de Vlaamse openbare instellingen zelf.
                                                       
75 Bij een normale FRA geschiedt de afrekening van het intrestverschil in het
begin van de FRA-periode mits gebruik van verdiscontering. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 58
december 1997uitstaand op 31
december 1998
Economische expansie:
• Wet van 17.07.59
• Wet van 30.12.70 
 921,9
 446,4 
 616,6
 287,1
 Huisvesting:
• Middelgrote woningen
• Sociale woningen 
 5.000,0
 32.000,0 
 3.909,0
 35.043,1
 Scheepskredieten:  2.232,7  1.149,1
 Waarborgen aan Vlaamse Openbare Instellin-
gen:
• VMW
• Domus Flandria
• Kind en Gezin
• GOM (Vl. Brab.)
• VVM (De Lijn)
• Antwerpen - ex Fonds 208
- ex Vl. Fin. Fonds
• Gent - ex Fonds 208
 - ex Vl. Fin. Fonds
• VHM
• GIMV
• GIMVINDUS
• VMM 
 
 4.610,0
 11.378,4
 539,6
 9,1
 5.437,2
 32.415,4
 21.261,4
 5.556,9
 310,7
 7.186,0
 143,7
 8.000,0
 1.377,5 
 
 4.376,2
 10.495,3
 513,3
 5,0
 4.685,6
 31.251,5
 20.199,4
 5.196,6
 285,7
 9.346,0
 126,1
 8.000,0
 1.309,0
 
 Subtotaal:  98.225,9  95.789,7
 Waarborgen door Vlaamse Openbare Instellin-
gen:
• DIGO
• VIPA
• VLIF 
 
 1.736,0
 23.695,8
 11.332,0 
 
 1.836,0
 24.462,8
 11.685,4
 Subtotaal:  36.763,8  37.984,2
 TOTAAL:  175.590,7  174.778,4
Bron: afdeling Financieel Management van de administratie Budgettering, Accounting en Financieel
Management van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap.
 
 In 1998 verleende de Vlaamse Gemeenschap de volgende nieuwe waarborgen:
• een opname van 2,4 miljard BEF door de Vlaamse Huisvestingsmaatschap-
pij;
• een opname van 5,4 miljard BEF door het Vlaams Woningsfonds;
• een herfinanciering door de NV Liefkenshoektunnel voor 7,2 miljard BEF. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 59
De waarborgen verleend aan de NV Liefkenshoektunnel, alsook aan de NV
Aquafin(76) werden niet opgenomen in de tabel van de Vlaamse Gemeenschap.
                                                       
76 Volgens de bijkomende toelichting in het jaarverslag 1998 van de NV Aquafin
bestaat er een affectatieovereenkomst tussen de NV Aquafin, het Vlaams Ge-west, de Europese Investeringsbank en het Gemeentekrediet, die bepaalt dat bijingebrekestelling van de NV Aquafin tot de betaling van haar lange-
termijnfinancieringen, de aanspraken van Aquafin op het Vlaams Gewest voor
investeringen en intresten op leningen, zullen worden gebruikt als solvens aanhet Gemeentekrediet, dat optreedt als agent van de financiers. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 60
VERSLAG OVER DE CONTROLE VAN ALGEMENE RE-
KENING 1998 VAN DE VLAAMSE GEMEENSCHAP
1. Inleiding
Ter uitvoering van artikel 80, laatste lid, van de gecoördineerde wetten op de
rijkscomptabiliteit heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting de
algemene rekening 1998 en het voorontwerp van decreet houdende de eindrege-ling van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het jaar 1998 op 23
juni 1999 aan het Rekenhof voorgelegd. De algemene rekening omvat de reke-
ning van de uitvoering van de begroting, de rekening van de thesaurie, de reke-
ning van de vermogenswijzigingen en de synthetische rekening. Met toepassing
van artikel 92 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit brengt hetRekenhof in de onderstaande paragrafen verslag uit over zijn controle van dealgemene rekening 1998 van de Vlaamse Gemeenschap.
De resultaten van de rekening van de uitvoering van de begroting 1998, in te
voegen in het decreet houdende eindregeling van de begroting van de VlaamseGemeenschap voor het begrotingsjaar 1998, zijn opgenomen in de tabellen on-
der punt 6:
Tabel I Vastleggingen ten laste van de vastleggingskredieten en de
variabele kredieten
Tabel V Uitslagen van de uitvoeringsrekening van de begroting van de
2. Uitvoeringsrekening van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap
meenschap over het jaar 1998 stemmen overeen met de geschriften van het Re-kenhof, alsook met de voorheen geverifieerde controlestaten. Het Rekenhof stelt
bijgevolg voor deze uitvoeringsrekening af te sluiten en op te nemen in het de-
creet houdende eindregeling van de begroting 1998 volgens de bedragen opge-nomen onder punt 6. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 61
2.1. ontvangsten
2.1.1. Openstaande vorderingen
Het Rekenhof formuleert voor de derde maal een voorbehoud  bij de vastgestelde
rechten opgenomen in de rekening van de ontvangsten. Het kan de beheersreke-
ningen 1996 tot en met 1998 over de verrichtingen op financiële rekening 091-
2223003-83 (bestuur Personeel HOBU, administratie Hoger Onderwijs en We-
tenschappelijk Onderzoek, departement Onderwijs) niet afsluiten(77). In deze
beheersrekening stond eind 1998 namelijk 264,7 miljoen BEF vastgestelde
rechten (vorderingen op derden) open. De meeste van die vorderingen staan al
jaren open zonder dat een initiatief wordt genomen om tot inning over te gaan.
De toestand wordt steeds problematischer: van de openstaande vorderingen
heeft ongeveer 186 miljoen BEF betrekking op teveel of ten onrechte uitbetaaldewedden en weddentoelagen voor diensten gepresteerd vóór 1 december 1988.
Daarmee samenhangend, heeft de niet getrouwe opvolging van de vastgestelde
rechten geleid tot de onmogelijkheid een eindebeheersrekening op te stellen vaneen rekenplichtige die sinds 30 juni 1996 met pensioen is en de onmogelijkheid
de daaropvolgende beheersrekeningen 1996-1998 af te sluiten.
Op 20 mei 1999 heeft het Rekenhof de Vlaamse Minister van Onderwijs nog-
maals gewezen op het ontbreken van een antwoord op zijn voorgaande brieven
en op 24 november 1998 heeft het nogmaals aangedrongen op een regeling van
de toestand van deze beheersrekeningen(
78). De minister heeft tot op heden niet
geantwoord(79).
Het voorbehoud inzake de vastgestelde rechten opgenomen in de artikelen 10 en
12 van het rekeningdecreet 1998 is dan ook terecht.
In zijn brief van 24 november 1998 waarschuwde het Rekenhof de Vlaamse
Minister van Onderwijs al voor het ontstaan van een gelijkaardige toestand in
een tweede beheersrekening (administratie Secundair Onderwijs, departement
Onderwijs). Ook in deze beheersrekening dreigt de discrepantie tussen de boek-houdkundige toestand van de vastgestelde rechten en de werkelijk in te vorderen
bedragen het opstellen van een eindebeheersrekening te bemoeilijken, zodat het
beheer niet kan worden overgedragen.
                                                       
77Zie ook het verslag van het Rekenhof over de algemene rekening 1997 van de
Vlaamse Gemeenschap (stuk 24 (1998-1999) – Nr.1, p. 7-8).
78 De Vlaamse Minister van Financiën en Begroting kreeg telkens een afschrift.
79Het Rekenhof ontving op 15 december 1998 wel een antwoord van de adjunct
van de directeur van de administratie Secundair Onderwijs. In dit antwoord
kwamen evenwel enkel de aspecten van een gelijkaardige probleemsituatie ineen tweede beheersrekening aan bod. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 62
2.1.2. Toewijzing opbrengst verkoop onroerende goederen aan de algemene
middelen
Artikel 13 van de initiële en artikel 6 van de aangepaste middelenbegroting 1997
voorzagen in de toewijzing van de integrale opbrengst van de verkopen van de
in deze artikelen vermelde onroerende goederen aan de algemene middelen van
de Vlaamse Gemeenschap(80).
Hoewel de middelenbegroting 1998 geen bepaling bevatte die toeliet de volledi-
ge opbrengst van de verkopen door te storten aan de algemene middelen, ge-
schiedde dit toch, op grond van de decretale machtiging voor 1997. De midde-lenbegroting 1999 hernam de machtiging van 1997. Daar zij begrotingstechnisch
noodzakelijk is, werd ter opvulling van de lacune voor 1998 in het voorontwerp
van rekeningdecreet 1998 een regulariserende bepaling (artikel 12bis) opgeno-men, die machtigt in 1998 de volledige opbrengst van de verkopen door te stor-
ten naar de algemene middelen.
2.2. Uitgaven: overschrijdingen van begrotingskredieten
Uitgaven die de begrotingskredieten op het niveau van de programma’s van de
algemene uitgavenbegroting overschrijden, vergen de goedkeuring van aanvul-
lende kredieten. Het Rekenhof stelt voor artikel 18 van het voorontwerp van
rekeningdecreet, evenals tabel D, aan te vullen met de overschrijdingen op hetniveau van de programma’s. Het stelt ook voor het totaalbedrag van de uitgaven
gedaan boven de kredieten  in tabel C van het voorontwerp van rekeningdecreet
te vermeerderen met 703.194 BEF, dus tot 7.734.659.001 BEF.
2.3. Diensten met afzonderlijk beheer
2.3.1. Algemene controleconclusie
De resultaten van de uitvoeringsrekeningen over het jaar 1998 van de diensten
met afzonderlijk beheer stemmen overeen met de geschriften van het Rekenhof,alsook met de gecontroleerde rekeningen.
De tabellen E, F en G bij het rekeningdecreet geven een uitgebreid overzicht van
de uitvoeringscijfers. De begrotings- en uitvoeringscijfers, alsmede de opmer-
kingen die het Rekenhof naar aanleiding van de controle van deze rekeningen
heeft geformuleerd maar die geen correcties aan het voorontwerp van rekening-decreet vergden, zijn vermeld op p. 170 e.v. van dit boek.
                                                       
80 In afwijking van artikel 93 van het decreet houdende bepalingen tot begelei-
ding van de begroting 1994. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 63
2.3.2. Vastgestelde rechten van de DAB Vlaams Infrastructuurfonds
Het Rekenhof bevestigt de vastgestelde rechten opgenomen in de rekening van
de ontvangsten van de diensten met afzonderlijk beheer onder voorbehoud , daar
het de beheersrekening over de verrichtingen op de financiële rekeningen 091-
2206043-01 en 000-2009506-54 (schadegevallen, boekhouding en begroting,
Algemene Administratieve Diensten, departement Leefmilieu en Infrastructuur)
voor de jaren 1997-1998 nog niet kon afsluiten. Vijf vastgestelde rechten (samen
voor 369.638 BEF) werden immers wellicht ten onrechte in de beheersrekeninggeannuleerd. Bovendien is het openstaande saldo van de vastgestelde rechten in
deze beheersrekening ongewoon hoog (162,3 miljoen BEF). Het Rekenhof heeft
dit op 4 augustus 1998 aan de Vlaamse Minister van Financiën en Begrotingmeegedeeld.
Op 24 november 1998 beaamde de minister dat het saldo van de vastgestelde
rechten in de onderhavige beheersrekening onverantwoord hoog is. Zij stelde dat
de controle op de invorderbaarheid van die vastgestelde rechten nog volop bezigwas.
Het Rekenhof repliceerde op 14 april 1999 dat de minister in haar antwoord
onvoldoende aantoonde dat de geannuleerde rechten effectief als definitief onin-vorderbaar kunnen worden beschouwd.
Op 2 juni 1999 ging de minister ermee akkoord de mogelijk onterecht geannu-
leerde vastgestelde rechten, in casu schadedossiers, over te leggen aan de afde-ling Juridische Dienstverlening. Deze afdeling kan onderzoeken of er nog ver-haalmogelijkheid bestaat ten aanzien van de schadeverwekkers.
Zolang dit onderzoek niet is afgerond, kan het Rekenhof de beheersrekeningen
1997-1998 niet afsluiten. Het voorbehoud inzake vastgestelde rechten opgeno-men in de artikelen 20 en 22 van het voorontwerp van rekeningdecreet is dan
ook terecht.
2.3.3. Diverse aanpassingen aan het voorontwerp van rekeningdecreet
De DAB Alden Biesen sprak zijn reservefonds voor 4.055.911 BEF aan. Het
Rekenhof stelt bijgevolg voor zowel de kredietzijde als de uitgavenzijde van deuitvoeringsrekening van de DAB met dit bedrag te verhogen.
Op grond van artikel 116 van het begrotingsdecreet 1999 stelt het Rekenhof ook
voor de overdracht op 31 december 1998 van het saldo van de vastleggingskre-dieten van de DAB Fonds Financiering Urgentieplan Sociale Huisvesting naar1999, tot 140 miljoen BEF te beperken.
Zowel voor de DAB Luchthaven Oostende als voor de DAB Luchthaven Ant-
werpen, stelt het Rekenhof voor de krediettotalen in overeenstemming te bren-gen met de bedragen vermeld in het corpus van de begrotingsdecreten 1998. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 64
2.4. Lenings- en vastleggingsmachtigingen
2.4.1. Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegenheden
(VIPA)
De machtiging van 240.756.470 BEF voor de sector Waarborgen bestaat uit de
machtiging van 52 miljoen BEF afkomstig van een herverdeling (besluit van de
Vlaamse regering van 20 oktober 1998) en uit middelen van het reservefonds.
Terwijl er voor de aanwending van de middelen van het reservefonds een wette-lijke basis bestaat, is dat niet het geval voor de herverdeling van middelen van
andere VIPA-machtigingen naar de sector Waarborgen. Artikel 37, §2, van het
decreet van 7 juli 1998 houdende aanpassing van de algemene uitgavenbegro-
ting 1998 delegeert weliswaar de herverdelingsbevoegdheid aan de Vlaamse
regering, maar deze delegatie beperkt zich tot de machtigingen vervat in §1 vandat artikel. In deze paragraaf komt de machtiging voor de sector Waarborgen
niet voor. Het rekeningdecreet zou de herverdeling dus het best bevestigen (in-
voering van een artikel 32bis).
2.4.2. Maatschappij van de Brugse Zeevaartinrichtingen (MBZ)
Het Rekenhof stelt voor de aanwending van de leningsmachtigingen van de
MBZ te verhogen tot respectievelijk 150 miljoen BEF voor de leningen met een
looptijd van meer dan een jaar en 180,9 miljoen BEF voor de leningen met een
maximumlooptijd van een jaar. De instelling kreeg overigens van de toezicht-
houdende ministers geen toestemming voor het aangaan van deze leningen. Die
toestemming is nochtans een decretale vereiste(
81).
2.4.3. Fonds Bijzondere Jeugdbijstand (FBJ)
De aanwending door het FBJ van de machtiging voor het aangaan van verbinte-
nissen kan het best verminderd worden met 503.681 BEF. Uit de controle van de
rekening van het fonds is immers gebleken dat de instelling op de vastleggings-
machtiging bedoeld voor projectsubsidies, ten onrechte verbintenissen vooreigen uitgaven en investeringen heeft aangerekend.
2.4.4. Fonds Film in Vlaanderen (FIV)
Het Rekenhof stelt voor de aanwending door het Fonds Film in Vlaanderen van
de vastleggingsmachtiging te verhogen met 1.881.541 BEF, daar geen rekening
werd gehouden met de inhouding op de premies toegekend aan een filmprodu-cent. Deze verhoging veroorzaakt een overschrijding van de machtiging met
1.760.184 BEF. Daarvoor dient in het rekeningdecreet een aanvullende machti-
ging te worden ingeschreven.
                                                       
81 Artikel 16 van het decreet van 19 december 1997 houdende de algemene uitga-
venbegroting 1998. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 65
3. Instellingen van openbaar nut van categorie A
3.1. Algemene controleconclusie
De in het voorontwerp van rekeningdecreet opgenomen bedragen aangaande de
eindregelingen van de begrotingen van de instellingen van openbaar nut van
categorie A, stemmen overeen met de door het Rekenhof gecontroleerd ver-klaarde rekeningen, behalve wat de onderstaande instellingen betreft:
• Vlaamse Milieumaatschappij (VMM)
• Fonds voor Economische Expansie en Regionale Reconversie – Middel-
grote en Grote Ondernemingen (FEERR-MGO)
• Vlaams Egalisatie Rente Fonds (VERF)
Voor die instellingen stelt het Rekenhof voor de eindregelingen van de begro-
tingen in het rekeningdecreet in te voegen zoals vermeld op de pagina's 215,
240, 251 en 264 van dit boek. Uitgebreide gegevens over de verrichtingen vande overige instellingen en over de bijhorende opmerkingen van het Rekenhof,zijn opgenomen op p. 215 e.v.
3.2. Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangelegenheden
(VIPA) en Investeringsfonds voor grond- en woonbeleid Vlaams-Brabant(VLABINVEST)
Het Rekenhof heeft opgemerkt dat de uitvoeringsrekeningen van de begroting
1998 van zowel het VIPA als het VLABINVEST geen overgedragen overschot
of tekort van de vorige jaren vermelden. Het maakt dan ook een voorbehoud bij
een bepaling in het rekeningdecreet over de sommatie van het resultaat van het
huidige begrotingsjaar met het gecumuleerde resultaat van de vorige begro-tingsjaren. Het Rekenhof stelt voor deze bepalingen niet in het rekeningdecreetop te nemen.
3.3. Vlaams Commissariaat voor de Media (VCM)
Het decreet van 17 december 1997 betreffende het Vlaams Commissariaat voor
de Media en de Vlaamse Mediaraad heeft het VCM niet als instelling van cate-gorie A gecatalogeerd(
82). Het rekeningdecreet kan de eindregeling van de be-
groting van het VCM dus niet afsluiten. Artikel 54 van het voorontwerp van
rekeningdecreet dient dan ook te worden geschrapt. Het VCM is wel als open-
                                                       
82 Conform artikel 1 van de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op
sommige instellingen van openbaar nut. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 66
bare instelling  opgenomen in artikel 27 van het besluit van de Vlaamse regering
van 19 december 1997 tot bepaling van de bevoegdheden van de leden van deVlaamse regering.
4. Rekening van de thesaurie
4.1. Algemene controleconclusies
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de Vlaamse Gemeenschap de verrichtingen
op 66 financiële rekeningen die zij opende voor OCMW's die bijstand verleen-
den na de watersnood van september 1998(
83), niet op de voorgeschreven orde-
rekening van de thesaurie (met name programma 83.20 - nummer 53.10) heeft
geboekt, zoals decretaal voorgeschreven(84). De ontvangsten bedroegen in 1998
68.400 BEF, de uitgaven 10.102.144 BEF.
Voorts was er een discrepantie tussen de niet geregulariseerde betalingen opge-
nomen in de uitvoeringsrekening van de begroting en de aanrekening ervan op
een controlerekening in de rekening van de thesaurie. De uitvoeringsrekening
van de begroting behoeft dan ook correctie.
Ten slotte heeft het Rekenhof enkele technische wijzigingen aangebracht in de
rekening van de thesaurie met betrekking tot de uitsplitsing van het financieel
saldo op 31 december 1998 en de uitgaven op de kas van rekenplichtigen in1997, geregulariseerd in 1998.
De resultaten van de rekening van de thesaurie zijn opgenomen in de bijgaande
samenvattende tabel VII - Resultaten rekening van de thesaurie.
4.2. Aanzuivering van verschillende debetposities op orde- en thesauriereke-
ningen
Uit de rekening van de thesaurie 1998 blijkt dat langs acht interne overboekin-
gen lasten van het verleden  zijn aangerekend op kredieten van de begroting
1998 en op overgedragen kredieten 1997. Inhoudelijk gaat het telkens om deaanzuivering vanuit de begroting van jaar na jaar overgedragen debetposities op
thesaurie- en orderekeningen. Het betreft de volgende aanrekeningen op de be-
groting:
                                                       
83 Ter uitvoering van artikel 5 van het decreet van 17 november 1998 houdende
begrotingstechnische aanpassingen in het licht van de bijstandverlening inge-
volge de watersnood van september 1998.
84 Artikel 4 van het in de vorige voetnoot vermeld decreet. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 67
 (Aanrekening op niet-gesplitste overgedragen kredieten 1997, met uitbreiding
van de specialiteit van de basisallocaties tot de betrokken uitgaven van het ver-leden)
• Programma 52.40, basisallocatie 33.01(subsidies i.v.m. tewerkstellingsbe-
leid) - Uitgaven in het kader van het Programma ter Bevordering van de
Werkgelegenheid in de niet-commerciële sector in het Vlaamse Gewest:
sector gezins- en bejaardenhulp:
sector onthaalcentra:
sector gehandicaptenzorg:
sector welzijnswerk:140.705.943 BEF
6.839.910 BEF
301.162 BEF
3.645.637 BEF
De negatieve standen van orderekeningen die deze aanrekeningen aanzui-
veren, dateren van bij de nationale thesaurie. Bij de overname van de gege-
vens in het Financieel Systeem van de Vlaamse Gemeenschap (begin 1991)
werden ten onrechte enkel vastleggingsgegevens overgenomen. Op die
vastleggingsgegevens waren echter voorheen gedane uitgaven niet aange-rekend(
85), zodat de Vlaamse Gemeenschap uitging van meer beschikbare
middelen dan er in werkelijkheid waren. De boekhoudkundige rechtzetting
in 1992 veroorzaakte aldus negatieve standen op orderekeningen van deVlaamse Gemeenschap.
• Programma 54.10, basisallocatie 34.03 (subsidies voor landbouwvormings-
activiteiten)  - Voorgeschoten begrotingsuitgaven in het kader van het fonds
voor de beroepsscholing in de landbouw en sociaal-economische voorlich-ting 185.525.242 BEF
De aanrekening op deze basisallocatie zuivert een negatieve stand aan op
een thesaurierekening, die een gevolg was van het negatieve saldo op hetfonds 66.05 (fonds voor de beroepsscholing in de landbouw en sociaal eco-
nomische voorlichting), sectie 34 (Landbouwscholing) van de toenmalige
Afzonderlijke Sectie van de Vlaamse begroting 1990.
(Aanrekeningen op niet-gesplitste kredieten 1998 (nieuwe basisallocaties gecre-
eerd door het rekeningdecreet))
• Programma 42.10, basisallocatie 41.40 (nieuw) - Vaste uitgaven voor het
statutair personeel van OPZ Geel 103.412 BEF
een orderekening, die een gevolg was van het rechtstreeks aanrekenen opde middelenbegroting van ontvangsten die bestemd waren voor de betrok-
ken orderekening en van laattijdig meegedeelde personeelswijzigingen aan
de Centrale Dienst voor de Vaste Uitgaven.
                                                       
85 De uitgaven waren enkel aangerekend op de ordonnanceringsgegevens, die niet
werden overgenomen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 68
• Programma 41.20, basisallocatie 41.04 (nieuw) - Betalingen uitgevoerd
voor het Fonds Bijzondere Jeugdbijstand 340.422.540 BEF
De aanrekening op deze basisallocatie zuivert een negatieve stand aan van
een orderekening. Die negatieve stand ontstond doordat het betrokken be-drag bij de overgang van de nationale thesaurie naar de Vlaamse Gemeen-
schap ten onrechte werd beschouwd als over te hevelen naar de Vlaamse
Gemeenschap. Dit was het gevolg van een boekhoudkundige vergissing. In
de loop van 1991 en 1992 stortte de Vlaamse Gemeenschap het bedrag
door aan het Fonds Bijzondere Jeugdzorg. Door de rechtzetting van de ver-gissing bij het opmaken van de federale algemene rekening 1990 (mei1995), ontstond een negatieve stand op de orderekening.
• Programma 33.20, basisallocatie 41.40 (nieuw) - Kwijtschelding aan het
UZ Gent van de schulden m.b.t. de bezoldiging van het rijkspersoneel vanhet voormalig Academisch Ziekenhuis van de RU Gent 1.586.697.853 BEF
Deze aanrekening zuivert een negatieve stand van een thesaurierekening
aan. Door de aanzuivering verdwijnt de schuld van het UZ Gent uit de
boekhouding van de Vlaamse Gemeenschap. De kwijtschelding werd ge-
machtigd bij artikel 9 van het decreet van 7 juli 1998 houdende aanpassing
van de middelenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begro-tingsjaar 1998.
Deze acht aanrekeningen zijn alle voorlopige  aanrekeningen, die alle de begro-
tingsspecialiteit respecteerden. Waar zij overschrijdingen veroorzaken op pro-
grammaniveau, vergen zij het stemmen van aanvullende kredieten (artikel 18van het voorontwerp van rekeningdecreet en vermelding in tabel D bij het reke-
ningdecreet). Waar zij enkel overschrijdingen veroorzaken op basisallocatieni-
veau, vermeldt tabel D van het voorontwerp ze ter informatie. Na de goedkeu-
ring door het Vlaams Parlement van aanvullende kredieten, kan het Rekenhof de
uitgaven definitief vereffenen. In het corpus van het voorontwerp van rekening-decreet 1998 heeft het daartoe een machtigend artikel voorgesteld.
4.3. Aankoop van het Graaf de Ferrarisgebouw en het Hendrik Conscience-
gebouw
De Vlaamse Gemeenschap boekte de aankoop van beide gebouwen (9,3 miljard
BEF) in 1998 buiten begroting op een orderekening(
86). Die orderekening kwam
                                                       
86Artikel 12, §1, van het decreet houdende bepalingen tot begeleiding van de
aanpassing van de begroting 1998 machtigde de Vlaamse regering de eigen-dom van beide gebouwen onmiddellijk te verwerven, de waarde ervan te beta-len aan de promotor middels een thesaurieverrichting en dit bedrag op te ne-men in de directe schuld van de Vlaamse Gemeenschap. In artikel 47 van hetdecreet houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 1999 werd de
verplichting om een lening (directe schuld) aan te gaan ter aanzuivering van de
thesaurieverrichting wegens het realiseren van kasoverschotten door de Vlaam-se Gemeenschap opgeheven. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 69
daardoor met hetzelfde bedrag in negatief te staan. In zijn verslag over het on-
derzoek van de ontwerpen van decreet houdende aanpassing van de middelen-begroting en van de algemene uitgavenbegroting 1999(
87) heeft het Rekenhof
voorgesteld in programma 99.10 - Interdepartementale bestaansmiddelen  een
basisallocatie op te nemen met 9,3 miljard BEF bijkredieten vorige jaren teraanzuivering van die negatieve stand. Op dit voorstel werd echter niet ingegaan.
Langs een voorlopige aanrekening op een nieuw gecreëerde basisallocatie 71.32
van programma 99.10, uiteraard zonder goedgekeurde kredieten, zuivert deeindrekening de negatieve stand van de orderekening nu aan. Hoewel de aan-
koop van beide gebouwen aldus ten laste van de algemene uitgavenbegroting
1998 valt, holt deze werkwijze de waarde van de begroting als voorafgaandmachtigingsinstrument uit. De aanrekening van de aankoop van de gebouwen op
de begroting 1998 gaf aanleiding tot een overschrijding van 6,2 miljard BEF op
programma 99.10, waarvoor het rekeningdecreet in aanvullende kredieten moetvoorzien.
Zowel de aanrekening op de begroting van de aanzuivering van de verschillende
debetposities van orde- en thesaurierekeningen, als de aanrekening van de aan-koop van het Graaf de Ferrarisgebouw en het Hendrik Consciencegebouw, zijn
hoofdzakelijk verantwoordelijk voor de stijging van de nog niet geregulariseer-
de betalingen  voor het begrotingsjaar 1998 (stijging van 1,5 miljoen BEF in
1997 tot 11,6 miljard BEF in 1998, zie tabel C van het rekeningdecreet). Tege-
lijkertijd zijn beide uitgavenaanrekeningen verantwoordelijk voor het grootstedeel van de overschrijdingen van de begrotingskredieten (in totaal bedragen de
overschrijdingen 7,7 miljard BEF op programmaniveau; op het niveau van de
basisallocaties bedragen de overschrijdingen zelfs 11,5 miljard BEF).
5. Rekening van de vermogenswijzigingen
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting er al bij
zijn controle van de vermogensrekening 1996 op gewezen dat de gebruikte
werkwijzen voor de registratie van vermogenswijzigingen, de onaangepastheid
van de wetgeving en het gebrek aan een regelmatige inventarisatie, de rechtzet-
ting van de rekening van de vermogenswijzigingen weerhielden. Het Rekenhof
aanvaardde het antwoord van de minister, waaruit kon worden afgeleid dat deVlaamse Gemeenschap prioriteit verleende aan de opstelling van een volledigeinventaris in het kader van de invoering van een economische boekhouding.
Bij zijn controle van de algemene rekening 1997 herhaalde het Rekenhof zijn
opmerkingen. Het drong met betrekking tot de aangekondigde inventarisatie per
31 december 1996 aan op het inbouwen van minimale controles ter verzekering
van de daadwerkelijke registratie van alle vermogenswijzigingen die na 1 janua-ri 1997 plaatsvonden. De administratie vertrouwt voor de wijzigingen na die
datum immers op de geregistreerde gegevens en bestaande procedures. Pas na-
dat de controles zekerheid hebben gecrëerd, worden de gegevens bruikbaar als
                                                       
87Stuk 21 (1998-1999) – Nr. 1, p. 11. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 70
input voor de beginbalans van de economische boekhouding. Op deze aanbeve-
ling heeft de minister niet gereageerd.
Uit de analyse van de procedures bij het Ministerie van de Vlaamse Gemeen-
schap en de controle van de rekening 1998 blijkt evenwel dat er wel degelijk een
risico bestaat dat niet alle vermogenswijzigingen na 1 januari 1997 werden ge-
registreerd. Daarom vraagt het Rekenhof nogmaals de procedures, in het kader
van de invoering van de economische boekhouding, te optimaliseren. Het zal
deze problematiek in de toekomst blijven opvolgen.
6. De rekening van de uitvoering van de begroting van de Vlaamse Ge-
meenschap over het jaar 1998 in cijfers
Kredieten
1998Van 1997
kredietenNaar 1999
kredieten
Gesplitste vastleggingkredieten
36.207.800.000(1)
2.136.918.367 38.344.718.367 33.681.463.678 0 1.012.189.199 3.651.065.490
Variabele kredieten
2.411.849.442(2)
5.042.339.676 7.454.189.118 4.699.089.883 950.027 0 2.755.099.235
Totalen 38.619.649.442 7.179.258.043 45.798.907.485 38.380.553.561 950.027 1.012.189.199 6.406.164.725
(1) In het verslag over de algemene rekening 1997 bedragen de naar 1998 overgedragen kredieten
2.058.772.713 BEF. Die overdracht verhoogde met het saldo van het variabele vastleggingskredietvan het Leegstandsfonds (28.145.654 BEF - programma 53.20, basisallocatie 12.90), dat ingevolge
artikel 24, §4, van het decreet van 20 december 1996 houdende bepalingen tot begeleiding van de
begroting 1997 wordt gevoegd bij de kredieten voor uitgaven in het kader van het Sociaal Impuls-fonds (gesplitst vastleggingskrediet - programma 53.20, basisallocatie 43.11). Bovendien droeg ar-
tikel 10, §4, van het decreet van 19 december 1997 houdende de algemene uitgavenbegroting van
de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 1998, het saldo per 31 december 1997 van ba-sisallocatie 85.03 (niet-gesplitst krediet - kapitaalinbreng NV Technopolis) van programma 71.30
(Wetenschapsbeleid economische finaliteit) (50 miljoen BEF) over naar 1998 (de aard van het kre-
diet werd intussen gewijzigd in gesplitst krediet).
(2) Inclusief de annulatie van het encours vorige jaren  (41.248.420 BEF). Daarenboven is de over-
dracht 28.145.654 BEF lager dan de naar 1998 overgedragen kredieten  in het verslag over de al-gemene rekening 1997 (5.001.091.256 BEF, zie vorige noot 1).
Aard van de
ontvangstenRamingen Vastgestelde
ontvangsten (2)(1) - (2) Te annuleren of
in onbepaald
uitstel te
brengenOver te dragen
vastgestelde
rechten
Algemene Ontvangsten 572.891.200.000 581.795.176.905 579.183.455.814 2.611.721.091 311.322.711 2.300.398.380
Begrotingsfondsen 2.037.000.000 6.347.739.902 2.411.849.442 3.935.890.460 97.700.274 3.838.190.186
Totale ontvangsten 574.928.200.000 588.142.916.807 581.595.305.256 6.547.611.551 409.022.985 6.138.588.566
Opbrengst leningen 60.000.000.000 1.000.000.000 1.000.000.000 0 0 0
Algemeen Totaal 634.928.200.000 589.142.916.807 582.595.305.256 6.547.611.551 409.022.985 6.138.588.566 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 71
TABEL III – Uitgaven
kredieten 1998Van 1997
schrijdingenNaar 1999
kredieten
Niet-gesplitstekredieten 535.646.500.000(1)
29.887.602.905 565.534.102.905 536.345.490.809 7.734.659.001(2)
33.103.718.986(2)
3.819.552.111
ordonnance-
ringskredieten36.023.800.000(3)
3.752.378.951 39.776.178.951 31.236.602.647 0 1.001.982.409 7.537.593.895
Variabele
kredieten 2.411.849.442(4)
6.390.060.742 8.801.910.184 2.188.161.197 78.991 6.613.748.987 0
Algemeen
Totaal574.082.149.442 40.030.042.598 614.112.192.040 569.770.254.653 7.734.737.992 40.719.450.382 11.357.146.006
Aflossing
Schuld61.153.100.000 846.926.861 62.000.026.861 25.741.172.470 0 36.258.837.148 17.243
(1) In het verslag van het Rekenhof over de algemene rekening 1997 bedragen de naar 1998
over te dragen kredieten 29.938.102.905 BEF. De overdracht dient echter als volgt te
worden verminderd: artikel 10, §4, van het decreet van 19 december 1997 houdende de
algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar1998 heeft het saldo van 50 miljoen BEF van basisallocatie 85.03 (niet-gesplitst krediet- kapitaalinbreng NV Technopolis) van programma 71.30 (Wetenschapsbeleid econo-
mische finaliteit), overgedragen naar 1998 (gesplitst krediet) en, in afwijking van artikel
9, §4, van het decreet van 16 december 1997 houdende bepaling inzake kas-, schuld- enwaarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap, het saldo van 500.000 BEF van basis-allocatie 41.01 (Werkingsdotatie aan Toerisme Vlaanderen) van programma 49.20(Dotatie Toerisme Vlaanderen en KMDA) niet overgedragen naar 1998 (zie regularisa-
tie van deze afwijking ingeschreven in artikel 16 van het voorontwerp van rekeningde-
creet).
(2) Inclusief aanvullende kredieten, goed te keuren voor de uitgaven gedaan boven de
kredieten.
(3) In het verslag van het Rekenhof over de algemene rekening 1997 bedroegen de naar
1998 over te dragen kredieten 3.702.378.951 BEF. De overdracht is 50 miljoen BEF
hoger (zie noot (1)).
(4) In het verslag van het Rekenhof over de algemene rekening 1997 bedroegen de naar
1998 over te dragen kredieten 6.418.206.396 BEF. De overdracht verminderde naar
analogie met de vermindering van de overgedragen variabele vastleggingskredieten (zienoot (2) bij Tabel I) met het saldo van het Leegstandsfonds (28.145.654 BEF - pro-gramma 53.20, basisallocatie 12.90), dat ingevolge artikel 24, §4, van het decreet van
20 december 1996 houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 1997 werd
gevoegd bij de kredieten voor uitgaven in het kader van het Sociaal Impulsfonds (ge-
splitst vastleggingskrediet - programma 53.20, basisallocatie 43.11). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 72
TABEL IV - Uitgaven die de begrotingskredieten overschrijden of waar-
voor geen enkel krediet werd goedgekeurd (aanvullende kre-dieten)
Beschikbare kredieten
1998Ordonnanceringen Goed te keuren
aanvullende kredieten
NIET-GESPLITSTE KREDIETEN
Van het vorig jaar overgedragen kredieten
PROG 52.40 Werkgelegenheid 168.972.539 280.984.219 112.011.680
PROG 54.10 Land- en tuinbouw 316.843.778 327.257.861 10.414.083
Kredieten van het lopend jaar
PROG 33.20 Universitair onderwijs 22.022.200.000 23.047.004.552 1.024.804.552
PROG 41.20 Bijzondere jeugdbijstand 62.000.000 402.422.540 340.422.540
PROG 99.10 Interdepartementale bestaans-
middelen23.021.263.481 29.268.269.627 6.247.006.146
Totaal goed te keuren aanvullende kredieten: 7.734.659.001
TABEL V - Uitslagen van de uitvoeringsrekening van de begroting
Vastgestelde rechten Ontvangsten Nog te innen vast-
gestelde rechtenTe annuleren vast-
gestelde rechtenOver te dragen vast-
gestelde rechten
57.631.101.823 35.717.239.720 21.913.862.103 3.837.305.018 18.076.557.085
Kredieten Vastleggingen Goed te keuren aan-
vullende kredietenTe annuleren kredieten Over te dragen
kredieten
43.558.082.940 41.603.292.682 0 986.706.429 968.083.829
Kredieten Ordonnanceringen Goed te keuren aan-
vullende kredietenTe annuleren
kredietenOver te dragen
kredieten
niet-gesplitste kredieten 3.451.411.795 2.827.779.722 0 586.270.779 37.361.294
gesplitste ordon. kre-
dieten55.917.500.000 33.122.354.631 0 22.795.145.369 0
totaal 59.368.911.795 35.950.134.353 0 23.381.416.148 37.361.294
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 73
TABEL VI – Machtigingen
- ARGO (88) 1.186.308.455 1.186.308.455 0 0 0 0
- IVAH 384.400.000 384.400.000 0 0 0 0
- DIGO: - Officieel 674.100.000 674.100.000 0 0 0 0
- Vrij 3.056.600.000 3.056.600.000 0 0 0 0
- BLOSO (89) 126.500.000 126.508.138 0 8.138 0 0
- Toerisme - Vlaanderen 321.000.000 318.400.000 2.600.000 0 0 2.600.000- VFSIPH 654.700.000 734.300.000 0 79.600.000 0 0
- Kind en Gezin 120.700.000 89.739.443 30.960.557 0 30.960.557 0
- VIPA - Ziekenhuizen (
90) 4.367.800.000 4.367.035.237 764.763 0 0 764.763
- VIPA - Centra Geestelijke
Gezondheidszorg34.900.000 34.900.000 0 0 0 0
- VIPA - Bejaardenvoorzieningen (90) 1.272.600.000 1.272.366.130 233.870 0 0 233.870
- VIPA - Gemeenschapsinstellin-
gen FBJ(91) 156.347.207 156.343.849 3.358 0 0 3.358
- VIPA - Overijse (90) 27.000.000 27.000.000 0 0 0 0
- VIPA - Gezondheidscentra -
Centra Med. Schooltoe-
zicht - Consultatiebur.Respir. Aandoen.(90) 9.000.000 9.000.000 0 0 0 0
- VIPA - Werkingskosten (90) 5.500.000 5.379.328 120.672 0 0 120.672
- VIPA - Waarborg (90)(92)
240.756.470240.756.470 0 0 0 0
- FBJ 100.000.000 83.128.934 16.871.066 0 16.871.066
- Fonds Film in Vlaanderen 303.600.000 305.360.184 0 1.760.184 0 0- Vlaams Woningfonds 5.403.900.000 5.371.747.231 32.152.769 0 0 32.152.769- Vlaams Instituut Bevord. We-
tenschappelijk Techn. On-
derzoek i/d Industrie (IWT)(
93) 1.722.000.000 1.710.448.586 11.551.414 0 0 11.551.414
- Trekkingsrechten Investerings-
fonds
- Vlaamse Gemeenschap (94) 8.615.783.937 5.652.581.034 2.963.202.903 0 2.963.202.903 0
- Brussel Hoofdstad (94) 253.778.204 15.993.610 237.784.594 0 237.784.594 0
- Mina-fonds (95)21.644.200.000 19.957.736.599 1.686.463.401 0 828.083.829 858.379.572
- Luchthaven Antwerpen 185.800.000 148.507.563 37.292.437 0 0 37.292.437- Luchthaven Oostende 322.300.000 414.909.215 0 92.609.215 0 0
                                                       
88 Inclusief eigen middelen ten belope van 342.208.455 BEF.
89 Inclusief overdracht ten belope van 23.600.000 BEF op basis van artikel 14, § 1, van het aanpas-
singsblad 1998.
90 Inclusief kredietherschikkingen op basis van artikel 109, § 2, (initiële begroting) en artikel 37, § 2
(aanpassingsblad).
91 Inclusief eigen ontvangsten (inning huurgelden ad 2.347.207 BEF) op basis van artikel 37 van het
aanpassingsblad.
92 Er werd voor een bedrag van 188.756.470 BEF geput uit het reservefonds.
93De toewijzing is het resultaat van een machtiging ad 2.172.000.000 BEF verminderd met een
overdracht ad 450.000.000 BEF naar het FIOV.
94 Inclusief overdracht 1997-1998, respectievelijk 3.745.851.702 BEF en 189.924.197 BEF.
95 Inclusief overdracht 1997-1998 ten belope van 300.000.000 BEF. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 74
- VIF 20.389.600.000 20.364.289.721 25.310.279 0 0 25.310.279
- Fonds voor de Financiering van
het Urgentieplan voor de
Sociale Huisvesting(96) 949.495.550 734.431.302 215.064.248 0 140.000.000 75.064.248
- Fonds Vlaanderen - Azië (97) 352.410.864 10.330.136 342.080.728 0 0 342.080.728
- FIOV (98) 1.995.500.000 1.986.648.671 8.851.329 0 0 8.851.329
- Investeringsfonds Grond en
Woonbeleid Vlaams - Bra-
bant (VLABINVEST)775.395.282 44.470.650 730.924.632 0 730.924.632 0
- Vlaams Landbouwinvesterings-
fonds (VLIF)2.456.400.000 1.389.441.806 1.066.958.194 0 0 1.066.958.194
- Het Financieringsinstrument
voor de Vlaamse Visserij-
en Aquicultuursector151.500.000 151.411.206 88.794 0 0 88.794
- FEERR - MGO (99) 9.628.632.127 8.821.439.028 807.193.099 0 807.193.099 0
- FEERR - KO (99) 4.134.401.113 4.134.396.371 4.742 0 0 4.742
- Limburgfonds 315.000.000 310.631.058 4.368.942 0 0 4.368.942
Totaal: 92.337.909.209 84.291.039.955 8.220.846.791 173.977.537 5.738.149.614 2.482.697.177
- Vlaams Woningfonds 5.403.900.000 5.372.000.000 31.900.000 0 0 31.900.000
- Maatschappij van de Brugse
Zeevaartinrichtingen NV
- leningen  >  1 jaar 700.000.000 150.000.000 550.000.000 0 0 550.000.000
- leningen  <  1 jaar 300.000.000 180.900.000 119.100.000 0 0 119.100.000- UZ Gent 1.560.000.000 0 1.560.000.000 0 1.560.000.000 0
Totaal: 7.963.900.000 5.702.900.000 2.261.000.000 0 1.560.000.000 701.000.000
ALGEMEEN TOTAAL 100.301.809.209 89.993.939.955 10.481.846.791 173.977.537 7.298.149.614 3.183.697.177
                                                       
96 Inclusief kredieten ten gevolge van vastleggingswijzigingen van vastleggingen vorige jaren.
97 Inclusief overdracht 1997-1998 t.b.v. 199.610.864 BEF.
98Inclusief een overdracht ad 450.000.000 BEF van het IWT.
99 Inclusief ontvangsten (impliciete machtiging). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 75
Encours per 1.1.1998100Aanrekening op
VastleggingskredietenOrdonnanceringen,
annulaties en rechtzet-
tingen vorige jarenEncours per 31.12.1998
48.741.533.217 38.380.553.561 34.602.571.377 52.519.515.401
Saldo per 1.1.1998 Ontvangsten Uitgaven Saldo per
31.12.1998
Financiële verrichtingen -25.713.052.891 1.782.634.925.798 1.803.880.548.224 -46.958.675.317
Boekhoudverrichtingen 26.866.208.988 1.292.167.263.423 1.260.223.934.917 58.809.537.494
Algemeen totaal 1.153.156.097 3.074.802.189.221 3.064.104.483.141 11.850.862.177
Het financieel saldo van  –46.958.675.317 BEF was op 31 december 1998 als
volgt samengesteld:
Speciën: 694.046 BEF
Bankrekeningen: -46.973.930.641 BEFAndere waarden: 14.561.278 BEF
                                                       
100Het verslag van het Rekenhof over de algemene rekening 1997 van de Vlaamse Gemeenschap
(stuk 24 (1998-1999) – Nr. 1) vermeldt als encours op 31 december 1997 een bedrag van
48.742.744.892 BEF. Het encours op 1 januari 1998 is 1.211.675 BEF lager door de overdrachtvan openstaande vastleggingen van de diensten van algemeen bestuur naar het Fonds Film in
Vlaanderen, instelling van categorie A, opgericht in de artikelen 3 tot en met 10 van het decreet
van 22 december 1993 houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 1994. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 76
HOOFDSTUK 1. - MIDDELEN EN ONTVANGSTEN
1. Algemene commentaar
Het decreet van 19 december 1997 houdende de middelenbegroting van de
Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 1998 bevat de ramingen van de
algemene en toegewezen ontvangsten voor het begrotingsjaar 1998. Het decreet
van 7 juli 1998 houdende aanpassing van de middelenbegroting van de Vlaamse
Gemeenschap heeft de ramingen aangepast aan de conclusies van de begrotings-controle.
De onderstaande tabel vergelijkt de reële inningen van de gebudgetteerde ont-
vangsten in de loop van 1998(
101) met de ramingen van de aangepaste middelen-
begroting 1998 en de inningen 1997, ingedeeld volgens de grote categorieën vanontvangsten. De bijlage bij dit boek bevat een uitgebreide tabel van de ontvang-
sten 1998 per artikel (p. 548).
                                                       
101 Een deel van de heffingen ingevoerd door de Vlaamse Gemeenschap is niet
opgenomen in de middelenbegroting en wordt rechtstreeks op de begroting vande Vlaamse pararegionale instellingen geboekt (bijv. het Minafonds). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 77
1997Procen-
tueel aan-
deel 1997Aangepaste
ramingen
1998Inningen
1998Procen-
tueel aan-
deel 1998Innings-
inningen
1997/1998
- Gedeelde en samengevoegde
belastingen483.549,0 85,8 % 508.814,9 510.756,3 87,7 % 100,4 % + 5,6 %
- Gewestbelastingen 33.793,6 6,0 % 33.581,7 37.916,1 6,5 % 112,9 % + 12,2 %
- Kijk- en luistergeld 16.666,5 2,9 % 17.232,8 17.700,3 3,0 % 102,7 % + 6,2 %- Niet-fiscale ontvangsten 5.985,6 1,1 % 6.060,5 5.628,3 1,0 % 92,9 % - 6,0 %
- Transferten van de federale
overheid (
102)7.181,7 1,3 % 7.201,3 7.182,5 1,2 % 99,7 % + 0,0 %
Subtotaal algemene ontvangsten 547.176,4 97,1 % 572.891,2103579.183,5 99,4 % 101,1 % + 5,8 %
Toegewezen ontvangsten 6.214,0 1,1 % 2.037,0 2.411,8 0,4 % 118,4 % - 61,2 %
Subtotaal algemene en toegewe-
zen ontvangsten 553.390,4 98,2 % 574.928,2 581.595,3 99,8 % 101,2 % 105,1 %
Leningopbrengsten 10.000,0 1,8 % 60.000,0 1.000,0 0,2 % 1,7 % - 90,0 %
Algemeen totaal 563.390,4 100,0 % 634.928,2 582.595,3 100,0 % 91,8 % + 3,4 %
In vergelijking met 1997 stegen de totale ontvangsten met 3,4 %. Nochtans werd
maar 91,8 % van de voor 1998 geraamde ontvangsten gerealiseerd. De oorzaak
van deze ogenschijnlijk bescheiden stijging en inningsgraad moet worden ge-
zocht in de gewijzigde schuldfinancieringsmethode: de Vlaamse overheid herfi-
nancierde ongeveer 60.000 miljoen BEF vervallen leningen in 1998 bijna uit-sluitend met kortlopende thesauriebewijzen, waarvan zij de opbrengst niet op
titel III van de middelenbegroting boekt (zie de commentaar bij artikel
24.90.96.01 op p. 80).
Exclusief de herfinanciering van leningen, stegen de ontvangsten met 5,1 %. Het
aandeel van de belangrijkste post, met name gedeelde en samengevoegde belas-
tingen (
104), nam nog toe tot 87,7 %. Dit betekent een stijging met bijna 2 %,
Exclusief de herfinanciering van leningen, bedroeg de inningsgraad 101,2 %. Er
werd namelijk 6.666,6 miljoen BEF meer ontvangen dan was geraamd. Dit wijst
erop dat de ramingen van de algemene en toegewezen ontvangsten nog steeds
voorzichtig waren.
                                                       
102 Dotaties voor programma’s voor wedertewerkstelling van werklozen (artikel
35 van de bijzondere wet van 16 januari 1989), buitenlandse universitaire stu-denten (artikel 62 van de bijzondere wet) en schoolgebouwen (artikel 73 van debijzondere wet).
103 Het subtotaal algemene ontvangsten is de afronding van de som van de innin-
gen tot op de frank, zijnde 579.183.455.814 BEF.
104 Aandeel van de Vlaamse Gemeenschap in de opbrengst van de personenbelas-
ting en de BTW. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 78
In 1998 bedroeg de opbrengst van de gewestbelastingen 37.916,1 miljoen BEF.
Dit is 12,2 % meer dan in 1997 en 12,9 % meer dan geraamd in de aangepastemiddelenbegroting. De onderstaande tabel vergelijkt de opbrengsten van de
gewestbelastingen in 1998 met de aangepaste ramingen 1998 en de inningen
1997.
Belasting Inning 1997 Procen-
tueel aan-
raming
1998Inning 1998 Procen-
tueel aan-
inningen
1997/1998
Registratierechten 12.467,1 36,9 % 12.500,0 14.125,1 37,3 % 113,0 % + 13,3 %
Spelen en weddenschappen 898,0 2,7 % 961,6 933,3 2,5 % 97,1 % + 3,9 %
Ontspanningstoestellen 1.073,3 3,2 % 1.110,0 1.275,6 3,4 % 114,9 % + 18,8 %
Openingsbelasting 410,3 1,2 % 354,4 351,9 0,9 % 99,3 % - 14,2 %Onroerende voorheffing 4.166,3 12,3 % 3.855,7 3.593,3 9,5 % 93,2 % - 13,8 %
Successierechten 14.778,6 43,7 % 14.800,0 17.636,9 46,5 % 119,2 % + 19,3 %
Totaal 33.793,6 100 % 33.581,7 37.916,1 100,0 % 112,9 % + 12,2 %
De opbrengst van de twee belangrijkste gewestbelastingen, de successierechten
en de registratierechten, steeg met respectievelijk 19,3 % en 13,3 %. De op-
brengst van de onroerende voorheffing bleef daarentegen onder de raming endaalde met 13,8 %.
2. Commentaar bij de gerealiseerde ontvangsten
Uitgaande van de gerealiseerde inningen die de lijsten op de pagina's 548 en 554
van de bijlage gedetailleerd weergeven (met een overzicht van de ontvangsten
per artikel van de middelenbegroting), heeft het Rekenhof vooral de posten on-derzocht die belangrijke meer- of minderontvangsten weerspiegelen. De onder-
staande paragrafen verklaren de belangrijke meer- of minderontvangsten per
artikel van de middelenbegroting, voor zover een dergelijke verklaring voorhan-
den was. De commentaren volgen de indeling in programma's van de middelen-
begroting. Voor elk artikel vermelden zij in eerste instantie de initiële en deaangepaste raming, het geïnde bedrag en de inningsgraad. Waar het toegewezenontvangsten betreft, vermeldt de titel van het artikel dit.
• Artikel 26.02 - Inkomsten n.a.v. financieel-technische transacties m.b.t.
overheidsgebouwen (toegewezen ontvangsten)
0,0 600,0 331,3 55,2 %
Artikel 24.10.26.02 is bestemd voor de boeking van ontvangsten uit de lea-
se-in-lease-outoperaties (LILO) met de kantoorgebouwen van de Vlaamse
Gemeenschap Graaf de Ferraris  en Hendrik Conscience . De LILO- Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 79
operatie met het Graaf de Ferraris-gebouw werd nagenoeg volledig afge-
rond in 1998: zij bracht in 1998 331,3 miljoen BEF ontvangsten mee(105).
In 1999 ontving de rekenplichtige nog 11,2 miljoen BEF uit deze operatie.
De resultaten van het onderzoek van de afrekening van deze operatie zijn
vermeld op p. 415 van dit boek.Voor het Hendrik Consciencegebouw be-sliste de Vlaamse regering in de loop van december 1998 de onderhande-
lingen op te starten voor de eigendomsoverdracht van het gebouw en de
procedure aan te vatten  voor de aanduiding van een arranger  voor de or-
ganisatie van de LILO-transactie.
• Artikel 76.01 - Opbrengst van de verkoop van onroerende goederen (art.
93 decreet 22.12.1993) (50 %)
0,0 0,0 151,2 15.120 %
De aanzienlijke meerontvangsten op dit artikel zijn het gevolg van de laat-
tijdige realisatie van een aantal verkopen die initieel voor 1997 waren ge-
pland(106). Concreet betroffen de belangrijkste transacties in 1998 de ver-
koop van een gebouw in de Volderstraat te Gent (opbrengst: 51,5 miljoenBEF) en tehuizen te Mol-Ruiselede (opbrengst verkoop woningen te Mol:
53,1 miljoen BEF; opbrengst verkoop huizen te Wingene: 41,2 miljoen
BEF). De verkoop van panden aan de Coupure te Gent, het vliegveld te
Grimbergen en een administratief gebouw aan het Torsinplein te Tienen
vonden noch in 1997, noch in 1998 plaats. De aangepaste middelenbegro-ting 1999 nam de verkoop ervan daarom nogmaals op (artikel 12), evenals
de volledige toewijzing van de opbrengst aan de algemene middelen van de
Vlaamse Gemeenschap. De verkoop in Gent betrof vroegere gebouwen vande faculteit diergeneeskunde. De vertraging werd veroorzaakt door de re-
cente afspraak de gebouwen alleen aan onderwijsinstellingen te verko-
pen(
107). In het geval van het vliegveld van Grimbergen is de vertraging het
gevolg van een beslaglegging op het vliegveld door drie aannemingsbedrij-
ven. De verkoop aan de gemeente Grimbergen kan pas doorgaan na beta-
                                                       
105De rekenplichtige kreeg in 1998 ook nog een bedrag teruggestort van 246.256
BEF. Omdat niet duidelijk was voor welk dossier dit was, boekte hij het bedrag
voorlopig op een wachtrekening.
106 Artikel 13 van de initiële middelenbegroting 1997 en artikel 6 van de aange-
paste middelenbegroting 1997 voorzagen erin dat, in afwijking op artikel 93van het decreet van 22 december 1993 houdende bepalingen tot begeleidingvan de begroting 1994, de integrale opbrengst van die verkopen zou wordentoegewezen aan de algemene middelen van de Vlaamse Gemeenschap.
107 Artikel 18, §3, van de initiële middelenbegroting 1999, zoals ingevoegd bij
artikel 9 van het decreet van 18 mei 1999 houdende aanpassing van de midde-lenbegroting 1999. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 80
ling van de aannemers. Wat de gebouwen in Tienen betreft, dienden eerst
een bodem- en een asbestonderzoek te worden verricht.
Hoewel in 1998 geen enkele bepaling toeliet de volledige opbrengst van de
verkopen door te storten aan de algemene middelen, vond dit toch plaats op
basis van de decretale machtiging van 1997. De middelenbegroting 1999
heeft de machtiging van 1997 hernomen, wat begrotingstechnisch noodza-
kelijk was. Inmiddels werd in het ontwerp van decreet houdende de eindre-
geling van de begroting voor het begrotingsjaar 1998 een regulariserendebepaling opgenomen, die toestaat de volledige opbrengst van de verkopenin 1998 door te storten aan de algemene middelen.
Programma 24.80 - Indirecte schuld
• Artikel 26.01 - Terugbetaling van renten van de indirecte schuld
5,0 5,0 28,4 568 %
De meerontvangst was volgens de administratie te danken aan correcties
betreffende de aflossing van leningen van de indirecte schuld, met name
van de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM). In 1998 betaalde de VMM
drie leningen vervroegd terug. Voor twee van de vervroegd terugbetaaldeleningen werd echter ten onrechte nog een aflossing betaald (samen22.530.314 BEF), die evenwel werd gerecupereerd.
Programma 24.90 - Leningen
• Artikel 96.01 - Opbrengsten van leningen (in Belgische frank)
30.000,0 60.000,0 1.000,0 1,7 %
De raming van de ontvangsten op artikel 24.90.96.01 is afgestemd op de
geraamde uitgaven voor de aflossingen van de geconsolideerde schuld.
Uitgangspunt is namelijk dat de afgeloste schuld ook geherfinancierd moet
worden. In 1998 is 25,6 miljard BEF geconsolideerde schuld afgelost (in-clusief de aflossing van het FNSV-consortiumkrediet en de leningen voor Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 81
de bouw van serviceflats)(108). Er werd echter beslist maar 1 miljard BEF
geconsolideerde schuld op te nemen. Voor het overige werd geherfinan-cierd met de opname van thesauriebewijzen. Deze financieringsvorm op
korte termijn geschiedt buiten de begroting om, met aanrekening op een
thesaurierekening.
Programma 33.10 - Hoger onderwijs buiten de universiteit
• Artikel 41.90 - Terugvorderingen enveloppe HOBU (toegewezen ontvang-
sten)
10,0 10,0 68,5 685 %
De aanzienlijke meerontvangsten, afkomstig van teruggevorderde wedden,vloeien voort uit de overheveling van 32,4 miljoen BEF van de wachtreke-ning van de rekenplichtige van de sector hoger onderwijs, afdeling hoge-
scholen, naar het onderhavige artikel van de middelenbegroting. De gelden,
ontvangen in 1996 en 1997, stonden op de wachtrekening in afwachtingvan de creatie van een organiek fonds ervoor.Vanaf 1 januari 1998 is uit-
eindelijk een recuperatiefonds opgericht (
109). De creatie van dit fonds was
het gevolg van de invoering, vanaf 1 januari 1996, van een nieuw financie-
ringssysteem voor de hogescholen (enveloppefinanciering). In dit nieuwe
systeem komen de terugvorderingen de sector ten goede, en niet meer deschatkist.
Programma 35.50 - Aanwending van teruggevorderde salarissen en salaris-
toelagen
• Artikel 11.02 - Terugbetaling van salarissen of salaristoelagen (toegewe-
zen ontvangsten)
782,8 735,8 1.518,7 206,4 %
                                                       
108 In de begroting was 60 miljard BEF ingeschreven voor de aflossing van de
schuld (BA 24.90.91.01) en 1.638,5 miljoen BEF voor de aflossing van hetFNSV-consortiumkrediet (BA 24.40.91.01). De aflossingen van de leningenvoor de bouw van serviceflats geschieden langs orderekening 24.40.81.01.
109 Artikel 195 bis van het decreet van 13 juli 1994 betreffende de hogescholen in
de Vlaamse Gemeenschap, ingevoegd door artikel 3 van het decreet van 19 de-cember 1997 houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 1998. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 82
Net als de vorige jaren bracht dit artikel veel meer ontvangsten op dan was
geraamd. Behalve terugbetalingen van wedden (703,6 miljoen BEF in1998), ontving dit artikel ook 815,1 miljoen premies voor de tewerkstelling
van gesubsidieerde contractuelen (GESCO’s)(
110). Bij de bespreking van de
initiële en aangepaste middelenbegroting 1999 heeft het Rekenhof eropgewezen dat de ontvangstenramingen geen rekening hielden met de storting
van de GESCO-premies op dit artikel. Het heeft dan ook aangedrongen op
verrekening van deze ontvangsten en wijziging van artikel 21 van het de-
creet van 21 december 1990 houdende begrotingstechnische bepalingen
waarbij de ontvangsten van het fonds voor de recuperatie van wedden enweddetoelagen worden gedefinieerd(
111). De Vlaamse Minister van Finan-
ciën en Begroting toonde zich bereid de nodige aanpassingen te doen in de
begroting 2000(112).
• Artikel 26.03 - Inkomsten ten gevolge van opdrachten van de PMV uitge-
voerd in naam en voor rekening van het Vlaams Gewest (toegewezen ont-vangsten)
50,0 50,0 0,0 0 %
Aan dit ontvangstenartikel is de subrekening courante verrichtingen  van
het rollend fonds van de Participatiemaatschappij Vlaanderen (PMV) ge-
koppeld. Op deze subrekening komen onder meer de dividenden en be-
heersvergoedingen terecht uit de diverse gewestparticipaties die de PMV
beheert. De ontvangsten op de subrekening mogen evenwel pas worden
doorgestort naar het begrotingsfonds (fonds voor de aanwending van decourante ontvangsten gestort op het rollend fonds van de PMV) wanneer de
minister erom verzoekt (
113). Hoewel in 1998 wel degelijk ontvangsten wer-
den geboekt op de subrekening bij PMV (7.433.430 BEF), heeft de minis-ter nagelaten de doorstorting ervan te vragen. Dit verklaart het verschil tus-
sen de ramingen en de inningen.
                                                       
110 Daarvan was 752,9 miljoen BEF afkomstig van de Vlaamse Dienst voor Ar-
beidsbemiddeling en Beroepsopleiding en 62,2 miljoen BEF van de Brusselse
Gewestelijke Dienst voor Arbeidsbemiddeling.
111 Verslag van het Rekenhof over het onderzoek van de ontwerpen van decreet
houdende aanpassing van de middelenbegroting en van de algemene uitgaven-begroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 1999, stuk 21(1998-1999) - Nr. 1, p. 7.
112 Verslag namens de Commissie voor Financiën en Begroting, stuk 19 (1998-
1999) - Nr. 3, p. 14.
113 Artikel 4a) van het eerste addendum aan de overeenkomst van 29 juli 1996 met
betrekking tot de bijzondere opdrachten Vlaams Gewest. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 83
In het verleden is al herhaaldelijk gebleken dat een groot deel van de ont-
vangsten op het rollend fonds bleven staan en uiteindelijk werden aange-wend zonder langs de begroting te passeren.
Programma 53.20 - Sociaal Impulsfonds
• Artikel 36.90 - Heffingen leegstand en verkrotting (decreet 22.12.1995)
(toegewezen ontvangsten)
255,0 220,0 34,3 15,6 %
Net als in 1997 werden er, vergeleken met de ramingen, relatief weinigontvangsten geboekt op het ontvangstenartikel voor de heffingen op leeg-
stand en verkrotting van gebouwen of woningen. Ook in 1998 is deze lage
inningsgraad volgens de administratie gedeeltelijk het gevolg van materiëlefouten bij de inventarisatie van de leegstaande gebouwen: verkeerde eige-
naarsgegevens, onterecht als leegstaand of ongeschikt geïnventariseerde
gebouwen, niet toegekende schorsingen waar de eigenaar recht op had, nietgerespecteerde oppervlakteverhoudingen, niet toegekende vrijstellingen na
voltooide renovatiewerken,… Deze vergissingen gaven aanleiding tot een
groot aantal bezwaarschriften, die een weerslag hadden op de inningsgraadvan de leegstandsheffingen.
en decreten op de ruilverkaveling en de landinrichting (toegewezen ont-
vangsten)
30,0 30,0 69,4 231,3 %
De inkomsten geboekt op het ontvangstenartikel 61.40.36.09 zijn bestemdvoor het Fonds van de Landinrichting en betreffen de terugbetalingen doorde Vlaamse Landmaatschappij (VLM) van voorschotten die het Vlaams
Gewest verstrekte voor grondaankopen in het kader van de ruilverkavelin-
gen. In twee gevallen betaalde de VLM deze leningen sneller terug danverwacht. De eerste terugbetaling voor de ruilverkaveling Kolmont
(16.242.145 BEF) geschiedde al in 1998 in plaats van 1999. Een annuïteit
(24.300.000 BEF) van de lening voor de aankoop van het Rijksdomein te
Wortel die op 15 januari 1999 verviel, betaalde de VLM al op 28 december
1998 terug. Had de VLM deze uitgaven betaald op de verwachte data, danzou het bedrag van de inkomsten 1998 (28.906.182 BEF) dicht bij de ra-ming (30 miljoen BEF) hebben gelegen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 84
• Artikel 12.02 - Terugstorting door de VOI’s van de verzekeringspremies
die de Vlaamse Gemeenschap in het kader van de pooling voor hen betaalt
30,0 30,0 1,9 6,3 %
Op 19 december 1997 hebben de Vlaamse Gemeenschap en het VlaamsGewest, mede voor rekening van de VOI’s en DAB’s, een overeenkomst
gesloten met een aantal verzekeringsondernemingen voor de bundeling van
verscheidene verzekeringen. Voor de betaling van premies en het honorari-
um van de verzekeringsmakelaar voorzag de uitgavenbegroting 1998 in
34,1 miljoen BEF op basisallocatie 99.10.12.41, betaling van verzekering-
premies verschuldigd door de Vlaamse Gemeenschap in het kader van de
pooling van de verzekeringen van de VOI’s.  Daarvan werd 27,8 miljoen
BEF aangewend. De VOI’s dienen de premies die de centrale overheidvoor hun rekening betaalde voor de verzekering objectieve aansprakelijk-
heid, alsook een deel van de door de Vlaamse Gemeenschap betaalde ver-
goeding voor het beheer van de gepoolde verzekeringen terug te betalen. In
1998 ging het om een totaal van 12,5 miljoen BEF; waarvan maar 1,9 mil-
joen BEF effectief in 1998 werd terugbetaald. Een aantal instellingen be-twistte namelijk 7,6 miljoen BEF van het terug te betalen bedrag (
114). On-
geacht deze betwisting, blijkt de raming van de ontvangsten (30,0 miljoen
BEF) te hoog, gelet op de vordering van 12,5 miljoen BEF.
                                                       
114 De betwisting betrof de verdeling van de kosten van het makelaarsloon. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 85
HOOFDSTUK 2. - UITGAVEN
1. Kredietvorming
1.1. De kredieten van de uitgavenbegroting
De betaalkredieten omvatten de kredieten die aanwendbaar zijn voor de ordon-
nancering van uitgaven. Zij worden onderverdeeld in niet-gesplitste kredieten,ordonnanceringskredieten en variabele kredieten.
De kredietmassa niet-gesplitste kredieten eigen aan het begrotingsjaar 1998 is
samengesteld uit kredieten afkomstig van de oorspronkelijke begroting, de aan-passingsbladen, een aantal fusioneerbare overdrachten in afwijking van artikel
34 van de comptabiliteitswet en transferten binnen de begroting. De bijlage geeft
de opbouw van deze kredieten weer, zowel van de vastleggings- als van de or-donnanceringskredieten (p. 556).
De ordonnanceringskredieten omvatten de in 1998 nieuw toegestane ordonnan-
ceringskredieten en de overgedragen ordonnanceringskredieten.
van 1997 enerzijds, en de nieuwe ontvangsten anderzijds.
De bijlage bevat een overzicht per programma van de aanwending van de kre-
dieten van het lopende begrotingsjaar (vastleggings- of ordonnanceringskrediet,bedrag vastlegging of ordonnancering, procentuele aanwending van vastleg-
gings- of ordonnanceringskredieten), dit zowel voor de vastleggings- als de
ordonnanceringskant (p. 558). De samenvatting van alle verrichtingen geeft hetvolgende resultaat (in miljoenen BEF):
vastleg-
gingskredietvastgelegd procentuele
ringskredietgeordonnan-
ceerdprocentuele
Niet-gesplitste
kredieten543.583,5 542.955,0 99.9 546.515,2 521.221,7 95,4
Gesplitste kredieten 38.344,7 33.681,5 87,8 39.776,2 31.236,6 78,5
Variabele kredieten 7.454,2 4.699,1 63,0 8.801,9 2.188,2 24,9
Bijkredieten vorige
jaren520,9 486,4 93,4 520,9 322,9 62,0
Totaal: 589.858,9 581.821,9 98,6 595.614,2 554.969,4 93,2
De niet-gesplitste kredieten overgedragen van het begrotingsjaar 1997 (gewone
overdrachten met toepassing van het bovengenoemde artikel 34) blijven ge-
scheiden van de nieuwe kredieten voor 1998 en worden afzonderlijk gecompta-
biliseerd. De bijlage bij dit boek geeft voor de overgedragen kredieten telkenshet bedrag, de aangerekende ordonnanceringen en de procentuele aanwending Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 86
(p. 581). De onderstaande tabel vat de verrichtingen op de overgedragen kre-
dieten samen (in miljoen BEF):
overgedragen krediet geordonnanceerd aanwending
Niet-gesplitste kredieten 18.390,5 14.732,5 80,1 %
Bijkredieten vorige jaren 107,5 68,4 63,7 %
Totaal: 18.497,0 14.800,9 80,0 %
1.2. Kredietbewegingen
1.2.1. Algemeen
Het decreet van 19 december 1997 houdende de middelenbegroting en de alge-
mene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar
1998 stelde de initiële begroting 1998 vast. Het decreet van 7 juli 1998 houden-
de aanpassing van de middelenbegroting en de algemene uitgavenbegroting vande Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 1998 heeft die initiële begro-ting aangepast.
Verder kreeg het Rekenhof tijdens het begrotingsjaar 34 besluiten tot kre-
dietherverdelingen voorgelegd, waaronder een aantal decretale, gebaseerd op
bepalingen uit de begrotingsdecreten die ook herschikkingen over de program-
ma’s heen mogelijk maken. Daarbuiten waren er de gewone herverdelingen, dieop grond van artikel 15 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit,
binnen  de decretaal vastgestelde grenzen van de programma’s, kredieten her-
schikten.
schillende basisallocaties) bedroeg 403 voor het begrotingsjaar 1998, wat min-
der is dan ten opzichte van het begrotingsjaar 1997 (519 kredietbewegingen).
Op grond van gegevens uit het financieel systeem van het Ministerie van de
Vlaamse Gemeenschap, geeft de onderstaande tabel een overzicht van de evolu-
tie van de bij de herverdelingen betrokken bedragen. Hij somt de totalen van de
vastleggings- en ordonnanceringskredieten op, ongeacht of het al dan niet ge-splitste kredieten betreft (zie ook de grafiek op p. 88). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 87
(in BEF)
1993 13.451.729.771 13.829.629.7711994 12.601.617.363 13.802.971.3631995 8.593.585.409 10.343.700.0001996 8.418.100.000 10.005.900.0001997 9.578.430.000 11.013.630.000
1998 11.125.560.000 11.329.300.000
Voor de begrotingsjaren 1994 tot en met 1998 splitst de onderstaande tabel de
bedragen uit in decretale of gewone herverdelingen.
(in BEF)
vastleggingskredieten ordonnanceringskredie-
ten
1994
1995
1996
1997
1998
decretaal 5.952.400.000 7.089.800.000
artikel 15 5.173.160.000 4.239.500.000 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 88
1.2.2. Herverdelingen van begrotingskredieten 1998
1.2.2.1. Wetgeving
De kredietherverdelingen vermeld onder punt 2.1 steunen op artikel 15 van de
bijzondere decretale bepalingen (decretale of speciale herverdelingen). Op grondvan artikel 15 kan de ordonnancerende minister binnen de perken van het pro-
gramma vrij de kredieten herschikken, mits de kredietherschikking zich voor-
doet tijdens het begrotingsjaar en de minister bevoegd voor begroting zijn toe-
stemming verleent. De bijzondere decreetsbepalingen, die de rechtsgrond bieden
voor de decretale of speciale herverdelingen, kunnen machtiging verlenen tot:
115);
                                                       
115 In afwijking van artikel 35, § 1, tweede lid, van de gecoördineerde wetten op
de rijkscomptabiliteit en het koninklijk besluit van 4 februari 1988 tot vaststel-
ling van de modaliteiten en voorwaarden volgens dewelke gesplitste kredietenkunnen overgedragen worden naar het volgende jaar.05.000.000.00010.000.000.00015.000.000.00020.000.000.00025.000.000.000Bedrag in BEF
1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998
Vastleggingskrediet Ordonnanceringskrediet Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 89
• de verdeling van provisionele kredieten bij besluit van de Vlaamse regering
of bij ministerieel besluit.
1.2.2.2. Overzicht van de opmerkingen over herverdelingen
Sinds de afsluiting van zijn tiende boek heeft het Rekenhof het Vlaams Parle-
ment vier brieven met de volgende inhoudelijke opmerkingen over herverdelin-gen gestuurd:
• voor een aanvullende dotatie aan de VRT ontbrak een decretale grond-
slag(
116);
• voor een facultatieve subsidie ontbrak een decretale grondslag(117);
• voor de verdeling van het provisioneel krediet ontbrak een decretale grond-
slag(118);
• voor een bepaalde herverdeling was er onvoldoende krediet beschik-
baar(119).
Bovendien werden sommige herverdelingsbesluiten laattijdig overgelegd aan het
Rekenhof. Zo duurde het voor 11 herverdelingsbesluiten langer dan een maandvooraleer ze aan het Rekenhof werden overgelegd. Deze soms trage overlegging
van herverdelingsbesluiten veroorzaakte op bepaalde basisallocaties krediette-
korten en leidde ertoe dat een aantal ordonnanties slechts met vertraging konworden geviseerd. In een aantal gevallen ontstonden aldus verwijlintresten.
1.2.3. Beslissingen van de Vlaamse regering waarbij zij nieuwe uitgaven of
uitgaven boven de begrotingskredieten machtigt
Sinds 10 mei 1995 heeft de Vlaamse regering geen gebruik meer gemaakt van
de procedure van artikel 44 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabi-
liteit. Volgens dit artikel kan de Vlaamse regering in dringende gevallen, ver-
oorzaakt door uitzonderlijke of onvoorzienbare omstandigheden, bij gemoti-veerde beslissing machtiging verlenen tot het vastleggen, ordonnanceren en
betalen van uitgaven boven de limieten van de begrotingskredieten of, bij ont-
                                                       
116 Besluit van de Vlaamse regering van 23 juli 1998 tot herverdeling van basisal-
locaties van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotings-
jaar 1998.
117 Ongedateerd ministerieel besluit houdende herverdeling van kredieten.
118 Besluit van de Vlaamse regering van 22 september 1998 houdende verdeling
van het provisioneel krediet ingeschreven onder programma 24.60, basisallo-catie 00.21.
119  Besluit van de Vlaamse regering van 1 december 1998 tot herverdeling van
basisallocaties van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begro-tingsjaar 1998. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 90
stentenis van kredieten, ten bedrage van het door de beslissing vastgestelde be-
drag. De tekst van deze begrotingsbeslissing moet onmiddellijk worden meege-deeld aan het Rekenhof, dat onverwijld zijn opmerkingen aan het Vlaams Par-lement stuurt.
2. Evolutie van de uitstaande vastleggingen 1997-1998
De onderstaande tabel geeft de uitstaande vastleggingen weer per departement
voor de jaren 1997 en 1998. Deze uitstaande vastleggingen betreffen vastleggin-gen op gesplitste en variabele vastleggingskredieten die nog geen aanleidinghebben gegeven tot een ordonnancering.
evolutie encours 1997-1998
departement 1.1.1997 31.12.1997 1.1.1998 31.12.1998
Dept. 0 - Hogere entiteiten 163.072.415 70.399.412 70.399.412 1.945.243
Dept. 1 - Coördinatie 61.146.627 92.348.080 92.348.080 350.975.535
Dept. 2 - Algemene Zaken en Financiën 341.494.580 1.908.900.822 1.908.900.822 4.219.938.545
Dept. 3 - Onderwijs 336.080.236 294.371.966 294.371.966 329.890.484Dept. 4 - Welzijn, Volksgezondheid en
Cultuur1.497.486.404 1.388.260.404 1.388.260.404 1.399.778.490
Dept. 5 - Economische Zaken, Binnenlandse
Zaken en Landbouw7.621.504.621 8.123.220.281 8.123.220.281 8.160.369.444
Dept. 6 - Leefmilieu en Infrastructuur 33.911.817.677 34.839.729.808 34.839.729.808 34.986.284.016
Dept. 7 - Wetenschap, Innovatie en Media 1.331.149.258 2.019.459.312 2.018.247.637 3.068.454.852Dept. 9 - Interdepartementaal 1.099.191 6.054.807 6.054.807 1.878.792
algemeen totaal 45.264.851.009 48.742.744.892 48.741.533.217 52.519.515.401
Bij de overgang van 1997 naar 1998 ging voor 1.211.675 BEF vastleggingen
over van de diensten van algemeen bestuur naar de Vlaamse openbare instelling
Fonds Film in Vlaanderen. Dit vertaalde zich in een vermindering van de uit-
staande vastleggingen bij het departement Wetenschap, Innovatie en Media.
Van 1 januari 1998 tot 31 december 1998 stegen de uitstaande vastleggingen
met 7,8 %. De grootste stijgingen situeerden zich bij de departementen Coördi-
natie, Algemene Zaken en Financiën  en Wetenschap, Innovatie en Media. De
stijging bij het departement Coördinatie vloeit voornamelijk voort uit vastleg-
gingen binnen het programma 12.10 - Algemene Externe betrekkingen op de
basisallocaties 12.10.34.05 - Subsidies ter ondersteuning van allerhande initia-
tieven in verband met de sensibilisering inzake duurzame ontwikkelingen en
realisaties van projecten, programma’s en investeringen in het kader van de
Vlaamse samenwerking met regio’s en landen in ontwikkeling (stijging met
123,9 miljoen BEF) en 12.10.35.04 - Subsidies met betrekking tot de uitvoering
van de akkoorden door Vlaanderen afgesloten met multilaterale organisaties
(stijging met 64,6 miljoen BEF). Bij het departement Algemene Zaken en Fi-
nanciën situeert de stijging van de uitstaande vastleggingen zich zo goed als
volledig bij het fonds voor economische impulsprogramma’s (basisallocatie24.10.70.90 - Uitgaven voor eenmalige investeringen en het nemen van partici-
paties : stijging met 2.428,4 miljoen BEF). Bij het departement Wetenschap,
Innovatie en Media situeren de belangrijkste stijgingen zich bij de basisalloca-
ties 71.10.12.29 - Beleidsgericht onderzoek  (+ 349,4 miljoen BEF), 71.30.12.28
- Strategische technologieën voor de bevordering van welzijn en welvaart Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 91
(+ 394,4 miljoen BEF), 71.30.85.02 - Financiering Biotechnologie Fonds
Vlaanderen  (+ 145,4 miljoen BEF) en 71.30.85.03 - Kapitaalinbreng NV Tech-
nopolis  (+ 100 miljoen BEF). Op het niveau van de programma’s is er tot slot
nog een opmerkelijke stijging bij het programma 63.20 - Gemeenschappelijk
vervoer  (+ 1.289,9 miljoen BEF). Deze stijging situeert zich voornamelijk bij de
BA’s 63.20.31.07 - Allerhande uitgaven in verband met de voorbereiding, de
planning, de studie en de uitvoering van mobiliteitsconvenanten met inbegrip
van de dekking van de extra exploitatiekosten geleden door de VVM  (+ 596,3
miljoen BEF) en 63.20.81.02 - In kapitaal omzetbare investeringsmiddelen
Vlaamse Vervoermaatschappij De Lijn  (+ 1.228,9 miljoen BEF)
3. Aanwending van de departementale kredieten
3.1. Inleiding
Dit deel volgt de indeling van de algemene uitgavenbegroting per departement
en per organisatieafdeling.
De aanwendingstabellen verstrekken globale cijfers op het niveau van de organi-
satieafdelingen (OA). Per programma en soort krediet (niet gesplitst krediet
(ngk), gesplitst krediet (gk), bijkredieten vorige jaren (bvj), variabel krediet(vrk)) worden de afgeronde cijfers van de vastleggingen en ordonnanceringen in1998 (in miljoen BEF) gegeven.
De commentaar heeft betrekking op de kredietaanwending  (cijfers en aanwen-
ding van de budgettaire middelen), opmerkingen bij de uitvoering (van de be-
groting) 1998  (opmerkingen die het Rekenhof in 1998 heeft geformuleerd naar
aanleiding van het wettelijkheidsonderzoek) en bijzondere onderzoeken  (verwij-
zen naar grotere onderzoeken in deel III). De commentaar kan slaan op een de-
partement, organisatieafdeling, één of meer programma’s of op basisallocaties
(BA) van een programma.
3.1.1. Rapportering over de begrotingsuitvoering - kredietaanwending
Na de inhaaloperatie van de algemene rekeningen heeft het Rekenhof het boek
1998 uitgebreid met de informatie die het tot en met het begrotingsjaar 1996
langs de voorafbeelding van de resultaten van de uitvoering van de begro-
ting(
120) jaarlijks aan het Vlaams Parlement verstrekte.
Het deel kredietaanwending bevat de resultaten van het onderzoek naar het al
dan niet bereiken van de doelstellingen. Het Rekenhof kon dit onderzoek echter
niet naar behoren uitvoeren. In de eerste plaats zijn deze doelstellingen in deverantwoording bij de begroting slechts algemeen geformuleerd. Dit document
vertaalt de strategische doelstellingen niet of in onvoldoende mate naar operati-
onele doelstellingen waaraan budgettaire gegevens worden verbonden. Tussen
                                                       
120 Gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, artikel 77. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 92
de budgetten en de doelstellingen is er dan ook geen direct waarneembaar ver-
band.
In een vroeger verslag over het begrotingsonderzoek wees het Rekenhof er al op
dat de verantwoording van de algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse
Gemeenschap nog steeds niet aan de voorwaarden beantwoordt bepaald bij arti-
kel 13 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. Zij moet bestaanuit nota’s met(
121):
• een uiteenzetting van de algemene beleidslijnen  van de departementen;
• een vermelding van de toegewezen opdrachten  per organisatieafdeling;
• een uiteenzetting per programma van de nagestreefde doelstellingen  en de
aan te wenden middelen  om die te verwezenlijken.
Een betere verantwoording geeft de leden van het Vlaams Parlement meer in-
zicht in de geplande activiteiten. Bovendien maakt zij een meer objectieve me-
ting van het resultaat van het overheidsoptreden door het Rekenhof als externecontroleur mogelijk. De verantwoording moet dus zoveel mogelijk concrete enkwantitatieve informatie bevatten over:
• doeleinden en te verwachten realisaties;
• ingezette middelen;
• realisaties van activiteiten van de vorige jaren en prognoses voor de volgen-
de jaren (meerjarenplanning).
Het onderzoek naar de realisatie van de doelstellingen wordt eveneens bemoei-
lijkt doordat het Rekenhof voor informatie over de uitvoering van het beleid ende begroting dient terug te vallen op gegevens afkomstig van de Vlaamse rege-ring en het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap.
De ministers die Financiën en Begroting onder hun bevoegdheid hebben, moe-
ten periodiek de stand van de kredieten en hun aanwending (per programma en
per basisallocatie) aan het parlement en het Rekenhof overleggen(
122). Gelet op
de mogelijkheid voor het Rekenhof langs de databanken permanent de uitvoe-ring van de begroting op te volgen, heeft de Minister van Financiën en Begro-
ting voorgesteld de informatie over de uitvoeringsstanden op 30 april en op 30
september te verstrekken in de vorm van specifieke tabellen(
123). Het Rekenhof
heeft dit aanvaard. Bovendien beloofde de Minister van Financiën en Begroting
                                                       
121 Vlaamse Raad, stuk 17 (1995-1996) - Nr. 1 van 8 november 1995, p. 5.
122 Ter uitvoering van artikel 18, 2e lid, van de gecoördineerde wetten op de rijks-
123 Brief van 19 oktober 1998 van de Vlaamse Minister van Financiën en Begro-
ting. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 93
het Vlaams Parlement vóór 30 april 1999 de toestand te zullen mededelen van
de kas van de Vlaamse Gemeenschap, samen met de voorlopige rekening vanuitvoering van de begroting 1998(
124). De minister deed deze mededeling echter
niet.
Het Rekenhof is van oordeel dat de Vlaamse regering in eerste instantie zelf het
Vlaams Parlement dient te informeren over de wijze waarop zij de kredieten het
afgelopen jaar heeft besteed en de mate waarin zij de doelstellingen realiseerde.
Het Rekenhof beveelt dan ook aan de Vlaamse regering de rapportering in hetkader van artikel 81 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit te
doen uitvoeren. Het Rekenhof zou deze informatie vervolgens op zijn volledig-
heid en juistheid kunnen toetsen en daarover aan het parlement rapporteren.
3.1.2. Rapportering over verwijlintresten en onbetaalde schuldvorderingen
Het Rekenhof kreeg in 1997 noch in 1998 van de Vlaamse regering gegevens
over betaalde verwijlintresten en onbetaalde schuldvorderingen  die de vol-
gende begrotingen zullen bezwaren. Evenmin gebeurde een rapportering
over de oorzaken van alle laattijdige betalingen die tot verwijlintresten heb-
ben geleid. Wel heeft de administratie Accounting, Budgettering en Financi-
eel Management partiële informatie verstrekt over betaalde verwijlintresten.
3.1.2.1. Resolutie van het Vlaams Parlement
De resolutie(
125) die het Vlaams Parlement naar aanleiding van de bespreking
van het zevende Boek van het Rekenhof op 10 juli 1996 heeft aangenomen,bevat de volgende aanbevelingen:
• De administratie dient de bestaande systemen voor de raming en het beheer
van de begrotingskredieten bij te sturen om laattijdige betalingen wegens
gebrek aan kredieten en de daaruit voortvloeiende verwijlintresten in detoekomst te vermijden.
• De Vlaamse regering zou na het verstrijken van ieder begrotingsjaar aan het
Rekenhof moeten rapporteren over: (1) de gedurende het voorbije jaar be-
taalde verwijlintresten en de oorzaken ervan; (2) de op het einde van het be-grotingsjaar vervallen schuldvorderingen die de volgende begrotingen zul-len bezwaren.
                                                       
124 Brief van 17 december 1998 van de Vlaamse Minister van Financiën en Be-
groting. In de Commissie voor Financiën en Begroting beloofde de minister alvroeger deze mededeling te zullen uitvoeren vanaf de begroting 1997 (stuk 23(1997-1998) - Nr. 2 van 19 januari 1998, p. 4). Hij dient deze mededeling te
doen ter uitvoering van artikel 81 van de gecoördineerde wetten op de rijks-
125Stuk 376 (1995-1996) - Nr. 1 van 26 juni 1996 en Nr. 2 van 4 juli 1996. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 94
• Hierover diende het Rekenhof dan verslag uit te brengen aan het Vlaams
Parlement bij de voorlegging van de voorafbeelding van de uitvoering van
de begroting, zoals voorgeschreven in artikel 77 van de gecoördineerdewetten op de rijkscomptabiliteit.
3.1.2.2. Rapportering in de boeken van het Rekenhof
De Commissie voor Financiën en Begroting ging op 8 januari 1998 eenparig
akkoord met het voorstel de door het Rekenhof op te stellen voorafbeelding op
te schorten. Om die reden heeft het Rekenhof zijn Boek 1998 uitgebreid met de
informatie die het tot en met het begrotingsjaar 1996 langs de voorafbeelding
aan het Vlaams Parlement verstrekte, met dit verschil dat het Rekenhof voortaancommentaar verstrekte bij de definitieve cijfers(
126).
In zijn Boek 1997(127) heeft het Rekenhof voor het begrotingsjaar 1996 een arti-
kel gewijd aan de problematiek van de verwijlintresten en onbetaalde schuld-
vorderingen. In het tiende Boek (1998)(128) kwam deze materie aan bod in het
kader van betalingen van werken door de administraties Waterwegen en Zeewe-
zen en Wegen en Verkeer en het Vlaams Infrastructuurfonds. Het voorliggende
boek volgt dit thema verder op (zie p. 449 e.v.).
De Vlaamse regering heeft noch voor 1997, noch voor 1998 gerapporteerd vol-
gens de bovenvermelde resolutie. Het Rekenhof kan het Vlaams Parlement dan
ook niet de gewenste informatie over verwijlintresten en onbetaalde schuldvor-deringen bieden.
De administratie Accounting, Budgettering en Financieel Management heeft de
problematiek van de verwijlintresten wel partieel opgevolgd(
129). Zij hield im-
mers geen rekening met verwijlintresten uit dadingen, vonnissen en arresten.
Evenmin analyseerde zij de oorzaken van de laattijdigheid van de betalingen die
tot de intresten leidden. Het Rekenhof maakt dan ook een voorbehoud bij deonderstaande gegevens van de administratie, die een dalende trend van de ver-wijlintresten tonen.
                                                       
126 Tiende Boek van het Rekenhof,  stuk 11 (1998-1999) - Nr.1, p. 44.
127 Stuk 11 (1997-1998) - Nr. 1, p. 28.
128 Stuk 11 (1998-1999) - Nr. 1, p. 274
129 Verslag over de uitvoering van de begroting, 1997 en 1998. Cijfers, bevindin-
gen en aanbevelingen, administratie Budgettering, Accounting en FinancieelManagement. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 95
1997 1998
departement Vlaamse Gemeenschap
• COO --
• AZF 67,4 30,6
• OND --
• WVC 0,4 0,2
• EWBL --
• LIN 45,7 21,3
Totaal 113,5 52,1
MINAFONDS 2,6 1,5
VIF 76,6 68,9
Het Rekenhof beveelt de Vlaamse regering dan ook aan in een toelichting bij de
uitvoeringsrekening van de begroting per administratie (organisatieafdeling) de
volgende gegevens te vermelden:
• gedurende het voorbije jaar betaalde intresten en op het einde van het be-
grotingsjaar verschuldigde intresten (met vermelding van de oorzaken er-van);
• op het einde van het begrotingsjaar onbetaalde schuldvorderingen die de
volgende begrotingen zullen bezwaren.
3.2. Aanwending per organisatieafdeling
0. Hogere entiteiten
in %
00 Vlaams
Parlement10 Dotatie aan het
Vlaams Parlementngk 1.918,9 1.918,2 100,0 1.918,9 1.918,2 100,0
Totaal OAFD 00 ngk 1.918,9 1.918,2 100,0 1.918,9 1.918,2 100,0
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 96
in %
01 Vlaamse Rege-
ringngk 30,4 30,4 100,0 30,4 24,8 81,7 10 Algemene wer-
kingskosten
gk 19,0 18,8 99,2 86,5 86,3 99,8
Totaal OAFD 01 ngk 30,4 30,4 100,0 30,4 24,8 81,7
OA 02 - Minister-President en Vlaams Minister van Brusselse Aangelegenhe-
den en Gelijke Kansenbeleid
in %
ngk 148,6 148,6 100,0 148,6 126,7 85,3
gk 0,0 0,0 1,0 1,0 96,410 Algemene wer-
kingskosten kabinet
Minister-President
bvj 2,2 0,5 23,7 2,2 0,5 23,702 Minister-
President en
Vlaams Minister
van Brusselse
Aangelegenhe-
den en Gelijkekansenbeleid20 Alg. werkingskosten
kabinet Vl. Minister
van Brusselse Aan-
gel. en Gelijke kan-senbeleidngk 35,8 35,8 100,0 35,8 30,2 84,4
Totaal OAFD 02 ngk 184,4 184,4 100,0 184,4 156,9 85,1
gk 0,0 0,0 1,0 1,0 96,4
bvj 2,2 0,5 23,7 2,2 0,5 23,7
2. Opmerking en over de uitvoering 1998
Programma 02.10 - Algemene werkingskosten kabinet Minister-President
• PR 02.10, BA 11.02 - Jaarsalarissen en vergoedingen van het personeel
van het kabinet
Voor de periode van 1 juli 1995 tot 12 januari 1997 bleef Export Vlaande-
ren een naar het kabinet van de Minister-President gedetacheerd perso-
neelslid doorbetalen, zonder dat de instelling de wedde terugvorderde. Op
15 juli 1998 wees het Rekenhof de Minister-President erop dat een derge-
lijke handelwijze strijdig is met artikel 6, §1, 1°, van het besluit van deVlaamse regering van 20 juni 1995 betreffende de samenstelling en de
werking van de kabinetten van de Vlaamse ministers, evenals met artikel 3
van het detacheringsbesluit van 30 juni 1995. Deze werkwijze heeft immerstot gevolg dat een krediet bestemd voor de uitvoering van de opdracht van
Export Vlaanderen, wordt onttrokken aan zijn bestemming en aangewend
voor een uitgave waarvoor een andere begroting een passend krediet bevat. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 97
Het Rekenhof drong dan ook aan op de terugbetaling aan de instelling van
het door haar ten onrechte ten laste genomen bedrag.
Bijkomend merkte het Rekenhof op dat punt B.4 van circulaire VR 95/22
van de Vlaamse regering d.d. 22 februari 1995 eveneens strijdig is met de
bovengenoemde principiële en formele regels. Deze bepaling stelt immers
dat de salarissen van de personeelsleden gedetacheerd bij een kabinet van
een Vlaams minister en behorend tot een van de Vlaamse instellingen van
openbaar nut van type A, niet hoeven te worden teruggestort.
De minister antwoordde dat met Export Vlaanderen een rechtsgeldige af-
spraak was gemaakt. Het Rekenhof herhaalde dat die afspraak in strijd is
met de bepalingen van het besluit van 20 juni 1995. Artikel 6 van dat be-
sluit biedt slechts twee mogelijkheden: ofwel vordert de dienst van oor-sprong het doorbetaalde salaris terug, ofwel krijgt de betrokkene bij stop-
zetting van de uitbetaling van het salaris door de werkgever een als salaris
geldende kabinetstoelage. Elke andere interpretatie van artikel 6 is in strijd
met artikel 28 van de wetten op de rijkscomptabiliteit, dat ministers ver-
biedt het bedrag van hun kredieten door bijzondere inkomsten te verhogen,alsook met de budgettaire orthodoxie (principe van de begrotingsspeciali-
teit). Het Rekenhof handhaafde ook zijn standpunt inzake de circulaire van
22 februari 1995. De minister heeft tot op heden niet meer geantwoord.
OA 03 - Minister Vice-President
in %
10 Algemene wer-
kingskostenngk 135,6 135,6 100,0 135,6 120,1 88,6 03 Minister Vice-
President
Totaal OAFD 03 ngk 135,6 135,6 100,0 135,6 120,1 88,6
OA 04 - Vlaams Minister van Leefmilieu en Tewerkstelling
in %
kingskostenngk 100,1 100,1 100,0 100,1 84,3 84,2 04 Vlaams Minister
van Leefmilieu
en Tewerkstel-
lingTotaal OAFD 04 ngk 100,1 100,1 100,0 100,1 84,3 84,2
OA 05 - Vlaams Minister van Cultuur, Gezin en Welzijn
in %
kingskostenngk 116,8 116,8 100,0 116,8 112,4 96,3 05 Vlaams Minister
van Cultuur, Ge-zin en Welzijn
Totaal OAFD 05 ngk 116,8 116,8 100,0 116,8 112,4 96,3
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 98
OA 06 - Vlaams Minister van Openbare Werken, Vervoer en Ruimtelijke Or-
dening
in %
kingskostenngk 84,2 84,2 100,0 84,2 73,6 87,4 06 Vlaams Minister
van Openbare
Werken, Vervoeren Ruimtelijke
OrdeningTotaal OAFD 06 ngk 84,2 84,2 100,0 84,2 73,6 87,4
OA 07 - Vlaams Minister van Economie, KMO, Landbouw en Media
in %
kingskostenngk 86,1 86,1 100,0 86,1 73,0 84,7 07 Vlaams Minister
van Economie,
KMO, Land-bouw en MediaTotaal OAFD 07 ngk 86,1 86,1 100,0 86,1 73,0 84,7
OA 08 - Vlaams Minister van Binnenlandse Aangelegenheden, Stedelijk Be-
leid en Huisvesting
in %
kingskostenngk 79,5 79,5 100,0 79,5 70,0 88,1 08 Vlaams Minister
van Binnenland-
se Aangelegen-heden, Stedelijk
Beleid en Huis-
vestingTotaal OAFD 08 ngk 79,5 79,5 100,0 79,5 70,0 88,1
OA 09 - Vlaams Minister van Financiën, Begroting en Gezondheidsbeleid
in %
kingskostenngk 88,1 88,1 100,0 88,1 79,0 89,6 09 Vlaams Minister
van Financiën enBegroting en
Gezondheidsbe-
leidTotaal OAFD 09 ngk 88,1 88,1 100,0 88,1 79,0 89,6
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 99
Totaal Hogere Entiteiten
vl-krediet vastgelegd aanwending
in %
Totaal Hogereentiteitenngk 2.824,1 2.823,4 100,0 2.824,1 2.712,4 96,0
gk 19,0 18,8 99,2 87,5 87,3 99,8
Hogere entiteiten2.845,3 2.842,8 99,9 2.913,8 2.800,2 96,1 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 100
1. Departement Coördinatie
in %
ngk 680,5 675,5 99,3 680,5 582,2 85,5 10 Brusselse aangele-
genhedengk 34,6 33,6 97,1 47,4 38,0 80,3
ngk 407,4 402,8 98,9 407,4 157,3 38,6 20 Kanselarij en voor-
lichtingbvj 0,2 0,2 96,8 0,2 0,2 96,811 Administratie
Kanselarij en
Voorlichting
ngk 9,4 8,0 85,0 9,4 1,1 11,4 30 Uitgaven m.b.t. de
staatshervormingbvj 0,6 0,0 0,0 0,6 0,0 0,0
40 Gelijke kansenbeleid ngk 74,6 68,9 92,3 74,6 25,2 33,8
ngk 800,6 325,1 40,6 803,2 6,5 0,8 50 Permanente vorming
en innovatiebvj 6,0 6,0 99,2 6,0 6,0 99,2
Totaal OAFD 11 ngk 1.972,5 1.480,2 75,0 1.975,1 772,2 39,1
gk 34,6 33,6 97,1 47,4 38,0 80,3
bvj 6,8 6,1 90,4 6,8 6,1 90,4
Programma 11.50 - Permanente vorming en innovatie
• PR 11.50, BA 32.01 - Allerhande subsidies met betrekking tot permanente
vorming en innovatie
aard krediet vl-krediet vastgelegd aanwending
in %or-krediet geordonnan-
in %
ngk 665.000.000 270.654.053 40,7 665.000.000 0 0
Artikel 16 van het decreet van 17 maart 1998 houdende diverse beleidsbe-
palingen heeft de juridische grondslag gelegd voor het verlenen van de sub-
sidies voor permanente vorming en innovatie. De uitvoeringsbepalingen
vervat in het besluit van de Vlaamse regering van 24 maart 1998 tot vast-
stelling van de criteria, de voorwaarden en de nadere regelen volgens welkesubsidies worden verleend met betrekking tot innovatieopleidingen, traden
in werking op 1 april 1998. In 1998 werd dan ook maar 270 miljoen BEF
kredieten vastgelegd, terwijl de eerste ordonnanceringen pas dateren vanfebruari 1999. De reden van onderaanwending ligt vooral in het feit dat
voorschotten slechts worden uitbetaald na opstarting van het project en in-
diening van verantwoordingsstukken. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 101
in %
ngk 712,8 632,0 88,7 712,8 304,9 42,8 12 Administratie
Buitenlands Be-
leid10 Algemene externe
betrekkingengk 560,7 395,7 70,6 412,0 125,0 30,3
bvj 4,6 1,9 42,4 4,6 0,0 0,0
Totaal OAFD 12 ngk 712,8 632,0 88,7 712,8 304,9 42,8
gk 560,7 395,7 70,6 412,0 125,0 30,3
• PR 12.10, BA 12.35 - Allerhande uitgaven in verband met de Europese
Kampioenschappen voetbal Euro 2000
in %
gk 0 0 100.000.000 0 0
Deze kredieten waren bestemd voor de tegemoetkoming in de aanpas-
singswerken aan het Bosuilstadion te Antwerpen voor de voetbalkampioen-
schappen EURO 2000. Daar Antwerpen uiteindelijk niet werd geselecteerdals locatieplaats voor dit toernooi, bleven de kredieten onaangewend. Nog
voor de definitieve selectiebeslissing was gevallen, werden de (vastleg-
gings)kredieten al overgeheveld naar basisallocatie 35.05 van hetzelfdeprogramma. Het ging hier immers in wezen om een toelage.
• PR 12.10, BA 34.05 - Subsidies ter ondersteuning van allerhande initiatie-
ven, in verband met de sensibilisering inzake duurzame ontwikkelingen en
realisaties van projecten, programma’s en investeringen in het kader vande Vlaamse samenwerking met regio’s en landen in ontwikkeling
in %
gk 160.000.000 147.197.765 92 105.900.000 23.344.665 22
Op basisallocatie 34.05 werden de subsidies voor duurzame ontwikkeling
aangerekend. Voorheen werd steeds gewerkt met niet-gesplitste kredieten,
waarbij langlopende projecten werden opgesplitst in jaarlijkse engagemen-
ten. De nieuwe werkwijze met gesplitste kredieten zorgde aanvankelijk
voor aanzienlijke vertragingen in de vastleggingen. Doordat de globale
projecten (en niet de jaarlijkse engagementen) moesten worden vastgelegd,moesten de meeste dossiers (wegens hun ruimere omvang) verscheidene
stadia doorlopen: begrotingscontrole, akkoord van de Vlaamse regering, ...
Door deze vertraging kon het merendeel van de verbintenissen pas in het Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 102
laatste kwartaal van 1998 worden vastgelegd. Deze laattijdige vastleggin-
gen verklaren de onderaanwending van het gesplitst ordonnanceringskre-diet in 1998.
• PR 12.10, BA 35.05 - Subsidies in verband met de Europese Voetbalkampi-
oenschappen Euro 2000 (pro memorie)
in %
gk 150.000.000 0 0 50.000.000 0 0
De niet-selectie van Antwerpen als locatieplaats voor het voetbalkampioen-
schap EURO 2000, verklaart de niet-aanwending van deze kredieten.
• PR 12.10, BA 51.01 - Uitgaven in het raam van de waarborgverlening aan
projecten in ontwikkelingslanden
in %
ngk 10.000.000 0 0 10.000.000 0 0
Aangezien tot dusver nog geen waarborg voor projecten in ontwikkelings-
landen werd uitgewonnen, bleef dit krediet onaangewend.
Totaal departement Coördinatie
in %
ngk 2.685,3 2.112,2 78,7 2.687,9 1.077,1 40,1 Totaal departement
Coördinatiegk 595,3 429,3 72,1 459,4 163,0 35,5
bvj 11,4 8,1 71,0 11,4 6,1 53,9
departement Coördinatie3.292,0 2.549,6 77,4 3.158,7 1.246,3 39,5
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 103
2. Departement Algemene Zaken en Financiën
in %
mentale uitrustings-
kostenvrk 2,4 0,0 0,0 2,4 0,0 0,0 20 departement
AZF (Algemeen)
Totaal OAFD 20 vrk 2,4 0,0 0,0 2,4 0,0 0,0
in %
tiekngk 13,3 8,9 66,9 13,3 1,8 13,6 21 Administratie
Planning en Sta-tistiek
Totaal OAFD 21 ngk 13,3 8,9 66,9 13,3 1,8 13,6
in %
ngk 730,0 638,8 87,5 755,4 481,2 63,7 10 Algemene financiële
logistiekvrk 3.383,2 2.591,3 76,6 4.517,2 108,6 2,4
bvj 8,0 8,0 100,0 8,0 8,0 100,024 Administratie
Budgettering,Accounting en
Financieel Ma-
nagement
20 Pensioen-
voorzieningenngk 1.336,9 1.336,9 100,0 1.336,9 1.336,9 100,0
30 Waarborg gk 256,0 27,3 10,7 256,0 27,3 10,7
vrk 60,9 5,1 8,4 60,9 5,1 8,4
40 Rechtstreekse schuld ngk 13.310,9 13.210,1 99,2 13.329,4 13.210,0 99,1
bvj 9,0 8,9 99,3 9,0 8,9 99,3
50 Intendancediensten vrk 319,7 50,9 15,9 319,7 50,9 15,9
60 Provisionele kre-
dietenngk 4.663,4 0,0 0,0 4.663,4 0,0 0,0
70 Achterstallen ngk 938,5 919,3 98,0 938,5 909,7 96,9
gk 201,2 201,2 100,0 364,9 341,6 93,6
80 Indirecte schuld ngk 15.998,6 15.997,6 100,0 15.998,6 15.997,6 100,0
Totaal OAFD 24 ngk 36.978,3 32.102,6 86,8 37.022,2 31.935,5 86,3
gk 457,2 228,5 50,0 620,9 368,8 59,4
vrk 3.763,9 2.647,3 70,3 4.897,9 164,7 3,4
bvj 17,0 16,9 99,6 17,0 16,9 99,6 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 104
• PR 24.10, BA 01.91 - Verwerving, bouw, beheer, onderhoud en instand-
houding van gebouwen en aanhorigheden met inbegrip van de gebouwen
voor publiekrechtelijke instellingen, universiteiten en diensten met afzon-derlijk beheer
in %
vrk 331.266.010 0 0 331.266.010 0 0
De niet-aanwending is te wijten aan vertragingen in de aanbestedingspro-
cedures.
• PR 24.40, BA 21.02 - Debetrente op voorschotten in rekening-courant en
op de kortlopende leningen (andere dan thesauriebewijzen)
in %
ngk 89.500.000 75.648.209 84,5 89.500.000 75.648.209 84,5
Het verschil tussen het beschikbare krediet en het gebruikte krediet stemt
nagenoeg volledig overeen met de debetintresten van het kaskrediet van
13,8 miljoen BEF, die volgens de praktijk bij de afdeling Financieel Mana-gement van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap worden gecom-
penseerd met verkregen creditintresten. Voor de overeenstemming met de
omschrijving van de basisallocatie (specialiteitsbeginsel) en wegens het
gebrek aan een begrotingsbepaling die de compensatie autoriseert, heeft het
Rekenhof de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting gevraagd vanaf1999 de debetrente van het kaskrediet aan te rekenen op de bovenvermeldebasisallocatie.
in %
10 Gebouwen ngk 2.110,2 527,7 25,0 2.110,9 447,5 21,2
gk 365,9 332,9 91,0 386,0 307,4 79,6
bvj 2,8 2,8 99,6 2,8 2,8 99,626 Administratie
Overheidsop-drachten,
GesubsidieerdeInfrastructuur Totaal OAFD 26 ngk 2.110,2 527,7 25,0 2.110,9 447,5 21,2
bvj 2,8 2,8 99,6 2,8 2,8 99,6 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 105
• PR 26.10, BA 12.22 - Uitgaven met betrekking tot studieopdrachten, vor-
mingsprojecten, studiedagen met betrekking tot wetgeving op de overheids-
opdrachten en met betrekking tot de visie en beleidsvorming inzake archi-tectuur
in %
ngk 7.700.000 2.971.600 38,6 7.700.000 2.048.200 26,6
De administratie was van plan enkele studiedagen en opleidingen in het ka-
der van het GIP-project(130) te organiseren na de opmaak van de inventaris
van alle gebouwen van de Vlaamse Gemeenschap(131). Deze inventaris is
echter nog steeds niet voltooid. De administratie verwacht de voorgenomen
studiedagen en opleidingen ten vroegste eind 1999 of begin 2000 te kunnen
• PR 26.10, BA 71.04 - Aanpassings- en inrichtingswerken gebouwen op en
om het Martelaarsplein
in %
gk 12.500.000 11.500.850 92,0 12.500.000 672.157 5,4
Ter uitvoering van een vonnis dat het Vlaams Gewest veroordeelde, diende
het gebouw aan het Martelaarsplein waarin de kabinetten van twee Vlaam-se ministers waren ondergebracht, opnieuw te worden omgebouwd tot ap-
partementen. Deze werken zijn echter later gestart dan aanvankelijk ge-
pland, omdat de kantoren van het kabinet van de Vlaamse Minister van
Cultuur, Gezin en Welzijn niet tijdig werden ontruimd. De werken konden
nog wel in 1998 worden vastgelegd, maar het gros van de facturen werdpas in 1999 ingediend en kon dus niet meer in 1998 worden geordonnan-ceerd. Bovendien zijn heden nog niet alle werken voltooid.
                                                       
130 Geïnformatiseerde Inventarisatie van het Patrimonium .
131 Die inventaris kadert in de opstelling van de economische boekhouding van de
Vlaamse Gemeenschap. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 106
• PR 26.10, BA 71.05 - Aankoop van onroerende goederen voor bouwen en
inrichtingswerken, met inbegrip van de honoraria en prijzen voor het ont-
werp, met betrekking tot de Vlaamse administratieve centra (VAC)
in %
ngk 1.654.565.479 87.292.305 5,3 1.655.290.479 30.133.097 1,8
Deze kredieten op BA 71.05 waren bestemd voor de bouw van de Vlaamse
Administratieve Centra (VAC). De basisallocatie bevatte in 1997 al over-gedragen kredieten van 1996 (516 miljoen BEF niet-gesplitste vastleg-
gingskredieten en 591,4 miljoen BEF niet-gesplitste ordonnanceringskre-
dieten) en in 1998 overgedragen kredieten van 1997 (1.082 miljoen BEF
niet-gesplitste vastleggingskredieten en 1.082,7 miljoen BEF niet-gesplitste
ordonnanceringskredieten).
Voor het VAC Hasselt was de toewijzing van de opdracht in de tweede
helft van 1997 gepland. Een klacht bij de Raad van State inzake de archi-
tectuurwedstrijd verhinderde toewijzing in 1997. Bovendien heeft de
Vlaamse regering de opdracht voor het bouwen van dit centrum zelf her-
aanbesteed, nadat het bestek was aangepast aan de techniek van office sha-
ring. Daar de heraanbesteding leidde tot een nagenoeg verdubbelde kost-
prijs, besliste de Vlaamse regering de opdracht nogmaals aan te besteden
en het bestek grondig te wijzigen. Op dit ogenblik werkt de administratie
Wegen en Verkeer nog aan deze bestekwijziging. Voor het VAC Leuvenheeft de Vlaamse regering slechts toestemming gegeven de architectuur-
wedstrijd te starten.
Op grond van artikel 10, §1, van het decreet van 19 december 1997 hou-
dende de algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor
het begrotingsjaar 1998, worden de op 31 december 1998 beschikbare kre-
dieten op deze basisallocatie evenwel overgedragen naar en samengevoegdmet de overeenstemmende kredieten voor het begrotingsjaar 1999.
2. Bijzondere onderzoeken
Het Rekenhof heeft in 1998 de onroerende leasing van een gebouw te Ander-
lecht ten behoeve van het Instituut voor Natuurbehoud onderzocht. De resultaten
van dit onderzoek zijn opgenomen in dit deel III van dit boek (p. 457).
Het Rekenhof heeft tevens een onderzoek gewijd aan de lease-in-lease-
outtransacties voor de kantoorgebouwen Graaf de Ferraris en Hendrik Consci-
ence te Brussel. De resultaten van dit onderzoek zijn eveneens opgenomen in ditdeel III van dit boek (p. 415-417). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 107
Totaal departement Algemene Zaken en Financiën
in %
ngk 39.101,7 32.639,2 83,5 39.146,4 32.384,8 82,7
gk 823,1 561,4 68,2 1.006,9 676,3 67,2
vrk 3.766,3 2.647,3 70,3 4.900,3 164,7 3,4Totaal departement
Algemene Zaken en
Financiën
bvj 19,8 19,7 99,6 19,8 19,7 99,6
departement Algemene
Zaken en Financiën43.710,9 35.867,6 82,1 45.073,4 33.245,4 73,8
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 108
3. Departement Onderwijs
in %
kostenvrk 20,7 20,6 99,8 20,7 20,6 99,8 30 departement
OND (Alge-
meen)
Totaal OAFD 30 vrk 20,7 20,6 99,8 20,7 20,6 99,8
in %
ngk 61.653,8 61.643,0 100,0 61.653,8 61.616,3 99,9 31 Administratie
Basisonderwijs10 Gewoon basison-
derwijs
bvj 78,8 75,5 95,9 78,8 54,1 68,6
ngk 8.043,3 8.035,7 99,9 8.043,3 8.001,7 99,5 20 Buitengewoon
basisonderwijsbvj 13,8 10,1 73,4 13,8 7,0 50,6
Totaal OAFD 31 ngk 69.697,1 69.678,7 100,0 69.697,1 69.618,0 99,9
bvj 92,6 85,7 92,5 92,6 61,1 66,0
2. Opmerkingen over de uitvoering 1998
• PR 31.10, BA 43.47 - Forfaitaire subsidies bestemd voor de werkings- en
uitrustingskosten van de gesubsidieerde officiële instellingen voor het ba-
sisonderwijs (art. 32, § 1, van de wet van 29 mei 1959) en PR 31.10, BA
44.67 - Forfaitaire subsidies bestemd voor de werkings- en uitrustingskos-
ten van de gesubsidieerde vrije instellingen voor basisonderwijs (art. 32,§ 1, van de wet van 29 mei 1959)
• PR 31.20, BA 43.47 - Forfaitaire subsidies bestemd voor de werkings- en
uitrustingskosten van de gesubsidieerde officiële instellingen voor buiten-
gewoon onderwijs (art. 32, § 1, van de wet van 29 mei 1959) en PR 31.20,
BA 44.67 - Forfaitaire subsidies bestemd voor de werkings- en uitrustings-
kosten van de gesubsidieerde vrije instellingen voor buitengewoon basis-
onderwijs (art. 32, § 1, van de wet van 29 mei 1959) Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 109
Krachtens artikel 10 van het besluit van de Vlaamse regering van 22 juli
1993 betreffende de tegemoetkoming van de werkgevers in de onderwijs-sector in de vervoerkosten van hun personeelsleden, moet de aanvraag tot
terugbetaling van deze tegemoetkomingen op straffe van verval uiterlijk op
15 oktober na het schooljaar waarop de terugbetaling betrekking heeft, ophet departement Onderwijs worden ingediend. Hetzelfde artikel schrijft
voor dat de terugbetaling van de tegemoetkomingen in de vervoerkosten
van de personeelsleden op hetzelfde tijdstip moet plaatsvinden als de uitke-
ring van het voorschot op de werkingsmiddelen van het volgende begro-
tingsjaar. Het Rekenhof stelde vast dat deze voorgeschreven termijn en be-talingsmodaliteit niet worden nageleefd.
Om te vermijden dat de betrokken onderwijsinstellingen financieel zouden
worden benadeeld en rekening houdende met het feit dat sommige, noch-
tans ongedateerde, aanvragen toch een gunstig gevolg kregen, ging het Re-
kenhof er op 2 september 1998 mee akkoord de oorspronkelijk geschrapte
ordonnanties (1.026.023 BEF) uitzonderlijk te viseren. Het wees er even-wel op dat de voorgelegde stukken in de toekomst de correcte naleving vande voorgeschreven regelgeving dienen aan te tonen.
Het Rekenhof kon voorts een aantal ordonnanties (6.010.668 BEF) niet vi-
seren daar de uitbetaling van de tegemoetkoming en werkingsmiddelen het
principe van de specialiteit van de begroting niet had gerespecteerd. Het
departement stemde daarmee in en legde nieuwe ordonnanties voor ofvroeg de nodige bijkredieten aan.
Het Rekenhof heeft gelijkaardige opmerkingen geformuleerd over ordon-
nanties van uitgave op kredieten van de organisatieafdeling 32 - admini-
stratie secundair onderwijs.
3. Bijzondere onderzoeken
Het Rekenhof heeft in 1998 de financiering en subsidiëring van het basisonder-
wijs onderzocht. De resultaten van dit onderzoek zijn weergegeven op
p. 418 e.v. van dit boek.
in %
ngk 101.241,9 101.210,7 100,0 101.241,9 100.938,5 99,7 10 Gewoon secundair
onderwijsgk 0,0 0,0 0,3 0,2 65,032 Administratie
Secundair On-
derwijs
bvj 234,6 223,6 95,3 234,6 120,0 51,1
ngk 7.420,1 7.419,7 100,0 7.420,1 7.418,3 100,0 20 Buitengewoon
secundair onderwijsbvj 20,0 18,4 91,8 20,0 11,1 55,4
Totaal OAFD 32 ngk 108.662,0 108.630,4 100,0 108.662,0 108.356,8 99,7
gk 0,0 0,0 0,3 0,2 65,0
bvj 254,6 242,0 95,0 254,6 131,0 51,5 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 110
in %
ngk 19.285,5 19.246,2 99,8 19.285,5 19.230,1 99,7
vrk 68,5 49,6 72,4 68,5 49,6 72,410 Hogescholen-
onderwijs
bvj 15,3 9,6 62,7 15,3 9,5 62,433 Administratie
Hoger Onderwijs
en Wetenschap-
pelijk Onderzoek
ngk 22.055,1 23.188,8 105,1 22.055,1 23.079,9 *104,6 20 Universitair onder-
wijsbvj 1,5 1,5 97,9 1,5 0,8 51,6
30 Coördinatie Hoger
Onderwijsbeleidngk 95,0 92,4 97,2 95,0 35,6 37,4
Totaal OAFD 33 ngk 41.435,6 42.527,4 102,6 41.435,6 42.345,6 102,2
vrk 68,5 49,6 72,4 68,5 49,6 72,4
bvj 16,8 11,1 65,8 16,8 10,3 61,4
* Deze overschrijding is te wijten aan de aanzuivering van thesaurierekening
10.23, PR 24.10, als gevolg van het afzien van de terugvordering van1.586.697.853 BEF ten laste van het UZ Gent, toegestaan door artikel 9 van de
middelenbegroting 1998
Het Rekenhof heeft een onderzoek ingesteld naar de uitvoering van het decreet
van 13 juli 1994 betreffende de hogescholen in de Vlaamse Gemeenschap. In
een eerste fase heeft het het regelgevend kader en de situatie van de Vlaamsehogescholen onderzocht en deelde het de doelstellingen en de modaliteiten van
de geplande controlewerkzaamheden mede aan de V1aamse Minister van On-
derwijs. Voor de effectieve controle van de toepassing van het decreet koos hetRekenhof ervoor zijn onderzoek toe te spitsen op vijf van de 29 hogescholen,
geselecteerd op grond van hun geografische spreiding, grootte en inrichtende
macht. Achtereenvolgens controleerde het de volgende hogescholen:
• de V1aamse Autonome Hogeschool Gent (VAHG), de grootste autonome
hogeschool;
• de Hogeschool Sint - Lukas Brussel (SLB): een kleine vrije gesubsidieerde
• de Karel de Grote Hogeschool Antwerpen (KdG), de grootste vrij gesubsi-
dieerde hogeschool;
• de Provinciale Hogeschool Limburg (PHL), de grootste officiële gesubsidi-
eerde hogeschool;
• de Katholieke Hogeschool Brugge - Oostende (KHBO), een middelgrote
vrije gesubsidieerde hogeschool. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 111
Het Rekenhof spreidde de controle over de periode van mei 1998 tot juni 1999.
Het onderzoek werd horizontaal gevoerd, wat impliceert dat voor alle hoge-scholen dezelfde thema's op dezelfde manier werden onderzocht.
Een eerste deel betreft de controle van het onroerend patrimonium. Het besteedt
vanuit hoofdzakelijk juridische invalshoek aandacht aan de inbreng van het
onroerend patrimonium bij de oprichting van de diverse hogescholen en de ver-dere uitbouw ervan.
Het tweede deel omvat de financiële controle. Het behandelt de organisatie, het
bestuur en het medezeggenschap bij de hogeschool in de mate dat die een weer-slag hebben op het financieel beheer. Voor bepaalde hogescholen wordt ook
aandacht besteed aan de administratieve en boekhoudkundige organisatie. Ver-
volgens bevat het deel inhoudelijke opmerkingen over de begroting en de uit-voering ervan, en de resultaten van de controle van de financiële normen voor
personeelsuitgaven. Een volgende aandachtspunt betreft de financiële controle
in strikte zin: de jaarrekening 1997 (balans, resultatenrekening en toelichting)
van de hogescholen. Ook vermeldt het verslag de resultaten van een steek-
proefsgewijze controle van de werkingsuitgaven en de wettelijke boeken. Bo-vendien wordt een opsomming gegeven van de voornaamste problemen bij de
interne controle op het systeem van aankopen en wordt gerapporteerd over de
werking van de decretaal voorziene controles.
Het derde deel betreft de controle van de personeelsaangelegenheden. Daarin is
een eerste onderdeel gewijd aan het onderzoek van de personeelsformaties. Een
tweede handelt over het personeel bezoldigd lastens de werkingsuitkeringen.
De resultaten van dit onderzoek zullen aan bod komen in een onderzoeksverslag
aan de Vlaamse Minister van Onderwijs.
in %
ngk 4.548,9 4.547,9 100,0 4.548,9 4.547,9 100,0 10 Deeltijds kunston-
derwijsbvj 6,4 6,4 100,0 6,4 5,9 92,1
ngk 4.202,6 4.189,5 99,7 4.202,6 4.124,4 98,134 Administratie
Permanente
Vorming
20 Onderwijs sociale
promotiebvj 16,5 16,5 99,9 16,5 16,5 99,9
30 Afstandsonderwijs ngk 52,8 52,7 99,8 52,8 44,1 83,540 Basiseducatie ngk 596,3 596,3 100,0 596,3 529,0 88,7
Totaal OAFD 34 ngk 9.400,6 9.386,4 99,8 9.400,6 9.245,3 98,3
bvj 22,9 22,9 99,9 22,9 22,4 97,7 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 112
Programma 34.20 - Onderwijs sociale promotie
• PR 34.20, BA 43.47 - Forfaitaire subsidies bestemd voor de werkings- en
uitrustingskosten van de gesubsidieerde officiële instellingen voor sociale
promotie (art. 32, § 1, van de wet van 29 mei 1959)
Het Boek van het Rekenhof 1998(132) meldde de vermindering van twee
ordonnanties voor forfaitaire subsidies aangaande werkings- en uitrustings-
kosten van gesubsidieerde onderwijsinstellingen voor sociale promotie,
omdat zij terugbetalingen betroffen van inschrijvingsgelden afkomstig van
leerlingen die ten onrechte een vrijstelling bekwamen voor de betaling van
hun inschrijvingsgeld. Niettegenstaande deze opmerking deed de admini-stratie ook voor het schooljaar 1997-1998 dezelfde foutieve terugbetalin-
gen. Het Rekenhof heeft de betrokken ordonnanties verminderd met res-
pectievelijk 515.200 BEF en 604.000 BEF. Ook nu reageerde de VlaamseMinister van Onderwijs niet.
in %
financieringngk 2.373,2 2.372,1 100,0 2.373,2 2.136,8 90,0 35 Administratie
20 PMS-centra ngk 3.212,9 3.210,7 99,9 3.212,9 3.205,5 99,8
bvj 4,3 3,2 75,2 4,3 1,9 43,6
30 Leerlingenvervoer ngk 1.677,3 1.677,3 100,0 1.677,3 1.677,3 100,0
vrk 118,8 70,2 59,1 118,8 70,2 59,1
ngk 6.541,7 6.523,3 99,7 6.585,5 6.365,3 96,7 40 Algemeen onderwijs
en vormingvrk 20,2 13,3 65,8 22,2 8,6 38,8
bvj 1,2 1,0 84,9 1,2 1,0 84,9
teruggevorderde
wedden en wedde-
toelagenvrk 1.754,2 1.607,5 91,6 1.754,2 1.607,5 91,6
Totaal OAFD 35 ngk 13.805,1 13.783,4 99,8 13.848,9 13.384,9 96,6
vrk 1.893,2 1.691,0 89,3 1.895,2 1.686,3 89,0
bvj 5,5 4,3 77,3 5,5 2,9 52,6
                                                       
132 Stuk 11 (1998-1999) - Nr. 1, p. 88. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 113
Programma 35.50 - Aanwending van teruggevorderde wedden en weddetoela-
gen
In zijn vorige boek(133) rapporteerde het Rekenhof over de vertraging in de
overlegging van de eindrekening van een rekenplichtige bij het bestuur Hoger
Onderwijs buiten de Universiteit, die sedert 30 juni 1996 met pensioen was.
Niettegenstaande de belofte van de administratie te antwoorden(134), onder meer
op de dringende vraag om de nog reëel openstaande vastgestelde rechten in
verband met terug te vorderen wedden en weddentoelagen - geraamd op 265,2
miljoen BEF - in te vorderen en integraal te boeken, bleef een repliek tot opheden uit.
Op 24 november 1998 heeft het Rekenhof andermaal de aandacht van de
Vlaamse Minister van Onderwijs gevestigd op deze toestand (met kopie aan deVlaamse Minister van Financiën en Begroting). Het waarschuwde er in dezelfde
brief voor dat in de rekening van de rekenplichtige van de administratie Secun-
dair Onderwijs een analoge toestand dreigde te ontstaan als in de rekening van
de bovengenoemde rekenplichtige, namelijk het niet overeenstemmen van de
boekhoudkundige toestand van de vastgestelde rechten met de werkelijk in tevorderen bedragen. Dit bemoeilijkt de opmaak van een eindebeheersrekening zoernstig, dat het beheer niet kan worden overgedragen.
De administratie opende daarom met ingang van 1 januari 1998 een nieuwe
rekening op naam van een andere rekenplichtige. Gelet op het aanzienlijke be-drag nog in te vorderen rechten (meer dan 500 miljoen BEF terug te vorderen
wedden en weddetoelagen), is een spoedige regularisatie noodzakelijk. Gelet op
het uitblijven daarvan, drong het Rekenhof op 20 mei 1999 bij de Vlaamse Mi-
nister van Onderwijs, met kopie aan de Vlaamse Minister van Financiën en Be-
groting, nogmaals aan op onverwijlde duidelijkheid over het bedrag van de vast-gestelde rechten. Tevens vroeg het te worden geïnformeerd over de verdereevolutie in deze aangelegenheid.
In weerwil van de wettelijk voorgeschreven antwoordtermijn van één maand,
heeft het Rekenhof nog steeds geen antwoord ontvangen op zijn brieven van 17juli 1997, 25 februari 1998, 24 november 1998 en 20 mei 1999.
                                                       
133 Boek van het Rekenhof 1998, Stuk 11 (1998-1999) - Nr. 1, p. 90-91.
134 Gedaan tijdens een vergadering van 21 september 1998 met afgevaardigden
van het Rekenhof. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 114
in %
10 Provisionele kre-
dietenngk 65,6 0,0 0,0 65,6 0,0 0,0 39 Diensten van de
Secretaris-
Generaalngk 1.501,6 1.485,3 98,9 1.501,6 1.232,5 82,1 20 Coördinatie beleid-
en gegevensbeheergk 107,5 105,1 97,7 139,5 60,9 43,6
vrk 24,6 6,2 25,3 24,6 6,2 25,3
Totaal OAFD 39 ngk 1.567,2 1.485,3 94,8 1.567,2 1.232,5 78,6
gk 107,5 105,1 97,7 139,5 60,9 43,6
Totaal departement Onderwijs
in %
ngk 244.567,6 245.491,6 100,4 244.611,4 244.183,0 99,8
gk 107,5 105,1 97,7 139,8 61,1 43,7Totaal departement
Onderwijs
vrk 2.007,0 1.767,4 88,1 2.009,0 1.762,7 87,7
bvj 392,4 365,8 93,2 392,4 227,7 58,0
departement Onderwijs247.074,5 247.729,9 100,3 247.152,5 246.234,6 99,6
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 115
4. Departement Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur
in %
kostenvrk 2,4 1,6 69,2 2,4 1,6 69,2 40 departement
WVC (Alge-
meen)
aangelegenhedenngk 7.996,1 7.996,1 100,0 7.996,1 7.996,1 100,0
Totaal OAFD 40 ngk 7.996,1 7.996,1 100,0 7.996,1 7.996,1 100,0
vrk 2,4 1,6 69,2 2,4 1,6 69,2
in %
ngk 56,5 56,4 99,8 56,5 39,7 70,3
gk 30,1 29,5 97,9 33,8 28,5 84,310 Algemeen welzijns-
beleid
vrk 3,7 2,0 54,4 3,7 2,0 54,441 Administratie
Gezin en Maat-
schappelijk Wel-
zijn
20 Bijzondere jeugdbij-
standngk 5.900,8 6.241,2 105,8 5.900,8 6.241,2 105,8
30 Bejaardenzorg ngk 76,5 76,1 99,4 76,5 55,0 71,9
gk 354,2 32,1 9,1 20,0 0,0 0,0
ngk 13.622,6 13.560,2 99,5 13.681,3 11.992,6 87,7
gk 0,1 0,0 41,1 3,7 3,6 96,940 Gezinsaan-
gelegenheden
bvj 28,6 28,5 99,7 28,6 28,5 99,7
50 Gehandicaptenzorg ngk 28.381,6 28.381,6 100,0 28.586,7 28.501,6 99,7
gk 0,0 0,0 25,0 20,8 83,3
60 Maatschappelijk
opbouwwerkngk 168,9 168,9 100,0 168,9 150,1 88,9
ngk 2.051,8 2.028,0 98,8 2.051,8 1.705,8 83,1 70 Maatschappelijk
welzijngk 20,1 20,1 99,8 17,8 15,7 88,1
80 Integratie kansarmen gk 1,6 1,6 100,0 455,6 423,5 93,0
Totaal OAFD 41 ngk 50.258,7 50.512,3 100,5 50.522,5 48.686,0 96,4
gk 406,1 83,3 20,5 555,9 492,1 88,5
vrk 3,7 2,0 54,4 3,7 2,0 54,4
bvj 28,6 28,5 99,7 28,6 28,5 99,7 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 116
• PR 41.30, BA 33.03 - Onderhoudssubsidie ten behoeve van private servi-
ceflats/bevak
in %
gk 70.800.000 0 0 4.000.000 0 0
• PR 41.30, BA 43.01 - Onderhoudssubsidie ten behoeve van openbare servi-
in %
gk 283.400.000 32.126.400 11,3 16.000.000 0 0
De inrichtende instanties (OCMW’s of VZW’s) dienen de kosten van de
nutsvoorzieningen in de serviceflats te dragen en in te staan voor het on-
derhoud en de herstellingen. Daarvoor krijgen zij een tegemoetkoming van
de Vlaamse Gemeenschap, die, in het bevak-systeem, enkel hun beheers-
kosten betreft, en niet de oprichting van gebouwen, die met beleggingen uit
de private sector geschiedt. Dat dit systeem niet het verhoopte succes ken-de, verklaart de lage aanwendingsgraad van de kredieten. De toename in
1998 van het aantal serviceflats waarvoor de inrichtende instanties aan-
spraak maken op onderhoudssubsidies, bleef dan ook beperkt. Bovendiengaat de administratie slechts tot uitbetaling van de jaarlijkse onderhouds-
subsidie over in het jaar volgend op dat waarin de erkenning werd verleend.
• PR 41.40, BA 33.03 - Subsidies aan verenigingen en voorzieningen in uit-
voering van het decreet betreffende de thuiszorg
in %
ngk 62.400.000 0 0 62.400.000 0 0
Krachtens artikel 45 van het besluit van de Vlaamse regering van 18 de-
cember 1998 houdende de erkenning en de subsidiëring van verenigingenen welzijnsvoorzieningen in de thuiszorg, traden het decreet van 14 juli
1998 houdende de erkenning en de subsidiëring van verenigingen en wel-
zijnsvoorzieningen in de thuiszorg(
135), en voornoemd besluit, met uitzon-
                                                       
135 Met uitzondering van artikel 19, §1, en artikel 28, §1, §2, §3, tweede lid, en §4. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 117
dering van artikel 35 tot en met 37, slechts in werking op 1 januari 1999.
Bijgevolg konden in 1998 de vastleggingskredieten niet worden aangewenden werden de ordonnanceringskredieten niet aangesproken.
• PR 41.70, BA 33.27 - Allerhande uitgaven in verband met de wegwerking
van de sociale en menselijke gevolgen voor de slachtoffers van de oorlog
met name ook de Spaanse Burgeroorlog en voor de getroffenen van de re-
pressie
in %
De artikelen 13 van de decreten van respectievelijk 20 december 1996 en
19 december 1997 houdende de algemene uitgavenbegroting van de
Vlaamse Gemeenschap voor de begrotingsjaren 1997 en 1998, verleenden
machtiging binnen de perken van de betrokken basisallocatie subsidies toete kennen. Het decreet van 23 juni 1998 houdende bijkomende bijstand aan
personen die in een bestaansonzekere toestand verkeren ten gevolge van
oorlogsomstandigheden, repressie en epuratie, regelt het kader waarin de
aanvragers het recht op geldelijke bijstand vanwege de Vlaamse Gemeen-
schap kunnen uitoefenen. Artikel 7 van dit decreet bepaalt dat het in wer-king treedt op een door de Vlaamse regering vast te stellen datum en ten
laatste op 1 januari 1998. Tot op heden heeft de Vlaamse regering geen uit-
voeringsbesluit(en) getroffen, zodat de begrotingskredieten onaangewendbleven.
2. Opmerkingen uitvoering 1998
• PR 41.30, BA 33.01 - Subsidies aan instellingen en verenigingen die dien-
sten en zorgen aan bejaarden verstrekken
Overeenkomstig artikel 55 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomp-
tabiliteit moet iedere toelage worden aangewend voor de doeleinden waar-
voor zij werd verleend. Twee ministeriële besluiten verleenden subsidies
als tegemoetkoming in personeelskosten. Het Rekenhof heeft dan ook en-
kel de daadwerkelijke personeelskosten in aanmerking genomen bij het vi-seren van de ordonnanties. Dit leidde tot een vermindering van in totaal89.136 BEF. De Vlaamse Minister van Welzijn heeft nog niet gereageerd.
In een ander dossier heeft het Rekenhof aangedrongen op meer aandacht
voor de opmaak van de besluiten houdende toekenning van een toelage. De
bepalingen ervan moeten met name controle op de aanwending van de ver-
strekte subsidies mogelijk maken. In casu schreef het toekenningsbesluit devoorlegging door een VZW voor van een werkingsverslag en een financieel
verslag over het afgelopen jaar. Het Rekenhof was van oordeel dat deze
documenten geen efficiënte controle van de aanwending van de projectsub-sidie toelieten. Op 22 juli 1998 antwoordde de minister dat de niet-
gereglementeerde subsidies inmiddels in een budgettair implementatieplan Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 118
(BIP) waren opgenomen en dat de besluiten met meer precisie omschreven
waartoe de subsidie moet worden aangewend.
• PR 41.40, BA 33.07 - Subsidies aan de centra voor integrale gezinszorg
Op 5 augustus 1998 merkte het Rekenhof op dat een centrum voor integrale
gezinszorg de personeelskosten van een niet-erkende vereniging met haareigen personeelskosten samenvoegde om te voldoen aan de subsidievoor-
waarde(
136). De toelagetrekker rekende ook de verblijfsdagen die de niet-
erkende vereniging realiseerde, mee ter bepaling van de bezettings-
graad(137). Het Rekenhof vroeg de Vlaamse Minister van Gezin op welke
reglementaire grondslag deze berekeningswijzen steunden. De begunstig-den van deze subsidies leefden overigens de circulaire van 5 januari 1998
over het aangiftemodel niet na: verschillende centra maakten hun balans en
resultatenrekening anders op dan voorzien in deze circulaire.
Op 29 september 1998 onderschreef de minister de zienswijze van het Re-
kenhof dat de bekritiseerde berekeningswijzen technisch beschouwd niet
conform de regelgeving waren. Hij stelde in overleg met de vereniging tezullen zoeken naar een definitieve oplossing voor dit specifieke probleem.
Een brief van het departement d.d. 5 november 1998 lichtte de resultaten
van dit overleg nader toe. Voorts meldde de minister, verwijzend naar decirculaire van 12 februari 1998, al een aantal afspraken te hebben gemaaktmet de centra over de opmaak van balansen en resultatenrekeningen.
Programma 41.50 - Gehandicaptenzorg
• PR 41.50, BA 01.02 - Allerhande uitgaven voor gehandicaptenzorg in lan-
den in ontwikkeling
Op 29 juni 1998 meldde het Rekenhof de Vlaamse Minister van Welzijn
dat, rekening houdend met de overgelegde verantwoordingsstukken en de
begroting voor het tweede werkingsjaar vastgesteld in een overeenkomst
tussen de Vlaamse Gemeenschap en een VZW, slechts een gedeelte van detegemoetkoming voor het tweede jaar kon worden uitbetaald. Het vermin-derde de ordonnantie dan ook met 382.233 BEF.
De minister ging akkoord en gaf aan de administratie opdracht een adden-
dum bij de overeenkomst op te stellen, dat de projectbegroting aanpast aan
het toegekende budget. Na de voorlegging van een nieuwe ordonnantie,
                                                       
136 Vermeld in artikel 12, 4°, van het besluit van de Vlaamse regering van 24 juli
1997 tot regeling van de erkenning en de subsidiëring van de centra voor inte-
grale gezinszorg.
137 Overeenkomstig artikel 1, 16°, van hetzelfde besluit. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 119
samen met het addendum bij de overeenkomst, viseerde het Rekenhof de
nog niet vereffende facturen.
Programma 41.60 - Maatschappelijk opbouwwerk
• PR 41.60, BA 33.01 - Subsidies aan organisaties, instellingen en instituten
voor maatschappelijk opbouwwerk
In de loop van 1998 heeft het Rekenhof de subsidiëring van de instituten en
instellingen voor maatschappelijk opbouwwerk(138) gecontroleerd. De re-
gelgeving schrijft de opname in het jaarverslag voor van een overzicht en
een evaluatie van de werking van de voorzieningen volgens de door de mi-
nister te bepalen modaliteiten. Op 14 december 1998 vroeg het Rekenhof
de minister welke maatregel hij terzake had genomen. Het merkte boven-dien op dat de in de loop van het jaar uitgevoerde inspectie en beoordeling
door de administratie moeten resulteren in verslagen, waarvan de betrokken
instituten en instellingen een kopie moeten krijgen. Ook wees het erop datde overgelegde verantwoordingsstukken niet altijd toelieten na te gaan of
de bepaling over de door alle personeelsleden te volgen bijscholings- en
vormingscursussen, strikt wordt nageleefd.
De Vlaamse Minister van Welzijn repliceerde dat de regelgeving voor de
sector maatschappelijk opbouwwerk in het najaar van 1999 getoetst zal
worden aan de bepalingen van het kwaliteitsdecreet. Bij die gelegenheid zalook het Departementaal Integratieproject  - erkenningen van onbepaalde
duur, gekoppeld aan opvolging, begeleiding en kwaliteitsbewaking - van
kracht worden. De minister stelde nog geen modaliteiten voor het jaarver-
slag te hebben bepaald, omdat de werkwijze die de voorzieningen volgen,
voldoening geeft. De administratie zou geen moeilijkheden hebben vastge-steld inzake de naleving van de vormingsplicht. De voorzieningen zouden
overigens langs verscheidene bronnen worden geëvalueerd. Verslagen
worden daarbij niet stelselmatig opgesteld, maar alleen bij de vaststelling
van afwijkingen of onregelmatigheden. De minister besloot dat waar-
schijnlijk te weinig aandacht naar de naleving van formele vereisten ging.De nieuwe regeling zou ten volle voldoen aan kwaliteitsborging en-bewaking.
Het Rekenhof repliceerde dat de jaarlijkse administratieve instructies voor
het opstellen van de afrekening en het jaarverslag zouden kunnen dienenals basis voor de vereiste ministeriële richtlijnen. Het herhaalde dat stel-
selmatig verslagen moeten worden opgesteld over inspecties en beoorde-
lingen.
De minister antwoordde dat de administratie in het najaar van 1999 een
voorstel van onderrichtingen voor de jaarverslagen aan de bevoegde mi-
                                                       
138 Werkzaam onder de bepalingen van het besluit van de Vlaamse regering van
31 juli 1991 tot uitvoering van het decreet van 26 juni 1991 houdende erken-ning en subsidiëring van het maatschappelijk opbouwwerk. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 120
nister zal overleggen. Verder zal zij haar evaluatie van de werking van de
voorzieningen uitwerken in een verslag en nagaan of aan de vormingsplichtwerd voldaan. De minister kondigde ten slotte aan dat alle erkende organi-
saties minstens tweemaal zullen worden geïnspecteerd in het kader van een
meerjarenplan.
1. K redietaanwending
in %
10 Volksgezondheid ngk 1.222,8 1.222,2 100,0 1.222,8 1.032,5 84,4
gk 178,8 177,0 99,0 130,9 5,2 4,042 Administratie
Gezondheidszorg
bvj 9,1 8,3 91,7 9,1 7,9 86,8
ngk 1.326,3 1.306,9 98,5 1.326,3 1.122,0 84,6 20 Medisch-sociaal
beleidgk 488,4 433,2 88,7 488,4 247,6 50,7
Totaal OAFD 42 ngk 2.549,1 2.529,2 99,2 2.549,1 2.154,5 84,5
gk 667,2 610,2 91,5 619,3 252,8 40,8
• PR 42.10, BA 12.01 - Specifieke werkingskosten andere dan deze bedoeld
in de overige basisallocaties
Op 28 september 1998 merkte het Rekenhof enkele ongeoorloofde terug-
betalingen op in de rekening en verantwoording d.d. 29 juni 1998 van de
buitengewoon rekenplichtige van de administratie Gezondheidszorg. Ener-
zijds betrof het de terugbetaling van reiskosten aan een personeelslid vaneen vereniging die van de Vlaamse Gemeenschap al een jaarlijkse subsidie
ontvangt op grond van een andere regelgeving. Anderzijds ging het om de
terugbetaling aan personeelsleden van inschrijvingsgelden bij een beroeps-organisatie, terwijl een expliciete reglementaire basis voor deze terugbeta-
ling ontbrak.
Op 18 december 1998 ging de Vlaamse Minister van Gezondheidsbeleid
akkoord. Zij wees evenwel op de wettelijke verplichting voor sommige
personeelsleden, aan te sluiten bij een beroepsorganisatie, ten einde hun
ambtelijke taken te kunnen uitoefenen. In die gevallen vindt de minister hetlogisch dat de overheid, als werkgever, dergelijke verplichte bijdragen te-rugbetaalt.
Het Rekenhof ging in op het voorstel van de minister af te zien van terug-
vordering van de al uitbetaalde bedragen, te meer omdat zij had medege-
deeld dat de administratie van Ambtenarenzaken werkte aan een regle- Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 121
mentering voor de terugbetaling van lidmaatschapsbijdragen aan beroeps-
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de controle op de besteding van de sub-
sidies verstrekt aan erkende samenwerkingsinitiatieven voor thuisverzor-
ging niet altijd mogelijk was. Twee koepelorganisaties legden namelijk
globale afrekeningen voor, in plaats van een individuele afrekening per er-kend samenwerkingsinitiatief individueel(
139). Voorts kon het Rekenhof een
uitgavenpost in de afrekening van een van de organisaties niet aanvaarden
bij gebrek aan verantwoording over de uiteindelijke besteding. De ordon-nantie werd dan ook met 48.067 BEF verminderd. De Vlaamse Ministervan Gezondheidsbeleid ging akkoord.
• PR 42.10, BA 33.30 - Subsidies aan de Federaties van de Centra voor
Geestelijke Gezondheidszorg en de Vlaamse Vereniging voor GeestelijkeGezondheidszorg
Het Rekenhof merkte op 9 juli 1998 op dat de subsidie 1998 aan de VZW
Vlaamse Vereniging voor Geestelijke Gezondheidszorg (10 miljoen BEF)
bij besluit van de Vlaamse regering moest worden toegekend(
140), in plaats
van bij ministerieel besluit. Het ging immers om een facultatieve toelage
die niet nominatim in het begrotingsdecreet werd opgenomen. De VlaamseMinister van Gezondheidsbeleid reageerde niet.
• PR 42.10, BA 33.32 - Subsidies voor indicatorenverzameling met betrek-
king tot geestelijke gezondheidszorg
De begroting 1997 liet na een facultatieve subsidie aan het UZ Gent voor
indicatorenverzameling met betrekking tot geestelijke gezondheidszorg temachtigen. Het Rekenhof heeft de Minister van Gezondheidsbeleid dan
ook op 17 februari en 17 maart 1998 medegedeeld zijn visum te moeten
weigeren voor de ordonnanties houdende de subsidievoorschotten 1997 (intotaal 2.205.000 BEF). De begroting 1998 bevatte de vereiste machtigingwel.
                                                       
139 Zoals bepaald in artikel 11, §3, van het besluit van de Vlaamse regering van 21
december 1990 houdende coördinatie en ondersteuning van de thuisverzorging.
140 Gelet op artikel 16, 2°, van het besluit van de Vlaamse regering van 19 decem-
ber 1997 tot bepaling van de bevoegdheden van de leden van de Vlaamse rege-ring. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 122
• PR 42.10, BA 34.01 - Bijscholingscursussen in het kader van allerhande
initiatieven in de gezondheidszorg
Op 22 januari 1998 weigerde het Rekenhof zijn visum voor een toelage van
336.361 BEF ten voordele van een VZW, omdat de inkomsten hoger lagendan de in aanmerking komende uitgaven. Op grond van het betrokken sub-
sidiëringsbesluit was de uitkering niet verantwoord. De Vlaamse Minister
van Gezondheidsbeleid accepteerde de annulatie.
• PR 42.20, BA 12.24 - Uitgaven in verband met dopingcontrole en medische
sportcontrole
Op 24 juni 1998 deelde het Rekenhof de Vlaamse Minister van Gezond-
heidsbeleid mee dat het een van de erkenningsvoorwaarden voor keurings-
centra(
141), namelijk het naleven van de reglementaire bepalingen inzake
inhoud en frequentie van sportmedische keuring, niet kon controleren. De-
ze decretaal vereiste bepalingen waren immers nog niet uitgevaardigd. Bo-
vendien moet de tegemoetkoming van de Vlaamse Gemeenschap, gelet op
de aard van de uitgave, ten laste vallen van een basisallocatie die de bud-
gettaire aanrekening van subsidies toelaat. Het Rekenhof viseerde nietteminde ordonnantie. De minister heeft nog niet geantwoord. Wel werden de te-
gemoetkomingen ten voordele van de erkende keuringscentra vanaf het be-
grotingsjaar 1999 aangerekend op basisallocatie 33.24 van programma42.20 ( Subsidies i.v.m. medisch verantwoord sporten ).
• PR 42.20, BA 33.51 - Convenanten die kaderen in de ondersteuning van
lokale samenwerkingsinitiatieven inzake gezondheidszorg
De uitbetalingen ingevolge contracten voor diensten gesloten door de
Vlaamse Minister van Gezondheidsbeleid, schendden herhaaldelijk de be-
palingen van de overeenkomsten. Zo beperkte een overeenkomst het bud-
get van een onderzoeker tot de grenzen opgenomen in de begroting. Reis-en verblijfkosten in het buitenland kwamen niet in aanmerking daar zij niet,
zoals gestipuleerd in de overeenkomst, op voorhand door het bestuur wer-
den toegestaan. Kosten die buiten de begroting van de overeenkomst vie-len, konden niet in rekening worden gebracht. Evenmin was de verwerving
van duurzame goederen in het kader van een overeenkomst toegelaten. Het
Rekenhof verminderde de betrokken ordonnanties met een totaal bedragvan 455.284 BEF.
                                                       
141 Vervat in artikel 35, §3, 1°, van het besluit van de Vlaamse regering van 23
oktober 1991 houdende uitvoering van het decreet van 27 maart 1991 inzakemedisch verantwoorde sportbeoefening. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 123
In een van de drie gevallen antwoordde de minister dat zij akkoord ging
met de opmerking en dat ze de vermindering onderschreef. In de anderegevallen reageerde ze niet.
• PR 42.20, BA 33.52 - Subsidies voor interculturele bemiddelaars - VESOC
Op 9 juli 1998 wees het Rekenhof erop dat de uitgave voor de intercultu-
rele bemiddelaars, gelet op haar aard en aanrekening, resulteerde in een
toelage en derhalve het voorwerp van een subsidiebesluit moest zijn, inplaats van een overeenkomst. Met toepassing van artikel 55 van de gecoör-
dineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, moet dit besluit expliciet bepalen
welke financiële verantwoording de subsidietrekker moet voorleggen.
Op 18 september 1998 antwoordde de Vlaamse Minister van Gezondheids-
beleid dat de tegemoetkoming aan de vereniging zou worden opgenomen in
een subsidiebesluit, dat de financiële verantwoording zou specifiëren.
in %
10 Jeugdwerk ngk 1.497,7 1.497,3 100,0 1.497,7 1.225,2 81,8
ngk 3.992,0 3.990,6 100,0 3.992,0 3.289,9 82,4 20 Volksontwikkeling
en bibliothekengk 0,0 0,0 18,9 8,8 46,8
bvj 2,4 2,4 100,0 2,4 2,4 100,045 Administratie
Cultuur
ngk 344,1 339,2 98,6 360,7 196,9 54,6
gk 0,0 0,0 56,5 48,2 85,430 Beeldende kunst en
musea
vrk 1,5 0,0 0,0 1,5 0,0 0,0
ngk 2.981,2 2.976,4 99,8 3.003,3 2.762,0 92,0 40 Muziek, letteren en
podiumkunstenbvj 0,6 0,6 96,9 0,6 0,5 88,4
ngk 906,7 894,0 98,6 906,7 624,8 68,9 50 Algemeen cultuur-
beleidgk 303,0 295,2 97,4 286,8 214,5 74,8
vrk 13,7 10,5 76,5 15,6 4,3 27,7
bvj 1,4 1,3 93,6 1,4 1,3 93,6
Totaal OAFD 45 ngk 9.721,7 9.697,6 99,8 9.760,4 8.098,8 83,0
gk 303,0 295,2 97,4 362,2 271,6 75,0
vrk 15,2 10,5 69,1 17,0 4,3 25,3
bvj 4,4 4,3 97,5 4,4 4,2 96,4 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 124
Programma 45.20 - Volksontwikkeling en bibliotheken
• PR 45.20, BA 63.04 - Subsidies voor de aankoop, de nieuwbouw, verbou-
wing en de technische uitrusting van onroerende goederen voor de inrich-
ting van openbare bibliotheken (decreet van 19 juni 1978)
Een vaste subsidiebelofte van 5.500.000 BEF, verleend aan het stadsbe-
stuur van Tielt, verviel, daar de stad geen gevolg had gegeven aan de con-
tractuele voorwaarde binnen de 365 kalenderdagen, te rekenen vanaf de
datum van betekening van de belofte van subsidie, de gunningsprocedure te
starten. De Vlaamse Minister van Cultuur antwoordde op 24 maart 1999
beslist te hebben de bestaande vaste verbintenis over te dragen naar eennieuw ontwerp. Hij wees daarbij onder meer op het engagement van zijnvoorganger en de meerwaarde van het nieuwe project.
Het Rekenhof wees erop dat ook het feit dat de gunning van de werken niet
vóór 1 oktober 1991 had plaatsgevonden, aan de basis lag van het vervallen
van de vaste subsidiebelofte van 20 december 1990 (
142). Het Rekenhof
weigerde daarom zijn visum voor een ordonnantie van 2.217.925 BEF be-treffende een eerste vorderingsstaat voor de uitgevoerde werken. De mi-
nister is op 12 augustus 1999 akkoord gegaan met de zienswijze van het
Rekenhof.
• PR 45.40, BA 34.02 - Subsidies voor de toekenning van de Vlaamse cul-
tuurprijzen voor literatuur
Het decreet van 16 november 1983 houdende instelling van een prijs van
de Vlaamse Gemeenschap voor vertaling van Nederlandse letterkunde, be-
paalde het bedrag van deze prijs op 200.000 BEF. Bij ministerieel besluitwerd deze prijs verhoogd tot 500.000 BEF. Het Rekenhof wees er op 10
december 1998 op dat tot die verhoging niet bij ministerieel besluit kan
worden overgegaan, vermits het decreet niet voorzag in een delegatiebe-voegdheid tot aanpassing van het bedrag. Het Rekenhof beperkte het be-
drag bijgevolg tot dat bepaald door de decreetgever. Op 27 januari 1999
antwoordde de Vlaamse Minister van Cultuur dat hij zo spoedig mogelijkeen ontwerp van decreetwijziging zou indienen.
                                                       
142 Met toepassing van artikel 11, § 2, van het decreet van 20 maart 1991 betref-
fende het Investeringsfonds. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 125
• PR 45.50, BA 33.04 - Allerhande uitgaven met betrekking tot de culturele
ambassadeurs
De controle op de aanwending van een subsidie verleend in het kader van
het cultureel ambassadeursschap 1997, wees uit dat de betrokken VZW niet
had voldaan aan alle in het subsidiebesluit opgenomen verplichtingen.
Aangezien de Vlaamse Minister van Cultuur die wijziging van het pro-gramma niet voorafgaandelijk had goedgekeurd, weigerde het Rekenhof
zijn visum voor de saldosubsidie van 500.000 BEF. De voorgelegde ver-
antwoordingsstukken lieten de financiële controle van de subsidie niet toe.Tot op heden heeft de minister niet geantwoord.
• PR 45.50, BA 71.01 - Aankoop van terreinen en gebouwen, geschiktma-
king, renovatie en groot onderhoud of bouw van musea of constructie van
gebouwen met culturele bestemming
Het Rekenhof weigerde zijn visum voor een saldobetaling van werken aan
een centrum omdat de werken zich op de voorziene voltooiingsdatum niet
in staat van voorlopige oplevering bevonden. Nadat een nieuwe ordonnan-
tie was voorgelegd, heeft het Rekenhof de maximumboete van 5 % van de
aannemingssom(
143) toegepast. De werken liepen immers 314 dagen vertra-
ging op. De ordonnantie van 542.078 BEF werd dan ook met 417.858 BEFverminderd.
Het Rekenhof heeft nog in een aantal gevallen maximumboetes (2%) inge-
houden(
144), met name wegens te laat verstrekt bewijs van de gestorte
borgtocht. De Vlaamse Minister van Cultuur heeft daarop nog niet gerea-geerd.
                                                       
143 Ter uitvoering van artikel 48, §3, 6°, van het ministerieel besluit van 10 au-
gustus 1977.
144 Overeenkomstig artikel 6, §2, van de algemene aannemingsvoorwaarden. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 126
in %
10 Dotatie BLOSO ngk 1.287,3 1.287,3 100,0 1.311,1 1.284,6 98,0
ngk 1.065,1 1.065,1 100,0 1.120,2 1.012,3 90,449 Diensten van de
Generaal20 Toerisme
gk 127,0 127,0 100,0 113,4 4,0 3,6
bvj 0,5 0,5 100,0 0,5 0,5 100,0
40 Sport en recreatie gk 15,0 15,0 100,0 5,0 3,3 65,0
WVCgk 0,0 0,0 221,4 0,0 0,0
Totaal OAFD 49 ngk 2.352,4 2.352,4 100,0 2.431,2 2.296,8 94,5
gk 142,0 142,0 100,0 339,8 7,3 2,1
Totaal departement Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur
in %
ngk 72.878,0 73.087,6 100,3 73.259,3 69.232,3 94,5
gk 1.518,3 1.130,7 74,5 1.877,2 1.023,7 54,5
vrk 21,3 14,2 66,5 23,1 8,0 34,4Totaal departement
Welzijn, Volksge-zondheid en Cul-
tuur
bvj 42,6 41,7 97,8 42,6 41,2 96,6
departement Welzijn,Volksgezondheid en
Cultuur74.460,1 74.274,1 99,8 75.202,2 70.305,1 93,5
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 127
5. Departement Economie, Werkgelegenheid, Binnenlandse Aangelegen-
in %
50 departement
EWBL (Alge-meen)10 Algemene departe-
mentale uitrustings-kostenvrk 33,8 0,6 1,9 34,0 0,4 1,3
Totaal OAFD 50 vrk 33,8 0,6 1,9 34,0 0,4 1,3
in %
ngk 1.265,6 1.249,8 98,7 1.268,8 1.247,7 98,3
gk 36,5 36,0 98,6 278,7 181,8 65,251 Administratie
Economie10 Algemeen econo-
misch beleid
vrk 19,7 0,0 0,0 51,8 0,0 0,0
steuningsbeleidngk 7.685,5 7.685,5 100,0 7.685,5 7.685,5 100,0
ngk 850,9 840,0 98,7 850,9 838,0 98,5 40 Buitenlandse handel
en exportbevorde-ringgk 228,9 197,6 86,3 209,8 139,7 66,6
ngk 41,6 35,1 84,3 41,6 9,8 23,5 50 Natuurlijke rijk-
dommen en energiegk 109,2 100,2 91,8 115,8 85,2 73,6
ngk 232,1 231,3 99,7 232,1 190,8 82,2 90 Extern economisch
beleidgk 252,6 229,7 90,9 274,3 267,9 97,7
Totaal OAFD 51 ngk 10.075,7 10.041,6 99,7 10.078,9 9.971,8 98,9
gk 627,2 563,5 89,8 878,6 674,6 76,8
• PR 51.10, BA 12.90 - Allerhande uitgaven door de Participatiemaatschappij
Vlaanderen in naam en voor rekening van het Vlaams Gewest (PMV)
in %
vrk 19.718.234 0 0 51.831.712 0 0
Het onderhavig variabel krediet is verbonden aan het luik Courante Ver-
richtingen  van het rollend fonds van de Participatiemaatschappij Vlaande-
ren (PMV). Uitgaven op dit variabel krediet kunnen in principe slechts na-dat daartoe middelen ter beschikking zijn gesteld vanuit het rollend fonds.
De Vlaamse Minister van Economie vraagt echter uiterst zelden inkomsten Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 128
van het rollend fonds door te storten naar het variabel krediet(145). Dit houdt
in dat alle inkomsten op het rollend fonds van de PMV blijven. Bijgevolgdoet de PMV de uitgaven rechtstreeks, zonder dat er een verband met de
begroting is. In 1998 gaf de PMV op deze wijze 52.062.567 BEF uit zonder
transfer vanuit de begroting.
• PR 51.40, BA 81.01 - Toekenning van leningen aan instellingen, verenigin-
gen en ondernemingen voor initiatieven genomen ter bevordering van deexport
in %
gk 29.600.000 17.686.982 59,8 20.000.000 3.738.663 18,7
 Exportgerichte initiatieven konden zowel subsidies (basisallocatie 33.01)
als leningen (basisallocatie 81.01) bekomen. Van leningen werd steeds
minder gebruik gemaakt. Vanaf 1999 is het besluit van de Vlaamse rege-ring van 19 januari 1999 tot vaststelling van de voorwaarden en de regels
inzake de toekenning van subsidies voor exportbevorderende activiteiten in
werking getreden, waardoor geen leningen meer kunnen worden toege-kend. Deze basisallocatie is dus uitdovend.
in %
10 Beroepsopleiding ngk 3.236,0 3.234,6 100,0 3.236,0 3.231,3 99,9
20 Midden-
standsvormingngk 1.860,4 1.860,2 100,0 1.860,4 1.860,2 100,052 Administratie
Werkgelegen-
heid
40 Werkgelegenheid ngk 25.007,6 23.824,6 95,3 25.203,4 23.644,6 93,8
Totaal OAFD 52 ngk 30.104,0 28.919,4 96,1 30.299,8 28.736,1 94,8
                                                       
145 Overeenkomstig artikel 4 van de overeenkomst van 1 september 1995 met
betrekking tot de bijzondere opdrachten Vlaams Gewest tussen de GIMV enhet Vlaams Gewest, zoals gewijzigd bij addendum van 29 juli 1996. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 129
in %
ngk 52.254,7 51.139,3 97,9 52.254,7 49.809,3 95,3 10 Lokale en regionale
besturengk 206,9 179,0 86,5 200,6 175,1 87,353 Administratie
Binnenlandse
dengk 7.009,9 6.804,9 97,1 8.171,4 6.529,7 79,9 20 Sociaal Impulsfonds
vrk 34,3 3,6 10,5 34,3 1,3 3,8
Totaal OAFD 53 ngk 52.254,7 51.139,3 97,9 52.254,7 49.809,3 95,3
gk 7.216,8 6.983,9 96,8 8.372,0 6.704,8 80,1
• PR 53.20, BA 12.03 - Uitgaven in het kader van het Sociaal Impulsfonds
voor vorming, begeleiding, informatie en sensibilisering van het herstel van
de leef- en omgevingskwaliteit van achtergestelde buurten en bestrijdingkansarmoede
Het Rekenhof verminderde op 10 september 1998 met 218.454 BEF een te-
rugbetaling aan een VZW van de kosten voor het opzetten van een actieon-derzoek naar de mogelijkheden van en drempels voor een samenwerking
tussen provincie en lokale besturen in het kader van het stedelijk beleid.
Met toepassing van de onderzoeksovereenkomst en de interpretatieve bijla-
ge ervan, kwamen namelijk enkel werkingskosten voor terugbetaling in
aanmerking. Bovendien mochten overheadkosten  geen personeelskosten
omvatten. Bij ontstentenis van een gedetailleerde projectbegroting werden
bovendien loon- en restaurantkosten, gemaakt door de rechtstreekse con-
tractant van de overheid, van een gewestelijke tegemoetkoming uitgesloten.De minister antwoordde op 14 december 1998 dat de VZW hiervan op de
hoogte zou worden gebracht.
OA 54 - Landbouw
in %
10 Land- en tuinbouw ngk 1.767,3 1.659,1 93,9 1.767,3 1.513,7 85,6
vrk 31,2 21,6 69,1 69,0 23,2 33,654 Landbouw
Totaal OAFD 54 ngk 1.767,3 1.659,1 93,9 1.767,3 1.513,7 85,6
vrk 31,2 21,6 69,1 69,0 23,2 33,6 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 130
Programma 54.10 - Land- en tuinbouw
• PR 54.10, BA 12.21 - Uitgaven met betrekking tot bedrijfsbegeleiding en
bedrijven in moeilijkheden
in %
ngk 8.100.000 0 0 8.100.000 0 0
Deze basisallocatie is bedoeld voor uitgaven ter uitvoering van het besluit
van de Vlaamse regering van 17 maart 1998 en het ministerieel besluit van
25 mei 1998, beide betreffende steun aan de bedrijfsbegeleiding van land-en tuinbouwbedrijven in financiële moeilijkheden. Deze regelgeving is zeer
recent. Dossiers werden dan ook nog niet voorgelegd.
• PR 54.10, BA 53.03 - Ondersteuning van milieuvriendelijke landbouwpro-
ductiemethoden in het kader van EU-verordening nr. 2078/92
in %
ngk 21.500.000 3.635.000 16,9 21.500.000 3.635.000 16,9
De aanwending van deze basisallocatie bleef laag doordat de reglemente-
ring zo recent is dat nog geen dossiers werden ingediend. De uitgaven opdeze basisallocatie zijn immers gebaseerd op het decreet van 17 maart 1998
houdende diverse beleidsbepalingen, het besluit van de Vlaamse regering
van 17 december 1997 betreffende de toekenning van een premie voor de
inschrijving van een merrieveulen of van een veulen in het stamboek van
het Belgisch trekpaard en het besluit van de Vlaamse regering van 13 april1999 betreffende de toekenning van subsidies om landbouwproductieme-
thoden toe te passen en het sluiten van beheersovereenkomsten ter uitvoe-
ring van EEG-verordening 2078/92 van de Raad van 30 juni 1992 betref-fende landbouwproductiemethoden die verenigbaar zijn met de eisen inza-
ke milieubescherming en betreffende natuurbeheer.
Totaal departement Economie, Werkgelegenheid, Binnenlandse Aangelegen-
in %
ngk 94.201,7 91.759,5 97,4 94.400,8 90.030,8 95,4
gk 7.844,0 7.547,4 96,2 9.250,6 7.379,5 79,8Totaal departement
Economie, Werk-gelegenheid, Bin-
nenlandse Aangele-
genheden en Land-bouwvrk 119,1 25,8 21,7 189,2 24,9 13,2
departement EWBL102.164,8 99.332,7 97,2 103.840,5 97.435,2 93,8
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 131
6. Departement Leefmilieu en Infrastructuur
Bijzonder onderzoek: de organisatie van de interne controle op de warenreke-
ningen
 De voorbije jaren heeft het Rekenhof diverse opmerkingen geformuleerd overeen groot aantal warenrekeningen over de jaren 1995, 1996 en 1997, afgelegd
door rekenplichtigen van het departement Leefmilieu en Infrastructuur. Her-
haaldelijk heeft het opgemerkt dat rekeningen niet werden overgelegd, dat voor
nieuwe magazijnen geen rekenplichtige werd aangesteld, dat bij overgezonden
rekeningen verantwoordingsstukken ontbraken en dat overgelegde rekeningenniet waren ondertekend door de bevoegde verantwoordelijken.
 De problemen met de warenrekeningen van de administratie Ondersteunende
Studies en Opdrachten kwamen uitvoerig aan bod op een vergadering van 13
maart 1997 met de bevoegde directeur-generaal, de betrokken afdelingshoofdenen vertegenwoordigers van het Rekenhof.
 Op 1 april 1997 heeft het Rekenhof, naar aanleiding van de controle op de wa-renrekeningen van de administratie Ondersteunende Studies en Opdrachten, bijde Vlaamse Minister van Openbare Werken aangedrongen op een voorafgaande
controle van de rekeningen, voor ze aan het Rekenhof worden voorgelegd, zoals
in paragraaf 66 van de Instructie op de comptabiliteit van de materialen en van
het materieel  voorgeschreven (verificatie ter plaatse door revisoren-
boekhouding). Het Rekenhof wenste samen met de overgelegde rekeningen eencontroleverslag te ontvangen waaruit blijkt dat de interne controle in de admini-stratie effectief heeft gewerkt.
 Op 28 april 1997 pleitte het Rekenhof bij de minister voor een betere organisatievan het beheer van de waren, de daarmee verband houdende interne controle ende financiële rapportering, niet alleen in de administratie Ondersteunende Stu-
dies en Opdrachten, maar in het gehele departement Leefmilieu en Infrastruc-
tuur. Het wees daarbij op de volgende principes:
• de administratie moet toezien op de strikte naleving van de bestaande regle-
mentering en instructies uitvaardigen over de comptabiliteit van de materia-len en het materieel;
• de comptabiliteit over waren moet informatie kunnen verstrekken voor een
effectief, efficiënt en zuinig beleid;
• een degelijk intern controlesysteem op de warenrekeningen vergt de aanwij-
zing van een interne controledienst bestaande uit revisoren-boekhouding vanhet hoofdbestuur, en een jaarlijkse fysieke inventariscontrole;
• door de bevoegde ambtenaren behoorlijk ondertekende rekeningen dienen
tijdig aan het Rekenhof te worden overgelegd;
• de rekeningen moeten vergezeld gaan van de interne-controlerapporten van
het departement;
• het departement Leefmilieu en Infrastructuur mag controles die het zelf moet
uitvoeren, niet systematisch afwentelen op het Rekenhof. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 132
 Bij ontstentenis van een antwoord heeft het Rekenhof de minister op 8 december
1997 gevraagd welke maatregelen inmiddels binnen zijn administratie warengenomen voor een interne controle op de warenrekeningen.
 De minister antwoordde op 25 maart 1998 dat de afdeling Boekhouding en Be-
groting van het departement Leefmilieu en Infrastructuur de warenrekeningen
van de administratie Ondersteunende Studies en Opdrachten verifieert op be-wijsstukken in het bundel en niet met een fysieke controle ter plaatse.
 Het Rekenhof antwoordde op 15 december 1998 geen genoegen te kunnen ne-men met deze uitleg. Het herhaalde zijn vraag naar een beter beheer van de wa-ren, een efficiënte interne controle en financiële rapportering en vroeg welke
acties tot dan waren genomen om de bovengenoemde principes in de praktijk te
brengen. Het zou geen rekeningen meer afsluiten als niet kon worden aange-toond dat een degelijk intern controlesysteem binnen het departement de juist-
heid van de gegevens kon waarborgen.
 De minister deelde op 26 februari 1999 mede dat de directieraad van het depar-
tement op 12 januari 1999, na akte te hebben genomen van het standpunt van het
Rekenhof, had ingestemd met de uitvoering van de interne controleopdracht van
de warenrekeningen en met de aanpak en het actieplan zoals voorgesteld door deafdeling Boekhouding en Begroting:
• zij onderschreef integraal de principes die het Rekenhof voor de interne
controle vooropstelde;
• de controle zou zeer gedetailleerd zijn;
• jaarlijks zou een fysieke controle in alle magazijnen plaatsvinden;
• in het nodige personeel zou worden voorzien;
• de interne controle zou in 1999 definitief van start gaan, afhankelijk van de
werving van twee revisoren-boekhouding die, luidens het actieplan, de con-troledienst moesten versterken;
• in afwachting van die start, zou de afdeling Boekhouding de rekeningen
1998 aan een eerste vormelijke en een deels inhoudelijke controle onder-
werpen, voor voorlegging aan het Rekenhof.
 Het Rekenhof antwoordde de minister op 4 mei 1999 akte te hebben genomenvan de beslissing van de directieraad van het departement. In afwachting van de
start van de interne controle, zou het de overgelegde rekeningen 1998 afsluiten,
op voorwaarde dat ze deugdelijk zouden zijn ondertekend, gestaafd met verant-
woordingsstukken en vergezeld van een controlerapport van de afdeling Boek-
houding en Begroting.
Op 21 juni 1999 deelde de Vlaamse Minister van Openbare Werken mede dat de
Vlaamse Minister van Ambtenarenzaken op 3 mei 1999 akkoord ging met de
werving van twee deskundigen voor de controle van de warenrekeningen bij de
afdeling Boekhouding en Begroting, in het kader van het vervangingswervings-
plan 1999. De minister stelt de definitieve start van de interne controle, afhan-
kelijk van de beschikbare wervingsreserve bij het Vast Wervingssecretariaat, inhet vooruitzicht voor het laatste kwartaal van 1999. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 133
OA 60 - Administratie Algemene Administratieve Diensten
in %
kostenvrk -1,0 0,0 0,0 -0,1 0,0 0,0 60 Administratie
Algemene Ad-
ministratieve
Diensten
Totaal OAFD 60 vrk -1,0 0,0 0,0 -0,1 0,0 0,0
in %
10 Leefmilieu ngk 6.759,9 6.747,6 99,8 6.759,9 6.675,5 98,8
gk 367,8 218,2 59,3 506,7 272,1 53,7
bvj 12,9 12,7 98,5 12,9 12,7 98,561 Administratie
Leefmilieu, Na-
tuur, Land- enWaterbeheer
20 Natuur ngk 81,1 79,3 97,8 81,1 75,7 93,4
gk 5,8 5,3 92,1 92,6 39,8 43,0
30 Bos en groen ngk 70,0 67,9 97,0 70,0 63,9 91,3
gk 101,1 90,2 89,3 93,0 73,4 78,9
vrk 74,2 38,3 51,6 74,2 38,3 51,6
40 Landbeheer ngk 835,8 834,7 99,9 835,8 803,4 96,1
gk 485,0 475,2 98,0 486,6 436,8 89,8
vrk 148,5 41,2 27,7 178,8 30,8 17,2
50 Waterbeheer ngk 426,1 426,0 100,0 426,1 109,3 25,7
gk 559,8 552,6 98,7 552,3 383,9 69,5
vrk 124,6 22,6 18,2 127,1 2,0 1,6
bvj 7,0 7,0 99,8 7,0 7,0 99,8
Totaal OAFD 61 ngk 8.172,9 8.155,5 99,8 8.172,9 7.727,9 94,6
gk 1.519,5 1.341,6 88,3 1.731,2 1.206,0 69,7
vrk 347,3 102,1 29,4 380,1 71,1 18,7
bvj 19,9 19,7 98,9 19,9 19,7 98,9
• PR 61.10, BA 61.41 - Subsidies aan de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM)
voor investeringskosten en honoraria met inbegrip van de uitbouw van de
meetnetten water en lucht en de uitbouw van de milieudatabank
in %
gk 261.700.000 118.520.000 45,3 378.500.000 151.976.900 40,2 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 134
Wat de bovengemeentelijke waterzuiveringsinstallaties betreft, konden alle
resterende dossiers, door de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) inge-diend, in 1998 worden vastgelegd. Een gedeelte van deze dossiers werd op
het einde van 1998 geordonnanceerd, de rest in januari 1999. Een grote
eindafrekening van een waterzuiveringsdossier (Genk De Maten  - uitbrei-
ding) kreeg om diverse organisatorische redenen geen tijdige afhandeling.
 Wat de uitbouw van de meetnetten betreft, werden minder informatise-ringsdossiers ingediend dan geraamd. Dit was onder meer te wijten aan detijd nodig voor voorafgaande analyses en studies voor het opstellen van het
bestek, alsmede aan de beperkte menskracht die de VMM voor de voorbe-
reiding en behandeling van deze dossiers kon vrijmaken. Daarenbovenwerd een dossier aangaande levering van 50 PC'
S niet vastgelegd, daar de
verwerving door de VMM van de PC' S voor andere doeleinden dan de ex-
ploitatie en het beheer van de meetnettenstations en de laboratoria, nietvoor een gewestbijdrage in aanmerking komt.
Ten slotte werd 7.591.000 BEF voor de levering van een LIMS (Laboratory
Information Management System) maar in januari 1999 vastgelegd. De In-spectie van Financiën had namelijk op 18 november 1998 bijkomende in-
lichtingen gevraagd en pas op 18 december 1998 een gunstig advies gege-
ven, nadat de vereiste informatie was verstrekt.
• PR 61.20, BA 14.04 - Gewoon onderhoud van de beplantingen, parken, enz.
in %
gk 0 0 9.100.000 0 0
• PR 61.20, BA 14.07 - Aanleg en verbetering van openbare parken en plant-
soenen op het gewestdomein in het raam van het groenplan (met inbegrip
van daartoe strekkende proefaanplantingen)
in %
gk 0 0 8.700.000 985.684 11,3
terreinen bestemd voor de aanleg ervan met inbegrip van de tot deze do-
meinen behorende inrichtingen en constructies
in %
gk 0 0 38.600.000 6.745.000 17,5
In 1995 werden sommige bevoegdheden naar het MINA-fonds overgehe-
veld, zoals het Vlaams Impulsprogramma Natuurontwikkeling, de verwer-ving van bossen en groene ruimten (basisallocatie 71.61), het gewoon on- Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 135
derhoud van beplantingen en parken (basisallocatie 14.04) en de aanleg en
verbetering van openbare parken en plantsoenen (basisallocatie 14.07).Voor de uitbetaling van de bestaande vastleggingen werd nog wel in or-
donnanceringskredieten voorzien. De onderaanwending in 1998 is het ge-
volg van een overraming van deze uitgaven. Basisallocatie 71.61 omvatteeen bufferkrediet waarop de vastleggingen van vóór 1995 die werden be-
houden, konden worden geordonnanceerd. Wegens het uitdovend karakter
van deze basisallocatie wordt hierop steeds minder een beroep gedaan.
Programma 61.30 - Bos- en groen
• PR 61.30, BA 12.63 - Boskartering, bosinventarisatie en uitgaven van alle
aard in verband met beleidsgerichte studies en modelprojecten, op het ge-
bied van bosbouw, groenvoorziening, jacht, vogelbescherming en riviervis-
serij in Vlaanderen in internationaal verband overeenkomstig internatio-nale verdragen en andere verplichtingen
in %
gk 28.000.000 25.375.417 90,6 26.600.000 11.945.224 44,9
De lage ordonnanceringsgraad op deze basisallocatie is vooral te wijten aan
het lage vastleggingspercentage in 1997 en de te geringe administratieve
ondersteuning van de meeste onderzoeksbureaus en wetenschappelijke in-
stellingen, die vaak geen tussentijdse schuldvorderingen indienen, maarslechts op het einde van het project één globale schuldvordering inleveren.
• PR 61.30, BA 12.91 - Werkingskosten ter uitvoering van het Visserijfonds
in %
vrk 56.391.081 33.353.999 59,1 56.391.081 33.353.999 59,1
Deze basisallocatie kende een lage aanwending doordat een groot gedeelte
van de beschikbare budgetten voor visuitzetting pas in het voorjaar van1999 werd verbruikt.
in %
vrk 17.858.650 4.936.867 27,6 17.858.650 4.936.867 27,6
De onderaanwending is te wijten aan de omstandigheid dat infrastructuur-
werken afhankelijk zijn van overleg met de beheerders van de waterlopen
en aldus over verscheidene jaren worden uitgespreid. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 136
• PR 61.40, BA 33.01 - Subsidies aan privaatrechtelijke rechtspersonen en
natuurlijke personen voor de uitvoering van landinrichtingsplannen
in %
gk 7.500.000 5.768.680 76,9 0 0
• PR 61.40, BA 63.21 - Subsidies aan de Vlaamse Landmaatschappij, aan
provincies, gemeenten, polders, wateringen, ruilverkavelingscomités en
door de Vlaamse regering aangewezen publiekrechtelijke rechtspersonen
voor de uitvoering van landinrichtingsplannen
in %
gk 30.800.000 29.138.135 94,6 0 0
In de vorige jaren bleven deze kredieten ongebruikt. Sinds het besluit van
de Vlaamse regering van 17 maart 1998 houdende subsidiëring van de
landinrichtingswerken op 7 mei 1998 in werking is getreden, is de aanwen-
ding van deze kredieten aangevangen.
• PR 61.40, BA 85.90 - Terugvorderbare voorschotten aan de Vlaamse
Landmaatschappij met het oog op de aankoop en afstand van landeigen-dommen in het kader van de ruilverkaveling en de landinrichting, bedrijfs-
kapitaal te verlenen aan de VLM om de financiering van de ruilverkave-
lingscomités te verzekeren
in %
vrk 143.799.016 40.000.000 27,8 173.799.016 30.000.000 17,3
 Wegens een herziening van de prioriteiten, vond een herverdeling plaats
van 69 miljoen BEF van basisallocatie 61.90 (technische uitgaven met be-
trekking tot de ruilverkaveling) naar basisallocatie 85.90 (aankoop van
landeigendommen)(146). Om het ruilverkavelingsprogramma vlot te laten
verlopen was het nodig in meer kredieten te voorzien voor de aankoop van
gronden voor nieuwe ruilverkavelingsprojecten. Bovendien werden in 1998
66,4 miljoen BEF toegewezen ontvangsten geboekt. Aangezien een belang-
                                                       
146 Besluit van de Vlaamse regering van 1 december 1998 tot herverdeling van
basisallocaties van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begro-tingsjaar 1998. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 137
rijk deel van de toegewezen ontvangsten en de herverdeling pas in de laat-
ste maanden van 1998 werden gerealiseerd, kon slechts 40 miljoen BEF in1998 worden vastgelegd. Het saldo van het variabel krediet werd overge-dragen naar 1999.
Om dezelfde redenen bleef ook de aanwending van de ordonnancerings-
kredieten laag. Zo geschiedde de vastlegging van de bovengenoemde 40miljoen BEF zo laat, dat zij niet meer kon worden geordonnanceerd.
• PR 61.50, BA 51.90 - Fonds voor het Grondwaterbeheer
in %
Het Fonds voor het Grondwaterbeheer is nog niet operationeel. Uitgaven
erop zijn pas mogelijk nadat de Vlaamse regering het raadgevend comité
heeft opgericht(147). Om die reden kon op deze basisallocatie geen bedrag
worden vastgelegd, noch geordonnanceerd.
• PR 61.50, BA 63.20 - Subsidies aan polders en wateringen voor de verbete-
ring van onbevaarbare waterlopen en van de waterhuishouding. Subsidiesaan polders en wateringen voor aankoop van en infrastructuurwerken aan
administratieve gebouwen
in %
gk 27.940.000 26.023.000 93,1 47.100.000 22.705.000 48,2
Het niet halen van de voorziene planning verstoorde het ordonnancerings-
ritme: Polders en Wateringen stuurde onvoldoende dossiers door naar de
afdeling Water van Aminal. In het kader van de budgetcontrole 1998, werd
van deze basisallocatie bovendien 19,46 miljoen BEF herschikt, waarvan
8,76 miljoen BEF naar basisallocatie 12.59 ging (studies toegepast weten-schappelijk onderzoek inzake oppervlakte-, grond- en drinkwater) voor de
onderzoeksovereenkomst Nitraten, en10,70 miljoen BEF naar basisalloca-
tie 73.20 (investeringskosten voor beheer van oppervlaktewater, grond- en
drinkwater) voor het urgentiebeleid in verband met de onbevaarbare wa-
terlopen naar aanleiding van de overstromingen in 1998.
                                                       
147 Met toepassing van hoofdstuk 4 van het decreet van 24 januari 1984 houdende
maatregelen inzake het grondwaterbeheer. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 138
in %
vrk 100.741.713 22.645.888 22,5 103.266.551 2.048.483 2
De variabele kredieten op het Fonds voor Waterhuishouding dienen voor-
namelijk voor uitgaven en investeringen in regio's die Europese subsidies
bekwamen. Het beperkte krediet leert dat het slechts om een gering aantal
dossiers ging. Dat slechts 22,5% werd vastgelegd, is te wijten aan noodge-dwongen uitstel van een dossier met een jaar.
2. Bijzondere onderzoek: drinkwatervoorziening
Het Rekenhof heeft een analyse gemaakt van de drinkwatervoorziening in
Vlaanderen. De bevindingen ervan zijn opgenomen op p. 430 e.v. van dit boek.
in %
ngk 51,8 38,9 75,1 51,8 8,1 15,7
gk 334,4 286,1 85,6 645,3 407,3 63,110 Ruimtelijke orde-
ning, stedenbouw enGrondbeleid
vrk 390,9 33,9 8,7 390,9 33,8 8,7
ngk 116,4 116,3 99,9 116,4 89,0 76,562 Administratie
Ruimtelijke Or-dening, Huisves-
ting, Monumen-
ten en Land-schappen
gk 1.525,2 1.523,8 99,9 1.184,1 1.045,8 88,320 Monumenten en
landschappen
vrk 23,4 5,0 21,4 24,7 5,4 21,9
40 Huisvesting ngk 4.354,4 4.205,4 96,6 4.585,4 4.110,1 89,6
gk 6.697,9 4.797,2 71,6 6.499,7 6.119,9 94,2
vrk 482,3 85,0 17,6 579,0 96,5 16,7
ngk 230,0 230,0 100,0 275,0 200,0 72,7 60 Sociaal grond- en
woningbeleidgk 0,0 0,0 14,5 4,7 32,5
bvj 16,6 16,5 99,5 16,6 0,0 0,0
Totaal OAFD 62 ngk 4.752,6 4.590,6 96,6 5.028,6 4.407,2 87,6
gk 8.557,5 6.607,1 77,2 8.343,6 7.577,7 90,8
vrk 896,7 123,9 13,8 994,5 135,7 13,6
bvj 16,6 16,5 99,5 16,6 0,0 0,0 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 139
Programma 62.10 - Ruimtelijke ordening, stedenbouw en Grondbeleid
• PR 62.10, BA 34.90 - Schadevergoeding door het gewest verschuldigd in
aangelegenheden van ruimtelijke ordening, lastens het Fonds voor de
Ruimtelijke Ordening met inbegrip van de planschadevergoeding, betalin-gen, inkopen van percelen en verrekeningen zoals omschreven in artikelen
35, 37 en 40 en uitvoeringsbesluiten zoals omschreven in artikel 68 van het
decreet betreffende de ruimtelijke ordening gecoördineerd op 22 oktober1996 van de wet van 29 maart 1962
in %
vrk 390.291.215 33.893.883 8,7 390.211.263 33.813.931 8,7
Het Vlaams Gewest heeft de afgelopen jaren een beter verweer gevoerd
voor de rechtscolleges. Dit had langere procedures, maar ook lagere bedra-
gen voor de te betalen planschade als gevolg. Daardoor bleef de aanwen-ding van de kredieten laag.
• PR 62.10, BA 40.20 - Subsidie voor intergewestelijke en internationale
grensoverschrijdende projecten alsmede de cofinanciering voor commu-
nautaire initiatieven inzake ruimtelijke ordening
in %
gk 9.000.000 5.141.880 57,1 7.000.000 0 0
Deze budgetten zijn grotendeels bestemd voor deelname aan transnationale
projecten in het kader van het Europese Interreg programma North Western
Metropolitan Area . Vertragingen op het voorziene tijdschema bij de Euro-
pese instanties beperkte de vastlegging tot een budget van 5,1 miljoen BEF.
Voor deze vastleggingen werden de schuldvorderingen pas in de loop van1999 ingediend.
• PR 62.10, BA 43.01 - Subsidies aan provincies, gemeenten, OCMW’s,
openbare instellingen en besturen voor de uitvoering van een grond- en
pandenbeleid (decreet van 16.06.1982 en 24.07.1996) en allerhande uitga-ven hieraan verbonden
in %
gk 75.000.000 67.781.129 90,4 73.500.000 3.265.666 4,4
Voor het grond- en pandenbeleid bleef in 1998 ruim 70 miljoen BEF on-
aangewend. Deze subsidies werden in 1998 voor het eerst op het program-
ma 62.1 vastgelegd. Voordien hoorden ze onder programma 62.6 (sociaal
grond- en woningbeleid). Gelet op de voorwaarden die voor de uitbetaling
moeten worden nageleefd, geschiedt de ordonnancering haast nooit in het-
zelfde jaar als de vastlegging. De vastleggingen van 1998 op programma Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 140
62.1 konden dan ook niet in 1998 worden geordonnanceerd, terwijl de
vroegere vastleggingen nog uitdovend op het programma 62.6 werden ge-ordonnanceerd.
• PR 62.10, BA 43.02 - Ondersteuning van strategische projecten in het kader
van het ruimtelijk structuurplan Vlaanderen
in %
ngk 10.700.000 0 0 10.700.000 0 0
Aangezien de Vlaamse regering de voorwaarden voor erkenning en subsi-
diëring van strategische projecten nog niet definitief heeft bepaald, konden
op de onderhavige basisallocatie geen vastleggingen worden genomen.
• PR 62.40, BA 12.02 - Lasten van het Vlaams Gewest bij het verzekeren van
particulieren tegen inkomensverlies in geval van onvrijwillige en volledigewerkloosheid en arbeidsongeschiktheid
in %
ngk 105.000.000 0 0 105.000.000 0 0
De begroting 1996 bevatte al kredieten voor de verzekering van particulie-
ren tegen inkomensverlies, maar in 1998 kenden zij nog steeds geen aan-
wending. Het regelgevende besluit van de Vlaamse regering ter uitvoering
van artikel 80 van de Vlaamse Wooncode dateert van 12 mei 1998 en tradin werking op 1 mei 1998. Gebruikmakend van de mogelijkheid van artikel
2, laatste lid, van dit besluit besteedde het Gewest de verzekering uit aan
een verzekeringsmaatschappij. Die maatschappij diende haar eerste vorde-
ringsstaat voor door het Vlaams Gewest te betalen verzekeringspremies
echter maar in het voorjaar van 1999 in, wat de begroting 1998 niet meerbelastte.
• PR 62.40, BA 41.16 - Dotatie aan de Vlaamse Huisvestingsmaatschappij in
het kader van het tewerkstellingsprogramma
in %
ngk 64.154.887 20.482.000 31,9 295.213.269 141.734.611 48,0
Begrotingsruiters hebben de kredieten op basisallocatie 41.16 al meermaals
overgedragen. Zoals in de voorgaande jaren, is ook in 1998 maar ongeveer
de helft aangewend. Een oorzaak voor deze onderaanwending ligt in hetfeit dat dit programma slaat op talrijke kleine renovatiewerken, waarvoortelkens relatief strenge procedures inzake overheidsopdrachten gelden. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 141
• PR 62.40, BA 63.64 - Subsidies in de agglomeraties Antwerpen en Gent in
het kader van de renovatie van woningen en gebouwen en van de bouw van
nieuwe woningen
in %
gk 961.800.000 232.831.467 24,2 113.300.000 67.197.784 59,3
• PR 62.40, BA 63.65 - Subsidies buiten de agglomeraties Antwerpen en Gent
in het kader van de renovatie van woningen en gebouwen en van de bouw
van nieuwe woningen
in %
gk 1.497.400.000 338.983.716 22,6 97.800.000 61.208.747 62,6
De kredieten voor subsidiëring van woningrenovatie en -bouw werden in
1998 voor minder dan 25 % vastgelegd. De inwerkingtreding op 1 mei
1997 van het besluit van de Vlaamse regering van 19 december 1996 hou-
dende vaststelling van de procedure inzake de programmering en de subsi-diëring van operaties en werken die voor sociale doeleinden worden uitge-
voerd, verschoof het vastleggingsmoment van de ontwerpfase naar de aan-
besteding. De Vlaamse Huisvestingsmaatschappij heeft berekend dat deimpact van de verschuiving van het vastleggingsmoment 120 werkdagen
per project bedraagt. Bovendien hevelde de Vlaamse Huisvestingsmaat-
schappij sommige, nochtans als subsidie geprogrammeerde, projecten overnaar het eigen investeringsprogramma.
Programma 62.60 - Sociaal grond- en woningbeleid
• PR.62.60, BA 61.11 - Dotatie aan het Investeringsfonds voor grond- en
woonbeleid voor Vlaams-Brabant (Vlabinvest)
in %
ngk 200.000.000 2000.000 100 200.000.000 200.000.000 100
Het betreft een financiële transfer naar de betrokken pararegionale instel-
ling en geeft geen informatie over de realisatie van de projecten. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 142
Programma 62.10 - Ruimtelijke ordening, stedenbouw en grondbeleid
• PR 62.10 - BA 63.15 - Subsidie aan de lagere overheden voor stadsver-
nieuwing
Het Rekenhof heeft zijn visum geweigerd voor twee ordonnanties van res-
pectievelijk 1.248.442 BEF en 96.000 BEF ten voordele van een inter-communale vereniging voor de bouw van 13 woningen, gelegen in een
herwaarderingsgebied. De onderliggende schuldvorderingen waren immers,
tot bewijs van het tegendeel, verjaard(
148).
Programma 62.20 - Monumenten en landschappen
• PR 62.20, BA 33.07 - Subsidie aan de VZW “Monumentenwacht Vlaande-
ren”
Het Rekenhof heeft op 28 januari 1999 het saldo van de facultatieve subsi-
die 1997 aan de VZW Monumentenwacht Vlaanderen verminderd met
750.494 BEF, zijnde het excedent van de algemene werkingsreserve 1997ten opzichte van de reglementair begrensde, maximale gecumuleerde reser-
ve. Bovendien merkte het Rekenhof op dat de sociale voorzieningen wel
degelijk als een reserve (weliswaar met een  specifiek doel, nl. het sociaal
passief) moeten worden beschouwd, en niet als een voorziening voor risi-
co’s en kosten, noch als een schuld op korte of lange termijn. De VlaamseMinister van Cultuur antwoordde op 22 maart 1999 dat deze verminderingterecht was.
• PR 62.40, BA 33.61 - Subsidie aan huurdersorganisaties
 Het Rekenhof heeft op 18 augustus 1998 zijn visum geweigerd voor de or-
donnancering van de saldi van de toelagen 1997 aan de huurdersbonden die
een facultatieve toelage 1994 hadden ontvangen. De bonden hadden im-
mers nog geen verantwoording gegeven van de aanwending van die facul-
tatieve toelagen(149) (problematiek van de reservevorming door de huur-
dersbonden). Het Rekenhof annuleerde of verminderde de drie betrokken
ordonnanties ten belope van 270.000 BEF, 11.450 BEF en 2.576.017 BEF.
                                                       
148 Op grond van artikel 100, eerste lid, van de gecoördineerde wetten op de rijks-
149 Ter uitvoering van de artikelen 55 tot en met 58 van de gecoördineerde wetten
op de rijkscomptabiliteit. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 143
Het formuleerde ook opmerkingen over de boekhouding die een aantal
huurdersbonden voerden.
 Uit het antwoord van de Minister van Huisvesting van 17 december 1998blijkt dat de huurdersbonden ervoor opteerden de facultatieve middelen
1994 gespreid over de erkenningsperiode, die loopt tot einde 2000, aan te
wenden om werkings- en personeelskosten te betalen die niet zijn gedektdoor de werkings- en personeelssubsidies.
 Het Rekenhof repliceerde dat dit systeem strijdig is met de inhoud van debrief van de minister van 16 juni 1995, waarin hij de facultatieve toelagen1994 duidelijk koppelde aan de werking van de huurdersbonden in 1994
zelf. Het is ook strijdig met het besluit van de Vlaamse regering van 30 no-
vember 1994 houdende de voorwaarden inzake erkenning en subsidiëringvan huurdersbonden en een overleg- en ondersteuningscentrum, daar de
cumulatie van de jaarlijkse subsidies met de aanwending van de facultatie-
ve toelage de reglementaire plafonds ontkracht.
Omdat de betrokken huurdersbonden nog steeds geen afdoende verant-
woording hadden overgelegd over de aanwending van de facultatieve toe-
lagen 1994, annuleerde het Rekenhof op 22 juli 1999 ook de subsidiesaldi1998.
• PR 62.40, BA 51.01 - Subsidies voor verwerving en sloping met toepassing
van artikel 94 en 95 van de Huisvestingscode met inbegrip van de annuïtei-
ten verschuldigd aan de Vlaamse Huisvestingsmaatschappij met toepassingvan artikel 66 van de Huisvestingscode
• PR 62.40, BA 51.03 - Subsidies in het kader van het grond- en pandenbeleid
voor huisvestingsdoeleinden in woonkernen.
 Het Rekenhof verminderde enkele ordonnanties met in totaal 1.451.245BEF om de volgende redenen:
− De verwerving van met toepassing van artikel 94 van de Huisvestings-
code te slopen gebouwen, vond pas plaats drie jaar nadat de gebouwenongezond en niet-verbeterbaar waren verklaard. Dit had aanleiding
moeten geven tot een vermindering van de subsidie van 100 tot 50 %.
− Voor drie andere projecten konden bepaalde werken niet als slopings-
kosten worden beschouwd en dus ook niet worden betoelaagd. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 144
− Voor de subsidiëring van de renovatie zijn per type van geplande wo-
ning een aantal maximumbedragen vastgesteld(150): voor een project
werd het specifieke subsidieplafond van 660.000 BEF per op te richtenwoning overschreden en diende de toegekende subsidie derhalve teworden verminderd.
• PR 62.40, BA 63.62 - Investeringsuitgaven in verband met de bouw en/of
verbouwing van sociale huurwoningen door gemeenten, OCMW’s, deVlaamse Huisvestingsmaatschappij of haar erkende maatschappijen in het
kader van inbreidingsprojecten in kansarme buurten van de grote agglome-
raties Antwerpen en Gent
• PR 62.40, BA 63.63 - Investeringsprogramma’s in verband met de bouw
en/of verbouwing van sociale huurwoningen door gemeenten, OCMW’s, de
Vlaamse Huisvestingsmaatschappij of haar erkende maatschappijen in het
kader van inbreidingsprojecten in kansarme buurten van woonzones metuitzondering van Antwerpen en Gent
in het kader van de renovatie van woningen en gebouwen en van de bouwvan nieuwe woningen
 Evenals in 1997, stelde het Rekenhof in 1998 herhaaldelijk lacunes vast inbetalingsdossiers aangaande inbreidingsgerichte projecten voor kansarmebuurten (IKB). In drie IKB-dossiers legde de administratie bij de eindafre-
kening geen eindvorderingsstaat voor. Bovendien stelde het Rekenhof (op-
nieuw) een dubbele subsidiëring vast : een zelfde werk, met name de af-braak van een aantal woningen, kreeg subsidies in het kader van artikel 94
van de Huisvestingscode én in het kader van de IKB-reglementering. Het
Rekenhof wees op de noodzaak van een grondige controle van de subsidië-
ringsdossiers en van een betere samenwerking tussen de besturen Huisves-
ting en Gesubsidieerde Infrastructuur. Voorts formuleerde het een aantalopmerkingen over verkeerde berekeningen van de BTW en de opname van
niet-subsidieerbare posten bij de subsidieerbare werken. Al deze opmerkin-
gen gaven aanleiding tot 15.046.940 BEF annulaties en 9.077.124 BEF
                                                       
150 Krachtens artikel 7, tweede lid, van het besluit van de Vlaamse regering van 19
december 1996 betreffende het grond- en pandenbeleid voor huisvestingsdoel-einden, ter uitvoering van artikel 94 en 95 van de Huisvestingscode, en artikel
16 van het ministerieel besluit van 11 april 1997 betreffende de subsidiëring
van operaties en werken van een sociaal woonproject of een bijzonder woon-project. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 145
verminderingen van voorgelegde ordonnanties. Ook in 1999 heeft het Re-
kenhof al soortgelijke opmerkingen gemaakt.
in %
10 Wegen ngk 248,7 248,7 100,0 248,7 182,9 73,5
gk 4.501,6 4.196,1 93,2 4.366,4 3.837,2 87,963 Administratie
Wegen en Ver-
keer
bvj 0,9 0,9 100,0 0,9 0,0 0,0
ngk 9.764,0 9.763,8 100,0 9.764,0 9.763,8 100,0 20 Gemeenschappelijk
vervoergk 2.430,5 2.416,9 99,4 2.945,3 1.036,0 35,2
ngk 84,7 84,7 100,0 84,7 77,0 90,9 30 Regionale luchtha-
vens en vliegveldengk 309,6 307,9 99,5 351,5 97,7 27,8
40 Algemene infra-
structuur en ver-
keersbeleidngk 64,3 49,9 77,6 64,3 25,2 39,2
Totaal OAFD 63 ngk 10.161,7 10.147,1 99,9 10.161,7 10.048,9 98,9
gk 7.241,7 6.921,0 95,6 7.663,2 4.971,0 64,9
• PR 63.10, BA 14.07 - Uitgaven met betrekking tot het beheer van het auto-
wegen- en wegennet en aanhorigheden met inbegrip van de winterdienst enhet gewone onderhoud van de regiegebouwen - VESOC
in %
gk 300.000.000 0 0 300.000.000 0 0
 Voor de inschakeling van laaggeschoolden in het onderhoud van gewest-
wegen voorzag de begroting in 300 miljoen BEF. Met dit bedrag werden
zowel het onderhoudsvolume als de mogelijkheden voor werkervaring ver-groot volgens de volgende principes: Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 146
 - Voor elke schijf van 4 miljoen BEF worden de aannemers verplicht
één laaggeschoolde in het kader van Wep-Privé(151) aan te werven.
Hiervoor breidde de begroting het bestaande onderhoudsvolume dat
opengesteld kan worden voor laaggeschoolden (600 miljoen BEF),
met 200 miljoen BEF uit.
- De werkzoekenden worden ingezet volgens de principes van werker-
varing zoals vastgelegd in het kader van Wep-Privé in de private sec-
tor (raming  35 miljoen BEF) én volgens de principes van werkerva-
ring in het kader van Wep-Plus(152) langs de mobiliteitsconvenant bij
de lokale besturen (raming 65 miljoen BEF).
Gelet echter op de vrij drukke eindejaarsperiode met betrekking tot het in-
schrijven op aanbestedingen en het opstellen van bestekken, alsook op hetfeit dat de aannemers grondig dienden te worden voorgelicht over de soci-
ale clausules, achtte men het niet opportuun het project nog in 1998 op te
starten. De Vlaamse regering werd dan ook voorgesteld het project te star-
ten vanaf 1 januari 1999. Artikel 11, §7, van het decreet van 19 december
1998 houdende de algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeen-schap voor het begrotingsjaar 1999 droeg, in afwijking van artikel 35 van
de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, de saldi van de vastleg-
gings- en ordonnanceringskredieten op basisallocatie 14.07 op 31 december
1998 over naar 1999. Deze saldi versmolten met de overeenstemmende
kredieten 1999.
• PR 63.20, BA 31.07 - Allerhande uitgaven in verband met de voorbereiding,
de planning, de studie en de uitvoering van mobiliteitsconvenanten met in-begrip van de dekking van de extra exploitatiekosten geleden door de VVM
in %
gk 655.500.000 646.020.583 98,6 490.000.000 49.739.974 10,2
Basisallocatie 31.07 (voorheen 31.06) bevatte hoofdzakelijk kredieten voor
subsidies aan de Vlaamse Vervoermaatschappij (VVM) ter vergoeding van
de extra kosten verbonden aan het verhoogd openbaar vervoersaanbod in
het kader van de mobiliteitsconvenanten. Dat deze kredieten niet alleen be-
                                                       
151 Werkervaringsplan met betrekking tot de privé sector : dit plan verplicht aan-
nemers van overheidsopdrachten voor elke schijf van 4 miljoen BEF een lang-durig werkloze een werkervaringsplaats voor een jaar aan te bieden (nota aande Vlaamse regering VR/98/1711/DOC/1063 van 17 november 1998 betref-fende sociale clausules).
152 Werkervaringsplan-plus:  dit project verplicht de overheid in bepaalde gevallen
een langdurig werkloze aan te nemen (nota aan de Vlaamse regeringVR/98/1711/DOC/1063 van 17 november 1998 betreffende sociale clausules). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 147
trekking hadden op de exploitatiekosten voor prestaties in 1998, maar ook
op de subsidiëring van de bijkomende kosten in 1999, veroorzaakte de on-deraanwending. De subsidies voor 1999 zullen vanzelfsprekend pas worden
gestort en geordonnanceerd in 1999. Een tweede oorzaak van de onder-
aanwending ligt erin dat de VVM ter verantwoording van de te ontvangensubsidie na elk kwartaal een vorderingsstaat moest indienen. De kredieten
voor de subsidies voor het laatste kwartaal 1998 konden zodoende niet
meer in 1998 worden geordonnanceerd.
• PR 63.20, BA 61.01 - Tegemoetkoming van het Gewest in de investeringen
van de VVM (De Lijn)
in %
gk 67.500.000 66.667.485 98,8 1.245.300.000 506.532.273 40,7
Deze basisallocatie had (net als basisallocatie 81.02) betrekking op investe-
ringen uitgevoerd door de Vlaamse Vervoermaatschappij (VVM) en gefi-
nancierd door het Vlaams Gewest. De investeringsprojecten werden gro-
tendeels in de tweede helft van het jaar vastgelegd. Daardoor konden de
voorziene projecten pas laat van start gaan. De verstrekte kapitaalsubsidies
bleven in 1998 dan ook beperkt. Een tweede reden voor de onderaanwen-ding ligt in het feit dat de VVM geen voorschotten ontvangt voor de plaat-
sing van bestellingen voor rollend materieel (trams en autobussen). Boven-
dien maakte de lange leveringstermijn voor de nieuwe trams dat de VVMnog geen subsidies kon aanvragen voor bestellingen die zij al enkele jaren
geleden plaatste. Het bedrag van de ordonnanceringskredieten hield onvol-
doende rekening met het uitvoeringsritme van de investeringen of leverin-gen.
• PR 63.20, BA 81.02 - In kapitaal omzetbare investeringsmiddelen Vlaamse
Vervoermaatschappij (De Lijn)
in %
gk 1.691.100.000 1.687.848.723 99,8 1.183.500.000 457.830.671 38,7
Voor de onderaanwending van basisallocatie 81.02 geldt dezelfde verkla-
ring als voor de onderaanwending van basisallocatie 61.01.
Programma 63.30 - Regionale luchthavens en vliegvelden
• PR 63.30, BA 41.03 - Dotatie voor de aanleg, inrichting en uitrusting van
verharde oppervlakten, wegen en gebouwen voor de exploitatie van de
luchthavens, inclusief het buitengewoon onderhoud.
in %
gk 298.800.000 298.800.000 100 306.300.000 55.327.957 18,1 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 148
Bij de budgetcontrole 1998 had de Vlaamse regering zowel de vastleg-
gingskredieten (met 98,6 miljoen BEF) als de ordonnanceringskredieten(met 100 miljoen BEF) verhoogd met het oog op de aanleg van een laad-
platform langsheen de rolbaan van de luchthaven van Oostende. De extra-
ordonnanceringskredieten konden echter niet meer worden aangewend we-gens vertraging in de vastlegging en in de feitelijke start van de werken aan
het laadplatform.
Programma 63.40 - Algemene infrastructuur en verkeersbeleid
• PR 63.40, BA 12.24 - Allerhande initiatieven ter bevordering van de ver-
keersveiligheid, verkeersleefbaarheid en langzaam verkeer en allerhandeuitgaven met betrekking tot promotie van het gebruik van het gemeenschap-pelijk vervoer
in %
ngk 5.400.000 1.461.500 27,1 5.400.000 1.139.000 21,1
 Het Rekenhof heeft op 20 januari 1998 zijn visum geweigerd voor de te-
rugbetaling aan de VVM op basisallocatie 12.24 van de kosten die de in-
stelling had gemaakt om de naambekendheid en het positieve imago vanDe Lijn  te versterken (in totaal 3.903.016 BEF). Noch de economische
classificatie, noch de omschrijving van deze basisallocatie stond immers de
aanrekening van dergelijke uitgaven toe(
153).
2.1. Betaling van werken door de administraties Waterwegen en Zeewezen en
Wegen en Verkeer, inclusief die langs het Vlaams Infrastructuurfonds
Het Rekenhof heeft in 1998 nagegaan of en in welke mate de administratie in-
ging op de aanbevelingen die het formuleerde naar aanleiding van de in 1997
uitgevoerde systeemaudit van de betalingscyclus voor schuldvorderingen inge-
volge aannemingen van werken binnen de administratie Wegen en Verkeer(154).
Deze aanbevelingen hadden inzonderheid tot doel bij te dragen tot een beterewerking van de administratie op het vlak van organisatie, controle en beheersing
van de betalingscyclus. De resultaten van dit onderzoek zijn samengevat op p.
449 e.v. van dit boek.
                                                       
153 Boek van het Rekenhof 1998, stuk 11 (1998-1999) - Nr. 1, p. 115.
154 De resultaten van deze systeemaudit werden opgenomen in het 10e Boek met
opmerkingen en informatie voorgelegd aan het Vlaams Parlement (stuk 11(1998-1999) - Nr. 1, p. 274-293). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 149
2.2. Afrekening van het project Punt aan de Lijn
Op 4 november 1992 heeft de Vlaamse regering de Vlaamse Vervoermaat-
schappij (VVM) principieel gemachtigd een coördinatiepunt voor stads- enstreekvervoer en park-and-ride faciliteiten te bouwen op de terreinen van een
NV (Noorderlaan, Antwerpen). Op dezelfde site zouden tevens een stel- en een
werkplaats voor trams en bussen komen. Het Vlaams Gewest zou het project
Punt aan de Lijn in de periode van 1993 tot 2010 gedeeltelijk financieren met
kapitaalsubsidies aan de VVM (in totaal 2,8 miljard BEF). De VVM heeft op 25maart 1993 een overeenkomst van onroerende leasing gesloten met Gimo-Hold
Noorderlaan (GHN). Volgens die overeenkomst zou GHN instaan voor de in-
richting van de door de NV verlaten bedrijfsruimten tot stel- en werkplaatsenvoor trams en bussen. Voor de financiering sloot de VVM op 15 oktober 1993een kredietovereenkomst met de NMKN.
De VVM heeft op 15 april 1997 het genot verkregen van de stel- en werkplaat-
sen. De uitgaven die tijdens de inrichtingsfase ten laste van de kredietovereen-
komst zijn gedaan, werden op 16 april 1997 (713.684.355 BEF) en op 30 juli
1997 (472.315.645 BEF) geconsolideerd. De VVM moet deze bedragen gedu-rende een periode van 15 jaar met halfjaarlijkse aflossingen terugbetalen. De
maatschappij zal deze uitgaven in de vorm van kapitaalsubsidies gedeeltelijk
recupereren van het Vlaams Gewest.
Begin 1998 heeft het Rekenhof een onderzoek ingesteld naar de wijze waarop
het project tot op dat moment financieel was afgehandeld. Het auditverslag en
het antwoord van de minister werden samengevat in het Boek van het Rekenhof
1998(
155).
Het Rekenhof had in 1993 vastgesteld dat in de uiteindelijke overeenkomst van
onroerende leasing voor 75 miljoen BEF meer fees werden toegestaan aan Gi-
mo-Hold Noorderlaan dan was vooropgesteld in de aan de Vlaamse regering
voorgelegde ontwerpovereenkomst. Het Rekenhof heeft steeds gesteld dat het
niet akkoord kan gaan met de subsidiëring van de bijkomende fees ten laste van
de begroting van de Vlaamse Gemeenschap zolang de Vlaamse regering geenexpliciete uitspraak heeft gedaan over de aanvaardbaarheid van de fees en geen
duidelijk antwoord is gegeven op de vragen dienaangaande uit het eerste audit-
verslag(156).
De minister heeft op 16 september 1998 geantwoord dat hij de VVM op 13 juli
1998 heeft gevraagd over de goedkeuring door de Vlaamse regering van de inrekening gebrachte fee een dossier op te maken.
Daar dit tot op heden evenwel nog niet is gebeurd, heeft het Rekenhof de toen-
malige Vlaamse Minister van Vervoer op 11 mei 1999 medegedeeld dat het,zolang de gevraagde goedkeuring van de Vlaamse regering er niet is, de bedra-
gen van de ordonnanties voor de kapitaalsubsidies voor het project zou vermin-
deren met het aandeel van de fees in de gesubsidieerde beleggingswaarde. Het
                                                       
155 Boek van het Rekenhof 1998, stuk 11 (1998-1999) – Nr. 1, p. 217-222.
156 Boek van het Rekenhof 1994, stuk 11 (1994-1995) – Nr. 1, p. 157. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 150
heeft in 1999 in die zin een ordonnantie met 10.526.290 BEF verminderd. Het
heeft er ten slotte bij de minister op aangedrongen de gevraagde definitieveafrekening en verantwoording van alle in rekening gebrachte investeringskosten
alsnog voor te leggen. De minister heeft tot op heden niet geantwoord op de
brief van het Rekenhof van 11 mei 1999.
Het Rekenhof heeft zijn opmerkingen over de budgettaire aanrekening van de
kapitaalsubsidies die de VVM voor het project toegekend kreeg, medegedeeld in
zijn verslag over het onderzoek van de ontwerpen van decreet houdende aanpas-sing van de middelenbegroting en van de algemene uitgavenbegroting van de
Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 1999(
157). De toenmalige Vlaam-
se Minister van Financiën en Begroting heeft geantwoord dat een amendementtwee bijkomende basisallocaties met ESR-codes 3 en 5 heeft ingevoegd. Bijkredietherverdeling zouden de correcte bedragen worden toegewezen.
in %
ngk 555,7 555,5 100,0 566,4 489,3 86,4 10 Waterwegen en
binnenvaartgk 903,2 901,2 99,8 954,9 926,3 97,064 Administratie
Waterwegen en
Zeewezen
20 Havens ngk 51,7 46,9 90,8 51,7 19,1 37,0
gk 6.517,6 5.446,6 83,6 5.909,6 5.572,2 94,3
bvj 1,0 1,0 100,0 1,0 1,0 100,0
ngk 3,0 2,9 96,7 3,0 2,9 96,7 30 Zee- en rivierwater-
kering en-beheersinggk 351,8 350,5 99,6 419,7 308,2 73,4
ngk 60,4 60,3 99,8 60,4 27,9 46,1
vrk 20,7 7,6 36,6 20,7 7,6 36,640 Algemeen Infra-
structuur- en
scheepvaartbeleid
bvj 1,3 1,3 100,0 1,3 1,1 82,6
50 Zeewezen ngk 964,6 962,8 99,8 964,6 530,7 55,0
gk 199,3 199,2 99,9 220,0 209,5 95,2
bvj 2,4 2,4 100,0 2,4 0,9 36,7
Totaal OAFD 64 ngk 1.635,4 1.628,4 99,6 1.646,1 1.069,9 65,0
gk 7.971,9 6.897,5 86,5 7.504,2 7.016,2 93,5
vrk 20,7 7,6 36,6 20,7 7,6 36,6
bvj 4,7 4,7 100,0 4,7 3,0 62,9
                                                       
157 Stuk 21 (1998-1999) – Nr. 1 van 26 april 1999 – p. 13 en 14. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 151
• PR 64.10, BA 31.06 - Aanvullende dotatie voor de NV Zeekanaal
in %
gk 23.100.000 23.100.000 100 23.100.000 0 0
De Vlaamse Minister van Vervoer kende de NV Zeekanaal en Waterge-
bonden Grondbeheer Vlaanderen op 18 december 1998 een extra dotatie
van 23,1 miljoen BEF toe voor de kosten van het onderhoud en de exploita-tie van haar patrimonium. Aangezien deze dotatie pas eind 1998 kon wor-
den vastgelegd, was het niet meer mogelijk ze nog effectief uit te betalen.
Volgens artikel 35 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit
verviel
 het betrokken ordonnanceringskrediet. Bovendien bevatte de be-
groting 1999 niet meer de basisallocatie 31.06 uit de begroting 1998. De
Vlaamse regering creëerde uiteindelijk een nieuwe basisallocatie 31.06
van programma 64.10 en hevelde er middels een herverdeling 23,1 mil-
joen BEF gesplitste ordonnanceringskredieten naar over vanuit het pro-visionele krediet LIN (programma 69.90, basisallocatie 01.01).
Programma 64.20 - Havens
• PR 64.20, BA 54.01 - Terugbetaling aan Nederland van de door de staat
gedane investeringsuitgaven m.b.t. de Westerschelde en het zeekanaal Gent-
Terneuzen
in %
gk 1.115.999.226 45.037.192 4 570.901.363 234.325.194 41
Een begrotingsruiter(158) droeg de saldi 1997 van de vastleggings- en or-
donnanceringskredieten op basisallocatie 54.01, naar 1998 over. Deze saldiwerden samengevoegd met de overeenstemmende kredieten voor het be-
grotingsjaar 1998. Ook de begroting 1997 van de Vlaamse Gemeenschap
bevatte al een dergelijke begrotingsruiter. Net als in 1997, werd ook in
1998 slechts één declaratie betaald (14,7 miljoen gulden). Zij werd gedeel-
telijk met een geldvoorschottenrekening (130 miljoen BEF) en gedeeltelijklangs het voorafgaand visum (139 miljoen BEF) vereffend. De kredieten
beschikbaar op 31 december 1998 werden eveneens overgedragen naar
1999. Het is de verwachting dat de declaraties vanuit Nederland in 1999
                                                       
158 Artikel 10, § 2, van het decreet van 19 december 1997 houdende de algemene
uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 1998.
Deze constructie betekende een afwijking van artikel 35 van de gecoördineerdewetten op de rijkscomptabiliteit. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 152
met een grote(re) regelmaat zullen toekomen, zodat de gebruiksgraad van
de basisallocatie sterk zal toenemen en de achterstand zal worden inge-haald.
• PR 64.40, BA 12.90 - Studies toevertrouwd aan het waterbouwkundig labo-
ratorium ten behoeve van derden
in %
vrk 20.668.369 7.557.463 36,6 20.668.369 7.557.463 36,6
Het variabel krediet op basisallocatie 12.90 van 20.668.263 BEF(159) omvat
het overgedragen krediet van 1997 (11.567.256 BEF) en de in 1998 gerea-
liseerde ontvangsten (9.101.007 BEF). De rekenplichtige van de gemengde
rekening heeft in 1998 uitgaven gedaan ten bedrage van 7.557.463 BEF.
Dit bedrag vertegenwoordigt 83 % van de ontvangsten die het Waterbouw-
kundig Laboratorium Borgerhout in dat jaar putte uit de studies voor der-den. Het naar 1999 over te dragen variabele krediet verhoogde aldus tot13.110.800 BEF.
• PR 64.10, BA 14.06 - Gewoon onderhoud der waterwegen en aanhorighe-
den - Allerhande kosten betreffende het onderhoud, met inbegrip van de uit-
rusting van het personeel der waterwegen
 Op 22 juni 1998 kwam het Vlaams Gewest met de NV Nieuwe Scheldewervenovereen dat het de kosten van de NV ter verwijdering van drijvend vuil en slib-
afzetting door de Schelde, alvast voor de jaren 1997 tot 1999 gedeeltelijk zou
vergoeden. Deze kosten waren sinds 1985 sterk gestegen wegens de toename
van slibafzetting en aangespoeld drijvend vuil wegens de intense baggerwerken
stroomafwaarts de Schelde en de realisatie van het Sigmaplan. Deze werkzaam-heden geschiedden beide in opdracht van het Vlaams Gewest. Door de specifie-
ke ligging van de werven en de interferentie met de bedrijfsactiviteiten kon het
Gewest de verwijderingswerken niet inpassen in de normale onderhoudsbag-gerwerken en vuilruiming, waarvoor het op andere plaatsen, ter uitvoering van
haar opdracht de waterweginfrastructuur in goede staat te onderhouden, inte-
                                                       
159 Cijfer overgenomen uit de beheersrekening 1998 van de rekenplichtige van de
gemengde rekening van het Waterbouwkundig Laboratorium Borgerhout. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 153
graal de lasten draagt. De overeenkomst kende de NV bovendien een schadever-
goeding toe voor de periode 1985-1996.
Op 24 november 1998 heeft het Rekenhof opgemerkt dat de toekenning van een
schadevergoeding eigenlijk ten laste valt van basisallocatie 34.40 - Allerhande
schadevergoedingen aan derden  - van programma 64.00 - administratie Water-
wegen en Zeewezen - van de begroting van het Vlaams Infrastructuurfonds. Het
wees de Vlaamse Minister van Openbare Werken er verder op dat de in 1998
genomen kredietvastlegging van 20.918.855 BEF ten onrechte geen rekeninghad gehouden met de uitgaven voor het jaar 1999, noch met het feit dat de ge-
westtegemoetkoming voor 1997 de oorspronkelijke raming met 732.268 BEF
overtrof. Het Rekenhof drong dan ook aan op de onverwijlde aanvullende kre-dietvastlegging van 6.095.724 BEF (
160). Het vroeg ook de bijvoeging bij de
jaarlijkse afrekening en de eindverrekening van verslagen die aantonen dat de
administratie de controlemogelijkheden waarin de artikelen 16 en 17 van de
overeenkomst voorzien, effectief heeft aangewend. Het suggereerde overigens in
de toekomst voor de controle van dergelijke kosten een beroep te doen op dediensten van de afdeling Algemene Technische Ondersteuning van het departe-
ment LIN. Het viseerde ten slotte de betaling van 17.752.203 BEF ter uitvoering
van de onderhavige overeenkomst in 1998.
3.1. Betaling van werken door de administraties Waterwegen en Zeewezen en
 Het Rekenhof heeft in 1998 nagegaan of en in welke mate de administratie in-
uitgevoerde systeemaudit van de betalingscyclus voor schuldvorderingen inge-volge aannemingen van werken binnen de administratie Wegen en Verkeer(
161).
Deze aanbevelingen hadden inzonderheid tot doel bij te dragen tot een betere
werking van de administratie op het vlak van organisatie, controle en beheersing
van de betalingscyclus. De resultaten van dit onderzoek zijn samengevat op
p. 449 e.v. van dit boek.
3.2. Infrastructuurwerken ter verbetering van de toegankelijkheid van de
Antwerpse haven
In 1998 en 1999 heeft het Rekenhof de infrastructuurwerken doorgelicht die zijn
of nog worden uitgevoerd ter verbetering van de toegankelijkheid van de haven
                                                       
160 Zoals voorgeschreven in artikel 2, § 1, 4°, van het koninklijk besluit van 31
mei 1966 houdende regeling van de controle op de vastlegging van de uitgavenin de diensten van algemeen bestuur van de Staat.
161 De resultaten van deze systeemaudit werden opgenomen in het 10e Boek met
opmerkingen en informatie voorgelegd aan het Vlaams Parlement (stuk 11(1998-1999) - Nr. 1, p. 274-293). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 154
van Antwerpen en de Vlaamse kusthavens. In een gezamenlijke audit met de
Nederlandse Algemene Rekenkamer, heeft het enerzijds de verdieping van deWesterschelde aan een audit onderworpen. Over deze audit zal het Vlaams Par-
lement binnenkort een afzonderlijk verslag ontvangen. Anderzijds heeft het zelf
onderzoek verricht naar de ruiming van wrakken in de Noordzee en in de Bene-den-Zeeschelde en naar de baggerwerken in de Beneden-Zeeschelde en Wester-
schelde. Over de resultaten van dit onderzoek is uitvoerig gerapporteerd op p.
461 e.v. van dit boek.
in %
ngk 38,8 38,8 100,0 38,8 28,8 74,1 10 Ondersteunende
opdrachten en stu-diesgk 0,0 0,0 2,0 2,0 100,066 Administratie
OndersteunendeStudies en Op-
drachten
Totaal OAFD 66 ngk 38,8 38,8 100,0 38,8 28,8 74,1
gk 0,0 0,0 2,0 2,0 100,0
in %
90 Algemene uitgaven ngk 19.272,7 19.272,4 100,0 19.272,7 8.616,2 44,7 69 Diensten van de
Secretaris-GeneraalTotaal OAFD 69 ngk 19.272,7 19.272,4 100,0 19.272,7 8.616,2 44,7
Totaal departement Leefmilieu en Infrastructuur
organisatieafdeling vl-krediet vastgelegd aanwending
in %
ngk 44.034,1 43.832,8 99,5 44.320,8 31.898,9 72,0
gk 25.290,6 21.767,1 86,1 25.244,2 20.773,0 82,3Totaal departement
Leefmilieu en Infra-
structuur
vrk 1.263,8 233,6 18,5 1.395,2 214,4 15,4
bvj 42,1 41,8 99,3 42,1 22,6 53,8
departement Leefmilieu
en Infrastructuur70.630,5 65.875,3 93,3 71.002,4 52.908,9 74,5
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 155
7. Departement Wetenschap, Innovatie en Media
in %
ngk 216,7 198,0 91,4 216,7 21,6 10,0
gk 1.071,7 1.052,3 98,2 916,4 668,3 72,971 Administratie
Wetenschap en
Innovatie10 Algemeen weten-
schapsbeleid
vrk 8,3 4,8 57,9 10,6 3,3 30,9
academisch onder-
zoekngk 5.602,4 5.602,4 100,0 5.602,4 4.853,6 86,6
ngk 6.475,1 6.475,1 100,0 7.694,7 7.288,7 94,7 30 Wetenschapsbeleid
economische finali-
teitgk 1.075,2 1.069,4 99,5 794,2 404,4 50,9
Totaal OAFD 71 ngk 12.294,2 12.275,5 99,8 13.513,8 12.163,9 90,0
gk 2.146,9 2.121,7 98,8 1.710,6 1.072,7 62,7
Programma 71.10 - Algemeen Wetenschapsbeleid
 Bij de niet-gesplitste kredieten is er een groot verschil tussen het totaal
vastleggingsbedrag (197,6 miljoen BEF) en het totaal ordonnanceringsbe-drag (126 miljoen BEF).
 Deze onderaanwending van de niet-gesplitste ordonnanceringskredieten is
te wijten aan het laattijdig vastleggen van enkele belangrijke subsidiedos-
siers op de basisallocaties 12.23, 12.30, 33.43, 41.01 en 41.03. Met uitzon-
dering van het begrotingsjaar 1997 is de onderaanwending van deze ordon-
nanceringskredieten symptomatisch voor de periode 1995-1998.
 De gesplitste ordonnanceringskredieten werden niet volledig aangewendals gevolg van vertraging in de uitvoering van activiteiten als de verken-
nende internationale samenwerkingsprojecten/cofinanciering (VIS/COF),
stimuleringsacties (basisallocatie 12.24), de bilaterale samenwerking (ba-sisallocatie 12.24) en de initiatieven inzake beleidsgericht onderzoek (ba-
sisallocaties 12.01, 12.28, 12.29). Dit verklaart ook waarom de beschikbare
gesplitste ordonnanceringskredieten lager liggen dan de gesplitste vastleg-
gingskredieten. De opmerking over de onderaanwending geldt voor de
volledige periode 1995-1998.
 1.681.571
 De onderaanwending van het variabel ordonnanceringskrediet is te wijten
aan werkingsmoeilijkheden van het Vlaams Innovatie-Adviescentrum
(VIA). Omdat de administratie Wetenschap en Innovatie (AWI) voor het
uitvoeren van haar aandeel in de werking van het VIA niet over de nodige
expertise beschikt, moet zij een beroep doen op externe ondersteuning. Zij Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 156
kan echter wegens de onzekere tewerkstellingskansen bij het VIA moeilijk
navorsers vinden. Het Rekenhof formuleerde daarover al een opmerking.
 De Vlaamse regering verstrekte het Vlaams Parlement de bovenvermeldevaststellingen over de uitvoering van de begrotingen 1995-1998 al in de
toelichtingen bij de aanpassingen van de begrotingen 1997 en 1999. Zij gaf
evenwel geen verklaring over de oorzaken van de vertragingen in de vast-legging en/of uitbetaling van de kredieten.
 Het Rekenhof kan evenwel de volgende oorzaken aanwijzen:
- De AWI beschikt niet over een degelijk geïnformatiseerd boekhoud-
kundig opvolgingssysteem voor de uitvoering van het wetenschaps-beleid. Dit blijkt ook uit al eerder door het Rekenhof geformuleerde
opmerkingen. Bij de ontwikkeling van een dergelijk systeem moet de
administratie de koppeling kunnen maken tussen de boekhoudkundigeen inhoudelijke prestatiecontrole.
- De uitbouw van een informaticasysteem voor beleidsrelevante infor-
matie houdt geen gelijke tred met de vele nieuwe initiatieven en ditoextra kredieten. Een betere afstemming op mekaar van de verschillen-
de acties en actoren bij de conceptie, evaluatie en uitvoering van het
wetenschaps- en technologiebeleid is nodig. Nieuwe initiatieven gera-
ken niet op tijd inhoudelijk ingevuld, en dus ook niet tijdig vastgelegd
(bijvoorbeeld: het sabbatical centre -initiatief op basisallocatie 12.01,
de omvorming van de Koninklijke Academie voor Wetenschappen,Letteren en Schone Kunsten van België op basisallocatie 41.01).
- De AWI moet voor de uitvoering van haar kerntaken over meer en
beter gekwalificeerd personeel kunnen beschikken. De vraag rijst ofde uitvoering van acties als wetenschapsinformatie en Vlaams Inno-
vatie Adviescentrum wel tot de kerntaak van de administratie Weten-
schapsbeleid en Innovatie behoren.
- In het licht van het toenemend (kortlopend) contractonderzoek moeten
universiteiten en wetenschappelijke instellingen worden geresponsa-
biliseerd voor het tijdig en projectmatig afleggen van financiële ver-antwoording.
Programma 71.30 - Wetenschapsbeleid economische finaliteit
• PR 71.30, BA 85.02 - Financiering Biotechnologie Fonds Vlaanderen
in %
gk 200.000.000 200.000.000 100 200.000.000 54.600.000 27,3
De kapitaalverhogingen bij het Biotechnologie Fonds Vlaanderen zijn vol-
gens artikel 1 van de overeenkomst van 23 december 1994 tussen hetVlaams Gewest en de Gewestelijke Investeringsmaatschappij voor Vlaan-
deren, afhankelijk van de investeringen. Beperkte investeringen geven dan
ook aanleiding tot een beperkte kapitaalverhoging. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 157
• PR 71.30, BA 41.04 - Speciale dotatie IWT voor het onderzoek aan hoge-
scholen en allerhande initiatieven m.b.t. de informatisering van het onder-
wijs
 Een aantal subsidies ten voordele van scholen van het basis- en secundaironderwijs en instellingen voor sociale promotie die zich aansloten op het
internet, werd in betaling gesteld. Zij werden aangerekend op basisallocatie
41.04, die in het jaar van de vastlegging (1997) de benaming Speciale do-
tatie IWT voor het onderzoek aan HOBU-instellingen had. Deze tekstom-
schrijving kon niet dienstig worden geacht voor de aanrekening van de uit-gaven in kwestie. Bovendien stoelden de toelagen slechts op het besluit van
de Vlaamse regering van 22 april 1997 tot regeling van de selectieprocedu-
re en de voorwaarden voor subsidiëring van de projecten ingediend in hetkader van de educatieve toepassing van informatie- en communicatietech-
nologie in het onderwijs. Niet gedekt door een organiek decreet, dienden zij
als facultatief te worden beschouwd. Basisallocatie 41.04 ressorteerde
evenwel nooit onder de decretaal vastgestelde lijst van basisallocaties
waarop facultatieve toelagen kunnen worden aangerekend. De subsidieshadden dan ook geen reglementaire grondslag.
 De uitbreiding van de tekstomschrijving van basisallocatie 41.04 in 1998
was op zich niet voldoende om de bezwaren te omzeilen. Het Rekenhof
heeft dan ook zijn visum geweigerd voor de betrokken ordonnanties tenbedrage van 7.072.908 BEF.
Na het stellen van de opmerking, kregen de subsidies toch een decretale
onderbouw, met name in de begrotingsaanpassing 1999. De opnieuw over-gelegde ordonnanties werden dan ook geviseerd.
• PR 71.30, BA 61.04 - Dotatie aan het Fonds voor Industrieel Onderzoek in
Vlaanderen (FIOV)
 Ten laste van het FIOV werd een vastlegging genomen voor de voortzet-ting van de subsidiëring van een aantal clusters tot eind 1999. Bovendienkreeg de werking tot eind 1999 van andere clusters bevestiging, zonder datdit een bijkomende subsidiëring noodzaakte.
Het Rekenhof heeft op 7 januari 1999 andermaal gewezen op de onrecht-
matigheid van deze vastlegging wegens niet-aanmelding ervan bij de Euro-
pese Commissie. Op het ogenblik van de vastlegging, was het innovatiede-
creet nog niet goedgekeurd. Daardoor moesten dergelijke initiatieven bij deEuropese Commissie worden aangemeld als ad-hoc steunmaatregel. Zonder
aanmelding en goedkeuring komen zij voor terugvordering in aanmerking.
De Vlaamse Minister van Wetenschap heeft nog niet gereageerd op dezeopmerking. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 158
in %
10 Media en film ngk 269,6 264,6 98,2 269,6 213,8 79,3 72 Administratie
Media20 Dotatie aan de VRT ngk 8.010,0 8.010,0 100,0 8.010,0 8.010,0 100,0
Totaal OAFD 72 ngk 8.279,6 8.274,6 99,9 8.279,6 8.223,8 99,3
Programma 72.10 - Media en film
• PR 72.10, BA 34.05 - Subsidie aan de Vlaamse vereniging van beroeps-
journalisten
 Het onderzoek van de subsidie wees uit dat de begunstigde vereniging
BTW-plichtig was. Het BTW-bedrag opgenomen in de huur- en onder-
houdskosten van het gebouw, kwam dan ook niet in aanmerking voor sub-
sidiëring. Bovendien mocht de subsidie niet meer bedragen dan het totaal
van de volgens het subsidiebesluit betoelaagbare uitgaven(162). Het Reken-
hof heeft om die reden de subsidie-ordonnantie verminderd met 1.266.308BEF.
 In zijn antwoord verwees de Vlaamse Minister van Media naar een proto-col met de vereniging dat de ondersteuning door de Vlaamse overheid hadgeregeld.
 Het Rekenhof repliceerde dat niet de steunbelofte van de Vlaamse regeringvoor de vereniging een subjectief recht deed ontstaan, zoals het protocol ditstelt, maar wel het toelagebesluit. Bij ontstentenis van enige andere decre-
tale regeling, diende de toelagetrekker de toelage bovendien aan te wenden
voor de doeleinden waarvoor hij ze verkreeg(
163). Het Rekenhof annuleerde
daarom de nieuw voorgelegde ordonnantie ten bedrage van de initiële ver-
mindering.
De minister antwoordde van oordeel te zijn dat het dossier kon worden af-
gesloten. Hij zou het standpunt van het Rekenhof ter kennis brengen van devereniging.
                                                       
162 Artikel 55 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
163 Overeenkomstig artikel 55 van de gecoördineerde wetten. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 159
Totaal departement Wetenschap, Innovatie en Media
in %
ngk 20.573,8 20.550,1 99,9 21.793,4 20.387,7 93,5
gk 2.146,9 2.121,7 98,8 1.710,6 1.072,7 62,7Totaal departement
Wetenschap, Inno-
vatie en Media
departement Weten-
schap, Innovatie en
Media22.729,0 22.676,6 99,8 23.514,6 21.463,7 91,3
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 160
9. Interdepartementaal
in %
ngk 22.672,0 30.658,6 135,2 23.471,1 29.314,7 124,9 10 Interdepartementale
bestaansmiddelenvrk 268,5 6,0 2,2 274,6 10,2 3,799 College van
Secretarissen-
Generaal
bvj 10,4 8,7 83,8 10,4 5,0 48,3
Totaal OAFD 99 ngk 22.672,0 30.658,6 135,2 23.471,1 29.314,7 124,9
vrk 268,5 6,0 2,2 274,6 10,2 3,7
• PR 99.10, BA 12.09 - Uitgaven in verband met human-resources-
management en organisatie - ontwikkeling en reorganisatiestudies
in %
ngk 314.349.124 187.583.568 59,7 360.810.856 58.230.317 16,1
De onderaanwending van basisallocatie 12.09 is te wijten aan vertragingen
in de aanbestedingsprocedure van het project procesimplementatie en per-
soneelsplanning  (raamovereenkomst met een looptijd van vier jaar).
• PR 99.10, BA 12.50 - Allerhande uitgaven inzake het Vlaams Wervingsse-
cretariaat
in %
ngk 56.000.000 0 0 56.000.000 0 0
De niet-aanwending van deze kredieten is te wijten aan een vertraging in de
oprichtingsprocedure van het Selectiecentrum voor Overheidspersoneel
(SCOPE). De kredieten werden op grond van artikel 11, § 1, van het de-
creet van 19 december 1998 houdende de algemene uitgavenbegroting vande Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 1999 overgedragen naarhet begrotingsjaar 1999 en zijn thans al volledig aangewend. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 161
• PR 99.10, BA 12.90 - Verwerving, beheer, onderhoud en instandhouding
van gebouwen en aanhorigheden met inbegrip van gronden
in %
vrk 268.541.770 6.023.464 2,2 274.596.577 10.199.479 3,7
 Op dit artikel zouden drie grote projecten te Antwerpen aangerekend wor-
den, met name: de aankoop van een Loodsgebouw op de Tavernierkaai (ge-
raamd op 50 miljoen BEF), de verbouwing van het ICC-gebouw op deMeir (150 miljoen BEF) en de verbouwing van het klooster van de Grauw-zusters (200 miljoen BEF).
 Deze projecten kenden echter nog geen vastlegging in 1998, wegens ver-traging bij het indienen van het voorstel tot aankoop van het loodsgebouw
en bij de gunning van de verbouwingswerken. De beschikbare kredieten
gingen echter naar het volgende jaar over. Het betreft immers variabelekredieten(
164).
Een bijkomende reden voor de onderaanwending is dat oorspronkelijk was
gepland niet alleen de verbouwing, maar ook de aankoop van het klooster
van de Grauwzusters op de basisallocatie aan te rekenen. Uiteindelijk is de-ze aankoop echter verricht met LILO-kredieten(
165).
• PR 99.10, BA 12.01 - Algemene werkingskosten met uitsluiting van huur-
gelden, vorming en informatica
Het Rekenhof heeft de voorlegging van de eindafrekening van het advoca-
tenbureau dat in opdracht van de toenmalige Vlaamse Minister van Open-bare Werken de belangen van het Vlaams Gewest in de geschillendossiers
over de Liefkenshoektunnel moest verdedigen, aangegrepen om het globale
ereloondossier aan een grondig onderzoek te onderwerpen. Op 12 januari1999 heeft het Rekenhof de Vlaamse Minister van Openbare Werken de
volgende opmerkingen medegedeeld:
                                                       
164 Artikel 45, § 1, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
165 Dit zijn de kredieten die staan op orderekening 80.01 van programma 99.10 en
die werden gebruikt voor lease-in-lease-outoperaties. Het lijkt er dus op dat de-
ze aankoop (net als die van het Graaf De Ferrarisgebouw en het Hendrik Con-
sciencegebouw) is gebeurd door middel van een thesaurieverrichting (ziep. 415 e.v. van dit boek). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 162
In een nota van 18 november 1993 deelde de Juridische Dienst Overheids-
opdrachten(166) van het departement LIN de minister mee dat voor de pro-
cedure ingeleid door het bankenconsortium dat verantwoordelijk was voor
de financiering van het tunnelproject, maar één overeenkomst bestond.
Zowel de rechtszaak met de NV Liefkenshoektunnel als die met het ban-kenconsortium zouden binnen die overeenkomst worden afgehandeld. De
overeenkomst limiteerde het ereloon per aanleg tot 3 miljoen BEF. Desal-
niettemin stelde de afdeling Overheidsopdrachten-Juridische Zaken
(AOJZ) 7.550.761 BEF ereloonstaten voor de procedure in eerste aanleg en
4.090.625 BEF ereloonstaten voor de procedure in hoger beroep ter beta-ling voor. De afdeling week zodoende zonder grondige motivering van haar
eerste nota af. Volgens het advocatenkantoor ging het om een samenvoe-
ging van twee aparte zaken, waardoor het ereloonplafond in feite 6 miljoen
BEF bedroeg (twee maal 3 miljoen BEF ). Het is niet duidelijk op welke
gronden de administratie deze argumentatie heeft aanvaard.
Door het ontbreken van de bij overeenkomst voorgeschreven timesheets ,
die een gedetailleerd overzicht dienen te geven van de geleverde prestaties
en onder meer een opdeling moeten bevatten van door een partner (7.500
BEF/uur) en door een medewerker (4.000 BEF/uur) verrichte prestaties,
heeft het Rekenhof de gegrondheid van de aangerekende erelonen van het
advocatenbureau niet kunnen beoordelen.
Het Rekenhof heeft tevens vastgesteld dat AOJZ, die de juistheid en de
aanvaardbaarheid van de ingediende ereloonstaten diende te beoordelen,
zelf niet beschikte over de daartoe noodzakelijke informatie. Met een nota
van 4 maart 1998 moest de afdeling bij het advocatenbureau inlichtingeninwinnen over de antecedenten van het dossier. Dit is een gevolg van het
feit dat het kabinet van de toenmalige Vlaamse Minister van Openbare
Werken de opdracht in de periode 1992-1996 rechtstreeks aan het advoca-tenbureau toevertrouwde en opvolgde.
Om dergelijke toestanden in de toekomst te vermijden, zou AOJZ voortaan
voor alle juridische diensten die in verband met geschillen inzake over-heidsopdrachten aan derden worden uitbesteed, over een volledig dossier
moet beschikken, dat behalve alle gunningsdocumenten de volledige brief-
wisseling en ereloonstaten van de betrokken advocaten zou moeten bevat-ten.
Op grond van zijn opmerkingen heeft het Rekenhof zijn visum geweigerd
voor de eindafrekening ten bedrage van 3.375.625 BEF. Op 24 februari1999 antwoordde de Vlaamse Minister van Openbare Werken dat zijn ad-
ministratie bij het betrokken advocatenbureau bijkomende gegevens zou
opvragen. Deze informatie is tot op heden nog niet voorgelegd aan het Re-kenhof.
                                                       
166 Nu: Afdeling Overheidsopdrachten - Juridische Zaken. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 163
Totaal Interdepartementaal
in %
ngk 22.672,0 30.658,6 135,2 23.471,1 29.314,7 124,9 Totaal Interdepar-tementaalvrk 268,5 6,0 2,2 274,6 10,2 3,7
Interdepartementaal22.950,9 30.673,3 133,6 23.756,1 29.330,0 123,5 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 164
10.Algemeen totaal van de kredietaanwending
in %
Algemeen Totaal ngk 543.538,3 542.955,0 99,9 546.515,2 521.221,7 95,4
gk 38.344,7 33.681,5 87,8 39.776,2 31.236,6 78,5
vrk 7.454,2 4.699,1 63,0 8.801,9 2.188,2 24,9
bvj 520,9 486,4 93,4 520,9 322,9 62,0
kredieten589.858,1 581.822,0 98,6 595.614,2 554.969,4 93,2 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 165
11.Titel III - Aflossing schuld
• PR 24.90, BA 91.01 - Aflossing schuld
in %
ngk 60.000.000.000 23.741.172.470 39,6 60.000.000.000 23.741.172.470 39,6
Er kan niet worden gesproken van een onderaanwending van BA 91.01,
daar een dergelijk krediet bij de opmaak van de begroting stelselmatig te
hoog geraamd wordt om ruimte te laten voor eventuele vervroegde terug-
betalingen in het kader van een actief schuldbeheer. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 166
HOOFDSTUK 3. - BEGROTINGSFONDSEN
In 1998 werd gebruik gemaakt van 36 organieke fondsen, dit zijn er drie meer
dan in 1997. Dit is het gevolg van de creatie van vier nieuwe fondsen en de af-
schaffing van één organiek fonds. Het betreft de volgende nieuwe fondsen : het
fonds onroerende goederen (financieel-technische transacties)(167), het recupera-
tiefonds HOBU, het recuperatiefonds Kiné en het fonds voor verwerking en
analyse van indicatoren inzake gezondheid ten behoeve van derden. Het fondsvoor de aanwending van recyclagegelden (ook fonds heraanwending activa ge-noemd) daarentegen werd opgeheven met ingang van 1 januari 1998.
In het aanpassingsblad van de middelenbegroting 1999 komen de bestaande
organieke fondsen opnieuw voor met vermelding van de saldi per 1 januari en
per 31 december evenals van de te verwachten verrichtingen in de loop van het
jaar. Hierdoor bekomt men een zicht op alle bestaande fondsen binnen de be-groting, wat niet meer het geval was na de integratie in 1997 van de administra-tieve begrotingen in de algemene uitgavenbegroting.
Het totale beschikbare vastleggingsbedrag op deze fondsen bedroeg in 1998
7.454,2 miljoen BEF. Daarvan werd 4.699,1 miljoen BEF vastgelegd. Aan or-
donnnanceringszijde was er 8.801,9 miljoen BEF beschikbaar, waarop 2.188,2
miljoen BEF ordonnanties werden aangerekend.
Uit onderstaande tabel blijkt dat de beschikbare vastleggingsmiddelen in 1998
beduidend lager waren dan in 1997. Dit vloeit voort uit het kleiner bedrag aanontvangsten in 1998 (2.411,8 miljoen BEF ten opzichte van 6.214,0 miljoen
BEF in 1997)(
168). Het hoger bedrag aan vastleggingen betreft voornamelijk de
vastleggingen op het fonds voor economische impulsprogramma’s(169), waarop
in 1998 2.552,8 miljoen BEF werd vastgelegd (ten opzichte van 1.186,9 miljoen
BEF in 1997). De belangrijkste vastleggingen betreffen de uitgaven voor deMercuriusprojecten (projecten ter versterking van de commerciële centra) en
voor infrastructuurwerken (aan de weg R31 en aan het Albertkanaal).
                                                       
167 Het gaat hier strikt genomen niet om een afzonderlijk fonds maar om het fonds
onroerende goederen, opgericht bij decreet van 21 december 1990, dat naast
inkomsten uit beheersdaden met betrekking tot gebouwen van het Ministerievan de Vlaamse Gemeenschap en inkomsten voortvloeiend uit beheersdadenmet betrekking tot het Cargovilproject, voortaan ook inkomsten verwerft uit fi-nancieel-technische transacties.
168 In 1997 waren de ontvangsten aanzienlijk hoger ingevolge de ontvangsten
voortvloeiend uit de verkoop van participaties in de GIMV.
169 Op dit fonds werden in 1997 de ontvangsten geboekt afkomstig van de privati-
sering van de GIMV. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 167
1998 1997
Saldo op 31 december7.454,2
4.699,1
2.755,18.493,2
3.464,0
5.029,2
OrdonnanceringenSaldo op 31 december8.801,9
2.188,26.613,78.704,7
2.286,56.418,2
De hierna volgende tabel geeft per fonds een overzicht van de verrichtingen
(kredietvorming en aanwending van de variabele kredieten) in de loop van 1998
voor de vastleggings- en de ordonnanceringszijde. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 168
Variabele kredieten 1998 Vastleggingszijde
Pro-
10.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen
(p.m.)00 0 0 00
20.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen
(p.m.)2.403.661 17.592 0 2.421.253 0 2.421.253
24.10 Fonds onroerende goederen (financieel-technische
transacties)0 331.266.010 0 331.266.010 0 331.266.010
24.10 Fonds onroerende goederen (Cargovil) 221.089.902 2.180.212 102.896 223.373.010 38.448.359 184.924.651
24.10 Fonds voor economische impulsprogramma's 2.792.581.244 0 36.000.000 2.828.581.244 2.552.807.956 275.773.288
24.30 Gemeenschappelijk waarborgfonds i.v.m. de huisves-
ting46.507.886 14.408.348 0 60.916.234 5.145.375 55.770.859
24.50 Fonds voor de intendancediensten 262.257.671 57.481.508 0 319.739.179 50.934.457 268.804.722
30.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 15.847.880 4.823.766 0 20.671.646 20.620.784 50.862
33.10 Recuperatiefonds HOBU 0 68.479.926 0 68.479.926 49.589.763 18.890.163
33.10 Recuperatiefonds Kiné 0 0 0 0 0 0
35.30 Fonds leerlingenvervoer 89.542.410 29.280.583 0 118.822.993 70.200.000 48.622.993
35.40 Fonds voor de navorming 13.545.896 2.072.498 4.579.422 20.197.816 13.284.383 6.913.433
35.50 Fonds voor de recuperatie van wedden en weddetoe-
lagen235.475.843 1.518.679.453 0 1.754.155.296 1.607.481.650 146.673.646
39.20 Fonds tijdschrift Klasse 16.191.934 8.431.214 0 24.623.148 6.219.635 18.403.513
40.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 233.040 2.146.551 0 2.379.591 1.646.634 732.957
41.10 Fonds Centrum voor bevolkings- en gezinsstudies 2.285.975 1.390.675 0 3.676.650 2.000.000 1.676.650
42.20 Fonds verwerking en analyse van indicatoren inzake
gezondheid00 0 0 00
45.30 Fonds voor de cultuur 1.472.760 0 0 1.472.760 0 1.472.760
45.50 Fonds voor de cultuur 11.249.526 2.494.864 0 13.744.390 10.508.784 3.235.606
50.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen
(p.m.)28.237.605 5.589.252 0 33.826.857 645.377 33.181.480
sten gestort op het Rollend Fonds-PMV19.718.234 0 0 19.718.234 0 19.718.234
53.20 Leegstandfonds (170) 0 34.322.776 0 34.322.776 3.586.900 30.735.876
54.10 Fonds voor de landbouwvorming 21.572.720 9.637.158 0 31.209.878 21.564.000 9.645.878
60.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen
(p.m.)-1.120.077 170.050 0 -950.027 0 -950.027
61.30 Visserijfonds 38.950.968 35.298.763 0 74.249.731 38.290.866 35.958.865
61.40 Fonds landinrichting 79.088.864 69.448.327 0 148.537.191 41.175.543 107.361.648
61.50 Fonds waterhuishouding 89.384.789 10.882.810 474.114 100.741.713 22.645.888 78.095.825
62.10 Fonds voor de planschade 319.943.445 70.347.770 0 390.291.215 33.893.883 356.397.332
62.10 Vernieuwingsfonds 0 655.254 0 655.254 0 655.254
62.20 Fonds voor monumenten en landschappen 16.388.703 7.014.565 0 23.403.268 5.000.000 18.403.268
62.40 Fonds voor de huisvesting 407.763.690 74.485.842 91.988 482.341.520 85.013.236 397.328.284
64.40 Fonds voor het waterbouwkundig laboratorium te
Borgerhout11.567.362 9.101.007 0 20.668.369 7.557.463 13.110.906
70.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen
71.10 Fonds voor wetenschapsbeleid 4.893.290 3.403.537 0 8.296.827 4.805.483 3.491.344
99.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 230.202.639 38.339.131 0 268.541.770 6.023.464 262.518.306
TOTALEN 5.001.091.256 2.411.849.442 41.248.420 7.454.189.118 4.699.089.883 2.755.099.235
                                                       
170 Ingevolge artikel 24, § 4, van het decreet van 20 december 1996 houdende bepalingen tot begelei-
ding van de begroting 1997, werden de op 31 december 1997 beschikbare middelen toegewezen
aan het Sociaal Impulsfonds (BA 53.20.43.11). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 169
Variabele kredieten 1998 Ordonnanceringszijde
Pro-
grammaBenaming fonds Saldo 1/1 Ontvangsten Beschikbaar Ordonnance-
(p.m.)00000
(p.m.)2.403.661 17.592 2.421.253 0 2.421.253
24.10 Fonds onroerende goederen (Financieel-technische
transacties)0 331.266.010 331.266.010 0 331.266.010
24.10 Fonds onroerende goederen (Cargovil) 266.245.276 2.180.212 268.425.488 20.148.114 248.277.374
24.10 Fonds voor economische impulsprogramma's 3.917.526.684 0 3.917.526.684 88.435.438 3.829.091.246
ting46.507.886 14.408.348 60.916.234 5.145.375 55.770.859
24.50 Fonds voor de intendancediensten 262.257.671 57.481.508 319.739.179 50.934.457 268.804.722
30.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 15.847.880 4.823.766 20.671.646 20.620.784 50.862
33.10 Recuperatiefonds HOBU 0 68.479.926 68.479.926 49.589.763 18.890.163
33.10 Recuperatiefonds Kiné 0 0 0 0 0
35.30 Fonds leerlingenvervoer 89.542.410 29.280.583 118.822.993 70.200.000 48.622.993
35.40 Fonds voor de navorming 20.133.102 2.072.498 22.205.600 8.621.661 13.583.939
lagen235.475.843 1.518.679.453 1.754.155.296 1.607.481.650 146.673.646
39.20 Fonds tijdschrift Klasse 16.191.934 8.431.214 24.623.148 6.219.635 18.403.513
40.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 233.040 2.146.551 2.379.591 1.646.634 732.957
41.10 Fonds Centrum voor bevolkings- en gezinsstudies 2.285.975 1.390.675 3.676.650 2.000.000 1.676.650
gezondheid00000
45.30 Fonds voor de cultuur 1.472.760 0 1.472.760 0 1.472.760
45.50 Fonds voor de cultuur 13.065.977 2.494.864 15.560.841 4.303.783 11.257.058
(p.m.)28.384.537 5.589.252 33.973.789 447.410 33.526.379
sten gestort op het Rollend Fonds-PMV51.831.712 0 51.831.712 0 51.831.712
53.20 Leegstandfonds 0 34.322.776 34.322.776 1.300.000 33.022.776
54.10 Fonds voor de landbouwvorming 59.385.474 9.637.158 69.022.632 23.163.202 45.859.430
(p.m.)-249.041 170.050 -78.991 0 -78.991
61.30 Visserijfonds 38.950.968 35.298.763 74.249.731 38.290.866 35.958.865
61.40 Fonds landinrichting 109.346.476 69.448.327 178.794.803 30.800.000 147.994.803
61.50 Fonds waterhuishouding 92.383.741 10.882.810 103.266.551 2.048.483 101.218.068
62.10 Fonds voor de planschade 319.863.493 70.347.770 390.211.263 33.813.931 356.397.332
62.10 Vernieuwingsfonds 0 655.254 655.254 0 655.254
62.20 Fonds voor monumenten en landschappen 17.678.241 7.014.565 24.692.806 5.405.291 19.287.515
62.40 Fonds voor de huisvesting 504.487.548 74.485.842 578.973.390 96.522.895 482.450.495
Borgerhout11.567.362 9.101.007 20.668.369 7.557.463 13.110.906
71.10 Fonds voor wetenschapsbeleid 7.169.290 3.403.537 10.572.827 3.264.883 7.307.944
99.10 Fonds vervreemding en beheer onroerende goederen 236.257.446 38.339.131 274.596.577 10.199.479 264.397.098
TOTALEN 6.390.060.742 2.411.849.442 8.801.910.184 2.188.161.197 6.613.748.987 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 170
DIENSTEN MET AFZONDERLIJK BEHEER
1. Minafonds
1.1. Rekeningen 1998
Het Rekenhof heeft de controle op de rekeningen 1998 van het Minafonds op 20
juli 1999 beëindigd. Van de begrote 34.165.200.000 BEF ontvangsten en uitga-
ven, realiseerde het fonds respectievelijk 33.709.175.918 BEF ontvangsten en
17.387.677.046 BEF uitgaven. In totaal legde het 19.957.736.599 BEF verbinte-
nissen vast (94% van de vastleggingsmachtiging).
1.1.1.  Samenvattende uitvoeringsrekening van de begroting 1998
Aanwijzing van de ontvangsten begroting ontvangsten verschil
1.1 OVAM (ontvangsten decreet afvalstoffen) 3.486.000.000 3.068.193.647 -417.806.353
1.2 VMM (ontvangsten wet oppervlaktewateren) 9.708.000.000 9.675.101.293 -32.898.707
1.3 VLM (ontvangsten decreet meststoffen) 200.000.000 207.417.183 7.417.183
gen)84.100.000 81.527.343 -2.572.657
Natuur en Algemeen Milieubeleid80.000.000 97.648.129 17.648.129
Gemeenschap (BA 61.03, PR 61.10)6.605.700.000 6.605.700.000 0
1.7 overdracht - saldo per 31 december 1996 13.330.400.000 13.330.368.659 -31.341
1.8 diverse ontvangsten 36.800.000 60.554.398 23.754.3981.10 dividend VMH 14.000.000 14.234.196 234.196
1.12 financiële bijstand van de Europese Gemeenschap 80.200.000 19.576.053 -60.623.974
1.14 bodemattesten 0 13.613.000 13.613.0001.16 ontvangsten grondwaterheffing 540.000.000 535.242.017 -4.757.983
TOTAAL ONTVANGSTEN 34.165.200.000 33.709.175.918 -456.024.082
aanwijzing van de uitgaven begroting uitgaven Verschil
2.1 werkingsdotatie aan OVAM 416.300.000 416.300.000 0
2.2 werkingsdotatie aan VMM 1.936.100.000 1.482.400.000 -453.700.000
2.3 lopende uitgaven decreet 23 januari 1991 bescher-
ming van het leefmilieu tegen verontreiniging365.300.000 300.000.000 -65.300.000
2.4 lopende uitgaven afvalstoffen incl. overdrachten aan
de OVAM219.300.000 197.254.075 -22.045.925
2.5 lopende uitgaven natuurontwikkelingsplan 671.600.000 274.635.784 -396.964.216
2.6 lopende uitgaven beheer afd. Bos en Groen en Natuur 378.300.000 331.793.044 -46.506.956
2.7 lopende uitgaven milieutechnologie 60.600.000 60.551.067 -48.933 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 171
2.10 lopende uitgaven overeenkomst met NV Aquafin6.552.000.000 6.419.647.002 -132.352.998
2.11 toelagen decreet Minaraad 78.100.000 66.016.173 -12.083.827
2.12 milieuconvenanten gemeenten 650.000.000 390.632.469 -259.367.531
2.13 milieuconvenanten provincies 75.000.000 36.118.210 -38.881.790
2.14 sensibiliseringscampagnes 123.600.000 65.422.068 -58.177.932
2.15 diversen 91.300.000 24.958.786 -66.341.214
2.17 aanvullende dotatie bodemattesten 274.700.000 21.500.000 -253.200.000
rapport43.000.000 27.300.000 -15.700.000
2.19 allerhande uitgaven mestactieplan en Minaplan 1.417.700.000 373.286.643 -1.044.413.357
2.20 allerhande uitgaven schaderegeling duinendecreet 214.600.000 10.486.823 -204.113.177
2.21 allerhande uitgaven milieubeleidsplan 40.000.000 7.077.380 -32.922.620
2.22    allerhande uitgaven grondwaterkwaliteitsmeetnet 5.000.000 1.247.268 -3.752.732
2.24 lopende uitgaven bijz. gevolmachtigde NV Aquafin 4.100.000 3.918.507 -181.493
2.25 Vlina 75.000.000 17.307.549 -57.692.451
3.1 natuurontwikkelingsplan 225.400.000 195.747.580       -29.652.420
3.2 impulsprogramma milieutechnologie 56.200.000 8.615.768 -47.584.232
3.3 projecten preventie en recyclage 23.500.000 22.462.682 -1.037.318
door meststoffen28.700.000 16.998.806 -11.701.194
inclusief overdrachten aan de OVAM38.900.000 5.299.252 -33.600.748
van afd. Bos en Groen, Natuur en Alg. Milieubeleid992.700.000 885.082.475 -107.617.525
leveringen en diensten340.000.000 158.965.000 -181.035.000
3.8 kapitaaluitgaven NV VMH 1.000.000.000 0 -1.000.000.000
3.9 kapitaaluitgaven verbintenissen 1989-1990 586.000.000 52.280.889 -533.719.111
fin4.314.700.000 4.314.698.984 -1.016
3.12 kapitaaluitgaven OVAM 140.400.000 45.600.000 -94.800.000
3.13 bijzondere ondersteuning openbare rioleringen. 1.900.000.000 445.489.800 -1.454.510.200
3.15 diverse kapitaaluitgaven 21.700.000 7.636.367 -14.063.633
3.16 kapitaaluitgaven bodemsanering 1.560.000.000 696.776.189 -863.223.811
3.17 overdracht naar 1998 9.205.400.000 0 -9.205.400.000
3.18 kapitaaluitgaven schaderegeling duinendecreet 25.000.000 4.170.406 -20.829.594
TOTAAL UITGAVEN 34.165.200.000 17.387.677.046 -16.777.522.954 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 172
1.1.2. Balans op 31.12.1998
Beschikbare geldmiddelen 16.431.048.262 Schulden 25.840.260.132
Schuldvorderingen 10.011.410.939 Overgedragen resultaat 602.199.069
TOTAAL 26.442.459.201 TOTAAL 26.442.459.201
1.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.715.630
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting de vol-gende opmerkingen medegedeeld:
• Ondanks de belofte van de minister, zijn de grondverwervingen die de NV
Aquafin in naam van het Vlaams Gewest diende te verrichten, nog steeds
niet opgenomen in de patrimoniale boekhouding van het Minafonds. De NVverwierf de gronden in eigen naam en zal ze pas op het einde van de over-
eenkomst aan het Gewest overdragen. Deze verwerving en de boeking ervan
geschiedden dan ook in strijd met de basisovereenkomst van 10 november1993.
• De kredieten voor het mestactieplan en die voor het milieubeleidsplan staan
in de begroting 1998 samen onder artikel 2.19. Het Rekenhof acht het aan-
gewezen ze in de toekomst onder een apart begrotingsartikel in te schrijven.Omwille van de transparantie en een efficiënte opvolging is het evenmin
aangewezen verschillende kredieten die decretaal al dan niet mogen worden
overgedragen, onder eenzelfde begrotingsartikel op te nemen. Deze werk-
wijze komt immers niet tegemoet aan het specialiteitsbeginsel van de be-
groting en leidt tot moeilijkheden bij de verwerking in de rekeningen van deonderscheiden overdrachten.
• Het veelvuldig gebruik van interne begrotingsherschikkingen bemoeilijkt de
doorzichtigheid van de begroting en de uitvoeringsrekening. Herschikkin-
gen mogen trouwens enkel van boekhoudkundige aard zijn. Zij dienen inprincipe niet voor accentverschuivingen op het beleidsvlak, dat is goedge-keurd door het Vlaams Parlement.
• De onderaanwending van de vastleggingskredieten op begrotingspost 2.7
(presti-programma) en de vastleggings- en ordonnanceringskredieten op ar-
tikel 3.16 (bodemsanering), wijst erop dat het vooropgezette beleid niet
werd uitgevoerd. De vermindering van de kredieten op deze posten ten ge-
volge van interne kredietherschikkingen accentueerde dit nog.
• Maatregelen dienen te worden getroffen tegen de jaarlijkse stijging van
kassaldo en encours.
• De beloofde terugstorting in de middelenbegroting van de niet gebruikte
middelen van de tewerkstellingsconferentie heeft, ondanks de ministeriëletoezeggingen, nog steeds niet plaatsgevonden. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 173
• Diverse uitgaven die niet thuishoren op het Minafonds, werden toch ten
laste van deze DAB gelegd (bijv. huurgelden voor de huisvesting van hout-
vesterijen en boswachterswoningen, huisvesting van het bijkomend perso-
neel van de afdeling Natuur Vlaams-Brabant, informaticakosten en meubi-
lair, beplantingen en onderhoud van beplantingen, bepaalde presentiegelden,vergoedingen en reiskosten,...). In een resolutie van 25 juni 1997 over de fi-
nanciering van het milieubeleid stelde het Vlaams Parlement nochtans dat
de milieuheffingen niet zijn ingesteld om uitgaven te dekken die tot de al-
gemene overheidstaken van beleidsvoering en controle behoren. Een uitzui-
vering van het Minafonds is dan ook aangewezen. Overigens bepaalt het op-richtingsdecreet(
171) dat de Vlaamse regering het Minafonds beheert en de
nodige diensten, uitrusting, installaties en personeelsleden ter beschikking
stelt.
                                                       
171 Artikel 2 van het decreet van 23 januari 1991 tot oprichting van het Minafonds
als gewestdienst met afzonderlijk beheer. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 174
2. Beheersdienst van de Hogere Zeevaartschool
2.1. Rekeningen 1998
Het Rekenhof heeft zijn controle op de rekeningen 1998 van de Beheersdienst
van de Hogere Zeevaartschool (HZS) op 8 juni 1999 beëindigd. Van de begrote
143.053.077  BEF ontvangsten en uitgaven, realiseerde de school respectievelijk
147.487.581  BEF ontvangsten en 104.212.992  BEF uitgaven. De onderstaande
tabel vat de uitvoeringsrekening van de begroting samen.
1998 1997
1 intendance 2.853.213 2.367.218 -485.995 5.698.360 2.045.840 -3.652.520
2 andere
2.1 overdracht 91.674.864 91.674.864 0 66.217.364 66.217.364 0
2.2 dotatie 45.300.000 45.300.000 0 56.400.0000 56.400.000 02.3 dotatie
brugsimulator62.000.000 62.000.000 0
2.4 diverse 2.475.000 8.208.540 5.733.540 3.750.000 9.827.869 6.077.869
2.5 waardestukken 750.000 781.404 31.404 750.000 774.392 24.392
2.6 transfert 0 -844.445 -844.445 0 1.855.166 1.855.166
totaal ontvangsten 143.053.077 147.487.581 4.434.504 194.815.724 199.120.631 4.304.907
uitgaven
1 intendance 2.853.213 1.600.535 -1.252.678 2.584.900 1.492.627 -1.092.273
2 andere
2.1 personeels-
kosten9.384.948 3.900.986 -5.483.962 5.800.000 3.104.709 -2.695.291
2.2 werkingskosten 51.291.544 36.424.304 -14.867.240 46.149.680 34.410.524 -11.739.156
2.3 uitrusting 17.523.372 10.917.185 -6.606.187 13.581.144 3.184.694 -10.396.4502.4 brugsimulator 62.000.000 51.369.982 -10.630.018 62.000.000 0 -62.000.000
2.5 storting in alg.
middelenbegro-
ting Vl. Gem.64.700.000 64.700.000 0
totaal uitgaven 143.053.077 104.212.992 -38.840.085 194.815.724 106.892.554 -87.923.170
2.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.674.651
De intendance-ontvangsten lagen 21,13% lager dan begroot. Een daling van de
variabele intendance-uitgaven met 1.252.678 BEF (43%), compenseerde dit
echter, zodat de hogeschool deze begrotingsafdeling nog met een positief saldovan het lopend jaar (213.470 BEF) kon afsluiten. De diverse ontvangsten liepen
dankzij verhoogde inkomsten uit de inschrijvingsgelden voor de niet financier-
bare studenten op tot 331% van de geraamde ontvangsten. De gewone uitgaven-rubrieken kenden ten slotte een aanzienlijke onderbesteding. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 175
Op 29 juni 1999 heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting akte
genomen van de opmerkingen van het Rekenhof. Hij beloofde dat bij de eerst-volgende begrotingsopmaak rekening zal worden gehouden met de verhoogde
inschrijvingsgelden voor niet financierbare studenten. De onderbesteding op de
uitgavenrubriek werkingskosten is te wijten aan het doorschuiven naar volgendejaren van een aantal werken en installaties, dit om technische redenen (bijv.
personeelsgebrek). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 176
3. Luchthaven Antwerpen
3.1. Rekening 1998
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van de dienst met afzonderlijk beheer
Luchthaven Antwerpen op 7 juli 1999 gecontroleerd verklaard. Van de begrote
157,6 miljoen  BEF ontvangsten en uitgaven, realiseerde de luchthaven respec-
tievelijk 139,5  BEF miljoen ontvangsten en 130,4 miljoen  BEF uitgaven. De
onderstaande tabel vat de uitvoeringsrekening van de begroting samen.
1998 1997
overdracht 0 7.061 7.061 0 33.065 33.065
dotatie 21.800 26.540 4.740 26.000 21.100 -4.900
aeron. en niet-
aeron.ontvangsten82.800 76.693 -6.107 79.900 78.157 -1.743
investeringsdotatie 53.000 29.228 -23.772 26.200 7.100 -19.100
Totaal ontvangsten 157.600 139.522 -18.078 132.100 139.422 7.322
Uitgaven
personeel 79.200 75.295 -3.905 80.300 78.241 -2.059
werking 25.400 25.262 -138 25.600 51.479 25.879
investeringen 53.000 29.829 -23.171 26.200 1.690 -24.510
Totaal uitgaven 157.600 130.386 -27.214 132.100 131.410 -690
3.2. Resultaten van de rekeningencontrole
Een aantal van de onderstaande tekortkomingen zijn ontstaan doordat de lucht-
haven zijn commerciële boekhouding op facturatiebasis voerde, terwijl hij de
jaarrekening en de uitvoeringsrekening van de begroting op kasbasis opstelde.
De afdeling Accounting van het departement Algemene Zaken en Financiën
heeft op 16 december 1998 hieromtrent geconcludeerd dat het wenselijk zou zijneen andere beheersformule te gebruiken voor de uitbating van de luchthavens,
opdat de boekhouding en jaarrekening op dezelfde basis kunnen worden afge-
legd.
1.714.199
Openbare Werken in zijn controleverslag de volgende opmerkingen medege-deeld:
• De uitvoeringsrekening van de begroting vertoont geen begrotingsover-
schrijdingen voor 1998. Toch is het probleem van de begrotingsopvolging
en de overschrijding van de begrotingsposten nog niet op structurele wijze
opgelost. Uit de reactie van afdeling Personenvervoer en Luchthavens van 2
december 1998 op de opmerkingen geformuleerd door afdeling Accounting,
blijkt dat de DAB Luchthaven Antwerpen niet meer als een bedrijf zou kun-nen werken als hij de diverse posten van de begroting niet zou kunnen over-
schrijden. De afdeling Accounting stelde op 16 december 1998 echter dat de
luchthavens, niettegenstaande zij een economische boekhouding voeren, de Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 177
wettelijke en reglementaire bepalingen voor diensten met afzonderlijk be-
heer moeten respecteren. Het Rekenhof deelt deze zienswijze.
• Op 17 september 1998 was volgens het controleverslag van de afdeling
Accounting van 16 november 1998 op de luchthaven 154.577 BEF in kas,terwijl de rekenplichtige maximum 50.000 BEF in kas mag houden(
172). Re-
kenplichtigen die ontvangsten in speciën innen, moeten het bedrag van hun
kasgeld dat 50.000 BEF overtreft, wekelijks storten op hun rekening bij de
financiële instelling. Aangezien de luchthavens af en toe cheques van ver-
scheidene miljoenen BEF ontvangen, kunnen zij de algemene regels inzakekasbeheer die gelden voor diensten met afzonderlijk beheer, in de praktijkmoeilijk toepassen. Deze situatie vergt dringend een oplossing.
• De uitvoeringsrekening sloot af met een positief saldo van 7.056.704 BEF.
De luchthaven heeft dan ook 705.670 BEF getransfereerd naar dereserve(
173). De commerciële resultatenrekening vertoont daarentegen een
nettoverlies van 2.555.405 BEF. Dat de luchthaven, ondanks de negatieve
exploitatieresultaten, toch de transfer naar het reservefonds dient te verrich-ten, is volgens algemeen aanvaarde economische boekhoudprincipes onge-
bruikelijk.
• De balansrubriek Handelsvorderingen vermeldt een saldo van 17.960.853
BEF, waarvan de luchthaven nog 2.118.371 BEF dient te factureren. Vanhet resterende bedrag (15.842.482 BEF) openstaande handelsvorderingen
stond op balansdatum 7.699.588 BEF (48,6%) al meer dan een maand open.
Als de openstaande handelsvorderingen worden gerelateerd aan de omzet
via de ratio aantal dagen klantenkrediet , blijkt dat de luchthaven nog altijd
een relatief hoog gemiddelde van 87 dagen klantenkrediet toestaat. Tegen-over 1997, toen deze ratio 88 dagen bedroeg, bleef de toestand status quo.
Uit de vervaldaglijst van de klanten op 4 mei 1999 is gebleken dat de situa-
tie niet is verbeterd: op 12.650.958 BEF openstaande handelsvorderingenwas op die datum 6.496.355 BEF (51,3%) meer dan een maand vervallen.
Uit de omzetcijfers van de resultatenrekening 1998 blijkt dat de ontvangsten
van VLM nagenoeg een derde van de omzet (aëronautische en niet-
aëronautische ontvangsten) uitmaken. De luchthaven dient zijn debiteuren-
opvolging, inzonderheid van de vorderingen op de VLM, in de toekomstdan ook te activeren.
                                                       
172Artikel 8 van het decreet van 19 december 1997 houdende de algemene uitga-
venbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 1998,
alsook deel IV van de Handleiding voor het beheer van financiële rekeningen
m.b.t. diensten met afzonderlijk beheer, in het bijzonder hun kasgeldregister.
173 Artikel 19 van het besluit van de Vlaamse regering van 8 juni 1994 betreffende
het financiële en materiële beheer van de diensten met afzonderlijk beheerLuchthaven Antwerpen en Luchthaven Oostende verplicht de luchthaven im-
mers 10% van het saldo naar het reservefonds te transfereren totdat de midde-
len van dit fonds 10% bedragen van het gemiddelde van de uitgaven van dedrie voorgaande begrotingsjaren. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 178
• De luchthaven berekent een aantal variabele concessievergoedingen op
grond van de omzet van de concessionaris. Die moet periodiek deze omzet-
gegevens overleggen. Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de luchthaven de-ze gegevens maar rudimentair controleert. Het heeft bijgevolg aangedron-gen op de verdere uitbouw van het concessiebeheer in de luchthaven(
174).
• De luchthaven kon geen verslag van de fysieke inventarisopname op 31
december 1998 voorleggen(175). De kennis van een exacte kostprijs van de
luchthavenexploitatie is nochtans een van de voorwaarden om een juiste be-
slissing over de toekomstperspectieven van de luchthaven mogelijk te ma-
ken. Een realistische waardebepaling van de activa die voor de luchthaven-exploitatie worden ingezet, is daarvoor onmisbaar.
De Vlaamse Minister van Openbare Werken heeft op 29 september 1999 geant-
woord. Het Rekenhof onderzoekt momenteel dit antwoord.
                                                       
174 De afdeling Accounting van het departement AZF heeft daarvoor aanbevelin-
gen geformuleerd in haar controleverslag van 16 april 1999.
175 Artikel 21, 7°, van het besluit van de Vlaamse regering van 8 juni 1994 ver-
plicht de luchthavens een inventaris van het vermogen en de vermogenscomp-tabiliteit bij te houden. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 179
4. Luchthaven Oostende
4.1. Rekening 1998
Luchthaven Oostende op 7 juli 1999 gecontroleerd verklaard. Van de begrote
472,7 miljoen  BEF ontvangsten en 472,3 miljoen BEF uitgaven, realiseerde de
luchthaven respectievelijk 305,1 miljoen  BEF ontvangsten en 280,0 miljoen
BEF uitgaven. De onderstaande tabel vat de uitvoeringsrekening van de begro-ting samen.
1998 1997
overdracht 0 30.930 30.930 0 23.043 23.043
dotatie 62.900 63.360 460 78.600 68.000 -10.600
aeron. en niet-aeron.ontvangsten 134.500 143.201 8.701 126.600 162.489 35.889
investeringsdotatie 275.300 67.655 -207.645 100.800 9.959 -90.841
Totaal ontvangsten 472.700 305.146 -167.554 306.000 263.491 -42.509
Uitgaven
personeel 157.200 143.803 -13.397 149.500 151.400 1.900
werking 39.800 59.924 20.124 45.700 65.690 19.990
investeringen 275.300 76.299 -199.001 100.800 10.467 -90.333
Totaal uitgaven 472.300 280.026 -192.274176296.000 227.557 -68.443
4.2. Resultaten van de rekeningencontrole
jaarrekening en de uitvoeringsrekening van de begroting op kasbasis opstelde.De afdeling Accounting van het departement Algemene Zaken en Financiën
heeft op 16 december 1998 hieromtrent geconcludeerd dat het wenselijk zou zijn
een andere beheersformule te gebruiken voor de uitbating van de luchthavens,opdat de boekhouding en jaarrekening op dezelfde basis kunnen worden afge-
legd.
                                                       
176 In de begrotingstabel van de DAB Luchthaven Oostende in het decreet van 8
juli 1997 (BS 15.7.1998) houdende aanpassing van de algemene uitgavenbe-
groting van de Vlaamse Gemeenschap 1997 staat per vergissing een totaal be-drag voor de uitgaven van 306,0 miljoen BEF. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 180
1.714.200
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en vanOpenbare Werken in zijn controleverslag de volgende opmerkingen medege-deeld:
• De uitvoeringsrekening van de begroting 1998 van de DAB Luchthaven
Oostende vertoont een begrotingsoverschrijding van 20,1 miljoen BEF op
de post Werking . Dit toont aan dat het probleem van de begrotingsopvolging
en de overschrijding van de begrotingsposten nog steeds niet op structurele
wijze is opgelost. Uit de reactie van afdeling Personenvervoer en Luchtha-vens van 30 november 1998 op de opmerkingen geformuleerd door afdeling
Accounting, blijkt dat de DAB Luchthaven Oostende niet meer als een be-
drijf zou kunnen werken als hij de diverse posten van de begroting niet zou
kunnen overschrijden. De afdeling Accounting stelde op 16 december 1998
echter dat de luchthavens, niettegenstaande zij een economische boekhou-ding voeren, de wettelijke en reglementaire bepalingen voor diensten met
afzonderlijk beheer moeten respecteren. Het Rekenhof deelt deze zienswij-
ze.
• Op 31 augustus 1998 was volgens het controleverslag van de afdeling Ac-
counting van 16 november 1998 op de luchthaven 905.570 BEF BEF in kas,
terwijl de rekenplichtige maximum 50.000 BEF in kas mag houden(
177). Re-
kenplichtigen die ontvangsten in speciën innen, moeten het bedrag van hunkasgeld dat 50.000 BEF overtreft, wekelijks storten op hun rekening bij de
financiële instelling. Op 31 december 1998 vermeldde de rubriek Kas
123.318 BEF, wat eveneens meer was dan toegelaten. Aangezien de lucht-
havens af en toe cheques van verscheidene miljoenen BEF ontvangen, kun-
nen zij de algemene regels inzake kasbeheer die gelden voor diensten metafzonderlijk beheer, in de praktijk moeilijk toepassen. Deze situatie vergtdringend een oplossing.
• De uitvoeringsrekening sloot af met een positief saldo van 122.099.273
BEF. De luchthaven heeft dan ook 3.420.378 BEF getransfereerd naar de
reserve(
178). De commerciële resultatenrekening vertoont daarentegen maar
een winst van 976.893 BEF. Dat het bedrag dat de luchthaven naar de reser-
ve transfereerde veel hoger is dan het nettoresultaat vermeld in de resulta-tenrekening, is volgens algemeen aanvaarde economische boekhoudprinci-pes ongebruikelijk.
                                                       
177Artikel 8 van het decreet van 19 december 1997 houdende de algemene uitga-
178 Artikel 19 van het besluit van de Vlaamse regering van 8 juni 1994 betreffende
len van dit fonds 10% bedragen van het gemiddelde van de uitgaven van dedrie voorgaande begrotingsjaren. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 181
• De balansrubriek Handelsvorderingen vermeldt een saldo van 56.805.082
BEF. In vergelijking met 1997 is het saldo van de openstaande vorderingen
met 9% toegenomen. Ongeveer 47% van deze openstaande vorderingen isbovendien al meer dan 90 dagen vervallen. De ratio aantal dagen klanten-
krediet , die de verhouding van de openstaande vorderingen tot de gereali-
seerde omzet weergeeft, is gestegen van 120 dagen in 1997 naar 142 dagen
in 1998. Het Rekenhof heeft dan ook gevraagd gevolg te geven aan de op-
merkingen die de afdeling Accounting in haar controleverslag van 16 no-vember 1998 heeft geformuleerd. Aangezien de bestaande procedures (her-
inneringsbrieven, aangetekende brieven, ingebrekestellingen, enz.) wegens
de heterogeniteit van het klantenbestand van de luchthaven blijkbaar nietvolstaan, dient de luchthaven een striktere opvolging te organiseren en een
aantal preventieve en, in geval van niet-betaling, dwingende maatregelen te
treffen.
gegevens overleggen. Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de luchthaven de-
ze gegevens maar rudimentair controleert. Het heeft bijgevolg aangedron-gen op de verdere uitbouw van het concessiebeheer in de luchthaven(
179).
• De luchthaven Oostende stelt jaarlijks op 31 december 1998 een inventaris
op(180), maar die bevat enkel de roerende goederen. Hij waardeert de be-
standdelen van de inventaris niet. De kennis van een exacte kostprijs van deluchthavenexploitatie is nochtans een van de voorwaarden om een juiste be-
• Bij zijn controle van de rekeningen 1996 en 1997 van de luchthaven heeft
het Rekenhof opgemerkt dat het Vlaams Gewest met bepaalde touroperators
publicitaire overeenkomsten had gesloten waarvan de verenigbaarheid met
de gemeenschappelijke markt in vraag kon worden gesteld. Het heeft op 1
juli 1998 gevraagd deze overeenkomsten aan te melden bij de EuropeseCommissie, die kan oordelen of ze al dan niet steunmaatregelen bevatten die
verenigbaar zijn met de gemeenschappelijke markt. Aan deze opmerking
werd tot dusver nog geen gevolg gegeven. Vanaf 1 november 1998 werdzelfs een nieuwe, gelijkaardige overeenkomst van toepassing.
De Vlaamse Minister van Openbare Werken heeft op 29 september geantwoord.
Het Rekenhof onderzoekt momenteel dit antwoord.
                                                       
179 De afdeling Accounting van het departement AZF heeft daarvoor aanbevelin-
180 Artikel 21, 7°, van het besluit van de Vlaamse regering van 8 juni 1994 ver-
plicht de luchthavens een inventaris van het vermogen en de vermogenscomp-tabiliteit bij te houden. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 182
5. Instituut voor het Archeologisch Patrimonium
5.1. Rekening 1998
Instituut voor het Archeologisch Patrimonium (IAP) op 3 augustus 1999 gecon-
troleerd verklaard. Van de begrote 84,9 miljoen  BEF ontvangsten en uitgaven,
realiseerde het IAP respectievelijk 83,9 miljoen  BEF ontvangsten en 69,0 mil-
joen  BEF uitgaven. De onderstaande tabel vat de uitvoeringsrekening van de
begroting samen.
1998 1997
overdracht 3.700 8.185 4.485 3.000 7.666 4.666
dotatie 38.100 30.160 -7.940 29.800 28.510 -1.290
diverse 3.500 3.365 -135 1.500 3.535 2.035
VDAB 31.000 34.692 3.692 32.200 31.737 -463
externe fondsen 8.600 7.508 -1.092 3.600 0 -3.600
totaal ontvangsten 84.900 83.910 -990 70.100 71.448 1.348
uitgaven
personeel 60.300 54.214 -6.086 51.700 51.493 -207
werking 14.000 9.712 -4.288 16.900 10.703 -6.197
kapitaaluitgaven 2.000 1.925 -75
externe fondsen 8.600 3.120 -5.480
totaal uitgaven 84.900 68.971 -15.929 68.600 62.196 -6.404
5.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.687.086
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en vanBinnenlandse Aangelegenheden de volgende opmerkingen medegedeeld:
• 28.298 BEF intresten, sedert 1 januari 1990 op een bankrekening gegene-
reerd, zijn niet in de rekening 1998 opgenomen, hoewel zij in aanmerking
komen voor het nog te verdelen en met nationale gelden verwezenlijkte sal-do 1989.
• Bij financiële leasing dient het IAP als leasingnemer (economisch eigenaar)
geleasde goederen te activeren op zijn staat van actief en passief. Bij het
ontstaan van de leasing dient de DAB ze in de rekening te boeken onder co-
de 7 (verwerving als investering) en code 96.70 (fictieve lening). Bovendien
mag hij alleen het gedeelte van de tussentijdse vergoedingen dat betrekking
heeft op intresten, als een verbruiksuitgave in de uitvoeringsrekening opne-men. De component die betrekking heeft op de wedersamenstelling van het
kapitaal, heeft dus een patrimoniaal karakter en moet in de vermogens-
comptabiliteit figureren. Het Rekenhof heeft de vermogensordonnanties, Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 183
gevoegd bij de beheersrekening van de rekenplichtige, dan ook verminderd
met die intrestlasten.
• Omwille van het specialiteitsbeginsel dient het IAP de ontvangsten uit de
opgravingen te Raversijde zowel in de uitvoeringsrekening als in de be-heersrekening aan te rekenen op het passende begrotingsartikel, in plaats
van op de post diversen . Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 184
6. Vlaams Infrastructuurfonds
6.1. Rekeningen 1998
Vlaams Infrastructuurfonds (VIF) op 7 september 1999 gecontroleerd verklaard.
Van de begrote 21.389,6 miljoen  BEF ontvangsten en uitgaven, realiseerde het
VIF respectievelijk 18.473,9 miljoen  BEF ontvangsten en 15.610,9 miljoen  BEF
uitgaven. De onderstaande tabel vat de uitvoeringsrekening van de begrotingsamen.
1998 1997
Administratie Wegen en Verkeer
diverse ontvangsten 200 3.586 3.386
terugstortingen OV, achter-
stallen overheid900 190 -710 100 1.228 1.128
nevenbedrijven langs auto-
snelwegen395.000 451.494 56.494 365.000 410.845 45.845
huur, vergunningen, cijnzen,
concessies, enz.27.800 52.282 24.482 25.600 22.896 -2.704
schadereg., gerecht. boeten,
adm. geldboeten278.600 314.646 36.046 271.100 287.243 16.143
verkoop gewestgronden 14.300 30.158 15.858
verkoop gewestgebouwen 14.300 0 -14.30055.600 76.606 21.006
verkoop buitengebruik ge-
stelde roerende goederen2.700 2.397 -303 5.200 2.836 -2.364
Administratie Waterwegen en Zeewezen
diverse ontvangsten 7.800 1.042 -6.758
douane en zeevaartpolitie 130.000 130.277 277 130.000 142.061 12.061
stallen overheid500 1.511 1.011 500 359 -141
scheepvaartrechten en vig-
netten101.000 104.764 3.764
windturbinepark Zeebrugge,
concessiegelden MBZ146.000 107.743 -38.257 26.000 3.956 -22.044
retributies97.000 174.770 77.770 95.000 85.665 -9.335
watervangen, ontvangsten
havenbedrijven670.000 608.802 -61.198 670.000 618.615 -51.385
adm. geldboeten2.000 28.951 26.951
schadereg.boeten, scheep-
vaartrechten, vignett.106.500 109.900 3.400
verkoop gronden van het
VLG en LSO1.000 1.216 216
verkoop gronden en gebou-
wen LSO1.000 10.548 9.548
verk. roer.goederen, sponse-
ring, samenwerkingsakk.6.000 33.785 27.785 6.000 2.579 -3.421 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 185
1998 1997
financiële bijstand EG 33.500 91.057 57.557
Administratie Ondersteunende Studies en Opdrachten
activiteiten AOSO 14.000 10.225 -3.775 15.000 11.501 -3.499
Secretariaat-generaal - Administratie Algemene Administratieve Diensten
diverse en toevallige ont-
vangsten, II HL500 863 363 500 8.745 8.245
beschikbaar saldo vorig jaar 0 6.020.670 6.020.670 0 5.402.682 5.402.682
terugstorting van niet aan-
gewende geldvoorschotten0 29.005 29.005
ontv. bedr.en vzw gezinnen
betreffende mobiliteit700 0 -700 1.500 50 -1.450
ontv. van reg.en lokale best.
m.b.t. mobiliteit500 0 -500 500 0 -500
ontv.van EG-instellingen
mbt mobiliteit212.500 16.874 -195.626 0 37.123 37.123
dotatie alg.uitgavenbegroting
BA 61.03 (vast)18.266.300 8.610.600 -9.655.700 16.379.900 14.741.900 -1.638.000
BA 61.05 (bet)1.000.000 0 -1.000.000 1.000.000 900.000 -100.000
Nog te ontv. dotatie van het
vorig begrotingsjaar0 1.738.000 1.738.000
Totaal ontvangsten 21.389.600 18.473.851 -2.915.749 19.188.500 22.968.395 3.779.895
Uitgaven
netheidsactie 30.500 26.081 -4.419 30.000 3.207 -26.793
onroerende voorheffing 9.000 8.015 -985 9.000 8.600 -400
onderhoud 100 44 -56 2.000 363 -1.637
schadevergoeding derden 65.000 61.758 -3.242 50.000 30.189 -19.811tussenkomst in invest. VVM 569.500 463.882 -105.618 432.200 286.166 -146.034
verplaatsen van leidingen 99.000 91.659 -7.341 87.000 84.042 -2.958
investeringen wegen 9.304.000 7.175.847 -2.128.153 8.578.200 7.515.378 -1.062.822herb. vern. herstelling brug-
gen510.900 423.957 -86.943 498.000 419.189 -78.811
terugbetaling RMT en/of
MVIFR60.000 37.317 -22.683
RMT 65.000 84.874 19.938
milieuheffingen 100.000 55.000 -45.000 100.000 100.000 0
onroerende voorheffing 18.700 18.002 -698 37.000 36.448 -552dading NV Flandria 0 0 0 76.700 76.631 -69
schadevergoeding derden 93.400 93.496 96 90.000 79.403 -10.597
inv. haven Antw. Gronden
LSO50.000 26.234 -23.766 110.000 92.582 -17.418
inv.sub.opst. shuttle of blok-
treinen0 59.750 59.750 60.000 0 -60.000
subsidies aan lagere besturen 1.967.100 1.721.727 -245.373 1.885.000 2.296.489 411.489
herb. vern.herstelling brug-
gen344.500 321.113 -23.387 273.000 220.355 -52.645 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 186
1998 1997
investeringen zeehavens 3.502.700 2.039.519 -1.463.181 2.435.600 1.728.223 -707.377
verplaatsen van leidingen 1.000 1.000 0
onderh. en inv. binnenvaart 2.395.700 1.696.773 -698.927 2.186.100 2.138.331 -47.769
investeringen waterbeheer-
sing1.989.500 1.076.293 -913.207 1.979.300 1.631.454 -347.846
averijen AOSO 145.000 136.420 -8.580 86.000 59.900 -26.100
Secretaris-generaal - Administratie Algemene Administratieve Diensten
diverse uitgaven, II HL 28.100 22.284 -5.816 17.400 15.478 -1.922
vervoer en mobiliteit 83.000 38.823 -44.177 51.000 19.724 -31.276
werkingskosten VIF 22.900 15.895 -7.005 49.000 20.739 -28.261
uitrustingskosten VIF 1.000 0 -1.000
Totaal uitgaven 21.389.600 15.610.889 -5.778.711 19.188.500 16.947.725 -2.240.775
6.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.690.534
Op 7 september 1999 heeft het Rekenhof de Vlaamse Minister van Financiën enBegroting de volgende opmerkingen medegedeeld:
• Het VIF heeft in 1998 maar 15.539,2 miljoen BEF geordonnanceerd, zijnde
ongeveer 72,6% van de begrote kredieten. De DAB zou een dergelijke on-
deraanwending het best verklaren in een toelichting bij zijn rekening of ineen jaarverslag.
• Het VIF heeft sinds zijn oprichting nog steeds geen jaarverslag voorgelegd
aan het Vlaams Parlement(
181). Het parlement heeft nochtans aangedrongen
op de voorlegging van het verslag over de periode 1992-1995 tegen 31 de-cember 1996(
182).
Het Rekenhof deelde ook mede dat de betalingsdossiers 1998 van het VIF het
voorwerp waren van een steekproefcontrole. Het heeft de bevindingen van deze
controle rechtstreeks aan de afdeling Boekhouding en Begroting van het depar-tement Leefmilieu en Infrastructuur meegedeeld. Er werden geen fouten vastge-
steld die het afsluiten van de rekeningen in het gedrang brachten.
Ten slotte formuleerde het Rekenhof bij de rekeningencontrole een voorbehoud
ten aanzien van de vastgestelde rechten aangaande schadegevallen aan het ge-
                                                       
181 Overeenkomstig artikel 59, §2, laatste lid, van het decreet van 25 juni 1992
houdende diverse bepalingen tot begeleiding van de begroting 1992.
182 Stuk 11 - Nr. 2 van 28 juni 1996, bijlage 3, stuk 376 - Nr.1 van 26 juni 1996 en
stuk 376 - Nr. 2 van 4 juli 1996. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 187
westdomein bij de afdeling Boekhouding en Begroting van het departement
Leefmilieu en Infrastructuur. Deze rechten worden in de uitvoeringsrekeningvan de VIF-begroting geconsolideerd. Het onderzoek van deze vastgestelderechten is nog niet afgerond.
Het Rekenhof heeft akte genomen van de bevindingen en aanbevelingen die de
afdeling Accounting over het VIF formuleerde in het verslag over de uitvoeringvan de begroting 1998. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 188
7. Cultureel Centrum van de Vlaamse Gemeenschap De Brakke Grond in
Amsterdam
7.1. Rekeningen 1998
Cultureel Centrum van de Vlaamse Gemeenschap De Brakke Grond in Amster-
dam op 16 maart 1999 gecontroleerd verklaard. Van de begrote 35,1 miljoen
BEF ontvangsten en uitgaven, realiseerde de DAB respectievelijk 35,1 miljoenBEF ontvangsten en 29,3 miljoen
 BEF uitgaven. De onderstaande tabel vat de
uitvoeringsrekening van de begroting samen.
1998 1997
overdracht 6.384 6.384 0 215 2.663 2.448
dotatie 23.000 23.224 224 22.800 22.987 187
diverse opbrengsten 1.500 1.343 -157 2.200 1.558 -642
huuropbrengsten 4.235 4.190 -45 4.800 4.924 124
totaal ontvangsten 35.119 35.142 22 30.015 32.132 2.117
uitgaven
personeel 2.500 2.075 -425 1.600 1.389 -211
werking 29.619 25.281 -4.338 26.415 22.460 -3.955
vermogen 3.000 1.992 -1.008 2.000 1.655 -345
totaal uitgaven 35.119 29.348 -5.772 30.015 25.504 -4.511
7.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.672.869
Het Rekenhof heeft geen  opmerkingen over de rekening 1998 gemaakt. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 189
8. Beheersdienst van het Kasteel - Domein van Gaasbeek
8.1. Rekeningen 1998
Beheersdienst van het Kasteel - Domein van Gaasbeek op 23 februari 1999 ge-
controleerd verklaard. Van de begrote 10,3 miljoen  BEF ontvangsten en uitga-
ven, realiseerde de DAB respectievelijk 10,6 miljoen  BEF ontvangsten en 9,7
miljoen  BEF uitgaven. De onderstaande tabel vat de uitvoeringsrekening van de
1998 1997
overdracht 569 569 0 2.100 2.350 250
inkomgelden 3.100 2.845 -255 2.400 2.368 -32
publicaties 400 297 -103 200 306 106
diverse 250 1.507 1.257 100 238 138
schenkingen 480 0 -480 0 0 0
dotatie 5.500 5.350 -150 5.500 4.300 -1.200
totaal ontvangsten 10.299 10.569 269 10.300 9.562 -738
uitgaven
personeel 6.078 5.829 -249 6.200 5.920 -280
werking 2.200 2.158 -42 2.300 1.619 -681
energie 1.300 995 -305 1.300 1.005 -295
kapitaalverrichting 721 711 -10 500 86 -414
totaal uitgaven 10.299 9.693 -606 10.300 8.630 -1.670
8.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.671.650
Het Rekenhof heeft geen  opmerkingen over de rekening 1998 gemaakt. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 190
9. Beheersdienst van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten te
Antwerpen
9.1. Rekeningen 1998
Beheersdienst van het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten te Antwerpen
op 4 mei 1999 gecontroleerd verklaard. Van de begrote 114,8 miljoen  BEF ont-
vangsten en uitgaven, realiseerde de DAB respectievelijk 115,2 miljoen  BEF
ontvangsten en 93,7 miljoen  BEF uitgaven. De onderstaande tabel vat de uitvoe-
ringsrekening van de begroting samen.
1998 1997
overdracht 10.027 10.027 0 21.900 21.950 50
dotatie 61.600 61.600 0 61.200 61.200 0
inkomgelden 35.000 35.472 472 14.200 16.634 2.434
publicaties 2.650 2.791 141 1.500 1.964 464
schenk.+legaten 1.000 1.000 0 5.500 7.686 2.186
sponsoring 3.050 2.752 -29 8000
d i v e r s e 1 . 5 0 0 1 . 5 1 3 1 3000
totaal ontvangsten 114.827 115.155 328 104.300 109.435 5.135
uitgaven
occ.tewerkstellling 22.500 17.075 -5.425 18.600 15.741 -2.859
wet.werking 6.600 2.093 -4.507 5.600 5.577 -23
lop.beheerskosten 72.000 62.816 -9.184 60.000 57.447 -2.553k u n s t w e r k e n 9 . 3 5 2 8 . 3 3 0 - 1 . 0 2 2000
m a c h i n e s 2 . 0 7 5 1 . 4 6 6 - 6 0 9000
i n f o r m a t i c a 2 . 3 0 0 1 . 8 7 9 - 4 2 1000
verbouwing 0 0 0 15.000 15.000 0
kapitaalverrichtingen 0 0 0 5.100 4.896 -204
totaal uitgaven 114.827 93.658 -21.169 104.300 98.661 -5.639
9.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.688.656
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en vanCultuur medegedeeld dat het KMSKA een kredietoverschrijving heeft uitge-
voerd, in strijd met artikel 8 van het besluit van de Vlaamse regering van 8 juni
1994 betreffende het financiële en materiële beheer van de DAB.
Op 24 juni 1999 ging de Vlaamse Minister van Financiën en begroting akkoord
met de opmerking van het Rekenhof. Ze wees er evenwel op dat het voorleggen
van de aanvraag tot kredietoverschrijving aan haar door de toezichthoudende
minister moest worden beschouwd als diens akkoord. Op 29 juli 1999 repliceer-
de het Rekenhof dat de Vlaamse Minister van Cultuur zich slechts akkoord kan Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 191
verklaren met een aangevraagde kredietoverschrijding  na ontvangst van het al
dan niet voorwaardelijke akkoord van de Vlaamse Minister van Financiën enBegroting. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 192
10.Fonds voor de Financiering van het Urgentieplan voor de Sociale Huis-
vesting
10.1. Rekeningen 1998
Het Rekenhof heeft de controle van de rekeningen 1998 van de dienst met af-
zonderlijk beheer Fonds voor de Financiering van het Urgentieplan voor de
Sociale Huisvesting op 19 mei 1999 beëindigd. Van de begrote 1.841,5 miljoen
BEF ontvangsten en uitgaven, realiseerde de DAB respectievelijk 1.634,9 mil-joen
 BEF ontvangsten en 1.588,8 miljoen  BEF uitgaven. De onderstaande tabel
vat de uitvoeringsrekening van de begroting samen.
1998 1997
overdracht 87.496 85.605 -1.891 1.336.900 886.800 -450.100
teruggest. intr. 0 2.354 2.354
dotatie 97 716.900 716.900 0 1.591.900 1.543.400 -48.500
dotatie 98 1.037.064 830.000 -207.064
totaal ontvangsten 1.841.460 1.634.859 -206.601 2.928.800 2.430.200 -498.600
uitgaven
beh. verg. 18.150 18.150 0 18.200 36.300 18.100
tenlastenem. 45.000 14.342 -30.658
prefinanc. 0 2.490 2.490 80.000 33.100 -46.900
tussenk. art. 49 1.778.310 1.553.838 -224.472 2.785.600 2.247.000 -538.600
inbreng VMH/GIMV 45.000 28.100 -16.900
totaal uitgaven 1.841.460 1.588.820 -252.639 2.928.800 2.344.500 -584.300
10.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.674.640
Het Rekenhof heeft geen  opmerkingen over de rekening 1998 gemaakt. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 193
11. Investeren in Vlaanderen
11.1. Rekeningen 1998
Investeren in Vlaanderen op 4 juni 1999 gecontroleerd verklaard. Van de be-
grote 307,2 miljoen  BEF ontvangsten en uitgaven, realiseerde de DAB respec-
tievelijk 275,4 miljoen  BEF ontvangsten en 210,9 miljoen  BEF uitgaven. De
1998 1997
overdracht 68.600 68.623 23 87.900 66.500 -21.400
dotatie 161.700 126.600 -35.100 199.400 143.900 -55.500
dotatie voorg. jaar 76.900 76.950 50 0 0 0
diverse opbrengsten 0 3.221 3.221 0 3.000 3.000
totaal ontvangsten 307.200 275.394 -31.806 287.300 213.400 -73.900
uitgaven
personeel Brussel 21.800 19.754 -2.046 18.600 13.600 -5.000
personeel buitenland 49.800 35.334 -14.466 49.700 26.200 -23.500
werking Brussel 76.000 53.204 -22.796 67.700 41.000 -26.700werking buitenland 141.600 88.107 -53.493 136.800 58.800 -78.000
uitrusting Brussel 9.000 6.809 -2.191 3.300 2.200 -1.100
uitrusting buitenland 9.000 7.679 -1.321 11.200 2.900 -8.300
totaal uitgaven 307.200 210.887 -96.313 287.300 144.700 -142.600
11.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.682.405
Het Rekenhof heeft geen  opmerkingen over de rekening 1998 gemaakt. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 194
12. Schoonmaak
12.1. Rekeningen 1998
Schoonmaak op 20 april 1999 gecontroleerd verklaard. Van de begrote 277,1
miljoen  BEF ontvangsten en uitgaven, realiseerde de DAB respectievelijk 276,5
miljoen  BEF ontvangsten en 230,9 miljoen  BEF uitgaven. De onderstaande tabel
1998 1997
overdracht 29.700 29.755 55 1.400 2.627 1.227
dotatie 241.500 241.500 0 293.300 285.300 -8.000
nog te ontv. dotatie 500 500 0
eigen ontvangsten 5.400 4.759 -641 1.000 5.352 4.352
totaal ontvangsten 277.100 276.514 -586 295.700 293.279 -2.421
uitgaven
personeel 148.000 131.762 -16.238 171.100 154.119 -16.981
werking 123.900 95.450 -28.420 124.600 107.802 -16.798
investeringen 5.200 3.723 -1.477
totaal uitgaven 277.100 230.935 -46.165 295.700 261.921 -33.779
12.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.686.337
• De DAB heeft een terugvorderingsfactuur van kosten voor schoonmaak-
werkzaamheden opgemaakt voor 23.871 BEF, terwijl hij als verantwoor-dingsstuk maar een inkomende factuur van 4.743 BEF kon voorleggen.
• De DAB houdt geen inventaris van het vermogen bij, in strijd met artikel 15
van het besluit van de Vlaamse regering van 1 juni 1995 betreffende het fi-
nancieel en materieel beheer van de dienst met afzonderlijk beheerSchoonmaak.
Op 6 juli 1999 antwoordde de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting dat
de niet correcte facturatie zal worden rechtgezet. De minister meldde tevens datde DAB momenteel zijn inventaris bijwerkt. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 195
Alden Biesen
13.1. Rekeningen 1998
Cultureel Centrum van de Vlaamse Gemeenschap Landcommanderij Alden
Biesen op 23 februari 1999 gecontroleerd verklaard. Van de begrote 38,0 mil-
joen  BEF ontvangsten en uitgaven, realiseerde de DAB respectievelijk 29,3
miljoen  BEF ontvangsten en 25,7 miljoen  BEF uitgaven. De onderstaande tabel
1998 1997
overdracht 0 0 0 -606 1.124 1.730
dotatie 7.200 5.500 -1.700 7.200 7.200 0
diverse ontvangsten 19.000 20.196 1.196 17.200 17.895 695
huuropbrengsten 1.000 690 -310 700 515 -185
E.U. 10.800 2.952 -7.848 9.240 4.490 -4.750
totaal ontvangsten 38.000 29.338 -8.662 33.734 31.224 -2.511
uitgaven
personeelskosten 4.700 4.329 -371 6.000 5.845 -155
werkingskosten 22.580 18.010 -4.570 19.118 17.026 -2.092
uitrusting 1.000 965 -35 300 193 -107
E.U. 9.720 2.427 -7.293 8.316 3.739 -4.577
totaal uitgaven18338.00018325.731 -12.269 33.734 26.803 -6.930
13.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.670.365
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en vanCultuur enkel een kleine overschrijding bij de post Uitrusting  medegedeeld. Die
overschrijding is in strijd met artikel 19 van het besluit van de Vlaamse regering
van 22 maart 1995 betreffende het financiële en materiële beheer van de DAB.
Op 23 maart 1999 antwoordde de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting
akte te hebben genomen van de opmerking.
                                                       
183 Deze cijfers zijn exclusief de aanwending van het reservefonds ten belope van
4.055.911 BEF Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 196
14.Vlaams Centrum voor het Openbaar Bibliotheekwerk
14.1. Rekeningen 1998
Vlaams Centrum voor het Openbaar Bibliotheekwerk op 23 februari 1999 ge-
controleerd verklaard. Van de begrote 120,0 miljoen  BEF ontvangsten en uitga-
ven, realiseerde de DAB respectievelijk 120,0 miljoen  BEF ontvangsten en 79,2
1998 1997
overdracht 24.201 24.201 0 7.573 7.097 -476
dotatie 92.700 92.700 0 81.800 68.000 -13.800
bijz.dotatie - - - 0 500 500
eigen ontvangsten 2.500 2.465 -35 2.780 2.967 186
reactive 598 598 0 1.924 1.377 -547
totaal ontvangsten 120.000 119.965 -35 94.078 79.941 -14.137
uitgaven
reactive 678 677 0 795 47 -748
werking 119.322 78.536 -40.787 93.283 55.649 -37.634totaal uitgaven 120.000 79.213 -40.787 94.078 55.696 -38.382
14.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.669.727
Cultuur erop gewezen dat de uitvoeringsrekening van de begroting niet in de-
zelfde uitsplitsing in begrotingsposten voorzag als de goedgekeurde begroting.
Uit het antwoord van de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting van 23
maart 1999 en bijkomende inlichtingen vanwege ABAFIM is gebleken dat in detoekomst rekening zal worden gehouden met de opmerking van het Rekenhof. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 197
15. Gemeenschapsinstelling voor Bijzondere Jeugdbijstand De Zande
15.1. Rekeningen 1998
Gemeenschapsinstelling voor Bijzondere Jeugdbijstand De Zande op 15 juni
1999 gecontroleerd verklaard. Van de begrote 39,2 miljoen  BEF ontvangsten en
uitgaven, realiseerde de DAB respectievelijk 40,5 miljoen  BEF ontvangsten en
35,8 miljoen  BEF uitgaven. De onderstaande tabel vat de uitvoeringsrekening
van de begroting samen.
1998 1997
overdracht 4.800 4.793 -7 4.000 4.412 412
dotatie 30.000 30.000 0 31.200 31.200 0
andere ontvangsten 4.400 5.747 1.347 4.300 5.487 1.187
totaal ontvangsten 39.200 40.540 1.340 39.500 41.099 1.599
uitgaven
werkingskosten 17.300 15.476 -1.824 17.600 16.084 -1.516
verblijfskosten 17.600 16.230 -1.370 17.300 15.487 -1.813
investeringen 3.600 3.538 -62 3.600 3.537 -63
tijdelijke tewerkst. 700 597 -103 1.000 170 -830
totaal uitgaven 39.200 35.841 -3.359 39.500 35.278 -4.222
15.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.675.015
Het Rekenhof heeft geen  opmerkingen over de rekening 1998 gemaakt. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 198
16. Gemeenschapsinstelling voor Bijzondere Jeugdbijstand De Kempen
16.1. Rekeningen 1998
Gemeenschapsinstelling voor Bijzondere Jeugdbijstand De Kempen op 15 juni
1999 gecontroleerd verklaard. Van de begrote 41,8 miljoen  BEF ontvangsten en
uitgaven, realiseerde de DAB respectievelijk 43,1 miljoen  BEF ontvangsten en
38,7 miljoen  BEF uitgaven. De onderstaande tabel vat de uitvoeringsrekening
1998 1997
overdracht 5.200 5.241 41 7.100 7.662 562
dotatie 32.000 32.000 0 30.000 30.000 0
andere ontvangsten 4.600 5.871 1.271 4.600 5.359 759
totaal ontvangsten 41.800 43.112 1.312 41.700 43.021 1.321
uitgaven
werkingskosten 19.900 18.588 -1.312 19.600 16.841 -2.759
verblijfskosten 17.400 16.336 -1.064 16.800 15.357 -1.443
investeringen 3.800 3.175 -625 4.700 4.309 -391
tijdelijke tewerkst 700 617 -83 600 538 -62
totaal uitgaven 41.800 38.716 -3.084 41.700 37.045 -4.655
16.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.690.823
Het Rekenhof heeft geen  opmerkingen over de rekening 1998 gemaakt. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 199
17. Autonome Vlaamse Fiscale Inning
17.1. Rekeningen 1998
De Autonome Vlaamse Fiscale Inning is opgericht bij artikel 15 van het decreet
van 7 juli 1998 houdende bepaling tot begeleiding van de aanpassing van de
begroting 1998. De DAB AVFI diende in 1999 bijgevolg voor het eerst rekeningaf te leggen. Aangezien de DAB echter pas in oktober 1998 effectief van start
ging, kon hij in 1998 nog nagenoeg geen verrichtingen doen. Hij boekte enkel
zijn dotatie van de Vlaamse Gemeenschap en realiseerde nog geen uitgaven.Wel rekende hij 921.308 BEF verbintenissen op de begroting aan. Het Rekenhof
heeft de controle op deze rekening beëindigd op 20 april 1999.
1998
dotatie 2.200 2.200 0
totaal ontvangsten 2.200 2.200 0
uitgaven
personeel 1.750 0 -1.750
werking 250 0 -250
uitrusting 200 0 -250
totaal uitgaven 2.200 0 -2.200
17.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.690.934
Het Rekenhof heeft geen  opmerkingen over de rekening 1998 gemaakt.
17.3. Andere controleresultaten
1.646.116
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting er op 18
december 1998 op gewezen dat de Vlaamse regering zo snel mogelijk een be-sluit houdende het financieel en materieel beheer van de DAB diende uit te
vaardigen(
184), in het licht van de rekeningaflegging over de tweede helft van
1998, begin 1999, door de rekenplichtige én de DAB zelf. De minister heeft op
21 januari 1999 geantwoord dat het gevraagde besluit ter finale goedkeuring zou
worden voorgelegd aan de regering. Het gevraagde besluit werd inderdaad op 19januari 1999 goedgekeurd en op 28 april 1999 in het Belgisch Staatsblad gepu-bliceerd.
                                                       
184 Conform artikel 140 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 200
VLAAMSE OPENBARE INSTELLINGEN
IMPLEMENTATIE VAN DE GEÏNTEGREERDE ECONOMISCHE
BOEKHOUDING EN BUDGETTAIRE RAPPORTERING DOOR DEVLAAMSE OPENBARE INSTELLINGEN
Op 30 september 1998 hebben de Vlaamse openbare instellingen (VOI's) in
semestriële staten voor het eerst gerapporteerd volgens de nieuwe boekhoudre-
gelgeving, vastgelegd in het besluit van 21 mei 1997. Het Rekenhof heeft de
semestriële staten van 37 VOI’s vergeleken. Het heeft daarbij de volgende op-merkingen geformuleerd: de rapportering was weinig transparant doordat de
Vlaamse regering niet consistent voor eenzelfde aanrekeningsmoment koos; de
VOI's hebben de reglementering op uiteenlopende wijze toegepast, wat de ver-gelijkbaarheid van de financiële staten in het gedrang bracht; de staten boden
niet altijd een getrouw beeld van de financiële toestand van de VOI's; de begro-
ting en de ESER-uitvoeringsrekening van de begroting boden het Vlaams Par-
lement onvoldoende beleidsinformatie; en de administratie ondersteunde de
VOI’s onvoldoende. Het Rekenhof heeft dan ook enkele wijzigingen aan hetbesluit van de Vlaamse regering gesuggereerd (het consistenter formuleren van
de aanrekeningsregels, het optimaal vastleggen van de aanrekeningsmomenten;
het eenduidiger formuleren van sommige bepalingen,...). Het heeft tevens opge-
merkt dat het ESER-schema in de traditionele begroting dient te worden inge-
past. Bij ontstentenis van een prestatiebegroting, kan het Vlaams Parlementenkel zo voldoende beleidsinformatie krijgen. Over het algemeen was er ten
slotte behoefte aan een coördinerende en ondersteunende dienst. Het Rekenhof
onderzoekt momenteel de implementatie van de besluitbepalingen door de VOI'sin hun jaarrekeningen 1998. Hoewel dit onderzoek bij de afsluiting van dit boek
nog niet beëindigd was, waren er al indicaties dat de meeste van de opmerkin-
gen over de semestriële rapportering ook voor de jaarrapportering gelden. Het
Vlaams Parlement ontvangt over dit onderzoek eind 1999 een afzonderlijk rap-
port van het Rekenhof.
De decreetgever heeft in 1996 bepaald dat alle publiekrechtelijke instellingen
die ressorteren onder de Vlaamse Gemeenschap of het Vlaams Gewest(
185), een
geïntegreerde budgettaire en economische boekhouding moeten voeren over-
eenkomstig de regels en een plan opgelegd door de Vlaamse regering (186). Met
het besluit van 21 mei 1997 betreffende een geïntegreerde economische boek-
                                                       
185 Behoudens een aantal nominatief opgesomde instellingen.
186 Artikel 5 van het decreet van 8 juli 1996 houdende bepalingen tot begeleiding
van de aanpassing van de begroting 1996. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 201
houding en budgettaire rapportering (verder afgekort tot: boekhoudbesluit) heeft
de Vlaamse regering de inhoud, de regels en het plan van de boekhouding en dejaarrekening van de VOI’s vastgesteld. De nieuwe regelgeving is op 1 januari1998 in werking getreden.
1.541.592
Begin 1998 voerde het Rekenhof een eerste, juridisch onderzoek uit van denieuwe regelgeving. Het heeft onder meer de volgende conclusies getrokken:
• het boekhoudbesluit komt in grote mate tegemoet aan vroegere parlementai-
re aanbevelingen over de boekhoudkundige voorschriften, aanrekenings- en
waarderingsregels en consolidatie van de rekeningen;
• aan andere parlementaire aanbevelingen geeft het daarentegen geen of
slechts een gedeeltelijk gevolg (bv. de rol van de revisor, de oprichting vaneen coördinerende dienst voor de VOI’s)(
187);
• het besluit heeft een aantal instellingen van zijn toepassing uitgesloten, wat
de haalbaarheid van, bijvoorbeeld, de consolidatiedoelstellingen hypothe-
keert;
• het gebrek aan opheffingsbepalingen in decreet en boekhoudbesluit heeft
problemen gecreëerd in het geval andere wetten en besluiten strijdig zijnmet de nieuwe regeling;
• het boekhoudbesluit is in enkele punten afgeweken van de boekhoudwet van
1975, die een suppletoire rol kreeg.
Het Rekenhof heeft zijn bevindingen op 2 april 1998 meegedeeld aan de Vlaam-
se Minister van Financiën en Begroting, die op 13 oktober 1998
 antwoordde. De
belangrijkste bevindingen van het Rekenhof en antwoorden van de minister zijn
vermeld in het Boek van het Rekenhof 1998(188). Deze vermelding heeft op 5
mei 1999 geleid tot een resolutie van het Vlaams Parlement(189).
                                                       
187 Het Rekenhof heeft de Vlaamse Gemeenschap ook aanbevolen te onderzoeken
op welk niveau, op welke wijze en aan de hand van welke financiële staten zijhet meest optimaal kan tegemoetkomen aan de Europese informatieverplich-
ting.
188Stuk 11 (1998 - 1999) - Nr.1, p. 245-255.
189 Zie p. 18 van dit boek. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 202
Eind 1998 heeft het Rekenhof onderzocht hoe de instellingen de nieuwe regel-
geving in de praktijk hebben omgezet, meer bepaald in hun semestriële staten,die ze een eerste maal op 30 september 1998 aan de Vlaamse Minister van Fi-
nanciën en Begroting moesten overleggen(
190). Het vergelijkend horizontaal
onderzoek van de semestriële staten was erop gericht een overzicht te biedenvan mogelijke interpretatieproblemen bij het boekhoudbesluit, inzicht te ver-
werven in de praktische toepassingsproblemen, individuele aanbevelingen te
formuleren voor elke VOI en de implementatie te toetsen aan de doelstellingen
van de Vlaamse regering(
191). Het Rekenhof heeft zijn onderzoek uitgevoerd op
grond van een standaardcontroleprogramma met vier luiken: de opbouw van hetbedrijfseconomisch en het budgettair rekeningstelsel, de keuze van de waarde-
rings- en aanrekeningsregels, de inhoud van de beginbalansen en de vorm en
inhoud van de semestriële staten. Het heeft de resultaten op 2 februari 1999 aande Vlaamse Minister van Financiën en Begroting overgelegd.
Deze resultaten bestonden enerzijds uit meer algemene problemen die vaak
voortvloeiden uit onduidelijkheden in het boekhoudbesluit. Deze problemen, diein eerste instantie een ingrijpen vergen vanwege de minister, zijn gebundeld in
het eigenlijke verslag aan de minister. De belangrijkste ervan vormen ook het
voorwerp van de onderstaande paragrafen. Anderzijds hebben de concrete fou-
tieve toepassingen van het boekhoudbesluit, die maatregelen van de individuele
VOI's vereisen, hun neerslag gevonden in een bijlage bij het verslag. Een tweedebijlage bevat de specifieke resultaten van een verkennend onderzoek naar deverwerking van de boekhoudinformatie door de VOI's.
Momenteel rondt het Rekenhof zijn onderzoek naar de implementatie van het
boekhoudbesluit door de VOI's in hun jaarrekeningen 1998 af. Het zal hetVlaams Parlement daarover eind 1999 inlichten in een afzonderlijk verslag. De
indruk bestaat dat de tendensen die het bij zijn controle van de semestriële staten
heeft vastgesteld, zich in de jaarrapportering hebben doorgezet. De opmerkingen
in het afzonderlijk verslag zullen dan wellicht ook een grote overeenkomst ver-
tonen met die vermeld in dit artikel.
                                                       
190 Artikel 9 van het boekhoudbesluit verplicht de VOI's voor het einde van de
maand september bij de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting een se-mestriële staat in te dienen die samengesteld is uit een balans, een resultatenre-kening en een uitvoeringsrekening van de begroting.
191 Hoofddoel is: de economische boekhouding steunen op de boekhoudwet en de
begrotingsboekhouding coderen in termen van het Europees Stelsel van Eco-
nomische Rekeningen (ESER). Voorts beoogt de regelgeving: een kader te cre-eren voor een moderne boekhouding die tevens beleidsinstrument is, eenvor-migheid te scheppen in de VOI-rekeningen pro onderlinge vergelijkbaarheid,geconsolideerde gegevens te verstrekken aan de Nationale Bank van België(NBB) voor de berekening van de financieringsbehoefte van de overheid in het
kader van het reconversieplan en de toetreding tot de Europese Muntunie
(EMU) en een gedetailleerde kostprijsboekhouding in te bouwen in het kadervan de prestatiebegroting. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 203
2. Opmerkingen
1.559.127
Het Rekenhof heeft uit zijn onderzoek een aantal algemene problemen afgeleid,die meestal meer VOI’s aanbelangen en hun oorsprong onder meer vinden in
onduidelijkheden in het boekhoudbesluit zelf. Het zijn in de eerste plaats de
Vlaamse Minister van Financiën en Begroting en zijn administratie die daarbij
maatregelen moeten treffen. De onderstaande paragrafen vatten de belangrijkste
algemene opmerkingen samen.
2.1. Bedrijfseconomisch rekeningstelsel en ESER-schema
Het boekhoudbesluit, gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad op 11 oktober
1997, bevat als bijlage een bedrijfseconomisch rekeningstelsel (balans en resul-
tatenrekening) en een ESER-schema ten behoeve van de budgettaire rapporte-
ring (begroting en uitvoeringsrekening van de begroting). Het bevat ook sum-miere bepalingen over een analytisch stelsel.
2.1.1. Officieel versus officieus rekeningstelsel
De administratie (ABAFIM) heeft het officiële, in het Belgisch Staatsblad gepu-
bliceerde, rekeningstelsel begin 1998 aangepast aan de Minimumindeling van
het Algemeen Rekeningenstelsel (MAR), dat de VOI’s die zijn onderworpen aande boekhoudwet, moeten volgen(
192). De Vlaamse regering heeft het aangepaste
rekeningstelsel echter nog steeds niet officieel in een besluit vastgelegd(193). Het
Rekenhof heeft dan ook gevraagd dit op korte termijn te doen.
2.1.2. Betrekkelijk nut van gedetailleerde informatie
Hoewel de meeste VOI's het opgelegde rekeningstelsel en ESER-schema nauw-
gezet trachtten te volgen, stelde een aantal ervan het nut van dergelijke detailin-
formatie in vraag. Het was sommige VOI's evenmin duidelijk of de VlaamseGemeenschap deze informatie, alsook die in de uitgebreide toelichtingen bij de
jaarrekeningen, daadwerkelijk zou aanwenden. De instellingen onderworpen aan
de boekhoudwet twijfelden ten slotte aan de toegevoegde waarde van de bud-gettaire rapportering volgens het ESER-schema. Zij moesten immers al een
statutaire jaarrekening bij de NBB indienen.
                                                       
192 De aanpassing hield ook beter rekening met enkele eigenheden van de openba-
re sector (bv. het onderscheid tussen personeelskosten van statutairen en dievan contractuelen).
193 Aan de VOI's werd gevraagd voor de semestriële rapportering het aangepaste
bedrijfseconomische rekeningstelsel te gebruiken in plaats van het officiële re-
keningstelsel. Ook het Rekenhof heeft zich bij zijn onderzoek gebaseerd op hetofficieuze rekeningstelstel. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 204
Het bedrijfseconomisch rekeningstelsel is inderdaad sterker gedetailleerd dan
noodzakelijk is voor het opstellen van de financiële rapportering die het boek-houdbesluit voorschrijft (balans, resultatenrekening, uitvoeringsrekening en
toelichting). Ook de uitsplitsing van het ESER-schema over de verschillende
ESER-codes is zeer gedetailleerd(
194). Het Rekenhof heeft de minister aange-
spoord de VOI’s goed in te lichten over het nut van en de bedoeling met de ge-
detailleerde informatie.
2.1.3. Beperkte informatiewaarde
De begrotingsinstructies vroegen de VOI's het ESER-schema verder te detaille-
ren tot op het niveau van de statutaire opdracht. Dit heeft niet altijd de gewenste
resultaten opgeleverd. Slechts een beperkt aantal instellingen heeft een verdere
functionele indeling gemaakt. De meeste andere hebben enkel voor de internebeleidsinformatie, bv. aan de raad van bestuur, van een functionele begrotings-
indeling gebruik gemaakt. De functionele detaillering kan overigens leiden tot
fragmentering van bepaalde posten van de traditionele begrotingsvoorstelling,met een negatieve invloed op de transparantie als gevolg(
195).
De ESER-uitvoeringsrekening biedt weinig informatie over de werking van de
instellingen: zij geeft niet aan welke prestaties de VOI's met de gebudgetteerdebedragen hebben geleverd, noch wat zij met de werkingsmiddelen hebben gere-
aliseerd. De meeste VOI’s gebruiken het ESER-rekeningstelsel dan ook niet
intern, maar uitsluitend voor de rapportering aan de Vaamse Gemeenschap. Ditverlies aan beleidsinformatie heeft volgens het Rekenhof het machtigingskarak-
ter van de begroting uitgehold. Bij ontstentenis van een prestatiebegroting, kan
enkel een inpassing van het ESER-schema in de traditionele begrotingsvoorstel-
ling het Vlaams Parlement voldoende beleidsinformatie opleveren. De huidige
voorstelling van het ESER-schema heeft als beleidsinstrument in elk geval wei-nig waarde.
2.1.4. Onduidelijke inhoud van sommige rekeningen
De VOI's hebben te kennen gegeven niet steeds duidelijk te weten wat de pre-
cieze inhoud is van de verschillende rekeningen van het bedrijfseconomisch
rekeningstelsel en van de codes uit het ESER-schema.
                                                       
194 Een voldoende mate van detaillering is wel nodig in het licht van het voor-
schrift dat de uitvoering van de begroting moet voortvloeien uit de bedrijfseco-nomische boekhouding. Boekingen met een budgettaire implicatie vergen metandere woorden een koppeling aan een overeenkomstige ESER-code. Zo'nkoppeling vergt van de VOI’s soms zelfs ontdubbeling van bedrijfseconomi-sche rekeningen.
195 Zie ook het verslag van het Rekenhof over het onderzoek van de ontwerpbe-groting 1999 van de Vlaamse Gemeenschap, Stuk 17 (1998-1999) - Nr. 1 - p.29-30. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 205
Zo is gebleken dat de instellingen niet altijd wisten welke verrichtingen op wel-
ke rekeningen van post 61 ( diensten en diverse goederen ) uit het bedrijfsecono-
misch rekeningstelsel te registreren. Een ander voorbeeld was de boeking van
het saldo van de CFO-rekeningen: sommige instellingen splitsten deze saldi uit
over de posten 55/59 ( liquide middelen ) en 430/433 ( kredietinstellingen ), andere
namen het globale saldo op onder een van beide posten(196). Gelijkaardige pro-
blemen waren er met de rekeningen kapitaal , reserves , overgedragen resultaat
en kapitaalsubsidies  van het eigen vermogen. Zij zijn overgenomen uit het MAR
en uitgewerkt voor commerciële ondernemingen onderworpen aan de boek-
houdwet. Een groot gedeelte van de VOI’s werkt echter binnen een juridisch enbedrijfseconomisch kader dat verschilt van dat van commerciële ondernemin-
gen. De meeste VOI’s hebben dan ook geen maatschappelijk kapitaal in de zin
van de boekhoudwet.
Wat het ESER-schema betreft, bestond bv. twijfel over de correcte codering van
ontvangsten en uitgaven voor gesubsidieerde contractuelen (gesco’s). Om dub-
beltellingen te vermijden, dienen de uitbetalende (VDAB) en ontvangende in-stellingen immers codes te hanteren die mekaar bij consolidatie opheffen. Een
ander probleem vormen: meerwaarden bij de realisatie van activa, wisselkoers-
resultaten bij verrichtingen, beleggingen, korte-termijnleningen, enz. Terwijl het
aangaan van een lange-termijnlening als een ESER-transactie kan worden geco-
deerd, is het onduidelijk of dit ook het geval is voor een korte-termijnlening (bv.straight-loans) of kredietfaciliteiten bij financiële instellingen (bv. de kredietlijn
bij het CFO). Criteria omtrent het onderscheid tussen korte en lange termijn
ontbreken immers.
Het Rekenhof heeft de minister dan ook aanbevolen het rekeningstelsel en het
ESER-schema aan te vullen met een volledige en accurate beschrijving van de
verschillende rekeningen en ESER-codes en de VOI's de nodige ondersteuning
te geven (mondelinge of schriftelijke uitleg, instructies, nieuwsbrieven, …)(
197).
Zo kan hij interpretatiefouten bij de toepassing vermijden. Het heeft ten slotte
verwezen naar de parlementaire aanbeveling een coördinerende en ondersteu-nende dienst uit te bouwen.
2.1.5. Aanbevelingen
De aanbevelingen die het Rekenhof naar aanleiding van zijn vergelijking van de
financiële rapportering over het eerste semester van 1998 over de toepassing van
het bedrijfseconomisch rekeningstelsel en ESER-schema heeft geformuleerd,laten zich als volgt resumeren:
• de Vlaamse regering dient het aangepaste rekeningstelsel zo snel mogelijk
in een besluit vast te leggen;
                                                       
196Het Rekenhof is van oordeel dat een vermelding van de algebraïsche som van
de saldi in de balans volstaat. In het CFO-systeem wordt immers een globaal
bedrag als debet- of creditintrest berekend. Zie CBN-advies 120/1.
197 De meeste instellingen vonden de bestaande instructies en de ondersteuning
vanwege ABAFIM onvoldoende. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 206
• de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting moet de VOI’s goed in-
lichten over het nut van de mate van gedetailleerdheid die het boekhoudbe-
sluit vergt en de aanwending die de Vlaamse regering aan de informatie zalgeven;
• wil de huidige voorstelling van het ESER-schema als beleidsinstrument
bruikbaar zijn, dan behoeft het - bij ontstentenis van een prestatiebegroting -
inpassing in de traditionele begrotingsvoorstelling;
• de minister dient de verschillende rekeningen en ESER-codes volledig en
accuraat te beschrijven en de VOI's meer ondersteuning te verstrekken.
2.2. Aanrekeningsregels
De aanrekeningsregels bepalen wanneer een instelling een transactie in haar
boekhouding moet registreren. Deze registratie kan op kasbasis of op transactie-
basis plaatsvinden, naar gelang van de doelstellingen van de financiële rapporte-
ring. Verschillende belanghebbenden (Europa, Vlaamse Gemeenschap,...) kun-
nen immers verschillende informatiebehoeften hebben. Ook de regelgever on-
derkende de verschillende finaliteiten van de financiële rapportering. Hij steldeals doelstelling voorop: de integratie van een bedrijfseconomische boekhouding
met een ESER-begrotingsrapportering en met een analytische component (ten
behoeve van de opmaak van een prestatiebegroting). In het boekhoudbesluitkoos de Vlaamse regering niet expliciet voor een registratiewijze, maar maakte
een onderscheid tussen het bedrijfseconomische en het budgettaire luik, met
aanrekeningsregels in functie van de verschillende rapporteringsdoelstellingen.
2.2.1. Disparate toepassing wegens te complexe aanrekeningsregels
Het onderzoek van de semestriële staten heeft uitgewezen dat de VOI's de aan-
rekeningsregels van het boekhoudbesluit vaak verschillend hebben geïnterpre-
teerd. Veel VOI's maken bovendien, wegens de technische complexiteit van hetvolgen van twee stelsels, niet het onderscheid tussen de aanrekeningsregels in de
bedrijfseconomische en die in de budgettaire rapportering. Zij beperken zich dan
ook doorgaans tot het voeren van een bedrijfseconomische aanrekening of leidende budgettaire rapportering uit de bedrijfseconomische af.
Het Rekenhof acht het gebruik van twee soorten aanrekeningsregels verdedig-
baar in functie van de informatiebehoeften die de overheid met haar financiëlerapportering moet invullen. De Vlaamse regering heeft die doelstellingen in het
boekhoudbesluit evenwel niet in functie van dergelijke behoeften omschreven.
Zij is bij het opstellen van de aanrekeningsregels evenmin consequent van éénbepaald principe uitgegaan: nu eens schreef ze voor bepaalde transacties aanre-
kening op kasbasis voor, dan weer verwerking op transactiebasis. Dit vermindert
de transparantie en de informatiewaarde van de financiële rapportering.
Gelet op de gevolgen van de complexiteit van de dubbele aanrekeningssystema-
tiek (niet-toepassing of disparate interpretaties door de VOI's), heeft het Reken-
hof zijn twijfel geuit over het nut ervan:
• Het systeem van twee gescheiden aanrekeningsstelsels vult wellicht niet
geheel de behoeften in van de Nationale Bank en Europa, aangezien de
budgettaire aanrekeningsregels die het boekhoudbesluit voor de ESER- Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 207
rapportering voorschrijft, niet in overeenstemming zijn met die van het ESR
'95-stelsel(198).
• Ook aan de eventuele behoefte van de Vlaamse Gemeenschap de kassituatie
van de instellingen te kennen en te hanteren als dotatiebepalend gegeven,beantwoordde de financiële rapportering in de semestriële staten van 1998
niet: door het gebruik van uiteenlopende aanrekeningsmomenten in deze
rapportering, vervaagde immers het strikte onderscheid opbrengsten-
ontvangsten of kosten-uitgaven. Bijgevolg verliezen de saldi elke inhoude-
lijke betekenis. Het Rekenhof heeft dan ook gewaarschuwd voor het gebruikvan de financiële rapportering ter bepaling van de dotatie voor een volgend
dienstjaar (
199). Een en ander is niet in overeenstemming met de aanbeveling
van het Vlaams Parlement (200) voor de bepaling van de financieringsbe-
hoefte een grotere uniformiteit, een aangepaste boekhouding en doorzichti-
ge financiële staten na te streven.
Het Rekenhof heeft dan ook geconcludeerd dat de financiële rapportering over
het eerste semester van 1998 met grote omzichtigheid moet worden gehanteerd.
2.2.2. Aanbevelingen
Wegens het grote belang van de bedrijfseconomische en budgettaire aanreke-
ningsregels voor het resultaat van de VOI's, is het noodzakelijk dat de Vlaamse
regering deze regels op eenduidige en gefundeerde wijze herformuleert, uit-gaande van een diepgaande reflexie over de vraag welk boekhoudstelsel op de
meest optimale wijze tegemoetkomt aan de interne (VOI's, Vlaamse Gemeen-
schap) en externe informatiebehoeften (Europa). Een degelijk aanrekeningssys-teem moet daarbij de volgende kenmerken vertonen:
• de aanrekeningsregels moeten eenvoudig en duidelijk zijn, zonder de doel-
stelling van de rapportering in het gedrang te brengen;
• binnen het gekozen boekhoudstelsel moeten de aanrekeningsmomenten
voor de verschillende transacties consistent zijn;
• de aanrekeningsregels moeten eenduidig geformuleerd zijn (bv. wat betreft
de verwerking van doorgeefsubsidies);
                                                       
198 Zie verslag van het Rekenhof van 2 april 1998 (brief N12 1.541.592 – punt
4.2.3.). De minister heeft op 13 oktober 1998 geantwoord dat de nodige verfij-ningen zouden worden aangebracht aan het besluit.
199 De aanpassing van de aanrekeningsregels heeft al tot bijsturing van enkele
dotaties 1998 geleid, doordat bv. de budgettaire aanrekening van bepaalde uit-
gaven van december 1998 verschoof naar januari 1999.
200 Resolutie van 25 juli 1997. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 208
• de regels vereisen aanvulling met duidelijke instructies over de wijze waar-
op de VOI's ze moeten interpreteren (aanrekeningsmoment, boekingsstuk,
…).
2.3. Waarderingsregels
2.3.1. Onduidelijke besluitbepalingen
De VOI’s hebben doorgaans de waarderingsregels van het boekhoudbesluit
correct en effectief toegepast(201). Voor materiële afwijkingen hebben zij de
goedkeuring van de minister gevraagd. Het Rekenhof stelde niettemin enkele
tekortkomingen vast. Volgens de VOI's vloeiden die voort uit moeilijkheden bijhet interpreteren en de praktische uitvoering van sommige besluitbepalingen,alsook uit de financiële implicaties van de uitvoering ervan.
Zo schrijft het besluit de VOI’s voor voorzieningen aan te leggen voor het ge-
deelte van legale en extralegale pensioenlasten waarvoor zij juridisch zelf zullen
moeten instaan, zonder een berekeningsmethode aan te reiken, noch een tijds-
spanne waarbinnen zij deze voorziening moeten aanleggen op te geven(
202). De
instellingen hebben de aanleg van de pensioenvoorzieningen dan ook op uit-eenlopende wijze geboekt(
203).
Een tweede voorbeeld vormen de afschrijvingen op investeringen van vóór
1 januari 1998. Bij gebrek aan bepalingen daarover in het boekhoudbesluit, heb-
ben de VOI's dergelijke afschrijvingen op diverse wijze verwerkt, gaande van de
handhaving van de afschrijvingspercentages 1997 tot een volledig retroactieveherberekening van geboekte afschrijvingen in het verleden. De wijze waarop de
afschrijvingen op de investeringen van vóór 1998 worden behandeld, kan noch-
tans een belangrijke impact hebben op de jaarrekening, zeker voor de VOI's dieaanzienlijke materiële vaste activa in hun bezit hebben.
2.3.2. Aanbevelingen
Het Rekenhof heeft de minister gevraagd duidelijke instructies uit te vaardigen
voor de waarderingsregels van het boekhoudbesluit. Zo behoeven onder meer de
berekeningswijze en boekhoudkundige verwerking van de pensioenverplichtin-
gen en de verwerking van de afschrijvingen op investeringen van vóór 1 januari
1998, bijkomende instructies.
                                                       
201 Trouwens een essentiële voorwaarde opdat de jaarrekening en de semestriële
staten een getrouw beeld geven van het vermogen, de financiële positie, het re-sultaat en de rechten en verplichtingen van de VOI.
202 Zie ook verslag van 2 april 1998, brief N12-1.541.592 B1, punt 7.2.1., p. 42.
203 Sommige VOI's legden nog geen voorziening aan, andere een voorziening
volgens een tijdsschema (bv. 30 jaar), nog andere de volledige voorziening,
met tegenboeking op de overlopende rekening of van een vordering op deVlaamse Gemeenschap op een opbrengstenrekening. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 209
2.4. Beginbalans
Alle VOI's hebben, uitgaand van hun eindbalans op 31 december 1997, een
beginbalans 1998 opgesteld. Instellingen die al vroeger een bedrijfseconomischeboekhouding voerden, hebben de eindbalans 1997 integraal overgenomen. In-
stellingen die tot 1997 de vastleggingen binnen de balans opvolgden, hebben de
betrokken vorderingen en schulden uit hun beginbalans weggeboekt (Toerisme
Vlaanderen, VFSIPH, BLOSO, …). Instellingen die hun boekhouding voorheen
uitsluitend op kasbasis voerden, hebben een inventaris gemaakt van hun bezit-tingen en alle openstaande vorderingen en schulden.
2.4.1. Globale boeking van het eigen vermogen
Een aantal VOI's heeft het volledige nettoactief(
204) in de beginbalans overge-
nomen als aanvangskapitaal . Deze voorstellingswijze stemt echter niet steeds
overeen met de reële samenstelling van het eigen vermogen van de instellin-gen(
205). Het Rekenhof heeft dan ook gewezen op de noodzaak het eigen vermo-
gen uit te splitsen in de rubrieken kapitaal, uitgiftepremies, herwaarderings-
meerwaarden, reserves, overgedragen nettoresultaat, subsidies, dotaties, en toe-
lagen en soortgelijke. Het gedeelte van het nettoactief dat de VOI niet kan toe-
wijzen aan een specifieke post van het eigen vermogen, moet hij opnemen in hetovergedragen nettoresultaat. Ten aanzien van de onderscheiden rubrieken van
het eigen vermogen, heeft het Rekenhof n.a.v. zijn implementatieonderzoek nog
een aantal specifieke opmerkingen geformuleerd:
• Slechts de VOI's die de vorm van een handelsvennootschap hebben, kunnen
in hun beginbalans een post kapitaal  invullen (VRT, NV Zeekanaal,
MBZ,...).
• Enkele VOI's hebben ten onrechte herwaarderingsmeerwaarden in de ba-
lansposten kapitaal of reserves geïncorporeerd.
• Een VOI heeft een bestaand, reglementair reservefonds ten onrechte niet
opgenomen in de post bijzondere reserves  van zijn beginbalans.
                                                       
204Artikel 77bis van de wetten op de handelsvennootschappen definieert het netto-
actief als: het totaalbedrag van de activa zoals dat blijkt uit de balans, vermin-
derd met de voorzieningen en schulden.
205 Artikel 41 van het boekhoudbesluit somt de samenstellende bestanddelen van
het eigen vermogen op: aanvangskapitaal, herwaarderingsmeerwaarden, reser-ves, overgedragen winsten (of verliezen) en het nog niet afgeschreven gedeeltevan de dotaties, subsidies, toelagen en soortgelijke tegemoetkomingen met be-
trekking tot investeringen en activiteiten die de duurtijd van een jaar overtref-
fen. Werkingsdotaties vallen onmiddellijk ten laste van de resultatenrekeningvan het boekjaar waarop ze betrekking hebben. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 210
2.4.2. Boeking van overdrachten om niet
De Vlaamse regering heeft in het verleden aan verscheidene VOI's onroerende
goederen om niet  in volle eigendom overgedragen. Noch het boekhoudbesluit,
noch de boekhoudwet bepalen hoe zij de tegenwaarde van deze onroerende goe-
deren in de beginbalans moeten verwerken. Het Rekenhof heeft de minister erop
gewezen dat de Vlaamse overheid een standpunt dient in te nemen over de ver-
werkingswijze, opdat dergelijke transacties een uniforme behandeling zouden
krijgen(206).
2.4.3. Boeking van het fonds van het vastliggend
Een aantal instellingen gebruikte tot 1997 een rubriek fonds van het vastliggend
op de passiefzijde van de balans als tegenpost voor de nettoboekwaarde van de
materiële vaste activa. Het Rekenhof heeft ze aanbevolen dit fonds in de begin-
balans onder kapitaalsubsidies op te nemen, zelfs al hebben ze een gedeelte vande activa met eigen middelen verworven. Zo kunnen de VOI's dit fonds over de
gebruiksduur van het patrimonium in opbrengst nemen, wat de afschrijvings-
kosten neutraliseert.
2.4.4. Doorgeefinstellingen en bedrijfseconomisch resultaat
Instellingen die louter als doorgeefluik fungeren, kunnen in principe geen be-
drijfseconomisch resultaat hebben. Hun dotaties moeten immers overeenstem-
men met de subsidies die zij doorgeven. Zij mogen het eventuele excedent van
doorgeefsubsidiekredieten op het einde van het jaar dan ook niet beschouwen als
boekhoudkundig resultaat. Alleen als zij de begrotingskredieten overschrijden,
ontstaat eventueel een bedrijfseconomisch resultaat.
2.4.5. Aanbevelingen
Het Rekenhof heeft de minister aanbevolen:
• de VOI's erop te wijzen dat zij hun eigen vermogen moeten uitsplitsen in
kapitaal, uitgiftepremies, herwaarderingsmeerwaarden, reserves, overgedra-gen nettoresultaat en subsidies, dotaties, toelagen en soortgelijke;
• een standpunt in te nemen over de wijze waarop de VOI's een overdracht
om niet van (on)roerende goederen moeten verwerken;
• de rubriek fonds van het vastliggend  in de beginbalansen onder kapitaalsub-
sidies  te doen opnemen.
                                                       
206 Er zijn diverse mogelijkheden: boeking als een inbreng in natura, een bijzonde-
re vorm van subsidiëring of pro memorie. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 211
2.5. Semestriële staat
2.5.1. Formele tekortkomingen
De VOI’s hebben de semestriële staten doorgaans tijdig (vóór 30 september
1998) ingediend. Het Rekenhof heeft daarbij echter enkele formele tekortko-
mingen vastgesteld, zoals: het ontbreken van een identificatieluik (met bv. na-
men van de instelling, zijn bestuurders en zijn leidende ambtenaren), de leeson-
vriendelijke lay-out van de uitvoeringsrekening van de begroting (te veel ver-meldingen van totalen, het gebruik van verschillende posities, disparate letter-
opmaak, …) en de opname van per VOI verschillende cijfers in de rubriek voor-
gaand boekjaar(
207).
2.5.2. Resultaatverwerking
Sommige instellingen hebben een semestriële staat ingediend zonder opname
van het resultaat van de periode onder de rubriek overgedragen resultaat  in de
balans. Hoewel het boekhoudbesluit bepaalt dat deze rubriek enkel kan wijzigen
langs het luik resultaatverwerking, bevatte de rapporteringsdiskette een dergelijkluik niet.
Hoewel logischerwijze mag worden verwacht dat het budgettair resultaat van de
vorige en huidige periode tot uitdrukking wordt gebracht in de semestriële uit-voeringsrekening van de begroting, vermeldden een groot aantal instellingen
noch de overgedragen saldi van de voorgaande boekjaren, noch het saldo van
het eerste semester 1998. Dit is deels te wijten aan onduidelijkheden in het
boekhoudbesluit. In de eerste plaats bestaat twijfel over de toepasbaarheid van
het betrokken besluitartikel op de semestriële uitvoeringsrekening, daar het en-kel de termen jaar en boekjaar gebruikt. In tweede instantie is de berekening van
het overgedragen saldo van de vorige boekjaren niet steeds duidelijk. Zij wordt
bemoeilijkt door het, met het boekhoudbesluit gewijzigde aanrekeningsstelsel.
2.5.3. Aansluiting van de semestriële staat op de boekhouding van de VOI
Volgens het boekhoudbesluit dienen de balans en de resultatenrekening zonder
toevoeging of weglating voort te vloeien uit de boekhouding (rekeningstelsel)
van de VOI. De meeste instellingen konden de semestriële staat inderdaad recht-
streeks afleiden uit hun boekhouding (proef- en saldibalans). Bij een aantal
VOI's stemden de semestriële staat en de proef- en saldibalans echter niet over-
een. Dit kwam vooral doordat de VOI na de opmaak van de semestriële statennog boekingen uitvoerde voor de periode waarop die staat betrekking heeft.
Dergelijke a posteriori boekingen brengen het getrouw beeld van de semestriële
                                                       
207 De meeste instellingen geven effectief de cijfers van hun balans en resultaten
op 31 december 1997; andere vermelden daarentegen de cijfers voor het eerste
semester van 1997; nog andere geven de cijfers van het voorgaande jaar niet ofslechts gedeeltelijk (bv. enkel voor de balans). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 212
staat in het gedrang. Overigens stelde het Rekenhof vast dat ook nog andere
VOI's de betrokken boekhoudperiode nog niet hadden gesloten, zodat het geenzekerheid had over het definitieve karakter van de semestriële staat. Waar de
boekhoudperiodes wel waren gesloten, bleek het soms nog technisch mogelijk
boekingen te doen in de gesloten boekhoudperiodes.
Het boekhoudbesluit heeft alle bepalingen over de onveranderlijkheid van de
boekhouding, jaarrekening en de inventaris weggelaten. Het ondernemings-
boekhoudrecht in België hecht nochtans veel belang aan deze principes. Boven-dien blijkt noch uit het besluit, noch uit de boekhoudwet of en hoe het principevan periodieke afsluiting van toepassing is op de semestriële staten.
Het Rekenhof heeft bij de minister dan ook aangedrongen op duidelijke richtlij-
nen over de toepassing van het principe van de periodieke afsluiting op de boek-houding, jaarrekening én semestriële staten van de VOI's en over de wijze waar-
op de VOI's deze richtlijnen moeten toepassen in hun geïnformatiseerde boek-
houdomgeving.
2.5.4. Getrouwheid van de semestriële staten
De meeste VOI's zijn voor de opmaak van de de semestriële staat - in strijd met
het boekhoudbesluit(
208) - niet overgegaan tot inventarisatie van alle bezittingen,
vorderingen, enz.(209). Dit brengt de getrouwheid van de financiële staten in het
gedrang.
Hoewel de VOI's in de financiële staten tegenover kosten altijd opbrengsten
moeten plaatsen die op eenzelfde periode betrekking hebben, houden de aanre-
keningsregels van het boekhoudbesluit onvoldoende rekening met de toepassing
van dit matchingprincipe - nochtans centraal in het boekhoudbesluit - op de
semestriële staat. De aanrekeningsregels voor de dotaties maken bv. enkel eenonderscheid tussen kosten en opbrengsten van verschillende boekjaren (periode
van 1 januari tot en met 31 december). De letterlijke toepassing van de aanreke-
ningsregels houdt dus in dat de VOI de jaarlijkse werkingsdotatie volledig inresultaat neemt op het ogenblik dat zij er recht op heeft. Dit is niet in overeen-
stemming met het matchingprincipe. Daar het grootste gedeelte van de wer-
kingsmiddelen van de VOI's bestaat uit dotaties, brengt de letterlijke naleving
van de aanrekeningsregels van het boekhoudbesluit het getrouwe beeld van de
semestriële staten in het gedrang. Eenzelfde redenering geldt ook voor de boek-houdkundige verwerking van doorgeefsubsidies.
                                                       
208 Het besluit verplicht elke VOI op het einde van elk semester omzichtig en te
goeder trouw de nodige opnemingen, verificaties, onderzoekingen en waarde-ringen uit te voeren om de inventarisatie te maken van alle bezittingen, vorde-ringen, schulden en verplichtingen van welke aard ook, die betrekking hebbenop de activiteiten, alsook van het eigen vermogen. Enkel de fysische inventarisvan de voorraden moet slechts op het einde van elk jaar plaatsvinden.
209 Enkel de VOI's die ten behoeve van de interne rapportering (bv. aan de raad
van bestuur) een halfjaarlijkse financiële staat moesten opmaken, inventari-seerden wel. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 213
Het Rekenhof heeft de minister dan ook ter vrijwaring van de getrouwheid van
de semestriële staten een aantal maatregelen gesuggereerd:
• niet alleen voor de jaarrekening, maar ook voor de semestriële staat, de
VOI's verplichten de rekeningen aan te passen aan de resultaten van de in-ventaris;
• de VOI's instructies geven voor de praktische organisatie van deze inventa-
risatie (bv. voorzien in een bijkomende periode voor eindesemesterboekin-
gen(
210));
• de VOI's instructies geven voor de informaticatechnische opmaak van de
semestriële staten (bv. voorzien in een bijkomende periode voor afsluitings-boekingen);
• de toepassing van de aanrekeningsregels in het boekhoudbesluit beter om-
schrijven in functie van de semestriële rapportering;
• de VOI's de dotaties steeds doen aanrekenen volgens het matchingprincipe.
2.5.5. Reconciliatie van de financiële staten
Het boekhoudbesluit legt de VOI's verschillende rapporteringen op (balans,
resultatenrekening, uitvoeringsrekening) die niet op een eigen aparte boekhou-
ding steunen, maar moeten worden afgeleid uit een basisboekhouding. Een
snelle, eenvoudige en correcte rapportering vereist een gestructureerde en con-
troleerbare koppeling met die basisboekhouding. De bestaande koppeling be-perkt zich tot inhoudelijke verschillen tussen de onderscheiden financiële staten
(bv. opname van kapitaalverrichtingen in de uitvoeringsrekening). Verschillen in
aanrekenings- en waarderingsregels tussen de boekhouding en de afgeleide fi-nanciële rapportering maken de koppeling zelfs complexer en minder contro-
leerbaar(
211).
Een groot aantal instellingen heeft dan ook geen reconciliatie uitgevoerd tussen
het bedrijfseconomisch resultaat (resultatenrekening) en het budgettair resultaat(uitvoeringsrekening van de begroting).
Het Rekenhof heeft de minister, behalve vereenvoudiging van de aanrekenings-
regels (zie punt 2.2) en beperking van de verschillen tussen de boekhoudwet enhet boekhoudbesluit zo (
212), gevraagd:
                                                       
210 De VOI's hebben bij de implementatie van de boekhoudsoftware onvoldoende
rekening gehouden met de semestriële afsluiting.
211 Zie ook de punten 2.2 en 2.3 en het verslag van het Rekenhof van 2 april 1998.
212 Verslag van het Rekenhof van 2 april 1998. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 214
• de instellingen te verplichten het bedrijfseconomisch resultaat met het bud-
gettaire te reconciliëren;
• de instellingen van de tweede categorie bovendien ook een reconciliatie op
te leggen van het eigen vermogen volgens de statutaire boekhouding met het
eigen vermogen opgenomen in de rapportering volgens de regels van hetboekhoudbesluit;
• de instellingen te verplichten de resultaten van de reconciliatie volgens een
vooropgesteld schema op te nemen in de toelichting bij de financiële staten.
2.5.6. Aanbevelingen
Recapitulerend, kunnen de aanbevelingen die het Rekenhof uit zijn vergelijking
van de financiële staten specifiek met betrekking tot inhoud en vorm van dezestaten heeft afgeleid, als volgt worden samengevat:
• de Vlaamse regering dient in de semestriële rapportering een aantal formele
aanpassingen aan te brengen (verbeteringen aan de lay-out, opname van een
identificatieluik in de rapporteringsdiskettes, ...);
• de regering dient ook voor de semestriële staten een definitieve periode-
afsluiting te bepalen, teneinde a-posterioriboekingen te vermijden;
• zij moet maatregelen nemen ter vrijwaring van de getrouwheid van het
beeld dat de financiële staten van de instelling geven (bv. de VOI's ver-
plichten de rekeningen met de inventaris te vergelijken en bij de aanreke-
ning het matchingprincipe te respecteren);
• zij moet ten slotte maatregelen nemen opdat de VOI's een correcte, consis-
tente en controleerbare koppeling maken tussen hun bedrijfeconomischeboekhouding en hun budgettaire resultaten.
3. Besluit
De rapportering door de VOI's in de semestriële staten van september 1998 was
noch transparant, noch uniform. De VOI's hebben de reglementering op uiteen-lopende wijze toegepast, wat de vergelijkbaarheid van de financiële staten in het
gedrang heeft gebracht. De staten boden evenmin altijd een getrouw beeld van
de financiële toestand van de VOI's. De uitvoeringsrekeningen in ESER-termenboden het Vlaams Parlement onvoldoende beleidsinformatie, wat - mede bij
ontstentenis van prestatiebegrotingen - onder meer het gebruik van deze rappor-
tering als dotatiebepalend instrument hypothekeert. Veel problemen wortelen in
onduidelijkheden in de bepalingen van het boekhoudbesluit zelf. De Vlaamse
regering zou dit besluit dan ook dringend volgens de aanwijzingen van het Re-kenhof moeten aanpassen, uitgaand van een diepgaande reflexie over de doel-
stellingen van de rapportering en de informatiebehoeften van de doelgroepen
ervan. Ten slotte moeten stappen worden genomen voor een betere coördinatievan de VOI-rapportering en de inpassing van het ESER-schema in de traditio-
nele begroting. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 215
INSTELLINGEN  CATEGORIE A
In de onderstaande paragrafen, alsook in de paragrafen van het volgende deel
(Instellingen categorieën B en sui generis) is het besluit van de Vlaamse rege-
ring van 21 mei 1997 betreffende een geïntegreerde economische boekhouding
en budgettaire rapportering voor de Vlaamse openbare instellingen telkens afge-kort tot: boekhoudbesluit.
1. Openbare Afvalstoffenmaatschappij voor het Vlaamse Gewest (OVAM)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van de Openbare Afvalstoffenmaat-
schappij voor het Vlaamse Gewest (OVAM) op 17 augustus 1999 gecontroleerd
verklaard. Het heeft de uitvoeringsrekening van de begroting als volgt afgeslo-ten:
ontvangsten 1.622.639.000 BEF
uitgaven 1.641.579.000 BEF
saldo 1998 18.940.000 BEF
saldo 1997 2.594.855.000 BEF
gecumuleerd overschot 2.575.915.000 BEF
1.1.1.  ESER-uitvoeringsrekening 1998
0 Ontvangsten die niet of niet onmiddellijk over de hoofdgroe-
pen 1 t/m 9 worden verdeeld2.826.300 2.826.379 79
08 Interne verrichtingen 2.826.300 2.826.379 79
1Lopende ontvangsten voor goederen en diensten (consump-
tieve bestedingen)20.300 14.700 -5.600
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 20.300 14.700 -5.600
2 Inkomsten van rente, pacht en andere resultaten van vermo-
gen en van ondernemingsactiviteit62.000 72.279 10.279
26 Rente van overheidsvorderingen 60.000 70.626 10.626
28 Overige resultaten van vermogen 2.000 1.653 -347
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 241.000 901.237 660.237
38 Overige inkomensoverdrachten van bedrijven, financiële instel-
lingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winstoogmerk t.b.v.
gezinnen en gezinnen227.000 888.339 661.339
39 Inkomensoverdrachten van het buitenland 14.000 12.898 -1.102
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 2.232.500 1.204.113 -1.028.387
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 2.232.500 1.204.113 -1.028.387
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 84.600 1.000 -83.600
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 84.600 1.000 -83.600 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 216
7 Desinvesteringen 300 48 -252
77 Verkoop van overige investeringsgoederen, waaronder onlicha-
melijke zaken300 48 -252
TOTAAL ONTVANGSTEN 5.467.000 5.019.756 -447.244
0 Uitgaven die niet of niet onmiddellijk over de hoofdgroepen 1
t/m 9 worden verdeeld2.439.600 3.378.177 938.577
03 Interne verrichtingen 2.439.600 3.378.177 938.577
1 Lopende uitgaven voor goederen en diensten (consumptieve
bestedingen)977.600 721.680 -255.920
11 Lonen en sociale lasten 435.190 352.134 -83.056
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 542.410 369.546 -172.864
2Uitgaven van rente, pacht en andere resultaten van vermogen
en van ondernemingsactiviteit02 02 0
21 Rente overheidsschuld 0 20 20
3 Inkomensoverdrachten aan  andere sectoren 132.700 45.565 -87.135
31 Exploitatiesubsidies 132.700 45.565 -87.135
7 Investeringen 1.876.100 873.314 -1.002.786
73Aanleg van grondwerken en water- en wegenbouwkundige wer-
ken1.519.000 820.850 -698.150
74 Verwerving van overige investeringsgoederen, waaronder onli-
chamelijke zaken57.100 52.464 -4.636
8 Kredietverleningen en deelnemingen 41.000 1.000 -40.000
81 Kredietverleningen aan en deelnemingen in bedrijven en financi-
ele instellingen41.000 1.000 -40.000
TOTAAL UITGAVEN 5.467.000 5.019.756 -447.244
De 2.826,379 miljoen BEF ontvangsten vermeld in hoofdgroep 0, subgroep 08
(interne verrichtingen), betreffen het overgedragen, gecumuleerde saldo van de
vorige boekjaren. Dit saldo bestaat uit het begrotingssaldo 1997, in de uitvoe-
ringsrekening 1997 als terug te storten toelagen aangerekend en naar 1998 over-
gedragen bij artikel 107 van het begrotingsdecreet 1998, vermeerderd met hetalgemeen resultaat van de begrotingen op dezelfde datum. Dit algemeen resul-
taat kwam in de vorige jaren niet in de begroting naar voren. Ingevolge artikel
55 van het boekhoudbesluit, wordt het thans als ontvangst aangerekend. Het
grootste gedeelte van de ontvangsten bestaat uit dotaties lastens de begroting
van het Minafonds (1,2 miljard BEF), aangerekend in hoofdgroep 4, subgroep46 (inkomensoverdrachten van de centrale overheid). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 217
Het grootste gedeelte van de uitgaven (ongeveer 821 miljoen BEF) ging naar de
aanleg van grondwerken en water- en wegenbouwkundige werken, aangerekendin hoofdgroep 7 (investeringen). Dit zijn de uitgaven voor de ambtshalve sane-
ring van verontreinigde bodems, met toepassing van artikel 45 van het decreet
van 22 februari 1995 betreffende de bodemsanering(
213), en de ambtshalve ver-
wijdering van afvalstoffen, met toepassing van artikel 37 van het decreet van 2
juli 1981 betreffende de voorkoming en het beheer van afvalstoffen(214). Onge-
veer 721 miljoen BEF betrof lonen, sociale lasten en de aankoop van niet duur-
zame goederen en diensten, aangerekend in hoofdgroep 1 (consumptieve beste-
dingen). In hoofdgroep 0 (niet verdeeld) is het bedrag vermeld van het over tedragen, gecumuleerde saldo op 31 december 1998.
1.1.2.  Balans en resultatenrekening op 31.12.1998
BALANS
Activa 1998 1997 Passiva 1998 1997
Oprichtingskosten 0 0 Kapitaal 0 0
Immateriële vaste
activa7.891 6.378 Uitgiftepremies 0 0
Materiële vaste
activa191.921 186.518 Herwaarderings-
meerwaarden1.104 1.104
Financiële vaste
activa31.027 29.877 Reserves 336.651 151.273
Vorderingen op
meer dan 1 jaar0 0 Overgedragen
resultaat2.495.748 1.685.068
Voorraden en
bestellingen inuitvoering82 82 Kapitaalsubsidies 796.485 785.178
max. 1 jaar3.488.983 2.933.168 Voorzieningen
risico’s/kosten11.221 0
Geldbeleggingen 0 0 Schulden op meer
dan 1 jaar00
Liquide middelen 65.005 420 Schulden op max.
1 jaar157.052 540.872
Overlopende reke-
ningen14.102 7.052 Overlopende
rekeningen750 0
Totaal 3.799.011 3.163.495 Totaal 3.799.011 3.163.495
                                                       
213 Dit artikel bepaalt dat de OVAM wie in gebreke blijft dient aan te manen en,
zo hij geen gevolg geeft aan de aanmaning, ambtshalve in zijn plaats kan op-treden. De OVAM kan voorts ambtshalve tot bodemsanering overgaan als deeigenaar of gebruiker van de verontreinigde gronden dit niet moet doen.
214 Dit artikel bepaalt dat de OVAM afvalstoffen die onrechtmatig zijn achterge-
laten en een risico doen ontstaan op hinder of schade voor mens of leefmilieu,ambtshalve kan verwijderen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 218
Kosten 1998 1997 Opbrengsten 1998 1997
Operationele kosten 1.609.235 1.638.094 Operationele
opbrengsten2.541.126 2.142.101
Financiële kosten 126 168 Financiële op-
brengsten75.626 3.688
Uitzonderlijke
kosten329 1.359 Uitzonderlijke
opbrengsten341 220
Belastingen 11.344 586
Te bestemmen
winst996.059 505.802
Totaal 2.617.093 2.146.009 Totaal 2.617.093 2.146.009
1.723.452
Het Rekenhof heeft op 17 augustus 1999 de volgende opmerkingen aan de
Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van Leefmilieu en Landbouw
medegedeeld:
• Het Rekenhof heeft het begrotingsoverschot 1997 vastgesteld op
347.279.895 BEF en het algemeen resultaat van de begrotingen op
2.247.574.744 BEF. De som van beide, met name 2.594.854.639 BEF, afge-rond op het naaste duizendtal, dient volgens het boekhoudbesluit in de uit-
voeringsrekening van de begroting 1998 als gecumuleerd overschot 1997 te
worden aangerekend.
• De ontvangsten op artikel 46.121, Overdrachten uit het Mina-fonds - functi-
oneel , (145.551.000 BEF) bevatten een gedeelte van de dotatie die in 1995
bij ministerieel besluit was toegekend voor de financiering van statutaire lo-pende projecten (13.834.162 BEF van de totale dotatie van 38.903.907
BEF). Daar de OVAM deze dotatie al volledig had verworven in 1995, kon
zij deze som niet meer aanrekenen als ontvangsten 1998.
• Er bestaat geen rechtsgrond voor de aanrekening van dotaties waarvoor
geen ministeriële toekenningsbesluiten werden uitgevaardigd. De OVAM
dient de 621.392.000 BEF ontvangsten op artikel 46.123, Overdracht uit het
Mina-fonds - saneringen , dan ook te beperken  tot 64.488.000 BEF, zijnde
de som van de bedragen die zij heeft verworven op grond van ministeriële
besluiten(
215).
                                                       
215 Ministeriële besluiten van 3 november 1994, 4 december 1998, 14 december
1998 en 23 december 1998 houdende dotaties voor de financiering van deambtshalve uit te voeren verwijderingswerkzaamheden op verschillende terrei-nen, de financiering van ambtshalve verwijderingen en saneringen, de financie-
ring van de ambtshalve verwijdering van afvalstoffen achtergelaten op de ter-
reinen te Dilsen-Stokkem en de financiering van ambtshalve verwijderingen ensaneringen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 219
• De begrotingskredieten onder artikel 81.420, Deelnemingen in privé-
ondernemingen bleven andermaal in aanzienlijke mate onaangewend. Op
het vastleggingskrediet (initieel 50 miljoen BEF, in de aangepaste begrotingteruggebracht tot 35 miljoen BEF) werd geen vastlegging genomen, terwijl
op het ordonnanceringskrediet (initieel 56 miljoen BEF, aangepast tot 41
miljoen BEF) maar 1 miljoen BEF werd aangewend. Al bij zijn controle op
de rekeningen 1997 had het Rekenhof erop gewezen dat de begrotingsop-
maak rekening moet houden met de reële situatie. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 220
2. Fonds Vlaanderen-Azië
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het Fonds Vlaanderen-Azië op 20
juli 1999 gecontroleerd verklaard. Het heeft de uitvoeringsrekening van de be-
groting afgesloten als volgt:
ontvangsten 50.000.000 BEF
uitgaven 6.164.675 BEF
saldo 1998 43.835.325 BEF
saldo 1997 150.000.000 BEF
gecumuleerd overschot 193.835.325 BEF
2.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
0 Ontvangsten die niet of niet onmiddellijk over de
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld 150.000 150.000 0
08 Interne verrichtingen 150.000 150.000 0
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 50.000 50.000 0
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 50.000 50.000 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 200.000 200.000 0
tieve bestedingen) 4.000 480 -3.520
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 4.000 480 -3.520
8 Kredietverleningen en deelnemingen 196.000 5.685 -190.315
81Kredietverleningen aan en deelnemingen in bedrijven en
financiële instellingen 196.000 5.685 -190.315
TOTAAL UITGAVEN 200.000 6.165 -193.835
2.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
activa5.685,0 0,0 Kapitaal 150.000,0 150.000,0
Liquide middelen 193.835,3 150.000,0 Overgedragen
nettoresultaat49.542,4 0,0
ningen24,0 0,0 Handelsschulden 1,9 0,0
Totaal 199.544,3 150.000,0 Totaal 199.544,3 150.000,0 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 221
Operationele kosten 481,6 0,0 Operationele opbreng-
sten50.000,0 150.000,0
Winst van het jaar 49.542,4 150.000,0 Financiële opbreng-
sten24,0 0,0
Totaal 50.024,0 150.000,0 Totaal 50.024,0 150.000,0
1.722.463
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Financiën, Begroting, Buitenlands
Beleid en Europese Aangelegenheden op 20 juli 1999 de volgende opmerkingenmedegedeeld:
• de cijfers in de rapportering moeten in de correcte eenheidsgrootte worden
uitgedrukt;
• de instelling moet de toelichting bij haar balans en resultatenrekening over-
eenkomstig het boekhoudbesluit opmaken en weergeven;
• de instelling zou in haar rekeningenstelsel het best zoveel mogelijk de voor-
ziene rekeningnummers volgen en dient eventueel noodzakelijke verdere
verfijningsaanpassingen eveneens te rapporteren;
• elke rubriek en onderrubriek dient ook het bedrag van de overeenkomstige
post van het voorgaande boekjaar te vermelden;
• bij de uitvoering van de begroting is geen toelichting gevoegd die voldoet
aan de vereisten van het boekhoudbesluit;
• in het begrotingsluik van de jaarrekening respecteert Vlaanderen-Azië de
aanrekeningsregels bepaald in de artikelen 52 en 53 van het boekhoudbe-
sluit niet; het verwerkt de verrichtingen immers verder op kasbasis;
• de uitvoeringsrekening van de begroting moet het saldo van het betrokken
jaar expliciet vermelden en overdragen naar het volgende boekjaar.
De Vlaamse Minister van Financiën en Begroting heeft in een ongedateerd
schrijven - ontvangen op 1 september 1999 - geantwoord akte te hebben geno-
men van de opmerkingen en ermee rekening te zullen houden. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 222
(VIPA)
3.1. Rekeningen 1998
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het Vlaams Infrastructuurfonds
voor Persoonsgebonden Aangelegenheden (VIPA) op 10 augustus 1999 gecon-
troleerd verklaard. De instelling heeft de uitvoeringsrekening van de begroting
als volgt vastgesteld:
ontvangsten 8.837.523.731 BEF
uitgaven 7.254.155.179 BEF
saldo 1998 1.583.368.552 BEF
De instelling heeft in haar uitvoeringsrekening geen overgedragen overschot of
tekort van vorige jaren opgenomen, noch het overschot van 1998 overgedragen
naar het volgende jaar.
3.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
sumptieve bestedingen)2.407 2.407 0
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 2.407 2.407 0
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 931 931 0
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen931 931 0
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 7.996.100 8.626.600 630.500
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 7.996.100 8.626.600 630.500
8 Kredietaflossingen en liquidatie van deelnemingen 200.000 207.585 7.585
bedrijven en financiële instellingen200.000 207.585 7.585
TOTAAL ONTVANGSTEN 8.199.438 8.837.524 638.084
1Lopende uitgaven voor goederen en diensten (con-
sumptieve bestedingen)4.000 1.862 -2.138
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 4.000 1.862 -2.138
5 Kapitaaloverdrachten aan  andere sectoren 4.444.943 4.444.943
zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen4.444.943 4.444.943
6 Kapitaaloverdrachten aan de sector overheid 2.565.861 2.565.861
61 Kapitaaloverdrachten aan de centrale overheid 139.350 139.350
62Kapitaaloverdrachten aan de sociale verzekeringsinstellin-
gen2.426.511 2.426.511
7 Investeringen 1.500 733 -767
onlichamelijke zaken1.500 733 -767 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 223
8 Kredietverleningen en deelnemingen 242.000 240.756 -1.244
financiële instellingen242.000 240.756 -1.244
TOTAAL UITGAVEN 247.500 7.254.155 7.006.655
3.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12.1998
BALANS
Immateriële vaste activa 415 61 Reserves 39.517 208.357
Materiële vaste activa 345 227 Overgedragen
nettoresultaat2.012.873 484.889
jaar0 37.800 Dotaties, subsidies,
toelagen e.d.760 288
Liquide middelen 2.052.390 662.024 Schulden op < 1
jaar06 . 5 7 8
Totaal 2.053.150 700.112 Totaal 2.053.150 700.112
Kosten 1998 Opbrengsten 1998
Operationele kosten 7.050.727 Operationele op-
brengsten8.628.535
Uitzonderlijke kosten 50.756 Uitzonderlijke
opbrengsten931
Winst van het jaar 1.527.983
Totaal 8.629.466 Totaal 8.629.466
1.730.525
Het Rekenhof heeft zijn opmerkingen in een onderzoeksverslag gebundeld en op
10 augustus 1999 aan de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van
Welzijn overgelegd. De onderstaande paragrafen vatten de punten van dit ver-
slag samen.
3.2.1. Reservefonds
Het besluit van de Vlaamse regering van 6 juli 1994 tot regeling van de werking
en het financieel beheer van het VIPA laat de instelling toe een reservefonds op
te bouwen om mogelijke claims ingevolge borgstellingen namens de Vlaamse
Gemeenschap te financieren. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 224
(bedrijfseconomische boekhouding)
De instelling verwerkt de bewegingen van het reservefonds alleen in de balans.
In de resultatenrekening en in de resultaatverwerking komen zij niet tot uiting.Daardoor geeft de jaarrekening een onvolledig beeld van de verrichtingen vande instelling.
Het Rekenhof heeft aan de instelling een boekingsschema voorgesteld, dat in
1998 zou hebben geleid tot een 168,8 miljoen BEF lager resultaat van het boek-
jaar. Uit de resultaatverwerking zou blijken dat 190,0 miljoen BEF werd ont-
trokken aan het reservefonds ter financiering van de waarborgverplichtingen en21,2 miljoen BEF waarborgbijdragen werden toegevoegd aan het reservefonds.
(uitvoeringsrekening van de begroting)De begroting en uitvoeringsrekening moeten alle ontvangsten en uitgaven van
de instelling omvatten, ook de eigen inkomsten. De bijdragen die het VIPA
aanrekent voor zijn waarborgverlening zijn eigen inkomsten met als specifiekebestemming het stijven van het reservefonds.
De instelling heeft de onttrekking aan het reservefonds (240,8 miljoen BEF) ten
onrechte geboekt op code 81.22, Kredietverleningen aan kredietinstellingen .
ESER beschouwt een schadeverzekeringsuitkering als een inkomensoverdracht
aan de verzekerde. Naar analogie wordt de uitbetaling van een waarborg ver-
werkt via code 32, Inkomensoverdrachten, geen exploitatiesubsidies zijnde, aan
bedrijven en financiële instellingen .
De ontvangsten geboekt op code 86.20, Kredietaflossingen door kredietinstel-
lingen,  betreffen een onttrekking aan het reservefonds (190,0 miljoen BEF) en
de ontvangen waarborgbijdragen (17,6 miljoen BEF). Er is echter een speciale
ESER code 98, Opneming uit reservefondsen,  voor de onttrekkingen aan het
reservefonds.  Bovendien bedroegen de ontvangen waarborgbijdragen niet 17,6
miljoen BEF, maar 21,2 miljoen BEF. Zij moeten worden beschouwd als een
verkoop van diensten aan kredietinstellingen  op ESER code 16.11. Ten slotte
heeft het VIPA de toevoeging (21,2 miljoen BEF) van de waarborgbijdragen aan
het reservefonds niet opgenomen in de uitvoeringsrekening van de begroting,
hoewel het ESER schema daartoe voorziet in een code 93, dotatie reservefond-
sen.
3.2.2. Rentelasten van een ziekenhuislening
Voor de sanering van een ziekenhuis heeft het VIPA zich ertoe verbonden gedu-
rende vijf opeenvolgende jaren (1994-1998) de rentelast van een lening van het
ziekenhuis te dragen. Contractueel is bepaald dat het ziekenhuis de gecumuleer-
de intrestlasten intrestloos aan het VIPA moet terugbetalen. Het VIPA kan deze
terugbetaling slechts eisen, als dit de bestaanszekerheid van het ziekenhuis nietin het gedrang brengt. Het VIPA heeft de overeenkomstige vordering van 23,7
miljoen BEF echter - ten onrechte - niet uitgedrukt in de balans. Aangezien het
de intrestlasten onttrok aan het reservefonds, is het aangewezen de teruggevor-derde gelden opnieuw aan het reservefonds toe te voegen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 225
3.2.3. Diverse vorderingen
De balans bevat een vordering van 37,8 miljoen BEF huurgelden op de openbare
psychiatrische ziekenhuizen Geel en Rekem. Deze huurgelden zijn slechts be-taalbaar indien de federale overheid deze kosten mee opneemt in de ligdagprijs.
De inning ervan is bijgevolg onwaarschijnlijk. Het VIPA heeft daarom voor
deze vordering een waardevermindering tegen 100% aangelegd en gecompen-
seerd met de vordering op het actief. De jaarrekening voorziet echter in een
specifieke rekening 167, globale te voorziene waardeverminderingen op overige
vorderingen  op het passief van de balans. Een reclassificatie is dan ook vereist.
3.2.4. Beginbalans
Het VIPA verkreeg pas begin 1998 het saldo van de werkingsdotatie 1997
(630,5 miljoen BEF). Het heeft dit bedrag niet opgenomen in de uitvoeringsre-
kening 1997. Daarom is het saldo opgenomen in het bedrijfseconomisch enbudgettair resultaat van boekjaar 1998. De instelling had echter voor dit bedrag
een vordering op de Vlaamse Gemeenschap moeten opnemen in de beginbalans.
Zo zou haar eigen vermogen in de beginbalans verhoogd zijn met 630,5 miljoenBEF en het resultaat van het boekjaar 1998 verminderd met hetzelfde bedrag.
3.2.5. Verplichtingen buiten balans
Het VIPA heeft op het einde van het boekjaar aan de verschillende banken een
overzicht gevraagd van de leningen met VIPA-waarborg. Met deze bankbevesti-
gingen heeft het zijn uitstaand kapitaal van de gewaarborgde leningen op 31
december 1998 gereconstrueerd (24.462,8 miljoen BEF). De instelling houdt
zelf geen overzicht bij van de uitstaande waarborgverplichtingen. Vanuit mana-gementoogpunt is deze informatie over mogelijke schuldverplichtingen nochtans
belangrijk. Op dit ogenblik kent VIPA enkel de spreiding van de gewaarborgde
leningen over de verschillende banken. Een verdeling naar type van subsidie,
begunstigde, enz., kan het niet maken. Het zou dan ook een informatiesysteem
voor de opvolging van de waarborgverplichtingen moeten ontwikkelen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 226
4. Vlaams Fonds voor de Lastendelging (VFLD)
4.1. Rekeningen 1998
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het Vlaams Fonds voor de Lasten-
delging op 6 juli 1999 gecontroleerd verklaard. Het heeft de uitvoeringsrekening
van de begroting afgesloten als volgt:
ontvangsten 886.600.000
uitgaven 775.426.618
saldo 1998 111.173.382
saldo 1997 274.151.913
gecumuleerd overschot 385.325.295
4.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld0 274.151 274.151
08 Interne verrichtingen 0 274.151 274.151
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 886.600 886.600 0
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 886.600 886.600 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 886.600 1.160.751 274.151
0Uitgaven die niet of niet onmiddellijk over de hoofd-
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld0 385.325 385.325
03 Interne verrichtingen 0 385.325 385.325
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 886.600 775.426 -111.174
41 Inkomensoverdrachten aan de centrale overheid 886.600 775.426 -111.174
TOTAAL UITGAVEN 886.600 1.160.751 274.151
4.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12.1998
BALANS
meer dan 1 jaar1.230.000 1.230.000 Overgedragen
nettoresultaat385.325 274.151
Liquide middelen 385.325 274.151 Schulden op > 1
jaar1.230.000 1.230.000
Totaal 1.615.325 1.504.151 Totaal 1.615.325 1.504.151 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 227
Operationele kosten 775.427 585.405 Operationele
opbrengsten886.600 697.700
Winst van het jaar 111.173 112.295
Totaal 886.600 697.700 Totaal 886.600 697.700
1.710.595
Het Rekenhof heeft op 6 juli 1999 de volgende opmerkingen aan de VlaamseMinister van Financiën en Begroting medegedeeld:
• Zowel de bedrijfseconomische jaarrekening als de uitvoeringsrekening van
de begroting werden volledig uitgedrukt in BEF in plaats van in duizenden
BEF zoals bepaald in de artikelen 12 en 51 van het boekhoudbesluit.
• Artikel 6 van het boekhoudbesluit gebiedt de instelling alle verrichtingen
zonder uitstel, getrouw, volledig en naar tijdsorde in te brengen in boek-
houdkundige staten. Zij liet evenwel na bepaalde rekeningen, die in de laat-
ste afsluitjournaalpost voorkwamen, te boeken, wat indruist tegen het prin-cipe van de volledigheid. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 228
5. Fonds ter Bevordering van het Industrieel Onderzoek in Vlaanderen
(FIOV)
5.1. Rekeningen 1998
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het Fonds ter Bevordering van het
Industrieel Onderzoek in Vlaanderen (FIOV) op 13 juli 1999 gecontroleerd
verklaard. Het heeft de uitvoeringsrekening van de begroting afgesloten als
volgt:
ontvangsten 1.502.039.616 BEF
uitgaven 1.492.379.825 BEF
saldo 1998 9.659.791 BEF
saldo 1997 254.087.368 BEF
gecumuleerd overschot 263.747.159 BEF
5.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld255.100 257.575 2.475
08 Interne verrichtingen 255.100 257.575 2.475
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 1.243.900 1.243.900 0
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 1.243.900 1.243.900 0
8 Kredietaflossingen en liquidatie van deelnemingen 200.000 254.652 54.652
86Kredietaflossingen door en liquidatie van deelnemingen in
bedrijven en financiële instellingen200.000 254.652 54.652
TOTAAL ONTVANGSTEN 1.699.000 1.756.127 57.127
0 Uitgaven die niet of niet onmiddellijk over de hoofd-
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld1.000 2.738 1.738
03 Interne verrichtingen 1.000 2.738 1.738
5 Kapitaaloverdrachten aan  andere sectoren 1.698.000 1.489.642 -208.358
gen1.698.000 1.489.642 -208.358
TOTAAL UITGAVEN 1.699.000 1.492.380 -206.620 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 229
5.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
Activa 1998 Passiva 1998
dan 1 jaar356.192 Kapitaal 678.363
jaar211.190 Overgedragen
nettoresultaat-217.051
Liquide middelen 263.747 Voorzieningen en uitge-
stelde belastingen337.694
Schulden op < 1 jaar 31.372
Overlopende rekeningen 750
Totaal 831.129 Totaal 831.129
Operationele kosten 2.361.460 Operationele opbreng-
sten1.565.269
Uitzonderlijke op-
brengsten579.140
Verlies van het jaar 217.051
Totaal 2.361.460 Totaal 2.361.460
1.708.737
Op 16 juli 1999 heeft het Rekenhof de volgende opmerkingen aan de VlaamseMinister van Financiën en Begroting medegedeeld:
• In strijd met artikel 6, §3, van de wet van 16 maart 1954, werden de jaarre-
keningen van het FIOV niet vóór 31 mei 1999 aan het Rekenhof overge-
legd.
• De begrotingscijfers weerspiegelen de kastoestand, hoewel de artikelen 52 en
53 van het boekhoudbesluit voor de begrotingsrapportering andere aanreke-
ningsmomenten bepalen en duidelijk afstand nemen van een registratie op
kasbasis. Zo moet het FIOV de dotaties die het van het Gewest ontvangt alsontvangst boeken op het ogenblik dat het besluit is getekend (en in het be-
trokken boekjaar). De terugstortingen door de bedrijven dient het aan te re-
kenen op het ogenblik dat de geldsommen verschuldigd zijn en de verstrekte
subsidies op het moment van de ondertekening van het besluit. Dat het ge-
cumuleerde begrotingsresultaat 1998 identiek is aan het bedrag van de li-quide middelen in de balans, wijst erop dat de begrotingsrapportering de
kasbewegingen weergeeft, zoals de instelling in het verleden deed. Zo kan
het gecumuleerde begrotingsresultaat uit vorige jaren, dat de begrotingsre-
kening 1998 moet vermelden onder post 08.2.1, evenmin worden gelijkge-
steld met het kasresultaat eind 1997. Overigens dient de begrotingsrekening Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 230
1998 ook het naar 1999 over te dragen begrotingssaldo te bevatten (post
03.2.2), wat niet het geval is.
• De balanspost kapitaal werd gebruikt als sluitpost voor in het verleden gegene-
reerde passiva. Beter ware het, deze middelen op te nemen onder het overge-dragen resultaat.
• De resultatenrekening vermeldt terugnemingen van waardeverminderingen
op vorderingen ten onrechte onder post 762, terugneming van voorzieningen
voor uitzonderlijke risico’s en kosten , in plaats van onder post 760, terug-
neming van afschrijvingen en waardeverminderingen .
5.3. Bijzondere onderzoeken: onderzoek van de vastleggingen 1998
1.633.614
Een bijzondere inhoudelijke controle van de vastleggingen 1998 ten laste van de
vastleggingsmachtiging van het FIOV resulteerde voor een viertal vastleggings-dossiers in opmerkingen, die het Rekenhof op 15 december 1998 aan de Minis-
ter-President van de Vlaamse Regering, tevens Vlaams Minister van Weten-
schap en Technologie, heeft medegedeeld. De minister president antwoordde op
18 maart 1999. De opmerkingen betroffen onder meer de toekenning aan pro-
jecten van hogere subsidies dan reglementair toegestaan. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 231
(Vlabinvest)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het Investeringsfonds voor Grond-
en Woonbeleid voor Vlaams-Brabant (Vlabinvest) op 13 juli 1999 gecontroleerd
verklaard. De instelling heeft de uitvoeringsrekening van de begroting vastge-
steld als volgt:
ontvangsten 200.000.000 BEF
uitgaven 80.786.000 BEF
saldo 1998 119.214.000 BEF
Vlabinvest heeft - in strijd met artikel 55 van het boekhoudbesluit - geen over-
gedragen saldo van voorgaande jaren geboekt.
6.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998 (216)
pen 1 t/m 9 worden verdeeld140.350 0 -140.350
08 Interne verrichtingen 140.350 0 -140.350
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 200.000 200.000 0
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 200.000 200.000 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 340.350 200.000 -140.350
t/m 9 worden verdeeld0 119.214 119.214
03 Interne verrichtingen 0 119.214 119.214
1Lopende uitgaven voor goederen en diensten (consumptieve
bestedingen)5.350 4.694 -656
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 5.350 4.694 -656
5 Kapitaaloverdrachten aan andere sectoren 335.000 76.092 -258.908
53 Kapitaaloverdrachten aan gezinnen 335.000 76.092 -258.908
TOTAAL UITGAVEN 340.350 200.000 -140.350
                                                       
216 Hoewel de begroting 1998 van Vlabinvest een verdere detaillering in functie van de
maatschappelijke opdracht van die instelling bevatte, beperkt de uitvoeringsrekening
zich tot de macro-economische codes van het ESER-schema. Daarenboven wordt geen
informatie geboden over de aanwending van de in de begroting ingeschreven vastleg-
gingskredieten. De informatieve waarde van de uitvoeringsrekening is bijgevolg be-perkt. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 232
6.1.2. Balans en resultatenrekening 1998
BALANS
Materiële vaste activa 13.726 13.726 Overgedragen netto-
resultaat699.554 504.248
dan één jaar92.892 16.800 Schulden op < 1 jaar 23 20
Vorderingen op max.
één jaar0 50.000 Overlopende rekenin-
gen1.275 975
Liquide middelen 594.234 424.717
Totaal 700.852 505.243 Totaal 700.852 505.243
Operationele kosten 4.694 5.391 Operationele opbreng-
sten200.000 200.000
Winst van het jaar 195.306 194.609
Totaal 200.000 200.000 Totaal 200.000 200.000
1.725.047
6.2.1. Balans en resultatenrekening 1998
Vlabinvest heeft, in strijd met artikel 13 van het boekhoudbesluit, de financiële
opbrengsten niet geboekt. Het zou dan ook de volgende bedragen in de resulta-
tenrekening onder de financiële opbrengsten  en in de balans onder de overlo-
pende rekeningen  moeten opnemen:
• de obligatielening van 1.008.000 BEF met een intercommunale, waarvan
het uitstaande bedrag zowel op 1 januari 1997 als op 1 januari 1998
16.800.000 BEF bedroeg, zodat contractueel tweemaal een basisvergoedingvan 504.000 BEF in de rekeningen diende te worden opgenomen;
• 251.081 BEF pro rata temporis intresten betreffende de kredietopening toe-
gestaan aan de Vlaamse Huisvestingsmaatschappij voor het project Groen-
veld.
6.2.2. Uitvoeringsrekening van de begroting 1998
Hoewel de begroting 1998 een verdere detaillering in functie van de maatschap-
pelijke opdracht van de instelling bevatte, beperkte de uitvoeringsrekening zich
tot de macro-economische codes van het ESER-schema. Evenmin bood de in- Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 233
stelling informatie over de aanwending van haar vastleggingskredieten. De in-
formatieve waarde van de uitvoeringsrekening bleef dus beperkt.
Over het aanrekeningsmoment van de dotatieontvangsten heerst onduidelijkheid.
Daar zij met de dotatie zowel de werkingsuitgaven als de investeringsuitgaven
dient te dekken, kan de instelling het aanrekeningsmoment niet eenduidig bepa-
len op grond van het boekhoudbesluit.
De facturen van de Gewestelijke Ontwikkelingsmaatschappij voor Vlaams Bra-
bant bedroegen overigens op grond van de factuurdatum slechts 3.900.000 BEF,
in plaats van de aangerekende 4.200.000 BEF. Dit laatste cijfer vloeit voort uitde koppeling met de resultatenrekening, waarvoor andere aanrekeningsregelsgelden.
6.2.3. Toelichting
In strijd met artikel 47, tweede lid, en artikel 54 van het boekhoudbesluit ver-
meldde Vlabinvest de vastleggingsmachtiging en de aanrekening ervan niet inde toelichting bij de uitvoering van de begroting. Voorts komen in de toelich-
tende staat m.b.t. de vaststaande toekomstige verplichtingen en verbintenissen
alleen nulwaarden voor. Nochtans gaat Vlabinvest in het kader van haar statutai-
re opdracht belangrijke verbintenissen aan, die in de toelichting bij de jaarreke-
ning tot uiting moeten komen. Het investeringsbeleid van Vlabinvest komt dusnoch in de budgettaire, noch in de bedrijfseconomische staten voldoende totuiting.
6.3. Werking
De werking van Vlabinvest is in 1998 zeer beperkt gebleven: de nieuwe investe-
ringsbeslissingen van Vlabinvest bedroegen slechts 35.000.000 BEF. Samen metde vastlegging van de werkingsuitgaven (9.470.650 BEF) werd op het overge-
dragen saldo van de vastleggingsmachtiging voor Vlabinvest van 775.395.282
BEF in totaal slechts 44.470.650 BEF aangerekend. De dotatiestroom naar Vla-
binvest is buiten verhouding tot de concrete werking en noden van die instelling.
Op 31 december 1998 bedroegen de liquiditeiten van Vlabinvest 85 % van hetbalanstotaal. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 234
7. Fonds Bijzondere Jeugdbijstand (FBJ)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het Fonds Bijzondere Jeugdbijstand
(FBJ) op 10 augustus 1999 gecontroleerd verklaard. De instelling heeft de uit-
voeringsrekening van de begroting vastgesteld als volgt:
ontvangsten 6.121.572.204 BEF
uitgaven 6.072.183.928 BEF
saldo 1998 49.388.276 BEF
7.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld19.100 0 -19.100
08 Interne verrichtingen 19.100 0 -19.100
1 Lopende ontvangsten voor goederen en diensten 316.300 282.772 -33.528
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en diensten 316.300 282.772 -33.528
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 5.730.800 5.838.800 108.000
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 5.730.800 5.838.800 108.000
TOTAAL ONTVANGSTEN 6.066.200 6.121.572 55.372
tieve bestedingen)17.000 14.187 -2.813
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 17.000 14.187 -2.813
3 Inkomensoverdrachten aan  andere sectoren 6.049.000 6.057.997 8.997
zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen6.049.000 6.057.997 8.997
TOTAAL UITGAVEN 6.066.000 6.072.184 6.184
7.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12.1998
BALANS
hoogste 1 jaar71.711 81.361 Overgedragen
nettoresultaat133.677 84.294
Liquide middelen 96.545 19.115 Schulden op < 1 jaar 34.563 16.101
gen16 81
Totaal 168.256 100.476 Totaal 168.256 100.476 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 235
Operationele kosten 6.072.184 5.922.191 Operationele
opbrengsten6.121.572 6.006.489
Financiële kosten 4 4
Resultaat van het
jaar49.384 84.294
Totaal 6.121.572 6.006.489 Totaal 6.121.572 6.006.489
1.724.596
11 augustus 1998 aan de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en vanWelzijn overgelegd. De onderstaande paragrafen vatten dit verslag samen.
7.2.1. Uitvoeringsrekening van de begroting
Het FBJ heeft het krediet voor betaalde subsidies (ESER-code 31.33) overschre-
den met 8.996.879 BEF. Dit heeft geleid tot een overschrijding van het uitga-ventotaalkrediet met 6.183.928 BEF.
Het FBJ vermeldde in de uitvoeringsrekening noch het overgedragen resultaat
van vorige jaren, noch het over te dragen resultaat van het jaar. Het gehanteerde
rekeningstelsel was te weinig gedetailleerd en ontvangsten en uitgaven werdenvaak foutief toegewezen.
7.2.2. Jaarrekening
De schulden vermeld in de balans betreffen het encours van de vastleggingen,
die volledig binnen de boekhouding worden opgevolgd. Op de vastleggings-
machtiging bedoeld voor projectsubsidies, rekende de instelling ten onrechte503.681 BEF verbintenissen voor eigen investeringen of uitgaven aan.
Het FBJ liet na een voorziening voor waardevermindering van de geboekte vor-
deringen aan te leggen, hoewel deze vorderingen vaak verscheidene jaren oudzijn. Berekend volgens de regels van het boekhoudbesluit, zou deze voorziening50.984.205 BEF moeten bedragen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 236
Het FBJ liet andermaal na de vorderingen van ouderbijdragen te boeken. De
instelling zou zelf voor de inning van deze bijdragen moeten instaan, opdat eencorrecte verwerking en opvolging mogelijk zou worden(
217).
Ook in de bedrijfseconomische boekhouding kwalificeerde het fonds opbreng-
sten en kosten vaak verkeerd: het boekte de ontvangen dotatie bijv. als lopende
opbrengsten  (70) in plaats van inkomensoverdrachten  (73) en de verstrekte sub-
sidies als handelsgoederen  (60) in plaats van inkomensoverdrachten  (640).
7.2.3. Reconciliatie van het resultaat van de rekeningen
Het FBJ boekte grotendeels op kasbasis. Het verschil tussen het budgettaire en
het bedrijfseconomische resultaat was uitsluitend te wijten aan een vergetelheid:
het FBJ vergat de bankkosten in de budgettaire boekhouding te boeken (4.699BEF).
7.2.4. Jaarverslag
Bij de beëindiging van de controle op de rekeningen was nog geen jaarverslag
over de werking en het beheer van het FBJ beschikbaar. Het Rekenhof heeftaangedrongen op een tijdige opmaak van toekomstige jaarverslagen.
                                                       
217 Zie het Boek van het Rekenhof 1998, stuk 11 (1998-1999) - Nr.1, van 30 okto-
ber 1998, p. 170. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 237
8. Fonds Film in Vlaanderen
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het Fonds Film in Vlaanderen op 17
augustus 1999 gecontroleerd verklaard. De instelling heeft de uitvoeringsreke-
ning van de begroting vastgesteld als volgt:
ontvangsten 238.110.082 BEF
uitgaven 311.750.069 BEF
saldo 1998 -73.639.987 BEF
saldo 1997 63.062.390 BEF
gecumuleerd saldo -10.577.597 BEF
8.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld63.400 73.640 10.240
08 Interne verrichtingen 63.400 73.640 10.240
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 10.000 18.110 8.110
oogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen10.000 18.110 8.110
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 220.000 220.000 0
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 220.000 220.000 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 293.400 311.750 18.350
tieve bestedingen)700 186 -514
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 700 186 -514
3 Inkomensoverdrachten aan  andere sectoren 292.700 311.564 18.864
32 Inkomensoverdrachten, geen exploitatiesubsidies zijnde,
aan bedrijven en financiële instellingen222.300 249.332 27.032
zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen58.100 51.554 -6.546
35 Inkomensoverdrachten aan het buitenland 12.300 10.678 -1.622
TOTAAL UITGAVEN 293.400 311.750 18.350 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 238
8.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12.1998
BALANS
jaar125 Overgedragen
nettoresultaat-8.048
Liquide middelen 1.875 Schulden op < 1 jaar 10.048
Totaal 2.000 Totaal 2.000
Operationele kosten 311.750 Operationele opbrengsten 238.110
Verlies van het jaar 73.640
Totaal 311.750 Totaal 311.750
1.730.523
Het Rekenhof heeft zijn opmerkingen op 17 augustus 1999 aan de Vlaamse
Ministers van Financiën en Begroting en van Media medegedeeld. Behalve een
overschrijding van het krediet voor productiesteun (ESER-code 32) met 27 mil-
joen BEF (12,2%) en een verkeerde berekening van het over te dragen overschot
1997 (in werkelijkheid werd een overschot van 63.462.390 BEF gerealiseerd inplaats van 63.062.390 BEF, wat een gecumuleerd tekort van 10.177.597 BEF in
plaats van 10.577.597 BEF impliceert), heeft het Rekenhof nog de volgende
8.2.1. Beginbalans
De instelling heeft weliswaar een beginbalans opgemaakt, met daarin opgeno-
men een inventaris van alle bezittingen, vorderingen, schulden en verplichtingen
die op haar activiteiten betrekking hebben, alsook het eigen vermogen, maar zij
heeft deze beginbalans niet opgenomen in de jaarrekening.
8.2.2. Te betalen subsidies
Op grond van een gedetailleerde controle van de individuele dossiers heeft het
Fonds Film in Vlaanderen de op 1 januari 1998 nog uit te betalen subsidies be-
rekend op 102,7 miljoen BEF. Dit bedrag wijkt af van de theoretische waardevan de openstaande vastleggingen (100,8 miljoen BEF), verminderd met de
annulaties (8,4 miljoen BEF). Het fonds moet dit verschil van 10,3 miljoen BEF
verklaren. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 239
8.2.3. Foutieve betalingen
De instelling heeft een aantal subsidies in 1998 op een verkeerd rekeningnum-
mer betaald. Deze gelden zijn teruggestort aan de instelling, die ze vervolgensop het correcte rekeningnummer betaalde. De bedrijfseconomische boekhouding
beschouwt deze terugbetalingen als opbrengsten, terwijl zij de betaling van de
subsidies tweemaal als kosten verwerkt. Een dergelijke boekingsmethode drijft
de kosten en opbrengsten kunstmatig op. Het Rekenhof heeft dan ook aanbevo-
len dergelijke transacties vanaf het boekjaar 1999 niet meer langs de resultaten-rekening, maar wel langs de balans te verwerken (als vordering of schuld).
8.2.4. Vastleggingen
De lopende subsidiedossiers (vastleggingen) worden niet meer binnen de boek-
houding opgevolgd, maar extracomptabel. Het Fonds Film in Vlaanderen geeft
in de jaarrekening geen informatie over de lopende dossiers. Nochtans bepaalthet boekhoudbesluit expliciet dat de jaarrekening over de verbintenissen van deinstelling moet rapporteren.
8.2.5. Terugvordering van een productiepremie
De instelling heeft een vordering op de producent voor de eindafrekening van
een speelfilm ten onrechte niet uitgedrukt in de jaarrekening. Deze vordering gafaanleiding tot volgende opmerkingen:
• Bij het opmaken van de eindafrekening week de instelling af van de
terugvorderingsmodaliteiten opgenomen in de originele toekenningsbe-
sluiten.
• In de terugbetalingsregeling die met de producent werd afgesproken,
was nergens voorzien.
• De compensatie tussen de toekenning van de subsidie en de inning van
de vordering in de boekhouding is onaanvaardbaar.
De opgegeven vastleggingen 1998 ten belope van 303,5 miljoen BEF bevatten
niet de inhouding van 1,9 miljoen BEF op de premies op grond van de bruto-
zaalontvangsten toegekend aan een NV. In feite bedroegen de vastleggingenaldus 305,4 miljoen BEF. Dit impliceert een overschrijding van de vastleg-
gingsmachtiging van 303,6 miljoen BEF met 1,8 miljoen BEF.
8.2.6. Reconciliatie tussen het bedrijfseconomisch en het budgettair resultaat
De uitvoeringsrekening catalogeerde de terugbetaling van een renteloos voor-
schot ten onrechte niet als een budgettaire ontvangst. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 240
9. Vlaamse Milieumaatschappij (VMM)
Het Rekenhof heeft de rekeningen van de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM)
op 13 juli 1999 gecontroleerd verklaard. Het heeft de uitvoeringsrekening van de
begroting vastgesteld als volgt:
ontvangsten 3.119.951.000 BEF
uitgaven 2.801.150.000 BEF
saldo 1998 318.801.000 BEF
saldo 1997 1.003.075.000 BEF
gecumuleerd saldo 1.321.876.000 BEF
9.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld231.376 1.003.075 771.699
08 Interne verrichtingen 231.376 1.003.075 771.699
sumptieve bestedingen)40.000 25.995 -14.005
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 40.000 25.995 -14.005
vermogen en van ondernemingsactiviteit23.100 26.796 3.696
26 Rente van overheidsvorderingen 23.100 26.790 3.690
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 9.450 44.233 34.783
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen5.260 41.198 35.938
39 Inkomensoverdrachten van het buitenland 4.190 3.035 -1.155
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 2.444.100 2.432.515 -11.585
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 2.444.100 2.432.515 -11.585
5 Kapitaaloverdrachten  van andere sectoren 000
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 853.500 584.095 -269.405
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 853.500 584.095 -269.405
7 Desinvesteringen 500 1.166 666
onlichamelijke zaken500 1.166 666
8 Kredietaflossingen en liquidatie van deelnemingen 1.054 251 -803
80 Niet verdeeld
bedrijven en financiële instellingen1.054 251 -803
TOTAAL ONTVANGSTEN 3.603.080 4.118.126 515.046 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 241
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld0 1.316.976 1.316.976
03 Interne verrichtingen 0 1.316.976 1.316.976
tieve bestedingen)1.978.719 1.778.904 -199.815
11 Lonen en sociale lasten 1.001.607 919.604 -82.003
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 977.112 859.300 -117.812
2 Uitgaven van rente, pacht en andere resultaten van
vermogen en van ondernemingsactiviteit469.101 453.466 -15.635
21 Rente overheidsschuld 469.000 453.412 -15.588
24 Huur  van gronden en lopende betalingen voor het gebruik
van onlichamelijke zaken101 54 -47
3 Inkomensoverdrachten aan  andere sectoren 2.109 0 -2.109
32Inkomensoverdrachten, geen exploitatiesubsidies zijnde,
aan bedrijven en financiële instellingen2.109 0 -2.109
7 Investeringen 687.097 136.253 -550.844
70 Niet verdeeld 231.155 0 -231.155
71 Aankoop van grond en gebouwen in het binnenland 18 18 072 Nieuwbouw van gebouwen 203 203 073 Aanleg van grondwerken en water- en wegenbouwkundige
werken388.500 75.908 -312.592
onlichamelijke zaken67.221 60.124 -7.097
8 Kredietverleningen en deelnemingen 1.054 0 -1.054
financiële instellingen1.054 0 -1.054
9 Overheidsschuld 465.000 432.527 -32.473
91 Aflossingen van gevestigde overheidsschuld 465.000 432.527 -32.473
TOTAAL UITGAVEN 3.603.080 4.118.126 515.046
De 1 miljard BEF ontvangsten vermeld in hoofdgroep 1, subgroep 08 (interne
verrichtingen), hebben betrekking op het overgedragen, gecumuleerde saldo vanvorige boekjaren. Het grootste deel van de ontvangsten bestaat uit werkingsdo-
taties lastens de begroting van het Minafonds (1,9 miljard BEF), aangerekend in
hoofdgroep 4, subgroep 46 (inkomensoverdrachten van de centrale overheid).
Het voornaamste deel van de uitgaven (1,7 miljard BEF) ging naar lonen, soci-
ale lasten en de aankoop van niet duurzame goederen en van diensten, aangere-
kend in hoofdgroep 1 (consumptieve bestedingen). In hoofdgroep 0 (niet ver-deeld) is het bedrag vermeld van het over te dragen, gecumuleerde saldo op 31december 1998. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 242
9.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12.1998
BALANS
activa17.816 83.549 Kapitaal 20.000 20.000
activa20.166.761 23.798.323 Reserves -3.119.771 -3.381.638
activa2.875 3.126 Overgedragen
resultaat-237.623 51.329
meer dan 1 jaar6.905.920 7.430.231 Kapitaalsubsidies 23.499.201 26.983.748
bestellingen inuitvoering1.587 2.771 Schulden op meer
dan 1 jaar6.381.294 7.430.265
max. 1 jaar1.609.020 1.168.961 Schulden op max. 1
jaar671.263 1.422.659
Liquide middelen 208.518 382.960 Overlopende reke-
ningen1.699.467 345.162
ningen1.334 1.604
Totaal 28.913.831 32.871.525 Totaal 28.913.831 32.871.525
Operationele kosten 5.681.716 1.823.537 Operationele op-
brengsten5.813.848 2.186.346
Financiële kosten 453.500 488.652 Financiële opbreng-
sten26.776 8.106
kosten0 59 Uitzonderlijke
opbrengsten5.640 4.888
Over te dragen
verlies288.952 112.908
Totaal 6.135.216 2.312.248 Totaal 6.135.216 2.312.248
1.497.025
Het Rekenhof heeft op 16 juli 1999 de Vlaamse Ministers van Financiën enBegroting en van Leefmilieu de volgende opmerkingen medegedeeld:
• De VMM heeft de werkingsdotaties 1997 en 1998 voor de opmaak van het
milieurapport (artikel 2.18 van de begroting van het Minafonds) ten on-rechte aangerekend op grond van de ter beschikking gestelde ordonnance-
ringskredieten (70,3 miljoen BEF), in plaats van op grond van de bij minis-
teriële besluiten toegekende kredieten die op het Minafonds werden vastge-legd (75,2 miljoen BEF). De ontvangsten hadden dus 4,9 miljoen BEF ho-
ger moeten liggen.  Dientengevolge had aan de uitgavenzijde het over te Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 243
dragen overschot van het boekjaar  (post 03.2.2) met eenzelfde bedrag
moeten stijgen.
• Met inbegrip van de bovengenoemde correctie groeide het gecumuleerde
begrotingsoverschot, dat eind 1997 al 1,003 miljard BEF bedroeg, in 1998tot 1,3 miljard BEF. Blijkens de balans bestaat dit overschot uit 1,1 miljard
BEF vorderingen op minder dan 1 jaar, voornamelijk niet-
geordonnanceerde dotaties van het Minafonds en 0,2 miljard BEF kasmid-
delen. Het Rekenhof heeft aangedrongen op aanwending van deze midde-
len. Middels verrekening van de
 bestaande,  vastgelegde kredieten en de be-
schikbare kasmiddelen met nieuwe dotaties lastens het  Minafonds, zou de
VMM immers het overschot kunnen wegwerken of verminderen. Zo zou
bovendien op het Minafonds beleidsruimte vrijkomen.
• Het is niet aangewezen de werkingskosten van het statutair personeel dat de
VMM ter beschikking stelt van de NV Aquafin (2.447.473 BEF), aan te re-kenen op kredieten van de pararegionale.
• De VMM mag sponsoring en subsidiëring van sensibiliseringsacties door
verenigingen, tot bewijs van het tegendeel, niet aanrekenen op artikel 12.35
van zijn begroting, maar wel op artikel 33 inkomensoverdrachten aan pri-
vaatrechtelijke instellingen zonder winstoogmerk t.v.v. gezinnen . Bovendien
hebben deze toelagen geen decretale of reglementaire basis.
• Moratoriumintresten op te veel geïnde milieuheffingen mogen niet worden
aangerekend op de artikelen 12.34 en 12.44 van de VMM-begroting, daarzij ten laste vallen van de Minafondsbegroting.
• De VMM rekent ook diverse verkopen aan overheidsinstellingen en, voor-
namelijk, aankopen van diensten geleverd door overheidsinstellingen, ver-
keerd aan. Zij rekende een contract met de UFSIA in het kader van MIRAIII (150.000 BEF) bijv. aan op artikel 12.32 in plaats van 12.42. Instellingen
voor wetenschappelijk onderwijs, zowel vrije als openbare, behoren immers
tot de sector overheid.
• De investeringskredieten werden overschat. De instellingen wendde de
vastleggings- en ordonnanceringskredieten voor investeringen maar tot res-
pectievelijk 61% en 80% aan. Maatregelen zouden dit in de toekomst moe-
ten vermijden.
9.3. Andere controleresultaten: Milieurapport MIRA
1.675.564
Het Milieurapport MIRA kadert in de milieuplanning op gewestelijk niveau en
moet de basis vormen voor, enerzijds, het milieubeleidsplan, dat betrekking
heeft op een periode van vijf jaar, en, anderzijds, het milieujaarprogramma. De
opmaak ervan berust bij de VMM, overeenkomstig het decreet van 5 april 1995
houdende algemene bepalingen inzake milieubeleid.
Op 30 april 1999 heeft het Rekenhof de Vlaamse Minister van Leefmilieu een
verslag gestuurd over het onderzoek naar de opmaak en inhoud van dit rapport.
Het verslag handelde over de inkomsten en uitgaven van het MIRA, de knel-
punten van het MIRA als basis voor de milieuplanning en de initiatieven daar- Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 244
omtrent, en studieopdrachten. Op grond van zijn bevindingen formuleerde het
Rekenhof voor elk van deze thema's conclusies en aanbevelingen.
Met een ongedateerde brief, ontvangen op 24 juni 1999, antwoordde de minister.
Hij onderschreef in dit antwoord de conclusies en aanbevelingen principieel.
De aanbevelingen over het MIRA als basis voor de gewestelijke milieuplanning
hebben inmiddels voor het merendeel al tot concrete acties geleid:
• de scenariobeschrijving werd opgenomen in de blauwdruk van het MIRA-S
2000 rapport;
• een personeelsuitbreiding voor het VMM-projectteam werd gevraagd;
• in functie van een betere samenhang tussen het MIRA en het Minaplan werd
het overleg uitgebreid;
• voor een toename van de inbreng van deskundigen in de MIRA-stuurgroep
zal een systeem van vaste vervangers worden onderzocht.
Voor een aantal aanbevelingen kondigde de minister geen concrete of afdoende
maatregelen aan:
• Volgens de minister zou de overstap van de vroegere tweejaarlijkse cyclus
naar de productie, sedert 1997, van jaarlijkse themarapporten (MIRA-T) en
een vijfjaarlijks scenariorapport (MIRA-S) een nauwkeuriger raming van definanciële middelen voor het MIRA bewerkstelligen, zodat de begroting van
het Minafonds niet onnodig wordt belasten. Noch in 1997, noch in 1998
heeft dit echter tot een betere afstemming van de inkomsten en uitgavengeleid.
• De minister kondigde evenmin concrete maatregelen aan voor de oprichting
en organisatie van een milieudatabank.
• De minister legde de verantwoordelijkheid voor de naleving van het decreet
van 22 februari 1995 bij de instellingen en hun personeelsleden zelf. Het
Rekenhof is evenwel van oordeel dat ook de VMM daarin verantwoorde-
lijkheid kan opnemen, met name door niet te contracteren met hoogleraren,
maar in eerste instantie te proberen overeenkomsten te sluiten met de hoge-scholen of universiteiten waaraan zij professioneel zijn verbonden.
• Volgens de minister kwam de stuurgroep niet tussen in de toekenning, be-
geleiding en evaluatie van de overeenkomsten. Dit sluit echter niet uit dat de
stuurgroepsleden belangen hadden in de instellingen waaraan dienstencon-tracten werden gegund.
Het Rekenhof integreerde de reactie van de minister in het rapport en voegde
daar zijn eindbeschouwingen bij. Het stuurde dit aangevulde verslag op 3 au-
gustus 1999 aan de Voorzitter van het Vlaams Parlement. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 245
10. Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het Vlaams Landbouwinvesterings-
fonds (VLIF) op 13 juli 1999 gecontroleerd verklaard. De instelling heeft de
uitvoeringsrekening van de begroting vastgesteld als volgt:
ontvangsten 1.676.756.305 BEF
uitgaven 1.494.230.831 BEF
saldo 1998 182.525.474 BEF
saldo 1997 2.793.119 BEF
gecumuleerd saldo 185.318.893 BEF
10.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld20.800 2.793 -18.007
08 Interne verrichtingen 20.800 2.793 -18.007
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 431.400 421.473 -9.927
39 Inkomensoverdrachten van het buitenland 431.400 421.473 -9.927
5 Kapitaaloverdrachten  van andere sectoren 12.500 9.683 -2.817
gen (exclusief vermogensheffingen)12.500 9.683 -2.817
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 1.246.300 1.245.600 -700
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 1.246.300 1.245.600 -700
TOTAAL ONTVANGSTEN 1.711.000 1.679.549 -31.451
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld18.000 1.562 -16.438
03 Interne verrichtingen 18.000 1.562 -16.438
5 Kapitaaloverdrachten aan  andere sectoren 1.693.000 1.492.669 -200.331
gen1.693.000 1.492.669 -200.331
TOTAAL UITGAVEN 1.711.000 1.494.231 -216.769 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 246
10.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
jaar52.710 Overgedragen
nettoresultaat184.822
Liquide middelen 185.319 Voorzieningen en
uitgestelde belastingen29.587
Schulden op < 1 jaar 23.620
Totaal 238.029 Totaal 238.029
Operationele kosten 1.459.600 Operationele op-
brengsten1.724.715
Financiële kosten 1.408
Uitzonderlijke kosten 48
Winst van het jaar 263.659
Totaal 1.724.715 Totaal 1.724.715
1.724.861
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting op 13 juli
1999 de volgende opmerkingen medegedeeld:
• De uitvoeringsrekening weerspiegelt de kastoestand, terwijl de artikelen 52
en 53 van het boekhoudbesluit andere aanrekeningsmomenten bepalen voorde begrotingsrapportering.
• In strijd met artikel 55 van het boekhoudbesluit, heeft het VLIF het saldo
van het boekjaar niet expliciet vermeld en overgedragen naar het volgende
boekjaar als uitgaven op ESER-code 3.2.2.
• De instelling heeft de ontvangstenrubrieken 661 (dotatie van het Vlaams Ge-
west) en 662 (aanvullende CFO-subsidie van het Vlaams Gewest) in de begro-
tingsrapportering samengevoegd. Langs de uitgavenzijde deed het dit ook voor
de rubrieken 51.12 (rentetoelage verbetering), 51.13 (rentetoelage eerste in-stallatie), 51.14 (rentetoelage regionale steun), 51.30 (kapitaalpremies eerste
installatie), 51.31 (kapitaalpremies in de varkenssector) en 51.32 (waarborgen).
Zo blijkt niet wat het per steunstelsel heeft uitgegeven.
• Het VLIF heeft, in strijd met artikel 3,1°, van het boekhoudbesluit, geen toe-
lichting bij de uitvoering van de begroting bij de jaarrekening gevoegd. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 247
• De instelling boekte 8.000.000 BEF borgstellingen door erkende kredietinstel-
lingen op de actiefzijde van de balans, in plaats van op de passiefzijde.
• Het VLIF rekent de bijdragen die het voor zijn waarborg krijgt ten onrechte
aan op rekening 418, ingecohierde maar nog niet vervallen belastingen  in het
officiële rekeningschema en borgtochten betaald in contanten  in het officieu-
ze. Deze bijdragen brengen bovendien geen echte vordering ten voordele van
het Gewest mee, aangezien niet-betaling ervan louter het niet-verkrijgen van dewaarborg tot gevolg heeft. De bijdragen kunnen daarom het best worden ge-boekt op het moment van betaling.
• Overeenkomstig artikel 44 van het besluit erkent het VLIF toelagen waarvan
de verstrekking afhankelijk is gesteld van bepaalde voorwaarden, als kosten
zodra het de realisatie van deze voorwaarden waarschijnlijk acht en ze worden
opgeëist. Rentetoelagen zouden derhalve als kosten moeten worden geboekt op
het moment dat de kredietinstellingen hun vorderingsstaat indienen.
• De instelling kwam nog niet tegemoet aan de opmerkingen van het Rekenhof
n.a.v. de controle van de semesteriële staat, namelijk dat het de boekingen op
rekening 485 (te betalen dotaties en soortgelijke) beter kan onderbrengen op
rekeningen 481 tot 484, en de boekingen op rekening 419 (vorderingen < 1jaar) op rekening 416 (diverse vorderingen) zo zij niet passen in een andere re-kening van de rubriek 41.
• Aangezien de dotatie aan het VLIF geen werkingssubsidie maar een doorgeef-
subsidie is, verdient het aanbeveling ze te boeken in rubriek 733, andere dota-
ties, subsidies, toelagen en soortgelijke  in plaats van 730, werkingsdotaties en -
subsidies .
• In strijd met artikel 17,7°, van het boekhoudbesluit, ontbreekt in de toelichting
bij de balans en de resultatenrekening een staat van de schulden.
• De posten van de jaarrekening zijn niet in duizenden BEF uitgedrukt.
• In strijd met artikel 21, tweede
 lid, van het boekhoudbesluit vermelden de ba-
lans, resultatenrekening en toelichting de cijfers van het vorige jaar niet.
• Het niet aanrekenen van de betalingen op het overeenkomstige vastleggings-
nummer bemoeilijkt de opvolging van de uitstaande verbintenissen per dossier.
10.3. Bijzondere onderzoeken: rechtmatigheid van de steunbeslissingen
Het Rekenhof heeft een rechtmatigheidsonderzoek uitgevoerd naar de steunbe-
slissingen die het VLIF heeft vastgelegd in 1998. De bevindingen zijn opgeno-men in deel III , p. 478, van dit boek. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 248
11. Grindfonds
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het Grindfonds op 27 juli 1999
gecontroleerd verklaard. De instelling heeft de uitvoeringsrekening van de be-
groting vastgesteld als volgt:
ontvangsten 298.329.912 BEF
uitgaven 47.581.573 BEF
saldo 1998 250.748.339 BEF
saldo 1997 387.742.768 BEF
gecumuleerd saldo 638.491.107 BEF
11.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld 387.700 0 -387.700
08 Interne verrichtingen 387.700 0 -387.700
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 275.000 298.330 23.330
36 Indirecte belastingen en heffingen 275.000 298.330 23.330
TOTAAL ONTVANGSTEN 662.700 298.330 -364.370
tieve bestedingen) 54.000 7.660 -46.340
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 54.000 7.660 -46.340
3 Inkomensoverdrachten aan  andere sectoren 91.100 5.435 -85.665
zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen 91.100 5.435 -85.665
6 Kapitaaloverdrachten aan de sector overheid 517.600 34.487 -483.113
61 Kapitaaloverdrachten aan de centrale overheid 517.600 34.487 -483.113
TOTAAL UITGAVEN 662.700 47.582 -615.118 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 249
11.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
Liquide middelen 638.491 Kapitaal 391.837
Overgedragen
nettoresultaat227.978
Voorzieningen en uitge-
stelde belastingen18.676
Totaal 638.491 Totaal 638.491
Operationele kosten 62.667 Operationele opbreng-
sten289.736
Winst van het jaar 227.978 Financiële opbrengsten 909
Totaal 290.645 Totaal 290.645
1.722.464
Het Rekenhof heeft op 27 juli 1999 de volgende opmerkingen aan de Vlaamse
Minister van Financiën en Begroting medegedeeld:
• de cijfers in de rapportering staan niet in de correcte eenheidsgrootte;
• het Grindfonds heeft de toelichting bij de balans en de resultatenrekening
niet steeds conform de bepalingen van het boekhoudbesluit opgemaakt (het
vulde een aantal staten niet in, niettegenstaande er onderliggende waardenaanwezig waren);
• het is wenselijk de voorziene rekeningnummers zoveel mogelijk te volgen
(zo nodig kan een verdere verfijning worden uitgevoerd, mits rapportering
van deze aanpassingen);
• het Grindfonds dient de intrestopbrengsten op het correcte jaar te boeken;
• alle rubrieken en onderrubrieken moeten het bedrag van de overeenkomsti-
ge post van het voorafgaande boekjaar vermelden;
• de instelling heeft bij de uitvoering van de begroting geen toelichting ge-
voegd die voldoet aan de vereisten van het boekhoudbesluit ;
• het Grindfonds rekent in het begrotingsluik van de jaarrekening uitgaven op
kasbasis aan, in strijd met artikel 53 van het boekhoudbesluit; Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 250
• het Grindfonds nam het saldo 1998 niet expliciet op in de uitvoeringsreke-
ning van de begroting en droeg dit saldo niet over naar het volgende boek-
jaar;
• de overgedragen saldi van de voorgaande boekjaren moeten als één bedrag
worden geboekt. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 251
12. Fonds voor Economische Expansie en Regionale Reconversie – Middel-
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het Fonds voor Economische Ex-
pansie en Regionale Reconversie - Middelgrote en Grote Ondernemingen
(FEERR-MGO) op 3 augustus 1999 gecontroleerd verklaard. De instelling heeft
de uitvoeringsrekening van de begroting vastgesteld als volgt:
overdracht 1997 2.150.482.728 BEF
ontvangsten 6.596.748.906 BEF
uitgaven 5.685.144.912 BEF
saldo 1998 *1.274.603.994 BEF
saldo 1997 1.787.482.728 BEF
gecumuleerd saldo 3.062.086.722 BEF
* In de overdracht was een in 1998 ontvangen tegoed uit
1997 van 363 miljoen BEF begrepen, wat een herschik-
king vereiste.
12.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
0Ontvangsten die niet of niet onmiddellijk over de
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld2.151.500 2.269.978 118.478
08 Interne verrichtingen 2.151.500 2.269.978 118.478
5 Kapitaaloverdrachten van andere sectoren 4.678.600 5.228.053 549.453
gen (exclusief vermogensheffingen)4.678.600 5.228.053 549.453
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 1.249.200 1.249.200 0
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 1.249.200 1.249.200 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 8.079.300 8.747.231 667.931
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld1.000 114.049 113.049
03 Interne verrichtingen 1.000 114.049 113.049
3 Inkomensoverdrachten aan  andere sectoren 200.000 129.309 -70.691
aan bedrijven en financiële instellingen150.000 129.309 -20.691
5 Kapitaaloverdrachten aan  andere sectoren 7.478.300 5.344.078 -2.134.222
gen4.090.800 4.095.746 4.946
zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen3.387.500 1.248.332 -2.139.168
6 Kapitaaloverdrachten aan de sector overheid 400.000 97.709 -302.291
61 Kapitaaloverdrachten aan de centrale overheid 400.000 97.709 -302.291
TOTAAL UITGAVEN 8.079.300 5.685.145 -2.394.155 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 252
12.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
jaar2.040.242 Kapitaal 4.154.254
max. 1 jaar 450.802Overgedragen
nettoresultaat-966.736
Liquide middelen 3.062.087 Voorzieningen en
uitgestelde belastingen2.290.238
Schulden op < 1 jaar 75.375
Totaal 5.553.131 Totaal 5.553.131
Operationele
kosten7.913.708 Operationele opbreng-
sten6..946.972
Verlies van het jaar 966.736
Totaal 7.913.708 Totaal 7.913.708
1.735.332
Het Rekenhof heeft op 3 augustus 1999 de volgende opmerkingen aan de
Vlaamse Minister van Financiën en Begroting medegedeeld:
• in strijd met artikel 3, 1°, van het boekhoudbesluit was de uitvoering van de
begroting niet vergezeld van een toelichting;
• evenmin waren de posten van de jaarrekening in duizenden Belgische franken
( zo nodig kan een verdere verfijning worden uitgevoerd, mits rapporteringvan deze aanpassingen );
• de boekhouding bevatte inconsistenties tussen grootboeken en de proef- en
saldibalans, meer bepaald wat de saldi van de rekeningen 41.90, Vorderingen
< 1 jaar,  en 74.20, Terug te vorderen bedragen , betreft, die een verklaring
vereisen;
• het FEERR-MGO rekent in het begrotingsluik van de jaarrekening uitgaven
op kasbasis aan, in strijd met artikel 53 van het boekhoudbesluit; Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 253
• het FEERR-MGO nam het saldo 1998 niet expliciet op in de uitvoeringsre-
kening van de begroting, noch droeg het dit saldo over naar het volgende
boekjaar.
12.3. Bijzondere onderzoeken
 Twee NV’s van een touroperator verkregen in 1994 ten laste van het FEERR-
MGO toelagen van respectievelijk 3.257.000 BEF en 2.000.000 BEF, Deze
toelagen waren het sluitstuk in een constructie om reizigers die vanuit Oostende
vertrokken, een korting van 1.000 BEF aan te bieden (na verrekening van ver-
schillen in passagierstaks, landingsvergoedingen, enz.). De Europese Commissie
ontdekte de niet-aangemelde subsidiëring en stelde een vooronderzoek in, waar-uit twijfel bleek nopens de verenigbaarheid met de gemeenschappelijke markt.
Zij zette daarom de formele procedure in. Inmiddels heeft de Vlaamse admini-
stratie de uitbetaling van de toelagen geblokkeerd. De Europese Commissiedeelde op 10 maart 1998 haar beslissing mede dat de - inmiddels neerwaarts
herziene - toelagen niet konden worden uitbetaald wegens onverenigbaarheid
met de gemeenschappelijke markt. Het Rekenhof heeft akte genomen van deniet-uitbetaling van de subsidie.
 Het FEERR-MGO kende een onderneming expansiesteun toe op grond van deexpansiewet van 30 december 1970. De onderneming viel op het ogenblik vande steunaanvang nog onder het toepassingsveld van deze wet. Ten gevolge van
de stopzetting van de ontwikkelingszone Hamont-Achel op 5 juli 1995 viel zij
op het moment van de ministeriële beslissing echter onder de toepassing van het
expansiedecreet van 15 december 1993, dat niet-ecologiesteun aan een grote
onderneming uitsloot. Het Rekenhof heeft op 19 maart 1999 opgemerkt dat deretroactieve toepassing van de wet van 30 december 1970 een omzeiling inhield
van de niet-toepasselijkheid van het expansiedecreet voor niet-ecologiesteun. De
keuze van de toepasselijke wet op grond van de aanvang van de investeringen inplaats van registratie van het dossier, werd niet gemotiveerd.
 De Vlaamse Minister van Economie antwoordde op 19 april 1999 onder meerdat de retroactieve werking van de wet van 30 december 1970 kon worden ge-wijzigd door de geldige starttoelating van 14 april 1995 te verlengen ingevolge
overmacht. De richtlijnen staan inderdaad afwijkingen op data toe, maar de
vraag rijst of de afwijking in casu werd aangevraagd en gemotiveerd voor hetbereiken van de oorspronkelijke einddatum, dan wel pas achteraf de situatie
diende recht te zetten. Voorts argumenteerde de minister dat het verantwoord
was de geest en de economische doelstellingen van de wet te laten primeren
boven de letter. Hoewel dit vragen doet rijzen over rechtszekerheid en rechtsge-
lijkheid, heeft het Rekenhof de discussie gesloten.
 In een ander dossier bekwam een VZW bij ongedateerde overeenkomst eenrenteloze lening van 19.610.000 BEF voor de financiering van een haalbaar-
heidsonderzoek naar de commercialiseerbaarheid van de MCM-D technologie in
Vlaanderen. Op 19 maart 1999 verwoordde het Rekenhof de Vlaamse Minister
van Economie zijn twijfels over de terugbetaling van deze lening. Die diende Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 254
volgens de overeenkomst immers plaats te vinden binnen de twee maand na
oprichting van een exploitatievennootschap voor de uitbating van het MCM-D.De terugbetaling van de lening is dus contractueel functie van de exploitatie van
de MCM-D technologie en dus van een positieve conclusie van de haalbaar-
heidsstudie. De overeenkomst bepaalde niet dat de lening zou worden terugbe-taald bij een negatieve beoordeling van de haalbaarheid(
218).
 In dit dossier merkte het Rekenhof ook een  mogelijke overlapping van de uit-gave met de jaarlijkse dotaties aan de VZW op. De minister argumenteerde datde beheersovereenkomst niet verhindert dat de Vlaamse begroting de VZW
bijkomende middelen toekent. De onderhavige lening zou overigens prestaties
door derden betreffen, die niet binnen de opdrachten en expertise van de VZWvallen. Het project beoogt volgens het Rekenhof echter finaal de oprichting van
een spin-off bedrijf. Spin-off bedrijven oprichten behoort evenwel tot de per-
formantie-indicatoren uit de beheersovereenkomst met de VZW, waartegenover
de jaarlijkse dotatie moet worden geplaatst. Dat de VZW bijkomende financie-
ring krijgt voor de oprichting van een MCM-D spin-off, kan de prestatiemetingin functie van de jaarlijkse dotaties bemoeilijken.
In zijn antwoord ging de minister ervanuit dat de IMEC bij niet-commerci-
aliseerbaarheid een schuld ten opzichte van het Gewest zou hebben, die decre-
taal kan worden kwijtgescholden of op een andere wijze opgelost. Er was geen
garantie van terugbetaling, gaf hij toe. Bij oprichting van een exploitatieven-
nootschap zal de lening worden terugbetaald. Een tussentijds rapport over demarktstudie en investeringsanalyse zou aantonen dat de situatie gunstig is. De
minister zag voorts de renteloze lening los van de jaarlijkse dotatie en de be-
heersovereenkomst. De administratie Wetenschap en Innovatie zou bij de finan-ciële controle van de IMEC rekening moeten houden met de bijkomende finan-
ciering.
                                                       
218 Zolang geen terugbetalingen geschiedden, blijft voor het Gewest ook de moge-
lijkheid bestaan de lening om te zetten in een participatie. Dit biedt evenwelgeen sluitende garantie voor terugbetaling. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 255
13. Fonds voor Economische Expansie en Regionale Reconversie -Kleine
Ondernemingen (FEERR-KO)
pansie en Regionale Reconversie-Kleine Ondernemingen (FEERR-KO) op 13
juli 1999 gecontroleerd verklaard. De instelling heeft de uitvoeringsrekening van
de begroting vastgesteld als volgt:
ontvangsten 5.086.035.606 BEF
uitgaven 3.575.429.300 BEF
saldo 1998 1.510.606.306 BEF
saldo 1997 11.427.213 BEF
gecumuleerd saldo 1.522.033.519 BEF
13.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld12.400 19.924 +7.524
08 Interne verrichtingen 12.400 19.924 +7.524
5 Kapitaaloverdrachten van andere sectoren 80.000 41.239 -38.760
gen (exclusief vermogensheffingen)80.000 41.239 -38.760
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 5.036.300 5.036.300 0
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 5.036.300 5.036.300 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 5.128.700 5.097.463 -31.237
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld1.000 7.813 +6.813
03 Interne verrichtingen 1.000 7.813 +6.813
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 757.000 383.460 -373.540
aan bedrijven en financiële instellingen757.000 383.460 -373.540
5 Kapitaaloverdrachten aan andere sectoren 4.370.700 3.184.156 -1.186.544
gen4.370.700 3.184.156 -1.186.544
TOTAAL UITGAVEN 5.128.700 3.575.429 -1.553.271 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 256
13.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12.1998
BALANS
max. 1 jaar581.302 483.338 Kapitaal 73.537 73.537
Liquide middelen 1.522.034 11.427 Overgedragen
nettoresultaat1.901.551
uitgestelde belastingen117.959 128.302
Schulden > 1 jaar 10.288
Totaal 2.103.335 494.765 Totaal 2.103.335 494.765
kosten3.320.104 Operationele opbreng-
sten5.221.655
Winst van het
jaar1.901.559
Totaal 5.221.655 Totaal 5.221.655
1.724.862
Het Rekenhof heeft op 13 juli 1999 de volgende opmerkingen aan de VlaamseMinister van Financiën en Begroting medegedeeld:
en 53 van het boekhoudbesluit voor de begrotingsrapportering andere aan-
rekeningsmomenten bepalen.
• Het FEERR-KO heeft de uitgavenrubrieken 32.01, andere uitgaven passend
in het sociaal, economisch en regionaal beleid van de Vlaamse regering,  en
32.04, sloopregeling en beëindigingspremies binnenvaart,  in de begrotings-
rapportering samengevoegd.
• Het FEERR-KO nam het saldo 1998 niet expliciet op in de uitvoeringsreke-
ning van de begroting, noch droeg het dit saldo over naar 1999 (als uitgavenop ESER-code 3.2.2).
• De begrotingsrubriek 51.12, investeringssteun,  moet worden opgesplitst in
rentetoelagen, met ESER-code 31, en kapitaalpremies, met ESER-code 51.
• Het FEERR-KO heeft bij de jaarrekening geen toelichting gevoegd. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 257
n.a.v. de controle van de semesteriële staat, namelijk dat zij in plaats van reke-
ning 419, vorderingen op minder dan een jaar , beter rekening 416, diverse
vorderingen,  kon gebruiken voor vorderingen die niet passen onder een andere
rekening van de rubriek 41; dat zij de boekingen op rekening 485, te betalen
dotaties en soortgelijke , beter kon onderbrengen op de rekeningen 481 tot 484
en dat zij bij de overgang naar een bedrijfseconomische boekhouding ten on-
rechte in de beginbalans als sluitpost voor het in evenwicht brengen van actiefen passief rubriek 10, kapitaal , heeft gebruikt.
• Het FEERR-KO heeft wachtrekening  4999 van de balans ingevuld met
rekening 4850, te betalen dotaties en soortgelijke , en gerapporteerd onder
balansrubriek 47/48, overige schulden .
• Het heeft rekening 6421, minderwaarden realisatie overige vorderingen ,
van de resultatenrekening samengeteld met de rekeningen 6401, werkings-
dotaties en -subsidies , 6402, kapitaalsubsidies , en 6406, andere inkomens-
overdrachten,  en gerapporteerd onder rubriek 640, inkomensoverdrachten,
in plaats van onder de rubriek 641/649, andere operationele kosten .
• Aangezien zijn dotatie geen werkingssubsidie, maar een doorgeefsubsidie is,
kan het FEERR-KO ze beter boeken onder rubriek 733, andere dotaties, subsi-
dies, toelagen en soortgelijke , in plaats van op onder rubriek 7300, werkings-
dotaties en -subsidies .
• De instelling heeft de aanrekeningsregels van artikel 44 van het boekhoudbe-
sluit niet nageleefd.
• Zij heeft ten slotte de posten van de jaarrekening niet in duizenden BEF
uitgedrukt.
13.3. Bijzondere onderzoeken: rechtmatigheid van de steunbeslissingen
slissingen die het FEERR-KO heeft vastgelegd in het eerste semester van 1998.
De bevindingen zijn opgenomen in deel III , op p. 483 van dit boek. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 258
14. Limburgfonds
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het Limburgfonds op 20 juli 1999
ontvangsten 1.836.933.145 BEF
uitgaven 2.068.476.855 BEF
saldo 1998 -231.543.710 BEF
saldo 1997 2.111.534.629 BEF
gecumuleerd saldo 1.879.990.919 BEF
14.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld2.426.534 2.456.269 29.735
08 Interne verrichtingen 2.426.534 2.456.269 29.735
5 Kapitaaloverdrachten van andere sectoren 426.600 330.386 -96.214
gen (exclusief vermogensheffingen)426.600 330.386 -96.214
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 1.161.812 1.161.812 0
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 1.161.812 1.161.812 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 4.014.946 3.948.467 -66.479
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld315.000 2.366.416 2.051.416
03 Interne verrichtingen 315.000 2.366.416 2.051.416
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 926.100 926.395 295
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 2.319.646 515.822 -1.803.824
41 Inkomensoverdrachten aan de centrale overheid 2.319.646 515.822 -1.803.824
8 Kredietverleningen en deelnemingen 454.200 139.835 -314.365
85 Kredietverleningen binnen de sector overheid 454.200 139.835 -314.365
TOTAAL UITGAVEN 4.014.946 3.948.468 -66.478 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 259
14.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12.1998
BALANS
activa867 Kapitaal 12.598.139 12.598.139
meer dan 1 jaar10.358.033 10.257.208 Overgedragen
nettoresultaat-322.009
max. 1 jaar53.630 379.822 Schulden op < 1
jaar45.663 150.830
Liquide middelen 1.879.991 2.111.535
Overlopende
rekeningen29.272
Totaal 12.321.793 12.748.969 Totaal 12.321.793 12.748.969
kosten1.582.571 Operationele op-
brengsten1.258.817
opbrengsten1.745
Verlies van het jaar 322.009
Totaal 1.582.571 Totaal 1.582.571
1.726.551
Het Rekenhof heeft op 20 juli 1999 de volgende opmerkingen aan de VlaamseMinister van Financiën en Begroting medegedeeld:
• De uitvoeringsrekening van de begroting weerspiegelt de kastoestand, terwijl
de artikelen 52 en 53 van het boekhoudbesluit voor de begrotingsrapporte-
ring andere aanrekeningsmomenten bepalen.
• Het Limburgfonds heeft als overgedragen begrotingsoverschot uit vorige
boekjaren (post 08.2.1 van de ESER-uitvoeringsrekening) de totaliteit van
de liquide middelen in de eindbalans 1997 (2.111.534.629 BEF) opgegeven.
Als het naar 1999 over te dragen overschot van het boekjaar (post 03.2.2)heeft het dan weer het totaal van de liquiditeiten in de eindbalans 1998
(1.879.990.919 BEF) vermeld. Dit wijst erop dat het de begrotingsboekhou-
ding op kasbasis heeft gevoerd, zoals het dit in het verleden deed.
• In zijn bedrijfseconomische boekhouding heeft het Limburgfonds de balans-
post kapitaal (12.598.139.821 BEF) gebruikt als sluitpost, ter allocatie van in
het verleden gegenereerde passiva. Beter ware deze middelen in te schrijven
onder het overgedragen resultaat, aangezien een instelling van categorie A nietbeschikt over een maatschappelijk kapitaal. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 260
• Het Limburgfonds heeft bij overeenkomst van 21 december 1994 met het
Vlaams Gewest en de NV's Limburgse Reconversiemaatschappij (LRM) en
Mijnen, 7.530.000.000 BEF middelen naar de LRM getransfereerd. De NVdiende dit bedrag later terug te betalen aan het fonds, dat de geïnde schijven
op zijn beurt zou doorbetalen aan het Vlaams Gewest. Op 26 maart 1996
werd deze constructie echter herzien: de LRM zou het consortiumkrediet
van het Gewest overnemen en rechtstreeks aan het consortium van banken
terugbetalen. Hoewel dit de wegboeking van zowel de vordering op deLRM als de schuld aan het Gewest uit de balans van het Limburgfonds im-
pliceert, vermeldt de balans nog steeds een vordering van 7.530.000.000
BEF op de LRM, die 61% van het balanstotaal uitmaakt. Van de overeen-komstige schuld is in de belans evenwel geen spoor meer. Alle schulden
samen bedragen maar 45.663.491 BEF en zijn overigens korte-
termijnschulden. Het Limburgfonds moet in elk geval deze loskoppelingvan vordering en schuld verklaren.
• De grootboeken tonen een schijfsgewijze boeking van de dotaties aan de
Permanente Werkgroep Limburg, naar rato van de uitbetaling. Deze dotatie
is nochtans onvoorwaardelijk, zodat zij volgens artikel 44 van het boek-
houdbesluit in kost mag worden genomen op het ogenblik van de definitieve
toekenning, d.w.z. integraal na ondertekening van het besluit. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 261
15. Financieringsinstrument voor de Vlaamse Visserij- en Aquicultuursec-
tor (FIVA)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het Financieringsinstrument voor de
Vlaamse Visserij- en Aquicultuursector (FIVA) op 20 juli 1999 gecontroleerd
ontvangsten 41.312.000 BEF
uitgaven 19.225.301 BEF
saldo 1998 22.086.699 BEF
saldo 1997 26.840.180 BEF
gecumuleerd saldo 48.926.879 BEF
15.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld26.800 26.840 40
08 Interne verrichtingen 26.800 26.840 40
5 Kapitaaloverdrachten van andere sectoren 2.300 212 -2.088
gen (exclusief vermogensheffingen)2.300 212 -2.088
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 41.100 41.100 0
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 41.100 41.100 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 70.200 68.152 -2.048
5 Kapitaaloverdrachten aan andere sectoren 70.200 19.225 -50.975
gen70.200 19.225 -50.975
TOTAAL UITGAVEN 70.200 19.225 -50.975
15.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
Liquide middelen 48.926 Overgedragen netto-
resultaat48.926
Totaal 48.926 Totaal 48.926 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 262
Operationele kosten 39.225 Operationele opbrengsten 61.312
Winst Van het jaar 22.087
Totaal 61.312 Totaal 61.312
1.723.355
Het Rekenhof heeft op 20 juli 1999 de volgende opmerkingen aan de Vlaamse
• De instelling heeft geen toelichting van de begroting bij haar jaarrekening
gevoegd.
• De jaarrekening werd uitgedrukt in BEF, in plaats van in duizenden BEF.
• De uitvoeringsrekening van de begroting weerspiegelt de kastoestand, ter-
wijl de artikelen 52 en 53 van het boekhoudbesluit andere aanrekenings-momenten voorschrijven.
• De overdracht van het saldo 1997 moet in de uitvoeringsrekening van de be-
groting onder rubriek 08.3, overige interne verrichtingen,  staan, in plaats van
onder rubriek 08.2.1, overgedragen overschot vorige boekjaren .
• In strijd met artikel 55 van het boekhoudbesluit, heeft het FIVA zijn saldo
1998 vermeld noch overgedragen naar naar het volgend boekjaar als uitgaveop de ESER-code 03.2.2.
• De balans, noch de resultatenrekening of de toelichting vermelden de bedragen
van 1997, in strijd met artikel 21 van het boekhoudbesluit.
• De instelling is nog niet tegemoetgekomen aan de opmerkingen van het
Rekenhof n.a.v. de controle van de semesteriële staat dat de boekingen op
rekening 485, te betalen dotaties en soortgelijke,  beter kunnen worden on-
dergebracht op rekeningen 481 tot 484; en de boekingen op rekening 419,
vorderingen < 1 jaar,  op rekening 416, diverse vorderingen , zo zij niet pas-
sen onder een andere rekening van de rubriek 41.
• De bijdragen die het verkrijgt voor zijn leningwaarborg, mag het FIVA niet
aanrekenen op rekening 418 (in het officiële rekeningschema ingecohierde
maar nog niet vervallen belastingen, in het officieuze rekeningschema
borgtochten betaald in contanten ).
• Daar zijn dotatie geen werkings-, maar een doorgeefsubsidie is, kan het
FIVA ze beter boeken op rekening 733, andere dotaties, subsidies, toelagen
en soortgelijke,  in plaats van op rekening 7300, werkingsdotaties en -
subsidies . Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 263
• Het FIVA boekt de kapitaalpremies bedrijfseconomisch niet volgens artikel
44 van het boekhoudbesluit.
• Het FIVA heeft de vastleggingskredieten van rubriek 510, investeringssteun,
overschreden. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 264
16. Vlaams Egalisatie Rente Fonds (VERF)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het Vlaams Egalisatie Rente Fonds
(VERF) op 22 juni 1999 gecontroleerd verklaard. Rekening houdend met een
aanpassing van 4.473 BEF (zie punt 16.2.1), heeft het de uitvoeringsrekeningvan de begroting afgesloten als volgt:
ontvangsten 65.604.473 BEF
uitgaven 0 BEF
saldo 1998 65.604.473 BEF
saldo 1997 1.918.600.000 BEF
gecumuleerd saldo 1.984.204.473 BEF
16.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld 1.919.600 1.918.600 -1.000
08 interne verrichtingen 1.919.600 1.918.600 -1.000
vermogen en van ondernemingsactiviteit67.200 65.604 -1.596
26 Rente-ontvangsten van andere sectoren dan de overheid 67.200 65.604 -1.596
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 000
46 Dotatie van de Vlaamse Gemeenschap 0 0 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 1.986.800 1.984.204 -2.596
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld1.000 1.984.204 1.983.204
03 interne verrichtingen 1.000 1.984.204 1.983.204
vermogen en van ondernemingsactiviteit15.000 0 -15.000
21 Rente op overheidsschuld in nationale valuta 15.000 0 -15.000
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 1.970.800 0 -1.970.800
41 Inkomensoverdrachten aan de centrale overheid 1.970.800 0 -1.970.800
TOTAAL UITGAVEN 1.986.800 1.984.204 -2.596 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 265
16.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12.1998
BALANS
Geldbeleggingen 1.972.399 1.918.490 Overgedragen
nettoresultaat1.984.204 1.918.600
Liquide middelen 11.805 110
Totaal 1.984.204 1.918.600 Totaal 1.984.204 1.918.600
Financiële kosten 2 0 Inkomens- en kapitaal-
overdrachten0 1.918.600
Winst van het jaar 65.604 1.918.600 Financiële opbrengsten 65.606 0
Verlies van het jaar 0 0
Totaal 65.606 1.918.600 Totaal 65.606 1.918.600
1.715.859
Het Rekenhof heeft zijn opmerkingen op 22 juni 1999 aan de Vlaamse Minister
van Financiën en Begroting medegedeeld. Zij hadden vooral betrekking op denaleving van het boekhoudbesluit.
16.2.1. ESER-uitvoeringsrekening
Het VERF heeft soms in de uitvoeringsrekening en de begrotingsdocumenten
verkeerde ESER-rekeningen gebruikt. Bovendien definieerde of gebruikte het
voor bepaalde bedrijfseconomische kosten (afhouding roerende voorheffing enbankkosten) geen ESER- rekeningen.
Voor de renteontvangsten schreef het VERF in rubriek 26.1 65.600.000 BEF in,
terwijl het werkelijke nettoresultaat van de beleggingen op grond van de be-drijfseconomische rekening (die het op kasbasis voerde) 65.604.473 BEF be-
droeg. Het Rekenhof heeft dit laatste bedrag in aanmerking genomen voor de
bepaling van de begrotingsontvangsten 1998.
De ESER-rekening sloot initieel in onevenwicht af, omdat rubriek 03.2.2., over
te dragen overschot van het boekjaar,  het naar 1999 over te dragen gecumuleer-
de overschot niet bevatte. Het Rekenhof corrigeerde deze fout in de bovenstaan-de tabellen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 266
16.2.2. Balans en resultatenrekening
Het Rekenhof heeft voor het gebruikte bedrijfseconomische rekeningstelsel een
aantal verbeteringen voorgesteld. Het heeft voorts opgemerkt dat het VERFbepaalde financiële bewegingen (verkeerde stortingen, afhouding roerende
voorheffing, transfer naar een andere financiële rekening) onvolledig of onjuist
in de boekhouding opnam.
 Geldbeleggingen heeft het VERF in zijn bedrijfseconomische boekhouding
opgenomen tegen aanschaffingswaarde. Het boekte de nominale waarde van het
effect, het eventuele agio of disagio en de verlopen rente samen op rekening 52,vastrentende effecten . Dit vertekende de intrestopbrengsten(
219). De instelling
kan die vertekening wegwerken door verrekening van de verlopen rente, begre-
pen in de aanschaffingsprijs van de effecten, met de intrestopbrengsten. Zij kande verlopen rente tot de verrekening op een afzonderlijke overlopende rekening
boeken. Het verschil tussen de aanschaffingswaarde en de realisatiewaarde (te-
rugbetalingswaarde) van de effecten (ofwel het (dis)agio) moet zij pro rata tem-
poris voor de resterende looptijd van de effecten in resultaat nemen als bestand-
deel van de renteopbrengst en toevoegen aan of aftrekken van de aanschaf-fingswaarde van de effecten (artikel 35, §5, van het boekhoudbesluit).
Ten slotte stelde het Rekenhof nog opmerkingen over de boekhoudprocedures
(geen afgesloten perioden, geen proef- en saldibalans, verkeerde resultaatsver-
werking) en materiële fouten in de jaarrekening.
16.2.3. Reconciliatie van de uitvoeringsrekening met de bedrijfseconomische
resultatenrekening
Het VERF heeft voor 1998 geen reconciliatie opgesteld. Daar het beide rekenin-
gen voerde op kasbasis, stemden de bedrijfseconomische resulatenrekening ende uitvoeringsrekening wel nagenoeg overeen(
220). In de toekomst zal de be-
drijfseconomische boekhouding echter rekening moeten houden met de al verlo-
pen rente vervat in de aanschaffingswaarde en eventuele (dis)agio’s. Het VERFdient dan ook systemen te onderhouden die de reconciliatie tussen beide resul-
taten mogelijk maken.
16.2.4. Algemene opmerkingen
Voor bestendige delegaties aan ambtenaren van niveau A dient het VERF
machtiging te vragen aan de minister, overeenkomstig artikel 2 van het besluit
van de Vlaamse regering van 17 december 1997 houdende vaststelling van de
regelen betreffende de werking en het beheer van het Vlaams Egalisatie RenteFonds.
                                                       
219 Door het feit dat de herbeleggingen in lange-termijneffecten in het begin of op
het einde van het jaar geschiedden, is het bedrijfseconomische resultaat slechts
met 256.360 BEF ondergewaardeerd.
220 Behalve het verschil van 4.473 BEF renteontvangsten. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 267
Voor beleggingen sprak het VERF maar een beperkte groep (drie tot vier) finan-
ciële instellingen aan. Artikel 5 en bijlage 2 van de wet van 24 december 1993betreffende de overheidsopdrachten heeft financiële diensten betreffende de
uitgifte, aankoop, verkoop en overdracht van effecten of andere financiële in-
strumenten, alsook door de centrale banken verleende diensten, weliswaar uitge-sloten van de regelgeving, maar een minimale concurrentieraadpleging is toch
aangewezen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 268
INSTELLINGEN  CATEGORIEËN B EN SUI GENERIS
1. Autonome Raad voor het Gemeenschapsonderwijs (ARGO)
Het Rekenhof heeft de officiële rekeningen 1998 van de Autonome Raad voor
het Gemeenschapsonderwijs op 21 september 1999 gecontroleerd verklaard.
1.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
Begroting (221)Uitvoering Verschil
sumptieve bestedingen)328.729 328.949 -220
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 328.729 328.949 -220
vermogen en van ondernemingsactiviteit116.172 107.275 8.897
26 Rente van overheidsvorderingen 76.500 69.240 7.260
28 Overige resultaten van vermogen 39.672 38.035 1.637
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 5.755.200 5.788.182 -32.982
49 Inkomstentransferten van andere entiteiten (Staat, Ge-
meenschappen, Gewesten)5.755.200 5.788.182 -32.982
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 867.500 867.500 0
69Kapitaaloverdrachten van andere entiteiten (Staat, Ge-
meenschappen en Gewesten)867.500 867.500 0
7 Desinvesteringen 110.844 100.039 10.805
76 Verkoop van grond en gebouwen in het binnenland 108.694 97.032 11.662
onlichamelijke zaken2.150 3.007 -857
9 Overheidsschuld 793.438 0 793.438
98 Opneming uit reservefondsen 793.438 0 793.438
TOTAAL ONTVANGSTEN 7.971.882 7.191.945 779.937
                                                       
221 Gecorrigeerde cijfers van de eerste begrotingsaanpassing van de ARGO
(Vlaams Parlement - Stuk 19 (1997-1998) – Nr. 1 – Bijlagen, 23 april 1998, p.178). Zie de opmerking onder Resultaten van de rekeningencontrole, Begroting
1998. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 269
sumptieve bestedingen)1.415.963 1.314.850 101.113
11 Lonen en sociale lasten 859.534 827.420 32.114
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 556.429 487.431 68.998
2Uitgaven van rente, pacht en andere resultaten van
vermogen en van ondernemingsactiviteit42 41 1
21 Rente overheidsschuld 42 41 1
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 4.950.369 4.878.753 71.616
41 Inkomensoverdrachten aan de centrale overheid 4.950.369 4.878.753 71.616
7 Investeringen 1.605.508 1.120.810 484.698
72 Nieuwbouw van gebouwen 1.411.690 1.072.788 338.902
der onlichamelijke zaken193.818 48.022 145.796
TOTAAL UITGAVEN 7.971.882 7.314.454 657.428
1.1.2. Balans op 31.12. 1998
BALANS
max. 1 jaar558.687 632.778 Investerings-
fondsen1.059.411 1.200.247
Liquide middelen 1.734.007 2.074.058 Schulden op < 1
jaar1.233.571 1.507.593
rekeningen288 1.005
Totaal 2.292.982 2.707.840 Totaal 2.292.982 2.707.840
1.583.764
Het Rekenhof heeft op 27 juli 1999 de Vlaamse Ministers van Financiën en
Begroting en van Onderwijs de volgende opmerkingen medegedeeld:
1.2.1. Begroting 1998
Bij de behandeling van de begroting 1998 van de Vlaamse Gemeenschap heeft
de regering het Vlaams Parlement een aanpassing van de ARGO-begroting
voorgelegd die niet voorafgaandelijk door de centrale raad was goedgekeurd.
Een tweede begrotingsaanpassing, die de centrale raad op 29 oktober 1998 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 270
goedkeurde, werd niet tijdig  goedgekeurd door de regering (namelijk vóór het
einde van het begrotingsjaar).
De rubriek uitgaven in de publicatie van de eerste begrotingsaanpassing(222)
bevat een aantal fouten. De volgende posten verschillen namelijk van de eerstebegrotingsaanpassing, die de centrale raad op 7 mei 1998 goedkeurde:
post beslissing van centrale
raad van 7 mei 1998Publicatie
11.1. Eigenlijk loon (+ vakantiegeld) 422.271,4 430.970,4
12.11. Algemene werkingskosten 448.795,0 440.095,0
41.4. Inkomensoverdrachten aan              Lorgo's/Dab's4.950.369,1 1.411.690,4
72.1. Nieuwbouw gebouwen 1.411.690,4 Ontbreekt
1.2.2. Presentatie van de jaarrekening
De ARGO moet zijn jaarrekening niet presenteren volgens de voorschriften van
het boekhoudbesluit. Voor de toegankelijkheid van zijn financiële verslagge-
ving, zou hij de toegepaste eigen indeling dan ook het best toelichten.
De hoofdstukken 1 tot 5 van de ARGO-jaarrekening zijn onduidelijk gestructu-
reerd: nu eens worden begrotingswijzigingen besproken, dan weer de begro-
tingsuitvoering of -vooruitzichten. Bovendien past in de logica van rapporteringin dienstklassen geen aparte dienstklasse voor het onderwijzend personeel.
1.2.3. Uitvoeringsrekening van de begroting
1.2.3.1. Algemeen
Doordat de ARGO in zijn jaarrekening per post van de uitvoeringsrekening van
de begroting telkens twee uitvoeringsbedragen vermeldt, met name de vaststel-
lingen of vastleggingen en de betalingen daarop, is het niet duidelijk wat preciesde uitvoeringsrekening is. In de toekomst moet de ARGO de cijfers van de uit-voeringsrekening op ondubbelzinnige wijze uit de rekening doen blijken.
1.2.3.2. Uitvoering van de middelenbegroting
• Post 08.2.2 - Resultaatverwerking
De ARGO neemt het resultaat van het boekjaar 1998 niet op onder post
03.2.2, over te dragen overschot van het boekjaar  of 08.2.2, over te dragen
                                                       
222 Stuk 19 (1997-1998) - Nr. 1 - Bijlagen, 23 april 1998, p. 178. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 271
tekort van het boekjaar,  van de uitvoeringsrekening. Evenmin neemt hij het
bedrag op van het overgedragen overschot vorige boekjaren  (post 08.2.1.).
De begrotingsrichtlijnen 1998 schrijven de VOI’s die niet onderworpen zijn
aan het boekhoudbesluit en in aanmerking komen voor levering van gecon-
solideerde gegevens aan de Nationale Bank van België, nochtans voor, eenbegroting in functie van de ESER-classificatie op te stellen (Begrotings-
richtlijnen 1998).
• Post 16 - Verkoop van niet-duurzame goederen en diensten
Niettegenstaande de opmerking over de boeking van de transfers van mid-
delen in de rekening 1997, neemt de ARGO de ontvangsten van de VDABmet betrekking tot Gesco’s in de ESER-rekening nog steeds op onder post16.
Bij het onderzoek van de jaarrekening 1997 had het Rekenhof gewezen op
de ontoereikende opvolging van de vorderingen op de VDAB. De Vlaamse
Minister van Financiën en Begroting antwoordde dat de ARGO vanaf 1998
budgettaire implicaties koppelde aan de administratieve opvolging van deVDAB-dossiers. Het Rekenhof heeft de minister thans gevraagd hoe ditconcreet werd gerealiseerd.
• Post 98 - Opneming reservefondsen
Ook in 1998 bleef de ARGO eenzelfde gebruik maken van post 98 als in
1997. Hij moet het resultaat van het boekjaar nochtans apart vermelden on-der post 03.2.2. of 08.2.2. van zijn uitvoeringsrekening, om de reden ver-
meld in het commentaar bij post 08.2.2. De fictieve correctiepost die het
verschil tussen de machtiging en het ordonnanceringskrediet voor investe-
ringen in schoolgebouwen weergeeft, hoort niet thuis in de uitvoeringsre-
kening. Dit verschil is in ESER immers geen ontvangst.
1.2.3.3. Uitvoering van de uitgavenbegroting
• Post 11.1 - Eigenlijk loon
Bij de controle op de rekening 1997 merkte het Rekenhof op dat een perso-
neelslid dat hoofdzakelijk diensten leverde voor de VZW Sociale dienstvan het gemeenschapsonderwijs, op de loonlijst van de ARGO stond en datde vzw geen vergoeding betaalde. Deze situatie bleef in 1998 ongewijzigd.
• Post 41.4 - Inkomensoverdrachten aan Lorgo’s
Het onderzoek van de jaarrekening 1997 wees ook uit dat de ARGO de
kosten voor het gebruik van infrastructuur van de VAH niet onder post 41.1(ESER) of 67 (interne classificatie) van de uitvoeringsrekening mocht op-
nemen. Het betreft immers geen doorstorting van dotaties, maar verhande-
lingen van diensten met andere rechtspersonen. De ARGO bleef deze kos-ten in 1998 evenwel nog steeds opnemen onder post 41.4. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 272
• Post 72.1 - Nieuwbouw gebouwen
De ARGO is tegemoetgekomen aan de opmerkingen die het Rekenhof over
de rekening 1997 had gemaakt in de zin dat hij in 1998 ook de investerin-
gen gefinancierd met eigen middelen heeft opgenomen in de begroting diehij aan het Vlaams Parlement voorlegde.
Analoog met de opmerking over post 08.2.2, horen de verbintenissen die de
ARGO aangaat op de vastleggingsmachtiging evenwel niet thuis in deESER-rekening.
1.2.4. Balans
1.2.4.1. Activa
• Post III. A - Terreinen en gebouwen
De ARGO vermeldt de terreinen en gebouwen in zijn balans enkel pro
memorie (zonder bedragen). Nochtans gewaagt hoofdstuk 6 (deel 2) van de
jaarrekening van schoolgebouwen ter waarde van 30 miljard BEF. De
ARGO becommentarieerde de niet-opname in de balans met de stelling dathet gaat om een eerste oefening en dat de Vlaamse regering een boekhoud-
plan zal opleggen aan de scholengroepen en ARGO-centraal in het kader
van het nieuw bijzonder decreet van 14 juli 1998 betreffende het gemeen-schapsonderwijs.
Het Rekenhof heeft in het verleden altijd aangedrongen op de opname in de
balans van de waarde van de terreinen en gebouwen, niet in het minst om-dat de boekhouding de instelling een opvolgingsinstrument biedt. Het for-
faitaire cijfer dat de ARGO thans geeft voor de waarde van zijn terreinen
en gebouwen verandert niets aan de vaststelling dat hij in zijn boekhoudingdaarover geen rekeningen bijhoudt.
• Post III. B tot F - Andere materiële vaste activa
Ondanks de belofte van een poging tot waardering van de overige materiële
vaste activa, heeft de ARGO dit nog steeds niet gedaan.
• Post VI (eigenlijk post VII) - Vorderingen op ten hoogste een jaar - andere
vorderingen (26.761.421 BEF)
Evenmin als in de jaarrekening 1997 vermeldt de ARGO in de balans 1998
onderlinge vorderingen en schulden tussen de centrale raad en de lokale ra-den in een afzonderlijke rubriek. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 273
1.2.4.2. Passiva
• Post IV - Investeringsfondsen (1.059.410.716 BEF)
De vraag rijst waarom de ARGO de indeling in dienstklassen die hij gebruikt in
zijn financiële rapportering, niet naar de investeringsfondsen heeft doorgetrok-
ken. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 274
2. Universitair Ziekenhuis Gent (UZ Gent)
2.1. De jaarrekening 1998
De raad van bestuur van het UZ Gent keurde de jaarrekening 1998 goed op 14
juni 1999 en legde ze op 7 juli 1999 voor aan de bevoegde minister. De Vlaamse
Minister van Financiën en Begroting heeft ze aan het Rekenhof overgelegd op
13 augustus 1999. Het Rekenhof heeft de rekeningen op 14 oktober 1999 ge-
controleerd verklaard. De voorgelegde documenten waren echter opnieuw nietondertekend. De bedrijfsrevisor keurde de jaarrekening 1998 van het UZ Gent
goed onder voorbehoud van (a) de niet geraamde inhaalbedragen en (b) de vol-
ledigheid van de geregistreerde leveranciersschulden en de materiële vaste acti-va.
BALANS
activa1.698.473 1.644.222 Dotaties, inbreng
en giften in
kapitaal1.604.570 674.656
meer dan 1 jaar88 29 Reserves 922.561 265.778
bestellingen inuitv.186.793 185.641 Overgedragen
resultaat-3.410.475 -3.847.391
max. 1 jaar3.095.269 3.371.650 Overdrachten
Belgische Staat475.917 495.855
Liquide middelen 266.941 252.411 Voorzieningen
voor risi-
co’s/kosten434.959 413.169
rekeningen33.646 33.200 Schulden op
meer dan 1 jaar2.266.665 2.449.044
Schulden op
max. 1 jaar2.860.904 4.711.249
rekeningen126.109 324.793
Totaal 5.281.210 5.487.153 Totaal 5.281.210 5.487.153 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 275
Bedrijfskosten 8.840.257 8.515.138 Bedrijfsop-
brengsten9.348.410 8.697.167
Financiële
kosten126.573 146.980 Financiële
opbrengsten6.556 6.181
kosten155.777 389.433 Uitzonderlijke
opbrengsten204.557 538.563
jaar436.916 190.360
Totaal 9.559.523 9.241.911 Totaal 9.559.523 9.241.911
1.736.005
2.2.1. Juridisch statuut van de onroerende investeringen
Bij zijn controle van de jaarrekening 1997 heeft het Rekenhof al opmerkingen
geformuleerd over het juridisch statuut van de onroerende investeringen (terrei-nen en gebouwen) en de boekhoudkundige implicaties van dit statuut. Essentiële
bedenkingen betroffen het eigendomsrecht van de nieuwe gebouwen die, onder
meer in het kader van het Masterplan , op de campus van het UZ Gent worden
opgetrokken. De terreinen en gebouwen werden ter beschikking gesteld van het
UZ Gent ingevolge artikel 13 van hoofdstuk IV van het koninklijk besluit nr.
542 van 31 maart 1987 houdende de organisatie, de werking en het beheer van
de rijksuniversitaire ziekenhuizen van Gent en Luik. Terbeschikkingstelling is
echter geen zakelijk recht. Het Rekenhof stelde derhalve vast dat noch de ge-bouwen eigendom zijn van het UZ Gent, noch dat, op grond van een bestaande
juridische constructie, het eigendomsrecht van de gebouwen werd gescheiden
van het eigendomsrecht van de grond. Het UZ Gent kon ze bijgevolg niet opne-
men in de balans. Die vaststelling was nog belangrijker voor de nieuwe gebou-
wen die recentelijk werden opgetrokken op de campus. Aangezien geen afstandvan het recht van natrekking blijkt te zijn geschied, worden de nieuwe gebou-
wen eigendom van de Vlaamse Gemeenschap en het UZ Gent kan ze dus even-
min opnemen in zijn balans.
Op 2 februari 1999 sloot de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting zich
volledig aan bij de analyse van het Rekenhof, doch er werden geen structurele
maatregelen in het vooruitzicht gesteld die het juridisch statuut van het onroe-
rend patrimonium op een betere, meer consistente en coherente manier naar detoekomst toe kunnen herdefiniëren. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 276
2.2.2. Boekhoudkundige verwerking van het investeringsfonds
Bij de controle op de rekening 1997 werd al opgemerkt dat de problematiek van
het eigendomsrecht van de onroerende goederen ook aanleiding gaf tot proble-men bij de boekhoudkundige verwerking van het investeringsfonds(
223). Over de
afdeling gebouwen  van dit fonds legt het ziekenhuis in zijn eigenlijke jaarreke-
ning immers geen rekening af. Het heeft deze onroerende investeringen, die
verband houden met het Masterplan, niet in de balans opgenomen, maar in de
orderekeningen (buiten balans).
De afzonderlijke verantwoording over de verrichtingen op het investeringsfonds
werd in vraag gesteld en er bestaan geen redenen om de financiële verrichtingen
op de afdeling gebouwen niet aan de jaarrekening te hechten. Vermits de reke-
ningen van de klasse 0 niet in de balans of de resultatenrekening van de jaarre-kening figureren, zouden deze orderekeningen ten minste in de toelichting bij de
jaarrekening (afdeling 3) tot uiting moeten komen. De oprichting van een in-
vesteringsfonds had tenslotte geen financiële of boekhoudkundige, maar organi-satorische redenen.
Op 2 februari 1999 stelde de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting dat
de integratie van het investeringsfonds in de jaarrekening van het UZ Gent nietkan, aangezien de betrokken gegevens geen deel uitmaken van de jaarrekening
van het UZ Gent. De minister ging ervan uit dat het investeringsfonds een auto-
noom fonds is (“aparte juridische entiteit en geen VOI ”). Deze beginpremisse
strookt echter niet met de juridische realiteit, aangezien een autonoom fonds
rechtspersoonlijkheid impliceert. Een analyse van artikel 74 van het decreet van25 juni 1992, dat het UZ Gent machtigt een investeringsfonds op te richten, en
van artikel 143 van het onderwijsdecreet VI van 21 december 1994, dat het
eerstgenoemde decreet in belangrijke mate wijzigde, leert evenwel dat aan het
investeringsfonds geenszins op expliciete wijze rechtspersoonlijkheid werd toe-
gekend. Evenmin kan uit deze decreten de impliciete toekenning van rechtsper-soonlijkheid worden afgeleid, vermits de decreten aan de cumulatieve vereisten
erkenning van een eigen vermogen  en bevoegdheid om in rechte op te treden
niet tegemoetkwamen. Enkel de creatie en erkenning van een eigen vermogenkan nog worden geargumenteerd, daar de inkomsten van het investeringsfonds
decretaal worden vastgelegd. De bevoegdheid in rechte op te treden is echter
nergens bepaald. De creatie van een eigen vermogen is bovendien enkel en al-
leen ingegeven door budgettaire overwegingen, meer bepaald de vereenvoudi-
ging van de betaalprocedures om verwijlintresten in de toekomst te vermijden.
Niets wijst er dus op dat het investeringsfonds een eigen juridisch bestaan zou
kunnen of mogen leiden. Er bestaat, in de huidige stand van de wetgeving, dan
ook geen reden om het investeringsfonds niet in de jaarrekening van het UZ
Gent te integreren. Nochtans is deze integratie ook in de jaarrekening 1998 nietgeschied.
                                                       
223 Het programmadecreet 1992, in belangrijke mate gewijzigd door het onder-
wijsdecreet VI van 21 december 1994, heeft het UZG ertoe gemachtigd een in-vesteringsfonds op te richten. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 277
2.2.3. Voorzieningen voor grote herstellings- en onderhoudswerken
Volgens het werkingsbesluit heeft het ziekenhuis de verplichting het ter be-
schikking gestelde gebouwenpatrimonium te onderhouden en, zo nodig, te her-stellen. Overeenkomstig artikel 19, §5, van het koninklijk besluit van 8 oktober
1976 met betrekking tot de jaarrekening van ondernemingen(
224) moeten voor-
zieningen onder meer worden gevormd met het oog op de kosten van grote her-
stellings- of onderhoudswerken(225). Net als in de jaarrekening 1997 heeft het
UZ Gent een dergelijke voorziening niet opgenomen in de jaarrekening 1998.Dat het investeringsfonds voor grote herstellingswerken kredieten bevat, bete-
kent niet dat het ziekenhuis geen voorzieningen dient aan te leggen in de eigen-
lijke jaarrekening. Integendeel, het dient de verrichtingen van de afdeling ge-
bouwen , zoals hoger werd gestaafd, te integreren in de jaarrekening.
2.2.4. Kwijtschelding van de thesaurievoorschotten
De schuld ontstaan door de thesaurievoorschotten kent een lange voorgeschie-
denis. Tot en met 1973 betaalde het Ministerie van Nationale Opvoeding de
wedden van het Academisch Ziekenhuis van de Rijksuniversiteit Gent. Vanaf
1974 moest de universiteit die last zelf dragen, maar een jaarlijks weerkerende
begrotingsruiter gaf machtiging die betalingen langs schatkistvoorschotten teverrichten op een fonds van de Afzonderlijke Sectie van de nationale onderwijs-
begroting. Dit fonds mocht een debetsituatie vertonen zolang het eigen vermo-
gen van de universiteit de nodige terugbetalingen niet had verricht. De aldus inhet leven geroepen financieringsregeling werd op 1 januari 1987 stopgezet, ter-
wijl het academisch ziekenhuis van de universiteit vanaf 1 april 1987 een afzon-
derlijke rechtspersoon werd, ingevolge het koninklijk besluit nr. 542 van 31
maart 1987. Door het tijdelijk financieringsstelsel was de uitstaande schuld van
de instelling toen opgelopen tot 1.586.697.853 BEF.
Het Rekenhof drong herhaaldelijk aan op een regeling van deze materie, eerst op
het federale niveau en na de communautarisering van het grootste deel van de
onderwijsmaterie op 1 januari 1989, toen het fonds en de eraan gekoppelde  be-
grotingsruiter van de nationale naar de Vlaamse begroting werden getransfe-
reerd, op het niveau van de Vlaamse Gemeenschap. Na discussie over de vraag
wie diende over te gaan tot een eventuele kwijtschelding, de federale wetgeverof de Vlaamse decreetgever, heeft de Vlaamse overheid de verantwoordelijkheid
op zich genomen. Dit was juridisch correct, aangezien artikel 73, §1, van de
bijzondere financieringswet van 16 januari 1989 geen specifieke regeling voornegatieve saldi had uitgewerkt, waardoor deze saldi onder de algemene regel
van artikel 61, §1, van de bijzondere wet vallen. Ingevolge dit laatste artikel zijn
                                                       
224 Dit besluit is grotendeels van toepassing op de ziekenhuizen ingevolge artikel 1
van het koninklijk besluit van 14 december 1987 betreffende de jaarrekeningvan de ziekenhuizen.
225 De voorziening voor grote herstellings- en onderhoudswerken heeft tot doel
kosten, die maar eens in meer jaren voorkomen, op juiste wijze over de jaren te
spreiden. De voorzieningen moeten toekomstige kosten, die zeker zijn, maar
waarvan het bedrag slechts kan worden geschat, verdelen over de lopendeboekjaren. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 278
niet meer de federale instanties, maar de Gemeenschappen bevoegd nog open-
staande schulden in te vorderen, dan wel kwijt te schelden.
De begroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 1998 be-
vatte dan ook een begrotingsruiter die de Vlaamse Minister van Financiën en
Begroting machtigde af te zien van de terugvordering van 1.586.697.853 BEFten laste van het UZ Gent. De Vlaamse regering besliste uiteindelijk op 23 juli
1998 effectief af te zien van terugvordering.
Boekhoudkundig verwerkte het UZ Gent deze operatie door de opname van het
bedrag in het eigen vermogen, meer bepaald in de passiefpost dotaties, inbreng
en giften in kapitaal . Dit verklaart de belangrijke stijging van deze post. Het feit
dat de stijging niettemin niet volledig overeenstemt met de kwijtschelding, is tewijten aan een door het Rekenhof opgelegde correctie van de reserves ingevolge
een presentatiefout in de jaarrekening 1997 (zie punt 2.2.6).
2.2.5. Sociale balans
Het Rekenhof heeft al bij zijn controle van de jaarrekening 1997 gewezen op de
ontstentenis van een sociale balans overeenkomstig het koninklijk besluit van 4
augustus 1996. Op basis van dit koninklijk besluit is ook het UZ Gent verplichtjaarlijks een aantal gegevens over personeelsaangelegenheden formeel te regi-
streren. De raad van bestuur keurde de sociale balans 1998 als bijlage bij de
jaarrekening 1998 goed op 14 juni 1999.
2.2.6. Rekeningenstelsel
Bij een voorgaande controle wees het Rekenhof op een presentatiefout in de
jaarrekening, die te wijten is aan bepaalde tekortkomingen in het rekeningenstel-
sel dat het UZ Gent toepast(
226). In de jaarrekening 1998 hanteerde het UZ Gent
de juiste techniek.
2.2.7. Resultatenrekening per definitieve kostenplaats
Het koninklijk besluit van 14 december 1987 betreffende de jaarrekeningen van
de ziekenhuizen verplicht de ziekenhuizen, in tegenstelling tot de ondernemin-
gen, in de jaarrekening ook een resultatenrekening per definitieve kostenplaats
op te nemen. Deze rekening geeft een indeling van het resultaat naar verpleeg-dagdiensten, medisch-technische diensten, apotheek, consultaties en niet-
ziekenhuisactiviteiten. Terwijl een dergelijk luik in de jaarrekening 1997 van het
UZ Gent volledig ontbrak, is de resultatenrekening per definitieve kostenplaatsin de jaarrekening 1998 ditmaal wel voorzien, maar niet ingevuld.
                                                       
226 De instelling boekte bepaalde wijzigingen in de reserves op de grootboekreke-
ningen 100400. De grootboekrekeningen met het decimaal rekeningnummer 10zijn echter, overeenkomstig de MARZ (Minimumindeling van het Algemeen
Rekeningstelsel van Ziekenhuizen, ingevoerd bij koninklijk besluit van 14 au-
gustus 1987), uitsluitend voorbestemd voor de registratie van wijzigingen aande dotaties, inbreng en giften in kapitaal. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 279
3. Vlaamse Onderwijsraad (VLOR)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van de Vlaamse Onderwijsraad op 28
september 1999 gecontroleerd verklaard.
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld57.630 48.610 -9.020
06 Ontvangsten nader te verdelen over hoofdgroepen 1 t/m 9 39.948 31.381 -8.567
08 Interne verrichtingen 17.682 17.229 -453
sumptieve bestedingen)1.270 2.037 767
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 1.270 2.037 767
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 73.529 73.529 0
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 73.529 73.539 0
7 Desinvesteringen 80 90 10
onlichamelijke zaken80 90 10
TOTAAL ONTVANGSTEN 132.509 124.266 -8.243
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld40.172 29.238 -10.844
01 Uitgaven nader te verdelen over hoofdgroepen 1 t/m 9 40.172 29.238 -10.844
tieve bestedingen)87.424 87.265 -159
11 Lonen en sociale lasten 54.074 53.613 -461
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 33.350 33.652 302
3 Inkomensoverdrachten aan andere sectoren 1.000 886 -114
34 Inkomensoverdrachten aan gezinnen 1.000 886 -114
7 Investeringen 3.913 3.599 -314
onlichamelijke zaken3.913 3.599 -314
TOTAAL UITGAVEN 132.509 121.078 -11.431 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 280
3.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
Immateriële vaste activa 2.074 514 Kapitaal 9.218 9.218
Materiële vaste activa 7.466 8.704 Reserves 3.491 13.052
jaar4.815 1.251 Voorzieningen en
Liquide middelen 23.370 36.649 Schulden op < 1 jaar 22.996 22.848
Totaal 37.705 47.118 Totaal 37.705 47.118
Operationele kosten 107.127 Operationele opbreng-
sten96.625
Uitzonderlijke kosten 37 Financiële opbreng-
sten329
brengsten649
Resultaat van het jaar 9.561
Totaal 107.164 Totaal 107.164
1.578.281
Het Rekenhof heeft zijn opmerkingen op 28 september 1999 aan de VlaamseMinisters van Financiën en Begroting en van Onderwijs medegedeeld.
3.2.1. Begroting
De VLOR beschikt niet over de goedkeuring van de na 5 mei 1998 gewijzigde
begrotingen voor 1998, niettegenstaande de instelling de laatst aangepaste be-
groting op 13 november 1998 aan de bevoegde overheden voorlegde. Bijgevolg
is de begroting van 5 mei 1998, die als bijlage is opgenomen bij het decreethoudende aanpassing van de algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Ge-
meenschap voor het begrotingsjaar 1998(
227), de begroting die geldt als basis
voor de controle.
                                                       
227 Stuk 19 (1997-1998) - Nr. 1 - Bijlagen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 281
3.2.2. Jaarrekening
Aangezien de jaarrekening 1998 pas werd voorgelegd op 13 juli 1999, is de
wettelijke termijn voor voorlegging van de aan het Rekenhof, met name vóór31 mei 1999, niet gerespecteerd(
228).
3.2.2.1. Balans
De balansrekeningen van klasse 5 sluiten niet aan bij de boekhouding. De
VLOR gebruikt namelijk een rekening automatische betalingen  of interne over-
boekingen  (58) in zijn rekeningschema, met daarop 2.245.000 BEF in betaling
gestelde, maar nog niet verrekende facturen. Het gebruik van een dergelijke
rekening heeft tot gevolg dat de balans niet meer rechtstreeks voortvloeit uit de
saldibalans.
De VLOR geeft geen afdoende verklaring voor de aanzienlijke verschillen tus-
sen de bedragen die hij opnam in de balans als vorderingen of schulden op ten
hoogste een jaar, en de bedragen die als vorderingen en schulden blijken uit zijnboekhouding.
In strijd met artikel 17 van het boekhoudbesluit, heeft de VLOR geen toelich-
tende staat van de schulden opgesteld, niettegenstaande de balans
22.996.000 BEF schulden bevat.
3.2.2.2. Resultatenrekening
De resultatenrekening sluit niet aan bij de gegevens van de boekhouding van de
VLOR. De uitgave van 28.813.100 BEF op de rekening 6155 energiekosten
strookt niet met de werkelijkheid. In feite gaf de raad maar 666.185 BEF uitvoor elektriciteit. Rekening 6155 omvat behalve de werkelijke energiekosten,
nog de volgende uitgaven: studieopdrachten (1.160.461 BEF), vergoeding ge-
detacheerden (11.258.620 BEF), verzekering expert kunst (9.131 BEF) en uitga-ven opdrachten (15.718.697 BEF).
3.2.2.3. Uitvoeringsrekening van de begroting
In strijd met artikel 47 van het boekhoudbesluit is de koppeling tussen de boe-
kingen in de bedrijfseconomische boekhouding en de aanrekening op ESER-
codes van de uitvoeringsrekening, niet consistent, noch controleerbaar.
                                                       
228 Overeenkomstig artikel 6 van de wet van 16 maart 1954 en artikel 8, tweede
lid, van het besluit van de Vlaamse regering van 20 juli 1994 betreffende hetfinancieel en materieel beheer van de Vlaamse Onderwijsraad. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 282
In strijd met artikel 55 van het boekhoudbesluit, geeft de VLOR het begrotings-
overschot van 3.188.000 BEF niet weer als uitgave onder ESER-code 03.2 vande uitvoeringsrekening van de begroting.
Bij gebrek aan aansluiting van de jaarrekening op de boekhouding en een con-
sistente en controleerbare koppeling van de economische boekhouding met de
ESER-uitvoeringsrekening, concludeerde het Rekenhof dat de jaarrekening 1998
van de VLOR geen aansluiting maakt tussen de budgettaire rapportering en de
economische boekhouding. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 283
4. Dienst voor Infrastructuurwerken van het Gesubsidieerd Onderwijs
(DIGO)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van de Dienst voor Infrastructuur van
het Gesubsidieerd Onderwijs op 21 september 1999 gecontroleerd verklaard.
0 Ontvangsten die niet of niet onmiddellijk over de hoofd-
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld1.341.100 1.433.564 92.464
08 Interne verrichtingen 1.341.100 1.433.564 92.464
sumptieve bestedingen)9.200 7.813 -1.387
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 9.200 7.813 -1.387
vermogen en van ondernemingsactiviteit2.500 5.902 3.402
26 Rente van overheidsvorderingen 2.500 5.902  3.402
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 0 3.882 3.882
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen0 3.882 3.882
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 210.000 210.300 300
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 210.000 210.300 300
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 3.114.500 3.114.500 0
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 3.114.500 3.114.500 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 4.677.300 4.775.961 98.661
pen 1 t/m 9 worden verdeeld0 1.141.157 1.141.157
03 Interne verrichtingen 0 1.141.157 1.141.157
tieve bestedingen)156.400 142.189 -14.211
11 Lonen en sociale lasten 121.400 108.015 -13.385
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 35.000 34.174 -826
mogen en van ondernemingsactiviteit05 85 8
21 Rente overheidsschuld 0 58 58
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 61.100 53.605 -7.495
41 Inkomensoverdrachten aan de centrale overheid 61.100 53.605 -7.495
6 Kapitaaloverdrachten aan de sector overheid 4.453.600 3.434.294 -1.019.306
60 Niet verdeeld 727.900 -727.900
61 Kapitaaloverdrachten aan de centrale overheid 784.100 329.932 -454.16864 Kapitaaloverdrachten aan het bijzonder/ vrij niet-universitair
onderwijs2.941.600 3.104.362 162.762
7 Investeringen 6.200 4.658 -1.542
onlichamelijke zaken6.200 4.658 -1.542
TOTAAL UITGAVEN 4.677.300 4.775.961 98.661 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 284
4.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
activa1.741 1.367 Kapitaal 124.104 124.104
activa7.711 6.752 Reserves 896.420 1.298.252
max. 1 jaar2.159 111 Overgedra-
gen netto-
resultaat1.545.663 1.433.564
Geldbeleggingen 111.390 199.983 Voorzienin-
gen en uitge-
stelde belas-tingen3.069 0
Liquide middelen 2.445.982 2.656.311 Schulden op
< 1 jaar3.558 8.604
rekeningen4.387 Overlopende
rekeningen556
Totaal 2.573.370 2.864.524 Totaal 2.573.370 2.864.524
Operationele kosten 3.630.620 Operationele
opbrengsten3.337.568
Financiële kosten 58 Financiële
opbrengsten6.135
kosten3.069 Uitzonderlijke
opbrengsten311
jaar-289.733
Totaal 3.344.014 Totaal 3.344.014
1.578.283
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en vanOnderwijs op 21 september 1999 de volgende opmerkingen medegedeeld:
4.2.1. Jaarverslag 1998
In zijn jaarverslag 1998 verwijst de DIGO onder punt 2.2.4, leningswaarborg,
naar de bijdrage opgenomen in artikel 77 van het decreet van 18 december 1992houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 1993. Artikel 15, 1°, van
het decreet van 16 december 1997 houdende bepaling inzake kas-, schuld- en
waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap heeft dit artikel evenwel vanaf 1
januari 1998 opgeheven. Artikel 8, vierde lid, van hetzelfde decreet, bepaalt dat Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 285
de bijdrage 0,25 procent bedraagt op het bedrag van het gewaarborgd krediet, te
verhogen met 0,025 procent per jaar duurtijd per lening.
4.2.2. Begroting 1998
De begrotingsaanpassing die de raad van bestuur van de DIGO op 21 april 1998
heeft opgesteld, is niet vóór het einde van het begrotingsjaar goedgekeurd doorde Vlaamse regering.
4.3. Balans
• Code 10 - Kapitaal (124.104.000 BEF)
De bij de schoolpactwet bepaalde financiële ontvangsten van de DIGO
komen in principe niet in aanmerking voor boeking als inbreng. De DIGO
moet ze dan ook boeken onder de code overgedragen nettoresultaat .
• Code 13 - Reserves (896.420.000 BEF)
De bedragen geboekt op code 13 vloeien niet voort uit winsten, maar zijn
saldi van jaarlijks overdraagbare dotaties van de Vlaamse Gemeenschap.
Zij zijn vastgelegd ten voordele van derden en niet bestemd om als winst-
deelname te worden betaald aan de Vlaamse Gemeenschap. Ze horen danook niet thuis in post 13, maar onder de code overgedragen nettoresultaat .
4.4. Toelichting
• Staat van de vaststaande toekomstige verplichtingen en verbintenissen -
Lopende verplichtingen - Andere niet opzegbare verplichtingen
(878.949.000 BEF)
Het gaat hier over principeakkoorden waarbij aan de DIGO het geld van de
Vlaamse Gemeenschap al overgemaakt is. De DIGO heeft deze gelden in
reserves geboekt en dus in de balans. Die reserves zijn belast  met het be-
drag van de principeakkoorden, hier opgenomen in de staat van de vast-staande toekomstige verplichtingen. Het is aangewezen dit feit ook zo uit te
drukken  in het overgedragen resultaat (eventueel als subrubriek). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 286
• Staat van de mogelijke schuldverplichtingen - Kwantificeerbare mogelijke
schuldverplichtingen - Garanties - Andere verstrekte garanties als waar-
borg voor andere entiteiten (13.075.188.000 BEF)
Dit bedrag betreft dossiers waarin de DIGO principieel heeft beslist het
voorgelegde project te subsidiëren. Hij geeft daarmee geen garantie of
waarborg. Dit bedrag hoort dan ook thuis in een afzonderlijke rubriek
principeakkoorden.
• Persoonlijke zekerheden gesteld voor rekening van derden - Waarborg op
leningen aangegaan door scholen tijdens de overgangsperiode(996.746.000 BEF)
In deze dossiers heeft de DIGO zich rechtstreeks verbonden ten opzichte
van de bank. De DIGO geeft dus geen waarborg. Dit bedrag hoort bijge-
volg thuis in de staat van de vaststaande toekomstige verplichtingen en
verbintenissen.
4.5. De toelichting bij de uitvoering van de begroting
In strijd met artikel 47, tweede lid, van het boekhoudbesluit, ontbreekt de toe-
lichting bij de uitvoering van de begroting. Er is dus geen verklaring van de
voornaamste budgetafwijkingen, de vastleggingsmachtiging
 of de aanrekening
daarop. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 287
5. Investeringsdienst voor de Vlaamse Autonome Hogescholen (IVAH)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van de Investeringsdienst voor de
Vlaamse Autonome Hogescholen (IVAH) op 14 september 1999 gecontroleerd
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld200.000 264.598 64.598
08 Interne verrichtingen 200.000 264.598 64.598
vermogen en van ondernemingsactiviteit0 2.038 2.038
26 Rente van overheidsvorderingen 0 2.038 2.038
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 211.600 211.600 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 446.600 513.236 66.636
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 35.000 26.695 -8.305
41 Inkomensoverdrachten aan de centrale overheid 35.000 26.695 -8.305
6 Kapitaaloverdrachten aan de sector overheid 411.622 222.153 -189.469
61 Kapitaaloverdrachten aan de centrale overheid 411.622 222.153 -189.469
TOTAAL UITGAVEN 446.622 248.848 -197.774
BALANS
max. 1 jaar65.140 38.740 Overgedragen
nettoresultaat264.389 264.598
Liquide middelen 235.474 255.975 Schulden op
< 1 jaar36.225 30.117
Totaal 300.614 294.715 Totaal 300.614 294.715 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 288
Operationele kosten 248.848 129.754 Operationele
opbrengsten246.600 283.000
Winst van het jaar 0 153.246 Financiële op-
brengsten2.038 0
Verlies van het
jaar210 0
Totaal 248.848 283.000 Totaal 248.848 283.000
1.561.756
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en vanOnderwijs en Vorming op 14 september 1999 zijn onderzoeksverslag overge-legd. De onderstaande paragrafen vatten dit verslag samen.
5.2.1. Vormelijke gebreken van de jaarrekening
• De toelichting bij balans en resultatenrekening bestaat enkel uit een tekst en
niet uit de bij artikel 17 van het boekhoudbesluit van 21 mei 1997 voorge-
schreven staten.
• De posten van de jaarrekening moeten worden uitgedrukt in duizenden Bel-
gische franken en niet in Belgische franken (artikel 12 van voormeld be-sluit).
5.2.2. De resultatenrekening
• De IVAH heeft in zijn boeken terecht voortgebouwd op de jaarrekening
1997, waardoor beide rekeningen op elkaar aansluiten. Gelet op de opmer-
kingen van het Rekenhof over deze rekening, bijgetreden door de Vlaamse
Minister van Financiën en Begroting, diende de instelling het resultaat voor
1998 evenwel te corrigeren. Het rekende immers ten laste van het resultaat1997, in strijd met artikel 44 van het boekhoudbesluit, 4.541.978 BEF niet
opeisbare vorderingen en 10.711.356 BEF nog te ontvangen terugvorderin-
gen van eigenaarsonderhoud door de VAH aan. Het Rekenhof heeft het re-sultaat van het boekjaar 1998 (-209.590 BEF) dan ook met deze bedragen
verminderd (-15.462.924 BEF), daar de kwestieuze kosten op het boekjaar
1998 in plaats van 1997 moesten worden aangerekend.
• De vordering ten aanzien van de Vlaamse Gemeenschap bedraagt
65.140.000 BEF, zijnde de som van de saldi (10%) van de kredieten voor de
dotaties 1996 (13.940.000 BEF), 1997 (24.800.000 BEF) en 1998
(26.400.000 BEF). De opvorderbare saldi van dotaties cumuleren zich dus
verder. Het Rekenhof heeft er nogmaals op gewezen dat de herhaalde over-
dracht van niet uitgekeerde dotatiesaldi geenszins de transparantie van definanciële toestand van de instelling bevordert. Dit kan worden vermedendoor de saldi uit te keren vóór de dotatie van het lopende jaar. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 289
5.2.3. Begroting en uitvoeringsrekening van de begroting
• De raad van bestuur van de IVAH stelde op 27 november 1998 een gewij-
zigde begroting op, die de toezichthoudende minister op 14 januari 1999
goedkeurde. De IVAH heeft deze goedkeuring formeel pas na het einde vanhet begrotingsjaar bekomen. Hoewel kan worden aanvaard dat de goedkeu-
ring van de wijziging verworven was, is het zeer de vraag of de IVAH, gelet
op de datum van indiening van de wijziging (30 november 1998), de be-
voegde minister en zijn administratie de noodzakelijke termijn voor onder-
zoek en behandeling bood.
• De toelichting bij de uitvoering van de begroting omvat geen verklaring van
de voornaamste budgetafwijkingen (artikel 47) en het saldo van het jaar isniet overgedragen naar het volgend boekjaar (artikel 55).
• De uitvoeringsrekening van begroting dient te worden gecorrigeerd volgens
de opmerkingen en correcties van het resultaat 1998 en de aanrekenings-
principes voor de uitvoeringsrekening van de begroting (artikel 53). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 290
6. Kind en Gezin
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van Kind en Gezin op 7 september 1999
6.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
0Ontvangsten die niet of niet onmiddellijk over de hoofdgroepen
1 t/m 9 worden verdeeld371.391 278.874 92.517
08 Interne verrichtingen 371.391 278.874 92.517
1 Lopende ontvangsten voor goederen en diensten (consumptieve
bestedingen)16.825 25.453 - 8.628
10 Niet verdeeld 0 436 - 436
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 16.825 25.017 -8.192
2 Inkomsten van rente, pacht en andere resultaten van vermogen
en van ondernemingsactiviteit12.400 12.511 - 111
26 Rente van overheidsvorderingen 12.400 12.511 - 111
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 2.779.516 2.869.060 -89.544
38 Overige inkomensoverdrachten van bedrijven, financiële instellin-
gen, privaatrechtelijke instellingen zonder winstoogmerk t.b.v.gezinnen en aan gezinnen2.779.516 2.869.060 -89.544
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 6.038.150 5.999.229 38.921
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 5.940.100 5.905.892 34.208
49Inkomstentransferten van andere entiteiten (Staat, Gemeenschap-
pen, Gewesten)98.050 93.337 4.713
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 181.800 181.800 0
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 181.800 181.800 0
7 Desinvesteringen 54.464 0 54.464
76 Verkoop van grond en gebouwen in het binnenland 54.464 0 54.464
8 Kredietaflossingen en liquidatie van deelnemingen 500 8 492
86 Kredietaflossingen door en liquidatie van deelnemingen in bedrij-
ven en financiële instellingen500 8 492
TOTAAL ONTVANGSTEN 9.455.046 9.366.935 88.111 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 291
t/m 9 worden verdeeld0 158.170 -158.170
03 Interne verrichtingen 0 158.170 - 158.170
bestedingen)1.716.339 1.681.297 35.042
11 Lonen en sociale lasten 1.403.790 1.366.200 37.590
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 312.549 315.097 - 2.548
2 Uitgaven van rente, pacht en andere resultaten van vermogen
en van ondernemingsactiviteit28.879 28.940 - 61
21 Rente overheidsschuld 28.879 28.940 - 61
3 Inkomensoverdrachten aan  andere sectoren 5.197.139 5.197.495 - 356
33Inkomensoverdrachten aan privaatrechtelijke instellingen zonder
winstoogmerk t.b.v. gezinnen5.196.239 5.197.005 - 356
34 Inkomensoverdrachten aan gezinnen 900 490 410
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 1.940.630 1.916.299 24.331
43 Inkomensoverdrachten aan de regionale en lokale overheden 1.940.630 1.916.299 24.331
5 Kapitaaloverdrachten aan  andere sectoren 230.800 147.561 83.239
52Kapitaaloverdrachten aan privaatrechtelijke instellingen zonder
winstoogmerk t.b.v. gezinnen230.800 147.561 83.239
6 Kapitaaloverdrachten aan de sector overheid 1.000 607 393
63 Kapitaaloverdrachten aan regionale en lokale overheden 1.000 607 393
7 Investeringen 95.367 100.846 5.479
70 Niet verdeeld 0 - 14.771 14.771
74 Verwerving van overige investeringsgoederen, waaronder onlicha-
melijke zaken95.367 115.617 - 20.250
8 Kredietverleningen en deelnemingen 500 7 493
80 Niet verdeeld 0 0 0
81 Kredietverleningen aan en deelnemingen in bedrijven en financiële
instellingen500 7 493
9 Overheidsschuld 26.313 26.817 - 504
91 Aflossingen van gevestigde overheidsschuld 26.313 26.817 - 504
TOTAAL UITGAVEN 9.236.967 9.258.039 - 21.072 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 292
6.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
Immateriële
vaste activa5.872 0 Kapitaal 659.929 738.091
activa979.954 985.632 Overgedra-
gen nettore-sultaat-146.817 0
vaste activa323 317 Schulden op
> 1 jaar493.112 606.945
meer dan 1 jaar886 1.198 Schulden op
< 1 jaar295.922 49.629
max. 1 jaar165.084 107.948 Overlopende
rekeningen7.263 115.782
Liquide mid-
delen144.735 353.553
rekeningen12.555 61.799
Totaal 1.309.409 1.510.447 Totaal 1.309.409 1.510.447
kosten9.189.734 Operationele
opbrengsten9.059.073
Financiële kosten 29.114 Financiële op-
brengsten12.970
kosten13 Uitzonderlijke
opbrengsten1
Verlies van het jaar 146.817
Totaal 9.218.861 Totaal 9.218.861
1.604.554
Het Rekenhof heeft zijn opmerkingen op 7 september 1999 in een onderzoeks-verslag aan de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van Welzijn
medegedeeld. De onderstaande paragrafen vatten dit verslag samen.
6.2.1. Resultaat van de uitvoeringsrekening van de begroting
Het resultaat van de uitvoeringsrekening van de begroting (108,896 miljoen
BEF) verschilt van het resultaat dat de instelling vermeldt in de toelichting
(158,978 miljoen BEF). Zij heeft ervoor gekozen alle resultaten die niet recht-
streeks verbonden zijn aan de werkingsdotatie apart voor te stellen om de inter-pretatie van de resultaten te vergemakkelijken. Hiervoor heeft ze een aantal
herberekeningen uitgevoerd. Het Rekenhof heeft gevraagd om een uitvoeriger Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 293
rapportering over dergelijke herberekeningen in de toelichting. De voorstel-
lingswijze 1998 is immers te summier en te weinig transparant.
De instelling heeft een overschot aan investeringsdotaties in verhouding tot de
investeringssubsidies die zij moet uitkeren. De reden daarvoor is dat de toege-
kende ordonnanceringskredieten systematisch jaarlijks hoger zijn dan de vast-
leggingsmachtiging. Toekomstige begrotingsbesprekingen moeten rekeninghouden met dit gegeven.
Het Rekenhof heeft het budgettaire resultaat 1998, dat voortkomt uit de wer-
kingsdotatie, op grond van de ontvangsten en uitgaven volgens de uitvoerings-rekening herberekend op een tekort van 42,692 miljoen BEF. Dit tekort wordtgefinancierd met een overdracht van financiële middelen uit vorige jaren.
In de uitvoeringsrekening figureert een negatieve uitgave van 14,771 miljoen
BEF. Het gaat om de correctie van een dubbele boeking in de beginbalans 1998.
Voor een correct beeld dient het negatieve budgettaire resultaat dus nog te wor-
den verhoogd met 14,771 miljoen BEF.
6.2.2. Overdracht van resultaten en reserves vorige jaren
Er bestaat al enkele jaren onduidelijkheid over de verschillende gecumuleerde
budgettaire resultaten die de instelling rapporteert in de uitvoeringsrekening van
de begroting, de staat van actief en passief en de toelichting. Het Rekenhof heeft
er dan ook bij herhaling bij de instelling op aangedrongen de verschillen te ver-klaren. Deze vraag bleef tot op heden zonder gevolg. Gelet op de materialiteit
van de verschillen heeft het Rekenhof nogmaals aanbevolen de oorzaken en
eventuele systematische fouten in het verleden, te onderzoeken.
6.2.3. Verwerking van de ouderbijdragen
Tot voor 1998 werden de ouderbijdragen voor de kinderopvang, die volgens het
oprichtingsdecreet van Kind en Gezin inkomsten zijn van deze instelling, verre-
kend met de te betalen subsidies in de kinderopvangsector. Bij de invoering van
het boekhoudbesluit heeft de instelling er echter voor gekozen vanaf 1 januari
1998 alle bedragen integraal - dus niet enkel de verschillen na verrekening - in
de boekhouding op te nemen. Deze nieuwe verwerkingswijze verklaart de ex-plosieve stijging van de begroting van de instelling ten opzichte van het vorigjaar.
6.2.4. Vaste activa
Net als in vorige jaren beschikt Kind en Gezin niet over een inventaris van de
vaste activa. De instelling boekte de activa van voor 1998 in het (nieuwe) boek-houdsysteem globaal in, die vanaf 1998 geïndividualiseerd. Onder meer het feit
dat zij voor de vastgestelde ontvreemdingen in 1998 geen buitengebruikstellin-
gen of afboekingen van vaste activa rapporteerde, wijst erop dat zij het vastactief niet geheel correct heeft gewaardeerd. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 294
6.2.5. Reconciliatie tussen de bedrijfseconomische en budgettaire boekhouding
De instelling voert haar boekhouding geïnformatiseerd langs het SAP-systeem.
Dit systeem ondersteunt een integratie van beide boekhoudomgevingen, maarKind en Gezin controleert de reconciliatie tussen beide niet systematisch. Bij de
afsluiting van de jaarrekening 1998 omschreef zij weliswaar de aansluiting van
beide systemen, maar zij klaarde de verschillen niet afdoende uit. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 295
7. Vlaams Fonds voor de Sociale Integratie van Personen met een Handi-
cap (VFSIPH)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het VFSIPH op 7 september 1999
sumptieve bestedingen)24.565 22.754 -1.811
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 24.565 22.754 -1.811
2Inkomsten van rente, pacht en andere resultaten van ver-
mogen en van ondernemingsactiviteit86.579 86.580 1
26 Rente van overheidsvorderingen 86.579 86.580 1
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 1.274.800 1.000.407 -274.393
38 Overige inkomensoverdrachten van bedrijven, financiële in-
stellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winstoog-merk t.b.v. gezinnen en gezinnen1.173.000 909.601 -263.399
39 Inkomensoverdrachten van het buitenland 101.800 90.806 -10.994
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 28.781.000 28.768.726 -12.274
49 Inkomenstenfransferten van andere entiteiten 28.781.000 28.768.726 -12.274
5 Kapitaaloverdrachten van andere sectoren 0 3.801 3.801
58 Kapitaaloverdrachten van privaatrechtelijke instellingen zon-
der winstoogmerk t.b.v. gezinnen en van gezinnen (exclusiefvermogensheffingen)0 3.801 3.801
7 Desinvesteringen 3.000 229 -2.771
76 Verkoop van grond en gebouwen in het binnenland 3.000 0 -3.000
chamelijke zaken0 229 229
8 Kredietaflossingen en liquidatie van deelnemingen 1.775 995 -780
bedrijven en financiële instellingen1.225 995 -230
87Kredietaflossingen door privaatrechtelijke instellingen zonder
winstoogmerk t.b.v. gezinnen en door gezinnen550 0 -550
96 Opneming van gevestigde overheidsschuld 100 0 -100
TOTAAL ONTVANGSTEN 30.171.819 29.883.492 -288.327
0Uitgaven die niet of niet onmiddellijk over de hoofdgroe-
pen 1 t/m 9 worden verdeeld344 0 -344
03 Interne verrichtingen 344 0 -344
1 Lopende uitgaven voor goederen en diensten (consumptie-
ve bestedingen)750.900 691.820 -59.080
11 Lonen en sociale lasten 466.447 430.189 -36.258
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 284.453 261.631 -22.822 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 296
mogen en van ondernemingsactiviteit150 0 -150
21 Rente overheidsschuld 50 0 -50
22Bijdragen in incidentele exploitatieverliezen van overheidsbe-
drijven100 0 -100
3 Inkomensoverdrachten aan  andere sectoren 29.626.654 29.090.400 -536.254
bedrijven en financiële instellingen781.981 793.090 11.109
zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen28.396.159 27.871.200 -524.959
34 Inkomensoverdrachten aan gezinnen 424.014 409.943 -14.071
35 Inkomensoverdrachten aan het buitenland 24.500 16.167 -8.333
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 1.608 0 -1.608
43 Inkomensoverdrachten aan de regionale en lokale overheden 1.608 0 -1.608
5 Kapitaaloverdrachten aan  andere sectoren 838.248 755.462 -82.786
52 Kapitaaloverdrachten aan privaatrechtelijke instellingen zon-
der winstoogmerk t.b.v. gezinnen838.248 755.462 -82.786
6 Kapitaaloverdrachten aan  de sector overheid 44.957 69.792 24.835
63 Kapitaaloverdrachten aan regionale en lokale overheden 44.957 69.792 24.835
7 Investeringen 173.008 32.910 -140.098
71 Aankoop van grond en gebouwen in het binnenland 90.465 0 -90.465
72 Nieuwbouw van gebouwen 2.500 2.465 -3574 Verwerving van overige investeringsgoederen, waaronder
onlichamelijke zaken80.043 30.445 -49.598
8 Kredietverleningen en deelnemingen 1.775 1.077 -698
81Kredietverleningen aan en deelnemingen in bedrijven en fi-
nanciële instellingen1.100 1.077 -23
83 Kredietverleningen aan gezinnen 675 0 -675
91 Aflossingen van gevestigde overheidsschuld 100 0 -100
TOTAAL UITGAVEN 31.437.744 30.641.461 -796.283
7.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
vaste activa7.047 5.734 Kapitaal 168.961 178.932
activa161.914 173.199 Reserves 419.350 1.119.267
vaste activa1.624 1.542 Voorzieningen en
uitgestelde belas-
tingen55.589 146.534
max. 1 jaar428.318 419.518 Schulden op meer
dan 1jaar44
delen172.870 922.850 Schulden op < 1
jaar129.067 79.146
rekeningen1.232 1.065 Overlopende
rekeningen34 5
Totaal 773.005 1.523.908 Totaal 773.005 1.523.908 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 297
kosten30.596.317 29.911.369 Operationele
opbrengsten29.796.242 28.398.467
kosten73 F i n a n c i ë l e
opbrengsten86.580 59.711
Uitzonderlij-
ke kosten333 0 Uitzonderlijke
opbrengsten3.927 2.676
jaar709.908 1.450.518
Totaal 30.596.657 29.911.372 Totaal 30.596.657 29.911.372
1.604.552
Welzijn op 7 september 1999 zijn onderzoeksverslag overgelegd. De onder-staande paragrafen vatten dit verslag samen.
7.2.1. Uitvoeringsrekening van de begroting: resultaatverwerking
De instelling heeft getracht in haar uitvoeringsrekening de resultaten bekomen
met de middelen van het vroegere rijksfonds en die gegenereerd met de eigen
dotatie, afzonderlijk voor te stellen. Zij beschouwt de middelen van het vroegererijksfonds daarbij als een soort fonds waarmee zij tekorten kan financieren. Het
budgettaire resultaat verwerkt het VFSIPH trouwens langs de fondsenvorming
en onttrekking (ESER-codes klasse 9). Daarbij verwisselde zij echter ontvang-
sten en uitgaven. In een tweede (officieuze) versie van de uitvoeringsrekening
heeft de instelling getracht deze fouten te corrigeren, maar de boekingen in derekeningen van klasse 9 zijn nog steeds niet correct. Deze werkwijze blijft hoe
dan ook in strijd met het boekhoudbesluit, dat een resultaatverwerking langs de
ESER-codes van klasse 0 voorschrijft. De onttrekking aan het reservefonds staatdaar los van en kan niet in de plaats komen van de resultaatverwerking.
7.2.2. Latent tekort in de sector zorg
Het Rekenhof heeft al eerder opgemerkt dat de subsidieregeling in de sector
zorg uiterst complex en ondoorzichtig is. De achterstand in het vaststellen van
de dagprijzen (en de ermee gepaard gaande afrekeningen en supplementen) is
zeer groot: in 1998 werden de voorschotten 1995 en een beperkt gedeelte van de
voorschotten 1996 afgerekend. Dit bracht minder uitgaven voor afrekeningen ensupplementen mee dan voorzien, maar het bedrag dat nog verschuldigd is en
moet worden betaald naarmate de achterstand wordt weggewerkt, stijgt ui-
teraard. De grootte van dit achterstallige bedrag is moeilijk in te schatten. Deinstelling raamt dit zelf op 1 miljard BEF. Het Rekenhof acht het daarom nood-
zakelijk dat de instelling een volledig historisch overzicht opstelt van de uitbe-
taalde voorschotten en supplementen en de nog te betalen saldi per jaar van
oorsprong . Op grond daarvan kan zij een gefundeerde berekening maken van de
te financieren achterstallen, waarvoor toekomstige begrotingen in middelenmoeten voorzien. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 298
7.2.3. Overheveling van middelen van de sector zorg naar de sector tewerkstel-
ling
De onderschatting van het budgettaire effect van de nieuwe subsidieregeling
voor de beschutte werkplaatsen en van de stijging van het aantal gepresteerde
uren in de beschutte werkplaatsen en in de open tewerkstelling, creëerde een
tekort in de sector tewerkstelling. Om dit tekort op te vangen, hevelde het
VFSIPH 580 miljoen BEF overschotten in de sector over naar de sector tewerk-
stelling. Van dit bedrag dient volgens de instelling slechts 355 miljoen BEFterug te keren naar de zorgsector. Zoals reeds uiteengezet, zijn de zogenaamde
overschotten in de zorgsector echter alleen het resultaat van de administratieve
achterstand. Deze sector heeft zelf een latent tekort, dat allicht hoger ligt dan580 miljoen BEF. Het integrale bedrag moet dan ook terugkeren.
7.2.4. Vastleggingsmachtiging
De instelling kan de financiële impact op middellange termijn van het verschui-
ven van het vastleggingsmoment van subsidiebeslissing naar subsidiebelofte,
niet inschatten. Ook hier blijkt dat het VFSIPH weinig zicht heeft op de omvangvan zijn latente financiële verplichtingen.
7.2.5. Financieringsbehoeften (conclusie)
Uit de bovenstaande bevindingen blijkt dat de financieringsbehoeften van de
instelling verre van duidelijk zijn: het budgettair resultaat is onduidelijk, het
latente tekort in de zorgsector kan niet worden geraamd, de sector tewerkstelling
kampt met een acuut en fundamenteel financieringsprobleem dat in 1998 gere-
medieerd werd door de overheveling van fictieve overschotten van de zorgsec-tor. Een uitgebreid onderzoek naar de correcte financiële toestand, de financiële
verplichtingen op middellange termijn en de hierboven aangehaalde elementen
van de financieringsproblematiek is derhalve noodzakelijk.
7.2.6. Bedrijfseconomische jaarrekening
• Precies wegens de bovengenoemde precaire budgettaire toestand, werd een
belangrijk bedrag aan statutaire uitgaven die betrekking hebben op 1998 nietals kosten geboekt.
• Het VFSIPH heeft bij de jaarrekening twee versies gevoegd van de bedrijfs-
economische resultaatverwerking (staat VOI.4), maar geen van beide bevat
een echte verwerking van het resultaat. Uit de balans en de overige bijlagenbij de jaarrekening, blijkt dat het negatieve saldo van 709.908.147 BEF
werd onttrokken aan de reserves ten belope van 699.936.845 BEF, en aan
het fonds van het vastliggend ( kapitaal ) ten belope van 9.971.302 BEF.
7.3. Bijzonder onderzoek: systeemaudit van de interne controle
Het Rekenhof heeft de voorbije jaren een systeemgericht onderzoek uitgevoerd
naar de interne controle binnen het VFSIPH, bestaande uit vijf deelaspecten:
• de inwerkingtreding van het oprichtingsdecreet; Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 299
• de doelstellingen van het gehandicaptenbeleid in de Vlaamse Gemeenschap;
• het subsidiebeheer van het VFSIPH;
• de controleomgeving binnen het VFSIPH;
• de informatisering in de instelling.
Over de eerste twee deelaspecten heeft het Rekenhof al gerapporteerd in zijn
vorige boeken van opmerkingen, te weten de boeken 1996 en 1997. Over delaatste drie deelaspecten heeft het het Vlaams Parlement het afgelopen jaar geïn-
formeerd langs afzonderlijke verslagen. Deze verslagen gingen naar het Vlaams
Parlement op 14 oktober 1998, 5 januari 1999 en 11 augustus 1999 (
229).
                                                       
229 Stukken 28-A  (1998-1999) - Nr. 1; 28-C (1998-1999) - Nr. 1 en 37-D (1999) –
Nr. 1. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 300
8. Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis te Geel
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het Openbaar Psychiatrisch Zieken-
huis te Geel op 24 augustus 1999 gecontroleerd verklaard.
Artikel 5 van het decreet van 8 juli 1996 houdende bepalingen tot begeleiding
van de begroting 1996 heeft het openbaar psychiatrisch ziekenhuis uitgeslotenvan de toepassing van het boekhoudplan opgelegd door de Vlaamse regering.
8.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
Materiële vaste activa 48.223 48.894 Kapitaal 115.894 115.894
dan 1 jaar115.978 0 Overgedragen
nettoresultaat-9.578 -73.710
Voorraden 9.003 8.867 Dotaties, subsidies,
toelagen e.d.28.790 26.753
1 jaar307.031 330.089 Schulden op > 1 jaar 30.656 30.656
Liquide middelen 957 1.874 Schulden op < 1 jaar 241.052 218.876
gen476 951 Overlopende rekenin-
gen74.901 72.215
Totaal 481.717 390.685 Totaal 481.717 390.685
Operationele kosten 815.330 807.043 Operationele opbreng-
sten733.408 731.392
Financiële kosten 3.626 1 Financiële opbrengsten 4.556 4.247
Uitzonderlijke kosten 208 30.255 Uitzonderlijke op-
brengsten145.333 114.523
Winst van het jaar 64.133 12.863
Totaal 883.297 850.162 Totaal 883.297 850.162 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 301
1.745.208
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en vanWelzijn op 24 augustus 1999 de volgende opmerkingen medegedeeld:
• De balans en de resultatenrekening tonen aan dat het aantal dagen debiteu-
renkrediet voor het eerst in 1997 en thans opnieuw het aantal crediteuren-
krediet overstijgt, en dit in belangrijke mate (respectievelijk met 53,47 en79,67 dagen). Het OPZ zal het verschil moeten financieren buiten de nor-
male werking om. Het Rekenhof heeft dan ook aangedrongen op maatrege-
len om het aantal dagen debiteurenkrediet terug te dringen, opdat de discre-pantie die thans is ontstaan geen structureel karakter krijgt.
• De verhouding tussen het eigen vermogen en het vreemd vermogen, alhoe-
wel gunstiger dan in 1997, bedraagt nog steeds 4 op 6. Deze situatie is voor-
al het gevolg van het sinds 1995 ontstane excedent van de bedrijfskosten opde bedrijfsopbrengsten. Deze toestand, die sinds 1995 aanhoudt, dreigt een
structureel karakter aan te nemen. De uitzonderlijke resultaten hebben wel
het eindresultaat van de rekening in positieve zin kunnen ombuigen, maar
veranderen de geschetste structurele tendens niet. De toestand heeft ook ne-
gatieve gevolgen op de solvabiliteits-, dekkings- en rentabiliteitsratio’s. HetRekenhof heeft aangedrongen op maatregelen.
• Met de federale regering moet overleg worden gepleegd over een voortgezet
inhaalmanoeuvre voor de achterstallige inhaalbedragen, zodat de financiëletoestand van het OPZ wellicht kan worden verbeterd. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 302
9. Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis te Rekem
huis te Rekem op 24 augustus 1999 gecontroleerd verklaard.
9.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
Oprichtingskosten 242 0 Kapitaal 87.268 87.268
Immateriële vaste activa 612 0 Overgedragen
nettoresultaat353.935 394.740
Materiële vaste activa 65.798 55.604 Dotaties, subsidies,
toelagen e.d.18.566 21.376
Financiële vaste activa 2 2 Schulden op > 1 jaar 24.421 26.421
Voorraden 9.682 10.421 Schulden op < 1 jaar 69.435 63.424
jaar198.789 226.327 Overlopende rekenin-
gen66.160 64.713
Geldbeleggingen 300.652 309.071
Liquide middelen 31.538 46.240
Overlopende rekeningen 12.470 10.277
Totaal 619.785 657.942 Totaal 619.785 657.942
Operationele kosten 700.962 684.079 Operationele opbreng-
sten649.398 636.024
Financiële kosten 321 2.272 Financiële opbrengsten 10.469 9.867
Uitzonderlijke kosten 4.280 16.154 Uitzonderlijke op-
brengsten4.891 9.806
Verlies van het jaar 40.805 46.808
Totaal 705.573 702.505 Totaal 705.563 702.505 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 303
1.745.209
Welzijn op 24 augustus 1999 de volgende opmerkingen medegedeeld:
• In 1995 veroorzaakte een sterke stijging van de personeelskosten een exce-
dent van de bedrijfskosten op de bedrijfopbrengsten, dat inmiddels tot een
structureel probleem is geworden, met negatieve gevolgen voor de cash-
flow en de rendabiliteitsratio's. Het Rekenhof heeft op maatregelen aange-drongen.
• Met de federale overheid dient verder overleg te worden gepleegd omtrent
een inhaalmanoeuvre voor de achterstallige bedragen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 304
10. Vlopera
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van de Vlopera op 6 juli 1999 gecon-
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld0 19.250 19.250
08 Interne verrichtingen 0 19.250 19.250
sumptieve bestedingen)198.500 152.785 -45.715
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 198.500 152.785 -45.715
vermogen en van ondernemingsactiviteit0 858 858
26 Rente van overheidsvorderingen 0 493 493
28 Overige resultaten van vermogen 0 365 365
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 624.200 624.200 0
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 424.300 424.300 0
48 Inkomensoverdrachten van de regionale en lokale overhe-
den199.900 199.900 0
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 0 92.268 92.268
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 0 92.268 92.268
7 Desinvesteringen 055
onlichamelijke zaken055
TOTAAL ONTVANGSTEN 822.700 889.366 66.666
tieve bestedingen)810.616 824.149 13.533
11 Lonen en sociale lasten 437.400 438.574 1.174
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 373.216 385.575 12.359
vermogen en van ondernemingsactiviteit2.000 54.628 52.628
20 Niet verdeeld 2.000 1.983 -17
21 Rente overheidsschuld 0 52.645 52.645
7 Investeringen 7.500 35.914 28.414
onlichamelijke zaken7.500 35.914 28.414
9 Overheidsschuld 0 39.624 39.624
91 Aflossingen van gevestigde overheidsschuld 0 39.624 39.624
TOTAAL UITGAVEN 820.116 954.315 134.199 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 305
10.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12.1998
BALANS
activa393 73 Reserves 0 20.337
activa420.204 438.903 Overgedragen
nettoresultaat-17.195 0
activa384 384 Dotaties, subsi-
dies, toelagen
e.d.411.570 427.979
meer dan 1 jaar381.412 403.395 Voorzieningen
en uitgestelde
belastingen02 . 8 6 1
max. 1 jaar79.248 118.544 Schulden op > 1
jaar381.412 403.396
Liquide middelen 22.402 81.317 Schulden op < 1
jaar87.116 133.927
rekeningen21.326 14.700 Overlopende
rekeningen62.466 68.816
Totaal 925.369 1.057.316 Totaal 925.369 1.057.316
Operationele kosten 874.590 791.720 Operationele
opbrengsten819.040 774.628
Financiële kosten 22.868 38.531 Financiële op-
brengsten40.911 58.782
kosten51 258 Uitzonderlijke
opbrengsten25 290
Winst van het jaar 0 3.191 Verlies van het jaar 37.533 0
Totaal 897.509 833.700 Totaal 897.509 833.700 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 306
1.714.225
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en vanCultuur op 6 juli 1999 een onderzoeksverslag overgelegd. De onderstaande pa-ragrafen vatten dit verslag samen.
10.2.1. Concessieovereenkomst
Het Rekenhof heeft aangedrongen op een spoedige administratieve afhandeling
van de concessieovereenkomst met de stad Antwerpen.
10.2.2. Renovatie operagebouwen
De Vlopera sloot 1998 af met een tekort van 37,5 miljoen BEF. Ten opzichte
van vorig jaar nam het resultaat aldus met 40,7 miljoen BEF af. De kosten van
de producties stijgen dan ook sneller dan de inkomsten. De instelling heeft
slechts 1% van haar uitgavenbudget besteed aan investeringen (vooral informa-
tisering). De onderhoudswerken bleven beperkt tot de meest noodzakelijke. De
operagebouwen in Gent en Antwerpen zijn echter dringend aan renovatie toe.Tot op vandaag heeft de instelling daarvoor geen middelen kunnen vrijmaken.Het huidige budget biedt evenmin ruimte om deze problematiek op te lossen.
10.2.3. Erfpachtovereenkomst
De erfpachtovereenkomst met de stad Gent verplicht de Vlopera de door de vzw
Vlos aangevangen restauratiewerken van het operagebouw voort te zetten. Dezerenovatiewerken moesten ten laatste aanvangen op 1 januari 1998 en beëindigd
zijn op 30 juni 1999. Bij gebrek aan middelen heeft de instelling de renovatie
echter nog niet aangevat. Aangezien de Vlopera de voorwaarden van de erf-
pachtovereenkomst aldus niet volledig naleeft, kan de stad de overeenkomst
beschouwen als van rechtswege ontbonden. Het recht van de erfpachter zou danvervallen.
10.2.4. Investeringsdotatie
De instelling moet investeringsdotaties voor eigen investeringen budgettair rap-
porteren voor het bedrag en in het boekjaar dat ze effectief worden uitgekeerd .
De budgettaire ontvangsten 1998 van de Vlopera bedragen derhalve niet 92,2miljoen BEF, maar 80,2 miljoen BEF. Het budgettaire resultaat ligt m.a.w. 12miljoen BEF lager.
10.2.5. Verbintenissen
De instelling plant zijn producties een aantal seizoenen op voorhand. Ook de
artiesten engageert zij vaak enkele seizoenen op voorhand. Momenteel houdt definanciële dienst geen informatie bij over deze al aangegane verbintenissen. Hij
rapporteert daarover dan ook niets in de jaarrekening. Voor een volledig beeld
van de verplichtingen van de Vlopera is deze informatie echter noodzakelijk. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 307
Het Rekenhof heeft de Vlopera bijgevolg aanbevolen in zijn financiële
administratie een systeem van contractopvolging uit te werken.
10.3. Bijzondere onderzoeken
1.690.904
Naar aanleiding van de controle van een ordonnantie van 11,3 miljoen BEF voor
de betaling van het saldo van de dotatie 1998 voor het investeringsfonds van de
Vlopera, heeft het Rekenhof de toestand op 31 december 1998 van definancieringsovereenkomst tussen de Vlopera en het Gemeentekrediet
geanalyseerd. Het heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting op 26
april 1999 gewezen op de discrepantie tussen de decretale limitering gedurende
veertien jaar van de jaarlijkse tegemoetkoming aan de Vlopera tot 50 miljoen
BEF(
230), en de contractuele beperking door de Vlaamse regering van haar
verbintenis tegenover de Vlopera tot d e beschikbare kredieten op de
toepasselijke basisallocatie van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap (231).
De minister heeft op deze opmerking nog niet gereageerd.
Uit de analyse bleek ook dat de bovengenoemde ordonnantie niet volstond om
de verplichtingen van de Vlaamse Gemeenschap volledig aan te zuiveren bij
volledige uitvoering van artikel 20 van het decreet van 8 juli 1997. In dat gevalzou nog 2,4 miljoen BEF vereist zijn. De minister erkende op 4 juni 1999 de
schuld van de Vlaamse Gemeenschap ten opzichte van de Vlopera. De admini-
stratie heeft de Vlopera verzocht de verwijlintresten en het nog verschuldigdesaldo van de dotatie te motiveren bij de begrotingsopmaak 2000, met het oog ophet bekomen van een bijkrediet voorgaande jaren voor het nog te betalen saldo.
                                                       
230 Artikel 20 van het decreet van 8 juli 1997 houdende bepalingen tot begeleiding
van de aanpassing van de begroting 1997.
231 Artikel 1 van de overeenkomst van 4 maart 1998 tussen de Vlaamse Gemeen-
schap en de Vlopera betreffende de infrastructuurtoelage. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 308
11.Commissariaat-Generaal voor de Bevordering van de Lichamelijke
Ontwikkeling, de Sport en de Openluchtrecreatie (BLOSO)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het BLOSO op 10 augustus 1999
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld271.300 277.261 5.961
06Ontvangsten nader te verdelen over hoofdgroepen 1 t/m
9271.300 277.261 5.961
sumptieve bestedingen)42.300 51.633 9.333
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 42.300 51.633 9.333
vermogen en van ondernemingsactiviteit10.300 10.383 83
26 Rente van overheidsvorderingen 10.300 10.383 83
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 224.400 224.379 -21
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen224.400 224.379 -21
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 1.287.300 1.260.800 -26.500
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 1.287.300 1.260.800 -26.500
7 Desinvesteringen 0 341 341
76 Verkoop van grond en gebouwen in het binnenland 0 149 149
77Verkoop van overige investeringsgoederen, waaronder
onlichamelijke zaken0 192 192
TOTAAL ONTVANGSTEN 1.835.600 1.824.797 -10.803
sumptieve bestedingen)1.092.150 1.076.440 -15.710
11 Lonen en sociale lasten 656.700 651.814 -4.886
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 435.450 424.626 -10.824
vermogen en van ondernemingsactiviteit09 19 1
21 Rente overheidsschuld 0 91 91
3 Inkomensoverdrachten aan  andere sectoren 476.400 476.400 0
31 Exploitatiesubsidies 476.400 476.400 0
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 123.100 123.057 -43
41 Inkomensoverdrachten aan de centrale overheid 123.100 123.057 -43
5 Kapitaaloverdrachten aan  andere sectoren 28.600 28.600 0
51 Kapitaaloverdrachten aan bedrijven en financiële instel-
lingen28.600 28.600 0
7 Investeringen 112.950 105.866 -7.084
71 Aankoop van grond en gebouwen in het binnenland 77.400 70.651 -6.749
74Verwerving van overige investeringsgoederen, waaron-
der onlichamelijke zaken35.550 35.215 -335
TOTAAL UITGAVEN 1.833.200 1.810.454 -22.746 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 309
BALANS
vaste activa77 0 Reserves 153.081 436.641
activa758.043 766.942 Overgedragen
nettoresultaat-26.468 71.728
max. 1 jaar383.483 397.521 Dotaties,
toelagen e.d.659.325 540.631
delen1.823 259.274 Voorzieningen
belastingen106.599 4.078
rekeningen17.399 0 Schulden op <
1 jaar264.291 370.609
rekeningen3.997 50
Totaal 1.160.825 1.423.737 Totaal 1.160.825 1.423.737
kosten1.895.130 1.847.603 Operationele
opbrengsten1.734.573 1.678.943
Financiële kosten 111 0 Financiële op-
brengsten30.849 28.194
kosten19.690 50.387 Uitzonderlijke
opbrengsten51.313 38.935
Verlies van het jaar 98.196 151.918
Totaal 1.914.931 1.897.990 Totaal 1.914.931 1.897.990
1.494.975
Sport op 10 augustus 1999 zijn onderzoeksverslag overgelegd. De onderstaande
paragrafen vatten dit verslag samen.
11.2.1. Terreinen en gebouwen versus kapitaalsubsidies
Het BLOSO financiert de terreinen en gebouwen op het actief van zijn balans
met de kapitaalsubsidies op het passief van de balans. Het neemt de kapitaalsub-
sidies in resultaat a rato van de afschrijvingen op de terreinen en gebouwen.Tussen beide rubrieken van de jaarrekening moet dus een eenduidig verband
bestaan: elke mutatie in de terreinen en gebouwen moet zich weerspiegelen in de
kapitaalsubsidies. Het Rekenhof heeft het BLOSO daarom een aantal correctie-boekingen voorgesteld, die de instelling in het boekjaar 1999 moet doorvoeren Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 310
om de nettoboekwaarde van de terreinen en gebouwen te doen overeenstemmen
met de nettoboekwaarde van de kapitaalsubsidies:
• overboeking van het saldo van de reserve van de door de Vlaamse Gemeen-
schap overgedragen centra naar de kapitaalsubsidies (41,4 miljoen BEF);
• gelijkzetting van de begintoestand van de kapitaalsubsidies en van de terrei-
nen en gebouwen door uitboeking van de eindejaarsvastlegging 1997 (39,3miljoen BEF);
• vervanging van de aangewende investeringsdotatie (95,1 miljoen BEF) door
de reële investeringen (102,9 miljoen BEF);
• inboeking van investeringen die het BLOSO ten onrechte niet heeft geacti-
veerd als materiële vaste activa (11,3 miljoen BEF).
11.2.2. Afgrenzing van het boekjaar/begrotingsjaar
Bij de rekeningencontrole 1997 merkte het Rekenhof op dat het BLOSO op het
einde van het begrotingsjaar voor elk begrotingsartikel naging welk gedeelte van
het toegekende krediet niet was opgebruikt. Voor dit bedrag nam de instelling
een eindejaarsvastlegging , wat erop neerkwam dat zij het saldo van het krediet
als schuld in de uitvoeringsrekening van de begroting opnam. Zij staafde de
eindejaarsvastleggingen niet met verantwoordingsstukken. Zij waren immers
enkel bedoeld om de toegekende kredieten maximaal aan te wenden. Het Re-kenhof heeft deze praktijk bekritiseerd.
In de rekeningen 1998 heeft het BLOSO geen eindejaarsvastleggingen meer
geboekt. De instelling heeft echter een andere techniek toegepast om haar kre-dieten optimaal aan te wenden. Inspelend op het boekhoudbesluit dat voorziet in
een budgettaire aanrekening op factuurdatum, heeft zij verscheidene leveran-
ciers gevraagd leveringen of werken die pas in 1999 zouden plaatsvinden al in
december pro forma te factureren. Dit vertekende het resultaat van de uitvoe-
ringsrekening van de begroting en de bedrijfseconomische resultatenrekening.Deze werkwijze is niet toelaatbaar.
11.2.3. Aankoopcyclus en interne controle
De interne controle op de aankoopcyclus bij het BLOSO is voor verbetering
vatbaar. Bij de rekeningencontrole heeft het Rekenhof onder meer volgende
tekortkomingen vastgesteld:
• regelmatig wordt een bestelbon pas opgemaakt, wanneer de aankoopfactuur
al is ontvangen;
• aankoopfacturen worden bij ontvangst niet onmiddellijk ingeschreven in de
boekhouding, maar eerst ter goedkeuring verdeeld over de verschillendediensten;
• aankoopfacturen worden soms ingeboekt voor een bedrag dat afwijkt van het
reële factuurbedrag. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 311
• investeringsfacturen worden geboekt als werkingskosten, en omgekeerd.
Het Rekenhof heeft aangedrongen op maatregelen om de interne controle op de
aankoopcyclus te versterken.
11.2.4. Personeelscyclus
De boekingsdocumenten die de personeelsdienst doorgeeft aan de boekhouding
wijken (in beperkte mate) af van de loonadministratie en van de gegevens in deRSZ-aangifte. De verschillen worden enerzijds veroorzaakt door het toewijzen
van inhoudingen sociale zekerheid, bedrijfsvoorheffing, enz. aan de onderschei-
den looncomponenten, wat afrondingsverschillen doet ontstaan, en anderzijds
door de manier waarop de instelling weddenaanpassingen op voorgaande maan-
den verwerkt, wat aanleiding geeft tot het aanrekenen van bedrijfsvoorheffing,RSZ, enz. op looncomponenten die in realiteit niet zijn gewijzigd. Deze werk-
wijze geeft aanleiding tot een foutieve classificatie in de boekhouding en bij de
aanrekening op begrotingsartikels. Binnenkort zal Bloso overstappen op eennieuw loonadministratie pakket. Zij zou bij de implementatie van dit nieuwe
pakket de onjuistheden moeten wegwerken.
11.2.5. Vlaams Sportfonds
Het decreet van 31 mei 1989 houdende oprichting van een Vlaams Sportfonds
blijft van toepassing, ook al is het Vlaams Sportfonds inmiddels geïntegreerd in
het BLOSO. De toepassing van dit decreet geeft aanleiding tot een aantal be-
denkingen. Al naar aanleiding van de controle van de eerste begroting en jaarre-kening van het BLOSO stelde het Rekenhof vast dat begroting en rekening,
ondanks de zeer ruime decretale bevoegdheidsomschrijving van de instelling,
behalve de dotatie van de Vlaamse Gemeenschap, slechts één ontvangstencate-gorie vermeldde, met name de recuperatie van bezoldigingen van naar ministeri-
ele kabinetten gedetacheerde personeelsleden. Alle andere ontvangsten van het
BLOSO (inschrijvingsgelden voor sportvakanties, inkomsten uit de werking van
de centra, verkoop van publicaties, speciale manifestaties, …) werden toegewe-
zen aan het Sportfonds.
J 721.288
Het Rekenhof drong op 31 maart 1992 aan op de toewijzing van de inkomsten
opgesomd in artikel 37 van het decreet van 12 december 1990 betreffende het
bestuurlijk beleid en voortvloeiend uit de activiteiten van het BLOSO aan de
eigen begroting van de instelling. Tot op heden is aan deze opmerking niet sys-
tematisch tegemoet gekomen.
Daarenboven is gebleken dat het BLOSO bij vermindering of laattijdige betaling
van de toelagen van de Nationale Loterij ten voordele van het Sportfonds, eengroter aandeel van de subsidiestromen ten laste neemt.
Met uitzondering van de activiteiten opgesomd in het decreet op het Sportfonds,
behoren de overige activiteiten tot de gezamenlijke opdracht van het BLOSO en
het Sportfonds. Dit heeft tot gevolg dat de werking van het BLOSO en van het
Sportfonds verweven zijn en een affectatie van zowel de ontvangsten als deuitgaven zoals vereist in de decreten op het Sportfonds en betreffende het be-
stuurlijk beleid, niet realiseerbaar is. Bovendien maakt de huidige opmaak van
de uitvoeringsrekening, waarbij de begrotingsartikels van het Vlaams Sport-
fonds en het BLOSO zijn samengevoegd, controle door het Vlaams Parlement Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 312
op de naleving van het decreet op het Vlaams Sportfonds en het oprichtingsde-
creet van het BLOSO onmogelijk.
Hoewel het Vlaams Sportfonds als begrotingsfonds(232) werd afgeschaft, is zijn
oprichtingsdecreet van toepassing gebleven. Zo schrijft artikel 5, §1, van het
oprichtingsdecreet nog steeds de opname voor van het Vlaams Sportfonds in de
begroting van de Vlaamse Gemeenschap onder de fondsen gestijfd met bijzon-
dere ontvangsten. § 2 van dit artikel verplicht bovendien de voorlegging van de
gedetailleerde begroting van ontvangsten en de begroting van het Vlaams Sport-fonds, samen met de begroting van de Vlaamse Gemeenschap, aan de goedkeu-
ring van het Vlaams Parlement. Daar deze bepaling nooit werd toegepast, acht
het Rekenhof het aangewezen dat de bepalingen over het Sportfonds, opgeno-men in het oprichtingsdecreet van 31 mei 1989 en in artikel 37, § 1, 6°, van het
decreet van 12 december 1990 betreffende het bestuurlijk beleid, te onderwer-
pen aan een herevaluatie.
11.2.6. Voorzieningen voor risico's en kosten
Het BLOSO heeft overeenkomstig het boekhoudbesluit een waardevermindering
geboekt op de vorderingen op jachthavens. Het heeft de waardevermindering in
de jaarrekening echter weergegeven als voorziening voor overige risico's en
kosten,  terwijl het rekeningenstelsel voor waardeverminderingen een specifieke
rekening 167, globale te voorziene waardeverminderingen op overige vorderin-
gen bevat. Herclassificatie is dus aangewezen.
11.2.7. Reconciliatie
Het BLOSO heeft zelf de aansluiting tussen het resultaat van de uitvoeringsre-
kening van de begroting en het resultaat van de bedrijfseconomische boekhou-
ding gemaakt en alle verschillen tussen beide rapporteringen verklaard. Uit deze
reconciliatie bleek dat de instelling uitzonderlijke kosten en opbrengsten alleen
opneemt in de bedrijfseconomische boekhouding. In het uitzonderlijke resultaat
boekte zij een aantal verrichtingen die betrekking hebben op een vorig begro-tingsjaar, onder meer de rechtzetting van de vordering op de jachthavens (2,7
miljoen BEF), de afboeking van het saldo van de eindejaarsvastlegging perso-
neel (11,4 miljoen BEF) en de afboeking van de andere eindejaarsvastleggingen(5,7 miljoen BEF). Het BLOSO rapporteerde deze kosten niet in de uitvoerings-
rekening 1997. Ze evenmin opnemen in de budgettaire rapportering 1998 leidt
tot een vertekening van het budgettaire resultaat.
De ESER-codering voorziet niet in expliciete codes voor de registratie van cor-
recties  op invorderingen of aanrekeningen uit het verleden. De aanrekening van
uitgaven die betrekking hebben op een vorig boekjaar, moet plaatsvinden opdezelfde rubrieken als voor het lopende jaar.
                                                       
232 Bij artikel 58 van het programmadecreet van 18 december 1992. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 313
11.3. Bijzonder onderzoek: de inkomsten van de BLOSO-sportcentra
1.650.265
Het Rekenhof heeft in 1998 de inkomsten 1997 van de BLOSO-sportcentraonderzocht. De resultaten van dit onderzoek zijn toegelicht op p. 499 e.v. van ditboek. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 314
12. Toerisme Vlaanderen
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van Toerisme Vlaanderen op 24 au-
gustus 1999 gecontroleerd verklaard.
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld4.000 11.923 7.923
08 Interne verrichtingen 4.000 11.923 7.923
sumptieve bestedingen)45.000 40.520 -4.480
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 45.000 40.520 -4.480
vermogen en van ondernemingsactiviteit17.700 15.311 -2.389
28 Overige resultaten van vermogen 10.000 7.629 -2.371
29 Toegerekende creditrente 7.700 7.682 -18
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 14.300 11.951 -2.349
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen14.300 11.951 -2.349
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 673.100 668.742 -4.358
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 650.100 650.100 0
meenschappen, Gewesten)23.000 18.642 -4.358
5 Kapitaaloverdrachten  van andere sectoren 0 41.837 41.837
57Kapitaaloverdrachten van bedrijven en financiële instel-
lingen (exclusief vermogensheffingen)0 41.837 41.837
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 351.000 351.000 0
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 351.000 351.000 0
7 Desinvesteringen 16.500 1.554 -14.946
76 Verkoop van grond en gebouwen in het binnenland 15.000 0 -15.000
onlichamelijke zaken1.500 1.554 54
TOTAAL ONTVANGSTEN 1.121.600 1.142.838 21.238
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld5.000 4.739 -261
03 Interne verrichtingen 5.000 4.739 -261
sumptieve bestedingen)685.720 654.648 -31.072
11 Lonen en sociale lasten 228.435 203.461 -24.974
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 457.285 451.187 -6.098
3 Inkomensoverdrachten aan  andere sectoren 14.680 14.150 -530
zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen12.580 12.424 -156
35 Inkomensoverdrachten aan het buitenland 2.100 1.726 -374 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 315
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 40.300 40.300 0
43 Inkomensoverdrachten aan de regionale en lokale over-
heden40.300 40.300 0
5 Kapitaaloverdrachten aan  andere sectoren 238.700 176.354 -62.346
50 Niet verdeeld 238.700 176.354 -62.346
7 Investeringen 126.300 69.214 -57.086
71 Aankoop van grond en gebouwen in het binnenland 3.369 1.301 -2.068
72 Nieuwbouw van gebouwen 101.070 50.238 -50.83274 Verwerving van overige investeringsgoederen, waaron-
der onlichamelijke zaken21.861 17.675 -4.186
8 Kredietverleningen en deelnemingen 900 876 -24
financiële instellingen900 876 -24
TOTAAL UITGAVEN 1.111.600 960.281 -151.319
12.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12.1998
BALANS
activa5.556 0 Overgedragen
nettoresultaat496.701 374.840
activa392.433 357.555 Dotaties, subsi-
dies, toelagen e.d.531.329 444.339
activa876 0 Voorzieningen en
tingen6.726 0
max. 1 jaar151.359 88.714 Schulden op > 1
jaar114 226
Liquide middelen 610.331 410.619 Schulden op < 1
jaar134.150 114.471
ningen29.618 119.131 Overlopende
rekeningen21.153 42.143
Totaal 1.190.173 976.019 Totaal 1.190.173 976.019
kosten931.138 846.473 Operationele
opbrengsten1.038.508 1.001.631
kosten29 38 Financiële
opbrengsten7.682 3.079
ke kosten3.217 314 Uitzonderlijke
opbrengsten10.056 27.121
jaar121.862 185.006
Totaal 1.056.246 1.031.831 Totaal 1.056.246 1.031.831 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 316
1.730.524
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en vanToerisme Vlaanderen op 24 augustus 1999 zijn onderzoeksverslag overgelegd.De onderstaande paragrafen vatten dit verslag samen.
12.2.1. Reservefonds
Toerisme Vlaanderen heeft een financiële rekening reservefonds  bij het CFO.
Op 31 december 1998 bedroeg het saldo van deze rekening 16.925.270 BEF. Inhet eigen vermogen van de instelling komt een dergelijke rubriek niet voor. Alle
reserves worden gecumuleerd in de rubriek overgedragen resultaat . Het Reken-
hof heeft opgemerkt dat de bewegingen en de stand van het reservefonds zowel
in de bedrijfseconomische boekhouding, als in de uitvoeringsrekening van de
begroting op een transparante manier moeten worden weergegeven.
In de bedrijfseconomische boekhouding moet een reserverekening binnen het
eigen vermogen worden gecreëerd, waarop alle bewegingen van het reserve-
fonds worden weergegeven. De wijzigingen van dit reservefonds geschieden
langs de resultaatverwerking. De uitgaven gefinancierd met het reservefonds
komen in de bedrijfseconomische boekhouding op de betrokken kostenrekening.
Toevoegingen aan en onttrekkingen uit het reservefonds moeten ook in de uit-voeringsrekening van de begroting komen. De ESER-uitvoeringsrekening van
de begroting voorziet daartoe in de codes 93 en 98. De uitgaven betaald vanuit
het reservefonds komen in de overeenkomstige ESER-rubriek.
De instelling zal moeten nagaan of het saldo op de zichtrekening overeenstemt
met de werkelijke toestand van het reservefonds. Om een volledig inzicht te
krijgen in de samenstelling van het reservefonds, zal het waarschijnlijk noodza-kelijk zijn dat de instelling alle bewegingen van het reservefonds reconstrueert(vanaf de creatiedatum van het fonds).
12.2.2. Buitenlandse kantoren
De algemene boekhouding van Toerisme Vlaanderen verstrekt slechts beperkte
en onnauwkeurige informatie over de activiteiten van de buitenlandse kantoren.De instellingen neemt betalingen van het hoofdkantoor aan de buitenlandse
kantoren (budgetstortingen) onmiddellijk in kosten. Nochtans betreft het hier
een interne storting van de ene bankrekening van Toerisme Vlaanderen naar een
andere (al dan niet gemeenschappelijk met het Office de Promotion du Touris-
me). Een dergelijke overboeking is geen echte uitgave. De reële uitgave volgtpas wanneer het buitenlands kantoor de middelen op zijn zichtrekening aan-
wendt voor de betaling van een leveranciersfactuur, personeel, enz. Tot dan
blijft het geld op een financiële rekening van het buitenlands kantoor staan. De-ze financiële rekeningen zijn niet opgenomen in het rekeningenplan van de in-
stelling.
Hoewel de uitgaven van een buitenlands kantoor allerlei zaken betreffen (wer-
kingskosten, personeelskosten, investeringen, promotieuitgaven, ...), worden zij
in de algemene boekhouding, met uitzondering van de personeelskosten, alle-
maal verwerkt langs een zelfde kostenrekening, publiciteit algemene marketing
buitenland . Zo gaat elk detail verloren, wat leidt tot foute classificaties in de
verschillende rapporteringen (vooral in de ESER-uitvoeringsrekening). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 317
Voor een volledig beeld van de werking van Toerisme Vlaanderen, moeten de
activiteiten van de buitenlandse kantoren in de boekhouding van de instellingworden geïntegreerd. De maandelijkse verantwoording verstrekt door de bui-
tenlandse kantoren zou als basis kunnen dienen voor de gegevensinvoer in de
algemene (en analytische) boekhouding.
12.2.3. Vordering op de Vlaamse Gemeenschap
Toerisme Vlaanderen geeft in de balans ten onrechte een vordering op de
Vlaamse Gemeenschap weer van 107.745.000 BEF, zijnde de som van de saldi
van de investeringsdotaties 1997 (55.095.000 BEF) en 1998 (52.650.000 BEF).
Met de al voor ongeveer 335 miljoen BEF ontvangen voorschotten  realiseerde
zij tot 31 december 1998 nog geen investeringsprojecten (eigen of betoelaging).
Toerisme Vlaanderen kreeg aldus aanzienlijk meer investeringsdotaties van deVlaamse Gemeenschap dan de instelling zelf investeerde of betoelaagde. Zolang
de instelling over een dergelijke reserve beschikt, mag zij dan ook geen bijko-
mende vorderingen op de Vlaamse Gemeenschap uitdrukken.
De vordering in de boekhouding is niet de principiële vordering op de Vlaamse
Gemeenschap van 474,4 miljoen BEF. De principiële vordering is het verschil
tussen de reële investeringsprojecten van Toerisme Vlaanderen, te financierendoor de Vlaamse Gemeenschap, verminderd met de al betaalde investeringsdo-
tatie van de Vlaamse Gemeenschap. Met andere woorden: de Vlaamse Gemeen-
schap heeft zich door het toekennen van een vastleggingsmachtiging toe geën-gageerd alle investeringsprojecten die de instelling binnen deze machtiging heeft
aangegaan, ooit te financieren. Aangezien de vastleggingen extracomptabel
moeten worden bijgehouden, kan Toerisme Vlaanderen ook deze vordering nietin de balans opnemen.
12.2.4. Zichtrekeningen bij het CFO
Het Rekenhof heeft gepoogd de saldi van de financiële rekeningen infrastruc-
tuur (491,1 miljoen BEF) en directe investeringen  (-125,2 miljoen BEF) in
overeenstemming te brengen met de lijst van de effectief gerealiseerde investe-
ringen (directe investeringen en betoelaging van investeringen). Het theoretisch
saldo op deze financiële rekeningen is het verschil tussen de investeringsdotatiedie de Gemeenschap de instelling betaalde, en de projecten die de instelling
realiseerde. Dit bedrag moet worden gecorrigeerd voor investeringen die met
andere middelen dan de investeringsdotatie van de Vlaamse Gemeenschap zijn
gefinancierd. Bij vergelijking van het theoretisch saldo (335,5 miljoen BEF) met
het saldo van de financiële rekeningen op 31 december 1998, blijkt een verschilvan 30,4 miljoen BEF. Dit verschil moet Toerisme Vlaanderen nog verklaren.
12.2.5. Openstaande vastleggingen op 31 december 1998
De VOI's moeten de vastleggingen vanaf boekjaar 1998 niet meer binnen de
boekhouding bijhouden. Het boekhoudbesluit dicteert namelijk een extracomp-
tabele opvolging.
De instelling gaf in de toelichting bij de bedrijfseconomische jaarrekening het
bedrag van de lopende dossiers. Op 31 december bedroeg het totaal van de
openstaande vastleggingen 830,8 miljoen BEF (eigen investeringen 326,2 mil-
joen BEF en betoelagingsprojecten 504,6 miljoen BEF). Na afstemming van dit Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 318
totaal met de detaillijsten van de dienst Investeringen, bleek een verschil van 1,7
miljoen BEF, dat rechtzetting in het boekjaar 1999 vergt.
Bij de uitvoeringsrekening van de begroting heeft de instelling geen toelichting
verstrekt over de vastleggingen, in strijd met de artikelen 47 en 54 van het boek-houdbesluit.
12.2.6. Te annuleren vastleggingen
Vanaf het boekjaar 1998 worden de vastleggingen extracomptabel bijgehouden
en moeten zij uit de balans worden weggeboekt. Toerisme Vlaanderen moet ookde 99,0 miljoen BEF te annuleren investeringsprojecten , beschreven in het rap-
port tot rechtzetting van de boekhouding van Toerisme Vlaanderen, overboeken
van de kapitaalsubsidies naar het overgedragen resultaat (ongeacht of het de
projecten al dan niet zal realiseren). De effectieve vrijgave van de projecten is
afhankelijk van een beslissing van de raad van bestuur. Opdat de raad van be-stuur voldoende geïnformeerd kan beslissen over deze vrijgave, dient de instel-ling regelmatig een stand van zaken van de langlopende dossiers voor te leggen.
Het is bovendien noodzakelijk dat Toerisme Vlaanderen zijn administratie van
de vastleggingen aan de realiteit aanpast. Zo moet Toerisme Vlaanderen de
vastleggingen voor de investeringsprojecten Biezenbos (24,7 miljoen BEF) en
Zon en Zee (36,0 miljoen BEF) annuleren. Ook de realisatie van Beautiful Bel-gium (34,5 miljoen BEF) is onzeker.
12.2.7. Inventaris van de vaste activa
In 1998 heeft Toerisme Vlaanderen een nieuw boekhoudpakket geïmplemen-
teerd. Dit houdt onder meer een transfer in van alle gegevens van de vroegere
software naar het nieuwe pakket. Deze gegevensoverdracht is niet in detail ge-beurd, maar enkel de globale saldi zijn in het nieuwe systeem ingevoerd. Vanaf
het boekjaar 1998 zal Toerisme Vlaanderen weer alle detailgegevens bijhouden,
maar elk detail van vroegere gegevens ontbreekt. Als de instelling materiële
vaste activa vervreemdt of buiten gebruik stelt, zal zij steeds moeten teruggrij-
pen naar de informatie in de toelichting bij vroegere jaarrekeningen. Het nieuweboekhoudpakket biedt de instelling wel de mogelijkheid de inventaris van de
vaste activa volledig bij te houden. Het Rekenhof dringt erop aan dat deze func-
tionaliteit van het pakket optimaal wordt gebruikt.
12.2.8. Overdracht van trekkershutten
Toerisme Vlaanderen heeft in het boekjaar een aantal trekkershutten verkocht.
Zij heeft deze activa echter niet uitgeboekt. Daardoor komen op het actief van de
balans investeringen voor die in realiteit geen eigendom meer zijn van de instel-
ling. De overdracht van trekkershutten is geen gewone verkooptransactie:  de
uitbater van een recreatiebedrijf dat een trekkershut aankoopt, verwerft slechts
de medeëigendom van de hut. Pas na tien jaar wordt de trekkershut volledigeigendom van de uitbater van het recreatiedomein. Het Rekenhof heeft een
boekhoudschema voorgesteld om dergelijke verkooptransacties te verwerken.
De boekhoudkundige opvolging vereist een gedetailleerde inventaris van detrekkershutten (locatie, volledige eigendom of medeëigendom, datum overeen-
komst, aanschaffingswaarde, …). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 319
12.2.9. Toerekening van kosten en uitgaven
De instelling heeft bij de afsluiting van boekjaar 1998 weinig aandacht besteed
aan het correct toerekenen van de kosten aan het boekjaar waarop zij betrekkinghebben. De voornaamste bekommernis bij de toerekening van kosten en uitga-
ven was het maximaal aanwenden van de begrotingskredieten. Dit vertekende
het bedrijfseconomische en het budgettaire resultaat.
12.2.10. Relatie met OPT
Toerisme Vlaanderen werkt frequent samen met het Office de Promotion du
Tourisme (OPT), zijn Waalse tegenhanger. Bepaalde projecten realiseren zij
gezamenlijk. Zij verdelen de kostprijs van deze projecten volgens een vaste
verdeelsleutel. Vaak factureert de leverancier de integrale kostprijs aan Toeris-
me Vlaanderen. De boekhouding schrijft de factuur dan in voor het aandeel van
de instelling en stuurt een kopie van de factuur naar het OPT met de vraag heteigen aandeel rechtstreeks aan de leverancier te betalen. Zelf betaalt Toerisme
Vlaanderen enkel het eigen aandeel. Als het OPT niet betaalt, zal de leverancier
Toerisme Vlaanderen in gebreke stellen, gelet op het ontbreken van een juridi-
sche band met het OPT. Het boekhoudbesluit laat dan ook een dergelijke werk-
wijze niet toe. De instelling compenseert de schuld ten opzichte van de leveran-cier met een vordering op het OPT. De factuur van de leverancier moet volledig
worden geboekt. Daartegenover moet een vordering op het OPT staan. Deze
vordering moet aan Toerisme Vlaanderen worden betaald en niet rechtstreeksaan de leverancier.
12.2.11. Hotels, restaurants, kredietkaarten, …
De omschrijvingen op de afrekeningen van kredietkaarten, facturen van hotels,
restaurantnota's, enz. zijn meestal erg beknopt. De boekhouding van de instel-
ling kan de kosten op grond van deze verantwoordingsstukken onmogelijk ana-
lytisch correct toewijzen. Deze informatie wijst evenmin uit of de verantwoor-
dingsstukken privé-kosten of zakelijke kosten betreffen. Het is noodzakelijk datalle diensten voldoende bijkomende informatie aan de boekhouding doorgeven
om deze kosten analytisch correct te kunnen toewijzen. De instelling dient daar-
voor de nodige instructies en procedures uit te werken.
12.2.12. Personeelskosten12.2.12.1. Loonadministratie
Toerisme Vlaanderen moet zelf ook dubbels van de kwartaalaangiften inzake
RSZ, aangiften inzake bedrijfsvoorheffing en individuele fiscale fiches bijhou-
den. Daar Toerisme Vlaanderen de uitwerking van een analytische boekhouding
aanving, is het aangewezen dat zij afspraken maakt met de CDVU voor eencorrecte analytische toewijzing van de personeelskosten. Voorts zijn de gege-
vens die de personeelsdienst de boekhouding bezorgt, onvoldoende om deze
dienst toe te laten controle uit te voeren of zelfs maar de loonkosten op een cor-
recte manier te boeken en weer te geven in de jaarrekening en in de uitvoerings-
rekening van de begroting. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 320
12.2.12.2. Classificatie van de overige personeelskosten
De boekhouding omschrijft een aantal personeelskosten (aandeel van de werk-
gever in het spoorabonnement, verblijfsvergoedingen, andere kosten ten lastevan de werkgever) in onvoldoende detail. Bovendien zijn de omschrijvingen
vaak inconsequent en komen uiteenlopende kosten op eenzelfde rekening te-
recht. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 321
13. Export Vlaanderen
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van Export Vlaanderen op 6 juli 1999
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld 62.235 61.840 -395
08 Interne verrichtingen 62.235 61.840 -395
sumptieve bestedingen) 69.915 61.001 -8.914
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 69.915 61.001 -8.914
vermogen en van ondernemingsactiviteit 0 2.450 2.450
26 Rente van overheidsvorderingen 0 2.450 2.450
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 800 2.445 1.645
36 Indirecte belastingen en heffingen 500 2.141 1.641
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen 300 304 4
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 837.600 836.192 -1.408
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 835.600 835.600 0
meenschappen, Gewesten) 2.000 592 -1.408
7 Desinvesteringen 200 6 -194
onlichamelijke zaken 200 6 -194
8 Kredietaflossingen en liquidatie van deelnemingen 16.300 16.189 -111
in bedrijven en financiële instellingen 5.500 5.930 430
87Kredietaflossingen door privaatrechterlijke instellingen
zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen en door gezinnen 4.800 4.259 -541
89 Kredietaflossingen binnen de sector overheid 6.000 6.000 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 987.050 980.123 -6.927 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 322
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld 12.400 8.108 -4.292
03 Interne verrichtingen 12.400 8.108 -4.292
sumptieve bestedingen) 895.150 786.788 -108.362
11 Lonen en sociale lasten 548.450 487.968 -60.482
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 346.700 298.820 -47.880
vermogen en van ondernemingsactiviteit 500 156 -344
21 Rente overheidsschuld 500 156 -344
7 Investeringen 64.050 44.684 -19.366
der onlichamelijke zaken 64.050 44.684 -19.366
8 Kredietverleningen en deelnemingen 14.950 16.567 1.617
financiële instellingen 5.150 6.674 1.524
83 Kredietverleningen aan gezinnen 3.800 3.893 93
85 Kredietverleningen binnen de sector overheid 6.000 6.000 0
TOTAAL UITGAVEN 987.050 856.303 -130.747
13.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
activa21.117 0 Kapitaal 42.512 42.512
activa55.585 42.512 Overgedragen
nettoresultaat249.219 166.845
activa2.434 2.735 Voorzieningen en
tingen15.116 0
meer dan 1 jaar1.670 440 Schulden op > 1
jaar400 0
max. 1 jaar4.004 8.129 Schulden op < 1
jaar75.376 51.647
Liquide middelen 303.622 212.302 Overlopende
rekeningen6.297 5.114
ningen488 0
Totaal 388.920 266.118 Totaal 388.920 266.118 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 323
Operationele kosten 806.901 744.268 Operationele
opbrengsten887.496 779.084
Financiële kosten 904 2.111 Financiële op-
brengsten1.296 4.383
kosten1.245 0 Uitzonderlijke
opbrengsten2.632 0
Winst van het jaar 82.374 37.088
Totaal 891.424 783.467 Totaal 891.424 783.467
1.712.184
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting op 6 juli
• de uitvoeringsrekening van de begroting ging niet vergezeld van een toelich-
ting;
• in strijd met artikel 53 van het nieuwe boekhoudbesluit, rekende de instelling
de lonen van december 1998 aan in het jaar 1998, niettegenstaande ze slechtsaan het personeel werden uitbetaald in januari van het volgende jaar;
• Export Vlaanderen bracht het saldo 1998 niet expliciet in het begrotingsluik
van de rapportering naar voren, zoals opgelegd door artikel 55 van het boek-
houdbesluit;
• een geschikte onderbouw voor een degelijke, volledige en tijdige inventari-
satie is niet aanwezig. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 324
14. Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van de Vlaamse Dienst voor Arbeids-
bemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB) op 10 augustus 1999 gecontroleerd
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld659.458 876.826 217.368
08 Interne verrichtingen 659.458 876.826 217.368
sumptieve bestedingen)5.239.595 5.163.977 -75.618
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 5.239.595 5.163.977 -75.618
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 930.000 939.810 9.810
39 Inkomensoverdrachten van het buitenland 930.000 939.810 9.810
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 16.573.400 18.247.842 1.674.442
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 16.573.400 16.403.800 -169.600
47 Inkomensoverdrachten van de sociale verzekeringsin-
stellingen0 255.495 255.495
meenschappen, Gewesten)0 1.588.547 1.588.547
TOTAAL ONTVANGSTEN 23.402.453 25.228.455 1.826.002
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld571.000 3.670.818 3.099.818
03 Interne verrichtingen 571.000 3.670.818 3.099.818
sumptieve bestedingen)13.344.908 13.406.246 61.338
11 Lonen en sociale lasten 11.083.623 10.760.695 -322.928
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 2.261.285 2.645.551 384.266
3 Inkomensoverdrachten aan  andere sectoren 4.732.100 3.718.039 -1.014.061
31 Exploitatiesubsidies 66.000 61.461 -4.539
zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen4.437.000 3.438.830 -998.170
34 Inkomensoverdrachten aan gezinnen 229.100 217.748 -11.352
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 4.166.000 3.932.900 -233.100
41 Inkomensoverdrachten aan de centrale overheid 824.000 718.666 -105.334
42 Inkomensoverdrachten aan de sociale verzekeringsin-
stellingen3.342.000 3.214.234 -127.766
7 Investeringen 588.445 500.452 -87.993
71 Aankoop van grond en gebouwen in het binnenland 30.000 0 -30.000
72 Nieuwbouw van gebouwen 170.000 243.469 73.46974 Verwerving van overige investeringsgoederen, waaron-
der onlichamelijke zaken388.445 256.983 -131.462
TOTAAL UITGAVEN 23.402.453 25.228.455 1.826.002 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 325
BALANS
activa4.848.995 4.526.855 Herwaarde-
rings-
meerwaarden989.562 0
meer dan 1 jaar1.280 862 Overgedragen
nettoresultaat677.324 -107.580
max. 1 jaar1.731.010 1.106.077 Dotaties,
subsidies,toelagen e.d.3.822.661 4.500.242
Geldbeleggin-
gen200.003 350.820 Voorzieningen
en uitgesteldebelastingen56.653 43.764
delen1.337.948 153.222 Schulden op <
1 jaar2.679.326 2.253.815
rekeningen109.697 564.717 Overlopende
rekeningen3.407 12.312
Totaal 8.228.933 6.702.553 Totaal 8.228.933 6.702.553
kosten23.582.414 21.595.112 Operationele
opbrengsten24.070.985 22.115.658
kosten787 1.264 Financiële
opbrengsten74.869 29.058
kosten3.355 15.035 Uitzonderlijke
opbrengsten225.606 12.437
jaar784.904 545.742
Totaal 24.371.460 22.157.153 Totaal 24.371.460 22.157.153 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 326
1.446.921
Het Rekenhof heeft zijn opmerkingen op 11 augustus 1999 aan de VlaamseMinisters van Financiën en Begroting en van Werkgelegenheid medegedeeld.
14.2.1. Begroting
Het beheerscomité van de VDAB heeft het begrotingsontwerp 1998 laattijdig
goedgekeurd, met name op 4 juni 1997. Het publiceerde de overeenkomstige
ESER-begroting op 27 oktober 1997. Op 4 december 1997 werd in een adden-dum bij de initiële begroting van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap
nog een functionele begroting gepubliceerd. De daarin vervatte kredieten stem-
men echter niet overeen met de ESER-begroting, maar met de aangepaste be-
groting die het comité op 5 november 1997 goedkeurde. De VDAB zou in de
toekomst meer duidelijkheid moeten scheppen over de uiteindelijk goedgekeur-de initiële en definitieve begrotingen, zowel intern (talrijke begrotingsaanpas-
singen) als extern (gepubliceerde begrotingen). Het zou daarbij moeten waken
over de congruentie tussen de door het beheerscomité goedgekeurde begrotingenen de gepubliceerde begrotingen.
De VDAB heeft een aantal begrotingsrubrieken overschreden, in strijd met arti-
kel 5 van de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instel-lingen van openbaar nut. De instelling heeft daarenboven geen toelichting bij de
uitvoering van de begroting met een verklaring van de voornaamste budgetaf-
wijkingen gevoegd, zoals bedoeld in artikel 47 van het boekhoudbesluit.
14.2.2. Boekhouding en rekeningen
De VDAB heeft haar jaarrekening, met uitzondering van de ESER-
uitvoeringsrekening, opgesteld in Belgische franken in plaats van in duizendenBelgische franken, zoals vereist door het boekhoudbesluit.
De rekeningen werden slechts op 25 juni 1999 officieel voorgelegd aan het Re-
kenhof. Dit is buiten de termijn opgelegd door artikel 6 van de wet van 16 maart1954.
De instelling heeft kosten en opbrengsten niet altijd aan de juiste periode toege-
wezen. Dit was het geval voor:
• de inkomende facturen van de dienst Informatiemanagement: de VDAB
legde het volledige bedrag van bepaalde facturen ten laste van 1998 terwijlde kosten gedeeltelijk betrekking hadden op 1999;
• de uitgaande facturen van betalende beroepsopleiding: de VDAB rekende
verscheidene facturen in januari 1999 als opbrengst aan, die betrekking
hadden op prestaties uit de periode oktober tot december 1998.
Het Rekenhof merkte het probleem van laattijdige facturatie, dat oninvorder-
baarverklaringen veroorzaakt, al in de rekeningen 1997 op. De beloofde ministe-
riële acties hebben hun doel blijkbaar nog niet volledig bereikt. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 327
De VDAB heeft de CFO-intresten 1997 pas in oktober 1998 ontvangen en als
financiële opbrengst geboekt (62,8 miljoen BEF). Deze intresten werden echterin mindering gebracht van de dotatie. Een dergelijke handelwijze ontneemt de
instelling elk initiatief tot een goed financieel beheer, nochtans een van de doel-
stellingen van de CFO-regeling. ABAFIM heeft evenmin het bedrag van deintresten 1998 tijdig aan de VDAB gemeld. De intresten zijn dus evenmin opge-
nomen in de VDAB-boekhouding 1998.
Alhoewel de VDAB voor de waardering van software en aankoopkosten een
aantal afwijkende waarderingsregels toepast, kan de dienst daarvoor geen goed-keuring voorleggen, wat in strijd is met artikel 23 van het boekhoudbesluit.
In 1998 boekte de VDAB de waarde van het Fonds van het vastliggend  (netto
tegenwaarde van de materiële vaste activa) over naar de rubrieken 15, dotaties,
subsidies, toelagen en soortgelijke  (3.822.661.550 BEF) en 121, herwaarde-
ringsmeerwaarden op materiële vaste activa  (989.561.563 BEF). Het laatstge-
noemde bedrag komt overeen met de herwaarderingsmeerwaarden die in 1994
werden geboekt. De al geboekte afschrijvingen op deze meerwaarden zijn
evenwel nog vervat in rubriek 15. Rubriek 121 is dan ook overgewaardeerd vooreenzelfde som als waarmee rubriek 15 ondergewaardeerd is. Het is aangewezen
de afschrijvingen op de herwaarderingsmeerwaarden over te hevelen van rubriek
15 naar rubriek 121.
Uit de afschrijvingstabellen van T-Interim blijkt dat het gebouw dat in septem-
ber 1998 werd aangekocht voor een volledig jaar is afgeschreven, in plaats van
pro rata temporis, zoals vereist door artikel 26 van het boekhoudbesluit.
De waarde van de gronden waarvan T-Interim eigenaar is, is geïncorporeerd in
de gerapporteerde nettoboekwaarde van de gebouwen (23.584.224 BEF). De
geboekte afschrijvingen bevatten ook afschrijvingen op gronden. Krachtens
artikel 12 van de wet van 17 juli 1975 op de boekhouding en de jaarrekening
van de ondernemingen, worden afschrijvingen echter enkel geboekt voor vaste
activa met beperkte gebruiksduur; activa met onbeperkte gebruiksduur (zoalsgronden) vergen de boeking van waardeverminderingen. Bijgevolg dringen devolgende correcties zich op:
• afsplitsing van de grondwaarde van de gebouwwaarde en onderbrenging
ervan in een aparte grootboekrekening;
• terugname van de onterecht geboekte afschrijvingen op gronden.
De VDAB wendt een gedeelte van de dotatie aan voor de financiering van in-
vesteringen. Om de bedrijfseconomische aanrekening van deze kapitaalsubsidievolgens de bepalingen van het boekhoudbesluit te vergemakkelijken, heeft het
Rekenhof gevraagd de dotatie op te splitsen in een werkingsdotatie en een in-
vesteringsdotatie, wat ook tegemoetkomt aan het principe van de begrotingsspe-cialiteit.
Het budgettair overgedragen overschot van vorige boekjaren (208,1 miljoen
BEF, ESER-code 08.2.1) stemt overeen met het gecumuleerd budgettair resul-taat tot en met 1997. De erin opgenomen resultaten van T-Interim voor 1996 en1997 zijn echter berekend op bedrijfseconomische basis.
Om de ESER-uitvoeringsrekening in te vullen en de bedrijfseconomische en
budgettaire boekingen op elkaar te laten aansluiten, maakt de VDAB een con- Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 328
versietabel waarin hij bedrijfseconomische rekeningen hergroepeert in functie
van de budgettaire ESER-codes. De tabel bevat echter een aantal fouten en in-consequenties (verkeerde rubricering, afwijkende bedragen, kosten die onterecht
niet als budgettaire uitgaven worden opgenomen, fouten in de budgettaire perio-
detoewijzing).
14.2.3. Controleverslag van de bedrijfsrevisor
De bedrijfsrevisor heeft de rekeningen goedgekeurd onder voorbehoud van de
juistheid van de inventaris en van de toerekening van kosten en opbrengsten aan
het juiste boekjaar. Bovendien verstrekte hij een aantal bijkomende verklaringen
en inlichtingen, die zijn verklaring over de rekeningen evenwel niet wijzigden. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 329
15. Vlaams Instituut voor het Zelfstandig Ondernemen (VIZO)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het Vlaams Instituut voor het Zelf-
standig Ondernemen op 24 augustus 1999 gecontroleerd verklaard.
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld7.801 7.801 0
08 Interne verrichtingen 7.801 7.801 0
sumptieve bestedingen)144.197 58.851 -85.346
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 144.197 58.851 -85.346
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 1.865.300 1.865.394 94
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 1.865.300 1.865.394 94
7 Desinvesteringen 2.900 2.922 22
onlichamelijke zaken2.900 2.922 22
TOTAAL ONTVANGSTEN 2.020.198 1.934.968 -85.230
sumptieve bestedingen)417.758 387.666 -30.092
11 Lonen en sociale lasten 257.591 217.787 -39.804
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 160.167 169.878 9.712
3 Inkomensoverdrachten aan  andere sectoren 81.134 88.482 7.347
34 Inkomensoverdrachten aan gezinnen 81.134 88.481 7.347
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 1.484.322 1.423.448 -60.873
heden1.484.322 1.423.448 -60.873
7 Investeringen 36.984 13.891 -23.093
der onlichamelijke zaken36..984 13.891 -23.093
TOTAAL UITGAVEN 2.020.198 1.913.487 -106.711 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 330
BALANS
activa2.415 0 Kapitaal 15.229 15.229
activa32.076 23.586 Overgedragen
nettoresultaat22.832 8.457
max. 1 jaar2.820 218.419 Schulden op < 1
jaar219.109 227.951
Liquide middelen 217.221 75
ningen2.638 9.558
Totaal 257.170 251.638 Totaal 257.170 251.638
kosten1.913.713 1.911.137 Operationele
opbrengsten1.925.386 1.885.475
kosten220 Financiële
opbrengsten2.903
kosten0 32 Uitzonderlijke
opbrengsten2.922 676
jaar14.375 Verlies van
het jaar22.115
Totaal 1.928.308 1.911.169 Totaal 1.928.308 1.911.169
1.583.762
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting op 24augustus 1999 medegedeeld dat het VIZO, in strijd met artikel 55 van het boek-
houdbesluit, het begrotingsoverschot van 21.480.986 BEF niet in de uitvoerings-
rekening van de begroting heeft weergegeven. Een begrotingsoverschot dient
immers expliciet naar voren te worden gebracht en als uitgave te worden ge-
boekt op de ESER-code 03.2 van de uitvoeringsrekening van de begroting.
Ook stelde het VIZO geen toelichting bij de uitvoeringsrekening van de begro-
ting op met een verklaring van de voornaamste budgetafwijkingen, zoals be-paald door artikel 47 van het boekhoudbesluit.
Niettegenstaande de cijfers van de voorgelegde jaarrekening 1998 volledig
overeenstemmen met de boekhouding van het VIZO en de draagdiskette met de
jaarrekening 1998 beveiligd is, laat het boekhoudprogramma toe een afgesloten
boekhoudperiode op relatief eenvoudige wijze te heropenen.Het Rekenhof heefthet VIZO dan ook geadviseerd zijn software zo aan te passen dat de jaarafslui- Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 331
ting onomkeerbaar is. Het zou ook een schriftelijke procedure moeten vastleg-
gen voor het afsluiten van vooraf bepaalde boekhoudperiodes, die er onderstrikte beperkingen in voorziet volgens bepaalde modaliteiten en controles eenafgesloten boekhoudperiode toch te kunnen heropenen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 332
16. Vlaamse Landmaatschappij (VLM)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van de Vlaamse Landmaatschappij
(VLM) op 16 juli 1999 gecontroleerd verklaard.
16.1.1. ESER-uitvoeringsrekeningen  1998
16.1.1.1. Ontvangsten en uitgaven van de algemene diensten
sumptieve bestedingen)21.100 35.759 14.659
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 500 1.312 812
18 Opbrengst uit werkzaamheden inzake grondwerken,
water- en wegenbouwkundige werken en andere voort-gebrachte investeringsgoederen20.600 34.447 13.847
vermogen en van ondernemingsactiviteit0 14.400 14.400
26 Rente van overheidsvorderingen 0 14.400 14.400
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 0 500 500
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen0 500 500
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 783.900 786.169 2.269
stellingen0 2.269 2.269
meenschappen, Gewesten)783.900 783.900 0
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 23.900 23.709 -191
69 Kapitaaloverdrachten van andere entiteiten (Staat, Ge-
meenschappen en Gewesten)23.900 23.709 -191
7 Desinvesteringen 03 13 1
76 Verkoop van grond en gebouwen in het binnenland 0 31 31
TOTAAL ONTVANGSTEN 828.900 860.568 31.668
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld0 72.658 72.658
03 Interne verrichtingen 0 72.658 72.658
sumptieve bestedingen)799.900 742.699 -57.201
11 Lonen en sociale lasten 625.500 612.905 -12.595
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 174.400 129.794 -44.606
vermogen en van ondernemingsactiviteit3.100 3.101 1
21 Rente overheidsschuld 3.100 3.101 1
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 2.000 0 -2.000
41 Inkomensoverdrachten aan de centrale overheid 2.000 0 -2.000 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 333
6 Kapitaaloverdrachten aan de sector overheid 200 18.622 18.422
65 Kapitaaloverdrachten aan andere entiteiten (Staat, Ge-
meenschappen, Gewesten)200 18.622 18.422
7 Investeringen 23.700 23.488 -212
der onlichamelijke zaken23.700 23.488 -212
TOTAAL UITGAVEN 828.900 860.568 31.668
16.1.1.2. Ontvangsten en uitgaven van de Mestbank
vermogen en van ondernemingsactiviteit0 5.200 5.200
26 Rente van overheidsvorderingen 0 5.200 5.200
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 365.300 367.397 2.097
stellingen0 2.097 2.097
meenschappen, Gewesten)365.300 365.300 0
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 28.700 28.700 0
meenschappen en Gewesten)28.700 28.700 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 394.000 401.297 7.297
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld0 37.470 37.470
03 Interne verrichtingen 0 37.470 37.470
sumptieve bestedingen)365.300 335.126 -30.174
11 Lonen en sociale lasten 246.100 227.297 -18.803
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 119.200 107.829 -11.371
7 Investeringen 28.700 28.701 1
der onlichamelijke zaken28.700 28.701 1
TOTAAL UITGAVEN 394.000 401.297 7.297 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 334
16.1.1.3. Ontvangsten en uitgaven van OC-GIS (ondersteunend centrum - Geo-
grafisch Informatiesysteem)
sumptieve bestedingen)8.000 27.219 19.219
water- en wegenbouwkundige werken en andere voort-gebrachte investeringsgoederen8.000 27.219 19.219
vermogen en van ondernemingsactiviteit011
26 Rente van overheidsvorderingen 0 1 1
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 33.400 33.400 0
meenschappen, Gewesten)33.400 33.400 0
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 10.400 10.400 0
meenschappen en Gewesten)10.400 10.400 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 51.800 71.020 19.220
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld0 11.009 11.009
03 Interne verrichtingen 0 11.009 11.009
sumptieve bestedingen)41.400 49.477 8.077
11 Lonen en sociale lasten 28.900 32.103 3.203
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 12.500 17.374 4.874
7 Investeringen 10.400 10.534 134
der onlichamelijke zaken10.400 10.534 134
TOTAAL UITGAVEN 51.800 71.020 19.220
De bovenvermelde cijfers betreffen drie van de elf uitvoeringsrekeningen, die
deel uitmaken van de jaarrekening van de VLM (zie verder). Deze drie samen-
gevatte uitvoeringsrekeningen bevatten evenwel de belangrijkste transacties ensommen van de VLM.
vanuit de Vlaamse begroting. De VLM registreert ze dan ook onder de ontvang-sten van de algemene diensten. Tevens bestaat een groot gedeelte van de ont-
vangsten uit de dotaties voor de werking van de Mestbank lastens de begroting
van het Minafonds. Deze werkingsdotaties worden onder de ontvangsten van deMestbank geregistreerd.
Het voornaamste deel van de uitgaven betreft lonen, sociale lasten en (in iets
mindere mate) de aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten, aange-rekend in hoofdgroep 1. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 335
BALANS
activa1.284 0Kapitaal 1.450 1.450
activa486.484 516.486Herwaarde-
ringsmeer-
waarden519.688 519.688
activa526 591 Reserves 272.127 261.338
meer dan 1 jaar554.345 607.627 Kapitaalsubsi-
dies110.466 91.732
bestellingen inuitvoering664.284 573.460 Voorzieningen
risico’s/kosten347.188 471.684
max. 1 jaar352.362 600.836 Schulden op
meer dan 1jaar1.049.693 1.101.566
Liquide middelen 782.679 460.259 Schulden op
max. 1 jaar521.263 310.378
rekeningen24.757 35.762 Overlopende
rekeningen44.846 37.185
Totaal 2.866.721 2.795.021 Totaal 2.866.721 2.795.021
kosten1.325.351 1.774.905 Operationele
opbrengsten1.312.766 1.745.575
Financiële kosten 3.231 4.578 Financiële
opbrengsten22.561 37.832
kosten35 103 Uitzonderlijke
opbrengsten4.080 5.005
Belasting op het
resultaat0- 9 8 2
boekjaar10.790 9.808
Totaal 1.339.407 1.788.412 Totaal 1.339.407 1.788.412
1.684.649
Het Rekenhof heeft zijn onderzoeksverslag op 16 juli 1999  aan de Vlaamse
Ministers van Financiën en Begroting en van Leefmilieu overgelegd. De onder-staande paragrafen vatten dit verslag samen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 336
16.2.1. De permanente inventaris van de materiële vaste activa
Naar aanleiding van de rekeningencontrole over het boekjaar 1997 had het Re-
kenhof de VLM gevraagd zo spoedig mogelijk te starten met de uitbouw vaneen goed permanent inventarissysteem.
Voor de gebouwen en de terreinen, diende de VLM in dat verband na te gaan of
de oorspronkelijk geboekte meerwaarde (519.688.430 BEF) voor het nog niet
afgeschreven gedeelte, zijnde 255.247.731 BEF op 31 december 1997 en
230.530.349 BEF op 31 december 1998, nog wel aanwezig was. Als dit niet
(volledig) meer het geval was, diende de instelling het niet afgeschreven ge-deelte van deze meerwaarde af te boeken.
Op het einde van 1998 heeft de VLM twee schattingsverslagen van aankoopco-
mités gekregen over de terreinen en gebouwen te Herentals en Brugge. Daaruit
bleek de geschatte waarde (marktwaarde) hoger te liggen dan de nettoboekwaar-
de op 31 december 1998 (inclusief de herwaarderingsmeerwaarde). De VLM
kan bijgevolg de herwaarderingsmeerwaarde ten belope van het nog niet afge-schreven gedeelte voor deze twee onroerende goederen op de balans behouden.
Een definitief oordeel over de juistheid van de in het verleden geschatte her-
waarderingsmeerwaarden, is pas mogelijk als ook de schattingsverslagen over
de onroerende goederen te Diest, Gent en Brussel voorhanden zijn. De VLM
moet deze verslagen dan ook zo snel mogelijk overleggen. Zij kunnen het best
een afzonderlijke waardering bevatten van de terreinen (niet af te schrijven ma-terieel vast actief) en de gebouwen (af te schrijven materieel vast actief). De
raming is trouwens op dit moment zeker belangrijk, daar de VLM in het kader
van de bestaande huisvestingsproblematiek mogelijk in de nabije toekomst ver-huist naar andere lokaties, waarbij de eventuele aankoop van nieuwe onroerende
goederen gedeeltelijk moet worden gefinancierd met de opbrengst uit de ver-
koop van de huidige onroerende goederen.
Wat de overige materiële vaste activa betreft, wil de VLM met de uitbouw van
de permanente inventaris starten in de tweede helft van 1999. Het Rekenhof zal
deze zeer belangrijke problematiek evalueren naar aanleiding van de controlevan de rekeningen van de VLM over de volgende boekjaren.
16.2.2. De voorziening voor grote onderhouds- en herstellingswerken
De waarderingsregels voor de post voorzieningen voor grote onderhouds- en
herstellingswerken  dienen duidelijker te worden omschreven. Om te komen tot
een voldoende staving van de erop geboekte bedragen, is het aangewezen daar-bij de volgende elementen uit te werken:
• een lijst van alle grote onderhouds- en herstellingswerken, vergezeld van
een kostenraming die is gebaseerd op historische gegevens of gevraagde
prijsoffertes;
• het tijdstip waarop de eerstvolgende onderhouds- en herstellingswerken (per
individueel werk) zullen worden uitgevoerd;
• de geschatte frequentie van de individuele onderhouds- en herstellingswer-
ken. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 337
 In dit verband heeft het Rekenhof in 1998 vastgesteld dat de voorziening per 31
december 1997 met 71 miljoen BEF was overgewaardeerd omdat de voorzie-ningen ten belope van dit bedrag werden teruggenomen, daar de werken waarop
ze betrekking hadden in de praktijk technisch onhaalbaar bleken. Bovendien was
het niet duidelijk in welke mate de VLM een bedrag van 50 miljoen BEF voortechnische installaties  kan staven aan de hand van bestelbonnen, prijsoffertes,
enz.
16.2.3. Uitvoeringsrekening van de begroting volgens het nieuwe boekhoudbe-
sluit
De jaarrekening van de VLM bestaat uit, onder meer, elf uitvoeringsrekeningen.
Deze rekeningen vloeien enerzijds voort uit de verschillende taken die de para-
regionale uitvoert in het kader van haar statutaire opdracht en anderzijds uit deministeriële bevoegdheidsverdeling en de verschillende financieringswijzen van
deze taken. Om deze redenen heeft de financiële afdeling van de VLM elf boek-
houdkundige entiteiten opgericht, die begrotingsmatig een aparte opvolgingkrijgen. De jaarrekening licht deze situatie echter niet toe. Het Rekenhof heeft
dan ook aanbevolen een summiere omschrijving van de entiteiten (dus ook uit-
voeringsrekeningen) te geven in de toelichting van de jaarrekening, opdat een
duidelijker beeld ontstaat van de activiteiten en registraties van elke entiteit.
Deze aanbeveling strekt er niet toe het systeem in vraag te stellen, maar de jaar-rekening te verduidelijken.
16.2.4. Registratie van de dotaties en subsidies
Sommige van de volgende opmerkingen vloeien voort uit onduidelijke bepalin-
gen in het boekhoudbesluit. Het Rekenhof verwijst in dit verband naar de reso-
lutie van het Vlaams Parlement van 5 mei 1999, die de uitbouw van een admini-stratieve dienst binnen het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap heeft aan-
bevolen voor de coördinatie en ondersteuning van de VOI’s.
16.2.4.1. Bedrijfseconomische registratie van de dotaties en subsidies
De VLM registreerde 13,5 miljoen BEF werkingsdotatie voor de entiteit na-
tuurinrichting als opbrengst in de resultatenrekening, hoewel zij de dotatie niet
ontving in 1998. Zij boekte daarvan 11,5 miljoen BEF tegen als een van het
Minafonds  te ontvangen werkingstoelage natuurinrichting . De overige 2 miljoen
BEF werd tegengeboekt op rekening 644400, financiering natuurinrichting,  van
de resultatenrekening. Die rekening is gekoppeld aan ESER-code 12.114 (enti-
teit VLM). Daaruit volgt dat de entiteit VLM in feite 2 miljoen BEF kosten vande entiteit natuurinrichting draagt. Het is aangewezen maatregelen te treffen om
deze handelswijze in de toekomst te vermijden.
Hoewel de Vlaamse Minister van Leefmilieu het Minafonds in 1999 opdracht
gaf 1 miljard BEF op een reservefondsrekening te reserveren voor de betaling
van de economische vergoedingen 1997 en 1998 in het kader van het Mestactie-
plan, zodra de Europese Commissie daarvoor toestemming zou geven, vermeldtde toelichting dit belangrijke feit na het jaareinde niet. Het Rekenhof heeft nu al
de vraag gesteld hoe de VLM deze som, die zij in de eerste helft van 1999
effectief ontving, dient te boeken: moet zij het bedrag volledig als operationele
opbrengst in haar semesteriële staat opnemen, waarbij deze opbrengst dan ook
mogelijk de belastbare basis met 1 miljard BEF verhoogt ? Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 338
Op het einde van 1998 debiteerde de VLM bijna 104 miljoen BEF van de op-
brengstenzijde van de resultatenrekening (registratie van minderopbrengsten).Vol. 28 van de jaarrekening licht deze transactie summier toe volgens de wet
van 17 juli 1975: het gaat om een overdracht naar het volgende boekjaar (ge-
boekt voor winstverdeling) met als tegenpost een schuld ten opzichte van hetVlaams Gewest op de passivazijde van de balans. Zonder deze boeking, zou de
VLM een winst in de resultatenrekening gerapporteerd hebben van 111 miljoen
BEF. De boeking, die niet werd gestaafd met een verantwoordingsstuk, werd omde volgende redenen verricht:
• zonder deze boeking zou de VLM zijn belast op deze 111 miljoen BEF (in
plaats van op het huidige te bestemmen resultaat van het boekjaar);
• de Vlaamse overheid zou (te) gunstige resultaten wel eens als reden kunnen
zien voor een dotatieverlaging.
De VLM baseerde deze boekingen evenmin op een gedagtekend (extern) ver-
antwoordingsstuk, zoals artikel 8 van het nieuwe boekhoudbesluit het nochtans
vereist. Het Rekenhof vroeg daarom voor de toekomst een duidelijker regeling
voor dergelijke overdrachten  (voor winstverdeling), opdat zij juridisch correct
kunnen worden geregistreerd en opdat de instelling alle vorderingen en schulden
van de VLM tegenover het Gewest duidelijk zou kunnen toelichten in de jaarre-kening.
Op het jaareinde heeft de VLM van het Vlaams Gewest 20 miljoen BEF ontvan-
gen, die zij niet heeft geregistreerd als een opbrengst in de resultatenrekening,
maar boekte op een passivarekening van de balans. Het was de financiële afde-ling namelijk aanvankelijk niet duidelijk waarom zij dit bedrag kreeg (de stor-
ting geschiedde op een verkeerde bankrekening en zonder duidelijke medede-
ling.). Een duidelijke omschrijving van doorgestorte bedragen met vermelding
van te gebruiken rekeningnummers en ESER-codes is dan ook in de toekomst
aangewezen. Alleen zo is het duidelijk of de bedragen als opbrengsten (in deresultatenrekening), dan wel als over te dragen opbrengsten (op de passivazijdevan de balans), dienen te worden geboekt.
16.2.4.2. Aanrekening in de uitvoeringsrekening van de dotaties en subsidies
De VLM heeft de bovengenoemde 20 miljoen BEF evenmin geregistreerd als
kasontvangst in een van de elf uitvoeringsrekeningen, in strijd met het universa-liteitsbeginsel van de begroting.
De instelling boekt subsidies voor indienstneming van personeelsleden om eer-
ste-werkervaring op te doen, in de subrubriek inkomensoverdrachten van de
sociale overheid  (ESER-code 47). Het is de vraag of deze code de meest ge-
schikte is om deze subsidies op aan te rekenen. Duidelijke richtlijnen, onder
meer omtrent de te gebruiken ESER-code bij de toekenning van subsidies, zou-den de transparantie van de begroting en de uniformiteit van de registraties in deuitvoeringsrekening van de begroting bij alle VOI’s kunnen verhogen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 339
16.3. Bijzonder onderzoek: personeelsuitgaven
1 578 285
Het Rekenhof heeft eind 1998 de personeelsuitgaven van de VLM gecontro-leerd. Deze controle kaderde in een algemeen onderzoek naar de toepassing van
het nieuwe personeelsstatuut in de Vlaamse openbare instellingen die onderwor-
pen zijn aan het algemene-principesbesluit(
233). Deze instellingen moeten de
managementsopties inzake structuur, statuut en cultuur, de basiskenmerken van
het personeelsstatuut en de algemene principes inzake geldelijk en administratiefstatuut overnemen.
De over te nemen managementsopties zijn:
• een nieuwe structuur moet de dienst aan de burger verbeteren;
• de structuur moet helder zijn, met een minimum aan hiërarchische niveaus;
• het personeelsstatuut moet de doelgerichtheid en doelmatigheid vergroten;
• in de nieuwe bedrijfscultuur gaat de aandacht vooral naar het personeelslid
als mens in de organisatie, met centraal: communicatie.
De basiskenmerken van het Vlaams Personeelsstatuut(
234) zijn: responsabilise-
ring van de ambtenaar; deregulering van teksten en procedures; naleving van
algemene beginselen van behoorlijk bestuur en maximale aanwending van de
personeelsbeheerstechnieken.
Het nieuwe statuut voorziet ook in een salarisschaalherziening. De meerkosten
verbonden aan de invoering van de nieuwe salarisschalen, moeten evenwel bud-
gettair worden gecompenseerd door een vermindering van het personeelseffec-
tief, binnen een termijn van vijf jaar en zonder afwenteling op de gebruikers.
De controle van de personeelsuitgaven van de VLM bestond uit een onderzoek
van het nieuwe personeelsstatuut en de toepassing ervan op individuele perso-
neelsleden, de evolutie van het personeelsbestand, de controle van het budgettaircompensatieplan, de tewerkstelling van contractuele personeelsleden, de wer-
king van de personeelsdienst en de toekenning van vergoedingen, toelagen en
andere voordelen.
                                                       
233 Koninklijk besluit van 26 september 1994 tot bepaling van de algemene princi-
pes van het administratief en geldelijk statuut van het rijksambtenaren die vantoepassing zijn op het personeel van de diensten van de Gemeenschaps- enGewestregeringen en van de Colleges van de Gemeenschappelijke Gemeen-schapscommissie en van de Franse Gemeenschapscommissie, alsook van depubliekrechtelijke rechtspersonen die ervan afhangen.
234 Besluit van de Vlaamse regering van 24 november 1993 houdende organisatie
van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap en de regeling van de rechts-positie van het personeel. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 340
Het Rekenhof formuleerde opmerkingen over: het grote aantal vacante betrek-
kingen op de personeelsformatie, het grote aantal overuren dat wordt gepres-teerd, de onrechtmatige contractuele tewerkstelling, de invoering van de functi-
onele loopbaan en de onregelmatige toekenning van allerlei toelagen, vergoe-
dingen en voordelen. Individuele opmerkingen betroffen de toekenning van eenonwettig aanvullend overlevingspensioen, de onregelmatige bevordering tot
bestuurssecretaris en de berekening van de geldelijke anciënniteit. Voor twee
gevallen schreef het Rekenhof op 30 maart 1999 de Vlaamse Minister vanAmbtenarenzaken aan, die antwoordde op 6 mei 1999.
Het antwoord van de Vlaamse Minister van Leefmilieu d.d. 23 juni 1999, leidde
op 23 augustus 1999 tot een repliek van het Rekenhof. De minister deelde mededat een intern onderzoek liep, onder begeleiding van een extern auditbureau. De
conclusies van dit onderzoek zouden de VLM toelaten een nieuwe personeels-
formatie op te stellen uitgaande van de noodzakelijk geachte personeelsbezet-
ting. Het complexe probleem van de overuren zou, als gevolg van de uitbreiding
van het personeelsbestand, een oplossing krijgen. Voor andere opmerkingenstelde de minister een reglementaire oplossing in het vooruitzicht. Hij bleef
evenwel bij zijn standpunt inzake de toekenning van het aanvullend overle-
vingspensioen en de functionele loopbaan. Voor de individuele gevallen vroeghij tijd om een oplossing te zoeken.
Het Rekenhof zal de implementatie van de personeelsplannen opvolgen. Het zal
meer bepaald nagaan of de VLM effectief een nieuwe personeelsformatie opsteltdie beantwoordt aan de noden van de organisatie en hoe het personeelsbestanden het aantal gepresteerde overuren zullen evolueren. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 341
17. Vlaamse Maatschappij voor Watervoorziening (VMW)
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van de Vlaamse Maatschappij voor
Watervoorziening (VMW) op 28 juni 1999 gecontroleerd verklaard.
17.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld0 762.642 762.642
08 Interne verrichtingen 0 762.642 762.642
sumptieve bestedingen)6.291.743 6.028.207 -263.536
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 6.291.743 6.028.207 -263.536
vermogen en van ondernemingsactiviteit64.436 149.761 85.325
28 Overige resultaten van vermogen 64.436 149.761 85.325
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 800.000 843.416 43.416
36 Indirecte belastingen en heffingen 800.000 843.416 43.416
5 Kapitaaloverdrachten  van andere sectoren 31.600 37.529 5.929
50 Niet verdeeld 31.600 21.084 -10.516
59 Kapitaaloverdrachten van het buitenland 0 16.445 16.445
8 Kredietaflossingen en liquidatie van deelnemingen 193.011 331.671 138.660
89 Kredietaflossingen binnen de sector overheid 193.011 331.671 138.660
96 Opneming van gevestigde overheidsschuld 500.000 500.000 0
TOTAAL ONTVANGSTEN 7.880.790 8.653.226 772.436
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld0 63.580 63.580
03 Interne verrichtingen 0 63.580 63.580
sumptieve bestedingen)5.176.532 5.327.823 151.291
11 Lonen en sociale lasten 2.290.032 2.249.802 -40.230
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 2.886.500 3.078.021 191.521
vermogen en van ondernemingsactiviteit456.831 456.734 -97
21 Rente overheidsschuld 456.831 456.734 -97
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 391.800 355.860 -35.940
41 Inkomensoverdrachten aan de centrale overheid 391.800 355.860 -35.940
5 Kapitaaloverdrachten aan  andere sectoren 8.000 9.188 1.188
53 Kapitaaloverdrachten aan gezinnen 8.000 9.188 1.188
7 Investeringen 1.737.200 1.566.862 -170.338
70 Niet verdeeld 827.000 486.708 -340.292
71 Aankoop van grond en gebouwen in het binnenland 10.000 21.895 11.895
73Aanleg van grondwerken en water- en wegenbouwkun-
dige werken720.000 928.604 208.604
der onlichamelijke zaken180.200 129.655 -50.545
9 Overheidsschuld 873.179 873.179 0
TOTAAL UITGAVEN 8.643.542 8.653.226 9.684 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 342
17.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12.1998
BALANS
Oprichtingskosten 1.943 2.954 Kapitaal 25.946.157 25.946.157
activa5.825 4.842 Reserves 3.398.972 3.398.972
activa36.615.982 36.359.776 Overgedragen
winst32.855 12.667
activa2.754 2.819 Dotaties, subsidies
en toelagen424.724 466.380
meer dan 1 jaar389.013 629.406 Voorzieningen
risico’s/kosten508.003 613.364
bestellingen in
uitvoering177.507 184.156 Schulden op meer
dan 1 jaar5.924.072 6.039.217
max. 1 jaar645.884 829.928 Schulden op max.
1 jaar1.777.144 2.033.770
Geldbeleggingen 250.000 500.000 Overlopende
rekeningen262.093 340.501
Liquide middelen 165.292 334.375
ningen19.820 2.772
Totaal 38.274.020 38.851.028 Totaal 38.274.020 38.851.028
Operationele kosten 6.085.632 5.918.730 Operationele
opbrengsten6.410.797 6.351.006
Financiële kosten 461.842 534.511 Financiële op-
brengsten149.761 118.848
kosten224 6.505 Uitzonderlijke
opbrengsten7.328 2.559
Overgedragen winst
van het boekjaar20.188 12.667
Totaal 6.567.886 6.472.413 Totaal 6.567.886 6.472.413
1.684.648
Leefmilieu op 28 juni 1999 zijn onderzoeksverslag overgelegd. De onderstaandeparagrafen vatten dit verslag samen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 343
17.2.1. Permanente inventaris van de materiële vaste activa
Het Rekenhof heeft akte genomen van het standpunt van de minister inzake de
permanente inventaris van de materiële vaste activa en zal de resultaten overdeze zeer belangrijke problematiek evalueren bij de controle van de rekeningenvan de VMW over de volgende boekjaren.
17.2.2. De overwaardering van de installaties, machines en uitrusting
Bij de rekeningencontrole 1995 en 1996 had het Rekenhof een mogelijke over-
waardering van deze activa op basis van een theoretische studie geschat op 16,8miljard BEF. Deze overwaardering was voornamelijk te wijten aan een onvol-
doende afschrijving tot en met het boekjaar 1990. Om dezelfde reden was ook
het eigen vermogen overgewaardeerd en, bijgevolg, de waarde van de aandelenvan de vennoten. De mogelijke overwaardering bestond nog steeds eind 1998.
De VMW verkiest deze problematiek parallel met de opmaak van de perma-
nente inventaris aan te pakken. De instelling acht het maar zinvol deze mogelij-ke overwaardering aan te pakken als dit de balans noch de resultatenrekeningontwricht.
Het Rekenhof heeft bij de voorgestelde handelwijze echter bedenkingen:
• De Vlaamse Minister van Financiën was er in haar antwoord op de opmer-
kingen over de rekeningen 1995 en 1996 voorstander van dat de VMW inoverleg met het Rekenhof een adequate en wettelijk verantwoorde oplossingzou zoeken. De huidige handelwijze wijkt hiervan af.
• Een rekeningencontrole gaat niet na of een transactie zinvol is, maar of de
boekhouding een getrouw beeld geeft van de werkelijkheid, het vermogenen de financiële positie van de VMW. Ook het boekhoudbesluit verwoordtdit algemeen geldend boekhoudprincipe.
• Het Rekenhof betoogde al op 17 september 1997 dat een eenmalige aanpas-
sing van het eigen vermogen de financiële positie (solvabiliteitsratio ) niet
zou ontwrichten. Wel zou een eventuele aanpassing ook moeten leiden tot
een aanpassing van de waarde van de aandelen van alle vennoten van de in-
stelling. Deze operatie zou een vermindering van het eigen vermogen totgevolg hebben.
• Bij spreiding in de tijd van deze aanpassing, zal zij toekomstige resulta-
ten van de instelling beïnvloeden.
17.2.3. De kapitaalsubsidies
 Op grond van artikel 43, §5, van het boekhoudbesluit heeft de VMW vanaf het
boekjaar 1998 meer dan 79 miljoen BEF kapitaalsubsidies afgeschreven en alsopbrengst geboekt op de post 753000, k apitaal en interestsubsidies . Het Reken-
hof heeft hieromtrent het volgende opgemerkt: Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 344
• De financiële opbrengsten op post 756/759 en de operationele opbrengsten
op post 73 zijn in de jaarrekening voor hetzelfde bedrag respectievelijk
over- en ondergewaardeerd.
• De ontvangsten in de uitvoeringsrekening onder code 28.0, niet verdeelde
overige resultaten van vermogen,  zijn overgewaardeerd met meer dan 79
miljoen BEF, aangezien het hier niet gaat over kasontvangsten, maar om af-
schrijvingen.
Hoewel het Rekenhof begrip kan opbrengen voor de bedrijfseconomische regi-
stratie van de opbrengst, maar dan als een operationele opbrengst, vraagt het
zich af waarom de VMW de afschrijving op de kapitaalsubsidies niet eerder
startte, op grond van dezelfde boekingswijze, zoals beschreven in de bijlage bij
het koninklijk besluit van 8 oktober 1976. Het heeft nogmaals gewezen op de
discordantie tussen, enerzijds, artikel 43, §5, van het VOI-besluit en de bijlagebij het koninklijk besluit van 8 oktober 1976 en, anderzijds, artikel 10 van het
oprichtingsdecreet van de VMW d.d. 28 juni 1983. Een aanpassing van dit de-
creet is dan ook nodig.
17.2.4. De winstevolutie bij de VMW
De nettowinst bedroeg in de periode 1987-1990(
235) gemiddeld 1,3 miljard BEF
(in deze periode boekte de instelling bijna geen afschrijvingen op de materiële
vaste activa - zie ook punt 2.2.). In de periode 1991-1998 bedroeg de winst maar
gemiddeld 49,2 miljoen BEF meer. In deze referentieperiodes bedroegen de
afschrijvingen respectievelijk gemiddeld 65,6 miljoen BEF en iets meer dan 1
miljard BEF. De boeking van afschrijvingen, overeenkomstig de boekhoudwet,was vanaf 1991 dus de belangrijkste factor in de sterke beperking van de winst-mogelijkheden.
Het tekort aan afschrijvingen in het verleden zal de resultaten van de volgende
boekhoudkundige jaren verder negatief beïnvloeden. Aangezien de VMW blijk-
baar geen eenmalige aanpassing van de afschrijvingsbedragen wenst door te
voeren om de mogelijke overwaardering van de materiële vaste activa boek-houdkundig te corrigeren (zie punt 2.2), zijn maatregelen nodig om de dalendewinsten tegen te gaan.
                                                       
235 1987 was het eerste operationele boekjaar van de VMW. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 345
17.3.1. Interne controle bij de gewestelijke directies
17.3.1.1. Audit
1.478.549
Het Rekenhof heeft in 1997 een audit uitgevoerd op de procedures van interne
controle bij de gewestelijke directies van de VMW en dit wegens het belang van
de gedecentraliseerde structuur van deze maatschappij en de daaraan verbonden
gedecentraliseerd uitgevoerde operaties (aankopen, verkopen, …). Het onder-zoek vond plaats bij de gewestelijke directies te Leuven voor Vlaams-Brabant,
Hasselt voor Limburg, Gent voor Oost-Vlaanderen en Kortrijk voor West-
Vlaanderen. De bestaande interne controleprocedures werden onderzocht engeëvalueerd.
Het Rekenhof lichtte de resultaten van dit onderzoek (bestaande uit een be-
schrijving, testresultaten en aanbevelingen per gewestelijke directie) toe in een
rapport. De aanbevelingen in dit rapport konden in het algemeen in de volgendetwee categorieën worden onderverdeeld:
• Aanbevelingen die nog een verbetering of versterking van al bestaande in-
terne controlemaatregelen bij de vier gewestelijke directies met zich zouden
kunnen brengen.
• Aanbevelingen die hoofdzakelijk het wegwerken van de thans bestaande
inefficiënties in de administratieve organisatie van de VMW beogen.
Het Rekenhof stuurde dit rapport in 1997 naar de Vlaamse Ministers van Leef-
milieu en van Financiën en Begroting, alsook naar de voorzitter van de raad van
bestuur van de VMW.
17.3.1.2. Opvolging
Op 28 juli 1998 deelde de voorzitter van de raad van bestuur van de VMW het
Rekenhof zijn reactie op het rapport mee. Hij beloofde een nauwkeurige opvol-
ging van de aanbevelingen door de raad van bestuur.
Op 31 juli 1998 antwoordde de Vlaamse Minister van Leefmilieu. Hij onder-
streepte dat dit onderzoek ongetwijfeld een meerwaarde inhield van de opge-
starte veranderingsprocessen in het kader van de filosofie van continu verbete-
ren.
Op 8 februari 1999 schreef de voorzitter van de raad van bestuur dat de VMW
naar aanleiding van de rekeningencontrole over het boekjaar 1998 had vastge-
steld dat zij al enkele aanbevelingen geheel of gedeeltelijk had gerealiseerd,
onder meer die over het opzetten van een interne auditafdeling, de procedures in
verband met kastranfers naar de bankrekening en het aanvragen van globalisatie-facturen (en dus verminderen van het aantal aankoopfacturen) aan nutsbedrijven. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 346
17.3.1.3. Besluit
Deze audit, waaraan de VMW bereidwillig haar medewerking heeft verleend,
heeft geleid tot een aantal aanbevelingen, die op dit moment door de maatschap-
pij worden geïmplementeerd. Deze implementatie heeft een gunstig effect op de
versterking van de interne controlemaatregelen en op de efficiënte werking vande administratieve organisatie.
17.3.2. Drinkwatervoorziening in Vlaanderen
Het Rekenhof heeft tevens de sterke en zwakke punten van de drinkwatervoor-
ziening in Vlaanderen geanalyseerd. De resultaten van deze analyse zijn opge-nomen op p. 430 e.v. van dit boek. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 347
18. Vlaamse Huisvestingsmaatschappij (VHM)
18.1. Rekeningen 1998
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van de Vlaamse Huisvestingsmaat-
schappij (VHM) op 6 juli 1999 gecontroleerd verklaard.
18.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998(236)
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld1.976.743 1.974.649 -2.095
06 Ontvangsten nader te verdelen over hoofdgroepen 1 t/m
91.976.743 1.974.649 -2.095
sumptieve bestedingen)206.090 158.106 -47.984
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 206.090 158.106 -47.984
vermogen en van ondernemingsactiviteit5.069.339 5.157.145 87.806
26 Rente van overheidsvorderingen 5.069.289 5.157.026 87.738
28 Overige resultaten van vermogen 50 118 68
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 587.138 576.171 -10.967
oogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen587.138 576.171 -10.967
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 265.187 242.986 -22.201
stellingen6.288 5.898 -390
meenschappen, Gewesten)258.899 237.088 -21.811
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 4.211.311 3.771.045 -440.266
meenschappen en Gewesten)4.211.311 3.771.045 -440.266
                                                       
236 Hoewel de VHM voor 1998 zowel een traditionele begroting als een ESER-
begroting heeft opgemaakt, is alleen een uitvoeringsrekening volgens het
ESER-schema voorgelegd, en dit zonder detaillering in functie van de maat-
schappelijke opdracht van die instelling. Daarenboven werd geen informatiegeboden over de nochtans belangrijke financieringsverbintenissen van deVHM. De informatieve waarde van dit document is dus zeer beperkt. In hetbijzonder komt het investeringsbeleid van de VHM op geen enkele wijze totuiting (zie ook 2.2). Overigens werd, in strijd met het besluit van de Vlaamse
regering van 21 mei 1997 betreffende een geïntegreerde economische boek-
houding en budgettaire rapportering voor de Vlaamse openbare instellingen, deuitvoeringsrekening van de begroting niet in duizendtallen gerapporteerd. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 348
7 Desinvesteringen 200 35 -165
onlichamelijke zaken200 35 -165
8 Kredietaflossingen en liquidatie van deelnemingen 4.938.632 6.570.859 1.632.227
zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen en door gezinnen4.864.791 5.568.636 703.845
89 Kredietaflossingen binnen de sector overheid 73.841 1.002.223 928.382
9 Overheidsschuld 12.452.475 11.678.234 -774.241
96 Opneming van gevestigde overheidsschuld 2.871.630 2.437.013 -434.617
99 Opneming van kortlopende schuld 9.580.845 9.241.221 -339.624
TOTAAL ONTVANGSTEN 29.707.115 30.129.228 422.113
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld1.225.809 1.225.809 0
01 Uitgaven nader te verdelen over hoofdgroepen 1 t/m 9 1.225.809 1.225.809 0
sumptieve bestedingen)686.274 560.723 -125.551
10 Niet verdeeld 689 409 -280
11 Lonen en sociale lasten 455.270 406.637 -48.63312 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 230.315 153.677 -76.638
vermogen en van ondernemingsactiviteit5.083.693 5.133.948 50.255
21 Rente overheidsschuld 5.083.693 5.133.948 50.255
3 Inkomensoverdrachten aan  andere sectoren 206.845 211.418 4.574
zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen118.845 102.845 -16.000
34 Inkomensoverdrachten aan gezinnen 88.000 108.574 20.574
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 48.600 26.602 -21.998
40 Niet verdeeld 5.364 -2.573 -7.936
41 Inkomensoverdrachten aan de centrale overheid 43.236 29.175 -14.061
7 Investeringen 42.650 22.681 -19.969
71 Aankoop van grond en gebouwen in het binnenland 5.000 3.184 -1.816
der onlichamelijke zaken37.650 19.498 -18.152
8 Kredietverleningen en deelnemingen 9.417.300 8.369.445 -1.047.855
82 Kredietverleningen aan privaatrechterlijke instellingen
zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen7.749.800 6.935.997 -813.803
83 Kredietverleningen aan gezinnen 1.667.500 1.433.448 -234.052
9 Overheidsschuld 14.648.014 12.935.616 -1.712.398
91 Aflossingen van gevestigde overheidsschuld 4.077.693 5.004.046 926.353
94 Aflossing van korlopende schuld 10.570.321 7.931.570 -2.638.751
TOTAAL UITGAVEN 31.359.185 28.486.243 -2.872.942 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 349
18.1.2. Balans en resultatenrekening 1998
BALANS
activa3.449 1.459 Kapitaal 1.609 1.609
activa1.177.616 1.225.299 Herwaarde-
ringsmeer-waarden247.721 244.750
activa260.083 253.881 Reserves 3.314.426 3.255.275
meer dan één jaar156.214.734 156.987.095 Overgedragen
netto-resultaat2.295.773 1.448.033
Voorraden 753.596 787.940 Dotaties,
toelagen e.d.7.315.561 5.867.485
max. één jaar26.023.301 25.711.235 Voorzieningen
belastingen2.090.230 2.254.586
Geldbeleggingen 10.494.656 10.764.408 Schulden op >
1 jaar156.330.599 158.342.696
Liquide middelen 826.988 802.984 Schulden op <
1 jaar24.102.906 25.059.156
rekeningen277.307 273.736 Overlopende
rekeningen332.905 334.447
Totaal 196.031.730 196.808.037 Totaal 196.031.730 196.808.037
Operationele kosten 922.388 927.599 Operationele
opbrengsten1.004.273 1.032.788
Financiële kosten 6.174.998 6.484.135 Financiële op-
brengsten7.024.287 6.770.596
kosten42.497 19.896 Uitzonderlijke
opbrengsten2.618 5.934
Belastingen -2.334 21.704 Onttrekking aan de
ting13.262 10.350
Winst van het jaar 906.891 366.334
Totaal 8.044.440 7.819.668 Totaal 8.044.440 7.819.668
18.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.715.662
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en vanHuisvesting op 6 juli 1999 de volgende opmerkingen medegedeeld: Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 350
18.2.1. Balans en resultatenrekening 1998
Het Rekenhof heeft opgemerkt dat de VHM de volgende transacties niet in de
jaarrekening 1998 heeft geboekt:
- de verkoop van een perceel grond op 18 juni 1998, waardoor op 31 decem-
ber 1998 de voorraad gronden bestemd voor verkoop overgewaardeerd wasmet 103.320 BEF en de omzet 1998 onderschat met 1.710.000 BEF;
- een Intrest Rate Swap  afgesloten op 15 december 1998, die vanaf 18 de-
cember 1998 de intrestvoet van lening 98-016 met een kapitaal van 700
miljoen BEF swapte (de niet geboekte impact op het boekjaar 1998 van de-
ze swap bedraagt 815.260 BEF pro rata kosten tegenover 1.146.849 BEFpro rata opbrengsten).
 Deze fouten wijzen op een gebrek aan interne communicatie, coördinatie en
controle binnen de VHM. Het Rekenhof heeft dan ook aanbevolen maatregelen
te treffen ter verzekering dat de jaarrekening een getrouw beeld geeft van hetvermogen, de financiële positie en het resultaat van de onderneming.
 Over de waardering van de activa en passiva, heeft het Rekenhof het volgendeopgemerkt:
- De afschrijvingen van het gebouw Maatschappelijke zetel Koloniënstraat 40
bedragen 3% op jaarbasis, terwijl de waarderingsregels voor administratieve
gebouwen lineaire afschrijvingen over 33 jaar voorschrijven. Daardoor wa-
ren de gecumuleerde afschrijvingen op 31 december 1998 met 783.958 BEFonderschat.
- De voorziening voor grote herstellings- en onderhoudswerken aan het ad-
ministratief gebouw bedroeg op 31 december 1998 17.070.000 BEF en om-vatte werken tot en met het jaar 2005. Aangezien de waarderingsregels de
voorziening baseren op een schatting van de werken die binnen de vijf jaar
zullen worden verricht, dient de voorziening van de VHM te verminderen
tot 9.750.000 BEF (geschatte kostprijs van de werken binnen de vijf jaar na
31 december 1998);
- Als de VHM het waarborgfonds, in strijd met het standpunt van het Reken-
hof(
237), toch als een voorziening beschouwt, dan is de waarderingswijze
niet in overeenstemming met artikel 19 van het koninklijk besluit van 8 ok-
tober 1976. Luidens dit artikel mogen voorzieningen voor risico's en kosten
niet worden gehandhaafd in die mate dat ze op het einde van het boekjaar
hoger zijn dan wat vereist is volgens een actuele beoordeling, conform de
                                                       
237 Het waarborgfonds was nog steeds geboekt onder de voorzieningen in plaats
van onder de reserves, ondanks de opmerkingen die het Rekenhof dienaan-gaande formuleerde bij vroegere rekeningen. Ook voor de boeking van de
GIMV-lening hield de VHM geen rekening met de vroegere opmerkingen. Op
die opmerkingen antwoorden overigens noch de Vlaamse Minister van Finan-ciën, noch de VHM ten gronde. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 351
eisen van voorzichtigheid, oprechtheid en goede trouw. Statutair dient winst
naar het waarborgfonds te gaan om dit op 3% van de wiskundige reservesvan de schuldsaldoverzekering te brengen. Doordat de VHM in 1994 over-
schakelde van eenmalige naar jaarpremies, daalden de wiskundige reserves.
Het waarborgfonds was op 31 december 1998 daardoor al opgelopen tot5,16% van de wiskundige reserves. Het aandeel van het waarborgfonds bo-
ven de statutair voorziene 3% van de wiskundige reserves moet volgens het
Rekenhof, bij gebrek aan motivering, als overmatig worden beschouwd,zolang dit als een voorziening voor risico’s en kosten wordt voorgesteld.
- De waardevermindering voor hypothecaire vorderingen omvat een forfaitair
bedrag van 50.000.000 BEF om een nog nader te bepalen correctie al ge-deeltelijk in het resultaat op te nemen. De commissaris-revisor heeft tijdens
een systeemcontrole namelijk ontdekt dat er conceptuele fouten voorkwa-
men in de administratieve organisatie van de opvolging van de hypothecaire
leningen, waardoor het huidige uitstaande bedrag van de hypothecaire vor-
deringen niet volledig gedekt wordt door het nog af te lossen kapitaal vol-gens de grossen. Volgens interne berekeningen zou het gaan om  9.865 dos-
siers voor een totaal resterend saldo, na aflossing volgens de grossen, van
275.372.813 BEF. Er is echter nog onvoldoende zekerheid over de aard van
elk van de resterende saldi, zodat nog niet kan worden bepaald welk bedrag
als verlies dient te worden geboekt, en welk bedrag eventueel met bijko-mende procedures toch nog kan worden geïnd.
Voor dit laatste punt heeft het Rekenhof aanbevolen zo spoedig mogelijk de
gedetailleerde dossieranalyse te finaliseren, opdat de raad van bestuur voor het
einde van het boekjaar 1999 een formeel beleidsstandpunt over de behandelingvan de resterende saldi kan innemen. Dan kan de aan te leggen waardeverminde-
ring nauwkeuriger worden bepaald. Wegens de grootte van de betrokken bedra-
gen (de waardevermindering kan in extremis oplopen tot 275.372.813 BEF), is
een correcte en concrete berekening tegen 31 december 1999 noodzakelijk voor
het getrouwe beeld van het vermogen van de onderneming.
Uit een analyse van de boekhoudkundige inventaris bleken tal van onnauwkeu-
righeden met betrekking tot de voorraad voor verkoop bestemde gronden. HetRekenhof zal de oorzaken daarvan afzonderlijk onderzoeken.
Voor een aantal verrichtingen gebruikte de VHM niet de juiste rubricering in het
kader van de boekhoudwetgeving (koninklijk besluit van 12 september 1983) of
in het kader van het boekhoudbesluit. Het Rekenhof stelde de cel boekhouding
van de VHM hiervan op de hoogte en zal bij de rekeningencontrole 1999 nagaanof de instelling herklasseringen heeft doorgevoerd.
Voorts vertoonde een aantal openstaande probleemdossiers weinig of geen
vooruitgang. Het Rekenhof heeft aanbevolen voor die dossiers in 1999 aandacht
te hebben en maatregelen te treffen. De meeste dossiers vloeien voort uit de
ontbinding van de vroegere nationale maatschappijen bijna tien jaar geleden. In
een aantal gevallen zal de VHM wegens het uitblijven van een oplossing, moe-ten overwegen waardeverminderingen aan te leggen. Het betreft in het bijzon-der:
- de vordering op het Vlaams Gewest m.b.t. de lasten van het verleden waar-
van het saldo 9.181.831.501 BEF bedraagt (zie ook hierna onder punt 3);
- de schuld aan (de rechtsopvolger van) het NIH met een saldo van
10.827.675 BEF; Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 352
- de vordering Rekening-Courant maatschappij in ontbinding  van 25.384.909
BEF;
- de overlopende rekening van het passief hypothecaire debiteuren 1990 aan
te wijzen  voor in totaal 22.977.449 BEF niet aan individuele hypotheekdos-
siers toegewezen bedragen;
- een wachtrekening van 30.473 BEF betreffende niet toegewezen verrichtin-
gen uit 1991;
- bij onduidelijkheid over het maatschappelijk kapitaal wordt de resultaatbe-
stemming beperkt tot overboeking naar overgedragen resultaat , waarbij
zowel de wettelijk als de statutair voorziene dotatie aan de wettelijke reser-ve wordt uitgesteld;
- gronden te Wilrijk-Antwerpen, waarvoor de NMH al een voorschot van
134.959.674 BEF betaalde, maar waarvan de geactualiseerde lijst van over
te dragen gronden nog niet definitief werd bekrachtigd;
- een betwiste koopsom bij een verkoop aan een erkende vennootschap van
een grond te Maasmechelen-Vucht, waarvoor de Interne Auditafdeling van
de VHM alle elementen op 1 oktober 1997 in een rapport bundelde, maarwaarvoor sindsdien geen beslissingsvoorstel aan de raad van bestuur isvoorgelegd.
 Het Rekenhof heeft opgemerkt dat de VHM de leningen ontvangen van deEGKS ter financiering van leningen aan mijnwerkers en staalarbeiders tegen
gereduceerd tarief, contractueel vervroegd dient terug te betalen in de mate dat
de onderliggende hypothecaire leningen vervroegd werden terugbetaald. Aandeze verplichting heeft de instelling tot op heden niet voldaan.
 Over de toepassing door de VHM van het boekhoudbesluit, heeft het Rekenhof
buiten wat al in de bovenstaande paragrafen is gesteld, nog de volgende opmer-
kingen geformuleerd:
- de VHM baseert de waardering van de deelnemingen op de huidige intrin-
sieke waarde, terwijl het besluit voorziet in een waardering van de aanschaf-
fingswaarde op basis van de intrinsieke waarde, zonder verdere jaarlijkseherwaardering;
- de VHM waardeert de geldbeleggingen (vastrentende effecten) per 31 de-
cember 1998 tegen marktwaarde, en de vergelijkende cijfers per 31 decem-
ber 1997 tegen lower of cost or market,  waardoor het gerapporteerde resul-
taat 1998 ook 298.747.000 BEF van 1997 bevat;
- de VHM vroeg gelijktijdig met de voorlegging van de rekeningen, en dus
niet voorafgaand zoals bepaald in artikel 23 van het besluit, een afwijkingvoor het afschrijvingsritme van door haar verhuurde woningen, zonder ditafdoende te motiveren.
Ten slotte moeten de toelichtende staten volgens het besluit in duizendtallen
worden opgemaakt. Hetzelfde geldt ook voor de uitvoeringsrekening van debegroting, die hierna wordt behandeld. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 353
18.2.2. Uitvoeringsrekening van de begroting 1998
Hoewel de VHM voor 1998 zowel een traditionele begroting als een ESER-
begroting heeft opgemaakt, legde ze alleen een uitvoeringsrekening volgens hetESER-schema voor, en dit zonder detaillering in functie van de maatschappelij-
ke opdracht van die instelling. Daarenboven biedt de instelling geen informatie
over haar nochtans belangrijke financieringsverbintenissen. De informatieve
waarde van dit document is dus zeer beperkt. Het investeringsbeleid van de
VHM komt er geenszins in tot uiting.
Zoals ook die over vorige jaren, kwam de uitvoeringsrekening over 1998 op een
extracomptabele en geïmproviseerde wijze tot stand. In strijd met het boekhoud-
besluit, is de uitvoering van de begroting 1998 niet op consistente en controleer-
bare wijze aan de bedrijfseconomische boekhouding gekoppeld. In feite wijzig-de het proces van de totstandkoming van de begrotingsrekening 1998 niet ten
opzichte van de vorige jaren. De VHM heeft alleen een stap toegevoegd, met
name een conversie tussen het eindresultaat van de vroegere werkwijze en deESER-classificatie.
In de VHM bestaat overigens geen duidelijke taakverdeling tussen de opdracht-
houder thesaurie  en de cel boekhouding, zodat de coördinatie van de opmaak
van de uitvoeringsrekening gebrekkig verloopt. Het Rekenhof heeft het mana-
gement van de VHM dan ook aanbevolen voor de opmaak van de uitvoeringsre-
kening van de begroting formeel een eindverantwoordelijke aan te wijzen.
Wegens de gebrekkige totstandkoming van de uitvoeringsrekening, slopen be-
langrijke fouten en onduidelijkheden in, die, door hun grootte, de realiteitswaar-
de van de rekening in het gedrang brengen. De volgende voorbeelden illustrerendit:
- de officiële uitvoeringsrekening stemt niet overeen met het door de raad van
bestuur goedgekeurde document, dat een ontvangstentotaal van
29.086.892.494 BEF vermeldt, tegenover 30.129.228.826 BEF in de offici-
eel voorgelegde rekening. Het verschil van 1.042.336.332 BEF is volledig
toe te schrijven aan een wijziging van ESER-code 99 ( opneming van kortlo-
pende schuld ) en heeft betrekking op de stortingen van de tegemoetkomin-
gen in het urgentieprogramma op de rekeningen-courant van de sociale
huisvestingsmaatschappijen. De VHM voerde de correctie uit zonder deraad van bestuur in te lichten.
- Het Vlaams Gewest stort de subsidies die het de erkende huisvestingsmaat-
schappijen (SHM) verstrekt  aan de VHM voor rekening van die maat-schappijen. Het betreft in totaal 1.972.827.385 BEF, die in de ontvangsten
echter tweemaal worden opgenomen: onder code 69.3, overdracht van de
Gewesten, meer bepaald onder de noemer  ter beschikking gestelde budget-
taire kredieten , en onder code 99,  opneming van kortlopende schuld  (toe-
name rekeningen-courant van de SHM's), meer bepaald onder de noemervereffening subsidies bijzondere programma's . Daar de SHM's de rechtheb-
benden zijn en de VHM alleen maar optreedt als hun bankier, kan alleen de
laatste boeking worden aangehouden.
- De kredietverlening in het kader van de gewone investeringsprogramma's
bedroeg in 1998 voor de huursector in totaal 2.044.234.903 BEF. Dit bedrag
komt niet in de uitvoeringsrekening voor. Per vergissing nam de VHM hier-
voor het cijfer van de kredietverlening voor de koopsector op, met name
2.184.281.569 BEF, dit onder ESER-code 82. Hetzelfde bedrag is een twee- Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 354
de maal opgenomen, uitgesplitst over de code 82 (1.123.574.254 BEF kre-
dietverlening aan de SHM's) en code 83 (1.060.707.315 BEF kredietverle-ning aan de gezinnen). De kredietverlening inzake de gewone investerings-
programma's voor de huursector komt bijgevolg niet in de uitvoeringsreke-
ning voor, die voor de koopsector daarentegen tweemaal.
- Wat de kredietverlening in de koopsector (gewone investeringsprogram-
ma's) betreft, heeft de VHM de intresten en terugbetalingen van het investe-
ringskrediet verleend aan de SHM's, niet in de uitvoeringsrekening opge-nomen, evenmin als de uitgaven voor het hypothecair krediet verleend aan
de particulieren bij de verkoop van woningen. Die handelwijze vloeit voort
uit het theoretisch concept van de toepasselijke subsidiereglementering,maar stemt niet overeen met de reële budgettaire stromen. Volgens de be-
schikbare gegevens gaat het om 1.019.707.051 BEF ontvangsten en
1.156.566.000 BEF uitgaven.
- Een vergelijking met de bedrijfseconomische boekhouding toont aan dat de
VHM sommige gegevens uit die boekhouding om onbekende redenen
tweemaal in de uitvoeringsrekening opnam, andere helemaal niet. Twee-maal opgenomen werden bijvoorbeeld de lichtingen op leningen eigen mid-
delen VB kernenbeleid  (grootboekrekening nr. 296621). De betrokken
779.828 BEF werd tweemaal onder ESER-code 82 opgenomen, respectie-
velijk onder de functionele codes U3214 en U323. Niet opgenomen werd de
financiering van de sociale kredietvennootschappen (grootboekrekening nr.416510), die in 1998 1.108.554.314 BEF uitgaven met zich bracht.
 Voorts merkte het Rekenhof op dat de uitvoeringsrekening van de begroting, in
strijd met het boekhoudbesluit, geen saldoverwerking omvat. De instelling heeft
het budgettair saldo van het jaar niet expliciet tot uiting gebracht en de overge-
dragen saldi van vorige jaren niet geboekt. Overigens heeft het cijfer van dit
saldo, gelet op de vermelde vaststellingen, weinig betekenis.
18.2.3. De toelichting
 In de toelichtende staat m.b.t. de vaststaande toekomstige verplichtingen en
verbintenissen, komen alleen nulwaarden voor. Nochtans gaat de VHM in het
kader van de haar toevertrouwde investeringsprogramma's belangrijke financie-
ringsverbintenissen aan. Volgens de beschikbare gegevens heeft de VHM op 31december 1998 in het kader van de gewone investeringsprogramma's en het
kernenbeleid ruim 8,8 miljard BEF vaststaande, nog niet vereffende financie-
ringsverbintenissen t.o.v. de sociale huisvestingsmaatschappijen en de hypothe-
caire ontleners. Het investeringsbeleid van de VHM komt dus noch in de bud-
gettaire, noch in de bedrijfseconomische staten tot uiting.
18.3. Andere controleresultaten
 Het Rekenhof heeft n.a.v. de rekeningcontrole de verdere evolutie opgevolgd
van enkele hangende problemen.
 Ondanks de aanbevelingen door het Vlaams Parlement d.d. 25 juni 1997, was er
bij de beëindiging van de controle nog steeds geen duidelijkheid over de veref-
fening van de schuld van het Vlaams Gewest ten opzichte van de VHM aan-gaande de lasten van het verleden van de sociale huisvesting, en kreeg het zelf- Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 355
standig thesauriebeheer van de VHM nog steeds geen gemotiveerde decretale
basis.
 In de vastleggingsgraad van de gewone investeringsprogramma's trad in 1998een positieve kentering in. Op 31 december 1998 had de VHM het gewone in-
vesteringsprogramma 1998 vastgelegd ten belope van 1.685.576.000 BEF (71 %)
voor de huursector en 2.030.606.000 BEF (85 %) voor de koopsector. Dit boog
de neerwaartse trend van de vorige jaren om. Dit is evenwel vooral te danken
aan een sterke concentratie van vastleggingen in de laatste maand van het jaar.Wat de koopsector betreft, is dit tevens te danken - zoals ook in 1997 - aan een
verschuiving van de programmatie van de sociale huisvestingsmaatschappijen
naar de particulieren. Gelet op de wezenlijke toename van de gewone investe-ringsprogramma's voor het jaar 1999, blijft de activering van de sociale huisves-
tingsmaatschappijen belangrijk. Het Rekenhof zal de praktische uitvoering en de
resultaten van het actieplan voor de opvolging en tijdige realisatie van de in-
vesterings- en uitvoeringsprogramma's van de VHM , goedgekeurd door de raad
van bestuur op 8 december 1998, verder opvolgen.
 Met enige vertraging is het eerste van vier percelen van de implementatie vaneen nieuw informatiesysteem op 1 april 1999 in productie gegaan. Het Rekenhofheeft over dit perceel het volgende opgemerkt:
- de voorziene implementatie van een analytische boekhouding werd sterk
afgezwakt, wat de mogelijkheid van een prestatiebegroting voor de VHMtwijfelachtig maakt;
- de financiële opvolging van de verbintenissen van de VHM in dit boek-
houdkundig perceel werd nog niet gerealiseerd;
- de VHM stapte expliciet af van de mogelijkheid tot een aparte boekhouding
voor haar deelactiviteiten, nochtans voorgeschreven in de statuten.
Volledigheidshalve heeft het Rekenhof herinnerd aan de overige aanbevelingen
aangaande dit informatiesysteem(
238).
                                                       
238Zie het boek van het Rekenhof 1998, p. 214. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 356
19. Vlaamse Vervoermaatschappij - De Lijn (VVM)
19.1. Rekeningen 1998
Het Rekenhof heeft de officiële rekeningen 1998 van de Vlaamse Vervoermaat-
schappij - De Lijn  (VVM) op 31 augustus gecontroleerd verklaard.
19.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
sumptieve bestedingen)5.020.682 5.000.507 -20.175
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 5.020.682 5.000.507 -20.175
vermogen en van ondernemingsactiviteit36.000 34.655 -1.345
26 Rente van overheidsvorderingen 16.000 15.852 -148
28 Overige resultaten van vermogen 20.000 18.803 -1.197
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 10.483.703 10.483.703 0
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 10.483.703 10.483.703 0
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 1.773.500 1.626.464 -147.036
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 1.773.500 1.626.464 -147.036
9 Overheidsschuld 1.000.000 0 -1.000.000
90 Niet verdeeld 1.000.000 0 -1.000.000
TOTAAL ONTVANGSTEN 18.313.885 17.145.329 -1.168.556
sumptieve bestedingen)14.448.747 14.542.615 93.868
11 Lonen en sociale lasten 8.672.967 8.761.977 89.010
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 5.775.780 5.780.638 4.858
vermogen en van ondernemingsactiviteit354.900 322.166 -32.734
21 Rente overheidsschuld 354.900 322.166 -32.734
7 Investeringen 2.773.500 2.554.874 -218.626
71 Aankoop van grond en gebouwen in het binnenland 2.773.500 2.554.874 -218.626
9 Overheidsschuld 865.000 838.693 -26.307
TOTAAL UITGAVEN 18.442.147 18.258.348 -183.799
De voorstellingswijze van de begroting en de uitvoeringsrekening van de VOI's
volgens de ESER-classificatie verschaft het Vlaams Parlement onvoldoende
inzicht in de ontvangsten en uitgaven verbonden aan de statutaire opdrachten
van de VOI. Het Vlaams Parlement heeft in zijn resolutie van 5 mei 1999 deVlaamse regering aanbevolen dat, zolang er geen duidelijkheid bestaat over een
verplichte en algemeen opgelegde prestatiebegroting, een geïntegreerde begro-
tingsstructuur, de inbedding van het ESER-schema in de traditionele begroting,
een zo ruim en accuraat mogelijke informatie aan het Vlaams Parlement moet
bieden. Het Rekenhof geeft hierna ter informatie de uitvoeringsrekening van debegroting 1998 weer zoals die door de VVM als opvolgingsinstrument wordtgebruikt. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 357
(in duizenden BEF )
Ontvangsten Begroting ontvangsten verschil
Netto-vervoersontvang-
sten4.703.366 4.637.017 -66.349
Andere bedrijfsop-
brengsten353.316 398.145 44.829
Kapitaalsubsidie 342.280 342.280 0
Toelagen 10.377.665 10.377.665 0
TOTAAL ONT-
VANGSTEN15.776.627 15.755.107 -21.520
Uitgaven Begroting Uitgaven Verschil
Personeelskosten 8.768.995 8.841.998 73.003
Verbruiken 387.658 425.263 37.605
Brandstoffen 539.964 466.369 -73.595
Electrische energie 146.923 150.213 3.290
Exploitanten 3.473.850 3.523.036 49.186Goederen en diensten
en andere kosten1.044.664 989.312 -55.352
Afschrijvingen en
waardeverminderin-
gen972.980 954.435 -18.545
Verzekeringen 182.721 226.445 43.724
Financiële kosten 354.900 258.057 -96.843
Personeel buiten
exploitatie-96.028 -80.021 16.007
TOTAAL UITGA-
VEN15.776.627 15.755.107 -21.520 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 358
19.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
Oprichtingskosten 20.803 23.511 Kapitaal 1.183.440 1.183.440
activa25.638 16.058 Reserves 62.226 62.226
activa17.585.566 16.615.652 Overgedragen
nettoresultaat-808.098 -808.098
activa8.789 8.788 Dotaties, subsi-
dies, toelagene.d.8.124.560 7.038.917
meer dan 1 jaar1.082.152 751.763 Voorzieningen
en uitgesteldebelastingen5.042.465 5.293.337
Voorraden 455.563 398.964 Schulden op > 1
jaar5.230.350 6.098.729
max. 1 jaar1.476.690 1.597.687 Schulden op < 1
jaar4.649.956 4.080.975
Geldbeleggingen 79.562 82.844 Overlopende
rekeningen2.922.355 3.148.021
Liquide middelen 59.355 932.779
rekeningen5.613.136 5.669.501
Totaal 26.407.254 26.097.547 Totaal 26.407.254 26.097.547
kosten15.751.474 15.349.547 Operationele
opbrengsten15.964.592 15.549.227
Financiële kosten 322.166 345.121 Financiële
opbrengsten34.655 80.052
kosten217.526 273.634 Uitzonderlijke
opbrengsten292.440 340.032
Belastingen 521 524
Winst van het jaar 0 485
Totaal 16.291.687 15.969.311 Totaal 16.291.687 15.969.311
19.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.355.945
Mobiliteit en Openbare Werken al op 11 augustus 1999 zijn onderzoeksverslag
overgelegd. De onderstaande paragrafen vatten dit verslag samen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 359
19.2.1. Controleverslag van het college van commissarissen-revisor
De bedrijfsrevisoren hebben een goedkeurende verklaring zonder voorbehoud
afgeleverd. Zij hebben in het tweede deel van hun verslag een aantal inlichtin-
gen opgenomen die echter niet van aard zijn om de draagwijdte van hun verkla-ring over de jaarrekening te wijzigen:
• Het jaarverslag bevat de door de wet vereiste inlichtingen en stemt overeen
met de jaarrekening.
• Onverminderd formele aspecten van ondergeschikt belang, voert de  VVM
haar boekhouding en stelt zij haar jaarrekening op overeenkomstig de wet-
telijke en bestuursrechtelijke voorschriften.
• De bedrijfsrevisoren dienen geen enkele verrichting of beslissing mede te
delen die in overtreding met de statuten of de vennootschappenwet zou zijn
gedaan of genomen De resultaatverwerking die aan de algemene vergade-
ring werd voorgesteld, stemt overeen met de wettelijke en statutaire bepa-
lingen.
• De maatschappij heeft haar pensioenverplichtingen jegens personeelsleden
en gewezen personeelsleden voor de periode vanaf 1 januari 1992 onderge-bracht bij het Pensioenfonds De Lijn  VZW. De pensioenverplichtingen van
vóór 1 januari 1992 inzake personeelsleden in dienst op die datum, ver-
richtte de VVM ten laste van de vorige boekjaren, die de verplichtingennaar schatting voor drie vierden dekken. De pensioenuitkeringen aan gerech-
tigden die al van een uitkering genoten voor de oprichting van de Vlaamse
Vervoermaatschappij vallen ten laste van de exploitatierekening. Daarvoorwerd geen voorziening in de balans aangelegd (zie punt 2.2).
• De toelichting van de jaarrekening vermeldt enkele geschillen met de RSZ(
239);
De financiële rapportering van de VVM aan de Vlaamse overheid, in het kader
van het boekhoudbesluit werd niet door een bedrijfsrevisor gecertificeerd. De
verklaring van het college van commissarissen-revisor heeft enkel betrekking op
de jaarrekening ter uitvoering van artikel 1 van de boekhoudwet. De resolutie
van het Vlaams Parlement d.d. 5 mei 1999 (240) stelde nochtans dat bedrijfsrevi-
soren duidelijke richtlijnen moeten krijgen aangaande de te controleren rekenin-gen en rapporteringen ter uitvoering van het boekhoudbesluit.
                                                       
239Zij hebben  betrekking op een betwisting van de sociale bijdragen op maaltijd-
cheques vanaf 1994 tot en met 1996 voor een geraamd bedrag van 150 miljoen
BEF en op een oude betwisting van de NMVB omtrent de bijdragen op het bij-
komend vakantiegeld en over intresten wegens laattijdige betaling.
240 Stuk 1336 (1998-1999), Nr. 1 en 2 van 2 en 26 maart 1999. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 360
19.2.2. Toepassing van het boekhoudbesluit
 In tegenstelling tot de jaarrekening die de VVM volgens de boekhoudwet heeft
opgemaakt, bevat de overeenkomstig het boekhoudbesluit opgemaakte balans denog niet door de VZW Pensioenfonds gedekte pensioenverplichtingen, ten be-
drage van 4.217.210.000 BEF (zie punt 19.2.1.). Dit bedrag is in zijn totaliteit
zowel op het actief ( overlopende rekeningen  - rekening 490) als op het passief
(voorzieningen voor pensioenen en soortgelijke verplichtingen  - rekening 160)
geboekt, zodat het resultaat er niet door is beïnvloed.
 De VVM schrijft haar gebouwen af over een periode van 40 jaar. Het boek-
houdbesluit legt daarentegen een afschrijvingspercentage op van 3% (33
jaar). De VVM heeft de afschrijvingen tot 31 december 1998 in functie van
dit besluit retroactief volledig herberekend. Zij nam de 96,3 miljoen BEFextra afschrijvingskosten niet als kost in de resultatenrekening op, maar
boekte ze rechtstreeks op een overlopende rekening. De VVM heeft geen
aanpassing uitgevoerd aan de afschrijvingspercentages op de gebouwen die
worden gefinancierd met kapitaalsubsidies. Dit is niet in overeenstemming
met de in het BVR opgelegde waarderingsregels.
 De VVM heeft toelichtingen 15 en 16 bij de jaarrekening niet ingevuld. Het
betreft enerzijds vaststaande toekomstige verplichtingen en anderzijds mo-
gelijke schuldverplichtingen. De instelling heeft nochtans een groot bedrag
aan dergelijke (mogelijke) verplichtingen jegens derden. Ze moet deze be-dragen volledig en correct weergegeven in de toelichting bij de jaarrekening,
opdat de Vlaamse Gemeenschap steeds een volledig en getrouw overzicht
zou hebben van de vaststaande en mogelijke toekomstige schuldverplichtin-
gen. Die staan niet in de balans, maar zullen of kunnen niettemin leiden tot
effectieve uitgaven. Bij de berekening van deze verplichtingen moet niet
alleen rekening worden gehouden met de lopende verplichtingen die in 1999
tot uitgaven zullen leiden, maar ook met de uitgaven die ter uitvoering vanlopende verplichtingen na 1999 moeten plaatsvinden.
 Het Rekenhof heeft verder geconstateerd dat de toelichting onder de rubriek
belangrijke hangende geschillen en andere belangrijke verplichtingen  in de
jaarrekening die aan de raad van bestuur en aan de algemene vergadering van de
aandeelhouders werd medegedeeld, vermeldt dat de VVM in 1998 een vordering
van 75,2 miljoen BEF ten opzichte van de Vlaamse Gemeenschap heeft inge-
schreven met betrekking tot de penalisatie in de dotatie 1998 van de kilometers
over 1997. Deze inschrijving geschiedde onder voorbehoud van goedkeuringdoor de bevoegde instanties van de Vlaamse Gemeenschap. In de toelichtingen
bij de rekeningen die de instelling met toepassing van het boekhoudbesluit aan
ABAFIM overlegde, ontbreekt evenwel deze informatie. Voor geschillen in
verband met openstaande vorderingen is in de standaardrapportering immers
geen specifieke rubriek opgenomen. Dergelijke geschillen, die toch een bedrei-ging voor de financiële toestand en de resultaten van de instelling inhouden,
zouden echter ook aan de toezichthoudende overheid moeten worden gerappor-
teerd.
19.2.3. Kapitaalsubsidies
 De VVM kan voor de financiering van haar investeringen een beroep doen op
kapitaalsubsidies van het Vlaams Gewest (programma 63.20, basisallocatie
81.02). Het Rekenhof heeft meermaals vastgesteld dat de VVM uitgaven die Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 361
worden gefinancierd met kapitaalsubsidies (12.398.422 BEF in 1998), niet heeft
geactiveerd om juridische of boekhoudkundige redenen. Daarbuiten heeft deVVM in 1998 kapitaalsubsidies ontvangen in het kader van het project Punt aan
de Lijn  ter compensatie van de intresten vervat in de leasevergoedingen van de
VVM aan Gimohold Noorderlaan. In 1998 bedroeg deze tegemoetkoming60.425.505 BEF. Zij werd eveneens onmiddellijk als opbrengst in resultaat ge-
nomen.
 Het Rekenhof is van oordeel dat enkel de waarde van de investeringen die de
VVM in zijn balans opneemt, met kapitaalsubsidies kunnen worden gefinan-
cierd. Het heeft dan ook op 21 november 1995 gesuggereerd voor deze uitgaven
in een exploitatiesubsidie te voorzien op een daarvoor passende basisallocatievan de administratieve begroting van het Vlaams Gewest.
 Wat de financiering van de intresten door kapitaalsubsidies betreft , heeft het
Rekenhof verwezen naar zijn verslag over het onderzoek van de ontwerpen van
decreet houdende aanpassing van de middelenbegroting en van de algemene
uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar
1999(241). De toenmalige Vlaamse Minister van Financiën en Begroting heeft
naar aanleiding van dit verslag verklaard dat bij amendement twee bijkomende
basisallocaties met ESR-code 3 en 5 werden ingevoegd en dat bij kredietherver-
deling de correcte bedragen zouden worden toegewezen.
19.2.4. Financiële analyse van de jaarrekening
• De VVM heeft haar exploitatierekening in 1998 in evenwicht kunnen afsluiten,
zij het op een wijze die enige commentaar vergt. Zo legde de maatschappij, in
tegenstelling tot voorgaande jaren, in 1998 geen nieuwe voorziening aan voor de
inkoop van pensioenrechten van de periode vóór 1 januari 1992 (jaarlijks 265,75miljoen BEF). Bovendien bracht zij bijkomende kosten wegens de aanpassing,
vanaf 1 juni 1998, van de betaalde rijtijden van de exploitanten nog niet in
rekening (geraamde kostprijs voor 1998: 29,9 miljoen BEF). De invorder-
baarheid van de vordering die ten laste van het Vlaams Gewest voor de
exploitatietoelage van 1998 nog openstaat, en in resultaat werd genomen, isonzeker (75,2 miljoen BEF). Ook boekte de VVM vorderingen voor toelagen in
het kader van mobiliteitsconvenanten (119 miljoen BEF) als opbrengst, terwijl
inning ervan onzeker is. Deze boekingen, samen met het feit dat de loonsver-hogingen in het kader van de nieuwe bedrijfs-CAO slechts gedeeltelijk worden
gecompenseerd door een verhoging van de exploitatietoelage en de geleidelijke
afbouw van de tegemoetkoming van het Vlaams Gewest voor demobiliteitsconvenanten, vormen een budgettaire bedreiging voor het jaar 1999.
• De stijging van de eigen vervoersontvangsten met 1,8% in 1998 ligt iets hoger
dan de gemiddelde tariefstijging (1,72%), maar lager dan de stijging van de
kosten (2,3%). Het aantal reizigers steeg ten opzichte van 1997 met 0,72%. Degemiddelde reële ontvangst per reiziger daalde.
                                                       
241 Stuk 21 (1998-1999) – Nr. 1 van 26 april 1999, p. 13 en 14. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 362
• De stijging van de kosten met 2,3% werd voornamelijk veroorzaakt door een
stijging van de personeelskosten met 6,5%, de kosten voor exploitanten met
3,8% en de verzekeringskosten met 32,8%).
• De stijging van de personeelskosten en van de kosten voor exploitanten heeft
vooral te maken met de verhoging van het aanbod van openbaar vervoer in 1998,
zowel in het kader van de normale exploitatie (aanpassing aan nieuwe
dienstregeling NMBS), als in het kader van de mobiliteitsconvenanten. Hetpersoneelsbestand nam toe met 3,5%. De productiviteit van het rijdend personeel
daalde. Het aantal weddentrekkenden ligt nog steeds hoger dan het eind 1998
aangepaste organigram aangaf. De ondertekening van twee bedrijfs-CAO’s, diede lonen en wedden verhoogden, deed eveneens de personeelskosten stijgen.
Deze verhogingen werden niet gecompenseerd door een evenredige verhoging
van de exploitatiedotatie. Bovendien steeg de kostprijs van de overuren tenopzichte van 1997.
• Het nipte evenwicht in de exploitatierekening en de beperkte aanleg van
voorzieningen en waardeverminderingen maakt dat de VVM in 1998 (in
vergelijking met 1997) beschikte over een relatief lage cash-flow. Deze volstond
niet voor de financiering van de kapitaalaflossingen. Gelet op de nog aanwezige
liquide middelen, sloot de VVM in 1998 geen nieuwe lange-termijnleningen af.Het kon het resterende financieringstekort opvangen door gebruik te maken vande CFO-kredietlijn.
• Gelet op de genoemde budgettaire bedreigingen voor 1999, werkt de VVM aan
maatregelen om de kostenefficiëntie te bewaken, zoals de ontwikkeling en
implementatie van een beheersinstrumentarium voor de opvolging van de
efficiënte inzet van de chauffeurs. Ook voor andere domeinen zal zij een
gelijkaardig instrumentarium ontwikkelen: inzet personeel technische diensten,ondersteunende diensten, optimalisatie van de lijnvoering (netmanagement), …
• De VVM heeft berekend dat de financieringsbehoefte in 1999 gevoelig hoger
zal liggen dan in 1998. Zij zal die maar ten dele kunnen opvangen met de be-
schikbare gewestwaarborg van 1 miljard BEF. De VVM voorziet derhalve inhet opnemen van overbruggingskredieten voor de resterende financieringsbe-
hoefte. Teneinde de voordelen van de Gewestwaarborg optimaal aan te wen-
den moet bij de vaststelling van de jaarlijkse Gewestwaarborg voor de VVMworden uitgegaan van een betrouwbare projectie van de financieringsbehoef-
ten van de VVM in het begrotingsjaar. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 363
19.3. Andere controleresultaten
19.3.1. Evaluatie van de beheersovereenkomst 1997-2001
J 761.329
De Vlaamse regering heeft op 19 december 1996 met de VVM een beheersover-
eenkomst gesloten voor de periode 1997-2001. Het Rekenhof heeft de overeen-
komst onderzocht en erover gerapporteerd in het Boek van het Rekenhof 1997
(242). Volgens artikel 21 dient de uitvoering van de beheersovereenkomst over
het voorbije jaar jaarlijks vóór 15 juni geëvalueerd te worden. Het Rekenhof
heeft, mede aan de hand van de door de overeenkomst opgelegde rapporterin-
gen, in 1998 onderzocht op welke wijze de betrokken partijen de evaluatie over
1997 uitvoerden en in welke mate zij tegemoetkwamen aan de verplichtingen
van de beheersovereenkomst en de opmerkingen van het Rekenhof. Het heeftzijn bevindingen op 29 september 1998 medegedeeld aan de toenmalige Vlaam-se Minister van Vervoer.
Beide onderzoeken van het Rekenhof waren in het najaar 1998 het voorwerp van
besprekingen in de Subcommissie voor Financiën en Begroting. De subcommis-
sie heeft op de vergadering van 21 januari 1999 een voorstel van resolutie aan-
genomen, daarin gevolgd door de Commissie voor Financiën en Begroting. HetVlaams Parlement heeft de resolutie aangenomen op 31 maart 1999. De aanbe-velingen van het Vlaams Parlement zijn terug te vinden op p. 16 van dit boek.
Het Rekenhof onderzoekt momenteel de wijze waarop de betrokken partijen de
evaluatie over de uitvoering van de beheersovereenkomst in 1998 organiseren enin welke mate zij tegemoetkomen aan de verplichtingen van de beheersovereen-
komst en de aanbevelingen van het Vlaams Parlement.
Bij zijn controle van de rekeningen 1998 heeft het Rekenhof voor een aantal
verplichtingen in de beheersovereenkomst onderzocht of de VVM eraan is te-
gemoetgekomen. Uit de cijfergegevens die de VVM in zijn jaarverslagen heeft
gepubliceerd, blijkt het volgende:
• De VVM is er in 1998 in geslaagd, zoals opgelegd in de beheersover-
eenkomst (artikel 7, §2, laatste lid), haar exploitatierekening in even-
wicht af te sluiten (zie punt 19.2.4.).
• In 1998 werden 124.737.324 km vervoersprestaties verricht, wat meer is
dan de minimaal te verzekeren vervoerprestatie, bepaald in artikel 7, §5,
van de beheersovereenkomst.
• De VVM heeft in 1998 de eigen vervoersontvangsten kunnen doen stij-
gen met 1,8%, wat meer is dan de gemiddelde tariefstijging van 1,72 %
(artikel 7, §6, van de beheersovereenkomst).
                                                       
242 Stuk 11 (1997-1998) - Nr.1, van 5 november 1997, p. 159-166. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 364
19.3.2. Onderzoek van de kostprijs van het door de VVM verrichte busvervoer
1.133.429
Het Rekenhof heeft in 1995 het verpachtingssysteem voor het geregeld vervoertussen de VVM en privé-vervoerbedrijven onderzocht. Hierover rapporteerde
het in zijn 7e Boek (
243). Op 10 december 1996 organiseerde de Commissie voor
Ruimtelijke Ordening, Openbare Werken en Vervoer een hoorzitting over de
opzegging van de pachterscontracten door de VVM. Het Rekenhof lichtte op
deze hoorzitting zijn standpunt toe. Tijdens de zitting is gebleken dat er ondui-delijkheid bestaat over de kostprijsvergelijking tussen de buslijnen die de VVM
zelf exploiteert en de buslijnen die ze verpacht. Daarom heeft de Commissie de
wens uitgedrukt dat het Rekenhof daarover een bijkomend onderzoek zou uit-voeren met het oog op een eventuele verdere behandeling van het dossier in de
Subcommissie voor Financiën en Begroting. Op 7 januari 1997 vroeg de Voor-
zitter van het Vlaams Parlement het Rekenhof of het een dergelijk bijkomend
onderzoek kon opstellen en, in bevestigend geval, het hem zo vlug mogelijk te
bezorgen.
Het Rekenhof heeft op 6 oktober 1998 het auditverslag overgelegd aan de Voor-
zitter van het Vlaams Parlement(
244). De Subcommissie heeft het verslag van het
Rekenhof besproken op 9 december 1998 en 21 januari 1999(245). De VVM
heeft op deze vergaderingen toelichting gegeven bij haar planning i.v.m. de
uitwerking van het kostenbeheerssysteem. Zij engageerde zich bovendien om
vóór de marktconsultatie (najaar 1999) klaar te zijn met een gedetailleerd kost-prijssysteem. De Subcommissie nam akte van de beloften van de VVM en sug-
gereerde de volgende Subcommissie voor Financiën en Begroting (na de parle-
mentsverkiezingen van 13 juni 1999) dit dossier opnieuw te bekijken.
19.3.3. Subsidiëring van het project Punt aan de Lijn
J 889.921
De resultaten naar het onderzoek van de afhandeling van het project Punt aan deLijn, zijn vermeld op p. 149 van dit boek.
                                                       
243 Stuk 11 (1995-1996) - Nr. 1, van 10 november 1995, p. 177 - 193.
244 Stuk 28 (1998-1999) - Nr. 1 van 9 oktober 1998. Zie ook p. 19 van dit boek.
245 Verslag namens de Commissie voor Financiën en Begroting, Stuk 28 (1998-
1999) - Nr.2, p.7. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 365
20. NV Zeekanaal en Watergebonden Grondbeheer Vlaanderen
20.1. Rekeningen 1998
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van de NV Zeekanaal en Watergebon-
den Grondbeheer Vlaanderen op 3 augustus 1999 gecontroleerd verklaard.
20.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld15.024 0 -15.024
08 Interne verrichtingen 15.024 0 -15.024
sumptieve bestedingen)265.597 255.007 -10.590
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 265.597 255.007 -10.590
vermogen en van ondernemingsactiviteit75.153 57.280 -17.873
26 Rente van overheidsvorderingen 6.063 6.064 1
28 Overige resultaten van vermogen 69.110 51.216 -17.874
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 303.652 222.044 -81.608
36 Indirecte belastingen en heffingen 300.000 218.950 -81.050
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen3.652 3.094 -558
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 365.537 347.551 -17.986
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 365.537 347.551 -17.986
5 Kapitaaloverdrachten  van andere sectoren 17.827 26.014 8.187
gen (exclusief vermogensheffingen)17.827 26.014 8.187
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 827.328 590.170 -237.158
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 827.328 590.170 -237.158
8 Kredietaflossingen en liquidatie van deelnemingen 525 467 -58
bedrijven en financiële instellingen185 133 -52
zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen en door gezinnen340 334 -6
9 Overheidsschuld 45.000 0 -45.000
98 Opneming uit reservefondsen 45.000 0 -45.000
TOTAAL ONTVANGSTEN 1.915.663 1.498.533 -417.130 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 366
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld14.087 83.518 69.431
03 Interne verrichtingen 14.087 83.518 69.431
tieve bestedingen)966.821 775.079 -191.742
11 Lonen en sociale lasten 256.199 243.413 -12.786
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 395.056 291.669 -103.387
14Herstel en niet-waardevermeerderend onderhoud van
grondwerken en water- en wegenbouwkundige werken315.566 239.997 -75.569
vermogen en van ondernemingsactiviteit825 16 -809
21 Rente overheidsschuld 825 16 -809
3 Inkomensoverdrachten aan  andere sectoren 426 232 -194
aan bedrijven en financiële instellingen300 185 -115
34 Inkomensoverdrachten aan gezinnen 126 47 -79
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 30.000 27.433 -2.567
45Inkomensoverdrachten aan andere entiteiten (Staat, Ge-
meenschappen, Gewesten)30.000 27.433 -2.567
7 Investeringen 903.104 611.939 -291.165
72 Nieuwbouw van gebouwen 33.000 0 -33.000
73 Aanleg van grondwerken en water- en wegenbouwkundige
werken845.154 600.927 -244.227
onlichamelijke zaken24.950 11.012 -13.938
8 Kredietverleningen en deelnemingen 400 317 -83
financiële instellingen100 34 -66
83 Kredietverleningen aan gezinnen 300 283 -17
TOTAAL UITGAVEN 1.915.663 1.498.534 -417.129 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 367
20.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
activa5.003 1.336 Kapitaal 28.950 28.950
activa10.167.137 6.347.818 Herwaarderings-
meerwaarden1.621.384 131.332
meer dan 1 jaar258 292 Reserves 109.329 109.329
Voorraden 24.991 24.794 Overgedragen
nettoresultaat216.973 183.795
max. 1 jaar234.679 151.589 Dotaties, subsi-
e.d.8.687.136 6.349.526
Liquide middelen 335.463 394.291 Voorzieningen
belastingen13.697 6.734
rekeningen5.637 125 Schulden op > 1
jaar1.568 1.468
Schulden op < 1
jaar93.627 108.831
rekeningen534 380
Totaal 10.773.198 6.920.345 Totaal 10.773.198 6.920.345
kosten909.928 739.389 Operationele
opbrengsten933.712 786.700
Financiële kosten 59 95 Financiële
opbrengsten7.802 3.375
kosten2.018.372 31.145 Uitzonderlijke
opbrengsten2.020.023 40.130
Winst van het jaar 33.178 59.576
Totaal 2.961.537 830.205 Totaal 2.961.537 830.205
20.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.730.696
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en vanOpenbare Werken op 3 augustus 1999 zijn onderzoeksverslag overgelegd. Deonderstaande paragrafen vatten dit verslag samen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 368
20.2.1. Controleverslag van de commissaris-revisor
Het Rekenhof heeft kennis genomen van het verslag van de commissaris-
revisor, waarin die een goedkeurende verklaring zonder voorbehoud afleverdevoor de jaarrekeningen 1998, die de vennootschap aan de algemene vergadering
van aandeelhouders voorlegde. De revisor certificeerde niet de financiële rap-
portering van de NV Zeekanaal en Watergebonden Grondbeheer Vlaanderen aan
de Vlaamse overheid in het kader van het boekhoudbesluit. De resolutie van het
Vlaams Parlement d.d. 5 mei 1999 (
246) stelde nochtans dat de bedrijfsrevisoren
duidelijke richtlijnen moeten krijgen aangaande de te controleren rekeningen enrapporteringen ter uitvoering van het boekhoudbesluit.
20.2.2 Activering van investeringen aan de waterweg
Het Rekenhof heeft al naar aanleiding van zijn controles van de rekeningen
1995, 1996 en 1997 opgemerkt dat de door het Vlaams Gewest met kapitaalsub-sidies gefinancierde investeringen aan het zeekanaal Brussel-Schelde ten on-
rechte zowel in het patrimonium van het Gewest als bij de activa van de ven-
nootschap werden opgenomen.
Uit het antwoord van 29 juni 1999 van de voormalige Vlaamse Minister van
Financiën en Begroting blijkt dat er twee mogelijke oplossingen worden over-
wogen om de dubbele activering van investeringen te vermijden. De infrastruc-tuur kan boekhoudkundig worden opgesplitst in een naakte eigendom voor het
Gewest en een gebruikswaarde voor de vennootschap. Het oprichtingsdecreet
van 4 mei 1994 van de NV Zeekanaal en Watergebonden Grondbeheer Vlaande-ren kan zo worden aangepast, dat de vennootschap eigenaar blijft van de basisin-
frastructuur aan de door haar beheerde waterwegen, zodat zij deze volledig in
haar patrimonium kan opnemen.
Het Rekenhof heeft aangedrongen op spoedige initiatieven om het probleem van
de dubbele activering op te lossen.
20.2.3. Territoriale bevoegdheid inzake het beheer van de waterweg
Het Rekenhof heeft in het verleden ook opgemerkt dat de bevoegdheidsafbake-
ning van de pararegionale, beschreven in een besluit van de Vlaamse regeringvan 9 november 1994, niet volledig in overeenstemming is met het oprichtings-
decreet van 4 mei 1994. Het besluit heeft het beheer van het kanaal Leuven-
Dijle en het kanaal naar Charleroi eveneens aan de vennootschap toegewezen.
Bovendien is overeengekomen dat de meeste onderhoudskosten van deze wa-
terwegen ten laste van de gewestbegroting zouden blijven(
247). Het Rekenhof
                                                       
246 Stuk 1336(1998-1999), Nr. 1 en 2 van 2 en 26 maart 1999.
247 Het Rekenhof verwees naar wat het in dit verband in zijn controleverslag over
de rekeningen 1996 stelde (punt 3 van het verslag gevoegd bij brief van 17september 1997 in dossier 1.355.934). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 369
heeft aangedrongen op initiatieven inzake de door de minister op 29 juni 1999 in
het vooruitzicht gestelde aanpassing van het besluit of het decreet.
20.2.4. BTW-recuperatie van investeringsuitgaven
Het standpunt van de BTW-administratie, dat voor het deel van de investeringen
in bruggen over waterlopen geen BTW in aftrek kan worden genomen, blijft een
financieel risico inhouden voor de NV Zeekanaal en Watergebonden Grondbe-
heer Vlaanderen. Een eventuele terugvordering door de BTW-administratie vande tot dusver gerecupereerde BTW, zou belangrijke financiële implicaties kun-
nen hebben voor de pararegionale en voor de begroting van de Vlaamse Ge-
meenschap. Het Rekenhof heeft er dan ook andermaal op aangedrongen deze
problematiek grondig te onderzoeken en in afwachting van een definitief stand-
punt, het financieel risico (eventueel terug te betalen BTW) te becijferen en opte volgen.
20.2.5. Samenwerkingsakkoord met de Haven van Brussel
Het samenwerkingsakkoord van 1991 met de Haven van Brussel over het beheer
van het Zeekanaal is sinds einde 1996 niet meer formeel verlengd. De Haven
van Brussel weigert sinds 1998 de facturen van de NV Zeekanaal en Waterge-bonden Grondbeheer Vlaanderen voor watercaptatie op het Brussels grondge-
bied te betalen. Voor het jaar 1998 bedraagt het totaal van de aldus ten laste van
de Haven van Brussel openstaande vorderingen 36.233.302 BEF. Ook voor1999 is al ruim 36 miljoen BEF facturen onbetaald gebleven.
Het Rekenhof heeft erop aangedrongen met de Haven van Brussel dringend een
nieuw samenwerkingsakkoord te sluiten, ter uitvoering van artikel 92bis, §2, vande bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen. De vor-
deringen kunnen alleszins niet in de rekeningen van de NV Zeekanaal en Water-
gebonden Grondbeheer Vlaanderen blijven als geen (juridische) stappen wordenondernomen om tot de invordering ervan te kunnen overgaan. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 370
21. Dienst voor de Scheepvaart
21.1. Rekeningen 1998
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van de Dienst voor de Scheepvaart (DS)
op 3 augustus 1999 gecontroleerd verklaard.
21.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
sumptieve bestedingen)517.690 515.618 -2.072
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 517.690 515.618 -2.072
vermogen en van ondernemingsactiviteit27.890 28.318 428
26 Rente van overheidsvorderingen 5.170 5.202 32
28 Overige resultaten van vermogen 22.720 23.116 396
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 63.620 130.717 67.097
30 Niet verdeeld 58.160 58.289 129
36 Indirecte belastingen en heffingen 2.750 69.346 66.59638 Overige inkomensoverdrachten van bedrijven, financiële
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen2.710 3.082 372
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 317.430 317.660 230
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 314.700 314.700 0
47 Inkomensoverdrachten van de sociale verzekeringsinstel-
lingen1.550 1.490 -60
den1.180 1.470 290
5 Kapitaaloverdrachten  van andere sectoren 0 9.240 9.240
gen (exclusief vermogensheffingen)0 9.240 9.240
TOTAAL ONTVANGSTEN 926.630 1.001.553 74.923
tieve bestedingen)884.365 878.416 -5.949
11 Lonen en sociale lasten 675.995 671.449 -4.546
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 208.370 206.967 -1.403
7 Investeringen 22.160 23.306 1.146
72 Nieuwbouw van gebouwen 430 430 0
werken0 1.156 1.156
onlichamelijke zaken21.730 21.720 -10
TOTAAL UITGAVEN 906.525 901.722 -4.803 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 371
21.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
Materiële vaste activa 106.619 98.387 Herwaarderings-
meerwaarden00
Financiële vaste activa 0 2 Reserves 95.593 95.593
Voorraden 35.418 35.168 Overgedragen
nettoresultaat-42.502 -7.846
1 jaar213.296 74.469 Dotaties, subsidies,
toelagen e.d.135.508 118.883
Liquide middelen 57.128 141.599 Voorzieningen en
tingen17.484 0
gen0 4.200 Schulden op > 1
jaar52.787 52.785
jaar151.676 94.410
rekeningen1.915 0
Totaal 412.461 353.825 Totaal 412.461 353.825
Operationele kosten 1.061.738 883.140 Operationele
opbrengsten906.145 860.534
Financiële kosten 71 8 Financiële
opbrengsten20.278 15.737
kosten1.399 1.559 Uitzonderlijke
opbrengsten102.128 9.009
Winst van het jaar 573 Verlies van het
jaar34.657
Totaal 1.063.208 885.280 Totaal 1.063.208 885.280 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 372
21.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.728.181
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en vanMobiliteit en Openbare Werken op 3 augustus 1999 zijn onderzoeksverslagovergelegd. De onderstaande paragrafen vatten dit verslag samen.
21.2.1 Controlebevindingen van de bedrijfsrevisor
De bedrijfsrevisor heeft in zijn verslag bij de jaarrekening de volgende opmer-
• De DS heeft zijn balans opgesteld overeenkomstig de richtlijnen van het
boekhoudbesluit, waarbij hij de vergelijkende cijfers voor het jaar 1997
eveneens aanpaste. De resultatenrekening, opgenomen in het financieel
jaarverslag 1998, heeft hij evenwel opgesteld volgens het oude model. Vol-gens de bedrijfsrevisor moet deze resultatenrekening in de toekomst ook
volgens een nieuw model opgesteld worden, opdat zij vergelijkbaar zou zijn
met de boekhouding en de rapportering naar de overheid.
• De DS heeft de waarderingsregels aangepast aan het boekhoudbesluit. Op
de vorderingen ouder dan één jaar boekte hij een algemene voorziening van
50%. De richtlijnen voorzien echter in een bijkomende waardevermindering
(tot 100 %) voor vorderingen ouder dan twee jaar. Dat paste de DS voorlo-pig niet toe.
• Een voorziening voor pensioenen boekte de instelling in voor 17.484.000
BEF zonder dat de bedrijfsrevisor zekerheid kon krijgen over de cijfermati-
ge correctheid van deze voorziening.
Het Rekenhof heeft deze opmerkingen onderschreven, alsmede die welke de
bedrijfsrevisor de Dienst voor de Scheepvaart op 9 maart 1999 meedeelde. De
bedrijfsrevisor heeft echter niet de budgettaire rapportering aan de Vlaamse
overheid gecertificeerd. Nochtans stelde het Vlaams Parlement in zijn resolutie
van 5 mei 1999 (
248) dat de bedrijfsrevisoren duidelijke richtlijnen moeten krij-
gen aangaande de te controleren rekeningen en rapporteringen ter uitvoering vanhet boekhoudbesluit.
21.2.2. Opmerkingen bij onderzoek semesteriële staat
1.559.127
Naar aanleiding van het onderzoek van de eerste semesteriële staat van 30 juni
1998 heeft het Rekenhof de DS op 2 februari 1999 een aantal specifieke opmer-kingen gestuurd, onder meer dat hij zijn rekeningstelsel diende aan te passen aan
het gestandaardiseerde minimum-rekeningstelsel van het boekhoudbesluit, over-
                                                       
248 Stuk 1336 (1998-1999), Nr.1 en 2 van 2 en 26 maart 1999. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 373
eenkomstig de instructies van de administratie Budgettering, Accounting en
Financieel Management (ABAFIM). De DS heeft daar tot op heden nog geengevolg aan gegeven.
21.2.3. Waardeverminderingen op handelsvorderingen
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de DS niet alleen te weinig waardeverminde-
ringen op vorderingen heeft geboekt, maar dat hij de waardeverminderingen in
negatief op het actief van de balans heeft geboekt, zoals dit in private onderne-mingen gebruikelijk is, in plaats van als voorziening op het passief, zoals hetboekhoudbesluit voorschrijft.
Het algemeen rekeningenstelsel bij het boekhoudbesluit voorziet ook in een
rekening dubieuze debiteuren  (rekening 417). De DS heeft deze rekening tot op
heden nog niet gebruikt. Het is nochtans aangewezen vorderingen waarvoor een
waardevermindering op til is, eerst over te boeken naar een afzonderlijke reke-ning dubieuze debiteuren. Zo kan de instelling daarvoor een aangepaste debiteu-renopvolging ontwikkelen.
21.2.4. Periodetoerekening
De DS heeft een aantal aankoopfacturen niet tijdig in de boekhouding opgeno-
men. Het boekhoudbesluit schrijft de economische boeking van kosten in deperiode waarop ze betrekking hebben voor, alsook budgettaire aanrekening vol-
gens factuurdatum. De DS moet de procedure voor de goedkeuring van inko-
mende facturen zo organiseren dat hij alle facturen tijdig in de geïntegreerdeboekhouding kan boeken en ze toerekenen aan de juiste boekhoudperiode.
De instelling heeft de creditintresten van de CFO-rekeningen maar geboekt bij
ontvangst. Dit is budgettair correct, maar economisch moeten de ontvangstenworden geboekt in de periode waarop ze betrekking hebben. De DS heeft echter
de ontvangen CFO-interesten van het jaar 1997 op 27 oktober 1998 tegelijk
economisch en budgettair geboekt. Hij zal de CFO-intresten voor het jaar 1998
in 1999 boeken. De reden daarvoor is dat de instelling zeer laat op de hoogte
wordt gebracht van de verworven CFO-interesten. Volgens de algemeen gelden-de boekhoudprincipes zou de dienst een geraamd bedrag van CFO-intresten
langs de overlopende rekeningen in het resultaat van het boekjaar waarop ze
betrekking hebben, moeten opnemen.
21.2.5. Onvolledigheid uitvoeringsrekening van de begroting
De uitvoeringsrekening van de begroting moet volgens artikel 55 van het boek-
houdbesluit het overgedragen saldo van vorige jaren en het over te dragen saldo
van het huidig boekjaar vermelden. De uitvoeringsrekening van de begroting
1998 van de DS doet dit niet en geeft aldus een onvolledig beeld.
De dienst liet na de storting van 57.243.638 BEF ontvangen BTW-achterstallen
aan de pensioenverzekering van de OMOB budgettair aan te rekenen. De begro-
ting en de uitvoeringsrekening moeten immers volgens artikel 46 van het boek-houdbesluit alle ontvangsten en uitgaven van de VOI omvatten. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 374
22. Maatschappij van de Brugse Zeevaartinrichtingen (MBZ)
22.1. Rekeningen 1998
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van de Maatschappij van de Brugse
Zeevaartinrichtingen (MBZ) op 3 augustus 1999 gecontroleerd verklaard.
22.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld3.061 0 -3.061
08 Interne verrichtingen 3.061 0 -3.061
sumptieve bestedingen)795.795 758.513 -37.282
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 795.795 758.513 -37.282
vermogen en van ondernemingsactiviteit226.500 254.803 28.303
26 Rente van overheidsvorderingen 4.000 510 -3.490
28 Overige resultaten van vermogen 222.500 254.293 31.793
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 505.082 157.999 -347.083
36 Indirecte belastingen en heffingen 504.682 156.774 -347.908
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen400 1.220 820
39 Inkomensoverdrachten van het buitenland 0 5 5
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 0 16.152 16.152
49Inkomstentransferten van andere entiteiten (Staat, Ge-
meenschappen, Gewesten)0 16.152 16.152
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 1.165.511 306.987 -858.524
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 1.165.511 306.987 -858.524
7 Desinvesteringen 5.000 251 -4.749
76 Verkoop van grond en gebouwen in het binnenland 5.000 0 -5.000
onlichamelijke zaken0 251 251
9 Overheidsschuld 900.000 333.974 -566.026
96 Opneming van gevestigde overheidsschuld 900.000 333.974 -566.026
TOTAAL ONTVANGSTEN 3.600.949 1.828.679 -1.772.270 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 375
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld28.967 13.304 -15.663
03 Interne verrichtingen 28.967 13.304 -15.663
tieve bestedingen)1.434.482 963.157 -471.325
11 Lonen en sociale lasten 305.900 289.535 -16.365
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 967.582 609.976 -357.606
grondwerken en water- en wegenbouwkundige werken161.000 63.646 -97.354
vermogen en van ondernemingsactiviteit152.000 58.380 -93.620
21 Rente overheidsschuld 31.000 11.340 -19.660
van onlichamelijke zaken121.000 47.040 -73.960
7 Investeringen 1.749.000 574.790 -1.174.210
71 Aankoop van grond en gebouwen in het binnenland 5.000 0 -5.000
72 Nieuwbouw van gebouwen 42.000 7.247 -34.753
73Aanleg van grondwerken en water- en wegenbouwkundige
werken1.637.000 530.010 -1.106.990
onlichamelijke zaken65.000 37.533 -27.467
8 Kredietverleningen en deelnemingen 30.000 0 -30.000
financiële instellingen30.000 0 -30.000
9 Overheidsschuld 206.500 219.048 12.548
91 Aflossingen van gevestigde overheidsschuld 206.500 219.048 12.548
TOTAAL UITGAVEN 3.600.949 1.828.679 -1.772.270
22.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
activa3.925.449 3.503.027 Kapitaal 14.500 14.500
activa131.436 131.436 Reserves 2.187.273 2.113.880
Voorraden 1.639 1.639 Dotaties,
toelagen e.d.1.450.041 1.189.350
max. 1 jaar256.830 216.972 Voorzieningen
belastingen1.542 1.546
Geldbeleggingen 3.104 74.845 Schulden op >
1 jaar239.664 89.664
Liquide middelen 205.154 155.472 Schulden op <
1 jaar541.430 692.667
rekeningen20.321 24.290 Overlopende
rekeningen109.483 6.074
Totaal 4.543.933 4.107.681 Totaal 4.543.933 4.107.681 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 376
kosten1.007.137 936.816 Operationele
opbrengsten1.132.669 1.074.336
Financiële kosten 11.698 29.623 Financiële
opbrengsten3.798 8.340
kosten51.739 7.525 Uitzonderlijke
opbrengsten5.610 6.693
Belastingen -1.889 4.317
Winst van het jaar 73.392 111.088
Totaal 1.142.077 1.089.369 Totaal 1.142.077 1.089.369
22.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.728.182
Mobiliteit en Openbare Werken op 3 augustus 1999 de volgende opmerkingenmedegedeeld.
22.2.1. Controleverslagen van de bedrijfsrevisoren
De commissaris-revisor heeft in zijn financieel jaarverslag van 4 maart 1999
voor de jaarrekeningen 1998 een verklaring zonder voorbehoud afgeleverd.
De door de toezichthoudende overheid aangestelde bedrijfsrevisor heeft totop heden nog steeds geen verslag voorgelegd.
De bedrijfsrevisor heeft de budgettaire rapportering aan de Vlaamse over-
heid, in het kader van het boekhoudbesluit evenwel niet gecertificeerd. Het
Rekenhof heeft dan ook gewezen op de resolutie, van het Vlaams Parlementd.d. 5 mei 1999(
249). Inzake de revisorale controle werd daarin de volgende
aanbeveling geformuleerd : De Vlaamse regering moet de verantwoordelijk-
heden van de bedrijfsrevisoren bij de VOI’s aflijnen in een duidelijke om-
schrijving van de opdracht (controlewerkzaamheden, frequentie en kwaliteit
van de rapportering, enzoverder). De bedrijfsrevisoren moeten duidelijkerichtlijnen krijgen aangaande de te controleren rekeningen en rapporterin-gen ter uitvoering van het boekhoudbesluit
                                                       
249 Stuk 1336 (1998-1999), Nr. 1 en 2 van 2 en 26 maart 1999. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 377
22.2.2. Gemeenschappelijke rekening
 De problematiek van de regeling van de gemeenschappelijke rekening is in gun-
stige zin geëvolueerd. De reeds jarenlang openstaande facturen en een deel vande hierdoor gegenereerde verwijlintresten werden aan de aannemers betaald,
hetzij door het Vlaams Gewest, hetzij door de MBZ. Toch wacht nog een be-
langrijk bedrag verwijlintresten voor de laattijdige betaling van de facturen voor
de verrekeningen 2 tot 4 van de bouw van de kaaimuur in de Zeebrugse achter-
haven op betaling (in 1997 geraamd op 18,5 miljoen BEF). Het Rekenhof heeftdan ook aangedrongen op een snelle vereffening van deze verwijlintresten.
 Artikel 3, b, van de financieringsovereenkomst van 9 januari 1992 voor de
bouwwerken van de kaaimuur, verplichtte de MBZ één jaar na de saldobetaling
aan de aannemer  (dit was 13 juli 1993), de eerste vaste jaarlijkse annuïteit van
15.348.170 BEF aan het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap te betalen.De
MBZ heeft echter nog steeds geen annuïteit betaald.
 De MBZ stelde de administratie Waterwegen en Zeewezen op 27 mei 1999 voor
met 65.770.816 BEF de bovengenoemde overeenkomst af te sluiten. Het Reken-hof heeft de volgende bezwaren geformuleerd:
• In de financieringsovereenkomst heeft de MBZ zich ondubbelzinnig ak-
koord verklaard met de terugbetaling van tien vaste jaarlijkse annuïteiten
van 15.348.170 BEF. Geen enkele contractsbepaling maakt het mogelijk de
annuïteiten te verrekenen met facturen opgesomd in bijlage 3. Het Rekenhof
heeft daarover al in het controleverslag over de rekeningen 1995 opmerkin-gen gemaakt.
• Verrekening 5 in de aanneming voor de derde landingsinrichting voor roll
on/roll off, is niet in de lijst van verrekeningen in bijlage 3, b, van de finan-
cieringsovereenkomst opgenomen en kan dus in geen geval bij de gemeen-schappelijke regeling worden betrokken.
• De MBZ houdt bij haar berekening geen rekening met de verwijlintresten
die zij aan het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap al is verschuldigd
wegens laattijdige betaling van de annuïteiten (2e paragraaf van artikel 3, b,
van de financieringsovereenkomst).
• Als basisbedrag voor de berekening van de te betalen som, heeft de MBZ de
93.709.654 BEF kapitaalschuld genomen, die in het begin van 1992 uit-
stond. Dit bedrag vergt redelijkerwijze een actualisatie aan de hand van de
sindsdien geldende rentevoeten.
• In de overeenkomst met het Vlaams Gewest van 1 maart 1999 voor de fi-
nanciering van het Wielingendok en het Albert II-dok, heeft de MBZ zich
nogmaals expliciet verbonden onmiddellijk te starten met de uitvoering van
artikel 3.b) van de overeenkomst met betrekking tot de verlenging van dediepwaterkade (2e fase) afgesloten op 9 januari 1992 .
 Het Rekenhof bleef dan ook aandringen op een spoedige en integrale uitvoering
van dit artikel (inclusief de verwijlintresten wegens laattijdige betaling). Het
herhaalde zijn vraag na te gaan welke (rechts)middelen mogelijk zijn om de
MBZ er alsnog toe aan te zetten haar financiële verplichtingen jegens het mi-
nisterie zo vlug mogelijk en correct na te komen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 378
22.2.3. Kapitaalsubsidies: onderzoek van de werking van de voorschotten-
regeling
 De vertragingen bij de betaling van de subsidies door het Vlaams Gewest en dedaaruit voortvloeiende nadelige financiële gevolgen voor de MBZ, die het Re-
kenhof al in zijn controleverslagen over de rekeningen 1995, 1996 en 1997 sig-
naleerde, houden aan. De toestand is het voorbije jaar wel aanzienlijk verbeterd.
Voor de lopende investeringsprojecten, gefinancierd met kapitaalsubsidies, be-
taalde het Gewest in de periode van 15 mei 1998 tot 15 mei 1999 ongeveer 15 %van de inkomende facturen laattijdig (in de periode van 15 mei 1997 tot 15 mei
1998 was er nog voor 34 % van de facturen een  laattijdige betaling). Het totaal
van door de MBZ te dragen intrestlasten ten gevolge van de structurele proble-men bij de uitvoering van de subsidieprocedure en de daaruit voortvloeiendelaattijdige betalingen, is al opgelopen tot ongeveer 11,3 miljoen BEF.
22.2.4. Reserves
 Eind 1998 bedroegen de reserves van de MBZ in totaal 2.187.272.828 BEF,
verdeeld als volgt (in BEF):
Wettelijke reserve: 4.404.033
Beschikbare reserves: 2.182.868.795
• Belastingvrije reserves 9.064.094
• Vernieuwingsfonds MR 905.991.395
• Vernieuwingsfonds GR 53.255.747
• Investeringsfonds 600.000.000
• Gemeenschappelijk Delgingsfonds 49.379.766
• Diverse reserves 565.177.793
22.2.5. Leningsmachtigingen
 Om een vlotte en efficiënte werking te bevorderen, bood artikel 16 van het
decreet houdende de algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeen-
schap voor het begrotingsjaar 1998 de MBZ de mogelijkheid leningsmachti-
gingen te bekomen tot 300 miljoen BEF voor leningen met een duur van 10dagen tot één jaar, en tot 700 miljoen BEF voor leningen met een looptijd
van meer dan een jaar. Paragraaf 3 van dit begrotingsartikel stelde de
Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en van Openbare Werken in
staat delegatie te verlenen voor het aangaan en vernieuwen van deze lenin-
gen tot een in een besluit van de Vlaamse regering nader te bepalen bedrag.
 De MBZ ging in 1998 150 miljoen BEF schulden op meer dan een jaar aan.
Het totaal van de op 31 december 1998 uitstaande financiële schulden op ten
hoogste een jaar bedroeg 180,9 miljoen BEF (eind 1997 was dat 15,9 mil-
joen BEF). Voor de in 1998 aangegane leningen vroeg de instelling ver-schillende machtigingen aan bij de bevoegde ministers. Niettegenstaande
deze machtigingen - zelfs tot op heden - uitbleven, ging de MBZ de voor
haar thesaurie noodzakelijke leningen toch aan. Het Rekenhof merkte der-halve op dat de MBZ de decretale machtiging niet heeft nageleefd. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 379
22.2.6. Participaties in andere ondernemingen
 Uit de evolutie van de financiële vaste activa blijkt dat de deelnemingen in de
NV's Portinvest-Zeebrugge, Gothenbrugge en FCA in 1998 geen wijzigingenondergingen, zodat de toestand van de participaties op balansdatum 31 decem-ber 1998 er als volgt uitzag:
 Benaming  Maatschappelijke rechten gehouden door
  de onderneming  dochterondernemingen
  Aantal  %  %
 NV Portinvest-Zeebrugge  8000  40  20 (via NV FCA)
 NV Gothenbrugge  130  26  
 NV FCA  2035  55  
22.2.7. Naleving van het boekhoudbesluit
1.559.127
Ter gelegenheid van het onderzoek van de semesteriële staten heeft het Reken-
hof de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting op 2 februari 1999 de vol-
gende opmerkingen medegedeeld die ook ten aanzien van de jaarrekening 1998gelden:
• De MBZ moet het bedrag op rekening 409000, geboekte waardeverminde-
ringen  overeenkomstig artikel 39, §1, van het boekhoudbesluit, boeken onder
post 166, voorzieningen,  in plaats van als minpost onder de vorderingen. In
de jaarrekening 1998 nam de MBZ het bedrag van de waardeverminderin-
gen, nl. 1.706.885 BEF, nog steeds op als minpost van rubriek 40, klanten , in
plaats van onder de post 166.
• Het rekeningenstelsel van het BVR heeft voor de software een aparte reke-
ning 214 voorzien. De MBZ zou haar software-investeringen (bijv. licenties)onder deze rekening moeten plaatsen.
• In functie van de ESER-rapportering is het aangewezen dat de instelling voor
een aantal verrichtingen de ESER-codes gebruikt die de nieuwsbrieven voor-schrijven:
- borgtochten in contanten (rekening 288) 12.11 moet zijn 81.12
- borgtochten ontvangen (rekening 488) 16.11 moet zijn 86.1- vakbondspremie 11.31 moet zijn 11.12- ontvangen financiële kortingen 16.11 moet zijn 26.1 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 380
23. Intercommunale Maatschappij van de Linker Scheldeoever (IMALSO)
23.1. Rekeningen 1998
Het Rekenhof heeft zijn controle op de officieuze rekeningen 1998 van de Inter-
communale Maatschappij van de Linker Scheldeoever (IMALSO) op 11 augus-
tus 1999 beëindigd.
De IMALSO heeft het boekhoudbesluit, gelet op haar ontbinding eind 1998, niet
meer toegepast. De intercommunale heeft dan ook een uitvoeringsrekening van
de begroting volgens de klassieke indeling en een balans en resultatenrekeningovereenkomstig de boekhoudwet van 17 juli 1975 opgemaakt.
23.1.1. uitvoeringsrekening van de begroting 1998
ONTVANGSTEN begroting ontvangsten verschil
41. opbrengsten  uitoefening van de
statutaire opdracht45.834 13.745 -32.089
43. opbrengsten verkoop patrimoniale
goederen150 71 -79
45. tussenkomst Vlaams Gewest / pro-
vincies192.400 194.523 2.123
49. ontvangsten voor orde 2.210 218 1.992
TOTAAL ONTVANGSTEN 240.594 208.557 -32.037
UITGAVEN begroting uitgaven verschil
51. betalingen aan personen aan de
instelling verbonden206.466 202.205 -4.261
52. betalingen aan derden voor niet
duurzame diensten of goederen56.645 39.239 -17.406
53. betalingen aan derden voortvloei-
end uit de uitoefening van de sta-tutaire opdracht11.510 2.295 -9.215
55. betalingen aan derden voor aan-
koop van patrimoniale goederen1.588 965 -623
59. uitgaven voor orde 2.210 259 -1.951
TOTAAL UITGAVEN 278.419 244.963 -33.456 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 381
23.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
Materiële vaste activa 160.076 165.615 Kapitaal 350.000 350.000
Financiële vaste activa 19 22 Reserves 156.176 156.176
Voorraden 87.480 87.480 Overgedragen
nettoresultaat-87.852 -102.651
jaar95.535 97.501 Voorzieningen en
tingen450 40.139
Liquide middelen 95.932 118.741 Schulden op < 1
jaar21.091 28.768
gen4.856 5.985 Overlopende
rekeningen4.033 2.912
Totaal 443.898 475.344 Totaal 443.898 475344
Bedrijfskosten 189.362 234.975 Bedrijfsopbreng-
sten204.982 206.929
Financiële kosten 4.950 11.366 Financiële op-
brengsten5.946 3.523
Uitzonderlijke kosten 1.083 0 Uitzonderlijke
opbrengsten158 916
Belastingen 892 529 Verlies van het
jaar35.502
Winst van het jaar 14.799
Totaal 211.086 246.870 Totaal 211.086 246.870
23.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.355.945
Openbare Werken op 11 augustus 1999 zijn onderzoeksverslag overgelegd. De
onderstaande paragrafen vatten dit verslag samen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 382
23.2.1. Ontbinding van de vennootschap
De IMALSO werd opgericht als coöperatieve vennootschap bij overeenkomst
van 9 maart 1929 voor zeventig jaar. De bestaantermijn liep dus af op 9 maart1999. Artikel 5 van de statuten(
250) heeft het maatschappelijk kapitaal vastgelegd
op 10 miljoen BEF(251) en als volgt geplaatst:
Stad Antwerpen 1.600.000 BEF 160 aandelen
Stad Sint-Niklaas 40.000 BEF 4 aandelen
Gemeente Zwijndrecht 80.000 BEF 8 aandelenGemeente Beveren 80.000 BEF 8 aandelen
Provincie Antwerpen 1.600.000 BEF 160 aandelen
Provincie Oost-
Vlaanderen1.600.000 BEF 160 aandelen
Belgische Staat 5.000.000 BEF 500 aandelen
Artikel 33 van de statuten bepaalde dat de Staat bij ontbinding van de vennoot-
schap van rechtswege actief en passief zou overnemen. Als het actief op dat
ogenblik het passief zou overtreffen, exclusief de waarde van de tunnel, zou de
Staat de vennoten, tot het bedrag van dit overschot, hun inbreng in de vennoot-
schap en aandeel in de lasten terugbetalen. De verdeling zou pondspondsgewijzegeschieden. Mocht het passief echter het actief overtreffen, dan zou de Staat de
helft van de verliezen dragen, de provincie Oost-Vlaanderen een tiende, de pro-
vincie Antwerpen twee tienden en de Stad Antwerpen ook twee tienden.
Op 29 september 1998 besliste de Vlaamse regering de activiteiten van de
IMALSO, na beëindiging van de vennootschap door het verloop van de duur,
over te nemen. Het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap nam het statutairen contractueel personeel van de IMALSO over en schakelde het in het depar-
tement Leefmilieu en Infrastructuur in. Het decreet van 19 december 1998 hou-
dende bepalingen tot begeleiding van de begroting 1999, droeg de uitvoeringvan de opdrachten van de IMALSO, evenals haar rechten, verplichtingen en
goederen op 1 januari 1999 aan het Vlaams Gewest over. Het financieel en bud-
gettair beheer van de betrokken inkomsten en uitgaven werden ondergebracht inde nieuw opgerichte dienst met afzonderlijk beheer Linker Scheldeoever (LSO).
De IMALSO heeft de jaarrekening 1998 volgens het continuïteitsprincipe opge-
steld. De aandeelhouders stemden op 21 december 1998 namelijk in met dezienswijze van de raad van bestuur dat de activiteiten van de vennootschap wer-
den voortgezet. Op 31 mei 1999 keurde de algemene vergadering van aandeel-
houders het verslag en de rekeningen 1998, evenals het verslag en de rekeningen
                                                       
250 De statuten werden krachtens de wet van 8 mei 1929 goedgekeurd.
251 In 1986 werd het maatschappelijk kapitaal verhoogd tot 350 miljoen BEF door
een incorporatie van reserves in het kapitaal en door herwaardering van de
gronden. In ruil voor deze boekhoudkundige kapitaalverhoging kregen de be-staande vennoten bijkomende aandelen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 383
1999 goed. De vennoten stemden ook in met de vereffening van de vennoot-
schap. Ter uitvoering van het bovengenoemde artikel 33 van de statuten heefthet Vlaams Gewest op 8 april 1999 de initiële inbreng van de andere vennoten
terugbetaald (samen 5 miljoen BEF). De vergadering notificeerde de andere
vennoten dat de beslissingen over de afsluiting van de vereffening al hun rechtenvoorbehield die zij krachtens artikel 33 van de statuten bezitten tegen het
Vlaams Gewest. De goedkeuring van de jaarrekeningen of instemming met de
vereffening betekende niet dat zij akkoord gingen met de terugbetaling door hetVlaams Gewest.
Gelet op de mogelijke budgettaire gevolgen voor het Vlaams Gewest van de
verschillende standpunten inzake de toepassing van artikel 33 van de statuten,heeft het Rekenhof de minister gevraagd of de vroegere aandeelhouders van de
IMALSO al vorderingen hebben ingediend bij het Ministerie van de Vlaamse
23.2.2. Controleverslagen van de bedrijfsrevisor
De bedrijfsrevisor heeft de jaarrekening 1998 op 26 maart 1999 in overeen-
stemming bevonden met de boekhouding en de daarop betrekking hebbende
bescheiden. Hij stelde daarbij geen uitspraak te kunnen doen over de juistheidvan de gevolgde waarderingsgrondslagen wegens de onenigheid over de verde-
ling van het netto actief op vereffeningsdatum. Rekening houdend met deze
aanzienlijke onzekerheden, kon hij evenmin een oordeel geven omtrent het feitof de jaarrekening 1998 een getrouw beeld gaf van het vermogen, de financiëletoestand en de resultaten van de vennootschap.
Gelet op deze onthoudende verklaring, meent het Rekenhof dat de nieuwe DAB
Linker Scheldeoever de gegevens uit de jaarrekening 1998 niet zonder meer
mag overnemen in zijn boekhouding. Een bijkomend onderzoek naar de correcte
waardering van de activa en passiva is aangewezen.
Over de jaarrekening afgesloten op 9 maart 1999 besloot de bedrijfsrevisor dat
zij een getrouw beeld gaf van  het vermogen, de financiële toestand en de resul-
taten van de vennootschap en dat de toelichting een passende verantwoording
gaf. Hij hield er daarbij rekening mee dat de gevolgen van een eventuele be-
twisting over de omvang van de rechten van de vennoten, volledig buiten de CV
IMALSO vallen en geen invloed hebben op de rekeningen van de vennootschap.
23.2.3. Financiële analyse van de rekeningen23.2.3.1. Rekeningen 1998
Zoals in 1996 (7 miljoen BEF) en 1997 (13,9 miljoen BEF) bleef de omzet ook
in 1998 laag (11,4 miljoen BEF). De IMALSO verkocht twee percelen voor 6,4
miljoen BEF. Het betrof bovendien gronden die buiten de verkoopbare sectoren
lagen (natuur- en groengebied en gebied voor dagrecreatie). Wegens de sane-ringswerkzaamheden en het ontbreken van de bodemattesten, kon de CV geengronden verkopen in de woonsector Galgenweel.
De bedrijfskosten daalden verder van 234,9 miljoen BEF in 1997 tot 189,4 mil-
joen BEF in 1998. Deze daling is echter voor het grootste deel te danken aan de Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 384
terugname van de voorzieningen voor pensioenlasten, grote onderhouds- en
herstellingswerken en uitrusting van gronden (-40,1 miljoen BEF), met het oogop de vereffening van de IMALSO en de integratie in het Ministerie van de
Vlaamse Gemeenschap. De uitgaven voor saneringen, grondonderzoeken, enz.,
bleven beperkt.
De IMALSO kon het boekjaar zodoende afsluiten met een winst van 14,8 mil-
joen BEF (in 1996 en 1997 leed de CV verliezen van respectievelijk 62,8 mil-
joen BEF en 35,5 miljoen BEF).
Het balanstotaal daalde in 1998 van 475,3 miljoen BEF naar 443,9 miljoen BEF.
In 1996 bedroeg het nog 514,4 miljoen BEF. Op de passiefzijde daalden de
voorzieningen met 39,7 miljoen BEF en de schulden met 6,6 miljoen BEF. Het
eigen vermogen nam dan weer toe, gelet op de winst van het boekjaar. De winstis echter een louter boekhoudkundige winst (terugname van voorzieningen), die
niet resulteerde in bijkomende financiële middelen. Op de actiefzijde daalden de
liquiditeiten dan ook verder tot 95,9 miljoen BEF (-22,8 miljoen BEF).
Rubriek VII.B, overige vorderingen,  bevat nog van het Vlaams Gewest te ont-
vangen dotaties voor 1997 en 1998 (25,4 miljoen BEF), evenals nog door de
provincie Antwerpen door te storten opbrengsten van onroerende voorheffingvoor 1997 en 1998 (65,6 miljoen BEF). Het is evenwel niet zeker dat deze be-
dragen nog zullen worden ingevorderd (zie punt 23.2.4.).
Het tekort op de uitvoeringsrekening van de begroting 1998 bedroeg 36,4 mil-
joen BEF, wat minder is dan wat oorspronkelijk in de begroting werd geraamd
(37,8 miljoen BEF). De opbrengsten uit grondverkoop en uit intresten lagen
respectievelijk 23,6 miljoen BEF en 5,1 miljoen BEF lager dan geraamd. Ook depersoneelsuitgaven (4 miljoen BEF), uitgaven voor onderhoud en herstellingen
van infrastructuur (10,8 miljoen BEF), BTW-uitgaven (5,2 miljoen BEF) en
uitgaven in verband met het bodemsaneringsdecreet (8,9 miljoen BEF) lagenlager dan begroot.
23.2.3.2. Rekeningen op 9 maart 1999
Aangezien het Vlaams Gewest alle activa en passiva, evenals alle rechten, ver-
plichtingen en personeelsleden op 1 januari 1999 overnam, bevat de boekhou-ding 1999 geen verrichtingen meer. De balans op 9 maart 1999 sluit met een
nulsaldo. De resultatenrekening vertoont een uitzonderlijk verlies van
418.323.925 BEF.
23.2.4 Overname van de goederen, rechten en verplichtingen door het Vlaams
Gewest
In het belang van een correcte waardering van de door het Vlaams Gewest
over te nemen activa en passiva, heeft het Rekenhof de aandacht gevestigd
op de onderstaande onzekerheden:
23.2.4.1. Openstaande vorderingen
In 1993 en 1994 heeft de IMALSO een aantal percelen vervuilde grond weer
ingekocht. De vennootschap heeft de bevoegde minister gevraagd de terugkoop Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 385
van openbaar nut te verklaren om de betaalde 1.389.377 BEF registratierechten
te kunnen recupereren. Dit bedrag werd als een vordering geboekt. Ondanksherhaalde vragen van de vennootschap en opmerkingen van het Rekenhof namde minister nog geen expliciete beslissing, zodat de invorderbaarheid onzeker is.
Het Vlaams Gewest heeft haar aandeel in de onroerende voorheffing en regi-
stratierechten voor de jaren 1997 en 1998, telkens 12.700.000 BEF, nog niet aan
de IMALSO doorgestort. Het ministerieel dotatiebesluit van 4 december 1996
heeft de uitbetaling van het aandeel van het Vlaams Gewest voor het jaar 1997afhankelijk gemaakt van de doorstorting van het aandeel van de provincies. Het
dotatiebesluit van 15 december 1997 voor het jaar 1998 bevatte deze voorwaar-
de niet meer. De provincie Oost-Vlaanderen heeft haar bijdragen voor 1997(1.305.429 BEF) en 1998 (1.396.720 BEF) gestort, maar de provincie Antwer-
pen nog niet (32.206.989 BEF en 33.426.583 BEF). De bestendige deputatie van
de provincie Antwerpen besliste op 15 oktober 1997 haar aandeel 1997 niet
betaalbaar te stellen. De provincie reageerde daarmee op het voorstel van het
Vlaams Gewest het aandeel van de provincie in het provinciefonds met eenzelf-de bedrag te verminderen. Artikel 26 van het programmadecreet 1999 bekrach-
tigde dit. Daar het decreet enkel geldt voor het jaar 1999 en volgende, maakt het
de verplichting van de provincie Antwerpen inzake de vergoedingen voor 1997en 1998 niet ongedaan.
Het Rekenhof heeft opgemerkt dat zo vlug mogelijk een beslissing moet worden
genomen over de inbaarheid van de vorderingen op het Ministerie van deVlaamse Gemeenschap door de DAB Linker Scheldeoever. Wat de vorderingen
ten overstaan van de Provincie Antwerpen aangaat, heeft het gesteld dat onver-
wijld de nodige rechtsmiddelen dienen te worden ingezet om ze alsnog te innen.Zo niet, is het onaanvaardbaar ze nog verder als vorderingen (vastgestelde rech-
ten) in de boekhouding van de DAB Linker Scheldeoever op te nemen.
23.2.4.2. Inventaris van de gronden
Het Rekenhof heeft in het verleden meermaals opgemerkt dat de IMALSO geen
fysieke inventaris van het patrimonium bezat. Daardoor had de vennootschap
evenmin zekerheid over de juistheid van de inventarisdocumenten en het patri-
monium. In 1997 begon ze de opmeting van de gronden. Die opmeting is nogsteeds niet volledig afgewerkt, ondanks het feit dat de voormalige Vlaamse Mi-
nister van Financiën en Begroting het Rekenhof een volledige inventarisatie
tegen eind 1998 in het vooruitzicht had gesteld.
Een juiste en volledige fysieke inventarisatie met bijhorende waardebepaling
moet toelaten  het overgedragen patrimonium correct in de inventaris van het
Vlaams Gewest op te nemen. Het Rekenhof heeft erop aangedrongen dat deopmaak van de patrimoniale ordonnantie die de gronden in het patrimonium vande DAB opneemt, geschiedt aan de hand van een dergelijke inventaris.
Om tot een correcte waardebepaling te kunnen overgaan, moeten de bestaande
twijfels over de toekomstige bestemming van de gronden worden opgelost.Daarvoor zou voor elk perceel de juiste bodemgesteldheid moeten zijn gekend
en zouden de kosten van de eventueel noodzakelijke saneringswerken zo nauw-
keurig mogelijk moeten worden geraamd. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 386
23.3. Andere controleresultaten
1.742.166
23.3.1. Evaluatie van de uitvoering van de opdrachten van de IMALSO
Ter gelegenheid van de rekeningencontrole heeft het Rekenhof ook onderzocht
in welke mate de IMALSO haar statutaire opdrachten in 1998 heeft uitgevoerd
en hoe de overdracht van de taken van de IMALSO aan de administratie van het
Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap is georganiseerd.
23.3.1.1. Exploitatie van de Waasland- en Sint-Annatunnel
Voor 1999 blijft de wijze waarop de exploitatie van de twee tunnels is geregeld,
ongewijzigd. De arbeidsintensieve uitbating en hoge onderhoudskosten wegens
een verouderde uitrusting, blijven bestaan. De begroting 1999 van de DAB Lin-
ker Scheldeoever bevat geen kredieten voor de eerste noodzakelijke modernise-ringsinvesteringen (geraamd op 215 miljoen BEF) die een efficiëntere en goed-
kopere exploitatie moeten mogelijk maken. Het Rekenhof heeft dan ook zijn
opmerking herhaald dat een plan (met timing) nodig is dat aangeeft op welke
wijze de exploitatie en het onderhoud van beide tunnels kunnen worden geopti-
maliseerd. Daarbij moeten ook de middelen (financiële, materiële én personele)worden aangegeven die ervoor moeten worden ingezet. De kredieten moetenworden ingeschreven in de begroting van de nieuwe DAB.
23.3.1.2. Productief maken en verkopen van de gronden
Door het ontbreken van de nodige gewestplanwijzigingen en bodemattesten
bleven de grondverkopen in 1998 uiterst beperkt. Deze hindernissen zijn mo-menteel van de baan. Eind oktober 1998 stelde de Vlaamse regering het plan tot
gedeeltelijke wijziging van het gewestplan Antwerpen definitief vast. Daarin
kreeg het gebied Borgerweert de bestemming gebied voor stedelijke ontwikke-
ling. De onderhandelingen met geïnteresseerde kopers konden starten. Midden
april 1999 werden ook de, voor overdracht noodzakelijke, bodemattesten ont-vangen van OVAM voor de gesaneerde en omliggende percelen van de woon-sector Galgenweel. Niettemin vonden in 1999 nog geen grondverkopen plaats.
Het beheer van de terreinen van de vroegere IMALSO werd geïntegreerd in de
afdeling Zeeschelde, zonder dat evenwel voldoende begeleidende maatregelen
werden getroffen om een actief en efficiënt grondbeheer in de toekomst te waar-
borgen. Van de beherende afdeling mag worden verwacht dat zij:
• beschikt over een volledige en betrouwbare fysische inventaris van de
gronden (een volledige fysische inventaris bestaat nog steeds niet);
• een juist beeld heeft van de waarde van de gronden (observeren en raadple-
gen van de markt) en van de eraan verbonden kosten (inrichtingskosten, sa-
neringskosten, …); zo bestaat nog steeds onzekerheid over de bodemge-
steldheid en eventuele saneringskosten van een groot deel van de overge-dragen terreinen;
• instaat voor de voorbereiding, het sluiten en het opvolgen van de verschil-
lende huur- en verkoopcontracten, eventueel in samenwerking met de ge- Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 387
specialiseerde diensten van de Vlaamse Gemeenschap (afdeling Financieel
Management).
De raad van bestuur van de IMALSO heeft op 7 december 1998 nog een kader-
overeenkomst met een projectontwikkelaar goedgekeurd voor een project in de
sector Borgerweert (geraamde waarde van de gronden: 760 miljoen BEF). De
gemachtigde van Financiën heeft evenwel zijn veto gesteld tegen deze beslis-
sing. Hij werd daarin gevolgd door de Vlaamse Minister van Financiën en Be-
groting, en de kaderovereenkomst zou uiteindelijk niet zijn gesloten. Het Re-kenhof heeft de minister gevraagd hoe dit dossier verder evolueerde en of de
bevoegde dienst van de afdeling Zeeschelde voor deze al jaren aanslepende,
complexe en budgettair belangrijke zaak, een volledig dossier zou samenstellen,dat alle overeenkomsten en briefwisseling bevat nodig om zowel de beleids- als
de controle-instanties in staat te stellen zich een correct beeld te vormen van de
juridische, economische en budgettaire draagwijdte en eventuele knelpunten vanhet dossier. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 388
24. Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO)
24.1. Rekeningen 1998
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van de Vlaamse Instelling voor Tech-
nologisch Onderzoek (VITO) op 3 augustus 1999 gecontroleerd verklaard op
basis van de officieuze rekeningen. Op 13 augustus 1999 werden de definitieve,ongewijzigde rekeningen aan het Rekenhof overgelegd.
24.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld0 84.960 84.960
08 Interne verrichtingen 0 84.960 84.960
sumptieve bestedingen)555.256 559.922 4.666
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 555.256 559.922 4.666
vermogen en van ondernemingsactiviteit807 1.446 639
26 Rente van overheidsvorderingen 807 1.446 639
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 0 3.503 3.503
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen0 3.503 3.503
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 761.537 747.777 -13.460
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 756.600 745.993 -10.607
47Inkomensoverdrachten van de sociale verzekeringsinstel-
lingen4.637 1.692 -2.945
den09 29 2
5 Kapitaaloverdrachten  van andere sectoren 104.116 57.618 -46.498
59 Kapitaaloverdrachten van het buitenland 104.116 57.618 -46.498
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 312.122 287.535 -24.587
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 312.122 287.535 -24.587
TOTAAL ONTVANGSTEN 1.733.538 1.742.761 9.223 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 389
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld0 1.120.236 1.120.236
03 Interne verrichtingen 0 1.120.236 1.120.236
tieve bestedingen)1.316.726 1.325.485 8.759
11 Lonen en sociale lasten 907.300 908.088 788
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 409.426 417.397 7.971
vermogen en van ondernemingsactiviteit574 3 -571
21 Rente overheidsschuld 0 3 3
23 Toegerekende debetrente 574 0 -574
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 0 612 612
meenschappen, Gewesten)0 612 612
7 Investeringen 416.238 413.711 -2.527
72 Nieuwbouw van gebouwen 32.586 47.176 14.590
werken9.072 10.339 1.267
onlichamelijke zaken374.580 356.196 -18.384
8 Kredietverleningen en deelnemingen 0 2.950 2.950
financiële instellingen0 2.950 2.950
TOTAAL UITGAVEN 1.733.538 1.742.761 9.223
24.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
activa12.702 1 Kapitaal 900.000 900.000
Materiële vaste activa 1.262.733 1.037.676 Reserves 3.834 13.834
Financiële vaste activa 24.646 4.873 Overgedragen
nettoresultaat-36.978 43.250
Voorraden 158.550 46.724 Dotaties, subsidies,
toelagen e.d.379.630 138.927
1 jaar396.778 307.248 Voorzieningen en
uitgestelde belastin-
gen46.496 33.910
Liquide middelen 67 135.985 Schulden op > 1 jaar 196 326
gen110 1.825 Schulden op < 1 jaar 562.318 397.608
ningen90 6.477
Totaal 1.855.586 1.534.332 Totaal 1.855.586 1.534.332 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 390
Operationele kosten 2.099.115 1.809.236 Operationele
opbrengsten2.002.678 1.832.210
Financiële kosten 4.240 2.171 Financiële
opbrengsten10.413 9.266
kosten369 0 Uitzonderlijke
opbrengsten865 1.616
Belastingen 460 1.362 Verlies van het
jaar90.228 0
Winst van het jaar 0 30.323
Totaal 2.104.184 1.843.092 Totaal 2.104.184 1.843.092
24.2. Resultaten van de rekeningencontrole
Economie op 3 augustus 1999 zijn opmerkingen over de rekeningen medege-deeld.
Als overgedragen begrotingsoverschot van vorige boekjaren (1997 en vorige
jaren) schreef de VITO een ontvangst in van 57,084 miljoen BEF op post 08.2.1.Aangezien de instelling in 1998 begrotingsgewijs 1.742.761 miljoen BEF uitga-
ven verrichtte en slechts 1.657.801 miljoen BEF ontvangsten inde, kwam zij,
rekening houdend met de overdracht, uit op een gecumuleerd begrotingstekort1998 van 27.876 miljoen BEF. Luidens het artikel 55 van het boekhoudbesluit
moet zij dit tekort als ontvangst boeken op code 08.2.2.
De samenstelling van deze bedragen riep twijfels op.Reserves behoren tot de bewegingen in de bedrijfseconomische boekhouding die
in de begrotingsrapportering geen effect hebben. De begrotingsoverdracht uit
vorige jaren in de VITO-begrotingsrapportering omvat evenwel 13,834 miljoen
BEF van dergelijke reserves. Aangezien voorheen gerealiseerde opbrengsten debedrijfseconomische reserves vormen, betreffen deze reserves logischerwijze
sommen die al in vorige jaren in ontvangst werden genomen. Aldus worden ze
geacht automatisch begrepen te zijn in het cumulatieve begrotingsoverschot van
vorige jaren (43,250 miljoen BEF). De verrekening van bedrijfseconomische
reserves ter verbetering van het negatieve begrotingsresultaat, komt neer op eendubbeltelling. De verwerking van typisch bedrijfseconomische grootheden in de
begrotingsrekening is daarenboven niet in overeenstemming met de opzet van
het boekhoudbesluit.
Na correctie zou het overgedragen overschot uit vorige jaren (code 08.2.1) be-
perkt blijven tot 43,250 miljoen BEF (i.p.v. 57,084 miljoen BEF) en zou het
naar 1999 over te dragen begrotingstekort 41,710 miljoen BEF (i.p.v. 27,876miljoen BEF) bedragen (code 08.2.2). De totaliteit van de verrekeningen metandere dienstjaren ondergaat daardoor geen wijzigingen (84,960 miljoen BEF). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 391
24.3. Bijzonder onderzoek: de programmatie van onderzoeksopdrachten
De VITO haalt onder meer inkomsten uit onderzoeksopdrachten op verzoek van
de Vlaamse regering of pararegionale instellingen. De Vlaamse regering dientdeze opdrachten volgens de beheersovereenkomst van de VITO vóór het komen-
de werkingsjaar in een programma te bundelen. Deze programmatie liep voor
1996 en 1997 echter aanzienlijke vertragingen op, waardoor ook de onderteke-
ning van de overeenkomsten uitbleef. De VITO voerde inmiddels wel al de op-
drachten uit, zonder deze rechtsgrond. De poging van de Vlaamse Minister vanWetenschap en Technologie om het VITO-jaarprogramma 1998 tijdig af te wer-ken, mislukte.
24.3.1. Inleiding
De beheersovereenkomst met de VITO rekent tot de inkomsten van deze instel-
ling: de vergoedingen en inkomsten die verband houden met eenmalige con-
tractuele onderzoeksopdrachten op verzoek van de administratie van de Vlaam-
se Gemeenschap of pararegionale instellingen die van de Vlaamse regering
afhangen  (artikel 3, §3). Zij stelt dat de VITO deze onderzoeksopdrachten dient
uit te voeren in de mate dat de planning van haar werkzaamheden dit toelaat. De
Vlaamse regering dient de opdrachten ten slotte, onder de coördinatie van deVlaamse minister die toezicht houdt op de instelling, met name de Vlaamse
Minister van Wetenschap en Technologie, vóór elk werkingsjaar in een pro-
gramma te bundelen.
24.3.2. Vaststellingen
De Vlaamse regering keurde het programma 1996 pas goed op 19 december
1996. De individuele overeenkomsten werden - klaarblijkelijk als gevolg van de
laattijdige goedkeuring - maar op 23 december 1996 ondertekend, dit is ruim-
schoots na de aanvang van de diverse projecten.
De programmatie 1997 kreeg op 9 december 1997 de goedkeuring van de
Vlaamse regering, opnieuw met ongeveer een jaar vertraging.
Ten slotte bereikten een aantal vastleggingsdossiers voor overeenkomsten die de
Vlaamse Gemeenschap voor 1998 met de VITO sloot voor de bovengenoemdeeenmalige contractuele onderzoeksopdrachten het Rekenhof pas in december
1998. Weer bleek de programmatie pas op het einde van het betrokken wer-
kingsjaar te zijn goedgekeurd, met name op 27 oktober 1998, in plaats van vóórhet werkingsjaar. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 392
24.3.3 Opmerkingen van het Rekenhof en reacties van de Vlaamse Minister van
Economie
1.526.197
Op 26 januari 1998(252) wees het Rekenhof de Vlaamse Minister van Economie
erop dat de programmaties 1996 en 1997 door de Vlaamse regering een jaar te
laat kwamen en aldus werden gereduceerd tot een formalistische regularisatie
van een bestaande toestand. Dit had tot gevolg dat ook de individuele overeen-
komsten laattijdig werden ondertekend. De VITO voerde de opdrachten dus uitzonder formele, rechtsgeldige overeenkomst of bevel, wat indruist tegen elke
goede rechtsorde. De bedragen ter uitvoering van de overeenkomsten werden
pas in de maand december geordonnanceerd, terwijl de door de VITO ingedien-de schuldvorderingen in de meeste gevallen al lang bij de administratie berust-
ten. Dergelijke late ordonnanceringen bemoeilijken niet alleen een grondige
controle door het Rekenhof, zij dragen ook het risico in zich op het vervallen
van kredieten die in het voorgaande begrotingsjaar werden vastgelegd ten laste
van niet-gesplitste basisallocaties, bij eventuele visumweigering, (
253).
Op 11 maart 1998 erkende de minister dat de programmaties in 1996 en 1997 te
laat kwamen. Hij betoogde dat het niet altijd zo evident is telkenmale een jaar-
programma op te stellen dat dient te zijn gebaseerd op opdrachten die in de loop
van datzelfde jaar- en niet enkel in het begin - op de begroting zullen worden
vastgelegd, ongeacht of een project één of meer jaren bestrijkt. Een afgelijnd
project dient immers te worden gekoppeld aan één vastlegging. Het is voor deadministratie ook onmogelijk alle opdrachten in het begin van een begrotings-
jaar te doen starten, zodat zij een jaarprogramma pas kan initiëren nadat alle
elementen op dat vlak zijn ingevuld. De minister stelde verder dat de admini-stratie Economie er onder zijn impuls toch al in was geslaagd de opdrachten van
1997 nog tijdens het eerste semester van dat jaar te bundelen en aan de Vlaamse
Minister van Wetenschap en Technologie voor te leggen. Voor 1998 zou deze
minister trachten het ontwerpprogramma in het voorjaar aan de Vlaamse rege-
ring voor te leggen.
1.664.172
Op 12 januari 1999 schreef het Rekenhof beide ministers dat het, in weerwil van
de gedane beloftes en inspanningen om de programmatie te versnellen, vaststel-
de dat ook het ontwerpprogramma 1998 inzake met de VITO overeen te komen
éénmalige onderzoeksopdrachten laattijdig werd goedgekeurd, toen de meeste
overeenkomsten al in uitvoering waren(
254). De programmatie is dus niet het
                                                       
252 Doordat de overeenkomsten kaderend in de programmatie 1996 hoofdzakelijk
waren vastgelegd ten laste van niet-gesplitste kredieten, kreeg het Rekenhof er
slechts kennis van in de ordonnanceringsfase.
253 Dit risico is niet denkbeeldig. Zo diende het Rekenhof in 1997 een ordonnantie
voor werkingskosten met betrekking tot een promotieproject met 71.682 BEFte verminderen wegens laattijdige facturatie.
254 In de bijgaande nota aan de Vlaamse regering bekloeg de Vlaamse Minister
van Wetenschap en Technologie zich erover dat de praktische toepassing van
de beheersovereenkomst (de tijdige programmatie) stroef verliep bij gebrek aan
medewerking van verschillende administraties. Slechts de administratie Eco-nomie legde haar deelprogramma vroeger voor (in de maand maart). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 393
instrument van planning beoogd door de beheersovereenkomst. Op het ogenblik
van de controle van de vastleggingen 1998 (december 1998) had de VITO debetrokken overeenkomsten overigens nog niet ondertekend(
255), hoewel hun
uitvoeringstermijnen - op twee overeenkomsten na - al liepen. Het Rekenhof
drong andermaal aan op vervroeging in de tijd van de programmatie.
Op 29 januari 1999 antwoordde de Vlaamse Minister van Economie dat zijn
administratie de ontwerpen voor 1999 die haar betroffen al aan het finaliseren
was. Hij zou er bij alle betrokken administraties en pararegionalen op aandrin-gen stappen te ondernemen opdat het totale ontwerpprogramma nog voor het
eerste kwartaaleinde van het lopende begrotingsjaar aan de Vlaamse regering
zou kunnen worden voorgelegd.
Uit de controle van de vastleggingsdossiers 1999 bleek dat de Vlaamse regering
de programmatie goedkeurde op 8 juni 1999, terwijl de individuele overeen-
komsten al liepen vanaf 1 januari of 1 april 1999. Medio 1999 had enkel de
minister de overgelegde overeenkomsten ondertekend, de VITO nog niet. De
problematiek bleef aldus onveranderd. De programmatie vervroegde alleen
enigszins ten opzichte van vorige jaren.
                                                       
255 De handtekening van de VITO-gemachtigde ontbrak daar de overeenkomsten
pas op 6 november 1998, na de goedkeuring van de integrale programmatie,definitief aan de minister konden worden voorgelegd. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 394
25.Vlaams Instituut voor de Bevordering van het Wetenschappelijk Tech-
nologisch Onderzoek in de Industrie (IWT)
25.1. Rekeningen 1998
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het Vlaams Instituut voor de Be-
vordering van het Wetenschappelijk Technologisch Onderzoek in de Industrie
(IWT), officieel voorgelegd op 28 juni 1999, op 13 juli 1999 gecontroleerd ver-
klaard.
25.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld90.500 91.345 845
08 Interne verrichtingen 90.500 91.345 845
sumptieve bestedingen)0 391 391
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 0 391 391
vermogen en van ondernemingsactiviteit14.600 14.636 36
26 Rente van overheidsvorderingen 14.600 14.636 36
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 150.608 123.702 -26.906
instellingen, privaatrechtelijke instellingen zonder winst-oogmerk t.b.v. gezinnen en gezinnen150.000 117.427 -32.573
39 Inkomensoverdrachten van het buitenland 608 6.275 5.667
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 2.558.900 2.538.737 -20.163
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 2.558.900 2.538.737 -20.163
TOTAAL ONTVANGSTEN 2.814.608 2.768.856 -45.752
tieve bestedingen)282.364 277.559 -4.805
11 Lonen en sociale lasten 174.392 176.382 1.990
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 107.972 101.177 -6.795
3 Inkomensoverdrachten aan  andere sectoren 2.251.364 1.202.584 -1.048.780
aan bedrijven en financiële instellingen1.734.918 755.236 -979.682
34 Inkomensoverdrachten aan gezinnen 516.446 447.348 -69.098
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 235.794 149.057 -86.737
41 Inkomensoverdrachten aan de centrale overheid 221.000 134.239 -86.761
43Inkomensoverdrachten aan de regionale en lokale overhe-
den7.500 7.500 0
meenschappen, Gewesten)7.294 7.318 24
7 Investeringen 20.086 19.420 -666
onlichamelijke zaken20.086 19.420 -666
TOTAAL UITGAVEN 2.789.608 2.768.856 -20.752 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 395
25.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12. 1998
BALANS
activa4.838 3.832 Overgedragen
nettoresultaat1.161.396 117.537
Materiële vaste activa 28.186 22.878 Schulden op < 1 jaar 264.389 1524.473
Financiële vaste activa 70 9 Overlopende reke-
ningen1.171
1 jaar274.288 1.614.851
Liquide middelen 1.105.531 91
gen14.043 349
Totaal 1.426.956 1.642.010 Totaal 1.426.956 1.642.010
Operationele kosten 1.630.272 2.415.821 Operationele
opbrengsten2.662.830 2.384.303
Financiële kosten 143 89 Financiële
opbrengsten14.636 8.761
kosten3.764 0 Uitzonderlijke
opbrengsten572 177
Winst van het jaar 1.043.859 Verlies van het
jaar22.669
Totaal 2.678.038 2.415.910 Totaal 2.678.038 2.415.910
25.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.702.721
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting en vanEconomie op 16 juli 1999 de volgende opmerkingen medegedeeld:
• In strijd met artikel 6, §3, van de wet van 16 maart 1954 heeft het IWT zijn
rekeningen 1998 niet vóór 31 mei 1999 aan het Rekenhof overgelegd.
• Het boekhoudbesluit onderscheidt voor doorgeefsubsidies het bedrijfseco-
nomische aanrekeningsmoment, met name wanneer de realisatie van devoorwaarden zeer waarschijnlijk is en de subsidie is opgeëist (artikel 44, Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 396
tweede lid)(256) en het aanrekeningsmoment in de begrotingsrapportering,
met name op het moment dat het besluit getekend is - dit wil zeggen: wan-neer de raad van bestuur een positieve beslissing neemt - en dit in het boek-
jaar waarop de uitgave betrekking heeft (artikel 53, §4). Het IWT boekt sub-
sidies die het verleent in zijn autonome functie zowel bedrijfseconomischals budgettair op het moment dat de voorwaarden zijn vervuld om (een
schijf van) een toelage toe te kennen en die werd opgeëist, d.w.z. zoals dit
bedrijfseconomisch hoort.
De instelling verwees ter verdediging van deze handelwijze naar artikel 47
van het boekhoudbesluit, dat stelt dat de uitvoering van de begroting voort-
vloeit  uit de bedrijfseconomische boekhouding. Zij leidde daaruit af dat al-
tijd eerst bedrijfseconomisch moet worden geboekt en pas daarna in ESER.
Het Rekenhof heeft opgemerkt dat de mogelijke samenlezing van artikel 44,
tweede lid, en artikel 53, § 4, enerzijds, en artikel 47 anderzijds, dient te
worden onderzocht. Een eventuele vervroeging van het boekingsmoment in
ESER zou gevolgen hebben voor het over te dragen begrotingssaldo.
• Eenzelfde problematiek doet zich mutatis mutandis ook voor bij de uitgaven
in het kader van het HOBU-fonds (uitvoerende functie).
• In tegenstelling tot de voorgaande jaren, is de begrotingsvorming correct
verlopen. Ongewoon is evenwel dat de begroting na herschikking niet op
een budgettair evenwicht uitkwam, maar een overschot vertoonde van 25
miljoen BEF. Het zou de bedoeling zijn geweest dit overschot te reserveren
voor bijkomende huurlasten in 1999. Deze techniek is onduidelijk. Volgens
artikel 55 van het besluit dient het saldo van het jaar x (hier 1998) in de uit-voeringsrekening expliciet naar voor te worden gebracht en overgedragen
naar het volgende boekjaar, als uitgave in geval van overschot en als ont-
vangst in geval van tekort. In het jaar x+1 (hier 1999) figureert het overge-dragen saldo dan respectievelijk als een ontvangst of een uitgave. Voor dezebewerkingen voorziet het ESER in specifieke codes.
De definitieve saldo-overdracht doet zich voor op het ogenblik van de rekening-
afsluiting van het jaar x, dus normaliter vóór de begrotingscontrole van het jaar
x+1. Het begrotingsresultaat van het jaar x zal dus steeds zijn neerslag vinden in
de begrotingscontrole voor het jaar x+1. Het is echter niet duidelijk waarom hetIWT het saldo van het jaar x al (gedeeltelijk) voorafbeeldt in de begrotingsher-
schikking van hetzelfde jaar. Dit kan immers een vertekend beeld van het uit-
eindelijke begrotingsresultaat opleveren.
                                                       
256 De verleende subsidies zijn namelijk voorwaardelijk, aangezien een bepaald
programma steeds moet worden afgewerkt. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 397
25.3. Bijzonder onderzoek: projecten in strijd met de statutaire doelstellingen
1.666.695
Het Rekenhof heeft de uitvoering door het IWT van zijn statutaire opdracht eind1998 steekproefsgewijs gecontroleerd. De toetsing van enkele recente steunstel-
sels leidde tot opmerkingen over de inpasbaarheid van de programma's KMO-
innovatie Vlaanderen (KIV) en het HOBU-fonds in de IWT-missie. De Vlaamse
overheid liep met deze steunstelsels vooruit op het innovatiedecreet, dat destijds
nog niet was goedgekeurd en thans nog op uitvoering wacht.
25.3.1. Inleiding
25.3.1.1. Doelstellingen en opdrachten van het IWT
Het IWT is als pararegionale van categorie B opgericht met als doel het weten-
schappelijk-technologisch onderzoek in de industrie en de landbouw te bevorde-ren(
257). Het kreeg daartoe een wetenschappelijk-technologische en een dienst-
verlenende opdracht(258). De wetenschappelijk-technologische opdracht valt
uiteen in drie functies:
• Een autonome functie , waarin de raad van bestuur van het IWT zelf beslist
over (steun aan) projecten van wetenschappelijk-technologisch onderzoekop voorstel van ondernemingen(
259).
• Een adviserende functie,  waarin het IWT eigenlijk optreedt als dossierbe-
handelaar voor de Vlaamse regering, o.m. inzake wetenschappelijk-technologische onderzoeksprojecten die kaderen in internationale pro-
gramma's. De uitgaven geschieden ten laste van het Fonds tot Bevordering
van het Industrieel Onderzoek in Vlaanderen (FIOV), een pararegionale vancategorie A onder de beheersbevoegdheid van de minister die bevoegd is
voor het wetenschapsbeleid.
• Een uitvoerende functie,  waarin het IWT het wetenschappelijk, administra-
tief en financieel beheer van programma's en projecten waarneemt in op-dracht van de Vlaamse regering.
In het uitvoeringsbesluit bij het IWT-decreet(
260) heeft de Vlaamse regering het
begrip industrieel wetenschappelijk-technologisch onderzoek gedefinieerd als
                                                       
257 Artikel 3, § 1, van het decreet van 23 januari 1991.
258 De artikelen 4-7 van het decreet van 23 januari 1991.
259 Deze functie slaat op individuele initiatieven, niet kaderend in regionale of
internationale onderzoeksprogramma's
260 Besluit van de Vlaamse regering d.d. 23 oktober 1991 tot regeling van het
industrieel wetenschappelijk-technologisch onderzoek in Vlaanderen. Dit be-
sluit is zowel op het IWT als op het FIOV toepasselijk en wordt dan ook weleens FIOV-besluit genoemd. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 398
basisonderzoek (exploratorische studies met hoog risico en op lange termijn of
onderzoek met het oog op het verwerven van een dieper wetenschappelijk in-zicht van industriële processen) of onderzoek naar prototypes, nieuwe productenof productieprocédés.
25.3.1.2. Statutaire controle door het Rekenhof
Eind 1998 heeft het Rekenhof het IWT aan een statutaire controle ter plaatse
onderworpen. Aan de hand van de verslagen van de raad van bestuur heeft heteen aantal steunstelsels en typedossiers - in het bijzonder recent ontwikkelde -
nader bekeken. Dit heeft geleid tot de opmerkingen over twee steunstelsels die
in de onderstaande paragrafen zijn uiteengezet.
25.3.2. KMO-innovatie Vlaanderen (KIV)
25.3.2.1. Steunverlening
Vanuit de vaststelling dat KMO's doorgaans weinig innoverend zijn, vooral door
een gebrek aan voldoende geschoold menselijk potentieel, wilde de Vlaamse
regering het vermogen van deze ondernemingen om technologie te integreren,
vergroten. Onder innovatie verstaat zij daarbij het vermogen om technologie te
absorberen . Innovatieprojecten hebben volgens haar dus niet noodzakelijk te
maken met kenniscreatie; ook kennisimplementatie kan aan bod komen. Niet hettechnologisch risico is centraal criterium voor de aanvaarding van een project,
wel het vernieuwend karakter van het product, het proces of de dienst ten op-
zichte van de bestaande praktijk in de onderneming(
261).
In concreto creëerde het Vlaams Gewest een bijzonder programma van loonsub-
sidies voor hooggeschoolde onderzoekers die in KMO's innovatieplannen uit-
werken onder begeleiding van een onderzoekscentrum of -instelling. De over-
heid komt tegemoet in de loonlasten van de onderzoekers, die in een eerste peri-
ode feitelijk werknemer zijn van het begeleidend centrum. Binnen dit kennis-
centrum treedt bovendien iemand als begeleider van het innovatieproject op: deoverheid komt ook tegemoet in diens loon en in de werkingskosten. De Minis-
ter-President liet voor de maatregel in 1997 ten laste van het FIOV 200 miljoen
BEF vastleggen. Het IWT behandelt de KIV-dossiers namelijk in zijn advise-rende functie.
Het programma richt zich specifiek tot KMO's die geen onderzoeks- en ontwik-
kelingsactiviteiten uitvoeren of uitbesteden. Omdat het succes ervan uitbleef,versoepelde de Vlaamse regering op 20 oktober 1998 de regeling: zij verruimde
                                                       
261 Weliswaar dient een technologische component aanwezig te zijn: vernieuwin-
gen zonder deze component tellen niet mee. Vernieuwingen die kant en klaar
op de markt beschikbaar zijn, zoals informatiseringen, komen evenmin voorKIV-steun in aanmerking. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 399
o.m. de doelgroep en zwakte enkele voorwaarden af(262). KMO's die een uitbrei-
ding van hun hooggeschoold potentieel beogen, of hightech starters, werdenevenwel uitdrukkelijk uitgesloten.Bij die gelegenheid verklaarde de Vlaamse
regering dat het vernieuwend karakter van het beoogde product, proces of dienst
ten opzichte van de bestaande praktijk in de onderneming en het potentieel aanuitgebreide of nieuwe activiteiten voor het bedrijf ten gevolge van de vernieu-
wing  centraal staat.
25.3.2.2. Opmerkingen van het Rekenhof
1.666.695
Aangezien de basisdoelstelling erin bestaat ondernemingen te steunen die tech-
nologie wensen te absorberen en het technologisch risico geen centraal criterium
vormt voor de aanvaarding van een project, deelde het Rekenhof de Minister-President van de Vlaamse Regering, tevens Vlaams Minister van Wetenschap en
Technologie, op 30 maart 1999 mede dat het KIV-steunprogramma niet past in
de huidige taakstelling van het FIOV of het IWT. De doelgroep van onderne-mingen die niet onderzoeks- en ontwikkelingsgeoriënteerd zijn, alsook de te
subsidiëren activiteiten (kennisimplementatie en vernieuwing) vallen niet onder
de betrokken regelgeving.
Een aantal door de raad van bestuur van het IWT positief geadviseerde aanvra-
gen bevestigt dit. Al leunen sommige dossiers aan bij toegepast onderzoek, de
meeste slaan slechts op de verwerving door ondernemingen van bestaande tech-nologieën. In één geval strekte de toelage ertoe een onderneming die nagelaten
had innovatieve activiteiten te ontwikkelen en op het vlak van productieorgani-
satie en productontwikkeling achterop was geraakt, bij te brengen.
Het KIV-programma is geconcipieerd volgens de opvattingen van het innovatie-
decreet, meer bepaald de idee van subsidiëring van de aanwending en onder-
steuning  van wetenschappelijk-technologische kennis. Het ontwerpdecreet er-
kende zelf dat dit een uitbreiding van het subsidiëringsveld betekende. Een der-
gelijke subsidiëring was dan ook voorbarig. Het beleid liep met andere woorden
vooruit op de regelgeving. Het plaatste het Vlaams Parlement voor voldongen
feiten. Ook nu kunnen de nieuwe keuzes nog niet in de praktijk worden ge-
bracht; het innovatiedecreet wacht immers nog op uitvoering bij regeringsbe-sluit.
Het KIV-programma kent bovendien subsidies toe die niet ressorteren onder een
door de Europese Commissie goedgekeurde steunregeling, in casu het FIOV-
besluit. Dit is in strijd met artikel 88 van het EU-verdrag (nieuwe coördinatie) enleidt tot de onrechtmatigheid van de betrokken uitgaven.
                                                       
262 De doelgroep verruimde o.m. tot KMO's die geen permanente capaciteit inzake
de ontwikkeling en uitvoering van innovatieplannen bezitten. Voortaan mochteen bedrijf, wilde het in aanmerking komen, niet meer dan 2 universitairen meteen diploma in de exacte wetenschappen of ingenieur in dienst hebben en
mocht het geen eigen onderzoek en ontwikkeling hebben uitgevoerd. Ook het
soort onderzoekscentra dat aanvragen mocht indienen en projecten begeleidenwerd uitgebreid (tot bv. universiteiten). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 400
25.3.3. HOBU-fonds
25.3.3.1. Steunverlening
Sinds 1997 voorziet de Vlaamse begroting telkenjare in 170 miljoen BEF voor
de realisatie van een programma met het tweeledige doel een impuls te geven
aan de opwaardering en valorisatie van het technologisch onderzoek aan de
hogescholen in Vlaanderen en de technologische basis van KMO's langs de
hogescholen te verstevigen. Ook hier beoogt de steun bedrijven die niet techno-logiegedreven zijn. Een nota aan de raad van bestuur van het IWT omschrijft de
actie als zijnde gericht op technologie-implementatie en -verspreiding . Zij is
opgebouwd rond drie facetten: het op de hoogte blijven en absorberen van be-
schikbare technologie (de hogeschool als technologieverkenner), het verbreden
en uitdiepen van de kennis door technologisch onderzoek en het bruikbaar ma-ken van deze kennis voor geïnteresseerde bedrijven (de hogeschool als techno-
logievertaler) en het naar KMO's doen doorstromen van de opgebouwde kennis
(de hogeschool als technologieverspreider).
25.3.3.2. Opmerkingen van het Rekenhof
1.666.695
Het Rekenhof heeft opgemerkt dat de bovengenoemde doelstellingen, net als bij
het KIV-programma, niet meteen in verband kunnen worden gebracht met de
vigerende taken van het IWT. De actie betreft immers geen onderzoek en ont-wikkeling in strikte zin.
De gebruikte terminologie verwijst andermaal naar de doelstellingen van het
innovatiedecreet. De memorie van toelichting bij het ontwerpdecreet vermelddehet HOBU-fonds trouwens bij de verspreidings -acties. Ook hier betekent de
steunverlening dus een voorbarige toepassing van een decreet dat nog niet ope-
rationeel was, en dit - in afwachting van een uitvoeringsbesluit - voorlopig blijft. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 401
26. Vlaamse Radio- en Televisieomroep (VRT)
26.1. Rekeningen 1998
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van de Vlaamse Radio- en Televisieom-
roep (VRT) op 7 september 1999 gecontroleerd verklaard.
26.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
hoofdgroepen 1 t/m 9 worden verdeeld383.518 0 -383.518
08 Interne verrichtingen 383.518 0 -383.518
sumptieve bestedingen)2.689.831 3.145.283 455.452
16 Verkoop van niet-duurzame goederen en van diensten 2.689.831 3.145.283 455.452
vermogen en van ondernemingsactiviteit80.000 136.682 56.682
26 Rente van overheidsvorderingen 17.000 54.461 37.461
28 Overige resultaten van vermogen 63.000 82.221 19.221
3 Inkomensoverdrachten van andere sectoren 0 720.342 720.342
36 Indirecte belastingen en heffingen 0 720.342 720.342
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 7.694.000 6.696.049 -997.951
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 7.694.000 6.694.000 -1.000.000
48Inkomensoverdrachten van de regionale en lokale overhe-
den09 09 0
meenschappen, Gewesten)0 1.959 1.959
5 Kapitaaloverdrachten  van andere sectoren 0- 1 7- 1 7
59 Kapitaaloverdrachten van het buitenland 0 -17 -17
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 0 1.000.000 1.000.000
66 Kapitaaloverdrachten van de centrale overheid 0 1.000.000 1.000.000
TOTAAL ONTVANGSTEN 10.847.349 11.698.339 850.990
groepen 1 t/m 9 worden verdeeld0 813.989 813.989
03 Interne verrichtingen 0 813.989 813.989
tieve bestedingen)9.993.984 9.517.479 -476.505
11 Lonen en sociale lasten 5.450.169 5.210.775 -239.394
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 4.543.815 4.306.704 -237.111
vermogen en van ondernemingsactiviteit12.500 12.289 -211
21 Rente overheidsschuld 12.500 12.289 -211
3 Inkomensoverdrachten aan  andere sectoren 22.000 20.957 -1.043
zonder winstoogmerk t.b.v. gezinnen22.000 20.957 -1.043
4 Inkomensoverdrachten aan de sector overheid 0 440.951 440.951
45 Inkomensoverdrachten aan andere entiteiten (Staat, Ge-
meenschappen, Gewesten)0 440.951 440.951 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 402
7 Investeringen 797.365 792.775 -4.590
72 Nieuwbouw van gebouwen 0 9.503 9.50374 Verwerving van overige investeringsgoederen, waaronder
onlichamelijke zaken797.365 783.272 -14.093
9 Overheidsschuld 21.500 99.959 78.459
91 Aflossingen van gevestigde overheidsschuld 21.500 99.959 78.459
TOTAAL UITGAVEN 10.847.349 11.698.399 851.050
26.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12.1998
BALANS
activa85.122 41.567 Kapitaal 5.463.189 500.000
activa3.853.600 3.818.016 Reserves 20.072 20.072
activa30.680 30.680 Overgedragen
nettoresultaat-3.412.539 3.963.189
meer dan 1 jaar3.095 5.396 Voorzieningen en
uitgestelde belas-tingen16.143.827 466.609
Voorraden 1.619.890 875.524 Schulden op > 1
jaar94.797 187.255
max. 1 jaar15.583.308 1.507.569 Schulden op < 1
jaar3.113.306 2.420.824
Liquide middelen 1.551.725 977.387 Overlopende
rekeningen2.922.355 50.634
ningen162.586 352.444
Totaal 22.890.006 7.608.583 Totaal 22.890.006 7.608.583
Operationele kosten 25.002.306 10.304.845 Operationele
opbrengsten23.274.540 9.397.056
Financiële kosten 33.679 58.362 Financiële
opbrengsten146.398 5.799.962
kosten1.912.698 932.075 Uitzonderlijke
opbrengsten115.206 61.453
Winst van het jaar 0 3.963.189 Verlies van het
jaar3.412.539 0
Totaal 26.948.683 15.258.471 Totaal 26.948.683 15.258.471 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 403
26.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.730.526
Media op 7 september 1999 zijn onderzoeksverslag overgelegd. De onderstaan-
de paragrafen vatten dit verslag samen.
De jaarrekening 1998 rapporteert over het eerste werkingsjaar van de VRT als
naamloze vennootschap van publiek recht. Diverse regelgevingen leggen de
VRT uiteenlopende financiële rapporteringen op. Het omzettingsdecreet van 29april 1997 bepaalt dat de VRT vanaf boekjaar 1998 een boekhouding moet voe-
ren volgens de wetgeving op de boekhouding en de jaarrekening van de onder-
nemingen. Het decreet van 8 juli 1996 houdende bepalingen tot begeleiding vande aanpassing van de begroting 1996 en het boekhoudbesluit van 21 mei 1997
verplichten de VRT tot het opstellen van een rapportering aan de Vlaamse Ge-
meenschap volgens de bepalingen van dit besluit. Artikel 8 van de beheersover-
eenkomst bepaalt dat de jaarlijkse verhoging van de dotatie wordt toegekend op
basis van het begrotingsresultaat, zoals gedefinieerd in de beheersovereenkomst.
De VRT legt derhalve vier verschillende rapporteringen voor: een statutaire
jaarrekening, een jaarrekening overeenkomstig het boekhoudbesluit, een ESER
uitvoeringsrekening van de begroting en een budgettaire rapportering in functie
van de beheersovereenkomst. De verschillende rapporteringen leiden tot sterk
uiteenlopende resultaten, variërend van een verlies van 3.412,5 miljoen BEF tot
een overschot van 814 miljoen BEF.
De VRT heeft de financiële performantiemaatstaven van de beheersovereen-
komst gehaald. De openbare omroep bereikte al in 1998 een positief begrotings-
resultaat na pensioenen, een doelstelling die de instelling pas bij het einde van
de beheersovereenkomst diende te bereiken.
26.2.1. Samenstelling van het eigen vermogen
In 1998 wijzigde de samenstelling van het eigen vermogen van de VRT aan-
zienlijk:
• Op 22 december 1997 werd de BRTN bij notariële akte omgezet in de
naamloze vennootschap van publiek recht VRT, met een kapitaal van 500
miljoen BEF. De openingsbalans op 1 januari 1998 van de VRT vertoonde
een overboeking van dit bedrag van de reserves naar het kapitaal.
• Op 24 december 1998 besliste de buitengewone algemene vergadering van
de VRT op aangeven van de commissaris-revisor de 4.072,7 miljoen BEF
kapitaalsubsidies opgenomen in de jaarrekening 1997, te herkwalificeren alsovergedragen resultaat op 1 januari 1998. Het totaal van het eigen vermogenwijzigde daardoor niet.
• De buitengewone algemene vergadering van 24 december 1998 besliste ook
een dubbele kapitaalverhoging, ter versteviging van de financieringsstruc-
tuur van de VRT. Het kapitaal verhoogde door een storting in speciën van-
wege de Vlaamse Gemeenschap van 1.000 miljoen BEF en door incorpora-
tie van het overgedragen resultaat van 3.963,2 miljoen BEF in het kapitaal.Geen van deze verhogingen creëerde nieuwe aandelen. De financiële enve-
loppe van de VRT wijzigde daardoor niet, aangezien de werkingsdotatie
verminderde van 7.694 miljoen BEF tot 6.694 miljoen BEF. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 404
• De statutaire jaarrekening 1998 sloot af met een verlies van het boekjaar van
1.593,2 miljoen BEF. De jaarvergadering van de aandeelhouders besliste het
verlies over te dragen naar het volgende boekjaar.
26.2.2. Herstructureringskosten
Artikel 6, §1, van de beheersovereenkomst verplicht de VRT inspanningen te
leveren om de personeelskosten te beheersen. In de jaarrekening 1997 had de
VRT de kosten van deze herstructureringsoperatie niet voorzien. De commissa-
ris-revisor drong aan op provisionering en afschrijving van de volledige ge-
raamde verplichtingen ingevolge de uitstapregeling van verlof voorafgaand aan
pensioen en vervroegde pensionering, dit naarmate de VRT zijn verplichtingeneffectief moet nakomen. De totale herstructureringskostprijs zou 1.873,3 miljoen
BEF bedragen, te verhogen met de pensioenbonificatie van 199,4 miljoen BEF.
De VRT heeft deze pensioenbonificatie, die ze begin 1999 aan het pensioen-fonds betaalde, in de jaarrekening 1998 als schuld opgenomen.
De instelling heeft de herstructureringskosten in de statutaire jaarrekening geac-
tiveerd en in de balans opgenomen. In de bedrijfseconomische rapportering
heeft zij ze overeenkomstig het boekhoudbesluit integraal ten laste van het re-sultaat geboekt.
26.2.3. Activering van eigen producties
De VRT heeft de kosten voor eigen producties (en co-producties) in het verleden
altijd onmiddellijk in kosten genomen. De instelling nam ook de kosten voorprogramma’s die zij op het einde van het boekjaar al had geproduceerd, maar
nog niet uitgezonden, nooit in voorraad. Zij was immers van oordeel dat de af-
zetmarkt voor deze producties dermate beperkt is, dat zij voorzichtigheidshalveniet geactiveerd konden worden. Op aandringen van de commissaris-revisor -
die zich daarvoor steunt op adviezen van de Commissie voor Boekhoudkundige
Normen en internationale normen (FASB), gebaseerd op het matchingprincipe
(overeenstemming van kosten en opbrengsten), alsook op de praktijk bij buiten-
landse zenders - heeft de VRT deze waarderingsregel gewijzigd en de productiesvanaf 1998 geactiveerd. De instelling heeft de producties gewaardeerd tegen de
directe vervaardigingsprijs, die zowel de interne als de externe directe kosten
omvat. Na uitzending neemt zij de kosten volledig en in een keer in resultaat. De
keuze voor activering van de voorraad eigen producties had een eenmalig posi-
tief effect op het resultaat van 595,5 miljoen BEF.
26.2.4. Uitstellen van de dotatie
Eveneens op aangeven van de commissaris-revisor, heeft de VRT het gedeelte
van de dotatie dat overeenstemt met de film- en sportrechten en de eigen pro-
ducties in voorraad, niet in opbrengst genomen, maar op een overlopende reke-
ning van het passief geboekt. De VRT verwijst ook daarvoor naar het matching-
principe . Aangezien de opbrengsten van de VRT vooral bestaan uit financiering
door de Vlaamse Gemeenschap, gaat de activering van de bedoelde rechten en
kosten gepaard met het uitstellen van een evenredig bedrag van de werkingsdo-
tatie. Deze wijziging van de waarderingsregels bezwaarde het resultaat van het
boekjaar met 1.429,3 miljoen BEF. Dit effect was eenmalig. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 405
26.2.5. Voorafname op de werkingsdotatie 1999
De VRT nam in de jaarrekening 1998 opnieuw een vordering op de Vlaamse
Gemeenschap op, met als voorwerp een voorafname op de dotatie 1999, over-eenstemmend met de weddenlast van december 1998. Het Rekenhof heeft die
vordering altijd betwist. Het recht op de dotatie van het jaar x+1 ontstaat niet
tijdens het jaar x waarop de personeelskosten betrekking hebben, maar pas in hetjaar x+1. De vordering was dus voorbarig.
De Commissie voor Boekhoudkundige Normen adviseerde op 28 september
1995 dat de BRTN door de arbeidsprestaties geleverd in december op balans-datum een schuld had tegenover haar personeel, die zij moest uitdrukken als
schuld in de balans en als kosten in de resultatenrekening. De te ontvangen op-
brengsten die tijdens het boekjaar of tijdens een vorig boekjaar zijn ontstaan enwaarvoor nog geen rechtstitel bestaat, kan de VRT activeren op de balans, als
het bedrag daarvan vaststaat of met nauwkeurigheid kan worden geschat. Dit
advies is niet strijdig met het standpunt van het Rekenhof. De dotatie van hetjaar x+1 kan niet als een opbrengst van het jaar x worden beschouwd.
De boeking van de vordering op de Vlaamse Gemeenschap verhoogde het eigen
vermogen van de VRT. Zo ontstond een positieve balans, die echter niet strooktemet de werkelijke toestand.
Naar aanleiding van een gelijkluidende opmerking van het Rekenhof bij de jaar-
rekening 1997 trad de minister het standpunt van het Rekenhof bij: de VRTheeft in verband met de wedden van december op balansdatum geen vorderingop de Vlaamse Gemeenschap.
26.2.6. Voorzieningen
De VRT heeft op advies van het Rekenhof en op aandringen van de commissa-
ris-revisor een groot deel van de voorzieningen voor risico's en kosten overge-boekt naar de handelsschulden en de schulden met betrekking tot de belastingen,
bezoldigingen en sociale lasten.
De openbare omroep heeft een voorziening van 25 miljoen BEF aangelegd voor
de kosten die hij in geval van herkwalificatie van sommige dienstverlenings-
contracten zou kunnen oplopen. De commissaris-revisor raamt het potentiëlerisico voor de VRT hoger.
26.2.7. Koor en Orkest
Zoals ook uit de beheersovereenkomst blijkt, heeft de Vlaamse Gemeenschap
beslist dat het koor en het orkest niet langer behoren tot de kernactiviteit van deVRT, maar een zelfstandige entiteit moeten vormen. De VZW Vlaams Omroep-
orkest en Kamerkoor werd opgericht op 2 maart 1998. De betrokken statutaire
personeelsleden werden echter niet mee overgeheveld en bleven ten laste van deVRT, die daarvoor een extra dotatie ontvangt. Die dotatie volstond in 1998 niet
om de kosten die ten laste bleven van de openbare omroep, te dragen. Op 31
december 1998 vorderde de VRT 60,3 miljoen BEF van de Vlaamse Gemeen-
schap, terwijl het saldo van de dotatie 34 miljoen BEF bedroeg. Wegens de
principiële beslissing van de Vlaamse Gemeenschap en de bepalingen van debeheersovereenkomst, zijn de kosten voor koor en orkest ten laste van deVlaamse Gemeenschap. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 406
26.2.8. Pensioenverplichtingen en pensioenfonds
De VRT-jaarrekening bevat een voorziening voor pensioenen van statutaire
werknemers van 14.062,7 miljoen BEF, maar deze voorziening ontbreekt in destatutaire jaarrekening. De VRT heeft een pensioenfonds opgericht voor de rust-
en overlevingspensioenen van het statutair personeel. De eerste jaarrekening van
het Pensioenfonds VRT is afgesloten op 31 december 1998.
De VRT heeft de berekening van de pensioenprovisie in de jaarrekening geba-
seerd op voorlopige cijfers. Op basis van de definitieve actuariële gegevens van
Conac en op basis van de jaarrekening van het Pensioenfonds VRT, bleek dieprovisie 303,3 miljoen BEF te laag. Deze gegevens waren echter nog niet be-schikbaar op het moment dat de de VRT zijn boekhouding moest afsluiten.
Op het actief van de balans heeft de VRT een vordering op de Vlaamse Ge-
meenschap opgenomen voor het bedrag van de pensioenvoorziening. Dit neu-
traliseerde het impact op het eigen vermogen en op het resultaat. De VRT steun-
de zich daarvoor op artikel 3 van het decreet van 29 april 1997 betreffende deomzetting van de BRTN in een naamloze vennootschap van publiek recht. Dit
artikel bepaalde dat de Vlaamse Gemeenschap de pensioenverplichtingen diende
aan te zuiveren die de BRTN aanging ten aanzien van zijn vastbenoemd perso-neel. De modaliteiten daarvan zouden worden bepaald in de beheersovereen-
komst.
26.3. Bijzonder onderzoek: het restylingcontract
1.623.885
Het Rekenhof heeft de gunning en uitvoering onderzocht van het contract dat de
VRT in 1997 sloot met een Britse onderneming voor de restyling van zijn twee
televisienetten. De resultaten van dit onderzoek zijn opgenomen op p. 519 e.v.van dit boek. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 407
27. Vlaams Commissariaat voor de Media (VCM)
27.1. Rekeningen 1998
Het Rekenhof heeft de rekeningen 1998 van het Vlaams Commissariaat voor de
Media (VCM) op 10 augustus 1999 gecontroleerd verklaard. Aangezien het
Commissariaat zijn werkzaamheden pas heeft aangevangen op 15 juli 1998betreft het een verkort boekjaar.
27.1.1. ESER-uitvoeringsrekening 1998
6 Kapitaaloverdrachten van de sector overheid 0 715 715
meenschappen en Gewesten)0 715 715
TOTAAL ONTVANGSTEN 0 715 715
27.1.2. Balans en resultatenrekening op 31.12.1998
BALANS
Materiële vaste activa 320 Overgedragen
nettoresultaat3.605
Liquide middelen 3.285
Totaal 3.605 Totaal 3.605
Operationele kosten 395 Operationele opbrengsten 4.000
Winst van het jaar 3.605
Totaal 4.000 Totaal 4.000
27.2. Resultaten van de rekeningencontrole
1.730.527
Het Rekenhof heeft aan de Vlaamse Ministers van Financiën en Begroting envan Media op 10 augustus 1999 zijn onderzoeksverslag overgelegd. De onder-
staande paragrafen vatten dit verslag samen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 408
27.2.1. Investeringen
Het Vlaams Commissariaat voor de Media heeft in de loop van het eerste wer-
kingsjaar computermaterieel gekocht. Het activeerde dit als materiële vaste acti-va, maar liet na deze activa af te schrijven. Het Rekenhof heeft dan ook aange-
drongen op afschrijving vanaf het boekjaar 1999 volgens de afschrijvingsregels
van het boekhoudbesluit.
27.2.2. Toerekening van kosten
Het commissariaat heeft in de resultatenrekening wel een voorschot op de be-
drijfsvoorheffing voor het vierde kwartaal opgenomen, maar liet na de eigenlijke
vergoeding van de commissarissen voor de periode oktober tot en met december
te provisioneren. De instelling zou de kosten vanaf het boekjaar 1999 zorgvuldigmoeten toerekenen aan de periode waarop zij betrekking hebben.
27.2.3. ESER-uitvoeringsrekening van de begroting
In de ESER-uitvoeringsrekening rapporteerde de instelling de uitgaven van het
begrotingsjaar 1998 ten onrechte langs de ontvangstenzijde, terwijl zij er deontvangsten zelf niet in opnam. De uitvoeringsrekening stemt derhalve niet
overeen met de reële ontvangsten en uitgaven van de instelling. De onderstaande
tabel bevat een aangepaste versie van de uitvoeringsrekening.
4 Inkomensoverdrachten van de sector overheid 4.000
46 Inkomensoverdrachten van de centrale overheid 4.000
TOTAAL ONTVANGSTEN 4.000
0Uitgaven die niet of niet onmiddellijk over de hoofdgroepen 1
t/m 9 worden verdeeld3.285
03 Interne verrichtingen 3.285
bestedingen)395
11 Lonen en sociale lasten 358
12 Aankoop van niet-duurzame goederen en van diensten 37
7 Investeringen 320
74Verwerving van overige investeringsgoederen, waaronder onlicha-
melijke zaken320
TOTAAL UITGAVEN 4.000 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 409
DEEL III
ONDERZOEKEN Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 410
DE MILLENNIUMPROBLEMATIEK IN HET MINISTERIE
VAN DE VLAAMSE GEMEENSCHAP
Hoewel het management van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap zich
van de millenniumproblematiek bewust is en een aantal risicobeheersingsmaat-
regelen heeft genomen, resten nog een aantal kernproblemen. Zo ontbrakenprocedures en richtlijnen ingevolge de laattijdige start van het overkoepelende
project en vertrouwt het ministerie voor bepaalde toepassingen op leveranciers-
verklaringen. Het Rekenhof heeft enkele aanbevelingen gedaan om ook deze
risico's te beperken, waaronder het toevertrouwen van een degelijke a posterio-
ricontrole aan het projectteam.
In maart-april 1999 onderzocht het Rekenhof de houding van het Ministerie van
de Vlaamse Gemeenschap tegenover de problematiek van het jaar 2000. Deze
problematiek bestaat er specifiek voor dit ministerie in dat de gegevensverwer-
king in functie van de algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap continumoet verlopen en dat ook de werking van de Vlaamse administratie in het alge-
meen belang continuïteit vereist. Het Rekenhof wilde met dit onderzoek in de
eerste plaats nagaan of het (top)management zich bewust was van het millenni-
umprobleem. Vervolgens wilde het de projectmatige aanpak ervan evalueren.
Het evalueerde de projectmatige aanpak, en stelde niet zelf een probleeminven-taris of risicoanalyse op. Het testte evenmin de juistheid en volledigheid van de
inventaris en van de risicoanalyse van het Ministerie van de Vlaamse Gemeen-
schap en controleerde niet de effectiviteit en efficiëntie van de gekozen oplos-
singen. Bijgevolg betekent dit onderzoek geen certificatie dat de systemen van
het ministerie tijdig millenniumproof  zijn of zullen zijn.
Het Rekenhof deelde de voorzitter van het College van Secretarissen-Generaal
op 19 mei 1999 zijn onderzoeksresultaten mee. Na evaluatie van het op 18 juni
1999 ontvangen antwoord, rapporteerde het de resterende conclusies en aanbe-
velingen op 1 september 1999 aan de Vlaamse Minister van Ambtenarenzaken.
2. Bevindingen
Het topmanagement van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap bleek
zich wel degelijk bewust te zijn van de millenniumproblematiek. Sinds het eer-
ste schrijven van het Rekenhof ondernam het een aantal bijkomende acties om
die problematiek te beheersen. Toch behoeven een aantal knelpunten nog eenoplossing:
• Een gedetailleerde planning met kritisch tijdspad op het niveau van de geïn-
ventariseerde objecten, ontbreekt voorlopig nog.
• De late start van het overkoepelende jaar 2000-project hypothekeerde de tijd
die rest om concrete procedures te ontwikkelen en te verspreiden onder dedomein- en systeemverantwoordelijken van de verschillende departementen Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 411
die de aanpassingen opvolgen of beheren. Daardoor ontstonden tussen de de-
partementen grote onderlinge verschillen in de probleembenadering. Dit kanleiden tot een gebrek aan coherentie bij het hanteren van essentiële project-
begrippen als impactanalyse  (identificatie van vitale en niet-vitale systemen)
en jaar 2000-gevoeligheid  van de objecten. Dit beïnvloedt de juistheid en
volledigheid van de analyse en de systeeminventaris. Alleen een goede a-
posteriori kwaliteitscontrole kan dit risico opvangen.
• Het ministerie test bij voorrang kritische, zelf ontwikkelde of uitbestede,
toepassingen (maatsoftware) die op mainframes en serversystemen draai-en(
263). Aldus test het onrechtstreeks een deel van de systeemsoftware en
hardware. Voor de andere kritische systemen, onder meer aangekochte appli-
caties, vertrouwt het ministerie op de verklaringen van de leveranciers. Eigen
ontwikkelde PC-toepassingen vallen ten slotte volledig onder de verant-
woordelijkheid van de eindgebruikers(264) die ze hebben ontwikkeld. In dit
kader heeft het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap bewust een risico
genomen. Als vitale systemen zouden falen, bestaat de kans dat de Vlaamse
Gemeenschap niet meer kan voldoen aan haar verplichtingen.
3. Aanbevelingen
In zijn brief aan de Vlaamse Minister van Ambtenarenzaken heeft het Rekenhof
de volgende aanbevelingen gedaan:
• De gedetailleerde planning met tijdspad op het niveau van de geïnventari-
seerde objecten dient te worden afgewerkt. Deze planning is essentieel voor
de opvolging van de activiteiten.
• De laattijdige start van het koepelproject en het eruit voortvloeiend gebrek
aan algemene procedures en richtlijnen, noodzaakt een degelijke a posteriorikwaliteitscontrole die garandeert dat de initiële analyses juist en volledig
verliepen en de inventaris dus betrouwbaar is. Bij gebrek aan een externe
audit, kan het ministerie deze taak aan het projectteam toevertrouwen.
• Het ministerie dient alle vitale applicatiesoftware (inclusief niet-
maatsoftware), systeemsoftware en hardware te onderwerpen aan jaar 2000-
compliancetesten . In het kader van risicobeheersing kan of mag het niet vol-
ledig vertrouwen op garanties van leveranciers.
                                                       
263Het betreft hier wel zware en essentiële toepassingen, die instaan voor een
aanzienlijk deel van de administratieve kernprocessen.
264Het ministerie organiseerde wel opleidingen voor de supergebruikers van mi-crosofttoepassingen en voor applicatiebeheerders. Het verstrekte de eindge-bruikers ook informatie over de jaar 2000-problematiek langs het intranet. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 412
FINANCIËLE TRANSACTIES BIJ DE VLAAMSE OVER-
HEIDSDIENSTEN EN -INSTELLINGEN (VERVOLGARTI-
KEL)
Dit artikel geeft een overzicht van de evolutie sinds het vorige Boek van het
Rekenhof in enkele dossiers betreffende financiële transacties aangegaan doorVlaamse overheidsdiensten en instellingen: het Rekenhof reageerde op ant-
woorden van de Vlaamse Minister van Financiën en van de NV Tunnel Lief-
kenshoek aangaande de lease-in-lease-outtransactie met de Liefkenshoektunnel,en onderzocht de afrekening van de transactie met het Graaf de Ferrarisge-
bouw. Het wenste voorts op de hoogte te worden gehouden van de lease-in-
lease-outtransactie met het Hendrik Consciencegebouw. De Vlaamse Vervoer-
maatschappij - De Lijn, heeft in 1998 geen bijzondere financiële transacties
meer afgesloten.
1. Lease-in-lease-outtransactie met de Liefkenshoektunnel
1.1. Uiteenzetting in het vorige Boek
1.554.203
In zijn vorige Boek(
265) deelde het Rekenhof de resultaten mede van zijn onder-
zoek van de lease-in-lease-outtransactie (LILO) waarmee de NV Tunnel Lief-
kenshoek (NV TLH) de concessierechten voor de periode 1997-2029 aan Ame-rikaanse investeerders overdroeg. Het deelde deze resultaten op 9 september
1998 mede aan de Vlaamse Ministers van Financiën en van Openbare Werken,
alsook aan het management van de NV TLH. Het Rekenhof had in het algemeengeconcludeerd dat deze transactie werd afgehandeld in overeenstemming met de
toelichting die de Vlaamse regering het Vlaams Parlement had gegeven, maar
dat de Vlaamse regering naliet de decreetgever te informeren over een aantal
kosten die niet in de netto-opbrengst waren verrekend, maar uiteindelijk het
nettoresultaat drukten. Het gros van deze bijkomende kosten (ruim 151 miljoenBEF) vloeide voort uit contracten die de NV TLH buiten mededinging sloot met
adviseurs. De arranger was bovendien zonder grondige verantwoording afgewe-
ken van de initiële contractuele engagementen, wat de waarde van de vooraf-
gaande marktconsultatie hypothekeerde. De Amerikaanse financiële instelling
verhaalde ten slotte de premie voor de gewestwaarborg (28,3 miljoen BEF)contractueel op de NV TLH, en dus indirect op het Gewest zelf, dat alle aande-len in de NV TLH bezit.
                                                       
265 Boek van het Rekenhof 1999, stuk 11 (1998-1999) - Nr.1, p. 256 e.v. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 413
De Vlaamse Minister van Financiën antwoordde op 16 oktober 1998 dat zij de
NV TLH om een reactie had gevraagd op de opmerkingen van het Rekenhof,aangezien het de NV was die de LILO-transactie sloot. De minister voegde bij
haar antwoord een nota van de NV d.d. 8 oktober 1998. In deze nota beklem-
toonde de vennootschap dat zij de LILO-transactie zelf had gesloten, niet hetVlaams Gewest. Zij wees erop dat zij een privaatrechtelijk statuut heeft en dus
niet is onderworpen aan de wetgeving en reglementering inzake de overheidsop-
drachten. Verder heeft zij bedenkingen gemaakt bij de voorstelling door het
Rekenhof van de Net Present Value (NPV) en de kosten van de LILO-transactie.
Ze stelde onder meer dat de Gewestelijke Investeringsmaatschappij voor Vlaan-deren (GIMV) en de financieel adviseur een belangrijk gedeelte van de succes-
vergoeding nog niet definitief hadden verworven en dat het Rekenhof daar bij de
berekening van het uiteindelijke nettoresultaat onvoldoende rekening mee had
gehouden. De NV TLH aanvaardde dan ook niet de suggestie van het Rekenhof
dat het behalen van de NPV overeengekomen in de mandaatovereenkomst(9,17 %) tot een meeropbrengst van 230 miljoen BEF zou hebben geleid. Zij
meende dat het Rekenhof hier een economisch-financieel verkeerde interpretatie
gaf aan het framework  van de transactie en de hypotheses ervan en waarschuwde
ervoor dat het forfaitariseren  van opdrachten van eventuele tussenpersonen geen
waarborg is voor hogere of lagere kosten. Tussenpersonen in dergelijke transac-
ties zouden immers de gewoonte hebben hiervan af te wijken.
1.2. Repliek van het Rekenhof
Het Rekenhof antwoordde de beide ministers en de NV TLH op 1 december
1998 dat de NV de opmerkingen inderdaad, zij het gedeeltelijk, beantwoordde.
Een aantal opmerkingen en vragen bleven onbeantwoord, daar de NV TLH en-kel reageerde op de aangelegenheden die haar rechtstreeks aanbelangden. Het
Rekenhof onderstreepte in zijn repliek dat het de NV TLH als een de facto VOI
beschouwt, waarvoor de Vlaamse regering tegenover het Vlaams Parlement deeindverantwoordelijkheid draagt(
266). Voor de LILO-operatie was de NV welis-
waar in rechte de contractant, maar het Vlaams Gewest was de feitelijke op-
drachtgever, zeker van de door de financiële adviseur en de GIMV te verstrek-
ken diensten. Het Rekenhof ging voorts dieper in op enkele argumenten en be-
denkingen vanwege de NV.
1.2.1. Onderworpenheid aan de reglementering op de overheidsopdrachten
Op het argument van de NV TLH, dat zij wegens haar privaatrechtelijk statuut
niet onderworpen was aan de wetgeving op de overheidsopdrachten, repliceerde
het Rekenhof dat het zuiver privaatrechtelijk statuut van de NV sinds de over-
name van de aandelen door het Vlaams Gewest is gewijzigd: de NV is sindsdieneen aanbestedende overheid(
267). Het argument dat de nieuwe wetgeving inzake
                                                       
266 Het Gewest is sinds de dadingsoperatie van 16 mei 1995 immers volledig eige-
naar van de NV en de Vlaamse regering stelt de bestuurders aan.
267 In de zin van artikel 4, §2, 8°, van de wet van 24 december 1993 inzake de
overheidsopdrachten. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 414
overheidsopdrachten nog niet van kracht was toen de NV de verbintenissen
aanging, is volgens het Rekenhof irrelevant, daar de Europese richtlijnen die aande wet ten grondslag lagen, al van toepassing waren. Het erkende wel dat de NV
in de geest van de wet had gehandeld door voor de aanduiding van de investeer-
der/arranger een marktraadpleging te organiseren. Het verwees in dit verbandevenwel naar zijn opmerkingen over de LILO-transactie voor het graaf de Ferra-
risgebouw(
268).
1.2.2. Overeenstemming met voorlichting aan Vlaams Parlement en netto-
opbrengst
De NV ging niet akkoord met het Rekenhof dat de uiteindelijke netto-opbrengst,
namelijk 6,32%, wegens meerkosten lager lag dan wat tegenover het Vlaams
Parlement was vooropgesteld (minimum 7%). Het Rekenhof repliceerde zichvoor de berekening van de netto-opbrengst van de transactie en de analyse van
de ermee verbonden kosten te hebben gebaseerd op het geheel van alle aangega-
ne verbintenissen die bleken uit de verantwoordingsstukken in de boekhoudingvan de NV TLH. Daarbij hield het niet enkel rekening met de NPV die de con-
tractanten vaststelden, maar ook met de daarin niet verrekende bijkomende op-
brengsten en kosten. Het handhaafde dan ook zijn berekening die tot een netto-
eindresultaat van 6,32% heeft geleid. De toelichtingen en nuanceringen die de
NV aanvoerde, waren niet van die aard dat ze de juistheid ervan in twijfel trok-ken.
De stelling van het Rekenhof dat het halen van de in de mandaatovereenkomst
overeengekomen NPV van 9,17% tot een meeropbrengst van 230 miljoen BEF
zou hebben geleid en dat voor de terugval tot 7,39% geen cijfermatige verant-
woording werd gegeven, was voor de NV volstrekt onaanvaardbaar en zou
voorbijgaan aan de externe financieel-economische factoren. Het Rekenhofbleef echter bij zijn standpunt en herhaalde zijn aanbeveling in het mandaat aan
de arrangers of tussenpersonen de voorwaarden en eventuele voordelen op for-
faitaire wijze vast te leggen, dit om de minimale netto-opbrengst te waarborgen.
1.3. Verder evolutie
De Vlaamse Minister van Financiën stelde op 22 maart 1999 onder meer dat ze
de onbeantwoord gebleven opmerkingen van het Rekenhof inzake de aanreke-
ning van de opbrengsten van de transactie door het Vlaams Gewest en inzake de
premie voor de gewestwaarborg kon bijtreden. In verband met de aanstelling en
vergoeding van de adviseur en de GIMV, herhaalde de minister dat de NV TLH
de contractant was, niet het Vlaams Gewest.
Inmiddels had het Rekenhof ook van de NV TLH een brief d.d. 17 maart 1999
ontvangen, waarin de NV andermaal de stelling aanvocht dat zij een de facto
                                                       
268 Brieven van 26 mei 1998 en 9 september aan de Vlaamse Minister van Finan-
ciën en Begroting. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 415
openbare instelling is, waarvoor de Vlaamse regering tegenover het Vlaams
Parlement de eindverantwoordelijkheid draagt.
Het Rekenhof repliceerde op 11 mei 1999 geen genoegen te kunnen nemen met
deze vaststelling en drong andermaal aan op een duidelijk standpunt van enigaandeelhouder Vlaams Gewest.
Op 27 september 1999 besliste de federale Commissie van de Overheidsop-
drachten dat de NV TLH wel degelijk ratione personae onderworpen is aan dewetgeving op de overheidsopdrachten.
2. Lease-in-lease-outtransactie met kantoorgebouwen van de Vlaamse Ge-
meenschap
2.1. Graaf de Ferrarisgebouw
2.1.1. Uiteenzetting in het Boek van het Rekenhof 1998
In zijn vorige boek aan het Vlaams Parlement(
269) heeft het Rekenhof melding
gemaakt van de LILO-transactie d.d. 31 juli 1998 met het graaf de Ferrarisge-bouw. Het ging in op de begrotingsaspecten, de decretale machtiging en de toe-
passelijkheid van de wetgeving op de overheidsopdrachten en kondigde een
verder onderzoek van de transacties met de kantoorgebouwen van de VlaamseGemeenschap aan.
2.1.2. Afrekening van de transactie
De Vlaamse Minister van Financiën heeft op 5 juli 1999 de definitieve afreke-
ning van de LILO-transactie voor het graaf de Ferrarisgebouw aan het Rekenhof
overgelegd.
1.552.540
Het Rekenhof heeft de minister op 7 september 1999 de resultaten van het on-
derzoek van deze afrekening meegedeeld. Het stelde dat het in het algemeenonmogelijk was gebleken de afrekening te controleren en te evalueren, daar het
ondanks herhaald aandringen bij de administratie, geen detailgegevens bekwam
(bijv. bewijsstukken over in rekening gebrachte kosten, rekeninguittreksels,
gebruikte wisselkoersen), noch interne controleverslagen of certificeringen
waaruit een grondige controle van de afrekening door de administratie zelf konblijken.
                                                       
269 Boek van het Rekenhof 1999, stuk 11 (1998-1999) - Nr. 1 van 30 oktober 1998
- p. 270. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 416
Het Rekenhof wees de minister erop dat de afhandelingswijze van deze transac-
tie niet strookte met de aanbevelingen die het Vlaams Parlement in zijn resolutied.d. 31 maart 1999 over een besluitvormingsscenario voor bijzondere financiële
transacties aangegaan door Vlaamse overheidsdiensten en -instellingen aan de
Vlaamse regering heeft geformuleerd(
270):
• Noch de afdeling Gebouwen, noch de afdeling Financieel Management be-
schikken over een volledig dossier over de transactie. De afdelingen verwe-zen vragen om informatie door naar de externe financiële adviseur.
• De administratie belastte geen ambtenaar of dienst met de organisatie van
een administratieve, financiële en juridische voortgangsbewaking van de
transactie. Bij de bespreking van het scenario in de commissie voor Financi-
en en Begroting stelde de Vlaamse Minister van Financiën nochtans dat
daarvoor in de administratie een ambtenaar was aangeduid. Het Rekenhofwenste dan ook te vernemen welke ambtenaar de minister bedoelde.
• Er zijn geen aanwijzingen dat de administratie enige controle heeft uitge-
voerd op de afrekening van de LILO-constructie met het de Ferrarisgebouw.
De interne audit inzake kas- en schuldbeheer van de Vlaamse Gemeen-
schap(
271) werd daar niet voor ingeschakeld. Het Rekenhof kon niet aanvaar-
den dat de administratie aldus deze controle op zijn diensten wilde afwente-
len.
• De Vlaamse Minister van Financiën rapporteerde niet aan het Vlaams Parle-
ment over het verloop en de resultaten van de financiële transacties in het
kader van het rapport over het gevoerde beleid inzake kas- en schuldbeheer.
Bij de bespreking in de Commissie voor Financiën en Begroting had de mi-nister nochtans uitdrukkelijk met deze suggestie ingestemd.
• De constructie was niet transparant en de prijzencontrole was ontoereikend.
De transactiekosten zijn onvoldoende verantwoord. De facturen en ereloon-
nota’s voor de commissielonen van de tussenpersonen werden niet alle voor-
gelegd.
• De aanrekening van de ontvangsten op de middelenbegroting hield daaren-
boven een compensatie in: met de vastgestelde NPV (10.066.375,19 USD)
werden naderhand allerlei opbrengsten, terugstortingen en bijkomende kos-
ten verrekend(
272).
                                                       
270 Zie ook het artikel Samenwerking met het Vlaams Parlement , op p. 25 van dit
boek.
271 Opgericht bij artikel 12 van het decreet van 16 december 1997 houdende bepa-
ling inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap. Deresolutie heeft aanbevolen deze dienst te belasten met het toezicht op de interne
controle bij bijzondere financiële transacties.
272 Dit ging verder dan de toegestane samentrekking conform het advies van de
Commissie voor Boekhoudkundige Normen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 417
Het Rekenhof heeft bijgevolg aangedrongen op maatregelen ter uitvoering van
de aanbevelingen van het Vlaams Parlement.
In verband met de succesfee (603.982,5 USD) en de vergoeding voor bijkomen-
de kosten (35.686 USD) die aan de externe financieel adviseur werden uitbe-
taald, heeft het Rekenhof herinnerd aan de kritiek die het heeft geformuleerd
over de aanstelling en de vergoeding van de adviseur voor de begeleiding van deLILO-transactie met de Liefkenshoektunnel(
273).
2.2. Hendrik Consciencegebouw
De Vlaamse regering heeft in haar vergadering van 1 december 1998 de be-
voegde Vlaamse minister gemachtigd een arranger aan te duiden voor de organi-
satie, namens de Vlaamse Gemeenschap, van een LILO-transactie met het Hen-
drik Consciencegebouw. Het Rekenhof heeft de minister er in zijn brief over de
afrekening van de transactie met het Graaf de Ferarrisgebouw meteen ook ge-vraagd ingelicht te worden over het verloop van deze transactie en van alle en-gagementen die in dit verband werden aangegaan.
3. Besluitvormingsscenario voor bijzondere financiële transacties die wor-
Op vraag van de Voorzitter van het Vlaams Parlement heeft het Rekenhof een
ontwerp van besluitvormingsscenario uitgetekend waaraan de Vlaamse regering
zich dient te houden als zij in de toekomst nog bijzondere financiële transacties
wenst te sluiten. Dit scenario geeft aan in welke fase van het besluitvormings-
proces de Vlaamse regering het Vlaams Parlement en het Rekenhof moet infor-
meren en wat die informatie minimum moet inhouden. Dit scenario is opgeno-men in een parlementaire resolutie van 31 maart 1999. Deze resolutie is uitvoe-rig besproken op p. 25 van dit boek.
                                                       
27310e Boek van het Rekenhof, stuk 11 (1998-1999) - Nr. 1 van 30 oktober 1998 -
p. 263-266. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 418
ONDERZOEK VAN HET BASISONDERWIJS
Het Rekenhof heeft de financiering en subsidiëring van het gewoon basisonder-
wijs in het schooljaar 1997-1998 onderzocht. Dit was het eerste schooljaar
waarop het nieuwe decreet basisonderwijs van 25 februari 1997 van toepassing
was. Een deel van het onderzoek richtte zich op de bepalingen van het decreet
en de mate waarin en wijze waarop zij tot op heden uitvoering kregen, een an-
der deel onderzocht de concrete toepassing in het schooljaar 1997-1998. Bij ditonderzoek bracht het Rekenhof tevens het basisonderwijslandschap in kaart
(aantallen scholen, leerlingen, ambten en lestijden). Op grond daarvan bere-
kende het de loonkosten van het bestuurs- en onderwijzend personeel. Het con-
cludeerde dat de doelstellingen van de decreetgever, namelijk een overzichtelijk
en toegankelijk geheel van wetgeving, in de praktijk nog worden belemmerddoor een aantal onduidelijkheden in het decreet zelf en de complexiteit van en
tegenstrijdigheden in sommige uitvoeringsbesluiten. De nogal korte verjarings-
termijn bemoeilijkt bovendien terugvordering van ten onrechte uitbetaalde wed-den.
Het decreet basisonderwijs van 25 februari 1997 is, behoudens een aantal bepa-
lingen, op 1 september 1997 in werking getreden. Het schrijft een trapsgewijze
en cyclische financiering en subsidiëring voor. Om in aanmerking te komen
voor financiering of subsidiëring moet een school voldoen aan allerlei decretale
voorwaarden en normen: erkenningsvoorwaarden, programmatienormen voornieuwe scholen, voorwaarden voor de oprichting van een bijkomend onderwijs-
niveau, rationalisatienormen voor het behoud van een school of vestiging en
voorwaarden voor fusies en herstructureringen. Het decreet bepaalt ook de vast-stelling van de personeelsformatie op grond van een lestijdenpakket en de voor-
waarden voor salarisfinanciering of -subsidiëring van het personeel. De latere
stappen in de vaststelling van de financiering of subsidiëring zijn afhankelijkvan de eerdere.
Naar aanleiding van de inwerkingtreding van het decreet heeft het Rekenhof de
financiering en subsidiëring van het gewoon basisonderwijs in het schooljaar1997-1998 - het eerste schooljaar waarop het nieuwe decreet van toepassing was
- onderzocht. Het richtte zijn aandacht in het bijzonder op het bestuurs- en on-
derwijzend personeel (BP en OP). In eerste instantie toetste het de consistentie,
duidelijkheid, toepasbaarheid en rechtsgeldigheid van de nieuwe regelgeving.
Vervolgens controleerde het de regelmatigheid van de toepassing ervan. Tenslotte bracht het de loonkost van het BP en OP van het gewoon basisonderwijsin kaart.
Het Rekenhof heeft zijn bevindingen aan de minister gefaseerd meegedeeld op
27 oktober 1998, 1 december 1998, 14 juli 1999, 15 juli 1999 en 20 juli 1999.
De minister heeft op 30 september 1999 met een drietal brieven geantwoord op
diverse deelaspecten. Het Rekenhof onderzoekt momenteel deze antwoorden. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 419
2. Onderzoek van de regelgeving
2.1. Decreet basisonderwijs2.1.1. Onduidelijke decretale bepalingen
De memorie van toelichting bij het ontwerp van basisonderwijsdecreet vermeldt
de bedoeling de oude regelgeving, die ondoorzichtig, incoherent, op bepaalde
punten tegenstrijdig en onverstaanbaar  was, te zuiveren en te herschrijven. Op 5
december 1996 heeft het Rekenhof het Vlaams Parlement enkele opmerkingen
over het ontwerp van decreet medegedeeld(
274). Bij het onderzoek van de toe-
passing van het decreet, dat in anderhalf jaar tijd al vijfmaal werd gewijzigd,kwamen enkele nieuwe onduidelijkheden aan het licht, zoals:
• een norm ontbreekt voor de verplichting van de Gemeenschap tegemoet te
komen in de kosten van het vervoer naar een school die beantwoordt aan de
vrije keuze van de ouders(
275);
• het is onduidelijk wat in de bepaling over de teldag voor de rationalisatie
bedoeld wordt met scholen die door een beslissing van de regering moetenafbouwen(
276);
• het decreet voorziet in de overdracht of herverdeling van lestijden tussen
scholen, maar bepaalt niet welke lestijden daarvoor in aanmerking ko-men(
277).
2.1.2. Geen programmatienormen voor de oprichting van vestigingsplaatsen
Het Rekenhof heeft gevraagd te overwegen ook voor het gewoon basisonderwijs
- zoals voor het buitengewoon onderwijs - te voorzien in een programmatiere-
geling voor de oprichting van vestigingsplaatsen. De mogelijkheid ongebreideldvestigingsplaatsen op te richten wordt pas vanaf het vijfde bestaansjaar afge-
remd door het opleggen van rationalisatienormen. Gedurende die periode biedt
de regelgeving geen waarborgen voor een efficiënte inzet van de financiële mid-
delen. Dat een vestigingsplaats bovendien na vier jaar kan wegvallen, kan het
vertrouwen van ouders, personeel en leerlingen onnodig beschamen.
                                                       
274Stuk 451 (1996-1997) – Nr. 6.
275 Artikel 25 van het decreet. De vraag rijst bijgevolg of deze tegemoetkoming
nog een alternatief kan zijn voor de opname van een vrije keuzeschool in de fi-
nancierings- of subsidiëringsregeling.
276 Artikel 123, § 1, van het decreet.
277 Artikel 142 van het decreet. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 420
2.1.3. Korte verjaringstermijn
In zijn brief van 5 december 1996 over het ontwerp van decreet heeft het Re-
kenhof zijn bekommernis geuit over de verjaringsregels (artikel 175). De korteverjaringstermijn is namelijk moeilijk verzoenbaar met de verantwoordelijkheid
van de schoolbesturen. De minister heeft op 18 november 1998 geantwoord dat
de korte verjaringstermijn een grotere en snellere rechtszekerheid beoogt te
bieden aan schoolbesturen en personeelsleden. Sinds de invoering van de werk-
stations, zou de juistheid van de betalingen overigens in grote mate zijn toege-nomen en de veralgemening van elektronische personeelsdossiers zou deze trendversterken.
Het onderzoek naar de financiering en subsidiëring van het bestuurs- en onder-
wijzend personeel toonde echter aan dat een groot aantal personeelsdossiers nogsteeds tot foute uitbetalingen aanleiding geeft. Bovendien is de controle van de
financierbaarheid en subsidieerbaarheid nog onvoldoende (zie verder) en ge-
schiedt de eventuele definitieve vaststelling ervan op een tijdstip dat de verja-ringstermijn verstreken is.
Het Rekenhof vroeg overigens niet de verjaringstermijn ten aanzien van de be-
trokken personeelsleden te wijzigen, maar in de mogelijkheid te voorzien onte-recht uitbetaalde salarissen en salarisgedeelten van de schoolbesturen terug te
vorderen binnen een voldoende lange termijn.
2.2. Uitvoeringsbesluiten
2.2.1. Uitblijven van uitvoeringsbesluiten
Het decreet droeg de Vlaamse regering op voor 72 verschillende aangelegenhe-
den uitvoeringsbesluiten te treffen. Volgens een tiental andere bepalingen kan deVlaamse regering in individuele of specifieke situaties beslissingen treffen. Voor
acht verschillende materies maakte het decreet de schoolbesturen bevoegd. In
vier gevallen voorziet het decreet in een eventueel optreden van het VlaamsParlement.
Op 1 september 1998 - één jaar na de inwerkingtreding van het decreet - had de
Vlaamse regering in 17 besluiten uitvoering gegeven aan 47 aangelegenheden.Meer dan een derde van de bovengenoemde 72 aangelegenheden wachtte op die
datum dus nog op uitvoering, waaronder enkele essentiële als: het geïntegreerd
onderwijs, de criteria voor de goedkeuring van de leerplannen en de procedure
voor de opheffing van de erkenning. Het Rekenhof heeft dan ook aangedrongen
op een spoedige en volledige uitvoering van het decreet.
De besluiten die de programmatie- en rationalisatienormen vaststellen en die
betrekking hebben op de personeelsformatie werden onderzocht. Problemenkwamen vaak pas aan het licht door een toetsing aan de praktijk.
2.2.2. Besluit over de programmatie- en rationalisatienormen
Het decreet staat een school of een vestigingsplaats toe een bijkomend onder-
wijsniveau te organiseren als zij op de laatste schooldag van september van hetlopend schooljaar de rationalisatienormen bereikt (artikel 110, §1). Hoewel deze Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 421
decretale bepaling geen uitvoering behoeft, heeft het besluit van de Vlaamse
regering van 17 juni 1997 betreffende de programmatie- en rationalisatienormenin het gewoon basisonderwijs afzonderlijke oprichtingsnormen voor de oprich-
ting van een niveau vastgesteld. Daarbij heeft de Vlaamse regering - in strijd
met het decreet - voor de oprichting van een niveau in een vestigingsplaats nor-men vastgesteld die afwijken van de rationalisatienormen.
Terwijl het decreet de regering opdraagt rationalisatienormen vast te leggen voor
scholen, vestigingsplaatsen, geïsoleerde scholen en geïsoleerde vestigingsplaat-sen (artikel 120, §1), behoudt het onderhavige besluit de normen voor geïsoleer-
de scholen en vestigingsplaatsen voor aan scholen en vestigingsplaatsen die al
bij de inwerkingtreding van het decreet deze status hadden.
2.2.3. Besluiten over de personeelsformatie en de tijdelijke projecten
Het Rekenhof heeft uit het gedetailleerde onderzoek van deze besluiten drie
grote conclusies getrokken:
• In strijd met het gelijkheidsbeginsel treffen enkele bepalingen - zonder de-
cretale rechtsgrond(
278) - afzonderlijke regelingen voor specifieke scholen of
specifieke situaties(279). Ook de aanduiding van gemeenten in de regeling
van de aanvullende lestijden voor de opvang van anderstalige nieuwkomers
- evenmin in het decreet voorzien(280) - bedreigt het gelijkheidsbeginsel(281).
Dat doet ook de regeling van de extra lestijden voor tijdelijke projecten. Despecificiteit van de projecten belet immers niet dat de regering de deelne-
mingsvoorwaarden algemeen moet formuleren en uitsluitend rekening mag
houden met de voorafbepaalde decretale criteria. Het tijdelijk project on-
derwijsvoorrang bepaalt onterecht afzonderlijke normen voor Brussel-
Hoofdstad en het kent voordelen toe aan gemeenten die een overeenkomstinzake toelatingsbeleid hebben afgesloten(
282).
• Tal van bepalingen zijn ingevolge de complexiteit van de uitvoeringsbe-
sluiten onduidelijk. Het Rekenhof somde een twaalftal dergelijke onduide-
                                                       
278 De Vlaamse regering mag immers geen onderscheid maken waarvan het de-
creet geen gewag maakt.
279Zoals de afzonderlijke normering van de onderwijsopdracht van de directie vanscholen in het tweetalige gebied Brussel-Hoofdstad, de verwijzing naar ver-
schillende lestijdenschalen voor het kleuteronderwijs naargelang de teldag en
het verschillend aanwendingspercentage voor het lager onderwijs naargelangde teldag (de artikelen 4, 5, 6 en 12 van het personeelsformatiebesluit).
280 Hoewel vanuit het standpunt van efficiëntie en effectiviteit wellicht verdedig-
baar.
281 Artikel 21, § 2, 1°, en artikel 23, § 2, van het personeelsformatiebesluit van 17
juni 1997.
282Besluit van de Vlaamse regering van 14 juli 1998 betreffende het tijdelijk pro-
ject onderwijsvoorrang in het gewoon basisonderwijs. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 422
lijke bepalingen op(283). Een aantal heeft de oude reglementering inhoude-
lijk overgenomen, zodat de complexiteit ervan nog steeds doorklinkt. Ver-der hypothekeert de ver doorgedreven specificatie van het basispakket les-
tijden door de toekenning van aanvullende, extra en bijkomende lestijden
een heldere en eenvoudige reglementering, vooral als die gepaard gaat metparallelle regels en afwijkingen. Een grotere complexiteit vereist nauwkeu-
riger gedefinieerde begrippen en klare formuleringen. De uitvoeringsbe-
sluiten schieten hierin tekort.
• Een aantal decretale bepalingen kregen geen of onvoldoende uitvoering.
Met betrekking tot de vaststelling van de financierbare en subsidieerbare
lestijden heeft het Rekenhof dit gespecificeerd. Zo werd nog niet bepaald
hoe een regelmatige leerling in het geïntegreerd onderwijs in aanmerking
komt voor de vaststelling van de personeelsformatie van de gastschool of
dienstverlenende school. Evenmin werden de voorwaarden, het aantal of be-rekeningswijze van aanvullende lestijden voor deze leerlingen bepaald(
284).
Voor de tijdelijke projecten zorgverbreding en onderwijsvoorrang is dan
weer de tijdsduur niet bepaald.
3. Toepassing van de reglementering
Het Rekenhof heeft bij zijn controle op de toepassing van de reglementering
achtereenvolgens de aandacht gericht op: de oprichting van vrije keuzescholen,
de programmaties, de rationalisaties, de vaststelling van de lestijden, de aan-
wending van de lestijden en de bezoldiging van het personeel.
3.1. Opmerkingen over de oprichting van vrije keuzescholen en de program-
maties en rationalisaties
Voor de oprichting van een school van het Gemeenschapsonderwijs als vrije
keuzeschool heeft het Rekenhof aangedrongen op voorlegging van de verzoeken
van de ouders(285).
Het Rekenhof heeft ook geconstateerd dat de oprichting van een bijkomend
onderwijsniveau in een vestigingsplaats van een school die dat niveau al in een
                                                       
283 Onder meer: de omrekening van de lestijden naar financierbare of subsidieer-
bare betrekkingen, de bijkomende lestijden voor een vrijwillig gefuseerde
school of de lestijden voor de cursussen godsdienst, niet-confessionele zeden-
leer of cultuurbeschouwing.
284 In de periode van 1 september 1994 tot 31 a ugustus 1997 regelden de wet van
6 juli 1970 op het buitengewoon en geïntegreerd onderwijs en het decreet ba-sisonderwijs naast elkaar de organisatie van het geïntegreerd onderwijs. Geenvan beide kreeg uitvoering.
285 De Gemeenschap is immers maar verplicht een vrije keuzeschool in de finan-
cierings- of subsidiëringsregeling op te nemen als de ouders van zestien leer-lingen daar uitdrukkelijk om verzoeken. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 423
andere vestigingsplaats organiseert, ten onrechte als een herstructurering wordt
beschouwd(286).
Het Rekenhof veroordeelde de opheffing en onmiddellijk eropvolgende nieuwe
programmatie van een gemeentelijke basisschool zonder specifieke reden, als
een oneigenlijk gebruik van de reglementering. Op 21 juni 1999 gaf de minister
dit toe. Daar de huidige regelgeving het niet uitdrukkelijk verbood, ging het
volgens hem echter niet om een toepassingsfout. Het Rekenhof bleef bij zijn
standpunt. Ook een programmatie die telkens herbegint om van de gunstigenormen voor een eerste bestaansjaar te kunnen blijven genieten of een pro-
grammatie onmiddellijk nadat gebleken is dat de rationalisatienormen niet be-
reikt worden (om te ontsnappen aan de stopzetting van de financiering of subsi-diëring), zijn onaanvaardbaar.
Ten slotte heeft het Rekenhof een nadere toelichting gevraagd over de controle
op de door de schoolbesturen opgegeven afstanden die moeten toelaten te be-
oordelen of een school of vestigingsplaats als geïsoleerd dient te worden be-
schouwd. Het heeft een dergelijke toelichting ook gevraagd m.b.t. tot de vast-
stelling van de lestijden, aangezien de afstanden aanleiding kunnen geven toteen afzonderlijke telling.
3.2. Aanwending van de financierbare en subsidieerbare lestijden
3.2.1  Omrekening van lestijden naar betrekkingen
Het Rekenhof heeft opgemerkt dat de scholen door de gehanteerde omreke-
ningswijze van aantal lestijden naar aantal financierbare of subsidieerbare be-
trekkingen, te veel lestijden organiseren.
Op grond van het leerlingenaantal krijgt een school een aantal lestijden gefinan-
cierd of gesubsidieerd (de reglementering voorziet daarvoor in lestijdenschalen).
Het decreet voorziet voor dit aantal lestijden volgens de schalen in een omreke-
ningswijze. Die houdt in dat (na enkele bewerkingen) per 24 lestijden een vol-
tijdse betrekking financierbaar of subsidieerbaar is. De school mag echter een
leerkracht belasten met 28 lestijden. Er worden in dat geval dus 24 lestijdenaangewend of aangerekend terwijl er 28 worden georganiseerd.
Daarbuiten heeft de school eventueel nog recht op aanvullende, bijkomende of
extra lestijden. Voor deze lestijden voorziet het decreet niet in een omrekening
naar de financierbare of subsidieerbare betrekkingen. Dit houdt in dat er geen
deling door 24 plaatsvindt en dat elke georganiseerde lestijd moet worden aan-
gerekend op het toegekende aantal, ook als het gaat om een lestijd boven de 24egepresteerd door een voltijds personeelslid. Uit de schooldossiers blijkt niet dat
het onderscheid tussen de lestijden volgens de schalen en de andere lestijden
consequent gemaakt wordt. Steeds worden - zonder rekening te houden met de
                                                       
286 Een herstructurering heeft gevolgen voor de bepaling van de teldag voor de
rationalisatienormen en voor de vaststelling van het lestijdenpakket. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 424
werkelijke grootte van de opdracht van de personeelsleden - 24 lestijden aange-
rekend voor een voltijdse betrekking, of de betrekking nu afkomstig is van les-tijden volgens de schalen of van andere lestijden.
Door de miskenning van de aard van de lestijden worden ook bij deeltijdse be-
trekkingen en bij samengestelde opdrachten te veel lestijden georganiseerd. Ook
voor deze betrekkingen geldt volgens de reglementering dat uitsluitend lestijden
volgens de schalen kunnen leiden tot een groter aantal georganiseerde lestijden
dan het aantal aangerekende. Het Rekenhof heeft geconstateerd dat vooral deaanvullende lestijden godsdienst, cultuurbeschouwing en niet-confessionele
zedenleer - indien deze lestijden worden gepresteerd door de onderwijzer en niet
door een leermeester - worden vermengd met de lestijden volgens de schalen,zodat onterecht de omrekeningsregel (per 24 lestijden een voltijds ambt) erop
wordt toegepast. Verder laat de reglementering niet toe met de lestijden volgens
de schalen die de rest vormen na de deling door 24 een groter aantal te organise-ren. Overigens is het niet duidelijk of de rest wel kan worden aangewend.
3.2.2. Toewijzing van de betrekkingen
De scholen moeten elke uitbetaalde bezoldiging kunnen rechtvaardigen met het
aantal betrekkingen berekend op grond van de lestijden. Het Rekenhof heeftvastgesteld dat de controle die het uitbetalende departement hierop organiseert,
niet sluitend is. Het heeft de minister dan ook gevraagd hoe het departement
deze noodzakelijke controle uitvoert en of ze dit voor alle scholen eenvormigdoet.
3.3. De vaststelling van de wedden en weddentoelage
Het Rekenhof heeft een beperkte steekproef verricht ter controle van de vast-
stelling en uitbetaling van de wedden en weddentoelagen. Het beperkte zijn
controle tot de aspecten weddenschaal en geldelijke anciënniteit. De steekproef
wees uit dat de fractie van personeelsdossiers waarin een geldelijke fout voor-
komt in de vaststelling of uitbetaling van de wedden en weddentoelagen zichsitueert tussen 1% en 9,7% van alle personeelsdossiers.
4. Output van de toepassing van de regelgeving
4.1. Aantal lestijden
De administratie Basisonderwijs heeft een bestand voorgelegd met een indeling
van de gefinancierde en gesubsidieerde lestijden volgens hun aard. Volgens dit
bestand telde het basisonderwijs in 1997-1998 2.387 scholen, waarvan 1.967
basisscholen, 167 autonome kleuterscholen en 253 autonome lagere scholen (
287).
                                                       
287 Deze schoolaantallen stemmen niet overeen met de aantallen opgenomen in
Vlaams Onderwijs in Cijfers 1997-1998. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 425
De onderstaande tabel overziet de lestijden voor het schooljaar 1997-1998 van
alle scholen waarover het bestand informatie biedt(288).
Soort lestijden Aantal scholen Aantal lestijden Lestijden per
school
Lestijden volgens de schalen
lestijden volgens de schalen 2.373 809.730 341,23
lestijden volgens de schalen wegens herberekening
op de verschillende instapdata in kleuteronderwijs(bonus aan lestijden) 357 5.111 14,32
gewaarborgde lestijden volgens de schalen als
gevolg van overeenkomsten inzake toelatingsbe-
leid 42 879 20,93
Aanvullende lestijden
godsdienst en niet-confessionele zedenleer 2.182 51.771,50 23,73
opvang van anderstalige nieuwkomers 32 648 20,25
Bijkomende lestijden
vrijwillige fusie 36 765 21,25
Extra lestijden (tijdelijke projecten)
extra lestijden voor scholen in de rand- en taal-grensgemeenten 18 528 29,33
extra lestijden zorgverbreding 928 14.660 15,80
extra lestijden onderwijsvoorrang 269 10.513 39,08
extra lestijden voor de opvang van kinderen van
zigeuners of woonwagenbewoners 3 144 48,00
Het Rekenhof heeft de cijfers nog verder opgesplitst voor een aantal soorten
lestijden en de minister gevraagd deze cijfergegevens te bevestigen of te corrige-
ren en eventueel de erin voorkomende incongruenties te verklaren.
                                                       
288 Zo vermeldt het bestand voor slechts 2.364 van de 2.387 opgenomen scholen
het aantal lestijden volgens de schalen. Nochtans bevatte het elektronischschooldossier van 9 andere scholen ook de lestijden voor het schooljaar 1997-1998. Die scholen zijn eveneens opgenomen in de aantallen van de tabel. Hetbestand bevatte daarenboven slechts voor 2.182 scholen gegevens over de aan-
vullende lestijden godsdienst, niet-confessionele zedenleer en cultuurbeschou-
wing, terwijl er volgens ditzelfde bestand 2.220 scholen met lager onderwijswaren. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 426
4.2. Aantal lestijden in verhouding tot het aantal leerlingen en het aantal
budgettaire ambten
Het Rekenhof heeft een onderzoek verricht naar de loonkosten van het bestuurs-
en onderwijzend personeel. De vaststelling van de personeelsformatie op basis
van normen inzake lestijden deed de vraag rijzen naar de precieze verhouding
tussen de loonkosten en de lestijden. Het onderzoek steunde op de gegevens van
meer dan 95 % van de scholen. Deze gegevens werden samengevat, om een idee
van de representativiteit van de betrokken scholen te geven, waardoor meteenhet onderwijslandschap in kaart werd gebracht wat het aantal scholen en hun
profiel betreft, het aantal kleuters en leerlingen, het aantal lestijden en het aantal
budgettaire ambten. De belangrijkste bevindingen worden hier beperkt weerge-geven. Het gaat om 2.281 scholen, met in het schooljaar 1997-1998 625.393
leerlingen (in het voorgaande schooljaar 625.783), 855.307 lestijden, 38.680
voltijdse budgettaire ambten bestuurs- en onderwijzend personeel waarvan detotale loonkosten 50,502 miljard BEF bedragen.
De onderstaande tabel geeft de gemiddelden per school weer(
289).
leerlingen lestijden budgettaire
ambten
GO 249,91 100 362,12 100 16,86 100
VGO 284,28 114 379,88 105 17,09 101
OGO 262,18 105 369,80 102 16,66 99
Vlaanderen 274,17 374,97 16,96
                                                       
289 De verhouding van het aantal lestijden en het aantal budgettaire ambten tot het
aantal leerlingen (alsook de loonkosten) kunnen vanuit twee verschillendestandpunten worden berekend: vanuit het aantal leerlingen van het schooljaar1996-1997, dat de financierbare en subsidieerbare lestijden grotendeels gene-reerde, of vanuit de leerlingen van het schooljaar 1997-1998, voor wie de les-
tijden worden aangewend. Beide standpunten werden onderzocht en het bleek
dat ze tot nauwelijks verschillende resultaten leiden. Hier worden de resultatenvan het tweede standpunt weergegeven. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 427
De verhoudingen kunnen verder worden gespecificeerd als volgt(290).
kleuteronderwijs lager onderwijs basisonderwijs
GO lestijden per leerling 1,33 1,62 1,51
leerlingen per ambt 18,33 13,22 14,61
VGO lestijden per leerling 1,28 1,50 1,39
leerlingen per ambt 19,16 15,02 16,41
OGO lestijden per leerling 1,29 1,56 1,45
leerlingen per ambt 18,71 14,22 15,55
Vlaanderen lestijden per leerling 1,29 1,53 1,42
leerlingen per ambt 18,94 14,55 15,95
Aangezien de scholen met 24 lestijden 24 tot 28 lestijden kunnen organiseren en
een kleuter of leerling 28 (of 29) lestijden onderwijs per week volgt, is de klas-grootte gemiddeld tussen 18,6 en 21,7 kleuters en tussen 15,7 en 18,3 leerlingen.
De onderstaande tabel geeft het gemiddeld aantal lestijden godsdienst, niet-
confessionele zedenleer of cultuurbeschouwing per leerling per school.
GO VGO OGO Vlaanderen
0,199 0,111 0,171 0,139
Er is een negatieve correlatie tussen het totaal aantal lestijden per leerling en de
schoolgrootte: hoe groter de school, hoe kleiner de omkadering per kleuter of
leerling met lestijden. Deze omgekeerde afhankelijkheid van de schoolgrootte ishet sterkst in het gemeenschapsonderwijs en het zwakst in het officieel gesubsi-
dieerd onderwijs. In het gemeenschapsonderwijs varieert de schoolgrootte rela-
tief het sterkst. Er is weliswaar een relatie tussen het aantal kleuters of leerlingenper ambt en de schoolgrootte (hoe groter de school, hoe groter het aantal kleu-
ters of leerlingen per budgettair ambt), maar die relatie is veel zwakker dan die
tussen het aantal lestijden per leerling en de schoolgrootte. Deze afhankelijkheid
van de schoolgrootte is weer het sterkst in het gemeenschapsonderwijs. Zij is het
zwakst in het vrij gesubsidieerd onderwijs.
Uiteraard is het aantal budgettaire ambten afhankelijk van het aantal lestijden.
Het aantal lestijden per ambt bedroeg 22,13. Hoe kleiner dit cijfer, hoe groter hetverschil tussen het aantal budgettaire ambten en het aantal organieke ambten.
                                                       
290 De gemiddelden in de volgende tabellen werden berekend op het aantal be-
trokken scholen. Ze geven dus het gemiddelde van de per school berekendeaantallen en, in het volgende punt, van de per school berekende bedragen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 428
GO 23,80 20,88 21,57
VGO 23,76 21,72 22,25
OGO 23,44 21,68 22,14
Vlaanderen 23,70 21,58 22,13
4.3. Loonkosten
De onderstaande tabel geeft de gemiddelde loonkost van een ambt per school in
de verschillende netten weer.
GO 1.340.953 1.403.743 1.384.309
VGO 1.259.100 1.317.886 1.299.297
OGO 1.226.766 1.321.571 1.295.502
Vlaanderen 1.264.856 1.331.989 1.310.714
De hogere loonkosten in het gemeenschapsonderwijs zijn te wijten aan de leef-
tijdsstructuur van het personeel (grotere anciënniteit) en het groter aandeel tijde-
lijke ambten (die duurder zijn). Er bestaat een zwakke relatie tussen de loon-
kosten per ambt en de schoolgrootte: hoe groter de school, hoe lager de loon-
kosten per ambt. Deze relatie is het sterkst (maar nog steeds zwak) in het offici-eel gesubsidieerd onderwijs.
De gemiddelde loonkosten per school kunnen, zoals in de onderstaande tabel,
berekend worden per lestijd en per leerling.
GO per lestijd 57.773 68.963 65.254
per leerling 76.431 112.634 98.986
VGO per lestijd 54.296 61.630 59.176
per leerling 69.430 92.934 82.356
OGO per lestijd 53.342 61.510 59.117
per leerling 68.767 95.633 85.640
Vlaanderen per lestijd 54.629 62.733 60.041
per leerling 70.364 96.604 85.525
Tussen de loonkosten per lestijd en de schoolgrootte is voor alle netten samen
een zwakke relatie merkbaar: hoe groter de school, hoe lager de loonkost per
lestijd. Daarbuiten is er een relatie tussen de loonkost per lestijd en het aantal
lestijden per ambt (hoe kleiner het aantal lestijden per ambt, hoe groter de loon-kosten per lestijd – dit is het sterkst in het gemeenschapsonderwijs). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 429
De gemiddelde loonkosten per kleuter of leerling liggen lager naargelang de
school groter is. Deze relatie is evenwel minder uitgesproken in het gemeen-schapsonderwijs. De loonkosten per kleuter of leerling zijn afhankelijk van de
loonkosten per ambt. Deze relatie is echter zwak in het gemeenschapsonderwijs.
In het gemeenschapsonderwijs zijn de loonkosten per kleuter of leerling hetsterkst afhankelijk van het aantal lestijden per leerling (dus omgekeerd evenre-
dig met het aantal leerlingen of kleuters per organiek ambt). Tussen de loon-
kosten per kleuter of leerling en het aantal lestijden per budgettair ambt is de
relatie zwak voor de drie netten samen, maar sterk in het gemeenschapsonder-
wijs en matig in het officieel gesubsidieerd onderwijs. Het gaat hier om eennegatieve relatie: hoe meer budgettaire ambten per organiek ambt, hoe hoger de
loonkosten per leerling. Uiteraard is er een sterke relatie tussen de loonkosten
per kleuter of leerling en de loonkosten per lestijd. Deze correlatie is echter voorhet vrij gesubsidieerd onderwijs iets kleiner.
5. Besluit
De wil van de decreetgever te komen tot een overzichtelijk en toegankelijk ge-
heel van wetgeving met heldere en leesbare teksten, die blijkt uit de memorie
van toelichting bij het decreet basisonderwijs van 25 februari 1997, wordt onder
meer belemmerd door een aantal onduidelijkheden in de decretale bepalingen
zelf en het uitblijven van uitvoeringsbesluiten bij dit decreet. Een aantal al uit-gevaardigde besluiten bevat daarenboven tegenstrijdigheden met het decreet of -
vooral wegens de grote complexiteit - onduidelijke bepalingen. Niet alleen
bracht dit fouten mee, bijv. bij de omrekening van lestijden naar betrekkingen,
het creëerde ook mogelijkheden voor oneigenlijk gebruik van de reglementering,
bijv. herprogrammatie onmiddellijk na stopzetting. De korte verjaringstermijnbemoeilijkt daarbij de terugvordering van ten onrechte uitbetaalde wedden. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 430
DRINKWATERVOORZIENING IN VLAANDEREN:
STERKTE-ZWAKTE ANALYSE
Met de Vlaamse beleidsdoelstellingen als normenkader heeft het Rekenhof de
Vlaamse drinkwatervoorziening geanalyseerd. Het heeft vastgesteld dat de
drinkwatervoorziening een nogal versnipperd bevoegdheidsdomein is, met eengestaag toenemende spanning tussen vraag en aanbod, waarbij Vlaanderen
gedeeltelijk afhankelijk is van Wallonië. De versnippering uit zich onder meer in
een bedrijfseconomische en organisatorische verscheidenheid, die de inzameling
van uniforme gegevens, en dus ook een adequate beleidsreactie, bemoeilijkt. Ten
slotte blijven de kosten van de drinkwatermaatschappijen en de watertarievensterk stijgen. Hoewel het effect van recente Vlaamse remediëringsinitiatieven
nog onduidelijk is, heeft het Rekenhof toch al aangetoond dat hun omkadering
vaak bijsturing vereist. Sommige initiatieven kampen met een gebrek aan men-
sen en middelen of een tekort aan basisinformatie, of blijven oningevuld (bv. de
beheerscontracten met de Vlaamse drinkwatermaatschappijen). Het Rekenhofheeft daarom onder meer aanbevolen: de acties van de milieujaarprogramma’s
meer operationeel te formuleren, uniforme basisgegevens in te zamelen door de
financiële rapportering van de kosten van de diverse drinkwatermaatschappijeneenduidig te maken of per doelgroep aanbod- en vraaggegevens in te zamelen
(leidingwaterdatabank), en de stijgende tendens van de kosten en financierings-
behoeften in de prijs van het drinkwater in te calculeren, de verbruikers over diestijgende prijs te informeren en ze tot zuinig waterverbruik te sensibiliseren.
1. Onderzoek
 1.548.729
 Het Rekenhof heeft de actuele situatie van de Vlaamse drinkwatervoorziening
getoetst aan de doelstellingen geformuleerd door de Vlaamse centrale overheid
in diverse documenten(291). Met de overlegging op 29 juni 1999 van de resulta-
ten van dit onderzoek aan de Vlaamse Minister van Leefmilieu, wilde het zo
volledig en genuanceerd mogelijk informeren over de toestand van de drinkwa-
                                                       
291 Voor dit onderzoek werd gebruik gemaakt van de SWOT-analyse (strengths,
weaknesses, opportunities and threats), daarbij rekening houdend met de ei-
genheid en karakteristieken van de drinkwatersector. Het gaat om een sterkte-
zwakteanalyse, uitgaande van geformuleerde Vlaamse beleidsdoelstellingen,die de beleidsverantwoordelijken inzicht wil bieden in de operationele en fi-nanciële situatie opdat zij toekomstige maatregelen beter zouden kunnen af-stemmen op de strategische doelstellingen. Strengths en weaknesses zijn inter-ne factoren die de realisatie van de ondernemingsstrategie bevorderen, respec-
tievelijk in gevaar brengen. Opportunities en threats zijn externe factoren, res-
pectievelijk de significante kansen op succes die de omgeving biedt en de be-dreigingen die de omgeving voor de realisatie van de doelstellingen inhoudt. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 431
tervoorziening in Vlaanderen en aanbevelingen doen ter versterking van het
drinkwaterbeleid.
 Als onderdeel van het integraal waterbeleid waar Vlaanderen naar streeft, heeft
de drinkwatervoorziening tal van raakvlakken met andere sectoren van waterbe-
heer (onder meer het grondwater en het oppervlaktewater). Het onderzoek werd
echter beperkt tot het aspect van de drinkwatervoorziening. De andere sectoren
van waterbeheer kwamen maar ter sprake in de mate dat zij invloed hebben op
de drinkwatervoorziening.
 Het onderzoek werd afgesloten in het najaar van 1998. In 1999 kende de sectornog enkele belangrijke ontwikkelingen, zoals het ontstaan van het samenwer-
kingsverband Aqualink . Deze ontwikkelingen zijn evenwel niet van die aard dat
zij de vaststellingen en aanbevelingen uit het onderzoek ontkrachten.
2. Beleidsdoelstellingen
 In diverse documenten heeft de Vlaamse overheid de volgende (strategische)
beleidsdoelstellingen inzake drinkwatervoorziening geformuleerd:
• verbruikers in de huishoudens, landbouw, industrie en andere sectoren in
voldoende mate water van behoorlijke kwaliteit leveren(292);
• ook gezinnen met lage inkomens van water voorzien(293);
• misbruik van het aanbodmonopolie voorkomen door prijzencontrole (in
België een federale bevoegdheid);
• de capaciteit van de waterkringloop beschermen met het oog op hernieu-
wing en handhaving van grond- en oppervlaktewaterreserves(294);
• de afhankelijkheid van andere landen en regio’s verminderen, in het bijzon-
der van Wallonië(295);
                                                       
292 De memorie van toelichting bij het voorontwerp van waterdecreet stelt: Het
drinkwater dient te allen tijde aan alle opgelegde kwaliteitsnormen te voldoen(p.36, bij artikel 5.1.2.).
293 Deze sociale bekommernis blijkt uit de gratis levering van 15 m³ water.
294 Het Minaplan 2, door de Vlaamse regering op 11 maart 1997 principieel goed-
gekeurd, bevat acties tegen de verdroging en verontreiniging van het opper-vlaktewater. Deze doelstelling kadert in het integraal waterbeheer, dat de sa-menhang tussen de kwaliteit en kwantiteit van het oppervlaktewater, hetgrondwater en de watervoorziening beklemtoont. Dit integraal waterbeheer
vormt het hoofdthema van het voorontwerp van waterdecreet.
295 Beleidsbrief Het leefmilieu in Vlaanderen, een duurzame ontwikkeling voor de
generatie van morgen, oktober 1995, p. 32. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 432
• de efficiëntie van de drinkwatersector verzekeren door, onder meer, een
rationalisering van de kostenstructuur van de drinkwatermaatschappijen en
een doorgedreven samenwerking van de verschillende actoren uit de water-voorzieningssector.
 De toetsing door het Rekenhof van de actuele toestand in Vlaanderen aan deze
doelstellingen heeft geleid tot de vaststellingen en aanbevelingen, die in de on-
derstaande paragrafen zijn weergegeven(296).
3. Zeggenschap over het drinkwater (sterkte)
3.1. Vaststellingen
 De levensnoodzakelijkheid van het drinkwater heeft er historisch toe geleid dat
deze sector tot op heden wettelijk verankerd is gebleven in de gemeentelijke
autonomie, ook na de federalisering van het beleidsdomein(297). Dit heeft geleid
tot een versnippering van het Vlaamse drinkwaterlandschap. Dat het tarief van
het leidingwater een federale materie is(298), heeft deze versnippering nog ver-
sterkt.
 Sinds het begin van de jaren negentig streeft de Vlaamse overheid naar een inte-graal waterbeleid(
299), dat zij wil baseren op samenwerking, integratie van be-
schikbare middelen, schaalvergroting en overleg met alle Vlaamse drinkwater-
actoren. Zo heeft de Vlaamse regering zich ingespannen om langs een overleg-
model te komen tot een coherent Vlaams drinkwaterbeleid. Elke uitbouw van
een dergelijk centraal beleid was immers afhankelijk van de samenspraak met deVlaamse drinkwatermaatschappijen, waarin de gemeenten als vennoten zetelen.Dit resulteerde in de oprichting van diverse specifieke adviesorganen (zoals het
                                                       
296 Deze vaststellingen zijn per SWOT-element (sterkte, zwakte, kans of bedrei-
ging) gegroepeerd (zie voetnoot 291). Vanaf punt 3 draagt elke titel tussen ha-ken de aanduiding van het betrokken SWOT-element mee.
297 Dat deze gemeenten zich verenigen in intercommunales, zich aansluiten bij de
Vlaamse Maatschappij voor Watervoorziening of hun drinkwatervoorziening
aan een intercommunale of een privé-onderneming uitbesteden, verandert inwezen niets aan deze vaststelling.
298 Het federale Ministerie van Economische Zaken legt de kostprijs vast. Aanvra-
gen tot tariefverhoging dienen aan de prijzencommissie van het federale Mi-nisterie van Economische Zaken te worden voorgelegd.
299 Overeenkomstig het voorstel van de Europese Commissie voor een richtlijn
van de Raad tot vaststelling van een kader voor communautaire maatregelenbetreffende het waterbeleid. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 433
 studiesyndicaat water) en in het voorontwerp van decreet betreffende het inte-
graal waterbeheer, oppervlaktewaterkwaliteit, oppervlaktewaterkwantiteit,grondwater en watervoorziening (verder afgekort tot: voorontwerp waterde-
creet). Dit voorontwerp wil het overlegmodel gestalte geven in het Vlaams Inte-
graal Wateroverlegcomité, de bekkencomités en de aangekondigde beheersover-eenkomsten met de drinkwatermaatschappijen. Het voorontwerp waterdecreet
bepaalt dat ook het Vlaams Gewest de watervoorziening kan uitbouwen. Aldus
zou de Vlaamse overheid een domein kunnen betreden dat tot op heden behoorttot de exclusief gemeentelijke bevoegdheid.
 Hoewel de Vlaamse centrale overheid niet over alle zeggenschap beschikt indeze materie, heeft ze maximaal gebruik gemaakt van de beschikbare beleids-ruimte.
3.2. Aanbevelingen
 In de huidige institutionele context, gekenmerkt door een bevoegdheidsspreiding
inzake drinkwater, kan de Vlaamse centrale overheid haar doelstellingen maar
realiseren door de creatie van overlegstructuren waarin zij met de andere drink-
wateractoren zetelt, en door de mogelijkheid die het voorontwerp waterdecreet
haar biedt de drinkwatersector mede uit te bouwen.
4. Spanning tussen vraag en aanbod (zwakte)
4.1. Vaststellingen
 Enerzijds toont een studie over de vier grootste drinkwatermaatschappijen in
Vlaanderen in de periode 1987-1997 een opwaartse evolutie in het waterver-bruik aan(
300). Op grond van de evolutie van de belangrijkste factoren die vol-
gens de wetenschappelijke literatuur het waterverbruik beïnvloeden, acht het
Rekenhof een verdere stijging van de vraag naar drinkwater zonder corrigerende
maatregelen waarschijnlijk. Dit standpunt behoeft evenwel relativering bij ge-
brek aan een goede kennis over het verbruik per doelgroep (industrie, landbouwen huishoudens)(
301). Dergelijke gegevens zijn of nooit opgevraagd (bv. over de
doelgroep landbouw) of niet onderling vergelijkbaar (drinkwatermaatschappijen
hanteren bijvoorbeeld verschillende verbruiksnormen bij de bepaling van het
onderscheid tussen industrieel en huishoudelijk verbruik). De Europese omge-
ving wil echter uiterlijk op 31 december 2007 over deze gegevens beschikken,
                                                       
300 Enkel in 1997 bleek het waterverbruik wel weer iets te zijn gedaald.
301 Dit gebrek aan gedifferentieerde gegevens over het drinkwaterverbruik werd al
vastgesteld in 1993, met name in een rapport over rationeel watergebruik. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 434
 teneinde in een kader voor communautaire maatregelen betreffende het water-
beleid te voorzien(302).
 Anderzijds bestempelt de internationale literatuur België als het enige water-schaarse land in West-Europa. België doet namelijk veel aan grondwaterwin-
ning, wat op termijn tot verdroging kan leiden. Bovendien voert Vlaanderen
ongeveer één vierde van het Vlaamse drinkwater in uit Wallonië en - in mindere
mate - uit Nederland (zie verder punt 5). Ook bij deze vaststelling is enige voor-
zichtigheid geboden: kennis over het grondwater is nog maar fragmentarisch enlouter in functie van specifieke problemen voorhanden.
 De aldus toenemende spanning tussen vraag en aanbod zal in de toekomst wel-
licht leiden tot een doorverrekening van de verhoogde zeldzaamheidswaarde van
drinkwater in de prijs.
 De Vlaamse regering heeft, ten dele geïnspireerd door het voorstel van Europese
richtlijn, al verscheidene acties ondernomen of aangekondigd, waaronder de
invoering van milieuheffingen, het voorontwerp van waterdecreet en de diverseacties opgenomen in het milieubeleidsplan 1997-2002 en de milieujaarpro-gramma’s 1998 en 1999(
303).
4.2. Aanbevelingen
 Hoewel het Rekenhof heeft geconcludeerd dat de Vlaamse regering inspannin-
gen levert voor de inzameling van basisgegevens over vraag en aanbod en het devernieuwende aanpak van het milieujaarprogramma als positief ervaart (meer
klemtoon op integratie, maatwerk, actiegerichtheid en meetbaarheid), kan de
beleidsvoorbereiding van de drinkwatervoorzieningsacties geoptimaliseerd wor-den door:
• Prioriteit te verlenen aan de uniforme en duidelijke kwantitatieve en kwali-
tatieve informatiegaring over vraag en aanbod (acties 75 en 76), op grond
waarvan een strategisch plan kan worden opgesteld en effectieve beleids-maatregelen kunnen worden genomen en uitgevoerd. In concreto dient de
Vlaamse overheid dus vóór alles werk te maken van een leidingwaterdata-
bank, die moet uitgroeien tot een volwaardig informatiesysteem dat op ter-
mijn alle data bevat, nodig voor de opvolging van de beleidsindicatoren in-
zake rationeel watergebruik.
                                                       
302 Artikel 7 van het voorstel voor een richtlijn tot vaststelling van een kader voor
communautaire maatregelen betreffende het waterbeleid.
303 Bv.: actie 61 (een strategisch plan voor de watervoorziening opmaken), actie
63 (een informatie- en sensibiliseringscampagne voeren om rationeel waterge-bruik te stimuleren), actie 65 (tariefstructuren en tarieven voor drinkwater aan-passen), actie 68 (een sluitende aanpak voor de opsporing van illegale grond-
waterwinningen voorbereiden en uitwerken), actie 75 (een informatiesysteem
over rationeel watergebruik ontwikkelen) en actie 76 ( kennis van de hydrolo-gische systemen vergroten en geschikte beleidsindicatoren afleiden). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 435
• De acties voldoende concreet te omschrijven en tijdig uit te voeren. Eens-
deels laten de termen volwaardig informatiesysteem  en op termijn  in het ac-
tiepunt leidingwaterdatabank  interpretatieverschillen toe(304). Nog andere
beleidsacties waren minder concreet geformuleerd (bv. actie 65), wat een
evaluatie van hun effectiviteit bemoeilijkt. Anderdeels heeft de Inspectie
van Financiën erop gewezen dat het proberen inhalen van initiële vertragin-gen een invloed kan hebben op de kwaliteit van de beleidsuitvoering.
 Het Rekenhof heeft voorts uit de literatuur beleidsmaatregelen gedistilleerd, diein de nabije toekomst de drinkwatervoorziening in Vlaanderen zouden kunnenpreserveren (enkele van deze beleidsmaatregelen zijn inmiddels door de Vlaam-se regering al in acties omgezet):
 Vraagzijde
• Optimale aanwending van water opleggen en voorzieningen treffen voor het
bedrijfsleven (bv. grondwaterwinning voor laagkwalitatieve doeleindenontmoedigen).
• Alternatieve waterbronnen beschikbaar maken (bv. industrieel water in
plaats van hoogkwalitatief drinkwater).
• Een geïntegreerd, efficiënt en coherent vergunningsbeleid voor grondwa-
terwinning uitbouwen (in plaats van de huidige heffingen)(
305).
• Bevordering van kennisoverdracht door de overheid inzake de optimale
aanwending van water(306).
• Integraal waterbeleid bereiken langs doelgroepenoverleg(307).
• De toename van de drinkwatervraag vooral opvangen met oppervlaktewater
en het grondwater als buffercapaciteit beschouwen(308).
                                                       
304 Zo heeft het voortgangsrapport er al op gewezen dat de leidingwaterdatabank
(actie 75) pas eind 1999 volledig zal zijn, in plaats van eind 1998, zoals werd
vooropgesteld, dit wegens een late beslissing over het personeelsplan.
305 De Vlaamse overheid wil een dergelijk vergunningsbeleid blijkens het milieu-
beleidsplan 1997-2001 (Minaplan 2) bereiken. Actie 68 streeft naar een slui-tende aanpak om illegale grondwaterwinningen op te sporen (o.m. door grond-
waterheffingen en een erkenningsprocedure voor boorders) en actie 67 wil een
geïntegreerde vergunningsprocedure voor waterwinning, kunstmatige infiltra-tie, watercaptatie en lozing.
306 De Vlaamse overheid erkent ook de noodzaak van deze maatregel. Actie 63
van het Minaplan 2 wil een informatie- en sensibiliseringscampagne om ratio-neel watergebruik te stimuleren.
307 Het voorontwerp van waterdecreet bevat in dit licht het overlegmodel inzake
integraal waterbeleid.
308 Ook dit staat in het voorontwerp van waterdecreet. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 436
 Aanbodzijde
• Spaarbekkens verder uitbouwen als middel tot aanbodverhoging van opper-
vlaktewater en instrument van onafhankelijkheid ten opzichte van andere
regio’s en staten.
• Bij de inplanting van nieuwe industriegebieden informatie over het aspect
water ter beschikking stellen (bv. in bouwvergunningen).
• Verdroging tegengaan door effectgerichte en brongerichte maatregelen(309).
• Kunstmatige infiltratietechnieken aanmoedigen.
 Het Rekenhof heeft de minister er tevens op gewezen dat de overheid voldoende
mensen en middelen voor de acties moet vrijmaken. Uit de beschikbare beleids-
documenten is immers gebleken dat het beleid nog maar gedeeltelijk is uitge-
voerd. Toch zijn nu al een aantal knelpunten opgedoken die de realisatie van dedoelstellingen in het gedrang kunnen brengen. Daar de acties van recente datum
zijn, kon het Rekenhof zich nog niet uitspreken over het succes van de uitvoe-
ring ervan. Het heeft de minister dan ook aanbevolen de uitvoering van de actiesnauwlettend op te volgen, te evalueren en bij te sturen.
 Het suggereerde ten slotte ook de buitenlandse ervaring met het terugdringenvan de drinkwatervraag te onderzoeken. Onder meer Zweden was daarin suc-cesvol: de industriële vraag naar drinkwater zakte na het opleggen van een recy-
clageverplichting. Israël staat dan bv. weer ver in het gebruik van spaarzame
landbouwirrigatietechnieken. Ook verder onderzoek naar zeewaterontzilting kanbij een sterke stijging van het drinkwatertarief weer interessant worden.
5. Afhankelijkheid van andere regio’s en staten (zwakte)
5.1. Vaststellingen
Vlaanderen en zijn drinkwatermaatschappijen worden inzake drinkwatervoor-
ziening (winning en aankopen) alsmaar afhankelijker van Wallonië en - in min-
dere mate - van Nederland. Het koopt ongeveer een kwart van zijn totale drink-waterverbruik aan of produceert het buiten Vlaanderen. Vlaanderen kan bijge-
volg op dit moment niet autonoom de kostprijs van het drinkwater bepalen.
Vooral het Waals Gewest kan voor een deel de Vlaamse leidingwaterprijs beïn-
                                                       
309 Het Minaplan 2 bevat acties hieromtrent. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 437
vloeden(310). Het voerde in 1996 nog een waterheffing in op de winning van
water door de Vlaamse drinkwatermaatschappijen.
De Vlaamse overheid is zich bewust van deze afhankelijkheid. Het voorontwerp
van waterdecreet staat dan ook investeringen in grote waterbouwkundige wer-
ken zoals spaarbekkens en grote verbindingsleidingen voor. Een dergelijke be-
leidsoptie heeft een enorme financiële impact, waarvoor op dit moment noch
beleidskredieten, noch investeringsprogramma’s zijn voorzien. Bovendien ont-
beren het milieubeleidsplan en de milieujaarprogramma’s acties die het kadermoeten scheppen voor de realisatie van deze projecten.
5.2. Aanbevelingen
In functie van de beleidsdoelstelling onafhankelijkheid, dient de Vlaamse over-
heid zijn drinkwaterbehoefte in kaart te brengen. Zij dient deze behoefte vervol-
gens in overleg met de diverse actoren te vertalen in beslissingen over het be-heer en de financiering van de grote waterbouwkundige werken waarin het
voorontwerp van waterdecreet voorziet. Als de Vlaamse overheid in deze wer-
ken wil participeren, dan moet zij daartoe kredieten uittrekken.
Een financiële inbreng van het Vlaams Gewest in dergelijke infrastructuurpro-
jecten kan bovendien als directe staatssteun worden beschouwd. De Europese
Commissie streeft echter een vermindering ervan na(
311) en steunmaatregelen
zijn onderworpen aan de aanmeldingsplicht(312).
Ten slotte kunnen samenwerkingsverbanden zoals Aqualink  de ongelijke sprei-
ding van het beschikbare water in Vlaanderen effenen, zodat de invoernoodzaak
daalt.
6. Organisatiediversiteit en monopolievorming (zwakte)
De Vlaamse steden en gemeenten bezitten tot op heden een wettelijk en natuur-
lijk monopolie dat geografisch is beperkt tot hun grondgebied. Dat deze ge-
meenten zich verenigen in intercommunales, aansluiten bij de grote gewestelijke
aan een - al dan niet gemengde - intercommunale of een privé-onderneming
uitbesteden, verandert in wezen niets aan de vaststelling dat de drinkwatervoor-ziening een overheidsmonopolie is. Ook het voorontwerp van waterdecreet, dat
                                                       
310 C. Vanderveeren en P. Van Rompuy, De Waalse waterbelasting: Een bedrei-
ging voor de Economische en Monetaire Unie?, Tijdschrift voor Bestuurswe-tenschappen en Publiekrecht, jaargang 87; nr.9 (3 september 1987), p. 475- 476
311 Artikel 12 van het voorstel van Europese richtlijn tot vaststelling van een kader
voor communautaire maatregelen betreffende het waterbeleid staat slechts in
bepaalde gevallen uitzonderingen toe op het principe van de volledige kosten-
terugwinning.
312 De artikelen 92, 93 en 94 van het EG-Verdrag. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 438
het Vlaams Gewest tot medeactor wil maken, handhaaft het wettelijk over-
heidsmonopolie. Geen enkele studie in Vlaanderen weegt de efficiëntie van ditmonopolie tegen een eventuele privé-organisatie af.
Het Rekenhof heeft gewezen op de tweespalt tussen een Europese privatiserings-
tendens(
313) en het streven naar Vlaamse verankering van de drinkwatervoorzie-
ning, onlangs herbevestigd door het Studiesyndicaat Water. Aangezien dit eenbeleidskwestie is, kon het Rekenhof bezwaarlijk aanbevelingen formuleren.
7. Technologieontwikkeling (kans)
7.1. Vaststellingen
Technologische innovaties als nieuwe irrigatietechnieken in de landbouw, indu-
striële waterrecyclage of waterbesparende sanitaire technieken voor huishou-
dens, kunnen de spanning tussen drinkwatervraag en -aanbod verminderen.
Het milieujaarprogramma 1999 bevat in dit verband de acties 63 (rationeel wa-
tergebruik stimuleren met een informatie- en sensibiliseringscampagne) en 64
(overleg met de federale overheid over de ontwikkeling en certificering vanwaterzuinige apparatuur). Het programmadecreet 1999 heeft daarenboven voor-
zien in de mogelijkheid de aanleg van regenwaterputten te subsidiëren. Daar-
buiten hebben enkele Vlaamse drinkwatermaatschappijen zelf initiatieven ge-nomen om de verbruikers te sensibiliseren tot zuinig waterverbruik. Sommige
gemeenten subsidiëren of verplichten regenwaterputten en in het kader van het
actieplan rationeel energieverbruik  worden premies voor de aankoop van ener-
giezuinige huishoudtoestellen verleend. Kansarme gezinnen krijgen zo onder
meer de kans gratis spaardouchekoppen te bekomen. Ten slotte heeft de Vlaam-se Minister van Leefmilieu een campagne aangekondigd om de bouw van re-genputten aan te moedigen.
7.2. Aanbevelingen
In de eerste plaats dient een volledige en consistente databank over het water-
verbruik met gegevens over de doelgroepen en toepassingen te ontstaan. InVlaanderen zijn immers te weinig gegevens voorhanden voor een degelijke
evaluatie van de eventuele impact van technologievernieuwingen op drinkwa-
tervraag- en aanbod.
                                                       
313 Op basis van Europese initiatieven meent de voorzitter van Belgaqua dat de
privatiseringsdiscussie over de drinkwatervoorziening in de toekomst in alle
landen zal worden gevoerd. In dat verband wordt erop gewezen dat twee Fran-
se bedrijven nu reeds interesse betonen voor de operationele zijde van dedrinkwaterexploitatie in Vlaanderen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 439
Het Rekenhof oordeelt voorts positief over de acties 63 en 64 van het milieu-
jaarprogramma 1999, die kaderen in de visie die de beheersing van het water-verbruik langs technologische innovatie in overeenstemming wil brengen met
het inspelen op het gedrag van de doelgroepen. Actie 63 is evenwel financieel
bescheiden en weinig concreet omschreven, wat de beleidsuitvoering en-evaluatie kan bemoeilijken. Actie 64 heeft dan weer vertraging in de beleidsuit-
voering opgelopen door een late beslissing over het personeelsplan. Bijsturing
van deze acties is dus aangewezen.
De Vlaamse overheid zou verder kunnen streven naar een cascadegebruik van
het water door de bedrijven. Middels een dubbel circuit zouden regenwater,
ongezuiverd oppervlaktewater en - vooral - gerecycleerd water in industriëleprocessen grondwater en leidingwater kunnen vervangen.
De acties voor technologische innovaties in huishoudelijk waterverbruik acht het
Rekenhof weinig coherent en consistent. De vraag rijst of de effectiviteit van
deze acties niet zou verhogen bij een betere coördinatie ervan vanuit een con-
sistente milieubeleidsvisie. Dit vereist echter initiatieven van de Vlaamse over-
heid en de inzet van middelen en mensen.
8. Interne versnippering (bedreiging)
8.1. Vaststellingen
Doordat de gemeenten, tot op heden de voornaamste actoren in het beleidsveld
van de drinkwatersector, zich meestal verenigden in intercommunales, aansloten
bij de VMW of hun watervoorziening uitbesteedden, kent Vlaanderen een hoog
aantal waterleidingbedrijven in verhouding tot zijn oppervlakte en bevolking.Liefst 22 bedrijven, waaronder een pararegionale, acht intercommunales en
dertien gemeentebedrijven, met verschillende organisatievormen, juridische
structuren, financieringswijzen, financiële rapporteringswijzen, tariefstructurenen externe controles zijn momenteel actief.
Deze versnippering bemoeilijkt de totstandkoming van schaalvoordelen en im-
pliceert hoge gemiddelde kosten. Daar de vier grootste drinkwatermaatschappij-en in Vlaanderen instaan voor ongeveer 85% van de totale productie en distri-butie van drinkwater(
314), behoeft deze vaststelling weliswaar relativering.
De versnippering reduceert ook de slagkracht van de sector bij het aangaan van
toekomstige grote uitdagingen: de stijgende spanning tussen vraag en aanbod,
noodzakelijke investeringen, de sensibilisering van de verbruikers over toene-
mende waterschaarste, enz.
                                                       
314 De VMW, de Antwerpse Waterwerken (AWW), de Provinciale en Intercom-
munale Drinkwatermaatschappij der Provincie Antwerpen (PIDPA) en de Tus-
sengemeentelijke Maatschappij der Vlaanderen voor Watervoorziening(TMVW). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 440
De bedrijfseconomische en organisatorische verscheidenheid van de drinkwa-
terbedrijven maakt hun efficiëntie moeilijk meetbaar, te meer daar het ontbreektaan uniformiteit in de meting en vergelijking van de vereiste financiële en ope-
rationele gegevens (zie verder). De verscheidenheid kan ook de totstandkoming
van de beheersovereenkomsten bemoeilijken, die het Vlaams Gewest overeen-komstig het voorontwerp van waterdecreet nastreeft met het oog op een meer
doorzichtige kostenstructuur.
De gemeentelijke autonomie verhindert tot op heden elke centraal afdwingbare
regulering. Het voorontwerp van waterdecreet wil daar echter een decretale
basis voor creëren. Tot zolang beperkt de gewestimpact zich tot het promoten
van overlegstructuren als het Vlaams Integraal Wateroverlegcomité.
8.2. Aanbevelingen
Hoewel het nog te vroeg is voor een evaluatie van de effectiviteit van het
Vlaams Integraal Wateroverlegcomité en het Studiesyndicaat Water, heeft hetRekenhof al een aantal bedenkingen gemaakt:
• de doelstelling van het studiesyndicaat kwalitatief goed drinkwater tegen
maatschappelijk aanvaardbare kosten te leveren langs efficiënt werkende
drinkwatermaatschappijen is op dit ogenblik niet meetbaar bij gebrek aanefficiëntiemaatstaven
• ook voor het meten van het rationeel watergebruik ontbreken basisgegevens
(zie punt 4);
• de concrete aanbeveling vanwege het Studiesyndicaat Water om tot een
globale waterfactuur voor waterverbruik en afvalwaterheffing te komen isnog niet uitgevoerd, wat andermaal aantoont dat het Vlaams waterbeleid in
voldoende mate rekening dient te houden met alle actoren, meer bepaald
alle Vlaamse gemeenten en gemeenten-vennoten van de Vlaamse drinkwa-termaatschappijen(
315).
                                                       
315 Het voorontwerp van waterdecreet wil de globale factuur wel in de beheers-
contracten. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 441
Om op korte termijn transparantie in de kostprijsgegevens van de Vlaamse
drinkwatermaatschappijen te brengen, dient de Vlaamse regering acties te on-dernemen (bv. een uniforme terminologie voor alle drinkwatermaatschappijen
uitwerken). De vraag rijst wat daarover in de toekomstige beheersovereenkom-
sten moet komen(
316). Ook de SERV heeft gewezen op de weinig concrete in-
vulling van de bepalingen van het beheerscontract. De Minaraad van zijn kant
wil het beheer van de watervoorziening in Vlaanderen laten coördineren of con-
troleren door één instantie, die toezicht dient uit te oefenen op de naleving vande beheersovereenkomsten.
Het Rekenhof heeft voorts gewezen op de ambigue situatie van het Vlaams Co-
ordinatiecomité Watervoorziening, waarvan de oprichting is voorzien in hetvoorontwerp van waterdecreet. Dit comité zou voornamelijk bestaan uit de
drinkwatermaatschappijen. Het Rekenhof heeft de vraag gesteld naar de relatie
tussen dit comité en het Vlaams Integraal Wateroverlegcomité, dat ook een sub-
comité watervoorziening  heeft. De SERV en de Minaraad hebben zich overigens
afgevraagd of een aantal taken die het voorontwerp van waterdecreet aan hetVlaams Coördinatiecomité toevertrouwt, niet beter door de administratie kunnen
worden uitgevoerd (bv. de opvolging van de beheersovereenkomsten en de co-
ordinatie van de maatregelen voor rationeel drinkwaterverbruik). Dit zou defunctiescheiding in het Vlaamse drinkwaterlandschap versterken.
Ten slotte stelt de versnippering van de Vlaamse drinkwatersector financiële
problemen: hoe moeten de middelen voor de grote infrastructuurwerken wordengefinancierd, nu het Gewest de budgettaire transfers in de geest van de Europeseregelgeving afbouwt en de winst in de sector daalt(
317) ?
9. Kostenelementen en bijhorende financieringsproblematiek (bedreiging)
9.1. Vaststellingen9.1.1. Kostenelementen
Een beperkte financiële analyse van de vier grootste drinkwatermaatschappijen
in Vlaanderen heeft uitgewezen dat de winst sinds 1992 stelselmatig is gedaald,
met uitzondering van 1997, het jaar van de uitgesproken tariefverhogingen in
Vlaanderen. De bedrijfskosten lagen in 1996 dan weer 25 % hoger dan in 1992.
Bovendien zal de vervanging van de loden pijpleidingen overeenkomstig de
                                                       
316 Het principe van de transparante kostenstructuur maakt deel uit van het voor-
ontwerp van waterdecreet, daarin geïnspireerd door het streven van de Europe-se Commissie naar een betaalbaar basisniveau voor watergebruik door huis-houdens en haar wens vanuit het principe van een volledige kostenterugwin-ning te komen tot een transparanter economische omgeving (artikel 12, punt 3,
van het voorstel voor een richtlijn tot vaststelling van een kader voor commu-
nautaire maatregelen betreffende het waterbeleid).
317 Blijkens de jaarverslagen van de vier grootste drinkwatermaatschappijen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 442
herziening van de Europese drinkwaterrichtlijn in Vlaanderen tussen 8,2 en 16
miljard BEF kosten. Indachtig het Europese principe van de volledige kostente-rugwinning langs heffingen of de waterprijs, zal de Vlaamse drinkwaterfactuur
vanaf 1999 ook de afvalwaterheffing bevatten, zoals voorgesteld door het Stu-
diesyndicaat Water. Dit studiesyndicaat stelde ook coherentie en samenwerkingvoor tussen de waterproductie en de rioolwaterzuivering.
De aldus stijgende drinkwaterfactuur zal naargelang de kostenelementen worden
doorgerekend aan de verbruiker of afgewenteld op de overheid. Kostenbeheer-sing en de eliminatie van kosteninefficiënties zijn dan ook primordiaal. Geenenkele beleidsactie is echter rechtstreeks op deze problematiek gericht.
Uit de jaarverslagen van de vier grootste drinkwatermaatschappijen kan niet
worden uitgemaakt of, en in welke mate, de kostenverschillen tussen deze wa-terbedrijven door een ongelijke efficiëntie kunnen worden verklaard(
318). Het
Rekenhof heeft dan ook geconcludeerd dat het in de huidige stand van zaken
onmogelijk is een verantwoorde kostenvergelijking tussen de drinkwatermaat-
schappijen uit te voeren en aan maatstafconcurrentie te doen(319). Niet efficiënt
opererende drinkwaterbedrijven kunnen vooralsnog niet worden gepenaliseerd,noch aangespoord om efficiënter te opereren. Het Vlaams Gewest heeft hier
geen enkele beleidsactie rechtstreeks op afgestemd. Wel beoogt het voorontwerp
van waterdecreet een meer doorzichtige kostenstructuur (als onderdeel van de
beheersovereenkomsten met de drinkwatermaatschappijen), maar bij gebrek aan
financiële en operationele gegevens is een concrete invulling van deze beheers-contractbepalingen niet mogelijk.
Uniforme financiële informatiegaring wordt nog verder bemoeilijkt doordat de
drinkwatermaatschappijen verschillende waarderingsregels hanteren, resulterend
in een verschillende resultaatsbepaling:
• verschillende berekeningsbasissen voor voorzieningen voor grote herstel-
lings- en onderhoudswerken ;
• boeking in de materiële vaste activa  van de aanschaf van installaties, ma-
chines en uitrusting geschiedt nu eens vanaf 10.000 BEF, dan weer vanaf 1miljoen BEF;
• drie van de vier grote maatschappijen boeken herwaarderingen  op materiële
vaste activa, de VMW doet dit niet(
320);
                                                       
318 Deze onmogelijkheid vloeit voort uit de omstandigheid dat de kostenverschil-
len niet gerelateerd zijn aan verklarende factoren. Aldus kan niet worden nage-gaan of de verschillen te wijten zijn aan exogene variabelen (geen oorzaak vanefficiëntieverschillen) of endogene variabelen (wel aan efficiëntie gerelateerd).
319 Concurrentie gebaseerd op een vergelijking van de prestaties van drinkwater-
bedrijven. Deze concurrentie kent bijvoorbeeld toepassing in Engeland en
Wales.
320 Dit beïnvloedt het resultaat in die zin dat op de meerwaarden wordt afgeschre-
ven. Intercommunales herwaarderen de materiële vaste activa met een beperkte Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 443
• de afschrijvingspercentages verschillen van drinkwatermaatschappij tot
drinkwatermaatschappij.
• de financiële opbrengsten uit kapitaalsubsidies en intrestsubsidies andere
dan die van het Gewest, verschillen van de ene maatschappij tot de ande-
re(321).
9.1.2. Financieringsproblematiek
De Vlaamse overheid heeft de financiering van de drinkwatersector stelselmatig
afgebouwd, overeenkomstig de Europese regelgeving(322). Zij heeft haar subsi-
diëring voor investeringen in 1995 volledig gestaakt en de gewestparticipatie inde VMW sinds 1996 niet meer verhoogd. Voorts zijn recent geen nieuwe inves-
teringen in grote waterbouwkundige werken meer geschied en bevat de begro-
ting daar ook nog nauwelijks kredieten voor. Alternatieve financieringsbronnenbleven onaangeboord (bv. langs de Vlaamse Milieuholding, die decretaal ge-machtigd is in de drinkwatersector te participeren).
Als het Gewest dit budgettair afbouwbeleid handhaaft, zullen de drinkwater-
maatschappijen noodzakelijke investeringen in hun eigen verzorgingsgebied (bv.
de vervanging van loden leidingen) of ruimer (bv. grote waterbouwkundige
werken) gedeeltelijk moeten uitstellen of zelf financieren. Bij gebrek aan alter-natieve financieringsmiddelen, zullen zij deze bijkomende kosten wellicht door-
rekenen aan de verbruiker. Dit kan de Vlaamse beleidsoptie van een aanvaardba-
re waterprijs in het gedrang brengen.
Bovendien ontbreekt sinds het wegvallen van de subsidies op centraal bestuurs-
niveau gestructureerde, precieze en gecentraliseerde informatie over de toekom-
stige investeringsbehoeften van de drinkwatermaatschappijen, terwijl Europadeze gegevens wil opvragen(
323).
                                                       
gebruiksduur jaarlijks systematisch ten belope van de indexering van hun ge-
herwaardeerde boekwaarde bij het begin van het boekjaar.
321 Deze kapitaalsubsidies kunnen de resultaten sterk beïnvloeden, wat kan leiden
tot een voordeel ten opzichte van andere maatschappijen door de mogelijkheid
lagere watertarieven aan te rekenen.
322 De principes die het EG-Verdrag in zijn artikel 88 vermeldt: steunmaatregelen
worden onder bepaalde voorwaarden onverenigbaar geacht met de gemeen-schappelijke markt.
323 Artikel 7 van het voorstel voor een Richtlijn tot vaststelling van een kader voor
communautaire maatregelen betreffende het waterbeleid vraagt de mededeling,
uiterlijk op 31 december 2007, van schattingen in verband met deze investe-ringsbehoeften. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 444
9. 2. Aanbevelingen
9.2.1. Kostenelementen
Een Nederlandse waterstudie(324) pleitte ervoor efficiëntieverschillen op termijn
af te bouwen door meer marktwerking. De studie beklemtoonde het belang van
een goede informatieverschaffing daarbij (door betrouwbare informatie, gecon-
troleerd door een onafhankelijk orgaan, openbaar te verspreiden ontstaat een
transparante markt) en het belang van overheidprikkels tot efficiënter gedragdoor bestraffing van inefficiënties (bv. bedrijven slechts een maximale kosten-
stijging toestaan op basis van de verwachte kostenstijging van de meest effici-
ente bedrijven in de sector). De Vlaamse overheid overweegt deze vorm van
maatstafconcurrentie  niet rechtstreeks, maar kiest voor het afsluiten van be-
heerscontracten per individuele drinkwatermaatschappij. Het welslagen van ditsysteem hangt echter af van de concrete invulling van de overeenkomsten: fi-
nanciële en operationele criteria, een duidelijke resultaatsverbintenis en een
strafmaat voor niet-uitvoering.
De stijgende kosten nopen tot onderzoek naar inefficiënties(
325). Dit vergt niet
alleen een decretaal geregeld rapporteringssysteem dat uniforme en eenduidige
informatie verzamelt, evalueert en controleert, maar ook de inzet van mensen enmiddelen door de centrale overheid. In deze mensen en middelen voorziet het
Gewest op dit moment niet. Wel streeft het voorontwerp van waterdecreet onder
meer naar een grotere doorzichtigheid van de kostenstructuur en een meer een-vormige tariefstructuur.
Ten slotte is een goede kostenbeheersing noodzakelijk wegens de mogelijke
doorberekening van kosten aan de verbruiker. De Vlaamse regering dient de
kostenelementen dan ook grondig te bestuderen voor zij met de drinkwatermaat-
schappijen beheerscontracten sluit. Hier geldt wat het Vlaams Parlement voor de
Vlaamse openbare instellingen heeft gesteld: meerjarige beheersovereenkomstenen/of strategische plannen zouden moeten worden opgesteld, die meetbare nor-
men opleggen (bv. een kosten-batenanalyse) en die bij niet-naleving ervan tot
sancties leiden(
326).
                                                       
324 E. Dijkgraaf, R. de Jong, E.G. Van Mortel, A. Nentjes, M. Varkevisser, en D.
Wiersma, (Ofceb, Erasmus Universiteit Rotterdam), Mogelijkheden tot markt-werking in de Nederlandse watersector, Ministerie van Economische Zaken,mei 1997.
325 Het voorontwerp van waterdecreet beoogt de kostenstructuur transparanter te
maken , wat beperkter is dan het beheersen en evalueren van kosteninefficiën-
ties. De eerstgenoemde formulering beantwoordt wel aan de omschrijving
waarin het voorstel voor een Europese waterrichtlijn wil voorzien.
 326 Stuk 644 (1996-1997) van 23 april 1997- Nr. 1, Aanbevelingen, p. 2. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 445
9.2.2. Financieringsproblematiek
Het financieringsprobleem inzake de uitvoering van vervangingsinvesteringen
en uitbreidingsinvesteringen moet worden opgelost. Anders zouden de drink-watermaatschappijen wegens dalende winsten geneigd kunnen zijn investerin-
gen uit te stellen of op de verbruikers te verhalen. Een voldoende concreet inge-
vuld beheerscontract kan een oplossing inhouden.
Tevens dient dringend gestructureerde, precieze en gecentraliseerde informatie
over toekomstige investeringsbehoeften van de drinkwatermaatschappijen be-
schikbaar te komen. Pas dan wordt een beleid mogelijk dat erop gericht is definancieringsbehoeften op te lossen in overeenstemming met de voorgesteldeEuropese richtlijn.
10.Oplopende drinkwaterfactuur (bedreiging)
10.1. Vaststellingen
De watertarieven van de vier grootste drinkwatermaatschappijen stegen in de
periode van 1988 tot 1997 met minimaal 42% en maximaal 157%, terwijl dealgemene index van de consumptieprijzen in diezelfde periode met slechts 26 %
steeg. De grootste stijging deed zich voor in 1997, toen deze tarieven (inclusief
de vaste vergoeding) voor een jaarlijks verbruik van120m³ ten opzichte van hetvorige jaar met minimaal 28% en maximaal 93% stegen. Sinds 1997 krijgen
gezinnen 15 m³ drinkwater gratis(
327). De praktische invoering van deze gratis
levering heeft de drinkwatermaatschappijen inspanningen gekost en de waterta-
rieven zijn meer gestegen dan initieel geraamd in de bijlage bij het Verslag na-
mens de Commissie voor Leefmilieu en Natuurbehoud bij het ontwerp van de-creet houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 1997. Volgens een
studie van het National Utility Service in 1997 heeft België uiteindelijk een van
de hoogste watertarieven.
Er bestaan niet alleen tariefverschillen tussen de drinkwatermaatschappijen,
maar ook binnen eenzelfde maatschappij, naargelang het gebied dat zij bedient
(de gemeenten). Wel tekent zich een tendens af naar uniformisering van de ta-rieven en de tariefstructuur.
                                                       
327 Dit is een uitvloeisel van de Conferentie van de Verenigde Naties over milieu
en ontwikkeling te Rio de Janeiro, die vooropstelde dat alle personen uiterlijk
in het jaar 2000 dagelijks ten minste 40 liter water ter beschikking moeten heb-
ben. Dit recht is ook ingeschreven in het voorstel voor de Europese waterricht-lijn. De SERV en de Vlaamse Milieumaatschappij concludeerden evenwel datde Vlaamse gezinnen voor afvalwater en drinkwater samen meer zouden moe-ten betalen en dat de regeling op arme gezinnen negatieve effecten zou hebben.De SERV vond overigens dat de beoordeling van deze maatregelen niet enkel
op sociaal vlak diende te gebeuren, maar ook vanuit het oogpunt van bv. ratio-
neel watergebruik. De Vlaamse Minister van Leefmilieu heeft echter de statis-tische geldigheid van de SERV-uitgangspunten betwist. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 446
Prijsverschillen zijn enkel gerechtvaardigd wegens kostenverschillen die niet
met verschillen in efficiëntie te maken hebben, zoals de kwaliteit van het ruw-water, het percentage oppervlakte- en grondwater, transport- en distributiekosten
en schaaleffecten. In de huidige situatie is het niet mogelijk na te gaan of ver-
antwoorde kostenverschillen dan wel kosteninefficiënties de hoogte van en deverschillen in watertarieven veroorzaken.
De huidige watertarieven zullen in de toekomst waarschijnlijk nog stijgen door:
• de dalende rendabiliteit van de drinkwatermaatschappijen (zie punt 9.1.1);
• de bijkomende Europese verplichtingen die volgens het principe van de
volledige kostenterugwinning op de verbruiker zullen worden verhaald (bv.de vervanging van de loden leidingen);
• de toenemende zeldzaamheidswaarde van water wegens de spanning tussen
vraag en aanbod;
• de afhankelijkheid van, vooral, Wallonië.
Bovendien beperkt de institutionele context van bevoegdheidsspreiding het ac-
tieveld van de Vlaamse centrale overheid inzake watertarieven. Enerzijds bepa-
len de lokale entiteiten (gemeenten en intercommunales) of de VMW de prijs,
anderzijds is het prijsbeleid een federale materie. Prijsverhogingen vereisen degoedkeuring van de prijzencommissie van het federale Ministerie van Economi-
sche Zaken(
328). De goedkeuringsprocedure is wegens de monopolistische aard
van het product drinkwater vanuit economisch standpunt maatschappelijk aan-vaardbaar, aangezien zij een prijs- en inflatieremmend effect heeft. De verho-
gingen van de watertarieven in 1997 toont evenwel de nood tot evaluatie van dit
federale prijzensysteem,
• De federale overheid heeft, net als de Vlaamse, onvoldoende inzicht in de
kostenstructuur van de drinkwatermaatschappijen. Zij kan bijgevolg onmo-
gelijk nagaan of voorgelegde kostenverantwoordingen kosteninefficiënties
bevatten.
• Het gestandaardiseerd formulier van de prijzencommissie en het officieel
schema van de jaarrekening dat door de vier grootste drinkwatermaatschap-
pijen wordt gebruikt, stemmen niet overeen. Dit vergt gegevensherschikkin-
gen(
329). De federale overheid toetst de aanvragen tot prijsverhoging overi-
gens niet bij de maatschappijen zelf. Evenmin kan zij op grond van het for-
mulier het beheersmatig en bedrijfseconomisch nut van verhogingen in-
schatten.
                                                       
328 Overeenkomstig de wet van 22 januari 1945 betreffende de economische re-
glementering en de prijzen en het ministerieel uitvoeringsbesluit van 20 april
1993.
329 Onder meer door het verschil in de terminologie van het standaardformulier en
de boekhoudwet van 17 juli 1975. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 447
• De prijzencommissie vraagt niet de voorlegging van analytische boekhou-
dingen, nochtans nuttige instrumenten voor de bepaling van kostenstructuur
en kostprijs.
• Expliciete normen en criteria voor het toestaan van prijsverhogingen be-
staan niet. Wel bestaat een wederzijds leergedrag tussen de overheid en dedrinkwatermaatschappijen die prijsherzieningen aanvragen.
10.2. Aanbevelingen
Een eenvormige rapportering over kostprijsstructuren en -factoren is noodzake-
lijk om op objectieve wijze tariefverschillen te kunnen evalueren. Daartoe die-nen de centrale overheid en de drinkwatermaatschappijen eerst gestructureerderapporteringslijnen uit te bouwen.
Op voorwaarde dat een uniforme rapportering over kosten en opbrengsten be-
staat, kan actie 65 (tariefstructuren en tarieven voor drinkwater aanpassen) vanhet milieujaarprogramma 1999 bijgestuurd worden in de richting van een uni-
formering van tariefverschillen en -structuren en instandhouding van alleen
objectief verantwoorde verschillen.
Aangezien de Vlaamse overheid niet rechtstreeks prijsregulerend kan optreden,
wil ze in het waterdecreet kiezen voor contractmanagement middels beheers-
overeenkomsten. Deze beheersovereenkomsten kunnen inderdaad de kosten- entarieftransparantie verhogen, op voorwaarde dat zij ook gericht zijn op de ver-betering van de kwaliteit, effectiviteit en de efficiëntie van de organisaties.
Prijsverhogingen moeten niet alleen toenemende kosten opvangen, maar ook
gedragsregulerend werken. In dit opzicht zou de overheid haar inspanningen
voor sensibilisering van de verbruiker kunnen intensifiëren: enerzijds dient zij
prijsverhogingen uit te leggen, anderzijds dient zij aan te dringen op een ratio-neler drinkwaterverbruik(
330). Op dit vlak is ook de concrete invulling van de
maatregelen voor rationeel watergebruik in de beheersovereenkomsten met de
drinkwatermaatschappijen van belang(331). Zij kunnen bv. milieuvriendelijk
watergebruik, zoals de aanschaf van waterbesparende apparatuur, belonen en de
verdeling van de lasten van een dergelijke beloning regelen. De sensibiliserings-campagne, waarbij een veelheid van actoren is betrokken (centrale en lokale
besturen, drinkwatermaatschappijen, organisaties, enz.), kan volgens het Reken-
hof het best door de centrale Vlaamse overheid worden gestimuleerd, gecoördi-neerd en opgevolgd.
                                                       
330 Deze stappen staan gedeeltelijk en (financieel) beperkt in actie 63 (een infor-
matie- en sensibiliseringscampagne voeren om rationeel watergebruik te sti-muleren) van het Vlaams milieubeleidsplan 1997-2001 en in het milieujaarpro-gramma 1999. De methode noch aanpak van deze campagne is evenwel om-schreven.
331 Het voorontwerp van waterdecreet stelt dat de beheersovereenkomsten bepa-
lingen over de maatregelen ter bevordering van rationeel watergebruik moetenbevatten. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 448
Het is op dit moment niet duidelijk hoe de Vlaamse overheid het principe van de
volledige kostenterugwinning zal uitvoeren. Actie 54 (een meerjarenfinancie-ringsplan voor de uitvoering van het waterzuiveringsbeleid opmaken) van het
milieujaarprogramma 1999 kan op dit vlak concreter geformuleerd worden. Zij
stelt namelijk dat dit financieringsplan (…) er (moet) komen na een breed maat-
schappelijk debat over de afvalwaterheffing met aandacht voor de verdeling van
de lasten, de toekomstige evolutie en de bijdrage in de financiering van het
openbare waterzuiveringsbeleid . De tekst vermeldt dus niet welke vorm de te-
rugwinning zal aannemen (heffingen of doorverrekening in de watertarieven). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 449
ADMINISTRATIES WATERWEGEN EN ZEEWEZEN EN
WEGEN EN VERKEER: BETALING VAN WERKEN, IN-
CLUSIEF DIE LANGS HET VLAAMS INFRASTRUC-
TUURFONDS (VERVOLGARTIKEL)
Het Rekenhof heeft meermaals structurele problemen bij de administratieve en
financiële afhandeling van aannemingen van werken door de administraties
Waterwegen en Zeewezen en Wegen en Verkeer en door het Vlaams Infrastruc-
tuurfonds opgemerkt, die leidden tot een betalingsachterstand en aanzienlijkeverwijlintresten. Uiteindelijk heeft het Vlaams Parlement een aantal aanbeve-
lingen van het Rekenhof dienaangaande in een resolutie bekrachtigd. Het Re-
kenhof heeft uit een recent vervolgonderzoek geconcludeerd dat de administra-ties de aanbevelingen, ruim een jaar nadat het Vlaams Parlement ze heeft ge-
formuleerd, nog steeds niet op gestructureerde wijze in de praktijk hebben ge-
bracht. Zo hebben zij noch hun kredietramingssystemen bijgestuurd (om kre-
diettekorten te voorkomen), noch de gunningen gelijkmatiger gespreid over het
gehele jaar. Het Rekenhof heeft nog eens specifiek de nood aan inventariseringvan de hangende geschillendossiers en onverwijlde betaling van onbetwistbaarverschuldigde sommen beklemtoond.
1. Voorgeschiedenis
Het Rekenhof heeft in het verleden structurele problemen vastgesteld bij de
administratieve en financiële afhandeling van aannemingen van werken door deadministraties Waterwegen en Zeewezen (AWZ) en Wegen en Verkeer (AWV)
en door de dienst met afzonderlijk beheer Vlaams Infrastructuurfonds (VIF). Het
heeft daarover de voorbije jaren al meermaals in zijn boeken gerapporteerd(
332).
Het Vlaams Parlement heeft, mede aan de hand van de door het Rekenhof ver-
strekte informatie, medio 1996 aanbevelingen geformuleerd voor de internecontrole op de uitgaven van het VIF, de gelijkmatige spreiding over het jaar van
de gunningen van overheidsopdrachten, het vermijden van verrekeningen en
                                                       
332 148e Boek van het Rekenhof, Stuk 14 (1991-1992) - Nr. 1, p. 138; 149e Boek
van het Rekenhof, Stuk 11 (1992-1993) - Nr. 1, 20 oktober 1992, p. 147; 150e
Boek van het Rekenhof, Stuk 11 (1993-1994) - Nr. 1, 19 oktober 1993, p. 204;Boek van het Rekenhof 1995, Stuk 11 (1995-1996) - Nr. 1, 10 november 1995,
p. 157, Boek van het Rekenhof 1997, Stuk 11 (1997-1998) - Nr. 1, 5 november
1997, p. 28 en Boek van het Rekenhof 1998, Stuk 11 (1998-1999) - Nr. 1, 30oktober 1997, p. 274. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 450
verwijlintresten wegens laattijdige betalingen en de bijsturing van het systeem
voor de raming en het beheer van begrotingskredieten(333).
1.501.493
In 1997 heeft het Rekenhof, middels een analyse van hun betalingscyclus, nage-gaan in welke mate de AWZ, de AWV en het VIF met deze aanbevelingen re-
kening hebben gehouden. Het heeft zijn controlebevindingen, opmerkingen en
aanbevelingen op 17 maart 1998 aan de Vlaamse Minister van Openbare Wer-
ken voorgelegd. De minister heeft op 11 augustus 1998 geantwoord met de be-
lofte dat op nagenoeg alle aanbevelingen van het Rekenhof zou worden inge-gaan. Een aantal werkgroepen zouden daartoe procedures en instructies opstel-len.
Het Rekenhof heeft het Vlaams Parlement daarop in zijn tiende boek aangekon-
digd dat het over de effectieve verbeteringen en richtlijnen in zijn volgende boekzou rapporteren.
Om het Vlaams Parlement een actuele stand van zaken te kunnen schetsen, heeft
het Rekenhof de Vlaamse Minister van Openbare Werken op 22 juli 1999 ver-zocht concreet aan te geven welke maatregelen werden genomen om de aanbe-
velingen uit te voeren en tot welke richtlijnen die hebben geleid. De minister
heeft tot op heden dit verzoek niet ingewilligd.
2. Vervolgonderzoek
Ruim een jaar nadat het Vlaams Parlement de aanbevelingen formuleerde, heeft
het Rekenhof ook een vervolgonderzoek gewijd aan de evolutie van de vastleg-
gingskalender, de betalingsachterstand, de verwijlintrestensituatie en de inventa-
risatie van de schuldverplichtingen. Het heeft de Vlaamse Minister van Openba-re Werken op 22 juli 1999 de resultaten daarvan medegedeeld.
2.1. Spreiding van gunningen en vastleggingen
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de concentratie van de vastleggingen in de-
cember voor het VIF een probleem blijft. De onderstaande tabel geeft een over-
zicht van de eindejaarsvastleggingen 1997 en 1998 (bedragen in miljoen BEF).
                                                       
333Op 10 juli 1996 heeft het Vlaams Parlement, naar aanleiding van de bespreking
van het 7e Boek van het Rekenhof, zijn aanbevelingen in een resolutie opge-nomen (Stuk 376 (1995-1996) - nr. 1 van 26 juni 1996). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 451
begrotingvastleggingen 1997 vastleggingen 1998
totaal december % Totaal december %
AUB 63.10
AUB 64.10AUB 64.20AUB 64.304.760,65
1.608,805.358,13
349,37525,14
73,19
634,90
50,3911
4,5
11,814,44.445,70
1.456,645.494,57
353,43639,97
222,44476,08
55,2414,4
15,3
8,7
15,6
VIF 63VIF 649.090,37
8.820,014.277,89
3.885,0147,1
4410.114,92
9.930,354.282,59
5.774,5642,3
58,2
(AUB = algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap)
Op 11 augustus 1998 meldde de Vlaamse Minister van Openbare Werken het
Rekenhof dat de laattijdige goedkeuring van het fysisch programma en de zware
procedures voor bepaalde infrastructuurwerken (convenanten, onteigeningen,milieuvergunningen, bouwvergunningen en MER) een gelijkmatige spreidingvan de gunningen en vastleggingen bemoeilijken.
In 1998 keurde de Vlaamse Minister van Openbare Werken het fysisch pro-
gramma sneller goed dan in de voorgaande jaren(
334), met name op 24 februari.
Dit heeft blijkbaar geen positieve invloed gehad op de spreiding van de vastleg-
gingen. In 1999 keurde de minister op 6 april een beperkt programma goed. Hetvolledige programma 1999 wachtte in juli nog steeds op goedkeuring. Het Re-
kenhof is dan ook bij zijn vroegere aanbeveling gebleven: om de administraties
de tijd te geven de aanbestedingen goed voor te bereiden, dient de minister defysische jaarprogramma’s al goed te keuren op het einde van het jaar dat aan het
begrotingsjaar voorafgaat.
Tegen de andere vertragende elementen kwamen er evenmin maatregelen. De
werkzaamheden van de werkgroepen die in het departement Leefmilieu en In-
frastructuur procedures voor de betalingscyclus en voor de problematiek van de
verrekeningen zouden opstellen, leverden nog geen concrete resultaten op.
Het Rekenhof heeft geconcludeerd dat de administraties in onvoldoende mate
gevolg hebben gegeven aan de aanbeveling van het Vlaams Parlement een ge-
lijkmatige spreiding van de gunningen over het gehele jaar na te streven en ein-
dejaarsconcentraties te vermijden.
                                                       
334 De minister keurde de fysische programma’s 1996 en 1997 van de AWV ge-
deeltelijk goed op respectievelijk 4 april 1996 en 4 april 1997. De volledige
goedkeuring volgde eind mei 1996 en juli 1997. Voor de AWZ heeft de minis-
ter de fysische programma’s 1996 en 1997 goedgekeurd op respectievelijk 8maart 1996 en 18 april 1997. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 452
2.2. Betalingsachterstand en verwijlintresten
2.2.1. Betalingsachterstand door het tekort aan ordonnanceringskredieten
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de betalingsachterstand, betaalde
verwijlintresten en laattijdige betalingen (b edragen in miljoen BEF).
(Bedragen in miljoen BEF)
1994 1995 1996 1997 1998
Betalingsachterstand
op 31.12 wegens te-kort aan ordonnance-
ringskrediet*2.183,2 (63/64) 313,4
(VIF)  939,6(63/64) 219,9
(VIF)  0,0(63/64) 6,6
(VIF) 0,0(63/64) 5,0
(VIF) 0,0
Verwijlintresten *297,2 *316,3 *313,9 *118,4 (63/64) 17,4
(VIF) 68,9
Laattijdige betalingen
tijdens het begro-tingsjaarniet
beschikbaar(63/64) 72%
(VIF) 42%(63/64) 48%
(VIF) 37%(63/64) 35%
(VIF) 35%(63/64) 26%
(VIF) 38%
* PR 63/64 + VIF
In 1998 was er geen globaal tekort aan ordonnanceringskredieten meer. De uit-
voeringsrekening van de VIF-begroting 1998 toonde zelfs een overschot aan
ordonnanceringskredieten van 5,8 miljard BEF. Van de kredieten voor de AWV
(OA 63) bleef ongeveer 2,8 miljard BEF ongebruikt, van die voor AWZ (OA
64) ruim 1 miljard BEF. Het belang van de laattijdige betalingen in de loop vanhet begrotingsjaar is voor de algemene uitgavenbegroting in 1998 blijven afne-
men, in tegenstelling tot de evolutie bij het VIF. Bij deze DAB nam de beta-
lingsvertraging in 1998 weer licht toe, niettegenstaande hij soepeler en mindertijdrovende procedures kan hanteren voor betalingen en kredietherschikkingen
dan de administraties. Ondanks de globale overschotten aan ordonnancerings-
kredieten, konden de administraties sommige schuldvorderingen niet tijdig be-
talen omdat op de betrokken basisallocaties onvoldoende kredieten beschikbaar
waren.
1.633.853
De ramingswijze van de ordonnanceringskredieten bij het opstellen van de be-
groting is niet fundamenteel verbeterd. Veelvuldige kredietherschikkingen zijn
dan ook nodig om de gebrekkige verdeling van de ordonnanceringskredieten te
verhelpen. Zo gaven de organisatieafdelingen 63 en 64 in 1998 aanleiding tot
negen herverdelingsbesluiten. Het Rekenhof deelde de Minister-President vande Vlaamse Regering op 20 april 1999 mede dat het deze besluiten vaak laattij-
dig ontvangt, wat resulteert in vertragingen bij het viseren van de ordonnanties
en het ontstaan van verwijlintresten ten laste van de Vlaamse Gemeenschap. HetRekenhof  meldde de Vlaamse Minister van Openbare Werken op 14 mei 1998
dat de administraties nog steeds niet in staat bleken hun kredietbehoeften nauw- Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 453
keurig in te schatten, noch maatregelen te treffen om voorspelbare krediettekor-
ten te voorkomen (bv. kredietherschikkingen)(335).
Omzendbrief BUD.2(10)-21/102992/0/OM van 13 november 1992, waarin de
directeur-generaal van de administratie Waterwegen en Zeewezen vraagt voor
elke, ten laste van de VIF-begroting vastgelegde, verbintenis maandelijks een
betalingsplan voor te leggen, zou een strikte toepassing moeten kennen. Een
dergelijke regeling zou ook ten goede komen aan de verbintenissen die ten laste
van de centrale begroting zijn aangegaan.
Het financiële belang van de vervallen schuldvorderingen die op het einde van
1998 wegens een gebrek aan ordonnanceringskredieten onbetaald zijn gebleven,
was vrij beperkt (ongeveer 5 miljoen BEF). Het Vlaams Parlement heeft de
Vlaamse regering opgedragen na het verstrijken van elk begrotingsjaar aan hetRekenhof te rapporteren over deze vervallen schuldvorderingen die de volgende
begrotingen zullen bezwaren(
336). Het ware dan ook wenselijk dat elke admini-
stratie bij toekomstige uitvoeringsrekeningen van de begroting een verklaring entoelichting over de betalingsachterstand zou voegen.
Het Rekenhof heeft geconcludeerd dat de administraties ook de parlementaire
aanbeveling de bestaande systemen voor de raming en het beheer van de begro-tingskredieten bij te sturen om te late betalingen wegens een gebrek aan kredie-
ten en daaruit voortvloeiende verwijlintresten te vermijden, in onvoldoende mate
heeft gevolgd.
2.2.2. Verwijlintresten
Uit de tabel onder punt 2.2.1. blijkt dat de omvang van de verwijlintresten ver-
oorzaakt door laattijdige betaling, in 1998 verder afnam(
337). Deze gunstige
evolutie behoeft evenwel nuancering:
• Verwijlintresten ingevolge dadingen, vonnissen en arresten zijn niet begre-
pen in de opgegeven bedragen (het Rekenhof heeft becijferd dat alleen hetVIF in 1998 hiervoor al een totaal bedrag van 87 miljoen BEF intresten
heeft betaald)(
338).
                                                       
335 Het Rekenhof heeft dit opgemerkt in dossier 1.514.579 over de ruiming van
wrakken in de Noordzee en in de maritieme toegangswegen tot de Vlaamse
zeehavens (zie p. 461 e.v. van dit boek).
336Stuk 376 (1995-1996) – Nr. 1 van 26 juni 1996.
337De vermelde bedragen zijn opgegeven door de boekhouding van het Departe-ment Leefmilieu en Infrastructuur. Ze komen nagenoeg overeen met die opge-nomen in het Verslag over de uitvoering van de begroting 1998, cijfers, bevin-
dingen en aanbevelingen  van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap,
opgemaakt door het departement Algemene Zaken en Financiën in april 1999.
338In hoofdzaak op basisallocatie 34.40 - allerhande schadevergoedingen . Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 454
1.501.493
• Voor 1995, 1996 en 1997 bleven ongeveer 80 miljoen BEF verwijlintresten
onbetaald: hoofdsommen die laattijdig werden betaald en waarvoor de bui-
tenafdelingen nog zelf de verwijlintresten moesten berekenen en vereffenen.Niettegenstaande deze intresten de aannemer van rechtswege en zonder in-
gebrekestelling toekomen, stellen de administraties hun betaling verder uit.
Om ook op dergelijke intresten een beter zicht te krijgen, vroeg het Reken-hof de Vlaamse Minister van Openbare Werken op 17 maart 1998 de be-
staande overzichten van betaalde intresten aan te vullen met gegevens over
verschuldigde intresten.
1.355.949
• Het Vlaams Gewest drukt de verwijlintresten ook door het niet ten laste
nemen van verwijlintresten veroorzaakt door de laattijdige uitbetaling van
kapitaalsubsidies. Zo merkte het Rekenhof op 4 augustus 1998 naar aanlei-
ding van de controle van de rekeningen 1997 van de Maatschappij van de
Brugse Zeevaartinrichtingen (MBZ) op dat de vertraging in de betaling vande kapitaalsubsidies nadelige financiële gevolgen had voor de instelling.
Ook de havenbesturen werden geconfronteerd met omvangrijke verwijlin-
tresten die waren ontstaan door te tijdrovende goedkeuringsprocedures voorverrekeningen bij gesubsidieerde werken(
339).
Volgens het Rekenhof kan een betere afhandeling van geschillendossiers heel
wat intresten voorkomen. De reflex de totaliteit van de vorderingen, inclusief de
onbetwiste sommen, in te houden, zou dan moeten worden vermeden(340). Het
heeft dit al gesteld in zijn tiende boek(341).
Op 3 augustus 1998 kondigde de Vlaams Minister van Openbare Werken aan
dat de administratie zou onderzoeken in welke mate het Vlaams Fonds voor deLastendelging (VFLD) een rol zou kunnen spelen in een vlottere vereffening
van bedragen die verschuldigd zijn in het kader van rechtsgedingen. Het Reken-
hof heeft geïnformeerd naar het resultaat van dit onderzoek.
Ten slotte heeft het Rekenhof gevraagd om toelichtingen van de administraties
bij de uitvoeringsrekening van de begroting over de betaalde verwijlintresten en
                                                       
339 Brief van 7 november 1997 aan de Vlaamse Minister van Openbare Werken
betreffende de vraag van het gemeentelijk havenbedrijf Antwerpen tot subsidi-ering van verwijlintresten, dossier 1.494.281.
340 Zo werd recent nog het Vlaams Gewest in een geschil ten gevolge van de
schorsing van de uitvoering van de aanneming voor de elektromechanische uit-
rusting van de hefbrug op de rijksweg N16 te Tisselt, op 21 oktober 1998 ver-oordeeld tot integrale uitvoering van een dading van 11 april 1989. Hoewel deongunstige gerechtelijke uitspraak voorspelbaar was, veroorzaakte de aansle-pende procedure uiteindelijk meer dan 1 miljoen BEF intresten. Ook uit vroe-gere dossiers blijkt de reflex bij betwistingen alle betalingen stop te zetten.
Telkens heeft het Rekenhof aangedrongen op een snelle vereffening van de on-
betwistbaar verschuldigde sommen.
341Stuk 11(1998-1999)-Nr. 1 van 30 oktober 1998, p. 118 en 149. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 455
hun oorzaken. Ook dit was immers een aanbeveling die het Vlaams Parlement in
zijn resolutie inschreef.
2.3. Inventaris van schuldverplichtingen
Het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap zou bij de opstelling van begro-
tingen en financiële planningen het beste rekening houden met de vele miljarden
BEF betwiste vorderingen en (al dan niet gerechtelijke) schadeclaims die tel-
kenjare opduiken. Het inventariseert echter tot op heden deze mogelijke schuld-verplichtingen niet systematisch. en heeft bijgevolg onvoldoende inzicht in hunfinanciële belang.
Een eenmalig initiatief van het departement Leefmilieu en Infrastructuur tot
inventarisering, daterend van 1995(
342), heeft vooralsnog geen volledig en be-
trouwbaar resultaat opgeleverd. Het Rekenhof heeft herhaaldelijk vruchteloos
aangedrongen op actualisatie en vervollediging van deze inventaris.
De Vlaamse Minister van Openbare Werken heeft het Rekenhof op 14 december
1998 medegedeeld dat de administratie het niet aangewezen acht bedragen te
vermelden voor de juridische schulden (schadeclaims) zolang de rechtbank of de
geschillencommissie in de dossiers geen uitspraak heeft gedaan. Het Rekenhof
treedt deze stelling niet bij: ook instellingen en bedrijven die een economische
boekhouding voeren, moeten jaarlijks de rechten en verplichtingen die niet in debalans voorkomen en die het vermogen, de financiële positie of het resultaat
kunnen beïnvloeden, in de toelichting bij de rekeningen vermelden. Zij moeten
ook belangrijke rechten en verplichtingen die niet kunnen worden becijferd, oppassende wijze in de toelichting vermelden(
343). Gelet op de intentie ook de
Vlaamse Gemeenschap aan een economische boekhouding te onderwerpen,
verdient het aanbeveling nu al aan te vangen met de daarvoor noodzakelijkeinventarisatie van de schulden.
In de normale, contractueel verschuldigde, openstaande schuld (vorderingsstaten
en facturen) geeft de koppeling van het financieel systeem met het Delta-systeem een goed inzicht. Voor de nieuwe vorderingsstaten die langs het Delta-
systeem worden verwerkt, vindt dan ook een accurate dossieropvolging plaats.
Voor oude dossiers die niet meer voorkomen in het dagelijkse betalingscircuit
en voor enkele specifieke categorieën van contracten, bestaat echter minder
zekerheid over de volledigheid en de betrouwbaarheid van de beschikbare gege-vens.
                                                       
342 Dienstorder LI 95/20 van 21 april 1995, uitgaande van de secretaris-generaal
en gericht aan alle directeurs-generaal en afdelingshoofden van het departe-
ment.
343 De artikelen 13 en 14 van het koninklijk besluit van 8 oktober 1976 met be-
trekking tot de jaarrekening van de ondernemingen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 456
3. Conclusie
Het Rekenhof heeft geconcludeerd dat de aanbevelingen van het Vlaams Parle-
ment en die welke het heeft vermeld in zijn 10e boek(344) onverminderd blijven
gelden. Er is nood aan maatregelen om ze bij de bevoegde ambtenaren van het
departement bekend te maken en ze op gestructureerde wijze in de praktijk te
brengen. De administraties zouden daarenboven de hangende geschillendossiers
moeten inventariseren en de onbetwistbaar verschuldigde sommen onverwijld
moeten vereffenen om verwijlintresten te vermijden. Ook zijn instructies nodigom het Vlaams Fonds voor de Lastendelging in te schakelen voor een vlottervereffening van bedragen verschuldigd in het kader van geschillendossiers.
De toelichting bij de uitvoeringsrekening van de begroting zou per administratie
of organisatieafdeling de volgende gegevens moeten vermelden:
grotingsjaar verschuldigde intresten en hun oorzaken;
• op het einde van het begrotingsjaar vervallen schuldvorderingen die de vol-
gende begrotingen zullen bezwaren;
• globaal bedrag van de openstaande geschillendossiers en (geraamd) totaal-
bedrag dat als onbetwistbaar verschuldigd kan worden beschouwd;
• belangrijke rechten en verplichtingen die, hoewel ze nog niet becijferbaar
zijn, toch een belangrijke impact op de toekomstige begrotingen kunnen
hebben.
                                                       
344 Stuk 11 (1998-1999) – Nr. 1 van 30 oktober 1998, p. 274 – 293. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 457
ONROERENDE LEASING VAN EEN GEBOUW IN AN-
DERLECHT
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting erop gewe-
zen dat de overeenkomst van onroerende leasing voor een gebouw in Anderlecht
bij ontstentenis van een budgettaire machtiging, een ongeoorloofde debudgette-ring met zich bracht. Het Rekenhof is voorts van oordeel dat de financiële ge-
volgen van een dergelijke leasing meer bezwarend zijn voor toekomstige begro-
tingen dan bij een rechtstreekse aankoop, gefinancierd met een lening. De mi-
nister trad dit standpunt uiteindelijk bij. Ten slotte bekritiseerde het Rekenhof
het gebrekkige besluitvormingsproces dat het contract voorafging en tot meer-kosten heeft geleid.
Op 24 juli 1995 huurde de Vlaamse Gemeenschap ten behoeve van het Instituut
voor Natuurbehoud een gebouw te Anderlecht(
345). De huurovereenkomst hield
de mogelijkheid in de huur binnen de twee jaar na contractondertekening om tezetten in een huurkoop met een afbetalingsperiode van negen jaar. De admini-
stratie koos alleen om budgettaire redenen voor een dergelijke constructie.
Op 2 december 1996 heeft de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting de
huurkoopoptie gelicht. Onderhandelingen met de eigenaar-verhuurder en een
financieringsmaatschappij hebben vervolgens geleid tot twee onlosmakelijk
verbonden overeenkomsten: een financieringscontract van onroerende leasing eneen huurovereenkomst, beide van 2 oktober 1997. Om de jaarlijks te betalen
annuïteiten binnen de perken te kunnen houden van de kredieten voorzien op de
begroting van 1997, werd gekozen voor een afbetalingsperiode van achttien jaar
in plaats van de oorspronkelijk voorziene negen jaar. De investeringswaarde van
het gebouw bedroeg 204,8 miljoen BEF (inclusief BTW). Bij het sluiten van deleasingovereenkomst werd geen abstractie gemaakt van de reeds betaalde huur-gelden ten bedrage van ruim 25 miljoen BEF.
Begin 1998 heeft de administratie de eerste twee annuïteiten aan het visum van
het Rekenhof voorgelegd. Ze had deze uitgaven ten laste gelegd van het niet-
gesplitste krediet op basisallocatie 12.06 van het centrale bestaansmiddelenpro-
gramma 99.10. De administratie stelde de annuïteiten gelijk met klassieke huur-
                                                       
345 De huurprijs bedroeg bijna 14 miljoen BEF per jaar. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 458
gelden(346), die begrotingstechnisch een jaarlijkse kredietvastlegging kennen,
volgens hun opeisbaarheid in dat jaar.
1.566.689
Op 12 mei 1998 heeft het Rekenhof zijn opmerkingen over de begrotingstechni-
sche aspecten aan de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting en aan het
Vlaams Parlement (347). gerapporteerd. De minister heeft op 21 september 1998
geantwoord. Het Rekenhof heeft de minister zijn bevindingen over het onder-
zoek van het volledige leasingdossier medegedeeld op 19 januari 1999, samen
met een repliek op het antwoord van de minister. Op 25 juni 1999 antwoorddede minister een tweede maal.
2.1. Debudgettering
Al eind 1995 heeft het Rekenhof opgemerkt dat de aanrekeningsmethode van
alternatieve financieringsvormen als onroerende leasing of huurkoop, met name
de beperking tot de tijdens één jaar opeisbare annuïteiten, een basisprincipe van
de rijkscomptabiliteit schendt(
348). Dergelijke contracten met een belangrijke
financiële draagwijdte dienen immers in hun totaliteit te worden aangerekend opde gepaste vastleggingskredieten. In zijn achtste boek heeft het Rekenhof ge-
steld dat promotieovereenkomsten en onroerende leasingcontracten een bepaling
in het begrotingsdecreet vergen die ze machtigt, met aanduiding van een uitga-
venplafond. Alleen zo kan de administratie het totaalbedrag van de betrokken
verbintenis in rekening brengen(
349) en het Vlaams Parlement informeren over
het bestaan van een onroerende leasingovereenkomst, de financiële gevolgen
ervan en het feit dat een dergelijke alternatieve financieringsformule een - door-
gaans omvangrijke - schuld vestigt(350).
                                                       
346 In de zin van artikel 6, 2°, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabi-
liteit.
347Verslag van het onderzoek van de ontwerpen van decreet houdende aanpassing
van de middelenbegroting en van de algemene uitgavenbegroting van deVlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 1998, Stuk 21 (1997-1998) –Nr. 1 van 12 mei 1998, p. 17-18.
348 Verslag over het onderzoek van de ontwerpen van decreet houdende de mid-
delenbegroting en de algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeen-schap voor het begrotingsjaar 1996, Stuk 17 (1995-1996) – Nr. 1, van 8 no-vember 1995, p. 35-36.
349Stuk 11 (1996-1997) – Nr. 1, van 12 november 1996, p. 182-184.
350 Het Rekenhof heeft dit standpunt ingenomen naar aanleiding van een vraag om
advies van 11 december 1995 vanwege de Vlaamse Minister van Financiën en
Begroting over het onderscheid tussen promotie-, leasing- en huurovereenkom-sten. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 459
Behalve de minister werd ook het Vlaams Parlement geïnformeerd over het
gebrek aan decretale machtiging en gepaste kredieten voor de onderhavige on-roerende leasing(
351).
De minister is in haar antwoord van 21 september 1998 niet ingegeaan op het
debudgetteringsaspect.
2.2. Besluitvormingsproces
Het besluitvormingsproces dat aan de leasing voorafging, heeft onvoldoende
aandacht besteed aan de vraag of de gevolgde handelwijze wel financieel demeest interessante was. Financiële leasing blijkt voor toekomstige begrotingen
meer bezwarend te zijn dan een rechtstreekse aankoop met leningfinanciering.
Een advocatenkantoor adviseerde al op 25 januari 1995 dat leasing in casu niet
zo interessant was als een rechtstreekse aankoop, eventueel met uitgestelde be-
taling. Het kantoor had ook kritiek op het feit dat het leasingcontract geen reke-ning hield met de al betaalde huurgelden (25,1 miljoen BEF).
Bovendien nam het leasingcontract de leasingvoorwaarden uit de huurovereen-
komst van 24 juli 1995 (artikel 22) niet volledig over, wat heeft geleid tot een
meeruitgave:
• de vaststelling van de referentierentevoet op de wijze die de huurovereen-
komst had bepaald, zou de Vlaamse Gemeenschap, in vergelijking met de
uiteindelijk toegepaste berekeningswijze, een rentevoordeel van 60 basis-
punten hebben opgeleverd;
• in de leasingvoorwaarden zijn een forfaitaire cumulatieve indexatie van de
huurprijzen (2% per jaar) en een aankoopoptie (10% van de investerings-waarde) ingevoerd.
De administratie hield evenmin rekening met het advies van de administratie
Budgettering, Accounting en Financieel Management (ABAFIM) de OLO’s alsreferentievoet te hanteren in plaats van de ongunstige prime rate . Het is overi-
gens onduidelijk hoe de administratie de berekening van de annuïteiten kon
controleren, daar noch het leasingcontract, noch de bijlagen ervan, de toegepasteformule vermelden.
Een marktprospectie voerde de administratie voor het contract van onroerende
leasing niet uit. Zij heeft niet eens de spontaan ingediende offerte van een finan-cieringsmaatschappij vergeleken met de voorwaarden van de instelling waarme-
de zij uiteindelijk de overeenkomst aanging. De Europese regelgeving gebiedt
                                                       
351Zie voetnoot 347. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 460
nochtans voor een dergelijke financiële transactie de organisatie van een Euro-
pese mededinging(352)
Ten slotte heeft het Rekenhof opgemerkt dat de overeenkomst van onroerende
leasing wegens het grote financiële belang (in totaal 320 miljoen BEF, inclusief
intresten) en de vigerende delegatieregeling(353), de voorafgaande goedkeuring
van de Vlaamse regering vereiste, in plaats van de huidige ondertekening dooreen directeur-generaal bij het departement Algemene Zaken en Financiën(
354).
Het Rekenhof liet zijn opmerkingen volgen door de aanbeveling de interne audit
van het schuldbeheer te belasten met een controle op financiële leasings(355).
Financiële leasing dient immers te worden beschouwd als een alternatief voor
leningfinanciering. Zij is aldus nauw verbonden met het kas-, schuld- en waar-
borgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap.
De minister is in haar antwoord niet ingegaan op de opmerkingen van het Re-
kenhof aangaande de gebreken in het besluitvormingsproces. Zij gaf wel ander-
maal toe dat een rechtstreekse aankoop meestal voordeliger is en beloofde nog-maals bij toekomstige beslissingen over financiële leasing rekening te zullen
houden met het standpunt van het Rekenhof. Zij lichtte ten slotte toe dat de be-
kritiseerde delegatie was verleend omdat de jaarlijkse huurkoopuitgave voort-vloeiende uit het contract slechts ongeveer 15 miljoen BEF bedroeg.
3. Besluit
Hoewel de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting akkoord ging met het
standpunt van het Rekenhof dat financiering van een rechtstreekse aankoop van
een gebouw met een lening financieel gunstiger is dan financiële leasing, sluit
zij het gebruik van leasing in de nabije toekomst - ingeval dit voor de Vlaamse
Gemeenschap voordeliger zou zijn - niet uit. Zij stelde bovendien geen concretemaatregelen in het vooruitzicht om voor toekomstige onroerende leasingcon-
tracten een correcte begrotingsaanrekening, een rationeler besluitvormingspro-
ces en een betere interne controle te waarborgen.
                                                       
352 Artikel 1, a, iii) van de Europese richtlijn nr. 92/50/EEG van de Raad van 18
juni 1992 betreffende de coördinatie van de procedures voor het plaatsen vanoverheidsopdrachten voor dienstverlening.
353 Artikel 3, §1, 3°, van het delegatiebesluit van de Vlaamse regering van 20
oktober 1992.
354 De directeur-generaal heeft wel het leasingcontract ondertekend met schrifte-
lijke toestemming van de Vlaamse Minister van Financiën en Begroting.
355De interne audit opgericht bij artikel 12 van het decreet van 16 december 1997
inzake het kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 461
INFRASTRUCTUURWERKEN TER VERBETERING VAN
DE TOEGANKELIJKHEID VAN DE ANTWERPSE HAVEN
van Antwerpen. In een gezamenlijke audit met de Nederlandse Algemene Reken-kamer, heeft het enerzijds de verdieping van de Nederlandse Westerschelde aan
een audit onderworpen. Over deze audit zal het Vlaams Parlement binnenkort
een afzonderlijk verslag ontvangen. Anderzijds heeft het zelf onderzoek verricht
naar de contracten inzake de ruiming van wrakken in de Noordzee en in de Be-
neden-Zeeschelde en naar de contracten inzake de baggerwerken in de Bene-den-Zeeschelde en Westerschelde. Het heeft onder meer de gebrekkige afstem-
ming van de werken op mekaar bekritiseerd, alsook het gebrek aan verantwoor-
ding van de onderhandse gunningsprocedure, de laattijdige kredietvastleggin-
gen die verwijlintresten deden ontstaan, het ontoereikende toezicht op de aan-
nemingen en het feit dat het bestuur niet steeds alle mogelijkheden tot prijzen-controle heeft aangewend. In het specifieke geval van de problematische ber-
ging van het wrak van de Paranagua, heeft het Rekenhof zelfs in eerste instantie
zijn visum geweigerd voor een dading zonder rechtsgrond. Deze kwesties leid-den tot een uitgebreide briefwisseling met de Vlaamse Minister van Openbare
Werken.
Om de toegankelijkheid van de haven van Antwerpen te verbeteren hebben Ne-
derland en het Vlaams Gewest op 17 januari 1995 een verdrag voor de verrui-
ming van de vaarweg in de Westerschelde ondertekend. De verdieping werd in
1995 vooral nodig geacht om te kunnen inspelen op de explosieve groei van decontainervaart. Dankzij de verdieping zou de getijgebonden containervaart op
Antwerpen getijonafhankelijker kunnen verlopen. De verdieping zou ook andere
vormen van goederenvervoer, zoals die per massagoedschip, ten goede komen.Het verdrag regelt alleen de werkzaamheden op Nederlands grondgebied. Zij
omvatten bagger-, wrakkenbergings-, oeververdedigings- en natuurherstelwer-
ken. Een grotere toegankelijkheid van de Antwerpse haven vereist ook op Bel-
gisch grondgebied, meer bepaald in de Beneden-Zeeschelde en voor de Belgi-
sche kust, bagger- en wrakkenruimingswerken. De werkzaamheden voor deBelgische kust moeten ook de toegankelijkheid tot de Vlaamse kusthavens, in-zonderheid Oostende en Zeebrugge, ten goede komen.
Het Rekenhof heeft de verdieping van de Westerschelde in een gezamenlijke
audit met de Nederlandse Algemene Rekenkamer aan een nader onderzoek on-
derworpen. Daarbuiten heeft het onderzoek verricht naar de ruiming van wrak-
ken in de Noordzee en in de maritieme toegangswegen naar de Vlaamse zeeha-vens. Tevens werd het tot 31 maart 1999 lopende contract voor onderhouds- en
verdiepingsbaggerwerken in de Beneden Zeeschelde en in de Westerschelde
doorgelicht. Dit artikel geeft een overzicht van de briefwisseling die het Reken-hof al over de laatstgenoemde onderzoeken met de Vlaamse Minister van Open-
bare Werken heeft gevoerd (zie verder de punten 2 en 3). De algemene conclu-
sies en aanbevelingen zullen worden opgenomen in het afzonderlijke verslag dathet Rekenhof in december 1999 aan het Vlaams Parlement zal overleggen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 462
1. Ruiming van wrakken in de Noordzee en in de Beneden-Zeeschelde
1.1. Contractuele basis
De ruiming van wrakken en wrakresten in de maritieme toegangswegen tot de
Belgische havens geschieden sinds meer dan een decennium in het kader van de
onderhandse overeenkomst die de Belgische Staat op 7 maart 1984 heeft afge-sloten met de Tijdelijke Vereniging Bergingswerken (TVB).
Deelcontract nr. 3 bij deze onderhandse overeenkomst en bijakte nr. 1 bij dit
deelcontract, hebben de berging van het casco van de wrakken Maria , Australia
en Paranagua  in de Beneden-Zeeschelde onderhands gegund aan de TVB voor
een forfaitair bedrag van 200 miljoen BEF (inclusief BTW en herzieningen).
Eens dit bedrag zou zijn overschreden, zouden geen vergoedingen meer ver-
schuldigd zijn aan de aannemer. De onverwachte aanwezigheid van (deels che-
mische) ladingresten in het ruim van de Paranagua deed de bergingskosten
echter sterk stijgen. De berging van de drie wrakken en de ladingsresten kostte
uiteindelijk meer dan 450 miljoen BEF. De aannemer heeft een beroep gedaan
op artikel 16, § 2, van de algemene aannemingsvoorwaarden(
356) om het deel
van de bergingskosten dat het forfaitair overeengekomen bedrag oversteeg, te
recupereren.
Om de miljardeninvesteringen die met de verdieping van de Westerschelde ge-
paard gaan optimaal te valoriseren(357), vergen - behalve de bovengenoemde
wrakken - voor de Belgische kust nog een achttal andere wrakken ruiming(358).
De opruimingskosten daarvoor zullen naar schatting 357 miljoen BEF bedragen.
1.2. Opmerkingen en vaststellingen
1.514.579
Op 9 februari 1998 heeft het Rekenhof bij de Vlaamse Minister van Openbare
Werken aangedrongen op spoed bij de gunning van de nog uit te voeren Noord-
zeebergingen, dit in het licht van de verdiepingswerkzaamheden in de Wester-
schelde. De noodzaak tot de wrakkenruiming was immers al jaren gekend en de
Vlaamse regering heeft al op 6 december 1995 opdracht gegeven tot onmiddel-lijke oproep van kandidaten.
                                                       
356 Dit artikel geeft de aannemer het recht een herziening van de overeenkomst te
vragen wegens omstandigheden die hij redelijkerwijze bij de contractsluiting
niet kon voorzien, die hij niet kon ontwijken en waarvan hij de gevolgen nietkon verhelpen.
357 Bij de voltooiing van de verdiepingswerken in 2001 mag immers geen enkel
obstakel, zoals oude scheepswrakken, het doel van de investeringen (zie verderpunt 3) meer in de weg staan. Het aandeel van Vlaanderen in deze investerin-
gen bedraagt volgens ramingen 6,3 miljard BEF.
358 Volgens de nota aan de Vlaamse regering van 3 maart 1998 met kenmerk
VR/98/0303/DOC/0132. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 463
Aangaande de ruiming van de wrakken Australia , Maria  en Paranagua  stelde
het Rekenhof dat het bestuur het onderhands karakter van de gunning aan deTVB onvoldoende heeft verantwoord(
359) en dat het de noodzakelijke bijkomen-
de kredieten laattijdig heeft vastgelegd(360), met vertraging in de uitbetaling van
goedgekeurde vorderingsstaten en verwijlintresten tot gevolg.
Wat de problematische berging van de Paranagua  betreft, heeft het Rekenhof
zich de vraag gesteld of de TVB niet in eerste instantie zelf aan de basis lag van
de onwetendheid van het bestuur over de toestand en omvang van het te bergenwrak. De vereniging had het wrak van de Paranagua in 1987 immers - in op-
dracht van het bestuur - middels sonderingen, baggerwerk en duikonderzoek aan
een onderzoek onderworpen.
In aansluiting op zijn brief van 9 februari 1998, waarop het tot dan toe geen
antwoord had ontvangen, heeft het Rekenhof op 14 mei 1998 zijn eerdere op-
merkingen geactualiseerd. Zo was inmiddels duidelijk geworden dat de datum
waarop de bergingswerken van de Noordzeewrakken uiterlijk dienden aan te
vangen om geen hinder te bezorgen aan de verdiepingswerken, met name 1 juli
1998, vermoedelijk met enkele maanden zou worden overschreden. Niettemindrong het Rekenhof erop aan voldoende tijd te besteden aan de organisatie van
de mededinging, opdat een normale concurrentie en een grondige evaluatie van
de aanbiedingen mogelijk zouden blijven.
Het gebrek aan ordonnanceringskredieten voor de berging van de Australia ,
Maria  en Paranagua,  wegens een onnauwkeurige inschatting van de kredietbe-
hoeften en het laattijdig treffen van maatregelen, had intussen de tijdige betalingvan ruim 18 miljoen BEF vorderingen verhinderd, resulterend in 1,4 miljoenBEF verwijlintresten.
Ten aanzien van de berging van het casco van de Paranagua  maakte het Reken-
hof bekend zijn visum te zullen weigeren voor elk bedrag dat het bestuur boven
de forfaitaire som van 165,3 miljoen BEF ter betaling zou voorleggen. Het wees
erop dat de aannemer zelf had voorgesteld de Paranagua  te bergen tegen een
globale forfaitaire prijs en dat het nemen van grote financiële risico’s gebruike-
lijk is in de bergingssector. Bij een minnelijke regeling dient de aannemer vol-
gens het Rekenhof een franchise van 2,5% toe te kennen op de meerwerken(192,6 miljoen BEF) die hij voor het bergen van de lading, buiten elke concur-
rentie om, in de wacht kon slepen. Het bestuur moet elk ontwerp van dading met
de aannemer overigens vooraf overleggen aan de geschillencommissie van hetdepartement Leefmilieu en Infrastructuur (GECOLIN).
Het Rekenhof hekelde ten slotte het gebrekkige toezicht op de prijsvorming van
de aanneming:
                                                       
359 Ten aanzien van de gevallen die artikel 17 van de wet van 14 juli 1976 betref-
fende de overheidsopdrachten opsomt.
360 Ofschoon de bergingswerken werden uitgevoerd in de periode van april 1996
tot september 1997, legde het bestuur de machtiging voor bijkomende kredie-ten slechts in december 1997 aan de Vlaamse regering voor. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 464
• Het bestuur heeft de contractuele mogelijkheden tot controle en kostenbe-
heersing onvoldoende gebruikt: het liet bv. na voor de prijzencontrole boek-
houdkundige stukken te verifiëren en controles ter plaatse in de bedrijfszetelvan de aannemer uit te voeren(
361). Het Vlaams Parlement heeft in zijn re-
solutie van 10 juli 1996(362) de administratie nochtans aanbevolen bij gun-
ningen van overheidsopdrachten waarbij het prijsregulerend effect van de
mededinging niet heeft gespeeld, alle reglementair voorziene mogelijkheden
tot prijzencontrole optimaal aan te wenden, met inbegrip van de controle opde boekhouding van de aannemer.
• Er was maar één toezichter beschikbaar, die slechts een gedeelte van presta-
ties kon volgen en zich voor het bijhouden van het dagboek der werken
deels diende te baseren op inlichtingen verstrekt door de aannemer. Een
prijsvorming tegen gecontroleerde uitgaven vereist nochtans dat het bestuurzelf dagelijks alle prestaties gedetailleerd registreert.
• De afdeling Algemene Technische Ondersteuning (ATO), die onder meer
tot taak heeft de provinciale afdelingen voor de prijsbeoordelingen te onder-
steunen, werd - ten onrechte - niet betrokken bij de controle van de door deaannemer opgegeven prijzen.
1.3. Antwoord van de minister
Met een ongedateerde brief, ontvangen op 4 augustus 1998, en brieven van 4
november 1998 en 2 februari 1999 beantwoordde de Vlaamse Minister van
Openbare Werken de opmerkingen van het Rekenhof.
Hij bevestigde dat de administratie het bergingscontract voor de resterende
Noordzeewrakken tegen 1 december 1998 zou gunnen en voldoende tijd zou
uittrekken om tijdens de onderhandelingsprocedure een optimale overeenkomstte bekomen.
Na de berging van de wrakken Maria  en Australia  en gelet op de aard en de
omstandigheden van de ruimingswerken, was het volgens de minister aangewe-zen de berging van de Paranagua onderhands toe te vertrouwen aan dezelfdeaannemer.
Aangaande de controle en het toezicht op de werken antwoordde de minister dat
het bestuur niet beschikt over bevoegd personeel dat bekwaam is de boekhou-ding van een private onderneming te beoordelen en controles ter plaatse te orga-
niseren. Tevens kampt het bestuur met een gebrek aan werftoezichters. Daaruit
mag het Rekenhof volgens de minister evenwel niet  concluderen dat de werfop-volging van de berging niet optimaal zou zijn verlopen.
                                                       
361 Mogelijkheid geboden door artikel 15, § 1, punt 3, van deelcontract nr. 3.
362 Stuk 376 (1995-1996) - nr. 1 en 2. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 465
Het onderzoek door TVB van het wrak van de Paranagua  in 1987 betrof vol-
gens de minister een summiere opdracht; het betrof één werkdag en een kostprijsvan 235.000 BEF. Het wees vooral uit dat de vermoedelijke ligging correct was.
Over de toestand van het wrak leverde het geen gegevens op. De administratie
had ook niet de opdracht gegeven het wrak verder te onderzoeken (wat metgrote vrijbaggeringskosten gepaard zou gaan).
Het bestuur zou het ontwerp van dading ten slotte voorleggen aan GECOLIN.
1.4. Repliek van het Rekenhof
Het Rekenhof repliceerde op 9 maart 1999 dat het had geconstateerd dat het
contract voor de berging van hinderlijke Noordzeewrakken op 9 maart 1999 nog
altijd niet was gegund en dat de administratie er blijkbaar niet in slaagt de ver-
schillende werkzaamheden voor de verdieping van de Westerschelde op mekaar
af te stemmen. Het Rekenhof verzocht de minister de oorzaken voor dit falen opte sporen en maatregelen te treffen om dergelijke coördinatieproblemen in detoekomst te vermijden.
Over het ruimen van de wrakken Maria , Australia  en Paranagua  merkte het
Rekenhof bijkomend het volgende op:
• De belangrijke wijziging die de oorspronkelijke contractuele voorwaarden
n.a.v. de problematische berging van de Paranagua  ondergingen - met na-
me de wijziging van de bergingsopdracht tegen een forfaitaire prijs in een
opdracht tegen prijslijst - had ten minste het voorwerp moeten zijn van eendoor de minister ondertekende verrekening of ramingsstaat.
• Het gebrek aan gekwalificeerd personeel vergoelijkt de afwezigheid van
prijzencontroles bij een financieel zo belangrijke opdracht niet. De minister
dient dan ook maatregelen te nemen voor de organisatie van een degelijkeprijzencontrole bij de toekomstige berging van scheepswrakken.
• Een tijdige kredietvastlegging en betere raming van de ordonnanceringskre-
dieten hadden de verwijlintresten kunnen vermijden. Na de beëindiging van
de ruimingswerken op 10 september 1997 was de volledige kostprijs ge-kend. Het was toen zeker nog mogelijk voldoende ordonnanceringskredie-ten in de begroting 1998 in te schrijven.
• Het bestuur heeft het onbetwistbare gedeelte van de contractuele inhoudin-
gen (77 miljoen BEF) pas één jaar na de definitieve oplevering van de aan-
neming vereffend. Dit zal weer aanleiding geven tot verwijlintresten (onge-veer 3,7 miljoen BEF).
Het Rekenhof heeft tot slot andermaal beklemtoond dat het bestuur de aannemer
voor de berging van het casco van de Paranagua niet meer mocht betalen dan deforfaitaire som. Op 23 maart 1999 heeft het dan ook zijn visum geweigerd voor Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 466
de ordonnantie ter betaling van de dading die het Vlaams Gewest met de aan-
nemer sloot(363).
1.5. Repliek van de minister
Op 4 juni 1999 deelde de Vlaamse Minister van Openbare Werken mede dat de
werkzaamheden inzake de verdieping van de Westerschelde en haar maritieme
toegang ondanks herhaalde bijsturingen van het tijdschema, toch op elkaar afge-
stemd blijven. De berging van de Noordzeewrakken zijn gepland in de periode1999-2001. De aanwezigheid van de wrakken hindert de uitvoering van de ver-
diepingsbaggerwerken volgens de minister niet. De bergingswerken in de eigen-
lijke vaargeul betreffen maar resten van wrakken, die een beperkte ingreep ver-
gen. De verdiepingsbaggerwerken in de Scheurpas zouden zijn aangevangen en
zich uitstrekken over de periode van 1999 tot medio 2001. De aanbesteding ende uitvoering van de baggerwerken in de Wielingenpas zou zijn gepland in1999.
Over het ruimen van de wrakken Maria , Australia  en Paranagua  stelde de mi-
nister dat:
• de opmaak van een bijakte weinig verschil zou hebben gemaakt, aangezien
een juiste raming van de meerkosten zo goed als onmogelijk was;
• het begrotingsvoorstel 1998 voor de ordonnanceringskredieten van basisal-
locatie 73.05 (programma 64.20) een krediet van 420 miljoen BEF hadvoorgesteld, maar uiteindelijk slechts 101,9 miljoen BEF verkreeg;
• het bestuur het ingehouden bedrag van 77 miljoen BEF niet mocht terugbe-
talen zolang de sanering van het overslagterrein te Doeldok, waar de wrak-resten van de Paranagua terechtkwamen, officieel in de bestaande aanne-
ming was begrepen;
• het voorstel tot verdeling van het bufferkrediet tijdig werd ingediend bij het
departement Algemene Zaken en Financiën, en derhalve buiten de schuldvan het bestuur aan het Rekenhof laattijdig werd voorgelegd.
                                                       
363 Bijakte 2 bij deelcontract 3 bij de onderhandse overeenkomst van 7 maart
1984. De dading bedroeg 10.204.101 BEF. De Vlaamse regering keurde de bij-
akte maar op 15 december 1998 goed en de minister ondertekende op 18 de-cember 1998. Daarbij werd geen rekening gehouden met de kritiek die het Re-kenhof op 14 mei 1998 had geformuleerd. Het heeft bij zijn visumweigeringonder meer verwezen naar de conclusies van de aangestelde juridische experten van de afdeling Overheidsopdrachten-Juridische Zaken van het departe-
ment, die stelden dat de aannemer voor de meerkosten geen beroep kon doen
op artikel 16 van het ministerieel besluit van 10 augustus 1977 (AAV). Bijaktenr. 2 miste dan ook elke rechtsgrond. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 467
De minister onderstreepte verder dat zowel de afdeling Overheidsopdrachten-
Juridische Zaken, als de Inspectie van Financiën en de Vlaamse regering zichkonden vinden in de dading die in ontwerpvorm aan GECOLIN was voorgelegd.
Voor toekomstige wrakkenbergingscontracten beloofde de minister ze mede te
laten doorlichten door de afdeling ATO en maatregelen te zullen treffen om de
activiteiten van de aannemers op te volgen en tegensprekelijk vast te leggen inhet dagboek der werken.
1.6. Visumverlening en verdere briefwisseling
Op 15 juni 1999 heeft het Rekenhof uiteindelijk - ondanks de afwezigheid van
een geldige rechtsgrond voor de toekenning van een meerprijs voor het ruimen
van het casco van de Paranagua - toch zijn visum verleend aan de voorgestelde
uitgave van 10.204.101 BEF. Het hield er bij deze beslissing rekening mee dat
de dading kan worden beschouwd als een bijakte waarmee het Vlaams Gewestzich - ondanks zijn eerder geformuleerde kritiek - toch ten aanzien van de aan-nemer al onherroepelijk heeft verbonden.
Op 20 juli 1999 heeft het Rekenhof in antwoord op de ministeriële brief van 4
juni 1999 de discussie in dit dossier afgesloten en de minister verwezen naar het
eindverslag over de audit van de verdieping van de Westerschelde, dat het ver-
moedelijk in december 1999 aan het Vlaamse Parlement zal overleggen (zieverder).
2. Onderhouds- en verdiepingsbaggerwerken in de Westerschelde en de
Beneden-Zeeschelde
In 1998 heeft het Rekenhof de onderhouds- en verdiepingsbaggerwerken in de
Westerschelde en in de Beneden-Zeeschelde onderzocht. Deze werken zijn uit-gevoerd door de Tijdelijke Vereniging Zeeschelde op grond van een onderhand-
se overeenkomst van 17 maart 1975. Een twintigtal bijakten verlengden de
looptijd van deze overeenkomst uiteindelijk tot 31 maart 1999. Op 1 april 1999is een nieuw baggercontract (met uitvoeringstermijn tot 31 maart 2006) in wer-
king getreden. Dit contract, met een geraamde totale aannemingssom van 18,6
miljard BEF, werd na een (Europese) beperkte offerteaanvraag gegund aan de
aannemersgroep die ook al in de vorige decennia de baggerwerken in de Wester-
schelde uitvoerde.  Het Rekenhof heeft ook opmerkingen geformuleerd over ditnieuwe baggercontract en over het nog te gunnen contract voor onderhouds- enverdiepingsbaggerwerken in de Wielingen.
2.2. Opmerkingen
Op 7 juli 1998 heeft het Rekenhof de Vlaamse Minister van Openbare Werken
over het baggercontract van 17 maart 1975 en het nieuw te gunnen baggercon-tract een aantal opmerkingen medegedeeld. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 468
2.2.1. Onderzoek door de Europese Commissie van de onderhandse contract-
verlenging
Om het verloop van het onderzoek dat de Europese Commissie op dat ogenblik
voerde naar de regelmatigheid van de onderhandse verlenging van het bagger-
contract van 17 maart 1975 middels een bijakte bij dit contract, niet te beïnvloe-
den, heeft het Rekenhof zich voorlopig onthouden van commentaar.
2.2.2. Gunning van het nieuwe baggercontract voor de Westerschelde en de
Het Rekenhof heeft erop aangedrongen bij de gunning van het nieuwe bagger-
contract, dat een totale (geraamde) financiële last van 18,6 miljard BEF met zich
brengt, voldoende tijd uit te trekken voor de organisatie van de mededinging,
opdat een normale concurrentie en een grondige evaluatie van de aanbiedingen
mogelijk worden. Het maande het bestuur daarbij aan de afdeling ATO van hetdepartement Leefmilieu en Infrastructuur, die de provinciale afdelingen bij de
prijzenbeoordeling ondersteunt, bij de doorlichting van de offertes te betrekken.
Door geen enuntiatieve aankondiging van deze overheidsopdracht te publiceren,had het bestuur immers al een onregelmatigheid begaan(
364).
2.2.3. Nog te gunnen contract voor baggerwerken in de Wielingen
Het Rekenhof heeft de minister erop gewezen dat de verantwoordelijke afdeling
zo vlug mogelijk stappen moet ondernemen om de onderhouds- en verdiepings-
baggerwerken in de Wielingen tijdig en regelmatig te gunnen. In het verslag van
de 40e bijeenkomst van de Vlaams-Nederlandse Technische Scheldecommissie
van 27 september 1995 heeft Vlaanderen immers beloofd onmiddellijk werk tezullen maken van de opmaak van een bestek. Ook bij deze gunning is het aan-gewezen de afdeling ATO voor de doorlichting van de offertes in te schakelen.
2.3. Antwoord van de minister
Op 21 januari 1999 heeft de Vlaamse Minister van Openbare Werken geant-
woord. Met betrekking tot het onderzoek door de Europese Commissie van deregelmatigheid van de onderhandse verlenging van het baggercontract van 17
maart 1975, beloofde hij dat de administratie Waterwegen en Zeewezen het
Rekenhof van de verdere verloop van de procedure bij de commissie op de
hoogte zal houden. Hij beloofde tevens dat de afdeling ATO zou worden be-
trokken bij de beoordeling van de geboden prijzen van het nieuwe baggercon-tract. Wat de verdieping van de Wielingen betreft, deelde de minister ten slotte
mede dat deze verdieping begin 1999 zou worden gerealiseerd. Ook bij de door-
lichting van deze overheidsopdracht beloofde hij de tussenkomst van ATO.
                                                       
364 Meer bepaald in strijd met artikel 3 van het koninklijk besluit van 8 januari
1996 betreffende de overheidsopdrachten voor aanneming van werken, leve-ringen en diensten en de concessies voor openbare werken. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 469
2.4. Repliek van het Rekenhof
Op 22 maart 1999 deelde het Rekenhof de minister mede dat het de problema-
tiek verder zal onderzoeken in het kader van de Vlaams-Nederlandse audit vande verdieping van de Westerschelde (zie verder).
Het constateerde dat nagenoeg alle verdiepingsbaggerwerken voorzien in het
verdrag tussen het Vlaams Gewest en het Koninkrijk der Nederlanden inzake de
verruiming van de vaarweg in de Westerschelde(
365),zullen zijn uitgevoerd in het
kader van de onderhandse overeenkomst van 1975. Sinds de start van de verdie-
pingswerkzaamheden op 1 juli 1997 heeft de aannemer aldus zijn jaarlijkse om-zet aan baggerwerken kunnen verdubbelen (van 1,7 naar 3,4 miljard BEF).
Het deelde de minister op 27 januari 1999 ook mee dat de audit van de uitvoe-
ring van het baggercontract van 17 maart 1975 heeft aangetoond dat het bestuur
in dit dossier niet alle mogelijkheden heeft aangewend om tot een voldoendegestaafde en voor het Vlaams Gewest voordeligste prijsvorming te komen(
366).
Hoewel de nacalculatie voor het pachtjaar 1989-1990 voor de aannemer 13%
voordeliger uitviel, heeft zij niet geleid tot een prijsaanpassing in het voordeelvan het Vlaams Gewest(
367). Een prijsaanpassing aan werkelijke kostprijs van de
baggerwerkzaamheden zoals die bleek uit boekhoudkundige controles, was
nochtans aangewezen, aangezien de eenheidsprijzen nooit het voorwerp warenvan een prijsregulerende mededinging.
De nacalculaties gaven evenmin aanleiding tot aanpassing van de parameter-
waarden van de oude contractuele prijsherzieningsformule aan de geëvolueerdekostprijssamenstelling.
                                                       
365 Met uitzondering van de baggerwerken in de Wielingen en aan de drempel van
Vlissingen.
366 Niettegenstaande de aannemer in bijakte nr. 20, door de Vlaamse regering op
17 december 1996 goedgekeurd, belangrijke kortingen toestond op de tot dan
geldende eenheidsprijzen.
367 In strijd met artikel 7 van de administratieve bepalingen van de onderhandse
overeenkomst, zoals aangepast door bijakte nr. 12. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 470
Voorts liet het bestuur na de prijsaanpassingen die de aannemer in het kader van
bijakte 20 toestond, op hun redelijkheid te evalueren en te toetsen aan de boek-houding van de aannemer. Gelet op de belangrijkheid van de verwachte supple-
mentaire baggerwerkzaamheden voor de verdieping van de Westerschelde, was
een grondige prijzencontrole hier aangewezen.
Het baggercontract van 1975 kende langs tal van bijakten uitbreiding met andere
projecten, zoals het opspuiten van de Melselepolder en het Sint-Annastrand, het
cellenproject en de ontwikkeling van het baggerinformatiesysteem (BIS). Dezeprojecten brachten afzonderlijke kredietvastleggingen ten laste van het Vlaams
Infrastructuurfonds mee. Het Rekenhof merkt op dat noch bij het opstellen van
de vorderingsstaten, noch bij de aanrekening van de ordonnanceringen op devastleggingskredieten, een onderscheid werd gemaakt tussen de kostprijs van de
verdiepings- en onderhoudsbaggerwerken en die van de bijkomende werken. Dit
bemoeilijkte de kostprijsbewaking van de verschillende deelprojecten.
2.5. Antwoord van de minister
De Vlaamse Minister van Openbare Werken heeft op 30 maart 1999 geantwoord
de noodzaak een prijsaanpassing door te voeren, niet evident te vinden. Hij
achtte voorts de kortingen die op technische gronden waren bedongen middelsbijakte 20, een zeer aanvaardbaar resultaat. In dit verband verwees hij naar de
resultaten van de beperkte offerteaanvraag van 8 december 1998 voor het nieu-
we baggercontract. De raming van dit nieuwe contract bedroeg 2,644 miljardBEF per jaar. Zij vloeide voort uit de prijslijst, herzieningsformule en kortingen
van de onderhandse overeenkomst van 17 maart 1975. De laagste inschrijving
bedroeg 2,572 miljard BEF per jaar. Het geringe verschil tussen dit bedrag en de
raming liet de minister concluderen dat de prijzen die in het verleden werden
gehanteerd, correct waren en geen aanleiding gaven tot aanpassingen.
Over de versmelting van het baggercontract met andere projecten stelde de mi-
nister dat uitsplitsing van de verschillende werken heel moeilijk uitvoerbaar wasen zou hebben geleid tot uiterst gecompliceerde staten van uitgevoerde werken.
2.6. Reactie van het Rekenhof
Het Rekenhof heeft op dit antwoord niet meer gerepliceerd, omdat een aantal
opmerkingen niet meer relevant zijn voor het nieuwe - sinds 1 april 1999 inuitvoering zijnde - baggercontract en geen aanleiding meer kunnen geven tot
recuperaties ten voordele van het Vlaams Gewest. De nog relevante opmerkin-
gen zullen verder aan bod komen in het eindverslag over de Vlaams-
Nederlandse audit van de verdieping van de Westerschelde eind 1999 (zie ver-
der). Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 471
3. Audit door het Rekenhof en de Algemene Rekenkamer van de verdie-
ping van de Westerschelde
Op 17 januari 1995 ondertekenden het Koninkrijk der Nederlanden en het
Vlaams Gewest het verdrag inzake de verdieping van de vaarweg in de Wester-
schelde(368), vooral om de containervaart op de haven van Antwerpen minder
getijdegebonden te doen verlopen (zie de inleiding op p. 461).
In het voorjaar van 1999 hebben het Rekenhof en de Algemene Rekenkamer een
gezamenlijke audit van de verdiepingswerken uitgevoerd. De audit had een
drieledig doel:
• mogelijke knelpunten in de uitvoering van het project opsporen en aanbeve-
lingen voor bijsturing formuleren;
• inzicht verschaffen in de besluitvorming en uitvoering van dit (belangrijk)
infrastructureel project en aanbevelingen formuleren voor toekomstige in-frastructurele projecten;
• kennis en informatie uitwisselen over (onder meer) de bevoegdheden van
beide auditerende controleorganismen en de aangewende onderzoeksmetho-
den.
Het Vlaams-Nederlandse auditteam heeft in concreto een antwoord gezocht op
de volgende onderzoeksvragen:
• Biedt de onderbouwing van het verdiepingsverdrag voldoende waarborgen
voor een doelmatig gebruik van overheidsgelden ?
• Verloopt de uitvoering van de deelprojecten (wrakkenberging, oeververde-
diging, natuurherstel, baggerwerken) conform de oorspronkelijke planningen raming van de kosten ?
• Biedt de wijze waarop de organisatie van het project vorm kreeg voldoende
waarborgen voor een tijdige realisatie van de beoogde resultaten ?
• Hebben het Vlaams Gewest en Nederland voldoende maatregelen getroffen
om te waarborgen dat de uitgaven rechtmatig worden besteed, de ramingen
niet worden overschreden en de aanbestedingen overeenkomstig de gelden-de richtlijnen verlopen ?
• Kregen de parlementen die het verdrag hebben geratificeerd, tijdige, volle-
dige en juiste informatie over de implicaties van het verdrag ?
                                                       
368Dit verdrag werd met het decreet van 22 december 1995 door het Vlaams Par-
lement geratificeerd. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 472
De auditteams rondden het onderzoek op 31 mei 1999 af en bezorgden de be-
voegde ambtenaren-generaal van het departement Leefmilieu en Infrastructuurvan de Vlaamse Gemeenschap en Rijkswaterstaat-Directie Zeeland op 7 juni
1999 een conceptnota van bevindingen. Zij verwerkten de reactie van de gecon-
troleerden in het definitieve auditrapport, dat zij in oktober 1999 naar de be-voegde Vlaamse en Nederlandse ministers stuurden. Na ontvangst en verwer-
king van de ministeriële reacties, zullen het Rekenhof en de Algemene Reken-
kamer een eindverslag over de joint-audit overleggen aan het Vlaamse Parle-
ment en de Nederlandse Tweede Kamer. De toezending van dit eindverslag zal
wellicht in december 1999 plaatsvinden. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 473
VLAAMSE LANDMAATSCHAPPIJ: ECONOMISCHE
VERGOEDINGEN IN HET KADER VAN HET MESTAC-
TIEPLAN
Het Rekenhof onderzocht de vergoedingen die de Vlaamse overheid in 1997 en
1998 in het kader van het mestactieplan uitbetaalde voor het oogstjaar 1996.Volgens cijfers meegedeeld aan de Europese Commissie zou het om 427.511.868 BEF
gaan. Deze vergoedingen compenseren de landbouwers voor de inkomstenver-
liezen ingevolge de strengere bemestingsnormen in gebieden voor de winningvan drinkwater en natuurgebieden. Het Rekenhof stelde vast dat onvoldoende
werd gecontroleerd of landbouwers in deze gebieden daadwerkelijk minder
bemestten. Evenmin was er voldoende controle op het soort teelten dat zij voor
deze gebieden opgaven, nochtans medebepalend voor de hoogte van de vergoe-
dingen. Op niet-naleving van de reglementering volgde bovendien geen sanctieen te veel uitbetaalde vergoedingen leidden niet tot terugvordering. Ten slotte
stelde de Vlaamse regering bepaalde bedrijven – met name de gezinsveeteeltbe-
drijven uit Kluizen en de Maaskant - vrij van een deel van de afzetheffing, waar-
door zij zich op het exclusieve terrein van de decreetgever begaf. Een de-
creetwijziging creëerde inmiddels meer controlemogelijkheden.
1. Decreet- en regelgeving
Het decreet van 20 december 1995 tot wijziging van het decreet van 23 januari
1991 inzake de bescherming van het leefmilieu tegen de verontreiniging door
meststoffen (verder afgekort tot: mestdecreet) heeft een stelsel van gedifferenti-
eerde bemestingsnormen ingevoerd. Voortaan golden niet meer voor geheelVlaanderen dezelfde bemestingsnormen, maar bestonden voor een aantal gebie-
den - hoofdzakelijk natuurgebieden en gebieden met drinkwaterwinning - ver-
strengde normen (gebiedsgerichte verscherping). Ter compensatie voor de ver-
minderde opbrengst van de gronden waarop minder mocht worden bemest, kre-
gen de landbouwers zogenaamde economische vergoedingen. Het was de be-doeling van het mestdecreet de landbouwers volledig  te compenseren.
Omdat het echter niet mogelijk was de inkomstenverliezen individueel vast te
stellen, legde het besluit van de Vlaamse regering van 20 december 1995 de
vergoedingen forfaitair vast. Behalve inkomstenverliezen in enge zin, voorzaghet mestdecreet ook in vergoedingen voor bijkomende kosten van bijv. mestop-
slag of kunstmest(
369).
                                                       
369 Noodzakelijk om tot een optimale verhouding in de samenstelling van de be-
mesting te komen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 474
Ten slotte vaardigde de Vlaamse regering op 19 maart 1996 een besluit uit hou-
dende regeling van de bijkomende afnameplicht en bemiddeling voor bijkomen-de mestoverschotten. Dit besluit is alleen van toepassing op de gezinsveeteelt-
bedrijven uit Kluizen en de Maaskant. De bedrijven aldaar dienden de Mestbank
voortaan voor de ophaling van hun mestoverschot slechts een bedrag te betalendat maximaal gelijk is aan de vergoeding die zij krijgen voor de bijkomende
kosten voor mestafzet en mestopslag.
Het Rekenhof heeft een onderzoek ingesteld naar de vergoedingen die werden
uitbetaald voor het oogstjaar 1996. Deze betalingen vonden plaats in 1997 en
1998. De vergoedingen voor de oogstjaren 1997 en 1998 werden tot op heden
nog niet uitbetaald wegens een onderzoek door de Europese Commissie van eenmogelijke overtreding van de bepalingen over overheidssteun.
Het Rekenhof stelde vast dat de overheid nauwelijks controleerde of de land-
bouwers zich daadwerkelijk hielden aan de verstrengde normen van het mestde-
creet voor de percelen waarvoor zij een vergoeding ontvingen. Er was evenmin
voldoende controle op het soort teelt dat de landbouwers voor hun gronden op-
gaven. Dit heeft nochtans invloed op de toegelaten hoeveelheid mest die magworden opgebracht en op het bedrag van de vergoeding. De controle op dubbele
inzaaiing (gras na maïs), die eveneens recht geeft op een bijkomende vergoe-
ding, is in Vlaanderen nog niet overal uitgebouwd.
Daarbuiten constateerde het Rekenhof dat de Vlaamse Landmaatschappij de
landbouwers die een te hoge vergoeding kregen, bijvoorbeeld wegens een on-
juiste aangifte, daarvan op de hoogte bracht, maar het te veel betaalde niet te-
rugvorderde.
Ten slotte stelde het Rekenhof vast dat de toezichthoudende overheid geen zicht
had op het gebruik van kunstmest.
3. Opmerkingen
1.579.460
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Leefmilieu er op 30 maart 1999 opgewezen dat de toezichthoudende overheid verplicht is te controleren of de be-
gunstigde van een subsidie zich houdt aan de voorwaarden die aan de subsidie
verbonden zijn(
370). Tot op heden is deze controle in de sector mestvergoedin-
gen, niet of onvoldoende uitgebouwd.
De overheid heeft wel enig zicht op het mestgebruik op bedrijfsniveau(371), maar
niet op perceelsniveau. Zelfs als de overheid kan aantonen dat een bedrijf meer
                                                       
370 Zoals onder meer artikel 56, 2de lid van de gecoördineerde wetten op de rijks-
comptabiliteit aangeeft.
371 Behoudens op het kunstmestgebruik. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 475
mest heeft opgebracht dan het mocht, kan de betrokken landbouwer nog altijd
beweren dat deze mest niet op die percelen is terechtgekomen waarvoor hij eenvergoeding ontving. De overheid heeft tot op heden niet de middelen om het
tegendeel aan te tonen. Het Rekenhof stelde de minister daarom voor een ver-
moeden iuris tantum in de reglementering in te bouwen dat het teveel aan mestdat een landbouwer op zijn gronden aanbracht, geacht wordt over alle percelen
van zijn bedrijf te zijn uitgestrooid, dus ook op de gronden die aan de gebiedsge-
richte verscherping zijn onderworpen en waarvoor hij een vergoeding kreeg.
Hierop kwam nooit een reactie van de minister, maar in het nieuwe mestdecreet
is een bepaling opgenomen dat slechts vergoedingen worden toegekend aan
landbouwers die het decreet hebben nageleefd. In de toekomst zal bijgevolg eenlandbouwer die ook buiten de subsidieerbare percelen te veel mest opbrengt,geen vergoeding meer krijgen.
Betreffende het kunstmestgebruik, heeft het Rekenhof aanbevolen initiatieven te
nemen om een efficiënter controle mogelijk te maken en de reglementering teverfijnen.
Met het oog op meer duidelijkheid, heeft het bovendien gevraagd het principe
van onmiddellijke terugbetalingsverplichting bij niet naleving van de susidie-voorwaarden(
372), uitdrukkelijk in de reglementering op te nemen.
Voorts gaat het besluit van de Vlaamse regering van 19 maart 1996, dat de ge-
zinsveeteeltbedrijven uit Kluizen en de Maaskant, in feite vrijstelt van de af-zetheffing(
373), in tegen het wettigheidsbeginsel dat slechts de wetgever (in casu
de decreetgever) beslist over de invoering van nieuwe belastingen of over de
wijziging van bestaande belastingen. De bepalingen van het mestdecreet over deterugbetaling van inkomstenverliezen creëren geen decretale grondslag voor dit
besluit, aangezien zij geen onderscheid maken tussen gezinsveeteeltbedrijven en
andere. De gebieden van Kluizen en de Maaskant genieten dus geen bijzondere
decretale bescherming. Bovendien rijst voor het oogstjaar 1997 het bijzonder
probleem dat de bedrijven die dit besluit beoogt, hun mest op overheidskostenkonden laten ophalen, terwijl de andere bedrijven voor hetzelfde jaar geen ver-goedingen ontvingen ingevolge het Europese onderzoek.
                                                       
372 Artikel 57, 1°, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit bepaalt
namelijk dat een toelagetrekker die de voorwaarden niet naleeft waaronder de
toelagen werden verleend, gehouden is tot de onmiddellijke terugbetaling er-
van.
373 Voorgeschreven bij artikel 21, §4, van het mestdecreet. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 476
Op 23 juni 1999 beaamde de Vlaamse Minister van Leefmilieu dat de controle
op de uitbetaling van de economische vergoedingen tekorten vertoont. Hijmeldde dat het Vlaams Parlement op 27 april 1999 een nieuw decreet had goed-gekeurd, dat tegemoetkomt aan de opmerkingen van het Rekenhof terzake.
Volgens de minister is vooral de perceelsgewijze controle belangrijk. Tot op
heden is alleen controle op bedrijfsniveau mogelijk. Dankzij een registratie in
een geografisch informatiesysteem van alle landbouwpercelen in Vlaanderen
door de Mestbank, zou sinds 1 januari 1999 de controle van het soort teelt perperceel mogelijk zijn geworden. Een controle van de bemestingsregels zou wor-
den uitgevoerd middels een nieuwe benadering: meting van de nitraatresidu-
grenswaarde. Een nieuw voorstel zou daarenboven bij de Europese Commissiezijn ingediend ertoe strekkende het oude systeem van vergoedingen te vervan-
gen door of aan te vullen met beheersovereenkomsten.
Het nieuwe decreet onderwerpt de producenten en verdelers van kunstmest aan
een registratieplicht aangaande kunstmestleveringen. Ook op dit vlak zou con-trole in de toekomst dus gemakkelijker worden.
Volgens de minister zouden de terugvorderingen niet zijn geschied in het licht
van verrekening van de teveel betaalde bedragen met de vergoedingen voor deoogstjaren 1997 en 1998.
De minister onderstreepte de duidelijke beleidskeuze in het mestdecreet bepaal-
de bedrijven te bevoordelen. Deze keuze werd op 20 december 1995 verant-woord en de Raad van State ging akkoord. Het nieuwe decreet maakt deze voor-
delen daarenboven uitdovend (het heeft het begrip gezinsveeteeltbedrijf  immers
opgeheven).
5. Repliek van het Rekenhof
Het Rekenhof heeft op 14 september 1999 andermaal op terugvordering van de
te veel uitbetaalde vergoedingen aangedrongen. Gelet op de procedure bij de
Europese Unie is het immers onzeker of de vergoedingen voor 1997 en 1998
effectief zullen worden betaald. Het is dus mogelijk dat nooit een verrekening
kan plaatshebben. Zelfs als deze mogelijkheid van een verrekening zich toch
voordoet, zal dit nog een hele tijd op zich laten wachten. Intussen moet de over-heid maatregelen nemen om verjaring te vermijden.
Hoewel er een beleidskeuze bestond om bepaalde bedrijven – met name de ge-
zinsveeteeltbedrijven – zekere voordelen toe te kennen, maakt de decreetgever
voor de vergoedingen wegens inkomstenverliezen, alsmede voor de bovenver-
melde afzetheffing decretaal, geen onderscheid tussen gezinsveeteeltbedrijven
en andere landbouwbedrijven. Bovendien wordt in het decreet niet vermeld datsommige van de voordelen voor de gezinsveeteeltbedrijven alleen voor de be-
drijven uit Kluizen en de Maaskant zouden gelden, met uitsluiting van de ge-
zinsveeteeltbedrijven in andere geografische streken van Vlaanderen. Tevenswees het Rekenhof  erop dat het daaraan ten grondslag liggende besluit wellicht
niet langs de Raad van State was gepasseerd, gelet op de verwijzing in de be-
sluitaanhef naar de dringende noodzakelijkheid. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 477
6. Conclusie
Eensdeels is de decreetgever met nieuwe decretale bepalingen gedeeltelijk te-
gemoetgekomen aan de kritiek van het Rekenhof op het gebrek aan controle opde toepassing van het systeem van economische vergoedingen ingevolge ge-
biedgerichte verscherping van de bemestingsnormen. Anderdeels toonde de
Vlaamse Minister van Leefmilieu zich in zijn antwoord bereid deze controlemo-
gelijkheden daadwerkelijk te gebruiken. Er blijven evenwel nog problemen over
zoals het gebrek aan een decretale basis voor de heffingsvrijstelling bij besluitvan de Vlaamse regering ten gunste van bepaalde landbouwbedrijven en de nietterugvordering van teveel betaalde vergoedingen.
Het Rekenhof meent dat de nieuwe bepalingen van het mestdecreet inderdaad
een aantal mogelijkheden inhouden om in de toekomst de uitbetalingen vanvergoedingen beter te controleren. Met name de perceelsgewijze controle en de
controle op de kunstmest wordt in het nieuwe decreet aanzienlijk beter georga-
niseerd en vereenvoudigd. De minister maakt ook zijn intentie duidelijk zich aan
de Europese regelgeving te willen onderwerpen. Hoewel de minister er in zijn
antwoord niet uitdrukkelijk over spreekt, wordt voortaan het niet-naleven vanhet mestdecreet bestraft met het verbeuren van de vergoedingen. De minister
verstrekt echter geen afdoend antwoord in verband met de terugvordering van de
teveel betaalde vergoedingen en in verband met de bijkomende afnameplicht
van de Mestbank in Kluizen en de Maaskant. Gelet op de procedure bij de Euro-
pese Unie is het lang niet zeker dat de vergoedingen over 1997 en 1998 effectiefzullen worden betaald. Het is dus mogelijk dat er nooit een verrekening kan
plaats hebben. Zelfs als deze mogelijkheid van een verrekening zich toch voor-
doet zal dit nog een hele tijd duren. Intussen moeten alle maatregelen wordengenomen om een eventuele verjaring te vermijden. Zoals hoger werd aange-
toond is er geen decretale basis voor de bijkomende afnameplicht ten voordele
van de gezinsveeteeltbedrijven uit Kluizen en de Maaskant. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 478
VLAAMS LANDBOUWINVESTERINGSFONDS: STEUN-
BESLISSINGEN 1998
Naar aanleiding van de controle van de vastleggingen van beslissingen tot steun
aan landbouw- en tuinbouwinvesteringen die het Vlaams Landbouwinveste-
ringsfonds in 1998 nam, heeft het Rekenhof enkele organisatorische en structu-rele opmerkingen gemaakt: de reglementering werkt misbruiken in de hand
(kredietinstellingen worden er bv. toe aangezet de rentevoet kunstmatig hoog te
houden), het VLIF controleert de gegevens die de kredietinstellingen verstrekken
in onvoldoende mate en sanctioneert het laattijdig of niet nakomen van de mel-
dingsplicht door de banken (o.a.  voor rentedalingen en kredietopzeggingen)niet, en de grote tijdsspanne tussen kredietopzegging en waarborguitbetaling
geeft aanleiding tot verwijlintresten. Het antwoord van de Vlaamse Minister van
Landbouw hield een aantal beloftes in, waarvan het Rekenhof de realisatie zalvolgen.
Het Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF) heeft volgens zijn oprichtings-
decreet tot taak land- en tuinbouwers en hun verenigingen en coöperaties gelde-
lijk te ondersteunen in alle verrichtingen die de productiviteit en rentabiliteit van
de land- en tuinbouwbedrijven bevorderen, inclusief investeringsverrichtin-
gen(
374). De Vlaamse regering heeft wat betreft de investerings- en installatie-
steun in een aantal steunvormen voorzien(375). Volgens de toelichting bij de
begroting 1998(376) beoogt de Vlaamse overheid met het VLIF een structuurver-
betering van de landbouwbedrijven, afgestemd op het GemeenschappelijkLandbouwbeleid.
Het VLIF verleent alleen steun voor verrichtingen die de land- en tuinbouwers
financieren met leningen bij erkende kredietinstellingen. De kredietinstellingendienen de aanvragen voor steunverlening  naar het hoofdbestuur van het VLIF te
sturen. Dit geeft aanleiding tot de opmaak van een bedrijfsbegroting en een
technisch verslag door een ambtenaar van de betrokken buitendienst en, uitein-
delijk, een voorstel van tegemoetkoming. Als de minister een dergelijk voorstel
                                                       
374 Artikel 12 van het decreet van 22 december 1993 houdende bepalingen tot
begeleiding van de begroting 1994. Een besluit van de Vlaamse regering van16 juli 1996 regelt de werking en het beheer van het fonds.
375Besluit van 4 juli 1996 betreffende steun aan de investeringen en aan de in-stallatie in de landbouw. Investerings- en installatiesteun kunnen de vorm aan-
nemen van communautaire of regionale steun (rentetoelagen tussen 3 en 5 %)
of het verlenen van de waarborg. Bovendien zijn kapitaalpremies mogelijk.
376 Stuk13(1997-1998)- Nr.1. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 479
aanvaardt, wordt de verbintenis vastgelegd en de beslissing betekend aan de
kredietinstelling, die jaarlijks de rentetoelagen opvraagt. De boekhouding ziet destaten na en betaalt de steun uit. De buitendiensten controleren of de land- entuinbouwers de investeringen effectief uitvoeren.
De onderstaande tabel schetst de vastleggingsmachtiging 1998 van het VLIF en
de aanwending ervan (bedragen in miljoen BEF).
begroting vastgelegd
rentetoelagen
• verbetering 1.288,4 52,5% 792,1 57,0%
• eerste installatie 515,0 21,0% 232,8 16,8%
• regionale steun 531,7 21,6% 312,3 22,5%
kapitaalpremies
• eerste installatie 84,7 3,4% 42,1 3,0%
• varkenssector 0,3 0,0% 0,3 0,0%
waarborgen 36,3 1,5% 9,9 0,7%
totaal 2.456,4 100,0% 1.389,4 100%
1.674.986
Uit zijn steekproefsgewijze controle van in 1998 vastgelegde steunbeslissingenconcludeerde het Rekenhof in het algemeen dat deze beslissingen rechtmatig
waren: steeds was voldaan aan de steunvoorwaarden (landbouwer in hoofdbe-
roep, beroepsbekwaamheid, inkomen per volle arbeidskracht, minimaal investe-ringsbedrag, localisatie,...). Wel stelde het een grote achterstand in de dossierbe-
handeling vast(
377), uitmondend in een aanzienlijke onderaanwending van de
vastleggingsmachtiging. Daar het VLIF zich op 1 juli 1998 heeft gereorgani-
seerd om de behandelingstermijn in te korten, heeft het Rekenhof daarover nog
geen opmerkingen gemaakt. Wel deelde het de Vlaamse Minister van Landbouwop 13 april 1999 opmerkingen mede over, onder meer, de misbruiken in de hand
werkende reglementering en de ontoereikende controle op de kredietinstellin-
gen. De minister antwoordde op 22 juni 1999.
                                                       
377 Slechts 17,5% van de tussen 1 juni 1998 en 30 november 1998 genotificeerde
dossiers zijn binnen de voorgeschreven termijn afgehandeld. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 480
2.1. Misbruiken in de hand werkende reglementering
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de VLIF-regelgeving, en meer bepaald  het
feit dat de VLIF-steun stijgt naarmate de rentevoet verhoogt, terwijl de kosten
voor de land- of tuinbouwer gelijkblijven(378), twee nadelige gevolgen heeft:
• de kredietinstellingen houden de rentevoet voor gesubsidieerde kredieten
kunstmatig hoog, daar dit hun klant toch niet affecteert;
• de land- of tuinbouwer heeft er geen belang bij de meest voordelige finan-
ciering te zoeken, daar de meerkost van een hogere rente volledig ten laste
van het VLIF valt.
Het Rekenhof heeft dan ook voorgesteld een periodiek bepaalde maximale ren-
tevoet, gekoppeld aan een objectieve parameter (bv. de OLO's), in te voeren of
een steunpercentage te bepalen dat onafhankelijk is van de rentevoet. De land-
bouwer zou er dan immers belang bij hebben een goedkope lening te zoeken.
De minister meldde het voornemen de door de kredietnemer te dragen minimale
rente te verlagen tot 1%. Voor leningen met een rente van meer dan 6% zou de
landbouwer er dan wel belang bij hebben de goedkoopste lening te zoeken. Hijbeloofde voorts het voorstel tot bepaling van een maximale rentevoet te zullenonderzoeken.
2.2. Controle op de gegevens van de kredietinstellingen
Het VLIF controleert de gegevens die de kredietinstellingen in het aanvraagfor-
mulier verstrekken niet. Het vraagt evenmin de kredietakten zelf op. Aldus ont-breekt elk bewijs van afsluitingsdatum van het krediet, rentevoet, looptijd, enz.
Het Rekenhof heeft bijgevolg aangedrongen op stelselmatige opvraging en veri-
ficatie van dit document.
De minister antwoordde dat het VLIF zich niet alleen op de aanvragen baseert,
maar ook op het eigen onderzoek door de buitendienstambtenaren die de kre-
dietmodaliteiten ter plaatse verifiëren. Het opvragen van 3.000 kredietakten perjaar achtte hij niet haalbaar. Documenten worden volgens hem wel opgevraagdals dit nodig is, bv. naar aanleiding van een beroep op de VLIF-waarborg.
                                                       
378Het besluit van 4 juli 1996 bepaalt bv. dat de rentetoelage voor communautaire
steun maximum 5 % bedraagt en de rente die ten laste van de begunstigde blijftniet minder dan 3 % mag bedragen. Een lening tegen 8 % die een VLIF-
tegemoetkoming van 5 % meebrengt en eigen inbreng van 3 %, kost de land-
of tuinbouwer bijgevolg evenveel als een lening tegen 5 % met een VLIF-tegemoetkoming van 2 % en een eigen inbreng 3 %. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 481
Het Rekenhof  is van mening dat het VLIF de gegevens verstrekt door de kre-
dietinstellingen minstens steekproefsgewijze moet controleren(379).
2.3. Meldingsplicht van de kredietinstellingen
Verschillende bepalingen in de circulaires en in de overeenkomst met het VLIF
leggen de kredietinstellingen een meldingsplicht op. Zo  moeten zij het VLIF
wijzigingen van de kredietvoorwaarden melden(380). Het Rekenhof heeft echter
vastgesteld dat zij dalingen van de rentevoet niet systematisch melden. Bij eenaantal waarborgdossiers brachten zij het VLIF daarenboven laattijdig op de
hoogte van de kredietopzegging. Het VLIF zou er dan ook over moeten waken
dat de kredietinstellingen hun meldingsplicht rigoureus vervullen. Bij niet-
naleving ervan moet het maatregelen tegen de kredietinstelling nemen. Vertra-
gingen in de uitbetaling van een waarborg ingevolge nalatigheid van de kre-dietinstelling, mag ten slotte niet in aanmerking komen voor de berekening vanintresten (zie punt 2.4).
Het laattijdig naleven van de meldingsplicht betekent volgens de minister niet
noodzakelijk een benadeling van het VLIF. Immers, zij leidt tot een regularisatie
achteraf van de rentetoelage of een inhouding op de uit te betalen waarborg.
Door de regionalisering hebben kredietinstellingen een aantal meldingen, waar-onder kredietopzeggingen, verkeerd geadresseerd, maar afspraken over brief-
wisseling zouden dit euvel inmiddels verholpen hebben. Ten slotte zouden in-
tresten ingevolge nalatigheid ten laste van de kredietinstellingen worden gelegd.
Het Rekenhof blijft aandringen op daadwerkelijke sancties tegen kredietinstel-
lingen die hun informatieplicht tegenover het VLIF niet nakomen. Als een bank
verzuimt rentedalingen mede te delen, is de kans immers klein dat het VLIF die
zelf vaststelt.
                                                       
379 Uit het onderzoek is immers geen daadwerkelijke controle gebleken. De op-
vraging van de akten lijkt het Rekenhof overigens niet onhaalbaar, daar voor de
aanvragen ook andere documenten worden opgevraagd (bv. diploma's, bouw-
vergunningen,...).
380 De artikelen 10,11 en 13 van de overeenkomst met het VLIF en circulaire 15c. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 482
2.4. Voorlopige afrekeningen
Doorgaans verloopt veel tijd tussen de kredietopzegging en de uitbetaling van de
waarborg door het VLIF. Dit veroorzaakt bijkomende intresten. Het Rekenhofheeft de minister gesuggereerd deze lasten in te dijken door de systematischetoepassing van het systeem van voorlopige afrekeningen(
381).
Uit het antwoord van de minister bleek dat het VLIF op grond van voorlopige
afrekeningen uitbetaalt als de bank daarom vraagt.
Het Rekenhof wijst erop dat niet de kredietinstelling, maar de minister zelf het
initiatief tot voorlopige afrekeningen dient te nemen.
2.5. Vroegere opmerkingen
Het Rekenhof herhaalde zijn vroegere kritiek over het verenigen van de hoeda-
nigheden van dossierbehandelaar en inspecteur in één functie(382), die een effici-
ente interne controle belemmert. Het heeft ten slotte aangedrongen op actualise-
ring van de interne richtlijn, een bundeling van de eigen circulaires over de wij-
ze van beslissen in dossiers, die het VLIF in 1996 heeft opgemaakt op aandrin-gen van het Rekenhof(
383).
De minister antwoordde dat ondanks het beperkte personeelsaantal toch een
interne organisatie zou zijn opgezet die bepaalde ambtenaren specifieke contro-letaken heeft opgedragen. Ten slotte beloofde hij dat het VLIF de coördinatievan de regelgeving permanent zou actualiseren.
3. Besluit
Het kernprobleem, namelijk de ontoereikende controle op de kredietinstellingen,
is nog niet opgelost. De oorzaak ervan ligt ten dele in de VLIF-reglementeringzelf, die misbruiken mogelijk maakt en een zware administratieve dossieropvol-
ging vergt. De Vlaamse Minister van Landbouw heeft een aantal ingrepen be-
loofd die de situatie gedeeltelijk kunnen remediëren. Het Rekenhof zal de ver-vulling van deze beloften opvolgen.
                                                       
381Conform artikel 15 van de overeenkomst tussen het VLIF en de kredietinstel-
lingen, dat de minister toestaat zodra het beroep op de VLIF-waarborg geheelof gedeeltelijk vaststaat, tot onmiddellijke uitvoering te beslissen tot beloopvan het bedrag dat hij vaststelt.
382 Op 8 november 1995 naar aanleiding van de rekeningencontrole 1994 al op-
gemerkt in dossier 1.167.177. Deze opmerking bleef zonder antwoord, ondanks
het doorsturen van een ontwerp van antwoord door het VLIF naar AZF.
383 Onbeantwoord gebleven brief van 16 oktober 1996. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 483
FEERR-KO: TOEKENNING VAN EXPANSIESTEUN
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Economie begin 1999 zijn opmer-
kingen medegedeeld over de toekenning van expansiesteun door het FEERR-KO
gedurende het eerste semester van 1998. Zij betroffen eensdeels beslissingen die
de minister nam in strijd met de regelgeving. Anderdeels hekelde het Rekenhof
door de regelgeving toegestane afwijkingen, waarbij de minister evenwel naliet
te motiveren of waarbij hij blijkbaar niet handelde op grond van objectievecriteria, wat een schending inhoudt van het gelijkheidsbeginsel en het rechts-
zekerheidsbeginsel. Andere opmerkingen betroffen de vage omschrijving van
cruciale begrippen in de regelgeving (bv. investeringen bestemd voor de uitoe-
fening van de beroepsactiviteit) en de ruime interpretatie die eraan wordt gege-
ven, het systematisch afwijken van bepalingen in de richtlijnen zonder open-baarmaking van deze uitzonderingsregelingen en het verkeerd toepassen door
de administratie van de richtlijnen. De minister heeft  tweemaal  geantwoord op
deze opmerkingen.
De onderstaande tabel overziet de kredietsituatie 1998 van het Fonds voor Eco-
nomische Expansie en Regionale Reconversie - Kleine Ondernemingen
(FEERR-KO), dat in de eerste plaats economische expansiesteun  verleent aan
kleine ondernemingen.
initiële begroting 1998 3.728,7 4.380,3
• waarvan voor expansie-
steun*2.924,4 3.367,3
aangepaste begroting 1998 4.107 5.128,7
steun4.115,7
* (exclusief een impliciete machtiging van 80 miljoen BEF)
Tot op heden beheerst de wet van 4 augustus 1978 tot economische heroriënte-
ring de expansiesteun aan kleine ondernemingen. De VL6-richtlijnen golden
voor de investeringsdossiers ingediend tussen 1 april 1996 en 31 oktober 1998.
Van de 35.536,2 miljoen BEF voor expansiesteun ingediende investeringen in
het eerste semester van 1998, aanvaardde het FEERR-KO meer dan 87%
(31.008,2 miljoen BEF). Volgens de tewerkstellingsramingen van de onderne-
mingen zouden deze investeringen een tewerkstellingsaangroei van 5.393 een-
heden meebrengen (van 12.288 tot 17.681, d.w.z. een aangroei met 44 %). Het
fonds kende nog datzelfde semester ruim 3 miljard BEF expansiesteun toe. Deonderstaande tabel illustreert het aandeel van de verschillende steunvormen Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 484
(instrumenten) in de totale FEERR-KO-uitgaven voor expansiesteun tijdens het
eerste semester van 1998:
instrument steunhoogte aandeel in
totale expansiesteun
basissteun 3% 21,59%
steun voor starters 5% 4,26%
steun voor eerste vestiging in industriezone 5% extra* 11,00%steun voor innovatieve investeringen 5% extra* 1,04%steun voor clusterdeelname 5% extra* 0,0%
steun voor ecologische investeringen 15% op de meerkosten 2,37%
steun voor herlokalisatie om milieuredenen 3% extra op steun voor
eerste vestiging0,34%
steun voor tewerkstellingsgroei max. 8% 57,61%
inbreidingssteun 3% 0,18%
* De richtlijnen delen deze instrumenten in bij de extra subsidie voor strategisch
belang .
Op 8 juli 1998 zette het Vlaams Parlement de Vlaamse regering in een resolutie
aan tot herziening van deze richtlijnen. Het vroeg de afschaffing van basissteun,een selectiever en meer op kleine ondernemingen gerichte ecologiesteun, meer
steun aan starters, een strenge toepassing en een verduidelijking van de doelstel-
lingen en criteria voor steunverlening van strategisch belang en de efficiëntere
aanwending van tewerkstellingssteun door die te richten op kleine ondernemin-
gen.
In afwachting van hun vervanging, heeft het Rekenhof de concrete toepassing
van de VL6-richtlijnen onderzocht. Het heeft meer bepaald de correcte toepas-
sing van deze regelgeving door het FEERR-KO in het eerste semester van 1998
steekproefsgewijs onderzocht(
384).
Uiteindelijk zijn de nieuwe richtlijnen voor expansiesteun aan kleine onderne-
mingen (VL7) op 6 juli 1999 in het Belgisch Staatsblad gepubliceerd. Deze
richtlijnen zijn, ondanks de late publicatie, sinds 1 november 1998 van toepas-sing.
1.618.341
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Minister van Economie op 12 januari 1999 zijn
opmerkingen medegedeeld over de toekenning van expansiesteun door hetFEERR-KO gedurende het eerste semester van 1998. Het antwoord van de mi-
                                                       
384 85 dossiers werden in het onderzoek betrokken. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 485
nister van 11 februari 1999 heeft op 31 maart 1999 geleid tot een repliek van het
Rekenhof. De minister heeft deze repliek beantwoord op 12 mei 1999.
2.1. Betoelaging erfpachtvergoeding
Het FEERR-KO kende een onderneming die in haar investeringsprogramma een
erfpachtvergoeding van 162 miljoen BEF had opgenomen in eerste instantie
investeringssteun toe. Het Rekenhof wees erop dat erfpacht volgens de VL6-
richtlijnen geen subsidieerbare investering is en dat derhalve 24,3 miljoen BEFsteun ten onrechte was toegekend. De minister antwoordde dat de oorspronkelij-
ke toekenningsbeslissing was herzien met uitsluiting van de erfpachtvergoeding
als subsidieerbare investering.
2.2. Classificatie als kleine onderneming
Het FEERR-KO heeft in de onderzoeksperiode expansiesteun voor kleine on-
dernemingen toegekend aan een tweetal middelgrote ondernemingen. In een
geval bleek dit uit het RSZ-attest, dat een tewerkstelling van 61 werknemers
optekende; in het andere geval uit de jaaromzet en het balanstotaal. Daardoor
verkregen de ondernemingen enerzijds een te hoge steun. De MGB2-richtlijnen,
die de steun aan middelgrote ondernemingen regelen, beperken het subsidieper-centage voor middelgrote ondernemingen immers tot 7,5 % (terwijl kleine on-
dernemingen tot 8% steun kunnen cumuleren). Anderzijds dient investerings-
steun aan middelgrote ondernemingen op het Fonds voor Economische Expansie
en Regionale Reconversie - Middelgrote en Grote Ondernemingen ( FEERR-
MGO) te worden aangerekend.
Voor één onderneming heeft de minister geantwoord dat de administratie een
aantal steunaanvragers wegens de verschillende berekeningswijzen die de
MGB2- en VL6-richtlijnen inzake tewerkstelling hanteren, noch als kleine, noch
als middelgrote onderneming kon catalogeren. Deze anomalie zou in de nieuwerichtlijnen worden rechtgezet, wat inderdaad is geschied.
Op de vraag van het Rekenhof hoeveel ondernemingen in deze schemerzone
vielen en als kleine ondernemingen werden behandeld, antwoordde de ministerdat zijn administratie daar geen zicht op had, maar dat het om een minimum-aantal ging.
Voor een andere onderneming deed de minister een beroep op zijn afwijkings-
recht(
385). Het Rekenhof repliceerde dat de criteria waaraan een onderneming
moet voldoen om als kleine onderneming te worden beschouwd, in het decreet
van 15 december 1993 zijn vastgelegd. De minister heeft daaromtrent dus geenappreciatierecht. De minister antwoordde dat hij hiervan akte heeft genomen.
                                                       
385 Punt 7.3 van de richtlijnen VL6 bepaalt dat de minister uitzonderlijk en mits
motivatie afwijkingen kan toestaan op bepaalde modaliteiten, zoals referentie-
periode, begin- en einddatum programma's, betalingsritme, wijzigingen pro-gramma's, ... zonder de geest van deze richtlijnen evenwel te ondermijnen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 486
2.3. Onrechtmatige toekenning van steun voor eerste vestiging
Een onderneming die al extra steun voor een eerste vestiging in een industriezo-
ne bekwam, kreeg van het FEERR-KO ten onrechte nogmaals 7,5 miljoen BEFexpansiesteun voor eerste vestiging  in een volgend investeringsdossier.
De minister antwoordde dat beide investeringsdossiers een geheel vormden en
aanleiding gaven tot een belangrijke tewerkstellingsaangroei. Het eind 1994
ingediende dossier viel echter nog onder de beperkingen van VL5 (bovengrens
van 200 miljoen BEF). Uit de dossieranalyse zou zijn gebleken dat de onderne-
ming had kunnen wachten met indiening tot richtlijnen VL6 in 1996 van toepas-sing werden. Dan had het gehele pakket zonder probleem op strategisch belang
(eerste vestiging op een industriezone) kunnen terugvallen. De minister achtte
het dan ook logisch economische doelstellingen te laten primeren op een letter-lijke toepassing van de richtlijnen.
Het Rekenhof handhaafde echter zijn standpunt: aangezien de eerste vestiging in
1994 plaatsvond, mocht in 1997 niet opnieuw steun voor een eerste vestigingverleend worden. Het FEERR-KO mag geen verschillende richtlijnen toepassen
afhankelijk van welke regeling voor de onderneming het voordeligst is. De toe-
passing van de richtlijnen kan overigens niet ondergeschikt worden gemaakt aaneconomische doelstellingen.
De minister nam akte van dit standpunt, maar handhaafde de steunbeslissing
omwille van de rechtszekerheid.
2.4. Voortijdige uitbetaling
De VL6-richtlijnen (punt 6.2.1) staan maar toe de eerste schijf van een rente-
toelage uit te betalen nadat de begunstigde 50% van de investering heeft gereali-
seerd en ten vroegste zes maand na de toekenningsbeslissing. Het FEERR-KO
heeft echter de eerste schijf van een rentetoelage van 2.200.000 BEF nauwelijkséén maand na de toekenningsbeslissing betaald, vermoedelijk om de liquiditeits-
problemen van de onderneming te verlichten. Aangezien uit het dossier niet
bleek dat de geplande investeringen voor 50% waren uitgevoerd, heeft het Re-kenhof op terugvordering aangedrongen.
De minister riep zijn recht in op dit punt af te wijken van de richtlijnen(
386). Uit
zijn antwoord bleek dat het investeringsprogramma intussen nagenoeg volledigwerd uitgevoerd, zodat van terugvordering kon worden afgezien. De onderne-ming is op 11 februari 1999 failliet verklaard.
                                                       
386 Zie vorige voetnoot. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 487
2.5. Afwijkingen
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de minister in bepaalde dossiers zijn recht af
te wijken van richtlijnen gebruikt, terwijl hij dat in gelijkaardige dossiers nietdoet. Met het oog op het gelijkheidsbeginsel heeft het de minister gevraagd naar
de ter zake gehanteerde beoordelingscriteria. Het heeft tevens aangedrongen op
de naleving van de motiveringsvereiste(
387). Het ging met name om afwijkingen
van de volgende bepalingen:
• de oudste factuur of betaling mag niet ouder zijn dan twaalf maand op het
moment van de aanvraag (punt 2.2.1. van de VL6-richtlijnen);
• de principiële subsidie voor extra tewerkstelling kan achteraf niet meer
worden verhoogd (punt 5.4.1. van de VL6-richtlijnen).
De minister ging in zijn antwoord uitvoerig in op de individuele beslissingen: in
een geval sanctioneerde de administratie bv. een verkeerde voorstelling  door de
aanvrager met een rigoureus standpunt inzake factuurouderdom. In een ander
dossier stond zij wel een afwijking toe en subsidieerde onroerende investeringendoor een patrimoniumvennootschap die onder de vorige richtlijnen niet subsidi-
eerbaar waren. Het Rekenhof repliceerde dat zoiets strijdig is met de geest van
punt 3.1, opmerking 7, van de VL6-richtlijnen. De minister ontkende dit.
Wat de tewerkstellingsbepalingen betreft, handelt de minister pragmatisch: om-
dat veel aanvragers de voorziene tewerkstelling onvoldoende vermelden of ver-
keerd inschatten, waardoor zij de tewerkstellingssteun gedeeltelijk dreigen temislopen, aanvaardt hij aanvragen voor principiële tewerkstellingssteun tot tweejaar na registratie van de aanvraag om investeringssteun.
Het Rekenhof suggereerde het laatstgenoemde afwijkingssysteem in de richtlij-
nen te integreren met het oog op de rechtszekerheid, of de betrokken bepaling op
te heffen. Het wees de minister nogmaals op zijn plicht afwijkingen voldoende
te motiveren.
2.6. Nood aan verduidelijking
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de overheid het begrip subsidieerbare  in-
vesteringen bestemd voor de uitoefening van de beroepsactiviteit (punt 3.1 van
de VL 6-richtlijnen) op uiteenlopende wijze invult voor kleine ondernemingen
en middelgrote en grote ondernemingen. Investeringen zoals omheiningen enbeplantingen worden in dit kader bv. bij kleine ondernemingen aanvaard, maar
bij middelgrote en grote ondernemingen niet (wegens onvoldoende productiege-
richtheid). Het Rekenhof heeft om verduidelijking van dit begrip gevraagd.
De VL 6-richtlijnen sluiten bovendien materieel voor inwendige organisatie  van
subsidiëring uit (punt 3.2.2). Zij geven bij deze bepaling een - blijkens de for-
                                                       
387 Ingeschreven onder punt 7.3 van de VL 6-richtlijnen, zie voetnoot 385. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 488
mulering - louter illustratieve opsomming. Het Rekenhof heeft echter vastge-
steld dat de minister enkel het expliciet opgesomde materieel uitsluit, en nietander materieel dat duidelijk bedoeld is voor de interne organisatie.
De minister heeft geantwoord dat het niet mogelijk is een limitatieve lijst van
subsidieerbare investeringen op te stellen. Hij gaf toe dat de MGB-richtlijnen en
de VL-richtlijnen op dit vlak beter op mekaar zouden kunnen zijn afgestemd.
Foutieve toekenningen kunnen volgens de minister evenwel bij een inspectieon-
derzoek worden gecorrigeerd.
Het Rekenhof heeft nogmaals het belang van objectieve beoordelingscriteria
beklemtoond bij de vaststelling van wat onder een investering bestemd voor de
uitoefening van de beroepsactiviteit hoort. Het wees erop dat de toekenningsbe-
slissing de goedkeuring van het investeringsprogramma inhoudt. Als nadienwordt beslist de betrokken investeringen te verwerpen, kan de Raad van State
dan ook deze beslissing vernietigen.
De minister beloofde in de toekomst zoveel mogelijk objectieve beoordelings-
criteria te hanteren bij het begrip aanvaardbare beroepsinvestering  en de richt-
lijnen voor kleine en middelgrote ondernemingen beter op mekaar af te stem-
men. Ondanks deze belofte, heeft het Rekenhof vastgesteld dat de nieuwe richt-lijnen VL7 het begrip aanvaardbare beroepsinvestering  op dezelfde wijze als de
vorige richtlijnen hebben omschreven.
2.7. Verkeerde toepassing van de richtlijnen
De VL6-richtlijnen delen de begunstigden in twee groepen in: groep A omvat de
productieondernemingen, logiesverstrekkende bedrijven, bouwondernemingen,
ondernemingen die wetenschappelijk onderzoek verrichten, transportdiensten en
andere ondernemingen die niet tot groep B behoren. Tot groep B behoren han-delsondernemingen, kampeerterreinen en vakantiedorpen. Groep A heeft recht
op de basissubsidie, groep B niet. De administratie volgt bij investeringsaanvra-
gen door ondernemingen die zowel tot groep A als groep B behoren vaak(
388)
niet de voorgeschreven procedure(389): zij moet dan met name de bestemming
van de investering nagaan en, in geval van een gemengde bestemming, de subsi-
die berekenen in verhouding tot de groep waarvoor ze bestemd is. In plaats
daarvan gaat de administratie na met welke activiteit de onderneming de meeste
toegevoegde waarde  realiseert, terwijl de richtlijnen omzet en tewerkstelling als
criteria opgeven. Als de meeste toegevoegde waarde bv. voortkomt uit activi-
teiten van groep A, deelt de administratie - zonder de bestemming van de inves-
tering na te gaan of een proportionele berekening van de subsidie uit te voeren -de steun volledig in onder groep A. Bijgevolg kent zij te veel basissteun toe.
De minister heeft tegengeworpen dat de richtlijnen omzet en tewerkstelling als
mogelijke parameters opgeven, maar het gebruik van andere - zoals toegevoegdewaarde - niet uitsluiten. Bovendien zou toegevoegde waarde weerspiegelen welk
                                                       
388 Onder meer voor garages.
389 Punt 5.1.3. van de richtlijnen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 489
deel van de omzet een onderneming met inzet van eigen personeel verwezen-
lijkt. Het zou dus een goede parameter zijn om aan te geven dat een onderne-ming productiegericht is en tot groep A behoort.
Het Rekenhof herhaalde ook dat de administratie bij gemengde investeringen de
voorgeschreven procedure dient te volgen. Zo de minister de parameter toege-
voegde waarde  wenst te hanteren, kan hij die in de richtlijnen inschrijven. De
minister beloofde in de nieuwe richtlijnen aandacht te zullen geven aan de ge-
mengde investeringen. Ondanks deze belofte is het criterium toegevoegde waar-
de niet in richtlijnen VL7 ingeschreven.
3. Besluit
Het rechtmatigheidsonderzoek van het Rekenhof over de toepassing van de
richtlijnen voor expansiesteun aan kleine ondernemingen in 1998 heeft uitgewe-
zen dat de regelgeving niet steeds een correcte toepassing vindt. Daarbuitenheeft het Rekenhof in zijn opmerkingen vooral een klemtoon gelegd op het feit
dat de minister het gebruik van zijn afwijkingsrecht noch motiveert, noch ba-
seert op objectieve criteria. Daardoor komt de gelijke behandeling en de rechts-
zekerheid van de steunaanvragers in het gedrang. Het Rekenhof is er zich van
bewust dat een zekere appreciatiebevoegdheid van de minister in deze materieonvermijdelijk is. Zo de minister gebruik maakt van zijn afwijkingsrecht, dient
hij dit echter te doen op objectieve gronden en afdoende te motiveren. Boven-
dien moet hij de afwijkingsvoorwaarden respecteren: hij mag maar afwijken vanbepaalde modaliteiten in uitzonderlijke gevallen, mits motivering en zonder degeest van de richtlijnen te ondermijnen.
Hoewel de minister meent dat de economische realiteit zich niet steeds kan te-
rugvinden in al te strak gereglementeerde subsidies, beaamde hij toch dat de
objectiviteit dient te worden gegarandeerd. In dit verband heeft hij voor de toe-
komst een aantal beloftes gedaan, die zich blijkens een lezing van de recentgepubliceerde nieuwe richtlijnen, niet in de nieuwe richtlijnen hebben vertaald. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 490
KIND EN GEZIN: ERKENNING EN SUBSIDIËRING VAN
CENTRA VOOR KINDERZORG EN GEZINSONDER-
STEUNING
Naar aanleiding van de inwerkingtreding van de nieuwe reglementering in
1995, heeft het Rekenhof in 1996 de sector van de bijzondere kinderopvang,meer bepaald de subsidiëring van de centra voor kinderzorg en gezinsonder-
steuning, aan een onderzoek onderworpen. Het heeft onder meer opgemerkt dat
Kind en Gezin de nieuwe bepalingen, die ertoe strekken de doelgroep te veren-gen tot kinderen jonger dan zes jaar, zo uitlegt dat de centra er een minimaal
gevolg dienen aan te geven. Het hekelde voorts de stilzwijgende erkenning in
1995 en 1996 van de bestaande initiatieven voor kinderdag- en -nachtverblijven
en kinderopvangcentra als centra voor kinderzorg en gezinsondersteuning en de
beslissing van Kind en Gezin de - weliswaar onuitvoerbare - erkenningsproce-dure te wijzigen, wat buiten de bevoegdheden van de instelling valt. Andere
opmerkingen betroffen onder meer: de erkenning van nochtans niet brandveilige
voorzieningen; de verdeling van de opvangcapaciteit over de bestaande initia-
tieven, ongeacht de reële opvangnoden; de bevoordeling van grote opvangcen-
tra door de subsidieregeling; enz. De Vlaamse Minister van Gezin was het inzijn antwoorden op diverse punten met het Rekenhof eens. Ook het wijzigingsbe-sluit van 18 december 1998 kwam aan enkele opmerkingen tegemoet.
Op 1 januari 1995 is het besluit van de Vlaamse regering van 6 april 1995 hou-
dende de erkenning en de subsidiëring van de centra voor kinderzorg en ge-zinsondersteuning (verder afgekort tot: kinderzorgcentrabesluit) met terugwer-kende kracht in werking getreden.
Deze centra voor kinderzorg en gezinsondersteuning verzorgen opvangdiensten
voor kinderen buiten de gewone kinderdagopvang of voor- en naschoolse op-
vang(
390). Zij combineren de dienstverlening van de vroegere kinderdag- en
-nachtverblijven en de kinderopvangcentra. Zij zijn voorzieningen die in princi-pe gedurende een kortstondige periode tijdens de dag of nacht voor kinderen
zorgen en die eventueel voorzien in verdergaande ondersteuning van de ouders
in hun opvoedingstaak. Bij gelijkblijvend zorgeffect hebben semi-residentiëleopvang of ambulante begeleiding de voorkeur boven residentiële opname.
De budgettaire impact van de subsidies aan de 22 centra bedroeg in 1997 ruim
900 miljoen BEF, ongeveer een zevende van het totale budget van Kind en Ge-zin.
                                                       
390 Kinderen van nul tot zes jaar kunnen er terecht voor tijdelijke crisisopvang. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 491
Naar aanleiding van de inwerkingtreding van de nieuwe reglementering, heeft
het Rekenhof in 1996 de interne controle in de bijzondere opvangsector aan eenopvolgingsonderzoek onderworpen. Het heeft zijn bevindingen op 25 november
1997 aan de Vlaamse Minister van Gezin medegedeeld. Het antwoord van de
minister van 22 juli 1998 lokte op 1 december 1998 een repliek van het Reken-hof uit, die op 11 januari 1999 aanleiding gaf tot een tweede brief van de minis-
ter. Inmiddels had de raad van bestuur van Kind en Gezin - na evaluatie van het
eindrapport van de opvolgingscommissie - op 6 oktober 1998 nog een voorstel
tot wijziging van de reglementering goedgekeurd. Dit voorstel leidde op 18
december 1998 tot het besluit van de Vlaamse regering tot wijziging van hetbesluit van 6 april 1995.
De onderstaande paragrafen vatten de belangrijkste punten uit de bovengenoem-
de briefwisseling samen.
2. Erkenning
2.1. Doelgroepbeperking
Het Rekenhof heeft er in eerste instantie op gewezen dat de omschrijving van de
doelgroep voldoende accuraat moet zijn om een optimale zorgverlening te ga-randeren, maar ook overlapping met belendende sectoren te vermijden. De leef-tijdsgrens en samenwerkingsverbanden zijn daarbij belangrijke vertrekpunten.
De doelgroep van het kinderzorgcentrabesluit bestaat in kinderen jonger dan zes
jaar (artikel 4). Het besluit voorziet enerzijds in enkele uitzonderingen die de
doelgroep uitbreiden, met name tot: oudere broers en zussen van opgenomen
kinderen die nog basisonderwijs genieten (artikel 4, tweede lid) en oudere kinde-ren die basis lager onderwijs genieten en in uitzonderlijke omstandigheden ver-keren (tot maximum 5% van de capaciteit op jaarbasis) (artikel 4, derde lid)(
391).
Het besluit bevat anderzijds een overgangsbepaling die stelt dat centra met een
erkenning voor zes tot veertienjarigen (ex-kinderopvangcentra) deze capaciteit
tot 31 december 2000 kunnen behouden op voorwaarde dat zij tot die datum
geen kinderen van boven de 12 jaar opnemen en jaarlijks minstens een zesdevan deze capaciteit ombouwen tot opvang van kinderen van minder dan zes jaar(artikel 57).
Het Rekenhof heeft opgemerkt dat Kind en Gezin ten onrechte aan deze beper-
kingen een cumulatieve lezing geeft om de maximumcapaciteit van plus-
zesjarigen zo groot mogelijk te houden. Het stelde in een mededeling aan de
centra op 8 november 1995 dat de capaciteit bezet door kinderen ouder dan 6
jaar, andere dan broers of zussen van opgenomen jongere kinderen, in 1996
                                                       
391 Het initiële artikel 4, derde lid, werd gewijzigd met het besluit van de Vlaamse
regering van 18 december 1998. Voortaan bedraagt de overcapaciteit voor +6jarigen ingevolge uitzonderlijke omstandigheden  maximum 10% op jaarbasis. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 492
slechts 5% mag bedragen van de totale capaciteit voor -6 jarigen, vermeerderd
met 83% van de op 1 januari 1995 erkende capaciteit voor +6 jarigen.
Het Rekenhof heeft verder opgemerkt dat het besluit de centra verplicht samen-
werkingsverbanden te sluiten met vijf gezondheids- of welzijnsvoorzieningen,
maar nalaat deze verbanden inhoudelijk te specifiëren. Dit is nochtans nodig om
eventuele schemerzones  met belendende sectoren, zoals de bijzondere jeugd-
zorg, beter af te bakenen.
Ten slotte heeft het beklemtoond dat de bijzondere kinderopvang niet vrij of
residuair kan worden ingevuld, maar moet kaderen binnen de doelstelling vanhet besluit aan crisisopvang te doen. Er dient m.a.w. een verschil te worden
gemaakt tussen echte noodopvang en een nood aan opvang die ontstaat omdat
elders niet aan die nood kan worden voldaan.
De minister antwoordde het voor de hand liggend te vinden een rest-
infrastructuur in stand te houden voor de opvang van de oudere kinderen in bij-
zondere omstandigheden. Hij acht het dan ook logisch deze rest niet te betrek-ken in de verplichte jaarlijkse afbouw. Wel onderschreef hij de opmerkingen
over de schemerzones en het noodzakelijk kaderen van de opvang in de doel-
stellingen van het besluit.
2.2. Stilzwijgende erkenning
Door de stilzwijgende erkenning in 1995 en 1996 van de bestaande initiatieven
voor kinderdag- en -nachtverblijven en kinderopvangcentra als centra voor kin-
derzorg en gezinsondersteuning(
392), ging volgens het Rekenhof de essentie van
de erkenningsfunctie verloren, nl. rechtszekerheid en rechtsgelijkheid bieden aanalle aanvragers.
De minister antwoordde dat Kind en Gezin ervoor heeft gekozen de bestaande
centra een kans te bieden hun werking aan te passen, liever dan een stopzettingmet gevolgen voor de kinderopvang en de werkgelegenheid van tientallen per-
soneelsleden. Hij onderstreepte dat de eerste erkenningsronde wel een volledige
uitvoering kende en openstond voor alle organisatoren.
2.3. Aanpassing van de procedures
Op 17 juli 1996 besliste de raad van bestuur van Kind en Gezin de erkennings-
procedures vastgelegd in het kinderzorgcentrabesluit aan te passen. Het Reken-
hof heeft de minister erop gewezen dat dit orgaan aldus zijn bevoegdheden heeft
overschreden. Zelfs als de raad de beslissing zou hebben genomen met toe-
                                                       
392 Deze praktijk vloeide voort uit de mogelijkheid waarin artikel 56 van het kin-
derzorgcentrabesluit voorzag voor de organiserende besturen om de erken-ningsaanvraag uit te stellen tot 31 mei 1996. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 493
stemming van de toezichthoudende minister(393), was nog altijd een formele
bekrachtiging door de Vlaamse regering vereist.
De minister antwoordde dat de raad van bestuur deze beslissing enkel nam om
de erkenningsronde niet in gevaar te brengen, wegens de onmogelijkheid deregelgeving toe te passen.
Het Rekenhof repliceerde dat de bevoegdheid van Kind en Gezin zich krachtens
zijn oprichtingsdecreet beperkt tot de uitvoering van de reglementering. De
weliswaar pragmatische aanpassing van de erkenningsprocedures was als dus-
danig onrechtmatig. Zij mocht slechts uitvoering krijgen na een bekrachtigingdoor de Vlaamse regering. Kind en Gezin zou voor noodzakelijke bijsturingen
aan een reglementering die om juridische of praktische redenen onuitvoerbaar
blijkt, een voorstel tot aanpassing van die reglementering moeten nastreven.
De minister verwees ten slotte naar het wijzigende besluit van 18 december
1998, dat er - zoals overeengekomen - pas kwam na een evaluatieperiode van
twee jaar en beëindiging van de werkzaamheden door de evaluatiecommissie.
2.4. Hoorrecht en onmiddellijke definitieve erkenningen
Bij een negatief advies over een erkenningsaanvraag vanwege de inspectie, had
de aanvrager volgens het besluit het recht gehoord te worden. Hoewel dit een
tijdige kennisgeving aan de aanvrager vergde, bepaalde het besluit daarvoor
geen termijnen. Overigens was dit hoorrecht niet van toepassing bij wijzigingenof intrekkingen van erkenningen. Nadat de minister het ontbreken van regle-
mentaire teksten over het hoorrecht had toegegeven, loste het besluit van de
Vlaamse regering van 18 december 1998 de kwestie op door invoeging van eenhoofdstuk Beroepsprocedure  in het kinderzorgcentrabesluit.
Het oorspronkelijke artikel 31 van het kinderzorgcentrabesluit creëerde de mo-
gelijkheid een centrum principieel te erkennen vóór het voldeed aan alle erken-ningsvoorwaarden. Dit was tegenstrijdig met de bepaling die de erkenning af-
hankelijk stelt van de naleving van de erkenningsvoorwaarden (artikel 2, § 1).
De besluitwijziging beperkte de principiële goedkeuring in tijd (een jaar) en
draagkracht (op basis van de principiële goedkeuring mag het centrum geen
kinderen begeleiden).
2.5. Brandveiligheid
Om voor erkenning in aanmerking te komen, moeten de voorzieningen voldoen
aan de normen inzake brandveiligheid. De raad van bestuur heeft op 27 novem-
ber 1996 echter een aantal voorzieningen erkend die duidelijk niet voldeden aan
dit voorschrift.
                                                       
393 De raad vroeg de minister op 19 juli 1996 om diens principiële goedkeuring. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 494
3. Capaciteit
Kind en Gezin heeft de totale capaciteit voor alle centra samen, met name 1.250
eenheden, verdeeld over de bestaande initiatieven en hun bestaande capaciteit.Deze verdeling dekt niet noodzakelijk de reële, actuele opvangnoden. Het Re-
kenhof heeft de instelling dan ook gesuggereerd bij een nieuwe (of hernieuwde)
erkenningsaanvraag de spreiding over de verschillende kansarmoederegio's be-
palend te laten zijn. Die regio's zijn in kaart gebracht op grond van de neutrale
indicatoren uitgewerkt door het Sociaal Impulsfonds en Kind en Gezin zelf.Tevens zou moeten worden nagegaan of de beperking van de programmatie een
correcte toepassing van het besluit en de inkleuring van blinde vlekken op de
kansarmoedekaart niet in de weg staat.
Vanaf 1 januari 2000 dient minstens 75% van de capaciteit van elk centrum
gericht te zijn op grootstedelijke of stedelijke centra. Kind en Gezin zou de be-
geleide omschakeling van de meer landelijke centra naar stedelijke centra dan
ook tijdig moeten voorbereiden.
De minister antwoordde dat Kind en Gezin het er eens mee is dat spreiding over
de verschillende kansarmoederegio's determinerend is bij nieuwe erkennings-
aanvragen. De gerichtheid op stedelijke gebieden zou bovendien al een aan-dachtspunt zijn.
4. Subsidiëring
4.1. Schaalvoordelen
De erkende centra ontvangen een jaarlijkse forfaitaire subsidie op basis van de
erkende capaciteit voor personeelskosten, infrastructuur, werking en verblijf-
kosten. Het systeem is degressief: hoe meer eenheden, hoe lager de subsidie pereenheid(
394).
Het Rekenhof heeft opgemerkt dat het degressief subsidiebedrag slechts in be-
perkte mate de schaalvoordelen van grotere instellingen verrekent. Zo biedt de
post personeelskosten mogelijkheden, aangezien uitsluitend een minimumperso-neelsequipe per centrum, en niet per capaciteit, is vastgelegd.
De minister vroeg het Rekenhof op welke wijze het de schaalvoordelen vaststelt.
Het voorbeeld van de minimumequipe is volgens hem onjuist, daar geen enkelcentrum kan volstaan met een minimumequipe en elke bijkomende leefgroepbijkomend personeel vereist.
Het Rekenhof repliceerde het schaalvoordeel voor de grotere centra te hebben
geëvalueerd middels een vergelijking van de (gemiddelde) reële personeelsinzet
                                                       
394 21.900.000 BEF voor de eerste 30 eenheden (het minimum), 3.370.000 BEF
voor elk van de eerste zes extra schijven (per vijf eenheden) en 3.190.000 BEFvoor elke volgende extra schijf. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 495
met de aangroei van de subsidie ingevolge toenemende capaciteit. Het aandeel
van de personeelskosten in de subsidie is immers doorslaggevend. Bovendienkunnen verblijfs- en administratiekosten bezwaarlijk een andere tendens veroor-zaken, aangezien ze een zelfde degressief karakter hebben.
De minister antwoordde dat Kind en Gezin bij toepassing van deze bereke-
ningswijze tot een ander resultaat komt, waaruit enkel een gering schaalvoordeel
voor de reële personeelsinzet bleek, echter niet van die aard om aanleiding te
geven tot een herziening van het subsidiëringssysteem.
4.2. Extra subsidies
Artikel 41 van het kinderzorgcentrabesluit kende de minister de bevoegdheid toe
de centra 64 miljoen BEF extra subsidies te verlenen voor extra personeelsleden,
rekening houdend met de behoeften en in verhouding tot de erkende capaciteit .
De praktische uitvoering die de minister aan dit artikel heeft gegeven resulteerdeevenwel niet in een verhoogde tewerkstelling. Hij kende de extra subsidies aan
sommige centra toe voor het behoud van de tewerkstelling (
395) en de consolida-
tie van het subsidieniveau 1994. Voor zover de Vlaamse regering met artikel 41
een zuivere extra tewerkstelling beoogde(396), betekende de afwijking door de
minister van de toekenningsmodaliteiten een bevoegdheidsovertreding. Boven-dien konden dergelijke extra subsidies zonder tegenprestatie, discrepanties tus-sen de centra genereren.
De minister heeft geantwoord dat het overleg met de sociale partners tot de aan-
gevochten toepassing van artikel 41 heeft geleid.
Het Rekenhof repliceerde dat een eventuele schrapping van het artikel een her-
bevestiging van de dotatieverhoging aan Kind en Gezin zou vergen, alsook de
goedkeuring door de Vlaamse regering van de aanvullende, extra-reglementaire,subsidies die de centra lastens deze middelen verkregen voor een behoud vanhun vroeger subsidieniveau.
De besluitwijziging schrapte uiteindelijk de tewerkstellingsmaatregel; het gewij-
zigde artikel 41 laat voortaan toe de 64 miljoen BEF in te zetten voor het behoud
van het vroeger subsidieniveau. Dit impliceert dat Kind en Gezin een structurele
verhoging van haar dotatie bekwam, waar slechts een in de tijd beperkte extra-subsidiëring als uitgave tegenover staat.
4.3. Subsidiebesteding
Het besluit bevat bestedingspercentages voor respectievelijk personeelskosten,
werkingskosten en infrastructuurkosten. Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de
                                                       
395 Een verplichting voortvloeiend uit de CAO van 27 juni 1995, die personeelsaf-
vloeiing vóór eind 1996 verbood.
396 De werkgelegenheidsconferentie wilde 76 extra jobs in de bijzondere opvang
creëren. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 496
personeelskosten van een aantal centra het toegestane bestedingspercentage van
de gecumuleerde subsidies en ouderbijdragen (70-85%) overstegen. Het sugge-reerde dan ook een jaarlijkse opvolging van de subsidiebesteding en sanctione-
ring van eventuele overtredingen. De boekhoudinspecteurs dienen daar bij hun
controle aandacht aan te besteden.
De minister antwoordde dat de bestedingspercentages wel degelijk worden op-
gevolgd, maar dat bestraffing bij gebrek aan expliciete teksten minder vanzelf-
sprekend is.
4.4. Anticumulatiebepaling
Kind en Gezin diende subsidies die andere overheden voor dezelfde doeleinden
verlenen, in mindering te brengen (artikel 35). De anticumulatiebepaling kon
ertoe leiden dat de subsidies aan een aantal centra substantieel in vraag zouden
worden gesteld als een lagere overheid participeert in de organisatie. De bepa-lingen over verplichte reservevorming (artikel 48: als de som van subsidies en
ouderbijdragen de reële uitgaven overstijgen, moeten de centra met de saldi
reserves opbouwen) leken het Rekenhof dan ook contradictorisch.
De minister gaf toe dat de toepassing van artikel 35 in het kader van de envelop-
pesubsidiëring onduidelijk was en dat alle centra de mogelijkheid zouden moe-
ten krijgen reserves op te bouwen.
Het wijzigingsbesluit van 18 december 1998 heeft uiteindelijk artikel 35 uit het
oorspronkelijke besluit geschrapt.
5. Vaststelling, vereffening en controle op de aanwending van de subsidies
De invoering van een enveloppefinanciering heeft het zwaartepunt in de boek-
houdcontrole verschoven van een voorafgaande controle van de verantwoor-
dingsstukken (kostenfinanciering) naar een controle a posteriori en ter plaatse inde centra. Een strikte interpretatie van artikel 42 van het kinderzorgcentrabesluit,
dat de centra verplichtte tot voorlegging van bewijsstukken voor het verkrijgen
van de kwartaalvoorschotten, was in dit licht maar van relatief belang(
397). Het
Rekenhof heeft er dan ook op gewezen dat een systematische boekhoudcontrole
ter plaatse met een gedegen rapportering door de inspecteur, de centra zou toe-laten jaarlijks voor de aanvraag van het subsidiesaldo slechts een beperkt ver-antwoordingsdossier voor te leggen.
Kind en Gezin heeft als enige sanctiemogelijkheid tegen centra die op dit vlak in
gebreke blijven, de intrekking van de erkenning. Het lijkt weinig waarschijnlijk
dat de instelling deze zware maatregel zal toepassen voor relatief kleine overtre-
dingen.
                                                       
397 Kind en Gezin kon de kwartaalvoorschotten volgens het besluit immers veref-
fenen op grond van kostenramingen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 497
De minister ging akkoord met het Rekenhof. Het wijzigingsbesluit vereenvou-
digde ten slotte de uitbetalingsprocedure.
6. Boekhouding
Een voorontwerp van ministerieel besluit wil vanaf 1 januari 1999 een verplicht
boekhoudstelsel invoeren. De centra kunnen tot dan hun huidige werkmethode
behouden, met onder meer een beperkt activiteitenverslag. Het Rekenhof heeft
erop gewezen dat zij in elk geval de gegevens moeten verschaffen die een dui-delijke toestandanalyse toelaten, met name een balans en een resultatenrekening.
Het heeft er tevens voor gewaarschuwd dat de verplichte opname van subsidie-
overschotten in de reserve er niet toe mag leiden dat de centra hun reservevor-
ming gebruiken om af te wijken van de minimale of maximale bestedingsper-centages(
398).
De minister stelde dat Kind en Gezin jaarlijks balansen en resultaten bij de cen-
tra opvraagt. Hij bevestigde dat de verplichting de reserve te besteden volgensde verhouding vastgelegd voor de subsidiebesteding, de aanwending van dereserve beperkt.
7. Extra-reglementaire subsidiëring
Kind en Gezin blijft een aantal randinitiatieven van de bijzondere opvang, die
door het nieuwe besluit geen subsidies meer kunnen genereren, verder onder-
steunen met (contractuele) projectsubsidies(
399). De toezichthoudende overheid
stemde hier stilzwijgend mee in. Het Rekenhof waarschuwde er echter voor datmoet worden vermeden dat projecten die elders op basis van reglementaire crite-
ria worden geweerd, langs deze weg toch steun bekomen. De toekenning en
besteding van de facultatieve subsidies vereisen bovendien controlemogelijkhe-den(
400). Het oprichtingsdecreet staat Kind en Gezin hoe dan ook niet toe pro-
jectsubsidies te verlenen in beleidsdomeinen die al door de Vlaamse regering
zijn geregeld.
Kind en Gezin ondersteunt met een driejarige projectsubsidie een vormingspro-
ject ter begeleiding van de introductie van het nieuwe besluit(401). De instelling
heeft de centra uitdrukkelijk verzocht eraan deel te nemen. Opleidingskosten
                                                       
398 Artikel 39 van het kinderzorgcentrabesluit bevat de bestedingspercentages van
de subsidie voor personeelskosten, werkingskosten en infrastructuur.
399 Op grond van artikel 5, § 2, van het oprichtingsdecreet van Kind en Gezin.
400 Voor de gehandicaptensector tekende de Vlaamse regering bv. een algemeen
kader voor de toekenning van bijzondere subsidies (besluit van de Vlaamse re-gering van 26 april 1995).
401 Dit project, VOCA genoemd, is een initiatief van het Verbond van Voorzienin-
gen voor Jeugd- en Gehandicaptenzorg en de Vormingscel Caritas. De totale
kosten voor een coördinator, vorming en begeleiding en automatisering zijn ge-raamd op 16,8 miljoen BEF. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 498
voor personeel en de aankoop van hardware maken deel uit van de functionele
werking van de centra en vallen in principe binnen de enveloppefinanciering.Het gesubsidieerde vormingsproject moet bijgevolg worden beschouwd als een
voordeel in natura. De subsidiebepalingen van het kinderzorgcentrabesluit ver-
bieden echter dergelijke voordelen.
De minister antwoordde dat Kind en Gezin voor de bovengenoemde projectsub-
sidies een algemeen kader aan het uitwerken is. Wat het vormingsproject betreft,
stelde hij dat de financieringsenveloppe bedoeld is voor de subsidiëring van defunctionele werking, maar geen rekening houdt met de specifieke omschake-
lingskosten. Zodoende is de vormingsondersteuning niet in strijd met de subsi-
diebepalingen.
Het Rekenhof herhaalde dat de opleiding van personeel, evenals de aankoop of
hernieuwing van hardware, inherent zijn aan de functionele werking van voor-
zieningen, ook als zij het gevolg zijn van een gewijzigde invulling van hun op-
dracht.
De minister verwees uiteindelijk naar de paragraaf ingevoegd door het wijzi-
gingsbesluit, geciteerd in het onderstaande punt 8.
8. Selectieve omschakelingstoelagen
Bijkomend merkte het Rekenhof op dat de beslissing van de raad van bestuur
van Kind en Gezin d.d. 6 oktober 1998 tot voordracht van een aantal wijzigin-gen aan de besproken reglementering, de mogelijkheid wil creëren de centra
bijzondere infrastructuursubsidies, selectieve omschakelingstoelagen  genoemd,
toe te kennen. Met die toelagen dienen de centra hun infrastructuur aan te passen
aan de gewijzigde opdracht (uitbreiding met semi-residentiële en ambulante
begeleiding, stedelijke werking,...). Het Rekenhof waarschuwde ervoor dat elkinitiatief tot infrastructuurbetoelaging in persoonsgebonden materie tot het toe-passingsgebied van het VIPA-decreet behoort.
Het wijzigingsbesluit van 18 december 1998 heeft in het oorspronkelijke kinder-
zorgcentrabesluit een paragraaf ingevoegd die Kind en Gezin toestaat maatre-
gelen te nemen voor belangrijke infrastructuurwerken en informatisering die de
opdracht en de werking van de centra ondersteunen . Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 499
BLOSO: INKOMSTEN VAN DE SPORTCENTRA
Het Rekenhof heeft in 1998 de inkomsten 1997 van de BLOSO-sportcentra
onderzocht. Eensdeels stelde het vast dat de instelling de domaniale conces-
sieovereenkomsten op rechtmatige wijze heeft gegund. In de gevallen waar
de regels van behoorlijk bestuur niet werden nageleefd, beloofde de instel-ling telkens te remediëren. Anderdeels bleek de wijze waarop de centra en
het hoofdbestuur de inkomstengegevens boekhoudkundig verwerkten, pro-
blematisch. Onder meer bij gebrek aan een uniform uitgebouwd software-
systeem voor alle centra en een koppeling van dit systeem aan dat van het
hoofdbestuur, verlopen de registratie van de informatie door de dossierbe-heerders en de informatiestroom tussen dossierbeheerders en rekenplichti-
gen, en tussen de centra en het hoofdbestuur, moeizaam. Ook in dit geval
beloofde het BLOSO beterschap. De Vlaamse Minister van Sport heeft tot opheden niet gereageerd op het onderzoeksverslag van het Rekenhof.
1.650.265
onderzocht. Dit onderzoek bevatte twee luiken, met name een rechtmatigheids-
onderzoek van de domaniale concessies en een audit naar de wijze waarop de
centra en het hoofdbestuur de inkomstengegevens boekhoudkundig verwerkten.Het Rekenhof betrok in zijn onderzoek de vijf provinciale sportcentra en het
hoofdbestuur. Het deelde de resultaten op 17 augustus 1999 mede aan de
Vlaamse Minister van Sport(
402).
2. Rechtmatigheid van de domaniale concessies
Het rechtmatigheidsonderzoek wilde een antwoord geven op de vragen of het
BLOSO de exploitatieovereenkomsten voor cafetaria en de andere langlopende
overeenkomsten heeft gesloten op grond van eenvormige criteria, of het bij de
bepaling van de contractuele voorwaarden en de prijsbepaling rekening heeft
gehouden met de regels van behoorlijk bestuur en of de concessionarissen de
overeenkomsten hebben nageleefd.
                                                       
402 In dit verslag heeft het Rekenhof de reacties van de commissaris-generaal van
het BLOSO d.d. 15 juni 1999 geïntegreerd. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 500
2.1. Gunning van concessie-overeenkomsten voor cafetaria
Hoewel de wetgeving op de overheidsopdrachten niet van toepassing is op do-
maniale concessies waarbij een bestuur tijdelijk en mits betaling van een retri-butie aan een privé-persoon de toelating geeft om exclusief en voor een welbe-
paald doel het openbaar domein te bezetten(
403), neemt het BLOSO voor de
gunning van exploitatie-overeenkomsten met centracafetaria de regels van de
concurrentie in acht (het volgt met name de procedure van de beperkte offerte-
aanvraag). Op grond van een modelbestek en een modelinschrijving selecteerthet de voordeligste offertes.
2.2. Inning van de concessievergoedingen
Enkel de controle in het BSC Gent bracht laattijdige betalingen aan het licht,
doch het centrum volgde de situatie op en zette ze volledig recht.
Bij de controle op de volledigheid van de geïnde concessievergoedingen van het
BSC Hofstade, merkte het Rekenhof een - nog niet ondertekende - onderhandseovereenkomst op, waarmee het BLOSO de concessievergoeding verminderde in
ruil voor de uitvoering van werken door de concessionaris (plaatsing van een
terrasoverdekking). Een dergelijke overeenkomst voor werken vergt echter vol-
gens de reglementering op de overheidsopdrachten een beroep op de mededin-
ging. Het BLOSO heeft medegedeeld dat het de mededinging zou respecteren ende concessionaris zou aanmanen de nog verschuldigde concessievergoedingonmiddellijk te betalen.
2.3. Ongelijke bejegening van contractanten
Het Rekenhof merkte op dat het BSC Hofstade middels langlopende overeen-
komsten een VZW liet betalen voor een botenstalplaats, terwijl het een andereeen gratis gebruiksrecht verleende. Volgens de centrumbeheerder was het de
bedoeling aldus een vroeger onevenwicht te compenseren. Het Rekenhof merkte
op dat noch het onevenwicht tussen beide overeenkomsten, noch de toekenning
van dit gratis gebruiksrecht een daad van goed beheer is, ongeacht de historische
motieven.
Het BLOSO beloofde bij afloop van de langlopende contracten rekening te zul-
len houden met de opmerkingen van het Rekenhof.
2.4. Voor de overheid nadelige overeenkomst
Het BLOSO kende een VZW op 24 januari 1995 een prioritair gebruiksrecht
van ruiterij-infrastructuur in het BSC Genk toe in ruil voor een permanente
                                                       
403 D’HOOGHE D., De gunning van overheidscontracten en overheidsopdrachten,
Administratieve Rechtsbibliotheek, algemene reeks nr. 9, p. 214. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 501
terbeschikkingstelling (tegen vergoeding) van rijklare paarden. De vereni-
ging mocht voorts, tegen een vergoeding, voor eigen rekening de cafetaria en
het woonhuis uitbaten. Zij diende het BLOSO jaarlijks een evaluatie te be-zorgen van de clubwerking.
De controle wees uit dat het BLOSO nooit een dergelijke evaluatie opvroeg. Op
verzoek van het Rekenhof vroeg de centrumbeheerder voor 1997 de documentenop, waaronder de jaarrekening. Daaruit bleek dat de terbeschikkingstelling van
de ruiterij-infrastructuur de VZW in staat had gesteld een gecumuleerd resultaat
te realiseren van 6.453.296 BEF. Bovendien vloeide ruim een derde van de ma-
nège-opbrengsten voort uit de terbeschikkingstelling van paarden aan het
BLOSO. Het Rekenhof merkte op dat deze werkwijze neerkwam op een betoe-laging in natura van de VZW. Het suggereerde dan ook gebruik te maken van de
opzegclausule om contractaanpassing te bekomen, waarbij hetzij de VZW een
vergoeding zou moeten betalen voor het prioritair gebruiksrecht, hetzij hetBLOSO een lagere vergoeding zou moeten betalen voor het gebruik van de
paarden. Daarbuiten suggereerde het voor de cafetaria-uitbating de gewone gun-
ningsprocedure te volgen (zie punt 2.1).
Het BLOSO deelde mede dat de prijs voor het gebruik van de paarden realis-
tisch is. Volgens het Rekenhof zal de oplossing dus moeten liggen in een aan-
passing van de gebruiksvergoeding voor de ter beschikking gestelde infrastruc-tuur. Voorts beloofde het BLOSO de cafetaria bij het aflopen van de overeen-komst te zullen onderwerpen aan een afzonderlijke gunning.
3. Audit van de inkomsten
Gelet op het belang van de ontvangsten die de BLOSO-centra op kasbasis boe-
ken, onderzocht het Rekenhof de verwerking van deze inkomsten in de centra enin de boekhouding van het hoofdbestuur. Het ging in het bijzonder na of de ver-
werking beantwoordde aan de auditdoelstellingen inzake volledigheid, registra-
tie, autorisatie en interne controle, en onderzocht de organisatie van de financi-
ele controles van het hoofdbestuur op de centra en de verwerking door de cen-
trale BLOSO-boekhouding van de centragegevens. Aan deze audit liet het Re-kenhof een analyse voorafgaan van het geïnformatiseerde verwerkingssysteemdat de centra hanteren.
3.1. Geïnformatiseerd verwerkingssysteem
De informatisering van de administratieve verwerking van de diverse activitei-
ten van de BLOSO-centra nam een aanvang in 1991. Het was de bedoeling voorde centra gezamenlijke gegevensbanken te ontwikkelen. In 1992 gunde het
BLOSO in dit verband een aantal informatiseringsopdrachten onderhands aan
een zelfde softwareontwikkelaar(
404). Het resultaat was een softwarepakket
                                                       
404 Onder verwijzing naar artikel 17, § 2, eerste lid, van de wet van 14 juli 1976 op
de overheidsopdrachten, dat onderhands gunnen toestaat van opdrachten met Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 502
(maatsoftwerk), met diverse modules. Het Rekenhof heeft kritiek geleverd op de
opsplitsing van de automatiseringsopdracht teneinde onderhands te kunnen gun-nen.
Het Rekenhof heeft in eerste instantie opgemerkt dat het maatsoftwerk onvolle-
dig is: het biedt enkel voor sportkampen en sportlessen de mogelijkheid alle
gegevens van inschrijving tot betaling geïnformatiseerd te verwerken. Gegevens
over andere organisaties (sportklassen, schoolsportkampen, blijf-fit verblijven,
enz.) verschijnen pas in het maatsoftwerk naar aanleiding van een geldelijketransactie(
405). Andere gegevens over die activiteiten bekomt het BLOSO bijge-
volg op niet geïnformatiseerde wijze, wat uniformiteit van de gegevensuitwisse-
ling tussen de verschillende centra en de informatiedoorstroming naar hethoofdbestuur bemoeilijkt. Aldus ontstaan tussen de centra onderling verschillenin de opvolging van de inkomstenverwerving.
3.2. Audit in de BLOSO-centra
Het systeem van gebruiks- en verblijfsovereenkomstenregisters laat maar toe de
onvolledigheid beschreven onder punt 3.1 op te vangen, in de mate dat er wer-
kelijk op toegezien wordt dat de inschrijving van alle contracten en facturen
volledig en snel geschiedt en dat betalingsdata en herinneringen nauwkeurigworden bijgehouden. Het onderzoek toonde op dit vlak tekortkomingen aan.
Het BLOSO antwoordde het initiatief te hebben genomen het maatsoftwerk tot
alle inkomsten uit te breiden.
Verder merkte het Rekenhof de nood aan een gestructureerde informatiedoor-
stroming op. In de meeste centra brengen de dossierbeheerders de rekenplichtige
noch van het afsluiten van contracten, noch van de facturen, op de hoogte. Bij
ontstentenis van een geïnformatiseerde verwerking van de contracten, is hetnochtans aangewezen dat de rekenplichtige, als financieel verantwoordelijke van
het centrum, alle boekhoudkundige documenten centraliseert en instaat voor de
uitwerking van een uniform boekhoudsysteem, dat los staat van de onderschei-den dossierbeheerders. Op deze manier zou de rekenplichtige bovendien een
duidelijk zicht krijgen op de achterstallige betalingen – een essentieel onderdeel
van zijn taak. In de meeste centra beschikken thans enkel de dossierbeheerdersover systematische informatie daarover.
                                                       
een beperkte uitgave (artikel 48 van het koninklijk besluit van 22 april 1997
stelt dit bedrag vast op 1.250.000 BEF).
405 Bij zijn controle van de jaarrekening 1995 van het BLOSO had het Rekenhof al
opgemerkt dat de beperking van de gegevens van de centra tot de betalingsver-
richtingen in de boekhouding van het hoofdbestuur een vertekend beeld van debalans van het BLOSO gaf. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 503
Het BLOSO heeft geantwoord dat de uitbreiding van het maatsoftwerk tot alle
inkomsten zou leiden tot een duidelijke organisatie van de communicatie tussendossierbeheerders en rekenplichtige.
Met het oog op een correcte en doorzichtige facturatie, wees het Rekenhof erop
dat ook daar nood is aan een gestructureerde informatiedoorstroming (gebruikte
infrastructuur, overnachtingen, maaltijden, deelnemersaantallen,…), dat de ta-
rieflijsten die de raad van bestuur heeft goedgekeurd, in de praktijk erg onvolle-
dig blijken te zijn(
406) en dat precieze definities voor de inhoud van de opbreng-
stenrekeningen ontbreken(407).
Het BLOSO kondigde aan dat het de tarieflijst zal aanvullen met de specifieke
tarieven van toepassing in bepaalde centra en gaf toe dat de inhoud van de op-
brengstenrekeningen een betere definiëring behoeft.
4. Audit in het hoofdbestuur
Het hoofdbestuur beperkt de controle in de centra tot een vergelijking van de
manuele registratie van financiële verrichtingen in de afrekeningsstaten die de
centra maandelijks voorleggen, met die van het maatsoftwerk. Controle op de
volledigheid van de financiële verrichtingen, de bevoegdheid van de centrum-
verantwoordelijke en de eenvormigheid van de aanrekeningen en het registratie-
proces in de onderscheiden centra, ontbreekt.
Voorts doken bij de controle van de wijze waarop het hoofdbestuur de gegevens
van de centra manueel in zijn boekhouding (Ross-systeem) inbracht(408), ver-
schillen op met het maatsoftwerk, zowel in benamingen van opbrengstenreke-
ningen als in concrete cijfergegevens.
Het BLOSO is zich bewust van de beperkingen van zijn controles in de centra
en zou vanaf september 1999 een uitgebreid controleprogramma invoeren. Het
zou voorts in 1999 de anomalieën in zijn boekhouding rechtzetten. Tegen eind2000 plant het de integratie van de maatsoftware in het Ross-systeem.
                                                       
406 Tal van zogenaamde officiële centratarieven konden niet terugvallen op een
document van de raad van bestuur of het afdelingshoofd (bv. klimmen voor
scholen, verbeterde maaltijd, gaanderij, kunstlicht atletiekpiste, abonnement
powerzaal,...). Voor activiteiten zonder specifiek tarief bepaalde de centrumbe-heerder er soms zelf een, zonder instemming van het afdelingshoofd (bv. ver-huring paviljoen - 5.000 BEF per dag).
407 Een centrum boekte bv. onder inkomsten weekendverblijven  alle verblijven
(niet noodzakelijk in het weekend) door individuele gebruikers, terwijl het der-
gelijke verblijven ook boekte onder inkomsten stages derden  en inkomsten sta-
ges buitenland .
408 Bij gebrek aan een rechtstreekse verbinding tussen beide systemen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 504
5. Conclusie
Terwijl het Rekenhof in het verleden nog opmerkte dat het BLOSO de jachtha-
ven-ligplaatsen niet steeds als een goede huisvader beheerde(409), heeft het uit
zijn rechtmatigheidsonderzoek geconcludeerd dat de instelling dit wel doet voor
haar domaniale concessies, waar zij de regels van de concurrentie in acht neemt.
Voor de paar gevallen waarbij het opmerkingen formuleerde, beloofde hetBLOSO die bij de eerste contractuele mogelijkheid te remediëren.
De audit heeft aangetoond dat zich wel problemen situeren in de interne infor-
matieverwerking en -doorstroming (zowel tussen dossierbeheerders en reken-plichtigen als tussen de centra en het hoofdbestuur), dit onder meer wegens de
onvolledigheid van de informatisatie van de administratieve verwerking. Ook
daar heeft het BLOSO beterschap beloofd: het zou het bestaande softwarepakketvan de centra uitbreiden en voorzien in een koppeling met het boekhoudsysteem
in het hoofdbestuur.
                                                       
409 Boek van het Rekenhof 1995, stuk 11 (1995-1996) - Nr.1, p.63. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 505
DIENST VOOR DE SCHEEPVAART: PERSONEELSAAN-
GELEGENHEDEN
Medio 1998 onderzocht het Rekenhof de personeelsuitgaven 1997 van de Dienst
voor de Scheepvaart. Behalve over een aantal tekortkomingen in de concrete
personeelsdossiers, voerde het met de Vlaamse Minister van Vervoer briefwis-seling over de verplichte compensatie van de meerkosten van het personeels-
statuut. De instelling kon immers niet aantonen deze compensatie te hebben
gerealiseerd. De bescheiden besparingen die zij dankzij verhoogde scheeps-
rechten toch realiseerde, werden bovendien geneutraliseerd door de kostprijs
van het grote aantal overuren dat onderbezette afdelingen presteerden. HetRekenhof waarschuwde ervoor dat een te krappe invulling van de personeels-
formatie kan leiden tot de verwaarlozing van onderhoudswerken, en, op termijn,
hogere kosten. Voorts vestigde het Rekenhof de aandacht van de minister op de
ontoereikende interne controle op de personeelscyclus en de toekenning van
vergoedingen en toelagen zonder rechtsgrond of op onrechtmatige wijze. Deminister was het overwegend eens met de opmerkingen.
1. Personeelsstatuut en -formatie
De Dienst voor de Scheepvaart (DS) is sinds 1 januari 1989 als gewestinstelling
van categorie B belast met de exploitatie en het onderhoud van het Albertkanaal
en de Kempense kanalen(
410). De instelling financiert haar werking met eigen
ontvangsten (ongeveer 570 miljoen BEF per jaar, vooral scheepvaartrechten en
cijnzen) en een dotatie van het Vlaams Gewest(411). Buitengewoon onderhoud en
investeringsuitgaven(412) neemt de algemene uitgavenbegroting van het Vlaams
Gewest rechtstreeks ten laste. Een raad van bestuur beheert de instelling.
De Vlaamse decreetgever heeft de Vlaamse regering de bevoegdheid toegekend
het personeelsstatuut en de personeelsformatie van de Vlaamse openbare instel-
                                                       
410 Wet van 8 augustus 1988 tot wijziging van de bijzondere wet van 8 augustus
1980 tot hervorming der instellingen en de bijzondere wet van 16 januari 1989
betreffende de financiering van de Gemeenschappen en de Gewesten. De hui-
dige DS is ontstaan uit de federale Dienst voor de Scheepvaart - Office de la
Navigation , opgericht bij wet van 13 augustus 1928, die op 17 mei 1976 werd
opgesplitst in twee autonome openbare instellingen met respectieve zetels inHasselt en Luik.
411 De dotatie bestond voor 1997 uit 297.900.000 BEF.  Daarbij kwam een bijko-
mende dotatie van 20.100.000 BEF.
412 166.6 miljoen BEF investeringen werden opgedragen door de DS zelf; 299.8
miljoen droeg de Vlaamse Gemeenschap op. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 506
lingen vast te stellen(413). De Vlaamse regering heeft dit voor de DS gedaan op 1
juni 1995. De instelling bekwam een statuut dat in grote mate een kopie was vanhet Vlaams personeelsstatuut(
414). Op 23 juli 1997 bepaalde de Vlaamse regering
de personeelsformatie op 507 eenheden, verdeeld over vier afdelingen. Het me-
rendeel van de personeelsleden bevindt zich in de niveaus E en D, onder meerhet personeel van de waterwegen en de regies; slechts 4% bevindt zich in niveau
A. Het personeelsbestand schommelt tussen 450 en 460 eenheden (dit betekent
een bezettingsgraad van 88,7 %). Daarbuiten zijn een 25-tal contractuele perso-neelsleden in dienst.
De uitbreiding van de verlofregeling van 24 naar 35 dagen bracht voor de in-
stelling een verlies van ongeveer 20 fulltime equivalenten. De DS, die continu-diensten moet onderhouden, vangt dit verlies wat het personeel der waterwegen
betreft op door het personeel veel overuren te laten presteren en door inschake-
ling van personeel uit de regieploeg, dat dan weer onbeschikbaar wordt voor
onderhoudswerken. Vooral de afdeling exploitatie, die voor de sluisbediening
instaat, en de afdeling logistiek, die herstellingswerken uitvoert, brengen veeloveruren in kaart.
In de periode 1993-1997 stegen de personeelslasten tot ongeveer 519,6 miljoen
BEF per jaar, dit is ongeveer 60% van het jaarlijks uitgaventotaal van de instel-
ling (856,1 miljoen BEF)(
415).
2. Onderzoek van de personeelsuitgaven 1997
1.583.754
Medio 1998 heeft het Rekenhof de personeelsuitgaven 1997 van de DS onder-
zocht. Behalve voor de reglementaire akten in een steekproef van personeels-
dossiers, had het onder meer aandacht voor de compensatie van de meerkosten
van het personeelsstatuut, de bestaande interne controle binnen de personeelscy-
clus en de toekenning van vergoedingen en toelagen. Het deelde zijn vaststellin-gen op 9 september 1998 mede aan de Vlaamse Minister van Vervoer. In zijn
antwoord van 8 januari 1999 was de minister het overwegend eens met de op-
merkingen van het Rekenhof. Op een aantal punten bleef echter onenigheidbestaan, wat op 17 mei 1999 heeft geleid tot een nieuwe brief van het Rekenhof.
                                                       
413 Decreet van 7 juli 1998 tot wijziging en opheffing van sommige bepalingen
van decreten en wetten betreffende sommige Vlaamse openbare instellingen en
tot opheffing van wettelijke bepalingen inzake prioritaire aanwerving bij
Vlaamse openbare instellingen. Voorheen was de DS onderworpen aan de re-geling voor het rijkspersoneel (koninklijk besluit van 8 januari 1973 tot vast-stelling van het statuut van sommige instellingen van openbaar nut).
414 Dit is niet vanzelfsprekend, daar de opdrachten van de instelling niet in de lijn
liggen van die van een klassieke administratie. Een grote groep personeelsle-
den werkt bv. voor de bediening van de sluizen in continudiensten.
415 Zo ook de 107 miljoen BEF pensioenlasten als personeelsuitgaven worden
beschouwd, loopt dit percentage op tot 73. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 507
3.1. Compensatie van de meerkosten van het personeelsstatuut
Zoals voor alle instellingen die een op het Vlaams personeelsstatuut geïnspireerd
personeelsstatuut invoerden, diende ook de DS de meerkosten verbonden aan de
invoering van de nieuwe salarisschalen te compenseren door, in eerste instantie,
een vermindering van het personeelsbestand. Uit het begrotingsakkoord van de
Vlaamse Minister van Financiën en Begroting terzake blijkt dat de DS de meer-kosten van zijn nieuwe personeelsstatuut zou compenseren deels met afvloeiin-
gen, deels met indijking van afwezigheden wegens ziekte en deels met meeront-
vangsten uit scheepvaartrechten(
416).
Het Rekenhof heeft opgemerkt dat uit geen enkel stuk blijkt dat de dienst de
eerste twee besparingen heeft gerealiseerd: er is geen netto-uitstroom van perso-
neel (tegenover 32 pensioneringen staan sinds 1995 ook 32 aanwervingen) en deinstelling beschikt niet over cijfermateriaal dat wijst op besparingen ingevolgeeen indijking van afwezigheden wegens ziekte(
417).
Het Vlaams Gewest kon bijgevolg zijn budgettaire tegemoetkoming niet sub-
stantieel verlagen. De gedeeltelijke compensatie die er alsnog kwam, is uitslui-
tend toe te schrijven aan een verhoging van de scheepvaartrechten. Die zijn
echter conjunctuurgebonden en aldus niet volledig beheersbaar.
Bovendien neutraliseerde de kostprijs van het grote aantal overuren dat de on-
derbezette afdelingen exploitatie en logistiek presteerden (een equivalent van
ruim 15 voltijdse eenheden) de feitelijke besparing op de personeelsformatie.
Deze handelwijze druist overigens in tegen de doelstelling van het kwalitatief
sectoraal akkoord 1995-1996, waarbij de Vlaamse regering zich uitsprak voor de
terugdringing van overuren als arbeidsherverdelende maatregel(418).
                                                       
416 De DS achtte een volledige compensatie onhaalbaar omdat hij al met een mi-
nimumbezetting werkte. De afgevaardigde van Financiën en Begroting onder-schreef deze conclusies. De Vlaamse Minister van Financiën en Begroting
stemde uiteindelijk in met een gedeeltelijke compensatie, aan te vullen met een
aanvullende dotatie. Later bleek dat die dotatie er niet zou komen en diende deDS op termijn toch zelf de vereiste middelen vrij te maken. In de begrotings-voorstellen 1998 wees de DS nogmaals op zijn personeelskrapte en vroeg hijeen supplementair aanwervingskrediet. Tijdens de technische bilaterale begro-
tingsbesprekingen werd dit voorstel echter afgewezen.
417 De raad van bestuur vertrouwde de controle op de ziektafwezigheden eind
1995 toe aan een privé-organisme, maar het effect hiervan uit zich niet onmid-dellijk in de cijfers. Overigens heeft de DS geen specifiek beleid ten aanzienvan afwezigheden ontwikkeld, wellicht in de verwachting dat het privé-organisme dit zou doen. De dienst maakt geen gebruik van de statistieken die
de firma jaarlijks voorlegt en volgt het compensatie-effect niet financieel op.
418 Op verzoek van Ambtenarenzaken dienden de VOI's in dit verband het aantal
overuren en de reden ervoor in kaart te brengen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 508
Het Rekenhof waarschuwde er ten slotte voor dat een te krappe invulling van de
personeelsformatie zou kunnen leiden tot de verwaarlozing van preventieveonderhoudswerken, met, op termijn, een kostenverhogend effect.
De minister heeft geantwoord dat de DS toch een - weliswaar bescheiden -
netto-uitstroom heeft verwezenlijkt, dat het aantal ziektedagen merkelijk lager
lag dan in 1994 en dat het toegenomen aantal vakantiedagen een verlies aan
arbeidskrachten betekende voor een instelling die inderdaad met een perso-
neelstekort kampt.
In zijn repliek heeft het Rekenhof erop gewezen dat de minister geen oplossin-
gen heeft voorgesteld voor het personeelstekort.
3.2. Interne controle op personeelsuitgaven
Een adequaat intern controlesysteem is opgebouwd rond een aantal pijlers: com-
petent en betrouwbaar personeel met duidelijke taken en verantwoordelijkheden,
een goede scheiding van de verschillende functies, het bestaan van een sluitendsysteem van goedkeuringen en volmachten met aanduiding en begrenzing van
de bevoegdheden, een geheel van controleprocedures en -documenten, fysieke
beveiliging van activa en bestanden en een onafhankelijke controle op de ver-richtingen (interne auditdienst).
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat in de DS een aantal van die pijlers ontbreekt
of gebreken vertoont. Zo houdt het ontbreken van juridisch geschoold personeelin de instelling een risico in voor de correcte toepassing van de regelgeving; zijn
de verschillende weddenregistratie en -uitbetalingsfuncties in onvoldoende mate
gescheiden(
419) en ontbreekt voor contractuele personeelsleden een formele
aanwervingsprocedure (420). Het Rekenhof heeft de minister in dit licht tal van
concrete aanbevelingen gedaan(421).
De minister beloofde een gevolg te zullen geven aan deze opmerkingen en aan-
bevelingen.
3.3. Toelagen en vergoedingen
Al in 1982 vestigde het Rekenhof er de aandacht op dat de DS zonder rechts-
grond verscheidene vergoedingen en toelagen toekende aan bepaalde perso-
neelscategorieën. Het nieuwe personeelsstatuut heeft op dit vlak nog steeds geen
                                                       
419 Aangezien de DS geen beroep doet op een sociaal secretariaat, is een goed
uitgebouwde functiescheiding onontbeerlijk.
420 Nu eens geschiedt de werving langs de VDAB, dan weer op voorspraak van
een lid van de raad van bestuur of leidinggevende van de instelling.
421 Bv. de toegang tot de vaste personeelsgegevens beperken en beveiligen, wijzi-
gingen van personeelsgegevens doen ondertekenen door de betrokkenen, eeninterne auditfunctie oprichten, ... Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 509
sluitende regeling bewerkstelligd. In de praktijk bestaan een dertigtal verschil-
lende vergoedingen en toelagen van wisselend budgettair belang(422). De bedra-
gen van sommige vergoedingen en toelagen zijn van zeer geringe omvang. Het
budgettair belang van de onderscheiden toelagen bedroeg voor 1997 nagenoeg
70 miljoen BEF op een totaal aan personeelsuitgaven voor dat jaar van ongeveer500 miljoen BEF. Ondanks het gebruik van informatica, brengt het attesteren en
boekhoudkundig verwerken van de geleverde prestaties of gemaakte kosten,
hoge administratieve kosten met zich.
De minister antwoordde dat de dienst al verscheidene malen tevergeefs dossiers
heeft ingediend om de vergoedingen en toelagen bij besluit te officialiseren en
dat hij nu zou proberen ze te doen opnemen in het instellingsspecifiek be-sluit(
423).
Het Rekenhof formuleerde vervolgens opmerkingen over het onrechtmatige
karakter van de toekenning van een aantal specifieke toelagen of vergoedingen,
onder meer de toekenning van de forfaitaire jaarlijkse toelage die het besluit van
de Vlaamse regering van 27 januari 1988 de voorzitter van de raad van bestuur
verleent(424) aan alle leden van de raad van bestuur en aan de administrateur-
generaal; toekenning van presentiegelden volgens hetzelfde besluit aan de leden
van de zogenaamde promotiecommissie, die evenwel geen onderdeel is van de
raad van bestuur; verkeerdelijk berekende verantwoordelijkheidspremies aan
burgerlijke ingenieurs; kastoelagen aan de personeelsleden belast met de inning
van de scheepvaartrechten en de kassier van de directie, terwijl zij geen financi-ele rekening beheren; forfaitaire toelagen aan sluisbedienaars in de zomerperio-de, kaderend in de pleziervaart; enz.
De minister heeft op bijna alle opmerkingen positief gereageerd.
3.4. Opmerkingen uit de dossiercontrole
Een gestratificeerde steekproef(
425) heeft verscheidene fouten aangetoond bij de
berekening van de schaalanciënniteit, de vaststelling van de geldelijke anciën-niteit, de aanwerving van contractuele personeelsleden en onrechtmatige loop-
baanbevorderingen. De minister was het doorgaans eens met deze opmerkingen
en zou er gevolg aan geven.
                                                       
422 Overuren kosten jaarlijks ruim 6,5 miljoen BEF, de toelage voor rijwielenon-
derhoud nog geen 15.000 BEF.
423 Dat naast het stambesluit geldend voor alle instellingen, per instelling bijko-
mende, instellingsspecifieke regels moet bundelen.
424 Dat de DS is gerangschikt in de categorie III van instellingen ressorterend
onder dit besluit, houdende sommige maatregelen tot harmonisatie van de toe-lagen en presentiegelden aan (...) voorzitters en leden van (...) raden van be-stuur van instellingen en ondernemingen die onder de Vlaamse regering res-sorteren.
425 Voor alle vroeger bestaande graden werd minstens één dossier geselecteerd. In
totaal zijn 110 dossiers van statutaire personeelsleden en 9 dossiers van con-tractuele personeelsleden gecontroleerd. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 510
3. Terugvordering
Het Rekenhof heeft, rekening houdend met de wettelijke verjaringstermijnen,
aangedrongen op terugvordering van alle onregelmatig toegekende salarissen,vergoedingen en toelagen. Een decretale bepaling, ertoe strekkende deze voor-
delen alsnog te behouden(
426), werd na de verslaggeving door het Rekenhof(427)
echter niet behouden(428).
                                                       
426 Ontwerp van decreet houdende aanpassing van de algemene uitgavenbegroting
van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 1999, stuk 19 (1998-1999) - Nr. 1 van 21 april 1999, p. 20.
427 Verslag van het Rekenhof over het onderzoek van de ontwerpen van decreet
houdende aanpassing van de middelenbegroting en van de algemene uitgaven-
begroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 1999, stuk 21
(1998-1999) - Nr.1, van 26 april 1999, p.11.
428 Stuk 19 (1998-1999) - Nr. 3, van 30 april 1999, p.42. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 511
NV MAATSCHAPPIJ VAN DE BRUGSE ZEEVAARTIN-
RICHTINGEN: PERSONEELSAANGELEGENHEDEN
Eind 1998 heeft het Rekenhof de personeelsuitgaven 1997 van de NV MBZ
onderzocht. Aangaande de besparingen ter compensatie van het nieuwe perso-
neelsstatuut, heeft het opgemerkt dat de berekening ervan actualisatie behoeft.De MBZ moet overigens nog aantonen dat zij deze besparingen inderdaad heeft
verwezenlijkt. Ruim vier jaar na de inwerkingtreding van het nieuwe personeels-
statuut beschikt de instelling bovendien nog altijd niet over een goedgekeurde,
aangepaste personeelsformatie. Aanwervings- en bevorderingsbeslissingen van
na 1 januari 1995 missen bijgevolg rechtsgrond. Voorts heeft het Rekenhof ge-wezen op onduidelijkheden in het statuut van havenkapiteins, het ontbreken van
een rechtsgrond voor diverse weddentoelagen en vergoedingen en het aan con-
tractuele personeelsleden toebedelen van kerntaken. Ten slotte heeft de MBZ tot
op heden geen gebruik gemaakt van de instrumenten loopbaanversnelling, loop-
baanvertraging of managementtoelagen, die een dynamisch personeelsbeleid inde hand kunnen werken. De minister heeft tot op heden niet geantwoord op deopmerkingen.
1. MBZ
De Maatschappij van de Brugse Zeevaartinrichtingen (MBZ), opgericht op 26
november 1895, is een publiekrechtelijke vereniging in de juridische vorm vaneen NV(
429). Zij is ondergebracht in categorie B van de instellingen vermeld in
de wet van 16 maart 1954 en haar raad van bestuur beschikt dus, onder het toe-
zicht van de overheid, over een ruime autonomie. Op 1 januari 1989 is de instel-ling een gewestinstelling geworden(
430).
De ontvangsten van de MBZ bestaan vooral uit havenrechten en verhuurinkom-
sten van loodsen, kranen, gronden, enz. In 1997 bedroegen de bedrijfsopbreng-sten ruim 1 miljard BEF. De MBZ gaf in 1997 ongeveer 936 miljoen BEF uit,
voornamelijk aan diensten en diverse goederen (450 miljoen BEF) en aan de 177
personeelsleden (292 miljoen BEF). De instelling maakte ruim 111 miljoen BEF
winst. Zij ontvangt geen exploitatiesubsidies, maar wel kapitaalsubsidies voor
haar investeringen (276.774.222 BEF).
                                                       
429 Artikel 5 van de overeenkomst van 1 juni 1894 tussen de Belgische Staat, de
stad Brugge en twee ingenieurs betreffende de bouw van het havencomplex
Brugge-Zeebrugge, de oprichting van een naamloze vennootschap MBZ en de
concessie van de exploitatie van het complex.
430 Bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen, artikel 6,
§ 1, I, 3°, en X. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 512
Van 1993 tot 1997 stegen de personeelsuitgaven met meer dan 20%, namelijk
van 179 miljoen BEF tot 217 miljoen BEF. Deze stijging is te wijten aan deinvulling van de personeelsformatie en de invoering, op 1 januari 1995, van een
vernieuwd personeelsstatuut met eraan gekoppelde baremaherziening, geïnspi-
reerd op het Vlaams personeelsstatuut. De instelling diende de meerkosten inge-volge deze baremaherziening in vijf jaar te compenseren, in principe door de
niet-vervanging van op rust gestelde personeelsleden. De MBZ wees er echter
op dat de aard van haar opdrachten (continu- of semi-continudiensten) deze
mogelijkheid beperkte en kreeg van de Vlaamse Minister van Financiën en Be-
groting in het begrotingsakkoord de toestemming een gedeelte van de meerkos-ten te compenseren door hogere inkomsten.
2. Controle door het Rekenhof
1.583.757
Eind 1998 heeft het Rekenhof de personeelsaangelegenheden 1997 van de MBZ
onderzocht. Behalve voor de reglementaire akten in een steekproef van perso-neelsdossiers, had het onder meer bijzondere aandacht voor de interne controle
binnen de personeelscyclus, de functie- of prestatiegebonden toelagen, het be-
leid ten aanzien van contractuele personeelsleden en het personeelsbeleid (in-
vulling van de formatie, delegatie van bevoegdheden, evaluatieprocedure en
vaststelling van doelstellingen voor de functiehouders). Het deelde zijn vaststel-lingen op 13 april 1999 mede aan de Vlaamse Minister van Vervoer. Daar het
antwoord van de minister uitbleef, stuurde het Rekenhof op 24 september 1999
een herinneringsbrief.
3. Compensatie van de meerkost van het personeelsstatuut
De MBZ berekende het gedeelte van de meerkosten dat zij uiteindelijk diende te
compenseren op de personeelskosten op ruim 40,7 miljoen BEF. Het Rekenhof
heeft opgemerkt dat de berekeningen die tot dit bedrag leidden, achterhaald
waren. Zij steunden onder meer op de toekenning van een managementtoelage.
Een dergelijke toekenning vond tot op heden echter niet plaats. Voorts over-
schatte de berekening de kosten verbonden aan de functionele loopbaan.
Verder stemmen de cijfers over aanwerving en afvloeiing in het verslag van de
personeelsbezetting niet overeen met die vermeld in de sociale balans of in hetoverzicht dat de MBZ op vraag van het Rekenhof voorlegde.
Het Rekenhof heeft dan ook geconcludeerd dat een actualisatie van de compen-
satieberekening en van de gerealiseerde besparingen vereist is. Tevens dient de
MBZ aan te tonen dat zij de extra inkomsten waarvan sprake in het begrotings-
akkoord, heeft gerealiseerd. Ten slotte is het aangewezen dat de MBZ haar jaar-lijkse overzichten van de personeelsbezetting(
431) en de ermee verbonden aan-
wervingsplannen terugkoppelt naar de te realiseren besparingen. Tot op heden
heeft zij dit niet gedaan.
                                                       
431 Ter uitvoering van de artikelen V 1 en V 2 van het personeelsstatuut. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 513
4. Statuut van de havenkapitein
Het Rekenhof heeft gewezen op de onduidelijkheid in verband met de admini-
stratieve en geldelijke gevolgen van tuchtstraffen die aan havenkapiteins kunnenworden toegekend. Elke zeehaven van het Rijk heeft een havenkapiteindienst.
Het statuut van havenkapitein is bij wet geregeld(
432). Bij de regionalisering van
het havenbeleid rees er twijfel over of de bevoegdheid havenkapiteins te benoe-
men zomaar op de Vlaamse regering kon overgaan. Immers, havenkapiteins
treden op als officier van de gerechtelijke politie en hulpofficier van de procu-reur des Konings, wat federale bevoegdheden zijn. De Raad van State oordeelde
echter dat de bijzondere wetgever het gehele havenbeleid heeft overgedragen,
inclusief de bevoegdheid tot organisatie van de havenkapiteindiensten en debenoeming van de kapiteins. In die zin benoemde de Vlaamse regering op 22juli 1998 een nieuwe havenkapitein bij de MBZ.
De Vlaamse regering is bevoegd het personeelsstatuut van de MBZ, en dus ook
van de havenkapiteindienst, vast te stellen, zij het binnen de perken van de nog
geldende wet. In het nieuwe personeelsstatuut van de MBZ verwijst de Vlaamse
regering dan ook naar deze wet wat betreft de aanwerving van de havenkapi-teins. Deze wet regelt enerzijds de aanwervingsvoorwaarden, maar anderzijds
ook de tuchtstraffen. Hierbij rijst een conflict met het koninklijk besluit van
26 september 1994 tot bepaling van de algemene principes, dat stelt dat het sta-
tuut ook de gevolgen van tuchtstraffen moet bepalen. En die zijn in de wet voor
havenkapiteins niet bepaald. Het personeelsstatuut bevat hierover enkel bepalin-gen in algemene zin, die niet zomaar mutatis mutandis op havenkapiteins toe-passelijk zijn.
5. Interne controle op personeelsuitgaven
Hoewel de interne controle op de personeelsuitgaven, mede dankzij de tussen-
komst van een VZW, en de toepasselijke informaticatoepassing voldoen, heefthet Rekenhof de personeelsdienst gesuggereerd nieuwe of gewijzigde salarisfi-
ches, alsook de maandelijkse lijst van ingebrachte transacties, voor te leggen aan
het hoofd van de afdeling Administratieve Diensten en regelmatig de prestaties
vermeld op de tijdsbestedings- en werkbons te vergelijken met de gegevens op
de aanvragen van betaling van prestatie- en functiegebonden toelagen.
6. Personeelsbehoeften: formatie, bezetting en planning
Ruim vier jaar na de inwerkingtreding van het nieuwe personeelsstatuut beschikt
de instelling nog altijd niet over een door de Vlaamse regering goedgekeurde
personeelsformatie die is aangepast aan de nieuwe graden en niveaus. Aanwer-
vings- en bevorderingsbeslissingen van na 1 januari 1995 missen bijgevolgrechtsgrond. De personeelsformatie is overigens een fundamenteel instrument
voor het voeren van een personeelsbeleid. Het Rekenhof heeft dan ook aange-
drongen op de onverwijlde opstelling van een personeelsformatie.
                                                       
432 Wet van 5 mei 1936. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 514
Het Rekenhof heeft er tegelijk voor gewaarschuwd dat de personeelsformatie
1993(433), die eind 1997 slechts voor 60% ingevuld was (151 op 248 betrekkin-
gen), geen geschikt uitgangspunt is: de nieuwe formatie dient immers het aantal
betrekkingen weer te geven dat de instelling nodig heeft voor de uitvoering van
de permanente taken die voortvloeien uit haar opdrachten. De uitbreiding van deformatie 1993 met 28 extra betrekkingen kwam uitsluitend aan de financiële
verzuchtingen van het personeel tegemoet. Ter uitvoering van deze formatie
kregen ruim 60 personeelsleden hetzij een hogere weddenschaal, hetzij een be-
vordering in graad, wat resulteerde in een niet te verwaarlozen verhoging van de
personeelsuitgaven. De bijkomende wervingsbetrekkingen ter aanpassing enversterking van de uitvoerende staf kregen daarentegen geen invulling.
Evenmin voldoet het voorstel van nieuwe personeelsformatie dat de raad van
bestuur op 12 september 1995 goedkeurde. Dit voorstel beantwoordt immers
niet aan de quota voor bevordering die het personeelsstatuut oplegt. Afwijkingenvergen dan ook een grondige motivering.
Om de Vlaamse regering in staat te stellen een aangepaste personeelsformatie
uit te werken, moet de MBZ haar precieze gegevens verschaffen over de perso-neelsbehoeften. Die behoeften moet zij afleiden uit haar doelstellingen en, bij-
gevolg, uit het globale activiteitenprogramma. Zo is er in het bijzonder nood aan
concrete, kwantitatieve gegevens over werkhoeveelheid en over de gemiddelde
prestatie per personeelslid, rekening houdend met de taakorganisatie (bv. speci-
alisatie of polyvalentie) en de effectief beschikbare arbeidstijd (bv. met incalcu-latie van verloven en ziekteafwezigheid). Wil de regering - zoals in de formatie
van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap - ook de graad van afdelings-
hoofd opnemen, dan dient de MBZ de afdelingenstructuur te verantwoorden.
De totstandkoming van een personeelsformatie is een aangelegenheid die meer
openbare instellingen betreft. Het komt dan ook de Vlaamse Minister van Amb-
tenarenzaken toe de instellingen daarover richtlijnen en een methodologie teverstrekken. Daarbij dient evenzeer aandacht uit te gaan naar de kwalitatieve
personeelsvereisten. Enkel aan dergelijke richtlijnen zijn de voorstellen van de
raad van bestuur toetsbaar.
7. Toelagen en vergoedingen
In de periode 1993-1997 bedroegen de toegekende vergoedingen en toelagen op
jaarbasis 22 miljoen BEF. Tien miljoen BEF daarvan betrof overuren. Prestatie-gebonden toelagen en vergoedingen verhouden zich tot de salarissen als 1 op 10.
Het Rekenhof heeft eensdeels een aantal meer algemene opmerkingen over de
MBZ-vergoedingen en -toelagen gemaakt:
                                                       
433 Besluit van de Vlaamse regering van 7 oktober 1993. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 515
• Alleen de Vlaamse regering kan toelagen en vergoedingen toekennen en de
toekenningsvoorwaarden vaststellen(434). In die zin ontbreekt tot op heden
de rechtsgrond voor de toekenning door de MBZ van een jaarlijkse produc-tiviteitspremie van 15.000 BEF, de terugbetaling van telefoonkosten, de
toekenning van een toelage voor de bediening van een elektrisch bewogen
kunstwerk en de verhoging van de hoogtepremie tot 25% van het uurloon en
van de verantwoordelijkheidspremie voor de bediening van havenkranen tot
50 BEF per uur.
• De MBZ dient onverwijld een inventaris te maken van de hinderlijke, onge-
zonde en gevaarlijke werken die in aanmerking komen voor de toekenningvan een toelage. Een dergelijke lijst kan dan in de plaats komen van de be-
staande partiële regelingen, die overigens toetsing aan de gewijzigde eco-
nomische en technische omgeving van de instelling behoeven.
• Voor statutaire personeelsleden zijn enkel de voordelen waarvan de toeken-
ningsmodaliteiten tot 1 augustus 1990 werden vastgesteld in wettelijke, re-
glementaire of statutaire bepalingen, vrijgesteld van sociale zekerheidsbij-
dragen.
Voorts deelde het Rekenhof de minister onder meer de volgende vaststellingen
aangaande de onderscheiden vergoedingen en toelagen mede:
• De MBZ koppelt haar tegemoetkoming in de verplaatsingskosten van per-
soneelsleden, die overigens alleen steunt op een interne dienstnota, aan de
hoogte van het salaris van de betrokkene, wat onlogisch is. Zij vergoedt detegemoetkoming immers als overuren(
435).
• De MBZ kent soms een weddentoeslag van 50% toe voor niet vooraf aan
zijn personeel medegedeelde vereiste extra prestaties, terwijl het perso-
neelslid wel vooraf op de hoogte was gebracht of terwijl de extra prestatieminder dan één uur in beslag nam. De instelling houdt zich verder niet aan
de bepaling dat de toeslag niet gecumuleerd mag worden met de toelage
voor zaterdagprestaties.Ten slotte is het niet duidelijk of deze toeslag daad-werkelijk door de Vlaamse regering is goedgekeurd.
• De hoogtepremieregeling (25% van het uurloon) - waarvoor de rechtsgrond
overigens ontbreekt - weerspiegelt de regeling bij de provincies en de ge-
                                                       
434 De Vlaamse regering heeft een harmonisatie van vergoedingen en toelagen
aangekondigd. Zij dient er daarbij rekening mee te houden dat een toelage nietzomaar een weddencomplement mag zijn, maar een compensatie moet vormenvoor extra of buitengewone prestaties. Zij moet ook rekening houden met deadministratieve kosten inherent aan het aantonen van de geleverde prestaties en
gemaakte kosten en de verwerking door de personeelsdienst.
435 Het aldus uitgekeerde bedrag vormt ongeveer de helft van de jaarlijks uitbe-
taalde overuren . Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 516
meenten(436). Die houden echter, in tegenstelling tot de MBZ, geen rekening
met de haard- of standplaatstoelage bij de berekening van het uurloon.
• De MBZ berekent noch de verantwoordelijkheidspremie van de perso-
neelsleden die havenkranen bedienen, noch de toelage voor de behandelingvan munitie en springstoffen, noch de huisvestingstoelage voor rechtheb-
benden die er geen feitelijk genot van hebben, overeenkomstig de onderlig-
gende koninklijke besluiten(
437).
• De afhouding van bedrijfsvoorheffing op de productiviteitspremie voor
burgerlijk ingenieurs geschiedde in 1997 niet regelmatig (438).
8. Vaststelling van de geldelijke anciënniteit
In de individuele dossiers stelde het Rekenhof verder een aantal fouten vast bij
de vaststelling van de geldelijke anciënniteit. Zo neemt de MBZ ten onrechte al
sinds 1 januari 1988 deeltijdse  prestaties als stagedoende jongere in aanmerking
voor de vaststelling van het salaris en beperkt zij ten onrechte de valorisatie van
de voorgaande nuttige ervaring opgedaan in de privé-sector tot de periode die
krachtens het personeelsstatuut als minimale aanwervingsvoorwaarde wordtopgelegd.
9. Contractueel personeel
Op 31 augustus 1998 had de MBZ 23 contractuele personeelsleden in dienst in
drie situaties: ter invulling van uitzonderlijke en tijdelijke personeelsbehoeften,voor de uitvoering van bijkomende of specifieke opdrachten (in casu schoon-maakpersoneel) en ter vervanging van afwezige statutaire personeelsleden.
9.1. Personeelsleden tewerkgesteld in de handelsdienst
De MBZ heeft in haar handelsdienst een aantal personeelsleden en een algemeen
directeur contractueel tewerkgesteld(
439) om aan uitzonderlijke en tijdelijke per-
soneelsbehoeften te voldoen . Aangezien de handelsdienst een kerntaak van de
instelling uitvoert, behoeft deze contractuele tewerkstelling verantwoording ten
aanzien van de organieke regeling voor de indienstneming van contractueel
personeel(440). Bovendien heeft de raad van bestuur niet altijd voldaan aan de
                                                       
436 Koninklijk besluit van 17 november 1976.
437 Koninklijke besluiten van 22 januari 1979 (havenkraanarbeiders), 26 mei 1978
(munitietoelagen) en 30 november 1950 (huisvestingspremie).
438 Met name in strijd met punt 16 van het koninklijk besluit van 10 januari 1997.
439 Het Rekenhof heeft hierover al op 18 maart 1997 opmerkingen geformuleerd,
tot op heden zonder reactie.
440 De MBZ heeft deze personeelsleden uit de privé-sector aangetrokken, maar
kon ze als statutairen geen overeenkomstig salaris aanbieden. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 517
verplichting de duur van de contractuele tewerkstelling vast te leggen, wat de
tewerkstelling een permanent karakter verleent. De geldelijke voordelen die deMBZ de betrokken personeelsleden toekent, overtreffen ten slotte in ruime matedie welke zij op grond van het personeelsstatuut kan toekennen.
9.2. Vervanging van afwezige statutaire personeelsleden
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat het contingent vervangers het aantal afwezi-
ge personeelsleden, uitgedrukt in voltijdse equivalenten, overtreft. Daardoor isde band tussen afwezige en vervanger verloren gegaan. Een belangrijk overtal
situeert zich in de graad en de loopbaan van medewerker. Het Rekenhof conclu-
deert dat de MBZ deze personeelsleden met organieke taken heeft belast die
eigenlijk door statutair personeel moeten worden uitgeoefend. Het heeft dan ook
gevraagd met deze taken rekening te houden bij de opmaak van een nieuwepersoneelsformatie. Bijkomend heeft het Rekenhof vastgesteld dat de instelling
de contractuele vervangers niet steeds in dienst heeft genomen in de graad van
de afwezige (of een lagere graad).
9.3. Tewerkstelling van stagedoende jongeren
De MBZ voldoet niet aan de verplichting tot indienstneming van contractuelen
in het kader van de stage en de inschakeling van jongeren in het arbeidspro-ces(
441).
10. Functionele loopbaan en evaluatie
De MBZ heeft nagelaten enkele personeelsleden die voldoende schaalanciënni-
teit hadden opgebouwd, te bevorderen in salarisschaal. Dit houdt verband methet feit dat door de afvlakking van de hiërarchische structuur (het aantal graden
werd beperkt) zowel de ploegbazen  in niveau D als hun onmiddellijke onderge-
schikten met toepassing van de functionele loopbaan een zelfde verloningsni-
veau kunnen bereiken, met een eventuele verminderde bereidheid tot het opne-
men van verantwoordelijkheid voor het goed functioneren van de ploegdienstenals gevolg. Het Rekenhof heeft opgemerkt dat dit probleem een reglementaireoplossing behoeft.
Tot op heden geschieddde in de MBZ noch loopbaanversnelling, noch loop-
baanvertraging. Evenmin kende de instelling managementtoelagen toe. Diffe-
rentiatie in de evaluatie vormt nochtans het sluitstuk van een personeelsbeleid
dat de realisatie van de overeengekomen doelstellingen wil toetsen, alsook de
                                                       
441 Koninklijk besluit nr. 230 van 21 december 1983. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 518
bijdrage van het personeelslid tot de operationele doelstellingen. Het Rekenhof
heeft de instelling dan ook aangespoord deze instrumenten daadwerkelijk tegebruiken. Ten slotte heeft de de raad van bestuur van de MBZ tot op heden nog
geen beroep gedaan op een externe evaluatie-instantie voor de beoordeling van
de leidend ambtenaar en de adjunct-leidend ambtenaar(
442).
                                                       
442 In strijd met artikel VIII 18 van het personeelsstatuut. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 519
VLAAMSE RADIO EN TELEVISIE: CONTRACT VOOR
RESTYLING
In 1998 heeft het Rekenhof de gunning en uitvoering onderzocht van een con-
tract dat de Vlaamse Radio en Televisie (VRT)   in 1997 sloot met een Britse
onderneming voor de restyling van zijn twee televisienetten. Het heeft daarbijopgemerkt dat de VRT het contract ten onrechte heeft gegund zonder toepassing
van de reglementering op de overheidsopdrachten en met miskenning van prin-
cipes van behoorlijk bestuur (de instelling liet bv. na de gunningsbeslissing te
motiveren). Voorts bekritiseerde het Rekenhof onder meer het starten van de
contractuitvoering vóór de sluiting van de overeenkomst en de ontoereikendeuitgavencontrole. Hoewel het contract geen raamovereenkomst was, gunde de
VRT op grond ervan - eveneens zonder een beroep te doen op de mededinging -
acht supplementaire opdrachten, die de kostprijs van het eerste contract ruim
overschreden. De tegenargumentatie van de Vlaamse Minister van Media kon
het standpunt van het Rekenhof niet wijzigen.
Op 12 maart 1997 ondertekende de gedelegeerd bestuurder van de BRTN een
contract met een Britse firma voor advies over identiteitsbepaling en strategie
van de beide televisienetten en het ontwerpen en uitvoeren van een eigen stijl
voor TV 1. Het contract had betrekking op vier projecten, met name:
• het werkterrein onderzoeken, de brand- strategie(
443) ontwerpen (doelpu-
bliek, doelstellingen, karakter van de VRT en de televisiezenders, enz.) eneen creatieve briefing opstellen;
• een bewustmakingscampagne ontwerpen;
• de trainingsbehoeften van de medewerkers inzake netstyling onderzoeken
en training geven;
• de identiteit van het TV 1-net ontwerpen (aanbevelingen doen over vormge-
ving op en buiten het scherm, een creatieve expressie van deze vormgeving
voorstellen).
Het contract zou maximum 143,000 £ (ongeveer 7,1 miljoen BEF) kosten. Het
voorzag wel in de mogelijkheid onder dezelfde voorwaarden bijkomende op-
                                                       
443Brand is Engels voor merk. Het gaat om de merken VRT, TV1, CANVAS en
KETNET. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 520
drachten aan te besteden. Daartoe zou de BRTN een door de onderneming voor-
gelegd budget per supplementair project moeten goedkeuren.
Op grond van deze clausule gunde de VRT acht bijkomende projecten, voor een
totaal bedrag van 1.050.559 £. Deze projecten omvatten de productie van de
brandidentiteit van TV 1, ontwerp en productie van de nieuwe stijl voor het
tweede net (CANVAS en KETNET) en restyling van het Journaal, TerZake en
StudioKet. De opdracht eindigde op 1 december 1997, toen het vernieuwde
tweede net van start ging.
De gefactureerde kosten bedroegen uiteindelijk 1.130.582 £. Dit is minder dan
het totaal van de voorgestelde prijs (1.193.559 £), daar niet alle bedragen tot hun
maximum werden aangerekend (bv. reis- en verblijfkosten). Na omzetting in
BEF, vergde de uitvoering van het contract 68,24 miljoen BEF netto-uitgaven.De netstyling was één van de elementen die, behalve de programmering, pro-
ductie, marketing en communicatie, moest bijdragen tot een herprofilering van
de twee televisienetten, waartoe de decreetgever opdracht had gegeven na een
marktonderzoek van de beeldvorming bij het publiek over de omroep. De nader-
hand gesloten beheersovereenkomst met de VRT heeft de introductie van eenconsistente en professionele netstyling ter ondersteuning van de programmapo-litiek, als verbintenis opgenomen.
1.623.885
Op 17 december 1998 heeft het Rekenhof de Vlaamse Minister van Media zijnopmerkingen over het restylingcontract medegedeeld. Het antwoord van de
minister d.d. 20 januari 1999 ontlokte het Rekenhof op 22 maart 1999 een re-
pliek(
444).
2.1. Ontbreken van stukken en motivering
Het voorgelegde dossier bevat geen enkel stuk over de aanbestedingsprocedure
of toewijzingsbeslissing. De reglementering op de overheidsopdrachten schrijft
nochtans een schriftelijke, controleerbare procedure voor. Bovendien betekenthet ontbreken van een schriftelijke weergave van de beweegredenen die ten
grondslag aan de gunningsbeslissing lagen, een schending van de motiverings-
plicht die geldt voor alle administratieve rechtshandelingen. Ten slotte belem-mert het ontbreken van documenten ook de controle van het Rekenhof.
De minister beantwoordde deze opmerking niet. De VRT stelde echter dat het
niet volgen van de formele aanbestedingsregeling geenszins betekent dat zij deopdracht op onregelmatige wijze toewees: de marketingverantwoordelijke van
de VRT heeft met andere deskundigen de markt geprospecteerd, kandidaten
vergeleken en samen met de netmanager op grond daarvan de contractant voor-gesteld, dit steeds in overleg met en onder de verantwoordelijkheid van de al-
                                                       
444 De gedelegeerd bestuurder van de VRT had al geantwoord op 11 januari 1999. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 521
gemeen directeur Televisie, die op zijn beurt aan de gedelegeerd bestuurder
rapporteerde. De administratieve beslissing is niet formeel geakteerd doordat deinstelling zich volop in een overgangsfase bevond en onder de druk van de om-standigheden snel de televisienetten wilde restylen.
Het Rekenhof repliceerde dat de informatie die het vroeger al ontving over de
aanbestedingsprocedure en het marktonderzoek feitelijke noch juridische over-
wegingen bevatte die leidden tot de keuze van de contractant. Zij bleef beperkt
tot de mededeling dat de televisiedirectie op basis van het onderzoek en op ad-vies van de afdelingen Strategie en Marketing en het netmanagement van de
televisie, geopteerd had voor de contractant. De overgangssituatie was voorts
geen geldige redenen om af te wijken van de wettelijke verplichting een schrif-telijke, controleerbare procedure te volgen. De VRT kon de vereiste snelheid
enkel inroepen om bepaalde termijnen in de procedure in te korten(
445). Zelfs als
zij ervan uitging dat de opdracht niet onder de wetgeving op de overheidsop-
drachten viel, en zij aldus over een ruime discretionaire bevoegdheid beschikte,
diende zij - overeenkomstig de materiële motiveringsplicht - haar beslissingen testeunen op waarheidsgetrouwe en relevante motieven, die uit de beslissing enhet administratief dossier dienden te blijken.
2.2. Niet-toepassing van de reglementering op de overheidsopdrachten
De VRT heeft de restylingopdracht ten onrechte buiten de wetgeving op de
overheidsopdrachten om gegund(
446). Een opdracht voor advies, ontwerp en
productie van een aangepaste, samenhangende stijl om het imago van elk net te
verbeteren en af te stemmen op het gewenste doelpubliek, behoort immers tot de
categorie diensten voor publieke betrekkingen , omschreven in de circulaire van
de Eerste Minister van 2 december 1997. Deze diensten zijn onderdeel van de
categorie diensten voor bedrijfsadvisering en aanverwante diensten  in bijlage
1A van Europese richtlijn 92/50/EEG van 18 juni 1992(447). De VRT diende dan
ook de aanbestedingsregels die deze richtlijn voor dergelijk diensten voor-
schrijft, toe te passen. De richtlijn onttrekt weliswaar de aankoop, ontwikkeling
en productie van programmamateriaal uitzonderlijk aan de wetgeving op de
overheidsopdrachten. De VRT kon deze uitzondering echter niet inroepen, daarhet grootste gedeelte van de opdracht betrekking had op de creatie en productie
van stijlelementen voor de omkaderende programmapresentatie. De vormgeving
van concrete programma’s was slechts van ondergeschikt belang.
De minister antwoordde dat de restylingopdracht wel onder de categorie aan-
koop, ontwikkeling, productie en coproductie van programmamateriaal door
televisieomroeporganisaties viel, en niet onder die van bedrijfsadvisering en
aanverwante diensten: diensten voor publieke betrekkingen. Het voorwerp van
                                                       
445 Krachtens artikel 20 van richtlijn 92/50/EEG.
446  Op dat ogenblik was de wet van 14 juli 1976 betreffende de overheidsop-
drachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten, en haar uitvoe-
ringsbesluiten nog van toepassing.
447 Betreffende de coördinatie van procedures voor het plaatsen van overheidsop-
drachten voor dienstverlening. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 522
de overeenkomst was immers niet de verbetering van de public relations van de
VRT, maar de restyling van de televisienetten, dus ontwikkeling en productievan programmamateriaal. De introductie van een eenvormige audiovisuele stijl
voor de televisienetten heeft zowel te maken met de ontwikkeling als met de
productie van programmamateriaal. Zij kan niet losgekoppeld worden van deaudiovisuele programma’s. Ook de audiovisuele omkadering van de individuele
programma’s, met onder meer de geanimeerde audiovisuele idents , maakt im-
mers onlosmakelijk deel uit van de programmatie op het scherm.
Het Rekenhof repliceerde dat uit verschillende briefings door en voorstellen van
de contractant blijkt dat de netstyling niet de verbetering van de public relations
van de VRT in het algemeen beoogde, maar advies en operationele bijstandomvatte voor een van de middelen voor imago-opbouw en -ondersteuning van
de televisienetten. In die zin is de opdracht een dienst voor publieke betrekkin-
gen. Uit de definiëring van televisieprogramma's in de circulaire van de Eerste
Minister kan worden afgeleid dat programma's afgeronde onderdelen van een
uitzendschema vormen, uitgezonden onder een afzonderlijke titel, met uitslui-ting van de omkaderende presentatie en promotie. Audiovisuele stijl is inder-
daad onlosmakelijk verbonden met zo’n televisieprogramma, maar de restyling
van concrete programma’s als het Nieuws en Terzake vormden slechts een be-
perkt onderdeel van de opdracht dat pas maanden na de start van het project
werd aanbesteed. Het grootste deel van de opdracht bestond uit de ontwikkelingen productie van imagomateriaal voor het gehele net (logo’s, reclamespotjes,
netkleuren, menu’s, handleidingen, enz.). Sommige idents  hadden inderdaad
betrekking op de restyling van een specifiek programma, andere dienden om deverschillende aspecten van de identiteit van het gehele net uit te drukken. Het
Rekenhof bleef aldus van mening dat het netstylingcontract was onderworpen
aan de reglementering van de overheidsopdrachten.
2.3. Bijkomende gunningen zonder een beroep op de mededinging
Tijdens de uitvoering van de opdracht wees de VRT verschillende bijkomende
projecten, waarvan de prijs ruimschoots de oorspronkelijk geraamde kostprijs
overschreed, zonder mededinging toe aan de restyler. Aangezien de contractan-ten de prijs-, betaal- en uitvoeringsvoorwaarden van elk project afzonderlijk
moesten onderhandelen, kan het oorspronkelijke contract niet worden be-
schouwd als een raamovereenkomst die de toewijzing van supplementaire op-drachten aan een zelfde aannemer rechtvaardigt.
De VRT had de bijkomende projecten hetzij moeten betrekken in de oorspron-
kelijke marktraadpleging, hetzij tot voorwerp maken van een afzonderlijke aan-
besteding. Zo kon zij de contractant kiezen op grond van vergelijkbare gegevens
voor de totale opdracht. De toewijzingsbeslissing voldeed niet aan de eisen van
zorgvuldigheid en zuinigheid, aangezien de VRT voor het grootste gedeelte vande opdracht naliet informatie te verzamelen aan de hand waarvan zij de ver-schillende aanbiedingen daadwerkelijk objectief kon afwegen.
De minister bevestigde dat het contract geen raamovereenkomst was in de zin
van de overheidsopdrachtenwetgeving, maar dat het toch van meet af aan had Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 523
voorzien in de mogelijkheid bijkomende opdrachten te bestellen tegen dezelfde
algemene voorwaarden, met dien verstande dat de partijen nog over de prijs vande bijbestellingen moesten overeenkomen. Zij konden het budget voor de nog
overeen te komen, bijkomende restylingsactiviteiten immers moeilijk vooraf
vastleggen. Deze werkwijze was volgens de minister in het voordeel van beidepartijen. De VRT had bovendien het recht de overeenkomst te beëindigen(
448).
De minister verantwoordde de toewijzing van de bijkomende projecten bedrijfs-
economisch met argumenten als de competentie van de contractant, de financi-
ele voorwaarden, de al verworven knowhow van de televisieomgeving, de re-
sultaten van de eerste projecten en de noodzakelijke onderlinge integreerbaar-heid van de verscheidene projecten.
Het Rekenhof repliceerde dat de economische argumentatie de VRT niet ont-
sloeg van de verplichting een beroep te doen op de mededinging. De Europese
richtlijn beperkt de mogelijkheid aanvullende diensten langs een onderhande-
lingsprocedure aan dezelfde firma te gunnen, tot diensten waarvan het geza-
menlijk bedrag niet hoger ligt dan 50% van de hoofdopdracht(
449). Het is overi-
gens onaanvaardbaar dat het voor het grootste gedeelte van de opdracht onmo-
gelijk was de uitvoeringsmodaliteiten te voorzien. De VRT heeft deze onmoge-
lijkheid trouwens niet gemotiveerd. Een zorgvuldig handelende overheid dient
zich voldoende te informeren en te beraden over het voorwerp en de doelstellin-
gen van haar aanbestedingen, opdat zij een omschrijving kan geven van hetgrootste gedeelte van de opdracht. Een redelijke keuze van contractant is niet
mogelijk als aanbiedingen worden vergeleken die slechts op een fractie van de
opdracht betrekking hebben. Bovendien kon de instelling zelfs zonder volledigeomschrijving van de verschillende projecten informatie inwinnen over algemene
betaalvoorwaarden, uitvoeringstermijnen en vaste posten als uurlonen, verreke-
ning van gebruikte materialen, winstmarges op uitbestede opdrachten, enz.
2.4. Laattijdig afsluiten van een schriftelijke overeenkomst
In strijd met de reglementering op de overheidsopdrachten ontbreekt een schrif-
telijke aanvaarding van het voorstel van de restyler vóór de aanvang van de
opdracht(
450). De begunstigde firma formuleerde een eerste schriftelijk voorstel
voor de uitvoering en de kostprijs voor de vier projecten op 18 november 1996.
Het project was toen al gestart, want de eerste facturen dateren van 11 november
1996. De gedelegeerd bestuurder van de VRT tekende de overeenkomst met decontractant pas op 12 maart 1997. Dat het schriftelijke contract pas vier maand
na de start van de uitvoering werd gesloten, wekt het vermoeden dat het niet
ging om voorafgaande afspraken, maar om de vastlegging van de bestaande
praktijken. Een effectieve mededinging en een gemotiveerde keuze is uiteraard
                                                       
448 Waarbij het begonnen project dat werd verbroken, wel volledig diende te wor-
den betaald.
449 Artikel 11, §2, e, van richtlijn 92/50/EEG.
450 Het koninklijk besluit van 22 april 1977 betreffende de overheidsopdrachten
voor aanneming van werken, leveringen en diensten verplicht de overheid de
gunning van overheidsopdrachten vooraf en schriftelijk aan de opdrachtnemermede te delen. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 524
maar mogelijk als alle essentiële voorwaarden en opdrachtbepalingen vooraf
vastliggen.
De minister beantwoordde deze opmerking niet. De VRT stelde evenwel dat de
reden voor het laattijdig sluiten van het contract ligt in haar betrachting door
verder onderhandelen voor enkele bepalingen een gunstiger regeling te beko-
men.
Het Rekenhof repliceerde dat de VRT van de verplichting tot voorafgaande,
schriftelijke gunning niet kon afwijken, zelfs niet met de bedoeling op een later
tijdstip betere voorwaarden af te dwingen. Bovendien wordt niet gemotiveerdwaarom de opdracht toch aan de betrokken firma werd gegund, ondanks het
gebrek aan overeenstemming omtrent de contractvoorwaarden, zodat geenszins
is aangetoond dat alle essentiële voorwaarden van de opdracht vooraf warengekend en werden vergeleken met andere aanbiedingen. Dit doet vragen rijzen
over de gelijke behandeling van de kandidaten en de effectieve mededinging. De
gelijke behandeling van de kandidaten en een gemotiveerde en zorgvuldige
keuze vereisen immers dat de overheid enkel rekening houdt met de voorwaar-
den die gekend zijn op het ogenblik van de gunning en dat zij deze voorwaardenhandhaaft tijdens de uitvoering. Enkel schriftelijke vastlegging kan dit garande-ren.
2.5. Uitoefening van bevoegdheden en delegatie
De gedelegeerd bestuurder van de VRT is bevoegd voor de toewijzing van op-
drachten(
451). Daar het Rekenhof geen beslissing van deze bestuurder over de
gunningsprocedure en de toewijzing van de opdracht heeft ontvangen en de
ondertekening van de schriftelijke overeenkomst pas vier maand na de effectieve
gunning plaatsvond, kon het niet met zekerheid vaststellen of de gedelegeerd
bestuurder zijn decretale bevoegdheid ten volle heeft uitgeoefend. Wel tonen de
voorgelegde documenten aan dat de marketingmanager vóór de totstandkomingvan de schriftelijke overeenkomst verschillende beslissingen heeft genomen die
een aanvaarding inhielden van het voorstel van de contractant, alsook de gun-
ning van een bijkomende opdracht. Er is niet aangetoond dat het hier slechts
ging om uitvoerende handelingen nadat de bevoegde overheid de opdracht had
gegund. De marketingmanager kon deze bevoegdheden bijgevolg maar uitoefe-nen met een voorafgaande schriftelijke delegatie van de gedelegeerd bestuurder.Die verleende deze delegatie echter maar bij de contractsluiting.
De minister reageerde niet op deze opmerking, maar de VRT heeft wel uitgelegd
hoe de beslissingen in de praktijk zijn genomen, meer bepaald dat werd gerap-
porteerd aan de gedelegeerd bestuurder (zie punt 2.1). Behalve deze verduidelij-
king achteraf was er geen schriftelijke delegatie. Het Rekenhof heeft daaropgesteld dat het aangewezen is van administratieve beslissingen steeds een
                                                       
451 Decreet van 22 december 1995 tot wijziging van sommige bepalingen van Titel
I en Titel II van de decreten betreffende de radio-omroep en de televisie, geco-ordineerd op 25 januari 1995. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 525
schriftelijk stuk op te stellen waaruit onbetwistbaar de - al dan niet reglementair
gedelegeerde - bevoegdheid van de betrokken administratieve overheden blijkt.
2.6. Controle van de aangerekende uitgaven
In strijd met de overeenkomst en de budgetvoorstellen, werden de facturen be-
taald op grond van gecontroleerde uitgaven, niet gestaafd met bewijsstukken.Het Rekenhof concludeerde dan ook dat deze controle niet voldeed.
De minister antwoordde dat een groot gedeelte van de facturen vergezeld ging
van bewijsstukken en dat de nodige instructies werden gegeven om de ontbre-kende verantwoordingsstukken op te vragen.
Bijkomend onderzoek heeft uitgewezen dat een groot deel van de facturen voor
reis-en verblijfkosten inderdaad vergezeld ging van bewijsstukken. Ongeveer dehelft van deze facturen leidde daarentegen zonder de vereiste verantwoordings-stukken tot vereffening.
3. Besluit
De VRT heeft bij de aanbesteding en gunning van de opdrachten tot restyling
van haar televisienetten inbreuk gepleegd tegen zowel de reglementering op deoverheidsopdrachten als tegen de algemene principes van behoorlijk bestuur
(zorgvuldig, zuinigheid, motivering van administratieve beslissingen). Het ge-
brek aan schriftelijke documenten heeft bovendien de controle van het Rekenhofbemoeilijkt. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 526
NV AQUAFIN: FINANCIERING VAN EEN WATERBE-
HEERSPROJECT IN HONGARIJE (VERVOLGARTIKEL)
Het Vlaams Gewest heeft eind 1995 in het kader van het samenwerkingspro-
gramma voor Centraal- en Oost-Europa een overeenkomst gesloten met de NV
Aquafin voor een rioolwaterbeheersproject in Hongarije. Aquafin opereerdezodoende buiten zijn statuten, die, onder druk van de Europese Commissie, ex-
pliciet commerciële of industriële activiteiten hebben uitgesloten. Buiten deze
statutaire opmerking, heeft het Rekenhof de Vlaamse Ministers van Buitenlands
Beleid en van Leefmilieu erop gewezen dat Aquafin het Gewest met opbrengsten
uit de valorisatie van haar knowhow, die ze integraal op kosten van het Gewestheeft opgebouwd, een redelijke return moet betalen. De Vlaamse Milieuholding
heeft inmiddels specifiek voor de uitvoering van commerciële waterzuiverings-
projecten een nieuwe NV, met name Aquaplus, opgericht, die een gelijkaardig
aandeelhouderschap als Aquafin heeft. Contractueel vergoedt deze NV het Ge-
west voor het gebruiksrecht van de Aquafin-knowhow. Deze vergoeding is ech-ter ondermaats. Bovendien is het gebruiksrecht exclusief, wat kan leiden tot
concurrentievervalsing. Ten slotte werd bij de kostprijsbepaling meermaals
afgeweken van de geldende subsidiecriteria.
In het kader van het Vlaams samenwerkingsprogramma voor Centraal- en Oost-
Europa(
452), heeft het Vlaams Gewest op 1 september 1995 een samenwerkings-
overeenkomst gesloten met de NV Aquafin voor het project Conceptueel kader
voor het rioolwaterbeheer in Hongarije. Een eerste projectfase zou in totaal 26,7
miljoen BEF kosten, waarvan 20 miljoen BEF ten laste van het Vlaams Gewest.
Een tweede fase zou 24,9 miljoen BEF kosten, waarvan het Gewest nog eens18,5 miljoen BEF zou subsidiëren. De NV Aquafin verbond zich ertoe in sa-
menwerking met de Hongaarse partner (Ministry for Environment and Regional
Policy in Budapest) in Hongarije een rioolwaterzuiveringsconcept zoals dat vanVlaanderen op te zetten.
Om een veroordeling vanwege de Europese Commissie te voorkomen(
453), er-
kende het Vlaams Gewest de NV Aquafin als publieke instelling en lichtte hetde industriële en commerciële doelstellingen uit de NV-statuten.
                                                       
452 Besluit van de Vlaamse regering van 10 mei 1995.
453 Het oorspronkelijke contract tussen de NV Aquafin en het Vlaams Gewest
vertoonde namelijk de kenmerken van een overheidsopdracht voor werken,
evenwel zonder dat een voorafgaand beroep op de mededinging werd gedaan.De Europese Commissie zag de NV Aquafin daarbij als bevoorrecht aannemer. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 527
1.262.572
Het Rekenhof heeft de Vlaamse Ministers van Buitenlands Beleid en van Leef-milieu(
454) over dit project de volgende opmerkingen medegedeeld:
• Het Hongarijeproject zou wellicht commerciële  gevolgen hebben, wat in
strijd zou zijn met de statuten van de NV(455). Het Rekenhof steunde dit
vermoeden op de intentie van de NV Aquafin betrokken te worden bij de ef-fectieve bouw van de waterzuiveringsinfrastructuur in Hongarije, ondermeer verwoord in de subsidieaanvraag voor de tweede projectfase.
• Enerzijds diende Aquafin de Europese Commissie toestemming te vragen
voor de valorisatie van de knowhow die ze op kosten van het Vlaams Ge-
west heeft opgebouwd(
456). Alleen de Europese Commissie kan immers
oordelen over de eventueel concurrentievervalsende aard van de activiteiten.
Anderzijds diende het Vlaams Gewest van de NV de terugvloeiing van op-brengsten uit de tegeldemaking van deze knowhow te eisen.
• De beide projectfasen overschreden samen de maximale gewesttegemoet-
koming (30 miljoen BEF)(
457).
• Uit geen enkel document bleek dat de NV Aquafin alle stappen had onder-
nomen om cofinanciering door een internationale organisatie te beko-
men(458).
• De NV Aquafin diende de tegemoetkoming van het Vlaams Gewest in haar
personeelskosten terdege te rechtvaardigen aan de hand van de werkelijke
kosten in plaats van met KVIV-tarieven(459). Bovendien bevatte de eerste
factuur loonkosten van de gedelegeerd bestuurder, terwijl het kostenplankosten voor supervisie had uitgesloten. Voor de tweede projectfase bracht
                                                       
454 Tot de Vlaamse Minister van Leefmilieu richtte het Rekenhof enkel de opmer-
kingen over de valorisatie van de knowhow en de eraan verbonden commerci-
alisatie.
455 Op 30 september 1996 stond een buitengewone algemene aandeelhoudersver-
gadering de NV Aquafin toe taken van algemeen belang die noch van commer-
ciële, noch van industriële aard zijn  in verband met waterzuivering of water-
voorziening in België of in het buitenland  uit te voeren.
456 Zie ook het Boek van het Rekenhof 1994 (Stuk 11 (1994-1995) - 1, p. 72).
457 Artikel 4, §1, van het besluit van de Vlaamse regering van 10 mei 1995 tot
vaststelling van het reglement inzake de toekenning van financiële tussenkom-sten voor initiatieven met betrekking tot Centraal- en Oost-Europa.
458 Artikel 2, §3, van de samenwerkingsovereenkomst schrijft dit nochtans voor.
459 De tarieven van de Koninklijke Vlaamse Ingenieursvereniging omvatten be-
halve weddenkosten, immers ook algemene administratieve kosten. Het
Vlaams Gewest draagt echter langs het Minafonds alle administratiekosten vande NV. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 528
de NV ten slotte een onvoorziene weddentoeslag van 35 % in rekening voor
tewerkstelling op een buitenlands project.
Deze opmerkingen hebben aanleiding gegeven tot een uitgebreide briefwisseling
met beide Vlaamse ministers. Deze briefwisseling is al gedeeltelijk weergegeven
in het Boek van het Rekenhof 1997(460). De onderstaande paragrafen vatten de
vroegere briefwisseling en die van na het boek 1997 per opmerkingenthema
samen. De briefwisseling van na het boek 1997 kenmerkt zich door het veelvul-
dig herhalen van vorige argumentaties. De onderstaande paragrafen beperkenzich bijgevolg tot die argumenten die voortgang aan de discussie hebben gege-ven.
2.1. Commerciële activiteiten in strijd met statuten
2.1.1. Commerciële gevolgen in tweede projectfase
Op de oorspronkelijk opmerking van het Rekenhof dat het Hongarijeproject
wellicht commerciële  gevolgen zou hebben, wat in strijd zou zijn met de statuten
van de NV, antwoordde de Vlaamse Minister van Buitenlands Beleid dat dit niet
het geval zou zijn: de bouw van de infrastructuur zou immers geen deel uitma-
ken van de samenwerkingsprojecten. Een eventuele betrokkenheid van Aquafinbij de bouw zou bovendien hooguit een advies- of kwaliteitscontrolefunctieinhouden.
De Vlaamse Minister van Leefmilieu van zijn kant vond dat het Hongarijepro-
ject als opdracht van algemeen belang ten behoeve van derden, kaderde in de
aangepaste statutaire bepalingen van de NV Aquafin. De toetreding van een
overheidsonderneming met exclusieve  rechten tot de concurrentiële markt zou in
casu weinig problemen stellen wegens het occasioneel en verkennend karakter
van deze projecten, en gelet op de marginale inzet van middelen .
Het Rekenhof wees beide ministers erop dat ook de advies- en kwaliteitscontro-
letaken van commerciële aard kunnen zijn.
2.1.2. Nevenactiviteiten zonder commercialiseringsdoeleinden
Op 12 december 1997 stelde de Vlaamse Minister van Leefmilieu echter dat
Aquafin wel degelijk commerciële nevenactiviteiten mag ontwikkelen, mits die
bijdragen tot de verwezenlijking van het maatschappelijk doel en de NV daarbijde mededingingsregels naleeft(
461). De minister maakte het onderscheid tussen
gepermitteerde nevenactiviteiten van commerciële aard en niet gepermitteerde
nevenactiviteiten die worden ontwikkeld met het oogpunt te commercialiseren .
                                                       
460 Stuk 11 (1997-1998) - Nr. 1, van 5 november 1997, p. 83-87.
461 De minister steunt daarbij op de mogelijkheid die artikel 37.1 van de overeen-
komst van november 1993 Aquafin biedt activiteiten voor derden uit te voeren. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 529
De minister betoogde verder dat de monopoliepositie van de NV bij de uitbrei-
ding van de Aquafinactiviteiten naar deze concurrentiële nevenmarkt, geen rolzou spelen. De doorzichtige boekhouding en de controle daarop zouden immers
verhinderen dat vergoedingstransfers van de hoofdopdracht naar de nevenacti-
viteiten de mededinging in het gedrang zouden brengen. De kostprijs van decommerciële nevenprojecten zou bovendien aan de marktvoorwaarden beant-
woorden, daar het gebruik van door de overheid gefinancierde kennisopbouw
erin zou zijn uitgedrukt. De beheersovereenkomst huldigt ten slotte het principe
van de strikte scheiding tussen hoofdtaak en bijkomende opdrachten. Adviesop-
drachten voor derden zou Aquafin aldus - hoewel van commerciële aard - bin-nen de statutaire bepalingen kunnen uitvoeren omdat zij kaderen in een doel-
stelling van algemeen belang en bijdragen tot de instandhouding en optimalise-
ring van het kennispotentieel. De Europese aanmeldingsplicht zou volgens de
minister niet toepasselijk zijn, wegens het geringe bedrag dat met de nevenacti-
viteiten is gemoeid (minder dan 40 miljoen ecu).
2.1.3. Oprichting van de NV Aquaplus
De minister meldde ten slotte het plan van de Vlaamse Milieuholding, hoofd-
aandeelhouder van de NV Aquafin, een afzonderlijke onderneming, met name
Aquaplus, op te richten voor de ontwikkeling van commerciële afvalwaterbe-
handelingsprojecten. Deze onderneming zou een afzonderlijk management heb-ben, maar dezelfde aandeelhoudersstructuur als Aquafin. Aquaplus zou met
Aquafin een technische samenwerkingsovereenkomst sluiten om een beroep te
kunnen doen op kennis en technische ondersteuning. Deze formule zou het risi-
co op vermenging tussen de functies van aanbestedende dienst (Aquafin) en van
dienstverlener-aannemer (Aquaplus) uitsluiten. Aquaplus zou noch overheids-steun, noch exclusieve rechten krijgen. De kennisverstrekking door Aquafin zou
concurrenten aldus niet benadelen. De samenwerkingsovereenkomst zou ener-
zijds de nodige garanties ter vrijwaring van de mededinging moeten bieden enAquafin zou niet stelselmatig opdrachten voor diensten en werken aan Aquaplus
mogen toevertrouwen. De minister beweerde tot slot dat de Vlaamse Milieuhol-
ding dit plan met de Europese Commissie had besproken.
De NV Aquaplus is op 20 februari 1998 effectief opgericht, volgens artikel 3
van de statuten met het doel in binnen- en buitenland alle technische, financiële,
fiscale, juridische, commerciële en industriële activiteiten uit te voeren met be-trekking tot adviesverlening, ontwerpen, bouwen en exploitatie van nieuwe
en/of bestaande waterzuiverings- en watervoorzieningsinfrastructuur. Op 10
maart 1998 sloten Aquafin en Aquaplus een overeenkomst voor kennisover-dracht.
Het Rekenhof herhaalde op 24 november 1998 dat de NV Aquafin volgens haar
statuten noch taken van commerciële aard, noch commerciële nevenactiviteitenmag uitvoeren. Als wordt aangenomen dat elke activiteit die de NV Aquafin
uitvoert met toepassing van artikel 37.1 van de overeenkomst met het Vlaams
Gewest, een commercieel karakter heeft, mag de NV deze nevenactiviteiten niet
ontwikkelen. De statuten dragen Aquafin immers enkel taken van algemeen
belang op, met expliciete uitsluiting van activiteiten van commerciële of indus-triële aard. Op 20 april 1999 wees het Rekenhof erop dat artikel 3, §2, van de
statuten van Aquafin aanpassing vergen als de NV nevenactiviteiten overeen-
komstig artikel 37.1 van de overeenkomst met het Vlaams Gewest wenst te ont-wikkelen. De samenlezing van de statuten van Aquafin en Aquaplus leiden ove-
rigens tot de conclusie dat de activiteiten van Aquaplus een uitbreiding op een
nevenmarkt inhouden van de activiteiten van Aquafin. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 530
2.2. Valorisatie van de knowhow
2.2.1. Principe van de redelijke return
De Vlaamse Minister van Leefmilieu ging akkoord met de opmerking van het
Rekenhof dat de billijkheid vereist dat het Vlaams Gewest bij de valorisatie van
met zijn middelen verworven kennispotentieel een redelijke return  zou beko-
men. Volgens het Rekenhof diende Aquafin de Europese Commissie bovendien
onverwijld toestemming te vragen voor de valorisatie van haar kennispotentieel.
Op 12 december 1997 onderstreepte de Vlaamse Minister van Leefmilieu de
beleidseconomische en sociale opportuniteit van een valorisatie door Aquafin
van het verworven kennispotentieel. De opbrengst van deze valorisatie zou in
mindering kunnen komen van de kostenvergoeding die het Gewest de NV ver-
strekt. De Europese Commissie zou volgens de minister haar kritiek hebben
ingetrokken na de beperking van de opdrachten van Aquafin tot de niet-concurrentiële sfeer, zodat een nieuwe toestemming volgens hem niet meer no-dig was.
2.2.2. Lage contractuele return
Hoewel de minister dus een billijke vergoeding aan het Vlaams Gewest uit de
valorisatie van de opgebouwde knowhow had vooropgesteld, bepaalde artikel 6van de overeenkomst voor kennisoverdracht van Aquafin aan Aquaplus d.d. 10
maart 1998 dat Aquafin aan Aquaplus behalve de integrale kostprijs van de
geleverde diensten, een royaltyvergoeding mocht aanrekenen van 2% op de
kostprijs van het ter beschikking gestelde personeel. Een zo geringe return is, zo
stelde het Rekenhof op 24 november 1998, weinig voordelig voor het VlaamsGewest. Het merkte tevens op dat het Vlaams Gewest niet werd betrokken bij de
regeling van deze externe valorisatie(
462). Ten slotte ontdekte het een tegen-
spraak tussen de bepaling in de overeenkomst voor kennisoverdracht dat Aqua-
plus' licentie voor het gebruik van de knowhow van Aquafin niet exclusief
is(463), en de missieverklaring van Aquafin, die stelt dat de valorisatie van de
knowhow maar kan plaatsvinden binnen aangepaste, op initiatief van de VMHop te richten, structuren (dus wel exclusiviteit)(
464).
                                                       
462 Tijdens de hernegotiatie van de overeenkomst tussen de NV Aquafin en het
Vlaams Gewest op 20 september 1993 was nochtans gesteld dat de externe
valorisatie met een officieel schrijven van de raad van bestuur van de VMHaan het Vlaams Gewest zou worden geregeld.
463 Dit vormt volgens de minister een garantie tegen misbruik van de monopolie-
positie van Aquafin om een marktvoordeel te halen.
464 Aquafin heeft overigens geen voordeel bij kennisoverdracht aan derden, met
uitzondering van Aquaplus, dat eenzelfde aandeelhouderschap heeft. Dit be-
vestigt de conclusie dat de activiteiten van Aquaplus een uitbreiding op een ne-venmarkt inhouden van de activiteiten van Aquafin. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 531
Op 10 februari 1999 trachtte de Vlaamse Minister van Leefmilieu de geringe
return te verantwoorden met de lage unieke waarde van Aquafins waterzuive-ringstechnologie, waardoor de marktprijs ervan laag ligt. Het voordeel voor het
Gewest zou zich dan ook vooral situeren in het aantal Aquafin-uren in Aqua-
plusprojecten. Aquafin mag die uren namelijk aanrekenen als directe kosten,waarop een overheadfactor wordt toegerekend. De tarieven zouden na verloop
van tijd geëvalueerd worden. Ten slotte zou het niet valoriseren van de kennis
voor het Gewest volgens de minister nog nadeliger zijn dan deze lage return.
Op 20 april 1999 antwoordde het Rekenhof dat de kennistechnologie van de NV
Aquafin maar een geringe intrinsieke waarde had, waardoor ook de opportuni-
teitswaarde van de valorisatie van deze knowhow beperkt was. Gelet op dezegeringe waarde, konden dan ook vraagtekens worden geplaatst bij de opportu-
niteit van de valorisatie. Overigens betwijfelde het Rekenhof of veel kosten voor
de nevenopdrachten daadwerkelijk in mindering kunnen worden gebracht van de
kostenvergoeding die het Vlaams Gewest de NV Aquafin in het kader van de
hoofdovereenkomst betaalt. Deze nevenactiviteiten moeten immers accessoirblijven en op korte termijn ontbreken zelfs de sociale en economische redenen
voor de uitvoering ervan, aangezien er thans bij Aquafin geen periodes van on-
derbenutting van de capaciteit zijn. Ten slotte heeft het Rekenhof erop gewezen
dat de overeenkomst van kennisoverdracht niet heeft voorzien in een eventuele
evaluatie en herziening van de aan te rekenen uurtarieven en de fee.
2.3. Overschrijding van de subsidiegrens
Op de opmerking dat beide projectfasen samen de maximale gewesttegemoet-
koming van 30 miljoen BEF overschreden, antwoordde de Vlaamse Minister
van Buitenlands Beleid dat het niet om project fasen  ging, maar om twee ver-
schillende projecten met onderscheiden eindresultaten. Overigens zou het pro-ject nog zijn ingediend onder het vroegere stelsel, met een subsidiegrens van 50miljoen BEF.
Het Rekenhof weerlegde de bewering dat het project tot 50 miljoen BEF steun
kon verkrijgen: het besluit van de Vlaamse regering van 10 mei 1995, dat de
subsidiegrens voor initiatieven met betrekking tot Centraal- en Oost-Europa op
30 miljoen BEF bepaalde, had namelijk uitwerking vanaf 10 mei 1995 en be-vatte geen overgangsmaatregelen. De definitieve subsidieaanvraag van de NV
Aquafin voor de eerste fase van het project dateert van 30 juni 1995, dus na de
inwerkingtreding van het bovenvermelde besluit. Het argumenteerde voorts dattal van feiten erop wezen dat het wel degelijk om één project ging, met twee
fasen en een globaal eindresultaat.
Op 20 april 1998 betoogde de Vlaamse Minister van Buitenlands Beleid nog-
maals dat het om twee projecten ging: daar de bestreken oppervlakte van de
twee fasen verschilde, kon van één globaal eindresultaat immers geen sprake
zijn. De minister bevestigde wel dat het hoofdzakelijk om dezelfde contractpart-ners ging. Voorts betoogde hij dat de projectindiener niet het slachtoffer mocht
worden van een reglementswijziging die zich voordeed tussen de indiening van
de projectaanvraag en de steuntoekenning. Het tijdsverloop tussen die momen-
ten is immers enkel afhankelijk van de snelheid van de administratieve procedu-
re.
Het Rekenhof herhaalde op 24 november 1998 zijn standpunt dat de samenwer-
kingsovereenkomst van 1 september 1995 wel degelijk onder het toepassingsge-
bied viel van het besluit van de Vlaamse regering van 10 mei 1995, dat de sub- Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 532
sidiegrens voor initiatieven met betrekking tot Centraal- en Oost-Europa op 30
miljoen BEF bepaalde.
2.4. Streven naar cofinanciering
In antwoord op de kritiek van het Rekenhof dat uit geen enkel document bleek
dat de NV Aquafin stappen had ondernomen om cofinanciering door een inter-
nationale organisatie te bekomen, somde de Vlaamse Minister van Buitenlands
Beleid enkele stappen op die Aquafin ter verkrijging van internationale cofinan-ciering zou hebben gezet. Zij zouden wegens de vertraagde goedkeuring van het
Vlaams project geen resultaten gekend hebben. De minister beloofde het Reken-
hof op 20 april 1998 nogmaals het op de hoogte te zullen houden van de resul-taten van Aquafins speurtocht naar cofinanciering.
2.5. Kostenverantwoording
Op de kritiek inzake de gebrekkige kostenverantwoording van het project
(rechtvaardiging van de gewesttegemoetkoming in haar personeelskosten met
KVIV-tarieven in plaats van werkelijke kosten, facturatie van supervisiekosten
en onvoorziene weddentoeslag), antwoordde de Vlaamse Minister van Buiten-
lands Beleid dat de bijzonder gevolmachtigde van de Vlaamse regering bijAquafin erop zou toezien dat geen dubbele subsidiëring van administratiekosten
zou plaatsvinden(
465) en dat het gebruik van de KVIV-tarieven contractueel was
vastgelegd. De loonkosten van de gedelegeerd bestuurder betroffen volgens de
minister geen supervisie en de weddentoeslag zou een algemeen marktgegeven
zijn voor personen die langere periodes in het buitenland tewerkgesteld zijn.
Op 24 november 1998 heeft het Rekenhof de Vlaamse Minister van Buitenlands
Beleid geantwoord dat het zijn standpunt handhaafde dat, bij gebreke van een
afdoende verantwoording van het tegendeel, de gedelegeerd bestuurder van de
NV Aquafin enkel met supervisie is belast en zijn loonkosten bijgevolg niet in
rekening mochten worden gebracht. Het Rekenhof bracht deze kosten dan ook in
mindering van de eindafrekeningsstaat voor de eerste fase van het project. Hetwees de minister er met betrekking tot de tweede projectfase op dat hij nog
steeds niet had aangetoond dat de weddentoeslagen voor de tewerkstelling op
een buitenlands project een algemeen marktgegeven zijn.
Op 10 februari 1999 antwoordde de Vlaamse Minister van Leefmilieu dat de
loonkosten van de gedelegeerd bestuurder inderdaad in mindering moeten wor-
den gebracht.
                                                       
465 Alle prestaties ingevolge het samenwerkingsprogramma zouden in mindering
worden gebracht van de facturen van de vaste kosten die de NV bij het Mina-fonds indient. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 533
3. Besluit
Gaandeweg spitste de briefwisseling over de deelname van de NV Aquafin aan
buitenlandse waterzuiveringsprojecten zoals dat in Hongarije, zich - los van deoverkoepelende Europese problematiek - toe op het probleem van de bestem-
ming van opbrengsten die resulteren uit de valorisatie van met gewestgelden
opgebouwde knowhow. In dit verband lijkt het in de huidige situatie onredelijk
dat het Vlaams Gewest de kosten van deze technologieontwikkeling volledig
draagt, maar slechts een zeer beperkte return verkrijgt. De oprichting van de NVAquaplus doet geen afbreuk aan deze kernproblematiek; het Rekenhof be-
schouwt deze NV immers als een exclusieve uitbreiding op een nevenmarkt van
de activiteiten van de NV Aquafin. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 534
NV AQUAFIN: GEWESTVERGOEDING VOOR RENDE-
MENT EIGEN VERMOGEN ( VERVOLGARTIKEL )
Nadat het Rekenhof in 1997 had vastgesteld dat de contractuele vergoeding die
het Gewest de NV Aquafin jaarlijks betaalt om haar aandeelhouders een divi-
dend uit te keren, bijzonder hoog was (20%), deed het een aantal besparings-voorstellen. In de sindsdien met de minister gevoerde briefwisseling beperkte het
Rekenhof zijn voorstellen tot de eerste twee en stelde het de besparingsbereke-
ning bij tot 3,2 miljard BEF voor de resterende looptijd van het beheerscontract
met Aquafin. De uiteenzetting in het Boek van het Rekenhof 1997 heeft inmiddels
geleid tot een resolutie waarin het Vlaams Parlement de Vlaamse regering ver-zoekt bij de hernegotiatie van de beheersovereenkomst de voorstellen van hetRekenhof ter harte te nemen.
Voor de versnelde bouw van de rioolwaterzuiveringsinfrastructuur werkte het
Vlaams Gewest een alternatieve financieringsvorm  uit: het droeg de bouw en
exploitatie van de infrastructuur over aan de NV Aquafin, voor 51% eigendom
van de NV VMH. Met het eigen vermogen en leningen prefinanciert de NV de
kosten en investeringen in de waterzuivering. Buiten haar kapitaalinbreng langs
de VMH, dekt het Vlaams Gewest alle kosten van Aquafin. Omdat Aquafin
geen bedrijfswinst maakt waarmee zij een dividend aan de aandeelhouders kanuitkeren, stort het Minafonds de NV Aquafin bovendien jaarlijks een vergoeding
voor het rendement van het eigen vermogen (
466). Aquafin wendt ze ook aan voor
de betaling van vennootschapsbelasting, de opbouw van de wettelijke reserve ende uitkering van een nettodividend aan de aandeelhouders (ongeveer 12%).
2. Uiteenzetting in het Boek 1997
1.362.923
Het Rekenhof heeft in 1997 de redelijkheid onderzocht van de jaarlijkse con-
tractuele rendementsvergoedingen (ruim 20%). Zij kosten het Gewest over de
gehele contractuele looptijd (tot en met het jaar 2020), na aftrek van de dividen-
den die Aquafin aan de VMH (volledig in handen van het Gewest) betaalt, nettoongeveer 22 miljard BEF, inclusief BTW(
467). Het Rekenhof heeft de Vlaamse
                                                       
466 De vergoedingen zijn vastgelegd in een overeenkomst van 11 januari 1991,
gewijzigd op 10 november 1993.
467 Zie voor de berekeningswijze het Boek van het Rekenhof 1997, stuk 11 (1997-
1998) - Nr. 1, van 5 november 1997, p.70 e.v. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 535
Minister van Leefmilieu in 1997 een aantal voorstellen gedaan tot beperking van
die kostprijs:
• onderzoeken of de NV Aquafin wel vennootschapsbelasting diende te beta-
len en, zo niet, de al betaalde belasting betwisten;
• nog enkel rendementsvergoedingen uitbetalen aan de privé-aandeelhouders,
en in beperkte mate aan de VMH;
• de toename  van het eigen vermogen beperken tot de vorming van de wette-
lijke reserve;
• de VMH bijkomend aandelen van de NV Aquafin doen overnemen van de
institutionele beleggers.
Deze maatregelen zouden wel de aanpassing van de overeenkomst met Aquafin
van 10 november 1993 vergen, alsook van de beheersovereenkomst tussen hetVlaams Gewest en de VMH.
3. Verdere briefwisseling over de besparingsvoorstellen
Op 21 augustus 1997 heeft het Rekenhof de minister na diens antwoord van
2 juni 1997 andermaal zijn overtuiging medegedeeld dat het Vlaams Gewest
middels de geformuleerde aanbevelingen op de rendementsvergoeding een be-langrijke besparing kan realiseren.
De Vlaamse Minister van Leefmilieu heeft op 8 december 1997 argumenten
aangebracht tegen de uitvoering van die aanbevelingen:
• De voor diversificatie van de aandelen vereiste contractwijzigingen zijn
moeilijk haalbaar, daar zij een bijzondere meerderheid van 85% vereisen ofop blokkering kunnen stuiten.
• De NV Aquafin kan minderheidsaandeelhouders niet tot aandelenverkoop
dwingen, noch hun prijsbepalingsvrijheid beperken.
Ervan uitgaand dat te hoge rendementsvergoedingen(
468) een schending inhou-
den van de zuinigheidsplicht die inherent is aan elke uitvoering van een taak vanalgemeen belang, heeft het Rekenhof zijn aanbevelingen op 3 maart 1998 ge-
concentreerd rond twee concreet haalbare acties: de beperking van de dividend-
uitkering aan de VMH middels de creatie van twee soorten aandelen en een
formele kapitaalvermindering (vrijstelling van stortingsplicht van het nog niet
opgevraagde kapitaalgedeelte). Het heeft de minister dan ook elementen aange-reikt die bij de hernegotiatie de minderheidsaandeelhouders tot inschikkelijkheidkunnen bewegen:
                                                       
468 Daar de overheid alle opbrengsten waarborgt en het Vlaams Gewest bijzonder
kredietwaardig is, dragen de aandeelhouders immers geen enkel risico. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 536
• De diversificatie van de aandelen raakt niet aan het belang van de aandeel-
houders andere dan de VMH, en het Gewest kan de inkomstenderving door
de VMH compenseren door een kapitaalverhoging met de vrijgekomen gel-den wegens de verminderde dividendenstroom of door vermindering van het
dividend dat de VMH jaarlijks volgens haar beheersovereenkomst aan het
Gewest moet betalen.
• Als toch al een consensus tussen de partijen over niet-volstorting van het
maatschappelijk kapitaal bestaat, kan omzetting daarvan in een formele ka-
pitaalvermindering geen probleem vormen. Een bepaling in de beheersover-
eenkomst volstaat daartoe niet.
Op 25 mei 1998 trad de minister het principe van de zuinigheidsplicht bij. Hij
ging tevens dieper in op de aard van de opdracht van de NV's VMH en Aquafin
(taken van publiek nut) en van de beheersovereenkomst (volgens de ministermeer een concessieovereenkomst van openbare dienst ). In het tweede deel van
zijn antwoord argumenteerde de minister tegen de voorstellen van het Rekenhof:
• De niet-uitkering van dividenden aan de VMH zou, behalve een bijzondere
meerderheid van de aandeelhouders, ook een beslissing van de bestuurders
van de VMH vergen tot reductie van de vermogensrechten verbonden aan
haar aandelen. Daardoor zou de waarde van de aandelen dalen, met neven-
consequenties voor derden (kredietverstrekkers, andere vennootschappenwaarin de VMH participeert,...). Bovendien zou een situatie ontstaan waar-
bij de VMH langs haar meerderheidsstem beslist over de aanrekening van
verliesfactoren op het rendement van de privé-aandeelhouders. Ten slotte
zou het winstbelang van de VMH verminderen en als sturingsmechanisme
ten aanzien van het kostengedrag en de prestaties van het management vanAquafin wegvallen, met hogere kosten als gevolg.
• Een formele kapitaalvermindering wijzigt volgens de minister de waarborg-
structuur van de affectatieovereenkomst van 23 november 1994 die de zeer
voordelige prefinanciering mogelijk maakt dankzij een evenwicht van ver-
scheidene borgstellingen. Een verminderde zekerheid zal zich dan ook ver-talen in hogere tarifiëring vanwege de banken.
Het Rekenhof is op 30 juli 1998 bij zijn standpunt gebleven dat de voorgestelde
maatregelen technisch en juridisch realiseerbaar zijn: de creatie van twee soortenaandelen zou voor de rest van de looptijd van de overeenkomst minstens een
besparing inhouden van 3,7 miljard BEF; de goedkeuring van een formele kapi-
taalvermindering zou meer van de aandeelhouders afhangen, dan van de kre-
dietverstrekkers, die immers al over belangrijke zekerheden beschikken. Het
akkoord van de aandeelhouders kan de Vlaamse overheid bekomen door hetvoorstel te verdedigen met de aangereikte argumenten.
Op 21 oktober 1998 heeft de minister onder meer het bovengenoemde bedrag
van 3,7 miljard BEF betwist op grond van een aantal recente gegevens, zoals die
over de verlaagde rentevoet. Voorts stelde hij dat de zekerheden verschaft door Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 537
de affectatieovereenkomst enkel betrekking hebben op lange-termijnkrediet-
verstrekking.
Het Rekenhof repliceerde op 8 december 1998 dat de besparing zelfs met verre-
kening van de lagere rentevoet nog steeds 3,2 miljard BEF bedroeg. Het Reken-
hof beëindigde met deze repliek de discussie en wees de minister op de resolutie
van 28 oktober 1998(469), waarin het Vlaams Parlement n.a.v. zijn onderzoek
van het Boek van het Rekenhof 1997 de Vlaamse regering heeft aanbevolen bij
de nakende heronderhandelingen van de beheersovereenkomst met de NVAquafin stappen te ondernemen om:
• een formele kapitaalvermindering door te voeren die het maatschappelijk
kapitaal beperkt tot het tot op heden volgestort bedrag;
• de dividendenuitkering aan de VMH te minimaliseren door de creatie van
twee soorten aandelen met verschillend dividendenrecht en de daardoor ge-
derfde VMH-kasinkomsten te compenseren;
• bij de onderhandelingen rekening te houden met: de zuinigheidsplicht van
algemeen belang, het feit dat de huidige milieuheffingen niet volstaan om de
stijgende Aquafinfactuur te betalen, de te hoge brutorendementsvergoeding,
de disproportie tussen de hoge risicopremie en het lage risico, en de vast-stelling dat de vergoeding voor het rendement op het eigen vermogen eendure alternatieve financieringsvorm is.
4. Verder briefwisseling over het verschuldigd zijn van vennootschapsbe-
lasting
In zijn brief van 8 december 1997 stelde de Vlaamse Minister van Leefmilieu
dat de hoofdcontroleur van de administratie der directe belastingen op 21 fe-
bruari 1992 schriftelijk had vastgesteld dat de NV Aquafin onderhevig was aan
de vennootschapsbelasting. Zo de NV toch een vrijstelling zou bekomen, zou zij
overigens onderworpen worden aan de rechtspersonenbelasting, met effect op de
inkomsten van de aandeelhouders, die dan vennootschapsbelasting op hun divi-dend zouden moeten betalen. De aandeelhouders zouden dit volgens de ministeralleen maar aanvaarden als het Gewest in compensatie zou voorzien.
Op 5 mei 1998 heeft het Rekenhof de minister ertoe verzocht initiatieven te
nemen om, in samenspraak met de federale Minister van Financiën, de twijfelover de onderworpenheid van de NV Aquafin aan de vennootschapsbelasting uit
te klaren.
Op 7 september 1998 schreef de minister dat - gelet op de bevestiging door het
Ministerie van Financiën van de onderworpenheid - enkel nog een gerechtelijke
uitspraak het mogelijks niet onderworpen zijn van de NV Aquafin aan de ven-
                                                       
469 Stuk 1098 (1997-1998) - nrs. 1 en 2 en handelingen Vlaams Parlement - plenai-
re vergadering - nr. 10 en 11 - van 28 oktober 1998. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 538
nootschapsbelasting kan vaststellen. Het Rekenhof heeft vervolgens beslist over
deze aangelegenheid geen briefwisseling meer te voeren.
De briefwisseling tussen het Rekenhof en de Vlaamse Minister van Leefmilieu
heeft in feite gaandeweg het karakter gekregen van een constructief overleg. Het
Rekenhof heeft zijn besparingsberekening bijgesteld tot 3,2 miljard BEF voor de
resterende looptijd van de beheersovereenkomst tussen Vlaams Gewest enAquafin door minimalisatie van de dividenduitkering aan de VMH middels de
creatie van twee soorten aandelen en door een formele kapitaalvermindering bij
de NV Aquafin. Het zag zich in deze conclusie gesteund door de resolutie met
diezelfde strekking, aangenomen door het Vlaams Parlement op 28 oktober
1998. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 539
Aangenomen in Nederlandse kamer van het Rekenhof van 11 oktober 1999:
de Eerste Voorzitter: J. VAN de VELDE
de Raadsheren:  F. VANSTAPEL
J. BECKERS
A. DUROI-VANHELMONT (mevr.)
R. LESAGE
________________________________ Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 540
aanmeldingsplicht ..................... 437
aanpassingswerken Bosuilstadion
Antwerpen ............................ 101
aanvullende personenbelasting ... 29
ABAFIM...203; 327; 360; 373; 459
actieplan rationeel
energieverbruik..................... 438
administratie Economie ............ 392administratie Gezondheidszorg,
buitengewoon reken-
plichtige ................................ 120
Zeewezen.............. 377; 449; 468
administratie Wegen en
Verkeer ................................. 449
administratie Wetenschap en
Innovatie ............................... 155
Rekenhof................................. 39
advocatenkantoor...................... 459
afdeling Algemene Technische
Ondersteuning....................... 464
afdeling Overheidsopdrachten .. 467
afdeling Overheidsopdrachten .. 162Albertkanaal.............................. 505
algemeen wetenschapsbeleid .... 155
algemeen wetenschapsbeleid,
VIS/COF............................... 155
alternatieve financiering.... 534; 537Anderlecht................................. 457
Aquafin, bijzonder
gevolmachtigde..................... 532
Aquafin, NV .....172; 243; 526; 534
Aquafin, NV - rendement op
eigen vermogen....................... 15
Aqualink ........................... 431; 437
Aquaplus, NV ........................... 526ARGO................................. 41; 268
Autonome Vlaamse Fiscale
Inning.................................... 199
baggerwerken............................ 461
basisonderwijs........................... 418basisonderwijs - personeels-
formatie................................. 421
basisonderwijs, projecten
zorgverbreding...................... 422
bedrijfseconomisch rekening-
stelsel ............................ 203; 204
beheersovereenkomsten ..................
…………………...433; 440; 535
bejaardenzorg, personeelskosten
.............................................. 117
Beneden-Zeeschelde ................. 461
berging ...................................... 465bestuurs- en onderwijzend
personeel............................... 418
betoelaging in natura ................ 501bevoegdheidsoverschrijding
...................... …………492; 524
bijzondere kinderopvang .. 490; 492
Biotechnologie Fonds
Vlaanderen ........................... 156
BLOSO............................. 209; 308
BLOSO-sportcentra.......... 313; 499
bosinventarisatie ....................... 135BRTN ....................................... 403
BSC Genk................................. 500
BSC Gent.................................. 500
BSC Hofstade ........................... 500
BTW-administratie ................... 369bufferkrediet ............................. 466
buitengewoon onderwijs,
vervoerkosten ....................... 109
CDVU....................................... 319
centra voor kinderzorg en
gezinsondersteuning ..... 490; 492
Centraal- en Oost-Europa ......... 526
CFO…...…….………………...205;
       246; 316; 317; 327; 362; 373
College van Secretarissen-
Generaal ............................... 410
commerciële nevenactiviteiten . 528
Aangelegenheden, Stadsver-
nieuwing en Huisvesting ........ 29
Commissie voor Boekhoudkundige
Normen en internationale
normen.................................. 404
Commissie voor Financiën en
Begroting................................ 13
Commissie voor Leefmilieu en
Natuurbehoud ....................... 445
Commissie voor Ruimtelijke
Ordening, Openbare Werken
en Vervoer............................ 364
compensatie personeelsstatuut........
………………………...505; 511
concessieovereenkomst ............ 536
concurrentievervalsing.............. 526consortiumkrediet, FNSV........... 80
consortiumkrediet, serviceflats... 80
contractuele personeelsleden .... 511
cultureel ambassadeursschap.... 125
cultureel centrum ...................... 125cultuurprijzen............................ 124
dading ....................................... 461
De Brakke Grond...................... 188
de Ferrarisgebouw ...................... 25
debudgettering .......................... 457 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 541
delegatie.................................... 524
delegatieregeling....................... 460Delta-systeem............................ 455
departement Algemene Zaken
en Financiën.......................... 460
departement Leefmilieu en
Infrastructuur ................ 451; 472
Infrastructuur,
warenrekeningen................... 131
departement LIN, afdeling
Algemene Technische
Ondersteuning....................... 153
Departementaal Integratie-
project................................... 119
Dienst voor de Scheepvaart ............
…………………….20; 370; 505
DIGO ........................................ 283domaniale
concessieovereenkomsten..... 499
drinkwatermaat-
schappijen ..................... 432; 433
drinkwatertarief......................... 436drinkwatervoorziening .............. 430
economische expansiesteun ...... 483
EGKS........................................ 352
eindejaarsvastleggingen ............ 450
erfpachtovereenkomst............... 306ESER ........................................ 203
Europese Commissie.......................
………..157; 181; 206; 253; 337,       399; 433; 437; 468; 473; 526
Europese drinkwaterrichtlijn..... 442
Europese Interreg programma... 139
Europese regelgeving................ 459
Europese richtlijn.............. 445; 521Europese Unie........................... 476
expansiesteun voor eerste
vestiging................................ 486
expansiesteun,
beroepsinvesteringen ............ 487
erfpachtvergoeding ............... 485
expansiesteun, gemengde
investeringen......................... 489
expansiesteun, materieel voor
inwendige organisatie........... 487
expansiesteun, tewerkstellings-
steun...................................... 487
Export Vlaanderen .............. 96; 321
exportgerichte initiatieven ........ 128
FBJ............................................ 234federale overheid....................... 446
FEERR-KO....................... 255; 483
FEERR-MGO ........... 251; 253; 485
financieel systeem, module
begroting................................. 31financiële leasing ...................... 182
Financiële leasing ..................... 460FIOV................. 157; 228; 397; 398
FIOV, vastleggingen................. 230
FIVA......................................... 261Fonds Film in Vlaanderen .. 90; 237
Fonds van de Landinrichting ...... 83
Fonds Vlaanderen-Azië ............ 220
fonds voor de aanwending van
recyclagegelden.................... 166
Fonds voor de Financiering van
Sociale Huisvesting .............. 192
Fonds voor de Ruimtelijke
Ordening............................... 139
Fonds voor het Grondwater-
beheer ................................... 137
Fonds voor Waterhuishouding.. 138functionele loopbaan................. 517
fysisch programma ................... 451
geconsolideerde schuld,
aflossing ................................. 80
gedeelde en samengevoegde
belastingen.............................. 77
gehandicaptenzorg in landen in
ontwikkeling......................... 118
geintegreerde economische
boekhouding en budgettairerapportering ............................ 18
geldelijke anciënniteit............... 516
Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid ................... 478
Bijzondere Jeugdbijstand
De Kempen........................... 198
De Zande .............................. 197
gemeentebedrijven.................... 439
gemeentelijke autonomie.......... 432
gemeenten................................... 29geschillencommissie................. 463
geschillendossiers ..................... 454
gesco’s .............................. 205; 271gesubsidieerde contractuelen...... 82
gewestbelastingen....................... 78
Gewestelijke Investerings-
maatschappij voor
Vlaanderen ................... 156; 413
Gewestelijke Ontwikkelings-
maatschappij voor Vlaams
Brabant ................................. 233
gewestwegen, inschakeling
laaggeschoolden ................... 145
gezinsveeteeltbedrijven............. 473
gezondheidszorg, bijscholing ... 122 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 542
gezondheidszorg, lokale
samenwerkingsinitiatieven ... 122
Gimohold Noorderlaan ..... 149; 361
GIP-project ............................... 105
Gothenbrugge ........................... 379graaf de Ferrarisgebouw ........... 415
Grindfonds ................................ 248
grond- en pandenbeleid..... 139; 143
grondwaterwinning ........... 434; 435
haven van Antwerpen ............... 461haven van Brussel ..................... 369
havenkapiteins .......................... 511
havens ....................................... 462
Hendrik Conscience-
gebouw ........................... 25; 417
herverdelingsbesluiten .............. 452
HOBU, terugvorderingen.......... 113
HOBU-fonds..................... 396; 400HOBU-instellingen ................... 157
HOBU-recuperatiefonds ..... 81; 166
Hogere Zeevaartschool ............. 174
hogescholen ................................ 81
Hogeschool Sint - Lukas
Brussel .................................. 110
Hongarije .................................. 526
hoogtepremie ............................ 515
huurkoop................................... 457
IAP............................................ 182ICC-gebouw Meir Antwerpen .. 161
IMALSO................................... 380
inbreidingsgerichte projecten
voor kansarme buurten ......... 144
indirecte schuld, VMM............... 80
industrieel water........................ 435
industriële waterrecyclage ........ 438
infiltratietechnieken .................. 436informatisering.......................... 501
innovatiedecreet.......... 38; 157; 399
Inspectie van Financiën ..................
…………………….25; 435; 467
Instituut voor Natuurbehoud..... 457integraal waterbeleid......... 431; 432
integrale gezinszorg .................. 118
intercommunales....................... 437interne audit .............................. 460
interne auditcel van het federale
Ministerie van Financiën ........ 29
interne auditdienst van de
Vlaamse Gemeenschap........... 34
interne controle ......... 460; 505; 513
Intrest Rate Swap...................... 350
Investeren in Vlaanderen .......... 193IVAH ........................................ 287
IWT........................... 157; 394; 397
IWT, visum onder voorbehoud... 35
kabinet van de
Minister-President .................. 96kansarmoedekaart ..................... 494
kapitaalsubsidies....................... 454kapitaalvermindering ................ 536
Karel de Grote Hogeschool
Antwerpen ............................ 110
Kasteel - Domein van
Gaasbeek .............................. 189
Katholieke Hogeschool
Brugge - Oostende................ 110
Kempense kanalen.................... 505Kind en Gezin…...………290; 490;
      492; 493; 494; 495; 496; 497
kinderdag- en -nachtverblijven
...................................... 490; 492
kinderopvang, ouderbijdragen .. 293kinderopvangcentra .......... 490; 492
klooster Grauwzusters
Antwerpen ............................ 161
KMO-innovatie Vlaanderen
...................................... 397; 398
Koninklijk Museum voor Schone
Kunsten te Antwerpen .......... 190
Koninklijke Academie voor
Wetenschappen, Letteren en
Schone Kunsten van België.. 156
kredietherschikkingen............... 452
kredietherverdelingen ........... 86; 88
kunstmestgebruik...................... 475landbouw, bedrijfsbegeleiding.. 130
landbouw, gewestwaarborg ...... 478
landbouw, milieuvriendelijke
productiemethoden ............... 130
landbouwirrigatietechnieken ..........
………………………...436; 438
Landcommanderij Alden
Biesen................................... 195
lease-in-lease-outtransacties ..... 412
leidingwaterdatabank................ 434
lestijden..................................... 419
Liefkenshoektunnel .......... 161; 412
LILO met kantoorgebouwen ...... 78Limburgfonds ........................... 258
Limburgse
Reconversiemaatschappij ..... 260
Linker Scheldeoever, DAB....... 382
loodsgebouw Tavernierkaai
Luchthaven Antwerpen............. 176
Luchthaven Oostende ....... 148; 179maatschappelijk opbouwwerk .. 119
Zeevaartinrichtingen..... 454; 511
maatstafconcurrentie................. 442
managementtoelagen ................ 517
Martelaarsplein ......................... 105
MBZ ................................. 209; 374
mededinging ..................... 463; 522 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 543
mestactieplan .................... 172; 473
middelenbegroting van de
Vlaamse Gemeenschap........... 76
Mijnen, NV............................... 260
milieubeleidsplan...... 172; 434; 437milieuheffingen................. 434; 537
milieujaarprogramma......................
…………………...434; 437; 438
Milieurapport MIRA................. 243
millenniumproblematiek........... 410Minafonds..170; 216; 242; 337; 534
Minaraad................................... 441
Minimumindeling van het
Algemeen Rekeningen-
stelsel .................................... 203
Minister van Financiën ............. 537
Gemeenschap........................ 410
Ministerie van Economische
Zaken .................................... 446
mobiliteitsconvenanten ............. 362
monopoliepositie....................... 529
motiveringsplicht .............. 483; 520National Utility Service ............ 445
Nationale Bank van België .............
…………………...203; 206; 271
Nederland.......................... 434; 436
Nederlandse Algemene
Rekenkamer.......................... 461
Nederlandse waterstudie ........... 444
NMBS ....................................... 362NMH......................................... 352
NMKN ...................................... 149
NV FCA.................................... 379
NV Nieuwe Scheldewerven...... 152
NV Portinvest-Zeebrugge ......... 379NV Tunnel Liefkenshoek.......... 412
NV Zeekanaal ........... 151; 209; 365
OLO-rentevoet.................. 459; 480
onbetaalde  schuldvorderingen .... 93
onbevaarbare waterlopen .......... 137onderhandse gunning ................ 461
onderwijs sociale promotie ....... 112
Onderwijs, rekenplichtigen......... 39onroerende leasing .................... 457
oorlogsslachtoffers.................... 117
Openbaar Bibliotheekwerk ....... 196
openbare bibliotheek Tielt ........ 124
openbare psychiatrische
ziekenhuizen ......................... 225
operagebouwen ......................... 306
OPZ Geel .................................. 300OPZ Rekem .............................. 302
orde- en thesaurierekeningen ...... 32
organieke fondsen..................... 166
OVAM ...................................... 215
overheidsmonopolie.................. 437overheidsopdrachten voor
diensten................................. 519
Participatiemaatschappij
Vlaanderen ..................... 82; 127
Pensioenfonds De Lijn  VZW.... 359
permanente vorming en
innovatie ............................... 100
personeelsaangelegenheden............
personeelsbeleid ....................... 511personeelsformatie............ 505; 511
prijzencommissie...................... 446
prijzencontrole.......................... 464
prime rate.................................. 459
productiviteitspremie................ 515programmatienormen................ 419
project procesimplementatie
en personeelsplanning .......... 160
project Punt aan de Lijn............ 361
Provinciale Hogeschool
Limburg................................ 110
provincie Antwerpen ................ 382
provincie Oost-Vlaanderen....... 382provincies, begrotingsadvies....... 10
provincies, controlebevoegdheid
Rekenhof .................................. 9
Raad van State ................................
………….36; 106; 476; 488; 513
redelijke return.......................... 530
regenwaterputten ...................... 438
regio’s en landen in
ontwikkeling......................... 101
reis-en verblijfkosten ................ 525
Rekenhof - budgettaire
adviesrol ................................. 21
rendementsvergoeding.............. 534reservevorming ......................... 496
restyling televisienetten ............ 519
Rijkswaterstaat-Directie
Zeeland ................................. 472
rioolwaterbeheersproject .......... 526rioolwaterzuivering................... 534
RSZ........................................... 311
ruilverkavelingen........................ 83ruimtelijk structuurplan
Vlaanderen ........................... 140
sabbatical centre-initiatief......... 156
schadeclaims............................. 455
Schoonmaak ............................. 194Schuld, aflossing....................... 165
schuldbeheer............................. 460
Selectiecentrum voor
Overheidspersoneel .............. 160
SERV........................................ 441
serviceflats.......................... 15; 116
Sigmaplan ................................. 152
Sint-Annatunnel........................ 386 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 544
Sociaal Impulsfonds.... 83; 129; 494
sociale huisvestings-
maatschappijen ..................... 353
sociale zekerheidsbijdragen ...... 515
spaarbekkens..................... 436; 437sportmedische keuring .............. 122
stad Antwerpen ......................... 306
Stad Antwerpen ........................ 382
stadsvernieuwing ...................... 142
stagedoende jongeren................ 517Studiesyndicaat Water ...... 433; 438
subcomité watervoorziening ..... 441
Subcommissie voor Financiën
en Begroting ................... 13; 364
subsidiebesteding...................... 496subsidies aan huurders-
organisaties ........................... 142
subsidies in de Vlaamse
Gemeenschap.......................... 22
technologievernieuwingen ........ 438
tekortrekeningen ......................... 40
thuisverzorging ......................... 121
thuiszorg ................................... 116Tijdelijke Vereniging
Bergingswerken.................... 462
Tijdelijke Vereniging
Zeeschelde ............................ 467
T-Interim................................... 327Toerisme Vlaanderen........ 209; 314
UFSIA....................................... 243
uitstaande vastleggingen ............. 90UZ Gent .................................... 274
UZ Gent, indicatoren-
verzameling .......................... 121
V1aamse Autonome
Hogeschool Gent .................. 110
VAH.......................................... 271
valorisatie van knowhow .......... 527
VDAB....................... 205; 271; 324
vennootschapsbelasting ............ 534
verantwoordelijkheidspremie.... 515verbindingsleidingen................. 437
VERF ........................................ 264
vergoedingen en toelagen..505; 511verjaringstermijn....................... 418
verkoop van onroerende
goederen ................................. 79
verplaatsingskosten................... 515
verwijlintresten ...............................
…….93; 307; 377; 449; 461; 478
verzekering tegen inkomens-
verlies.................................... 140
VESOC, interculturele
bemiddelaars......................... 123
VFSIPH ............................ 209; 295
VFSIPH, interne controle ......... 298
VHM......................................... 347VIPA......................................... 222
VIPA-decreet............................ 498Visserijfonds............................. 135
visum onder voorbehoud, IWT... 35
visumweigering ................ 392; 461VITO .................. 37; 388; 391; 392
VITO, onderzoeksopdrachten... 391
VITO-beheersovereenkomst..... 391
VITO-jaarprogramma............... 391
VIZO......................................... 329Vlaams Commissariaat voor de
Media.................................... 407
Vlaams Coördinatiecomité
Watervoorziening ................. 441
Lastendelging ............... 226; 454
Vlaams Impulsprogramma
Natuurontwikkeling.............. 134
...................... 153; 184; 449; 470
Vlaams Innovatie-Advies-
centrum................................. 155
Vlaams Integraal
Wateroverlegcomité ..... 433; 441
Vlaams Landbouwinvesterings-
fonds............................. 245; 478
Vlaams Parlement,
resolutie……………..16; 18; 93;       173; 376; 416; 449; 464; 537
Vlaams personeelsstatuut ...............
…………………...339; 506; 512
Vlaams Sportfonds ................... 311
Vlaamse Administratieve
Centra ................................... 106
Vlaamse hogescholen ............... 110
Vlaamse hogescholen, internet ... 35Vlaamse Huisvestingsmaat-
schappij......................... 140; 232
Vlaamse  Landmaatschappij
.................................. 20; 83; 474
Vlaamse Milieuholding ............ 526Vlaamse Radio en Televisie ..... 519
Vlaamse vereniging van
beroepsjournalisten............... 158
Vlaams-Nederlandse Technische
Scheldecommissie ................ 468
Vlabinvest......................... 231; 233
VLIF, steunbeslissingen ........... 478
VLM ................................. 177; 332VLM, landinrichtingswerken.... 136
VLM, personeelsuitgaven......... 339
VLM, ruilverkavelings-
programma............................ 136
Vlopera ..................................... 304
VLOR ....................................... 279
VMH, NV......................... 443; 534
VMM........................................ 240 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 545
VMM, bovengemeentelijke
waterzuiveringsinstallaties.... 134
VMM, indirecte schuld............... 80
VMM, levering LIMS............... 134
VMM, meetnetten..................... 134VMW................................ 341; 437
VOI’s, verzekeringspool............. 84
VOI's, aanrekeningsregels ........ 206
VOI's, beginbalansen ................ 209
VOI's, doorgeefsubsidies .......... 210VOI's, fonds van het
vastliggend............................ 210
VOI's, implementatie
boekhoudbesluit.................... 200
VOI's, overdrachten om niet ..... 210VOI's, reconciliatie ................... 213
VOI's, resultaatverwerking ....... 211
VOI's, semestriële  staten........... 200
VOI's, waarderingsregels.......... 208
voorafbeelding ............................ 94
voorafgaand visum van het
Rekenhof................................. 35
vormingsproject ........................ 497vrij keuzeschool........................ 419
VRT .................................. 209; 401
VRT, aanvullende dotatie ........... 89
VRT-Pensioenfonds.................. 406
VVM......................................... 356VVM, afrekening project
Punt aan de Lijn ................... 149
VVM, beheersovereenkomst...........
………………………….16; 363
VVM, imagoversterking ........... 148
VVM, investeringen.................. 147VVM, kostprijsvergelijking
busvervoer .............................. 19
VVM, mobiliteitsconvenanten.. 146
VVM, verpachtingssysteem...... 364
VZW Monumentenwacht
Vlaanderen ........................... 142
VZW Sociale dienst van het
gemeenschapsonderwijs ....... 271
VZW Vlaams Omroeporkest en
Kamerkoor............................ 405
VZW Vlaamse Vereniging
voor Geestelijke Gezondheids-
zorg....................................... 121
Waaslandtunnel ........................ 386
Waterbouwkundig
Laboratorium Borgerhout..... 152
waterdecreet, voorontwerp ....... 433
watersnood.................................. 29wedden en weddentoelagen ...... 424
werkgroep Algemene Rekening . 31
werkgroep Datacontrole ............. 31
werkgroep Doorstorting van
de aanvullende personen-belasting ................................. 29
werkgroep Rekenplichtigen........ 31
Westerschelde................... 151; 461
wetenschappelijk-technologisch
onderzoek ............................. 397
Wielingen ................................. 467
woningrenovatie en -bouw ....... 141
wrakkenberging ........................ 462zeekanaal Brussel-Schelde ....... 368
zeekanaal  Gent-Terneuzen ....... 151
zeewaterontzilting..................... 436
zuinigheidsplicht....................... 536  Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 547
BIJLAGE
ALGEMENE
REKENING
1998 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 548
ALGEMENE ONTVANGSTEN 1998
OMSCHRIJVING INNING
TITEL I - II
meen)
sten
middelen3,0 3,0 17,7
01 16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz. 6,8 6,8 5,2
01 06.01 Diverse andere ontvangsten 1,7 1,7 9,6
Organisatieafdeling 12 - Administratie Buitenlands Beleid
Programma 10 - Algemene externe betrekkingen
01 88.01 Terugbetaling renteloos voorschot 1,4 1,4 0,0
FINANCIEN
sten
middelen2,0 2,0 8,2
01 16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz. (pro memorie) - - 2,1
01 06.01 Diverse andere ontvangsten 5,0 5,0 8,4
Programma 10 - Algemene Financiële Logistiek
01 26.01 Allerhande terugvorderingen (pro memorie) - - 0,1
01 76.01 Opbrengst van de verkoop van onroerende goederen (art. 93
decreet van 22.12.93) (50 %)- - 151,2
01 86.02 Desaffectatie van toegewezen ontvangsten naar aanleiding van
liquidatie van deelnemingen (pro memorie)-- 0 , 0
01 89.01 Terugstorting van renteloze voorschotten (pro memorie) - - 19,9
01 98.01 Storting uit reservefonds VHM - - 0,0
01 38.02 Bijdragen in verband met de verleende waarborg (art. 13,
decreet 15.12.1993)80,0 80,0 21,5
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 549
Programma 40 - Rechtstreekse Schuld
01 26.03 Renten in het kader van een autonoom kas- en schuldbeheer 320,0 476,6 343,9
01 21.09 Door de VHM verschuldigd aandeel in rentelasten van lenin-
gen aangegaan door de VHM361,4 385,0 386,9
01 26.01 Terugbetaling van renten van de indirecte schuld 5,0 5,0 28,4
sten
middelen45,0 45,0 104,7
02 16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz. (pro memorie) - - 7,9
02 06.01 Diverse andere opbrengsten 0,1 0,1 26,1
Organisatieafdeling 33 - Administratie Hoger Onderwijs
en Wetenschappelijk Onderzoek
Programma 20 - Universitair Onderwijs
02 46.01 Gebruiksvergoeding te betalen door U.Z. Gent 423,7 423,7 0,0
ming
Programma 10 - Deeltijds Kunstonderwijs
02 06.01 Diverse ontvangsten 326,3 327,9 328,6
02 34.01 Terugbetaling van toelagen 1,8 1,8 2,0
02 16.01 Verkoop publicaties 3,5 3,5 0,3
opbrengsten der instellingen en diensten55,0 55,0 65,0
DEPARTEMENT 4 - WELZIJN, VOLKSGEZONDHEID
EN CULTUUR
sten
middelen10,0 10,0 25,3
02 16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz. 5,0 5,0 0,1
02 06.01 Diverse andere ontvangsten 4,0 4,0 1,2 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 550
02 34.01 Terugbetaling van toelagen 5,0 5,0 26,4
sten
middelen5,0 5,0 1,8
01 16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken 1,0 1,0 0,3
01 06.01 Diverse andere ontvangsten 5,0 5,0 17,601 01.90 Opbrengst n.a.v. desaffectatie middelen (pro memorie) - - 0,0
Programma 10 - Algemeen Economisch beleid
03 12.90 Opbrengst n.a.v. desaffectatie middelen (pro memorie) - - 0,0
03 89.03 Dividenden openbare investeringsmaatschappijen 680,0 850,0 737,9
03 89.04 Terugstorting van renteloze voorschotten toegestaan in het
kader van het economisch overheidsinitiatief10,7 10,7 6,3
03 01.02 Storting door de PMV van middelen 140,0 140,0 140,0
Programma 40 - Buitenlandse Handel en Exportbevor-
dering
03 30.01 Terugvordering van leningen verleend ter bevordering van de
export4,0 4,0 8,1
03 81.01 Terugvordering van leningen verleend ter bevordering van de
export8,0 8,0 10,4
STRUCTUUR
Organisatieafdeling 60 - Administratie Algemene Admini-stratieve Diensten
sten
03 12.01 Terugstorting van geldvoorschotten, andere dan op bestaans-
middelen25,0 25,0 64,3
03 16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz. 5,0 5,0 3,7
03 06.01 Diverse andere ontvangsten 20,0 20,0 59,503 06.50 Ontvangsten uit roerend vermogen 10,0 10,0 5,5
Organisatieafdeling 61 - Administratie Milieu-, Natuur-,
Land- en Waterbeheer
Programma 10 - Leefmilieu
03 89.01 Dividend Vlaamse Milieu Holding - 200,0 200,0
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 551
Organisatieafdeling 63 - Administratie Wegen en Verkeer
Programma 30 - Regionale luchthavens en vliegvelden
03 87.01 Terugvorderbare voorschotten n.a.v. schadevergoedingen aan
derden betaald (pro memorie)-- 0 , 0
Zeewezen
Programma 10 - Waterwegen en Binnenvaart
03 06.50 Terugbetaling van door het Gewest gedane uitgaven voor het
herstel van door derden aan waterwegen veroorzaakte schade15,0 15,0 10,4
Programma 20 - Havens, Loodswezen en Zeescheep-
vaart
herstel van schade aan havens veroorzaakt door derden3,5 3,5 2,7
03 16.08 Loods- en sleepgelden 2.271,0 2.271,0 2.204,9
03 16.09 L.O.A. (Loodsen op afstand) 5,0 5,0 0,0
03 16.10 VTS (Vessel Trafic Service) 103,0 103,0 124,3
de bouw van de voorzieningen inzake de inrichting van eenuitgebreide walradarketen langs de Westerschelde en haar
mondingen40,0 40,0 38,4
MEDIA
Organisatieafdeling 70 - Departement WIM (Algemeen)
Programma 10
middelen1,0 1,0 1,3
01 16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz. 1,0 1,0 0,0
den
studenten (art. 62 van de bijzondere wet van 16 januari 1989)371,8 369,0 367,8
02 49.21 Gedeelde belastingen 304.219,2 302.755,1 303.636,3
02 49.26 Ontvangsten voortvloeiend uit toepassing van art. 73, § 2, van
de bijzondere wet van 16 januari 198932,3 32,3 32,3
02 49.29 Kijk- en Luistergeld 16.872,8 17.232,8 17.700,3 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 552
03 49.01 Gewestelijke belastingen 18.164,7 18.781,7 20.279,2
van 16 januari 1989 (tewerkstellingsprogramma's)6.800,0 6.800,0 6.782,4
03 49.20 Solidariteitsmechanisme (pro memorie) - - 0,0
03 49.22 Samengevoegde belastingen 204.938,8 206.059,8 207.120,003 69.01 Successierechten en recht van overgang bij overlijden 14.800,0 14.800,0 17.636,9
Organisatieafdeling 99 - College van Secretarissen-generaal
Programma 10 - Interdepartementale bestaansmiddelen
01 11.01 Terugbetaling:
a) van salarissen, enz..., ten onrechte uitbetaald;b) van salarissen uitbetaald door de Vlaamse Gemeenschap,
aan bij parastatalen, ministeriële kabinetten, enz. gedeta-
cheerde of voor andere opdrachten ter beschikking gestel-de ambtenaren en beambten106,0 106,0 116,4
01 11.03 Terugbetaling van GEKO-premies 71,0 71,0 57,2
Oostende196,3 196,3 146,5
voorschotten - Terugstorting van geldvoorschotten op be-
staansmiddelen55,0 55,0 50,0
01 12.02 Terugstorting door de VOI’s van de verzekeringspremies die
aan de Vlaamse Gemeenschap in het kader van de pooling
voor hen betaalt30,0 30,0 1,9
01 16.01 Verkoop van publicaties, drukwerken, enz…, aangekocht op
bestaansmiddelen4,5 4,5 7,3
aangekocht op bestaansmiddelen3,0 3,0 6,1
01 06.01 Diverse andere ontvangsten m.b.t. bestaansmiddelen 24,0 24,0 15,1
TOTAAL ONTVANGSTEN TITEL I-II 571.708,3 572.891,2 579.183,5
(470)
                                                       
470 Het totaal bedrag van 579.183,5 miljoen BEF is het afgerond bedrag van de
inningen tot op de frank, zijnde 579.183.455.814 BEF. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 553
TITEL III
01 96.01 Opbrengsten van leningen (in Belgische frank) 30.000 60.000,0 1.000,0
TOTAAL ONTVANGSTEN TITEL III 30.000 60.000,0 1.000,0 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 554
TOEGEWEZEN ONTVANGSTEN 1998
beheer van onroerende goederen (pro memorie)-- 0 , 1
24.10 - 26.02 Inkomsten n.a.v. financieel-technische transacties m.b.t.
overheidsgebouwen- 600,0 331,3
(pro memorie)-- 2 , 2
24.10 - 86.01 Liquidatie van deelnemingen - - 0,0
de huisvesting13,0 15,0 14,4
24.50 - 16.09 Ontvangsten intendancediensten 70,0 70,0 57,5
beheer van onroerende goederen3,0 3,0 4,8
33.10 - 41.90 Terugvorderingen enveloppe HOBU 10,0 10,0 68,5
35.30 - 16.05 Ontvangsten voortvloeiend uit het vervoer van leerlingen 31,8 31,8 29,335.40 - 06.10 Ontvangsten in het kader van de bijscholing 0,5 2,1 2,135.50 - 11.02 Terugbetaling van salarissen en salaristoelagen 782,8 735,8 1.518,739.20 - 12.90 Ontvangsten Tijdschrift “Klasse” 9,0 9,0 8,4
beheer van onroerende goederen4,0 4,0 2,1
41.10 - 12.90 Inkomsten fonds Centrum voor Bevolkings- en Gezins-
studies0,5 0,5 1,4
gezondheid, voor derden-4 , 00 , 0
45.50 - 06.12 Diverse opbrengsten (Fonds voor de Kunsten) 5,0 5,0 2,5
beheer van onroerende goederen5,0 5,5 5,6
51.10 - 26.03 Inkomsten t.g.v. opdrachten van de PMV uitgevoerd in
naam en voor rekening van het Vlaams Gewest50,0 50,0 0,0
51.80 - 86.04 Terugbetaling van activa 0,5 0,5 0,0
53.20 - 36.90 Heffingen leegstand en verkrotting (decreet 22.12.1995) 255,0 220,0 34,3
54.10 - 39.90 EOGFL-tegemoetkomingen 21,0 21,0 9,660.10 - 06.02 Ontvangsten departementaal fonds vervreemding onroe-
rende goederen (pro memorie)-- 0 , 2
61.30 - 28.03 Visserijverloven 37,0 37,0 35,3
ten en decreten op de ruilverkaveling en de landinrichting30,0 30,0 69,4
61.40 - 39.06 EOGFL- en EFRO-inkomsten in het kader van de EU-
ting0,5 5,0 0,0
polders en de wateringen3,0 3,0 2,2 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 555
huishouding3,0 3,0 8,7
defonds)0,2 0,2 0,0
62.10 - 12.90 Inkomsten vernieuwingsfonds 2,0 2,0 0,7
62.10 - 16.11 Inkomsten in het kader van de planschade 60,0 60,0 70,3
62.20 - 16.12 Diverse opbrengsten in de sector Monumenten en Land-
schappen7,0 7,0 7,0
62.40 - 53.01 Terugbetaling van premies uit de huisvestingssector 65,0 65,0 74,5
64.40 - 16.06 Verkoop van studies door het Waterbouwkundig Labora-
torium te Borgerhout6,0 6,0 9,1
71.10 - 06.90 Allerhande inkomsten m.b.t. het wetenschapsbeleid 7,1 7,1 3,4
99.10 - 76.04 Opbrengst uit vervreemding en beheer van administratieve
gebouwen en hun aanhorigheden25,0 25,0 38,3
Totaal 1.506,9 2.037,5 (471)2.411,8
                                                       
471 Het totaal bedrag van 2.411,8 miljoen BEF is het afgerond bedrag van de som
van de inningen tot op de frank, zijnde 2.411.849.442 BEF. Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 556
LIJST 1: KREDIETVORMING 1998
• ngk-vl : niet-gesplitste vastleggingskredieten;
• ngk-or : niet-gesplitste ordonnanceringskredieten;
• gvk: gesplitste vastleggingskredieten;
• gok: gesplitste ordonnanceringskredieten;
• bvj: bijkredieten vorige jaren.
• begroting : bedrag van de initiële begrotingskredieten;
• aanpassing : aanpassingen als gevolg van de aanpassingen van de begroting;
• overdracht : overdracht van kredieten van het vorig jaar, in afwijking van de
bepalingen van de artikelen 34 en 35 van de gecoördineerde wetten op de rijks-comptabiliteit. Voor de niet-gesplitste vastleggingskredieten (ngk-vl) werdendeze bedragen niet gecontroleerd, maar berekend op basis van het uiteindelijkkrediet min het initieel krediet, de aanpassing en de herverdelingen. De aanpas-
aan deze van de niet-gesplitste ordonnanceringskredieten (ngk-or).
• herverdeling : kredietherverdelingen, zowel deze met decretale grondslag als de
• totaal : uiteindelijk krediet.
organisatieafdeling programma begroting aanpassing overdracht herverdeling totaal
00 Vlaams Parlement ngk-vl 1.923,0 -8,2 4,1 0,0 1.918,9 10 Dotatie aan het Vlaams
Parlementngk-or 1.923,0 -8,2 4,1 0,0 1.918,9
Totaal OAFD 00 ngk-vl 1.923,0 -8,2 4,1 0,0 1.918,9
ngk-or 1.923,0 -8,2 4,1 0,0 1.918,9
01 Vlaamse Regering 10 Algemene werkingskosten ngk-vl 18,5 11,9 0,0 0,0 30,4
ngk-or 18,5 11,9 0,0 30,4
gvk 19,0 0,0 0,0 19,0gok 59,0 27,5 0,0 86,5
Totaal OAFD 01 ngk-vl 18,5 11,9 0,0 0,0 30,4
gvk 19,0 0,0 0,0 19,0gok 59,0 27,5 0,0 86,5 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 557
ngk-vl 145,9 0,0 0,0 2,7 148,6 10 Algemene werkingskosten
kabinet Minister-Presidentngk-or 145,9 0,0 2,7 148,6
bvj 2,2 0,0 2,202 Minister-President en
Vlaams minister van Brus-
selse Aangelegenheden en
Gelijke kansenbeleid
ngk-vl 33,2 0,2 0,0 2,4 35,8 20 Algemene werkingskosten
kabinet Vlaams minister
van Brusselse Aangelegen-
heden en Gelijke kansen-beleidngk-or 33,2 0,2 2,4 35,8
Totaal OAFD 02 ngk-vl 179,1 0,2 0,0 5,1 184,4
ngk-or 179,1 0,2 5,1 184,4
03 Minister Vice-President 10 Algemene werkingskosten ngk-vl 132,4 0,0 0,0 3,2 135,6
ngk-or 132,4 0,0 3,2 135,6
Totaal OAFD 03 ngk-vl 132,4 0,0 0,0 3,2 135,6
10 Algemene werkingskosten ngk-vl 88,2 11,9 0,0 0,0 100,1
ngk-or 88,2 11,9 0,0 100,104 Vlaams Minister van Leef-
milieu en Tewerkstelling
gok 1,0 0,0 0,0 1,0
Totaal OAFD 04 ngk-vl 88,2 11,9 0,0 0,0 100,1
ngk-or 88,2 11,9 0,0 100,1
10 Algemene werkingskosten ngk-vl 115,6 0,0 0,0 1,2 116,8 05 Vlaams Minister van Cul-
tuur, Gezin en Welzijnngk-or 115,6 0,0 1,2 116,8
Totaal OAFD 05 ngk-vl 115,6 0,0 0,0 1,2 116,8
ngk-or 115,6 0,0 1,2 116,8
10 Algemene werkingskosten ngk-vl 83,2 0,0 0,0 1,0 84,2
ngk-or 83,2 0,0 1,0 84,206 Vlaams Minister van Open-
bare Werken, Vervoer en
Ruimtelijke Ordening
Totaal OAFD 06 ngk-vl 83,2 0,0 0,0 1,0 84,2
ngk-or 83,2 0,0 1,0 84,2
10 Algemene werkingskosten ngk-vl 86,2 -0,1 0,0 0,0 86,1
ngk-or 86,2 -0,1 0,0 86,107 Vlaams Minister van Eco-
nomie, KMO, Landbouw enMedia
Totaal OAFD 07 ngk-vl 86,2 -0,1 0,0 0,0 86,1
ngk-or 86,2 -0,1 0,0 86,1
10 Algemene werkingskosten ngk-vl 79,6 -0,1 0,0 0,0 79,5
ngk-or 79,6 -0,1 0,0 79,508 Vlaams Minister van Bin-
nenlandse Aangelegenhe-den, Stedelijk Beleid en
HuisvestingTotaal OAFD 08 ngk-vl 79,6 -0,1 0,0 0,0 79,5
ngk-or 79,6 -0,1 0,0 79,5
10 Algemene werkingskosten ngk-vl 87,4 0,7 0,0 0,0 88,1
ngk-or 87,4 0,7 0,0 88,109 Vlaams Minister van Finan-
ciën en Begroting en Ge-zondheidsbeleid
Totaal OAFD 09 ngk-vl 87,4 0,7 0,0 0,0 88,1
ngk-or 87,4 0,7 0,0 88,1
10 Brusselse aangelegenheden ngk-vl 661,6 18,9 0,0 0,0 680,5 11 Administratie Kanselarij en
Voorlichtingngk-or 661,6 18,9 0,0 680,5
gvk 29,2 5,4 0,0 34,6gok 42,0 5,4 0,0 47,4 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 558
20 Kanselarij en voorlichting ngk-vl 414,8 -7,4 0,0 0,0 407,4
ngk-or 414,8 -7,4 0,0 407,4
ngk-vl 10,0 -0,6 0,0 0,0 9,4 30 Uitgaven m.b.t. de staats-
hervormingngk-or 10,0 -0,6 0,0 9,4
bvj 0,6 0,0 0,6
40 Gelijke kansenbeleid ngk-vl 76,1 -1,5 0,0 0,0 74,6
ngk-or 76,1 -1,5 0,0 74,6
ngk-vl 76,0 -6,2 730,8 0,0 800,6 50 Permanente vorming en
innovatiengk-or 78,6 -6,2 730,8 0,0 803,2
bvj 6,0 0,0 6,0
Totaal OAFD 11 ngk-vl 1.238,5 3,2 730,8 0,0 1.972,5
ngk-or 1.241,1 3,2 730,8 0,0 1.975,1
gvk 29,2 5,4 0,0 34,6
gok 42,0 5,4 0,0 47,4
bvj 6,8 0,0 6,8
ngk-vl 619,4 93,4 0,0 0,0 712,8 12 Administratie Buitenlands
kingenngk-or 619,4 93,4 0,0 712,8
gvk 386,3 24,4 150,0 0,0 560,7gok 363,2 -1,2 50,0 0,0 412,0
bvj 4,6 0,0 4,6
Totaal OAFD 12 ngk-vl 619,4 93,4 0,0 0,0 712,8
ngk-or 619,4 93,4 0,0 712,8
gvk 386,3 24,4 150,0 0,0 560,7
gok 363,2 -1,2 50,0 0,0 412,0
ngk-vl 13,3 0,0 0,0 0,0 13,3 21 Administratie Planning en
Statistiek10 Planning en Statistiek
ngk-or 13,3 0,0 0,0 13,3
Totaal OAFD 21 ngk-vl 13,3 0,0 0,0 0,0 13,3
ngk-vl 707,8 -3,2 25,4 0,0 730,0 10 Algemene financiële logis-
tiekngk-or 733,2 -3,2 25,4 0,0 755,4
bvj 8,0 0,0 8,024 Administratie Budgettering,
Accounting en FinancieelManagement
20 Pensioenvoorzieningen ngk-vl 1.336,9 0,0 0,0 0,0 1.336,9
ngk-or 1.336,9 0,0 0,0 1.336,9
30 Waarborg gvk 200,0 -4,0 60,0 0,0 256,0
gok 200,0 -4,0 60,0 0,0 256,0
40 Rechtstreekse schuld ngk-vl 14.287,2 -15,8 24,6 -985,1 13.310,9
ngk-or 14.305,7 -15,8 24,6 -985,1 13.329,4
bvj 9,0 0,0 9,0
60 Provisionele kredieten ngk-vl 6.233,0 -5.071,3 3.687,2 -185,5 4.663,4
ngk-or 6.233,0 -5.071,3 3.687,2 -185,5 4.663,4 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 559
70 Achterstallen ngk-vl 905,9 -0,1 0,0 32,7 938,5
ngk-or 905,9 -0,1 32,7 938,5
gvk 0,0 0,0 201,2 0,0 201,2
gok 259,0 0,0 105,9 0,0 364,9
80 Indirecte schuld ngk-vl 12.040,2 2.973,3 0,0 985,1 15.998,6
ngk-or 12.040,2 2.973,3 985,1 15.998,6
Totaal OAFD 24 ngk-vl 35.511,0 -2.117,1 3.737,2 -152,8 36.978,3
ngk-or 35.554,9 -2.117,1 3.737,2 -152,8 37.022,2
gvk 200,0 -4,0 261,2 0,0 457,2
gok 459,0 -4,0 165,9 0,0 620,9
bvj 17,0 0,0 17,0
10 Gebouwen ngk-vl 1.048,9 -21,4 1.082,7 0,0 2.110,2
ngk-or 1.049,6 -21,4 1.082,7 0,0 2.110,926 Administratie Overheidsop-
subsidieerde Infrastructuur
gvk 351,5 14,4 0,0 365,9
gok 369,8 16,2 0,0 386,0
bvj 2,8 0,0 2,8
Totaal OAFD 26 ngk-vl 1.048,9 -21,4 1.082,7 0,0 2.110,2
ngk-or 1.049,6 -21,4 1.082,7 0,0 2.110,9
10 Gewoon basisonderwijs ngk-vl 60.729,4 152,5 0,0 771,9 61.653,8
ngk-or 60.729,4 152,5 771,9 61.653,831 Administratie Basisonder-
wijs
bvj 78,8 0,0 78,8
ngk-vl 7.752,7 182,0 0,0 108,6 8.043,3 20 Buitengewoon basisonder-
wijsngk-or 7.752,7 182,0 108,6 8.043,3
bvj 13,8 0,0 13,8
Totaal OAFD 31 ngk-vl 68.482,1 334,5 0,0 880,5 69.697,1
ngk-or 68.482,1 334,5 880,5 69.697,1
bvj 92,6 0,0 92,6
ngk-vl 100.389,3 -109,9 0,0 962,5 101.241,9 32 Administratie Secundair
wijsngk-or 100.389,3 -109,9 962,5 101.241,9
gok 0,3 0,0 0,0 0,3
bvj 234,6 0,0 234,6
ngk-vl 7.274,8 31,5 0,0 113,8 7.420,1 20 Buitengewoon secundair
onderwijsngk-or 7.274,8 31,5 113,8 7.420,1
bvj 20,0 0,0 20,0
Totaal OAFD 32 ngk-vl 107.664,1 -78,4 0,0 1.076,3 108.662,0
ngk-or 107.664,1 -78,4 1.076,3 108.662,0
bvj 254,6 0,0 254,6 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 560
ngk-vl 19.386,0 -100,8 0,0 0,3 19.285,5 10 Hogescholenonderwijs
ngk-or 19.386,0 -100,8 0,3 19.285,533 Administratie Hoger On-
derwijs en Wetenschappe-
lijk Onderzoek
bvj 15,3 0,0 15,3
20 Universitair onderwijs ngk-vl 22.165,1 -110,0 0,0 0,0 22.055,1
ngk-or 22.165,1 -110,0 0,0 22.055,1
bvj 1,5 0,0 1,5
ngk-vl 97,5 -10,0 7,5 0,0 95,0 30 Coördinatie Hoger Onder-
wijsbeleid
ngk-or 97,5 -10,0 7,5 0,0 95,0
Totaal OAFD 33 ngk-vl 41.648,6 -220,8 7,5 0,3 41.435,6
ngk-or 41.648,6 -220,8 7,5 0,3 41.435,6
bvj 16,8 0,0 16,8
10 Deeltijds kunstonderwijs ngk-vl 4.429,7 33,6 0,0 85,6 4.548,9 34 Administratie Permanente
Vormingngk-or 4.429,7 33,6 85,6 4.548,9
bvj 6,4 0,0 6,4
ngk-vl 3.987,8 45,4 0,0 169,4 4.202,6 20 Onderwijs sociale promotie
ngk-or 3.987,8 45,4 169,4 4.202,6
bvj 16,5 0,0 16,5
30 Afstandsonderwijs ngk-vl 52,9 -0,1 0,0 0,0 52,8
ngk-or 52,9 -0,1 0,0 52,8
40 Basiseducatie ngk-vl 597,4 -1,1 0,0 0,0 596,3
ngk-or 597,4 -1,1 0,0 596,3
Totaal OAFD 34 ngk-vl 9.067,8 77,8 0,0 255,0 9.400,6
ngk-or 9.067,8 77,8 255,0 9.400,6
bvj 22,9 0,0 22,9
ngk-vl 2.373,3 -0,1 0,0 0,0 2.373,2 35 Administratie Ondersteu-
ning10 Studietoelagen en financie-
ringngk-or 2.373,3 -0,1 0,0 2.373,2
20 PMS-centra ngk-vl 3.221,7 -21,8 0,0 13,0 3.212,9
ngk-or 3.221,7 -21,8 13,0 3.212,9
bvj 4,3 0,0 4,3
30 Leerlingenvervoer ngk-vl 1.684,5 -7,2 0,0 0,0 1.677,3
ngk-or 1.684,5 -7,2 0,0 1.677,3
ngk-vl 6.912,3 -426,0 43,8 11,6 6.541,7 40 Algemeen onderwijs en
vormingngk-or 6.956,1 -426,0 43,8 11,6 6.585,5
Totaal OAFD 35 ngk-vl 14.191,8 -455,1 43,8 24,6 13.805,1
ngk-or 14.235,6 -455,1 43,8 24,6 13.848,9
bvj 5,5 0,0 5,5 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 561
10 Provisionele kredieten ngk-vl 2.543,3 -243,0 0,0 -2.236,7 65,6 39 Diensten van de Secretaris-
Generaal
ngk-or 2.543,3 -243,0 -2.236,7 65,6
ngk-vl 1.463,9 6,3 31,4 0,0 1.501,6 20 Coördinatie beleid- en
gegevensbeheerngk-or 1.463,9 6,3 31,4 0,0 1.501,6
gvk 118,5 -11,0 0,0 107,5gok 141,5 -2,0 0,0 139,5
Totaal OAFD 39 ngk-vl 4.009,2 -236,7 31,4 -2.236,7 1.567,2
ngk-or 4.009,2 -236,7 31,4 -2.236,7 1.567,2
gvk 118,5 -11,0 0,0 107,5
gok 141,5 -2,0 0,0 139,5
ngk-vl 7.957,8 38,3 0,0 0,0 7.996,1 40 Departement WVC (Alge-
meen)ngk-or 7.957,8 38,3 0,0 0,0 7.996,120 Infrastructuur inzake per-
soonsgebonden aangele-
genheden
gvk 354,2 -354,2 0,0 0,0
gok 20,0 -20,0 0,0 0,0
Totaal OAFD 40 ngk-vl 7.957,8 38,3 0,0 0,0 7.996,1
ngk-or 7.957,8 38,3 0,0 0,0 7.996,1
10 Algemeen welzijnsbeleid ngk-vl 40,0 391,5 0,0 -375,0 56,5 41 Administratie Gezin en
Maatschappelijk Welzijnngk-or 40,0 391,5 -375,0 56,5
gvk 30,1 0,0 0,0 30,1
gok 33,8 0,0 0,0 33,8
20 Bijzondere jeugdbijstand ngk-vl 5.786,4 -1,1 0,0 115,5 5.900,8
ngk-or 5.786,4 -1,1 0,0 115,5 5.900,8
30 Bejaardenzorg ngk-vl 79,7 -3,2 0,0 0,0 76,5
ngk-or 79,7 -3,2 0,0 76,5
gvk 0,0 354,2 0,0 354,2gok 0,0 20,0 0,0 20,0
40 Gezinsaangelegenheden ngk-vl 13.442,1 30,8 58,7 91,0 13.622,6
ngk-or 13.500,8 30,8 58,7 91,0 13.681,3
gvk 0,1 0,0 0,0 0,1
gok 0,1 0,0 3,6 3,7
bvj 28,6 0,0 28,6
50 Gehandicaptenzorg ngk-vl 27.762,3 130,2 205,1 284,0 28.381,6
ngk-or 27.967,4 130,2 205,1 284,0 28.586,7
gok 0,0 0,0 25,0 25,0
ngk-vl 168,9 0,0 0,0 0,0 168,9 60 Maatschappelijk opbouw-
werkngk-or 168,9 0,0 0,0 168,9
70 Maatschappelijk welzijn ngk-vl 2.062,6 -10,8 0,0 0,0 2.051,8
ngk-or 2.062,6 -10,8 0,0 2.051,8
gvk 20,2 -0,1 0,0 20,1
gok 17,8 0,0 0,0 17,8 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 562
80 Integratie kansarmen gvk 1,6 0,0 0,0 0,0 1,6
gok 255,6 200,0 0,0 455,6
Totaal OAFD 41 ngk-vl 49.342,0 537,4 263,8 115,5 50.258,7
ngk-or 49.605,8 537,4 263,8 115,5 50.522,5
gvk 52,0 354,1 0,0 0,0 406,1gok 307,3 220,0 28,6 555,9
10 Volksgezondheid ngk-vl 1.357,1 -153,8 0,0 19,5 1.222,8
42 Administratie Gezondheids-
zorgngk-or 1.357,1 -153,8 19,5 1.222,8
gvk 26,8 152,0 0,0 178,8
gok 26,8 104,1 0,0 130,9
bvj 9,1 0,0 9,1
20 Medisch-sociaal beleid ngk-vl 1.307,3 -1,8 0,0 20,8 1.326,3
ngk-or 1.307,3 -1,8 20,8 1.326,3
gvk 488,4 0,0 0,0 488,4
gok 488,4 0,0 0,0 488,4
Totaal OAFD 42 ngk-vl 2.664,4 -155,6 0,0 40,3 2.549,1
ngk-or 2.664,4 -155,6 40,3 2.549,1
gvk 515,2 152,0 0,0 667,2
gok 515,2 104,1 0,0 619,3
45 Administratie Cultuur 10 Jeugdwerk ngk-vl 1.502,0 -4,3 0,0 0,0 1.497,7
ngk-or 1.502,0 -4,3 0,0 1.497,7
ngk-vl 3.982,7 9,3 0,0 0,0 3.992,0 20 Volksontwikkeling en
bibliothekenngk-or 3.982,7 9,3 0,0 3.992,0
gok 30,8 0,0 -11,9 18,9
bvj 2,4 0,0 2,4
30 Beeldende kunst en musea ngk-vl 319,5 -1,5 26,0 0,0 344,1
ngk-or 336,2 -1,5 26,0 0,0 360,7
gok 40,6 0,0 15,9 56,5
ngk-vl 2.958,5 0,6 22,1 0,0 2.981,2 40 Muziek, letteren en
podiumkunstenngk-or 2.980,6 0,6 22,1 0,0 3.003,3
50 Algemeen cultuurbeleid ngk-vl 917,1 -10,4 0,0 0,0 906,7
ngk-or 917,1 -10,4 0,0 906,7
gvk 304,5 -1,5 0,0 303,0gok 290,8 0,0 -4,0 286,8
Totaal OAFD 45 ngk-vl 9.679,9 -6,3 48,1 0,0 9.721,7
ngk-or 9.718,6 -6,3 48,1 0,0 9.760,4
gvk 304,5 -1,5 0,0 303,0
gok 362,2 0,0 0,0 362,2
bvj 4,4 0,0 4,4 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 563
10 Dotatie BLOSO ngk-vl 1.263,0 0,6 23,7 0,0 1.287,3 49 Diensten van de Secretaris-
Generaalngk-or 1.286,7 0,6 23,8 0,0 1.311,1
20 Toerisme ngk-vl 1.062,8 -52,8 55,1 0,0 1.065,1
ngk-or 1.117,9 -52,8 55,1 0,0 1.120,2
gvk 127,7 -0,7 0,0 127,0
gok 113,4 0,0 0,0 113,4
40 Sport en recreatie gvk 15,0 0,0 0,0 15,0
gok 5,0 0,0 0,0 5,0
90 Algemene uitgaven WVC gok 100,0 150,0 -28,6 221,4
Totaal OAFD 49 ngk-vl 2.325,8 -52,2 78,8 0,0 2.352,4
ngk-or 2.404,6 -52,2 78,8 0,0 2.431,2
gvk 142,7 -0,7 0,0 142,0
gok 218,4 150,0 -28,6 339,8
51 Administratie Economie ngk-vl 1.272,9 -10,5 3,2 0,0 1.265,6 10 Algemeen economisch
beleidngk-or 1.276,1 -10,5 3,2 0,0 1.268,8
gvk 36,7 -0,2 0,0 36,5
gok 321,1 -42,4 0,0 278,7
ngk-vl 4.948,5 1.337,0 1.400,0 0,0 7.685,5 20 Economisch ondersteu-
ningsbeleidngk-or 4.948,5 1.337,0 1.400,0 0,0 7.685,5
ngk-vl 885,0 -34,1 0,0 0,0 850,9 40 Buitenlandse handel en
exportbevorderingngk-or 885,0 -34,1 0,0 0,0 850,9
gvk 229,4 -0,5 0,0 228,9
gok 209,8 0,0 0,0 209,8
ngk-vl 41,6 0,0 0,0 0,0 41,6 50 Natuurlijke rijkdommen en
energiengk-or 41,6 0,0 0,0 41,6
gvk 109,2 0,0 0,0 109,2
gok 115,8 0,0 0,0 115,8
90 Extern economisch beleid ngk-vl 373,6 -141,5 0,0 0,0 232,1
ngk-or 373,6 -141,5 0,0 232,1
gvk 252,6 0,0 0,0 252,6gok 274,3 0,0 0,0 274,3
Totaal OAFD 51 ngk-vl 7.521,6 1.150,9 1.403,2 0,0 10.075,7
ngk-or 7.524,8 1.150,9 1.403,2 0,0 10.078,9
gvk 627,9 -0,7 0,0 627,2
gok 921,0 -42,4 0,0 878,6
10 Beroepsopleiding ngk-vl 3.300,9 -64,9 0,0 0,0 3.236,0 52 Administratie Werkgele-
genheidngk-or 3.300,9 -64,9 0,0 0,0 3.236,0
20 Middenstandsvorming ngk-vl 1.875,5 -15,1 0,0 0,0 1.860,4
ngk-or 1.875,5 -15,1 0,0 0,0 1.860,4 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 564
40 Werkgelegenheid ngk-vl 23.493,0 598,5 929,6 -13,5 25.007,6
ngk-or 23.688,8 598,5 929,6 -13,5 25.203,4
Totaal OAFD 52 ngk-vl 28.669,4 518,5 929,6 -13,5 30.104,0
ngk-or 28.865,2 528,5 929,6 -13,5 30.299,8
ngk-vl 52.272,6 -17,9 0,0 0,0 52.254,7 53 Administratie Binnenlandse
Aangelegenheden10 Lokale en regionale
besturenngk-or 52.272,6 -17,9 0,0 52.254,7
gvk 209,4 -2,5 0,0 206,9
gok 201,8 -1,2 0,0 200,6
20 Sociaal Impulsfonds gvk 6.428,8 0,0 581,1 0,0 7.009,9
gok 5.342,0 -200,0 3.029,4 0,0 8.171,4
Totaal OAFD 53 ngk-vl 52.272,6 -17,9 0,0 0,0 52.254,7
ngk-or 52.272,6 -17,9 0,0 52.254,7
gvk 6.638,2 -2,5 581,1 0,0 7.216,8
gok 5.543,8 -201,2 3.029,4 0,0 8.372,0
54 Landbouw 10 Land- en tuinbouw ngk-vl 1.832,7 -65,4 0,0 0,0 1.767,3
ngk-or 1.832,7 -65,4 0,0 0,0 1.767,3
Totaal OAFD 54 ngk-vl 1.832,7 -65,4 0,0 0,0 1.767,3
10 Leefmilieu ngk-vl 6.852,3 -92,4 0,0 0,0 6.759,9
ngk-or 6.852,3 -92,4 0,0 6.759,961 Administratie Leefmilieu,
Natuur, Land- en Waterbe-
heer
gvk 369,6 -1,8 0,0 367,8
gok 506,7 0,0 0,0 506,7
20 Natuur ngk-vl 77,3 3,8 0,0 0,0 81,1
ngk-or 77,3 3,8 0,0 81,1
gvk 5,8 0,0 0,0 5,8
gok 92,6 0,0 0,0 92,6
30 Bos- en groen ngk-vl 62,6 7,4 0,0 0,0 70,0
ngk-or 62,6 7,4 0,0 70,0
gvk 109,1 -8,0 0,0 101,1
gok 100,7 -7,7 0,0 93,0
40 Landbeheer ngk-vl 855,2 -19,4 0,0 0,0 835,8
ngk-or 855,2 -19,4 0,0 0,0 835,8
gvk 487,7 -2,7 0,0 485,0gok 486,6 0,0 0,0 486,6
50 Waterbeheer ngk-vl 428,5 -2,4 0,0 0,0 426,1
ngk-or 428,5 -2,4 0,0 426,1
gvk 563,0 -3,2 0,0 559,8
gok 552,3 0,0 0,0 552,3
bvj 7,0 0,0 7,0
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 565
Totaal OAFD 61 ngk-vl 8.275,9 -103,0 0,0 0,0 8.172,9
ngk-or 8.275,9 -103,0 0,0 0,0 8.172,9
gvk 1.535,2 -15,7 0,0 1.519,5
gok 1.738,9 -7,7 0,0 1.731,2
bvj 19,9 0,0 19,9
ngk-vl 51,8 0,0 0,0 0,0 51,8
ngk-or 51,8 0,0 0,0 51,862 Administratie Ruimtelijke
Ordening, Huisvesting, Mo-numenten en Landschappen10 Ruimtelijke ordening,
stedenbouw en Grondbeleid
gvk 335,0 -0,6 0,0 334,4
gok 634,3 11,0 0,0 645,3
ngk-vl 109,3 7,1 0,0 0,0 116,4 20 Monumenten en landschap-
penngk-or 109,3 7,1 0,0 116,4
gvk 1.537,3 -12,1 0,0 1.525,2
gok 1.187,3 -3,2 0,0 1.184,1
40 Huisvesting ngk-vl 4.589,4 -582,8 347,7 0,0 4.354,4
ngk-or 4.820,5 -582,8 347,7 0,0 4.585,4
gvk 6.897,4 -199,5 0,0 6.697,9
gok 6.599,7 -100,0 0,0 6.499,7
ngk-vl 155,0 0,0 75,0 0,0 230,0 60 Sociaal grond- en woning-
beleidngk-or 200,0 0,0 75,0 0,0 275,0
gok 25,5 -11,0 0,0 14,5
bvj 16,6 0,0 16,6
Totaal OAFD 62 ngk-vl 4.905,5 -575,7 422,7 0,0 4.752,6
ngk-or 5.181,6 -575,7 422,7 0,0 5.028,6
gvk 8.769,7 -212,2 0,0 8.557,5
gok 8.446,8 -103,2 0,0 8.343,6
10 Wegen ngk-vl 246,6 2,1 0,0 0,0 248,7 63 Administratie Wegen en
Verkeerngk-or 246,6 2,1 0,0 0,0 248,7
gvk 4.520,5 -18,9 0,0 4.501,6gok 4.466,4 0,0 -100,0 4.366,4
ngk-vl 9.934,0 -170,0 0,0 0,0 9.764,0 20 Gemeenschappelijk vervoer
ngk-or 9.934,0 -170,0 0,0 0,0 9.764,0
gvk 2.441,1 -10,6 0,0 2.430,5
gok 3.065,3 0,0 -120,0 2.945,3
ngk-vl 85,3 -0,6 0,0 0,0 84,7 30 Regionale luchthavens en
vliegveldenngk-or 85,3 -0,6 0,0 84,7
gvk 211,0 98,6 0,0 309,6gok 251,5 100,0 0,0 351,5
ngk-vl 64,8 -0,5 0,0 0,0 64,3 40 Algemene infrastructuur en
verkeersbeleidngk-or 64,8 -0,5 0,0 64,3
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 566
Totaal OAFD 63 ngk-vl 10.330,7 -169,0 0,0 0,0 10.161,7
ngk-or 10.330,7 -169,0 0,0 0,0 10.161,7
gvk 7.172,6 69,1 0,0 7.241,7
gok 7.783,2 100,0 -220,0 7.663,2
ngk-vl 556,4 -11,4 10,7 0,0 555,7 64 Administratie Waterwegen
en Zeewezen10 Waterwegen en binnenvaart
ngk-or 567,1 -11,4 10,7 0,0 566,4
gvk 771,9 131,3 0,0 903,2gok 818,8 136,1 0,0 954,9
20 Havens ngk-vl 55,6 -3,9 0,0 0,0 51,7
ngk-or 55,6 -3,9 0,0 51,7
gvk 5.573,5 -126,9 1.071,0 0,0 6.517,6
gok 4.603,7 -100,0 335,9 1.070,0 5.909,6
bvj 1,0 0,0 1,0
ngk-vl 3,0 0,0 0,0 0,0 3,0 30 Zee- en rivierwaterkering
en -beheersingngk-or 3,0 0,0 0,0 3,0
gvk 353,3 -1,5 0,0 351,8gok 419,7 0,0 0,0 419,7
ngk-vl 61,0 -0,6 0,0 0,0 60,4 40 Algemeen infrastructuur- en
scheepvaartbeleidngk-or 61,0 -0,6 0,0 60,4
50 Zeewezen ngk-vl 919,5 45,1 0,0 0,0 964,6
ngk-or 919,5 45,1 0,0 964,6
gvk 200,5 -1,2 0,0 199,3
gok 220,0 0,0 0,0 220,0
Totaal OAFD 64 ngk-vl 1.595,5 29,2 10,7 0,0 1.635,4
ngk-or 1.606,2 29,2 10,7 0,0 1.646,1
gvk 6.899,2 1,7 1.071,0 0,0 7.971,9gok 6.062,2 36,1 335,9 1.070,0 7.504,2
bvj 4,7 0,0 4,7
ngk-vl 38,9 -0,1 0,0 0,0 38,8
en studiesngk-or 38,9 -0,1 0,0 38,866 Administratie Ondersteu-
nende Studies en Opdrach-
ten
gok 2,0 0,0 0,0 2,0
Totaal OAFD 66 ngk-vl 38,9 -0,1 0,0 0,0 38,8
ngk-or 38,9 -0,1 0,0 38,8
90 Algemene uitgaven ngk-vl 18.227,6 1.045,1 0,0 0,0 19.272,7 69 Diensten van de Secretaris-
Generaalngk-or 18.227,6 1.045,1 0,0 19.272,7
gok 738,8 111,2 -850,0 0,0
Totaal OAFD 69 ngk-vl 18.227,6 1.045,1 0,0 0,0 19.272,7
ngk-or 18.227,6 1.045,1 0,0 19.272,7
gok 738,8 111,2 -850,0 0,0 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 567
ngk-vl 167,3 49,4 0,0 0,0 216,7 71 Administratie Wetenschap
en Innovatie10 Algemeen wetenschapsbe-
leidngk-or 167,3 49,4 0,0 216,7
gvk 1.005,7 48,2 17,8 0,0 1.071,7
gok 1.014,9 -140,5 42,0 0,0 916,4
ngk-vl 5.741,2 -138,8 0,0 0,0 5.602,4 20 Wetenschapsbeleid acade-
misch onderzoekngk-or 5.741,2 -138,8 0,0 5.602,4
ngk-vl 5.525,6 -270,1 1.219,6 0,0 6.475,1 30 Wetenschapsbeleid econo-
mische finaliteitngk-or 6.745,2 -270,1 1.219,6 0,0 7.694,7
gvk 1.020,0 -0,6 55,8 0,0 1.075,2
gok 650,0 15,0 129,2 0,0 794,2
Totaal OAFD 71 ngk-vl 11.434,1 -359,5 1.219,6 0,0 12.294,2
ngk-or 12.653,7 -359,5 1.219,6 0,0 13.513,8
gvk 2.025,7 47,6 73,6 0,0 2.146,9
gok 1.664,9 -125,5 171,2 0,0 1.710,6
72 Administratie Media 10 Media en film ngk-vl 249,7 19,9 0,0 0,0 269,6
ngk-or 249,7 19,9 0,0 0,0 269,6
20 Dotatie aan de VRT ngk-vl 8.010,0 0,0 0,0 0,0 8.010,0
ngk-or 8.010,0 0,0 0,0 0,0 8.010,0
Totaal OAFD 72 ngk-vl 8.259,7 19,9 0,0 0,0 8.279,6
ngk-or 8.259,7 19,9 0,0 0,0 8.279,6
ngk-vl 21.325,8 -29,4 1.375,5 0,0 22.672,0 99 College van Secretarissen-
Generaal10 Interdepartementale be-
staansmiddelenngk-or 22.125,0 -29,4 1.375,5 0,0 23.471,1
bvj 10,4 0,0 10,4
Totaal OAFD 99 ngk-vl 21.325,8 -29,4 1.375,5 0,0 22.672,0
ngk-or 22.125,0 -29,4 1.375,5 0,0 23.471,1
Algemeen totaal ngk-vl 532.947,8 -799,1 11.389,6 0,0 543.538,3
ngk-or 535.924,7 -799,1 11.389,6 0,0 546.515,2
gvk 36.141,6 66,2 2.136,9 0,0 38.344,7gok 35.760,5 263,3 3.752,4 0,0 39.776,2
bvj 520,9 0,0 520,9
90 Aflossing schuld ngk-vl 30.000,0 30.000,0 0,0 0,0 60.000,0
ngk-or 30.000,0 30.000,0 0,0 0,0 60.000,024 Administratie Budgettering,
Accounting en Financieel
Management
bvj 0,0 1.153,1 0,0 0,0 1.153,1
Totaal OAFD 24 ngk-vl 30.000,0 30.000,0 0,0 0,0 60.000,0
ngk-or 30.000,0 30.000,0 0,0 0,0 60.000,0
bvj 0,0 1.153,1 0,0 0,0 1.153,1 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 568
1998 LOPEND JAAR
• ngk: niet-gesplitste kredieten;
• gk: gesplitste kredieten;
• vrk: variabele kredieten (begrotingsfondsen);
in %
Parlementngk 1.918,9 1.918,2 100,0 1.918,9 1.918,2 100,0
01 Vlaamse Regering ngk 30,4 30,4 100,0 30,4 24,8 81,7 10 Algemene werkings-
kostengk 19,0 18,8 99,2 86,5 86,3 99,8
gk 0,0 0,0 1,0 1,0 96,410 Algemene werkings-
kosten kabinet Minis-ter-President
bvj 2,2 0,5 23,7 2,2 0,5 23,702 Minister-President en
Vlaams Minister vanBrusselse Aangelegen-
heden en Gelijke kan-
senbeleid
kosten kabinet VlaamsMinister van Brusselse
Aangelegenheden en
Gelijke kansenbeleidngk 35,8 35,8 100,0 35,8 30,2 84,4
kostenngk 135,6 135,6 100,0 135,6 120,1 88,6 03 Minister Vice-President
kostenngk 100,1 100,1 100,0 100,1 84,3 84,2 04 Vlaams Minister van
Leefmilieu en Tewerk-stelling
Totaal OAFD 04 ngk 100,1 100,1 100,0 100,1 84,3 84,2
kostenngk 116,8 116,8 100,0 116,8 112,4 96,3 05 Vlaams Minister van
Cultuur, Gezin en Wel-
zijn
kostenngk 84,2 84,2 100,0 84,2 73,6 87,4 06 Vlaams Minister van
Openbare Werken, Ver-
voer en Ruimtelijke Or-deningTotaal OAFD 06 ngk 84,2 84,2 100,0 84,2 73,6 87,4
kostenngk 86,1 86,1 100,0 86,1 73,0 84,7 07 Vlaams Minister van
Economie, KMO,
Landbouw en Media
Totaal OAFD 07 ngk 86,1 86,1 100,0 86,1 73,0 84,7
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 569
kostenngk 79,5 79,5 100,0 79,5 70,0 88,1 08 Vlaams Minister van
genheden, Stedelijk
Beleid en HuisvestingTotaal OAFD 08 ngk 79,5 79,5 100,0 79,5 70,0 88,1
kostenngk 88,1 88,1 100,0 88,1 79,0 89,6 09 Vlaams Minister van
en Gezondheidsbeleid
Totaal OAFD 09 ngk 88,1 88,1 100,0 88,1 79,0 89,6
Totaal Hogere entiteiten ngk 2.824,1 2.823,4 100,0 2.824,1 2.712,4 96,0
Totaal alle kredieten Hoge-
re entiteiten2.845,3 2.842,8 99,9 2.913,8 2.800,2 96,1 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 570
in %
ngk 680,5 675,5 99,3 680,5 582,2 85,5 10 Brusselse aangelegen-
hedengk 34,6 33,6 97,1 47,4 38,0 80,3
ngk 407,4 402,8 98,9 407,4 157,3 38,6 20 Kanselarij en voorlich-
tingbvj 0,2 0,2 96,8 0,2 0,2 96,811 Administratie Kansela-
rij en Voorlichting
ngk 712,8 632,0 88,7 712,8 304,9 42,8 12 Administratie Buiten-
lands Beleid10 Algemene externe
ngk 2.685,3 2.112,2 78,7 2.687,9 1.077,1 40,1 Totaal Departement
Departement Coördinatie3.292,0 2.549,6 77,4 3.158,7 1.246,3 39,5
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 571
in %
kostenvrk 2,4 0,0 0,0 2,4 0,0 0,0 20 Departement AZF
(Algemeen)
10 Planning en Statistiek ngk 13,3 8,9 66,9 13,3 1,8 13,6 21 Administratie Planning
bvj 8,0 8,0 100,0 8,0 8,0 100,024 Administratie Budgette-
ring, Accounting enFinancieel Management
20 Pensioenvoorzieningen ngk 1.336,9 1.336,9 100,0 1.336,9 1.336,9 100,0
60 Provisionele kredieten ngk 4.663,4 0,0 0,0 4.663,4 0,0 0,0
bvj 17,0 16,9 99,6 17,0 16,9 99,6
bvj 2,8 2,8 99,6 2,8 2,8 99,626 Administratie Over-
heidsopdrachten,
Gebouwen en Gesubsi-dieerde Infrastructuur
Totaal OAFD 26 ngk 2.110,2 527,7 25,0 2.110,9 447,5 21,2
bvj 2,8 2,8 99,6 2,8 2,8 99,6
gk 823,1 561,4 68,2 1.006,9 676,3 67,2Totaal Departement
Financiën
vrk 3.766,3 2.647,3 70,3 4.900,3 164,7 3,4
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 572
in %
kostenvrk 20,7 20,6 99,8 20,7 20,6 99,8 30 Departement OND
10 Gewoon basisonder-
wijsngk 61.653,8 61.643,0 100,0 61.653,8 61.616,3 99,9 31 Administratie Basison-
derwijs
ngk 8.043,3 8.035,7 99,9 8.043,3 8.001,7 99,5 20 Buitengewoon basis-
onderwijsbvj 13,8 10,1 73,4 13,8 7,0 50,6
ngk 101.241,9 101.210,7 100,0 101.241,9 100.938,5 99,7 32 Administratie Secundair
onderwijsgk 0,0 0,0 0,3 0,2 65,0
ngk 7.420,1 7.419,7 100,0 7.420,1 7.418,3 100,0 20 Buitengewoon secun-
dair onderwijsbvj 20,0 18,4 91,8 20,0 11,1 55,4
bvj 254,6 242,0 95,0 254,6 131,0 51,5
vrk 68,5 49,6 72,4 68,5 49,6 72,410 Hogescholenonderwijs
bvj 15,3 9,6 62,7 15,3 9,5 62,433 Administratie Hoger
20 Universitair onderwijs ngk 22.055,1 23.188,8 105,1 22.055,1 23.079,9 104,6
bvj 1,5 1,5 97,9 1,5 0,8 51,6
ngk 4.548,9 4.547,9 100,0 4.548,9 4.547,9 100,0 34 Administratie Perma-
nente Vorming10 Deeltijds kunstonder-
wijsbvj 6,4 6,4 100,0 6,4 5,9 92,1
ngk 4.202,6 4.189,5 99,7 4.202,6 4.124,4 98,1 20 Onderwijs sociale
30 Afstandsonderwijs ngk 52,8 52,7 99,8 52,8 44,1 83,5
40 Basiseducatie ngk 596,3 596,3 100,0 596,3 529,0 88,7
bvj 22,9 22,9 99,9 22,9 22,4 97,7
financieringngk 2.373,2 2.372,1 100,0 2.373,2 2.136,8 90,0 35 Administratie Onder-
steuning
vrk 118,8 70,2 59,1 118,8 70,2 59,1 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 573
in %
en vorming
vrk 20,2 13,3 65,8 22,2 8,6 38,8
den en weddetoelagenvrk 1.754,2 1.607,5 91,6 1.754,2 1.607,5 91,6
10 Provisionele kredieten ngk 65,6 0,0 0,0 65,6 0,0 0,0 39 Diensten van de Secre-
taris-Generaalngk 1.501,6 1.485,3 98,9 1.501,6 1.232,5 82,1 20 Coördinatie beleid- en
gegevensbeheergk 107,5 105,1 97,7 139,5 60,9 43,6
ngk 244.567,6 245.491,6 100,4 244.611,4 244.183,0 99,8 Totaal Departement
Onderwijsgk 107,5 105,1 97,7 139,8 61,1 43,7
Departement Onderwijs247.074,5 247.729,9 100,3 247.152,5 246.234,6 99,6
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 574
in %
kostenvrk 2,4 1,6 69,2 2,4 1,6 69,2 40 Departement WVC
gk 30,1 29,5 97,9 33,8 28,5 84,310 Algemeen welzijnsbe-
leid
vrk 3,7 2,0 54,4 3,7 2,0 54,441 Administratie Gezin en
Maatschappelijk Wel-zijn
gk 0,1 0,0 41,1 3,7 3,6 96,940 Gezinsaangelegenheden
gk 178,8 177,0 99,0 130,9 5,2 4,042 Administratie Gezond-
heidszorg
20 Medisch-sociaal beleid ngk 1.326,3 1.306,9 98,5 1.326,3 1.122,0 84,6
gk 488,4 433,2 88,7 488,4 247,6 50,7
45 Administratie Cultuur 10 Jeugdwerk ngk 1.497,7 1.497,3 100,0 1.497,7 1.225,2 81,8
ngk 3.992,0 3.990,6 100,0 3.992,0 3.289,9 82,4 20 Volksontwikkeling en
bibliothekengk 0,0 0,0 18,9 8,8 46,8
bvj 2,4 2,4 100,0 2,4 2,4 100,0
musea
vrk 1,5 0,0 0,0 1,5 0,0 0,0 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 575
in %
ngk 906,7 894,0 98,6 906,7 624,8 68,9 50 Algemeen cultuurbe-
leidgk 303,0 295,2 97,4 286,8 214,5 74,8
bvj 4,4 4,3 97,5 4,4 4,2 96,4
10 Dotatie BLOSO ngk 1.287,3 1.287,3 100,0 1.311,1 1.284,6 98,0 49 Diensten van de Secre-
taris-Generaalngk 1.065,1 1.065,1 100,0 1.120,2 1.012,3 90,4 20 Toerisme
ngk 72.878,0 73.087,6 100,3 73.259,3 69.232,3 94,5 Totaal Departement
en Cultuurgk 1.518,3 1.130,7 74,5 1.877,2 1.023,7 54,5
vrk 21,3 14,2 66,5 23,1 8,0 34,4
Volksgezondheid en Cul-
tuur74.460,1 74.274,1 99,8 75.202,2 70.305,1 93,5
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 576
in %
50 Departement EWBL
(Algemeen)10 Algemene departe-
kostenvrk 33,8 0,6 1,9 34,0 0,4 1,3
gk 36,5 36,0 98,6 278,7 181,8 65,251 Administratie Economie 10 Algemeen economisch
beleid
ngk 850,9 840,0 98,7 850,9 838,0 98,5 40 Buitenlandse handel en
exportbevorderinggk 228,9 197,6 86,3 209,8 139,7 66,6
ngk 41,6 35,1 84,3 41,6 9,8 23,5 50 Natuurlijke rijkdom-
men en energiegk 109,2 100,2 91,8 115,8 85,2 73,6
20 Middenstandsvorming ngk 1.860,4 1.860,2 100,0 1.860,4 1.860,2 100,052 Administratie Werkge-
legenheid
besturengk 206,9 179,0 86,5 200,6 175,1 87,353 Administratie Binnen-
landse Aangelegenhe-
den
20 Sociaal Impulsfonds gk 7.009,9 6.804,9 97,1 8.171,4 6.529,7 79,9
vrk 31,2 21,6 69,1 69,0 23,2 33,6
gk 7.844,0 7.547,4 96,2 9.250,6 7.379,5 79,8Totaal Departement Eco-
nomie, Werkgelegenheid,
Binnenlandse Aangelegen-
heden en Landbouwvrk 119,1 25,8 21,7 189,2 24,9 13,2
Departement EWBL102.164,8 99.332,7 97,2 103.840,5 97.435,2 93,8
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 577
in %
kostenvrk -1,0 0,0 0,0 -0,1 0,0 0,0 60 Administratie Algeme-
ne Administratieve
Diensten
bvj 12,9 12,7 98,5 12,9 12,7 98,561 Administratie Leefmili-
eu, Natuur, Land- en
gk 334,4 286,1 85,6 645,3 407,3 63,110 Ruimtelijke ordening,
stedenbouw en Grond-beleid
ngk 116,4 116,3 99,9 116,4 89,0 76,562 Administratie Ruimte-
lijke Ordening, Huis-vesting, Monumenten
en Landschappen
gk 1.525,2 1.523,8 99,9 1.184,1 1.045,8 88,320 Monumenten en land-
schappen
gk 4.501,6 4.196,1 93,2 4.366,4 3.837,2 87,963 Administratie Wegen en
Verkeer
vervoergk 2.430,5 2.416,9 99,4 2.945,3 1.036,0 35,2 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 578
in %
ngk 84,7 84,7 100,0 84,7 77,0 90,9 30 Regionale luchthavens
en vliegveldengk 309,6 307,9 99,5 351,5 97,7 27,8
40 Algemene infrastruc-
tuur en verkeersbeleidngk 64,3 49,9 77,6 64,3 25,2 39,2
ngk 555,7 555,5 100,0 566,4 489,3 86,4 10 Waterwegen en bin-
nenvaartgk 903,2 901,2 99,8 954,9 926,3 97,064 Administratie Water-
wegen en Zeewezen
ngk 3,0 2,9 96,7 3,0 2,9 96,7 30 Zee- en rivierwaterke-
ring en -beheersinggk 351,8 350,5 99,6 419,7 308,2 73,4
vrk 20,7 7,6 36,6 20,7 7,6 36,640 Algemeen infrastruc-
beleid
ngk 38,8 38,8 100,0 38,8 28,8 74,1 10 Ondersteunende op-
drachten en studiesgk 0,0 0,0 2,0 2,0 100,066 Administratie Onder-
steunende Studies enOpdrachten
90 Algemene uitgaven ngk 19.272,7 19.272,4 100,0 19.272,7 8.616,2 44,7 69 Diensten van de Secre-
taris-Generaal
Totaal OAFD 69 ngk 19.272,7 19.272,4 100,0 19.272,7 8.616,2 44,7
gk 25.290,6 21.767,1 86,1 25.244,2 20.773,0 82,3Totaal Departement Leef-
Departement Leefmilieu en
Infrastructuur70.630,5 65.875,3 93,3 71.002,4 52.908,9 74,5
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 579
in %
gk 1.071,7 1.052,3 98,2 916,4 668,3 72,971 Administratie Weten-
schap en Innovatie10 Algemeen weten-
academisch onderzoekngk 5.602,4 5.602,4 100,0 5.602,4 4.853,6 86,6
economische finaliteitgk 1.075,2 1.069,4 99,5 794,2 404,4 50,9
72 Administratie Media 10 Media en film ngk 269,6 264,6 98,2 269,6 213,8 79,3
20 Dotatie aan de VRT ngk 8.010,0 8.010,0 100,0 8.010,0 8.010,0 100,0Totaal OAFD 72 ngk 8.279,6 8.274,6 99,9 8.279,6 8.223,8 99,3
gk 2.146,9 2.121,7 98,8 1.710,6 1.072,7 62,7Totaal Departement
Media
Innovatie en Media22.729,0 22.676,6 99,8 23.514,6 21.463,7 91,3
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 580
in %
ngk 22.672,0 30.658,6 135,2 23.471,1 29.314,7 124,9 99 College van Secretaris-
sen-Generaal10 Interdepartementale
bestaansmiddelenvrk 268,5 6,0 2,2 274,6 10,2 3,7
ngk 22.672,0 30.658,6 135,2 23.471,1 29.314,7 124,9 Totaal Interdepartemen-
taalvrk 268,5 6,0 2,2 274,6 10,2 3,7
departementaal22.950,9 30.673,3 133,6 23.756,1 29.330,0 123,5
kredieten589.858,1 581.822,0 98,6 595.614,2 554.969,4 93,2
in %
ngk 60.000,0 23.741,2 39,6 60.000,0 23.741,2 39,6 90 Aflossing schuld
bvj 1.153,1 1.153,1 100,0 1.153,1 1.153,1 100,024 Administratie Budgette-
Totaal OAFD 24 ngk 60.000,0 23.741,2 39,6 60.000,0 23.741,2 39,6
bvj 1.153,1 1.153,1 100,0 1.153,1 1.153,1 100,0 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 581
GEN KREDIETEN 1997
• ngk: overdracht van niet-gesplitste kredieten;
• bvj: overdracht van bijkredieten vorige jaren.
kredietgeordonnanceerd aanwending
(in %)
01 Vlaamse Regering ngk 3,8 1,7 44,0 10 Algemene werkingskosten
bvj 1,7 0,3 19,7
Totaal OAFD 01 ngk 3,8 1,7 44,0
02 Minister-President 10 Algemene werkingskosten ngk 17,1 4,2 24,3
Totaal OAFD 02 ngk 17,1 4,2 24,3
10 Algemene werkingskosten ngk 16,2 7,6 47,3 03 Minister Vice-President en
Vlaams Minister van Brus-
Gelijke KansenbeleidTotaal OAFD 03 ngk 16,2 7,6 47,3
10 Algemene werkingskosten ngk 13,6 12,0 88,7 04 Vlaams Minister Van Leef-
Totaal OAFD 04 ngk 13,6 12,0 88,7
10 Algemene werkingskosten ngk 5,1 3,2 63,1
bvj 0,0 0,0 0,005 Vlaams Minister Van Cul-
tuur, Gezin en Welzijn
Totaal OAFD 05 ngk 5,1 3,2 63,1
10 Algemene werkingskosten ngk 11,9 4,0 33,5 06 Vlaams Minister van Open-
Ruimtelijke OrdeningTotaal OAFD 06 ngk 11,9 4,0 33,5
10 Algemene werkingskosten ngk 7,6 6,0 77,9
bvj 0,1 0,0 0,007 Vlaams Minister van Eco-
nomie, KMO, Landbouw en
Media
Totaal OAFD 07 ngk 7,6 6,0 77,9
10 Algemene werkingskosten ngk 13,0 1,8 13,6
bvj 0,0 0,0 0,008 Vlaams Minister van Bin-
nenlandse Aangelegenhe-
den, Stedelijk Beleid enHuisvestingTotaal OAFD 08 ngk 13,0 1,8 13,6
10 Algemene werkingskosten ngk 8,7 6,4 73,6 09 Vlaams Minister van Finan-
ciën, Begroting en Gezond-
heidsbeleidTotaal OAFD 09 ngk 8,7 6,4 73,6
Totaal Hogere entiteiten ngk 97,0 46,9 48,3
bvj 1,8 0,3 18,8
entiteiten98,8 47,2 47,8
10 Brusselse aangelegenheden ngk 344,3 331,4 96,2 11 Administratie Kanselarij en
20 Kanselarij en voorlichting ngk 205,0 184,7 90,1 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 582
(in %)
30 Uitgaven m.b.t. de staatsher-
vormingngk 9,3 5,1 54,2
40 Gelijke-kansenbeleid ngk 35,9 32,0 89,2
Totaal OAFD 11 ngk 594,6 553,2 93,0
ngk 575,5 391,6 68,1 12 Administratie Buitenlands
Beleid10 Algemene externe betrekkin-
genbvj 10,0 10,0 100,0
Totaal OAFD 12 ngk 575,5 391,6 68,1
bvj 10,0 10,0 100,0
ngk 1.170,1 944,8 80,7
bvj 10,0 10,0 100,0Totaal Departement
Totaal alle kredieten Departement
Coördinatie1.180,1 954,8 80,9
10 Algemene financiële logistiek ngk 366,6 89,0 24,3
ngk 24,4 0,0 0,024 Administratie Budgettering,
Management40 Rechtstreekse schuld
60 Provisionele kredieten ngk 39,5 0,0 0,070 Achterstallen ngk 17,3 0,5 2,7
80 Indirecte schuld ngk 0,8 0,0 0,0
Totaal OAFD 24 ngk 448,6 89,4 19,9
10 Gebouwen ngk 33,5 21,3 63,7 26 Administratie Overheidsop-
subsidieerde InfrastructuurTotaal OAFD 26 ngk 33,5 21,3 63,7
ngk 482,1 110,8 23,0 Totaal Departement Algemene
Zaken en Financiënbvj 0,2 0,0 0,0
Algemene Zaken en Financiën482,2 110,8 23,0
ngk 95,7 73,1 76,4 31 Administratie Basisonder-
wijs10 Gewoon basisonderwijs
bvj 3,9 2,9 72,7
ngk 27,4 9,0 32,6 20 Buitengewoon basisonderwijs
bvj 14,0 3,2 22,8
Totaal OAFD 31 ngk 123,2 82,1 66,6
bvj 17,9 6,0 33,7
ngk 380,8 345,0 90,6 32 Administratie Secundair
Onderwijs10 Gewoon secundair onderwijs
bvj 53,1 43,5 82,0
20 Buitengewoon secundair
onderwijsngk 15,3 13,9 91,1
Totaal OAFD 32 ngk 396,1 358,9 90,6
bvj 53,1 43,5 82,0 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 583
(in %)
ngk 645,7 640,5 99,2 10 Hoger onderwijs buiten de
universiteitbvj 5,2 0,0 0,533 Administratie Hoger On-
20 Universitair onderwijs ngk 490,6 84,7 17,3
30 Coördinatie hoger onderwijs-
beleidngk 60,0 58,5 97,5
Totaal OAFD 33 ngk 1.196,3 783,7 65,5
bvj 5,2 0,0 0,5
10 Deeltijds kunstonderwijs ngk 9,7 5,5 56,9
bvj 4,3 2,1 49,434 Administratie Permanente
Vorming
ngk 68,7 56,6 82,3 20 Onderwijs sociale promotie
30 Afstandsonderwijs ngk 3,6 2,4 67,2
40 Basiseducatie ngk 52,6 52,5 99,9
Totaal OAFD 34 ngk 134,6 117,0 86,9
bvj 4,3 2,1 49,4
10 Studietoelagen en financiering ngk 125,2 124,2 99,2 35 Administratie Ondersteu-
ning20 PMS-centra ngk 8,2 3,3 40,6
bvj 0,5 0,0 0,6
30 Leerlingenvervoer ngk 0,2 0,0 0,0
ngk 89,0 69,9 78,6 40 Algemeen onderwijs en vor-
mingbvj 10,0 4,4 44,0
Totaal OAFD 35 ngk 222,5 197,4 88,7
bvj 10,6 4,4 41,8
10 Provisionele kredieten ngk 46,4 0,0 0,0 39 Diensten van de Secretaris-
Generaalngk 202,5 167,9 82,9 20 Coördinatie, beleid- en gege-
vensbeheerbvj 0,0 0,0 0,0
Totaal OAFD 39 ngk 248,9 167,9 67,5
ngk 2.321,6 1.707,1 73,5 Totaal Departement
Onderwijsbvj 91,1 56,1 61,6
Onderwijs2.412,7 1.763,2 73,1
10 Algemeen welzijnsbeleid ngk 6,5 5,7 89,0 41 Administratie Gezin en
Maatschappelijk Welzijn30 Bejaardenzorg ngk 54,1 46,7 86,3
ngk 1.289,7 1.152,6 89,4 40 Gezinsaangelegenheden
60 Maatschappelijk opbouwwerk ngk 22,4 16,4 73,2
70 Maatschappelijk welzijn ngk 381,9 345,8 90,6
Totaal OAFD 41 ngk 1.754,6 1.567,3 89,3
10 Volksgezondheid ngk 387,0 321,0 82,9 42 Administratie Gezondheids-
zorgbvj 0,2 0,0 0,0
20 Medisch-sociaal beleid ngk 256,8 203,3 79,2Totaal OAFD 42 ngk 643,9 524,3 81,4 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 584
(in %)
45 Administratie Cultuur 10 Jeugdwerk ngk 223,6 215,4 96,3
bvj 2,3 1,9 85,2
20 Volksontwikkeling en biblio-
thekenngk 771,6 749,7 97,2
30 Beeldende kunst en musea ngk 167,2 133,2 79,6
ngk 182,3 174,2 95,5 40 Muziek, letteren en podium-
kunstenbvj 0,1 0,0 0,0
50 Algemeen cultuurbeleid ngk 139,1 35,2 25,3
Totaal OAFD 45 ngk 1.484,0 1.307,6 88,1
bvj 2,4 1,9 79,8
20 Dotatie Toerisme Vlaanderen
en KMDAngk 0,5 0,5 100,0 49 Diensten van de Secretaris-
Generaal
ngk 3.883,0 3.399,7 87,6 Totaal Departement Welzijn,
Volksgezondheid en Cultuur
bvj 2,6 1,9 74,1
Welzijn, Volksgezondheid en
Cultuur3.885,6 3.401,7 87,5
50 Departemene EWBL
(Algemeen)10 Algemene departementale
uitrustingskostenngk 0,3 0,0 4,2
Totaal OAFD 50 ngk 0,3 0,0 4,2
51 Administratie Economie ngk 20,7 1,2 5,7 10 Algemeen economisch beleid
bvj 0,9 0,0 0,0
ngk 13,7 8,0 58,9 40 Buitenlandse handel en ex-
portbevorderingbvj 0,1 0,0 0,0
50 Natuurlijke rijkdommen en
energiengk 16,0 5,8 36,2
90 Extern economisch beleid ngk 83,2 83,2 100,0
Totaal OAFD 51 ngk 133,5 98,2 73,5
bvj 1,0 0,0 0,0
10 Beroepsopleiding ngk 3,9 1,7 43,3 52 Administratie Werkgele-
genheid20 Middenstandsvorming ngk 0,5 0,2 35,6
40 Werkgelegenheid ngk 169,0 281,0 166,3
Totaal OAFD 52 ngk 173,4 282,8 163,1
ngk 2.798,6 1.970,9 70,4 53 Administratie Binnenlandse
Aangelegenheden10 Lokale en regionale besturen
Totaal OAFD 53 ngk 2.798,6 1.970,9 70,4
54 Administratie Landbouw 10 Land- en tuinbouw ngk 316,8 327,3 103,3
Totaal OAFD 54 ngk 316,8 327,3 103,3
ngk 3.422,6 2.679,2 78,3
bvj 1,1 0,0 0,0Totaal Departement Econo-
mie, Werkgelegenheid, Bin-nenlandse Aangelegenheden en
LandbouwTotaal alle kredieten Departement
EWBL3.423,6 2.679,2 78,3
 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 585
(in %)
10 Leefmilieu ngk 100,4 29,6 29,5
20 Natuur ngk 10,4 6,4 61,461 Administratie Milieu,
heer
30 Bos- en Groen ngk 9,8 7,0 71,0
40 Landbeheer ngk 7,9 6,0 76,0
50 Waterbeheer ngk 357,0 276,2 77,4
Totaal OAFD 61 ngk 485,5 325,2 67,0
10 Ruimtelijke ordening en
stedebouwngk 5,3 3,7 69,8 62 Administratie Ruimtelijke
Ordening, Huisvesting, Mo-numenten en Landschappen20 Monumenten en landschappen ngk 24,5 22,1 90,1
40 Huisvesting ngk 582,7 506,9 87,0
Totaal OAFD 62 ngk 612,5 532,6 87,0
10 Wegen ngk 114,2 88,7 77,7 63 Administratie Wegen en
Verkeerbvj 0,1 0,0 0,0
20 Gemeenschappelijk vervoer ngk 612,9 511,8 83,5
vliegveldenngk 24,3 12,9 53,1
verkeersbeleidngk 42,8 35,5 83,1
Totaal OAFD 63 ngk 794,2 649,0 81,7
10 Waterwegen en binnenvaart ngk 111,4 103,5 92,9 64 Administratie Waterwegen
en Zeewezenngk 34,2 28,9 84,6 20 Havens
30 Zee- en rivierwaterkering en -
beheersingngk 1,4 0,3 22,1
scheepvaartbeleidngk 35,4 32,3 91,2
50 Zeewezen ngk 522,8 373,1 71,4
Totaal OAFD 64 ngk 705,2 538,1 76,3
ngk 12,7 12,5 98,0 10 Ondersteunende opdrachten en
studiesbvj 0,1 0,0 0,066 Administratie Ondersteu-
ten
Totaal OAFD 66 ngk 12,7 12,5 98,0
90 Algemene uitgaven ngk 1.739,1 1.738,5 100,0 69 Diensten van de Secretaris-
Generaal
Totaal OAFD 69 ngk 1.739,1 1.738,5 100,0
ngk 4.349,3 3.795,9 87,3 Totaal Departement
Leefmilieu en Infrastructuur
bvj 0,5 0,0 0,0
Leefmilieu en Infrastructuur4.349,7 3.795,9 87,3
71 Administratie Wetenschap
en Innovatie10 Algemeen wetenschapsbeleid ngk 120,9 104,4 86,3 Stuk 36 (1999-2000) – Nr. 1 586
(in %)
misch personeelngk 1.298,8 1.296,2 99,8
30 Wetenschapsbeleid economi-
sche finaliteitngk 103,1 103,1 100,0
Totaal OAFD 71 ngk 1.522,8 1.503,7 98,7
10 Media en film ngk 24,8 9,8 39,7 72 Administratie Media
Totaal OAFD 72 ngk 24,8 9,8 39,7
ngk 1.547,5 1.513,5 97,8 Totaal Departement Weten-
schap, Innovatie en Media
Totaal alle kredieten DepartementWetenschap, Innovatie en Media1547,5 1.513,5 97,8
ngk 1.117,5 534,6 47,8 99 College van Secretarissen-
Generaal10 Interdepartementele bestaans-
middelenbvj 0,3 0,0 0,0
Totaal OAFD 99 ngk 1.117,5 534,6 47,8
ngk 1.117,5 534,6 47,8 Totaal Interdepartementale
Bestaansmiddelenbvj 0,3 0,0 0,0
Totaal alle kredieten Interdepar-
tementale Bestaansmiddelen1.117,7 534,6 47,8
Algemeen totaal ngk 18.390,5 14.732,5 80,1
bvj 107,5 68,4 63,7
Algemeen totaal alle kredieten 18.498,0 14.800,9 80,0
(in %)
ngk 846,9 846,9 100,0 90 Aflossing schuld
bvj 0,0 0,0 0,024 Administratie Budgettering,
Totaal OAFD 24 ngk 846,9 846,9 100,0

  155eCAHIER
DE LA
155eBOEK
VAN HET
REKENHOF
aan de
SESSION 1998-1999
155eCAHIER
DE LA
OBSERVATIONS ET DOCUMENTS SOUMIS A LA CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS
ZITTING 1998-1999
155eBOEK
VAN HET 
REKENHOF
OPMERKINGEN EN DOCUMENTEN AAN DE KAMER VAN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS VOORGELEGD TABLE DES MATIÈRES DU FASCICULE Ier
Page
La loi du 10 mars 1998 modifiant la loi organique de la Cour : la compé-
tence de contrôle du bon emploi des deniers publics est instituée légale-ment  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14
Modification du règlement d’ordre de la Cour des comptes  . . . . . . . . . . . 26Incidence de la loi du 25 juin 1997 modifiant la loi provinciale sur la 
compétence de contrôle de la Cour en matière de recettes et de dépen-ses provinciales  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
Relations extérieures– La Cour des comptes européenne  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38– Intosai  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42– Eurosai  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44– Participation à d’autres conférences et séminaires internationaux  . . . 44– Stages et visites d’étude  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46Aperçu de la correspondance échangée en 1997 entre la Cour des 
comptes et les membres du Gouvernement fédéral  . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46
Composition de la Cour des comptes  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50Nominations - Désignations . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50Distinctions honorifiques  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
I. – Comptabilité générale de l’Etat
1. L’examen budgétaire en 1997  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 522. Le compte général de l’Etat  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 563. Préfiguration des résultats de l’exécution du budget pour 1997  . 66
4. Délibérations du Conseil des ministres autorisant des dépenses 
nouvelles ou des dépenses au-delà des crédits budgétaires  . . . . . 72
6 INHOUDSTAFEL VAN DEEL I
Bladz.
Inleiding
De wet van 10 maart 1998 tot wijziging van de inrichtingswet van het
Rekenhof : de bevoegdheid tot controle op de goede besteding van de rijksgelden wettelijk vastgelegd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
De wijziging van het reglement van orde van het Rekenhof . . . . . . . . . . . 27De gevolgen van de wet van 25 juni 1997 tot wijziging van de provincie-
wet op de bevoegdheid van het Rekenhof tot controle van de provincia-le ontvangsten en uitgaven . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
Externe Betrekkingen– De Europese Rekenkamer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39– Intosai  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43– Eurosai  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45– Deelname aan andere internationale conferenties en seminaries . . . . 45– Stages en studiebezoeken  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47Overzicht van de in het jaar 1997 door het Rekenhof met de leden van 
de federale regering gevoerde briefwisseling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
Samenstelling van het Rekenhof . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51Benoemingen – Aanstellingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51Eervolle onderscheidingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51
1. Het begrotingsonderzoek in 1997  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 532. De algemene rekening van de Staat  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 573. Voorafbeelding van de resultaten van de uitvoering van de 
begroting voor 1997  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
verleend tot nieuwe uitgaven of tot uitgaven boven de begrotingskredieten  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73
7 5. Evolution de la législation en matière de comptabilité publique 74
II. – Mission juridictionnelle  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80
III. – Visa avec réserve  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
IV. – Contrôle des recettes fiscales  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94
1. Ministère de l’Emploi et du Travail
– Les agences locales pour l’emploi (A.L.E.) 
– Analyse du nouveau système (1994-1997)  . . . . . . . . . . . . 100
2. Institut national d’assurance maladie-invalidité (INAMI)
– Apurement des comptes courants des organismes assureurs 136– Les cotisations dues par les firmes pharmaceutiques . . . . . 152
– Traitement des déclarations de cotisations sociales trans-
mises à l’intervention des secrétariats sociaux agréés (S.S.A.)  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166
– Mesures pour assurer le paiement des provisions mensu-
elles de cotisations sociales  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 176
4. Office national de sécurité sociale des administrations pro-
vinciales et locales (O.N.S.S. – A.P.L.)
– Audit de l’organisme  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 184
5. Institut d’expertise vétérinaire (I.E.V.)
– Remboursement à l’exportation des droits de contrôle 
sanitaire de la viande et des volailles  . . . . . . . . . . . . . . . . . . 232
8 5. Evolutie van de wetgeving inzake rijkscomptabiliteit . . . . . . . 75
II. – Jurisdictionele opdracht  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
III. – Visum onder voorbehoud  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 87
IV. – Controle op de fiscale ontvangsten  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95
– De plaatselijke werkgelegenheidsagentschappen (PWA) 
– Analyse van het nieuwe systeem (1994-1997)  . . . . . . . . . 101
2. Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering 
(RIZIV)
– Aanzuivering van de rekeningen-courant van de verzeke-
ringsinstellingen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137
– De bijdragen verschuldigd door de farmaceutische 
firma’s  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 153
– Behandeling van de aangiften van sociale bijdragen over-
gezonden via erkende sociale secretariaten (ESS) . . . . . . . 167
– Maatregelen met het oog op de betaling van de maande-
lijkse voorschotten op de sociale zekerheidsbijdragen  . . . 177
4. Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale en 
Plaatselijke Overheidsdiensten (RSZPPO)
– Audit van de instelling . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185
5. Instituut voor Veterinaire Keuring (IVK)
– Terugbetaling van de rechten voor gezondheidscontroles 
bij uitvoer van vlees en gevogelte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233
9 VI. – Départements d’autorité
1. Ministère de la Défense nationale
– La restructuration des forces armées . . . . . . . . . . . . . . . . . . 240– Fournitures de systèmes d’armes antiaériens “Mistral”  . . 274– Acquisition de deux avions de transport sur le marché de 
l’occasion – Transgression de dispositions essentielles de la réglementation relative aux marchés publics  . . . . . . . . . 276
2. Ministère de l’Intérieur
– Démilitarisation du site de l’ex-P.R.B. à Balen-Lommel 
par la s.a. Demico – Actualisation d’article  . . . . . . . . . . . . 280
3. Ministère de la Justice
– Dépenses en matière d’internement, plus particulière-
ment en dehors des institutions pénitentiaires  . . . . . . . . . . 292
– Subventionnement pour l’exécution des mesures pénales 
alternatives  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 302
– Subsidiation relative à la guidance des délinquants sexu-
els  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324
4. Ministère des Affaires étrangères, du Commerce extérieur 
– Belextel : Système intégré de bureautique, télécom-
munications et informatique  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332
– Achat, construction, location, aménagement et entretien 
de biens immeubles destinés à servir soit de résidence, soit de chancellerie aux missions diplomatiques ou auxpostes consulaires belges  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 334
– Le régime des bourses d’études et de stage au bénéfice 
de ressortissants de pays en voie de développement – Défaillance du contrôle interne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 342
– Administration générale de la coopération au développe-
ment (A.G.C.D.) – Infractions à la législation et à la rég-lementation relative aux marchés publics pour presta-tions de travaux, fournitures et services  . . . . . . . . . . . . . . . 348
– Subsides octroyés pour les opérations d’aide d’urgence à 
la charge du budget de l’Administration générale de la coopération au développement (A.G.C.D.)  . . . . . . . . . . . . 358
10 VI. – Autoriteitsdepartementen
1. Ministerie van Landsverdediging
– De herstructurering van de krijgsmacht  . . . . . . . . . . . . . . . 241– Levering van Mistral-luchtafweergeschutsystemen  . . . . . . 275– Aankoop van twee transportvliegtuigen op de tweede-
handsmarkt – Miskenning van de essentiële bepalingen van de regelgeving inzake overheidsopdrachten  . . . . . . . . 277
2. Ministerie van Binnenlandse Zaken
– Demilitarisering van de ex-PRB-site te Balen-Lommel 
door de NV Demico – vervolgartikel . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281
3. Ministerie van Justitie
– Uitgaven in verband met internering, in het bijzonder 
buiten de strafinrichtingen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 293
– Subsidiëring voor de uitvoering van alternatieve straf-
rechtelijke maatregelen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303
– Subsidiëring met betrekking tot de begeleiding van sek-
suele delinquenten  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325
4. Ministerie van Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en 
– Belextel : Het geïntegreerd systeem van bureautica, tele-
communicatie en informatica  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333
– Aankoop, bouw, huur, inrichting en onderhoud van 
onroerende goederen bestemd om te worden aangewend hetzij als residenties, hetzij als kanselarijen van de Belgische diplomatieke zendingen of consulaire posten  . . 335
– Het studie- en stagebeurzenstelsel ten gunste van onder-
horigen van ontwikkelingslanden – Gebrekkige interne controle  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 343
– Algemeen Bestuur van de Ontwikkelingssamenwerking 
(ABOS) – Inbreuken op de wetgeving en reglementering betreffende de overheidsopdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349
– Subsidies voor noodhulpoperaties via de begroting van 
het Algemeen Bestuur van de Ontwikkelingssamenwer-king (ABOS) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 359
11 VII. – Economie, Agriculture et Infrastructure
1. Ministère des Affaires économiques
– Fonctionnement du Conseil et du Service de la concur-
rence . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 368
2. Ministère des Classes moyennes et de l’Agriculture  . . . . . . . .
– Subsides octroyés pour la promotion de la recherche 
scientifique et technique à finalité agricole – Actualisation d’article . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 384
3. Régie des bâtiments 
– Les baux locatifs conclus avec la s.a. Sopima  . . . . . . . . . . . 390– Imputation des frais de fonctionnement du cabinet du 
ministre de la Fonction publique au budget de la Régie des bâtiments  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 396
4. Régie des transports maritimes (R.T.M.)
– Contrat conclu avec le gestionnaire de crise . . . . . . . . . . . . 402
VIII. – Fonction publique
Ministère de la Fonction publique
– Imputation budgétaire de la charge des rémunérations 
des fonctionnaires fédéraux détachés dans un cabinet  . . . 414
IX. – Affaires européennes 
1. Echange international de données en matière d’impôts 
directs  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 418
2. Coopération entre les Etats membres de l’Union européen-
ne en matière de lutte contre la fraude à la T.V.A., notam-ment eu égard à l’incompatibilité des diverses sources d’informations et aux transactions non couvertes par lesystème VIES (système d’échange d’information en matière de T.V.A.)  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 432
12 VII. – Economie, Landbouw en Infrastructuur
1. Ministerie van Economische Zaken
– Werking van de Raad en de Dienst voor de Mededinging 369
2. Ministerie van Middenstand en Landbouw
– Subsidies verleend voor de bevordering van het weten-
schappelijk en technisch onderzoek met landbouwkundi-ge finaliteit – vervolgartikel  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 385
– De huurcontracten met de NV Sopima  . . . . . . . . . . . . . . . . 391– Aanrekening van werkingskosten van het kabinet van 
Ambtenarenzaken op de begroting van de Regie der Gebouwen  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 397
4. Regie voor Maritiem Transport (RMT)
– Het contract met de crisismanager . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 403
VIII. – Ambtenarenzaken
Ministerie van Ambtenarenzaken– Budgettaire aanrekening van de bezoldigingslast van
federale ambtenaren gedetacheerd naar een kabinet  . . . . . . . 415
IX. – Europese Zaken
1. De internationale uitwisseling van gegevens op het gebied 
van de directe belastingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 419
2. Samenwerking tussen de Lid-Staten van de Europese Unie 
inzake de bestrijding van de fraude op het vlak van de BTW, met name in het licht van de onverenigbaarheid van de ver-schillende inlichtingenbronnen en de niet in het VIES-sys-teem (systeem voor de uitwisseling van inlichtingen over de BTW) opgenomen transacties  . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 433
13 INTRODUCTION
LA LOI DU 10 MARS 1998 MODIFIANT LA LOI ORGANIQUE DE LA COUR DES COMPTES :
LA COMPETENCE DE CONTROLE DU BON EMPLOI DES DENIERS PUBLICS ESTINSTITUÉE LEGALEMENT
1. Introduction
La loi du 10 mars 1998 modifiant la loi organique de la Cour des comptes a été
publiée au Moniteur belge du 11 avril 1998 et est entrée en vigueur le 21 avril suivant.
En vertu de cette loi, la Cour des comptes est désormais compétente pour
exercer un contrôle a posteriori du bon emploi des deniers publics ; à cette fin, elleexamine dans quelle mesure les critères d’économie, d’efficacité et d’efficience sontrespectés.  Par ailleurs, la Chambre des représentants peut charger la Cour de procé-der à des analyses de gestion au sein des services et organismes soumis à son contrôle.Enfin, les pouvoirs d’investigation de la Cour sont globalement redéfinis pour lui per-mettre de remplir au mieux ses nouvelles missions.  
Les modifications en cause sont examinées point par point ci-après. Le texte
des articles 5 et 5 bis est repris intégralement, en annexe, avec indication des change-ments intervenus.
2. Le contrôle du bon emploi des deniers publics
2.1. Les formes traditionnelles du contrôle de la Cour des comptes 
En vertu de l’article 5, 1
eralinéa, de la loi du 29 octobre 1846 relative à l’orga-
nisation de la Cour des comptes, celle-ci est chargée de l’examen et de la liquidationdes comptes de l’administration générale.  Le deuxième alinéa dudit article ajouteque la Cour veille à ce qu’aucun article des dépenses du budget ne soit dépassé et àce qu’aucun transfert n’ait lieu.  Ces dispositions sont d’ailleurs littéralement reprisesde l’article 180 de la Constitution coordonnée, relatif à la Cour des comptes.  
Sur cette base légale et constitutionnelle, la Cour a mis en œuvre un contrôle
financier , qui consiste en une vérification des comptes des recettes et des dépenses,
notamment du compte général de l’Etat.  Dans ce cadre, la Cour apprécie l’exactitu-de, la fiabilité et l’intégralité des états financiers, en s’assurant de la conformité desopérations comptables à la réglementation sur la comptabilité publique.
La Cour des comptes exerce également un contrôle de légalité (compris au
sens large) ; en d’autres termes, elle examine la légalité et la régularité des opérationsconstatées dans les états financiers. Au point de vue de la régularité, la Cour vérifie laconformité des opérations effectuées à la loi budgétaire (crédit suffisant au budget,imputations exactes, etc.).  Au point de vue de la légalité, elle s’assure de l’applica-tion correcte des règles de droit auxquelles ressortit l’opération contrôlée, ainsi quede la conformité de cette dernière aux normes de droit public, spécialement édictéespour protéger les intérêts du Trésor (par exemple, la réglementation en matière de
14 INLEIDING
DE WET VAN 10 MAART 1998 TOT WIJZIGING VAN DE INRICHTINGSWET VAN HET
REKENHOF : DE BEVOEGDHEID TOT CONTROLE OP DE GOEDE BESTEDING VAN DERIJKSGELDEN WETTELIJK VASTGELEGD
In het Belgisch Staatsblad van 11 april 1998 werd de wet van 10 maart 1998 tot
wijziging van de inrichtingswet van het Rekenhof gepubliceerd.  Die wet is op21 april 1998 in werking getreden.
Op grond van die wet is het Rekenhof voortaan bevoegd een controle a poste-
riori op de goede besteding van de rijksgelden uit te voeren ; het onderzoekt daartoein hoeverre de criteria van zuinigheid, doeltreffendheid en doelmatigheid wordengeëerbiedigd.  De Kamer van Volksvertegenwoordigers kan het Rekenhof bovendiengelasten onderzoeken van het beheer uit te voeren bij de aan zijn controle onderwor-pen diensten en instellingen. Tot slot worden de onderzoeksmiddelen geherdefi-nieerd opdat het Rekenhof zijn nieuwe opdrachten zo goed mogelijk zou kunnen ver-vullen.
Hierna worden de door de nieuwe wet aangebrachte wijzigingen punt voor
punt besproken. In de bijlage wordt de tekst van de betreffende artikelen 5 en 5bis,met aanduiding van de wijzigingen, integraal weergegeven.
2. De controle op de goede besteding van de rijksgelden
2.1. Aard van de traditioneel door het Rekenhof uitgevoerde controle
Artikel 5, eerste lid, van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het
Rekenhof bepaalt dat het is belast met het nazien en het verevenen van de rekenin-gen van het algemeen bestuur. Het tweede lid van dat artikel voegt eraan toe dat hetRekenhof ervoor waakt dat geen enkel artikel van de uitgaven der begroting wordtoverschreden en dat geen overschrijving plaats heeft. Die bepalingen komen overi-gens letterlijk voor in artikel 180 van de gecoördineerde Grondwet, dat het Rekenhofbetreft.
Op grond van die (grond)wettelijke bepalingen voert het Rekenhof een finan-
ciële controle uit. Het betreft het onderzoek van de rekeningen van ontvangsten en
uitgaven, inzonderheid de algemene rekening van de Staat. Naar aanleiding van diecontrole gaat het Rekenhof de juistheid, de betrouwbaarheid en de volledigheid vande financiële staten na, mede aan de hand van een toetsing van de boekhoudkundigeoperaties aan de regelgeving inzake rijkscomptabiliteit.
Daarnaast oefent het Rekenhof tevens een (ruim opgevatte) wettigheidscon-
trole uit. Naar aanleiding van die controle onderzoekt het Rekenhof de wettigheid en
de regelmatigheid van de in de financiële staten weergegeven verrichtingen. Bij decontrole op de regelmatigheid wordt de conformiteit van de uitgevoerde verrichtingmet de begrotingswet nagegaan (voldoende krediet op de begroting, correcte aanre-kening, ...). Bij het onderzoek van de wettigheid wordt de correcte toepassing nage-gaan van de rechtsregels, die op de onderzochte verrichting toepassing vinden enwordt die verrichting inzonderheid getoetst aan de dwingende regels van publiek
15 marchés publics, d’octroi et d’emploi des subsides, de  recrutement du personnel, de
pensions d’Etat, etc.).  Le contrôle de légalité exercé par la Cour peut s’étendre, lecas échéant, à toutes les autres normes juridiques, même celles relevant du droitprivé, dont l’application s’impose pour les opérations examinées.
2.2. La motion motivée du 8 juillet 1991
Dans le souci de mieux préserver les intérêts du Trésor, la Cour des comptes
s’efforçait également, depuis de nombreuses années, d’évaluer, lors de ses contrôlesfinanciers et de légalité, la qualité de l’action administrative.  Elle a pu ainsi attirerl’attention sur les insuffisances de la réglementation, des procédures ou des structuresadministratives. De telles remarques restaient cependant occasionnelles (1).
Une évolution de la culture politique a toutefois accru l’intérêt porté à une
gestion efficace et efficiente des pouvoirs publics. Cette tendance s’est notammentconcrétisée dans la loi du 28 juin 1989, qui a modifié profondément la procédurebudgétaire.
Afin de doter les pouvoirs publics d’un meilleur instrument de gestion, cette
loi instaure le budget par programmes, appuyé sur des notes justificatives, lequel doitrefléter les coûts des différents services, regroupés en divisions organiques, et lesobjectifs des actions entreprises.  Cette réforme doit aussi permettre d’apprécierl’efficience des moyens utilisés au regard des objectifs fixés, tout en contribuant à unmeilleur contrôle de la politique gouvernementale par le Parlement.
Dans le but d’actualiser ce contrôle parlementaire, la loi du 28 juin 1989 pres-
crit par ailleurs que la Cour des comptes communique à la Chambre des représen-tants une préfiguration des résultats de l’exécution du budget, durant le mois de maisuivant la fin de l’année budgétaire (en attendant le règlement définitif du budget).Cette préfiguration peut donner lieu à l’approbation, par la Chambre, d’une motionmotivée de règlement provisoire du budget concerné.
En adoptant, le 8 juillet 1991, la motion motivée de règlement provisoire du
budget de l’Etat de 1990, la Chambre des représentants a fait un pas important dansle processus de développement du contrôle de l’efficience de la gestion, puisqu’elle asouhaité à cette occasion que la Cour des comptes exerce un “contrôle de gestion”destiné au Parlement en vue de pouvoir apprécier les moyens budgétaires mis enœuvre dans le cadre des politiques menées.
Depuis l’approbation de cette motion, la Cour des comptes a réalisé plusieurs
expériences en matière de contrôle de gestion.
(1) 149e Cahier d’observations, Fascicule Ier, p. 22. 
16 recht, die speciaal werden uitgevaardigd om de belangen van de Schatkist te bescher-
men (bvb. de regelgeving inzake overheidsopdrachten, de regelgeving inzake de toe-kenning en de aanwending van subsidies, de wetgeving inzake de werving van over-heidspersoneel en inzake overheidspensioenen, ...). De door het Rekenhof uitgevoer-de wettigheidscontrole strekt zich evenwel in voorkomend geval ook uit tot alle ande-re juridische normen, zelfs van privaatrechtelijke aard, waarvan de toepassing zichvoor de onderzochte verrichting opdringt.
2.2. De gemotiveerde motie van 8 juli 1991
Reeds sedert verschillende jaren deed het Rekenhof - vanuit zijn bekommer-
nis de belangen van de schatkist beter te vrijwaren - inspanningen om, bij de financië-le en wettigheidscontroles, ook de kwaliteit van de administratieve actie te beoorde-len. Het kon daarbij de aandacht vestigen op leemten in de reglementering, procedu-res of administratieve structuren. Het bleef echter bij occasionele opmerkingen (1).
Een gewijzigde politieke cultuur heeft de aandacht voor een doelmatig en
doeltreffend overheidsbeheer evenwel sterk gestimuleerd. Die tendens heeft zichinzonderheid geconcretiseerd in de wet van 28 juni 1989, waarbij de begrotingsproce-dure grondig werd gewijzigd.
Om de publieke overheden een beter beheersinstrument ter beschikking te
stellen, heeft die wet de programmabegroting ingevoerd, gebaseerd op verantwoor-dingsnota’s, die een beeld moet geven van de kosten van de verschillende, in organi-satieafdelingen gegroepeerde diensten en van de doelstellingen van de ondernomenacties. Die hervorming moet ook toelaten de efficiëntie van de aangewende middelenten aanzien van de vastgestelde doelstellingen te beoordelen, en moet tegelijkertijdhet parlement in staat stellen het regeringsbeleid beter te controleren.
Om meer actueel belang te hechten aan die parlementaire controle, schrijft de
wet van 28 juni 1989 bovendien voor dat het Rekenhof in de loop van de maand meivolgend op het einde van het begrotingsjaar, aan de Kamer vanVolksvertegenwoordigers kennis geeft van een voorafbeelding van de resultaten vande uitvoering van de begroting (in afwachting van de eindregeling van de begroting).Die voorafbeelding kan aanleiding geven tot de goedkeuring door de Kamer vanVolksvertegenwoordigers van een met redenen omklede motie tot voorlopige rege-ling van de betrokken begroting.
Door de goedkeuring op 8 juli 1991 van de met redenen omklede motie tot
voorlopige regeling van de staatsbegroting voor 1990 heeft de Kamer vanVolksvertegenwoordigers een belangrijke stap gezet in dit ontwikkelingsproces vancontrole op een doelmatig beheer. In die motie heeft de Kamer vanVolksvertegenwoordigers immers het Rekenhof verzocht voor rekening van het par-lement een “beheerscontrole” te verrichten zodat het zich een beter oordeel zou kun-nen vormen over de begrotingsmiddelen die in het raam van het gevoerde beleid zijnuitgetrokken.
Sedert de goedkeuring van die motie heeft het Rekenhof op het vlak van de
beheerscontrole een eerste reeks proeven uitgevoerd.
(1) 149e Boek van Opmerkingen, deel I, p. 23.
17 2.3. La compétence de la Cour des comptes en matière de contrôle du bon emploi des deniers
publics
La motion motivée du 8 juin 1991 constituait cependant une base juridique
insuffisante pour permettre à la Cour des comptes de développer des contrôles systé-matiques de l’efficacité et de l’efficience de la gestion (2).
En outre, il a été constaté que la Belgique accusait un certain retard législatif
par rapport aux autres pays occidentaux.  En effet, la Belgique était le seul pays oùl’organe de contrôle externe des finances publiques ne disposait d’aucun arsenal juridi-que incontestable lui permettant d’effectuer des contrôles de gestion systématiques (2).
La loi du 10 mars 1998 répond à cette double problématique puisqu’elle confie
expressément à la Cour des comptes une compétence de contrôle a posteriori du bonemploi des deniers publics.  Certes, ceci n’implique nullement que la Cour des comp-tes puisse dorénavant se prononcer sur l’opportunité des politiques menées ou sur ladéfinition des choix et des objectifs ; ces compétences relèvent exclusivement duParlement et du Gouvernement.  En fait, cette loi vise à ce que la Cour puisse infor-mer et éclairer le Parlement sur la manière dont les services publics sont gérés et surles mesures qu’il conviendrait éventuellement de prendre pour améliorer cette gestion.A cette fin, la Cour doit pouvoir réaliser des contrôles relatifs au bon emploi desdeniers publics, dont les conclusions seront portées à la connaissance du Parlement parle biais du Cahier d’observations ou de tout autre rapport spécifique (3).
La référence au “bon emploi des deniers publics” définit le principe général
de cette nouvelle forme de contrôle, dont le contenu est ensuite précisé par trois con-cepts spécifiques : économie, efficacité et efficience (4).
Lors du contrôle de l’économie, on vérifie si les ressources financières, humai-
nes et matérielles mises en œuvre sont, tant d’un point de vue qualitatif que quantita-tif, acquises aux moments opportuns et au meilleur coût.
L’examen de l’efficacité donne la mesure dans laquelle les objectifs et les fina-
lités assignés sont atteints.
L’examen de l’efficience consiste, enfin, à mesurer le rapport entre les moyens
mis en œuvre et les résultats obtenus ou, en d’autres termes, à s’assurer que les res-sources financières, humaines et matérielles sont utilisées de façon à atteindre lamaximalisation des “extrants”.
En outre, la loi nouvelle dispose explicitement que ce contrôle ne peut s’exer-
cer qu’a posteriori (c’est-à-dire après que les dépenses ont été effectuées).  Cette pré-cision a été ajoutée à la demande du Conseil d’Etat, qui estimait que l’exercice a prio-ri d’un tel contrôle porterait excessivement atteinte à la liberté d’action gouverne-mentale, qu’impose la séparation des pouvoirs (5).
(2) Développements, Doc. parl., Chambre, 1995-1996, n° 618/1, p. 4 et Rapport fait au
nom de la Commission des finances et du budget, Doc. parl., Chambre, 1997-1998, n° 618/7, p. 13.
(3) Développements, Doc. parl., Chambre, 1995-1996, n° 618/1, p. 5.(4) Idem, pp. 5-6.(5) Avis du Conseil d’Etat du 17 mars 1997, Doc. parl., Chambre, 1996-1997, n° 618/3, p. 3.
18 2.3. De bevoegdheid van het Rekenhof tot controle op de goede besteding van de rijksgelden
De gemotiveerde motie van 8 juni 1991 was evenwel een onvoldoende juridi-
sche basis om het Rekenhof toe te laten systematische controles op het doelmatig endoeltreffend beheer tot een goed einde te brengen (2).
Bovendien werd vastgesteld dat België inzake wetgeving een achterstand op
de andere westerse landen had opgelopen. België was immers het enige land waar hetexterne controleorgaan van de overheidsfinanciën over geen enkel onbetwistbaarjuridisch instrument beschikte dat toeliet systematisch dergelijke controles uit teoefenen (2).
De wet van 10 maart 1998 komt tegemoet aan die dubbele problematiek door
aan het Rekenhof uitdrukkelijk een bevoegdheid inzake controle a posteriori op degoede besteding van de rijksgelden toe te kennen. Dit betekent uiteraard niet dat hetRekenhof zich voortaan kan uitspreken over de opportuniteit van het gevoerdebeleid of over het bepalen van keuzes en doelstellingen ; die bevoegdheden komenimmers uitsluitend het parlement en de regering toe. In feite beoogt die wet het par-lement nader te informeren over de wijze waarop de overheidsdiensten wordenbeheerd en over de maatregelen die eventueel moeten worden genomen om datbeheer te verbeteren. Daartoe moet het Rekenhof controles op de goede bestedingkunnen uitvoeren, waarvan de conclusies middels zijn boek van opmerkingen of mid-dels ieder ander specifiek verslag aan het parlement worden medegedeeld (3).
Onder de verwijzing naar de “goede besteding van de rijksgelden” wordt het
algemene principe van deze nieuwe controlevorm omschreven. Hij wordt vervolgensin de nieuwe wet door drie specifieke begrippen nader gepreciseerd : zuinigheid,doelmatigheid en doeltreffendheid (4).
Bij het zuinigheidsonderzoek wordt nagegaan of de vereiste financiële, mense-
lijke en materiële middelen op zowel kwalitatief als kwantitatief vlak, op het gepasteogenblik en tegen de laagst mogelijke kostprijs worden verworven.
Het onderzoek naar de doeltreffendheid beoogt aan te tonen in hoeverre de
oogmerken en de nagestreefde doelstellingen worden verwezenlijkt.
Het doelmatigheidsonderzoek gaat tenslotte de verhouding na tussen de inge-
zette middelen en de bereikte resultaten en, met andere woorden, of met de aange-wende financiële, menselijke en materiële middelen een maximale output wordtbereikt.
De nieuwe wet bepaalt bovendien uitdrukkelijk dat deze controle enkel a pos-
teriori mag gebeuren (d.w.z. nadat de uitgaven werden verricht). Die explicitering iser gekomen op verzoek van de Raad van State, die van oordeel was dat met de a pri-ori-uitoefening van een dergelijke controle op buitenmatige wijze afbreuk wordtgedaan aan de vrijheid tot handelen van de regering, zoals die besloten ligt in hetbeginsel van de scheiding der machten (5).
(2) Memorie van Toelichting, Parl. St., Kamer, 1995-1996, nr. 618/1, p. 4 en Verslag
namens de Commissie voor de Financiën en de Begroting, Parl. St., Kamer, 1997-1998, nr. 618/7,p. 13.
(3) Memorie van Toelichting, Parl. St., Kamer, 1995-1996, nr. 618/1, p. 5.(4) Ibid., pp. 5-6.(5) Advies van de Raad van State d.d. 17 maart 1997, Parl. St., Kamer, 1996-1997,
nr. 618/3, p. 8.
19 3. La Chambre des représentants peut charger la Cour de procéder à des analyses de gestion
Eu égard à la nécessaire indépendance de la Cour des comptes en tant
qu’organe de contrôle externe, celle-ci peut exercer d’initiative la nouvelle compéten-ce qui lui a été dévolue par la loi.  Ce principe général d’indépendance constitue d’ail-leurs une garantie quant à l’objectivité et à l’impartialité des contrôles réalisés par laCour (6).
Toutefois, dans le but d’améliorer l’information de la Chambre des représen-
tants, le législateur a prévu que cette dernière peut charger la Cour des comptes demissions spécifiques d’analyse de gestion (6).
Afin d’éviter l’inflation de pareilles demandes, ce qui ne manquerait pas de
nuire à la bonne organisation du travail de la Cour, à l’exécution normale de ses mis-sions, mais aussi à son indépendance (6), la loi a soumis l’exercice de ce droit à desrègles de procédure, qui devront être fixées (notamment en ce qui concerne la portéeet les modalités particulières de chaque mission confiée à la Cour) dans le règlementd’ordre intérieur de la Chambre des représentants (6).
4. La réformulation des pouvoirs d'investigation de la Cour des comptes
En vue d’assurer une meilleure cohérence du texte de la loi organique, la nou-
velle loi a retiré, de l’ancien article 5, les pouvoirs d’investigation et les a transférésdans un nouvel article 5 bis. De cette manière, l’article 5 se limitera dorénavant à unedescription des compétences de la Cour des comptes (contrôle financier, contrôle delégalité et contrôle du bon emploi des deniers publics).
L’insertion d’un nouvel article 5 bis a également permis d’adapter et de préci-
ser les pouvoirs d’investigation de la Cour des comptes.
Avant l’entrée en vigueur de la nouvelle loi, la loi organique disposait que la
Cour des comptes avait le droit de se faire fournir tous états, renseignements etéclaircissements “relatifs à la recette et à la dépense des deniers de l’Etat et des pro-vinces”.
(6) Développements, Doc. parl., Chambre, 1995-1996, n° 618/1, p. 6, et Rapport fait au
nom de la Commission des finances et du budget, Doc. parl., Chambre, 1997-1998, n° 618/7, pp. 14-15.
20 3. De Kamer van Volksvertegenwoordigers kan het Rekenhof gelasten onderzoeken van het
beheer uit te voeren
Gelet op de noodzakelijke onafhankelijkheid van het Rekenhof als extern
controleorgaan kan dit op eigen initiatief de nieuwe bevoegdheid uitoefenen die doorde wet werd toegekend. Dat algemene principe van de onafhankelijkheid vormt trou-wens een waarborg in verband met de objectiviteit en onpartijdigheid van de contro-les die door het Rekenhof worden uitgevoerd (6).
Met het oog op een betere informatieverstrekking aan de Kamer van
Volksvertegenwoordigers heeft de wetgever evenwel bepaald dat de Kamer hetRekenhof met specifieke opdrachten inzake onderzoek van het beheer kan gelas-ten (6).
Om een toevloed van dergelijke aanvragen te vermijden, die ongetwijfeld de
goede organisatie van het werk van het Rekenhof en de normale uitvoering van zijnandere opdrachten in het gedrang kunnen brengen, maar ook zijn onafhankelijkheid(6) zouden kunnen beperken, heeft de wet de uitoefening van dat recht aan procedu-reregels onderworpen die nader moeten worden vastgesteld in het reglement van deKamer van Volksvertegenwoordigers (inzonderheid in verband met de draagwijdteen de bijzondere modaliteiten van iedere opdracht waarmee het Rekenhof wordtbelast) (6).
4. De herformulering van onderzoeksmiddelen van het Rekenhof
Met het oog op een betere samenhang van de tekst van de inrichtingswet
heeft de nieuwe wet de onderzoeksmiddelen van het Rekenhof uit het vroegere arti-kel 5 gehaald en deze overgebracht naar een nieuw artikel 5bis. Op die manier blijftartikel 5 voortaan beperkt tot een beschrijving van de bevoegdheden van hetRekenhof (financiële controle, wettigheidscontrole en controle op de goede beste-ding van de overheidsgelden).
Met de inlassing van een nieuw artikel 5bis werd tegelijk de tekstuele formule-
ring van de onderzoeksmiddelen van het Rekenhof aangepast en gepreciseerd.
Vóór de inwerkingtreding van de nieuwe wet bepaalde de inrichtingswet dat
het Rekenhof bevoegd was zich alle staten, inlichtingen en ophelderingen te doenverstrekken “betreffende de ontvangsten en de uitgaven van de gelden van de Staaten van de provincies”.
(6) Memorie van Toelichting, Parl. St., Kamer, 1995-1996, nr. 618/1, p. 6 en Verslag
namens de Commissie voor de Financiën en de Begroting, Parl. St., Kamer, 1997-1998, nr. 618/7,pp. 14-15.
21 Eu égard à la nouvelle compétence accordée à la Cour des comptes concer-
nant le contrôle du bon emploi des deniers publics, il a paru indiqué d’adapter et depréciser cette disposition.  Les mots “relatifs à la recette et à la dépense” apparais-saient, en effet, trop limitatifs.  C’est pourquoi les notions de “recettes et dépenses”ont été remplacées par la notion de “gestion” (7). Ratione institutionis , le champ
d’application de cette disposition a également été élargi à tous les organismes publicssoumis au contrôle de la Cour.  Eu égard à l’informatisation croissante, il a enfin étéjugé utile de formuler aussi largement et généralement que possible les concepts“documents et informations”, en insérant les mots “de toute nature”.
Par ailleurs, la disposition en vertu de laquelle la Cour des comptes peut orga-
niser un contrôle sur place a été maintenue telle quelle.  Cette disposition avait étéinsérée en 1971 par le biais d’une modification (loi du 17 juin 1971) de la loi organi-que.
Enfin, le délai dans lequel l’autorité compétente doit répondre aux constata-
tions résultant du contrôle de la Cour des comptes a été réduit de trois à un mois.Cette modification est dictée par le souci d’accorder un maximum d’efficacité au tra-vail de la Cour des comptes et de lui permettre d’informer le Parlement de la manièrela plus contemporaine possible.  Il s’est en effet avéré que, dans les dossiers où unéchange de plusieurs lettres était nécessaire pour épuiser la procédure contradictoireentre la Cour des comptes et l’administration contrôlée, le délai de trois mois aboutis-sait à ce que les observations perdent finalement une part essentielle de leur pertinen-ce, ce qui limitait en conséquence l’intérêt de l’information destinée au Parlement (8).
5. Le champ d'application ratione institutionis de la nouvelle définition des compétences relatives
au contrôle du bon emploi des deniers publics
5.1. L’Etat fédéral et les organismes fédéraux publics
Les dispositions de l’article 5 de la loi organique de la Cour des comptes, qui
fixe les compétences de celle-ci en matière de contrôle financier, de contrôle de léga-lité et de contrôle de l’efficacité et de l’efficience de la gestion, ne sont applicables, auniveau fédéral, qu’à l’Etat fédéral.
L’article 6 de la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organis-
mes d’intérêt public énonce le principe de la compétence de contrôle de la Cour descomptes à l’égard de la comptabilité et des opérations des organismes publics viséspar cette loi.  Cependant, cette disposition ne définit pas le concept de “contrôle de laCour des comptes”, mais fait implicitement référence, à ce sujet, à la description descompétences de contrôle attribuées à la Cour des comptes, telle qu’elle figure à l’arti-cle 5 de sa loi organique. Par conséquent, l’article 5 modifié est applicable à ces orga-nismes et la Cour des comptes peut y effectuer également des contrôles de l’efficacitéet de l’efficience de la gestion.  Il en est de même des dispositions légales particulièresqui font référence, de manière générale, à la compétence de contrôle de la Cour descomptes vis-à-vis des organismes publics qui ne sont pas soumis à la loi du16 mars 1954.
(7) Développements, Doc. parl., Chambre, 1995-1996, n° 618, p. 7.
(8) Idem, p. 8.
22 Gelet op de nieuw aan het Rekenhof verleende bevoegdheid inzake de con-
trole op de goede besteding van de overheidsgelden, kwam het evenwel aangewezenvoor die bepaling aan te passen en te preciseren. De bewoordingen “betreffende deontvangsten en de uitgaven” komen  inderdaad te beperkend voor. Om die redenwerden de noties “ontvangsten en uitgaven” vervangen door de notie “beheer” (7).Ratione institutionis werd het toepassingsgebied van deze bepaling tevens uitgebreidtot alle openbare instellingen, die aan de controle van het Rekenhof zijn onderwor-pen. Mede gelet op de voortschrijdende informatisering werd het tenslotte nuttiggeacht de begrippen “documenten en inlichtingen” zo ruim en algemeen mogelijk teformuleren, dit door de toevoeging van de bewoordingen “van welke aard ook”.
Voorts werd de bepaling luidens dewelke het Rekenhof een controle ter
plaatse kan organiseren, ongewijzigd behouden. Die bepaling werd trouwens reeds in1971 middels een wetswijziging (wet van 17 juni 1971) in de inrichtingswet opgeno-men.
Tenslotte werd de termijn waarbinnen de bevoegde overheid op de uit de con-
trole van het Rekenhof resulterende bevindingen moet reageren, ingekort van driemaanden tot één maand. Met die wijziging wordt beoogd het werk van het Rekenhofzo doeltreffend mogelijk te maken en het de gelegenheid te bieden het parlement zorecent mogelijke informatie te verstrekken. Het is immers gebleken dat in de dossierswaar een uitwisseling van verscheidene brieven is vereist om de tegensprekelijke pro-cedure tussen het Rekenhof en de gecontroleerde administratie uit te putten, de ter-mijn van drie maanden er uiteindelijk toe leidde dat de opmerkingen een wezenlijkdeel van hun relevantie verloren, waardoor de voor het parlement bestemde informa-tie bijgevolg aan belang inboette (8).
5. Het toepassingsgebied ratione institutionis van de nieuwe bevoegdheidsbepaling inzake de con-
trole op de goede besteding van de overheidsgelden
5.1. De federale Staat en de federale openbare instellingen
Luidens zijn bewoordingen zijn de bepalingen van artikel 5 van de inrichtings-
wet van het Rekenhof die zijn bevoegdheden inzake financiële controle, wettigheids-controle en controle op het doelmatig en doeltreffend beheer vastleggen, op het fede-rale niveau enkel van toepassing op de federale Staat.
Artikel 6 van de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige
instellingen van openbaar nut vestigt het principe van de controlebevoegdheid vanhet Rekenhof ten aanzien van de comptabiliteit en de verrichtingen van de door diewet beoogde openbare instellingen. Die bepaling definieert het begrip “controle vanhet Rekenhof” evenwel niet maar verwijst desbetreffend impliciet naar de in artikel 5van de inrichtingswet opgenomen beschrijving van de aan het Rekenhof verleendecontrolebevoegdheden. Het gewijzigde artikel 5 is bijgevolg van toepassing op dieinstellingen en het Rekenhof kan bijgevolg ook bij hen controles op het doelmatig endoeltreffend beheer uitvoeren. Hetzelfde geldt ten aanzien van de bijzondere wetsbe-palingen die op algemene wijze verwijzen naar de controlebevoegdheid van hetRekenhof ten aanzien van openbare instellingen die niet aan de wet van 16 maart1954 zijn onderworpen.
(7) Memorie van Toelichting, Parl. St., Kamer, 1995-1996, nr. 618/1, p. 7.
(8) Ibid., p. 8.
23 5.2. Les Communautés, les Régions et les organismes publics qui en dépendent
L’article 50, § 2, de la loi spéciale de financement du 16 janvier 1989 prescrit
que la loi déterminera les dispositions générales applicables à l’organisation du con-trôle de la Cour des comptes, tant en ce qui concerne les entités fédérées que lesorganismes publics (9) qui relèvent de  l’article 50, § 2.
En attendant l’entrée en vigueur de cette loi, la compétence de contrôle de la
Cour des comptes est réglée, dans une phase transitoire, par l’article 71, §§ 1er et 3,de la loi spéciale de financement.
Aux termes de cet article, les dispositions en vigueur relatives à l’organisation
de la Cour des comptes et les dispositions y afférentes de la loi du 16 mars 1954 res-tent applicables, respectivement, aux Communautés et aux Régions (10), ainsi qu’auxorganismes publics qui en dépendent.
Eu égard à la référence générale figurant à l’article 71, § 1er, de la loi spéciale
de financement (et dans les articles qui fixent, dans une phase transitoire, la compé-tence de contrôle de la Cour des comptes en ce qui concerne la Communauté ger-manophone), on peut considérer que les dispositions de la loi organique de la Courdes comptes, en ce compris les modifications qui ont été apportées à cette loi depuisl’adoption de la loi spéciale de financement, sont également applicables auxCommunautés et aux Régions.
En ce qui concerne les organismes publics qui dépendent des Communautés
et des Régions, la même conclusion peut être déduite de la lecture des articles 71, § 3,de la loi spéciale de financement et 6 de la loi du 16 mars 1954 (voir également, à cesujet, le point 5.1. ci-dessus).
L’analyse effectuée ci-dessus implique que, pendant la phase transitoire fixée
par la loi, la Cour des comptes peut accomplir des contrôles, tant auprès desCommunautés et des Régions que dans les organismes publics qui en dépendent, etque les parlements des Communautés et des Régions peuvent charger la Cour descomptes de missions spéciales de contrôle, dans les mêmes conditions que laChambre des représentants (voir, ci-dessus, point 3).
En ce qui concerne la phase définitive, il y a cependant lieu d’attendre l’adop-
tion de la loi annoncée par l’article 50, § 2, de la loi spéciale de financement, quidéterminera les dispositions générales relatives à l’organisation du contrôle exercépar la Cour des comptes sur les Communautés, les Régions et les organismes publicsqui en dépendent. 
(9) L’article 50, § 2, de la loi spéciale de financement est directement applicable aux
Communautés flamande et française, ainsi qu’aux Régions flamande, wallonne et de Bruxelles-Capitale.
Par ailleurs, l’article 82, § 1er, 2e alinéa, de la loi spéciale du 12 janvier 1989 relative
aux Institutions bruxelloises et l’article 60 bis de la loi du 31 décembre 1983 de réformes institution-nelles pour la Communauté germanophone sont applicables respectivement à la Commission com-munautaire commune et à la Communauté germanophone.
(10) Pour la Communauté germanophone, la période transitoire est cependant définie par
les articles 5, § 1er, et 60 bis de la loi du 31 décembre 1983.  L’article 5, § 1er, fait référence à l’article13, § 4, de la loi spéciale du 8 août 1980 de réformes institutionnelles, qui fait, à son tour, référence,de manière générale, à la loi organique de la Cour des comptes.
L’article 71 de la loi spéciale de financement est rendu applicable à la Commission
communautaire commune par l’article 82, § 1er, 2e alinéa, de la loi spéciale du 12 janvier 1989.
24 5.2. De Gemeenschappen en de Gewesten en de openbare instellingen die ervan afhangen
Artikel 50, § 2, van de bijzondere financieringswet van 16 januari 1989 bepaalt
dat de wet de algemene bepalingen zal vaststellen die van toepassing zijn op de orga-nisatie van de controle door het Rekenhof, dit zowel met betrekking tot de deelstatenwaarop artikel 50, § 2, toepasselijk is (9) als met betrekking tot de openbare instellin-gen.
In afwachting van de inwerkingtreding van die wet wordt de controlebevoegd-
heid van het Rekenhof in een overgangsfase geregeld door artikel 71, §§ 1 en 3, vande bijzondere financieringswet.
Luidens dat artikel zijn de vigerende bepalingen betreffende de organisatie
van het Rekenhof en de desbetreffende bepalingen van de wet van 16 maart 1954 vanovereenkomstige toepassing op respectievelijk de Gemeenschappen en deGewesten (10) en de openbare instellingen die ervan afhangen.
Gelet op de algemene verwijzing opgenomen in artikel 71, § 1, van de bijzon-
dere financieringswet (en in de artikelen die in een overgangsfase de controlebe-voegdheid van het Rekenhof met betrekking tot de Duitstalige Gemeenschap vesti-gen) kan worden aangenomen dat de bepalingen van de inrichtingswet van hetRekenhof, daarin begrepen de wijzigingen die sedert de totstandkoming van de bij-zondere financieringswet aan die wet werden aangebracht, van overeenkomstige toe-passing zijn op de Gemeenschappen en de Gewesten.
Hetzelfde kan met betrekking tot de openbare instellingen die van de
Gemeenschappen en de Gewesten afhangen, worden afgeleid uit de samenlezing vande artikelen 71, § 3, van de bijzondere financieringswet en artikel 6 van de wet van 16maart 1954 (zie desbetreffend ook punt 5.1. hierboven).
De bovenstaande analyse impliceert dat het Rekenhof in de wettelijk bepaal-
de overgangsfase zowel bij de Gemeenschappen als de Gewesten als bij de openbareinstellingen die ervan afhangen, controles kan uitvoeren en dat de parlementen vande Gemeenschappen en de Gewesten het Rekenhof onder dezelfde voorwaarden alsde Kamer van Volksvertegenwoordigers (zie punt 3 hierboven) met specifieke con-troleopdrachten kunnen belasten.
Voor wat de definitieve fase betreft, moet evenwel worden gewacht op de tot-
standkoming van de door artikel 50, § 2, van de bijzondere financieringswet in hetvooruitzicht gestelde wet, die de algemene bepalingen inzake de organisatie van decontrole van het Rekenhof op de Gemeenschappen, de Gewesten en de ervan afhan-gende openbare instellingen zal vaststellen.
(9) Artikel 50, § 2, van de bijzondere financieringswet is rechtstreeks toepasselijk op de
Vlaamse en de Franse Gemeenschap en op het Vlaamse, het Waalse en het BrusselseHoofdstedelijk Gewest.
Bovendien zijn artikel 82, § 1, tweede lid, van de bijzondere wet van 12 januari 1989 met
betrekking tot de Brusselse Instellingen en artikel 60bis van de wet van 31 december 1983 tot her-vorming der instellingen voor de Duitstalige Gemeenschap respectievelijk van toepassing op deGemeenschappelijke Gemeenschapscommissie en de Duitstalige Gemeenschap.
(10) Voor de Duitstalige Gemeenschap wordt de overgangsperiode evenwel bepaald door
de artikelen 5, § 1, en 60bis van de wet van 31 december 1983. Artikel 5, § 1, verwijst naar artikel 13,§ 4, van de bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen, dat op zijn beurt opalgemene wijze naar de inrichtingswet van het Rekenhof verwijst.
Artikel 71 van de bijzondere financieringswet wordt door artikel 82, §1, tweede lid, van de
bijzondere wet van 12 januari 1989 op de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie toepasse-lijk gemaakt.
25 ANNEXE : articles 5 et 5bis de la loi organique de la Cour des comptes avec les modifications imprimées
en italiques
Art. 5.- Cette Cour est chargée de l’examen et de la liquidation des comptes
de l’administration générale et de tous comptables envers le trésor.
Elle veille à ce qu’aucun article des dépenses du budget ne soit dépassé et à ce
qu’aucun transfert n’ait lieu.
Les opérations relatives à l’établissement et au recouvrement des droits acquis
par l’Etat et les provinces, y compris les recettes fiscales, sont soumises au contrôlegénéral de la Cour des comptes.  Les modalités d’exécution de ce contrôle sontarrêtées dans un protocole conclu entre le Ministre des Finances et la Cour des comp-tes.
Elle arrête les comptes des différentes administrations de l’Etat et est chargée
de recueillir, à cet effet, tous renseignements et toutes pièces comptables.
La Cour des comptes contrôle a posteriori le bon emploi des deniers publics ;
elle s’assure du respect des principes d’économie, d’efficacité et d’efficience.
La Chambre des représentants peut charger la Cour des comptes de procéder,
au sein des services et organismes soumis à son contrôle, à des analyses de gestion.
Art. 5bis.- La Cour des comptes est habilitée à se faire communiquer tous
documents et renseignements, de quelque nature que ce soit, relatifs à la gestion des ser-vices et organismes soumis à son contrôle.
La Cour des comptes peut organiser un contrôle sur place.L’autorité compétente est tenue de répondre aux observations de la Cour des
comptes dans un délai maximum d’un mois.  Ce délai peut être prolongé par la Courdes comptes.
MODIFICATION DU REGLEMENT D’ORDRE DE LA COUR DES COMPTES
A la demande du président de la Chambre des représentants (1), la Cour des
comptes a élaboré, en 1996, un projet de réforme de son règlement d’ordre.  Elle asoumis ce projet à la Chambre des représentants, aucun changement ne pouvant êtreapporté à ce texte sans l’accord de cette assemblée (article 20 de la loi du 29 octobre1846, relative à l’organisation de la Cour des comptes).  Le projet a été complété en1997.  Il a été amendé par la Commission de la comptabilité de la Chambre des repré-sentants.  Le projet amendé a été adopté par la Chambre en séance plénière du 5février 1998 (2).
(1) Lettre du 23 octobre 1995.
(2) Le règlement d’ordre a été publié au Moniteur belge du 4 septembre 1998. 
26 BIJLAGE : de artikelen 5 en 5bis van de inrichtingswet van het Rekenhof met de wijzigingen in gecursi-
veerde tekst
Art. 5. – Het Hof is belast met het nazien en het verevenen van de rekeningen
van het algemeen bestuur en van allen die rekenplichtig zijn tegenover de Staatskas.
Het waakt ervoor dat geen enkel artikel van de uitgave der begroting wordt
overschreden en dat geen overschrijving plaats heeft.
De verrichtingen met betrekking tot de vaststellingen en de invordering van
de rechten verschuldigd aan de Staat en de provincies, met inbegrip van de fiscaleontvangsten, zijn onderworpen aan de algemene controle van het Rekenhof. Dewijze waarop deze controle wordt uitgeoefend wordt bepaald in een protocol tussende Minister van Financiën en het Rekenhof.
Het stelt de rekeningen van de verschillende besturen van de Staat vast en
verzamelt te dien einde alle inlichtingen en bewijsstukken.
Het Rekenhof controleert a posteriori de goede besteding van de rijksgelden :
het vergewist zich ervan dat de beginselen van zuinigheid, doeltreffendheid en doelma-tigheid in acht worden genomen.
De Kamer van Volksvertegenwoordigers kan het Rekenhof gelasten onderzoe-
ken van het beheer uit te voeren bij de diensten en instellingen die aan zijn controle zijnonderworpen.
Art. 5bis. – Het Rekenhof is gemachtigd om zich alle documenten en inlichtin-
gen, van welke aard ook, met betrekking tot het beheer van de diensten en instellingendie aan zijn controle onderworpen zijn, te doen verstrekken.
Het Rekenhof kan een controle ter plaatse organiseren.De bevoegde overheid is verplicht binnen een termijn van ten hoogste één
maand te antwoorden op de opmerkingen van het Rekenhof. Die termijn kan door hetRekenhof worden verlengd.
DE WIJZIGING VAN HET REGLEMENT VAN ORDE VAN HET REKENHOF
Op vraag van de Voorzitter van de Kamer van Volksvertegenwoordigers (1)
heeft het Rekenhof in 1996 een ontwerp tot herziening van zijn huishoudelijk regle-ment uitgewerkt en het aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers voorgelegd :geen enkele wijziging kan immers aan dat reglement worden aangebracht zonder degoedkeuring van die vergadering (artikel 20 van de wet van 29 oktober 1846 op deinrichting van het Rekenhof).  Dat ontwerp werd in 1997 aangevuld.  Het werd doorde Commissie voor de Comptabiliteit van de Kamer van Volksvertegenwoordigersgeamendeerd en door de Kamer in de plenaire vergadering van 5 februari 1998 goed-gekeurd (2).
(1) Brief van 23 oktober 1995.
(2) Het reglement van orde werd in het Belgisch Staatsblad van 4 september 1998 gepu-
bliceerd.
27 Indépendamment de modifications secondaires ou même purement formelles,
la réforme s’articule autour de trois grands axes : 
– adapter le règlement à la nouvelle procédure suivie devant la Cour dans l’exercice
de sa mission juridictionnelle ; 
– réorganiser les compétences respectives de l’assemblée générale et des chambres
en tenant compte des nouvelles structures politiques de la Belgique ; 
– réglementer les relations de la Cour avec les membres des assemblées législa-
tives en ce qui concerne le droit de regard et d’information de ceux-ci.
Les grandes lignes de la réforme sont, sur chacun de ces points, présentées ci-
dessous.
1. Une série de changements ont été rendus nécessaires par la loi du 3 avril
1995, modifiant la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisation de la Cour descomptes et les lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat.  Cette loi a réformé defaçon fondamentale la procédure suivie devant la Cour dans l’exercice de sa missiond’arrêt des comptes des comptables et de jugement de ces derniers ainsi que desordonnateurs délégués.  Citons : 
– la disparition du ministère public (dont les fonctions, limitées à la reddition des
comptes, étaient assumées par le plus jeune des conseillers) ; 
– la scission de l’arrêt des comptes et du jugement éventuel des comptables : 
a) l’arrêt des comptes par un conseiller unique, au sein de chaque chambre ; 
b) l’instauration, en cas de déficit jugé imputable au comptable par l’administra-
tion, d’une procédure contradictoire (intentée par l’administration, introduitepar citation, jugée après plaidoiries, sur la base d’un dossier établi par l’adminis-tration et pouvant être consulté au greffe de la Cour) et publique ; 
– suppression de l’amende (prononcée par la Cour) qu’encouraient les contrôleurs
des engagements en cas de transmission tardive des relevés des engagements.
Pour tenir compte des changements apportés par cette loi, il convenait de sup-
primer toutes les allusions que le règlement d’ordre faisait au ministère public et à lacompétence de la Cour à l’égard des contrôleurs des engagements.  Il était, d’autrepart, nécessaire de préciser, comme dans les règlements d’ordre intérieur du Conseild’Etat et des juridictions du pouvoir judiciaire, les jours et heures auxquels chaquechambre siège, la durée des audiences, les jours et heures d’ouverture du greffe pourla consultation des dossiers et des arrêts (articles 18 et 19).
2. La modification des structures politiques de la Belgique justifiait, elle aussi,
une adaptation du règlement d’ordre.  Il était en effet conforme à l’esprit des nouvel-les institutions que les dépenses et les recettes d’une Communauté ou d’une Régionsoient examinées uniquement par la chambre française ou par la chambre néerlandai-
28 Benevens een aantal minder belangrijke of zuiver formele aanpassingen, spitst
de wijziging zich toe op drie grote items :
– de aanpassing van het reglement aan de nieuwe procedure die het Rekenhof volgt
bij de uitoefening van zijn jurisdictionele opdracht ;
– de herverdeling van de respectieve bevoegdheden van de algemene vergadering
en de kamers van het Rekenhof, rekening houdend met de nieuwe Belgischestaatsstructuur ;
– de regeling van de betrekkingen van het Rekenhof met de leden van de wetgeven-
de vergaderingen naar aanleiding van de uitoefening van hun inzage- en informa-tierecht.
Hierna worden die krachtlijnen van de hervorming achtereenvolgens nader
toegelicht.
1. Een reeks wijzigingen werd noodzakelijk gemaakt door de wet van
3 april 1995 tot wijziging van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van hetRekenhof en van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.  Die wet heeftde procedure die het Rekenhof volgt bij de uitoefening van zijn opdracht inzake deafsluiting van de rekeningen van de rekenplichtigen en de uitspraak over hun beheeren dat van de ordonnateurs, grondig gewijzigd.  Die wijziging heeft o.m. betrekkingop :
– de afschaffing van het openbaar ministerie (die functie was beperkt tot de afleg-
ging van de rekeningen en werd door de jongste raadsheer uitgeoefend) ;
– de opsplitsing van de procedure in twee fazen : de afsluiting van de rekeningen en
de eventuele uitspraak over het beheer van de rekenplichtige :
a) de afsluiting van de rekeningen door één raadsheer binnen elke kamer ;b) de invoering - in geval van een tekort dat de administratie aan de rekenplichti-
ge toerekent - van een tegensprekelijke (ingesteld door de administratie mid-dels een dagvaarding, uitspraak na pleidooien, op grond van een door de admi-nistratie samengesteld dossier dat op de griffie van het Rekenhof kan wordengeraadpleegd) en openbare procedure ;
– de afschaffing van de boete die door het Rekenhof ten laste van de controleurs
van de vastleggingen in geval van laattijdige overzending van hun vastleggingssta-ten kon worden opgelegd.
Gelet op die wijzigingen dienden alle verwijzingen in het reglement van orde
naar het openbaar ministerie en naar de bevoegdheid van het Rekenhof ten aanzienvan de controleurs van de vastleggingen te worden geschrapt.  Bovendien dienden,zoals in de huishoudelijke reglementen van de Raad van State en van de rechtsinstan-ties van de rechterlijke orde, de dagen en de uren waarop elke kamer zetelt, de duurvan de zittingen, alsmede de dagen en uren van opening van de griffie voor de raad-pleging van de dossiers en de arresten te worden vastgesteld (artikelen 18 en 19).
2. De wijziging van de Belgische staatsstructuur rechtvaardigde eveneens een
aanpassing van het reglement van orde.  In de geest van de nieuwe instellingen komthet immers wenselijk voor dat de uitgaven en de ontvangsten van een Gemeenschapof een Gewest uitsluitend door de Nederlandse kamer of de Franse kamer, naarge-
29 se de la Cour, selon le cas.  Il eût été paradoxal que l’assemblée générale de la Cour
prenne une décision contraire à celle de la majorité de la chambre compétente pourles affaires de la Région ou de la Communauté concernée. Même une décision unani-me d’une chambre pouvait être tenue en échec par l’assemblée générale, compte tenude la voix prépondérante du premier président.
Le règlement prévoit dès lors que les affaires concernant la Communauté
française, la Commission communautaire française de la Région de Bruxelles-Capitale, la Région wallonne, les provinces que cette Région comprend et les orga-nismes d’intérêt public qui dépendent des entités précitées ressortissent de la compé-tence exclusive de la chambre française.  De même, les affaires concernant laCommunauté flamande, la Commission communautaire flamande de la Région deBruxelles-Capitale, la Région flamande, les provinces que cette Région comprend etles organismes d’intérêt public dépendant des entités précitées relèvent de la compé-tence exclusive de la chambre néerlandaise (article 26).  L’assemblée généraledemeure compétente pour les affaires concernant l’Etat fédéral, la Région deBruxelles-Capitale, la Commission communautaire commune et la Communauté ger-manophone.  L’assemblée générale reste également compétente pour l’interprétationdes normes européennes et fédérales.
3. Le troisième point de la réforme a trait aux relations de la Cour des comp-
tes avec les membres des assemblées législatives en ce qui concerne le droit de regardet d’information de ceux-ci. Eu égard aux problèmes délicats qui peuvent se poser, ila paru préférable de préciser par écrit les principales règles en la matière.
Le règlement confère expressément aux membres de la Chambre des repré-
sentants le droit individuel de consulter, pour chaque dossier ouvert à la Cour descomptes, les procès-verbaux de l’assemblée générale et des séances des chambres, lacorrespondance, les données budgétaires et financières et les pièces comptables.  Ilspeuvent aussi obtenir copie de ces divers documents.  Dans tous les cas, une demandeécrite, ou formulée par fax, doit être adressée au premier président ou au présidentde la Cour (article 33).
D’autre part, une distinction doit être faite selon que le dossier auquel le par-
lementaire s’intéresse se trouve encore au stade de l’instruction (3) ou que ce stadeest dépassé.  Dans la première hypothèse, le nouveau texte du règlement prévoit quela Cour informe immédiatement le membre de la Chambre des représentants de ceque l’affaire fait toujours l’objet d’une instruction et qu’il lui sera répondu dès quecelle-ci sera terminée (article 34, alinéa 2).  Lorsqu’il en est ainsi ou si l’instruction estdéjà terminée au moment où le membre de la Chambre des représentants formule sademande, l’auteur de cette dernière a accès à la correspondance et aux procès-ver-baux y afférents (article 34, alinéa 3).  En outre, la Cour fait rapport à intervallesréguliers à la Chambre des représentants en ce qui concerne les dossiers consultés, lesquestions posées et la correspondance y afférente (article 34, al. 1er).
(3) La phase d’instruction débute lors de l’ouverture ou de la reprise du dossier par la
Cour et se termine au moment où l’administration répond ou à l’expiration du délai légal imparti aupouvoir exécutif pour répondre aux questions ou aux observations de la Cour.  Chaque phase ainsiterminée peut donner lieu à l’exercice du droit de regard et d’information. 
30 lang van het geval, worden onderzocht.  Het zou paradoxaal zijn dat de algemene
vergadering van het Rekenhof een beslissing zou nemen die niet deze is van de meer-derheid van de kamer die bevoegd is voor de aangelegenheden van de betrokkenGemeenschap of het betrokken Gewest.  Bovendien kan een eenparige beslissing vaneen kamer door de algemene vergadering worden gewijzigd, gelet op de doorslagge-vende stem van de eerste voorzitter.
De nieuwe tekst van het reglement van orde bepaalt bijgevolg dat de aangele-
genheden betreffende de Vlaamse Gemeenschap, de VlaamseGemeenschapscommissie van het Brusselse Hoofdstedelijk Gewest, het VlaamsGewest, de provincies die dat Gewest omvat en de instellingen van openbaar nut dievan de bovengenoemde entiteiten afhangen, tot de uitsluitende bevoegdheid van deNederlandse kamer behoren (artikel 26). De aangelegenheden die betrekking heb-ben op de Franse Gemeenschap, de Franse Gemeenschapscommissie van hetBrusselse Hoofdstedelijk Gewest, het Waals Gewest, de provincies die dat Gewestomvat en de instellingen van openbaar nut die van de bovengenoemde entiteitenafhangen, behoren op hun beurt tot de uitsluitende bevoegdheid van de Fransekamer. De algemene vergadering blijft bevoegd voor de aangelegenheden betreffen-de de federale Staat, het Brusselse Hoofdstedelijk Gewest, de GemeenschappelijkeGemeenschapscommissie en de Duitstalige Gemeenschap.  De algemene vergaderingblijft tevens bevoegd voor de interpretatie van de Europese en de federale regelge-ving.
3. Het derde punt van de hervorming betreft de betrekkingen van het
Rekenhof met de leden van de wetgevende vergaderingen naar aanleiding van de uit-oefening van hun inzage- en informatierecht. De uitoefening van dat recht kan even-wel tot problemen aanleiding geven zodat het verkieslijk leek in een geschreven rege-ling te voorzien.
Het reglement kent uitdrukkelijk - voor de aangelegenheden die onder de
bevoegdheid van de Kamer van Volksvertegenwoordigers vallen - aan haar leden hetindividuele recht toe, voor elk dossier dat bij het Rekenhof is geopend, de processen-verbaal van de algemene vergadering en van de kamers, de briefwisseling, de budget-taire en financiële gegevens en de boekhoudkundige stukken persoonlijk te raadple-gen.  Elk lid kan eveneens een afschrift van die documenten bekomen.  In alle geval-len moet een schriftelijk verzoek of een fax aan de eerste voorzitter of de voorzittervan het Rekenhof worden gericht (artikel 33).
Er moet evenwel onderscheid worden gemaakt naargelang het dossier waarin
een volksvertegenwoordiger is geïnteresseerd, zich nog in een onderzoeksfase (3)bevindt dan wel of die fase is afgesloten.  In de eerste hypothese bepaalt de nieuwetekst van het reglement dat het Rekenhof de volksvertegenwoordiger er onverwijldvan op de hoogte brengt dat de zaak nog in onderzoek is en dat hem/haar zal wordengeantwoord zodra de onderzoeksfase is beëindigd (artikel 34, lid 2).  Na beëindigingvan de onderzoeksfase of indien deze reeds is beëindigd op het ogenblik waarop devolksvertegenwoordiger zijn verzoek formuleert, heeft hij toegang tot de briefwisse-ling en de desbetreffende processen-verbaal (artikel 34, lid 3).  Het Rekenhof rappor-teert op geregelde tijdstippen aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers over degeraadpleegde dossiers en de gestelde vragen, evenals over de daaromtrent gevoerdebriefwisseling (artikel 34, lid 1).
(3) De onderzoeksfase loopt vanaf de opening of de herneming van het dossier door het
Rekenhof tot aan het antwoord van de administratie of het verstrijken van de wettelijke vastgesteldetermijn waarover de uitvoerende macht beschikt om op de vragen of opmerkingen van hetRekenhof te antwoorden.  Elke aldus volledig beëindigde fase kan aanleiding geven tot de uitoefe-ning van het inzage- en informatierecht.
31 Il se peut aussi qu’un membre de la Chambre des représentants souhaite
obtenir des informations qui nécessitent des investigations spécifiques de la part de laCour des comptes. Le règlement dispose que, dans ce cas, cette dernière peut, si ellele juge nécessaire, aviser la Chambre avant de donner suite à la demande.  LaChambre décide alors si une suite favorable doit lui être donnée et, dans l’affirmati-ve, elle peut déterminer le délai dans lequel elle souhaite que la Cour mène à bien sesrecherches (article 35).
Enfin, le règlement dispose que le chapitre qui régit le droit de regard et
d’information des membres de la Chambre des représentants s’applique égalementau Sénat, aux assemblées communautaires et régionales et aux commissions commu-nautaires (article 36).
INCIDENCE DE LA LOI DU 25 JUIN 1997 MODIFIANT LA LOI PROVINCIALE SUR LA
COMPÉTENCE DE CONTROLE DE LA COUR DES COMPTES EN MATIERE DE RECETTESET DE DEPENSES PROVINCIALES
1. La compétence de contrôle de la Cour des comptes sous l’empire de l’ancienne loi provinciale
L’ancienne loi provinciale contenait des dispositions précises attribuant à la
Cour des comptes une compétence générale de contrôle externe des recettes et desdépenses provinciales, lequel était destiné au conseil provincial qui, sur la base desinformations fournies par la Cour, se prononçait sur la gestion financière et la respon-sabilité de la députation permanente.
Ainsi, l’article 66, en vertu duquel le conseil provincial arrêtait chaque année
les comptes de la province pour l’année antérieure, après que ces comptes lui eussentété soumis avec les observations de la Cour des comptes, constituait le fondement del’exercice, par la Cour des comptes, tant d’un contrôle financier que d’un contrôlegénéral de légalité.  Sur la base de cette disposition, la Cour des comptes vérifiait eneffet l’exactitude, l’exhaustivité et la fiabilité des états financiers produits par la dépu-tation permanente en matière de recettes et de dépenses provinciales. Elle examinaitégalement la légalité et la régularité des opérations reprises dans les comptes.
En outre, selon l’article 112 de l’ancienne loi provinciale, il ne pouvait être
disposé des fonds de la province qu’au moyen de mandats délivrés par la députationpermanente.  Ces mandats étaient adressés directement à la Cour des comptes, quiles revêtait de son visa avant le paiement.  Le contrôle de la légalité et de la régularitédes opérations s’effectuait, par conséquent, a priori, par la modalité du visa préalable.Pour les opérations qui n’étaient pas soumises au visa préalable, le contrôle de lalégalité et de la régularité s’effectuait par l’examen des comptes des comptables pro-vinciaux.
2. Modifications apportées par la nouvelle loi provinciale à la compétence de contrôle de la Cour 
des comptes 
La loi du 25 juin 1997 modifiant la loi provinciale a été publiée dans le
Moniteur belge du 5 juillet 1997.
32 33Het is ook mogelijk dat een volksvertegenwoordiger informatie wenst die
specifieke opzoekingen vanwege het Rekenhof vereist.  In dat geval bepaalt hetreglement van orde dat het Rekenhof, zo het zulks nuttig acht, de Kamer vanVolksvertegenwoordigers op de hoogte brengt vooraleer aan dat verzoek gevolg tegeven.  De Kamer beslist dan of op dat verzoek moet worden ingegaan en indien hetantwoord bevestigend is, kan ze de termijn vaststellen binnen dewelke het Rekenhofzijn opzoekingen dient uit te voeren (artikel 35).
Ten slotte bepaalt het reglement van orde dat de bovenstaande regeling inza-
ke de uitoefening van het inzage- en informatierecht van de leden van de Kamer vanVolksvertegenwoordigers, eveneens van toepassing is op de Senaat, de gemeen-schapsraden, de gewestraden en de gemeenschaps-commissies (artikel 36).
DE GEVOLGEN VAN DE WET VAN 25 JUNI 1997 TOT WIJZIGING VAN DE PROVINCIEWET
OP DE BEVOEGDHEID VAN HET REKENHOF TOT CONTROLE VAN DE PROVINCIALEONTVANGSTEN EN UITGAVEN
1. De controlebevoegdheid van het Rekenhof onder de vroegere provinciewet
De vroegere provinciewet bevatte duidelijke bepalingen waarbij aan het
Rekenhof een algemene externe controlebevoegdheid op de provinciale ontvangstenen uitgaven werd toegekend. Die controle werd uitgeoefend ten behoeve van de pro-vincieraad, die aan de hand van de haar door het Rekenhof aangereikte opmerkin-gen uitspraak deed over de verantwoordelijkheid van de bestendige deputatie voorhet door haar gevoerde financieel beheer.
Aldus bepaalde artikel 66 dat de provincieraad ieder jaar de rekeningen van
de provincie over het vorig dienstjaar vaststelde, nadat die rekeningen aan de raadwerden overgelegd samen met de opmerkingen van het Rekenhof. Die wettelijkebepaling vormde de basis voor de uitoefening door het Rekenhof van zowel eenfinanciële als een algemene wettigheidscontrole. Op grond van die bepaling toetstehet Rekenhof immers de juistheid, de volledigheid en de betrouwbaarheid van dedoor de bestendige deputatie geproduceerde financiële staten inzake de provincialeontvangsten en uitgaven en onderzocht het tevens de wettigheid en de regelmatig-heid van de in de rekeningen weergegeven verrichtingen.
Luidens artikel 112 van de vroegere provinciewet kon over de gelden van de
provincie alleen worden beschikt door middel van bevelschriften tot betaling, ver-leend door de bestendige deputatie. Die bevelschriften werden rechtstreeks aan hetRekenhof gezonden, dat er vóór de betaling zijn visum op plaatste. De controle overde wettigheid en de regelmatigheid van de verrichtingen gebeurde bijgevolg a priori,door middel van de modaliteit van het voorafgaand visum. Voor de verrichtingen dieniet aan het voorafgaand visum waren onderworpen, verliep de wettigheids- enregelmatigheidscontrole langs het onderzoek van de rekeningen van de provincialerekenplichtigen.
2. De in de controlebevoegdheid van het Rekenhof door de nieuwe provinciewet aangebrachte
wijzigingen
In het Belgisch Staatsblad van 5 juli 1997 werd de wet van 25 juni 1997 tot wij-
ziging van de provinciewet gepubliceerd. Cette loi a d’importantes répercussions sur la manière dont la Cour des comp-
tes intervient dorénavant dans le contrôle des recettes et des dépenses provinciales.
Tout d’abord, l’article 66 de la loi provinciale modifiée ne prévoit plus l’inter-
vention de la Cour des comptes dans le processus de reddition des comptes par ladéputation permanente.  En vertu des nouvelles dispositions, chaque année, lorsd’une séance qui a lieu au cours du mois d’octobre, la députation permanente soumetau conseil provincial le projet de budget pour l’exercice suivant, les comptes del’exercice précédent ainsi qu’une note de politique générale et le conseil provincialarrête les comptes de la province pour l’exercice antérieur.
A l’article 112 de la loi provinciale modifiée, la disposition selon laquelle il ne
peut être disposé des fonds de la province qu’au moyen de mandats délivrés par ladéputation permanente est maintenue.  Cet article ne dispose toutefois plus que cesmandats sont soumis au visa préalable de la Cour des comptes.
La loi du 25 juin 1997 a, en outre, inséré dans la loi provinciale un nouveau
titre VII bis, créant la fonction de receveur provincial (articles 113 bis à 113 unde-cies).  Le receveur provincial est placé sous l’autorité de la députation permanente.  Ilest chargé, notamment, de la tenue de la comptabilité de la province et de l’établisse-ment des comptes annuels, du paiement des dépenses, de la gestion des comptesouverts au nom de la province et du service de la trésorerie générale de la province,du placement des fonds de trésorerie et du contrôle et de la centralisation des enga-gements.  En vertu de l’article 113 octies, dernier alinéa, le receveur provincial doit,chaque année, rendre compte de sa gestion à la Cour des comptes.
Enfin, les dispositions de l’article 114 de la loi provinciale, qui obligent les
receveurs spéciaux et les comptables en deniers et en matières à rendre des comptes àla Cour des comptes, restent inchangées sur ce point (1).  De même, les comptablesparticuliers des régies provinciales traditionnelles restent, en vertu del’article 114 quater, tenus de rendre compte de leur gestion à la Cour des comptes.
3. Définition de la compétence de contrôle de la Cour des comptes après l’entrée en vigueur de la
loi du 25 juin 1997 modifiant la loi provinciale
Pour définir la compétence actuelle de la Cour des comptes en matière de
contrôle des recettes et des dépenses provinciales, la nouvelle formulation del’article 66 de la loi provinciale est d’une importance cruciale.
(1) L’obligation faite aux comptables provinciaux de rendre compte de leur gestion à la
Cour des comptes est également confirmée par les articles 7 et 8 de la loi organique de la Cour descomptes.
34 Die wet heeft belangrijke repercussies op de wijze waarop het Rekenhof voor-
taan tussenkomt in de controle op de provinciale ontvangsten en uitgaven.
Vooreerst voorziet artikel 66 van de gewijzigde provinciewet niet langer in de
tussenkomst van het Rekenhof bij de rekeningaflegging door de bestendige deputa-tie. Luidens de nieuwe bepalingen legt de bestendige deputatie ieder jaar, tijdens eenvergadering die wordt gehouden in de maand oktober, aan de provincieraad het ont-werp voor van begroting voor het volgende dienstjaar, de rekeningen over het vorigedienstjaar alsook een algemene beleidsnota en stelt de provincieraad de rekeningenvan de provincie over het vorige dienstjaar vast.
In artikel 112 van de gewijzigde provinciewet wordt de bepaling luidens
dewelke over de gelden van de provincie alleen kan worden beschikt door middelvan bevelschriften tot betaling, uitgaande van de bestendige deputatie, behouden.Dat artikel bepaalt evenwel niet langer dat die bevelschriften aan het voorafgaandvisum van het Rekenhof worden onderworpen.
De wet van 25 juni 1997 heeft bovendien in de provinciewet een nieuwe titel
VIIbis ingevoegd, waarbij het ambt van provincieontvanger wordt gecreëerd (artike-len 113bis tot 113undecies). De provincieontvanger staat onder het gezag van debestendige deputatie. Hij is onder meer belast met de boekhouding van de provincieen het opmaken van de jaarrekeningen, de betaling van de uitgaven, het beheer vande op naam van de provincie geopende rekeningen en de bedieningen van de algeme-ne kasmiddelen van de provincie, de belegging van de thesauriemiddelen en de con-trole en de centralisatie van de vastleggingen. Luidens artikel 113octies, laatste lid,moet de provincieontvanger ieder jaar aan het Rekenhof rekening en verantwoor-ding afleggen van zijn beheer.
Ten slotte blijven de bepalingen van artikel 114 van de provinciewet, die de
bijzondere ontvangers en de provinciale rekenplichtigen over gelden en over warenverplichten rekening en verantwoording af te leggen aan het Rekenhof, op dat puntongewijzigd (1). Ook de bijzondere rekenplichtigen van de traditionele provinciebe-drijven blijven er luidens artikel 114quater toe gehouden aan het Rekenhof rekeningen verantwoording af te leggen over hun beheer.
3. Definiëring van de controlebevoegdheid van het Rekenhof na de wet van 25 juni 1997 tot wijzi-
ging van de provinciewet
Bij de definiëring van de actuele bevoegdheid van het Rekenhof tot controle
op de provinciale ontvangsten en uitgaven is de nieuwe formulering van artikel 66van de provinciewet cruciaal.
(1) De verplichting voor de provinciale rekenplichtigen om over hun beheer rekening en
verantwoording aan het Rekenhof af te leggen wordt tevens bevestigd door de artikelen 7 en 8 vande inrichtingswet van het Rekenhof.
35 En effet, en vertu de cette disposition, la Cour des comptes n’intervient plus
dans le processus de reddition des comptes par la députation permanente au conseilprovincial.  Même si le ministre a déclaré, au cours des travaux parlementaires prépa-ratoires de la nouvelle loi, que l’intervention de la Cour au niveau provincial peutêtre maintenue, il a aussi ajouté que le contrôle de celle-ci a trait au compte final dureceveur, alors que, suivant le § 2 de l’article 66 proposé, le conseil provincial a pourmission d’arrêter les comptes annuels de la province (Rapport fait au nom de laCommission de l’intérieur et des affaires administratives, Doc., Sénat, 1996-1997,n° 1-236/16, p. 105).  Le Vice-Premier ministre et ministre de l’Intérieur a, d’ailleurs,expressément confirmé à la Cour des comptes que le législateur n’a plus souhaité queles observations de la Cour des comptes soient transmises au conseil provincial (lettrenon datée, parvenue le 23 février 1998).  
Tant au niveau fédéral qu’au niveau des Communautés et des Régions, la
compétence générale de la Cour des comptes en matière de contrôle externe a été,par contre, confirmée par, respectivement, des dispositions constitutionnelles(article 180, avant-dernier alinéa, de la Constitution) et légales (article 50, § 1er, de laloi spéciale de financement), qui stipulent expressément que les comptes sont soumisà l’organe compétent en matière d’approbation des budgets et des comptes, accom-
pagnés des observations de la Cour des comptes .
Il y a toutefois lieu de déduire de la nouvelle formulation de l’article 66 que la
Cour des comptes n’est plus appelée à assister le conseil provincial lorsque celui-ci seprononce sur la reddition des comptes par la députation permanente.L’article 113 octies impose au receveur provincial de rendre compte de sa gestion à laCour. Le receveur provincial n’est toutefois pas responsable de la légalité et de larégularité de ces opérations, mais bien la députation permanente. Par conséquent,pareille compétence générale de contrôle n’est plus fondée et sanctionnée juridi-quement, puisque le conseil provincial statue désormais sur les comptes établis sousl’autorité de la députation permanente – responsable de la légalité et de la régularitédes recettes et des dépenses – sans une quelconque intervention de la Cour des comp-tes.
En outre, la compétence générale de contrôle de la Cour des comptes, qui, du
moins en ce qui concerne les recettes provinciales, est fixée également à l’article 5,troisième alinéa, de la loi organique de celle-ci, est hypothéquée pour la même rai-son, puisqu’elle ne peut plus non plus communiquer ses observations à ce propos auconseil provincial.  
Par conséquent, le texte actuel de la loi provinciale – en particulier, le nou-
veau libellé de l’article 66 – n’offre plus un fondement légal solide à la compétencegénérale de la Cour des comptes en matière de contrôle externe à exercer sur la léga-lité et la régularité des dépenses provinciales.  Il en résulte qu’un tel contrôle desrecettes provinciales n’est plus établi sans équivoque.
La Cour des comptes estime, dès lors, que – sauf modification de la loi –, aux
termes des articles 113 octies, 114 et 114 quater de la loi provinciale ainsi que des arti-cles 7 et 8 de sa loi organique, sa mission est désormais limitée à l’arrêt des compteset, le cas échéant, à l’exercice d’une compétence juridictionnelle portant sur laresponsabilité, respectivement, du receveur provincial, des receveurs spéciaux, descomptables en deniers et en matières et des comptables des régies provinciales tradi-tionnelles.  La Cour des comptes exercera cette mission conformément aux procédu-res et aux modalités prévues aux articles 7 et 13 ter de sa loi organique.
36 Luidens die bepaling komt het Rekenhof immers niet langer tussen in het pro-
ces van rekeningaflegging door de bestendige deputatie aan de provincieraad.Weliswaar heeft de minister tijdens de parlementaire voorbereiding van de nieuwewet verklaard dat de bevoegdheden van het Rekenhof op provinciaal niveau kunnenworden behouden, maar hij heeft hieraan toegevoegd dat de controle van hetRekenhof betrekking heeft op het afsluiten van de eindafrekening van de ontvanger,terwijl de provincieraad volgens § 2 van het voorgestelde artikel 66 tot taak heeft dejaarrekeningen van de provincie vast te stellen (Verslag namens de Commissie voorde Binnenlandse en Administratieve Aangelegenheden, Parl. St., Senaat, 1996-1997,nr. 1-236/16, p. 105). De Vice-Eerste Minister en Minister van Binnenlandse Zakenheeft trouwens aan het Rekenhof uitdrukkelijk bevestigd dat de wetgever niet langerheeft gewild dat de opmerkingen van het Rekenhof aan de provincieraad zoudenworden medegedeeld (niet-gedateerde brief, ontvangen op 23 februari 1998). 
Op het federale niveau en op het niveau van de Gemeenschappen en de
Gewesten wordt de algemene externe controlebevoegdheid van het Rekenhof daar-entegen gevestigd door respectievelijk grondwettelijke (artikel 180, voorlaatste lid,van de Grondwet) en wettelijke (artikel 50, § 1, van de bijzondere financieringswet)bepalingen, die uitdrukkelijk stipuleren dat de rekeningen aan het inzake de goed-keuring van de begrotingen en de rekeningen bevoegde orgaan worden voorgelegd,met de opmerkingen van het Rekenhof.
Uit de nieuwe formulering van artikel 66 moet evenwel worden afgeleid dat
het Rekenhof niet langer geroepen is de provincieraad bij te staan wanneer deze uit-spraak doet over de rekeningaflegging door de bestendige deputatie. Artikel113octies verplicht de provincieontvanger tot rekeningaflegging en verantwoordingvan zijn beheer. De provincieontvanger is evenwel niet verantwoordelijk voor dewettigheid en regelmatigheid van die verrichtingen, wel de bestendige deputatie. Eendergelijke algemene controlebevoegdheid is bijgevolg niet meer juridisch gefundeerden gesanctioneerd vermits de provincieraad voortaan over de rekeningen, opgemaaktonder het gezag van de bestendige deputatie - de verantwoordelijke voor de wettig-heid en de regelmatigheid van de ontvangsten en uitgaven - uitspraak doet zonderenige tussenkomst vanwege het Rekenhof. 
Bovendien wordt de algemene controlebevoegdheid van het Rekenhof die,
althans wat de provinciale ontvangsten betreft, tevens in artikel 5, derde lid, van deinrichtingswet van het Rekenhof is vastgelegd, om dezelfde reden gehypothekeerd,vermits het Rekenhof zijn opmerkingen dienaangaande evenmin nog aan de provin-cieraad kan meedelen. 
De actuele tekst van de provinciewet - inzonderheid de nieuwe formulering
van artikel 66 - biedt bijgevolg voor een algemene externe controlebevoegdheid vanhet Rekenhof op de wettigheid en de regelmatigheid van de provinciale uitgavengeen solide wettelijke basis meer. Een dergelijke controle op de provinciale ontvang-sten is om dezelfde reden niet langer ondubbelzinnig vastgelegd.
Het Rekenhof is derhalve van oordeel dat - behoudens een wijziging van de
wet - zijn opdracht, luidens de artikelen 113octies, 114 en 114quater van de provincie-wet alsmede de artikelen 7 en 8 van zijn inrichtingswet, voortaan beperkt blijft tot hetafsluiten van de rekeningen en, in voorkomend geval, het uitoefenen van een recht-sprekende bevoegdheid over de verantwoordelijkheid van respectievelijk de provin-cieontvanger, de bijzondere ontvangers, de provinciale rekenplichtigen over geldenen over waren en de rekenplichtigen van de traditionele provinciebedrijven. Dieopdracht zal het Rekenhof uitoefenen volgens de procedures en de modaliteiten diein de artikelen 7 tot en met 13ter van zijn inrichtingswet worden vastgesteld.
37 Par lettre du 6 mai 1998, la Cour des comptes a informé le Vice-Premier mini-
stre et ministre de l’Intérieur, ainsi que les gouverneurs de province, de la manièredont elle exercera dorénavant concrètement sa mission limitée de contrôle.
des dépenses européennes.  En vertu de l’article 188 C du traité de Rome, ce contrôlea lieu sur pièces et, au besoin, sur place, auprès des autres institutions de laCommunauté européenne ainsi que dans les Etats membres : en effet, les autoritésnationales interviennent dans l’exécution d’une grande partie du budget européen.
Les contrôles dans les Etats membres doivent s’effectuer, conformément à
cette disposition du traité, en liaison avec l’institution de contrôle nationale qui faitconnaître à la Cour des comptes européenne si elle entend participer au contrôle.
Chaque visite de contrôle est ainsi notifiée à la Cour des comptes de Belgique,
qui en informe immédiatement les autorités nationales concernées.  La même procé-dure s’applique lorsque, à l’issue d’un contrôle, la Cour des comptes européennetransmet, par une lettre de secteur, le résultat de celui-ci et les observations éventuel-les y afférentes.
La Cour participe à titre d’observateur aux contrôles européens.  Les contrô-
leurs de la Cour des comptes européenne sont au besoin accompagnés par des audi-teurs de la Cour des comptes de Belgique.  
En 1997, la Cour des comptes européenne a effectué 11 contrôles en Belgique
dans les domaines de la politique agricole commune, des fonds structurels et des res-sources propres.
Les quatre contrôles relatifs à la politique agricole commune concernaient
l’agrément des organismes payeurs des dépenses du FEOGA-Garantie, l’applicationdu règlement n° 386/90 relatif au contrôle lors de l’exportation de produits agricoles,les aides pour le lait écrémé et le lait écrémé en poudre destinés à l’alimentation desanimaux et les mesures prises à la suite de la crise de l’encéphalite spongiforme bovi-ne.
Pour ce qui concerne les fonds structurels, les quatre contrôles ont eu pour
objet de vérifier les dépenses financées par le FEOGA-Orientation, le Fonds socialeuropéen, l’initiative communautaire ADAPT ainsi que l’Objectif n°1.
Enfin, dans le cadre des ressources propres de la Communauté  européenne,
les trois missions de contrôle de la Cour des comptes européenne ont concerné lesdroits de douane et les prélèvements agricoles, l’analyse de risque dans le cadre ducontrôle douanier et du dédouanement, ainsi que les ressources propres provenant dela T.V.A. et du P.N.B.
Après la clôture de chaque exercice, la Cour des comptes européenne établit
un rapport annuel.  Le rapport relatif à l’exercice 1996, qui comprend également ladéclaration d’assurance, dite DAS, concernant la fiabilité des comptes ainsi que la
38 Bij brief van 6 mei 1998 heeft het Rekenhof de Vice-Eerste Minister en de
Minister van Binnenlandse Zaken alsmede de provinciegouverneurs geïnformeerdover de wijze waarop het voortaan aan zijn beperkte controletaak concrete invullingzal geven.
vangsten en uitgaven.  Luidens artikel 188 C van het Verdrag van Rome wordt diecontrole uitgevoerd op stukken en zo nodig ter plaatse bij de andere instellingen vande Europese Gemeenschap, alsmede in de Lid-Staten. De nationale overheden zijnimmers betrokken bij de uitvoering van een groot deel van de Europese begroting.
Overeenkomstig artikel 188 C dienen die controles in de Lid-Staten te worden
uitgevoerd in samenwerking met het nationale controleorgaan, dat aan de EuropeseRekenkamer meedeelt of het aan de controle wenst deel te nemen.
Elk inspectiebezoek wordt bijgevolg aan het Belgische Rekenhof aangekon-
digd dat onmiddellijk de betrokken nationale overheden op de hoogte brengt.Dezelfde procedure wordt gevolgd na het beëindigen van een controle en nadat deEuropese Rekenkamer het resultaat van die controle in een sectorbrief, samen methaar eventuele opmerkingen, heeft meegedeeld.
Het Rekenhof neemt als waarnemer deel aan de Europese controles.  De con-
troleurs van de Europese Rekenkamer worden, indien nodig, vergezeld door audi-teurs van het Belgische Rekenhof.
In 1997 heeft de Europese Rekenkamer in België elf controles uitgevoerd in
de sectoren ressorterend onder het gemeenschappelijk landbouwbeleid, de structuur-fondsen en de eigen middelen.
De vier controles die betrekking hadden op het gemeenschappelijk landbouw-
beleid, betroffen de erkenning van de betalingsorganismen voor uitgaven van deEOGFL, afdeling Garantie, de toepassing van verordening nr. 386/90 inzake controlebij de uitvoer van landbouwproducten, de steunmaatregelen inzake afgeroomde melken afgeroomde poedermelk bestemd voor veevoeder en de maatregelen genomen alsgevolg van de dollekoeienziekte.
In verband met de structuurfondsen hadden de vier controles tot doel de uit-
gaven te verifiëren die worden gefinancierd door de EOGFL, afdeling Oriëntatie, hetEuropees Sociaal Fonds, het gemeenschappelijk initiatief ADAPT en Doelstellingnr. 1.
In het raam van de controles op de eigen middelen van de Europese
Gemeenschap hadden de drie controle-opdrachten van de Europese Rekenkamerbetrekking op de douanerechten en de landbouwheffingen, op de risicoanalyse in hetraam van de douanecontrole en de uitklaring, en de eigen middelen afkomstig van deBTW en het BNP.
Na afsluiting van ieder begrotingsjaar stelt de Europese Rekenkamer een
jaarverslag op.  Het jaarverslag betreffende het begrotingsjaar 1996 werd goedge-keurd op 15 en 16 oktober 1997 (1).  Het bevat eveneens de verklaring van betrouw-
39 légalité et la régularité des opérations sous-jacentes a été adopté les 15 et 16 octobre
1997 (1).
Elle a également présenté certaines observations sur des questions particuliè-
res dans sept rapports spéciaux :
– Rapport spécial n°1/97 sur les décisions de la Commission du 10 avril 1996 et du
20 novembre 1996 relatives à l’apurement des comptes pour l’exercice 1992 ainsique de certaines dépenses pour l’exercice 1993 (2) ;
– Rapport spécial n°2/97, relatif aux aides humanitaires de l’Union européenne
entre 1992 et 1995 (3) ;
– Rapport spécial n°3/97, relatif au système décentralisé de mise en œuvre du pro-
gramme PHARE (4) ;
– Rapport spécial n°4/97, sur le contrôle de certains aspects des mesures prises dans
le cadre de la réunification allemande prévoyant des paiements compensatoires etdes restitutions à l’exportation au titre du FEOGA (5) ;
– Rapport spécial n°5/97, relatif à la gestion des échanges communautaires de céréa-
les bénéficiant de restitutions à l’exportation, de régimes d’importation spéciauxet de régimes d’aide régionaux (6) ;
– Rapport spécial n°6/97, relatif aux subventions TACIS allouées à l’Ukraine (7) ;– Rapport spécial n° 7/97, relatif au contrôle de l’Association Européenne de
Coopération.
Outre la coopération afférente aux contrôles européens, il existe également
d’autres formes de concertation entre l’ensemble des Cours des comptes des Etatsmembres de l’U.E.  et la Cour des comptes européenne.
Etats membres se réunit chaque année pour procéder à un échange d’informationssur les méthodes de travail à suivre dans les contrôles externes des finances publiquesde l’Union européenne. 
Les thèmes suivants furent examinés lors de la réunion des 29 et 30 octobre
1997 à Copenhague :
(1) JOCE C 348 du 18 novembre 1997.
(2) JOCE C 52 du 21 février 1997.(3) JOCE C 143 du 12 mai 1997.(4) JOCE C 175 du 9 juin 1997.(5) JOCE C 144 du 13 mai 1997.(6) JOCE C 159 du 26 mai 1997. (7) JOCE C 171 du 5 juin 1997.
40 baarheid, de zogenoemde DAS, waarin de betrouwbaarheid van de rekeningen en de
wettigheid en de regelmatigheid van de onderliggende verrichtingen worden beves-tigd.
Daarnaast werden ook bepaalde opmerkingen over bijzondere vraagstukken
geformuleerd in zeven speciale verslagen :
– speciaal verslag nr. 1/97 over de beschikkingen van de Commissie van
10 april 1996 en 20 november 1996 betreffende de goedkeuring van de rekeningenvoor het begrotingsjaar 1992 en bepaalde uitgaven voor het begrotings-jaar 1993 (2) ;
– speciaal verslag nr. 2/97 over de humanitaire hulp van de Europese Unie van 1992
tot 1995 (3) ;
– speciaal verslag nr. 3/97 over het gedecentraliseerde systeem voor de tenuitvoer-
legging van het programma PHARE (4) ;
– speciaal verslag nr. 4/97 over de controle van bepaalde aspecten van de maatrege-
len in verband met de Duitse hereniging waarbij sprake is van compensatiebet-alingen en uitvoerrestituties van het EOGFL (5) ;
– speciaal verslag nr. 5/97 over het beheer van de communautaire graanhandel
waarbij sprake is van uitvoerrestituties, bijzondere invoerregelingen en regionalesteunregelingen (6) ;
– speciaal verslag nr. 6/97 betreffende de TACIS-subsidies aan Oekraïne (7) ;– speciaal verslag nr. 7/97 over de controle van de Europese Associatie voor
Samenwerking.
Naast de samenwerking bij de Europese controles bestaan er nog andere
overlegformules tussen de Rekenhoven van de Lid-Staten en de EuropeseRekenkamer.
Het contactcomité van de voorzitters van de nationale controleorganen van de
Lid-Staten vergadert jaarlijks.  Bij die gelegenheid wordt informatie uitgewisseldover de te volgen werkmethodes bij het uitvoeren van de externe controles op deopenbare financiën van de Europese Unie. 
Volgende onderwerpen werden onderzocht op de bijeenkomst van 29 en
30 oktober 1997 in Kopenhagen :
(1) Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen C 348 van 18 november 1997. 
(2) PB C 52 van 21 februari 1997.(3) PB C 143 van 12 mei 1997.(4) PB C 175 van 9 juni 1997.(5) PB C 144 van 13 mei 1997.(6) PB C 159 van 26 mei 1997.(7) PB C 171 van 5 juni 1997.
41 – rapport du groupe de travail sur le contrôle de la T.V.A. dans les transactions
intracommunautaires ;
– rapport du groupe de travail sur l’application des articles 92 et 93 du traité C.E.
relatifs aux aides d’Etat ;
– rapport du groupe de travail sur les normes générales de contrôle ;– rapport du groupe de travail sur la transposition en droit interne de la réglementa-
tion européenne relative aux marchés publics ;
– rapport du groupe de travail sur les relations entre la Cour des comptes européen-
ne et les institutions supérieures  de contrôle ;
– le traité d’Amsterdam ;– l’évaluation des critères de convergence du traité de Maastricht.
La préparation des réunions du comité de contact est assurée par les agents de
liaison lors de deux réunions semestrielles qui, en 1997, eurent lieu les 6 et 7 mai àParis et les 23 et 24 septembre à Luxembourg. En assemblée générale du 17 décem-bre 1997, la Cour a désigné M. le conseiller P. RION en qualité d’agent de liaison dela Cour des comptes de Belgique, en remplacement de M. le conseiller J. BECKERS.La Cour est membre des groupes de travail relatifs à la T.V.A. et aux aides d’Etat etassume la présidence de celui concernant les marchés publics.
L’année 1997 a vu également la signature, le 2 octobre, du traité d’Amsterdam
modifiant notamment le traité sur l’Union européenne et le traité instituant laCommunauté européenne.  Parmi les modifications qui concernent la Cour descomptes européenne, il y a lieu de signaler, dans le cadre du traité C.E., certainesnouvelles dispositions relatives, d’une part, aux modalités de contrôle de cette institu-tion et, d’autre part, à ses rapports avec les institutions de contrôle nationales.  L’arti-cle 188 C nouveau prévoit ainsi que les contrôles effectués dans les Etats membrespeuvent également avoir lieu “dans les locaux de toute personne physique ou moralebénéficiaire de versements provenant du budget”.  Il dispose, par ailleurs, que “laCour des comptes (européenne) et les institutions de contrôle nationales des Etatsmembres pratiquent une coopération empreinte de confiance et respectueuse de leurindépendance”.
– Intosai
Dans le cadre de la préparation du congrès trisannuel de l’INTOSAI (1), qui
se tiendra en 1998, un membre de la Cour des comptes a participé, le 12 septembre1997, à Paris, à la réunion du groupe de travail chargé de l’évaluation des program-mes publics.  Par ailleurs, deux fonctionnaires ont pris part, du 22 au 25 septembre1997, à Budapest, à la Conférence internationale sur le contrôle interne.  Cette confé-rence, organisée par le comité permanent de l’INTOSAI chargé de l’élaboration desnormes de contrôle interne, a été suivie d’un séminaire de deux jours sur l’audit inter-ne.
(1) L’INTOSAI est l’International Organization of Supreme Audit Institutions
(Organisation internationale des institutions supérieures de contrôle).
42 – het verslag van de werkgroep inzake BTW-controle bij intracommunautaire trans-
acties ;
– het verslag van de werkgroep betreffende de toepassing van de artikelen 92 en 93
van het EG-verdrag inzake staatssteun ;
– het verslag van de werkgroep algemene controlenormen ;– het verslag van de werkgroep betreffende de overneming in het intern recht van
de Europese regelgeving inzake overheidsopdrachten ;
– het verslag van de werkgroep over de betrekkingen tussen de Europese
Rekenkamer en de hoge-controleorganen ;
– het verdrag van Amsterdam ;– de evaluatie van de convergentiecriteria van het verdrag van Maastricht.
De verbindingsagenten bereiden de vergaderingen van het contactcomité voor
tijdens hun halfjaarlijkse vergaderingen.  In 1997 vonden deze vergaderingen plaatsop 6 en 7 mei in Parijs en op 23 en 24 september in Luxemburg.  In algemene verga-dering van 17 december 1997 heeft het Belgische Rekenhof raadsheer P. RION aan-gesteld tot zijn verbindingsagent, dit ter vervanging van raadsheer J. BECKERS.Het Belgische Rekenhof is lid van de werkgroepen BTW en staatssteun en zit dewerkgroep overheidsopdrachten voor.
Op 21 oktober 1997 werd tevens het Verdrag van Amsterdam goedgekeurd
dat het Unieverdrag en het verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschapwijzigde.  Onder de wijzigingen die de Europese Rekenkamer aanbelangen, dient inhet raam van het EG-verdrag te worden gewezen op een aantal nieuwe bepalingenbetreffende de modaliteiten van de controle door die instelling, enerzijds, en op debetrekkingen die zij onderhoudt met de nationale controle-instellingen, anderzijds.Het nieuwe artikel 188 C bepaalt aldus dat de in de Lid-Staten uitgevoerde controleseveneens kunnen plaatsvinden “in de gebouwen van alle natuurlijke of rechtsperso-nen die betalingen uit de begroting ontvangen”.  Bovendien bepaalt het dat “de(Europese) Rekenkamer en de nationale controle-instanties van de Lid-Statensamenwerken in onderling vertrouwen en met behoud van hun onafhankelijkheid”.
– Intosai
In voorbereiding van het driejaarlijks congres van INTOSAI (1) dat in 1998
plaatsheeft, nam een lid van het Rekenhof op 12 september 1997 deel aan de bijeen-komst in Parijs van de werkgroep die zich met de evaluatie van overheidsprogram-ma’s bezighoudt. Van 22 tot 25 september 1997 woonden twee ambtenaren inBoedapest de Internationale Conferentie over de Interne Controle bij. Die conferen-tie werd georganiseerd door het permanent INTOSAI-comité dat bevoegd is voorhet uitwerken van interne controlenormen. Zij werd gevolgd door een tweedaagsseminarie over de interne audit.
(1) INTOSAI is de International Organization of Supreme Audit Institutions
(Internationale Organisatie van de Hoge Controle-instellingen).
43 Un membre de la Cour a aussi participé, du 3 au 6 mars 1997, à l’assemblée
générale de l’AFROSAI-AISCUF (2), à Yaoundé (Cameroun).
– Eurosai
Du 24 au 26 juin 1998, une délégation de la Cour des comptes a participé, sous
la direction de M. le président, à un séminaire organisé par l’EUROSAI (3), àLisbonne, en préparation au congrès qui aura lieu à Paris en 1999.  Ce séminaire aexaminé en détail l’importance de l’indépendance du fonctionnement des institutionssupérieures de contrôle.  A l’issue du séminaire, une déclaration a été adoptée, dansles termes suivants :
“1. La capacité d’action indépendante est une garantie essentielle du fonction-
nement d’une I.S.C.  Cette capacité doit se traduire dans les faits par l’inamovibilitédes membres, l’auto-administration de l’I.S.C. et des moyens budgétaires suffisants.Ces éléments doivent être solennellement garantis par les lois de l’Etat, y compris àl’égard du pouvoir législatif lui-même.
Par rapport au pouvoir exécutif, la création de conditions favorables à l’auto-
administration des I.S.C. est indispensable, notamment,  en ce qui concerne les res-sources humaines, la gestion des ressources financières, la fixation de la méthodolo-gie, des activités à développer et des entités à contrôler, l’articulation avec les orga-nismes de contrôle interne, le devoir de collaboration des entités contrôlées, l’effecti-vité de la responsabilité des agents contrôlés et la consécration du principe de laprocédure contradictoire.
Par rapport au pouvoir judiciaire, il est souhaitable, lorsque c’est le cas,  que
les I.S.C. et les organes du pouvoir judiciaire aient à leur disposition un cadre de nor-mes légales établissant leur coopération dans le cadre de leurs attributions respecti-ves.”
– Participation à d’autres conférences et séminaires internationaux
Un fonctionnaire de la Cour a participé, en février et en octobre 1997, à la
conférence F-16, organisée à Oslo.  En novembre 1997, la Cour était également pré-sente à la Conférence de l’O.C.D.E. à Paris et au Seminar on Performance Audit ofCommon Agriculture Policy à Londres.
(2) L’AFROSAI est l’organisation régionale de l’INTOSAI pour l’Afrique ; l’AISCUF
est l’Association des Institutions Supérieures de Contrôle ayant en commun l’usage du Français.
(3) L’EUROSAI est l’organisation régionale de l’INTOSAI pour l’Europe. 
44 Een lid van het Rekenhof nam van 3 tot 6 maart 1997 deel aan de algemene
vergadering van AFROSAI-AISCUF (2) in Yaoundé (Kameroen).
– Eurosai
Van 24 tot 26 juni 1998 nam een delegatie van het Rekenhof onder leiding van
de voorzitter in Lissabon deel aan een seminarie dat werd georganiseerd doorEUROSAI (3) in voorbereiding van het congres dat in 1999 in Parijs zal plaatsvin-den. Tijdens dat seminarie werd nader ingegaan op het belang van het onafhankelijkfunctioneren van de hoge controle-instellingen (HCI).  Aan het slot van het semina-rie werd de volgende verklaring goedgekeurd, waarvan het beschikkend gedeeltehierna wordt weergegeven :
“1. Het onafhankelijk functioneren is een vereiste voor de goede werking van
een HCI.  Dat moet tot uiting komen in de onafzetbaarheid van de leden, het zelfbe-heer van de HCI en voldoende begrotingsmiddelen.  Die elementen moeten plechtigworden gewaarborgd door de wetten van de Staat, zelfs ten aanzien van de wetgeven-de macht.
2. Ten aanzien van de uitvoerende macht is het onontbeerlijk dat gunstige
voorwaarden voor het autonoom functioneren van de HCI worden gecreëerd, inzon-derheid in verband met het menselijk potentieel, het beheer van de financiën, hetbepalen van de methodologie, de te ontwikkelen activiteiten en de te controlereninstellingen, de relatie met de diensten voor interne controle, de plicht tot samenwer-king van de gecontroleerde instellingen, de effectiviteit van de verantwoordelijkheidvan de gecontroleerde ambtenaren en de bekrachtiging van het principe van detegensprekelijke procedure.
3. Ten aanzien van de rechterlijke macht is het wenselijk dat de HCI en de
organen van de rechterlijke macht eventueel een kader van wettelijke normen terbeschikking hebben waarin hun samenwerking in het raam van hun respectievebevoegdheden wordt vastgelegd” (vertaling).
– Deelname aan andere internationale conferenties en seminaries
Een ambtenaar van het Rekenhof nam in februari en oktober 1997 deel aan
de Conferentie F-16 in Oslo.  In november 1997 was het Rekenhof eveneens verte-genwoordigd op de OESO-conferentie in Parijs en op het Seminar on PerformanceAudit of Common Agriculture Policy in Londen.
(2) AFROSAI is de regionale organisatie van INTOSAI voor Afrika ; AISCUF is de
Association des Institutions Supérieures de Controle ayant en commun l’usage du Français.
(3) EUROSAI is de regionale organisatie van INTOSAI voor Europa.
45 – Stages et visites d’étude
La Cour organise régulièrement des stages pour les membres des institutions
supérieures de contrôle étrangères.  En 1997, des fonctionnaires des institutions supé-rieures de contrôle de Bolivie, de Mauritanie et de Tunisie ont suivi une formation etdes délégations provenant de Moldavie et de Chine ont été reçues.  Une délégationde l’institution supérieure de contrôle du Koweit ainsi que le Comptroller andAuditor General du Bangladesh ont assisté respectivement en mai 1997 et en février1998 à un programme d’étude de deux jours.
APERÇU DE LA CORRESPONDANCE ECHANGEE EN 1997 ENTRE LA COUR DES COMPTES
En 1997, la Cour des comptes a envoyé 592 lettres aux membres du
Gouvernement fédéral.
ne le nombre de lettres ou copies de lettres communiquant des observations traitéesau niveau de la chambre française et de la chambre néerlandaise. La colonne A.G.
de lettres ou copies de lettres déclarant contrôlés les comptes d’organismes publics oude comptables.
En vertu de l’article 5, alinéa 6, de la loi organique de la Cour des comptes, les
ministres sont tenus de transmettre les documents, renseignements et éclaircisse-ments réclamés par la Cour et de répondre à ses observations dans un délai maximumde trois mois (1).
(1) Le nouvel article 5bis, alinéa 6, de la loi organique de la Cour des comptes, inséré par
la loi du 10 mars 1998 modifiant la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisation de la Cour descomptes, dispose que les ministres sont tenus de transmettre les documents, renseignements etéclaircissements réclamés par la Cour et de répondre à ses observations dans un délai maximumd’un mois. Cette disposition est entrée en vigueur le 21 avril 1998.
46 – Stages en studiebezoeken
Het Rekenhof richt regelmatig stages in voor leden van buitenlandse hoge
controleinstellingen.  In 1997 hebben ambtenaren van de hoge controle-instellingenvan Bolivië, Mauritanië en Tunesië een opleiding gevolgd en bezochten delegaties uitMoldavië en China het Rekenhof.  Een afvaardiging van de hoge controle-instellingvan Koeweit en de Comptroller and Auditor General van Bangladesh brachten res-pectievelijk in mei 1997 en februari 1998 een tweedaags studiebezoek.
OVERZICHT VAN DE IN HET JAAR 1997 DOOR HET REKENHOF MET DE LEDEN VAN DE
In 1997 heeft het Rekenhof 592 brieven gericht aan de leden van de federale
regering.
De onderstaande tabel biedt een overzicht.  De kolom Kamers vermeldt het
aantal brieven of briefafschriften met op het niveau van de Franse en de NederlandseKamer behandelde opmerkingen.  De kolom AV vermeldt het aantal brieven of
briefafschriften met op het niveau van de algemene vergadering behandelde opmer-kingen.  De kolom Rekening geeft het aantal brieven of briefafschriften aan waarbij
rekeningen van openbare instellingen of van rekenplichtigen gecontroleerd werdenverklaard.
Krachtens artikel 5, zesde lid, van de inrichtingswet van het Rekenhof zijn de
ministers verplicht, binnen een termijn van ten hoogste drie maanden, de door hetRekenhof gevraagde documenten, inlichtingen en ophelderingen te verstrekken enzijn opmerkingen te beantwoorden (1).
(1) Het nieuwe artikel 5bis, derde lid, van de inrichtingswet van het Rekenhof, ingevoegd
bij wet van 10 maart 1998 tot wijziging van de organieke wet van 29 oktober 1846 op de inrichtingvan het Rekenhof, bepaalt evenwel dat de ministers verplicht zijn binnen een termijn van ten hoog-ste één maand te antwoorden op de opmerkingen van het Rekenhof.  Die bepaling is pas op21 april 1998 in werking getreden.
47 1997
Destinataire  CHAMBRES A.G. Comptes Total 
Premier Ministre 9 2 9 8 – – 28
Vice-Premier Ministre et
Ministre de l’Economie etdes Télécommunications 8 1 8 2 – 1 20
Ministre de l’Intérieur 15 5 9 1 4 1 35
Ministre des Finances etdu Commerce extérieur 7 – 34 4 69 2 116
Ministre du Budget 1 1 3 6 – 14 25
Ministre des Communicationset des Entreprises publiques 1 – – – – – 1
scientifique 7 – 3 – – 3 13
et des Pensions 18 2 37 – 3 2 62
Ministre des Affaires étrangères 14 – 19 7 1 – 41
du Travail 14 1 11 1 2 3 32
Ministre des Affaires sociales 28 – 7 2 1 4 42Ministre de l’Agriculture et
des Petites et Moyennes Entreprises 14 – 4 – – – 18
Ministre des Transports 5 – 3 – 2 4 14
Ministre de la Justice 28 1 10 1 1 – 41
Ministre de la Fonction publique 8 – 6 – – – 14Ministre de la Défense nationale 13 – 18 9 2 – 42Secrétaire d’Etat à la 
Coopération au développement 27 1 11 2 – – 41
à l’Intégration sociale età l’Environnement 3 – 4 – – – 7
TOTAL 220 14 196 43 85 34 592
48 1997
Geadresseerde  KAMERS AV Rekening Totaal 
Eerste Minister 9 2 9 8 – – 28
Minister van Economie en Telecommunicatie 8 1 8 2 – 1 20
Minister van Binnenlandse Zaken 15 5 9 1 4 1 35
Minister van Financiën en Buitenlandse Handel 7 – 34 4 69 2 116
Minister van Begroting 1 1 3 6 – 14 25
Minister van Verkeerswezen en Overheidsbedrijven 1 – – – – – 1
beleid 7 – 3 – – 3 13
en Pensioenen 18 2 37 – 3 2 62
Zaken 14 – 19 7 1 – 41
Minister van Tewerkstelling 
en Arbeid 14 1 11 1 2 3 32
Minister van Sociale Zaken 28 – 7 2 1 4 42Minister van Landbouw 
en de Kleine en Middelgrote Ondernemingen 14 – 4 – – – 18
Minister van Vervoer 5 – 3 – 2 4 14
Minister van Justitie 28 1 10 1 1 – 41
Minister van Ambtenarenzaken 8 – 6 – – – 14Minister van Landsverdediging 13 – 18 9 2 – 42Staatssecretaris voor Ontwikke-
lingssamenwerking 27 1 11 2 – – 41
Maatschappelijke Integratie en Leefmilieu 3 – 4 – – – 7
TOTAAL 220 14 196 43 85 34 592
49 COMPOSITION DE LA COUR DES COMPTES
En séance du 28 janvier 1998, la Chambre des représentants a autorisé
M. René DEFOSSE, conseiller de la chambre française, à faire valoir ses droits, àpartir du 1er juin 1998, à une pension de retraite.
Le mandat vacant du conseiller de la chambre française a été attribué par la
Chambre des représentants, en séance du 30 avril 1998, à M. José CULOT, greffierde la chambre française, à partir du 1er juin 1998.
M. José CULOT a prêté le serment constitutionnel entre les mains du premier
président en assemblée générale extraordinaire de la Cour du 25 mai 1998 et a ensui-te été installé dans ses fonctions.
Le mandat de greffier de la Chambre française a été attribué par la Chambre
des représentants, en séance du 16 juillet 1998, à M. Franz WASCOTTE, premierauditeur-réviseur à la Cour des comptes. M. Franz WASCOTTE a prêté le sermentconstitutionnel entre les mains du premier président en assemblée générale de laCour du 23 juillet 1998 et a ensuite été installé dans ses fonctions.
NOMINATIONS – DÉSIGNATIONS
En assemblée générale du 17 décembre 1997, la Cour des comptes a décidé, à
sa demande, de pourvoir au remplacement de M. le conseiller Jozef BECKERS en saqualité d’agent de liaison entre la Cour des comptes de Belgique et la Cour descomptes européenne et de confier cette mission à M. le conseiller Pierre RION.
Par arrêté royal du 24 novembre 1997 et par arrêté ministériel du 19 jan-
vier 1998, M. le conseiller Pierre RION a été respectivement nommé membre del’assemblée plénière de la Commission de normalisation de la comptabilité publiqueet président de la section “Adaptation des lois et textes réglementaires en vigueur”.
En assemblée générale du 6 mai 1998, la Cour des comptes a décidé de dési-
gner M. le conseiller Pierre RION en qualité de membre du Collège des commissai-res de la société BELGACOM et ce afin de pourvoir au remplacement de M. le con-seiller René DEFOSSE qui, ayant atteint la limite d’âge, a présenté sa démission decette fonction le 25 mai 1998.
DISTINCTIONS HONORIFIQUES
Par arrêté du 11 décembre 1997, il a plu à Sa Majesté le Roi d’élever M. le
conseiller Pierre RION à la dignité de Commandeur de l’Ordre de la Couronne.
Par arrêté du 3 juin 1998, il a plu à sa Majesté le Roi d’élever M. le conseiller
René LESAGE à la dignité de Commandeur de l’Ordre de la Couronne.
50 SAMENSTELLING VAN HET REKENHOF
In vergadering van 28 januari 1998 heeft de Kamer van
Volksvertegenwoordigers de heer René DEFOSSE, raadsheer van de Franse Kamer,gemachtigd om, met ingang van 1 juni 1998, zijn aanspraken op een rustpensioen tedoen gelden.
Het aldus vacant geworden ambt van raadsheer van de Franse Kamer werd
door de Kamer van Volksvertegenwoordigers, in vergadering van 30 april 1998, metingang van 1 juni 1998 toegewezen aan de heer José CULOT, griffier van de FranseKamer.
De heer José CULOT heeft in buitengewone algemene vergadering van het
Rekenhof van 25 mei 1998 in de handen van de Eerste Voorzitter de grondwettelijkeeed afgelegd en werd daarna in zijn ambt geïnstalleerd.
Het ambt van griffier van de Franse Kamer werd door de Kamer van
Volksvertegenwoordigers, in vergadering van 16 juli 1998, toegewezen aan de heerFranz WASCOTTE, eerste-auditeur-revisor bij het Rekenhof. Hij heeft in de alge-mene vergadering van 23 juli 1998 in de handen van de Eerste Voorzitter de grond-wettelijke eed afgelegd en werd daarna in zijn ambt geïnstalleerd. 
BENOEMINGEN – AANSTELLINGEN
In algemene vergadering van 17 december 1997 heeft het Rekenhof op ver-
zoek van raadsheer Jozef BECKERS beslist te voorzien in zijn vervanging als verbin-dingsagent tussen het Belgische Rekenhof en de Europese Rekenkamer en dieopdracht toe te vertrouwen aan raadsheer Pierre RION.
Bij koninklijk besluit van 24 november 1997 en bij ministerieel besluit van
19 januari 1998 werd raadsheer Pierre RION benoemd respectievelijk tot lid van deplenaire vergadering van de Commissie voor de Normalisatie van de OpenbareComptabiliteit en tot voorzitter van de afdeling “Aanpassing van de van kracht zijndewet- en reglementaire teksten”.
In algemene vergadering van 6 mei 1998 heeft het Rekenhof beslist raadsheer
Pierre RION aan te stellen in de functie van lid van het College vanRekeningcommissarissen van BELGACOM ter vervanging van raadsheerRené DEFOSSE die wegens het bereiken van de leeftijdsgrens per 25 mei 1998 zijnontslag uit die functie heeft aangeboden.
EERVOLLE ONDERSCHEIDINGEN
Bij besluit van 11 december 1997 heeft het Zijne Majesteit de Koning behaagd
raadsheer Pierre RION te bevorderen tot Commandeur in de Kroonorde.
Bij besluit van 3 juni 1998 heeft het Zijne Majesteit de Koning behaagd raads-
heer Romain LESAGE te bevorderen tot Commandeur in de Kroonorde.
51 I. – COMPTABILITE GENERALE DE L’ETAT
1. L’EXAMEN BUDGETAIRE EN 1997
Dans le cadre de la mission de conseiller budgétaire de la Chambre des repré-
sentants, prévue à l’article 16 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat, laCour des comptes communique à celle-ci ses commentaires et observations sur lesprojets de budget.
L’examen budgétaire effectué par la Cour au cours de l’année 1997 a porté sur
les projets d’ajustement du budget de l’Etat pour 1997 et sur le projet de budget del’Etat pour l’année 1998.
1.1. L’examen du projet d’ajustement du budget de l’Etat 1997
Les commentaires et observations qu’appelait le projet d’ajustement du bud-
get général des dépenses et du budget des Voies et Moyens pour 1997 (1) ont faitl’objet d’un rapport transmis au président de la Chambre des représentants le 12 mai1997. L’intégralité de ce document ainsi que les réponses apportées par le ministre duBudget ont été reprises dans le rapport fait au nom de la Commission des Finances etdu Budget de la Chambre (2).
La Cour y a notamment fait observer que l’arrêté royal du 23 avril 1997, modi-
fiant la loi du 2 décembre 1957 sur la Gendarmerie et pris en application de la loi du26 juillet 1996 visant à réaliser les conditions budgétaires de la participation de laBelgique à l’Union économique et monétaire européenne, ne constituait pas uneréponse appropriée aux remarques formulées antérieurement quant au caractèrelégal des facturations exigées par la Gendarmerie pour assurer certaines missions deprotection des biens et des personnes : l’imprécision des conditions à partir desquel-les le ministre de l’Intérieur pouvait exiger le remboursement des coûts exposés nepermettait en effet pas une différenciation objective entre les missions générales depolice et celles subordonnées au payement d’une redevance.
Au sujet de l’inscription d’un crédit provisionnel supplémentaire de 1,2 mil-
liard de francs en vue de faire face à l’éventualité de la reprise par le pouvoir fédéralde certaines dettes des Forges de Clabecq, il a été souligné qu’il était juridiquementindispensable que la nouvelle utilisation envisagée soit reprise dans la dispositionbudgétaire énumérant les cas dans lesquels ce même crédit pouvait être réparti. Il apar ailleurs été demandé que l’inscription d’une telle dépense à charge d’un créditprovisionnel soit mieux justifiée.
D’autre part, un certain nombre de services de l’Etat à gestion séparée fonc-
tionnent encore sans cadre normatif approprié, contrairement aux dispositions del’article 140, 1er alinéa, des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat.
(1) Doc. Parl. Chambre, n° 1007/1-96/97, 1014/1 et 2-96/97 et 1015/1-96/97.
(2) Doc. Parl. Chambre, n° 1015/2-96/97.
52 I. – ALGEMENE RIJKSCOMPTABILITEIT
1. HET BEGROTINGSONDERZOEK IN 1997
Volksvertegenwoordigers (artikel 16 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomp-tabiliteit) deelt het Rekenhof zijn commentaar en opmerkingen mee betreffende debegrotingsontwerpen.
In de loop van 1997 had het begrotingsonderzoek betrekking op de ontwerpen
tot aanpassing van de rijksbegroting voor het jaar 1997 en het ontwerp van de rijksbe-groting voor het jaar 1998.
1.1. Het onderzoek van het ontwerp tot aanpassing van de rijksbegroting voor 1997
algemene uitgavenbegroting en van de rijksmiddelenbegroting voor 1997 (1) werdenop 12 mei 1997 aan de Voorzitter van de Kamer van Volksvertegenwoordigers toege-zonden. Het verslag van het Rekenhof en de antwoorden daarop van de Minister vanBegroting werden integraal opgenomen in het verslag dat namens de Commissie voorde Financiën en de Begroting van de Kamer van Volksvertegenwoordigers werd uit-gebracht (2).
Zijn college merkte inzonderheid op dat het koninklijk besluit van
23 april 1997 tot wijziging van de wet van 2 december 1957 op de Rijkswacht, geno-men op grond van de wet van 26 juli 1996 strekkende tot realisatie van de budgettairevoorwaarden tot deelname van België aan de Europese Economische en MonetaireUnie, geen afdoend antwoord vormde op zijn vroegere opmerkingen inzake de wet-telijkheid van de factureringen door de Rijkswacht naar aanleiding van bepaaldeopdrachten tot bescherming van goederen en personen : het gebrek aan preciesheidvan de voorwaarden op grond waarvan de Minister van Binnenlandse Zaken deterugbetaling van de gedane kosten kon eisen, maakte immers geen objectief onder-scheid mogelijk tussen de algemene politieopdrachten en de opdrachten waarvooreen retributie moest worden betaald.
In verband met de inschrijving van een bijkomend provisioneel krediet van
1,2 miljard BEF met het oog op de overname door de federale overheid van bepaaldeschulden van de Forges de Clabecq, werd onderstreept dat het juridisch onontbeerlijkwas de voorgestelde nieuwe aanwending op te nemen in de begrotingsbepaling totopsomming van de gevallen waarin dat krediet kon worden verdeeld. De inschrijvingvan een dergelijke uitgave ten laste van een provisioneel krediet dient bovendienbeter te worden gestaafd.
Een aantal staatsdiensten met afzonderlijk beheer functioneert bovendien nog
steeds zonder passende normatieve omkadering, hetgeen in strijd is met artikel 140,eerste lid, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
(1) Parl. St., Kamer, nr. 1007/1–96/97, 1014/1 en 2-96/97, en 1015/1-96/97.
(2) Parl. St., Kamer, nr. 1015/2-96/97.
53 Outre ces observations spécifiques, des remarques ont été formulées à propos
de certaines sections du budget par suite, notamment, d’estimations erronées de cré-dits (sections 13, 23 et 32), de justifications insuffisantes (section 11) et de disposi-tions légales particulières (sections 16 et 18).
1.2. L’examen du projet de budget de l’Etat pour 1998
Les commentaires et observations sur le projet de budget de l’Etat pour
l’année budgétaire 1998 (3) ont été transmis par lettre du 5 novembre 1997. Ce docu-ment ainsi que les réponses fournies par le ministre du Budget ont été repris intégra-lement dans le rapport qui a été fait au nom de la Commission des Finances et duBudget de la Chambre des représentants (4).
Dans un premier chapitre “Commentaires généraux”, la Cour a tout d’abord
émis quelques considérations sur la création d’une Agence de la dette au sein del’Administration de la Trésorerie et plus particulièrement sur les implications budgé-taires de la prise en charge des dépenses de fonctionnement de celle-ci par le Fondsdes rentes. Une partie des dépenses relatives à la gestion de la dette publique, dontaucun élément ne permet a priori de déterminer l’importance, ne sera ainsi plus ins-crite au budget général des dépenses de l’Etat et, en outre, le coût de la prise en char-ge de celles-ci par ledit Fonds se traduira par une diminution équivalente de ses béné-fices, lesquels reviennent à l’Etat, en recettes au budget des Voies et Moyens.
La Cour a ensuite tenu à mettre en évidence les aspects budgétaires et finan-
ciers de la réforme en cours des services de police fédéraux et formulé quelquesrecommandations à ce propos. Elle a souligné qu’à défaut d’une structure de pro-grammes budgétaires suffisamment pertinente, le pouvoir exécutif disposerait seul dela faculté de hiérarchiser les priorités de la politique de sécurité menée par l’autoritéfédérale. Tout en reconnaissant la difficulté d’un niveau achevé de contrainte budgé-taire, elle a préconisé que soit élaboré un calendrier précis de concrétisation desadaptations budgétaires nécessaires. Des remarques visant à adapter, dès l’année1998, la structure budgétaire relative à la police judiciaire (section 12 – Justice), à lapolice administrative générale (section 13 – Intérieur), à la Gendarmerie et auService général d’appui policier (section 17) ont par ailleurs été formulées dans lapartie du rapport consacrée aux sections particulières du budget général des dépen-ses.
La Cour a également fait part de ses commentaires au sujet des données rela-
tives à la sécurité sociale telles qu’elles figurent dans l’exposé général des budgets desrecettes et des dépenses pour l’année 1998. A cette occasion, elle a souligné que, touten étant encourageant, le résultat positif dégagé par la sécurité sociale avait été par-tiellement obtenu par le recours à des techniques de financement qui affectaient dansune certaine mesure l’autofinancement de la sécurité sociale (prélèvements sur lesréserves de l’Office national des vacances annuelles et de l’Office de sécurité socialed’outre-mer, passage d’un régime de capitalisation au Fonds des accidents du travailvers un régime de répartition, recours à l’emprunt). Enfin, la Cour a suggéré que desmodifications soient apportées à la loi organique de l’Office de sécurité socialed’outre-mer afin de lui permettre de supprimer, en tant que créances dans ses comp-tes, les subventions non versées par l’Etat au cours des dernières années. LeGouvernement a répondu favorablement à cette dernière demande.
(3) Doc. Parl. Chambre, n° 1261/1-97/98, 1249/1, 2 et 3-97/98 et 1250/1-97/98.
(4) Doc. Parl. Chambre, n° 1250/2-97/98.
54 Naast die specifieke commentaar werden opmerkingen geformuleerd
betreffende bepaalde secties van de begroting, onder meer als gevolg van foutievekredietramingen (secties 13, 23 en 32), ontoereikende verantwoordingen (sectie 11)en bijzondere wettelijke bepalingen (secties 16 en 18).
1.2. Het onderzoek van het ontwerp van rijksbegroting voor 1998
De commentaar en opmerkingen betreffende het ontwerp van rijksbegroting
voor het begrotingsjaar 1998 (3) werden bij brief van 5 november 1997 overgezonden.Samen met de antwoorden van de Minister van Begroting werden zij integraal opge-nomen in het verslag dat namens de Commissie voor de Financiën en de Begrotingvan de Kamer van Volksvertegenwoordigers werd uitgebracht (4).
In een eerste hoofdstuk “Algemene commentaar” heeft het Rekenhof aan-
dacht besteed aan de oprichting van een Agentschap van de Schuld binnen deAdministratie van de Thesaurie, en meer inzonderheid aan de budgettaire implicatiesvan de tenlasteneming van de werkingsuitgaven ervan door het Rentenfonds. Alduswordt een deel van de uitgaven in verband met het beheer van de rijksschuld niet lan-ger in de algemene uitgavenbegroting van de Staat ingeschreven. Bovendien zal dietenlasteneming aanleiding geven tot een overeenstemmende vermindering van dewinsten van het Rentenfonds die als ontvangsten in de rijksmiddelenbegroting deStaat ten goede komen.
Vervolgens werden de budgettaire en financiële aspecten van de door te voe-
ren hervorming van de federale politiediensten belicht en ter zake enkele aanbevelin-gen geformuleerd. Bij gebrek aan een voldoende pertinente structuur van begrotings-programma’s zou de regering alleen de prioriteiten kunnen vaststellen van het doorde federale overheid gevoerde veiligheidsbeleid. Zijn college erkende wel de moei-lijkheid om het niveau van de budgettaire omkadering te bepalen, maar achtte deopstelling wenselijk van een precies tijdschema voor de concrete invulling van de ver-eiste begrotingsaanpassingen. In het deel van het verslag met betrekking tot de bij-zondere secties van de algemene uitgavenbegroting werden overigens aanbevelingengeformuleerd tot aanpassing, vanaf het jaar 1998, van de begrotingsstructuur metbetrekking tot de gerechtelijke politie (sectie 12 – Justitie), de algemene administra-tieve politie (sectie 13 – Binnenlandse Zaken), de Rijkswacht en de algemene politie-dienst (sectie 17).
Met betrekking tot de gegevens in verband met de sociale zekerheid zoals ze
voorkomen in de algemene toelichting bij de ontvangsten- en uitgavenbegroting voorhet jaar 1998 heeft zijn college opgemerkt dat het positief resultaat dat voor de socia-le zekerheid blijkt, weliswaar bemoedigend is, maar gedeeltelijk werd bekomen doorde aanwending van financieringstechnieken die de autofinanciering van de socialezekerheid tot op zekere hoogte in het gedrang brengen (voorafnemingen op de reser-ves van de Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie en de Dienst voor Overzeese SocialeZekerheid, overgang van een kapitalisatiestelsel bij het Fonds voorArbeidsongevallen naar een repartitiestelsel, beroep op leningen). Het Rekenhofheeft ook voorgesteld de inrichtingswet van de Dienst voor Overzeese SocialeZekerheid te wijzigen teneinde de schrapping als schuldvordering in de rekeningenmogelijk te maken van de subsidies die de Staat de laatste jaren niet heeft uitbetaald.De regering heeft hierop gunstig gereageerd.
(3) Parl. St., Kamer, nr. 1261/1-97/98, 1249/1, 2 en 3-97/98, en 1250/1-97/98.
(4) Parl. St., Kamer, nr. 1250/2-97/98.
55 Un second chapitre est consacré aux commentaires sur les sections du budget
général des dépenses. Des progrès sensibles ont été accomplis afin de rendre signifi-cative la structure par programmes des crédits octroyés à la Gendarmerie (section17). La Cour a, en revanche, dénoncé le défaut d’information de la Chambre desreprésentants quant aux moyens effectivement mis en œuvre par le Service générald’appui policier, repris à la même section. Ce manque de clarté budgétaire est essen-tiellement dû au fait que la majeure partie des crédits de personnel de ce servicen’étaient pas imputés au programme budgétaire adéquat.
Au sujet de la section 18 – Finances, la Cour a critiqué le caractère trop vague
de l’autorisation accordée au Gouvernement d’utiliser un crédit provisionnel d’unmilliard de francs. Elle a rappelé à ce propos qu’une telle procédure conduisait àdéléguer à l’Exécutif le soin de fixer la spécialité des crédits pour des dépensesimportantes et de nature mal définie.
La Cour a ensuite souligné l’évaluation, à nouveau erronée, des soldes en
engagement et en ordonnancement du Fonds pour l’emploi inscrit à la section 23 –Emploi et Travail. Au sein de la même section, elle a par ailleurs signalé qu’aucunapurement d’une dette de l’Etat envers l’O.N.S.S., de 2,1 milliards de francs, n’avaitencore été effectué, de telle sorte que cette somme continuait de fait à être affectéeau financement de mesures pour l’emploi et de divers projets de l’autorité fédérale etce au détriment de la sécurité sociale.
A la section 26 – Affaires sociales, Santé publique et Environnement, la Cour
a évoqué une fois encore l’existence d’un arriéré de payement des montants dus parl’Etat au titre de l’intervention dans le prix de la journée d’hospitalisation, estimé àquelque 14,7 milliards de francs à la fin de l’année 1997, et a souligné les conséquen-ces, dommageables pour la trésorerie des hôpitaux, de l’accroissement des soldes defactures impayées par suite de l’insuffisance répétée des crédits nécessaires au coursde ces dernières années.
Enfin, à propos de la section 32 – Affaires économiques, son Collège a attiré
l’attention sur le fait que la sous-évaluation des montants destinés à la couverture dela T.V.A. des dépenses relatives au passif nucléaire du Centre d’études de l’énergienucléaire engendrait une insuffisance des crédits budgétaires de l’ordre de 126 mil-lions de francs.
2. LE COMPTE GENERAL DE L’ETAT
2.1. Les années 1987 à 1996
la comptabilité de l’Etat, le compte général de l’Etat, comprenant le compte synthéti-que des opérations ainsi que les trois comptes de développement (le compte d’exécu-tion du budget, le compte des variations du patrimoine et le compte de la Trésorerie),doit être transmis par le ministre des Finances à la Cour des comptes avant le 30 juinde l’année suivant celle à laquelle il se rapporte.
56 Een tweede hoofdstuk heeft betrekking op de secties van de algemene uitga-
venbegroting. Er werd aanzienlijke vooruitgang geboekt bij het tot stand brengen vaneen betekenisvolle structuur per programma van de kredieten die aan de Rijkswachtwerden toegekend (sectie 17). Het Rekenhof heeft daarentegen wel het gebrek aaninformatie ten behoeve van de Kamer van Volksvertegenwoordigers bekritiseerdinzake de middelen die effectief ter beschikking van de Algemene Politiesteundienstwerden gesteld en die in dezelfde sectie voorkomen. Dat gebrek aan budgettairetransparantie is in hoofdzaak te wijten aan het feit dat het grootste gedeelte van depersoneelskredieten van die dienst niet op het passende begrotingsprogramma werdaangerekend.
In verband met sectie 18 – Financiën, werd kritiek uitgeoefend op de te vage
formulering van de machtiging die aan de regering werd verleend om een provisio-neel krediet van één miljard BEF aan te wenden. Volgens zijn college impliceert eendergelijke procedure dat aan de regering de bevoegdheid wordt gedelegeerd om despecialiteit van de kredieten te bepalen voor belangrijke, onvoldoende gepreciseerdeuitgaven.
De saldi in vastlegging en in ordonnancering van het Fonds voor de
Tewerkstelling, ingeschreven in sectie 23 – Tewerkstelling en Arbeid, werden ander-maal foutief geraamd. Met betrekking tot die sectie heeft het Rekenhof er voorts opgewezen dat de schuld van de Staat ten aanzien van de RSZ ten belope van 2,1 mil-jard BEF nog niet is aangezuiverd. Dat bedrag werd dan ook verder bestemd voor definanciering van maatregelen ter bevordering van de tewerkstelling en van diverseprojecten van de federale overheid, zulks ten nadele van de sociale zekerheid.
Met betrekking tot sectie 26 – Sociale Zaken, Volksgezondheid en Leefmilieu,
werd nogmaals gewezen op een achterstand in de betaling van de bedragen die deStaat verschuldigd is als tegemoetkoming in de ligdagprijs in een ziekenhuis. Eind1997 kon die achterstand op ongeveer 14,7 miljard BEF worden geraamd. De toena-me van onbetaald blijvende facturen tengevolge van de ontoereikendheid van denodige kredieten in de loop van de jongste jaren heeft immers nadelige gevolgenvoor de thesaurie van de ziekenhuizen.
In verband met sectie 32 – Economische Zaken, heeft het Rekenhof er de
aandacht op gevestigd dat door de onderschatting van de bedragen, bestemd voor dedekking van de BTW inzake de uitgaven met betrekking tot het nucleair passief vanhet Studiecentrum voor Kernenergie, de ontoereikendheid van de begrotingskredie-ten is opgelopen tot 126 miljoen BEF.
2.1. De jaren 1987 tot 1996
neerde wetten op de rijkscomptabiliteit moet de algemene rekening van de Staat, diede samenvattende rekening van de verrichtingen van de Staat alsook de drie toelich-tende rekeningen (de rekening van uitvoering van de begroting, de rekening van devermogenswijzigingen en de rekening van de Thesaurie) omvat, door de Minister vanFinanciën aan het Rekenhof worden overgezonden vóór 30 juni van het jaar dat volgtop het jaar waarop ze betrekking heeft. 
57 La Cour des comptes communique, avec ses observations, le compte général
de l’Etat à la Chambre des représentants dans le courant du mois d’octobre suivant.
Toutefois, depuis de nombreuses années, ce compte est établi et transmis par
le ministre des Finances avec un retard important.
Dans ses Cahiers précédents, la Cour s’est inquiétée du retard sans cesse
croissant avec lequel les divers éléments du compte général lui étaient transmis et ceen dépit de la volonté manifestée par l’Administration de la Trésorerie d’accélérer leprocessus de reddition par la communication immédiate des différentes parties ducompte d’exécution du budget au fur et à mesure de leur achèvement.
Ainsi, le dernier compte général de l’Etat arrêté par la Cour est celui relatif à
l’année 1986 (5). Le compte d’exécution du budget et le compte de la Trésorerie pourles années 1987 et 1988 ayant déjà été contrôlés par la Cour, son Collège devrait êtreen mesure de se prononcer définitivement dans le courant de 1998 sur les résultats ducompte général de l’année 1987, après réception du compte des variations du patri-moine et du compte synthétique de cette année-là.
En 1997, la vérification des comptes d’exécution du budget pour les années
1989 et 1990 a été terminée. La Cour a communiqué ses observations au ministre desFinances. Celui-ci a répondu dans sa dépêche du 10 avril 1998.
La note, les conclusions et les tableaux relatifs aux comptes précités seront
publiés ultérieurement dans le fascicule II des 147e et 148e Cahiers d’observations.
En outre, son Collège a fait part au ministre des Finances du souhait de voir
mises au point, en collaboration avec l’Administration de la Trésorerie, des mesuresnouvelles visant à accélérer et optimiser tant la reddition que la procédure de contrô-le des comptes généraux de l’Etat. Dans cette perspective, le département a été invitéà fournir un calendrier détaillé portant sur l’établissement et la transmission descomptes généraux pour les années 1992 et suivantes. La suite réservée à la demandede la Cour est examinée au point 2.2. ci-après.
Le contrôle du compte d’exécution du budget pour l’année 1991 est également
terminé. Les observations et constatations y afférentes ont été communiquées audépartement. De même, la vérification du compte d’exécution du budget de 1992devrait pouvoir être menée à son terme dans le courant de l’année 1998.
Les comptes de la Trésorerie pour 1989 et 1990 ont été transmis à la Cour. Ils
ont au préalable dû être adaptés en fonction des observations formulées après vérifi-cation des comptes relatifs aux années 1987 et 1988.
(5) 144e Cahier, fascicule II (deuxième complément), session 1997-1998.
58 Het Rekenhof maakt die rekening samen met zijn opmerkingen in de loop
van de maand oktober van dat jaar over aan de Kamer vanVolksvertegenwoordigers.
In zijn vorige boeken heeft het Rekenhof zijn bezorgdheid geuit over de
steeds toenemende vertraging waarmee het de verschillende elementen van de alge-mene rekening ontving, zulks ondanks de wil waarvan de Administratie van deThesaurie blijk gaf om de aflegging van de rekening te versnellen door onmiddellijkde verschillende delen van de uitvoeringsrekening van de begroting mee te delennaargelang van hun voltooiing.
De laatste algemene rekening van de Staat die het Rekenhof heeft afgesloten,
is die van het jaar 1986 (5).  Aangezien de uitvoeringsrekening en de thesauriereke-ning voor de jaren 1987 en 1988 reeds door het Rekenhof werden gecontroleerd, zouzijn college in de mogelijkheid moeten verkeren in de loop van 1998 definitief uit-spraak te doen over de resultaten van de algemene rekening van het jaar 1987, naontvangst van de rekening van de vermogenswijzigingen en van de samenvattenderekening van dat jaar.
In 1997 werd de verificatie beëindigd van de uitvoeringsrekeningen van de
begroting voor de jaren 1989 en 1990 en werden de desbetreffende opmerkingen aande Minister van Financiën meegedeeld, die bij brief van 10 april 1998 heeft geant-woord.
De nota, de conclusies en de tabellen betreffende de bovengenoemde reke-
ningen zullen later in de delen II van het 147e en 148e Boek van Opmerkingen wor-den gepubliceerd.
Aan de Minister van Financiën werd bovendien gevraagd om, in samenwer-
king met de Administratie van de Thesaurie, nieuwe maatregelen uit te werken methet oog op een versnelling en optimalisering van zowel de aflegging van als de con-trole op de algemene rekeningen. Het departement werd verzocht een gedetailleerdtijdschema voor te legen met betrekking tot de opstelling en de overzending van dealgemene rekeningen voor de jaren 1992 en volgende. Het gevolg aan dat verzoekwordt hierna onder punt 2.2. besproken.
De controle op de uitvoeringsrekening van de begroting voor het jaar 1991
werd eveneens beëindigd. De opmerkingen en vaststellingen in dat verband werdenaan het departement meegedeeld. De verificatie van de uitvoeringsrekening van debegroting van 1992 zou normaliter in de loop van het jaar 1998 kunnen worden beëin-digd.
De rekeningen van de Thesaurie voor 1989 en 1990 werden aan het Rekenhof
overgezonden. Ze dienden vooraf te worden aangepast in functie van de opmerkin-gen die na de verificatie van de rekeningen betreffende de jaren 1987 en 1988 werdengeformuleerd.
(5) 144e Boek, deel II (tweede bijvoegsel), zitting 1997-1998.
59 Par ailleurs, en vue d’actualiser l’information fournie au Parlement et con-
formément aux dispositions de l’article 77 des lois coordonnées, son Collège transmetà la Chambre des représentants, dans le courant du mois de mai, une préfigurationdes résultats de l’exécution du budget (6). Pour la préfiguration de l’exécution dubudget de l’année 1987, il convient de se reporter au point 3 ci-après.
2.2. Plan de résorption du retard affectant la transmission du compte général de l’Etat
Dans ses précédents Cahiers d’observations (7), la Cour a fait régulièrement
rapport au sujet du retard, sans cesse croissant, avec lequel le compte général del’Etat est établi et transmis. Ce retard fait de plus en plus l’objet de critiques. Au seinde la Chambre des représentants, des questions parlementaires ont, récemment enco-re, été posées à propos de l’état du dossier et des mesures envisagées pour faire face àcette situation insoutenable (8).
Dans son 146e Cahier (fascicule II), la Cour a annoncé qu’une nouvelle
méthodologie serait définie en matière de coopération et d’échange d’informationsentre ses services et l’Administration de la Trésorerie, afin de résorber le retardaffectant le compte général.
Après concertation entre l’Administration de la Trésorerie et les services de la
Cour, le ministre des Finances a, par lettre du 10 avril 1998, formulé une propositiontendant à réduire ce retard. Cette proposition comporte, d’une part, un calendrierdétaillé pour la transmission des différents éléments du compte général et, d’autrepart, un certain nombre de mesures d’accompagnement en matière d’établissementdu compte et de coopération et d’échange d’informations entre les services de laCour et l’administration de la Trésorerie.
2.2.1. Calendrier
Le calendrier proposé par le ministre des Finances contient des délais stricts
pour la transmission du compte d’exécution du budget, du compte de la Trésorerie etdu compte des variations du patrimoine, lesquels constituent les comptes de dévelop-pement du compte général de l’Etat, et du compte de récapitulation. Il concerne tousles comptes en retard depuis le compte des variations du patrimoine pourl’année 1987 jusqu’aux comptes afférents à l’année 2002, le calendrier prévoyant pourcette année budgétaire la transmission en temps voulu du compte d’exécution dubudget. Le compte de récapitulation accompagne le dernier compte de développe-ment transmis, à savoir le compte des variations du patrimoine.
(6) Par le passé, la Cour publiait au fascicule Ier de son Cahier une synthèse des résultats
de l’exécution du budget de l’Etat pour l’année écoulée. 
(7) Voyez notamment le 154e Cahier, fascicule Ier, p. 33-35, le 153e Cahier, fascicule Ier,
p. 36-38 et le 152e Cahier, fascicule Ier, p. 77-79.
(8) Voyez notamment Questions et réponses Chambre, 1997-98, n° 117, 16086, (Question
n° 1187  TAVERNIER).
60 Om de informatie aan het parlement te actualiseren zendt zijn college, bij toe-
passing van de bepalingen van artikel 77 van de gecoördineerde wetten, in de loopvan de maand mei een voorafbeelding van de resultaten van de uitvoering van debegroting naar de Kamer van Volksvertegenwoordigers (6). De voorafbeelding vande uitvoering van de begroting van het jaar 1997 wordt hierna onder punt 3 bespro-ken.
2.2. Plan tot het wegwerken van de vertraging bij de overlegging van de algemene rekening van de
Staat
In de vorige Boeken van het Rekenhof (7) is regelmatig gerapporteerd over
de problematiek van de alsmaar toenemende vertraging in de opmaak en de overleg-ging van de algemene rekening van de Staat.  Die achterstand maakt meer en meerhet voorwerp uit van kritiek.  In de Kamer van Volksvertegenwoordigers werdenonlangs nog parlementaire vragen gesteld over de stand van het dossier en de maat-regelen die in het vooruitzicht worden gesteld om aan die onhoudbare situatie hethoofd te bieden (8).
In zijn 146e Boek (deel II) heeft het Rekenhof aangekondigd dat een nieuwe
methodologie van samenwerking en informatie-uitwisseling tussen de diensten vanhet Rekenhof en de Administratie van de Thesaurie zou worden uitgewerkt teneindede vertraging van de algemene rekening in te halen.
Na overleg tussen de Administratie van de Thesaurie en de diensten van het
Rekenhof heeft de Minister van Financiën bij brief van 10 april 1998 een voorstelgeformuleerd om de achterstand weg te werken.  Dit voorstel bevat, enerzijds, eengedetailleerde kalender voor de overlegging van de diverse onderdelen van de alge-mene rekening en, anderzijds, een aantal begeleidende maatregelen inzake deopmaak van de rekening en inzake de samenwerking en informatie-uitwisseling tus-sen de diensten van het Rekenhof en de Administratie van de Thesaurie.
2.2.1. Kalender
De door de Minister van Financiën voorgestelde kalender bevat strikte limiet-
data voor de overlegging van de rekening van uitvoering van de begroting, de reke-ning van de Thesaurie en de rekening van de vermogenswijzigingen, toelichtenderekeningen bij de algemene rekening van de Staat, en van de samenvattende reke-ning. Hij bevat alle in vertraging zijnde rekeningen vanaf de rekening van de vermo-genswijzigingen voor het jaar 1987 tot en met de rekeningen voor het jaar 2002,omdat de kalender voor dat begrotingsjaar de tijdige overlegging voorziet van de uit-voeringsrekening van de begroting. De samenvattende rekening vergezelt de laatstovergelegde toelichtende rekening nl. de rekening van de vermogenswijzigingen.
(6) In het verleden publiceerde het Rekenhof in boekdeel I van zijn boek een synthese
van de resultaten van de uitvoering van de begroting van de Staat voor het afgelopen jaar.
(7) Zie o.m. het 154e Boek, deel I, pp. 32-34, het 153e Boek, deel I, pp. 37-39 en het
152e Boek, deel I, pp. 76-78.
(8) Zie inzonderheid Vr. en Antw., Kamer, 1997-98, nr. 117, 16086 (Vr. nr. 1187
TAVERNIER)
61 Ce calendrier se présente comme suit.
Année Compte d’exécution Compte de la Compte des variations
du budget Trésorerie du patrimoine + 
Compte de 
récapitulation
1987 – – 1er mai 1998
1988 – – 1er octobre 19981989 – – 1er mars 19891990 – 1er juillet 1998 1er août 19991991 – 31 décembre 1998 1er janvier 20001992 1er juillet 1998 1er juillet 1998 1er juin 20001993 31 décembre 1998 31 décembre 1999 1er novembre 20001994 1er juillet 1999 1er juillet 2000 1er avril 20011995 31 décembre 1999 31 décembre 2000 1er septembre 20011996 1er juillet 2000 1er juillet 2001 1er février 20011997 31 décembre 2000 31 décembre 2001 1er juillet 20021998 1er juillet 2001 1er juillet 2002 1er décembre 20021999 31 décembre 2001 31 décembre 2002 1er mai 20032000 1er juillet 2002 1er juillet 2003 1er octobre 20032001 31 décembre 2002 31 décembre 2003 1er mars 2004
2002 1er juillet 2003 1er juillet 2004 1er juillet 2004
Pour le compte d’exécution du budget et pour le compte de la Trésorerie, le
calendrier prévoit la transmission de deux comptes par an. La période intermédiairede six mois se justifie en raison du délai requis pour l’établissement des comptes, lanécessaire concertation entre l’Administration de la Trésorerie et les services de laCour et le traitement des observations éventuelles qui influent sur les résultats reprisdans le compte d’une année ultérieure. 
Pour ce qui est du compte des variations du patrimoine, il est prévu une pério-
de intermédiaire de cinq mois, justifiée par l’important retard à résorber et l’utilisa-tion d’une procédure simplifiée pour la transmission de ce compte.
La Cour a marqué son accord sur la proposition du ministre des Finances (9).
Son Collège a toutefois souligné que ce calendrier constitue l’option minimale accep-table et que son respect est absolument nécessaire. En outre, la Cour a demandé queson exécution soit évaluée régulièrement pour vérifier si la transmission des comptesne pourrait encore être accélérée.
(9) Lettre du 10 juin 1998.
62 Die kalender ziet er als volgt uit.
Jaar Rekening van Rekening van Rekening van de ver-
uitvoering de Thesaurie mogenswijzigingen
van de begroting + Samenvattende
rekening
1987 – – 1 mei 1998
1988 – – 1 oktober 19981989 – – 1 maart 19991990 – 1 juli 1998 1 augustus 19991991 – 31 december 1998 1 januari 20001992 1 juli 1998 1 juli 1999 1 juni 20001993 31 december 1998 31 december 1999 1 november 20001994 1 juli 1999 1 juli 2000 1 april 20011995 31 december 1999 31 december 2000 1 september 20011996 1 juli 2000 1 juli 2001 1 februari 20021997 31 december 2000 31 december 2001 1 juli 20021998 1 juli 2001 1 juli 2002 1 december 20021999 31 december 2001 31 december 2002 1 mei 20032000 1 juli 2002 1 juli 2003 1 oktober 20032001 31 december 2002 31 december 2003 1 maart 2004
2002 1 juli 2003 1 juli 2004 1 juli 2004
Voor de rekening van uitvoering van de begroting en voor de rekening van de
Thesaurie voorziet de kalender de overlegging van twee rekeningen per jaar.  De tus-senperiode van zes maanden wordt verantwoord door de tijdspanne die nodig is voorde opmaak van de rekeningen, het nodige overleg tussen de Administratie van deThesaurie en de diensten van het Rekenhof en de verwerking van eventuele opmer-kingen die een invloed hebben op de uitslagen opgenomen in de rekening van eenvolgend jaar.  
Voor de rekening van de vermogenswijzigingen is slechts in een tussenperiode
van vijf maanden voorzien omdat, enerzijds, een grotere vertraging moet wordenweggewerkt en, anderzijds, een vereenvoudigde procedure voor de overlegging vandeze rekening wordt voorgesteld.
Het Rekenhof verklaarde zich met het voorstel van de Minister van Financiën
akkoord (9).  Zijn college legde er evenwel de nadruk op dat die kalender de mini-mum aanvaardbare optie uitmaakt en dat de eerbiediging ervan absoluut noodzake-lijk is.  Bovendien vroeg het Rekenhof de uitvoering ervan regelmatig te evaluerenom na te gaan of de overlegging van de rekeningen nog kan versnellen.
(9) Brief van 10 juni 1998.
63 2.2.2. Mesures d’accompagnement
Le respect du calendrier constitue à la fois une exigence absolue et une entre-
prise ambitieuse. Pour atteindre cet objectif, il ne suffit pas de prendre, au sein del’Administration de la Trésorerie et des services de la Cour, les mesures éventuelle-ment nécessaires ou de développer des mesures adoptées antérieurement. Un certainnombre de corrections dépassant le niveau de l’organisation administrative s’impo-sent. Dans ce domaine, le ministre des Finances a formulé plusieurs propositions aux-quelles la Cour a souscrit.
l’Administration renonce à la procédure consistant à transmettre les divers
éléments du compte d’exécution du budget séparément et à des moments différents.En fonction du traitement du projet de loi de règlement définitif du budget, la Cour atoujours communiqué à la Chambre des représentants ses observations concernantl’intégralité de ce compte (fascicule II du Cahier d’observations).
Lors de la vérification du compte d’exécution du budget, la Cour utilise les
informations contenues dans le compte de la Trésorerie. Le calendrier prévoit toute-fois une pause d’un an entre la transmission de ces deux comptes pour une seule etmême année budgétaire. Pour remédier à cet inconvénient, l’Administration s’engageà transmettre, en même temps que le compte d’exécution, les états complémentairesdu compte de la Trésorerie, qui présentent un intérêt pour la vérification du compted’exécution. La Cour reconnaît qu’il s’agit d’une solution efficace au problème posé,mais estime qu’elle ne peut être que temporaire. La transmission simultanée ducompte d’exécution du budget et du compte de la Trésorerie doit constituer un pre-mier objectif intermédiaire en vue de l’accélération du calendrier proposé.
Pour ce qui est des observations de la Cour, une meilleure procédure de suivi
est proposée. D’une part, le ministre souhaite éviter certaines observations par uneconcertation préalable entre l’Administration de la Trésorerie et les services de laCour au moment de l’établissement du compte. D’autre part, aucun compte ne seraplus transmis avant que les observations formulées à propos du compte précédent nesoient intégrées. Les services de la Cour communiqueront plus rapidement les erreursmatérielles à l’Administration de la Trésorerie pour faciliter, si nécessaire, l’ajuste-ment du compte suivant. Il s’agit, de cette manière, de permettre la transmission d’uncompte qualitativement bon dans le court délai prévu par le calendrier.
Des facteurs externes, tels que l’absence de certains comptes de gestion de
comptables, ne peuvent être la cause d’un retard sur le calendrier proposé. Le caséchéant, une liste de ces comptes manquants sera jointe au compte général. Cettemesure n’exempte toutefois en aucun cas les comptables de l’obligation d’établir uncompte de gestion. Aussitôt qu’un compte manquant aura été établi, il sera reprisdans le compte suivant. A cet égard, il y a lieu de souligner que, par le passé, desefforts ont déjà été accomplis pour assurer un meilleur suivi de la reddition des comp-tes de gestion. l’Administration de la Trésorerie s’est engagée à persévérer dans cesefforts et même à les intensifier.
En ce qui concerne l’établissement et le dépôt du projet de loi de règlement
définitif du budget des services d’administration générale de l’Etat, le ministre propo-se deux mesures. Etant donné que ce projet se base sur les tableaux des dépasse-ments de crédits et sur le projet de conclusion concernant les résultats du compte
64 2.2.2. Begeleidende maatregelen
De eerbiediging van de kalender is tegelijk een absolute vereiste én een ambi-
tieuze onderneming.  Om dit doel te bereiken volstaat het niet binnen deAdministratie van de Thesaurie en de diensten van het Rekenhof de eventueel nood-zakelijke maatregelen te nemen of de vroeger genomen maatregelen verder uit tewerken.  Er dringen zich een aantal bijsturingen op die het niveau van de administra-tieve organisatie overstijgen.  Op dit vlak heeft de Minister van Financiën een aantalvoorstellen gedaan waarmee het Rekenhof akkoord ging.
De administratie stapt af van de werkwijze waarbij de diverse onderdelen van
de rekening van uitvoering van de begroting afzonderlijk en gespreid in de tijd wor-den overgelegd. In functie van de behandeling van het wetsontwerp houdende eind-regeling van de begroting heeft het Rekenhof steeds zijn opmerkingen over hetgeheel van deze rekening aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers kenbaargemaakt (deel II van het boek van opmerkingen).
Bij het nazicht van de rekening van uitvoering van de begroting maakt het
Rekenhof gebruik van informatie opgenomen in de rekening van de Thesaurie.  Dekalender behoudt echter een tussenpauze van één jaar tussen de overlegging vandeze beide rekeningen voor eenzelfde begrotingsjaar.  Om dit nadeel op te vangenverbindt de administratie zich ertoe de voor het nazicht van de uitvoeringsrekeningrelevante hulpstaten bij de rekening van de Thesaurie samen met de uitvoeringsreke-ning over te leggen.  Het Rekenhof erkent dat dit een afdoende oplossing is voor hetgestelde probleem, maar wijst erop dat ze slechts tijdelijk kan zijn.  De simultaneoverlegging van de rekening van uitvoering van de begroting en de rekening van deThesaurie moet een eerste intermediaire doelstelling zijn bij het versnellen van devoorgestelde kalender.
Inzake de opmerkingen van het Rekenhof wordt een betere terugkoppe-
lingsprocedure voorgesteld.  Enerzijds, wenst de minister bepaalde opmerkingen tevermijden door voorafgaand overleg tussen de Administratie van de Thesaurie en dediensten van het Rekenhof bij de opmaak van de rekening.  Anderzijds, zal een reke-ning pas worden overgelegd nadat de gevolgen van de opmerkingen bij de voorgaan-de rekening erin zijn verwerkt.  Materiële fouten zullen door de diensten van hetRekenhof sneller aan de Administratie van de Thesaurie worden meegedeeld om,indien nodig, een vlottere aanpassing van de volgende rekening mogelijk te maken.Op die manier wordt beoogd, in de korte tijdspanne waarin de kalender voorziet, eenkwalitatief goede rekening te kunnen overleggen.
Externe factoren zoals het ontbreken van bepaalde beheersrekeningen van
rekenplichtigen mogen niet de oorzaak zijn van een vertraging op de voorgesteldekalender.  In voorkomend geval zal een lijst met die ontbrekende rekeningen bij dealgemene rekening worden gevoegd.  Dit ontslaat de rekenplichtigen echter in geengeval van hun verplichting tot het opmaken van een beheersrekening.  Zodra eenontbrekende rekening is opgemaakt, zal die in de eerstvolgende rekening wordenopgenomen. In dit verband moet er worden op gewezen dat in het verleden al inspan-ningen zijn geleverd om de aflegging van beheersrekeningen beter op te volgen.  DeAdministratie van de Thesaurie heeft zich voorgenomen die inspanningen vol te hou-den en zelfs nog te intensifiëren.
Wat de opmaak en de indiening van het ontwerp van wet houdende eindrege-
ling van de begroting van de diensten van algemeen bestuur van de Staat betreft, steltde minister twee maatregelen voor.  Aangezien dit ontwerp zich baseert op de tabel-len met de kredietoverschrijdingen en op het ontwerp van besluit betreffende de
65 d’exécution du budget, qui sont publiés dans le fascicule II du Cahier d’observations,
ces renseignements seront transmis à l’Administration de la Trésorerie dès avant leurpublication officielle, ce qui doit permettre de réaliser un gain de temps appréciable.Par ailleurs, ce projet reprend également les comptes des organismes d’intérêt publicde la catégorie A, visés par la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certainsorganismes d’intérêt public. Pour que ces comptes ne soient pas, à leur tour, unecause de retard, ils seront repris dans un projet de loi distinct.
Enfin, l’attention est attirée sur la situation particulière du compte des varia-
tions du patrimoine. Ce compte permet de suivre de manière comptable le patrimoi-ne de l’Etat. Cette situation comptable est toutefois subordonnée à l’inventaire repre-nant la situation réelle. Le premier compte des variations du patrimoine prévu con-cerne 1987, alors qu’un inventaire pour 1992 est déjà disponible et qu’un inventaireau 31 décembre 1995 est en préparation. Pour ces motifs, on peut estimer que lescomptes des variations du patrimoine pour les années 1987 à 1995 ne présententqu’un intérêt indicatif. Il a donc été convenu d’établir ces comptes suivant une procé-dure simplifiée, tant en matière de collecte des chiffres pour les différentes rubriquespatrimoniales qu’en ce qui concerne les documents à transmettre.
3. PREFIGURATION DES RESULTATS DE L’EXECUTION DU BUDGET POUR 1997
L’article 77 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat dispose que,
dans le courant du mois de mai suivant la fin de l’année budgétaire, la Cour descomptes donne connaissance, à la Chambre des représentants, d’une préfigurationdes résultats de l’exécution du budget, laquelle peut donner lieu à l’approbation, parla Chambre des représentants, d’une motion motivée de règlement provisoire dubudget.
14 mai 1998, la préfiguration des résultats de l’exécution du budget de l’année 1997.Un relevé des matières traitées ainsi que les données synthétiques y afférentes figu-rent ci-après. Cette préfiguration a été élaborée sur la base des chiffres provisoiresdisponibles au 31 mars 1998.
Aperçu du contenu de la préfiguration
La première partie comprend l’analyse de l’exécution du budget et comporte
sept chapitres.
Le chapitre Ier fournit une synthèse générale des résultats de l’exécution du
budget pour 1997.
Le chapitre II traite des recettes en comparant les réalisations aux prévisions.
Il donne, en outre, un aperçu des recettes transférées, en 1997, aux Communautés etaux Régions, à la sécurité sociale et à l’Union européenne.
66 uitslagen van de rekening van uitvoering van de begroting die worden gepubliceerd
in het deel II van het Boek van het Rekenhof, zullen deze inlichtingen reeds vóór deofficiële publicatie ervan aan de Administratie van de Thesaurie worden overgezon-den, hetgeen moet toelaten een aanzienlijke tijdswinst te realiseren.  Anderzijds, wor-den in dit ontwerp ook de rekeningen van de instellingen van openbaar nut van cate-gorie A, zoals bedoeld in de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op som-mige instellingen van openbaar nut, opgenomen.  Opdat die rekeningen op hun beurtgeen oorzaak van vertraging zouden zijn, zullen ze in een afzonderlijk wetsontwerpworden opgenomen.
Ten slotte wordt gewezen op de bijzondere situatie van de rekening van de
vermogenswijzigingen.  Deze rekening laat toe het vermogen van de Staat op eenboekhoudkundige wijze op te volgen.  Een dergelijke boekhoudkundige situatie isechter ondergeschikt aan de inventaris waarin de reële toestand is opgenomen.  Deeerst geplande rekening van de vermogenswijzigingen is die voor het jaar 1987, ter-wijl inmiddels reeds een inventaris per einde 1992 beschikbaar is en een inventarisper einde 1995 wordt voorbereid.  Om die redenen kan worden gesteld dat de reke-ningen van de vermogenswijzigingen voor de jaren 1987 tot en met 1995 slechts eenindicatief belang hebben. Er werd overeengekomen die rekeningen volgens een ver-eenvoudigde procedure op te maken, zowel op het vlak van de inzameling van decijfergegevens voor de verschillende vermogensrubrieken, als inzake de over te leg-gen documenten.
3. VOORAFBEELDING VAN DE RESULTATEN VAN DE UITVOERING VAN DE BEGRO-
TING VOOR 1997
het Rekenhof, in de loop van de maand mei volgend op het einde van het begrotings-jaar, aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers kennis geeft van een voorafbeel-ding van de resultaten van de uitvoering van de begroting, die aanleiding kan geventot goedkeuring door de Kamer van een met redenen omklede motie tot voorlopigeregeling van de betrokken begroting.
Het Rekenhof heeft bij toepassing van die wettelijke bepaling, in algemene
vergadering van 14 mei 1998, de voorafbeelding van de resultaten van de uitvoeringvan de begroting voor 1997 vastgesteld. Hierna wordt een overzicht gegeven van debehandelde materies en de ermee verbandhoudende synthesegegevens. Die vooraf-beelding werd opgemaakt op basis van voorlopige cijfers, beschikbaar op31 maart 1998.
In hoofdstuk I wordt een algemene synthese van de resultaten van de uitvoe-
ring van de begroting voor 1997 gegeven.
een vergelijking gemaakt tussen de werkelijke en de geraamde ontvangsten.Daarnaast wordt een overzicht gegeven van de in 1997 aan de Gemeenschappen ende Gewesten, de sociale zekerheid en de Europese Unie overgedragen ontvangsten.
67 Le chapitre III est consacré aux crédits de dépenses. Il présente un relevé des
données budgétaires (crédits initiaux, ajustements, redistributions d’allocations debase et répartition des crédits provisionnels) ainsi qu’un examen des délibérations duConseil des ministres ayant autorisé des dépenses au-delà des crédits budgétaires.
Le chapitre IV examine les principales caractéristiques de l’encours des enga-
gements existant au 31 décembre 1997 à charge des crédits dissociés et variables dubudget.
Le chapitre V concerne les dépenses.Le point A fournit, sous la forme d’un tableau, un aperçu global de l’ensemble
des engagements et ordonnancements effectués à la charge des crédits pour 1997pour chacune des sections départementales.
Le point B traite des ordonnancements effectués en 1997 à la charge des cré-
dits reportés de l’année budgétaire 1996. Il présente en outre un aperçu des ordon-nancements effectués en 1996 sur les crédits accordés pour cette année-là, de manièreà permettre une vue exhaustive de l’exécution du budget 1996 en matière de créditsnon dissociés.
Le point C commente les dépassements de crédits constatés.Le chapitre VI fournit des précisions sur la situation et l’évolution de la dette
publique en 1997.
Enfin, le chapitre VII est consacré à l’examen des budgets de la sécurité socia-
le.
La deuxième partie de la préfiguration examine les dépenses par programme
du budget général des dépenses et formule des commentaires à ce propos.
de dépenses par section, par division et par programme du budget.
Les principaux résultats
a) Les recettes
(en milliards de francs)
Recettes 1997 (budget des Voies et Moyens)
Recettes fiscales 1.304,9 1.333,5
Recettes non fiscales 140,1 109,2
Total 1.445,0 1.442,7
68 Hoofdstuk III heeft betrekking op de uitgavenkredieten. Het bevat een lijst
van de begrotingsgegevens (initiële kredieten, aanpassingen, herverdeling van basis-allocaties en verdeling van de provisionele kredieten) en het onderzoek van de beslis-singen van de Ministerraad waarbij machtiging wordt verleend tot uitgaven boven debegrotingskredieten.
Hoofdstuk IV onderzoekt de belangrijkste karakteristieken van het encours
van de vastleggingen op 31 december 1997 ten laste van de gesplitste en variabelebegrotingskredieten.
der vastleggingen en ordonnanceringen die ten laste van de kredieten voor 1997 wer-den uitgevoerd voor ieder van de departementale secties.
Punt B behandelt de ordonnanceringen die in 1997 ten laste van de van het
begrotingsjaar 1996 overgedragen kredieten werden uitgevoerd. Het geeft bovendieneen overzicht van de ordonnanceringen die in 1996 op de voor dat jaar toegestanekredieten werden uitgevoerd, waardoor een exhaustief beeld kan worden gegevenvan de uitvoering van de begroting 1996 met betrekking tot de niet-gesplitste kredie-ten.
In punt C wordt commentaar gegeven bij de vastgestelde kredietoverschrij-
dingen.
evolutie van de rijksschuld in 1997.
Hoofdstuk VII is gewijd aan het onderzoek van de begrotingen van de sociale
den opmerkingen geformuleerd betreffende de programma’s van de algemene uitga-venbegroting.
De belangrijkste resultaten
a) De ontvangsten
Ontvangsten 1997 (rijksmiddelenbegroting)
Aangepaste ramingen Aangerekende 
Fiscale ontvangsten 1.304,9 1.333,5
Niet-fiscale ontvangsten 140,1 109,2
Totaal 1.445,0 1.442,7
69 Les recettes fiscales totales ont augmenté de 7 % par rapport à 1996, soit une
progression supérieure à la croissance nominale de l’économie (4,3 %), de sorte quela norme fixée dans l’accord de Gouvernement est respectée. Les recettes inscrites aubudget des Voies et Moyens, qui n’avaient pas augmenté en 1996, se sont accrues de2,8 % en 1997, influencées cependant par une chute des recettes non fiscales (28,4 %)et une majoration des moyens destinés au financement alternatif de la sécurité sociale(13,9 %). Il est à noter que la croissance des recettes fiscales est supérieure à celle quiavait été estimée lors de l’ajustement du budget 1997.
Le recul des recettes non fiscales courantes résulte notamment d’une diminu-
tion des revenus versés par la Banque nationale de Belgique et des dividendesescomptés de la Société fédérale de participation. Pour les recettes non fiscales decapital, la baisse est due au report de certaines recettes inscrites au budget 1997, àsavoir un versement de la contre-valeur d’immeubles qui devaient faire l’objetd’apport à la société patrimoniale SOPIMA, ainsi que le produit de la démonétisa-tion des anciens billets de 1.000 francs. En revanche, la contribution des Pays-Bas aufinancement du T.G.V. a été versée en totalité en 1997, alors qu’un paiement étalésur deux ans avait initialement été prévu.
b) Les dépenses
Dépenses 1997 (Ordonnancements 1997 à charge du budget 1997)
Crédits non dissociés 2.157,4 1.897,2
Crédits d’ordonnancement 33,6 29,6Sous-total 2.191,0 1.926,8Fonds budgétaires 434,8
Total 2.191,0 2.361,6 
Les dépenses budgétaires primaires, c’est-à-dire hors charges d’intérêt, se sont
inscrites dans la norme gouvernementale de croissance zéro, en termes réels(progression égale ou inférieure à l’inflation), puisqu’elles ont été diminuées de 26,2milliards de francs.
Il en résulte que le solde net à financer est passé de 242,8 milliards de francs
en 1996 à 205,5 milliards de francs en 1997. Ce résultat est également influencé parune nouvelle diminution des charges d’intérêt de la dette publique, alors que les opé-rations de trésorerie présentent toutefois un déficit de 30,3 milliards de francs, dû àune modification du rythme de perception des recettes transférées aux provinces etaux communes.
Cette situation s’est traduite par une augmentation nominale de la dette publi-
que brute de 200,1 milliards de francs, les autres sources de variation de la dettes’étant en grande partie compensées. Les variations de change sur la dette en devisesont entraîné une augmentation de 51,4 milliards de francs, tandis que les primes
70 71De totale fiscale ontvangsten zijn met 7% gestegen ten aanzien van 1996, dat
is een hogere stijging dan de nominale groei van de economie (4,3%), zodat de normdie in het regeringsakkoord is vastgesteld, werd gerespecteerd. De ontvangsten diein de rijksmiddelenbegroting zijn ingeschreven en die in 1996 niet waren verhoogd,zijn in 1997 met 2,8% toegenomen ; ze werden evenwel beïnvloed door een afnamevan de niet-fiscale ontvangsten (28,4%) en een verhoging van de middelen, bestemdvoor de alternatieve financiering van de sociale zekerheid (13,9%). De toename vande fiscale ontvangsten is hoger dan naar aanleiding van de aanpassing van de begro-ting 1997 geraamd.
De afname van de niet-fiscale ontvangsten is inzonderheid een gevolg van de
vermindering van de inkomsten die door de Nationale Bank van België wordengestort en van de dividenden die van de Federale Participatiemaatschappij wordenverwacht. Voor de niet-fiscale kapitaalontvangsten is de daling toe te schrijven aande overdracht van bepaalde ontvangsten die in de begroting 1997 waren ingeschre-ven, nl. een storting van de tegenwaarde van gebouwen die in de patrimoniumven-nootschap SOPIMA werden ingebracht, evenals de opbrengst van de demonetise-ring van de oude biljetten van 1.000 BEF. De bijdrage van Nederland tot de finan-ciering van de HST werd daarentegen integraal in 1997 gestort, terwijl oorspronke-lijk in een over twee jaar gespreide betaling was voorzien.
b) De uitgaven
Uitgaven 1997 (ordonnanceringen 1997 ten laste van de begroting 1997)
Niet-gesplitste kredieten 2.157,4 1.897,2
Ordonnanceringskredieten 33,6 29,6Subtotaal 2.191,0 1.926,8Begrotingsfondsen 434,8
Totaal 2.191,0 2.361,6
De primaire begrotingsuitgaven, dat is zonder intrestlasten, blijven binnen de
regeringsnorm van een nulgroei in reële bedragen (toename gelijk aan of lager dande inflatie), aangezien ze met 26,2 miljard BEF zijn verminderd.
Bijgevolg werd het netto te financieren saldo van 242,8 miljard BEF in 1996
op 205,5 miljard BEF in 1997 teruggebracht. Dat resultaat werd eveneens beïnvloeddoor een nieuwe vermindering van de intrestlast van de rijksschuld, terwijl de the-saurieverrichtingen een tekort van 30,3 miljard BEF vertonen als gevolg van een wij-ziging van het ritme van de inning van de aan de provincies en de gemeenten over-gedragen ontvangsten.
Die toestand heeft aanleiding gegeven tot een nominale toename van de
bruto-rijksschuld met 200,1 miljard BEF ; de andere bronnen voor een wijziging inde schuld werden grotendeels gecompenseerd. De wisselschommelingen op deschuld in deviezen hebben aanleiding gegeven tot een verhoging met d’émission et d’échange enregistrées sur les emprunts linéaires ont joué dans l’autre
sens à concurrence de 49,2 milliards de francs.
Enfin, l’augmentation de la dette publique en valeur nette (hors placements
de trésorerie) a été de 234,8 milliards de francs.
4. DELIBERATIONS DU CONSEIL DES MINISTRES AUTORISANT DES DEPENSES NOUVEL-
LES OU DES DEPENSES AU-DELA DES CREDITS BUDGETAIRES
La procédure prévue à l’article 44 des lois coordonnées sur la comptabilité de
l’Etat ne peut être utilisée que dans les cas d’urgence amenés par des circonstancesexceptionnelles ou imprévisibles. Dans le courant de l’année budgétaire 1997, leConseil des ministres a adopté les sept délibérations suivantes.
(en millions de francs)
D.C.M. Date Type de Crédit Montant de la Objet
crédits initial délibération
3155 28 février 1997 Crédits non 0 25,0 Allocations complémen-
dissociés taires en matière de pré-
pensions dans le secteur
de la marine marchande
3156 6 mai 1997 Crédits non 9,5 25,0 Transaction dans l’affaire
dissociés curatelle de la S.A.DUPRET
contre l’Etat belge
3157 27 juin 1997 Autorisation – 600,0 Achat de deux avions en
de payement remplacement des
BOEING 727
3158 20 novembre 1997 Crédits non 680,0 37,0 Contribution de la Belgique
dissociés au Centre européen de
recherche nucléaire
à Genève
3159 28 novembre 1997 Crédits non 1.595,3 1.900,0 Service financier des em- 
dissociés prunts émis par la S.N.C.I.
en exécution des lois dites
d’expansion économique
3160 28 novembre 1997 Crédits non 35.473,2 1.437,1 Contribution à la quatrième
dissociés ressource de l’Union
3161 5 décembre 1997 Crédits non 20.441,3 473,4 Coût des opérations en
dissociés Albanie, au Congo-
Brazzaville et en Croatie ;
Crédits 2.913,2 224,4 accélération de l’exécution
d’engagement du programme de
restructuration 
Crédits 9.517,7 279,7
d’ordon-
nancement
72 51,4 miljard BEF, terwijl de emissie- en omwisselingspremies die op de lineaire lenin-
gen werden vastgesteld, tot een vermindering met 49,2 miljard BEF aanleiding heb-ben gegeven.
Ten slotte bedroeg de verhoging van de rijksschuld in netto-waarde (zonder
thesauriebeleggingen) 234,8 miljard BEF.
De in artikel 44 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit vast-
gestelde procedure kan slechts worden toegepast in gevallen van hoogdringendheidveroorzaakt door uitzonderlijke of onvoorzienbare omstandigheden. In de loop vanhet begrotingsjaar 1997 heeft de Ministerraad de volgende zeven beslissingen goedge-keurd :
Nr. van Datum Type Oorspron- Bedrag van Onderwerp
de be- van kre- kelijk de beslissing
slissing diet krediet
3155 28 februari 1997 Niet-gesplitste 0 25,0 Bijkomende toelagen
kredieten inzake brugpensioenen
in de sector van de
scheepvaart
3156 6 mei 1997 Niet-gesplitste 9,5 25,0 Dading in de zaak
kredieten van de nv DUPRET
onder curatele tegen
de Belgische Staat
3157 27 juni 1997 Betalings- 0 600,0 Aankoop van twee
machtiging vliegtuigen ter vervanging
van BOEINGs 727
3158 20 november 1997 Niet-gesplitste 680,0 37,0 Bijdrage van België
kredieten tot het Centre européen
de recherche nucléaire
(CERN) (Europees Centrum
van Nucleir Onderzoek)
in Genève
3159 28 november 1997 Niet-gesplitste 1.595,3 1.900,0 Financiële dienst van de
de NMKN tot uitvoering
economische expansie
3160 28 november 1997 Niet-gesplitste 35.473,2 1.437,1 Bijdrage tot de vierde bron
kredieten van inkomsten van de
Europese Unie
3161 5 december 1997 Niet-gesplitste Kost van de operaties
kredieten 20.441,3 473,4 in Albanië, Congo-Brazzaville
en Kroatië ; versnelling van de
Vastleggings- uitvoering van het
kredieten 2.913,2 224,4 herstructureringsprogramma
Ordonnan-
ceringskre-
dieten 9.517,7 279,7
73 Conformément à l’article 44 précité, les observations relatives au respect des
conditions d’urgence et d’imprévisibilité ont été soumises à la Chambre des représen-tants. Ces conditions n’étaient réalisées que pour la délibération n° 3160.
En effet, le recours à cette disposition légale aurait pu être évité par le dépôt,
en temps utile, d’un projet d’ajustement budgétaire (délibérations n
os3155, 3156,
3157), par une évaluation raisonnable du cours du franc suisse (délibération n° 3158)et par une appréciation plus réaliste des conséquences induites par le nouveau statutjuridique de la S.N.C.I. (délibération n° 3159).
Pour sa part, la délibération n° 3161 était devenue de facto sans objet, par
suite de l’approbation par la Chambre des représentants, le 11 décembre 1997, duquatrième ajustement du budget général des dépenses pour l’année 1997. 
Il convient enfin d’ajouter que, nonobstant l’urgence invoquée par les con-
sidérants de la délibération n° 3158, aucune avance de trésorerie n’a finalementassuré le payement de la dette envers le CERN à Genève.
L’ensemble des projets de loi régularisant les avances de trésorerie susmen-
tionnées ont été déposés à la Chambre des représentants et adoptés par celle-ci.
5. EVOLUTION DE LA LEGISLATION EN MATIERE DE COMPTABILITE PUBLIQUE
Commission de normalisation de la comptabilité publique – Etat des travaux
La Commission de normalisation de la comptabilité publique, instituée par la
loi du 15 mars 1991 portant réforme de la comptabilité générale de l’Etat et de lacomptabilité provinciale, est chargée de mettre au point un plan comptable normaliséintégrant l’ensemble des opérations budgétaires, financières et patrimoniales et deformuler les propositions d’adaptations nécessaires des textes légaux et réglementai-res en vigueur.
La Commission est assistée par deux sections spécialisées, qui lui font réguliè-
rement rapport sur l’état d’avancement de leurs travaux et formulent les propositionssur lesquelles elle délibère (10).
La première section a pour mission de mettre au point le plan comptable nor-
malisé applicable aux organes du pouvoir fédéral, ainsi qu’aux organismes publicsadministratifs qui en relèvent, et susceptible d’être appliqué également par lesCommunautés et les Régions, ainsi que par les organismes publics administratifs quien dépendent.
(10) Arrêté royal du 14 janvier 1992 portant organisation de la Commission de normalisa-
tion de la comptabilité publique.
74 Bij toepassing van dat artikel 44 werden aan de Kamer van
Volksvertegenwoordigers de opmerkingen toegezonden naar aanleiding van hetonderzoek naar de inachtneming van de voorwaarden van hoogdringendheid enonvoorzienbaarheid. Volgens het Rekenhof waren die voorwaarden slechts voor debeslissing nr. 3160 verwezenlijkt.
De toepassing van die wetsbepaling had immers kunnen worden vermeden
door de tijdige indiening van een ontwerp van begrotingsaanpassing (beslissingennr. 3155, 3156, 3157), een redelijke raming van de koers van de Zwitserse frank(beslissing nr. 3158) en een meer realistische inschatting van de gevolgen van hetnieuwe statuut van de NMKN ((beslissing nr. 3159).
Beslissing nr. 3161 was de facto zonder voorwerp geworden als gevolg van de
goedkeuring door de Kamer van Volksvertegenwoordigers op 11 december 1997 vande vierde aanpassing van de algemene uitgavenbegroting voor het jaar 1997.
Ten slotte moet worden aangestipt dat, ondanks de urgentie die in de conside-
ransen van beslissing nr. 3158 werd aangevoerd, uiteindelijk in geen enkel schatkist-voorschot werd voorzien om de schuld ten aanzien van het CERN in Genève te beta-len.
schotten werden bij de Kamer van Volksvertegenwoordigers ingediend en goedge-keurd.
heden
De Commissie voor de Normalisatie van de Openbare Comptabiliteit werd
ingesteld door de wet van 15 maart 1991 houdende hervorming van de algemenerijkscomptabiliteit en van de provinciale comptabiliteit. Zij is belast met het uitwer-ken van een algemeen rekeningstelsel waarin alle budgettaire, financiële en vermo-gensverrichtingen worden geïntegreerd en met het formuleren van voorstellen voorde nodige aanpassingen van de van kracht zijnde wet- en reglementaire teksten.
De commissie wordt bijgestaan door twee gespecialiseerde afdelingen die
regelmatig verslag uitbrengen over de stand van de vordering van hun werkzaamhe-den en die aan de commissie voorstellen formuleren (10).
De eerste afdeling heeft tot taak het genormaliseerd rekeningstelsel uit te
werken dat van toepassing is op de organen van de federale overheid alsook op deadministratieve openbare instellingen die ervan afhangen, en dat ook zou kunnenworden toegepast op de Gemeenschappen en de Gewesten en op de administratieveopenbare instellingen die ervan afhangen. 
(10) Koninklijk besluit van 14 januari 1992 houdende organisatie van de Commissie voor
de Normalisatie van de Openbare Comptabiliteit.
75 La deuxième section est chargée de préparer les adaptations des textes légaux
et réglementaires en vigueur, nécessaires à la mise en œuvre de la réforme compta-ble.
Elle a également reçu pour mission de procéder à une révision d’ensemble des
lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat.
Depuis la publication du Cahier précédent, la section Plan comptable a mené à
son terme la révision complète de l’ensemble des classes des comptes de bilan (clas-ses 1 à 5), des classes de charges et produits (classes 6 et 7), ainsi que des classes descomptes des dépenses et recettes budgétaires (classes 10 et 11). Outre la définition del’architecture générale du système comptable, ce travail de révision a porté essentiel-lement sur la cohérence de la structure des différentes classes, sous-classes et rubri-ques du plan et des relations entre les comptes de bilan et les comptes économiques.l’Administration du Budget a également soumis à la section une table de concordan-ce entre les comptes des dépenses et recettes budgétaires et les comptes des résultatséconomiques.
La section devrait achever en 1998 le travail de normalisation des comptes
portant sur la définition du contenu des rubriques et des règles d’enregistrement desopérations.
Par ailleurs, un groupe de travail a été mis en place dans le courant du premier
trimestre de 1998 afin d’élaborer les propositions relatives à la mise en place du voletinformatique du plan comptable.
La section a également consacré plusieurs réunions à l’examen des aspects
administratifs et organisationnels du cycle des recettes et des dépenses dans la per-spective de la réforme, notamment la décentralisation de certaines tâches vers les ser-vices comptables des départements, l’introduction de nouveaux contrôles administra-tifs et comptables internes et externes, l’adaptation corrélative des missions actuellesde l’Administration de la Trésorerie.
Lasection Adaptation des textes légaux et réglementaires en vigueur a élaboré
un nouveau texte d’avant-projet de loi portant exécution de l’article 50, § 2, de la loispéciale du 16 janvier 1989 relative au financement des Communautés et desRégions, suite à l’avis rendu par le Conseil d’Etat sur un premier avant-projet qui luiavait été soumis dans le courant de l’année 1995.
L’actuel avant-projet de loi fixe les dispositions générales applicables aux bud-
gets, au contrôle des subventions et à la comptabilité des Communautés et desRégions, ainsi qu’à l’organisation du contrôle de la Cour des comptes.
La section a préparé en même temps un avant-projet de loi rendant applica-
bles au pouvoir fédéral les dispositions générales prises en exécution de l’article 50, §2, précité.
Les textes des avant-projets de loi ont été examinés et approuvés par la
Commission en séance plénière du 6 novembre 1997. A cette occasion l’accent a étémis sur l’importance des options prises lors de l’élaboration de ces textes pour la suitedes travaux de la section.
76 De tweede afdeling is belast met het voorbereiden van de aanpassingen van
de van kracht zijnde wet- en reglementaire teksten die noodzakelijk zijn voor derealisatie van de hervorming van de comptabiliteit.
De commissie heeft ook de opdracht gekregen een algemene herziening van
de gecoördineerde wetgeving inzake rijkscomptabiliteit door te voeren.
Sedert de publicatie van het vorige boek van opmerkingen heeft de Afdeling
Rekeningstelsel de volledige herziening van alle klassen van de balansrekeningen
(klassen 1 tot 5), van de klassen van de kosten en opbrengsten (klassen 6 en 7), als-ook van de klassen van de rekeningen van de begrotingsuitgaven en –ontvangsten(klassen 10 en 11) afgewerkt.  Naast de definiëring van de algemene opbouw van hetboekhoudsysteem had dat revisiewerk hoofdzakelijk betrekking op de coherentie vande structuur van de verschillende klassen, subklassen en rubrieken van het rekening-stelsel en van de betrekkingen tussen de balansrekeningen en de economische reke-ningen. De Administratie van de Begroting heeft de afdeling ook een tabel voorge-legd van de concordanties tussen de rekeningen van de begrotingsuitgaven en –ont-vangsten en de rekeningen van de economische resultaten.
De afdeling zou in 1998 de normalisering van de rekeningen moeten beëindi-
gen. Het betreft de vaststelling van de inhoud van de rubrieken en van de regels voorhet registreren van de verrichtingen.
In het eerste trimester van 1998 werd bovendien een werkgroep opgericht die
voorstellen moet uitwerken in verband met de uitwerking van het informaticaluikvan het rekeningstelsel.
In het kader van de hervorming heeft de afdeling ook in verschillende verga-
deringen de administratieve en organisatorische aspecten van de ontvangsten– en deuitgavencyclus onderzocht, inzonderheid de decentralisatie van sommige taken naarde comptabiliteitsdiensten van de departementen, de invoering van nieuwe interneen externe administratieve en boekhoudkundige controles en de ermee gepaardgaande aanpassing van de huidige opdrachten van de Administratie van deThesaurie.
De Afdeling Aanpassing van de van kracht zijnde wet- en reglementaire teksten
heeft, ingevolge het advies van de Raad van State over een eerste, in de loop van1995 voorgelegde tekst, het voorontwerp van wet tot uitvoering van artikel 50, § 2,van de bijzondere wet van 16 januari 1989 betreffende de financiering van deGemeenschappen en de Gewesten aangepast. 
Dat voorontwerp stelt de algemene bepalingen vast die gelden voor de begro-
tingen, de controle op de subsidies en voor de boekhouding van de Gemeenschappenen de Gewesten, alsook op de organisatie van de controle door het Rekenhof.
De afdeling heeft tegelijkertijd een voorontwerp van wet voorbereid dat de
algemene bepalingen die ter uitvoering van voorvermeld artikel 50, § 2, worden geno-men, op de federale overheid van toepassing maakt.
De teksten van de voorontwerpen van wet werden in de plenaire vergadering
van de commissie van 6 november 1997 onderzocht en goedgekeurd. Naar aanleidingvan de behandeling ervan werd onderstreept hoe belangrijk de in die teksten geno-men opties voor het vervolg van de werkzaamheden van de afdeling zijn. 
77 Celle-ci a également poursuivi l’examen des notes de travail remises par les
groupes spécialisés constitués en vue de l’examen des problèmes techniques d’adap-tation des textes dans les différents domaines de la comptabilité publique (11).
(11) 154e Cahier, fasc. Ier, pp. 49 et 51.
78 De afdeling heeft ook verder de werknota’s onderzocht van de gespecialiseer-
de groepen die werden samengesteld met het oog op het onderzoek van de techni-sche problemen inzake de aanpassing van de teksten in de verschillende domeinenvan de openbare comptabiliteit (11).
(11) Zie daaromtrent ook het 154e Boek van Opmerkingen, deel I, pp. 48 en 50.
79 II. – MISSION JURIDICTIONNELLE
La loi du 3 avril 1995 modifiant la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisa-
tion de la Cour et les lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat a remanié la procé-dure suivie par la Cour dans l’exercice de sa mission juridictionnelle vis-à-vis descomptables publics.  Le traitement des dossiers relatifs aux débets se fait actuellementen deux phases successives et distinctes.
L’autorité compétente doit, pour chaque compte d’un comptable présentant un
débet, constituer un dossier pour la Cour.  Dans la première phase, ce dossier doit per-mettre à la Cour de fixer le débet au moyen d’un arrêt administratif.  Dans la secondephase, l’autorité compétente doit, sur la base d’un rapport d’enquête relatif à la respon-sabilité du comptable, soit citer ce dernier à comparaître devant la Cour, soit soumettreà celle-ci sa décision motivée de renoncer à la citation.  Lorsque l’autorité compétentecite le comptable devant la Cour, une procédure publique et contradictoire de naturejuridictionnelle est mise en place.
Les données suivantes concernent la période du 1er juin 1997 au 31 mai 1998.
1. PREMIERE PHASE – ARRET DU COMPTE DE DÉFICIT
La Cour a rendu 53 arrêts administratifs fixant des débets pour un montant
total de 25.918.433 francs.
Ministère Rôle linguistique Rôle linguistique Total général
français néerlandais
Ministère des Affaires 10 125.100 F 26 869.490 F 36 994.590 F
étrangères et du Commerce extérieur
Services du Premier 1 1.000 F 1 1.000 F 
Ministre
Ministère des Finances 3 9.528.403 F 11 14.178.227 F 14 23.706.630 F
Ministère de 1 1.203.268 F 1 1.203.268 F
l’Agriculture
Ministère des Affaires 1 12.945 F 1 12.945 F 
sociales, de la Santépublique et de 
l’Environnement
15 10.857.771 F 38 15.060.662 F 53 25.918.433 F
80 II. – JURISDICTIONELE OPDRACHT
Door de wet van 3 april 1995 tot wijziging van de wet van 29 oktober 1846 op
de inrichting van het Rekenhof en van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabili-teit werd de procedure hervormd die het Rekenhof volgt bij de uitoefening van zijnjurisdictionele opdracht ten aanzien van de openbare rekenplichtigen. De behandelingvan de tekortdossiers geschiedt thans in twee opeenvolgende, van elkaar gescheidenfasen.
tekort vertoont, een dossier voor het Rekenhof samen te stellen. In een eerste fase moetdat dossier het voor het Rekenhof mogelijk maken het tekort door middel van eenadministratief arrest vast te stellen.  In een tweede fase moet de bevoegde overheid, opbasis van een onderzoeksverslag nopens de rekenplichtige aansprakelijkheid, ofwel derekenplichtige dagvaarden voor het Rekenhof, ofwel haar gemotiveerde beslissingwaarin zij afziet van de dagvaarding, aan het Rekenhof overleggen.  In het geval debevoegde overheid de rekenplichtige voor het Rekenhof dagvaardt, wordt een openba-re en tegensprekelijke procedure van jurisdictionele aard ingezet. 
De hiernavolgende gegevens hebben betrekking op de periode van 1 juni 1997
tot 31 mei 1998.
Het Rekenhof wees 53 administratieve arresten waarin tekorten werden vast-
gesteld voor een totaal bedrag van  25.918.433 BEF .
Ministerie Franstalig Nederlandstalig Algemeen totaal
Ministerie van 10 125.100 BEF 26 869.490 BEF 36 994.590 BEF
Buitenlandse Zaken en Buitenlandse Handel
Diensten van de Eerste 1 1.000 BEF 1 1.000 BEF
Minister
Ministerie van Financiën 3 9.528.403 BEF 11 14.178.227 BEF 14 23.706.630 BEFMinisterie van Midden- 1 1.203.268 BEF 1 1.203.268 BEF
Ministerie van Sociale 1 12.945 BEF 1 12.945 BEF
Zaken, Volksgezondheiden Leefmilieu
15 10.857.771 BEF 38 15.060.662 BEF 53 25.918.433 BEF
81 2. DEUXIEME PHASE – DÉTERMINATION DE LA RESPONSABILITÉ DU COMPTABLE
2.1. La Cour a reçu des autorités compétentes 33 décisions de ne pas citer à comparaître pour un 
montant total de 30.254.297 francs et 1.000 marks allemands.
2.1.1. 24 décisions se rapportent à des arrêts administratifs pris avant le 1er juin 1997.
français néerlandais 
Nombre Montant total Nombre Montant total Nombre Montant total 
Ministère des Affaires 4 61.200 F 4 61.200 F
Ministère des Finances 13 1.579.007 F 5 9.126.601 F 18 10.705.608 FMinistère de la Défense 1 18.385.267 F 1 1.000 DEM 2 18.385.267 F
nationale 1.000DEM
18 20.025.474 F 6 9.126.601 F 24 29.152.075 F
1.000 DEM 1.000 DEM
2.1.2. 9 décisions se rapportent à des arrêts administratifs prononcés entre le 1er juin 1997 et
le 31 mai 1998.
Ministère des Affaires 5 34.500 F 5 34.500 F
Services du Premier 1 1.000 F 1 1.000 F
Ministre
Ministère des Finances 3 1.066.722 F 3 1.066.722 F
6 35.500 F 3 1.066.722 F 9 1.102.222 F
La Cour a constaté que les décisions des autorités compétentes de ne pas
poursuivre les comptables ont été motivées par le fait qu’elles considéraient ces der-niers comme fondés à se prévaloir de la force majeure.
En application de l’article 8, 5e alinéa, de la loi du 29 octobre 1846 relative à
l’organisation de la Cour des comptes, les autorités administratives lésées peuvents’abstenir de citer le comptable si le déficit n’excède pas un montant fixé par le Roi à
82 2. TWEEDE FASE – VASTSTELLING VAN DE VERANTWOORDELIJKHEID VAN DE REKEN-
PLICHTIGE
2.1. Het Rekenhof ontving van de bevoegde overheden 33 beslissingen om niet te dagvaarden  voor
een totaal bedrag van 30.254.297 BEF  en 1.000 DEM
2.1.1. 24 beslissingen hebben betrekking op administratieve arresten vóór 1 juni 1997
Ministerie van Buiten- 4 61.200 BEF 4 61.200 BEF
landse Zaken en Buiten-landse Handel
Ministerie van Financiën 13 1.579.007 BEF 5 9.126.601 BEF 18 10.705.608 BEF
Ministerie van 1 18.385.267 BEF 1 1.000 DEM 2 18.385.267 BEF
Landsverdediging 1.000DEM
18 20.025.474 BEF 6 9.126.601 BEF 24 29.152.075 BEF
2.1.2. 9 beslissingen hebben betrekking op administratieve arresten gewezen tussen
1 juni 1997 en 31 mei 1998
Ministerie van Buiten- 5 34.500 BEF 5 34.500 BEF
landse Zaken enBuitenlandse Handel
Minister
Ministerie van Financiën 3 1.066.722 BEF 3 1.066.722 BEF
6 35.500 BEF 3 1.066.722 BEF 9 1.102.222 BEF
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de beslissingen van de bevoegde overhe-
den de rekenplichtige niet te vervolgen, werden gemotiveerd door het bestaan vanovermacht in hoofde van de rekenplichtige.
Bij toepassing van artikel 8, 5e lid, van de wet van 29 oktober 1846 op de
inrichting van het Rekenhof, kan de benadeelde administratieve overheid voortsenkel van de dagvaarding afzien op grond van het feit dat het tekort niet hoger is dan
83 50.000 francs, en vertu de l’arrêté royal du 12 décembre 1995.  Il n’a pas été fait usage
de cette possibilité.
2.2. Un comptable du ministère des Finances a été cité à la suite d’un arrêt administratif fixant un
débet de 9.495.864 francs . La Cour (chambre française) a rendu, le 5 novembre 1997, un arrêt
en appliquant une procédure publique et contradictoire, dans le cadre de laquelle un comptabledu ministère des Finances, cité en remboursement d’un déficit de 1.376.921 francs, a été con-damné à payer 900.000 francs au Trésor.  En s’inspirant des circonstances de l’espèce, la Courn’a, en application de l’article 8, 8e alinéa, de sa loi organique, prononcé qu'une condamnationpartielle.
84 50.000 BEF (bedrag vastgesteld in het koninklijk besluit van 12 december 1995). Van
die mogelijkheid werd geen gebruik gemaakt.
2.2. Een rekenplichtige van het Ministerie van Financiën werd gedagvaard na een administratief
arrest waarbij een tekort van 9.495.864 BEF werd vastgesteld . Het Rekenhof (Franse Kamer)
wees op 5 november 1997 een arrest met toepassing van een openbare en tegensprekelijke pro-cedure, waarbij een rekenplichtige van het Ministerie van Financiën, gedagvaard met het oogop de terugbetaling van een tekort van 1.376.921 BEF,  werd veroordeeld tot het betalen van900.000 BEF aan de Schatkist. In acht genomen de bijzondere omstandigheden van de zaak,heeft het Rekenhof bij toepassing van artikel 8, 8e lid, van zijn inrichtingswet, slechts eengedeeltelijke veroordeling uitgesproken.
85 III. – VISA A VEC RESERVE
EXPOSES PRESENTES PAR LA COUR DES COMPTES CONFORMEMENT A L’ARTICLE 14 DE
comptes prévoit qu’aucune ordonnance de paiement ne peut être acquittée par le Trésorqu’après avoir été munie du visa de la Cour des comptes.  Lorsque la Cour croit ne pasdevoir donner son visa, les motifs de son refus sont examinés en Conseil des ministres.Si les ministres jugent qu’il doit être passé outre au paiement sous leur responsabilité, laCour vise avec réserve.  Dans ce cas, elle rend immédiatement compte de ses motifs auxChambres législatives.
En application de ces dispositions, sept délibérations du Conseil des ministres
ont été transmises à la Cour.  La première est relative à une indemnité transactionnelleaccordée par le ministère de la Défense nationale à un entrepreneur, à titre de dédom-magement du préjudice subi suite au retard apporté à l’exécution d’une transactionantérieure.  Les autres concernent les pensions de retraite d’anciens membres du per-sonnel de la Communauté française (3), de l’Office national des vacances annuel-les (1), de la Régie des bâtiments (1) et de l’ancienne Caisse nationale des pensions desurvie et de retraite (1). La Cour des comptes a refusé de viser les arrêtés d’octroi parcequ’il s’était avéré que, pour différentes raisons, les intéressés avaient été nommés irrégu-lièrement ou parce que la clarté n’a pu être faite à propos de la situation administrativeet pécuniaire précise de l’intéressé pendant une période de sa carrière.
1. Ministère de la Défense nationale : délibération du Conseil des ministres n° 287 du 25 juillet 1997
Afin de clore définitivement les litiges nés dans le cadre d’un marché de tra-
vaux à FLORENNES attribué en décembre 1985 pour 215 millions de francs, l’Etatbelge, au nom et pour le compte des forces armées américaines et de l’OTAN, aversé à l’adjudicataire une indemnité transactionnelle de 96.880.000 francs, sommeforfaitaire et ne portant pas intérêt.
En contrepartie, le cocontractant s’engageait à renoncer à la procédure judi-
ciaire qu’il avait engagée et à n’introduire aucune réclamation concernant le litigeainsi éteint.
Une convention en ce sens a été approuvée le 29 novembre 1991 par la firme
et le 25 janvier 1993 par le ministre de la Défense nationale, lequel a attendu l’accorddes bailleurs de fonds.
Cette convention ne contenait ni délai de paiement, ni clause pénale en cas
d’exécution tardive, ni clause résolutoire dans l’éventualité où les accords qui condi-tionnaient l’engagement de l’Etat n’interviendraient pas dans un délai convenu.
86F-1.193.255 III. – VISUM ONDER VOORBEHOUD
bepaalt dat geen betalingsopdracht door de staatskas mag worden uitgevoerd dan voor-zien van het visum van het Rekenhof.  Wanneer het Rekenhof oordeelt zijn visum temoeten weigeren, worden de redenen van de weigering in de Ministerraad onderzocht.Indien de ministers beslissen dat onder hun verantwoordelijkheid tot betaling moetworden overgegaan, verstrekt het Rekenhof zijn visum onder voorbehoud. HetRekenhof deelt in dit geval dadelijk aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers deredenen van zijn weigering mee.
Met toepassing van die bepaling werden aan het Rekenhof zeven beslissngen
van de Ministerraad voorgelegd. Eén beslissing heeft betrekking op de toekenning vaneen transactionele vergoeding aan een aannemer ter compensatie van het nadeel gele-den wegens de laattijdige uitvoering van een voorheen gesloten dading. De overigebeslissingen hebben betrekking op de rustpensioenen van gewezen personeelsleden vande Franse Gemeenschap (3), van de Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (1), van deRegie der Gebouwen (1) en van de voormalige Rijkskas voor Rust- enOverlevingspensioenen (1). Het Rekenhof heeft geweigerd de toekenningsbesluiten teviseren omdat was gebleken dat de betrokkenen om uiteenlopende redenen onregelma-tig werden benoemd, of omdat er onduidelijkheid was over de precieze administratieveen geldelijke toestand van betrokkene gedurende een periode van zijn loopbaan.
Al die beslissingen hebben aanleiding gegeven tot uiteenzettingen aan de Kamer
van Volksvertegenwoordigers, waarvan hierna een samenvatting volgt.
1. Ministerie van Landsverdediging : beslissing van de Ministerraad nr. 287 van 25 juli 1997
Om een definitief einde te maken aan het geschil naar aanleiding van een
opdracht voor de aanneming van werken in Florennes, die in december 1985 vooreen bedrag van 215 miljoen BEF werd gegund, heeft de Belgische Staat in naam envoor rekening van de Amerikaanse strijdkrachten en de NAVO op grond van eendading aan de aannemer een forfaitaire, niet-rentende vergoeding van 96.880.000BEF toegekend.
Als tegenprestatie verbond de medecontractant zich ertoe af te zien van de
gerechtelijke procedure die hij had ingezet en geen enkele klacht in te dienen in ver-band met het geschil, dat aldus werd beëindigd.
Op 29 november 1991 heeft de firma een overeenkomst in die zin goedge-
keurd. Op 25 januari 1993 gaf ook de Minister van Landsverdediging zijn goedkeu-ring, nadat hij het akkoord van de geldschieters had bekomen.
In die overeenkomst was geen betalingstermijn bepaald noch een strafbeding
in geval van laattijdige uitvoering opgenomen. Evenmin was voorzien in een ontbin-dend beding voor het geval de akkoorden, die de verbintenis van de Staat conditio-neerden, niet binnen een overeengekomen termijn tot stand zouden komen. 
87F-1.193.255 Le paiement a finalement été effectué en deux versements, en octobre et
novembre 1993.
En date du 10 janvier 1995, le cocontractant a introduit une demande en
dédommagement complémentaire, invoquant les délais pris par l’Etat pour approu-ver et exécuter la transaction.
La direction du contentieux du ministère de la Défense nationale a considéré
d’emblée que la requête était fondée et a proposé au ministre d’approuver unedeuxième transaction, par laquelle l’Etat s’engageait à payer 6.329.589 francs, cettesomme portant intérêt à défaut d’un paiement dans les quatre mois de la signaturepar la firme d’une nouvelle convention, le 26 avril 1995.
Dès la confirmation que les crédits nécessaires étaient mis à sa disposition par
les autorités américaines, le ministre de la Défense nationale a approuvé cette tran-saction complémentaire.
La Cour a rejeté l’ordonnance de paiement émise et fait observer qu’entre
l’approbation, par la firme, de la proposition de transaction, en novembre 1991, et sarequête du 10 janvier 1995, aucun acte à portée juridique signifiant à l’Etat que latransaction convenue devait être revue en raison des délais écoulés n’est intervenu,alors même que l’exclusion de tout intérêt était une des conditions constitutives de latransaction.
Tout en reconnaissant qu’une convention ne peut rester indéfiniment inexé-
cutée sous prétexte qu’elle éteint tout litige et ne porte pas intérêt, la Cour a con-sidéré que les délais qui ont été nécessaires à l’Etat pour approuver et exécuter laconvention initiale ne suffisent pas pour conclure à l’évidence des prétentions de lafirme.
Pour l’avenir, la Cour a souhaité que les accords transactionnels déterminent
avec plus de précisions les délais d’exécution des obligations des parties, délais àassortir de clauses pénales appropriées (1).
Le ministre de la Défense nationale a répondu aux observations formulées et
présenté à la Cour une nouvelle ordonnance de paiement (2).
Le ministre de la Défense nationale a souligné que la firme s’était régulière-
ment tenue informée de l’état d’avancement de la procédure et rappelé que la corres-pondance qui avait entouré la signature de la transaction initiale témoignait de lavolonté des deux parties de veiller à une exécution rapide de la convention.
En ce qui concerne le délai qui s’était écoulé entre la date du paiement et la
requête en intérêts moratoires, le ministre a considéré que les circonstances décritesfondaient le droit à un dédommagement.
(1) Lettre du 13 septembre 1995.
(2) Lettre du 12 novembre 1995.
88 De betaling werd uiteindelijk in twee schijven uitgevoerd, in oktober en
november 1993.
Op 10 januari 1995 heeft de medecontractant om een aanvullende schadever-
goeding verzocht ; hij voerde aan dat de Staat te lang had getalmd om de dading goedte keuren en uit te voeren.
De Directie Geschillen van het Ministerie van Landsverdediging was zonder
meer van oordeel dat de eis gegrond was en heeft de minister voorgesteld een tweededading goed te keuren, waarbij de Belgische Staat zich ertoe verbond een bedrag van6.329.589 BEF te betalen, meer de intresten indien dat bedrag niet zou zijn gestortbinnen de vier maanden na de ondertekening van de nieuwe overeenkomst (26 april1995).
De Minister van Landsverdediging heeft die aanvullende dading goedgekeurd
zodra hem werd bevestigd dat de Amerikaanse overheid de nodige middelen terbeschikking stelde.
Het Rekenhof heeft de betalingsordonnantie verworpen.  Tussen het ogenblik
van de goedkeuring door de firma van het dadingsvoorstel in november 1991 en haareis van 10 januari 1995 werd immers geen enkele handeling met juridische draagwijd-te gesteld waarbij aan de Staat werd genotificeerd dat de overeengekomen dadingmoest worden herzien wegens het verstrijken van de termijnen. Het merkte in datverband op dat het niet verschuldigd zijn van intresten één van de voorwaardenvormde die aan de dading ten grondslag lagen.
Het Rekenhof erkende weliswaar dat een overeenkomst niet eindeloos onuit-
gevoerd kan blijven om reden dat ze het geschil beëindigt en geen aanleiding geefttot de betaling van intresten. Het was evenwel van oordeel dat uit het feit dat deStaat tijd nodig had om de initiële overeenkomst goed te keuren en uit te voeren, nietmag worden geconcludeerd dat de aanspraken van de firma gegrond zijn.
Het Rekenhof heeft gevraagd dat in de toekomst de dadingsovereenkomsten
nauwkeuriger zouden aangeven binnen welke termijn de partijen hun verplichtingenmoeten nakomen en dat de niet-naleving van die termijn middels strafbedingen zouworden gesanctioneerd (1).
De Minister van Landsverdediging heeft op die opmerkingen geantwoord en
een nieuwe betalingsordonnantie aan het Rekenhof voorgelegd (2).
De minister heeft benadrukt dat door de firma regelmatig werd geïnformeerd
naar het verloop van de procedure. Hij heeft eraan herinnerd dat uit de briefwisselingdie naar aanleiding van de ondertekening van de initiële dading werd gevoerd, bleekdat de twee partijen de overeenkomst snel wensten uit te voeren.
Wat de termijn betreft die is verlopen tussen de datum van betaling en de eis
tot het bekomen van verwijlintresten, was de minister van oordeel dat de door hembeschreven omstandigheden het recht op schadevergoeding rechtvaardigden.
(1) Brief van 13 september 1995.
(2) Brief van 12 november 1995.
89 Quant à une dénonciation de la convention, le ministre a estimé qu’elle aurait
été inopportune dans le cadre des négociations avec les autorités américaines et queles tribunaux auraient pu accorder un dédommagement bien supérieur à celuiaccepté lors de la première convention.
La Cour n’a pu se rallier à cette argumentation et a rappelé que, faute d’avoir
inséré une clause pénale lors de la transaction initiale, il convenait de se référer audroit commun de la responsabilité contractuelle.
L’absence d’approbation de la transaction par l’Etat ouvrait à la firme la pos-
sibilité de dénoncer l’inexécution de la convention et de réclamer valablement desintérêts moratoires (l’article 1153 du code civil subordonne les intérêts moratoires àla mise en demeure de la partie en défaut).  De même, l’inexécution, par l’Etat, deson obligation de paiement permettait à l’autre partie de demander la résolution dela convention, en application de l’article 1184 du code civil.
La Cour a relevé, d’une part, que l’entrepreneur n’a choisi aucune de ces solu-
tions et, d’autre part, que la convention excluait explicitement les intérêts moratoireset comportait une condition suspensive subordonnant l’engagement de l’Etat àl’accord des autorités américaines et de l’OTAN.
Dans ce contexte, la Cour a considéré qu’il s’indiquait de réserver cette nou-
velle contestation à l’appréciation du pouvoir judiciaire et s’est étonnée de la suiteamiable qui lui a été donnée par l’administration de la Défense nationale, laquelle apermis une révision unilatérale de la transaction initiale (3).
Compte tenu des objections de droit et de fait évoquées, l’indemnisation com-
plémentaire allouée au cocontractant de l’Etat doit être considérée comme une libé-ralité, à laquelle la Cour ne peut accorder son visa.
Considérant la longueur anormale du délai d’exécution de la transaction ini-
tiale conclue afin d’éviter une procédure judiciaire longue et coûteuse et tenantcompte, en outre, de la disponibilité des moyens (compte d’ordre de la Trésorerie etcrédits budgétaires), ainsi que de l’avis favorable de l’Inspection des Finances, leConseil des ministres a pris une délibération priant la Cour de viser avec réserve uneordonnance de paiement pour un montant total de 6.329.589 francs.
En exécution de l’article 14 de sa loi organique du 29 octobre 1846, la Cour a
visé avec réserve l’ordonnance d’un montant de 6.329.589 francs.
2. Ministère des Pensions
2.1. Délibération du Conseil des ministres n° 288 du 7 novembre 1997
A la suite de la suppression de la Caisse nationale des pensions de survie et de
retraite et de la réorganisation de l’Office national des pensions pour travailleurs, unfonctionnaire de la Caisse a été, pendant la période du 16 avril 1987 au29 février 1992, mis à la disposition du ministre de la Fonction publique, en applica-
(3) Lettre du 7 février 1996.N-J 790.972
90 Wel was de minister van mening dat een verbreking van de overeenkomst niet
opportuun zou zijn geweest in het raam van de onderhandelingen met deAmerikaanse overheid en dat de rechtbanken een veel hogere schadevergoedinghadden kunnen toekennen dan deze die bij de eerste overeenkomst werd aanvaard.
Het Rekenhof kon niet met die argumenten instemmen. Het heeft eraan her-
innerd dat het gemeen recht inzake de contractuele aansprakelijkheid van toepassingwas, vermits de initiële dading geen strafbeding bevatte.
Bij het uitblijven van de goedkeuring van de dading door de Staat kon de
firma de niet-uitvoering van de overeenkomst vaststellen en verwijlintresten vorde-ren : artikel 1153 van het Burgerlijk Wetboek stelt immers dat verwijlintresten paskunnen worden gevorderd na een ingebrekestelling van de schuldenaar. Bij het uit-blijven van de betaling kon zij vervolgens de ontbinding van de overeenkomst vorde-ren bij toepassing van artikel 1184 van het Burgerlijk Wetboek. 
Het Rekenhof heeft, enerzijds, opgemerkt dat de aannemer voor geen enkele
van die oplossingen had gekozen, en dat, anderzijds, de overeenkomst expliciet detoekenning van verwijlintresten uitsloot en de verbintenis van de Staat niet afhanke-lijk werd gemaakt van het akkoord van de Amerikaanse overheid en de NAVO.
Het Rekenhof was derhalve van mening dat de rechtbank zich over die nieu-
we betwisting moest uitspreken. Het heeft er zich over verwonderd dat het Ministerievan Landsverdediging een oplossing in der minne had aanvaard waarbij een eenzijdi-ge herziening van de initiële dading mogelijk werd (3).
Op grond van die bezwaren in feite en in rechte moet de aanvullende vergoe-
ding die aan de medecontractant van de Staat wordt toegekend, worden beschouwdals een vrijgevigheid waaraan het Rekenhof zijn visum niet kan verlenen.
Gelet op de abnormaal lange uitvoeringstermijn van de initiële dading die was
aangegaan om een lange en kostelijke gerechtelijke procedure te vermijden, en reke-ning houdend met het feit dat de middelen beschikbaar waren (orderekening van dethesaurie en begrotingskredieten) en met het gunstig advies van de Inspectie vanFinanciën, heeft de Ministerraad een beslissing genomen waarbij het Rekenhof werdverzocht zijn visum onder voorbehoud te verlenen aan een betalingsordonnantie vooreen totaal bedrag van 6.329.589 BEF.
Het Rekenhof heeft zijn visum onder voorbehoud verleend voor de ordon-
nantie van 6.329.589 BEF.
2. Ministerie van Pensioenen
2.1. Beslissing van de Ministerraad nr. 288 van 7 november 1997
Naar aanleiding van de afschaffing van de Rijkskas voor Rust- en
Overlevingspensioenen en de reorganisatie van de Rijksdienst voor Werk-nemerspensioenen, werd een ambtenaar van de Rijkskas gedurende de periodebegrepen tussen 16 april 1987 en 29 februari 1992 ter beschikking gesteld van de 
(3) Brief van 7 februari 1996.
91N - J.790.972 tion de l’arrêté royal du 13 novembre 1967 tendant à assurer une répartition ration-
nelle des agents entre les diverses administrations de l’Etat.
La Cour des comptes a refusé de viser l’arrêté accordant une pension de re-
traite à l’intéressé. Elle est d’avis que l’intéressé n’aurait plus accompli de servicesdurant cette période et aurait été absent de facto. En outre, c’est le ministère del’Intérieur et de la Fonction publique et non l’Office national des pensions, qui auraitdû supporter la rémunération pendant la période litigieuse.
Suivant le Conseil des ministres, l’intéressé est censé avoir été, durant cette
période, détaché auprès du ministère de la Fonction publique, sans être considéré àcet égard comme en faisant partie. Il découle de l’application de l’arrêté royal du13 novembre 1967 qu'il doit être considéré comme étant en activité de service. Aucours de cette période, sa rémunération a été liquidée par l’Office national des pen-sions et les cotisations de pension requises ont été versées.
2.2. Délibérations du Conseil des ministres nos 289, 290, 291, 292 et 293 du 30 janvier 1998
Sans répondre aux arguments formulés par la Cour des comptes pour étayer
son refus de visa, le Conseil des ministres s’est, dans tous ces cas, référé à la jurispru-dence constante du Conseil d’Etat, suivant laquelle un acte administratif créateur dedroits ne peut être retiré par son auteur que dans le délai fixé pour l’introductiond’un recours pour cause d’excès de pouvoir.  La Cour des comptes estime toutefoisque sa mission de contrôle ne peut être compromise par cette jurisprudence duConseil d’Etat.F-1.129.341
F-1.143.251F-1.162.282F-1.543.072F-1.543.073
92 Minister van Openbaar Ambt met toepassing van het koninklijk besluit van 13
november 1967 strekkende tot rationele spreiding van het personeel over de ver-scheidene rijksbesturen.
Het Rekenhof had geweigerd het besluit tot toekenning van een rustpensioen
aan de betrokkene te viseren. Het is immers van oordeel dat betrokkene gedurendedie periode geen diensten meer heeft gepresteerd en de  facto afwezig is geweest.Bovendien had het Ministerie van Binnenlandse Zaken en Ambtenarenzaken en nietde Rijksdienst voor Pensioenen de bezoldiging moeten dragen gedurende de bewusteperiode.
Volgens de Ministerraad wordt betrokkene geacht tijdens deze periode gede-
tacheerd te zijn geweest bij het Ministerie van Ambtenarenzaken, zonder daarbij teworden beschouwd als deel uitmakend van dat ministerie. Uit de toepassing van hetkoninklijk besluit van 13 november 1967 vloeit voort dat betrokkene moet wordenbeschouwd als zijnde in dienstactiviteit.  Tijdens die periode werd de bezoldigingdoor de Rijksdienst voor Pensioenen betaald en werden de vereiste pensioenbijdra-gen gestort.
2.2. Beslissingen van de Ministerraad nrs. 289, 290, 291, 292 en 293 van 30 januari 1998
Zonder te antwoorden op de argumenten die het Rekenhof had geformuleerd
tot staving van de weigering van zijn visum, heeft de Ministerraad in al deze gevallenverwezen naar de constante rechtspraak van de Raad van State luidens welke eenadministratieve rechtscheppende akte door zijn auteur slechts kan worden ingetrok-ken tot bij het verstrijken van de termijn die is bepaald voor het instellen van eenberoep wegens machtsoverschrijding.  Het Rekenhof is evenwel van oordeel dat zijncontroleopdracht door die rechtspraak van de Raad van State niet mag wordenbelemmerd.
93F - 1.129.341F - 1.143.251F - 1.162.282F - 1.543.072F - 1.543.073 IV . – CONTROLE DES RECETTES FISCALES
APERÇU DES ACTIVITES DE CONTRÔLE DE LA COUR
lité de l’administration confrontée, dans ses tâches de mise en œuvre de la législationfiscale, aux critères d’efficacité, d’efficience et d’économie, ainsi qu’au respect de la loiet de l’égalité de traitement des contribuables, sans que soient visées la détection ou lacorrection d’erreurs individuelles.
préalablement le ministre ou le chef de l’administration fiscale concernée des contrôlesprévus. A l’issue des opérations de contrôle, un projet de rapport est présenté à l’admi-nistration pour un premier débat contradictoire. Le rapport élaboré au terme de cedébat est communiqué au ministre des Finances qui a ainsi l’opportunité de répondreaux observations de la Cour. Après cela, la Cour est en mesure d’informer utilement leParlement des résultats de ses contrôles. 
Les contrôles suivants, déjà mentionnés dans le 154e Cahier d’observa-
tions (1), ont été poursuivis au cours de l’année 1997. 
– En ce qui concerne le contrôle de l’assujettissement en matière de T.V.A. et le con-
trôle des transmissions de données entre les différentes administrations fiscales enmatière de T.V.A., les résultats seront prochainement communiqués au ministre.
– Quant à l’évaluation de la procédure de ruling instituée à l’article 345 C.I.R. 1992,
les phases contradictoires seront achevées dans le courant de cette année.
(1) Fascicule Ier, pp. 63-65
94 IV . – CONTROLE OP DE FISCALE ONTVANGSTEN
OVERZICHT VAN DE CONTROLEWERKZAAMHEDEN VAN HET REKENHOF
De algemene controle door het Rekenhof op de verrichtingen met betrekking tot
de vaststelling en de invordering van de door de Staat verkregen rechten, met inbegripvan de fiscale ontvangsten, is sedert 5 mei 1993 uitdrukkelijk in artikel 180 van deGrondwet ingeschreven.
inrichting van het Rekenhof bepaalt dat de uitvoeringsmodaliteiten van die controle ineen protocol worden geregeld.  Dit protocol werd op 22 december 1995 door deMinister van Financiën en de voorzitters van het Rekenhof ondertekend en in hetBelgisch Staatsblad van 31 januari 1996 gepubliceerd.
Het Rekenhof heeft er bij die gelegenheid aan herinnerd dat zijn controle enkel
beoogt de toepassing van de fiscale wetten door de administratie te toetsen aan de crite-ria van doeltreffendheid, doelmatigheid en zuinigheid en toezicht te houden op de cor-recte toepassing van de wetgeving en de gelijke behandeling van de belastingplichtigen.Het is echter geenszins de bedoeling individuele fouten te detecteren of te corrigeren.
In de praktijk licht het Rekenhof de minister of het hoofd van het betrokken fis-
caal bestuur overeenkomstig artikel 5 van het protocol vooraf in over de controles diehet zal uitvoeren.  Eens de controle uitgevoerd, wordt aan de administratie een ont-werp-verslag voorgelegd met het oog op een eerste tegensprekelijk debat.  Het verslagdat na afloop van dat debat wordt opgesteld, wordt aan de Minister van Financiën mee-gedeeld, die op zijn beurt de opmerkingen van het Rekenhof kan beantwoorden.Daarna kan het Rekenhof de Kamer van Volksvertegenwoordigers inlichten over deresultaten van zijn controles.
In de loop van 1997 werden de volgende reeds in het 154e Boek van
Opmerkingen (1) vermelde werkzaamheden voortgezet.
– Met betrekking tot de controle op de BTW-plicht en de controle op de overzending
van gegevens inzake BTW tussen de verschillende administraties worden de resul-taten binnenkort aan de minister meegedeeld.
– Met betrekking tot de evaluatie van de ruling-procedure van artikel 345 van het
Wetboek van Inkomstenbelastingen 1992 wordt de tegensprekelijke fase afgewerktin de loop van dit jaar.
1) Deel I, pp. 62-64.
95 – Les phases contradictoires de l’audit coordonné concernant l’échange des rensei-
gnements entre administrations des Etats membres de l’Union européenne, effec-tué en 1996, ont été achevées dans le courant de l’année 1997. Le “ReportBelgium” et l’ ”Overall Report” ont été communiqués au président de la Chambredes représentants (2) ainsi qu’au ministre des Finances (3), accompagnés de traduc-tions en français et en néerlandais. Une synthèse des résultats de cet audit est repri-se dans un article séparé de ce cahier.
– Dans le cadre du groupe de travail T.V.A., un audit conjoint relatif à la collabora-
tion entre les Etats membres de l’Union européenne visant la lutte contre la fraudeen matière de T.V.A. dans les échanges intracommunautaires a été effectué sousl’égide de la Cour des comptes européenne.
En ce qui concerne le rapport national, les phases contradictoires ont été achevées
dans le courant de l’année 1997. Le rapport a été soumis au ministre desFinances (4).
Le rapport global contenant les résultats du contrôle a été présenté au Comité de
contact des présidents des institutions supérieures de contrôle de l’Unioneuropéenne en vue de sa publication éventuelle dans les Etats membres. Ce Comitéen a pris acte au cours de sa réunion des 29 et 30 octobre 1997.
Une synthèse des résultats de cet audit figure dans un article séparé de ce Cahier.Des délégués de la Cour des comptes de Belgique continueront, à l’avenir, à parti-
ciper aux travaux de ce groupe de travail, qui sera chargé de nouvelles missionsen 1998. Les résultats de celles-ci seront communiqués dans un prochain Cahierd’observations.
– Des délégués de la Cour participent également aux contrôles des ressources propres
de l’Union européenne effectués par la Cour des comptes européenne. Un aperçude ces activités est relaté dans l’Introduction de ce Cahier (p. 38). 
Les audits suivants ont été exécutés en 1997.
– Un audit relatif à l’”Examen et contrôle, partie 1” de l’impôt des personnes physi-
ques.
L’objet de cet audit consiste en une analyse de l’organisation administrative d’éta-
blissement et de contrôle des déclarations à l’impôt des personnes physiques.
Cette analyse comporte, dans une première phase, deux objets distincts mais com-
plémentaires : dans un premier temps, l’organisation administrative relative à l’éta-blissement des déclarations à l’impôt des personnes physiques est examinée dansses fonctions les plus importantes ; dans un second temps, l’on analyse la manièredont le système de documentation fiscale est organisé pour vérifier les déclarationsà l’impôt des personnes physiques. 
(2) Lettres du 27 octobre 1997.
(3) Lettre du 27 octobre 1997.(4) Lettre du 16 avril 1997.
96 – Met betrekking tot de in 1996 uitgevoerde gecoördineerde audit betreffende de uit-
wisseling van gegevens tussen de administraties van de Lid-Staten van de EuropeseUnie werden in 1997 de tegensprekelijke fasen afgewerkt.  Het “Report Belgium”en het “Overall Report” werden samen met een Nederlandse en een Franse ver-taling aan de Voorzitter van de Kamer van Volksvertegenwoordigers (2) en aan deMinister van Financiën (3) meegedeeld.  Een samenvatting van de resultaten vandeze audit is hierna in een apart artikel opgenomen.
– Binnen het kader van de werkgroep-BTW werd onder leiding van de Europese
Rekenkamer een joint audit uitgevoerd met betrekking tot de samenwerking tussende Lid-Staten van de Europese Unie in de strijd tegen de BTW-fraude in het intra-communautaire handelsverkeer.
Met betrekking tot het nationale rapport werden in de loop van het jaar 1997 de
tegensprekelijke fasen afgewerkt.  Het rapport werd aan de Minister van Financiënvoorgelegd (4).
Het globale rapport met de resultaten van de controle werd met het oog op de
eventuele publicatie in de Lid-Staten voorgelegd aan het Contactcomité vanPresidenten van de Hoge Controle-Instellingen van de Europese Unie.  Dit comitéheeft tijdens zijn bijeenkomst van 29 en 30 oktober 1997 van het rapport akte geno-men. 
Een samenvatting van de resultaten van deze audit is eveneens hierna in een apart
artikel opgenomen.
Vertegenwoordigers van het Rekenhof van België zullen in de toekomst blijven
deelnemen aan de werkzaamheden van deze werkgroep, die in 1998 met nieuweopdrachten zal worden belast. De resultaten hiervan zullen in een volgend Boekworden meegedeeld.
– Vertegenwoordigers van het Rekenhof nemen ook deel aan de controles op de
eigen middelen van de Europese Unie, uitgevoerd door de Europese Rekenkamer.Voor een overzicht van de werkzaamheden hieromtrent wordt verwezen naar deInleiding van dit Boek (p. 39).
De volgende audits waren in de loop van 1997 in uitvoering.
– Een audit met betrekking tot “Onderzoek en controle, partim 1” in de personenbe-
lasting.
Die audit beoogt de administratieve organisatie inzake de opmaak en de controle
van de aangiften in de personenbelasting te analyseren.
In een eerste fase zijn er twee onderscheiden maar elkaar aanvullende doelstellin-
gen : eerst worden de belangrijkste functies onderzocht van de administratieveorganisatie bij de opmaak van de aangiften in de personenbelasting ; nadien wordtnagegaan hoe het fiscaal documentatiesysteem wordt georganiseerd met het oog opde controle van de aangiften.
(2) Brieven van 27 oktober 1997.
(3) Brief van 27 oktober 1997.(4) Brief van 16 april 1997.
97 – Un examen relatif aux “Réserves immunisées” de l’impôt des sociétés.
– Un examen relatif aux “Revenus définitivement taxés” de l’impôt des sociétés.
Il s’agit, en l’occurrence, d’examiner la manière dont l’Administration des contribu-
tions directes a effectué son contrôle au cours des années 1994, 1995 et 1996, sur labase de la réglementation antérieure aux modifications de l’arrêté royal du20 décembre 1996.
– Un examen relatif au “Planning de contrôle” de la T.V.A.
Les opérations de contrôle relatives à ces quatre audits, les deux premiers lancés
dès l’année 1996, les deux autres dans le courant de l’année 1997, sont terminées.Les résultats obtenus sont en fin d’analyse au sein des services de la Cour.Conformément à l’article 5 du protocole sur le contrôle des recettes fiscales, ils doi-vent donner lieu avant toute information au Parlement à deux débats contradictoi-res, le premier avec l’administration fiscale concernée et le second avec le ministredes Finances.
Sur la base des constatations opérées par ses services, ainsi que des informations
contenues dans les réponses de l’administration et du ministre, la Cour pourra com-muniquer ses observations finales au Parlement.  Le dépôt des rapports relatifs auxaudits susmentionnés se fera de manière échelonnée.  En principe, tous les rapportsseront déposés au Parlement d’ici la fin de l’année 1998.
– Enfin, l’audit relatif à l’”Examen et contrôle, partie 1” de l’impôt des sociétés a été
entamé en 1997.
Cet examen porte sur la manière dont l’Administration des contributions directes a
géré et contrôlé les déclarations à l’impôt des sociétés éventuellement introduitespour l’année 1995, dans les délais d’imposition fixés aux articles 353 et 354, premieralinéa, C.I.R. 1992.
98 – Een onderzoek met betrekking tot de “Vrijgestelde reserves” in de vennootschaps-
belasting.
– Een onderzoek met betrekking tot de “Definitief Belaste Inkomsten” in de ven-
nootschapsbelasting.
Hierbij wordt onderzocht hoe de Administratie van de Directe Belastingen in de
loop van de jaren 1994, 1995 en 1996 haar controle heeft uitgevoerd op basis van deregelgeving vóór de wijziging ervan bij koninklijk besluit van 20 december 1996.
– Een onderzoek met betrekking tot de “Controleplanning” in de BTW.
De controleverrichtingen met betrekking tot deze vier audits (waarvan er telkens
twee werden aangevat in 1996 en in 1997) werden beëindigd. De diensten van hetRekenhof zullen binnenkort de werkzaamheden met betrekking tot de formuleringvan de controleresultaten afsluiten. Overeenkomstig artikel 5 van het Protocolinzake de controle op de fiscale ontvangsten zullen die resultaten, vóór iedereinformatieverstrekking aan het parlement, het voorwerp uitmaken van twee tegen-sprekelijke procedures, nl. vooreerst met de betrokken fiscale administratie en ver-volgens met de Minister van Financiën.
Aan de hand van zijn eigen vaststellingen en van de in de antwoorden van de admi-
nistratie en van de minister opgenomen informatie, zal het Rekenhof zijn eindcon-clusies aan het parlement kunnen meedelen. De betreffende rapporten zullen ach-tereenvolgens en normaliter vóór eind 1998 aan het parlement worden overgezon-den.
– Ten slotte werd in 1997 de audit aangevat met betrekking tot “Onderzoek en con-
trole, partim 1” in de vennootschapsbelasting.
Dit onderzoek heeft betrekking op de manier waarop de Administratie van de
Directe Belastingen, binnen de aanslagtermijnen bepaald in de artikelen 353en 354, eerste lid, van het Wetboek van Inkomstenbelastingen 1992, de al dan nietingediende aangiften in de vennootschapsbelasting met betrekking tot het aanslag-jaar 1995 heeft beheerd en nagezien.
99 V . – AFFAIRES SOCIALES
– LES AGENCES LOCALES POUR L’EMPLOI (A.L.E.) - ANALYSE DU NOUVEAU SYSTE-
ME (1994 - 1997)
Le nouveau système des agences locales pour l’emploi (A.L.E.), mis en place en
1994, a pour objectif de rapprocher certains chômeurs de longue durée ou “ mini-mexés” du monde du travail, en leur permettant de prester, moyennant indemnisation,certains services qui ne sont pas assurés par les circuits de travail réguliers.  Le systèmerepose essentiellement sur des agences instituées dans chaque commune sous un statutparticulier et qui œuvrent en collaboration avec l’Office national de l’Emploi (ONEm).  
Le système A.L.E. a démarré plus lentement que prévu, de nombreuses com-
munes importantes ayant au départ hésité à créer une agence dans leur ressort.  A pré-sent, la plupart des communes disposent d’une agence locale, de telle sorte que le nom-bre d’heures prestées par les chômeurs dans ce réseau est en hausse.
Une augmentation substantielle du volume d’activités pourrait encore être obte-
nue à bref délai, si le fonctionnement du système s’améliorait dans les communes lesmoins performantes, qui sont souvent aussi les plus peuplées.  Dans certains cas, lagestion de l’agence locale pourrait être dynamisée.  Dans d’autres cas de situationsocio-économique difficile, des actions pourraient être conduites en vue de mieuxrépartir l’offre de travail des chômeurs et stimuler la demande des utilisateurs.
Le coût du système A.L.E. pour les finances publiques n’est pas négligeable
mais il importe de l’apprécier en fonction des objectifs poursuivis.
Enfin, vu son rôle central, l’ONEm se trouve investi d’une responsabilité toute
particulière dans l’amélioration du système.  Dans cette perspective, l’organisme devraitveiller à généraliser ses contrôles et renforcer le suivi du système, de manière à promou-voir la gestion du réseau, tout en veillant à ce qu’il n’empiète en aucun cas sur les cir-cuits de travail réguliers.
1. Présentation générale
Parmi les programmes fédéraux destinés à promouvoir l’emploi, le nouveau
système des agences locales pour l’emploi (A.L.E.) (1) s’adresse, depuis octobre1994, aux chômeurs complets indemnisés de longue durée et, accessoirement, auxchômeurs complets bénéficiaires du minimum de moyens d’existence (“minimex”).
(1) Base juridique des A.L.E. : article 8 de l’arrêté-loi du 28 décembre 1944 concernant la
sécurité sociale des travailleurs, inséré par l’article 73, 2°, de la loi du 30 mars 1994 portant des dispo-sitions sociales; articles 79 et 79bis de l’arrêté royal du 25 novembre 1991 relatif au chômage. F-1.259.273
100 V . – SOCIALE ZAKEN
– DE PLAATSELIJKE WERKGELEGENHEIDSAGENTSCHAPPEN (PWA) – ANALYSE VAN
HET NIEUWE SYSTEEM (1994-1997)
Het nieuwe systeem van de plaatselijke werkgelegenheidsagentschappen (PWA)
dat in 1994 werd ingevoerd, heeft tot doel sommige langdurig werklozen of “bestaans-minimumtrekkers” meer voeling te geven met de arbeidsmarkt. Dat wordt bereikt doorhen toe te laten tegen vergoeding sommige diensten te presteren die niet door de regel-matige arbeidscircuits worden verzekerd. Het systeem is hoofdzakelijk gebaseerd opagentschappen met een bijzonder statuut die in iedere gemeente worden opgericht endie optreden in samenwerking met de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RvA).
Het PWA-systeem kwam trager dan verwacht op gang daar heel wat belangrijke
gemeenten aarzelden om een agentschap in hun ambtsgebied op te richten. De meestegemeenten beschikken thans echter over een plaatselijk agentschap zodat het aantaldoor werklozen gepresteerde uren in dat stelsel stijgt.
Binnen korte termijn zou het activiteitenvolume nog aanzienlijk kunnen stijgen
indien de werking van het systeem in de minst goed presterende gemeenten, die vaakook de dichtstbevolkte zijn, zou worden verbeterd. In sommige gevallen zou het PWAook dynamischer kunnen worden beheerd. In andere gevallen, waar de socio-economi-sche toestand slecht is, zouden acties kunnen worden ondernomen om het werkaanbodvoor de werklozen beter te verdelen en de vraag van de gebruikers te stimuleren.
Het PWA-systeem brengt aanzienlijke kosten mee voor de overheidsfinanciën.
Het dient evenwel te worden beoordeeld in het licht van de beoogde doelstellingen.
Gelet op zijn centrale rol is de RvA heel in het bijzonder verantwoordelijk voor
de verbetering van het systeem. In dat perspectief zou de instelling moeten zorgen vooreen veralgemening van zijn controles en voor een strakkere opvolging van het systeemom het beheer ervan te bevorderen en erop toe te zien dat het zich niet uitbreidt tenkoste van de regelmatige arbeidscircuits.
1. Algemene voorstelling
Het nieuwe systeem van de plaatselijke werkgelegenheidsagentschappen
(PWA’s) (1) maakt deel uit van de federale programma’s tot bevordering van dewerkgelegenheid. Het richt zich sedert oktober 1994 tot de volledig uitkeringsgerech-tigde langdurig werklozen en, in tweede instantie, tot de volledig werklozen die hetbestaansminimum genieten (“minimex”).
(1) Juridische grondslag van de PWA’s : artikel 8 van de besluitwet van 28 decem-
ber 1944 betreffende de sociale zekerheid der werknemers, ingevoegd door artikel 73, 2°, van de wetvan 30 maart 1994 houdende sociale bepalingen ; artikelen 79 en 79bis van het koninklijk besluit van25 november 1991 houdende de werkloosheidsreglementering. F–1.259.273
101 Dans leur forme actuelle, les A.L.E. poursuivent un double objectif : 
– offrir, aux chômeurs les plus vulnérables, une occupation leur permettant de
reprendre contact avec le monde du travail, tout en augmentant leurs revenus et enaméliorant leur statut (2) ;
– rencontrer différents besoins de services de personnes physiques ou morales non
commerciales, qui ne sont pas assurés par les circuits réguliers du travail, et provo-quer indirectement une certaine régularisation du travail frauduleux (3).
La mise en place du système postule la création, au sein de chaque commune
ou groupe de communes, d’une A.L.E. constituée sous la forme d’une associationsans but lucratif.  Celle-ci est composée paritairement de membres désignés parl’ensemble du conseil communal et de membres représentant les organisations quisiègent au Conseil national du travail.  Les agences sont chargées, en collaborationavec l’Office national de l’Emploi (ONEm), de l’organisation et du contrôle des acti-vités non rencontrées par les circuits réguliers du travail.  Le rôle principal des agen-ces consiste à mettre en contact les chômeurs et les utilisateurs de services, aprèsavoir déterminé les activités autorisées et fixé les montants horaires à réclamer auxutilisateurs.
Le paiement des prestations des chômeurs se fait au moyen de chèques que
les utilisateurs de services ont achetés auprès d’une société émettrice, pour un prixvariant entre 200 et 300 francs.  Les chômeurs reçoivent un chèque par heure prestée.Ils obtiennent le remboursement des chèques reçus, à concurrence d’un montant for-faitaire unitaire de 150 francs, en les présentant aux organismes qui assurent déjà lepaiement de leurs allocations ordinaires (syndicats, caisse publique auxiliaire, ouencore C.P.A.S. pour les bénéficiaires du minimex).  Les organismes payeurs retour-nent ensuite les chèques à la société émettrice, de manière à récupérer les sommesversées aux chômeurs, majorées d’un forfait par chèque, à titre de frais administratifs.A la réception des chèques, la société émettrice verse 20% de la valeur résiduelle (4)des titres aux A.L.E., pour couvrir leurs frais administratifs et financer leurs initiati-ves pour l’emploi ou la formation de chômeurs inscrits. Enfin, la société émettriceverse le solde de la valeur des chèques à  l’ONEm, sous déduction de ses propres frais(5).
La Cour a procédé, en 1996 et 1997, à une analyse générale du fonctionne-
ment du nouveau système des Agences locales pour l’emploi de 1994 à la fin de 1996.
(2) Les chômeurs accomplissant suffisamment d’heures de travail dans le système A.L.E.
échappent à l’exclusion du droit aux allocations pour chômage anormalement long et sont dispensésdu maintien de l’inscription comme demandeur d’emploi.  Ils ne sont pas astreints au pointagebimensuel, ni tenus d’accepter un emploi réputé convenable qui leur serait proposé, lors d’une con-vention conclue dans le cadre du plan d’accompagnement des chômeurs.
(3) Les secteurs d’activités réservés aux A.L.E. sont généralement touchés par le phé-
nomène du travail au noir ; une certaine régularisation de la situation est attendue à raison de l’inter-vention des agences dans ces secteurs. 
(4) Prix initial du chèque moins remboursement de 150 francs et du forfait versés aux
organismes payeurs. 
(5) Voir le schéma en fin d’article.
102 In hun huidige vorm streven de PWA’s een dubbel doel na : 
– de meest kwetsbare werklozen een tewerkstelling bieden die hen in staat stelt terug
voeling te krijgen met het bedrijfsleven, en, tegelijkertijd, hun inkomsten doen stij-gen en hun statuut verbeteren (2) ;
– tegemoet komen aan verschillende noden inzake diensten van natuurlijke of niet-
commerciële rechtspersonen, die niet worden verzekerd door de reguliere arbeids-markt, en onrechtstreeks een zekere regularisatie van het zwartwerk teweegbren-gen (3).
Voor de invoering van het systeem moet binnen iedere gemeente of groep van
gemeenten een PWA worden opgericht in de vorm van een vereniging zonder winst-oogmerk. Die is paritair samengesteld uit leden die worden aangewezen door degemeenteraad en leden die de organisaties vertegenwoordigen die in de NationaleArbeidsraad zetelen. De agentschappen moeten in samenwerking met de RvA activi-teiten organiseren en controleren waaraan door de reguliere arbeidsmarkt niet wordttegemoet gekomen. De voornaamste rol van de agentschappen bestaat in het metelkaar in contact brengen van de werklozen en de dienstengebruikers na te hebbenbepaald welke activiteiten zijn toegelaten en na het uurtarief dat aan de gebruikersmoet worden gevraagd, te hebben vastgesteld.
De prestaties van de werklozen worden betaald via cheques die de diensten-
gebruikers bij een uitgiftebedrijf hebben aangekocht voor een bedrag dat varieerttussen 200 en 300 BEF. De werklozen ontvangen één cheque per gewerkt uur. Deontvangen cheques worden hen bij afgifte aan de instellingen die reeds instaan voorde uitbetaling van hun gewone uitkeringen (vakverenigingen, Hulpkas voor werk-loosheidsuitkeringen of het OCMW voor de werklozen die het bestaansminimumtrekken), terugbetaald tegen een forfaitair bedrag van 150 BEF per uur. De bet-alingsinstellingen sturen de cheques vervolgens terug aan de uitgiftemaatschappijen.Die betalen de aan de werklozen uitbetaalde bedragen terug, vermeerderd met eenforfaitair bedrag per cheque voor de administratiekosten. Bij ontvangst van de che-ques stort de uitgiftemaatschappij 20% van de restwaarde (4) van de effecten aan dePWA’s om hun administratiekosten te dekken en om hun initiatieven inzake tewerk-stelling of vorming voor ingeschreven werklozen te financieren. Tot slot stort de uit-giftemaatschappij het saldo van de waarde van de cheques aan de RvA na aftrek vanhaar eigen kosten (5) .
Het Rekenhof heeft in 1996 en 1997 een algemene analyse gemaakt van de
werking van het nieuwe systeem van de Plaatselijke Werkgelegenheidsagentschappenvan 1994 tot eind 1996.
(2) De werklozen die voldoende uren in het PWA-systeem presteren, ontsnappen aan de
uitsluiting uit het recht op werkloosheidsvergoeding voor abnormaal lange werkloosheid en wordenvrijgesteld van het behoud van hun inschrijving als werkzoekende. Ze moeten zich niet tweeweke-lijks aanbieden om te stempelen en moeten geen als passend beschouwde betrekking aannemen diezou worden aangeboden naar aanleiding van een overeenkomst gesloten in het raam van het bege-leidingsplan voor werklozen.
(3) De voor de PWA’s voorbehouden activiteitensectoren zijn meestal die sectoren waar-
in veel zwartwerk gebeurt; in verhouding tot het optreden van de agentschappen in die sectorenwordt verwacht dat die toestand zich in zekere mate zal regulariseren. 
(4) Initiële prijs van de cheque na aftrek van de terugbetaling van 150 BEF en het forfai-
tair bedrag die aan de uitbetalingsinstellingen worden uitbetaald.
(5) Zie het schema op het einde van dit artikel.
103 Elle a fait part des résultats de ses investigations à la ministre de
l’Emploi et du Travail, également ministre de tutelle de l’ONEm (6).  En l’absence deréponse de sa part, son Collège a rappelé ce dossier à son attention (7) et lui a adres-sé (8) une version actualisée de ses travaux, tenant compte de l’évolution du systèmeA.L.E. en 1997.  Les conclusions de cette analyse actualisée sont exposées ci-après.
2. Réalisations
2.1. Le volume général d’activités
Le nouveau système des A.L.E. a en fait connu un démarrage relativement
lent.  Tant en 1994 qu’en 1995, le niveau d’activités attendu n’a pu être atteint.  Cettesituation est principalement due à l’installation très tardive d’agences dans certainesagglomérations importantes.  La situation est cependant en voie de normalisation,comme l’indique le tableau suivant.
Evolution du nombre d’A.L.E. actives
Nombre d’agences ouvertes 
Situation au Flandre Wallonie Bruxelles Belgique
31 décembre 1995 148 243 11 402
(48%) (93%) (58%) (68%)
31 décembre 1996 233 257 17 507
(76%) (98%) (89%) (86%)
31 décembre 1997 260 258 19 537
(85%) (99%) (100%) (91%)
Objectif 308 262 19 589
(nombre total de communes) (100%) (100%) (100%) (100%)Source : ONEm, statistiques A.L.E.
Fin 1997, une cinquantaine de communes seulement ne disposait pas encore
d’une A.L.E..  Parmi celles-ci, on relève un certain nombre de communes de la régiongantoise, ainsi que plusieurs communes situées à proximité de la frontière linguisti-que.
Quant à l’activité des agences, elle peut s’apprécier en fonction du nombre
d’heures prestées par les chômeurs inscrits.  Le tableau ci-dessous indique l’évolutiondu nombre d’heures total, au cours des années passées.
(6) Lettre du 9 juillet 1997. 
(7) Lettre du 17 décembre 1997.(8) Lettre du 23 juillet 1998.
104 Het heeft de resultaten van zijn onderzoek aan de Minister van
Tewerkstelling en Arbeid meegedeeld, voogdijminister van de RvA (6). Bij ontsten-tenis van een antwoord herinnerde zijn college aan dit dossier (7) en zond het haar,rekening houdend met de evolutie van het PWA-systeem in 1997, een geactualiseer-de versie van zijn werkzaamheden toe (8). Hierna worden de conclusies uiteengezet.
2. Verwezenlijkingen
2.1. Algemeen volume van de activiteiten
Het opstarten van het nieuwe PWA-systeem verliep in feite tamelijk lang-
zaam. Noch in 1994, noch in 1995 werd het verwachte activiteitenniveau bereikt.Zulks was hoofdzakelijk het gevolg van de heel laattijdige oprichting van agentschap-pen in sommige belangrijke agglomeraties. Zoals uit de hiernavolgende tabel blijkt,normaliseert de toestand zich echter geleidelijk.
Evolutie van het aantal actieve PWA’s
Aantal geopende agentschappen
Toestand op Vlaanderen Wallonië Brussel België
31 december 1995 148 243 11 402
31 december 1996 233 257 17 507
31 december 1997 260 258 19 537
Oogmerk 308 262 19 589
(totaal aantal gemeenten) (100%) (100%) (100%) (100%)Bron : RvA, Statistieken PWA
Eind 1997 beschikten slechts een vijftigtal gemeenten nog niet over een PWA.
Het gaat o.m. over een aantal gemeenten in de regio Gent en verschillende gemeen-ten in de buurt van de taalgrens.
De activiteit van de agentschappen kan worden beoordeeld op basis van het
aantal door de ingeschreven werklozen gepresteerde uren. Onderstaande tabelschetst de evolutie van het totaal aantal uren in de afgelopen jaren :
(6) Brief van 9 juli 1997.
(7) Brief van 17 december 1997.(8) Brief van 23 juli 1998.
105 Nombre d’heures prestées par les chômeurs dans le nouveau système A.L.E.
Année Prévisions Réalisations Taux de réalisation
(I) (II) (I / II)
1994 3.000.000 1.000 0%1995 5.000.000 2.817.000 56%1996 6.000.000 5.893.000 98%1997 8.500.000 8.115.000 95%
1998 12.000.000
Source : ONEm, données au 31/12/1997.
Au 31 décembre 1997, quelque 16,8 millions d’heures ont finalement pu être
prestées au total, par des chômeurs et des minimexés, dans le nouveau régime desA.L.E. Le volume fourni par les “minimexés” est cependant resté marginal, s’établis-sant à moins de 400.000 heures.
La progression des résultats enregistrée ne doit toutefois pas occulter le fait
que ceux-ci restent modestes au regard des potentialités théoriques du système.  Onpourrait estimer ces dernières en fonction du nombre de chômeurs concernés (quidépasse les 200.000 unités) et du nombre maximal d’heures pouvant être prestées parchacun (45 heures par mois et parfois davantage).  On obtiendrait ainsi un total théo-rique de plus de 100 millions d’heures par an, fort éloigné des résultats actuels.
2.2. Les types d’activités
Seules certaines activités non rencontrées par les circuits réguliers du travail
peuvent être accomplies dans le système A.L.E. Le principe de base est celui de lasubsidiarité.  En ce sens, toute concurrence aux secteurs économiques traditionnelsest prohibée.
Ainsi, les activités qui peuvent être effectuées au profit de personnes physi-
ques comprennent exclusivement l’aide de nature ménagère, la surveillance oul’accompagnement de malades ou d’enfants, l’aide à l’accomplissement de formalitésadministratives et, enfin, l’aide au petit entretien de jardin (services dits “de proxi-mité”).
Les activités autorisées au profit de personnes morales (autorités locales, asso-
ciations non commerciales, établissements d’enseignement, mais aussi exploitationsagricoles et horticoles) sont en général moins bien définies, le principe de base denon-concurrence aux circuits de travail réguliers restant toutefois d’application.
La ventilation des chèques vendus aux particuliers laisse apparaître que 53%
d’entre eux sont des chèques spécifiques pour “l’aide à domicile de nature ménagè-re”. Le reste des chèques (43%) est constitué essentiellement de chèques polyvalents,permettant indifféremment plusieurs types d’activités.  Les autres activités autorisées
106 Aantal uren door de werklozen in het nieuwe PWA-systeem gepresteerd
Jaar Ramingen Verwezenlijkingen Gerealiseerd percentage
Bron : RvA,  gegevens op 31/12/1997 
Tot 31 december 1997 presteerden de werklozen en bestaansminimumgerech-
tigden in het nieuwe PWA-systeem uiteindelijk in het totaal 16,8 miljoen uren. Hetaandeel van de bestaansminimumgerechtigden bleef hierbij marginaal, nl. minderdan 400.000 uren.
Niettegenstaande de vooruitgang in de resultaten moet worden onderstreept
dat die bescheiden blijft in vergelijking met het theoretisch potentieel van het sys-teem. Dat zou op basis van het aantal betrokken werklozen (dat meer dan 200.000bedraagt) en van het aantal uren dat iedere werkloze kan presteren (45 uren permaand en soms meer) kunnen worden geraamd op een theoretisch totaalbedrag vanmeer dan 100 miljoen uren per jaar, wat nog veraf ligt van de huidige resultaten. 
2.2. Soorten activiteiten
In het PWA-systeem mogen enkel die activiteiten worden uitgeoefend waar-
aan de reguliere arbeidsmarkt niet tegemoet komt. Basisprincipe is de subsidiariteit.In die zin is iedere concurrentie met de traditionele economische sectoren dus verbo-den.
De activiteiten die ten voordele van natuurlijke personen mogen worden uit-
gevoerd, omvatten aldus uitsluitend thuishulp met huishoudelijk karakter, hulp voorbewaking of begeleiding van kinderen of zieken, hulp voor het verrichten van admi-nistratieve formaliteiten en tot slot hulp voor het klein tuinonderhoud (zogenaamde“dienstverlening in de directe omgeving”).
De toegelaten activiteiten ten gunste van rechtspersonen (plaatselijke overhe-
den, niet-commerciële verenigingen, onderwijsinstellingen, maar ook landbouw- entuinbouwexploitaties) zijn over het algemeen minder goed gedefinieerd, maar tochblijft het basisbeginsel dat concurrentie met de reguliere arbeidsmarkt moet wordenvermeden van toepassing.
Uit de uitsplitsing van de aan particulieren verkochte cheques blijkt dat 53%
ervan specifieke cheques zijn voor “thuishulp met huishoudelijk karakter”. De overi-ge cheques zijn hoofdzakelijk polyvalente cheques (43%) waarmee zonder onder-scheid verschillende soorten activiteiten kunnen worden betaald. De overige toegela-
107 ne rencontrent que peu de succès, du moins sur le plan quantitatif, en particulier
“l’aide à l’accomplissement de formalités administratives”.
2.3. Les utilisateurs de services 
Plus de 97.000 utilisateurs (personnes physiques principalement, personnes
morales et A.L.E. elles-mêmes) ont déjà eu recours au système A.L.E. pour obtenirdivers services.
Le tableau suivant indique la répartition de la vente de chèques entre les dif-
férentes catégories d’utilisateurs :
Catégories d’utilisateurs % des chèques vendus
Personnes physiques  :   80
– chèques nominatifs (9) (63)
– chèques non nominatifs (17)
Personnes morales 20
Source : Société émettrice Multiservice Chèques s.a., Tableau de bord A.L.E.,
situation au 23/02/1998.
Sur la base du volume de chèques vendus, qui correspond approximativement
au nombre d’heures prestées par les chômeurs, les personnes physiques demeurentdonc les utilisateurs majoritaires du système A.L.E. Parmi les personnes morales, lesassociations sans but lucratif sont les utilisatrices les plus importantes, avec près de10 % des chèques.
2.4. Les chômeurs prestataires de services
Les chômeurs concernés par le système A.L.E. peuvent se répartir en plu-
sieurs catégories et sous-catégories complexes, qui se chevauchent dans certains cas.On peut ainsi distinguer : 
1. les chômeurs qui doivent être inscrits d’office à une A.L.E., c’est-à-dire les chô-
meurs de longue durée, âgés de moins de 50 ans ;
2. les chômeurs qui, parmi ceux à inscrire d’office, peuvent l’être concrètement, en
raison de l’existence d’une A.L.E. dans leur commune ;
3. les chômeurs qui, parmi ceux susceptibles d’être inscrits d’office, l’ont été effective-
ment ;
(9) Les chèques nominatifs mentionnent en fait le nom de l’utilisateur, principalement en
vue de lui permettre de revendiquer les réductions d’impôts prévues.
108 ten activiteiten oogsten slechts weinig succes, althans in kwantiteit, in het bijzonder
de “hulp voor het verrichten van administratieve formaliteiten”.
2.3. Dienstengebruikers
Meer dan 97.000 gebruikers (hoofdzakelijk natuurlijke personen, rechtsperso-
nen en PWA’s zelf (9) ) hebben reeds voor verschillende diensten een beroep gedaanop het PWA-systeem.
De volgende tabel splitst de verkoop van cheques uit over de verschillende
categorieën van gebruikers :
Categorieën van gebruikers % van de verkochte cheques 
Natuurlijke personen 80
– cheques op naam (9) :  (63)
– cheques aan toonder :  (17)
Rechtspersonen :   20
Bron : Uitgiftemaatschappij Multiservice Cheques nv, controlebord PWA,
toestand op 23/02/1998.
Uit het volume van verkochte cheques, dat bij benadering overeenstemt met
het aantal door de werklozen gepresteerde uren, blijkt dat de natuurlijke personenhet meest gebruik maken van het PWA-systeem. Onder de rechtspersonen zijn deverenigingen zonder winstoogmerk de belangrijkste gebruikers met nagenoeg 10%van de cheques.
2.4. Werklozen-dienstenverstrekkers
De werklozen die in het PWA-systeem actief zijn, kunnen in verschillende
ingewikkelde categorieën en subcategorieën, die elkaar soms overlappen, wordeningedeeld. Zo worden onderscheiden :
1. de werklozen die ambtshalve moeten worden ingeschreven in een PWA, d.w.z. de
langdurig werklozen die jonger zijn dan 50 jaar ;
2. de werklozen van de categorie ambtshalve in te schrijven personen, waarvoor zulks
werkelijk kan gebeuren omdat er een PWA in hun gemeente bestaat ;
3. de werklozen van de categorie ambtshalve in te schrijven personen die werkelijk
werden ingeschreven ;
(9) De cheques op naam vermelden in feite de naam van de gebruiker, hoofdzakelijk om
hem in staat te stellen de voorziene belastingverminderingen te eisen. 
109 4. les chômeurs qui, parmi ceux inscrits d’office effectivement, ont adhéré volontaire-
ment au système et bénéficient de ce fait d’une priorité dans l’attribution dutravail ;
5. les chômeurs non concernés par les mesures d’inscription d’office mais qui ont
adhéré volontairement au système (y compris les bénéficiaires du minimum demoyens d’existence).
Le tableau suivant montre la répartition des chômeurs entre ces différentes
catégories pour l’ensemble du pays et par région, pour le mois de décembre 1997.  Ilindique également la répartition des chômeurs qui ont été actifs dans le système,durant le mois considéré (c’est-à-dire ceux qui ont presté au moins une heure dans lecourant du mois).
Chômeurs concernés par le système A.L.E.
Situation en décembre 1997
Catégories de chômeurs  Flandre Wallonie Bruxelles Belgique
1. Chômeurs à inscrire d’office, en théorie 76.816 105.215 28.498 210.529
(36%) (50%) (14%) (100%)
2. Chômeurs à inscrire d’office, en pratique 64.037 104.152 28.498 196.687
(disponibilité d’une A.L.E.) (33%) (53%) (14%) (100%)
3. Chômeurs inscrits d’office 55.630 64.228 8.763 128.621
(43%) (50%) (7%) (100%)
4. Chômeurs inscrits d’office et prioritaires 36.204 53.761 3.783 93.748
(volontaires) (39%) (57%) (4%) (100%)
5. Chômeurs non susceptibles d’être inscrits 3.502 6.494 856 10.852
d’office mais volontaires (y compris (32%) (60%) (8%) (100%)minimexés)
6. Total des chômeurs inscrits 39.706 60.255 4.639 104.600
volontaires (catégories 4 et 5) (38%) (58%) (4%) (100%)
7. Chômeurs actifs au cours du dernier mois  14.183 11.811 1.241 27.235
(52%) (43%) (5%) (100%)
Source : ONEm, Direction statistiques et publications – mars 1998.
Les différences de répartition constatées entre, d’une part, les chômeurs à ins-
crire d’office (classe 1) et, d’autre part, les chômeurs susceptibles d’être effectivementinscrits (classe 2) confirment bien que l’ouverture des agences locales ne s’est pasopérée uniformément à travers le pays.  Ces écarts sont appelés cependant à dispa-raître au fur et à mesure de l’ouverture des dernières agences (10).
(10) Voir le tableau au point 2.1.
110 4. de werklozen van de ambtshalve werkelijk ingeschreven personen die zich vrijwil-
lig bij het systeem hebben aangesloten en zodoende voorrang krijgen bij de toe-kenning van het werk ;
5. de werklozen waarvoor de maatregelen inzake ambtshalve inschrijving niet gelden
maar die zich vrijwillig bij het systeem hebben aangesloten (met inbegrip van debestaansminimumgerechtigden).
De hiernavolgende tabel geeft voor de maand december 1997 en voor het
gehele land en per gewest de verdeling van de werklozen over die verschillende cate-gorieën weer. Hij vermeldt ook de verdeling van de werklozen die in het systeemactief zijn geweest gedurende de betrokken maand (d.w.z. de werklozen die minstenseen uur in de loop van die maand hebben gepresteerd).
Voor het PWA in aanmerking komende werklozen
Toestand in december 1997
Categorieën werklozen Vlaanderen Wallonië Brussel België
1. Ambtshalve in te schrijven werklozen, 76.816 105.215 28.498 210.529
in theorie (36%) (50%) (14%) (100%)
2. Ambtshalve in te schrijven werklozen, in de 64.037 104.152 28.498 196.687
praktijk (beschikbaarheid van een PWA ) (33%) (53%) (14%) (100%)
3. Ambtshalve ingeschreven werklozen 55.630 64.228 8.763 128.621
4. Ambtshalve ingeschreven  en prioritaire  36.204 53.761 3.783 93.748
werklozen (vrijwilligers) (39%) (57%) (4%) (100%)
5. Werklozen die niet ambtshalve moesten worden 3.502 6.494 856 10.852
ingeschreven maar die zich vrijwillig hebben (32%) (60%) (8%) (100%) opgegeven (met inbegrip van de bestaansminimumgerechtigden)
6. Totaal van de vrijwillig ingeschreven 39.706 60.255 4.639 104.600
werklozen (categorieën 4 en 5) (38%) (58%) (4%) (100%)
7. Werklozen die in de afgelopen maand 14.183 11.811 1.241 27.235
actief waren (52%) (43%) (5%) (100%) 
Bron : RvA, directie statistieken en publicaties - maart 1998.
De verschillen in de verdeling tussen, enerzijds, de ambtshalve in te schrijven
werklozen (klasse 1) en, anderzijds, de werklozen die effectief kunnen worden inge-schreven (klasse 2), bevestigen dat de plaatselijk agentschappen niet op een eenvor-mige wijze over het ganse land werden geopend. Die verschillen zullen echter ver-dwijnen naargelang de laatste agentschappen worden geopend (10).
(10) Zie de tabel onder punt 2.1.
111 En outre, la proportion des chômeurs effectivement inscrits d’office (classes 1
et 3) révèle des politiques d’inscription différenciées selon les régions. Au total, bienque l’inscription dans une A.L.E. soit obligatoire pour les chômeurs de longue durée,âgés de moins de 50 ans, seuls 65 % d’entre eux sont effectivement inscrits pourl’ensemble du pays.  Il est vrai que le volume d’activités a été de toute façon insuffi-sant pour permettre à tous les chômeurs inscrits volontairement de travailler, ce quirendait donc inutile l’inscription forcée des autres chômeurs.
Il apparaît également que si le Sud du pays compte le plus de chômeurs con-
cernés par le système (classe 1) et le plus de chômeurs qui adhèrent volontairementau système (classe 6), c’est le Nord du pays, par contre, qui enregistre le plus grandnombre de chômeurs actifs (classe 7). Cet état de fait traduirait une demande, pourdes services de type A.L.E., plus élevée dans le Nord du pays.  Quant au Centre dupays, il se singularise par un très faible taux d’adhésion des chômeurs au système(classe 6).
En définitive, sur les 210.529 chômeurs à qui s’adressait le système à l’époque
(à l’exclusion des “minimexés”) (classe 1), seuls 27.235 chômeurs (dont un millier de“minimexés”) ont été actifs durant le mois considéré (classe 7), soit en fin de compteun pourcentage très modeste de moins de 13%.
Parmi les 22.500 demandeurs d’emploi “minimexés” recensés alors, 17 % seu-
lement étaient inscrits dans une agence locale pour l’emploi. Pour ceux-ci, le tauxd’activité pour le mois considéré n’a pas dépassé 25%, ce qui représente moins de1.000 personnes.
Enfin, 104.600 chômeurs ont été inscrits dans une A.L.E. sur une base volon-
taire (classe 6).  Les 27.235 qui ont été actifs parmi eux (classe 7), ont presté quelque770.000 heures pour le mois considéré, soit une moyenne appréciable de l’ordre de 28heures par chômeur actif, le maximum autorisé étant de 45 heures par mois.  Par con-tre, si l’on rapporte les heures prestées au nombre total de chômeurs concernés, actifsou non, on obtient la moyenne médiocre d’environ 3,5 heures par chômeur.
Ces différentes analyses font finalement ressortir un niveau d’activités qui,
sans être négligeable, pourrait certainement être amélioré.  Un examen de la situ-ation, commune par commune, permet de confirmer cette première conclusion.
2.5. Les différentes A.L.E.
Les 589 communes belges, qui disposent ou non d’une A.L.E., ont été classées
ci-après en fonction de leurs performances respectives, telles que constatées pour lemois de décembre 1997.  Deux classements ont été opérés : le premier, sur la base dunombre moyen d’heures A.L.E. par habitant et le second, sur la base du nombremoyen d’heures A.L.E. par chômeur concerné.  Les communes classées par ordredécroissant de rendement ont ensuite été réparties en cinq catégories égales de 118communes chacune, sauf la dernière qui en comporte 117.  Il en résulte les deuxtableaux suivants.
112 Het aandeel van de effectief ambtshalve ingeschreven werklozen (klassen 1 en
3) toont bovendien aan dat er naargelang van het gewest een ander inschrijvingsbe-leid wordt gevolgd. Hoewel de langdurig werklozen van minder dan 50 jaar zich ver-plicht moeten laten inschrijven in een PWA, is in totaal, voor heel het land, slechts65% ervan effectief ingeschreven. Het activiteitenvolume was weliswaar hoe dan ookontoereikend om alle vrijwillig ingeschreven werklozen te kunnen laten werken,zodat de gedwongen inschrijving van de overige werklozen bijgevolg nutteloos leek.
Het zuiden van het land telt de meeste werklozen die voor het systeem in aan-
merking komen (klasse 1) en de meeste werklozen die vrijwillig bij het systeem aan-sluiten (klasse 6), maar het blijkt dat het noorden van het land daarentegen hetgrootste aantal actieve werklozen telt (klasse 7). Die feitelijke toestand zou aangevendat er in het noorden van het land meer vraag bestaat naar diensten van het PWA-type. Het centrum van het land wordt gekenmerkt door een heel laag percentage vaninschrijvingen van werklozen in het systeem (klasse 6).
Van de 210.529 werklozen waarvoor het systeem bij de oprichting was
bedoeld (met uitsluiting van de bestaansminimumgerechtigden) (klasse 1) warenslechts 28.235 werklozen (waaronder een duizendtal “bestaansminimumgerechtig-den”) actief gedurende de betrokken maand (klasse 7), hetzij een heel bescheidenpercentage van minder dan 13%.
Van de toen 22.500 werkzoekenden “met een bestaansminimum” was slechts
17% ingeschreven in een plaatselijk werkgelegenheidsagentschap. Hun activiteits-graad ligt voor de betrokken maand niet hoger dan 25%, wat minder dan 1000 perso-nen betekent.
Tot slot werden 104.600 werklozen op vrijwillige basis (klasse 6) in een PWA
ingeschreven. De 27.235 actieven daarvan (klasse 7) hebben nagenoeg 770.000 urenvoor de betrokken maand gepresteerd ; dat komt neer op een opmerkelijk gemiddel-de van 28 uren per actieve werkloze, terwijl 45 uur het toegelaten maximum is. Alshet aantal gepresteerde uren wordt vergeleken met het totaal aantal betrokken al danniet actieve werklozen wordt een middelmatige score van nagenoeg 3,5 uur per werk-loze bereikt.
Uit die verschillende analyses blijkt tot slot een niet te verwaarlozen activitei-
tenniveau dat zeker nog kan worden verbeterd. Een onderzoek van de toestand in deverschillende gemeenten bevestigt die eerste conclusie.
2.5. De verschillende PWA’s
De 589 Belgische gemeenten die al dan niet over een PWA beschikken, wer-
den hierna gerangschikt op basis van hun respectieve prestaties die in de maanddecember 1997 werden vastgesteld. Er werden twee klassementen gemaakt : het eer-ste op basis van het gemiddeld aantal PWA-uren per inwoner en het tweede op basisvan het gemiddeld aantal PWA-uren per betrokken werkloze. De in afnemende volg-orde van rendement geklasseerde gemeenten werden vervolgens in vijf gelijke cate-gorieën van 188 gemeenten opgedeeld, behalve de laatste die er 117 telt. Dat gaf devolgende twee tabellen als resultaat.
113 Classement des 589 communes en fonction
du nombre d’heures A.L.E. par habitant
Décembre  1997 Rendement –
Catégories de communes - classement Nombre moyen Nombre moyen Nombre moyen par ordre décroissant en fonction du d’habitants par d’heures d’heures A.L.E.rendement par habitant A.L.E. prestées par par habitant 
A.L.E.
Catégorie de la 1ère à la 118e commune 
(1.232.573 habitants) 10.446 1.976 0,19Catégorie de la 119e à la 236e commune(1.594.129 habitants) 13.510 1.589 0,12Catégorie de la 237e à la 354e commune(1.965.775 habitants) 16.659 1.367 0,08Catégorie de la 355e à la 472e commune (2 362 587 habitants) 20.022 1.096 0,05Catégorie de la 473e à la 589e commune
(2.948.557 habitants) 25.201 536 0,02
Classement des 589 communes en fonction
du nombre d’heures A.L.E. par chômeur
Catégories de communes - classement Nombre moyen Nombre moyen Nombre moyenpar ordre décroissant en fonction du  de chômeurs d’heures d’heures A.L.E. rendement par chômeur concernés par prestées par par chômeur 
A.L.E. A.L.E. concerné
Catégorie de la 1e à la 118e commune 
(12.776 chômeurs A.L.E) 108 1.411 13,06Catégorie de la 119e à la 236e commune(21.454 chômeurs A.L.E.) 182  1.389 7,63Catégorie de la 237e à la 354e commune (29.235 chômeurs A.L.E.) 248 1.307 5,27 Catégorie de la 355e à la 472e commune(47.107 chômeurs A.L.E.) 399 1.307 3,28 Catégorie de la 473e à la 589e commune
(114.729 chômeurs A.L.E.) 981 1.155 1,18  
Il ressort de ces tableaux une grande disparité entre agences, même si l’on fait
abstraction du groupe de communes les moins performantes, qui comprend la cin-quantaine ne disposant pas encore d’une agence.  Ainsi, que l’on prenne en compte lerendement par habitant ou par chômeur, l’on s’aperçoit que les communes du pre-mier groupe sont près de quatre fois plus performantes que les communes du quatriè-me groupe (11).
(11) D’autres comparaisons font percevoir des possibilités d’augmentation des niveaux
d’activités : ainsi, en janvier 1998, 20,6% des chômeurs inscrits à une A.L.E. ont presté au moins uneheure, mais ce pourcentage oscille entre 4,5 et 91,1% selon les communes.  Comme il a été préciséplus haut, les 28 heures prestées mensuellement par chômeur actif ne représentent que 3,5 heurespar chômeur concerné, actif ou non.
114 Klassement van de 589 gemeenten op basis van het 
aantal PWA-uren per inwoner
December  1997 Rendement –
Categorieën van gemeenten – klassement Gemiddeld Gemiddeld Gemiddeldin afnemende volgorde van rendement aantal inwoners aantal aantal PWA -per inwoner per PWA gepresteerde uren per
uren per PWA inwoner
Categorie van de 1ste tot de 118e 
gemeente (1 232 573 inwoners) 10 446  1 976 0,19Categorie van de 119e tot de 236e gemeente (1 594 129 inwoners) 13 510 1 589 0,12Categorie van de 237e tot de 354e gemeente (1 965 775 inwoners) 16 659 1 367 0,08Categorie van de 355e tot de 472e gemeente (2 362 587 inwoners) 20 022 1 096 0,05  Categorie van de 473e tot de 589e 
gemeente (2 948 557 inwoners) 25 201 536 0,02  
Klassement van de 589 gemeenten op basis van het
aantal PWA-uren per werkloze
Categorieën van gemeenten – klassement Gemiddeld Gemiddeld Gemiddeld in afnemende volgorde van rendement aantal aantal aantal PWA-per werkloze werklozen per gepresteerde uren per
PWA uren per PWA werkloze
gemeente (12 776 werklozen PWA) 108 1 411 13,06  Categorie van de 119e tot de 236e gemeente (21 454 werklozen PWA) 182 1 389 7,63  Categorie van de 237e tot de 354e gemeente (29 235 werklozen PWA) 248 1 307 5,27  Categorie van de 355e tot de 472e gemeente (47 107 werklozen PWA) 399 1 307 3,28  Categorie van de 473e tot de 589e 
gemeente (114 729 werklozen PWA) 981 1 155 1,18  
Uit die tabellen blijkt een grote discrepantie tussen de agentschappen ook al
wordt geen rekening gehouden met de groep van de minst goed presterende gemeen-ten, nl. de vijftig gemeenten die nog niet over een agentschap beschikken. Ongeachtof het rendement per inwoner of per werkloze in aanmerking wordt genomen, blijktaldus dat de gemeenten van de eerste groep nagenoeg vier keer beter presteren dande gemeenten van de vierde groep (11) .
(11) Uit andere vergelijkingen blijken mogelijkheden om de activiteitenniveaus op te
schroeven : zo hebben 20,6% van de in een PWA ingeschreven werklozen in januari 1998 minstenseen uur gepresteerd, maar dat percentage schommelt tussen 4,5 en 91,1% volgens de gemeenten.Zoals hierboven wordt gepreciseerd, vertegenwoordigen de 28 maandelijks per actieve werklozegepresteerde uren slechts 3,5 uur per al dan niet actieve werkloze.
115 Il apparaît par ailleurs que les A.L.E. les moins performantes sont établies
dans les communes les plus populeuses ou comptant le plus de chômeurs.
L’augmentation du niveau d’activités dans les communes les moins réceptives
au système devrait donc être recherchée rapidement, en agissant en principe simul-tanément sur l’offre et la demande de travail, mais en distinguant deux situations.
Ainsi, certaines communes souffrent certainement d’un handicap largement
imputable à leur situation socio-économique défavorable, se traduisant par un tauxde chômage élevé et une offre de travail excédentaire pour l’A.L.E. En l’occurrence,on pourrait veiller à mieux répartir l’offre de travail des chômeurs, par exemple enrappelant aux chômeurs intéressés qu’ils disposent de la faculté de s’inscrire égale-ment dans les A.L.E. des communes limitrophes.  On pourrait également améliorer laqualité de cette offre, en appliquant judicieusement les nouvelles dispositions quiimposent aux agences de réserver une partie de leur budget à la formation des chô-meurs inscrits.  Enfin, la demande des utilisateurs pourrait être stimulée, notammenten maintenant le prix d’achat du chèque A.L.E. à son plancher (soit 200 francs).
Dans d’autres communes, par contre, les résultats quantitatifs décevants peu-
vent s’expliquer par le manque de dynamisme de l’A.L.E. elle-même.  Dans ce cas,une gestion plus volontariste des agences concernées permettrait assurément d’amé-liorer les résultats, si elle était conjuguée à des actions de promotion, tant auprès desutilisateurs que des chômeurs, insistant entre autres sur les avantages parfois sous-estimés du système : déductions fiscales pour les utilisateurs, compléments de revenunet et amélioration de statut pour les chômeurs.
Certes, quels que soient les efforts qui seront consentis, il ne semble pas que le
volume de travail puisse atteindre un niveau suffisant pour offrir à tous les chômeursconcernés des possibilités de travail à concurrence du maximum autorisé de 45 heurespar mois.  Il n’en reste pas moins que des possibilités substantielles d’augmentationexistent, étant donné le très faible niveau d’activités d’un bon nombre d’agences.
A ce propos, le nombre d’heures prestées par habitant de la commune consti-
tue un indicateur fiable permettant d’identifier les communes où le rendement pour-rait être augmenté.  Ainsi, en supposant que l’ensemble des A.L.E. atteignent leniveau de performance des 118 meilleures (0,19 heure par habitant), ce qui paraîtêtre un objectif raisonnable, le nombre total d’heures prestées dans ce régime seraitmultiplié par 2,5.  Dans cette hypothèse, le nombre d’heures prestées mensuellementpar chômeur serait de l’ordre de 8,5 heures.
116 Bovendien blijken de minst goed presterende PWA’s zich in de dichtstbevolk-
te gemeenten of in de gemeenten met het grootste aantal werklozen te situeren.
Er zou dus snel moeten worden gestreefd naar een stijging van het activitei-
tenniveau in de gemeenten die het minst voor het systeem openstaan. Daarvoor zouin principe zowel iets aan het aanbod alsook aan de vraag naar werk moeten wordengedaan, maar met een onderscheid tussen twee toestanden.
Sommige gemeenten kampen zeker met een ernstige handicap door hun
ongunstige socio-economische toestand die zich concretiseert in een hoge werkloos-heid en een overaanbod aan werkwilligen voor het PWA. In casu zou ervoor kunnenworden gezorgd dat het aanbod van werkwillige werklozen beter wordt gespreid,door de geïnteresseerde werklozen er bijvoorbeeld op te wijzen dat ze zich ook kun-nen laten inschrijven in de PWA’s van de aangrenzende gemeenten. Ook de kwaliteitvan dat aanbod zou kunnen worden verbeterd door een adekwate toepassing van denieuwe bepalingen die de agentschappen ertoe verplichten een deel van hun budgetvoor te behouden voor de vorming van de ingeschreven werklozen. Tot slot zou devraag bij de gebruikers kunnen worden gestimuleerd, inzonderheid door de aankoop-prijs voor de PWA-cheque te handhaven op zijn bodembedrag (nl. 200 BEF).
In andere gemeenten kunnen de tegenvallende kwantitatieve resultaten daar-
entegen worden verklaard door het gebrek aan dynamiek van het PWA zelf. In datgeval zouden de resultaten zeker kunnen worden verbeterd door een meer volunta-ristisch beheer van de betrokken agentschappen. Aldus zou kunnen worden gedachtaan promotieacties, zowel bij de gebruikers als de werklozen, waarin onder andere deklemtoon wordt gelegd op de soms onderschatte voordelen van het systeem : belas-tingaftrek voor de gebruikers, aanvullend netto-inkomen en verbetering van het sta-tuut voor de werklozen. 
Ongeacht de mogelijk te leveren inspanningen lijkt het arbeidsvolume welis-
waar niet een voldoende hoog niveau te kunnen bereiken om aan alle betrokkenwerklozen de mogelijkheid te bieden ten belope van  de maximum toegelaten 45 uurper maand te werken. Zulks neemt niet weg dat er toch aanzienlijke mogelijkhedentot verbetering bestaan, gelet op het heel lage activiteitenniveau van een aantalagentschappen.
Het aantal gewerkte uren per inwoner van de gemeente vormt in dat opzicht
een betrouwbare indicator om de gemeenten te kunnen identificeren waar het rende-ment zou kunnen worden verbeterd. In de veronderstelling dat alle PWA’s het pres-tatieniveau van de 118 beste zouden bereiken (0,19 uur per inwoner), wat een redelij-ke doelstelling lijkt, zou het totaal aantal in dit stelsel gepresteerde uren met 2,5 wor-den vermenigvuldigd. In die veronderstelling zou elke werkloze maandelijks 8,5 urenpresteren. 
117 3. Aspects financiers
3.1. L’encadrement administratif fourni par l’ONEm
L’ONEm assure et finance l’encadrement administratif nécessaire aux diffé-
rentes A.L.E. L’organisme perçoit à cet effet des contributions du Fonds d’attribu-tion à la Sécurité sociale, institué auprès du ministère des Finances et alimenté par unprélèvement sur les recettes de T.V.A. (12).  Le montant de la dotation est fixé cha-que année, par un arrêté royal délibéré en Conseil des ministres : les transferts àl’ONEm se sont ainsi élevés à 400 millions de francs en 1994 et, ensuite, à 900 mil-lions de francs chaque année. 
695 agents contractuels sont prévus au cadre pour mener à bien ce projet.  Vu
son démarrage assez lent, l’ONEm n’a pas procédé à tous les engagements dans lesdélais prévus.
Le tableau suivant retrace l’évolution de ces recrutements.
Encadrement administratif des A.L.E. (en équivalents temps plein)
Flandre Wallonie Bruxelles Belgique Taux 
d’occupation 
du cadre
Engagements au 142 238 19 399 (57%)
31/12/1995Engagements au 211 258 31 500 (72%) 31/12/1996Engagements au 255 273 39 567  (82%)
31/12/1997
CADRE n.c. (13) n.c. n.c. 695
Sources : ONEm, statistiques A.L.E.
La situation n’est pas encore normalisée.  Le nombre effectif de contractuels
engagés à la date du 31 décembre 1997 s’élève à 567 unités seulement, ce qui laissevacants quelque 120 emplois prévus au cadre.
Par ailleurs, les agents recrutés ont été répartis entre les différentes agences
sur la base du nombre de chômeurs concernés par le système A.L.E. dans leur res-sort, avec un minimum d’un agent par agence.  Il est prévu, par la suite, de réaffecterles agents en fonction des volumes d’activités réels.  Sur la base de ce dernier critère,il subsiste actuellement une grande disparité entre les différentes A.L.E.
(12) Article 89, §2 de la loi du 21 décembre 1994, portant des dispositions sociales et diver-
ses, modifié par l’article 5, §3, de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la Sécurité socia-le.
(13) Information non connue. 
118 1193. Financiële aspecten
3.1. Administratieve begeleiding door de RvA
De RvA verzekert en financiert de nodige administratieve begeleiding voor
de verschillende PWA’s. De instelling ontvangt daartoe bijdragen van hetToewijzingsfonds aan de Sociale Zekerheid dat bij het Ministerie van Financiën werdingesteld en wordt gestijfd door een afneming van de BTW-ontvangsten (12). Hetbedrag van de dotatie wordt jaarlijks vastgesteld bij een in Ministerraad overlegdkoninklijk besluit : de overdrachten naar de RvA bedroegen aldus 400 miljoen BEFin 1994 en vervolgens jaarlijks 900 miljoen BEF. 
Er zijn in de personeelsformatie 695 contractuele personeelsleden gepland
om dat project uit te voeren. Wegens de trage start voerde de RvA niet alle aanwer-vingen binnen de geplande termijnen uit.
De hiernavolgende tabel schetst de evolutie van de aanwervingen.
Administratieve omkadering van de PWA’s (in voltijdse equivalenten)
Vlaanderen Wallonië Brussel België Bezettings-
graad van 
de formatie
Aanwervingen op 142 238 19 399 (57%)  
31/12/1995 Aanwervingen op 211 258 31 500 (72%)  31/12/1996 Aanwervingen op 255 273 39 567 (82%)  
31/12/1997 
FORMATIE onbek. (13) onbek. onbek. 695
Bron : RvA, statistieken PWA.
De toestand is nog niet genormaliseerd : op 31 december 1997 werden 567
contractuele personeelsleden effectief aangeworven zodat nog nagenoeg 120 betrek-kingen vacant blijven.
De aangeworven personeelsleden werden bovendien over de verschillende
PWA’s verdeeld op basis van het aantal werklozen dat in hun bevoegdheidsgebiedvoor het PWA-systeem in aanmerking komt, met een minimum van één personeels-lid per PWA. Het is de bedoeling de personeelsleden vervolgens op basis van de wer-kelijke activiteitenvolumes opnieuw toe te wijzen. Op basis van dat laatste criteriumbestaat er thans een grote ongelijkheid tussen de verschillende PWA’s.
(12) Artikel 89, § 2, van de wet van 21 december 1994 houdende sociale en diverse bepa-
lingen, gewijzigd door artikel 5, § 3, van de wet van 26 juli 1996 houdende modernisering van desociale zekerheid.
(13) Deze informatie is onbekend.  3.2. Les recettes et dépenses gérées par l’ONEm
Toutes les recettes et dépenses du système A.L.E. ne transitent pas par
l’ONEm.  Néanmoins, celui-ci reçoit des fonds importants, destinés à couvrir une par-tie significative des frais de fonctionnement du système.  
L’Office bénéficie notamment de contributions en provenance du Fonds
d’attribution à la Sécurité sociale et du produit des prélèvements sur les chèquesA.L.E. (14).  Ces recettes lui permettent principalement de supporter le coût du per-sonnel administratif détaché dans les agences (en ce compris une contribution de100.000 francs par an et par contractuel détaché), les primes d’assurance-accidentssouscrites au profit des chômeurs actifs en A.L.E., ainsi que divers frais administratifspropres à l’organisme lui-même.
Les tableaux ci-après retracent l’évolution des recettes et des dépenses
du système A.L.E., qui ont transité par l’ONEm, de 1994 à 1997.
Recettes A.L.E. perçues par l’ONEm
(en francs)
1994 1995 1996 1997 Total
Intervention du 400.000.000 900.000.000 900.000.000 900.000.000 3.100.000.000
Prélèvements sur – 90.000.000 235.000.000 360.000.000 685.000.000 
chèques
Intérêts sur dépôts – 30.000 500.000 1.300.000 1.830.000
Récupération  de – – 5.200.000 10.700.000 15.900.000  
frais de fonctionnement
Divers – 1.000.000 – – 1.000.000
Total 400.000.000 991.030.000 1.140.700.000 1.272.000.000 3.803.730.000
(14) Voir point 1 : le système A.L.E. attribue à l’ONEm le solde des chèques A.L.E. qui
subsiste après indemnisation des autres intervenants. Le montant reçu est d’autant plus importantque la valeur nominale des chèques est élevée. 
120 3.2. Door de RvA beheerde ontvangsten en uitgaven
Niet alle ontvangsten en uitgaven van het PWA-systeem gebeuren langs de
RvA. Toch ontvangt die instelling heel wat middelen die een aanzienlijk deel van dewerkingskosten van het systeem moeten dekken.
Het betreft inzonderheid bijdragen van het Toewijzingsfonds aan de Sociale
Zekerheid en de opbrengst van de afnemingen op de PWA-cheques (14). Met dieontvangsten kan hij hoofdzakelijk de kosten dekken van het administratief personeeldat naar de agentschappen is gedetacheerd (met inbegrip van een bijdrage van100.000 BEF per jaar en per gedetacheerd contractueel personeelslid), de premiesvan de ongevallenverzekering voor de werklozen die in een PWA worden tewerkge-steld, en ook de verschillende administratiekosten die eigen zijn aan de instelling zelf.
In de hiernavolgende tabellen wordt de evolutie geschetst van de ont-
vangsten en uitgaven van het PWA-systeem die tussen 1994 en 1997 via de RvA ver-liepen.
Door de RvA geïnde PWA-ontvangsten
(in BEF)
1994 1995 1996 1997 Totaal
Tegemoetkoming van 400.000.000 900.000.000 900.000.000 900.000.000 3.100.000.000
het Toewijzingsfonds    
Afhoudingen van – 90.000.000 235.000.000 360.000.000 685.000.000 
cheques 
Intrest op deposito’s – 30.000 500.000 1.300.000 1.830.000Recuperatie van – – 5.200.000 10.700.000 15.900.000
werkingskosten
Varia – 1.000.000 – – 1.000.000
Totaal 400.000.000 991.030.000 1.140.700.000 1.272.000.000 3.803.730.000  
(14) Het PWA-systeem kent aan de RvA het saldo van de PWA-cheques toe dat overblijft
na de vergoeding van de andere partijen. Het bedrag dat de RvA aldus ontvangt, is des te belangrij-ker naarmate de nominale waarde van de cheques hoger ligt (zie daaromtrent eveneens punt 1. hier-boven).
121 Dépenses A.L.E. effectuées par l’ONEm
Avances organismes 1.600.000 135.400.000 56.000.000 36.000.000 229.000.000
de paiement 
Frais de personnel 19.500.000 323.000.000 510.100.000 622.300.000 1.474.900.000
Achat de biens 800.000 200.000 100.000 500.000 1.600.000
durables 
Achat de biens non 4.100.000 22.800.000 13.600.000 17.400.000 57.900.000
durables
Frais administratifs – – 44.700.000 52.900.000 97.600.000
et divers
Prime assurance – 16.100.000 25.200.000 68.000.000 109.300.000
accidents du travail
Total 26.000.000 497.500.000 649.700.000 797.100.000 1.970.300.000
Résultats A.L.E. enregistrés par l’ONEm
Recettes 400.000.000 991.000.000 1.140.700.000 1.272.000.000 3.803.700.000Dépenses 26.000.000 497.500.000 649.700.000 797.100.000 1.970.300.000Différence
(Résultat de l’année) 374.000.000 493.500.000 491.000.000 474.900.000 1.833.400.000  
Résultat cumulé 
réel 374.000.000 867.500.000 1.358.500.000 1.833.400.000 1.833.400.000
Transferts – – – 800.000.000 – 500.000.000 –1.300.000.000
Résultat cumulé net 374.000.000 867.500.000 558.500.000 533.400.000 533.400.000
Source des trois tableaux : ONEm, comptes 1994, 1995, 1996 et documents budgétaires 1997 (montants arrondis).
122 Door de RvA uitgevoerde PWA-uitgaven
(in BEF)
Voorschotten 1.600.000 135.400.000 56.000.000 36.000.000 229.000.000
uitbetalings-instellingen  
Personeelskosten 19.500.000 323.000.000 510.100.000 622.300.000 1.474.900.000Aankoop van 800.000 200.000 100.000 500.000 1.600.000  
duurzame goederen 
Aankoop van niet- 4.100.000 22.800.000 13.600.000 17.400.000 57.900.000
duurzame goederen
Administratieve en – – 44.700.000 52.900.000 97.600.000   
diverse kosten
Premie verzekering – 16.100.000 25.200.000 68.000.000 109.300.000
arbeidsongevallen 
Totaal 26.000.000 497.500.000 649.700.000 797.100.000 1.970.300.000
Door de RvA geboekte PWA-resultaten
(in BEF)
Ontvangsten 400.000.000 991.000.000 1.140.700.000 1.272.000.000 3.803.700.000Uitgaven 26.000.000 497.500.000 649.700.000 797.100.000 1.970.300.000Verschil 
(resultaat van het jaar) 374.000.000 493.500.000 491.000.000 474.900.000 1.833.400.000
Gecumuleerd werkelijk 
resultaat 374.000.000 867.500.000 1.358.500.000 1.833.400.000 1.833.400.000
Transferten – –- – 800.000.000 – 500.000.000 –1.300.000.000
Gecumuleerd nettoresultaat 374.000.000 867.500.000 558.500.000 533.400.000 533.400.000 
Bron van de drie tabellen : RvA, rekeningen 1994, 1995, 1996 en begrotingsdocumenten 1997 (afgeronde bedra-
gen).
123 Quelle que soit l’année considérée, les dépenses de fonctionnement du systè-
me A.L.E. ont été nettement inférieures aux prévisions. Cette situation tient essen-tiellement à l’étalement du recrutement des agents contractuels par l’ONEm, en rai-son des lenteurs de démarrage du projet. L’organisme a néanmoins perçu, du Fondsd’attribution, des contributions calculées pour couvrir le coût de tous les postes detravail prévus au cadre.
Au total, depuis la mise en place du système, les dépenses se sont élevées seu-
lement à environ la moitié des recettes.  Il en est résulté une accumulation de réser-ves importantes.
Dans le cadre du contrôle budgétaire de l’année 1996, le Conseil des ministres
a décidé d’affecter une partie des réserves acquises dans le régime A.L.E., soit 800millions de francs, au financement du secteur Chômage de la Sécurité sociale.L’ONEm a réalisé ce transfert, en ses livres, dans le courant de 1996, l’arrêté royald’autorisation n’ayant toutefois été pris qu’au début de 1997 (15).
Pour 1997, le Fonds d’attribution est encore intervenu au profit du système
A.L.E. à concurrence de 900 millions de francs,  Ce montant apparaît excessif à undouble titre.  D’une part, les besoins de financement du système pour 1997 restaientlimités ; d’autre part, d’importantes réserves disponibles subsistaient.  L’exercice 1997a ainsi dégagé un surplus de l’ordre de 475 millions de francs, ce qui devrait permet-tre un nouveau transfert de 500 millions de francs vers le secteur Chômage de laSécurité sociale (16), tout en conservant encore plus de 500 millions de francs deréserves.
Pour 1998, les dernières estimations laissent apparaître un nouveau boni
d’environ 200 millions de francs, qui serait affecté au secteur Chômage de la Sécuritésociale (17).
3.3. Le coût du système A.L.E. pour les finances publiques fédérales
Au départ des données qui précèdent, il est possible d’évaluer le coût du
système A.L.E. pour les finances publiques et, plus particulièrement, le coût par chè-que émis (c’est à dire le coût pour une heure de prestations effectuées dans le systè-me).
3.3.1. Les dépenses de fonctionnement
Le total des dépenses exposées par l’ONEm, de 1994 à 1997, au titre des frais
de fonctionnement du système A.L.E., s’élève à 1.970,3 millions de francs (voir point3.2.).  Ces dépenses ont été couvertes par des recettes propres (prélèvements sur chè-ques) à concurrence de 685 millions de francs (18).  La part des frais de fonctionne-ment restant à la charge des finances publiques peut donc être estimée à 1.285 mil-lions de francs.
(15) Arrêté royal du 21 janvier 1997 portant certaines mesures relatives au financement de
la sécurité sociale en exécution de l’article 3, 6 § 1er, 4, de la loi du 26 juillet 1996 visant à réaliser lesconditions budgétaires de la participation de la Belgique à l’Union économique et monétaireeuropéenne.
(16) Article 31 du projet de loi portant des dispositions budgétaires et diverses, Doc. parl.,
Ch. repr., sess. 1997-1998, n° 1585/1.
(17) Projet de loi portant des dispositions budgétaires et diverses précité.(18) Les recettes accessoires ont été négligées.
124 Ongeacht het beschouwde jaar, lagen de werkingsuitgaven van het PWA-sys-
teem heel wat lager dan de verwachtingen. Dat is hoofdzakelijk te wijten aan de,wegens de trage start van het project, gespreide aanwerving van de contractuele per-soneelsleden door de RvA. Niettemin heeft de instelling  van het toewijzingsfonds debijdragen tot dekking van de kosten verbonden aan alle in de formatie geplandebetrekkingen, ontvangen.
Sedert de invoering van het systeem bedroegen de uitgaven maar ongeveer de
helft van de ontvangsten. Daardoor werden aanzienlijke reserves gevormd.
De Ministerraad besliste in het raam van de begrotingscontrole voor 1996 een
deel van de reserves van het PWA-stelsel, namelijk 800 miljoen BEF, te bestemmenvoor de financiering van de sector werkloosheid van de sociale zekerheid. De RvAvoerde die overdracht in de loop van 1996 in zijn boekhouding uit. Het koninklijkmachtigingsbesluit werd echter pas begin 1997 genomen (15).
Voor 1997 is het toewijzingsfonds nog ten belope van 900 miljoen tussengeko-
men ten voordele van het PWA-systeem. Dat bedrag lijkt in twee opzichten overdre-ven. Enerzijds bleven de financieringsbehoeften van het systeem voor 1997 beperkt.Anderzijds bleven er nog aanzienlijke reserves voorhanden. Het begrotingsjaar 1997sloot aldus af met een overschot van 475 miljoen BEF. Dat maakt een nieuwe over-dracht van 500 miljoen BEF naar de sector werkloosheid van de sociale zekerheidmogelijk (16). De overblijvende reserves belopen dan nog meer dan 500 mil-joen BEF.
Voor 1998 blijkt uit de laatste ramingen een nieuw batig saldo van nagenoeg
200 miljoen BEF. Dat zou worden bestemd voor de sector werkloosheid van de socia-le zekerheid (17).
3.3. Kosten van het PWA-systeem voor de federale overheidsfinanciën
De voormelde gegevens laten toe de kosten van het PWA-systeem voor de
overheidsfinanciën te ramen, en meer in het bijzonder de kosten per uitgeschrevencheque (d.w.z. de kosten voor één uur prestaties in het systeem).
3.3.1. Werkingsuitgaven
De RvA gaf tussen 1994 en 1997 in totaal 1.970,3 miljoen BEF uit voor de
werkingskosten van het PWA-systeem (zie punt 3.2.). Die uitgaven werden gedektdoor eigen ontvangsten (afhoudingen op cheques) ten belope van685 miljoen BEF (18) zodat het aandeel van de werkingskosten ten laste van de over-heidsfinanciën op 1.285 miljoen BEF kan worden geraamd.
(15) Koninklijk besluit van 24 januari 1997 houdende bepaalde maatregelen betreffende
de financiering van de sociale zekerheid ter uitvoering van artikel 3, 6, § 1, 4, van de wet van26 juli 1996 strekkende tot realisatie van de budgettaire voorwaarden tot deelname van België aande Europese Economische en Monetaire Unie.
(16) Artikel 31 van het wetsontwerp houdende budgettaire en diverse bepalingen, Parl. St,
Kamer, 1997-98, nr. 1585/1.
(17) Bovenvermeld wetsontwerp houdende budgettaire en diverse bepalingen.(18) De bijkomende ontvangsten werden buiten beschouwing gelaten. 
125 3.3.2. Les dépenses fiscales
Les particuliers bénéficient d’une réduction d’impôts sur les revenus, à raison
de la valeur nominale des chèques A.L.E. édités à leur nom (19).  Cette dépense fis-cale doit être intégrée dans le coût du système A.L.E. pour l’Etat.
La réduction d’impôts est calculée sur la base d’un taux moyen d’imposition, qui est
nécessairement compris entre 30 et 40% (20).  Les personnes physiques qui ont faitusage de chèques A.L.E. nominatifs peuvent donc déduire de leur imposition entre30 et 40 % de la valeur de ceux-ci.
Cette perte de recettes pour l’Etat peut être évaluée à un montant qui se situ-
erait aux environs de 845 millions de francs (21), pour l’ensemble des années 1994 à1997, l’année 1994 étant en fait reprise pour mémoire.  
Pour 1994 et 1995, les réductions d’impôts effectives ont atteint un peu plus de
125 millions de francs, selon les données du ministère des Finances.  Celui-ci n’effec-tue cependant pas de calcul prévisionnel en la matière, de sorte que les estimationsportées au budget de l’Etat ne sont pas significatives.
3.3.3. Evaluation du coût total d’un chèque-A.L.E. pour l’Etat
Le coût global du système A.L.E. pour les finances publiques, depuis sa mise
en place, peut être évalué à partir des dépenses de fonctionnement de l’ONEm (1.970millions de francs), sous déduction des recettes propres (685 millions de francs) etmajoration des dépenses fiscales (845 millions de francs).  Le coût global s’élève ainsià 2.130 millions de francs pour la période considérée.
Pour cette même période, quelque 16.800.000 chèques ont été utilisés (voir
point 2.1), ce qui situe à environ 125 francs le coût d’un chèque, c’est-à-dire le coûtd’une heure prestée dans le système A.L.E., pour les finances publiques.  Ce coûtunitaire, rapporté à l’indemnité nette perçue par le chômeur, qui s’élève à 150 francs,détermine un taux de subsidiation d’un peu plus de 80%.
Un tel taux peut paraître important.  Encore convient-il de noter qu’il s’appli-
que à une indemnité horaire peu élevée en valeur absolue et qu’il tend à décroître àmesure que le système se développe.  En outre, il faut l’apprécier en fonction desobjectifs poursuivis (remise en contact de chômeurs de longue durée avec le mondedu travail, satisfaction de besoins de la population non rencontrés par les circuits éco-nomiques réguliers).
(19) Articles 63 bis, 63 ter et 14521 de l’arrêté royal du 10 avril 1992 portant coordination
des dispositions légales relatives aux impôts sur les revenus des personnes physiques.
(20) Article 1452 de l’arrêté royal du 10 avril 1992 précité.(21) Ce montant est calculé en multipliant le nombre de chèques nominatifs (estimé à
10.500.000) par la valeur moyenne d’un chèque- A.L.E., soit 230 francs.  Le résultat obtenu est mul-tiplié ensuite par le taux d’imposition médian de 0,35.
126 3.3.2. Fiscale uitgaven
De inkomstenbelastingen van particulieren wordt verminderd ten belope van
de nominale waarde van de PWA-cheques die op hun naam werden uitgeschre-ven (19).  Die fiscale uitgave moet in de kostprijs van het PWA-systeem voor de Staatworden geïntegreerd. 
De belastingvermindering wordt berekend op basis van een gemiddelde aan-
slagvoet, die zich moet situeren tussen 30 en 40% (20). De natuurlijke personen dievan PWA-cheques op naam gebruik maakten, kunnen dus tussen 30 en 40 % van dewaarde van die cheques van hun belastbaar inkomen aftrekken.
Dat verlies van ontvangsten voor de Staat kan worden geraamd op nagenoeg
845 miljoen BEF voor de hele periode van 1994 tot 1997 (21). Het jaar 1994 wordthierbij pro memorie vermeld.
De effectieve belastingsverminderingen voor 1994 en 1995 bedragen volgens
het Ministerie van Financiën iets meer dan 125 miljoen BEF. Het ministerie maaktechter geen cijferprognose ter zake zodat de in de rijksbegroting opgenomen ramin-gen niet significant zijn.
3.3.3. Raming van de totale kost van een PWA-cheque voor de Staat
De globale kost van het PWA-systeem voor de overheidsfinanciën sedert de
invoering ervan kan worden geraamd op basis van de werkingsuitgaven van de RvA(1970 miljoen BEF), na aftrek van de eigen ontvangsten (685 miljoen BEF), en natoevoeging van de fiscale uitgaven (845 miljoen BEF). De globale kost bedraagt voorde betrokken periode aldus 2.130 miljoen BEF.
In diezelfde periode werden nagenoeg 16.800.000 cheques gebruikt (zie punt
2.1.), waardoor de kost per cheque, d.w.z. de prijs voor een in het PWA-systeemgepresteerd werkuur voor de overheidsfinanciën neerkomt op 125 BEF. Rekeninghoudende met die eenheidskost volgt hieruit dat de nettovergoeding die de werklozeontvangt, nl. 150 BEF, voor iets meer dan 80% wordt gesubsidieerd.
Dat kan een aanzienlijk percentage lijken. Toch moet worden opgemerkt dat
het betrekking heeft op een in absolute waarde tamelijk lage uurvergoeding en dathet percentage een dalende tendens vertoont naarmate het systeem verder wordtontwikkeld. Bovendien dient dat percentage te worden beoordeeld in het licht van debeoogde doelstellingen (langdurig werklozen weer in contact brengen met hetbedrijfsleven, bevredigen van behoeften van de bevolking waaraan niet wordt tege-moet gekomen door de reguliere economische circuits).
(19) Artikelen 63bis, 63ter en 145 van het koninklijk besluit van 10 april 1992 tot coördi-
natie van wettelijke bepalingen inzake inkomstenbelastingen van de natuurlijke personen.
(20) Artikel 145 van het bovenvermeld koninklijk besluit van 10 april 1992.(21) Dat bedrag wordt bekomen door het aantal cheques op naam (volgens ramingen :
10.500.000) te vermenigvuldigen met de gemiddelde waarde van een PWA-cheque, zijnde 230 BEF.Het bekomen resultaat wordt vervolgens vermenigvuldigd met de gemiddelde aanslagvoet van 0,35. 
127 4. Contrôle et suivi
Le système A.L.E. présente une structure relativement complexe, comportant
de nombreux intervenants dont les statuts diffèrent.  Il repose principalement sur lesdiverses agences locales et l’ONEm, lesquels sont légalement investis de la gestion etdu contrôle des activités non rencontrées par les circuits réguliers du travail.  Comptetenu de son rôle central, l’ONEm se trouve en fait investi de responsabilités particu-lières en matière de contrôle et de suivi de l’ensemble du système, sans préjudice desdivers contrôles internes ou externes susceptibles d’être exécutés par ailleurs.
Les contrôles exercés par l’ONEm ont jusqu’à présent surtout visé la société
émettrice des chèques A.L.E. L’organisme a bien réalisé quelques contrôles desagences locales mais ne les a pas poursuivis, faute d’instructions précises.  Vu lesmoyens financiers et en personnel dont elles bénéficient, les agences devraient pour-tant faire l’objet d’un contrôle financier minimal.  En outre, les grandes disparitésconstatées entre les performances des différentes agences démontrent la nécessité desuivre la gestion des entités les moins efficientes.
Par ailleurs, étant donné la finalité du système et sa forte subsidiation, il
importe de veiller à ce que celui-ci n’empiète en aucune manière sur les circuits éco-nomiques réguliers.  A cet égard, l’ONEm n’avait recensé que seize plaintes pourconcurrence déloyale jusqu’à la fin du mois de mai 1996.  Il n’existe malheureuse-ment pas de statistiques plus récentes.  L’administration de l’Office précise toutefoisque les réclamations, qui émanent le plus souvent d’entreprises horticoles ou de net-toyage, restent peu nombreuses et sont réglées très rapidement par le retrait de l’acti-vité incriminée.
Enfin, du fait que le système A.L.E. fonctionne à la marge de secteurs minés
par le travail au noir, les risques de contagion ne sont pas à exclure.  Dans cette me-sure, l’ONEm pourrait à tout le moins réaliser certaines vérifications ponctuelles,pour évaluer les risques encourus et, le cas échéant, fixer les modalités d’un contrôleplus régulier.
5. Perspectives
La remise au travail des chômeurs par les A.L.E. constitue en fait un premier
volet de la politique d’activation des allocations de chômage amorcée par le gouver-nement fédéral.  Cette politique vise à autoriser le chômeur à reprendre une occupa-tion rémunérée tout en conservant le bénéfice des allocations de chômage.
Dans sa communication du 20 janvier 1998 relative aux nouvelles dispositions
concernant les A.L.E., la ministre de l’Emploi et du Travail a annoncé que les travail-leurs de ce régime recevraient prochainement le statut de travailleur à temps partielet que deux nouveaux programmes de réinsertion leur seraient en partie destinés, àsavoir : les programmes de transition professionnelle et les “emplois-services” (22).
(22) Article 7, §1, al. 3, m, de l’arrêté-loi du 28 décembre 1944.
128 4. Controle en opvolging
Het PWA-systeem is heel complex gestructureerd en doet beroep op heel wat
partijen met verschillende statuten. Het systeem berust hoofdzakelijk op de verschil-lende plaatselijke agentschappen en op de RvA. Die zijn bij wet belast met hetbeheer en de controle van de activiteiten waaraan door de reguliere arbeidsmarktniet tegemoet wordt gekomen. Rekening houdend met zijn centrale rol draagt deRvA in feite bijzondere verantwoordelijkheden inzake controle en opvolging van hethele systeem, en dit onverminderd eventuele andere interne of externe controles.
De controles van de RvA hadden tot nu toe hoofdzakelijk betrekking op de
maatschappij die de PWA-cheques uitgeeft. De instelling heeft weliswaar enkele con-troles uitgevoerd op de plaatselijke agentschappen, maar heeft die niet voortgezet bijgebrek aan precieze instructies. Gelet op de financiën en het personeel waarover deagentschappen beschikken zouden ze toch aan een minimale financiële controle moe-ten worden onderworpen. De grote verschillen tussen de prestaties van de verschil-lende agentschappen tonen aan dat het beheer van de minst efficiënte agentschappenmoet worden opgevolgd.
Gelet op de finale doelstelling van het systeem en de hoge mate van subsidië-
ring dient er bovendien op te worden toegezien dat het zich geenszins uitbreidt tenkoste van de reguliere economische circuits. De RvA telde in dat verband tot eindmei 1996 slechts 16 klachten voor oneerlijke concurrentie. Er bestaan geen recenterestatistieken. De rijksdienst preciseert echter dat de klachten, die meestal van tuin-bouw- en schoonmaakbedrijven uitgaan, niet zo talrijk zijn en dat die heel vlug wor-den geregeld door de gelaakte activiteit stop te zetten.
Tot slot, daar het PWA-systeem werkt in de marge van sectoren waarin veel
zwartwerk gebeurt, zijn de risico’s op misbruik niet uit te sluiten. In dat opzicht zoude RvA minstens bepaalde gerichte verificaties kunnen uitvoeren om de gelopen risi-co’s te evalueren en eventueel de modaliteiten voor een meer regelmatige controlevast te leggen.
5. Perspectieven
De wedertewerkstelling van werklozen via de PWA’s is in feite een eerste luik
van het beleid van de regering ter activering van de werkloosheidsuitkeringen. Datbeleid wil de werkloze toelaten terug een bezoldigde job op te nemen en tegelijker-tijd werkloosheidsuitkeringen te blijven ontvangen.
De Minister van Tewerkstelling en Arbeid heeft in haar mededeling van
20 januari 1998 over de nieuwe bepalingen met betrekking tot de PWA’s aangekon-digd dat de in dat stelsel tewerkgestelde personen binnenkort het statuut van deel-tijdse werknemer zouden bekomen en dat twee nieuwe herinschakelingsprogramma’sgedeeltelijk voor hen zouden worden bestemd, met name de doorstromingsprogram-ma’s en de “dienstenbanen” (22).
(22) Artikel 7, § 1, 3e lid, m, van de besluitwet van 28 december 1944.
129 Dans le cadre de cette dernière mesure, les A.L.E. se voient confier un rôle
d’administration et de promotion, pour lequel elles bénéficieront d’un contingentsupplémentaire de 100 agents contractuels, spécialement détachés de l’ONEm.
Les agences locales sont donc à la veille d’une diversification de leurs acti-
vités, ce qui souligne encore davantage la nécessité de multiplier les efforts en vue depromouvoir leur gestion.
6. Conclusions
Le système a démarré assez lentement en raison de la réticence de certaines
communes importantes à y entrer et à ouvrir une agence locale dans leur ressort.Progressivement toutefois, la plupart des communes ont abandonné leurs préventionset ont créé une agence, de sorte que le réseau A.L.E. couvre désormais la quasi-tota-lité du territoire national, à l’exception d’une cinquantaine de communes.
Les résultats quantifiables du système A.L.E. apparaissent en fait étroitement
liés au volume d’activité, c’est-à-dire au nombre d’heures ainsi prestées par les chô-meurs.
A raison de l’ouverture progressive des agences à travers tout le territoire, le
volume d’activités a connu une progression significative : 2,8 millions d’heures ont étéainsi prestées en 1995, pour 5,9 millions en 1996 et 8,2 millions en 1997.
Sans être négligeables, ces résultats n’en restent pas moins insuffisants.Certes, quels que soient les efforts consentis, il est exclu que le volume de tra-
vail disponible puisse atteindre un niveau permettant à tous les chômeurs concernéspar le système de prester le nombre maximum d’heures autorisé (45 heures parmois), ce qui équivaudrait à un total de plus de 100 millions d’heures par an.
Une analyse comparative des performances enregistrées dans les 589 commu-
nes du pays permet cependant de se convaincre de la possibilité d’augmenter sensi-blement le nombre total d’heures prestées, dans un délai relativement bref.
L’amélioration du système devrait en l’occurrence être poursuivie dans les
communes les moins performantes, qui sont souvent aussi les plus peuplées, par desactions simultanées sur l’offre et la demande de travail, mais en les modulant en fonc-tion des situations spécifiques.  
Dans certaines communes, en effet, l’insuffisance des résultats est largement
imputable à une situation socio-économique défavorable, à savoir une offre de travailA.L.E. excédentaire liée à un taux de chômage élevé.  Dans ce cas, il est actuellementpossible de mieux répartir l’offre de travail des chômeurs et d’en améliorer la qualité.La demande des utilisateurs pourrait aussi être stimulée, notamment en maintenantle prix des services au plancher réglementaire de 200 francs l’heure.  
Dans d’autres communes, par contre, les résultats décevants peuvent en gran-
de partie s’expliquer par le manque de dynamisme de l’A.L.E.. Dans cette situation,
130 In het raam van die laatste maatregel worden de PWA’s belast met een admi-
nistratie- en promotierol, waarvoor ze een bijkomend contingent van 100 speciaaldoor de RvA gedetacheerde contractuele personeelsleden zullen bekomen.
De plaatselijke agentschappen gaan dus heel binnenkort hun activiteiten
diversifiëren. Zulks onderstreept nog des te meer dat meer inspanningen moetenworden geleverd om hun beheer te bevorderen.
6. Conclusies
Het systeem van plaatselijke werkgelegenheidsagentschappen kende een lang-
zame start omdat sommige belangrijke gemeenten twijfelden om in het systeem testappen en een plaatselijk agentschap in hun ambtsgebied te openen. Geleidelijk heb-ben de meeste gemeenten echter hun vooroordelen laten vallen en een agentschapopgericht, zodat het PWA-netwerk thans nagenoeg het hele nationale grondgebieddekt met uitzondering van een vijftigtal gemeenten.
De kwantificeerbare resultaten van het PWA-systeem blijken in feite nauw
samen te hangen met het activiteitenvolume, d.w.z. het aantal uren dat de werklozenin het systeem hebben gepresteerd.
Naargelang er meer agentschappen over het hele land werden geopend, is het
activiteitenvolume aanzienlijk gestegen : in 1995 werden 2,8 miljoen uren gepresteerdtegenover 5,9 miljoen in 1996 en 8,2 miljoen in 1997.
Die resultaten zijn niet te verwaarlozen maar zijn toch nog onvoldoende.Ondanks alle geleverde inspanningen, is het toch uitgesloten dat het beschik-
bare arbeidsvolume een niveau kan bereiken dat alle bij het systeem ingeschrevenwerklozen in staat kan stellen het toegelaten maximum aantal uren te presteren (45uren per maand), wat zou neerkomen op een totaal van meer dan 100 miljoen urenper jaar.
Een vergelijkende analyse van de prestaties in de 589 gemeenten van het land
maakt echter duidelijk dat het aantal gepresteerde uren op tamelijk korte termijnaanzienlijk kan worden vermeerderd.
In de minst goed presterende gemeenten, die vaak ook het dichtstbevolkt zijn,
moet in casu worden gestreefd naar een verbetering van het systeem door gelijktijdigiets te doen aan het aanbod van en de vraag naar werk, en door die acties te module-ren in functie van de specifieke situaties.
In sommige gemeenten zijn de ontoereikende resultaten immers grotendeels
toe te schrijven aan een ongunstige socio-economische situatie, met name een over-aanbod aan PWA-kandidaten dat samenhangt met een hoge werkloosheid. In datgeval bestaan er thans mogelijkheden om het werkaanbod aan werklozen beter teverdelen en de kwaliteit ervan te verbeteren. Ook de vraag van de gebruikers zoukunnen worden aangemoedigd inzonderheid door de prijs van de diensten te handha-ven op het reglementair minimumbedrag van 200 BEF per uur.
In andere gemeenten kunnen de tegenvallende resultaten daarentegen groten-
deels worden verklaard door het gebrek aan dynamisme van het PWA. In dat gevalmoeten de betrokken agentschappen meer voluntaristisch worden beheerd en moe-
131 une gestion plus volontariste des agences concernées, conjuguée à des actions de pro-
motion et d’information auprès des utilisateurs et des chômeurs, s’impose.
Sur le plan financier, il convient de relever que le système A.L.E. a bénéficié
de transferts excédentaires en provenance du Fonds d’attribution à la Sécurité socia-le.  Une partie importante de l’excédent a cependant été affectée, de manière interne,au service Chômage de la Sécurité sociale.
En outre, en tenant compte des transferts du Fonds d’attribution réellement
utilisés, ainsi que des dépenses fiscales résultant des exonérations d’impôts consentiesaux utilisateurs, le nouveau système d’A.L.E. constitue une charge significativeestimée, de fin 1994 à fin 1997, à 2.100 millions de francs, ce qui représente environ125 francs par heure prestée dans le système.  Il convient d’apprécier ce coût en fonc-tion des objectifs poursuivis.
Enfin, vu son rôle central, l’ONEm est investi d’une responsabilité toute parti-
culière dans l’amélioration du fonctionnement du système.  A cet égard, l’organismedevrait veiller à assurer un contrôle plus régulier des agences locales les moins dyna-miques, de manière à en promouvoir la gestion. De même, il devrait vérifier plussystématiquement que le système A.L.E. n’empiète pas sur les circuits réguliers dutravail et que les risques de fraude sont maîtrisés.
132 ten promotie- en informatieacties ten behoeve van de gebruikers en de werklozen
worden gevoerd.
Op financieel vlak dient te worden opgemerkt dat het PWA-systeem exceden-
taire transfers heeft ontvangen van het Toewijzingsfonds van de Sociale Zekerheid.Een aanzienlijk deel van het excedent werd echter intern toegewezen aan de dienstwerkloosheid van de sociale zekerheid.
Rekening houdend met de werkelijk aangewende transfers van het
Toewijzingsfonds alsook met de fiscale uitgaven die voortvloeien uit de aan degebruikers toegekende belastingverminderingen betekent het nieuwe PWA-systeembovendien een aanzienlijke last die, voor de periode van eind 1994 tot eind 1997, op2.100 miljoen BEF wordt geraamd of ongeveer 125 BEF per in het systeem gepres-teerd uur. Die kostprijs dient te worden beoordeeld aan de hand van de beoogdedoelstellingen.
Tot slot is de RvA wegens zijn centrale rol  in het bijzonder verantwoordelijk
voor de optimalisering van het systeem. De instelling zou derhalve de minst dynami-sche plaatselijke agentschappen regelmatiger moeten controleren om het beheerervan te verbeteren. Zij zou eveneens systematisch moeten nagaan of het PWA-sys-teem niet ten koste gaat van de reguliere arbeidscircuits en of de risico’s op bedrogonder controle worden gehouden.
133 LE SYSTEME A.L.E. - Schéma général
1. L’utilisateur doit être agréé par l’ A.L.E. et, le cas échéant, avoir payé son droit d’inscription. Il achète les
chèques-A.L.E. auprès de la société émettrice (coût : de 200 à 300 francs par chèque, frais d’expéditioninclus).
2. La société émettrice vend des chèques nominatifs à l’utilisateur.3. Le chômeur preste les heures de travail.4. L’utilisateur remet au chômeur un chèque-A.L.E. par heure prestée.5. Le chômeur introduit le(s) chèque(s) auprès de son organisme de paiement (syndicat, C.A.P.A.C. ou
C.P.A.S.), qui en tient comptabilité séparée.
6. L’organisme de paiement liquide 150 francs par heure prestée au chômeur au moyen des avances perçues
de l’ONEm (préfinancement de l’ONEm).
7. L’organisme de paiement introduit les chèques auprès de la société émettrice.8. La société émettrice rembourse à l’organisme de paiement les indemnités versées au chômeur, plus 4,5
francs par chèque à titre de frais administratif.
Le montant initial (2 francs) a été porté à 4,5 francs par l’arrêté royal du 19 juin 1997, avec effet au 1er jan-
vier 1996.
9. La société émettrice paie les frais administratifs de l’A.L.E., soit 20 % de la différence entre le montant du
chèque A.L.E. et les 150 francs versés au chômeur.
10. La société émettrice paie les frais administratifs de l’ONEm, soit les 80 % du solde défini au point 9, déduc-
tion faite de ses propres frais administratifs (8 francs, TVA incluse) et des frais d’expédition des chèques-A.L.E. aux utilisateurs.
134UtilisateurOrganisme 
paiementA.L.E. ONEm
Chômeur  Frais administratifs
Agréation                                             Avances1 Achat de chèques A.L.E. 
2   Vente de chèques A.L.E.8Remboursement de l’indemnité duchômeur7Introduction du 
5Introduction du chèque
6Paiement du chômeur4Remise d’un chèque3Prestation du chômeurdeFirme  émettrice  des chèques
91 0 chèque A.L.E.
A.L.E.
A.L.E. HET PWA-SYSTEEM :  algemeen schema 
1. De gebruiker moet door de PWA worden erkend en eventueel zijn inschrijvingsrecht hebben betaald. Hij
koopt de PWA-cheques bij de uitgiftemaatschappij (kostprijs : 200 tot 300 BEF per cheque, verzendings-kosten inbegrepen).
2. De uitgiftemaatschappij verkoopt cheques op naam aan de gebruiker.3. De werkloze presteert de arbeidsuren.4. De gebruiker overhandigt de werkloze een PWA-cheque per gepresteerd uur.5. De werkloze geeft de cheque(s) af bij zijn uitbetalingsinstelling (syndicaat, HKWU of OCMW), die daar-
voor een aparte boekhouding voert.
6. De uitbetalingsinstelling vereffent 150 BEF per gepresteerd uur aan de werkloze door middel van de van-
wege de RvA ontvangen voorschotten (prefinanciering van de RvA).
7. De uitbetalingsinstelling dient de cheques in bij de uitgiftemaatschappij.8. De uitgiftefirma betaalt de aan de werkloze gestorte vergoedingen aan de uitbetalingsinstelling terug, plus
4,5 BEF per cheque voor administratiekosten. Het initiële bedrag (2 BEF) werd opgetrokken tot 4,5 BEFvia het koninklijk besluit van 19 juni 1997, met ingang van 1 januari 1996.
9. De uitgiftefirma betaalt de administratiekosten van het PWA, d.w.z. 20 % van het verschil tussen het
bedrag van de PWA-cheque en de 150 BEF die aan de werkloze wordt gestort.
10. De uitgiftefirma betaalt de administratiekosten van de RvA, nl. 80 % van het in punt 9 gedefinieerde saldo,
na aftrek van haar eigen administratiekosten (8 BEF incl. BTW) en de kosten voor de verzending van dePWA-cheques aan de gebruikers.
135GebruikerUitgift efirma
Uitbetalings-
instellingPWA RvA
Werkloze Administratiekosten
erkenning voorschotten1 Aankoop van PWA-
cheques
2Verkoop van PWA-
cheques Terugbetaling
 van
 de
 vergoeding
 van
 dewe
rkloze7Afgifte van de PW
A-cheque
5Indiening van de PWA-
cheque
6Betaling aan de werkloze4Afgifte van eenPWA-cheque3 Prestatie van de werklozevan cheques8
9 10 2. INSTITUT NATIONAL D’ASSURANCE MALADIE-INVALIDITE (I.N.A.M.I.)
– APUREMENT DES COMPTES COURANTS DES ORGANISMES ASSUREURS
Le règlement légal de l’apurement des comptes courants des organismes
assureurs au 31 décembre 1994 a permis de résoudre les problèmes soulevés autrefoispar la Cour des comptes concernant ces comptes courants.  Ce règlement légal est com-menté ci-après.  Le fonctionnement de la nouvelle structure de l’assurance soins desanté et l’apurement des comptes courants des organismes assureurs à partir del’année 1995 sont ensuite examinés.
Dans son 146e Cahier (Fascicule Ier, pp. 208-219) et son 149e Cahier
(Fascicule Ier, pp. 135-141), la Cour des comptes a exposé la problématique de l’apu-rement des comptes courants des organismes assureurs.
Les moyens financiers de l’assurance soins de santé et indemnités, connue
autrefois sous le nom d’assurance maladie-invalidité, sont répartis par l’INAMI entreles organismes assureurs, de la manière fixée par le législateur.  Dans l’attente decette répartition, l’INAMI doit verser des avances mensuelles aux organismesassureurs en vue du financement des dépenses relatives aux soins de santé, auxindemnités pour incapacité de travail primaire et invalidité, aux indemnités pour fraisfunéraires, aux allocations de maternité et à la rééducation fonctionnelle, en ce com-pris les frais d’administration y afférents.  A l’occasion de l’arrêt des comptes, le mon-tant auquel chaque organisme assureur peut prétendre peut être déterminé.  Les dif-férences entre les droits constatés et les avances liquidées apparaissent alors dans lescomptes courants des organismes assureurs.
Les problèmes soulevés par la Cour à propos de ces comptes courants concer-
naient les points suivants.
– Le calcul des avances mensuelles effectué par l’INAMI n’était pas conforme à la
loi.  En raison de la pression croissante résultant des factures impayées, le montantliquidé était supérieur à celui autorisé par la loi, c’est-à-dire au douzième desdépenses estimées pour chacun des organismes assureurs dans le budget.
– Les comptes courants n’étaient plus apurés depuis 1974.  Les dettes de certains
organismes assureurs envers l’INAMI s’élevaient ainsi à un montant total de93.566.302.452 francs, alors que les créances des autres organismes assureurs attei-gnaient un montant total de 39.168.756.676 francs (voir tableaux 3 et 4).  Le soldecréditeur de l’INAMI vis-à-vis des organismes assureurs s’élevait ainsi, au31 décembre 1994, à 54.397.545.776 francs.
A partir de janvier 1990, les avances versées aux organismes assureurs ont été
chiffrées et liquidées conformément à l’article 202 de la loi relative à l’assurance obli-gatoire soins de santé et indemnités, coordonnée le 14 juillet 1994 (loi S.S.I.).
Quant à l’apurement des comptes courants des organismes assureurs, le minis-
tre des Affaires sociales, de la Santé publique et de l’Environnement a signalé àl’administrateur général de l’INAMI par lettre du 29 juin 1989, qu’il ne jugeait pas
136N-J 202.204N-1.494.990 2. RIJKSINSTITUUT VOOR ZIEKTE- EN INVALIDITEITSVERZEKERING (RIZIV)
– AANZUIVERING VAN DE REKENINGEN-COURANT VAN DE VERZEKERINGSINSTEL-
LINGEN
Met de wettelijke regeling voor de aanzuivering van de rekeningen-courant van
de verzekeringsinstellingen per 31 december 1994 werd een oplossing gegeven aan deeerder door het Rekenhof opgeworpen problemen met betrekking tot die rekeningen-courant.  Hierna wordt die wettelijke regeling toegelicht.  Voorts wordt ingegaan op dewerking van de nieuwe structuur van de verzekering voor geneeskundige verzorging ende aanzuivering van de rekening-courant van de verzekeringsinstellingen vanaf 1995.
In zijn 146e Boek (deel I, pp. 208-219) en in zijn 149e Boek (deel I, pp. 135-
141) heeft het Rekenhof de problematiek met betrekking tot de aanzuivering derrekeningen-courant van de verzekeringsinstellingen uiteengezet.
De financiële middelen van de verzekering voor geneeskundige verzorging en
uitkeringen, vroeger de ziekte- en invaliditeitsverzekering genoemd, worden over deverzekeringsinstellingen omgeslagen door het RIZIV, op de wijze door de wetgeverbepaald.  In afwachting van deze verdeling moet het RIZIV aan de verzekeringsin-stellingen maandelijkse voorschotten storten ter financiering van hun uitgaven voorgeneeskundige verzorging, uitkeringen voor primaire arbeidsongeschiktheid en inva-liditeit, uitkeringen voor begrafeniskosten, moederschapsuitkeringen en functionelerevalidatie en van hun administratiekosten.  Bij de afsluiting van de rekeningen kanhet bedrag worden bepaald waarop elk van de verzekeringsinstellingen recht heeft.De verschillen tussen de vastgestelde rechten en de vereffende voorschotten blijkenuit de rekeningen-courant van de verzekeringsinstellingen.
De door het Rekenhof opgeworpen problemen met betrekking tot deze reke-
ning-courant betroffen :
– de berekening door het RIZIV van de maandelijkse voorschotten, gebeurde niet op
de wettelijk voorgeschreven wijze.  Door de toenemende druk van de onbetaaldefacturen werd meer betaald dan het wettelijk toegelaten twaalfde van de voor iedervan de verzekeringsinstellingen in de begroting geraamde uitgaven ;
– het niet meer aanzuiveren van de rekeningen-courant sedert 1974.  Hierdoor
bedraagt de schuld van sommige verzekeringsinstellingen aan het RIZIV in totaal93.566.302.452 BEF, terwijl het tegoed van de overige verzekeringsinstellingen intotaal 39.168.756.676 BEF beloopt (zie tabellen 3 en 4).  Per saldo beloopt de vor-deringspositie van het RIZIV op de verzekeringsinstellingen, op 31 december 1994,54.397.545.776 BEF.
Sinds januari 1990 worden de voorschotten aan de verzekeringsinstellingen
berekend en uitbetaald in overeenstemming met artikel 202 van de wet betreffendede verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen, gecoördi-neerd op 14 juli 1994 (GVU-wet).
De Minister van Sociale Zaken, Volksgezondheid en Leefmilieu deelde bij
brief van 29 juni 1989 aan de administrateur-generaal van het RIZIV mee het nietopportuun te achten de rekeningen-courant van de verzekeringsinstellingen te doen
137N-J 202.204N 1.494.990 opportun d’y procéder.  Il a néanmoins annoncé son intention de déposer un projet
de loi tendant à modifier radicalement le fonctionnement et la structure de l’assuran-ce soins de santé.  L’apurement des comptes courants des organismes assureurs au31 décembre 1994 est le résultat des modifications annoncées.
2. Modèle de financement de l’assurance fixé dans la loi du 9 août 1963 (1)
En vertu de cette loi, les organismes assureurs avaient droit au rembourse-
ment, par l’INAMI, de leurs dépenses effectuées dans le secteur des indemnités, desorte que la responsabilité financière dans ce secteur incombait à l’INAMI. Par con-tre, dans le secteur des soins de santé, seules les recettes étaient réparties entre lesorganismes assureurs en vue de financer leurs dépenses.  La responsabilité financièredans le secteur des soins de santé était, par conséquent, mise à la charge des organis-mes assureurs.  Les comptes courants des organismes assureurs n’étant toutefoisjamais apurés, la responsabilité financière des organismes est restée plutôt théorique.En effet, les dépenses du secteur des soins de santé ont également été intégralementsupportées par l’INAMI.
Dans la mesure où, d’une part, les dépenses effectuées dans le secteur des
indemnités sont supportées automatiquement par l’INAMI, et où, d’autre part, unseul compte courant étant créé par organisme assureur, les avances versées à chacunde ceux-ci sont déduites des droits obtenus au titre des deux secteurs, l’évolutionfinancière de l’assurance indemnités est neutre pour l’évaluation de la situation ducompte courant.  Les dettes et avoirs des organismes assureurs figurant dans le comp-te courant vis-à-vis de l’INAMI sont donc le résultat de l’évolution financière dans lesecteur des soins de santé. 
Vu que la condition de base de la loi du 9 août 1963 - à savoir un budget équi-
libré dans le secteur des soins de santé - n’a pas été rencontrée, des déficits impor-tants sont apparus.  Les causes de cette évolution ont été examinées à plusieurs repri-ses, notamment lors de la conférence de la Table Ronde à la fin des années 80.  Lesdéficits constatés dans l’assurance soins de santé s’expliquaient, d’une part, en raisondu non-respect des normes de financement fixées par les lois du 9 août 1963 (2) et du29 juin 1981 (3) et, d’autre part, par l’augmentation rapide et constante des dépenses.Certaines lacunes d’organisation ou de gestion du système expliquaient aussi la situa-tion.  Ces déficits ont été pris en charge par l’autorité à divers moments, la dernièrefois au 31 décembre 1980.
(1) Loi du 9 août 1963 instituant et organisant un régime d’assurance obligatoire contre
la maladie et l’invalidité.
(2) Outre l’absence d’un budget équilibré dans le secteur des soins de santé, le fonds spé-
cial formé par le montant des revenus correspondants au coefficient de sécurité (5 % du budget desdépenses) n’a, notamment, plus été constitué à partir de l’année 1975. Il restait, dans ce fonds spécialgéré par l’INAMI, 848.186.293 francs à répartir. Ce fonds spécial était destiné à être réparti, entenant compte de certaines restrictions, entre les organismes assureurs qui clôturaient l’année avecun déficit.  Un autre mécanisme consistait en la possibilité qui était donnée au comité d’administra-tion du service des soins de santé de redistribuer 10 % des contributions sociales entre les organis-mes assureurs. Ce mécanisme n’a pas davantage été utilisé.
(3) Loi du 29 juin 1981 établissant les principes généraux de la sécurité sociale des tra-
vailleurs salariés.  Les dispositions relatives à l’intervention de l’Etat n’ont pas été respectées.
138 aanzuiveren.  Wel kondigde hij het voornemen aan een wetsontwerp in te dienen om
de werking en de structuur van de verzekering voor geneeskundige verzorging gron-dig te wijzigen.  De aanzuivering van de rekeningen-courant van de verzekeringsin-stellingen per 31 december 1994 vormt het sluitstuk van deze aangekondigde wijzi-gingen.
2. Het financieringsmodel van de verzekering vastgelegd in de wet van 9 augustus 1963 (1)
Luidens deze wet hadden de verzekeringsinstellingen recht op de terugbe-
taling door het RIZIV van hun uitgaven in de sector uitkeringen, zodat de financiëleverantwoordelijkheid in die sector werd gedragen door het RIZIV.  In de sectorgeneeskundige verzorging daarentegen werden enkel de aan deze sector toegewezenontvangsten verdeeld onder de verzekeringsinstellingen ter financiering van hun uit-gaven.  De financiële verantwoordelijkheid in de sector geneeskundige verzorging lagbijgevolg bij de verzekeringsinstellingen.  Doordat de rekeningen-courant van de ver-zekeringsinstellingen echter nooit werden aangezuiverd, bleef de financiële verant-woordelijkheid van de verzekeringsinstellingen in de sector geneeskundige verzor-ging eerder theoretisch en werden ook in die sector de uitgaven feitelijk volledig doorhet RIZIV gedragen.
Omdat de uitgaven in de sector uitkeringen bij de opmaak van de rekening-
courant in rechte worden toegekend aan de verzekeringsinstellingen en per verzeke-ringsinstelling slechts één rekening-courant wordt opgemaakt waarbij de aan dezeverzekeringsinstelling uitbetaalde voorschotten worden afgerekend met de voorbeide sectoren toegekende rechten, is de financiële evolutie van de uitkeringsverze-kering neutraal bij de beoordeling van de stand van de rekening-courant.  De schul-den en tegoeden van de verzekeringsinstellingen in rekening-courant ten aanzien vanhet RIZIV zijn dus het resultaat van de financiële evolutie in de sector geneeskundi-ge verzorging.
Doordat aan de basisvoorwaarde uit de wet van 9 augustus 1963, met name
een sluitende begroting in de sector geneeskundige verzorging, niet werd voldaan,werden grote tekorten gerealiseerd.  De oorzaken van die evolutie werden herhaal-delijk onderzocht, o.m. tijdens de Ronde Tafelconferentie op het einde van de jarentachtig.  De tekorten in de verzekering voor geneeskundige verzorging werden ver-klaard doordat, enerzijds de financieringsnormen uit de wet van 9 augustus 1963 (2)en de wet van 29 juni 1981 (3) niet werden toegepast en, anderzijds, de uitgaven vlugen gestadig zijn toegenomen.  Leemten op het niveau van de organisatie of hetbeheer van het systeem vormden een andere verklaring.  Die tekorten werden opgeregelde tijdstippen overgenomen door de overheid, de laatste maal op31 december 1980.
(1) Wet van 9 augustus 1963 tot instelling en organisatie van een regeling voor verplichte
ziekte- en invaliditeitsverzekering.
(2) Naast het ontbreken van een sluitende begroting in de sector geneeskundige verzor-
ging werd o.m. vanaf 1975 het bijzonder fonds niet meer samengesteld dat werd gevormd door hetbedrag van de met de veiligheidscoëfficient (5 % van de uitgavenbegroting) overeenstemmendeinkomsten.  In dit bijzonder fonds, dat werd beheerd door het RIZIV, bleef 848.186.293 BEF onver-deeld.  Dit bijzonder fonds was bestemd om onder bepaalde restricties te worden verdeeld onder deverzekeringsinstellingen die het dienstjaar afsloten met een tekort.  Een ander mechanisme bestondin de mogelijkheid die aan het beheerscomité van de dienst voor geneeskundige verzorging werdgegeven om 10 % van de sociale bijdragen onder de verzekeringsinstellingen te herverdelen.  Ookdit mechanisme werd niet benut.
(3) Wet van 29 juni 1981 houdende de algemene beginselen van de sociale zekerheid
voor werknemers.  De bepalingen in verband met de rijkstegemoetkoming werden niet nagekomen.
139 Les différences, entre les organismes assureurs, relatives à leurs résultats dans
le secteur des soins de santé et à la position de leur compte courant vis-à-vis del’INAMI, tenaient à la non-application des normes de financement de la loi du 9 août1963, mais aussi, dans une large mesure, aux clés de répartition des recettes de l’assu-rance.  Celles-ci, malgré des mécanismes de correction introduits par le biais de larépartition de la subvention publique, n’avaient aucun lien immédiat avec le profil àrisque des membres des organismes assureurs.
3. Comptes courants au 31 décembre 1994
Les résultats de l’assurance soins de santé et indemnités, répartis par secteur
et par régime, sont établis chaque année.  Les résultats cumulés au 31 décembre 1994sont repris ci-dessous.  Ils ont été établis en comparant les revenus dudit secteur auxdépenses concernées.  Au 31 décembre 1994, le compte de l’assurance indemnités aété arrêté avec un résultat cumulé positif s’élevant à 25.889.635.528 francs, alors quele compte de l’assurance soins de santé était arrêté avec un résultat cumulé négatif de64.187.038.260 francs.
Tableau 1 - Le résultat cumulé de l’assurance indemnités au 31 décembre 1994
Assurance indemnités - régime général 24.874.168.963  
Assurance indemnités - régime des indépendants au 31/12/1994 1.015.466.565  
Total du résultat cumulé dans le bilan définitif de l’I.N.A.M.I. (4) 25.889.635.528  
Tableau 2 - Le résultat cumulé de l’assurance soins de santé au 31 décembre 1994
Assurance soins de santé - régime général - 36.563.126.273  
Assurance soins de santé - régime des indépendants - 27.623.911.987  
Total des résultats cumulés dans le bilan des organismes assureurs - 64.187.038.260  
Les dettes et les créances des organismes assureurs figurant dans le compte
courant vis-à-vis de l’INAMI sont le résultat de la comparaison des avances payéesaux organismes assureurs concernés, d’une part, et des dépenses effectuées par ceux-ci dans le secteur des indemnités et de leur quote-part dans les revenus de l’assurancesoins de santé, d’autre part.
(4) Dans le bilan définitif de l’INAMI, le résultat cumulé s’élève à 25.878.150.534 francs.
Ce montant inclut le résultat négatif de 11.484.994 francs, découlant de la suppression du Fondsnational de reclassement social des handicapés.
140 De onderlinge verschillen tussen de verzekeringsinstellingen, in het resultaat
in de sector geneeskundige verzorging en in de positie in rekening-courant met hetRIZIV, hadden, naast het niet toepassen van de financieringsnormen uit de wet van9 augustus 1963, grotendeels te maken met de verdeelsleutels van de verzekerings-ontvangsten.  Deze hadden, ondanks correctiemechanismen die via de verdeling vanonder meer de rijkstoelage werden ingebouwd, geen onmiddellijke band met het risi-coprofiel van de leden van de verzekeringsinstellingen.
3. De rekeningen-courant per 31 december 1994
De resultaten van de verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkerin-
gen worden ieder jaar opgemaakt, opgesplitst per sector en per regeling.  Hieronderworden de gecumuleerde resultaten op 31 december 1994 weergegeven.  Zij kwamentot stand door de inkomsten van de betrokken sector te vergelijken met de betreffen-de uitgaven.  Op 31 december 1994 sloot de uitkeringsverzekering af met een gecu-muleerd positief resultaat van 25.889.635.528 BEF, terwijl de verzekering voorgeneeskundige verzorging afsloot met een gecumuleerd negatief resultaat van64.187.038.260 BEF.
Tabel 1 – Het samengevoegde gecumuleerde resultaat 
van de uitkeringsverzekering op 31 december 1994
Uitkeringsverzekering - algemene regeling 24.874.168.963
Uitkeringsverzekering - regeling zelfstandigen op 31/12/1994 1.015.466.565
Totaal samengevoegd resultaat in definitieve balans van het RIZIV (4) 25.889.635.528
Tabel 2 – Het samengevoegde gecumuleerde resultaat van de verzekering  voor 
geneeskundige verzorging op 31 december 1994
Verzekering voor geneeskundige verzorging  - algemene regeling - 36.563.126.273
Verzekering voor geneeskundige verzorging- regeling zelfstandigen - 27.623.911.987
Totaal van de samengevoegde resultaten in de balans 
van de verzekeringsinstellingen - 64.187.038.260
De schulden en de vorderingen van de verzekeringsinstellingen in rekening-
courant met het RIZIV vloeien voort uit de afrekening van de aan de betrokken ver-zekeringsinstellingen uitbetaalde voorschotten met de door hen gedane uitgaven inde sector uitkeringen en met hun aandeel in de inkomsten van de verzekering voorgeneeskundige verzorging.
(4) In de definitieve balans van het RIZIV bedraagt het samengevoegd resultaat
25.878.150.534 BEF.  In dit resultaat is ook het negatief resultaat ten belope van 11.484.994 BEF alsgevolg van de ontbinding van het Rijksfonds voor de Sociale Reclassering van Minder-Validen(RSRMV) begrepen.
141 A la clôture de l’exercice comptable 1994, le solde créditeur de l’Iinstitut vis-
à-vis des organismes assureurs s’élevait, dans le compte courant, à54.397.545.776 francs.
Tableau 3 – Les organismes assureurs (5) qui ont une créance vis-à-vis de l’INAMI
A.N.M.C. 28.710.864.911  
U.N.M.L. 9.975.268.519  
C.A.A.M.I. 482.623.246  
Total 39.168.756.676  
Tableau 4 – Les organismes assureurs (5) qui ont une dette envers l’INAMI
U.N.F.M.N. 6.798.474.034  
U.N.M.S. 83.961.834.046  
U.M.L. 2.499.216.334  
S.N.C.B. 306.778.038  
Total 93.566.302.452  
4. Réforme de l’assurance soins de santé par la loi du 15 février 1993
La loi du 9 août 1963 a été réformée par la loi du 15 février 1993 (6).  Une
commission a été instituée à l’occasion de cette réforme ; ses propositions devaientpermettre de réaliser les mesures suivantes : 
– instaurer une responsabilité financière dans le cadre de la loi réformée de l’AMI ;
– répartir équitablement les revenus de l’assurance entre les organismes assureurs ;
– apurer les comptes courants du passé.
Les propositions de la commission ont débouché sur l’introduction d’une
responsabilité financière limitée des organismes assureurs dans le secteur des soins desanté.
(5) A.N.M.C. : Alliance nationale des mutualités chrétiennes ; U.N.M.L. : Union nationa-
le des mutualités libres ; C.A.A.M.I. : Caisse auxiliaire d’assurance maladie-invalidité ; U.N.F.M.N. :Union nationale des fédérations mutualistes neutres ; U.N.M.S. : Union nationale des mutualitéssocialistes ; U.M.L. : Union nationale des mutualités libérales ; S.N.C.B. : Caisse des soins de santéde la Société nationale des chemins de fer belges.
(6) Loi du 15 février 1993 portant réforme de la loi du 9 août 1963 instituant et organi-
sant un régime d’assurance obligatoire contre la maladie et l’invalidité. 
142 Per saldo beliep, na het afsluiten van het boekjaar 1994, de vorderingspositie
van het RIZIV in rekening-courant op de verzekeringsinstellingen54.397.545.776 BEF.
Tabel 3 – De verzekeringsinstellingen (5) die een vordering hebben op het RIZIV
LCM 28.710.864.911  
LOZ 9.975.268.519  
HZIV 482.623.246  
Totaal 39.168.756.676  
Tabel 4 – De verzekeringsinstellingen (5) die een schuld hebben aan het RIZIV
LNM 6.798.474.034  
NVSM 83.961.834.046  
LLM 2.499.216.334  
NMBS 306.778.038  
Totaal 93.566.302.452  
4. De hervorming van de verzekering voor geneeskundige verzorging door de wet van 15 febru-
ari 1993
De wet van 9 augustus 1963 werd door de wet van 15 februari 1993 her-
vormd (6).  Bij die hervorming werd een Commissie ingesteld, waarvan de voorstel-len het mogelijk moesten maken :
– een financiële verantwoordelijkheid in te voeren in het kader van de hervormde
wet van de ZIV ;
– de verzekeringsinkomsten onder de verzekeringsinstellingen billijk te verdelen ;– de rekeningen-courant van het verleden aan te zuiveren.
De voorstellen van de Commissie leidden tot de invoering van een beperkte
financiële verantwoordelijkheid van de verzekeringsinstellingen in de sector genees-kundige verzorging.
(5) LCM : Landsbond der Christelijke Mutualiteiten ; LOZ : Landsbond van de
Onafhankelijke Ziekenfondsen ; HZIV : Hulpkas voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering ; LNM :Landsbond van de Neutrale Mutualiteitsverbonden ; NVSM : Nationaal Verbond van SocialistischeMutualiteiten ; LLM : Landsbond van Liberale Mutualiteiten ; NMBS : Kas der GeneeskundigeVerzorging van de Nationale Maatschappij der Belgische Spoorwegen.
(6) Wet van 15 februari 1993 tot hervorming van de wet van 9 augustus 1963 tot instelling
en organisatie van een regeling voor verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitke-ringen.
143 – L’ancien système de simple répartition des recettes du secteur des soins de santé a
été remplacé par un système accordant à l’organisme assureur une part du budget,obtenue par la pondération de deux clés de répartition :
– La première clé de répartition est formée par la quote-part des dépenses réel-
les de l’organisme assureur dans le total des dépenses de tous les organismesassureurs pour l’exercice comptable concerné.  Cette clé de répartition variede 90 % à 70 % ;
– La deuxième clé de répartition, de nature normative (7), varie de 10 % à
30 %.
– Une responsabilité financière limitée a été introduite, impliquant que les organis-
mes assureurs devront financer eux-mêmes 15 % à 25 % de leur déficit dans l’assu-rance soins de santé.
– Finalement, le but est d’avoir suffisamment de recettes en matière d’assurances
pour financer l’objectif budgétaire global. Le Conseil général du service des soinsde santé contrôle l’équilibre financier dans ce secteur et les besoins sont financéspar la gestion globale, tant dans le régime général que dans celui des indépendants.  
Afin de ne pas hypothéquer au départ le nouveau système de responsabilité
financière, il a été décidé d’apurer les déficits du passé. Concrètement, les résultats del’assurance soins de santé ont été repris au 31 décembre 1994 et les comptes courantsdes organismes assureurs bloqués à la fin de l’année 1994 ont été apurés.
A ce sujet, l’article 200, al.  3, de la loi S.S.I., dispose que “le Roi entérine les
modalités d’apurement du compte bloqué en date du 31 décembre 1994 par un arrêtédélibéré en Conseil des ministres, sur proposition du Conseil de l’Office. Cet arrêtépeut uniquement être adopté dès que la deuxième phase (8), mentionnée à l’arti-cle 196, § 1er, est entrée en vigueur”.
L’entrée en vigueur de la deuxième phase était prévue à partir de
l’année 1997, mais a été reportée d’un an, par arrêté royal du 23 décembre 1996 (9).La décision mentionnée à l’article 200, al. 3, de la loi S.S.I. peut donc être prise dansle courant de l’année 1998.
(7) La clé de répartition normative permet qu’une partie des revenus des organismes
assureurs accordés sur la base du nombre de membres dans certaines catégories soit multipliée parun coût moyen corrigé pour ces catégories.  La correction réalisée sur le coût moyen se fait en fonc-tion d’un certain nombre de caractéristiques présupposées, telles que la situation du bénéficiaire surle plan social et professionnel, l’âge, les capacités, le taux de mortalité, le niveau d’urbanisation, letaux de chômage, la composition de la famille et les revenus.
(8) Il s’agit du moment où la clé normative de fixation de la quote-part budgétaire s’élè-
vera à 20% et la responsabilité financière des organismes assureurs s’élèvera à 20% de leur déficit.
(9) Arrêté royal du 23 décembre 1996 prorogeant le calendrier visé à l’article 196, § 4, 2e
alinéa, et à l’article 198, § 4, de la loi relative à l’assurance obligatoire soins de santé et indemnités,coordonnée le 14 juillet 1994.
144 – Het vroegere systeem van de loutere verdeling van de ontvangsten van de sector
geneeskundige verzorging werd vervangen door een systeem waarbij aan de verzekeringsinstelling een begrotingsaandeel wordt toegekend, dat ont-staat uit de weging van twee verdeelsleutels :
– de eerste verdeelsleutel wordt gevormd door het aandeel van de werkelijke
uitgaven van de verzekeringsinstelling in de totale uitgaven van het betrokkenboekjaar van alle verzekeringsinstellingen samen.  Die verdeelsleutel krijgteen evolutief gewicht gaande van 90 % tot 70 % ;
– de tweede verdeelsleutel, van normatieve aard (7), krijgt een evolutief gewicht
gaande van 10 % tot 30 %.
– Een beperkte financiële verantwoordelijkheid werd ingevoerd, waarbij de verzeke-
ringsinstellingen 15 % tot 25 % van hun tekort in de verzekering voor geneeskundi-ge verzorging zelf zullen moeten financieren.
– Het is ten slotte de bedoeling dat er voldoende verzekeringsontvangsten zijn ter
financiering van de globale begrotingsdoelstelling.  De Algemene Raad van dedienst voor geneeskundige verzorging ziet toe op het financieel evenwicht in de sec-tor en de behoeften worden gefinancierd door het Globaal Beheer, zowel in dealgemene regeling als in de regeling voor zelfstandigen.
Om het nieuwe systeem van financiële verantwoordelijkheid van bij het begin
niet te hypothekeren werd beslist de tekorten van het verleden aan te zuiveren.Concreet werden de resultaten van de verzekering voor geneeskundige verzorgingper 31 december 1994 overgenomen en werden de op het einde van 1994 geblokkeer-de rekeningen-courant van de verzekeringsinstellingen aangezuiverd.
Daartoe bepaalt artikel 200, derde lid, van de GVU-wet, dat “de Koning bij in
Ministerraad overlegd besluit, op voorstel van de Raad van de Controledienst ..., dewijze bekrachtigt waarop de per 31 december 1994 geblokkeerde rekening-courantwordt aangezuiverd.  Dit besluit kan worden getroffen van zodra de tweede fase (8),bedoeld in artikel 196, § 1, in werking is getreden”.
Het in werking treden van de tweede fase was voorzien vanaf 1997, maar werd
bij koninklijk besluit van 23 december 1996 (9) met een jaar uitgesteld.  Het inartikel 200, derde lid, van de GVU-wet bedoelde besluit kan dus in de loop van 1998worden genomen.
(7) Met de normatieve verdeelsleutel wordt aan de verzekeringsinstellingen een gedeelte
van hun inkomsten toegekend op basis van hun aantal leden in bepaalde categorieën, vermenigvul-digd met een gecorrigeerde gemiddelde kostprijs voor deze categorieën.  De correctie op de gemid-delde kostprijs verloopt in functie van een aantal vooropgestelde karakteristieken zoals de situatievan de rechthebbende op sociaal en beroepsvlak, de leeftijd, de kunne, het sterftecijfer, de urbanisa-tiegraad, de werkloosheidsgraad, de samenstelling van het gezin en het inkomen.
(8) Dit is het moment waarop de normatieve sleutel ter bepaling van het begrotingsaan-
deel 20 % en de financiële verantwoordelijkheid van de verzekeringsinstellingen 20 % van huntekort zal bedragen.
(9) Koninklijk besluit van 23 december 1996 tot verlenging van het tijdschema bedoeld in
artikel 196, § 4, tweede lid, en in artikel 198, § 4, van de wet betreffende de verplichte verzekeringvoor geneeskundige verzorging en uitkeringen, gecoördineerd op 14 juli 1994.
145 5. Application de la responsabilité financière en 1995 et 1996
Le nouveau modèle de financement mis en place dans le secteur des soins de
santé est applicable depuis l’exercice 1995.
En 1995, des bonis ont été réalisés par les organismes assureurs tant dans le
régime général que dans celui des indépendants. Ces bonis concernent la partie de laquote-part du revenu des organismes assureurs dépassant leurs dépenses réelles pourles soins de santé.  
Lors du décompte du compte courant de l’année 1995, 15 % des bonis, soit
959.883.025 francs, ont été accordés aux organismes assureurs ; ils ont été attribués aufonds de réserve spécial, comme prévu à l’article 199, § 1er, al. 1, de la loi S.S.I.  Cesbonis sont cependant restés dans le circuit financier de l’assurance obligatoire, pourfinancer les dépenses en matière d’assurances (10). Les 85 % restants ont été reverséspar les organismes assureurs au début de l’année 1997, à l’INAMI, de même que lesolde du décompte, pour un montant total de 4.959.193.211 francs.  Le fonds de réser-ve spécial a été également alimenté avec les contributions des ayants droit, fixées à90 francs par ayant droit pour 1995 et 1996.
En 1996, des malis ont été réalisés par les organismes assureurs tant dans le
régime général que dans celui des indépendants. Ces malis concernent les dépensesréelles des organismes assureurs en matière de soins de santé qui dépassent leurquote-part de revenus.
En raison de la responsabilité financière, lors du décompte du compte
courant 1996, les organismes assureurs ont dû financer eux-mêmes 15 % des malis,limités à 2 % de la quote-part budgétaire, soit 1.236.028.058 francs. Dans le comptecourant, le remboursement des dépenses pour soins de santé a, à cet effet, été réduità concurrence de ce montant.  L’apport financier provenant du fonds de réserve spé-cial est cependant resté limité à la partie qui ne pouvait pas être financée au moyende la partie du fonds de réserve spécial constituée des bonis de 1995, puisqu’elle n’ajamais été retirée du circuit financier de l’assurance obligatoire.  
L’objectif budgétaire n’ayant pas été respecté au cours de l’exercice 1996,
l’INAMI a dû payer 23.294.047.405 francs aux organismes assureurs, suite à la priseen charge de 85 % des malis, à l’occasion du décompte du compte courant des orga-nismes assureurs pour 1996. Au cours de l’année 1997, en raison de la pression crois-sante engendrée par les factures impayées, 20 milliards de francs ont déjà été payésaux organismes assureurs, comme avance sur l’apurement des comptes courants 1996.Les 3.294.047.405 francs restants ont été payés au début de 1998, après la clôture descomptes courants 1996.
Le fonds de réserve, quant à lui, doit s’élever, à partir du 1er janvier 1997, à
180 francs au moins par bénéficiaire. Le contrôle des versements provenant du fondsde réserve spécial de la partie des malis à la charge des organismes assureurs et del’alimentation de ce fonds de réserve spécial jusqu’au niveau minimum exigé esteffectué par l’Office de contrôle des mutualités.
(10) L’Office de contrôle des mutualités a décidé, lors de sa réunion du 28 avril 1997, que
la partie du fonds de réserve spécial, découlant des bonis, sert à l’octroi d’avances pour couvrir lesprestations dans l’assurance obligatoire soins de santé. 
146 5. De toepassing van de financiële verantwoordelijkheid in 1995 en 1996
Het nieuw financieringsmodel in de sector geneeskundige verzorging is van
toepassing vanaf het dienstjaar 1995.
In 1995 werden door de verzekeringsinstellingen zowel in de algemene rege-
ling als in de regeling der zelfstandigen boni gerealiseerd.  Deze boni betreffen hetgedeelte van het inkomstenaandeel van de verzekeringsinstellingen dat hun werkelij-ke uitgaven voor geneeskundige verstrekkingen overschrijdt.
Bij de afrekening van de rekening-courant 1995 werd aan de verzekeringsin-
stellingen 15 % van de boni of 959.883.025 BEF toegekend, die werden toegewezenaan het bijzonder reservefonds, zoals bepaald in artikel 199, § 1, eerste lid, van deGVU-wet.  De boni bleven echter in het financiële circuit van de verplichte verzeke-ring, ter financiering van de verzekeringsuitgaven (10).  De overige 85 % werdensamen met de rest van de afrekening voor een totaal van 4.959.193.211 BEF begin1997 door de verzekeringsinstellingen teruggestort aan het RIZIV.  Het bijzonderreservefonds werd tevens aangevuld met de bijdragen van de gerechtigden, voor 1995en 1996 vastgesteld op 90 BEF per gerechtigde.
In 1996 werden zowel in de algemene regeling als in de regeling der zelfstandi-
gen door de verzekeringsinstellingen mali gerealiseerd.  Die mali betreffen hetgedeelte van de werkelijke uitgaven voor geneeskundige verstrekkingen van de ver-zekeringsinstellingen dat hun inkomstenaandeel overschrijdt.
Bij de afrekening van de rekening-courant 1996 dienden de verzekeringsin-
stellingen, ten gevolge van de financiële verantwoordelijkheid, 15 % van de mali,beperkt tot 2 % van het begrotingsaandeel, zijnde 1.236.028.058 BEF, zelf te financie-ren.  In de rekening-courant werd hiertoe de terugbetaling van de uitgaven voorgeneeskundige verstrekkingen met dit bedrag verminderd.  De financiële inbrengvanuit het bijzonder reservefonds bleef echter beperkt tot het gedeelte dat niet konworden gefinancierd met het gedeelte van het bijzonder reservefonds dat werdgevormd met de boni van 1995 omdat dit nooit werd onttrokken aan het financieelcircuit van de verplichte verzekering. 
Omdat de begrotingsdoelstelling in belangrijke mate werd overschreden in
het dienstjaar 1996 diende het RIZIV, als gevolg van het ten laste nemen van 85 %van de mali, bij de afrekening van de rekening-courant van de verzekeringsinstellin-gen voor het dienstjaar 1996, 23.294.047.405 BEF aan de verzekeringsinstellingen tebetalen.  In de loop van 1997 werd, door de toenemende druk van de onbetaalde fac-turen, reeds 20 miljard BEF aan de verzekeringsinstellingen betaald, als voorschot opde aanzuivering van de rekeningen-courant 1996.  De overige 3.294.047.405 BEFwerd begin 1998, na afsluiting van de rekeningen-courant 1996, betaald.
Het hoger vermelde bijzonder reservefonds moet vanaf 1 januari 1997 ten
minste 180 BEF per gerechtigde bedragen.  Het toezicht op het storten uit het bijzon-der reservefonds van het gedeelte van de mali ten laste van de verzekeringsinstellin-gen en de aanvulling van dit bijzonder reservefonds tot het vereiste minimumniveaugebeurt door de Controledienst voor de Ziekenfondsen.
(10) De Controledienst voor de Ziekenfondsen besliste in zijn vergadering van
28 april 1997 dat het gedeelte van het bijzonder reservefonds, afkomstig van de boni, dient voor deverlening van voorschotten tot dekking van prestaties in de verplichte verzekering voor geneeskun-dige verzorging.
147 6. Apurement des comptes courants des organismes assureurs, bloqués au 31 décembre 1994
L’article 150 de la loi du 22 février 1998 portant des dispositions sociales fixe
les modalités de l’apurement des comptes courants des organismes assureurs, bloquésau 31 décembre 1994.
Etant donné que le résultat comptable cumulé des comptes par organisme
assureur de l’assurance obligatoire soins de santé était bloqué au niveau où il se trou-vait après la clôture des comptes pour l’exercice 1994 et qu’il a ensuite été apuré,l’apurement du compte courant des organismes assureurs consiste dans la reprise parl’lNAMI de la responsabilité financière jusqu’en 1994.  Comme il a été rappelé, detelles opérations ont été réalisées plusieurs fois dans le passé.
Le déficit de l’assurance soins de santé a été financé jusqu’en 1994 principale-
ment par le surplus existant dans le secteur de l’assurance indemnités et par la con-clusion d’emprunts par l’INAMI. En outre, les organismes assureurs ont égalementreçu des avances récupérables du ministère des Affaires sociales, de la Santé et del’Environnement comme rétribution pour le préfinancement du prix de la journéed’hospitalisation.
L’apurement de ce déficit comptable peut, par conséquent, être résumé
de la façon suivante :
– 64.187.038.260 : résultat cumulé de l’assurance soins de santé au 31 décembre 1994
(tableau 2) ; 
– 5.556.000.000 : octroi définitif des avances récupérables du ministère des Affaires
sociales, de la Santé publique et de l’Environnement ;
– 1.015.466.565 : transfert du résultat positif de l’assurance indemnités - régime des
indépendants à l’assurance soins de santé - régime des indépen-dants ;
– 15.117.882.918 : transfert du résultat positif de l’assurance indemnités - régime
général à l’assurance soins de santé - régime général ;
– 23.261.000.000 : reprise d’emprunts par la gestion globale ;
– 14.055.000.000 : reprise d’emprunts par la gestion globale du statut social des indé-
pendants ;
– 848.196.293 : attribution du montant inscrit au 31 décembre 1994 au fonds spé-
cial (11) ;
(11) Il s’agit du fonds spécial géré par l’INAMI, auquel les montants des revenus corres-
pondant au coefficient de sécurité ont été versés, comme prévu à l’article 203, § 3, al. 5 et 6, tel qu’ilétait d’application avant l’entrée en vigueur de l’arrêté royal du 12 août 1994 portant exécution del’article 204, § 2, de la loi relative à l’assurance obligatoire soins de santé et indemnités, coordonnéele 14 juillet 1994.
148 6. De aanzuivering van de rekeningen-courant van de verzekeringsinstellingen, geblokkeerd op
31 december 1994
Artikel 150 van de wet van 22 februari 1998 houdende sociale bepalingen
regelt de wijze waarop de rekeningen-courant van de verzekeringsinstellingen,geblokkeerd op 31 december 1994, worden aangezuiverd.
Doordat het gecumuleerd boekhoudkundig resultaat van de rekeningen per
verzekeringsinstelling van de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorgingwordt geblokkeerd op de toestand waarin ze zich bevindt na het afsluiten van derekeningen voor het boekjaar 1994 en vervolgens wordt aangezuiverd, komt de aan-zuivering van de rekening-courant van de verzekeringsinstellingen neer op de over-name door het RIZIV van de financiële verantwoordelijkheid tot en met 1994.  Zoalshiervoor reeds vermeld, werden dergelijke operaties in het verleden meermaals door-gevoerd.
Het tekort in de verzekering voor geneeskundige verzorging werd tot 1994
voor het overgrote deel gefinancierd door het overschot in de uitkeringsverzekeringen door het aangaan van leningen door het RIZIV.  Daarnaast ontvingen de verzeke-ringsinstellingen nog terugvorderbare voorschotten van het Ministerie van SocialeZaken, Volksgezondheid en Leefmilieu als vergoeding voor de prefinanciering vande ligdagprijs.
De aanzuivering van dat boekhoudkundig tekort kan dan ook als volgt wor-
den samengevat :
– 64.187.038.260 : samengevoegd resultaat van de verzekering voor geneeskundige
verzorging per 31 december 1994 (tabel 2) ;
– 5.556.000.000 : definitieve toekenning van de terugvorderbare voorschotten van
het Ministerie van Sociale Zaken, Volksgezondheid enLeefmilieu ;
– 1.015.466.565 : overdracht van het positief resultaat van de uitkeringsverzekering
- regeling zelfstandigen naar de verzekering voor geneeskundigeverzorging - regeling zelfstandigen ;
– 15.117.882.918 : overdracht van het positief resultaat van de uitkeringsverzekering
- algemene regeling naar de verzekering voor geneeskundige ver-zorging - algemene regeling ;
– 23.261.000.000 : overname van leningen door het RSZ-globaal beheer ;– 14.055.000.000 : overname van leningen door het globaal beheer van het sociaal
statuut der zelfstandigen ;
– 848.196.293 : toewijzing van het bedrag dat op 31 december 1994 was inge-
schreven in het bijzonder fonds (11) ;
(11) Het betreft het bijzonder fonds dat wordt beheerd door het RIZIV, waarin de bedra-
gen van de met de veiligheidscoëfficient overeenstemmende inkomsten werden gestort, dat wasbedoeld in artikel 203, § 3, vijfde en zesde lid, zoals deze van toepassing waren vóór de inwerkingtre-ding van het koninklijk besluit van 12 augustus 1994 tot uitvoering van artikel 204, § 2, van de wetbetreffende de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen, gecoördineerdop 14 juli 1994.
149 – 4.233.492.484 : le solde restant sera financé par l’O.N.S.S. - Gestion globale et la
Gestion globale du statut social des indépendants et sera payé àl’INAMI avant le 31 décembre 2005.  Ainsi, les comptes courantsdes organismes assureurs et le résultat cumulé de l’assurancesoins de santé, reprise par l’INAMI au 31 décembre 1994, serontapurés au plus tard le 31 décembre 2005.
Le financement de la reprise des déficits dans l’assurance soins de santé s’est
accompagné de transferts opérés entre l’assurance indemnités et l’assurance soins desanté, ainsi qu’entre le régime général et celui des indépendants.
7. Conclusion
Depuis le mois de janvier 1990, les avances sont calculées et payées aux orga-
nismes assureurs conformément à la loi.
L’article 150 de la loi du 22 février 1998 a permis d’apporter une solution léga-
le à la problématique de l’apurement des comptes courants des organismes assureurs,bloqués dans la situation dans laquelle ils se trouvaient après la clôture des comptespour l’exercice 1994.
Comme annoncé par le ministre des Affaires sociales, de la Santé publique et
de l’Environnement, le fonctionnement et la structure de l’assurance soins de santéont été profondément modifiés. A la suite de ces modifications, les comptes courantsdes organismes assureurs seront effectivement apurés à partir de l’année 1995.
Il est ainsi satisfait aux observations formulées précédemment par la Cour à
propos des avances payées aux organismes assureurs et du non-apurement des comp-tes courants des organismes assureurs.
150 – 4.233.492.484 : het resterende saldo zal worden gefinancierd door het RSZ-glo-
baal beheer en het globaal beheer van het sociaal statuut der zelf-standigen en aan het RIZIV worden betaald vóór 31 decem-ber 2005.  Hierdoor zullen de rekeningen-courant van de verzeke-ringsinstellingen en het samengevoegde resultaat van de verzeke-ring voor geneeskundige verzorging dat werd overgenomen doorhet RIZIV, per 31 december 1994, ten laatste op 31 decem-ber 2005 zijn aangezuiverd.
De financiering van de overname van de tekorten in de verzekering voor de
geneeskundige verzorging gaat gepaard met een transfer tussen de uitkeringsverzeke-ring en de verzekering voor de geneeskundige verzorging en met een transfer tussende algemene regeling en de regeling der zelfstandigen.
7. Besluit
berekend en uitbetaald in overeenstemming met de wet.
Met de uitvoering van artikel 150 van de wet van 22 februari 1998 is een wet-
telijke oplossing gegeven aan de aanzuiveringsproblematiek van de rekeningen-cou-rant van de verzekeringsinstellingen, geblokkeerd op de toestand waarin ze zichbevinden na het afsluiten van de rekeningen voor het boekjaar 1994.
Zoals aangekondigd door de Minister van Sociale Zaken, Volksgezondheid en
Leefmilieu werd de werking en de structuur van de verzekering voor geneeskundigeverzorging grondig gewijzigd.  Als gevolg van die wijzigingen worden de rekeningen-courant van de verzekeringsinstellingen vanaf 1995 daadwerkelijk aangezuiverd.
Hierdoor wordt aan de door het Rekenhof eerder geformuleerde opmerkin-
gen met betrekking tot de aan de verzekeringsinstellingen uitbetaalde voorschottenen het niet aanzuiveren van de rekeningen-courant van de verzekeringsinstellingenvoldaan.
151 – LES COTISATIONS DUES PAR LES FIRMES PHARMACEUTIQUES
Dans le cadre de l’assurance obligatoire soins de santé et indemnités, les firmes
pharmaceutiques sont redevables de deux catégories de cotisations : une redevance de60.000 francs par conditionnement public ou, à défaut, par conditionnement unitaire,ainsi qu’une cotisation sur le chiffre d’affaires dont le montant varie de 2% (1993 à1995) à 4% (à partir de 1997).  
Lors de l’examen de l’application des dispositions légales et réglementaires
régissant la perception des deux cotisations, la Cour a relevé un certain nombre delacunes. La ministre a été interrogée sur la manière dont à l’avenir celles-ci seraient éli-minées.
En vertu de l’article 191 de la loi coordonnée du 14 juillet 1994 (1), l’Institut
national d’assurance maladie-invalidité (INAMI) est chargé du contrôle et de la per-ception des cotisations suivantes, dues par les firmes pharmaceutiques :
– la redevance annuelle due, en application de l’article 191, 14°, de la loi coordonnée,
par conditionnement public ou, à défaut, par conditionnement unitaire de médica-ments (2) inscrits dans les listes des fournitures pharmaceutiques remboursables.Le montant de cette redevance s’élève à 60.000 francs par conditionnement ; ellen’est pas due pour les conditionnements dont le chiffre d’affaires annuel sur lemarché belge, dégagé dans l’année qui précède celle pour laquelle la redevance estdue, n’excède pas 2.500.000 francs.  Le Roi est habilité à fixer les modalités d’appli-cation concrètes en ce qui concerne la déclaration, le contrôle et le recouvrementde cette redevance ;
– la cotisation due, en application de l’article 191, 15°, de la loi coordonnée, sur le
chiffre d’affaires réalisé sur le marché belge des médicaments inscrits dans les listesdes fournitures pharmaceutiques remboursables.  Le Roi peut, par arrêté délibéréen Conseil des ministres et après avis du Conseil général de l’assurance soins desanté de l'INAMI, fixer le taux de la cotisation dans les limites des maxima légaux,ainsi que l’année dont le chiffre d’affaires est pris en considération pour déterminerla cotisation.  En outre, le Roi fixe les modalités d’application en ce qui concerne ladéclaration du chiffre d’affaires, le recouvrement de la cotisation et le contrôle.Dans la pratique, les modalités relatives à la déclaration, au recouvrement et aucontrôle sont analogues à celles qui s’appliquent à la redevance annuelle.
(1) Loi relative à l’assurance obligatoire soins de santé et indemnités, coordonnée le
(2) Par “conditionnement public”, on entend le mode de conditionnement des médica-
ments fournis aux officines accessibles à tous les ayants droit.  La notion de “conditionnement uni-taire” se réfère au conditionnement des médicaments livrés aux officines hospitalières et aux dépôtsde médicaments ; ces conditionnements sont souvent plus volumineux que le conditionnementpublic classique.  Il convient toutefois de signaler que certains médicaments ne se présentent qu’enconditionnement unitaire tandis que d’autres n’existent qu’en conditionnement public.  
152N-1.239.885 – DE BIJDRAGEN VERSCHULDIGD DOOR DE FARMACEUTISCHE FIRMA’S
In het kader van de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en
uitkeringen zijn de farmaceutische firma’s twee soorten van bijdragen verschuldigd :een vergoeding van 60.000 BEF per publiekverpakking of, bij ontstentenis daarvan, perstukverpakking, evenals een heffing op de omzet die varieert van 2% (1993 tot 1995)tot 4% (vanaf 1997).  
Bij het onderzoek naar de toepassing van de wettelijke en reglementaire bepa-
lingen voor de inning van de beide bijdragen stelde het Rekenhof een aantal tekortko-mingen vast.  Aan de minister werd gevraagd hoe deze tekortkomingen in de toekomstzouden worden weggewerkt.
Krachtens artikel 191 van de gecoördineerde wet van 14 juli 1994 (1) is het
Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV) belast met de contro-le en de inning van de volgende bijdragen, verschuldigd door de farmaceutischefirma’s:
– de met toepassing van artikel 191, 14°, van de gecoördineerde wet jaarlijks ver-
schuldigde vergoeding per publiekverpakking of, bij ontstentenis daarvan, per stuk-verpakking van geneesmiddelen (2) die zijn ingeschreven op de lijsten van de ver-goedbare farmaceutische verstrekkingen.  De vergoeding bedraagt 60.000 BEF perverpakking; ze is niet verschuldigd voor die verpakkingen waarvan de jaarlijkseomzet op de Belgische markt, in het jaar vóór dat waarvoor de vergoeding ver-schuldigd is, niet hoger ligt dan 2.500.000 BEF.  De Koning is bevoegd om de con-crete uitvoeringsmodaliteiten inzake de aangifte, de inning en de controle van dezevergoeding vast te stellen ;
– de met toepassing van artikel 191, 15°, van de gecoördineerde wet verschuldigde
heffing op de omzet die is verwezenlijkt op de Belgische markt van geneesmidde-len, ingeschreven op de lijsten van de vergoedbare farmaceutische specialiteiten.Aan de Koning wordt de bevoegdheid verleend om, door middel van een inMinisterraad overlegd besluit en mits het advies van de Algemene raad voor degeneeskundige verzorging van het RIZIV, het bedrag van de heffing vast te stellenbinnen de opgelegde wettelijke maxima, evenals het jaar van de omzet dat voor hetbepalen van de heffing in aanmerking wordt genomen.  Tevens bepaalt de Koningde toepassingsmodaliteiten voor de aangifte van de omzet, de inning van de bijdra-ge en de controle.  In de praktijk zijn de modaliteiten voor de aangifte, de inning ende controle analoog aan deze die gelden voor de jaarlijks verschuldigde vergoeding.
(1) Wet betreffende de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitke-
ringen, gecoördineerd op 14 juli 1994.
(2) Met “publiekverpakkingen” wordt de verpakking bedoeld waarin de geneesmiddelen
worden afgeleverd aan de officina’s die voor alle gerechtigden toegankelijk zijn.  Het begrip “stuk-verpakkingen” verwijst naar de verpakkingen die worden afgeleverd aan ziekenhuisapotheken engeneesmiddelendepots; deze verpakkingen zijn meestal groter in omvang dan de klassieke publiek-verpakking.  Daarbij dient evenwel aangestipt te worden dat voor bepaalde geneesmiddelen alleeneen stukverpakking bestaat, terwijl andere geneesmiddelen alleen voorkomen in de vorm van eenpubliekverpakking.  
153N-1.239.885 1.1. La redevance par conditionnement public
Les modalités d’exécution en matière de déclaration, de paiement et de con-
trôle de la redevance sont fixées aux articles 3 quater et 3 quinquies de l’arrêté royaldu 2 septembre 1980 (3).
Le recouvrement de la redevance par conditionnement public (ou, à défaut, la
redevance par conditionnement unitaire) est régi par les règles suivantes :
– avant le 1er mars de l’année pour laquelle la redevance est due, les firmes doivent
déclarer le chiffre d’affaires qu’elles ont réalisé l’année précédente sur le marchébelge avec des spécialités pharmaceutiques admises et remboursables (4).  Le chif-fre d’affaires doit être indiqué par conditionnement public ou, à défaut, par condi-tionnement unitaire (5).  
Les déclarations, datées, signées et certifiées sincères et exactes, doivent être adres-
sées par lettre recommandée à l’INAMI ;
– au plus tard le dernier jour du premier trimestre de l’année civile, les firmes doivent
verser le montant dû d’après leurs déclarations au compte financier de l’INAMI. Laredevance n’est pas due pour les conditionnements unitaires qui sont égalementmis sur le marché sous la forme d’un conditionnement public.  
Le montant total de la redevance est obtenu en multipliant le nombre de condition-
nements pour lesquels la redevance est due par 60.000 francs ;
– si le débiteur n’a pas versé le montant de la redevance dans le délai fixé, il est rede-
vable d’une majoration égale à 10% de ce montant, ainsi que d’un intérêt de retardcalculé au taux d’intérêt légal, à raison du nombre de jours de retard ;
– aux conditions fixées à l’article 3 quinquies de l’arrêté royal du 2 septembre 1980, le
Comité de l’assurance de l’INAMI peut accorder au débiteur qui n’a pas versé laredevance dans le délai prescrit l’exonération totale ou partielle du paiement de lamajoration et/ou des intérêts de retard.
Les déclarations sont contrôlées quant à leur exhaustivité : l’INAMI vérifie si
toutes les spécialités admises et remboursables figurent dans les déclarations intro-duites par la firme concernée. En outre, l’INAMI contrôle si le montant total de laredevance a été calculé correctement (6). Pour exécuter ce contrôle, le servicecompétent de l’INAMI utilise un fichier informatique dans lequel tous les condition-nements remboursables sont groupés par firme.
(3) Arrêté royal du 2 septembre 1980 fixant les conditions dans lesquelles l’assurance
obligatoire contre la maladie et l’invalidité intervient dans le coût des spécialités pharmaceutiques etproduits assimilés.
(4) Le chiffre d’affaires doit être calculé sur le prix 
“usine ”.
(5) La déclaration du chiffre d’affaires réalisé est nécessaire, parce que la redevance n’est
pas due pour les conditionnements dont le chiffre d’affaires n’a pas, dans l’année qui a précédé celledu recouvrement, excédé un montant de 2.500.000 francs (cf. ci-dessus, point 1).
(6) Les écarts entre le montant effectivement payé et le montant dû, après vérification
par l’INAMI, sont corrigés.  Ces corrections peuvent consister soit dans le remboursement du mon-tant payé en trop, soit dans une mise en demeure des firmes de verser le montant encore dû.
154 1.1. De vergoeding per publiekverpakking
De uitvoeringsmodaliteiten inzake de aangifte, de betaling en de controle van
de vergoeding zijn vastgelegd in de artikelen 3quater en 3quinquies van het konink-lijk besluit van 2 september 1980 (3).
Voor de inning van de vergoeding per publiekverpakking (of, bij ontstentenis
daarvan, de vergoeding per stukverpakking) gelden de volgende regels :
– vóór 1 maart van het jaar waarvoor de vergoeding is verschuldigd moeten de
firma’s aangifte doen van de omzet die zij in het voorgaande jaar op de Belgischemarkt hebben gerealiseerd met aangenomen en vergoedbare farmaceutische spe-cialiteiten (4).  De omzet moet worden aangegeven per publiekverpakking of, bijontstentenis daarvan, per stukverpakking (5).  
De aangiften worden, gedagtekend, ondertekend en voor waar en echt verklaard,
met een aangetekende brief aan het RIZIV toegezonden ;
– uiterlijk de laatste dag van het eerste kwartaal van het kalenderjaar moeten de
firma’s het volgens hun aangifte verschuldigde bedrag storten op de financiëlerekening van het RIZIV.  De vergoeding is niet verschuldigd voor stukverpakkin-gen die eveneens onder de vorm van een publiekverpakking op de markt wordengebracht.  
Het totale bedrag van de vergoeding wordt bekomen door de vermenigvuldiging
van het aantal verpakkingen, waarvoor de vergoeding is verschuldigd, met60.000 BEF ;
– indien de schuldenaar het bedrag van de vergoeding niet binnen de vastgestelde
termijn heeft gestort, is hij een opslag verschuldigd van 10% van het bedrag, alsme-de een verwijlintrest berekend tegen de wettelijke rentevoet, naar rato van het aan-tal dagen vertraging ;
– onder de voorwaarden van artikel 3quinquies van het koninklijk besluit van 2 sep-
tember 1980 kan het Verzekeringscomité van het RIZIV aan de schuldenaar, diede vergoeding niet binnen de vastgestelde termijn heeft gestort, geheel of gedeelte-lijk vrijstelling verlenen van de betaling van de opslag en/of de verwijlintrest.
De aangiften worden gecontroleerd op hun volledigheid : het RIZIV gaat na
of alle aangenomen en vergoedbare specialiteiten zijn opgenomen op de door debetrokken firma ingediende aangiften.  Daarenboven gaat het RIZIV na of het totalebedrag van de vergoeding correct werd berekend (6).  Voor de uitvoering van diecontrole maakt de bevoegde dienst van het RIZIV gebruik van een computerbestandwaarin alle vergoedbare verpakkingen zijn opgenomen, gegroepeerd per firma.
(3) Koninklijk besluit van 2 september 1980 tot vaststelling van de voorwaarden waaron-
der de verplichte ziekte- en invaliditeitsverzekering tegemoetkomt in de kosten van de farmaceuti-sche specialiteiten en daarmee gelijkgestelde producten.
(4) De omzet dient te worden berekend op de prijs af-fabriek.(5) De aangifte van de verwezenlijkte omzet is noodzakelijk, omdat de vergoeding niet is
verschuldigd voor die verpakkingen, waarvoor de omzet in het jaar voorafgaand aan het jaar van deinning, niet hoger lag dan 2.500.000 BEF (cf. supra, punt 1).
(6) Verschillen tussen het werkelijk betaalde bedrag en het, na verificatie door het
RIZIV, verschuldigde bedrag worden gecorrigeerd.   Die correcties kunnen bestaan in hetzij eenterugstorting van het te veel betaalde bedrag, hetzij een aanmaning aan de firma’s om het te weinigbetaalde bedrag alsnog te storten.
155 1.2. La cotisation sur le chiffre d’affaires
Le montant de la cotisation est fixé dans les limites légales et s’est élevé à 2%
en 1993, 1994 et 1995, 3% en 1996 et 4% à partir de 1997.
Les modalités en matière de déclaration, de recouvrement et de contrôle des
cotisations versées dans le cadre de la cotisation sur le chiffre d’affaires sont fixéesannuellement par arrêté royal (7).  Les dispositions de ces arrêtés sont analogues àcelles qui s’appliquent à la redevance, à savoir :
– avant une date déterminée (8), les firmes doivent déclarer le chiffre d’affaires
qu’elles ont réalisé l’année précédente sur le marché belge avec des spécialitéspharmaceutiques admises et remboursables (8).  Le chiffre d’affaires total déclarédoit être scindé par conditionnement public ou, à défaut, par conditionnement uni-taire.  
– avant une date déterminée (10), les firmes doivent verser le montant dû d’après
leurs déclarations au compte financier de l’INAMI. Le montant dû s’obtient enmultipliant le chiffre d’affaires total par le montant de la cotisation ;
– si le débiteur n’a pas versé le montant de la cotisation dans le délai fixé, il est rede-
vable d’une majoration égale à 10% dudit montant, ainsi que d’un intérêt de retardcalculé au taux d’intérêt légal, à raison du nombre de jours de retard ;
– aux conditions fixées dans les arrêtés royaux successifs, le Conseil général de l’assu-
rance soins de santé de l'INAMI peut accorder au débiteur qui n’a pas versé la coti-sation dans le délai prescrit l’exonération totale ou partielle du paiement de lamajoration et/ou des intérêts de retard.
Le contrôle des déclarations est un contrôle comptable consistant à vérifier si
le montant dû selon la firme est égal au chiffre d’affaires total (suivant la déclara-tion), multiplié par le montant de la cotisation. Pour exécuter ce contrôle, le servicecompétent de l’INAMI utilise un fichier informatique contenant les noms de toutesles firmes qui doivent verser cette cotisation.
(7) Les arrêtés royaux fixant, pour les années 1993, 1994, 1995 et 1996, les modalités rela-
tives à la cotisation sur le chiffre d’affaires de certains produits pharmaceutiques sont ceux des27 septembre 1993 (pour l’année 1993), 24 août 1994 (pour l’année 1994), 22 décembre 1995 (pourl’année 1995) et 28 octobre 1996 (pour l’année 1996).
(8) Ces dates sont les suivantes : 1er novembre 1993 (1993), 1er octobre 1994 (1994),
1er février 1996 (1995) et 1er novembre 1996 (1996).
(9) Le chiffre d’affaires doit être calculé sur le prix hors entreprise ou hors importateur.(10) Ces dates sont les suivantes : 1er décembre 1993 (1993), 1er novembre 1994 (1994),
1er mars 1996 (1995) et 1er décembre 1996 (1996).  
156 1.2. De heffing op de omzet
Het bedrag van de heffing wordt vastgesteld binnen de wettelijk bepaalde
grenzen en bedroeg 2% voor 1993, 1994 en 1995, 3% voor 1996 en 4% vanaf 1997.
De modaliteiten inzake de aangifte, de inning en de controle van de bijdragen
in het kader van de heffing op de omzet worden jaarlijks bij koninklijk besluit vastge-steld (7).  De bepalingen van deze besluiten zijn analoog aan deze die gelden voor devergoeding, te weten :
– vóór een bepaalde datum (8) moeten de firma’s aangifte doen van de omzet die zij
in het voorgaande jaar op de Belgische markt hebben gerealiseerd met aangeno-men en vergoedbare farmaceutische specialiteiten (9).  De aangegeven totaleomzet moet worden opgesplitst per publiekverpakking of, bij ontstentenis daarvan,per stukverpakking. 
– vóór een bepaalde datum (10) moeten de firma’s het volgens hun aangifte verschul-
digde bedrag storten op de financiële rekening van het RIZIV.  Het verschuldigdebedrag wordt bekomen door de totale omzet te vermenigvuldigen met het bedragvan de heffing ;
– indien de schuldenaar het bedrag van de heffing niet binnen de vastgestelde termijn
heeft gestort, is hij een opslag verschuldigd van 10% van dit bedrag, alsmede eenverwijlintrest berekend tegen de wettelijke rentevoet, naar rato van het aantaldagen vertraging ;
– onder de voorwaarden bepaald in de opeenvolgende koninklijke besluiten kan de
Algemene raad voor de geneeskundige verzorging van het RIZIV aan de schulde-naar, die de heffing niet binnen de vastgestelde termijn heeft gestort, geheel ofgedeeltelijk vrijstelling verlenen van de betaling van de opslag en/of de verwijlint-rest.
De controle op de aangiften is een rekenkundige controle, waarbij wordt
nagegaan of het volgens de firma te betalen bedrag gelijk is aan de totale omzet (vol-gens aangifte) vermenigvuldigd met het bedrag van de heffing.  Voor de uitvoeringvan die controle maakt de bevoegde dienst van het RIZIV gebruik van een compu-terbestand met de namen van alle firma’s die de heffing moeten storten.
(7) De koninklijke besluiten waarbij voor de jaren 1993, 1994, 1995 en 1996, de heffing
op de omzet van sommige farmaceutische producten nader wordt geregeld zijn deze van 27 septem-ber 1993 (voor het jaar 1993), van 24 augustus 1994 (voor het jaar 1994), van 22 december 1995 (voorhet jaar 1995) en 28 oktober 1996 (voor het jaar 1996).
(8) Die data zijn : 1 november 1993 (1993), 1 oktober 1994 (1994), 1 februari 1996 (1995)
en 1 november 1996 (1996).
(9) De omzet dient te worden berekend op de prijs buiten-bedrijf of buiten-invoerder.(10) Die data zijn: 1 december 1993 (1993), 1 november 1994 (1994), 1 maart 1996 (1995)
en 1 december 1996 (1996). 
157 2. Constatations et observations de la Cour des comptes
En raison de la symétrie des dispositions relatives à la déclaration, au contrôle
et au recouvrement de la redevance par conditionnement public et de la cotisationsur le chiffre d’affaires, un certain nombre de constatations sont valables pour lesdeux cotisations.
2.1. La restriction de la portée de la loi
Le texte l’article 191, 15°, de la loi coordonnée du 14 juillet 1994 dispose que
les firmes doivent payer une cotisation “ sur le chiffre d’affaires réalisé sur le marchébelge des médicaments (…) inscrits dans les listes des fournitures pharmaceutiquesremboursables”.  Les divers arrêtés royaux réglant le recouvrement de la cotisationsur le chiffre d’affaires pour une année déterminée stipulent, quant à eux, que le chif-fre d’affaires doit être communiqué par conditionnement public ou, à défaut, par con-ditionnement unitaire.  Du fait de cette disposition, la cotisation sur le chiffre d’affai-res n’est pas calculée sur tous les médicaments figurant sur les listes des spécialitésremboursables, mais uniquement sur les médicaments pour lesquels il y avait lieu decommuniquer un chiffre d’affaires.  Concrètement, cette disposition a comme consé-quence que, pour les médicaments faisant l’objet tant d’un conditionnement publicque d’un conditionnement unitaire, il est uniquement tenu compte du chiffre d’affai-res réalisé dans le cadre du conditionnement public.
La portée de l’article 191, 15°, de la loi coordonnée est ainsi restreinte irrégu-
lièrement par les dispositions des arrêtés royaux successifs.  
2.2. La publication tardive de plusieurs textes réglementaires
Le fait qu’un arrêté royal doive être publié annuellement pour régler le recou-
vrement de la cotisation sur le chiffre d’affaires soulève parfois des problèmes dans lapratique.  Ainsi, par exemple, l’arrêté royal du 22 décembre 1995 (cotisation pour1995) a seulement été publié au Moniteur du 21 février 1996, de sorte que les délaisfixés pour l’introduction de la déclaration (1er février 1996) et le paiement de la coti-sation (1er mars 1996) n’ont pu être respectés.  L’INAMI a été contraint de fixerau 15 mars 1996 la date pour l’introduction de la déclaration et pour le paiement de lacotisation.
2.3. Les constatations relatives à la déclaration
Tant dans le cadre de la redevance par conditionnement public que dans celui
de la cotisation sur le chiffre d’affaires, il s’est avéré que les problèmes relatifs à ladéclaration sont de deux ordres.
En premier lieu, un certain nombre de firmes omettent d’introduire la décla-
ration dans le délai fixé.  Les informations relatives aux firmes étant tenues à jourdans un fichier informatique (par conditionnement pour ce qui est de la redevance etpar firme en ce qui concerne la cotisation), les firmes qui n’ont pas fait de déclarationpeuvent être assez rapidement repérées et sommées de respecter l’obligation dedéclaration.
158 2. Vaststellingen en opmerkingen van het Rekenhof
Als gevolg van de symmetrie in de bepalingen inzake de aangifte, de controle
en de inning van de bijdragen voor de vergoeding per publiekverpakking en voor deheffing op de omzet, gelden een aantal vaststellingen voor de beide bijdragen.
2.1. De beperking van de draagwijdte van de wet
De tekst van artikel 191, 15°, van de gecoördineerde wet van 14 juli 1994 stelt
dat de firma’s een heffing moeten betalen “op de omzet die is verwezenlijkt op deBelgische markt van geneesmiddelen (…), ingeschreven op de lijsten van de vergoed-bare farmaceutische verstrekkingen”.  De diverse koninklijke besluiten waarmee deinning van de heffing op de omzet voor een bepaald jaar wordt geregeld, bepalen vanhun kant, dat de omzet moet worden aangegeven per publiekverpakking of, bij ont-stentenis ervan, per stukverpakking.  Door deze bepaling wordt de heffing op deomzet niet berekend op alle geneesmiddelen die voorkomen op de lijsten van de ver-goedbare specialiteiten, maar slechts op die geneesmiddelen waarvoor een omzetdiende te worden medegedeeld.   Concreet leidt deze bepaling er immers toe datvoor geneesmiddelen, waarvoor zowel een publiekverpakking als een stukverpakkingbestaat, alleen rekening wordt gehouden met de omzet verwezenlijkt met de publiek-verpakking.
Aldus wordt de draagwijdte van artikel 191, 15°, van de gecoördineerde wet
door de bepalingen van de opeenvolgende koninklijke besluiten op onrechtmatigewijze beperkt. 
2.2. De laattijdige publicatie van een aantal reglementaire teksten
Doordat voor de inning van de heffing op de omzet jaarlijks een koninklijk
besluit moet worden gepubliceerd, ontstaan in de praktijk soms problemen.  Zo werdbijvoorbeeld het koninklijk besluit van 22 december 1995 (heffing voor 1995) pasgepubliceerd in de Belgische Staatsblad van 21 februari 1996, waardoor de termijnenvoor het indienen van de aangifte (1 februari 1996) en het betalen van de heffing(1 maart 1996) niet konden worden nageleefd en het RIZIV zich genoodzaakt zag dedatum voor het indienen van de aangifte en voor het betalen ervan vast te stellen op15 maart 1996.
2.3. De bevindingen inzake de aangifte
Zowel in het kader van de vergoeding per publiekverpakking als in het kader
van de heffing op de omzet is gebleken dat de problemen inzake de aangifte tweele-dig zijn.
In de eerste plaats verzuimt een aantal firma’s binnen de vastgestelde termijn
aangifte te doen.  Doordat de informatie inzake de firma’s wordt bijgehouden in eencomputerbestand (per verpakking voor wat de vergoeding betreft en per firma voorwat de heffing betreft) kunnen de firma’s die geen aangifte hebben gedaan, vrij snelworden opgespoord en aangemaand de aangifteverplichting na te komen.
159 En second lieu, il y a des firmes qui introduisent certes en temps voulu une
déclaration, mais celle-ci
– soit ne satisfait pas aux formalités prescrites (11) ;– soit est incomplète (dans de rares cas). L’existence d’une déclaration incomplète
n’est constatée qu’au moment du traitement des dossiers en ce qui concerne laredevance par conditionnement public, au moment où la déclaration fait l’objetd’une vérification détaillée quant à son exhaustivité. Si le service compétent del’INAMI constate que la déclaration est incomplète, la firme concernée est somméede compléter la déclaration dans les quinze jours suivant la réception de la lettre del’INAMI.
Dans l’état actuel de la réglementation, aucune sanction ne peut être imposée
aux firmes qui ne respectent pas leurs obligations en matière de déclaration.  
2.4. Le contrôle des déclarations
Actuellement, il n’est pas procédé au contrôle de l’exactitude des chiffres
d’affaires communiqués. Les dispositions qui devraient permettre un tel contrôlefont, en effet, tout à fait défaut dans les textes réglementaires.
L’exhaustivité des déclarations introduites pour l’application des dispositions
relatives à la cotisation sur le chiffre d’affaires n’est pas davantage vérifiée.
2.5. Les constatations relatives au paiement des cotisations
Lorsque les cotisations ne sont pas payées dans le délai fixé, le débiteur est
redevable d’une majoration égale à 10% du montant de la cotisation, ainsi qued’intérêts de retard calculés au taux d’intérêt légal.
En raison d’une pratique administrative, qui ne trouve pas de fondement dans
la réglementation, des firmes qui avaient effectué leurs paiements “peu de tempsaprès l’échéance” n’ont pas dû verser de majoration ni d’intérêts de retard. La notionde “peu de temps après l’échéance” a été interprétée de manière telle que toutes lesfirmes qui avaient effectué leur paiement dans le courant du mois suivant l’échéanceont été exonérées du versement de la majoration et des intérêts de retard.
Il n’en reste pas moins qu’une application stricte et sans nuances des disposi-
tions relatives à la majoration et aux intérêts de retard peut aboutir à des sanctionsexcessives.  En effet, beaucoup de paiements tardifs sont versés sur le compte del’INAMI dans les premiers jours suivant l’expiration de l’échéance. Dans ce cas, onpeut admettre que le débiteur a procédé au paiement avant l’échéance, l’INAMI n’enpercevant le montant que plus tard en raison du traitement bancaire (les dates-valeurs).  Pour des retards de courte durée, l’application d’une majoration de 10% estconsidérée comme une sanction excessive.
(11) Dans le cadre de la redevance par conditionnement public, il s’agit, par exemple, de
déclarations, dans lesquelles la firme indique formellement que sont seuls mentionnés les condition-nements pour lesquels le chiffre d’affaires est supérieur à 2.500.000 francs ; dans le cadre de la cotisa-tion sur le chiffre d’affaires, il s’agit, par exemple, de déclarations, dans lesquelles les chiffres d’affai-res pour les divers produits sont indiqués sous la forme de montants arrondis au millier.
160 In de tweede plaats zijn er firma’s die weliswaar tijdig een aangifte indienen,
maar die
– hetzij niet beantwoordt aan de vastgestelde vormvoorschriften (11) ;– hetzij (in zeldzame gevallen) onvolledig blijkt te zijn.  Het bestaan van een onvolle-
dige aangifte wordt alleen vastgesteld bij de behandeling van de dossiers voor devergoeding per publiekverpakking, waar een gedetailleerd nazicht wordt uitge-voerd op de volledigheid van de aangifte.  Indien de bevoegde dienst van hetRIZIV vaststelt dat de aangifte onvolledig is, wordt de betrokken firma schriftelijkaangemaand binnen de 14 dagen na de ontvangst van het schrijven van het RIZIVde aangifte aan te vullen.
In de huidige stand van de reglementering kan geen sanctie worden opgelegd
aan de firma’s, die niet aan de aangifteverplichtingen voldoen. 
2.4. De controle van de aangiften
Momenteel wordt geen controle uitgevoerd op de juistheid van de aangegeven
omzetcijfers.  Bepalingen, die een dergelijke controle mogelijk moeten maken, ont-breken immers volledig in de reglementaire teksten.
Evenmin wordt toegezien op de volledigheid van de aangiften die werden
ingediend voor de toepassing van de bepalingen inzake de heffing op de omzet.
2.5. De bevindingen inzake de betaling van de bijdragen
Wanneer de bijdragen niet binnen de vastgestelde termijn worden betaald, is
de schuldenaar een opslag verschuldigd van 10% van het bedrag van de bijdrage, als-mede een verwijlintrest berekend tegen de wettelijke rentevoet.
Als gevolg van een administratieve praktijk, die geen steun vindt in de regle-
mentering, dienden firma’s die hun betaling uitvoerden “kort na de vervaldag” geenopslag of verwijlintrest te betalen. Het begrip “kort na de vervaldag” werd echter opeen dergelijke wijze geïnterpreteerd, dat alle firma’s, die hun betaling uitvoerden inde loop van de maand volgend op de vervaldag, werden vrijgesteld van de betalingvan de opslag en verwijlintrest.
Deze praktijk neemt niet weg dat een strikte, ongenuanceerde toepassing van
de bepalingen inzake de opslag en de verwijlintrest kan leiden tot overdreven sanc-ties.  Immers, een aanzienlijk gedeelte van de laattijdige betalingen heeft betrekkingop bedragen die op de rekening van het RIZIV worden gestort in de eerste dagen nahet verstrijken van de vervaldag.  In dat geval kan worden aangenomen dat de schul-denaar de betaling voor de vervaldag heeft uitgevoerd, terwijl het RIZIV de betalinglater ontvangt als gevolg van de verwerking door de banken (uitgedrukt in de zoge-heten bankdagen).  Voor dergelijke kortstondige vertragingen wordt het aanrekenenvan een opslag van 10% aanzien als een overdreven sanctie.
(11) In het kader van de vergoeding per publiekverpakking gaat het bijvoorbeeld over
aangiften, waarin de firma uitdrukkelijk verklaart dat alleen die verpakkingen worden opgegevenwaarvoor de omzet hoger ligt dan 2.500.000 BEF ; in het kader van de heffing op de omzet gaat hetbijvoorbeeld om aangiften waarin de omzet voor de diverse producten worden aangegeven in opduizend frank afgeronde bedragen.
161 3. Observations formulées par la Cour des comptes et appréciation de la réponse de la ministre
La Cour a communiqué à la ministre (12) les constatations précitées, à
l’exception de celles relatives à la publication tardive des arrêtés royaux en matièrede cotisation sur le chiffre d’affaires.  Dans une première lettre (13), la ministre n’apas répondu aux remarques portant sur les lacunes relevées dans la réglementation.Par contre, à la suite des observations de la Cour, l’exonération automatique demajoration de cotisation accordée aux firmes en retard de paiement a été limitée auxfirmes dont l’INAMI a perçu les paiements dans les premiers jours suivant l’expira-tion de l’échéance.
Après un rappel de la Cour (14), la ministre a commenté son point de vue
dans une seconde réponse (15).  Elle y propose d’ajuster la réglementation sur uncertain nombre de points ; elle énumère, en outre, les initiatives qu’elle prendra en lamatière.
– A l’avenir, la cotisation sur le chiffre d’affaires sera également étendue aux spécia-
lités délivrées par les officines hospitalières ou par les dépôts de médicaments à desayants droit admis pour recevoir des soins et à des ayants droit non admis pourrecevoir des soins (16).
– Un effort sera fourni pour que les arrêtés royaux réglant la cotisation sur le chiffre
d’affaires pour une année déterminée soient publiés à temps.
– Les abus résultant de l’absence de sanctions infligées aux firmes qui introduisent
leur déclaration avec retard ou dont la déclaration n’a pas été introduite conformé-ment aux dispositions réglementaires en vigueur seront examinés.  Si ces abus sontnombreux, l’insertion d’un régime de sanction supplémentaire dans les textes régle-mentaires sera envisagée.
– Le contrôle du versement éventuellement tardif des cotisations dues sera facilité
par la définition précise des dates auxquelles les versements doivent avoir lieu.
– Le système de la majoration et des intérêts de retard sera affiné afin d’éviter que
des sanctions excessives ne soient infligées en cas de retard de paiement d’un jourou deux seulement.  Deux possibilités sont avancées à cet effet : soit le remplace-ment de la majoration et des intérêts de retard actuels par un seul pourcentage(plus élevé), calculé en fonction du nombre de jours, soit l’insertion d’une disposi-tion prévoyant que la majoration n’est due qu’après un certain délai (dans ce cas,les intérêts seraient toujours dus).
– Enfin, la réglementation en matière de redevance et celle relative à la cotisation
seront mieux harmonisées (par exemple, en n’utilisant plus, à l’avenir, qu’une seuledéclaration pour le recouvrement des deux cotisations), de manière à permettred’éviter la confusion entre les deux cotisations.
(12) Lettre du 26 mars 1997.
(13) Lettre du 24 septembre 1997.(14) Lettre du 17 décembre 1997.(15) Lettre du 13 mars 1998.(16) Le fondement légal du recouvrement de cette cotisation a été établi par l’insertion
dans la loi coordonnée du 14 juillet 1994 d’un article 191, 15° bis.  Des arrêtés d’exécution doiventtoutefois encore être promulgués en ce qui concerne le recouvrement de la cotisation.
162 3. Opmerkingen van het Rekenhof en appreciatie van het antwoord van de minister
De hierboven aangehaalde bevindingen, met uitzondering van het probleem
betreffende de laattijdige publicatie van de koninklijke besluiten inzake de heffing opde omzet, werden door het Rekenhof aan de minister medegedeeld (12).  In haar eer-ste brief (13)  antwoordde de minister niet op de bevindingen aangaande de lacunesin de reglementering.  Wel werd, als gevolg van de opmerkingen van het Rekenhof,de automatische vrijstelling voor firma’s die de heffing op de vergoeding laattijdigbetaalden, beperkt tot die firma’s waarvan het RIZIV de betaling ontving in de eer-ste dagen na het verstrijken van de vervaldag.
Na een herinnering door het Rekenhof (14) lichtte de minister haar standpunt
toe in een tweede antwoord (15).  In dat antwoord stelt zij voor de reglementering opeen aantal punten bij te stellen; zij geeft tevens een opsomming van de initiatievendie zij in dit verband zal nemen.
– In de toekomst zal de heffing op de omzet eveneens worden uitgebreid tot die spe-
cialiteiten, die door de ziekenhuisofficina’s of door geneesmiddelendepots wordenafgeleverd aan ter verpleging opgenomen rechthebbenden en aan niet ter verple-ging opgenomen rechthebbenden (16).
– Er zal worden gestreefd naar een tijdige publicatie van de koninklijke besluiten
waarbij de heffing op de omzet voor een bepaald jaar wordt geregeld.
– Er zal worden nagegaan of vaak misbruik wordt gemaakt van het feit dat de regle-
mentering niet de mogelijkheid biedt om sancties op te leggen aan firma’s die hunaangifte laattijdig hebben ingediend of firma’s waarvan de aangifte niet werd inge-diend overeenkomstig de geldende reglementaire bepalingen en, indien misbruikenveelvuldig voorkomen, zal worden overwogen een bijkomende sanctieregeling opte nemen in de reglementaire teksten.
– De controle op het al dan niet laattijdig storten van de verschuldigde bijdragen zal
gemakkelijker worden gemaakt door een duidelijke omschrijving te geven van dedata waarop de stortingen moeten plaatsvinden.
– Het systeem van de opslag en verwijlintresten zal worden verfijnd teneinde te voor-
komen dat overdreven sancties worden opgelegd bij vertragingen in de betaling vanslechts één of twee dagen.  Daarbij worden twee mogelijkheden vooropgesteld :ofwel de vervanging van de huidige opslag en verwijlintrest door één enkel (hoger)percentage dat naar rato van het aantal dagen wordt berekend, ofwel het invoerenvan een bepaling volgens dewelke de opslag slechts verschuldigd is na een bepaaldetermijn (de intrest zou in dat geval steeds verschuldigd zijn).
– Tot slot zullen de reglementering inzake de vergoeding en de reglementering inza-
ke de heffing beter op elkaar worden afgestemd (door in de toekomst bijvoorbeeldte werken met één enkele aangifte voor de inning van de beide bijdragen), zodatverwarring tussen de beide bijdragen kan worden voorkomen.
(12) Brief van 26 maart 1997.
(13) Brief van 24 september 1997.(14) Brief van 17 december 1997.(15) Brief van 13 maart 1998.(16) De wettelijke grondslag voor de inning van deze heffing werd gelegd door de invoe-
ring in de gecoördineerde wet van 14 juli 1994 van een artikel 191, 15°bis.  Voor de daadwerkelijkeinning van de heffing moeten evenwel nog uitvoeringsbesluiten worden uitgevaardigd.
163 La ministre n’a pas réagi à la constatation effectuée par la Cour des comptes
selon laquelle la réglementation ne prévoit pas un contrôle par l’INAMI de l’exacti-tude des chiffres d’affaires communiqués.  Elle n’a pas davantage annoncé d’initiati-ve.
4. Conclusion
Ainsi qu’il ressort de l’exposé qui précède, la ministre souscrit à la plupart des
constatations et observations formulées par la Cour des comptes.  Elle annonce, enoutre, qu’elle prendra les mesures nécessaires pour adapter la législation et la régle-mentation et pour éliminer les lacunes relevées.  
Etant donné que la réponse de la ministre date du 13 mars 1998, ces initiatives
n’ont pas encore pu être mises à exécution (17), à l’exception du fondement légalpour l’extension de la cotisation sur le chiffre d’affaires aux spécialités délivrées parles officines d’hôpital et les dépôts de médicaments.
(17) Le texte le plus récent, à savoir celui afférent à la cotisation sur le chiffre d’affaires
pour 1998, figurant à l’article 133 de la loi du 22 février 1998 portant des dispositions sociales,reprend les dispositions des textes antérieurs, pour ce qui est du mode de déclaration, du recouvre-ment, du contrôle et de l’exonération.
164 Op de vaststelling van het Rekenhof, dat de reglementering niet voorziet in
een controle door het RIZIV op de juistheid van de aangegeven omzetcijfers, wordtniet verder ingegaan. Evenmin worden initiatieven aangekondigd.
4. Besluit
Zoals blijkt uit de bovenstaande uiteenzetting sluit de minister zich aan bij de
meeste vaststellingen en opmerkingen van het Rekenhof.  Zij kondigt tevens aan denodige initiatieven te zullen nemen om de wetgeving en reglementering aan te passenen de vastgestelde lacunes weg te werken.  
Aangezien het antwoord van de minister dateert van 13 maart 1998, konden
deze initiatieven nog niet worden uitgevoerd (17), met uitzondering van de wettelijkegrondslag voor de uitbreiding van de heffing op de omzet tot de specialiteiten afgele-verd door de ziekenhuisapotheken of geneesmiddelendepots.
(17) De meeste recente tekst, met name de heffing op de omzet voor 1998 die is opgeno-
men in artikel 133 van de wet van 22 februari 1998 houdende sociale bepalingen, neemt voor dewijze van aangifte, inning, controle en vrijstelling de bepalingen over van de voorgaande teksten.
165 3. OFFICE NATIONAL DE SECURITE SOCIALE (O.N.S.S.)
– TRAITEMENT DES DECLARATIONS DE COTISATIONS SOCIALES TRANSMISES A
L’INTERVENTION DES SECRETARIATS SOCIAUX AGREES (S.S.A.)
L’O.N.S.S. a connu, il y a quelques années, d’importants arriérés de recettes de
cotisations sociales, résultant de difficultés d’enregistrement de données transmises sursupport magnétique.  Ce phénomène semblait toucher principalement le secteur del’enseignement.  En vue de détecter d’éventuels problèmes similaires dans d’autres sec-teurs, la Cour s’est attachée à l’examen des déclarations transmises sur support magné-tique par l’intermédiaire d’un secrétariat social agréé d’employeurs (S.S.A.).  En l’espè-ce, elle a pu conclure que les problèmes n’étaient pas du même ordre que ceux rencon-trés dans le secteur de l’enseignement.  Au contraire, il est apparu que l’utilisation d’unsupport magnétique, pour les déclarations de cotisations sociales transmises à l’inter-vention des S.S.A., pouvait améliorer sensiblement la célérité et la fiabilité de la collectedes données, pour autant que certains problèmes spécifiques soient résolus.Actuellement, l’O.N.S.S. s’emploie à dégager des solutions, par une campagne de sensi-bilisation menée auprès des S.S.A. et des firmes de logiciels.
L’O.N.S.S., principal organisme percepteur dans le régime de sécurité sociale
des travailleurs salariés, a connu, il y a quelques années, d’importants arriérés derecettes de cotisations sociales, à la suite de difficultés d’ordre informatique concer-nant l’enregistrement des rectifications aux déclarations transmises sur supportmagnétique.  Le secteur de l’enseignement (1) était particulièrement touché.
En vue de détecter d’éventuels problèmes similaires dans d’autres secteurs, la
Cour s’est attachée à l’examen des déclarations transmises sur support magnétiquepar l’intermédiaire d’un secrétariat social agréé d’employeurs (S.S.A.).
Le nombre de secrétariats sociaux agréés est, au 30 juin 1996, de 227, dont 47
sièges sociaux et 180 succursales.  Près de 80 % des employeurs sont affiliés à unsecrétariat social agréé (2).  Quant à l’effectif des travailleurs occupés par cesemployeurs, il s’élève à un peu moins de 50 % du total des travailleurs relevant de lacompétence de l’O.N.S.S.
2. Enregistrement des déclarations
Les déclarations de sécurité sociale comprennent deux parties bien distinctes :
un cadre comptable, où sont déterminées les cotisations dues par l’employeur, et unrelevé, où sont détaillées, pour chacun de ses travailleurs, les prestations accomplieset les rémunérations qui y sont liées.
(1) 153e Cahier d’observations, fasc. Ier, p.134.
(2) Article 27 de la loi du 27 juin 1969 concernant la sécurité sociale ; chapitre IV de
l’arrêté royal  d’exécution du 28 novembre 1969.
166F-1.317.683 3. RIJKSDIENST VOOR SOCIALE ZEKERHEID (RSZ)
– BEHANDELING VAN DE AANGIFTEN VAN SOCIALE BIJDRAGEN OVERGEZONDEN
VIA ERKENDE SOCIALE SECRETARIATEN (ESS)
De RSZ werd enkele jaren geleden geconfronteerd met een ernstige achterstand
in verband met ontvangsten uit sociale bijdragen.  Die achterstand was een gevolg vanmoeilijkheden bij het registreren van gegevens die via een magnetische drager werdentoegezonden.  Dat fenomeen leek vooral de sector onderwijs te treffen.  Teneindegelijkaardige problemen in andere sectoren op te sporen is het Rekenhof overgegaantot het onderzoek van de aangiften die op een magnetische drager werden overgezon-den via een erkend sociaal secretariaat van werkgevers (ESS).  Het kwam tot de conclu-sie dat de problemen niet dezelfde omvang hadden als in de sector van het onderwijs.Het bleek integendeel dat de aanwending van een magnetische drager voor de aangiftenvan sociale bijdragen die via een ESS werden overgezonden, de snelheid en debetrouwbaarheid van de inzameling van de gegevens aanzienlijk kon verbeteren indienbepaalde specifieke problemen konden worden opgelost.  De RSZ streeft thans naarhet vinden van oplossingen door het voeren van een sensibiliseringscampagne bij deESS  en de firma’s die de programmatuur leveren.
De Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ) is de belangrijkste ontvanger in
het stelsel van de sociale zekerheid van werknemers.  De instelling werd enkele jarengeleden geconfronteerd met een ernstige achterstand bij het innen van de sociale bij-dragen als gevolg van problemen in verband met de informatica bij het registrerenvan rechtzettingen in de aangiften die via een magnetische drager werden overgezon-den.  Vooral de sector van het onderwijs werd daardoor getroffen (1).
Teneinde eventuele gelijkaardige problemen in andere sectoren op te sporen
is het Rekenhof overgegaan tot het onderzoek van de aangiften die op magnetischedrager via een erkend sociaal secretariaat van werkgevers (ESS) werden overgezon-den.
Het aantal erkende sociale secretariaten bedroeg op 30 juni 1996 227, waarvan
47 hoofdzetels en 180 bijkantoren.  Ongeveer 80% van de werkgevers zijn bij eenerkend sociaal secretariaat aangesloten (2).  Het aantal werknemers dat bij die werk-gevers in dienst is, bedraagt iets minder dan 50% van het totaal van de werknemersdie onder de bevoegdheid van de RSZ vallen.
2. Registratie van de aangiften
De aangiften voor de sociale zekerheid bevatten twee duidelijk te onderschei-
den delen : een boekhoudkundig overzicht waarin de door de werkgever verschuldig-de bijdragen worden bepaald en een lijst die voor iedere werknemer de verrichteprestaties en de ermee samenhangende bezoldiging vermeldt.
(1) 153e Boek van Opmerkingen, deel I, p. 135.
(2) Artikel 27 van de wet van 27 juni 1969 betreffende de maatschappelijke zekerheid ;
hoofdstuk IV van het koninklijk uitvoeringsbesluit van 28 november 1969.
167F-1.317.683 Seuls les S.S.A. peuvent envoyer à la fois les cadres comptables et les relevés
sur support magnétique.  Plus de 70 % d’entre eux font usage de cette faculté.  Quantaux employeurs non affiliés à un secrétariat social, ils ne sont autorisés à adresser queleurs relevés sur support magnétique, les cadres comptables restant exclusivementtransmis sur support papier.
A la réception des déclarations sur support magnétique transmises par les
S.S.A., la Société de mécanographie pour l’application des lois sociales (S.M.A.L.S.)procède aux premiers contrôles de base.  Lorsque les erreurs dépassent les seuils de5 % pour les cadres comptables et de 10 % pour les relevés, les déclarations sontretournées aux expéditeurs.  
Les cadres comptables et les relevés des déclarations qui ont passé les pre-
miers tests de base sont introduits dans le circuit d’enregistrement, le cas échéant,après correction.
D’autres erreurs peuvent encore apparaître après les contrôles arithmétiques
ou logiques programmés.  Ces erreurs sont traitées par une cellule spéciale avant queles données puissent être enregistrées dans les banques de données de l’O.N.S.S.
Les enregistrements des cadres comptables et des relevés sont effectués dis-
tinctement par la mécanographie, sauf s’ils se trouvent sur le même support magnéti-que.
3. Constatations effectuées par la Cour des comptes
Sur la base d’un examen de deux échantillons, l’un, de 960 employeurs repré-
sentatifs de l’ensemble des employeurs affiliés à un secrétariat social et, l’autre, de415 employeurs représentatifs uniquement des employeurs importants affiliés à unsecrétariat social, qui transmettent tous leurs cadres comptables sur support magnéti-que, la Cour s’est attachée à déterminer les délais nécessaires à l’O.N.S.S. pourl’enregistrement des données de la déclaration.  Elle a fait confirmer ses résultats parune analyse exhaustive réalisée par la S.M.A.L.S., portant sur l’ensemble des emplo-yeurs, qu’ils soient affiliés ou non à un secrétariat social.
Les observations de la Cour portent sur les circuits successifs de contrôle des
déclarations.
3.1. Contrôles de base des déclarations.
La Cour a observé qu’un renvoi, à leur expéditeur, des déclarations pré-
sentées sur support magnétique, à la suite des premiers contrôles de base effectués,entraîne un délai supplémentaire d’une dizaine de jours pour leur enregistrement.Dans certains cas, on peut relever jusqu’à trois renvois successifs.
168 Enkel de ESS  zijn ertoe gemachtigd de boekhoudkundige overzichten en de
lijsten op magnetische drager over te zenden.  Meer dan 70% onder hen maken vandie mogelijkheid gebruik.  De werkgevers die niet bij een sociaal secretariaat zijnaangesloten, kunnen er enkel toe worden gemachtigd hun lijsten op magnetische dra-ger toe te zenden, terwijl de boekhoudkundige overzichten uitsluitend op papiermogen worden opgesteld.
Na ontvangst van de door de ESS op magnetische drager overgezonden aan-
giften gaat de Maatschappij voor Mechanografie van de sociale zekerheid (MvM)over tot de eerste basiscontroles.  Wanneer de fouten meer dan 5% voor de boek-houdkundige overzichten en meer dan 10% voor de lijsten bedragen, worden de aan-giften naar de afzenders teruggezonden.
De boekhoudkundige overzichten en de lijsten uit de aangiften die de eerste
basistests hebben ondergaan, worden in de procedure voor registratie ingebracht, invoorkomend geval na correctie.
Andere vergissingen kunnen nog aan het licht komen na de geprogrammeerde
rekenkundige of logische controles.  Die vergissingen worden behandeld door eenbijzondere cel vooraleer de gegevens in de bestanden van de RSZ worden opgeno-men.
De registratie van de boekhoudkundige overzichten en van de lijsten wordt
door de mechanografie afzonderlijk uitgevoerd, behalve indien ze zich op dezelfdemagnetische drager bevinden.
3. Vaststellingen door het Rekenhof
Het onderzoek door het Rekenhof werd gevoerd op grond van twee steek-
proeven : een van 960 werkgevers die representatief zijn voor het geheel van dewerkgevers die bij een sociaal secretariaat zijn aangesloten en een ander van 415werkgevers die uitsluitend representatief zijn voor de belangrijke werkgevers die bijeen sociaal secretariaat zijn aangesloten, en die allen hun boekhoudkundig overzichtop een magnetische drager toezenden. Het Rekenhof heeft daarbij de termijnenbepaald die de RSZ nodig heeft voor de registratie van de gegevens uit de aangifte endie resultaten laten bevestigen door een exhaustieve analyse die door de MvM werduitgevoerd en die betrekking had op alle werkgevers, ongeacht of ze al dan niet bijeen sociaal secretariaat zijn aangesloten.
De opmerkingen van het Rekenhof betroffen de opeenvolgende circuits van
de controle op de aangiften.
3.1. Basiscontrole van de aangiften
Het Rekenhof heeft opgemerkt dat een terugzending als gevolg van de eerste
basiscontroles van de aangiften die op een magnetische drager worden aangeboden,een bijkomende termijn van een tiental dagen vergt voor de registratie ervan.  Inbepaalde gevallen stelt men tot drie opeenvolgende terugzendingen vast.
169 3.2. Contrôles logiques et arithmétiques des déclarations (cadres comptables  et relevés)
3.2.1. Cadres comptables
L’examen de la Cour n’a pas révélé de problèmes du même ordre que ceux
rencontrés dans le secteur de l’enseignement.  
Néanmoins, certains cadres comptables de déclarations peuvent faire l’objet
d’un ou plusieurs rejets et n’être enregistrés, après corrections, que cinq, voire sixmois, après la date de remise de la déclaration par l’employeur ou son secrétariatsocial.
Par ailleurs, les résultats de l’analyse exhaustive font apparaître que, pour un
trimestre donné, le pourcentage de déclarations envoyées pour correction à la cellulespéciale est, dans l'ensemble, de 5,5 %. Ce pourcentage est inférieur lorsque lescadres comptables sont adressés sur support magnétique plutôt que sur supportpapier.  Le nombre de rejets peut naturellement varier d’un trimestre à l’autre et, parexemple, augmenter suite à l’introduction d’une nouvelle réglementation.
3.2.2. Relevés
Lorsque le cadre comptable et le relevé se trouvent sur le même support
magnétique, la société de mécanographie peut déjà procéder aux confrontations desdonnées, ce qui allège les contrôles subséquents de l’O.N.S.S.
En règle générale, les relevés des déclarations font l’objet de nombreux con-
trôles qui débouchent sur des avis rectificatifs augmentant ou réduisant les cotisationsdéclarées.  En outre, des contrôles spécifiques, portant par exemple sur les mesuresde réduction de cotisations, peuvent être décidés et n’intervenir que deux ans ou plusaprès le trimestre concerné.  
Les relevés peuvent également être modifiés par des régularisations provo-
quées à l’initiative des employeurs ou des secrétariats sociaux eux-mêmes.  Lesrelevés modificatifs de la déclaration se trouvent pour la plupart sur support papier.Les secrétariats sociaux eux-mêmes utilisent très peu le support magnétique dans cecas.  Lorsqu’ils y recourent, l’O.N.S.S. est confronté à des difficultés de traitement deces informations, dès lors que le nombre d’employeurs figurant sur une même bandemagnétique dépasse la dizaine d’unités.
Environ 100 jours séparent le moment où les éléments d’une proposition
d’avis rectificatif arrivent au contrôle et celui où ils sont enregistrés.  L’introductionde la télématique, qui enregistre simultanément les rectifications à l’O.N.S.S. et à laS.M.A.L.S., apporte un gain de temps de 15 jours.  A terme, ce procédé, qui nécessitecertains investissements informatiques, pourrait s’étendre aux secrétariats sociaux.
170 3.2. Logische en rekenkundige controles van de aangiften (boekhoudkundige overzichten en
lijsten)
3.2.1. Boekhoudkundige overzichten
Het onderzoek door het Rekenhof heeft geen problemen aan het licht
gebracht, vergelijkbaar met die waarmee de sector onderwijs werd geconfronteerd.
Sommige boekhoudkundige overzichten uit een aangifte kunnen evenwel een-
maal of meerdere malen worden verworpen en, na correcties, pas worden geregis-treerd vijf of zes maanden na de datum van de indiening van de aangifte door dewerkgever of zijn sociaal secretariaat.
Uit de resultaten van de exhaustieve analyse blijkt voorts dat het globaal per-
centage van aangiften die voor correctie naar de bijzondere cel worden gezonden,5,5 % bedraagt.  Dat percentage is lager wanneer de boekhoudkundige overzichtenop een magnetische drager in plaats van op papier worden toegezonden.  Het aantalverwerpingen kan natuurlijk verschillen van het ene trimester tegenover het andereen bijvoorbeeld verhogen als gevolg van de invoering van een nieuwe reglemente-ring.
3.2.2. Lijsten
Wanneer het boekhoudkundig overzicht en de lijst op dezelfde magnetische
drager zijn opgenomen, kan de Maatschappij voor Mechanografie reeds tot de verge-lijking van de gegevens overgaan, waardoor de latere controles door de RSZ wordenverlicht.
Over het algemeen geven de talrijke controles van de lijsten aanleiding tot
rechtzettingen waardoor de aangegeven bijdragen worden verhoogd of verlaagd.Bovendien kunnen specifieke controles, bijvoorbeeld betreffende de maatregelen totvermindering van bijdragen, worden uitgevoerd die evenwel slechts twee jaar of meerna het trimester in kwestie worden verricht.
De lijsten kunnen eveneens worden gewijzigd op initiatief van de werkgevers
of de sociale secretariaten zelf.  De lijsten tot wijziging van de aangifte worden meest-al op papier gesteld.  De sociale secretariaten gebruiken in dat geval zelf zelden eenmagnetische drager.  Wanneer ze zulks doen wordt de RSZ geconfronteerd metmoeilijkheden bij de behandeling van de informatie omdat het aantal werkgevers datop dezelfde magneetband voorkomt, meer dan tien bedraagt.
Er verlopen ongeveer 100 dagen tussen het ogenblik waarop de elementen
van een voorstel tot rechtzetting bij de controle toekomen en de registratie ervan.De invoering van de telematica, die gelijktijdig de rechtzettingen bij de RSZ en deMvM registreert, levert een tijdswinst van twee weken op.  Die procedure, diebepaalde investeringen in informatica vergt, zou op termijn tot de sociale secretaria-ten kunnen worden uitgebreid.
171 4. Observations adressées par la Cour des comptes à la ministre des Affaires sociales (3)
La Cour a fait savoir à la ministre que les délais nécessaires à l’acceptation des
déclarations de cotisations sociales par l’O.N.S.S.  pourraient être raccourcis.  Afind’accélérer la procédure d’acceptation des déclarations et de leurs rectifications, sonCollège a suggéré que l’O.N.S.S. encourage les S.S.A.  à établir leurs déclarations sursupport magnétique, tout en veillant à résoudre les quelques problèmes particuliersque pose encore le recours à cette technique.
5. Réponse de la ministre (4)
En réponse aux remarques de la Cour, la ministre des Affaires sociales a fait
état des différentes actions entreprises par l’administration.
D’une part, les services de contrôle de l’O.N.S.S., en collaboration étroite avec
les services compétents de la S.M.A.L.S., poursuivent une campagne de sensibilisa-tion auprès des secrétariats sociaux.  Des visites conjointes sont notamment orga-nisées auprès de ces entités, afin de tenter de trouver des solutions à leurs problèmesspécifiques et de favoriser ainsi la transmission des données par flux informatique.Des actions semblables sont par ailleurs menées auprès des firmes importantes quifournissent des logiciels pour l’établissement des déclarations de cotisations sociales.Neuf secrétariats sociaux et deux bureaux de logiciel ont ainsi été visités.
Selon la ministre, les contacts ont été fructueux et ont permis d’aplanir un cer-
tain nombre d’incompréhensions et de problèmes.  Les organismes visités ont marquéleur accord pour consentir un effort particulier afin de transmettre un maximum dedonnées par flux informatique.  Il n’est toutefois pas encore possible actuellement demesurer l’effet positif de ces visites récentes.  L’impression favorable qui se dégagedes premiers contacts permet de croire qu’une suite favorable peut être attendue etqu’il est nécessaire de poursuivre dans cette voie.
D’autre part, dans le but de faciliter l’échange de données par flux informati-
que, des tests sont en cours pour permettre la transmission des déclarations par télé-matique. Ce système a déjà été expérimenté avec succès, grâce à la collaboration d’unsecrétariat social. Les travaux se poursuivent afin de mettre en place l’infrastructurenécessaire au démarrage en production de cette nouvelle procédure, qui devrait faci-liter la réception des données. La mise en place de ce système permettra à l’O.N.S.S.de revoir et de simplifier la procédure actuellement utilisée pour la transmission etl’enregistrement des propositions de rectification. Dès que possible, une étude de fai-sabilité sera entamée à ce sujet. Toutefois, compte tenu des moyens dont il dispose,l’Office national de sécurité sociale ne pourra pas procéder à cette révision dansl’immédiat, le passage à l’an 2000 et à l’Euro étant prioritaires dans les travaux demécanographie en cours.
(3) Lettre du 16 juillet 1997.
(4) Dépêche du 16 décembre 1997.
172 4. Opmerkingen door het Rekenhof aan de Minister van Sociale Zaken (3)
Het Rekenhof heeft de minister erop gewezen dat de termijnen die vereist zijn
voor de aanvaarding van de aangiften van sociale bijdragen, door de RSZ zoudenkunnen worden ingekort.  Om de procedure voor de aanvaarding van de aangiften ende rechtzettingen ervan te versnellen heeft zijn college voorgesteld dat de RSZ deESS zou aansporen hun aangiften op magnetische drager op te stellen, waarbij tevenseen oplossing zou worden gezocht voor de ermee gepaard gaande bijzondere proble-men.
5. Antwoord van de minister (4)
In haar antwoord op de opmerkingen van het Rekenhof geeft de Minister van
Sociale Zaken een overzicht van de verschillende acties waartoe de administratie isovergegaan.
Enerzijds voeren de controlediensten van de RSZ, in nauwe samenwerking
met de bevoegde diensten van de MvM, een sensibiliseringscampagne bij de socialesecretariaten.  Zo worden gezamenlijke bezoeken aan de sociale secretariaten geor-ganiseerd met de bedoeling hun specifieke problemen op te lossen en aldus de over-zending van de gegevens langs geïnformatiseerde weg te bevorderen.  Gelijkaardigeacties worden ook gevoerd bij de belangrijke firma’s die de programmatuur leverenvoor de opstelling van de aangiften van sociale bijdragen.  Aldus werden negen socia-le secretariaten en twee softwarekantoren bezocht.
Volgens de minister hadden de contacten resultaat en konden heel wat mis-
verstanden en problemen uit de weg worden geruimd.  De bezochte instellingenbeloofden een bijzondere inspanning te leveren om zoveel mogelijk gegevens langsgeïnformatiseerde weg over te zenden.  Het is evenwel nog niet mogelijk de positieveweerslag van die – recente – bezoeken te meten.  De gunstige indruk na de eerstecontacten laat het beste verhopen en is een aanzet om in dezelfde richting verder tewerken.
Met het oog op de bevordering van de uitwisseling van gegevens langs geïn-
formatiseerde weg worden thans tests uitgevoerd om de overzending van de aangif-ten via telematica mogelijk te maken.  Dat systeem werd reeds met succes uitgepro-beerd, dank zij de medewerking van een sociaal secretariaat.  De werkzaamhedenworden voortgezet teneinde de infrastructuur te creëren die noodzakelijk is voor hetveralgemeend opstarten van die nieuwe procedure die de ontvangst van de gegevensmoet vergemakkelijken.  Door de invoering van dat systeem zal de RSZ de actueleprocedure voor de overzending en de registratie van de voorstellen tot rechtzettingkunnen herzien en vereenvoudigen.  Zodra mogelijk zal ter zake een haalbaarheids-studie worden aangevat.  Gelet op de beschikbare middelen zal de RSZ evenwel nietin de nabije toekomst tot die herziening kunnen overgaan, aangezien de overgangnaar het jaar 2000 en de Euro prioriteiten zijn in de actuele mechanografische werk-zaamheden.
(3) Brief van 16 juli 1997.
(4) Brief van 16 december 1997.
173 6. Commentaire de la réponse et évolution du dossier
La Cour a pris acte (5) des éléments positifs contenus dans la réponse de la
ministre, à propos notamment de l’établissement d’une concertation entre les S.S.A.,les firmes de logiciels et les contrôleurs de l’O.N.S.S.  Toutefois, comme le dialoguenoué n’en est qu’à ses débuts, la Cour a demandé à connaître les suites de la procédu-re, étant entendu que, idéalement, un plus grand nombre de secrétariats sociauxdevrait être consulté.
La Cour a en outre exprimé le souhait d’être tenue informée de l’avancement
du projet d’introduction de la télématique, ainsi que des éléments de programmationy afférents.  Les résultats de l’étude de faisabilité qui doit encore être entreprise, con-cernant l’utilisation de la télématique pour les rectifications de déclarations, de-vraient également lui être communiqués.
(5) Lettre du 5 août 1998.
174 6. Commentaar bij het antwoord en evolutie van het dossier
Het Rekenhof heeft akte genomen (5) van de positieve elementen in het ant-
woord van de minister, inzonderheid in verband met de totstandkoming van eenoverleg tussen de ESS, de programmatuur-firma’s en de controleurs van de RSZ.Aangezien de dialoog zich nog in een beginstadium bevindt, heeft het Rekenhofgevraagd verder op de hoogte te worden gehouden ; het lijkt immers wenselijk dateen groter aantal sociale secretariaten wordt geraadpleegd.
Het Rekenhof heeft bovendien gevraagd te worden geïnformeerd over de vor-
dering van het project tot invoering van de telematica en de ermee verband houden-de programmatie, alsmede over de resultaten van de nog uit te voeren haalbaarheids-studie betreffende de aanwending van de telematica voor de rechtzettingen van deaangiften.
(5) Brief van 5 augustus 1998. 
175 – MESURES POUR ASSURER LE PAIEMENT DES PROVISIONS MENSUELLES DE COTISA-
TIONS SOCIALES
Alors que l’Office national de sécurité sociale (O.N.S.S.) applique normalement
les majorations et intérêts moratoires prévus par la loi aux employeurs qui ne versentpas les cotisations sociales dues aux échéances trimestrielles, il n’inflige pas de sanctionaux employeurs qui négligent de verser les provisions de cotisations sociales exigiblesmensuellement par anticipation.  Suite en partie aux remarques réitérées de la Cour,l’organisme, après avoir constitué un groupe de travail, s’oriente vers la mise en placed’un système spécifique pour sanctionner le non-versement des provisions mensuellesde cotisations sociales.
1. Cadre légal (1)
Dans le cadre de la sécurité sociale des travailleurs salariés, tous les emplo-
yeurs sont tenus de déposer une déclaration de cotisations sociales pour chaque tri-mestre civil, au plus tard le dernier jour du mois qui suit le trimestre considéré.  Les coti-
sations déclarées doivent être versées dans le même délai.  Les secrétariats sociauxagréés d’employeurs (S.S.A.) disposent toutefois de délais supplémentaires (2).
En outre, les employeurs qui, au cours d’un trimestre déterminé, ont déclaré
des cotisations dont le montant dépasse 250.000 francs, sont tenus de verser, pour letrimestre suivant, trois provisions mensuelles à valoir sur les montants exigibles en finde trimestre.  Ces provisions sont égales en principe à 30 % du montant des cotisa-tions dues pour l’avant-dernier trimestre échu.  Quant au solde des cotisations, il doitêtre payé pour le dernier jour du mois qui suit le trimestre (3).
Aux termes de la loi, les cotisations non payées dans les délais fixés donnent
lieu à des sanctions civiles, à savoir une majoration de 10 % du montant dû et unintérêt de retard de 7 % l’an, à compter de l’expiration des délais jusqu’au jour dupaiement (4).
2. Description de la situation et observations de la Cour
La réglementation relative à la perception des cotisations sociales combine
douze échéances mensuelles, pour le paiement des provisions et quatre échéances tri-mestrielles pour les soldes dus.  Les provisions revêtent une importance financièreconsidérable.  Actuellement, environ 1/3 des employeurs sont tenus de verser desprovisions mensuelles ; ils représentent  près de 95 % du montant total des cotisa-tions déclarées.
(1) Loi du 27 juin 1969, révisant l’arrêté-loi du 28 décembre 1944 concernant la sécurité
sociale des travailleurs et arrêté royal d’exécution du 28 novembre 1969.
(2) Loi du 27 juin 1969, articles 21 et suivants; arrêté royal du 28 novembre 1969, articles
33 et suivants.
(3) Loi du 27 juin 1969, article 23, §2; arrêté royal du 28 novembre 1969, article 34.(4) Loi du 27 juin 1969, article 28; arrêté royal du 28 novembre 1969, article 54.
176F-1.317.683 – MAATREGELEN MET HET OOG OP DE BETALING VAN DE MAANDELIJKSE VOOR-
SCHOTTEN OP DE SOCIALE ZEKERHEIDSBIJDRAGEN
De Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ) past normaliter de wettelijk
bepaalde vermeerderingen en verwijlintresten toe op de werkgevers die verzuimen deverschuldigde sociale zekerheidsbijdragen na vervallen kwartaal te storten. Hij legtevenwel geen sanctie op aan de werkgevers die nalaten maandelijkse voorschotten tebetalen op de door hen verschuldigde sociale bijdragen. Onder meer ingevolge de her-haalde opmerkingen van het Rekenhof heeft de instelling een werkgroep opgericht enwerkt zij aan de invoering van een specifiek systeem voor het sanctioneren van de niet-betaling van de maandelijkse voorschotten op de sociale bijdragen.
1. Wettelijk kader (1)
In het raam van de sociale zekerheid van de werknemers zijn de werkgevers
ertoe verplicht voor ieder burgerlijk kwartaal een aangifte van sociale zekerheidsbij-dragen in te dienen op uiterlijk de laatste dag van de maand die volgt op het desbe-treffende kwartaal. De aangegeven bijdragen moeten binnen dezelfde termijn wor-den gestort. De erkende sociale secretariaten van werkgevers (ESS) beschikkenevenwel over bijkomende termijnen (2).
De werkgevers die voor een welbepaald kwartaal bijdragen hebben aangege-
ven ten belope van meer dan 250.000 BEF, dienen daarenboven voor het daaropvol-gend kwartaal drie maandelijkse voorschotten te storten die in mindering wordengebracht op de op het einde van het kwartaal eisbare bedragen. Die voorschotten zijnin beginsel gelijk aan 30% van het bedrag van de bijdragen verschuldigd voor hetvoorlaatste vervallen kwartaal. Het saldo van de bijdragen moet worden betaaldtegen de laatste dag van de maand die volgt na het kwartaal (3).
Luidens de desbetreffende wettelijke bepalingen geven niet binnen de vastge-
stelde termijnen betaalde bijdragen aanleiding tot burgerrechtelijke sancties, nl. eenvermeerdering van het verschuldigde bedrag met 10% en een verwijlintrest van 7%per jaar, te rekenen vanaf het verstrijken van de termijnen tot de dag van de be-taling (4).
2. Beschrijving van de toestand en opmerkingen van het Rekenhof
De reglementering inzake de inning van de sociale zekerheidsbijdragen voor-
ziet in twaalf maandelijkse vervaldagen voor de betaling van de voorschotten en viertrimestriële vervaldagen voor de verschuldigde saldi. De voorschotten hebben eenaanzienlijke financiële impact. Thans moet ongeveer een derde van de werkgeversmaandelijkse voorschotten storten. Zij vertegenwoordigen bijna 95% van het totaalbedrag van de aangegeven bijdragen.
(1) Wet van 27 juni 1969 tot herziening van de besluitwet van 28 december 1944
betreffende de maatschappelijke zekerheid der arbeiders en koninklijk uitvoeringsbesluit van28 november 1969.
(2) Artikel 21 en volgende van de wet van 27 juni 1969 en artikel 33 en volgende van het
koninklijk besluit van 28 november 1969.
(3) Artikel 23, § 2, van de wet van 27 juni 1969 en artikel 34 van het koninklijk besluit
van 28 november 1969.
(4) Artikel 28 van de wet van 27 juni 1969 en artikel 54 van het koninklijk besluit van
28 november 1969.
177F-1.317.683 En 1994, la Cour avait déjà relevé que, si l’absence ou l’insuffisance de paie-
ment des cotisations aux échéances trimestrielles était sévèrement sanctionnée, lesmêmes manquements pour les provisions dues aux échéances mensuelles n’entraî-naient pas de sanctions (5).  Tout au plus, grâce au système de surveillance instaurédepuis 1992, ces irrégularités faisaient perdre la possibilité d’obtenir certaines faci-lités de paiement prévues par le règlement du 22 février 1974, arrêté par le Comité degestion de l’O.N.S.S.
L’amélioration du rendement des cotisations sociales retint l’attention lors du
contrôle budgétaire de 1996.  Dans cette perspective, une étude approfondie sur lesprovisions mensuelles fut réalisée et remise à un groupe de travail institué au sein del’O.N.S.S.  Celui-ci, composé de spécialistes du service de la perception, ainsi que dereprésentants du comité de gestion de l’organisme, devait émettre un avis surl’opportunité de mettre en place un système de mesures sanctionnant le non-respectdes dispositions légales en matière de paiement des provisions.  Le cas échéant, ildevait faire des propositions sur les pénalités à envisager et sur les procédures con-crètes à mettre en place pour les appliquer.
Cette démarche de l’O.N.S.S. constitue un événement important.  Elle rompt
avec l’attitude habituelle de l’organisme de se limiter, pour résoudre ce problème, àl’organisation de campagnes de sensibilisation.  Au cours de celles-ci, l’Office adressedes envois répétés de lettres aux employeurs défaillants, leur rappelant leurs obliga-tions légales de versement de provisions et les mettant en garde contre des sanctions,qu’en réalité il n’applique jamais.  Ces actions se sont  à chaque fois soldées par uneamélioration de la perception des provisions, mais les résultats positifs s’estompentgénéralement  avec le temps.
Après réflexion, le groupe de travail a présenté différents systèmes suscepti-
bles de sanctionner les irrégularités constatées en matière de provisionnement men-suel.  Il a relevé aussi les difficultés d’application des sanctions prévues par les dispo-sitions législatives existantes, en raison de problèmes techniques.  Ces sanctionss’intègrent, en effet, dans un système de perception basé, non sur une période mensu-elle, mais sur une période trimestrielle, sur laquelle se fonde toute la procédure infor-matique mise en place pour la tenue à jour des comptes des employeurs.  Le groupe arelevé dès lors que seuls certains de ces systèmes pouvaient être appliqués à courtterme.
Récemment, à l’occasion d’un examen spécifique des déclarations de cotisa-
tions transmises par des secrétariats sociaux agréés d’employeurs (S.S.A.) et de leurperception (6), la Cour a constaté à nouveau l’absence de sanctions infligées en casde versement insuffisant ou tardif de provisions mensuelles de cotisations.  
Cette analyse portait sur deux échantillons d’employeurs : d’une part, un
groupe de plus de 1.100 employeurs, représentatif de la population réelle d’emplo-yeurs affiliés à un secrétariat social et, d’autre part, un autre groupe de plus de 400employeurs, choisis parmi les entreprises occupant 100 travailleurs ou davantage,catégorie moins bien représentée dans le premier échantillon.
(5) Lettre du 30 novembre 1994.
(6) Voir à ce sujet l’article de ce Cahier relatif au traitement des déclarations de cotisa-
tions sociales transmises à l’intervention des secrétariats sociaux agréés d’employeurs (S.S.A.) (p.166).
178 Reeds in 1994 had het Rekenhof erop gewezen dat de niet-betaling of de
ontoereikende betaling van de bijdragen op de trimestriële vervaldagen streng wer-den gesanctioneerd, maar dat sancties ontbraken wanneer hetzelfde zich voordeedvoor de maandelijks verschuldigde voorschotten (5). Door de sedert 1992 ingevoerdebewakingsprocedure leidden deze onregelmatigheden hoogstens tot het verlies vande mogelijkheid tot het bekomen van bepaalde betaalfaciliteiten waarin het door hetbeheerscomité van de RSZ vastgelegde reglement van 22 februari 1974 voorzag.
Naar aanleiding van de begrotingscontrole 1996 werd aandacht besteed aan de
verbetering van het rendement van de sociale zekerheidsbijdragen en werd een gron-dige studie uitgevoerd betreffende de maandelijkse voorschotten. Die studie werdvoorgelegd aan een binnen de RSZ opgerichte werkgroep, samengesteld uit deskun-digen van de dienst inning en uit vertegenwoordigers van het beheersomité van deinstelling. Die werkgroep moest een advies uitbrengen over de opportuniteit van deinvoering van een aantal maatregelen ter sanctionering van de niet-naleving van dewettelijke bepalingen inzake de betaling van de voorschotten. In voorkomend gevaldiende hij voorstellen te formuleren aangaande de op te leggen sancties en de in tevoeren concrete procedures tot toepassing ervan.
Dat initiatief van de RSZ is een belangrijk feit omdat het breekt met de
gewoonte van de instelling zich te beperken tot het organiseren van sensibiliserings-campagnes voor het oplossen van dat probleem. In die campagnes stuurt de dienstmeermaals herinneringsbrieven aan de in gebreke blijvende werkgevers waarin wordtgewezen op de wettelijke verplichting voorschotten te storten en waarin sancties wor-den aangekondigd die de RSZ evenwel in feite nooit toepast. Die acties leidden wel-iswaar steeds tot een verbeterde inning van de voorschotten maar meestal bleven depositieve effecten ervan in de tijd beperkt.
Na beraad heeft de werkgroep verschillende systemen voorgesteld als mogelij-
ke sanctionering van de vastgestelde onregelmatigheden bij het betalen van de maan-delijkse voorschotten. De werkgroep heeft tevens gewezen op de moeilijkhedenomwille van technische problemen bij de toepassing van de wettelijk vastgesteldesancties. Die sancties kaderen namelijk in een inningssysteem dat niet is gebaseerdop een maandelijkse periode, maar wel op een trimestriële periode, die als referentiedient voor de gehele informaticaprocedure die voor het bijhouden van de rekeningenvan de werkgevers werd geïntroduceerd. Volgens de werkgroep kunnen bijgevolgalleen sommige van die systemen op korte termijn worden toegepast.
Onlangs heeft het Rekenhof ter gelegenheid van een specifiek onderzoek van
de aangiften van de bijdragen toegezonden door de erkende sociale secretariaten vanwerkgevers en van hun inning (6), opnieuw het gebrek aan sanctionering vastgesteldwanneer de maandelijkse bijdragenvoorschotten onvoldoende waren of te laat wer-den betaald.
Die analyse sloeg op twee stalen van werkgevers: enerzijds, een groep van
meer dan 1.100 werkgevers die representatief waren voor de reële werkgeverspopula-tie die bij een sociaal secretariaat is aangesloten, en, anderzijds, een groep van meerdan 400 werkgevers, uitgekozen onder de ondernemingen die 100 werknemers ofmeer tewerkstellen (categorie minder goed vertegenwoordigd in het eerste staal).
(5) Brief van 30 november 1994.
(6) Zie het artikel dat handelt over de behandeling van de aangiften van de sociale zeker-
heidsbijdragen die door bemiddeling van de erkende sociale secretariaten van werkgevers (ESS)worden toegezonden (p. 167).
179 La Cour a ainsi remarqué l’attitude systématique de certains employeurs de
ne jamais s’acquitter des provisions mensuelles exigibles, en veillant cependant à ver-ser l’intégralité des cotisations aux échéances trimestrielles, échappant de ce fait àtoute sanction directe.
A côté de ces abus caractérisés, de multiples infractions ont été dénombrées,
certaines portant parfois sur des montants élevés et pouvant se répéter.  Par exemple,nombre d’employeurs évitent régulièrement de verser la première provision mensuel-le exigible pour chaque trimestre.
Enfin, certaines difficultés rencontrées concernent le versement de cotisations
à l’intervention des secrétariats sociaux.  Certains de ceux-ci n’ont, en effet, pas enco-re développé de procédures cohérentes pour appeler les provisions dues et les factu-rer à leurs affiliés.
La Cour a fait part de toutes ces constatations à la ministre des Affaires socia-
les et a précisé que certaines des sanctions prévues par la loi, telles les majorationsforfaitaires de cotisations, pouvaient être appliquées sans difficultés techniquesmajeures pour réprimer ou prévenir les versements irréguliers de provisions mensuel-les (7).  Ceci permettrait, selon elle, de réaliser un encadrement plus transparent etplus correct du paiement des provisions de cotisations.
3. Réponse de la ministre
Dans sa réponse aux observations de la Cour (8), la ministre des Affaires
sociales a indiqué qu’une vérification systématique du paiement des provisions avaitété menée par l’O.N.S.S., pour les quatre trimestres de l’année 1996.  Cet examenconcernait tous les employeurs soumis à l’obligation de verser des provisions mensu-elles, qu’ils soient ou non affiliés à un secrétariat social.  Quelque 73.600 employeursont ainsi été contrôlés, aux fins de déterminer ceux d’entre eux qui, pour un ou plusi-eurs trimestres, n’avaient versé aucune provision mensuelle, tout en veillant à verserl’intégralité des cotisations dues à l’échéance trimestrielle.
Dans le cadre de cette enquête, l’Office a pu établir que seuls 6.448 emplo-
yeurs, ayant déclaré au total pour quelque 13,4 milliards de francs en 1996, avaientévité de verser les provisions mensuelles dues pour un ou plusieurs trimestres, maisavaient payé la totalité des cotisations aux échéances trimestrielles.  Il faut noter à cetégard que ce nombre ne comprend pas les employeurs qui avaient introduit desdemandes écrites de report de paiement des provisions, auxquelles l’Office ne s’étaitpas opposé.
Sur la base de ces chiffres et tenant compte des résultats obtenus par les cam-
pagnes de sensibilisation, l’Office estime inutile de mettre en œuvre un système desanctions plus compliqué et difficilement gérable, qui n’aurait - en toute hypothèse -pas de proportion commune avec l’amélioration à espérer dans le rendement des pro-visions.
(7) Lettre du 16 juillet 1997.
(8) Dépêche du 16 décembre 1997.
180 Het Rekenhof heeft aldus kunnen vaststellen dat sommige werkgevers stelsel-
matig nalieten de eisbare maandelijkse voorschotten te storten, maar er wel voorzorgden de integraliteit van de bijdragen te betalen op de kwartaalvervaldagen waar-door zij iedere rechtstreekse sanctie konden ontlopen.
Naast die frappante misbruiken werden tal van andere inbreuken vastgesteld.
Sommige daarvan hadden soms betrekking op aanzienlijke bedragen en werdenmeerdere keren gepleegd. Zo bijvoorbeeld laten vele werkgevers regelmatig na heteerste maandelijkse voorschot te storten dat voor elk kwartaal eisbaar is.
Bepaalde moeilijkheden hebben bovendien betrekking op de storting van bij-
dragen via het kanaal van de sociale secretariaten. Sommige secretariaten hebbenimmers nog geen coherente procedures uitgewerkt om de verschuldigde voorschottenop te vragen en ze aan hun aangeslotenen te factureren.
Het Rekenhof heeft zijn vaststellingen meegedeeld aan de Minister van
Sociale Zaken. Volgens zijn college konden bepaalde wettelijke sancties, zoals de for-faitaire verhoging van de bijdragen, zonder noemenswaardige technische moeilijkhe-den worden toegepast ter beteugeling of ter voorkoming van de onregelmatige door-storting van de maandelijkse bijdragen (7). Het Rekenhof is van oordeel dat de be-taling van de bijdragevoorschotten aldus doorzichtiger en correcter zou kunnen ver-lopen.
3. Antwoord van de minister
In haar antwoord op de opmerkingen (8) heeft de Minister van Sociale Zaken
gesteld dat de RSZ voor de vier kwartalen van 1996 is overgegaan tot de systemati-sche controle van de betaling van de voorschotten. Dat onderzoek had betrekking opalle werkgevers die waren onderworpen aan de verplichting tot storting van de maan-delijkse voorschotten, ongeacht of zij bij een sociaal secretariaat waren aangeslotenof niet. Aldus werden ongeveer 73.600 werkgevers gecontroleerd en werd nagegaanwie, voor een of meerdere kwartalen, geen enkel maandelijks voorschot had betaaldmaar wel de verschuldigde bijdragen integraal op de kwartaalvervaldag had gestort.
In het raam van dat onderzoek heeft de RSZ vastgesteld dat slechts 6.448
werkgevers, die in totaal voor ongeveer 13,4 miljard BEF bijdragen hadden aangege-ven, de storting hadden ontweken van de voor een of meer kwartalen verschuldigdemaandelijkse bijdragen, maar wel de totaliteit van de bijdragen op de kwartaalverval-dagen hadden betaald. In dat cijfer zijn evenwel niet de werkgevers begrepen die bijde RSZ schriftelijk uitstel hadden aangevraagd voor de betaling van de voorschottenen van wie dat verzoek was ingewilligd.
Op basis van die cijfergegevens en rekening gehouden met de resultaten
bekomen naar aanleiding van de sensibiliseringscampagnes, acht de RSZ het nietnuttig een ingewikkelder en moeilijker te hanteren sanctioneringssysteem in te voe-ren, dat in ieder geval geen overeenstemmende verbetering van het rendement vande inning van de voorschotten met zich zou brengen.
(7) Brief van 16 juli 1997.
(8) Brief van 16 december 1997.
181 Toutefois, la ministre a signalé que le groupe de travail institué au sein de
l’O.N.S.S. continuait à rechercher des moyens adéquats pour empêcher la minoritéd’employeurs qui éludent systématiquement les provisions, de continuer à abuser dela situation.
4. Commentaire de la réponse ministérielle
L’enquête réalisée par l’Office national de sécurité sociale semble démontrer
que le nombre d’employeurs qui négligent systématiquement leurs obligations enmatière de provisions est relativement restreint. On peut toutefois affirmer que lesproblèmes liés au paiement des provisions touchent un plus grand nombre d’emplo-yeurs. En effet, l’enquête de l’Office n’a pas porté sur certaines catégories d’emplo-yeurs, telles celle des employeurs qui ont versé des provisions insuffisantes et celledes employeurs qui n’ont pas versé de provisions et n’ont pas davantage payé leurscotisations aux échéances trimestrielles. D’ailleurs, au cours de sa dernière campagnede sensibilisation menée en 1996, l’O.N.S.S. a identifié au moins 17.000 employeursdéfaillants.
Dans ces conditions, il convient de souligner tout l’intérêt que présente
l’approche pragmatique suivie par l’O.N.S.S. et approuvée par la ministre de tutelle,consistant à rechercher les moyens les plus appropriés pour réprimer ou prévenir lesabus, sans alourdir inutilement la tâche des services administratifs, ni sanctionner unnombre important d’employeurs de bonne foi, connaissant des difficultés passagères.
Suite aux analyses poursuivies par le groupe de travail à la demande de la
ministre, l’Office national de sécurité sociale a finalement retenu le principe d’unesanction forfaitaire, applicable dès que le système de surveillance existant détecte desmanquements significatifs en matière de provisions.  
Cette solution devrait poser peu de problèmes sur le plan technique,
puisqu’elle repose sur une donnée incontestable, connue rapidement et correspon-dant à la réalité du trimestre analysé.  Il s’agirait d’appliquer une sanction forfaitaires’élevant à 1 % du montant de base de la tranche des cotisations dans laquelle setrouve l’employeur, avec toutefois un minimum de 5.000 francs.  Ce forfait seraitcumulable avec les autres sanctions prévues.  Il pourrait par ailleurs faire l’objetd’une exonération, dans les mêmes conditions que les autres sanctions, pour non-paiement de cotisations aux échéances trimestrielles.
La proposition de l’O.N.S.S. est en voie d’être transposée dans la loi (9).  Pour
sa part, l’organisme doit modifier ses programmes informatiques.  L’introduction dunouveau système pourrait intervenir au 1er janvier 1999.  Au terme d’un an, une éva-luation devrait permettre d’apprécier l’impact et l’opportunité des nouvelles mesures.Dans l’attente de celles-ci, la Cour veillera à ce que les sanctions, actuellement prévuespar la loi, soient appliquées dans les limites des possibilités techniques existantes (10).
(9) Article 60 de l’avant-projet de loi portant des dispositions sociales, adopté en Conseil
des ministres du 29 mai 1998.
(10) Lettre du 5 août 1998.
182 Volgens de minister zal de werkgroep binnen de RSZ evenwel verder werk
maken van het zoeken naar de adequate middelen die moeten beletten dat een min-derheid van werkgevers stelselmatig de voorschotten ontwijken en van de toestandblijven misbruik maken.
4. Evaluatie van het antwoord van de minister
De enquête van de RSZ lijkt erop te wijzen dat het aantal bij het storten van
de voorschotten voortdurend in gebreke blijvende werkgevers weliswaar relatiefbeperkt is, maar toeneemt. Nochtans moet worden bevestigd dat de problemen ver-bonden aan het niet betalen van voorschotten, een groter aantal werkgevers betref-fen. De enquête van de Rijksdienst had immers geen betrekking op bepaalde catego-rieën van werkgevers, zoals zij die onvoldoende voorschotten stortten en zij die geenvoorschotten stortten maar evenmin hun bijdragen op de kwartaalvervaldagen heb-ben betaald. Tijdens zijn laatste sensibiliseringscampagne in 1996 heeft de RSZ overi-gens minstens 17.000 in gebreke blijvende werkgevers gedetecteerd.
In die omstandigheden moet het grote belang worden onderstreept van de
door de RSZ gevolgde en door de voogdijminister goedgekeurde pragmatische bena-dering waarbij wordt gezocht naar de meest adekwate middelen om misbruiken tevoorkomen en te bestraffen. Hierbij wordt erover gewaakt dat de taak van de admi-nistratieve diensten niet nodeloos wordt verzwaard en dat een groot aantal werkge-vers te goeder trouw maar met tijdelijke moeilijkheden niet wordt gesanctioneerd.
Als gevolg van de door de werkgroep op verzoek van de minister uitgevoerde
analyses heeft de RSZ uiteindelijk geopteerd voor het principe van een forfaitairesanctie, die wordt toegepast van zodra het bewakingssysteem ernstige tekortkomin-gen inzake de voorschotten vaststelt.
Die oplossing zal normaliter op technisch vlak weinig problemen doen rijzen.
Zij steunt immers op een snel gekend en aan een realiteit beantwoordend gegeven.Die forfaitaire sanctie beloopt 1% van het basisbedrag van de bijdragenschijf waarinde werkgever zich bevindt, met een minimum van 5.000 BEF. Dat forfait zou kunnenworden gecumuleerd met de andere vastgestelde sancties. Bovendien zou een vrij-stelling kunnen worden toegepast onder dezelfde voorwaarden als voor de anderesancties wegens niet-betaling van de bijdragen op de kwartaalvervaldagen.
De omzetting van de voorstellen van de RSZ in een wet, is in uitvoering (9). Van
haar kant moet de instelling nog haar informaticaprogramma’s wijzigen. Het nieuwesysteem zou op 1 januari 1999 in werking kunnen treden. Eén jaar na de invoeringzouden de impact en de opportuniteit van de nieuwe maatregelen kunnen wordengeëvalueerd.  In afwachting van de invoering ervan zal het Rekenhof erop toezien datde thans door de wet bepaalde sancties binnen de grenzen van de bestaande techni-sche mogelijkheden worden toegepast (10).
(9) Artikel 60 van het voorontwerp van wet houdende  sociale bepalingen, aangenomen
door de Ministerraad van 29 mei 1998.
(10) Brief van 5 augustus 1998.
183 4. OFFICE NATIONAL DE SECURITE SOCIALE DES ADMINISTRATIONS PROVINCIALES ET
LOCALES (O.N.S.S.-A.P.L.)
– AUDIT DE L’ORGANISME
Au cours de 1996 et 1997, la Cour a mené un audit de gestion de l’Office natio-
nal de sécurité sociale des administrations provinciales et locales.  Cet audit a porté surl’expérience pilote de déclaration multifonctionnelle ainsi que sur les secteurs de per-ception des cotisations sociales et de paiement des allocations familiales.
L’introduction de la déclaration multifonctionnelle n’a pas encore produit la
rationalisation administrative souhaitée.  Si elle a permis de mieux appréhender lemontant des rémunérations cotisables, elle a par contre ralenti les processus de percep-tion et de répartition des cotisations.  Sa généralisation à l’ensemble de la sécurité socia-le devrait tenir compte des enseignements de l’expérience de l’O.N.S.S.-A.P.L.
Le secteur “Perception des cotisations sociales” a pour objectifs de percevoir les
cotisations sociales dues par les administrations provinciales et locales en leur qualitéd’employeurs et de les répartir entre les organismes gérant les différentes branches de lasécurité sociale.  Ces objectifs sont atteints à l’aide de procédures rigoureuses maisrequérant des moyens relativement onéreux.  Les résultats sont globalement satisfai-sants, à l’exception toutefois du rythme de perception et de répartition des cotisations.Les suggestions formulées par la Cour en vue de remédier à cette situation n’emportentpas l’adhésion de l’organisme.
Enfin, celui-ci s’acquitte valablement de l’établissement exact et rapide des allo-
cations familiales et de leur versement, sous réserve de certaines lacunes décelées dansl’organisation des procédures d’attribution et de contrôle.
En 1996 et 1997, la Cour a mené un audit destiné à apprécier la gestion de
l’Office national de sécurité sociale des administrations provinciales et locales(O.N.S.S.-A.P.L.).
Cet organisme d’intérêt public n’était à l’origine qu’une caisse spéciale d’allo-
cations familiales, chargée d’assurer le financement et le paiement des prestationsfamiliales auxquelles pouvaient prétendre les agents des administrations communales(1).  Par la suite, l’organisme s’est vu attribuer de nombreuses missions supplémentai-res (2), notamment celle de percevoir (et de répartir) l’ensemble des cotisationssociales que doivent les administrations provinciales et locales pour leurs agents etmandataires.
(1) Lois coordonnées relatives aux allocations familiales pour travailleurs salariés, art. 32.
(2) Loi du 1er août 1985, portant des dispositions sociales, art. 1er.
184F-1.271.447 4. RIJKSDIENST VOOR SOCIALE ZEKERHEID VAN DE PROVINCIALE EN PLAATSELIJKE
OVERHEIDSDIENSTEN (RSZPPO)
– AUDIT VAN DE INSTELLING 
In 1996 en 1997 heeft het Rekenhof een beheersaudit uitgevoerd van de
Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale en PlaatselijkeOverheidsdiensten. Die audit had betrekking op de het experiment met de multifunctio-nele aangifte evenals op de sectoren van de inning van de sociale bijdragen en de be-taling van de kinderbijslag.
De invoering van de multifunctionele aangifte heeft nog niet tot de gewenste
administratieve rationalisering geleid. Ze maakte het wel mogelijk het bedrag van debezoldigingen waarop bijdragen zijn verschuldigd, nauwkeuriger te berekenen, maarze heeft de inning en de verdeling van de bijdragen vertraagd. Bij de veralgemeendeinvoering van die aangifte in de sociale zekerheid zou moeten worden rekening gehou-den met de lessen van het experiment van de RSZPPO.
De sector “Inning van de sociale bijdragen” heeft als doelstelling de sociale bij-
dragen te innen die de provinciale en plaatselijke overheidsdiensten in hun hoedanig-heid van werkgever zijn verschuldigd, en deze te verdelen over de instellingen die deverschillende takken van de sociale zekerheid beheren. Die doelstellingen wordenbereikt door het volgen van strakke procedures die echter de inzet van dure middelenvereisen. De resultaten zijn over het geheel genomen bevredigend, met uitzonderingechter van het ritme van de inning en de verdeling van de bijdragen. De instelling is hetniet eens met de voorstellen die het Rekenhof heeft geformuleerd om die toestand teverhelpen.
De rijksdienst slaagt er voorts in de kinderbijslagen correct en snel te berekenen
en te storten, onder voorbehoud van enkele tekortkomingen inzake de organisatie vande toekenningsprocedures en de controle.
In 1996 en 1997 heeft het Rekenhof een audit uitgevoerd over het beheer van
de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale en PlaatselijkeOverheidsdiensten (RSZPPO).
Die instelling van openbaar nut was aanvankelijk slechts een bijzondere kas
voor kinderbijslag, die moest instaan voor de financiering en de uitbetaling van dekinderbijslagen waarop de personeelsleden van de gemeentebesturen recht had-den (1). Vervolgens werd de instelling belast met verschillende bijkomende taken (2),inzonderheid de inning (en de verdeling) van het geheel van de sociale bijdragen diede provinciale en plaatselijke overheidsdiensten voor hun ambtenaren en mandata-rissen zijn verschuldigd.
(1) Artikel 32 van de gecoördineerde wetten betreffende de kinderbijslag voor werkne-
mers.
(2) Artikel 1 van de wet van 1 augustus 1985 houdende sociale bepalingen.
185F-1.271.447 La Cour a centré son audit sur les secteurs de l’O.N.S.S.-A.P.L. chargés
respectivement de la perception des cotisations sociales et du paiement des alloca-tions familiales.  En effet, ces deux secteurs apparaissent comme les plus significatifs,puisqu’ils mobilisent, à eux seuls, l’essentiel des moyens en personnel et en matérielde l’organisme.  En outre, comme l’Office a mis en œuvre, dans le cadre de la percep-tion des cotisations sociales, un important projet pilote de déclaration multifonction-nelle, la Cour a analysé de façon approfondie cette nouvelle procédure, dont l’exten-sion à l’ensemble de la Sécurité sociale est actuellement envisagée.
L’audit de la Cour a porté spécialement sur les exercices 1994, 1995 et 1996.
2. La déclaration multifonctionnelle de sécurité sociale : une expérience pilote
2.1. Préambule
L’Office national de sécurité sociale des administrations provinciales et loca-
les est notamment chargé d’assurer la perception des cotisations sociales que doiventles administrations affiliées pour leur personnel et leurs mandataires.  Les cotisationssociales ainsi perçues sont destinées à assurer le financement, via la Gestion globaledepuis le 1er janvier 1997, des organismes gérant les différentes branches de laSécurité sociale.
La perception des cotisations de sécurité sociale a pour instrument-pivot la
déclaration de sécurité sociale des administrations subordonnées, établie en leurqualité d’employeurs.  Dans le cadre de l’audit destiné à apprécier la gestion de l’offi-ce, il s’est par conséquent révélé capital d’apprécier si ce document constituait lemoyen approprié pour permettre à l’O.N.S.S.-A.P.L. de mener à bien l’objectif pre-mier pour lequel il a été institué.  Cette analyse particulière s’imposait d’autant plusque l’organisme a introduit, à titre expérimental, un nouveau mode et un nouveaumodèle de déclaration de type multifonctionnel, que l’on projette de généraliser à lasécurité sociale dans sa totalité.
2.2. Les caractéristiques de la déclaration multifonctionnelle 
La déclaration que les administrations provinciales et locales sont tenues de
remettre, chaque trimestre, en tant qu’employeurs, à l’O.N.S.S.-A.P.L., est un docu-ment essentiel dans le processus de perception des cotisations, en ce qu’elle fournitles données de base nécessaires à la détermination des cotisations sociales dues.Parmi ces données, figure au premier plan le montant des rémunérations versées auxagents et mandataires, sur lesquelles les cotisations seront calculées.
De ce point de vue, la déclaration exigée des administrations affiliées à
l’O.N.S.S.-A.P.L. s’apparente fort à celle que les employeurs du secteur privé sonttenus de remettre chaque trimestre à leur propre organisme percepteur, l’Officenational de sécurité sociale (O.N.S.S.).
Les deux types de déclaration diffèrent toutefois à plusieurs égards.
186 Het Rekenhof heeft zijn audit toegespitst op de sectoren van de RSZPPO die
respectievelijk zijn belast met de inning van de sociale bijdragen en de uitbetaling vande kinderbijslagen. Die twee sectoren blijken immers de belangrijkste, aangezien zehet meeste personeel en de meeste middelen van de instelling opslorpen. De rijks-dienst heeft in het raam van de inning van de sociale bijdragen een belangrijk proef-project inzake een multifunctionele aangifte uitgewerkt. Het Rekenhof heeft eengrondige analyse gewijd aan deze nieuwe procedure, waarvan thans wordt overwogenze tot de hele sociale zekerheid uit te breiden.
De audit van het Rekenhof had betrekking op de begrotingsjaren 1994, 1995
en 1996.
2. De multifunctionele sociale zekerheidsaangifte : een experiment
2.1. Woord vooraf
De Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale en Plaatselijke
Overheidsdiensten is inzonderheid belast met de inning van de sociale bijdragen diede aangesloten diensten voor hun personeel en mandatarissen verschuldigd zijn. Dealdus geïnde sociale bijdragen dienen om via het sedert 1 januari 1997 ingevoerdeglobaal beheer de instellingen te financieren die de verschillende takken van desociale zekerheid beheren.
Het scharnierelement in de inning van de sociale zekerheidsbijdragen is de
sociale zekerheidsaangifte die de lagere overheden in hun hoedanigheid van werkge-ver opstellen. In het raam van de audit om het beheer van de rijksdienst te beoorde-len bleek het van groot belang na te gaan of de voorstellingswijze van dat documentdermate adequaat is dat het de RSZPPO toelaat zijn hoofdopdracht tot een goedeinde te brengen. Deze bijzondere analyse was des te meer noodzakelijk daar deinstelling bij wijze van experiment een nieuw model van aangifte van het multifunc-tionele type heeft ingevoerd, waarvan de veralgemening naar de hele sociale zeker-heid thans wordt besproken.
2.2. Kenmerken van de multifunctionele aangifte
De aangifte die de provinciale en plaatselijke overheidsdiensten ieder kwar-
taal in hun hoedanigheid van werkgever aan de RSZPPO moeten bezorgen, is eenessentieel document voor de inning van de bijdragen. Zij bevat immers de basisgege-vens die nodig zijn om de verschuldigde sociale bijdragen te kunnen bepalen. Eenvan die gegevens is het bedrag van de lonen die werden uitbetaald aan de personeels-leden en de mandatarissen en die als basis zullen dienen voor de berekening van debijdragen.
De aangifte die de bij de RSZPPO aangesloten besturen moeten indienen,
vertoont dan ook sterke gelijkenissen met de aangifte die de werkgevers uit de privé-sector driemaandelijks moeten indienen bij hun eigen inningsinstelling, deRijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ).
Die twee aangiften verschillen evenwel tegelijk ook in meerdere opzichten
van elkaar.
187 Pour les administrations provinciales et locales, il est réclamé, par travailleur,
une déclaration qui comporte de multiples rubriques.  Les données nécessaires aucalcul des cotisations sont utilisées par l’O.N.S.S.-A.P.L., qui détermine lui-même lacotisation due, pour la facturer ensuite à l’administration affiliée.  La plupart desdonnées communiquées par la déclaration ne sont toutefois pas indispensables au cal-cul des cotisations dues, mais présentent un intérêt pour la détermination d’alloca-tions sociales revenant, le cas échéant, aux travailleurs ou à leurs ayants droit.
Pour le secteur privé, il n’est requis qu’une seule déclaration pour tous les tra-
vailleurs d’un même employeur ; ce document comporte un nombre limité de rubri-ques, dont les données sont essentiellement utilisables pour le calcul des cotisations.Ces données sont en fait traitées directement par les employeurs, qui procèdent eux-mêmes, dans leur déclaration, au calcul des cotisations à verser à l’O.N.S.S.
Ces différences s’expliquent par l’adoption, à titre expérimental, dans le chef
de l’O.N.S.S.-A.P.L., d’un modèle de déclaration à vocation multifonctionnelle.
2.3. Introduction de la déclaration multifonctionnelle 
L’expérience a démontré que, dans leurs relations périodiques avec les mul-
tiples organismes de sécurité sociale, les employeurs étaient contraints de transmet-tre, à différents destinataires, des renseignements identiques relatifs à la rémunéra-tion et aux prestations de travail de leurs travailleurs.
A partir de ce constat, l’idée est née de constituer une banque de données
centralisée “salaires-prestations” dont les informations seraient utilisables tant pourétablir l’assiette des cotisations sociales dues par les employeurs, que pour détermi-ner le droit des travailleurs aux prestations de sécurité sociale et le calcul du montantà leur verser.  
Dans ce système, la banque de données serait établie grâce aux renseigne-
ments collectés au moyen des déclarations des employeurs. Utilisées d’abord parl’organisme percepteur pour calculer les cotisations dues, les informations transmisesseraient mises ensuite à la disposition des autres institutions de sécurité sociale pourle service des allocations de sécurité sociale, tout en favorisant à terme la suppressionou, en tout cas, la simplification des multiples formulaires à remplir par les emplo-yeurs ou leurs travailleurs.  En fournissant donc les données nécessaires au calcul descotisations et/ou des prestations sociales, les déclarations se verraient qualifiées de“multifonctionnelles”.
Etant donné le développement des techniques informatiques, le traitement et
la transmission des données emprunteraient de manière optimale le réseau électroni-que.
188 Bij de provinciale en plaatselijke besturen wordt per werknemer een aangifte
geëist. Dat document bestaat uit verschillende rubrieken. De gegevens, vereist voorhet berekenen van de bijdragen, worden door de RSZPPO verwerkt. Deze laatstebepaalt zelf de verschuldigde bijdrage en factureert ze vervolgens aan de aangeslotenoverheidsdienst. De meeste gegevens in de aangifte zijn evenwel niet onontbeerlijkom de verschuldigde bijdragen te berekenen, maar zijn wel nuttig voor het vaststellenvan de sociale uitkeringen waarop de werknemers en hun rechthebbenden eventueelaanspraak kunnen maken.
In de privé-sector wordt slechts één aangifte voor alle werknemers van een-
zelfde werkgever geëist. Dat document omvat een beperkt aantal rubrieken. Degegevens die erop voorkomen, worden voornamelijk aangewend voor het berekenenvan de bijdragen. In werkelijkheid worden die gegevens rechtstreeks door de werkge-vers benut die zelf in hun aangifte berekenen hoeveel  bijdragen zij aan de RSZ moe-ten storten.
Die verschillen zijn een logisch gevolg van het feit dat de RSZPPO bij wijze
van experiment heeft gekozen voor een multifunctioneel aangifteformulier.
2.3. Invoering van de multifunctionele aangifte
De ervaring heeft uitgewezen dat de werkgevers met regelmatige tussenpozen
in contact treden met de verschillende instellingen van de sociale zekerheid, waarbijzij telkens aan verschillende diensten dezelfde inlichtingen moeten verstrekken overde aan hun werknemers betaalde lonen en hun arbeidsprestaties.
Uit die vaststelling is het idee van een gecentraliseerde gegevensbank voor de
lonen en de arbeidsprestaties gegroeid. De gegevens die in die gegevensbank zoudenworden opgeslagen, zouden zowel kunnen worden aangewend voor het vaststellenvan de grondslag van de sociale werkgeversbijdragen als voor de bepaling van hetrecht van de werknemers op sociale uitkeringen en de berekening van het aan hen tebetalen bedrag.
In dat systeem zou de gegevensbank “lonen-prestaties” worden gevormd uit
de inlichtingen verzameld middels de werkgeversaangiften.  De verzamelde gegevensworden vooreerst verwerkt door het inningsorganisme met het oog op de berekeningvan de verschuldigde bijdragen en staan nadien ter beschikking van de andere socialezekerheidsinstellingen met het oog op de vaststelling van de sociale uitkeringen.Daarbij wordt op termijn gestreefd naar de afschaffing of althans naar de vereenvou-diging van de talrijke formulieren die de werkgevers of hun werknemers moeteninvullen. Wanneer de aangiften alle gegevens vermelden die nodig zijn voor de bere-kening van de bijdragen en/of uitkeringen, kunnen zij als “multifunctioneel” wordengekwalificeerd.
Dankzij de gevorderde informatietechnieken zou het elektronisch netwerk bij
de gegevensverwerking en –overdracht optimaal kunnen worden benut.
189 C’est pourquoi, dans le cadre de l’ambitieux plan d’informatisation de la
Sécurité sociale, initié en 1986 et dont la création, vers la mi-1991, de la Banque-car-refour (3) allait constituer la clef de voûte institutionnelle, l’O.N.S.S.-A.P.L. futchargé, le 9 avril 1987, par le ministre des Affaires sociales de l’époque, de tester unprojet-pilote qui visait à opérer, entre ses affiliés et lui-même, une transmission auto-matisée des données portant sur les rémunérations et le temps de travail des travail-leurs.
Le choix de l’O.N.S.S.-A.P.L. n’était pas dû au hasard.  D’abord, l’exécution
d’un projet aussi novateur ne pouvait être expérimentée sans risques excessifs quedans un environnement plus homogène et surtout plus limité que celui du secteurprivé, dont l’organisme percepteur est l’O.N.S.S.  Ensuite, l’O.N.S.S.-A.P.L., qui enétait à ses premiers pas dans sa fonction perceptrice, pouvait facilement élaborer uneméthode de récolte adéquate des données.
Quatre ans plus tard, les conclusions des groupes de travail et commissions
informatiques ont amené le Comité de gestion de l’O.N.S.S.-A.P.L. à approuver, lorsde sa réunion du 1er juillet 1991, la mise en vigueur, au 1er janvier 1992, du projet debanque de données “salaires-prestations” et la transmission informatisée de ces don-nées (4) grâce à un nouveau modèle de déclaration trimestrielle.
Le nouveau modèle de déclaration, mis en œuvre par l’O.N.S.S.-A.P.L., abou-
tit à rassembler, par administration affiliée, plus de 150 données, dont une centaine àmultiplier par le nombre de travailleurs.  La plupart sont codifiées de manière àgarantir une livraison non interprétée par les employeurs.  Ces renseignements sontstockés dans une banque de données au sein de l’Office et sont, en puissance, via laBanque-carrefour, à la disposition de tous les autres organismes de la Sécurité socia-le.
A la différence de la déclaration destinée à l’O.N.S.S., qui renseigne sur
l’identité des travailleurs, le total trimestriel de leurs rémunérations et de leursjournées de travail ou assimilées, au moyen de deux relevés généraux (un pour lestravailleurs manuels et un autre pour les travailleurs intellectuels), la déclaration del’O.N.S.S.-A.P.L. est nettement plus détaillée, car elle est établie par travailleur etdistingue, jour après jour, ses prestations de travail et ses rémunérations.  
Les administrations locales ont été invitées par l’O.N.S.S.-A.P.L. à transmet-
tre les données salaires-prestations sur support informatique (bande magnétique, dis-quette, cassette).  Pour divers motifs (taille de l’administration, souci de confidentia-lité...), plus d’un employeur sur huit continue cependant à utiliser actuellement ladéclaration sur papier.
(3) Organisme chargé d’organiser, d’autoriser et de coordonner les échanges de données
sociales entre les institutions de sécurité sociale, en vertu de la loi du 15 janvier 1990 relative à l’insti-tution et à l’organisation d’une Banque-carrefour de la sécurité sociale.
(4) Transmission informatisée de données déjà prévue, avec effet le 1er janvier 1986, en
vertu de l’article 4 de l’arrêté royal du 6 mars 1987 modifiant celui du 25 octobre 1985 portant exécu-tion du chapitre 1er, section 1ère,  de la loi du 1er août 1985 portant des dispositions sociales.
190 In 1986 werd een aanvang genomen met de informatisering van de sociale
zekerheid. De oprichting midden 1991 van de Kruispuntbank van de SocialeZekerheid vormde de institutionele hoeksteen (3).  In het kader van dat ambitieusplan werd de RSZPPO op 9 april 1987 door de toenmalige Minister van SocialeZaken belast met het uittesten van een pilootproject.  Het project moest tussen deRSZPPO en zijn aangeslotenen een geautomatiseerde overdracht van gegevens metbetrekking tot de lonen en de arbeidstijd van de werknemers realiseren.
Het feit dat de keuze op de RSZPPO viel, was niet toevallig.  Vooreerst kon
de uitvoering van een dergelijk revolutionair project, zonder al te grote risico’s,slechts worden beproefd in een kleiner en homogener segment dan de privé-sector,die voor de inningen afhangt van de RSZ.  Voorts kon de RSZPPO gemakkelijk eenpassende methode uitwerken om de gegevens in te zamelen, vermits hij nog maar pasmet zijn inningsfunctie was gestart.
Vier jaar later (op 1 juli 1991), na ontvangst van de conclusies van de werk-
groepen en van de commissies voor informatieverwerking, heeft het beheerscomitévan de RSZPPO zijn goedkeuring gehecht aan de inwerkingtreding per 1 janu-ari 1992 van het project “gegevensbank lonen-prestaties” en aan de geïnformatiseer-de overdracht van gegevens op basis van een nieuw model van driemaandelijkse aan-gifte (4).
Het nieuw aangiftemodel van de RSZPPO verzamelt meer dan 150 gegevens
per aangesloten bestuur, waarvan een honderdtal te vermenigvuldigen zijn met hetaantal werknemers.  Het merendeel verschijnt in codetaal om ervoor te zorgen dat zeniet geïnterpreteerd worden ingevuld door de werkgevers.  Die inlichtingen stockeertde rijksdienst in zijn gegevensbank.  Via de Kruispuntbank staan ze potentieel terbeschikking van al de andere sociale zekerheidsinstellingen.
De RSZ-aangifte geeft inlichtingen over de identiteit van de werknemers en
over het kwartaaltotaal van hun lonen en arbeidsdagen of gelijkgestelde dagen doormiddel van twee algemene staten (een voor de handarbeiders en een voor de hoofd-arbeiders).  In tegenstelling tot de RSZ-aangifte is het document van de RSZPPOmeer gedetailleerd.  Het wordt namelijk opgemaakt per werknemer met opgave vanzijn arbeidsprestaties en zijn loon, dag na dag.
De RSZPPO heeft de plaatselijke besturen verzocht de gegevens “lonen-pres-
taties” op magnetische drager (magneetband, diskette, cassette…) over te maken.Om uiteenlopende redenen (grootte van het bestuur, vertrouwelijkheid …) gebruiktmeer dan één werkgever op acht evenwel nog steeds de papieren aangifte.
(3) Die instelling is belast met het organiseren van, het instemmen met en het coördine-
ren van de uitwisseling van sociale gegevens tussen de instellingen voor sociale zekerheid (wet van15 januari 1990 houdende oprichting en organisatie van een Kruispuntbank van de SocialeZekerheid).
(4) Het betreft een computergestuurde overdracht van gegevens die reeds was gepland
met uitwerking op 1 januari 1986, krachtens artikel 4 van het koninklijk besluit van 6 maart 1987 totwijziging van het koninklijk besluit van 25 oktober 1985 tot uitvoering van hoofdstuk 1, afdeling 1,van de wet van 1 augustus 1985 houdende sociale bepalingen.
191 Après traitement des données, l’O.N.S.S.-A.P.L. fixe le montant des cotisa-
tions dues par l’employeur et lui adresse une facture qui vaut acceptation de sa décla-ration (ou, s’il échet, de la régularisation de cette dernière).  C’est la démarche inver-se de celle utilisée par l’O.N.S.S., qui contrôle a posteriori le montant des cotisationsdéjà calculé et versé par l’employeur.
2.4. Evaluation du nouveau mode de déclaration
2.4.1. Apports pour la Sécurité sociale en général 
Le nouveau mode de déclaration avait pour objectif premier de constituer une
banque de données “salaires-prestations”, dont les informations seraient à la disposi-tion des organismes gestionnaires des branches de la Sécurité sociale, pour la déter-mination des allocations revenant aux travailleurs ou à leurs ayants droit.
Malgré la qualité des données détaillées récoltées, il faut constater que la
transmission, aux organismes gestionnaires des branches de la Sécurité sociale, desrenseignements nécessaires pour l’établissement du droit aux prestations sociales etau calcul de leur montant reste encore limitée à certains domaines bien précis, lais-sant subsister pratiquement le nombre antérieur de documents administratifs à rem-plir par les employeurs ou les ayants droit.  En outre, certains échanges d’informa-tions sont de constitution très récente.
L’exemple du bon de cotisation permet de se convaincre de l’exploitation tar-
dive de la base de données constituée, à partir des déclarations multifonctionnelles,par l’O.N.S.S.-A.P.L. Ce document, destiné à attester l’assurabilité du travailleurpour les soins de santé et les indemnités d’invalidité, devait être établi par l’emplo-yeur et délivré au travailleur, à charge pour ce dernier de le remettre à son organismeassureur (mutuelles ou caisses publiques). En 1995, une réforme intervint pour sim-plifier et sécuriser le circuit administratif des bons de cotisation, en faisant établir cesdocuments par l’organisme percepteur de cotisations sociales et en réglant la trans-mission des données par voie informatique aux organismes assureurs.
Depuis 1994 (5), année de référence pour les travailleurs salariés et les agents
de l’Etat, le circuit papier du bon de cotisation - mettant en jeu l’employeur, le tra-vailleur et la mutualité de son choix - est remplacé par un système de générationautomatique de bons de cotisation électroniques, à partir des données disponiblesdans les déclarations trimestrielles que les employeurs font à l’O.N.S.S. et que cetorganisme stocke dans sa banque de données. Par voie électronique, ces bons de coti-sation sont transmis à la Banque-carrefour de la Sécurité sociale, qui les envoie auCollège intermutualiste national pour leur répartition entre les mutualités auprès des-quelles sont affiliés les travailleurs concernés. Outre l’avantage d’accélérer le trans-fert des données et de diminuer le risque de perte ou de faute à l’occasion de la déli-vrance des informations et de leur encodage par les organismes assureurs, cette auto-matisation allège les charges administratives des employeurs, des travailleurs et desmutualités, tout en facilitant le contrôle exercé a posteriori par l’INAMI.
(5) Article 277 de l’arrêté royal du 3 juillet 1996 portant exécution de la loi coordonnée
de l’assurance obligatoire soins de santé et indemnités.
192 Na verwerking van de gegevens bepaalt de RSZPPO het bedrag van de bijdra-
gen die de werkgever moet betalen en stuurt hem een factuur tot acceptatie van zijnaangifte (of gebeurlijk tot regularisatie van die aangifte), dit in tegenstelling tot deRSZ die het door de werkgever becijferde en gestorte totaalbedrag a posteriori con-troleert.
2.4. Evaluatie van de nieuwe wijze van aangifte
2.4.1. Inbreng voor de sociale zekerheid in het algemeen
De nieuwe wijze van aangifte had tot voornaamste doel een gegevensbank
“lonen-prestaties” samen te stellen waarvan de informatie dienstig zou zijn voor deorganismen die de takken van de sociale zekerheid beheren met het oog op het vast-stellen van de uitkeringen aan de werknemers en hun rechthebbenden.
Ondanks de kwaliteit van de ingezamelde gedetailleerde gegevens blijft de
overdracht aan de instellingen van de sociale zekerheid van de inlichtingen die toela-ten het recht op sociale uitkeringen te bepalen en het bedrag ervan te becijferen,meestal beperkt tot welbepaalde domeinen.  Het aantal administratieve documentendat de werkgevers of de rechthebbenden moeten invullen, blijft omzeggens evengroot als vroeger.  Sommige uitwisselingen van gegevens werden bovendien zeerrecent ingevoerd.
Het voorbeeld van de bijdragebon doet blijken dat de database die de RSZP-
PO heeft aangelegd aan de hand van multifunctionele aangiften, tekortschiet alswerkbaar instrument.  Met die bijdragebon wordt geattesteerd dat de werknemer isverzekerd voor de gezondheidszorg en de invaliditeitsuitkeringen.  Hij diende doorde werkgever zelf te worden ingevuld en afgegeven aan de werknemer.  Deze laatstediende hem dan in bij zijn verzekeringsinstelling (ziekenfonds of hulpkas).  In 1995werd het administratief circuit van de bijdragebons vereenvoudigd en beveiligd : zijworden voortaan opgemaakt door het organisme dat de sociale bijdragen int en degegevens erop worden computergestuurd aan de verzekeringsinstellingen bezorgd.
Sedert het referentiejaar 1994 (5) is het circuit van de papieren bijdragebon
voor de loontrekkenden en de rijksambtenaren – waarbij de werkgever, de werkne-mer en het ziekenfonds (naar keuze) waren betrokken – vervangen door een systeemdat elektronische bijdragebons automatisch genereert op basis van de gegevens diede werkgevers per kwartaal bij de RSZ aangeven.  Deze laatste slaat ze op in haargegevensbank. Die bijdragebons worden elektronisch naar de Kruispuntbankgestuurd, die ze doorgeeft aan het “Nationaal Intermutualististisch College” voor deverdeling onder de ziekenfondsen waarvan de betrokken werknemers lid zijn. Naastde versnelde overdracht van gegevens en de verminderde kans op verlies of vergis-sing bij de aflevering van de inlichtingen en bij hun input door de verzekeringsinstel-lingen, verlicht die automatisering de administratieve belasting van de werkgevers, dewerknemers en de ziekenfondsen.  Zij vergemakkelijkt ook de controle a posterioridoor het RIZIV.
(5) Artikel 277 van het koninklijk besluit van 3 juli 1996 tot uitvoering van de samenge-
ordende wetten op de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen. 
193 La réforme n’a pu cependant être appliquée à l’O.N.S.S.-A.P.L. que deux
années plus tard.  Malgré la mise en place de la déclaration multifonctionnelle etd’une banque de données y associée, l’O.N.S.S.-A.P.L. n’a réalisé le transfert électro-nique des informations nécessaires, à destination in fine de l’INAMI, que depuis finavril 1997 et seulement de manière progressive.  
Le défaut d’accès, jusqu’il y a peu, d’un service même de l’O.N.S.S.-A.P.L. à la
banque de données constituée est encore plus symptomatique.  En effet, les donnéesfournies par les nouvelles déclarations n’ont été utilisables qu’à partir du deuxièmetrimestre de 1998 par le secteur de l’O.N.S.S.-A.P.L. chargé de la détermination et dupaiement des allocations familiales aux agents et mandataires des administrationslocales.  Ainsi, jusqu’à cette époque, des informations qui avaient déjà été demandéesaux employeurs dans les déclarations multifonctionnelles devaient à nouveau leurêtre réclamées par le service “allocations familiales” pour ses propres besoins.
Les observations faisant suite à l’audit de la Cour ont été communiquées à la
ministre des affaires sociales, ainsi qu’au président du Comité de gestion del’O.N.S.S.-A.P.L. (6).  A ce jour, la ministre n’a pas encore répondu à la Cour.  Poursa part, le président du Comité de gestion a fait valoir  les remarques suivantes (7).
L’un des objectifs de la mise en œuvre de la banque de données “salaires-pres-
tations”, qui était de permettre la transmission des données indispensables à la déter-mination des allocations de sécurité sociale en supprimant progressivement les cir-cuits redondants dans la demande d’informations, ne pouvait se réaliser en quelquesannées.  En effet, avant de remplacer certains circuits d’information, l’Office devaits’assurer de la fiabilité des données et programmer les nouveaux circuits après uneanalyse fonctionnelle.  
Néanmoins, sans vouloir nier l’ampleur du travail encore à accomplir, le
Comité de gestion constate qu’il existe, aujourd’hui, des échanges systématiques avecd’autres organismes ou des procédures participant directement ou indirectement à lagestion de la Sécurité sociale au sens large, de sorte que la transmission des donnéesrécoltées a quitté le domaine du virtuel pour devenir une réalité.  En attestent les réa-lisations déjà obtenues dans les secteurs suivants.
– Pensions des agents contractuels : les données de l’O.N.S.S.-A.P.L. relatives à la
carrière des agents contractuels sont transférées à la C.G.E.R. en vue de l’établisse-ment du compte individuel de pension.  De plus, lorsque des problèmes d’interpré-tation des données surgissent, la C.G.E.R. préfère s’adresser directement à l’Officeplutôt qu’aux employeurs ; l’Office dispose en effet d’une banque de données suffi-samment riche pour répondre aux demandes de la C.G.E.R ;
– Pensions des agents statutaires : l’administration des pensions interroge régulière-
ment l’Office au sujet du caractère admissible, en matière de pension, de telleprime ou telle indemnité.  Par ailleurs, grâce aux données de l’organisme, relativesà la masse salariale du personnel nommé, l’administration des pensions effectue desprojections de l’évolution des recettes et des charges de pension dans le secteurlocal ;
(6) Lettre du 14 janvier 1998.
(7) Lettre du 2 avril 1998.
194 De hervorming kon slechts twee jaar later bij de RSZPPO worden doorge-
voerd. Ondanks de invoering van de multifunctionele aangifte en de beschikking overde daarmee samenlopende gegevensbank, slaagde de RSZPPO er pas eind april 1997in de vereiste informatie, die finaliter bestemd is voor het RIZIV, elektronisch te ver-spreiden en dan nog slechts op progressieve wijze.
Nog meer illustratief is dat tot voor kort geen enkele dienst van de RSZPPO
toegang had tot de aangelegde gegevensbank. De gegevens die in de nieuwe aangif-ten worden meegedeeld, konden inderdaad pas vanaf het tweede kwartaal van 1998worden gebruikt door het departement van de RSZPPO dat verantwoordelijk is voorde vaststelling en uitbetaling van de kinderbijslag aan de personeelsleden en manda-tarissen van de plaatselijke besturen. Tot dan moesten de inlichtingen die de werkge-vers in de multifunctionele aangiften moesten invullen, bij hen opnieuw door dedienst “kinderbijslag” voor zijn eigen behoeften worden aangevraagd.
De opmerkingen naar aanleiding van de door het Rekenhof uitgevoerde audit
werden aan de Minister van Sociale Zaken en aan de voorzitter van het beheersco-mité van de RSSPPO meegedeeld (6). De minister heeft nog niet geantwoord. Devoorzitter van het beheerscomité daarentegen heeft als volgt gereageerd (7).
Een van de doelstellingen van het opstarten van de gegevensbank “lonen-
prestaties” (nl. het overmaken van de gegevens nodig voor de vaststelling van socialezekerheidsuitkeringen en de geleidelijke afschaffing van de overtollige circuits voorhet opvragen van informatie) kon onmogelijk in enkele jaren worden gerealiseerd.Alvorens sommige informatiecircuits te vervangen, diende de rijksdienst zich te ver-gewissen van de betrouwbaarheid der gegevens en de nieuwe circuits te programme-ren na een functionele analyse.  
Hoewel nog heel wat moet worden gerealiseerd, stelt het beheerscomité vast
dat thans reeds systematische uitwisselingen worden uitgevoerd met andere organis-men of dat procedures bestaan die direct of indirect bijdragen tot het beheer van desociale zekerheid in ruime zin. De gegevens-transmissie is bijgevolg niet langer virtu-eel maar een realiteit. Bij wijze van voorbeeld kunnen de volgende verwezenlijkingenworden geciteerd.
– Pensioenen van contractuele personeelsleden : de gegevens van de RSZPPO over
de loopbaan van de contractuele personeelsleden worden doorgegeven aan deASLK voor de berekening van het individueel pensioen ; bovendien richt de ASLKzich liever rechtstreeks tot de rijksdienst bij interpretatieproblemen i.v.m. de gege-vens dan tot de werkgevers ; de rijksdienst beschikt inderdaad over een gestoffeer-de gegevensbank om de vragen van de ASLK te beantwoorden.
– Pensioenen van statutaire personeelsleden : herhaaldelijk ondervraagt de
Administratie der Pensioenen de rijksdienst over het – op het vlak van de pen-sioenwetgeving – geoorloofd karakter van bepaalde premies of vergoedingen. Degegevens van de rijksdienst over de loonmassa van het benoemd personeel stellende Administratie der Pensioenen voorts in staat extrapolaties te verrichten nopensde evolutie van de ontvangsten en de pensioenlasten in de lokale sector.
(6) Brief van 14 januari 1998.
(7) Brief van 2 april 1998.
195 – Chômage : l’O.N.S.S.-A.P.L. reçoit chaque année une bande magnétique de
l’ONEm reprenant tous les chômeurs exclus du chômage dans le but de recenser,grâce aux données dont il dispose, les chômeurs exclus qui ont retrouvé du travaildans le secteur local ;
– Réduction des cotisations sociales : dans le cadre du “Maribel social” (8), la réduc-
tion des cotisations patronales octroyée doit être consacrée à la création d’emploissupplémentaires calculée par rapport à l’année de référence 1996.  Pour pouvoirvérifier si ces emplois supplémentaires ont été réalisés, l’Office part d’un fichier deréférence constitué d’informations se trouvant dans la banque de données. Cesdonnées seront communiquées aux autorités compétentes ;
– Soins de santé : le système de génération automatique de bons de cotisation électro-
niques a atteint sa vitesse de croisière. En outre, les organismes assureurs parais-sent satisfaits de la qualité des bons transmis et des données qui y figurent ;
– Allocations familiales : sur base de la déclaration de sécurité sociale, il sera tout
prochainement possible de communiquer les données d’occupation des agents desadministrations locales, pour l’ouverture ou le maintien du droit aux allocationsfamiliales, sans devoir demander à nouveau à l’employeur la liste de ses travailleursoccupés et le nombre de jours d’occupation ;
– Statistiques : compte tenu de la richesse des informations puisées dans la déclara-
tion de sécurité sociale, l’Office peut fournir des données statistiques fiables surtoutes les situations liées aux rémunérations et aux prestations au sein des adminis-trations locales.
Par ailleurs, le Comité de gestion signale qu’il est très difficile d’organiser des
échanges systématiques avec tous les organismes gestionnaires de la Sécurité socialetant que la législation sociale n’a pas été simplifiée ou du moins harmonisée. Cettelégislation est en constante évolution et nécessite, à chaque fois, des adaptations dumodèle de la déclaration et de la procédure de son traitement.
Enfin, le Comité de gestion rappelle que, même si le projet-pilote a été relati-
vement bien conçu sur le plan théorique, il n’en demeure pas moins que, dans sa miseen œuvre, l’Office a été confronté à une insuffisance de personnel spécialisé, formé etstable.  Les besoins spécifiques de l’organisme n’ont jamais été pris en considérationpar les services du ministère de la Fonction publique.
2.4.2. Apports pour l’organisme
Dès l’origine, l’entrée en vigueur du nouveau modèle de déclaration a freiné
considérablement la facturation et, dans une moindre mesure, le recouvrement descotisations dues à l’O.N.S.S.-A.P.L. Le retard pris à tous les niveaux d’intervention
(8) Maribel social : plan de réduction de cotisations sociales, applicable au secteur non-
marchand de la santé et de l’action sociale, sous la condition de créer de l’emploi supplémentaire.Arrêté royal du 5 février 1997 portant des mesures visant à promouvoir l’emploi dans le secteur nonmarchand.
196 – Werkloosheid : ieder jaar bezorgt de RVA een magneetband aan de rijksdienst met
de namen van de personen die uit de werkloosheid zijn gesloten, zodat de RSZP-PO, op basis van de gegevens waarover hij beschikt, kan inventariseren hoeveel uit-gesloten werklozen opnieuw aan het werk konden in de sector van de plaatselijkebesturen.
– Vermindering van de sociale bijdragen : in het raam van de “sociale Maribel” (8)
moet de opbrengst van de toegekende vermindering van de patronale bijdragenworden aangewend voor het creëren van bijkomende arbeidsplaatsen ten opzichtevan het referentiejaar 1996. Om na te gaan of die bijkomende arbeidsplaatsen weldegelijk werden gecreëerd, vertrekt de rijksdienst van een referentiebestand waaringegevens uit de gegevensbank zijn opgeslagen. Die inlichtingen worden aan debevoegde overheden meegedeeld.
– Gezondheidszorgen : het systeem voor automatische uitschrijving van elektronische
bijdragebons draait op kruissnelheid. De verzekeringsorganismen lijken bovendientevreden over de kwaliteit van de toegestuurde bons en over de gegevens die eropvoorkomen.
– Kinderbijslag : aan de hand van de sociale zekerheidsaangifte zal het zeer binnen-
kort mogelijk zijn alle gegevens omtrent de in de plaatselijke besturen tewerkge-stelde personeelsleden mee te delen die nodig zijn voor het openen of het behoudvan het recht op kinderbijslag, zonder dat aan de werkgever opnieuw de lijst zalmoeten worden gevraagd van de door hem tewerkgestelde personeelsleden en vanhet aantal arbeidsdagen dat zij hebben gepresteerd.
– Statistieken : gelet op het groot aantal inlichtingen die de sociale zekerheidsaangifte
bevat, is de rijksdienst in staat betrouwbare statistische gegevens te verstrekkenover de verschillende toestanden inzake wedde en prestaties binnen de plaatselijkebesturen.
Anderzijds wijst het beheerscomité erop dat, zolang er geen vereenvoudiging
of althans een harmonisering wordt doorgevoerd in de sociale wetgeving, het zeermoeilijk is systematische uitwisselingen te organiseren met alle beheersorganismenvan de sociale zekerheid. Die wetgeving verandert constant zodat het aangifteformu-lier en de verwerkingsprocedure telkens moeten worden aangepast.
Tenslotte herinnert het beheerscomité eraan dat het pilootproject theoretisch
weliswaar relatief goed was geconcipieerd, maar dat bij de praktische uitvoering hetprobleem is opgedoken van onvoldoende opgeleid en gespecialiseerd personeel, datbovendien bereid is op de dienst te blijven. De diensten van het Ministerie vanAmbtenarenzaken hebben nooit aandacht besteed aan de specifieke behoeften vande instelling.
2.4.2. Inbreng voor het organisme
Vanaf het begin heeft het gebruik van het nieuwe model van multifunctionele
aangifte de facturering sterk afgeremd en, in mindere mate, de inning van de bijdra-gen, verschuldigd aan de RSZPPO, vertraagd. De op alle niveaus (werkgevers, socia-
(8) Sociale Maribel : plan tot vermindering van de sociale bijdragen, van toepassing op
de non-profit sector van de gezondheidszorg en maatschappelijke dienstverlening, op voorwaardedat bijkomende tewerkstelling wordt gecreëerd (koninklijk besluit van 5 februari 1997 houdendemaatregelen met het oog op de bevordering van de tewerkstelling in de non-profit sector).
197 (employeurs, secrétariats sociaux, Office...) dans la mise en place de la mesure envi-
sagée est patent.  Lors de l’examen des résultats de la perception, cette question duretard n’a pas manqué d’apparaître en filigrane, témoignant de l’absence d’une solu-tion parfaitement adéquate à ce jour, en dépit d’une amélioration manifeste.
Le nouveau modèle de déclaration, en raison des multiples renseignements
fournis, a toutefois permis un contrôle plus effectif des différents éléments de larémunération déclarée et donc une détermination plus rigoureuse du montant descotisations dues.
Ainsi l’obligation imposée aux employeurs de déclarer les indemnités ou les
primes non cotisables dans la déclaration de type multifonctionnel peut-elle surpren-dre a priori.  La formalité se justifie néanmoins en ce qu’elle a pour objet d’éviter quel’employeur n’ait la faculté de déclarer uniquement les émoluments qu’il estime coti-sables, laissant aux inspecteurs de l’Office le soin de découvrir, a posteriori et trèssouvent sur base d’un contrôle par sondage, les indemnités ou primes non déclaréeset cependant cotisables.
La nouvelle déclaration de sécurité sociale a, par ailleurs, permis de mieux
cerner la situation des travailleurs exonérés des cotisations de sécurité sociale (lesétudiants, les moniteurs, les pompiers volontaires et les médecins sous certaines con-ditions), lesquels n’étaient pas mentionnés dans l’ancien modèle de déclaration.
2.4.3. Apports pour les administrations affiliées
Il est indéniable que la multiplicité des renseignements réclamés aux emplo-
yeurs, dans le nouveau modèle de déclaration, ainsi que l’incitation à la transmissioninformatisée de ces données, ont exigé de la part des administrations affiliées uneffort important.
Cette contrainte a été de deux ordres :
– d’ordre financier d’abord : le développement de l’outil informatique et les repro-
grammations ont représenté un coût non négligeable pour les administrations pro-vinciales et locales, même si l’O.N.S.S.-A.P.L. a octroyé un certain nombre de  pri-mes d’incitation (9);
– d’ordre humain ensuite : les employeurs affiliés ont vu leurs tâches administratives
s’accroître significativement et certains ont dû regrouper, au sein du service qui cal-cule les traitements, les données qui auparavant n’intéressaient que la gestion dupersonnel interne aux différents services (10).
Toujours est-il que la réforme présentée comme libératrice de l’accomplisse-
ment d’une série de formalités administratives redondantes n’a eu que des effetsbénéfiques restreints pour les employeurs concernés.  
(9) L’organisme a octroyé, en 1993 et 1994, plus de 46 millions de francs, à titre d’incitant
financier, aux administrations affiliées qui avaient fourni, dans certaines conditions, leur déclarationde sécurité sociale sur support magnétique.
(10) Cette réorganisation imposée a cependant pu induire des effets positifs pour la
gestion du personnel, en améliorant les communications entre services.
198 le secretariaten, RSZPPO …) opgelopen vertraging bij het op gang brengen van de
nieuwe maatregel is frappant.  Bij het onderzoek van de inningsresultaten is die ver-traging impliciet aan de oppervlakte gekomen, hetgeen erop wijst dat tot op heden- ondanks een gevoelige verbetering - geen volledig adekwate oplossing werd gevon-den.
Op basis van de talrijke gegevens in het nieuwe aangiftemodel is het evenwel
mogelijk de verschillende elementen van de aangegeven bezoldiging doeltreffenderte controleren en bijgevolg nauwkeuriger het bedrag van de verschuldigde bijdragente bepalen.
Hoewel het a priori verwondering wekt dat de werkgevers worden verplicht
de niet aan bijdragen onderworpen vergoedingen of premies op te geven in de multi-functionele aangifte, is deze formaliteit toch gerechtvaardigd.  Op die manier wordtimmers vermeden dat de werkgever slechts die bezoldiging aangeeft, die volgens hemaan bijdragen is onderworpen, en dat de inspecteurs van de rijksdienst a posteriori –vaak steekproefsgewijze – moeten verifiëren welke niet aangegeven vergoedingen ofpremies wel aan bijdragen zijn onderworpen.
Bovendien heeft de nieuwe sociale zekerheidsaangifte de kans geboden beter
de toestand van de werknemers vast te stellen die zijn vrijgesteld van sociale zeker-heidsbijdragen (studenten, monitoren, vrijwillige brandweerlieden en - onder bepaal-de voorwaarden - geneesheren) en die in het vroegere aangifteformulier niet werdenvermeld.
2.4.3. Inbreng voor de aangesloten besturen
Het valt niet te ontkennen dat het groot aantal inlichtingen die de werkgevers
moeten verschaffen in het nieuwe aangifteformulier en de vraag om een geïnformati-seerde toezending van de gegevens in tweeërlei opzicht belangrijke inspanningenhebben gevergd van de aangesloten besturen :
– vooreerst financieel : de ontwikkeling van de nodige informatica en de herprogram-
meringen vertegenwoordigden een belangrijk bedrag, zelfs al kende de RSZPPOeen aantal aanmoedigingspremies toe (9) ;
– vervolgens op menselijk vlak : de administratieve taken van de plaatselijke besturen
zijn sterk toegenomen ; sommigen hebben in de dienst die de lonen berekent, degegevens moeten samenbrengen die voorheen slechts van belang waren voor hetintern personeelsbeheer van de verschillende diensten (10).
De hervorming waarvan werd gesteld dat zij een reeks overtollige administra-
tieve formaliteiten zou laten wegvallen, heeft evenwel nauwelijks een positief effectgehad voor de ondergeschikte besturen.
(9) In 1993 en 1994 heeft het organisme meer dan 46 miljoen BEF als financiële aanspo-
ring toegekend aan de aangesloten besturen die, onder bepaalde voorwaarden, hun sociale zeker-heidsaangifte op magneetdrager leverden.
(10) Deze opgelegde reorganisatie heeft nochtans positieve effecten geresorteerd voor het
personeelsbeheer in de vorm van een verbeterde communicatie onder de diensten.
199 En la matière, on peut reprendre une nouvelle fois les deux exemples suivants.
Les informations nécessaires au secteur “allocations familiales” de l’O.N.S.S.-A.P.L.ont dû, jusqu’il y a peu, être réclamées à nouveau aux employeurs, alors qu’elles é-taient déjà à la disposition de l’organisme, dans la banque de données alimentée parles déclarations multifonctionnelles. Les bons de cotisation pour l’assurance soins desanté et invalidité ont dû continuer à être établis et délivrés, par les administrationsaffiliées à l’O.N.S.S.-A.P.L., bien après que les employeurs immatriculés à l’O.N.S.S.en ont été dispensés.
Plus généralement, on peut se poser la question de savoir si la nouvelle décla-
ration n’est pas un produit par trop sophistiqué pour les affiliés de l’O.N.S.S.-A.P.L.,exigeant des employeurs de multiples renseignements dont l’utilité de certains ne leurparaît pas toujours évidente.
Il faut certes garder à l’esprit que le but essentiel poursuivi par le projet-pilote
est, avant tout, d’aboutir à une banque de données “salaires-prestations” permettantaux organismes gestionnaires des différentes branches de la Sécurité sociale de dispo-ser d’éléments fiables se rapportant aux prestations du travailleur (périodes de tra-vail, journées assimilées, distribution dans le temps des jours de travail et d’absen-ce...).  L’intérêt des employeurs ne constitue somme toute qu’un objectif incident dunouveau mode de déclaration.
En tout état de cause, il ne serait sans doute pas superflu de vérifier systémati-
quement la nécessité ou, du moins, l’intérêt de toute information requise des emplo-yeurs dans le nouveau modèle de déclaration. Cette démarche devrait égalementprendre en compte les possibilités effectives d’utilisation des données obtenues.
2.5. Conclusions 
Très séduisant en théorie, le système de déclaration à vocation multifonction-
nelle, initié par ailleurs à la demande du ministre des Affaires sociales, s’est avéré dif-ficile à mettre en œuvre à l’O.N.S.S.-A.P.L.
Sans que la responsabilité de cet organisme puisse réellement être mise en
cause et en tenant compte des ressources humaines mises à disposition, on peut esti-mer que, jusqu’à une date récente, les inconvénients d’un tel système l’ont emportésur les avantages pour l’O.N.S.S.-A.P.L.  Parmi les inconvénients du système, onretiendra surtout de sérieuses perturbations dans le processus de facturation et derecouvrement des cotisations.  Parmi les avantages, on notera principalement la miseà disposition de l’organisme d’une multitude de renseignements lui permettant decerner de plus près le montant des rémunérations cotisables et donc le montant descotisations sociales dû par ses affiliés.  
Quant à l’objectif premier du système de déclaration multifonctionnelle, à
savoir la constitution d’une banque de données rationalisant les circuits d’informationpour l’ensemble de la Sécurité sociale, les résultats, sans être négligeables, restentnéanmoins en deçà des attentes et il faudra sans doute attendre encore quelquesannées de mise au point avant que la banque de données ne puisse être pleinement etefficacement utilisée par les différents organismes sociaux.
200 Desbetreffend kunnen opnieuw de inlichtingen voor de dienst “Kinderbijslag”
van de RSZPPO als voorbeeld worden vermeld.  Die informatie moest tot voor kortterug worden ingewonnen bij de werkgevers ofschoon het organisme er reeds overbeschikte in de gegevensbank die door de multifunctionele aangiften wordt bevoor-raad.  Een tweede voorbeeld zijn de bijdragebons voor de ziekte- en invaliditeitsver-zekering ; de bij de RSZPPO aangesloten besturen dienden de bijdragebons nog opte maken en af te leveren, terwijl de bij de RSZ aangesloten werkgevers hiervanreeds geruime tijd waren vrijgesteld.
Meer in het algemeen rijst de vraag of de nieuwe aangifte geen te gesofisti-
keerd product is voor de bij de RSZPPO aangesloten besturen.  Van de werkgeversworden inderdaad veel inlichtingen geëist waarvan het nut hun niet altijd duidelijk is.
De eigenlijke bedoeling van het pilootproject was immers de oprichting van
een gegevensbank “lonen-prestaties” waarbij de instellingen aan wie het beheer vande verschillende sociale zekerheidstakken is toevertrouwd, over betrouwbare ele-menten beschikken met betrekking tot de prestaties van de werknemer (werkperio-des, gelijkgestelde dagen, spreiding over de tijd van de arbeids- en afwezigheidsda-gen, …).  Het belang voor de werkgevers bij het nieuwe aangiftemodel was bijgevolgondergeschikt.
Het is wellicht niet overbodig systematisch de noodzaak of, op zijn minst, het
belang van de informatie na te gaan die in het nieuwe aangiftemodel van de werkge-ver wordt verlangd.  Hierbij zouden ook de effectieve gebruiksmogelijkheden van debekomen gegevens moeten worden geëvalueerd.
2.5. Conclusies
Ofschoon het systeem van multifunctionele aangifte theoretisch hoge ver-
wachtingen wekte, is de toepassing ervan bij de RSZPPO moeilijk verlopen, zonderdat de verantwoordelijkheid hiervoor bij de instelling ligt.
Zonder dat de instelling, rekening houdend met de menselijke middelen die
zij heeft, ervoor verantwoordelijk kan worden gesteld, hadden tot voor kort de nade-len van het systeem de bovenhand op de voordelen voor de RSZPPO.  De ernstigeverstoring bij de facturering en de inning van de bijdragen kan als belangrijkstenadeel worden geciteerd.  Een van de grootste voordelen is dat de instelling beschiktover een veelheid aan gegevens waardoor de lonen, onderworpen aan bijdragen, enbijgevolg het door de aangesloten besturen verschuldigde bedrag aan sociale bijdra-gen nauwkeuriger kunnen worden vastgesteld.
Wat betreft de hoofddoelstelling van de multifunctionele aangifte, namelijk
het aanleggen van een gegevensbank om de informatiecircuits terationaliseren voor de volledige sociale zekerheid, blijven de weliswaar niet onbe-langrijke resultaten toch beneden de verwachtingen.  Vermoedelijk zal nog ettelijkejaren moeten worden geëxperimenteerd vooraleer de gegevensbank op vol rende-ment voor de verschillende sociale instellingen renderend zal blijken.
201 2.6. Perspectives
Dans les conditions qui viennent d’être évoquées, on ne peut envisager, sans
une certaine appréhension, la généralisation actuellement programmée du systèmede déclaration multifonctionnelle à l’ensemble de la Sécurité sociale.  
En effet, dans le cadre de la modernisation de la Sécurité sociale (11), le
Conseil des ministres a chargé un groupe de travail, composé de représentants dedivers ministères et de certains parastataux sociaux, de la préparation et du suivi desdifférentes mesures en vue de la simplification et de la modernisation des obligationsadministratives.  Ce groupe de travail a institué plusieurs sous-groupes, dont un areçu la mission d’élaborer l’instauration d’une déclaration multifonctionnelle unique,document visant à permettre à l’employeur de communiquer à l’O.N.S.S. toutes lesdonnées relatives à l’emploi, aux salaires et aux temps de travail de son personnel.
Les travaux du sous-groupe concerné ont déjà conduit à l’instauration de
l’obligation, pour certaines catégories d’employeurs, de communiquer à l’O.N.S.S.une déclaration immédiate de l’emploi (D.I.E.), à la date du 1er octobre 1998 (12).Cette première étape du projet d’introduction de la déclaration multifonctionnelleunique sera donc effective au moment de la mise en œuvre de la carte d’identitésociale comme instrument d’identification unique des travailleurs dans les secteurssocial et fiscal.
Pour la suite, il serait en tout cas important que les autorités qui seront
appelées à se prononcer sur la généralisation éventuelle de la déclaration multifonc-tionnelle disposent des enseignements susceptibles d’être tirés de l’expérience menéepar l’O.N.S.S.-A.P.L.  Ceux-ci pourraient s’articuler autour des constatations suivan-tes, déjà faites par l’administration de l’O.N.S.S.-A.P.L. : 
– le système de déclaration multifonctionnelle, centré sur la constitution d’une ban-
que de données accessibles aux différents organismes sociaux, ne pourrait être misen place qu’après une harmonisation des réglementations, de manière à pouvoirutiliser des concepts univoques (13) ;
– par ailleurs, la mise en place de ce nouveau système ne pourrait être que progressi-
ve, en raison des multiples problèmes techniques auxquels il faut s’attendre ;
– enfin, sauf à mettre en péril le financement de la Sécurité sociale dans son ensem-
ble, la perception des cotisations devrait rester indépendante du nouveau systèmede déclaration, tant que celui-ci ne sera pas pleinement opérationnel.
(11) Loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabi-
(12) Arrêté royal du 22 février 1998 instaurant une déclaration immédiate de l’emploi, en
application de l’article 38 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale etassurant la viabilité des régimes légaux des pensions.
(13) Début avril 1998, le sous-groupe soumettait ses propositions d’harmonisation de la
notion de journée de travail et de journée assimilée au Conseil national du Travail (C.N.T.) et pour-suivait ses travaux à propos de la notion de rémunération.
202 2032.6. Vooruitzichten
Gelet op het bovenstaande moet enige reserve worden geformuleerd omtrent
de thans geprogrammeerde veralgemening van de multifunctionele aangifte tot alletakken van de sociale zekerheid.
In het raam van de modernisering van de sociale zekerheid (11) heeft de
Ministerraad een werkgroep, samengesteld uit vertegenwoordigers van de verschil-lende ministeries en van sommige sociale instellingen van openbaar nut, belast metde voorbereiding en de opvolging van de diverse maatregelen tot vereenvoudiging enmodernisering van de administratieve verplichtingen. Binnen die werkgroep werdenverscheidene subgroepen gecreëerd. Een daarvan had tot taak de invoering voor tebereiden van de enige multifunctionele aangifte.  Daarin zou de werkgever deRSZPPO alle gegevens kunnen meedelen over de tewerkstelling van zijn personeel,hun loon en hun prestaties.
Een van de eerste resultaten van de werkzaamheden van de betrokken sub-
groep was dat bepaalde categorieën van werkgevers werden verplicht op 1 okto-ber 1998 een onmiddellijke aangifte van tewerkstelling (OAT) aan de RSZ mee tedelen (12). Die eerste fase van het project tot invoering van de enige multifunctione-le aangifte zal dus effectief zijn op het ogenblik dat de sociale zekerheidskaart wordtingevoerd als enig identificatie-instrument van de werknemers in de sociale en de fis-cale sector.
Naar de toekomst toe is het in ieder geval belangrijk dat de beleidsinstanties
die over de eventuele veralgemening van de multifunctionele aangifte moeten beslis-sen, de conclusies uit het bij de RSZPPO uitgevoerde experiment kennen. Daarbijzou kunnen worden gesteund op de volgende vaststellingen die de administratie vande RSZPPO reeds heeft gedaan :
– het systeem van multifunctionele aangifte gericht op de aanleg van een gegevens-
bank, waartoe alle sociale instellingen toegang hebben, kan slechts tot standkomen na de harmonisering van de reglementeringen zodat basisbegrippen metuniforme inhoud worden gehanteerd (13) ;
– de invoering van het nieuwe systeem moet geleidelijk gebeuren aangezien zich tal-
rijke technische problemen zullen voordoen ;
– om de financiering van de sociale zekerheid niet in gevaar te brengen, moet de
inning van de bijdragen onafhankelijk van het nieuwe systeem blijven zolang ditlaatste niet volledig operationeel is.
(11) Wet van 26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid en tot vrijwaring van
(12) Koninklijk besluit van 22 februari 1998 tot invoering van een onmiddellijke aangifte
van tewerkstelling, met toepassing van artikel 38 van de wet van 26 juli 1996 tot modernisering vande sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels.
(13) De wetgeving heeft zijn harmoniseringsvoorstellen i.v.m. de noties arbeidsdag en
daarmee gelijkgestelde dag begin april 1998 aan de Nationale Arbeidsraad voorgelegd.  Hij heeftzijn werkzaamheden i.v.m. de notie loon voortgezet. 3. Le secteur “Perception des cotisations sociales”
3.1. Préambule
Parmi les missions confiées à l’O.N.S.S.-A.P.L., la plus importante consiste
certainement à assurer la perception des cotisations sociales dont sont redevables lesadministrations provinciales et locales pour leurs agents et mandataires.  L’Officedoit ensuite répartir les cotisations perçues entre les organismes gérant les différentesbranches de la Sécurité sociale (Maladie-Invalidité, Chômage, Pensions…) (14).
A l’échelle  de la Sécurité sociale, l’O.N.S.S.-A.P.L. est un organisme relative-
ment modeste, percevant quelque 70 milliards de francs de cotisations, soit près devingt fois moins que l’Office national de sécurité sociale (O.N.S.S.), l’organisme per-cepteur auquel sont immatriculés la plupart des employeurs du secteur privé et dusecteur public non local.
Dans le cadre de son audit, la Cour a considéré que le secteur “perception des
cotisations sociales” de l’O.N.S.S.-A.P.L. avait pour objectifs essentiels d’assurer laperception et la répartition des cotisations sociales avec un maximum d’exactitude etde célérité.  
Dans cette perspective, son collège s’est attaché à vérifier, d’une part, dans
quelle mesure l’organisme avait mis en œuvre les procédures et les moyens appro-priés pour atteindre ses objectifs et, d’autre part, dans quelle mesure il les avait effec-tivement atteints.
3.2. Les procédures mises en œuvre par l’organisme
Pour remplir ses missions de perception et de répartition des cotisations,
l’O.N.S.S.-A.P.L. a instauré des procédures rigoureuses, qui ont permis de détermi-ner plus exactement le montant des cotisations dues mais ont augmenté les délais deperception et de répartition de celles-ci.
3.2.1. Traitement de la déclaration
Comme il a été exposé ci-dessus, la déclaration multifonctionnelle a remplacé
la traditionnelle déclaration justifiant les cotisations sociales dues.  
Si la déclaration multifonctionnelle n’a pas encore apporté toute la simplifica-
tion administrative escomptée, elle a, par contre, mis à la disposition de l’organismede nombreuses données, qui lui ont permis de cerner de plus près le montant desrémunérations cotisables versées par ses affiliés et donc le montant des cotisationssociales à percevoir de ces derniers.
(14) La répartition des cotisations s’effectue via l’O.N.S.S./ Gestion globale, depuis 1997.
204 3. De sector “Inning van de sociale bijdragen”
De belangrijkste taak van de RSZPPO is zeker het innen van sociale bijdra-
gen die de provinciale en plaatselijke overheidsdiensten voor hun personeel en hunmandatarissen zijn verschuldigd. De rijksdienst moet de geïnde bijdragen vervolgensverdelen over de instellingen die de verschillende takken van de sociale zekerheidbeheren (ziekte en invaliditeit, werkloosheid, pensioenen, …) (14).
Binnen de gehele sociale zekerheidssector is de RSZPPO een vrij bescheiden
instelling. De bijdragen die hij int, bedragen ongeveer 70 miljard BEF. Dat is onge-veer twintig maal minder dan de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ), deinningsinstelling waarbij de meeste werkgevers van de privé-sector en van de “niet-plaatselijke” overheidssector zijn aangesloten.
Bij het uitvoeren van zijn audit is het Rekenhof ervan uitgegaan dat de sector
“Inning van de sociale bijdragen” van de RSZPPO vooral moet zorgen voor een zosnel en zo correct mogelijke inning en verdeling van de sociale bijdragen.
In die optiek werd nagegaan, enerzijds, in hoeverre de instelling daartoe adek-
wate procedures en middelen heeft uitgewerkt en aangewend, en, anderzijds, in hoe-verre die doelstellingen daadwerkelijk werden bereikt.
3.2. Door de instelling ingevoerde procedure
Met het oog op de inning en de verdeling van de bijdragen heeft de RSZPPO
strakke procedures ingevoerd zodat het bedrag van de verschuldigde bijdragen cor-recter kon worden bepaald. De inning en de repartitie van die bijdragen werd hier-door evenwel vertraagd.
3.2.1. Verwerking van de aangifte
Zoals hierboven uiteengezet, heeft de multifunctionele aangifte de traditione-
le aangifte, waarin de verschuldigde sociale bijdragen worden verantwoord, vervan-gen.
Hoewel de invoering bij de RSZPPO van de nieuwe multifunctionele aangifte
niet de verwachte administratieve vereenvoudiging bracht, heeft zij toch de instellingeen grote massa gegevens ter beschikking gesteld. Met die gegevens kan zij met gro-tere nauwkeurigheid het bedrag bepalen van de door de aangeslotenen betaaldelonen waarop bijdragen zijn verschuldigd, en bijgevolg het bedrag van de sociale bij-dragen die de aangeslotenen moeten storten.
(14) De verdeling van de bijdragen verloopt sedert 1997 via de RSZ/Globaal beheer. 
205 Simultanément à l’introduction de la déclaration multifonctionnelle,
l’O.N.S.S.-A.P.L. a appliqué une procédure très stricte de traitement informatisé dece document.  Les contrôles de syntaxe et de contenu ont été multipliés de manière àaméliorer la fiabilité des données transmises.  Ces contrôles ont toutefois  provoquéde fréquents renvois de tout ou partie des déclarations aux affiliés pour correction.Cette procédure de rejet partiel ou total de la déclaration s’inscrit dans un souci detransparence, l’organisme percepteur ne s’autorisant pas à corriger d’initiative lesdonnées erronées, à l’insu de l’employeur.  Il en résulte toutefois des délais supplé-mentaires dans  le processus de perception.
En outre, si le renvoi de la déclaration à l’affilié, pour des erreurs de syntaxe
qui lui sont imputables, entraîne un dépassement des délais impartis pour le verse-ment des cotisations, l’Office renonce à l’application d’intérêts de retard ou d’amen-des.
3.2.2. Facturation des cotisations
La procédure de traitement des déclarations débouche sur un système de fac-
turation, ce qui constitue une innovation.  En effet, l’employeur affilié devait aupara-vant calculer lui-même les cotisations dues en fonction des rémunérations allouées etles verser ensuite directement à l’organisme percepteur, dont l’intervention seréduisait à des contrôles a posteriori.  A présent, c’est l’Office qui, sur la base desdonnées communiquées, sans être interprétées, par l’employeur, fixe la masse salaria-le soumise aux cotisations sociales et le montant de celles-ci.  Cette facturation amé-liore sans doute la précision du calcul des cotisations mais retarde encore  leur per-ception.
3.2.3. Perception des cotisations
La procédure de perception des cotisations pour un trimestre donné repose
d’abord sur un système de provisions mensuelles (avances), calculées par rapport àun trimestre de référence.  Le solde de cotisations restant dû pour le trimestre con-sidéré est versé à la réception de la facture émise par l’Office.
Suite aux retards de facturation liés à l’introduction de la déclaration multi-
fonctionnelle, les provisions mensuelles ont dû être calculées sur la base de trimestresde référence parfois éloignés, entraînant une sous-évaluation des montants exigibles.
Les soldes trimestriels facturés sont généralement payés par prélèvement
automatique sur les comptes bancaires des affiliés (15).  Paradoxalement, les affiliésqui n’adhèrent pas à ce système bénéficient d’un délai de paiement supplémentairede 30 jours pour leurs formalités administratives de liquidation. Cette tolérance cons-titue un avantage financier indirect, dont sont privés les autres affiliés.
(15) Le système de prélèvement bancaire automatique vise également les provisions men-
suelles dues.  
206 Parallel met de invoering van de multifunctionele aangifte heeft de RSZPPO
een zeer strikte procedure voor de geïnformatiseerde verwerking van dat documenttoegepast. Het aantal controles van de syntaxis en van de inhoudelijke gegevens werdopgevoerd zodat de overgezonden gegevens betrouwbaarder waren. Die controleshebben evenwel geleid tot veelvuldige terugzending van de aangiften of delen ervanmet het oog op hun verbetering. Die procedure van gehele of gedeeltelijke verwer-ping van de aangifte beoogt een grote transparantie. De inningsinstelling weigertimmers op eigen gezag foutieve gegevens en buiten het medeweten van de werkgeverte corrigeren. Daardoor worden echter wel de inningstermijnen verlengd.
Indien de terugzending van de aangifte aan de aangeslotene wegens syntaxis-
fouten waarvan hij de oorzaak is, uitmondt in een overschrijding van de termijnenvoor het storten van de bijdragen, ziet de rijksdienst bovendien af van de toepassingvan verwijlintresten of boetes.
3.2.2. Facturering van de bijdragen
Innoverend is dat de procedure voor de behandeling van de aangiften leidt tot
een factureringsysteem. Vroeger was het immers de aangesloten werkgever zelf diede verschuldigde bijdragen moest berekenen op basis van de betaalde wedden. Hijmoest die bijdragen dan rechtstreeks aan de innende instelling storten die er zichenkel toe beperkte controles a posteriori uit te voeren. Voortaan is het de rijksdienstzelf die, op basis van de meegedeelde en niet door de werkgever geïnterpreteerdegegevens, de loonmassa bepaalt waarop de sociale zekerheidsbijdragen worden afge-houden. Het is ook de rijksdienst die het bedrag van die bijdragen vaststelt. Die wijzevan facturering draagt er ongetwijfeld toe bij dat de berekening van de bijdragen cor-recter verloopt maar de inning ervan wordt erdoor nog meer vertraagd.
3.2.3. Inning van de bijdragen
De procedure voor de inning van de bijdragen voor een kwartaal steunt in de
eerste plaats op maandelijkse provisies (voorschotten) die worden berekend tenopzichte van een referentiekwartaal. Het saldo van de voor het betreffende kwartaalnog verschuldigde bijdragen wordt gestort bij ontvangst van de factuur van de rijks-dienst.
Ten gevolge van de vertragingen bij de facturering naar aanleiding van de
invoering van de multifunctionele aangifte, dienden de maandelijkse provisies te wor-den berekend op basis van soms ver in de tijd gelegen referentiekwartalen. Dit leiddetot een onderschatting van de eisbare bedragen.
De gefactureerde trimestriële saldi worden gewoonlijk automatisch gedebi-
teerd van de bankrekeningen van de aangeslotenen (15). Paradoxaal is dat aangeslo-tenen die niet tot het systeem toetreden, beschikken over een bijkomende termijnvan 30 dagen voor het vervullen van hun administratieve betalingsformaliteiten.Hierdoor wordt aan deze laatsten een indirect financieel voordeel verstrekt, waarvande andere aangeslotenen verstoken blijven.
(15) Het systeem van de automatische debitering van de bankrekening wordt ook voor de
verschuldigde maandelijkse provisies toegepast.
207 3.2.4. Inspection
Une procédure d’inspection sur place chez les employeurs est prévue pour
vérifier, a posteriori et de façon approfondie, la correcte déclaration des prestationset rémunérations.  Cette procédure, qui complète les contrôles précédents, permet enprincipe à l’Office d’approcher encore plus précisément le montant des cotisationsdues par ses affiliés.
Ces inspections sont effectuées de façon relativement systématique.Le suivi des anomalies relevées lors des contrôles pourrait cependant être
amélioré.  Ainsi en est-il du respect, par les affiliés, des délais accordés pour procéderaux régularisations qui s’imposent ou de l’exhaustivité de la suite donnée, par les affi-liés, aux remarques de l’organisme ou encore de l’envoi rapide et systématique, parl’organisme, de rappels appropriés à l’adresse des affiliés défaillants.
3.2.5. Répartition des cotisations
La répartition des cotisations perçues par l’Office entre les organismes gérant
les diverses branches de la Sécurité sociale s’effectue selon des procédures qui privilé-gient l’exactitude plutôt que la célérité.  En particulier, si des avances sont verséesmensuellement aux organismes bénéficiaires, le solde restant dû n’est établi de façonprécise et versé que dans la seconde moitié de l’exercice suivant.  Ce schéma apparaîtrelativement lent et, pratiquement, les opérations de répartition pourraient êtreaccélérées.
3.3. Les moyens utilisés par l’organisme
La rigueur et le caractère expérimental des nouvelles procédures mises en
œuvre ont provoqué une hausse sensible du coût de la perception, tant en valeurabsolue que par rapport au montant des cotisations perçues.  Cependant, une certai-ne stabilisation des frais se dessine actuellement.
La hausse des coûts de perception résulte dans une large mesure des frais
informatiques facturés par une association parapublique spécialisée en services infor-matiques (un quart des frais totaux).
3.4. Les résultats obtenus par l’organisme
Les résultats obtenus par l’O.N.S.S.-A.P.L. dans le secteur de perception des
cotisations sociales, au regard des objectifs qui lui sont impartis, apparaissent globale-ment satisfaisants, des réserves s’imposant toutefois à propos de la célérité de la per-ception et de la répartition des cotisations.
208 3.2.4. Inspectie
Ter plaatse bij de werkgevers wordt a posteriori een grondige inspectieproce-
dure doorlopen. Die inspectie moet toelaten na te gaan of de aangifte van de presta-ties en van de lonen correct is. Die procedure vult de vorige controles aan en stelt derijkdienst in principe in de gelegenheid het bedrag van de door zijn aangeslotenenverschuldigde bijdragen met nog grotere preciesheid te bepalen.
Die inspecties worden relatief stelselmatig uitgevoerd.De opvolging van de tijdens de controles vastgestelde anomalieën zou even-
wel beter moeten kunnen verlopen. Dat is o.m. het geval voor de naleving door deaangeslotenen van de toegestane termijnen voor het uitvoeren van de nodige regula-risaties, voor het gevolg dat de aangeslotenen geven aan de opmerkingen van deinstelling en het snel en systematisch toezenden door de instelling van herinnerings-brieven aan de in gebreke blijvende aangeslotenen.
3.2.5. Verdeling van de bijdragen
De verdeling van de door de rijksdienst geïnde bijdragen over de instellingen
die de verschillende takken van de sociale zekerheid beheren, geschiedt volgens pro-cedures die meer op de correctheid van de gegevens dan op de snelheid van uitvoe-ring zijn gericht. Inzonderheid wanneer maandelijkse voorschotten aan de begunstig-de instellingen worden gestort, wordt het nog verschuldigde saldo pas in de loop vande tweede helft van het volgende boekjaar precies berekend en gestort. Dat tijdssche-ma lijkt vrij traag. De verdeling zou in de praktijk sneller kunnen worden afgehan-deld.
3.3. Door de instelling aangewende middelen
Door de strakheid en de experimentele aard van de nieuwe procedures zijn de
inningskosten gevoelig gestegen, zowel in absolute waarde als in verhouding tot degeïnde bijdragen. Thans zijn die kosten echter enigszins gestabiliseerd.
De stijging van de inningskosten is vooral een gevolg van de kosten verbon-
den aan de invoering van de automatisering (een vierde van de totale kosten).  Diekosten worden gefactureerd door een para-openbare vereniging gespecialiseerd inmechanografische dienstverlening. 
3.4. De door de instelling behaalde resultaten
De door de RSZPP in de sector van de inning van de sociale bijdragen beko-
men resultaten mogen, gelet op de opgelegde doelstellingen, globaal bevredigendworden genoemd. Toch dient enig voorbehoud te worden geformuleerd in verbandmet de snelheid waarmee de inning verloopt en in verband met de repartitie van debijdragen.
209 3.4.1. Perception exacte et rapide des cotisations
L’objectif premier assigné à l’O.N.S.S.-A.P.L. par sa loi organique est
d’assurer la perception et le recouvrement des cotisations sociales dues par ses affiliés(16).  La réalisation optimale de cette activité requiert l’établissement exact des coti-sations sociales dues et leur collecte endéans un délai minimal.
Il apparaît que l’organisme remplit sa mission de perception avec exactitude.
Il applique effectivement les procédures fort strictes qu’il a développées.  De plus, lescalculs effectués par le Centre de traitement de l’information de l’organisme, pourfixer le montant des cotisations dues pour chaque travailleur, sont correctement exé-cutés.  On peut donc estimer que le montant des rémunérations cotisables est appré-hendé avec suffisamment de précision.
Par contre, des réserves doivent être formulées à propos de la vitesse avec
laquelle l’organisme remplit sa mission de perception, même si les délais considéra-bles qui ont suivi l’introduction de la nouvelle déclaration ont diminué.  En fait, desretards continuent d’apparaître à tous les stades du processus de perception.  Ainsi,en 1996 :
– près de 10% des déclarations n’ont pas été transmises par les affiliés dans le délai
réglementaire d’un mois après l’expiration du trimestre ;
– le traitement des déclarations par les services de l’Office a encore pris plus de deux
mois, dans 15% des cas ; en outre, l’expédition des factures a nécessité un délai sup-plémentaire de plus d’un mois dans 5% des cas, principalement en raison de lanécessité d’expédier des factures partielles accompagnées d’une demande de régu-larisation ;
– pour les parties de déclarations qui n’ont pu être facturées suite à des erreurs de
contenu, une procédure de régularisation a été ouverte, qui a  engendré des délaissupplémentaires de déclaration et de facturation ;
– à la réception de leurs factures, les affiliés qui n’ont pas accepté un prélèvement
bancaire automatique ont disposé d’un délai supplémentaire de 30 jours pour lepaiement.
Aucun de ces délais pris individuellement n’est réellement préoccupant, mais
ensemble ils aboutissent à des retards de perception portant sur des montants de plusd’un milliard de francs par trimestre.  Alors que plus de 99% des provisions mensuel-les sont payées dans les délais réglementaires, moins de 10% des soldes trimestriels lesont.
3.4.2. Répartition exacte et rapide des cotisations
Le second objectif de l’Office est d’assurer correctement et ponctuellement la
répartition des cotisations perçues entre les organismes gérant les différentes bran-ches de la Sécurité sociale (17).
(16) Loi du 1er août 1985, portant des dispositions sociales, art. 1er.
(17) Loi du 1er août 1985, portant des dispositions sociales, art. 4.
210 3.4.1. De correcte en snelle inning van de bijdragen
De eerste taak die de RSZPPO krachtens zijn oprichtingswet moet vervullen,
is het innen en invorderen van de sociale zekerheidsbijdragen die zijn aangeslotenenzijn verschuldigd (16). Een optimale verwezenlijking van die opdracht vereist eencorrecte vaststelling en een zo snel mogelijke inning van de sociale bijdragen.
De instelling voert haar inningsopdracht correct uit. Zij past immers zeer
nauwkeurig de zeer strikte procedures toe die zij heeft vastgelegd. De berekeningenvan het centrum voor informaticaverwerking van de instelling met het oog op hetvaststellen van het bedrag aan sociale bijdragen dat voor iedere werknemer is ver-schuldigd, worden bovendien correct uitgevoerd. Het bedrag van de lonen waaropbijdragen zijn verschuldigd, wordt bijgevolg met voldoende preciesheid bepaald.
In verband met de snelheid van uitvoering van die inningsverrichtingen moet
daarentegen enig voorbehoud worden gemaakt, ook al werden de zeer lange termij-nen voor de inning te wijten aan de invoering van de nieuwe aangifte, ingekort. Erblijven echter vertragingen optreden in elk stadium van de inningsprocedure. Zoblijkt voor 1996 dat :
– nagenoeg 10% van de aangeslotenen hun aangifte niet hebben toegezonden binnen
de reglementaire termijn van één maand na de vervaldag van het kwartaal ;
– de diensten van de instelling nog steeds meer dan twee maanden nodig hadden om
in 15% van de gevallen de aangiftes te behandelen ; bovendien nam de verzendingvan de facturen in 5% van de gevallen daarbovenop nog eens meer dan één maandtijd in beslag, voornamelijk wegens de noodzaak partiële facturen te verzenden,vergezeld van een regularisatieaanvraag ;
– voor de delen van de aangiften die niet konden worden gefactureerd vanwege
inhoudelijke vergissingen, een regularisatieprocedure moest worden gestart, die bij-komende termijnen voor de aangifte en de facturering impliceerde ;
– de aangeslotenen die geen toelating verlenen tot automatische debitering van de
gefactureerde bedragen op hun bankrekeningen, bij de ontvangst van hun facturenover een bijkomende termijn van 30 dagen beschikten om opdracht tot betaling tegeven.
Die oorzaken van vertraging zijn elk afzonderlijk beschouwd niet verontrus-
tend. Samen leidden zij evenwel tot belangrijke vertragingen in de inning. Het gaathier om een bedrag van meer dan één miljard BEF per trimester. Terwijl meer dan99 % van de maandelijkse provisies binnen de reglementaire termijnen wordtbetaald, is zulks slechts voor minder dan 10 % van de trimestriële saldi het geval.
3.4.2.  Juiste en snelle verdeling van de bijdragen
Het tweede oogmerk van de rijksdienst bestaat erin te zorgen voor de correcte
en stipte verdeling van de geïnde bijdragen over de instellingen die de verschillendetakken van de sociale zekerheid beheren (17).
(16) Artikel 1 van de wet van 1 augustus 1985 houdende sociale bepalingen.
(17) Artikel 4 van de wet van 1 augustus 1985 houdende sociale bepalingen.
211 Le système d’octroi d’avances mensuelles aux organismes attributaires que
l’O.N.S.S.-A.P.L. a institué aurait pu permettre à ceux-ci et à la Sécurité sociale engénéral de ne pas trop pâtir des retards de perception des cotisations, à condition dumoins que les avances soient à la mesure des montants réellement dus. Tel n’a pas étéle cas et, en réalité, les moyens de trésorerie des organismes attributaires ont été tem-porairement diminués de 1,1 milliard de francs en 1992, de 6,9 milliards en 1993, de9, 3 milliards en 1994, de 14 milliards en 1995 et de 5,7 milliards en 1996 (18), en rai-son des retards engendrés par les nouvelles procédures.
Le dernier résultat traduit néanmoins les efforts d’assainissement déployés
par l’Office. 
3.5. Suggestions de la Cour
Afin de résorber les retards constatés dans les processus de perception et de
répartition des cotisations, la Cour a présenté deux suggestions (19).
3.5.1. Suggestion pour résorber ou compenser les retards subsistant dans la perception des
cotisations
Outre la poursuite des efforts qu’il déploie pour mieux utiliser les nouvelles
procédures, l’O.N.S.S.-A.P.L. pourrait, afin de réduire encore davantage les délais deperception des cotisations, demander à ses affiliés de verser les soldes trimestriels surla base de leurs propres calculs, dans le mois suivant l’échéance de chaque trimestre,sans attendre la facture de l’Office.  Les procédures actuelles de traitement des décla-rations et de facturation des cotisations seraient néanmoins maintenues, notammentpour assurer un contrôle systématique des calculs des employeurs et alimenter la ban-que de données “salaires-prestations de travail”. Dans l’hypothèse où les versementseffectués par les affiliés apparaîtraient insuffisants, des intérêts de retard seraientréclamés d’office, à titre compensatoire.  Ce système de paiement des soldes trimes-triels est en fait celui qui prévalait avant l’introduction des nouvelles procédures.  Ilest d’ailleurs toujours le seul à être prévu par la loi (20).
3.5.2. Suggestions pour résorber ou compenser les retards subsistant dans la répartition des
L’Office pourrait, d’une part, multiplier les quelques mesures ponctuelles qu’il
a déjà prises pour anticiper les versements, par rapport aux dates prévues dans lesprocédures actuelles.
(18) Chiffres provisoires en raison des retards engendrés par les nouvelles procédures.
(19) Lettre du 8 janvier 1998.(20) Loi du 1er août 1985, portant des dispositions sociales, art. 3, et arrêté royal d’exécu-
tion du 25 octobre 1985, article 10.
212 Het door de RSZPPO ingestelde systeem voor de toekenning van maandelijk-
se voorschotten aan de instellingen die de takken van de sociale zekerheid beheren,had voor de rijksdienst en de sociale zekerheid in het algemeen de gevolgen van devertraging bij de inning van de bijdragen moeten verzachten, op voorwaarde althansdat de voorschotten in verhouding zouden staan tot de werkelijk verschuldigdebedragen. Zulks was niet het geval en in werkelijkheid werden de thesauriemiddelenvan de beheersinstellingen erdoor tijdelijk verminderd met 1,1 miljard BEF in 1992,6,9 miljard BEF in 1993, 9,3 miljard BEF in 1994, 14 miljard BEF in 1995 en 5,7 mil-jard BEF in 1996 (18) wegens de vertragingen naar aanleiding van de nieuwe proce-dures.
Het laatste resultaat geeft nochtans blijk van de inspanningen van de rijks-
dienst om de toestand weer gezond te maken. Verdere verbeteringen blijven evenwelmogelijk.
3.5. Suggesties van het Rekenhof
Om de vastgestelde vertragingen bij de inning en de verdeling van de bijdra-
gen te absorberen, deed het Rekenhof twee suggesties (19) :
3.5.1. Suggestie om de nog resterende achterstand bij de inning weg te werken of te com-
penseren
Naast de inspanning om de nieuwe procedures beter te gebruiken, zou de
RSZPPO, ten einde de termijnen voor de inning van de bijdragen nog meer te ver-korten zijn aangeslotenen kunnen vragen in de toekomst de driemaandelijkse saldiop grond van hun eigen berekeningen te storten in de loop van de maand die volgt ophet einde van elk trimester, zonder te wachten tot zij de factuur van de rijksdienstontvangen. De huidige procedures voor de behandeling van de aangiften en voor defacturering van de bijdragen zouden evenwel behouden blijven, al was het maar omeen systematische controle op de berekeningen van de werkgevers uit te oefenen ofom de gegevensbank “lonen – aantal werkdagen” te voeden. In de hypothese dat dedoor de aangeslotenen verrichte stortingen ontoereikend zouden blijken, zou bijwijze van compensatie van ambtswege verwijlintrest worden geëist. Het voorgesteldebetalingssysteem voor de trimesteriële saldi is in feite hetzelfde als het systeem datvóór de invoering van de nieuwe procedures werd gehanteerd. Het is trouwens nogsteeds het enige waarin de wetteksten voorzien (20).
3.5.2. Suggesties om de nog resterende achterstand bij de verdeling weg te werken of te
compenseren.
Enerzijds zou de rijksdienst de toepassing van enkele punctuele maatregelen
kunnen uitbreiden die werden genomen om de stortingen vroeger te laten uitvoerendan op de data waarin de procedures voorzien. 
(18) Voorlopige cijfers wegens de vertragingen ingevolge de nieuwe procedures. 
(19) Brief van 8 januari 1998.(20 ) Artikel 3 van de wet van 1 augustus 1985 houdende sociale bepalingen, en artikel 10
van het koninklijk uitvoeringsbesluit van 25 oktober 1985.
213 D’autre part, il serait à la fois rationnel et équitable que l’Office rétrocède aux
organismes gestionnaires de la Sécurité sociale ou à la Gestion globale de la Sécuritésociale, selon le cas, les intérêts dont il aurait pu bénéficier sur les montants de cotisa-tions avant leur répartition.  Cette rétrocession permettrait de compenser, du moinspartiellement, le préjudice financier consécutif aux retards de répartition.  
3.6. Réponse de l’organisme
Les résultats de l’audit de gestion du secteur “Perception et répartition des
cotisations sociales” de l’O.N.S.S.-A.P.L. ont été communiqués à la ministre desAffaires sociales, ainsi qu’au président du Comité de gestion et à l’administrateurgénéral a.i. de l’organisme (21).
A ce jour, la ministre n’a pas répondu à la Cour.  Par contre, le Comité de
gestion a réagi, à l’intervention de son président (22).  Sa réponse apporte un certainnombre de précisions concernant les retards de perception et de répartition des coti-sations.  Elle traite aussi des manquements observés dans le suivi des rapportsd’inspection.
3.6.1. Retards dans la perception des cotisations
En ce qui concerne les retards constatés dans le processus de perception des
cotisations, le Comité de gestion estime qu’ils sont essentiellement imputables à unpetit nombre d’employeurs qui ne maîtrisent pas encore le nouveau modèle de décla-ration, en raison de l’inadaptation de leur organisation informatique, ou del’incompétence des firmes extérieures auxquelles ils ont recouru.  Aussi le Comité degestion a-t-il décidé d’attirer l’attention des responsables des administrations con-cernées sur les difficultés de leurs services à introduire dans les délais des déclara-tions correctes et sur la nécessité de prendre des mesures pour remédier à cette situ-ation.
Par contre, le Comité de gestion ne peut adhérer à la suggestion de la Cour
qui consiste à exiger des affiliés de verser les soldes trimestriels de cotisations sur labase de leurs propres calculs, dans le mois suivant l’échéance de chaque trimestre,sans attendre la facture de l’Office.  Le Comité de gestion estime en effet  qu’il seraitdommage d’édulcorer le principe de facturation, dans la mesure où il s’agit d’un élé-ment essentiel des nouvelles procédures, conçu pour parvenir à davantage de fiabi-lité, tout en réduisant les possibilités de contestation entre l’Office et les employeurs.Le Comité de gestion relève aussi qu’en imposant le paiement des soldes avant la fac-turation, l’Office serait tenu d’effectuer un contrôle comparatif supplémentaire entreles montants versés et les montants facturés.
(21) Lettres du  8 janvier 1998.
(22) Lettre du 2 avril 1998.
214 Anderzijds zou het in elk geval redelijk en billijk zijn mocht de rijksdienst aan
de instellingen die de takken van de sociale zekerheid beheren, respectievelijk aanhet globaal beheer van de sociale zekerheid, de intrest doorstorten die hij eventueeluit de belegging van de bijdragen vóór verdeling zou hebben verworven. Door dieintrest af te staan zou het financiële nadeel in gevolge de vertragingen bij de verde-ling, voor een gedeelte kunnen worden gecompenseerd.
3.6. Antwoord van de instelling
De resultaten van de audit van het beheer van de sector “Inning en verdeling
van de sociale bijdragen” van de RSZPPO werden aan de Minister van SocialeZaken, aan de voorzitter van het beheerscomité en aan de administrateur-generaala.i. van de instelling meegedeeld (21).
De minister heeft tot op heden niet geantwoord. Het beheerscomité heeft
daarentegen gereageerd via zijn voorzitter (22). Hij verstrekt in zijn antwoord eenaantal preciseringen in verband met de vertragingen bij de inning en de verdeling vande bijdragen. Het antwoord gaat ook in op de vastgestelde tekortkomingen inzake deopvolging van de inspectieverslagen.
3.6.1. Vertragingen bij de inning van de bijdragen
Het beheerscomité is van oordeel dat de vertragingen hoofdzakelijk zijn toe te
schrijven aan een klein aantal werkgevers die de nieuwe wijze van aangifte nog nietaankan, ofwel door onvolkomenheden van hun informaticasysteem, ofwel omdat zijberoep hebben gedaan op externe firma’s die op dat gebied onvoldoende bekwaamzijn. Daarom heeft het beheerscomité beslist om de aandacht van de verantwoordelij-ken van de betrokken besturen te vestigen op de moeilijkheden die hun dienstenkennen bij het tijdig indienen van correcte aangiften en op de noodzakelijke maatre-gelen om hieraan te verhelpen.
Het beheerscomité kan evenwel niet instemmen met de suggestie van het
Rekenhof van de aangeslotenen te eisen dat ze de driemaandelijkse saldi van de bij-dragen storten op basis van hun eigen berekeningen in de maand die volgt op heteinde van elk trimester zonder op de factuur van de rijksdienst te wachten. Volgenshet beheerscomité zou het jammer zijn afbreuk te doen aan het principe van de factu-rering. Het gaat immers om een essentieel element van de nieuwe procedures, dat alsconcept werd ingevoerd om tot een meer betrouwbaar systeem te komen, waarbijtegelijkertijd de mogelijkheden tot betwisting tussen de rijksdienst en de werkgeverswordt verminderd. Het beheerscomité merkt ook op dat de rijksdienst een bijkomen-de vergelijkende controle tussen de gestorte en de gefactureerde bedragen zou moe-ten uitvoeren als hij de verplichting zou opleggen de saldi te betalen vóór de facture-ring.
(21 ) Brieven van 8 januari 1998.
(22 ) Brief van 2 april 1998.
215 3.6.2. Retards dans la répartition des cotisations
Les retards constatés dans le processus de répartition des cotisations sont
imputables, selon le Comité de gestion, à des prévisions budgétaires qui auraientinsuffisamment pris en compte différentes révisions salariales, dont auraient bénéficiéles agents des pouvoirs locaux.
Pour améliorer la procédure de répartition, le Comité de gestion compte sur
l’acquisition d’un nouveau logiciel comptable, ainsi que sur le recours à des techni-ques comme la communication structurée sur les ordres de paiement, pour permettrela répartition des soldes dès la fin de chaque trimestre qui suit le trimestre considéré.
Le Comité de gestion ne peut toutefois souscrire à la suggestion de la Cour de
rétrocéder aux organismes gestionnaires de la Sécurité sociale ou à la Gestion globalede la Sécurité sociale, selon le cas, les intérêts dont l’Office aurait pu bénéficier surles montants de cotisations avant leur répartition.  Selon le Comité de gestion, unetelle rétrocession serait en effet techniquement impraticable, car elle exigerait de lapart de l’Office un calcul par employeur en fonction des soldes versés et des jourscourus avant répartition.
3.6.3. Manquements dans le suivi des rapports d’inspection
Le Comité de gestion informe la Cour que de nouvelles instructions ont été
émises et du matériel supplémentaire acquis, afin de mieux suivre la régularisationdes anomalies constatées lors des contrôles d’inspection.
3.7. Evolution du dossier
Après examen de la réponse du Comité de gestion, la Cour a estimé nécessai-
re d’attirer à nouveau l’attention de la ministre des Affaires sociales sur la nécessité,pour l’O.N.S.S.-A.P.L., de résorber les retards de perception et de répartition descotisations sociales ou, à défaut, de prévoir des mesures compensatoires suffisantes(23).
4. Le secteur “Paiement des allocations familiales”
4.1. Préambule
A côté de sa mission de perception de cotisations sociales, l’Office a conservé
sa mission originelle d’assurer le paiement des allocations familiales revenant auxagents et mandataires des administrations locales et provinciales.
Dans le cadre de son audit, la Cour a considéré que le secteur “Paiement des
allocations familiales” de l’organisme avait pour objectifs essentiels d’établir rapide-ment et avec exactitude les droits aux allocations familiales, ainsi que les montantsdus, et de procéder aux paiements dans les délais requis.
(23) Lettre du 5 août 1998. 
216 3.6.2. Vertragingen bij de verdeling van de bijdragen
De vertragingen die werden vastgesteld bij de verdeling van de bijdragen zijn
volgens het beheerscomité toe te schrijven aan de begrotingsramingen die onvol-doende rekening zouden hebben gehouden met de verschillende loonherzieningendie voor de personeelsleden van de plaatselijke overheidsdiensten zouden zijn uitge-voerd.
Het beheerscomité rekent op de aankoop van een nieuw boekhoudprogram-
ma om de verdeling te verbeteren alsook op technieken zoals gestructureerde mede-delingen op betalingsopdrachten om de saldi te kunnen verdelen vanaf het einde vanelk trimester dat volgt op het betrokken trimester.
Het beheerscomité kan echter niet instemmen met de suggestie van het
Rekenhof om aan de beheersinstellingen van de sociale zekerheid, respectievelijk hetglobaal beheer van de sociale zekerheid de intrest door te storten die de rijksdienstzou hebben verworven uit het beleggen van de bijdragen vóór verdeling. Volgens hetbeheerscomité zou een dergelijke door-stortoperatie technisch onwerkbaar zijnomdat zij van de rijksdienst een berekening per werkgever zou vergen volgens degestorte saldi en de gelopen dagen voor hun verdeling.
3.6.3. Tekortkomingen inzake de opvolging van de inspectieverslagen
Het beheerscomité deelde het Rekenhof mee dat het nieuwe instructies gaf en
bijkomend materieel kocht om de regularisatie van de bij de inspectiecontroles vast-gestelde anomalieën beter te kunnen opvolgen.
3.7. Evolutie van het dossier
Na onderzoek van het antwoord van het beheerscomité achtte het Rekenhof
het nodig de aandacht van de Minister van Sociale Zaken opnieuw te vestigen op denoodzaak voor de RSZPPO om de achterstand bij de inning en de verdeling van desociale bijdragen weg te werken, of bij gebreke hieraan, voldoende compenserendemaatregelen te nemen (23).
4. De sector “Betaling van de kinderbijslagen”
4.1. Woord vooraf
Naast zijn opdracht inzake de inning van de sociale bijdragen heeft de rijks-
dienst zijn oorspronkelijke opdracht behouden ; die bestond uit de betaling van dekinderbijslag aan de beambten en mandatarissen van de provinciale en plaatselijkeoverheidsdiensten.
Het Rekenhof ging er bij zijn audit van uit dat de voornaamste doelstelling
van de sector “betaling van de kinderbijslagen” van de instelling was de rechten opkinderbijslag en de verschuldigde bedragen snel en juist vaststellen en de betalingenbinnen de vereiste termijnen uitvoeren.
(23 ) Brief van 5 augustus 1998.
217 Avant d’examiner si l’O.N.S.S.-A.P.L. a atteint ces objectifs au moindre coût,
en mettant en œuvre les moyens et les procédures appropriés, il importe de resituerl’organisme, en tant que caisse d’allocations familiales, dans son environnementsociologique et financier.
4.2. La situation de l’O.N.S.S.-A.P.L. en tant que caisse d’allocations familiales
L’O.N.S.S.-A.P.L. représente une caisse d’allocations familiales relativement
importante au sein de la Sécurité sociale, ce qui lui permet en principe d’escomptercertaines économies d’échelle dans le cadre de sa gestion.  L’organisme compte, eneffet, près de 85.000 attributaires (24) et verse environ 9 milliards de francs d’alloca-tions familiales par an au profit de plus de 145.000 enfants (25). 
L’O.N.S.S.-A.P.L. bénéficie encore d’autres facteurs propres à faciliter sa
gestion. Ainsi, l’Office ne compte pas une proportion très élevée de familles défavo-risées, bénéficiant d’allocations majorées et dont les dossiers nécessitent un suivi plusattentif.  Par ailleurs, le taux de renouvellement des dossiers est relativement faible,ce qui constitue un avantage supplémentaire pour la gestion des dossiers.  Enfin, lestiers auprès desquels l’organisme doit récolter les informations nécessaires consti-tuent pour l’essentiel des entités administratives bien structurées, ce qui simplifie éga-lement le traitement des dossiers.
D’autres facteurs sont cependant de nature à atténuer cet environnement
favorable. Ainsi l’O.N.S.S.-A.P.L. est-il confronté à un nombre relativement élevé dedossiers de familles atypiques et à une croissance des dossiers d’anciens minimexésengagés temporairement par les C.P.A.S. avant d’émarger au chômage.  Ces dossiersrequièrent un traitement plus élaboré. Par ailleurs, certains dossiers de l’Office res-tent ouverts plus longtemps et revêtent une plus grande complexité en raison d’unnombre croissant d’enfants bénéficiaires poursuivant des études supérieures.
D’une manière générale, on peut estimer que l’organisme œuvre dans un con-
texte plus favorable que celui de l’O.N.A.F.T.S. et assez semblable à celui des caissesprivées chargées du paiement des allocations familiales du régime des travailleurssalariés.
(24) Dans le régime des allocations familiales, l’attributaire est la personne dont l’activité
professionnelle - présente ou passée - ouvre le droit aux allocations; l’enfant pour lequel les alloca-tions sont versées est appelé bénéficiaire; enfin, la personne qui, élevant l’enfant, est habilitée à per-cevoir les allocations, est qualifiée d’allocataire. 
(25) Situation arrêtée en 1995.
218 Voor te onderzoeken of de RSZPPO die doelstellingen met gebruik van de
passende middelen en procedures tegen de laagste kosten bereikte, moet de instellingals kinderbijslagkas worden gesitueerd in haar sociologische en financiële context.
4.2. De toestand van de RSZPPO als kas voor kinderbijslag
De RSZPPO is binnen de sociale zekerheid een vrij belangrijke kinderbijslag-
kas. Bij het beheer ervan kan hij daardoor in beginsel rekenen op sommige schaal-voordelen. De instelling heeft immers nagenoeg 85.000 rechthebbenden (24) enbetaalt ongeveer 9 miljard BEF kinderbijslagen per jaar uit ten voordele van meerdan 145.000 kinderen (25).
Nog een aantal andere aan de RSZPPO eigen factoren vereenvoudigen het
beheer. Zo is het aantal minderbegoede gezinnen dat verhoogde bijslag trekt enwaarvan de dossiers met meer aandacht moeten worden gevolgd niet talrijk. Eenander beheersvoordeel is het redelijk laag vernieuwingspercentage van de dossiers.Tot slot zijn de derden bij wie de RSZPPO informatie moet opvragen hoofdzakelijkgoed gestructureerde administratieve entiteiten, wat eveneens het dossierbeheer ver-gemakkelijkt. 
Die gunstige omgeving wordt door andere factoren enigszins beperkt. Zo
wordt de RSZPPO met een vrij groot aantal  dossiers van atypische gezinnen gecon-fronteerd met een stijgend aantal dossiers van gewezen bestaansminimumgerechtig-den die, als stap naar werkloosheid, tijdelijk door de OCMW’s werden aangeworven.Die dossiers vereisen meer verwerkingstijd. Bovendien blijven sommige dossiers vande rijksdienst langer geopend en zijn ze ingewikkelder wegens het stijgend aantalrechtgevende kinderen dat hoger onderwijs volgt.
Over het algemeen kan worden gesteld dat de instelling in een gunstiger con-
text werkt dan de RKW en vrij veel gelijkenissen vertoont met de privé-kinderbij-slagkassen van het stelsel van de werknemers.
(24 ) In het stelsel van de kinderbijslagen is de rechthebbende de persoon waarvan de –
huidige of vroegere - beroepsactiviteit het recht op kinderbijslag doet ontstaan ; het kind voor wie debijslag wordt betaald, wordt rechtgevend kind genoemd ; tot slot wordt de persoon die het kindopvoedt en gemachtigd is om de bijslagen te ontvangen, de bijslagtrekkende genoemd.
(25 ) Toestand in 1995.
219 4.3. Le financement du régime des allocations familiales de l’O.N.S.S.-A.P.L.
Pour assurer le paiement des prestations familiales, l’O.N.S.S.-A.P.L. perçoit
une cotisation sociale patronale de 5,25 % (26) calculée sur la rémunération desagents statutaires et contractuels des pouvoirs locaux.  Jusqu’à présent, ce taux decotisation, en dépit de sa relative modestie, a permis au régime de financer sans pro-blèmes les allocations dues, ainsi que les frais de gestion y afférents.  Le régime déga-ge même des surplus financiers, qui sont affectés au financement des pensions dupersonnel statutaire des administrations locales.
Toutefois, les allocations familiales revenant à certaines catégories d’agents
dont les rémunérations sont exemptées de cotisations sociales patronales (agents con-tractuels subventionnés occupés par les pouvoirs locaux et minimexés engagés par lesC.P.A.S.) bénéficient pour l’heure d’un financement spécifique (cotisation spécifiquede modération salariale appliquée à la rémunération des seuls agents contractuelssubventionnés).
4.4. Les moyens mis en œuvre par l’organisme
4.4.1. Ensemble des moyens
Bien que la comptabilité analytique rudimentaire de l’O.N.S.S.-A.P.L. ne per-
mette pas de fournir une vue claire et précise de l’ensemble des moyens affectés ausecteur des allocations familiales, il a toutefois été possible d’établir, par extrapola-tion, le coût de gestion total du secteur des allocations familiales. Celui-ci s’élèveraità 228 millions de francs en 1994 et atteindrait 272 millions de francs en 1995.
Rapportés au nombre de dossiers d’allocations familiales, ces montants déter-
mineraient un coût moyen par dossier de l’ordre de 2.800 francs en 1994 et de 3.300francs en 1995.
Cette évolution défavorable s’expliquerait surtout par l’utilisation de nouvel-
les clefs de répartition comptables des frais, mais également par le coût de la nouvelleapplication informatique acquise pour la gestion des dossiers. En fait, le coût moyenpar dossier à l’O.N.S.S.-A.P.L., peu élevé au départ, approche désormais de celuiconstaté dans le régime des travailleurs salariés, O.N.A.F.T.S. inclus.
A l’O.N.S.S.-A.P.L., les frais de personnel continuent à représenter une part
très importante de l’ensemble des frais imputés au secteur des allocations familiales,mais les frais informatiques commencent  à devenir  significatifs.
(26) Avant l’instauration de la Gestion globale de la sécurité sociale, le taux de la cotisa-
tion patronale destinée au régime des allocations familiales des travailleurs salariés était fixé à 7 %. 
220 4.3. Financiering van het stelsel van de kinderbijslag van de RSZPPO
De RSZPPO int, ter betaling van de kinderbijslagen, een patronale sociale bij-
drage van 5,25 % (26). Die wordt berekend op de bezoldiging van de statutaire encontractuele personeelsleden van de plaatselijke overheidsdiensten. Ondanks dit vrijlaag bijdragepercentage kon het stelsel er tot nu toe de verschuldigde bijslagen en deermee verband houdende beheerskosten zonder problemen mee financieren. Hetstelsel genereert zelfs financiële overschotten. Die worden gebruikt voor de financie-ring van de pensioenen van het statutair personeel van de plaatselijke overheidsdien-sten.
Anderzijds worden de kinderbijslagen voor sommige categorieën personeels-
leden waarvan de bezoldigingen zijn vrijgesteld van patronale sociale bijdragen(gesubsidieerde contractuele personeelsleden die door de plaatselijke overheidsdien-sten worden tewerkgesteld en bestaansminimumtrekkers die door de OCMW’s wor-den aangeworven) op een specifieke manier gefinancierd (specifieke loonmatigings-bijdrage die enkel wordt toegepast op de bezoldiging van de gesubsidieerde contrac-tuele personeelsleden).
4.4. Door de instelling ingezette middelen 
4.4.1. Overzicht van de middelen
Hoewel de summiere analytische boekhouding van de RSZPPO het niet
mogelijk maakt een duidelijk en nauwkeurig beeld van alle voor de sector kinderbij-slag bestemde middelen te geven, kon via extrapolatie toch de totale kostprijs van hetbeheer van de sector kinderbijslagen worden berekend. Die zou 228 miljoen BEFbedragen in 1994 en oplopen tot 272 miljoen BEF in 1995.
In vergelijking met het aantal kinderbijslagdossiers zou die gemiddelde kost
per dossier 2.800 BEF in 1994 en 3.300 BEF in 1995 vertegenwoordigen. 
Die ongunstige evolutie zou vooral worden verklaard door de nieuwe verdeel-
sleutels in de boekhouding inzake kosten, maar ook door de kosten van de nieuweinformaticatoepassing die voor het dossierbeheer werd aangekocht. De gemiddeldekost per dossier bij de RSZPPO, die aanvankelijk laag lag, ligt thans in de buurt vandie die in het stelsel van de werknemers, met inbegrip van de RKW, werd vastge-steld.
De personeelskosten blijven bij de RSZPPO een heel belangrijk deel van de
totale kosten ten laste van de sector kinderbijslagen uitmaken, maar de informatica-kosten beginnen ook sterk te groeien.
(26) Voor de invoering van het globaal beheer van de sociale zekerheid werd een patrona-
le bijdrage van 7% geheven bestemd voor het stelsel van de kinderbijslag voor werknemers.
221 4.4.2. Les moyens en personnel
Le personnel du service des allocations familiales de l’O.N.S.S.-A.P.L. n’a
cessé de se réduire, tandis que le nombre des dossiers gérés par ce service connaissaitune évolution inverse.  Il en résulte que le nombre de dossiers traités par agent s’estaccru d’année en année, passant de 699 en 1994 à 756 en 1995 et à 781 en 1996.  Cestaux, comparés à ceux obtenus dans les caisses d’allocations familiales pour travail-leurs salariés, peuvent  être tenus pour satisfaisants.
Si la situation de l’Office apparaît normale en ce qui concerne le nombre
d’agents, le constat diffère à propos de leur qualification.  En effet, sur les 103 agentsdénombrés en 1997, seuls 7 appartiennent au niveau 1 (universitaire).  En outre, lepersonnel d’exécution ne bénéficie d’aucune formation véritable malgré la com-plexité de la réglementation à traiter.  Conscient du problème, l’O.N.S.S.-A.P.L. aprocédé, début 1997, à la désignation de deux directeurs de formation et établi unprogramme de rattrapage pour la formation du personnel.
Enfin, le service ne comptait qu’un seul inspecteur pour le contrôle sur place
des dossiers et il devait recourir à l’assistance des inspecteurs du service de la percep-tion des cotisations sociales, qui sont supposés consacrer 20 % de leur temps au con-trôle des allocations familiales. La récente installation d’un programme de gestionautomatisée des dossiers devrait permettre, à terme, de procéder à une réorganisa-tion du service des allocations, notamment en affectant les personnes libérées de lagestion journalière des dossiers à d’autres fonctions, dont celles d’inspection.
4.4.3. Les moyens informatiques
En 1993, l’O.N.S.S.-A.P.L. s’est résolu à remplacer ses programmes informati-
ques de gestion des allocations familiales par une nouvelle application.  Au termed’un appel d’offres restreint, l’organisme a choisi d’acquérir la licence d’utilisationd’une application appartenant à une caisse privée d’allocations familiales.  L’installa-tion et la maintenance de cette application ont été, dans le même temps, confiées à lafirme informatique qui en avait assuré le développement initial.  Le coût de la tran-saction, pour la durée minimale convenue (5 ans), est de l’ordre de 110 millions defrancs.
La période d’installation (1995/1996) et la première année de fonctionnement
(1996/1997) du nouveau système de gestion informatisée des dossiers ont été mar-quées par de nombreuses difficultés.  De multiples fonctionnalités du nouveau systè-me se sont en effet avérées déficientes, ce qui a nécessité plusieurs centaines de modi-fications de programme.  Fin 1997, la nouvelle application n’avait toujours pas acquisun degré d’opérationnalité permettant sa réception définitive.
L’ampleur des problèmes rencontrés résulte de contraintes inhérentes à
l’application choisie.  Celle-ci, en effet, a été conçue pour un matériel différent decelui dont dispose l’organisme. En outre, elle repose sur un système ancien de gestionde bases de données, non-relationnel, de type hiérarchique.  Enfin, elle s’avère dé-pourvue d’un système efficace pour la transmission des données nécessaires aux ser-vices comptables et statistiques d’un organisme public.
Parmi les défaillances les plus notables du nouveau système informatique, on
peut citer :
222 4.4.2. Personeel
Het aantal personeelsleden van de sector kinderbijslag van de RSZPPO ver-
minderde continu, terwijl het aantal door die dienst beheerde dossiers in omgekeerdezin evolueerde. Daaruit volgt dat het aantal behandelde dossiers per personeelslidvan jaar tot jaar steeg : 699 in 1994, 756 in 1995 en 781 dossier in 1996. Die aantallenzijn vergeleken met die van de kassen voor kinderbijslag voor werknemers bevredi-gend.
Wat het aantal personeelsleden betreft, lijkt de toestand van de rijksdienst
normaal, maar zulks verandert als naar hun kwalificatie wordt gekeken. Van de 103personeelsleden in 1997 behoren slechts 7 mensen tot niveau 1 (universitair). Het uit-voerend personeel krijgt bovendien geen echte opleiding ondanks de complexiteitvan de te verwerken reglementering. De RSZPPO was zich van dat probleem bewusten heeft begin 1997 twee vormingsdirecteurs aangesteld en een inhaalprogrammavoor de personeelsopleiding vastgesteld.
De dienst telde tot slot voor de controle van dossiers ter plaatse slechts één
inspecteur en hij moest een beroep doen op de bijstand van de inspecteurs van dedienst inning van de sociale bijdragen, die 20 % van hun tijd aan de controle van dekinderbijslagen zouden moeten spenderen. De recente installatie van een programmavoor geautomatiseerd dossierbeheer zou op termijn een reorganisatie van de dienstenvan de kinderbijslag moeten mogelijk maken o.m. door de mensen die bij het dage-lijks beheer van de dossiers beschikbaar komen, met andere functies zoals inspectiete belasten.
4.4.3. Informatica
In 1993 belaste de RSZPPO zijn informaticaprogramma’s voor het beheer van
de kinderbijslagen door een nieuwe applicatie te vervangen. Na een beperkte offerte-aanvraag werd geopteerd voor de aankoop van een licentie die eigendom was vaneen privé-kinderbijslagkas. De computerfirma die die applicatie aanvankelijk hadontwikkeld, werd tegelijkertijd met de installatie en het onderhoud ervan belast.Deze operatie zal voor de overeengekomen minimumduur (5 jaar) 110 miljoen BEFkosten.
Tijdens de installatieperiode en het eerste jaar van gebruik (1996/1997) van
het nieuwe computersysteem deden zich bij het dossierbeheer veel moeilijkhedenvoor. Heel wat functies van het nieuwe systeem bleken niet naar behoren te werken,zodat ettelijke honderden wijzigingen in de programma’s moesten worden aange-bracht. Eind 1997 had de nieuwe applicatie nog geen voldoende operationeel niveaubereikt voor de definitieve oplevering.
De problemen waren zo talrijk vanwege de beperkingen eigen aan de gekozen
applicatie. Die was immers ontwikkeld voor andere apparatuur dan die waarover deinstelling beschikt. Ze is bovendien gebaseerd op een oud niet-relationeel beheers-systeem van gegevensbanken van het hiërarchische type en beschikt tot slot niet overeen efficiënt systeem om de nodige gegevens over te zenden aan de diensten compta-biliteit en statistiek van een openbare instelling.
De meeste opmerkelijke tekortkomingen van het nieuwe informaticasysteem
zijn :
223 – un fonctionnement erratique en ce qui concerne le paiement des allocations familia-
les en faveur des enfants placés à la charge des Communautés, en sorte que les ver-sements ont du être interrompus pendant plusieurs mois;
– un entremêlement sporadique des dossiers à l’écran des terminaux, entraînant des
enregistrements ou des paiements incorrects, voire des doubles paiements, le systè-me n’étant pas capable dans le même temps de générer une liste fiable de ces dou-bles paiements;
– des problèmes de codification pour les paiements à l’étranger, imposant la commu-
nication d’informations complémentaire à l’organisme financier;
– un enregistrement de paiements non exécutés dans les faits, nécessitant des recher-
ches et des régularisations;
– une incapacité manifeste à générer les données indispensables aux enregistrements
comptables, empêchant, par voie de conséquence, la reddition des comptes depuisl’exercice 1996.
La nouvelle application se caractérise aussi par une convivialité mesurée.  Le
système requiert en effet des agents gestionnaires l’utilisation de codes spécifiques,dans certains cas peu rationnels.  Il en résulte un risque accru d’erreurs, d’autant quela formation du personnel au fonctionnement du nouveau système a été relativementnégligée.
Si la plupart des anomalies constatées, mais non toutes, ont finalement pu être
corrigées, elles auront néanmoins perturbé, pendant de nombreux mois, les activitésdu secteur des allocations familiales, dont les agents auront été mis à contributionpour maintenir le flux des paiements.  Grâce à ces efforts, la presque totalité des allo-cations familiales a pu être versée dans les délais requis.  En contrepartie, les agentsont été moins disponibles pour effectuer les tâches moins prioritaires, au détrimentde la tenue des dossiers.
4.5. Les procédures mises en œuvre par l’organisme
4.5.1. Procédures de collecte de l’information
A l’O.N.S.S.-A.P.L., les informations relatives aux prestations de travail des
attributaires d’allocations familiales sont récoltées une première fois par le service encharge de la perception des cotisations sociales, grâce à la déclaration multifonction-nelle que doivent remplir les employeurs. Néanmoins, pour des raisons de techniqueinformatique, les informations recueillies ne sont pas utilisables par le service desallocations familiales, qui se voit donc contraint de demander à nouveau aux emplo-yeurs les informations nécessaires.
L’O.N.S.S.-A.P.L. a toutefois amélioré par ailleurs certains processus de col-
lecte des informations, notamment en s’affiliant au répertoire national des allocationsfamiliales (R.N.A.F.), géré par l’O.N.A.F.T.S.  Grâce à cette liaison, l’organismepeut, entre autres, détecter plus facilement les doubles paiements et recevoir demanière automatisée les informations utiles pour la gestion des dossiers des attribu-taires chômeurs.
224 – een onregelmatige werking in verband met de uitbetaling van kinderbijslagen voor
de kinderen die ten laste van de Gemeenschap zijn geplaatst, zodanig dat de bet-alingen ten gunste van die kinderen verschillende maanden lang moesten wordenonderbroken ;
– een sporadisch dooreenlopen van dossiers op de schermen van de terminals ; dat
veroorzaakt onjuiste registraties of betalingen, of zelfs dubbele betalingen, terwijlhet systeem niet in staat is tegelijkertijd een betrouwbare lijst van de dubbele bet-alingen op te maken ;
– codeerproblemen voor de betalingen aan het buitenland waarvoor bijkomende
informatie aan de financiële instelling moet worden meegedeeld ;
– registratie van niet effectief uitgevoerde betalingen, zodat opzoekingen en regulari-
saties moeten worden uitgevoerd ;
– de applicatie slaagt er niet in de gegevens te genereren die noodzakelijk zijn voor
de boekingen, waardoor sedert het dienstjaar 1996 geen rekeningen kunnen wor-den afgelegd.
Er werd ook vastgesteld dat de nieuwe applicatie matig gebruiksvriendelijk is.
Om het systeem te kunnen gebruiken, moeten de beheerders immers specifieke ensoms weinig rationele codes gebruiken. Dat houdt een groter risico op fouten in, temeer daar de opleiding van de personeelsleden voor het nieuwe systeem enigszinswerd verwaarloosd.
De meeste van de vastgestelde anomalieën konden uiteindelijk worden gecor-
rigeerd, doch niet allemaal. Gedurende maanden stuurden zij echter de activiteitenvan de sector kinderbijslag in de war zodat de personeelsleden zich hebben moeteninspannen om de betaalstromen in goede banen te leiden. Dankzij hun inspanningenkonden nog nagenoeg alle kinderbijslagen binnen de vereiste termijnen wordenbetaald. Als gevolg daarvan was echter minder tijd beschikbaar voor de afhandelingvan minder prioritaire taken en voor het behoorlijk bijhouden van de dossiers.
4.5. Door de instelling gehanteerde procedures
4.5.1. Procedures voor de informatieverzameling
Bij de RSZPPO wordt de informatie in verband met de arbeidsprestaties van
de rechthebbenden voor kinderbijslag een eerste keer verzameld door de dienst diebelast is met de inning van de sociale bijdragen, dankzij een multifunctionele aangiftedie de werkgevers moeten invullen. Om informaticatechnische redenen kan de verza-melde informatie echter niet door de dienst kinderbijslag worden gebruikt, die zichdus verplicht ziet de nodige informatie opnieuw aan de werkgevers te vragen.
Anderzijds heeft RSZPPO echter bepaalde processen voor het vergaren van
informatie verbeterd, inzonderheid door zich aan te sluiten bij het nationaal reperto-rium voor kinderbijslag (NRK), dat door de RKW wordt beheerd. Dankzij die kop-peling kan de instelling onder andere gemakkelijker dubbele betalingen opsporen enontvangt zij automatisch allerlei informatie die nuttig is voor het beheer van de dos-siers van de werkloze rechthebbenden.
225 4.5.2. Procédures de traitement de l’information
En ce qui concerne le traitement des dossiers, les procédures mises en place
par l’O.N.S.S.-A.P.L. n’offrent pas toute la sécurité souhaitée.  En effet, il apparaîtque les mêmes agents sont habilités à créer les dossiers et à les gérer ensuite.  Or, cesdeux fonctions devraient être dissociées pour prévenir et, le cas échéant, détecter lescréations irrégulières de dossiers.
Par ailleurs, les modifications de données essentielles du dossier ou l’exécu-
tion de paiements importants ne nécessitent parfois que l’intervention d’un seulagent.  Les règles élémentaires en matière de contrôle interne exigeraient pourtantl’intervention d’une seconde personne.
D’une manière plus générale, il convient de relever, qu’à l’heure actuelle,
l’organisme n’a pas encore développé de système de contrôle interne véritablementcohérent.
4.5.3. Procédures d’inspection
Très peu d’inspections sont menées sur place dans une véritable perspective
de contrôle, en particulier pour vérifier si les conditions d’attribution des tauxmajorés d’allocations familiales sont respectées.  La plupart des visites d’inspectionont en effet souvent pour but de régler des questions matérielles, liées à l’obtentiond’informations complémentaires ou à la récupération de paiements indus.
Cette constatation souligne à nouveau l’intérêt pour le service des allocations
familiales de disposer en propre d’un corps d’inspection spécialement formé enmatière d’allocations familiales.
4.5.4. Procédures d’évaluation
L’organisme tarde à mettre au point les tableaux de bord qui détailleront ses
objectifs de gestion et en mesureront le degré de réalisation sur la base d’un certainnombre d’indicateurs prédéfinis. 
Or, de tels instruments seront bientôt requis dans le cadre des contrats
d’administration à passer avec l’autorité de tutelle et s’avéreront très utiles pourapprécier, voire  réorienter, la gestion de l’organisme.
4.6. Les résultats obtenus par l’organisme
L’Office doit remplir ses missions d’établissement et de paiement des alloca-
tions familiales dans les meilleures conditions d’exactitude et de célérité.  Par rapportà ces objectifs, les résultats de l’organisme apparaissent simplement satisfaisants.  Ala décharge de l’Office, il convient de souligner la multiplicité des conditions d’octroides allocations familiales et des montants, qui constituent une contrainte de gestionconsidérable, obligeant l’organisme à obtenir, traiter et vérifier un nombre trèsimportant de données.
226 4.5.2. Procedures voor de informatieverwerking
Wat de verwerking van de dossiers betreft, bieden de door de RSZPPO inge-
voerde procedures niet alle gewenste veiligheid. De personeelsleden die gemachtigdzijn om dossiers te openen, beheren die nadien ook. Welnu, die twee betrekkingenzouden moeten worden gescheiden, om de onregelmatige opening van dossiers tevoorkomen en eventueel op te sporen.
In sommige gevallen voert bovendien slechts één enkel personeelslid de wijzi-
gingen van essentiële dossiergegevens in of belangrijke betalingen uit. Volgens debasisregels inzake interne controle zou hiervoor ook een tweede personeelslid moe-ten worden ingeschakeld. 
Meer in het algemeen dient te worden opgemerkt dat de instelling nog geen
echt coherent systeem voor interne controle ontwikkelde.
4.5.3. Inspectieprocedures
Er worden heel weinig inspecties ter plaatse uitgevoerd met het oog op een
echte controle, inzonderheid om na te gaan of de voorwaarden voor de toekenningvan de verhoogde kinderbijslagen worden geëerbiedigd. De meeste inspectiebezoe-ken zijn bedoeld om materiële kwesties te regelen zoals het bekomen van aanvullen-de informatie of de terugvordering van ten onrechte gestorte bedragen.
Uit die vaststellingen blijkt opnieuw het belang dat de dienst kinderbijslag
over een eigen inspectiecorps dat is opgeleid inzake kinderbijslag zou beschikken.
4.5.4. Evaluatieprocedures
De instelling draalt met het uitwerken van controleborden waarin haar
beheersoogmerken worden uiteengezet en waarin de indicatoren worden gedefi-nieerd waarmee de realisatie van die oogmerken zal worden gemeten.
Die instrumenten zijn echter binnenkort noodzakelijk voor het sluiten van
bestuursovereenkomsten met de toezichthoudende overheid en zullen nuttig blijkenom het beheer van de instelling te beoordelen en eventueel bij te sturen.
4.6. Resultaten van de instelling
De rijksdienst moet zijn opdracht inzake het vaststellen en het betalen van de
kinderbijslag, zo juist en snel mogelijk uitvoeren. In dat perspectief blijken de resulta-ten van de instelling gewoon bevredigend. Ter ontlasting van de rijksdienst dient teworden gewezen op de talrijke voorwaarden voor de toekenning van kinderbijslag enbedragen. Die leggen het beheer een zware last op en verplichten de instelling eenzeer belangrijk aantal gegevens te verzamelen, te verwerken en te verifiëren.
227 4.6.1. Exactitude dans le traitement des dossiers et le paiement des allocations
Le traitement des dossiers d’allocations familiales se révèle correct mais pour-
rait être amélioré.
Plusieurs dossiers peuvent ainsi être ouverts pour un même attributaire, au
risque d’induire des doubles paiements.
Les dossiers peuvent aussi contenir un certain nombre d’erreurs de codifica-
tion.
Enfin, la gestion des dossiers manque parfois de transparence, de sorte que les
familles allocataires peuvent ne pas bénéficier de toutes les informations requisespour assurer la défense de leurs droits.
4.6.2. Célérité dans le traitement des dossiers et le paiement des allocations
Le délai de traitement d’une demande d’allocations familiales a crû sensible-
ment, subissant l’impact négatif de la période difficile d’installation de la nouvelleapplication informatique.  Ainsi le délai moyen de traitement d’une demande d’allo-cations familiales est passé de 40 jours, au début de 1995, à 80 jours, douze mois plustard.  Ce dernier délai reste toutefois inférieur au maximum stipulé dans la Charte del’assuré social (27).
En ce qui concerne les paiements d’allocations familiales, il convient de sou-
ligner qu’ils s’effectuent le plus souvent dans les délais prescrits.  Même pendant lapériode chaotique de mise en place de la nouvelle application informatique, lesretards de paiement sont demeurés exceptionnels, grâce notamment aux effortsdéployés par un personnel particulièrement disponible et motivé.
4.7. Conclusions et recommandations de la Cour
Il apparaît en définitive, que l’O.N.S.S.-A.P.L. s’acquitte valablement de ses
missions d’établissement et de paiement d’allocations familiales.
En fait, une grande partie des manquements constatés peuvent être imputés
aux nombreux problèmes qui ont émaillé l’installation du nouveau système degestion automatisée des dossiers et perturbé considérablement le travail de tout leservice des allocations familiales.  Ces  difficultés sont à présent résolues ou en voiede l’être.  Par ailleurs, l’organisme a commencé à consentir d’importants efforts pourpromouvoir la formation du personnel.
Il reste à l’O.N.S.S.-A.P.L. à se doter de procédures cohérentes en matière de
contrôle interne, d’inspection, de contentieux et d’évaluation.  Un personnel suffisantdevrait en outre être affecté à l’application de ces procédures.  Le nouveau systèmeinformatique de gestion des dossiers approchant de la maturité, un certain nombred’agents gestionnaires pourraient être disponibles pour remplir les nouvelles tâchesrequises.
(27) L’article 10 de la loi du 11 avril 1995 visant à instituer la charte de l’assuré social
impose un délai maximum de 4 mois pour statuer sur toute demande d’allocations sociales.
228 4.6.1. Een juiste dossierverwerking en juiste uitkering van de bijslagen
De kinderbijslagdossiers blijken correct te worden verwerkt, maar die verwer-
king zou nog kunnen worden verbeterd.
Zo kunnen verschillende dossiers voor eenzelfde rechthebbende worden geo-
pend, wat tot dubbele betalingen aanleiding zou kunnen geven. 
In de dossiers kunnen ook een aantal codeerfouten voorkomen.
Tot slot is het dossierbeheer soms niet transparant genoeg, zodat rechtheb-
bende gezinnen soms niet over alle vereiste informatie beschikken voor de verdedi-ging van hun rechten.
4.6.2. Een snelle dossierverwerking en een snelle betaling van de bijslagen
De verwerkingstijd van een kinderbijslagaanvraag nam aanzienlijk toe door
de negatieve impact van de moeilijke periode na de installatie van de nieuwe infor-maticatoepassing. De gemiddelde verwerkingstermijn is aldus gestegen van 40 dagenin 1995 tot 80 dagen twaalf maanden later. Die laatste termijn blijft echter benedende maximumtermijn zoals vastgelegd in het handvest van de sociaal verzekerde (27).
Wat de betalingen van de kinderbijslagen betreft, dient te worden onder-
streept dat die meestal binnen de opgelegde termijnen gebeuren. Zelfs tijdens de cha-otische periode van de installatie van de nieuwe computertoepassing zijn de vertra-gingen bij de uitbetaling een uitzondering gebleven, inzonderheid dankzij de inspan-ningen van het bijzonder goed gemotiveerd personeel.
4.7. Conclusies en aanbevelingen van het Rekenhof
Het blijkt dat de RSZPPO zich goed kwijt van zijn opdrachten inzake de vast-
stelling en de betaling van de kinderbijslagen.
Een groot deel van de vastgestelde tekortkomingen kan worden toegeschre-
ven aan de talrijke problemen die met de installatie van het nieuwe systeem voorgeautomatiseerd dossierbeheer gepaard gingen en die het werk van de hele dienstkinderbijslag aanzienlijk hebben verstoord. Die moeilijkheden zijn thans opgelost ofzullen een oplossing krijgen. De instelling is bovendien begonnen met het aanzienlijkopkrikken van de inspanningen ter bevordering van de opleiding van het personeel.
De instelling moet nog coherente procedures inzake interne controle, inspec-
tie, geschillenoplossing en evaluatie invoeren. Er zou bovendien voldoende personeelmoeten worden ingezet voor de toepassing van die procedures. Daar het nieuweinformaticasysteem voor het dossierbeheer in de maturiteitsfase komt, zouden er eenaantal beheerders beschikbaar komen om de nieuwe taken in kwestie te vervullen.
(27 ) Artikel 10 van de wet van 11 april 1995 tot invoering van het “handvest” van de soci-
aal verzekerde stelt een termijn in van maximum vier maanden om te beslissen over elke sociale uit-keringsaanvraag.
229 Enfin, il serait injuste d’imputer à l’organisme la responsabilité entière des
défaillances constatées.  Dans l’accomplissement de ses missions, celui-ci doit affron-ter de nombreuses contraintes, notamment une législation particulièrement complexeet changeante.  A cet égard, les autorités responsables devraient prendre conscienceque la complexité croissante de la législation sociale ne peut être gérée que de plus enplus difficilement et à des coûts de plus en plus élevés, quelle que soit la capacité desmoyens informatiques actuels.
4.8. Réponse de l’organisme
Les résultats de l’audit de gestion du secteur “Paiement des allocations fami-
liales” de l’O.N.S.S.-A.P.L. ont été communiqués à la ministre des Affaires sociales,ainsi qu’au président du Comité de gestion et à l’administrateur général a.i. de l’orga-nisme (28).
Le rapport a fait l’objet d’un examen par le Comité de gestion de l’O.N.S.S.-
A.P.L. mais pas encore d’une réponse officielle.
(28) Lettres du 6 mai 1998.
230 Tot slot zou het niet eerlijk zijn de volledige verantwoordelijkheid voor de
vastgestelde tekortkomingen bij de instelling te leggen. Deze moet bij het uitoefenenvan haar opdrachten met heel wat strikte regels rekening houden, in het bijzondermet een bijzonder complexe en wisselende wetgeving.  De verantwoordelijke overhe-den zouden zich in dat verband bewust moeten worden van het feit dat het steedsmoeilijker en duurder wordt om de toenemende en ingewikkelde sociale wetgevingte beheren, ongeacht de capaciteit van de huidige informaticamiddelen.
4.8. Antwoord van de instelling
De resultaten van de beheersaudit van de sector “Betaling van de kinderbij-
slag” van de RSZPPO werden meegedeeld aan de Minister van Sociale Zaken, aande voorzitter van het beheerscomité en aan de administrateur-generaal a.i. van deinstelling (28).
Het verslag werd door het beheerscomité van de RSZPPO onderzocht, maar
er werd nog niet officieel geantwoord.
(28 ) Brieven van 6 mei 1998.
231 5. INSTITUT D’EXPERTISE VETERINAIRE (I.E.V.)
– REMBOURSEMENT A L’EXPORTATION DES DROITS DE CONTRÔLE SANITAIRE DE
LA VIANDE ET DES VOLAILLES
La Cour a fait observer au ministre de la Santé publique que les rembourse-
ments à l’exportation, par l’Institut d’expertise vétérinaire (I.E.V.), des droits de contrô-le sanitaire, dans le cadre d’échanges intra-communautaires, étaient contraires auxdirectives européennes.  La Cour a également constaté que les demandes de restitutionà l’exportation de ces droits donnaient lieu à peu de rectifications de la part des inspec-teurs vétérinaires et des chefs de cercles chargés de les contrôler.  Un projet de loi por-tant des dispositions diverses relatives au financement de l’Institut a été déposé à laChambre en vue de conformer la réglementation aux directives européennes.  Certainesmesures ont également  été prises en vue de mieux structurer le contrôle pratiqué par lesagents de l’Institut.
L’Institut d’expertise vétérinaire (I.E.V.) a été créé par la loi du 13 juillet 1981
et a effectivement entamé ses activités le 1er juillet 1986.  Il assure, à titre principal,les expertises et les contrôles sanitaires destinés à garantir la protection de la santédes consommateurs en matière de denrées d’origine animale (viandes de boucherie,poissons, volailles, lapins et gibier).
A cet effet, des droits d’expertise et des droits de contrôle sont perçus par
l’Institut auprès des établissements contrôlés, conformément à la loi du 14 juillet 1994(1) relative au financement de l’Institut.
L’examen des remboursements à l’exportation des droits de contrôle sanitaire
a suscité des observations de la Cour concernant, d’une part, la non-conformité decertains de ces remboursements avec les directives européennes et, d’autre part,l’absence ou l’insuffisance de contrôle des demandes de remboursements.
2. Remboursements à l’exportation des droits de contrôle sanitaire dans le cadre d’échanges intra-
communautaires
En application de l’article 10, §2, de la loi du 14 juillet 1994, l’I.E.V. procède
au remboursement des droits de contrôle sanitaire déjà perçus sur des produits, lors-que ceux-ci sont exportés, que ce soit vers un pays membre de l’Union européenneou non.
Ces remboursements (2) ont représenté, pour l’année 1997, un montant de
645.598.922 francs.
(1) Modifiée par les lois du 20 décembre 1995, 19 décembre 1996 et 22 février 1998.
(2) Pris globalement, c’est-à-dire échanges intra-communautaires ou non.
232F-1.129.141
F-1.343.245 5. INSTITUUT VOOR VETERINAIRE KEURING (IVK)
– TERUGBETALING VAN DE RECHTEN VOOR GEZONDHEIDSCONTROLES BIJ UIT-
VOER VAN VLEES EN GEVOGELTE
Het Rekenhof heeft er de Minister van Volksgezondheid op gewezen dat de
terugbetalingen bij de uitvoer door het Instituut voor Veterinaire Keuring (IVK), vande rechten voor gezondheidscontroles in het raam van intracommunautaire handelstrijdig waren met de Europese richtlijnen. Zijn college heeft eveneens vastgesteld datde aanvragen voor terugbetaling van die rechten bij de uitvoer aanleiding gaven totweinig correcties van de veterinaire keurders en van de keurkringhoofden die dezemoeten controleren. Er werd bij de Kamer van Volksvertegenwoordigers een wetsont-werp houdende diverse bepalingen betreffende de financiering van de instelling inge-diend om de reglementering met de Europese richtlijnen in overeenstemming te bren-gen. Ook werden bepaalde maatregelen genomen om de door de ambtenaren van hetinstituut uitgevoerde controles beter te structureren.
Het Instituut voor Veterinaire Keuring (IVK) werd door de wet van
13 juli 1981 opgericht en zijn activiteiten werden effectief opgestart op 1 juli 1986.Het voert in hoofdzaak de gezondheidskeuringen en –controles uit die bedoeld zijnom de bescherming van de gezondheid van de consument te waarborgen met betrek-king tot eetwaren van dierlijke oorsprong (slachtvlees, vis, gevogelte, konijnen enwild).
Het instituut int met het oog daarop keurings- en controlerechten bij de
gecontroleerde instellingen overeenkomstig de wet van 14 juli 1994 betreffende definanciering van het instituut (1).
Het Rekenhof heeft naar aanleiding van het onderzoek van de terugbetalin-
gen van de rechten voor gezondheidscontroles bij uitvoer opmerkingen geformuleerdin verband met, enerzijds, de niet-overeenstemming van sommige van die terugbet-alingen met de Europese richtlijnen en, anderzijds, het feit dat geen of onvoldoendecontrole wordt uitgeoefend op de terugbetalingsaanvragen. 
2. Terugbetalingen van de rechten voor gezondheidscontroles bij uitvoer in het raam van intracom-
munautair handelsverkeer
In uitvoering van artikel 10, § 2, van de wet van 14 juli 1994 gaat het IVK over
tot de terugbetaling van de rechten voor gezondheidscontroles die reeds op produc-ten werden geïnd bij hun uitvoer naar een land dat al dan niet lid is van de EuropeseUnie.
Die terugbetalingen (2) vertegenwoordigden in 1997 een bedrag van
645.598.922 BEF.
(1) Gewijzigd door de wetten van 20 december 1995, 19 december 1996 en 22 februari
1998.
(2) Globaal genomen, d.w.z. intracommunautair handelsverkeer of niet.
233F–1.129.141
F–1.343.245 En 1995 (3), la Cour a fait savoir au ministre de la Santé publique que ces
restitutions contrevenaient à la directive du 29 janvier 1985 du Conseil desCommunautés européennes (4), qui interdit toute restitution directe ou indirecte desredevances payées à l’occasion de l’expertise et du contrôle sanitaire de la viande etdes volailles pour les échanges intra-communautaires.
A l’époque, le ministre n’a pas répondu à la Cour.  Par contre, le fonctionnai-
re dirigeant l’Institut a signalé (5) que ses services avaient procédé à une étudeapprofondie de la situation afin de remplacer le système de financement par une nou-velle réglementation.
A l’occasion de l’examen de sa dépêche, la Cour a réitéré sa position et attiré
l’attention du nouveau ministre de tutelle qui venait d’entrer en fonction (6).
En l’absence de réaction de sa part, la Cour a rappelé une nouvelle fois ses
remarques dans le rapport qu’elle a présenté à la Chambre sur le projet de budget del’Etat pour l’année 1998 (7).
En Commission des Finances et du Budget, le ministre a allégué que la directi-
ve européenne invoquée concernait les redevances communautaires et non les droitspayés en vertu de la législation relative au financement de l’I.E.V.
Selon la Cour, les directives européennes (8) désignent par redevances com-
munautaires pour l’expertise lors de l’abattage et les contrôles sanitaires, les droitsqui sont en fait visés par les dispositions légales relatives au financement de l’Institut.
Au demeurant, la dernière directive précise, pour ce qui n’est pas encore ré-
glementé au niveau européen, que les Etats membres doivent se conformer aux prin-cipes retenus pour les redevances européennes.
Un projet de loi (9) portant des dispositions diverses relatives au financement
de l’I.E.V. vient d’être déposé à la Chambre.  Il a notamment pour objet de confor-mer la réglementation actuelle du financement de l’Institut aux directives européen-nes.  Par ailleurs, il donne compétence au Roi pour fixer, par arrêté royal délibéré enConseil des ministres, les droits relatifs au financement de l’Institut.  Cet arrêté seraabrogé de plein droit, à défaut d’avoir été confirmé par le législateur dans l’année quisuit celle de sa publication au Moniteur.
(3) Lettre du 22 mars 1995. 
(4) Dir. (CEE) n° 85/73 du Conseil, du 29 janvier 1985, J.O.C.E., n° L 132/14 du 5 février
1985.
(5) Dépêche du 6 avril 1995.(6) Lettre du 30 août 1995.(7) Doc. Parl., Ch. repr., sess. 1997-1998, n° 1250/2, pp. 86-87.(8) Dir. (CEE) n° 96/43 du Conseil du 26 juin 1996 modifiant et codifiant la directive
n° 85/73 du Conseil - J.O.C.E. n° L 162/1, 1.7.1996, p. 1.
(9) Doc. Parl., Ch. repr., sess. 1997-1998, n° 1667.
234 In 1995 heeft het Rekenhof de Minister van Volksgezondheid laten weten dat
die restituties in strijd waren met de richtlijn van 29 januari 1985 van de Raad van deEuropese Gemeenschappen (3) (4) ; die richtlijn verbiedt iedere rechtstreekse ofonrechtstreekse restitutie van de heffingen, betaald naar aanleiding van de keuringen de gezondheidscontrole van vlees en gevogelte voor het intracommunautaire han-delsverkeer.
De minister heeft het Rekenhof destijds niet geantwoord. De leidend ambte-
naar van het instituut heeft daarentegen opgemerkt dat zijn diensten een grondigestudie van de situatie hadden uitgevoerd om het financieringssysteem door een nieu-we reglementering te vervangen (5).
Hierop heeft het Rekenhof zijn standpunt herhaald en de nieuw aangetreden
voogdijminister met de problematiek geconfronteerd (6).
Bij gebreke van een reactie vanwege de minister heeft het Rekenhof aan zijn
opmerkingen herinnerd in zijn verslag aan de Kamer van Volksvertegenwoordigersnaar aanleiding van het onderzoek van het ontwerp van rijksbegroting voor het jaar1998 (7).
De minister heeft in de Commissie voor de Financiën en de Begroting aange-
voerd dat de Europese richtlijn in casu betrekking had op de gemeenschapsheffingenen niet op de rechten die werden betaald op grond van de wetgeving inzake de finan-ciering van het IVK.
Volgens het Rekenhof echter duiden de Europese richtlijnen (8) met commu-
nautaire heffingen voor de keuring naar aanleiding van het slachten en van degezondheidscontroles, de rechten aan die in feite door de wettelijke bepalingen inza-ke de financiering van het instituut worden beoogd.
In de laatste richtlijn wordt overigens, voor alles wat op Europees vlak nog
niet is gereglementeerd, gepreciseerd dat de Lid-Staten zich moeten conformerenaan de principes die voor de Europese heffingen in aanmerking werden genomen.
Bij de Kamer van Volksvertegenwoordigers werd een wetsontwerp ingediend
houdende diverse bepalingen betreffende de financiering van het IVK (9). Dat ont-werp wil inzonderheid de huidige reglementering inzake de financiering van het insti-tuut in overeenstemming brengen met de Europese richtlijnen. Het verleent deKoning bovendien de bevoegdheid bij in Ministerraad overlegd koninklijk besluit derechten vast te stellen in verband met de financiering van het instituut. Dat besluit zalvan rechtswege worden opgeheven als het door de wetgever niet wordt bekrachtigdbinnen het jaar dat volgt op de publicatie ervan in het Belgisch Staatsblad.
(3) Brief van 22 maart 1995.
(4) Richtlijn (EEG) nr. 85/73 van de Raad, van 29 januari 1985, P.E.G., nr. L 132/14 van
5 februari 1985.
(5) Brief van 6 april 1995.(6) Brief van 30 augustus 1995.(7) Parl. St., Kamer, 1997-1998, nr. 1250/2, pp. 86-87.(8) Richtlijn (EEG) nr. 96/43 van de Raad van 26 juni 1996 tot wijziging en codificering
van richtlijn nr. 85/73 van de Raad – PEG nr. L 162/1, 1 juli 1996, p. 1.
(9) Parl. St., Kamer, 1997-1998, nr. 1667.
235 3. Contrôle des demandes de remboursement
Conformément à la loi de financement de l’I.E.V., les droits du contrôle sani-
taire exercé par l’Institut ne sont pas dus pour les produits qui sont exportés.  En pra-tique, dans la mesure où les droits de contrôle sanitaire sont collectés à un momentoù l’exportation n’est pas connue, ils sont, dans un premier temps, perçus puis resti-tués lors de l’exportation des produits.
Les experts vétérinaires et les chefs de cercles (10) sont chargés, complémen-
tairement à leurs missions statutaires, de vérifier les états afférents aux rembourse-ments de ces droits.
A l’occasion du contrôle de l’Institut, la Cour a constaté (11) que ces états fai-
saient l’objet d’un nombre fort limité de rectifications de la part des divers cercles.
Or, des contrôles ponctuels, effectués entre mi-1995 et fin 1996, par des agents
de l’administration centrale, dans vingt et une firmes exportatrices, ont tous été fruc-tueux et ont eu pour résultat le non-remboursement de plus de 23 millions de francspour divers motifs, notamment parce que les droits de contrôle initiaux n’avaient pasété perçus, parce que la réalité de l’exportation n’était pas établie, parce que la quan-tité déclarée exportée était surévaluée ou parce que les produits exportés n’étaientpas, ou plus, destinés à la consommation humaine.
Face à cette situation, la Cour a formulé les suggestions suivantes : 
– l’établissement, la distribution et la mise à jour d’instructions à l’usage des firmes
exportatrices définissant les preuves, obligations et délais qui conditionnent le rem-boursement des droits de contrôle sanitaire ainsi que la nomenclature des produitsqui sont concernés. En effet, la lecture des rapports des visites effectuées par lesfonctionnaires de l’administration centrale laisse apparaître que l’action de l’I.E.V.est encore mal connue ou mal perçue dans certains secteurs. Les anomalies relevéesprocèdent de manquements de toute nature à des dispositions réglementaires com-plexes et dispersées dans des textes de lois, arrêtés, circulaires ;
– l’instauration d’un contrôle de base lors de l’approbation des états en vue de leur
paiement.  Comme un contrôle physique des produits exportés ne semble réalisablesystématiquement que dans les lieux qui bénéficient, selon la stratégie sanitairedéployée par l’I.E.V., de la présence permanente ou fréquente des experts, lesmodalités, les choix, les limites financières d’une vérification apte à réduire aumaximum les risques d’erreur et de fraude devraient être définis. A cette fin, lasimple production, en annexe de l’état de remboursement, d’une copie de piècesprobantes, telles les factures établies par l’exportateur, rendrait relativement aiséel’élimination de certaines anomalies : la connaissance du prix unitaire facturéempêcherait les confusions entre le produit qui donne lieu à remboursement et les 
(10) Selon l’art. 3, § 3, de l’arrêté royal du 14 juin 1985 portant organisation et fonctionne-
ment de l’Institut d’expertise vétérinaire, “les tâches de l’Institut sont assurées, d’une part, parl’administration centrale, subdivisée en deux administrations, à savoir l’administration des servicesgénéraux et l’administration des services d’inspection et, d’autre part, par les services d’inspectionrépartis en cercles d’expertise sur tout le pays.  Le nombre de cercles d’expertise est déterminé par leministre en fonction des besoins.”
(11) Lettre du 24 septembre 1997 avec copies au Premier ministre, Vice-Premier ministre
et ministre des Finances et du Commerce extérieur.
236 3. Controle op de terugbetalingsaanvragen
Overeenkomstig de wet tot financiering van het IVK zijn de rechten voor
door het instituut uitgevoerde gezondheidscontroles niet verschuldigd voor produc-ten die worden uitgevoerd. Aangezien de rechten voor gezondheidscontroles wordengeïnd op een ogenblik waarop nog niet is geweten of het product zal worden uitge-voerd, worden ze in de praktijk in een eerste fase geïnd en vervolgens bij de uitvoervan de producten teruggestort.
In aanvulling op hun statutaire opdrachten zijn de veterinaire keurders en de
keurkringhoofden (10) belast met het nazicht van de staten in verband met de terug-betalingen van die rechten.
Naar aanleiding van zijn controle heeft het Rekenhof vastgesteld dat in die
staten door de diverse keurkringen heel weinig correcties werden uitgevoerd (11).
Gerichte controles die tussen medio 1995 en eind 1996 door ambtenaren van
het hoofdbestuur werden uitgevoerd bij eenentwintig exportfirma’s waren evenwelallemaal positief en hebben tot resultaat gehad dat een bedrag van meer dan 23 mil-joen BEF om verschillende redenen niet werd terugbetaald. Meer bepaald werd vast-gesteld dat de initiële controlerechten niet waren geïnd, de uitvoer niet was bewezen,de opgegeven hoeveelheid uitgevoerde producten was overschat of de uitgevoerdeproducten niet of niet meer voor menselijke consumptie waren bestemd.
Het Rekenhof heeft dan ook de volgende aanbevelingen geformuleerd :
– het opstellen, verspreiden en bijwerken van instructies ten behoeve van de export-
firma’s waarin nadere regelen worden vastgesteld inzake de bewijsvoering, de ver-plichtingen, de in acht te nemen termijnen voor de terugbetaling van de rechtenvoor gezondheidscontroles en de nomenclatuur van de betreffende producten. Bijhet doornemen van de verslagen van de door de ambtenaren van het hoofdbestuuruitgevoerde bezoeken blijkt immers dat het IVK in sommige sectoren nog nietgoed is gekend of niet in zijn juiste context wordt geplaatst. De vastgestelde anoma-lieën houden verband met allerlei tekortkomingen ten gevolge van ingewikkeldereglementaire bepalingen die zijn verspreid over wetteksten, besluiten en omzend-brieven ;
– de invoering van een basiscontrole naar aanleiding van de goedkeuring van de sta-
ten met het oog op de uitbetaling ervan. Daar een fysieke controle van de uitge-voerde producten enkel systematisch realiseerbaar lijkt in de plaatsen waar volgensde door het IVK gevolgde gezondheidsstrategie permanent of frequent keurdersaanwezig zijn, zouden de modaliteiten, de keuzes en de financiële grenzen van eenverificatie die volstaat om de risico’s op fouten en fraude tot een maximum tebeperken, moeten worden bepaald. Met het oog daarop zouden sommige anoma-lieën tamelijk gemakkelijk kunnen worden geëlimineerd wanneer, als bijlage bij deterugbetalingsstaat, een kopie van bewijsstukken zou worden toegevoegd, zoals dedoor de uitvoerder opgestelde facturen ; met de kennis van de gefactureerde prijs 
(10) Volgens artikel 3, § 3, van het koninklijk besluit van 14 juni 1985 houdende organisa-
tie en werking van het Instituut voor Veterinaire Keuring “worden de taken van het instituut aange-nomen door enerzijds het hoofdbestuur, onderverdeeld in twee besturen, namelijk het bestuur deralgemene diensten en het bestuur van de inspectiediensten, en anderzijds de inspectiedienstenonderverdeeld in keurkringen verspreid over het ganse land. Het aantal keurkringen is volgens debehoeften door de minister vastgesteld.”
(11) Brief van 24 september 1997 met afschriften aan de Eerste Minister en de Vice-
Eerste Minister en Minister van Financiën en Buitenlandse Handel.
237 déchets qui n’ouvrent pas ce droit, comme l’identification de la firme étrangère
importatrice permettrait d’écarter les transferts de produits vers des sociétés notoi-rement connues pour leurs activités dans le secteur de la nourriture pour animauxou spécialisées dans d’autres productions dérivées non destinées à la consommationhumaine ;
– la mise en place d’une cellule centrale structurée de contrôle interne comme le per-
met l’article 11, § 2, de la loi du 14 juillet 1994 afin de pratiquer des enquêtes simi-laires à celles menées dans quelques firmes exportatrices par des agents de l’admi-nistration centrale ;
– l’étude de sanctions plus dissuasives que le simple remboursement des montants
obtenus irrégulièrement.
Le ministre de la Santé publique n’a pas encore répondu à la lettre de la Cour.Cependant, les précisions apportées par la dernière circulaire (12) adressée
aux chefs de cercles de l’Institut, concernant la restitution à l’exportation des droitsde contrôle sont positives, même s’il y est stipulé que les inspecteurs vétérinaires nedoivent prendre en compte que le seul caractère “propre à la consommation humai-ne” lors du remboursement, quelle que soit la destination réservée à l’étranger auxdenrées, par exemple, l’alimentation animale.  Les denrées propres à la consomma-tion humaine, dont une autre destination est connue au moment de l’exportation,devraient connaître le même sort que les déchets ou les produits d’origine animalenon destinés à la consommation humaine directe.
Par ailleurs, les mesures relatives à la lutte contre la fraude dans le domaine
de la viande, approuvées par le Conseil des ministres du 26 septembre 1997 et déve-loppées par le ministre de la Santé publique, ont confirmé le rôle important quedevra jouer l’I.E.V. en matière de contrôle.
Enfin les réalisations récentes de la Cellule de qualité (13) de l’Institut ont
tendu à clarifier et à structurer les différentes formes de contrôles à mener dans lesétablissements, par la rédaction de modèles de rapports, de manuels de contrôles etd’un vade-mecum.
(12) Circulaire de l’I.E.V. du 20 octobre 1997.
(13) Cellule créée par décision du Conseil des ministres le 17 mars 1995.
238 per stuk zou verwarring kunnen worden vermeden tussen het product dat tot een
terugbetaling aanleiding geeft en het afval dat dat recht niet opent ; aan de handvan de identificatie van de buitenlandse invoerfirma zouden de overdrachten kun-nen worden geweerd van producten naar firma’s die ruim bekend zijn om hun acti-viteiten in de sector van dierenvoeding of die zijn gespecialiseerd in andere afgelei-de producten die niet voor menselijke consumptie zijn bestemd ;
– het invoeren van een gestructureerde centrale cel voor interne controle, waarvoor
de mogelijkheid wordt gecreëerd door artikel 11, § 2, van de wet van 14 juli 1994,dit met de bedoeling onderzoeken uit te voeren die vergelijkbaar zijn met deze diedoor ambtenaren van het hoofdbestuur werden uitgevoerd in sommige exportfir-ma’s ;
– het uitwerken van sancties met een groter afschrikeffect dan de loutere terugbet-
aling van de op onregelmatige wijze verkregen bedragen.
De Minister van Volksgezondheid heeft op die brief nog niet geantwoord.De laatste omzendbrief (12) aan de keurkringhoofden in verband met de
terugstorting van de controlerechten bij uitvoer bevat evenwel positieve elementen,ook al wordt erin bepaald dat de veterinaire keurders bij de terugbetaling enkel reke-ning moeten houden met het kenmerk “geschikt voor menselijke consumptie”, onge-acht de bestemming die de voedingswaren in het buitenland krijgen, bijvoorbeeld alsdierenvoeding. De voor menselijke consumptie geschikte voedingswaren, waarvan bijuitvoer bekend is dat ze een andere bestemming zullen krijgen, zouden op dezelfdemanier moeten worden behandeld als het afval of de producten van dierlijke oor-sprong die niet voor rechtstreekse menselijke consumptie zijn bestemd.
De maatregelen inzake fraudebestrijding op het vlak van vlees, die op 26 sep-
tember 1997 door de Ministerraad werden goedgekeurd en die door de Minister vanVolksgezondheid werden uitgewerkt, hebben bovendien het belang van de controle-opdracht van het IVK bevestigd.
De kwaliteitscel van het instituut (13) heeft tot slot recent modelverslagen,
controlehandleidingen en een vademecum opgesteld en aldus de verschillende vor-men waaronder de controle in de instellingen moet worden uitgevoerd, verduidelijkten beter gestructureerd.
(12) Omzendbrief van het IVK van 20 oktober 1997.
(13) Deze cel werd opgericht door een beslissing van de Ministerraad van 17 maart 1995.
239 VI. – DEPARTEMENTS D’AUTORITE
1. MINISTERE DE LA DEFENSE NATIONALE
– LA RESTRUCTURATION DES FORCES ARMÉES
La Cour des comptes a vérifié si la “Restructuration des forces armées” s’est
déroulée suivant les principes et les structures de base définis par le Conseil des minis-tres le 29 janvier 1993.  Les points suivants ont été examinés.
1. Effectif des forces armées belges ;
2. Mesures de dégagement de personnel ;3. Dépenses de personnel militaire ;4. Moyens supplémentaires pour les forces armées ;5. Ventes du matériel, des biens et des munitions devenus excédentaires ;6. L’encours des engagements pour les forces armées ;7. Priorités en matière de travaux d’infrastructure ;8. Aliénation de domaines militaires.
N-1.455.810N-1.465.355N-1.466.348N-1.489.174N-1.489.710N-1.522.991N-1.533.422
Le 29 janvier 1993, le Conseil des ministres a décidé que la restructuration des
forces armées pouvait être entamée selon les principes et les structures de base pro-posés par le ministre de la Défense nationale, dans le cadre des dispositions suivan-tes.  
1. Les effectifs des forces armées seraient progressivement limités, pour atteindre,
au 31 décembre 1997, un maximum de 40.000 militaires, à l’exclusion de 2.500 élè-ves maximum et de 5.000 civils.
2. Le ministre de la Défense nationale ferait en temps utile des propositions relati-
ves à la composition et au statut de la réserve (à régler par la loi).  Le finance-ment de cette réserve doit se faire dans les limites de l’enveloppe budgétaire pré-vue.
3. Les structures de base des forces terrestre, aérienne et navale et du
Commandement territorial interforces (I.T.C.), présentées dans l’étude de l’Etat-major général, étaient approuvées telles quelles.  Le Service médical était sup-primé en tant que service indépendant.
4. Le ministre de la Défense nationale était chargé de faire procéder à un audit des
structures, notamment celles des états-majors généraux et des services de l’I.T.C.,en vue de proposer des mesures de rationalisation, dont les résultats pourraientse communiquer, partiellement ou entièrement, aux unités opérationnelles.
240 VI. – AUTORITEITSDEPARTEMENTEN
1. MINISTERIE VAN LANDSVERDEDIGING
– DE HERSTRUCTURERING VAN DE KRIJGSMACHT
Het Rekenhof heeft nagegaan of de “Herstructurering van de krijgsmacht” ver-
liep volgens de basisprincipes en -structuren die de Ministerraad van 29 januari 1993vooropstelde. Volgende punten werden onderzocht :
1. de getalsterkte van de Belgische krijgsmacht ;
2. de afvloeiingsmaatregelen ;3. de militaire personeelsuitgaven ;4. de aanvullende middelen voor de krijgsmacht ;5. de verkopen van overtollig geworden materieel, waren en munitie ;6. de uitstaande vastleggingsschuld bij de krijgsmacht ;7. de prioriteiten inzake infrastructuurwerken ;8. de vervreemding van militaire domeinen.
Inleiding
Op 29 januari 1993 heeft de Ministerraad beslist dat “de herstructurering van
de strijdkrachten mag worden aangevat volgens de basisprincipes en -structurenvoorgesteld door de Minister van Landsverdediging, met dien verstande dat :
1. de getalsterkte van de strijdkrachten tegen 31 december 1997 progressief werd
herleid tot maximum 40.000 militairen, de maximum 2.500 leerlingen niet inbe-grepen, en maximum 5.000 burgers ;
2. de Minister van Landsverdediging te gepasten tijde voorstellen zou doen inzake
de samenstelling en het statuut van de reserve (te regelen bij wet). De financie-ring van die reserve dient te gebeuren binnen de vastgestelde budgettaire enve-loppe ;
3. de basisstructuren van de Land-, Lucht- en Zeemacht en van het Intermachten
Territoriaal Commando (ITC) werden goedgekeurd zoals voorgesteld in de stu-die van de Generale Staf. De Medische Dienst werd als onafhankelijke dienstafgeschaft ;
4. de Minister van Landsverdediging werd belast met het laten uitvoeren van een
doorlichting van de structuren - vooral van de Generale Staven en van de dien-sten van het ITC - met als doel rationaliseringen voor te stellen, waarvan deresultaten geheel of gedeeltelijk zouden kunnen toekomen aan de operationeleeenheden ;
241 5. Le principe général de la révision du statut administratif et pécuniaire du cadre
militaire d’active était accepté.  Afin de pouvoir recruter à l’avenir du personnelen suffisance, l’attrait du début de la carrière militaire devait être revalorisé,notamment pour les volontaires de carrière.  En ce qui concerne les rémunéra-tions, il conviendrait d’établir le parallélisme avec les services publics et les tâchesspécifiques supplémentaires seraient équitablement rétribuées.
6. Les ministres de la Fonction publique et de la Défense nationale examineraient
les possibilités de mobilité entre leurs administrations respectives.
Le ministre de la Défense nationale était, en outre, mandaté pour négocier avec
d’autres autorités publiques un système de mise au travail, dans leurs services, dupersonnel militaire en surnombre.  Pour ce qui concerne l’affectation dans lescommunes et les provinces, une concertation préalable aurait lieu avec le ministrede l’Intérieur.  
Si les mesures en matière de départs n’atteignaient pas les objectifs fixés, des
compensations ou des mesures correspondantes étaient prévues afin de ne pasdépasser l’effectif défini au point 1.
7. Le ministre de la Défense nationale était autorisé, à partir du 1er janvier 1996, à
procéder aux recrutements de personnel civil nécessaires dans le cadre généralapprouvé.  Entre-temps, un régime de mobilité ad hoc devait permettre d’affectertemporairement le personnel militaire en surnombre à des fonctions civiles.
8. Pour les années 1994 à 1997, le budget garanti du ministère de la Défense natio-
nale serait fixé à 98 milliards de francs en crédits budgétaires, majorés des créditsvariables afférents à des prestations effectuées pour des tiers et revenant intégra-lement audit ministère.
En ce qui concerne ces derniers revenus, les ministres de la Défense nationale et
du Budget concluraient un accord fixant les procédures applicables à cette comp-tabilité particulière et ce, notamment afin d’en garantir la transparence totale etle contrôle.
Dans les limites des crédits budgétaires précités, d’un montant de 98 milliards de
francs, un poste de 1 milliard de francs était réservé à des opérations humanitai-res, dont l’affectation devait être décidée par le Conseil des ministres.  Si ce créditn’était pas engagé à la fin de l’année, le ministère de la Défense nationale pour-rait en conserver le solde disponible.
9. Les travaux d’infrastructure seraient strictement limités durant cinq années.
La priorité serait donnée aux objectifs suivants :
a) accueil des militaires belges revenant d’Allemagne ;b) implantation régionale équilibrée, avec une attention spéciale pour les provin-
ces de Flandre orientale, de Flandre occidentale et de Hainaut (où il y avaitpeu d’infrastructure militaire), afin de faciliter le recrutement dans chacune deces provinces ;
242 5. het algemene principe van de aanpassing van het administratief en geldelijk sta-
tuut van het actief militair personeel werd aanvaard. De bedoeling ervan wasvooral de attractiviteit bij de aanvang van de militaire loopbaan te vergroten,vooral voor de beroepsvrijwilligers, voorwaarde om voldoende personeel te re-kruteren in de toekomst.  Wat de bezoldiging betreft, werd het parallellisme metde overheidsdiensten nagestreefd en een billijke vergoeding voor de specifiekesupplementaire taken bepaald ;
6. de Ministers van Ambtenarenzaken en van Landsverdediging de mobiliteitsmo-
gelijkheden binnen de overheidsdiensten zouden onderzoeken.
De Minister van Landsverdediging werd daarenboven gemachtigd met andere
overheden te onderhandelen over een systeem van tewerkstelling in hun dienstenvan militair personeel in overtal. Wat de tewerkstelling in gemeenten en provin-cies betreft, zou dit gebeuren in voorafgaand overleg met de Minister vanBinnenlandse Zaken.
Indien de afvloeiingsmaatregelen niet de gestelde doelstellingen bereikten, dien-
den corresponderende compensaties of maatregelen te worden genomen om dein punt 1 omschreven getalsterkte niet te overschrijden ;
7. de Minister van Landsverdediging vanaf 1 januari 1996 werd gemachtigd de nodi-
ge rekruteringen te doen van burgerpersoneel binnen het algemeen aanvaardkader. Intussen liet een mobiliteitsregeling ad hoc toe overtallig militair perso-neel tijdelijk in burgerfuncties te bezigen ;
8. voor de jaren 1994, 1995, 1996 en 1997 de begroting van het Ministerie van
Landsverdediging gegarandeerd werd vastgelegd op 98 miljard BEF aan begro-tingskredieten, verhoogd met de variabele kredieten in verband met prestatiesuitgevoerd voor derden en die integraal ten goede zouden komen van hetMinisterie van Landsverdediging.
Met betrekking tot die inkomsten uit prestaties voor derden zou tussen de
Ministers van Landsverdediging en van Begroting een overeenkomst wordengesloten waarbij de procedures van een aparte boekhouding zouden worden vast-gelegd, meer bepaald met het oog op volledige doorzichtigheid en controle ervan.
Binnen de vastgelegde begrotingskredieten van 98 miljard BEF werd een post
van 1 miljard BEF voorbehouden voor humanitaire operaties, te beslissen in deMinisterraad.  Bij niet-vastlegging van dit krediet tegen het einde van het jaar zouhet Ministerie van Landsverdediging het saldo van het beschikbaar kredietmogen behouden ;
9. voor de volgende vijf jaren de infrastructuurwerken in belangrijke mate werden
beperkt.
Prioriteit zou worden gegeven aan :a) het onthaal van de Belgische militairen die uit Duitsland terugkeerden ;b) een evenwichtige regionale inplanting, met speciale aandacht voor de provin-
cies Oost-Vlaanderen, West-Vlaanderen en Henegouwen (waar weinig mili-taire infrastructuur was), teneinde de rekrutering in alle provincies te verge-makkelijken ;
243 c) logement des élèves de l’Ecole royale militaire.
Eventuellement, des adaptations de l’infrastructure militaire existante seraient
effectuées dans la mesure où les crédits le permettent.
A la fin de chaque année, le ministre de la Défense nationale ferait rapport au
Conseil des ministres sur l’état d’avancement des travaux.
10. Durant la période de restructuration, le programme de rééquipement serait éga-
lement adapté aux impératifs budgétaires.
Avant le 31 mars 1993, le ministre de la Défense nationale soumettrait le Plan à
moyen terme (P.M.T.) pour approbation au Conseil des ministres.
Il réunirait préalablement le “Groupe de la globalisation” afin d’examiner cette
problématique.
La restructuration des forces armées s’est déroulée de 1993 à 1997.  La Cour a
examiné, auprès des services de l’Etat-major général, l’exécution de ce programme.
1. L’effectif des forces armées belges
1.1. Constatations
La restructuration a été amorcée par une note de politique du ministre de la
Défense nationale, à laquelle le Conseil des ministres a souscrit le 3 juillet 1992.Trois principes de base ont été adoptés :
– jusqu’à la fin de l’année 1997, le budget du ministère de la Défense nationale res-
tera inférieur au plafond nominal de 99 milliards de francs ;
– le service militaire obligatoire sera suspendu à partir de la levée 1994 ;– les obligations internationales seront respectées.
Dans le cadre de ces principes, l’Etat-major général a rédigé une étude sur la
restructuration des forces armées belges, laquelle en définit le cadre général, lesstructures, le personnel, l’infrastructure et le budget jusqu’en 1997.
Sur cette base, le ministre a proposé au Conseil des ministres du 29 janvier
1993 une nouvelle organisation générale du ministère de la Défense nationale, lacréation du Commandement territorial interforces (I.T.C.) et la suppression duService médical comme service indépendant.  Ces propositions ont été avalisées, sousréserve d’ajustements éventuels qui pourraient découler de l’audit envisagé par ail-leurs.
244 c) de huisvesting van de leerlingen van de Koninklijke Militaire School.
Eventueel zouden er, voor zover de kredieten het toestonden,  aanpassingen aan
de bestaande militaire infrastructuur gebeuren.
De Minister van Landsverdediging zou op het einde van ieder jaar bij de
Ministerraad verslag uitbrengen over de stand van zaken ;
10. het wederuitrustingsprogramma tijdens de herstructureringsperiode eveneens
werd aangepast aan de budgettaire imperatieven.
De Minister van Landsverdediging zou voor 31 maart 1993 het Plan op
Middellange Termijn (PMT) aan de Ministerraad ter goedkeuring voorleggen.
Hij zou voorafgaandelijk de “Groep voor de globalisatie” bijeenroepen om die
problematiek te onderzoeken.”
De herstructurering van de krijgsmacht liep over de periode 1993 tot 1997.
Het Rekenhof heeft bij de diensten van de Generale Staf de uitvoering van dit pro-gramma onderzocht.
1. De getalsterkte van de Belgische krijgsmacht
1.1. Vaststellingen
De aanzet tot de herstructurering was een beleidsnota van de Minister van
Landsverdediging die door de Ministerraad op 3 juli 1992 werd goedgekeurd.  Driebasisprincipes werden aangenomen :
– de begroting van het Ministerie van Landsverdediging bleef tot eind 1997 beneden
de nominale maximumgrens van 99 miljard BEF ;
– de militaire dienstplicht werd vanaf de lichting 1994 opgeschort ;– de internationale verplichtingen zouden worden nagekomen.
In het kader van die beleidsnota maakte de Generale Staf een studie over de
herstructurering van de Belgische krijgsmacht. Die nota schetst het algemeen kader,de structuren, het personeel, de infrastructuur en het budget tot 1997.
Aan de Ministerraad van 29 januari 1993 heeft de Minister van
Landsverdediging voorgesteld een nieuwe basisstructuur voor het ministerie, deoprichting van het Intermachten Territoriaal Commando (ITC) en de afschaffing vande Medische Dienst als autonome dienst goed te keuren. Die voorstellen werdengoedgekeurd maar aanpassingen waren mogelijk in functie van de resultaten van degeplande doorlichting.
245 Le nombre maximum de membres du personnel de chaque composante des
forces armées est fixé de la manière suivante dans les nouvelles structures de base.
Effectifs budgétaires Nouvel objectif
Situation 1992
Force terrestre 53.533 ± 27.500
Force aérienne 17.232 ± 10.000
Force navale 4.228 ± 2.500Service médical 4.964 /Etats-majors interforces + / ± 7.000
Commandement territorial (y compris Service médical)
Total militaires 79.957 40.000Personnel civil 5.842 5.000
Total général 85.799 45.000
La colonne “effectifs budgétaires” ne comprend pas les 2.500 candidats-élè-
ves, car ils ne sont pas disponibles pour l’exécution de fonctions militaires, mais elleinclut les 32.000 miliciens.  En déduisant ces derniers du nombre de militaires(79.957), on aboutit à un personnel effectif de 48.000 membres, soit ± 8.000 unités deplus que l’objectif indiqué dans la note de politique. C’est la raison pour laquelle leConseil des ministres a décidé que l’effectif des forces armées sera, pour le 31 décem-bre 1997, ramené progressivement à un maximum de 40.000 militaires (2.500 élèvesnon compris) et de 5.000 civils.
Les enveloppes pour les militaires, les élèves et les civils n’ont été fixées qu’en
1997, par l’arrêté de pouvoirs spéciaux du 24 juillet 1997 (1) et l’arrêté royal du 26septembre 1997 (2).
– L’enveloppe des militaires comprend, par catégorie de personnel :
1° 5.000 officiers ;
2° 15.000 sous-officiers ;3° 20.000 volontaires.
Après ventilation par sous - catégorie de personnel ou groupe de sous - catégories
de personnel, la répartition se présente comme suit :
1° 37 officiers généraux ;
2° 1.402 officiers supérieurs ;3° 3.561 officiers subalternes ;4° 1.800 sous-officiers supérieurs ;5° 13.200 sous-officiers d’élite et sous-officiers subalternes.
(1) Arrêté royal du 24 juillet 1997 relatif à l’enveloppe en personnel militaire, en applica-
tion de l’article 3, § 1er, 1°, de la loi du 26 juillet 1996 visant a réaliser les conditions budgétaires dela participation de la Belgique à l’Union économique et monétaire européenne.
(2) Arrêté royal du 26 septembre 1997 fixant le cadre organique du ministère de la
Défense nationale.
246 De nieuwe basisstructuren leggen per Krijgsmachtdeel het maximum aantal
personeelsleden als volgt vast :
Budgettaire effectieven Nieuwe streefcijfers
situatie 1992
Landmacht 53.533 ± 27.500Luchtmacht 17.232 ± 10.000Zeemacht 4.228 ±2.500Medische Dienst 4.964 /Intermachten-Staven + / ±7.000
Territoriale Commando (incl. Med.)
Totaal militairen 79.957 40.000Burgerpersoneel 5.842 5.000
Algemeen totaal 85.799 45.000
De kolom “budgettaire effectieven” bevat niet de 2.500 kandidaat-leerlingen
daar zij niet beschikbaar zijn voor het vervullen van militaire functies, maar wel de32.000 dienstplichtigen.  Bij aftrek van die dienstplichtigen van het aantal militairen(79.957) komt men tot ± 48.000 effectieven, m.a.w. ± 8.000 hoger dan de streefcijfersin de beleidsnota. Vandaar punt één van de ministerraadsbeslissing die stelt dat degetalsterkte van de strijdkrachten tegen 31 december 1997 progressief wordt herleidtot maximum 40.000 militairen, de maximum 2.500 leerlingen niet inbegrepen, enmaximum 5.000 burgers.
In feite ging het om een enveloppe voor de militairen, de leerlingen en de bur-
gers. Die enveloppes werden pas door het volmachtenbesluit van 24 juli 1997 (1) enhet koninklijk besluit van 26 september 1997 (2) vastgesteld.
– De enveloppe van de militairen bedraagt per personeelscategorie :
1° 5.000 officieren ;
2° 15.000 onderofficieren ;3° 20.000 vrijwilligers.
Opgesplitst naar personeelsondercategorie of groep van personeelsondercatego-
rieën is de verdeling :
1° 37 opperofficieren ;
2° 1.402 hoofdofficieren ;3° 3.561 lagere officieren ;4° 1.800 hoofdonderofficieren ;5° 13.200 keuronderofficieren en lagere onderofficieren.
(1) Koninklijk besluit van 24 juli 1997 betreffende de personeelsenveloppe van militairen,
met toepassing van artikel 3, § 1, 1°, van de wet van 26 juli 1996 strekkende tot realisatie van de bud-gettaire voorwaarden tot deelname van België aan de Europese Economische en Monetaire Unie.
(2) Koninklijk besluit van 26 september 1997 tot vaststelling van de personeelsformatie
van het Ministerie van Landsverdediging.
247 – L’enveloppe des élèves est, en temps de paix, fixée à 2.500 unités.
– Le cadre organique du ministère de la Défense nationale a été fixé provisoirement
à 4.271 personnes (3).
1.2. Observations de la Cour des comptes (4)
L’article 1er de l’arrêté royal du 24 juillet 1997 précité dispose que seuls les
militaires dont la rémunération est à la charge du budget affecté au personnel sontpris en considération pour le calcul de l’enveloppe.  La notion de budget affecté aupersonnel renvoie toutefois nécessairement aux allocations de base 11.03(Rémunérations et allocations généralement quelconques du personnel statutairedéfinitif et stagiaire) et 11.04 (Rémunérations et allocations généralement quelcon-ques du personnel autre que stagiaire).  Il en découle implicitement la possibilitéd’imputer des rémunérations sur d’autres allocations de base, voire sur des comptesd’ordre de trésorerie, de sorte que ces membres du personnel ne sont pas repris dansle calcul du nombre maximum visé à l’article 2, § 1er, de l’arrêté précité.
Par ailleurs, la décision de supprimer le Service médical en tant que service
indépendant n’a pas encore été exécutée.
En outre, aucune mesure n’a été communiquée en ce qui concerne l’audit des
structures des états-majors généraux et des services du Commandement territorialinterforces.  Or, l’objectif vise à affecter le personnel en surnombre aux services opé-rationnels.
Le ministre n’a pas encore répondu à ces observations.
2. Mesures de dégagement de personnel
2.1. Les premières mesures de dégagement de personnel 
L’étude précitée de l’Etat-major général prévoyait le départ de ± 700 officiers
et 6.000 sous-officiers, ainsi que le départ éventuel d’un nombre indéterminé devolontaires (soldats - caporaux).  Un projet de loi comportant les mesures suivantesdevait être déposé :
– octroi d’un congé de longue durée aux militaires qui vont atteindre, avant cinq
ans, l’âge de la mise à la retraite, avec un traitement égal à 90 % de la rémunéra-tion normale ;
– en cas de départ volontaire, octroi d’une “prime spéciale” aux autres membres du
personnel, à calculer sur le nombre d’années de service effectuées.
Le ministre a toutefois rejeté ces propositions.  Il envisageait d’autres formu-
les, telles que :
– départ encouragé vers le secteur civil ;– régime de mobilité ad hoc consistant à faire accomplir des tâches civiles par des
militaires au sein du ministère ;
(3) Provisoirement parce que plusieurs militaires occupent encore des fonctions civiles.
Ce régime ad hoc (cfr. point sept de la décision) est en voie d’extinction.
(4) Lettre du 11 mars 1998.
248 – De personeelsenveloppe voor de leerlingen is in vredestijd op 2.500 bepaald.
– De personeelsformatie van het Ministerie van Landsverdediging werd voorlopig
vastgesteld op 4.271 personen (3).
1.2. Opmerkingen van het Rekenhof (4)
Artikel 1 van voormeld koninklijk besluit van 24 juli 1997 bepaalt dat uitslui-
tend de militairen waarvan de bezoldiging ten laste valt van het personeelsbudget inaanmerking komen voor het  berekenen van de personeelsenveloppe.  De notie “per-soneelsbudget” verwijst echter noodzakelijkerwijs naar de basisallocaties11.03 (Bezoldigingen en allerhande toelagen aan vast en stagedoend statutair perso-neel) en 11.04 (Bezoldigingen en allerhande toelagen aan andere dan statutair perso-neel), waaruit impliciet de mogelijkheid voortvloeit bezoldigingen aan te rekenen opandere basisallocaties of zelfs thesaurierekeningen voor orde waardoor die perso-neelsleden niet worden meegeteld bij de berekening van het in artikel 2, § 1, vanvoormeld besluit bedoelde maximum.
Bovendien werd de beslissing de Medische Dienst als onafhankelijke dienst af
te schaffen, nog niet uitgevoerd.
Daarenboven werden er nog geen maatregelen bekend gemaakt inzake de
doorlichting van de structuren van de Generale Staven en van de diensten van hetIntermachten Territoriaal Commando. Nochtans is het de bedoeling een eventueelteveel aan personeel toe te wijzen aan de operationele diensten.
De minister beantwoordde deze opmerkingen nog niet.
2. De afvloeiingsmaatregelen
2.1. De eerste afvloeiingsmaatregelen
De eerder geciteerde studie van de Generale Staf stelde de afvloeiing van ±
700 officieren, 6.000 onderofficieren én de mogelijke afvloeiing van een onbepaaldaantal vrijwilligers (soldaten-korporaals) in het vooruitzicht. Een wetsontwerp metde volgende maatregelen zou worden voorgelegd :
– het toekennen van een verlof van lange duur aan militairen die vijf jaar of minder
van de pensioenleeftijd zijn verwijderd, met een wedde ad 90 % van de normalebezoldiging ;
– het toekennen van een “gouden handdruk” bij vrijwillig vertrek aan het overige
personeel, te berekenen op het aantal dienstjaren dat werd gepresteerd.
De toenmalige minister verwierp echter die voorstellen.  Hij dacht aan andere
formules zoals :
– begeleide afvloeiing naar de burgersector ;– een mobiliteitsregeling ad hoc door militairen burgertaken te laten vervullen in
het ministerie ;
(3) Voorlopig omdat vooralsnog een aantal militairen burgerfuncties bekleden.  Die
ad hoc regeling (zie punt zeven van de beslissing) is uitdovend.
(4) Brief van 11 maart 1998.
249 – occupation de militaires dans tous les autres services publics, le ministère de la
Défense nationale supportant une partie du traitement ;
– reclassement éventuel dans la fonction publique fédérale et dans la gendarmerie
(le militaire devient fonctionnaire).
La loi du 20 mai 1994 relative à l’utilisation de militaires en dehors des forces
armées a concrétisé ces différentes formules puisqu’elle vise à transférer un certainnombre de militaires vers d’autres services, à condition qu’ils en fassent eux-mêmesla demande, qu’ils soient en service actif et qu’ils n’aient plus à servir que durant cinqans au plus.  Le ministère de la Défense nationale liquide le traitement.  La moitié decelui-ci est à la charge du ministère et l’autre est recouvrée à la charge de l’emplo-yeur.
La Cour des comptes a constaté (5) que, en dépit des nombreux efforts des
autorités militaires, la loi du 20 mai 1994 n’a pas atteint son but.  Les militaires et lesemployeurs potentiels n’ont été que très modérément intéressés (6).  D’autre part,durant l’élaboration de la loi, le régime de mobilité en vigueur, qui avait pourtantconnu un succès certain (7), a été aboli à la demande du ministre de l’Intérieur et dela Fonction publique.
2.2. Les mesures actuelles de dégagement de personnel
En raison du faible succès des mesures antérieures de dégagement du person-
nel, deux arrêtés de pouvoirs spéciaux ont instauré :
– le travail à temps partiel et à mi-temps, ainsi que l’interruption de carrière (8) ;– la mise en disponibilité (9).
L’arrêté concernant la mise en disponibilité prévoit deux possibilités.
1) Mise en disponibilité volontaire (article 1er)
Le militaire de carrière ou de complément peut la demander pour autant que,
à la date à laquelle la mise en disponibilité prend cours :
(5) Lettre du 11 mars 1998.
(6) Le marché du travail témoignait en effet peu d’intérêt pour les anciens militaires.  Au
surplus, les emplois proposés n’étaient pas toujours attrayants (par exemple, prestations de service pen-dant 24 h/24 h ; Questions et réponses, Chambre, 1996-1997, Question n° 628 de M. Van Der Maelen).
(7) Arrêté royal n° 26 du 29 juin 1967 relatif à la mobilité des membres des forces armées
et arrêtés d’exécution.
(8) Arrêté royal du 24 juillet 1997 instaurant le régime volontaire de travail de la semaine
de quatre jours et le régime du départ anticipé à mi-temps pour certains militaires et modifiant lestatut des militaires en vue d’instaurer le retrait temporaire d’emploi par interruption de carrière, enapplication de l’article 3, § 1er, 1°, de la loi du 26 juillet 1996 visant à réaliser les conditions budgétai-res de la participation de la Belgique à l’Union économique et monétaire européenne
(9) Arrêté royal du 24 juillet 1997 relatif à la mise en disponibilité de certains militaires
du cadre actif des forces armées, en application de l’article 3, § 1er, 1°, de la loi du 26 juillet 1996visant à réaliser les conditions budgétaires de la participation de la Belgique à l’Union économiqueet monétaire européenne
250 – een beziging van militairen in alle andere openbare diensten, waarbij het
Ministerie van Landsverdediging een deel van de wedde draagt ;
– mogelijke herklassering naar het federaal openbaar ambt en de Rijkswacht (mili-
tair wordt ambtenaar).
De wet van 20 mei 1994 betreffende de beziging van militairen buiten de
krijgsmacht heeft die verschillende formules geconcretiseerd door een aantal militai-ren uit te zenden naar andere diensten, op voorwaarde dat ze er zelf om verzoeken,dat ze in werkelijke dienst zijn en dat ze nog ten hoogste vijf jaar moeten presteren.Het Ministerie van Landsverdediging betaalt de wedde.  De helft hiervan is ten lastevan het ministerie, de andere helft wordt teruggevorderd van de werkgever.
Het Rekenhof stelde vast dat ondanks de vele inspanningen van de militaire
autoriteiten de wet van 20 mei 1994 haar doel niet bereikte (5).  Militairen en poten-tiële werkgevers waren slechts zeer matig geïnteresseerd (6). Aan de andere kantwerd, tijdens de totstandkoming van wet, op uitdrukkelijk verzoek van de Ministervan Binnenlandse Zaken en Ambtenarenzaken de vigerende mobiliteitsregeling dienochtans succesvol was (7), opgeheven.
2.2. Actuele afvloeiingsmaatregelen
Wegens het geringe succes van de vorige afvloeiingsmaatregel voerden twee
volmachtbesluiten nieuwe maatregelen in :
– het deeltijds en halftijds werken, alsmede de loopbaanonderbreking (8) ;– het in disponibiliteit stellen (9).
Het besluit inzake het in disponibiliteit stellen voorziet in twee mogelijkheden.
1) De vrijwillige in disponibiliteitsstelling (artikel 1)
De militair kan die aanvragen op voorwaarde dat hij op datum waarop de in
disponibiliteitstelling aanvangt :
(5) Brief van 11 maart 1998.
(6) Er bleek immers op de arbeidsmarkt weinig interesse te bestaan voor gewezen mili-
tairen. Ook de aangeboden betrekkingen waren niet altijd even aantrekkelijk (bv. 24u/24u dienstver-lening ; Vr. en Antw., Kamer, 1996-97, (Vr. nr. 628 Van der Maelen).
(7) Koninklijk besluit nr. 26 van 29 juni 1967 betreffende de mobiliteit der leden van de
krijgsmacht, en uitvoeringsbesluiten.
(8) Koninklijk besluit van 24 juli 1997 tot instelling van de vrijwillige arbeidsregeling van
de vierdagenweek en de regeling van de halftijdse vervroegde uitstap voor sommige militairen en totwijziging van het statuut van de militairen met het oog op de instelling van de tijdelijke ambtsont-heffing wegens loopbaanonderbreking, met toepassing van artikel 3, § 1, 1°, van de wet van26 juli 1996 strekkende tot realisatie van de budgettaire voorwaarden tot deelname van België aande Europese Economische en Monetaire Unie.
(9) Koninklijk besluit van 24 juli 1997 betreffende het in disponibiliteit stellen van
bepaalde militairen van het actief kader van de krijgsmacht, met toepassing van artikel 3, § 1, 1°, vande wet van 26 juli 1996 strekkende tot realisatie van de budgettaire voorwaarden tot deelname vanBelgië aan de Europese Economische en Monetaire Unie.
251 – il se trouve à cinq ans au plus de la date normale de la mise à la retraite (officiers
des grades de major à lieutenant - général et sous-officiers) ;
– il se trouve à un an au plus de la date normale de la mise à la retraite (officiers des
grades de sous-lieutenant à commandant) ;
– il soit âgé d’au moins 56 ans (volontaires).
L’intéressé reste alors en service actif et la période d’absence est assimilée à
un congé.  Il n’est pas compris dans l’enveloppe du personnel.  Son traitement corres-pond à 80 % de sa rémunération antérieure.  La période de disponibilité est prise encompte pour le calcul de la pension de retraite ou de survie (article 9).  Le militairepeut, moyennant l’accord préalable du ministre, exercer une activité professionnelle.Il a également la possibilité d’exercer cette activité sans l’accord du ministre, maisalors la période d’absence n’est plus admise dans le régime de pension et il n’obtientpas d’augmentations intercalaires.
2) Mise en disponibilité obligatoire (article 12)
Le Roi peut introduire le régime de mise en disponibilité obligatoire pour les
officiers s’il constate, au 1er décembre 1997, que le nombre d’officiers attendu au 1erjanvier 1999 ne descendra pas en dessous de 5.100, compte tenu du nombre estimédes départs.  L’arrêté qui rend la mesure obligatoire précise les critères sur lesquels leRoi se base pour déclarer que cette condition n’est pas remplie.
Cette mesure obligatoire peut être rendue applicable à partir du 1er janvier
1998 à un groupe - cible que le Roi détermine et qui peut être composé des officiersen service actif, tel que défini à l’article 1er, alinéa 1er, 2°, dudit arrêté, qui appartien-nent aux catégories suivantes :
– les lieutenants-généraux se trouvant à moins de trois ans de la limite d’âge ;– les généraux-majors et les officiers supérieurs se trouvant à moins de cinq ans de
la limite d’âge et ne voulant ou ne pouvant plus participer à l’avancement ;
– les officiers subalternes se trouvant à moins d’un an de la limite d’âge et ne vou-
lant ou ne pouvant plus participer à l’avancement.
Pour le surplus, les dispositions énumérées ci-dessus à propos de la rémunéra-
tion, du régime de pension et des cumuls leur sont également applicables.
La Cour des comptes a constaté (10) que l’arrêté de pouvoirs spéciaux relatif
à la mise en disponibilité coïncide en grande partie avec la mesure “congé de longuedurée”, telle qu’elle a été présentée dans l’étude de l’Etat-major général.
Bien qu’elle n’ait pas été retenue par le Conseil des ministres du 29 janvier
1993, à présent cette mesure est en grande partie mise en œuvre par un arrêté de pou-voirs spéciaux, établissant ainsi que les dispositions alternatives prises à l’époque parle gouvernement sont restées sans effet.
(10) Lettre du 11 mars 1998.
252 – nog ten hoogste vijf jaar van de normale datum van oppensioenstelling is verwij-
derd (de officieren vanaf majoor tot en met luitenant-generaal en tevens voor deonderofficieren) ;
– nog ten hoogste één jaar van de oppensioenstelling is verwijderd (de officieren
vanaf onderluitenant tot en met commandant) ;
– minstens 56 jaar oud is (de vrijwilligers).
Hij blijft dan in werkelijke dienst en de periode van afwezigheid wordt gelijk-
gesteld met een verlof. Hij wordt niet meegerekend in de personeelsenveloppe. Zijnwedde stemt overeen met 80 % van zijn eerdere bezoldiging. De periode van disponi-biliteit telt mee voor de berekening van het rust- of overlevingspensioen (artikel 9).Hij mag een beroepsactiviteit uitoefenen, mits voorafgaande toestemming van deminister. Evenwel kan hij ook een beroepsactiviteit uitoefenen zonder de toestem-ming van de minister, maar dan verliest hij de in aanmerkingneming voor de pen-sioenregeling en krijgt hij geen tussentijdse verhogingen.
2) De verplichte in disponibiliteitsstelling (artikel 12)
Voor de officieren kan de Koning het verplicht stelsel van in disponibiliteits-
stelling invoeren indien Hij op 1 december 1997 vaststelt dat op 1 januari 1999 hetaantal officieren niet zal dalen onder het aantal van 5.100 officieren, rekening hou-dend met de geraamde vertrekken. Het besluit dat de maatregel verplichtend stelt,vermeldt de criteria waarop de Koning zich steunt om te verklaren dat aan die voor-waarde niet is voldaan.
Die verplichte maatregel kan vanaf 1 januari 1998 toepasselijk worden op een
doelgroep die de Koning bepaalt en die kan worden samengesteld uit de officieren inwerkelijke dienst zoals bepaald in artikel 1, eerste lid, 2°, van dat besluit en behorendtot de volgende categorieën :
–
de luitenant-generaals die minder dan drie jaar van de leeftijdsgrens zijn verwijderd ;
– de generaal-majoors en de hoofdofficieren die minder dan vijf jaar van de leef-
tijdsgrens zijn verwijderd en niet meer willen of kunnen deelnemen aan de bevor-dering ;
– de lagere officieren die minder dan één jaar van de leeftijdsgrens zijn verwijderd
en niet meer willen of kunnen deelnemen aan de bevordering.
Voor het overige zijn de hiervoor opgesomde bepalingen inzake bezoldiging,
pensioenregeling en cumulatie eveneens van toepassing op die categorie.
Het Rekenhof stelde vast dat het volmachtbesluit betreffende het in disponi-
biliteit stellen in belangrijke mate overeenstemt met een maatregel “verlof van langeduur” zoals die in de studie van de Generale Staf werd voorgesteld (10).
Hoewel die maatregel door de Ministerraad van 29 januari 1993 niet werd
weerhouden, wordt hij nu toch grotendeels bij volmachtbesluit uitgevoerd, hetgeenerop wijst dat de toenmalige alternatieve regeringsbeslissing geen effect had.
(10) Brief 11 maart 1998.
253 Les articles 7, § 4, et 10 de l’arrêté de pouvoirs spéciaux disposent qu’un mili-
taire en disponibilité peut, moyennant l’autorisation préalable du ministre de laDéfense nationale, exercer sans restriction une activité en cumul, étant entendu quesa rémunération est ramenée de 80 à 75 pour cent.
Il ressort de l’article 11 dudit arrêté que le cumul est même encouragé, puis-
qu’il impose une interdiction de cumul absolue aux militaires qui, se trouvant dans lesconditions pour demander une disponibilité, ne la sollicitent pas.  La Cour a estiméque le principe en vigueur, tel que fixé dans les articles 18, § 1er, et 19 de la loi du 14janvier 1975 (11), était ainsi inversé.  En effet, dans cette loi, l’interdiction de cumulest la règle, le ministre de la Défense nationale pouvant toutefois accorder des déro-gations individuelles.
Les deux catégories de mise en disponibilité ne sont, ni l’une ni l’autre, con-
formes au rapport au Roi afférent à l’arrêté royal du 24 juillet 1997, lequel précise infine que “l’attention de Votre Majesté est attirée, en outre, sur le caractère temporai-re de la mise en disponibilité qui n’entraîne aucune modification structurelle du statutdes militaires”.
Le ministre n’a pas encore répondu à l’observation formulée par la Cour.
3. Dépenses de personnel militaire
En exécution du point cinq de la décision du Conseil des ministres, le
Gouvernement a déposé cinq projets de lois susceptibles d’améliorer le statut dupersonnel militaire, lesquels ont été adoptés le 20 mai 1994 (12).
La Cour a examiné par sondage si ces dispositions, ainsi que d’autres disposi-
tions légales et/ou réglementaires relatives à la rémunération, sont appliquées correc-tement.  A cette occasion, elle a constaté que le contrôle, aussi bien interne quefinancier, de la gestion des dossiers du personnel, la vérification des pièces justificati-ves, la comparaison des informations avec celles enregistrées dans les banques dedonnées et la vérification des allocations liées aux prestations, s’effectuent d’unemanière très minutieuse et avec une connaissance approfondie des procédures etprescriptions sous-jacentes ; en ce qui concerne le calcul du traitement (13), aucuneanomalie n’a été constatée. La Cour des comptes a toutefois formulé des observa-tions dans d’autres domaines (14).
(11) Loi du 14 janvier 1975 portant le règlement de discipline des forces armées.
(12) Lois du 20 mai 1994 :
– relative à la mise en œuvre des forces armées, à la mise en condition ainsi qu’aux
périodes et positions dans lesquelles le militaire peut se trouver ;
– relative aux statuts du personnel militaire ;– portant le statut à court terme des militaires ;– relative aux droits pécuniaires des militaires ;– relative à l’utilisation de militaires en dehors des forces armées.
(13) Une rémunération peut comprendre le traitement proprement dit, les allocations et 
les indemnités.
(14) Lettre du 8 janvier 1998.
254 De artikelen 7, § 4, en 10 van het volmachtbesluit bepalen dat een militair in
disponibiliteit, mits de voorafgaande toelating van de Minister van Landsverdediging,onbeperkt kan cumuleren, met dien verstande dat zijn bezoldiging van 80 naar75 procent wordt herleid.
Uit artikel 11 van dat besluit blijkt dat cumuleren zelfs wordt aangemoedigd,
doordat het aan militairen, die zich in de voorwaarden bevinden om een disponibili-teit aan te vragen, maar dat niet doen, een absoluut verbod tot cumuleren oplegt.Het Rekenhof was van oordeel dat hiermee de vigerende procedure zoals vastgelegdin de artikelen 18, § 1, en 19 van de wet van 14 januari 1975 (11) werd omgekeerd.  Indie wet is een verbod tot cumulatie immers regel, met dien verstande dat de Ministervan Landsverdediging individuele afwijkingen kan toestaan.
Een en ander komt niet overeen met het Verslag aan de Koning bij het
koninklijk besluit van 24 juli 1997, dat in fine stelt : “De aandacht van Uwe Majesteitwordt bovendien gevestigd op het tijdelijk karakter van de indisponibiliteitsstellingdie geen enkele structurele wijziging met zich meebrengt van het statuut van de mili-tairen”.
De minister beantwoordde de opmerking van het Rekenhof nog niet.
3. Militaire personeelsuitgaven
In uitvoering van punt vijf van de ministerraadsbeslissing diende de regering
een vijftal wetsontwerpen in die het statuut van het militair personeel verbeteren. Ditwerden de wetten van 20 mei 1994 (12).
Het Rekenhof onderzocht middels een steekproef of die bepalingen, alsmede
andere wettelijke en/of reglementaire bepalingen met betrekking tot de bezoldiging,correct worden toegepast. Hierbij stelde het vast dat zowel de interne als de financië-le controle van het beheer van personeelsdossiers, de verificatie van overtuigings-stukken, de vergelijking van gegevens met databanken en het toezicht op prestatiege-bonden toelagen, zeer minutieus en met grote kennis van onderliggende proceduresen voorschriften gebeurt : inzake de berekening van de wedde (13) werd geen enkeleafwijking vastgesteld ; op andere vlakken formuleerde het Rekenhof wel opmerkin-gen (14).
(11) Wet van 14 januari 1975 houdende het tuchtreglement van de krijgsmacht.
(12) Wetten van 20 mei 1994 :
– betreffende de aanwending van de krijgsmacht, de paraatstelling, alsook 
betreffende de periodes en de standen waarin de militair zich kan bevinden ;
– inzake de rechtstoestanden van het militair personeel ;– houdende het statuut van de militairen korte termijn ;– betreffende de geldelijke rechten van de militairen ;– betreffende de beziging van militairen buiten de krijgsmacht.
(13) Een bezoldiging kan omvatten : de eigenlijke wedde, de toelagen en de vergoedingen.
(14) Brief van 8 januari 1998.
255 1° Des mesures relatives aux modalités d’adaptation des traitements à l’évolution de
l’indice des prix à la consommation, notamment le blocage de l’index, ont étéadoptées par les arrêtés royaux n
os11 du 26 février 1982 et 180 du 30 décembre
1982.  Jusqu’en 1994, le ministère n’a pas appliqué ce blocage à certaines alloca-tions liées aux prestations (15).  Par la suite, un système étalé dans le temps a étéinstauré afin de ramener ces allocations dans le cadre de l’indexation légale. Cesystème d’extinction a toutefois entraîné l’attribution de montants plus élevés quene le permet la loi.  La Cour a demandé à connaître les allocations et/ou indem-nités soustraites, à partir de 1982, au blocage de l’index et a insisté pour qu’unterme soit mis à cette façon de procéder et que les montants indûment liquidéssoient recouvrés avant l’expiration des délais de prescription.  
2° Les dispositions légales et réglementaires concernant la rémunération sont
interprétées par un manuel B.I.P. “Instructions sur les rémunérations”.  Cesinstructions ont parfois instauré un régime plus favorable que le statut pécuniaire(16).  La Cour a demandé d’apporter les modifications requises.
3° En vertu de l’article 10 de la loi du 20 mai 1994 (17), le militaire en service actif
reçoit, en période de paix, dans les sous - positions “service intensif”, “assistance”ou “engagement opérationnel”, une allocation dont le montant journalier corres-pond à celui du traitement.  Cette allocation est normalement fixée à 7,6/1.976e(7,6 x 5 jours x 52 semaines) du traitement annuel brut.  Le régime pécuniaire pré-cité a toutefois fixé cette allocation à 5/1.850e du traitement annuel brut.  L’admi-nistration n’a pas davantage commenté ce mode de calcul.
4° Aux termes de l’article 15, § 1er, deuxième alinéa, de l’arrêté royal du 4 juillet
1994 (16), des avances peuvent être octroyées sur le traitement de certaines caté-gories de personnel.  Or, l’article 2 de l’arrêté royal n° 279 du 30 mars 1984 (18)dispose que le traitement doit être payé à terme échu ; tel est également le cas desallocations, ainsi que de tout autre élément de la rémunération payé en mêmetemps que le traitement.  Ni la circonstance que ces avances ont été conçuescomme une “mesure sociale”, ni la constatation que toutes les autorités partici-pant à la procédure de contrôle administratif et budgétaire ont approuvé la me-sure ne peuvent justifier une dérogation au régime fixé par la loi.
5° Un militaire qui se trouve dans la sous - position “service intensif”, par exemple
en manœuvres, perçoit une allocation pour les jours passés dans cette sous - posi-tion.  Lorsque ces jours comprennent des samedis et des dimanches, il reçoit, enoutre, une allocation pour prestations accomplies le samedi et le dimanche.  LaCour a demandé au ministre si les articles 10, 11 et 15 de la loi du 20 mai 1994 per-mettent ce cumul.
(15) Allocation liée à la fourniture d'une prestation déterminée, comme le travail du
dimanche, le travail nocturne, etc.
(16) Arrêté royal du 4 juillet 1994 relatif au statut pécuniaire des militaires de tous rangs
et au régime des prestations de service des militaires du cadre actif au-dessous du rang d'officier.
(17) Loi du 20 mai 1994 relative aux droits pécuniaires des militaires.(18) Arrêté royal n° 279 du 30 mars 1984 relatif au paiement à terme échu des traitements
de certains agents du secteur public.
256 1° Door de koninklijke besluiten nrs. 11 van 26 februari 1982 en 180 van 30 decem-
ber 1982 werden maatregelen getroffen betreffende de modaliteiten van de aan-passing van de lonen aan de evolutie van het indexcijfer van de consumptieprijzeno.m. de indexblokkering. Tot 1994 paste het ministerie die blokkering niet toe opsommige prestatiegebonden toelagen (15). Nadien werden maatregelen genomenom die toelagen via een in de tijd gespreid systeem terug aan de wettelijk bepaal-de indexering aan te passen. Dat uitdovend systeem leidt er echter nog steeds toedat hogere bedragen dan wettelijk mogelijk, worden toegekend.  Het Rekenhofvroeg welke toelagen en/of vergoedingen vanaf 1982 aan de indexblokkering wer-den onttrokken en drong aan de voornoemde werkwijze stop te zetten en de tenonrechte uitgekeerde bedragen binnen de verjaringstermijnen terug te vorderen.
2° De wettelijke en reglementaire bepalingen inzake bezoldiging worden uitgevoerd
door een handleiding BIP “Bezoldigingsinstructies”. Die instructies stelden somsten overstaan van de bezoldigingsregeling (16) een gunstiger regime in. HetRekenhof verzocht de nodige aanpassingen door te voeren.
3° Luidens artikel 10 van de wet van 20 mei 1994 (17) ontvangt de militair in werke-
lijke dienst, in een periode van vrede, in de deelstanden “intensieve dienst”, hulp-verlening en operationele inzet, een toelage waarvan het bedrag per dag overeen-stemt met het bedrag per dag van de wedde. Die toeslag wordt normaliter bepaaldop 7,6/1976e (7, 6 x 5 dagen x 52 weken) van de brutojaarwedde. De hiervoor ver-
melde bezoldigingregeling stelde die toelage echter vast op 5/1850e van de brutojaarwedde. De administratie lichtte die berekeningswijze nog niet nader toe.
4° Luidens artikel 15, § 1, tweede lid, van het koninklijk besluit van 4 juli 1994 (16)
kunnen op de wedden aan sommige personeelscategorieën voorschotten wordenuitbetaald. Artikel 2 van het koninklijk besluit nr. 279 van 30 maart 1984 (18) steltechter dat de wedde na vervallen termijn moet worden betaald, hetgeen eveneenshet geval is voor de toelagen alsook voor alle andere elementen van de bezoldi-ging die tegelijkertijd met de wedde worden betaald. Noch de omstandigheid datdeze voorschotten als “sociale maatregel” zijn bedoeld noch de vaststelling datalle autoriteiten die bij de procedure van administratieve en budgettaire begro-tingscontrole zijn betrokken, de maatregel hebben goedgekeurd, kunnen eenafwijking van een bij wet vastgestelde regeling verantwoorden.
5° Een militair in de deelstand “intensieve dienst”, bijvoorbeeld manoeuvres, ont-
vangt voor de dagen in die deelstand een toelage. Wanneer die dagen ook zater-dagen en zondagen bevatten, ontvangt hij nogmaals een toelage voor het preste-ren op zaterdag en zondag.  Het Rekenhof vroeg de minister of de artikelen 10, 11en 15 van de wet van 20 mei 1994 die cumulatie toelaten.
(15) Toelage verbonden aan het leveren van een bepaalde prestatie zoal zondagsarbeid,
nachtwerk, ...
(16) Koninklijk besluit van 4 juli 1994 houdende bezoldigingsregeling van de militairen
van alle rangen en betreffende het stelsel van de dienstprestaties van militairen van het actief kaderbeneden de rang van officier.
(17) Wet van 20 mei 1994 betreffende de geldelijke rechten van de militairen.(18) Koninklijk besluit nr. 279 van 30 maart 1984 betreffende de betaling na vervallen ter-
mijn van de wedden van sommige personeelsleden van de openbare sector.
257 6° L’examen a mis en évidence le fait que d’importants soldes de caisse liés à une
année budgétaire déterminée ont été reportés à l’année suivante et utilisés aucours de cet exercice.  Il en est résulté une différence notable entre l’imputationau budget et les dépenses réelles.  La Cour a estimé que cet écart était dû à la
liaison établie entre le système des ouvertures de crédits et la comptabilité (19 ).
Les autorités militaires ont soumis au ministre un plan, dans lequel elles ont pro-posé de transformer le B.C.C. Rem. (20) en un service des dépenses fixes, ce quiaurait résolu les problèmes précités dans une large mesure, mais non dans leurintégralité.  La Cour a insisté pour qu’une solution pleinement correcte soit miseau point.  
Le “Programme justificatif du budget général des dépenses - Annexes”
énumère les allocations à imputer à l’allocation de base  11.03.  Cette énumérationcomportant aussi, à tort, des indemnités spéciales, des interventions, des primes, desindemnités  et des frais, la Cour a fait observer que seules les rémunérations et alloca-tions généralement quelconques pouvaient être imputées à l’allocation de base 11.03(et 11.04).  Tous les autres montants liquidés à des militaires doivent être imputés à lacharge d’autres allocations de base.  
Dans sa réponse, le ministre reconnaît l’indexation incorrecte de certaines
allocations et, pour le moment, laisse son administration rechercher la manière dontles exigences légales pourraient être satisfaites (21).  Entre-temps, les instructionsrelatives aux traitements ont été adaptées.  Ses arguments concernant l’applicationd’un coefficient erroné et le paiement des avances ne peuvent cependant pas convain-cre la Cour.  Elle estime nécessaire de coordonner toutes les dispositions relativesaux allocations, qui déterminent également celles qui ne peuvent pas être cumulées.Enfin, la Cour maintient sa critique portant sur la liaison entre le système des ouver-tures de crédit et la comptabilité.
4. Moyens supplémentaires pour les forces armées
Outre les moyens mentionnés au point 8 de la décision du Conseil des mini-
stres, les forces armées disposent encore d’autres recettes enregistrées au moyen decomptes d’ordre de trésorerie.
(19) Les  paiements de dépenses fixés effectués au ministère de la Défense nationale font
l’objet d’un régime très particulier, qui diffère du régime normal de l’ouverture de crédit : il s’agitd’une combinaison des régimes des ouvertures de crédits, des avances de fonds et des comptes.Dans le régime normal de l’ouverture de crédit, les pièces justificatives (déclarations de créance, fac-tures et autres) sont jointes à l’ordonnance de régularisation.
Or, dans le régime du ministère de la Défense nationale, la procédure de paiement se
– D’abord, l’ordonnance d’ouverture de crédit est visée ;– Ensuite, l’ordonnateur délégué établit des ordres de paiement en faveur d’un
comptable ; en l’occurrence, des avances de fonds sont versées audit comptable.Ces paiements sont justifiés à la Cour des comptes au moyen d’ordonnances derégularisation.  Comme justification suffisante de ce paiement, la Cour des comp-tes admet la preuve, jointe au dossier, émanant de l’Office des chèques postaux(timbre), que la somme concernée a été versée sur le compte postal du compta-ble.
– Les pièces justificatives proprement dites (déclarations de créance, etc.) sont
transmises conjointement avec les comptes trimestriels, rendus par les compta-bles, qui sont arrêtés par la Cour des comptes.
(20) B.C.C. Rem. : Bureau central de comptabilité (comptable) pour les traitements et les
allocations liées au traitement.
(21) Lettre du 22 juin 1998.
258 2596° Onderzoek wees uit dat belangrijke kassaldi die aan een bepaald begrotingsjaar
zijn verbonden, naar het volgend jaar werden overgedragen en in dat jaar werdengebruikt. Hierdoor ontstond een aanzienlijk verschil tussen de aanrekening op debegroting en de reële uitgaven. Het Rekenhof oordeelde dat dit verschil hetge-volg was van het samengaan van het systeem kredietopeningen met de reken-plichtigheid (19). De militaire overheden legden aan de minister een plan voor,waarbij zij voorstelden de CCB Bez. (20) om te vormen tot een dienst voor vasteuitgaven hetgeen de hierboven geschetste problemen in belangrijke mate (dochniet volledig) zou oplossen. Het Rekenhof drong aan op een volledig correcteoplossing.
De “Verantwoording van de Algemene Uitgavenbegroting - bijlagen” geeft
een opsomming van de op basisallocatie 11.03 aan te rekenen toelagen. Daar dieopsomming ten onrechte ook bijzondere vergoedingen, tussenkomsten, premies, ver-goedingen en kosten bevat, merkte het Rekenhof op dat uitsluitend bezoldigingen enallerhande toelagen op basisallocatie 11.03 (en 11.04) mogen worden aangerekend.Alle andere aan militairen betaalde bedragen moeten worden aangerekend op ande-re basisallocaties. 
De minister erkent in zijn antwoord de foute indexeringswijze van sommige
toelagen en laat momenteel zijn administratie onderzoeken hoe de terugvorderingwettelijk kan worden geregeld (21). De bezoldigingsinstructies zijn inmiddels aange-past. Zijn argumenten inzake de verkeerdelijk toegepaste coëfficiënt en de betalingvan voorschotten kunnen het Rekenhof evenwel niet overtuigen. Het Rekenhof oor-deelt dat het coördineren van alle toelageregelingen, waarbij eveneens wordtbepaald welke toelagen al dan niet cumuleerbaar zijn, noodzakelijk is. Tot slot hand-haaft het zijn kritiek op het samengaan van het systeem van kredietopeningen metrekenplichtigheid.
4. Aanvullende middelen voor de krijgsmacht
Naast de in punt 8 van de ministerraadsbeslissing vermelde middelen beschikt
de krijgsmacht nog over andere inkomsten die middels een thesaurierekening voororde worden geboekt.
(19) Voor de betalingen van de vaste uitgaven in het Ministerie van Landsverdediging
geldt een heel bijzonder stelsel dat afwijkt van het normale stelsel van kredietopening : het is eencombinatie van de stelsels van kredietopeningen, fondsenvoorschotten en rekeningen. In het nor-male stelsel van kredietopening worden de verantwoordingsstukken (schuldvorderingen, facturenen dergelijke) gevoegd bij de regularisatieordonnantie.
In het stelsel van het Ministerie van Landsverdediging verloopt de betalingsprocedu-
re echter als volgt :
– eerst wordt de ordonnantie van kredietopening geviseerd ;– daarna schrijft de gedelegeerde ordonnateur betalingsbevelen uit ten voordele
van een rekenplichtige ; het gaat hier om geldvoorschotten aan deze rekenplich-tige.  Die betalingen worden aan het Rekenhof verantwoord d.m.v. regularisatie-ordonnanties.  Als voldoende verantwoording van deze betaling aanvaardt hetRekenhof het bij het dossier gevoegde bewijs van het Bestuur der Postchecks(stempel) dat de betrokken som werd gestort op de postcheckrekening van derekenplichtige.
– de eigenlijke verantwoordingsstukken (schuldvorderingen, enz. ...) worden over-
gezonden met de kwartaalrekeningen, afgelegd door de rekenplichtigen, diedoor het Rekenhof worden afgesloten.
(20) CCB Bez. : Centraal Comptabiliteitsbureel (rekenplichtige) voor Wedden en wedde-
gebonden toelagen.
(21) Brief van 22 juni 1998.  La loi permet au ministère de la Défense nationale de procéder à des dépen-
ses et de percevoir des recettes avec ces comptes d’ordre, lesquels peuvent parfoisprésenter une position débitrice.  Cette situation remonte, du moins pour certainsd’entre eux, à 1968.
Actuellement, le ministère de la Défense nationale tient sept comptes d’ordre
(22).  La Cour a relevé, à plusieurs reprises, qu’en l’occurrence, il était fait un usageimpropre de l’article 144 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat.  Desrecettes sont en effet utilisées sans aucun enregistrement budgétaire et sans autorisa-tion préalable de la Chambre des représentants.
Ces observations ne sont pas restées sans suite : pour certaines opérations de
trésorerie concernant les dépenses, l’avis de l’Inspection des finances et, dans certainscas, le visa de la Cour sont à présent requis.
Par ailleurs, la Cour a dressé une situation comptable de ces comptes d’ordre
de trésorerie, afin de pouvoir déterminer les moyens complémentaires au budgetpour la période s’étendant du 1er janvier 1993 à la fin du premier semestre de l’année1997.  Cette analyse s’est toutefois avérée peu pertinente.  Les comptes d’ordre con-naissent en effet divers mouvements intermédiaires en dépenses et en recettes, dontla plupart n’entraîne pas une augmentation réelle des moyens.  La Cour a dès lorsdemandé aux autorités militaires de déterminer si ces ressources constituent des rem-boursements ou bien des moyens supplémentaires effectifs.
(22) Compte n° 87.07.01.25.B :
– Un compte courant des opérations de paiement et de remboursement de
rémunérations à des tiers (tant au niveau national qu’international) ;
– Le compte peut fournir des avances, même lorsque celles-ci entraînent une posi-
tion débitrice.
Compte n° 82.04.01.68.B :– Pour les opérations de recettes et de dépenses effectuées dans le cadre d’obliga-
tions nationales et internationales ;
– Le compte peut présenter une position débitrice pendant maximum 6 mois.Compte n° 87.07.03.27.C :– Concernant les intérêts (recettes) générés par les avances payées dans le cadre
des F-16 ;
– Ils peuvent être réutilisés pour la flotte F-16.Compte n° 87.07.04.28.B :– Concernant les recettes provenant de la vente de biens immobiliers ;– Elles peuvent être réutilisées pour des travaux d’infrastructure.Compte n° 87.07.06.30.B :– Concernant l’aliénation de matériel, de matières et de munitions devenus excé-
dentaires ;
– Avec les sommes reçues, des investissements peuvent être financés au profit des
forces armées.
Compte n° 87.07.09.33.B :– Pour des recettes relatives aux opérations humanitaires ;– Elles sont utilisées pour couvrir les frais résultant de ces opérations.Compte n° 87.07.10.34.B :– Porte tant sur les recettes que sur les dépenses à la suite de la restitution de biens
de patrimoine à la République fédérale d’Allemagne (ou un autre pays) dans lecadre du plan de restructuration ;
– Le solde positif figure au compte ; si le solde est négatif, il sera imputé au budget.
260 De wet laat het Ministerie van Landsverdediging toe met die thesauriereke-
ning(en) voor orde, uitgaven te doen en inkomsten te innen. Soms mogen die reke-ningen een debetstand vertonen. Die toestand dateert - althans voor sommige reke-ningen - van 1968.
Op dit ogenblik houdt het Ministerie van Landsverdediging zeven thesaurie-
rekeningen voor orde aan (22). Het Rekenhof wees reeds herhaalde malen op hetoneigenlijk gebruik van de in artikel 144 van de gecoördineerde wetten op de rijks-comptabiliteit bedoelde thesaurierekeningen : ontvangsten worden aangewend zon-der dat ze in de begroting zijn ingeschreven, zonder enige budgettaire boeking, enzonder voorafgaande machtiging van de Kamer van Volksvertegenwoordigers.
Die opmerkingen hadden enig gevolg : thans is voor sommige thesauriever-
richtingen inzake de uitgaven het advies van de Inspectie van Financiën en in bepaal-de gevallen ook het visum van het Rekenhof vereist.
Bovendien heeft het Rekenhof, teneinde voor de periode van 1 januari 1993
tot medio 1997 de ten opzichte van de begroting bijkomende middelen te kunnenbepalen, een boekhoudkundige stand opgemaakt van de thesaurierekeningen voororde. Die stand bleek echter weinig relevant. Op de rekeningen voor orde wordeninderdaad verschillende intermediaire uitgaven- en ontvangstenbewegingen geboekt,waarvan de meeste geen reële verhoging van de middelen met zich brengen. Aan demilitaire overheden werd daarom gevraagd de thesaurierekeningen voor orde te ana-lyseren, teneinde te bepalen, of de erop geboekte bedragen ofwel terugbetalingenvan derden voor door het Ministerie voorgeschoten kosten waren, ofwel wezenlijkbijkomende middelen.
(22) Rekening nr. 87.07.01.25.B :
–– een rekening-courant waarop betalings- en terugbetalingsverrichtingen inzake
bezoldigingen aan derden (zowel binnen- als buitenland) gebeuren ;
–- de rekening mag voorschotten verstrekken, zelfs als die een debetstand veroorza-
ken.
Rekening nr. 82.04.01.68.B :–- voor ontvangsten en uitgaven in het kader van nationale en internationale ver-
plichtingen ;
–- de rekening mag gedurende maximum 6 maanden een debetstand vertonen.Rekening nr. 87.07.03.27.C :–- i.v.m. intresten (ontvangsten) die voortvloeien uit voorschotten betaald in het
kader van de F-16 ;
–- zij mogen opnieuw worden aangewend m.b.t. de F-16-vloot.Rekening nr. 87.07.04.28.B :–- i.v.m. ontvangsten uit verkoop van onroerende goederen ;–- zij mogen opnieuw worden aangewend voor infrastructuurwerken.Rekening nr. 87.07.06.30.B – m.b.t. het vervreemden van overtollig materieel, waren en munitie ;
–- met ontvangen sommen kunnen investeringen worden gefinancierd ten behoeve
van de krijgsmacht.
Rekening nr. 87.07.09.33.B :–- voor ontvangsten m.b.t. humanitaire operaties ;–- zij worden gebruikt om de kosten van die operaties te dekken.Rekening nr. 87.07.10.34.B :–- heeft betrekking op zowel inkomsten als uitgaven n.a.v. de teruggaven van ver-
mogensbestanddelen die in het kader van het herstructureringsplan wordenteruggegeven aan de Bondsrepubliek Duitsland (of een land) ;
–- het positief saldo komt op de rekening ; indien het saldo negatief is, zal het op de
begroting worden aangerekend.
261 Les autorités militaires ont répondu qu’il conviendrait de réaliser un examen
approfondi à cet effet.  Elles ont cependant pu préciser, à titre provisoire, que malgrél’enregistrement, pour la période 1993 - 1997, d’un montant de 37,7 milliards defrancs à titre de recettes provenant des comptes de trésorerie et des crédits variables,les moyens supplémentaires effectivement perçus ne s’élevaient qu’à 4,3 milliards defrancs.
L’examen relatif à l’importance et à l’exactitude des montants portés en
compte a révélé que la procédure appliquée présente des limites : le suivi interne desmoyens supplémentaires se heurte à de sérieuses entraves, tant en ce qui concerne lesrecettes que les dépenses.  La Cour a dû dès lors constater (23) qu’il ne lui était paspossible d’effectuer un contrôle comptable approfondi, pour les motifs suivants :
– le système permet de modifier, avec effet rétroactif jusqu’en 1993, les recettes et
les dépenses d’un compte de trésorerie, de sorte que la situation des comptes varieselon la date de la consultation des données, déterminant ainsi différents soldespour une même année budgétaire ;
– le logiciel utilisé ne permet pas d’établir un parallèle entre les recettes et les
dépenses d’une même année budgétaire.  De plus, les recettes et les dépensesreprises dans la comptabilité des comptes de trésorerie peuvent différer de cellesfigurant dans le système informatique de J.S.B. - A.F.B. (section de la DivisionBudget au sein de l’Etat-major général) ;
– les relevés afférents aux comptes de trésorerie tenus par J.S.B. - A.F.B. ne per-
mettent pas une comparaison directe avec les enregistrements dans la comptabi-lité de l’Etat ;
– en matière de recettes, il s’avère impossible de contrôler, à quelques exceptions
près, le montant des droits constatés, parce qu’il ne ressort pas des données dispo-nibles comment et quand le “droit” est déterminé et/ou si le montant perçu corre-spond au montant “constaté”.
La Cour s’est référée à la décision du Conseil des ministres du 29 janvier 1993,
qui stipule qu’une convention sera conclue entre les ministres de la Défense nationaleet du Budget afin de fixer les procédures d’une comptabilité particulière, qui permet-tront notamment d’en assurer la transparence totale et le contrôle.  Bien que cettedécision concerne les crédits variables, la Cour a estimé que les comptes de trésoreriedevraient, eux aussi, être repris dans cette comptabilité particulière. Aucune conven-tion n’a toutefois encore été arrêtée.
Indépendamment de la question de savoir s’il est justifié d’utiliser des comptes
d’ordre de trésorerie pour des opérations qui pourraient relever, sans plus, du budgetgénéral des dépenses, la Cour a demandé que des mesures soient prises afin d’amélio-rer le suivi et le contrôle interne de ces opérations.  A ce sujet, elle a pris acte de ladésignation, au 1er septembre 1997, d’un comptable ordinaire chargé d’effectuer lesperceptions et versements au Trésor.  Etant donné la nature et l’importance des enre-
(23) Lettre du 29 avril 1998.
262 De militaire overheden antwoordden dat hiervoor een diepgaand onderzoek
zou moeten worden uitgevoerd. Ten voorlopige titel konden zij wel stellen, dat,alhoewel er voor de periode 1993-1997 een bedrag van 37,7 miljard BEF als ontvang-sten uit thesaurierekeningen en variabele kredieten werden geboekt, er slechts4,3 miljard BEF werkelijk bijkomende middelen werden gerealiseerd. Het overgrotegedeelte van de ontvangen middelen hebben betrekking op de terugbetaling van kos-ten en prestaties.
Een onderzoek naar het belang en de juistheid van de in rekening gebrachte
bedragen wees uit dat de toegepaste procedure beperkingen inhoudt :  de interneopvolging van de bijkomende middelen wordt sterk bemoeilijkt, zowel wat de ont-vangsten betreft als de uitgaven. Het Rekenhof heeft bijgevolg vastgesteld (23) dateen grondige boekhoudkundige controle niet mogelijk was omdat :
– het systeem toelaat uitgaven en ontvangsten van een thesaurierekening met terug-
werkende kracht tot 1993 te wijzigen, zodat de stand van de rekeningen over eenbepaald jaar verschilt naargelang van de dag waarop de gegevens worden opge-vraagd, wat noodzakelijkerwijze tot gevolg heeft dat er over één begrotingsjaarverschillende saldi worden opgegeven ;
– de gebruikte programmatuur niet toelaat de inkomsten van één begrotingsjaar
tegenover de uitgaven van datzelfde jaar te plaatsen.  Bovendien kunnen deinkomsten en uitgaven uit de boekhouding van de thesaurierekeningen afwijkenvan de ontvangsten en uitgaven in de programmatuur van JSB-AFB (een sectievan de Divisie Begroting binnen de Generale Staf) ;
– de listings inzake de thesaurierekeningen gehouden door JSB-AFB geen rechtst-
reekse vergelijking toelaten met de registraties in de comptabiliteit van de Staat ;
– er, wat de ontvangsten betreft, mits enkele uitzonderingen, geen controle mogelijk
is op het bedrag van de vastgestelde rechten, omdat uit de beschikbare gegevensniet blijkt hoe en wanneer het “recht” is bepaald en/of het ontvangen bedragovereenstemt met het “vastgestelde” bedrag.
Het Rekenhof verwees naar de ministerraadsbeslissing van 29 januari 1993 die
stelt dat er tussen de Ministers van Landsverdediging en van Begroting een overeen-komst zal worden gesloten waarbij de procedures van een aparte boekhouding inzakehet variabele krediet zullen worden vastgelegd, meer bepaald met het oog op en vol-ledige doorzichtigheid en de controle ervan.  Alhoewel die beslissing op de variabelekredieten betrekking heeft, oordeelde het Rekenhof dat ook de thesaurierekeningenin die aparte boekhouding moeten worden opgenomen. Bedoelde overeenkomstwerd echter nog niet gesloten.
Afgezien van de vraag of het gebruik van orderekeningen van de Thesaurie
voor verrichtingen die zonder meer deel kunnen uitmaken in de algemene uitgaven-begroting gerechtvaardigd is, vroeg het Rekenhof dat maatregelen zouden wordengetroffen teneinde de opvolging en de interne controle van die verrichtingen te ver-beteren.  In dit verband nam het akte van de aanstelling per 1 september 1997 vaneen gewone rekenplichtige.  Die werd belast met de inningen en stortingen in de
(23) Brief van 29 april 1998.
263 gistrements effectués par le ministère sur les comptes d’ordre, l’organisation d’un
suivi distinct de ces opérations de recettes et de dépenses, en vue de produire desétats annuels comportant des chiffres fiables et définitifs, constitue une conditionpréalable indispensable à un contrôle externe effectif.  Les améliorations souhaitéesdevraient également permettre de développer de meilleurs outils de gestion.
Le ministre n’a pas encore répondu aux observations de la Cour.
5. Ventes du matériel, des biens et des munitions excédentaires
L’article 156 de la loi du 30 décembre 1992 (24) autorise le ministre de la
Défense nationale, dans le cadre du plan de restructuration des Forces armées, àvendre le matériel excédentaire faisant partie du patrimoine confié à sa gestion.Cette autorisation est valable jusqu’à l’an 2000 (25).
Afin de mettre cette autorisation en œuvre, une cellule temporaire “Ventes”
(S.D.V.) a été créée au sein du Service général des achats (S.G.A.), qui fait partie del’Etat-major général (J.S.).
Le matériel excédentaire peut être vendu publiquement, sous facture admise
et de gré à gré.  En cas de ventes publiques (26), chacun peut se présenter et faire uneoffre pour les lots ; en cas de ventes sous factures admises, un certain nombre de can-didats acheteurs sont invités à introduire une offre écrite.  Les ventes avec contratconcernent surtout le matériel militaire spécifique (27).
La Cour a vérifié si ces ventes correspondaient aux normes prescrites (avis de
l’Inspection des finances, publicité et appel à la concurrence) et n’a pas relevé d’ano-malies.
Jusqu’ici, le Service des ventes a réalisé les recettes suivantes (28).1. Ventes publiques 282.165.500 F2. Ventes de gré à gré
–  avec contrat 5.650.800.231 F–  sur facture 51.133.901 F
TOTAL 5.984.099.632 F En général, la Cour a émis une appréciation positive à propos tant du fonc-
tionnement du service que des résultats obtenus.
(24) Loi du 30 décembre 1992 portant des dispositions sociales et diverses.  L’article 156
précité déroge à l’article 143 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat, en vertu duquel lavente de biens meubles et immeubles s’effectue par l’entremise des services du ministère desFinances.
(25) Article 48 de la loi du 20 décembre 1995 portant des dispositions fiscales, financières
et diverses.
(26) Le Service des ventes se fait assister par le Comité d’acquisition.(27) Le matériel militaire majeur, les armes et les munitions ne sont, en principe, vendus
que d’Etat à Etat. Les ministères des Affaires étrangères et des Affaires économiques sont égale-ment concernés par ces ventes.
(28) Les montants, enregistrés sur le compte d’ordre de trésorerie 87.07.06.30.B, sont à la
disposition du ministre.  
264 schatkist. Gelet op de aard en het belang van de registraties door het ministerie ten
laste van orderekeningen, vormt een afzonderlijke opvolging van die verrichtingeninzake ontvangsten en uitgaven, die moet toelaten jaarlijkse staten over te leggen metbetrouwbare en definitieve cijfers, een onmisbare voorafgaande voorwaarde voor eeneffectieve controle.  De gewenste aanpassingen zouden eveneens toelaten beterebeheerssystemen te ontwikkelen.
De minister antwoordde nog niet op de opmerkingen van het Rekenhof.
5. Verkopen van overtollig geworden materieel, waren en munitie
Artikel 156 van de wet van 30 december 1992 (24) machtigt de Minister van
Landsverdediging, in het kader van het herstructureringsplan van de krijgsmacht, hetovertollige materieel dat deel uitmaakt van het aan zijn beheer toevertrouwd patri-monium, te verkopen. Die machtiging geldt tot het jaar 2000 (25).
Binnen de Algemene Aankoopdienst die deel uitmaakt van de Generale Staf
(JS) werd een tijdelijke cel “Verkopen” (SDV) belast met het uitvoeren van de aande minister gegeven machtiging.
Het overtollige materieel kan openbaar, onder aangenomen facturen en uit de
hand worden verkocht. Bij de openbare verkopen (26) kan éénieder zich aanmeldenen een bod op de loten uitbrengen ; bij de verkopen onder aangenomen facturenworden een aantal gegadigden uitgenodigd een schriftelijk bod te doen. De verkopenmet contract hebben vooral betrekking op specifiek legermaterieel (27).
Het Rekenhof ging na of die verkopen beantwoordden aan de voorgeschreven
normen (advies van de Inspectie van Financiën, de openbaarheid en de mededinging)en stelde geen afwijkingen vast.
De Dienst realiseerde tot nog toe volgende inkomsten (28) :1. openbare verkopen 282.165.500 BEF2. onderhandse verkopen :
–  met contract 5.650.800.231 BEF–  op factuur 51.133.901 BEF
TOTAAL 5.984.099.632 BEFOver het algemeen heeft het Rekenhof zowel de werking van de dienst als de
behaalde resultaten als positief beoordeeld.
(24) Wet van 30 december 1992 houdende sociale en diverse bepalingen. Die bepaling
wijkt af van artikel 143 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit waarin de verkoopvan roerende en onroerende goederen gebeurt door de diensten van het Ministerie van Financiën.
(25) Artikel 48 van de wet van 20 december 1995 houdende fiscale, financiële en diverse
bepalingen.
(26) De dienst verkopen laat zich bijstaan door het Comité tot Aankoop.(27) Het zwaar legermateriaal, wapens en munitie worden in principe enkel verkocht van
Staat tot Staat. Bij die verkopen zijn eveneens het Ministerie van Buitenlandse Zaken en hetMinisterie van Economische Zaken betrokken.
(28) Die bedragen worden geboekt op een thesaurierekening voor orde 87.07.06.30.B en
staan ter beschikking van de minister.
265 6. L’encours des engagements pour les forces armées
La Cour des comptes a également comparé l’encours des engagements au 1er
janvier 1993 avec la situation au 31 décembre 1997.
L’examen s’est effectué à partir des trois plus importantes allocations de base
en crédits dissociés.  Le tableau ci-après présente, pour la période 1993-1997, le soldecumulé des allocations de base concernées.
01.01.93 01.01.94 01.01.95 01.01.96 01.01.97 01.01.98
A.B. 50.21.1374 :
Acquisition, 47.556.246.666 1.101.699.627 44.193.672.279 41.503.753.189 36.550.837.284 38.755.705.016renouvellement etmodernisation demoyens spécifiquement
militaires
A.B. 50.22.1372 :
Construction, 2.416.595.385 2.048.848.669 1.752.009.296 2.829.367.291 3.021.988.218 4.232.060.259aménagement et équipement d’installations
A.B. 50.31.1372 :
Construction, 124.519.532 438.355.213 2.759.880.758 3.791.338.975 3.164.204.771 2.909.144.922  aménagement etéquipementd’installations 
TOTAL 50.097.361.583 45.896.910.197
L’encours des engagements au 1er janvier 1998 étant inférieur à celui au 1er
janvier 1993, on peut en déduire que la politique budgétaire annoncée a été exécutée.
7. Priorités en matière de travaux d’infrastructure
La décision du Conseil des ministres du 29 janvier 1993 fait référence à une
étude de l’Etat-major général contenant un relevé des domaines militaires à conser-ver et des travaux d’adaptation, de rénovation, d’extension ou de nouvelles construc-tions à y effectuer (29).
La Cour a constaté (30) que différentes estimations existaient en 1993 à pro-
pos de l’exécution des travaux d’infrastructure.
(29) Et, par voie de conséquence, des domaines militaires qui seront abandonnés.
(30) Lettre du 11 mars 1998.
266 6. De uitstaande vastleggingsschuld bij de krijgsmacht
Het Rekenhof heeft de vastleggingsschuld per 1 januari 1993 met die per
31 december 1997 vergeleken.
Het onderzoek werd cijfermatig gevoerd vanuit drie belangrijke gesplitste
basisallocaties. De hiernavolgende tabel schetst over de periode 1993-1997 het gecu-muleerd saldo van die drie basisallocaties.
B.A. 50.21.1374 :
Aankoop, 47.556.246.666 1.101.699.627 44.193.672.279 41.503.753.189 36.550.837.284 38.755.705.016vernieuwing enmodernisering van specifiek militaire middelen
B.A. 50.22.1372 :Bouw, 2.416.595.385 2.048.848.669 1.752.009.296 2.829.367.291 3.021.988.218 4.232.060.259inrichting en uitrusting van de militaire 
middelen
B.A. 50.31.1372 :
Bouw, 124.519.532 438.355.213 2.759.880.758 3.791.338.975 3.164.204.771 2.909.144.922inrichting enuitrusting vande militaire
middelen
TOTAAL 50.097.361.583 45.896.910.197
Het blijkt dat de vastleggingsschuld per 1 januari 1998 lager is dan die op
1 januari 1993 zodat kan worden besloten dat het vooropgestelde budgettair beleidwerd uitgevoerd.
7. Prioriteit inzake infrastructuurwerken
De ministerraadsbeslissing van 29 januari 1993 verwijst naar een studie van de
Generale Staf die een overzicht geeft van de te behouden militaire domeinen en vande op die domeinen uit te voeren aanpassings-, renovatie-, uitbreidingswerken ennieuwbouwwerken (29).
Het Rekenhof stelde vast dat er over de uitvoering van die infrastructuurwer-
ken in 1993 verschillende ramingen bestonden (30) :
(29) En noodzakelijkerwijs van de militaire domeinen die zullen worden verlaten.
(30) Brief van 11 maart 1998.
267 1° Dans sa note adressée au Conseil des ministres du 25 janvier 1993, le ministre de
la Défense nationale s’est référé à un montant “total d’environ 18,5 milliards defrancs” ;
2° L’étude de l’Etat-major général prévoit un montant fixé à 11,4 milliards de francs,
tant en ordonnancement qu’en engagement ;
3° Dans une réponse, non publiée, à une question parlementaire posée par le séna-
teur Verlinden (24 mai 1993), le ministre de la Défense nationale évalue les tra-vaux d’infrastructure à un montant de 9,115 milliards de francs.
La Cour a demandé sur la base de quelles données ces estimations très diver-
gentes ont été établies.
L’ordonnancement des dépenses résultant de l’exécution des travaux
d’infrastructure a été imputé sur les allocations de base 50.22.1372 (construction,aménagement et équipement d’installations militaires) et 50.31.1372 (construction,aménagement et équipement d’installations militaires).  Aucune raison apparente nepréside à la répartition entre ces deux allocations.  Au surplus, selon la justificationdu budget, les crédits inscrits aux allocations de base précitées relèvent du program-me d’infrastructure prévu à l’occasion du plan de restructuration des forces armées,approuvé par le Gouvernement le 29 janvier 1993.  Bien que les allocations de basefigurent dans des programmes distincts en fonction de leur nature, leur libellé estidentique. Elles s’avèrent ainsi interchangeables, ce qui est contraire aux articles 12 et13 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat.
Les banques de données de l’administration de la Trésorerie du ministère des
Finances ont fait apparaître que, du 1er janvier 1993 au 31 décembre 1997, des enga-gements ont été pris à la charge des allocations de base 50.22.1372 et 50.31.1372 pourdes montants respectifs de 8.570.391.593 francs et 9.258.404.230 francs.  Le systèmede données des autorités militaires ne reflétant que les ordonnancements et non lesengagements par quartier, il n’apparaît pas clairement de quelle manière les engage-ments contractés sont rattachés aux montants ordonnancés.
Compte tenu des considérations qui précèdent, le problème se pose de savoir
dans quelle mesure il a été possible de réaliser les priorités fixées par la décision duConseil des ministres du 29 janvier 1993, à savoir l’accueil des militaires belges reve-nant d’Allemagne, l’implantation régionale équilibrée et le logement des élèves àl’école royale militaire. 
Ainsi que le démontre ci-après le tableau des effectifs du personnel enre-
gistrés en 1993 et 1997, l’équilibre de l’implantation régionale n’a pas été établi, parti-culièrement en ce qui concerne les provinces suivantes.  En Flandre orientale, l’effec-tif du personnel a à peine augmenté de 1993 à 1997.  Les effectifs pour la Flandreoccidentale ont quelque peu régressé en chiffres absolus, mais se sont améliorés entermes de pourcentage.  Quant au Hainaut, les effectifs ont diminué en chiffres abso-lus, mais sont demeurés à peu près identiques en termes de pourcentage.
Effectifs 1993 Pourcentage Effectifs 1997 Pourcentage
Flandre orientale 1.183 2,09 % 1.363 2,86 %
Flandre occidentale 5.146 9,10 % 4.996 10,50 %
Hainaut 1.476 2,61 % 1.251 2,64 %
268 1° in zijn nota aan de Ministerraad van 25 januari 1993 verwees de Minister van
Landsverdediging naar een bedrag van “in totaal ongeveer 18,5 miljard BEF” ;
2° in de studie van de Generale Staf werd een bedrag bepaald van 11,4 miljard BEF,
zowel voor ordonnanceringen als voor vastleggingen ;
3° in een niet-gepubliceerd antwoord op een parlementaire vraag van senator VER-
LINDEN (24 mei 1993) raamt de Minister van Landsverdediging de infrastruc-tuurwerken dan weer op 9,115 miljard BEF.
Het Rekenhof heeft gevraagd op grond van welke gegevens die zeer uiteenlo-
pende ramingen werden opgesteld.
De uitvoering van infrastructuurwerken werd zonder aanwijsbare redenen
geordonnanceerd op zowel basis-allocatie 50.22.1372 (bouw, inrichting en uitrustingvan militaire installaties) als op basisallocatie 50.31.1372 (bouw, inrichting en uitrus-ting van militaire installaties). De verantwoording in de begroting toont bovendienaan dat de voor beide basisallocaties ingeschreven kredieten kaderen in het infrast-ructuurprogramma dat werd opgemaakt naar aanleiding van het herstructurerings-plan van de krijgsmacht dat op 29 januari 1993 door de regering werd goedgekeurd.Hoewel de basisallocaties en hun programma’s volgens hun aard afzonderlijk voorko-men, is hun omschrijving dezelfde. Ze zijn aldus onderling verwisselbaar, hetgeen instrijd is met de artikelen 12 en 13 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabi-liteit.
Uit de databanken van de Administratie van de Thesaurie van het Ministerie
van Financiën bleek dat van 1 januari 1993 tot 31 december 1997 op de basisallocaties50.22.1372 en 50.31.1372, respectievelijk 8.570.391.593 BEF en 9.258.404.230 BEFwerd vastgelegd. Daar het datasysteem van de militaire overheden enkel de ordon-nanceringen per kwartier weergeven en niet de per kwartier genomen vastleggingen,was onduidelijk op welke wijze de per kwartier genomen vastleggingen werden afge-boekt met de geordonnanceerde bedragen.
Rekening houdend met het voorgaande, moet de vraag worden gesteld hoe de
prioriteiten, namelijk het onthaal van de Belgische militairen uit Duitsland, de even-wichtige regionale inplanting en de huisvesting van leerlingen in de KoninklijkeMilitaire School, konden worden uitgevoerd.
Uit onderstaande tabel met het personeelsbestand in 1993 en 1997 blijkt
voorts dat de evenwichtige regionale inplanting, inzonderheid wat de provinciesOost-Vlaanderen, West-Vlaanderen en Henegouwen betreft, niet werd bereikt. InOost-Vlaanderen was de toestand van het personeelsbestand nauwelijks verbeterd. InWest-Vlaanderen verminderde het aantal personeelsleden. De procentuele verhou-ding tot het totale personeelsbestand, verbeterde er echter. In Henegouwen gingende absolute cijfers achteruit, doch bleef de procentuele verhouding nagenoeg gelijk.
Personeels- Procent van Personeels- Procent van 
leden 1993 het totaal leden 1997 het totaal
Oost-Vlaanderen 1.183 2,09 % 1.363 2,86 %
West-Vlaanderen 5.146 9,10 % 4.996 10,50 %
Henegouwen 1.476 2,61 % 1.251 2,64 %
269 Il serait opportun d’établir un rapport entre ces informations et les travaux
d’infrastructure exécutés (ainsi que, éventuellement, la vente de domaines militaires).Le manque d’éléments factuels ne permet toutefois pas de tirer des conclusions perti-nentes de ces données.
En général, la Cour a constaté qu’il conviendrait, en matière d’exécution du
volet “infrastructure”, de disposer d’un modèle de gestion adéquat, qui permettrait,sur la base de la situation en 1993, de faire le point sur les éléments suivants :
– année considérée ;
– quartiers concernés ;– engagements pris ;– adaptations, rénovation, extension, nouvelles constructions ou combinaison de
certains de ces différents travaux ;
– ordonnancements déjà effectués sur les engagements précités ;– motif de la non-exécution ou du report éventuel ;– situation par province, tant en ce qui concerne les investissements que l’effectif du
personnel.
Enfin, la Cour n’a pas été en mesure de déterminer si le ministre de la
Défense nationale a fait rapport au Conseil des ministres, chaque année, sur l’exécu-tion du volet “infrastructure” de la restructuration des forces armées (31).
A ce jour, les observations de la Cour des comptes sont restées sans réponse. 
8. Aliénation des domaines militaires
L’article 150 de la loi du 26 juin 1992 (32) habilite le ministre de la Défense
nationale à aliéner les biens immobiliers qui font partie du patrimoine immobilierconfié à sa gestion (33).  Cette autorisation donne un aperçu des domaines militairesqui seront conservés et des installations qui seront abandonnées.  Ce sont ces derniè-res qui entrent en considération pour une aliénation.
La Cour des comptes a constaté que le suivi administratif des dossiers et de
l’imputation des recettes est assuré de manière appropriée.  Les différentes listesrelatives aux biens domaniaux déjà vendus et restant à vendre sont bien tenues et lesrecettes des aliénations sont bien enregistrées au compte 87.07.04.28.B de la section“Opérations d’ordre de la trésorerie”.
(31) Cfr. Décision du Conseil des ministres, point 9, in fine.
(32) Loi du 26 juin 1992 portant des dispositions sociales et diverses.(33) Le produit est versé sur un compte d’ordre de trésorerie et peut être réutilisé en vue
de couvrir de nouveaux travaux d’infrastructure en Belgique et au profit des forces armées.
270 Het zou aangewezen zijn voormelde gegevens in verband te brengen met de
uitgevoerde infrastructuurwerken en, eventueel, de verkoop van militaire domeinen,doch het feitenmateriaal laat niet toe uit die gegevens relevante informatie te halen.
Meer in het algemeen stelde het Rekenhof vast dat er inzake de uitvoering
van het infrastructuurluik behoefte was aan een adequaat beheersmodel dat, vertrek-kend van de toestand in 1993, aantoont welke de stand van zaken is :
– per jaar ;
– per kwartier ;– met betrekking tot de genomen vastlegging ;– met betrekking tot aanpassingen, renovatie, uitbreiding, nieuwbouw of een com-
binatie ervan ;
– inzake de reeds uitgevoerde ordonnanceringen op de voornoemde vastleggingen ;– inzake de reden van eventuele niet-uitvoering of uitstel ;– de stand per provincie, zowel wat de investeringen als het personeelsbestand
betreft.
Ten slotte heeft het Rekenhof niet kunnen achterhalen of de Minister van
Landsverdediging ieder jaar aan de Ministerraad verslag uitbracht over de uitvoeringvan het luik “infrastructuur” van de herstructurering van de krijgsmacht (31).
Tot op heden bleven de opmerkingen van het Rekenhof evenwel onbeantwoord.
8. Vervreemding militaire domeinen
Artikel 150 van de wet van 26 juni 1992 (32) machtigt de Minister van
Landsverdediging onroerende goederen, die deel uitmaken van het aan zijn beheertoevertrouwd onroerend patrimonium, te vervreemden (33). In die machtiging wordteen overzicht gegeven van het militair domein dat behouden zal blijven en van demilitaire installaties die zullen worden verlaten. Het zijn die laatste die in aanmerkingkomen voor vervreemding.
Het Rekenhof stelde vast dat de administratieve opvolging van de dossiers en
de aanrekening van de opbrengsten op een adequate manier verloopt (34). De ver-schillende lijsten met betrekking tot de reeds verkochte en nog te verkopen militairedomeingoederen worden goed bijgehouden en de ontvangsten van de vervreemdin-gen worden nauwkeurig geboekt op de rekening 87.07.04.28B van de sectie“Thesaurieverrichtingen voor orde”.
(31) Zie beslissing van de Ministerraad, punt 9, in fine.
(32) Wet van 26 juni 1992 houdende sociale en diverse bepalingen.(33) De opbrengst wordt gestort op een thesaurierekening voor orde en mag opnieuw
worden aangewend ter dekking van nieuwe infrastructuurwerken in België en ten behoeve van dekrijgsmacht.
271 L’article 150, premier alinéa, de la loi du 26 juin 1992 autorise explicitement le
ministre de la Défense nationale à aliéner les biens immeubles qui font partie dupatrimoine immobilier confié à sa gestion.  Dans la pratique, il apparaît toutefois quele ministre de la Défense nationale a, par le biais d’un accord, délégué au ministre desFinances la compétence que lui attribue le législateur.  Actuellement, c’est la procé-dure prescrite à l’article 143 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat qui estsuivie en cas d’aliénation et la gestion du bien immeuble est transférée au ministredes Finances.  Dans le cadre actuel, le ministre de la Défense nationale n’est doncplus concerné qu’à la fin de l’opération, au moment de la réception et de l’utilisationdu produit de la vente.  
A cet égard, 
– il a été constaté que, bien que le procès-verbal de cession et de reprise se réfère à
l’article 150 de la loi du 26 juin 1992, l’acte de cession de propriété d’un bien mili-taire désaffecté est conclu entre le ministre des Finances et l’acquéreur ;
– les textes légaux concernés étant identiques, la Cour a souhaité savoir pour quelle
raison il doit être dérogé à l’autorisation légale pour ce qui est de l’aliénation,alors que pareille dérogation ne s’avère pas nécessaire dans les cas de ventes debiens meubles (34).  La Cour n’exclut pas la participation des Comités d’acquisi-tion, mais voudrait voir leur rôle limité à la fonction de mandataire.  Son Collège ademandé d’examiner la validité juridique de tous les actes de cession de propriétépour lesquels le ministre des Finances intervient de manière exclusive ;
– la Cour a fait observer que l’abandon, par le ministre de la Défense nationale, de
la compétence qui lui est attribuée par l’article 150 de la loi du 26 juin 1992, a plu-sieurs effets négatifs : le ministère n’est pas associé à l’établissement des plansrégionaux, n’est pas directement informé d’une expropriation et ne peut interve-nir dans le choix du mode de vente. Pareille façon de procéder ne favorise pasl’obtention du meilleur prix de vente.
Le ministre de la Défense nationale est d’avis que la liste des domaines mili-
taires inaliénables n’est pas définitive ; il estime possible que certains biens immobi-liers ne soient finalement pas désaffectés.  La Cour s’interroge cependant sur le statutjuridique précis de ces domaines, s’ils reçoivent, entre-temps, une autre affectation aumoyen d’une révision du plan régional.
La Cour a demandé au ministre de la Défense nationale d’examiner de quelle
manière l’autorité fédérale pourrait être associée aux décisions de modificationd’affectation des quartiers militaires aliénables.  Elle a également souhaité êtreinformée des actions que le ministre a entreprises lors de la mise au point du nouveauCode wallon de l’aménagement du territoire, de l’urbanisme et du patrimoine(CWATUP), qui a conféré aux domaines militaires désaffectés la destination globale“zone de services publics et d’équipements communautaires”, de sorte que seules lespersonnes morales de droit public peuvent encore être considérées comme candidatsacquéreurs.
A ce jour, le ministre n’a pas encore répondu à ces observations.
(34) Article 48 de la loi du 20 décembre 1995 portant des dispositions fiscales, financières
272 Artikel 150, eerste alinea, van de wet van 26 juni 1992 machtigt de Minister
van Landsverdediging uitdrukkelijk onroerende goederen die deel uitmaken van hetaan zijn beheer toevertrouwde onroerend patrimonium, te vervreemden. In de prak-tijk blijkt evenwel dat de Minister van Landsverdediging de hem door de wetgevertoegewezen bevoegdheid middels een akkoord heeft overgedragen aan de Ministervan Financiën. Thans wordt voor de vervreemding de door artikel 143 van degecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit voorgeschreven procedure gevolgden gaat het onroerend goed over naar het beheer van de Minister van Financiën. DeMinister van Landsverdediging is dus in de huidige context enkel nog betrokken par-tij op het einde, bij de ontvangst en de aanwending van de opbrengst.
In dit verband :
– werd vastgesteld dat, hoewel het proces-verbaal van overgave en overname naar
artikel 150 van de wet van 26 juni 1992 verwijst, de akte van eigendomsoverdrachtvan een gedesaffecteerd militair domein wordt gesloten tussen de Minister vanFinanciën en de koper ;
– wenste het Rekenhof te vernemen waarom voor de vervreemding van onroerende
goederen moet worden afgeweken van de wettelijke machtiging aan de Ministervan Landsverdediging, terwijl dit voor de verkopen van roerende goederen (35)niet nodig blijkt. De betrokken wetteksten zijn immers totaal gelijkluidend.  HetRekenhof sluit de samenwerking met de aankoopcomités niet uit, maar wil hunrol beperkt zien tot de functie van lasthebber. Zijn college vroeg de rechtsgeldig-heid te onderzoeken van alle akten van eigendomsoverdracht waarbij uitsluitendde Minister van Financiën optreedt ;
–
werd opgemerkt dat die betwiste afstand van de door artikel 150 van de wet van
26 juni 1992 aan de Minister van Landsverdediging toegekende bevoegdheid ver-scheidene negatieve gevolgen heeft : het ministerie is niet betrokken bij de opmaakvan de gewestplannen, wordt niet rechtstreeks op de hoogte gebracht van een ontei-gening en blijft afwezig bij de keuze van de verkoopswijze.  Een dergelijke werkwij-ze leidt volgens het Rekenhof niet tot een optimalisering van de verkoopprijs.
De Minister van Landsverdediging is van oordeel dat de lijst van de ver-
vreemdbare militaire domeinen niet definitief is ; hij acht het mogelijk dat bepaaldeonroerende goederen uiteindelijk toch niet worden gedesaffecteerd.  Het Rekenhofstelt echter de vraag naar het precieze juridisch statuut van die domeinen, wanneer zijondertussen middels een herziening van het gewestplan een andere bestemming zou-den hebben gekregen.
Het Rekenhof vroeg de Minister van Landsverdediging te onderzoeken op
welke manier de federale overheid medezeggingsschap bij de bestemmingswijzigingvan de vervreemdbare militaire kwartieren zou kunnen krijgen.  Het wenste ook tevernemen welke actie de minister ondernam bij het opstellen van de nieuwe CodeWallon de l’Aménagement du Territoire, de l’Urbanisme et du Patrimoine (CWA-TUP), waarbij aan de op het grondgebied van het Waalse Gewest gelegen gedesaf-fecteerde militaire domeinen de globale bestemming “zone de services publics etd’équipements communautaires” werd gegeven, zodat enkel nog publiekrechtelijkerechtspersonen als kandidaat-verwerver in aanmerking komen.
Tot op heden antwoordde de minister nog niet op die opmerkingen.
(34) Brief van 11 maart 1998, met afschrift aan de Minister van Financiën.
(35) Artikel 48 van de wet van 20 december 1995 houdende fiscale, financiële en diverse
273 – FOURNITURES DE SYSTEMES D’ARMES ANTIAERIENS “MISTRAL”
Aboutissement favorable des négociations entamées, à la suite des remarques de
la Cour, sur le montant des intérêts relatifs à l’indemnité accordée à une société anony-me par un jugement du 15 janvier 1996 du Tribunal de première instance de Bruxelles.
Dans des Cahiers précédents (1), la Cour a relaté le différend qui l’opposait
au ministère de la Défense nationale, à propos de la manière dont les intérêts del’Etat avaient été défendus lors d’une procédure engagée par une société anonyme,dans le cadre de l’exécution d’un marché de fournitures de systèmes d’armes antiaé-riens devant le Tribunal de première instance de Bruxelles.
Au cours de celle-ci, le département n’avait notamment pas contesté les cal-
culs erronés de la société relatifs aux intérêts dus et avait omis de signaler le verse-ment d’une somme de 1.235.741 FF. Il en était résulté une condamnation au principalde 3.982.817,58 FF, montant supérieur à ce qu’il aurait dû être, intérêts et principalcompris, cependant que le jugement prétendait encore réserver la question desintérêts.
A la suite d’une réunion tenue à l’initiative de la Cour, le département a inter-
jeté appel, afin d’aboutir, à tout le moins, à la rectification des sommes litigieuses. Enmême temps, il a entamé des négociations avec le fournisseur sur le calcul desintérêts. Ces démarches ont abouti : le fournisseur a accepté de considérer que lepaiement d’une somme de 3.403.593 FF, correspondant au montant calculé par laCour, mettait définitivement fin au litige.
(1) 150e Cahier, fasc. 1er, p. 273-277 et  154e Cahier, fasc. 1er, p. 111-115.
274F-1.509.310 – LEVERING VAN MISTRAL-LUCHTAFWEERGESCHUTSYSTEMEN
Na de opmerkingen van het Rekenhof betreffende het bedrag van de intrest op
een vergoeding, die werd toegekend aan een naamloze vennootschap door een vonnisvan 15 januari 1996 van de Rechtbank van Eerste Aanleg te Brussel, werden onderhan-delingen aangeknoopt die tot een gunstig resultaat hebben geleid.
In vorige boeken (1) heeft het Rekenhof verslag uitgebracht over het geschil
met het Ministerie van Landsverdediging over de wijze waarop de belangen van deStaat werden verdedigd naar aanleiding van een procedure die voor de rechtbank vaneerste aanleg te Brussel was aangespannen door een naamloze vennootschap naaraanleiding van de uitvoering van een opdracht voor de levering van een luchtafweer-geschutsysteem.
Tijdens die procedure had het departement immers de foutieve berekeningen
van de onderneming in verband met de verschuldigde intrest niet betwist noch aange-voerd dat reeds een bedrag van 1.235.741 FF was betaald.  De Staat werd dan ookveroordeeld tot betaling van een hoofdsom van 3.982.817,58 FF.  Dat bedrag overtrofhet werkelijk verschuldigde bedrag in hoofdsom en intresten, terwijl het vonnis dekwestie van de intrest nog reserveerde.
Na een vergadering op initiatief van het Rekenhof heeft het departement
beroep aangetekend om minstens een rechtzetting van de in het geding zijnde bedra-gen te bekomen.  Tegelijk werden onderhandelingen met de leverancier aangevat dieheeft ingestemd met de beëindiging van het geschil mits betaling van een bedrag van3.403.593 FF.  Dat bedrag stemt overeen met het door het Rekenhof berekendebedrag.
(1) 150e Boek van Opmerkingen, Deel I, pp. 272-276 en 154e Boek van Opmerkingen,
Deel I, pp. 110-114.
275F-1.509.310 – ACQUISITION DE DEUX AVIONS DE TRANSPORT SUR LE MARCHE DE L’OCCASION 
– TRANSGRESSION DE DISPOSITIONS ESSENTIELLES DE LA REGLEMENTATION RELA-TIVE AUX MARCHES PUBLICS
Suite à l’acquisition, pour la Force aérienne belge, de deux avions de transport
sur le marché de l’occasion, pour un montant total de 1,28 milliard de francs, la Cour aconstaté que la procédure suivie a été effectuée en marge de la nouvelle réglementationapplicable aux marchés publics.  Elle a formulé plusieurs observations relevant laméconnaissance de dispositions fondamentales destinées à garantir tant les intérêts del’administration que l’égalité de traitement entre les fournisseurs potentiels.  
Le 27 juin 1997, le département de la Défense nationale a acquis, sur le
marché de l’occasion, deux avions de transport, afin de remplacer deux appareils enservice à la Force aérienne depuis 1976.  
L’examen du dossier d’engagement relatif à cette acquisition a révélé que la
procédure suivie par le département avait été entourée d’une relative confidentialitéqui tranche avec les principes de publicité et de concurrence sous-tendant la législa-tion relative aux marchés publics (1).  L’absence de mise en concurrence effective anotamment été illustrée par le fait que l’appréciation des prix offerts a été fondée surla seule comparaison d’offres spontanées.  En outre, la procédure d’attribution a étéeffectuée dans  un délai particulièrement bref, l’autorisation de passer le marchéayant été donnée par le Conseil des ministres le 13 juin et le contrat conclu le 27 dumême mois.
La Cour a fait observer au ministre de la Défense nationale qu’il n’avait pu
être établi qu’une recherche large et active qui aurait permis de déceler le plus grandnombre de candidats potentiels ait été menée (2).  Cette constatation a amené laCour à estimer qu’une mise en concurrence sérieuse ne pouvait avoir eu lieu,d’autant qu’aucun cahier spécial des charges n’avait été établi.
En outre, la Cour a relevé que l’urgence invoquée par le département afin de
motiver le choix d’une procédure négociée sans publicité préalable n’était pas établie.La loi du 24 décembre 1993 relative aux marchés publics n’autorise le recours à cetteprocédure que lorsque “l’urgence impérieuse résultant d’éléments imprévisibles nepermet pas de respecter les délais exigés par les autres procédures” (3).  La Cour asouligné que des offres spontanées ou des préoccupations qui relèvent de la program-mation budgétaire ne pouvaient fonder l’extrême urgence évoquée.
Tout en reconnaissant le caractère spécifique d’achats sur le marché de l’occa-
sion, la Cour a estimé que celui-ci ne pouvait justifier que soient négligés les principesessentiels de la réglementation relative aux marchés publics destinés à garantir lesintérêts de l’Etat, ainsi que l’égalité de traitement entre les fournisseurs potentiels.
(1) Cette acquisition a donné lieu à une délibération du Conseil des ministres autorisant
des dépenses  nouvelles ou des dépenses au-delà des crédits budgétaires, en application de l’article44 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat.
(2) Lettre du 5 novembre 1997.(3) Loi du 24 décembre 1993 relative aux marchés publics, article 17, § 2, 1°, c.
276F-1.487.317 – AANKOOP VAN TWEE TRANSPORTVLIEGTUIGEN OP DE TWEEDE-HANDSMARKT 
– MISKENNING VAN DE ESSENTIELE BEPALINGEN VAN DE REGELGEVING INZAKEOVERHEIDSOPDRACHTEN
Naar aanleiding van de aankoop voor de Belgische Luchtmacht van twee trans-
portvliegtuigen op de tweedehandsmarkt voor een totaal bedrag van 1,28 miljard BEFheeft het Rekenhof vastgesteld dat de gevolgde procedure niet volledig aan de nieuweregelgeving inzake overheidsopdrachten beantwoordde. Het heeft verschillende opmer-kingen geformuleerd waarin werd gewezen op de miskenning van fundamentele bepa-lingen, bedoeld om zowel de belangen van de administratie als de gelijke behandelingvan de potentiële leveranciers te waarborgen.
Op 27 juni 1997 heeft het Ministerie van Landsverdediging op de tweede-
handsmarkt twee transportvliegtuigen aangekocht ter vervanging van twee toestellendie al sedert 1976 door de Luchtmacht werden gebruikt.
Uit het onderzoek van het betreffende vastleggingsdossier is gebleken dat de
door het departement gevolgde procedure in een betrekkelijk vertrouwelijke sfeerwerd afgehandeld, terwijl de wetgeving inzake overheidsopdrachten nochtans deprincipes van openbaarheid en mededinging huldigt (1). Het gebrek aan effectievemededinging blijkt inzonderheid uit het feit dat de beoordeling van de geboden prij-zen enkel was gebaseerd op de vergelijking van spontane offertes. De gunningsproce-dure verliep bovendien in een bijzonder kort tijdsbestek ; de machtiging om deopdracht te gunnen werd op 13 juni door de Ministerraad gegeven en het contractwerd op 27 juni gesloten.
Het Rekenhof heeft er de Minister van Landsverdediging op gewezen dat niet
kon worden aangetoond dat er een lange en actieve zoekactie werd georganiseerd teneinde zoveel mogelijk potentiële kandidaten te kunnen bereiken (2). Zijn college wasbijgevolg van oordeel dat geen ernstige mededinging kon hebben plaatsgehad, temeer daar geen bijzonder bestek was opgesteld.
Het Rekenhof heeft bovendien opgemerkt dat de urgentie die door het minis-
terie werd ingeroepen ter rechtvaardiging van de keuze van een onderhandelingspro-cedure zonder voorafgaande bekendmaking, niet was bewezen. Luidens de wet van24 december 1993 op de overheidsopdrachten mag die procedure enkel wordengebruikt “voor zover strikt noodzakelijk, het dringend karakter voortvloeiend uit niette voorziene gebeurtenissen niet toelaat de bij de andere procedures gestelde termij-nen na te leven” (3). Volgens het Rekenhof kunnen spontane offertes of bekommer-nissen in verband met de programmering van de begroting niet als argument wordengebruikt om de hoogdringendheid in te roepen.
De specifieke aard van aankopen op de tweedehandsmarkt kan bovendien
niet de miskenning rechtvaardigen van de essentiële principes van de regelgevinginzake overheidsopdrachten die bedoeld zijn om de belangen van de Staat en eengelijke behandeling van de potentiële leveranciers te waarborgen.
(1) Deze aankoop heeft aanleiding gegeven tot een beslissing van de Ministerraad waar-
bij machtiging werd verleend tot nieuwe uitgaven of uitgaven boven de begrotingskredieten, mettoepassing van artikel 44 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
(2) Brief van 5 november 1997.(3) Artikel 17, § 2, 1°, c van de wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsop-
drachten.
277F-1.487.317 En réponse (4), le ministre de la Défense nationale a précisé que ce remplace-
ment de deux avions de transport avait fait l’objet d’une étude approfondie permet-tant d’affirmer que les offres examinées étaient, à ce moment, les seules possibilitésdu marché des avions d’occasion.
Le ministre a considéré que la procédure négociée sans publicité préalable
fondée sur l’urgence, telle que mise en œuvre par son département, était la seule per-mettant l’accès à un marché aussi volatil que celui de l’occasion, en l’absence d’un casde procédure négociée basée sur l’opportunité, solution réservée aux secteurs spé-ciaux par la loi du 24 décembre 1993.  Enfin, il a estimé que les principes essentiels dela réglementation des marchés publics avaient été respectés.
Ces précisions n’ont pas permis une nouvelle lecture de la procédure incri-
minée.  La Cour a rappelé (5) qu’aucune initiative formelle n’avait été prise afin desusciter le dépôt d’offres intéressantes et qu’aucun cahier spécial des charges n’avaitété rédigé afin de définir les critères permettant de sélectionner les soumissionnairespotentiels et de préciser les spécifications souhaitées ainsi que les critères d’évalu-ation des offres.  
La Cour a considéré qu’il résultait des manquements constatés que la procé-
dure menée n’avait pas offert des garanties suffisantes en termes de transparence,d’égalité de traitement et de contrôle.  Compte tenu des enjeux financiers et des ris-ques inhérents à une procédure informelle, l’acquisition de biens sur le marché del’occasion devrait, à l’avenir, être subordonnée au respect des principes essentielsrelatifs à la passation des marchés publics, dont la publicité et la mise en concurrence.
Prenant bonne note des observations de la Cour, le ministre a répondu (6) que
le département tiendrait compte de ses remarques pour l’avenir.
(5) Lettre du 10 juin 1998.(6) Lettre du 27 juillet 1998.
278 De Minister van Landsverdediging heeft geantwoord dat voor de vervanging
van twee transportvliegtuigen een grondige studie werd gemaakt, waaruit kon wor-den afgeleid dat de markt van de tweedehandsvliegtuigen op dat ogenblik tot deonderzochte offertes beperkt was (4).
Volgens de minister is de onderhandelingsprocedure zonder voorafgaande
bekendmaking wegens de hoogdringendheid, zoals door het departement toegepast,de enige die toegang verleent tot een weinig doorzichtige markt zoals de tweede-handsmarkt. In casu kon het niet gaan om een geval van onderhandelingsproceduregebaseerd op de opportuniteit, vermits die oplossing door de wet van 24 decem-ber 1993 op de overheidsopdrachten wordt voorbehouden voor de bijzondere secto-ren. De minister was tot slot van oordeel dat de essentiële beginselen van de regelge-ving inzake de overheidsopdrachten waren geëerbiedigd.
Het antwoord van de minister kon de kritiek op de gevolgde procedure niet
ontkrachten. Het Rekenhof heeft eraan herinnerd dat geen enkel formeel initiatiefwerd genomen om interessante offertes uit te lokken en dat geen bijzonder bestekwerd opgesteld waardoor de potentiële aannemers konden worden geselecteerd ende gewenste specificaties alsmede de criteria voor de evaluatie van de offertes kon-den worden gepreciseerd (5).
Zijn college was van oordeel dat de gevolgde procedure door de vastgestelde
tekortkomingen onvoldoende waarborgen had geboden inzake transparantie, gelijkebehandeling en controle. Rekening houdend met de financiële omvang en de risico’sdie inherent zijn aan een informele procedure, zou de aankoop van goederen op detweedehandsmarkt in de toekomst ondergeschikt moeten worden gemaakt aan denaleving van de essentiële principes inzake de gunning van de overheidsopdrachten(de openbaarheid en de mededinging).
De minister nam nota van de opmerkingen van het Rekenhof en heeft geant-
woord dat het departement er voor de toekomst rekening mee zal houden (6).
(5) Brief van 10 juni 1998.(6) Brief van 27 juli 1998.
279 2. MINISTERE DE L’INTERIEUR
– DEMILITARISATION DU SITE DE L’EX-P.R.B. A BALEN-LOMMEL PAR LA S.A.
DEMICO - ACTUALISATION D’ARTICLE
Dans son 154e Cahier d’observations, la Cour a donné un aperçu des résultats
du contrôle de l’exécution du marché de démilitarisation par la s.a. Demico et desobservations qu’elle avait formulées à ce propos au ministre de l’Intérieur (1). Cetteactualisation d’article analyse les réponses du ministre de l’Intérieur et du secrétaired’Etat à la Sécurité, à l’Intégration sociale et à l’Environnement.  Les activités de la s.a.Demico ayant définitivement pris fin le 31 janvier 1998, le projet de convention de clô-ture soumis par le Secrétaire d’Etat à l’avis de la Cour fait également l’objet d’un com-mentaire.
1. Exposé succinct des faits 
Le 17 juillet 1990, le Tribunal de commerce de Bruxelles a déclaré la s.a.
P.R.B. (Poudreries Réunies de Belgique) en faillite et l’a obligée à cesser immédiate-ment toute activité.  L’établissement de Balen n’a pas trouvé de repreneur.
Jusqu’au 31 décembre 1990, les curateurs ont assuré la sécurité interne et
externe du terrain de l’entreprise P.R.B. en faillite. 
Dans l’intervalle, le 21 décembre 1990, le Gouvernement flamand a décidé de
créer une société de services (appelée Demico) en matière d’activités de démilitarisa-tion.
Par lettre du 28 décembre 1990, le ministre de l’Intérieur a chargé la s.a.
Demico de démanteler 42.000 obus de 60 mm et d’assurer la surveillance du site àpartir du 1er janvier 1991.
Le 12 septembre 1991, l’Etat belge, les curateurs de P.R.B. et la s.a. Demico,
ainsi que les créanciers gagistes, ont conclu une convention en vertu de laquelle unmontant de 150 millions de francs, prélevé sur les actifs disponibles de la faillite, a étéutilisé pour financer les prestations de la s.a. Demico.
Le 5 mars 1992, l’Etat belge et la s.a. Demico ont conclu un contrat-cadre
chargeant celle-ci de procéder à la démilitarisation intégrale des biens, installations etbâtiments présents sur les terrains de Balen et de Lommel utilisés précédemment parP.R.B.
Les principales modalités de ce contrat-cadre étaient les suivantes.
– Le contrat vise à assurer la sécurité interne et externe à court et long termes.
(1) 154e Cahier d’observations, fascicule Ier , pp. 143-153.
280N-1.326.148
N-1.017.183N-1.376.611N-1.404.178 2. MINISTERIE VAN BINNENLANDSE ZAKEN
– DEMILITARISERING VAN DE EX-PRB SITE TE BALEN-LOMMEL DOOR DE NV DEMI-
CO-VERVOLGARTIKEL
In zijn 154e Boek van Opmerkingen gaf het Rekenhof een overzicht van de
resultaten van de controle op de uitvoering van de demilitariseringsopdracht door deNV DEMICO en van de opmerkingen die het desbetreffend aan de Minister vanBinnenlandse Zaken had gericht (1). Dit vervolgartikel bespreekt de antwoorden vande Minister van Binnenlandse Zaken en van de Staatssecretaris voor Veiligheid,Maatschappelijke Integratie en Leefmilieu.  Daar de activiteiten van de NV DEMICOop 31 januari 1998 volledig werden beëindigd, wordt ook ingegaan op het ontwerp vanafsluitende overeenkomst dat door de staatssecretaris voor advies aan het Rekenhofwerd voorgelegd.
1. Beknopte uiteenzetting van de feiten
Op 17 juli 1990 werd de NV PRB (Poudreries Réunies de Belgique) door de
rechtbank van koophandel te Brussel failliet verklaard en verplicht alle activiteitenonmiddellijk stop te zetten.  Voor de vestiging in Balen werd geen overnemer gevon-den.
Tot 31 december 1990 stonden de curatoren in voor de interne en externe vei-
ligheid op het terrein van het failliete PRB.
Ondertussen, nl. op 21 december 1990, besliste de Vlaamse Regering een
dienstenmaatschappij voor demilitariseringsactiviteiten (DEMICO genaamd) op terichten.
Bij brief van 28 december 1990 gaf de Minister van Binnenlandse Zaken de
NV DEMICO opdracht 42.000 granaten, 60mm, te ontmantelen en de bewaking vande site vanaf 1 januari 1991 te verzekeren.
Op 12 september 1991 sloten de Staat, de curatoren van PRB, de NV DEMI-
CO alsook de pandhoudende schuldeisers een overeenkomst waarbij150 miljoen BEF van de beschikbare activa van het faillissement werden gebruikt omde prestaties van de NV DEMICO te financieren.
Op 5 maart 1992 sloten de Staat en de NV DEMICO een kaderovereenkomst
waarbij die laatste de opdracht kreeg de gecontamineerde goederen, installaties engebouwen op de terreinen te Balen en te Lommel, die voorheen door de NV PRBwerden gebruikt, volledig te demilitariseren.
De voornaamste modaliteiten van die kaderovereenkomst zijn :
– de overeenkomst streeft de interne en externe veiligheid op korte en lange termijn
na ;
(1) 154e Boek van Opmerkingen, deel I, pp. 142-152.
281N-1.326.148N-1.017.183N-1.376.611N-1.404.178 – Il s’agit d’une “obligation de moyens”.
– Le contrat couvre la durée de l’exécution du “marché”, soit, selon les estimations,
de trois ans à cinq ans et demi, à dater du 1er janvier 1991.
– Les travaux de démilitarisation effectués par la s.a. Demico sont rémunérés au prix
coûtant.  Les frais et les dépenses sont facturés trimestriellement.  En outre, lasociété aura droit à une rémunération du capital égale à 10,5% du capital fourni.
– Vis-à-vis du maître de l’ouvrage, la s.a. Demico travaille à comptabilité ouverte et
en régie.
– Le maître de l’ouvrage se charge du passif social, économique et particulier, tel que
défini dans le contrat-cadre.
2. Observations formulées par la Cour des comptes (2) 
Les factures de la s.a. Demico n’ont fait l’objet d’aucun contrôle portant sur
les prix revendiqués ni sur l’exécution effective et correcte.  La Cour a dès lors insistésur la nécessité d’organiser un contrôle interne efficace.
En outre, son Collège a demandé :
– que soit recueilli l’avis du Service des explosifs du ministère des Affaires économi-
ques ;
– que le groupe de travail chargé, par décision du Conseil des ministres du 24 décem-
bre 1992, de la supervision et de la surveillance comptable des travaux facturés soitremis en activité ;
– pour quelles raisons aucune suite n’avait été donnée à la proposition de l’adminis-
tration de demander aux administrateurs et directeurs de la s.a. Demico, une “backto back letter” dans laquelle ceux-ci confirmeraient que les factures de vente, lacomptabilité, les livres-journaux, les bilans et les pièces justificatives y afférentesqui avaient été présentés reflètent correctement la situation comptable et les fraisencourus, et dans laquelle ils se porteraient personnellement responsables de toutesles fraudes, falsifications et données incorrectes qui pourraient y figurer ;
– quel arrangement l’Etat belge et la s.a. Demico avaient conclu relativement à la
prise en charge, par l’Etat, des amortissements du matériel, pour une valeur de35 millions de francs, que la s.a. Demico avait repris aux curateurs de la s.a. P.R.B.en faillite ;
– quelle décision le ministre de l’Intérieur avait prise vis-à-vis des honoraires que la
G.I.M.V. (Gewestelijke Investeringsmaatschappij voor Vlaanderen - Société régio-nale d’investissement pour la Flandre) avait facturés à sa filiale, la s.a. Demico,pour les avis donnés en matière de management et imputés à l’Etat par cette der-nière.
(2) Lettres des 12 octobre 1994 et 11 décembre 1996 au ministre de l’Intérieur et de la
Fonction publique.
282 – het betreft een “middelenverbintenis” ;
– de overeenkomst loopt voor de duur van de uitvoering van de “opdracht” die te
rekenen van 1 januari 1991 wordt geschat op drie tot vijf jaar en een half ;
– het demilitariseringswerk van de NV DEMICO wordt aan de kostende prijs ver-
goed.  De kosten en uitgaven worden driemaandelijks gefactureerd.  Daarnaastheeft de NV recht op een kapitaalvergoeding van 10,5% ;
– de NV DEMICO werkt tegenover de opdrachtgever met open boekhouding en in
regie ;
– de opdrachtgever staat in voor het sociaal, economisch en bijzonder passief zoals
gedefinieerd in de kaderovereenkomst.
2. Opmerkingen van het Rekenhof (2) 
De facturen van de NV DEMICO werden noch op de gehanteerde prijzen
noch op de effectieve en degelijke uitvoering gecontroleerd. Het Rekenhof drong aanop het inrichten van een doeltreffende interne controle.
Daarnaast vroeg zijn college :
– dat het advies van de Dienst der Springstoffen van het Ministerie van Economische
Zaken zou worden ingewonnen ;
– dat de werkgroep die door de ministerraadsbeslissing van 24 december 1992 werd
belast met de supervisie en het boekhoudkundig toezicht op de gefactureerde wer-ken, terug zou worden geactiveerd ;
– waarom geen gevolg werd gegeven aan het voorstel van de administratie een “back
to back letter” aan de beheerders en directeurs van de NV DEMICO te vragen,waarin die bevestigen dat de voorgelegde verkoopfacturen, boekhouding, dagboe-ken, balansen en de daarbij horende stavingsstukken een juist beeld geven van deboekhoudkundige situatie en de gemaakte kosten, en waarin ze zich persoonlijkverantwoordelijk stellen voor alle fraude, vervalsingen en onjuiste gegevens dieerin mochten voorkomen ;
– welke regeling de Staat en de NV DEMICO troffen met betrekking tot de tenlaste-
neming door de Staat van de afschrijvingen van materieel ad 35 miljoen BEF, diede NV DEMICO van de curatoren van de NV PRB in faillissement had overgeno-men ;
– welke beslissing de Minister van Binnenlandse Zaken nam ten aanzien van ereloon-
nota’s die de GIMV aan haar dochtermaatschappij NV DEMICO factureerdewegens het verstrekken van adviezen inzake management en die door die laatsteaan de Staat werden doorgerekend.
(2) Brieven van 12 oktober 1994 en 11 december 1996 aan de Minister van
Binnenlandse Zaken en Ambtenarenzaken.
283 En exécution du contrat NAMSA (3), les munitions entreposées à
Kaiserlautern ont été transportées et stockées sur le site P.R.B., à Balen-Lommel.  LaCour a fait observer que les effets étaient contre-productifs pour l’Etat à l’égard duprojet de démilitarisation.  En effet, en raison de ces opérations, la quantité de maté-riel à démilitariser a augmenté, au lieu de diminuer, ce qui était contraire à l’objectifdu marché attribué.
Enfin, il s’est avéré que la s.a. Demico a facturé des frais d’étude relatifs à la
construction d’un incinérateur. La Cour a demandé qu’on lui précise si l’Etat belgeavait commandé ou non cette étude. 
3. Réponses du secrétaire d’Etat à la Sécurité, à l’Intégration sociale et à l’Environnement 
3.1. A la demande du Secrétaire d’Etat, le problème a été débattu avec la
Cour lors des réunions des 6 et 28 janvier 1997 au cabinet du ministre de l’Intérieur(4).  Au cours de la dernière réunion, le délégué du ministère de l’Intérieur a con-firmé que des réponses précises ne seraient données aux questions posées par la Courqu’après qu’un cabinet d’expertise comptable aura examiné la s.a. Demico d’unemanière approfondie.
3.2. Dans sa deuxième réponse, le secrétaire d’Etat à la Sécurité, à
l’Intégration sociale et à l’Environnement signale qu’un cabinet indépendant d’exper-tise comptable a été chargé de l’examen et du contrôle de la comptabilité de la s.a.Demico (5).  Il ressort des rapports de ce cabinet que l’Etat aurait payé un excédentde 37.369.720 francs.  Ce montant représenterait le produit d’un certain nombre decontrats très lucratifs que la s.a. Demico a conclus avec des tiers.  La s.a. Demico atoutefois contesté que le ministère de l’Intérieur puisse prétendre au bénéfice desproduits nets de ces contrats conclus avec des tiers.
Le secrétaire d’Etat a estimé que, dans l’esprit du contrat conclu entre l’Etat
et la s.a. Demico, le capital existant de la société initiale, d’une valeur de930.266 francs, et le capital apporté initialement par la Région flamande, soit 50 mil-lions de francs, devaient revenir intégralement à la société.
En outre, il a estimé que, d’après ce contrat, la s.a. Demico avait également
droit à ces produits nets découlant des contrats conclus avec des tiers, à conditiontoutefois que ceux-ci soient totalement indépendants du marché de démilitarisation.Le contrat stipulait à l’époque que la s.a. Demico devait prouver que les prestationsavaient été effectuées, en dehors de la démilitarisation, avec du personnel dont lepaiement concret n’avait pas été imputé au maître d’ouvrage et sans faire usage desinstallations et des moyens de production également facturés à ce dernier.
(3) Il s’agit de la démilitarisation des explosifs de l’US Army entreposés à Kaiserlautern,
en Allemagne. 
(4) Lettre du 20 décembre 1996.(5) Lettre du 22 décembre 1997.
284 In uitvoering van het NAMSA-contract (3) werd munitie van Kaiserslautern
aangevoerd naar en opgeslagen op de PRB-site te Balen-Lommel.  Het Rekenhofwees op het contraproductief effect hiervan voor het demilitariseringsproject van deStaat.  Daardoor werd immers méér, in plaats van minder te demilitariseren materi-aal opgeslagen wat indruist tegen het opzet van de gegunde opdracht.
Het bleek tenslotte dat de NV DEMICO studiekosten betreffende de bouw
van een verbrandingsoven factureerde.  Het Rekenhof verzocht mede te delen of deStaat die opdracht gaf.
3. Antwoorden van de Staatssecretaris voor Veiligheid, Maatschappelijke Integratie en Leefmilieu
3.1. Op verzoek van de staatssecretaris werd de problematiek met het
Rekenhof besproken tijdens de vergaderingen van 6 januari 1997 en 28 januari 1997op het kabinet van de Minister van Binnenlandse Zaken (4). Tijdens de laatste verga-dering bevestigde de afgevaardigde van de Minister van Binnenlandse Zaken dat dedoor het Rekenhof gestelde vragen duidelijk zouden worden beantwoord doch datdit slechts kon nadat een accountantskantoor de NV DEMICO zou hebben doorge-licht.
3.2. In zijn tweede antwoord stelt de staatssecretaris dat een onafhankelijk
accountantskantoor met het nazicht van en de controle op de boekhouding van deNV DEMICO werd belast (5). Uit de verslagen van dat kantoor blijkt dat de Staat37.369.720 BEF teveel zou hebben betaald.  Dit bedrag zou de opbrengst zijn van eenaantal zeer winstgevende contracten die de NV DEMICO met derden sloot.  DeNV DEMICO betwist echter dat het Ministerie van Binnenlandse Zaken op denetto-opbrengsten van die contracten met derden aanspraak kan maken.
De staatssecretaris meent dat volgens de geest van het contract tussen de
Staat en de NV DEMICO het bestaand kapitaal van de oorspronkelijke vennoot-schap ad 930.266 BEF en het door het Vlaamse Gewest oorspronkelijk ingebrachtekapitaal van 50 miljoen BEF integraal toekomt aan de NV.
Verder meent hij dat, volgens het contract, de NV DEMICO eveneens recht
heeft op de netto-opbrengsten uit contracten voor derden op voorwaarde evenweldat die volledig losstaan van de demilitariseringsopdracht.  In het contract werd des-tijds vermeld dat de NV DEMICO moet aantonen dat die prestaties zijn verricht, losvan de demilitarisering, met personeel waarvan de concrete betaling niet werd door-gerekend aan de opdrachtgever en zonder gebruik van de installaties en productie-middelen die aan de opdrachtgever worden doorgerekend.
(3) Het betreft het demilitariseren van in het Duitse Kaiserslautern opgeslagen explosie-
ven van de US Army.
(4) Brief van 20 december 1996.(5) Brief van 22 december 1997.
285 Sur la base d’une évaluation du cabinet d’expertise comptable de l’encaisse au
31 janvier 1998, il s’agirait d’un solde positif de 82 à 88 millions de francs, si leministère de l’Intérieur liquidait toutes les factures.  Après déduction du capital dedépart de 50.930.266 francs, il resterait un solde de 31 à 37 millions de francs quireviendrait au ministère de l’Intérieur. A la fin de sa lettre, le secrétaire d’Etatdemandait l’avis de la Cour des comptes. Par la suite, il a invité des délégués de laCour à commenter sa proposition (6).
Au cours de cette réunion, il est apparu que la G.I.M.V. a exigé le rembourse-
ment intégral et prioritaire du capital qu’elle avait apporté. Le secrétaire d’Etat aégalement remis un projet de contrat mettant fin à celui conclu avec la s.a. Demico.
3.3. Dans une troisième lettre, le secrétaire d’Etat éclaircit et complète ses
réponses précédentes (7).
4. Réponse du Vice-Premier ministre et ministre de l’Intérieur (8)
Afin d’obtenir l’avis du Service des explosifs, le ministre a écrit à son collègue
du ministère des Affaires économiques. Ce dernier a répondu le 19 janvier 1995 quele groupe de travail réunissant plusieurs cabinets avait décidé, le 27 avril 1993, que “leService (des explosifs) ne peut ni ne doit intervenir pour vérifier si les travaux pro-posés se font effectivement de manière économique et efficace”. Le ministre del’Intérieur s’est cependant engagé à réclamer les notes techniques du Service desexplosifs, appelé aujourd’hui Administration “Qualité et sécurité”, afin de vérifier laconcordance entre les rapports d’activité transmis par la s.a. Demico et les rapportsd’inspection de l’administration “Qualité et sécurité”.
A propos de la supervision et de la surveillance comptable des travaux fac-
turés, le ministre a répondu qu’il reconvoquerait prochainement le groupe de travailchargé, par le Conseil des ministres, du suivi du dossier. 
En ce qui concerne la “back to back letter”, il a estimé que la loi du 18 juil-
let 1991 (9) offrait suffisamment de garanties à l’Etat belge en tant que cocontractant.
La question des amortissements de matériel à concurrence de 35 millions de
francs a, en principe, été réglée au cours d’une réunion qui s’est tenue le 24 avril 1996au cabinet du ministre.  Il y a été également décidé de maintenir le rejet des honorai-res facturés pour les interventions des administrateurs de la G.I.M.V.
Le ministre a marqué son accord pour qu’à la fin du contrat du 5 mars 1992,
tous les profits viennent en déduction des frais facturés.
A propos des frais d’études pour la construction d’un incinérateur, il a précisé
qu’ils ont été acceptés implicitement puisque l’étude et la budgétisation de la s.a.Demico comprenaient, entre autres, un scénario envisageant le recours à un incinéra-teur. 
(7) Lettre du 28 juillet 1998.(8) Lettre du 5 septembre 1997.(9) Loi du 18 juillet 1991 modifiant les lois sur les sociétés commerciales coordonnées le
30 novembre 1935 dans le cadre de l’organisation transparente du marché des entreprises et desoffres publiques d’acquisition. 
286 Op basis van de raming van het accountantskantoor van de kastoestand per
31 januari 1998 zou er, indien het Ministerie van Binnenlandse Zaken alle facturenvereffent, een positief kassaldo zijn van 82 à 88 miljoen BEF.  Na aftrek van het start-kapitaal van 50.930.266 BEF zou er nog een saldo zijn van 31 à 37 miljoen BEF datzou toekomen aan het Ministerie van Binnenlandse Zaken.  In fine van de briefvraagt de staatssecretaris het advies van het Rekenhof.  Nadien nodigde hij een aan-tal afgevaardigden van het Rekenhof uit om zijn voorstel toe te lichten (6).
Tijdens die vergadering bleek dat de GIMV het door haar ingebracht kapitaal
in de NV DEMICO integraal en bij voorrang terugeiste van de Staat. De staatssecre-taris overhandigde ook een ontwerp van overeenkomst waarmee het contract met deNV DEMICO wordt beëindigd.
3.3. In een derde brief verduidelijkt en vervolledigt de staatssecretaris zijn
eerdere antwoorden (7).
4. Antwoord van de Vice-Eerste Minister en Minister van Binnenlandse Zaken (8)
Om het advies van de Dienst der Springstoffen te bekomen, schreef de minis-
ter zijn collega van Economische Zaken aan.  Die antwoordde op 19 januari 1995 datde interkabinettenwerkgroep van 27 april 1993 had beslist dat “de Dienst (derSpringstoffen) niet kan en mag tussenkomen om na te gaan of de voorgestelde wer-ken wel op een economische en efficiënte wijze geschieden”.  De Minister vanBinnenlandse Zaken verbond er zich evenwel toe de technische nota’s van de Dienstder Springstoffen, dat thans het Bestuur “Kwaliteit en Veiligheid” noemt, op te vra-gen om de correlatie na te gaan tussen de door de NV DEMICO  overgemaakte acti-viteitsrapporten en de inspectieverslagen van het Bestuur “Kwaliteit en Veiligheid”.
Wat de supervisie en het boekhoudkundig toezicht op de gefactureerde wer-
ken betreft, antwoordde de minister dat hij de werkgroep die door de Ministerraadmet de opvolging van het dossier werd belast, binnenkort opnieuw zou samenroepen.
Inzake de back tot back letter stelde hij dat de wet van 18 juli 1991 (9) aan de
Belgische Staat als medecontractant voldoende garanties bood.
De afschrijvingen van materieel ad 35 miljoen BEF werd in principe geregeld
tijdens een vergadering van 24 april 1996 op het kabinet van de minister.  Daar werdtevens beslist dat de facturatie voor de tussenkomsten van bestuurders van de GIMVverworpen bleef.
De minister is akkoord dat bij de beëindiging van de overeenkomst van
5 maart 1992 alle baten in mindering moeten komen op de aangerekende kosten.
In verband met de studiekosten voor de oprichting van een verbrandingsoven
stelt hij dat die impliciet werden aanvaard nu de studie en budgettering van deNV DEMICO onder andere een scenario met verbrandingsoven bevatte.
(7) Brief van 28 juli 1998.(8) Brief van 5 september 1997.(9) Wet van 18 juli 1991 tot wijziging van de wetten betreffende de handelsvennootschap-
pen gecoördineerd op 30 november 1935 in het kader van een doorzichtige organisatie van de marktvan de ondernemingen en van de openbare overnamebiedingen.
287 5. Avis de la Cour sur le projet de contrat de clôture (10)
5.1. La Cour a précisé qu’elle ne disposait pas de toutes les données néces-
saires à l’exécution d’un contrôle approfondi et, par conséquent, ne pouvait pas enco-re donner d’avis définitif.
Son Collège a fait remarquer :
– qu’un règlement financier, définitif et global de la vente des explosifs et des autres
ventes générant des produits en faveur de l’Etat devait être présenté ;
– que les frais rejetés précédemment, parce qu’ils n’étaient pas jugés conformes à
l’objet social de l’entreprise, ne pouvaient pas figurer à nouveau dans un décompte ;
– qu’il y avait lieu de conclure des documents présentés et que la Cour de comptes a
pu contrôler, à savoir les comptes annuels, l’acte de constitution et la modificationstatutaire de la s.a. Demico, que le capital placé ne s’élevait qu’à 50 millions defrancs et non à 50.930.266 de francs, de sorte que la différence de 930.266 francsdevait être expliquée sur la base de documents.
En ce qui concerne l’exigence de la G.I.M.V., c’est-à-dire le remboursement
intégral et prioritaire du capital qu’elle a apporté à la société, la Cour a exprimé uncertain nombre de réserves fondamentales.
– L’Etat est uniquement une partie contractante et non un actionnaire de la s.a.
Demico : il s’agissait d’un marché de démilitarisation à réaliser moyennant unerétribution bien déterminée.
– Le contrat de base ne contient aucune stipulation à cet effet. Ni le contrat initial du
5 mars 1992, ni aucun autre contrat n’ont stipulé qu’à la fin de l’exécution du con-trat, le capital initialement apporté devait être reversé à la s.a. Demico.
– Ni les statuts ni la législation sur les sociétés commerciales ne confèrent un fonde-
ment juridique au remboursement du capital. Lors de la modification statutaire du21 décembre 1990, il a été clairement stipulé qu’après le paiement de l’ensembledes dettes, charges et frais de liquidation ou après la consignation des fonds néces-saires pour y satisfaire, les liquidateurs doivent répartir les actifs nets, en deniers ouen actions, entre les actionnaires.  La législation sur les sociétés commerciales sou-ligne, elle aussi, cette idée fondamentale (article 185 de la loi sur les sociétés).
A propos du deuxième rapport du cabinet d’expertise comptable dans lequel
les avoirs de l’Etat sont ramenés à 37.369.720 francs, la Cour a estimé :
– que la base sur laquelle s’appuie la G.I.M.V. pour parvenir à ce montant est le rem-
boursement du patrimoine propre, ce qui est juridiquement douteux ;
– qu’une somme de cinq millions de francs est portée en compte à titre d’impôt des
sociétés, alors que le contrat de base du 5 mars 1992 exclut cette imputation ; 
(10) Lettre du 1er juillet 1998.
288 5. Advies van het Rekenhof bij het ontwerp van afsluitende overeenkomst (10)
5.1. Het Rekenhof stelde dat het niet alle noodzakelijke gegevens had voor
een doorgedreven controle en daardoor nog geen sluitend advies kon geven.
Zijn college merkte op :
– dat een globale financiële afwikkeling van de verkoop van springstoffen en van de
andere verkopen met opbrengsten voor de Staat moest worden voorgelegd ;
– dat kosten die vroeger werden verworpen omdat ze niet in overeenstemming waren
met het doel van de onderneming niet opnieuw mochten worden verrekend ;
– dat uit de voorgelegde stukken die het Rekenhof kon controleren, nl. de jaarreke-
ningen, de oprichtingsakte en de statutenwijziging van de NV DEMICO moestworden besloten dat het geplaatste kapitaal slechts 50 miljoen BEF bedraagt engeen 50.930.266 BEF, zodat het verschil van 930.266 BEF aan de hand van stukkenmoet worden verklaard.
Betreffende de eis van de GIMV dat het door haar ingebrachte kapitaal in de
NV DEMICO integraal en bij voorrang zou worden teruggestort, heeft het Rekenhofeen aantal fundamentele bezwaren geuit :
– de Staat is enkel een contracterende partij en geen aandeelhouder van de
NV DEMICO : het betrof een demilitariseringsopdracht tegen een welbepaaldevergoeding ;
– het basiscontract bevat ter zake geen clausules.  Noch in de oorspronkelijke over-
eenkomst van 5 maart 1992, noch in andere overeenkomsten werd bedongen dat deStaat, bij het einde van de uitvoering van het contract, het oorspronkelijk kapitaalmoet terugstorten aan de NV DEMICO ;
– noch de statuten, noch de vennootschapswetgeving bieden een juridische basis voor
de terugstorting van het kapitaal. Bij de statutenwijziging van 21 december 1990werd duidelijk bepaald dat, na betaling van alle schulden, lasten en kosten van ver-effening of na consignatie van de nodige gelden om die te voldoen, de vereffenaarshet netto-actief, in geld of in effecten, onder de aandeelhouders verdelen. Ook devennootschapswetgeving onderstreept die basisidee (artikel 185 van de vennoot-schappenwet).
Betreffende het tweede deskundig verslag van het accountantskantoor waarin
het tegoed van de Staat wordt teruggebracht tot 37.369.720 BEF stelde hetRekenhof :
– dat de basis om tot het bedrag te komen de terugbetaling aan de GIMV van het
eigen vermogen is, wat juridisch betwistbaar is ;
– dat er vijf miljoen BEF aan vennootschapsbelasting wordt verrekend, hoewel de
basisovereenkomst van 5 maart 1992 dit uitsluit ;
(10) Brief van 1 juli 1998.
289 – qu’une explication complémentaire doit être donnée pour l’imputation d’un mon-
tant de 4.049.898 francs à la suite de la surestimation de la provision pour amortis-sement.
La Cour a, par conséquent, demandé que le cabinet d’expertise comptable qui
a été désigné établisse un décompte final définitif.  Afin de garantir au maximum lesintérêts de l’Etat, la convention de clôture définitive devrait être soumise, avantd’être signée, à l’avis de l’Inspection des finances. En outre, il convient de préciserdavantage la portée de l’article 6 du projet de convention de clôture concernant larecomposition du patrimoine propre de la s.a. Demico.
5.2. Les données de la lettre du secrétaire d’Etat, datée du 28 juillet 1998,
sont encore à l’examen.
290 – dat bijkomende uitleg moet worden gegeven bij de verrekening van 4.049.898 BEF
ingevolge de overwaardering van de provisie door afschrijving.
Het Rekenhof vroeg dan ook dat het aangestelde accountantskantoor een
definitieve eindafrekening zou opstellen. Om de financiële belangen van de Staatmaximaal te waarborgen dient de definitieve afsluitende overeenkomst vóór haarondertekening aan het advies van de Inspectie van Financiën te worden onderwor-pen.  Bovendien moet nadere uitleg worden gegeven nopens de draagwijdte van arti-kel 6 van het ontwerp van afsluitende overeenkomst, dat betrekking heeft op dewedersamenstelling van het eigen vermogen.
5.2. De gegevens van de brief van de staatssecretaris van 28 juli 1998 zijn nog
in onderzoek.
291 3. MINISTERE DE LA JUSTICE
– DEPENSES EN MATIERE D’INTERNEMENT, PLUS PARTICULIEREMENT EN DEHORS
DES INSTITUTIONS PENITENTIAIRES
En raison de l’augmentation considérable des dépenses d’internement, la Cour
a consacré un examen de l’application de la loi de défense sociale à l’égard des anor-maux et des délinquants d’habitude.
Cet examen a, notamment, mis en évidence les répercussions budgétaires diffé-
rentes des décisions d’internement prises par les diverses commissions de défense socia-le et la transmission déficiente d’informations relatives aux décisions, au gestionnairedu budget (administration des établissements pénitentiaires).  En ce qui concernel’internement en dehors des institutions pénitentiaires, l’imprécision prévaut quant àl’application d’une réglementation particulière en matière de recouvrement et de la ré-glementation générale relative à l’assurance maladie-invalidité obligatoire.  En outre, laréglementation applicable en matière d’internement dans les hôpitaux psychiatriquespublics constitue un cadre juridique manifestement insuffisant.  Enfin, au sein du bud-get départemental,  les crédits destinés à l’internement sont trop peu spécifiés.  
Le ministre a répondu que la problématique des dépenses relatives à l’interne-
ment serait soumise à un examen approfondi.  Une adaptation de la législation a égale-ment été annoncée.
Cette matière est réglée par la loi du 9 avril 1930 de défense sociale à l’égard
des anormaux et délinquants d’habitude, remplacée par la loi du 1er juillet 1964.
Cette loi est applicable aux “délinquants irresponsables”, c’est-à-dire aux
personnes qui ont commis un acte punissable, un crime ou un délit et circulent en étatde démence ou dans un état grave de déséquilibre mental ou de débilité mentale lesrendant incapables du contrôle de leurs actes (articles 7 et 21 de la loi). La mesurequi peut être prise à l’égard de ces personnes est l’internement, en principe de duréeindéterminée.
L’internement des inculpés est ordonné par la juridiction d’instruction ou de
jugement (article 7 de la loi) ; celui des condamnés, en vertu d’une décision du minis-tre de la Justice, sur avis conforme de la commission de défense sociale (article 21 dela loi).
Les commissions de défense sociale sont instituées par la loi auprès des
annexes psychiatriques des institutions pénitentiaires (à Anvers, Gand, Louvain,Forest, Mons, Jamioulx, Lantin et Namur). Elles sont composées de trois membres :un magistrat effectif ou honoraire, un avocat et un médecin (article 12 de la loi).
La commission de défense sociale désigne l’établissement dans lequel l’inter-
nement aura lieu.  En principe, celui-ci est choisi parmi les établissements organiséspar le gouvernement.  La commission peut, toutefois, pour des raisons thérapeuti-ques, ordonner le placement dans un “établissement  approprié quant aux mesures desécurité et aux soins à donner”.  Au préalable, un avis peut être demandé à un centred’orientation créé par le Roi (articles 14 et 21 de la loi).
292N-1.264.798 3. MINISTERIE VAN JUSTITIE
– UITGAVEN IN VERBAND MET INTERNERING, IN HET BIJZONDER BUITEN DE STRAF-
INRICHTINGEN
Naar aanleiding van de aanzienlijke toename van de uitgaven in verband met
internering heeft het Rekenhof een onderzoek gewijd aan de toepassing van de wet totbescherming van de maatschappij tegen abnormalen en gewoontemisdadigers.
Het wees onder meer op de uiteenlopende budgettaire weerslag van de beslissin-
gen van de verschillende commissies tot bescherming van de maatschappij, en op degebrekkige informatiedoorstroming aangaande deze beslissingen naar de budgetbe-heerder (Bestuur Strafinrichtingen) toe.  In verband met de internering buiten de straf-inrichtingen is er onduidelijkheid op het vlak van de toepassing van een bijzondereinvorderingsregeling en van de algemene reglementering inzake verplichte ziekte- eninvaliditeitsverzekering.  Daarnaast is, wat de internering in openbare psychiatrischeziekenhuizen betreft, de geldende reglementering duidelijk ontoereikend als juridischkader.  Ten slotte is binnen de departementale begroting de verbijzondering van de kre-dieten voor internering onvoldoende.
De minister antwoordde dat de problematiek van de uitgaven voor internering
aan een grondig onderzoek zou worden onderworpen.  Tevens werd een aanpassingvan de wetgeving in het vooruitzicht gesteld.
De materie van het zgn. sociaal verweer wordt geregeld door de wet van
9 april 1930 tot bescherming van de maatschappij tegen abnormalen en de gewoonte-misdadigers, vervangen door de wet van 1 juli 1964.
Deze wet is van toepassing op zgn. ontoerekeningsvatbare delinquenten, dit
zijn personen die een strafbaar feit, misdaad of wanbedrijf, hebben gepleegd en ver-keren in staat van krankzinnigheid of in een ernstige staat van geestesstoornis of vanzwakzinnigheid die hen ongeschikt maken tot het controleren van hun daden (artike-len 7 en 21 van de wet).  De maatregel die ten aanzien van die personen kan wordengenomen is de internering, die in beginsel van onbepaalde duur is.
De internering van verdachten wordt gelast door het onderzoeks- of vonnisge-
recht (artikel 7 van de wet).  De internering van veroordeelden gebeurt krachtenseen beslissing van de Minister van Justitie, op eensluidend advies van de commissietot bescherming van de maatschappij (artikel 21 van de wet).
De commissies tot bescherming van de maatschappij zijn door de wet inge-
steld bij de psychiatrische afdelingen van de strafinrichtingen (te Antwerpen, Gent,Leuven, Vorst, Bergen, Jamioulx, Lantin en Namen).  Ze bestaan uit drie leden : eenwerkend of ere-magistraat, een advocaat en een geneesheer (artikel 12 van de wet).
De commissie wijst de inrichting aan waar de internering plaatsvindt. Zij kiest
in beginsel uit de inrichtingen georganiseerd door de regering, maar kan, om thera-peutische redenen, de plaatsing gelasten in « een inrichting die daarvoor geschikt isuit het oogpunt van veiligheid en verzorging ». Vooraf kan het advies worden inge-wonnen van een door de Koning in te stellen oriënteringscentrum (artikelen 14 en 21van de wet).
293N-1.264.798 La commission décide également de la durée de l’internement.  Lorsque l’état
mental de l’inculpé interné s’est suffisamment amélioré, il est mis en liberté définitiveou à l’essai.  Si la mise en liberté est ordonnée à titre d’essai, l’interné est soumis àune tutelle médico-sociale ; la commission détermine la durée et les modalités decette tutelle (articles 18 et 20 de la loi).  Lorsque l’état mental du condamné internés’est suffisamment amélioré pour ne plus nécessiter son internement, la commissionle constate et le ministre de la Justice ordonne le retour de l’intéressé au centre péni-tentiaire où il se trouvait antérieurement détenu (article 21 de la loi).
Les frais d’entretien des personnes internées dans “un établissement appro-
prié quant aux mesures de sécurité et aux soins à donner” sont, dans les conditionsprévues par arrêté royal, à la charge des internés eux-mêmes ou des personnes quileur doivent des aliments ; c’est uniquement en cas d’insolvabilité que ces frais sont àla charge de l’Etat (article 27 de la loi).  Cette disposition légale a été exécutée pararrêté royal du 26 juillet 1965 (1).
Les internés sont notamment placés dans des hôpitaux psychiatriques publics
situés à Geel, Rekem, Tournai et Mons.  Ces établissements ont été transférés, pararrêté du Régent du 10 février 1948, du ministère de la Justice au ministère de laSanté publique, sauf pour ce qui concerne l’exécution des décisions d’internement.En vertu de l’arrêté précité, le ministre de la Santé publique veille à l’entretien et autraitement médical des internés ; il rembourse les frais d’internement d’après le tauxde la journée d’entretien (article 2 de l’arrêté).
Suite à la réforme de l’Etat, la compétence relative à ces établissements a été
transférée respectivement aux Communautés flamande et française.  Quant aux éta-blissements de Tournai et de Mons, ils ressortissent à présent à la compétence de laRégion wallonne (2).
2. Examen de la Cour - Motivation
Les internés sont placés en partie dans des établissements pénitentiaires, à
savoir dans les annexes psychiatriques et les sections de défense sociale des établisse-ments pénitentiaires, et en partie dans des établissements ne dépendant pas duministère de la Justice, à savoir dans les hôpitaux psychiatriques publics susmention-nés et dans des établissements privés.
Les dépenses en matière d’internement dans les établissements pénitentiaires
font directement partie des dépenses des établissements pénitentiaires en général,c’est-à-dire des dépenses de personnel, de fonctionnement et d’investissement, inscri-tes à la division organique 51 (“Administration des établissements pénitentiaires”) dubudget du ministère de la Justice, et des dépenses d’investissement à la charge de laRégie de bâtiments.
(1) Arrêté royal du 26 juillet 1965 relatif à la récupération des frais d’entretien des per-
sonnes internées dans un établissement pour malades mentaux.
(2) Décrets II des 19 et 22 juillet 1993 attribuant l’exercice de certaines compétences de
la Communauté française à la Région wallonne et à la Commission communautaire française.
294 De commissie beslist tevens over de duur van de internering. Wanneer de
geestestoestand van de geïnterneerde verdachte voldoende is verbeterd, wordt hijvoorgoed of op proef in vrijheid gesteld. Wordt de invrijheidstelling op proef gelast,dan wordt de geïnterneerde onderworpen aan een sociaal-geneeskundige voogdij ; decommissie bepaalt hoelang en op welke wijze die voogdij wordt uitgeoefend (artike-len 18 tot 20 van de wet). Wanneer de geestestoestand van de geïnterneerde veroor-deelde voor het verstrijken van de straftijd voldoende is verbeterd, stelt de commissiedat vast en gelast de Minister van Justitie de terugkeer van de betrokkene naar destrafinrichting waar hij voordien in hechtenis was (artikel 21 van de wet).
De onderhoudskosten van de personen die zijn geïnterneerd in « een inrich-
ting die daarvoor geschikt is uit het oogpunt van veiligheid en verzorging » komen,onder de bij koninklijk besluit gestelde voorwaarden, ten laste van de geïnterneerdenzelf of van de personen die in hun levensonderhoud zijn verschuldigd ; alleen in gevalvan onvermogen komen die kosten ten laste van de Staat (artikel 27 van de wet).  Diewettelijke bepaling werd bij koninklijk besluit van 26 juli 1965 (1) ten uitvoer gelegd.
Geïnterneerden worden onder meer geplaatst in de openbare psychiatrische
ziekenhuizen te Geel, Rekem, Doornik en Bergen.  Deze inrichtingen werden krach-tens een besluit van de Regent van 10 februari 1948 overgeheveld van het Ministerievan Justitie naar het Ministerie van Volksgezondheid, behalve wat de uitvoering vaninterneringsbeslissingen betreft. Luidens genoemd besluit staat de Minister vanVolksgezondheid in voor het onderhoud en de geneeskundige behandeling van degeïnterneerden en betaalt de Minister van Justitie de kosten van internering terug opvoet van de prijs per onderhoudsdag (artikel 2 van het besluit).
Ingevolge de staatshervorming werd de bevoegdheid met betrekking tot
genoemde inrichtingen respectievelijk overgedragen naar de Vlaamse en de FranseGemeenschap.  Wat de inrichtingen te Doornik en Bergen betreft, berust debevoegdheid thans bij het Waals Gewest (2).
2. Onderzoek van het Rekenhof - aanleiding
Geïnterneerden worden ten dele geplaatst in strafinrichtingen, met name in
de psychiatrische afdelingen en de afdelingen voor sociaal verweer van de strafinrich-tingen, en ten dele in inrichtingen die niet afhangen van het Ministerie van Justitie,met name in bovengenoemde openbare psychiatrische ziekenhuizen en in privé-inrichtingen.
De uitgaven voor internering in strafinrichtingen maken zonder meer deel uit
van de uitgaven van de strafinrichtingen in het algemeen, zijnde personeels-, wer-kings- en investeringsuitgaven, aangerekend op organisatie-afdeling 51 (« BestuurStrafinrichtingen ») van de begroting van het Ministerie van Justitie, en investerings-uitgaven ten laste van de Regie der Gebouwen.
(1) Koninklijk besluit van 26 juli 1965 betreffende de invordering van de kosten voor het
onderhoud van personen die in een inrichting voor geesteszieken geïnterneerd zijn.
(2) Decreten II van 19 en 22 juli 1993 tot toekenning van de uitoefening van sommige
bevoegdheden van de Franse Gemeenschap aan het Waals Gewest en de FranseGemeenschapscommissie.
295 Les dépenses en matière d’internement hors établissements pénitentiaires
sont en partie supportées par le même budget.  Il s’agit des dépenses d’internementdans les hôpitaux psychiatriques publics de Tournai et de Mons et dans certains éta-blissements privés.  Ces dépenses ont été inscrites à la même division organiquejusqu’en 1996, à l’allocation de base 51.11.12.31 (“Nourriture et entretien des détenusen prison, ainsi que des récidivistes et anormaux internés en vertu de la loi de défen-se sociale”).  Depuis 1997, elles sont imputées à une allocation de base spécifique(voir plus loin).
Une autre partie des dépenses d’internement en dehors des établissements
pénitentiaires est à la charge de l’assurance maladie-invalidité, à savoir les dépensespour les internés mis en liberté à l’essai, sous condition d’hébergement obligatoiredans un établissement psychiatrique.  Il s’agit notamment de personnes accueilliessous ce statut dans les hôpitaux psychiatriques publics de Geel et de Rekem.
Une augmentation considérable des dépenses d’internement, en dehors des
établissements pénitentiaires, à la charge du budget du département de la Justice aété constatée ces dernières années ; d’importants crédits supplémentaires ont dès lorsdû être accordés.  Pour les établissements publics et privés précités, ces dépensess’élevaient respectivement à 260,2 et 49,7 millions pour l’année budgétaire 1993,393,1 et 60,5 millions pour 1994, 471,7 et 61,3 millions pour 1995, 502,1 et 79,6 mil-lions pour 1996.  Cette augmentation des dépenses a amené la Cour à consacrer unexamen aux aspects juridiques et budgétaires de l’application de la loi de défensesociale.
3. Observations de la Cour
L’examen a principalement donné lieu aux observations suivantes (3).A propos de la désignation, par les commissions de défense sociale, de l’éta-
blissement dans lequel l’internement a lieu, la Cour a souligné les répercussionsbudgétaires différentes des décisions d’internement prises par les diverses commis-sions, selon que l’internement a lieu dans des établissements pénitentiaires, des éta-blissements publics ne dépendant pas du ministère de la Justice ou des établissementsprivés, éventuellement après la mise en liberté à l’essai avec hébergement obligatoire.
Se référant aux fréquentes sous-évaluations de crédits, la Cour a souligné que
l’administration des établissements pénitentiaires, chargée de la liquidation descréances résultant des décisions des commissions précitées, dispose manifestementd’informations y relatives insuffisantes pour pouvoir remplir sa mission budgétaire defaçon optimale.
Quant au centre d’orientation à instituer par le Roi, lequel n’a pas été créé, la
Cour a demandé à connaître les circonstances qui en entravent l’instauration.
Des précisions ont été également demandées sur l’application effective de la
réglementation en matière de recouvrement des frais d’entretien des personnesinternées dans des établissements spéciaux.
(3) Lettre du 6 novembre 1996 au ministre de la Justice.
296 De uitgaven voor internering buiten de strafinrichtingen worden voor een
deel gedragen door dezelfde begroting.  Het betreft de uitgaven voor internering inde openbare psychiatrische ziekenhuizen te Doornik en Bergen en in bepaalde privé-inrichtingen. Deze uitgaven werden tot het begrotingsjaar 1996 aangerekend opgenoemde organisatie-afdeling, basisallocatie 51.11.12.31 (« Voeding en onderhoudvan de gedetineerden in de gevangenissen, alsmede van de krachtens de wet totbescherming der maatschappij geïnterneerde recidivisten en abnormalen »).  Vanafhet begrotingsjaar 1997 worden zij op een specifieke basisallocatie aangerekend (zieverder).
Een ander deel van de uitgaven voor internering buiten de strafinrichtingen
komt ten laste van de ziekte- en invaliditeitsverzekering, met name de uitgaven voorgeïnterneerden die op proef in vrijheid zijn gesteld, onder voorwaarde van verplichteopname in een psychiatrische inrichting.  Het gaat onder meer om de personen dieonder dit statuut zijn opgenomen in de openbare psychiatrische ziekenhuizen te Geelen Rekem.
De voorbije jaren werd een aanzienlijke toename vastgesteld van de uitgaven
voor internering buiten de strafinrichtingen ten laste van de begroting van het depar-tement Justitie, als gevolg waarvan belangrijke bijkredieten moesten worden toege-kend.  Die uitgaven bedroegen voor genoemde openbare en privé-inrichtingen res-pectievelijk 260,2 en 49,7 miljoen BEF voor het begrotingsjaar 1993, 393,1 en60,5 miljoen BEF voor 1994, 471,7 en 61,3 miljoen BEF voor 1995, 502,1 en 79,6 mil-joen BEF voor 1996.  Die uitgavenstijging was de aanleiding voor een onderzoek vanhet Rekenhof naar de juridische en budgettaire aspecten van de toepassing van dewet tot bescherming van de maatschappij.
3. Opmerkingen van het Rekenhof
Het onderzoek gaf hoofdzakelijk aanleiding tot volgende opmerkingen (3).   Wat betreft het aanwijzen van de inrichting waar de internering plaatsvindt
door de commissies tot bescherming van de maatschappij, werd op de uiteenlopendebudgettaire weerslag van de beslissingen van de verschillende commissies gewezen.Het betreft verschillen naargelang de internering plaatsvindt in strafinrichtingen, inopenbare inrichtingen die niet afhangen van het departement Justitie of in privé-inrichtingen, dit laatste al dan niet na invrijheidstelling op proef met verplichte opna-me. 
Verwijzend naar de herhaalde kredietonderschattingen, merkte het Rekenhof
op dat het Bestuur Strafinrichtingen, dat instaat voor de vereffening van schuldvorde-ringen die het gevolg zijn van beslissingen van genoemde commissies, kennelijk overonvoldoende informatie beschikt aangaande die beslissingen om zijn budgettaireopdracht optimaal te kunnen vervullen.
In verband met de vaststelling dat het door de Koning in te stellen oriënte-
ringscentrum niet werd ingesteld, werd gevraagd welke omstandigheden de oprich-ting ervan verhinderen.
Er werd ook toelichting gevraagd in verband met het al dan niet toepassen
van de invorderingsregeling voor onderhoudskosten van personen geïnterneerd inbijzondere inrichtingen.
(3) Brief van 6 november 1996 aan de Minister van Justitie.
297 A propos de ce type d’internement, la Cour a également attiré l’attention sur
la réglementation de l’assurance maladie-invalidité.  Sur la base de l’article 7 del’arrêté royal du 24 décembre 1963, les frais afférents aux prestations exigées par lespouvoirs publics ne peuvent pas être remboursés par l’assurance maladie-invalidité(4).   La Cour a constaté que l’application de cette disposition donnait lieu à des diffi-cultés d’interprétation, tant dans le chef du ministère de la Justice que dans celui del’Institut national d’assurance maladie-invalidité, et a jugé opportun que les deuxautorités se concertent.
En ce qui concerne l’internement dans les hôpitaux psychiatriques publics de
Tournai et de Mons, la Cour a constaté que l’arrêté du Régent du 10 février 1948constitue un cadre juridique manifestement insuffisant pour régler les relations entre,d’une part, l’Etat et, d’autre part, la Région wallonne et les organismes d’intérêtpublic mentionnés (5).  C’est ainsi que, sur la base de cet arrêté, il n’apparaît pas clai-rement combien d’internés et, éventuellement, quelles catégories d’internés les éta-blissements accueillent, ni en quoi consistent leur entretien et leur traitement.  Enoutre, selon le même arrêté, le ministère de la Justice doit effectuer le rembourse-ment effectué sur la base d’un taux journalier forfaitaire, alors que, dans la pratique,il a été constaté que les remboursements ne revêtent pas exclusivement un caractèreforfaitaire.
Afin de concrétiser juridiquement l’exercice conjoint de ces compétences par
l’Etat et la Communauté ou la Région, la Cour a jugé opportun pour ces autorités deconclure un accord de coopération (6).
Dans le courant de l’année 1992, la Cour a consenti à la liquidation, par la
voie d’acomptes partiels, des montants dus aux organismes de Tournai et de Mons, àla condition d’adapter l’arrêté du Régent ou de conclure des conventions spéciales.L’arrêté n’a pas été adapté et aucune convention n’a été conclue, bien qu’il ait été faitusage, jusqu’en 1995, de la méthode contestée de liquidation.
La Cour a constaté que depuis 1997, une allocation de base, inscrite dans le
budget du ministère de la Justice, est spécialement destinée aux dépenses pour inter-nement (allocation de base 51.11.12.32 “Nourriture et entretien des récidivistes etanormaux internés en vertu de la loi de défense sociale”).  Elle a cependant constatéque seules les dépenses d’internement dans les organismes ne dépendant pas duministère de la Justice ont été imputées à ce crédit.  La Cour a jugé qu’il était souhai-table, du point de vue de la gestion et du contrôle, que le budget contienne au moinsdes informations spécifiques relatives aux dépenses afférentes aux internés dans lesétablissements pénitentiaires, particulièrement dans les sections de défense sociale.
Eu égard aux sous-évaluations de crédits de ces dernières années et au paie-
ment tardif de créances au moyen de crédits supplémentaires qui en résulte, la Cour asouhaité être informée des mesures prises à cet égard par le ministère.
(4) Arrêté royal du 24 décembre 1963 portant règlement des prestations de santé en
matière d’assurance obligatoire contre la maladie et l’invalidité.
(5) Décret du 6 avril 1995 relatif à la gestion des hôpitaux psychiatriques de la Région
wallonne.
(6) En application de l’article 92 bis, § 1er, de la loi spéciale du 8 août 1980 de réformes
institutionnelles.
298 Eveneens in verband met de internering in bijzondere inrichtingen, heeft het
Rekenhof de aandacht gevestigd op de reglementering betreffende de ziekte- eninvaliditeitsverzekering.  Op grond van artikel 7 van het koninklijk besluit van24 december 1963 mogen kosten veroorzaakt door verstrekkingen die door openbarebesturen worden geëist, niet worden vergoed door genoemde verzekering (4).  HetRekenhof stelde vast dat de toepassing van die bepaling in genoemd verband aanlei-ding gaf tot interpretatiemoeilijkheden, zowel in hoofde van het departement Justitieals van het Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering, en achtte overlegtussen beide overheden aangewezen.
Wat de internering in de openbare psychiatrische ziekenhuizen te Doornik en
Bergen betreft, constateerde het Rekenhof dat het besluit van de Regent van10 februari 1948 duidelijk ontoereikend is als juridisch kader voor de verhouding tus-sen enerzijds de Staat en anderzijds het Waals Gewest en de genoemde instellingenvan algemeen nut (5).  Zo is op grond van dat besluit niet duidelijk hoeveel, en even-tueel welke categorieën, geïnterneerden de inrichtingen opnemen, en waaruit hetonderhoud en de behandeling van de geïnterneerden bestaat. Daarnaast dient krach-tens hetzelfde besluit de terugbetaling door het departement Justitie te geschiedentegen een forfaitaire dagprijs, terwijl in de praktijk werd vastgesteld dat de terugbe-talingen niet uitsluitend een forfaitair karakter hebben.
Om het gezamenlijk uitoefenen van de desbetreffende bevoegdheden door de
Staat en de Gemeenschap of het Gewest juridisch vorm te geven, achtte hetRekenhof het aangewezen een samenwerkingsakkoord te sluiten (6).
In de loop van 1992 stemde het Rekenhof erin toe de aan de inrichtingen te
Doornik en Bergen verschuldigde bedragen te vereffenen via gedeeltelijke voor-schotten, onder voorwaarde van het aanpassen van het besluit van de Regent of hetsluiten van bijzondere overeenkomsten. Genoemd besluit werd echter niet aange-past, evenmin als genoemde overeenkomsten werden gesloten, hoewel tot 1995gebruik werd gemaakt van de kwestieuze vereffeningswijze.
Het Rekenhof stelde vast dat vanaf het begrotingsjaar 1997 in de begroting
van het Ministerie van Justitie een basisallocatie is opgenomen die specifiek isbestemd voor uitgaven voor internering (basisallocatie 51.11.12.32 « Voeding enonderhoud van de krachtens de wet tot bescherming van de maatschappij geïnter-neerde recidivisten en abnormalen »).  Het constateerde evenwel dat op dit kredietenkel uitgaven werden aangerekend met betrekking tot internering in inrichtingendie niet afhangen van het departement.  Het Rekenhof achtte het vanuit beheers- encontroleoogpunt wenselijk dat de begroting tevens minstens specifieke informatiezou bevatten aangaande de uitgaven met betrekking tot internering in de strafinrich-tingen, in het bijzonder in de afdelingen voor sociaal verweer.
Gelet op de kredietonderschattingen van de voorbije jaren en de daaruit vol-
gende laattijdige betaling van schuldvorderingen door middel van bijkredieten, wens-te het ten slotte te worden geïnformeerd over de in dit opzicht door het departementgetroffen maatregelen.
(4) Koninklijk besluit van 24 december 1963 houdende verordening op de geneeskundige
verstrekkingen inzake verplichte ziekte- en invaliditeitsverzekering.
(5) Decreet van 6 april 1995 betreffende het beheer van psychiatrische ziekenhuizen in
het Waals Gewest.
(6) In toepassing van artikel 92bis, § 1, van de bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot
hervorming der instellingen.
299 4. Réponse du ministre (7)
Le ministre a, tout d’abord, signalé que la problématique de l’internement fai-
sait l’objet d’une double étude : à court terme, un mémorandum budgétaire concer-nant les coûts d’internement, et, à moyen terme, la préparation d’une nouvelle légis-lation par une Commission Internement créée à la fin de 1996.  En outre, il a soulignéque ces dépenses ont été mieux suivies dans le cadre de la cellule de gestion médicalemise sur pied, au début de l’année 1996, au sein de l’administration des établisse-ments pénitentiaires.
Le ministre a admis que les remboursements effectués par le ministère de la
Justice ne revêtaient pas exclusivement un caractère forfaitaire.  A ce propos, il asouligné que, conformément à la loi, les frais d’entretien étaient payés, ce qui repré-sente plus que le taux journalier, et que des services complémentaires étaient dis-pensés aux détenus dans les établissements pénitentiaires.  Cet aspect devrait fairel’objet d’un examen dans le cadre du mémorandum budgétaire.
Selon le ministre, il n’apparaît pas clairement dans quelle mesure la réglemen-
tation relative au recouvrement est appliquée en cas d’internement dans des établis-sements spéciaux.  Cette question a également été renvoyée à l’examen relatif aumémorandum budgétaire.
Il en est de même pour les répercussions budgétaires différentes des décisions
des diverses commissions, en fonction du lieu d’internement.
Les dépenses relatives à l’internement dans des établissements pénitentiaires
ne sont pas budgétisées séparément, puisque l’administration n’est pas encore techni-quement en mesure de dissocier ces frais des frais généraux des établissements péni-tentiaires.  Le ministre s’attendait à ce que l’instauration d’une comptabilité analyti-que permette l’identification de ces frais.  Néanmoins, l’imputation des dépenses del’établissement pénitentiaire de Paifve, qui n’accueille que des internés, à l’allocationde base spécifique, à partir de l’année budgétaire 1998, a pu être vérifiée.
C’est en raison des priorités budgétaires que le centre d’orientation pour
internés n’a pas été créé dans le passé ; eu égard aux études en cours, cette créationn’est pas à l’ordre du jour pour l’instant.
Le système d’octroi d’avances partielles aux établissements de Tournai et de
Mons n’a été appliqué que pendant une courte période.
5. Appréciation de la réponse et suite
La réponse du ministre devait manifestement être considérée comme une
réponse provisoire.
L’administration des établissements pénitentiaires a fourni, au milieu de
l’année 1997, le mémorandum relatif au coût d’internement, rédigé par le ministre.La Cour a pu prendre officieusement connaissance de ce document.
(7) Lettre du 6 mai 1997.
300 4. Antwoord van de minister (7)
De minister deelde vooreerst mee dat de interneringsproblematiek het voor-
werp uitmaakte van twee studies : op korte termijn, een budgettair memorandumbetreffende de kosten van internering, en, op middellange termijn, de voorbereidingvan een nieuwe wetgeving door een eind 1996 opgerichte Commissie Internering.Daarnaast merkte hij op dat de desbetreffende uitgaven beter werden opgevolgd inhet kader van de begin 1996 bij het Bestuur Strafinrichtingen gecreëerde MedischeBeheerscel.
De minister gaf toe dat de terugbetalingen door het departement Justitie niet
uitsluitend een forfaitair karakter hebben.  Hij wees er in dit verband op dat overeen-komstig de wet de onderhoudskosten worden betaald, wat meer is dan de ligdagprijs,en dat in de strafinrichtingen bijkomende voorzieningen worden verstrekt aan degedetineerden.  Dit aspect zou worden onderzocht in het kader van het budgettairmemorandum.
Het was ook voor de minister niet duidelijk in welke mate de invorderingsre-
geling in geval van internering in bijzondere inrichtingen wordt toegepast.  Ook dezevraag werd verwezen naar het onderzoek met betrekking tot het budgettair memo-randum.
Hetzelfde geldt voor de uiteenlopende budgettaire weerslag van de beslissin-
gen van de verschillende commissies, naargelang van de plaats van internering.
De uitgaven met betrekking tot internering in strafinrichtingen worden niet
afzonderlijk gebudgetteerd, omdat de administratie die kosten technisch nog niet kanafsplitsen uit de algemene kosten van de strafinrichtingen.  De minister verwachttedat de invoering van een analytisch boekhoudsysteem het mogelijk zou maken debedoelde kosten te identificeren.  Wel werd onderzocht of de uitgaven voor de straf-inrichting te Paifve, die enkel geïnterneerden huisvest, vanaf het begrotingsjaar 1998konden worden opgenomen in de specifieke basisallocatie.
Het oriënteringscentrum voor geïnterneerden werd in het verleden niet opge-
richt omwille van budgettaire prioriteiten ; gezien de lopende studies is de oprichtingervan momenteel niet aan de orde.
Het verstrekken van gedeeltelijke voorschotten aan de inrichtingen te
Doornik en Bergen werd slechts gedurende kortere periode toegepast.
5. Appreciatie van het antwoord en verder gevolg
Het antwoord van de minister moest kennelijk worden beschouwd als een
voorlopig antwoord.
Het Bestuur Strafinrichtingen leverde medio 1997 het door de minister in het
vooruitzicht gestelde memorandum betreffende de kosten van internering af. HetRekenhof kon officieus kennisnemen van dit document.
(7) Brief van 6 februari 1997.
301 L’administration a également abouti à la constatation qu’il existe des différen-
ces évidentes d’approche de l’internement entre les diverses commissions de défensesociale.
Les commissions existant au sein des établissements pénitentiaires d’Anvers,
de Gand et de Louvain appliquent autant que possible la procédure de mise enliberté à l’essai avec hébergement obligatoire et non l’internement dans des établisse-ments spéciaux tels que décrit à l’article 14 de la loi.  Le traitement dans ce cadre estpris en charge par l’assurance maladie.
Par contre, la mise en liberté à l’essai avec hébergement obligatoire n’est pas
appliquée par les commissions dans les établissements pénitentiaires de Mons,Charleroi, Liège et Namur, et rarement dans l’établissement pénitentiaire de Forest.Les commissions de Liège et de Namur se prononcent notamment fréquemment enfaveur de l’internement dans des établissements spéciaux précités.  Les frais de séjouret de traitement sont facturés à l’administration des établissements pénitentiaires.
Le contrôle de la facturation effectuée par l’administration précitée est diffici-
le et peu efficace, parce que les informations ne circulent pas entre les commissions etl’administration.  La réglementation relative au recouvrement des frais d’internementdans des établissements spéciaux (article 27 de la loi) débouche rarement sur desrésultats.  L’examen de la solvabilité des internés, effectué par l’intermédiaire del’administration des impôts, est pratiquement toujours négatif et, généralement,aucune enquête n’est réalisée sur le terrain.
Il n’apparaît pas clairement si le mémorandum budgétaire a débouché, jusqu’à
présent, sur des mesures prises aux niveaux politique et administratif.
Les adaptations annoncées par le ministre sur les plans budgétaire et compta-
ble n’ont, jusqu’à présent, pas été réalisées.
Entre-temps, l’arrêté royal du 22 janvier 1998 portant création de la
Commission Internement a cependant été publié.  En vertu de celui-ci, la commissionest chargée d’inventorier les problèmes juridiques et pratiques liés à l’application dela loi de défense sociale et de formuler des propositions de modification de la loivisant à améliorer la pratique.  Elle introduira son rapport au plus tard le 31 octobre1998.
– SUBVENTIONNEMENT POUR L’EXECUTION DES MESURES PENALES ALTERNATIVES
L’Etat (ministère de la Justice) subventionne des projets de communes et
d’associations pour l’accompagnement des délinquants soumis à des mesures judiciai-res alternatives.
La Cour des comptes a mis en évidence un certain nombre de lacunes du cadre
juridique y afférent.  En ce qui concerne la subsidiation de projets communaux, laCour a attiré l’attention sur les  problèmes relatifs à l’application des conditions de sub-ventionnement sur le plan de la quantité, de la procédure et du contenu, à l’applicationdes normes se rapportant au personnel subventionné et en matière d’exercice du con-trôle interne par l’autorité subsidiante.  Quant au subventionnement des associations, laconstatation la plus importante a trait à l’absence tant d’une procédure formelle de sub-sidiation que de critères officiellement confirmés. A l’égard de la gestion des subven-tions en général, des questions se posent quant aux résultats des projets subsidiés, pour
302 Ook het bestuur komt tot de vaststelling dat er duidelijke verschillen zijn inza-
ke de benaderingswijze van de internering tussen de verschillende commissies totbescherming van de maatschappij.
De commissies bij de strafinrichtingen te Antwerpen, Gent en Leuven passen
zo veel mogelijk de procedure toe van invrijheidstelling op proef met verplichteopname, en niet de internering in bijzondere inrichtingen zoals omschreven inartikel 14 van de wet.  De behandeling in genoemd kader wordt ten laste genomendoor de ziekteverzekering.
Daarentegen wordt invrijheidstelling op proef met verplichte opname niet
toegepast door de commissies bij de strafinrichtingen te Bergen, Charleroi, Luik enNamen, en zelden door de commissie bij de strafinrichting te Vorst.  De commissieste Luik en Namen beslissen veelvuldig tot internering in genoemde bijzondere inrich-tingen. De kosten van verblijf en behandeling worden gefactureerd aan het BestuurStrafinrichtingen.
De controle van die facturering door genoemd bestuur is moeilijk en weinig
doeltreffend, omdat er geen doorstroming van informatie is tussen de commissies enhet bestuur. De invorderingsregeling met betrekking tot internering in bijzondereinrichtingen (artikel 27 van de wet) leidt zelden tot resultaten. Het onderzoek naar desolvabiliteit van de geïnterneerde via de belastingadministratie is bijna steeds nega-tief, en doorgaans wordt geen onderzoek op het terrein uitgevoerd.
Het is niet duidelijk of dit budgettair memorandum tot dusver heeft geleid tot
maatregelen op beleids- of bestuurlijk niveau.
De door de minister in het vooruitzicht gestelde aanpassingen op budgettair
en boekhoudkundig vlak werden tot dusver niet gerealiseerd.
Intussen werd wel het koninklijk besluit van 22 januari 1998 houdende instel-
ling van een Commissie Internering uitgevaardigd.  Naar luid hiervan heeft genoem-de commissie tot taak de juridische en praktische knelpunten in de toepassing van dewet tot bescherming van de maatschappij te inventariseren en voorstellen tot wijzi-ging van de wet en ter verbetering van de praktijk te formuleren.  Zij moet uiterlijkop 31 oktober 1998 eindverslag uitbrengen.
– SUBSIDIERING VOOR DE UITVOERING VAN ALTERNATIEVE STRAFRECHTELIJKE
De Staat (Ministerie van Justitie) subsidieert projecten van gemeenten en vereni-
gingen voor de begeleiding van delinquenten in het kader van alternatieve strafrechtelij-ke maatregelen.
Het Rekenhof wees op een aantal lacunes in het desbetreffende juridische kader.
In verband met de subsidiëring van gemeentelijke projecten vestigde het de aandacht opde problemen inzake de toepassing van de subsidievoorwaarden op kwantitatief, pro-cedureel en inhoudelijk vlak, inzake de toepassing van de normering betreffende hetgesubsidieerde personeel en inzake de uitoefening van de interne controle door de sub-sidiërende overheid. In verband met de subsidiëring van verenigingen was de belang-rijkste vaststelling de afwezigheid van zowel een formele subsidieprocedure als formeelbekrachtigde subsidiecriteria. Wat het subsidiebeheer in het algemeen betreft, rijzen
303 autant qu’ils soient quantifiables, ainsi qu’aux objectifs et aux supports de la politique
poursuivie.
Le ministre de la Justice a annoncé une adaptation de la législation, à de multi-
ples égards.
1.1. Les mesures pénales alternatives ont été introduites dans la législation
belge par deux lois du 10 février 1994 (1).
Les mesures alternatives prévues dans le cadre de la probation sont imposées
par les juridictions de jugement ou d’instruction.  La loi de probation (article 1er, § 2)mentionne, comme conditions probatoires (alternatives) possibles, l’exécution deprestations de services (services à la collectivité) et la poursuite d’une formation.
Les mesures alternatives relevant de la médiation pénale sont imposées par le
ministère public, comme condition de prescription de l’action criminelle.  En vertu ducode d’instruction criminelle (article 216 ter, § 1er), peuvent être considérés commeconditions l’indemnisation ou la réparation du dommage causé par l’infraction, untraitement médical ou toute autre thérapie adéquate, l’exécution de prestations deservices et la poursuite d’une formation.  Ces prestations de services dans le cadre dela médiation pénale s’effectuent conformément aux règles fixées par la loi et sesarrêtés d’exécution.
En outre, des mesures alternatives à la détention préventive peuvent être
imposées par le juge d’instruction et les juridictions d’instruction ou de jugement, surla base de la loi du 20 juillet 1990 (2) (article 35).
Enfin, dans le cadre de la protection de la jeunesse, le ministère public peut
décider de ne donner aucune suite à un fait décrit comme une infraction, à conditionque le mineur accomplisse une mesure alternative (“mesures de diversion”).  Envertu de la loi du 8 avril 1965 (3) (article 37, § 2), les tribunaux de la jeunesse peuventsubordonner le maintien des mineurs dans leur milieu, notamment, à l’exécutiond’une mesure alternative.
1.2. En vertu de la loi de probation (article 1er bis, § 2), les prestations de
services et la formation ne peuvent se situer que dans des services publics de l’Etat,des communes, des provinces, des Communautés et des Régions, dans des associa-tions sans but lucratif, ou des fondations à but social, culturel ou scientifique.
(1) Loi du 10 février 1994 modifiant la loi du 29 juin 1964 concernant la suspension, le
sursis et la probation (loi de probation) et la loi du 10 février 1994 organisant une procédure demédiation pénale (modification du code d’instruction criminelle).
(2) Loi du 20 juillet 1990 relative à la détention provisoire.(3) Loi du 8 avril 1965 relative à la protection de la jeunesse.
304N-1.412.206 vragen bij de resultaten, voor zover kwantificeerbaar, van de gesubsidieerde projecten,
en bij de beleidsdoelstellingen en beleidsondersteuning.
De Minister van Justitie stelde voor een belangrijk aantal aspecten een aanpas-
sing van de regelgeving in het vooruitzicht.
1.1. Alternatieve strafrechtelijke maatregelen werden in de Belgische wetge-
ving geïntroduceerd met twee wetten van 10 februari 1994 (1).
Alternatieve maatregelen in het kader van de probatie worden opgelegd door
de vonnis- of onderzoeksgerechten. De probatiewet (artikel 1, § 2) vermeldt alsmogelijke (alternatieve) probatievoorwaarden : het verrichten van dienstverlening(d.i. gemeenschapsdienst) en het volgen van een opleiding.
Alternatieve maatregelen in het kader van de bemiddeling in strafzaken wor-
den opgelegd door het openbaar ministerie, als voorwaarde waaronder de strafvorde-ring vervalt. Luidens het Wetboek van Strafvordering (artikel 216 ter, § 1) kan alsvoorwaarde gelden : het vergoeden of herstellen van de door het misdrijf veroorzaak-te schade, het volgen van een geneeskundige behandeling of een andere therapie, hetuitvoeren van een dienstverlening, en het volgen van een vorming. De tenuitvoerleg-ging van de dienstverlening in het kader van de bemiddeling in strafzaken geschiedtvolgens de regels bepaald in de probatiewet en de besluiten tot uitvoering van diewet.
Daarnaast kunnen alternatieve maatregelen ter vervanging van de voorlopige
hechtenis worden opgelegd door de onderzoeksrechter en de onderzoeks- of vonnis-gerechten, op grond van de wet van 20 juli 1990 (2) (artikel 35).
In het kader van de jeugdbescherming tenslotte, kan het openbaar ministerie
beslissen geen gevolg te geven aan een als misdrijf omschreven feit op voorwaardedat de minderjarige een alternatieve maatregel uitvoert (zgn. diversiemaatregelen).Op grond van de wet van 8 april 1965 (3) (artikel 37, § 2) kunnen de jeugdgerechtenhet behoud van de minderjarige in zijn milieu afhankelijk maken van onder meer hetuitvoeren van een alternatieve maatregel.
1.2. Luidens de probatiewet (artikel 1 bis, § 2) kunnen de dienstverlening en
de opleiding alleen plaatsvinden bij openbare diensten van de Staat, gemeenten, pro-vincies, Gemeenschappen en Gewesten, of bij verenigingen zonder winstoogmerk ofstichtingen met een sociaal, wetenschappelijk of cultureel doel.
(1) Wet van 10 februari 1994 tot wijziging van de wet van 29 juni 1964 betreffende de
opschorting, het uitstel en de probatie (probatiewet) en wet van 10 februari 1994 houdende regelingvan een procedure voor de bemiddeling in strafzaken (wijziging van het Wetboek vanStrafvordering).
(2) Wet van 20 juli 1990 betreffende de voorlopige hechtenis.(3) Wet van 8 april 1965 betreffende de jeugdbescherming.
305N-1.412.206 Les prestations de services et la formation dans le cadre de la probation et de
la médiation pénale s’accomplissent conformément à l’arrêté royal du 6 octobre 1994et l’arrêté ministériel du 19 décembre 1994 (4). L’arrêté royal du 24 octobre 1994 (5)contient quelques dispositions spécifiques concernant les prestations de services et laformation dans le cadre de la procédure précitée.
Lorsqu’une juridiction de jugement ou d’instruction ou le ministère public
décide d’imposer des prestations de services ou une formation, la décision est trans-mise à la commission de probation pour exécution.  Ladite commission désignel’organisme auprès duquel la mesure alternative sera effectuée et décide du début etde la durée de celle-ci.  Elle choisit également un assistant de probation qui serachargé de l’organisation et de l’évaluation de la mesure (articles 5 et 6 de l’arrêtéroyal du 6 octobre1994 et articles 7 et 8 de l’arrêté royal du 24 octobre 1994).
1.3. Le subventionnement des communes pour l’encadrement des mesures
judiciaires alternatives peut se réaliser dans le cadre du “Plan global”, en vertu de laloi du 30 mars 1994 (6), comme une des mesures à prendre en matière de soutien dela politique de sécurité.
Dans les conditions fixées par arrêté royal, le ministre de l’Intérieur peut
octroyer un subside annuel pour procéder à des recrutements supplémentaires en vuede l’encadrement des mesures alternatives, lorsque l’autorité locale conclut à cet effetune convention avec le ministre de la Justice.  Lesdites conventions déterminent lesconditions d’octroi et le montant du subside (article 69 de la loi du 30 mars 1994).
les (O.N.S.S.-A.P.L.) est, en général, chargé du paiement, aux autorités locales, dessubventions destinées à la politique de sécurité susmentionnée.  Ces subventions sontà la charge d’un article spécifique inscrit au budget de l’O.N.S.S.-A.P.L. et alimentépar des recettes fiscales, le “fonds de sécurité” (article 70 de la même loi).
La réglementation organique du subventionnement est constituée principale-
ment par l’arrêté royal du 12 août 1994 (7).
Il règle le subventionnement des communes pour le recrutement de personnel
visant à l’encadrement de certaines mesures alternatives à l’emprisonnement, à ladétention préventive ou aux poursuites, sur la base des conventions susdites.  Celles-ci déterminent le nombre de délinquants que la commune s’engage à prendre encharge et le nombre de recrutements supplémentaires pour lesquels une interventionfinancière est accordée par l’Etat.  Dans ce cas, elles précisent les modalités suivantlesquelles le personnel complémentaire peut être mis à la disposition d’une associa-tion expérimentée en matière de prise en charge de personnes dans les domaines con-cernés (article 1er de l’arrêté royal du 12 août 1994).
(4) Arrêté royal du 6 octobre 1994 et arrêté ministériel du 19 décembre 1994 portant les
mesures d’exécution concernant les travaux d’intérêt général et la formation.
(5) Arrêté royal du 24 octobre 1994 portant les mesures d’exécution concernant la procé-
dure de médiation pénale.
(6) Loi du 30 mars 1994 portant des dispositions sociales.(7) Arrêté royal du 12 août 1994 déterminant les conditions auxquelles les communes
peuvent bénéficier d’une aide financière pour le recrutement de personnel civil supplémentairechargé de l’accompagnement de mesures pénales alternatives et de la prévention de la criminalité etl’accueil en matière de toxicomanie.
306 De dienstverlening en de opleiding in het kader van probatie en bemiddeling
in strafzaken vinden plaats overeenkomstig het koninklijk besluit van 6 oktober 1994en het ministerieel besluit van 19 december 1994 (4). Het koninklijk besluit van24 oktober 1994 (5) bevat enkele specifieke bepalingen betreffende de dienstverle-ning en vorming in genoemd procedureel kader.
Indien een vonnis- of onderzoeksgerecht of het openbaar ministerie beslist tot
het opleggen van een dienstverlening of opleiding/vorming, wordt de beslissing vooruitvoering aan de probatiecommissie overgelegd. Die commissie beslist over de aan-duiding van de organismen waar de alternatieve maatregel zal worden uitgevoerd enover de aanvang en de duur ervan. Zij wijst ook een probatieassistent aan die zalinstaan voor de organisatie en evaluatie van de maatregel (artikelen 5 en 6 van hetkoninklijk besluit van 6 oktober 1994 en artikelen 7 en 8 van het koninklijk besluitvan 24 oktober 1994).
1.3. Subsidiëring van gemeenten voor de begeleiding van alternatieve straf-
rechtelijke maatregelen is mogelijk in het kader van het zgn. Globaal Plan, op grondvan de wet van 30 maart 1994 (6), als een van de maatregelen inzake ondersteuningvan het veiligheidsbeleid.
Onder de voorwaarden bepaald bij koninklijk besluit kan de Minister van
Binnenlandse Zaken een jaarlijkse subsidie toekennen voor bijkomende aanwervin-gen voor de begeleiding van alternatieve maatregelen, indien de lokale overheiddaartoe een overeenkomst sluit met de Minister van Justitie. Laatstgenoemde over-eenkomsten bepalen de toekenningsvoorwaarden en het bedrag van de subsidie (arti-kel 69 van de wet van 30 maart 1994).
Overheidsdiensten (RSZPPO) wordt in het algemeen belast met het uitkeren van desubsidies in verband met genoemd veiligheidsbeleid. Ze worden aangerekend op eenspecifiek artikel van de RSZPPO-begroting dat wordt gedekt door fiscale ontvang-sten, het zgn. veiligheidsfonds (artikel 70 van dezelfde wet).
De organieke subsidiereglementering wordt hoofdzakelijk gevormd door het
koninklijk besluit van 12 augustus 1994 (7).
Het regelt de subsidiëring van gemeenten voor de aanwerving van personeel
met het oog op de begeleiding van alternatieve maatregelen ter vervanging van degevangenisstraf, de voorlopige hechtenis of de vervolging, op grond van bovenge-noemde overeenkomsten. Die overeenkomsten bepalen het aantal delinquenten diede gemeente zal begeleiden en het aantal bijkomende aanwervingen waarvoor deStaat een tegemoetkoming toekent. Desgevallend regelen ze de voorwaarden waar-onder het bijkomend personeel ter beschikking wordt gesteld van een vereniging dieervaring heeft met de zorg voor personen in de in de overeenkomst bedoelde domei-nen (artikel 1 van het koninklijk besluit van 12 augustus 1994).
(4) Koninklijk besluit van 6 oktober 1994 en ministerieel besluit van 19 december 1994
houdende uitvoeringsmaatregelen inzake de dienstverlening en opleiding.
(5) Koninklijk besluit van 24 oktober 1994 houdende uitvoeringsmaatregelen inzake de
procedure voor de bemiddeling in strafzaken.
(6) Wet van 30 maart 1994 houdende sociale bepalingen.(7) Koninklijk besluit van 12 augustus 1994 tot vaststelling van de voorwaarden waaron-
der de gemeenten een financiële hulp kunnen genieten voor de aanwerving van bijkomend burger-personeel belast met de begeleiding van alternatieve strafrechterlijke maatregelen, de criminaliteits-preventie en de opvang inzake drugverslaving.
307 Depuis 1996, pour les communes qui ont conclu un contrat de sécurité, les dis-
positions relatives aux mesures alternatives sont reprises dans celui-ci (arrêté royaldu 30 août 1996 modifiant l’arrêté royal du 12 août 1994).
Par recrutement supplémentaire, on entend tout recrutement qui augmente
les effectifs du personnel de la commune par rapport au nombre enregistré au 1erjanvier 1994.  Un tel recrutement donne lieu à l’octroi d’une intervention forfaitaire,établie compte tenu de la catégorie de personnel concernée et du nombre de moiseffectivement prestés (article 2 de l’arrêté royal du 12 août 1994).
Une commission d’évaluation et de suivi, composée de représentants des com-
missions de probation, d’un juge d’instruction et d’un représentant du parquet, estmise sur pied dans chaque arrondissement judiciaire.  Ces commissions rendent unavis préalable et vérifient l’exécution des conventions (article 3 du même arrêté).
Le contrôle de l’octroi des subventions est réglé dans l’arrêté royal du 12 août
1994 (articles 4 et 5), ainsi que dans l’arrêté royal du 5 juillet 1994 (8) (articles 7 à 11),pris sur la base du premier (article 11).
Cette réglementation est complétée par une circulaire ministérielle du 12 sep-
tembre 1996 (9).
Cette dernière détermine les critères et fixe la procédure de subventionne-
ment.  C’est ainsi, notamment, que chaque type de projet (prestations de services,formation individualisée ou traitement, formation ou assistance en groupe) faitl’objet de critères spécifiques de nature quantitative (accompagnement d’un nombreX de personnes pendant un nombre X d’heures), sur la base desquels le nombre demembres du personnel subventionnés est fixé.
1.4. Une disposition spéciale insérée dans les lois contenant le budget géné-
ral des dépenses (section 12, ministère de la Justice) permet le subventionnement desassociations sans but lucratif et des fondations.
La réglementation organique de cette subsidiation est contenue dans l’arrêté
royal du 6 octobre 1994 (articles 12 et 13).
En vertu de celui-ci, le ministre de la Justice peut octroyer des subsides pour
des projets qui ont un caractère novateur sur le plan du traitement ou de la forma-tion, ou dont la nature des travaux ou de la formation nécessite un suivi par un per-sonnel spécialisé (article 12).
Les modalités d’exécution sont déterminées dans la convention conclue avec
l’organisme subsidié (article 13, deuxième alinéa).
(8) Arrêté royal fixant les modalités de contrôle de l’octroi d’une intervention financière
aux communes lors de la conclusion d‘un contrat de sécurité ou lors du recrutement de personnelsupplémentaire dans le cadre de leur service de police.
(9) Circulaire ministérielle remplaçant la circulaire du 7 mars 1995 relative au recrute-
ment par les communes de personnel supplémentaire pour l’encadrement des mesures judiciairesalternatives au sein du plan global pour l’emploi, la compétitivité et la sécurité sociale.
308 Vanaf 1996 worden, voor gemeenten die een veiligheidscontract sloten, de
bepalingen inzake alternatieve maatregelen opgenomen in dat contract (koninklijkbesluit van 30 augustus 1996 tot wijziging van het koninklijk besluit van 12 augus-tus 1994).
Als bijkomende aanwerving geldt de aanwerving die de totale personeelsbe-
zetting van de gemeente verhoogt in verhouding tot de bezetting op 1 januari 1994.Voor dergelijke aanwerving wordt een forfaitaire tegemoetkoming toegekend, reke-ning houdend met de personeelscategorie en het aantal werkelijk gepresteerde maan-den (artikel 2 van het koninklijk besluit van 12 augustus 1994).
In ieder gerechtelijk arrondissement wordt een evaluatie- en opvolgingscom-
missie opgericht, bestaande uit vertegenwoordigers van de probatiecommissie, deonderzoeksrechter en het parket. Die commissies brengen vooraf advies uit over enzien toe op de uitvoering van de overeenkomsten (artikel 3 van hetzelfde besluit).
De controle op de aanwending van de subsidies wordt geregeld in het konink-
lijk besluit van 12 augustus 1994 (artikelen 4 en 5), evenals, op grond van genoemdbesluit (artikel 11), in het koninklijk besluit van 5 juli 1994 (8) (artikelen 7 tot 11).
Die reglementering wordt aangevuld door een ministeriële omzendbrief van
12 september 1996 (9).
In die omzendbrief worden de subsidiecriteria nader omschreven en wordt de
subsidieprocedure vastgesteld. Onder meer gelden voor elk projecttype (dienstverle-ning, geïndividualiseerde vorming of behandeling, vorming of behandeling in groep)bijzondere criteria van kwantitatieve aard (begeleiding van X aantal personen gedu-rende Y aantal uren), op grond waarvan het aantal gesubsidieerde personeelsledenwordt vastgesteld.
1.4. Subsidiëring van verenigingen zonder winstoogmerk en stichtingen is
mogelijk op grond van een speciale bepaling in de wetten houdende de algemene uit-gavenbegroting (sectie 12, Ministerie van Justitie).
Het koninklijk besluit van 6 oktober 1994 (artikelen 12 en 13) bevat de orga-
nieke subsidiereglementering.
Op grond hiervan kan de Minister van Justitie subsidies toekennen voor pro-
jecten die vernieuwend zijn op het vlak van behandeling of opleiding of waarbij deaard van de dienstverlening of opleiding de opvolging door gespecialiseerd personeelnoodzakelijk maakt (artikel 12).
De uitvoeringsmodaliteiten worden vastgesteld in een overeenkomst met het
gesubsidieerde organisme (artikel 13, tweede lid).
(8) Koninklijk besluit van 5 juli 1994 tot vaststelling van de modaliteiten van de controle
bij het toekennen van een financiële tussenkomst aan de gemeenten bij het afsluiten van een veilig-heidscontract of bij de aanwerving van bijkomend personeel in het kader van hun politiedienst.
(9) Ministeriële omzendbrief van 12 september 1996 tot wijziging van de omzendbrief
van 7 maart 1995 met betrekking tot de aanwerving door de gemeenten van bijkomend personeelbelast met de omkadering van alternatieve gerechtelijke maatregelen, mogelijk gemaakt in hetkader van het Globaal Plan voor de tewerkstelling, het concurrentievermogen en de sociale zeker-heid.
309 2. Délimitation de l’examen
L’encadrement des mesures pénales alternatives par les communes et les asso-
ciations n’est pas nécessairement lié au subventionnement spécifique de l’organismeconcerné.  Dans le cadre de son examen, la Cour n’a cependant abordé que les casd’octroi de tels subsides.  Elle a étudié plus particulièrement l’application des règle-ments de subventionnement y afférents en 1996.
En ce qui concerne le subventionnement des projets communaux relatifs aux
mesures pénales alternatives, le Conseil des ministres a décidé, le 10 novembre 1995,de réserver, sur le fonds de sécurité de l’O.N.S.S.-A.P.L., un montant de 200 millionsde francs sur base annuelle, à porter éventuellement à 250 millions de francs.
Fin 1996, le Conseil des ministres avait approuvé cinq séries de projets de sub-
ventionnement (10).  Il s’agit, au total, de cent douze projets concernant septante-neuf communes et représentant un montant annuel de subsides maximum de 178,4millions de francs.  Pour l’année 1996, les dépenses réelles probables s’élèvent à untotal de 80,4 millions de francs et, pour l’année 1997, à un montant de 154,9 millionsde francs.
Conformément à l’arrêté royal du 12 août 1994, les conditions de subvention-
nement des projets approuvés ont été reprises dans un contrat spécifique, le “contratde sécurité et de société”.  Les subventions prévues dans le cadre des conventionsspécifiques ont été accordées par arrêtés royaux des 19 juin et 10 novembre 1996 etcelles octroyées dans le cadre des contrats de sécurité et de société par arrêté royaldu 4 août 1996.
En ce qui concerne le subventionnement des projets communaux, la Cour a
examiné en particulier les projets qui étaient opérationnels au plus tard au 1er juillet1996, c’est-à-dire pour lesquels du personnel avait été engagé avant cette date limite.
Pour le subventionnement de projets d’associations sans but lucratif et de fon-
dations, un crédit de 25,8 millions de francs avait été inscrit en 1996 au budget duministère de la Justice (allocation de base 51.03.33.06) ; ce crédit s’élevait à 41 mil-lions de francs en 1997 et à 120 millions de francs en 1998.
En 1996, des subsides ont été accordés en faveur de six projets, émanant de
cinq associations, pour un montant global de 25,8 millions de francs, dont un total de23,9 millions de francs a été ordonnancé en 1996 et 1997.
3. Observations formulées par la Cour (11)
3.1. Cadre juridique
Dans la réglementation applicable, le concept “prestations de services” a deux
significations : une générique, soit toutes les mesures alternatives différentes sur leplan du contenu, et une spécifique, soit la peine exécutée sous la forme de travaux.
(10) Conseil des ministres des 13 octobre, 8 et 22 décembre 1995, 3 mai et 20 décem-
bre 1996.
(11) Lettre du 3 décembre 1997 au ministre de la Justice.
310 3112. Afbakening van het onderzoek
De begeleiding van alternatieve strafrechtelijke maatregelen door gemeenten
en verenigingen is niet per se gekoppeld aan specifieke subsidiëring van de betrok-ken organismen. In het kader van zijn onderzoek is het Rekenhof evenwel enkelingegaan op de situatie waar sprake is van dergelijke subsidiëring. Het heeft in hetbijzonder de toepassing van de desbetreffende subsidieregelingen in 1996 onder-zocht.
Wat betreft de subsidiëring van gemeentelijke projecten inzake alternatieve
strafrechtelijke maatregelen besliste de Ministerraad van 10 november 1995 eenbedrag van 200 miljoen BEF op jaarbasis, eventueel te verhogen tot250 miljoen BEF, te reserveren op het RSZPPO-veiligheidsfonds.
Tot eind 1996 keurde de Ministerraad vijf reeksen subsidie-projecten
goed (10). In totaal gaat het om 112 projecten van 79 gemeenten en een jaarlijks sub-sidiebedrag van ten hoogste 178,4 miljoen BEF. Voor het jaar 1996 bedragen de ver-moedelijke reële uitgaven in totaal 80,4 miljoen BEF, voor het jaar 1997 bedragendeze 154,9 miljoen BEF.
Overeenkomstig het koninklijk besluit van 12 augustus 1994 werden de voor-
waarden waaronder de goedgekeurde projecten worden gesubsidieerd, opgenomenin een specifieke overeenkomst of in het zgn. veiligheids- en samenlevingscontract.De subsidies in het kader van de specifieke overeenkomsten werden toegekend bijkoninklijke besluiten van 19 juni en 10 november 1996 ; die in het kader van de vei-ligheids- en samenlevingscontracten bij koninklijk besluit van 4 augustus 1996.
Wat de subsidiëring van gemeentelijke projecten betreft, heeft het Rekenhof
in het bijzonder de projecten onderzocht die ten laatste op 1 juli 1996 operationeelwaren, d.w.z. waarvoor uiterlijk op die datum personeel was aangeworven.
Voor de subsidiëring van projecten van verenigingen zonder winstoogmerk
en stichtingen was op de begroting van het Ministerie van Justitie (basisalloca-tie 51.03.33.06) in 1996 een krediet ad 25,8 miljoen BEF ingeschreven,41 miljoen BEF in 1997 en 120 miljoen BEF in 1998.
In 1996 werden subsidies toegekend aan zes projecten van vijf verenigingen,
voor een totaal bedrag van 25,8 miljoen BEF. Hiervan werd in 1996 en 1997 eentotaal bedrag van 23,9 miljoen BEF geordonnanceerd.
3. Opmerkingen van het Rekenhof (11)
3.1. Juridisch kader
In de toepasselijke regelgeving heeft het begrip “dienstverlening” twee ver-
schillende betekenissen : een generieke, zijnde alle inhoudelijk onderscheiden alter-natieve maatregelen, en een specifieke, zijnde werkstraf.
(10) Ministerraad van 13 oktober, 8 en 22 december 1995, 3 mei en 20 december 1996.
(11) Brief van 3 december 1997 aan de Minister van Justitie. Au surplus, il existe peu de normes en matière de formation et de
traitement/thérapie dans le cadre de la probation et de la médiation pénale, ainsiqu’en matière de mesures alternatives en dehors du cadre dit procédural.  En outre,la différence entre formation (individualisée) et thérapie n’est pas claire.
Etant donné que ce cadre juridique détermine également l’application des
systèmes de subventionnement, il s’indique de définir ceux-ci de manière précise.
3.2. Subventionnement de communes (généralités)
D’après la circulaire ministérielle et les conventions conclues avec les commu-
nes, certains objectifs quantitatifs sont déterminés en fonction de la nature du projetbénéficiant de subsides.  Pour les projets comportant divers modules, il n’est pas pré-cisé de quelle manière ces objectifs doivent être interprétés et réalisés.  En outre, lesobjectifs de la plupart des projets ne sont pas atteints.  Dans certains cas, cette situ-ation est imputable à l’organisation du projet elle-même, notamment lorsque l’accès(admission) au projet est restreint sur la base de critères autres que ceux liés à laprocédure ou au contenu (par exemple, obligation d’être domicilié dans la commu-ne).
La circulaire ministérielle et les conventions précitées définissent les condi-
tions de subventionnement relatives à la procédure et au contenu.  Pour nombre deprojets, le cadre ainsi délimité n’est pas respecté.  Il s’agit des cas suivants :
– accompagnement de personnes sur une base non judiciaire ou sur une base judiciai-
re non pénale ;
– traitement de personnes dans le cadre de la probation ;– accompagnement de mineurs sur la base d’une décision du tribunal de la jeunesse ;– médiation pénale au sens strict, n’impliquant pas de prestations de services ni de
formation ou de traitement ;
– centralisation ou coordination d’initiatives de tiers en matière d’encadrement de
mesures alternatives ;
– encadrement de mesures alternatives autres que celles stipulées dans la convention.
Pour un certain nombre de projets communaux, le personnel a été directe-
ment recruté par une association, en contradiction avec la législation régissant le sub-ventionnement.  En outre, il n’apparaît pas clairement si la date de référence régle-mentaire en matière d’effectifs (1er janvier 1994) a été appliquée.  Il s’avère toutaussi peu évident d’établir s’il est tenu compte, et de quelle manière, de la suspensionou de l’expiration des conventions de travail du personnel subventionné.
Enfin, la Cour a demandé des explications quant aux résultats du contrôle
interne de l’utilisation des subsides accordés pour 1996 et au mode de coordinationdes tâches de contrôle, fixées par arrêtés royaux des 12 août et 5 juillet 1994.
312 Bovendien is er relatief weinig normering met betrekking tot opleiding/vor-
ming en behandeling/therapie in het kader van probatie en bemiddeling in strafzakenen met betrekking tot alternatieve maatregelen buiten genoemd procedureel kader.Daarnaast is het onderscheid tussen (geïndividualiseerde) vorming en therapie nietduidelijk.
Aangezien dit juridisch kader mede de toepassing van de subsidiestelsels
determineert, is het aangewezen een en ander op eenduidige wijze te definiëren.
3.2. Subsidiëring van gemeenten (algemeen)
Luidens de ministeriële omzendbrief en de overeenkomsten met de gemeen-
ten gelden, naar gelang van de aard van het subsidieproject, bepaalde kwantitatievedoelstellingen.  Voor projecten met verschillende modules is niet duidelijk hoe diedoelstellingen moeten worden geïnterpreteerd en toegepast.  Bovendien worden vooreen aanzienlijk aantal projecten de doelstellingen niet gerealiseerd. In sommigegevallen is de projectorganisatie zelf verantwoordelijk, met name wanneer de toe-gang (instroom) tot een project wordt beperkt op grond van andere dan procedureleof inhoudelijke criteria (bv. woonplaats in de gemeente).
Genoemde omzendbrief en overeenkomsten definiëren de procedurele en
inhoudelijke subsidievoorwaarden.  Bij een aantal projecten wordt dit procedurele eninhoudelijke kader niet gerespecteerd. Het gaat om :
– begeleiding van personen op niet-justitiële of niet-strafrechtelijk justitiële basis ;
– behandeling van personen in het kader van de probatie ;
– begeleiding van minderjarigen op basis van een beslissing van de jeugdrechtbank ;– bemiddeling in strafzaken stricto sensu, waarbij geen sprake is van dienstverlening,
vorming of behandeling ;
– centralisatie of coördinatie van initiatieven van derden inzake begeleiding van
alternatieve maatregelen ;
– begeleiding van andere alternatieve maatregelen dan deze bepaald in de overeen-
komst.
Voor een aantal gemeentelijke projecten werd, in strijd met de regelgeving
betreffende de subsidiëring, het personeel rechtstreeks aangeworven door een ver-eniging.  Daarenboven is niet duidelijk of de reglementaire referentiedatum inzakepersoneelsbezetting (1 januari 1994) werd toegepast. Evenmin is duidelijk of en hoede schorsing of beëindiging van arbeidsovereenkomsten van gesubsidieerd personeelwordt verrekend.
Ten slotte vroeg het Rekenhof toelichting bij de resultaten van de interne con-
trole op de aanwending van de voor 1996 verleende subsidies en bij de wijze waaropde uitoefening van de controletaken, vastgesteld bij de koninklijke besluiten van12 augustus en 5 juli 1994, wordt gecoördineerd.
313 3.3. Subventionnement de communes (projets particuliers)
Les projets de subventionnement approuvés par le Conseil des ministres le 22
décembre 1995 sont fondamentalement contraires à la législation y afférente.  Ils’agit, d’une part, d’un projet (de la commune de Forest) qui consiste à mettre dupersonnel subventionné à la disposition d’un service du ministère de la Justice ensubsidiant, outre les frais de personnel, les frais de fonctionnement.  D’autre part, leprojet se rapporte à un “contrat de recherche” conclu avec deux universités(Katholieke Universiteit Leuven et l’Université de Liège), en ce qui concerne larédaction d’un vade-mecum pénal et légal.
3.4. Subventionnement d’associations et de fondations (généralités)
Dans le cadre de ce système de subventionnement, il n’existe aucune procédu-
re formelle.  Dès lors, les bénéficiaires potentiels des subsides ne sont pas informés demanière régulière et il n’existe aucune instruction explicite pour introduire lesdemandes de subsides ni statuer sur leur sort.
Les projets de subventionnement engagés en 1996 ont été préalablement éva-
lués, au sein du département, sur la base de critères de subventionnement qui n’ontpas été entérinés de manière officielle.
Contrairement aux conventions conclues avec les communes, aucun objectif
quantitatif n’est repris dans les conventions signées avec les associations.
A tort, la majorité des subsides octroyés en 1996 n’ont pas été visés préalable-
ment par l’Inspection des finances (12) et par le contrôleur des engagements (13).
3.5. Gestion du subventionnement (généralités)
Pour autant que les résultats des projets subsidiés soient quantifiables (cfr.
objectifs quantitatifs), il apparaît que des projets similaires ont produit des résultatstrès inégaux et que ces résultats ne sont pas proportionnels aux montants des subsi-des octroyés.
Il s’impose de prendre des mesures d’encadrement de cette politique, à savoir
l’information et la sensibilisation des acteurs, soit, en premier lieu, les magistrats etles avocats, en matière d’application des mesures alternatives. La sensibilisationmenée en 1996 était tellement liée aux projets que les objectifs généraux du subven-tionnement n’ont pas été étayés.
En outre, il s’est avéré impossible de déterminer si le subventionnement des
projets communaux est basé sur des options politiques précises.
La Cour a demandé quelles mesures ont été prises pour pallier le manque
d’objectifs (quantifiables) et donc optimaliser l’application des règlements en matièrede subventionnement. 
(12) Articles 14 et 15, § 1er, de l’arrêté royal du 16 novembre 1994 relatif au contrôle
administratif et budgétaire.
(13) Article 49 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat.
314 3.3. Subsidiëring van gemeenten (bijzondere projecten)
De subsidieprojecten goedgekeurd door de Ministerraad van 22 decem-
ber 1995 zijn fundamenteel strijdig met de regelgeving betreffende de subsidiëring.Enerzijds gaat het om een project (van de gemeente Vorst) waarbij gesubsidieerdpersoneel wordt ter beschikking gesteld van een dienst van het Ministerie van Justitieen waarbij naast personeelskosten tevens werkingskosten worden gesubsidieerd.Anderzijds betreft het “onderzoeksovereenkomsten” met twee universiteiten(Katholieke Universiteit Leuven en Université de Liège) betreffende de samenstel-ling van een penologisch-forensisch vademecum.
3.4. Subsidiëring van verenigingen en stichtingen (algemeen)
In het kader van dit subsidiestelsel is er geen formele subsidieprocedure. Zo
worden potentiële subsidietrekkers niet op een systematische manier geïnformeerden ontbreekt een formele procedure voor het indienen en beoordelen van subsidie-aanvragen.
De in 1996 vastgelegde subsidieprojecten werden binnen het departement
voorafgaandelijk geëvalueerd aan de hand van subsidiecriteria die niet formeel warenbekrachtigd. 
In tegenstelling met de overeenkomsten met gemeenten zijn in de overeen-
komsten met verenigingen geen kwantitatieve doelstellingen opgenomen.
Het merendeel van de in 1996 toegekende subsidies werden ten onrechte niet
voorafgaandelijk geviseerd door de Inspectie van Financiën (12), noch door de con-troleur van de vastleggingen (13).
3.5. Subsidiebeheer (algemeen)
Voor zover de resultaten van de gesubsidieerde projecten kwantificeerbaar
zijn (cfr. kwantitatieve doelstellingen), blijkt dat gelijkaardige projecten hebbengeleid tot zeer ongelijke resultaten, en dat die resultaten niet in verhouding staan totde subsidiebedragen.
Er is nood aan beleidsondersteunende maatregelen, met name informatie en
sensibilisering van de actoren inzake de toepassing van alternatieve maatregelen,zijnde in eerste instantie magistratuur en advocatuur. De in 1996 gevoerde sensibili-sering was dermate projectgebonden dat de algemene doeleinden van de subsidiëringniet werden behartigd.
Ook kon niet worden vastgesteld of de subsidiëring van gemeentelijke projec-
ten is gestoeld op duidelijke beleidsopties.
Het Rekenhof vroeg welke maatregelen werden genomen om te voorzien in
het gebrek aan (kwantificeerbare) beleidsdoelstellingen en aldus de toepassing vande subsidieregelingen te optimaliseren.
(12) Artikelen 14 en 15, § 1, van het koninklijk besluit van 16 november 1994 betreffende
de administratieve en begrotingscontrole.
(13) Artikel 49 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
315 4. Réponse du ministre de la Justice (14)
4.1. Cadre juridique
Dans le cadre légal et réglementaire actuel, tous les concepts ne sont pas
(complètement) définis.
Le ministère prépare une modification de la loi du 29 juin 1964 et de l’arrêté
royal du 6 octobre 1994, dans l’intention de reprendre ces concepts de manière uni-forme et claire dans la loi et l’arrêté. Par après, interviendra une modification del’arrêté royal du 24 octobre 1994 et de l’arrêté ministériel du 19 décembre 1994.
4.2. Subventionnement des communes (généralités)
4.2.1. Pour évaluer les critères quantitatifs, l’administration se sert
d’une clé de répartition basée sur l’application dans la pratique.  Si un projet se com-pose de plusieurs modules, le poids de chacun est pris en compte de manière propor-tionnelle.
Il s’est avéré qu’un grand nombre de projets ne peuvent réellement pas
atteindre le critère minimum exigé.  L’on observe toutefois que les critères n’étaientpeut-être pas réalistes, que d’autres volets du plan global n’étaient soumis à aucuncritère quantitatif et que, sur le plan quantitatif, les projets dépendent, dans une me-sure extrême, de tiers (magistrats, commission de probation, etc.).
Quant à la remarque portant sur la restriction de l’accès imposée par certaines
communes, il apparaît que la commune supporte les frais de fonctionnement.
Le ministère prépare une adaptation de la circulaire du 12 septembre 1996,
afin d’ajuster les critères quantitatifs à la réalité sur le terrain.
4.2.2. Le ministère a également constaté que, dans un certain nombre
de cas, le cadre lié à la procédure et au contenu n’est pas respecté. Cette situation estjustifiée par les possibilités et les besoins de la réalité locale. Dans cette perspective,la commission d’arrondissement chargée de l’évaluation et du suivi assure une décen-tralisation délibérée.
La circulaire ministérielle doit être adaptée à l’extension intervenue dans la
pratique. A cette fin, il convient d’abord d’adapter la loi du 30 mars 1994 et l’arrêtéroyal du 12 août 1994.
Au sujet des problèmes énumérés, le ministre répond ce qui suit :
re non pénale : le département donne son autorisation pour prévoir un accompa-gnement non judiciaire dès le début des projets.  Cependant, ces accompagnementsne peuvent pas être pris en compte en ce qui concerne les critères quantitatifs ;
(14) Lettre du 24 février 1998.
316 4. Antwoord van de Minister van Justitie (14)
4.1. Juridisch kader
Binnen het huidige wettelijk-reglementaire kader worden niet alle begrippen
(volledig) gedefinieerd.
Het ministerie bereidt een wijziging van de wet van 29 juni 1964 en het
koninklijk besluit van 6 oktober 1994 voor.  Bedoeling is alle begrippen op een duide-lijke en uniforme wijze in de wet en het besluit op te nemen. Nadien zal een wijzigingvan het koninklijk besluit van 24 oktober 1994 en het ministerieel besluit van19 december 1994 volgen.
4.2. Subsidiëring van gemeenten (algemeen)
4.2.1. Voor de evaluatie van de kwantitatieve criteria hanteert de
administratie een verdeelsleutel die is gebaseerd op de toepassing in de praktijk.Indien een project bestaat uit meerdere modules, wordt het gewicht van elke moduleverhoudingsgewijs in rekening gebracht.
Het is gebleken dat een groot deel van de projecten inderdaad de vereiste
minimumcriteria niet kan verwezenlijken. Evenwel wordt erop gewezen dat de crite-ria misschien niet realistisch waren, dat voor andere luiken van het Globaal Plan geenkwantitatieve criteria gelden en dat de projecten op kwantitatief vlak in extrememate afhankelijk zijn van derden (magistratuur, probatiecommissie, enz.).
In verband met de opmerking betreffende de beperking van de instroom door
bepaalde gemeenten, wordt erop gewezen dat de gemeente de werkingskostendraagt.
Het ministerie bereidt een aanpassing van de ministeriële omzendbrief van
12 september 1996 voor, ten einde de kwantitatieve criteria aan te passen aan derealiteit op het terrein.
4.2.2. Ook het ministerie stelde vast dat in een aantal gevallen het pro-
cedurele en inhoudelijke kader niet wordt gerespecteerd. Dit wordt verantwoorddoor de mogelijkheden en de noden van de lokale praktijk. In dit opzicht staat dearrondissementele evaluatie- en opvolgingscommissie voor een bewuste decentralisa-tie.
De ministeriële omzendbrief dient aan de verruiming in de praktijk te worden
aangepast.  Daartoe moeten eerst de wet van 30 maart 1994 en het koninklijk besluitvan 12 augustus 1994 worden aangepast.
Voor de opgesomde problemen antwoordt de minister als volgt :
– begeleiding van personen op niet-justitiële of niet-strafrechtelijk justitiële basis : het
departement geeft toestemming om bij de aanvang van projecten niet-justitiëlebegeleidingen op te nemen. Evenwel kunnen die begeleidingen niet worden meege-teld wat de kwantitatieve criteria betreft ;
(14) Brief van 24 februari 1998.
317 – traitement de personnes dans le cadre de la probation : le ministère examine de
quelle manière les possibilités de subsides pour la probation et la médiation pénaledoivent concorder ;
– accompagnement de mineurs sur la base d’une décision du tribunal de la jeunesse :
de tels projets sont nécessaires dans la pratique, notamment parce que, dans plu-sieurs arrondissements judiciaires, l’application des mesures de diversion se heurteà une certaine résistance.  Le droit de protection de la jeunesse connaît actuelle-ment une évolution qui vise à mieux opérer la distinction entre la sanction judiciai-re (compétence fédérale) et l’assistance non judiciaire (compétence desCommunautés).  Il apparaît, à cet égard, qu’un arrêt du 4 mars 1997 de la Cour decassation confirme le caractère de sanction et donc judiciaire des mesures alternati-ves ;
– médiation pénale au sens strict, n’impliquant pas de prestations de services, de for-
mation ou de traitement : la médiation est reprise en totalité dans le règlement desubventionnement.  Le ministère élabore effectivement des critères quantitatifsspécifiques ;
mesures alternatives : il s’agit de projets de prestations de services, comportant dif-férents modules.  Le personnel du projet est également chargé de la surveillancequotidienne ;
– encadrement de mesures alternatives autres que celles stipulées dans la convention :
à l’origine, les modalités de projets ont été décrites en détail dans les conventionsconclues avec les communes.  A présent, toutes les modalités de la circulaireministérielle sont reprises dans toutes les conventions.
4.2.3. Pour neuf projets réalisés dans trois villes, les associations ont
engagé directement du personnel subventionné.  Le ministère éprouve des difficultésà établir si la date de référence réglementaire a été appliquée en matière d’effectifs.A partir de 1998, les communes devront, dans leur demande de subventionnement,attester qu’il s’agit d’un nouveau recrutement.  Le ministère élabore un plan établis-sant le mode de contrôle financier, sur la base des pièces justificatives transmises parles communes, notamment des copies de contrats de travail et des fiches de salaire.  
4.2.4. Le contrôle interne de l’utilisation des subsides pour l’année
1996, à effectuer en concertation avec le ministère de l’Intérieur, aurait dû commen-cer au début de 1998.  Le ministère de la Justice décide des montants des subsides àliquider ; ceux-ci sont communiqués au ministère de l’Intérieur, qui, à son tour,donne ordre de les liquider à l’O.N.S.S.-A.P.L.
4.3. Subventionnement des communes (projets particuliers)
Le subventionnement du projet de la commune de Forest a permis de répon-
dre à la requête urgente du procureur du Roi de Bruxelles tendant à assurer l’appli-cation des mesures alternatives à la détention provisoire en recrutant des assistantssociaux ; aucune marge de manœuvre n’était alors disponible à cet effet dans le bud-get du département.  Ce projet sera achevé au plus tard à la fin de l’année 1998.
318 – behandeling van personen in het kader van de probatie : het ministerie gaat na hoe
ter zake de subsidiemogelijkheden voor probatie en bemiddeling in strafzaken opelkaar moeten worden afgestemd ;
– begeleiding van minderjarigen op basis van een beslissing van de jeugdrechtbank :
in de praktijk is er nood aan dergelijke projecten, met name omdat in een aantalgerechtelijke arrondissementen weerstand bestaat tegen de toepassing van diversie-maatregelen. Het jeugdbeschermingsrecht is momenteel volop in beweging, waarbijwordt gestreefd naar een duidelijker onderscheid tussen rechterlijke sanctie (fede-rale bevoegdheid) en niet-rechtelijke bijstand (bevoegdheid van deGemeenschappen). In dit verband wordt onder meer gewezen op een arrest van4 maart 1997 van het Hof van Cassatie dat het sanctionerend en dus rechterlijkkarakter van alternatieve maatregelen bevestigt ;
– bemiddeling in strafzaken stricto sensu, waarbij geen sprake is van dienstverlening,
vorming of behandeling : die bemiddeling is in zijn totaliteit opgenomen in de sub-sidieregeling. Het ministerie werkt wel aan specifieke kwantitatieve criteria ;
alternatieve maatregelen : het gaat om dienstverleningsprojecten, bestaande uitverschillende modules. Het projectpersoneel is ook belast met het dagelijks toe-zicht ;
– begeleiding van andere alternatieve maatregelen dan die bepaald in de overeen-
komst : aanvankelijk werden de projectmodaliteiten in de overeenkomsten met degemeenten in het bijzonder omschreven. Thans worden alle modaliteiten van deministeriële omzendbrief opgenomen in alle overeenkomsten .
4.2.3. Voor negen projecten in drie steden wierven verenigingen recht-
streeks gesubsidieerd personeel aan.  Voor het ministerie is het moeilijk te achterha-len of de reglementaire referentiedatum inzake personeelsbezetting werd toegepast.Vanaf 1998 dienen de gemeenten in de subsidieaanvraag te verklaren dat het omnieuwe tewerkstelling gaat.  Door het ministerie wordt een plan opgemaakt inzake dewijze waarop de financiële controle zal gebeuren, op basis van de door de gemeentenovergemaakte verantwoordingsstukken, onder meer kopies van arbeidsovereenkom-sten en loonfiches.
4.2.4. De interne controle op de aanwending van de subsidies voor het
jaar 1996 zou, in overleg met het Ministerie van Binnenlandse Zaken, begin 1998gebeuren.  Het Ministerie van Justitie beslist over de te vereffenen subsidiebedragen ;dit wordt meegedeeld aan het Ministerie van Binnenlandse Zaken, dat op haar beurtopdracht tot vereffening geeft aan de RSZPPO.
4.3. Subsidiëring van gemeenten (bijzondere projecten)
Met de subsidiëring van het project van de gemeente Vorst werd ingegaan op
de dringende vraag van de Procureur des Konings te Brussel om de toepassing vanalternatieve maatregelen ter vervanging van de voorlopige hechtenis mogelijk temaken door de aanwerving van maatschappelijk assistenten ; hiervoor was op datogenblik geen budgettaire ruimte op de departementale begroting.  Dat projectwordt uiterlijk eind 1998 beëindigd.
319 Le projet de subsides relatif au vade-mecum en matière pénale résulte de la
constatation que la mise au point de mesures alternatives est un processus très labo-rieux.  Entre-temps, ce projet s’est achevé.
4.4. Subventionnement d’associations et de fondations (généralités)
Dans la perspective de l’adaptation de l’arrêté royal du 6 octobre 1994, il a été
décidé d’élaborer une procédure formelle de subventionnement, comprenant, notam-ment, des critères de subsidiation.  Cette procédure sera calquée sur le règlement desubventionnement applicable dans le cadre du Plan global.
Les critères de subventionnement appliqués dans la période considérée ont
été élaborés exclusivement par l’administration et de façon objective ; ils ont ététransmis pour approbation au cabinet.
A propos des objectifs quantitatifs, les associations subventionnées doivent,
depuis le mois d’octobre 1997, remplir mensuellement des formulaires d’enregistre-ment.  Lors de son évaluation, le ministère applique en fait les mêmes critères queceux utilisés dans le cadre du Plan global.  Ce point doit être également repris dans laréglementation.
Il ne s’est présenté qu’un seul cas de non-respect des règles de contrôle budgé-
taire, suite à des problèmes internes de personnel et d’organisation.
4.5. Gestion des subsides (généralités)
Les projets actuels sont difficilement comparables.  Si l’objectif est d’introdui-
re graduellement les mesures judiciaires alternatives, il convient de viser que soitatteint non pas tant un contenu standardisé ou une qualité définie mais plutôt un rap-port déterminé entre un projet et la pratique pénale au sein d’un arrondissementjudiciaire.  Chiffrer les résultats par rapport aux montants des subsides relève d’uneforme de pensée liée à l’économie d’entreprise qui, dans la situation actuelle, consti-tue un véritable piège.
En ce qui concerne les mesures alternatives, le ministère mène une politique
de motivation et de coordination : stimulation par le biais d’une adaptation de la ré-glementation, d’une sensibilisation et d’un meilleur encadrement (notamment dansles maisons de justice) ; coordination par la création du Collège des procureurs géné-raux, le Service de la politique criminelle et le Service d’encadrement des mesuresalternatives.  En outre, un système d’évaluation sur la base de normes tant quantitati-ves que qualitatives est en cours d’élaboration.
5. Appréciation de la réponse et poursuite de l’échange de correspondance
Les observations formulées par la Cour ont manifestement contribué à un
réexamen global des règles de subventionnement relatives à l’encadrement des me-sures pénales alternatives.  
Toutefois, à de multiples égards, il n’apparaît toujours pas clairement si, et
dans quelle mesure, les règles visées seront effectivement adaptées.
320 Het subsidieproject betreffende het penologisch vademecum kwam er vanuit
de vaststelling dat de ontwikkeling van alternatieve maatregelen een zeer moeizaamproces is.  Dat project is inmiddels beëindigd.
4.4. Subsidiëring van verenigingen en stichtingen (algemeen)
In het kader van de voorbereiding van de aanpassing van het koninklijk
besluit van 6 oktober 1994 werd beslist dat er een formele subsidieprocedure komt,daaronder begrepen subsidiecriteria. Een en ander zal worden afgestemd op de subsi-dieregeling die geldt in het kader van het Globaal Plan.
De in de beschouwde periode toegepaste subsidiecriteria werden uitsluitend
door de administratie en op objectieve wijze uitgewerkt ; ze werden voor goedkeu-ring overgelegd aan het kabinet. 
In verband met de kwantitatieve doelstellingen moeten de gesubsidieerde ver-
enigingen sinds oktober 1997 maandelijks registratie-formulieren invullen. Bij de eva-luatie door het ministerie gelden de facto dezelfde criteria als in het kader van hetGlobaal Plan. Ook dit moet worden opgenomen in de regelgeving.
Het niet naleven van de budgettaire controleregels was een eenmalige vergis-
sing, te wijten aan interne personeels- en organisatorische problemen.
4.5. Subsidiebeheer (algemeen)
De huidige projecten lenen zich moeilijk tot onderlinge vergelijking. Is de
doelstelling het gradueel implementeren van alternatieve gerechtelijke maatregelen,dan dient hierbij niet zozeer een gestandaardiseerde inhoud of een bepaalde kwaliteitte worden nagestreefd, dan wel een bepaalde verhouding tussen een project en destraftoemetingspraktijk binnen een gerechtelijk arrondissement. Een becijfering vande resultaten in verhouding tot de subsidiebedragen is in dit raam een vorm vanbedrijfseconomisch denken die in de huidige stand van zaken een “levensgrote val-kuil” vormt.
Met betrekking tot alternatieve maatregelen voert het ministerie een beleid
van stimuleren en coördineren : stimuleren via een aanpassing van de wetgeving, sen-sibilisering en betere omkadering (onder meer in de justitiehuizen) ; coördineren viade creatie van het College van procureurs-generaal, de Dienst Strafrechtelijk beleiden de Steundienst alternatieve maatregelen.  Er wordt ook werk gemaakt van eenevaluatiesysteem op basis van zowel kwantitatieve als kwaliteitsnormen.
5. Appreciatie van het antwoord en verdere briefwisseling
De opmerkingen van het Rekenhof droegen blijkbaar bij tot een globaal her-
overwegen van de subsidieregelingen betreffende de begeleiding van alternatievestrafrechtelijke maatregelen.
Vooralsnog is echter voor heel wat aspecten niet duidelijk of, en in welke
mate, genoemde regelingen effectief zullen worden bijgestuurd.
321 La Cour a pris acte de l’intention du ministre d’adapter la réglementation en
ce qui concerne, premièrement, le cadre juridique général relatif aux mesures alter-natives, deuxièmement, le subventionnement des communes, notamment sur le plandes objectifs quantitatifs et les conditions de subsides en matière de procédure et decontenu, et, troisièmement, le subventionnement des associations et fondations,notamment sur le plan de la procédure et des critères ainsi que des objectifs quantita-tifs.  A cet égard, son Collège a prévu une nouvelle évaluation de la réglementation(15).
5.1. Cadre juridique
La Cour a fait remarquer que le ministre de la Justice n’a annoncé aucune dis-
position réglementaire concernant les mesures alternatives en dehors du cadre de laprobation et de la médiation pénale.
5.2. Subventionnement des communes (généralités)
5.2.1. En ce qui concerne la limitation inadéquate de l’accès par certai-
nes communes, la Cour a une nouvelle fois rejeté le principe des restrictions pour desraisons autres que celles liées au contenu et à la procédure et a demandé d’adapter lagestion des subsides en ce sens.
5.2.2. Quant au suivi décentralisé des projets de subsides par les com-
missions d’évaluation et de suivi des arrondissements, la Cour a d’abord insisté sur lefait que la marge d’appréciation des commissions est limitée, vu qu’elles doivent, envertu de l’arrêté royal du 12 août 1994, contrôler l’application des conventions con-clues.  Au surplus, en vertu du même arrêté, un travail d’inspection incombe en pro-pre au ministre, qui décide de l’application des sanctions en matière de subsides (sus-pension, recouvrement).
En ce qui concerne les problèmes énumérés, la Cour a écrit ce qui suit :
l’arrêt de la Cour de cassation auquel fait référence le ministre soulève en effet desquestions de principe relatives à l’application des mesures alternatives non judiciai-res dans le cadre de la protection de la jeunesse.  Il n’en demeure pas moins quel’encadrement des mesures pénales n’est pas envisagé dans la législation qui régitactuellement le subventionnement ;
– médiation pénale au sens strict, n’impliquant pas des projets de prestations de servi-
ces, de formation ou de traitement : sur la base de la circulaire ministérielle, seulsles projets de prestations de services, de formation ou de traitement sont pris enconsidération pour le subventionnement ;
mesures alternatives : un certain nombre de dispositions des arrêtés royaux des 6octobre et 12 août 1994, que les projets susvisés peuvent enfreindre, ont été rap-pelées ;
(15) Lettre du 10 juin 1998.
322 Het Rekenhof nam akte  van de intentie van de minister de regelgeving aan te
passen wat betreft 1° het algemene juridische kader inzake alternatieve maatregelen,2° de subsidiëring van gemeenten, met name op het vlak van de kwantitatieve subsi-diedoelstellingen en de procedurele en inhoudelijke subsidievoorwaarden, en 3° desubsidiëring van verenigingen en stichtingen, met name op het vlak van de subsidie-procedure en –criteria en de kwantitatieve subsidiedoelstellingen. In dit verband stel-de zijn college een nieuwe evaluatie van de regelgeving in het vooruitzicht (15).
5.1. Juridisch kader
Het Rekenhof wees erop dat de Minister van Justitie geen maatregelen op
regelgevend vlak aankondigde in verband met de alternatieve maatregelen buiten hetkader van de probatie en de bemiddeling in strafzaken.
5.2. Subsidiëring van gemeenten (algemeen)
5.2.1. In verband met het oneigenlijk beperken van de instroom door
bepaalde gemeenten, wees het Rekenhof nogmaals beperkingen op andere daninhoudelijk-procedurele gronden principieel af en vroeg het een bijsturing in die zinvan het subsidiebeheer.
5.2.2. Wat betreft de gedecentraliseerde opvolging van de subsidiepro-
jecten door de arrondissementele evaluatie- en opvolgingscommissies, heeft hetRekenhof vooreerst benadrukt dat de beoordelingsmarge van de commissies beperktis, aangezien ze volgens het koninklijk besluit van 12 augustus 1994 moeten toezienop de tenuitvoerlegging van de gesloten overeenkomsten. Daarnaast heeft de minis-ter krachtens hetzelfde besluit een eigen inspectietaak en is het de minister die beslistover de toepassing van subsidiesancties (schorsing, terugvordering).
Wat de opgesomde problemen betreft, schreef het Rekenhof als volgt :
het arrest van het Hof van Cassatie, waarnaar de minister verwijst, roept inderdaadprincipiële vragen op in verband met de toepassing van niet-rechterlijke alternatie-ve maatregelen in het kader van de jeugdbescherming. Dit neemt evenwel niet wegdat er binnen de geldende subsidieregelgeving geen plaats is voor de begeleidingvan rechterlijke maatregelen ;
– bemiddeling in strafzaken stricto sensu, waarbij geen sprake is van
dienstverlenings-, vormings- of behandelingsprojecten : op grond van de ministerië-le omzendbrief komen enkel dienstverlenings-, vormings- of behandelingsprojectenin aanmerking voor subsidiëring ;
alternatieve maatregelen : een aantal bepalingen van de koninklijke besluiten van6 oktober en 12 augustus 1994, waarmee genoemde projecten in strijd kunnen zijn,werden in herinnering gebracht ;
(15) Brief van 10 juni 1998.
323 – encadrement de mesures alternatives autres que celles stipulées dans la convention :
l’adaptation des conventions dans le sens décrit par le ministre semble avoir pourconséquence qu’aucune condition particulière de procédure ou de contenu n’estliée au subventionnement même, à différencier du cadre pénal.
5.2.3. La Cour a une fois de plus fait observer que le recrutement
direct de personnel par les associations dans le cadre des projets de subsidiationénumérés par le ministre n’est pas compatible avec la législation régissant le subven-tionnement.  La gestion des subsides par le ministère doit être adaptée dans ce sens.
En ce qui concerne la date de référence relative aux effectifs, la Cour estime
opportun que le ministre prenne l’initiative d’édicter une réglementation adéquate,applicable et obligatoire en matière de subventionnement.
5.4. Subventionnement d’associations et de fondations (généralités)
La Cour a dû une nouvelle fois rappeler les règles en matière de contrôle
budgétaire, en l’occurrence au sujet des subsides imputés au budget 1997, notammentceux qui concernent le prolongement et le début des projets à partir du 1er octobre1997.
5.5. Gestion des subsides - généralités
Sur le plan du contrôle externe, une détermination et une évaluation plus
qualitatives de la politique à suivre, telles que préconisées par le ministre, requièrentque l’intervention de l’administration en tant qu’instance octroyant les subsides soitréglée de manière formelle.
– SUBSIDIATION RELATIVE A LA GUIDANCE DES DELINQUANTS SEXUELS 
La liquidation des subsides aux organismes chargés de la guidance thérapeuti-
que des auteurs de délits sexuels a donné lieu à plusieurs observations de la Cour.  Eneffet, les décisions de subsidiation ne définissent pas avec suffisamment de précision lesobjectifs du subside et les justifications à fournir par les bénéficiaires.  En outre, ledépartement néglige d’effectuer le contrôle et l’évaluation requis, tant sur le plan finan-cier que sur le fond.
La subsidiation des organismes chargés de la guidance thérapeutique des
auteurs de délits sexuels s’inscrit dans le cadre de la loi du 13 avril 1995 relative auxabus sexuels à l’égard des mineurs.
324N-1.475.828N-1.553.578F-1.117.998F-1.241.731F-1.455.531 – begeleiding van andere alternatieve maatregelen dan die bepaald in de overeen-
komst : de aanpassing van de overeenkomsten in de door de minister beschrevenzin lijkt voor gevolg te hebben dat aan de subsidiëring zelf, te onderscheiden vanhet strafrechtelijke kader, geen bijzondere procedureel-inhoudelijke voorwaardenmeer zijn verbonden.
5.2.3. Het Rekenhof wees er nogmaals op dat het rechtstreeks aan-
werven van personeel door verenigingen in het kader van de door de minister opge-somde subsidieprojecten niet verenigbaar is met de regelgeving betreffende de subsi-diëring. Het subsidiebeheer door het ministerie dient in die zin te worden bijge-stuurd.
Wat de referentiedatum inzake personeelsbezetting betreft, acht het
Rekenhof het aangewezen dat de minister het initiatief zou nemen voor een aange-paste, toepasbare en afdwingbare subsidieregelgeving.
5.4. Subsidiëring van verenigingen en stichtingen (algemeen)
Het Rekenhof diende nogmaals te herinneren aan de regels inzake begro-
tingscontrole, thans in verband met de op de begroting 1997 aangerekende subsidies,met name degene die het verlengen of opstarten van projecten vanaf 1 oktober 1997betreffen.
5.5. Subsidiebeheer – algemeen
Vanuit een oogpunt van externe controle veronderstellen een eerder kwalita-
tieve beleidsbepaling en evaluatie, zoals door de minister voorgestaan, dat het optre-den van het bestuur als subsidieverlener formeel wordt geregeld.
– SUBSIDIERING MET BETREKKING TOT DE BEGELEIDING VAN SEKSUELE DELINQUEN-
TEN
De vereffening van subsidies aan organismen belast met de therapeutische bege-
leiding van daders van seksuele misdrijven heeft herhaaldelijk aanleiding gegeven totopmerkingen van het Rekenhof. Het blijkt inderdaad dat de subsidiebesluiten onvol-doende nauwkeurig de doeleinden van de subsidie en de door de gesubsidieerde te ver-strekken verantwoording bepalen. Bovendien blijft het departement in gebreke op hetvlak van controle en evaluatie, zowel financieel als inhoudelijk.
De subsidiëring van organismen belast met de therapeutische begeleiding van
daders van seksuele misdrijven kadert in de wet van 13 april 1995 betreffende seksu-eel misbruik ten aanzien van minderjarigen.
325N - 1.475.828N - 1.553.578F - 1.117.998F - 1.241.731F - 1.455.531 Cette loi subordonne la mise en liberté conditionnelle des condamnés (arti-
cle 6) et la mise en liberté des internés pour ces faits (article 8) au visa préalable d’unservice spécialisé dans la guidance ou le traitement des délinquants sexuels.  Enoutre, la libération des condamnés pour ces faits est soumise à l’obligation de suivreune guidance ou un traitement (article 7).
Depuis la mi-1995, deux centres spécialisés en guidance sont subsidiés :
l’a.s.b.l. Centre de recherche-action et de consultations en sexo-criminologie(C.R.A.S.C.) et l’Universitair Forensisch Centrum (U.F.C. - Centre universitaire demédecine légale), faisant partie de l’Universitaire Instelling Antwerpen (U.I.A. -
Institut universitaire d’Anvers).
Des subsides ont été attribués au C.R.A.S.C., à la charge du  budget 1995,
pour un montant de 11,4 millions de francs et, à l’U.F.C., pour 8,6 millions de francs(période de subsidiation s’étendant de juillet 1995 à décembre 1996) ; pour 1996 et1997, ces subsides se sont respectivement élevés à 5,4 et 7,6 millions de francs pour leC.R.A.S.C., 4,6 et 11 millions de francs pour l’U.F.C.
A l’occasion de la liquidation de ces subsides, la Cour a formulé une série
d’observations au ministre de la Justice.
3. Observations formulées par la Cour
3.1. Deux dossiers concernent la liquidation du subside accordé à l’U.F.C., à
la charge du budget 1997 (arrêté royal du 10 juin 1997)  (1).  
L’ordonnance relative à la première tranche du subside a été soumise sans
aucun document justificatif, au mépris de la disposition de l’arrêté de subsidiationconcernée.  La liquidation devait s’effectuer sur la base de pièces qui ont été transmi-ses, par la suite, de manière informelle.
Eu égard aux termes précis de l’arrêté de subsidiation, seules les pièces affé-
rentes à une période déterminée pouvaient être prises en compte.  La Cour a, parconséquent, réduit l’ordonnance à concurrence de 555.823 francs.
La Cour a accepté des états de comptes relatifs à un “programme de forma-
tion de base”, en l’absence de rapport évident avec l’arrêté de subsidiation.
Il est ressorti, du rapport annuel 1996 de l’U.F.C., que le programme avait été
spécialement élaboré, en 1996, pour des assistants professionnels, en général, et pourdes membres du personnel des services spécialisés de l’administration des établisse-ments pénitentiaires (service pénitentiaire anthropologique et unités d’orientation etde traitement), en particulier.
(1) Lettres du 4 novembre 1997 et du 15 mai 1998.
326 Die wet onderwerpt de voorwaardelijke invrijheidstelling van veroordeelden
(artikel 6) en de invrijheidstelling van geïnterneerden (artikel 8) wegens genoemdefeiten aan het voorafgaand advies van een dienst, gespecialiseerd in de begeleiding ofbehandeling van seksuele delinquenten. Bovendien is aan de invrijheidstelling vanveroordeelden wegens genoemde feiten de voorwaarde van het volgen van een bege-leiding of behandeling verbonden (artikel 7).
Sedert medio 1995 worden in verband met de begeleiding twee gespecialiseer-
de centra door het Ministerie van Justitie gesubsidieerd : de VZW Centre deRecherche-Action et de consultations en Sexo-Criminologie (CRASC) en hetUniversitair Forensisch Centrum (UFC), deel uitmakend van de UniversitaireInstelling Antwerpen (UIA).
Op de begroting 1995 werden subsidies toegekend aan CRASC ad 11,4 mil-
joen BEF en aan UFC ad 8,6 miljoen BEF (subsidieperiode juli 1995 – decem-ber 1996) ; op de begrotingen 1996 en 1997 beliepen die subsidies respectievelijk5,4 miljoen BEF en 7,6 miljoen BEF voor CRASC en 4,6 miljoen BEF en11 miljoen BEF voor UFC.
Naar aanleiding van de vereffening van die subsidies formuleerde het
Rekenhof een aantal opmerkingen aan de Minister van Justitie.
3.1. Twee dossiers hebben betrekking op de vereffening van de aan UFC op
de begroting 1997 toegekende subsidie (koninklijk besluit van 10 juni 1997) (1).
De ordonnantie met de eerste subsidieschijf werd overgelegd zonder enig sta-
vingsdocument, in strijd met de desbetreffende bepaling van het subsidiebesluit. Devereffening diende te geschieden op basis van stukken die naderhand op informelewijze werden overgezonden.
Gelet op de ondubbelzinnige bewoordingen van het subsidiebesluit, konden
enkel stukken met betrekking tot een bepaalde periode in aanmerking worden geno-men. Op grond hiervan diende het Rekenhof de ordonnantie te verminderen met555.823 BEF.
Het Rekenhof aanvaardde afzonderlijke kostenstaten betreffende een « basis-
opleidingsprogramma », hoewel het verband met het subsidiebesluit niet evident was.
Uit het Jaarverslag 1996 van het UFC bleek dat het programma in 1996 werd
uitgewerkt voor professionele hulpverleners in het algemeen en voor personeelsledenvan gespecialiseerde diensten van het Bestuur Strafinrichtingen (Penitentiair-antro-pologische dienst en Oriëntatie- en Behandelingseenheden) in het bijzonder.
(1) Brieven van 4 november 1997 en 15 mei 1998.
327 La Cour a souligné que l’élaboration de ce programme était en principe subsi-
diable, mais que la formation des membres du personnel du ministère de la Justice nel’était pas. Dans ce dernier cas, il est en effet question de prestations bénéficiantdirectement au département, ce qui implique qu’il s’agit d’un contrat de services etnon d’une subsidiation.
Dans ce dossier, il n’a pas été prouvé qu’une évaluation, par le ministère, du
contenu des activités jusqu’alors subsidiées avait précédé l’octroi du subside.  Lescritères selon lesquels le montant du subside a été déterminé ne sont pas non plusapparus clairement.
L’arrêté de subsidiation ne définit pas de façon suffisamment précise les fins
auxquelles le subside est accordé et les modalités de justification de son  utilisation.Il n’a donc pas été satisfait aux dispositions concernées de la législation organiquerelative aux subsides  (article 55 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat).Par ailleurs, cette législation (article 49) n’a pas été respectée en ce qui concerne lecontrôle préalable des engagements.
La liquidation provisoire de la deuxième tranche du subside a également
donné lieu à la formulation d’un certain nombre d’observations par la Cour, en partieidentiques à celles émises lors de la liquidation de la première tranche.   La particula-rité de ce deuxième dossier réside dans la liquidation d’importantes dépenses relati-ves à la fourniture de matériel informatique. Etant donné qu’en vertu de l’arrêté desubsidiation, seuls les frais de personnel et de fonctionnement sont pris en considéra-tion, ces dépenses, qui constituent des dépenses d’investissement, doivent, en princi-pe, être écartées.
D’autre part, un certain nombre de dépenses, rejetées lors de la liquidation de
la première tranche, ont cependant pu être prises en considération dans le cadre de ladeuxième tranche, de sorte que l’ordonnance n’a été réduite que de 273.644 francs.
Le ministère a, depuis, répondu à certaines observations de la Cour (2). Il se
rallie aux constatations relatives au contrôle financier effectué par le départementdans le cadre de la subsidiation. En outre, il fournit des éclaircissements quant àl’achat du matériel informatique susmentionné et plaide ainsi pour que les dépenses yafférentes puissent être considérées comme subsidiables.
La Cour estime que les dépenses d’investissement susdites ne peuvent être
prises en considération que sur la base d’un arrêté de subsidiation adapté en ce senset pour autant qu’il s’inscrive dans le cadre du principe de l’annualité budgétaire.
3.2. En ce qui concerne le C.R.A.S.C., la Cour a contesté, à plusieurs reprises
(3), les pièces justificatives fournies par cette a.s.b.l. à l’appui de ses créances, notam-ment les “factures” émanant d'un de ses membres, pour ses propres prestations deservice.  En effet, il ne s’agissait pas de frais de rémunération de personnel de l’asso-ciation ou d’honoraires au profit de tiers. En outre, la réalité et les éléments constitu-tifs de ses vacations n’étaient pas dûment prouvés.
(2) Lettre du 27 juillet 1998.
(3) Lettres du 4 avril 1995 et du 14 mars 1996.
328 Het Rekenhof wees erop dat in beginsel de uitwerking van genoemd program-
ma subsidieerbaar is, maar niet de opleiding van personeelsleden van het Ministerievan Justitie. In laatstgenoemd geval is er immers sprake van prestaties die rechtst-reeks ten goede komen aan het departement, wat impliceert dat het gaat om eendienstenopdracht en niet om subsidiëring.
In dit dossier werd niet aangetoond dat aan de toekenning van de subsidie een
inhoudelijke evaluatie door het ministerie van de tot dan gesubsidieerde activiteitenis voorafgegaan. Het is evenmin duidelijk op grond van welke criteria het subsidiebe-drag werd bepaald.
Het subsidiebesluit bepaalt onvoldoende nauwkeurig voor welke doeleinden
de subsidie wordt verleend en hoe de aanwending ervan moet worden verantwoord.Aldus werd niet voldaan aan de desbetreffende bepalingen van de organieke subsi-diewetgeving (artikel 55 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit).Overigens werd dezelfde wetgeving (artikel 49) niet gerespecteerd wat de vooraf-gaande controle van de vastleggingen betreft.
Ook de voorlopige vereffening van de tweede subsidieschijf gaf aanleiding tot
een aantal opmerkingen, ten dele dezelfde als bij de vereffening van de eerste schijf.Bijzonder aan dit tweede dossier was de vereffening van belangrijke uitgaven voor delevering van informaticamaterieel. Aangezien luidens het subsidiebesluit alleen per-soneels- en werkingskosten in aanmerking komen voor subsidiëring, moeten dergelij-ke uitgaven die als investeringsuitgaven dienen te worden gekwalificeerd, in principeworden verworpen.
Anderzijds konden een aantal bij de vereffening van de eerste schijf verwor-
pen uitgaven in het kader van de tweede schijf wel in rekening worden gebracht,zodat de ordonnantie uiteindelijk slechts met 273.644 BEF werd verminderd.
Het ministerie antwoordde intussen op een aantal opmerkingen van het
Rekenhof (2). Het treedt met name de opmerkingen bij betreffende de financiëlecontrole door het departement in het kader van de subsidiëring. Tevens worden toe-lichtingen verstrekt in verband met genoemde aankoop van informaticamaterieel, enwordt ervoor gepleit de betrokken uitgaven alsnog te aanvaarden als subsidieerbareuitgaven.
Volgens het Rekenhof kunnen genoemde investeringsuitgaven slechts in aan-
merking worden genomen op grond van een in die zin aangepast subsidiebesluit envoor zover dit strookt met het beginsel van de annaliteit van de begroting.
3.2. Wat het CRASC betreft heeft het Rekenhof herhaaldelijk de verant-
woordingsstukken betwist die door die VZW tot staving van haar schuldvorderingenwerden voorgelegd, inzonderheid de “facturen” afkomstig van één van haar ledenvoor zijn eigen dienstprestaties (3).  Het betrof immers geen kosten voor de bezoldi-ging van personeel van de vereniging noch erelonen ten voordele van derden.  Dewerkelijkheid en de samenstellende elementen van die onkostennota’s werdenbovendien onvoldoende aangetoond.
(2) Brief van 27 juli 1998.
(3) Brieven van 4 april 1995 en 14 maart 1996.
329 La Cour a également mis en cause le remboursement, à l’asbl, des frais qu’elle
avait exposés au titre de l’indemnisation de ce membre, pour les dommages causés àson véhicule, à l’occasion d’un déplacement professionnel en France (4).
Au total, depuis 1995, la Cour a réduit les ordonnances liquidées au profit du
C.R.A.S.C.  d’un montant global de 621.811 francs.
Par ailleurs, la Cour a critiqué le manque de contrôle interne dont le départe-
ment a fait preuve, puisqu’il ne paraît pas avoir contrôlé de façon suffisante l’adé-quation des pièces présentées à l’appui des demandes de subside émanant de l’a.s.b.l.,avec la mission dont celle-ci est effectivement chargée.
A la suite des remarques de la Cour, l’auteur des factures querellées a pris
l’initiative de rembourser à l’a.s.b.l. les frais qu’elle avait consentis pour la réparationde son véhicule accidenté.
Enfin, l’administration a pris les mesures nécessaires pour inviter cette a.s.b.l.
à mieux étayer, à l’avenir, la justification de l’intégralité de la subvention allouée (5).
(4) Lettre du 10 septembre 1997.
(5) Lettre du 18 décembre 1997.
330 Het Rekenhof heeft eveneens vragen gesteld bij de terugbetaling aan de
VZW van de kosten die zij heeft gedragen voor de vergoeding van dat lid wegens deschade aan zijn voertuig tijdens een dienstreis in Frankrijk (4).
Sedert 1995 heeft het Rekenhof de ordonnanties die ten voordele van het
CRASC werden vereffend, met een bedrag van in totaal 621.811 BEF verminderd.
Het Rekenhof heeft voorts het gebrek aan interne controle in het departe-
ment bekritiseerd : de overeenstemming van de stukken ter staving van de subsidie-aanvragen door de VZW met de opdracht waarmee die laatste effectief is belast, lijktonvoldoende onderzocht.
Na de opmerkingen van het Rekenhof heeft de auteur van de betwiste factu-
ren het initiatief genomen om aan de VZW de kosten terug te betalen voor de her-stelling van zijn in een ongeval beschadigd voertuig.
Tot slot heeft de administratie de nodige maatregelen genomen opdat de
VZW in de toekomst de toegekende subsidie beter zou verantwoorden (5).
(4) Brief van 10 september 1997. 
(5) Brief van 18 december 1997.
331 4. MINISTERE DES AFFAIRES ETRANGERES, DU COMMERCE EXTERIEUR ET DE LA
COOPERATION AU DEVELOPPEMENT
– BELEXTEL : SYSTEME INTEGRE DE BUREAUTIQUE, TELECOMMUNICATIONS ET
INFORMATIQUE EN FAVEUR DU MINISTERE DES AFFAIRES ETRANGERES, DU COM-MERCE EXTERIEUR ET DE LA COOPERATION AU DEVELOPPEMENT
Dans son Cahier précédent, la Cour a évoqué le projet BELEXTEL qui vise à
réaliser un système intégré de bureautique, télécommunications et informatique.Entamé en 1987 et initialement estimé à 326,4 millions, ce projet a, dix ans après,échoué en grande partie.  Cet article retrace l’évolution du règlement de ce contentieux.
Le ministre des Affaires étrangères, du Commerce extérieur et de la
Coopération au développement a fait savoir, à la fin de l’année 1997 (1), que l’expert,qui avait déjà évalué les résultats du contrat sous l’angle technique, avait, le8 mai 1997, été chargé d’une évaluation financière.
Dans son rapport du 10 octobre 1997, cet expert évalue la valeur d’usage du
système à 179.977.867 francs, soit 21.122.894 francs de plus que ce qui a déjà été payé.Il conclut :
– que l’architecture du système de messagerie présente des défauts évidents, dus très
probablement au choix de l’association momentanée BELEXTEL, de combiner aumaximum des produits disponibles sur le marché, plutôt que de choisir de nou-veaux développements ;
– que le système a été utilisé par le département non sans difficulté ni limitation ;
– que la version rénovée du système BELEXTEL, qui devait résulter d’un mini-plan
d’action permettant de résoudre ces défaillances, n’a jamais été opérationnelle ;
– qu’il ne souhaitait pas se prononcer sur la responsabilité juridique des deux parties
dans l’échec du projet BELEXTEL.
A propos de l’évaluation de la valeur d’usage, l’expert estime que celle-ci con-
cerne l’efficacité de chaque module pris individuellement, en attendant que l’ensem-ble soit opérationnel, et qu’elle ne peut en aucun cas être interprétée comme uneévaluation du pourcentage de l’ensemble du projet BELEXTEL qui a été mené àbien.  Il estime d’ailleurs, dans l’alinéa précédent, qu’il ne serait pas raisonnable dejuger les différents modules séparément, leur intégration constituant précisément l’undes aspects essentiels du projet.
Il est également significatif de constater que le nombre de documents disponi-
bles, notamment des procès-verbaux de réception provisoire ou définitive, paraît siminime que l’expert estime que tous les modules qui ont été installés dans la premiè-re phase ont été utilisés de façon opérationnelle depuis leur installation jusqu’en1997.
(1) Lettre du 18 décembre 1997.
332N-1.232.406 4. MINISTERIE VAN BUITENLANDSE ZAKEN, BUITENLANDSE HANDEL EN ONTWIKKE-
– BELEXTEL : HET GE ÏNTEGREERD SYSTEEM VAN BUREAUTICA, TELECOMMUNICA-
TIE EN INFORMATICA BIJ HET MINISTERIE VAN BUITENLANDSE ZAKEN, BUITEN-LANDSE HANDEL EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
In zijn vorig boek schreef het Rekenhof dat het in 1987 opgestarte BELEX-
TEL-project dat de realisatie van een geïntegreerd systeem van bureautica, telecommu-nicatie en informatica beoogde en bij aanvang een bedrag van 326,4 miljoen BEF ver-tegenwoordigde, tien jaar later grotendeels mislukt bleek. Het voorliggend artikelschetst de evolutie in de regeling van het contentieux.
Eind 1997 deelde de Minister van Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel
en Ontwikkelingssamenwerking mee (1) dat de expert die reeds eerder de resultatenvan de overeenkomst technisch evalueerde, op 8 mei 1997 werd belast met een finan-ciële evaluatie.
Die expert raamde in zijn verslag van 10 oktober 1997 de gebruikswaarde van
het systeem op 179.977.867 BEF, of 21.122.894 BEF méér dan wat reeds was betaald.Hij besluit :
– dat de architectuur van het mail-systeem duidelijke zwakheden vertoont die hoogst-
waarschijnlijk het gevolg zijn van de keuze van de tijdelijke vereniging BELEX-TEL maximaal commercieel beschikbare producten ongewijzigd te combineren,eerder dan te kiezen voor nieuwe ontwikkelingen ;
– dat het systeem door het departement werd gebruikt, doch niet zonder moeilijkhe-
den en beperkingen ;
– dat de hernieuwde versie van het BELEXTEL systeem, die het gevolg moest zijn
van het mini-actieplan tot oplossing van de problemen, nooit operationeel werd ;
– dat hij zich niet wenste uit te spreken over de juridische verantwoordelijkheid van
beide partijen omtrent het falen van het BELEXTEL-project.
Over de raming van de gebruikswaarde stelt de expert dat die betrekking
heeft op de bruikbaarheid van de individuele modules, in afwachting dat het geheeloperationeel zou zijn geworden, en dat zij in geen geval kan worden geïnterpreteerdals een evaluatie van het percentage van het gehele BELEXTEL-project dat tot eengoed einde werd gebracht.  Een alinea eerder stelt hij trouwens dat het onredelijkzou zijn de verschillende modules los van elkaar te beoordelen, vermits de integratieervan precies één van de essentiële aspecten van het project vormt.
Significant is ook de vaststelling dat er blijkbaar dermate weinig documenten,
o.m. processen-verbaal van voorlopige of definitieve oplevering, beschikbaar zijn datde expert ervan uitgaat dat alle modules die in de eerste fase werden geïnstalleerdvanaf hun installatie tot in 1997 operationeel werden gebruikt.
(1) Brief van 18 december 1997.
333N-1.232.406 Le 30 octobre 1997, le ministère a fait savoir à l’association momentanée qu’il
était d’accord sur cette évaluation, étant entendu qu’une amende contractuelle de11.589.712 francs était due sur la partie non livrée.  
Le 24 juin 1998, le ministère des Affaires étrangères et l’association momen-
tanée ont conclu un compromis dans lequel l’estimation de l’expert externe estacceptée et l’association momentanée renonce à contester l’amende de 11.589.712francs.
– ACHAT, CONSTRUCTION, LOCATION, AMENAGEMENT ET ENTRETIEN DE BIENS
IMMEUBLES DESTINES A SERVIR SOIT DE  RESIDENCE, SOIT DE CHANCELLERIE AUXMISSIONS DIPLOMATIQUES OU AUX POSTES CONSULAIRES BELGES.
Lors de l’attribution de travaux à effectuer sur des bâtiments situés à l’étranger
ou lors de la location de ceux-ci, des avances considérables sont parfois payées à desentrepreneurs ou à des propriétaires. Il est rare qu’un cautionnement soit demandé engarantie des obligations contractées (1). En outre, ces dépenses sont, à tort, imputéessur les fonds de roulement des postes diplomatiques. Par ailleurs, de nombreusesinfractions commises lors de l’engagement des dépenses ont été constatées. 
Les postes diplomatiques et consulaires sont alimentés, à partir de la
Belgique, au moyen d’avances de fonds par l’intermédiaire du compte de trésorerie10.68.
Tous les deux mois, il est rendu compte des dépenses effectuées sur place.
Après un contrôle effectué par le ministère des Affaires étrangères, le fonds de roule-ment du poste est complété du montant des dépenses acceptées. 
Ce régime (2) doit permettre aux postes à l’étranger d’effectuer des dépenses
sur place pour leur fonctionnement journalier.  Les dépenses suivantes en sont toute-fois exclues :
– les traitements des membres du personnel statutaires payés en francs belges sur un
compte en Belgique ;
– l’imputation de créances pour grands travaux d’entretien et de réparation à des
bâtiments, ainsi que pour l’achat d’immeubles.
(1) Les opérations examinées relevaient encore du champ d’application de l’ancienne
réglementation relative aux marchés publics (loi du 14 juillet 1976 et arrêtés d’exécution).  La nou-velle réglementation est seulement entrée partiellement en vigueur le 1er mai 1997 (loi du 24 décem-bre 1993 et arrêtés d’exécution).
(2) Sur la base d’une disposition budgétaire renouvelée chaque année, les crédits figurent
dans le programme 42 destiné à la reconstitution des fonds de roulement permanents qui assurent lepaiement de dépenses relatives aux frais de fonctionnement courants des postes diplomatiques etconsulaires belges.   
334N-1.400.127 Het ministerie deelde op 30 oktober 1997 aan de tijdelijke vereniging mee
akkoord te gaan met die raming, met dien verstande dat op het niet geleverde gedeel-te een contractuele boete van 11.589.712 BEF was verschuldigd. 
Op 24 juni 1998 hebben het Ministerie van Buitenlandse Zaken en de tijdelij-
ke vereniging een dading gesloten waarbij de waardebepaling door de externe expertwerd aanvaard en de tijdelijke vereniging afzag van de betwisting van de boete van11.589.712 BEF.
– AANKOOP, BOUW, HUUR, INRICHTING EN ONDERHOUD VAN ONROERENDE GOEDE-
REN BESTEMD OM TE WORDEN AANGEWEND HETZIJ ALS RESIDENTIES, HETZIJ ALSKANSELARIJEN VAN DE BELGISCHE DIPLOMATIEKE ZENDINGEN OF CONSULAIREPOSTEN
Bij het gunnen van werken aan gebouwen of het huren ervan in het buitenland,
worden soms aanzienlijke voorschotten betaald aan de aannemers of eigenaars. Zeldenwordt een borgtocht gevraagd tot zekerheid van de aangegane verbintenissen (1).Bovendien worden deze uitgaven ten onrechte vereffend langs de werkingsfondsen vande diplomatieke posten. Tevens werden talrijke inbreuken vastgesteld bij het vastleggenvan de uitgaven.
De diplomatieke en consulaire posten worden vanuit België bevoorraad met
geldvoorschotten via de thesaurierekening 10.68.
Tweemaandelijks wordt verantwoording afgelegd over de uitgaven die ter
plaatse worden verricht. Na controle door het Ministerie van Buitenlandse Zakenwordt het rollend fonds van de post aangevuld met het bedrag van de aanvaarde uit-gaven.
Die regeling (2) moet de posten in het buitenland in staat stellen ter plaatse
uitgaven te verrichten voor hun dagelijkse werking.  De volgende uitgaven zijn echtervan die regeling uitgesloten :
– de wedden van de statutaire personeelsleden die in Belgische frank worden betaald
op een rekening in België ;
– de vereffening van vorderingen voor grote onderhouds- en herstellingswerken aan
gebouwen, alsmede de aankoop ervan.
(1) De onderzochte verrichtingen vielen nog onder het toepassingsgebied van de vroege-
re regelgeving inzake overheidsopdrachten (wet van 14 juli 1976 en uitvoeringsbesluiten). De nieu-we regelgeving (wet van 24 december 1993 en uitvoeringsbesluiten) is immers pas op 1 mei 1997gedeeltelijk in werking getreden.
(2) Op grond van een jaarlijks terugkerende budgettaire bepaling worden de kredieten
opgenomen in het programma 42 bestemd voor de wedersamenstelling van bestendige werkings-fondsen die de betaling verzekeren van uitgaven in verband met de gewone werkingskosten van deBelgische diplomatieke en consulaire posten.
335N-1.400.127 Le ministère consacre chaque année des sommes importantes à l’achat, la
location et l’aménagement de bâtiments à l’étranger.  En 1996, un montant de 625,9millions de francs y a été affecté et, en 1997, une somme de 562,8 millions de francs ;pour 1998, le budget prévoit 759,5 millions de francs.
La Cour a constaté que les dépenses relatives aux biens immeubles sont égale-
ment imputées principalement aux fonds de roulement permanents des postes diplo-matiques et consulaires.
Etant donné que l’autorisation d’utiliser des fonds de roulement ne s’applique
actuellement qu’aux dépenses ordinaires de fonctionnement des postes diplomati-ques, elle devrait, de l’avis de la Cour, être étendue aux dépenses d’investissement.Dans la situation actuelle, la seule manière correcte de procéder consiste à soumettreles dépenses au visa préalable de la Cour des comptes.
2. Examen par la Cour des comptes 
L’examen des dossiers concernés a donné lieu à une série d’observations et de
demandes d’informations complémentaires exposées ci-après (3).
2.1. Octroi d’avances sans garantie pour l’administration
Les dossiers d’engagement ont fait apparaître que, dans de nombreux cas, des
avances contractuelles, payables à la commande, sont stipulées.  Bien que l’article 10,§ 1er, de l’arrêté royal du 22 avril 1977 ne prévoie pas l’octroi d’avances pour l’achatou l’importation de matériaux de construction, leur paiement peut être accepté à lalumière des pratiques commerciales locales (4).  Néanmoins, la Cour estime que cettemodalité de paiement doit être limitée à des cas exceptionnels, justifiés de façon cir-constanciée, et qu’il serait souhaitable d’exiger systématiquement une garantie telleque celle prescrite par le § 2 de l’article précité.
2.2. Cautionnement
Selon la Cour, il convient, en outre, de veiller à imposer l’obligation de consti-
tuer une garantie sous la forme d’un cautionnement dans le chef du cocontractant,par analogie avec les dispositions des articles 5 à 9 de l’arrêté ministériel du 10 août1977 (cahier général des charges).  En effet, ce cautionnement garantit l’exécutionadéquate du contrat.  De plus, il peut être mis en œuvre, en cas d’exécution incomplè-te ou déficiente des travaux par l’entrepreneur local.  
(3) Lettres des 2 juillet et 14 novembre 1997.
(4) Arrêté royal du 22 avril 1977 relatif aux marchés publics de travaux, de fournitures et
de services.  
336 Het departement besteedt jaarlijks belangrijke sommen aan de aankoop, huur
en inrichting van gebouwen in het buitenland. In 1996 werd hieraan625,9 miljoen BEF besteed, in 1997 was dat 562,8 miljoen BEF en voor 1998 voorzietde begroting 759,5 miljoen BEF.
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat ook de uitgaven met betrekking tot de
onroerende goederen hoofdzakelijk worden vereffend via de permanente werkings-fondsen van de diplomatieke en consulaire posten.
Aangezien de machtiging om de rollende fondsen aan te wenden momenteel
slechts geldt voor de gewone werkingsuitgaven van de diplomatieke posten, zou zevolgens het Rekenhof moeten worden uitgebreid tot de investeringsuitgaven. In dehuidige stand van zaken bestaat de enige correcte handelwijze erin de uitgaven aanhet voorafgaand visum van het Rekenhof voor te leggen.
2. Onderzoek door het Rekenhof
Het onderzoek van de betreffende dossiers heeft geleid tot een aantal opmer-
kingen en vragen om bijkomende informatie die hierna worden uiteengezet (3).
2.1. Toekenning van voorschotten zonder waarborgen voor het bestuur
Uit de vastleggingsbundels bleek dat in veel gevallen contractuele voorschot-
ten worden bedongen, betaalbaar bij de bestelling. Hoewel artikel 10, §1, van hetkoninklijk besluit van 22 april 1977 niet voorziet in de toekenning van voorschottenvoor de aankoop of invoer van bouwmaterialen, kan de betaling ervan worden aan-vaard in het licht van de lokale handelsgebruiken (4). Niettemin dient deze betalings-modaliteit volgens het Rekenhof te worden beperkt tot uitzonderlijke, omstandigverantwoorde gevallen en verdient het aanbeveling systematisch een waarborg teeisen zoals voorgeschreven door §2 van voormeld artikel.
2.2. Borgtocht
Volgens het Rekenhof dient tevens te worden gestreefd naar het opleggen van
de verplichting tot het stellen van een zekerheid onder de vorm van een borgtochtdoor de medecontractant, naar analogie met de bepalingen van de artikelen 5 tot enmet 9 van het ministerieel besluit van 10 augustus 1977 (algemene aannemingsvoor-waarden). Die borgtocht immers waarborgt de adekwate uitvoering van het contract.Bij onvolledige of gebrekkige uitvoering van de werken door de lokale aannemer kanhij bovendien worden uitgewonnen.
(3) Brieven van 2 juli en 14 november 1997.
(4) Koninklijk besluit van 22 april 1977 betreffende de overheidsopdrachten voor aanne-
ming van werken, leveringen en diensten.
337 2.3. Engagement des dépenses
Plusieurs dossiers d’engagement ont fait apparaître qu ‘en méconnaissance de
l’article 7, § 2, des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat, les obligations con-tractées sont, à tort, réparties sur plusieurs allocations de base et années budgétaires.Dans un certain nombre de cas, le coût de plusieurs travaux a donné lieu à un seulengagement.  En application de l’article 1er, 1°, de l’arrêté royal du 31 mai 1966, lecoût de plusieurs travaux effectués simultanément doit faire l’objet d’engagementsdistincts (5).
2.4. Paiement des travaux de l’ambassade à Mexico
Les paiements aux entrepreneurs ont essentiellement été effectués par
l’intermédiaire d’un architecte désigné sur place, qui, à cet effet, recevait, à interval-les réguliers, des avances prélevées sur les moyens financiers mis à la disposition duposte.
La Cour estime que cette façon de procéder doit être justifiée de façon détail-
lée.  Au surplus, les dossiers justificatifs qui lui sont soumis doivent contenir, outre lesrécépissés de l’architecte intervenant comme intermédiaire, les factures des entrepre-neurs payées au moyen de ces avances, afin de permette un contrôle plus approfondides dépenses.
De plus, le paiement des travaux est justifié par la seule présentation des récé-
pissés des entrepreneurs concernés.  Or, il convient de transmettre des facturesdétaillées faisant apparaître les prestations exécutées par les entrepreneurs, con-formément aux dispositions de l’article 4, premier alinéa, de la loi du 14 juillet 1976(6).
2.5. Paiement anticipé de loyers
Les loyers pour la résidence et l’ambassade à Séoul, loués par les contrats tri-
sannuels respectivement des 25 juillet et 25 septembre 1996, ont été imputés intégra-lement à la charge des crédits budgétaires de 1996 et 1997, bien que les baux ne seterminent qu’au cours de l’année 1999.  Ces paiements anticipés, d’un montant de878.040 USD, sont contraires aux intérêts du Trésor.  La Cour a dès lors souhaitérecevoir une justification circonstanciée de ces modalités de paiement.  Son Collège aégalement demandé si les paiements anticipés avaient donné lieu à une réduction duloyer.
En tout état de cause, il faut veiller, lors des négociations préalables à la con-
clusion des baux, à une gestion plus stricte des crédits budgétaires.
(5) Arrêté royal du 31 mai 1966 portant règlement du contrôle de l’engagement des
dépenses dans les services d’administration générale de l’Etat 
(6) Loi du 14 juillet 1976 relative aux marchés publics de travaux, de fournitures et de
services.  
338 2.3. Vastlegging van de uitgaven
Uit verscheidene vastleggingsbundels bleek, in strijd met artikel 7, § 2, van de
gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, dat de aangegane verbintenissen tenonrechte worden gespreid over verscheidene basisallocaties en begrotingsjaren. Ineen aantal gevallen werd met één vastlegging de kostprijs van verscheidene werkentegelijk vastgelegd. Bij toepassing van artikel 1, 1°, van het koninklijk besluit van31 mei 1966, dient de kostprijs van meerdere gelijktijdig uitgevoerde werken afzon-derlijk te worden vastgelegd (5).
2.4. Vereffening van de werken aan de ambassade te Mexico
De betalingen aan de aannemers geschiedden in hoofdzaak door bemiddeling
van een ter plaatse aangestelde architect, die hiertoe periodiek voorschotten ontvinguit de financiële middelen die ter beschikking van de post worden gesteld.
Die werkwijze moet volgens het Rekenhof omstandig worden verantwoord.
Daarenboven dienen de aan het Rekenhof voorgelegde verantwoordingsbundels,naast de ontvangstbewijzen van de als tussenpersoon optredende architect, ook demet die voorschotten vereffende facturen van de aannemers te bevatten, teneindeeen grondiger controle van de uitgaven mogelijk te maken.
Verder wordt de betaling van de werken verantwoord door de loutere voor-
legging van ontvangstbewijzen van de betrokken aannemers. Er dienen evenwelgedetailleerde facturen te worden overgelegd waaruit de door de aannemers uitge-voerde prestaties blijken, overeenkomstig de bepalingen van artikel 4, eerste lid, vande wet van 14 juli 1976 (6). 
2.5. Vooruitbetaling van huurgelden 
De huurgelden voor de residentie en de ambassade te Seoel, in huur genomen
met de driejarige overeenkomsten van respectievelijk 25 juli en 25 september 1996,werden integraal vereffend ten laste van de begrotingskredieten 1996 en 1997, hoewelde huurovereenkomsten slechts aflopen in het jaar 1999. Dergelijke voorafbetalingen– t.b.v. 878.040 USD – zijn strijdig met de belangen van de schatkist. Het Rekenhofwenste bijgevolg een omstandige verantwoording te ontvangen van deze betalings-modaliteiten. Tevens vroeg zijn college of de voorafbetalingen aanleiding hebbengegeven tot een reductie van de huurprijs.
Alleszins moet bij de onderhandelingen over huurovereenkomsten worden
gestreefd naar een zorgvuldiger beheer van de budgettaire kredieten.
(5) Koninklijk besluit van 31 mei 1966 houdende regeling van de controle op de vastleg-
ging van de uitgaven in de diensten van algemeen bestuur van de Staat.
(6) Wet van 14 juli 1976 betreffende de overheidsopdrachten van werken, leveringen en
diensten.
339 2.6. Rénovation de la résidence et de la chancellerie à Dar Es-Salaam
Le 17 février 1997, un montant supplémentaire de 29.462,5 USD a été engagé
parce que l’entrepreneur initial avait, en raison d’une capacité financière insuffisante,renoncé à exécuter les travaux.  En dépit du fait que, dès le début de la procédure, lesqualifications du soumissionnaire le moins-disant suscitaient des doutes, le marché luia quand même été attribué.
A cet égard, la Cour a une nouvelle fois souligné l’importance de l’obligation
de constituer un cautionnement.
Les avances versées éventuellement à cet entrepreneur doivent, en tout état
de cause, être récupérées.
2.7. Rénovation de la résidence de l’ambassadeur à Paris
Le coût de ces travaux s’est élevé, sans compter les honoraires des architectes,
à 77,3 millions de francs.
Les divers travaux, effectués par plusieurs entrepreneurs, ont été regroupés en
deux engagements, ce qui est contraire à l’arrêté royal du 31 mai 1966 précité (5).
En outre, lors de la commande passée chez chacun des entrepreneurs de la
deuxième phase, une avance correspondant à 75 % du prix du marché a été payéesans qu’une garantie bancaire ait été constituée.
La Cour a souligné l’importance des risques financiers encourus par le
ministère et a souhaité savoir si l’octroi de ces avances avait donné lieu à une réduc-tion du prix de la soumission.
Il a pu être déduit des engagements relatifs aux honoraires que ceux-ci n’ont
été effectués qu’après réception des notes d’honoraires, ce qui contrevient aux dispo-sitions de l’article 49, premier alinéa, des lois coordonnées sur la comptabilité del’Etat.  La Cour a demandé si ces engagements et paiement tardifs ont entraîné lepaiement d’intérêts de retard à l’architecte concerné.
Enfin, elle a fait observer que la répartition des engagements entre deux allo-
cations de base nuit à la transparence des obligations budgétaires enregistrées.
2.8. Rénovation de la chancellerie à Bucarest
Pour l’exécution de ces travaux, un montant de 4.200.000 francs a été engagé.
Deux engagements supplémentaires, à concurrence respectivement de 432.234 et1.887.131 francs, ont permis de payer les surcoûts des travaux de rénovation.  Lesdossiers justificatifs transmis en la matière ont suscité un certain nombre de questionset d’observations.  Les principales d’entre elles sont énumérées ci-après :
– les surcoûts ont résulté d’un dépassement du délai d’exécution, de la hausse du
cours de change de l’USD, d’une augmentation des quantités exécutées et de tra-
340 2.6. Renovatie van de residentie en de kanselarij te Dar Es Salaam 
Op 17 februari 1997 werd een bedrag van 29.462,5 USD bijkomend vastgelegd
omdat de oorspronkelijke aannemer wegens onvoldoende financiële draagkracht hadafgezien van de uitvoering der werken. Alhoewel er reeds van bij het begin van deprocedure twijfels bestonden over de kwalificaties van de goedkoopste inschrijverwerd de opdracht toch aan hem gegund.
Het Rekenhof heeft in dit verband andermaal het belang van de verplichting
tot het stellen van een borgtocht beklemtoond.
De eventueel aan die aannemer uitbetaalde voorschotten moeten alleszins
worden gerecupereerd.
2.7. Renovatie van de residentie van de ambassadeur te Parijs 
De kostprijs van deze werken, exclusief architectenerelonen, beliep 77,3 mil-
joen BEF.
De diverse werken, uitgevoerd door verschillende aannemers, werden in twee
vastleggingen gebundeld, wat strijdig is met het voormelde koninklijk besluit van31 mei 1966 (5).
Tevens werd bij de bestelling aan elk van de aannemers van de tweede fase
een voorschot van 75% van de aannemingsprijs zonder bankwaarborg betaald.
Het Rekenhof wees op de belangrijke financiële risico’s voor het departement
en wenste te vernemen of de toekenning van die voorschotten aanleiding heeft gege-ven tot een reductie van de offerteprijzen.
Uit de vastleggingen met betrekking tot de erelonen kon worden afgeleid dat
die verbintenissen slechts na ontvangst van de honorariumnota’s werden vastgelegd,wat indruist tegen de bepalingen van artikel 49, eerste lid, van de gecoördineerdewetten op de rijkscomptabiliteit. Het Rekenhof heeft gevraagd of die laattijdige vast-legging en vereffening hebben geleid tot de betaling van verwijlintresten aan debetrokken architect.
Tot slot werd opgemerkt dat de spreiding van de vastleggingen over twee
basisallocaties afbreuk doet aan de doorzichtigheid van de geregistreerde budgettaireverbintenissen.
2.8. Renovatie van de kanselarij te Boekarest 
Voor de uitvoering van deze werken werd een bedrag vastgelegd van
4.200.000 BEF. Twee bijkomende vastleggingen ten belope van respectievelijk432.234 BEF en 1.887.131 BEF lieten toe de meerkosten van de renovatiewerken tevereffenen. De ter zake voorgelegde verantwoordingsbundels gaven aanleiding toteen aantal vragen en opmerkingen. Hierna worden de belangrijkste opgesomd :
– de meerkosten vloeiden voort uit een overschrijding van de uitvoeringstermijn, de
stijging van de wisselkoers van de USD, een verhoging van de uitgevoerde hoeveel-
341 vaux supplémentaires approuvés préalablement ou non.  La Cour a demandé que
lui soient fournies des explications détaillées pour chacun des éléments à l’originede l’augmentation du coût ;
– au cas où le retard dans les travaux était imputable aux entrepreneurs ou à l’archi-
tecte, il y avait lieu de contrôler, d’après la Cour, dans quelle mesure les surcoûtsou une amende de retard peuvent être récupérés à la charge de cette (ces)partie(s) ;
– la liaison intégrale du coût des travaux à l’USD s’est révélée financièrement très
défavorable au département.  La Cour a demandé qui a autorisé cette façon deprocéder et si, lors de l’évaluation des soumissions, il a été tenu compte d’un tel ris-que de change.
2.9. Achat de la résidence à Luxembourg
La résidence à Luxembourg a été achetée pour le prix de 60.000.000 francs,
dont la moitié devait être payée à la passation de l’acte notarial et l’autre moitié entranches de 134.795 francs sous la forme d’une rente viagère semestrielle indexable.
La Cour a prié le ministre de justifier en détail la formule de paiement conve-
nue, notamment à la lumière des moyens budgétaires disponibles et des possibilitésd’ajustement des moyens disponibles offertes par les lois sur la comptabilité de l’Etat.En outre, son Collège a souhaité savoir si, préalablement à cet achat, d’autres possibi-lités avaient été examinées et comment les sommes relatives à la rente viagère serontimputées.
A ce jour, le ministre des Affaires étrangères n’a pas encore fait suite aux
observations et questions de la Cour.
– LE REGIME DES BOURSES D’ETUDES ET DE STAGE AU BENEFICE DE RESSORTISSANTS
DE PAYS EN VOIE DE DEVELOPPEMENT – DEFAILLANCE DU CONTRÔLE INTERNE
La Cour a constaté des irrégularités en matière de paiement des bourses d’étu-
des et de stage par l’Administration générale de la coopération au développement(A.G.C.D.).
L’arrêté royal du 1er mars 1989 organise un régime de bourses d’études et de
stage en Belgique, au bénéfice de ressortissants de pays en voie de développement etprévoit des interventions financières pour les boursiers agréés (1).
(1) Une distinction est opérée entre les indemnités mensuelles, telles qu’une allocation
mensuelle, une indemnité familiale ou une indemnité de logement, et les autres indemnités, tellesque l’indemnité d’équipement, les frais de rapport de stage et l’intervention dans les frais de voyage.
342N-1.266.924 heden en uit al dan niet voorafgaandelijk goedgekeurde meerwerken. Het
Rekenhof vroeg om een gedetailleerde toelichting van elk van die kostprijsverho-gende elementen ;
– in het geval dat de vertraging van de werken te wijten is aan de aannemers of de
architect, moest volgens het Rekenhof worden onderzocht in welke mate de meer-kosten of een vertragingsboete op deze partij(en) kunnen worden verhaald ;
– de integrale koppeling van de kostprijs der werken aan de USD bleek voor het
departement financieel zeer nadelig. Het Rekenhof heeft gevraagd wie tot dezewerkwijze machtiging gaf en of bij de evaluatie der offertes rekening werd gehou-den met een dergelijk wisselkoersrisico.
2.9. Aankoop van de residentie in Luxemburg 
De residentie te Luxemburg werd aangekocht voor de prijs van
60.000.000 BEF, waarvan de helft moest worden betaald bij het verlijden van de nota-riële akte en de andere helft in termijnen van 134.795 BEF onder de vorm van eensemestrieel indexeerbare lijfrente.
Het Rekenhof verzocht de minister de overeengekomen betalingsformule
omstandig te verantwoorden, mede in het licht van de beschikbare begrotingsmidde-len en de door de wetten op de rijkscomptabiliteit geboden mogelijkheden tot aan-passing van de beschikbare middelen.  Zijn college wenste tevens te vernemen ofvoorafgaandelijk aan deze aankoop mogelijke alternatieven werden onderzocht enhoe de lijfrentesommen zullen worden aangerekend.
Tot op heden heeft de Minister van Buitenlandse Zaken nog niet gereageerd
op de opmerkingen en vragen van het Rekenhof.
– HET STUDIE- EN STAGEBEURZENSTELSEL TEN GUNSTE VAN ONDERHORIGEN VAN
ONTWIKKELINGSLANDEN - GEBREKKIGE INTERNE CONTROLE
Het Rekenhof heeft onregelmatigheden vastgesteld bij het uitbetalen van studie-
en stagebeurzen door het Algemeen Bestuur van de Ontwikkelingssamenwerking(ABOS).
Het koninklijk besluit van 1 maart 1989 voorziet in een stelsel van studie- en
stagebeurzen, in België, ten gunste van onderhorigen van ontwikkelingslanden enstelt voor de erkende bursalen financiële tegemoetkomingen in (1).
(1) Er wordt een onderscheid gemaakt tussen de maandelijkse vergoedingen zoals een
maandelijkse toelage, gezinsbijslag en logiesvergoeding en de andere vergoedingen zoals uitrustings-vergoeding, kosten stageverslag en tussenkomst in reiskosten.
343N-1.266.924 A cet effet, 395 millions de francs ont été prévus au budget 1996, 341,7 mil-
lions en 1997 et 330 millions en 1998.
Sept ans après la publication de cet arrêté royal, les modalités d’exécution
n’étaient toujours pas fixées (2) et l’absence de directives, surtout pour les procédu-res administratives, se faisait durement ressentir.
Le contrôle exercé sur les comptables extraordinaires, chargés du paiement
des indemnités, s’avérait très rudimentaire, tandis que ni la nature ni le montantmaximum des dépenses liquidables par voie de caisse ne faisaient l’objet d’instruc-tions claires.  
Le service de paiement n’assumait aucune fonction de vérification ou de coor-
dination : sa mission de contrôle était insuffisamment développée.  L’examen des piè-ces justificatives disponibles - certaines pièces auraient en effet été perdues - laissaitapparaître que des opérations de caisse étaient réalisées sur la base de formulaires dedemande falsifiés ou utilisés deux fois. Des tickets d’avion, modifiés peut-être fraudu-leusement, étaient indûment liquidés par voie de caisse.  Le Comité supérieur de con-trôle a entamé une enquête à ce propos.
En outre, les maîtres de stage interprétaient différemment les dispositions ré-
glementaires en raison du vide juridique affectant les procédures administratives etde paiement.
La Cour a insisté auprès du secrétaire d’Etat à la coopération au développe-
ment sur la nécessité de prendre le plus rapidement possible un arrêté ministérielportant exécution de l’arrêté royal du 1er mars 1989 (3).
Elle a également attiré son attention sur l’insuffisance de directives relatives
au traitement des dossiers administratifs et des paiements qui en résultent.  Elle ademandé au secrétaire d’Etat d’organiser aussi vite que possible un contrôle interneefficace tant des opérations comptables occasionnelles qu’automatisées.  
La Cour lui a aussi demandé de faire réexaminer en profondeur un certain
nombre de dossiers comportant des irrégularités et d’informer son Collège des résul-tats de cet examen et des mesures qui seraient adoptées.
Dans une autre correspondance, son Collège a précisé que la récupération des
indus devait être suivie et enregistrée par les comptables des droits constatés (4).
(2) En exécution de l’article 33 de l’arrêté.
(3) Lettre du 19 julllet 1996.(4) Lettre du 25 février 1998.
344 Voor het jaar 1996 werd op de begroting een bedrag van 395 miljoen BEF
ingeschreven. Voor de jaren 1997 en 1998 is dit respectievelijk 341,7 miljoen en330 miljoen BEF.
Zeven jaar na de publicatie van het voormelde koninklijk besluit ontbraken
op regelmatige wijze vastgestelde uitvoeringsmodaliteiten (2) en was er een duidelijkgemis aan richtlijnen, vooral op het vlak van administratieve procedures.
Inzake de betalingsprocedures bleek het toezicht op de buitengewone reken-
plichtige, belast met de uitbetaling van de vergoedingen, vrij rudimentair en ontbra-ken duidelijke instructies inzake de aard en het maximumbedrag van de via de kasvereffenbare uitgaven.
De uitbetalingsdienst vervulde geen enkele toezichthoudende of coördineren-
de rol : de controletaak was onvoldoende uitgebouwd.  Het onderzoek van debeschikbare verantwoordingsstukken - sommige zouden zijn verloren gegaan – weesuit dat kasverrichtingen werden gedaan op basis van vervalste of dubbel gebruiktevorderingsformulieren.  Vliegtuigtickets, al dan niet met bedrieglijk opzet gewijzigd,werden ten onrechte langs de kas uitbetaald. Het Hoog Comité van Toezicht heeftter zake een onderzoek ingesteld.
Door het juridisch vacuüm op het vlak van de administratieve- en betalings-
procedures werden bovendien de reglementaire bepalingen door de verschillendestagemeesters anders geïnterpreteerd.
Het Rekenhof drong bij de Staatssecretaris voor Ontwikkelingssamenwerking
aan het ministerieel besluit tot uitvoering van het koninklijk besluit van 1 maart 1989zo spoedig mogelijk te treffen (3).
Ook vestigde het de aandacht op het duidelijk gemis aan richtlijnen voor de
behandeling van administratieve dossiers en de eruit voortvloeiende betalingen enverzocht het de staatssecretaris zo snel mogelijk een afdoende interne controle teorganiseren op zowel de occasionele als de geautomatiseerde boekhoudkundige ver-richtingen. 
Het Rekenhof vroeg tevens een aantal dossiers met onregelmatigheden gron-
dig te laten heronderzoeken en zijn college te informeren over de resultaten en demaatregelen die in het licht daarvan zouden worden uitgewerkt. 
In een latere brief wees zijn college er nog op dat de terug te vorderen
onrechtmatig betaalde bedragen moeten worden opgevolgd en geregistreerd door derekenplichtige der vastgestelde rechten (4).
(2) In uitvoering van artikel 33 van het besluit.
(3) Brief van 19 juli 1996.(4) Brief van 25 februari 1998.
345 4. Réponse du secrétaire d’Etat
En réponse aux premières observations de la Cour, le secrétaire d’Etat a pré-
cisé qu’à la suite de la rédaction d’un manuel de l’utilisateur, des directives ministé-rielles fixaient maintenant les modalités d’exécution de l’arrêté royal du1er mars 1989. Quant aux irrégularités constatées depuis le 1er juillet 1996, elles fai-saient l’objet d’une procédure de recouvrement (5).
Certaines observations de la Cour sont cependant restées sans réponse, étant
donné que les dossiers concernés font l’objet d’un examen du Comité supérieur decontrôle.  
Enfin, des mesures visant à l’amélioration du contrôle interne ont été
adoptées : 
– chaque mois, un contrôle est effectué avant le paiement des bourses et des indem-
nités familiales ;
– de nouvelles déclarations de créance ont été établies pour toutes les allocations
accordées en vertu de l’arrêté royal du 1er mars 1989. Elles mentionnent explicite-ment les pièces justificatives exigées et doivent être signées par le boursier, leresponsable de l’encadrement et le chef de service ;
– les prorogations de bourses doivent être justifiées par les autorités académiques ou
par l’organisateur du stage ;
– afin d’éviter le cumul d’allocations familiales, des accords concrets ont été passés
avec l’Office national des allocations familiales pour travailleurs salariés.
Le secrétaire d’Etat a répondu à la seconde lettre de la Cour qu’elle avait fait
remarquer, à juste titre, que certains paiements n’étaient pas justifiés (6). Il a apprisque cette situation résultait de la non-introduction de données ou de l’introduction depaiements tardifs et a jugé que l’ancien comptable avait apparemment été négligentou inattentif.  Il a toutefois estimé qu’il était impossible de prouver, sur la base desdocuments, qu’il s’agissait de paiements irréguliers.
5. Appréciation de la réponse
Il ressort, de l’examen du manuel de l’utilisateur, qu’un contrôle préalable
intensif et périodique est imposé aux responsables de l’encadrement des boursiers. Ila été ainsi largement donné suite aux observations de la Cour par des mesures struc-turelles.
L’examen de l’authenticité des pièces justificatives et d’éventuelles modifica-
tions frauduleuses des tickets d’avion est toujours en cours.
Actuellement, le contrôle interne, exercé sur l’octroi et l’acquittement des tic-
kets d’avion, semble cependant satisfaisant.
(5) Lettre du 27 novembre 1997.
(6) Lettre du 27 avril 1998.
346 4. Antwoord van de staatssecretaris
Op de eerste brief van het Rekenhof antwoordde de staatssecretaris dat een
gebruikershandleiding werd opgesteld zodat er dus nu ministeriële richtlijnen warenter uitvoering van het koninklijk besluit van 1 maart 1989. De onregelmatigheden dievanaf 1 juli 1996 werden vastgesteld maken bovendien het voorwerp uit van een pro-cedure tot terugvordering (5).
Bepaalde opmerkingen van het Rekenhof werden evenwel niet beantwoord
omdat de dossiers door het Hoog Comité van Toezicht worden onderzocht.
Verder werden maatregelen ter verbetering van de interne controle geno-
men :
– maandelijks, vóór de betaling van de studiebeurs- en gezinsvergoedingen, wordt
een controle uitgevoerd ;
– voor alle vergoedingen die (kunnen) worden toegekend op basis van het koninklijk
besluit van 1 maart 1989 werden nieuwe schuldvorderingen opgesteld : er wordtexpliciet vermeld welke bewijsstukken zijn vereist ; de schuldvorderingen dienendoor de bursaal, de begeleider en het diensthoofd te worden ondertekend ;
– alle beursverlengingen moeten worden gerechtvaardigd door de academische auto-
riteiten of door de stageorganisator ;
– concrete afspraken werden gemaakt met de Rijksdienst voor Kinderbijslag voor
Werknemers om cumulaties van gezinsvergoedingen te vermijden.
Op de tweede brief antwoordde de staatssecretaris dat het Rekenhof terecht
opmerkte dat sommige betalingen niet gerechtvaardigd waren (6). Hij weet dit aanhet niet invoeren van gegevens of het laattijdig invoeren en betalen en meende dat detoenmalige rekenplichtige waarschijnlijk nalatig of onoplettend was geweest. Hij oor-deelde echter dat het onmogelijk is om aan de hand van documenten te bewijzen dathet hier gaat om onrechtmatige betalingen.
5. Appreciatie van het antwoord
Uit het onderzoek van de gebruikershandleiding blijkt dat een intensieve en
periodieke voorafgaande controle wordt opgelegd aan de begeleiders van de bursa-len, zodat op structureel vlak in ruime mate aan de opmerking van het Rekenhofwerd tegemoet gekomen.
Het onderzoek naar de authenticiteit van de verantwoordingsstukken en het
al dan niet met bedrieglijk opzet wijzigen van de vliegtuigtickets, is nog steeds aan-hangig. 
Thans is de interne controle op de uitreiking en de vereffening van vliegtuig-
tickets evenwel toereikend.
(5) Brief van 27 november 1997.
(6) Brief van 27 april 1998.
347 En ce qui concerne les paiements dont l’exactitude n’a pas été prouvée, la Cour
a précisé que ceux-ci devaient être récupérés par le biais d’un “droit constaté” (7).
– ADMINISTRATION GENERALE DE LA COOPERATION AU DEVELOPPEMENT (A.G.C.D.)
– INFRACTIONS A LA LEGISLATION ET A LA REGLEMENTATION RELATIVE AUX MAR-CHES PUBLICS POUR PRESTATIONS DE TRAVAUX, FOURNITURES ET SERVICES.
Dans le courant des années 1996 et 1997, la Cour a examiné, de manière  systé-
matique, les dossiers soumis à ses services, sur le plan de l’application de la loi du14 juillet 1976 relative aux marchés publics de travaux, de fournitures et de services etde ses arrêtés d’exécution.
Diverses infractions ont été constatées en matière d’attribution et d’exécution
des marchés ainsi que de contrôle préalable des prix.  Dans un certain nombre de cas,aucune amende pour retard, ni de cautionnement n’ont été constatés.  
Les dossiers ont été examinés en fonction de la loi du 14 juillet 1976 relative
aux marchés publics de travaux, de fournitures et de services, applicable à l’époque,et de ses arrêtés d’exécution.
2. Constatations et observations formulées par la Cour et réponses du secrétaire d’Etat
2.1. En 1996, l’A.G.C.D. a conclu des contrats, avec deux firmes, l’une fran-
cophone et l’autre néerlandophone, en vue d’établir en commun une nouvelle régle-mentation sur le cofinancement des organisations non gouvernementales (O.N.G.),aussi bien pour l’exécution de projets, l’envoi de coopérants, l’octroi de bourses destages ou d’études, que pour les activités éducatives.
La Cour a fait observer que (1), dans son offre, la société néerlandophone, a,
au mépris des prescriptions du cahier des charges et de la réglementation y afférente(2), formulé une réserve sur le prix de la traduction éventuelle.  Par conséquent,l’offre introduite était incomplète, ne permettait pas une estimation correcte du critè-re d’attribution “prix” et devait être considérée comme irrégulière sur le plan admini-stratif et, à ce titre, refusée.
(7) Lettre du 3 juillet 1998.
(1) Lettre du 1er août 1996. 
(2) Article 25, § 1er, de l’arrêté royal du 22 avril 1977 relatif aux marchés publics de tra-
vaux, de fournitures et de services.
348N-1.266.921
N-1.293.392N-1.295.601N-1.302.547N-1.355.619 Voor de betalingen waarvoor niet wordt bewezen dat zij terecht zijn, stelde
het Rekenhof dat die moeten worden teruggevorderd via de opmaak van een ‘vastge-steld recht’ (7).
– ALGEMEEN BESTUUR VAN DE ONTWIKKELINGSSAMENWERKING (ABOS)
– INBREUKEN OP DE WETGEVING EN REGLEMENTERING BETREFFENDE DE OVER-HEIDSOPDRACHTEN VOOR AANNEMING VAN WERKEN, LEVERINGEN EN DIENSTEN
In de jaren 1996 en 1997 onderzocht het Rekenhof systematisch de aan zijn
diensten voorgelegde dossiers op het vlak van de toepassing van de wet van 14 juli 1976betreffende de overheidsopdrachten voor aanneming van werken, leveringen en dien-sten en haar uitvoeringsbesluiten.
Hierbij werden verschillende inbreuken vastgesteld inzake de gunning, de uit-
voering van de opdrachten en de voorafgaande prijzencontrole.  In een aantal gevallenwerd noch een boete voor laattijdige uitvoering, noch een borgtocht in de overeen-komst vastgesteld.
De dossiers werden getoetst aan de indertijd toepasselijke wet van 14 juli 1976
betreffende de overheidsopdrachten voor aanneming van werken, leveringen endiensten en haar uitvoeringsbesluiten.
2. Vaststellingen en opmerkingen van het Rekenhof en antwoorden van de staatssecretaris
2.1. Het ABOS sloot in 1996 met een Nederlandstalige en een Franstalige
firma overeenkomsten voor het gezamenlijk ontwerpen van een nieuwe reglemente-ring voor de medefinanciering van de niet gouvernementele organisaties (NGO’s),zowel bij de uitvoering van projecten, het uitzenden van coöperanten, de toekenningvan studie- en stagebeurzen als de educatieve activiteiten.
Het Rekenhof merkte op (1) dat de Nederlandstalige firma, in strijd met de
bepalingen van het bijzondere bestek en de desbetreffende reglementering (2), inhaar offerte een voorbehoud formuleerde voor de prijs van de eventuele vertaling.De ingediende offerte was derhalve onvolledig, liet een correcte waardering voor hetgunningscriterium “prijs” niet toe en diende als administratief onregelmatig te wor-den afgewezen.
(7) Brief van 3 juli 1998.
(1) Brief van 1 augustus 1996.
(2) Artikel 25, § 1, van het koninklijk besluit van 22 april 1977 betreffende de overheids-
opdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten.
349N-1.266.921
N-1.293.392N-1.295.601N-1.302.547N-1.355.619 Bien que décrit comme très urgent, le contrat ne contenait pas de clause péna-
le pour retard et le délai d’offre minimal compromettait sérieusement la possibilité deconcurrence pour ce marché complexe.
Le secrétaire d’Etat a répondu (3) que le marché concernait un prix forfaitai-
re, comprenant les frais éventuels de traduction. Le département ayant souhaité quechaque cocontractant rédige le texte dans sa propre langue, aucun frais de traductionn’a été porté en compte. A propos de l’absence de clause pénale pour retard, le secré-taire d’Etat partage la vision de la Cour. Quant au délai d’offre minimal, il a préciséque les candidats contactés disposaient de 21 jours civils pour introduire une offre,mais qu’à défaut d’offre francophone, une procédure de gré à gré avait été entaméedu côté francophone avec quatre sociétés. Elles ont été priées d’introduire leur dos-sier dans les 7 jours. La brièveté de ce délai a été justifiée par le caractère urgent dece dossier.
La Cour a répliqué (4) que la régularité administrative de la soumission doit
être examinée avant l’attribution du marché, indépendamment de l’exécution effecti-ve de la mission.  Elle a maintenu sa décision selon laquelle, eu égard à la réserveexplicitement formulée par la société néerlandophone, la soumission devait être con-sidérée comme irrégulière sur le plan administratif et, à ce titre, rejetée.  Jusqu’à pré-sent, sa lettre est restée sans réponse.
Quant aux autres points, la Cour a pris note des précisions fournies.
2.2. L’A.G.C.D. a conclu un contrat pour le développement d’un
système “time division multi-access” pour des applications à caractère rural dans letiers monde. Le délai d’exécution a été fixé, par contrat, à 46 semaines à partir du15 septembre 1990. Ce délai a été prolongé trois fois, de sorte qu’il prenait fin au18 août 1992. L’article 7 du contrat prévoyait l’application d’amendes pour retard.
Bien qu’il soit ressorti des factures de la société que ce délai avait été large-
ment dépassé, le département n’a retenu aucune amende pour le retard d’exécution.La Cour a déduit d’office l’amende du montant de la facture et a également signaléque le dossier qui lui a été soumis n’était pas accompagné d’une version datée ducontrat, du cahier des charges, d’une éventuelle mise en demeure ou des rapportsd’exécution nécessaires (5).
Jusqu’à présent, la lettre est restée sans réponse.  
(3) Lettre du 22 octobre 1996.  
(4) Lettre du 10 janvier 1997.(5) Lettre du 28 mai 1996. 
350 351Hoewel als zeer dringend omschreven, bevatte de overeenkomst geen boete-
beding voor laattijdige uitvoering en heeft de minimale offertetermijn de mogelijk-heid tot mededinging voor deze complexe opdracht ernstig in het gedrang gebracht.
De staatssecretaris antwoordde (3) dat de opdracht een forfaitaire prijs
betrof, waarin eventuele vertaalkosten waren begrepen. Vermits het departementwenste dat elke medecontractant de tekst in zijn taal zou opstellen, werden geen ver-taalkosten in rekening gebracht. Inzake het ontbreken van een boetebeding voorlaattijdige uitvoering trad de staatssecretaris de visie van het Rekenhof bij. Inzake deminimale offertetermijn stelde de staatssecretaris dat de aangeschreven kandidatenover 21 kalenderdagen beschikten voor het indienen van een offerte, maar dat bijgebrek aan een Franstalige offerte, langs Franstalige kant een onderhandse procedu-re met vier firma’s werd gestart. Zij werden gevraagd binnen zeven dagen hun dos-sier in te dienen. Deze korte termijn werd verantwoord door de hoogdringendheidvan het dossier.
Het Rekenhof repliceerde (4) dat de administratieve regelmatigheid van de
inschrijving dient te worden onderzocht vóór de toewijzing van de opdracht, afgezienvan de feitelijke uitvoering van de opdracht. Het handhaafde zijn stelling dat, geletop het expliciet geformuleerde voorbehoud van de Nederlandstalige firma, deinschrijving als administratief onregelmatig diende te worden afgewezen. Zijn briefbleef tot op heden onbeantwoord.
Wat de overige punten betrof, werd van de verstrekte toelichtingen nota
genomen.
2.2. Het ABOS sloot een overeenkomst voor de ontwikkeling van een time
division multi-access systeem voor landelijke toepassingen in de derde wereld. Deuitvoeringstermijn werd contractueel vastgelegd op 46 weken vanaf 15 septem-ber 1990.  Deze termijn werd driemaal verlengd, zodat de uitvoeringstermijn van hetproject op 18 augustus 1992 afliep. Artikel 7 van  de overeenkomst voorzag in de toe-passing van vertragingsboetes.
Hoewel uit de facturen van de firma bleek dat deze termijn ruimschoots werd
overschreven, hield het departement geen boete in voor vertraging in de uitvoering.Het Rekenhof hield de boete ambtshalve van het factuurbedrag af en wees er tevensop dat het hem voorgelegde dossier niet vergezeld ging van een gedateerde versievan de overeenkomst, het bestek, een eventuele ingebrekestelling of de nodige uit-voeringsverslagen (5).
De brief bleef tot op heden onbeantwoord.
(3) Brief van 22 oktober 1996.
(4) Brief van 10 januari 1997.(5) Brief van 28 mei 1996. 2.3. Le 3 février 1995, l ‘A.G.C.D. a conclu un contrat relatif à l’exécution
d’un projet de télécommunication en Namibie pour un prix total de 100.890.862francs. La réception s’est faite avec un retard de 100 jours civils. La Cour a déduitd’office l’amende maximale de 5 % (6), soit 4.878.418 francs, du montant du matériellivré (7).
L’observation formulée par la Cour est restée, jusqu’à présent, sans réponse.  
2.4. Le 10 janvier 1995, un arrangement particulier a été conclu entre la
Thaïlande et la Belgique, concernant l’étude des effets sur l’environnement du pro-gramme de développement “Southern Seabord”. La contribution belge à ce projets’étendant sur deux années s’élevait à 40 millions de francs et a été réalisée par lebiais d’un marché de consultance, signé le 27 novembre 1995, suite à un appel d’offresrestreint.  
La Cour a constaté (8) que les prix unitaires introduits sont très proches des
prix indicatifs repris dans une note de service de l’A.G.C.D.  Elle en a déduit que lesoumissionnaire sélectionné disposait de ce document. Ayant observé qu’un facteurde pondération de 45% avait été accordé au critère “prix” et que les autres soumis-sionnaires avaient introduit des prix considérablement plus élevés, elle a attirél’attention sur l’avantage concurrentiel qui a découlé de cette connaissance préalable.
Elle a également souligné que l’A.G.C.D. avait omis d’examiner le caractère
réaliste des prix proposés, alors que cette possibilité avait été prévue dans le cahierdes charges.  En outre, elle a signalé que la formule utilisée pour l’appréciation desoffres de prix n’avait pas été fixée préalablement. La Cour a demandé au secrétaired’Etat d’y veiller à l’avenir.
Le secrétaire d’Etat a répliqué (9) que les prix indicatifs mentionnés avaient
été approuvés par le Comité ministériel de coordination économique et sociale pourles barèmes d’experts (10) et avaient, entre-temps, été largement diffusés, ce quiempêchait tout avantage concurrentiel.
En matière de prix proposés, le secrétaire d’Etat a insisté sur le caractère réa-
liste, inspiré par des motifs commerciaux, qui a prévalu lors de la fixation des prix dela société pour l’appel d’offres restreint.  
D’après la réponse du secrétaire d’Etat, la formule d’évaluation a effective-
ment été déterminée au préalable, puisqu’elle était applicable depuis des années.Toutefois, il ressort d’une enquête que l’usage de cette formule est resté limité à unseul service, à la suite de quoi la Cour a demandé (11) de procéder à une fixationpréalable, fiable et généralisée de la méthode d’évaluation.
La Cour a pris acte de la réponse donnée aux autres points de sa lettre initiale.
(6) Article 66, § 2, de l’arrêté ministériel du 10 août 1977 établissant le cahier spécial des
charges.
(7) Lettre du 6 mai 1996.(8) Lettre du 12 juillet 1996.(9) Lettre du 3 octobre 1996.(10) Séance du 24 février 1984.(11) Lettre du 20 novembre 1996, restée jusqu’à présent sans réponse.
352 2.3. Op 3 februari 1995 sloot het ABOS een overeenkomst voor de uitvoe-
ring van een telecomproject in Namibië voor een totale prijs van 100.890.862 BEF.De oplevering geschiedde met een vertraging van 100 kalenderdagen. De maximaleboete van 5 % (6) werd door het Rekenhof berekend op de factuur voor de gelever-de apparatuur en bedroeg 4.878.418 BEF. Dit bedrag werd ambtshalve op de betalingingehouden (7).
Die opmerking bleef tot op heden onbeantwoord.
2.4. Op 10 januari 1995 werd door België en Thailand een Bijzonder
Vergelijk ondertekend inzake de milieu-effectenstudie van het “Southern Seabord”ontwikkelingsprogramma. De Belgische bijdrage aan dit twee jaar durende projectbedroeg 40 miljoen BEF en werd gerealiseerd via een, na een beperkte offerteaan-vraag, op 27 november 1995 ondertekende consultancyopdracht.
Het Rekenhof stelde vast (8) dat de ingediende eenheidsprijzen zeer nauw
aansloten bij de richtprijzen, vervat in een dienstnota van het ABOS. Daaruit werdafgeleid dat de geselecteerde inschrijver over dat document beschikte. Vermits werdvastgesteld dat aan het criterium “prijs” een wegingsfactor van 45% was toegekenden dat de andere inschrijvers aanzienlijk hogere prijzen hadden ingediend, werdgewezen op het concurrentieel voordeel dat uit deze voorkennis voortvloeide.
Er werd eveneens opgemerkt dat het ABOS had nagelaten het realistisch
karakter van de geboden prijzen te onderzoeken, hoewel in die mogelijkheid in hetbijzonder bestek was voorzien. Daarenboven werd er op gewezen dat de formule,gebruikt voor de waardering van de offerteprijzen, niet voorafgaandelijk was vastge-legd. Het Rekenhof verzocht de staatssecretaris hierover in de toekomst te waken.
De staatssecretaris repliceerde (9) dat voormelde richtprijzen voor de bare-
ma’s van deskundigen werden goedgekeurd door het Ministerieel Comité voorEconomische en Sociale Coördinatie (10) en intussen een ruime verspreiding haddengekregen, waardoor van enig concurrentieel voordeel geen sprake kon zijn.
Inzake de geboden prijzen benadrukte de staatssecretaris het realistisch
karakter, ingegeven door commerciële motieven bij de prijszetting van de firma voorde beperkte offerteaanvraag.
De waarderingsformule werd, luidens het antwoord van de staatssecretaris,
wel degelijk vooraf bepaald, vermits ze reeds jaren in voege was. Uit navraag bleekevenwel dat het gebruik van deze formule tot één enkele dienst beperkt bleef, waar-na het Rekenhof verzocht (11) over te gaan tot een veralgemeende voorafgaande envertrouwelijke vaststelling van de evaluatiemethode.
Het Rekenhof nam akte van de repliek op de overige punten van zijn initiële
brief.
(6) Artikel 66, § 2, van het ministerieel besluit van 10 augustus 1977 houdende de alge-
mene aannemingsvoorwaarden.
(7) Brief van 6 mei 1996.(8) Brief van 12 juli 1996.(9) Brief van 3 oktober 1996.(10) Zitting van 24 februari 1984.(11) Brief van 20 november 1996, tot op heden onbeantwoord.
353 2.5. Le 5 avril 1996, l’A.G.C.D. a conclu, après appel à la concurrence, un
contrat en vue de l’exécution d’un audit externe pour un montant de 7.900.000 francs,hors T.V.A. (12).
La Cour a constaté un certain nombre de manquements dans la procédure
d’attribution et les documents contractuels (13).
En l’absence d’une évaluation précise du coût, il était impossible de contrôler
si le marché relevait de l’application de la circulaire du Premier ministre du8 juin 1993 relative à la coordination des procédures de passation des marchés publicsde services sur le plan européen. Au surplus, l’accord préalable du Conseil des minis-tres n’avait pas été obtenu (14). La Cour a également demandé de motiver, en détail,la sélection de seulement quatre candidats, à la lumière du large marché dans le sec-teur du conseil d’entreprise.
Le principe de l’égalité des candidats a également été violé par le fait que l’un
d’entre eux n’avait pas été convié à une réunion au cours de laquelle les modalitésd’exécution avaient été précisées. La Cour a demandé au département de prouverque tous les candidats disposaient, pour rédiger leur offre, des documents complé-mentaires au cahier des charges.
En outre, les arguments requis pour justifier la procédure de gré à gré (15)
étaient insuffisants et la Cour a estimé que le marché pouvait être attribué, sans limi-ter le recours à la concurrence, par le biais de la procédure d’appel d’offres restreint.
L’importance respective des critères principaux et secondaires  n’a pas été
définie préalablement et a été modifiée dans les versions successives du cahier descharges, de sorte que le traitement égal des soumissionnaires ne pouvait pas êtregaranti. La Cour a insisté, pour l’avenir, sur la nécessité de  fixer à l’avance, maisd’une façon fiable, les facteurs de pondération et la méthode d’évaluation.  Le dépar-tement a également été prié de fournir des précisions sur les points attribués etl’importance relative des qualités du responsable de projet et de l’équipe de consul-tants.
De plus, le rapport d’évaluation des soumissions contenait un nombre
d’imprécisions et le contrôle des prix (16) ne s’est effectué qu’à la demande de laCour.  Les clauses du cahier des charges dérogeaient également aux prescriptionsmentionnées.
La caution a été remplacée par une retenue systématique de 10 % sur les fac-
tures mensuelles. La Cour a souligné, à ce propos, le manque de garantie préalableen cas d’absence de prestations.
(12) L’audit externe de l’A.G.C.D. visait à obtenir des propositions concrètes relatives à
l’amélioration des procédures existantes, la décentralisation des activités par le transfert des compé-tences aux sections de coopération, le renforcement de l’implication des fonctionnaires et l’améliora-tion de la communication interne. En novembre 1997, un terme a été mis à l’exécution de ce contrat,lorsque la décision de constituer la Coopération technique belge (C.T.B.) est venue modifier totale-ment la problématique de la réforme des procédures internes de l’A.G.C.D.  L’exposé des motifs duprojet de loi portant création de la C.T.B. précise que l’audit externe avait indiqué notamment lanécessité de procédures et de processus plus simples, d’une politique de personnel plus dynamiqueet d’un contrôle sur les programmes et les projets. 
(13) Lettre du 20 décembre 1996.(14) Article 51, § 1er, 4 , de l’arrêté royal du 22 avril 1977.(15) Application de l’article 17, § 2, de la loi du 14 juillet 1976 relative aux marchés publics
de travaux, de fournitures et de services.
(16) Article 7, § 1er, de l’arrêté royal du 22 avril 1977.
354 2.5. Op 5 april 1996 sloot het ABOS na mededinging een overeenkomst tot
uitvoering van een externe audit voor een bedrag van 7.900.000 BEF, exclusiefBTW (12).
Het Rekenhof stelde een aantal tekortkomingen vast in de gunningsprocedure
en de contractuele documenten (13).
Bij ontstentenis van een precieze kostenraming kon niet worden nagegaan of
de opdracht viel onder de toepassing van de omzendbrief van de Eerste Minister van8 juni 1993 inzake de coördinatie van de procedures voor het plaatsen van overheids-opdrachten voor aanneming van diensten in Europees verband. Bovendien werd nietde voorafgaande instemming verkregen van de Ministerraad (14). Het Rekenhof ver-zocht tevens de selectie van slechts vier kandidaten uitgebreid te motiveren in hetlicht van de ruime markt op het gebied van de bedrijfsadvisering.
Tevens werd de gelijkheid van de inschrijvers geschonden, doordat één van de
kandidaten niet werd uitgenodigd op een vergadering waarop de uitvoeringsmodali-teiten werden toegelicht. Het Rekenhof verzocht het departement aan te tonen datalle kandidaten over de bijkomende documenten bij het bestek beschikten voor deopmaak van hun offerte.
Verder bleken er onvoldoende argumenten voorhanden om de onderhandse
procedure (15) te verantwoorden en was het Rekenhof van oordeel dat de opdracht,zonder het beroep op de mededinging te beperken, kon worden gegund via de proce-dure van de beperkte offerteaanvraag.
De respectieve gewichten van de hoofd- en subcriteria werden niet vooraf
bepaald en ze werden in de opeenvolgende versies van het bestek gewijzigd, zodat degelijke behandeling van de inschrijvingen niet kon worden gewaarborgd. Voor detoekomst werd aangedrongen op een voorafgaande, doch vertrouwelijke vaststellingvan de wegingsfactoren en de evaluatiemethode. Het departement werd tevens ver-zocht toelichting te verschaffen bij de toekenning van de puntenscores en de relatievegewichten van de kwaliteiten van de projectleider en van het consultantteam.
Het evaluatieverslag van de inschrijvingen bevatte bovendien een aantal
onduidelijkheden en de prijzencontrole (16) gebeurde slechts na een vraag van hetRekenhof.  De besteksbepalingen weken bovendien af van voormelde voorschriften.
De borgtocht werd vervangen door een systematische afhouding van 10 % op
de maandelijkse facturaties. Het Rekenhof wees ter zake op het ontbreken van eenvoorafgaande waarborg in geval van ontstentenis van prestaties.  
(12) De externe audit van het ABOS had tot doel concrete voorstellen te bekomen inzake
de verbetering van bestaande procedures, de deconcentratie van de activiteiten door overdracht vanbevoegdheden aan de samenwerkingssecties, de verhoging van de betrokkenheid van de ambtenarenen de verbetering van de interne communicatie.  In november 1997 werd een einde gesteld aan deuitvoering van dit contract toen de beslissing tot oprichting van de Belgische Technische Coöperatie(BTC) de problematiek van de hervorming van de interne procedures bij het ABOS totaal hadgewijzigd.  In de memorie van toelichting bij het wetsontwerp tot oprichting van de BTC wordt ver-meld dat de externe audit onder meer had gewezen op de noodzaak van eenvoudiger procedures enprocessen, een dynamisch personeelsbeleid en controle op de programma’s en projecten.
(13) Brief van 20 december 1996.(14) Artikel 51, § 1, 4 , van het koninklijk besluit van 22 april 1977.(15) Toepassing van artikel 17, § 2, van de wet van 14 juli 1976 inzake overheidsopdrach-
ten voor werken, leveringen en diensten.
(16) Artikel 7, § 1, van het koninklijk besluit van 22 april 1977.
355 Enfin, le cahier des charges faisait référence, en ce qui concerne les moyens de
défense, à des articles du cahier général des charges valables pour les marchés publicsde travaux ou de fournitures et, partant, moins appropriés à l’exécution de ce marchéde services.
Dans sa réponse (17), le secrétaire d’Etat précise ce qui suit :
– une évaluation écrite préalable était indiquée ;– un recours à plusieurs bureaux était souhaitable, mais n’a pas eu lieu en raison de
l’urgence ;
– l’offre du candidat qui n’avait pas été invité à la réunion dépassait largement le prix
maximum fixé par le département ;
– tous les candidats ont été mis en possession des documents supplémentaires ;– la procédure de gré à gré a été choisie afin de pouvoir clôturer rapidement la procé-
dure d’attribution, de sorte que des négociations étaient indispensables ;
– à l’avenir, la méthode d’évaluation sera fixée au préalable et les importances
respectives des critères seront précisées ;
– toutes les offres ont fait apparaître des lacunes qui ont rendu l’appréciation difficile,
mais on a, en la matière, veillé scrupuleusement au traitement égal des soumission-naires ;
– étant donné que le prix de l’offre du candidat sélectionné correspondait au prix du
marché et aux prix offerts par la concurrence, il n’a pas été jugé opportun d’effec-tuer un contrôle approfondi, en raison, également, de l’absence d’accès à la comp-tabilité analytique du cocontractant ; 
– le bien-fondé des observations relatives au cautionnement et à la clause pénale est
reconnu ; il faudra, à l’avenir, tenir compte de celles-ci.
La Cour a pris acte des explications fournies.
(17) Lettre du 28 mai 1997.
356 Ten slotte verwees het bijzonder bestek met betrekking tot de verweermidde-
len naar artikelen van de algemene aannemingsvoorwaarden die gelden voor over-heidsopdrachten van werken of leveringen en derhalve minder aangepast zijn voortoepassing op onderhavige overeenkomst van diensten.
In zijn antwoord (17) stelt de staatssecretaris dat :
– een voorafgaande schriftelijke raming was aangewezen ;– een beroep op meerdere kantoren wenselijk was, doch door de hoogdringendheid
was achterwege gelaten ;
– de offerte van de niet uitgenodigde kandidaat de door het departement vastgestelde
maximumprijs ruimschoots overschreed ;
– alle kandidaten in het bezit werden gesteld van de bijkomende documenten ;– er werd geopteerd voor de onderhandse procedure met het oog op een snelle
afhandeling van de gunningsprocedure, waarbij onderhandelingen onontbeerlijkwaren ;
– in de toekomst de waarderingsmethode vooraf zal worden vastgesteld en dat de
respectieve gewichten zullen worden toegelicht ;
– alle offertes lacunes vertoonden die de beoordeling bemoeilijkten, doch dat er in
deze angstvallig werd gewaakt over de gelijke behandeling der inschrijvers ;
– de offerteprijs van de geselecteerde kandidaat aansloot bij de marktprijs en de door
de concurrentie geboden prijzen waardoor een grondige controle, mede door hetontbreken van toegang tot de analytische boekhouding van de medecontractant,niet opportuun werd geacht ;
– de opmerkingen inzake de borgtocht en het boetebeding worden bijgetreden en dat
er in de toekomst rekening mee zal worden gehouden.
Het Rekenhof nam akte van de verstrekte toelichting.
(17) Brief van 28 mei 1997.
357 – SUBSIDES OCTROYES POUR LES OPERATIONS D’AIDE D’URGENCE A LA CHARGE DU
BUDGET DE L’ADMINISTRATION GENERALE DE LA COOPERATION AU DEVELOPPE-MENT (A.G.C.D.)
La subsidiation des opérations d’urgence a été organisée pour la première fois
par un arrêté royal du 6 avril 1995. L’arrêté royal du 19 novembre 1996 a étendu sonchamp d’application à l’aide de réhabilitation à court terme et a complété et précisé cer-taines dispositions du premier arrêté organique. A l’occasion de l’adoption et de l’exé-cution de ces arrêtés, la Cour a formulé un certain nombre d’observations, dont unaperçu est repris ci-après.
Le cadre juridique de l’aide d’urgence trouve son fondement dans l’article 49,
§ 1er, de la loi programme du 24 décembre 1993 (1). Un arrêté royal organique du6 avril 1995 réglait l’aide d’urgence en faveur des pays en voie de développement (2).Il a été remplacé par l’arrêté royal du 19 novembre 1996 (3) qui s’inspire, en ce quiconcerne les modalités de liquidation et de justification de l’aide, des observations deprincipe formulées par la Cour.
Selon l’article 14 de l’arrêté royal du 6 avril 1995, les organisations exécutan-
tes pouvaient obtenir le paiement d’une avance, plafonnée à 50% du crédit prévupour l’opération d’aide d’urgence, dès l’approbation de celle-ci par le ministre de laCoopération au développement.  Afin d’obtenir le versement du solde, elles devaient,selon l’article 15,  produire, dans les trois mois après la fin de l’opération, un rapportainsi qu’un compte complet, détaillé et étayé accompagné des pièces justificatives ori-ginales. Ce décompte ne concernait pas les frais administratifs et de personnel. Pources derniers, les organisations pouvaient imputer un pourcentage du montant total del’opération dans les limites fixées par l’arrêté.  Elles devaient spécifier le pourcentagelors de leur demande (4).
L’article 1er, 6°, b), de l’arrêté royal du 19 novembre 1996 définit l’aide
d’urgence et de réhabilitation à court terme. Cette aide, accordée par le biais d’uneprocédure particulière, concerne notamment l’aide humanitaire exceptionnelle. Lescrédits libérés à cet effet ne peuvent être utilisés, aux termes de l’article 11, § 1er, quepour l’achat de produits de première nécessité (5).  
Les engagements pour l’aide d’urgence s’élèvent respectivement pour 1996 et
1997 à 1.052 millions et 586 millions de francs.
(1) Il y avait lieu, précédemment, de se baser sur l’article 2, § 1er, de la loi du
10 août 1981 relative à la création du Fonds de coopération au développement.
(2) Arrêté royal du 6 avril 1995 relatif à l’octroi de l’aide d’urgence en faveur des pays en
voie de développement.
(3) Arrêté royal du 19 novembre 1996 relatif à l’aide d’urgence et de réhabilitation à
court terme en faveur des pays en voie de développement.
(4) Article 13 de l’arrêté royal du 6 avril 1995 et article 14 de l’arrêté royal du 19 novem-
bre 1996.
(5) L’achat de véhicules et de matériaux de construction sont notamment exclus.
358N-1.251.919
N-1.370.862N-1.400.118N-1.423.616 – SUBSIDIES VOOR NOODHULPOPERATIES VIA DE BEGROTING VAN HET ALGEMEEN
BESTUUR VAN DE ONTWIKKELINGSSAMENWERKING (ABOS)
Bij koninklijk besluit van 6 april 1995 werd de subsidiëring van noodhulpope-
raties voor het eerst organiek geregeld.  Het koninklijk besluit van 19 november 1996breidde het toepassingsgebied tot rehabilitatiehulp op korte termijn uit en vervolledigdeen verduidelijkte sommige bepalingen uit het eerste organiek besluit.  Naar aanleidingvan de totstandkoming en uitvoering van die besluiten werden door het Rekenhof eenaantal opmerkingen geformuleerd waarvan hierna een overzicht volgt.
De juridische basis voor de noodhulp wordt verleend door artikel 49, § 1, van
de programmawet van 24 december 1993 (1). Het organieke koninklijk besluit van6 april 1995 regelde de noodhulp ten voordele van ontwikkelingslanden (2). Het werdvervangen door het koninklijk besluit van 19 november 1996 (3) dat op het vlak vande uitbetalingsmodaliteiten en het indienen van de verantwoording mede is geïnspi-reerd door principiële opmerkingen vanwege het Rekenhof.
Overeenkomstig artikel 14 van het koninklijk besluit van 6 april 1995 konden
de uitvoerende organisaties voor noodhulp die de Minister vanOntwikkelingssamenwerking goedkeurt een voorschot krijgen, geplafonneerd op50% van het krediet voor die operatie. Om de storting van het saldo te verkrijgen,moesten zij luidens artikel 15, binnen de drie maanden na het beëindigen van denoodhulp, een rapport alsmede een volledige, gedetailleerde en met originele bewijs-stukken gestaafde afrekening voorleggen.  Die afrekening sloeg niet op de adminis-tratie- en personeelskosten. Voor die kosten mochten zij binnen de bij het besluitbepaalde grenzen, een percentage van het totale bedrag van de operatie aanrekenen.Het percentage moesten zij bij hun aanvraag specifiëren (4).
Artikel 1, 6°, b), van het koninklijk besluit van 19 november 1996 definieert
noodhulp en hulp voor rehabilitatie op korte termijn. Die hulp, die via een bijzonde-re procedure wordt toegekend, betreft o.m. de buitengewone humanitaire hulp. Deer voor vrijgemaakte kredieten kunnen luidens artikel 11, § 1, slechts worden aange-wend voor de aankoop van de eerste hulpmiddelen (5).
De vastleggingen voor noodhulp bedroegen in 1996 en 1997 respectievelijk
1.052 miljoen BEF en 586 miljoen BEF.
(1) Voorheen diende gesteund op artikel 2, § 1, van de wet van 10 augustus 1981 houden-
de oprichting van het Fonds voor Ontwikkelingssamenwerking.
(2) Koninklijk besluit van 6 april 1995 betreffende de toekenning van noodhulp ten voor-
dele van ontwikkelingslanden.
(3) Koninklijk besluit van 19 november 1996 betreffende noodhulp en hulp voor rehabili-
tatie op korte termijn ten gunste van ontwikkelingslanden.
(4) Artikel 13 van het koninklijk besluit van 6 april 1995 en artikel 14 van het koninklijk
besluit van 19 november 1996.
(5) Niet beoogde kosten zijn o.m. de aankoop van voertuigen en bouwmaterialen.
359N - 1.251.919
N - 1.370.862N - 1.400.118N - 1.423.616 2. Application de l’arrêté royal du 6 avril 1995
2.1. Constatations et observations de la Cour
Contrairement à l’article 14, la totalité des subsides accordés a été versée
systématiquement en une fois, au lieu d’une avance de 50% du crédit prévu pour lesopérations d’aide d’urgence, de sorte que la Cour a dû réduire de moitié le montantdes dépenses soumises à son visa préalable (6). En outre, les dossiers soumis étaientincomplets : il y manquait les demandes d’aide d’urgence adressées au ministre de laCoopération au développement, les rapports de situation et les conventions spécifi-ques conclues avec les O.N.G., dans lesquelles sont fixées les particularités et lesmodalités d’exécution des opérations d’aide d’urgence (7).  
2.2. Réponse du secrétaire d’Etat à la Coopération au développement
D’après le secrétaire d’Etat, il n’a pas été fait usage, dans les dossiers de subsi-
diation concernés, de la possibilité éventuelle de demander une avance de 50%, pré-vue à l’article 14 de l’arrêté royal du 6 avril 1995, mais la procédure “normale” fixéedans la législation sur la comptabilité de l’Etat a été suivie (8).
2.3. Appréciation de la réponse
La Cour a réitéré son point de vue (9).  Elle s’est référée, à cette fin, au rap-
port au Roi relatif à l’arrêté organique du 6 avril 1995, qui précise que le montantredevable nécessaire à l’exécution de l’opération d’aide d’urgence n’est payé qu’aprèsproduction des documents dont il est question aux articles 15 et 16, à savoir les rap-ports et les pièces justificatives des dépenses et financements.  Dans le but de permet-tre un traitement rapide et efficace des opérations d’aide d’urgence, son Collège aégalement suggéré de mettre en œuvre la possibilité de conclure des conventions-cadres, ainsi que de faire préfinancer les opérations par les organisations exécutantes,comme le prévoient respectivement les articles 2 et 8 de l’arrêté organique.  Il a éga-lement souligné que les arrêtés ministériels individuels ne peuvent, pour la produc-tion des pièces justificatives, autoriser aucun délai dépassant celui imposé par l’arrêtéroyal.
2.4. Autre examen et échange de lettres.
Bien que le secrétaire d’Etat n’ait pas répondu à la lettre de la Cour, il ressort
d’instructions qu’il a transmises à l’A.G.C.D. qu’il a été donné suite à ses observa-tions (10).
(6) Lettre du 26 janvier 1996.
(7) Articles 3, 4 et 9 de l’arrêté organique. Aux termes de l’article 4, l’événement qui jus-
tifie l’octroi d’une aide d’urgence doit être établi par un rapport de situation émanant d’une organi-sation internationale relevant de l’Organisation des Nations Unies, du Comité international de laCroix-Rouge, de la Fédération de la Croix-Rouge, de l’ambassade de Belgique ayant juridiction surle pays sinistré, de la section belge de Coopération ou de la Commission européenne.
(8) Lettre du 24 juin 1996.(9) Lettre du 26 juillet 1996.(10) Note du 29 août 1996 à l’administrateur général de l’A.G.C.D.
360 2. Toepassing van het koninklijk besluit van 6 april 1995
2.1. Vaststellingen en opmerkingen van het Rekenhof
In tegenspraak met artikel 14 werd in plaats van een voorschot van 50 % van
het krediet voor de noodhulpoperatie systematisch de totaliteit van de toegekendesubsidies in eenmaal uitgekeerd zodat het Rekenhof de aan zijn voorafgaand visumvoorgelegde betalingsdossiers tot de helft diende te verminderen (6). De voorgelegdedossiers waren tevens onvolledig : de aanvragen voor noodhulp gericht aan deMinister van Ontwikkelingssamenwerking, de situatierapporten en de specifiekeovereenkomsten met de NGO’s, waarin de bijzonderheden en de uitvoeringsmodali-teiten van de noodhulpoperatie worden vastgesteld, ontbraken (7).
2.2. Antwoord van de Staatssecretaris voor Ontwikkelingssamenwerking
Volgens de staatssecretaris werd in de betreffende subsidiedossiers geen
gebruik gemaakt van de in artikel 14 van het koninklijk besluit van 6 april 1995bepaalde mogelijkheid een voorschot van 50% te vragen doch werd de “normale”procedure vastgesteld in de wetgeving op de rijkscomptabiliteit gevolgd (8).
2.3. Appreciatie van het antwoord
Het Rekenhof herbevestigde zijn standpunt (9).  Hiervoor refereerde het naar
het Verslag aan de Koning bij het organiek besluit van 6 april 1995 dat stelt dat hetverschuldigde bedrag dat nodig is voor het uitvoeren van de noodhulpoperatie enkelwordt uitbetaald na het overleggen van de documenten waarvan sprake in de artike-len 15 en 16, met name rapporten en bewijsstukken van uitgaven en financieringen.Met het oog op een snelle en efficiënte afhandeling van een noodhulpoperatie sugge-reerde zijn college tevens het sluiten van kaderovereenkomsten alsmede de voorfi-nanciering van de operaties door de uitvoerders, respectievelijk bepaald in de artike-len 2 en 8 van het organiek besluit, in de praktijk om te zetten. Ook werd opgemerktdat de individuele ministeriële besluiten geen termijn voor de voorlegging van de ver-antwoording mogen toelaten die de door het koninklijk besluit opgelegde termijnoverschrijdt.
2.4. Verder onderzoek en verdere briefwisseling 
Alhoewel de staatssecretaris de brief van het Rekenhof niet beantwoordde,
bleek uit instructies die hij aan het ABOS gaf dat aan de opmerkingen van hetRekenhof gevolg moest worden gegeven (10).
(6) Brief van 26 januari 1996.
(7) Artikelen 3, 4 en 9 van het organieke besluit.  Volgens artikel 4 moet de gebeurtenis
die het verlenen van noodhulp verantwoordt, worden aangetoond door een situatierapport uitgaan-de van een internationale organisatie die deel uitmaakt van de VN, van het Internationaal Comitévan het Rode Kruis, van de Federatie van het Rode Kruis, van de ambassade van België met juris-dictie over het getroffen land, van de Belgische Samenwerkingssectie of van de EuropeseCommissie.
(8) Brief van 24 juni 1996.(9) Brief van 26 juli 1996.(10) Nota van 29 augustus 1996 aan de d.d. Administrateur-Generaal van het ABOS.
361 Le contrôle ultérieur de l’application de l’arrêté organique a révélé qu’il a été
largement satisfait à ses prescriptions. Il est toutefois apparu qu’au moment del’introduction de ses pièces justificatives, une organisation exécutante a augmenté lesfrais administratifs spécifiés lors de sa demande, d’un montant égal à une dépensesupprimée.  Même si cette dépense demeurait inférieure au plafond fixé par l’arrêtéorganique pour les frais administratifs, elle était néanmoins contraire à l’article 13 decet arrêté, qui impose aux O.N.G. de spécifier le pourcentage de ceux-ci.  Pour desraisons d’équité, la Cour a toutefois accordé son visa, mais a insisté pour qu’à l’ave-nir, les frais administratifs et de personnel soient définis sur la base des pourcentagesindiqués dans le nouvel arrêté organique du 19 novembre 1996 (11), entré en vigueurentre-temps.  Dans sa réponse, le secrétaire d’Etat a souligné le caractère maximaldes pourcentages prévus à l’article 14 du nouvel arrêté, tout en estimant pouvoir lais-ser la possibilité de revoir les frais administratifs et de personnel dans le respect deces maxima (12). La Cour a ensuite précisé, une nouvelle fois, que le pourcentage desfrais administratifs et de personnel devait être fixé à l’avance et définitivement enfonction du coût de l’opération, telle que budgétisée et fixée par la convention con-clue conformément à l’article 10 et dans le respect des maxima relatifs et absolusrepris à l’article 14 de l’arrêté royal du 19 novembre 1996 (13).  
3. Application de l’arrêté royal du 19 novembre 1996
3.1. Constatations et observations de la Cour
Dans un dossier soumis à son visa, la Cour a constaté que l’acquisition de
médicaments par l’A.G.C.D. pour l’aide humanitaire en faveur de réfugiés rentrésdans leur pays devait être considérée comme une aide d’urgence.  Dès lors, elle aestimé, en vertu des articles 1er, 6°, b), et 6 de l’arrêté royal du 19 novembre 1996,que l’imputation budgétaire sur l’allocation de base “projets” était incorrecte etdevait être remplacée par une imputation sur l’allocation de base “Aide d’urgence etde réhabilitation à court terme” (14).
3.2. Réponse du secrétaire d’Etat
Le secrétaire d’Etat a essayé, dans un premier temps, de justifier l’imputation
initiale en invoquant le caractère général et préventif de l’acquisition (15).  La Cour atoutefois maintenu son point de vue (16).  
(11) Lettre du 20 décembre 1996.
(12) Lettre du 26 mars 1997.(13) Lettre du 20 mai 1997.(14) Lettre du 25 février 1997.(15) Lettre du 1er juillet 1997.(16) Lettre du 2 septembre 1997.
362 Bij de verdere controle van de toepassing van het organiek besluit kon wor-
den vastgesteld dat in grote mate aan de voorschriften ervan werd voldaan. Tochbleek dat een uitvoerende organisatie haar initieel bij haar aanvraag gespecifieerdeadministratiekosten, op het moment van de indiening van haar verantwoordingsstuk-ken, optrok met een bedrag gelijk aan een weggevallen uitgave. Alhoewel deze uitga-ve onder de door het organiek besluit opgelegde maximumgrens voor de administra-tiekosten bleef, was zij echter in strijd met artikel 13 van dat besluit dat een bij deaanvraag gespecifieerd percentage aan administratiekosten oplegt. Het Rekenhofverleende echter om billijkheidsredenen toch zijn visum maar drong erop aan dat inde toekomst de administratie- en personeelskosten zouden worden bepaald op grondvan de percentages aangegeven in het intussen van kracht geworden nieuwe organie-ke besluit van 19 november 1996 (11). In zijn repliek wees de staatssecretaris op hetmaximumkarakter van de in artikel 14 van het nieuwe besluit voorziene percentagesmaar meende hij tegelijkertijd ook de mogelijkheid te kunnen openhouden de admi-nistratie- en personeelskosten te herzien in zoverre dat de maxima worden gerespec-teerd (12). Het Rekenhof verduidelijkte hierop nogmaals dat de administratie- enpersoneelskosten voorafgaandelijk en definitief procentueel dienen te wordenbepaald in functie van de kostprijs van de operatie zoals gebudgetteerd en vastgelegdin de conform artikel 10 gesloten overeenkomst en met naleving van de in artikel 14van het koninklijk besluit van 19 november 1996 opgenomen relatieve en absolutemaxima (13).  
3. Toepassing van het koninklijk besluit van 19 november 1996
3.1. Vaststellingen en opmerkingen van het Rekenhof
In een visumdossier werd opgemerkt dat de aankoop van geneesmiddelen
door het ABOS voor humanitaire hulpverlening aan teruggekeerde vluchtelingen alsnoodhulp moest worden beschouwd zodat, krachtens de artikelen 1, 6°, b), en 6 vanhet koninklijk besluit van 19 november 1996, de begrotingsaanrekening op de basisal-locatie “projecten” niet correct was en diende te worden gewijzigd in een aanreke-ning op de basisallocatie “Urgentie- en korte termijn rehabilitatiehulp” (14).
3.2. Antwoord van de staatssecretaris
De staatssecretaris trachtte in eerste instantie de initiële aanrekening te ver-
antwoorden door te wijzen op het preventief en ruim karakter van de aankoop (15).Het Rekenhof bleef echter bij zijn standpunt (16).
(11) Brief van 20 december 1996.
(12) Brief van 26 maart 1997.(13) Brief van 20 mei 1997.(14) Brief van 25 februari 1997.(15) Brief van 1 juli 1997.(16) Brief van 2 september 1997.
363 3.3. Autre échange de lettres et suite
Avant que le secrétaire d’Etat ne se rallie à la position de la Cour à propos de
ce dossier d’acquisition (17), son Collège avait, sur la base des engagements relatifs àun autre dossier, fait remarquer que les programmes approuvés par le Conseil desministres le 12 décembre 1996 pour l’octroi d’une aide humanitaire urgente et médi-cale à la région des grands lacs d’Afrique centrale répondaient également aux défini-tions et aux modalités d’exécution de l’aide d’urgence telles que fixées dans les arti-cles 1er, 6°, b), et 11 de l’arrêté royal du 19 novembre 1996 (18). Il a également insistésur la nécessité d’imputer correctement la dépense.  En outre, la Cour a estimé queles frais des postes personnel, communication/bureau, véhicules et évaluation nedevaient pas être pris en considération pour le calcul d’une aide d’urgence, les fraisadministratifs et de personnel pouvant cependant entrer en ligne de compte pour uncertain pourcentage, conformément aux prescriptions de l’article 14 de l’arrêté pré-cité.  Eu égard aux besoins humanitaires urgents, la Cour a néanmoins visé la dépen-se présentée dans ce dossier en insistant cependant pour que les imputations budgé-taires soient corrigées par le biais d’un transfert.  Enfin, la Cour a demandé qu’il soittenu compte à l’avenir de ses observations lors du traitement administratif et budgé-taire de programmes d’aide analogues.  Après l’envoi d’un rappel (19), le secrétaired’Etat a enfin réagi à ces observations au début du mois de février (20). Malgrél’exposé détaillé du secrétaire d’Etat précisant l’origine, le contenu et la nature desprogrammes d’aide et son argumentation en vertu de laquelle il ne s’agissait pas enl’occurrence d’une aide d’urgence pure, mais au contraire de projets revêtant unaspect structurel et durable, la Cour a maintenu son avis (21).  Elle a rappelé notam-ment une note de cabinet dans laquelle il était expressément indiqué qu’il s’agissaitde demandes d’aide d’urgence (22).
Ces observations de la Cour se situent d’ailleurs dans le prolongement des
recommandations de la Commission spéciale chargée du suivi des problèmes del’A.G.C.D. (23).  Selon cette commission, si une opération répond effectivement auxnotions d’”aide d’urgence” et d’”aide de réhabilitation à court terme” définies parl’article 1er de l’arrêté royal du 19 novembre 1996, cet arrêté doit être appliqué, entant que tel, en tous ses aspects.  Il serait, en effet, absurde d’élaborer une réglemen-tation organique si elle pouvait être tournée par le biais d’un autre montage (conven-tion de projet) qui permettrait, par exemple, d’imputer certains biens d’investisse-ment ou des frais d’administration et de personnel sans limite.
(17) Lettre du 18 décembre 1997.
(18) Lettre du 10 avril 1997.(19) Lettre du 12 septembre 1997.(20) Lettre du 3 février 1998.(21) Lettre du 23 février 1998.(22) Note du 22 novembre 1996.(23) Rapport de la Commission spéciale du 8 juillet 1997, Chambre des représentants,
document 1123/1 - 96/97, pp. 154-156.
364 3.3. Verdere briefwisseling en gevolg
Alvorens de staatssecretaris zich in voormeld aankoopdossier neerlegde bij de
visie van het Rekenhof (17), had zijn college, op basis van de voorgelegde vastleggin-gen in een ander dossier, opgemerkt dat de door de Ministerraad op 12 decem-ber 1996 goedgekeurde programma’s voor het verlenen van dringende humanitaireen medische hulp aan het gebied der Grote Meren in Centraal-Afrika eveneensbeantwoordden aan de definities en uitvoeringsmodaliteiten van noodhulp zoalsomschreven in de artikelen 1, 6°, b), en 11 van het koninklijk besluit van19 november 1996 (18). Ook hier werd aangedrongen op een aanrekening zoals hier-boven gepreciseerd. Bovendien stelde het Rekenhof dat de posten personeel, com-municatie/bureau, voertuigen en evaluatie, in het raam van noodhulp niet voor subsi-diëring in aanmerking komen ; de administratie- en personeelskosten mogen evenwelprocentueel in rekening worden gebracht, overeenkomstig de voorschriften van arti-kel 14 van voormeld besluit. Gelet op de dringende humanitaire noodwendighedengaf zijn college toch zijn visum in het voorliggend dossier doch drong het aan datmiddels een transfer de nodige budgettaire aanpassingen zouden worden uitgevoerd.Tot slot verzocht het Rekenhof bij de verdere administratieve en budgettaire afhan-deling van analoge hulpprogramma’s met voormelde opmerkingen rekening te hou-den.  Ondanks het sturen van een herinnering (19) duurde het tot begin februari 1998vooraleer de staatssecretaris op voormelde opmerkingen reageerde (20). De omstan-dige uiteenzetting van de staatssecretaris waarin de historiek, de inhoud en de aardvan de hulpprogramma’s werden verduidelijkt en de argumentatie dat het hier nietging om zuivere noodhulp maar om projecten met een structureel, duurzaam aspect,overtuigden het Rekenhof niet (21). Het herinnerde aan een kabinetsnota waarin uit-drukkelijk was gesteld dat het ging om noodhulpaanvragen (22).
De hierboven geciteerde opmerkingen van het Rekenhof situeren zich trou-
wens in het verlengde van de aanbevelingen van de Bijzondere Commissie belast metde opvolging van de problemen van het ABOS (23). Die stelde dat indien een opera-tie effectief beantwoordt aan de omschrijving die in het koninklijk besluit van19 november 1996 aan de begrippen “noodhulp” en “rehabilitatiehulp op korte ter-mijn” is gegeven, dit besluit dan ook in al zijn facetten moet worden toegepast. Hetzou immers geen zin hebben een organieke subsidieregeling uit te werken als die viaeen andere constructie waardoor bijvoorbeeld bepaalde investeringsgoederen ofonbeperkte administratie– en personeelskosten toch kunnen worden aangerekend(project-overeenkomst), kan worden omzeild.
(17) Brief van 18 december 1997.
(18) Brief van 10 april 1997.(19) Brief van 12 september 1997.(20 Brief van 3 februari 1998.(21) Brief van 23 februari 1998.(22) Nota van 22 november 1996.(23) Verslag van de Bijzondere Commissie van 8 juli 1997, Belgische Kamer van
Volksvertegenwoordigers, doc. 1123/1 – 96/97, pp. 154-156.
365 Dans son rapport, la Commission a également recommandé, pour l’avenir, de
veiller en permanence à l’exécution scrupuleuse et uniforme des accords corrects àconclure en application de l’arrêté organique du 19 novembre 1996. L’attention seraportée sur le contenu et l’exécution des conventions-cadres (article 9) et des conven-tions spécifiques (article 10) à conclure entre les deux parties (pouvoirs publics etO.N.G.) et sur la manière dont les frais d’administration (article 14) seront justifiésselon le ministre. A ce propos, il convient de mentionner que les services compétentsde l’A.G.C.D. mettent actuellement au point un vade-mecum rédigé spécialement àl’intention des organisations non gouvernementales en vue de l’exécution des opéra-tions d’aide d’urgence.
366 In hetzelfde commissieverslag werd tevens aanbevolen dat in de toekomst op
een permanente wijze zou worden toegezien op een stipte en eenvormige nalevingvan correcte afspraken die ter uitvoering van het organiek besluit van 19 novem-ber 1996 dienen gemaakt. Er werd met name gewezen op de invulling en de uitvoe-ring die zal worden gegeven aan de kaderovereenkomsten (artikel 9) en specifiekeovereenkomsten (artikel 10) die tussen beide partijen (overheid en NGO’s) kunnenworden gesloten en op de wijze waarop volgens de minister de administratiekostenzullen worden verantwoord (artikel 14). In dit verband kan worden vermeld dat doorde bevoegde ABOS-diensten momenteel wordt gewerkt aan een vademecum dat tenbehoeve van de niet-gouvernementale organisaties specifiek wordt opgesteld voor deuitvoering van noodhulpoperaties.
367 VII. – ECONOMIE, AGRICULTURE ET INFRASTRUC-
TURE
1. MINISTERE DES AFFAIRES ECONOMIQUES
– FONCTIONNEMENT DU CONSEIL ET DU SERVICE DE LA CONCURRENCE
La loi du 5 août 1991 sur la protection de la concurrence économique vise à
assurer la sauvegarde et la promotion de la concurrence effective des agents économi-ques sur le marché belge. Pour parvenir à cet objectif, trois organes ont été créés par lelégislateur, à savoir le Service de la concurrence en tant qu’organe d’instruction, leConseil de la concurrence en tant qu’organe de décision et la Commission de la concur-rence en tant qu’organe consultatif.
A l’occasion de l’examen du fonctionnement du Conseil et du Service de la con-
currence, un certain nombre de problèmes structurels (relatifs au fonctionnement duService et du Conseil de la concurrence) et légaux (relatifs aux allocations attribuées auprésident du Conseil) ont été relevés. A la lumière de ces constatations, la Cour a con-clu que la loi précitée n’avait, jusqu’à présent, été que partiellement exécutée, que sesobjectifs n’étaient en tout état de cause pas atteints et que les organes institués par la loine pouvaient pas garantir des délais de traitement raisonnables, entraînant ainsi l’insé-curité juridique.
Le 5 décembre 1997, le Conseil des ministres a pris les mesures légales, régle-
mentaires et budgétaires qui devraient permettre de régler les carences de fonctionne-ment constatées. Il a ainsi été satisfait aux observations formulées par la Cour.
Celle-ci continuera à suivre et à évaluer l’exécution effective des nouvelles déci-
sions.
assurer la sauvegarde et la promotion de la concurrence effective des agents écono-miques actifs sur un marché déterminé en Belgique, en empêchant les concentrationsillicites et en préservant la libre concurrence. Deux types de pratiques concurrentiel-les s’inscrivent dans le cadre de la loi, à savoir les pratiques restrictives de concurren-ce (accords de cartel ou exploitation abusive de la position économique dominante)et les pratiques de concentration.
368N-1.399.064 VII. – ECONOMIE, LANDBOUW EN INFRASTRUC-
TUUR
1. MINISTERIE VAN ECONOMISCHE ZAKEN
– WERKING VAN DE RAAD EN DE DIENST VOOR DE MEDEDINGING
De wet van 5 augustus 1991 tot bescherming van de economische mededinging
heeft tot doel het behoud en de bevordering van de effectieve concurrentie van de eco-nomische agenten op de Belgische markt te verzekeren. Om die doelstelling te bereikenwerden door de wetgever drie organen opgericht, met name de Dienst voor deMededinging als onderzoeksorgaan, de Raad voor de Mededinging als beslissingsor-gaan en de Commissie voor de Mededinging als adviesorgaan.
Naar aanleiding van een onderzoek gevoerd naar de werking van de Raad en
de Dienst voor de Mededinging, werden een groot aantal structurele (in verband met dewerking van de Dienst en de Raad voor de Mededinging) en wettelijke (met betrekkingtot de vergoedingen van de voorzitter van de Raad) problemen aangeklaagd.  HetRekenhof kwam op basis van die vaststellingen tot de conclusie dat de genoemde wettot nu toe slechts gedeeltelijk werd uitgevoerd, dat de doelstellingen van die wet alles-zins niet werden bereikt, en dat de door de wet ingestelde organen geen redelijkebehandelingstermijnen kunnen garanderen wat tot rechtsonzekerheid leidt.
Op 5 december 1997 nam de Ministerraad de nodige wettelijke, reglementaire
en budgettaire maatregelen die de vastgestelde dysfuncties moeten oplossen. Alduswerd tegemoet gekomen aan de opmerkingen van het Rekenhof.
Het Rekenhof zal de effectieve implementatie van de nieuwe beslissingen verder
opvolgen en evalueren.
De wet van 5 augustus 1991 tot bescherming van de economische mededin-
ging heeft tot doel het behoud en de bevordering van de effectieve concurrentie vande economische agenten, die in België op een bepaalde markt actief zijn, te verzeke-ren door ongeoorloofde concentraties te voorkomen en de vrije concurrentie te vrij-waren. Twee types van mededingingspraktijken vallen onder het bestek van de wet,namelijk de restrictieve mededingingspraktijken (kartelafspraken of misbruik vaneconomische machtspositie) en de concentratiepraktijken.
369N-1.399.064 Les pratiques restrictives de concurrence sont nulles de plein droit, excepté
dans les cas définis par la loi (notamment l’exemption individuelle). Les accords et lespratiques concertées entre les entreprises doivent être notifiés (1). Les entreprises quisouhaitent que leurs pratiques échappent à cette interdiction disposent de la possibi-lité d’introduire une demande (attestation négative) (2). La réglementation ne fixeaucun délai de traitement ou de décision pour les pratiques restrictives de concurren-ce. Le président du Conseil de la concurrence peut, à la demande d’un plaignant oudu ministre, prendre des mesures provisoires. Cette décision doit être arrêtée dans les30 jours après le dépôt de la demande.
Un contrôle est exercé au préalable sur les concentrations (3). La notification
doit se faire dans la semaine et la décision doit être prise dans le mois.
Afin d’atteindre l’objectif de la loi, le législateur a créé trois organes : le
Service de la concurrence en tant qu’organe d’instruction, le Conseil de la concurren-ce en tant qu’organe de décision et la Commission de la concurrence en tant qu’orga-ne consultatif.
Le Service de la concurrence examine notamment la compatibilité avec la loi,
des pratiques restrictives de concurrence et des concentrations d’entreprises, dont ilest informé par notification, plainte, demande du Conseil de la concurrence, deman-de des parties concernées, demande de la Cour d’Appel, demande du ministre oudemande d’office. Chaque instruction est formellement clôturée par un rapport faitau Conseil de la concurrence.
Le Conseil de la concurrence est une juridiction administrative. Le Conseil ne
peut agir que sur saisine et son président ne peut décider de prendre des mesuresprovisoires qu’après instruction par le Service de la concurrence et réception du rap-port de ce service.
Il n’existe aucun lien hiérarchique entre le Service de la concurrence et le
Conseil.  
L’arrêté royal du 30 avril 1993 (4) fixe les allocations attribuées aux membres
du Conseil. Outre les jetons de présence, des allocations de vacation de 1.200 francspar heure sont également attribuées au président ou à tout membre qui le remplace,pour les prestations autres que celles exercées en séance et inhérentes à la fonction.
(1) Les procédures de notifications ont été fixées par l’arrêté royal du 23 mars 1993 rela-
tif aux demandes et notifications visées aux articles 6 et 7 de la loi du 5 août 1991 sur la protection dela concurrence économique.
(2) Les modalités de la demande ont été fixées par l’arrêté royal du 23 mars 1993 relatif à
la notification des concentrations d’entreprises visée à l’article 12 de la loi du 5 août 1991 sur la pro-tection de la concurrence économique.
(3) La loi a stipulé que les dispositions relatives aux concentrations étaient applicables
lorsque les entreprises totalisent ensemble un chiffre d’affaires de plus d’un milliard de francs et con-trôlent ensemble plus de 20 % du marché concerné. Ces seuils ont été portés à respectivement troismilliards de francs et 25 % par l’arrêté royal du 31 mars  1995 portant majoration des seuils visés àl’article 11, § 1 er, de la loi du 5 août 1991 sur la protection de la concurrence économique.
(4) Arrêté royal du 30 avril 1993 fixant le montant des allocations attribuées au président
et aux membres du Conseil de la concurrence, aux experts, ainsi qu’à toute personne appelée à colla-borer avec le Conseil.
(5) Lettre du 18 juin 1997. Une copie de la lettre a été transmise au ministre de la Justice.
370 De restrictieve mededingingspraktijken zijn van rechtswege nietig, behoudens
in de gevallen bepaald door de wet (o.a. individuele vrijstelling). De overeenkomstenen onderling afgestemde feitelijke gedragingen tussen ondernemingen dienen te wor-den aangemeld (1). Aan de ondernemingen, die hun praktijken willen ontheven zienvan het verbod, wordt de gelegenheid gegeven hiertoe een aanvraag in te dienen(negatieve verklaring) (2). Voor de restrictieve mededingingspraktijken stelt dereglementering geen enkele behandelings- of beslissingstermijn vast. De voorzittervan de Raad voor de Mededinging kan op verzoek van de klager of van de ministervoorlopige maatregelen nemen. Die beslissing dient te worden genomen binnen de30 dagen na ontvangst van de aanvraag.
Op de concentraties wordt vooraf een controle uitgeoefend (3). De aanmel-
ding dient binnen de week te gebeuren en de beslissing dient binnen de maand teworden getroffen.
Om de doelstelling van de wet te bereiken richtte de wetgever drie organen
op : de Dienst voor de Mededinging als onderzoeksorgaan, de Raad voor deMededinging als beslissingsorgaan en de Commissie voor de Mededinging als advies-orgaan.
De Dienst voor de Mededinging onderzoekt o.m. de verenigbaarheid met de
wet van de restrictieve mededingingspraktijken en van de concentraties van onderne-mingen, waarvan hij in kennis wordt gesteld door aanmelding, klacht, verzoek van deRaad voor de Mededinging, verzoek van de betrokken partijen, verzoek van het Hofvan Beroep, verzoek van de minister of ambtshalve.  Elk onderzoek wordt formeelafgesloten met een verslag aan de Raad voor de Mededinging.
De Raad voor de Mededinging is een administratief rechtscollege. De Raad
kan enkel worden gevat en de voorzitter van de Raad kan enkel een beslissing totvoorlopige maatregelen nemen na onderzoek door de Dienst voor de Mededingingen na ontvangst van het verslag van die dienst.
Tussen de Dienst voor de Mededinging en de Raad voor de Mededinging is er
geen hiërarchisch verband.
Het koninklijk besluit van 30 april 1993 (4) stelt de vergoedingen vast die aan
de leden van de Raad worden betaald.  Naast zitpenningen worden ook vacatiever-goedingen ad 1.200 BEF per uur betaald aan de voorzitter of aan elk lid die hem ver-vangt, voor prestaties die buiten de zitting worden geleverd en inherent zijn aan defunctie.
(1) De procedures van aanmeldingen werden vastgesteld bij koninklijk besluit van
23 maart 1993 betreffende de verzoeken en de aanmeldingen bedoeld in de artikelen 6 en 7 van dewet van 5 augustus 1991 tot bescherming van de economische mededinging.
(2) De modaliteiten van de aanvraag werden bepaald bij koninklijk besluit van
23 maart 1993 betreffende het aanmelden van de concentraties van ondernemingen bedoeld in arti-kel 12 van de wet van 5 augustus 1991 tot bescherming van de economische mededinging.
(3) De wet stipuleerde dat de bepalingen met betrekking tot concentraties van toepas-
sing waren wanneer de ondernemingen samen een omzet van meer dan 1 miljard BEF totaliseren ensamen meer dan 20 % van de betrokken markt controleren.  Deze controledrempels werden ver-hoogd tot respectievelijk 3 miljard BEF en 25 % bij koninklijk besluit van 31 maart 1995 tot verho-ging van de drempels bedoeld in artikel 11, § 1, van de wet van 5 augustus 1991 tot bescherming vande economische mededinging.
(4) Koninklijk besluit van 30 april 1993 betreffende de vaststelling van het bedrag van de
vergoedingen toegekend aan de voorzitter en aan de leden van de Raad voor de Mededinging, aandeskundigen, alsook aan elke persoon die met de Raad dient samen te werken.
(5) Brief van 18 juni 1997.  Een afschrift van die brief werd gezonden aan de Minister van
Justitie.
371 2. Examen effectué par la Cour
La Cour a procédé à un examen du fonctionnement du Conseil et du Service
de la concurrence, à l’occasion de la présentation, à son visa préalable, des allocationsattribuées aux membres du Conseil pour les mois de septembre et octobre 1996.
3. Constatations et observations formulées par la Cour au Vice-Premier ministre et ministre de
l’Economie et des Télécommunications (5)
3.1. Les activités du Service de la concurrence sont restées principalement limitées
à l’examen des notifications de concentration et des demandes de mesures provisoi-res. Ces dossiers font aussi l’objet, en temps opportun, d’un rapport au Conseil de laconcurrence. En ce qui concerne les dossiers relatifs à des plaintes et à des demandesd’attestation négative et d’exemption individuelle, un arriéré considérable a cepen-dant été constaté : sur les 70 plaintes et 40 demandes d’attestation négative etd’exemption individuelle introduites au cours de la période s’étendant de 1993 à1996, seuls respectivement 19 et 10 rapports ont été introduits auprès du Conseil de laconcurrence.
La Cour a constaté, en outre, que l’arrêté royal relatif au cadre organique du
personnel, aux conditions d’accès et au fonctionnement du Conseil de la concurrencequi, aux termes de l’article 15 de la loi, devait être pris “avant le premier jour dusixième mois qui suit celui au cours duquel la présente loi aura été publiée auMoniteur belge” (soit le 19 avril 1993), n’a, quatre ans plus tard, pas encore étéadopté.
3.2. Depuis 1995, le Conseil de la concurrence n’a pas traité davantage de notifica-
tions de concentrations et de demandes de mesures provisoires dans les limites desdélais légalement prévus : la plus grande partie des plaintes introduites depuis 1993n’a pas encore fait l’objet d’une décision (cf. point 3.1.).  
A cet égard, la Cour a pu relever que 7 membres du Conseil qui avaient
démissionné n’avaient pas été remplacés et que le fait qu’aucun membre du Conseilne pouvait exercer sa fonction à temps plein apparaissait comme une entrave sérieuseau bon fonctionnement de cette instance et était en partie responsable de l’arriéréaccumulé.  
La Cour s’est référée à l’exposé des motifs de la loi qui précise que les deman-
des d’attestation négative visent à assurer la sécurité juridique des entreprises. Cetobjectif n’a, par conséquent, en aucune manière été réalisé.
3.3. Il existe une divergence de vues entre le Service et le Conseil de la concurren-
ce, notamment à propos de l’accès du Conseil à l’information et aux dossiers duService ainsi que de la répartition des compétences pour l’instruction des affairesintroduites.  Ces tensions, qui affectent les relations de travail, sont de nature à com-promettre gravement la coopération entre les deux organes.       
La Cour a estimé qu’il incombait au ministre de prendre des mesures en vue
d’une coordination optimale entre les organes institués par la loi.
372 2. Onderzoek van het Rekenhof
Het Rekenhof heeft een onderzoek gewijd aan de werking van de Raad en de
Dienst voor de Mededinging. Dat onderzoek werd gevoerd ter gelegenheid van devoorlegging aan het voorafgaand visum van het Rekenhof van de vergoedingen voorde maanden september en oktober 1996 van de leden van de Raad.
3. Vaststellingen en opmerkingen van het Rekenhof aan de Vice-Eerste Minister en Minister van
Economie en Telecommunicatie (5)
3.1. De activiteiten van de Dienst voor de Mededinging bleven hoofdzakelijk
beperkt tot het onderzoek van de concentratie-aanmeldingen en van de aanvragentot voorlopige maatregelen.  Over die dossiers wordt ook tijdig gerapporteerd bij deRaad voor de Mededinging.  Met betrekking tot de dossiers inzake de klachten en deaanvragen tot negatieve verklaring en individuele vrijstelling werd echter een aan-zienlijke achterstand vastgesteld : van de 70 neergelegde klachten en de 40 aanvragentot negatieve verklaring en individuele vrijstelling in de periode 1993-1996 werdenrespectievelijk slechts 19 en 10 verslagen neergelegd bij de Raad voor deMededinging.
Daarnaast werd opgemerkt dat het koninklijk besluit met betrekking tot de
organieke personeelsformatie, de toegangsvoorwaarden en de werking van de Dienstvoor de Mededinging, dat luidens artikel 15 van de wet zou worden getroffen “vóórde eerste dag van de zesde maand die volgt op de bekendmaking van deze wet in hetBelgisch Staatsblad” (zijnde 19 april 1993), na vier jaar nog niet werd getroffen.
3.2. De Raad voor de Mededinging behandelt sedert 1995 een toenemend aantal
concentratie-aanmeldingen en aanvragen tot voorlopige maatregelen niet binnen debij wet vastgestelde termijnen : voor het grootste gedeelte van de sinds 1993 ingeleideklachten werd nog geen beslissing getroffen (zie punt 3.1.).
In dit verband kon worden vastgesteld dat zeven ontslagnemende leden van
de Raad nog niet waren vervangen en dat de omstandigheid dat geen enkel lid van deRaad zijn functie voltijds kan uitoefenen een ernstige belemmering vormt voor devlotte werking van de Raad en mede verantwoordelijk is voor de opgelopen achter-stand.
Het Rekenhof verwees naar de memorie van toelichting bij de wet die stelt
dat de aanvragen tot negatieve verklaring rechtszekerheid beogen te bieden aan deondernemingen. Die doelstelling werd dan ook geenszins verwezenlijkt.
3.3. De Dienst en de Raad voor de Mededinging houden er uiteenlopende menin-
gen op na, inzonderheid met betrekking tot de toegang van de Raad tot de informatieen de dossiers van de Dienst en tot de bevoegdheidsverdeling met betrekking tot hetonderzoek van de ingediende zaken. Hierdoor kan de samenwerking tussen debetrokken organen ernstig in het gedrang komen.
Het Rekenhof was van mening dat de minister maatregelen moest nemen met
het oog op een optimale coördinatie tussen de wettelijk ingestelde organen.
373 3.4. Le 7 janvier 1997, le Conseil a décidé de suspendre ses activités aussi long-
temps que tous les moyens nécessaires pour mener à bien les missions qui lui étaientconfiées ne lui seraient pas attribués.
La Cour a souhaité connaître dans quelle mesure le problème soulevé avait
été résolu.
3.5. A la lumière de ces constatations, la Cour a conclu que la loi du 5 août 1991
n’avait, jusqu’à présent, été que partiellement exécutée, que son impact sur la vieéconomique était resté plutôt modeste et que, en tout état de cause, ses objectifsn’étaient pas atteints. En outre, elle a constaté que les organes institués par la loi nepouvaient pas garantir des délais de traitement raisonnables pour les affaires intro-duites, entraînant ainsi l’insécurité juridique.
3.6. Pendant le premier semestre de 1996, la présidente a exercé sa fonction au
Conseil de la concurrence à temps plein, de sorte qu’elle a pu prétendre à des alloca-tions relativement élevées pour ses prestations, tant au cours qu’en dehors des séan-ces du Conseil. La rémunération ainsi allouée constitue une infraction à l’article 155de la Constitution (6) et à la loi du 5 août 1991.
Il est fait référence sur ce point aux considérants de l’arrêté royal du 28 avril
1994 (7), qui précise que la fonction de président du Conseil est complémentaire àcelle qu’il/elle exerce dans l’ordre judiciaire.
La Cour a constaté que l’exercice des fonctions à temps plein n’avait pas été
réglé réglementairement ni conventionnellement. Pendant la période concernée,aucune indemnité fixe n’a été payée, mais bien des allocations de vacation d’un mon-tant considérable (150.000 à 192.000 francs par mois), sur la base de l’arrêté royal du30 avril 1993.  
Dans les faits, la rémunération de cette fonction auprès du Conseil, comme
emploi à temps plein, doit être considérée comme une application abusive de l’arrêtéprécité et une utilisation inappropriée des allocations de vacation. Cette façon deprocéder ne correspond d’ailleurs aucunement au préambule de l’arrêté royal du28 avril 1994.
L’on peut également se demander si des cotisations sociales ne devraient pas
être payées du chef d’une occupation effective à temps plein.
L’examen a d’ailleurs fait apparaître que les allocations mensuelles de la pré-
sidente du Conseil se sont maintenues à ce niveau, y compris après le premier semes-tre de 1996. L’on peut estimer, dès lors, que cette fonction a, en pratique, débouchésur un emploi à temps plein.
(6) “Aucun juge ne peut accepter d’un gouvernement des fonctions salariées, à moins
qu’il ne les exerce gratuitement et sauf les cas d’incompatibilité déterminés par la loi.”
(7) Arrêté royal du 28 avril 1994 portant démission et nomination du président et du
vice-président du Conseil de la concurrence 
374 3.4. Op 7 januari 1997 besliste de Raad zijn activiteiten op te schorten, zolang hij
niet kon beschikken over de nodige middelen om de hem toevertrouwde taken toteen goed einde te brengen.
Het Rekenhof wenste te vernemen in welke mate de gerezen problematiek
was opgelost.
3.5. In het licht van de voorafgaande vaststellingen concludeerde het Rekenhof
dat tot dusver de wet van 5 augustus 1991 slechts gedeeltelijk werd uitgevoerd, dat deimpact ervan op het economisch gebeuren eerder gering was en dat de doelstellingenvan de wet alleszins niet werden bereikt. Tevens stelde het vast dat de door de wetingestelde organen geen redelijke behandelingstermijn voor de ingeleide zaken kun-nen garanderen, wat tot rechtsonzekerheid leidt.
3.6. Gedurende het eerste semester van 1996 oefende de voorzitter haar functie bij
de Raad voor de Mededinging voltijds uit zodat zij kon aanspraak maken op relatiefhoge vergoedingen voor haar prestaties, zowel tijdens als buiten de zittingen van deRaad.  De aldus toegekende bezoldiging vormt een inbreuk op artikel 155 van deGrondwet (6) en op de wet van 5 augustus 1991.  
In dat verband werd verwezen naar de consideransen van het koninklijk
besluit van 28 april 1994 (7), waarin wordt gesteld dat de functie van voorzitter vande Raad complementair is aan zijn/haar functie in de rechterlijke orde.
Het Rekenhof constateerde dat de bedoelde voltijdse tewerkstelling noch
reglementair noch conventioneel was geregeld. Gedurende de betrokken periodewerd op basis van voormeld koninklijk besluit van 30 april 1993 geen vaste vergoe-ding betaald, maar wel aanzienlijke vacatievergoedingen (150.000 BEF à192.000 BEF per maand).
De feitelijke bezoldiging van de functie bij de Raad als een volledige betrek-
king moet worden beschouwd als een oneigenlijke toepassing van het geciteerdebesluit en als een oneigenlijk gebruik van de vacatievergoedingen. Die handelswijzestrookt geenszins met de overwegingen bij het genoemde koninklijk besluit van28 april 1994.
Tevens kan de vraag worden gesteld of er geen sociale bijdragen moeten wor-
den betaald uit hoofde van de feitelijke voltijdse betrekking.
Uit het onderzoek is overigens gebleken dat de maandelijkse vergoedingen
van de voorzitter van de Raad, ook na het eerste semester van 1996, op hetzelfdeniveau zijn gebleven, zodat kan worden gesteld dat die functie de facto is uitgegroeidtot een voltijdse betrekking.
(6) “Geen rechter mag van een regering bezoldigde ambten aanvaarden, tenzij hij die
onbezoldigd uitoefent en behoudens de gevallen van onverenigbaarheid bij de wet bepaald.”
(7) Koninklijk besluit van 28 april 1994 houdende ontslag en benoeming van de voorzit-
ter en benoeming van de ondervoorzitter van de Raad voor de Mededinging.
375 La Cour a estimé que cette situation était incompatible avec la condition
posée dans le préambule de l’arrêté royal du 28 avril 1994 précité, à savoir que latâche du président du Conseil ne peut être exercée au détriment de sa fonction dansl’ordre judiciaire. Dès lors, elle a jugé opportun de mettre le statut du président enconformité avec la situation réelle.
En attendant un règlement légal adéquat, la Cour a souhaité que le mode de
rémunération de la présidente soit revu, d’une part, parce que la procédure d’alloca-tions de vacation actuellement suivie ne permettait aucun contrôle et, d’autre part,parce qu’un tel mode de calcul ne pouvait viser que des prestations occasionnelles eten aucune manière la rétribution de prestations constituant un emploi à temps plein.
En outre, la réglementation actuelle en matière d’indemnités n’offrait pas la
possibilité d’évaluer les dépenses nécessaires ni, à tout le moins, de les maîtriser.
Enfin, la Cour a remarqué que les allocations dont bénéficiait la présidente
n’étaient pas conformes aux dispositions de l’article 294, alinéa 3, du Code judiciaire,aux termes desquelles seule une autorisation du Roi peut, par arrêté motivé, dérogerà l’incompatibilité entre l’exercice d’une fonction judiciaire et d’une fonction publi-que rétribuée, pour autant que l’ensemble de la rémunération ne soit pas supérieurau dixième du traitement brut annuel de la fonction principale dans l’ordre judiciaire.
Les allocations en question ont été visées à titre exceptionnel eu égard aux
aspects particuliers du dossier à l’examen. La Cour a toutefois précisé qu’elle envisa-geait de refuser son visa pour des paiements ultérieurs au cas où les mesures adminis-tratives et réglementaires ne seraient pas prises pour assurer l’exécution cohérente dela loi.
4. Observations formulées par la Cour au ministre de la Justice (8)
La Cour a souligné que les allocations payées, outre le traitement, à la prési-
dente du Conseil de la concurrence, qui est aussi juge, n’étaient pas conformes auxdispositions de l’article 294, alinéa 3, du Code judiciaire, relatives à l’incompatibilitéentre l’exercice d’une fonction judiciaire et d’une fonction rétribuée pour le comptedu Gouvernement.
Son Collège a également relevé que l’intéressée avait exercé sa fonction au
Conseil de la concurrence à temps plein pendant le premier semestre 1996 et que larémunération dont elle avait bénéficié à ce titre avait été ultérieurement maintenueau même niveau, contrairement à l’article 155 de la Constitution et aux dispositionsde la loi du 5 août 1991.
La Cour a prié le ministre de prendre des mesures pour mettre un terme à
cette situation illégale.
(8) Lettre du 18 juin 1997.
376 Het Rekenhof was van oordeel dat een dergelijk tijdsgebruik onverenigbaar is
met de voorwaarde dat de taak van de voorzitter van de Raad niet ten koste maggaan van haar functie in de rechterlijke orde, voorwaarde gesteld in de overwegingenbij het voormelde koninklijk besluit van 28 april 1994.  Het achtte het dan ook aange-wezen het statuut van de voorzitter in overeenstemming te brengen met de werkelij-ke situatie.
Het Rekenhof wenste verder dat, in afwachting van een adequate wettelijke
regeling, de wijze van vergoeding van de voorzitter zou worden herzien omdat dethans gevolgde procedure van vacatievergoedingen geen controle toelaat, enerzijds,anderzijds, omdat een dergelijke berekeningswijze enkel bedoeld kan zijn voor occa-sionele prestaties maar geenszins voor de bezoldiging van prestaties die een voltijdsebetrekking uitmaken.
Verder werd aangestipt dat de huidige vergoedingsregeling niet de mogelijk-
heid biedt de noodzakelijke uitgaven te begroten of alleszins onder controle te hou-den.
Tenslotte werd opgemerkt dat de vergoedingen van de voorzitter niet stroken
met de bepalingen van artikel 294, lid 3, van het Gerechtelijk Wetboek, luidensdewelke alleen met machtiging van de Koning, bij een met redenen omkleed besluit,kan worden afgeweken van de onverenigbaarheid tussen de uitoefening van eenrechterlijk ambt en van een bezoldigde functie, voor zover het geheel van de bezoldi-ging niet hoger is dan het tiende deel van de jaarlijkse brutowedde van het hoofd-ambt van de rechterlijke orde.
Gelet op de bijzondere aspecten van het voorgelegde dossier werden de
betrokken vergoedingen uitzonderlijk geviseerd. Het Rekenhof stelde echter dat hetoverwoog zijn visum te weigeren voor de toekomstige vereffeningen indien de nodigeadministratieve en reglementaire maatregelen niet werden genomen om de conse-quente uitvoering van de wet te verzekeren.
4. Opmerkingen van het Rekenhof aan de Minister van Justitie (8)
Het Rekenhof merkte op dat de vergoedingen aan de voorzitter van de Raad
voor de Mededinging, tevens rechter, die naast de wedde werden betaald, niet inovereenstemming zijn met de bepalingen van artikel 294, lid 3, van het GerechtelijkWetboek betreffende de onverenigbaarheid tussen de uitoefening van een rechterlijkambt en van een bezoldigde functie in opdracht van de regering.
Zijn college wees er ook op dat de voorzitter haar functie voltijds had uitgeoe-
fend tijdens het eerste semester 1996 en dat ook nadien de uit dien hoofde genotenbezoldiging op hetzelfde niveau was gebleven, wat strijdig is met artikel 155 van deGrondwet en de bepalingen van de wet van 5 augustus 1991.
Het Rekenhof verzocht de minister maatregelen te nemen om een einde te
maken aan die onwettelijke toestand.
(8) Brief van 18 juni 1997.
377 5. Réaction du Vice-Premier ministre et ministre de l’Economie et des Télécommunications (9)
5.1. Le ministre a répondu que l’article 15 de la loi du 5 août 1991 prévoit en fait
qu’afin d’assurer le fonctionnement du Service, le cadre du personnel et les modalitésd’accès doivent être fixés dans les six mois qui suivent la parution de la loi auMoniteur belge. Les projets introduits en ce sens n’ont toutefois pas encore été con-crétisés, dans l’attente d’une révision de la loi. Un accord relatif à cette révision seraitimminent.
Il a précisé que son administration avait élaboré une proposition actualisée
d’adaptation du cadre du Service de la concurrence. A l’occasion du budget 1998, leprincipe de l’extension du cadre a été accepté et les crédits nécessaires prévus.  Sur labase de la législation actuelle, un dossier serait encore soumis, aussi vite que possible,à la procédure de contrôle administratif et budgétaire.
5.2. Le ministre a reconnu que, depuis sa création, le Conseil éprouvait des diffi-
cultés à traiter à temps les affaires introduites et que le manque de personnel auService de la concurrence, ainsi que l’absence d’un statut précis pour le président duConseil, n’étaient pas étrangers à cette situation. A ce propos, il a précisé que, malgréla décision du Conseil du 7 janvier 1997 de suspendre ses activités, son président avaitconfirmé, par lettre du 17 janvier 1997, que les activités n’avaient jamais cessé et que,par conséquent, ce problème était définitivement résolu.
Il a également signalé que quatre des sept membres du Conseil qui avaient
démissionné au cours des années 1994 et 1995 avaient déjà été remplacés.
Le ministre a, en outre, répondu qu’un projet de loi avait déjà été introduit en
septembre 1996 pour faire de la présidence du Conseil une fonction à temps plein etattribuer au président une allocation forfaitaire correspondant au traitement envigueur, à la charge du budget du ministère des Affaires économiques. Cependant, ceprojet a été renvoyé par le Conseil d’Etat, qui a fait observer que le président ne pou-vait être rémunéré autrement que par le pouvoir judiciaire, étant donné qu’il devaitnécessairement être un magistrat.  Avec l’accord du ministre de la Justice, le projetde loi a été adapté pour que le président du Conseil soit rétribué en tant que magi-strat, à la charge du budget du ministère de la Justice, solution conforme au principede la séparation des pouvoirs.  Cette modification de la loi aura également pourconséquence que des allocations de vacation ne seront plus payées au président.  Enattendant cette modification de la loi, le paiement de l’allocation de vacation à la pré-sidente est toutefois maintenu à titre provisoire.
5.3. Le ministre a également commenté un certain nombre d’aspects administratifs.
Il a précisé que, jusqu’à présent, les dépenses du Conseil de la concurrence étaientimputées au crédit global de fonctionnement de l’administration de la politique com-merciale, mais qu’un nouveau crédit de 2,9 millions de francs serait inscrit dans lebudget 1998 ; il ne serait utilisé qu’aux dépenses du Conseil et son utilisation relève-rait de la compétence de son président.  Le montant précité représente une extrapo-lation des dépenses réalisées au cours de ces dernières années et devrait, en principe,être suffisant.
(9) Lettre du 3 septembre 1997.
378 5. Reactie van de Vice-Eerste Minister en Minister van Economie en Telecommunicatie (9)
5.1. De minister antwoordde dat artikel 15 van de wet van 5 augustus 1991 inder-
daad voorziet dat binnen de zes maand na het verschijnen van de wet in het BelgischStaatsblad de personeelsformatie en de toegangsmodaliteiten dienen te worden vast-gesteld ten einde de werking van de Dienst te verzekeren. De in dit verband inge-diende projecten werden echter nog niet geconcretiseerd in afwachting van een her-ziening van voormelde wet.  Omtrent die herziening zou een akkoord imminent zijn.
Verder stelde hij dat zijn administratie een geactualiseerd voorstel tot kader-
aanpassing van de Dienst voor de Mededinging had uitgewerkt. Ter gelegenheid vande begroting 1998 werd het principe van de kaderuitbreiding aanvaard en werd in denoodzakelijke kredieten voorzien.  Er zou dan ook zo snel mogelijk, nog op basis vande huidige wetgeving, een dossier aan de procedure van de administratieve en begro-tingscontrole worden voorgelegd.
5.2. De minister beaamde dat de Raad sinds zijn oprichting moeilijkheden onder-
vindt voor een tijdige afhandeling van de ingeleide zaken en dat het personeelstekortbij de Dienst voor de Mededinging en het ontbreken van een duidelijk statuut van devoorzitter van de Raad hieraan niet vreemd zijn. In dit verband stelde hij dat,ondanks de beslissing van 7 januari 1997 van de Raad zijn activiteiten op te schorten,de voorzitter van de Raad hem bij brief van 17 januari 1997 heeft bevestigd dat deactiviteiten nooit werden stopgezet en dat dit probleem dan ook definitief is opgelost.  
Hij stipte tevens aan dat van de zeven leden van de Raad, die in de loop van
1994 en 1995 ontslag namen, er reeds vier zijn vervangen.
De minister antwoordde verder dat reeds in september 1996 een wetsontwerp
werd ingediend om van het voorzitterschap van de Raad een voltijdse functie temaken en aan de voorzitter een overeenstemmende, als wedde geldende, forfaitairevergoeding toe te kennen ten laste van de begroting van het Ministerie vanEconomische Zaken.  Dit ontwerp werd echter door de Raad van State terugge-stuurd met de opmerking dat, gezien de voorzitter noodzakelijkerwijze een magi-straat dient te zijn, deze niet anders kan worden bezoldigd dan door de rechterlijkemacht.   Het wetsontwerp werd, in samenspraak met de Minister van Justitie, aange-past in de zin dat de voorzitter van de Raad verder voltijds zou worden betaald alsmagistraat ten laste van de begroting van het Ministerie van Justitie, waardoor eenoplossing wordt gegeven aan het principe van de scheiding der machten. Deze wets-wijziging zal ook als gevolg hebben dat geen vacatievergoedingen meer zullen moe-ten worden uitbetaald aan de voorzitter. In afwachting van die wetswijziging wordtde uitbetaling van vacatievergoedingen aan de voorzitter echter ten voorlopige titelgehandhaafd.
5.3. De minister lichtte ook een aantal administratieve aspecten toe. Hij stelde dat
tot dusver de uitgaven van de Raad voor de Mededinging op het globale werkings-krediet van het Bestuur Handelsbeleid werden aangerekend maar dat in de begroting1998 een nieuw krediet ad 2,9 miljoen BEF zal worden ingeschreven, dat enkel zalworden aangewend voor de uitgaven van de Raad en waarvan de besteding tot debevoegdheid van de voorzitter van de Raad zal behoren. Dit bedrag is een extrapola-tie van de gerealiseerde uitgaven tijdens de laatste jaren en zou in principe moetenvoldoende zijn.
(9) Brief van 3 september 1997.
379 En outre, le ministre a fait savoir qu’il avait rappelé par écrit à la présidente
du Conseil que toutes les dépenses devaient se faire dans le respect de la législationen vigueur.
Il a enfin précisé que ces deux mesures permettraient, moyennant l’exercice
du contrôle administratif et budgétaire normal, de calculer et de maintenir sous con-trôle les dépenses du Conseil.  Quant au problème de l’incompatibilité des allocationsdu président et de certains membres du Conseil, le ministre a répondu que cettequestion ne relevait pas de ses attributions et qu’il adressait, à ce propos, une lettreau ministre de la Justice, avec copie aux magistrats concernés, l’initiative devant éma-ner de ces derniers.
6. Evaluation de la réponse du Vice-Premier ministre et ministre de l’Economie et des
Télécommunications
Le ministre n’a pas répondu au point relatif à la collaboration entre le Service
et le Conseil de la concurrence.  Cependant, deux arrêtés royaux du 22 janvier 1998ont pour objectif d’améliorer cette collaboration (10).
Les mesures annoncées par le ministre étaient principalement constituées par
des déclarations d’intention.  Cependant, le 5 décembre 1997, le Conseil des ministresa adopté des mesures structurelles mettant définitivement fin au fonctionnementdéficient des organes chargés de veiller aux règles de concurrence.  
Les mesures prises par le Conseil des ministres sont les suivantes.
– Le Conseil de la concurrence disposera d’un budget propre à partir du 1er jan-
vier 1998.
– Les jetons de présence attribués aux membres du Conseil sont portés à 8.000 francs
par session.  Les membres désignés à temps plein n’auront plus droit aux jetons deprésence.  Les allocations de vacation, fixées à 1.200 francs par heure, dans l’arrêtéroyal du 30 avril 1993 pour les prestations autres que celles exercées en séance parle président du Conseil ou toute personne qui le remplace, seront maintenues maisne seront pas applicables aux membres du Conseil qui exercent leur fonction àtemps plein.  L’arrêté royal précité sera modifié dans ce sens.
(10) Arrêté royal du 22 janvier 1998 relatif à l’introduction des plaintes et demandes
visées à l’article 23, § 1er, c) et d), de la loi du 5 août 1991 sur la protection de la concurrence écono-mique et de l’arrêté royal du 22 janvier 1998 modifiant les arrêtés royaux du 15 mars 1993 relatif auxprocédures en matière de protection de la concurrence économique, du 23 mars 1993 relatif auxdemandes de notifications visées aux articles 6 et 7 de la loi du 5 août 1991 sur la protection de laconcurrence économique et du 23 mars 1993 relatif à la notification des concentrations d’entreprisesvisée à l’article de la loi du 5 août 1991 sur la protection de la concurrence économique.
380 Verder liet de minister weten dat hij de voorzitter van de Raad er schriftelijk
aan herinnerde dat alle uitgaven met respect van de vigerende wetgeving moetengebeuren.
Tevens stelde hij dat beide maatregelen ertoe moeten leiden dat middels de
toepassing van de normale administratieve- en begrotingscontrole de uitgaven van deRaad kunnen worden begroot en onder controle gehouden. Voor wat betreft het pro-bleem van de onverenigbaarheid van de vergoedingen van de voorzitter en van som-mige leden van de Raad, antwoordde de minister dat dit niet tot zijn bevoegdheidbehoort en dat hij ter zake een schrijven richtte aan de Minister van Justitie metkopie aan de betrokken magistraten, aangezien het initiatief van hen dient uit tegaan.
6. Evaluatie van het antwoord van de Vice-Eerste Minister en Minister van Economie en
Telecommunicatie
De minister verstrekte geen antwoord op het punt van de samenwerking van
de Dienst met de Raad voor de Mededinging.  Twee ondertussen getroffen koninklij-ke besluiten van 22 januari 1998 beogen echter de samenwerking tussen de Dienst ende Raad te verbeteren (10).
De door de minister aangekondigde maatregelen situeerden zich hoofdzake-
lijk op het niveau van de intentieverklaringen. Op 5 december 1997 trof deMinisterraad echter structurele maatregelen om aan de deficiënte werking van deorganen die moeten waken over de mededingingsregels definitief een einde te stellen. 
De door de Ministerraad genomen maatregelen zijn de volgende.
– De Raad voor de Mededinging zal over een eigen budget beschikken vanaf 1 janu-
ari 1998.  
– De presentiegelden voor de leden van de Raad worden verhoogd tot 8.000 BEF per
zitting. De leden, die voltijds worden aangesteld, zullen geen recht meer hebben oppresentiegelden. De vacatievergoedingen à 1.200 BEF per uur, vastgesteld in voor-meld koninklijk besluit van 30 april 1993 voor prestaties geleverd buiten de zittingdoor de voorzitter van de Raad of elk lid die hem vervangt, worden behouden maarzullen niet van toepassing zijn voor de voltijds tewerkgestelde leden van de Raad.Voormeld koninklijk besluit zal in die zin worden gewijzigd.
(10) Koninklijk besluit van 22 januari 1998 betreffende het indienen van de klachten en
verzoeken bedoeld bij artikel 23, §1, c) en d), van de wet van 5 augustus 1991 tot bescherming van deeconomische mededinging en koninklijk besluit van 22 januari 1998 tot wijziging van de koninklijkebesluiten van 15 maart 1993 betreffende de procedures inzake de bescherming van de economischemededinging, van 23 maart 1993 betreffende de verzoeken en de aanmeldingen bedoeld in de artike-len 6 en 7 van de wet van 5 augustus 1991 tot bescherming van de economische mededinging en van23 maart 1993 betreffende het aanmelden van de concentraties van ondernemingen bedoeld in arti-kel 12 van de wet van 5 augustus 1991 tot bescherming van de economische mededinging.
381 – Le président, le vice-président et deux membres non-magistrats du Conseil exerce-
ront leur fonction à temps plein.  Les magistrats désignés à temps plein continuer-ont à percevoir leur traitement et seront remplacés par des nominations en surnom-bre.  Le président et le vice-président du Conseil recevront un supplément de trai-tement, de manière à porter ce dernier au montant de celui du président duTribunal de première instance dont le ressort compte 500.000 habitants au moins.Ces traitements seront pris en charge par le ministère de la Justice.  Les traitementsdes deux autres membres non-magistrats seront pris en charge par le ministère desAffaires économiques.  Au début de leur premier mandat, ils percevront un traite-ment équivalent au traitement initial du vice-président du Tribunal de premièreinstance dont le ressort compte 500.000 habitants au moins.
– La direction de l’instruction sera confiée à des rapporteurs, qui formeront un corps
institué auprès du Service de la concurrence. Le recrutement des rapporteurss’ajoutera à celui de 20 conseillers adjoints, déjà décidée dans le cadre de l’établis-sement du budget initial 1998.
En outre, une série de mesures ont été prévues afin de lever les difficultés
d’application et d’interprétation de la loi du 5 août 1991. Les compétences respectivesdes organes chargés d’instruire (Service de la concurrence) et de décider (Conseil dela concurrence) seront notamment précisées.
Il résulte des mesures adoptées par le Conseil des ministres que le
Gouvernement a pris les mesures légales, réglementaires et budgétaires nécessaires.La Cour continuera à suivre et à évaluer leur exécution effective.  
7. Réaction du ministre de la Justice
Le 29 janvier 1998 deux arrêtés royaux ont été adoptés, qui autorisent respec-
tivement le président et le vice-président du Conseil à être rétribués pour leur fonc-tion au Conseil, à concurrence d’un montant supérieur au dixième du traitement brutannuel de leur fonction principale dans l’ordre judiciaire. Il a ainsi été satisfait auxobservations formulées par la Cour.
382 – De voorzitter, de ondervoorzitter en twee niet-magistraat-leden van de Raad zullen
hun functie voltijds uitoefenen. De voltijdse aangestelde magistraten blijven hunwedde behouden en zullen worden vervangen door een benoeming in overtal. Devoorzitter en de ondervoorzitter van de Raad ontvangen een weddesupplement tothet bedrag van de wedde van de voorzitter van de rechtbank van eerste aanleg vaneen rechtsgebied met ten minste 500.000 inwoners. Deze wedden worden ten lastegenomen door het Ministerie van Justitie. De wedden van de twee andere voltijdseniet-magistraat-leden worden ten laste genomen van de begroting van hetMinisterie van Economische Zaken. In het begin van hun eerste mandaat ontvan-gen zij een wedde, die overeenkomt met de initiële wedde van een ondervoorzittervan de rechtbank van eerste aanleg van een rechtsgebied met ten minste 500.000inwoners. 
– De leiding van het onderzoek wordt toevertrouwd aan verslaggevers, die een korps
vormen dat wordt ingesteld bij de Dienst voor de Mededinging. De aanpassing vandie verslaggevers komt bovenop de reeds voorziene kaderuitbreiding met 20adjunct-adviseurs, waarvoor de beslissing reeds was genomen in  het kader van deopmaak van de initiële begroting 1998.
Verder werden een aantal maatregelen gepland om de toepassings- en inter-
pretatiemoeilijkheden van de wet van 5 augustus 1991 op te heffen. O.m. worden derespectieve bevoegdheden van de organen die zijn belast met het onderzoek (Dienstvoor de Mededinging) en met de beslissing (Raad voor de Mededinging) naderbepaald.
Uit het overzicht van de door de Ministerraad genomen maatregelen moet
worden besloten dat de regering de nodige wettelijke, reglementaire en budgettairemaatregelen heeft genomen. Het Rekenhof zal de effectieve implementatie ervanverder opvolgen en evalueren.
7. Reactie van de Minister van Justitie
Op 29 januari 1998 werden twee koninklijke besluiten getroffen waarbij res-
pectievelijk aan de voorzitter en aan de ondervoorzitter van Raad machtiging werdverleend in hun functie bij de Raad te worden vergoed voor een bedrag dat hoger isdan het tiende deel van de jaarlijkse brutowedde van hun hoofdambt in de rechterlij-ke orde.  Aldus werd tegemoet gekomen aan de opmerkingen van het Rekenhof.
383 2. MINISTERE DES CLASSES MOYENNES ET DE L’AGRICULTURE
– SUBSIDES OCTROYES POUR LA PROMOTION DE LA RECHERCHE SCIENTIFIQUE ET
TECHNIQUE A FINALITE AGRICOLE – ACTUALISATION D’ARTICLE
Depuis 1995, le budget du ministère des Classes moyennes et de l’Agriculture
prévoit des crédits pour l’octroi de subsides destinés à la promotion de la recherchescientifique et technique à finalité agricole. Antérieurement, cette subsidiation était duressort de l’Institut pour l’encouragement de la recherche scientifique dans l’industrie etl’agriculture.
Une analyse fonctionnelle a débouché sur un grand nombre d’observations,
dont un aperçu a été donné au Cahier d’observations précédent (1). Des critiquesétaient émises principalement à l’encontre de l’opacité de la procédure de sélection, dumanque de critères déterminés, de sélection et d’évaluation, de l’inadéquation de laprocédure d’engagement, de l’insuffisance des contrôles et de l’absence de recours auxpossibilités de cofinancement par l’Union européenne. Le département n’avait donnéqu’une suite partielle à ces observations.  
Depuis, le ministre de l’Agriculture et des petites et moyennes entreprises a lui-
même réagi.  Il annonce un certain nombre de nouvelles initiatives, qui ne satisfont tou-tefois aux observations formulées par la Cour que de manière incomplète.
1. Réaction du ministre de l’Agriculture et des petites et moyennes entreprises (2)
Le ministre annonce de nouvelles initiatives concernant quatre aspects pour
lesquels aucun consensus n’a pu être dégagé avec la Cour.
1) Critères d’évaluation et de sélection ;2) Procédure d’engagement ;3) Cofinancement par l’Union européenne (U.E.) ;4) Cofinancement des projets par des associations subsidiées par le ministère pour
d’autres objectifs.
1.1. Critères d’évaluation et de sélection
La Cour a jugé que la procédure de sélection des projets de recherche en vue
de leur subsidiation était opaque et que les normes d’évaluation et de sélection uti-lisées ne pouvaient être qualifiées de “critères”, parce que, d’une part, elles n’étaientpas appliquées d’une manière systématique, générale et permanente et que, d’autrepart, elles n’offraient aucune garantie contre des dérogations arbitraires.  Son Collègea insisté pour qu’un certain nombre de critères minimaux soient fixés réglementaire-ment, afin de garantir un traitement égal des demandeurs de subsides.  
(1) 154e Cahier d’observations, fascicule Ier, pp. 245-275.
(2) Lettre du 10 mars 1998.
384N-1.126.269 2. MINISTERIE VAN MIDDENSTAND EN LANDBOUW
– SUBSIDIES VERLEEND VOOR DE BEVORDERING VAN HET WETENSCHAPPELIJK EN
TECHNISCH ONDERZOEK MET LANDBOUWKUNDIGE FINALITEIT - VERVOLGARTI-KEL
Sedert 1995 zijn in de algemene uitgavenbegroting kredieten voorzien voor sub-
sidies voor de bevordering van het wetenschappelijk onderzoek met landbouwkundigefinaliteit. Voorheen gebeurde die subsidiëring door het Instituut tot Aanmoediging vanhet Wetenschappelijk Onderzoek in Nijverheid en Landbouw.
Een grondige systeemanalyse gaf aanleiding tot een groot aantal opmerkingen,
waarvan in het vorige Boek van het Opmerkingen een overzicht werd gegeven (1). Erwerd voornamelijk kritiek geleverd op de ondoorzichtigheid van de selectieprocedure,het ontbreken van vastgelegde selectie- en evaluatiecriteria, de inadequate vastleggings-procedure, de ontoereikendheid van de controles en het feit dat geen beroep wordtgedaan op de mogelijkheid tot medefinanciering door de Europese Unie. Het ministeriewas slechts ten dele op die opmerkingen ingegaan.
Inmiddels heeft de Minister van Landbouw en Kleine en Middelgrote
Ondernemingen zelf gereageerd.  Hij kondigt een aantal nieuwe initiatieven aan, waar-door evenwel slechts gedeeltelijk aan de opmerkingen van het Rekenhof wordt tege-moet gekomen.
1. Reactie van de Minister van Landbouw en Kleine en Middelgrote Ondernemingen (2)
De minister kondigt nieuwe initiatieven aan met betrekking tot vier aspecten,
waarvoor voordien geen consensus kon worden bereikt met het Rekenhof :
1) de selectie- en evaluatiecriteria ;2) de vastleggingsprocedure ;3) de cofinanciering door de Europese Unie (EU) ;4) de medefinanciering van de projecten door verenigingen, die door het departe-
ment voor andere doeleinden worden betoelaagd.
1.1. Selectie- en evaluatiecriteria
Het Rekenhof oordeelde dat de procedure ter selectering van onderzoekspro-
jecten die voor subsidiëring in aanmerking komen, ondoorzichtig is en dat de gehan-teerde evaluatie- en selectiecriteria niet als “criteria” kunnen worden aangemerkt,omdat zij niet stelselmatig, algemeen en permanent worden toegepast.  Zij biedentevens geen waarborg tegen arbitraire afwijkingen.  Zijn college drong aan op devaststelling bij reglement van een aantal minimumcriteria waardoor de gelijke behan-deling van de subsidieaanvragers zou worden gewaarborgd.
(1) 154e Boek van Opmerkingen, deel I, pp. 244-274.
(2) Brief van 10 maart 1998.
385N-1.126.269 Selon le ministre, le problème sera traité en priorité par le nouveau comité
d’évaluation. L’administration pense toutefois que la fixation de normes d’évaluationet de sélection dans la réglementation serait une mauvaise solution, puisque les critè-res doivent pouvoir évoluer en fonction de la politique du ministère, elle-même liée àla politique agricole commune de l’U.E. Elle estime toutefois que les critères doiventêtre aussi transparents que possible et être connus préalablement des bénéficiairespotentiels de subsides. L’administration propose, par conséquent, de soumettre auministre la liste des critères d’évaluation et de sélection ainsi que celle des thèmes etd’en informer les intéressés éventuels dans le cadre de l’appel aux candidatures.
1.2. Procédure d’engagement
Les projets proposés sont le plus souvent de longue durée (six ans en moyen-
ne). Leur subsidiation est toutefois accordée pour des périodes de deux ans et géné-ralement prorogée. La Cour a insisté afin que les projets de recherche mentionnentexplicitement leurs objectifs, les résultats à escompter, ainsi que leur durée totale, etque la décision de subsidiation s’étende à la durée totale de la recherche, de sorte queles engagements budgétaires puissent s’effectuer pour la durée réelle du projet.
Le ministre reconnaît que cette remarque est pertinente, mais il estime cepen-
dant qu’elle est difficilement réalisable dans le contexte budgétaire actuel. Pour ré-soudre ce problème, les crédits d’engagements devraient augmenter substantielle-ment au cours d’une période de transition de quelque six années.
Selon le ministre, cette solution comporte le risque qu’une partie des crédits
engagés ne soit pas utilisée, la planification à long terme étant difficile.  Il serait, enoutre, plus compliqué, en cours de période, de réorienter la recherche en fonction desrésultats.
Pour ces raisons, il n’envisage pas de modifier la procédure d’engagement.
Toutefois, la durée du projet serait au départ mentionnée plus clairement.  
1.3. Cofinancement par l’Union européenne
La Cour a constaté que les larges possibilités de cofinancement de l’Union
européenne ont été peu sollicitées.
Selon le ministre, la synchronisation des procédures de subsidiation constitue
la principale difficulté. Toutefois, les subsides pourraient être utilisés plus souventque par le passé afin d’obtenir un effet multiplicateur. Les équipes de recherche sub-sidiées sont, en effet, en mesure d’intervenir au niveau européen de façon compétiti-ve, grâce à leur niveau et à leur réputation.  L’administration examinera, dès lors,dans quelle mesure les éventuelles modifications de procédure pourraient garantir unmeilleur usage des ressources européennes.
1.4. Cofinancement des projets par des associations 
Un cofinancement des associations est prévu pour plusieurs projets.  La Cour
a constaté qu’il n’était pas prouvé que la partie payée par les associations ne prove-nait pas des subsides que celles-ci recevaient du ministère ou d’autres pouvoirspublics, pour d’autres objectifs.  
386 387Volgens de minister zal het probleem prioritair door het nieuwe evaluatieco-
mité worden behandeld.  De administratie meent echter dat het vaststellen van selec-tie- en evaluatiecriteria in de reglementering een slechte oplossing zou zijn, daar diecriteria moeten kunnen evolueren in functie van het beleid van het ministerie, datzelf is gebonden aan de gemeenschappelijke landbouwpolitiek van de EU. Toch oor-deelt zij dat de evaluatie- en selectiecriteria zo transparant mogelijk moeten zijn envooraf moeten zijn gekend door de potentiële subsidietrekkers. De administratiestelt dan ook voor de lijst van de evaluatie- en selectiecriteria samen met de lijst vande prioritaire thema’s aan de minister voor te leggen en de potentieel geïnteresseer-den bij de vraag naar kandidaturen daarvan in kennis te stellen.
1.2. Vastleggingsprocedure
De voorgestelde projecten zijn meestal van lange duur (gemiddeld 6 jaar).
De subsidiëring ervan wordt echter toegekend voor periodes van twee jaar en in deregel hernieuwd. Het Rekenhof drong aan dat de onderzoeksprojecten expliciet dedoelstellingen, de te verwachten resultaten en de totale duur zouden vermelden endat de subsidiebeslissingen voor de ganse duur van de onderzoeken en de budgettai-re vastleggingen voor de reële duur van de projecten zouden worden genomen.
De minister erkent dat de opmerking pertinent is, doch stelt dat dit moeilijk
te verwezenlijken is in de huidige budgettaire context. Om dit probleem op te lossenzouden de vastleggingskredieten gedurende een overgangsperiode van circa zes jaarsubstantieel moeten stijgen.
Die oplossing houdt volgens de minister evenwel het risico in dat een gedeel-
te van de vastgelegde kredieten niet zal worden gebruikt daar lange termijn planningter zake moeilijk is. Ook zou het moeilijker zijn om tijdens de onderzoeksperiode hetonderzoek in functie van de resultaten te heroriënteren.
Daarom wordt overwogen de vastleggingsprocedure niet te wijzigen. Wel zou
bij het beginstadium de duur van het project duidelijker worden vermeld.
1.3. Cofinanciering door de EU
Het Rekenhof stelde vast dat de ruime cofinancieringsmogelijkheden door de
EU niet worden benut.
De minister verdedigt het standpunt dat de voornaamste moeilijkheid de syn-
chronisatie van de subsidieprocedures is. Toch zouden de subsidies meer dan in hetverleden kunnen worden gebruikt om een multiplicatoreffect te bekomen. De gesub-sidieerde onderzoekteams zijn immers door hun niveau en hun bekendheid in staatcompetitief op te treden op Europees niveau. De administratie zal dan ook onder-zoeken in welke mate eventuele procedurewijzigingen een beter gebruik van deEuropese middelen kunnen garanderen.
1.4. Medefinanciering van de projecten door verenigingen
Voor een aantal projecten is er cofinanciering door de verenigingen. Het
Rekenhof stelde vast dat niet werd bewezen dat het door de verenigingen betaaldegedeelte niet afkomstig was van subsidies die die verenigingen van het ministerie ofandere overheden voor andere doeleinden ontvingen.   Le ministre a répondu que, lors des demandes de subsidiation, des précisions
seront demandées sur l’origine du cofinancement.
2. Evaluation de la réponse 
Il n’a été satisfait que partiellement aux observations formulées.Son Collège a décidé de suivre la question et d’évaluer les résultats des nou-
velles initiatives en temps opportun (3).
(3) Lettre du 26 mai 1998. 
388 De minister antwoordt dat bij de subsidieaanvragen meer expliciet naar de
oorsprong van de cofinanciering zal worden gevraagd.
2. Evaluatie van het antwoord
Er werd slechts gedeeltelijk tegemoet gekomen aan de opmerkingen.Zijn college heeft beslist de problematiek verder op te volgen en de resultaten
van de nieuwe initiatieven ten gepaste tijde te evalueren (3).
(3) Brief van 26 mei 1998. 
389 3. REGIE DES BATIMENTS
– LES BAUX LOCATIFS CONCLUS AVEC LA S.A. SOPIMA
Dans le courant de l’année 1996, le Gouvernement a décidé de transférer douze
immeubles, d’une valeur de quelque 8 milliards de francs, à une société patrimoniale
créée par l’Etat belge avec la Société fédérale de participations et la Régie des bâti-ments.  Dix de ces immeubles ont, par la suite, dû être repris en location. Les bauxlocatifs dérogent dans une mesure importante au bail locatif type utilisé normalementpar la Régie des bâtiments et à certaines dispositions du Code civil.  De plus, les condi-tions locatives sont défavorables à l’Etat.
Aux termes de la loi du 1er avril 1971, la Régie est un établissement public
doté de la personnalité civile, placée sous l’autorité immédiate du ministre.
La Régie est chargée de mettre à la disposition de l’Etat les terrains et les
bâtiments nécessaires aux services de l’Etat, ainsi qu’au logement de certaines caté-gories de personnel rétribué par l’Etat.  A cet effet, elle peut construire des immeu-bles, les aménager, les entretenir, les acheter, les vendre, les exproprier, les prendreet les donner en location.
L’arrêté royal du 18 novembre 1996 (1) autorise aussi la Régie à fournir, à cer-
taines conditions, des prestations en faveur d’autres organismes et organisations.
2. Constatations effectuées par la Cour
Le 20 décembre 1996, l’Etat belge, la Régie, le ministre de la Fonction publi-
que responsable de la Régie et la Société fédérale de participations ont créé la sociétépatrimoniale s.a. SOPIMA.
Le Gouvernement a décidé de faire apport à cette société de biens immobi-
liers pour un montant total de 30 milliards de francs répartis sur une période de cinqans.
Lors de la création de la s.a. SOPIMA, l’Etat lui a apporté 12 immeubles.
Leur valeur a été estimée à 8.030.000.000 de francs.  Sur ces 12 immeubles, 10 étaientoccupés par des administrations fédérales, un a été rénové et un autre a été occupépar l’administration de la s.a. BERLAYMONT 2000.  Les immeubles occupés parl’administration fédérale ont dû être repris en location par la Régie.  Conformémentaux instructions en la matière, ces locations ont dû être approuvées par le Conseil desministres.  Bien que les baux locatifs aient commencé à courir à partir du 1er jan-vier 1997, ils n’ont été approuvés par le Conseil des ministres que le 28 mars 1997 etsignés que le 14 avril 1997.
(1) Arrêté royal du 18 novembre 1996 portant des mesures en vue de modifier la loi du
1er avril 1971 portant création d’une Régie des bâtiments, pris en application de l’article 3, § 1er, 6°,de la loi du 26 juillet 1996 visant à réaliser les conditions budgétaires de la participation de laBelgique à l’Union économique et monétaire européenne.
390N-1.498.210 3. REGIE DER GEBOUWEN
– DE HUURCONTRACTEN MET DE NV SOPIMA
In de loop van 1996 besliste de regering 12 gebouwen, met een waarde van ca.
8 miljard BEF, over te dragen aan een patrimoniumvennootschap die door deBelgische Staat met de Federale Participatiemaatschappij en de Regie der Gebouwenwerd opgericht. Tien van die gebouwen moesten achteraf terug in huur worden geno-men. De huurcontracten wijken evenwel in belangrijke mate af van het type-huurcon-tract dat de regie normaal gebruikt en van sommige bepalingen van het BurgerlijkWetboek.  De huurvoorwaarden zijn bovendien ongunstig voor de Staat.
Luidens de wet van 1 april 1971 is de regie een openbare instelling met rechts-
persoonlijkheid, die onder het rechtstreeks gezag van de minister werkt.
De regie is ermede belast terreinen en gebouwen, die noodzakelijk zijn voor
de diensten van de Staat, evenals voor de huisvesting van sommige categorieën vanhet door de Staat bezoldigd personeel, ter beschikking te stellen van de Staat.Daartoe kan zij gebouwen oprichten, inrichten, onderhouden, kopen en verkopen,onteigenen, huren en verhuren.
Het koninklijk besluit van 11 november 1996 (1) laat de regie ook toe, onder
bepaalde voorwaarden, prestaties te leveren voor andere instellingen en organisaties.
Op 20 december 1996 hebben de Belgische Staat, de regie, de Minister van
Ambtenarenzaken verantwoordelijk voor de regie en de FederaleParticipatiemaatschappij de patrimoniumvennootschap NV SOPIMA opgericht.
De regering besliste, gespreid over een periode van 5 jaar, voor een bedrag
van 30 miljard BEF aan vastgoed in die vennootschap in te brengen.
Bij de oprichting van de NV SOPIMA werden door de Staat 12 gebouwen in
de vennootschap ingebracht. De waarde van die gebouwen werd op8.030.000.000 BEF geraamd.  Van die 12 gebouwen werden er 10 bezet door federaleadministraties, één werd gerenoveerd en een ander werd betrokken door de adminis-tratie van de NV BERLAYMONT 2000. De door de federale administraties bezettegebouwen heeft de regie terug in huur moeten nemen. Die inhuringen moesten, con-form de instructies ter zake, worden goedgekeurd door de Ministerraad. Alhoewel dehuurcontracten reeds liepen vanaf 1 januari 1997, keurde de Ministerraad ze pas op28 maart 1997 goed en werden ze slechts op 14 april 1997 ondertekend.
(1) Koninklijk besluit van 11 november 1996 houdende maatregelen met het oog op een
wijziging van de wet van 1 april 1971 houdende de oprichting van een Regie der Gebouwen, datwerd genomen overeenkomstig artikel 3, § 1, 6°, van de wet van 26 juli 1996 die erop toeziet te vol-doen aan de begrotingsvoorwaarden voor de Belgische deelname aan de Europese Economische enMonetaire Unie.
391N-1.498.210 Pour ne pas grever en 1997 le budget de la Régie et celui du ministère de la
Fonction publique - où sont inscrites les dotations destinées au paiement des loyers -,les clauses du contrat prévoient que les premiers loyers ne doivent être payésqu’en 1998.
Les baux locatifs afférents à deux immeubles situés en Flandre ont été rédigés
en français.
Le représentant de la s.a. SOPIMA qui a signé les baux locatifs n’y est pas
identifié.  En outre, les contrats n’ont été signés que par un seul représentant de lasociété, alors que l’article 28 de l’acte constitutif de celle-ci prévoit l’intervention dedeux représentants.
Pour un des bâtiments repris en location, trois emprunts contractés auprès
d’organismes de crédit courent encore. Lors de la translation de propriété, il a été sti-pulé que la Régie devait continuer à rembourser ces emprunts.  Cette obligation sig-nifie que, pour l’immeuble en cause, la Régie n’est pas seulement tenue de payer unloyer, mais qu’elle doit aussi continuer à assurer le service financier des emprunts.
Le 9 mai 1989, un protocole d’accord a été conclu entre l’Etat fédéral et la
Région de Bruxelles-Capitale, dans lequel les deux parties se sont engagées à ne pasaliéner de biens patrimoniaux se trouvant à l’intérieur d’un périmètre défini par elles.Or, un des immeubles transférés à la s.a. SOPIMA se situe dans ce périmètre.
Lors de la répartition des charges d’entretien, la Régie a contracté certains
engagements qu’elle ne pourra pas tenir, étant donné qu’ils sont contraires à sa mis-sion légale. En outre, aucun article budgétaire n’a été inséré dans les budgets de 1997et 1998 pour l’imputation des dépenses que la Régie effectuera pour l’entretien deces bâtiments, dépenses incombant au propriétaire, qu’elle doit contractuellementprendre à sa charge.
Les contrats passés avec la s.a. SOPIMA dérogent, dans une mesure impor-
tante, aux dispositions du bail locatif type que la Régie utilise et lui sont défavorables.
– La répartition des charges d’entretien déroge aux dispositions du Code civil.
En effet, les baux locatifs stipulent que toutes les réparations et tout l’entretienincombent à la Régie.  Seules les réparations définies à l’article 606 du Code civilcomme “grosses réparations” restent à la charge du propriétaire.
– Les baux locatifs ne contiennent aucun calcul détaillé des loyers, de sorte
qu’il est difficile d’en apprécier le caractère raisonnable. Par comparaison avec lesprix du marché, le niveau des loyers ne paraît pas faible au point de justifier la priseen charge des frais d’entretien du propriétaire.  
– La Régie est obligée de payer les primes afférentes aux assurances que la s.a.
SOPIMA a contractées pour les immeubles en question, contrairement au principeselon lequel la Régie est son propre assureur pour les immeubles qu’elle gère. Enoutre, le bail stipule que la Régie est tenue d’assurer le risque incombant au proprié-taire. A cet égard, il est apparu que la valeur des deux bâtiments que la Régie n’a pasrepris en location est intervenue dans le calcul de la prime d’assurance. A la suite des
392 Om de begroting van de regie en die van het Ministerie van
Ambtenarenzaken - hierop worden de dotaties om de verschuldigde huur te betaleningeschreven - in 1997 niet te bezwaren, bepalen de huurcontracten dat de eerstehuurgelden pas in 1998 moeten worden betaald.
De huurcontracten voor twee in Vlaanderen gelegen gebouwen werden in het
Frans gesteld.
De vertegenwoordiger van de NV SOPIMA die de huurcontracten onderte-
kende, werd in de huurcontracten niet geïdentificeerd. Bovendien werden de contrac-ten slechts ondertekend door één vertegenwoordiger, terwijl artikel 28 van de oprich-tingsakte van de vennootschap voorziet in de tussenkomst van twee vertegenwoordi-gers.
Voor één van de terug ingehuurde gebouwen blijken er nog drie leningen bij
kredietinstellingen te lopen. Bij de eigendomsoverdracht werd bedongen dat de regiedeze leningen verder diende af te lossen. Dit betekent dat de regie voor dit gebouwniet enkel wordt verplicht huurgeld te betalen, doch ook de verdere financiële lastvan die leningen moet dragen.
Op 9 mei 1989 werd een protocolakkoord gesloten tussen de federale Staat en
het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest.  In dit akkoord werd een perimeter omschre-ven.  Beide partijen verbonden er zich toe binnen deze perimeter geen patrimonialegoederen te vervreemden.  Eén van de aan de NV SOPIMA overgedragen gebouwenligt echter binnen die perimeter.
Bij de verdeling van de onderhoudslasten ging de regie bepaalde verbintenis-
sen aan die ze niet zal kunnen nakomen, aangezien ze in strijd zijn met de wettelijkeopdracht van de regie. Bovendien werd nagelaten in de begrotingen 1997 en 1998 denodige begrotingsartikelen te creëren waarop de uitgaven van de regie met betrek-king tot het eigenaarsonderhoud, die contractueel ten hare laste zijn, kunnen wordenaangerekend.
De contracten met de NV SOPIMA wijken in hoge mate af van het type-
huurcontract dat de regie normaal gebruikt en zijn ongunstig voor de regie.
– Bij de verdeling van de onderhoudskosten wordt afgeweken van de bepalin-
gen van het Burgerlijk Wetboek. De huurcontracten stipuleren immers dat alle her-stellingen en alle onderhoud ten laste vallen van de regie. Enkel de herstellingen diein artikel 606 van het Burgerlijk Wetboek als “grove herstellingen” worden omschre-ven blijven ten laste van de eigenaar.
– In de huurcontracten wordt geen gedetailleerde berekening van de huurprij-
zen opgenomen waardoor het moeilijk is de redelijkheid van deze prijzen te beoorde-len.  De huurprijs is in vergelijking met de marktprijzen echter niet dermate laag datde tenlasteneming van het eigenaarsonderhoud erdoor zou kunnen worden verant-woord.
– De regie is verplicht de premies te betalen van de verzekeringen die de
NV SOPIMA heeft gesloten voor de gebouwen in kwestie, dit in afwijking van hetprincipe dat de regie voor de gebouwen die ze beheert haar eigen verzekeraar is.Verder bepaalt het contract dat de regie het eigenaarsrisico moet verzekeren.Hierbij bleek dat bij de berekening van de verzekeringspremie de waarde van detwee gebouwen die de regie niet terug in huur had genomen, in rekening werdgebracht.  Als gevolg van de opmerkingen van het Rekenhof herberekende de regie
393 observations de la Cour, la Régie a toutefois recalculé les primes d’assurance dues et
a payé à la s.a.  SOPIMA le montant corrigé.  
– L’article 10 du bail locatif exonère presque totalement le propriétaire du
bâtiment de toute responsabilité du fait de ses préposés, tant dans l’exercice de leursfonctions qu’en dehors, pour les dommages causés au locataire ou à des tiers acciden-tellement présents.  Cette disposition déroge à l’article 1384 du Code civil.
– Le preneur est tenu de prendre à sa charge tous les impôts, taxes et contri-
butions relatifs aux immeubles loués.
– Le bail locatif type de la Régie stipule que le propriétaire/bailleur du bâti-
ment doit garantir que l’exécution des mesures de protection contre l’incendierépond aux prescriptions du service communal d’incendie.  Il règle aussi en détail lafaçon dont la remise du bien doit s’effectuer et, de même, détermine avec précision lamanière dont l’état des lieux du bien doit être rédigé.  De telles clauses n’ont pas étéreprises dans les baux locatifs, la Régie renonçant ainsi à un certain nombre de garan-ties qu’elle stipule pourtant normalement en sa faveur.
3. Observations de la Cour (2)
La Cour a signalé que le report des loyers dus pour 1997 à l’année budgétai-
re 1998 entraînait une altération du budget 1997.  Son Collège a également fait obser-ver que, suivant les dispositions de l’article 3 de la loi du 17 juillet 1975 relative à lacomptabilité et aux comptes annuels des entreprises, ces dépenses devaient êtreimputées au compte 1997 de la Régie et que le report de ces dépenses poserait unproblème comptable, vu que le plan comptable de la Régie ne prévoit pas de comptesde régularisation.
Dans la mesure où les baux locatifs relatifs aux immeubles situés en Flandre
doivent, conformément au régime de délégation en vigueur au sein de la Régie, êtresuivis par les directions des services extérieurs compétentes pour la région danslaquelle les immeubles sont situés, ils doivent, en application de l’article 33 des loissur l’emploi des langues en matière administrative, coordonnées par l’arrêté royal du18 juillet 1966, être rédigés en néerlandais. Par ailleurs, la s.a. SOPIMA n’était pasreprésentée de manière  appropriée lors de la signature des contrats.
La Cour a également demandé au ministre pourquoi le bail locatif type auquel
la Régie recourt habituellement n’a pas été utilisé lors de la reprise en location decertains bâtiments.  Globalement, les baux locatifs conclus avec la s.a. SOPIMA sont,en effet, beaucoup moins favorables aux pouvoirs publics.  Non seulement la Régiedes bâtiments se voit imposer beaucoup plus d’obligations que dans le bail locatiftype, mais, en outre, certaines garanties que la Régie stipule en sa faveur dans d’au-tres baux n’y sont pas reprises.
En outre, la Cour a signalé que, sur la base du protocole d’accord conclu avec
la Région de Bruxelles-Capitale le 9 mai 1989, un bâtiment n’était pas aliénable etque, par conséquent, il ne pouvait en être fait apport à la s.a. SOPIMA.
(2) Lettre du 11 février 1998 au ministre de la Fonction publique, compétent pour la
Régie des bâtiments. Copie de cette lettre a été transmise au Vice-Premier ministre et ministre duBudget.
394 evenwel de verschuldigde verzekeringspremies en betaalde zij aan de NV SOPIMA
het gecorrigeerde bedrag. 
– Artikel 10 van het huurcontract exonereert de eigenaar van het gebouw
nagenoeg volledig voor schade veroorzaakt aan de huurder of aan toevallig aanwezi-ge derden, door zijn aangestelden, zowel in de uitoefening van hun functie als daar-buiten.  Die bepaling wijkt af van artikel 1384 van het Burgerlijk Wetboek.
– De huurder is verplicht alle belastingen, taksen en retributies met betrek-
king tot de gehuurde gebouwen voor zijn rekening te nemen.
– Het type-huurcontract van de regie bepaalt dat de eigenaar/verhuurder van
het gebouw moet waarborgen dat de uitvoering van de brandveiligheid beantwoordtaan de voorschriften van de gemeentelijke brandweer. Het type-huurcontract regeltgedetailleerd hoe de overgave van het goed moet gebeuren. Ook de manier waaropde plaatsbeschrijving van het goed moet worden gesteld, wordt in het type-huurcon-tract duidelijk bepaald.  Dergelijke clausules werden in de huurcontracten niet opge-nomen zodat de regie afstand doet van een aantal garanties die ze normaal voor zich-zelf bedingt.
3. Opmerkingen van het Rekenhof (2)
Het Rekenhof stelde dat het doorschuiven van de voor 1997 verschuldigde
huurgelden naar het begrotingsjaar 1998 een vertekening inhield van de begro-ting 1997.  Zijn college wees er ook op dat deze uitgaven, volgens de bepalingen vanartikel 3 van de wet van 17 juli 1975 op de boekhouding en de jaarrekening van deondernemingen, moesten worden aangerekend op de rekening 1997 van de regie endat, aangezien het rekeningstelsel van de regie geen overlopende rekeningen bevat,zich door het doorschuiven van die uitgaven een boekhoudkundig probleem zou stel-len.
Voor zover de huurcontracten m.b.t. de in Vlaanderen gelegen gebouwen,
conform de vigerende delegatieregeling binnen de regie, moeten worden opgevolgddoor de directies van de buitendiensten, bevoegd voor de regio waarin de gebouwenzich bevinden, moeten zij bij toepassing van artikel 33 van de bij koninklijk besluitvan 18 juli 1966 gecoördineerde wetten op het gebruik der talen in bestuurszaken inhet Nederlands worden opgesteld.  De NV SOPIMA was bij de ondertekening van decontracten trouwens niet correct vertegenwoordigd.
Het Rekenhof heeft de minister tevens gevraagd waarom bij de wederinhuur-
neming niet van het gewoonlijk gehanteerde type-huurcontract van de regie werd uit-gegaan. Globaal bekeken zijn de met de NV SOPIMA gesloten huurcontractenimmers veel ongunstiger voor de overheid. Niet alleen worden aan de Regie derGebouwen veel meer verplichtingen opgelegd dan deze bepaald in het type-huurcon-tract, maar bovendien worden bepaalde zekerheden die de regie in andere huurcon-tracten voor zichzelf bedingt, niet hernomen.
Verder heeft het Rekenhof erop gewezen dat één gebouw op grond van het
protocolakkoord van 9 mei 1989 met het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest niet ver-vreemdbaar was en bijgevolg niet in de NV SOPIMA kon worden ingebracht.
(2) Brief van 11 februari 1998 aan de Minister van Ambtenarenzaken, bevoegd voor de
Regie der Gebouwen.  Een afschrift van deze brief werd gezonden aan de Vice-Eerste Minister enMinister van Begroting.
395 A titre subsidiaire, elle a également critiqué l’approbation tardive des baux
locatifs par le Conseil des ministres.
Le ministre de la Fonction publique n’a pas encore répondu à ces observa-
tions.
– IMPUTATION DES FRAIS DE FONCTIONNEMENT DU CABINET DU MINISTRE DE LA
FONCTION PUBLIQUE AU BUDGET DE LA REGIE DES BATIMENTS 
Le cabinet du ministre de la Fonction publique a porté indûment un certain
nombre de factures à la charge du budget de la Régie des bâtiments et n’a pas payé sapart des  charges locatives communes.  
En vertu du principe de la spécialité budgétaire, les crédits sont répartis en
programmes et allocations de base.  La Chambre des représentants oblige ainsi lepouvoir exécutif à ne pas dépasser les limites de chaque crédit et empêche les trans-ferts entre postes sans autorisation parlementaire.  
Selon l’article 28 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’Etat, les minis-
tres ne peuvent faire aucune dépense au-delà des crédits ouverts à chacun d’eux.
Dans le courant de l’année 1996, huit factures ont été imputées à l’article
560.8 du budget de la Régie des bâtiments, pour un montant global de près de900.000 francs, concernant notamment l’entretien du central téléphonique, les télé-fax, les locaux et les frais de déménagement du cabinet du ministre de la Fonctionpublique. Or, les frais de fonctionnement du cabinet doivent être imputés à l’alloca-tion de base 19.01.02.1219 du budget de ce ministère.
Le cabinet n’a pas davantage payé sa part des charges locatives du Résidence
Palace. Cette contribution varie suivant la superficie utilisée par le cabinet.  Elles’élève à 3.054.456 francs pour 1995, à 6.914.363 francs pour 1996 et à 7.246.871 francspour 1997.  Les frais de l’année 1995 ont été facturés au cabinet tandis que les factu-res concernant les années 1996 et 1997 ont été établies par la Régie mais n’ont pas ététransmises au cabinet.  Elles ont cependant été comptabilisées dans les comptes de laRégie.  Le fait que le cabinet n’ait pas payé sa part des charges locatives communesentraîne pour conséquence que la Régie, qui a préfinancé les coûts, les supporteeffectivement en réalité.  Au total, le cabinet est ainsi redevable à la Régie d’un mon-tant de 17.215.690 francs.
396N-1.396.312 In bijkomende orde werd de laattijdige goedkeuring van de huurcontracten
door de Ministerraad bekritiseerd.
De Minister van Ambtenarenzaken heeft echter nog niet op de opmerkingen
van het Rekenhof geantwoord.
– AANREKENING VAN WERKINGSKOSTEN VAN HET KABINET VAN AMBTENARENZA-
KEN OP DE BEGROTING VAN DE REGIE DER GEBOUWEN
Het kabinet van de Minister van Ambtenarenzaken heeft een aantal facturen ten
onrechte ten laste gelegd van de Regie der Gebouwen en laat na zijn aandeel in degemeenschappelijke huurlasten te betalen.
Het beginsel van de begrotingsspecialiteit houdt in dat de kredieten worden
opgedeeld in programma’s en basisallocaties. Daardoor verplicht de Kamer vanVolksvertegenwoordigers de uitvoerende macht de grenzen van elk krediet te eerbie-digen en verhindert zij overschrijvingen tussen de posten zonder parlementaire toela-ting.
Luidens artikel 28 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit
mogen ministers geen enkele uitgave aangaan boven de voor ieder van hen geopendekredieten.
In de loop van 1996 werden op artikel 560.8 van de begroting van de Regie
der Gebouwen acht facturen, of bijna 900.000 BEF, aangerekend betreffende o.m.het onderhoud van de telefooncentrale, de faxtoestellen, de lokalen en de verhuis-kosten van het kabinet van de Minister van Ambtenarenzaken. De werkingskostenvan het kabinet dienen evenwel op basisallocatie 19.01.02.1219 van de begroting vandat ministerie te worden aangerekend.
Het kabinet betaalde evenmin zijn aandeel in de huurlasten van de Résidence
Palace. Die bijdrage is functie van de door het kabinet gebruikte oppervlakte. Zijbeloopt voor 1995 3.054.456 BEF, voor 1996  6.914.363 BEF en voor 19977.246.871 BEF.  De lasten voor 1995 werden aan het kabinet gefactureerd.  De factu-ren voor de jaren 1996 en 1997 werden door de regie opgesteld doch niet aan hetkabinet verstuurd.  Ze werden wel in de rekeningen van de regie geboekt. De nietbetaling door het kabinet van zijn aandeel in de gemeenschappelijke huurlastenimpliceert dat de regie, die die kosten prefinancierde, ze in werkelijkheid ook draagt.In het totaal is het kabinet reeds 17.215.690 BEF aan de regie verschuldigd.
397N-1.396.312 3. Observations formulées par la Cour (1)
La Cour a souligné qu’un certain nombre de frais de fonctionnement du cabi-
net ont été imputés au budget de la Régie, en méconnaissance du principe de la spé-cialité budgétaire. Son Collège a précisé que la Régie avait pu exceptionnellementétablir des factures en vue du remboursement de ces montants, mais qu’à l’avenir, lecabinet devrait payer lui-même directement ce type de dépenses.
La Cour a également fait observer qu’en imputant au budget de la Régie des
charges locatives du Résidence Palace afférentes au cabinet, le ministre a accru lemontant des crédits qui lui étaient accordés, au mépris de l’article 28 des lois coor-données sur la comptabilité de l’Etat.
4. Réponse du ministre de la Fonction publique (2)
Le ministre estime qu’il ne doit pas rembourser à la Régie sa participation
dans les charges locatives et d’occupation communes. Etant donné qu’il exerce latutelle sur cette dernière, il considère qu’il n’est pas normal, ni même acceptable,qu’elle facture des frais au cabinet. En référence à l’adjonction figurant dans les loisbudgétaires et autorisant la Régie à supporter, à concurrence d’un montant maximumde 2 millions de francs par an et par cabinet, les dépenses relatives aux charges locati-ves de treize cabinets ministériels, logés dans des bâtiments de l’Etat ou dans desbâtiments loués autres que ceux occupés par leur administration, il estime que, bienque son cabinet ne puisse pas bénéficier de ce crédit, il résulte a contrario de cettedisposition que les cabinets qui sont hébergés dans les bâtiments des services sur les-quels ils ont l’autorité n’ont pas à supporter de charges immobilières.  Il poursuit enaffirmant que, si tel était effectivement le cas, il conviendrait d’accorder à ces cabi-nets également un droit de tirage sur les montants destinés à cet usage.  Enfin, leministre rappelle à la Cour des comptes que, lors de législatures précédentes, les cabi-nets ministériels hébergés au Résidence Palace n’ont jamais contribué aux fraisd’exploitation de l’immeuble et, en outre, il annonce son intention d’interdire à laRégie d’encore établir des factures de récupération concernant les charges d’occupa-tion communes.
5. Evaluation de la réponse (3)
La Cour des comptes n’est absolument pas d’accord avec la thèse développée
dans la réponse. Le cabinet du ministre de la Fonction publique constitue une entitéséparée, pour laquelle des crédits distincts sont prévus au budget général des dépen-ses.  Du point de vue budgétaire, le cabinet est entièrement indépendant de la Régie.
Les dépenses que la Régie doit supporter en matière d’hébergement, non seu-
lement du cabinet, mais aussi des autres services de l’Etat logés par ses soins, sontdéfinis dans le règlement général d’entretien.  Celui-ci énumère également les dépen-ses qui ne peuvent être imputées sur le budget de la Régie, telles que la consomma-tion d’électricité et d’eau, le chauffage, le nettoyage des locaux et certaines petitesréparations, traditionnellement considérées comme relevant de l’entretien incombantau locataire.
(1) Lettre du 17 février 1997, rappelée par la lettre du 14 mai 1998. 
(2) Lettre du 8 juin 1998. (3) Lettre du 7 juillet 1998.
398 3. Opmerkingen van het Rekenhof (1)
Het Rekenhof wees erop dat een aantal werkingskosten van het kabinet in
strijd met het specialiteitsbeginsel werden aangerekend op de begroting van de regie.Zijn college stelde dat de regie uitzonderlijk facturen tot terugvordering van diebedragen kon opstellen, maar dat het kabinet in de toekomst dat soort uitgavenrechtstreeks zelf moet betalen.
Het Rekenhof merkte ook op dat de aanrekening van het aandeel van het
kabinet in de huurlasten van de Résidence Palace op de begroting van de regie ertoeleidde dat de minister de hem toegekende kredieten in strijd met artikel 28 van degecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit verhoogde.
4. Antwoord van de Minister van Ambtenarenzaken (2)
De minister oordeelt dat hij zijn aandeel in de gemeenschappelijke bezetters-
of huurlasten niet aan de regie moet terugbetalen. Hij stelt dat, aangezien hij devoogdij over de regie uitoefent, het niet normaal, zelfs onaanvaardbaar is dat de regiedie kosten aan het kabinet zou factureren. Hij verwijst naar de bijbepaling in debegrotingswetten die de regie machtigt uitgaven ten laste te nemen voor de huurlas-ten van 13 ministeriële kabinetten die zijn gehuisvest in staatsgebouwen of gehuurdegebouwen, los van hun administratie, tot een maximumbedrag van twee miljoen BEFper jaar en per kabinet en stelt dat alhoewel zijn kabinet daarvan niet kan genietenuit die bepaling a contrario volgt dat de kabinetten gehuisvest in gebouwen van dien-sten waarover ze gezag uitoefenen geen onroerende lasten moeten dragen. Hij ver-volgt dat indien dit wel het geval zou zijn die kabinetten ook een trekkingsrecht opde daartoe bestemde bedragen zouden moeten krijgen. Tot slot herinnert de ministerhet Rekenhof eraan dat in vorige legislaturen de ministeriële kabinetten die werdengehuisvest in het Résidence Palace, nooit hebben bijgedragen in de exploitatiekostenvan het gebouw en hij kondigt verder zijn intentie aan de regie te verbieden nog recu-peratiefacturen met betrekking tot de gemeenschappelijke bezetterslasten op te stel-len.
5. Evaluatie van het antwoord (3)
Het Rekenhof is geenszins akkoord met de in het antwoord ontwikkelde stel-
ling. Het kabinet van de Minister van Ambtenarenzaken is een aparte entiteit waar-voor in de algemene uitgavenbegroting afzonderlijke kredieten worden ingeschreven.Budgettair staat het kabinet volledig los van de regie.
De door de regie te dragen uitgaven met betrekking tot de huisvesting, niet
enkel van het kabinet, maar ook van de andere staatsdiensten die door haar wordengehuisvest, worden gedefinieerd in het algemeen onderhoudsreglement. In dat regle-ment worden ook de uitgaven opgesomd die niet kunnen worden aangerekend op debegroting van de regie, zoals elektriciteitsverbruik, waterverbruik, verwarming, reini-gen van de lokalen en bepaalde kleine herstellingen die traditioneel als huurderson-derhoud worden aangeduid.
(1) Brief van 17 februari 1997, in herinnering gebracht bij brief van 14 mei 1998. 
(2) Brief van 8 juni 1998.(3) Brief van 7 juli 1998.
399 Ces dépenses doivent être liquidées par les départements et les cabinets occu-
pants, au moyen des crédits prévus aux allocations de base 12xx, qui sont destinés àcouvrir les frais de fonctionnement.  Il n’est attribué, à la Régie, aucun crédit à ceteffet.  La Régie ne préfinance ce type de dépenses que pour les centres administratifsde l’Etat, conformément à une adjonction insérée dans la loi budgétaire.  Le montantpayé est ensuite récupéré à la charge des départements occupants.
Ni l’arrêté royal du 20 mai 1965 relatif à la composition et au fonctionnement
des cabinets ministériels, ni la circulaire du 28 juin 1995 concernant la composition, lefonctionnement et le logement des cabinets des ministres et des secrétaires d’étatn’imposent aux administrations l’obligation de payer certaines charges locatives deleurs cabinets.
On ne peut accepter le raisonnement a contrario suivant lequel la Régie
devrait supporter les coûts d’exploitation communs du Résidence Palace, étant donnéque le cabinet du ministre de la Fonction publique n’a pas droit à une partie du créditattribué à la Régie par l’article 2.19.12 de la loi du 19 décembre 1997 contenant lebudget en vue du paiement des dépenses relatives aux charges locatives de certainscabinets.  Si aucune adjonction n’a été insérée dans la loi budgétaire pour autoriser laRégie à imputer certaines dépenses sur son budget, elle ne peut prendre en chargeque celles qui s’inscrivent dans le cadre de sa mission statutaire et pour lesquelles descrédits ont été ouverts à son budget.  Or, les frais de fonctionnement du cabinet duministre de la Fonction publique ne ressortissent pas à la mission statutaire de laRégie et ne sont donc pas couverts par les crédits prévus à son budget.  
La Cour des comptes estime que l’ordre donné par le ministre à la Régie de
ne plus facturer à son cabinet les charges locatives communes est contraire au princi-pe de la spécialité budgétaire, ainsi qu’à l’article 28 des lois coordonnées sur la comp-tabilité de l’Etat.
400 Die uitgaven moeten door de bezettende departementen en kabinetten wor-
den betaald met kredieten die worden voorzien op de basisallocaties 12xx, waarop dekredieten voor de werkingskosten worden ingeschreven. De regie ontvangt hiervoorgeen kredieten. Enkel voor de rijksadministratieve centra prefinanciert de regie, con-form een bijbepaling in de begrotingswet, die uitgaven. Achteraf worden die bij hetbezettende departement gerecupereerd.
Noch het koninklijk besluit van 20 mei 1965 betreffende de samenstelling en
de werking van de ministeriële kabinetten, noch de circulaire van 28 juni 1995betreffende de samenstelling, de werking en huisvesting van de kabinetten van minis-ters en staatssecretarissen, legt aan de administraties de verplichting op bepaaldehuurlasten van de kabinetten te betalen.
De a contrario-redenering dat de regie de gemeenschappelijke exploitatiekos-
ten van het Résidence Palace ten laste moet nemen aangezien het kabinet van deMinister van Ambtenarenzaken geen recht heeft op een deel van het krediet dat doorartikel 2.19.12 van de begrotingswet van 19 december 1997 aan de regie wordt toege-kend voor de betaling van uitgaven met betrekking tot de huurlasten van bepaaldekabinetten, kan niet worden aanvaard. Zonder een bijbepaling in de begrotingswetdat de regie bepaalde uitgaven op haar begroting mag aanrekenen, mag zij enkel dieuitgaven ten laste nemen die passen binnen haar statutaire opdracht en waarvoor ophaar begroting kredieten worden ingeschreven. De werkingskosten van het kabinetvan de Minister van Ambtenarenzaken passen echter noch binnen de statutaireopdracht van de regie, noch binnen de kredieten voorzien op haar begroting.
Het Rekenhof is van oordeel dat de opdracht van de minister aan de regie de
gemeenschappelijke huurlasten niet langer aan zijn kabinet te factureren, in strijd ismet het principe van de begrotingsspecialiteit en met artikel 28 van de gecoördineer-de wetten op de rijkscomptabiliteit.
401 4. REGIE DES TRANSPORTS MARITIMES (R.T.M.)
– CONTRAT CONCLU AVEC LE GESTIONNAIRE DE CRISE
Il  n’a pu être établi que le ministre des Transports avait respecté la réglementa-
tion sur les marchés publics, lors de l’attribution d’un marché de gré à gré à un bureaude consultants et de réviseurs d’entreprises, préalablement à la désignation d’ungestionnaire de crise.  De même, il n’apparaît pas clairement que la réglementationeuropéenne a été observée lors de l’attribution d’un marché à la société désignéecomme gestionnaire de crise.  A propos de ce contrat, la Cour a aussi constaté diversesinfractions à la réglementation relative aux marchés publics.  C’est ainsi, notamment,que plusieurs paiements ont été effectués indûment en faveur de la société et que leministre des Transports n’a pas recouvré, à la charge de celle-ci, un montant de1.500.000 francs auquel il avait droit en vertu du contrat, en cas de prorogation éven-tuelle de celui-ci.
La Régie des transports maritimes a été créée par la loi du 1er juillet 1971.
Elle a été chargée d’assurer, selon des méthodes industrielles et commerciales, destransports maritimes, plus spécialement entre la Belgique et le Royaume-Uni deGrande-Bretagne et d’Irlande du Nord.
La Régie est soumise aux dispositions de la loi du 16 mars 1954 relative au
contrôle de certains organismes d’intérêt public et est classée dans la catégorie A(articles 5 et 21 de la loi du 1er juillet 1971).  La Régie est donc placée sous l’autoritédirecte du ministre des Communications.
En vertu de l’article 1er de l’arrêté royal du 18 février 1997 portant des me-
sures en vue de la dissolution de la Régie des transports maritimes (1), celle-ci a étémise en liquidation à partir du 1er mars 1997.
Le 26 octobre 1995, la R.T.M., représentée par le ministre des
Communications et de l’Infrastructure, a désigné une société anonyme commegestionnaire de crise.  Le 27 octobre 1995, le Conseil des ministres a entériné cettedécision.
Le gestionnaire de crise a reçu pour mission principale de se concentrer sur
l’examen et la mise au point de l’opportunité de développer des activités économi-ques et de les traduire dans un plan d’entreprise concret.  La pratique a révélé quecette description des tâches impliquait la nécessité de trouver une entreprise privée,désireuse de reprendre, totalement ou partiellement, la R.T.M.
(1) Pris en exécution de l’article 3, § 1er, 6°, de la loi du 26 juillet 1996 visant à réaliser les
conditions budgétaires de la participation de la Belgique à l’Union économique et monétaireeuropéenne.
402N-1.365.834 4. REGIE VOOR MARITIEM TRANSPORT (RMT)
– HET CONTRACT MET DE CRISISMANAGER
Bij de onderhandse gunning van een opdracht, die de aanstelling van een crisis-
manager bij de RMT voorafging, aan een consultantsbureau en aan een bedrijfsrevi-sorenkantoor was het onduidelijk of de Minister van Vervoer de reglementering op deoverheidsopdrachten had nageleefd. Bij de gunning van een opdracht aan de vennoot-schap, die als crisismanager werd aangeduid, was bovendien onduidelijk of deEuropese reglementering werd nageleefd.  Bij dit laatste contract stelde het Rekenhoftevens verschillende inbreuken vast op de regelgeving inzake de overheidsopdrachten.Onder meer gebeurden verschillende betalingen aan de vennootschap ten onrechte enliet de Minister van Vervoer na een bedrag van 1.500.000 BEF terug te vorderen van devennootschap waarop hij contractueel, bij een eventuele verlenging van het contract,recht had.
De Regie voor Maritiem Transport werd opgericht door de wet van
1 juli 1971. Zij werd belast met vervoer over zee, in het bijzonder tussen België en hetVerenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland volgens industriële encommerciële methodes.
De Regie is onderworpen aan de bepalingen van de wet van 16 maart 1954
betreffende de controle op sommige instellingen van openbaar nut en is gerangschiktonder categorie A (artikelen 5 en 21 van de wet van 1 juli 1971).  De Regie staat bij-gevolg onder het rechtstreeks gezag van de Minister van Verkeerswezen.
Op grond van artikel 1 van het koninklijk besluit van 18 februari 1997 hou-
dende maatregelen met het oog op de ontbinding van de RMT (1) werd de Regievanaf 1 maart 1997 in vereffening gesteld.
Op 26 oktober 1995 duidde de RMT, vertegenwoordigd door de Minister van
Verkeer en Infrastructuur, een naamloze vennootschap als crisismanager aan. Deministerraad van 27 oktober 1995 bekrachtigde die beslissing.
De crisismanager kreeg als opdracht zich hoofdzakelijk te concentreren op het
onderzoeken en het uitwerken van de opportuniteit van economische activiteiten enze te vertalen in een concreet businessplan. Uit de praktijk bleek dat die taakom-schrijving inhield dat een privé-onderneming moest worden gevonden, die de RMTgeheel of gedeeltelijk wilde overnemen.
(1) Genomen in uitvoering van artikel 3, § 1, 6°, van de wet van 26 juli 1996 strekkende
tot realisatie van de budgettaire voorwaarden tot deelname van België aan de EuropeseEconomische en Monetaire Unie. 
403N-1.365.834 2.1. Les contrats préparatoires
Deux contrats ont précédé la désignation du gestionnaire de crise proprement
dit, à savoir un contrat de sélection de ce dernier et un contrat relatif à l’organisationd’un examen préliminaire.
2.1.1. La sélection du gestionnaire de crise a été confiée à un bureau de consultants.
Le 31 octobre 1995, celui-ci a transmis à la R.T.M. une facture d’un montant de1.437.500 francs, hors T.V.A. Les honoraires proprement dits s’élevaient à1.250.000 francs, auxquels s’ajoutaient 15 % de frais.  Les prestations exactes fac-turées à la R.T.M. n’apparaissaient pas clairement. Les pièces justificatives faisaientdéfaut et la R.T.M. ne disposait pas du contrat conclu avec le bureau de consultantsni d’un rapport d’activités de ce dernier. En outre, il s’est avéré que le contrat passéavec ce bureau n’avait été soumis à l’Inspection des finances qu’au moment où il étaitdéjà exécuté et que les prestations étaient facturées. Or, en vertu de l’article 5, 2°, b),de l’arrêté royal du 8 avril 1954 (2), tous les contrats pour travaux, fournitures etprestations de service de plus de 1.000.000 de francs, conclus par adjudication ouappel d’offres, doivent être soumis pour avis à l’Inspection des finances. Pour les con-trats de gré à gré, le seuil applicable à la R.T.M. s’élève à 500.000 francs. La présenta-tion tardive du contrat a eu pour conséquence que l’Inspection des Finances n’a pasaccordé son visa.
2.1.2. Après la sélection du gestionnaire de crise, un bureau de réviseurs d’entrepri-
ses a effectué plusieurs analyses préliminaires “concernant la vérification des diversessolutions proposées par la R.T.M. et l’élaboration du plan de redressement”.
La facture du réviseur d’entreprises, d’un montant de 1.332.730 francs, se réfè-
re à l’article 4 de la convention.  La R.T.M. n’a cependant jamais reçu copie de cecontrat.
2.2. Le contrat conclu avec le gestionnaire de crise
Le contrat du 26 octobre 1995 conclu avec le gestionnaire de crise portait sur
une durée de six mois.  Les honoraires et l’indemnité forfaitaire couvrant “tous lesfrais exposés à l’intérieur du pays” s’élevaient, par mois, respectivement à1.250.000 francs et 100.000 francs, hors T.V.A. Les déplacements éventuels à l’étran-ger pouvaient être facturés en sus, moyennant accord préalable du mandant et surprésentation des pièces justificatives ad hoc.  En outre, le gestionnaire de crise pou-vait se faire assister par une secrétaire de direction.  Une indemnité forfaitaire de150.000 francs par mois était allouée à cet effet.  Ainsi, le montant total dû contrac-tuellement s’élevait à 9.000.000 de francs, hors T.V.A., soit 70.000 francs par jour.  Ace sujet, la Cour a effectué les constatations suivantes.
(2) Arrêté royal du 8 avril 1954 réglant les modalités de contrôle des inspecteurs des
finances dans certains organismes d’intérêt public. 
404 2.1. De voorbereidende contracten
Twee contracten gingen de aanduiding van de eigenlijke crisismanager vooraf,
nl. een contract tot selectie van de crisismanager en een contract tot het houden vaneen preliminair onderzoek.
2.1.1. De selectie van een crisismanager werd toevertrouwd aan een consultantsbu-
reau.  Op 31 oktober 1995 legde het consultantsbureau aan de RMT een factuur voorten bedrage van 1.437.500 BEF, exclusief BTW.  Het eigenlijke honorarium bedroeg1.250.000 BEF ; op dit bedrag werden door het bureau 15% kosten gerekend.  Het isechter onduidelijk welke prestaties precies aan de RMT werden aangerekend.  Debewijsstukken ontbraken en de RMT beschikte noch over het contract met het con-sultantsbureau noch over een rapport inzake de activiteiten van de consultant.  Ookbleek dat het contract met het bureau pas aan de Inspectie van Financiën werd voor-gelegd op het ogenblik dat het reeds was uitgevoerd en de prestaties gefactureerd.Luidens artikel 5, 2°, b), van het koninklijk besluit van 8 april 1954 (2) moeten even-wel alle overeenkomsten voor werken, leveringen en diensten, die bij aanbesteding ofofferteaanvraag worden gesloten en waarvan het bedrag 1.000.000 BEF overschrijdt,voor advies aan de Inspectie van Financiën worden voorgelegd.  Voor onderhandseovereenkomsten geldt voor de RMT het drempelbedrag van 500.000 BEF.  De laattij-dige voorlegging van het contract had tot gevolg dat de Inspectie van Financiën geenvisum verleende.
2.1.2. Na de selectie van een crisismanager verrichte een bedrijfsrevisorenkantoor
een aantal preliminaire onderzoeken “met betrekking tot de verificatie van de doorde RMT voorgestelde oplossingen en de uitwerking van een herstelplan (vertaling)”.
De factuur van de bedrijfsrevisor ten belope van 1.332.730 BEF verwijst naar
artikel 4 van de overeenkomst.  De RMT ontving echter geen afschrift van dat con-tract.  
2.2. Het contract met de crisismanager
Het contract van 26 oktober 1995 met de crisismanager liep over zes maan-
den.  Het honorarium en de forfaitaire vergoeding tot dekking van “alle binnenland-se onkosten” bedroegen per maand respectievelijk 1.250.000 BEF en 100.000 BEF,exclusief BTW.  Eventuele buitenlandse verplaatsingen konden extra worden aange-rekend na voorafgaand akkoord ter zake van de opdrachtgever en na voorlegging vande ad hoc bewijsstukken.  Bovendien mocht de crisismanager zich laten bijstaan dooreen directiesecretaresse.  Daartoe werd een forfaitaire vergoeding van 150.000 BEFper maand toegekend.  Het totaal contractueel verschuldigde bedrag bedroeg bijge-volg 9.000.000 BEF, exclusief BTW of 70.000 BEF per dag.  Het Rekenhof deed des-betreffend de volgende vaststellingen.
(2) Koninklijk besluit van 8 april 1954 ter regeling van de modaliteiten van controle van-
wege de inspecteurs van financiën op sommige instellingen van openbaar nut. 
405 Les prestations du gestionnaire de crise ressortissaient au champ d’application
de la directive 92/50/CEE du Conseil du 18 juin 1992 (3).  L’article 11, 2, de cettedirective prévoit les circonstances dans lesquelles le pouvoir adjudicateur peut recou-rir à une procédure négociée.  En l’occurrence, ces conditions étaient respectées.L’article 11, 2, impose toutefois l’obligation d’annoncer préalablement le marché.Or, la R.T.M. ne disposant pas du dossier d’attribution, il n’est pas établi clairementque le ministre des Transports a procédé à la publication préalable.  La vérificationdu respect de toutes les autres dispositions légales et réglementaires, relatives àl’attribution de gré à gré d’un marché de services, n’a pas davantage pu êtreassurée (4).
Les modalités de paiement stipulées dans le contrat conclu avec le gestionnai-
re de crise contreviennent à la réglementation relative aux marchés publics.  En effet,les paiements mensuels effectués en faveur du gestionnaire de crise ne satisfont pasaux dispositions de l’article 4 de la loi du 14 juillet 1976 et de l’article 10 de l’arrêtéroyal du 22 avril 1977 : ils ne peuvent effectivement pas être considérés comme despaiements pour services fournis et acceptés ; de même, les conditions auxquelles desavances peuvent être accordées ne sont pas remplies.
En vertu de l’article 7, § 1er, de l’arrêté royal du 22 avril 1977, les soumission-
naires doivent, dans les cas de gré à gré, fournir, préalablement à l’attribution dumarché, toutes les indications destinées à permettre le contrôle des prix.  Le respectde cette disposition n’a pu être vérifié.
Le recrutement d’une secrétaire de direction n’a pu être vérifié.  Le contrat
stipule à cet égard que le gestionnaire de crise procédera au recrutement d’un mem-bre du personnel qui sera spécialement affecté à cette tâche.
Le remboursement des frais afférents à un déplacement à l’étranger, plus par-
ticulièrement à Stockholm, pour un montant de 158.509 francs (hors T.V.A.), n’a pasnon plus été justifié.
L’article 2 de la convention du 26 octobre 1995 oblige le gestionnaire de crise
à établir un premier rapport, au plus tard trois mois après le début de sa mission.  Deplus, il est tenu, au terme de la période de 6 mois, d’établir un rapport final.  Or, laR.T.M. n’a jamais reçu copie de ces rapports.
Après avoir évalué le contrat, la Cour est d’avis que la convention passée avec
le gestionnaire de crise constituait logiquement une obligation de moyens et non derésultat : en effet, les chances de succès étaient plutôt faibles.  Pourtant, la Cour esti-me que, eu égard aux tarifs facturés par ce gestionnaire, les pouvoirs publics auraientdû insérer des garanties permettant, en cas d’échec, de demander le remboursementd’une partie des frais.  Le contrat définit toutefois la tâche du gestionnaire en des ter-mes tellement vagues qu’il est difficile de déterminer s’il a exécuté sa mission commeil le devait.
(3) Directive 92/50/CEE du Conseil du 18 juin 1992 portant coordination des procédures
de passation des marchés publics de services.
(4) Notamment, l’article 17 de la loi du 14 juillet 1976 et l’article 49, § 2, de l’arrêté royal
du 22 avril 1977, qui, d’une part, déterminent les cas dans lesquels des marchés peuvent être attri-bués de gré à gré et, d’autre part, imposent l’obligation, en cas d’attribution d’un marché de gré àgré, de consulter plusieurs entrepreneurs ou fournisseurs avant de procéder à l’attribution dumarché.
406 De prestaties van de crisismanager vielen onder het toepassingsgebied van de
richtlijn 92/50/EEG van de Raad van 18 juni 1992 (3).  Artikel 11, 2, van die richtlijnbepaalt onder welke omstandigheden de aanbestedende overheid beroep kan doenop een onderhandelingsprocedure.  Die omstandigheden waren in casu aanwezig.Artikel 11, 2, legt echter de verplichting op de opdracht voorafgaandelijk aan te kon-digen.  Aangezien de RMT niet beschikt over het gunningsdossier is het evenwel nietduidelijk of de Minister van Vervoer tot voorafgaande aankondiging is overgegaan.Evenmin kon worden nagegaan of alle andere wettelijke en reglementaire voorschrif-ten inzake de onderhandse gunning van een opdracht van diensten werdennageleefd (4).
De betalingsmodaliteiten in het contract met de crisismanager werden met
miskenning van de reglementering inzake overheidsopdrachten vastgesteld. Demaandelijkse betalingen aan de crisismanager voldoen immers niet aan de bepalingenvan artikel 4 van de wet van 14 juli 1976 en artikel 10 van het koninklijk besluit van22 april 1977 : zij kunnen immers niet worden beschouwd als betalingen voor ver-strekte en aanvaarde diensten ; ook zijn de voorwaarden waaronder voorschottenkunnen worden toegestaan, niet vervuld.
Krachtens artikel 7, § 1, van het koninklijk besluit van 22 april 1977 moeten,
bij onderhands gegunde opdrachten, de inschrijvers, vóór het gunnen van deopdracht, alle nodige inlichtingen verstrekken om een prijzencontrole mogelijk temaken.  De naleving van die bepaling kon evenmin worden vastgesteld.
Er kon niet worden nagegaan of de crisismanager een directiesecretaresse
aanwierf.  Het contract stelt ter zake dat de crisismanager zal instaan voor de aanwer-ving van deze persoon, zodat het een personeelslid betreft dat speciaal voor deze taakzou worden aangeworven. 
De terugbetaling van kosten voor een buitenlandse verplaatsing naar
Stockholm t.b.v. 158.509 BEF (exclusief BTW) werd evenmin verantwoord.
Artikel 2 van de overeenkomst van 26 oktober 1995 legt aan de crisismanager
de verplichting op, ten laatste na drie maanden na het begin van zijn opdracht, eeneerste rapport op te stellen. Bovendien is hij verplicht op het einde van de periodevan 6 maanden een eindrapport voor te leggen. De RMT ontving echter geenafschrift van die rapporten.
Het contract evaluerend is het Rekenhof van oordeel dat de overeenkomst
met de crisismanager logischerwijze een middelenverbintenis en geen resultaatsver-bintenis was : de kans op succes was inderdaad eerder klein.  Nochtans meent hetRekenhof dat, gelet op de door de crisismanager aangerekende tarieven, de overheidtoch waarborgen had moeten inbouwen om, bij mislukking, een gedeelte van het geldterug te eisen.  Het contract definieert de taak van de crisismanager echter dermatevaag dat moeilijk vast te stellen is of hij zijn opdracht naar behoren uitvoerde.  
(3) Richtlijn 92/50/EEG van de Raad van 18 juni 1992 betreffende de coördinatie van de
procedures voor het plaatsen van overheidsopdrachten voor dienstverlening.
(4) Inzonderheid artikel 17 van de wet van 14 juli 1976 en artikel 49, § 2, van het konink-
lijk besluit van 22 april 1977 die, enerzijds, de gevallen bepalen waarin opdrachten onderhands kun-nen worden gegund en, anderzijds, de verplichting opleggen bij onderhandse gunning van eenopdracht vooraf, voor toewijzing van de opdracht, verschillende aannemers of leveranciers te raad-plegen.
407 2.3. Prolongation du contrat conclu avec le gestionnaire de crise
Le gestionnaire de crise a disposé de six mois pour éclaircir le dossier de la
R.T.M.  Au terme de ce délai, il n’avait toutefois pas encore trouvé de solution. Il acontinué à fournir des prestations durant la période du 1er mai au 15 août 1996.
La R.T.M. ne dispose, pour cette période ultérieure, ni d’un avenant au con-
trat original, ni d’un nouveau contrat.
Les honoraires du gestionnaire ont été revus à la baisse. Une somme de
1.000.000 de francs lui a été payée à partir du 1er mai, au lieu de 1.250.000 francs.  Lesautres indemnités n’ont pas été modifiées.
A propos de cette deuxième période, la Cour a relevé les irrégularités suivan-
tes.
2.3.1. Le gestionnaire de crise a eu recours aux services d’un tiers.  Ce dernier a fac-
turé 390.000 francs en mai, pour six jours de travail, 195.000 francs en juin, pour troisjours de travail, et 24.375 francs en juillet, pour trois heures de travail.  Le tarif s’estdonc élevé à 65.000 francs par jour.  Il ne ressort toutefois pas des documents disponi-bles à la R.T.M., en quoi consistait exactement l’apport de cette personne. Laquestion se pose aussi de savoir si les prestations de ce tiers pouvaient effectivementdonner lieu à paiement. L’article 5 du contrat conclu avec le gestionnaire stipule : “Legestionnaire de crise pourra, à titre exceptionnel et en accord avec le mandant, sefaire assister, pour les tâches spéciales existantes, mais non limitées aux questions fis-cales ou juridiques et au recrutement, par des conseillers extérieurs, moyennantl’accord du responsable de la Régie.” La Cour est d’avis que, dans ce contexte, leterme “extérieur” doit être interprété comme signifiant “étranger aux deux partiescontractantes”, donc aussi extérieur à la société désignée comme gestionnaire decrise.  Or, la personne désignée est le directeur de la société qui, conjointement avecle gestionnaire de crise, a signé le contrat passé avec la R.T.M., de sorte qu’il nesaurait être considéré comme un conseiller extérieur. Par conséquent, le paiement deces prestations ne s’appuie sur aucune disposition contractuelle et leur montant doitêtre recouvré.
2.3.2. Le gestionnaire de crise facture 61.312 francs pour la location de salles de réu-
nion.  Or, l’article 10, 2e alinéa, de la convention du 26 octobre 1995 stipule qu’uneindemnité mensuelle forfaitaire de 100.000 francs, hors T.V.A., sera versée pour cou-vrir tous les frais exposés dans le pays (automobile, nuitées, …).  Etant donné quecette indemnité mensuelle forfaitaire a continué d’être liquidée au cours de la deuxiè-me période, il est permis de conclure que l’article 10, 2e alinéa, restait d’application.La salle de réunion étant louée en Belgique, le gestionnaire de crise ne pouvait factu-rer séparément ces frais à la R.T.M. : il s’agit de “frais exposés à l’intérieur du pays”,couverts par le paiement de l’indemnité mensuelle forfaitaire.  La somme de61.312 francs doit donc être récupérée.
2.3.3. En vertu de l’article 8 de la convention, le contrat expirait d’office le
30 avril 1996 et pouvait être prorogé après ce délai à concurrence d’une période àconvenir et selon des conditions à discuter.  Il était en outre stipulé que, dans ce cas,le mandant disposerait d’un crédit d’honoraires de 1.500.000 francs et qu’il récupére-rait celui-ci à raison de 50 % de 1.000.000 francs sur une base mensuelle.
408 2.3. De verlenging van het contract met de crisismanager
De crisismanager had zes maanden om het RMT-dossier uit te klaren. Op het
einde van die periode had hij echter nog geen oplossing.  In de periode van 1 mei tot15 augustus 1996 bleef de crisismanager verder prestaties leveren.
De RMT beschikt voor die periode noch over een bijakte bij het oorspronke-
lijk contract, noch over een nieuw contract.
Het honorarium van de crisismanager blijkt naar beneden toe te zijn aange-
past.  In plaats van 1.250.000 BEF wordt vanaf 1 mei 1.000.000 BEF betaald. De ove-rige vergoedingen bleven dezelfde. 
Met betrekking tot deze tweede periode stelde het Rekenhof de volgende
onregelmatigheden vast.
2.3.1. De crisismanager deed een beroep op een derde.  In mei rekende die derde
voor zes dagen werken 390.000 BEF aan, in juni voor drie dagen werken,195.000 BEF en in juli voor drie uren werken, 24.375 BEF.  Het aangerekende tariefbedroeg dus 65.000 BEF per dag.  Uit de documenten beschikbaar bij de RMT blijktechter niet welke de inbreng van die persoon precies was.  Een andere vraag is of deprestaties van die derde vergoedbaar waren.  Artikel 5 van het contract met de crisis-manager stelt : “De crisismanager zal zich, uitzonderlijk en in samenspraak met deopdrachtgever, voor bijzondere taken zoals daar zijn, maar niet beperkt tot, fiscale ofjuridische aangelegenheden, rekrutering, kunnen laten bijstaan door externe advi-seurs mits goedkeuring door de verantwoordelijke van de Regie.”  Het Rekenhof isvan oordeel dat extern in deze context moet worden begrepen als vreemd aan beidecontracterende partijen, dus ook extern aan de vennootschap die als crisismanagerwerd aangesteld.  De aangestelde persoon is echter de bestuurder van de vennoot-schap die samen met de eigenlijke crisismanager het contract met de RMT onderte-kende zodat hij niet als een externe adviseur kan worden beschouwd. De betaling vanzijn prestaties steunt bijgevolg niet op enige contractsbepaling zodat zij moet wordenteruggevorderd.
2.3.2. De crisismanager rekent 61.312 BEF aan voor de huur van vergaderzalen.
Artikel 10, 2e lid, van de overeenkomst van 26 oktober 1995 stelt echter dat een for-faitaire maandelijkse vergoeding van 100.000 BEF exclusief BTW, ter dekking vanalle binnenlandse onkosten (auto, overnachting, …) zal worden betaald.  Aangezienook in de tweede periode deze forfaitaire maandelijkse vergoeding wordt betaald,mag worden besloten dat artikel 10, 2e lid, van toepassing bleef.  Daar de vergader-zaal in België werd gehuurd, volgt hieruit dat de crisismanager die kosten niet apartkon aanrekenen aan de RMT : het gaat om een “binnenlandse onkost”, die wordtgedekt door de betaling van de forfaitaire maandelijkse vergoeding. De som van61.312 BEF moet dan ook worden teruggevorderd.
2.3.3. Luidens artikel 8 van de overeenkomst zal het contract van rechtswege
ophouden te bestaan op 30 april 1996 en kan het na die periode worden verlengdvoor een overeen te komen periode en volgens af te spreken voorwaarden.  Verderwordt bepaald dat in dat geval de opdrachtgever over een tegoed van 1.500.000 BEFhonorarium zal beschikken en dat dit tegoed door de opdrachtgever zal worden gere-cupereerd a rato van 50% van 1.000.000 BEF op maandbasis.
409 En dépit du fait que le contrat conclu avec le gestionnaire de crise a été pro-
rogé pour une période de 3,5 mois, ce crédit de 1.500.000 francs n’a pas été recouvrépar le ministre.  Quoique la Cour ne dispose pas de l’avenant prorogeant le contratinitial, elle est d’avis que la prolongation de la collaboration avec le gestionnaire decrise ne peut être considérée que comme une prorogation du contrat du 26 octo-bre 1995.  Les prestations du gestionnaire de crise au cours de la période s’étendantde mai à août 1996 s’inscrivent, en effet, entièrement dans le cadre de la mission défi-nie dans le contrat original.  Si le ministre estime que les prestations fournies au coursde cette période sont étrangères au contrat du 26 octobre 1995, il en résulte que legestionnaire de crise n’a pas respecté les obligations qui lui incombaient en vertu dupremier contrat, puisque, ultérieurement, un nouveau contrat a été conclu pouratteindre le même but.  Dès lors, les paiements effectués dans le cadre du premiercontrat l’auraient été indûment et leur montant devrait être recouvré.  Etant donnéque le mode de rémunération du gestionnaire de crise s’inscrit, lui aussi, dans le droitfil des modalités de la convention du 26 octobre 1995 - l’ajustement d’une partie de larémunération de 1.250.000 à 1.000.000 de francs ne constitue pas un argument suffi-sant pour nier tout lien entre les prestations fournies avant et après le 30 avril 1996 -,la Cour estime que la R.T.M. doit récupérer le montant de 1.500.000 francs.
3. Observations de la Cour des comptes
Etant donné que la R.T.M. ne disposait pas de toutes les pièces du dossier, la
Cour a demandé au ministre, par lettre du 17 janvier 1997 :
– si, à l’occasion de l’attribution du marché de gré à gré au bureau de consultants, dif-
férents entrepreneurs ou fournisseurs avaient été consultés au préalable (article 49,§ 2, de l’arrêté royal du 22 avril 1977) ;
– si une copie du contrat passé avec le bureau de consultants et le réviseur d’entrepri-
ses, ainsi que des rapports rédigés par ceux-ci (notamment, le rapport du bureau deconsultants ayant servi de base pour la sélection du gestionnaire de crise) pouvaitêtre obtenue ;
– si, à l’occasion de l’attribution du contrat avec le gestionnaire de crise, la réglemen-
tation européenne avait été respectée (article 11, 2, de la directive 92/50/CEE) ;
– comment l’attribution de gré à gré du marché au gestionnaire de crise était justifiée
au regard de l’article 17, § 2, de la loi du 14 juillet 1976 ;
– quels étaient, pour le contrat conclu avec le gestionnaire de crise, les résultats du
contrôle des prix (article 7 de l’arrêté royal du 22 avril 1977) ;
– si une copie des rapports établis par le gestionnaire de crise dans le cadre de sa mis-
sion (article 2 de la convention du 26 octobre 1995) pouvait être transmise.
La Cour a également observé que :
– les paiements mensuels en faveur du gestionnaire de crise étaient contraires au
principe du paiement pour services faits et acceptés, tel qu’énoncé par la loi du14 juillet 1976 ;
410 Ondanks het feit dat het contract met de crisismanager met een periode van
3,5 maanden werd verlengd, werd dit tegoed van 1.500.000 BEF niet teruggevorderddoor de minister.  Alhoewel het Rekenhof niet beschikt over de bijakte waarmee hetoorspronkelijke contract werd verlengd, is het van oordeel dat de verlenging van desamenwerking met de crisismanager enkel als een verlenging van het contract van26 oktober 1995 kan worden aangezien.  De prestaties van de crisismanager in deperiode mei-augustus 1996 kaderen immers volledig in de opdracht die was gedefi-nieerd in het oorspronkelijke contract.  Indien de minister van oordeel is dat de pres-taties die werden geleverd in de periode mei-augustus 1996 niets te maken hebbenmet het contract van 26 oktober 1995, betekent dit dat de crisismanager zijn verplich-tingen uit dit eerste contract niet nakwam, aangezien er later een nieuw contractmoest worden gesloten om hetzelfde doel te bereiken.  De betalingen die gebeurdenin het kader van het eerste contract zouden dan onterecht zijn verricht en zouden danmoeten worden teruggevorderd.  Daar ook de wijze waarop de crisismanager werdvergoed aansluit bij de modaliteiten van de overeenkomst van 26 oktober 1995 – deaanpassing van een deel van de vergoeding van 1.250.000 BEF naar 1.000.000 BEF isgeen voldoende argument om iedere band tussen de prestaties geleverd vóór en na30 april 1996 te loochenen - is het Rekenhof van oordeel dat de RMT het tegoed van1.500.000 BEF moet terugvorderen.
Aangezien werd vastgesteld dat de RMT niet over de dossierstukken beschik-
te, werden bij brief van 17 januari 1997 aan de minister de volgende vragen gesteld :
– of er bij de onderhandse gunning van de opdracht aan het consultantsbureau ver-
schillende aannemers of leveranciers werden geraadpleegd alvorens de opdrachttoe te wijzen (artikel 49, § 2, van het koninklijk besluit van 22 april 1977) ;
– of een afschrift van het contract met het consultantsbureau en de bedrijfsrevisor
evenals van de door hen gestelde verslagen (o.m. het verslag van het consultantsbu-reau dat de basis vormde voor de selectie van de crisismanager) kon worden beko-men ;
– of, bij de gunning van de opdracht aan de crisismanager, de Europese regelgeving
werd nageleefd (artikel 11, 2, van de richtlijn 92/50/EEG) ;
– hoe de onderhandse gunning van de opdracht aan de crisismanager t.a.v. artikel 17,
§ 2, van de wet van 14 juli 1976 werd verantwoord ;
– welke, voor het contract met de crisismanager, de resultaten waren van de prijzen-
controle (artikel 7 van het koninklijk besluit van 22 april 1977) ;
– of een kopie van de rapporten die de crisismanager in het kader van zijn opdracht
heeft opgesteld (artikel 2 van de overeenkomst dd. 26 oktober 1995), kon wordenovergelegd.
Tevens werd opgemerkt dat :
– dat de maandelijkse betalingen aan de crisismanager in strijd waren met het door
de wet van 14 juli 1976 gehuldigde beginsel van de betaling voor verstrekte en aan-vaarde diensten ;
411 – la description vague de la mission du gestionnaire de crise faisait de l’acceptation de
ses prestations une simple formalité ; les pouvoirs publics étaient, en tout état decause, obligés de payer l’indemnité stipulée au contrat ;
– il y avait lieu de transmettre copie du contrat de travail de la secrétaire de direction
que le gestionnaire de crise devait engager et pour laquelle les pouvoirs publicsavaient versé une indemnité forfaitaire de 150.000 francs par mois ;
– des pièces justificatives devaient être produites pour les frais exposés à l’extérieur
du pays et facturés à concurrence de 158.509 francs par le gestionnaire de crise ; sinécessaire, ce montant devrait être récupéré ;
– le ministre aurait dû, sans délai, recouvrer le montant de 1.500.000 francs auquel il
avait contractuellement droit en cas de prorogation de la convention passée avec legestionnaire de crise ;
– le remboursement des frais afférents à la location d’une salle de réunion en
Belgique était intervenu à tort, puisque tous les frais exposés à l’intérieur du paysfaisaient l’objet d’une indemnisation forfaitaire au moyen d’un montant mensuel de100.000 francs ;
– le paiement de 609.375 francs pour les prestations du collaborateur auquel le
gestionnaire de crise a eu recours, a été effectué à tort ; étant donné que ce collabo-rateur ne pouvait être considéré comme un conseiller extérieur, le montant devraitêtre récupéré.
A ce jour, le ministre n’a pas répondu à la lettre.
412 – dat de vage omschrijving van de opdracht van de crisismanager het aanvaarden van
zijn prestaties tot een inhoudsloze formaliteit maakte : de overheid was in allegevallen verplicht de contractueel bedongen vergoeding te betalen ;
– dat een kopie moest worden medegedeeld van de arbeidsovereenkomst van de
directiesecretaresse die de crisismanager in dienst zou nemen en waarvoor de over-heid een forfaitaire vergoeding van 150.000 BEF per maand betaalde ;
– dat voor de door de crisismanager aangerekende buitenlandse kosten ten belope
van 158.509 BEF de verantwoordingsstukken moesten worden voorgelegd ; dat ditbedrag zo nodig moest worden teruggevorderd ;
– dat de minister het bedrag van 1.500.000 BEF, waarop hij bij een verlenging van de
overeenkomst van de crisismanager contractueel recht had, onverwijld diende in tevorderen ;
– dat de terugbetaling van de kosten voor de huur van een vergaderzaal in België,
onterecht gebeurden, aangezien alle binnenlandse kosten forfaitair werden vergoedmiddels het maandelijks bedrag van 100.000 BEF ;
– dat de betaling van de prestaties van de medewerker op wie de crisismanager een
beroep deed, voor een totaal bedrag van 609.375 BEF, ten onrechte gebeurde enmoest worden teruggevorderd vermits deze medewerker niet kon wordenbeschouwd als een externe adviseur.
De minister heeft tot op heden de brief niet beantwoord.
413 VIII. – FONCTION PUBLIQUE
MINISTERE DE LA FONCTION PUBLIQUE
– IMPUTATION BUDGETAIRE DE LA CHARGE DES REMUNERATIONS DES FONCTION-
NAIRES FEDERAUX DETACHES DANS UN CABINET
Les dépenses de personnel des cabinets ne reflètent pas le coût intégral de celui-
ci, puisque la charge des rémunérations du personnel des ministères fédéraux détachédans un cabinet d’un membre du Gouvernement fédéral continue à être supportée parle département d’origine.
La loi du 28 juin 1989 (1) a instauré le budget par programmes.  Il s’agit d’un
instrument de gestion qui doit fournir des informations structurées au sujet desmoyens mis en œuvre (structure des coûts) pour chaque programme.
Les dépenses de cabinet sont reprises dans le programme de subsistance
“Fonctionnement du cabinet”.  Celui-ci comprend deux activités, les rémunérations(01) et les dépenses de fonctionnement (02).
Les traitements des collaborateurs de cabinet détachés d’un ministère fédéral
ne sont pas imputés à l’allocation de base 11.02 de l’activité (01) rémunérations, maisaux budgets de leurs ministères fédéraux d’origine.  Ce mode d’imputation fait obsta-cle à la transparence des documents budgétaires : le budget ne reflète pas directe-ment les coûts de chaque cabinet ; de même, les coûts grevant le ministère dont unmembre du personnel est détaché ne sont pas correctement appréhendés.
La Cour des comptes a constaté que la charge des rémunérations du personnel
des ministères fédéraux, détaché dans le cabinet d’un ministre ou secrétaire d’Etatfédéral, continue à être supportée par le budget du ministère d’origine et imputée àl’allocation de base 11.03 ou 11.04.  Elle a suggéré (2) de permettre l’imputationdirecte à l’allocation de base 11.02 du budget du cabinet en adaptant, notamment, lesarrêtés royaux du 2 octobre 1937 (3) et du 20 mai 1965 (4).
(1) Loi du 28 juin 1989 modifiant et complétant les lois sur la comptabilité de l’Etat.
(2) Lettre du 20 décembre 1995 au ministre de la Fonction publique, avec copie au
Premier ministre et au Vice-Premier ministre et ministre du Budget.
(3) Arrêté royal du 2 octobre 1937 portant le statut des agents de l’Etat.(4) Arrêté royal du 20 mai 1965 déterminant la composition et le fonctionnement des
cabinets ministériels, portant sur le personnel des ministères désigné pour faire partie du cabinet duprésident ou d’un membre de l’exécutif d’une Communauté ou d’une Région.
414N-1.223.125 VIII. – AMBTENARENZAKEN
MINISTERIE VAN AMBTENARENZAKEN
– BUDGETTAIRE AANREKENING VAN DE BEZOLDIGINGSLAST VAN FEDERALE AMB-
TENAREN GEDETACHEERD NAAR EEN KABINET
De personeelsuitgaven van de kabinetten geven niet de volledige personeelskost
weer omdat de bezoldigingslast van het personeel van de federale ministeries dat gede-tacheerd is bij het kabinet van een federaal regeringslid verder wordt gedragen door hetdepartement van oorsprong.
De wet van 28 juni 1989 (1) voerde de programmabegroting in. Het betreft
een beheersinstrument dat gestructureerde informatie moet verschaffen inzake deingezette middelen (kostenstructuur) van de programma’s.
De kabinetsuitgaven worden opgenomen in het bestaansmiddelenprogramma
“werking van het kabinet”. Dat omvat twee activiteiten, de bezoldigingen (01) en dewerkingsuitgaven (02).
De wedden van kabinetsmedewerkers gedetacheerd vanuit een federaal
ministerie worden niet aangerekend op de basisallocatie 11.02 van de activiteit (01)bezoldigingen maar op de begroting van hun federale ministeries. Die aanrekenings-wijze verhindert de doorzichtigheid van de begrotingsdocumenten : de begrotinggeeft geen direct beeld van de kosten van elk kabinet ;  ook de kosten van het minis-terie van waaruit een personeelslid werd gedetacheerd, worden erdoor vertekend.
Het Rekenhof stelde dat de bezoldigingslast van het personeel van de federale
ministeries dat is gedetacheerd bij het kabinet van een federale minister of staatsse-cretaris nog steeds wordt gedragen door de begroting van het ministerie van oor-sprong en aangerekend op de basisallocatie 11.03 of 11.04. Het suggereerde eenrechtstreekse aanrekening op de basisallocatie 11.02 van de begroting van het kabinetmogelijk te maken door onder meer de koninklijke besluiten van 2 oktober 1937 (2)en 20 mei 1965 (3) aan te passen (4).
(1) Wet van 28 juni 1989 tot wijziging en aanvulling van de wetten op de rijkscomptabili-
teit.
(2) Koninklijk besluit van 2 oktober 1937 houdende het statuut van het Rijkspersoneel.(3) Koninklijk besluit van 20 mei 1965 betreffende de samenstelling en de werking van
de ministeriële kabinetten en betreffende het personeel van de ministeries aangewezen om van hetkabinet van de voorzitter of van een lid van de Executieve van een Gemeenschap of een Gewestdeel uit te maken.
(4) Brief van 20 december 1995 aan de Minister van Ambtenarenzaken, met afschriften
aan de Eerste Minister en aan de Vice-Eerste Minister en Minister van Begroting.
415N-1.223.125 4. Réponse du ministre et suivi de cette réponse
Après analyse des deux arrêtés évoqués par la Cour des comptes, le ministre
de la Fonction publique a estimé qu’aucune modification de ceux-ci n’était nécessairepour réaliser l’objectif visé par son Collège (5). Il a, en outre, annoncé qu’en vued’une présentation budgétaire réaliste des frais de rémunération des fonctionnairesdétachés, il se concerterait avec le Premier ministre et le ministre du Budget.
Jusqu’à présent, aucune suite concrète n’a cependant été donnée à l’observa-
tion formulée par la Cour des comptes.
(5) Lettre du 30 avril 1996.
416 4. Antwoord van de minister en opvolging van dat antwoord
Na studie van de twee door het Rekenhof aangehaalde besluiten, achtte de
Minister van Ambtenarenzaken geen wijziging noodzakelijk om het door zijn collegebeoogde resultaat te bereiken (5).  Tevens kondigde hij, met het doel een realistischebudgettaire weergave van de weddenkosten van de gedetacheerde ambtenaren terealiseren, overleg aan met de Eerste Minister en met de Minister van Begroting.
Tot nog toe werd evenwel aan de opmerking van het Rekenhof geen enkel
concreet gevolg gegeven.
(5) Brief van 30 april 1996.
417 IX. – AFFAIRES EUROPEENNES
1. ECHANGE INTERNATIONAL DE DONNEES EN MATIERE D’IMPOTS DIRECTS
En 1997, les institutions européennes ont adopté une directive visant à promou-
voir l’échange international de données en vue de la lutte contre la fraude et l’évasionfiscales.  La Cour des comptes de Belgique a effectué, conjointement avec les institu-tions supérieures de contrôle (I.S.C.) de onze autres Etats membres, un audit au coursduquel ont été examinés le suivi de cette directive et son exécution sur le terrain. Le“Report Belgium” et l’”Overall Report” ont été transmis au président de la Chambredes représentants, en même temps qu’une traduction en français et en néerlandais. LesI.S.C. ont conclu que la directive constitue un cadre légal utile, mais qu’il n’en est pasfait suffisamment usage. Une synthèse des principales constatations formulées dans lesdeux rapports est reprise ci-dessous.
En février 1975, le Conseil des Communautés européennes a adopté une réso-
lution relative aux mesures à prendre par la Communauté économique européennedans le domaine de la lutte contre la fraude et l’évasion fiscales internationales. Par lasuite, la directive n° 77/799/EEG du Conseil concernant l’assistance mutuelle desEtats membres de la Communauté économique européenne dans le domaine desimpôts directs (appelée ci-après directive de 1977) a été adoptée le 19 décembre 1977.
L’objectif de la directive de 1977 est de renforcer la collaboration entre les
autorités fiscales de la Communauté de manière à lutter plus efficacement contre lafraude et l’évasion fiscales, puisque “compte tenu du caractère international de ceproblème, les mesures nationales, dont les effets ne s’étendent pas au-delà des fron-tières d’un Etat, sont insuffisantes et que la collaboration entre administrations, sur labase d’accords bilatéraux, est également incapable de faire face aux formes nouvellesde fraude et d’évasion fiscales, qui prennent de plus en plus un caractère multinatio-nal”.  Les dispositions de la directive de 1977 imposent aux autorités fiscales d’échan-ger toutes les informations susceptibles de leur permettre l’établissement correct desimpôts dus sur le revenu et sur la fortune, sur les produits de l’aliénation de biens, surles salaires et les traitements ainsi que sur les plus-values de patrimoine.
La directive de 1977 prévoit les formes suivantes d’assistance mutuelle :
–sur requête : communication d’informations en ce qui concerne les cas particuliers, à
la demande d’une autorité fiscale ;
– spontanée : échange d’informations qui n’ont pas été demandées, mais qu’une auto-
rité fiscale peut présumer être utiles à une autre autorité fiscale ;
418N-1.231.059 IX. – EUROPESE ZAKEN
1. DE INTERNATIONALE UITWISSELING VAN GEGEVENS OP HET GEBIED VAN DE
DIRECTE BELASTINGEN
In 1997 werd door de Europese instellingen een richtlijn goedgekeurd ter bevor-
dering van de internationale uitwisseling van gegevens met het oog op de bestrijdingvan belastingontduiking en belastingvermijding. Het Belgische Rekenhof voerde samenmet de HCI (Hoge Controle-Instellingen) van elf andere Lid-Staten een audit uit waar-bij de navolging van die richtlijn en de uitvoering op het terrein ervan werd onderzocht.Het “Report Belgium” en het “Overall Report” werden samen met een Nederlandse eneen Franse vertaling aan de Voorzitter van de Kamer van Volksvertegenwoordigersmeegedeeld. De HCI concluderen dat de richtlijn een bruikbaar wettelijk kader vormt,maar dat er te weinig gebruik wordt van gemaakt. Hierna volgt een samenvatting vande belangrijkste bevindingen uit beide verslagen.
In februari 1975 heeft de Raad van de Europese Gemeenschappen een resolu-
tie goedgekeurd betreffende de maatregelen die door de Europese EconomischeGemeenschap moesten worden genomen om de internationale belastingontduikingen -vermijding te bestrijden. Dat leidde tot de goedkeuring op 19 december 1977 vanrichtlijn nr. 77/799/EEG van de Raad inzake wederzijdse bijstand tussen Lid-Statenvan de Europese Economische Gemeenschap op het gebied van de directe belastin-gen (hierna : de richtlijn van 1977).
De richtlijn van 1977 heeft tot doel de samenwerking tussen de fiscale overhe-
den van de Gemeenschap te versterken zodat ze de belastingontduiking en -vermij-ding op een meer effectieve wijze kunnen bestrijden omdat “de nationale maatrege-len, waarvan de werking zich niet tot buiten de landsgrenzen van een Lid-Staat uit-strekt, gezien het internationale karakter van dit probleem ontoereikend zijn en datsamenwerking tussen overheidsdiensten, op basis van bilaterale overeenkomsten,evenmin opgewassen is tegen nieuwe vormen van belastingfraude en belastingvlucht,welke steeds meer een multinationaal karakter aannemen”. Volgens de richtlijn van1977 moeten de fiscale overheden alle informatie uitwisselen die hen in staat kunnenstellen tot een correcte vaststelling te komen van de verschuldigde belastingen opinkomen en vermogen, op winsten uit vervreemding van eigendommen, op lonen enwedden, en op de waardevermeerdering van het vermogen.
De richtlijn van 1977 voorziet in de volgende vormen van wederzijdse
bijstand :
– op verzoek : uitwisseling van informatie in bijzondere gevallen op verzoek van een
fiscale overheid ;
– spontaan : uitwisseling van informatie waar niet om werd gevraagd, maar waarvan
een fiscale overheid denkt dat ze van belang zou kunnen zijn voor een andere fisca-le overheid ;
419N-1.231.059 – automatique : envoi, d’une manière régulière et systématique, d’informations prove-
nant de dossiers fiscaux relatifs à des cas individuels ou à des groupes de cas ; cesinformations sont habituellement transmises aux autres pays telles quelles ;
– assistance personnelle : assistance fournie par des fonctionnaires à l’occasion d’une
enquête fiscale menée dans un autre pays.
La directive de 1977 permet que des informations ne soient pas échangées
dans les cas suivants :
– la communication des informations serait contraire à l’ordre public ;– les informations ne sont pas disponibles en vertu du droit national ou régional ; les
pratiques administratives empêchent l’exécution d’enquêtes visant à communiquerles informations ou empêchent la collecte et l’utilisation de ces informations ;
– l’Etat membre qui demande les informations n’est pas en mesure, pour des raisons
pratiques ou juridiques, de communiquer ces mêmes informations (principe de réci-procité) ;
– les informations dévoileraient un secret commercial, industriel ou professionnel ;
– l’Etat membre qui sollicite les informations pourrait aussi les obtenir en utilisant les
sources nationales usuelles.
Pour se conformer à la directive, les Etats membres devaient adopter les dis-
positions légales, réglementaires et administratives nécessaires au plus tard le 1er jan-vier 1979.  En Belgique, cette transposition a été réalisée par l’article 36 de la loi du8 août 1980, devenu l’article 338 du C.I.R. 1992, qui est libellé comme suit :
“L’Administration des contributions directes peut échanger, avec les adminis-
trations fiscales des autres Etats membres de la Communauté économique européenne,tous renseignements susceptibles de permettre l’établissement correct des impôts sur lesrevenus et sur la fortune à l’intérieur de cette Communauté.
Les renseignements reçus des administrations fiscales des autres Etats membres
de la Communauté économique européenne sont utilisés dans les mêmes conditionsque les renseignements similaires recueillis directement par l’Administration des contri-butions directes.
Les renseignements destinés aux administrations fiscales de ces Etats sont
recueillis de la même manière que les renseignements similaires destinés àl’Administration des contributions directes.
L’Administration des contributions directes peut également, en exécution d’un
accord conclu avec les autorités compétentes d’un Etat membre de la Communautééconomique européenne, autoriser sur le territoire national la présence d’agents del’administration fiscale de cet Etat membre en vue de recueillir tous renseignementssusceptibles de permettre l’établissement correct des impôts sur les revenus et sur la for-tune à l’intérieur de cette Communauté.
Les renseignements recueillis à l’étranger par un agent de l’Administration des
contributions directes dans le cadre d’un accord conclu avec un Etat membre de la
420 – automatisch : de periodieke en systematische overzending van informatie over
belastingdossiers van individuele gevallen of groepen van gevallen; die informatiewordt meestal “in bulk” doorgegeven aan andere landen ;
–bijstand in persoon : ondersteuning verleend door ambtenaren wanneer een belas-
tingonderzoek wordt uitgevoerd in een ander land.
De richtlijn van 1977 laat in de volgende gevallen toe dat geen informatie
wordt uitgewisseld :
– wanneer het verstrekken van de informatie zou indruisen tegen de openbare orde ;– wanneer de informatie niet beschikbaar is op grond van de nationale of regionale
wetgeving ; administratieve regels beletten dat onderzoeks-verrichtingen, die nodigzijn om de informatie te kunnen verstrekken, worden uitgevoerd, of beletten deinzameling of het gebruik daarvan ;
– wanneer de Lid-Staat die de informatie vraagt, om praktische of wettelijke redenen
niet in staat is zelf gelijkaardige informatie te verstrekken (wederkerigheidsprinci-pe) ;
– wanneer de informatie een commercieel, industrieel of professioneel geheim zou
onthullen ;
– wanneer de Lid-Staat die de informatie vraagt, die informatie ook kan bekomen
langs de gebruikelijke binnenlandse bronnen.
Om te voldoen aan de richtlijn moesten de Lid-Staten de nodige wetten,
reglementen en administratieve bepalingen goedkeuren tegen uiterlijk 1 januari 1979.In België gebeurde die implementatie met artikel 36 van de wet van 8 augustus 1980thans artikel 338 WIB 1992 dat luidt als volgt :
“Met de belastingbesturen van de andere lidstaten van de Europese
Economische Gemeenschap mag de Administratie der directe belastingen inlichtingenuitwisselen die van nut kunnen zijn voor de juiste vaststelling van de belastingen naarhet inkomen en het vermogen binnen die Gemeenschap.
Van de inlichtingen die van de belastingbesturen van de andere lidstaten van de
Europese Economische Gemeenschap worden verkregen, wordt op dezelfde wijzegebruik gemaakt als van de gelijkaardige inlichtingen die de Administratie der directebelastingen rechtstreeks inzamelt.
De inlichtingen ten behoeve van de belastingbesturen van die lidstaten worden
op dezelfde wijze ingezameld als de gelijkaardige inlichtingen die de Administratie derdirecte belastingen te eigen behoeve inzamelt.
De Administratie van de directe belastingen kan eveneens, ter uitvoering van
een akkoord dat met de bevoegde autoriteiten van een lidstaat van de EuropeseEconomische Gemeenschap wordt gesloten, op het nationale grondgebied de aanwe-zigheid toestaan van ambtenaren van het belastingbestuur van die lidstaat om alleinlichtingen in te zamelen die van nut kunnen zijn voor de juiste vaststelling van debelastingen naar het inkomen en het vermogen binnen die Gemeenschap.
De inlichtingen die door een ambtenaar van de Administratie van de directe
belastingen in het buitenland worden ingezameld in het kader van een akkoord dat met
421 Communauté économique peuvent être utilisés dans les mêmes conditions que les ren-
seignements recueillis dans le pays par l’Administration des contributions directes.”
2. Audit exécuté
Début 1995, la “Nederlandse Algemene Rekenkamer” (Chambre générale
des comptes des Pays-Bas) a invité les institutions supérieures de contrôle (I.S.C.) desEtats membres de l’Union européenne à participer à un audit coordonné ayant pourobjet la coopération entre les Etats membres dans le domaine de l’échange d’infor-mations en matière d’impôts directs.
Trois des quinze I.S.C. invitées ont décidé de ne pas collaborer à l’audit. Le
fait que deux des pays voisins de la Belgique (France et Luxembourg) n’aient pasparticipé à l’enquête impose d’appréhender avec certaines nuances les résultats obte-nus, dans la mesure où ils concernent la Belgique.
L’audit portait sur l’assistance mutuelle en matière d’impôts directs pour les
années 1992 à 1995 et donne l’état de la situation au 1er décembre 1996.  L’enquêterelative à l’efficacité des échanges a été limitée aux années 1994 et 1995, car les don-nées utiles n’étaient disponibles que pour cette période.
Les I.S.C. ont procédé au contrôle de leurs autorités fiscales nationales
entre mai 1996 et décembre 1996, au moyen d’un questionnaire commun.
En tant que coordonnatrice, la “Nederlandse Algemene Rekenkamer” a
rédigé, sur la base des réponses au questionnaire, un rapport par pays participant etle rapport global.
3. Constatations figurant dans le rapport relatif à la Belgique
L’échange de données est, en Belgique, basé sur la législation nationale (arti-
cle 338 du C.I.R. 1992), qui découle de la transposition de la directive de 1977, d’unepart, et des conventions bilatérales préventives de la double imposition que laBelgique a conclues avec tous les autres Etats membres, d’autre part.
L’autorité compétente est l’Administration centrale des contributions direc-
tes.  Les administrations locales doivent transmettre leurs demandes par le biais del’administration centrale et, également, procéder dans un délai d’un à quatre moisaux investigations nécessaires pour répondre aux questions.  Dans des cas spécifi-ques, l’Administration centrale de l’inspection spéciale des impôts est égalementcompétente en matière d’échange de renseignements.
Jusqu’au 27 novembre 1996, aucune instruction spécifique n’avait été élaborée
à propos de la directive de 1977. Avant cette date, seules les instructions généralesrelatives aux conventions bilatérales, qui incluaient, il est vrai, le texte de la directive,étaient d’application.  L’instruction du 27 novembre 1996 a attiré l’attention des con-trôleurs sur l’importance de l’échange d’informations.
Dans le cadre de l’audit, les seuls chiffres retenus pour la Belgique sont ceux
qui découlaient des statistiques soumises au système de contrôle interne du ministère
422 een lidstaat van de Europese Economische Gemeenschap is gesloten, kunnen in dezelf-
de voorwaarden worden aangewend als de inlichtingen die hier te lande door deAdministratie van de directe belastingen worden ingezameld.”
2. Uitgevoerde audit
Begin 1995 heeft de Nederlandse Algemene Rekenkamer de Hoge Controle-
Instellingen (HCI) van de vijftien Lid-Staten van de Europese Unie uitgenodigd meete werken aan een gecoördineerde audit die erop gericht was te onderzoeken in hoe-verre de Lid-Staten met elkaar samenwerkten voor het uitwisselen van informatieover directe belastingen.
Drie van de vijftien uitgenodigde HCI beslisten niet mee te werken aan de
audit. Het feit dat twee van België’s buurlanden (Frankrijk en Luxemburg) buitenhet onderzoek bleven, maakt het noodzakelijk de bekomen resultaten, voor zoverdeze België betreffen, genuanceerd te benaderen.
De audit bestreek de wederzijdse bijstand inzake directe belastingen van 1992
tot 1995 en geeft een stand van zaken per 1 december 1996. Het onderzoek naar dedoeltreffendheid werd tot de jaren 1994 en 1995 beperkt omdat enkel voor die jarenpassende gegevens voorhanden waren.
De HCI voerden de audit van hun nationale fiscale overheden uit tussen
mei 1996 en december 1996. Daarbij werd een gemeenschappelijke vragenlijstgebruikt.
De Nederlandse Algemene Rekenkamer trad op als coördinator van het pro-
ject en stelde op basis van de ingevulde vragenlijsten één verslag per deelnemendland en het overkoepelend verslag op.
3. Bevindingen in het verslag met betrekking tot België
De uitwisseling van gegevens is in België gebaseerd op de nationale wetgeving
(artikel 338 WIB 1992) die het gevolg is van de implementatie van de richtlijn van1977, enerzijds, en op de bilaterale overeenkomsten ter voorkoming van dubbelebelasting die België met alle deelnemende Lid-Staten heeft gesloten, anderzijds.
De bevoegde overheid is het hoofdbestuur van de Administratie van de direc-
te belastingen. De lokale besturen moeten, enerzijds, hun vragen via het centraalbestuur overzenden en, anderzijds, binnen een termijn van één of vier maanden devoor het beantwoorden van vragen nodige onderzoeken verrichten. In specifiekegevallen is ook de centrale administratie van de Bijzondere Belastinginspectiebevoegd voor gegevensuitwisseling.
Tot 27 november 1996 was er met betrekking tot de richtlijn van 1977 geen
specifieke instructie. Tot dan waren enkel de algemene instructies met betrekking totde bilaterale overeenkomsten, waarin weliswaar de tekst van de richtlijn was opgeno-men, van toepassing. De instructie van 27 november 1996 vestigde de aandacht vande controle-ambtenaren op het belang van de gegevensuitwisseling.
Bij de audit werden met betrekking tot België enkel die cijfers weerhouden
die voortvloeiden uit statistieken die aan het interne controle-systeem van het
423 des Finances.  Les statistiques disponibles ont parfois été limitées aux montants
totaux, qui comprennent également les chiffres relatifs à la France.
C’est la raison pour laquelle la Belgique n’a communiqué aucun chiffre pour
les années 1992 et 1993 et, en ce qui concerne l’examen de l’efficience, pour lesannées 1994 et 1995.
Un relevé statistique intégral de l’échange d’informations entre les Etats
membres participants figure aux annexes IA à 12B du rapport global.  A cet égard, ily a lieu de signaler qu’en raison du caractère incomplet des statistiques fournies enmatière d’assistance mutuelle, les I.S.C. ont été confrontées à des écarts considéra-bles en ce qui concerne la quantité d’informations que, selon leurs propres dires, lesEtats membres ont échangées entre eux.  De même, en raison de l’absence de statisti-ques complètes, il est impossible de comparer entre eux les chiffres relatifs aux diffé-rentes formes d’échange d’informations. Il a néanmoins été possible de formulerquelques considérations générales concernant la mesure dans laquelle des informa-tions ont été échangées.
Quoique l’administration estime que l’échange de renseignements est impor-
tant pour prévenir la fraude et l’évasion fiscales et soit convaincue de son impact surle produit de l’impôt, la Belgique ne fait pas un usage intensif des possibilités offertespar la directive.  Il faut cependant signaler que, sauf en cas d’indice de fraude, le délaid’investigation imparti par la loi expire après trois ans, de sorte que l’administrationn’est pas souvent à même d’accomplir les actes d’instruction requis pour répondreaux demandes de renseignements.
4. Constatations formulées dans le rapport global
Les constatations suivantes ont été effectuées quant à l’efficacité de l’échange
d’informations.
Tous les Etats membres participants sont représentés au sein du groupe de
travail IV de l’Union européenne et du groupe de travail 8 de l’O.C.D.E., qui se con-sacrent tous deux à l’amélioration de l’assistance mutuelle.
En janvier 1988, les membres du Conseil de l’Europe ont signé la convention
de l’O.C.D.E. relative à l’assistance administrative mutuelle, laquelle s’applique àtoutes les catégories d’impôts, à l’exclusion des droits d’entrée. En décembre 1996, laConvention O.C.D.E. n’était ratifiée et appliquée qu’au Danemark, en Finlande et enSuède.  La convention a été signée par les autorités compétentes de la Belgique, maisn’a pas encore été ratifiée.
Seules sept des douze autorités compétentes ont pu produire des statistiques
détaillées concernant l’échange d’informations tant en provenance de l’extérieur quevers l’extérieur, durant les années 1992 à 1995, soit la période couverte par l’audit.Or, sur la base des résultats du questionnaire, il apparaît que les Etats membres parti-cipants pourraient utiliser plus largement les différentes formes d’assistance mutuelle.De même, l’échange de données sur requête, spontané ou automatique s’est souventlimité à quelques Etats membres participants et ce, en dépit de l’adoption de la direc-tive de 1977 et de l’adhésion à ses objectifs.
424 Ministerie van Financiën waren onderworpen. De beschikbare statistieken bleven
soms beperkt tot totalen, waarin ook de uitwisseling met Frankrijk was begrepen.
Daarom werden door België geen cijfers meegedeeld met betrekking tot de
jaren 1992 en 1993 en evenmin, wat het onderzoek van de doeltreffendheid betreft,met betrekking tot de jaren 1994 en 1995. 
Een volledig statistisch overzicht van de uitwisseling van gegevens tussen de
deelnemende Lid-Staten wordt gegeven in de bijlagen IA tot 12B bij het overkoepe-lend verslag. Hierbij moet er worden op gewezen dat als gevolg van de onvolledig-heid van de statistieken die met betrekking tot de wederzijdse bijstand zijn verstrekt,de HCI werden geconfronteerd met aanzienlijke verschillen wat de hoeveelheidgegevens betreft die de Lid-Staten naar eigen zeggen onder elkaar hebben uitgewis-seld. Het gebrek aan bevattelijke statistieken maakt het eveneens onmogelijk de cij-fers betreffende de verschillende vormen van uitwisseling van informatie met elkaarte vergelijken. Toch was het mogelijk enkele algemene beschouwingen te formulerenover de mate waarin informatie werd uitgewisseld.
Alhoewel de administratie van oordeel is dat de gegevensuitwisseling belang-
rijk is voor het verhinderen van belastingontduiking en belastingontwijking en over-tuigd is van de impact op de belastingopbrengsten ervan, wordt door België van demogelijkheden van de richtlijn dus geen extensief gebruik gemaakt. Er moet wel wor-den vermeld dat, tenzij bij aanwijzingen van fraude, de wettelijke onderzoekstermijnna drie jaren verstrijkt, zodat de administratie vaak niet bij machte is de nodigeonderzoeksdaden te stellen om een verzoek om inlichtingen te beantwoorden.
4. Bevindingen in het overkoepelend verslag
Met betrekking tot de doeltreffendheid van de uitwisseling van gegevens wer-
den de volgende vaststellingen gedaan.
Alle deelnemende Lid-Staten zijn vertegenwoordigd in de werkgroep IV van
de Europese Unie en in de OESO-werkgroep 8, die zich beide bezighouden met hetverbeteren van de wederzijdse bijstand.
In januari 1988 werd door de leden van de Raad van Europa de OESO-over-
eenkomst betreffende de wederzijdse administratieve bijstand ondertekend. Dieovereenkomst betreft alle soorten belastingen behalve de invoerrechten. Indecember 1996 was zij nog maar enkel door Denemarken, Finland en Zweden gerati-ficeerd en toegepast. De bevoegde Belgische overheden hadden de overeenkomstwel ondertekend maar nog niet geratificeerd.
Slechts zeven van de twaalf bevoegde overheden waren bij machte uitgebreide
statistische gegevens te verstrekken over de gegevensuitwisseling in beide richtingenvan 1992 tot 1995, dat zijn de jaren waarop de audit betrekking had. Op grond van deresultaten van de vragenlijst kan evenwel worden gesteld dat de verschillende vor-men van wederzijdse bijstand extensiever zouden kunnen worden toegepast. Tevensbleef, ondanks het feit dat de richtlijn van 1977 werd goedgekeurd en de doelstellin-gen ervan werden beklemtoond, de uitwisseling van gegevens op verzoek en de spon-tane en automatische uitwisseling vaak beperkt tot enkele van de deelnemende Lid-Staten.
425 Il ressort du tableau ci-après qu’il est possible d’établir des impositions sup-
plémentaires dans les douze Etats membres participants.
Période prévue pour les impositions supplémentaires (exprimé en nombre de mois)
Etat membre Période générale Prolongation dans des 
situations spécifiques  
Autriche 60 120 (1)  
Belgique 36 60  
Danemark 40 –
Finlande 72 -  
Allemagne 48 60/120 (2)  
Irlande 120 (3)  
Italie 60 72
Pays-Bas 60 144
Portugal 60 –Espagne 60 –
Suède 24 72
Royaume Uni 72 240
(1) Fraude fiscale.
(2) Inobservation résultant d’une négligence : 60 mois ; fraude : 120 mois.(3) Inobservation résultant d’une négligence et fraude : délai illimité.
En Belgique, la loi prévoit un délai de trois ans ou, en cas de fraude, de cinq
ans après l’expiration de la période imposable pour procéder à des impositions (sup-plémentaires) (article 354, premier et deuxième alinéas, du C.I.R. 1992).
En outre, une imposition supplémentaire peut être établie dans un délai de
douze mois à partir de la date à laquelle l’administration fiscale belge a reçu d’unautre Etat membre des renseignements faisant apparaître que des revenus imposa-bles n’ont pas été déclarés en Belgique au cours d’une des cinq années qui précèdent(article 358 du C.I.R. 1992).
Bien que la plupart des Etats membres aient estimé que la communication des
résultats obtenus (“feedback”) constituait un critère important pour apprécier laréussite de l’échange de renseignements, quelques-uns seulement ont effectivementcommuniqué ces résultats.
Pour montrer les possibilités d’assistance mutuelle, l’annexe 13 du rapport
global décrit quatorze cas dans lesquels le recours à l’assistance mutuelle a permis decombattre certaines formes de fraude fiscale.
5. Recommandations formulées dans le rapport relatif à la Belgique
Les autorités fiscales belges ont formulé les recommandations suivantes en
vue d’améliorer et de renforcer l’échange international de données :
– encourager l’utilisation des possibilités d’échange d’informations par les services
fiscaux locaux belges ;
426 Uit de tabel hieronder blijkt dat in de twaalf deelnemende Lid-Staten de
mogelijkheid bestaat bijkomende aanslagen te vestigen.
Termijn voor aanvullende belastingaanslagen (uitgedrukt in aantal maanden)
Lid-Staat Algemene termijn Aanvullende termijn voor 
specifieke situaties  
Oostenrijk 60 120 (1)  
België 36 60  
Denemarken 40 –  
Finland 72 –  
Duitsland 48 60/120 (2)  
Ierland 120 (3)  
Italië 60 72  
Nederland 60 144  
Portugal 60 –  
Spanje 60 –  
Zweden 24 72  
Verenigd Koninkrijk 72 240  
(1) Belastingontduiking.
(2) Overtreding door nalatigheid : 60 maanden ; en fraude : 120 maanden.(3) Overtreding door nalatigheid en fraude : onbeperkt.
In België voorziet de wet in een termijn van ofwel drie jaar ofwel - bij fraude -
vijf jaar na het einde van het belastbaar tijdperk om (aanvullende) aanslagen te vesti-gen (artikel 354, eerste en tweede lid, van het WIB 1992).
Er kan bovendien een aanvullende aanslag worden gevestigd gedurende een
periode van twaalf maanden vanaf de datum waarop het Belgisch fiscaal bestuurinlichtingen van een andere Lid-Staat heeft ontvangen, waaruit blijkt dat belastbareinkomsten in de loop van de vijf voorgaande jaren in België niet werden aangegeven(artikel 358 van het WIB 1992).
Hoewel de meeste deelnemende Lid-Staten van oordeel waren dat het ver-
strekken van feedback een belangrijk criterium was om het welslagen van de uitwis-seling van gegevens te beoordelen, hebben slechts enkele dat ook effectief gedaan.
Om de mogelijkheden van wederzijdse bijstand aan te tonen werden in
Bijlage 13 van het overkoepelend verslag veertien gevallen beschreven waarin viawederzijdse bijstand sommige vormen van belastingontduiking konden worden be-streden.
5. Aanbevelingen in het verslag met betrekking tot België
De Belgische fiscale overheid heeft de volgende aanbevelingen geformuleerd
om de internationale gegevensuitwisseling te verbeteren en te versterken :
– het aanmoedigen van de Belgische lokale fiscale diensten om de mogelijkheden
inzake gegevensuitwisseling meer aan te wenden ;
427 – harmoniser les législations au sein de l’Union européenne, spécialement en ce qui
concerne les délais d’investigation.
La Cour des comptes de Belgique a émis les recommandations suivantes en
– améliorer la communication des résultats obtenus à la suite de l’échange interna-
tional de données ;
– autoriser les services fiscaux locaux belges à échanger des informations avec d’au-
tres Etats membres ;
– faire recueillir par les services fiscaux locaux belges, les données statistiques relati-
ves à l’échange international d’informations, spécialement en ce qui concerne lespossibilités de lever des impositions supplémentaires ;
– assurer la réciprocité en matière d’échange de renseignements.
6. Conclusions du rapport global
Les conventions bilatérales et multilatérales fournissent, avec la directive
de 1977, un cadre légal utile à l’échange de données entre les Etats membres del’Union européenne.
Tous les Etats membres participants reconnaissent l’importance de l’assistan-
ce mutuelle et l’amélioration apportée par la directive de 1977 à la collaboration enmatière de lutte contre la fraude et l’évasion fiscales.
Seuls deux de ces douze Etats ont conclu des arrangements administratifs cou-
vrant l’ensemble des quatre formes d’échange de données.
L’absence de statistiques fiables, complètes et comparables rend difficile la
formulation d’une appréciation valable de l’efficacité de l’assistance mutuelle entreles Etats membres participants.
Ceux-ci ont identifié neuf restrictions principales limitant l’échange interna-
tional de données en matière fiscale. Ils ont tous appliqué quatre ou plus de ces res-trictions.
Seuls deux Etats membres participants ont pu fournir des renseignements cor-
rects concernant le temps mis pour répondre aux demandes de données.
Un seul a conclu des accords pour la communication, aux autres Etats, des
résultats de l’échange de données.
En dépit de l’importance que les Etats membres participants déclarent atta-
cher à l’assistance mutuelle, les institutions supérieures de contrôle concluent qu’ilsn’ont pas tiré tout l’avantage possible du cadre fourni par la directive de 1977 pourrenforcer la collaboration en matière fiscale.
428 – het op elkaar afstemmen van de wetgevingen binnen de Europese Unie, in het bij-
zonder wat de onderzoekstermijnen betreft.
Het Belgische Rekenhof heeft de volgende aanbevelingen geformuleerd om
de internationale gegevensuitwisseling te verbeteren en te versterken :
– het zorgen voor een betere feedback van de resultaten die konden worden behaald
door de internationale uitwisseling van gegevens ;
– het machtigen van de lokale fiscale besturen van België om informatie met andere
Lid-Staten uit te wisselen ;
– het laten verzamelen door de lokale fiscale besturen van België van statistische
gegevens met betrekking tot hun internationale gegevensuitwisseling, in het bijzon-der met betrekking tot aanvullende aanslagen die hierdoor konden worden geves-tigd ;
– het verzekeren van het wederzijds karakter van de uitwisseling van gegevens.
6. Conclusies uit het overkoepelend verslag
De bilaterale en multilaterale overeenkomsten vormen samen met de richtlijn
van 1977 een bruikbaar wettelijk kader voor de uitwisseling van gegevens tussen deLid-Staten van de Europese Unie.
Alle deelnemende Lid-Staten verklaren dat de wederzijdse bijstand van groot
belang is en dat de richtlijn van 1977 de samenwerking in de strijd tegen belastingont-duiking en -fraude heeft verbeterd.
Slechts twee van de twaalf deelnemende Lid-Staten hebben administratieve
regelingen uitgewerkt met betrekking tot de vier vormen van uitwisseling van infor-matie.
De niet-beschikbaarheid van betrouwbare, volledige en vergelijkbare statistie-
ken maakt het moeilijk een waardevol oordeel uit te spreken over de doeltreffend-heid van de wederzijdse bijstand tussen de deelnemende Lid-Staten.
De deelnemende Lid-Staten hebben negen belangrijke beperkingen op de
internationale uitwisseling van gegevens onderkend. Alle deelnemende Lid-Statenpasten vier of meer van deze beperkingen toe.
Slechts twee deelnemende Lid-Staten hadden correcte informatie met betrek-
king tot de tijd die nodig was voor het beantwoorden van de verzoeken om informa-tie.
Slechts één deelnemende Lid-Staat heeft regelingen uitgewerkt om de resulta-
ten van de uitwisseling van gegevens aan de andere Lid-Staten mee te delen.
De deelnemende HCI komen tot de conclusie dat, ondanks hun bewering dat
zij veel belang hechten aan de internationale uitwisseling van gegevens, de deelne-mende Lid-Staten de mogelijkheden die door de richtlijn worden geboden om inbelastingmateries tot een betere samenwerking te komen, niet ten volle hebbenbenut.
429 7. Recommandations du rapport global
Les institutions supérieures de contrôle considèrent que la mise en œuvre des
mesures suivantes, qui pourraient être applicables à tous les Etats membres, serait denature à améliorer les accords actuels :
– les Etats membres devraient mener une réflexion sur la manière d’améliorer la
transposition actuelle de la directive de 1977 en vue de garantir la perception desmontants exacts d’impôts dus en vertu de la loi ;
– ils devraient examiner, en vue de leur suppression, les obstacles légaux et adminis-
tratifs à un échange efficient et efficace des données ;
– ils devraient adhérer à une conception commune de la collecte et de l’enregistre-
ment de statistiques en vue de faire apparaître clairement la quantité de donnéeséchangées et la rapidité avec laquelle elles ont été fournies ;
– des efforts supplémentaires devraient être accomplis pour mettre en commun
l’expérience des autorités compétentes des Etats membres et pour se mettred’accord sur des codes de procédure, en recourant, par exemple, au groupe de tra-vail n° IV de l’Union européenne ;
– les Etats membres devraient veiller à la présence de points de contacts au sein de
leurs autorités compétentes, de manière à faciliter la discussion et la résolution desproblèmes mutuels ;
– ils devraient se mettre d’accord sur un code de conduite en ce qui concerne le temps
mis pour fournir des données et, notamment, y fixer des objectifs ;
– ils devraient conclure des accords en vue de communiquer les résultats obtenus, en
termes de quantité et de qualité, grâce aux échanges de données ;
– les Etats membres devraient s’assurer que les données sont échangées dans une
forme qui puisse être immédiatement traitée et utilisée ;
– les fonctionnaires concernés devraient tenir des réunions régulières afin de contrô-
ler les échanges de renseignements et débattre des problèmes, par exemple, en cequi concerne les cas pendants depuis longtemps ;
– les Etats membres devraient s’assurer que leurs services locaux et régionaux
chargés de l’échange de données ont conscience de l’importance de celui-ci et con-naissent les procédures correctes pour le réaliser.
430 7. Aanbevelingen uit het overkoepelend verslag
De HCI zijn van mening dat via het ondernemen van de hierna opgesomde
acties, die op alle Lid-Staten van toepassing kunnen zijn, de bestaande regelingenkunnen worden verbeterd :
– de Lid-Staten zouden moeten onderzoeken hoe ze de huidige implementatie van de
richtlijn van 1977 kunnen verbeteren ten einde te komen tot een correcte bepalingvan de wettelijk verschuldigde belasting ;
– zij zouden de wettelijke en reglementaire hinderpalen voor een doeltreffende en
doelmatige uitwisseling van informatie moeten onderzoeken met het oog op deafschaffing ervan ;
– zij zouden een gemeenschappelijke benadering van de wijze van verzamelen en
registreren van de statistische informatie moeten overeenkomen zodat een helderbeeld kan worden bekomen van het aantal gegevens dat wordt uitgewisseld en desnelheid waarmee dit gebeurt ;
– verdere inspanningen moeten worden geleverd om de ervaringen van de bevoegde
overheden van de Lid-Staten uit te wisselen en om praktische richtlijnen uit te wer-ken, bv. via de  EU-Werkgroep nr. IV ;
– de Lid-Staten zouden moeten zorgen voor contactpunten binnen de bevoegde over-
heden zodat wederzijdse problemen gemakkelijker kunnen worden besproken enopgelost ;
– zij zouden een gedragscode, met inbegrip van doelstellingen, moeten overeenko-
men met betrekking tot de tijd die nodig is om de informatie te verstrekken ;
– zij zouden regelingen moeten overeenkomen met betrekking tot het rapporteren
over de kwantitatieve en kwalitatieve impact van de uitwisseling van informatie ;
– de Lid-Staten zouden ervoor moeten zorgen dat de informatie wordt uitgewisseld in
een vorm die onmiddellijk bruikbaar is ;
– de bevoegde ambtenaren zouden regelmatig vergaderingen moeten houden om de
uitwisseling van gegevens te sturen en om problemen, bv. lang aanslepende geval-len, te bespreken ;
– de Lid-Staten zouden er moeten voor zorgen dat hun met de uitwisseling van gege-
vens belaste lokale en regionale diensten overtuigd zijn van het belang van de uit-wisseling van gegevens en op de hoogte zijn van de correcte procedures.
431 2. COOPERATION ENTRE LES ETATS MEMBRES DE L’UNION EUROPEENNE EN MATIERE
DE LUTTE CONTRE LA FRAUDE A LA T.V.A., NOTAMMENT EU EGARD A L’INCOMPA-TIBILITE DES DIVERSES SOURCES D’INFORMATIONS ET AUX TRANSACTIONS NONCOUVERTES PAR LE SYSTEME VIES (SYSTEME D’ECHANGE D’INFORMATIONS ENMATIERE DE T.V.A.)
La Cour des comptes a participé aux activités du groupe de travail créé au sein
de l’Union européenne pour étudier la lutte contre la fraude à la T.V.A. 
Les conclusions de ce groupe de travail sont exposées ci-après.Un certain nombre de lacunes peuvent être constatées dans les procédures uti-
lisées dans les Etats membres de l’Union européenne pour combattre la fraude, notam-ment au niveau de la coopération entre les différents Etats membres en matière de per-ception de la T.V.A. sur les échanges intra-communautaires. Les instruments existantspour assurer la coopération ne sont pas suffisamment utilisés. Hormis les transactionsreprises dans le système VIES, il n’existe pas d’accord de coopération systématique.
Il s’avère donc impérativement nécessaire d’adapter les législations des diffé-
rents Etats membres pour aboutir à une définition similaire des cas de fraude punissa-bles, ainsi qu’à des procédures en matière de poursuites et à des sanctions applicablesqui puissent être comparées.
Il existe, dans l’Union européenne, un marché unique au sein duquel les person-
nes et les biens peuvent franchir librement les frontières intérieures, alors que les auto-rités chargées de la gestion et du contrôle de ce marché voient leur champ d’actionlimité par ces mêmes frontières.  Il existe donc un marché unique pour la fraude, maispas pour l’application de la loi.
La lutte contre la fraude doit, dans les Etats membres, être soumise périodi-
quement à une évaluation permettant d’en augmenter l’efficience. Il est très importantde développer un système adéquat susceptible d’exclure la fraude autant que possible.
1. Contexte et cadre légal et réglementaire
Le Comité de contact des présidents des institutions supérieures de contrôle
de la Communauté européenne a, lors de sa réunion qui s’est tenue à Lisbonne les 28et 29 septembre 1993, confié à un groupe de travail composé de fonctionnaires decontact de la Cour des comptes européenne et des Cours des comptes d’Allemagne,d’Italie, de France, des Pays-Bas et du Royaume-Uni la mission :
a) de réaliser une description, une analyse et un diagnostic de la situation
résultant de la réalisation du marché communautaire interne par rapport aux contrô-les en matière de T.V.A.  opérés dans les échanges intra-communautaires ;
b) de rédiger un rapport, à présenter à l’occasion de la réunion suivante du
Comité de contact et contenant des propositions en la matière.
Ce rapport a été soumis, les 22 et 23 novembre 1994, aux présidents des insti-
tutions supérieures de contrôle (I.S.C.) de l’Union européenne, réunis àLuxembourg, qui en ont pris acte. L’assemblée a, en outre, décidé de poursuivre lesactivités du groupe de travail, éventuellement avec d’autres I.S.C. C’est ainsi que le
432N-1.348.196 2. SAMENWERKING TUSSEN DE LID-STATEN VAN DE EUROPESE UNIE INZAKE DE
BESTRIJDING VAN DE FRAUDE OP HET VLAK VAN DE BTW, MET NAME IN HET LICHTVAN DE ONVERENIGBAARHEID VAN DE VERSCHILLENDE INLICHTINGENBRONNENEN DE NIET IN HET VIES-SYSTEEM (SYSTEEM VOOR DE UITWISSELING VAN INLICH-TINGEN OVER DE BTW) OPGENOMEN TRANSACTIES
Het Rekenhof nam deel aan de werkgroep die binnen de Europese Unie werd
opgericht om de bestrijding van de BTW-fraude te bestuderen.
De bevindingen van die werkgroep worden hierna uiteengezet.
Er kunnen een aantal tekortkomingen worden vastgesteld in de procedures die
in de Lid-Staten van de Europese Unie worden gebruikt ter bestrijding van de fraude,met name op het vlak van de samenwerking tussen de verschillende Lid-Staten bij deBTW-inning in het intracommunautaire handelsverkeer. De bestaande instrumentenvoor samenwerking worden onvoldoende benut. Afgezien van de in het VIES-systeemopgenomen transacties bestaat geen systematisch samenwerkingsverband.
De noodzaak dringt zich op de wetgevingen van de verschillende Lid-Staten
aan te passen om te komen tot een vergelijkbare definitie van de strafbare gevallen vanfraude en tot vergelijkbare vervolgingsprocedures en toepasselijke sancties.
Er is in de Europese Unie een binnenmarkt waarin personen en goederen vrij
de binnengrenzen kunnen overschrijden terwijl de autoriteiten die zijn belast met hetbeheer en de controle van die markt worden ingeperkt door diezelfde grenzen. Erbestaat dus een binnenmarkt voor fraude maar niet voor wetshandhaving.
De fraudebestrijding moet in de Lid-Staten op gezette tijden aan een evaluatie
worden onderworpen om de doeltreffendheid ervan te verhogen. Het is van grootbelang een adequaat systeem te ontwerpen dat fraude zo veel mogelijk uitsluit.
1. Situering en wettelijk en reglementair kader
Het Contactcomité van de Presidenten van de Hoge Controle-Instanties van
de Europese Gemeenschap heeft in zijn vergadering te Lissabon op 28 en 29 septem-ber 1993 aan een werkgroep van contactambtenaren van de Europese Rekenkameren van de Rekenhoven van Duitsland, Italië, Frankrijk, Nederland en het VerenigdKoninkrijk de opdracht gegeven over te gaan tot :
a) een omschrijving, een analyse en een diagnose van de situatie als gevolg
van de verwezenlijking van de interne communautaire markt ten aanzien van BTW-controles in het intracommunautair handelsverkeer ;
b) de opstelling van een verslag, in te dienen ter gelegenheid van de eerstvol-
gende bijeenkomst van het Contactcomité, waarin voorstellen ter zake zijn vervat.
Dat verslag werd op 22 en 23 november 1994 aan de Presidenten van de Hoge
Controle-instellingen (HCI’s) van de Europese Unie, in vergadering bijeen teLuxemburg, voorgelegd, die er akte van hebben genomen. Die vergadering heeft ver-der besloten de werkgroep voort te zetten, eventueel met andere HCI’s. Ze heeft de
433N-1.348.196 groupe de travail a reçu pour mission de réaliser, pour la réunion suivante du Comité
de contact (à la fin de l’année 1995), une étude à propos du fonctionnement du régi-me temporaire de T.V.A.  applicable aux échanges entre les Etats membres et dupassage au régime définitif.
La Cour des comptes de Belgique a également participé aux travaux de ce
dernier groupe de travail.
En novembre 1995, le Comité de contact, réuni à Pérouse, a constaté que si les
systèmes d’information (VIES, Intrastat) relatifs aux livraisons intra-communautairesfonctionnaient techniquement bien, la qualité des données n’était pas satisfaisante.Le montant total des recouvrements de T.V.A. au niveau de l’Union européenneavait subi une stagnation, imputable en partie à l’abolition des frontières fiscales. Lesdonnées relatives aux échanges intra-communautaires n’étaient pas toujours compati-bles et il a semblé nécessaire que les services fiscaux acquièrent une connaissance suf-fisante des nouvelles formes de fraude et collaborent entre eux de manière efficace.
Le Comité de contact a, dès lors, formulé le vœu de disposer, pour la fin
de 1997, d’une étude sur la coopération entre Etats membres en matière de lutte con-tre la fraude à la T.V.A.  intra-communautaire, notamment eu égard à l’incompatibi-lité des diverses sources d’information et aux transactions non couvertes par le systè-me VIES.
Le groupe de travail chargé de la réalisation de l’étude (période 1996/1997)
était composé de fonctionnaires de contact des mêmes Cours des comptes, mais a étéétendu à un représentant de la Chambre des comptes d’Autriche.
Les activités du groupe de travail et les contrôles effectués en Belgique se si-
tuent dans le cadre légal suivant :
– article 188, C, du Traité instituant la Communauté européenne ;– article 5, troisième alinéa, de la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisation de la
Cour des comptes, inséré par la loi du 4 avril 1995, et le protocole relatif au contrô-le des recettes fiscales, conclu le 22 décembre 1995 entre le ministère des Financeset la Cour des comptes.
2. Méthode de travail
A partir d’informations préliminaires recueillies auprès des Etats membres et
de la Commission, le groupe de travail a, en juin 1996, mis au point un plan d’enquêtepour la réalisation de vérifications sur une base commune.
L’objectif de l’examen consistait à analyser le fonctionnement des instances
dotées, au niveau national et communautaire, de compétences en matière de contrôlede la T.V.A.  et de la lutte contre la fraude. L’examen devait, notamment, faire appa-raître les aspects suivants :
– différences éventuelles entre les concepts nationaux (définitions légales, instruc-
tions administratives) et les concepts communautaires ;
434 werkgroep de opdracht gegeven voor de volgende vergadering van het
Contactcomité (eind 1995) een studie uit te voeren over de werking van de tijdelijkeen de overgang naar de definitieve BTW-regeling, van toepassing op het handelsver-keer tussen de Lid-Staten.
Aan deze laatste werkgroep werd mede deelgenomen door het Belgische
Rekenhof.
Het Contactcomité, in november 1995 in vergadering bijeen te Perugia, con-
stateerde dat de inlichtingensystemen (VIES, Intrastat) over de intracommunautaireleveringen technisch gezien weliswaar goed functioneerden, maar dat de kwaliteitvan de gegevens niet bevredigend was. Het totaal aan BTW-inningen op het niveauvan de Europese Unie was gestagneerd, hetgeen voor een gedeelte te wijten zou zijnaan het opheffen van de fiscale grenzen. De gegevens betreffende het intracommu-nautaire handelsverkeer stemden niet altijd met elkaar overeen en het leek nodig datde belastingdiensten de nodige kennis verwierven over nieuwe vormen van fraude enzich gingen richten op een doeltreffende samenwerking.
Het Contactcomité formuleerde daarom de wens voor eind 1997 te beschik-
ken over een studie over de samenwerking tussen de Lid-Staten inzake de bestrijdingvan de intra-communautaire BTW-fraude, met name in het licht van de onverenig-baarheid van de verschillende informatiesystemen en de niet door het VIES-systeemondersteunde transacties.
De werkgroep belast met het opmaken van die studie (periode 1996/1997)
bestond uit contactambtenaren van dezelfde Rekenkamers, maar werd uitgebreidmet een vertegenwoordiger van het Rekenhof van Oostenrijk.
Het wettelijk kader waarbinnen de werkzaamheden van de werkgroep en de
controles in België moeten worden gesitueerd, zijn :
– artikel 188, C, van het Verdrag tot oprichting van de Europese Gemeenschap ;– artikel 5, derde lid, van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het
Rekenhof, ingevoegd door de wet van 4 april 1995 en het protocol betreffende decontrole op de fiscale ontvangsten, gesloten op 22 december 1995 tussen deMinister van Financiën en het Rekenhof.
2. Werkmethode
In juni 1996 heeft de werkgroep, op basis van gegevens die ter voorbereiding
bij de Lid-Staten en de Commissie werden ingewonnen, een controleplan opgesteldvoor het verrichten van onderzoek vanuit een gemeenschappelijke basis.
Het was de bedoeling dat dit onderzoek het functioneren van die instanties
zou onderzoeken die op het nationale en communautaire niveau bevoegdheden heb-ben inzake de controle van de BTW en de fraudebestrijding. Het onderzoek diendemet name de volgende aspecten naar voren te brengen :
– de eventuele verschillen tussen de nationale concepten (wettelijke definities, admi-
nistratieve instructies) en de communautaire concepten ;
435 – incidence possible de ces différences sur la coopération entre les Etats membres,
notamment en ce qui concerne la perception de la T.V.A. et les sanctions applica-bles.
La méthode de travail choisie consistait dans l’analyse des systèmes nationaux
et communautaires de traitement et de recouvrement de la T.V.A.
Une attention spéciale a été portée, à cet égard, à la lutte contre la fraude en
matière de T.V.A. et à la coopération entre les Etats membres. Un examen a étéconsacré plus spécialement aux instances nationales et communautaires qui sontresponsables de la coopération administrative entre les Etats membres en ce qui con-cerne la directive n° 77/799/C.E.E. (assistance mutuelle) et la directive n° 218/92(VIES) ainsi que les accords bilatéraux et multilatéraux.
Il a été décidé d’étudier quelques cas de fraude intra-communautaire, signalés
par les services publics nationaux compétents.  A cet effet, les critères suivants ont dûêtre pris en considération dans l’ordre de leur importance :
a) fraude d’importance communautaire ayant eu lieu après le 1er janvier 1993 ;b) fraude représentative eu égard à la typologie (transactions dissimulées, comptes
falsifiés, demandes de remboursement sans fondement, détournement de fournitu-res déclarées comme étant intra-communautaires, “carrousels”, sociétés à brèvedurée de vie, usage abusif de numéros d’identification de la T.V.A., …) ;
c) importance financière des fraudes.
Le domaine particulier des “ventes à distance” a été choisi comme exemple de
transactions ne figurant pas dans le système VIES.
Au cours de sa réunion de septembre 1996, le groupe de travail a approuvé un
questionnaire commun.
Entre les mois d’octobre 1996 et de janvier 1997, des examens ont été effec-
tués à l’échelle nationale en Belgique, en Allemagne, en Italie, aux Pays-Bas et enAutriche. Des fonctionnaires de la Cour des comptes européenne ont pris part à cescontrôles. Les vérifications ont été effectuées conformément aux compétences spéci-fiques de chaque instance de contrôle.
De son côté, la Cour des comptes européenne a également effectué des visites
de contrôle à la Commission européenne pour vérifier les systèmes relatifs à lacoopération administrative, à l’assistance mutuelle, aux procédures de recouvrementet à la coordination de la lutte contre la fraude.
Ensuite, sur la base des réponses au questionnaire, des conclusions des vérifi-
cations opérées sur place et de l’étude des cas de fraude, les instances de contrôlenationales ont établi un rapport.  Celui-ci a été soumis par chacune d’elles, en ce quiconcerne son pays, à son administration nationale et à son ministre compétent, envue de la procédure contradictoire.  La Cour des comptes européenne a agi de mêmeà l’égard de la Commission européenne.
Le rapport, adopté en réunion du groupe de travail du 17 juin 1997, constitue
une synthèse des différents rapports nationaux et du rapport de la Cour des compteseuropéenne. A cet effet, il a été tenu compte des observations formulées par les auto-rités nationales et par la Commission européenne à propos des différents rapports
436 437– de mogelijke gevolgen van die verschillen op de samenwerking tussen de Lid-
Staten, met name wat het innen van BTW en de van toepassing zijnde sanctiesbetreft.
De gekozen werkwijze bestond in het analyseren van de nationale en de com-
munautaire systemen voor het behandelen en het innen van de BTW.
Speciale aandacht werd hierbij besteed aan de bestrijding van de fraude op
het vlak van de BTW en aan de samenwerking tussen de Lid-Staten. Meer bepaaldwerd een onderzoek gevoerd naar de werking van de nationale en communautaireinstanties die verantwoordelijk zijn voor de administratieve samenwerking tussen deLid-Staten in verband met de richtlijn 77/799/EEG (wederzijdse bijstand) en de ver-ordening nr. 218/92 (VIES) en de bi- /multilaterale overeenkomsten.
Besloten werd enkele intracommunautaire fraudegevallen te bestuderen, die
door de bevoegde nationale overheidsdiensten werden aangeduid. Daartoe diendende volgende criteria in volgorde van belang in acht te worden genomen :
a) fraude van communautair belang die heeft plaats gevonden na 1 januari 1993 ;b) representatieve fraude gezien de typologie (verborgen transacties, valse rekenin-
gen, ongegronde verzoeken om teruggaaf, omleiden van leveringen die als intra-communautair zijn aangegeven, ‘carrousels’, ‘kortstondige’ vennootschappen, mis-bruik van BTW-identificatienummers, …) ;
c) financieel belang van de fraudes.
Het bijzondere gebied van de “verkopen op afstand” werd gekozen als voor-
beeld van niet in het VIES-systeem opgenomen transacties.
De werkgroep heeft in haar vergadering van september 1996 een gezamenlij-
ke vragenlijst goedgekeurd.
Tussen oktober 1996 en januari 1997 werden op nationale schaal onderzoe-
ken gedaan in België, Duitsland, Italië, Nederland en Oostenrijk. Ambtenaren vande Europese Rekenkamer hebben aan die controles deelgenomen. De verificatieswerden uitgevoerd overeenkomstig de specifieke bevoegdheden van iedere controle-instantie.
De Europese Rekenkamer van haar kant heeft eveneens controlebezoeken
gebracht aan de Europese Commissie voor het controleren van systemen betreffendede administratieve samenwerking, de wederzijdse bijstand, de invorderingsprocedu-res en de coördinatie van de fraudebestrijding.
Aan de hand van de verstrekte antwoorden op de vragenlijst, de bevindingen
van de verificaties ter plaatse en de bestudering van de fraudegevallen nadien werddoor de nationale controle-instanties een verslag opgesteld. Dit werd door ieder, watzijn land betreft, voor tegensprekelijke procedure voorgelegd aan zijn nationaleadministratie en aan zijn bevoegde minister. De Europese Rekenkamer deed hetzelf-de ten overstaan van de Europese Commissie.
Het rapport, dat in de vergadering van de werkgroep op 17 juni 1997 werd
goedgekeurd, is een synthese van de verschillende nationale rapporten en van hetrapport van de Europese Rekenkamer. Hierbij werd rekening gehouden met de relatifs aux visites de contrôle.  Ce rapport a été transmis au ministre des Finances
par lettre du 1er juillet 1998.
Les conclusions du rapport global sont basées sur les contrôles effectués dans
cinq Etats membres (Belgique, Pays-Bas, Allemagne, Italie et Autriche).  Bien que lenombre de pays ait été limité, le groupe de travail estime néanmoins qu’eu égard auxdifférents rapports établis par la Commission (et qui contiennent des données àpropos de tous les pays de l’Union européenne) et aux informations fournies parses services, la majorité des lacunes constatées et des recommandations formuléesvaudraient également pour d’autres Etats membres, sinon tous.
3. Synthèse
Le premier chapitre du rapport global traite du problème général de la fraude
à la T.V.A. et des sanctions qui y sont applicables. Il comporte un inventaire desméthodes frauduleuses les plus courantes, ainsi qu’un relevé des secteurs les plustouchés par la fraude.  La collaboration entre institutions de contrôle a nécessitépréalablement une concertation à propos d’une définition de la fraude acceptabledans les différents Etats membres, par comparaison avec la définition de la fraudequ’utilise l’Union européenne.  Enfin, les différentes sanctions, leur mode d’applica-tion éventuel ainsi que les délais de prescription font l’objet d’une description som-maire.
Ce premier chapitre trace également le cadre légal dans lequel les administra-
tions fiscales doivent exercer leur contrôle. Ce cadre est précisé dans un deuxièmechapitre, intitulé “Stratégies, pouvoirs et moyens de contrôle”, dans lequel sont misen évidence l’utilisation fréquente de l’analyse des risques, l’existence de sectionsspéciales anti-fraude dans les différents Etats, les contrôles “distincts” des cas deremboursement de la T.V.A. ainsi que la nécessité de tenir compte des donnéesd’identification de l’assujetti (sociétés fictives, phœnix (1), etc.). Les différentes sour-ces d’information, notamment les données Intrastat et le système VIES, y sont aussidécrites.
Le troisième chapitre traite de la coopération entre Etats membres. Il contient
un inventaire des bases juridiques, communautaires et bilatérales, sur lesquelless’appuie cette coopération.  Il attire ensuite l’attention sur les différentes lacunes con-statées, tant au niveau des Etats membres qu’au niveau communautaire, ainsi que surles responsabilités qui en découlent pour la Commission européenne.
Au chapitre quatre est analysé le régime des “ventes à distance”. Cette analy-
se consiste en une étude des aspects théoriques du régime ainsi qu’en une descriptionde la situation dans les différents Etats membres.
Au cinquième chapitre est examiné le (problème du) recouvrement des mon-
tants éludés par la fraude.
(1) Succession de sociétés à existence brève.
438 opmerkingen die door de nationale overheden en de Europese Commissie werden
geformuleerd op de verschillende verslagen over de controlebezoeken. Dit rapportwerd aan de Minister van Financiën overgezonden bij brief van 1 juli 1998.
De bevindingen in het globale rapport zijn gebaseerd op de controles die in
vijf Lid-Staten (België, Nederland, Duitsland, Italië en Oostenrijk) werden verricht.Hoewel het aantal landen beperkt is gebleven, is de werkgroep toch van mening,gelet op de verschillende verslagen die door de Commissie zijn opgesteld (en dieinformatie bevatten over alle landen van de Europese Unie) en de door haar dien-sten verstrekte inlichtingen, dat het merendeel van de geconstateerde tekortkomin-gen en de geformuleerde aanbevelingen zouden kunnen gelden voor andere, zo nietvoor alle Lid-Staten.
3. Samenvatting
In het eerste hoofdstuk van het globale rapport wordt ingegaan op het alge-
meen probleem van de BTW-fraude en de sanctionering ervan. Het bevat een inven-taris van de meest courante fraudetechnieken en een overzicht van de sectoren waar-in fraude het meest voorkomt. Vooraleer de controle-instellingen tot samenwerkingkonden overgaan, moest eerst overleg worden gepleegd over een definitie van frau-de, die voor de verschillende Lid-Staten aanvaardbaar is en zulks ten aanzien van dedefinitie die de Europese Unie daaromtrent hanteert. Tot slot wordt een beschrijvinggegeven van de verschillende sancties, van de manier waarop deze kunnen wordentoegepast en van de verjaringstermijnen.
Het eerste hoofdstuk situeert voorts het wettelijk kader waarbinnen de fiscale
besturen hun controle moeten uitoefenen. Dit wordt nader belicht in een tweedehoofdstuk : “Controle-strategieën, -bevoegdheden en –middelen”, waarin de aan-dacht wordt gevestigd op het veelvuldig gebruik van de risico-analyse, op het bestaanvan speciale fraudebestrijdingsafdelingen, op de ‘aparte’ controles op de teruggavenvan de BTW en op de noodzaak rekening te houden met de identificatiegegevens vande belastingplichtige (fictieve vennootschappen, phoenix (1), enz …). Er wordt ookeen beschrijving gegeven van de verschillende informatiebronnen, inzonderheid deIntrastat-gegevens en het VIES-systeem.
In het derde hoofdstuk komt de samenwerking tussen de Lid-Staten aan bod.
Het bevat een inventaris van de juridische, communautaire en bilaterale grondslagenwaarop die samenwerking steunt. Vervolgens wordt de aandacht gevestigd op de ver-schillende leemten, zowel op het niveau van de Lid-Staten als op het niveau van deGemeenschap en er wordt gewezen op de verantwoordelijkheid die dit voor deEuropese Commissie met zich mee brengt.
In hoofdstuk vier wordt een analyse gemaakt van het stelsel van de “verkoop
op afstand”. Het is een studie van de theoretische aspecten van het stelsel en eenbeschrijving van de toestand in de verschillende Lid-Staten.
In het vijfde hoofdstuk wordt (de problematiek van) de invordering van de
ontdoken fraudebedragen behandeld.
(1) Opeenvolgende vennootschappen met een kortstondig bestaan.
439 4. Observations et recommandations
4.1. Dans le rapport national
En comparaison des instances d’autres pays, une attention plus grande a été
portée à la qualité du contenu et à l’approfondissement des cas de fraude à analyser.
Le rapport national contient des observations importantes.  L’administration
n’y a pas réagi, voire à peine, ce qui semble indiquer un déficit sérieux de coopéra-tion, tant entre les différentes administrations fiscales belges qu’avec des administra-tions de la T.V.A.  des autres pays.
Les cas de fraude analysés ont révélé que, du moins quant à la Belgique, les
failles du système d’échange des renseignements ne résident pas tant dans un manquede volonté politique que dans l’encadrement qualitatif au sein même de l’administra-tion, comme en témoignent les exemples suivants :
– un système de contrôle interne qui incite un agent à privilégier un résultat à court
terme, plutôt qu’une recherche approfondie lui permettant de détecter un réseau ;
– un système de communication défaillant entre l’administration centrale et les admi-
nistrations régionales ;
– l’effet dilatoire exercé sur le fonctionnement de l’administration en cas de prise de
contact, par des contrôleurs, avec des collègues de l’autre rôle linguistique.  Les fir-mes qui se livrent à la fraude abusent de ce phénomène en s’établissant dans les dif-férentes régions.  Il pourrait être éventuellement intéressant de vérifier dans quellemesure ce problème entrave également la coopération entre les Etats membres ;
– un manque d’informations relatives aux possibilités offertes par l’échange des ren-
seignements. A la suite de cette critique, l’administration belge a toutefois réagi surle fond : en 1996, une vaste campagne d’information a été lancée au sein des direc-tions régionales de Mons et d’Anvers ;
– les accords censés faciliter les contacts entre fonctionnaires de différentes nationa-
lités sont rares (Pays-Bas, France) ou assez restrictifs quant à leurs possibilitésd’application.  Cet état de choses ne trouve pas son origine dans un “réflexe natio-nal”, mais dans l’organisation du système, qui prévoit que toutes les informations àéchanger doivent transiter, en principe, par l’(les) administration(s) centrale(s). Ceproblème existe aussi dans les autres Etats membres.
Il est ensuite recommandé, dans le rapport, que les fonctionnaires de l’admini-
stration de la T.V.A. puissent bénéficier d’une meilleure formation technique, notam-ment en matière de comptabilité.
Il est également proposé de connecter les différentes administrations fiscales
entre elles par le biais d’un réseau informatique, en vue d’assurer un transfert plussouple des informations d’une administration à l’autre.
En outre, il y aurait lieu d’élaborer un système adéquat d’analyse des risques,
sur support informatique.
440 4. Opmerkingen en aanbevelingen
4.1. In het nationale rapport
In vergelijking met de andere landen werd grotere aandacht besteed aan de
kwalitatieve inhoud en het uitspitten van de te analyseren fraudegevallen.
Het nationaal verslag bevat belangrijke opmerkingen. De administratie heeft
hierop niet of nauwelijks gereageerd, hetgeen lijkt te wijzen op een ernstig samen-werkingsmanco, zowel tussen de verschillende Belgische belastingsadministraties alsmet de BTW-administraties van de andere landen.
Uit de onderzochte fraudegevallen bleek dat de zwakke plekken in de uitwis-
seling van inlichtingen, althans wat België betreft, niet moeten worden gezocht in eengebrek aan politieke wil, maar wel in de kwalitatieve omkadering binnen de adminis-tratie zelf, bijvoorbeeld :
– een intern controlesysteem dat een personeelslid ertoe aanzet resultaat op korte
termijn na te streven, eerder dan een grondig onderzoek te voeren dat hem in staatstelt een netwerk bloot te leggen ;
– een gebrekkig communicatiesysteem tussen de centrale administratie en de gewes-
telijke besturen ;
– een vertragend effect op de werking van de administratie wanneer controleurs met
anderstalige collega’s contact moeten opnemen. Frauderende firma’s maken mis-bruik van dit feit door zich te vestigen in de verschillende Gewesten. Het zou even-tueel interessant kunnen zijn na te gaan in welke mate deze problematiek ook desamenwerking tussen de Lid-Staten in de weg staat ;
– een gebrek aan informatie omtrent de mogelijkheden die de informatie-uitwisseling
kan bieden. De Belgische administratie heeft naar aanleiding van deze kritiek ech-ter wel ten gronde gereageerd : in 1996 werd een grote informatiecampagne gelan-ceerd binnen de gewestelijke directies van Bergen en Antwerpen ;
– akkoorden die de contacten tussen ambtenaren van verschillende nationaliteiten
moeten vergemakkelijken, zijn schaars (Nederland, Frankrijk) en bovendien vrijrestrictief wat hun toepassingsmogelijkheden betreft. De reden daarvan moet nietworden gezocht in een “nationale reflex”, maar in de organisatie van het systeemwaarbij alle uit te wisselen informatie in principe via de centrale administratie(s)moet passeren. Dit probleem doet zich ook in de andere Lid-Staten voor.
In het rapport werd voorts de aanbeveling geformuleerd de ambtenaren van
de BTW-administratie een betere technische opleiding te laten genieten, inzonder-heid op het vlak van de boekhouding.
Ook werd voorgesteld de verschillende belastingsadministraties langs een
computernetwerk onderling te verbinden met het oog op een vlottere informatie-doorstroming van de ene naar de andere administratie.
Bovendien zou een adequaat computergesteund systeem van risico-analyse
moeten worden uitgewerkt.
441 4.2. Dans le rapport global
4.2.1. Coopération entre les Etats membres
Les instruments de coopération ne sont pas pleinement utilisés, alors que
l’étude des cas représentatifs de fraude démontre généralement que le recours à cesinstruments produit des résultats quant à la poursuite des fraudes détectées. La len-teur des procédures, voire même l’ignorance des instruments existants, notammentau niveau des autorités locales, explique souvent leur sous-utilisation.  Il conviendraitdonc de s’efforcer, dans la mesure du possible, de rendre ces instruments utilisables àune grande échelle.
En dehors des transactions couvertes dans le système VIES, il n’existe pas de
coopération systématique. Pour pouvoir être employées avec profit dans la lutte con-tre la fraude, les informations concernant les échanges intra-communautaires, en pro-venance de toute source possible, doivent être améliorées de manière substantiellesur le plan qualitatif, notamment pour ce qui est de leur exhaustivité.
Le facteur “temps” jouant souvent un rôle important dans les mécanismes de
fraude, la coopération entre les services fiscaux des Etats membres devrait être ren-due plus souple et, surtout, plus rapide.
4.2.2. Nécessité d’harmoniser les législations 
Les législations applicables sont très différentes, aussi bien en ce qui concerne
la définition de la fraude qu’en matière de sanctions ou de délais de prescriptionapplicables. Dans certains cas, il est exigé (d’avoir subi) un préjudice financier pourqu’un fait soit considéré comme un délit ; il s’agit, en l’espèce, d’une conceptionnationale qui entrave la lutte contre la fraude.
Les Etats membres ont tous un intérêt objectif à ce que réussisse la lutte con-
tre la fraude au niveau communautaire, indépendamment des conséquences financiè-res immédiates pour chacun d’entre eux. Dans ce contexte, l’absence d’incidencebudgétaire d’une fraude pour un Etat membre ne devrait pas constituer pour celui-ciun motif de ne pas procéder à des poursuites et à un recouvrement.
Dans le domaine législatif et administratif, il faudrait, pour ces raisons, tendre
à ce que la définition des cas punissables et les procédures de poursuite ainsi que lessanctions applicables soient comparables, de manière à punir une même infraction defaçon équivalente dans tous les Etats membres.
La lutte contre la fraude est également compliquée par le fait que l’Union
européenne ne dispose pas d’une stratégie de contrôle intégrée au niveau interne.
Sur le plan opérationnel, un rapprochement des méthodes et des stratégies de
contrôle des instances nationales permettrait, sans aucun doute, de combattre avecdavantage d’efficacité un phénomène qui revêt un caractère de plus en plus multina-tional. Le risque existe que les fraudeurs exploitent les différences entre les Etatsmembres non seulement dans les domaines législatif et administratif, mais égalementen ce qui concerne leur capacité réelle à combattre efficacement la fraude.
442 4.2. In het globale rapport
4.2.1. Samenwerking tussen de Lid-Staten
De instrumenten voor samenwerking worden niet volledig benut, terwijl
bestudering van representatieve fraudegevallen over het algemeen aantoont dat hetinzetten van die instrumenten bij het vervolgen van ontdekte fraude resultaat ople-vert. De traagheid van de procedures, en zelfs het niet op de hoogte zijn van debestaande middelen, met name bij de lokale overheden, is er vaak de oorzaak van datde instrumenten onvoldoende worden benut. Daarom dient er zo veel mogelijk aan-dacht te worden besteed aan het op grote schaal bruikbaar maken van deze midde-len.
Afgezien van de in het VIES-systeem opgenomen transacties, bestaat er geen
systhematisch samenwerkingsverband. Om de inlichtingen betreffende het intracom-munautaire handelsverkeer uit alle mogelijke bronnen met succes te kunnen gebrui-ken bij het bestrijden van fraude, moet de kwaliteit en vnl. de volledigheid ervan,aanzienlijk verbeteren.
Aangezien de factor “tijd” vaak een belangrijke rol speelt in de fraudemecha-
nismen, zou de onderlinge samenwerking tussen de belastingdiensten van de Lid-Staten soepeler en vooral sneller moeten verlopen.
4.2.2. Noodzaak van onderlinge aanpassingen van de wetgevingen
De toepasselijke wetgevingen zijn zowel wat de definitie van fraude als wat de
toepasbare sancties of verjaringstermijnen betreft zeer verschillend. In bepaaldegevallen wordt vereist dat er een financieel nadeel moet zijn (geleden) om een feit alsmisdrijf te beschouwen ; dit is een landsgebonden visie die de fraudebestrijdingbelemmert.
De Lid-Staten hebben allen een objectief belang bij het welslagen van de frau-
debestrijding op communautair niveau, onafhankelijk van de directe financiële gevol-gen voor elk van hen. Tegen deze achtergrond mag het feit dat een fraudegeval geeninvloed heeft op de begroting van een Lid-Staat, voor deze Staat geen reden zijn omniet tot vervolging en invordering over te gaan.
Op het gebied van wetgeving en administratie moet om die redenen worden
gestreefd naar een vergelijkbare definitie van strafbare gevallen, vergelijkbare ver-volgingsprocedures en vergelijkbare toepasselijke sancties zodat eenzelfde overtre-ding in alle Lid-Staten tot een gelijkwaardige straf leidt.
De fraudebestrijding wordt voorts bemoeilijkt omdat de Europese Unie
intern geen geïntegreerde controlestrategie heeft.
Op het operationele vlak zou het op elkaar afstemmen van controlemethodes
en –strategieën van de nationale instanties ongetwijfeld zorgen voor een doeltreffen-der aanpak van een verschijnsel dat steeds meer een multinationaal karakter krijgt.Het gevaar bestaat dat fraudeurs niet alleen de verschillen op het gebied van wetge-ving en administratie tussen de Lid-Staten uitbuiten, maar ook de verschillenbetreffende hun werkelijke vermogen om fraude op een doeltreffende wijze aan tepakken.
443 Ainsi, les données échangées pourraient être rendues plus compatibles, par
exemple, en harmonisant les périodes prévues pour l’introduction des déclarations.
4.2.3. Remboursement de la T.V.A.
Tout contribuable peut acquérir des biens hors taxe et, même, obtenir le rem-
boursement de la taxe en amont.  Le contrôle du bien-fondé de la motivation du rem-boursement de la T.V.A.  mérite, dès lors, une attention spéciale, eu égard aux pro-blèmes considérables qui surgissent à l’occasion du recouvrement de sommes indû-ment obtenues.
Il faudrait examiner la possibilité de mettre en place un système de garanties
pour certains secteurs, voire même pour les produits présentant un risque plus élevé.
L’attention devrait également se porter sur les possibilités légales dont les
administrations nationales disposent pour retenir (bloquer) le remboursement, voiremême le refuser (partiellement), dans les cas où le contribuable doit encore satisfaireà d’autres obligations ou qu’un litige subsiste entre le contribuable concerné etl’administration, ainsi que dans les cas où une suspicion de fraude existe.
4.2.4. Evaluation de la lutte contre la fraude
En raison de l’importance de la lutte contre la fraude sur les plans budgétaire
et économique ainsi qu’eu égard aux ressources qu’elle mobilise, la lutte contre lafraude dans les Etats membres devrait faire périodiquement l’objet d’une évaluationvisant à en accroître l’efficacité. L’absence de données relatives à l’application desanctions et au recouvrement des redressements supplémentaires de taxe constitueune lacune importante qu’il y a lieu de combler aussi rapidement que possible.
4.2.5. La Commission
Le rôle de la Commission à l’égard de l’application du droit communautaire
dans les Etats membres devrait, eu égard aux effets de la fraude à la T.V.A. sur lebudget communautaire, être stimulé. Les efforts actuellement entrepris à ce niveaun’exploitent pas entièrement les possibilités ouvertes par les dispositions applicables.D’ailleurs, le fait que la Commission a récemment décidé de retirer une propositionde modification du règlement (C.E.E.) n° 1553/89, qu’elle avait introduite pour luipermettre d’effectuer des vérifications sur place auprès des instances nationales, sem-ble indiquer qu’elle renonce à la possibilité d’étendre ses prérogatives.
Les ressources propres provenant de la T.V.A., calculées à partir des recettes
en matière de T.V.A. perçues par les Etats membres, représentent une source definancement importante pour le budget communautaire. C’est précisément pour cemotif que la Commission doit prendre ses responsabilités en matière d’améliorationdes procédures nationales en vue d’en accroître l’efficacité et d’intensifier la luttecontre la fraude. Dans ce contexte, les rapports qu’elle est amenée à présenter envertu de différents textes réglementaires devraient fournir l’occasion d’évaluer lesefforts entrepris et les progrès enregistrés, tant au niveau communautaire que par lesEtats membres.
444 Aldus zouden bv. door een harmonisering van de periodes voor het indienen
van de aangiften de uitgewisselde gegevens meer compatibel kunnen worden opge-maakt.
4.2.3. Teruggave van BTW
Iedere belastingplichtige kan goederen belastingvrij verwerven en zelfs terug-
gave van voorbelasting verkrijgen. De controle van de gegrondheid van de motive-ring van de BTW-teruggave verdient dan ook speciale aandacht, gelet op de aanzien-lijke problemen bij de terugvordering van ten onrechte verkregen bedragen.
De mogelijkheid zou moeten worden onderzocht een systeem van zekerheden
in te voeren voor bepaalde sectoren of zelfs voor producten met een verhoogd risico.
Aandacht moet ook worden besteed aan de wettelijke mogelijkheden waar-
over de nationale administraties beschikken om de teruggave in te houden (te blok-keren) of zelfs (gedeeltelijk) te weigeren in de gevallen waar de belastingplichtigenog andere verplichtingen dient na te komen of waar er nog betwistingen hangendezijn tussen de betrokken belastingplichtige en de administratie, alsook in de gevallenwaar er vermoedens van fraude bestaan.
4.2.4. Evaluatie van de fraudebestrijding
Gelet op het belang van fraudebestrijding op budgettair en economisch vlak
en gelet op de ingezette middelen, zou de fraudebestrijding in de Lid-Staten op gezet-te tijden aan een evaluatie moeten worden onderworpen ter verhoging van de doel-treffendheid ervan. Het niet-voorhanden zijn van gegevens over de toepassing vansancties en over de invordering van naheffingen komt neer op een aanzienlijke leem-te die zo snel mogelijk moet worden opgevuld.
4.2.5. De Commissie
De rol van de Commissie ten aanzien van de toepassing van het gemeen-
schapsrecht in de Lid-Staten zou, gelet op de effecten van de BTW-fraude op decommunautaire begroting, moeten worden geactiveerd. Bij de inspanningen die thansop dit niveau worden gedaan, worden de mogelijkheden van de toepasselijke bepalin-gen niet volledig benut. Het feit dat de Commissie recent heeft besloten tot de intrek-king van een voorstel tot wijziging van de Verordening (EEG) nr. 1553/89, dat zij hadingediend om de mogelijkheid te krijgen controles ter plaatse uit te voeren bij denationale instanties, lijkt er overigens op te wijzen dat zij afziet van de mogelijkheidhaar bevoegdheden uit te breiden.
De Eigen Middelen uit de BTW, berekend aan de hand van de door de Lid-
Staten geïnde BTW-inkomsten, vormen een belangrijke financieringsbron voor decommunautaire begroting. Juist daarom dient de Commissie haar verantwoordelijk-heden te nemen bij het verbeteren van de nationale procedures voor meer doel-treffendheid en een intensievere bestrijding van fraude. In deze context zouden deverslagen die zij uit hoofde van verschillende regelgevende teksten moet uitbrengen,de mogelijkheid moeten bieden tot een evaluatie van de geleverde inspanningen ende zowel door de Gemeenschap als door de Lid-Staten geboekte vooruitgang.
445 5. Conclusion
En général, le groupe de travail aboutit à des conclusions pratiquement similai-
res à celles de la commission d’enquête du Parlement européen sur le régime de tran-sit communautaire. Cette commission a, en effet, conclu que “L’Union européenne setrouve, de son propre fait, confrontée à une contradiction fondamentale : elle disposed’un marché unique au sein duquel les personnes et les marchandises circulent libre-ment par-delà les frontières intérieures, alors que ces mêmes frontières limitent lechamp d’action des services chargés de gérer et de réguler ce marché. Dans la prati-que, il existe un marché unique pour la fraude, mais pas pour l’application de la loi.”
D’après la Commission, les biens (donc à l’exclusion des services) exemptés
de T.V.A. en circulation dans la Communauté représentent à eux seuls une valeursupérieure à 700 milliards d’ECU, soit 100 milliards d’ECU de taxes qui devront êtreversées à un stade ultérieur. Sans que ce montant puisse en aucune façon être con-sidéré comme une estimation de la fraude, il fournit néanmoins une indication desenjeux financiers en cause dans les échanges intra-communautaires de biens.
Comme l’indique la commission d’enquête sur le régime de transit commu-
nautaire, “il n’existe pas de niveau de fraude tolérable ; aussi est-il indispensable deconcevoir un système qui contribue autant que possible à empêcher toute fraude etqui soit complété par la mobilisation de ressources appropriées en matière de répres-sion”.
A l’évidence, ces efforts ne pourront être couronnés de succès que si une
volonté affirmée se fait jour.
446 5. Besluit
Over het algemeen komt de werkgroep tot vrijwel dezelfde conclusies als de
enquêtecommissie communautair douanevervoer van het Europees Parlement. Diecommissie concludeerde namelijk : “De Europese Unie zit echter verstrikt in eenfundamentele tegenstrijdigheid die zij zelf heeft opgeroepen : er is een binnenmarktwaarin personen en goederen vrij de binnengrenzen kunnen overschrijden terwijl deautoriteiten die belast zijn met het beheer en de controle van die markt ingeperktworden door diezelfde grenzen. In de praktijk bestaat er een binnenmarkt voor frau-de maar niet voor handhaving van de wet.”
Volgens de Commissie bedraagt alleen al de waarde van de goederen (d.w.z.
diensten buiten beschouwing gelaten) die momenteel vrijgesteld van de BTW in deGemeenschap circuleren meer dan 700 miljard ECU, ofwel een bedrag van 100 mil-jard ECU aan belastingen die op een later tijdstip moeten worden betaald. Hoeweldit laatste bedrag op geen enkele manier als een raming van de fraude kan wordenbeschouwd, geeft het toch een indicatie aan van de bedragen die in het intracommu-nautaire goederenverkeer op het spel staan.
Zoals de enquêtecommissie communautair douanevervoer al aangeeft : “Er is
geen aanvaardbare mate van fraude ; het is derhalve van groot belang een systeem teontwerpen dat fraude zoveel mogelijk uitsluit, en dat gesteund wordt door adequatemiddelen om de uitvoering ervan te controleren en voorkomende criminele activitei-ten aan te pakken”. 
Het spreekt vanzelf dat pogingen in dit verband alleen succes kunnen hebben
als de vaste wil daartoe aanwezig is.
447 Aangenomen in algemene vergadering
van 5 augustus 1998
du 5 août 1998
448

stuk 
verzendcode: REK36 (2009-2010) – Nr. 1
19 oktober 2009 (2009-2010)
Verslag 
Rekeningenboek over 2007 RE KEN HOF
Rekeningenboek over 2007
Brus sel, oktober 2009
 web site www.re ken hof.be REKENHOF 
 
Rekeningenboek over 2007 
 
________ 
Nederlandse kamer van het Rekenhof  
op 13 oktober 2009 
Vlaams Parlement – 1011 Brussel – 02/552.11.11 – www.vlaamsparlement.be Inhoud 
 
Samenvatting ........................................................................................... 6  
1   
2 Begrotingsuitvoering 2007 ................................................................ 11  
2.1 Kerncijfers .................................................................................. 11  
2.1.1 Begrotingsresultaat op aanrekeningsbasis ....................... 11  
2.1.2 Resultaat op kasbasis ....................................................... 12  
2.1.3 Vorderingensaldo .............................................................. 13  
2.1.4 Evolutie van de schuld van de Vlaamse Gemeenschap ... 15  
2.1.5 Conclusies ........................................................................ 20  
2.2 Centrale middelen en ontvangsten 2007 ................................... 22  
2.2.1 Ontvangsten 2007 ............................................................. 22  
2.2.2 Evolutie 2002-2007 ........................................................... 25  
2.3 Centrale uitgaven 2007 .............................................................. 35  
2.3.1 Ordonnanceringen ............................................................ 35  
2.3.2 Vastleggingen en vastleggingsmachtigingen .................... 38  
2.3.3 Begrotingsfondsen in 2007 ............................................... 40  
2.3.4 Conclusies ........................................................................ 42  
2.4 Diensten met afzonderlijk beheer .............................................. 43  
2.4.1 Overzicht van de begrotingsuitvoering 2006-2007 ............ 43  
2.4.2 Voorlegging en controleverklaring .................................... 47  
2.4.3 Bijzondere controleresultaten ........................................... 48  
2.4.4 Conclusies DAB ................................................................ 53  
2.5 Vlaamse openbare rechtspersonen ........................................... 54  
2.5.1 Overzicht van de rekeningen 2007 ................................... 54  
2.5.2 Rekeningvoorlegging en controleverklaring ...................... 63  
2.5.3 Bijzondere controleresultaten ........................................... 65  
2.5.4 Conclusies VOR’s ............................................................. 81  
2.6 Controle van de algemene rekeningen 2007 ............................. 83  
2.6.1 Inleiding ............................................................................. 83  
2.6.2 Uitvoeringsrekening van de begroting............................... 83  
2.6.3 Rekening van de thesaurie ............................................... 87  
2.6.4 Rekening van de vermogenswijzigingen ........................... 87  
2.6.5 Conclusies ........................................................................ 88  
3 Thematisch financieel onderzoek ...................................................... 89  
3.1 Defiscalisering van het wetenschappelijk onderzoek in 
hogescholen ............................................................................... 89  
3.1.1 Onderzoek ........................................................................ 90  
3.1.2 Maatregel .......................................................................... 90  
3.1.3 Opbrengst en boekhoudkundige verwerking..................... 91  
3.1.4 Toepassingsgebied ........................................................... 96  
3.1.5 Besteding van de middelen ............................................. 100  
3.1.6 Vergelijking tussen hogescholen en universiteiten ......... 100  
3.1.7 Besluit ............................................................................. 101  
3.1.8 Aantal gedefiscaliseerden per hogeschool ..................... 102  
3.1.9 Antwoord van de minister ................................................ 10 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 2
3Inleiding .............................................................................................   9  . .   . 3.2 Aanrekening van subsidiebetalingen door het Vlaams Fonds 
voor de Letteren ....................................................................... 104  
3.2.1 Onderzoek ...................................................................... 104  
3.2.2 Boekhoudkundige verwerking ......................................... 104  
3.2.3 Conclusie ........................................................................ 105  
3.2.4 Aanbevelingen ................................................................ 105  
3.2.5 Antwoord van de minister ................................................ 105  
3.3 Alternatieve financiering bij het VIPA ....................................... 107  
3.3.1 Inleiding ........................................................................... 107  
3.3.2 Boekhoudkundige verwerking ......................................... 109  
3.3.3 Interne controle ............................................................... 111  
3.3.4 Conclusie ........................................................................ 113  
3.3.5 Aanbevelingen ................................................................ 114  
3.3.6 Antwoord van de minister ................................................ 114  
3.4 Fonds Culturele Infrastructuur: alternatieve financieringen ..... 115  
3.4.1 Inleiding ........................................................................... 115  
3.4.2 Erfpacht met wederinhuring ............................................ 115  
3.4.3 Antwoord van de minister ................................................ 116  
3.4.4 Conclusie ........................................................................ 116  
3.5 Vlaamse Maatschappij voor Watervoorziening: herstructurering 
en herwaardering van het leidingennet .................................... 117  
3.5.1 Inleiding ........................................................................... 117  
3.5.2 Onderzoek van het Rekenhof ......................................... 118  
3.5.3 Herstructurering .............................................................. 118  
3.5.4 Herwaardering................................................................. 118  
3.5.5 Besluit ............................................................................. 119  
3.5.6 Antwoord van de minister ................................................ 119  
3.6 Regeringscommissarissen, regeringsafgevaardigden en 
gemachtigden van Financiën ................................................... 120  
3.6.1 Inleiding ........................................................................... 120  
3.6.2 Vlaamse overheid ........................................................... 121  
3.6.3 Regeringsafgevaardigde ................................................. 122  
3.6.4 Regeringscommissaris .................................................... 123  
3.6.5 Opdrachten en statuut .................................................... 123  
3.6.6 Vergoeding en bezoldiging ............................................. 124  
3.6.7 Andere aspecten van het statuut .................................... 125  
3.6.8 Conclusies ...................................................................... 127  
3.6.9 Antwoord van de minister ................................................ 127  
4 Visumcontrole door het Rekenhof ................................................... 128  
4.1 Controlemethodiek ................................................................... 128  
4.2 Resultaten van de controle 2007 ............................................. 129  
4.2.1 Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid en de 
ministeriële kabinetten .................................................... 129  
4.2.2 Bestuurszaken ................................................................ 130  
4.2.3 Internationaal Vlaanderen ............................................... 131  
4.2.4 Onderwijs en Vorming ..................................................... 131  
4.2.5 Economie, Wetenschapsbeleid en Innovatie .................. 132  
4.2.6 Cultuur, Jeugd, Sport en Media ...................................... 133  
4.2.7 Welzijn, Volksgezondheid en Gezin ................................ 134  
4.2.8 Werk en Sociale economie ............................................. 134  
4.2.9 Mobiliteit en Openbare Werken....................................... 135  
4.2.10 Landbouw en Visserij ...................................................... 13 
VLAAMS PARLEMENT3 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 
6 4.2.11 Leefmilieu, Natuur en Energie......................................... 136  
4.2.12 Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend  
Erfgoed ........................................................................... 137  
4.3 Aanbevelingen ......................................................................... 138  
5 Kleine gereglementeerde subsidies ................................................ 139  
5.1 Controlemethodiek ................................................................... 139  
5.2 Subsidies voor de RegionaleTechnologische Centra .............. 139  
5.2.1 Onderzoek ...................................................................... 139  
5.2.2 Subsidieregeling ............................................................. 139  
5.2.3 Controleresultaten ........................................................... 140  
5.2.4 Conclusies ...................................................................... 141  
5.2.5 Aanbevelingen ................................................................ 141  
5.2.6 Antwoord van de minister ................................................ 141  
5.3 Investeringssubsidies aan de beschutte werkplaatsen ............ 143  
5.3.1 Subsidieregeling ............................................................. 143  
5.3.2 Subsidiebeheer ............................................................... 143  
5.3.3 Controleresultaten ........................................................... 144  
5.4 Subsidies voor amateurkunsten ............................................... 145  
5.4.1 Oogmerk en onderwerp van de controle ......................... 145  
5.4.2 Juridisch kader en toepassing ........................................ 145  
5.4.3 Subsidiëring van erkende organisaties ........................... 146  
5.4.4 Subsidiëring van projecten .............................................. 149  
5.4.5 Forum voor Amateurkunsten (FvA) ................................. 151  
5.4.6 Vlaams Centrum voor Amateurkunsten .......................... 151  
5.4.7 Conclusies ...................................................................... 152  
5.4.8 Aanbevelingen ................................................................ 153  
5.4.9 Antwoord van de minister ................................................ 153  
6 Controle van rekenplichtigenrekeningen ......................................... 154  
6.1  Inleiding ........................................................................... 154  
6.2  Beleidsdomein Financiën en Begroting .......................... 155  
6.3  Beleidsdomein Internationaal Vlaanderen ...................... 156  
6.4  Beleidsdomein Onderwijs en Vorming ............................ 157  
6.5  Beleidsdomein Landbouw en Visserij ............................. 160  
6.6  Beleidsdomein Leefmilieu, Natuur en Energie ................ 165  
6.7  Beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken .............. 170  
6.8  Conclusies ...................................................................... 175  
6.9  Aanbevelingen ................................................................ 176  
7 Rekeningen Vlaamse universiteiten ................................................ 177  
7.1 Controle Rekenhof op universiteitsrekeningen ........................ 177  
7.1.1 Regelgeving en controle ................................................. 177  
7.1.2 Controle van de uitvoering van de begroting .................. 178  
7.1.3 Uitgaven in de afdeling werking ...................................... 178  
7.1.4 Financiële afhandeling van inkomsten uit 
onderzoeksprojecten ....................................................... 180  
7.1.5 Overzicht van de universiteitsrekeningen 2005-2006 ..... 181  
7.2 Toepassing door de UA van de wetgeving op de 
overheidsopdrachten ............................................................... 185  
7.2.1 Onderzoek ...................................................................... 185  
7.2.2 Richtlijnen en procedures ............................................... 185  
7.2.3 Opvolging ........................................................................ 185  
7.2.4 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 4
Conclusie ........................................................................ 186  7.2.5 Aanbevelingen ................................................................ 187  
7.2.6 Antwoord van de minister ................................................ 187  
7.3 Interne controle op de aankoopcyclus bij de Universiteit Gent 188  
7.3.1 Inleiding ........................................................................... 188  
7.3.2 Interne richtlijnen en procedures ..................................... 188  
7.3.3 Initiatief tot aankoop ........................................................ 188  
7.3.4 Aanvraag van offerten en aankoopbeslissing ................. 189  
7.3.5 Bestelling ........................................................................ 189  
7.3.6 Ontvangst van goederen en behandeling van retouren .. 189  
7.3.7 Ontvangst, goedkeuring en registratie van facturen ....... 189  
7.3.8 Controle en betaling van facturen ................................... 190  
7.3.9 Aankoopcyclus in SAP .................................................... 190  
7.3.10 Werking van de cel overheidsopdrachten ....................... 190  
7.3.11 Conclusies ...................................................................... 191  
7.3.12 Aanbevelingen ................................................................ 191  
7.3.13 Antwoord van de minister ................................................ 192  
8 Europa: subsidiëring van bedrijf sadviessystemen voor land- en 
tuinbouwers ..................................................................................... 193  
8.1  Onderzoek ...................................................................... 193  
8.2  Europees kader ............................................................... 193  
8.3  Vlaamse regelgeving....................................................... 194  
8.4  Budgettair kader .............................................................. 195  
8.5  Erkenning van de adviesdiensten ................................... 196  
8.6  Subsidiëring .................................................................... 197  
8.7  Controle door de administratie ........................................ 199  
8.8  Conclusies ...................................................................... 200  
8.9  Aanbevelingen ................................................................ 200  
8.10 Antwoord van de minister ................................................ 201  
9 Algemene conclusies van het  rekeningenboek .............................. 20 
 
VLAAMS PARLEMENT5 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 
2 Samenvatting 
 
Volgens de uitvoeringsrekening, die de uitvoering betreft van de midde-
lenbegroting en titel 1 van de algemene uitgavenbegroting (dus zonder 
consolidatie met de uitgaven en ontvangsten van de Vlaamse openbare 
rechtspersonen), heeft de Vlaamse Gemeenschap in 2007 een positief 
begrotingsresultaat geboekt van 38,6 miljoen EUR (ontvangsten minus 
ordonnanceringen). Zij sloot het begrotingsjaar ook af met een kasover-
schot van 674,7  miljoen EUR. Met, onder meer, deze overschotten heeft 
de Vlaamse Regering de directe schuld doen dalen met 183,7 miljoen 
EUR tot 243,9 miljoen EUR. De schuld is dus, na sterke dalingen in vo-
rige begrotingsjaren, in 2007 nog eens bijna gehalveerd. Aan de andere 
kant staat wel een jaarlijkse groei van de gewaarborgde schuld, vooral 
die van de Vlaamse openbare instellingen en van de NV's BAM en Lief-
kenshoektunnel. Deze schuld steeg van 7.044,3 miljoen EUR eind 2006 
tot 7.207,0 miljoen EUR eind 2007. Voor het begrotings- en kassaldo 
worden nog steeds geen concrete normen opgesteld. Het Rekenhof kan 
zich dan ook moeilijk uitspreken over de deugdelijkheid van de begro-
tingsuitvoering 2007.  
 
(samen met de Vlaamse rechtspersonen), met name door de bepaling 
van het vorderingensaldo. Wat het vorderingensaldo betreft, beschikt het 
Rekenhof nog steeds over onvoldoende informatie om het verschil met 
het begrotingssaldo of het netto te financieren saldo en de naleving van 
de norm die de Hoge Raad van Financiën stelde, te controleren. 
 
De Vlaamse Gemeenschap inde in 2007 21.695,3 miljoen EUR algeme-
ne en toegewezen ontvangsten (exclusief leningopbrengsten). De in-
ningsgraad van de ontvangsten benaderde daarmee in 2007 de begrote 
bedragen (99,7%).  
 
Op een totaal van 23.933,8 miljoen EUR beleidskredieten ordonnan-
ceerde de Vlaamse Gemeenschap in 2007 21.656,7 miljoen EUR. De 
aanwending op het totaal van de beleidskredieten bedroeg zodoende 
90,5%. 
 
De DAB’s, die in 2007 een budgettaire massa vertegenwoordigden van 
1.386,5 miljoen EUR ontvangsten, en 1.090,3 miljoen EUR uitgaven, 
hadden, in tegenstelling tot het vorige jaar, weer veel problemen met de 
rekeningaflegging over 2007: het Rekenhof ontving slechts vijf op de 23 
DAB-rekeningen op tijd. De rekeningencontrole leverde weinig opmer-
kingen op die aanleiding geven tot een gedetailleerde rapportering aan 
het Vlaams Parlement. 
 
De totale budgettaire massa van de VOR’s nam in 2007 licht toe 
(8.430,5 miljoen EUR ontvangsten en 7.801,0 miljoen EUR uitgaven). 
De dotaties stegen tot in totaal 5.826,2 miljoen EUR. De rekeningafleg-
ging over 2007 kende een nog grotere vertraging dan in 2006: liefst 37 
rekeningen werden pas in september 2008 of later voorgelegd aan het 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 6 Rekenhof.  Deze vertraagde voorlegging heeft mede de controle van het 
Rekenhof en een tijdige rapportering van de controleresultaten in dit 
boek bemoeilijkt. De rekeningencontrole van het Rekenhof leverde voor 
een aantal VOR’s opmerkingen van uiteenlopende aard op. inventarisa-
tieproblemen, het niet weergeven van toekomstige verplichtingen, trage 
betalingen, gebrekkige debiteuren- en crediteurenadministraties, recon-
ciliatieproblemen, problemen bij de aanleg van reservefondsen, rechts-
opvolgingskwesties, discontinuïteit van financiële dienstverlening, ge-
brekkige subsidieboekingen, laattijdige contractregistratie, materiële 
fouten, inbreuken tegen het boekhoudbesluit, een weinig transparante 
voorstelling van oninbare vorderingen, langdurig openstaande vorderin-
gen, enz. Het GO! legt nog altijd geen consolidatierekening van de scho-
lengroep voor, ondanks herhaald aandringen van het Rekenhof. Het 
VIZO wacht nog op zijn definitieve juridische ontbinding. 
 
De algemene rekening 2007 werd tijdig voorgelegd.  De controle ervan 
bracht echter verschillen met de onderliggende staten (o.a. bij DAB’s en 
VOR’s) aan het licht, die nopen tot een herziening van de rekening en 
het voorontwerp van eindregelingsdecreet 2007. Het Rekenhof wijst er 
andermaal op dat de Vlaamse overhei d afwijkt van de wetgeving op de 
vermogenscomptabiliteit. De vermogensrekening geeft nog geen be-
trouwbaar beeld bij gebrek aan een regelmatige inventariscontrole. 
 
In het voorliggende boek rapporteert het Rekenhof ook over enkele van 
zijn recente thematisch financiële onderzoeken:  
• De toepassing van de defiscaliseringsmaatregel bij de hogescholen 
verloopt, in tegenstelling tot bij de universiteiten, boekhoudkundig 
uniform. Rechtmatigheidproblemen deden zich niet voor. 
• De wijze waarop het VFL uitbetaalde subsidies boekt, brengt de 
toekomstige subsidieverplichtingen van het fonds niet tot uiting. 
• Het VIPA brengt de reële kosten die aan alternatieve financiering 
zijn verbonden, niet in zijn jaarrekening in beeld. Bovendien schiet 
het administratief dossierbeheer tekort. 
• De Vlaamse minister van Financiën heeft bevestigd dat de Vlaamse 
overheid de duurdere techniek van alternatieve financiering door het 
FoCI louter gebruikte voor het evenwicht van de begroting. 
• De VMW heeft het resultaat van de herwaardering van haar leidin-
gennet in haar resultatenrekening gedeeltelijk gecompenseerd met 
de aanleg van pensioenvoorzieningen. Dat zal haar resultaten in de 
komende jaren verfraaien. 
• Het is onduidelijk hoeveel regeringsafgevaardigden en -commis-
sarissen er in de Vlaamse overheid actief zijn. Bovendien bestaat 
voor deze vertegenwoordigers nauwelijks generieke regelgeving. 
 
In 2007 heeft het Rekenhof de ordonnanceringen en vastleggingen op 
een selectie van basisallocaties aan een grondige visumcontrole onder-
worpen. Het merkte in het algemeen op dat de administraties subsidie-
bestedingen onvoldoende opvolgen en dat het in dossiers vaak aan con-
trolesporen ontbreekt. Bij overheidsopdrachten hebben zij ook te weinig 
oog voor de borgstelling en het beroep op de mededinging. Ten slotte 
besteden zij te weinig zorg aan de volledigheid van de verantwoordings-
VLAAMS PARLEMENT7 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  bundels. Een meer doorgedreven interne controle kan het aantal tekort-
komingen beperken. 
 
Buiten zijn visumcontrole voerde het Rekenhof ook a-posterioricontroles 
uit op de betalings- en vastleggingsdossiers voor enkele kleine gere-
glementeerde subsidies:  
• Het decreet dat de subsidies aan de Regionale Technologische 
Centra regelt, vertoont enkele lacunes, maar de administratie con-
troleert de subsidieverstrekking en -verantwoording op een degelijke 
wijze.  
• De dossiers voor investeringssubsidies aan beschutte werkplaatsen 
bevatten geen fouten. 
• Het reglementair kader van de subsidiëring van de amateurkunsten 
vertoont tal van gebreken en de overheid past dit kader evenmin al-
tijd nauwgezet toe. 
 
Het Rekenhof controleerde voorts een selectie van rekenplichtigenreke-
ningen grondig. Het concludeerde dat het rekenplichtig beheer vrij dege-
lijk is, op een aantal meer rekeningspecifieke problemen en enkele ge-
meenschappelijke problemen na. Veel van die problemen hebben te 
maken met een gebrekkige informatiedoorstroming tussen de betrokken 
actoren en een vaak ondermaatse interne controle. 
 
Het Rekenhof heeft bij zijn grondige controle van de jaarrekeningen 
2005 en 2006 van de Vlaamse universiteiten opgemerkt dat bijna alle 
universiteiten limitatieve kredieten overschreden. De universiteiten leg-
gen voorts bepaalde uitgaven ten onrechte ten laste van hun werkings-
uitkering en de financiële afhandeling van inkomsten uit onderzoekspro-
jecten bij universiteiten vertoont regelmatig formele gebreken. 
 
Het Rekenhof heeft bij zijn grondige controle op de jaarrekeningen  van 
de UA bijzondere aandacht gehad voor de toepassing van de wetgeving 
op de overheidsopdrachten. Het concludeerde dat de UA beschikt over 
duidelijke procedures en de overheidsopdrachtendossiers doorgaans 
goed opvolgt.  
 
Het Rekenhof heeft ook een onderzoek verricht naar de interne controle 
op de aankoopcyclus bij de UGent. Ook die bleek vrij degelijk georgani-
seerd te zijn, hoewel het soms ontbreekt aan een uniforme uitvoering. 
 
Ten slotte onderzocht het Rekenhof de toepassing van het Europees 
subsidiestelsel tot promotie van bedrijfsadvisering bij land- en tuinbou-
wers door het Agentschap Landbouw en Visserij. Het stelde vast dat 
deze uitvoering met vertraging van start ging en dat de regelgeving op 
de erkenning van adviesdiensten enkele hiaten vertoont. De administra-
tie heeft wel reeds de vereiste controleprocedures uitgewerkt. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 8 1 Inleiding 
 
Het publicatiebeleid van de Nederlandse kamer van het Rekenhof ten 
aanzien van het Vlaams Parlement bestaat in een drieledige communi-
catiestroom: 
over, alsook over onderzoeken met een sterk financiële inslag;  
• een activiteitenverslag, dat elk jaar een overzicht biedt van de wer-
king van het Rekenhof in het voorgaande jaar.  
 
De algemene rekening over 2006 was de eerste algemene rekening na 
die over 2000 die de Vlaamse minister van Financiën en Begroting, na 
een inhaalbeweging, tijdig voorlegde. Het Rekenhof heeft die algemene 
rekening op 25 juni 2008 gecontroleerd verklaard. De minister heeft ook 
de algemene rekening over 2007 tijdig voorgelegd, namelijk op 30 juni 
2008. Dit rekeningenboek bevat de resultaten van de controle van het 
Rekenhof daarop.  
 
De implementatie van de nieuwe or ganisatiestructuur van de Vlaamse 
overheid heeft sinds 2006 de voorlegging van de rekeningen van ver-
scheidene openbare rechtspersonen vertraagd. Deze vertraging had 
een impact op de controle van deze rekeningen en van de algemene 
rekening. Ook bracht de vaststelling van de eindregeling van de begro-
ting van een aantal VOR’s problemen m ee. De invoering van de nieuwe 
vereffeningsprocedure vereffenaar kort  bij de Vlaamse overheid heeft 
mede de controlewerkzaamheden op de algemene rekening bemoeilijkt. 
Zoals vorig jaar, koos het Rekenhof er andermaal voor alle rekeningen 
2007 in één rekeningenboek samen te brengen. Het heeft dan ook de 
publicatiedatum van dit rekeningenboek aangepast. 
 
Het eerste luik van dit verslag geeft de bevindingen weer van de contro-
le op de algemene rekening 2007, de cijfers over de begrotingsuitvoe-
ring 2007 en de resultaten van de controle op de rekening 2007 van de 
Vlaamse openbare rechtspersonen (Vlaamse openbare instellingen en 
hun rechtsopvolgers) en de diensten met afzonderlijk beheer. Het Re-
kenhof geeft in dit luik ook een globale benadering van de ontvangsten-
realisatie en de kredietaanwending in 2007. Het blijft echter van oordeel 
dat het in de eerste plaats de Vlaamse Regering zelf toekomt het 
Vlaams Parlement detailanalyses voor te leggen.  
 
Een tweede luik van dit verslag bundelt de resultaten van enkele thema-
tische financiële onderzoeken die het Rekenhof heeft uitgevoerd. Het 
overziet ook de resultaten van de visumcontrole, de controle op de klei-
ne gereglementeerde subsidies en de controle op de rekenplichtigenre-
keningen. Nieuw in dit boek zijn de rapporteringen over de controle op 
VLAAMS PARLEMENT9 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  de Vlaamse universiteiten en over de verstrekking van Europese subsi-
dies.  
 
Aan zijn rekeningenboeken over voorgaande begrotingsjaren koppelde 
het Rekenhof in het verleden telkens bijlagen met een meer gedetail-
leerd overzicht van de resultaten van de controle op de rekeningen van 
de Vlaamse openbare rechtspersonen, overzichten van de ontvangsten 
en kredietvorming, lijsten met de aanwendingscijfers van de ordonnan-
ceringskredieten, overgedragen kredieten en gesplitste vastleggingskre-
dieten, en overzichten van de begrotingsfondsen. Een enquête bij de 
leden van het Vlaams Parlement over de producten van het Rekenhof 
toonde aan dat bijna 60% van de respondenten er niet meer op stond 
deze gegevens in gedrukte vorm te kunnen lezen. Het Rekenhof heeft 
daarom beslist de bijlagen voortaan op zijn website te publiceren. Dat 
bood overigens de gelegenheid een aantal van deze gegevens in een 
meer gedetailleerde vorm ter beschikking van het Vlaams Parlement te 
stellen. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 10 2 Begrotingsuitvoering 2007 
 
Vlaamse Gemeenschap voor 2007 samen en vergelijkt ze met de cijfer-
gegevens voor 2006. De gegevens steunen op de door het Rekenhof 
gecontroleerde algemene rekeningen 2006 en 2007. 
 
  2006 2006 % t.o.v. 
begroting2007 2007 % t.o.v. 
begroting 
- algemeen 20.130.682 20.141.382 100,1% 21.388.885 21.427.423 100,2%
- toegewezen 107.732 102.183 94,8% 246.734 267.898 108,6%
TOTAAL 20.238.414 20.243.565 100,0% 21.635.619 21.695.321 100,3%
UITGAVEN(1)  
begrotingsjaar 21. 445.260 19.286.320 89,9% 23. 462.277 21.230.410 90,5%
ten(2) (3) 17.708.344 16.057.202 90,7% 19.354.707 17.772.208 91,8%
ceringskredieten 3.230.096 3.078. 626 95,3% 3.483.343 3.179.917 91,3%
− variabele kredieten 506.820 150.492 29,7% 624. 227 278.285 44,6%
van het vorig jaar 405. 091 374.011 92,3% 471. 505 426.287 90,4%
TOTAAL 21.850.351 19.660.331 90,0% 23.933.782 21.656.697 90,5%
RESULTAAT - 583.234  38.624
TITEL III  
opbrengst leningen 0 0 131.479 0
aflossing leningen 352.747 323. 600 91,7% 118.340 108.010 91,3%
 
De Vlaamse Gemeenschap heeft in 2007 een positief boekhoudkundig 
resultaat geboekt van 38.624 duizend EUR. Dit is het resultaat van alle 
in 2007 geboekte ontvangsten en ordonnanceringen (betaalopdrachten). 
 
Het lagere begrotingsresultaat in 2007 van 38.624 duizend EUR is het 
gevolg van een grotere stijging v an de uitgaven dan de ontvangsten ten 
opzichte van het voorgaande jaar.  
 
1  Beschikbare betaalkredieten. 
2  Inclusief bijkredieten vorige jaren. 
3  Het kredietbedrag houdt geen rekeni ng met 1.369,28 EUR gevraagde aanvullende 
kredieten in het rekendecr eet 2007 ten gevolge van kr edietoverschrijdingen.  
VLAAMS PARLEMENT11 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Meer informatie over de evolut ie van de ontvangsten en uitgaven 2007 
is opgenomen in de hoofdstukken 2.2 en 2.3. 
 
ruimer dan het begrotingsresultaat op aanrekeningsbasis: behalve van 
de begrotingsverrichtingen, ondergaat het ook de invloed van verrichtin-
en thesaurierekeningen met kaseffect, doch zonder budgettaire weer-
slag, en van verrichtingen van de diensten met afzonderlijk beheer, die 
groting van de Vlaamse Gemeenschap. De Vlaamse Gemeenschap 
maakt in haar maandelijkse samenvatting van de schatkisttoestand geen 
scheiden onderdelen. Sinds 1999 vermeldt zij alleen het gedeelte van de 
onroerende voorheffing bestemd voor de provincies en de gemeenten, 
van directe schuld zijn niet in het kasresultaat vervat, aflossingen van de 
indirecte schuld wel. De onderstaande tabel geeft de evolutie van het 
netto-kasresultaat over de jaren 2006-2007 weer(4): 
 
  2006 2007 
kasontvangsten 20.948.026 23.056.731 
thesaurieverrichtingen 1.997.084 2042.373 
totaal ontvangst en 22.945.110 25.101.111 
%-wijziging 2,66% 9,40% 
kasuitgaven 20.436.145 22.354.286 
thesaurieverichtingen 2.011.018 2.070.071 
totaal uitgav en 22.447.163 24.424.357 
%-wijziging 1,97% 8,81% 
netto-kasresultaat 497.947 674.746 
%-wijziging 33,71% 35,51% 
 
De verbetering van het kasoverschot in 2007 is vooral te danken aan het 
positieve begrotingsresultaat in 2007, dat naar boven toe werd gecorri-
geerd door een aantal factoren, o.a. de variaties op de lei (234.541 dui-
zend EUR) en een verhoging van de wachtrekening van het CFO(5) 
(54.966 duizend EUR). De intering van de DAB’s (35.330 duizend EUR) 
heeft het begrotingsresultaat naar beneden gecorrigeerd. 
 
4 Bron voor deze cijfers zijn de sam envattingen van de maandelijkse schatkisttoe-
stand in het Belgisch Staatsblad, aangevul d met informatie van de administratie. 
5  Het betreft de wachtrekening in de kas van de Vlaamse Gemeenschap. Aan de 
andere kant namen de reserves van het CF O (buiten de kas van de Vlaamse Ge-
meenschap) volgens de gegevens van de adm inistratie in 2007 af met 24.273 dui-
zend EUR. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 12 De Vlaamse Regering heeft de kasoverschotten van de voorbije jaren 
aangewend voor schuldafbouw. De onderstaande tabel overziet de af-
lossingen van de schuld op titel III en het effect op het bruto te financie-
ren saldo (BFS). De tabel geeft ook de aflossingen weer die al in het 
netto te financieren saldo (NFS) vervat zitten en de aflossingen die het 
FFEU overnam. In 2007 werd wel het debetsaldo van het Investerings-
fonds Lokale Besturen voor een bedrag van 59.914 duizend EUR in de 
directe schuld opgenomen. 
 
aflossing 
 
Het kassaldo volstond in 2007 op zich voor de aflossingen van de 
schuld. De onderstaande tabel schetst deze evolutie voor de jaren 2006 
en 2007.  
 
 2006 2007 
Stand zichtrekening op 31.12 vorig jaar -45,7 -1,1 
Beleggingen op 31.12 vorig jaar 234,6 364,3 
Nettokasoverschot verrichtingen van het jaar 497,9 674,7 
Thesaurie- en ordeverrichtingen zonder invloed op het NFS 0 -5,0 
Nettoafname LT directe schul d (titel III) -323,6 -108,0 
Stand zichtrekening op 31.12 einde jaar -1,1 20,9 
Beleggingen op 31.12 einde jaar 364,3 904,1 
 
westen. De HRF- en de ESR-methodologie stellen het begrip vorderin-
gensaldo centraal. Dat saldo wijkt in belangrijke mate af van de be-
• Het vorderingensaldo steunt op de notie vastgestelde rechten, die 
economische materies. De huidige comptabiliteitsreglementering 
rekent echter voor de ontvangsten met de werkelijke inningen en 
voor de uitgaven met de ordonnanceringen(6). Daardoor dienen 
 
6  Bij ontstentenis van een vermogensboek houding volgens het systeem van het 
dubbel boekhouden, blijft in het vorderi ngensaldo de ordonnancering de basis voor 
de aanrekening van de uitgaven.  
VLAAMS PARLEMENT13 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  vooral voor de ontvangsten correcties van het aanrekeningsmoment 
plaats te vinden(7).  
• De ESR-methodologie gaat uit van geconsolideerde cijfers (van de 
Ministeries van de Vlaamse Gemeenschap, inclusief de te consoli-
deren Vlaamse openbare rechtspersonen), terwijl het begrotings-
saldo alleen het verschil maakt tussen de kasontvangsten en de uit-
gaven op ordonnanceringsbasis van de Vlaamse Gemeenschap, 
zonder rekening te houden met resultaten van de DAB’s. Het netto 
te financieren saldo is weliswaar ruimer. Het vermeldt alle financiële 
tegoeden waarover de Vlaamse Gemeenschap kan beschikken in 
de vorm van liquiditeiten en tegoeden op rekeningen (inclusief die 
van DAB’s), ongeacht of ze die beheert voor eigen rekening of voor 
rekening van derden. Het bevat echter niet de saldi van de VOR’s. 
 
en het vorderingensaldo moeilijk controleren. Het heeft op het ogenblik 
van zijn controle onvoldoende toegang tot de macrobudgettaire gege-
vens die leiden tot de samenstelling van het vorderingensaldo. De 
Vlaamse overheid publiceert voorlopige cijfers over het afgelopen jaar in 
het begin van het volgende jaar. In april levert het vervolgens cijfers aan 
de algemene gegevensbank. Die gegevens laten het Instituut voor de 
Nationale Rekeningen (INR) en de HRF toe hun werkzaamheden uit te 
voeren. Het is uiteindelijk de HRF die in juni of juli een jaarverslag publi-
ceert met een meer concreet resultaat van de naleving van de begro-
tingsnorm. De onderliggende gegevens, berekeningen en correcties die 
aan de basis liggen van het gepubliceerde resultaat, worden niet syste-
matisch aan het Rekenhof voorgelegd(8). Het Rekenhof voert zijn contro-
les uit op andere momenten (na indiening van de algemene rekening en 
de rekeningen van de VOR’s), wat vergelijkingen (rekening houdende 
met correcties na publicatie van cijfers) bemoeilijkt. Bovendien is de 
consolidatieperimeter ruimer dan de rekeningen die aan het Rekenhof 
worden voorgelegd. 
 
De architecten van het ESR hebben de te consolideren instellingen ove-
op grond van hun werkelijke intenties en economische realiteit. Dat heeft 
het voor het Rekenhof onmogelijk gemaakt in sommige grensgevallen 
vooraf te weten of ze al dan niet onder de sector van de overheid zullen 
vallen. 
 
7  Het decreet van 7 mei 2004 houdende r egeling van de begrotingen, de boekhou-
ding, de controle inzake subsidies en de controle van het Rekenhof (het Vlaams 
comptabiliteitsdecreet) voert vanaf zijn  inwerkingtreding een boekhouding in met de 
vastgestelde rechten als basis. Het pr ogrammadecreet 2007 heeft echter de inwer-
kingtreding, die oorspronkelijk voorzien was voor 1 januari 2007, uitgesteld. Het 
Vlaamse comptabiliteitsdecreet vormt ei genlijk de verdere uitvoering van de alge-
menebepalingenwet. Wat de Vlaamse Gemeenschap betreft heeft een koninklijk 
besluit van 7 juni 2007 ook de inwerk ingtreding van de algemenebepalingenwet uit-
gesteld tot 1 januari 2010.  
8  Sinds september 2006 ontvangt  het Rekenhof trimestrieel de briefwisseling over de 
beslissingspunten die het INR heeft gevoer d met de verschillende actoren.  
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 14  
2.1.4 Evolutie van de schuld van de Vlaamse Gemeenschap  
2.1.4.1 Voorafgaande opmerking 
Vlaams Parlement voor 15 mei een verslag voor te leggen over het kas-, 
schuld- en waarborgbeheer van het voorafgaande jaar(9). De minister 
heeft een dergelijk verslag voor het jaar 2007 niet opgemaakt. 
 
2.1.4.2 Directe schuld 
periode 2006-2007. 
 
  2006 2007 
Uitstaande directe schuld, financiering NFS, op 31 december  -970.347 -1.079.437 
december 1.397.931 1.323.303 
Totale uitstaande directe sc huld op 31 december 427.584 243.866 
Nominale afname/groei t.o.v. vo rig jaar -52,70% -42,97% 
Uitstaand op 31 december: korte te rmijn (< 1 jaar) 1.079 0 
(> 1 jaar) 426.505 243.866 
Positieve kastoestand op 31 december 0 20.884 
Beleggingen op 31 december 364.322 909.091 
 
De totale uitstaande directe schuld nam in 2007 met 183.718 duizend 
EUR af. Die vermindering van de directe schuld met 42,97% was het 
gevolg van:  
• een positief kasresultaat (NFS) van 674.746 duizend EUR, dat sterk 
steeg ten aanzien van 2007 (+176.799 duizend EUR);  
• 134.543 duizend EUR aflossingen binnen de begroting;  
• de evolutie van de negatieve kastoestand van 1.079 duizend EUR 
eind 2006 naar de positieve kastoestand van 20.884 duizend EUR 
eind 2007;  
• een verhoging van de beleggingen met 544.769 duizend EUR; 
 
9  Artikel 21 van het decreet van 7 mei 2004 houdende de bepalingen inzake kas-, 
schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap. 
VLAAMS PARLEMENT15 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  • de overname van 59.914 duizend EUR schuld van het Investerings-
 
In 2007 situeerde de wijziging van de schuld zich bij de afname van lan-
ge- en middellange-termijnschuld. De schuld van het Investeringsfonds 
Lokale Besturen steeg licht.  
 
De onderstaande tabel geeft de verhouding weer tussen vaste en vlot-
tende directe schuld. Het grootste deel van de directe schuld bestaat uit 
schuld tegen een vaste rentevoet. 
 
 2006 2007 
vaste rentevoet  86,3% 75,1% 
vlottende rentevoet  13.7% 24,9% 
 
Als gevolg van de veel snellere afbouw van de schuld tegen vaste rente 
t.o.v. die met vlottende rente is de ratio vast-vlottend binnen de directe 
schuld verder afgenomen. 
 
Een aantal resterende swaps die schuld tegen vaste rentevoet omzetten 
in schuld tegen vlottende rentevoet, en de overname van het Investe-
ringsfonds Lokale Besturen, veroorzaakten de verschillen over de jaren 
heen. In de bovenstaande periode werden geen nieuwe afgeleide pro-
ducten verhandeld. De bestaande swapovereenkomsten genereerden in 
de periode 2004-2007 wel altijd een positief saldo op de begroting (res-
pectievelijk 7.882, 4.527, 2.960 en 2.372 duizend EUR).  
 
De schulddaling deed de interestlasten op de directe schuld in reële 
cijfers dalen van 41,1 miljoen EUR tot 29,8 miljoen EUR. Ook rekening 
houdend met de creditrente in het kader van het autonoom kas- en 
schuldbeheer(10), slaat de balans om in positieve zin. Het absolute be-
drag en het percentage van de interestlasten in verhouding tot het uitga-
ventotaal op ordonnanceringsbasis is in 2007 dan ook negatief. 
 
 2006 2007 
Interestlasten 17.586 -28.253 
% t.o.v. ordonnanceringen 0,09% -0,15% 
 
Sinds 2004 is de overname in de directe schuld van het debetsaldo van 
de centralisatierekening van het Investeringsfonds Lokale Besturen 
(m.b.t. de geprefinancierde trekkingsrechten) een belangrijk element(11). 
De decreetgever voorzag in een maximumbedrag van 288.000 duizend 
 
10  De creditrente in het kader van een autonoom kas- en sc huldbeheer steeg van 23,6 
miljoen EUR in 2006 naar 58,1 miljoen EUR in 2007 (inclusief de opbrengsten van 
de swapovereenkomsten). 
11  Op grond van artikel 4 van het decreet van 24 juni 2005 houdende bepalingen tot 
begeleiding van de aanpassing van de begroting 2005. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 16 EUR. In 2007 werd bijkomend 59.914 duizend EUR opgenomen en 
57.478 duizend EUR afgelost langs titel III van de uitgavenbegroting(12). 
Op het einde van 2007 bedroeg het saldo van nog niet afgeloste opna-
mes 11.116 duizend EUR (tegenover 8.680 duizend EUR eind 2006). 
Voor het begrotingsjaar 2008  was nog een extra opname mogelijk tot 
ongeveer 9 miljoen EUR.  
 
2.1.4.3 Indirecte schuld 
over de jaren 2006-2007.  
 
 2006 2007 
Kunst 8.057  2.589  
Leefmilieu 9.074  0  
Gemeenschappelijk vervoer 3.299  3162  
Huisvesting  1.598.620  1.669.403 
Studietoelagen en financieringen   1.701  1.316 
Universitaire sector (Socia le sector)   46.505  42.571 
Volksgezondheid (VFBZ)   27.795  25.146 
Totaal(13) 20.430 1.674.621 5.751 1.738.436 
 
De eigenlijke uitstaande indirecte schuld(14), waarbij het kapitaal en de 
interesten volledig ten laste zijn van de Vlaamse Gemeenschap, daalde 
van 20,4 miljoen EUR in 2006 tot 5,8 miljoen EUR in 2007, volledig te-
gen vaste rentevoet. De oneigenlijke indirecte schuld, waarvan alleen 
het geheel of een gedeelte van de interestlasten ten laste vallen van de 
Vlaamse Gemeenschap steeg met 63,8 miljoen EUR tot 1.738,4 miljoen 
EUR, waarvan 58 miljoen EUR (3,3%) tegen vlottende rentevoet.  
 
Het lage niveau van de indirecte schuld zorgde voor beperkte interest-
lasten in reële cijfers en in verhouding tot het uitgaventotaal op ordon-
 
12  Zoals het Rekenhof al in zijn vers lag over de aangepaste algemene uitgavenbegro-
ting 2005 (Stuk 20-A (2004-2005) - Nr.1, p. 18) heeft gesteld, geeft de aflossing 
langs titel III een verkeerd beeld van het  NFS (aangezien de aangroei of afname 
van het NFS in principe dient te corre sponderen met de wijzigingen van de directe 
schuld die wordt afgelost langs titel III) en van de eigenlijke directe schuld (ter fi-
nanciering van het NFS). Zoals bij eerdere overnames van indirecte schulden in de 
directe schuld, hadden de aflossingen m oeten worden aangerekend op titel I van 
de uitgavenbegroting. 
13  Totalen op niet-afgeronde bedragen. 
14  Het Rekenhof kan de juistheid van de oneigenlijke indirecte schuld niet bevestigen 
doordat de administratie geen zicht hee ft op de werkelijke aflossingen door de be-
trokken instellingen. 
VLAAMS PARLEMENT17 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  nanceringsbasis. Die lasten houden al rekening met het door de Vlaam-
se Huisvestingsmaatschappij verschuldigd aandeel in de rentelasten van 
leningen die deze maatschappij aanging. In 2007 bedroeg dat aandeel 
14.152 duizend EUR. 
 
 2006 2007 
Intrestlasten 20.482 19.557 
% t.o.v. ordonnanceringen 0,10% 0,09% 
 
2.1.4.4 Evolutie van de totale schuld 
De schuld daalde in 2007 verder tot 249.617 duizend EUR(15) . De posi-
tieve kastoestand eind 2007 maakte van die schuld een overschot van 
680.358 duizend EUR. De schuldratio werd daardoor in 2007 negatief  
(-3,1%).  
 
 2006 2007 
Directe schuld 427.584 243.866 
Indirecte schuld 20.430 5.751 
Eindstand schuld zonder kastoestand 448.014 249.617 
Debet kastoestand (uit schat kisttoestand) -364.322 -929.975 
Eindtoestand rekening houdende met de kastoestand 83.692 -680.358 
Jaarlijkse vermindering 609.955 764.050 
Schuldratio 0,4% -3,1% 
 
Vooral de directe schuld bepaalde de verhouding tussen vaste en vlot-
tende schuld. 
 
 2006 2007 
vaste rentevoet  87,0% 75,7% 
vlottende rentevoet  13,0% 24,3% 
 
De onderstaande tabel overziet de totale rentelasten. Door de hoge op-
brengst uit het autonoom kasbeheer (zie directe schuld ), waren de ren-
telasten lager dan de -opbrengsten. 
 
 2006 2007 
intrestlasten 38.068 -8.696 
% t.o.v. ordonnanceringen 0,19% -0,04% 
 
15 Inclusief de oneigenlijke  indirecte schuld wordt dat 1.988 miljoen EUR. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 18 2.1.4.5 Gewaarborgde schuld 
ruime zin te worden begrepen: zij omvatten behalve de waarborgen die 
aan die instellingen zelf worden toegekend, ook de waarborgen die het 
Vlaams Gewest pas in de tweede graad verleent en die in de eerste 
plaats zijn verstrekt door de Vlaamse openbare rechtspersonen zelf. Ze 
bevatten ook de waarborgen verstrekt aan naamloze vennootschappen. 
De lijst vermeldt ook de uitstaande schuld waarvan de Vlaamse Ge-
meenschap maar een gedeelte van de interestlasten op zich neemt: die 
van de universitaire sector (sociale sector), Volksgezondheid (VFBZ), 
Huisvesting (het VWF) en studietoelagen en financieringen (de Gezins-
bond). 
 
 ( In duizenden EUR) 
Uitstaand op 31/12/2006 31/12/2007 
17/07/59 en 30/12/70 11.076 6.947 
Sociale Huisvesting sociale en middelgrote 
woningen 706.180 653.580 
Scheepskredieten 1.499 597 
VMW 98.983 88.152 
Domus Flandria 184.477 170.930 
Kind en Gezin 4.527 3.687 
VVM 317.492 290.061 
VMSW (VHM) 1.406.332 1.605.814 
GIMV  0 0 
Vlaams Woningfonds  1.552.735 1.632.194 
Studieleningen B.G.J.G. 1.701 1.316 
Universiteiten (socia le sector) 46.505 42.570 
Universitair Ziek enhuis Gent 19.267 20.340 
FNSV-lening 55.056 0 
VFBZ  27.795 25.146 
KMDA  3.500 3.000 
VIB 7.199 6.908 
IMEC 36.479 33.297 
SYNTRA 8.740 6.411 
VRT  363 201 
Subtotaal 3. 772.650 3.930.624 
   1  ex Fonds 208 556.618 529.386 
   2  ex Vlaams Financieringsfonds 354.477 337.134 
Stad Gent   
   1  ex Fonds 208 51.418 39.074 
   2  ex VlaamsFinancieringsfonds 2.657 1.976 
Subtotaal 965.170 907.570 
AGION (DIGO) 165.510 164.419 
VIPA 634.498 634.530 
FIVA 6.012 4.423 
VLIF 227.083 207.767 
Waarborgfonds Microfinanciering 69 67 
NV Waarborgbeheer 131.882 228.755 
Subtotaal 1. 165.054 1.239.961 
Liefkenshoektunnel  NV 108.902 153.102 
Subtotaal 424.151 468.351 
TOTAAL 7.044.282 7.207.035 
VLAAMS PARLEMENT19 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   
 
De gewaarborgde schuld nam in 2007 toe van 7,0 miljard EUR tot 7,2 
miljard EUR (+162,8 miljoen EUR). Die stijgingen situeren zich vooral bij 
de VMSW (de vroegere VHM), het Vlaams Woningfonds, de NV Waar-
borgbeheer en de NV Liefkenshoektunnel, die de lichte dalingen bij de 
andere instellingen en het wegvallen van de FNSV-lening(16) compense-
ren. 
 
De administratie verkrijgt de gegevens over de uitstaande gewaarborgde 
schuld rechtstreeks van de betrokken instellingen. Voor sommige cate-
gorieën van waarborgen, zoals de waarborgen die de Vlaamse openba-
re rechtspersonen verlenen, is het beheer gedecentraliseerd. De centra-
le administratie kan bij gebrek aan basisinformatie onvoldoende controle 
 
in de begrotingsdocumenten, geen normen worden gedefinieerd, is het 
moeilijk de behaalde resultaten te evalueren. Bovendien kunnen, onder 
meer, beslissingen over de overdracht  van kredietsaldi naar het FFEU 
en fluctuaties in de kredietaanwending de resultaten beïnvloeden.  
 
Net zoals voor het begrotingsresultaat worden evenmin voor het resul-
taat op kasbasis normen opgesteld. Een positief resultaat is wel nood-
zakelijk om toe te laten de schuld verder af te bouwen. Dat kan echter 
ook gedeeltelijk gebeuren door de afbouw van bestaande financiële re-
serves (de toestand van de zichtrekening en de beleggingen). Zoals met 
enkele voorbeelden aangetoond, hebben verschillende interne verrich-
tingen (transfers tussen de Vlaamse Gemeenschap en het CFO, toe-
stand van de wachtrekening van het CFO, evolutie van de saldi bij de 
DAB’s, doorstortingen naar derden, …) een impact op het resultaat op 
kasbasis. 
 
De normering die de HRF gebruikt om de budgettaire prestaties van de 
Vlaamse Gemeenschap te evalueren, is gebaseerd op het vorderingen-
saldo. Dat saldo gebruikt andere aanrekeningsmomenten dan die van 
de klassieke overheidscomptabiliteit en wordt op geconsolideerde basis 
 
Aan de ene kant is de schuld tot een laag peil gedaald. Aan de andere 
kant is er echter een gestage groei van de gewaarborgde schuld, vooral 
van waarborgen gekoppeld aan schulden van Vlaamse openbare rechts-
personen en rechtspersonen die de Vlaamse Gemeenschap niet onder 
 
16  De FNSV-lening werd in 2007 vervroegd terugbetaald. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 20 de VOR’s catalogeert (de NV’s BAM en Liefkenshoektunnel). Buiten een 
vrij algemene doelstelling in het decreet van 7 mei 2004 houdende be-
meenschap en het Vlaams Gewest, die stelt dat de Vlaamse Regering 
zuinig moet omgaan met het verlenen van waarborgen om de verplich-
tingen beheersbaar te houden, werden voor de gewaarborgde schuld 
nog geen specifieke doelstellingen of normen opgelegd. 
 
VLAAMS PARLEMENT21 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  2.2 Centrale middelen en ontvangsten 2007 
2.2.1 Ontvangsten 2007 
De middelenbegroting 2007 kende één aanpassing(17). De onderstaande 
tabel vergelijkt voor de grote categorieën van ontvangsten de reële in-
ningen in 2007(18) met die van 2006. De cijfers steunen op de ingedien-
de algemene rekeningen. De website van het Rekenhof bevat een uit-
gebreide tabel met de ontvangsten 2007 per artikel. Schijnbare afwijkin-
gen in de totalen zijn te wijten aan afrondingen. 
 
Middelen 
Inning 2006 Inning 2007 Aandeel 
in totaal 
2007 Innings-
graad 
2007 Evolutie
(2006 = 
100)
sten) 20.141.382 21.427.423 98,8% 100,2% 106,4
inclusief dotatie kijk- en luistergeld 15.613.591 16.601.962 76,5% 99,9% 106,3
Andere transfers en dotaties van de federale 
overheid 410.078 338.552 1,6% 100,0% 82,6
rale overheid inclusief nalatigheidsinteresten 3.869.888 4.188.887 19,3% 100,2% 108,2
Gewestbelastingen, eigen inning 80.678 82.335 0,4% 100,3% 102,1
Andere niet-fiscale ontvangsten 167.146 215.686 1,0% 126,4% 129,0
Toegewezen ontvangsten 102.183 267.892 1,2% 108,6% 262,2
Totaal algemene en toegewezen ontvangsten 20.243.565 21.695.321 100,0% 100,3% 107,2
Leningopbrengsten 0 0   
Algemeen totaal 20.243.565 21.695.321 100,0% 99,7% 107,2
 
In vergelijking met 2006 zijn de twee belangrijkste inkomstenbronnen, de  
luistergeld  en de  gewestbelastingen, nog geïnd door de federale over-
heid,  gestegen met respectievelijk 6,3% en 8,2%. Beide categorieën 
beslaan samen 95,8% van de middelenbegroting. Ook de andere niet-
fiscale ontvangsten  en de toegewezen ontvangsten  zijn in 2007 geste-
gen, respectievelijk met 29% en 162,2%. Die beide categorieën maken 
echter samen maar 2,2% van de Vlaamse middelenbegroting uit. De 
andere transfers en dotaties van de federale overheid, 1,6% van de ont-
vangsten, vielen terug op hun normaal bedrag. 
 
17  Decreet van 22 december 2006 houdende de middelenbegroting van de Vlaamse 
Gemeenschap voor het begrotingsjaar  2007, decreet van 29 juni 2007 houdende 
grotingsjaar 2007. 
18  Een deel van de heffingen die de Vlaamse  Gemeenschap invoerde, is niet opge-
Vlaamse rechtspersonen en diensten me t afzonderlijk beheer geboekt (bv. Mina-
fonds). 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 22 De gebudgetteerde ontvangsten, exclusief de leningopbrengsten, be-
droegen 21.635.619 duizend EUR, en werden met 59,7 miljoen EUR 
overtroffen (inningsgraad 100,3%). De inning van de gedeelde en sa-
mengevoegde belastingen  benaderden daarbij de raming (-15,1 miljoen 
EUR, inningsgraad 99,9%). De raming van de nog door de federale 
overheid geïnde belastingen  werd licht overtroffen (+8,4 miljoen EUR, 
inningsgraad 100,2%). Het surplus vloeit vooral voort uit de andere niet 
fiscale ontvangsten  (+45,1 miljoen EUR, inningsgraad 126,4%) en uit de 
toegewezen ontvangsten  (+21,2 miljoen EUR, inningsgraad 108,6%).  
 
De commentaar die nu volgt, gaat verder in op de belangrijkste ontvang-
stencategorieën.  
 
De aangepaste Vlaamse middelenbegroting 2007 raamde het totaal van 
de gedeelde belastingen en de samengevoegde belastingen, inclusief 
de dotatie ter compensatie van het kijk- en luistergeld  op 16.617.063 
duizend EUR. Die aangepaste raming 2007 bestaat uit de som van twee 
componenten: de definitieve afrekening voor 2006 en het aangepaste 
bedrag voor 2007. Omdat geen federale aanpassing van de rijksmidde-
lenbegroting 2007 plaatsvond, bleven de federale stortingen beperkt tot 
het initieel voor 2007 vastgestelde bedrag, verhoogd met de vermoede-
lijke afrekening voor 2006.  Daardoor was de Vlaamse raming voor 
15.101 duizend EUR overschat (inningsgraad: 99,9%). 
 
belastingen  Raming 2007 
(19) Uitvoering (20) Aangepaste 
raming 2007 Inning 2007 Inningsgraad
(art. 82.20 - 45.21) 506.550 506.550 504.972 506.550 100,3%
(art. 82.20 - 49.21) 10.680.674 10.680.674 10.679.555 10.680.674 100,0%
(art. 83.30 - 49.22) 5.414.738 5.414.738 5.432.536 5.414.738 99,7%
Totaal 16.601.962 16.601.962 16.617.063 16.601.962 99,9%
 
Het werkelijk geïnde bedrag van 16.601.962 duizend EUR, 6.3% meer 
dan in 2006, stemt overeen met de federale stortingen. Het ontbreken 
van de aangepaste rijksmiddelenbegroting had ook tot gevolg dat in 
2007 geen ritme- en saldi-intresten werden berekend of betaald. 
 
heid bedroegen 338.552 duizend EUR, een inningsgraad van 100,0% 
(raming: 338.611 duizend EUR). De terugval tegenover 2006 met 17,4% 
is het gevolg van de achterstallige betalingen in 2006 voor 2005, die de 
 
19  Wet van 28 december 2006 houdende de r ijksmiddelenbegroting voor het begro-
tingsjaar 2007, BS 29/12/2006 , p. 76310; de federale overheid heeft die initiële ra-
ming tijdens het begrot ingsjaar niet aangepast. 
20  165e Boek van het Rekenhof, Volume I - Commentaar, p. 127. 
VLAAMS PARLEMENT23 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  ontvangsten voor 2006 hebben vertekend. Het betreft de volgende ont-
vangstenartikelen: 
 
Middelen Inning 2006 Inning 2007Inningsgraad 
(2006= 100)
overheid 410.078 338.552 100,0% 82,6
tussen de Federale Staat, het Vlaams, het Waals 
en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en de 
Duitstalige Gemeenschap betreffende de meer-
waardeneconomie 
(art. 52.40 – 49.43) 7.205 8.420 97,1% 116,9
Dotatie ter bevordering van het rationeel ener-
gieverbruik 
(art. 81.20 – 49.01) 5.926    0,0
buitenlandse studenten (art. 62 BFW) 
(art. 82.20 – 49.01) 33.930 31.824 100,0% 93,8
(art. 82.20 – 49.22) 36.067 36.748 100,5% 101,9
werkstellingsprogramma's) 
(art. 83.30 – 49.18) 326.949 261.560 100,0% 80,0
 
De opbrengst van 4.188.887 duizend EUR van de gewestbelastingen, 
nog geïnd door de federale overheid , kwam nagenoeg overeen met de 
aangepaste raming van 4.180.459 duizend EUR (inningsgraad 100,2%). 
Die opbrengst is aangerekend op de volgende artikelen. 
overheid 3.869.888 4.188.887 100,2% 108,2
(art. 83.30 – 36.03) 19.030,7 19.706 100,5% 103,5
stellen 
(art. 83.30 – 36.04) 30.895,7 31.816 85,0% 103,0
dranken (pro memorie) 
(art. 83.30 – 36.05) 212,0 102   47,9
Registratierechten 
(art. 83.30 – 36.06) 1.561.235,6 1.687.364 100,4% 108,1
Hypotheekrechten 
(art. 83.30 – 36.07) 148.202,2 139.661 96,1% 94,2
(art. 83.30 – 36.08) 769.431,5 853.001 101,4% 110,9
Belasting op de inverkeersstelling 
(art. 83.30 – 36.09) 191.255,7 219.579 104,5% 114,8
Eurovignet 
(art. 83.30 – 36.10) 71.643,1 76.678 105,7% 107,0
Schenkingsrechten 
(art. 83.30 – 56.50) 207.908,7 228.106 106,1% 109,7
(art. 83.30 – 56.51) 870.072,6 932.875 97,3% 107,2
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 24  
De toename tegenover 2006 bedroeg gemiddeld 8,2% en deed zich 
voor bij alle belastingen, behalve de registratierechten op de hypotheek-
vestigingen. De stijging was het meest uitgesproken voor de drie mobili-
teitsbelastingen (verkeersbelasting 10,9%, belasting op de inverkeers-
stelling 14,8%, eurovignet 7%) en de drie vermogensbelastingen (regi-
stratierechten 8,1%, schenkingsrechten 9,7%, successierechten 7,2%). 
De geïnde bedragen stemmen overeen met de door de federale over-
heid gestorte gewestelijke belastingen(21). 
 
Het procentueel aandeel van deze middelen in de ontvangsten steeg in 
2007 verder tot 19,3% tegenover respectievelijk 17,3%, 18,3% en 
19,1%, in 2004, 2005 en 2006. 
 
2.2.2 Evolutie 2002-2007 
Voorts geeft een vergelijking 2002-2007 een beeld van de evolutie van 
De onderstaande tabel vergelijkt de inningen 2002 tot 2007 per grote 
categorie van ontvangsten. 
 
Middelen Inning 2002 Inning 2003 Inning 2004 Inning 2005 Inning 2006 Inning 2007
(exclusief leningopbreng-
sten) 16.282.780 17.253.590 18.311.427 19.350.566 20.141.382 21.427.423
luistergeld 13.139.159 13.822.179 14.214.320 15.094.195 15.613.591 16.601.962
Andere transfers en do-
overheid 282.902 350.637 503.800 305.553 410.078 338.552
overheid 2.510.616 2.795.617 3.183.955 3.587.744 3.869.888 4.188.887
gen inning 173.849 139.657 88.504 81.150 80.678 82.335
Andere niet-fiscale ont-
vangsten 176.254 145.500 320.848 281.923 167.146 215.686
Toegewezen ontvangsten 69.962 89.279 84.311 299.068 102.183 267.898,2
wezen ontvangsten 16.352.742 17.342.869 18.395.738 19.649.634 20.243.565 21.695.321
Leningopbrengsten 0 0 0 0 0 0
Algemeen totaal 16.352.742 17.342.869 18.395.738 19.649.634 20.243.565 21.695.321
 
In de periode 2002-2007 realiseerde de Vlaamse overheid geen lening-
de interesten als de vermindering van de schuld, dus volledig met ge-
 
21  165e Boek van het Rekenhof, Volume I – Commentaar, p. 135. 
VLAAMS PARLEMENT25 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  wone middelen, zij het in het verleden soms ook met eenmalige 
 
De onderstaande grafiek geeft de evolutie weer van de geïnde totale 
ontvangsten 2002-2007. 
 
De vergelijking van de inningen 2002-2007 toont een nominale stijging 
van 32,7%. De groei bedroeg ongeveer 6% in de periode 2002-2005, 
halveerde in 2006 (nog 3%), maar hernam in 2007 (+7,2%). 
 
inclusief de dotatie kijk- en luistergeld, viel van 5,2% in 2003 terug tot 
2,8% in 2004. In 2005 was de stijging 6,2%. In 2006 zakte zij weer naar 
3,4%. In 2007 was er opnieuw een stijging van 6,3% (zie de onder-
staande grafiek). 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 26  
 
heid evolueerden als volgt: 
 Middelen Inning 2002 Inning 2003 Inning 2004 Inning 2005 Inning 2006 Inning 2007 
federale overheid 282.902 350.637 503.800 305.553 410.078 338.552
tiemen 
(art. 24.10 – 49.01)  0 14.816  0 0
liquidatie van het Amortisatiefonds voor 
Leningen voor de Sociale Huisvesting 
(Alesh,  art. 24.10 – 69.01))   138.462  0 0
opbrengst van de Eenmalige Bevrijdende 
Aangifte (EBA) 
(art. 24.10 – 69.02)   0 39.254 0 0
Aandeel van de Vlaamse Gemeenschap i n
(art. 24.10 – 76.02)   1.414  0 0
kader van het samenwerkingsakkoord 
betreffende de (sociale) meerwaarden-
economie 
(art. 52.40 – 49.43) 3.452 13.897 7.098  7.205 8.420
(art. 81.20 – 49.01)    5.926  
voor buitenlandse studenten (art. 62 BFW )
(art. 82.20 – 49.19) 28.778 26.717 32.271 28.227 33.930 31.824
Aandeel in de winst van de Nationale 
Loterij (art. 62bis BFW) 
(art. 82.20 – 49.22) 17.027 27.222 48.178 41.903 36.067 36.748
Ontvangsten voortvl oeiend uit art. 35 BF W
(tewerkstellingsprogramma's) 
(art. 83.30 – 49.18) 233.646 282.800 261.560 196.170 326.949 261.560
VLAAMS PARLEMENT27 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   
 
Met uitzondering van eenmalige transfers en betalingen over de jaren 
heen verliep de evolutie normaal. 
 
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de evolutie 2002-2007 
van de inning van de gewestbelastingen. 
 
zelf regels kan bepalen over grondslag, tarief en vrijstellingen. De inning 
gebeurt nog altijd federaal. De categorie gewestbelastingen, eigen in-
ning, bevat de belastingen waarvan de opbrengst door de Vlaamse 
overheid zelf wordt geïnd. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 28  
 
de federale overheid, zette zich door in 2007. De opbrengsten namen 
van 2002 tot 2007 (nominaal) toe met 66,8%. 
weddenschappen 
(art. 83.30 - 36.03) 17.279 16.596 16.737 19.444 19.031 19.706
Belasting op de automatische 
ontspanningstoestellen 
(art. 83.30 - 06.04) 29.176 27.265 28.209 28.936 30.896 31.816
Openingsbelasting op de 
slijterijen van gegiste dranken 
(pro memorie, art. 83.30 - 
36.05) 528 280 246 173 212 102
(art. 83.30 - 36.06) 912.748 1.003.187 1.152.265 1.348.911 1.561.236 1.687.364
(art. 83.30 - 36.07) 93.427 110.799 119.219 151.430 148.202 139.661
Verkeersbelasting op de 
autovoertuigen 
(art. 83.30 - 36.08) 594.744 736.124 710.106 799.766 769.431 853.001
Belasting op de inverkeers-
stelling 
(art. 83.30 - 36.09) 137.284 158.284 163.125 178.694 191.256 219.579
(art. 83.30 - 36.10) 54.224 59.302 68.239 82.200 71.643 76.678
(art. 83.30 - 56.50) 32.918 41.278 122.559 184.878 207.909 228.106
Successierechten en recht 
van overgang bij overlijden 
(art. 83.30 - 56.51) 629.363 642.502 803.250 793.313 870.073 932.875
Nalatigheidsinteresten op 
gewestbelastingen 
(art. 83.30 - 26.02) 8.924      
inning 173.849 139.657 88.504 81.150 80.678 82.335
Heffingen leegstand en ver-
krotting (decreet 18.12.95) 
(art. 24.10 - 36.01) 6.889 12.637 4.177 3.134 1.974 2.471
(art. 82.10 - 07.01) 3.207 718 0 0 0 0
lasting) 
(art. 83.10 - 07.01) 39.148 1.348 4.367 328 75 52
Onroerende voorheffing 
(art. 83.10 - 37.01) 124.604 124.604 79.959 77.688 78.629 79.812
Totaal gewestbelastingen 2.684.464 2.935.274 3.272.459 3.668.895 3.950.566 4.271.222
VLAAMS PARLEMENT29 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   
 
De stijging heeft zich vooral verder doorgezet bij de indirecte belastin-
gen op het vermogen: 
gedeeltelijke of gehele verdelingen van in België gelegen onroeren-
de goederen (in de begroting registratierechten , +84,9%); 
+592,9%); 
• de successierechten (+48,2%). 
 
De stijging van de opbrengsten van het registratierecht op de vestiging 
van een hypotheek op een in België gelegen onroerend goed (in de be-
groting hypotheekrechten),  +58,6% in de periode 2002-2006, viel door 
de daling met 5,8% in 2007, terug tot +49,5% voor de periode 2002-
2007. 
 
De onderstaande grafiek geeft een overzicht van de evolutie 2002-2007 
van die belastingen. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 30  
 
Die evolutie was het gevolg van beleidsmaatregelen en externe facto-
ren. De belangrijkste maatregelen waren de verlaging van de registratie-
rechten (van 12,5% naar 10%), de instelling van een verrekening of te-
ruggave (bij wederverkoop binnen de twee jaar) en de invoering van een 
laag tarief (ook bevrijdend voor de successierechten, zelfs bij overlijden 
binnen de drie jaar) voor geregistreerde schenkingen van roerende goe-
deren (geld). De belangrijkste externe factoren waren de hoge vlucht 
van de vastgoedprijzen, die de belastbare basis van de registratierech-
ten uiteraard rechtstreeks beïnvloedde, en de federale eenmalig bevrij-
dende aangifte, die heeft geleid tot een toevloed van geld. De daling van 
de hypotheekrechten wijst erop dat er minder hypothecair wordt ge-
leend, ook al wordt er voor hogere bedragen gekocht. De opbrengst van 
de successierechten volgt de trend van de immobiliënmarkt in meer be-
perkte mate. Toch blijven de opbrengsten van de successierechten veel 
belangrijker dan die van de schenkingsrechten. 
 
De opbrengst van de mobiliteitsbelastingen stijgt traag maar gestaag 
onder invloed van de toename van het wagenpark. 
 
VLAAMS PARLEMENT31 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   
 
De gewestbelastingen die de Vlaamse overheid zelf int, brengen steeds 
minder op. De lagere opbrengst in 2004 en daarna was het gevolg van 
het beleid (fiscale stimuli in de onroerende voorheffing, afschaffing van 
het kijk- en luistergeld), maar ook van moeilijkheden in het verleden bij 
de vestiging en inning van de heffingen leegstand en verkrotting. De 
gevolgen van het decreet van 7 mei 2004 werden pas vanaf 2006 zicht-
baar. In 2007 nam de opbrengst van de leegstandsheffing(22) (leegstand 
en verkrotting woningen) opnieuw licht toe. 
 
22  De leegstandsheffing voor de bedr ijfsruimten is opgenom en onder de toegewezen 
ontvangsten (programma 62.10,  artikel 36.90) en komt toe aan het Vernieuwings-
fonds (raming 2007: 3.925 duizend EUR,  inning 2007: 5.253 duizend EUR). 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 32  
 
vangsten  maken slechts een klein deel uit van de middelenbegroting 
(respectievelijk 1% en 1,2%). De onderstaande grafiek toont de evolutie 
van die gerealiseerde ontvangsten. 
 
VLAAMS PARLEMENT33 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  De jaarlijkse toename van de belangrijke ontvangstencategorieën zorg-
de ervoor dat de Vlaamse Regering de schuld verder kon afbouwen én 
beperkte nieuwe initiatieven kon nemen. De stijging van de opbrengst 
van de gewestbelastingen is opmerkelijk. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 34 2.3 Centrale uitgaven 2007 
ringskredieten en de aanrekeningen voor het jaar 2007. 
 
derverdeeld in niet-gesplitste kredieten (initiële kredieten en bijkredieten 
vorige jaren), (gesplitste) ordonnanceringskredieten en variabele kredie-
kredieten, een aantal fusioneerbare overdrachten(23) en transfers binnen 
 
kredieten en zijn dus maar eenmaal overdraagbaar. 
 
nanceringskredieten van het vorige begrotingsjaar(24).  
 
De variabele kredieten  (VK) bestaan enerzijds uit de ongebruikte kre-
gelijk.  
 
Ten slotte is er een onderscheid tussen de kredieten eigen aan de be-
kredieten voor de aflossing van de schuld van de Vlaamse Gemeen-
schap (titel III).  
 
23  In afwijking van artikel 34 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. 
van het vorige begrotingsjaar  (gewone overdrachten in k ader van artikel 34) worden 
24  De overdrachten zijn uitzonderingen di e de decreetgever op gr ond van artikel 35, 
zijn transfers mogelijk. 
VLAAMS PARLEMENT35 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   (In duizenden EUR)  
2007-cijfers algemene rekening 
bladen OverdrachtenHerverde- 
lingen Herverdeling 
NGK 18.020.772 132.124 1. 175.673 -4.759 21.236 19.345.048
GOK 3.382.216 69.643 51.342 1. 378 -21.236 3.483.343
VK  0 267.898 356.329 0 0 624.227
BVJ 0 9.527 132 0 0 9.659
TOTAAL TITEL I 21.402.988 479.192 1.583.476 -3.381 0 23.462.275
aflossing schuld 118.340 0 0 0 0 118.340
 
krediet van het lopende jaar per kredietsoort en -bron. 
 
Ten opzichte van 2006 waren er geen grote schommelingen in de sa-
menstelling van de kredieten. Alleen is het belang van de BVJ toegeno-
men. In het totaal van de kredieten bleven de BVJ echter marginaal. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 36  
 
In vergelijking met 2006 nam het aandeel van de overdrachten toe van 
5,9 % tot 6,7 %. Het aandeel van de initiële begroting zakte licht van 
92,6 % tot 91,2 %. 
 
De trendbreuk die zich al in 2006 voor de GOK heeft voorgedaan, zette 
zich door in 2007, zoals blijkt uit onderstaande grafiek. 
 
De impact van de overgedragen en samengevoegde kredieten bedroeg 
in 2007 6,7 %, een verdere verhoging ten opzichte van 2006. Deze kre-
dieten vormen een uitzondering op de gecoördineerde wetten op de 
rijkscomptabiliteit en betreffen voornamelijk inkomens- en kapitaalsover-
drachten binnen de institutionele groep Vlaamse overheid en haar 
rechtspersonen (o.a. dotaties aan VOR’s). 
 
In 2007 legde de Vlaamse overheid 112 herverdelingsbesluiten aan het 
Rekenhof over. Daarvan was er één besluit met herverdelingen naar het 
VLAAMS PARLEMENT37 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Financieringsfonds voor Schuldafbouw en Eenmalige Investeringsuitga-
gramma’s heen mogelijk maakten. Daarbuiten waren er gewone herver-
delingen, waarbij kredieten konden worden herschikt op grond van arti-
decretaal vastgestelde programmagrenzen. De voorgelegde herverde-
lingen werden door het Rekenhof aanvaard. 
 
De onderstaande tabel biedt een overzicht van de begrotingsuitvoerin-
gen 2007. 
 
graad 
2007  - cijfers algemene rekening   
NGK 19.323.810 17.766.829 91,9
GOK 3.504.579 3.179.917 90.7
VK  624.227 278.285 44,6
BVJ 9.659 5.379 55,7
TOTAAL TITEL I 23.462.275 21.230.410 90,5
TITEL III NGK aflossing schuld 118.340 108.010 91,3
 
Als de basisallocatie met de verrichtingen van het FFEU uit de boven-
staande cijfers wordt weggelaten, als met andere woorden alleen de 
eigenlijke  begrotingsbasisallocaties bij de berekening worden betrokken, 
stijgt de gebruiksgraad van de NGK tot 94,1%. 
 
nanceringskredieten in 2007.  
 
Kredietsoort Totaal kredi et Geordonnanceerd Gebruiksgraad
2007 - cijfers algemene rekening   
NGK 471.082 425.885 90,4
BVJ 423 402 95,2
TOTAAL  471.505 426.287 90,4
 
krediet en een ordonnanceringskrediet(25). Het vastleggingsbedrag be-
paalt dan het bedrag van de verbintenissen die tijdens het begrotings-
jaar mogen worden aangegaan; het ordonnanceringskrediet het bedrag 
 
25  Artikel 7, §2, van de gecoördi neerde wetten op de rijkscomptabiliteit. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 38 dat daadwerkelijk mag worden betaald in het begrotingsjaar. Een orga-
nieke wet kan bovendien toestaan vastleggingen aan te gaan ten laste 
van een in de wet toegestane vastleggingsmachtiging(26). De controleurs 
van de vastleggingen moeten het Rekenhof maandelijks op de hoogte 
stellen van het gebruik van de vastleggingen en vastleggingsmachtigin-
gen(27). 
 
gingskrediet. Het Rekenhof rapporteert in dit rekeningenboek niet over 
het gebruik van vastleggingen ten laste van niet-gesplitste kredieten(28).  
 
den, evenals de overgedragen ordonnanceringskredieten. De over-
drachten zijn uitzonderingen die op basis van artikel 35, §1, van de ge-
tigd in de begroting en worden gefusioneerd met de voor het betrokken 
begrotingsjaar gestemde kredieten. Daarbuiten zijn ook transfers moge-
lijk.  
 
ties en annuleringen van openstaande verbintenissen(29), en anderzijds 
 
De onderstaande tabel toont de samenstelling van de gesplitste vastleg-
gingskredieten voor 2007(30). 
 
gen(31) Herverde-
GVK 3.519.331 82.624 78.492 - 48.169 -21.236 3.611.042
VK 93.877 174.090 307.569 0 0 575.536
 
26  Artikel 45, §4, tweede lid, van de wetten op de rijkscomptabiliteit. 
27  Artikel 52 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. 
28  In de praktijk kan ook voor de ni et-gesplitste krediet en een afzonderlijke opgave 
worden gedaan van de vastleggingskrediet en (waarvan de bedragen in principe ge-
29  Verminderingen van overgedragen openst aande verbintenissen geven aanleiding 
30  Zie voor de variabele kredieten ook  punt 2.3.3, B egrotingsfondsen. 
31  Alleen het nettobedrag van de herver delingen werd berekend; niet de bedragen 
binnen de kredietsoort die elkaar compenseren. 
VLAAMS PARLEMENT39 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  In vergelijking met 2006 stegen de gesplitste vastleggingskredieten met 
7,6%, maar in 2006 waren deze kredieten dan ook gedaald met 10,2% 
ten opzichte van 2005. De variabele vastleggingskredieten stegen met 
21,7%. 
 
ten. 
 
GVK 3.632.278 3.449.595 95,0% 
VK 575.536 363.471 63,2% 
 
in de tabel geen rekening met de verdeling naar het FFEU. Ten opzichte 
van 2006 is ook het aanwendingspercentage van de gesplitste vastleg-
gingskredieten toegenomen, namelijk van 92,8% naar 95,0%. Voor de 
variabele vastleggingskredieten is er dan weer sprake van meer dan een 
verdubbeling van het vastgelegde bedrag en een stijging van de ge-
bruiksgraad van 35,1% naar 63,2%. 
 
van sommige DAB’s, zoals het Vlaams Infrastructuurfonds, die niet meer 
centraal worden opgevolgd, komen in de tabel niet meer voor. De gege-
vens over de aanwending van die machtigingen kunnen in de rekening 
van betrokken DAB’s worden teruggevonden. Meer details over de 
machtigingen 2007 staan in hoofdstuk 2.6 (controle van de algemene 
rekeningen 2007). 
 
Jaar 2007 
Opgevolgd in de boek houding 2.829.249 2.775.095 
 
Het aanwendingspercentage van 2007 bedraagt 98,1%. 
 
2.3.3 Begrotingsfondsen in 2007 
deringen die zich in 2007 bij de begrotingsfondsen voordeden(32). 
 
32  De opbouw van de kredieten en de uitvoer ing van de begroting, zowel wat de or-
staande paragrafen, bij de variabele kredieten. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 40 In 2007 werden een aantal nieuwe begrotingsfondsen (her)opgericht, 
terwijl er voor andere aanpassingen aan hun decretale regeling werden 
aangebracht. Hieronder volgt hiervan een overzicht. 
 
• Het Fonds Ontwikkelingssamenwerking,  opgericht door artikel 99 
van het decreet houdende bepalingen tot begeleiding van de begro-
ting 2007. 
• Het Begrotingsfonds Studiedienst Vlaamse Regering,  opgericht 
door artikel 80 van het decreet houdende bepalingen tot begeleiding 
van de begroting 2007. 
• Het Fonds ter Bevordering van de Sociale Economie in Vlaanderen,  
opgericht door artikel 53 van het decreet houdende bepalingen tot 
begeleiding van de begroting 2007. 
• Het Fonds voor Landbouw en Visserij , opgericht door het decreet 
van 19 mei 2006 betreffende de oprichting en de werking van het 
Fonds voor Landbouw en Visserij.  
• Het Fonds Gemeenschappelijk Landbouwbeleid,  opgericht door 
artikel 34 van het decreet houdende bepalingen tot begeleiding van 
de aanpassing van de begroting 2007. 
• Het Fonds Personeelsleden met Verlof  voor Opdracht,  opgericht 
door artikel 92 van het decreet houdende bepalingen tot begeleiding 
• Het Fonds voor de Kwaliteit van de Landbouwproductie,  opgericht 
door a rtikel 2 van het decreet  van 20 december 2002 houdende bepa-
lingen tot begeleiding van de derde aanpassing van de begroting 2002 
en opgeheven door het decreet van 19 mei 2006 betreffende de oprich-
ting en werking van het Fonds v oor Landbouw en Visserij, opnieuw op-
gericht door artikel 87 van het decreet houdende bepalingen van de 
begroting 2007. Artikel 88 van het  laatstgenoemde decreet stelt dan 
weer dat het beschikbare saldo van het Fonds voor de Kwaliteit van de 
Landbouwproductie op 1 januari 2007 wordt overgedragen aan het 
Fonds voor Landbouw en Visserij. 
 
Desaffectaties 
• Leegstandsfonds en Vernieuwingsfonds. 
Volgens artikel 41 van het decreet van 27 juni 2003 houdende be-
palingen tot begeleiding van de aanpassing van de begroting 2003, 
diende het Vernieuwingsfonds op 1 juli 2003 alle rechten en plichten 
en het beschikbare saldo van het Leegstandfonds over te nemen. 
Een klein saldo bleef echter sedert eind 2003 staan, zonder over-
dracht. Dat saldo is in 2007 overgedragen aan het Vernieuwings-
fonds. 
 
VLAAMS PARLEMENT41 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Aanpassingen – nieuwe bepalingen 
• Artikel 90 van het decreet houdende bepalingen tot begeleiding van 
de begroting 2007 en artikel 26 van het decreet houdende bepalin-
gen tot begeleiding van de aanpassing van de begroting 2007 heb-
ben de bepalingen aangepast van het Fonds voor de Subsidiëring 
van Zorgvernieuwingsprojecten,  opgericht door artikel 24 van het 
decreet houdende bepalingen tot begeleiding van de tweede aan-
passing van de begroting 2004.  
 
De onderstaande tabel toont voor 2007 zowel voor de vastleggingskre-
dieten als voor de ordonnanceringskredieten een relatief sterke stijging, 
respectievelijk met 21,5% en 23,2%. De aanwending nam echter nog 
sterker toe, respectievelijk met factor 2,2 en 1,8. Net als vorig jaar was 
er daardoor in 2007 een daling van de saldi, vooral bij de vastleggings-
kredieten. 
 
 2005 2006 2007 
Beschikbare middelen 443.786 473.554 575.467 
Vastleggingen 73.211 165.985 363.471 
Saldo op 31 december  370.575 307.569 212.404 
Variabele ordonnanceringsskredieten  
Beschikbare middelen 480.623 506.820 624.227 
Ordonnanceringen 75.986 150.492 278.285 
Saldo op 31 december  404.637 356.329 345.942 
 
Bij de saldobepaling van de variabele vastleggingskredieten moet reke-
ning worden gehouden met een annulatie van 407.119,54 EUR uit-
staande vastleggingen. Dat bedrag verhoogt het saldo. 
 
2.3.4 Conclusies 
In vergelijking met 2006 steeg de totale aanwending van 89,9% tot 
90,5%. Dat lag vooral aan de gebruiksgraad van de niet-gesplitste kre-
dieten, die steeg van 90,8% tot 91,9%. De aanwending van de gesplitste 
ordonnanceringskredieten daalde van 94,9% tot 90,7%. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 42 2.4 Diensten met afzonderlijk beheer  
2.4.1 Overzicht van de begrotingsuitvoering 2006-2007 
verschillende DAB’s. Zo bestaan de DAB’s Schoonmaak en Catering 
onder de koepel van het agentschap voor Facilitair Management. Over 
het begrotingsjaar 2007 dienden in de praktijk alleen de diensten met 
afzonderlijk beheer afzonderlijke rekeningen af te leggen. Het Vlaams 
Parlement keurt de begrotingen van de DAB's jaarlijks goed.  
 
De onderstaande tabel geeft een samenvatting van de begrotingen en 
uitvoeringscijfers van de verschillende DAB's voor 2006 en 2007. Het 
 
De tabel maakt voor de ontvangsten een onderscheid tussen de dotaties 
en andere inkomsten. Om op het eerste gezicht afwijkende overdracht-
wending van het reservefonds wordt beschouwd als een verhoging van 
de ontvangsten. Minus de uitgaven, geeft dit een saldo voor het begro-
de overdracht naar het volgende begrotingsjaar oplevert. 
 
uitgavenzijde van hun begroting, andere doen dit niet. Dat heeft als ge-
volg dat het ene geval het geraamde over te dragen saldo voor toewij-
zing aan het reservefonds toont en het andere geval het geraamde over 
vermeld in de verschillende begrotingen. Voetnoten geven aan in welke 
gevallen de transfer naar het reservefonds wordt weergegeven aan de 
 
Eventuele afwijkingen in de tabel (bijvoorbeeld bij overdrachten van het 
schillen.  
 
 2006 2007 
MINAFONDS  
ontvangsten 584.281 580.410 629.461 631.080
dotatie 429.521 409.521 471.327 491.327
andere 154.760 170.889 158.134 139.753
uitgaven 805.523 581.007 850.614 717.039
saldo jaar -221.242 -597 -221.153 -85.959
saldo vorige jaren 221.242 221.570 221.153 220.973
overdracht 0 220.973 0 135.014
VLAAMS PARLEMENT43 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   2006 2007 
HOGERE ZEEVAARTSCHOOL  
ontvangsten 1.711 1.680 1.726 1.757
dotatie 1.094 1.094 1.109 1.109
andere 617 586 617 648
Uitgaven(33) 2.218 1.682 2.218 1.860
saldo jaar -507 -2 -492 -103
saldo vorige jaren 507 465 492 464
overdracht 0 463 0 361
ontvangsten 6.811 6.818 6.612 5.800
dotatie 4.531 4.528 4.332 3.436
andere 2.280 2.290 2.280 2.364
uitgaven 6.811 7.559 6.612 5.103
saldo jaar 0 -741 0 697
saldo vorige jaren 1.026 1.026 285 286
overdracht 1.026 285 285 983
ontvangsten 12.840 11.465 13.132 11.705
dotatie 7.560 7.463 7.852 6.985
andere 5.280 4.002 5.280 4.720
uitgaven 12.840 9.740 13.132 10.281
saldo jaar 0 1.725 0 1.424
saldo vorige jaren 0 3.441 0 5.166
overdracht 0 5.166 0 6.590
ontvangsten 5.842 5.610 6.163 5.852
dotatie 4.363 4.364 4.566 4.566
andere 1.479 1.246 1.597 1.286
uitgaven 6.040 5.273 6.488 5.783
saldo jaar -198 337 -325 69
saldo vorige jaren 427 535 885 787
overdracht 229 872 560 856
ontvangsten 296.012 287.093 479.058 481.820
dotatie 241.224 241.224 435.161 435.161
andere 54.788 45.869 43.897 46.659
uitgaven 526.169 467.907 500.623 456.439
saldo jaar -230.157 -180.814 -21.565 25.381
saldo vorige jaren 346.999 345.725 164.918 164.911
overdracht 116.842 164.911 143.353 190.292
GAASBEEK  
ontvangsten 522 475 560 557
dotatie 259 259 400 400
andere 263 216 160 157
uitgaven 522 469 (34)567 531
saldo jaar 0 6 -7 26
saldo vorige jaren 138 138 145 144
overdracht 138 144 138 170
ontvangsten 3.177 2.912 3.484 3.462
dotatie 2.367 2.367 2.514 2.514
andere 810 545 970 948
uitgaven 3.749 3.092 3.658 3.167
saldo jaar -572 -180 -174 295
saldo vorige jaren 572 558 374 378
overdracht 0 378 200 673
 
33  De transfer naar het reservefonds werd opgenomen aan de uitgavenzijde van de begroting. 
34  De transfer naar het reservefonds werd  opgenomen aan de uitgavenzijde van de begroting.  
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 44  2006 2007 
ontvangsten 35.715 35.715 35.679 35.679
dotatie 35.715 35.715 35.679 35.679
uitgaven 36.385 35.559 35.679 34.659
saldo jaar -670 156 0 1.020
saldo vorige jaren 697 697 853 853
overdracht 27 853 853 1.873
ontvangsten 8.511 8.442 8.712 8.782
dotatie 8.291 8.306 8.532 8.655
andere 220 136 180 127
uitgaven 8.817 8.348 9.141 8.491
saldo jaar -306 94 -429 291
saldo vorige jaren 335 395 429 489
overdracht 29 489 0 780
ontvangsten 1.046 1.025 1.054 977
dotatie 272 272 276 276
andere 774 753 778 701
uitgaven 1.046 925 1.151 997
saldo jaar 0 100 -97 -20
saldo vorige jaren 159 159 259 259
overdracht 159 259 162 239
ontvangsten 1.273 1.280 0 81
dotatie 1.123 1.123 0 0
andere 150 157 0 81
uitgaven 1.380 1.312 0 290
saldo jaar -107 -32 0 -209
saldo vorige jaren 241 241 0 209
overdracht 134 209 0 0
ontvangsten 1.317 1.308 0 118
dotatie 1.102 1.102 0 0
andere 215 206 0 118
uitgaven 1.616 1.454 0 271
saldo jaar -299 -146 0 -153
saldo vorige jaren 299 299 0 153
Overdracht 0 153 0 0
ontvangsten 296 212 377 378
dotatie 256 205 362 362
andere 40 7 15 16
uitgaven 481 195 459 454
saldo jaar -185 17 -82 -76
saldo vorige jaren 185 185 82 201
overdracht 0 202 0 125
ontvangsten 5.555 5.694 6.147 5.846
dotatie 5.460 5.458 5.597 5.597
andere 95 236 550 249
uitgaven 6.176 4.883 7.682 5.087
saldo jaar -621 811 -1.535 759
saldo vorige jaren 2.308 2.308 3.120 3.119
overdracht 1.687 3.119 1.585 3.878
ontvangsten 6.049 6.049 0 1
andere 6.049 6.049 0 1
uitgaven 3.000 1.905 3.700 2.710
saldo jaar 3.049 4144 -3.700 -2709
saldo vorige jaren 0 0 4.145 4.145
overdracht 3.049 4144 445 1436
VLAAMS PARLEMENT45 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   2006 2007 
CATERING 
ontvangsten 7.921 7.607 7.883 7.771
dotatie 5.471 5.471 5.283 5.344
andere 2.450 2.136 2.600 2.427
uitgaven 8.180 7.563 8.307 7.201
saldo jaar -259 44 -424 570
saldo vorige jaren 288 503 424 547
overdracht 29 547 0 1.117
ontvangsten 68.430 65.402 74.095 74.063
andere 68.430 65.402 74.095 74.063
uitgaven 69.201 66.291 (35)74.095 71.796
saldo jaar -771 -889 0 2.267
saldo vorige jaren 1.021 1.020 116 131
overdracht 250 131 116 2.398
AUTONOME VLAAMSE FISCALE INNING (36) 
ontvangsten 0 0 0 0
uitgaven 142 143 0 0
saldo jaar -142 -143 0 0
saldo vorige jaren 142 143 0 0
VLAAMS KENNISCENTRUM PPS (37) 
uitgaven 622 622 0 0
saldo jaar -622 -622 0 0
saldo vorige jaren 622 622 0 0
VLOOT 
ontvangsten 45.652 44.328 48.992 48.706
dotatie 28.161 28.161 29.516 29.501
andere 17.491 16.167 19.476 19.205
uitgaven 48.354 43.063 (38)51.846 44.949
saldo jaar -2702 1265 -2854 3757
saldo vorige jaren 17.200 16.927 18.192 18.192
overdracht 14.498 18.192 15.338 21.949
ontvangsten 223 223 248 201
andere -25 -25 0 -47
Uitgaven(39) 0 0 25 0
saldo jaar 223 223 223 201
saldo vorige jaren 0 0 223 223
overdracht 223 223 446 424
ontvangsten 1476 1.608 1548 2.313
andere 1.476 1.608 1.548 2.313
uitgaven 12.570 7.532 1.537 781
saldo jaar -11.094 -5.924 11 1.532
saldo vorige jaren 11.094 10.995 5.175 5.072
overdracht 0 5.071 5.186 6.604
 
35  De transfer naar het reservefonds werd  opgenomen aan de uitgavenzijde van de begroting.  
36  Deze DAB werd opgeheven en was in 2007 niet meer actief. 
37  Deze DAB werd opgeheven en was in 2007 niet meer actief. 
38  De transfer naar het reservefonds werd  opgenomen aan de uitgavenzijde van de begroting.  
39  De transfer naar het reservefonds werd  opgenomen aan de uitgavenzijde van de begroting.  
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 46  2006 2007 
ICT  
ontvangsten 58.379 58.379
dotatie 58.379 58.379
andere 0 0
uitgaven 51.347 52.047
saldo jaar 7.032 6.332
saldo vorige jaren 0 0
overdracht 7.032 6.332
Ontvangsten 2.138 1.175
Dotatie 718 718
Andere 1.420 457
Uitgaven 1.602 392
saldo jaar 536 783
overdracht 536 783
TOTAAL 
ontvangsten 1.094.685 1.075.355 1.385.448 1.386.503
dotatie 777.018 756.880 1.071.851 1.090.257
andere 317.667 318.475 313.597 296.246
uitgaven 1.561.872 1.256.524 1.630.467 1.430.328
saldo jaar -467.187 -181.169 -245.019 -43.825
saldo vorige jaren 605.502 607.952 421.270 426.702
overdracht 138.315 426.783 176.251 382.877
 
2.4.2 Voorlegging en controleverklaring 
 
BZ Catering 19/05/08 21/04/09 
 Entiteit ICT-beleid 27/05/08 22/07/08 
 Overheidspersoneel 24/06/08 21/04/09 
 Schoonmaak 15/05/08 31/03/09 
IV Waarborgfonds Microfinanciering 24/06/08 06/01/09 
OND Hogere Zeevaartschool 11/09/08 31/03/09 
De Welzijnssector 27/05/08 07/04/09 
 Bijzondere Jeugdbijstand De Kempen 07/05/07 16/06/09 
 Bijzondere Jeugdbijstand De Zande 16/05/07 07/06/09 
CJSM Alden Biesen 24/06/08 24/03/09 
 Gaasbeek 16/04/08 31/03/09 
 Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen 02/07/08 06/01/09 
LNE Minafonds 24/07/08 23/06/09 
MOW Luchthaven Antwerpen 02/07/08 07/07/09 
 Luchthaven Oostende(40) 24/07/08 - 
 Vlaams Infrastructuurfonds 27/05/08 23/06/09 
 Linkerscheldeoever 27/06/08 13/01/09 
 
40  Voor het begrotingsjaar 2007 gaat het  om een niet afgesloten rekening.  
VLAAMS PARLEMENT47 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Domein DAB ontvangst CV 
 Loodswezen 24/06/08 09/06/09 
 Vloot 27/06/08 08/01/09 
ROWOE Vlaams Instituut Onroerend Erfgoed 23/04/08 12/05/09 
 Fonds Financiering Urgentieplan So ciale Huisvesting 18/03/08 03/03/09 
 Grondfonds 18/03/08 05/03/09 
 Herstelfonds 23/04/08 10/02/09 
 
De meeste DAB’s dienen hun jaarrekeningen in te dienen vóór 30 april 
van het jaar volgend op het begrotingsjaar. De tabel toont aan dat maar 
vijf van de 23 DAB's deze datum  haalden. Nog zeven DAB’s slaagden 
erin hun rekening voor te leggen met minder dan een maand vertraging. 
Maar één DAB had meer dan drie maand vertraging.  
 
2.4.3 Bijzondere controleresultaten  
de rekeningen over 2007 van de DAB’s aan de Vlaamse minister van 
ding van de antwoorden van de minister.   
 
Catering 
 
• De entiteit rekende op de post werkingskosten 50,6 miljoen EUR 
uitgaven aan, terwijl het goedgekeurde ordonnanceringskrediet 
maar 48,1 miljoen EUR bedroeg. Zij vroeg voor deze kredietover-
schrijding geen voorafgaande toestemming aan de minister van Fi-
nanciën en Begroting en de inhoudelijk bevoegde minister. Het ont-
werpbesluit inzake materieel en financieel beheer, dat in zijn artikel 
13 een bepaling bevat over kredietoverschrijdingen, is overigens 
nog steeds niet van kracht. 
 
• Het besluit van de Vlaamse Regering voor het materieel en financi-
eel beheer ontbreekt. 
• De decretale of reglementaire basis voor het reservefonds ont-
breekt, evenals de begrotingsmachtiging voor de transfer naar het 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 48 • Het hoofd van de DAB of van de entiteit, die in de context van Beter 
Bestuurlijk Beleid voor de ontvangsten en uitgaven van de DAB 
verantwoordelijk is, moet de rekeningen van de DAB in de toekomst 
voorleggen, eventueel via de IVA Centrale Accounting.  
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 26 mei 2009 
meegedeeld dat het ontwerp door de Vlaamse Regering werd goedge-
keurd op 5 september 2008 en dat alle DAB’s vanaf het begrotingsjaar 
2008 hun uitvoeringsrekeningen op een eenvormige manier zouden op-
stellen, zoals zou zijn overeengekomen tussen de IVA Centrale Accoun-
ting en het Rekenhof. De rekeningen worden voortaan ook voorgelegd 
door de leidend ambtenaar in plaats van door de rekenplichtige.  
 
Het Rekenhof vestigt er de aandacht op dat de Raad van State in zijn 
advies de voorrang van het BVR op de rijkscomptabiliteit veroordeelde. 
Ondertussen keurde de Vlaamse Regering het aangepaste ontwerp met 
betrekking tot de DAB Overheidspersoneel op 3 juli 2009 goed. Het BVR 
is nog niet gepubliceerd. De wijze van opmaken en voorleggen van de 
rekeningen van de DAB’s is nog ter discussie. 
 
• De HZS verwerkte een aantal middelen als wachtgelden en raamde 
ze als dusdanig ook niet in de begroting: de gelden van het depar-
tement voor het academiseringsproces en het sectoraal vormings-
fonds, de bijkomende academiseringsmiddelen en de gelden van 
het departement voor de expertisecellen hogescholen.  
 
CICOV 
• In de uitvoeringsrekening 2007 overschreed de DAB CICOV de or-
donnanceringskredieten, zowel voor de werkingskosten als voor de 
VLAAMS PARLEMENT49 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  kapitaaluitgaven. Het totaal van de uitgaven blijft evenwel onder het 
totaal van de ordonnanceringskredieten. 
 
GBJ De Kempen 
• De begrotingscijfers van de uitvoeringsrekening missen een grond-
slag in de begroting. Het begrotingsontwerp van de DAB is immers 
niet toegevoegd aan het decreet houdende de algemene uitgaven-
begroting van de Vlaamse Gemeenschap.  
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 17 augustus 
2009 geantwoord dat aanvullende kredieten zouden worden gevraagd in 
het rekendecreet 2007, waardoor de regularisatieverrichtingen ter afslui-
ting van de DAB’s De Kempen en De Zande de nodige budgettaire 
grondslag zullen krijgen. 
 
GBJ De Zande 
begroting van de Vlaamse Gemeenschap. 
 
• De beheersdienst haalde in 2006 een stijging van het bezoekerscij-
fer (6,2%), zij het niet de 10% die het beleidsplan 2006-2010 be-
oogde. In 2007 liep het aantal bezoekers echter terug tot onder het 
niveau van 2005. Parallel daarmee daalden ook de inkomsten bui-
ten de dotatie en projectsubsidies, niet alleen ten opzichte van 2006 
maar ook ten opzichte van 2005. 
 
KMSKA 
• Volgens de jaarrekening beschikte het KMSKA op 31 december 
2007 niet over speciën. Nochtans blijft in de (toegangs)kassa's altijd 
een minimum (eind 2006 5.260,75 EUR).  
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 50 Beleidsdomein Landbouw en Visserij 
 
Minafonds 
 
• De uitvoeringsrekening 2007 vertoont opnieuw overschrijdingen van 
vastleggings- en ordonnanceringskredieten, hoewel begin 2006 een 
procedure in werking zou treden die de regels van de administratie-
ve en begrotingscontrole door tussenkomst van de controleurs van 
de vastleggingen zou doen respecteren. 
• De lonen en wedden van het statutair personeel van de luchthaven 
worden in eerste instantie betaald door het departement Mobiliteit 
en Openbare Werken en daarna verhaald op de luchthaven. Eind 
2007 en begin 2008 betaalde de luchthaven de openstaande schuld 
voor de wedden van februari tot dec ember 2005 terug. Om daarvoor 
de middelen ter beschikking te krijgen, werden de wedden van de 
statutaire personeelsleden van de luchthaven voor de periode van 
augustus 2007 tot en met mei 2008 door datzelfde departement ten 
laste genomen, en dus aangerekend op de algemene uitgavenbe-
groting, maar niet verhaald op de luchthaven. De terugbetalingen 
door de luchthaven over die periode werden beschouwd als een af-
lossing van de nog openstaande schuld. Deze werkwijze strookt niet 
met één van de basisprincipes van het statuut van een DAB, nl. de 
gescheiden boekhouding die wordt gekoppeld aan het gescheiden 
beheer van een DAB. 
 
Het Rekenhof heeft tijdens zijn lopend onderzoek van de rekeningen 
2008 van de DAB Luchthaven Oostende vaststellingen gedaan die ook 
gevolgen hebben voor de rekeningen 2005, 2006 en 2007. Het kon zo-
doende vooralsnog deze DAB-rekeningen niet afsluiten. 
 
Loodswezen 
• De uitvoeringsrekening 2007 vertoont een overschrijding met 
39.993,77 EUR van het vastleggingskrediet voor rubriek 12.12 (huur 
gebouwen).  
• Al over de rekeningen 2004 heeft het Rekenhof opgemerkt dat een 
VLAAMS PARLEMENT51 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  het voeren van een economische boekhouding. Bepaalde kosten, 
zoals de huur van gebouwen, logistieke en drukkerijkosten worden 
echter niet aangerekend omdat de betrokken afdelingen van de 
Op 11 augustus 2009 ging de minister van Financiën en Begroting ak-
koord met de opmerking en gaf hij een verklarende toelichting. Hij stelde 
ook dat aan een verbetering van de opvolging van vastleggingen en 
ordonnanceringen aandacht werd besteed, zodat in de toekomst geen 
overschrijdingen meer zullen voorkomen. 
 
Vloot 
• Het is nog altijd niet duidelijk of de afdeling Boekhouding en Begro-
ting van MOW officieel bevoegd is om de rekeningen van de DAB te 
verifiëren. Op dit ogenblik zijn de interne controleactiviteiten in de 
praktijk niet afgestemd op het betrokken besluit(41). 
• Vloot heeft met de Vlaamse Regering nog geen prestatieovereen-
komst of protocollen gesloten, hoewel het in de praktijk al logistieke 
ondersteuning geniet. 
 
Erfgoed 
 
FFUSH 
• Het verslag van de Vlaamse Regering over de werking 2007 van het 
FFUSH bevat enkele onvolkomenheden: de informatie in het ver-
slag stemt niet altijd overeen met die in de bijlagen, de inleiding re-
fereert naar het verkeerde besluit en een beloofd erratum voor een 
verkeerd geboekte betaalstaat bleef uit. 
• Bij overname van het rekenplichtig beheer heeft de opvolgende re-
kenplichtige een eindebeheersrekening voorgelegd die de rekening 
van zijn voorganger overlapt. D aarom heeft het Rekenhof gevraagd 
om een gecorrigeerde rekening over de periode van 1 juli 2007 tot 
31 december 2007. 
 
41  Besluit van de Vlaamse Regering v an 12 december 2003 betreffende het financiële 
en materiële beheer, gewijzigd door het besluit van de Vlaamse Regering tot op-
richting van het intern verzelfst andigd agentschap zonder rechtspersoonlijkheid 
Agentschap voor Maritieme Dienstverlening en Kust. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 52 Herstelfonds 
• De foutieve boeking van 33.976,50 EUR bij de derdengelden, die 
het Rekenhof bij de rekeningcontrole 2005 opmerkte, is nog niet ge-
corrigeerd. Het saldo 2007 van de derdengelden bedroeg overigens 
slechts 22.638,81 EUR, en is dus foutief, aangezien het niet nega-
tief kan zijn. 
Op 23 maart 2009 heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begro-
ting geantwoord dat het probleem zal worden opgelost in het begrotings-
jaar 2009, na overleg met het Rekenhof. 
 
VIOE 
 
2.4.4 Conclusies DAB 
In 2007 bedroegen de ontvangsten van de diensten met afzonderlijk 
beheer 1.386,5 miljoen EUR, waarvan 1090,3 miljoen EUR dotaties. De 
DAB’s gaven 1.430,3 miljoen EUR uit. Het Minafonds en het Vlaams 
lnfrastructuurfonds namen daarvan sa men het overgrote deel voor hun 
rekening (samen 1.173,5 miljoen EUR). 
 
De positieve evolutie die de rekeningvoorlegging 2006 toonde, kreeg 
geen herhaling. In tegendeel, de voorlegging van de rekeningen over 
2007 viel terug op de situatie met de rekeningen over 2005. Amper vijf 
op 23 DAB-rekeningen over 2007 werden tijdig voorgelegd.  
 
De diverse controleresultaten geven geen aanleiding tot een gedetail-
leerde rapportering aan het Vlaams Parlement.  
 
VLAAMS PARLEMENT53 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  2.5 Vlaamse openbare rechtspersonen 
2.5.1 Overzicht van de rekeningen 2007 
agentschapsvormen tot stand: intern verzelfstandigde agentschappen 
(IVA’s) met en zonder rechtspersoonlijkheid, publiekrechtelijk en privaat-
Toch blijven nog heel wat Vlaamse openbare instellingen (VOI’s) buiten 
het toepassingsgebied van het kaderdecreet, zodat de diversiteit aan 
Vlaamse openbare rechtspersonen is toegenomen. De belangrijkste 
types zijn: 
 
Met uitzondering van de privaatrechtelijk vormgegeven EVA’s werden de 
begrotingen 2007 van de Vlaamse openbare rechtspersonen in de al-
gemene uitgavenbegroting 2007 opgenomen (VOI’s A en IVA’s rp) of in 
de bijlage daarbij toegevoegd (VOI’s B en SG, EVA’s publ). 
 
Daarnaast verkregen sommige strategische adviesraden rechtspersoon-
lijkheid en werden zogenaamde eigen vermogens  met rechtspersoon-
lijkheid gecreëerd. In bijlage bij de algemene uitgavenbegroting zijn ze 
opgenomen onder de VOI sui generis. 
 
uitvoeringscijfers voor het jaar 2007. Door de reorganisatie van de 
Vlaamse overheid in de loop van 2006 is de vergelijkbaarheid met dat 
jaar beperkt en dus weggelaten. 
 
Het Topstukkenfonds staat niet in de tabel omdat die instelling in 2007 
nog geen budgettaire verrichtingen uitvoerde. Het Universitaire Zieken-
huis Gent en de openbare psychiatrische ziekenhuizen Geel en Rekem 
zijn onderworpen aan de ziekenhuiswetgeving en dienen geen ESR-
uitvoeringsrekening voor te leggen. Ook de privaatrechtelijk vormgege-
ven EVA’s moeten dat niet doen. De tabel bevat evenmin gegevens over 
de VOI Gemeenschapsonderwijs. Het Rekenhof kon de controle over de 
rekeningen van die instelling niet beëindigen bij ontstentenis van het 
gedeelte consolidatie van de scholengroep. De uitvoeringsrekening van 
de SERV was in 2007 nog niet het voorwerp van controle door het Re-
kenhof. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 54 De tabel vermeldt de globale ontvangsten en uitgaven volgens de uit-
voeringsrekeningen van de Vlaamse openbare rechtspersonen. Hij geeft 
de ontvangsten die voortkomen uit dotaties afzonderlijk weer. Het gaat 
meestal om dotaties uit de algem ene uitgavenbegroting van de Vlaamse 
Gemeenschap. Soms komen de dotaties ook uit de begrotingen van 
DAB’s of andere Vlaamse openbare rechtspersonen. Voorts bevat de 
tabel het begrotings- en uitvoeringssaldo van het jaar, het gecumuleerde 
overgedragen saldo van vorige jaren en het over te dragen saldo. De 
overgedragen en over te dragen saldi worden voor een aantal instellin-
gen niet alleen bepaald door de saldi van de uitvoering van de begro-
ting, maar ook door overdrachten naar of opnemingen uit reservefond-
sen (in de tabel aangeduid met een asterisk). 
 
(AGIV) - EVA publ ontvangsten 37.739 21.523
dotatie 34.340 19.045
andere 3.399 2.478
uitgaven 20.991 13.177
saldo jaar 16.748 8.347
saldo vorige jaren  -5.742
overdracht   2.605
Vlaams Brusselfonds - VOI A ontvangsten 5.240 5.247
dotatie 5.168 5.168
andere 72 79
uitgaven 6.680 4.316
saldo jaar -1.440 930
saldo vorige jaren  2.073
overdracht   3.003
ken       
Geen VOR's       
Begroting       
Schuldafbouw en Eenmalige 
Investeringsuitgaven (FFEU) - 
VOI A ontvangsten 102.761 102.766
dotatie 102.761 102.762
andere 0 4
uitgaven 155.921 130.971
saldo jaar -53.160 -28.205
saldo vorige jaren  388.239
overdracht  360.034
tendelging (VFLD) - VOI A ontvangsten 30.400 32.620
dotatie 30.400 30.400
andere 0 2.220
uitgaven 53.770 24.478
saldo jaar -23.370 8.142
saldo vorige jaren  82.798
overdracht   90.941
VLAAMS PARLEMENT55 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Vlaams Toekomstfonds - IVA 
rp ontvangsten 187.000 360.052
dotatie 187.000 360.052
andere 0 0
uitgaven 0 0
saldo jaar 187.000 360.052
overdracht  360.052
Toerisme Vlaanderen - IVA rp 
(*) ontvangsten 60.204 58.363
dotatie 55.130 53.247
andere 5.074 5.116
uitgaven 62.267 49.179
saldo jaar -2.063 9.184
saldo vorige jaren  5.792
overdracht  14.343
ternationaal Ondernemen - 
Flanders Investment and Tra-
de (VAIO - FIT) - EVA publ ontvangsten 51.601 49.301
dotatie 46.834 43.938
andere 4.767 5.363
uitgaven 51.556 48.220
saldo jaar 45 1.081
saldo vorige jaren  1.552
overdracht  2.633
nomisch Beleid (Hermes-
fonds) - VOI A ontvangsten 300.713 300.244
dotatie 290.713 290.713
andere 10.000 9.531
uitgaven 304.654 217.589
saldo jaar -3.941 82.655
saldo vorige jaren  49.797
overdracht  132.452
Grindfonds - VOI A ontvangsten 3.550 2.595
dotatie 420 683
andere 3.130 1.912
uitgaven 6.000 2.163
saldo jaar -2.450 432
saldo vorige jaren  28.613
overdracht  29.045
ging van Innovatie door We-
tenschap en Technologie in 
Vlaanderen (IWT) - VOI B ontvangsten 238.868 240.126
dotatie 235.282 235.442
andere 3.586 4.684
uitgaven 260.610 255.514
saldo jaar -21.742 -15.388
saldo vorige jaren  22.694
overdracht  7.306
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 56 Vlaams Agentschap Onder-
nemen (VLAO) - IVA rp ontvangsten 16.772 18.425
dotatie 14.263 15.306
andere 2.509 3.119
uitgaven 15.345 15.541
saldo jaar 1.427 2.884
saldo vorige jaren  -168
overdracht  2.716
nologisch Onderzoek (VITO) - 
VOI SG ontvangsten 66.784 66.649
dotatie 36.023 36.809
andere 30.761 29.840
uitgaven 66.601 65.422
saldo jaar 183 1.227
saldo vorige jaren  2.907
overdracht  4.134
en Vorming       
tuur in het Onderwijs (AGIOn) 
- IVA rp ontvangsten 189.909 177.552
dotatie 171.148 171.797
andere 18.761 5.755
uitgaven 186.488 147.256
saldo jaar 3.421 30.296
saldo vorige jaren  28.828
overdracht  59.124
(VLOR) - Strategische Advies-
raad ontvangsten 3.076 3.016
dotatie 2.861 2.860
andere 215 156
uitgaven 3.082 3.020
saldo jaar -6 -4
saldo vorige jaren  128
overdracht  124
rp (*) ontvangsten 278.536 276.883
dotatie 266.559 266.601
andere 11.977 10.282
uitgaven 278.362 266.850
saldo jaar 174 10.033
saldo vorige jaren  1.506
overdracht  11.431
Kind en Gezin - IVA rp (*) ontvangsten 430.898 435.947
dotatie 330.098 332.475
andere 100.800 103.472
uitgaven 433.915 424.809
saldo jaar -3.017 11.138
saldo vorige jaren  -135
overdracht  0
VLAAMS PARLEMENT57 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Vlaams Agentschap voor Per-
(VAPH) - IVA rp (*) ontvangsten 1.005.655 1.005.604
dotatie 981.790 982.446
andere 23.865 23.158
uitgaven 1.016.508 1.006.613
saldo jaar -10.853 -1.009
saldo vorige jaren  10.831
overdracht  9.972
voor Persoonsgebonden Aan-
gelegenheden (VIPA) - IVA rp 
(*) ontvangsten 145.263 145.844
dotatie 145.013 145.127
andere 250 717
uitgaven 168.308 151.979
saldo jaar -23.045 -6.135
saldo vorige jaren  23.296
overdracht  16.503
Vlaams Zorgfonds - IVA rp (*) ontvangsten 254.117 261.515
dotatie 126.019 126.019
andere 129.066 128.741
uitgaven 234.944 231.905
saldo jaar 19.173 29.610
saldo vorige jaren  10.037
overdracht  10.737
voor de Bevordering van de 
Lichamelijke Ontwikkeling, de 
Sport en de Openluchtrecrea-
tie (BLOSO) - IVA rp (*) ontvangsten 87.150 85.554
dotatie 77.392 74.668
andere 9.758 10.886
uitgaven 88.146 85.301
saldo jaar -996 254
saldo vorige jaren  1.741
overdracht  2.031
(FOCI) - VOI A ontvangsten 14.017 14.054
dotatie 14.002 14.002
andere 15 52
uitgaven 18.928 9.954
saldo jaar -4.911 4.100
saldo vorige jaren  18.692
overdracht  22.792
Musea (RVM) - VOI SG ontvangsten 302 235
dotatie 0 0
andere 302 235
uitgaven 425 360
saldo jaar -123 -126
saldo vorige jaren  177
overdracht  51
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 58 Vlaams Fonds voor de Lette-
ren (VFL) - VOI SG ontvangsten 3.741 3.783
dotatie 3.741 3.741
andere 0 42
uitgaven 3.741 3.797
saldo jaar 0 -14
saldo vorige jaren  -267
overdracht  -281
omroep (VRT) - VOI SG ontvangsten 495.011 502.916
dotatie 305.012 300.083
andere 189.999 202.833
uitgaven 512.165 502.540
saldo jaar -17.154 376
saldo vorige jaren  22.798
overdracht  23.174
Media (VRM) - EVA publ ontvangsten 2.013 2.168
dotatie 1.331 1.332
andere 682 836
uitgaven 2.317 1.407
saldo jaar -304 761
saldo vorige jaren  2.077
overdracht  2.838
Vlopera - VOI SG ontvangsten 32.018 32.822
dotatie 24.609 24.474
andere 7.409 8.348
uitgaven 31.507 33.556
saldo jaar 511 -734
saldo vorige jaren  -150
overdracht  -884
Herplaatsingsfonds - VOI A ontvangsten 4.465 4.995
andere 0 530
uitgaven 4.465 2.139
saldo jaar 0 2.856
saldo vorige jaren  7.539
overdracht  10.395
Vlaams Instituut voor Zelf-
standig Ondernemen (VIZO) - 
VOI SG ontvangsten 0 0
dotatie 0 0
andere 0 0
saldo jaar 0 0
saldo vorige jaren  9.016
overdracht  9.016
VLAAMS PARLEMENT59 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Vlaams Agentschap voor On-
dernemersvorming - Syntra 
Vlaanderen - EVA publ ontvangsten 54.817 53.460
dotatie 53.090 53.147
andere 1.727 313
uitgaven 56.700 53.658
saldo jaar -1.883 -198
saldo vorige jaren  4.149
overdracht  3.951
bemiddeling en Beroepsoplei-
ding (VDAB) - EVA publ ontvangsten 531.598 528.698
dotatie 410.315 412.347
andere 121.283 116.351
uitgaven 531.998 496.891
saldo jaar -400 31.807
saldo vorige jaren  97.274
overdracht  129.081
Vlaamse Visserij- en Aquicul-
tuursector (FIVA) - VOI A ontvangsten 3.923 4.005
dotatie 3.876 3.876
andere 47 129
uitgaven 5.231 2.990
saldo jaar -1.308 1.015
saldo vorige jaren  2.434
overdracht  3.449
tuut voor Landbouw- en Vis-
serijonderzoek (EV ILVO) ontvangsten 18.076 21.568
dotatie 7.146 5.856
andere 10.930 15.712
uitgaven 15.420 17.190
saldo jaar 2.656 4.378
saldo vorige jaren  7.149
overdracht  11.527
ringsfonds (VLIF) - VOI A ontvangsten 56.296 56.666
andere 310 680
uitgaven 56.296 55.260
saldo jaar 0 1.406
saldo vorige jaren  1.704
overdracht  3.110
en Natuur       
tuut voor Natuur- en Boson-
derzoek (EV INBO) ontvangsten 2.224 2.089
dotatie 8 3
andere 2.216 2.086
uitgaven 2.179 2.262
saldo jaar 45 -173
saldo vorige jaren  2.205
overdracht  2.032
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 60 Eigen Vermogen van het On-
dersteunend Centrum van het 
Agentschap voor Natuur en 
Bos (EV OC-ANB) ontvangsten 3.160 8.245
dotatie 0 0
andere 3.160 8.245
uitgaven 1.171 215
saldo jaar 1.989 8.030
overdracht  8.030
fenmaatschappij (OVAM) - 
IVA rp (*) (42) ontvangsten 75.712 64.370
dotatie 52.127 41.884
andere 23.585 22.486
uitgaven 79.668 65.521
saldo jaar -3.956 -1.151
saldo vorige jaren  4.650
overdracht  4.096
(VLM) - EVA publ ontvangsten 79.419 78.452
dotatie 69.107 67.547
andere 10.312 10.905
uitgaven 72.949 66.342
saldo jaar 6.470 12.110
saldo vorige jaren  57.137
overdracht  69.247
de Watervoorziening (VMW) - 
VOI B ontvangsten 496.637 664.744
dotatie 47.692 193.088
andere 448.945 471.656
uitgaven 527.240 635.065
saldo jaar -30.603 29.679
saldo vorige jaren  62.669
overdracht  92.348
(VMM) - IVA rp (*) (42) ontvangsten 104.292 93.926
dotatie 101.573 91.293
andere 2.719 2.633
uitgaven 101.925 85.935
saldo jaar 2.367 7.991
saldo vorige jaren  12.914
overdracht  17.416
voor de Elektriciteits- en 
Gasmarkt (VREG) - EVA publ ontvangsten 3.201 3.203
dotatie 3.201 3.202
andere 0 1
uitgaven 3.619 3.223
saldo jaar -418 -20
saldo vorige jaren  538
overdracht  518
 
42 De cijfers van de rekening in bijlage zijn aangepast omwille van vergelijkbaarheid 
met de andere agentschappen met reservefonds (jaarsaldo vóór opnemingen uit / 
dotaties aan reservefonds). 
VLAAMS PARLEMENT61 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Beleidsdomein Mobiliteit en 
publ ontvangsten 111.665 102.147
dotatie 76.369 77.021
andere 35.296 25.126
uitgaven 108.003 89.844
saldo jaar 3.662 12.303
saldo vorige jaren  2.737
overdracht  15.040
IVA rp ontvangsten 7.600 6.183
dotatie 7.600 6.183
andere 0 0
uitgaven 3.500 0
saldo jaar 4.100 6.183
overdracht  6.183
Pendelfonds - VOI A ontvangsten 2.740 2.740
dotatie 2.740 2.740
andere 0 0
uitgaven 3.000 2.326
saldo jaar -260 414
saldo vorige jaren  5.550
overdracht  5.964
pij - De Lijn - EVA publ ontvangsten 1.084.843 1.072.827
dotatie 883.471 853.924
andere 201.372 218.903
uitgaven 1.073.484 1.071.442
saldo jaar 11.359 1.385
saldo vorige jaren  -165.636
overdracht  -164.251
- EVA publ ontvangsten 298.420 285.970
dotatie 227.185 223.664
andere 71.235 62.306
uitgaven 293.757 269.600
saldo jaar 4.663 16.370
saldo vorige jaren  186
overdracht  16.556
vesting - VOI A ontvangsten 300 300
dotatie 300 300
andere 0 0
uitgaven 300 36
saldo jaar 0 264
overdracht  264
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 62 Investeringsfonds voor Grond- 
en Woonbeleid voor Vlaams-
Brabant (VLABINVEST)  
- VOI A ontvangsten 9.731 9.722
andere 731 722
uitgaven 11.556 3.964
saldo jaar -1.825 5.757
saldo vorige jaren  5.503
overdracht  11.260
Rubiconfonds - VOI A ontvangsten 2.500 2.500
dotatie 2.500 2.500
andere 0 0
uitgaven 2.500 0
saldo jaar 0 2.500
overdracht  2.500
Sociaal Wonen (VMSW) - 
EVA publ ontvangsten 1.308.065 1.157.915
dotatie 83.039 79.011
andere 1.225.026 1.078.904
uitgaven 1.186.260 1.181.165
saldo jaar 121.805 -23.250
saldo vorige jaren  420.645
overdracht  397.395
TOTAAL  ontvangsten 8.303.022 8.430.529
dotatie 5.588.699 5.826.227
andere 2.714.323 2.604.302
uitgaven 8.124.452 7.800.985
saldo jaar 178.570 629.544
saldo vorige jaren   1.236.477
overdracht   1.822.003
 
trole beëindigd heeft verklaard (cv). 
 
 ontvangst
2007 CV 
2007 
Agentschap voor Geografische Info rmatie Vlaanderen (AGIV) - EVA publ  05.06.08 08.09.09 
Vlaams Brusselfonds - VOI A  04.09.08 06.06.09 
Vzw De Rand – EVA priv 03.04.08 31.03.09 
(FFEU) - VOI A  28.07.08 20.01.09 
Vlaams Fonds voor de Last endelging (VFLD) - VOI A  07.07.08 13.01.09 
Vlaams Toekomstfonds – IVA rp 28.04.08 02.12.08 
Toerisme Vlaanderen - IVA rp  04.09.08 18.08.09 
and Trade (VAIO - FIT) - EVA publ  28.07.08 07.11.08 
VLAAMS PARLEMENT63 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   ontvangst
2007 CV 
2007 
Fonds voor Flankerend Economisch Beleid (Hermesfonds) - VOI A  28.07.08 17.03.09 
Grindfonds - VOI A  28.07.08 13.01.09 
logie in Vlaanderen (IWT) - VOI B  04.09.08 06.01.09 
Herculesstichting – EVA priv 03.12.08 07.08.09 
Vlaams Agentschap Ondernemen (VLAO) - IVA rp  28.07.08 22.09.09 
Vlaamse Instelling voor Technologi sch Onderzoek (VITO) - VOI SG  05.09.08 12.05.09 
Agentschap voor Infrastructuur in  het Onderwijs (AGIOn) - IVA rp  04.09.08 10.02.09 
Gemeenschapsonderwijs (GO) - VOI B 24.03.09 25.08.09 
Universitair Ziekenhuis Gent (UZ Gent) – VOI B 10.12.08 18.08.09 
Vlaamse Onderwijsraad (VLOR)  - Strategische Adviesraad  07.11.08 10.03.09 
Fonds Jongerenwelzijn (FJW) –IVA rp  05.09.08 16.06.09 
Kind en Gezin - IVA rp  05.09.08 07.06.09 
Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis Geel – EVA publ 27.01.09 30.06.09 
Openbaar Psychiatrisch Ziekenhuis Rekem – EVA publ 27.01.09 15.07.09 
Vlaams Agentschap voor Personen me t een Handicap (VAPH) - IVA rp  01.12.08 23.06.09 
(VIPA) – IVA rp  17.10.08 15.07.09 
Vlaams Zorgfonds - IVA rp 18.11.08 17.02.09 
keling, de Sport en de Openluchtrecreatie (BLOSO) - IVA rp 30.09.08 20.01.09 
Fonds Culturele Infrastructuur (FOCI) - VOI A  05.09.08 17.02.09 
Reproductiefonds Vlaamse Musea (RVM) - VOI SG 24.12.08 07.07.09 
Vlaams Fonds voor de Letteren (VFL) - VOI SG 05.09.08 20.01.09 
Vlaamse Radio- en Televisieomroep (VRT) - VOI SG 29.10.08 28.04.09 
Vlaamse Regulator voor de Media (VRM) - EVA publ 10.09.08 27.01.09 
Vlopera - VOI SG 06.02.09 28.07.09 
Herplaatsingsfonds - VOI A 29.07.08 26.01.09 
Vlaams Instituut voor Zelfstandig Onder nemen (VIZO) - VOI SG 06.02.08 08.04.08 
publ 17.10.08 31.03.09 
Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemidde ling en Beroepsopleiding (VDAB) - 
EVA publ 07.01.09 28.04.09 
ESF-Agentschap Vlaanderen – EVA priv nvt 18.08.09 
Eigen Vermogen – Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek 21.01.09 29.09.09 
A 10.07.08 18.11.08 
Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF) - VOI A 30.07.08 13.01.09 
Vlaams Centrum voor Agro- en Visserijmar keting (VLAM) – EVA priv 27.06.08 28.07.09 
Eigen Vermogen – Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek 17.11.08 22.09.09 
Eigen Vermogen – Ondersteunend Centrum van het Agentschap Natuur en 
Bos 16.10.08 25.08.09 
Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (OVAM) - IVA rp 28.10.08 28.04.09 
Vlaamse Landmaatschappij (VLM) - EVA publ 23.12.08 22.09.09 
Vlaamse Maatschappij voor de Watervoor ziening (VMW) - VOI B 21.01.09 15.09.09 
Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) - IVA rp  11.09.08 17.03.09 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 64  ontvangst
2007 CV 
2007 
EVA publ 11.06.08 28.07.09 
De Scheepvaart NV - EVA publ 14.08.08 17.02.09 
Fonds Stationsomgevingen – IVA rp 04.07.08 17.03.09 
Pendelfonds - VOI A 04.07.08 26.01.09 
Vlaamse Vervoermaatschappij - De Lijn - EVA publ 01.12.08 08.09.09 
Waterwegen & Zeekanaal NV - EVA publ 13.03.09 08.09.09 
goed     
Garantiefonds voor Huisvesting – VOI A 02.07.08 31.03.09 
Rubiconfonds – VOI A 04.09.08 07.04.09 
(VLABINVEST) - VOI A 04.09.08 13.01.09 
Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW) – EVA publ 19.11.2008 28.07.09 
 
over 2007 van Vlaamse openbare rechtspersonen met vertraging aan 
het Rekenhof voorgelegd. Zo ontving het Rekenhof 37 rekeningen pas 
na augustus 2008. Acht rekeningen werden zelfs in 2009 ontvangen 
(GO!, de OPZ Geel en Rekem, Vlopera, VDAB, VMW, Waterwegen en 
Zeekanaal). Zo is het voorleggingstempo sinds de vertraagde voorleg-
ging van de rekeningen over 2005 nog altijd niet verbeterd. Het is zelfs 
licht achteruitgegaan sinds vorig jaar. Deze vertraagde voorlegging heeft 
mede de controle van het Rekenhof en een tijdige rapportering van de 
controleresultaten in dit boek beïnvloed. 
 
de rekeningen over 2007 van de VOR’s aan de Vlaamse minister van 
ding van de antwoorden van de minister.  Vaak wordt verwezen naar het 
boekhoudbesluit, waarmee bedoeld wordt: het besluit van de Vlaamse 
boekhouding en budgettaire rapportering voor de Vlaamse openbare 
instellingen.  
 
AGIV 
• Inzake inventarisatie stellen zich bij het AGIV nog steeds een aantal 
problemen. Zo is er geen uitgeschreven procedure en zijn buitenge-
bruikstellingen niet geregistreerd. 
 
VLAAMS PARLEMENT65 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Vlaams Brusselfonds 
 
VZW De Rand 
• De bepalingen over reservevorming in artikel 28 van de samenwer-
kingsovereenkomst van 1 februari 2008 verschillen van die in som-
mige ministeriële besluiten die de VZW een subsidie toekennen. Het 
is niet aangewezen andersluidende bepalingen over reservevorming 
in een ministerieel besluit op te nemen, aangezien de samenwer-
kingsovereenkomst op het niveau van de Vlaamse Regering is 
goedgekeurd. 
 
Aan dit beleidsdomein zijn geen VOR’s verbonden. 
 
FFEU 
• Gelet op het specifieke karakter van het FFEU is de specialiteit van 
de door het Vlaams Parlement gestemde begroting van die instel-
ling in eerste instantie gericht op de kredietverdeling over de onder-
scheiden projecten en slechts bijkomend op de ESR-classificatie. 
Derhalve moet de rapportering over de geconsolideerde jaarreke-
ning niet alleen een uitvoeringsrekening volgens ESR, maar ook 
een uitvoeringsrekening in functie van de kredietverdeling over de 
projecten omvatten. Die laatste rekening ontbreekt in tegenstelling 
tot vorige jaren.  
• Het is tevens kenmerkend voor het FFEU dat vastleggingen voor 
investeringsuitgaven worden aangegaan waarvan de uitvoering en 
betaling over verscheidene jaren worden gespreid. Derhalve is er op 
het einde van het jaar een belangrijk openstaand bedrag, dat ech-
ter, in tegenstelling tot vorige jaren, niet meer in de jaarrekening tot 
uiting komt. Meer bepaald is het volume 15B van de toelichting 
(staat van de vaststaande toekomstige verplichtingen en verbinte-
nissen) niet meer ingevuld, noch in de geconsolideerde rekening, 
noch in de meeste deelrekeningen per project. In de huidige vorm 
geeft de jaarrekening 2007 van het FFEU geen getrouw beeld van 
de financiële toestand van die instelling: ze geeft niet aan dat te-
genover het belangrijke eigen vermogen dat met overheidsdotaties 
is opgebouwd ook belangrijke vaststaande toekomstige verplichtin-
gen en verbintenissen staan. 
 
VFLD 
• In sommige gevallen verloopt  nog altijd een te lange termijn tussen 
de veroordeling van de Vlaamse Gemeenschap tot betaling en de 
eigenlijke uitbetaling door het VFLD. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 66 Vlaams Toekomstfonds 
 
De controle heeft geen aanleiding tot opmerkingen gegeven, behalve 
over de laattijdige rekeningvoorlegging. 
 
VAIO - FIT 
• De bedrijfsrevisor heeft voorbehouden geformuleerd over: 
- de onderwaardering van de voorziening voor pensioenen; 
- de mogelijke onderschatting van de rubriek diensten en diverse 
goederen in de resultatenrekening en van de overeenkomstige 
schulden op de balans; 
- de mogelijke onderschatting van de rubriek inkomensoverdrachten 
toegekend aan ondernemingen, en de mogelijke onderschatting van 
de inkomens- en kapitaaloverdrachten gerelateerd aan deze subsi-
dies.  
 
Hermesfonds 
• Voor het Hermesfonds speelt de aanwezigheid van een bestaande 
en toekomstige correcte en volledige debiteuren- en crediteurenad-
ministratie een cruciale rol in de opmaak en uitbouw van een trans-
parante economische en budgettaire boekhouding en overeenkom-
stige rapportering. 
• Voor het aanslepende probleem van het ontbreken van een degelij-
ke reconciliatie is een structurele aanpak in het vooruitzicht gesteld 
met de oprichting van een taskforce Reconciliatie in het beleidsdo-
mein. De aangekondigde opmaak en uitklaring ervan voor het Her-
mesfonds tegen 31 december 2008 zal een belangrijke toetssteen 
zijn. 
• De uitvoeringsrekening van de begroting wijkt sterk af van de begro-
ting. Zo ligt het resultaat ruim 86 miljoen EUR hoger dan voorzien 
(bijna een verdrievoudiging of ruim 30% van de ontvangen dotaties). 
Gelet op de grootte van deze afwijkingen en het tijdstip van de laat-
ste begrotingsaanpassing (december) kan moeilijk van een accurate 
budgettering en rapportering worden gesproken. 
Op 13 augustus 2009 heeft de Vlaamse minister van Financiën en Be-
groting geantwoord. De minister onderschreef de opmerkingen, lichtte 
de oorzaken toe en stelde correcties in het vooruitzicht. 
 
• De reconciliatie tussen het gecumuleerd bedrijfseconomisch resul-
taat en het begrotingsresultaat blijft een probleem. Op 3 juli 2008 
heeft de minister beloofd in de loop van 2008 een eenduidige link 
tussen beide boekhoudluiken te zullen opmaken. 
VLAAMS PARLEMENT67 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   
IWT 
• De in opbrengst geboekte dotaties stemmen niet overeen met de 
dotatiebesluiten. Het IWT boekte dotaties rekening houdend met de 
wijzigingen tijdens begrotingscontroles, die echter niet alle een for-
meel uitvoeringsbesluit kregen. Alleen verhogingen gaven aanlei-
ding tot een bijkomend besluit.  
Op 13 maart 2009 heeft de minister geantwoord dat de opmaak en wij-
ziging van dotatiebesluiten sinds 2007 onder de bevoegdheid van het 
beleidsdomein EWI vallen. Ook in het verleden, toen het beleidsdomein 
Financiën en Begroting daarvoor bevoegd was, werden volgens de mi-
nister alleen nieuwe dotatiebesluiten opgemaakt als de instelling dit uit-
drukkelijk vroeg.  
 
• Door haar late operationalisering en de initiële onduidelijkheid over 
de toepasselijke wetgeving heeft de Herculesstichting voor 2007 
geen uitvoeringsrekening van de begroting opgesteld.  
 
VLAO 
• Met het oog op de ontbinding zonder vereffening van het VLAO op 1 
januari 2009, heeft het Rekenhof aangedrongen op een degelijke 
opvolging van de managementletter en wenste het op de hoogte te 
worden gebracht van de officiële verklaring over de jaarrekening. 
 
VITO 
 
AGIOn 
 
GO! 
Het Rekenhof heeft de controle van de jaarrekening 2007 nog altijd niet 
kunnen beëindigen aangezien het gedeelte consolidatie  van de scho-
lengroepen van het Gemeenschapsonderwijs, net zoals vorig jaar, niet 
voor toezicht werd voorgelegd. Deze problematiek sleept aan. De con-
trole heeft voor het centraal niveau onder meer aanleiding gegeven tot 
de volgende opmerkingen: 
• De waarde van de bedrijfseconomische boekhouding is relatief: het 
centraal niveau kon geen gedetailleerd overzicht van de vaste acti-
va, die nochtans 80,50 % van het balanstotaal vertegenwoordigen, 
ter beschikking stellen en het GO! boekt verkochte en buitenge-
bruikgestelde activa incorrect in de resultatenrekening (het neemt 
de volledige verkoopprijs op, in plaats van de gerealiseerde meer- 
of minderwaarde). 
• Het GO! blijft de principes van het dubbel boekhouden maar beperkt 
toepassen. Zo boekt het opbrengsten van verkopen van vaste acti-
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 68 va pas op grond van de stortingen op de bank en boekt het perso-
neelskosten kasmatig.  
• Al bij de rekening 2006 merkte het Rekenhof op dat het GO! in 2006 
een deelneming nam in de private Stichting Kinderopvang Gemeen-
schapsonderwijs (720.000 EUR), waarbij het zonder rechtsgrond 
globale investeringsbedragen of subsidies verstrekte voor de uitrus-
ting of infrastructuurwerken van een private rechtspers oon. 
De controle van scholengroep 25 gaf verder aanleiding tot, onder meer, 
• De raad van bestuur kende drie statutaire personeelsleden van de 
scholengroep een hogere wedde toe en overschreed daarbij zijn 
bevoegdheden. 
• Voor schilderwerken in een school werd geen beroep op mededin-
ging gedaan, werd de bestelling opgesplitst om de aankoopproce-
dure te omzeilen en was de leverancier een werknemer van de 
scholengroep, wat wijst op mogelijke belangenvermenging.  
 
UZG 
• De bedrijfsrevisor heeft een voorbehoud geformuleerd betreffende 
de niet-geraamde inhaalbedragen, de volledigheid van de geregi-
streerde leveranciersschulden, de materiële activa en de registratie 
van de apotheekvoorraadbewegingen. 
• Het UZ Gent heeft ook voor 2007 de CFO-vergoeding voor goed 
financieel beheer als financieel resultaat geboekt, in plaats van als 
operationeel resultaat. 
• Het manueel opstellen van de jaarrekening brengt onvolkomenhe-
den mee. Zo is de subrubriek overgedragen winst van het vorige 
boekjaar  (rekening 790) onterecht niet ingevuld en vermeldt de ba-
lans een ander bedrag voor schulden m.b.t. bezoldigingen en socia-
le lasten dan de toelichting. 
 
VLOR 
• De begroting die het vast bureau heeft opgemaakt in november 
2007 (vermeld als aangepaste begroting in de uitvoeringsrekening) 
kreeg niet de goedkeuring van de Vlaamse ministers van Onderwijs 
en Financiën en Begroting. 
• Bij de aansluiting tussen de uitvoeringsrekening van de begroting en 
de bedrijfseconomische rekening hield de VLOR geen rekening met 
de over te dragen kosten. Zij werden budgettair niet aangerekend in 
het correcte begrotingsjaar. 
 
FJW 
• De bedrijfsrevisor heeft een voorbehoud geformuleerd over de op-
name van de onroerende goederen in de balans tegen de verzeker-
de waarde. 
VLAAMS PARLEMENT69 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  • Het FJW kreeg voor 2007 een investeringsdotatie van 9,8 miljoen 
EUR. Het nam die dotatie onmiddellijk en volledig in resultaat, in 
plaats van volgens het ritme van de afschrijvingen op de betrokken 
investeringen. De aanrekeningsregel uit het boekhoudbesluit werd 
dus niet gevolgd. Bovendien is het resultaat van het boekjaar (12 
miljoen EUR) met 8,6 miljoen EUR (raming) overgewaardeerd. 
 
• De jaarlijkse begroting gaf geen parlementaire machtiging tot toe-
voeging van 12.486.497 EUR aan het reservefonds. Het Rekenhof 
heeft voorgesteld het overschot van de middelen van het boekjaar 
het volgende boekjaar in te schrijven in de begroting als toe te voe-
gen aan het reservefonds en dat door het parlement mede te laten 
• Gemandateerde voorzieningen konden voor de functie coördinator 
een subsidie krijgen bestaande uit een forfaitair gedeelte en een va-
riabel gedeelte. Het variabel gedeelte was volgens het erkenning-
besluit van de Vlaamse Regering van 30 maart 2007 afhankelijk van 
het aantal tewerkgestelde doelgroepwerknemers. Kind en Gezin 
heeft dit variabel gedeelte in 2007 echter telkens berekend en uitbe-
taald op grond van het maximumaantal aan te werven doelgroep-
waarnemers, terwijl eind 2007 nog maar één doelgroepwerknemer 
was aangeworven.  
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 4 september 
2009 geantwoord voor overdrachten naar het reservefonds de door het 
Rekenhof voorgestelde methode te zullen hanteren. De subsidieregeling 
is intussen aangepast door het besluit van de Vlaamse Regering van 30 
april 2009. De subsidie bestaat nog alleen uit een forfaitair gedeelte. 
 
OPZC Geel 
• De bedrijfsrevisor heeft een voorbehoud geformuleerd over de on-
zekerheid die voortvloeit uit de problematiek van de raming van de 
inhaalbedragen en aangaande de OPZC-projectfinanciering waar-
voor onvoldoende zekerheid kan worden gegeven over de volledig-
heid en het eigendomsrecht van de geboekte bijdragen. 
• Vanaf 1 januari 2007 traden de OPZC Geel en Rekem in de rechten 
en plichten van het VIPA voor de tenlasteneming van hun eige-
naarsonderhoud, bouw- en verbouwingswerkzaamheden en uitrus-
tings- en apparatuurkosten. Eind 2008 was er echter nog geen dui-
delijkheid over de juridische kwalificatie van een eventuele eigen-
domsoverdracht van onroerende goederen. Dat zorgt voor onzeker-
heid bij het OPZC Geel, ook bij het opstellen van de jaarrekening (al 
dan niet boeken van afschrijvingen, aanleggen van voorzienin-
gen,…).  
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 29 september 
2009 geantwoord dat het OPZC én zijn eigen diensten eveneens vra-
gende partij zijn naar duidelijkheid over de eigendomsoverdracht van 
onroerende goederen. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 70 OPZC Rekem 
heid bij het OPZC Rekem, ook bij het opstellen van de jaarrekening 
(al dan niet boeken van afschrijvingen, aanleggen van voorzienin-
gen,…).  
 
VAPH 
 
VIPA 
• De bedrijfsrevisor heeft een voorbehoud geformuleerd wegens de 
onderschatting van de schuldpositie voor het bedrag van de in 2007 
ontvangen subsidieaanvragen, die het VIPA nog niet uitbetaalde. 
• Het bedrag van de gewaarborgde leningen in de staat van de moge-
lijke schuldverplichtingen in de jaarrekening, is niet correct. Het 
hield enerzijds geen rekening met de gewaarborgde leningen die 
het VIPA bij VDK afsloot, aangezien deze bank het overzicht van de 
toegekende leningen te laat aan het VIPA bezorgde (onderschatting 
van 6.157.870 EUR). Anderzijds zorgde de meetelling van nog niet 
opgenomen leningen als gewaarborgde leningen voor een over-
schatting van het bedrag (overschatting van 852.000 EUR). Het Re-
kenhof heeft daarom gevraagd de databank van de gewaarborgde 
leningen, die momenteel in ontwikkeling is, zo snel mogelijk in ge-
bruik te nemen. 
Tijdens de controle van de jaarrekening 2007 onderzocht het Rekenhof 
ook de alternatieve financiering van de subsidiëring van de infrastructuur 
voor persoonsgebonden aangelegenheden (zie verder punt 3.3). 
 
• De bedrijfsrevisor heeft een voorbehoud geformuleerd over de regu-
larisatie van de boekhoudkundige verwerking van de administratie-
ve geldboeten en achterstallige bijdragen 2006. 
• In het kader van de aansluiting van de boekhouding van het Vlaams 
Zorgfonds met de boekhouding van de zorgkassen heeft het Re-
kenhof de jaarrekeningen van de Zorgkassen nagekeken. Het heeft 
opgemerkt dat de financieringswijze van de zorgkassen ervoor zorgt 
dat zorgkassen met veel leden grote reserves kunnen aanleggen, 
terwijl kleine zorgkassen maar net genoeg hebben of, in het geval 
van DKV, tekorten hebben. De onderstaande tabel vergelijkt de ei-
gen vermogens van de zorgkassen op eind 2007 met de definitieve 
werkingssubsidies 2007. De regelgeving bevat geen bepaling over 
eventuele terugstortingen. 
 
VLAAMS PARLEMENT71 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Zorgkas CM Zorgkas 
Vlaanderen Neutrale 
Zorgkas
Vlaanderen Zorgkas v.d. 
Socialist. 
Mutualiteit Zorgkas 
Liberale 
Ziekenf. Zorgkas  
Onafhank 
Ziekenf. Vlaamse
Zorgkas Zorgkas
DKV
Belgium 
Eigen vermogen 5.562.189,39 34.461,74 1.223.605,21 86.742,56 173.866,43 109.500,00 (*)-298.587,00 
Def. werkingssubsidie 2007 4.248.055,00 245.351,60 1.696.309,86 637.248,86 697.209,48 813.710,48 153.516,20 
EV als % van de subsidies 130,90% 14,00% 72,10 13,60% 24,90% 13,50% -194,50% 
(*) Met de zorgkas DKV Belgium werd over eengekomen het overgedragen verlies te bevriezen op 
het niveau 2005, door aanzuivering van de verlie zen van het boekjaar door de moederonderneming. 
 
BLOSO 
• Het BLOSO heeft nog altijd geen maatregelen getroffen voor de 
organisatie van de financiële diensten en de continuïteit ervan. De 
verantwoordelijkheid voor de boekhouding en de jaarrekening be-
rust nog steeds grotendeels bij één persoon. Evenmin werd al een 
afdelingshoofd aangesteld. 
• De materiële vaste activa in de jaarrekening 2007 bevatten niet alle 
onroerende goederen die het besluit van de Vlaamse Regering van 
13 juli 2007 houdende de toewijzing van de goederen, rechten en 
verplichtingen aan het intern verzelfstandigd agentschap met 
rechtspersoonlijkheid BLOSO opsomde.  
• Het openstaande saldo van de kapitaalsubsidies verschilt van de 
nettoboekwaarde van de terreinen en gebouwen met 142.416,23 
EUR. Dit verschil is ongewijzigd gebleven sinds 2006 en het 
BLOSO kon het niet verklaren. 
• Het BLOSO kon de schuld die het eind 2007 had bij de RSZ niet 
volledig verantwoorden. Het dient de geldigheid van deze schuld te 
onderzoeken en af te stemmen met de rekeningenstand die de RSZ 
verschaft. 
• In de uitvoeringsrekening van de begroting 2007 werd het gecumu-
leerd resultaat niet opgenomen (samengesteld uit het gecumuleerd 
resultaat van 2005 en het resultaat van het begrotingsjaar 2006), 
waardoor 1.741.205,55 EUR te weinig ontvangsten werden opge-
nomen in de uitvoeringsrekening van de begroting 2007. Dit werd 
gecorrigeerd in de uitvoeringsrekening van de begroting 2008. 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 20 april 2009 
geantwoord dat de continuïteitsmaatregelen intussen werden getroffen. 
De ontbrekende onroerende goederen zouden na ontvangst van ge-
vraagde schattingsverslagen worden geactiveerd. De jaarrekening 2008 
zou de aansluiting maken tussen de netto boekwaarde van de terreinen 
en gebouwen en het saldo van de kapitaalsubsidies. Tot eind 2008 zou 
voorts een precieze afstemming met de RSZ-rekeningenstand niet mo-
gelijk zijn. Het gecumuleerd resultaat zou ten slotte in de uitvoeringsre-
kening van de begroting 2008 zijn gecorrigeerd. 
 
FoCI 
over de laattijdige rekeningenvoorlegging. Wel nam de minister een 
standpunt in over een al vroeger gesignaleerde opmerking (zie punt 
3.4). 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 72  
• Het nettoactief van het Reproductiefonds Vlaamse Musea was eind 
2007 door geleden verliezen gedaald tot minder dan de helft van het 
maatschappelijk kapitaal. De algemene vergadering besliste op 22 
april 2008 tot de invereffeningstelling en sluiting van het Reproduc-
tiefonds tegen 31 december 2008. In de jaarrekening 2007 werden 
de waarderingsregels dan ook aangepast aan de toestand van dis-
continuïteit van de onderneming. Zo werden de vaste activa en 
voorraden gewaardeerd tegen de vermoedelijke realisatiewaarde en 
werd een voorziening aangelegd voor sociaal passief (85.000 EUR) 
en honoraria in het kader van de in vereffeningstelling (5.000 EUR). 
 
• Het Rekenhof heeft een onderzoek gevoerd naar de boekhoudkun-
dige verwerking van en rapportering over de verschillende subsidies 
die het Vlaams Fonds voor de Letteren uitkeert ter ondersteuning 
van de Nederlandstalige letteren en vertalingen (zie punt 3.2 in dit 
boek). 
• In strijd met de wettelijke bepaling dat de wedde van december 
budgettair in het volgende begrotingsjaar dient te worden aangere-
kend, rekende het VFL deze lonen in 2005, 2006 en 2007 nog in het 
lopende jaar aan. 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 11 augustus 
geantwoord (zie punt 3.2.5). 
 
VRT 
 
Vlopera 
• Het Rekenhof heeft andermaal informatie gevraagd over de rechts-
grond voor kwijtschelding door de t oenmalige voorzitter van de raad 
van bestuur van 7.386 EUR schulden aan een huurder die schade 
aan het operagebouw in Gent had veroorzaakt.  
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 13 augustus 
2009 geantwoord dat de organisator zijn schuld voor een deel van de 
bijkomende kosten betwistte, waarop de voorzitter besliste 3.750 EUR 
kwijt te schelden. Het resterende deel (3.636 EUR) werd inmiddels be-
taald. 
 
VLAAMS PARLEMENT73 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Beleidsdomein Werk en Sociale economie 
 
VIZO 
• De rekening over (januari) 2007 is de eindrekening van het VIZO. 
Boekhoudkundig werden de activa en passiva al grotendeels over-
gedragen in 2006. De liquide middelen die in januari 2007 nog op 
bankrekeningen van het VIZO stonden, werden niet verdeeld over 
de beide rechtsopvolgers, maar integraal overgedragen aan een 
van hen: het Vlaams Agentschap v oor Ondernemersvorming - Syn-
tra Vlaanderen. De op 31 januari openstaande vorderingen hebben 
allemaal nog betrekking op verkopen tot 1 april 2006 door de dienst 
Design Vlaanderen of de vroegere bedrijfsadviseurs van het VIZO. 
Rechtsopvolger Vlaams Agentsc hap voor Ondernemen (VLAO) 
diende deze klantensaldi in te boeken. Syntra Vlaanderen boekte de 
op 31 januari openstaande schuld al in 2006 in. In januari regi-
streerde het VIZO geen begrotingsontvangsten of uitgaven meer. 
Syntra Vlaanderen nam het over te dragen budgettair saldo van het 
VIZO al in 2006 integraal in zijn uitvoeringsrekening op. Het budget-
tair saldo werd dus niet verdeeld tussen de rechtsopvolgers. Hoewel 
de boekhouding op 31 januari afsloot, kwamen in het voorjaar van 
2007 nog ontvangsten toe op de bankrekeningen van het VIZO. Zij 
werden uiteindelijk pas definitief vereffend op 26 juli 2007. De toen-
malige saldi op de rekeningen werden overgeboekt op een bankre-
kening van Syntra Vlaanderen. 
• Boekhoudkundig sloot het VIZO af toen nog geen besluit van de 
Vlaamse Regering over toewijzing van de goederen, rechten en 
verplichtingen voorhanden was. Dit vergt snel remediëring. Boven-
dien is de ontbinding van het VIZO maar definitief vanaf de ophef-
fing van het decreet van 23 januari 1991 betreffende de vorming en 
de begeleiding van de zelfstandigen en de kleine en middelgrote 
ondernemingen. Het oprichtingsdecreet van Syntra Vlaanderen 
heeft daarin voorzien, maar het WSE-operationaliseringsbesluit van 
de Vlaamse Regering van 31 maart 2006 voerde deze bepaling niet 
uit. Na de boekhoudkundige afsluiting dient het VIZO nu ook defini-
tief te worden ontbonden door de opheffing van zijn oprichtingsde-
creet. 
Op 25 juli 2008 heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting 
geantwoord. M.b.t. de boekhoudkundige registratie van de financiële 
verrichtingen stelde hij dat alle transacties werden geboekt en dat 
maximaal rekening werd gehouden met de juiste toewijzing aan de twee 
rechtspersonen VIZO en Syntra Vlaanderen. M.b.t. de juridische veref-
fening verwees hij naar twee (door het Rekenhof gekende) overeen-
komsten en stelde hij dat een ontwerp van besluit van de Vlaamse Re-
gering houdende de toewijzing van de goederen, rechten en verplichtin-
gen van het VIZO aan de rechtsopvolgers op 12 februari 2008 aan het 
kabinet van de toezichthoudende minister was overgelegd. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 74 Syntra Vlaanderen 
 
VDAB 
 
• In de huidige programmaperiode 2007-2013 sluit het ESF-
Agentschap Vlaanderen bij de toewijzing van subsidies aan projec-
ten contracten met de promotoren. De boekhouddienst houdt buiten 
balans een stand van de contracten bij en rapporteert daarover in 
een bijlage bij de jaarrekening. Uit de detailgegevens blijkt dat de 
boekhouddienst in 2007 nog geen contracten registreerde voor de 
nieuwe programmaperiode. Toch werden in 2007 projecten opge-
start en werden projecten geselecteerd met startdatum 1 januari 
2008. Ondanks de voorziene startdatum, werden de contracten 
soms laattijdig opgesteld. Soms werden contracten pas definitief 
ondertekend na afloop van de projecten. Bovendien verloopt de 
doorstroming van ondertekende contracten naar de boekhouding 
soms met vertraging. De boekhoudkundige registratie van de aan 
projecten toegewezen middelen is dan ook niet helemaal in over-
eenstemming met de realiteit. 
 
FIVA 
 
• De balans en de resultatenrekening vloeien niet zonder toevoeging 
of weglating voort uit de balans van de betrokken rekeningen. 
• De afwijkingen door het EV ILVO van de algemene waarderingsre-
gels voor een aantal specifieke activiteiten, werden niet vooraf 
goedgekeurd door de minister van Financiën en Begroting. Deze 
specifieke regels werden evenmin nauwkeurig weergegeven in het 
overzicht van de toegepaste waarderingsregels in de jaarrekening. 
• Het EV ILVO heeft niet alle afschrijvingen van activabestanddelen 
van de balans lineair en pro rata temporis berekend.  
 
VLIF 
• De debiteurenadministratie en de crediteurenadministratie zijn nog 
altijd onvolledig en intransparant. De aangekondigde uitzuivering is 
in de jaarrekening 2007 niet tot uiting gekomen. Dat heeft gevolgen 
voor de correctheid van de openstaande vorderingen, de aangeleg-
de voorzieningen, het bekomen resultaat in het algemeen en de 
weergave van dat alles in de balans. 
VLAAMS PARLEMENT75 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Het Rekenhof ontving op 13 maart 2009 een antwoord van de Vlaamse 
minister van Financiën en Begroting waarin hij het uitblijven van de be-
loofde rechtzettingen toeschreef aan de zware en langdurige problemen 
met het gebruikte boekhoudpakket. De eerste correcties (crediteuren-
administratie) zouden zichtbaar zijn in de jaarrekening 2008. Ook aan de 
uitzuivering van de andere aangelegenheden (o.a. debiteurenadmini-
stratie en reconciliatie) zou verdergewerkt worden.  
 
Vlaams Centrum voor Agro- en Visserijmarketing (VLAM) 
managementletter over de eindejaarscontrole 2007 opnam, onderschre-
ven. Het had geen bijkomende opmerkingen. 
 
Het programmadecreet van 23 december 2005 stelde bij het Instituut 
voor Natuur- en Bosonderzoek een Eigen Vermogen in als rechtsopvol-
ger van de voormalige eigen vermogens van het Instituut voor Bosbouw 
en Wildbeheer (EV IBW) en het Instituut voor Natuurbehoud (EV IN), 
onder de benaming Eigen Vermogen van het Instituut voor Natuur- en 
Bosonderzoek (EV INBO). Op 24 november 2006 keurde de Vlaamse 
Regering het besluit over de werking, het beheer en de boekhouding 
van het EV INBO goed, met 1 januari 2007 als datum van inwerkingtre-
ding. Het Rekenhof heeft bij de jaarrekening 2007 onder meer de vol-
gende opmerkingen geformuleerd: 
• De jaarrekening 2007 bevat oningevulde, onvolledige of foutieve 
gegevens. 
• Het EV INBO heeft over 2007 geen jaarverslag opgesteld. 
• Het eigen vermogen van de openingsbalans van 1 januari 2007 is in 
de jaarrekening 2007 opgenomen als kapitaal en reserves, in plaats 
van als overgedragen resultaat. 
• De voorziening voor vakantiegeld werd te hoog geraamd. 
• De klantenrekeningen bevatten nog openstaande vorderingen van 
vóór 1 januari 2007, waarvan er eventueel oninbaar zijn. 
• Betaalde waarborgen en ontvangen intresten staan in de balans en 
resultatenrekening niet onder de correcte rekeningen en codes. 
• De kosten- en opbrengstentoerekening aan het boekjaar vond voor 
kostenfacturen en de onkostennota’s niet plaats en werd voor lo-
pende projecten niet correct toegepast. Voor de operationele en fi-
nanciële opvolging van projecten is overigens geen performante in-
formatie beschikbaar. 
• Het EV INBO neemt in de uitvoeringsrekening van de begroting alle 
bedrijfseconomisch aangerekende opbrengsten en kosten van de 
resultatenrekening over als ontvangsten en uitgaven. Dat is niet 
conform het VOI-boekhoudbesluit en weert boekingen buiten de re-
sultatenrekening met een budgettaire impact uit de uitvoeringsreke-
ning (bv. in 2007 geboekte, ontvangen borgtochten). 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 76 • Voor een aantal bedrijfseconomische rekeningen geschiedt de regi-
stratie in de uitvoeringsrekening van de begroting onder een ver-
keerde ESR-code. 
• Zowel de posten van de balans en de resultatenrekening, als de 
aanrekeningen in de uitvoeringsrekening van de begroting, worden 
beïnvloed doordat geen boekhoudkundige registratie plaatsvindt 
van de aanwending van personeel en middelen van het agentschap 
INBO (IVA zonder rechtspersoonlijkheid) door het EV INBO, en om-
gekeerd. 
 
Het programmadecreet van 19 mei 2006 heeft bij het Agentschap voor 
Natuur en Bos een Eigen Vermogen ingesteld, onder de benaming On-
dersteunend Centrum van het Agentschap voor Natuur en Bos (OC-
ANB). Op 24 november 2006 heeft de Vlaamse Regering het besluit 
over de werking, het beheer en de boekhouding van het OC-ANB goed-
gekeurd, met 1 januari 2007 als datum van inwerkingtreding. Het Re-
kenhof heeft bij de jaarrekening 2007 de volgende opmerkingen gefor-
muleerd: 
• De balans en resultatenrekening die de instelling heeft voorgelegd, 
waren niet opgesteld volgens het VOI-boekhoudbesluit en een uit-
voeringsrekening van de begroting werd niet meegestuurd.  
• De instelling hanteert voor computerhardware een afschrijvingsper-
centage van jaarlijks 20%, terwijl het VOI-boekhoudbesluit pro rata 
temporis 33% voorschrijft. 
• De instelling past in de uitvoeringsrekening van de begroting niet 
altijd de aanrekeningsregels van het VOI-boekhoudbesluit toe en 
heeft een aantal ontvangsten en uitgaven niet gerapporteerd (bv. 
investeringen). 
 
OVAM 
• De uitvoeringsrekening van de begroting rapporteert de gegevens 
van een begrotingsaanpassing die niet formeel werd goedgekeurd 
door de bevoegde ministers. 
• De ontvangsten bevatten 13,9 miljoen EUR vorderingen voor 
ambtshalve verwijderingen en saneringen. De uitvoeringsrekening 
2007 rekende forfaitair 12,9 miljoen EUR uitgaven aan voor de an-
nulatie van de oninbare vorderingen. Zij boekte de ontvangsten en 
uitgaven tegen als stijving van en opneming uit het Bodembescher-
mingsfonds (ESR-codes 93 en 98), waardoor er geen impact was 
op het saldo van de uitvoeringsrekening. Het Rekenhof heeft daarbij 
de volgende opmerkingen geformuleerd: 
- voorzieningen voor waardeverminderingen voor vorderingen op 
basis van hun waarschijnlijke oninbaarheid kunnen volgens de al-
gemene begrotingsprincipes budgettair niet aangerekend worden; 
- de budgettaire en bedrijfseconomische boekhoudrekeningen van 
de OVAM werden nog niet aangepast om de verrichtingen transpa-
rant voor te stellen; 
VLAAMS PARLEMENT77 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  - de OVAM moet annuleringen van vorderingen in hetzelfde boek-
jaar niet als uitgaven registreren, maar als minderingen van de ont-
vangsten; 
- de annulering van teruggevorderde uitgaven in het decreet tot op-
richting van het Bodembeschermingsfonds is niet opgenomen bij de 
middelen die het fonds kan aanwenden. 
De minister van Financiën en Begroting heeft op 11 augustus 2009 ver-
antwoordingen en toelichtingen verstrekt bij de opmerkingen. Hij heeft 
ook remediëringsvoorstellen gedaan. 
 
VLM 
• De aangepaste begrotingsgegevens in de uitvoeringsrekening ver-
tonen enkele wijzigingen tegenover de VLM-begroting bij het uitga-
vendecreet. Deze wijzigingen werden niet formeel goedgekeurd. 
• De uitvoeringsrekening van de begroting vertoont voor verscheide-
ne begrotingsartikels kredietoverschrijdingen en in enkele gevallen 
zijn uitgaven aangerekend waarvoor in geen kredieten was voor-
zien. 
 
VMW 
• De VMW boekt voorziene waardeverminderingen voor oninbare 
handelsvorderingen nog steeds als globale waardeverminderingen 
(50% voor vorderingen ouder dan één jaar en 100% voor vorderin-
gen ouder dan twee jaar) en niet op basis van historische waarde-
verminderingspercentages.  
• De uitvoeringsrekening bevat nog onaangepaste en incorrecte be-
grotingsposten, bv. aanrekeningen van ontvangsten en uitgaven op 
grond van de bedrijfseconomische kosten en opbrengsten, aanre-
keningen op niet-verdeelde posten, investeringen (die nog altijd zijn 
verminderd met de buitengebruikstellingen),… 
• Correcties op het overgedragen saldo van het vorige boekjaar ble-
ven uit, zodat de foutieve aanrekeningen van de vorige boekjaren, 
met die van dit jaar, ook in het over te dragen saldo van het boek-
jaar zijn begrepen.  
• De rapportering bevat geen adequate informatie ter verantwoording 
van het begrotingssaldo, zoals een beheersrekening of een reconci-
liatie. 
• De uitvoeringsrekening rapporteerde onder het herziene budget 
30,6 miljoen EUR te weinig overgedragen overschot van vorige 
boekjaren en over te dragen overschot van het boekjaar in vergelij-
king met de bedragen in de aangepaste begroting 2007 (volgens de 
bijlagen bij het uitgavendecreet). 
Het Rekenhof onderzocht in het kader van zijn controle op de jaarreke-
ning 2007 ook de herstructurering en herwaardering van het leidingen-
net (zie punt 3.5 in dit boek). 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 78 VMM 
• De begroting bevat verscheidene artikelen met de vermelding niet 
verdeeld , die de VMM in de uitvoeringsrekening in de kolom herzien 
budget  aan begrotingsartikelen heeft toegewezen. De verantwoor-
delijken voor het opstellen van de begroting van de VMM hebben 
meegedeeld dat zij in de eerstvolgende begroting (begrotingscontro-
le 2009) alle niet-verdeelde ontvangsten en uitgaven zullen toewij-
zen aan ESR-codes. 
 
VREG 
 
• NV De Scheepvaart had eind 2007 nog altijd ongeveer 737.848 
EUR openstaande vorderingen tegenover de aankoopcomités van 
de FOD Financiën. Daarvan is 295.436 EUR ouder dan 1 jaar, 
51.011 EUR ouder dan 2 jaar en 264.960 EUR ouder dan 3 jaar. NV 
De Scheepvaart dient opnieuw contact op te nemen met de FOD 
Financiën om de situatie op te lossen en de openstaande vorderin-
gen te recupereren. 
 
Op 12 mei 2009 heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting 
een verklaring verstrekt die het Rekenhof zal aftoetsen met de jaarreke-
ningen 2008 en 2009. 
 
• Het fonds boekte in de rekeningen 2007 al een investeringsdotatie 
van de Vlaamse overheid van 6. 183.156 EUR, waarvoor het dota-
tiebesluit pas werd getekend op 17 januari 2008. Bovendien bevatte 
de algemene uitgavenbegroting 2007 geen vastlegging voor de do-
tatie. 
• In 2007 werd op de begroting een vastlegging van 1.416.844 EUR 
aangerekend voor de financiering van werken aan de stationsom-
geving Gent-Sint-Pieters op een basisallocatie die alleen voorzag in 
de dotatie aan het Fonds Stationsomgevingen, en niet in projectdo-
taties aan De Lijn. 
Op 14 mei 2009 is de Vlaamse minister van Financiën en Begroting ak-
koord gegaan met de opmerkingen en heeft hij een verklarende toelich-
ting bij de vastgestelde fouten gegeven. 
 
Pendelfonds 
 
• De Vlaamse Vervoermaatschappij heeft in de jaarrekening 2007 de 
compenserende vorderingen voor voorziene kosten zoals brugpen-
sioenen en overuren/verlof afgeboekt. Zoals in 2006 heeft zij ten on-
VLAAMS PARLEMENT79 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  rechte ook de 27.990.000 EUR voorzieningen voor brugpensioenen 
en overuren/verlof afgeboekt. 
• Het ministeriële besluit van 17 januari 2007 heeft de VVM een dota-
tie van 725.329.000 EUR toegekend om haar exploitatierekening in 
evenwicht te houden. De VVM wendt de dotatie onder meer aan om 
de kosten van het project START te dekken. Aangezien dat project 
loopt over meer jaren, heeft de VVM, zoals in 2006, een gedeelte 
van de werkingsdotatie (13,2 miljoen EUR) overgedragen naar 
2008. Deze werkwijze is in strijd met het boekhoudbesluit, dat de in-
stellingen werkingsdotaties waarvan de verkrijging onafhankelijk is 
gesteld van bepaalde voorwaarden, als opbrengsten in resultaat 
moet opnemen op het ogenblik van de definitieve toekenning ervan.  
• De statutaire jaarrekening volgens de boekhoudwet van 1975 en de 
VOI-rapportering ter uitvoering van het boekhoudbesluit verschillen 
op diverse rubrieken van elkaar door andere waarderingsregels. De 
VVM maakt wel een reconciliatie op resultaatniveau, maar niet op 
balansniveau. Aangezien de verschillen op balansniveau de laatste 
jaren zijn toegenomen, is een dergelijke reconciliatie wenselijk. 
 
• Waterwegen en Zeekanaal NV heeft in 17,2 miljoen EUR voorzien 
voor bodemsaneringen. Ter compensatie heeft de instelling een 
vordering geboekt op het Vlaams Gewest. De assumptie dat toe-
komstige dotaties de betrokken kosten zullen financieren is voorba-
rig.  
• Waterwegen en Zeekanaal NV heeft een factuur van 17 december 
2007 voor de huur van stortingsruimte voor baggerspecie in januari 
2008 (395.348,84 EUR) niet overgedragen naar het boekjaar 2008.  
• In 2006 gaf de instelling gevolg aan de aanbeveling van het Reken-
hof haar voorraadbeleid te evalueren, de voorraad te screenen op 
oude items en de waardering ervan aan te passen. Dat resulteerde 
eind 2006 in een geboekte waardevermindering van 376.327 EUR. 
De NV heeft die waardevermindering echter in 2007 volledig terug-
genomen. Het Rekenhof heeft een fysieke controle uitgevoerd in het 
magazijn te Willebroek, waarvan de voorraad eind 2007 bijna 62% 
van de totale voorraadwaarde van de NV vertegenwoordigde. Het 
stelde vast dat de voorraad nog artikels bevatte die de NV niet meer 
zal gebruiken en die uit de voorraad mogen worden verwijderd. Vol-
gens de waarderingsregels had de NV ze moeten afwaarderen op 
31 december 2007. Het Rekenhof heeft de NV dan ook aanbevolen 
de voorraden minstens 1 keer per jaar te onderwerpen aan een uit-
gebreide controle en afwaarderingen uit te voeren. De controle 
wees ook uit dat de voorraad gereedschap bevat dat toebehoort 
aan het vast actief.  
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 80 Beleidsdomein Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend 
Erfgoed 
 
• Het fonds kon tijdens de controle niet het jaarlijkse werkings- en 
beheersverslag voorleggen dat de Vlaamse Regering aan het 
Vlaams Parlement moet meedelen.  
 
Rubiconfonds 
 
VLABINVEST 
• Voor de aankoop van een gebouw in de Kortestraat te Vilvoorde 
ging VLABINVEST in 2007 een prefinanciering aan van 1 miljoen 
EUR. Het had dat bedrag in 2007 moeten vastleggen, en niet pas in 
2008. 
Op 23 februari 2009 heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begro-
ting deze opmerking onderschreven.  
 
• Er waren nog altijd kleine verschillen tussen de interne begrotings-
cyclus en die van het Vlaams Gewest, ondanks de geleverde af-
stemmingsinspanningen. 
• De VMSW heeft in 2007 een specifieke waarderingsregel aange-
past, waarvoor het niet vooraf de ministeriële goedkeuring bekwam. 
Het heeft die goedkeuring pas aangevraagd op 26 februari 2008 en 
bekomen op 16 april 2008. 
 
2.5.4 Conclusies VOR’s 
In 2007 bedroegen de ontvangsten van de VOR 8.430,5 miljoen EUR, 
waarvan 5.826,2 miljoen EUR dotaties. De VOR gaven 7.801,0 miljoen 
EUR uit. 
 
Het aantal met vertraging voorgelegde rekeningen over 2007 lag nog 
hoger dan in het vorige jaar. Deze aanzienlijke vertragingen hadden een 
weerslag op de controles van het Rekenhof en lagen mede aan de basis 
van de laattijdige overlegging van dit rekeningenboek.  
 
opmerkingen van uiteenlopende aard op. Zo kampt het AGIV met inven-
tarisatieproblemen, geeft het FFEU openstaande toekomstige verplich-
tingen niet weer en betaalt het VFLD veroordelingen traag uit. Het Her-
mesfonds kampt met een gebrekkige debiteuren- en crediteurenadmini-
stratie en een aanslepend reconciliatieprobleem. Ook het Grindfonds 
kent problemen met reconciliatie. Het GO! legt nog altijd geen consolida-
tierekening van de scholengroep voor en de waarde van de bedrijfseco-
nomische boekhouding van het centrale niveau is relatief. Kind en Gezin 
hield een niet gemachtigd reservefonds aan en de eigendomsoverdracht 
VLAAMS PARLEMENT81 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  van VIPA naar de OPZ’s is onduidelijk. Voorts staat het Zorgfonds de 
zorgkassen toe grote reserves aan te leggen en kan het BLOSO nog 
altijd niet de continuïteit van de financiële diensten verzekeren. Het 
Fonds voor de Letteren boekt subsidies niet altijd ineens en volledig. Het 
VIZO wacht nog op definitieve juridische ontbinding. De contracten met 
promotoren geraken niet altijd tijdig geregistreerd in de boekhouding van 
het ESF-Agentschap. Het VLIF heeft zijn debiteuren- en crediteurenad-
ministratie nog altijd niet uitgezuiverd. De jaarrekeningen van het EV 
INBO en het EV OC-ANB vertonen fouten en volgen het boekhoudbe-
sluit niet. De OVAM-boekhoudrekeningen moeten de oninbare vorderin-
gen transparanter voorstellen en de VLM-rekeningen tonen diverse kre-
dietoverschrijdingen. Ook de VMW blijft foutieve aanrekeningen uit vori-
ge boekjaren meeslepen. De Dienst Scheepvaart had eind 2007 nog 
veel vorderingen tegenover de FOD Financiën openstaan. De VVM 
boekte een gedeelte van de werkingsdotatie naar 2008 over en Water-
wegen en Zeekanaal zuiverde haar voorraadadministratie nog altijd niet 
volledig uit. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 82 2.6 Controle van de algemene rekeningen 2007 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft de algemene 
rekening 2007 en het voorontwerp van decreet houdende de eindrege-
ling van de begroting van de Vlaamse Gemeenschap en de instellingen 
van openbaar nut voor het begrotingsjaar 2007 tijdig, op 30 juni 2008, 
aan het Rekenhof overgelegd. 
 
De algemene rekening bevat de synthetische rekening en de volgende 
 
Het Rekenhof stuurde de resultaten van zijn controle en zijn opmerkin-
gen op 28 juli 2009 naar de minister en het Vlaams Parlement. De on-
derstaande paragrafen rapporteren over de controle van het Rekenhof 
op de algemene rekening 2007 van de Vlaamse Gemeenschap(43). 
 
nuleringen van vastgestelde rechten en de overdracht van de vastge-
stelde rechten naar het volgende jaar in de rekening van de ontvangsten 
overeen met de eindsaldi van 2006 (voor de overdracht van de vastge-
stelde rechten) en de door het Rekenhof afgesloten rekeningen van de 
rekenplichtigen. De opgenomen ramingen stemmen overeen met de 
initiële en aangepaste middelenbegroting 2007. 
 
De onderstaande tabel geeft de cijfers weer uit tabel B - rekening van de 
begroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2007 
– Ontvangsten, en uit de artikelen 11, 12 en 13 van het voorontwerp van 
rekendecreet. 
 
43  Ter uitvoering van artikel 92 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. 
VLAAMS PARLEMENT83 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   (in EUR) 
leningen Algemeen  
totaal 
Raming 21.388.885.000,00 246.734.000,00 31.635.619.000,00 131.479.000,00 21.767.098.000,00 
Overdracht van 2006 96.407.908,15 181.044.956,50 277.452.865,65 0,00 277.452.865,65 
Vastgestelde rechten 2007 21.401.242.886.79 276.218.147,47 21.677.461.034,26 0,00 21.677.461.034,26 
Totaal vastgestelde rechten 21.497.650.794,94 457.263.104,97 31.954.913.899,91 0,00 31.954.913.899,91 
Ontvangsten 2007 21.427.423.433,83 267.898.220,28 21.695.321.654,11 0,00 21.695.321.654,11 
Verschil vastgestelde rech-
ten – ontvangsten 70.227.361,11 189.364.884,69 259.592.245,80 0,00 259.592.245,80 
Annuleringen vastgestelde 
rechten 26.192.454,05 49.464.587,81 75.657.041,86 0,00 75.657.041,86 
Naar 2008 over te dragen 
vastgestelde rechten 44.034.907,06 139.900.296,88 183.935.203,94 0,00 183.935.203,94 
Verschil raming versus 
ontvangsten -38.538.433,83 -21.164.220,28 -59.702.654,11 131.479.000,00 71.776.345,89 
 
De vastleggingsgegevens in de uitvoeringsrekening van de begroting 
2007 van de Vlaamse Gemeenschap stemmen overeen met de geschrif-
ten(44) van het Rekenhof, alsook met de voorheen geverifieerde contro-
lestaten. De uitvoeringsrekening kan, wat betreft de vastleggingen, wor-
den afgesloten en opgenomen in het decreet houdende eindregeling van 
de begroting 2007 volgens de onderstaande bedragen. 
 
 (in EUR) 
Kredieten 2007 3.532.549.786,71 267.898.220,28 3.800.448.006,99 
van 2006 overgedragen kredieten 78.491.784,24 307.568.963,18 386.060.747,42 
Beschikbare kredieten 3.611.041.570,95 575.467.183,46 4.186.508.754,41 
Aangerekende vastleggingen 3.449.595.104,70 363.470.625,64 3.813.065.730,34 
Kredietoverschrijdingen 0,00 0,00 0,00 
Beschikbaar op het einde van het jaar 161.446.466,25 212.403.677,36 373.850.143,61 
Te annuleren kredieten 47.682.816,61 0,00 47.682.816,61 
Naar 2008 overgedragen kredieten 113.763.649,64 212.403.677,36 326.167.327,00 
 
De uitgaven in de uitvoeringsrekening van de begroting 2007 van de 
Vlaamse Gemeenschap stemmen overeen met de geschriften van het 
Rekenhof, alsook met de voorheen geverifieerde controlestaten. De uit-
voeringsrekening kan, wat betreft de ordonnanceringen, worden afgeslo-
 
44  Verschillen tussen gegevens van het Re kenhof en de vastleggingsrekening, ten 
gevolge van correcties ingevoerd in het grootboek, konden uiteindelijk worden ver-
klaard. Dergelijke correcties betreffen voor  het merendeel transacties uitgevoerd via 
de procedure vereffenaar kort. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 84 ten(45) en opgenomen in het decreet houdende eindregeling van de be-
groting 2007 volgens de onderstaande bedragen.  
 
 (in EUR) 
Kredieten 2007 18.178.900.423,29 3.432.000.708,71 267.898.220,28 21.878.799.352,28 118.340.000,00 21.997.139.352,28 
Van 2006 overgedragen 
Beschikbare kredieten 19.829.536.202,98 3.483.342.785,12 624.226.828,33 23.937.105.816,43 118.340.000,00 24.055.445.816,43 
Ordonnanceringen 18.198.496.628,04 3.179.917.088,53 278.284.846,42 21.656.698.562,99 108.010.227,49 21.764.708.790,48 
Kredietoverschrijdingen 1.369,28 0,00 0,00 1.369,28 0,00 1.369,28 
het jaar 1.631.040.944,22 303.425.696,59 345.941.981,91 2.280.408.622,72 10.329.772,51 2.290.738.395,23 
Te annuleren kredieten 50.974.548,09 196.202.387,06 0,00 247.176.935,15 10.329.772,51 257.506.707,66 
Naar 2008 overgedragen 
kredieten 1.580.066.396,13 107.223.309,53 345.941.981,91 2.033.231.687,57 0,00 2.033.231.687,57 
 
Om overschrijdingen van niet-gesplitste kredieten op te vangen, wordt in 
1.369,28 EUR aanvullende kredieten voorzien. 
 
van het voorontwerp van rekendecreet 2007 vergeleken met de indivi-
duele uitvoeringsrekeningen van deze DAB’s zoals afgesloten door het 
Rekenhof en met de officiële begrotingsdocumenten. Het heeft ook de 
onderliggende uitvoeringsrekeningen bij de algemene rekening 2007 
getoetst aan deze individuele rekeningen. Door fouten bij de DAB’s Lin-
kerschelde-oever, De Zande en De Kempen, alsook de onmogelijkheid 
de rekening van de DAB Luchthaven Oostende af te sluiten, kon het 
Rekenhof de uitvoeringscijfers voor de DAB’s in het voorontwerp van 
rekendecreet 2007 niet aanvaarden. Meer details over de individuele 
rekeningen van de DAB’s zijn te vinden in hoofdstuk 2.4 en op de websi-
te van het Rekenhof. 
 
45  Behoudens enkele materiële fouten die nog dienen te worden rechtgezet. 
VLAAMS PARLEMENT85 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   Vastleggingsmachtigingen Aangepast Aanwending Beschikbaar Over te dragen Te annuleren 
- GO ! - kleine infrastructuurwerken  11.487.000,00 11.487.000,00 0,00 0,00 0,00
- GO!  - grote infrastructuurwerken  32.804.000,00 32.804.000,00 0,00 0,00 0,00
- Bijkomende investeringen gebouwen  0,00 0,00 0,00 0,00 0,00
- VIPA 28.062.000,00 24.424.513,38 3.637.486,62 0,00 3.637.486,62
- Fonds Jongerenwelzijn 8.241.000,00 6.897.983,77 1.343.016,23 0,00 1.343.016,23
- Fonds Culturele Infrastructuur 12.075.000,00 11.909.488,46 165.511,54 0,00 165.511,54
- Vlaams Brusselfonds  8.269.000,00 7.967.933,38 301.066,62 0,00 301.066,62
- Toerisme - Vlaanderen - Investeringen  17.334.000,00 17.276.347,98 57.652,02 0,00 57.652,02
- Toerisme - Vlaanderen - Cofinanciering 2.321.000,00 2.291.800,00 29.200,00 0,00 29.200,00
- IVA BLOSO 4.483.000,00 4.482.278,98 721,02 0,00 721,02
- AGIOn      
  - Vlaamse Autonome Hogescholen 8.365.000,00 8.365.000,00 0,00 0,00 0,00
  - gesubs. off. ond. excl. hoger onderwijs 29.397.000,00 29.397.000,00 0,00 0,00 0,00
  - gesubs. vrij ond. excl. hoger onderwijs 123.442.000,00 123.442.000,00 0,00 0,00 0,00
  - gesubsid. officieel hoger onderwijs  1.455.000,00 1.455.000,00 0,00 0,00 0,00
  - gesubsidieerd vrij hoger onderwijs 13.535.000,00 13.535.000,00 0,00 0,00 0,00
- Vlaams Woningfonds  248.242.000,00 248.242.000,00 0,00 0,00 0,00
- EVA ESF (1) 1.020.000,00 1.020.000,00 0,00 0,00 0,00
- EVA ESF (1)(2)  21.562.000,00 21.562.000,00 0,00 0,00 0,00
- IWT projecten initiatief van bedrijven (3) 125.765.350,00 125.761.264,13 4.085,87 0,00 4.085,87
- IWT projecten initiatief Vl. regeri ng (4)(6) 24.464.440,00 24.464.439,93 0,07 0,00 0,07
- IWT innovatieve mediaprojecten (5 ) 7.837.000,00 7.828.312,00 8.688,00 0,00 8.688,00
- IWT studie- en expertiseopdrachten VIN 829.000,00 781.466,00 47.534,00 0,00 47.534,00
- Minafonds  754.959.000,00 753.500.116,01 1.458.883,99 0,00 1.458.883,99
- VIF 588.166.000,00 586.847.710,11 1.318.289,89 0,00 1.318.289,89
- VLABINVEST (7)(8) 30.492.663,29 7.216.339,38 23.276.323,91 23.276.323,91 0,00
- VLIF (9)   72.138.000,00 72.137.917,12 82,88 0,00 82,88
- FIVA 2.273.000,00 1.885.693,27 387.306,73 0,00 387.306,73
- Fonds Flankerend Econ. Beleid (10)  308.744.000,00 308.086.874,60 657.125,40 0,00 657.125,40
- Herplaatsingsfonds 6.745.000,00 4.384.015,65 2.360.984,35 0,00 2.360.984,35
- Garantiefonds voor huisvesting (11) (12) 18.500.000,00 0,00 18.500.000,00 18.500.000,00 0,00
Totaal 2.513.007.453,29 2.459.453.494,15 53.553.959,14 41.776.323,91 11.777.635,23
Leningsmachtigingen      
- UZ Gent 68.000.000,00 67.400.000,00 600.000,00 0,00 600.000,00
Totaal 316.242.000,00 315.642.000,00 600.000,00 0,00 600.000,00
ALGEMEEN TOTAAL       2.829.249.453,29 2.775.095.494,15 54.153.959,14 41.776.323,91 12.377.635,23
 
(1) De bedragen die als aanwending worden opgenomen stem-
men overeen met de machtigingen di e bij ministerieel besluit 
werden toegekend en niet met de verbintenissen van het agent-
schap.  
(2) Inclusief herverdeling t.b.v. 4.545.000,00 bij BVR dd. 
07/12/2007.  
(3) Inclusief herverdeling t.b.v. 3.735.350,00 EUR bij MB dd. 
21/12/2007 tot herverdeling van basis allocaties, ter uitvoering van 
artikel 19 van het eerste aanpassingsblad 2007.  
(4) Inclusief herverdeling t.b.v. -475.350,00 EUR bij MB dd. 
artikel 19 van het eerste aanpassingsblad 2008.  
(5) Inclusief herverdeling t.b.v. -3.260.000,00 EUR bij MB dd. 
artikel 19 van het eerste aanpassingsblad 2009.  
(6) Inclusief herverdeling t.b.v. 866.790,00 EUR bij BVR dd. 
04/05/2007 tot verdeling van het pr ovisioneel krediet ingeschreven 
op ba 00.29 van Pr 24.60. (7) Overdracht 2006-2007 o.b.v. artikel 126 van het begro-
tingsdecreet 2007 en artikel 51 van het eerste aanpassings-
blad 2007.  
(8) Overdracht 2007-2008 op basis  van artikel 123 van het 
begrotingsdecreet 2008. 
(9) Inclusief herverdeling t.b.v. 10.005.000,00 EUR bij wijzi-
gend besluit dd.21/09/2007 bij BVR dd. 08/06/2007 en her-
verdeling t.b.v. 8.495.000,00 EUR bij BVR dd. 14/11/2007. 
(10) Inclusief herverdeling t.b.v. 17.500.000,00 EUR bij 
wijzigend besluit dd.21/09/2007 bij BVR dd. 08/06/2007 en 
herverdeling t.b.v. 6.561.000,00 EUR bij BVR dd. 
14/11/2007.  
(11) Overdracht 2006-2007 o.b.v. artikel 136 van het begro-
tingsdecreet 2007 en artikel 61 van het eerste aanpassings-
blad 2007.  
(12) Overdracht 2007-2008 op bas is van artikel 133 van het 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 86 2.6.2.6 Instellingen van openbaar nut van categorie A 
Het Rekenhof had bij de eindregelingen van de begrotingen van de in-
stellingen van openbaar nut van categorie A in het initiële voorontwerp 
van rekendecreet een aangepaste formulering voorgesteld voor het 
Fonds Jongerenwelzijn, het Herplaatsingsfonds, het Financieringsfonds 
voor Schuldafbouw en Eénmalige Investeringsuitgaven, Kind en Gezin, 
en BLOSO. 
 
gemene rekening 2007 niet bevestigen door de aanwezigheid van een 
aantal materiële fouten. Evenmin als in 2005 en 2006 kan het Rekenhof 
voorlopig de rekening van de DAB Luchthaven Oostende niet afsluiten. 
De onderstaande tabel geeft de totalen weer, rekening houdend met de 
noodzakelijke wijzigingen. 
 
  Uitstaande 
vastleggingen 
op 1.1.2007Aanrekening op vast-
leggings-
kredietenOrdonnanceringen, 
annuleringen en 
rechtzettingen  
vorige jaren Uitstaande 
31.12.2007
  1.904.665.821,88 3. 813.065.730,34 3.519.838. 982,69 2.197.892.569,53
  Saldo op 1.1.2007 Ontvangsten Uitgaven Saldo op 
Financiële verrichtingen 52.418.586,87 70.507. 490.751,88 70.488.846. 341,58 70.982.707,39
Algemeen totaal 52.418. 586,87 70.507.490.751,88 70. 488.846.341,58 70.982.707,39
 
Omdat de rekening van de vermogenswijzigingen 2007 nagenoeg op 
dezelfde wijze tot stand kwam als de rekening 2006, herhaalt het Re-
kenhof zijn conclusie dat deze rekening geen getrouw beeld geeft van 
de werkelijke vermogenstoestand van de Vlaamse overheid. Hoewel de 
belangrijkste posten van het vermogen - de vaste activa - effectief kun-
nen worden teruggevonden in de boekhouding (economische balans) 
van de Vlaamse overheid, kunnen hun juistheid en volledigheid niet 
worden gecontroleerd wegens het ontbreken van periodieke inventaris-
sen. Ook de bewegingen zelf zijn moeilijk verifieerbaar ten aanzien van 
de onderliggende transacties. De wettelijke afschrijvingen op deze acti-
va worden, althans voorlopig, nog steeds extracomptabel verwerkt en 
blijven moeilijk controleerbaar.  
 
Het Rekenhof neemt aan dat in deze situatie pas verbetering zal komen 
als de economische balans van de Vlaamse Gemeenschap alle onder-
delen van deze rekening zal weergeven of, beter zelfs, als zij ermee zal 
overeenstemmen en als een periodieke inventariscontrole de juistheid 
VLAAMS PARLEMENT87 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  en volledigheid van deze balans zal aantonen. Voor 2008 heeft de 
Vlaamse overheid wel geleidelijke lichte verbeteringen in de correctheid 
van de balansgegevens aangekondigd(46). Op juridisch vlak is het nog 
steeds wachten op de inwerkingtreding(47) van het comptabiliteitsde-
lans. Het Rekenhof volgt deze evolutie verder op.  
 
Het Rekenhof stelt vast dat de minister de algemene rekening 2007 tijdig 
heeft ingediend. Het merkt echter op dat de voorlegging van de onder-
liggende rekeningen van DAB’s en VOR’s nog een achterstand vertoon-
de, evenals de voorlegging van de rekeningen van VOR’s die niet wor-
den opgenomen in het rekendecreet. 
 
De controle van de algemene rekening 2007 gaf aanleiding tot enkele 
formele opmerkingen en bracht een aantal verschillen tussen de alge-
mene rekening en de onderliggende staten (o.a. bij DAB’s en VOR’s) 
aan het licht. Het Rekenhof vraagt alsnog om een herziening van de 
rekening en het voorontwerp van eindregelingsdecreet 2007. 
 
Ten slotte wijst het Rekenhof er andermaal op dat de Vlaamse overheid 
afwijkt van de wetgeving op de vermogenscomptabiliteit. De vermogens-
tige inventariscontrole. 
 
46  Vanaf 2008 zouden de wettelijke afschrijvi ngsregels worden gebruikt voor de effec-
tieve boekingen in Orafin.  
47  De inwerkingtreding werd door arti kel 98 van het progra mmadecreet 2007 uitge-
steld tot een datum die de Vlaam se Regering nader kan bepalen. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 88 3 Thematisch financieel onderzoek 
 
3.1 Defiscalisering van het wetenschappelijk on-
derzoek in hogescholen 
 
Naar analogie met zijn onderzoek bij de universiteiten vorig jaar, heeft 
het Rekenhof ook de toepassing van de defiscaliseringsmaatregel bij 
de hogescholen onderzocht. Deze defiscaliseringsmaatregel kent sinds 
2004 een groeiend succes. In tegenstelling tot bij de universiteiten, ver-
loopt de boekhoudkundige registratie van de vrijstelling bij de hoge-
scholen uniform. De rechtmatigheidstoetsing leidde niet tot belangrijke 
opmerkingen. 
 
Gebruikte afkortingen 
 
AHOVO Agentschap voor Hoger Onderwijs, Volwassen-
onderwijs en Studietoelagen  
Arteveldehs Arteveldehogeschool  
EhB Erasmushogeschool Brussel  
EHSAL Europese Hogeschool Brussel 
HA Hogeschool Antwerpen 
HOBU  Hoger Onderwijs Buiten de Universiteit 
Hogent Hogeschool Gent 
hogescholende-
creet decreet van 13 juli 1994 betreffende de hoge-
scholen in de Vlaamse Gemeenschap 
HOWEST Hogeschool West-Vlaanderen  
HZS Hogere Zeevaartschool 
KaHo Sint-Lieven Katholieke Hogeschool Sint-Lieven  
KATHO Katholieke Hogeschool Zuid-West-Vlaanderen 
KdG Karel de Grote-Hogeschool 
KHBO Katholieke Hogeschool Brugge-Oostende  
KHK Katholieke Hogeschool Kempen 
KHLeuven Katholieke Hogeschool Leuven 
KHLim Katholieke Hogeschool Limburg 
KHM Katholieke Hogeschool Mechelen 
Lessius Lessius Hogeschool 
PHL Provinciale Hogeschool Limburg 
Plantijn Plantijnhogeschool 
PWO projectmatig wetenschappelijk onderzoek 
Sint-Lukas Hogeschool Sint-Lukas Brussel  
VLAAMS PARLEMENT89 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  W&K Hogeschool voor Wetenschap en Kunst 
XIOS Hogeschool Limburg 
 
3.1.1 Onderzoek 
Naar analogie met zijn onderzoek bij de universiteiten, waarvan het de 
resultaten op 9 januari 2007 aan de minister van Onderwijs meedeel-
de(48), heeft het Rekenhof ook de toepassing van de defiscaliserings-
maatregel bij de hogescholen onderzocht. Het onderzoek betrof drie 
aspecten: 
• de boekhoudkundige verwerking en de opbrengsten; 
• het toepassingsgebied; 
• de besteding van de middelen. 
 
Voor de verschillende aspecten voerde het Rekenhof gesprekken met 
medewerkers van de personeelsdienst en de financiële dienst van de 
diverse hogescholen, de coördinator van het wetenschappelijk onder-
zoek van de instellingen en de medewerkers van het AHOVO. Het vroeg 
de aangiftes van de bedrijfsvoorheffing en de nominatieve lijsten van de 
statutaire personeelsleden op bij het AHOVO. De gegevens over de 
contractuele personeelsleden vroeg het in de hogescholen op, evenals 
de documenten over de besteding van de middelen. Om na te gaan of 
de gedefiscaliseerde personeelsleden daadwerkelijk onderzoek verrich-
ten, vroeg het verantwoordingsstukken op zoals arbeidsovereenkom-
sten, lessenroosters, onderzoeksrapporten, jaarfiches, enz. 
 
Het onderzoek had betrekking op alle hogescholen van de Vlaamse 
Gemeenschap. Het Rekenhof heeft zijn onderzoeksbevindingen op 28 
juli 2009 overgelegd aan de Vlaamse minister van Onderwijs. 
 
3.1.2 Maatregel 
 
48  kenmerk N 09-3.181.904 B1. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 90 ze op die bezoldigingen 100 % van die bedrijfsvoorheffing inhouden (49). 
Dit percentage verhoogde vanaf 1 januari 2005 tot 65%(50). 
 
De memorie van toelichting bij de programmawet specificeerde dat de 
federale overheid met deze maatregel universiteiten en hogescholen 
meer financiële ruimte wilde geven om bijkomende wetenschappelijke 
schappelijk onderzoek te verhogen en zo bijvoorbeeld buitenlandse on-
derzoekers aan te trekken. De regelgeving bevat echter geen voorwaar-
toelichting achtte het niet noodzakelijk bijkomende verplichtingen op te 
leggen voor de werkelijke besteding van de niet gestorte bedrijfsvoorhef-
onrechtstreeks ten goede zouden komen aan het wetenschappelijk on-
derzoek, doordat de maatregel beperkt blijft tot de wetenschappelijke 
 
Om van deze maatregel te kunnen genieten, moeten de instellingen bij 
betrokken personen vermelden en het bewijs leveren dat het gaat om 
een (assistent of postdoctorale) onderzoeker(51). 
 
3.1.3 Opbrengst en boekhoudkundige verwerking 
3.1.3.1 Opbrengst van de maatregel 
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de opbrengst per hoge-
school. 
 
49  In werking getreden op 1 oktober 2003 (artikel 386).  Artikel 106 van de wet van 23 
december 2005 betreffende het generatiepact schreef de m aatregel vanaf 9 januari 
2006 als artikel 275.3 in het Wetboek van de Inkomstenbelastingen 1992 in. Die-
zelfde wet heeft artikel 385 van de programmawet van 24 december 2002 opgehe-
ven vanaf 9 januari 2006. Artikel 275.3 is echter al van toepassing op de bezoldi-
gingen die sinds 1 januari 2006 zijn betaald of toegekend. 
50  Koninklijk besluit van 11 maart 2005 tot ui tvoering van artikel 385, vijfde lid, van de 
programmawet (I) van 24 december 2002 en to t wijziging van het KB/WIB 92 op het 
51  Koninklijk besluit van 28 september 2003 tot vaststelling van de toepassingsmodali-
teiten zoals voorzien in artikel 385 v an de programmawet (I) van 24 december 
wordt verwezen naar het koninklijk besluit  tot wijziging van het KB/WIB 92 op het 
vlak van de aangifte in de bedrijfsvoorheffing. 
VLAAMS PARLEMENT91 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   2004 2005 2006 2007 2004-2007 
Arteveldehs 33.391,57 51.168,11 88.310,67  147.618,28  320.488,63 
EhB 83.052,61 135.695,89 208.047, 23  237.393,16  664.188,89 
EHSAL 78.992,23 145.439,81 183. 378,55  245.354,02  653.164,61 
Groep T 0,00 0,00 20.800, 04  94.029,24  114.829,28 
HA 257.159,46 392.537,47 452.378, 53  709.920,85  1.811.996,31 
Hogent 428.565,25 667.875,64 816.289, 78  1.101.653,42  3.014.384,09 
HOWEST 130.263,49 216.204,94 348. 784,73  393.468,60  1.088.721,76 
HZS 0,00 0,00 0,00  0,00  0,00 
KaHo Sint-Lieven 412.043,88 441.955, 70 661.446,63  1.053.780,47  2.569.226,68 
KATHO 10.933,30 16.886,07 78. 700,39  234.225,87  340.745,63 
KdG 133.181,37 255.367,07 249.207, 39  474.763,20  1.112.519,03 
KHBO 99.992,89 174.124,30 225. 148,61  193.915,15  693.180,95 
KHK 82.010,20 119.776,86 283.559, 17  519.190,11  1.004.536,34 
KHLeuven 0,00 5.718,70 22.764, 02  87.084,56  115.567,28 
KHLim 71.948,91 94.857,20 104. 326,50  249.785,37  520.917,98 
KHM 21.766,53 19.457,60 39.787, 89  139.459,95  220.471,97 
Lessius 129.318,44 129.221,89 197. 278,04  295.392,35  751.210,72 
PHL 59.554,02 91.732,10 154.284, 25  256.661,95  562.232,32 
Plantijn 0,00 0,00 25.834, 09  71.469,41  97.303,50 
Sint-Lucas 23.304,21 21.117,32 33.296,09  39.339,10  117.056,72 
W&K 168.170,53 410.447,74 525.759, 11  553.476,40  1.657.853,78 
XIOS 69.041,73 115.609,41 130. 267,04  278.762,79  593.680,97 
Totaal 2.292.690,62 3.505.193,82 4.849.648, 75  7.376.744,25  18.024.277,44 
 
De gegevens komen uit de boekhouding, maar stemmen daar niet altijd 
helemaal mee overeen, omdat werd getracht de opbrengsten aan de 
juiste periode toe te rekenen. De gegevens over de periode 2007 steu-
nen bovendien vaak op een nog niet afgesloten boekhouding. De HZS 
genoot om juridisch-technische redenen tot 2007 niet van de defiscalise-
ringsmaatregel, hoewel zij onderzoekers tewerkstelde(52). Het decreet 
betreffende het onderwijs XVIII heeft deze juridisch-technische proble-
men opgelost met terugwerkende kracht tot 1 september 2007. Voor de 
HSZ ging dus vier jaar verloren. 
 
De maatregel leverde de hogescholen in de periode 2004-2007 in totaal 
18 miljoen EUR op. De bovenstaande tabel toont dat de maatregel in-
middels op kruissnelheid is gekomen, na een aarzelende start in som-
mige hogescholen. Die aarzeling was te wijten aan onduidelijkheden in 
de regelgeving en het nog in volle opbouw zijn van de onderzoekscom-
ponent. 
 
De verhoging van de vrijstelling tot 65% en de uitbreiding van het toe-
passingsgebied (zie verder) verklaren mede de stijging van de opbreng-
sten. 
 
De volgende twee tabellen splitsen de opbrengst van de maatregel uit 
over statutaire en contractuele personeelsleden. Zij tonen duidelijk dat 
 
52  Volgens haar eigen gegevens, kon de HZS in het academiejaar 2006-2007 moge-
lijks acht onderzoekers defiscaliseren. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 92 de statutaire personeelsleden het grootste deel van de opbrengst gene-
reren: enerzijds geniet een groter aantal statutaire personeelsleden van 
de maatregel, anderzijds wordt het loon van de statutaire personeelsle-
den volledig gedefiscaliseerd, ongeacht het onderzoekspercentage. Dat 
is vaak niet het geval bij de contractuele personeelsleden (zie verder). 
 
Opbrengst bij statut aire personeelsleden 
  2004 2005 2006 2007 2004-2007
Arteveldehs 33.391,57 38.559, 41 77.142,26 129.616, 65  278.709,89 
EhB 50.476,69 103.965,51 176. 698,70 203.528,61  534.669,51 
EHSAL 56.098,70 94.799,72 111. 551,04 169.254,06  431.703,52 
Groep T 0,00 0,00 20.800, 04 94.029,24  114.829,28 
HA 214.582,73 278.447, 12 365.306,51 619.194, 88  1.477.531,24 
Hogent 302.472,46 471. 283,45 547.903,31 831.183, 99  2.152.843,21 
HOWEST 86.691,63 150.858,10 268.317,10 300.664, 50  806.531,33 
HZS 0,00 0,00 0,00 0,00  0,00 
KaHo Sint-Lieven 284.162,72 228. 607,55 317.590,56 768.789, 00  1.599.149,83 
KATHO 0,00 0,00 69.125, 00 223.440,03  292.565,03 
KdG 86.245,89 144.327,76 142. 035,72 388.102,32  760.711,69 
KHBO 87.502,45 135.615,54 189. 994,01 150.218,76  563.330,76 
KHK 28.897,46 53.954,93 192. 727,15 404.025,78  679.605,32 
KHLeuven 0,00 0,00 0, 00 44.897,77  44.897,77 
KHLim 33.162,00 43.961,59 43. 951,64 176.693,32  297.768,55 
KHM 0,00 0,00 25.098, 53 92.321,57  117.420,10 
Lessius 109.300,15 92.604,86 153.336,09 243.117, 54  598.358,64 
PHL 17.437,54 26.849,32 79. 267,75 167.033,41  290.588,02 
Plantijn 0,00 0,00 25. 834,09 71.469,41  97.303,50 
Sint-Lucas 23.304, 21 21.117,32 33.296,09 39.339,10  117.056,72 
W&K 136.930,08 285.929,68 340.460, 12 300.457,37  1.063.777,25 
XIOS 30.910,62 67.120,97 89. 153,18 235.710,75  422.895,52 
Totaal 1.581.566,90 2.238.002, 83 3.269.588,89 5.653. 088,06  12.742.246,68 
VLAAMS PARLEMENT93 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Opbrengst bij contractuele personeelsleden 
Arteveldehs 0,00 12.608,70 11.168,41 18.001, 63  41.778,74 
EhB 32.575,92 31.730,38 31. 348,53 33.864,55  129.519,38 
EHSAL 22.893,53 50.640,09 71. 827,51 76.099,96  221.461,09 
Groep T 0,00 0,00 0,00 0,00  0,00 
HA 42.576,73 114.090,35 87. 072,02 90.725,97  334.465,07 
Hogent 126.092,79 196. 592,19 268.386,47 270. 469,43  861.540,88 
HOWEST 43.571,86 65.346,84 80.467,63 92.804, 10  282.190,43 
KaHo Sint-Lieven 127.881,16 213. 348,15 343.856,07 284. 991,47  970.076,85 
KATHO 10.933,30 16.886,07 9. 575,39 10.785,84  48.180,60 
KdG 46.935,48 111.039,31 107. 171,67 86.660,88  351.807,34 
KHBO 12.490,44 38.508,76 35. 154,60 43.696,39  129.850,19 
KHK 53.112,74 65.821,93 90. 832,02 115.164,33  324.931,02 
KHLeuven 0,00 5.718,70 22. 764,02 42.186,79  70.669,51 
KHLim 38.786,91 50.895,61 60. 374,86 73.092,05  223.149,43 
KHM 21.766,53 19.457,60 14. 689,36 47.138,38  103.051,87 
Lessius 20.018,29 36.617,03 43.941,95 52.274, 81  152.852,08 
PHL 42.116,48 64.882,78 75. 016,50 89.628,54  271.644,30 
Plantijn 0,00 0,00 0,00 0,00  0,00 
Sint-Lucas 0,00 0, 00 0,00 0,00  0,00 
W&K 31.240,45 124.518,06 185. 298,99 253.019,03  594.076,53 
XIOS 38.131,11 48.488,44 41. 113,86 43.052,04  170.785,45 
Totaal 711.123,72 1.267.190,99 1.580.059,86 1.723.656, 19  5.282.030,76 
 
3.1.3.2 Boekingswijze 
In de verschillende hogescholen ging het Rekenhof na hoe de boekhou-
ding de defiscaliseringsopbrengsten verwerkte. Alle hogescholen namen 
de vrijgekomen middelen van zowel statutaire als contractuele perso-
neelsleden op onder de opbrengsten. Zij brachten ze dus niet in minde-
ring op de personeelskosten. 
 
3.1.3.3 Invloed van de defiscaliseringsmaatregel op de 80%-norm 
De geraamde bezoldigingskosten van de geraamde personeelsformatie 
van de contractuele personeelsleden bezoldigd ten laste van de wer-
kingsuitkering en van de plaatsvervangers kunnen maximaal 5% varië-
ren van de norm dat zij 80% van de jaarlijkse werkingsuitkering mogen 
opslorpen(53). 
 
De defiscaliseringsmaatregel heeft in de hogescholen geen effect op de 
80%-norm, aangezien alle hogescholen de opbrengsten ervan op een 
aparte opbrengstenrekening boeken.  
 
53  Artikel 232 van het hogescholendecreet. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 94 De berekening van de 80%-norm geeft echter een licht vertekend beeld. 
De hogescholen overschatten de bezoldigingskosten immers doordat zij 
de defiscaliseringsopbrengsten niet in rekening brengen. 
 
3.1.3.4 Gemiddeld aantal onderworpen personeelsleden 
De onderstaande tabel overziet de jaargemiddelden van het aantal aan 
de maatregel onderworpen personeelsleden. Deze aantallen betreffen 
aantallen personeelsleden (koppen), en niet fulltime equivalenten. 
 
   2004   2005   2006   2007
  S C totaal S C totaal S C totaal S C totaal
Arteveldehs 9 0 9 6 4 10 10 5 15 22 6 28
EhB 11 10 21 21 5 26 21 6 26 31 7 39
EHSAL 12 7 19 14 14 28 18 17 35 18 17 35
Groep T 0 0 0 0 0 0 4 0 4 13 0 13
HA 46 13 59 48 17 65 64 23 87 102 36 138
Hogent 61 14 75 95 42 137 88 70 158 130 66 196
HOWEST 16 9 25 24 17 41 33 25 58 51 33 84
HZS 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0
KaHo Sint-Lieven 40 34 74 29 39 68 53 44 97 111 56 167
KATHO 0 3 3 0 5 5 12 4 16 36 7 43
KdG 12 8 20 15 19 34 25 19 44 43 15 57
KHBO 12 7 19 16 8 25 19 9 28 25 9 34
KHK 5 13 18 5 16 21 19 24 44 49 36 85
KHLeuven 0 0 0 0 1 1 0 6 6 7 4 10
KHLim 4 12 16 5 13 17 8 13 21 20 16 36
KHM 0 6 6 0 5 5 3 5 9 11 7 18
Lessius 18 4 22 17 3 20 19 6 26 31 5 36
PHL 4 11 15 9 13 21 14 12 26 24 23 46
Plantijn 0 0 0 0 0 0 3 0 3 13 0 13
Sint-Lukas 7 0 7 6 0 6 7 0 7 9 0 9
W&K 10 30 40 28 35 63 35 50 85 43 52 95
XIOS 8 6 13 11 8 19 16 10 26 24 11 35
totaal 274 187 460 349 264 613 471 348 819 813 404 1217
S = statutaire personeelsleden, C = contractuele personeelsleden 
 
De maatregel kent duidelijk een groeiend succes. Zowel het aantal ge-
defiscaliseerde contractuelen, als het aantal gedefiscaliseerde statutai-
ren neemt ieder jaar toe. Het aantal gedefiscaliseerde contractuelen 
kent een gestage stijging. Bij de statutairen is de stijging uitgesprokener: 
bij de start van het academiejaar 2006-2007 kwamen voor het eerst ook 
de (hoofd)lectoren belast met PWO, in aanmerking. De toepassing voor 
deze categorie onderzoekers brak definitief door in het academiejaar 
2007-2008. Zo toonden de Plantijnhogeschool en de KHLeuven op dit 
vlak sterke toenamen. 
 
3.1.3.5 Gemiddelde opbrengst per onderworpen personeelslid 
De onderstaande tabel toont de jaarlijkse gemiddelde opbrengst van de 
maatregel per personeelslid dat eraan werd onderworpen (in EUR). 
VLAAMS PARLEMENT95 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   
 2004 2005 2006 2007 
Gemiddelde opbrengst per 
onderzoeker 4.966,12 5.721,21 5.921,43 6.014,88 
 
De gemiddelde opbrengst varieert sterk tussen de hogescholen. Zo be-
droeg de laagste gemiddelde opbrengst in 2007 4.371,01 EUR (Sint-
Lukas), de hoogste 8.262,72 EUR (Lessius). Mogelijke verklaringen voor 
deze sterke spreiding kunnen zijn: het geldelijke ambt van de onderzoe-
ker, het onderzoekspercentage of de leeftijd van de onderzoeker. Het 
Rekenhof heeft deze mogelijkheden niet verder onderzocht.  
 
3.1.4 Toepassingsgebied 
3.1.4.1 Gedefiscaliseerde personeelsleden 
Bij de invoering van de defiscaliseringsmaatregel heeft het AHOVO de 
hogescholen personeelscategorieën opgelegd die in aanmerking ko-
men: 
• assistenten aan de hogescholen die een doctoraat voorbereiden, 
met uitzondering van praktijkassistenten; 
• assistenten, doctor-assistenten en werkleiders die aan onderzoek 
doen; 
• contractuele onderzoekers aan de hogescholen die betaald worden 
met middelen uit het HOBU-fonds of de middelen van de Vlaamse 
Gemeenschap voor PWO. 
 
Vanaf het academiejaar 2006-2007 breidde de maatregel zich uit tot 
statutaire lectoren en hoofdlectoren belast met PWO. 
 
De onderstaande grafiek geeft weer hoe het aantal gedefiscaliseerden 
evolueert sinds 2004. De bijlage bevat grafieken met meer informatie 
per hogeschool. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 96 Aantal gedefiscaliseerde onderzoekers (2004-2007)
020040060080010001200
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
2004 2005 2006 2007contractuelen (totaal)
doctorerend personeel
assisterend personeel groep 2 belast met
(hoofd)lectoren belast met projectmatig
statutairen (totaal)
 
Om de gelijkheid tussen de verschillende hogescholen te garanderen, 
werden de regeringscommissarissen belast met een controlefunctie. Bij 
het begin van elk academiejaar moet elke hogeschool de regerings-
commissaris een lijst met de statutaire personeelsleden die in aanmer-
king komen voor de maatregel, voorleggen. De regeringscommissaris 
moet deze lijsten goedkeuren na controles ter plaatse. De scholen die-
nen wijzigingen aan de lijst in principe onmiddellijk mee te delen aan de 
regeringscommissaris. Dergelijke wijzigingen vinden in de praktijk echter 
niet of maar eenmaal per jaar plaats. 
 
Het AHOVO en de regeringscommissarissen oefenen geen controles uit 
op de contractuele personeelsleden die voor de maatregel in aanmer-
king komen. 
 
Het valt op dat deeltijdse onderzoekers verschillend worden behandeld 
naargelang hun statuut: voor statutaire onderzoekers vindt geen propor-
tionalisering plaats naargelang het aandeel van de onderzoekscompo-
nent in hun totale opdracht (54), voor contractuele onderzoekers meestal 
wel. De meeste hogescholen voeren die proportionalisering automatisch 
uit, omdat het contractpercentage vaak gelijk is aan het onderzoeksper-
centage (een contractueel met een opdracht van 80% in de hogeschool, 
van wie de opdracht bestaat uit 40% onderzoek en 40% onderwijs, krijgt 
doorgaans twee contracten). Voor andere hogescholen past het sociaal 
secretariaat de proportionalisering toe. Een beperkt aantal hogescholen 
(KdG, KHM, EhB, HOWEST) hanteert voor contractuele onderzoekers 
hetzelfde stelsel als voor statutairen: volledige defiscalisering. Er is dus 
geen volledig gelijke behandeling bij alle hogescholen. 
 
54  Bij een onderzoeker met een opdracht van 100% waarvan bijvoorbeeld 20% onder-
zoek betreft, wordt het loon dus volledig vrijgesteld. 
VLAAMS PARLEMENT97 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   
De toezichthoudende minister heeft de beslissing genomen het volledige 
loon van statutaire personeelsleden te defiscaliseren, op voorstel van 
het college van regeringscommissarissen bij de hogescholen en na sa-
menspraak met de federale minister. De beslissing sluit aan bij de mis-
sie van de hogescholen, die drieledig is (onderwijs, onderzoek en maat-
schappelijke dienstverlening) en waarvan de leden onderling ook sterk 
verweven zijn. 
 
Het Rekenhof berekende het gemiddelde percentage van de onder-
zoeksopdracht voor de gedefiscaliseerde statutaire personeelsleden. Uit 
de onderstaande tabel blijkt het aandeel zelden boven de helft uit te ko-
men. Het toegekende voordeel is dus veel groter dan het onderzoeks-
aandeel.  
 
  2004-2005 2005-2006 2006-2007 2007-2008 
  doct ass lec doct ass lec doct ass lec doct ass lec 
Arteveldehs 40 20  48 20  58 31 0 60 35 0
EhB 63 30  68 16  50 30 27 55 20 26
EHSAL 44 43  43 47  45 44 45 48 24 60
Groep T       50 10 17 50 28 35
HA 36 16  35 22  40 20 14 34 22 23
Hogent 55 42  53 37  60 40 18 64 47 26
HOWEST 32 31  39 26  46 26 71 37 25 23
HZS       50 10 10 50 10 10
KaHo Sint-Lieven 49 32  41 28  57 23 19 56 22 22
KATHO         23   32
KdG  47   48  40 44 39 58 32 39
KHBO 50 23  50 23  50 17 13 49 18 15
KHK 50 13  50 23  50 23 30 45 25 28
KHLeuven            20
KHLim 23 33  23 50  30 32 34 35 44 25
KHM         50   36
Lessius 62   65 43  58 70 23 52 22 53
PHL 26   26   28 40 15 44 30 18
Plantijn         16   22
Sint-Lukas 18 37  13 37  19 40 0 21 34 0
W&K 10 35  9 26  35 23 15 15 21 13
XIOS 43 24  50 20  50 19 23 50 35 25
Gemiddelde(55) 40 30   41 31   45 30 24 46 27 25
doc= doctorerend personeel / ass=assister end personeel groep 2 belast met onderzoek  
lec= (hoofd)lectoren belast met PWO 
 
Nuancering is geboden als het niet gaat om voltijdse, maar deeltijdse 
statutairen. De vertekening is immers kleiner voor een onderzoeksop-
dracht van 40% voor iemand die m aar 50% werkt, dan voor iemand met 
een voltijdse opdracht. Uit de nominatieve lijsten blijkt dat de meeste 
statutaire onderzoekers echter voltijds werken. 
 
55  Het betreft een ongewogen gemiddelde. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 98  
Bij het doctorerend personeel is de onderzoeksopdracht het omvang-
rijkst, vaak nagenoeg 50%. De regelgeving werkt dat wellicht in de hand, 
aangezien het hogescholendecreet stelt dat een tijdelijk assistent het 
recht heeft ten minste de helft van zijn werktijd aan de voorbereiding van 
een doctoraatsproefschrift te besteden (art. 105, § 1). Voor de twee an-
dere groepen is het onderzoeksaandeel kleiner: 25% tot 30%. 
 
De regeringscommissarissen, die een controlefunctie uitvoeren, advise-
ren een minimumdrempel van 10%(56). Zij beoordelen de drempel op 
contractbasis. De niet-proportionalisering en de lage minimumdrempel 
kunnen leiden tot neveneffecten: 
• een spreiding van een onderzoeksopdracht over zoveel mogelijk 
(maximaal tien) onderzoekers in plaats van een concentratie bij één 
of twee onderzoekers; 
• een spreiding van onderzoeksopdrachten die gerealiseerd worden 
in periodes zonder onderwijsactiviteit, over een volledige contract-
periode(57) en dus ook defiscalisering van periodes waarin geen on-
derzoek plaatsvindt. 
Het Rekenhof heeft niet kunnen vaststellen of deze onbedoelde gevol-
gen zich ook daadwerkelijk hebben voorgedaan. 
 
3.1.4.2 Rechtmatigheid 
Het Rekenhof ging na of de gedefiscaliseerde personeelsleden (zowel 
statutaire als contractuele) daadwerkelijk onderzoekers waren(58). Daar-
voor heeft het aanstellingsbeslissingen, arbeidsovereenkomsten, taak-
belastingen, onderzoeksrapporten, wetenschappelijke publicaties, enz. 
opgevraagd. Deze documenten toonden aan dat gedefiscaliseerden 
doorgaans wel degelijk onderzoeksactiviteiten uitvoerden. Het Rekenhof 
had daarbij alleen detailopmerkingen: 
• een handvol dossiers betroffen een onderzoeksopdracht van minder 
dan 10%; de hogescholen hebben het advies van de regerings-
commissarissen dus bijna volledig opgevolgd; 
 
56  Het college van regeringscommissarissen oordeelde dat deze drempel een logisch 
gevolg is van de regel in het hogescholendec reet die stelt dat een opdracht van een 
lid van het onderwijzend personeel minimum 10% dient te bedragen. Deze drempel 
is echter adviserend,  maar niet bindend. 
57  Een vereenvoudigd voorbeeld: een pers oneelslid verricht voltijds onderzoek gedu-
rende anderhalve maand, gespreid over de periode juli-september. 1,5 op 12 
maanden staat gelijk aan 12,5%. op jaarbasis . De onderzoeker wordt een volledig 
jaar gedefiscaliseerd. Dat werkt uiteraar d ook in omgekeerde richting: een voltijds 
personeelslid dat bijvoorbeeld één maand vo ltijds onderzoek doet en de rest van 
het jaar geen onderzoek verricht, komt op jaarbasis niet in aanmerking. 
58  Het onderzocht niet of alle in aanmerking komende onderzoekers wel werden op-
gegeven voor defiscalisatie. Het ging er v anuit dat de financiële prikkel voor de ho-
gescholen voldoende groot is om de maatregel  in zo ruim mogelijke mate toe te 
passen. 
VLAAMS PARLEMENT99 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  • enkele dossiers bevatten geen voortgangsrapport of iets dergelijks. 
Het was niet altijd gemakkelijk te beoordelen of de personen in kwestie 
effectief onderzoek verrichtten: zo werden af en toe personeelsleden 
gedefiscaliseerd die eerder louter uitvoerend (bv. gastmuzikant in een 
onderzoeksproject) of sturend werk deden (bv. lid van een onderzoeks-
raad zonder zelf onderzoek te doen). Het aantal dergelijke gevallen was 
echter beperkt. 
 
3.1.5 Besteding van de middelen 
schappelijk onderzoek.  
 
Tijdens het onderzoek onderscheidde het Rekenhof drie bestedingsmo-
gelijkheden: 
• betaling van personeelskosten van onderzoekers; 
• betaling van onderzoeksuitgaven (buiten personeelskosten van on-
derzoekers, kunnen dat ook andere personeelskosten, investerin-
gen of werkingskosten zijn); 
• geen bijzondere bestemming (opname in de algemene hogescho-
lenbegroting). 
Hoewel variaties mogelijk zijn (bv. in de algemene hogescholenbegro-
ting, maar alleen voor personeelskosten, ...), probeerde het Rekenhof de 
hogescholen in één van deze categorieën te plaatsen. Het ging na hoe 
de scholen de middelen in 2007(59) besteedden. Zestien hogescholen 
wendden de opbrengst aan voor onderzoeksuitgaven, twee hogescholen 
besteedden de vrijgekomen middelen alleen aan personeelskosten voor 
onderzoekers en drie hogescholen gaven de middelen geen bijzondere 
bestemming, maar namen ze op in hun algemene begroting. Het Re-
kenhof concludeerde dat de meeste middelen terugvloeien naar onder-
zoek. 
 
3.1.6 Vergelijking tussen hogescholen en universiteiten 
In tegenstelling tot de universiteiten, passen de hogescholen de defisca-
liseringsmaatregel vrij uniform toe. Het AHOVO heeft immers strikte re-
gels opgelegd voor het toepassingsgebied en de boekingswijze. Alle 
hogescholen boeken de vrijgekomen middelen als opbrengst, terwijl de 
universiteiten ze soms ook in mindering brachten van de (perso-
neels)kosten. Door de uniforme boekingswijze hebben de defiscalise-
ringsopbrengsten bij de hogescholen geen invloed op de 80%-norm. Bij 
de universiteiten was dat niet altijd het geval. 
 
59  Dat betekent dus dat zij de middelen in  andere jaren niet noodzakelijk op dezelfde 
manier besteedden of besteden. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 100  
Het toepassingsgebied was bij de universiteiten minder opgevolgd. Zij 
spraken met de regeringscommissarissen alleen af welke personeelsca-
tegorieën in aanmerking kwamen. Ook in de hogescholen zijn de be-
trokken personeelscategorieën bepaald, maar de regeringscommissa-
rissen oefenen bovendien een controle ex ante uit op de statutaire per-
soneelsleden die in aanmerking komen voor defiscalisering. 
 
In 2004 bedroeg de totale opbrengst van de defiscalisering bij de uni-
versiteiten 24.077.919 EUR. Bij de hogescholen bedroeg die opbrengst 
maar 2.292.691 EUR (alleen al bij de KULeuven of de UGent bedroeg 
de opbrengst meer dan die van alle hogescholen samen). In 2005 lever-
de de maatregel de universiteiten 32.762.666 EUR op en de hogescho-
len 3.505.194 EUR. Ook het aantal onderzoekers was veel kleiner bij de 
hogescholen dan bij de universiteiten: in 2004 en 2005 telden alle hoge-
scholen samen respectievelijk 460 en 613 onderzoekers, terwijl de uni-
versiteiten er respectievelijk 4.533 en 4.446 telden. De gemiddelde op-
brengst van de defiscaliseringsmaatregel per onderzoeker liep in 2004 
en 2005 gelijk bij universiteiten en hogescholen. Hij bedroeg bij de uni-
versiteiten respectievelijk 4.192 EUR en 5.602 EUR en bij de hogescho-
len 4.966 EUR en 5.721 EUR.  
 
De besteding van de vrijgekomen middelen liep gelijk in de universiteiten 
en de hogescholen: de meeste middelen vloeiden terug naar onderzoek 
of naar onderzoeksgerelateerde kosten. 
 
3.1.7 Besluit  
De defiscaliseringsmaatregel kent sinds 2004 een groeiend succes. De 
opbrengst voor de hogescholen verdrievoudigde op drie jaar tijd: van 2,3 
miljoen EUR in 2004 tot 7,4 miljoen EUR in 2007. Ook het aantal aan de 
maatregel onderworpen personeelsleden steeg sterk: van 460 naar 
1217.  
 
Statutaire onderzoekers zijn goed voor ongeveer 70% van de opbrengst. 
Niet alleen omdat meer statutaire dan contractuele onderzoekers in 
aanmerking komen, maar ook omdat de hogescholen de maatregel ver-
schillend toepassen voor beide categorieën: terwijl zij voor contractuelen 
de vrijstelling meestal beperken tot het onderzoeksgedeelte van de ver-
loning (zij het niet altijd, zodat een gelijke behandeling van de hogescho-
len niet gegarandeerd is), wordt bij de statutairen de volledige wedde 
vrijgesteld. Het onderzoeksgedeelte bij die laatste categorie schommelt, 
afhankelijk van het statuut, tussen de 25 en 46%. Het toegekende voor-
deel is dus veel groter dan het onderzoeksaandeel. 
 
In tegenstelling tot bij de universiteiten, verloopt de boekhoudkundige 
registratie van de vrijstelling bij de hogescholen overal op dezelfde ma-
nier. De uniformiteit van de berekening van de 80%-norm blijft dan ook 
gevrijwaard. 
 
De rechtmatigheidstoetsing leidde niet tot belangrijke opmerkingen. De 
richtlijnen die het departement Onderwijs uitvaardigde en de controle 
VLAAMS PARLEMENT101 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  door de regeringscommissarissen (die uitgebreider is dan bij de universi-
teiten), droegen daar wellicht toe bij. 
 
De hogescholen zetten de vrijgekomen middelen meestal in voor hun 
onderzoeksbegroting, zij het niet noodzakelijk alleen voor de aanwerving 
van extra onderzoekers. De regelgever  liet de bestedingswijze overigens 
vrij. 
 
3.1.8 Aantal gedefiscaliseerden per hogeschool 
 
Contractuelen (koppen, gemiddeld per kalenderjaar)
01020304050607080
Arteveldehs
EhBEHSAL
Groep T
HA
Hogent
HOWEST
HZS
KaHo Sint-Lieven
KATHO
KdG
KHBOKHK
KHLeuven
KHLim KHMLessiusPHLPlantijn
Sint-Lukas
W&K
XIOS2004
2005
2006
2007
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 102 (hoofd)lectoren belast met PWO (koppen, gemiddeld per kalenderjaar)
0102030405060708090
ArteveldehsEhB
EHSALGroep THA
Hogent
HOWESTHZS
KATHOKdG
KHBOKHK
KHLeuvenKHLimKHM
LessiusPHL
Plantijn
Sint-LukasW&K XIOS2004
2005
2006
2007
 
Assisterend personeel groep 2 belast met onde rzoek (koppen, gemiddeld per kalenderjaar)
EHSAL
Groep THA
Hogent
HOWEST HZS
KaHo Sint-LievenKATHOKdG
KHBO
KHK
KHLeuven
KHLimKHM
Lessius
PHL
Plantijn
W&K XIOS2004
2005
2006
2007
 
3.1.9 Antwoord van de minister 
De Vlaamse minister van Onderwijs heeft op 25 augustus 2009 ge-
vraagd om verlenging van de antwoordperiode met een maand. Op het 
ogenblik van de afsluiting van dit boek had de minister nog niet geant-
woord. 
 
VLAAMS PARLEMENT103 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  3.2 Aanrekening van subsidiebetalingen door het 
 
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de wijze waarop het VFL uitbetaal-
de subsidies boekt, de toekomstige subsidieverplichtingen van het 
fonds niet tot uiting brengt. Het verschilt bovendien van mening met het 
fonds over de boeking van sommige werkingskosten (bv. reis- en ver-
blijfskosten van personeelsleden) als subsidies. 
 
3.2.1 Onderzoek 
In het kader van zijn controle op de jaarrekening 2007 heeft het Reken-
hof de verschillende subsidies onderzocht die het Vlaams Fonds voor de 
Letteren (VFL) uitkeert ter ondersteuning van de Nederlandstalige lette-
ren en vertalingen. Het ging daarbij na hoe het fonds deze verschillende 
subsidiëringsvormen in zijn bedrijfseconomische en budgettaire boek-
houding verwerkt en hoe het over de toekomstige verplichtingen dien-
aangaande rapporteert. Het deelde zijn opmerkingen op 20 januari 2009 
aan de Vlaamse ministers van Financiën en Begroting en van Cultuur 
mee. 
 
3.2.2 Boekhoudkundige verwerking 
Het VFL boekt de subsidies die het verstrekt zowel bedrijfseconomisch 
als budgettair in op grond van een toekenningsbrief, die het maximum-
bedrag aan toegekende subsidies vermeldt. Ook als subsidies over 
meer jaren lopen, boekt het fonds ze jaarlijks in op grond van de toe-
kenningsbrief, die jaarlijks wordt opgesteld. Deze manier van boeken 
brengt niet tot uiting dat het VFL nog toekomstige verplichtingen heeft 
aangaande de subsidies die voor meer jaren werden toegekend.  
 
In het kader van de subsidiemaatregelen focuspunten en literaire tijd-
schriften  betaalt het VFL ook voorschotten uit. Ook deze voorschotten 
moet het fonds op het ogenblik van hun toekenning bedrijfseconomisch 
volledig in kosten te nemen en langs de overlopende rekening van het 
actief uit het resultaat te halen als ze geen betrekking hebben op het 
boekjaar. 
 
Ten slotte deed het Rekenhof bij een steekproefcontrole op de subsidie-
dossiers de volgende vaststellingen: 
• Het VFL kon niet altijd een correct verantwoordingsstuk voorleggen. 
• Het fonds boekt werkingskosten als subsidies, bv. reis- en verblijf-
kosten van personeelsleden die in het kader van een project (zoals 
een buitenlandse literaire beurs) kosten hebben gemaakt. Het Re-
kenhof is van oordeel dat reis- en verblijfkosten van personeelsle-
den thuishoren onder de werkingskosten. De terugbetaling van reis- 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 104 en verblijfkosten van auteurs kunnen daarentegen wel worden be-
schouwd als subsidies. Het VFL is echter de mening toegedaan dat 
een registratie van reis- en verblijfkosten als werkingskosten, deze 
post onterecht zou opblazen. Bovendien vindt het fonds dat die kos-
ten moeten worden gezien als subsidies, omdat ze louter zijn ge-
maakt in het kader van een bepaald project. 
 
3.2.3 Conclusie 
De wijze waarop het VFL uitbetaalde subsidies boekt, brengt de toe-
komstige subsidieverplichtingen van het fonds niet tot uiting en het fonds 
boekt soms werkingskosten als subsidies. 
 
3.2.4 Aanbevelingen 
• Het VFL dient de subsidies budgettair op jaarbasis in de uitvoerings-
rekening van de begroting op te nemen en een vastleggingsmachti-
ging aan te vragen om de toekomstige verplichtingen te kunnen 
aangaan.  
• Het VFL dient een detailtabel bij te houden van de toekomstige ver-
plichtingen waarin het per soort van subsidie en per begunstigde 
bijhoudt welke toegekende subsidies het in de toekomst nog ver-
schuldigd is.  
• Het VFL kan bedrijfseconomisch het beste het volledig toegekende 
subsidiebedrag in kosten nemen op het ogenblik van de subsidie-
toekenning, zodat de volledige schuld in de balans tot uiting komt. 
Als het VFL subsidies toekent voor activiteiten waarvan de duurtijd 
langer is dan één jaar, dan moet het de inresultaatname spreiden 
over de geschatte looptijd van de activiteiten. Het moet deze ge-
spreide inresultaatname uitvoeren langs de overlopende rekening 
van het actief over te dragen kosten .  
• Voor de toekomstige verplichtingen dient het VFL de toelichting bij 
de jaarrekening in te vullen. 
• Het VFL dient ook de voorschotten voor de subsidiemaatregelen 
focuspunten en literaire tijdschriften  op het ogenblik van toekenning 
bedrijfseconomisch volledig in kosten te nemen en langs de overlo-
pende rekening van het actief uit het resultaat te halen als ze geen 
betrekking hebben op het boekjaar. 
• Het fonds dient reis- en verblijfkosten van personeelsleden onder de 
werkingskosten te boeken. 
 
3.2.5 Antwoord van de minister 
geantwoord dat het VFL een poging heeft gedaan om van de uitstaande 
verbintenissen 2008 een betaalkalender op te stellen. Vanaf 2009 zou 
deze informatie per subsidieregeling en project ter beschikking zijn. Vol-
gens hem is een vastleggingsmachtiging niet vereist omdat het niet om 
VLAAMS PARLEMENT105 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  investeringsprojecten gaat, maar om inkomensoverdrachten. Het VFL 
zou voorts voorschotten behandelen als onvoorwaardelijke subsidies, 
omdat het later altijd kan terugvorderen als blijkt dat aan bepaalde crite-
ria niet is voldaan. De opmerking over het ontbreken van verantwoor-
dingsstukken deed de minister af als een alleenstaand geval. Op het 
vlak van de reis- en verblijfskosten van personeelsleden deelde hij de 
mening van het Rekenhof dat ze als werkingskosten moeten worden 
geboekt. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 106 3.3 Alternatieve financiering bij het VIPA 
 
Het Rekenhof onderzocht de bedrijfseconomische en budgettaire aan-
rekening van de verplichtingen en tegoeden ingevolge het alternatieve 
financieringssysteem van het VIPA, dat de Vlaamse Regering in 2006 
in het leven riep om de wachtlijsten weg te werken. Het concludeerde 
dat het VIPA de reële kosten die aan de alternatieve financiering zijn 
verbonden, niet in zijn jaarrekening in beeld brengt en dat het admini-
stratief dossierbeheer tekortschiet. 
 
3.3.1.1 VIPA 
Het VIPA verleent investeringssubsidies en -waarborgen aan initiatief-
nemers uit de gezondheids- en welzijnssector voor de oprichting, aan-
koop, uitbreiding, verbouwing of leasing van gebouwen, alsook voor de 
aankoop van uitrusting of apparatuur daarbij. In 2007 omvat het VIPA-
actieterrein voorzieningen in zeven sectoren: verzorgingsvoorzieningen 
(ziekenhuizen), voorzieningen voor preventieve en ambulante gezond-
heidszorg, voorzieningen voor bejaarden en voorzieningen in de thuis-
zorg (ouderenvoorzieningen), algemeen welzijnswerk, voorzieningen 
van de bijzondere jeugdbijstand, voorzieningen voor kinderopvang en 
voorzieningen voor personen met een handicap. 
 
3.3.1.2 Alternatieve financiering 
In 2006 riep de Vlaamse Regering(60) de alternatieve financiering in het 
leven om de wachtlijsten in de sectoren ouderen en thuiszorg(61), ver-
zorgingsvoorzieningen(62) en gehandicaptenzorg(63) weg te werken. De 
alternatieve financiering bestaat uit een alternatieve investeringssubsidie 
en een alternatieve investeringswaarborg. 
 
60  Decreet van 17 maart 2006 tot wijziging van het decreet van 23 februari 1994 inza-
ke de infrastructuur voor persoonsgebonden aangelegenheden, besluit van de 
Vlaamse Regering van 1 september 2006 tot regeling van de alternatieve investe-
ringssubsidies verstrekt door het VIPA, en besluit van de Vlaamse Regering van de 
alternatieve investeringswaar borg verstrekt door het VIPA. 
61  In 2006 63  dossiers, ten bedrage v an 318.675.843 EUR. De oudste dossiers wach-
ten sinds december 2002. 
62  In 2006 45 dossiers, ten bedrage van 414. 670.947 EUR. De oudste dossiers wach-
ten sinds oktober 2003.  
63  In 2006 vijftien dossiers, ten bedrage van 7.190.440 EUR. De oudste dossiers 
wachten sinds november 2004. De priorite it gaat naar dossiers met een uitbreiding 
van de capaciteit, waardoor vervangi ngsbouwwerken worden uitgesteld. 
VLAAMS PARLEMENT107 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   
Alternatieve investeringssubsidie 
De eerste procedurestappen voor de alternatieve investeringssubsidies, 
namelijk de goedkeuring van de zorgstrategische plannen en de tech-
nisch-financiële plannen of masterplannen, zijn identiek aan die in de 
procedure voor de klassieke  investeringssubsidies. 
 
In plaats van een subsidiebelofte ontvangt de initiatiefnemer voor de 
alternatieve investeringssubsidie een zogenaamd principieel akkoord . 
Dat deelt het berekende basisbedrag mee. Op grond ervan bepaalt het 
VIPA de jaarlijkse gebruikstoelage(64) die de initiatiefnemer over een 
periode van 20 jaar kan krijgen voor zijn goedgekeurd project. Deze pe-
riode start één jaar na het bevel tot aanvang van de werken. De fasen 
subsidiebeslissing  en gunning  uit de klassieke procedure vallen weg. 
Het VIPA mag in de periode 2006-2009 één miljard EUR principiële ak-
koorden(65) afsluiten. 
 
Nadat hij het principieel akkoord heeft ontvangen, kan de initiatiefnemer 
de werken gunnen en doen starten. Hij moet het bevel tot aanvang van 
de werken naar het VIPA sturen. De datum van dit bevel is belangrijk in 
het kader van een eventuele indexatie van het basisbedrag uit het prin-
cipieel akkoord. 
 
Ten vroegste één jaar na het bevel tot aanvang der werken kan de initia-
tiefnemer een eerste gebruikstoelage aanvragen. Telkens een jaar na-
dien, en dit over een periode van 20 jaar, kan hij de volgende gebruik-
stoelage aanvragen. In principe zal het VIPA tijdens de bouwfase na-
gaan in welke mate de infrastructuur die de initiatiefnemer realiseert, in 
overeenstemming is met het principieel akkoord en de vooraf gestelde 
criteria, normen en vereisten. Na de ingebruikname toetst het VIPA de 
gebruikstoelageaanvragen nog louter aan de minimale gebruiksnormen 
per sector. 
 
Alternatieve investeringswaarborg 
Het VIPA kan een principieel akkoord voor een investeringswaarborg 
alleen verlenen als de initiatiefnemer voor zijn project over een principi-
eel akkoord voor alternatieve investeringssubsidies beschikt. Een aan-
vraag voor een investeringswaarborg kan pas geschieden na de ont-
vangst van een principieel akkoord over de investeringswaarborg en 
nadat het bevel tot aanvang van de werken is gegeven. In het nieuwe 
systeem van de alternatieve investeringswaarborg waarborgt het VIPA 
 
64  De gebruikstoelage wordt berekend door een coëfficiënt toe te passen op het geïn-
dexeerde bedrag van het principieel akkoord.  
65  Geïndexeerd  met de bouwindex op de datum van het bevel van de aanvang van de 
werken. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 108 90% van de subsidiabele kostprijs(66), terwijl dat vroeger maar 40% van 
de subsidiabele kostprijs was.  
 
3.3.1.3 Onderzoek 
Bij de controle van de rekeningen 2007 van het VIPA onderzocht het 
Rekenhof de bedrijfseconomische en budgettaire aanrekening van de 
verplichtingen en tegoeden ingevolge het alternatieve financierings-
systeem. Bijzondere aandachtspunten vormen de tijdigheid (het moment 
waarop het VIPA de verbintenis in zijn boekhouding moet opnemen), de 
volledigheid (het risico op debudgettering), de classificatie in de boek-
houding en de interne controle. Het Rekenhof deelde zijn opmerkingen 
op 15 juli 2009 mee aan de Vlaamse ministers van Financiën en Begro-
ting en van Welzijn. 
 
3.3.2 Boekhoudkundige verwerking 
3.3.2.1 Tijdigheid 
Bedrijfseconomisch 
Kosten voor subsidies worden erkend op het ogenblik dat ze zijn opge-
eist en de realisatie van de voorwaarden  die eraan gesteld zijn zeer 
waarschijnlijk  worden geacht(67). 
• De alternatieve investeringssubsidies worden jaarlijks opgeëist in de 
vorm van een gebruikstoelage. De aanvraag voor de gebruikstoelage 
bevat een aantal documenten. Na de aanvraag moet het VIPA advi-
seren over de conformiteit met het principieel akkoord, de overeen-
stemming met de normen die op de initiatiefnemer van toepassing 
zijn, de naleving van de principes van de wetgeving op de overheids-
opdrachten en sommige opdrachten voor aanneming van werken, le-
veringen en diensten, en de financiële aspecten. Op grond van die 
adviezen beslist de minister (bij de eerste aanvraag) of de algemene 
leiding van het VIPA (bij de volgende aanvragen) over de verstrek-
king van de gebruikstoelage.  
• De voorwaarden voor de toekenning van de gebruikstoelage zijn pas 
zeer waarschijnlijk vanaf de bovengenoemde beslissingen van de 
minister bij de eerste aanvraag of de algemene leiding van het VIPA 
bij de volgende aanvragen. Aangezien de initiatiefnemers de eerste 
gebruikstoelagen pas in 2008 konden aanvragen, konden de eerste 
kosten pas in 2008 in de boekhouding verschijnen. 
 
66  Het kapitaalgedeelte van de  lening (10/6 van het geïndex eerde bedrag van het 
principieel akkoord). Ook 90% van de geplafonneerde interest en is gewaarborgd. 
67  Artikel 44 van het besluit van de Vlaamse Regering van 21 mei 1997 betreffende 
VLAAMS PARLEMENT109 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   
Budgettair 
Subsidie-uitgaven worden erkend op het ogenblik dat het besluit onder-
tekend is, en dit in het boekjaar waarop zij betrekking hebben(68). Het 
besluit wordt ondertekend door de minister bij de eerste aanvraag of de 
algemene leiding van het VIPA bij de volgende aanvragen. Aangezien 
de initiatiefnemers de eerste gebruikstoelagen pas in 2008 konden aan-
vragen, konden de eerste uitgaven pas in 2008 in de boekhouding ver-
schijnen. 
 
De aanrekening op de vastleggingsmachtiging vindt plaats op het ogen-
blik van het aangaan van de verbintenissen(69). De instelling moet dit 
extracomptabel opvolgen en rapporteren in de toelichting bij de uitvoe-
ring van de begroting. Zij mag de verbintenis jaar na jaar pas aangaan 
bij de toekenning van de gebruikstoelage. Het principieel akkoord vol-
staat dus niet om een financiële verbintenis te doen ontstaan. Het be-
drag van het principieel akkoord moet dus niet worden vastgelegd.  
 
3.3.2.2 Volledigheid 
Een vastlegging van het bedrag van het principieel akkoord is dus niet 
nodig. De potentiële verplichtingen van het VIPA over twintig jaar voor 
de betaling van de gebruikstoelagen komt dus niet meer tot uiting langs 
de vastleggingen. Als de regelgeving niet wijzigt, bestaat de mogelijk-
heid dat het VIPA voor alle toegekende principiële akkoorden twintig jaar 
lang gebruikstoelagen zal moeten betalen. Dat kan gezien worden als 
een mogelijke schuldverplichting, waar over de instelling moet rapporte-
ren in haar jaarrekening.  
 
Het Rekenhof is dan ook van mening dat het VIPA in de staat van de 
mogelijke schuldverplichtingen onder de niet kwantificeerbare mogelijke 
schuldverplichtingen  informatie moet verstrekken over de alternatieve 
financiering. Daarbij moet het minstens het totale bedrag aan toegeken-
de principiële akkoorden en de per jaar geschatte te betalen gebruik-
stoelagen vermelden. 
 
3.3.2.3 Classificatie 
De classificatie van de kosten of uitgaven voor de gebruikstoelagen is 
identiek aan die van de klassieke investeringssubsidies(70). De instelling 
moet haar echter in een aparte grootboekrekening of onder een aparte 
 
68  Artikel 53 van het in de vorige voetnoot genoemde besluit. 
69  Artikel 54 van het in de vorige voetnoot bedoelde besluit. 
70  Bedrijfseconomisch onder klasse 64 (inkomensoverdrachten) en budgettair onder 
ESR-code 52.1 (kapitaalover drachten aan privaatrechte rlijke instelling zonder 
winstoogmerk ten behoeve van gezinnen – investeringsb ijdragen) of 63.21 (kapi-
taaloverdrachten aan loka le overheden – aan gemeenten – investeringsbijdragen). 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 110 ESR-code opnemen, om een onderscheid te maken met de kosten of 
uitgaven van investeringssubsidies volgens de klassieke procedure. 
 
De instelling moet alternatieve investeringswaarborgen net als klassieke 
investeringswaarborgen opnemen in de staat van de mogelijke schuld-
verplichtingen, onder kwantificeerbare mogelijke schuldverplichtingen - 
andere verstrekte garanties . Een bijkomende toelichting met een op-
splitsing naar de klassieke investeringswaarborgen en de alternatieve 
waarborgen, met uitleg over de waarborgregeling in beide systemen, 
zou de informatie in de jaarrekening sterk verbeteren.  
 
3.3.3 Interne controle 
3.3.3.1 Algemene controlewerkzaamheden 
Geschreven procedures 
In de instelling zijn geen geschreven procedures aanwezig. VIPA ver-
wijst naar de procedures die beschreven staan in de wetgeving.  
 
Modeldocumenten 
Het VIPA gebruikt een aantal modeldocumenten die garanderen dat 
iedereen de controlewerkzaamheden op eenzelfde manier uitvoert: 
• De website van het VIPA bevat financiële modellen  voor ieder type 
instelling op grond van de balans, resultatenrekening en de geprojec-
teerde resultaten, waaruit automatisch een aantal ratio’s berekend 
worden. Bovendien bevatten die modellen ook een geldstroom (cash-
flow) analyse. 
• Er is een technisch model  voor het dossier, met een modelbrief voor 
de ontvangst van de aanvraag voor een principieel akkoord. Er zijn 
ook modelverslagen voor de bouwte chnische evaluatie van aanvra-
gen voor een principieel akkoord of een gebruikstoelage. 
Het Rekenhof stelde echter vast dat het VIPA de modeldocumenten niet 
altijd gebruikt. In de meest recente dossiers maakt het VIPA wel meer 
gebruik van de modeldocumenten. 
 
Gegevensverwerking 
Momenteel houdt het VIPA alle gegevens nog bij in Word, Excel of het 
GKB (gemeenschappelijk klantenbestand) van het departement. Vanaf 
september 2009 zou de instelling het dossieropvolgingssysteem ORKA 
in gebruik nemen. Zij heeft inmiddels de VIPA Waarborg Applicatie 
(VWA) in gebruik genomen, waarin zij de alternatieve waarborgdossiers 
volledig heeft ingevoerd en verwerkt. 
 
VLAAMS PARLEMENT111 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Functiescheiding 
Een financieel-administratief ondersteuner boekt de uit te betalen subsi-
dies in. In principe kunnen de financieel analist en de financieel deskun-
dige dat ook doen. Andere gebruikers van het boekhoudpakket hebben 
die bevoegdheid niet. Alleen de administrator kan deze bevoegdheden 
wijzigen. Hij komt ook tussen voor de validatie van de begunstigden en 
de invoering van het visum voor de vastleggingen. Zonder validatie van 
de begunstigde kan geen vastlegging worden geviseerd en zonder vi-
sum is betaling onmogelijk. Slechts twee personen kunnen de betaling 
in Isabel uitvoeren: de teamverantwoordelijke van het bouwtechnische 
team en het afdelingshoofd. Ze kunnen beiden afzonderlijk tekenen. 
 
3.3.3.2 Controle op de alternatieve investeringssubsidies 
De controle van het Rekenhof beperkte zich tot de technisch-financiële 
aspecten van het masterplan en de aanvraag van de gebruikstoelage. 
De controle op de zorgstrategische aspecten van het masterplan be-
hoort immers niet tot de bevoegdheden van het VIPA.  
 
Het Rekenhof selecteerde twee dossiers uit elke categorie (zie verder) 
om na te gaan of het VIPA de procedure uit de regelgeving voor het 
technische en financiële aspect van het masterplan heeft gevolgd (te 
bezorgen stukken, termijnen, adviezen) en de subsidies correct heeft 
berekend. Het heeft de volgende dossiers geselecteerd voor de controle 
op de technisch-financiële aspecten van het masterplan: 
• Verzorgingsvoorzieningen (in totaal 38 goedgekeurde principiële ak-
koorden): PC Sint-Amedeus te Mortsel en PC Sint-Hiëronymus te 
Sint-Niklaas. 
• Voorzieningen voor ouderen en thuiszorg (in totaal 68 goedgekeurde 
principiële akkoorden): De Zeven Torentjes te Assebroek en Beuken-
hof te Zele. 
• Voorzieningen voor personen met een handicap (in totaal 36 goed-
gekeurde principiële akkoorden): De Klinkaard te Boom en Home 
Zonnelied te Roosdaal. 
Vijf van de bovenstaande dossiers staan op wachtlijsten, één ervan be-
treft een nieuwe aanvraag (De Klinkaard in Boom).  
 
Aangezien er maar acht aanvragen voor een gebruikstoelage waren en 
de uitbetaling ervan wordt uitgesteld wegens een verwachte wijziging in 
de regelgeving(71), die de gebruikstoelage zal verhogen, heeft het Re-
kenhof maar één gebruikstoelagedossier geselecteerd: dat van PZ OLV 
te Sint-Michiels (Brugge). 
 
71  Het forfait voor de algemene kosten, dat  momenteel 5 of 7% bedraagt, zal stijgen 
tot 10%. Dat mag toegepast worden op alle dossiers die nog geen toekenning van 
subsidies kenden (dus zolang nog geen gebruikerstoelage is toegekend). 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 112 Aangaande de aanvragen van principiële akkoorden, deed het Rekenhof 
de volgende vaststellingen: 
• De dossiers bevatten niet alle stukken van de aanvraag. 
• De dossierstukken zijn niet chronologisch gerangschikt. 
• De dossiers bevatten niet altijd een bewijs van ontvangst (met een 
vermelding over de ontvankelijk heid van de aanvraag en de ontvan-
kelijkheidsdatum). Navraag wees uit dat het VIPA dit document in het 
verleden niet altijd opmaakte en aan de initiatiefnemer bezorgde, 
maar dat het dit in de nieuwe dossiers wel doet. 
Over de aanvraag van de gebruikstoelage heeft het Rekenhof geen op-
merkingen. 
 
3.3.3.3 Controle op de alternatieve investeringswaarborg 
Uit de 29 dossiers met principiële akkoorden voor alternatieve investe-
ringswaarborg selecteerde het Rekenhof drie dossiers: 
• Nottebohm te Antwerpen; 
• RVT Sint-Jozef te Rumst; 
• Zonnelied te Roosdaal. 
 
De dossiers met de principiële akkoorden voor investeringswaarborgen 
bleken formeel niet volledig te zijn: 
• De dossiers bevatten geen ontvangstbewijzen (met vermelding van 
de ontvankelijkheid van de aanvraag en de ontvankelijkheidsdatum).  
• Het advies van de financieel deskundige van het VIPA of een externe 
raadgever ontbrak in de drie dossiers. Soms stak in het dossier een 
kopie van het financieel advies naar aanleiding van het principieel 
akkoord voor een investeringssubsidie. 
• Een expliciete aanvraag van principieel akkoord ontbrak in één van 
deze dossiers (zij ontbrak ook in het dossier met het principieel ak-
koord voor de investeringssubsidie). Het waarborgdossier bevatte 
evenmin de stukken van het aanvraagdossier. 
Het VIPA had de dossierstukken evenmin chronologisch gerangschikt.  
 
3.3.4 Conclusie 
Enerzijds volstaat de toelichting in de jaarrekening van het VIPA niet om 
de potentiële, maar reële kosten die aan de alternatieve financiering zijn 
verbonden, in beeld te brengen. Anderzijds schiet het administratief 
dossierbeheer bij het VIPA tekort: het VIPA beschikt over modeldocu-
menten, maar gebruikte die in het verleden niet altijd; de instelling houdt 
de dossiers voor de aanvragen van prin cipiële akkoorden voor alterna-
tieve investeringssubsidies en alternatieve investeringswaarborgen, niet 
chronologisch bij en de dossiers zijn evenmin altijd volledig. De oorzaak 
van de onvolledigheid is in sommige gevallen het niet bestaan van de 
stukken.  
 
VLAAMS PARLEMENT113 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  3.3.5 Aanbevelingen 
• Het VIPA dient bijkomende toelichting te verschaffen over de toege-
kende principiële akkoorden en de per jaar geschatte te betalen ge-
bruikstoelagen. 
• Een bijkomende toelichting met een opsplitsing naar de klassieke 
investeringswaarborgen en de alternatieve waarborgen, met uitleg 
over de waarborgregeling in beide systemen, zou de informatie in de 
jaarrekening sterk verbeteren.  
• Het VIPA moet de procedures voor de aanvraag van een principieel 
akkoord voor een investeringssubsidie of een investeringswaarborg 
volgen en dat ook in zijn dossiers kunnen aantonen. Het moet altijd 
de modeldocumenten gebruiken. 
 
3.3.6 Antwoord van de minister 
De Vlaamse minister van Welzijn had op het ogenblik van de afsluiting 
van dit boek nog niet geantwoord. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 114 3.4 Fonds Culturele Infrastructuur: alternatieve fi-
nancieringen 
 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft inzake de erf-
pacht-met-wederinhuringstechniek die het FoCI in 2005 gebruikte, me-
dio 2008 het standpunt ingenomen dat  de budgettaire ongunstiger ope-
ratie gerechtvaardigd was in functie van de beheersing van het schul-
densaldo en de leninglast van de Vlaamse overheid. 
 
In zijn brief van 5 juni 2007 over de jaarrekening 2005 van het Fonds 
Culturele Infrastructuur (FoCI) formuleerde het Rekenhof een opmerking 
betreffende erfpacht-met-wederinhuring-overeenkomsten. Het stelde 
ook een aantal vragen over deze operatie. Het Rekenhof nam deze op-
merking ook op in zijn rekeningenboek over 2004 en 2005. Pas op 3 
oktober 2008 heeft de Vlaamse minister van Financiën en Begroting 
geantwoord. Hij verwees ook naar een antwoord van het FoCI d.d. 
1 april 2008. 
 
3.4.2 Erfpacht met wederinhuring 
De Vlaamse Gemeenschap heeft in 2005 een aantal onroerende goede-
ren gevaloriseerd langs erfpacht -met-wederinhuring-overeenkomsten. 
Het gaat om twee administratieve gebouwen, gelegen te Brussel in de 
Arenbergstraat en de Gretrystraat, en over het Huis van Oombergen te 
Gent, een geklasseerd pand waarin de Koninklijke Academie voor Ne-
derlandse Taal- en Letterkunde haar kantoren vestigde. De eenmalige, 
vooraf betaalbare erfpachtvergoedingen (canons), in totaal 7,3 miljoen 
EUR, zijn bestemd voor het FoCI, dat de komende achttien jaar ook de 
huurlasten zal dragen. De Vlaamse Gemeenschap heeft deze inkomsten 
echter maar kunnen halen door de gebouwen zelf weer in te huren op 
grond van een achttienjarige huurovereenkomst (verlengbaar tot 27 
jaar). De totale huurlasten (niet geactualiseerd) over deze huurtermijn 
vallen hoger uit dan de eenmalige opbrengst die in 2005 is gerealiseerd 
(erfpachtvergoeding en onderhoud ten laste van derden). Het is niet 
duidelijk waar de diensten van de Vlaamse overheid na het verstrijken 
van de huur (18 of 27 jaar) en voor het verstrijken van de erfpachtover-
eenkomst (99 jaar) heen moeten en welke kosten dat met zich zal bren-
gen. 
 
Bij deze alternatieve financiering rezen de volgende vragen: 
• Gebruikt de Vlaamse overheid de techniek van alternatieve financie-
ring niet louter voor het in evenwicht brengen van de begroting ? 
• Wegen de extra inkomsten uit erfpachtvergoedingen en de renova-
tiekosten die derdeninvesteerders dragen, op tegen de bijkomende 
VLAAMS PARLEMENT115 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  huurlasten die de Vlaamse overheid in de toekomst moet dragen 
om gebruik te kunnen maken van deze gebouwen ? 
• Zal de Vlaamse overheid uiteindelijk niet meer betalen dan wanneer 
zij zelf zou lenen en instaan voor de financiering ? 
 
Het Rekenhof heeft daarom gevraagd of de Vlaamse Gemeenschap een 
kosten-batenanalyse heeft gemaakt van deze erfpachten met wederin-
huring die de korte-termijninkomsten voldoende heeft afgewogen ten 
opzichte van de uitgaven op (middel)lange termijn. 
 
3.4.3 Antwoord van de minister 
Op 3 oktober 2008 stelde de Vlaamse minister van Financiën en Begro-
ting dat deze vorm van valorisatie van de gebouwen van Cultuur deel 
uitmaakte van een ruimere operatie die onder meer tot doel had het na-
leven van de gestelde budgettaire normen en meer bepaald van het 
aandeel van de Vlaamse overheid hierin. De minister verwees ook naar 
een brief van de directeur-cultuuradviseur van de stafdienst infrastruc-
tuur van het departement Cultuur, Jeugd, Sport en Media. Die stelde dat 
de budgettaire operatie ongunstiger was dan het zelf financieren of het 
zelf lenen en zelf instaan voor het eigenaaronderhoud. De Vlaamse 
overheid wenste echter het schuldensaldo en de leninglast budgettair 
niet te verhogen. De directeur-cultuuradviseur stelde tevens gesteld dat 
noch de Participatiemaatschappij Vlaanderen, noch een instantie van de 
Vlaamse overheid van deze operatie een kosten-batenanalyse op (mid-
del)lange termijn heeft gemaakt. 
 
3.4.4 Conclusie 
De minister heeft bevestigd dat de Vlaamse overheid de techniek van 
alternatieve financiering louter gebruikte voor het in evenwicht brengen 
van de begroting en dat deze techniek uiteindelijk duurder is dan zelffi-
nanciering. Het Rekenhof oordeelde dat het dit standpunt aan het 
Vlaams Parlement diende mede te delen. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 116 3.5 Vlaamse Maatschappij voor Watervoorziening: 
herstructurering en herwaardering van het lei-
dingennet 
 
Het Rekenhof heeft bij zijn controle van de jaarrekening 2007 van de 
geherstructureerde VMW bijzondere aandacht gehad voor de opmaak 
van resultatenrekeningen door de provinciale operationele directies en 
voor de herwaardering van het leidingennet. Bij dit tweede aandachts-
punt merkte het op dat de VMW het positieve herwaarderingsresultaat in 
haar resultatenrekening overwegend compenseerde met de aanleg van 
pensioenvoorzieningen. Het wijst er dan ook op dat de besteding van 
deze voorzieningen de resultaten van de VMW in de komende jaren zal 
verfraaien. 
 
Op 9 juni 2006 stemde de algemene vergadering van de vennoten van 
de VMW in met een statutenwijziging, die het bestuurlijk kader schiep 
voor het project VMW-Integraal. De VMW werd daardoor een lokaal ver-
ankerd waterketenbedrijf met centraal een aantal gespecialiseerde dien-
sten en vier provinciale operationele directies met een hoge mate van 
autonomie, nl. de provinciale waterdiensten West-Vlaanderen, Oost-
Vlaanderen, Vlaams-Brabant en Limburg. De statutenwijziging hield on-
der meer in dat iedere ingerichte provinciale waterdienst een bijzondere 
resultatenrekening dient bij te houden op grond van een analytische 
boekhouding. Deze bijzondere resultatenrekeningen en de advisering 
aan de raad van bestuur over de bijzondere resultaten behoort tot de 
basisbevoegdheden van de provinciale comités. In 2007 bracht de VMW 
de statutenwijziging in de praktijk. 
 
Bovendien heeft de VMW het college van commissarissen opdracht ge-
geven het getrouw beeld te attesteren van het leidingennetwerk, de 
aanhorigheden en de kamers. Op grond van de technische kenmerken 
van de leidingen, hun respectieve investeringsdatum en de historische 
aanschafwaarden, werd de boekhoudkundige inventaris aan aanschaf-
fingswaarde opnieuw samengesteld. Dat onderzoek heeft in het boek-
jaar 2007 geleid tot een toename van de aanschaffingswaarde van deze 
activa met 363 miljoen EUR.  
 
De wedersamenstelling van de boekhoudkundige inventaris van het lei-
dingennet ging gepaard met een aanpassing van de bestaande waarde-
ringsregels voor de afschrijvingen van het leidingennet, nl. een verlen-
ging van de afschrijvingsperiode en de instelling van een restwaarde. De 
VMW heeft deze aangepaste waarderingsregel toegepast op de geher-
waardeerde leidingen. Dat resulteerde in een toename van de afschrij-
VLAAMS PARLEMENT117 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  vingen met 94 miljoen EUR, die werden toegevoegd aan de gecumu-
leerde afschrijvingen op het einde van het boekjaar. 
 
De netto-toename van de vaste activa m.b.t. de leidingen, aanhorighe-
den en kamers (begrepen onder de code 23 van de jaarrekening) be-
draagt bijgevolg 269 miljoen EUR. 
 
3.5.2 Onderzoek van het Rekenhof 
Naar aanleiding van de grondige controle van de jaarrekening 2007 van 
de VMW, heeft het Rekenhof bijzondere aandacht gehad voor de opzet 
van de bijzondere resultatenrekeningen van de provinciale operationele 
directies en voor de herwaardering van het leidingennet. Het verkreeg 
inzicht in het herwaarderingsproces in gesprekken met de directie en 
medewerkers van de VMW en de vertegenwoordigers van het college 
van commissarissen en in de ter zake doende verslagen. Het heeft deze 
informatie zo veel mogelijk getoetst aan onderliggende documenten en 
berekeningen. Het deelde zijn bevindingen op 15 september 2009 mee 
aan de Vlaamse ministers van Financiën en Begroting en van Leefmili-
eu. 
 
3.5.3 Herstructurering 
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de VMW bij de opmaak van de bij-
zondere resultatenrekeningen op 31 december 2007 werd geconfron-
teerd met een aantal opstartproblemen. Zij heeft de voornaamste gebre-
ken echter samen met de commissaris kunnen oplossen in 2008. Zo 
heeft zij de verdeelsleutels op een meer verantwoorde manier berekend 
en de procedure volledig gedocumenteerd. Ook boekt de VMW herallo-
caties niet meer lijn per lijn, maar langs een beperkt aantal rekeningen. 
In de komende jaren zal de maatschappij haar opmaakprocedures nog 
verder optimaliseren. 
 
De VMW heeft dus initiatieven en maatregelen genomen om haar boek-
houding zo aan te passen en te organiseren dat iedere provinciale wa-
terdienst op het einde van het boekjaar een bijzondere resultatenreke-
ning opstelt. 
 
3.5.4 Herwaardering 
Aangezien de gewijzigde afschrijvingen afwijken van die in het VOI-
boekhoudbesluit, heeft de VMW de minister van Financiën en Begroting 
op 31 oktober 2008 om een afwijking van de waarderingsregels ge-
vraagd, overeenkomstig artikel 23 van het VOI-boekhoudbesluit. De 
VMW heeft op dat schrijven nog geen antwoord ontvangen. Nochtans 
stipuleert artikel 23 dat de specifieke waarderingsregels vooraf ter goed-
keuring moeten worden voorgelegd aan de Vlaamse minister van Finan-
ciën en Begroting. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 118 De VMW heeft de meerwaarde uit de herwaardering (269 miljoen EUR) 
volledig in de resultatenrekening opgenomen als een uitzonderlijke op-
brengst (code 764/9). Zij heeft deze aanzienlijke boekhoudkundige winst 
echter langs de resultaatverwerking niet toegevoegd aan het eigen ver-
mogen (code 691/2), maar geneutraliseerd in de resultatenrekening 
2007 met de boeking van voorzieningen en waardeverminderingen. 
 
De belangrijkste voorziening is die voor 245 miljoen EUR pensioenver-
plichtingen (code 662). De VMW heeft deze voorziening aangelegd in 
het kader van de wet van 27 oktober 2006 betreffende het toezicht op de 
instellingen voor bedrijfspensioenvoorzieningen. Zij werd door Ethias 
berekend op 245 miljoen EUR. Normaliter zal de maatschappij de voor-
ziening in de volgende boekjaren besteden naarmate zij, in cash, aan de 
pensioenverplichtingen zal moeten voldoen, zonder dat dit dan een im-
pact zal hebben op de resultatenrekening. Zodoende zal de VMW haar 
resultaten in de volgende boekjaren positiever kunnen voorstellen. 
 
3.5.5 Besluit 
De VMW heeft enerzijds voldoende maatregelen genomen om haar 
boekhouding aan te passen aan het project VMW-Integraal. Anderzijds 
impliceert de compensatie van het resultaat van de herwaardering van 
haar leidingennetwerk met de aanleg van voorzieningen voor, onder 
meer, pensioenverplichtingen, dat bij de besteding van deze voorzienin-
gen de resultaten in de volgende boekjaren positiever worden voorge-
steld. 
 
3.5.6 Antwoord van de minister 
De Vlaamse ministers van Financiën en Begroting noch van Leefmilieu 
hadden bij de afsluiting van dit boek al geantwoord op de opmerkingen 
VLAAMS PARLEMENT119 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  3.6 Regeringscommissarissen, regeringsafgevaar-
digden en gemachtigden van Financiën 
 
Het Rekenhof heeft een onderzoek gewijd aan de diverse vertegen-
woordigers die de Vlaamse Regering na de herstructurering weer heeft 
ingevoerd bij diverse openbare rechtspersonen. Het heeft geconclu-
deerd dat het onduidelijk is hoeveel afgevaardigden en commissarissen 
er precies in de Vlaamse overheid actief zijn. Bovendien is, behalve wat 
bezoldigingen en vergoedingen betreft, voor deze vertegenwoordigers 
nauwelijks iets generiek geregeld. 
 
Opdat een minister toezicht zou kunnen houden op de entiteiten die on-
der zijn verantwoordelijkheid vallen, kan hij zich laten vertegenwoordi-
gen door een regeringscommissaris. Het ambt van regeringscommissa-
ris is een vertrouwenspost en de minister kan voor die functie in principe 
een beroep doen op de persoon die hij het best aangewezen acht om 
als zijn lasthebber op te treden. Zijn informatieve rol is van groot belang. 
Hij is als het ware de minister in de instelling(72). 
 
Artikel 9 e.v. van de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op 
sommige instellingen van openbaar nut bevestigt dat de controlebe-
voegdheid van de minister wordt uitgeoefend door een of meer rege-
ringscommissarissen die de Koning (lees: de Vlaamse Regering), op de 
voordracht van de bevoegde minister, benoemt(73). Luidens de wet van 
1954 woont een regeringscommissaris, met raadgevende stem, de ver-
gaderingen van de beheers- en controleorganen bij en kan hij een op-
schortend beroep instellen tegen elke beslissing die hij strijdig acht met 
de wet, met de statuten of met het algemeen belang. Een gemachtigde 
van de minister van Financiën heeft dezelfde bevoegdheden voor alle 
beslissingen met een budgettair of financieel belang(74). De minister kan 
na een beroep een beslissing eventueel vernietigen, na het advies van 
de andere betrokken ministers te hebben ingewonnen.  
 
Het Rekenhof wijdde een verkennend onderzoek aan de rol en positie 
van de regeringscommissarissen, regeringsafgevaardigden en gemach-
tigden van Financiën in het Vlaamse overheidslandschap. Het deelde 
 
72  MAST, A., e.a., Overzicht van het Belgisch Administratief Recht , Kluwer, Antwer-
pen, 1999, nr. 112, p. 127. 
73  In de instellingen van de categorieën B, C en D; niet in A: dat zijn de zogenaamde 
personele besturen waar de beheersbevoegdhei d bij de minister is gebleven. 
74  Als hierna wordt gesproken van regeringscommissaris  geldt mutatis mutandis het-
zelfde voor de gemachtigde van Financiën . 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 120 zijn bevindingen op 28 juli 2009 aan de leden van de Vlaamse Regering 
mede. 
 
3.6.2 Vlaamse overheid 
De wet van 1954 is lange tijd van toepassing geweest op de Vlaamse 
openbare instellingen (VOI’s). In het kader van Beter Bestuurlijk Beleid 
(BBB) besliste de Vlaamse Regering op 5 oktober 2001 echter de figuur 
van de regeringscommissaris te laten verdwijnen. Een regeringscom-
missaris zou een te grote inbreuk hebben betekend op de autonomie 
van de toen nog op te richten verzelfstandigde agentschappen. Volgens 
de memorie van toelichting bij het ontwerp van kaderdecreet bestuurlijk 
beleid moest het traditionele toezicht worden vervangen door modernere 
vormen van controle,  die beter zouden samen gaan met een vlotte be-
drijfsvoering . Door een adequaat en efficiënt systeem van interne con-
trole, door een verhoogde responsabilisering en aanspreekbaarheid van 
de organen van het extern verzelfstandigd agentschap (EVA) en door de 
beheersovereenkomst zou het ministerieel toezicht verzekerd zijn(75). In 
het kaderdecreet bestuurlijk beleid van 18 juli 2003 was de figuur van de 
regeringscommissaris of de gemachtigde van Financiën dan ook ver-
dwenen. 
 
Na de inwerkingtreding van BBB en de opstart van de nieuwe agent-
schappen werd echter duidelijk dat het nieuwe stelsel van toezicht als 
minimaal  en niet toereikend  werd ervaren. Het miste elke doeltreffend-
heid,  terwijl de bevolking een adequaat toezicht op de verzelfstandigde 
agentschappen verwachtte, als element van democratische legitima-
tie(76). Bovendien was in een aantal instellingen nog wel een regerings-
commissaris, gemachtigde of gewestcommissaris aanwezig gebleven op 
grond van hun oprichtingsdecreten en dus in afwijking van het kaderde-
creet van 2003. Die situatie deed zich bijvoorbeeld voor bij De Lijn, De 
Scheepvaart, Waterwegen en Zeekanaal, Agentschap voor Geografi-
sche Informatie Vlaanderen (AGIV) en de Vlaamse Landmaatschappij. 
 
Om aan de vraag naar volwaardig toezicht  tegemoet te komen, stelde 
de Vlaamse Regering met een ontwerp van decreet dan ook voor de 
regeringscommissaris en de gemachtigde van Financiën opnieuw in te 
voeren voor alle publiekrechtelijke EVA’s. Die beleidsoptie kwam overi-
gens tegemoet aan een advies dat het Rekenhof destijds gaf bij het 
ontwerp van kaderdecreet bestuurlijk beleid. Volgens het Rekenhof 
diende het administratief toezicht te worden behouden wegens de minis-
teriële verantwoordelijkheid ten opzichte van het parlement. Het formu-
leerde dat advies voornamelijk met het oog op aangelegenheden die 
niet in de beheersovereenkomst zouden voorkomen of situaties waarin 
 
75  Aanvullend bepaalde het kaderdecreet ook  nog dat de Vlaamse Regering ter plaat-
se inzage kon nemen van alle documenten, en alle inlichtingen en verificaties kon 
vorderen die ze nodig achtte. 
76  Zie VR/2006/08. 09/DOC.0854 TER. 
VLAAMS PARLEMENT121 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  het agentschap beslissingen zou nemen die manifest in strijd zouden 
zijn met de beheersovereenkomst, de wet of de statuten(77). 
 
Het decreet van 27 april 2007 heeft een nieuw artikel 23 ingevoerd in het 
kaderdecreet bestuurlijk beleid, waarmee alle publiekrechtelijke EVA’s 
onder het toezicht werden gebracht van een regeringsafgevaardigde. 
Voor de agentschappen die na BBB nog een commissaris, gemachtigde 
of afgevaardigde hadden behouden, verving het nieuwe stelsel het oude 
systeem, zonder wezenlijke veranderingen(78). 
 
3.6.3 Regeringsafgevaardigde 
Door de wijziging van het kaderdecreet bestuurlijk beleid bij decreet van 
27 april 2007 moet er in elke publiekrechtelijke EVA een gewone rege-
ringsafgevaardigde worden aangesteld en een regeringsafgevaardigde 
van Financiën voor de budgettaire en financiële zaken, respectievelijk 
op voordracht van de functioneel bevoegde minister en de minister van 
Financiën en Begroting. De daaraan verbonden kosten zijn ten laste van 
het agentschap. De afgevaardigden worden aangesteld bij besluit van 
de Vlaamse Regering (BVR).  
 
De regeringsafgevaardigden brengen verslag uit bij hun minister. Ze 
zetelen met raadgevende stem in de raad van bestuur van het agent-
schap en in de door de raad van bestuur ingestelde comités, met uit-
zondering van het auditcomité van het agentschap. Ze moeten uitgeno-
digd worden op alle vergaderingen van die bestuursorganen. Ze kunnen 
alle documenten opvragen en alle inlichtingen ontvangen die noodzake-
lijk zijn. Het agentschap stelt de menselijke en materiële middelen die 
nodig zijn ter beschikking. 
 
De regeringsafgevaardigde kan bij zijn minister binnen een termijn van 
vier werkdagen een gemotiveerd beroep instellen tegen elke beslissing 
die hij strijdig acht met het algemeen belang, de wetten, decreten, or-
donnanties en reglementaire besluiten, met het organiek statuut van het 
agentschap of met de beheersovereenkomst. Het beroep is opschor-
tend. De minister heeft tien werkdagen om de nietigverklaring uit te 
spreken, anders wordt de beslissing definitief. 
 
Zo nodig kan de minister of de regeringsafgevaardigde het bevoegde 
bestuursorgaan verplichten om, binnen de door hem gestelde termijn, te 
beraadslagen over iedere door hem bepaalde aangelegenheid. 
 
Volgens het decreet kan de Vlaamse Regering de regeling van de deon-
tologie en onverenigbaarheden van de regeringsafgevaardigden bepa-
len en stelt ze hun vergoedingen vast. Die vergoeding werd geregeld 
 
77  Advies van het Rekenhof over het ontwerp  van kaderdecreet best uurlijk beleid, brief 
van 24 juni 2003 aan de voorzitter van het Vlaams Parlement. 
78  Al kunnen bepaalde instellingsspecifieke decretale vereisten inzake onverenigbaar-
heden nog van toepassing blijven. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 122 door het BVR van 9 maart 2007 tot regeling van de vergoedingen van de 
bestuurders van de publiekrechtelijke EVA’s van de Vlaamse overheid, 
en van de regeringsafgevaardigden die toezicht uitoefenen bij deze 
agentschappen.  
 
3.6.4 Regeringscommissaris 
Behalve de regeringsafgevaardigden die onder de regeling van het ka-
derdecreet bestuurlijk beleid vallen, zijn er nog een aantal regerings-
commissarissen, gemachtigden of afgevaardigden van de minister actief 
in het Vlaamse overheidslandschap zonder dat het gaat om een publiek-
rechtelijke EVA. Het is moeilijk een precies beeld te krijgen van hun aan-
tal. 
 
Zo is aan sommige EVA’s van privaatrecht een ministeriële vertegen-
woordiger toegewezen op grond van het machtigingsdecreet, de statu-
ten en/of de samenwerkingsovereenkomst(79). Maar ook in de VOI’s die 
buiten de BBB-hervorming werden gehouden, zoals het UZ Gent of de 
VRT, bestaan regeringscommissarissen. Hetzelfde geldt voor de hoge-
scholen en universiteiten. Tot slot zijn er ook nog afgevaardigden actief 
in organisaties die niet tot de Vlaamse overheid behoren, maar er dicht 
bij aanleunen, omdat ze bv. geheel of grotendeels door haar worden 
gesubsidieerd of gefinancierd (bv. de Ancienne Belgique). 
 
3.6.5 Opdrachten en statuut 
Niet alleen is het onduidelijk hoeveel afgevaardigden en commissarissen 
precies actief zijn in de Vlaamse overheid, er bestaan evenmin generie-
ke regels die hun opdrachten en statuut vastleggen.  
 
Voor de wijze waarop regeringsafgevaardigden of -commissarissen hun 
opdracht  moeten uitoefenen, kan alleen worden teruggegrepen naar het 
kaderdecreet bestuurlijk beleid en eventueel naar de wet van 16 maart 
1954, in eerste instantie voor de organisaties waarop uitdrukkelijk het 
kaderdecreet of de wet van 1954 van toepassing zijn, voor de andere 
organisaties bij wijze van analogie. Soms moeten die principes worden 
aangevuld met bepalingen uit het oprichtingsdecreet of een regerings- of 
ministerieel besluit met betrekking tot de organisatie bij wie de afgevaar-
digde of commissaris werd aangesteld. Ook de beheersovereenkomst 
met de betrokken instelling kan elementen bevatten die betrekking heb-
ben op het functioneren van een regeringscommissaris(80). 
 
Over het statuut van de regeringsafgevaardigden of -commissarissen 
bestaat slechts voor één aspect een gedeeltelijke uniforme regeling, 
namelijk voor hun vergoeding en/of bezoldiging: 
 
79  Uiteraard blijven de IVA’s met of z onder rechtspersoonlijkheid buiten beeld, aange-
zien zij onder het hiërarchisch gezag van de minister blijven ressorteren. 
80  Dat is bv. het geval bij het Vlaams Audiovisueel Fonds (VAF). 
VLAAMS PARLEMENT123 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  (a) de regeringsafgevaardigden die toezicht houden op de publiek-
rechtelijke EVA’s ressorteren allemaal onder de vergoedingsrege-
ling van het BVR van 9 maart 2007(81); 
(b) de regeringscommissarissen die geen toezicht houden op een pu-
bliekrechtelijke EVA en die onder het toepassingsgebied vallen 
van de BVR’s van 1988(82), vallen ook onder een uniforme rege-
ling, zij het afwijkend van het BVR van 9 maart 2007; 
(c) een aantal regeringscommissarissen vallen noch onder het BVR 
van 9 maart 2007, noch onder de BVR’s van 1988. 
 
Er bestaat geen generieke normering voor de wijze van aanstelling en 
ontslag van de regeringsafgevaardigden en -commissarissen, de nood-
zakelijke competenties, de verwachte tijdsbesteding, eventuele onver-
enigbaarheden met andere jobs of mandaten, enzovoort. 
 
3.6.6 Vergoeding en bezoldiging 
Het kaderdecreet bestuurlijk beleid heeft dus maar beperkt gezorgd voor 
eenvormigheid. Het voorziet alleen in het toezicht door een regeringsaf-
gevaardigde in de publiekrechtelijke EVA’s en legt alleen de regeling 
van de bezoldiging op. De begeleidende nota van de Vlaamse Regering 
bij die bezoldigingsregeling vermeldt wel dat de bedragen en andere 
bepalingen uit de regeling kunnen worden opgenomen in de ad-
hocbesluiten van de Vlaamse Regering voor de vergoedingen bij de 
privaatrechtelijke EVA’s en de andere instellingen.  
 
3.6.6.1 Afgevaardigden onder het BVR van 9 maart 2007 
Voor de afgevaardigden die zijn aangesteld bij de publiekrechtelijke 
EVA’s geldt als principe dat zij dezelfde vergoeding ontvangen als de 
bestuurders van het betrokken agentschap. De vergoeding bestaat uit 
twee delen: een vast bedrag op jaarbasis en een presentiegeld per ver-
gadering. Voor de vaststelling van de bedragen heeft de Vlaamse Rege-
ring in het BVR van 9 maart 2007 dertien publiekrechtelijk vormgegeven 
EVA’s ingedeeld in vier categorieën(83). Naargelang de categorie be-
draagt de vaste vergoeding op jaarbasis 2.653 EUR, 2.122,4 EUR, 
 
81  Zie punten 3 en 6.1. 
82  BVR van 27 januari 1988 houdende sommige maatregelen tot harmonisatie van de 
toelagen en presentiegelden aan commissariss en, gemachtigden v an financiën, af-
gevaardigden van de Vlaamse Regering, v oorzitters en leden van niet-adviserende 
bijzondere commissies of van raden van bestuur van instellingen en ondernemin-
gen die onder de Vlaamse Regering behoren; BVR van 13 juli 1988 tot uitvoering 
van het BVR van 27 januari 1988. 
83  De dertien publiekrechtelijke EVA’s die onder deze regeling ressorteren zijn: VVM-
De Lijn, VDAB, Vlaams Agentschap voor  Internationaal Ondernemen, De Scheep-
vaart nv, Waterwegen en Zeekanaal nv, Vlaamse Landmaatschappij nv, Vlaamse 
Maatschappij voor Sociaal Wonen nv, Vlaams Agentschap voor Ondernemersvor-
ming-Syntra Vlaanderen, OPZ Geel, OPZ Rekem, Agentschap v oor Geografische 
Informatie Vlaanderen, VREG en de Vlaam se Regulator voor de Media. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 124 1.591,8 EUR of 1.326,5 EUR en het presentiegeld per vergadering 
265,3 EUR, 212,24 EUR, 159,18 EUR of 132,65 EUR (geïndexeerd). 
Vanaf de 16e vergadering kan slechts 50% van een presentiegeld wor-
den toegekend. Ook reiskosten kunnen worden vergoed. 
 
3.6.6.2 Commissarissen onder de BVR’s van 1988 
Ook voor de commissarissen die onder het toepassingsgebied vallen 
van de BVR’s van 1988 heeft de Vlaamse Regering voor de vaststelling 
van de toelagen, vergoedingen en presentiegelden de betrokken instel-
lingen, ondernemingen of bijzondere commissies ingedeeld in catego-
rieën, zij het drie in plaats van vier. De forfaitaire jaarlijkse toelage be-
draagt 2.210 EUR, 1.657,55 EUR of 1.105 EUR (geïndexeerd). Daar 
kan een presentiegeld bijkomen van maximaal 36,83 EUR per zitting (en 
maximaal 1.473,37 EUR per jaar), 55,24 EUR (en maximaal 2.210 EUR 
per jaar) of 73,67 EUR (en maximaal 2.946,76 EUR per jaar). Ook aan 
commissarissen kunnen reiskosten worden betaald. 
 
De lijst van organisaties die onder deze regeling vallen, is exhaustief 
opgenomen in het BVR van 13 juli 1988. De lijst is echter gedateerd: 
• de lijst houdt geen rekening met de nieuwe instellingen/benamingen 
na BBB; 
• het BVR van 9 maart 2007 heeft er een aantal instellingen uitge-
haald of een afzonderlijk BVR heeft het BVR van 9 maart 2007 van 
toepassing gemaakt, zonder dat de betrokken organisatie formeel uit 
het BVR van 13 juli 1988 werd geschrapt; 
• een aantal organisaties werden tussen 1988 en nu opgeheven, maar 
niet uit het BVR geschrapt. 
 
3.6.6.3 Afgevaardigden en commissarissen met een ad-
hocregeling 
Een aantal regeringscommissarissen vallen noch onder het BVR van 9 
maart 2007, noch onder de BVR’s van 1988, zodat hun bezoldigingsre-
geling ad hoc is geregeld, soms uitdrukkelijk in het oprichtingsdecreet, in 
een besluit ter uitvoering daarvan, of uitzonderlijk ook in de beheers-
overeenkomst. De bezoldiging van de commissarissen aan de universi-
teiten en hogescholen is geregeld in het universiteiten- en hogescholen-
decreet. 
 
3.6.7 Andere aspecten van het statuut 
Voor een hele reeks van aspecten van het statuut van de afgevaardig-
den en commissarissen bestaat geen enkele generieke regeling, met 
name de wijze van aanstelling, de noodzakelijke competenties, de tijds-
besteding, enzovoort. 
 
Het is dan ook begrijpelijk dat er in de praktijk sterke verschillen bestaan 
tussen de verschillende afgevaardigden en commissarissen.  
VLAAMS PARLEMENT125 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   
3.6.7.1 Aanstelling en competenties 
Bij gebrek aan enige uniforme procedure is de aanstelling door de minis-
ter volledig vrij. Juridisch gezien gaat het in principe om een lastgeving 
die steeds herroepbaar is door de lastgever. Dat betekent ook dat de 
minister zelf oordeelt of iemand al dan niet is geschikt om die toezichts-
taak op zich te nemen. Aan kennis en ervaring zijn in de regel geen 
voorwaarden gesteld. Dat neemt niet weg dat voor sommige specifieke 
aanstellingen, bv. de regeringscommissarissen bij de universiteiten en 
hogescholen, toch bepaalde diplomavereisten bestaan. 
 
3.6.7.2 Tijdsbesteding 
Ministeriële antwoorden op een parlementaire vraag tonen aan dat er 
grote verschillen bestaan tussen de regeringscommissarissen onderling 
qua intensiteit van de opdracht en tijdsinvestering(84). Uiteraard hangt 
dat samen met de grootte en aard van de entiteit, de bevoegdheden, 
enzovoort. In de praktijk varieert de opdracht van 5 à 15 uur per maand 
of 1 à 8 uur per week, over 40% van de totale arbeidstijd tot een voltijd-
se opdracht. 
 
3.6.7.3 Cumulaties 
Sommige regelingen leggen cumulatievoorwaarden op aan een rege-
ringscommissaris. Die kan dan bv. niet tezelfdertijd personeelslid of be-
stuurder van de betrokken organisatie zijn. In andere gevallen zijn er 
geen onverenigbaarheden geformuleerd. Uit de schriftelijke antwoorden 
op de parlementaire vraag van 2006 blijkt alleszins dat de meeste rege-
ringscommissarissen in de praktijk er nog allerlei hoofd- of bijwerkzaam-
heden op na houden. De meesten zijn in hoofdberoep kabinetsmede-
werker, parlementair medewerker of ambtenaar. Anderen cumuleren 
met bestuursmandaten in andere publieke organisaties en/of privéorga-
nisaties. Sommige regeringscommissarissen bekleden een politiek 
mandaat. Bij gebrek aan een generieke regelgeving kan niet zonder 
meer worden gesteld dat elke cumulatie onwettelijk is. Op het vlak van 
goed bestuur, integriteit, gevaar van partijdigheid of schijn van partijdig-
heid kunnen er evenwel vragen rijzen. Er bestaat momenteel geen ge-
dragscode of enige andere vorm van normering die oplegt hoe een af-
gevaardigde of commissaris zich dient te gedragen in het licht van een 
integere en ethische handelwijze. De Vlaamse Regering heeft nog geen 
gebruik gemaakt van de gewijzigde bepaling in het kaderdecreet be-
stuurlijk beleid die stelt dat zij de deontologie en onverenigbaarheden 
van de afgevaardigden kan bepalen. 
 
84  Vlaams Parlement , Vragen en Antwoorden , vraag nr. 65 van 11 januari 2006. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 126 3.6.8 Conclusies 
Het is onduidelijk hoeveel afgevaardigden en commissarissen er actief 
zijn in de Vlaamse overheid. Er bestaan geen generieke regels voor de 
aanstelling, aanwervings- en selectievoorwaarden, functie-uitoefening, 
evaluatie en deontologie of onverenigbaarheden. Alleen voor de bezol-
diging en vergoeding bestaan enkele generieke regelingen, maar die 
hebben slechts een beperkt toepassingsgebied.  
 
3.6.9 Antwoord van de minister 
vraagd om een verlenging van de antwoordtermijn met een maand. Bij 
de afsluiting van dit boek had nog geen van de Vlaamse ministers ge-
antwoord op de opmerkingen van het Rekenhof.  
 
VLAAMS PARLEMENT127 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  4 Visumcontrole door het Rekenhof 
 
uitgavenordonnanties(85) en de controle van de vastleggingen. Het Re-
kenhof werkt met een operationeel risicomodel (ORM) om de basisallo-
caties te selecteren die het grondig controleert aan de hand van check-
listen voor overheidsopdrachten, subsidies en diverse uitgaven. Het is 
de bedoeling op die manier gedurende een meerjarige controlecyclus de 
 
Het Rekenhof gaat bij de controle uit van de volgende onderzoeksvra-
gen: 
beschikkingen die op de uitgave betrekking hebben, in acht geno-
men ? 
kelijk verschuldigde bedragen op het juiste moment aan de schuldei-
ser uitbetaald ? 
een correcte wijze aangerekend ? 
 
Het Rekenhof noteert de onregelmatigheden, onvolledigheden en verbe-
teringen met het oog op een globale, periodieke rapportering in een con-
bevelingen ter versterking van de interne controle op de begrotingsuit-
gaven.  
 
Van januari tot december 2007 heeft het Rekenhof de ordonnanceringen 
en bijhorende vastleggingen van diverse uitgaven op de door het ORM 
dietvastleggingen voor overheidsopdrachten van minstens 300.000 
EUR. 
 
In 2008 heeft het Rekenhof per beleidsdomein de controleresultaten van 
 
85  Geen enkele uitgave mag worden vere ffend zonder het visum van het Rekenhof, 
dat de naleving van de reglementering verifi eert vooraleer het zijn visum verleent. 
Om de vereffening ervan te bespoedigen, zijn  tal van recurrente uitgaven, zoals de 
gelmatigheid van die uitgaven control eert het Rekenhof dan a posteriori. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 128 bezorgd aan de leidend ambtenaren en in een tweede fase aan de be-
 
De onderstaande paragrafen vatten per beleidsdomein de rapportering 
op hoofdlijnen samen. 
 
4.2 Resultaten van de controle 2007 
4.2.1 Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid en de minis-
teriële kabinetten 
verliep vlot. De verantwoordingsdossiers waren goed gedocumenteerd 
en de meeste tekortkomingen die het Rekenhof heeft vastgesteld, kon-
den in onderling overleg met de dossierbehandelaar worden opgelost, 
zonder dat daarvoor schriftelijke communicatie noodzakelijk was. Ont-
brekende verantwoordingsstukken werden onmiddellijk voorgelegd of 
opgevraagd bij de begunstigden. 
 
Wel dient de administratie strikter toe te zien op een consequente nale-
ving van de overheidsopdrachtenwet. Zo verzuimde zij een boete op te 
leggen bij niet-naleving van de borgstelling en maakte zij gebruik van de 
onderhandelingsprocedure zonder voorafgaandelijke bekendmaking, 
zonder daarvoor een concrete motivering te geven. 
 
De administratie dient er bij overheidsopdrachten en subsidies op te 
letten dat schriftelijke notificaties voorhanden zijn, anders kan niet wor-
den nagegaan of de vastlegging tijdig werd gedaan.  
 
Het controleverslag werd op 7 mei 2008 voor commentaar voorgelegd 
aan de secretaris-generaal van het departement Diensten voor het Al-
gemeen Regeringsbeleid, die op 5 juni 2008 heeft gereageerd. De ad-
ministratie erkende de vaststellingen van het Rekenhof en onderschreef 
de conclusies en aanbevelingen. Het departement Diensten voor Alge-
meen Regeringsbeleid werkt sinds 1 april 2006 actief aan de verbetering 
van de organisatie. Voor de evaluatie van zijn functioneren heeft het 
departement gekozen voor een internationaal kwaliteitsmodel, het 
Common Assessment Framework-model. Dat heeft in 2007 geleid tot 
het opstellen van tien verbeteracties. In 2009 zou een nieuw zelfevalua-
tietraject worden doorlopen, in een iets ruimere context. Alle aspecten 
van kwaliteit en organisatiebeheersing zouden aan bod komen. Het de-
partement werkt ook aan een handleiding en een draaiboek inzake sub-
sidiedossiers en heeft een kenniscel overheidsopdrachten opgericht die 
eerstelijnsondersteuning geeft. 
 
Op 9 juli 2008 heeft het Rekenhof alle ministers van de Vlaamse Rege-
ring aangeschreven. Op 8 september 2008 antwoordde de Vlaamse 
minister van Financiën en Begroting en Ruimtelijke Ordening dat de ad-
ministratie de conclusies en aanbevelingen van het Rekenhof zou op-
volgen.  
VLAAMS PARLEMENT129 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   
Het Rekenhof wees de administratie afdeling gebouwen erop dat zij 
strikt dient toe te zien op een consequente naleving van de overheids-
opdrachtenwet, meer bepaald van de bepalingen over mededinging en 
betalingstermijnen. Er is ook nood aan een meer doorgedreven interne 
controle binnen de buitendiensten van die administratie. 
 
Sinds de aanstelling van de huidige adjunct-Vlaamse Bouwmeester is 
de administratieve afhandeling en opvolging van overheidsopdrachten 
kwalitatief sterk verbeterd. Wel dient nog te worden gewaakt over de 
voorafgaandelijke vastleggingen van de aangegane verbintenissen. 
 
De subsidiebesluiten in het kader van het inburgeringsbeleid zijn voor 
verbetering vatbaar. Meer bepaald moet aandacht worden besteed aan 
de reservevorming en de verantwoordingsstukken, zodat in de toekomst 
een sluitende en passende controle van de subsidieaanwending moge-
lijk wordt. Een efficiënte controle vereist bovendien dat de betalingsbun-
dels volledig zijn. Het Rekenhof kondigde daarom aan in het begrotings-
jaar 2008 de betrokken ordonnanceringen te onderwerpen aan een 
grondige visumcontrole. 
 
Het controleverslag werd op 22 april 2008 voor commentaar voorgelegd 
administrateur-generaal van het A gentschap voor Facilitair Management 
en aan de administrateur-generaal van het Agentschap voor Binnen-
lands Bestuur. Het Agentschap voor Binnenlands Bestuur heeft op 16 
mei 2008 het gebrek aan mededinging voor een bepaalde opdracht toe-
gelicht. Verder waren er volgens het agentschap voor sommige beta-
lingsbundels geen offertes nodig. Het departement Bestuurszaken ver-
klaarde op 21 mei 2008 dat bij een bepaalde overheidsopdracht de me-
dedinging niet werd gerespecteerd omdat wegens de complexiteit 
slechts twee advocatenbureaus in aanmerking zouden komen. Omdat 
dit niet uitdrukkelijk was meegedeeld en ook niet uitdrukkelijk gemoti-
veerd, kon het Rekenhof dat niet verifiëren. Voor een andere opdracht 
kon het Rekenhof de reden als zou de architect zijn gekozen om de uni-
formiteit te garanderen, niet aanvaarden. Het Agentschap Facilitair Ma-
nagement bracht op 26 mei 2008 het gebrek aan mededinging in een 
bepaald dossier in verband met werken die maar aan één bepaalde 
aannemer kunnen worden toegewezen wegens de bescherming van 
exclusieve rechten. In de oorspronkelijke overeenkomst werd echter niet 
bepaald dat de opdrachtgever eigenaar werd van het ontwerp. In een 
ander dossier zou de eigenaar van het gebouw een aannemer hebben 
vooropgesteld omdat die al eerdere werken aan het gebouw had ge-
daan. De Vlaamse overheid dient echter steeds de wet op de over-
heidsopdrachten na te leven. 
 
Het Rekenhof heeft het verslag op 9 juli 2008 bezorgd aan de Vlaamse 
minister van Bestuurszaken, Buitenlands Beleid, Media en Toerisme, 
alsook aan de Vlaamse minister van Binnenlands Bestuur, Stedenbe-
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 130 leid, Wonen en Inburgering. De ministers hebben geen gebruik gemaakt 
van de tegensprekelijke procedure. 
 
of bijkomende informatie. Zij dient de kwaliteit van de uitgevoerde con-
troles verder uit te bouwen en de verantwoording van de subsidies met 
de nodige zorgvuldigheid te controleren. 
 
Wat de subsidies voor projecten in Centraal- en Oost-Europa betreft, is 
gebleken dat de administratie voldoende aandacht besteedt aan alle 
aspecten van verantwoording en dus is tegemoetgekomen aan de eer-
dere aanbeveling van het Rekenhof. 
 
Het controleverslag werd op 19 mei 2008 voor commentaar voorgelegd 
aan de secretaris-generaal van het departement Internationaal Vlaande-
ren en aan de administrateur-generaal bij het Vlaams Agentschap voor 
Internationale Samenwerking. Het Vlaams Agentschap voor Internatio-
nale Samenwerking bevestigde in zijn antwoord van 27 juni 2008 de 
opmerkingen over programma 12.2. De secretaris-generaal lichtte op 2 
juli 2008 toe waarom voor een bepaalde basisallocatie geen enkele or-
donnantie werd voorgelegd aan het Rekenhof. Hij ging volledig akkoord 
met de opmerkingen over de subsidies.  
 
Het Rekenhof heeft het verslag op 29 juli 2008 bezorgd aan de Vlaamse 
minister van Bestuurszaken, Buitenlands Beleid, Media en Toerisme, die 
geen gebruik heeft gemaakt van de tegensprekelijke procedure. 
 
4.2.4 Onderwijs en Vorming 
Het Rekenhof wees de administratie erop dat zij er beter dient op toe te 
zien dat de voorschriften van subsidiebesluiten worden nageleefd, zoals 
het respecteren van de indieningstermijn van verantwoordingstukken en 
schuldvorderingen, de voorlegging van een gedateerde en onderteken-
de schuldvordering en de volledigheid van de voorgelegde verantwoor-
dingsstukken. 
 
Om er zeker van te zijn dat de indieningstermijnen worden gerespec-
teerd, is het raadzaam dat de administratie een algemeen en uniform 
systeem invoert waarbij zij alle inkomende stukken onmiddellijk dateert 
als ze bij haar aankomen. 
 
De administratie dient strikt toe te zien op een consequente naleving van 
de overheidsopdrachtenwet, meer bepaal d van het principe van de borg-
tocht. De betrokken diensten dienen op de hoogte te worden gesteld van 
de correcte termijn waaraan de borgstelling is gebonden. De administra-
tie dient ook te waken over de voorafgaandelijke vastlegging van de 
aangegane verbintenissen. 
 
VLAAMS PARLEMENT131 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Bovenstaande tekortkomingen wijzen op de noodzaak van een meer 
doorgedreven interne controle en van een sensibilisering van de betrok-
ken diensten en dossierbehandelaars. 
 
aan de secretaris-generaal van het departement Onderwijs en Vorming, 
de administrateur-generaal van het A gentschap voor Onderwijsdiensten, 
de waarnemend administrateur-generaal van het Agentschap voor Ho-
ger Onderwijs en Volwassenenonderwijs en de administrateur-generaal 
van het Agentschap voor Onderwijscommunicatie.  
 
Het antwoord van de administrateur-generaal van 4 juni 2008 namens 
het departement en de betrokken agentschappen gaf bij enkele opmer-
kingen een afdoende verantwoording, zodat die opmerkingen uit het 
verslag werden geschrapt. Het wees ook op een aantal maatregelen. Zo 
zou worden nagegaan of de checklists waarmee de administratie werkt 
(de checklist overheidsopdrachten  en de checklist samenstelling dos-
siers ) kunnen worden aangepast en vervolledigd. Jaarlijks zouden ook 
opleidingen overheidsopdrachten  worden georganiseerd, die verplicht 
zijn voor de nieuwe personeelsleden van niveau A en waarop alle in-
houdelijke ordonnateurs worden uitgenodigd. Om tegemoet te komen 
aan enkele vormelijke opmerkingen zouden een aantal procedures op-
nieuw worden bekeken. 
 
Het Rekenhof heeft het verslag op 15 juli 2008 bezorgd aan de Vlaamse 
minister van Werk, Onderwijs en Vorming, die geen gebruik heeft ge-
maakt van de tegensprekelijke procedure. 
 
dossiers over te zenden aan het Rekenhof. De tekortkomingen die het 
Rekenhof heeft vastgesteld, konden in onderling overleg met de dos-
sierbehandelaars worden opgelost, zonder dat daarvoor schriftelijke 
communicatie noodzakelijk was. Ontbrekende verantwoordingsstukken 
werden voorgelegd.  
 
Het controleverslag werd op 29 april 2008 voor commentaar voorgelegd 
aan de secretaris-generaal van het departement Economie, Weten-
schapsbeleid en Innovatie en aan de administrateur-generaal van het 
Agentschap Economie. Zij maakten geen gebruik van de tegensprekelij-
 
minister van Economie, Ondernemen, Wetenschap en Innovatie, die 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 132 4.2.6 Cultuur, Jeugd, Sport en Media 
Het Rekenhof stelde in zijn verslag dat de controle door de administratie 
op de subsidiebesteding onvoldoende is. Zij moet er beter op toezien 
dat de verantwoording voldoet aan de voorwaarden van het subsidiebe-
sluit en dat de correcte besteding voldoende is aangetoond. 
 
Zoals uit diverse antwoorden van de dossierbehandelaars blijkt, worden 
(nog steeds) niet alle subsidiebesluiten met de nodige zorgvuldigheid 
opgesteld. Bovendien zou een door de subsidietrekker aangevraagde en 
door de subsidieverstrekker goedgekeurde wijziging van de aanwen-
dingsvoorwaarden moeten resulteren in  een (bij voorkeur onmiddellijke) 
aanpassing van het toekenningsbesluit. Bij de controle wordt immers 
alleen rekening gehouden met de subsidievoorwaarden zoals vervat in 
de overgelegde besluiten. 
 
Inzake overheidsopdrachten vormen vooral de met een universiteit of 
hogeschool afgesloten dienstverleningscontracten een aandachtspunt. 
 
Met het oog op een effectievere en efficiëntere controle van de uitgaven 
achtte het Rekenhof het wenselijk dat de in 2007 aangekondigde maat-
regelen, waaronder het voorzien in opleidingen, worden voortgezet. 
 
Het controleverslag werd op 18 maart 2008 voor commentaar voorge-
legd aan de secretaris-generaal van het departement Cultuur, Jeugd, 
Sport en Media, aan de administrateur-generaal van het agentschap 
Kunsten en Erfgoed en aan de waarnemend administrateur-generaal 
van het agentschap Sociaal Cultureel Werk voor Jeugd en Volwasse-
nen. Zij legden hun commentaar voor op respectievelijk 16 en 25 april, 
15 april en 18 april 2008.  
 
In hun respectieve antwoorden trachtten het departement en de IVA 
Sociaal-Cultureel Werk voor Jeugd en Volwassenen (hierna aangeduid 
met IVA SCWJV) een aantal opmerkingen te weerleggen. De replieken 
waren soms naast de kwestie of deden niet ter zake (bijvoorbeeld com-
mentaar bij een niet correct weergegeven opmerking) en hebben het 
standpunt van het Rekenhof niet gewijzigd. Uit de antwoorden bleek dat 
wordt tegemoetgekomen aan de aanbevolen opleidingen. De (verdere) 
naleving van de procedure om de tekortkomingen op te volgen, kwam 
ook aan bod in de antwoorden van het departement en van de IVA 
SCWJV. Daarenboven engageerde het departement zich tot het naleven 
van de volgende afspraken: alle vereffeningsdossiers zullen een bewijs 
van de uitgevoerde controle bevatten (bij subsidies in principe bij de 
betaling van het saldo); subsidiebesluiten zullen met de nodige zorgvul-
digheid worden opgesteld en een afschrift ervan zal worden bezorgd 
aan de begunstigden; goedgekeurde wijzigingen van de aanwendings-
voorwaarden zullen resulteren in wijzigingen van de subsidiebesluiten. 
De secretaris-generaal erkende dat dienstverleningscontracten met een 
universiteit of een hogeschool een aandachtspunt vormen.  
 
Op 25 juni 2008 bezorgde het Rekenhof het verslag aan de Vlaamse 
minister van Cultuur, Jeugd, Sport en Brussel. Hij liet op 14 juli 2008 
weten dat het verslag zou worden geagendeerd op de beleidsraad. De 
VLAAMS PARLEMENT133 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  administrateur-generaal van het agentschap Sociaal Cultureel Werk 
voor Jeugd en Volwassenen deelde op 2 juli 2008 nog mee dat er in 
september 2008 voor de dossierbehandelaars een nieuwe opleiding 
rijkscomptabiliteit zou worden voorzien.  
 
onderwerpt.  
 
De administratie dient de kwaliteit van de interne controle verder uit te 
bouwen. Op basis van intern uitgewerkte processen en procedures die-
nen eventuele tekortkomingen, ontoereikende verantwoording, misbrui-
ken en onnauwkeurigheden tijdig te worden gedetecteerd en rechtgezet. 
Uitgaven, in het bijzonder subsidies, dient zij met de nodige zorgvuldig-
heid te controleren en goed te keuren, opdat de rechtmatigheid, rechts-
zekerheid en wettigheid worden verzekerd. De effectieve toepassing van 
de vastgelegde controles dienen op regelmatige tijdstippen het voorwerp 
uit te maken van een monitoring en evaluatie. 
 
Het controleverslag werd op 25 maart 2008 voor commentaar voorge-
legd aan de secretaris-generaal van het departement Welzijn, Volksge-
zondheid en Gezin en aan de administrateur-generaal van het Vlaams 
Agentschap Zorg en Gezondheid. Zij legden hun gezamenlijk antwoord 
over op 23 april 2008, waarin zij weliswaar een aantal bedenkingen for-
muleerden, maar de controleresultaten niet betwistten, op één opmer-
king na. Gelet op de argumentatie werd de opmerking uit het controle-
verslag geschrapt. Wat betreft de aanbevelingen deelde het departe-
ment (ook namens de IVA) mee dat initiatiecursussen inzake overheids-
opdrachten en rijkscomptabiliteit zouden worden georganiseerd en de 
interne controle zou wordt versterkt om de correctheid van de dossiers 
te waarborgen. Aan de dossierbehandelaars en de inhoudelijk ordonna-
teurs zou worden gevraagd de nodige aandacht te besteden aan de op- 
of samenstelling van de dossiers. 
 
Het verslag werd op 9 juli 2008 bezorgd aan de Vlaamse minister van 
Welzijn, Volksgezondheid en Gezin. Hij bevestigde in zijn antwoord van 
25 juli 2008 dat de nodige stappen zouden worden genomen om de di-
verse tekortkomingen te verhelpen.  
 
dossiers over te zenden aan het Rekenhof. De meeste tekortkomingen 
die het Rekenhof heeft vastgesteld, konden in onderling overleg met de 
dossierbehandelaar snel en efficiënt worden opgelost. Ontbrekende ver-
antwoordingsstukken werden steeds voorgelegd. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 134  
Het controleverslag werd op 15 april 2008 voor commentaar voorgelegd 
aan de secretaris-generaal van het departement Werk en Sociale Eco-
nomie en aan de administrateur-generaal van het Vlaams Subsidie-
agentschap voor Werk en Sociale Economie. De secretaris-generaal 
antwoordde op 5 mei 2008 in naam van het beleidsdomein dat zowel het 
departement als het subsidieagentschap WSE de aanbevelingen van 
het Rekenhof ernstig nemen en ze aangrijpen om de interne procedures 
en werkwijzen verder op punt te stellen en in lijn te brengen met de re-
glementaire bepalingen. Ook werden de door het Rekenhof vastgestelde 
punctuele onvolkomenheden erkend en acties ondernomen om ze in de 
toekomst te vermijden. 
 
minister van Werk, die geen gebruik heeft gemaakt van de tegenspreke-
lijke procedure. 
 
4.2.9 Mobiliteit en Openbare Werken 
gelmatigheden vastgesteld. Ontbrekende verantwoordingsstukken wer-
den na tussenkomst van de afdeling Boekhouding en Begroting van het 
departement voorgelegd. De geleidelijke verbetering van de dossiers zet 
zich voort. Dat is mede te danken aan de volgehouden inspanning van 
de boekhouding om te komen tot een degelijke opvolging van de opmer-
kingen van het Rekenhof. 
 
Het ministerie dient bij overheidsopdrachten nauwgezet toe te zien op 
de naleving van de algemene aannemi ngsvoorwaarden, waaronder de 
motivering van de juridische grondslag bij schadegevallen en het bewijs 
van borgtochtstelling.  
 
In het beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken moet het Vlaams 
Gewest nog altijd een aanzienlijk bedrag aan verwijlinteresten betalen. 
Het verdient aanbeveling een procedure in te stellen waardoor bij lang-
durige afwezigheid van de verantwoordelijke dossierbehandelaar de 
lopende dossiers strikter worden opgevolgd en tijdig gepaste maatrege-
len worden genomen. Ook de toestand van de ordonnanceringskredie-
ten vergt een striktere opvolging. 
 
Het controleverslag werd op 14 mei 2008 voor commentaar voorgelegd 
aan de secretaris-generaal van het departement Mobiliteit en Openbare 
Werken, aan de administrateur-generaal van het Agentschap Wegen en 
Maritieme Dienstverlening en Kust. De administrateur-generaal van het 
Agentschap Wegen en Verkeer, deelde op 28 mei 2008 mee dat hij in 
het bijzonder akkoord gaat met de aanbeveling inzake het beperken van 
de verwijlintresten. Het lijnmanagement kreeg de opdracht binnen hun 
afdeling de gepaste maatregelen te nemen opdat betalingsdossiers 
zonder vertraging worden ingediend. Op 12 juni 2008 beloofde ook de 
secretaris-generaal van het departement Mobiliteit en Openbare Werken 
dat zijn diensten in de toekomst verder inspanningen zullen leveren om 
VLAAMS PARLEMENT135 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  de verbetering van de dossierkwaliteit voort te zetten. Hij lichtte bepaal-
de initiatieven toe die het departement in de loop van het jaar al had 
genomen wat betreft de betaalde verwijlintresten en de kwaliteitsverbe-
tering van de overheidsopdrachtendossiers. In verband met de vorm van 
de ordonnancering wees hij erop dat door de aanpassing van Orafin de 
procedure voor dossiers met inpandgeving vanaf begin 2008 werd ge-
wijzigd, zodat nu opnieuw het rekeningnummer van de leverancier of 
begunstigde wordt vermeld. Daarnaast werden duidelijke afspraken ge-
maakt met alle betrokkenen met het oog op de gevraagde transparantie 
van de aanrekeningen. Bovendien werd de interne dossierstroom en 
controleprocedure geactualiseerd met een verduidelijking en versterking 
van het interne controlesysteem al s gevolg. De administrateur-generaal 
van het Agentschap Maritieme Dienstverlening en Kust deelde op 9 juli 
2008 mee geen commentaar te hebben op het controleverslag. 
 
minister van Mobiliteit en de Vlaamse minister van Openbare Werken. 
De Vlaamse minister van Openbare Werken liet op 17 september 2008 
weten zich te verheugen dat het Rekenhof een geleidelijke verbetering 
vaststelt van de dossiers. Zij sloot zich aan bij de geformuleerde conclu-
sies met betrekking tot de naleving van de algemene aannemingsvoor-
waarden en de motivering van de juridische grondslag bij schadegeval-
len, net als het bewijs van de borgtochtstelling. Daarnaast beloofde ze 
bij de leidende ambtenaren van het beleidsdomein te blijven aandringen 
op een nauwgezette opvolging van de problematiek van verwijlintresten. 
De Vlaamse minister van Mobiliteit heeft geen gebruik gemaakt van de 
 
4.2.10 Landbouw en Visserij 
gelmatigheden vastgesteld. Het acht het echter raadzaam dat de admi-
nistratie meer zorg besteedt aan de documentatie van de verantwoor-
dingsdossiers. 
 
Het controleverslag werd op 8 april 2008 voor commentaar voorgelegd 
aan de secretaris-generaal van het departement Landbouw en Visserij, 
alsook aan de administrateur-generaal van het agentschap voor Land-
bouw en Visserij. De secretaris-generaal deelde op 16 mei 2008 mee 
dat in de toekomst rekening zou worden gehouden met de geformuleer-
de aanbevelingen. 
 
Het Rekenhof heeft het verslag op 10 juni 2008 bezorgd aan de Vlaam-
se minister van Institutionele hervormingen, Landbouw en Zeevisserij, 
die geen gebruik heeft gemaakt van de tegensprekelijke procedure.  
 
Het Rekenhof heeft meermaals het ontbreken van gegevens of onre-
gelmatigheden vastgesteld. Het achtte het raadzaam dat de administra-
tie: 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 136 • meer zorg besteedt aan de documentatie van de verantwoordings-
dossiers; 
• de wetgeving op de overheidsopdrachten met gepaste nauwgezet-
heid naleeft; 
• meer aandacht heeft voor een correcte begrotingsaanrekening. 
 
legd aan de administratie. De secretaris-generaal van het departement 
Leefmillieu, Natuur en Energie deelde op 10 april 2008 mee dat aan de 
afdelingen van het departement werd gevraagd aandacht te schenken 
aan de aanbevelingen uit het verslag. De administrateur-generaal van 
het Agentschap voor Natuur en Bos heeft op 23 april 2008 en 5 juni 
2008 bijkomende verduidelijking verstrekt bij de vaststellingen. Zij heeft 
akte genomen van de aanbevelingen van het Rekenhof en aan de cel 
interne controle van het agentschap voor Natuur en Bos opdracht gege-
ven daaraan uitvoering te geven. 
 
Op 25 juni 2008 werd het verslag bezorgd aan de Vlaamse minister van 
Openbare Werken, Energie, Leefmilieu en Natuur, die op 22 juli 2008 
meedeelde dat de aanbevelingen van het Rekenhof de nodige aandacht 
zouden krijgen, alsook zouden worden geïmplementeerd binnen de ad-
ministratie. Meer in het bijzonder wees zij erop dat de leidende ambtena-
ren van het departement en van het agentschap aan hun interne contro-
lediensten de opdracht hebben gegeven toe te zien op de uitvoering van 
de aanbevelingen en dat aan de dossierbehandelaars werd gevraagd 
meer zorg te besteden aan de vormvoorschriften betreffende de vast-
leggingen en ordonnanties, alsook aan de documentatie ervan. Ten slot-
te kondigde zij aan dat in het najaar maatopleidingen wetgeving over-
heidsopdrachten zouden worden georganiseerd binnen het departe-
ment, dat alle nieuw aangeworven personeelsleden van het niveau A 
zouden worden verplicht de basisopleiding te volgen en dat perso-
neelsleden met een (sub)delegatie om overheidsopdrachten uit te schrij-
ven of te gunnen een opleiding voor gevorderden zullen volgen. 
 
4.2.12 Ruimtelijke Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erfgoed 
Het Rekenhof heeft een beperkt aantal fouten of onregelmatigheden 
vastgesteld. Het achtte het raadzaam dat: 
de uitgifte van ordonnanties en vastleggingen,  
• de Vlaamse Regering uitvoeringsbesluiten vaststelt zodat de in de 
begroting voorziene toelagen aan stedenbouwkundige en planologi-
sche ambtenaren kunnen worden uitbetaald. 
Op 18 maart 2008 bezorgde het Rekenhof zijn controleverslag aan de 
administratie. De administrateur-generaal van het Agentschap Wonen – 
Vlaanderen stelde op 21 maart 2008 geen opmerkingen te hebben bij 
het verslag. De leidend ambtenaren van het departement Ruimtelijke 
VLAAMS PARLEMENT137 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Ordening, Woonbeleid en Onroerend Erfgoed en van het agentschap 
Inspectie RWO hebben geen gebruik gemaakt van de tegensprekelijke 
procedure. De administrateur-generaal van het Agentschap RO-
Vlaanderen antwoordde op 14 april 2008. Hij bevestigde o.a. dat het 
uitkeren van subsidies aan regionale landschappen in de vorm van fa-
cultatieve subsidies inderdaad een probleem is, maar dat het zou wor-
den opgelost door een nieuw basisdecreet Onroerend Erfgoed.  
 
Het Rekenhof heeft het verslag op 14 mei 2008 bezorgd aan de Vlaam-
se minister van Ruimtelijke Ordening en van Wonen, die geen gebruik 
hebben gemaakt van de tegensprekelijke procedure. 
 
bundels. 
beperken. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 138 5 Kleine gereglementeerde subsidies 
na een risicoanalyse een a-posterioricontrole uit op de betalingsdos-
siers. Het onderzoek behelst niet alleen de controle van de wettelijkheid, 
de werkelijkheid en de regelmatigheid van de uitgaven, maar ook de 
kwaliteit van de regelgeving en de controle door de administratie. 
 
5.2 Subsidies voor de RegionaleTechnologische 
Centra 
Voor het beleidsdomein Onderwijs en Vorming heeft het Rekenhof de 
subsidies aan de Regionale Technologische Centra (hierna RTC) on-
derzocht. Het heeft zijn controleverslag op 4 november 2008 aan de 
Vlaamse minister van Onderwijs bezorgd. De minister heeft geantwoord 
op 24 november 2008. 
 
Een RTC is een regionaal of interregionaal centrum, georganiseerd in 
een samenwerkingsverband tussen de verschillende spelers in het op-
leidingsveld (scholen, VDAB, Syntra, UNIZO, Voka, bedrijfssectoren en 
ondernemingen). Een RTC wil synergieën tussen onderwijsinstellingen 
en bedrijven bewerkstelligen; leerlingen, studenten en cursisten opti-
maal doen doorstromen naar het bedrijfsleven en het technisch en be-
roepsonderwijs opwaarderen.  
 
De subsidies voor de RTC werden geregeld bij onderwijsdecreet XIII(86) 
en maken deel uit van het beleid van de Vlaamse minister van Onder-
wijs en Vorming. Door een beheersovereenkomst met de Vlaamse Re-
gering af te sluiten, opent een RTC het recht op een driejaarlijkse vaste 
werkingsenveloppe. Daarnaast voorzag het besluit van de Vlaamse Re-
gering van 17 juni 2005 in een systeem van projectfinanciering(87). Sinds 
2008 regelt het decreet van 14 december 2007(88) de subsidies aan de 
RTC (RTC-decreet). Het systeem van projectfinanciering is afgeschaft. 
 
86  Decreet van 13 juli 2001 betre ffende het onderwijs-XIII-Mozaïek. 
87  Besluit van de Vlaamse Regering van 17 juni 2005 betreffende de subsidie project-
financiering voor Regionale Technologische Centra. 
88  Decreet van 14 december 2007 houdende de organisatie en werking van de Regio-
nale Technologische Centra. 
VLAAMS PARLEMENT139 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Vlaanderen telde tot 31 december 2007 zes RTC. Sinds 1 januari 2008 
is er maar één RTC per provincie meer. De RTC moeten volgens het 
RTC-decreet de rechtsvorm van een vzw aannemen. De begrotingen 
2006, 2007 en 2008 bevatten respectievelijk 2,24 miljoen EUR, 2,27 
miljoen EUR en  2,3 miljoen EUR voor de RTC-subsidies (basisallocatie 
32.1.33.07).  
 
De grootte van de werkingsenveloppe per RTC werd in het verleden 
bepaald op grond van een aantal niet altijd eenduidige criteria. Sinds de 
inwerkingtreding van het RTC-decreet op 1 januari 2008 wordt de drie-
jaarlijkse werkingsenveloppe meer eenduidig vastgesteld, namelijk: een 
forfait (jaarlijks geïndexeerd) van 200.000 EUR per RTC en een variabel 
bedrag naar rato van een bepaald aantal regelmatige leerlingen in het 
werkingsgebied van de RTC. 
 
De uitbetaling van de subsidie gebeurde tot 31 december 2007 in schij-
ven: vier voorschotten van telkens 22,5% en een saldobetaling van 10%. 
Sinds het RTC-decreet zijn er nog drie schijven: 70% eind februari, 20% 
na goedkeuring van het jaaractieplan van het RTC voor het volgende 
werkingsjaar en 10% na de indiening en goedkeuring van het werkings- 
en activiteitenverslag. 
 
Zowel het onderwijsdecreet XIII als het RTC-decreet van 2007 lieten de 
concrete uitwerking en de toekenningsvoorwaarden aan de Vlaamse 
Regering over, die regelingen kan vastleggen in beheersovereenkom-
sten.  
 
Het onderwijsdecreet vroeg alleen een werkings- en activiteitenverslag 
als verantwoordingsstuk. De beheersovereenkomsten schreven ook een 
businessplan voor. Het RTC-decreet voorziet in de voorlegging van een 
strategisch plan voor de looptijd van de beheersovereenkomst en een 
jaarlijks jaaractieplan (inclusief een financieel plan). De RTC moeten ook 
een werkingsverslag, een financieel verslag, een afschrift van de bewijs-
stukken en hun jaarrekening aan het ministerie bezorgen. 
 
Het RTC-decreet is beperkter op het vlak van de algemene voorwaarden 
die de beheersovereenkomsten moeten regelen. Zo bepaalt het niet 
meer dat de beheersovereenkomst de wijze moet bepalen waarop de 
lokale actoren bij de werking van het RTC betrokken kunnen worden, 
noch de remediërende en sanctionerende maatregelen in geval van niet-
naleving van de beheersovereenkomst. Ook de bepaling over een cen-
traal ondersteunende RTC-coördinator is verdwenen.  
 
Het Rekenhof heeft de betalingsdossiers voor 2006 en 2007 grondig 
gecontroleerd. Het heeft daarbij de volgende opmerkingen geformu-
leerd: 
• De administratie had geen schriftelijke procedure opgesteld voor de 
behandeling en betaling van de RTC-subsidies, maar heeft dat in-
gevolge de controle intussen wel gedaan. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 140 • Er werd niet over gewaakt of de controlerende persoon niet ook 
tussenbeide was gekomen in de subsidiebehandeling of -beslissing. 
Intussen is er een vorm van risicobeheersing doordat het dienst-
hoofd de eindbeslissing neemt.  
• Tal van stavingstukken waren ongedateerd. Dat probleem doet zich 
al lang voor op de administratie van het beleidsdomein Onderwijs 
en Vorming. Sinds de controle plaatst het secretariaat van de afde-
ling datumstempels op binnenkomende poststukken.  
• De laattijdige indiening van stavingstukken leidt niet tot een sanctie. 
Sancties zijn overigens niet opgenomen in de regelgeving. Volgens 
de administratie diende geen enkele RTC de verantwoordingsstuk-
ken extreem laat in, aangezien dat de uitbetaling van hun subsidie 
aanzienlijk zou vertragen. 
 
Het Rekenhof stelde voorts vast dat de RTC en de administratie strikt 
toezien op de naleving van de subsidievoorwaarden en de facturen en 
stavingstukken nakijken. De aanvaarde facturen vielen alle binnen de 
correcte subsidieperiode. Aantekeningen in de betalingsdossiers toon-
den aan dat de administratie de stavingdocumenten uitgebreid door-
neemt. Zij vorderde in verscheidene brieven te veel betaalde voorschot-
ten of saldi van de RTC terug. De uitbetalingsmodaliteiten werden nage-
leefd en de betalingen werden verricht aan de juiste begunstigde. 
 
Het RTC-decreet van 14 december 2007 is duidelijker dan het onder-
wijsdecreet XIII en regelde een aantal lacunes, maar dicteert minder de 
algemene voorwaarden van de beheer sovereenkomsten en bevat geen 
remediërende of sanctionerende maatregelen. De administratie is ster-
ker uitgebouwd dan vroeger en controleert de subsidieverstrekking en  
-verantwoording op een degelijke wijze. Zij reageerde ook alert op de 
controle van het Rekenhof met de introductie van diverse maatregelen.  
 
5.2.5 Aanbevelingen 
• De decreetgever zou het beste de algemene voorwaarden uit de 
beheersovereenkomsten vastleggen, zoals hij dat in het oprich-
tingsdecreet XIII deed. 
• Als een scheiding tussen de beslissende, begeleidende en controle-
rende functie voor de subsidiedossiers niet mogelijk is, dient op een 
andere manier risicobeheersing plaats te vinden, bv. door een 
tweede controle, zoals gepland door de administratie. 
 
De minister heeft zich in zijn antwoord van 24 november 2008 aangeslo-
ten bij het antwoord dat de administratie eerder verstrekte. Hij verduide-
lijkte de stappen die werden genomen om een deugdelijke controle van 
VLAAMS PARLEMENT141 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  de subsidiestromen mogelijk te maken, te weten: een uitgebreide be-
heersovereenkomst, aangevuld met een strategisch plan én een jaarac-
tieplan. Hij verklaarde ook waarom een aantal, voorheen decretaal ge-
regelde aspecten, uit de decreetgeving werden gehaald. 
 
Volgens de minister moet de overheidscontrole op de RTC zich in eerste 
instantie richten op het bereiken van de resultaten, en niet zozeer op de 
wijze waarop de RTC zich organiseerden om deze resultaten te berei-
ken. Hij stipuleerde hoe de administratie op twee cruciale momenten, 
één ex ante  en één ex post  de RTC controleert en op grond daarvan 
besluit tot de uitbetaling van schijven en saldi of tot terugvordering van 
middelen. 
 
De minister beloofde dat de administratie de aanbevelingen over de pro-
cedures ter harte zou nemen, zodat op termijn een meer uitgebreid sys-
teem van risicobeheersing zal ontstaan. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 142 5.3 Investeringssubsidies aan de beschutte werk-
plaatsen 
5.3.1 Subsidieregeling 
Met de investeringssubsidies aan de beschutte werkplaatsen wil de 
Vlaamse Regering bijdragen in de kostprijs of de financiering van de 
aankoop, verbouwing, uitbreiding of nieuwbouw van beschutte werk-
plaatsen. De subsidies worden beheerst door het decreet van 23 februa-
ri 1994 inzake de infrastructuur voor persoonsgebonden aangelegenhe-
den en een drietal besluiten van de Vlaamse Regering(89). In haar be-
leidsbrieven 2006-2007 en 2007-2008 heeft de minister van Sociale 
Economie de opmaak van een eenheidsdecreet voor de beschutte en 
sociale werkplaatsen aangekondigd.  
 
Tot eind maart 2006 waren de kredieten voor de beschutte werkplaatsen 
onderdeel van de dotatie aan het Vlaams Fonds voor Sociale Integratie 
van Personen met een Handicap. Sinds 1 april 2006 krijgen de kredieten 
in het kader van de hervorming Beter Bestuurlijk Beleid een aparte ba-
sisallocatie in het beleidsdomein Werk en Sociale Economie (BA 52.4-
52.10). Zij bedroegen in 2006 en 2007 respectievelijk 2,1 miljoen EUR 
en 1,5 miljoen EUR. 
 
De uitbetaling gebeurt in principe in schijven: 30% na overlegging van 
het aanvangsbevel van het werk en van de eerste vorderingsstaat, 30% 
na uitvoering van meer dan 50% v an de werkzaamheden, 30% na meer 
dan 75% en het saldo (10%) na voorlegging van het pv van voorlopige 
oplevering en de eindafrekening. 
 
5.3.2 Subsidiebeheer 
Sinds juni 2006 behoort de financiële afhandeling van de investerings-
dossiers voor de Vlaamse beschutte werkplaatsen tot de bevoegdheid 
van het Vlaams Subsidie Agentschap voor Werk en Sociale Economie 
(VSAWSE). De controle van de technische voorwaarden (bouwvoor-
schriften, normen voor materiaal, uitrusting en meubilair,…) geschiedt 
door de inspectiediensten van het VIPA. Het VIPA adviseert de voor-
schotbetalingen en eindafrekening op grond van de facturen en het pro-
ces-verbaal van oplevering.  
 
89  Besluit van 6 juli 1994 tot vaststelling van de totale investeringssubsidie en de 
bouwtechnische normen voor de voorzieningen voor de sociale integratie van per-
sonen met een handicap, besluit van 8 juni 1999 houdende de procedureregels in-
zake de infrastructuur voor persoonsgebonden aangelegenheden en besluit van 17 
november 2006 tot aanpassing van de regelgevi ng met betrekking tot de integratie 
op de arbeidsmarkt van personen met een handicap binnen het beleidsdomein 
VLAAMS PARLEMENT143 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  5.3.3 Controleresultaten 
In 2007, het referentiejaar voor het onderzoek van het Rekenhof, voerde 
het VSAWSE acht betalingen uit. Het Rekenhof heeft alle acht dossiers 
in 2008 grondig gecontroleerd op de volgende punten: 
• de naleving van de vastgelegde proceduregang; 
• de berekening van de subsidie in overeenstemming met de aard 
van de geplande investering; 
• de uitbetaling van de subsidie in functie van de gerealiseerde inves-
teringen; 
• de aanwezigheid van de noodzakelijke verantwoordingsstukken. 
 
Deze controle heeft geen fouten aan het licht gebracht.  
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 144 5.4 Subsidies voor amateurkunsten  
5.4.1 Oogmerk en onderwerp van de controle 
Het Rekenhof heeft de subsidiëring van amateurskunsten onderzocht. 
Enerzijds controleerde het de subsidiëring van erkende organisaties 
voor amateurkunsten in 2007, het eerste jaar van de beleidsperiode 
2007-2011(90). Anderzijds onderzocht het de subsidiëring van projecten. 
Daarbij richtte het zich op de recentst toegekende en uitgekeerde subsi-
dies, de zogenaamde subsidies eerste en tweede ronde 2008. De be-
voegde administratie is het IVA Sociaal-Cultureel Werk voor Jeugd en 
Volwassenen. Het heeft zijn verslag op 28 juli 2009 voorgelegd aan de 
Vlaamse minister van Cultuur, die op 20 augustus 2009 heeft geant-
woord. 
 
5.4.2 Juridisch kader en toepassing 
Het decreet van 22 december 2000 betreffende de amateurkunsten stelt 
dat de subsidiëring een netwerk van organisaties voor amateurkunsten 
wil creëren om de artistieke en sociale component van de amateur-
kunstbeoefening en -beleving bij elke burger te valoriseren. Op 17 no-
vember 2006 wijzigde de decreetgever het amateurkunstendecreet met 
terugwerking tot 1 januari 2006(91). De Vlaamse Regering heeft het de-
creet uitgevoerd met het besluit van 7 september 2007. Hoewel in de 
Commissie voor Cultuur, Jeugd, Sport en Media werd gesteld dat de 
uitvoeringsbesluiten  kort na de goedkeuring van het decreet klaar zou-
den zijn(92) en de sector op de hoogte werd gehouden van de wijzigende 
regelgeving, werd het uitvoeringsbesluit pas gepubliceerd op 5 oktober 
2007, met inwerkingtreding op de dag van de bekendmaking. 
 
Het decreet onderscheidt vijf disciplines en (binnen twee ervan) zes 
deeldisciplines, waarvoor de minister elk één organisatie kan erkennen, 
dus negen organisaties in totaal. Op het moment van het onderzoek was 
dat ook het geval. Voor één organisatie was 2007-2011 de eerste be-
leidsperiode. De erkende organisaties ontvangen subsidies langs een 
systeem van jaarlijkse subsidie- enveloppen, telkens voor een periode 
van vijf jaar. In beleidsplannen moeten zij aangeven welke activiteiten ze 
zullen realiseren met de toegekende subsidies. 
 
90  De laatst uitbetaalde jaarlijkse werk ingssubsidies op datum van aankondiging van 
het onderzoek (4 november 2008) werden onderzocht. De verantwoording van de 
subsidies 2008 werd immers pas uiterlijk op 15 maart 2009 verwacht (het saldo 
moet vóór 1 juli 2009 worden uitbetaald). 
91  De wijziging herdefinieerde onder meer  enkele deeldisciplines, waardoor de tot dan 
toe onrechtmatige erkenning van een or ganisatie in overeenstemming met de de-
cretale bepalingen werd gebracht. 
92  Verslag namens de Commissie voor Cultuur, Jeugd, Sport en Media.  
Stuk 918 (2005-2006) – Nr. 4. 
VLAAMS PARLEMENT145 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Daarbuiten voorziet het decreet in de subsidiëring van een coördinerend 
centrum voor amateurkunsten. De erkende organisaties richtten dit Fo-
rum voor Amateurkunsten  in 2006 op. Het vervult de vroegere steun-
puntfunctie van het Vlaams Centrum voor Amateurkunsten. 
 
Ten slotte voorziet het decreet in drie soorten projectsubsidiëring. 
 
De onderstaande tabel overziet de subsidiëring 2007-2009 op budgettair 
vlak. 
 
BA programma  Bestemd voor kredieten (in EUR) 
33.03 HD Sociaal-
Cultureel Werk 
voor Volwassenen Subsidies aan organisaties 
voor amateurkuns ten (decreet 
van 22 december 2000) erkende organisaties, het Forum 
voor Amateurkuns ten en de projec-
ten rond internationale activiteiten 2007: 6.212.000 
2008: 6.723.000** 
2009: 6.887.000 
33.80 HC Algemeen Subsidies in uitvoering van 
artikel 62bis van de financie-
ringswet voor algemeen cul-
tuurbeleid (middelen van de 
Nationale Loterij) (o.m.) ondersteuning van kwaliteits-
bevorderende projecten binnen de 
amateurkunstensector 2009: 250.000* 
33.81 45.20 (2007) subsidië ring van semiprofessi-
onele initiatieven  500.000** 
 HD 33.81 D 
(2008)   250.000** 
*Op een totaal van 5.339.000 EUR voor de volledige BA. 
**Na begrotingscontrole 
 
5.4.3 Subsidiëring van erkende organisaties 
5.4.3.1 Bepaling van de jaarlijkse subsidie-enveloppe 
De jaarlijkse subsidie-enveloppen bevatten de middelen voor de jaarlijk-
se personeels- en werkingskosten van de organisaties. Deze envelop-
pen kunnen per nieuwe beleidsperiode stijgen om meerwaarden te reali-
seren tegenover de vorige beleidsperiode. Die meergelden  steunen op 
een evaluatie van de werking, een financieel behoefteplan van de orga-
nisatie en de beleidsintenties van de Vlaamse Regering. De verhoging 
bedraagt maximaal 20%, behalve voor een organisatie die een grote 
groei heeft gekend ten opzichte van haar basissubsidie. Een nieuw er-
kende organisatie ontvangt een enveloppe van minimaal 200.000 EUR. 
Het decreet staat onder voorwaarden toe een subsidiereserve te vor-
men. 
 
De decreetgever voorziet in afzonderlijke indexeringen van de perso-
neelsuitgaven en de overige uitgaven, waarbij alleen de eerste indexe-
ring verplicht is. Dat impliceert dat het aandeel van beide categorieën in 
de enveloppe vooraf duidelijk is vastgesteld, wat echter niet het geval is. 
Op 28 augustus 2006 heeft de leidend ambtenaar van het Agentschap 
Sociaal-Cultureel Werk voor Jeugd en Volwassenen de aanwendings-
voorwaarden van de bijkomende s ubsidies (meergelden) meegedeeld, 
waarbij de verhouding personeels- versus werkingsuitgaven varieerde 
van 100/0 tot 42,27/57,73. De administratie gaat ervan uit dat het totale 
begrotingskrediet voor de helft op loon- en voor de helft op werking 
slaat. Op het eerste aandeel past zij de loonindexering van de Vlaamse 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 146 ambtenaren toe, op het tweede de gezondheidsindex. Deze verdeling 
stemt echter niet overeen met de werkelijke kostenverhouding. Zij houdt 
er geen rekening mee dat de enveloppe, inclusief meergelden, eventu-
eel bestaat uit vier deelsubsidies. 
 
5.4.3.2 Jaarlijkse verantwoording en vereffening 
De organisaties moeten jaarlijks de volgende verantwoordingsstukken 
indienen: de rekeningen van het vorige jaar met de bewijsstukken, een 
door de algemene vergadering goedgekeurde begroting, en een wer-
kingsverslag van het voorbije jaar en een jaarplanning voor het volgende 
jaar. Zij moeten een boekhouding voeren volgens het genormaliseerd 
boekhoudkundig stelsel, maar moeten ook een opgelegd specifiek 
boekhoudkundig plan en bijzondere regelingen betreffende de boekhou-
ding volgen. De organisaties moeten aantonen dat zij, rekening houdend 
met de eigen middelen, sluitend of batig kunnen werken. Een batig saldo 
in de resultatenrekening verplicht de organisatie een financiële reserve 
op te bouwen. Bij afwijking kunnen zij, als zij de decretale voorwaarden 
naleven, een subsidiereserve aanleggen. De administratie betaalt de 
jaarlijkse subsidie uit in vier driemaandelijkse voorschotten en een sal-
do. 
 
Het Rekenhof heeft over de jaarlijkse verantwoording en de vereffening 
• Hoewel het decreet de overlegging van een jaarplanning voor het 
volgende jaar eist, heeft het uitvoeringsbesluit toegestaan dit docu-
ment pas tegen 15 maart van het lopende jaar voor te leggen.  
• De administratie heeft bij de rekeningen 2007 de betalingsbewijzen 
niet opgevraagd. Bovendien vond de ordonnancering van de saldo-
subsidies laattijdig plaats (pas eind juli en begin augustus 2008 in 
plaats van vóór 1 juli 2008).  
• Uit de overgelegde verantwoording blijkt niet dat alle organisaties 
het rekeningstelsel gebruiken dat de administratie heeft opgelegd.  
• Aangezien het aandeel van de personeelsuitgaven en de overige 
uitgaven in de totale enveloppe niet werd bepaald, kon het Reken-
hof niet nagaan of subsidiereserves werden aangelegd. 
• Een van de organisaties heeft een globale subsidiereserve aange-
legd hoewel het beleidsplan die werkwijze niet expliciet had vastge-
steld, zoals decretaal voorgeschreven. 
• Een organisatie wendde de meergelden 2007 niet volledig aan, 
zonder dat zij met de overschotten specifieke reserves aanlegde. Zij 
nam overigens de aanwerving van bijkomend personeel niet op in 
haar personeelsplan, dat deel uitmaakt van het beleidsplan.  
 
5.4.3.3 Controle door de administratie van de verantwoording 
De administratie gebruikt een goed geconcipieerde checklist, wat resul-
teert in een grondige controle van de verantwoording. Zij bundelt de con-
trolebevindingen per organisatie. 
VLAAMS PARLEMENT147 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1   
Beleidsplannen 
De administratie heeft alle beleidsplannen aanvaard. Bij de goedkeuring 
ervan heeft zij onder meer de volgende tekortkomingen gesignaleerd: 
• De doelstelling samenwerking  bleef beperkt tot een opsomming van 
de partners en de doelstelling vernieuwing en verbreding  kwam on-
voldoende tot uiting. Bovendien bevatte het beleidsplan onvoldoen-
de toelichting bij de besteding van de meergelden. 
• Aan de doelstelling vernieuwing en verbreding  werden maar twee 
acties verbonden, die dan nog eerder thuishoorden bij communica-
tie. Het beleidsplan vermeldde niets over de semiprofessionele 
aanpak en er bestond geen duidelijkheid over de besteding van de 
meergelden. 
• Het plan bevatte weinig gegevens over het bereiken van de doel-
stellingen  vernieuwing en verbreding en internationale werking . De 
administratie heeft erop gewezen dat de vereniging nauwkeuriger 
moest formuleren hoe zij wou inspelen op de verschillende behoef-
ten van de vele doelgroepen. 
• Er was weinig aandacht voor de verschillende werkvormen en de 
organisatie moest werk maken van acties die de participatiegraad 
verhogen. 
 
In haar brieven heeft de administratie aanbevelingen geformuleerd en 
de organisaties verzocht daarmee rekening te houden in de jaarplanning 
en de verdere bijsturing. Daarenboven gaf zij ten behoeve van de subsi-
diebegunstigden voorbeelden van activiteiten die in principe in het plan 
zelf hadden moeten staan. De vraag rijst waarom de administratie de 
betrokken organisaties niet heeft gevraagd de beleidsplannen bij te stu-
ren. De administratie kon bezwaarlijk het beleidsplan aanvaarden als uit 
haar evaluatie bleek dat één of meer verplichte aspecten niet of maar in 
beperkte mate aan bod kwamen. 
 
Jaarplannen en werkingsverslagen 
De regelgeving schrijft geen formele goedkeuring door de administratie 
van het jaarplan en het werkingsverslag voor. De administratie heeft wel 
de jaarplanningen 2007 geëvalueerd. Zij heeft daarbij de volgende te-
kortkomingen gesignaleerd: 
• Niet alle organisaties volgden de aanbevelingen op die de admini-
stratie bij de goedkeuring van de beleidsplannen gaf.  
• De omschrijving van de geplande acties was vrij beknopt en de 
vooropgestelde resultaatsmeting was voor verbetering vatbaar. 
• Aangezien de jaarplanning 2007 volgens het uitvoeringsbesluit pas 
op 15 maart 2007 moest voorliggen, kon de administratie het resul-
taat van haar controle pas meedelen op 26 april 2007 (voor de jaar-
planning 2008 pas op 16 juni 2008). Het is weinig waarschijnlijk dat 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 148 de organisaties hun jaarplanning op dat ogenblik nog kunnen bijstu-
ren. 
• Diverse organisaties leefden de instructies voor het werkingsverslag 
2007 niet na. Zij maakten het verslag bv. niet op volgens de struc-
tuur van de jaarplanning. 
 
5.4.4 Subsidiëring van projecten 
Het decreet heeft een aantal soorten projecten onderscheiden, waarvoor 
het uitvoeringsbesluit of de toekenningsbesluiten de toekenningsvoor-
waarden bepaalden.  
 
Projecten uit een kunst- of deeldiscipline die het decreet niet subsidieert 
Volgens het decreet kunnen nieuwe initiatieven met een landelijke wer-
king die vandaag niet als kunst- of deeldiscipline worden erkend, ama-
teurkunstenorganisaties, amateurkunstengroepen en amateurkunste-
naars aanvragen voor projectsubsidies indienen. Het uitvoeringsbesluit 
stelt daarentegen dat de subsidies uitsluitend kunnen worden toegekend 
aan verenigingen of instellingen die beschikken over rechtspersoonlijk-
heid en in de projectaanvraag aantonen dat zij tegen het begin van de 
volgende beleidsperiode in aanmerking kunnen komen om te worden 
erkend als volwaardige amateurkunstenorganisatie. In de huidige be-
leidsperiode werden nog geen projectaanvragen van deze categorie 
ingediend. 
 
Internationale culturele projecten in Vlaanderen  
Voor deze categorie moeten verenigingen met rechtspersoonlijkheid of 
verenigingen die zijn aangesloten bij een erkende organisatie, de aan-
vragen indienen. Overeenkomstig het uitvoeringsbesluit moeten zij de 
aanvraag indienen tegen 1 oktober van het jaar dat voorafgaat aan het 
projectjaar. Diverse aanvragen voor in 2008 georganiseerde projecten 
werden ingediend na 1 oktober 2007. Dat is niet verwonderlijk, aange-
zien het uitvoeringsbesluit pas werd gepubliceerd en in werking trad op 
5 oktober 2007. Voordien werden de subsidies verleend overeenkomstig 
het reglement voor subsidiëring internationale culturele projecten in de 
amateurkunstensector . Het uitvoeringsbesluit bevat echter geen over-
gangsbepalingen. 
 
Tegemoetkomingen in buitenlandse reizen 
Voor deze categorie komen ook individuele kunstenaars in aanmerking. 
Het uitvoeringsbesluit voorziet in een tegemoetkoming in reiskosten die 
verband houden met de deelname aan vier onderscheiden activiteiten. 
De subsidies variëren naargelang de aanvrager (individuele deelnemer 
of amateurkunstengroep), maar zijn begrensd, hoewel de minster afwij-
kingen kan toestaan op advies van de adviescommissie. Alleen de inter-
VLAAMS PARLEMENT149 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  nationale  vervoerkosten naar het buitenland en terug zijn subsidiabel, 
met uitsluiting van de vervoerkosten in het betrokken land  zelf. 
 
Het Rekenhof heeft opgemerkt dat het uitvoeringsbesluit onduidelijke 
begrippen gebruikt: in een artikel spreekt het tegelijk van een financiële 
tegemoetkoming in de reiskosten en van subsidiabele reiskosten die 
beperkt zijn tot de internationale vervoerkosten. Vervoerkosten omvatten 
in principe echter niet alleen de reiskosten(93). 
 
Hoewel het advies van de adviescommissie alleen vereist is voor een 
hogere tegemoetkoming, behandelt de commissie ook aanvragen bin-
nen de reglementaire maximumbedragen. De commissie licht bovendien 
de bedragen die zij voorstelt, niet nader toe.  
 
Projecten die kaderen in de beleidsintenties van de Vlaamse Regering 
op het vlak van doelgroepen en/of thema's 
Het decreet bevat geen nadere regeling voor deze projectsubsidiëring, 
maar de memorie van toelichting stelt dat het gaat om een ondersteu-
ning van initiatieven die gericht zijn op samenwerking tussen de ama-
teurkunstensector en de professionele kunstenaar.  De minister lichtte 
toe dat alleen voor deze projecten niet decretaal is bepaald wie project-
subsidies kan aanvragen, zodat de Vlaamse Regering dat moet 
doen(94). De beleidsbrief Cultuur heeft initiatieven op dat vlak aangekon-
digd(95).  
 
Het uitvoeringsbesluit bevat geen v oorschriften voor de samenwerking 
met de professionele kunstenaar, maar stelt dat het beleidsplan de pro-
jecten moet beschrijven die zullen worden ingediend naar aanleiding van 
het subsidiereglement over de semiprofessionele aanpak. Dit subsidie-
reglement werd echter niet getroffen(96). De ondersteuning van de kwali-
teitsvolle amateurkunstenprojecten die een brug slaan tussen de ama-
teur- en professionele kunstbeoefening, verloopt daarom langs een toe-
kenningsbesluit. Dat stelt dat de subsidie zal worden uitbetaald nadat 
een financieel verslag, dat de aanwending van de subsidie verant-
woordt, en een inhoudelijk verslag over de activiteit zijn voorgelegd aan 
en goedgekeurd door de administratie en de Inspectie van Financiën. 
 
Het Rekenhof stelde tijdens zijn controle op de aanwending van de sub-
sidies een enkele tekortkomingen vast: 
 
93  Normaliter zijn kosten voor het vervoer  van personen reiskosten, terwijl vervoerkos-
ten ook het transport van materialen (instr umenten, decors, kunstwerken, …) kun-
nen omvatten. 
94  Memorie van toelichting,  stuk 918 (2005-2006) – Nr. 1. 
95  Beleidsbrief Cultuur. Beleidspriorit eiten 2006-2007. Stuk 969 (2006-2007) - Nr. 1. 
96  Voor het uitvoeringsbesluit in werki ng trad (5 oktober 2007), werden 6 subsidies 
voor een totaalbedrag van 126.500 EUR verl eend op basis van het reglement voor 
de subsidiëring van participatie-, experim entele, uitzonderlijke en bijzondere projec-
ten, en hobbyverenigingen 2007. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 150 • Een van de subsidiebegunstigden bracht de aankoop van duurzame 
roerende goederen in rekening tegen aankoopprijs, in plaats van 
langs afschrijving.  
• Een ander project wendde de subsidie aan ter ondersteuning van 
eindwerken en bijzondere producties door derden, die echter geen 
verantwoordingsstukken indienden, maar schuldvorderingen. Daar-
uit blijkt dat de organisatie in feite voorschotten ter beschikking stel-
de (voorfinanciering van toekomstige uitgaven). 
 
5.4.5 Forum voor Amateurkunsten (FvA) 
Een beheersovereenkomst met de minister specificeerde de opdrachten 
van de vzw. Bepaalde taken van het centrum kunnen ook worden afge-
leid uit het uitvoeringsbesluit. De subsidiëring van het FvA verloopt na-
genoeg op dezelfde manier als die van de erkende organisaties. De 
subsidie-enveloppe van het FvA bevat behalve gedeelten voor de loon- 
en werkingskosten, ook een gedeelte voor de ondersteuning van sa-
menwerkingsinitiatieven waaraan minstens twee aangesloten (erkende) 
organisaties participeren(97). Die deelsubsidie werd ondergebracht in 
een bijzonder fonds voor de amateurkunsten . Per organisatie ontvangt 
het FvA jaarlijks een bedrag 25.000 EUR, die door middel van een trek-
kingsrecht ter beschikking wordt gesteld aan de betrokken vereniging. 
Op het fonds kan een beroep worden gedaan mits een subsidieregle-
ment  wordt nageleefd dat afspraken bevat over in aanmerking komende 
projecten en over planning, opname en besteding van de middelen. 
 
Het Rekenhof merkte op dat, net als bij de erkende organisaties, de 
subsidie-enveloppe niet is uitgesplitst in personeels- en werkingskosten, 
hoewel dat noodzakelijk is om de decretale indexering te kunnen toe-
passen. 
 
De tegemoetkomingen van het bijzonder fonds worden in principe be-
perkt tot het verwachte projecttekort. Hoewel binnen de drie maand na 
projectvoltooiing een projectafrekening moet voorliggen, steunt de beta-
ling op ingediende onkostennota’s met kopieën van financiële bewijs-
stukken, overeenkomstig het reglement van het bijzonder fonds. Op dat 
ogenblik beschikt het FvA echter nog niet over de projectafrekening, 
zodat het geen rekening kan houden met het gerealiseerde tekort of 
overschot.  
 
5.4.6 Vlaams Centrum voor Amateurkunsten 
Het amateurkunstendecreet verwees de opdrachten van coördinatie, 
overleg en samenwerking voor het werkveld naar een vereniging die de 
erkende organisaties oprichtten (Forum voor Amateurkunsten). De 
 
97  Samenwerking met andere organisaties  is een van de decretaal bepaalde erken-
ningvoorwaarden die geldt v oor iedere organisatie. 
VLAAMS PARLEMENT151 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  steunpuntwerking voor de sector berust sindsdien dan ook niet meer bij 
het Vlaams Centrum voor Amateurkunsten. Op 2 april 2007 veranderde 
die vereniging haar naam in Vlaams Huis voor Amateurkunsten in Brus-
sel (VLHAKB vzw). Bovendien werden haar doel en opdrachten gewij-
zigd en geconcretiseerd in een overeenkomst met de Vlaamse Ge-
meenschapscommissie en de Vlaamse Gemeenschap. Ondanks de 
herpositionering van het VLHAKB in het werkveld van de amateurkun-
sten, bleef het decreet waarop de werking van de vzw steunt, ongewij-
zigd. 
 
5.4.7 Conclusies 
Het reglementair kader van de subsidiëring van de amateurkunsten ver-
toont tal van gebreken: 
• Behalve voor de meergelden, bepaalt het uitvoeringsbesluit het 
aandeel van de personeelskosten en van de overige uitgaven in de 
subsidie-enveloppen niet, hoewel de decreetgever voor die soorten 
uitgaven in afzonderlijke indexeringen voorziet. 
• Door de onbekende samenstelling van de toegekende subsidie-
enveloppe is het niet mogelijk na te gaan of de bepalingen over 
subsidiereserves worden nageleefd. Uit de afrekeningen (balans) 
blijkt niet dat de begunstigden gebruik maakten van die decretale 
mogelijkheid. 
• Het decreet en het uitvoeringsbesluit bepalen een ander tijdschema 
voor de indiening van de jaarplanning. 
• Het decreet en het uitvoeringsbesluit verschillen ook in hun bepaling 
van wie projectsubsidies kan aanvragen voor een kunstdiscipline of 
deeldiscipline die het decreet niet subsidieert. 
• De subsidiabele kosten van buitenlandse reizen worden niet een-
duidig bepaald. 
• De Vlaamse Regering heeft geen subsidiereglement getroffen voor 
projecten die een brug slaan tussen de amateur- en professionele 
kunstbeoefening. 
• Het decreet waarop de werking van het VCA steunt, werd alsnog 
niet gewijzigd, ondanks de herpositionering van het centrum (het 
huidige VLHAKB) in het werkveld van de amateurkunsten. 
 
Bovendien past de overheid dit kader niet altijd nauwgezet toe: 
• De administratie vraagt de betalingsbewijzen niet op. 
• Zij aanvaardt beleidsplannen hoewel uit haar evaluaties blijkt dat zij 
ernstige tekortkomingen vertonen. 
• De adviescommissie licht voorgestelde bedragen niet toe in dos-
siers die zij reglementair niet hoeft te behandelen. 
• De administratie aanvaardt bepaalde kosten ten onrechte als subsi-
diabel. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 152 • Bij de subsidie-uitkering in het kader van het bijzonder fonds voor 
de amateurkunsten houdt het Forum voor Amateurkunsten geen re-
kening met de projectafrekening.  
 
5.4.8 Aanbevelingen 
• De herpositionering van de vzw VLHAKB in het werkveld van de 
amateurkunsten, dient decretaal te worden geregeld. 
• De Vlaamse Regering moet een subsidiereglement treffen voor de 
projecten die kaderen in haar beleidsintenties op het vlak van doel-
groepen en/of thema’s. De uiterste datum van indiening van de 
jaarplanning in het uitvoeringsbesluit dient te worden gewijzigd 
overeenkomstig het decreet. Verder moet het besluit eenduidig be-
palen welke kosten van buitenlandse reizen subsidiabel zijn. 
• De minister dient de samenstelling van de subsidie-enveloppe dui-
delijk te bepalen. 
• De praktijk en de regelgeving van de voorlegging van betalingsbe-
wijzen moeten met elkaar in overstemming worden gebracht. 
• De administratie moet erop toezien dat een subsidiereserve wordt 
opgenomen in de balans. 
• De administratie mag een beleidsplan met tekortkomingen niet 
goedkeuren voor het is gewijzigd. 
• De adviescommissie dient haar adviezen nader toe te lichten. 
• Projectsubsidies mogen uitsluitend kosten in aanmerking nemen die 
als subsidiabel kunnen worden aanvaard.  
• Bij de uitkering van de subsidies van het bijzonder fonds dient het 
Forum voor Amateurkunsten rekening te houden met het gereali-
seerde tekort dat uit de projectafrekening blijkt. 
 
5.4.9 Antwoord van de minister 
De Vlaamse minister van Cultuur ging op 20 augustus 2009 akkoord met 
het verslag. Zij wijt tegenstrijdigheid tussen decreet en uitvoeringsbesluit 
aan een vergissing die in het decreet is geslopen en beloofde voor een 
aanpassing van het decreet te zullen zorgen. Bovendien beklemtoonde 
de minister dat werkwijze van het Forum voor Amateurkunsten niet als 
prefinanciering mag worden beschouwd en dat het fonds hoe dan ook in 
de tweede fase van de financiële controle oprechte verleende subsidie-
bedragen terugvordert. 
VLAAMS PARLEMENT153 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  6 Controle van rekenplichtigenreke-
ningen 
schiedt grondig of summier op grond van een op vooraf bepaalde selec-
tie. Het Rekenhof selecteert periodiek, op grond van risico-inschatting, 
een aantal rekeningen voor grondige controle. Het is de bedoeling zo 
gedurende een meerjarige controlecyclus het totale controleveld van de 
rekeningen af te dekken. Voor de verschillende beleidsdomeinen heeft 
het Rekenhof de verrichtingen die in de periode van 1 januari 2007 tot 
31 december 2007 werden aangerekend op de ontvangsten- of waren-
rekeningen van een selectie van entiteiten, aan een grondige controle 
onderworpen, die zich richtte op de aspecten boekhouddocumenten, 
budgettaire controle, regelmatigheid en administratieve omkadering.  
 
BD BO betrokken entiteit ontvang-
sten uitgaven* 
1. DAR - -  - 
2. BZ - -   
3. FB 113 onroerende voorheffing 4.268  
 890 thesaurierekening onroerende voorheffing opcentiemen 1.995  
 114 heffing leegstand bedrijfsruimten 11,8  
 108 Geldenrekening centrale invorderingscel (CIC) Landbouw en Economie 0,6  
4. IV 118 Geldenrekening van de DAR-boekhoudcel 0,4  
5. EWI - -   
6. OV 838 Geldenrekening van de dienst Hogescholen (BO) 0,0 5,1 
 844 Geldenrekening van de dienst Leerlingenbegeleiding 1,5  
 842 Geldenrekening van de dienst Deeltijds Kunstonderwijs 12,9 25,9 
 144 Geldenrekening van de dienst Boekhouding-Logistiek 3,4  
 837 Geldenrekening van de dienst Secundair Onderwijs 0,0  
7. WVG - -   
8. CJSM - -   
9. WSE - -   
10. LV 892 
893 
898 Geldenrekeningen van het Agentschap voor Landbouw en Visserij   374;0  
12,4 405 
12,4 
 830 Geldenrekening van de dienst Zeevisserij v an het Departement Landbouw en Visserij 3,8 2,9 
11. LNE 179 Geldenrekening van de Vlaamse Milieumaatschappij 71,7  
 180 Geldenrekening van de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij (BO) 46,7  
 177 Geldenrekening van de Vlaamse Milieumaatschappij (BO) 1,0  
12. MOW 166 
164 Geldenrekeningen van het Agentschap Infrastructuur, afdelingen Wegen en Verkeer te 
Antwerpen en te Oost-Vlaanderen  2,3 
2, 7  
 160 Geldenrekening van het Agentschap Maritieme Dienstverlening en Kust, afdeling 
Scheepvaartbegeleiding 5,5  
 165 Geldenrekening van het Agentschap Infrastructuur, afdeling Stafdienst en afdeling 
Planning en Coördinatie (Wegeninspectie) (BO) 20,8  
 126 
175 Geldenrekeningen van de afdeling Boekhouding en Begroting van het Ministerie van 
Mobiliteit en Openbare Werken en het Agentschap Infrastructuur 5,8 
6,5  
 Waren Warenrekeningen van de afdelingen Wegen en Verkeer, en Elektriciteit en Mechanica   
 waren Warenrekeningen van de afdelingen Wegen en Verkeer, en Elektriciteit en Mechanica   
13. ROW/OE - -   
BD = Beleidsdomein  * effectieve ontvangsten en uitgaven 2007 in miljoen EUR 
BO = Beheersorganisatie  
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 154 Het Rekenhof heeft de resultaten van deze controles aan de diverse 
administraties voorgelegd en hun reacties verwerkt in de verslagen die 
het aan de Vlaamse minister voor Financiën en Begroting heeft voorge-
legd, met afschriften aan de inhoudelijk bevoegde ministers. De Vlaam-
se minister van Financiën en Begroting heeft tot op heden niet geant-
woord. 
 
6.2 Beleidsdomein Financiën en Begroting 
6.2.1 Ontvangstrekening onroerende voorheffing (BO 113) en 
thesaurierekening onroerende voorheffing opcentiemen 
(BO 890) 
Op de ontvangstenrekening BO 113 komen alle ontvangsten van de 
onroerende voorheffing. Zij worden verdeeld aan de gemeenten, provin-
cies en gewesten. Van de thesaurierekening BO 890 stort dezelfde re-
kenplichtige van juli tot december voorschotten door aan gemeenten en 
provincies. Het informaticasysteem van CIPAL berekent hoeveel elke 
overheid moet krijgen. De afrekening van de voorschotten vindt plaats 
op 31 juli van het volgende jaar. De rekenplichtige voert alleen de op-
drachten uit die de inhoudelijke ordonnateurs vanuit hun vestigings-
plaats Aalst doorgegeven. Zij heeft geen inzage in de inhoudelijke dos-
siers.  
 
Begin 2007 hebben de inhoudelijk ordonnateurs een nieuwe inventaris 
van de vastgestelde rechten opgemaakt. De rekenplichtige vraagt op het 
einde van het jaar een overzicht van de openstaande vastgestelde rech-
ten, maar Cipal levert dat echter niet af.  
 
De controle van het Rekenhof wees uit dat de opvolging van de vastge-
stelde rechten niet nauwkeurig is en de interne controle van het IVA 
Centrale Accounting ontoereikend, al is het werken met key performan-
ce indicatoren positief(98). Het is vooralsnog niet duidelijk of de grondige 
wijzigingen aan het systeem in 2008 en 2009 verbetering zullen bren-
gen. De administratie beloofde op 27 mei 2009 met de IVA Vlaamse 
Belastingsdienst te zullen overleggen over een nauwkeuriger registratie 
en opvolging van de vastgestelde rechten.  
 
6.2.2 Geldenrekening heffing leegstand bedrijfsruimten (BO 114) 
De inningen op deze rekening geschieden ter uitvoering van het decreet 
van 19 april 1995 houdende maatregelen ter bestrijding en voorkoming 
van leegstand en verwaarlozing van bedrijfsruimten. Een gedeelte van 
de inningen vindt centraal plaats, een deel bij de gemeenten. Als ge-
 
98  Het IVA Centrale Accounting maakt cent raal controlelijsten op met KPI’s, die moge-
lijke fouten of onvolledigheden in de boek houding aanwijzen, en mailt die op regel-
matige basis aan de rekenplichtige door. De rekenplichtige volgt ze op.  
VLAAMS PARLEMENT155 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  meenten besluiten zelf een heffing in te voeren, worden hun administra-
tieve kosten vergoed. 
 
Bij de overbrenging van gegevens maakte de rekenplichtige vroeger tal 
van fouten. Het Rekenhof had daarom aanbevolen de gegevens auto-
matisch om te zetten. De administratie heeft deze aanbeveling opge-
volgd. In 2007 waren dan ook minder correctieboekingen nodig. Op 27 
mei 2009 stelde de administratie dat zij met de IVA Vlaamse Belastings-
dienst een verdere automatisering en een versterking van de interne 
controle daarop zou onderzoeken. 
 
De interne controle is inderdaad nog te beperkt. Zij betreft niet de inhoud 
van de dossiers, maar alleen de boekhoudkundige verwerking ervan in 
rapporten. Het werken met key performance indicatoren is weliswaar 
positief.  
 
Het Rekenhof heeft aanbevolen overdrachtfouten te vermijden door een 
verdere automatisering van de datatransmissie. 
 
6.2.3 Geldenrekening centrale invorderingscel (CIC) Landbouw 
en Economie (BO 108) 
De inningen op deze rekening betreffen terugvorderingen van premies of 
subsidies die ten onrechte betaald zijn aan zelfstandigen, maar waar-
voor geen geschil is gerezen. Financiën en Begroting voert deze invor-
deringen uit voor de beleidsdomeinen Economie en Landbouw. Het stort 
ze de ontvangen gelden door. 
 
Het Rekenhof merkte op dat de rekenplichtige in het geval van een 
haalbaarheidsstudie te veel intrest terugvorderde. Het heeft dan ook 
aanbevolen erover te waken dat de intresten worden geïnd die de con-
tracten vermelden. Het stelde voorts vast dat de interne controle niet de 
inhoud van de dossiers betreft, maar de boekhoudkundige verwerking 
ervan in rapporten. Het werken met key performance indicatoren is in elk 
geval positief. 
 
6.3 Beleidsdomein Internationaal Vlaanderen  
6.3.1 Geldenrekening van de DAR-boekhoudcel (BO 118) 
Op deze rekening int de rekenplichtige vooral ontvangsten voor zendin-
gen van voornamelijk regeringsleden in het kader van activiteitenpro-
gramma’s en toegewezen ontvangsten voor het Fonds Ontwikkelings-
samenwerking.  
 
Het Rekenhof stelde geen onregelmatigheden vast in het beheer van de 
rekening. Er bestaat wel een risico op onvolledigheid van de rekening: 
de rekenplichtige is voor de nodige gegevens immers afhankelijk van de 
inhoudelijk ordonnateur. De rekenplichtige volgt de vastgestelde rechten 
goed op, maar heeft weinig invloed op de terugvorderingssnelheid. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 156 Soms ontbreken gerechtelijke initiatieven ter inning van de rechten. Het 
Rekenhof merkte voorts op dat de boekhoudkundig ordonnateur niet 
over een aanstellingsbesluit beschikt. De secretaris-generaal antwoord-
de daarop dat de boekhoudkundig ordonnateur zijn bevoegdheid krijgt 
door zijn aanstelling in de boekhoudcel en dat de handtekeningen van 
zowel de inhoudelijk, als de boekhoudkundig ordonnateur bij het Reken-
hof worden neergelegd. 
 
Het Rekenhof heeft een intensiever samenwerking tussen de inhoudelijk 
ordonnateurs en de rekenplichtige aan de inning van vastgestelde rech-
ten aanbevolen. Zij kunnen bijvoorbeeld een procedure opstellen voor 
de inning van dossiers met omvangrijke buitenlandse vastgestelde rech-
ten. De secretaris-generaal heeft geantwoord dat zo'n procedure zal 
worden opgesteld. 
 
6.4 Beleidsdomein Onderwijs en Vorming 
6.4.1 Geldenrekening van de dienst Hogescholen (BO 838) 
Sinds 2004 is deze financiële rekening onveranderd gebleven. Zij bevat 
sinds die datum 5.123.597,04 EUR ontvangen wachtrekeninggelden, 
fondsenbewegingsgelden of derdengelden waartegenover echter geen 
claims van derden staan. De nalatige voormalige rekenplichtige wees de 
gelden niet toe. Het Rekenhof heeft daar al vroeger opmerkingen over 
geformuleerd(99). De administratie had al op 4 september 2000 in sa-
menspraak met het Rekenhof de oplossing uitgewerkt dat de middelen 
globaal zouden worden overgeboekt naar de middelenbegroting, maar 
de invoering in 2001 van Orafin bracht een discussie mee tussen het 
Departement Onderwijs en Accounti ng over de correcte oplossing van 
het probleem. De afhandeling van het dossier bleef daardoor jaren aan-
slepen. Pas bij de budgetcontrole 2007 stelde de ordonnateur voor de 
gelden in de middelenbegroting op te nemen, wat ook effectief ge-
schiedde. De enige beweging die in 2007 op de rekening plaatsvond 
was dan ook de integrale doorstorting van de gelden naar de centrale 
ontvangstenrekening van de Vlaamse overheid (op 25 oktober). Het 
Rekenhof heeft aanbevolen slapende rekeningen nauwgezet op te vol-
gen om te vermijden dat gelden jarenlang op toewijzing wachten. De 
secretaris-generaal kondigde naar aanleiding van deze aanbevelingen 
aan dat het volledige proces in het beleidsdomein aan een grondige 
evaluatie zal worden onderworpen. 
 
99  Brieven met kenmerk N 10-1.493.317 B4 van 20 mei 1999 en N 10-1.493.317 B6 
van 2 mei 2000 
VLAAMS PARLEMENT157 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  6.4.2 Geldenrekening van de dienst Leerlingenbegeleiding  
(BO 844) 
De uitgaven op deze rekening betreffen uitsluitend derdengelden en 
doorstortingen naar de centrale ontvangstenrekening (per kwartaal). De 
inkomsten bestaan uit terugvorderingen van wedden en toelagen van 
personeel van de centra voor leerlingenbegeleiding (CLB). Deze terug-
vorderingen zijn talrijk en komen vaak voor bij onvoorspelbare loop-
baanwijzigingen zoals verplichte oppensioenstellingen, bevallingsverlof, 
enz. Het voornaamste risico is de volledigheid van de rekening. De 
vraag rijst immers of in alle gevallen terugvordering plaatsvond. 
 
rekening, maar merkte een risico op onvolledigheid van de rekening op: 
de rekenplichtige is immers afhankelijk van de gegevens die hij krijgt van 
de inhoudelijk ordonnateur. In zijn antwoord wees de secretaris-
generaal erop dat de financiële dienst volgens het principe van de func-
tiescheiding strikt gescheiden is van de inhoudelijke afdelingen: de re-
kenplichtige volgt de vastgestelde rechten goed op, maar heeft geen 
zicht op de onderliggende gegevens van contante rechten. Het Reken-
hof heeft voorts opgemerkt dat de communicatie vanuit Registratie en 
Domeinen met de rekenplichtige voor verbetering vatbaar is en dat de 
boekhoudkundig ordonnateur niet over een aanstellingsbesluit beschikt. 
 
Het Rekenhof heeft aanbevolen: 
• door een doorgedreven coördinatie met de inhoudelijke afdeling 
meer garanties te bieden op de volledigheid van de terugvorderin-
gen: 
• door een regelmatige communicatie met Registratie en Domeinen tot 
een betere opvolging van de openstaande vastgestelde rechten te 
komen. 
 
De secretaris-generaal heeft gewezen op de geringe respons van de 
kantoren van Registratie en Domeinen. Hij kondigde tevens een grondi-
ge procesevaluatie in het beleidsdomein aan. 
 
6.4.3 Geldenrekening van de dienst Deeltijds Kunstonderwijs 
(BO 842) 
Deze rekening betreft het fonds inschrijvingsgelden van het Deeltijds 
Kunstonderwijs (DKO). Personen die DKO volgen, betalen de school 
een inschrijvingsgeld. De scholen moeten die gelden doorstorten naar 
de financiële rekening van de Vlaamse overheid. Deze middelen gaan 
naar de betaling van salarissen en salarissubsidies in het DKO per on-
derwijsnet. 
 
rekening. Er bestaat echter een risico op onvolledigheid van de reke-
ning: de rekenplichtige is immers afhankelijk van de gegevens die hij 
krijgt van de inhoudelijk ordonnateur. In zijn antwoord wijst de secreta-
ris-generaal erop dat volgens het principe van de functiescheiding, de 
financiële dienst strikt gescheiden is van de inhoudelijke afdelingen. De 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 158 rekenplichtige heeft geen zicht op de onderliggende gegevens van con-
tante rechten. Het Rekenhof merkte voorts op dat de boekhoudkundig 
ordonnateur niet beschikt over een aanstellingsbesluit. 
 
Het Rekenhof heeft aanbevolen een alternatief beheer van de rekening 
te voeren, met bijvoorbeeld vastgestelde in plaats van contante rechten, 
wat een beter zicht zou bieden op de volledigheid en juistheid van de 
ontvangsten. De secretaris-generaal kondigde een grondige proceseva-
luatie in het beleidsdomein aan. 
 
6.4.4 Geldenrekening van de dienst Boekhouding-Logistiek  
(BO 144) 
Deze rekening is een ontvangstenrekening met diverse soorten ont-
vangsten. De terugstorting door de vzw EPON van een deel van de re-
serves was in 2007 goed voor meer dan de helft van de ontvangsten. De 
Vlaamse Gemeenschap richtte de vzw op voor de ondersteuning van 
opleidingsprojecten die zij opzet in samenwerking met de Europese 
Unie. De regelgeving verplicht de vzw naargelang haar reserves jaarlijks 
een bedrag terug te storten aan de Vlaamse Gemeenschap.  
 
ning: de rekenplichtige is immers afhankelijk van de gegevens die zij 
rekenplichtige volgt de vastgestelde rechten goed op, maar heeft weinig 
invloed op de terugvorderingssnelheid. Het Rekenhof wees er ook op 
dat er geen aanstellingsbesluit is voor de boekhoudkundig ordonnateur. 
 
Het Rekenhof heeft de inhoudelijk ordonnateurs en de rekenplichtige 
aanbevolen intensiever samen te werken aan de inning van vastgestel-
de rechten. De secretaris-generaal kondigde een grondige procesevalu-
atie in het beleidsdomein aan. 
 
6.4.5 Geldenrekening van de dienst Secundair Onderwijs  
(BO 837) 
Deze rekening is een gemengde rekening met aan de inkomstenzijde 
terugvorderingen van loonkosten van onderwijzend personeel 
(57.448,04 EUR op de middelenbegroting) en aan de uitgavenzijde al-
leen de doorstorting naar de centrale ontvangstenrekening en derden-
gelden. Kenmerkend is het uitdovend karakter: er komen geen nieuwe 
vastgestelde rechten bij. Deze financiële rekening handelt immers oude 
vastgestelde rechten af, die bleven openstaan door het inadequate be-
heer van een aantal rekenplichtigen. De ontvangsten gaan naar het 
fonds voor de aanwending van teruggevorderde ten onrechte gestorte 
wedden en weddetoelagen van de sector Onderwijs.  
 
VLAAMS PARLEMENT159 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Het Rekenhof merkte op dat de opeenvolgende rekenplichtigen de laat-
ste jaren weinig inspanningen hebben geleverd voor een snelle invorde-
ring van de openstaande dossiers. Bovendien bestaat het risico op een 
incorrecte consolidatie op het niveau van de Vlaamse Gemeenschap, 
gelet op het aantal andere Vlaamse overheidsentiteiten dat schuldenaar 
is en de niet altijd correcte identificatie van privéschuldenaars. In de de-
taillijst stonden namelijk een aantal dossiers van privépersonen onder 
een klantennaam die verwijst naar een overheidsdienst (bv. het Depar-
tement Onderwijs). Overigens zal het aan het huidige betalingstempo 
nog zeventien jaar zal duren voor de rekening volledig is uitgedoofd. Ten 
slotte was er op het moment van de controle geen reserverekenplichtige 
en de boekhoudkundig ordonnateur beschikte niet over een aanstel-
lingsbesluit. 
 
Het Rekenhof heeft dan ook aanbevolen: 
• dringend de openstaande vastgestelde rechten uit te zuiveren, met 
medewerking van Registratie en Domeinen (de secretaris-generaal 
heeft op de geringe respons van Registratie en Domeinen gewezen); 
• erover te waken openstaande vastgestelde rechten onder een cor-
recte klantennaam te registreren; 
• aandacht te hebben voor een correcte consolidatie in de gevallen 
dat schuldenaars entiteiten van het Ministerie van de Vlaamse Ge-
meenschap zijn.  
 
De secretaris-generaal kondigde maatregelen naar aanleiding van de 
aanbevelingen van het Rekenhof aan. 
 
6.5 Beleidsdomein Landbouw en Visserij 
6.5.1 Geldenrekeningen van het Agentschap voor Landbouw en 
Visserij (BO’s 892, 893 en 898) 
De rekenplichtige van BO 892 beheerde in 2007 de financiële rekening 
van het Vlaams betaalorgaan voor het Europees Landbouwgarantie-
fonds (ELGF) en voor het Europees Landbouwfonds voor Plattelands-
ontwikkeling (ELFPO). Dit betaalorgaan is verantwoordelijk voor de be-
talingen voor het gemeenschappelijk landbouwbeleid in het kader van 
het geïntegreerd beheers- en controlesysteem (GBCS) en de platte-
landsontwikkeling, en voor enkele niet-GBCS-maatregelen. Het situeert 
zich in het Agentschap voor Landbouw en Visserij (ALV), meer bepaald 
in de afdelingen Markt- en Inkomensbeheer (AMIB), Procesondersteu-
ning MOD-ICT (APOD) en Structuur en Investeringen (ASI). De reken-
plichtige van BO 892 maakt deel uit van de dienst Betalingen en Innin-
gen (DBI), die ressorteert onder de APOD. Een aantal gedelegeerde 
beheersdiensten voeren het beheer en de bijhorende controles van de 
premiemaatregelen voor plattelandsontwikkeling uit en geven de DBI 
betalingsopdrachten. 
 
De rekenplichtige van BO 898 beheerde in 2007 de financiële rekening 
van het zogenaamde Quotumfonds,  bestemd voor de herverdeling van 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 160 melkquota. Het wordt gestijfd met de stortingen van de overnemers van 
melkquota, waarmee de vergoedingen worden betaald aan zij die de 
quota overlaten. Dat is een gesloten systeem zonder Europese of 
Vlaamse financiering.  
 
De financiële rekening van BO 893 was een hulprekening van de BO’s 
892 en 898. In het kader van het debiteuren- en derdenbeheer van het 
betaalorgaan en het Quotumfonds we rden premies en overnamever-
goedingen van melkquota afgeleid naar deze hulprekening. Derdenbe-
heer heeft betrekking op de premies of vergoedingen die aan een ande-
re begunstigde (derde) moeten worden uitbetaald (een financiële instel-
ling, een gerechtsdeurwaarder, een curator, …). Op vraag van het IVA 
Centrale Accounting werd deze hulprekening op 30 juni 2007 opgehe-
ven. Voortaan geschiedt de afleiding van de premies naar de financiële 
rekening van het betaalorgaan (BO 892).  
 
In het kader van de boekhoudkundige reorganisatie van de Vlaamse 
overheid is de gemengde rekening van het Quotumfonds op 1 januari 
2008 omgevormd tot een scharnierrekening, die dagelijks wordt genivel-
leerd. De uitgaven verlopen nu langs de hulprekening van het beleids-
domein Landbouw en Visserij middels een uitgavendossier dat de dienst 
Financiën en Begroting van het Departement Landbouw en Visserij af-
handelt.  
 
De grondige controle van het Rekenhof heeft onder meer aanleiding 
gegeven tot de volgende opmerkingen: 
• Dat het Vlaams betaalorgaan premies die het voorwerp kunnen zijn 
van schuldvergelijking of compensatie sinds 1 juli 2007 langs de ei-
gen financiële rekening behandelt, leidt tot fictieve ontvangsten en 
uitgaven die het betaalorgaan langs de trimestriële verzamelboekin-
gen aanrekent op haar specifieke budgettaire orderekening.  
• De technische diensten geven de DBI soms de elektronische be-
taallijnen en geautoriseerde betaalnota’s laattijdig door wegens 
technische problemen. Dan voert de DBI betalingsopdrachten soms 
al uit voor de inhoudelijke ordonnateur ze heeft goedgekeurd, omdat 
overschrijding van de uiterste betaaldata die de Europese Commis-
sie heeft opgelegd, aanleiding kan geven tot zware financiële sanc-
ties.  
• Annulaties ingevolge gegrondverklar ing van bezwaarschriften voert 
de DBI niet uit grond van op een gemotiveerde schriftelijke opdracht 
van de inhoudelijke ordonnateur. De AMIB gaf de beslissingen over 
gegrondverklaringen van bezwaarschriften ook niet altijd tijdig door 
aan de DBI, waardoor vorderingen blijven openstaan. De annulatie-
dossiers van de DBI bleken evenmin altijd een afschrift van de 
kwijtscheldingsbrief te bevatten.  
• De vroegere juridische dienst van het beleidsdomein Landbouw en 
Visserij volgde de gerechtelijke procedures en de werkzaamheden 
van de aangestelde advocaten niet altijd optimaal op. Sinds de in-
voering van Beter Bestuurlijk Beleid op 1 april 2006 volgen juristen 
van het ALV de gerechtelijke procedures op en geven juridische 
feedback aan de DBI met duidelijk betere resultaten.  
VLAAMS PARLEMENT161 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  • In enkele gevallen verliep veel tijd tussen de notificatiebrief en de 
eerste herinneringsbrief doordat de DBI in het ongewisse was van 
het resultaat van ingediende bezwaarschriften.  
• Niet alle operationele diensten storten de Vlaamse cofinanciering 
snel en in een keer op de financiële rekening van het betaalorgaan. 
Dat bezorgt de DBI bijkomend werk en kan leiden tot vertraging in 
de uitbetaling van de steun. 
• Eind 2007 stortte het Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF) 
met de goedkeuring van de Vlaamse minister van Landbouw een 
vooruitbetaling op de Vlaamse cofinanciering aan het betaalorgaan, 
om het ESR-vorderingensaldo 2007 te verlagen en om de over-
dracht naar 2008 van in 2007 niet aangewende VLIF-middelen te 
vrijwaren.  
• De DBI week voor de steunmaatregel grasklaver  in het kader van 
het Programma Plattelandsontwikkeling 2000-2006 af van het prin-
cipe de integrale steun aan de landbouwer pas uit te betalen na 
ontvangst van de Vlaamse bijdrage omdat de betrokken begrotings-
kredieten ontoereikend waren. 
• Er doen zich steeds kleine, niet aan de juiste betaalnota’s toewijsba-
re verschillen voor tussen de bedragen die cofinancierende admini-
straties aan de DBI storten voor de beheersovereenkomsten in het 
kader van het natuurdecreet, en het Vlaams aandeel dat de betaal-
nota’s van de VLM vermelden. Deze verschillen vloeien in eerste in-
stantie voort uit wijzigingen aan de vijfjarige beheersovereenkom-
sten, die de VLM niet altijd meedeelt aan de administraties. Zij wor-
den ook veroorzaakt doordat de VLM de betaalnota’s al opmaakt en 
overlegt aan de DBI voor zij in het bezit is van de opmerkingen van 
de administraties over de vergoedingenlijsten. De administraties 
storten hun bijdragen om onduidelijke redenen overigens met veel 
vertraging.  
• Op 5 oktober 2007 betaalde de DBI in totaal 88.507,12 EUR verwijl-
intresten wegens laattijdige betaling van de beheersvergoedingen 
met vervaldatum 1 januari 2007 in het kader van het natuur- en 
mestdecreet door informatiseringsproblemen. 
• In de periode 2001-2004 zijn een aantal subsidies voor stagebedrij-
ven maar gedeeltelijk aan de rechthebbenden uitgekeerd. Het 
Vlaams betaalorgaan heeft de teveel uitgekeerde subsidies in 2007 
teruggevorderd.  
van het DLV voerde de controletaken van de boekhoudkundig or-
donnateur uit.  
• De controle van de kwartaalrekeningen was te beperkt.  
 
Het Rekenhof concludeerde dat de boekhouding van het Vlaams betaal-
orgaan op een behoorlijke wijze werkt, maar dat het orgaan bij de annu-
latie van vastgestelde rechten onvoldoende rekening houdt met de richt-
lijnen voor ontvangstenrekenplichtigen. Bepaalde operationele diensten 
leven de regel van de tijdige storting van het exacte bedrag van de 
Vlaamse cofinanciering niet na, wat leidt tot betalingsvertraging en sup-
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 162 plementair werk voor de boekhouding van het betaalorgaan. De interne 
controle op de beheersrekeningen van de rekenplichtigen was in de on-
derzochte periode niet afdoend. 
 
Het Rekenhof heeft dan ook onder meer de volgende aanbevelingen 
• De operationele diensten moeten het exacte bedrag van de Vlaamse 
cofinanciering op grond van een geautoriseerde betaalnota tijdig en 
in een keer storten op de financiële rekening van het betaalorgaan. 
• Het hoofd van het Vlaams betaalorgaan moet alle betalingsopdrach-
ten vóór hun uitvoering goedkeuren. 
• Het hoofd van het betaalorgaan moet ook alle opdrachten tot gehele 
of gedeeltelijke annulatie van vastgestelde rechten of vorderingen 
voorafgaandelijk goedkeuren. De DBI moet de annulatiebeslissingen 
altijd op afdoende wijze motiveren. 
• De operationele diensten van het betaalorgaan moeten de DBI zo 
snel mogelijk in kennis stellen van terugvorderingen en het resultaat 
van eventueel ingediende bezwaarschriften daartegen. 
• De DBI moet de interne verrichtingen van het Vlaams betaalorgaan 
(afgeleide betalingen) uit de trimestriële verzamelboekingen filteren. 
• Het ALV dient te waken over een optimale verdediging van de be-
langen van het Vlaams Gewest (betaalorgaan) en van de Europese 
Commissie in gerechtelijke procedures.  
• De interne controle van de trimestriële verzamelboekingen dient te 
worden geoptimaliseerd. 
 
6.5.2 Geldenrekening van de dienst Zeevisserij van het Departe-
ment Landbouw en Visserij (BO 830) 
In 2007 diende de gemengde rekening van BO 830 voor de ontvangsten 
van de Europese steun van het Financieringsinstrument voor de Oriën-
tatie van de Visserij (FIOV) en de uitvoering van betalingsopdrachten 
met deze steun. In het kader van beter bestuurlijk beleid (BBB) heeft de 
dienst Zeevisserij te Oostende op 1 april 2006 de functie van beheersau-
toriteit van het FIOV overgenomen van de afdeling Land- en Tuinbouw-
ondersteuningsbeleid (ALTO) te Brussel. In het kader van de boekhoud-
kundige reorganisatie bij de Vlaamse overheid is de zichtrekening van 
BO 830 op 31 december 2007 opgeheven. De uitgaven en ontvangsten 
van de FIOV-steun verlopen voortaan langs een hulprekening van het 
beleidsdomein Landbouw en Visserij.  
 
• De beheers- of betalingsautoriteit registreert terug te vorderen com-
munautaire bijstand niet als vastgestelde rechten, zodat het beeld 
van de nog te verwachten ontvangsten incorrect is en het risico be-
staat dat zij niet worden geïnd. 
VLAAMS PARLEMENT163 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  • De Europese Commissie annuleert ambtshalve aangegane beta-
lingsverplichtingen waarvoor na het tweede jaar nog geen ontvanke-
lijke betalingsaanvraag is ingediend. Door de trage uitvoering van 
het FIOV-programma heeft deze regel geleid tot de ambtshalve an-
nulering van belangrijke bedragen.  
• In zijn meest recente auditrapport stelde de Interne Audit van de 
Vlaamse Administratie (IAVA) vast dat de beheers- en de betalings-
autoriteit bij hun controles niet nagaan of de Europese en Belgische 
regelgevingen op de overheidsopdrachten van toepassing zijn op de 
communautaire steunverlening. Zij toetsen evenmin de eventuele 
naleving ervan.  
• De huidige beheersautoriteit heeft het controlehandboek of compen-
dium voor de behandeling van de st eun- en betalingsaanvragen voor 
FIOV-steun sinds eind 2006 niet meer geactualiseerd.  
• De overdracht van de ALTO naar de dienst Zeevisserij verliep weinig 
efficiënt: er was geen overdracht van personeelsleden en de bege-
leiding voor de personeelsleden van de nieuwe beheersautoriteit 
was beperkt. Dat leidde tot de vertraagde betaling van enkele beta-
lingsaanvragen. De ALTO werkte de lopende dossiers niet meer af 
en de nieuwe rekenplichtige bij de dienst Zeevisserij had geen erva-
ring met het boekhoudkundig systeem van de Vlaamse overheid 
(Orafin). De beperkte personeelsbezetting van de huidige beheers-
autoriteit heeft gevolgen voor de verplichte controletaken.  
• IAVA heeft opgemerkt dat de beheersautoriteit geen tussentijdse 
controles bij de promotor ter plaatse uitvoert, noch een controle van 
de boekhouding ter plaatse bij de begunstigde bij de eindcontrole 
voor de saldobetaling. Hij voert evenmin ex-post controles uit.  
 
Het Rekenhof concludeert dat de kennisoverdracht van taken aan de 
nieuwe beheersautoriteit op een weinig efficiënte wijze verliep en dat 
externe en interne factoren een optimale aanwending van de voorziene 
intracommunautaire steun voor het FIOV-programma verhinderden. Bo-
vendien besteedt de beheersautoriteit bij steunverlening aan publiek-
rechtelijke instellingen nauwelijks aandacht aan de toepassing en nale-
ving van de regelgeving op de overheidopdrachten en beschikt zij over 
onvoldoende middelen om haar controletaken optimaal uit te voeren.  
 
• De dienst Zeevisserij moet zekere en vaststaande vorderingen als 
vastgestelde rechten boeken. 
• De beheersautoriteit moet nagaan of de regelgeving op de over-
heidsopdrachten toepasselijk is en de naleving ervan controleren. 
• De Vlaamse overheid moet waken over een optimale aanwending 
van de Europese middelen voor de visserij- en aquicultuursector. 
• De beheersautoriteit moet voorzien in de nodige controles. 
• Een overheveling van taken moet gepaard gaan met voldoende ken-
nisoverdracht. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 164 • De uitvoeringsbesluiten van het gewijzigde FIVA-decreet vergen een 
spoedige publicatie.  
 
6.6 Beleidsdomein Leefmilieu, Natuur en Energie 
6.6.1 Geldenrekening van de Vlaamse Milieumaatschappij  
(BO 179) 
Langs BO 179 werd de heffing op waterverontreiniging en de winning 
van grondwater voor de grootverbruikers geïnd. In het kader van de 
boekhoudkundige reorganisatie bij de Vlaamse overheid is de ontvang-
stenrekening voor de inning van de heffingen voor grootverbruikers bij 
de VMM op 31 december 2007 opgeheven.  
 
• De rekenplichtige liet na de kosten voor de verwerking van over-
schrijvingen op papier en de overdracht daarvoor van de centrale re-
kening van de DAB Minafonds, te registreren in haar boekhouding. 
• Wegens het groot aantal teruggaven, voegt de rekenplichtige niet 
altijd de verantwoordingsstukken bij zijn kwartaalrekening. In de 
praktijk steunen deze teruggaven op voorstellijsten die het informati-
caprogramma voor grootverbruikers genereert. De rekenplichtige 
legt geen uitgavendossier met verantwoordingsstukken aan. Het me-
rendeel van de terugbetalingen vloeit voort uit bezwaarschriften en 
gerechtelijke uitspraken. De rekenplichtige kan de juistheid van deze 
uitgaven dus maar beperkt inhoudelijk controleren.  
• De inhoudelijke ordonnateur heeft de verlening van ambtshalve ont-
heffingen en de uitvoering van oninbaarstellingen in het kader van 
falingen, alsook de invorderingsprocedure, op 1 september 2008 ge-
subdelegeerd aan de rekenplichtige.  
• IAVA heeft aangedrongen op een controle op de correctheid van de 
oninbaarstellingen, maar de VMM heeft op dat vlak nauwelijks voor-
uitgang geboekt. 
• De federale overheid weigert de heffing op waterverontreiniging voor 
de militaire domeinen te betalen. Van 1991 tot eind 2006 liep de be-
trokken openstaande schuld op tot 6.539.176,00 EUR. De VMM 
heeft de verjaring jaarlijks gestuit, maar is tot op heden uit politieke 
overwegingen niet overgegaan tot gedwongen invordering. De de-
blokkeringsinitiatieven die de Vlaamse minister van Leefmilieu begin 
2002 in het Vlaamse Parlement aankondigde, hebben tot op heden 
niet tot resultaten geleid. Voor de militaire domeinen die vallen onder 
het stelsel van kleinverbruikers, is het probleem voor de toekomst 
opgelost: vanaf het heffingsjaar 2006 vervangt de bovengemeentelij-
ke saneringsbijdrage de heffing op waterverontreiniging. Voor de 
grootverbruikers wordt deze bijdrage in mindering gebracht van de 
heffing op waterverontreiniging. 
VLAAMS PARLEMENT165 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  • Hoewel de VMM een richtlijn voor faillissementen heeft opgesteld, 
verliep de opvolging ervan door de dossierbehandelaars in de bui-
tendiensten niet altijd nauwgezet.  
• Voor de heffingsjaren 2006 en 2007 bleek na de inkohiering van de 
heffingen dat de bovengemeentelijke saneringsbijdragen die vier 
drinkwatermaatschappijen opgaven, tal van fouten bevatten. Daar-
door diende de VMM de verschuldigde heffing voor een aantal 
grootverbruikers te herberekenen. De externe dienstenverlener 
CIPAL, die de gegevens bundelt tot een waterboek, heeft dit boek 
gecorrigeerd op kosten van de betrokken maatschappijen. Ook de 
VMM wil de extrakosten door de aanpassing van het heffingsbedrag 
op de maatschappijen verhalen. De kwaliteit van de gegevens die de 
drinkwatermaatschappijen aanleveren is volgens de VMM de laatste 
jaren wel sterk verbeterd dankzij nieuwe facturatiesystemen.  
• De heffing op de waterverontreiniging voor grootverbruikers kan 
worden berekend met de afvalwateranalyseresultaten of met de om-
zettingscoëfficiënten die de decreetgever heeft vastgelegd (forfai-
tair). De meeste grootverbruikers kiezen voor de forfaitaire bereke-
ning. De omzettingscoëfficiënten zijn echter sinds 1992 niet meer 
herzien.  
• IAVA heeft vastgesteld dat de VMM met de waterloopbeheerders 
geen gegevens over oppervlaktewatercaptaties uitwisselt, waardoor 
het risico bestaat dat heffingsplichtigen niet worden gedetecteerd.  
• IAVA heeft vastgesteld dat de VMM het bestaan van een eigen wa-
terwinning of op de melding van de stopzetting ervan niet systema-
tisch controleert. 
• De VMM heeft in 2005 stroomschema’s voor het ontvangstenproces 
inzake de heffingen voor grootverbruikers opgesteld. Sindsdien heeft 
ze die echter niet meer geactualiseerd. De gevolgen van de reorga-
nisatie van de watersector op het heffingsproces zijn er dan ook nog 
niet in verwerkt. Een specifieke richtlijn of handleiding voor de boek-
houding van de heffingen grootverbruikers bestaat niet.  
• De inhoudelijke ordonnateur heeft de kwartaalrekeningen van de 
rekenplichtige bij de VMM goedgekeurd, aangezien de instelling 
geen boekhoudkundig ordonnateur heeft. 
• Bovendien beperkte de controle van de kwartaalrekeningen zich tot 
een summier nazicht van de cijfers en de budgettaire aanrekening. 
 
Het Rekenhof heeft geconcludeerd dat het beheer van de onderzochte 
rekening degelijk is, maar dat de aanslepende problematiek van de hef-
fingen van de Vlaamse militaire domeinen onopgelost bleef. De VMM 
hanteert bovendien voor de forfaitaire berekening van de afvalwaterhef-
fing verouderde omzettingscoëfficiënten en fouten in de facturatiegege-
vens die de drinkwatermaatschappijen leveren nopen de VMM soms tot 
herberekening. Ten slotte is de inhoudelijke controle op de verrichtingen 
die de rekenplichtige in de kwartaalrekeningen opnam, te beperkt. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 166 • De Vlaamse overheid moet een definitieve oplossing zoeken voor de 
waterverontreinigingsheffing van militaire domeinen. 
• De omzettingscoëfficiënten voor de forfaitaire berekening van de 
afvalwaterheffing vergen actualisatie. 
• De kwaliteit van de gegevens die de drinkwatermaatschappijen aan-
leveren, dient verder te verbeteren. 
• De VMM dient initiatieven te nemen voor een meer systematische 
controle op de gegevens over oppervlaktewatercaptaties. 
• De interne controle van de boekhouding moet worden geoptimali-
seerd. 
 
6.6.2 Geldenrekening van de Vlaamse Milieumaatschappij  
(BO 177) 
Langs BO 177 werd de heffing op waterverontreiniging voor de kleinver-
bruikers in de provincie Antwerpen geïnd. Sinds 1 januari 2005 is de 
VMM belast met het ecologisch en economisch toezicht op de uitbouw 
en het beheer van de saneringsinfrastructuur en het toezicht op de door-
rekening door de exploitanten van de kosten die aan de saneringsver-
plichting zijn verbonden. Voor kleinverbruikers vervangt de bovenge-
meentelijke saneringsbijdrage de heffing op de waterverontreiniging, 
waardoor is het aantal heffingsbiljetten voor kleinverbruikers sinds 2006 
sterk is verminderd. Vanaf het heffingsjaar 2008 zullen alle inningen van 
heffingen voor kleinverbruikers verlopen via één scharnierrekening.  
 
• De financiële instelling bezorgt de rekenplichtige geen details van de 
dagelijkse betalingen en de rekenplichtige vraagt die details maar 
sporadisch op bij de externe dienstverlener.  
• Wegens het groot aantal teruggaven  en annuleringen, houdt de 
VMM de verantwoordingsstukken die in het uitgavendossier moeten 
zitten, in haar provinciale buitendiensten. De rekenplichtige kan dus 
de juistheid van de uitgaven niet inhoudelijk controleren. 
de militaire domeinen te betalen. Van heffingsjaar 1991 tot eind 2006 
was de betrokken openstaande schuld opgelopen tot 2.878.982,28 
EUR (zie de opmerkingen bij de ontvangstenrekening voor heffingen 
grootverbruikers -BO 179). 
• De VMM heeft toegezegd weer nauwlettender te zullen toezien op 
de effectieve overlegging van een jaarlijkse rapportering door de ge-
rechtsdeurwaarders die instaan v oor de uitvoering van dwangbeve-
len. Op 31 december 2006 was nog een belangrijk aantal oudere 
dossiers in behandeling bij deze gerechtsdeurwaarders. Het is van 
belang dat de deurwaarders voor deze dossiers duidelijk aangeven 
of er nog invorderingsmogelijkheden zijn. Zo niet, dan is afboeking 
aangewezen. 
VLAAMS PARLEMENT167 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  • IAVA heeft vastgesteld dat de VMM geen controles uitvoerde op het 
bestaan van een eigen waterwinning of op de melding van de stop-
zetting ervan. De maatschappij doet dat nog altijd niet, volgens haar 
wegens het groot aantal eigen waterwinningen en het gebrek aan 
controlebevoegdheid van haar personeelsleden ten aanzien van par-
ticulieren.  
• Een specifieke richtlijn of handleiding voor de boekhouding van de 
heffingen kleinverbruikers bestaat niet.  
• Het IVA Centrale Accounting informeert de rekenplichtige niet recht-
streeks over aanpassingen aan de richtlijnen voor ontvangstenre-
kenplichtigen of over andere zaken die van belang zijn voor het fi-
nancieel en boekhoudkundig beheer. Deze informatieverstrekking 
verloopt langs de DAB Minafonds, maar geschiedt niet optimaal. 
• De VMM beschikte niet over een boekhoudkundig ordonnateur en de 
controle van de kwartaalrekeningen beperkte zich tot een summier 
nazicht van de cijfers en de budgettaire aanrekening.  
 
Het Rekenhof concludeert dat het beheer van de onderzochte rekening 
degelijk is, maar dat de opvolging van de werkzaamheden van de ge-
rechtsdeurwaarders de voorbije jaren onvoldoende was en dat de aan-
slepende problematiek van de heffingen van de militaire domeinen nog 
geen oplossing kreeg. Ten slotte is de inhoudelijke controle op de ver-
richtingen die de rekenplichtige in de kwartaalrekeningen opnam, te be-
perkt. Het Rekenhof heeft dan ook onder meer aanbevolen: 
• De Vlaamse overheid moet een definitieve oplossing zoeken voor de 
problematiek van de heffingen van militaire domeinen. 
• De VMM moet erover waken dat deurwaarders hun verplichting tot 
jaarlijkse rapportering effectief nakomen. 
• De VMM moet regelmatig de effectieve invorderingsmogelijkheden in 
oudere heffingsdossiers evalueren en eventueel afboeken. 
seerd. 
• De VMM moet nagaan hoe zij een controle op de eigen waterwin-
ningen van kleinverbruikers kan organiseren. 
6.6.3 Geldenrekening van de Openbare Vlaamse Afvalstoffen-
maatschappij (BO 180) 
Langs BO 180 inde de OVAM de heffing op afvalstoffen. Heffingsplichti-
gen zijn de uitbaters van afvalverwijderings- of verwerkingsinrichtingen 
en de ophalers van in het Vlaams Gewest geproduceerde afvalstoffen 
voor verwerking buiten het gewest. In het kader van de boekhoudkundi-
ge reorganisatie bij de Vlaamse overheid is deze ontvangstenrekening 
op 1 januari 2008 omgevormd tot een scharnierrekening, die dagelijks 
wordt genivelleerd naar de centrale rekening van de DAB Minafonds.  
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 168 • De rekenplichtige heeft in de boekhouding - en dus ook de beheers-
rekening - niet de kosten geregistreerd voor de verwerking van de 
overschrijvingen op papier, die Dexia elk kwartaal automatisch in re-
kening bracht, en evenmin de overdr acht daarvoor van de centrale 
rekening van de DAB Minafonds. 
• De rekenplichtige registreert vorderingen die voortvloeien uit ambte-
lijke aanslagen of navorderingen in de boekhouding zonder tussen-
komst van de inhoudelijke ordonnateur. 
• De OVAM heeft tegen geen hoger beroep aangetekend tegen een 
vonnis van de rechtbank van eerste aanleg te Mechelen uit 2006 
(13.407.000,86 EUR). De juridische dienst heeft nagelaten de re-
kenplichtige in kennis te stellen, zodat de vordering in de boekhou-
ding eind 2007 nog openstond. De boekhouding van de vastgestelde 
rechten gaf dus geen volledig getrouw beeld van de werkelijkheid. 
• Gerechtelijke procedures door betwistingen van opgelegde heffin-
gen, navorderingen of ambtelijke aanslagen door heffingsplichtigen 
slepen al sinds 1991-1995 aan. In sommige gevallen was de OVAM 
daar mede schuldig aan: hij talmde soms met heractivering of de ju-
ridische dienst ondernam nauwelijks acties. In een geval liet zijn 
advocaat na het gunstige vonnis te betekenen. De OVAM heeft in 
zijn antwoord van 19 juni 2009 een overleg over de oude heffings-
dossiers met het advocatenbureau in het vooruitzicht gesteld. Er zal 
tevens een plan van aanpak met strikte opvolging worden afgespro-
ken. De juridische dienst, die niet beschikt over een geïnformati-
seerd dossieropvolgingssysteem, r apporteerde overigens niet perio-
diek of systematisch aan de dienst Milieuheffingen over de stand van 
zaken in de afvalstoffenheffingdossiers. 
• In 2006 verklaarde het hof van beroep te Antwerpen een aantal na-
vorderingen (439.985,11 EUR) jegens een nv ongegrond wegens 
onvoldoende gemotiveerd. van de bestuurshandelingen. Sindsdien 
geeft de dienst Milieuheffingen in de begeleidende brief een uitge-
breide motivering op grond van het interne controleverslag. 
• Voor iedere navordering of ambtelijke aanslag moet de OVAM de-
cretaal een administratieve geldboete opleggen van 100% van de 
verschuldigde milieuheffing. De maatschappij heeft in 2007 echter in 
35 dossiers 1.162.905 EUR (91%) kwijtgescholden. In 2008 daalde 
het gemiddeld kwijtscheldingspercentage tot 89,7%. Een voorstel tot 
decretale aanpassing van de procedure haalde het niet bij de 
Vlaamse minister van Leefmilieu  
• Sinds 1 januari 2008 voert de boekhouding van de DAB Minafonds 
terugbetalingen van ten onrechte ontvangen bedragen of teveel be-
taalde heffingen uit, in plaats van de rekenplichtige. Dat leidde tot 
een langere uitvoeringstermijn en bijk omend administratief werk voor 
de rekenplichtige. Het kasboek geeft evenmin nog een getrouw 
beeld van de financiële toestand inzake afvalstoffenheffingen. 
• IAVA heeft opgemerkt dat de OVAM de heffingsplichtigen nodeloos 
belast met de verplichting ook voor het voorschot voor het vierde 
kwartaal een aangifte te doen. De OVAM kan immers zelf deze 
voorschotten berekenen en invorderen. De OVAM is niet ingegaan 
op deze aanbeveling. 
VLAAMS PARLEMENT169 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  • Het ontbrak de rekenplichtige soms aan gegevens die van belang 
zijn voor het financieel en boekhoudkundig beheer (actuele richtlij-
nen, informatie over belangrijke wijzigingen of beslissingen, toegang 
tot gegevensbestanden). Volgens het departement Leefmilieu, Na-
tuur en Energie situeert het knelpunt zich in de communicatie van 
het IVA Accounting met de DAB Minafonds.  
• De OVAM beschikte niet over een boekhoudkundig ordonnateur en 
de controle op de kwartaalrekeningen beperkte zich in 2007 tot een 
summiere controle van de cijfers en de budgettaire aanrekening.  
 
Het Rekenhof concludeert dat de OVAM de boekhouding van afvalstof-
fenheffingen op een degelijke, maar niet altijd efficiënte wijze, voert. Het 
heeft dan ook onder meer de volgende aanbevelingen geformuleerd: 
• De rekenplichtige moet vastgestelde rechten boeken op basis van 
een schriftelijke opdracht vanwege de inhoudelijke ordonnateur. 
• De juridische dienst van de OVAM dient de dienst Milieuheffingen 
tijdig te informeren over te annuleren vastgestelde rechten n.a.v. ge-
rechtelijke beslissingen. Hij moet de gerechtelijke afvalstoffenheffin-
genprocedures uit de jaren negentig actiever opvolgen. 
• Gelet op de hoge graad van kwijtscheldingen van administratieve 
boetes, vergt de decretale regeling evaluatie en eventueel bijsturing. 
• De OVAM dient tijdig te worden geïnformeerd over beslissingen en 
maatregelen met gevolgen voor de boekhouding van de afvalstof-
fenheffingen. 
 
6.7 Beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken 
6.7.1 Geldenrekeningen van het Agentschap Infrastructuur, afde-
lingen Wegen en Verkeer te Antwerpen en te Oost-
Vlaanderen (BO 166 en BO 164) 
De beide afdelingen van Wegen en Verkeer staan in voor diverse ont-
vangsten. Voor beide provinciale afdelingen zijn de ontvangsten uit 
schadedossiers de belangrijkste, vervolgens die uit de verkoop van ge-
westgronden en uit huurovereenkomsten, cijnzen en retributies. 
 
• De afdelingen hielden de boekhouding niet altijd correct bij: ver-
koopaktes ontbraken in dossiers over verkopen van onroerende 
goederen, de AWVO deed soms lang over de afboeking van vastge-
stelde rechten en boekte ontvangsten bij de betaling soms als con-
tante rechten in plaats van als vastgestelde rechten, bij de AWVA 
deden zich geregeld dubbele boekingen voor, vastgestelde rechten 
blijven bij de AWVA soms openstaan na inning.  
• De schuldvorderingen en uiteindelijke betalingen lopen soms veel 
vertraging op omdat de AWVA laattijdig herinnerings- en aanma-
ningsbrieven verstuurt. De achterstand wordt momenteel ingehaald.  
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 170 • Het Rekenhof legde medio januari 2009 een selectie van onderzoch-
te schadedossiers aan de Afdeling Juridische Dienstverlening (AJD) 
voor. Dit overleg leidde tot annulaties van vastgestelde rechten en 
een minnelijke regeling. In ongeveer de helft van de besproken dos-
siers deden zich allerlei kleine of grote problemen voor. Het Reken-
hof heeft de AJD gesuggereerd met de AWVA en de AWVO lijsten 
uit te wisselen en samen na te gaan of geen vastgestelde rechten 
moeten worden geboekt of afgeboekt .  
• Met een tijdelijke handelsvennootschap rezen sinds 2004 talrijke 
discussies over tientallen schadegevallen met nutsleidingen en ka-
bels tijdens de heraanleg van de ring te Antwerpen. Voor tal van de-
ze dossiers moet de AJD de vastgestelde rechten te annuleren we-
gens onvoldoende bewijslast. De grote tijdsdruk en de complexe 
werforganisatie bij de heraanleg van de ring heeft het maken van 
correcte vaststellingen door de afdeling Elektriciteit en Mechanica te 
Antwerpen (AEMA) immers sterk bemoeilijkt. Bovendien heeft de 
THV een schadeclaim ingediend bij de AWVA wegens kosten door 
het uitstel van de aanvangsdatum van werken aan de ring. 
• De AWVA had ten tijde van het Rekenhofonderzoek een achterstand 
in de opvolging van de schadedossiers. De samenwerking van de 
AEMA met de dienst Schade van de AWVA verloopt niet altijd even 
vlot. 
• De interne controle bij de AJD, AWVA, AWVO en AEMA is niet sys-
tematisch.  
 
Het Rekenhof heeft geconcludeerd dat de boekhouding van de afdelin-
gen van Wegen en Verkeer weliswaar aan het verbeteren is, maar dat 
nog tal van inspanningen vereist zijn. Het heeft in het bijzonder de vol-
gende aanbevelingen geformuleerd: 
• De AWVA en de AWVO moeten de vastgestelde rechten beter op-
volgen.  
• Een betere gegevensdoorstroming tussen de verschillende Afdelin-
gen is geboden, alsook meer interne controle, ook vanuit het Minis-
terie Mobiliteit en Openbare Werken.  
• De AWVA en AJD moeten probleemdossiers zoals die van de van 
de tijdelijke vereniging verder opvolgen en op gepaste wijze behan-
delen. De AEMA dient de schadedossiers beter te beheren (foto’s 
dateren, tijdig tegensprekelijke vaststellingen doen,… ). 
 
6.7.2 Geldenrekening van het Agentschap Maritieme Dienstver-
lening en Kust, afdeling Scheepvaartbegeleiding (BO 160) 
De AS staat in vooral in voor de ontvangsten uit het VBS (Verkeers Be-
geleiding Systeem Tarief) en uit de participatie van Nederland in de wal-
radarketen langs de Westerschelde. De dienst met afzonderlijk beheer 
Loodswezen (LW) staat in voor de inning van de VBS-gelden langs een 
aparte boekhoud- en facturatiesystemen. Het facturatiesysteem Lood-
sen-Informatie-Systeem  staat niet alleen in voor de facturatie van de 
loodsgelden, maar ook voor de facturatie van de VBS-gelden. LW boekt 
VLAAMS PARLEMENT171 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  de inningen van de VBS-gelden als derdengelden en stort ze verder 
door naar de rekening van de AS, waar ze als effectieve ontvangsten 
worden geboekt. De AS houdt van de VBS-vorderingen geen vastge-
stelde rechten bij, wel LW. Daarom heeft het Rekenhof ook de verrich-
tingen van LW met betrekking tot de VBS-gelden aan een controle on-
derworpen. 
 
• De volledigheid van de dossiers laat soms te wensen over. 
• De opvolging van de vastgestelde rechten door de AS vertoonde de 
vorige jaren een groot aantal gebreken, wat in 2007 in een vijftigtal 
dossiers leidde tot afboekingen van vastgestelde rechten, vooral 
voor verjaarde schadedossiers en kleine vorderingen die na een 
kosten-batenanalyse oninbaar werden geacht. De afgeboekte dos-
siers bleven lang liggen bij de afdeling Boekhouding en Begroting 
(ABB) voor zij werden doorgestuurd naar de AJD. Deze dienst her-
activeerde slechts een tiental dossiers. Gelet op deze vaststellingen, 
concludeert het Rekenhof dat de interne controle noch op het niveau 
van de eigen dienst, noch op ministerieel niveau voldoet. 
• Eind oktober 2008 stonden aanzienlijke VBS-gelden open, doordat 
aanmerende schepen systematisch tegen de inning protesteerden. 
Een aantal rederijen diende tegen het VBS-besluit een beroep tot 
nietigverklaring in bij de Raad van State in, omdat zij oordeelden dat 
het om een belasting ging, terwijl het Vlaamse Gewest de VBS-
vergoeding kwalificeerde als een retributie. Een uitspraak is er voor-
alsnog niet. Inmiddels heeft het scheepvaartbegeleidingsdecreet(100) 
de betrokken decretale bepalingen vervangen en is het aangevoch-
ten VBS-besluit hernomen in een decretale tekst met terugwerkende 
kracht(101), gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad op 10 maart 
2009. Dit decreet zou uiteraard ook nog voor de Raad van State 
kunnen worden gebracht. Een uitspraak van de Raad van State in 
het voordeel van de rederijen dat het om een belasting gaat in 
plaats van een retributie, zou ertoe kunnen leiden dat de rederijen 
met terugwerkende kracht alle betaalde VBS-vergoedingen terug-
vorderen voor de rechtbank. Dat zou zeer grote financiële implica-
ties voor het Vlaams Gewest kunnen hebben (tientallen miljoenen 
EUR). 
 
• Het dossier van de VBS-gelden moet verder worden opgevolgd, met 
aandacht voor de mogelijke toekomstige negatieve financiële impli-
caties voor het Vlaams Gewest. 
 
100  Decreet van 16 juni 2006 betreff ende de begeleiding van de scheepvaart op de 
maritieme toegangswegen en de organisatie v an het Maritiem Reddings- en Coör-
dinatiecentrum ( B.S. 26 oktober 2006). 
101  Volgens de rechtspraak van het Grondw ettelijk Hof is een dergelijke regeling moge-
lijk indien het om een externe illegaliteit gaat. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 172 • De AS had de dossiers met eventueel af te boeken rechten te ge-
pasten tijde ter behandeling aan de AJD moeten bezorgen. 
 
6.7.3 Geldenrekening van het Agentschap Infrastructuur, afde-
ling Stafdienst en afdeling Planning en Coördinatie (We-
geninspectie) (BO 165) 
De Wegeninspectie en de APCO innen ontvangsten in het kader van de 
beteugeling van de aantasting van de wegeninfrastructuur door overge-
wicht of overtollige asdruk, ook aslasten genoemd. De Wegeninspectie 
en AST zijn onder meer verantwoordelijk voor de inning van ontvangsten 
uit nevenbedrijven langs autosnelwegen.  
 
• De rekenplichtige boekt ontvangsten uit boetes van aslasten altijd 
als contante rechten. De APCO houdt de dossiers extracomptabel 
bij in een databank. Daardoor bevat het boekhoudsysteem van het 
Vlaams Gewest (Orafin) geen spoor van dossiers met schuldvorde-
ringen die lang blijven openstaan of worden betwist. Dergelijke be-
twistingen komen frequent voor. Als de overtreder een vernieti-
gingsberoep instelt, stelt de afdeling Juridische Dienstverlening 
(AJD) een advocaat aan. Tot op heden werden 74 dergelijke proce-
dures ingeleid, waarvan de meeste nog niet afgehandeld zijn.  
• De AST boekt inningen van cijnzen die nevenbedrijven betalen vaak 
als een contant recht in plaats van als een vastgesteld recht. De in-
ningsdatum gaat vaak verscheidene weken de datum van ontvangst 
van het afschrift voor de rekenplichtige vooraf.  
• De fiscale administratie heft van een nevenbedrijf sinds kort een 
roerende voorheffing van 15 of 25%. De inkohiering ervan slaat op 
2002 tot 2007. Dat is een precedent. Als de administratie dit uitbreidt 
naar de andere nevenbedrijven, kan dat grote financiële implicaties 
hebben: de jaarlijkse inningen van nevenbedrijven belopen immers 
bijna twintig miljoen EUR. De AJD vecht namens het Vlaams Ge-
west de betaling van deze roerende voorheffing aan. 
• In het bijzonder aangaande de opmaak van de vastgestelde rech-
ten, blijft de interne controle in gebreke.  
 
• De APCO moet voor de aslasten de vastgestelde rechten boeken. 
• De AST moet voor de ontvangsten uit nevenbedrijven tijdig vastge-
stelde rechten boeken. 
• De interne controle moet efficiënter worden georganiseerd. 
• De AST dient aandacht te schenken aan de betwisting met de fisca-
le administratie over de roerende voorheffing op de ontvangsten uit 
nevenbedrijven. 
 
VLAAMS PARLEMENT173 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  6.7.4 Geldenrekeningen van de afdeling Boekhouding en Begro-
ting van het Ministerie van Mobiliteit en Openbare Werken 
en het Agentschap Infrastructuur (BO 126 en BO 175) 
De voornaamste ontvangsten van de afdeling Boekhouding en Begroting 
ten behoeve van de dienst met afzonderlijk beheer Vlaams Infrastuctuur-
fonds (ABBVIF) zijn ontvangsten uit grondenverkopen, retributies voor 
het gebruik van openbaar domein en EU-ontvangsten betreffende uitga-
ven voor mobiliteit en openbare werk en. De voornaamste ontvangsten 
van de afdeling ten behoeve van de Mi nisterie van Mobiliteit en Openba-
re Werken (ABBMOW) zijn terugbetalingen van door het Gewest gedane 
uitgaven voor het herstel van schade veroorzaakt door derden en terug-
betalingen van salarissen. 
 
• Bij de overdracht van de bev oegdheden van de afdeling Maritieme 
Toegang in 2006 aan het Ministerie van Mobiliteit en Openbare Wer-
ken werden een vijftigtal dossiers voor verdere behandeling aan de 
ABBMOW bezorgd. De AS boekte voor deze dossiers in 2007 
326.334,99 EUR vastgestelde rechten af. Het betrof hoofdzakelijk 
dossiers van het Agentschap Maritieme Dienstverlening en Kust. 
Deze dossiers bleven geruime tijd onaangeroerd bij de ABBMOW 
liggen. Pas begin 2008 onderzocht de AJD de dossiers. Zij conclu-
deerde dat het grootste gedeelte ervan was verjaard en heractiveer-
de er slechts een tiental van. De ABBMOW heeft voor de geheracti-
veerde dossiers in 2008 geen nieuwe vastgestelde rechten geboekt.  
• In het kader van de uitzuivering van de BTW-rekening van het Minis-
terie van Mobiliteit en Openbare Werken werd in 2007 62.936,96 
EUR het ABBMOW gestort. Het ging om het teveel  op deze BTW-
rekening zonder verantwoordingsstukken. Dat bedrag figureert al ja-
ren in de rekeningen en dateert van voor 2001. 
• In de rekening ABBVIF deden zich problemen voor bij de vordering 
van retributies van enkele bedr ijven en van de Vlaamse Maatschap-
pij voor Watervoorziening. 
 
• De AABVIF dient alles in het werk te stellen om de retributies in te 
vorderen. 
• De ABBMOW moet dossiers tijdig aan de AJD voorleggen om verja-
ring te vermijden. 
 
6.7.5 Warenrekeningen van de afdelingen Wegen en Verkeer, en 
Elektriciteit en Mechanica 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 174 • De uitslagbonnen zijn soms onzorgvuldig opgemaakt en de maga-
zijnboeken van de afdeling Elektriciteit en Mechanica zijn door een 
informaticaprobleem al jaren incorrect. 
• Voor een beperkt aantal artikelen werden verkeerde hoeveelheden 
in- of uitgeboekt. 
• Voor de waardebepaling van de stocks in de magazijnen ontbreekt 
een reglementering. 
• De interne controle (IC) zette de controles ter plaatse eind 2003 stop 
en beperkte zich de boekhoudkundige juistheid van de in- en uit-
gaande hoeveelheden. Op aandringen van het Rekenhof startte de 
IC in april 2008 weer met effectieve controles ter plaatse. De versla-
gen van deze controles bevestigden de twijfels van het Rekenhof 
over de juistheid van de hoeveelheden in de inventarissen. De ma-
gazijnen slaan goederen zonder factuur meestal niet in. Dat resul-
teert in een foutief beeld van de ware voorraad in het magazijn. De 
redenen voor het ontbreken van een factuur zijn o.a. de centrale be-
stelling van goederen die worden verdeeld over de magazijnen en 
overschotten op bepaalde werken. 
 
• De diensten moeten streven naar een degelijke oplossing voor de 
verwerking van goederen zonder inkoopfactuur. 
• De afdeling Elektriciteit en Mechanica moet haar magazijnboeken 
dringend correct opmaken. 
• De diensten moeten een reglementering opstellen voor de waarde-
bepaling van hun stock. 
 
6.8 Conclusies 
Rekenhof toe te concluderen dat het rekenplichtig beheer vrij degelijk 
wordt uitgevoerd. Behalve een aantal meer rekeningspecifieke proble-
men, kon het in het algemeen een aantal gemeenschappelijke pijnpun-
ten in dit beheer ontdekken: 
• De rekenplichtigen, die mede over de volledigheid en juistheid van 
de inningen moeten waken, ontvangen vaak te weinig informatie van 
de betrokken operationele afdelingen. Dikwijls ontbreekt informatie 
over de dossierinhoud (onderliggende stukken) of over de vastge-
stelde rechten. 
• De rekenplichtigen beschikken niet altijd over richtlijnen voor speci-
fieke procedures. 
• De interne controle is vaak ontoereikend. Zij beperkt zich over het 
algemeen tot de boekhoudkundige verwerking van de dossiers. In-
houdelijke of meer grondige controles vinden zelden plaats. Zo zij er 
wel zijn, laten zij nauwelijks controlesporen na.  
VLAAMS PARLEMENT175 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  • De interne controle kan niet altijd steunen op voldoende functie-
scheiding. Vaak vallen de taken van rekenplichtige en boekhoud-
kundig ordonnateur samen. 
• Regelmatig merkte het Rekenhof een ontoereikende opvolging van 
dossiers door de rekenplichtige op, in het bijzonder met betrekking 
tot gerechtelijke procedures. 
 
6.9 Aanbevelingen 
• Functiescheidingen dienen strikt te worden toegepast. 
de dossiers. Alle controles moeten navolgbare controlesporen en 
rapporteringen nalaten. 
• De rekenplichtigen dienen de procedure die een gedwongen invor-
dering voorafgaat nauwgezet uit te voeren en het verloop ervan op 
te volgen. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 176 7 Rekeningen Vlaamse universiteiten 
Het Rekenhof controleert de rekeningen van de universiteiten(102) met 
rekeningen worden goedgekeurd door de minister bevoegd voor het 
universitair onderwijs en dat deze minister de goedgekeurde rekeningen 
naar het Rekenhof stuurt voor toezicht en visum. Het Rekenhof kan 
daarvoor ook een controle ter plaatse organiseren op de comptabiliteit 
 
Artikel 162, eerste lid, van het decreet van 12 juni 1991 betreffende de 
teitsbestuur elk jaar voor 31 mei een jaarrekening moet indienen bij de 
Vlaamse Regering. Overeenkomstig artikel 8 van het besluit van de 
Vlaamse Regering van 8 februari 1995, stuurt de Vlaamse Regering 
deze jaarrekening voor 31 december naar het Rekenhof. 
 
Het Rekenhof heeft de jaarrekeningen 2005 en 2006 van de universitei-
ten onderworpen aan een grondige controle, met bijzondere aandacht 
voor de controle op de uitvoering van de begroting, de uitgaven in de 
afdeling werking en de financiële afhandeling van inkomsten van onder-
zoeksprojecten. De jaarlijkse controle aan de hand van een checklist 
omvat onder meer het nazicht van de balans en van de resultatenreke-
ningen van de verschillende afdelingen(103), en van de rekening voor 
orde. Zij omvat onder andere een analytisch nazicht, de aansluiting met 
de boekhouding, de overeenstemming tussen de toegezegde en de ge-
boekte uitkeringen, een controle van de overschrijvingen en verrekenin-
gen tussen de verschillende afdelingen, en de boeking van financiële 
kosten en opbrengsten. Meer in het algemeen gaat het Rekenhof ook na 
of de universiteiten aan alle vormvereisten hebben voldaan en of zij op-
volging hebben gegeven aan de opmerkingen van de voorgaande jaren. 
 
Voorts ging bij de rekeningencontrole bijzondere aandacht naar de toe-
passing van de wetgeving op de overheidsopdrachten bij de UA en de 
 
102  Katholieke Universiteit Brussel (KUB russel), Katholieke Universiteit Leuven (KU-
103  De resultatenrekening van de universit eiten is ingedeeld in de volgende afdelingen: 
VLAAMS PARLEMENT177 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  interne controleprocedures met betrekking tot de aankoopcyclus bij de 
UGent.  
 
1995 houdende vaststelling van nadere regels voor het opmaken van de 
begroting en de personeelsformatie van de universiteiten in de Vlaamse 
Gemeenschap (verder afgekort tot: begrotingsbesluit), bepaalt dat het 
schreven bedragen in de afdelingen I Werking en II Investeringen. In alle 
universiteiten, behalve de KUBrussel, waren er in 2005 en/of 2006 ech-
ter overschrijdingen van limitatieve kredieten. 
 
onderzoeksfondsen - AOF), V (patrimonium) en VI (voor orde), het ka-
rakter van variabele kredieten. De hoogte van de toegestane uitgaven 
afdeling of onderafdeling. Een negatief jaarsaldo is alleen aanvaardbaar 
als de begroting daarin heeft voorzien en onder de voorwaarde dat het 
 
Alle universiteiten, behalve de KUBrussel, overschreden de variabele 
kredieten. Deze overschrijdingen waren meestal gerechtvaardigd, op 
een paar uitzonderingen na, waarbij de begroting niet in een negatief 
jaarsaldo had voorzien(104). In één geval leidden de weliswaar begrote 
uitgaven tot een negatief gecumuleerd saldo, wat evenmin toegestaan 
is(105). 
 
7.1.3 Uitgaven in de afdeling werking 
De artikels 128 en 129 van het decreet van 12 juni 1991 betreffende de 
universiteiten in de Vlaamse Gemeenschap bepalen welke uitgaven de 
universiteiten met de werkingsuitkering mogen betalen. Het gaat om: 
 
104  Jaarrekening 2006 van de UA, afdeling Inst ituut voor Joodse studies; Universiteit 
Hasselt jaarrekening 2005, afdeling III Sociale Voorzieningen voor Studenten en 
jaarrekening 2006 onderafdeling IV AOF. 
105  Afdeling V Patrimonium van de jaarrekening 2006 van de UGent. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 178 • de gewone uitgaven voor academisch onderwijs, wetenschappelijk 
onderzoek, wetenschappelijke dienstverlening en administratie van 
de universiteit, met inbegrip van de roerende uitrustingen; 
• uitgaven voor sociale voorzieningen voor het personeel bekostigd 
ten laste van de werkingsuitkering; 
• kosten ingevolge de samenwerkingsakkoorden bedoeld in de arti-
kels 94 en 95 van het decreet betreffende de herstructurering van 
het hoger onderwijs in Vlaanderen, of ingevolge de deelneming aan 
de associaties; 
• kosten uit overeenkomsten die in het kader van de artikels 125 en 
126 met een of meer universiteiten of met instellingen van het hoger 
onderwijs van het lange type worden afgesloten voor de gezamen-
lijke organisatie van onderwijs- of onderzoeksactiviteiten. 
 
Het Rekenhof heeft bij alle universiteiten steekproefsgewijze de uitgaven 
in de afdeling Werking gecontroleerd. Daarbij richtte het zich vooral op 
commissies en honoraria, bijdragen beroepsverenigingen, sponsoring, 
PR kosten, gelegenheidsgeschenken, giften en vrijgevigheden.  
 
Bij de UHasselt ontdekte het Rekenhof geen onregelmatigheden. Voor 
de andere universiteiten vroeg het Rekenhof het standpunt van de mi-
nister over een aantal gevallen van financiering van activiteiten, sponso-
ring van cultuurevenementen en kosten v oor publicitaire advertenties, 
die geen rechtstreeks verband houden met de statutaire opdracht van 
de universiteiten. 
 
Volgens het Rekenhof mag sponsoring van verenigingen die geen band 
hebben met de universiteit, niet ten laste van de werkingsuitkering val-
len. Het herinnerde aan zijn standpunt uit 1997 over het prijzengeld voor 
de Vlaamse Wiskunde Olympiade. De minister ging toen akkoord met de 
verwerping ervan. Het Rekenhof k an bijgevolg evenmin aanvaarden dat 
de werkingsuitkering de helft van de kosten van een server voor de Wis-
kunde Olympiade betaalt. 
 
Twee universiteiten betaalden kosten die personeelsleden maakten, 
terug zonder voorlegging van de originele factuur of het kasticket. 
 
Het Rekenhof adviseerde één universiteit het public-relationsbudget van 
de rector te spreiden over de afdelingen Werking en Patrimonium, opdat 
een onderscheid mogelijk wordt tussen de uitgaven die rechtstreeks te 
maken hebben met de universitaire opdracht, en uitgaven die meer de 
uitstraling van de universiteit ten goede komen. De universiteit heeft 
toegezegd dat zij dit vanaf de rekening 2009 zou doen. 
 
Het Rekenhof adviseerde de KULeuven, de UGent en de VUB algeme-
ne richtlijnen uit te vaardigen voor de departementen om te verduidelij-
ken onder welke voorwaarden zij bepaalde uitgaven(106) kunnen be-
 
106  Zoals onder meer relatiegeschenken v oor medewerkers, bijdrage voor bloemen 
voor verjaardagen, huwelijk etc… 
VLAAMS PARLEMENT179 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  schouwen als uitgaven voor sociale voorzieningen voor het personeel 
bezoldigd ten laste van de werkingsuitkering  en, bijgevolg, ten laste van 
de werkingsuitkering mogen nemen. De KUBrussel en de UA beschik-
ken al over dergelijke richtlijnen. De UA vaardigde ze zeer recent uit en 
paste ze nog niet altijd en voor alle personeelsleden toe. De gecontro-
leerde periode vertoonde echter een gunstige evolutie en de universiteit 
ondernam stappen om de richtlijnen op alle personeelsleden van toe-
passing te maken.  
 
7.1.4 Financiële afhandeling van inkomsten uit onderzoekspro-
jecten 
Het Rekenhof heeft de financiële afhandeling onderzocht van de inkom-
sten uit onderzoeksprojecten 2006. Het onderzoek steunde op een wil-
lekeurige steekproef die de verschillende financieringsbronnen over-
spande (bv. federale overheid, Vlaamse Gemeenschap, steden en pro-
vincies, Europese Commissie, internationale instellingen of privébedrij-
ven). Het Rekenhof ging onder meer na of er een ondertekende en tijdi-
ge overeenkomst was, of de inkomsten in overeenstemming waren met 
het contract, of de inkomsten tijdig werden gevorderd en of de universi-
teit onbetaalde facturen voldoende opvolgde. Het onderzoek leidde tot 
• In alle universiteiten werden contracten voor onderzoeksprojecten 
frequent laattijdig ondertekend. 
• De KULeuven, de UA, de UGent en de VUB vorderden niet altijd 
tijdig de verschuldigde bedragen bij gebrek aan een (afdoend) factu-
ratieplan of aan personeel. 
• Bij de UA stortte de financierende entiteit, meestal de Europese 
Commissie, de inkomsten meermaals te laat. 
• Behalve bij de UA, werden de contracten niet altijd ondertekend 
door de universiteiten én de tegenpartijen. 
• In bijna alle gevallen volgden de universiteiten de onderzoekscon-
tracten nauwgezet op. 
• Eén universiteit deed nog uitgaven voor projecten die al waren af-
gesloten doordat de promotor vrij kon beschikken over het saldo. 
Het Rekenhof heeft aanbevolen vrij beschikbare saldi over te boe-
ken naar een kas per promotor, waar deze gelden vrij kunnen wor-
den besteed. Zo kan de universiteit het oorspronkelijke project uit-
boeken. 
• In een paar gevallen werden de inkomsten fout geclassificeerd. 
• In bijna alle gevallen stemden de inkomsten overeen met het con-
tract. 
• In een paar gevallen week de betalingstermijn op de factuur af van 
die in het contract doordat het geautomatiseerd boekhoudsysteem 
in een standaardbetalingstermijn voorziet. 
• Het Rekenhof heeft de KUBrussel aanbevolen duidelijke procedures 
op te stellen voor de autorisatie, opvolging en boekhoudkundige 
verwerking van onderzoeksprojecten. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 180  
7.1.5 Overzicht van de universiteitsrekeningen 2005-2006 
De onderstaande paragrafen overzien de resultaten 2005 en 2006 van 
de diverse Vlaamse universiteiten (in duizenden EUR). 
 
2005 KULeuv. UGent UA VUB UHasselt KUBrus. 
Overheidsuitkeringen 225.142 177.999 81.976 81. 885 22.241 5.574 
Andere inkomsten 0 0 0 0 286 118 
Overschrijvingen 9. 198 6.547 3.239 865 549 59 
Verrekeningen 0 2.085 1.130 0 75 13 
Inkomsten 234.340 186.631 86.345 82.750 23.151 5.764 
Personeelskosten 184.694 134. 182 69.057 63.621 16.479 4.799 
Uitrustings/ werkingskosten 46.115 44.401 14.968 16.618 4.722 1.186 
Overschrijvingen 21.302 3.567 6.693 1.566 624 80 
Verrekeningen 1.963 0 2.909 0 0 0 
Uitgaven 254.074 182.150 93.627 81.805 21.825 6.065 
Resultaat -19.734 4. 481 -7.282 945 1.326 -301 
Gecumuleerd saldo 9.385 25.385 26.929 47. 709 10.831 3.979 
Afdeling II – Investeringen       
Overheidsuitkeringen 9. 142 6.370 4.934 3.006 588 139 
Inkomsten uit onroer. Goed. 847 1.035 0 587 11 72 
Financiële inkomsten 387 0 0 107 19 25 
Andere inkomsten 160 189 119 640 4 13 
Overschrijvingen 17.767 0 5.250 200 75 0 
Verrekeningen 20 108 0 0 0 0 
Inkomsten 28.323 7.702 10.303 4.540 697 249 
Investeringen 27.504 5. 484 8.210 1.215 1.044 49 
Financiële kosten 2 0 195 1.029 1 2 
Overschrijvingen 151 0 0 124 0 0 
Verrekeningen 1 0 0 0 0 0 
Uitgaven 27.658 5.484 8.405 2.368 1.045 51 
Resultaat 665 2.218 1.898 2.172 -348 198 
Gecumuleerd saldo 21. 979 10.191 8.680 22.779 705 893 
Overheidsuitkeringen 4. 784 5.119 2.105 1.951 575 178 
Inkomsten uit onroer. G oed. 4.276 3.004 766 2.477 0 54 
Exploitatie studentenresto ’s 0 2.475 1.056 1.474 344 90 
Financiële inkomsten 69 9 302 62 15 22 
Andere inkomsten 1. 905 1.185 247 2.209 893 26 
Overschrijvingen 2.705 1.728 300 873 194 0 
Verrekeningen 170 1.221 340 0 0 28 
Inkomsten 13.909 14.741 5.116 9.046 2.021 398 
Personeelskosten 4.615 4.586 2.025 3.893 463 147 
Uitrustings/ werkingskost en 7.600 13.062 2. 483 3.697 1.585 230 
Financiële kosten 385 6 157 455 12 30 
Verrekeningen 315 0 256 0 75 0 
Uitgaven 12.915 17.654 4.921 8.045 2.135 407 
Resultaat 994 -2.913 195 1.001 -114 -9 
Gecumuleerd saldo 5. 340 2.897 5.485 4.100 783 654 
VLAAMS PARLEMENT181 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  2005 KULeuv. UGent UA VUB UHasselt KUBrus. 
Overheidsuitkeringen 42. 396 32.498 11.848 12.562 1.905 214 
Andere inkomsten 0 207 58 0 1.390 10 
Overschrijvingen 5.087 3.567 1.455 1.366 549 80 
Verrekeningen 6 4.492 0 0 0 0 
Inkomsten 47.489 40.764 13.361 13.928 3.844 304 
Personeelskosten 26.783 19. 904 4.525 5.011 1.702 38 
Uitrustings/ werkingskost en 11.983 8.036 2.506 3.489 678 156 
Overschrijvingen 9.198 4.586 2.501 2.281 303 59 
Verrekeningen 921 3.680 1.253 0 0 0 
Uitgaven 48.885 36.206 10.785 10.781 2.683 253 
Resultaat -1.396 4. 558 2.576 3.147 1.161 51 
Gecumuleerd saldo 84. 358 55.201 14.369 23.003 5.580 321 
Overheidsbijdragen 89.446 71.998 30.036 30.794 10.334 562 
Internationale organen 20. 344 16.353 7.037 2.104 1.633 1 
Bijdragen privé-sector  21.864 0 4.581 2.205 952 0 
Wetensch. Dienstverl. 22.839 26.955 2.943 5.022 2.552 11 
Andere inkomsten 1.759 2.518 142 906 990 3 
Overschrijvingen 11.952 0 8.169 0 0 43 
Verrekeningen 316 10.556 1.580 0 0 0 
Inkomsten 168.520 128.380 54.488 41.031 16.461 620 
Personeelskosten 74.544 51. 854 21.185 20.011 8.931 192 
Uitrustings/ werkingskost en 54.080 54.556 15. 044 18.278 6.882 310 
Andere kosten 2.447 52 3.076 0 0 0 
Overschrijvingen 0 0 286 0 0 0 
Verrekeningen 5.346 12.400 1.456 0 0 0 
Uitgaven 136.417 118.862 41.047 38.289 15.813 502 
Resultaat 32.103 9. 518 13.441 2.742 648 118 
Gecumuleerd saldo 126. 609 79.368 15.878 17.737 5.054 415 
Afdeling V – Patrimonium       
Inschrijv./examengelden 11. 372 10.402 3.565 2.426 809 252 
Financiële opbrengsten 17.187 594 7.770 19.146 389 207 
Uit onroerende goederen 3. 714 434 2.967 5.870 0 147 
Uit overhead 14.626 9. 326 4.499 2.272 1.498 30 
Postacademische vorming 6.880 2.644 6.805 0 755 29 
Giften, schenk. en legaten 2.369 436 217 186 37 5 
Andere inkomsten 31.728 5.763 8.640 9.897 2.662 256 
Verrekeningen 8.533 4.425 7.613 0 0 4 
Inkomsten 96.409 34.024 42.076 39.797 6.150 930 
Personeelskosten 15.160 6. 687 14.276 10.821 2.031 664 
Uitrustings/ werkingskost en 32.925 13.750 13. 400 4.912 3.057 462 
Investeringen 5.084 12.764 2.401 313 0 0 
Financiële kosten 2.566 1.971 662 678 18 17 
Overschrijvingen 16.058 3.689 9.154 1.604 440 43 
Verrekeningen 499 4.656 4.731 0 0 0 
Uitgaven 72.292 43.517 44.624 18.328 5.546 1.186 
Resultaat 24.117 -9. 493 -2.548 21.469 604 -256 
Gecumuleerd saldo 198.867 1.801 60.340 24. 647 7.105 1.135 
Afdeling VI – Voor orde       
Inkomsten 14.002 0 4.510 7.306 402 0 
Uitgaven 10.358 0 4.510 423 402 0 
Resultaat 3.644 0 0 6.883 0 0 
Gecumuleerd saldo 5.908 0 23 8.401 0 0 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 182 2006 KUL UGent UA VUB UHasselt KUB 
Overheidsuitkeringen 244.406 183.581 83.859 83. 329 23.245 5.654 
Andere inkomsten 0 0 0 0 478 119 
Overschrijvingen 9.644 6.423 2.515 1.115 791 64 
Verrekeningen 347 1.771 1.160 0 0 16 
Inkomsten 254.397 191.775 87.534 84.444 24.514 5.853 
Personeelskosten 203.519 136. 252 70.753 61.346 16.379 4.822 
Uitrustings/ werkingskosten 42.781 47.995 16.436 18.407 5.699 1.332 
Overschrijvingen 1.983 3.666 1.460 1.582 483 100 
Verrekeningen 1.669 0 2.971 0 0 9 
Uitgaven 249.952 187.913 91.620 81.335 22.561 6.263 
Resultaat 4.445 3.862 -4.086 3.109 1.953 -410 
Gecumuleerd saldo 13.830 29.247 22.844 50. 818 12.784 3.568 
Overheidsuitkeringen 10. 060 7.219 3.217 3.308 647 154 
Inkomsten uit onroer. Goed. 962 3.026 494 656 12 0 
Financiële inkomsten 301 0 0 199 16 17 
Andere inkomsten 393 199 0 1.840 30 75 
Overschrijvingen 6.663 2.000 0 200 255 0 
Verrekeningen 534 110 0 0 0 0 
Inkomsten 18.913 12.554 3.711 6.203 960 246 
Investeringen 23.921 2. 888 6.868 1.691 782 1.066 
Financiële kosten 70 0 0 1.012 0 1 
Overschrijvingen 33 0 0 124 0 0 
Verrekeningen 0 0 0 0 0 0 
Uitgaven 24.024 2.888 6.868 2.827 782 1.067 
Resultaat -5.111 9. 666 -3.157 3.376 178 -821 
Gecumuleerd saldo 16. 868 19.857 5.523 26.155 883 72 
Overheidsuitkeringen 5. 388 5.195 2.136 1.980 584 181 
Inkomsten uit onroer. goed.  4.540 3.263 756 2.399 0 53 
Exploitatie studentenresto ’s 0 2.779 1.397 1.532 367 99 
Financiële inkomsten 118 41 297 119 15 17 
Andere inkomsten 1. 637 1.199 131 3.477 824 36 
Overschrijvingen 2.742 1.837 335 868 218 0 
Verrekeningen 143 1.461 380 0 0 25 
Inkomsten 14.568 15.775 5.432 10.375 2.008 411 
Personeelskosten 4.931 4.761 2.121 3.787 441 180 
Uitrustings/ werkingskost en 8.190 8.986 3. 005 4.347 1.496 344 
Financiële kosten 431 2 152 451 11 29 
Verrekeningen 193 1.131 341 0 0 0 
Uitgaven 13.745 14.880 5.619 8.585 1.948 553 
Resultaat 823 895 -187 1.790 60 -142 
Gecumuleerd saldo 6. 162 3.792 5.298 5.889 842 513 
Overheidsuitkeringen 43. 765 34.686 12.135 11.514 2.081 219 
Andere inkomsten 0 208 0 0 1.411 7 
Overschrijvingen 5.111 3.665 1.710 1.381 228 100 
Verrekeningen 0 4.871 0 0 0 0 
Inkomsten 48.876 43.430 13.845 12.895 3.720 326 
Personeelskosten 28.987 21. 681 4.596 5.299 1.437 30 
Uitrustings/ werkingskost en 12.512 9.359 2.433 3.592 746 254 
Overschrijvingen 9.644 5.273 2.367 2.189 317 64 
Verrekeningen 1.049 4.672 1.333 0 0 0 
Uitgaven 52.192 40.985 10.729 11.080 2.500 348 
Resultaat -3.316 2. 445 3.116 1.815 1.220 -22 
Gecumuleerd saldo 81. 041 57.646 17.485 24.818 6.801 299 
VLAAMS PARLEMENT183 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  2006 KUL UGent UA VUB UHasselt KUB 
Overheidsbijdragen onderz. 88.257 65.532 31.815 28.854 10.254 392 
Internationale organen 21.186 20.553 12.270 3. 863 1.563 1.579 
Bijdragen privé-sector 28.028 4.715 4.041 1.886 622 6 
Wetensch. Dienstverl. 26.732 28.621 2.481 3.859 2.395 12 
Andere inkomsten 3. 131 2.091 152 1.011 1.185 11 
Overschrijvingen 8.707 0 330 0 0 39 
Verrekeningen 378 14.895 622 0 0 0 
Inkomsten 176.419 136.407 51.711 39.473 16.019 2.039 
Personeelskosten 87.702 53. 273 22.712 21.356 9.633 289 
Uitrustings/ werkingskost en 58.807 54.474 17. 066 16.482 6.421 351 
Andere kosten 2.812 58 7.577 0 0 500 
Overschrijvingen 0 0 225 0 0 0 
Verrekeningen 5.090 17.270 675 0 0 0 
Uitgaven 154.411 125.075 48.255 37.838 16.054 1.140 
Resultaat 22.008 11. 332 3.456 1.635 -35 899 
Gecumuleerd saldo 148.617 90.700 19.334 19. 372 5.019 1.315 
Inschrijv./examengelden 12. 286 10.692 3.630 4.203 898 293 
Financiële opbrengsten 19. 242 1.084 3.680 4.583 516 200 
Opbr. uit onroer. goederen 3.616 305 110 800 0 89 
Opbrengsten uit overhead 17. 000 10.636 5.008 2.203 1.477 51 
Postacademische vorming 6.943 2.108 5.036 0 549 20 
Giften, schenk. en legaten 1.852 640 300 277 99 15 
Andere inkomsten 38.172 6.605 11.144 9.242 3.381 188 
Verrekeningen 7.348 5.066 5.174 0 0 7 
Inkomsten 106.459 37.136 34.082 21.308 6.920 863 
Personeelskosten 24.540 6. 700 14.559 10.592 2.125 590 
Uitrustings/ werkingskost en 41.346 14.723 12. 035 5.811 2.996 435 
Investeringen 15.505 16.897 8.545 236 0 0 
Financiële kosten 7.515 795 708 1.519 12 16 
Overschrijvingen 21.206 4.988 1.418 1.850 692 38 
Verrekeningen 748 4.118 1.452 0 0 0 
Uitgaven 110.860 48.221 38.717 20.008 5.825 1.079 
Resultaat -4.401 -11. 085 -4.635 1.300 1.095 -216 
Gecumuleerd saldo 194.466 -9.284 55.706 25.947 8.200 920 
Inkomsten 8.883 0 5.199 1.491 409 2 
Uitgaven 10.784 0 5.199 259 409 4 
Resultaat -1.901 0 0 1.232 0 -2 
Gecumuleerd saldo 4.008 0 23 9.634 0 -2 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 184 7.2 Toepassing door de UA van de wetgeving op de 
overheidsopdrachten 
Het Rekenhof heeft bij zijn grondige controle op de jaarrekeningen 2005 
en 2006 van de UA bijzondere aandacht gehad voor de toepassing van 
de wetgeving op de overheidsopdrachten. Het heeft in eerste instantie 
bij de universiteit alle richtlijnen, procedures en nota’s opgevraagd die te 
maken hebben met de wetgeving op overheidsopdrachten. Het heeft 
deze documenten beoordeeld op hun volledigheid. Vervolgens heeft het 
de gunningen in een steekproef van 8 op de 24 in 2006 gepubliceerde 
dossiers uitgebreid getoetst aan de wetgeving op de overheidsopdrach-
ten. Vijf van de geselecteerde dossiers werden beheerd door de centrale 
aankoopdienst op de campus Drie Eiken. De resterende dossiers wer-
den beheerd door het departement Infrastructuur op de Stadscampus. 
Het dossieronderzoek betrof de bekendmakingsvoorschriften (kwalifica-
tie, bevoegdheid, publicatie), het onderzoek van de offertes (kwalitatieve 
selectie, regelmatigheid, vereiste documenten, abnormale prijzen, gun-
ningscriteria, varianten, tijdigheid,…), de gunning van de opdracht (moti-
vatie, informatieverplichting) en de borgtochtstelling. Ten slotte ging het 
Rekenhof na of er voldoende mededinging was in een aantal dossiers 
van minder dan 67.000 EUR. Boven die grens onderzocht het ook of 
een aantal aankopen die niet werden gepubliceerd, voldeden aan de 
wetgeving. 
 
De UA beschikt over een duidelijke aankoop- en bestelprocedure, die 
een aantal keer verwijst naar de wetgeving op de overheidsopdrachten. 
Een ander document bepaalt per aankoopcategorie wie beslissingsbe-
voegdheid heeft voor de aankopen, wie het contract, de bestelbon of de 
offerte-aanvraag mag tekenen en wie zijn akkoord moet geven voor de 
betaling van de facturen. Ook de intranetsite van de UA bevat ten be-
hoeve van het personeel een aantal nuttige documenten (gunningswij-
zen, drempelbedragen). 
 
7.2.3 Opvolging 
In het algemeen volgen beide campussen de overheidsopdrachtendos-
siers goed op. Toch deed het Rekenhof enkele vaststellingen: 
• In de onderzochte periode konden twee verschillende diensten 
dossiers voor overheidsopdrachten opstarten: de centrale aan-
koopdienst en het departement Infrastructuur.  
• In één dossier (aankoop keukenapparatuur) kwalificeerde het be-
stek de opdracht als levering, terwijl de publicatie in het Bulletin 
der Aanbestedingen van een opdracht voor werken gewaagde.  
VLAAMS PARLEMENT185 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  • Twee dossiers (aankoop tafels bibliotheek, renovatie gebouw Lan-
ge Nieuwstraat) overschreden het drempelbedrag voor Europese 
publicatie. Een dergelijke publicatie vond echter niet plaats. 
• De gunning hanteerde in één dossier (huur fotokopieertoestellen) 
een verschillende waardering van de gunningscriteria: de prijs 
kreeg waarde 60, de kwaliteit waarde 40. Het bestek kende deze 
criteria nochtans geen waarde toe.  
• Sommige bestelbonnen of brieven die opdrachten toewezen, ver-
meldden een datum die de datum van de officiële toewijzingsbe-
slissing voorafging.  
• De wijze waarop de UA de gegadigde kennis geeft van de toewij-
zing, varieert. Soms stuurt de universiteit een officiële brief van 
toewijzing of een bestelbon, soms geeft zij een bevel tot aanvang 
van de werken.  
• In één dossier (onderhoud wasgoed) motiveerde de UA de gun-
ningsbeslissing onvoldoende. De motivatie bij deze algemene of-
ferteaanvraag beperkte zich tot het prijscriterium (goedkoopste of-
ferte), terwijl nog andere gunningscriteria van belang waren. 
• In één dossier (bouwproject ‘De Ark’) rees de vraag of er voldoen-
de mededinging was. Nadat de UA de opdracht in eerste instantie 
niet toewees wegens te hoge prijzen, wijzigde zij het project waar-
door een nieuwe publicatie was aangewezen, terwijl zij in realiteit 
een onderhandelingsopdracht met één van beide oorspronkelijke 
inschrijvers heeft opgestart. 
• In één dossier stelde het bestek dat geen borgtocht werd ge-
vraagd, hoewel de algemene aannemingsvoorwaarden in dit spe-
cifieke geval niet in een vrijstelling voorzagen. 
• Een dossier, uitbesteed aan een coördinatiebureau, bevatte een 
rekenfout. Deze fout zou het resultaat van de gunning echter niet 
hebben gewijzigd.  
 
Voor opdrachten van minder dan 67.000 EUR vroeg de UA over het 
algemeen drie offertes, tenzij het ging om aankopen die maar bij één 
leverancier mogelijk zijn. De universiteit liet na een aantal aankopen van 
meer dan 67.000 EUR te publiceren, meestal van technologisch materi-
aal waarvan de leverancier over een monopoliepositie beschikt. In een 
aantal gevallen ging het om uitbreidingen van bestaande contracten 
(softwarelicenties). Beide redenen zijn voorzien in artikel 17, § 2, van de 
wet van 24 december 1993. 
 
7.2.4 Conclusie 
De UA beschikt over een duidelijke aankoop- en bestelprocedure en 
volgt de overheidsopdrachtendossiers doorgaans goed op. De opmer-
kingen van het Rekenhof hadden dan ook een minder essentieel karak-
ter, maar kunnen bijdragen tot een verdere optimalisering van de toe-
passing van de overheidsopdrachtenreglementering. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 186 7.2.5 Aanbevelingen 
• Het is aangewezen dat één dienst alle dossiers coördineert. Vol-
gens de administratie van de UA zouden de centrale aankoop-
dienst en het departement Infrastructuur vanaf 2009 volledig sa-
mensmelten. 
• Het bestuur moet de opdracht correct en eenduidig kwalificeren. 
Deze kwalificatie heeft immers gevolgen voor de bekendmakings-
voorschriften en uitvoeringsregels. 
• Het bestek moet de ongelijke waardering van de gunningscriteria 
vermelden, indien relevant. 
• Er moet over gewaakt worden dat de toewijzingsbeslissing de 
toewijzingsmelding voorafgaat. 
• Het is aangewezen gegadigden op eenduidige wijze met een offi-
ciële brief kennis van de toewijzing van de opdracht te geven. 
• De gunningsmotivatie moet alle criteria in aanmerking nemen. 
• Bij uitbesteding van een overheidsopdrachtendossier blijft een 
summiere controle nodig. 
 
7.2.6 Antwoord van de minister 
De Vlaamse minister van Onderwijs had bij de afsluiting van dit boek 
nog niet geantwoord. 
 
VLAAMS PARLEMENT187 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  7.3 Interne controle op de aankoopcyclus bij de 
Universiteit Gent 
Het Rekenhof heeft een onderzoek verricht naar de interne controle op 
de aankoopcyclus bij de UGent. In eerste instantie heeft het alle proce-
dures, voorschriften, richtlijnen, enz. van de UGent die verband houden 
met aankopen, onderzocht op duidelijkheid en volledigheid. Op grond 
van gesprekken met aankopers in vier vakgroepen(107) en één direc-
tie(108), en met personeelsleden van de financiële dienst en de cel over-
heidsopdrachten heeft het een systeembeschrijving gemaakt van de 
aankoopcyclus, waarvan het een aantal punten onderzocht (zie verder 
de punten 7.3.3 tot en met 7.3.10). 
 
Om een globaal oordeel te kunnen geven over de kwaliteit van de inter-
ne controle, heeft het Rekenhof onder meer aandacht besteed aan de 
aanwezige functiescheidingen, het gebruik van SAP, de beveiliging van 
activa en de controle op transacties. Met een walk through  (lijncontrole) 
verwierf het meer inzicht in de gegevensverwerking en ging het na of de 
systeembeschrijving met de werkelijkheid overeenstemde. 
 
Ten slotte heeft het Rekenhof testen uitgevoerd op een steekproef van 
vijftig facturen, gespreid over het jaar en de betrokken vakgroepen en 
directie. Het controleerde de autorisaties, de volledigheid van het be-
steldossier, de factuur, de boeking (classificatie, periode), en de correcte 
uitvoering en registratie van de betaling.  
 
7.3.2 Interne richtlijnen en procedures 
De UGent stelt heel wat informatie over het aankoopbeleid ter beschik-
king op zijn intranet en in besluiten van het bestuurscollege, circulaires, 
interne richtlijnen, enz. Momenteel loopt bij de UGent ook een project 
dat de aankoop en inventarisatie v an gevaarlijke producten wil optimali-
seren. De universiteit kon geen handtekeningenlijst of parafenlijst voor-
leggen, maar tal van goedkeuringen geschieden elektronisch (langs 
SAP en Isabel). Bij een interne bestelbon, voorafgaand aan SAP, berust 
de goedkeuring altijd bij een klein aantal personen, die elkaar kennen. 
 
7.3.3 Initiatief tot aankoop 
De wijze waarop een aankoop tot stand komt, verschilt sterk in de uni-
versiteit. 
 
107  De vakgroepen Farmacologie, Voedselveiligheid en Voedselkwaliteit, Communica-
tiewetenschappen en Burgerlijk Recht. 
108  De directie Informatie-  en Communicatietechnologie. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 188  
7.3.4 Aanvraag van offerten en aankoopbeslissing 
Voor veel voorkomende aankopen waar van het bestelbedrag lager ligt 
dan 5.500 EUR, werkt de universiteit vaak met vaste leveranciers. Zij 
doet dat om technische redenen, uit gewoonte of omdat een lagere prijs 
elders niet opweegt tegen bijkomend administratief werk.  
 
7.3.5 Bestelling 
De UGent heeft in zijn aankoopcyclus tal van functiescheidingen inge-
bouwd. Een bestelbon boven de 5.500 EUR vergt twee tot vier goedkeu-
ringen, afhankelijk van het bestelbedrag, voor hij kan worden afgedrukt. 
Alleen bij bestellingen lager dan 5.500 EUR is er niet altijd sprake van 
een functiescheiding tussen de personen die de bestelbonnen ingeven, 
de bestelbonnen goedkeuren, de leveringsbonnen tekenen en de factu-
ren ingeven.  
 
Het is bij de UGent mogelijk een bestelbon pas in te geven nadat een 
factuur is toegekomen. In één vakgroep is dit de gewone werkwijze. De 
walk through  toonde aan dat dit zich ook bij andere vakgroepen voor-
doet. Daardoor ontbreekt het de universiteit aan voldoende zicht op de 
kredietstand. In principe kan die altijd online worden geraadpleegd en 
houdt hij rekening met alle geplaatste bestellingen (zelfs al zijn ze nog 
niet gefactureerd), loonreserveringen, onkostennota’s, enz. Volgens de 
procedures moeten de bestelbonnen altijd in SAP worden ingeven voor 
de bestelling plaatsvindt. Dat is onder meer belangrijk voor de krediet-
bewaking. 
 
7.3.6 Ontvangst van goederen en behandeling van retouren 
De onderzochte entiteiten hanteren uiteenlopende manieren om een 
leveringsbon af te tekenen. Soms tekent de persoon af die de bestelling 
heeft aangevraagd of iemand die kennis heeft van de aangekochte pro-
ducten. In andere gevallen kan bijna iedereen van de vakgroep afteke-
nen. 
 
Er bestaat geen procedure voor de behandeling van foute leveringen of 
retouren. 
 
7.3.7 Ontvangst, goedkeuring en registratie van facturen 
Aangezien facturen decentraal binnenkomen, bestaat het risico dat de 
aankopen in de boekhouding onvolledig zijn. Bij de jaarafsluiting kan dat 
problemen geven voor de toerekening tot het juiste boekjaar. Facturen 
aan een volgend boekjaar koppelen, leidt tot een onderschatting van de 
schuldenpositie van de universiteit. De steekproef van vijftig facturen 
bracht vier facturen aan het licht die werden geboekt in het verkeerde 
(volgende) boekjaar. Bovendien gaan inkomende facturen bij twee vak-
VLAAMS PARLEMENT189 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  groepen eerst ter controle naar de professor, voor ze worden verwerkt in 
SAP, wat een bijkomend risico op onvolledigheid van aankopen inhoudt.  
 
De UGent heeft een beperkt aantal facturen geboekt op een verkeerde 
grootboekrekening. In het geval van investeringen kan dat gevolgen 
hebben voor de gehanteerde afschrijvingspercentages en, bijgevolg, 
een invloed hebben op het bedrijfsresultaat. 
 
7.3.8 Controle en betaling van facturen 
Bij de controle en de betaling van facturen zijn voldoende functieschei-
dingen ingebouwd. 
 
Hoewel facturen decentraal aankomen, tracht de financiële directie altijd 
zo snel mogelijk te betalen. De verschuldigde verwijlintresten kennen de 
laatste jaren een daling. 
 
7.3.9 Aankoopcyclus in SAP 
In een van de vier onderzochte vakgroepen was slechts één persoon 
voldoende vertrouwd met het SAP-systeem. In de andere vakgroepen 
en directie was wel in een back-up voorzien, die kon zorgen voor ver-
vanging. 
 
Positief is dat alleen de financiële directie cruciale gegevens (zoals het 
rekeningnummer van een leverancier) in SAP kan invoeren. De aan-
vraag tot aanmaak in SAP van een nieuwe leverancier, start decentraal 
bij een vakgroep met een aanvraagformulier. Bijkomend moet een fac-
tuur of ander document de wijziging staven. Zodra de gegevens zijn in-
gebracht, ontvangt de aanvrager een bericht van goedkeuring en kan hij 
de leverancier inschakelen. Bankgegevens van een leverancier kunnen 
noch bij de creatie, noch als wijziging decentraal worden ingevuld. Dat 
geschiedt altijd op de financiële directie, op grond van een officieel stuk.  
 
Als het bedrag op een bestelbon aanpassing vergt, bv. door een hoger 
factuurbedrag, dan moet de bestelbon opnieuw worden goedgekeurd. 
Een bestelbon kan echter meer dan één keer worden afgedrukt, zonder 
dat dit er duidelijk op wordt vermeld. Alleen bij een wijziging aan de oor-
spronkelijke bestelbon, verschijnt een vermelding dat de nieuw afge-
drukte bestelbon de voorgaande vervangt. 
 
Een automatische controle in SAP vermijdt dubbele betalingen. 
 
7.3.10 Werking van de cel overheidsopdrachten 
De cel overheidsopdrachten is bij de opmaak van een besteldossier ver-
antwoordelijk voor de juridische advisering over de wetgeving op de 
overheidsopdrachten. Elk jaar controleert zij een steekproef van bestel-
dossiers. Behalve aan de conformiteit met de wetgeving op de over-
heidsopdrachten, besteedt ze aandacht aan de btw en de veiligheids-
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 190 voorschriften. Uit verslagen aan het bestuurscollege blijkt dat een posi-
tief leereffect te hebben gehad. 
 
Bij een Europese publicatie van overheidsopdrachten kan een bestelbon 
tijdens de stand still  periode worden afgedrukt en bestaat het risico dat 
hij te vroeg wordt verstuurd. De cel overheidsopdrachten volgt dat risico 
op een procedurefout manueel op. 
 
7.3.11 Conclusies 
De UGent heeft zijn interne controle op de aankoopcyclus vrij degelijk 
georganiseerd. De meeste procedures zijn voldoende gedocumenteerd, 
maar soms ontbreekt het aan een uniforme en nauwgezette toepassing 
ervan. Zo geeft zij bestelbonnen soms laattijdig in of rekent zij facturen 
in een verkeerd boekjaar in. Positief is onder meer het accent op de 
snelheid van betaling, waardoor verwijlintresten uitblijven.  
 
7.3.12 Aanbevelingen 
• Het is raadzaam ook onder de 5.500 EUR regelmatig verschillende 
offertes te vragen met het oog op een optimale leverancierskeuze. 
• Voor bestellingen onder de 5.500 EUR dient de UGent voldoende 
functiescheidingen in te bouwen. 
• De UGent moet erop toezien dat bestelbonnen altijd in SAP worden 
ingegeven voor de bestelling plaatsvindt, met het oog op de krediet-
bewaking. 
• Bestellingen langs kadercontracten kunnen de administratieve werk-
last voor de aanvrager verlagen en de UGent de zekerheid bieden 
dat wordt aangekocht bij een geprefereerde leverancier. 
• Het is raadzaam richtlijnen te bezorgen aan de verschillende vak-
groepen en directies over het aftekenen van een leveringsbon en de 
vereiste controles, alsook over teruggaven van foutieve of onvolle-
dige leveringen. 
• Het is wenselijk een factuur onmiddellijk na ontvangst te verwerken 
in de boekhouding. Zolang de budgethouder een factuur niet heeft 
goedgekeurd, moet de betaling worden geblokkeerd. 
• De UGent moet altijd nauwkeurig op de correcte grootboekrekenin-
gen boeken, zeker bij investeringsaankopen. 
• De UGent dient ervoor te zorgen dat in elke vakgroep en directie 
minimum twee personen SAP beheersen. 
• Een ongewijzigde bestelbon die een tweede afdruk heeft gekregen, 
moet dit vermelden om dubbele bestellingen te vermijden. 
• Het is wenselijk de manuele opvolging van de stand still  periode te 
verankeren in de software (SAP). 
 
VLAAMS PARLEMENT191 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  7.3.13 Antwoord van de minister 
De Vlaamse minister van Onderwijs heeft op 17 september 2009 geant-
woord dat de directie Financiën van de UGent de aankoopprocedure 
goed opvolgt en ondersteunt dankzij een ver doorgevoerde automatise-
ring via het ERP-systeem SAP, een doorgedreven scheiding van autori-
saties, de terbeschikkingstelling van online documentatie, de permanen-
te opleiding van de mensen en het ter beschikking zijn van een Cel 
Overheidsopdrachten. De beslissing van de raad van bestuur uit 2002 
om een decentrale administratie te voeren en ook decentraal bestellin-
gen en factuurregistraties te verrichten, leidt ertoe dat de centrale bewa-
king van het aankoopproces intensiever dient te gebeuren. De UGent 
zal de aandachtspunten die het Rekenhof signaleerde, ter harte nemen 
en zal, rekening houdend net het decentrale karakter van de UGent, 
optimalisaties uitwerken. 
 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 192 8 Europa: subsidiëring van bedrijfs-
adviessystemen voor land- en tuin-
bouwers 
 
Het Agentschap Landbouw en Visserij kan subsidies verlenen om land- 
en tuinbouwers aan te moedigen een beroep te doen op erkende be-
drijfsadviseringsdiensten. Dit subsidiestelsel geeft uitvoering aan een 
Europese Verordening. Het ging echter met vertraging van start, zodat 
er in 2007 geen Vlaamse aanvragen waren. Het Rekenhof onderzocht 
de erkenning van de betrokken adviesdiensten en ontdekte daarbij en-
kele hiaten in de regelgeving. Het stelde vast dat de administratie inmid-
dels wel de vereiste controleprocedures op de erkennings-, subsidie- en 
betalingsaanvragen heeft uitgewerkt  
 
8.1 Onderzoek 
op grond van een risicoanalyse een a-posterioricontrole uit op de beta-
lingsdossiers. Het onderzoek behelst niet alleen de controle van de wet-
telijkheid, de werkelijkheid en de regelmatigheid van de uitgaven, maar 
ook de kwaliteit van de regelgeving en de controle door de administratie. 
Zo heeft het in 2008 de subsidiëring van bedrijfsadviessystemen voor 
land- en tuinbouwers in 2007 onderzocht. Het heeft zijn onderzoeksbe-
vindingen op 2 september 2008 aan de Vlaamse minister van Landbouw 
en Visserij voorgelegd. 
 
8.2 Europees kader 
De Europese verordening (EG) nr. 1782/2003 van de Raad van 29 sep-
tember 2003(109) verplichtte de lidstaten tegen 1 januari 2007 een sys-
teem op te zetten voor de adviser ing van de landbouwers over grond- en 
bedrijfsbeheer (bedrijfsadviessysteem). De lidstaten dienden voor het 
beheer van dit systeem één of meer autoriteiten of particuliere instanties 
aan te wijzen. De advisering moet ten minste betrekking hebben op de 
beheerseisen die uit de regelgeving voortvloeien (volksgezondheid, 
diergezondheid en gezondheid van planten; milieu; dierenwelzijn) en op 
de goede landbouw- en milieuconditie(110). Voor de goede landbouw- en 
milieuconditie dienden de lidstaten minimumeisen te bepalen voor de 
bescherming van de bodem, het minimale onderhoud en de voorkoming 
 
109  Artikel 13 van de Europese veror dening (EG) nr. 1782/2003 van de Raad van 29 
september 2003 tot vaststelling van gem eenschappelijke voorschriften voor rege-
lingen inzake rechtstreekse steunverleni ng in het kader van het gemeenschappelijk 
landbouwbeleid en tot vaststelling van bepaalde steunregelingen voor landbouwers. 
Publicatieblad van de Europese Un ie nr. L 270 van 21 oktober 2003. 
110  Bedoeld in hoofdstuk 1 ( randvoorwaarden ) van de verordening. 
VLAAMS PARLEMENT193 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  van de achteruitgang van habitats, rekening houdend met de specifieke 
kenmerken van de betrokken gebieden(111). Om voor EU-cofinanciering 
in aanmerking te komen, moet de adviseringsactiviteit ten slotte ook 
slaan op de arbeidsveiligheidsnormen, gebaseerd op de communautaire 
regelgeving.  
 
Het gebruik van adviesdiensten behoort tot de maatregelen ter verbete-
ring van het concurrentievermogen van de land- en de bosbouwsector 
door verordening (EG) nr. 1698/2005 van de Raad van 20 september 
2005 inzake steun voor plattelandsontwikkeling uit het Europees Land-
bouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO)(112). De lidstaten kun-
nen steun verlenen tot 80% van de subsidiabele kosten, beperkt tot 
1.500 EUR. De verordening begrenst de bijdrage uit het ELFPO tot 50% 
van de subsidiabele overheidsuitgaven ( het totaal van alle overheidsbij-
dragen, zowel van de staat, de regionale of plaatselijke overheid, als van 
de EU). Het financieringsplan(113) voor de programmeringsperiode 2007-
2013 heeft de Europese bijdrage voor Vlaanderen vastgesteld op 30%.  
 
Artikel 14 van verordening (EG) nr. 1782/2003 stelt ten slotte dat voor-
rang landbouwers die meer dan 15.000 EUR rechtstreekse betalingen 
per jaar ontvangen, voorrang moeten krijgen. 
 
8.3 Vlaamse regelgeving 
Het besluit van de Vlaamse Regeri ng van 17 november 2006 tot instel-
ling van een bedrijfsadviessysteem  voor land- en tuinbouwers(114) gaf 
uitvoering aan de Europese verordeningen 1782/2003 en 1698/2005. 
Het besluit biedt de Vlaamse minister van Landbouw de mogelijkheid 
subsidies te verlenen aan land- of tuinbouwbedrijfshoofden om bedrijfs-
advies in te winnen bij door de minister erkende adviesdiensten en re-
gelt de erkenning van de adviesdiensten. Het land- of tuinbouwbedrijfs-
hoofd dat de subsidie wil ontvangen, moet zich eerst aanmelden en 
heeft vervolgens twee jaar de tijd om de adviezen in te winnen en zijn 
subsidieaanvraag in te dienen. De Vlaamse Regering heeft de minister 
ten slotte opgedragen de adviesonderwerpen te bepalen die voor subsi-
die in aanmerking komen, alsook de voorwaarden waaraan de adviezen, 
adviesdiensten, adviesaanvragen en subsidieaanvragen moeten vol-
doen(115).  
 
111  Verordening (EG) nr. 1782/2003, artikel 5,  en bijlage IV bij die verordening. De 
Vlaamse Regering heeft de minimumeisen voor het Vlaams Gewest vastgelegd in 
haar besluit van van 8 juli 2005 tot inst elling van een bedrijfstoeslagregeling en tot 
vaststelling van bepaalde steunregelingen v oor landbouwers en tot toepassing van 
de randvoorwaarden. 
112  Verordening (EG) nr. 1698/2005, artikel 20 en artikel 24. 
113  Bijlage I bij de beschikking van de Commissie van 13 november 2007 tot goedkeu-
ring van het programma voor platte landsontwikkeling van Vlaanderen (België). 
114  Gewijzigd bij besluit van de Vl aamse Regering van 14 september 2007. 
115  Besluit van de Vlaamse Regeri ng van 17 november 2006, artikel 3. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 194 Het ministerieel besluit van 16 november 2007(116) heeft de advieson-
derwerpen die voor subsidiëring in aanmerking komen, onderverdeeld in 
vijf modules: (1) milieu, goede landbouw- en milieuconditie; (2) planten- 
en volksgezondheid; (3)  dierengezondheid en -welzijn, volksge-
zondheid; (4) arbeidsveiligheid en (5) bedrijfsoptimalisatie. Het splitste 
de vijfde module op in (5.1) bedrijf seconomische en milieuparameters en 
(5.2) vermarktingsadvies. Het ministerieel besluit geeft per module de 
vereiste adviesonderdelen en -onderwerpen en zorgvuldigheidscriteria. 
De eerste vier modules betreffen de adviesonderwerpen die de EU mi-
nimaal oplegde. Submodule 5.1 betreft de parameters waaraan een be-
drijfseconomische boekhouding voor land- en tuinbouwbedrijven moet 
voldoen volgens het ministerieel besluit van 1 oktober 2007(117). Om 
voor subsidie in aanmerking te komen,  moet het advies de modules 1, 2, 
3 en 4, alsook submodule 5.1 omvatten, voor zover zij voor het betrok-
ken bedrijf relevant zijn. Als advies ov er de modules 2 of 3 niet relevant 
is, dient dat te worden vermeld op het aanmeldingsformulier en gemoti-
veerd in het verstrekte advies.  
 
Land- of tuinbouwbedrijfshoofden die al subsidies ontvangen in het 
kader van de subsidieregelingen voor bedrijfsleiding(118) of voor 
milieukundig adviseren(119), kunnen maar in aanmerking komen voor 
subsidiëring langs het bedrijfsadviessysteem als zij de vroegere 
overeenkomsten opzeggen. Het voor gelegde advies mag bovendien niet 
steunen op bedrijfseconomische of milieugegevens over een jaar 
waarvoor zij onder de vorige regelingen al subsidies ontvingen. 
 
Conform de Europese verordeningen bedraagt de subsidie 80% van de 
totale advieskosten, met een maximum van 1.500 EUR(120). Zij wordt 
uitbetaald nadat het land- of tuinbouwbedrijfshoofd de facturen en beta-
lingsbewijzen van alle adviezen heeft voorgelegd. Een circulaire van 6 
december 2007 heeft verdere verduidelijkingen gegeven(121). 
 
8.4 Budgettair kader 
De decreetgever machtigt jaarlijks de betrokken uitgaven door een spe-
ciale bepaling in de algemene uitgavenbegroting(122) in de zin van arti-
 
116  Ministerieel besluit van 16 november  2007 betreffende de instelling van de advies-
modules en de bepaling van de adviesinhoud in  het kader van het bedrijfsadvies-
systeem. 
117  Ministerieel besluit van 1 okt ober 2007 betreffende bepalingen en minimumstan-
daard voor de bedrijfseconomische boekhoudi ng in de landbouw dienstig als basis 
voor de door de Vlaamse overhei d gesteunde adviseringssystemen. 
118  Besluit van de Vlaamse Regering van 24 februari 2006. 
119  Besluit van de Vlaamse Regering van 12 maart 2004. 
120  Ministerieel besluit v an 16 november 2007, artikel 5. 
121  Bedrijfsadviessysteem. Inhoudelijk e en administratieve vereisten voor het Vlaams 
Bedrijfsadviessysteem (BAS)  van het Agentschap voor Landbouw en Visserij. 
122  Artikel 12 van de begrot ingsdecreten voor 2007 en 2008 
VLAAMS PARLEMENT195 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  kel 12 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit(123). Voor 
die subsidies voorzag de algemene uitgavenbegroting 2007 in pro-
gramma 54.9 Uitvoering Landbouwbeleid  in een basisallocatie 31.31 
Subsidies in het kader van bedrijfsadviessystemen voor land- en tuin-
bouwers (EU-cofinanciering)  met 630.000 EUR gesplitste vastleggings-
kredieten en 630.000 EUR gesplitste ordonnanceringskredieten(124).  
 
8.5 Erkenning van de adviesdiensten 
Om te worden erkend, moet een adviesdienst overeenkomstig het be-
sluit van de Vlaamse Regering v an 17 november 2006 over een admini-
stratieve uitrusting beschikken die hem in staat stelt alle nodige gege-
vens op papier en op elektronische drager aan de klant en de Vlaamse 
beheersdienst(125) ter beschikking te stellen. Hij moet ook aantonen dat 
hij beschikt over een toereikende technische uitrusting en voldoende 
expertise om over alle modules advies te verstrekken. 
 
Het besluit bevat geen specificaties over het bewijs van de vereiste ad-
ministratieve en technische uitrusting. Om zijn expertise aan te tonen, 
dient de adviesdienst volgens het besluit te bewijzen dat hij adviseurs in 
dienst heeft die een hogere studie over de adviesonderwerpen hebben 
gevolgd of die als gelijkwaardig kunnen worden beschouwd door de er-
varing die ze hebben opgebouwd. Hij kan de expertise ook bewijzen 
door de beheersdienst een kopie te bezorgen van een overeenkomst die 
hij heeft afgesloten met een onderaannemer voor de advisering van be-
paalde modules.  
 
Noch de ministeriële uitvoeringsbesluiten, noch de circulaire concretise-
ren de ervaringsvereisten of de zinsnede hogere studie over de advies-
onderwerpen  uit het besluit van de Vlaamse Regering. Tijdens een info-
namiddag over het bedrijfsadviessy steem op 6 december 2007 somde 
het Agentschap voor Landbouw en Visserij de diploma’s op die voldoen 
aan de voorwaarden om te worden erkend als adviseur in het bedrijfs-
adviessysteem. Het gaat om de dipl oma’s van bio-ingenieur landbouw, 
industrieel ingenieur landbouw en - op voorwaarde van voldoende erva-
ring - graduaat landbouw. Voor module 3 (dierengezondheid en -welzijn) 
wordt ook het diploma van dierenarts en voor de module 5 (bedrijfsopti-
malisatie) ook het diploma economie(126) erkend. Voor de module 4 (ar-
beidsveiligheid) wordt het diploma aanvaard van preventieadviseur of 
veiligheidsadviseur. Het gaat hier niet om beperkende criteria in de zin 
 
123  In zijn advies nr. 43.355/1/V bij het v oorontwerp van het besluit van de Vlaamse 
Regering van 14 september 2007 heeft de Raad van State erop gewezen dat een 
organieke regeling in een afz onderlijk decreet vereist is. 
124  De uitgavenbegroting 2008 bevatte dezel fde kredieten op basisallocatie 31.31 van 
programma E Uitvoering Landbouw- en Plattelandsbeleid , beleidsdomein K Land-
bouw en Visserij . 
125  De afdeling Structuur en Invest eringen van het Agentschap voor Landbouw en 
Visserij. 
126  Voor submodule 5.1 (bedrijfseconomi sche en milieuparameters) aan te tonen met 
het curriculum vitae. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 196 dat de opgesomde diploma’s noodzakelijk zijn, maar ze worden in elk 
geval geacht te voldoen aan de voorwaarde van hogere studie.  
 
De vaststelling van de bekwaamheden die voldoen aan de voorwaarden 
die de Vlaamse Regering stelde, is een uitvoeringsmaatregel. Nochtans 
was die vaststelling niet het voorwerp van een ministerieel uitvoerings-
besluit. Het hoofd van de afdeling Structuur en Investeringen van het 
agentschap heeft op 10 juni 2008 toegelicht dat de opsomming van de 
diploma’s niet werd geformaliseerd in een ministerieel besluit om advi-
seurs te kunnen erkennen die, hoewel zij niet over een van de betrokken 
diploma’s beschikken, in het kader van de vroegere regelingen blijk 
hebben gegeven van hun bekwaamheid. Aangezien het agentschap zelf 
jarenlange ervaring heeft met bedrijfsadviseringssystemen in de land- en 
tuinbouw, zou het nochtans in staat moeten zijn te oordelen over de er-
varing die als voldoende kan worden beschouwd en zou zij dat ook moe-
ten kunnen vaststellen in een besluit. 
 
Op het moment van het onderzoek waren vijf adviesdiensten erkend. 
Het Rekenhof heeft de erkenningsdossiers van die diensten onderzocht. 
Dat onderzoek heeft geen aanleiding gegeven tot opmerkingen. Alle 
dossiers bevatten door de minister goedgekeurde erkenningsaanvragen. 
Bij elke erkenningsaanvraag stak een overzicht van de administratieve 
en technische uitrusting en een lijst met medewerkers en hun diploma-
afschriften. De diploma’s sloegen alle op de opgesomde opleidingen. 
 
Het Agentschap voor Landbouw en Visserij verwacht dat nog meer ad-
viesdiensten erkenning aanvragen, voornamelijk adviesdiensten die al 
waren erkend in het kader van de vroegere subsidieregelingen voor be-
drijfsleidingsadvies en milieukundig adviseren. 
 
8.6 Subsidiëring 
In 2007 werd op basisallocatie 31.31 van het programma 54.9 geen en-
kele subsidie vastgelegd of geordonnanceerd. Een ministerieel besluit 
van 19 oktober 2007 herverdeelde de kredieten naar basisallocatie 
51.01 van hetzelfde programma  (Ondersteuning m.b.t. het toepassen 
van milieuvriendelijke landbouwproductiemethoden, bedrijfsbegeleiding 
(EU-cofinanciering)) . 
 
Op 19 december 2007 bevestigde de administrateur-generaal van het 
Agentschap voor Landbouw en Visserij dat tot dan toe geen subsidies 
waren verleend in het kader van het bedrijfsadviessysteem. Hij wees 
erop dat het besluit van de Vlaam se Regering van 17 november 2006 op 
14 september 2007 werd gewijzigd en dat de ministeriële besluiten pas 
op 1 oktober 2007 en op 16 november 2007 werden ondertekend. Daar-
door heeft geen enkele land- of tuinbouwer in 2007 een subsidieaan-
vraag ingediend. De administrateur-generaal verwachtte de aanvragen 
vanaf 1 januari 2008, na de erkenning van de bedrijfsadviesdiensten. 
 
Vóór de bekendmaking van de ministeriële besluiten over de praktische 
en inhoudelijke invulling van het bedrijfsadviessysteem, konden inder-
daad geen subsidies, en zelfs geen adviezen, worden aangevraagd. 
VLAAMS PARLEMENT197 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  Vóór 16 november 2007, de datum van het betrokken ministerieel uit-
voeringsbesluit, konden ook geen adviesdiensten worden erkend. 
 
Hoewel de Vlaamse Regering het bedr ijfsadviseringssysteem formeel 
instelde op 17 november 2006, was het dus op 1 januari 2007 nog niet 
operationeel, zoals artikel 13, eerste lid, van verordening (EG) nr. 
1782/2003 het vereist. De verordening voorziet niet in specifieke sanc-
ties, maar de Europese Commissie (of een andere lidstaat) kan België 
voor het Hof van Justitie in gebreke stellen wegens niet-uitvoering van 
Europese regelgeving(127). Een nadelig gevolg van de vertraagde start is 
ook dat België mogelijke EU-subsidies misloopt en dat geïnteresseerde 
begunstigden zo een jaar van advies verstoken blijven. 
 
Volgens de administratie is de vertraging deels het gevolg van coördina-
tieproblemen bij de dossieroverdracht in 2004 van het federale naar het 
Vlaamse niveau. Verder gaf de administratie aan dat de module 4 (ar-
beidsveiligheid) en de submodule 5.1 (bedrijfseconomische en milieupa-
rameters) van het besluit van de Vlaamse Regering van 17 november 
2006 aanpassing vergde. De land- en tuinbouwsector vond de eerste 
versie van het besluit namelijk onvoldoende passend voor de sector 
omdat die stelde dat de bedrijfsadviesdiensten een beroep moesten 
doen op erkende externe diensten voor preventie en bescherming op 
het werk(128), voor zover zij zelf niet als zodanig waren erkend. Boven-
dien was de sector van oordeel dat het algemeen kader van de bedrijfs-
economische boekhouding onvoldoende was gericht op de specifieke 
noden van de bedrijfsvoering in de land- en tuinbouw. Het werd nodig 
geacht de inhoud van de adviesmodules meer te concretiseren in de 
uitvoeringsbesluiten, waardoor ook het besluit van de Vlaamse Regering 
moest worden aangepast. Een derde oorzaak van de vertraging was 
volgens het agentschap de hervorming van de Vlaamse administratie in 
het kader van Beter Bestuurlijk Beleid. Vóór de hervorming viel het be-
heer van het bedrijfsadviessysteem  onder de bevoegdheid van de dienst 
Begeleidende Maatregelen van de administratie Beheer en Kwaliteit 
Landbouwproductie(129). Bij de reorganisatie verhuisde die dienst naar 
de afdeling Structuur en Investeringen van het Agentschap voor Land-
bouw en Visserij, terwijl het departement Landbouw en Visserij in eerste 
instantie de besluiten moest opstellen(130). Omdat de nodige competen-
tie zich echter bij het agentschap bevond, werd de aangelegenheid uit-
eindelijk naar het agentschap overgeheveld. 
 
127  Op grond van de artikelen 226 tot 228 van het Verdrag tot oprichting van de Euro-
pese Gemeenschap. 
128  Erkend in het kader van het konink lijk besluit van 27 maart 1998 betreffende de 
externe diensten voor prevent ie en bescherming op het werk. 
129  De dienst die instond voor het beheer van de vorige subsidieregelingen voor be-
drijfsleiding en voor het  milieukundig adviseren. 
130  Aangezien het kaderdecreet  bestuurlijk beleid van 18 juli 2003, en ter uitvoering 
daarvan het besluit van de Vlaamse R egering van 3 juni 2005 betreffende de orga-
nisatie van de Vlaamse administrat ie, de beleidsondersteunende taken toever-
trouwt aan de departementen. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 198 De vraag rijst of voorafgaand overleg met de federale overheidsdienst 
bevoegd voor Landbouw de coördinatieproblemen bij de dossierover-
dracht niet had kunnen vermijden. De Vlaamse overheid had ook de 
bezwaren van de land- en tuinbouwsector kunnen ondervangen door de 
sector vooraf, tijdens de voorbereiding van het besluit, bij de opzet van 
het bedrijfsadviessysteem te betrekken. 
 
Het Rekenhof heeft ook onderzocht of de Vlaamse overheid voorrang 
geeft aan landbouwers die meer dan 15.000 EUR rechtstreekse betalin-
gen per jaar ontvangen(131). De administratie heeft geantwoord dat zij 
momenteel geen bijzondere regelingen noodzakelijk acht, aangezien 
voldoende middelen voorhanden zijn. Mocht een selectie van de kandi-
daten om budgettaire redenen noodzakelijk worden, dan zal zij met de 
voorrangsregel rekening houden. 
 
8.7 Controle door de administratie 
Het Rekenhof heeft onderzocht hoe de administratie de controles orga-
niseert op de erkenningsvoorwaarden van de adviesdiensten en op de 
naleving van de subsidievoorwaarden door de subsidiebegunstigden. 
 
De administratie controleert de adviesdiensten bij hun erkenningsaan-
vraag op grond van de ingediende stukken. Bovendien voert zij nog een 
onrechtstreekse controle uit langs de begunstigden: bij de grondige con-
troles van de betalingsaanvragen, met controle ter plaatse op het bedrijf, 
zal zij de inhoud en relevantie van het verstrekte advies controleren. 
 
Bij gebrek aan individuele dossiers, bekeek het Rekenhof verder alleen 
de inmiddels vastgestelde controleprocedures. Die procedures dienen 
ten minste te omvatten: 
• een controle op de subsidieaanvragen, in het bijzonder op de op-
zegging van de eventuele lopende overeenkomsten in het kader 
van bedrijfsleidings- of milieuadvies; 
• een controle op de betalingsaanvragen: de voorgelegde facturen en 
betalingsbewijzen, alsook de inhoud van de verstrekte adviezen. 
 
De administratie deelde mee dat zij: 
• iedere subsidieaanvraag in het k ader van het bedrijfsadviessysteem 
zal vergelijken met de gegevens van de subsidies bedrijfsleidingsad-
vies en de subsidies milieukundig adviseren; 
• alle betalingsaanvragen zal onderwerpen aan een controle op stuk-
ken (bij de betalingsaanvragen te voegen facturen, betalingsbewij-
zen en bijlagen bij de facturen); 
• steekproefsgewijs een grondige controle zal uitvoeren op 5% van de 
betalingsaanvragen, die onder meer een bezoek ter plaatse inhoudt 
 
131  Ter uitvoering van artikel 14 van verordening (EG) nr. 1782/2003. 
VLAAMS PARLEMENT199 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  (daarbij zullen de buitendiensten de kwaliteit van de verstrekte ad-
viezen onderzoeken). 
 
Het Agentschap voor Landbouw en Visserij heeft een dienstinstructie 
voor de controles van het bedrijfsadv iessysteem opgesteld. Die voorziet 
in een gedeeltelijke controle van alle betalingsaanvragen en een grondi-
ge controle van een aantal ervan voor ten minste 5% van de uitgaven. 
De grondige controle omvat een gericht gedeelte, waarbij het langs risi-
coanalyse bij voorkeur de landbouwers selecteert bij wie het een tegen-
strijdigheid heeft vastgesteld tussen de gegevens op het aanvraagfor-
mulier en de betalingsaanvraag; tussen de gegevens van de betalings-
aanvraag en de verzamelaanvraag(132) of van Sanitel(133); of tussen de 
voorgelegde facturen en betalingsbewijzen. In een aselect gedeelte zal 
het agentschap de overige betalingsaanvragen in de steekproef contro-
leren. 
 
8.8 Conclusies 
De Vlaamse overheid heeft het Europees verplichte bedrijfsadviessys-
teem met vertraging ingesteld, waardoor zij mogelijke EU-subsidies voor 
2007 misliep en geïnteresseerden een jaar niet van de maatregel kon-
den genieten. Bij gebrek aan subsidieaanvragen in 2007, richtte het Re-
kenhof zijn onderzoek op de erkenning van de betrokken adviesdiensten 
en de opgezette interne-controleprocedures. Het concludeerde enerzijds 
dat de erkenningsregelgeving enkele hiaten vertoont: zo ontbreken for-
mele definities van de vereiste bewijzen van voldoende expertise of van 
gelijkgeschakelde nuttige ervaring. Anderzijds is gebleken dat de admi-
nistratie in toereikende controles heeft voorzien op de erkennings-, sub-
sidie- en betalingsaanvragen. 
 
8.9 Aanbevelingen 
• Bij de voorbereiding van subsidieregelingen dient het Agentschap 
voor Landbouw en Visserij de land- en tuinbouwsector tijdig te be-
trekken. 
• De vaststelling van de bekwaamheidsbewijzen en de nuttige erva-
ring om adviezen te mogen verstrekken in het kader van het be-
drijfsadviessysteem, is een uitvoeri ngsmaatregel van het besluit van 
de Vlaamse Regering. Zij moet dan ook in een ministerieel besluit 
geformaliseerd worden. 
 
132  De aanvraag voor rechtstreekse bet alingen op grond van de bedrijfstoeslagregeling 
en de andere oppervlaktegebonden steunr egelingen, zoals vastgesteld in de titels 
III en IV van Verordening (EG) nr. 1782/2003. 
133  Geautomatiseerd systeem voor gegevensverwerking in ve rband met de identificatie 
en de registratie van de runderen (koninklijk  besluit van 8 augustus 1997, artikel 
19). 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 200 8.10 Antwoord van de minister 
De Vlaamse minister van Landbouw en Visserij had bij de afsluiting van 
dit boek nog niet geantwoord. 
 
VLAAMS PARLEMENT201 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  9 Algemene conclusies van het  
 
rekening over 2007 tijdig voorgelegd. De controle van het Rekenhof op 
deze rekening kende wel nog vertraging door de sterk vertraagde voor-
legging van de rekeningen van de Vlaamse openbare rechtspersonen. 
Bovendien stemden de gegevens in de algemene rekening onvoldoende 
overeen met de onderliggende staten, van onder meer DAB en VOR's, 
zodat het Rekenhof een verbeterde algemene rekening en een aange-
past rekendecreet diende te vragen.  
 
De Vlaamse Gemeenschap boekte volgens de voorgelegde algemene 
rekening ook in 2007 positieve begrotings- en kasresultaten, zij het min-
der dan in 2006. De Vlaamse Regering kon daarmee de directe schuld 
nog eens halveren. Zij bedroeg op 31 december 2007 nog 244 miljoen 
EUR. Daartegenover staat dat de Vlaamse Gemeenschap elk jaar meer 
schulden van Vlaamse openbare en andere instellingen waarborgt, wat 
potentiële risico’s inhoudt. Zo steeg de gewaarborgde schuld 7.044 mil-
joen EUR eind 2006 tot 7.207 miljoen EUR eind 2007.  
 
Het Rekenhof kan zich ten slotte nog altijd niet uitspreken over de deug-
delijkheid van de begrotingsuitvoering. Immers, ook in 2007 ontbraken 
daarvoor nog objectieve beoordelingscriteria.   
 
De inning benaderde in 2007 de begrote ontvangsten (99,7%) en de 
aanwending op de beleidskredieten bedroeg 90,5%.  
 
In tegenstelling tot in 2006, verliep de rekeningaflegging van de DAB’s 
over 2007 weer met veel vertraging. Het Rekenhof had daarbij echter 
weinig opmerkingen die een gedetailleerde rapportering aan het Vlaams 
Parlement vergen. Ook de rekeningaflegging door de Vlaamse openbare 
rechtspersonen over 2007 kende, zoals die over 2006, een grotere ver-
traging. Bij zijn controles formuleerde het Rekenhof diverse opmerkin-
gen. 
 
Buiten de controles op de begrotingsuitvoering 2007, leidden specifieke 
onderzoeken met financiële inslag tot enkele conclusies die rapportering 
aan het Vlaams Parlement rechtvaardigen. Zo betroffen een tweetal 
onderzoeken alternatieve financiering, waar de leden van het Vlaams 
Parlement blijkens een recente door het Rekenhof uitgevoerde enquête, 
belang aan hechten. De belangrijkste conclusies in deze onderzoeken 
luiden dat het VIPA de reële kosten die aan alternatieve financiering zijn 
verbonden, in zijn jaarrekening niet in beeld brengt en dat de Vlaamse 
 
Het Rekenhof leerde uit een verkennend onderzoek voorts dat het niet 
duidelijk is hoeveel regeringsafgevaardigden en -commissarissen er in 
de Vlaamse overheid actief zijn en dat voor deze vertegenwoordigers 
nauwelijks generieke regelgeving bestaat. 
VLAAMS PARLEMENTStuk 36 (2009-2010) – Nr. 1 202  
De grondige visumcontrole op een selectie van basisallocaties leidde in 
2007 tot dezelfde conclusies als in 2006: de administraties volgen sub-
sidiebestedingen nog altijd onvoldoende op, in dossiers ontbreken vaak 
controlesporen, bij overheidsopdrachten is er te weinig oog voor borg-
stelling of mededinging en verantwoordingsbundels zijn vaak onvolledig. 
Het Rekenhof pleit andermaal voor een meer doorgedreven interne con-
trole. 
 
De resultaten van de a-posterioricontrole op betalings- en vastleggings-
dossiers voor een selectie van kleine gereglementeerde subsidies lever-
de leverde dit jaar diverse resultaten op: bij de subsidies aan de Regio-
nale Technologische Centra en de investeringssubsidies aan beschutte 
werkplaatsen had het Rekenhof weinig opmerkingen; terwijl de subsidië-
ring van de amateurkunsten een gebrekkig reglementair kader en een 
minder nauwgezette toepassing vertoont. 
 
Ook de controle op de rekenplichtigenrekeningen over 2007 leidde tot 
gelijkaardige opmerkingen als over 2006: het rekenplichtig beheer is vrij 
degelijk is, maar een aantal problemen kunnen worden teruggevoerd op 
een gebrekkige informatiedoorstroming of een ondermaatse interne con-
trole. 
 
Het Rekenhof rapporteert dit jaar voor het eerst in zijn rekeningenboek 
over zijn controle op de Vlaamse universiteiten, daarmee ingaand op de 
suggestie die de leden van het Vlaams Parlement in de bovengenoemde 
enquête formuleerden. Op rekeningenvlak vielen vooral de vele over-
schrijdingen van de limitatieve kredieten 2005 en 2006 op. De bijzonde-
re onderzoeken van de toepassing van de wetgeving op de overheids-
opdrachten door de UA en de interne controle op de aankoopcyclus bij 
de UGent leverden vrij positieve evaluaties van het Rekenhof op. 
 
Ten slotte stelde het Rekenhof vast dat de toepassing van het Europees 
wers door het Agentschap Landbouw en Visserij vertraging kende. 
 
VLAAMS PARLEMENT203 Stuk 36 (2009-2010) – Nr. 1  RE KEN HOF
d36-1 kaft 2 (blauw).indd   1 02-11-2009   13:31:07

177th General Report – Part III: General Account of the General Administration of the Federal State

Rekenhof
Bruxelles, octobre 2020177e Cahier – partie III :  
compte général 2019  
Volume I – Commentaires  Rapport adopté le 28 octobre 2020 par l’assemblée générale de la Cour des comptes177e Cahier – partie III :  
de l’État fédéral 
Volume I – Commentaires   Synthèse   synthèse /5
177e Cahier – partie III :  
en application de l’article 75 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la 
comptabilité de l’État fédéral (ci-après la « loi du 22 mai 2003 »), la Cour des comptes transmet 
le compte général de l’administration générale de l’État fédéral à la Chambre des représentants 
avec ses observations.  synthèse
La première partie de ce volume I comprend les observations de la Cour des comptes sur la 
politique budgétaire. Au chapitre 1, la Cour examine l’exécution du budget 2019 de la Belgique en 
tant qu’État membre de l’Union européenne. Elle commente le solde de financement et le solde 
structurel de l’ensemble des pouvoirs publics, la dette publique brute consolidée et le respect 
des obligations budgétaires européennes. Au chapitre 2, elle commente l’exécution du budget 
2019 de l’administration générale. Elle examine le solde de financement et le solde structurel 
de l’État fédéral et de la sécurité sociale, les recettes, les dépenses, l’exécution des mesures 
budgétaires décidées par le gouvernement en 2019 et, enfin, la dette de l’État fédéral.
La partie II contient les observations de la Cour sur les comptes annuels 2019 de l’administration 
générale de l’État fédéral. La Cour en examine les composantes et fournit des commentaires 
généraux sur l’ensemble des comptes ainsi que des commentaires spécifiques sur leurs 
composantes.
Enfin, la partie III comprend également les résultats d’audits financiers et thématiques que la 
Cour des comptes a réalisés durant l’année.
Partie I  Politique budgétaire
Compte d’exécution du budget 2019
Solde de financement, solde structurel et dette de l’ensemble des pouvoirs publics belges
Les normes budgétaires européennes exigent notamment que le solde de financement d’un État 
membre atteigne au maximum -3 %, que le solde structurel s’améliore chaque année de 0,6 % et 
que le taux d’endettement atteigne 60 % du PIB au maximum.
En 2019, le solde de financement de l’ensemble des pouvoirs publics, en incluant les pouvoirs 
régionaux et locaux, s’élève à -9,3 milliards d’euros ou -1,9 % du PIB. Il se détériore ainsi de -1,1 % 
du PIB par rapport au solde prévu dans le programme de stabilité 2019-2022 d’avril 2019. Le solde 
structurel de l’ensemble des pouvoirs publics s’élève, quant à lui, à -2,7 % du PIB, contre -0,8 % du 
PIB dans les prévisions. Il s’agit en outre d’une détérioration de 0,8 % du PIB par rapport à 2018. 6
Fin 2019, la dette publique brute consolidée (ou dette « Maastricht ») s’élevait à 467 milliards 
d’euros (98,6 % du PIB), contre 459,1 milliards d’euros (ou 99,8 % du PIB) en 2018.
Évaluation par la Commission européenne
La Commission européenne a examiné si, en 2019, la Belgique avait respecté les quatre critères 
macrobudgétaires, c’est-à-dire le solde de financement, le solde structurel, l’évolution des 
dépenses primaires et le taux d’endettement. Elle a conclu à des dérogations significatives aux 
critères sans que des facteurs pertinents puissent les justifier.
en raison de la détérioration économique consécutive à la pandémie de la covid-19, le Conseil 
européen a entre-temps activé la clause dérogatoire générale exceptionnelle prévue dans les 
traités et ne s’est dès lors pas prononcé quant aux constats que la Commission formule dans son 
rapport.
Solde de financement de l’entité I et de l’État fédéral
Le solde de financement 2019 de l’État fédéral et la sécurité sociale réunis (« entité I ») s’élève 
à -8 milliards d’euros (-1,7 % du PIB). Il s’agit d’une détérioration par rapport à ce qui était prévu 
dans le programme de stabilité 2019-2022 d’avril 2019 (-0,7 % du PIB). Le solde structurel 2019 de 
l’entité I s’élève à -2,2 % du PIB et se détériore de 0,7 % du PIB par rapport à 2018.
Pour l’État fédéral séparément (sans la sécurité sociale), le solde de financement est de -9 milliards 
d’euros. La sécurité sociale termine sur un solde positif d’un milliard d’euros.
Le solde de financement négatif de l’État fédéral résulte notamment du solde budgétaire négatif 
(en base de caisse) de 8,5 milliards d’euros de l’administration générale. Les corrections se C 
augmentent encore ce déficit de 0,5 milliard d’euros.
Compte général 2019 – Résultat budgétaire de l’administration générale
Le compte d’exécution du budget 2019 de l’administration générale se clôture en revanche sur 
un excédent budgétaire de 6,7 milliards d’euros, représentant la différence entre les dépenses 
(65,3 milliards d’euros) imputées au budget général des dépenses et les recettes sur la base des 
droits constatés (72 milliards d’euros) imputées au budget des voies et moyens.
en 2019, le sPF Finances n’a toutefois pas appliqué correctement le concept de « droit constaté » 
pour les recettes fiscales. Il a également opéré des corrections comptables de manière incorrecte. 
En 2019, des créances fiscales non recouvrables d’années antérieures ont aussi été comptabilisées, 
sur lesquelles aucune réduction de valeur n’est imputée du point de vue budgétaire. Les recettes 
fiscales comptabilisées ne donnent dès lors pas une image fidèle des recettes réelles sur la base 
Il s’indique dès lors de calculer le déficit budgétaire 2019 de l’administration générale en base de 
caisse. Il s’élève alors, comme indiqué à la fin du point précédent, à -8,5 milliards d’euros.
Recettes
en 2019, l’administration générale a perçu 126,9 milliards d’euros de recettes de caisse, dont elle 
a transféré près de 70,1 milliards d’euros à d’autres administrations publiques. en base de caisse, 
le budget des voies et moyens 2019 s’élève donc à 56,8 milliards d’euros, dont 51,8 milliards   synthèse /7
d’euros de recettes fiscales et 5 milliards d’euros de recettes non fiscales. L ’impôt des personnes 
physiques et l’impôt des sociétés représentent ensemble 69,1 % des moyens fiscaux.
Dépenses
Les dépenses ont représenté 65,3 milliards d’euros, dont 56,9 milliards d’euros de dépenses 
primaires et 8,4 milliards d’euros de charges d’intérêts de la dette publique.
Les dépenses se composent également en grande partie de transferts (37,7 milliards d’euros), 
dont 17,8 milliards d’euros à la sécurité sociale et 13,7 milliards d’euros aux régions et 
communautés. Les dépenses de fonctionnement de l’État fédéral ont été de 27,6 milliards 
d’euros. elles sont constituées pour l’essentiel de charges d’intérêts (8,4 milliards d’euros), 
de dépenses de personnel (5,8 milliards d’euros), de dépenses de fonctionnement et 
d’investissement (2,6 milliards d’euros) et de dotations aux organismes administratifs publics et 
aux services administratifs à comptabilité autonome (2,5 milliards d’euros). Des flux financiers 
concernent en outre les ménages (2,7 milliards d’euros ; principalement des allocations sociales) 
et les entreprises (3,9 milliards d’euros, en particulier les dotations sn CB et Infrabel).
Mesures budgétaires
Outre les corrections techniques (1,4 milliard d’euros) et la prise en compte de la clause de 
flexibilité pour les investissements (0,2 milliard d’euros), le gouvernement a pris des mesures 
d’assainissement à hauteur d’un milliard d’euros en 2019.
Les corrections techniques ont essentiellement concerné la révision à la hausse des recettes 
fiscales (comme les versements anticipés à l’impôt des sociétés) et une révision des paramètres 
économiques. Ces corrections n’ont toutefois pas toujours été appliquées de manière correcte ou 
cohérente par le gouvernement.
en concertation avec les gouvernements des entités fédérées, le gouvernement fédéral a demandé 
à la Commission européenne d’assouplir la « clause de flexibilité » pour les investissements de 
manière à diminuer l’effort budgétaire des États membres. La proposition belge n’a toutefois pas 
reçu assez de soutien des autres États membres.
Les mesures d’assainissement ont surtout concerné les recettes fiscales (0,4 milliard d’euros), 
l’augmentation des recettes de la sécurité sociale (0,3 milliard d’euros) et la lutte contre les 
fraudes sociale et fiscale (0,3 milliard d’euros). Bien que le gouvernement soit tombé fin 2018, la 
Chambre des représentants a approuvé la plupart des mesures fiscales du conclave budgétaire. 
Le sPF Finances ne dispose toutefois pas des données nécessaires pour mesurer le rendement de 
la plupart des mesures décidées. Lorsque les données sont disponibles, le produit des mesures 
attendu par le gouvernement n’est pas toujours réalisé. Concernant les mesures du conclave 
budgétaire dans le domaine de la sécurité sociale, la Cour des comptes renvoie au 177e Cahier – 
partie II : Cahier 2020 relatif à la sécurité sociale.
Incidence de la crise de la covid-19
La crise de la covid-19 a une incidence particulièrement négative sur le plan social, économique 
et budgétaire. e lle contraint les gouvernements, tant au niveau fédéral que des entités fédérées, 
à prendre des mesures exceptionnelles ayant des conséquences budgétaires importantes. 
Dans ses perspectives économiques d’octobre, le Bureau fédéral du plan estime que le solde de  8
financement de la Belgique atteindra -10,2 % du PIB en 2020 et -5,4 % en 2021. Il estime le solde 
structurel à -5,8 % du PIB pour 2020 et -4,1 % du PIB pour 2021. Le taux d’endettement atteindra 
respectivement 117,2 % et 113,4 %.
Le comité de monitoring estime, sur la base de ces perspectives, que le solde de financement 
du pouvoir fédéral atteindra -21,9 milliards d’euros en 2020 et -16,5 milliards d’euros en 2021. Il 
estime que le déficit de la sécurité sociale atteindra 11,8 milliards d’euros et 8 milliards d’euros.
Le SPF Finances estime les recettes fiscales 2020 à 103,3 milliards d’euros, ce qui représente 
une baisse de 13,4 milliards d’euros par rapport à 2019. Les recettes non fiscales diminueront 
probablement aussi nettement, car certaines entreprises dont l’État est actionnaire ont décidé 
de ne pas verser de dividendes.
De mars à septembre 2020, le gouvernement fédéral a dépensé 1,4 milliard d’euros 
supplémentaires dans la lutte contre la covid-19. Ces dépenses supplémentaires sont 
principalement financées par une provision covid spécifique de 4 milliards d’euros, dont 
2,2 milliards d’euros étaient répartis entre les départements à la fin septembre. Les dépenses 
de sécurité sociale liées à la crise de la covid-19 ne sont en grande partie pas incluses dans ces 
dépenses. La Cour des comptes a fait rapport à ce sujet dans son 177e Cahier – partie II : Cahier 
2020 relatif à la sécurité sociale.
Partie II  Comptes annuels 2019 de l’administration générale de l’état 
fédéral
Alors que la qualité des comptes annuels de l’administration générale s’était dégradée l’an 
dernier, celle-ci s’est stabilisée pour l’exercice sous examen.
Il n’en demeure pas moins que, tout comme l’an dernier, les comptes ne donnent toujours pas une 
image fidèle de la situation financière et patrimoniale de l’administration générale. Pour certaines 
rubriques, de nombreuses opérations ne sont pas enregistrées dans les comptes ou le sont de 
manière incorrecte. C’est surtout le cas pour les immobilisations corporelles et incorporelles, les 
stocks, les créances fiscales et les liquidités. En ce qui concerne les recettes fiscales, malgré la 
mise en place d’un groupe de travail ad hoc associant la Cour des comptes, le s PF Finances n’est 
pas parvenu à réaliser la transition, prescrite au 1er janvier 2017, vers la comptabilisation en droits 
constatés. Le concept de droits constatés en matière fiscale doit d’ailleurs encore être précisé 
dans les règles d’évaluation.
La Cour souligne par ailleurs que le manque de connaissance et de maîtrise des opérations 
comptables par les départements ne permet pas de dégager des solutions structurelles aux 
problèmes qu’elle a identifiés depuis le lancement du projet Fedcom. Ainsi, les départements 
ne suivent pas suffisamment et uniformément les instructions du Comptable fédéral lors des 
clôtures annuelles et mensuelles. L ’application de la notion de droit constaté et la justification 
des écritures comptables doivent également être améliorées. L ’élimination des créances et 
dettes internes est incomplète. Enfin, le cadre législatif et réglementaire demeure incomplet et 
les mesures actuelles de contrôle interne sont insuffisantes.  synthèse /9
Compte tenu de la place prépondérante de l’administration générale au sein de l’État fédéral, 
l’amélioration structurelle de la qualité de ses comptes annuels est essentielle dans la perspective 
de la certification, par la Cour, des comptes annuels de l’État fédéral à partir de l’exercice 2020, 
conformément à la loi du 22 mai 2003.
Partie III Audits financiers et thématiques
Établissement des comptes annuels consolidés 2018 de l’État fédéral par le 
Comptable fédéral − audit de suivi
Le Comptable fédéral a établi le premier compte consolidé de l’État fédéral pour l’exercice 2018. 
Ce compte ne regroupe pas encore toutes les entités du périmètre de consolidation, vu que les 
organismes assimilés ne sont soumis à la loi du 22 mai 2003 qu’à partir de 2019.
La Cour des comptes constate que les recommandations formulées dans son précédent Cahier, 
relatives à la préparation à l’établissement des comptes annuels consolidés de l’État fédéral, 
n’ont pas été suivies. Faute de cadre réglementaire adéquat, tous les flux internes ne sont 
pas éliminés et l’annexe justificative contient uniquement des informations sommaires sur 
les données consolidées. Le bilan et le compte de résultats affichent en outre des différences 
de consolidation importantes. e lles découlent de l’absence d’instructions et de procédures 
suffisamment détaillées de la part du Comptable fédéral.
La réglementation doit préciser si les éliminations dans le cadre du processus de consolidation 
s’appliquent aussi au compte de récapitulation des opérations budgétaires. Vu que ce compte 
sera également certifié à partir de 2020, il pourrait ainsi constituer une base fiable pour calculer 
le solde de financement.
Avancement des travaux de la Commission de la comptabilité publique – suivi
La Commission de la comptabilité publique a entamé ses travaux en 2017, mais n’a pas encore 
formulé d’avis à ce jour. La commission plénière et les groupes de travail ne se sont pas encore 
réunis en 2020. Outre la pandémie de la covid-19, les travaux ont été entravés en raison de 
mandats vacants ou pour lesquels aucun suppléant n’a été désigné. La Cour des comptes réitère 
dès lors sa recommandation d’intensifier les travaux, parce que des directives claires et uniformes 
sont nécessaires à la certification des comptes publics à partir de l’année budgétaire 2020.
Inventorisation et comptabilisation des stocks de la Défense – audit de suivi
Au 31 décembre  2019, les comptes de stocks de la Défense représentaient plus de 2,4 milliards 
d’euros (2,2 % du total de l’actif de l’administration générale). À l’issue de son audit précédent, 
présenté dans son 175e Cahier, la Cour des comptes avait conclu que la comptabilisation de ces 
stocks (tout comme celle des immobilisations) ne donnait pas une image conforme et fidèle 
de la situation patrimoniale de la Défense. Cette situation résultait de la confusion entre les 
notions de stock comptable et de stock logistique, des insuffisances du paramétrage du logiciel 
Ilias, d’erreurs de comptabilisation, du manque d’exactitude et d’exhaustivité de l’inventaire, 
d’erreurs de valorisation ainsi que de lacunes dans le contrôle interne. 10
La Cour a réalisé un audit de suivi sur des sites militaires non encore contrôlés ou présentant 
toujours des taux d’erreurs d’inventorisation élevés. s ur la base des anomalies relevées à 
partir d’un échantillon représentant près de 197 millions d’euros, elle réitère et complète ses 
observations et recommandations précédentes. Sur la base de l’échantillon, la Cour identifie des 
corrections de 122,7 millions d’euros pour l’ensemble des stocks.
en conséquence, elle invite la Défense à mobiliser les ressources nécessaires pour réaliser son 
plan d’action Roadmap Cert2020, qui reprend les principales actions à mettre en œuvre, en vue 
de l’amélioration structurelle des opérations d’inventorisation et de comptabilisation de son 
patrimoine, dans la perspective de la certification des comptes annuels de l’État fédéral.
Mise en œuvre de la loi du 22 mai 2003 au SPF Justice
La loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral 
est entrée en vigueur le 1er janvier 2012 pour le s PF Justice. Depuis lors, la Cour des comptes a 
constaté, d’une part, des retards importants dans l’implémentation de la nouvelle comptabilité 
publique et, d’autre part, des dysfonctionnements dans la gestion comptable.
Des progrès et des améliorations ont été réalisés par le s PF Justice, en particulier depuis 2019, 
grâce à la création d’une cellule Comptabilité au sein du service Budget et Contrôle de gestion 
(B&CG). Une des priorités de cette cellule est d’aider le département à prendre les mesures 
nécessaires afin de répondre au mieux aux prescriptions de la loi du 22 mai 2003.
La Cour constate néanmoins que plusieurs actions nécessaires pour assurer la fidélité des 
opérations du département dans les comptes de l’administration générale ne pourront être 
menées à bien rapidement, ce qui risque d’influencer négativement l’opinion que la Cour 
formulera dans le cadre de la certification des comptes annuels de l’État fédéral.
Recettes non fiscales du SPF Emploi, Travail et Concertation sociale
La gestion des recettes non fiscales au sein du SPF Emploi, Travail et Concertation sociale souffre 
d’une absence d’organisation. en conséquence, la Cour recommande de formaliser par écrit les 
procédures ainsi que la désignation des comptables en deniers, des ordonnateurs en recettes 
et des responsables de l’enregistrement des droits constatés. e lle recommande également 
le renforcement du contrôle interne, à mener, par exemple, par le service Budget et Contrôle 
de gestion, en veillant, notamment, à la séparation des fonctions et à l’attribution d’un rôle 
effectif au fonctionnaire de surveillance. Hors le cas particulier des amendes administratives, 
elle préconise le regroupement des comptables au sein d’un service unique, tandis que les 
ordonnateurs resteraient au sein de leurs services opérationnels respectifs. Une meilleure 
collaboration est nécessaire, avec le Comptable fédéral, en matière de pilotage des recettes non 
fiscales, ainsi qu’avec PersoPoint pour les recettes et les dépenses liées aux rémunérations des 
commissaires du gouvernement.
L ’Administration générale de la perception et du recouvrement du s PF Finances doit tout mettre 
en œuvre afin de finaliser rapidement la première phase du projet e-domaines qui porte sur 
l’échange électronique des données relatives au recouvrement des amendes administratives.  synthèse /11
La Cour rappelle enfin l’importance de l’ordonnateur des recettes dans l’approbation des droits, 
y compris ceux perçus au comptant, et la nécessité de limiter ces derniers par une application 
adéquate de l’article 8 de la loi du 22 mai 2003.
Comptes de comptables et mission juridictionnelle de la Cour des comptes
Plusieurs départements de l’administration générale de l’État transmettent encore leurs 
comptes de comptables en retard. en 2020, le nombre de comptes manquants, relatifs à 2019 et 
aux années antérieures, augmente par rapport à 2019, en raison de la crise sanitaire qui a entravé 
le fonctionnement des différentes administrations.
Les administrations fiscales connaissent une situation contrastée, car si tous les comptes de 
l’Administration générale de la documentation patrimoniale ont été reçus par la Cour, il manque 
la majorité de ceux relevant de l’Administration générale de la perception et du recouvrement. 
Malgré sa volonté de résorber son retard, le s PF Justice présente toujours l’arriéré le plus 
important dans la transmission des comptes non fiscaux.
en 2019, la Cour des comptes a été informée de la décision des ministres de tutelle de ne pas citer 
six comptables en déficit à comparaître devant sa juridiction.
Interventions de l’État dans le cadre de la stabilité financière
Les flux de trésorerie, liés directement aux interventions de l’État en faveur de la stabilité 
financière belge, ont désormais un effet cumulé positif sur la Trésorerie. Dans le cadre de la 
stabilité de la zone euro, la Grèce a commencé à rembourser ses emprunts. La crise sanitaire 
de 2020 a entraîné de nouvelles interventions aux niveaux national et international, ainsi qu’une 
baisse prévue des dividendes.
Octroi des allocations linguistiques au SPF Mobilité et au SPF Intérieur
La Cour des comptes a examiné si les processus et les mesures de contrôle interne mis en place 
par le s PF Bosa, le s PF Intérieur ainsi que le s PF Mobilité et transports donnent une assurance 
raisonnable que les allocations linguistiques sont versées en conformité avec la réglementation. 
Pour bénéficier d’une allocation linguistique, les membres du personnel doivent détenir un 
certificat linguistique, être affectés à un service où la connaissance d’une autre langue est requise 
et en faire la demande.
La Cour des comptes a mesuré la conformité des allocations payées, sur la base des données 
relatives aux certificats délivrés par Selor, aux allocations versées et aux services dans lesquels 
sont affectés les bénéficiaires des allocations linguistiques.
La Cour des comptes constate que les systèmes de paie mis en place par PersoPoint donnent 
une assurance raisonnable d’un calcul correct du montant dû pour les nouvelles demandes 
d’allocation linguistique. Les échanges d’informations relatives aux certificats entre PersoPoint 
et s elor doivent toutefois être améliorés.
PersoPoint ainsi que le s PF Mobilité et transports doivent se coordonner pour mettre à jour 
les listes des services administratifs répondant à la condition d’octroi. PersoPoint doit adapter  12
ses instructions pour garantir que la date d’introduction de la demande par l’agent soit prise en 
compte et non la date de délivrance du certificat.
Enfin, la Cour réitère sa recommandation d’abroger la disposition de l’arrêté royal 
du 13 juillet 2017 permettant de percevoir une allocation linguistique au-delà de trente jours 
d’absence ouvrables successifs en cas de maladie.
Numérisation des collections des établissements scientifiques fédéraux et de 
la Cinémathèque royale de Belgique – suivi
En 2018, la Cour des comptes a audité la numérisation du patrimoine scientifique et culturel 
des établissements scientifiques fédéraux et de la Cinémathèque royale de Belgique. Elle a 
adressé une lettre d’observations au ministre chargé de la Politique scientifique, à Belspo, 
aux établissements scientifiques fédéraux et à la Cinémathèque royale de Belgique. Sa lettre 
reprenait plusieurs recommandations.
en juillet 2020, la Cour a examiné les suites données à ses recommandations de 2018. Ces 
dernières ont, en général, été prises en compte. toutes ne sont toutefois pas pleinement mises en 
œuvre. C’est notamment le cas pour l’inventorisation exhaustive du patrimoine, l’élargissement 
de l’encadrement de Belspo à la qualité de la numérisation et aux projets de numérisation réalisés 
en dehors du programme principal Digit ainsi qu’à l’élaboration d’une stratégie globale pour 
valoriser le patrimoine numérisé. Table des matières  tABLe  Des  MA tIèRes /15
Synthèse 5
Introduction 19
1 t ransmission du compte général 2019 19
2 Approbation des comptes généraux antérieurs 20
3 Déclaration de contrôle 20
PARTIE I 
Politique budgétaire 21
Chapitre 1 
Exécution du budget 2019 de la Belgique en tant qu’État membre de l’UE  
(entités I et II) 23
1 Solde de financement et solde structurel de l’ensemble des pouvoirs publics  
2 Dette brute consolidée de l’ensemble des administrations publiques 26
3 Respect des obligations européennes 29
Chapitre 2 
Exécution du budget 2019 de l’administration générale 33
1 Solde de financement et solde structurel de l’entité I  
(État fédéral et sécurité sociale) 33
2 Solde de financement de l’État fédéral 37
3 Recettes 41
4 Dépenses 50
5 Mesures budgétaires décidées en 2019 70
6 Évolution de la dette de l’État fédéral 80
PARTIE II 
Comptes annuels 2019 de l’administration générale 85
1 Vue générale 88
2 Commentaires généraux  92
3 Commentaires spécifiques 97
4 Conclusions 130
PARTIE III 
Audits financiers et thématiques 137
Établissement des comptes annuels consolidés 2018 de l’État fédéral par  
le Comptable fédéral − audit de suivi 139
1 Introduction 139
2 Résultats de l’audit 140
3 Conclusions et recommandations 147
Avancement des travaux de la Commission de la comptabilité publique – suivi 149
1 Introduction 149
2 t ravaux de la CCP 149
3 Conclusions et recommandations 151 16
Inventorisation et comptabilisation des stocks de la Défense − audit de suivi 153
1 Introduction 153
2 Constatations 154
3 Conclusions 160
4 Recommandations 161
5 Réponses du ministre et de la Défense 163
Mise en œuvre de la loi du 22 mai 2003 au SPF Justice 165
1 Introduction 165
2 Résultats du contrôle 166
3 Conclusions et recommandations 171
Recettes non fiscales du SPF Emploi, Travail et Concertation sociale 173
1 Contexte et portée de l’audit 173
2 Constatations 174
3 Conclusions et recommandations 182
Comptes de comptables et mission juridictionnelle de la Cour des comptes 183
1 Contexte légal 183
2 Phase administrative : transmission des comptes de comptables de l’État 184
3 Phase juridictionnelle 187
Interventions de l’État dans le cadre de la stabilité financière 189
1 Introduction 189
2 Incidence financière de l’ensemble des mesures 189
3 Participations de l’État dans le capital de certaines institutions financières 191
4 Prêts accordés par l’État à des institutions financières 193
5 Garanties accordées par l’État et par l’europe contre les défaillances  
d’institutions financières 193
6 Frais d’expertise 195
7 Mesures pour garantir la stabilité de la zone euro 196
8 soutien de l’Union européenne dans le cadre de la crise sanitaire 197
Octroi des allocations linguistiques au SPF Mobilité et au SPF Intérieur 199
1 Introduction 200
2 Maîtrise des risques liés à l’octroi et au paiement des allocations linguistiques 203
3 Vérifications de la Cour des comptes 207
4 Conclusion et recommandations 210
Numérisation des collections des établissements scientifiques fédéraux  
et de la Cinémathèque royale de Belgique – suivi 211
1 Introduction 211
2 suivi des recommandations de 2018 214
3 Conclusion 226 177e Cahier – partie III :  
de l’État fédéral  IntRODUCtIOn /19
L’article 75 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de 
l’État fédéral (ci-après la « loi du 22 mai 2003 ») dispose que la Cour des comptes transmet 
le compte général de l’administration générale à la Chambre des représentants avec ses 
observations avant le 31 octobre de l’année qui suit celle à laquelle il se rapporte.
La première partie du volume I du Cahier comprend les observations de la Cour des comptes 
sur la politique budgétaire. La Cour examine brièvement au chapitre 1 l’exécution du budget 
2019 de la Belgique en tant qu’État membre de l’Union européenne et commente le solde 
de financement et le solde structurel, la dette publique brute consolidée et le respect des 
obligations européennes en matière de budget. Au chapitre 2, elle commente plus en détail 
le compte d’exécution du budget 2019 de l’administration générale de l’État fédéral.
La partie II contient les observations de la Cour des comptes sur les comptes annuels 2019 de 
l’administration générale de l’État fédéral. La partie III reprend les principaux constats d’un 
certain nombre d’audits financiers et thématiques.
Le compte général de l’administration générale, tel que le ministre du Budget l’a transmis 
à la Cour des comptes, est publié, avec plusieurs tableaux élaborés par la Cour, au 
volume II – Tableaux de ce Cahier, uniquement disponible sur www.courdescomptes.be.
Enfin, la Cour rappelle que son 177e Cahier comporte aussi deux parties déjà publiées. 
En exécution des articles 83 et 93 de la loi du 22 mai 2003, la Cour a en effet transmis, 
en juillet 2020, à la Chambre des représentants les comptes généraux des services 
administratifs à comptabilité autonome (Saca) ainsi que des organismes administratifs 
publics (OAP) et assimilés. Ces comptes étaient accompagnés de ses observations 
(177e Cahier – partie I1). La Cour a par ailleurs publié ses observations sur la sécurité sociale 
dans un document distinct (177e Cahier – partie II2).
1 Transmission du compte général 2019
Les règles budgétaires et comptables définies dans la loi du 22 mai 2003 s’appliquent dans 
tous les services de l’administration générale depuis le 1er janvier 2012. La loi prévoit que le 
compte général doit reprendre les opérations budgétaires et économiques des services de 
l’administration générale. La présentation du compte général 2019 permet une comparaison 
avec les chiffres de l’exercice précédent.
La Cour des comptes a reçu le compte général 2019 de l’administration générale 
le 18 juin 2020, soit avant le délai prévu par la loi du 22 mai 2003 (30 juin). Le compte général 
1 Cour des comptes, 177e Cahier – partie I : Observations sur les comptes 2019 des services administratifs à comptabilité 
autonome et des organismes administratifs publics et assimilés , rapport à la Chambre des représentants, 
Bruxelles, juillet 2020, 141 p., www.courdescomptes.be . 
2 Cour des comptes, 177e Cahier – partie II : Cahier 2020 relatif à la sécurité sociale , rapport à la Chambre des 
représentants, Bruxelles, septembre 2020, 164 p., www.courdescomptes.be .  20
PARTIEcomprend le compte d’exécution du budget et les comptes annuels composés du bilan, du 
compte de résultats, du compte de récapitulation des opérations budgétaires et de l’annexe.
La Cour a transmis ses observations au sujet du compte d’exécution du budget et des 
comptes annuels à la Direction générale Comptable fédéral et Procurement du SPF Bosa 
(ci-après le « Comptable fédéral ») par courriels des 14 juillet, 31 juillet et 29 août 2020. Elle 
en a discuté les principales avec lui le 3 septembre 2020.
La secrétaire d’État au Budget a transmis à la Cour des comptes, par lettre du 9 octobre 2020, 
une série d’états financiers adaptés, qui intègrent en partie les observations formulées par 
la Cour. À la suite de ces adaptations, elle a également adapté le commentaire du compte 
général 2019 de l’administration générale (annexe) dans ce sens.
2 Approbation des comptes généraux antérieurs
L’article 76 de la loi du 22 mai 2003 prévoit que le ministre du Budget dépose à la Chambre 
des représentants le projet de loi portant approbation du compte général de l’administration 
générale avant le 30 novembre de l’année qui suit l’exercice budgétaire.
Le projet de loi visant à approuver le compte général de l’administration générale 
pour 2018 et les comptes d’exécution des budgets des services de l’État à gestion séparée 
pour des années précédentes n’avait pas encore été présenté à la Chambre à la clôture de ce 
Cahier au  1er octobre  2020.
La Cour des comptes a contrôlé le compte général 2019 de l’administration générale de 
l’État en vertu de l’article 180 de la Constitution et de l’article 75 de la loi du 22 mai 2003. IPARTIEPolitique budgétaire  ExÉCUTIon DU BUDgET  2019 DE LA BEL gIqUE  En TAnT  qU ’ÉTAT  mEmBrE  DE L ’UE ( EnTITÉS  I ET II)/23
Chapitre 1
Exécution du budget 2019 
de la Belgique en tant qu’État 
membre de l’UE (entités I et II)
1	 Solde	 de	financement	 et	solde	structurel	 de	l’ensemble	 des	pouvoirs	
publics (entités I et II)
1.1	 Solde 	de	financement 	de	l’ensemble 	des	pouvoirs 	publics	(entités 	I	et	II)
L’Institut des comptes nationaux (ICN) calcule le solde de financement de la Belgique3. 
À cet effet, il établit une distinction entre le solde de financement de l’entité I (État et 
sécurité sociale) et celui de l’entité II (communautés, régions et autorités locales). Il dresse 
les comptes nationaux conformément au système européen des comptes SEC 20104.
Tableau 1 –  Solde de financement réalisé pour l’ensemble des pouvoirs publics (en millions d’euros)(*)
Solde de financement 2015 2016 2017 2018 2019
ensemble des pouvoirs publics -10.058 -10.164 -3.055 -3.655 -9.279
Entité I -9.134 -10.960 -4.310 -1.028 -7.977
Entité II -924 796 1.255 -2.627 -1.302
(*) en raison d’arrondis, les totaux peuvent présenter de légers écarts.
Source : comptes de l’État 2019 (19 octobre 2020)
Le solde de financement de l’ensemble des pouvoirs publics belges s’élève à -1,9 % du PIB 
en 2019, contre -0,8 % du PIB en 2018. En chiffres absolus, il se monte à -9.279 millions 
d’euros pour -3.655 millions d’euros en 2018. Le solde de financement se détériore de 1,1 % 
du PIB par rapport au solde prévu dans le programme de stabilité 2019-2022 (-0,8 % du PIB).
3 Le solde de financement des années précédentes est recalculé tous les six mois par l’IC n (contrairement au solde 
budgétaire de l’année, que l’administration arrête définitivement à un moment donné). Ce Cahier contient toujours 
le rapportage le plus récent de l’IC n sur les soldes de financement, de sorte que ceux-ci peuvent légèrement 
différer des chiffres indiqués dans les Cahiers précédents. 
4 L’IC n publie deux soldes de financement, tant pour les autorités fédérales que pour les communautés et régions 
(Comptes 2019 des administrations publiques de l’IC n du 19 octobre 2020, disponibles sur le site web de la Banque 
nationale, www.nbb.be ). en ce qui concerne l’IPP régional en vigueur depuis l’exercice d’imposition 2015, il existe 
une divergence entre les flux de caisse qui y sont liés et l’imputation SEC. Les soldes de financement sont présentés 
ici conformément aux flux de caisse de l’IPP régional. Les diverses autorités ont en effet utilisé ces flux pour définir 
leur norme lors de la confection de leur budget. 24
Graphique 1 –  Solde de financement réalisé et normé de l’ensemble des pouvoirs publics  
(en % du PIB) (*)EXECUTION DU BUDGET 2019 DE LA BELGIQUE EN TA NT QU’ÉTAT MEMBRE DE L’UE (ENTITES I ET II)  / 17 
 
Graphique 1 – Solde de financement réalisé et normé de l’ensemble des pouvoirs publics (en % du PIB) (*) 
 
(*) Dans le projet de plan budgétaire 2019 de la Belgique d’octobre 2018, la norme pour 2019 s’élevait à - 1,0 % du PIB. Dans 
le programme de stabilité 2019 -2022 d’avril 2019, la Belgique a ajusté l’objectif budgétaire de l’ensemble des pouvoirs 
publics en le fixant à - 0,8 %. Comme il y avait des élections en mai 2019, le programme de stabilité ne constituait qu'une 
trajectoire purement indicative. Dans le projet de plan budgétaire 2020 de la Belgique d’octobre 2019, l’objectif budgétaire 
2019 de l’ensemble des  pouvoirs publics a été fixé à - 1,7 % du PIB. Les normes des années précédentes ont été reprises des 
programmes de stabilité , communiqués par la Belgique pour les années concernées à la Commission européenne.  
Source : Cour des comptes à partir des comptes de l’État 2019 (19 octobre 20 20) et des programmes  
de stabilité de la Belgique  
1.2 Solde structurel de l’ensemble des pouvoirs publics (entités I et II)  
Le solde structurel ne tient pas compte des opérations non récurrentes sur les recettes et 
dépenses (mesures one shot ). Il neutralise en outre l’incidence des fluctuations de la 
conjoncture économique par une « correction cyclique ». Lorsque la croissance réelle (la 
production de biens et services ou le PIB réel) est supérieure à la croissance potentielle en 
raison d’un contexte économique plus favorable, l’écart de production est positif. Dans ce 
cas, l’État membre concerné doit réduire le solde de finance ment d’un certain pourcentage5. 
Tel est le cas en 2019.  
Le solde structurel de la Belgique s’élève à - 2,7 % du PIB  pour 2019 . Il résulte de corrections 
appliquées sur le solde de financement de  -1,9 % du PIB , à savoir une correction pour les 
mesures one sh ot de -0,2 % du PIB et une correction cyclique de - 0,6 % du PIB. Le déficit 
structurel se détériore de  0,8 % du PIB par rapport à 2018.   
 
5 Pour plus de précisions, voir Cour des comptes, 172e Cahier , Volume  I – Commentaires , rapport à la Chambre des 
représentants, Bruxelles, octobre 2015, p. 25 -26, www.courdescomptes.be . -2,2 %
-2,6 %-1,0 %-0,2 %
-1,7 %
-0,2 %0,2 % 0,3 %
-0,6 %
-0,2 %
-2,5 %-2,4 %-1,6 %-1,0 %-0,8 %
-3,0 %-2,5 %-2,0 %-1,5 %-1,0 %-0,5 %0,0 %0,5 %
Entité I Entité II Norme
(*)  Dans le projet de plan budgétaire 2019 de la Belgique d’octobre 2018, la norme pour 2019 s’élevait à -1,0 % du PIB. 
Dans le programme de stabilité 2019-2022 d’avril 2019, la Belgique a ajusté l’objectif budgétaire de l’ensemble 
des pouvoirs publics en le fixant à -0,8 %. Comme il y avait des élections en mai 2019, le programme de stabilité ne 
constituait qu’une trajectoire purement indicative. Dans le projet de plan budgétaire 2020 de la Belgique d’octobre 
2019, l’objectif budgétaire 2019 de l’ensemble des pouvoirs publics a été fixé à -1,7 % du PIB. Les normes des années 
précédentes ont été reprises des programmes de stabilité, communiqués par la Belgique pour les années concernées 
à la Commission européenne.
Source : Cour des comptes à partir des comptes de l’État 2019 (19 octobre 2020) et des programmes de 
stabilité de la Belgique
1.2	 Solde 	structurel	 de	l’ensemble 	des	pouvoirs 	publics	(entités 	I	et	II)
Le solde structurel ne tient pas compte des opérations non récurrentes sur les recettes 
et dépenses (mesures one shot ). Il neutralise en outre l’incidence des fluctuations de la 
cas, l’ État membre concerné doit réduire le solde de financement d’un certain pourcentage5. 
Tel est le cas en 2019.
Le solde structurel de la Belgique s’élève à -2,7 % du PIB pour 2019. Il résulte de corrections 
appliquées sur le solde de financement de -1,9 % du PIB, à savoir une correction pour les 
mesures one shot  de -0,2 % du PIB et une correction cyclique de -0,6 % du PIB. Le déficit 
structurel se détériore de 0,8 % du PIB par rapport à 2018.
5 Pour plus de précisions, voir Cour des comptes, 172e Cahier , Volume I – Commentaires, rapport à la Chambre des 
représentants, Bruxelles, octobre 2015, p. 25-26, www.courdescomptes.be . ExÉCUTIon DU BUDgET  2019 DE LA BEL gIqUE  En TAnT  qU ’ÉTAT  mEmBrE  DE L ’UE ( EnTITÉS  I ET II)/25
Tableau 2 –  Solde structurel réalisé et normé pour l’ensemble des pouvoirs publics (en % du PIB)(1)
2015 2016 2017 20182019
Réalisé Norme(2)
Solde de financement -2,4 -2,4 -0,7 -0,8 -1,9 -0,8
Correction pour les mesures one shot -0,1 0,1 -0,4 -0,5 -0,2 0,0
Correction cyclique -0,1 -0,2 -0,6 -0,6 -0,6 0,0
Solde structurel -2,6 -2,5 -1,7 -1,9 -2,7 -0,8
Évolution structurelle  
par rapport à l’année précédente0,1 0,8 -0,2 -0,8 0,1
(1)  en raison d’arrondis, les totaux peuvent présenter de légers écarts.
(2)  norme conforme au programme de stabilité 2019-2022.
Source : Cour des comptes à partir des informations du SPF Bosa et du programme de stabilité  
2019-2022 de la Belgique
Le solde structurel est tributaire de la composante cyclique et donc du calcul de l’écart 
de production sous-jacent. La correction cyclique pour l’écart de production, mentionnée 
dans le tableau, se base sur les prévisions à moyen terme 2020-2025 de septembre 2020 du 
Bureau fédéral du plan6 et 7. Le solde structurel 2019 s’élève, selon la Commission européenne, 
à -2,6 % du PIB, ce qui représente une détérioration de 0,6 % par rapport à 20188.
1.3	 Incidence 	de	la	crise	relative 	à	la	covid-19	 sur	le	solde	de	financement 	2020	de	
l’ensemble 	des	pouvoirs 	publics
La crise de la covid-19 a une incidence particulièrement négative sur le plan social, 
économique et budgétaire. Elle contraint les gouvernements, tant au niveau fédéral que 
des entités fédérées, à prendre des mesures exceptionnelles ayant des conséquences 
budgétaires importantes. Le Bureau fédéral du plan a actualisé au 7 octobre ses perspectives 
économiques et sa projection pour les finances publiques pour la période 2020-2024.
Tableau 3 –  Solde de financement estimé pour l’ensemble des pouvoirs publics pour la période  
2020-2024 (en % du PIB)(*)
Solde de financement 2020 2021 2022 2023 2024
Solde de financement -10,2 % -5,4 % -4,3 % -4,3 % -4,4 %
solde structurel -5,8  % -4,1 % -4,1 % -4,2  % -4,3 %
(*)  en raison d’arrondis, les totaux peuvent présenter de légers écarts.
Source : perspectives économiques du Bureau fédéral du plan
6 L’écart de production de la Belgique est toujours positif en 2019 et s’élève à +0,95 % (-0,05 % par rapport à 2018, 
parce que la croissance réelle est inférieure à la croissance potentielle). La composante cyclique dont la Belgique 
doit tenir compte s’élève à 60,5 % de l’écart de production, dont 40,8 % pour l’entité I et 19,7 % pour l’entité II.
7 Dans ses prévisions à moyen terme 2020-2025 de juin 2020, le Bureau fédéral du plan n’a pas estimé le PIB potentiel, 
parce que l’exercice était trop difficile dans le cadre de la situation liée à la covid-19. L’écart de production ne 
pouvait donc pas non plus être estimé. Il a toutefois à nouveau été estimé en septembre 2020 dans le cadre de 
l’actualisation des prévisions à moyen terme 2020-2025. 
8 Contre une amélioration structurelle requise de 0,1 % du PIB. Vu que la Belgique pouvait prétendre à un écart 
de 0,5 % du PIB en 2019, en vertu de la clause relative aux réformes structurelles, l’amélioration structurelle 
requise pour 2019 est passée de 0,6 % du PIB à 0,1 % du PIB. 26
D’après le Bureau fédéral du plan, le besoin de financement de l’ensemble des pouvoirs 
publics atteindra -10,2 % du PIB en 2020 et -5,8 % en 2021. Il tient compte du fait qu’à 
politique inchangée, ce déficit restera proche des 4,1 % après 2021. Il estime le solde structurel 
à -5,8 % pour 2020. À partir de 2021, le solde structurel se stabilisera aux alentours de -4,1 %.
2	 Dette	 brute	consolidée	 de	l’ensemble	 des	administrations	
publiques
2.1 Dette publique brute consolidée (dette « Maastricht »)
Le niveau de la dette publique (dette au sens du traité de Maastricht) est un critère 
important pour mesurer la santé des finances publiques. Le point 3 Respect des obligations 
européennes de ce chapitre examine plus en détail le respect de ce critère.
La réglementation européenne définit la dette publique brute consolidée comme la 
valeur nominale de tous les engagements bruts en cours à la fin de l’année du secteur 
Administrations publiques, à l’exception des engagements dont les actifs financiers 
correspondants sont détenus par ce secteur (voir point 2.2)9. Le secteur Administrations 
publiques est subdivisé en quatre sous-secteurs : le pouvoir fédéral, les communautés et 
régions, les administrations locales et la sécurité sociale.
Cette dette s’élevait au 31 décembre 2019 à 466.961 millions d’euros, soit 7.654 millions 
d’euros de plus qu’au 31 décembre 201810. Exprimée en pourcentage du PIB, la dette brute 
consolidée des administrations publiques a toutefois baissé de 1,7 point de pourcentage 
pour s’établir à 98,1 % au 31 décembre 201911.
9 Règlement (C e) 479/2009 du Conseil du 25 mai 2009 relatif à l’application du protocole sur la procédure concernant 
les déficits excessifs, annexé au traité instituant la Communauté européenne, tel que modifié par le règlement 
220/2014 du 7 mars 2014.
10 Cette dette consolidée est établie suivant la méthode de l’Institut des comptes nationaux et est présentée ensuite 
à eurostat. 
11 Depuis 2014, la dette est calculée selon le système européen des comptes se C 2010, qui a remplacé le seC 1995. 
L’application du seC 2010 implique essentiellement d’élargir le périmètre des administrations publiques pour le 
calcul de la dette et de prendre en compte la capitalisation des dépenses de recherche et développement pour le 
calcul du PIB. ExÉCUTIon DU BUDgET  2019 DE LA BEL gIqUE  En TAnT  qU ’ÉTAT  mEmBrE  DE L ’UE ( EnTITÉS  I ET II)/27
Graphique 2 –  Évolution 2015-2019 de la dette consolidée (en millions d’euros)EXECUTION DU BUDGET 2019 DE LA BELGIQUE EN TANT QU’ÉTAT MEMBRE DE L’UE (ENTITES I ET II)  / 20 
Graphique 2 – Évolution 2015 -2019 de la dette consolidée (en millions d’euros)  
Source : base de données de la Banque nationale de Belgique  
Tableau 4 – Dette consolidée (dette «  Maastricht  ») en 2015 -2019 (en millions d’euros)(1) 
Sous -secteur 
des pouvoirs 
publics  2015  2016  2017  2018  2019  
fédérale  370.140  383.421  387.122 390.8 82 396.5 75 
régions  52.352  59.678  59.094 60.484 63.000 
Administrations 
locales  24.344  24.456 23.818 23.662 23.139 
Sécurité sociale  8.177  2.240  2.105  2.015  746 
Consolidation 
intersectorielle(2) -16.780 -18.18 1 -18.159 -17.737 -16.499
Total  438.233  451.614 453.980 459.307 466.961 
Dette en % du 
PIB 105,2  105,0 102,0 99,8 98,1 
(1) Il s’agit des dettes actualisées. C’est la raison pour laquelle les montants indiqués peuvent différer de ceux qui figurent
dans le tableau correspondant du Cahier précédent ( 176e Cahier de la Cour des comptes – partie III).
(2)La consolidation intersectorielle correspond aux actifs financiers des différents sous -secteurs dont la contrepartie est
une dette d’un autre sous -secteur des administrations publiques.  
Source : base de données de la Banque nationale de Belgique  2015 2016 2017 2018 2019
Dette 438.233,00 451.614,00 453.980,00 459.307,00 466.961,00
% PIB 105,2 105 102 99,8 98,1949698100102104106
420.000425.000430.000435.000440.000445.000450.000455.000460.000465.000470.000
Source : base de données de la Banque nationale de Belgique
Tableau 4 –  Dette consolidée (dette « Maastricht ») en 2015-2019 (en millions d’euros)(1)
Sous-secteur des pouvoirs publics 2015 2016 2017 2018 2019
Administration fédérale 370.140 383.421 387.122 390.882 396.575
Communautés et régions 52.352 59.678 59.094 60.484 63.000
Administrations locales 24.344 24.456 23.818 23.662 23.139
sécurité sociale 8.177 2.240 2.105 2.015 746
Consolidation intersectorielle(2)-16.780 -18.181 -18.159 -17.737 -16.499
Total 438.233 451.614 453.980 459.307 466.961
Dette en  % du PIB 105,2 105,0 102,0 99,8 98,1
(1)  Il s’agit des dettes actualisées. C’est la raison pour laquelle les montants indiqués peuvent différer de ceux qui figurent 
dans le tableau correspondant du Cahier précédent (176e Cahier de la Cour des comptes – partie III).
(2)  La consolidation intersectorielle correspond aux actifs financiers des différents sous-secteurs dont la contrepartie est 
une dette d’un autre sous-secteur des administrations publiques.
L’évolution du taux d’endettement est déterminée par :
• des facteurs exogènes, à savoir des facteurs qui influencent la dette publique, mais pas le 
solde de financement des pouvoirs publics ;
• le rapport, tel qu’exprimé dans la formule « effet boule de neige », entre trois 
facteurs endogènes incluant l’intérêt implicite sur la dette12, la croissance du PIB nominal 
et le solde budgétaire primaire (solde budgétaire hors charges d’intérêts) ; lorsque le 
taux d’intérêt implicite sur la dette est inférieur au taux de croissance du PIB nominal, 
il en résulte, suivant cette formule, un taux d’endettement inférieur (rapport entre la 
dette et le PIB nominal), s’il y a simultanément un excédent budgétaire primaire. Tel a 
encore été le cas en 2019, quoique dans une moindre mesure qu’en 2018 et qu’au cours 
des années précédentes.
12 Il s’agit du rapport entre les charges d’intérêts et la dette publique. 28
En 2019, les principaux facteurs exogènes étaient les suivants :
• les prêts octroyés par la Région flamande dans le cadre de sa politique du logement 
social  ;
• les primes d’émission et autres13 ;
• la différence entre les intérêts en base de caisse et les intérêts sur la base des transactions.
Si ces facteurs exogènes ont généré une hausse limitée du taux d’endettement, l’action 
combinée des facteurs endogènes a finalement permis de faire baisser légèrement ce taux 
en 2019.
La crise du coronavirus laisse prévoir pour 2020 une augmentation significative du taux 
d’endettement (117,2 % du PIB en 2020 et 113,3 % en 2021) en raison, d’une part, de la forte 
contraction de l’activité économique et, d’autre part, d’un déficit budgétaire primaire élevé 
(deux facteurs  endogènes).
2.2	 Consolidation 	des	actifs	financiers
2.2.1 Généralités
Pour diminuer la dette publique, les entités du secteur public assujetties à l’autorité du 
pouvoir fédéral et celles relevant du domaine de la sécurité sociale sont tenues de conserver 
leurs disponibilités auprès de bpost et de placer leurs autres fonds auprès du Trésor public 
ou de les convertir en instruments financiers émis par l’État fédéral14. La consolidation 
de ces actifs a une incidence tant sur la consolidation intrasectorielle au sein du pouvoir 
fédéral que sur la consolidation intersectorielle pour le secteur public dans son ensemble. 
L’objectif de cette mesure est que le rapport entre la dette publique de la Belgique et son 
produit intérieur brut se rapproche de 60 % à un rythme satisfaisant.
2.2.2 Consolidation au 31 décembre 2019
Sur la base des informations communiquées par les entités appartenant aux secteurs du 
pouvoir fédéral et de la sécurité sociale, le montant total de leurs actifs financiers s’élevait 
à 24,2 milliards d’euros au 31 décembre 2019 pour 25,1 milliards d’euros au 31 décembre 2018. 
Ils étaient principalement détenus par les institutions publiques de sécurité sociale 
(13,2 milliards d’euros) ainsi que par les services et organismes publics de l’État fédéral15 
(10,0 milliards d’euros).
Parmi ces actifs, 78,6 % (soit 19.720,9 millions d’euros16, voir ci-après) ont été consolidés 
13 Primes d’émission (solde positif de 1.959,1 millions d’euros pour le t résor) et primes de rachat (solde négatif 
de 333,3 millions d’euros pour le t résor).
14 L’obligation de consolidation concerne tant les organismes dotés de la personnalité juridique que les services sans 
personnalité juridique. Les organismes qui avaient investi leurs disponibilités dans des instruments financiers des 
communautés et des régions peuvent les conserver jusqu’à leur échéance.
15 Il s’agit en l’occurrence des services administratifs à comptabilité autonome et des organismes publics du sous-
secteur de l’administration centrale dans les comptes nationaux.
16 Le rapport annuel de l’Agence de la dette pour 2019 fait état d’un autre montant (23.126,0 millions d’euros). Celui-
ci ne se base toutefois pas sur les données consolidées par la Banque nationale.  ExÉCUTIon DU BUDgET  2019 DE LA BEL gIqUE  En TAnT  qU ’ÉTAT  mEmBrE  DE L ’UE ( EnTITÉS  I ET II)/29
D’après les données de la Banque nationale de Belgique, les actifs ont été consolidés de la 
manière suivante :
• 6.545,0 millions d’euros en disponibilités placés sur un compte à vue ouvert auprès de 
bpost17 ;
• 3.037,8 millions d’euros en dépôts à court terme auprès du Trésor ;
• 10.138,1 millions d’euros en placements dans des titres de la dette publique (y compris 
dans des titres émis par les communautés et régions).
La consolidation des actifs des services publics de l’entité I a permis de réduire la dette 
publique de 4,2 % du PIB.
La Cour des comptes souligne que la consolidation tant intrasectorielle qu’intersectorielle 
au sein des pouvoirs publics dans leur ensemble se situe surtout au niveau de l’entité I. Pour 
les autres entités des pouvoirs publics (communautés et régions ainsi que pouvoirs locaux), 
les montants consolidés, qui ne sont pas tous disponibles, sont plus modestes.
3 Respect des obligations européennes
3.1	 Objectif 	d’amélioration 	structurelle
En vertu du pacte de stabilité et de croissance, les finances publiques des pays européens 
doivent satisfaire à une obligation générale d’amélioration structurelle leur permettant, à 
terme, de présenter une situation budgétaire saine.
Plus précisément, ces pays doivent satisfaire à quatre critères macrobudgétaires (solde 
structurel, solde nominal de financement, évolution des dépenses primaires et rythme de 
désendettement). Le respect de ces critères est examiné périodiquement par les instances 
européennes. Celles-ci peuvent, au besoin, décider de soumettre les États défaillants à une 
procédure de surveillance renforcée et éventuellement de leur infliger des amendes.
En 2019, les réalisations budgétaires de la Belgique ont été marquées par une dégradation 
de ces critères, laquelle doit être mise en relation avec l’absence de gouvernement fédéral de 
plein exercice. Cette situation explique que le programme de stabilité de la Belgique, déposé 
en avril 2019 auprès de la Commission européenne, n’avait qu’une valeur indicative. Pour 
2019, il prévoyait que le solde structurel s’améliorerait de 0,15 % du PIB et que l’équilibre 
structurel serait atteint en 2021. Le solde nominal de financement était, pour sa part, estimé 
à -0,8 % et la réduction nominale de la dette à 1,5 % du PIB.
3.2	 Avis 	du	Conseil	 supérieur 	des	finances 	sur	les	réalisations 	budgétaires 	2019
En juillet 2020, le Conseil supérieur des finances a examiné le respect par la Belgique des 
quatre critères européens18.
17 Il s’agit du montant des disponibilités sur le compte à vue ouvert auprès de bpost qui est repris dans la dette de 
l’État, parce que le t résor fédéral peut faire appel à ces avoirs via le caissier de l’État (la B nB). Ce montant ne 
comprend pas les avoirs auprès de bpost qui sont détenus par les organismes et les services (tels que les services 
administratifs à comptabilité autonome) faisant partie du périmètre du sous-secteur s 1311 – Administration 
centrale (3.670,3  millions d’euros).
18  Conseil supérieur des Finances, Avis. Analyse des réalisations budgétaires récentes , juillet 2020. 30
1  Le critère du solde structurel de l’ensemble des pouvoirs publics vise à déterminer 
la situation des finances publiques, en neutralisant les fluctuations conjoncturelles 
et les opérations non récurrentes. Le solde structurel doit correspondre à un 
objectif à moyen terme, à savoir, pour la Belgique, une situation d’équilibre entre 
les recettes et les dépenses publiques. À défaut, les autorités doivent y tendre à un 
rythme satisfaisant.
  Pour 2019, l’amélioration structurelle requise par les instances européennes, après 
prise en compte de la clause de flexibilité pour réformes structurelles, correspondait 
à 0,1 % du PIB. Ce solde s’est finalement dégradé de 0,5 % du PIB. Il atteint -2,4 % du 
PIB, soit un taux équivalant à celui de 2016.
2  Le critère du solde nominal de financement stipule que l’écart entre les dépenses 
et les recettes publiques ne peut pas excéder 3 % du PIB. Ce solde s’est également 
dégradé en 2019, passant de -0,8 % en 2018 à -1,9 % du PIB.
La dégradation de ces deux soldes découle essentiellement de la baisse des recettes de l’impôt 
des sociétés (-0,56 % du PIB en terme nominal) et de l’impôt sur les ménages (-0,46 % du 
PIB). Elle est surtout due à l’entité I (État fédéral et sécurité sociale), à raison de -1,5 % du 
PIB en terme nominal et de -0,86 % en terme structurel. Par ailleurs, dans le cadre du 
régime des douzièmes provisoires qui limite l’augmentation des dépenses au niveau fédéral, 
les dépenses primaires par rapport au PIB se sont globalement stabilisées entre 2018 et 
2019 (+0,1 %). Cette stabilité résulte d’une augmentation des dépenses courantes (+0,28 %), 
notamment un accroissement important des prestations sociales (+0,21 %) fortement 
influencées par le vieillissement, et d’une diminution des autres dépenses, essentiellement 
les investissements et les transferts en capital (-0,16 %).
3  Le troisième critère, celui du taux d’évolution des dépenses primaires nettes19, vise 
à s’assurer que les dépenses publiques, hors mesures discrétionnaires permettant 
d’accroître structurellement les recettes publiques, sont couvertes par des recettes 
équivalentes. À défaut, elles ne peuvent pas croître à un rythme disproportionné 
par rapport à la croissance économique du pays concerné. Les autorités européennes 
avaient fixé le taux de croissance autorisé de la Belgique à 2,8 % du PIB en 2019. Les 
réalisations font état d’un taux de croissance de ces dépenses de 4,3 %.
4  Le critère d’endettement stipule que le taux d’endettement public ne peut dépasser 
60 % du PIB ou, qu’à défaut, il y tende de manière significative, à savoir, pour la 
Belgique, de 2 % par an. La réduction nominale entre 2018 et 2019 n’étant que 
de 1,7 % du PIB, le Conseil supérieur des finances a conclu, comme la Commission 
européenne, à l’insuffisance des progrès réalisés en matière de réduction de la 
dette20.
19 Les dépenses primaires nettes sont calculées selon une méthode particulière et ne doivent pas être confondues 
avec l’ensemble des dépenses primaires . e n sont notamment exclues les dépenses dans le cadre de programmes 
financés par des fonds européens ainsi que les dépenses de chômage cycliques. Par ailleurs, les dépenses 
d’investissements sont lissées sur une période de quatre années. 
20 moyennant l’application d’une méthodologie d’appréciation spécifique au critère de réduction annuelle de la 
dette. ExÉCUTIon DU BUDgET  2019 DE LA BEL gIqUE  En TAnT  qU ’ÉTAT  mEmBrE  DE L ’UE ( EnTITÉS  I ET II)/31
Enfin, le Conseil supérieur des finances, tout comme la Commission européenne, a mis 
en exergue l’insuffisance de la coordination budgétaire entre les différents pouvoirs 
publics belges. À cet égard, il a indiqué que l’absence de mise en œuvre de l’arrêté royal 
du 23 mai 2018 relatif au Conseil supérieur des finances n’a pas permis d’assurer le respect 
des exigences européennes en matière de coopération budgétaire interfédérale. Il en résulte 
notamment que les programmes de stabilité déposés auprès de la Commission européenne 
ne s’appuient pas sur un consensus quant à la manière dont les efforts budgétaires doivent 
être répartis entre les différents pouvoirs publics.
3.3	 Évaluation 	des	réalisations 	budgétaires 	2019	par	la	Commission 	européenne
Dans le cadre du semestre européen de mai 2020, la Commission européenne a conclu à 
l’existence d’écarts significatifs21 par rapport aux objectifs budgétaires. En exécution de 
l’article 126, paragraphe 3, du traité sur le fonctionnement de l’Union européenne, elle 
avait donc rédigé un rapport complémentaire visant à déterminer si des facteurs pertinents 
pouvaient justifier ces écarts. Ce rapport concluait à l’absence de ces facteurs.
La dégradation économique due à la pandémie de covid-19 a entre-temps conduit le Conseil 
européen à activer la clause dérogatoire générale exceptionnelle, prévue par les traités. 
Il ne s’est dès lors pas prononcé sur les constatations du rapport de la Commission. La 
clause dérogatoire permet en effet aux États de s’écarter provisoirement de leur trajectoire 
d’ajustement structurel en raison des circonstances économiques anormales, pour autant 
que cette déviation ne mette pas en péril la soutenabilité de leur dette à moyen terme. La 
Commission a plus particulièrement recommandé à la Belgique, « lorsque les conditions 
économiques le permettront, de mener des politiques budgétaires visant à parvenir à des 
positions budgétaires à moyen terme prudentes et de garantir la soutenabilité de la dette, tout 
en favorisant l’ investissement  »22.
21 on parle d’écart significatif lorsque les réalisations s’écartent des objectifs par critère à hauteur de 0,5 % du PIB au 
cours de l’année écoulée ou de 0,25 % en moyenne au cours de chacune des années écoulées.
22 Commission européenne, Belgique. Rapport établi conformément à l’article 126, paragraphe 3, du traité sur le 
fonctionnement de l’Union européenne , Bruxelles, 20 mai 2020, C om (2020) 501 final, p. 9, https  ://eur-lex.europa.
eu/.  exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019   De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /33
Chapitre 2
Exécution du budget 2019  
de l’administration générale
1	 Solde	 de	financement	 et	solde	structurel	 de	l’entité	I	(État	fédéral	
et sécurité sociale)
1.1	 Solde 	de	financement 	de	l’entité	I	(État	fédéral	et	sécurité 	sociale)
Le solde de financement de l’entité I s’élève à -1,7 % du PIB en 2019 (-0,2 % en 2018), soit en 
chiffres absolus -7.977 millions d’euros (-1.028 millions d’euros en 2018).
Tableau 5 –  Solde de financement réalisé pour l’entité I (en millions d’euros)(*)
entité I -9.134 -10.960 -4.310 -1.028 -7.977
État fédéral -9.922 -10.681 -5.121 -917 -8.990
Sécurité sociale 788 -279 811 -111 1.013
Pour 2019, le programme de stabilité 2019-2020 prévoyait un solde de financement de 
l’entité I de - 0,7 % du PIB. 34
Graphique 3 –  Solde de financement réalisé et normé de l’entité I (en % du PIB) (*)EXECUTION DU BUDGET 201 9 DE L'ADMINISTRATION  GENERALE  / 26 
 
Graphique 3 – Solde de financement réalisé et normé de l’entité I (en % du PIB) (*) 
 
(*) Dans le projet de plan budgétaire 2019 de la Belgique d’octobre 2018 et lors de la confection du budget initial 2019, la 
norme de l’entité I s’élevait  à -0,9 % du PIB. Le budget 2019 initial n'a pas été adopté par le Parlement fédéral. Dans le 
programme de stabilité 2019 -2022 d'avril 2019, le gouvernement a ajusté l'objectif budgétaire en le fixant à -0,7  %. Comme 
il y avait des élections en mai 2019, l e programme de stabilité ne constituait qu'une trajectoire indicative. Dans le projet 
de plan budgétaire 2020 d’octobre 2019, le gouvernement fédéral a une nouvelle fois ajusté l’objectif budgétaire de 
l’entité I à -1,5 % du PIB.  
Source : Cour des comptes , à partir des comptes de l’État 2019 (19 octobre 20 20) et des  programmes  
  -2,4 %-2,5 %-1,2 %-0,2 %
-1,9 %0,2 %
-0,1 %0,2 % 0,0 % 0,2 %
-2,0 %
-2,4 %-1,5 %-0,5 %-0,7 %
État fédéral Sécurité sociale Norme
(*)  Dans le projet de plan budgétaire 2019 de la Belgique d’octobre 2018 et lors de la confection du budget initial 2019, la 
norme de l’entité I s’élevait à -0,9 % du PIB. Le budget 2019 initial n’a pas été adopté par le Parlement fédéral. Dans 
le programme de stabilité 2019-2022 d’avril 2019, le gouvernement fédéral a ajusté l’objectif budgétaire en le fixant 
à -0,7 %. Comme il y avait des élections en mai 2019, le programme de stabilité ne constituait qu’une trajectoire 
indicative. Dans le projet de plan budgétaire 2020 d’octobre 2019, le gouvernement fédéral a une nouvelle fois ajusté 
l’objectif budgétaire de l’entité I à -1,5 % du PIB.
stabilité de la Belgique exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /35
1.2	 Présentation 	schématique 	du	solde	de	financement 	de	l’entité	I	(État	fédéral	
Tableau 6 –  Solde budgétaire et de financement de l’État fédéral (en millions d’euros)
Recettes totales 126.  898 Budgets de recettes 103.  387
Recettes fiscales 121.869 Recettes propres 67.846
Recettes non fiscales 5.030 Recettes perçues par l'État(1)294
Financement alternatif 15.646
Dotations 19.601
  du pouvoir fédéral 18.  025
-Transferts 70.  048   de l'entité II (régions) 1.  576
Vers la sécurité sociale(1)16.029
Vers l'entité II 50.156
Vers l'UE 3.324
Autres 539
=Budget des voies et moyens 56.  850
-Dépenses 65.  329 =Budgets de dépenses 102.  320
Dotations à la sécurité sociale(2)17.843
Dotations aux communautés et régions 13.763
Dotations aux pouvoirs locaux 2.711
Dotation à l'UE 3.373
Dépenses propres du pouvoir fédéral 27.640
=Solde budgétaire net -8.  479 =Solde budgétaire net 1.  067
-corrections solde de financement -511 -corrections solde de financement -54
Solde de financement -8.  990 Solde de financement 1.  013ENTITÉ I
POUVOIR FÉDÉRAL SECURITÉ SOCIALE
(1)  La sécurité sociale ventile les transferts de l’ État fédéral entre un financement alternatif (15.646 millions d’euros) 
et la cotisation spéciale pour la sécurité sociale et le maribel fiscal (294 millions d’euros). Le total (15.940 millions 
d’euros) diffère de 89 millions d’euros de celui des transferts auprès de l’ État fédéral (16.029 millions d’euros). 
Cette différence s’explique par un moment d’imputation différent dans les comptabilités. Pour établir le solde de 
financement 2019 de l’ État fédéral, l’IC n tient compte d’une correction de -106 millions d’euros pour le transfert à 
la sécurité sociale.
(2)  La différence de 182 millions d’euros concerne des transferts spécifiques de l’ État fédéral (enregistrement de la 
recette en tant que dotation à la sécurité sociale).
Source : Cour des comptes23
Dans le schéma ci-avant, le solde budgétaire de l’État fédéral a été calculé sur la base des 
recettes de caisse. Ce solde diffère du solde budgétaire calculé sur la base des droits constatés 
23 Les données de la sécurité sociale sont reprises du 177e Cahier − partie II  : Cahier 2020 relatif à la sécurité sociale , à 
l’exception des données relatives aux corrections du solde de financement et au solde de financement même. Ces 
données n’étaient pas encore disponibles à la clôture de ce Cahier. 36
comptabilisés, comme expliqué au point 2.1. Il constitue toutefois la base du calcul du solde 
de financement (voir point 2.2).
1.3	 Solde 	structurel	 de	l’entité	I	(État	fédéral	et	sécurité 	sociale)
Le déficit structurel 2019 de l’entité I a été fixé à -2,2 % du PIB (contre -1,5 % en 2018). Le 
déficit structurel augmente donc de 0,7 % du PIB par rapport à 2018 et n’atteint donc pas la 
norme fixée dans le programme de stabilité 2019-2022 de la Belgique.
Tableau 7 –  Solde structurel réalisé et normé de l’entité I (en % du PIB)(1)
Solde de financement -2,2 -2,6 -1,0 -0,2 -1,7 -0,7
Correction des mesures one shot -0,1 0,2 -0,3 -0,9 -0,1 0,0
Correction cyclique 0,0 -0,1 -0,4 -0,4 -0,4 0,0
Correction pour transferts(3)0,1 0,1 0,0 0,0 0,0 0,0
Solde structurel -2,2 -2,4 -1,7 -1,5 -2,2 -0,7
par rapport à l’année précédente-0,2 0,7 0,2 -0,7 0,1
(3)  Lors du calcul du déficit structurel des entités, une correction supplémentaire est prise en compte pour les transferts 
afin de neutraliser l’incidence de la conjoncture économique sur les transferts entre entités. Elle influence donc 
uniquement le solde structurel des entités respectives et non celui de l’ensemble des pouvoirs publics.
Source : Cour des comptes à partir des informations du SPF Bosa, du programme de stabilité 2019-
2022 de la Belgique et de la confection du budget initial 2019
1.4	 Incidence 	de	la	crise	relative	à	la	covid-19	 sur	le	solde	de	financement 	de	
l’entité	I	(État	fédéral	et	sécurité 	sociale)
Suite à la crise de la covid-19, le comité de monitoring estime dans son rapport du 
6 octobre 2020 que le besoin de financement de l’État fédéral atteindra 21.912 millions 
d’euros en 2020 et celui de la sécurité sociale 11.840 millions d’euros.
En 2021, le déficit de l’État fédéral devrait s’établir à 16.527 millions d’euros et celui de la 
sécurité sociale à 8.011 millions d’euros.
Tableau 8 –  Solde de financement estimé de l’entité I pour 2020-2024 (en millions d’euros)(*)
Solde de financement 2020 2021
État fédéral -21.912 -16.527
sécurité sociale -11.840 -8.011
Entité I -33.752 -24.538
En % du PIB -7,7 % -5,1 %
Source : rapport du comité de monitoring du 6 octobre 2020 exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /37
2	 Solde	de	financement	de	l’État	fédéral
2.1	 Solde 	budgétaire 	net	des	services	de	l’administration 	générale
La différence entre, d’une part, l’ensemble des recettes imputées au budget des voies et 
moyens et, d’autre part, l’ensemble des dépenses imputées au budget général des dépenses 
constitue le solde budgétaire net des services de l’administration générale de l’État fédéral. 
Il ne prend donc pas en compte les recettes fiscales « attribuées » ni les recettes perçues par 
l’État pour le compte de tiers. Le solde budgétaire net ne reprend pas non plus certaines 
opérations relevant de la dette publique24, à savoir, en recettes, le produit des emprunts 
(30.295,1 millions d’euros) ainsi que la vente de titres publics (6.545,5 millions d’euros) et, 
en dépenses, les opérations d’amortissement de la dette publique (27.943,3 millions d’euros) 
et de rachat de titres publics (5.938 millions d’euros)25.
Les recettes et les dépenses sont en principe comptabilisées dans le compte général de 
l’administration générale, sur la base des droits constatés au profit ou à la charge des 
services de l’administration générale au cours de l’année budgétaire.
Globalement, les opérations courantes et de capital et le solde budgétaire au cours de la 
période 2015-2019 s’établissent comme suit :
Tableau 9 –  Solde budgétaire des services de l’administration générale (en millions d’euros – sur la 
base des droits constatés)(1)
Description 2015(2)2016(2)2017(3)2018(4)2019
Recettes courantes et de capital 56.950,5 52.682,3 61.953,3 58.433,1 72.038,2
Opérations courantes 53.491,2 51.774,9 58.527,8 56.844,2 70.812,0
Opérations de capital 3.459,3 907,4 3.425,5 1.588,9 1.226,2
Dépenses courantes et de capital 67.657,6 70.084,1 62.521,9 63.010,1 65.329,3
Dépenses primaires 56.222,5 59.123,1 53.106,9 54.298,2 56.917,8
Charges d’intérêts 11.435,1 10.961,0 9.415,0 8.711,9 8.411,5
Solde budgétaire net -10.707,1 -17.401,8 -568,6 -4.577,0 6.708,9
(2)  Les recettes fiscales étaient comptabilisées sur la base des recettes perçues jusqu’en 2016.
(3)  Le SPF Finances a majoré les recettes fiscales perçues en 2017, à concurrence du montant des recettes perçues 
en 2018, mais dont il a constaté le droit fin 2017. Les recettes fiscales comptabilisées en 2017 dépassent donc de 
1.439,8 millions d’euros celles perçues.
(4)  Le SPF Finances a corrigé les recettes fiscales perçues en 2018 en tenant compte des droits constatés en 2018. Les 
recettes fiscales comptabilisées en 2018 sont donc inférieures de 2.589,7 millions d’euros à celles perçues. Les droits 
constatés comptabilisés n’étaient toutefois pas représentatifs sur une base annuelle.
Source : Cour des comptes à partir du compte général et des données de l’administration
24 Les écarts entre le solde budgétaire net (6.702,1 millions d’euros) et le solde budgétaire du compte de récapitulation 
des opérations budgétaires (9.674,3 millions d’euros ; voir partie II de ce Cahier) sont également explicités dans le 
tableau B.1 du volume II de ce Cahier.
25 en outre, le solde budgétaire net ne tient pas compte des recettes portant le code seC 9700 pour les opérations 
de monétisation (22,1 millions d’euros), ni des dépenses portant le code seC 9200 pour les opérations de 
démonétisation (9,2  millions d’euros). 38
Si, à partir de l’exercice 2017, les recettes fiscales doivent être enregistrées sur la base des 
droits constatés et plus sur la base des recettes perçues26, il n’en reste pas moins qu’en 
2019 les recettes fiscales ne sont toujours pas enregistrées correctement de cette manière. 
Ainsi, une partie non négligeable de ces recettes (principalement les impôts directs) demeure 
comptabilisée sur une base de caisse. En outre, le SPF Finances n’a pas appliqué le concept 
de « droit constaté » de manière univoque, puisque les recettes fiscales 2019 contiennent 
aussi des comptabilisations rectificatives pour les avances relatives à la TVA de 2018. Par 
ailleurs, des créances fiscales non recouvrables d’années antérieures ont été comptabilisées27 
en 2019. Les réductions de valeur sur ces créances ne peuvent toutefois pas être imputées du 
point de vue budgétaire28. Cela empêche aussi la comparaison avec les soldes budgétaires 
des années précédentes, puisque le calcul de ces soldes s’appuyait encore dans une large 
mesure sur les recettes recouvrées en base de caisse.
Ces manquements expliquent pourquoi la fixation du solde de financement doit être 
fondée sur un calcul du solde budgétaire net en base de caisse (voir point 2.2)29. En 2019, la 
différence entre les recettes fiscales sur la base des droits constatés et les recettes fiscales 
recouvrées s’élève à 14,8 milliards d’euros, à cause de la comptabilisation d’anciennes 
avances et créances fiscales. Il s’agit en particulier de 2,6 milliards d’avances 2018 relatives 
à la TVA et de créances fiscales non recouvrables sur lesquelles une réduction de valeur 
de 12,1 milliards d’euros a été, en parallèle, comptabilisée sur les comptes économiques 
(compte de résultats en 2019).
26 Article 134, alinéa 5, de la loi du 22 mai 2003.
27 Voir point 3.1.1 de la partie II, consacrée aux comptes annuels 2019 de l’administration générale, où plus de détails 
sont donnés au sujet de la question des droits constatés et de l’imputation des recettes fiscales en comptabilité 
générale.
28 Les réductions de valeur sont, en effet, des opérations qui ne sont pas de nature budgétaire et qui ne sont donc 
enregistrées que dans les comptes économiques (compte de résultats). Pour plus d’informations, voir point 1.4 de 
la partie II.
29 Pour calculer le solde de financement, l’IC n tient compte d’une différence de -1.226,8 millions d’euros entre les 
recettes basées sur les droits constatés et les recettes perçues (année précédente : -222,7 millions d’euros). exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /39
2.2	 Solde 	de	financement 	de	l’État	fédéral
2.2.1	 Passage	du	solde	budgétaire	net	au	solde	de	financement	de	l’État	fédéral
Le tableau suivant présente le passage du solde budgétaire net au solde de financement 201930. 
Le calcul repose sur le regroupement économique du SPF Stratégie et Appui (Bosa).
Tableau 10 –  Solde de financement 2019 de l’État (en millions d’euros, calculé au 19 octobre 2020)(*)
Description 2019
Solde budgétaire net sur la base des droits constatés 6.708,9
transition vers les recettes perçues et les dépenses suivant le compte général -15.188,1
Solde budgétaire net en base caisse -8.479,20
Corrections supplémentaires du SPF Bosa -23,9
Correction pour les recettes perçues (conformément au regroupement économique) -90,5
Correction du périmètre, corrections techniques et élimination des opérations  
au sein des autorités fédérales et des opérations internes136,8
Élimination des octrois de crédits et participations (code SEC 8) -70,2
Solde de financement du regroupement économique (SPF Bosa) -8.503,1
Corrections ICn -486,5
Solde de financement (ICN) -8.989,6
Source : Cour des comptes à partir des données du SPF Bosa et de l’ICN
2.2.2	 Présentation	schématique	du	solde	de	financement	de	l’État	fédéral
Le tableau ci-après présente le solde de financement et le solde budgétaire (en base caisse) 
réalisés de l’État fédéral de manière schématique.
Tableau 11 –  Solde budgétaire et de financement de l’État fédéral (en millions d’euros)(1)
DescriptionRéalisation 2019
Solde de 
financementSolde 
budgétaire 
(base caisse)
recettes fiscales, y compris la dispense de précompte 
professionnel121.868 121.868
Correction des recettes comptabilisées -83
Différence entre SEC et caisse -1.227
Correction SEC des recettes fiscales 7
Sous-total : recettes fiscales, y compris la dispense de 
précompte professionnel120.565 121.868
recettes de tiers et transferts de recettes fiscales(2)-70.035 -70.035
Correction SEC des transferts de recettes fiscales(3)1
Recettes fiscales 50.531 51.833
30 Pour une description complète du passage du solde budgétaire au solde de financement, voir Cour des 
comptes, 168e Cahier , Volume I, rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, novembre 2011, p. 71-79,  
www.courdescomptes.be . 40
Solde de 
recettes non fiscales estimées en base caisse après transferts 5.030 5.030
Correction des recettes comptabilisées -8
recettes de tiers et transferts de recettes non fiscales -13 -13
Correction recettes code SEC 8 -990
Correction SEC sur les recettes non fiscales(4)496
Recettes non fiscales 4.515 5.017
Budget général des dépenses, crédits de liquidation 
sections  01 à 46-52.995 -52.995
Correction pour les intérêts compris dans ces crédits 53 53
Dépenses primaires du budget de la dette (section 51) -26 -26
Dépenses de code SEC 8 de la section 51 (hors achat de 
titres dans le cadre de la gestion de la dette)-614 -614
Contribution rnB (section 52) -3.373 -3.373
Correction dépenses code SEC 9 37 37
Correction dépenses code SEC 8 795
Correction seC moment d’enregistrement(5)345
Dépenses primaires -55.778 -56.918
Charges d’intérêts estimées en base SEC (section 51) -8.358 -8.358
Correction intérêts d’autres sections -53 -53
Correction intérêts des organismes à consolider -92
Charges d’intérêts -8.503 -8.411
Solde primaire des organismes à consolider 245
Solde pouvoir fédéral -8.990 -8.479
(2)  Recettes de tiers (11.708 millions d’euros) et transferts en base caisse à la sécurité sociale (16.029 millions d’euros), à 
l’entité II (41.759 millions d’euros) et autres (539 millions d’euros).
(3)  Il s’agit, d’une part, d’une correction pour la neutralisation de la retenue annuelle sur les versements aux communautés 
et aux régions à la suite du décompte 2018 de l’autonomie fiscale et pour la partie attribuée de l’impôt des personnes 
physiques et de la t VA (-129 millions d’euros) et, d’autre part, de corrections sur les transferts 2019 (dont 106 millions 
d’euros de moins à la sécurité sociale).
(4)  Il s’agit essentiellement de la correction pour les fonds de pension transférés par le passé (+411 millions d’euros).
(5)  Il s’agit notamment des corrections pour l’achat et la vente de matériel militaire (+219 millions d’euros) et pour la 
contribution de la Belgique à l’ Union européenne (+104 millions d’euros).
Source : Cour des comptes exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /41
3 Recettes
3.1	 Recettes 	fiscales	et	non	fiscales	perçues	par	l’État
Selon les comptes annuels établis par le SPF Bosa, les recettes encaissées par l’État 
en 2019 se sont élevées à 126.898,2 millions d’euros (126.706,2 millions d’euros 
en 2017 et 128.292,1 millions d’euros en 2018). Elles se répartissent entre les recettes fiscales 
(121.868,5 millions d’euros) et les recettes non fiscales (5.029,7 millions d’euros31).
3.1.1	 Recettes	fiscales
Le graphique ci-après présente la répartition des recettes fiscales perçues par l’État fédéral.
Graphique 4 –  Recettes fiscales perçues par l’État en 2019 par catégories d’impôt (en millions d’euros)EXECUTION DU BUDGET 201 9 DE L'ADMINISTRATION  GENERALE  / 33 
 
(4) Il s’agit essentiellement de la correction pour les fonds de pension transférés par le passé (+411  millions 
d’euros).  
(5) Il s’agit notamment des corrections pour l’achat et la vente de matériel militaire (+219  millions d’euros) et pour 
la contribution de la Belgique à l’Union européenne (+104 millions d’euros).  
3 Recettes  
3.1  Recettes fiscales et non fiscales perçues par l’État  
Selon les comptes annuels établis pa r le SPF Stratégie et Appui, les recettes encaissées par 
l’État en 2019 se sont élevées à 126.898,2 millions d’euros (126.706,2 millions d’euros en 2017 
et 128.292,1  millions d’euros en 2018). Elles se répartissent entre les recettes fiscales 
(121.868,5  millions d’euros) et les recettes non fiscales (5.029,7 millions d’euros31). 
3.1.1 Recettes fiscales  
 
Le graphique ci -après présente la répartition des différentes recettes  fiscales perçues par 
l’État fédéral.  
Graphique 4 – Recettes fiscales perçues par l’État en 2019 par catégories d’impôt (en millions d’euros)   
Source  : compte général   
L’impôt des personnes physiques32, la TVA, l’impôt des sociétés33 et le produit des douanes 
et accises représentent ensemble plus de 85 % d es recettes fiscales .  
Les autres recettes fiscales comprennent notamment les droits et taxes divers 
(3.074,0  millions d’euros), les droits d’enregistrement ( 2.108,9  millions d’euros), les droits de 
 
31 5.017,1 millions d’euros hors amendes fiscales perçues par le SPF Finances pour le compte des régions (12,7 millions 
d’euros).  
32 Plus précisément : 44 942,3 mil lions d'euros au titre de précompte professionnel et 1 595,2 millions d'euros au titre des 
versements anticipés, dont est déduit le montant net des enrôlements à l’IPP ( -5.258,9 millions d'euros).  
33 Dont 14.621,6  millions d’euros de versements anticipés et  4.401,7 millions d’euros sur la base des enrôlements.  41.278,6431.564,8919.023,2412.262,364.092,4213.646,92
IPPTVAImpôt des sociétésDouanes et accisesPrécompte mobilierAutres
Source  : compte général
et accises représentent ensemble plus de 85 % des recettes fiscale s.
(3.074,0  millions d’euros), les droits d’enregistrement (2.108,9 millions d’euros), les droits 
de succession et de mutation par décès (1.073,2 millions d’euros)34 ainsi que les impôts 
locaux (5.086,3 millions d’euros).
d’euros).
32 Plus précisément : 44.942,3 millions d’euros au titre de précompte professionnel et 1.595,2 millions d’euros au titre 
des versements anticipés, dont est déduit le montant net des enrôlements à l’IPP (-5.258,9 millions d’euros).
33 Dont 14.621,6 millions d’euros de versements anticipés et 4.401,7 millions d’euros sur la base des enrôlements. 
34 Un aperçu complet des recettes perçues par l’État fédéral est repris au volume II de ce Cahier (tableau B.2 – Recettes 
totales et prélèvements).  42
La majorité des moyens fiscaux perçus par l’État est reversée à d’autres autorités publiques, 
en vertu de diverses dispositions légales.
• En premier lieu, l’État transfère les moyens qu’il perçoit pour le compte de l’Union 
européenne, des régions et des pouvoirs locaux. Ces transferts se sont élevés en 2019 à 
11.708,4 millions d’euros.
• Un montant global de 58.327,1 millions d’euros est enregistré dans des fonds d’attribution 
au profit des entités fédérées, de la sécurité sociale et de quelques organismes. Ces 
transferts sont opérés principalement par prélèvement sur les produits de la TVA, de 
l’IPP et du précompte mobilier.
• Les 51.833,0 millions d’euros restants sont destinés à l’État fédéral. À titre principal 
(37.689,7  milliards d’euros), ces recettes fiscales sont utilisées par celui-ci pour financer 
d’autres pouvoirs publics, à savoir les régimes de la sécurité sociale (17.843,4 millions 
d’euros), les régions et communautés (13.762,6 millions d’euros), les pouvoirs locaux 
(2.710,8 millions d’euros) et l’Union européenne (3.372,9 millions d’euros). Le 
solde disponible est par ailleurs affecté, à hauteur de 8.415,0 millions d’euros, au 
remboursement des intérêts de la dette publique.
Impact de la crise sanitaire sur les recettes fiscales 2020
La crise de la covid-19 affectera durablement les recettes perçues par l’État. Sur la base 
des prévisions du SPF Finances d’octobre 2020, elles ne retrouveront un niveau comparable 
à celui de 2019 qu’en 2021. Ainsi, les contributions directes passeraient de 65,3 milliards 
d’euros en 2019 à 58,9 milliards d’euros en 2020. Les recettes de l’administration de la TVA 
se réduiraient de 38,0 milliards d’euros à 32,3 milliards d’euros et celles des douanes et 
accises de 12,2 milliards d’euros à 10,8 milliards d’euros. Hors recettes fiscales perçues pour 
le compte des pouvoirs locaux, les recettes fiscales perçues par l’État ne s’élèveraient plus 
qu’à quelque 103,3 milliards d’euros au total en 2020, contre 116,7 milliards d’euros en 2019.
3.1.2	 Recettes	non	fiscales	de	l’État
En 2019, les recettes non fiscales se sont élevées à 5.029,8 millions d’euros35. Elles appellent 
les commentaires suivants :
• Des recettes non fiscales sont perçues pour le compte de tiers, dont notamment 
12,7 millions d’euros à rétrocéder aux régions au titre d’amendes fiscales36.
• Une recette de 22,1 millions d’euros, afférente aux opérations de monétisation (frappe 
de nouvelle monnaie) de la Monnaie royale de Belgique37, doit être reclassée dans les 
recettes liées aux « produits d’emprunts et opérations assimilées sans influence sur le 
solde net à financer » (titre 3).
35 Les recettes des opérations d’achat et d’amortissement de la dette publique, telles que les remboursements de 
titres détenus et le produit des emprunts (titre 3 – Produits d’emprunts et opérations assimilées sans influence sur 
le solde net à financer), s’élèvent à 36,8 milliards d’euros. Cet article n’en tient pas compte.
36 Il s’agit principalement d’intérêts de retard sur les droits de succession.
37 titre II, section 2, chapitre 18, § 1er, article 97.00.01 – Recettes MRB – Contrevaleur monétisation. Ces recettes 
sont affectées au fonds budgétaire relatif aux opérations monétaires de la monnaie royale de Belgique, créé 
auprès du s PF Finances. Ce fonds a été institué à la suite de la dissolution au 1er janvier 2018 du Fonds monétaire 
et de la transformation de l’entreprise d’État Monnaie royale de Belgique en service administratif à comptabilité 
autonome (Saca) et de la dissolution de ce Saca fin 2018. exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /43
• Les recettes liées à la vente des licences UMTS38, perçues fin 2019 à hauteur de 41,2 millions 
d’euros, n’ont pas été comptabilisées budgétairement en 2019. Le montant de la vente 
de ces licences a été enregistré en comptabilité générale. Par contre, il n’a pas été 
imputé en base caisse au SPF Économie (le compte de produits n’est plus lié à un article 
budgétaire). Cette situation diminue le résultat budgétaire 2019 de 41,2 millions d’euros. 
Techniquement, une recette de caisse doit en effet être reliée au droit constaté établi39. 
Dans les comptes 2020, les droits constatés et les recettes réalisées des licences UMTS 
ont bien été rattachés conformément à la loi du 22 mai 2003.
• Le 30 novembre 2013, l’Institut belge des postes et télécommunications (IBPT) a attribué 
trois licences 4G aux opérateurs mobiles pour 120 millions d’euros par opérateur et pour 
20 ans. Deux opérateurs ont opté pour un paiement unique fin 2013 et un autre pour 
un paiement par échéances annuelles. Selon les décisions du comité de concertation 
du 24 avril 2013, 20 % des recettes (72 millions d’euros) sont à reverser aux communautés. 
Aucun montant ne leur a encore été reversé à ce jour, alors que le montant déjà versé à 
l’État fédéral s’élève à 282,5 millions d’euros.
Les recettes non fiscales se répartissent entre recettes courantes (3.870,6 millions d’euros) 
et recettes de capital (1.146,5 millions d’euros). La réalisation des recettes non fiscales 
fluctue plus que celle des recettes fiscales40, ce qui s’explique par la survenance, certaines 
années, d’importantes opérations de capital (vente de participations, réduction de capital, 
etc.) ainsi que par la nature des opérations liées à la gestion de la dette publique.
Graphique 5 –  Évolution 2015-2019 des recettes non fiscales (en millions d’euros)
3.870,61.146,5
01.  0002.  0003.  0004.  0005.  0006 .. 0 0 07.  0008 . 0 .0 0
2015 2016 2017 2018 2019Recettes non fiscales courantes
Recettes non fiscales de capital
38 titre II, section 2, chapitre 32, article 77.30.01 – Ventes des licences UM ts. Universal Mobile Telecommunications 
System  (UM ts) est une des technologies de téléphonie mobile.
39 Pour les encaissements sans droits constatés établis au préalable, un droit au comptant est créé à la perception du 
montant. 
40 Les recettes se sont élevées à 7.645,5 millions d’euros en 2015, à 4.683,6 millions d’euros en 2016, à 7.364,9 millions 
d’euros en 2017 et à 5.559,2 millions d’euros en 2018. 44
Environ 78 % de ces recettes proviennent du SPF Finances (3.901,3 millions d’euros, 
dont 745,8 millions d’euros pour la gestion de la dette publique). Les recettes non fiscales 
du SPF Mobilité et Transports (435,4 millions d’euros, soit près de 9 % des recettes totales) 
portent avant tout sur les dividendes versés par Proximus et bpost.
Graphique 6 –  Classification des recettes non fiscales 2019 (en millions d’euros)EXECUTION DU BUDGET 201 9 DE L'ADMINISTRATION  GENERALE  / 36 
 
Graphique 5 – Évolution 2015 -2019 des recettes non fiscales (en millions d’euros)  
 
Environ 78  % de ces recettes provien nent du SPF Finances (3.901,3 millions d’euros,  
dont 745,8 millions d’euros pour la gestion de la dette publique). Les recettes non fiscales du 
SPF Mobilité et Tra nsports (435,4  millions d’euros, soit près de 9  % des recettes totales ) 
portent avant tout sur les dividendes vers és par Proximus et bpost.  
Graphique  6 – Classification des recettes non fiscales 2019 (en millions d’euros)  
 
Les recettes les plus importantes découlent des dividendes et participations bénéficiaires de 
l’État dans les institutions financières (641,5 millions d’euros) et dans plusieurs entreprises 3.870,61.146,5
2015 2016 2017 2018 2019RNF courantes
RNF de capital
Intérêts et dividendes 
1.553,4
Autres transferts
1.162,3Ventes de biens et services
1.107,4Remboursements 
de crédits et 
liquidations de 
participations
981,9Transferts internes à 
l'administration publique
128,2Désinvestissements
58,1Recettes diverses
24,7
l’État dans les institutions financières (641,5 millions d’euros) et dans plusieurs entreprises 
(724,1 millions d’euros). Les intérêts versés à l’État représentent 185,6 millions d’euros et 
les diverses rétributions versées pour l’utilisation de biens publics se montent à 2,2 millions 
d’euros.
Les transferts de revenus (transferts internes à l’administration publique et autres) 
comprennent, entre autres, les contributions des opérateurs du secteur nucléaire 
(157,0 millions d’euros) ainsi que les contributions du secteur bancaire au Fonds de 
protection des dépôts (428,3 millions d’euros).
Les frais de perception remboursés par l’Union européenne (502,3 millions d’euros) à la 
charge des recettes effectuées pour son compte ainsi que les rétributions hypothécaires41 
(259,0 millions d’euros) relèvent des recettes afférentes à la vente de biens et services.
Les remboursements de crédits et les liquidations de participations comprennent 
principalement des opérations relatives à la gestion de la dette publique.
41 Il s’agit principalement des droits d’enregistrement, d’hypothèque et de greffe ainsi que de la constitution de 
la documentation relative au patrimoine et aux certificats d’hérédité perçus par l’Administration générale de la 
documentation patrimoniale du s PF Finances. exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /45
Enfin, au regard des normes SEC, les recettes qui ont une incidence sur le solde de 
financement de l’État fédéral s’élèvent à 4.525,7 millions d’euros42. Elles sont détaillées au 
point 2, consacré au solde de financement de l’État fédéral, de ce chapitre.
Impact de la crise sanitaire sur les recettes non fiscales 2020
La crise sanitaire liée à la covid-1943 aura une incidence significative sur la réalisation des 
recettes non fiscales 2020. En effet, la Banque centrale européenne (BCE) a demandé aux 
institutions financières de ne pas verser de dividendes tant que dure la pandémie44. De plus, 
certaines entreprises dont l’État est actionnaire ont également décidé de ne pas verser de 
dividendes cette année.
3.2	 Moyens 	de	l’État	fédéral
Le projet de budget 2019 des voies et moyens a été déposé au Parlement fin 201845. Il contenait 
des prévisions de recettes découlant de la mise en œuvre des mesures prises en conclave 
budgétaire. Ce projet n’a cependant pas été voté par le Parlement.
Pour remédier à l’absence de budget, une loi de finances a été adoptée pour 201946. Elle 
autorise notamment la levée de l’impôt, le recours à l’emprunt et la gestion de la dette. 
Elle reprend les paramètres prévus pour la détermination des moyens accordés aux 
communautés et aux régions. Contrairement à un budget des voies et moyens, une loi de 
finances ne contient pas de prévisions de recettes et ne donne pas lieu à un ajustement des 
prévisions en cours d’année47. En l’absence d’un budget des voies et moyens 2019 approuvé, 
le tableau ci-après contient uniquement les recettes imputées en base caisse.
42 Le solde est principalement constitué de recettes de capital relatives à la gestion de la dette publique, telles que les 
gains de change sur le service financier de la dette ou les recettes liées à des produits dérivés.
43 Ce point est détaillé dans l’article consacré aux interventions de l’État dans le cadre de la stabilité financière (voir 
partie III de ce Cahier).
44 Pour l’exercice 2019, B nP Paribas devait verser 299 millions d’euros à l’État belge, Belfius, 161 millions d’euros, et 
ethias, 32 millions d’euros (estimation). Ces versements sont annulés ou reportés dans le meilleur des cas.
45 Doc. parl ., Chambre, 15 octobre 2018, DOC 54 3293/001, Projet de loi contenant le budget des voies et moyens de 
l’année budgétaire 2019 , www.lachambre.be . 
46 Loi de finances pour l’année budgétaire 2019, promulguée le 21 décembre 2018.
47 La loi de finances a été modifiée, une première fois, par la loi du 1er mars 2019 portant ajustement de la loi de 
finances du 21 décembre 2018 pour l’année budgétaire 2019. Cet ajustement avait pour objet d’adapter les 
crédits provisoires accordés au gouvernement ( doc. parl. , Chambre, 14 février 2019, DOC 54 3556/001 , Projet de 
loi portant ajustement de la loi de finances du 21 décembre 2018 pour l’année budgétaire 2019 , www.lachambre.be) . 
Un second ajustement, ne portant que sur le calcul des moyens transférés aux entités fédérées, a été promulgué 
le 9 février 2020 ( doc. parl. , Chambre, 17 décembre 2019, DOC 55 890/001, Projet de loi portant le deuxième 
ajustement de la loi de finances du 21 décembre 2018 pour l’année budgétaire 2019 , www.lachambre.be ). 46
Tableau 12 –  Recettes imputées au budget des voies et moyens en 2019 (en millions d’euros, en base 
caisse)
Nature des recettes Réalisations
Impôt des sociétés 18.882,3
Impôt des personnes physiques 16.912,8
Droits de douane et accises 9.467,7
tVA et droits et taxes divers 4.409,8
Précompte mobilier 486,7
Autres recettes fiscales 1.673,6
Total des recettes fiscales 51.833,0
Total recettes non fiscales 5.017,1
Total des recettes fiscales et non fiscales 56.850,1
Produits d’emprunts 36.840,6
Total général 93.690,7
Source : Cour des comptes sur la base des données du SPF Finances
3.3	 Voies 	et	moyens 	–	évolution 	pluriannuelle 	(base	caisse)
3.3.1	 Évolution	générale
Tableau 13 –  Recettes de caisse (en millions d’euros)(1)
Recettes totales 116.589,8 114.431,3 126.719,8 128.307,1 126.898,2
Recettes fiscales 108.923,8 109.726,0 119.313,3 122.732,9 121.868,5
Recettes non fiscales 7.666,0 4.705,3 7.406,5 5.574,2 5.029,8
total des transferts et 
recettes de tiers (2)-59.639,3 -61.749,0 -66.178,3 -67.585,8 -70.048,1
Voies et moyens 56.950,5 52.682,3 60.541,5 60.721,3 56.850,1
Recettes fiscales 49.305,0 47.998,7 53.148,6 55.162,1 51.833,0
Recettes non fiscales 7.645,5 4.683,6 7.392,9 5.559,2 5.017,1
(2)  y compris les taxes locales et l’IPP régional (soit respectivement 5.086,3 millions d’euros et 9.652,4 millions d’euros 
en 2019).
L’évolution des voies et moyens durant la période 2015-2019 est déterminée par celle des 
recettes totales, d’une part, et des transferts et recettes de tiers, d’autre part.
Les recettes totales en base de caisse ont augmenté de manière significative depuis 2016, 
principalement en raison d’une progression des recettes de l’impôt des sociétés. 
L’année 2019 marque cependant la fin de cette tendance à la hausse, avec des recettes totales 
inférieures de 1.408,9 millions d’euros par rapport à 2018 (voir ci-après pour de plus amples 
explications). exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /47
L’évolution pour les transferts et recettes de tiers peut s’analyser de la manière suivante :
• Les transferts à la sécurité sociale ont été augmentés pour compenser le tax shift (2016)48.
• Le financement de la sécurité sociale a été réformé (2017), de sorte que les transferts à la 
sécurité sociale augmentent, tandis que les dotations qui lui sont attribuées via le budget 
général des dépenses diminuent49 .
• Les recettes de tiers ont chuté en 2018 (-668,9 millions d’euros par rapport à 2017). Cette 
diminution explique l’augmentation moins importante par rapport à 2017 et 2019. Elle 
est essentiellement due à une baisse des taxes locales, surtout imputable au fait que la 
Région de Bruxelles-Capitale perçoit elle-même le précompte immobilier depuis 201850.
Graphique 7 –  Évolution 2015-2019 des recettes totales en base caisse (en millions d’euros)EXECUTION DU BUDGET 201 9 DE L'ADMINISTRATION  GENERALE  / 40 
 
Graphique  7 – Évolution 2015 -2019 des recettes totales en base de caisse (en millions d’euros)  
 
3.3.2  Évolution des moyens fiscaux  
Le graphique suivant détaille la composition et l’évolution des voies et moyens fiscaux sur 
les cinq dernières années.  
Graphique 8 – Composition des voies et moyens fiscaux (en millions d’euros –  base de caisse)   
 
Impôt des personnes physiques 
L’im pôt des personnes physiques a représenté 32,6 % des voies et moyens fiscaux en 2019 
(34,7 % en 2015). Sa diminution de 2 % en 2019 résulte principalement de l’arrêt Imfeld -51,2% 54,0%52,2% 52,7% 55,2%48,8% 46,0%47,8% 47,3% 44,8%
2015 2016 2017 2018 2019Recettes de caisse 
totales
Transferts et recettes pour tiers Voies et moyens
34,71% 33,57%34,07% 34,71%32,63%26,39%26,57%34,57%34,60%
36,43%14,57%15,97%16,85%17,22%
18,27%13,24%16,34%10,07%9,63%
8,51%
010.00020.00030.00040.00050.00060.000
2015 2016 2017 2018 2019Régularisation fiscale
et recettes en capital
Amendes et divers
TVA & droits et taxes
divers
Précompte mobilier
Accises et divers
Impôt des sociétés
Impôt des personnes
physiquesSource : Cour des comptes
3.3.2	 Évolution	des	moyens	fiscaux
les cinq dernières années.
48 Depuis 2017, la compensation du tax shift pour la sécurité sociale est intégrée dans la réforme du financement de 
cette dernière. 
49 Voir également, dans la partie I de ce Cahier, le point 4.3.1.2 du chapitre 2 et Cour des comptes, Cahier 2017 relatif 
à la sécurité sociale , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2017, p. 68, et Cahier 2018 relatif à 
la sécurité sociale , août 2018, p. 65-68, www.courdescomptes.be .
50 Les recettes ont par conséquent baissé de 655 millions d’euros pour les dix-neuf communes et de 225 millions 
d’euros pour l’agglomération.  48
Graphique 8 –  Composition des voies et moyens fiscaux (en millions d’euros – base caisse)EXECUTION DU BUDGET 201 9 DE L'ADMINISTRATION  GENERALE  / 40 
 
totales
8,51%
divers
physiques
Impôt des personnes physiques
L’impôt des personnes physiques a représenté 32,6 % des voies et moyens fiscaux en 
2019 (34,7 % en 2015). Sa diminution de 2 % en 2019 résulte principalement de l’arrêt 
Imfeld-Garcet51, à la suite duquel l’enrôlement de certains avertissements-extraits de rôle 
pour l’exercice d’imposition 2018 a été suspendu durant un certain temps52. Le précompte 
professionnel a également baissé, en raison de la nouvelle phase du  tax shift, qui a démarré 
en janvier 2019.
Tableau 14 –  Évolution 2015-2019 de l’impôt des personnes physiques dans les voies et moyens (en 
millions d’euros – base caisse) (*)
Précompte professionnel 20.061,5 20.399,0 21.460,7 21.762,4 20.908,6
Versements anticipés 1.562,1 1.533,3 1.603,3 1.666,7 1.595,2
enrôlements -4.508,5 -5.817,2 -4.957,9 -4.285,1 -5.591,0
Total 17.115,1 16.115,0 18.106,1 19.144,0 16.912,8
La part de l’impôt des sociétés dans les voies et moyens s’est élevée à 36,4 % en 2019 (26,4 % 
en 2015). Cette progression s’est surtout produite en 2017, grâce à l’augmentation importante 
des versements anticipés, due à la hausse du pourcentage d’intérêt en cas de versements 
anticipés insuffisants. Les enrôlements également ont atteint un niveau supérieur à celui 
51 Cour de justice de l’Union européenne, arrêt du 12 décembre 2013 dans l’affaire C-303/12 Imfeld et garcet,  
www.curia.europa.eu . La Cour européenne de justice a jugé que la façon dont le législateur belge impute les 
quotités du revenu exemptées d’impôt pour enfant à charge est contraire au droit de l’Union européenne.
52 Ces avertissements-extraits de rôle (généralement) négatifs n’avaient pas encore été envoyés en 2018, mais l’ont 
été en 2019, influençant les recettes de 2019 à la baisse.  exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /49
de 2016. À partir de 2018, ils ont toutefois baissé à la suite du glissement vers les versements 
anticipés (voir tableau ci-après). Les recettes générées par l’impôt des sociétés ne constituent 
qu’une faible part des recettes attribuées, de sorte que leur augmentation se répercute 
presque intégralement sur les voies et moyens fiscaux.
Tableau 15 –  Évolution 2015-2019 de l’impôt des sociétés dans les voies et moyens (en millions 
d’euros – base caisse)(*)
Versements anticipés 8.533,3 8.590,7 11.587,3 13.973,8 14.621,6
enrôlements 4.479,2 4.162,4 6.784,8 5.111,8 4.260,8
Total 13.012,5 12.753,1 18.372,1 19.085,6 18.882,4
TVA et droits et taxes divers
La part des recettes de TVA et des droits et taxes divers a diminué ces dernières années (8,5 % 
en 2019 contre 13,2 % en 2015). Suite au nouveau mode de financement de la sécurité sociale 
fondé essentiellement sur les recettes de TVA, la part de celle-ci dans les voies et moyens 
fiscaux diminue depuis 2017. La baisse importante enregistrée en 2019 ( -884,6 millions 
d’euros par rapport à 2018) s’explique par l’augmentation des transferts à partir des recettes 
de TVA53.
Tableau 16 –  Évolution 2015-2019 de la TVA et des droits et taxes divers dans les voies et moyens (en 
millions d’euros – base caisse)(*)
tVA 4.419,9 5.604,5 2.587,6 2.232,3 1.347,7
Droits et taxes divers 2.107,6 2.240,3 2.766,1 3.077,2 3.062,1
Total 6.527,5 7.844,8 5.353,7 5.309,5 4.409,8
La part des accises enregistre une légère progression depuis les cinq dernières années, en 
raison d’une faible augmentation des recettes de caisse (due, notamment, à une hausse des 
accises sur les produits de tabac et à un système de cliquet), conjuguée à une diminution des 
recettes attribuées (principalement à la sécurité sociale). En 2016, la sécurité sociale avait 
ainsi encore perçu 1.006,2 millions d’accises.
53 Les recettes de t VA s’élèvent à 31. 564,9 millions d’euros en 2019, ce qui représente une hausse de 371,7 millions 
d’euros par rapport à 2018. Les transferts et les recettes de tiers issus des montants de tVA atteignent 
30.217,2 millions d’euros, soit une augmentation de 1.256,2 millions d’euros par rapport à 2018. Ce sont surtout 
les transferts à la sécurité sociale qui enregistrent une forte hausse (+846,7 millions d’euros). 50
Tableau 17 –  Évolution 2015-2019 des accises et divers dans les voies et moyens (en millions d’euros 
– base caisse)(*)
Accises et divers 7.184,9 7.667,8 8.953,9 9.498,1 9.467,8
Le précompte mobilier a diminué pour s’établir à 0,9 % des voies et moyens fiscaux (7,8 % 
en 2015) vu que, depuis 2016, le précompte mobilier perçu fait essentiellement partie des 
recettes attribuées (en compensation, notamment, du tax shift).
Tableau 18 –  Évolution 2015-2019 du précompte mobilier dans les voies et moyens (en millions 
Précompte mobilier 3.867,1 2.261,5 1.030,6 611,9 486,7
Un tableau complet reprenant les chiffres absolus par catégorie de recettes est disponible 
dans le tableau A.1.4 du volume II.
4 Dépenses
Ce point aborde plus en détail la composition des crédits de dépenses et les dépenses 
réalisées en 2019 (points 4.1 et 4.2). Il inscrit les constats effectués dans une perspective 
pluriannuelle (point 4.3) et se penche brièvement sur l’incidence budgétaire de la crise 
de la covid-19 sur les dépenses primaires (point 4.4). Enfin, il contient des observations 
spécifiques au sujet du département de la Défense et du SPF Sécurité sociale (point 4.5 ).
4.1 Composition des crédits 2019
À la suite de la chute du gouvernement en décembre 2018, la Chambre n’a pas pu approuver 
le budget général des dépenses initial 2019. Pour garantir la continuité de l’appareil de 
l’État, le gouvernement a uniquement fonctionné en 2019 avec des crédits provisoires, basés 
sur les crédits de dépenses du budget ajusté 2018.
La loi du 22 mai 200354 fixe les conditions que les projets de loi ouvrant des crédits provisoires 
doivent respecter. Ainsi, le gouvernement démissionnaire ne peut prendre aucune nouvelle 
initiative politique et les crédits demandés (par mois) ne peuvent pas dépasser 1/12e des 
crédits du dernier budget approuvé55. Les dérogations à cette dernière disposition doivent 
s’inscrire dans la continuité du service public. La Cour des comptes n’a constaté aucune 
54 Loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral.
55 Un projet de loi ouvrant des crédits provisoires peut porter sur une période de quatre mois maximum. Les crédits 
demandés ne peuvent donc pas dépasser 4/12e du dernier budget approuvé.  exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /51
infraction à ces principes lors de l’examen des divers projets de loi ouvrant des crédits 
provisoires.
Le tableau suivant donne un aperçu des crédits de liquidation octroyés en 2019.
Tableau 19 –  Composition des crédits de liquidation 2019 (en millions d’euros)(1)
Dernier 
budget 
approuvé 
(2018)Déroga-
tions (+/ -)Crédits 
approuvésReven-
tilationsAjustements 
plafond 
crédits 
variablesTotal des 
crédits
Dépenses 
primaires56.939,3 2.441,1 59.380,4 -225,0 23,8 59.179,2
Dépenses de la 
dette publique35.858,9 -1.082,1 34.776,8 200,0 0 34.976,8
Charges d’intérêts 
de la dette publique(2)8.759,7 -310,5 8.449,2 25,0 0 8.474,2
Total 101.557,9 1.048,5 102.606,4 0 23,8 102.630,2
(2)  Ces charges sont en grande partie imputées à la section 51 – Dette publique et, dans une moindre mesure, aux 
sections 18 – Finances et 33 – Mobilité et t ransports.
Compte tenu des augmentations administratives de plafond, octroyées en cours d’année56 
(crédits variables), les crédits de liquidation s’élèvent à 102.630,2 millions d’euros57. La 
différence par rapport au budget 2018 ajusté (101.557,9 millions d’euros de crédits de 
liquidation) atteint 1.048,5 millions d’euros. En ce qui concerne les dépenses primaires 
(+2.441,1 millions d’euros), ces différences concernent surtout :
• les subventions et dotations à la sécurité sociale (SPF Sécurité sociale : +1.529,0 millions 
d’euros)58 ;
• les transferts aux régions et aux communautés (+343,0 millions d’euros) ;
• les liquidations des investissements militaires dans le cadre de la Vision stratégique 
pour la Défense (+241,6 millions d’euros) ;
• les contributions à l’Union européenne (+200,9 millions d’euros) ;
• la dotation à Fedasil (SPF Intérieur : +148,8 millions d’euros) ;
• un certain nombre de dépenses spécifiques du SPF Finances (-93,6 millions d’euros)59.
56 Les crédits octroyés ne peuvent en principe pas être dépassés. Cependant, le ministre peut accorder des 
relèvements de plafond pendant l’année budgétaire pour les crédits variables. 
57 Les crédits d’engagement s’élèvent à 103.671,9 millions d’euros. La différence par rapport au dernier budget 
approuvé (111.019,8 millions d’euros) s’élève à -7.347,9 millions d’euros. La Défense a commandé du nouveau 
matériel militaire pour un montant considérable en 2018, ce qui explique la différence négative élevée 
(-7.936,8  millions d’euros).
58 Il s’agit essentiellement des subventions pour les allocations aux personnes handicapées, des dotations aux 
régimes de la sécurité sociale et de la dotation aux pensions du secteur public.
59 Il s’agit essentiellement de la suppression de la régularisation des avances autorisées (-50,2 millions d’euros), de 
l’aide à la Grèce (-27,2 millions d’euros) et de la contribution s MP (-14,3 millions d’euros). 52
Les amortissements moindres de la dette publique (-1.082,1 millions d’euros) et la poursuite 
de la baisse des charges d’intérêts (-310,5 millions d’euros) compensent en grande partie 
cette augmentation.
4.2 Dépenses réalisées en 2019
Les réalisations incluent l’ensemble des dépenses de l’État, donc y compris les transferts et 
les dotations.
Tableau 20 –  Dépenses 2019 (en millions d’euros)(1)
Dépenses primaires 56.917,9
Dépenses de la dette publique 33.890,5
Charges d’intérêts de la dette publique(2)8.411,4
Total 99.219,8
L’approche fonctionnelle  ventile les dépenses en fonction des missions des différents 
services, telles que reprises dans les sections du budget général des dépenses. L’approche 
économique  ventile les dépenses selon le flux financier sortant qu’elles engendrent. Cette 
présentation repose sur la classification SEC 201060.
Les dépenses de la dette publique (33.890,5 millions d’euros) concernent non seulement 
le rachat de titres (5.938,0 millions d’euros), mais aussi le remboursement d’emprunts (à 
long et moyen terme) qui viennent à échéance (27.952,5 millions d’euros). Ceux-ci sont 
généralement financés par de nouveaux emprunts61. Il ne s’agit donc pas tant de faire 
diminuer la dette au sens strict, mais plutôt de la gérer. Ces dépenses ne sont pas prises en 
compte dans le solde budgétaire (voir point 1 de ce chapitre) et ne sont donc pas abordées 
ci-après62.
4.2.1 Utilisation des crédits de liquidation
Les dépenses s’élèvent à 65.329,3 millions d’euros, soit 96,6 % des crédits de liquidation 
(67.653,4 millions d’euros). Le solde des crédits non utilisés (sous-utilisation) 
atteint 2.324,1 millions d’euros. La sous-utilisation peut se décomposer comme suit (selon 
l’approche économique)  :
60 La Cour des comptes utilise une représentation simplifiée des deux approches. Pour un aperçu détaillé, voir  
volume II de ce Cahier.
61 Les moyens obtenus grâce à ces nouveaux emprunts sont repris au titre III du budget des voies et moyens.
62 Pour une analyse de l’évolution de la dette publique, voir point 6 de ce chapitre. exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /53
Tableau 21 –  Sous-utilisation 2019 suivant la classification économique (en millions d’euros)(*)
Description Alloué Liquidé Solde Utilisé
Dépenses de personnel et de 
fonctionnement8.243,8 7.837,0 406,8 95,1 %
Charges d’intérêts, hors dette publique 4,7 3,6 1,1 76,6 %
transferts de revenus à destination 
d’autres secteurs de l’économie9.290,8 9.138,9 151,9 98,4 %
transferts de revenus à l’intérieur du 
secteur des administrations publiques36.480,1 36.312,7 167,4 99,5 %
transferts en capital 2.187,1 2.147,4 39,7 98,2 %
Investissements  747,9 684,5 63,4 91,5 %
Octroi de crédits et participations 1.964,4 792,8 1.171,5 40,3 %
Autres 260,4 0,9 259,5 0,3 %
Dépenses primaires 59.179,2 56.917,9 2.261,4 96,2 %
Charges d’intérêts de la dette publique 8.474,2 8.411,4 62,8 99,3 %
Dépenses totales 67.653,4 65.329,3 2.324,1 96,6 %
Sous-utilisation opérationnelle
Pour examiner l’incidence de la sous-utilisation sur le fonctionnement opérationnel  
de l’État fédéral, il n’est pas tenu compte des crédits qui (i) n’ont pas d’influence sur le 
solde de financement (octrois de crédits et participations), (ii) ne sont pas des moyens de 
fonctionnement fédéraux et (iii) dépendent de facteurs externes sur lesquels l’autorité 
fédérale n’a guère voire aucune influence (charges d’intérêts de la dette publique).
Tableau 22 –  Sous-utilisation opérationnelle 2019 (en millions d’euros)(*)
sous-utilisation des crédits de 
liquidation67.653,4 65.329,3 2.324,1 96,6 %
total des montants à déduire 48.288,8 46.894,0 1.394,7
Charges d’intérêts de la dette 
publique8.474,2 8.411,4 62,8
Octrois de crédits et participations 1.964,4 792,8 1.171,5
Transferts aux régions et aux 
communautés13.786,1 13.762,6 23,5
Transferts à la sécurité sociale 17.886,1 17.843,4 42,7
Transferts aux pouvoirs locaux 2.805,1 2.710,8 94,3
Contribution UE 3.372,9 3.372,9 0
Total 19.364,6 18.435,3 929,3 95,2 %
Lors du conclave budgétaire de juillet 2018, le gouvernement avait fixé un objectif de sous-
utilisation (opérationnelle) de 942 millions d’euros, repris dans le rapport du comité de 
monitoring du 11 juillet 201863. En juillet 2019, le comité a réduit le montant à 850 millions 
d’euros lors de l’actualisation de la situation du budget 201964. La sous-utilisation réalisée 
de 929,3 millions d’euros est donc assez proche de l’objectif du gouvernement et de la 
recommandation du comité de monitoring.
La sous-utilisation opérationnelle (929,3 millions d’euros) provient des provisions 
interdépartementales (252,8 millions d’euros), des dépenses de personnel (244,4 millions 
d’euros), des dépenses de fonctionnement (170,1 millions d’euros), des dépenses 
d’investissements (63,4 millions d’euros) et des transferts de revenus et de capital 
(198,6 millions d’euros). Cette situation résulte de la sous-utilisation naturelle65 et de 
l’application de la circulaire relative à la prudence budgétaire pendant la période d’affaires 
courantes.
Utilisation de la provision interdépartementale
Deux provisions interdépartementales étaient inscrites en 2019 à la section 06 –  
SPF Stratégie et appui66.
La première d’entre elles, de 428,2 millions d’euros en crédits de liquidation, a pour objet 
de couvrir des dépenses dont le gouvernement ne peut a priori déterminer l’affectation 
de manière satisfaisante. C’est en particulier le cas des frais de justice, du coût des 
déménagements, de la cybersécurité, etc. Ils ont été redistribués à concurrence de 
270,0 millions d’euros (63,1 %).
La seconde provision reprenait des crédits destinés à la lutte contre le terrorisme et 
le radicalisme, à hauteur de 331,1 millions d’euros en liquidation. En 2019, les crédits de 
liquidation transférés vers les départements concernés se sont élevés à 240,8 millions 
d’euros (72,7 %).
63 Rapport du comité de monitoring du 11 juillet 2018, p. 67.
64 Rapport du comité de monitoring du 22 juillet 2019, p. 51-52.
65 Pour diverses raisons (annulation d’un contrat, retard de livraison, etc.), les départements ne dépensent jamais 
la totalité des crédits octroyés. Le comité de monitoring a estimé l’incidence de cette sous-utilisation à 600-
650  millions d’euros.
66 Il y a encore des provisions plus limitées auprès du sPF Chancellerie (Diversité et Égalité des chances – 0,2 million 
d’euros), du SPF Affaires étrangères ( gestion civile des crises – 6,3 millions d’euros) et du SPF Santé publique 
(3,5 millions d’euros – Projet 1733). Ces provisions ont été reventilées à concurrence de respectivement 0,1 million 
d’euros, 1,9 million d’euros et 3,5 millions d’euros entre les départements. exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /55
4.2.2	 Approche	fonctionnelle
Pour l’approche fonctionnelle des dépenses (65.329,3 millions d’euros), la Cour des comptes 
répartit les départements en fonction de leurs missions :
•  Départements d’appui •  SPF Chancellerie (section 02)
•  SPF Bosa (sections 06 et 07)
•  r égie des bâtiments (section 19)
•  Départements 
d’autorité•  SPF Justice (section 12)
•  SPF Intérieur (section 13)
•  SPF Affaires étrangères (section 14)
•  ministère de la Défense (section 16)
•  Police fédérale (section 17)
•  SPF Finances (section 18)
•  Départements sociaux •  SPF Emploi (section 23)
•  SPF Sécurité sociale (section 24)
•  SPF Santé publique (section 25)
•  SPP Intégration sociale (section 44)
économiques•  SPF Économie (section 32)
•  SPF mobilité (section 33)
•  SPP Politique scientifique (section 46)
•  sections budgétaires 
spécifiques•  Dotations à la famille royale, aux institutions parlementaires et 
aux régions et communautés (section 01)
•  Dépenses de fonctionnement et charges d’intérêt de la dette 
publique (section 51)
•  Contribution à l’Union européenne (section 52)
Graphique 9 –  Répartition des dépenses 2019 suivant l’approche fonctionnelle (en %)(*)EXECUTION DU BUDGET 201 9 DE L'ADMINISTRATION  GENERALE  / 49 
 
• Sections budgétaires 
spécifiques  • Dotations à la famille royale, aux 
institutions parlementaires et aux régions 
et communautés (section 01)  
• Dépenses de fonctionnement et charges 
d’intérêt de la dette publique (section 51)  
• Contribution à l’Union européenne 
(section 52) 
Graphique 9 – Répartition des dépenses 2019 suivant l’approche fonctionnelle (en %)(*) 
 
(*) Un aperçu détaillé figure au tableau B.8 du volume II de  ce Cahier.  
Les sections budgétaires spécifiques représentent 39,6 % des dépenses (25 .861,1  millions 
d’euros). Ces sections se composent essentiellement de dotations (13.526 ,6 millions d’euros) 
et de charges d'intérêts de la dette publique (8.358,4 millions d’euros) et, dans une moindre 
mesure, des contributions à l'Union européenne (3.372,9 millions d’euros)  et des frais de 
fonctionnement de la dette publique ( 640,4 millions  d’euros).  
Pour les départements sociaux (22.244,6 millions d’euros), les principaux flux de dépenses se 
situent à la section 24  − Sécurité sociale (20.196,5 millions d’euros). Il s'agit surtout des 
dotations aux institutions de sécurité sociale (18.333,4 millions d’euros) et des allocations aux 
personnes handicapées (1.789,9 millions d’euros).  
Au niveau des départements d'autorité, les dépenses sont réparties de manière assez 
équilibrée entre les différentes sections, la Défense (2.781,1 millions d’euros) et la Police 
fédérale (2.105,6 millions d’euros) étant les plus importantes .  
Les dépenses des départements économiques se situent surtout à la section 33 –  Mobilité et 
Transports (3. 270,1 millions d’euros).  39,6 %
34,1 %18,1 %6,6 %1,7 %
Sections budgétaires
spécifiques
Départements sociaux
Départements d'autorité
Départements économiques
Départements d'appui
(*)  Un aperçu détaillé figure au tableau B.8 du volume II de ce Cahier.
Les sections budgétaires spécifiques représentent 39,6 % des dépenses (25.861,1 millions 
d’euros). Ces sections se composent essentiellement de dotations (13.526,6 millions d’euros) 
et de charges d’intérêts de la dette publique (8.358,4 millions d’euros) et, dans une moindre 
mesure, des contributions à l’Union européenne (3.372,9 millions d’euros) et des frais de 
fonctionnement de la dette publique (640,4 millions d’euros). 56
Pour les départements sociaux (22.244,6 millions d’euros), les principaux flux de dépenses 
se situent à la section 24 − Sécurité sociale (20.196,5 millions d’euros). Il s’agit surtout des 
dotations aux institutions de sécurité sociale (18.333,4 millions d’euros) et des allocations 
aux personnes handicapées (1.789,9 millions d’euros).
Au niveau des départements d’autorité, les dépenses sont réparties de manière assez 
équilibrée entre les sections, la Défense (2.781,1 millions d’euros) et la Police fédérale 
(2.105,6 millions d’euros) étant (légèrement) plus importantes.
Les dépenses des départements économiques se situent surtout à la section 33 – Mobilité et 
Transports (3.270,1 millions d’euros).
4.2.3 Approche économique (SEC)
Le graphique suivant présente les dépenses 2019 suivant l’approche économique.
Graphique 10 –  Répartition des dépenses 2019 suivant l’approche économique (par bénéficiaire – 
en %)(*)EXECUTION DU BUDGET 201 9 DE L'ADMINISTRATION  GENERALE  / 50 
 
4.2.3  Approche économique (SEC) 
Le graphique suivant présent e les dépenses 2019 suivant l’approche économique.  
Graphique 10 – Répartition des dépenses 2019 suivant l’approche économique (par bénéficiaire –  en %)(*) 
 
(*) Un aperçu détaillé figure au tableau B.7 du volume II  de ce Cahier.  
Plus de la moitié des dépenses concerne des flux financiers au sein des administrations 
publiques (36.830,4 millions d’euros) . Le flux vers la sécurité sociale est le plus important 
(17.843,4 millions d’euros), suivi des transferts aux communautés et aux régions, 
essentiellement en exécution de la loi de financement du 16 janvier 1989 (13.762,6 millions 
d’euros). Le point 4.2.4  ci-après aborde cette matière plus en détail.  
Les dépenses concernent à hauteur de 12,9 % les charges d'intérêts (8.415,0 millions d’euros), 
dont la plupart (8.411,4 millions d’euros) sont liées à la dette publique.  
Les dépenses de personnel (5.888, 2 millions d’euros) représentent moins de 10 % des 
dépenses de 2019. Les investissements (684,5 millions d’euros) et les dépenses de 
fonctionnement (1.948,8 millions d’euros) demeurent aussi relativement faibles en 2019.  
Les flux financiers vers l’étranger  (4.831,5 millions d’euros) concernent surtout la contribution 
à l’Union européenne (3.372,9 millions d’euros), les subventions dans le cadre de la 
coopération au développement et de l’aide humanitaire ( 661,6 millions d’euros67) et la 
contribution belge aux  organismes internationaux en matière de politique scientifique 
(223,1  millions d’euros68). 
 
67 SPF Affaires étrangères et Coopération au développement –  division budgétaire 14.54.  
68 SPP Politique scientifique -  division budgétaire 46.60.  56,4 %
12,9 %9,0 %7,4 %6,0 %4,3 %3,0 %1,0 %
Flux financiers au sein des
administrations publiques
Charges d'intérêts
Flux financiers vers l'étranger
Flux financiers vers les
entreprises
ménages
Investissements
(*)  Un aperçu détaillé figure au tableau B.7 du volume II de ce Cahier.
publiques (36.830,4 millions d’euros). Le flux vers la sécurité sociale est le plus important 
d’euros). Le point 4.2.4 ci-après aborde cette matière plus en détail.
Les dépenses concernent à hauteur de 12,9 % les charges d’intérêts (8.415,0 millions 
d’euros), dont la plupart (8.411,4 millions d’euros) sont liées à la dette publique.
Les dépenses de personnel (5.888,2 millions d’euros) représentent moins de 10 % des 
fonctionnement (1.948,8 millions d’euros) demeurent aussi relativement faibles en 2019. exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /57
Les flux financiers vers l’étranger (4.831,5 millions d’euros) concernent surtout la 
contribution à l’Union européenne (3.372,9 millions d’euros), les subventions dans le cadre 
de la coopération au développement et de l’aide humanitaire (661,6 millions d’euros67) et 
la contribution belge aux organismes internationaux en matière de politique scientifique 
(223,1 millions d’euros68).
Les flux financiers vers les entreprises (3.932,9 millions d’euros) comprennent notamment 
les dotations à la SNCB et à Infrabel (1.413,2 millions d’euros), les investissements dans le 
réseau ferroviaire (1.501,9 millions d’euros) et les dotations à bpost (168,6 millions d’euros)69.
Les flux financiers vers les ménages (2.797,9 millions d’euros) comprennent essentiellement 
les allocations aux personnes handicapées (1.789,9 millions d’euros70), la garantie de revenus 
aux personnes âgées (597,6 millions d’euros71), les rémunérations relatives à l’aide juridique 
(106,6 millions d’euros72) et les remboursements à la Caisse auxiliaire d’assurance maladie-
invalidité (Caami – 75,6 millions d’euros73).
4.2.4	 Dépenses	fédérales
Les dépenses fédérales se composent à concurrence de 57,7 % de transferts vers d’autres 
administrations publiques (37.689,7 millions d’euros) en vertu de la législation. Les 
« dépenses propres » de l’État fédéral s’élèvent en 2019 à 27. 639,6 millions d’euros (42,3 %).
Graphique 11 –  Répartition des dépenses entre les niveaux de pouvoir (en %)EXECUTION DU BUDGET 201 9 DE L'ADMINISTRATION  GENERALE  / 51 
 
Les flux financiers vers les entreprises ( 3.932,9 millions d’euros) comprennent notamment les  
dotations à la SNCB et à Infrabel (1.413,2 millions d’euros), les inves tissements dans le réseau 
ferroviaire (1.501,9 millions d’euros) et les dotations à bpost (168,6 millions d’euros)69. 
les allocations aux personnes handicapées (1.78 9,9 millions d’euros70), la garantie de revenus 
(106,6 millions d’euros72) et les remboursements à la Caisse auxiliaire d’assurance maladie -
invalidité (Caami –  75,6 millions d’euros73). 
4.2.4  Dépenses fédérales  
Les dépenses fédérales se composent à concurrence de 57,7 % de transferts vers d'autres 
« dépenses propres  » de l'État fédé ral s'élèvent en 2019 à 27.  639,6 millions d’euros (42,3 %).  
Graphique 11 – Répartition des dépenses entre les différents niveaux de pouvoir (en %)  
 
Source : Cour des comptes  
Les dépenses propres de l’État fédéral peuvent être ventilées comme suit  : 
 
69 Rémunération de la concession pour la distribution de journaux et périodiques.  
70 SPF Sécurité sociale -  programme budgétaire 24.55.3.  
71 SPF Sécurité sociale -  AB 245844343108.  
72 SPF Justice -  programme budgétaire 12.56.1.  
73 SPP Intégration sociale -  progr amme budgétaire 44.55.1.  42,3 %
27,3 %21,1 %5,2 %4,1 %
État  fédéral
Communautés et régions
Union européenne
67 SPF Affaires étrangères et Coopération au développement – division budgétaire 14.54.
68 SPP Politique scientifique – division budgétaire 46.60.
69 Rémunération de la concession pour la distribution de journaux et périodiques.
70 sPF s écurité sociale – programme budgétaire 24.55.3.
71 sPF s écurité sociale – AB 245844343108.
72 sPF Justice – programme budgétaire 12.56.1.
73 sPP Intégration sociale - programme budgétaire 44.55.1. 58
Les dépenses propres de l’État fédéral peuvent être ventilées comme suit :
Graphique 12 –  Répartition des dépenses propres 2019 de l’État fédéral (en %)EXECUTION DU BUDGET 201 9 DE L'ADMINISTRATION  GENERALE  / 52 
 
Graphique 12 – Répartition des dépenses propres 2019 de l’État fédéral (en %)  
 
Les transferts de revenus et de capital aux régions et communautés (13.762,6 millions 
d’euros), aux pouvoirs locaux (2.710,8 millions d’euros) et à la sécurité sociale 
(17.843,4  millions d’euros) ne font pas partie des dépenses propres de l'État fédéral.  
Les flux financiers au sein des administrations fédérales (2.513,6 millions d’euros) 
comprennent notamment les dotations à Fedasil (410,7 millions d’euros), à la Régie des 
bâtiments (647,0 millions d’euros) et à l'Agence fédérale pour la sécurité de la cha îne 
alimentaire (97,7 millions d’euros) ainsi que les dépenses pour les établissements 
scientifiques fédéraux (115,1 millions d’euros).  
Les flux financiers vers l'étranger (1.458,6 millions d’euros) au sein de l'État fédéral sont aussi 
inférieurs à ceux repris dans le Graphique 10 – Répartition des dépenses 2019 suivant 
l’approche économique (par bénéficiaire –  en %)(*) 
. La différence concerne la contribution annuelle que la Belgique doit payer à l'Union 
européenne en tant qu'État membre (3.372,9 millions d’euros en 2019).  
Pour les autres flux, il est renvoyé aux commentaires du  graphique 10 . 
4.2.5  Encours 2019  
L'encours, c'est -à-dire le solde des obligations qui peuvent être liquidées après 2019, s'élève 
à 12.194,0 millions d’euros au 31 décembre 2019. Il a augmenté de 234,0 millions d’euros par 
rapport au 1er janvier 2019 (11.959,9 millions d’euros). Le tableau suivant fournit un aperçu de 
son évolution.  30,4 %
21,3 %14,2 %10,1 %9,1 %7,1 %5,3 %2,5 %Charges d'intérêts
Flux financiers vers les entreprises
Flux financiers vers les ménages
Flux financiers internes à l'État
fédéral
Les transferts de revenus et de capital aux régions et communautés (13.762,6 millions d’euros), 
aux pouvoirs locaux (2.710,8 millions d’euros) et à la sécurité sociale (17.843,4 millions 
d’euros) ne font pas partie des dépenses propres de l’État fédéral.
Les flux financiers internes à l'État fédéral (2.513,6 millions d’euros) comprennent 
notamment les dotations à Fedasil (410,7 millions d’euros), à la Régie des bâtiments 
(647,0 millions d’euros) et à l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire 
(97,7 millions d’euros) ainsi que les dépenses pour les établissements scientifiques fédéraux 
(115,1 millions d’euros).
Les flux financiers vers l’étranger (1.458,6 millions d’euros) au sein de l’État fédéral sont 
aussi inférieurs à ceux repris dans le graphique 10. La différence concerne la contribution 
annuelle que la Belgique doit payer à l’Union européenne en tant qu’État membre 
(3.372,9 millions d’euros en 2019).
Pour les autres flux, il est renvoyé aux commentaires du graphique 10. exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /59
4.2.5 Encours 2019
L’encours, c’est-à-dire le solde des obligations qui peuvent être liquidées après 2019, s’élève 
rapport au 1er janvier 2019 (11.959,9 millions d’euros). Le tableau suivant fournit un aperçu 
de son évolution.
Tableau 23 –  Évolution(1) des principaux engagements restant à liquider (en millions d’euros)(2)
SectionEncours 
1/1/2019Engage-  
ments  
2019Annulations 
et absence  
de transfertsLiquidé  
en 2019Encours  
31/12/2019Variation
Part 
encoursEn chiffres  
absolusEn %
étrangères1.635,6 1.193,5 4,8 1.623,5 1.200,8 -434,8 -26,6 % 9,8 %
Défense 8.545,6 3.539,3 16,2 2.781,1 9.287,6 +742,0 +8,7 % 76,2 %
sPF 
Économie475,7 562,1 8,6 535,8 493,4 +17,7 +3,7 % 4,0 %
Autres 1.303,0 94.279,3 90,7 94.279,4 1.212,2 -90,9 -7,0  % 9,9 %
Total 11.959,9 99.574,2 120,3 99.219,8 12.194,0 +234,0 +2,0 % 100 %
(1)  seuls les départements dont la part dépasse 4 % de l’encours ou qui présentent une augmentation exceptionnelle ont 
été repris. La part de la plupart des départements se situe entre 0 % et 2 % de l’encours et continue de diminuer en ce 
qui les concerne. Pour un aperçu détaillé par département, la Cour renvoie aux annexes du volume II.
(2)  en raison d’arrondis, les totaux peuvent présenter de légers écarts.
Source : SPF Bosa et Cour des comptes
L’augmentation de l’encours est presque intégralement imputable à la Défense 
(+742,0 millions d’euros). Il concerne surtout la réalisation d’investissements militaires 
dans le cadre du plan pluriannuel Vision stratégique pour la Défense et de la loi de 
programmation militaire du 23 mai 201774 (voir aussi point 4.5).
L’encours relativement élevé au SPF Affaires étrangères (1.200,8 millions d’euros) s’explique 
surtout par les contributions pluriannuelles à la coopération au développement engagées 
en 2017. Le département continuera à liquider son encours les prochaines années.
L’encours au SPF Économie concerne surtout le financement pluriannuel du passif nucléaire 
(326,7 millions d’euros) engagé en 2010.
4.3	 Aperçu 	pluriannuel
Les réalisations de 2019 sont comparées ci-après avec celles des cinq dernières années75.
4.3.1	 Dépenses	suivant	la 	classification	économique
4.3.1.1 Généralités
Les dépenses (en chiffres absolus) ont évolué de manière volatile au cours des cinq dernières 
années. Les causes sont variées et diffèrent d’une rubrique à l’autre, de sorte qu’il est 
opportun de commenter chaque rubrique de dépenses séparément. En outre, des paramètres 
74 Loi du 23 mai 2017 de programmation militaire des investissements pour la période 2016-2030.
75 Les dépenses de la dette publique (33.890,5 millions d’euros en 2019) ne sont pas examinées ici. 60
macroéconomiques tels que l’inflation et la conjoncture économique influencent aussi 
l’évolution.
Graphique 13 –  Composition des dépenses suivant la classification économique au cours de la période 
2015-2019 (en millions d’euros(*) et en %)EXECUTION DU BUDGET 201 9 DE L'ADMINISTRATION  GENERALE  / 54 
 
Graphique 13 – Composition des dépenses suivant la classification économique au cours de la période 2015 -2019 
(en millions d’euros(*) et en %) 
 
(*) Un aperçu détaillé figure au tableau B.9 du volume II  de ce Cahier.  
4.3.1.2  Flux financiers au sein des administrations publiques  
Les flux financiers au sein du secteur des administrations publiques demeurent la catégorie 
de dépenses la plus importante, tant en chiffres absolus qu'en pourcentage. Cette situation 
s'explique notamment par la sixième réforme de l'État et la modification de la loi de 
financement du 16 janvier 1989. Depuis 2015, les transferts aux régions et communautés 
effectués via le budget général des dépenses ont augmenté chaque année.  
Tableau 24 – Flux financiers 2015 -2019 aux régions et communautés (en millions d’euros)  
 
2015  2016  2017  2018  2019  
capital aux régions et aux 
communautés  11.216,6  12.600,9  12.963,6  13.381,8  13.762,6  
Le financement de la sécurité sociale a aussi été modifié  au cours de la période 2015 -2019. 
Cette modification explique la diminution en chiffres absolus en 2017, 2018 et 2019. En 2015, 
les transferts à la sécurité sociale ont diminué au profit des transferts aux régions et 2015 2016 2017 2018 2019
administrations publiques51,08% 51,63% 55,79% 55,15% 56,38%
Flux financiers vers l'étranger 7,20% 9,54% 6,30% 7,03% 7,40%
Flux financiers vers les ménages 4,09% 3,50% 3,95% 4,19% 4,28%
Flux financiers vers les entreprises 8,80% 8,05% 5,93% 6,68% 6,02%
Charges d'intérêts 16,98% 15,65% 15,07% 13,83% 12,88%
Dépenses de personnel, de
fonctionnement et
d'investissement11,84% 11,63% 12,96% 13,12% 13,04%8.013,8 8.150,9 8.104,4 8.269,0 8.521,6 11.487,5 10.970,7 9.421,7 8.715,1 8.415,0 5.955,9 5.643,5 3.707,7 4.211,3 3.932,9 2.768,6 2.449,9 2.467,5 2.639,1 2.797,9 4.869,3 6.687,1 3.941,2 4.427,8 4.831,5 34.562,5 36.182,0 34.879,4 34.747,9 36.830,4 
(*)  Un aperçu détaillé figure au tableau B.9 du volume II de ce Cahier.
4.3.1.2 Flux financiers au sein des administrations publiques
de dépenses la plus importante, tant en chiffres absolus qu’en pourcentage. Cette situation 
s’explique notamment par la sixième réforme de l’État et la modification de la loi de 
effectués via le budget général des dépenses ont augmenté chaque année.
Tableau 24 –  Flux financiers 2015-2019 aux régions et communautés (en millions d’euros)
transferts de revenus et de capital 
aux régions et aux communautés11.216,6 12.600,9 12.963,6 13.381,8 13.762,6
Le financement de la sécurité sociale a aussi été modifié au cours de la période 2015-2019. 
Cette modification explique la diminution en chiffres absolus en 2017, 2018 et 2019. En 
2015, les transferts à la sécurité sociale ont diminué au profit des transferts aux régions et  exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /61
communautés76. En outre, le calcul des dotations aux régimes des travailleurs salariés et 
indépendants a été modifié en 2017. Ainsi, une partie plus importante des transferts à la 
sécurité sociale se déroule via le financement alternatif (fonds d’attribution). Cette baisse 
est en grande partie compensée par le financement des pensions publiques qui s’effectue 
via les transferts à la sécurité sociale depuis 2017. Auparavant, ce financement faisait partie 
des transferts de revenus internes à l'État fédéral au sens strict77.
Tableau 25 –  Flux financiers 2015-2019 vers la sécurité sociale (en millions d’euros)
transferts de revenus  
à la sécurité sociale8.112,7 8.210,4 17.248,9 16.568,6 17.843,4
Financement  
des pensions publiques11.261,7 10.769,1 n.a. n.a. n.a.
Total 19.374,4 18.979,5 17.248,9 16.568,6 17.843,4
n.a.  : non applicable
En outre, les flux financiers vers les pouvoirs locaux ont fortement progressé. Alors qu’ils 
s’élevaient à 1.993,8 millions d’euros en 2015, ils ont augmenté de 716,9 millions (+35,9 %) 
en 2019 pour atteindre 2.710,8 millions d’euros.
Tableau 26 –  Flux financiers 2015-2019 vers les pouvoirs locaux (en millions d’euros)
sPF Intérieur 286,2 321,8 335,5 354,5 363,2
Police fédérale et fonctionnement intégré 714,4 746,9 916,5 966,2 990,5
sPP Intégration sociale, Lutte  contre  
la pauvreté et Économie sociale974,1 1.100 1.220,5 1.286,7 1.317,6
Autres 19,1 15,3 17,7 35,3 39,5
Total 1.993,8 2.184,0 2.490,2 2.642,7 2.710,8
L’évolution résulte de plusieurs facteurs :
• l’augmentation du financement des zones de secours (SPF Intérieur : depuis la réforme 
de ces zones en 2015, les autorités fédérales accordent des crédits supplémentaires pour 
harmoniser les indemnités et pour soutenir les recrutements et les investissements) ;
• l’augmentation des dotations aux zones de police locale (Police fédérale) : la Cour 
constitutionnelle a annulé en 2014 les règles d’exception concernant l’âge de la pension 
76 en 2014, les transferts à la sécurité sociale s’élevaient à 14.230,5 millions d’euros.
77 Voir aussi, au point 3.3 du chapitre 2 de la partie I, le commentaire de l’évolution pluriannuelle du budget des voies 
et moyens. 62
pour le cadre opérationnel de la police intégrée78. En compensation, le gouvernement a 
mis au point un nouveau système de fin de carrière à la Police pour lequel il a fallu prévoir 
des moyens supplémentaires à partir de 2016. En ce qui concerne la police locale, ce 
financement supplémentaire s’élevait à 30 millions d’euros en 2016. En outre, les moyens 
du Fonds de la sécurité routière destinés à la police locale sont inscrits directement dans 
le budget de la Police fédérale depuis 2017 (environ 100 millions d’euros en 2017) ;
• l’augmentation des subventions aux CPAS pour le droit à l’intégration sociale 
(SPP Intégration sociale) : le nombre de bénéficiaires a augmenté considérablement ces 
dernières années, notamment en raison de la crise de l’asile et de la suppression ou de 
la limitation des allocations d’attente pour les jeunes chômeurs. L’extension du projet 
individualisé d’intégration sociale (PIIS)79 à de nouvelles catégories d’allocataires sociaux 
et le transfert des bénéficiaires de la protection subsidiaire80 vers la loi concernant le droit à 
l’intégration sociale ont également contribué à l’augmentation du nombre de bénéficiaires.
4.3.1.3 Flux financiers vers l’étranger
Les flux financiers vers l’étranger demeurent relativement stables81 (tant en chiffres absolus 
qu’en pourcentage), à l’exception d’un pic en 2016. Cette situation est due au paiement 
en 2016 de la contribution belge au Fonds monétaire international (voir ci-après).
4.3.1.4 Flux financiers vers les ménages
Le flux financier vers les ménages recule en 2016 tant en pourcentage qu’en chiffres absolus, 
mais regagne en importance depuis lors (passant de 4,09 % en 2015 à 4,28 % en 2019).
L’allocation principale est celle accordée aux personnes handicapées (SPF Sécurité sociale). 
Cette allocation se compose, d’une part, de l’allocation de remplacement de revenus (ARR) 
et de l’allocation d’intégration (AI) et, d’autre part, de l’allocation pour l’aide aux personnes 
âgées (APA). La sixième réforme de l’État prévoit le transfert de l’APA aux communautés, ce 
qui explique la baisse en 2016. À la suite de la hausse, dès 2017, du nombre de bénéficiaires 
de l’ARR et de l’AI, ce flux a à nouveau augmenté pour atteindre 1.789,9 millions d’euros 
en 2019.
Tableau 27 –  Allocation 2015-2019 aux personnes handicapées (en millions d’euros)
Allocation personnes handicapées 1.958,6 1.505,4 1.550,8 1.677,7 1.789,9
78 Les articles 85 et suivants de la loi du 28 décembre 2011 portant des dispositions diverses ont modifié l’âge de la 
pension dans le secteur public. Cependant, les membres du personnel du cadre opérationnel de la police intégrée 
sont restés soumis aux règles d’exception concernant la pension de retraite anticipée, prévues aux articles 5 et 10 de 
la loi du 30 mars 2001 relative à la pension du personnel des services de police et de leurs ayants droit. À la suite 
de l’arrêt de la Cour constitutionnelle (arrêt n° 103/2014 du 10 juillet 2014), les membres du personnel du cadre 
opérationnel de la police intégrée ne peuvent plus se prévaloir de ces règles d’exception à partir du 11 juillet 2014.
79 Conseil des ministres du 25 mars 2016 (point 29) et lettre de la ministre du Budget du 24 mars 2016. 
80 Contrairement aux réfugiés reconnus, les bénéficiaires de la protection subsidiaire avaient droit auparavant à 
l’équivalent du revenu d’intégration sociale dans le cadre du droit à l’aide sociale. À la suite de l’adaptation de la loi 
concernant le droit à l’intégration sociale, ils ont droit dorénavant à un revenu d’intégration sociale ordinaire dans 
le cadre du droit à l’intégration sociale, comme les réfugiés reconnus. 
81 Comme indiqué plus haut, ce flux comprend essentiellement la contribution belge à l’Union européenne et les 
subventions dans le cadre de la coopération au développement et de l’aide humanitaire. exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /63
4.3.1.5 Flux financiers vers les entreprises
Depuis 2017, les flux financiers vers les entreprises demeurent relativement stables, tant en 
chiffres absolus qu’en pourcentage82. En 2015 et 2016, le niveau de ces flux est légèrement 
plus élevé, en raison des amortissements, des pertes de change et des dépenses relatives 
aux produits dérivés dans le cadre de la gestion de la dette publique. La disparition au cours 
des années suivantes de primes d’annulation de swaps conclus antérieurement83 explique 
la diminution.
4.3.1.6 Charges d’intérêts
Les charges d’intérêts diminuent tant en chiffres absolus qu’en pourcentage, en raison de 
la persistance de taux d’intérêt faibles et de la suppression des intérêts à capitaliser pour le 
Fonds de vieillissement depuis 2017.
4.3.1.7 Dépenses de personnel, de fonctionnement et d’investissements
Les dépenses de personnel, de fonctionnement et d’investissements ont légèrement 
augmenté tant en chiffres absolus qu’en pourcentage.
4.3.2 Sous-utilisation opérationnelle
La réalisation de la sous-utilisation opérationnelle constitue un instrument important dans 
le cadre de la gestion des dépenses pour le gouvernement. Le graphique suivant montre 
que la sous-utilisation a diminué en 2019. Les principes de prudence budgétaire sont restés 
applicables en 2019, mais le SPF Bosa n’a imposé aucun blocage administratif dans Fedcom.
Graphique 14 –  Sous-utilisation opérationnelle au cours de la période 2015-2019 (en millions d’euros 
et en %)EXECUTION DU BUDGET 201 9 DE L'ADMINISTRATION  GENERALE  / 58 
Graphique 14 – Sous-utilisation opérationnelle au cours de la période 2015 -2019 (en millions d’euros et en %)  
4.3.3  Encours  
L'encours a augmenté de 5.890,9 millions d’euros (ou 93,5 %) au cours de la période 2015 -
2019. L'augmentation est surtout imputable aux éléments suivants :  
• la réalisation d'investissements militaires en 2018 et 2019 (voir ci -dessus) par la Défense  ;
• l'engagement en 2018 des premiers contrats pour la construction du Shape Village  par
le SPF Chancellerie. Le département  ne prévoit le début des travaux et les premiers
paiements qu’en 2020 ;
• l'engagement en 2017 des contributions pluriannuelles pour la coopération au
développement par le SPF Affaires étrangères (voir ci -dessus).
L'encours au SPF Finances a , par contre , diminué en 2016 , à la suite du paiement de la 
contribution belge au FMI84.  
84 Cette contribution s’élevait à 1.697,9 millions d’euros.  836,41.062,21.116,8 1.096,2
929,44,6 %6,1 % 6,1 %
5,8 %
4,8 %
0,0 %1,0 %2,0 %3,0 %4,0 %5,0 %6,0 %7,0 %
02004006008001.0001.200
Chiffres absolus %
82 Comme indiqué au point 4.2.3, ces flux comprennent surtout les dotations à la S nCB, à Infrabel et à bpost.
83 Respectivement 2.594,6 millions d’euros et 2.399,9 millions d’euros. La diminution des primes d’annulation de 
swaps en 2017 s’explique par le fait que les derniers swaps de couverture ont été liquidés en 2016. Les dépenses 
légèrement inférieures liées aux intérêts dans le cadre des swaps ont aussi causé, quoique dans une moindre mesure, 
la diminution des dépenses relatives aux produits dérivés. Ces dépenses ne font pas partie du fonctionnement 
opérationnel de l’État fédéral et n’influencent donc pas le solde de financement. 64
4.3.3 Encours
L’encours a augmenté de 5.890,9 millions d’euros (ou 93,5 %) au cours de la période 2015-
2019. L’augmentation est surtout imputable aux éléments suivants :
• la réalisation d’investissements militaires en 2018 et 2019 (voir ci-dessus) par la Défense ;
• l’engagement en 2018 des premiers contrats pour la construction du Shape Village  par 
le SPF Chancellerie ; le département ne prévoit le début des travaux et les premiers 
• l’engagement en 2017 des contributions pluriannuelles pour la coopération au 
développement par le SPF Affaires étrangères (voir ci-dessus).
L’encours au SPF Finances a, par contre, diminué en 2016, à la suite du paiement de la 
contribution belge au FMI84.
Graphique 15 –  Encours 2015-2019 (en millions d’euros)EXECUTION DU BUDGET 201 9 DE L'ADMINISTRATION  GENERALE  / 59 
Graphique 15 – Encours  2015 -2019 (en millions d’euros) 
4.4 Incidence de la crise de la covid- 19 sur les dépenses primaires 2020  
La crise de la c ovid- 19 a une incidence particulièrement négative sur le plan social, 
économique et budgétaire. Elle contraint les gouvernements, tant du niveau fédéral que des 
entités fédérées, à prendre des mesures exceptionnelles aux  conséquences budgét aires 
importantes.  
Le pouvoir fédéral a effectué des dépenses supplémentaires de 1.385,2 millions d’euros de  
mars à septembre 2020  dans le cadre de la lutte contre la crise de la covid -19 (crédits 
liquidés). Il s'agissait surtout de l'achat de matériel (de  protection) médical par le SPF Santé 
publique (718,5 millions d’euros).  
La majeure partie de ces dépenses supplémentaires liées à la c ovid- 19 est financée par la 
provision interdépartementale ( 1.355,3 millions d’euros, soit 97,9 %). Les crédits de cette 
provision, réservés au financement des dépenses liées à la c ovid- 19, s'élèvent au total 
à 4 milliards d'euros. Fin septembre 2020, 2.152,7 millions d’euros étaient répartis entre les 
départements , dont 1.048  millions d’euros pour  le SPF Santé publique , 316,5  millions d’euros 
pour le SPF Finances et 2 72,8 millions d’euros pour le SPF Sécurité sociale.  1.336,4961,12.070,61.635,61.200,81.282,6
1.119,5995,88.545,6 9.287,6
2.226,9
264,2246,2236,3215,8
402,3
448,8481,0475,7493,4
1.054,8
866,1976,81.063,9996,4
02.0004.0006.0008.00010.00012.00014.000
SPF Affaires étrangères Défense SPF Finances SPF Économie Autres
4.4	 Incidence 	de	la	crise	de	la	covid-19	 sur	les	dépenses 	primaires 	2020
économique et budgétaire. Elle contraint les gouvernements, tant du niveau fédéral que 
des entités fédérées, à prendre des mesures exceptionnelles aux conséquences budgétaires 
importantes.
Le pouvoir fédéral a effectué des dépenses supplémentaires de 1.385,2 millions d’euros 
de mars à septembre 2020 dans le cadre de la lutte contre la crise de la covid-19 (crédits 
liquidés). Il s’agissait surtout de l’achat de matériel (de protection) médical par le SPF Santé 
publique (718,5 millions d’euros).
84 Cette contribution s’élevait à 1.697,9 millions d’euros. exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /65
La majeure partie de ces dépenses supplémentaires liées à la covid-19 est financée par la 
provision interdépartementale (1.355,3 millions d’euros, soit 97,9 %). Les crédits de cette 
provision, réservés au financement des dépenses liées à la covid-19, s’élèvent au total 
à 4 milliards d’euros. Fin septembre 2020, 2.152,7 millions d’euros étaient répartis entre 
les départements, dont 1.048 millions d’euros pour le SPF Santé publique, 316,5 millions 
d’euros pour le SPF Finances et 272,8 millions d’euros pour le SPF Sécurité sociale.
La Cour des comptes rappelle qu’en ce qui concerne la sécurité sociale, elle avait estimé85 que 
la crise de la covid-19 avait entraîné, au 15 août 2020, un manque à gagner de 6,2 milliards 
d’euros pour les recettes et des dépenses supplémentaires de 7,8 milliards d’euros.
4.5 Commentaires des sections budgétaires
Section	16	–	Défense
En raison du nombre élevé de départs (licenciements et mises à la retraite), les dépenses de 
personnel de la Défense ont diminué de 169,8 millions d’euros au cours de la période 2015-
201986. Les dépenses de fonctionnement et d’investissements ont, par contre, fortement 
progressé (+491  millions d’euros).
La hausse des dépenses de fonctionnement en 2019 (+103,6 millions d’euros par rapport 
à 2018) s’explique par l’augmentation des dépenses en matière de formation et de 
fonctionnement quotidien du département (entretien de l’infrastructure et des systèmes 
informatiques et de communication, frais d’envoi, soins médicaux, formation, vêtements et 
équipement, etc.).
L’augmentation des dépenses d’investissements s’inscrit dans le cadre des programmes 
d’investissements de la Vision stratégique pour la Défense et résulte de quelques 
investissements urgents à court terme.
Tableau 28 –  Dépenses 2015-2019 de personnel, de fonctionnement et d’investissements de la 
Défense (en millions d’euros)
Personnel 1.648,1 1.633,0 1.588,5 1.512,1 1.478,3
Fonctionnement 551,1 543,8 554,2 562,2 665,8
Investissements 163,3 248,9 321,1 489,8 539,6
Total 2.362,5 2.425,7 2.463,8 2.564,1 2.683,7
85 Cour des comptes, 177e Cahier – partie II : Cahier 2020 relatif à la sécurité sociale , rapport à la Chambre des 
représentants, Bruxelles, septembre 2020, 164 p., www.courdescomptes.be .
86 Le nombre de militaires est passé de 30.172 et P en 2015 à 25.199 en 2019. Le personnel civil comptait 1.680 et P 
en 2015 et 1.321 et P en 2019. 66
Le programme 16.50.22 comprend les crédits destinés à acquérir du matériel militaire, qui 
concernent  :
• des investissements préalables à l’actuelle Vision stratégique pour la Défense (donc pour 
2016) ;
• du plan d’investissements urgents à court terme ;
• des programmes d’investissements de l’actuelle Vision stratégique pour la Défense.
Investissements préalables à la Vision stratégique pour la Défense
Dans le cadre de ces investissements, la Défense a liquidé 125,6 millions d’euros et a 
reçu des livraisons, à hauteur de 171,3 millions d’euros en 2019. En termes SEC, seul ce 
dernier montant influence le solde de financement, de sorte que ce dernier se détériore de 
45,7 millions d’euros87. Il s’agit pour l’essentiel des liquidations et des livraisons liées aux 
avions de transport A400M88.
Investissements urgents à court terme
En octobre 2016, le conseil des ministres a décidé que la Défense pouvait utiliser 
288,6 millions d’euros de crédits, au cours de la période 2017-2019, pour des investissements 
urgents à court terme89. La Défense a engagé 10 millions d’euros de ces crédits en 2016, 
94,3 millions d’euros en 2017 et 120,8 millions d’euros en 201890.
En 2019, les derniers programmes du plan d’investissements urgents à court terme ont été 
engagés pour 67,9 millions d’euros (voir tableau suivant). Après 2019, il n’est plus nécessaire 
de prévoir des crédits d’engagement pour mettre en œuvre ce plan d’investissements.
87 Le solde entre les livraisons et les liquidations sert à calculer la correction seC. e n l’occurrence, les livraisons 
supérieures aux liquidations ont une incidence négative sur le solde de financement. 
88 120,2 millions d’euros sur les 125,6 pour les liquidations et 161,6 millions d’euros sur les 171,3 pour les livraisons.
89 Il s’agit d’un crédit variable de 200 millions d’euros provenant des réserves des anciens fonds budgétaires 16.1 – Fonds 
pour prestations effectuées contre paiement, 16.2 – Fonds de remploi des recettes provenant de l’aliénation de 
matériel, de matières et de munitions excédentaires faisant partie du patrimoine confié à la gestion du ministre 
de la Défense et 16.3 – Fonds de remploi des recettes provenant de l’aliénation de biens immeubles faisant partie 
du patrimoine confié à la gestion du ministre de la Défense qui a été transféré au fonds budgétaire 16.4 – Fonds de 
remploi des recettes provenant de prestations pour tiers, de l’aliénation de matériel, de matières ou de munitions 
excédentaires et de l’aliénation de biens immeubles faisant partie du patrimoine confié à la gestion du ministre 
de la Défense. Ce montant a été complété par 88,6 millions d’euros provenant de l’enveloppe des moyens de 
9,2 milliards d’euros (en prix de 2015, hors inflation) pour les investissements dans le cadre de la Vision stratégique.
90 L’exécution en 2017 et 2018 du plan d’investissements urgents à court terme est abordée dans Cour des 
comptes, 175e Cahier , Volume I, rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2018, p. 61-63, et 
176e Cahier – partie III : compte général 2018 de l’administration générale de l’État fédéral , octobre 2019, p. 56-59,  
www.courdescomptes.be . exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /67
Tableau 29 –  Crédits d’engagement 2019 concernant le plan d’investissements urgents à court terme 
Programme Planifié Réalisé
Light Troop Transport Vehicle (L ttV) – armement de bord 4,0 4,0
radios tactiques de type Synaps (compatibles Prg4) 42,8 48,8(1)
Soldier radios 18,5 12,8
Total 65,3 67,9(2)
(1)  La première estimation du marché a été réalisée durant la phase de prospection, lorsque le projet industriel « radios 
synaps » se trouvait encore en phase de développement industriel. Il n’a donc pas été possible de déterminer les 
spécifications techniques et les prix avec exactitude.
(2)  y compris 2,3 millions d’euros pour un visa complémentaire L ttV.
Source : Cour des comptes et Défense
Sur les investissements urgents engagés en 2016, 2017, 2018 et 2019, la Défense a liquidé 
47,4 millions d’euros en 2019. Elle a reçu, pour cette même année, des livraisons 
pour 72,7 millions d’euros91. Compte tenu de la réglementation SEC (voir ci-avant), l’incidence 
négative sur le solde de financement s’élève à 25,3 millions d’euros. En 2017 et 2018, la 
Défense a reçu des livraisons respectives pour 38,1 millions d’euros et 19,7 millions d’euros. 
La majeure partie (162,5 millions d’euros) des investissements engagés en 2016, 2017, 2018 et 
2019 (293 millions d’euros) sera donc livrée dans les prochaines années et grèvera les soldes 
de financement de ces années.
Investissements dans le cadre de la Vision stratégique de la Défense
Le projet de budget 2019 prévoyait des crédits d’engagement de 1.923,8 millions d’euros 
pour les investissements dans le cadre de la Vision stratégique. Les investissements planifiés 
portaient sur les programmes pour lesquels, selon la loi de programmation militaire92, 
des obligations devaient être contractées en 2019, mais également sur des dossiers dont 
l’attribution a été reportée de 2018 à 201993.
En 2019, l’attribution de neuf programmes d’investissement94 a été reportée à 2020 et il a 
été mis fin à deux dossiers95.
91 Il s’agit entre autres de la livraison des Multirole Radios  (38,2 millions d’euros), des upgrades  pour les avions de 
combat F16 (9,6 millions d’euros) ainsi que des systèmes Shared Air Traffic Control System/Virtual Control Center 
(9 millions d’euros) et Collective Range Target System (5,4  millions d’euros).
92 Loi du 23 mai 2017 de programmation militaire des investissements pour la période 2016-2030.
93 nouveaux navires de lutte contre les mines, remplacement des Light Multirole Vehicles  (LMV)-Lynx, matériel 
d’entraînement pour simulation de duels, radar de courte portée.
94 Camions blindés légers et lourds (montant estimé : 327,1 millions d’euros), véhicules de commandement et de 
liaison (142 millions d’euros), participation à un centre international d’entraînement nh 90 (24,3 millions d’euros), 
drones tactiques (21,5 millions d’euros), nouveaux systèmes pour la capacité de commandement pour opérations 
dans les eaux nationales (5,5 millions d’euros), stations mobiles moyennes de décontamination (3,7 millions 
d’euros), mini-drones (3,3  millions d’euros), outils d’analyse des renseignements opérationnels (2,2  millions 
d’euros) et upgrade  de navires de patrouille côtière (1,1 million d’euros).
95 Upgrade final des frégates actuelles (montant estimé : 30,9 millions d’euros) et Team Trainer Spike Missile  
(3,9  millions d’euros). 68
Dans le régime des crédits provisoires, 1.750,2 millions d’euros de crédits d’engagement 
étaient disponibles en 2019 pour les programmes d’investissements de la Vision stratégique. 
En 2019, la Défense en a utilisé 64,5 % (1.128,6 millions d’euros – voir tableau suivant). Le 
département impute cette sous-utilisation au retard accumulé dans les dossiers, au report 
et à l’arrêt de plusieurs dossiers (voir ci-avant) ainsi qu’à la période d’affaires courantes.
Tableau 30 –  Utilisation des crédits d’engagement 2019 concernant les programmes d’investis-
sements 2019 de la Vision stratégique pour la Défense (en millions d’euros)
Programme Planifié Réalisé Commentaire
nouveaux navires 
de lutte contre les 
mines1.178,2 1.047,8(1)
hélicoptères 
nH90  block update87,4 4,9 Adaptation urgente du logiciel (Software Release 
2) ; le reste du block update a été reporté à 
2020 et 2021
Multirole radios 19,2 22,9 L’augmentation est due à une modification 
des besoins entre la signature du « Letter of 
Offer and Acceptance » (LOA)-amendement 
1 (novembre 2018) et un LOA-amendement 
2 (août 2019). Combinée à un taux de change 
EUr/USD plus élevé, cette modification a 
augmenté le montant des engagements. 
Matériel 
d’entraînement pour 
simulation de duels 
(Minidra)18,8 18,7
Matériel médical 
Role 2 (hôpital de 
terrain)11,1 12,2 La complexité du marché, la position de quasi-
monopole du nombre limité de participants et 
le retard de près de trois ans entre l’estimation 
initiale et l’engagement ont entraîné une hausse 
du prix final.
Autres(2)32,1 22,1
Total 1.346,8 1.128,6
(1)  y compris 35,5 millions d’euros pour la protection des intérêts essentiels de sécurité (I es) (décision du conseil des 
ministres du 15 mars 2019). Comme pour le remplacement des F-16, le gouvernement a vu dans la nouvelle capacité 
de lutte contre les mines une opportunité pour faire proposer des mesures en matière d’I es aux consortiums 
participants. Ces mesures I es sont axées sur le renforcement de la base de défense technologique et industrielle 
belge et remplacent l’ancien système des compensations économiques qui n’est plus autorisé par la Commission 
européenne. Bien que les sociétés belges demeurent personnellement responsables des négociations des projets et 
de la réalisation de ceux-ci, elles reçoivent une aide du gouvernement sous la forme d’avances récupérables.
(2)  Il s’agit de radars de courte portée de localisation des feux ennemis (fusées, artillerie, mortiers) et de drones (Unmanned 
Aerial System s) (montant engagé  : 6 millions d’euros),  Satcom terminal s (4,1 millions d’euros), programmes de  
Signal Intelligence  (singa II) (3,5 millions d’euros), matériel de piste A400M (3,3 millions d’euros), commandement 
et contrôle aérien (Instrument Landing System s) (2,8 millions d’euros) ; light sampling kit s sibcra/Rdoit (2,1 millions 
d’euros) et visa complémentaire pour les véhicules d’évacuation logistique blindés (0,3 million d’euros).
À l’origine, la Défense ne devait commencer à liquider les investissements dans le cadre 
de la Vision stratégique qu’à partir de 2020. Des acomptes et avances (paiements à mesure 
de l’avancement de l’exécution) ont toutefois été liquidés en 2019 pour l’achat d’avions de 
combat F-35 (141,2 millions d’euros) et de nouveaux véhicules de combat des forces terrestres 
motorisées (91,4  millions d’euros) ainsi que pour l’acquisition de drones de reconnaissance  exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /69
Male (32,2 millions d’euros) et la construction de navires de lutte contre les mines 
(19,9 millions d’euros)96 et 97. Ces liquidations expliquent aussi que l’effort total de Défense 
en 2019 s’est élevé à 0,90 % du PIB 201998. Le montant élevé des investissements engagés 
explique en grande partie la hausse de l’encours auprès de la Défense (9.287,6 millions 
d’euros – voir point 4.2.5 de ce chapitre)99.
Les livraisons de matériel militaire sont prévues entre 2023 et 2030. Comme déjà indiqué, 
elles auront à ce moment une influence négative sur le solde de financement, conformément 
aux règles SEC.
Le programme 24.55.2 contient les moyens de fonctionnement de la Direction générale 
(DG) Personnes handicapées du SPF Sécurité sociale.
Tetra, le programme informatique de gestion de dossiers, date de 1984. Le projet 
Handicare a été lancé en 2014 en remplacement de Tetra. Il prévoyait un nouveau système 
informatique global et le développement d’une nouvelle application informatique Curam. 
En raison d’importants problèmes au démarrage de Curam, cette application n’a pas pu 
être réceptionnée en 2016-2017 et il a été mis fin à l’exécution du contrat100. Le SPF a dès 
lors été contraint de prolonger l’utilisation des applications et du mainframe existants. 
Afin de pouvoir dénouer le contentieux concernant la gestion du projet et de déterminer la 
responsabilité de chaque partie, une procédure contradictoire indépendante a également 
été lancée. Elle est toujours en cours.
Lors de la confection du budget initial 2019, le SPF Sécurité sociale avait demandé un crédit 
de 3,9 millions d’euros pour assurer la continuité de Tetra et développer, via la Smals, une 
nouvelle application informatique (projet Tria). En l’absence d’approbation du budget initial 
2019, ce crédit n’a pas été accordé.
Des crédits, en provenance de la provision interdépartementale, ont toutefois été débloqués 
en 2019 pour la prolongation de Tetra (1,1 million d’euros) et pour des investissements 
informatiques (0,2 million d’euros)101. Le conseil des ministres a approuvé le développement 
du projet Tria  le 18 octobre 2019. Le SPF a estimé le coût de ce dernier à 18,1 millions d’euros 
et le coût pour la maintenance de Tetra à 15,3 millions d’euros (voir tableau suivant).  
96 À la suite d’une modification de la loi de programmation militaire (article 9 de la loi du 15 janvier 2019 modifiant des 
dispositions relatives à la politique scientifique, la police intégrée et la défense), les paiements contractuellement 
engagés en acomptes et avances sans incidence seC demeurent possibles en 2018 et 2019.
97 Le crédit de liquidation de 12,5 millions d’euros pour les mesures I es n’a pas été utilisé en 2019, vu que les 
entreprises n’ont pas introduit de demande d’octroi d’avances récupérables. 
98 En 2019, l’effort global de la Défense (budget de la Défense + pensions militaires + dépenses en matière de défense 
effectuées par d’autres départements) s’élevait à 4.252,7 millions d’euros, soit 0,90 % du PIB 2019 (473.085 millions 
d’euros). Pour établir ses rapports à l’intention de l’o tan et de l’UE, la Défense s’appuie sur les chiffres de l’o CDE 
(Economic Outlook) .
99 L’encours est le montant des obligations qui peuvent être liquidées après 2019.
100  Les dépenses totales pour les années 2014 à 2017, relatives au développement de l’application Curam ont été 
estimées à l’époque à 8,4 millions d’euros. Voir également Cour des comptes, 175e Cahier , Volume I, rapport à la 
Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2018, p. 66, www.coursdescomptes.be . 
101 Ces montants supplémentaires ont porté les crédits de liquidation pour les dépenses informatiques à 10,4 millions 
d’euros en 2019, dont 10,1 millions d’euros ont été utilisés. 70
Pour 2020, les coûts de développement et de maintenance sont estimés à 6 millions 
d’euros : 3,3 millions d’euros doivent être imputés aux crédits informatiques récurrents et à 
la provision relative aux nouvelles initiatives, et 2,7 millions d’euros, à l’enveloppe Actions 
stratégiques.
Tableau 31 –  Aperçu des coûts pour la continuité de Tetra et le développement de Tria (en millions 
d’euros)
2019 2020 2021 2022 2023 2024 2025 Total
Continuité de t etra 2,6 2,8 2,6 2,6 2,6 1,2 0,9 15,3
Développement de t ria 0,3 3,2 3,4 4,4 3,2 1,9 1,7 18,1
Total 2,9 6,0 6,0 7,0 5,8 3,1 2,6 33,4
Financement par crédits propres 3,3 3,3 3,3 3,3 3,3 3,3 2,5 22,3
Besoin de financement supplémentaire +0,4 -2,7 -2,7 -3,7 -2,5 +0,2 -0,1 11,1
Le nouveau projet Tria  a été lancé entre-temps. Un gestionnaire de programme a été recruté 
par l’intermédiaire de la Smals et a commencé son travail en novembre 2019. Par ailleurs, 
une équipe de développeurs et d’architectes de systèmes est active depuis novembre-
décembre 2019. Dans tous les cas, les quatre tranches de crédits provisoires en 2020 ne 
prévoyaient pas les 2,7 millions d’euros supplémentaires à la charge de l’enveloppe Actions 
stratégiques. Sans ces crédits supplémentaires en 2020 et au cours des années suivantes, 
la nouvelle application informatique Tria  ne pourra pas être développée conformément au 
calendrier établi.
Lors de la confection du budget initial 2019, le SPF a aussi demandé des crédits  
supplémentaires de 2,6 millions d’euros pour combler le manque de personnel de la 
DG Personnes handicapées. Ce montant était nécessaire pour prolonger le contrat 
de 38 intérimaires et recruter 25 agents supplémentaires en 2019. Ces crédits ont été 
attribués dans l’année et sont issus de la provision interdépartementale.
5 Mesures budgétaires décidées en 2019
5.1	 Aperçu
Pour l’année budgétaire 2019, le programme de stabilité 2018-2021 (avril 2018) prévoyait 
un solde structurel maximum de -0,56 % du PIB pour l’entité I. Le rapport du comité de 
monitoring de juillet 2018, sur lequel le projet de budget initial 2019 pour l’entité I s’est 
basé, avait utilisé cette norme pour déterminer l’effort d’assainissement à accomplir. Pour 
2019, le comité de monitoring avait estimé à 5.280 millions d’euros le déficit structurel et 
à 2.655 millions d’euros l’effort à fournir par le gouvernement pour atteindre les objectifs 
budgétaires du programme de stabilité 2018-2021102.
Compte tenu des corrections techniques (1.457,1 millions d’euros – point 5.1.1) et de la 
demande d’assouplissement des conditions d’éligibilité à la clause de flexibilité pour 
investissements (194,5 millions d’euros – point 5.1.2), le gouvernement avait décidé des 
102  sPF Bosa, Comité de monitoring, rapport du 11 juillet 2018, p. 16, https  ://bosa.belgium.be/ . exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /71
mesures d’assainissement à hauteur de 1.035,6 millions d’euros (voir tableau 32)103. Ce 
montant ne tenait pas compte des mesures d’assainissement décidées en conclave budgétaire 
d’octobre 2014, qui ont encore eu une incidence en 2019.
5.1.1 Corrections techniques
Bien qu’il n’en existe pas une définition claire, les corrections techniques sont des ajustements 
qui interviennent, par exemple, à la suite de corrections de doublons, de réestimations, de 
calculs erronés ou d’actualisations de paramètres à politique inchangée. Elles ne peuvent 
pas être considérées comme de véritables mesures d’assainissement ou budgétaires. Elles 
ne donnent pas non plus lieu à la révision ou à l’élaboration d’une réglementation.
En 2019, les corrections techniques concernaient les éléments suivants :
• une révision à la hausse des recettes fiscales (756,8 millions d’euros)104 ;
• une révision des paramètres macroéconomiques (170 millions d’euros) ;
• une réestimation à la baisse des dépenses primaires des départements 
(157,1 millions d’euros)105 et des dépenses de sécurité sociale (162,6 millions d’euros)106 ;
• une révision à la hausse des recettes non fiscales (112,4 millions d’euros) ;
• une diminution des charges d’intérêts (98,2 millions d’euros).
Pour un examen de la réalisation de ces corrections techniques, la Cour des comptes renvoie 
aux points 5.2 (recettes), 5.3 (dépenses) et au Cahier 2020 relatif à la sécurité sociale107.
5.1.2	 Clause	de	flexibilité	pour	investissements
Le pacte national pour les investissements stratégiques a été lancé en mars 2017. Il vise à 
donner un nouvel élan aux investissements privés et publics et à créer un effet de levier 
en faveur de la croissance économique, de l’emploi et de la politique sociale. Un comité 
stratégique et plusieurs groupes de travail ont été créés à cet effet. En septembre 2018, le 
comité stratégique a publié un premier rapport comportant des avis concrets sur des projets 
d’investissements et sur les facteurs d’environnement qui permettent un plus grand nombre 
d’investissements108. Le rapport soulignait l’importance d’un traitement favorable des 
investissements dans le cadre de la surveillance budgétaire européenne (par l’application 
de la « clause de flexibilité pour investissements » européenne).
103 Pour établir les montants des corrections techniques, de la clause de flexibilité pour de nouveaux investissements 
et des mesures d’assainissement effectives, la Cour des comptes s’appuie pour l’essentiel sur la répartition et les 
chiffres du conclave budgétaire de juillet 2018 et de l’exposé général du projet de budget initial 2019. La Cour 
s’écarte parfois de la méthode que le sPF Bosa utilise pour traiter ces données. L’incidence budgétaire de cette 
différence d’approche est toutefois limitée.
104  Il s’agit notamment d’une augmentation structurelle des versements anticipés à l’impôt des sociétés (330 millions 
d’euros), de l’annulation d’un double comptage des coûts liés à l’activation de l’épargne (78,3 millions d’euros) et 
de la réestimation du projet Crossborder (meilleure perception des amendes routières, 68,2  millions  d’euros).
105 Il s’agit notamment de la non-acceptation des effets de volume relatifs à la dotation à Fedasil (32,7 millions d’euros) 
et aux subventions aux CPA s pour le droit à l’intégration sociale (loi sur le revenu d’intégration, 92,8 millions d’euros) 
et la loi du 2 avril 1965 (secours accordés par les CPA s aux indigents belges et étrangers non inscrits au registre de 
population, 15  millions  d’euros).
106  Il s’agit notamment d’une correction, vis-à-vis du rapport du comité de monitoring, de l’estimation de 
l’augmentation du volume des prestations de pension (132 millions d’euros).
107 Cour des comptes, 177e Cahier – partie II : Cahier 2020 relatif à la sécurité sociale , rapport à la Chambre des 
représentants, Bruxelles, septembre 2020, 168 p., www.courdescomptes.be .
108  Pacte national pour les investissements stratégiques, Rapport du comité stratégique , septembre 2018, 93 p.,  
www.npsi-pnis.be . 72
Lors de l’évaluation de l’amélioration structurelle réalisée, la Commission européenne peut 
ne pas prendre en compte les investissements en appliquant la clause de flexibilité du pacte 
de stabilité et de croissance. Cette clause diminue l’effort budgétaire structurel à fournir 
par un État membre. L’État membre qui invoque la clause doit être en situation de récession.
En concertation avec les gouvernements des entités fédérées, le gouvernement fédéral 
a demandé à la Commission européenne de revoir la clause de flexibilité109, par la 
suppression de la condition de situation conjoncturelle défavorable, par l’élargissement des 
investissements éligibles aux projets cofinancés par la Banque européenne d’investissement 
(BEI) et par la mise en œuvre de réformes structurelles (voir point 5.2.2 également).
Sur la base d’un financement éventuel par la BEI, le gouvernement a sélectionné, lors de la 
confection du budget initial 2019, huit projets d’investissements stratégiques potentiellement 
éligibles à l’application de la clause de flexibilité adaptée. L’incidence budgétaire 2019 de ces 
investissements était estimée à 194,6 millions d’euros de liquidations et diminuait l’effort 
budgétaire (structurel) à fournir à due concurrence. La plupart portaient sur la mobilité 
(infrastructure ferroviaire) et l’énergie (voir point 5.2.2).
5.1.3	 Mesures	d’assainissement
Le tableau ci-après donne un aperçu des mesures d’assainissement que le gouvernement a 
prises au conclave budgétaire de juillet 2018. Elles sont classées selon leur répartition dans 
les notifications budgétaires110. Pour un examen de la réalisation des mesures d’économie, 
il est renvoyé aux points 5.2 (recettes), 5.3 (dépenses) et au Cahier 2020 relatif à la sécurité 
sociale.
Tableau 32 –  Mesures d’assainissement réparties entre les dépenses et les recettes (en millions 
d’euros et en %)
Montant  % Part dans l’assainissement total
Dépenses 51,7 100,0 % 5,0 %
Dépenses primaires (y compris les 
organismes d’intérêt public)-108,1 -209,1 % -10,4 %
Sécurité sociale 159,8 309,1 % 15,4 %
Recettes 728,9 100,0 % 70,4 %
Recettes fiscales 468,5 64,3 % 45,2 %
Recettes non fiscales 7,5 1,0 % 0,7 %
Recettes en matière de sécurité sociale 252,9 34,7 % 24,4 %
Lutte contre la fraude 255,0 100,0 % 24,6 %
Fraude fiscale 153,0 60,0 % 14,8 %
Fraude sociale 102,0 40,0 % 9,8 %
Total des mesures d’assainissement 1.035,6 100,0 %
109  Lettre du 13  septembre  2018  du Premier ministre au président de la Commission européenne.
110 Pour une énumération plus détaillée des mesures, la Cour des comptes renvoie aux notifications du conseil des 
ministres du 26 juillet 2018 et aux observations de la Cour à cet égard dans le cadre de l’examen du budget initial 
2019 ( doc. parl. , Chambre, 16 novembre 2018, DOC 54 3293/002, Commentaires et observations sur les projets de 
budget de l’État pour l’année budgétaire 2019 , p. 162 et 188, www.lachambre.be ). exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /73
5.2 Réalisation des mesures budgétaires concernant les recettes
Même si la Chambre n’a pas approuvé le budget initial 2019, la Cour des comptes estime 
utile d’examiner comment les mesures initialement prévues ont finalement été mises en 
œuvre.
5.2.1	 Corrections	techniques	(756,8	millions	d’euros)
Le gouvernement entendait apporter des corrections techniques sur les recettes fiscales à 
concurrence de 756,8 millions d’euros.
En général, le SPF Finances peut difficilement faire le lien entre les corrections techniques et 
les recettes effectives. Pour la plupart de ces corrections, la Cour n’est dès lors pas en mesure 
de déterminer si elles ont eu un réel impact111. Elle a toutefois reçu certaines informations du 
SPF Finances qui sont analysées ci-après.
Versements anticipés à l’impôt des sociétés (330,0 millions d’euros)
Fin juin 2018, le SPF Finances a constaté que les versements anticipés des deux premiers 
trimestres 2018 dépassaient de 330 millions d’euros l’estimation du rapport de monitoring. 
Pour confectionner le projet de budget initial 2019, le gouvernement a considéré ce 
supplément de recettes comme structurel et a augmenté les versements anticipés 2019 de 
ce montant112. L’effort budgétaire structurel a ainsi diminué à due concurrence. Le comité de 
monitoring a estimé les versements anticipés 2019 à l’impôt des sociétés à 14.300,7 millions 
d’euros113. Après sa correction technique et compte tenu du produit supplémentaire généré 
par les nouvelles mesures relatives à l’impôt des sociétés, le gouvernement comptait sur 
des versements anticipés de 14.923,0 millions d’euros. En fin de compte, ces versements 
anticipés se sont élevés à 14.621,6 millions d’euros, soit 301,4 millions d’euros de moins 
que les estimations. Par rapport à 2017 et 2018, les versements anticipés continuent de 
progresser (11.587,3 millions d’euros en 2017 et 13.973,8 millions d’euros en 2018, soit une 
augmentation respective de 26,2 % et 4,6 %).
La Cour des comptes souligne que la hausse des versements anticipés est à mettre en relation 
avec l’ évolution des enrôlements (assiette imposable finale). Lors de la confection du budget 
initial 2019, ces derniers avaient été estimés à 4.572,8 millions d’euros (recettes de caisse)114. 
Les enrôlements perçus se sont élevés à 4.401,7 millions d’euros, soit 171,1 millions d’euros 
de moins que les estimations. Les enrôlements perçus avaient été de 6.865,3 millions 
d’euros en 2017 et de 5.246,5 millions d’euros en 2018. La baisse respective s’élève ainsi 
à 35,9 % et 16,1 %. Les recettes de caisse à l’impôt des sociétés se sont, dès lors, élevées 
à 19.023,3 millions d’euros (versements anticipés + enrôlements) en 2019, soit 472,5 millions 
d’euros de moins que prévu dans les estimations (19.495,8 millions d’euros).
111 TVA en matière de location immobilière (+5,0 millions d’euros), effet retour sur les premiers emplois pour les 
jeunes (+12,0 millions d’euros), effet retour sur le commerce électronique (20,0 millions d’euros), effet retour sur 
le travail autorisé des pensionnés (10,0  millions d’euros), effet retour sur les emplois d’intégration professionnelle 
(2,5 millions d’euros), révision à la hausse du précompte mobilier, à la suite de la diminution du taux en France 
(40,0 millions d’euros) et augmentation des prévisions de recettes provenant des droits d’hypothèque (10,0 millions 
d’euros).
112 Conseil des ministres, 26 juillet 2018, Notifications du budget initial 2019-2021 , p. 14.
113 sPF Bosa, Actualisatie 2018. Raming 2019. Meerjarenraming 2020-2021 , rapport du comité de monitoring 
du 11 juillet 2018, p. 35, https  ://bosa.belgium.be .
114 Cette estimation s’appuie sur celle du rapport du comité de monitoring du 11 juillet 2018 (p. 38). 74
La Cour des comptes ne peut donc pas confirmer que la hausse des versements anticipés 
durant les deux premiers trimestres 2018 (+330,0 millions d’euros) est purement structurelle 
et elle estime que cette correction technique a été surestimée.
Réestimation du projet Crossborder (68,2 millions d’euros)
Le projet Crossborder  doit faciliter la perception des amendes routières au moyen d’un site 
web. En 2019, il a seulement rapporté 17,9 millions d’euros. Le projet devrait atteindre son 
objectif au plus tôt en 2022. Le SPF Finances signale que toute une série de projets reste à 
finaliser.
Augmentation des produits d’accises sur le diesel (système de cliquet, 90,0 millions d’euros)
Les accises sur le diesel ont rapporté 4,6 milliards d’euros, tant en 2018 qu’en 2019. Comme 
733 millions d’euros ont été reversés pour le diesel professionnel en 2019 (445 millions 
d’euros en 2018)115, aucune plus-value n’a cependant été réalisée. La Cour des comptes 
estime dès lors que la correction technique n’était pas justifiée.
Exonération de la première tranche de dividendes (59,4 millions d’euros)
Sur la base d’une estimation de la Banque nationale, le gouvernement a diminué le coût 
estimé de cette mesure de 213,6 millions d’euros à 154,2 millions d’euros. Les demandes 
d’exonération ont cependant été moins nombreuses que prévu. En 2019, elles ont seulement 
coûté 41,9 millions d’euros en 2019.
5.2.2	 Mesures	 fiscales	du	conclave	 (468,5	millions	 d’euros)	 et	lutte	contre	la	fraude	
fiscale	(153,0	millions	d’euros)
Lors du conclave budgétaire, le gouvernement avait pris de nouvelles mesures fiscales, dont il 
avait estimé le produit à 468,5 millions d’euros, comme la diminution de la provision fiscale 
du statut unique (210,0 millions d’euros) et l’incidence fiscale des emplois supplémentaires 
créés à la suite du jobsdeal  (196,4 millions d’euros). Le gouvernement avait par ailleurs pris 
des mesures de lutte contre la fraude fiscale pour 153,0 millions d’euros116. Le Parlement a 
adopté la législation nécessaire à la mise en œuvre des mesures du conclave117.
Le SPF Finances ne peut cependant pas suivre les produits des mesures ou n’a pas encore 
toutes les données à cet effet. La Cour ne peut dès lors pas évaluer si ces mesures ont eu 
l’effet escompté.
115 La hausse des remboursements découle d’un taux de remboursement plus élevé et d’une augmentation des 
demandes de remboursement traitées, par rapport à 2018. Une demande de remboursement peut également 
porter sur plusieurs années, puisque les intéressés ont trois ans pour introduire leur demande. Les informations à 
ce sujet font toutefois défaut. 
116 Pour plus de détails sur les nouvelles mesures et la lutte contre la fraude fiscale, la Cour des comptes renvoie 
aux observations qu’elle a formulées sur le budget initial 2019 (doc. parl. , Chambre, 16 novembre 2018,  
DOC 54 3293/002, Commentaires et observations sur les projets de budget de l’État pour l’année budgétaire 2019 , 
p. 133-137, www.lachambre.be ).
117 Concernant le relèvement à 59 ans de l’âge donnant accès au régime de chômage avec complément d’entreprise 
(RCC), la Cour des comptes observe que la CC t 136 du 23 avril 2019 prévoit que ce relèvement entre seulement en 
vigueur à partir du 31 décembre 2019. Les recettes supplémentaires escomptées de 4,3 millions d’euros n’ont donc 
pas été réalisées. exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /75
Le SPF Finances estime que le produit de l’harmonisation et du redesign  des processus de 
travail en matière d’amendes de TVA (10,0 millions d’euros)118 était probablement réaliste. 
Il ne peut pas déterminer l’incidence exacte de la mesure, mais constate une hausse des 
recettes des amendes de TVA (141,5 millions d’euros en 2019, contre 120,6 millions d’euros 
en 2018).
5.2.3 Incidence de mesures décidées antérieurement
Tax shift à l’impôt des personnes physiques
La dernière phase des mesures visant à relever le pouvoir d’achat des travailleurs (tax shift) 
est entrée en vigueur le 1er janvier 2019, à savoir une quotité exemptée uniforme et majorée, 
une tranche de revenus imposés à 40 %, élargie et un crédit d’impôt « bonus à l’emploi 
fiscal » accru. Ces mesures se sont traduites dès 2019 par l’adaptation des échelles et des 
règles de calcul du précompte professionnel. Le SPF Finances a recalculé les effets de 
ces modifications en juin 2020. Il en estime l’incidence sur le précompte professionnel à 
-1.665,8 millions d’euros en 2019, contre -1.521,7 millions d’euros lors de la confection du 
budget initial 2019.
Réforme de l’impôt des sociétés
Le gouvernement a approuvé la réforme de l’impôt des sociétés le 26 juillet 2017. Elle devait 
être budgétairement neutre. La Cour des comptes ne dispose cependant pas de calcul 
actualisé de l’incidence budgétaire de cette réforme. Le SPF Finances y travaille, mais 
l’adaptation du modèle de simulation prend plus de temps que prévu.
Taxe sur les comptes-titres
Bien que la Cour constitutionnelle ait annulé la taxe sur les comptes-titres, elle a décidé 
de maintenir les effets des dispositions annulées « pour les périodes de référence se 
terminant avant le 30 septembre 2019 ou à cette date »119. En 2019, des recettes ont encore 
été enregistrées pour 217,0 millions d’euros. En 2020, le SPF Finances s’attend également 
à bénéficier d’un produit de 35,0 millions d’euros pour 2019. En 2018, la taxe avait encore 
rapporté 226,4 millions d’euros. Lorsque la mesure a été introduite (janvier 2018), le 
gouvernement avait estimé le produit annuel à 254,0 millions d’euros120.
5.2.4	 Initiatives	parlementaires
En 2019, la Chambre des représentants a approuvé plusieurs propositions de loi ayant une 
incidence budgétaire sur les recettes.
118 L’instruction 2018/I/41 comprend des directives générales sur les circonstances dans lesquelles une remise ou une 
réduction des amendes peut être accordée. Voir Conseil des ministres, 26 juillet 2018, Notifications du budget initial 
2019-2021 , p. 14.
119 Cour constitutionnelle, arrêt n° 138/2019  du 17 octobre 2019, www.const-court.be .
120  Conseil des ministres, 26 juillet 2018, Notifications , p. 16-17, et annexe, p. 2/2. 76
Réforme de l’impôt des sociétés – cotisation distincte de 5 %
Une partie de la réforme de l’impôt des sociétés a été supprimée avant son entrée en vigueur121. 
Il s’agissait de la cotisation distincte de 5 % si une rémunération minimale de 45.000 euros 
n’était pas octroyée à au moins un dirigeant d’entreprise-personne physique. Les produits 
2019 et 2020 de cette mesure (estimés à 155,8 millions d’euros et à 175,9 millions d’euros) 
ont donc été annulés.
Taux réduit de TVA sur la fourniture d’arbres et de plantes en vue d’aménager 
ou d’entretenir des jardins
Depuis le 1er avril 2019, les entrepreneurs de jardin peuvent facturer 6 % de TVA sur la 
fourniture d’arbres et de plantes au lieu de 21 %. Les éventuelles pertes de recettes qui en 
découlent n’ont pas fait l’objet d’un suivi.
Taux réduit de TVA sur les publications électroniques
Le taux de TVA sur les publications électroniques a été abaissé au 1er avril 2019 par la loi 
du 13 avril 2019122 qui permet d’appliquer les taux tant de 0 % que de 6 % aux publications 
électroniques. Bien qu’auparavant, le taux de TVA était en principe de 21 %, le taux de 0 % 
s’applique aux journaux électroniques depuis  2013123, de sorte que le taux réduit n’a aucune 
incidence budgétaire124.
Application élargie du taux réduit de 10 % à la pension complémentaire
Les capitaux et valeurs de rachat d’une pension complémentaire sont imposés à des taux 
spécifiques à l’impôt des personnes physiques. Le capital d’une pension complémentaire 
constituée au moyen de cotisations patronales est imposé (sous certaines conditions) à 10 % 
si le bénéficiaire a atteint l’âge légal de la pension lors du paiement. Le législateur a élargi 
l’application de ce taux de 10 % sur les versements effectués lorsque la pension intervient 
au terme d’une carrière complète. Le SPF Finances n’a pas encore d’informations sur 
l’incidence budgétaire de cette mesure.
5.3	 Réalisation 	des	mesures 	budgétaires 	relatives 	aux	dépenses
En raison de la chute du gouvernement en décembre 2018, le budget initial 2019 n’a pas été 
voté par la Chambre. En période d’affaires courantes, le système des crédits provisoires 
a permis d’assurer la continuité du fonctionnement de l’administration de l’État fédéral  
en 2019.
5.3.1	 Corrections	techniques	au	niveau	des	dépenses	 primaires
Lors de la confection du budget initial 2019, le gouvernement n’avait pas tenu compte des 
effets de volume (hausses prévues) relatifs à la dotation à Fedasil (32,7 millions d’euros) 
ainsi qu’aux subventions aux CPAS pour le revenu d’intégration125 (92,8 millions d’euros) 
et les secours accordés aux indigents belges et étrangers non inscrits au registre de 
121 Loi du 13 avril 2019 modifiant le code des impôts sur les revenus 1992 supprimant la pénalité en cas de non-
conformité à la condition du montant de rémunération de dirigeant. 
122  Loi du 13 avril 2019 modifiant l’arrêté royal n° 20 du 20 juillet 1970 fixant les taux de la taxe sur la valeur ajoutée et 
déterminant la répartition des biens et des services selon ces taux en ce qui concerne certaines publications.
123 sur la base d’informations transmises par le s PF Finances, la Cour des comptes présume que le ministre des 
Finances a conclu à cet effet un protocole avec les représentants de la presse écrite. 
124  note relative au taux de t VA sur les journaux et périodiques numériques du 11 février 2019.
125 Loi du 26 mai 2002 concernant le droit à l’intégration sociale.  exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /77
population126 (15 millions d’euros). Vu qu’il était difficile d’estimer les besoins pour 2019, 
ces postes de dépenses devaient être réévalués lors du contrôle budgétaire 2019 au moyen 
des paramètres disponibles à ce moment. De son côté, la Cour des comptes avait signalé une 
sous-estimation possible des crédits127.
Afin de répondre aux besoins accrus pour ces postes de dépenses, le gouvernement a 
demandé plusieurs dérogations au budget ajusté 2018 à l’occasion des projets de loi ouvrant 
des crédits provisoires (voir tableau suivant)128. Au terme de l’année 2019, les crédits octroyés 
se sont élevés à 410,7 millions d’euros pour Fedasil, 1.194,9 millions d’euros pour le droit 
à l’intégration sociale et 124,2 millions d’euros pour la loi du 2 avril 1965. Ces montants 
dépassent les crédits inscrits à cet effet dans le projet de budget 2019.
Tableau 33 –  Aperçu des corrections techniques relatives à la dotation octroyée à Fedasil et aux 
subventions aux CPAS (en millions d’euros)
DescriptionRapport comité 
de monitoring 
juillet 2018Conclave 
2019Budget 
initial 
2019Dérogation 
demandée 
en 2019/ 
budget 
ajusté 2018Crédits 
2019Utilisation 
2019
Fedasil 298,3 -32,7 265,6 148,8 410,7 410,7
Droit à 
l’intégration 
sociale1.221,5 -92,8 1.128,7 109,8 1.194,9 1.165,8
Loi du 
02/04/1965114,7 -15,0 99,7 19,4 124,2 120,5
5.3.2	 Clause	de	flexibilité	pour	investissements
En octobre 2018, le Comité économique et financier européen a examiné l’avis de la Belgique 
(position paper)  concernant la révision de la clause de flexibilité pour investissements (voir 
point 5.1.2). Fin 2019, la Commission a annoncé que les règles du Six Pack  et du Two Pack  
feraient l’objet d’une révision en 2020. La Belgique a souhaité contribuer à cette évaluation 
en déposant un nouvel avis.
En raison de la crise du coronavirus, le Conseil a activé, le 23 mars 2020, la clause dérogatoire 
générale du pacte de stabilité et de croissance, sur la proposition de la Commission. Cette 
clause permet de s’écarter temporairement de la trajectoire d’ajustement devant conduire 
à la réalisation de l’objectif budgétaire à moyen terme. Par conséquent, le débat relatif à la 
révision de la clause de flexibilité n’est plus à l’ordre du jour.
126  Loi du 2 avril 1965 relative à la prise en charge des secours accordés par les centres publics d’aide sociale. 
127 Doc. parl. , Chambre, 16 novembre 2018, DOC 54 3293/002, Commentaires et observations sur les projets de budget 
de l’État pour l’année budgétaire 2019 , p. 162 et 188, www.lachambre.be .
128  Bien que les crédits provisoires soient en principe déterminés sur la base des crédits du dernier budget approuvé (à 
savoir le budget ajusté 2018, dans le cas présent), des dérogations sont possibles via un effet de volume. 78
Les projets d’investissements stratégiques pour lesquels une clause de flexibilité ajustée 
devait être invoquée ont été liquidés en 2019, pour un montant de 187,5 millions d’euros 
(voir tableau suivant).
Tableau 34 –  Liquidation en 2019 des projets d’investissements stratégiques qui relèveraient du 
champ d’application de la clause de flexibilité pour investissements révisée (en millions 
d’euros)
ProjetBudget 
initial 2019Liquidé à charge 
du budget fédéralCommentaire
Réseau express régional 
(ReR)(1)52,3 52,8(2)Investi en 2019 : 43,5  
(Infrabel 40,3 et SnCB 3,2)
Priorités ferroviaires 
régionales(1)78,9 78,9(3)Investi en 2019 : 54,8   
(Infrabel 47,9 et SnCB 6,9)
subvention à 
l’infrastructure  
de recherche Myrrha (4-5)34,2 34,2 SPF Économie (50 %) et 
SPP Politique scientifique 
(50 %)
Projet smart de l’Institut 
national des radioéléments 
(IRe)(4-5)16,6 16,6 sPF Économie
Modernisation des 
infrastructures de l’Institut 
von Karman (4-6)5,0 5,0 SPP Politique scientifique 
(transfert en provenance de la 
provision interdépartementale)
nouveau bâtiment  
pour sciensano (1)3,0 -
Rénovation du Palais de 
justice de Bruxelles(1)4,3 -
Énergie thermique pour le 
château de Laeken(1)0,3 -
Total 194,6 187,5
(1)  Projet repris dans le rapport du comité de monitoring du 11 juillet 2018.
(2)  Montant repris dans le fonds R eR pour la réalisation de ce dernier en 2019.
(3)  sPF Mobilité et t ransports.
(4)  Projets supplémentaires, comme prévu lors du conclave budgétaire de juillet 2018. Le conclave a décidé de soumettre 
tout projet d’investissements stratégique supplémentaire à l’approbation du conseil des ministres.
(5)  Approuvée par le conseil des ministres du 7 septembre 2018.
(6)  Approuvée par le conseil des ministres du 27 décembre 2018.
Source : SPF Bosa
5.3.3	 Nouvelles	dépenses	 et	initiatives
Lors de la confection du budget initial 2019, le gouvernement avait prévu 108,1 millions d’euros 
pour de nouvelles dépenses primaires129, essentiellement de nouvelles initiatives130 
(44 millions d’euros) et des projets d’investissements stratégiques.
129  Pour l’application de la circulaire du 21 décembre 2018 relative à la prudence budgétaire pendant la période des 
affaires courantes, tout engagement dans le cadre d’un marché public ou autre contrat et d’une subvention est 
considéré comme une nouvelle dépense.
130 Pour l’application de la circulaire du 21 décembre 2018 relative à la prudence budgétaire pendant la période des 
affaires courantes, on entend par nouvelles initiatives les nouvelles dépenses qui ne sont pas liées à des dossiers 
relatifs à la gestion quotidienne de l’État ou qui doivent être traités rapidement en raison de leur caractère urgent. exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /79
Une grande partie des crédits affectés à de nouvelles initiatives avaient été directement 
inscrits dans le projet de budget des départements et des organismes et le solde (environ 
20 millions d’euros) avait été repris à titre de provision pour des « actions stratégiques ».
Un gouvernement démissionnaire ne peut toutefois plus prendre de nouvelles initiatives 
politiques. Lors de l’examen des différents projets de loi ouvrant des crédits provisoires, la 
Cour n’a constaté aucune violation de ce principe et les nouvelles dépenses inscrites dans le 
projet de budget 2019 n’ont pas été exécutées.
5.3.4	 Initiatives	 parlementaires	 ayant	une	incidence	 budgétaire	 sur	les	dépenses	
primaires
incidence budgétaire sur les dépenses primaires. Elles portaient sur :
• un système d’indemnisation pour les victimes de la thalidomide ;
• l’augmentation du plafond de revenus concernant les avances sur pension alimentaire ;
• la création d’un fonds Blouses blanches afin d’améliorer les conditions de travail dans le 
secteur des soins de santé.
Au premier semestre 2019, un système d’indemnisation des victimes de la thalidomide131, 
approuvé par le gouvernement, a été instauré par le biais d’une proposition de loi et adopté 
par la Chambre132. Le gouvernement a inscrit à cet effet 5 millions d’euros au budget du 
SPF Bosa133.
La Chambre a approuvé une autre proposition de loi qui relève le plafond de revenus 
permettant de bénéficier d’avances sur pension alimentaire134. Cette mesure produit ses 
effets à partir de l’année budgétaire 2020. Elle aurait une incidence annuelle de 3 millions 
d’euros environ.
Au 1er novembre 2019, la Chambre a créé un fonds budgétaire dans le budget du SPF Santé 
publique, pour la répartition de moyens additionnels destinés à recruter du personnel 
soignant supplémentaire et à améliorer les conditions de travail dans le secteur des soins 
de santé135. Le fonds est financé par un prélèvement sur le produit de l’impôt des personnes 
physiques (67 millions d’euros pour novembre et décembre 2019136). Ce prélèvement n’a été 
131 Conseil des ministres du 15 février 2019.
132 Loi du 5 mai 2019 relative à l’octroi d’une somme forfaitaire en faveur des personnes atteintes de malformations 
congénitales dues à l’ingestion par leur mère pendant la grossesse de médicaments contenant de la thalidomide.
133 Loi du 29 juillet 2019 ouvrant des crédits provisoires pour les mois d’août, septembre et octobre 2019.
134 Loi du 13 avril 2019 modifiant la loi du 21 février 2003 créant un Service des créances alimentaires au sein du 
SPF Finances en vue d’augmenter le plafond de revenus pour pouvoir bénéficier d’avances sur pension alimentaire. 
Le plafond de revenus pour prétendre à des avances a été supprimé par la loi du 9 juillet 2020 portant modification 
de la loi du 21 février 2003 créant un service des créances alimentaires au sein du s PF Finances en vue de supprimer 
la condition de revenus pour l’octroi d’avances sur les pensions alimentaires dues aux enfants et de rendre 
applicables certaines dispositions du code du recouvrement amiable et forcé des créances fiscales et non fiscales 
et portant modification de l’article 11 de la loi du 29 mars 2018 visant à élargir les missions et à renforcer le rôle 
du service de conciliation fiscale. Par rapport au budget 2019, cette suppression devrait entraîner une dépense 
supplémentaire de 10 à 18 millions d’euros.
135 Loi du 9 décembre 2019 portant création d’un fonds Blouses blanches.
136 402 millions d’euros en 2020. 80
comptabilisé et exécuté qu’en mars 2020. Fin 2019, le fonds affichait dès lors une position 
débitrice de 59 millions d’euros, non couverte par une autorisation légale. La Cour des 
comptes en a informé les ministres concernés137.
6	 Évolution	de	la	dette	de	l’État	fédéral
Après l’examen de la dette publique brute consolidée de la Belgique au point 2  du chapitre 1 de 
cette partie du Cahier, ce point commente plus en détail la dette de l’État fédéral.
6.1	 Évolution 	de	la	dette	de	l’État	fédéral
Le montant brut de l’encours de la dette de l’État (ci-après l’« endettement brut de 
l’État ») s’élevait à 393.850,3 millions d’euros au 31 décembre 2019138, en augmentation 
de 4.766,4 millions d’euros par rapport au 31 décembre 2018 (389.083,9 millions d’euros).
Graphique 16 –  Endettement brut de l’État dans une perspective pluriannuelle (en millions d’euros)
Endettement brut 389.  862,20 405.  178,70 385.  914,50 389.  083,90 393.  850,30
% du PIB 93,6 94,1 86,4 84,6 83,27678808284868890929496
375.  000380.  000385.  000390.  000395.  000400.  000405.   000410.  0 . 00
L’endettement brut de l’État est composé de la dette émise ou reprise par l’État 
(393.640,7 millions d’euros) et de la dette pour laquelle l’État intervient dans les charges 
financières (209,6 millions d’euros).
137 Lettres du 29 avril 2020 au ministre du Budget (référence A3-3.724.960-B1), à la ministre de l’ emploi (référence 
A3-3.724.960-B2), à la ministre des Affaires sociales et de la Santé publique (référence A3-3.724.960-B3) et au 
ministre des Finances (référence A3-3.724.960-B4).
138 L’endettement brut de l’État diffère de la dette consolidée du pouvoir fédéral (396.575 millions d’euros) du  
tableau 4 du chapitre 1. Cette différence s’explique par le fait que le pouvoir fédéral a un périmètre plus large que le 
trésor et que, contrairement à la dette de l’État fédéral, la dette de ce pouvoir fédéral est une donnée consolidée 
qui comprend également une série de dettes indirectes et imputées. exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /81
Tableau 35 –  Évolution de l’endettement brut de l’État en 2019 (en millions d’euros)
Endettement brut de l’État 2018 389.083,9
Solde net à financer +7.427,6
Diminution des opérations de gestion -2.642,0
Variations de change -5,2
Divers +2,9
Diminution de la dette de certains organismes pour 
laquelle l’État intervient dans les charges financières-16,9
Augmentation de l’endettement brut de l’État 4.766,4
Endettement brut de l’État 2019 393.850,3
La Cour des comptes expose brièvement ci-après les causes principales de l’évolution de 
l’endettement brut de l’État en 2019.
Solde net à financer
Le solde net à financer (-7.427,6 millions d’euros) est composé du solde budgétaire en base de 
caisse (-6.718,3 millions d’euros)139 et du solde des opérations de trésorerie (-709,3  millions 
d’euros)140.
Diminution des opérations de gestion
Les opérations de gestion (7.109,8 millions d’euros fin 2019) sont les placements interbancaires 
et opérations analogues ainsi que les achats de titres conservés en portefeuille. En 2019, ces 
opérations ont baissé de 2.642,0 millions d’euros par rapport à 2018.
Variations de change
Un gain de change de 5,2 millions d’euros a été enregistré en 2019 dans le cadre des 
opérations impliquant des emprunts en devises.
Divers
Le poste Divers (+2,9 millions d’euros) se composait des amortissements sur les primes 
perçues dans le cadre des swaps hors marché141 (off-market swaps) , attachés à certaines Euro 
139 Contrairement au solde budgétaire mentionné au point 1 du chapitre 2, qui s’appuie sur la notion de « droit constaté », 
le solde budgétaire (recettes-dépenses budgétaires) est calculé en base de caisse pure dans le solde net à financer.
140  Les opérations de trésorerie sont des opérations générant des flux financiers qui ne sont pas inscrits au budget. 
elles sont essentiellement composées  : 
 •   des opérations sur fonds de tiers qui sont des opérations effectuées sur des fonds que le Trésor perçoit pour le 
compte d’autres pouvoirs, comme les transferts aux communautés et régions, le financement (alternatif) de la 
sécurité sociale, les centimes additionnels au bénéfice des provinces et des communes et les opérations avec 
l’Union européenne  ; 
 •   des primes d’émission qui découlent de la différence entre le prix d’émission et la valeur nominale des emprunts émis ; 
 •   des opérations de caisse qui comprennent notamment la variation de l’encaisse des comptables dont les 
comptes sont ouverts auprès de bpost. 
141 Un swap hors marché est un swap dont la valeur de marché lors de son entrée en vigueur est différente de zéro. Il 
donne lieu à ce moment à l’encaissement ou au décaissement d’une prime upfront  (paiement initial) qui correspond 
souvent à sa valeur de marché. La prime upfront  encaissée par le t résor est enregistrée comme un emprunt dans la 
dette officielle, tandis qu’une prime décaissée par le Trésor est considérée comme un actif financier. Cet emprunt 
ou cet actif financier est amorti par annuités sur la durée de vie du swap. 82
Medium Term Notes  (EMTN : -1,5 million d’euros) et de variations du principal des emprunts 
liés à un indice d’inflation (certains EMTN émis à partir de 2015 : +4,4 millions d’euros).
Diminution de la dette de certains organismes pour laquelle l’État intervient 
dans les charges financières
débudgétisée. Ce sont des emprunts émis par des institutions publiques142, pour lesquels 
l’État s’est engagé à prendre en charge les intérêts et le remboursement en capital. Une 
partie de ces emprunts est arrivée à échéance en 2019 et a été remboursée à la charge des 
crédits budgétaires, faisant diminuer la dette de 16,9 millions d’euros en 2019.
6.2	 Charges 	d’intérêts 	de	l’endettement 	brut	de	l’État
Tableau 36 –  Charges d’intérêts dans une perspective pluriannuelle (en millions d’euros)
Description 2015 2016 2017 2018 2019
Charges d’intérêts budgétaires 11.435,1 10.893,4 9.356,4 8.656,3 8.358,4
Les charges d’intérêts de l’endettement brut de l’État (intérêts courus) 143 se sont élevées 
en 2019 à 8.358,4 millions d’euros. Par rapport à 2018 (8.656,3 millions d’euros), les charges 
d’intérêts ont baissé de 297,9 millions d’euros. Le maintien de cette tendance à la baisse 
s’explique par la persistance des faibles taux d’intérêt, voire par les taux négatifs à court 
terme en 2019144, qui découlent principalement de la politique de la Banque centrale 
européenne. En 2019, les taux d’intérêt à long terme sont aussi passés sous la barre du 0 %, 
pour la première fois dans l’histoire.
Au 31 décembre 2019, le taux d’intérêt implicite, c’est-à-dire le coût financier moyen 
pondéré145 de l’encours des instruments de la dette de l’État, atteignait 2,0 %, soit une baisse 
de 0,17 point de pourcentage par rapport au 31 décembre 2018.
6.3	 Part 	de	l’endettement 	de	l’État	dans	la	dette	publique 	brute	consolidée
Il ressort du tableau suivant que la part de l’endettement de l’État (dette émise ou reprise 
par l’État fédéral) dans la dette publique brute consolidée s’élevait, après adaptation de 
l’endettement brut de l’État (voir tableau 35), à 385.214,1 millions d’euros fin 2019.
142  en 2019, il s’agissait plus particulièrement d’emprunts de la Régie des bâtiments, de pouvoirs locaux dans le domaine 
des travaux publics et de la santé publique ainsi que de la s ociété fédérale de participations et d’investissement.
143 Il s’agit des charges d’intérêts de la dette du t résor fédéral, c’est-à-dire les charges d’intérêts dont il est question à 
la section 51 du budget général des dépenses.
144  Les taux d’intérêt négatifs à court terme pour les certificats de trésorerie ont même donné lieu en 2019 à une 
recette de 160,1 millions d’euros pour le t résor, qui a pu être déduite des charges d’intérêts du budget.
145 source : Agence de la dette. Il s’agit du coût actuariel moyen pondéré de l’encours de tous les instruments de la 
dette en euros au 31 décembre 2019. exÉCUtIOn DU  BUDGet 2019  De L ’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /83
Tableau 37 –  Part de l’endettement brut de l’État dans la dette publique brute consolidée en 2019 (en 
Endettement brut de l’État 393.850,3
Dette pour laquelle l’État intervient dans les charges financières -209,6
Dette émise ou reprise par le Trésor fédéral 393.640,7
Correction pour conversion de la valeur escomptée  
en valeur nominale et autres corrections-128,8
Opérations de gestion du trésor et titres publics gardés en portefeuille -7.036,9
Crédits octroyés par le trésor à des entités du secteur public -1.260,8
Part du Trésor dans la dette publique brute consolidée 385.214,1
Dette consolidée du pouvoir fédéral
La dette consolidée de la Belgique (dette « Maastricht ») s’élevait à 466.961 millions d’euros 
fin 2019. Sur ce montant, 396.575 millions d’euros (ou 84,9 %) étaient imputables au 
pouvoir fédéral (voir point 2 du chapitre 1). La dette consolidée du pouvoir fédéral s’élevait 
donc à 11.360,9 millions d’euros de plus que la part du Trésor fédéral dans la dette publique 
consolidée (voir tableau ci-avant).
Cet écart s’explique principalement par les deux facteurs suivants. D’une part, une série de 
composantes de la consolidation intrasectorielle du sous-secteur Pouvoir fédéral146 ne sont 
pas prises en compte dans le calcul de la contribution du Trésor fédéral à la dette publique 
consolidée. Il s’agit notamment des placements de certains organismes parastataux. D’autre 
part, une série d’obligations du pouvoir fédéral qui n’ont pas été émises ou reprises par 
le Trésor fédéral, ont toutefois été intégrées dans la dette consolidée du pouvoir fédéral. 
Ces obligations à considérer comme une dette indirecte du pouvoir fédéral concernent 
notamment la dette imputée à la suite de la participation de la Belgique au mécanisme 
d’assistance mutuelle du FESF147 (6.504,3 millions d’euros), les dettes imputées de la Caisse 
de dépôts et de consignations et du Fonds monétaire (5.149,1 millions d’euros) ainsi que les 
dettes imputées d’Infrabel148 (1.133,0 millions d’euros).
146  Pour le pouvoir fédéral, la consolidation intrasectorielle est la compensation des dettes et créances  
correspondantes entre les entités du pouvoir fédéral. 
147 Le fonds d’urgence européen temporaire créé pour lutter contre la crise au sein de la zone euro. 
148  Le gestionnaire de l’infrastructure ferroviaire Infrabel ne remplissant plus les critères de producteur marchand, 
l’Institut des comptes nationaux l’a intégré dans le périmètre de l’État à partir de 2018 en réponse à la demande 
insistante d’Eurostat. La dette d’Infrabel a ainsi été ajoutée à la dette publique avec effet rétroactif. PARTIE Comptes annuels 2019 
IIPARTIE  COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /87
Alors que la qualité des comptes annuels de l’administration générale s’ était dégradée l’an 
Il n’en demeure pas moins que, tout comme l’an dernier, ces comptes ne donnent toujours 
pas une image fidèle de la situation financière et patrimoniale de l’administration générale. 
Pour certaines rubriques, de nombreuses opérations ne sont pas enregistrées dans les comptes 
ou le sont de manière incorrecte. C’est surtout le cas pour les immobilisations corporelles et 
incorporelles, les stocks, les créances fiscales et les liquidités. En ce qui concerne les recettes 
fiscales, malgré la mise en place d’un groupe de travail ad hoc associant la Cour des comptes, 
le SPF Finances n’est pas parvenu à réaliser la transition, prescrite au 1er janvier 2017, vers la 
comptabilisation en droits constatés. Le concept de droits constatés en matière fiscale doit 
d’ailleurs encore être précisé dans les règles d’ évaluation.
clôtures annuelles et mensuelles. L’application du droit constaté et la justification des écritures 
comptables doivent également être améliorées. L’ élimination des créances et dettes internes 
est incomplète. Enfin, le cadre législatif et réglementaire demeure incomplet et les mesures 
actuelles de contrôle interne sont insuffisantes.
l’amélioration structurelle de la qualité de ses comptes annuels est essentielle dans la 
perspective de la certification, par la Cour, des comptes annuels de l’État fédéral à partir de 
l’exercice 2020, conformément à la loi du 22 mai 2003.
Comptes annuels 2019 de l’administration générale 88
1.1 Bilan
Les données du bilan 2019 peuvent être résumées de la manière suivante149 :
Tableau 38 –  Bilan 2019 – consolidé (en millions d’euros)
Actif 2018 2019 Variation Variation en  %
Frais d’établissement – immobilisations 
incorporelles48,7 50,5 1,8 3,7 %
Immobilisations corporelles 12.149,8 12.361,6 211,7 1,7 %
Immobilisations financières 46.165,7 48.490,4 2.324,8 5,0 %
Créances >1 an 7.669,9 6.912,7 -757,2 -9,9 %
stocks 2.630,9 2.499,6 -131,3 -5,0  %
Créances <1 an 3.506,0 7.710,1 4.204,1 119,9 %
Valeurs disponibles – placements à court 
terme22.285,0 29.715,9 7.430,9 33,3 %
Comptes de régularisation et d’attente 3.181,4 3.076,6 -104,8 -3,3 %
Total 97.637,5 110.817,4 13.179,9 13,5 %
Passif 2018 2019 Variation Variation en  %
Capitaux propres -348.610,2 -352.613,1 -4.002,9 1,1 %
Provisions pour charges à venir 927,7 798,2 -129,5 -14,0  %
Dettes > 1 an 335.945,3 345.145,1 9.199,8 2,7 %
Dettes < 1 an 29.225,5 40.400,5 11.175,0 38,2 %
Emprunts financiers échéant dans l’année 58.863,0 55.324,7 -3.538,3 -6,0  %
Comptes de régularisation et d’attente 21.286,3 21.762,1 475,8 2,2 %
Source : Cour des comptes à partir des comptes annuels
Le point 3 de cette partie du Cahier analyse plus en détail les principales variations du bilan.
La Cour des comptes observe toutefois dès à présent que le bilan 2019 n’est toujours pas fondé 
sur un inventaire complet des avoirs, droits, dettes et obligations de toute nature, comme le 
prévoit l’article 16 de la loi du 22 mai 2003150. Les départements de l’administration générale 
disposaient de cinq ans, à partir de leur entrée dans Fedcom, pour intégrer dans leur 
comptabilité toutes les données relatives à leurs immobilisations corporelles et incorporelles. 
Une image complète de la situation patrimoniale de l’administration générale aurait donc 
dû être disponible le 31 décembre 2016. Elle ne l’était toujours pas au 31 décembre 2019.
149  L’arrondi au million d’euros peut entraîner de légers écarts lors de l’addition. Cette remarque est valable pour tous 
les tableaux de cette partie.
150 Loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral. COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /89
Les données du compte de résultats 2019 peuvent être résumées de la manière suivante :
Tableau 39 –  Compte de résultats 2019 – consolidé (en millions d’euros)
Charges 2018 2019 Variation Variation en %
Utilisation de biens de consommation et de 
services de tiers pour fabrication ou revente18,8 1,7 -17,1 -91,0  %
Autres utilisations de biens de consommation 
et de services de tiers2.457,0 2.188,5 -268,5 -10,9 %
Rémunérations directes et indirectes du 
personnel et des personnes assimilées5.796,3 5.853,7 57,4 1,0 %
Amortissements économiques sur frais 
d’établissement, sur immobilisations 
incorporelles et sur immobilisations corporelles325,9 319,6 -6,2 -1,9 %
subventions économiques à la production 1.836,8 1.801,1 -35,7 -1,9 %
Impôts et taxes à la charge de l’entité 
comptable1,1 1,2 0,1 13,8  %
Intérêts et autres charges financières 
courantes – loyers des terrains10.402,9 10.045,6 -357,4 -3,4 %
Prestations sociales 2.374,2 2.517,9 143,7 6,1 %
transferts de revenus autres que prestations 
sociales94.946,0 99.662,0 4.716,0 5,0 %
Autres transferts en capital 2.012,9 2.149,9 137,1 6,8 %
Pertes en capital 2.127,8 12.865,8 10.738,0 504,7 %
Dotations aux fonds propres affectés et aux 
provisions pour risques et charges238,5 169,1 -69,4 -29,1 %
total des charges 122.538,0 137.576,2 15.038,2 12,3 %
Produits 2018 2019 Variation Variation en %
Ventes de biens fabriqués par l’entité et de 
marchandises acquises en vue de leur revente 
– ventes en « seconde main » et ventes 
accessoires – autoproduction immobilisée121,5 155,5 34,1 28,0  %
Prestations de services facturées 1.289,9 1.276,4 -13,5 -1,0  %
Impôts sur la production et les importations 38.745,2 52.443,9 13.698,6 35,4 %
Impôts courants sur le revenu et le patrimoine 66.724,1 65.244,8 -1.479,4 -2,2 %
Cotisations sociales effectives et imputées 66,4 64,9 -1,5 -2,3 %
À recevoir et autres revenus financiers 
courants à recevoir– loyers de terrains et de 
gisements à recevoir3.443,8 3.406,9 -36,9 -1,1 %
transferts de revenus autres qu’impôts et 
cotisations sociales4.572,0 8.508,0 3.936,0 86,1 %
Autres transferts en capital 262,5 206,8 -55,6 -21,2 %
Gains en capital 2.590,5 2.926,0 335,5 13,0  %
reprises sur fonds propres affectés et sur 
provisions pour risques et charges à venir94,9 281,3 186,4 196,4 %
total des produits 117.910,7 134.514,5 16.603,8 14,1 %
Résultat de l’exercice -4.627,3 -3.061,7 1.565,6 33,8 %
Source : Cour des comptes à partir des comptes annuels 90
Le résultat économique a progressé de 1.565,6 millions d’euros par rapport au résultat 2018. 
La Cour en expose les causes au point 3 de ce chapitre.
Conformément à l’article 17 de la loi du 22 mai 2003, le compte de récapitulation des 
opérations budgétaires, présenté selon la classification économique, fait partie des comptes 
Tableau 40 –  Compte de récapitulation des opérations budgétaires 2019 (en millions d’euros)
Dépenses budgétaires – classe 8 Recettes budgétaires – classe 9
Dépenses non ventilées 0,9 Recettes non ventilées 36,2
Dépenses courantes pour biens et 
services7.661,8 Recettes courantes pour biens et 
services1.058,1
Intérêts et contributions aux pertes 
d’exploitation occasionnelles 
d’entreprises publiques8.415,0 Revenus de la propriété 1.645,8
d’autres secteurs9.133,9 transferts de revenus en 
provenance d’autres secteurs67.706,9
transferts de revenus à l’intérieur 
du secteur des administrations 
publiques36.307,8 transferts de revenus à l’intérieur 
publiques188,3
transferts en capital à destination 
d’autres secteurs1.754,6 transferts en capital en provenance 
d’autres secteurs152,3
transferts en capital à l’intérieur 
publiques389,0 transferts en capital à l’intérieur 
publiques28,4
Investissements 684,5 Désinvestissements 58,5
Octrois de crédits, participations et 
autres produits financiers6.731,0 Remboursements de crédits, 
liquidations de participations et 
ventes d’autres produits financiers7.521,4
Sous-total des opérations 71.078,8 78.396,0
Dette publique – solde comptable 27.952,5 Dette publique - solde comptable 30.317,2
Total des dépenses budgétaires – 
classe 899.031,3 Total des recettes budgétaires - 
classe 9108.713,2
Résultat budgétaire 9.681,9
Source : Cour des comptes à partir des données de Fedcom
Le résultat budgétaire de 9.681,9 millions d’euros151 résulte de l’excédent des opérations 
courantes et de capital (+7.317,2 millions d’euros, soit la différence entre les sous-totaux des 
classes 8 et 9 sans les opérations de gestion de la dette) et du solde positif des opérations 
relatives à la dette publique (+2.364,7 millions d’euros, soit la différence entre les opérations 
de la dette publique des classes 8 et 9). Ce solde positif signifie que l’État a emprunté 
davantage qu’il n’a remboursé en 2019.
151 Les différences entre le solde budgétaire du compte de récapitulation des opérations budgétaires et le solde 
budgétaire net (voir partie I) sont expliquées au tableau B.1 du volume II de ce Cahier. COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /91
Les totaux des recettes et des dépenses dans le tableau diffèrent des montants repris dans 
le compte d’exécution du budget en raison de la prise en compte pour ce calcul des droits 
constatés annulés et de la reclassification des recettes et des dépenses en fonction du code 
SEC (voir ci-après tableau 42).
Le résultat économique et le solde budgétaire s’établissent comme suit :
Tableau 41 –  Résultat économique et solde budgétaire 2019 (en millions d’euros)
Résultat économique 2018 2019 Différence
Produits 117.910,7 134.514,5 16.603,8
Charges 122.538,0 137.576,2 15.038,2
Résultat -4.627,3 -3.061,7 1.565,6
Solde budgétaire – compte de récapitulation 2018 2019 Différence
Recettes 98.126,9 108.713,2 10.586,3
Dépenses 98.255,9 99.031,3 775,4
Solde budgétaire -129,0 9.681,9 9.810,9
La différence de 12.743,6 millions d’euros entre le résultat économique et le solde budgétaire 
de 2019 s’explique par plusieurs facteurs. Le compte de résultats inclut des produits et 
charges qui ne sont pas considérés comme des opérations budgétaires dans le cadre de 
la loi du 22 mai 2003, comme l’attribution de recettes aux communautés et régions, à la 
sécurité sociale et à d’autres tiers. De plus, certains produits et certaines charges ne sont 
pas liés à des flux financiers (par exemple, les amortissements, les réductions de valeur, les 
réévaluations) et ne sont donc pas de nature budgétaire. En revanche, certaines opérations 
ayant une incidence sur le budget n’influencent pas le compte de résultats mais seulement 
le bilan (par exemple, la conclusion et le remboursement d’emprunts et les investissements 
dans des immobilisations). En outre, les opérations d’achat et vente de titres de la dette de 
l’État, enregistrées en tant que dépenses et recettes budgétaires, n’ont aucune incidence sur 
le résultat économique.
La tenue d’une comptabilité intégrée devrait en principe faciliter l’explication du lien entre 
la comptabilité générale et la comptabilité budgétaire. Chaque opération comptable qui 
constitue également une opération budgétaire est en effet comptabilisée simultanément 
dans les deux comptabilités au moment de la constatation du droit. Bien que le Comptable 
fédéral parvienne chaque année à établir la réconciliation entre le résultat économique 
et le résultat budgétaire, cette opération est complexifiée par l’absence d’une description 
claire du processus, d’un manuel de réconciliation coordonné et d’un outil de rapportage 
convivial pour examiner les différences152.
152 Ainsi, le lancement de la réception valorisée et le déploiement du nouveau système de gestion logistique de la 
Police fédérale ont entraîné, respectivement dans les comptes 2018 et les comptes 2019, des différences qui n’ont 
pu être expliquées que moyennant une procédure lourde. 92
Le tableau suivant détaille le passage du résultat économique au solde budgétaire :
Tableau 42 –  Passage du résultat économique au solde budgétaire (en millions d’euros)
Comptabilité économique 137.576,2 134.514,5
Affectation du résultat (699 et 799) -169,1 -281,3
Charges et produits consolidés (intercompany )(*)-39,6 14,0
Opérations budgétaires autres que charges et produits, dont  : 33.365,7 37.207,2
Immobilisations (sous-classes 20 à 27) 755,6
Dette de l’État 32.462,0 37.161,5
Autres 148,1 45,7
Charges autres que dépenses budgétaires -13.030,7
Produits autres que recettes budgétaires -4.152,9
Opérations hors sections budgétaires, dont  : -58.482,6 -58.400,6
Fonds de restitution et d’attribution -58.460,9 -58.361,3
Fonds virtuels -21,7 -39,3
Opérations budgétaires – compte d’exécution du budget 99.219,8 108.900,9
Droits constatés annulés 0,8
reclassification codes SEC dépenses -187,7 -187,7
reclassification codes SEC recettes -0,8 -0,8
Opérations budgétaires – compte de récapitulation (classes 8 et 9) 99.031,3 108.713,2
Dépenses Recettes
(*)  À l’exception des transferts de fonds à destination et en provenance de la t résorerie et des transferts internes de 
créances
2.1 Qualité des comptes
Le Comptable fédéral a établi les comptes annuels 2019 en se basant sur les données fournies 
par les différents départements. Outre les services d’encadrement Budget et Contrôle de la 
gestion (B&CG), qui sont responsables de la tenue de la comptabilité, d’autres acteurs ont 
une influence sur la qualité des comptes. En effet, celle-ci est aussi conditionnée par les 
informations fournies par divers systèmes, processus et services opérationnels.
2.1.1	 Suivi	des	observations	relatives	aux	comptes	annuels	2018
La Cour des comptes a examiné les suites apportées aux observations et recommandations 
qu’elle a formulées au sujet des comptes annuels 2018153. Le tableau ci-dessous donne un 
aperçu des problèmes résolus.
153 Cour des comptes, « Comptes annuels 2018 », 176e Cahier − partie III : compte général de l’administration générale 
de l’État fédéral , Volume I, rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2019, p. 125 et suiv.,  
www.courdescomptes.be . COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /93
Tableau 43 –  Problèmes résolus dans les comptes annuels 2019
Constatation État des lieux au 31 décembre 2019
Les créances considérées comme irrécouvrables 
en matière de tVA ne sont pas comptabilisées.Ces créances ont été enregistrées dans la 
comptabilité en 2019. Une réduction de valeur a 
également été comptabilisée.
Les dettes à long terme du sPF Mobilité sont 
incluses dans les comptes annuels, mais ne sont 
pas reprises dans l’annexe 18 (situation de la 
dette de l’État).Ces dettes ont été reprises de manière distincte 
dans l’annexe 18.
Une créance « réduction IPP Flandre » 
(1.086,4 millions d’euros) figure à tort au bilan.Cette créance a été annulée via une 
modification des fonds propres.
La Cour constate une nouvelle fois que, si des problèmes particuliers ont été résolus dans les 
comptes annuels  2019, les observations fondamentales concernant les comptes annuels des 
années précédentes n’ont pas donné lieu à une amélioration significative. Les observations 
qui restent applicables figurent ci-après (voir point 4 Conclusions).
2.1.2	 Contrôle	de	la	qualité	par	le	Comptable	fédéral
Le Comptable fédéral organisait ces dernières années une session d’information annuelle 
au sujet de la clôture des opérations et du rapportage. À cette occasion, il donnait aux 
départements plus d’informations sur le calendrier et les points d’attention pour les 
clôtures mensuelles et annuelles. Il attirait également l’attention sur des lacunes apparues 
lors du contrôle des comptes précédents. En raison notamment de l’effectif réduit du 
service, il a supprimé la session d’information pour la clôture annuelle des comptes 2019 et 
l’a remplacée par une présentation transmise par courriel.
Le Comptable fédéral a autorisé que des droits constatés soient rattachés à l’exercice 2019 
après le 31 janvier 2020, afin que les comptes annuels donnent une image plus fidèle de la 
réalité économique. La Cour souligne une nouvelle fois que cette pratique est contraire à la 
loi du 22 mai 2003154.
En 2019, le Comptable fédéral a de nouveau autorisé les départements à enregistrer des 
opérations sur des exercices antérieurs. Bien que les comptabilisations n’aient eu aucune 
incidence sur les comptes annuels155, la Cour recommande une nouvelle fois de ne pas 
rouvrir les exercices précédents. En effet, par la réouverture d’exercices précédents, des 
modifications peuvent être apportées à des comptes, qui ont déjà été clôturés et transmis 
au Parlement.
154 en vertu de l’article 7 de la loi du 22 mai 2003, les opérations doivent être rattachées à l’exercice comptable durant 
lequel elles ont lieu pour autant que les droits y afférents aient été constatés au plus tard le 31 décembre de 
l’exercice et aient été comptabilisés au plus tard le 31 janvier de l’exercice suivant. Les départements devaient 
donc rattacher à l’exercice 2020 les droits comptabilisés après le 31 janvier 2020. D’après une circulaire du ministre 
du Budget, les départements peuvent toutefois déroger à cette règle pour garantir la fidélité des comptes  
(voir point 3.1). 
155 Il s’agissait de lettrages effectués par le SPF Affaires étrangères sur un même compte de bilan sans incidence sur le 
bilan ou le compte de résultats. 94
En tant que gestionnaire du système Fedcom, le Comptable fédéral est responsable de la 
fiabilité du système et des rapports générés dans Fedcom. La Cour a relevé, en 2019, des 
manquements ayant une incidence matérielle sur les comptes annuels. Ainsi, certains 
rapports sur la comptabilité budgétaire contiennent des erreurs, des données de base 
inexactes concernant des transactions intercompany  entraînent des problèmes de 
réconciliation lors de la consolidation et des comptes monétaires du grand-livre ont été 
convertis sur la base de taux de change erronés. La Cour des comptes rappelle dès lors que 
le Comptable fédéral doit prêter davantage attention au contrôle interne. Pour cela, il doit 
veiller à un rapportage fiable et communiquer de manière transparente à ce sujet.
2.1.3 Contrôle de la qualité par les départements
La Cour a constaté que les départements ne suivent pas suffisamment les instructions et le 
calendrier du Comptable fédéral, ce qui entraîne des retards dans les opérations de clôture 
et entrave la confection des comptes ainsi que le contrôle de la qualité par le Comptable 
fédéral.
Elle a relevé des erreurs ou des transactions manquantes les dernières années, de sorte 
qu’il a fallu comptabiliser des corrections liées aux exercices précédents. Pour éviter cette 
situation, les départements doivent avoir une meilleure connaissance de leurs propres 
activités et processus qui ont une incidence sur les données comptables. Ils pourront ainsi 
évaluer eux-mêmes l’exhaustivité et l’exactitude de leur comptabilité et en expliquer les 
variations.
En outre, les départements doivent fournir davantage d’informations au Comptable fédéral 
afin qu’il puisse reprendre les informations pertinentes dans l’annexe et les commentaires. 
En effet, pour le moment, les commentaires n’expliquent pas toutes les évolutions les plus 
importantes et se limitent à préciser celles pour lesquelles le Comptable fédéral a reçu des 
2.1.4	 Lettres	d’affirmation
La Cour a demandé au Comptable fédéral et aux personnes responsables de l’établissement 
des états financiers des départements de confirmer qu’ils ont satisfait à leurs responsabilités 
relatives à l’établissement du compte général et que les informations fournies à la Cour des 
comptes sont exhaustives.
Dans sa lettre d’affirmation, le Comptable fédéral précise notamment qu’il a effectué la 
consolidation sur la base des chiffres fournis par les départements de l’administration 
générale. Selon lui, la responsabilité relative à l’exhaustivité, l’exactitude et la transmission 
à temps des chiffres et des pièces justificatives sous-jacentes revient aux départements.
Les départements ont également signé une lettre d’affirmation. Certains d’entre eux ont 
fourni des précisions à propos de leurs responsabilités concernant l’établissement du compte 
général ou des constatations formulées par la Cour au sujet des comptes annuels 2019 : COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /95
• La Défense précise que certaines définitions et certains critères concernant les 
immobilisations corporelles et les stocks comptables ont été fixés en 2011 en concertation 
avec le Comptable fédéral et conformément à la réglementation SEC. Ils tiennent compte 
de la complexité et du nombre élevé d’actifs militaires ainsi que des collaborateurs 
disponibles pour leur traitement comptable. Pour les pièces de rechange principales et 
les stocks attribués ou non, la Défense se concerte avec le Comptable fédéral.
• Le SPF Finances ne peut pas garantir l’image fidèle du compte général 2019 parce que les 
droits constatés ne sont pas encore tous repris dans la comptabilité. En outre, certains 
contrôles n’ont pas été réalisés parce que les administrations concernées n’ont pas fourni 
les données en temps voulu, le rattachement des opérations aux exercices n’a pas été 
respecté et les créances relatives aux amendes pénales sont faussées en raison d’une 
erreur de traitement des règlements amiables intervenus tardivement dans l’application 
First.
• Le SPF Mobilité confirme qu’aucun terrain ou bâtiment n’a encore été repris au bilan. 
En collaboration avec le SPF Finances, il a déjà réalisé une analyse approfondie, mais il 
prévoit encore une concertation avec le SPF Finances et le SPF Bosa pour le traitement 
comptable.
• D’après le SPP Politique scientifique, une meilleure collaboration avec le SPF Bosa serait 
souhaitable.
L’annexe aux comptes annuels doit reprendre une synthèse des règles d’évaluation156. Ces 
règles ont été établies par le Comptable fédéral et communiquées aux départements. Elles 
demeurent toutefois lacunaires et imprécises. De plus, les départements recourent souvent 
à d’autres règles que celles préconisées.
Les principales lacunes concernent les règles d’évaluation relatives aux recettes fiscales, 
aux amortissements ainsi qu’aux terrains, aux bâtiments et au patrimoine artistique157. Ces 
points doivent faire l’objet de propositions de la Commission de la comptabilité publique 
avant d’être arrêtés par le ministre des Finances.
En attendant les propositions de la Commission158, la Cour recommande au Comptable 
fédéral d’établir et de diffuser des règles d’évaluation exhaustives, permettant de réévaluer 
les données d’inventaire, en particulier celles relatives aux terrains et bâtiments159.
2.3 Consolidation
Tandis que les comptes annuels sont établis au niveau de l’administration générale, les 
départements individuels sont responsables de la tenue de leur propre comptabilité. Le 
Comptable fédéral est responsable de la consolidation des comptes en vue d’établir les 
156 Conformément à l’arrêté royal du 29 avril 2012 portant fixation des règles complémentaires relatives à la 
présentation des comptes annuels des services de l’État.
157 Pour plus de détails à ce sujet, voir Cour des comptes, Patrimoine culturel et scientifique de l’État fédéral. 
Inventaire et enregistrement comptable , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, juin 2018, 76 p.,  
158 Voir, dans la partie III de ce Cahier, l’ article « Avancement des travaux de la Commission de la comptabilité 
publique  ».
159 Article 8 de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 fixant le plan comptable applicable à l’État fédéral, aux 
communautés, aux régions et à la Commission communautaire commune. 96
comptes annuels, mais il est tributaire des départements pour la qualité de ceux-ci. Il se 
base en effet sur les données comptables et les informations relatives aux transactions 
réciproques fournies par les départements.
La Cour constate des améliorations, mais note que la manière dont certaines transactions 
sont enregistrées dans Fedcom entrave encore la réalisation d’une consolidation correcte. 
Ainsi, les transactions intercompany  ne sont pas toujours identifiées comme telles, de sorte 
qu’elles accroissent indûment le total du bilan ainsi que les charges et produits. Comme les 
opérations qui doivent encore être éliminées ne sont pas clairement identifiables, la Cour ne 
peut pas en déterminer l’incidence. Le Comptable fédéral a pris des initiatives qui devraient 
permettre d’améliorer la situation dans les comptes 2020.
En raison du cadre réglementaire incomplet pour la consolidation160, le Comptable fédéral a 
défini un certain nombre de principes de consolidation, dont l’application a une incidence 
sur la fidélité des comptes. En premier lieu, il convient de préciser les transactions 
intercompany  à éliminer. Pour le moment, seules les transactions liées à la fourniture 
de biens et de services et les transferts de revenus sont éliminés. Les opérations liées au 
personnel ou les opérations fiscales (détachements, précompte professionnel, TVA, etc.) ne 
le sont donc pas. S’il existe des arguments en faveur du maintien de certaines opérations, 
le Comptable fédéral devrait préciser dans les règles d’évaluation et dans les commentaires 
joints aux comptes annuels les raisons pour lesquelles certaines opérations entre parties 
liées ne doivent pas être considérées comme des transactions intercompany .
Par ailleurs, le Comptable fédéral a décidé de ne pas comptabiliser de différences de 
consolidation et de ne pas intégrer des opérations des années précédentes. Par conséquent, 
les comptes annuels contiennent encore des créances et des dettes réciproques à moins d’un 
an à concurrence d’au moins 2,0 millions d’euros et 4,5 millions d’euros.
Enfin, les comptes de l’administration générale sont partiellement faussés parce que les 
transactions entre services d’un même département ne sont pas éliminées. Des créances 
et des dettes à hauteur d’au moins 1,4 million d’euros et 16,9 millions d’euros figurent ainsi 
à tort dans les comptes annuels. La Cour des comptes observe que de telles opérations ne 
doivent en principe apparaître que dans la comptabilité analytique et qu’elles ne peuvent 
pas être reprises dans la comptabilité générale161.
La Cour insiste sur l’importance d’une consolidation correcte non seulement pour les 
comptes de l’administration générale, mais aussi pour les comptes annuels consolidés 
de l’État fédéral. Cet exercice pourrait être simplifié en réalisant un meilleur suivi des 
différences ainsi qu’en clarifiant et approfondissant les procédures de consolidation et de 
réconciliation.
160  Voir Cour des comptes, « Préparation par le Comptable fédéral de l’établissement du compte annuel consolidé 
de l’État », 176e Cahier – partie III : Compte général 2018 de l’administration générale de l’État fédéral , rapport à la 
Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2019, p. 131 et suiv., www.courdescomptes.be . 
161 La différence de 15,5 millions d’euros entre les créances et les dettes s’explique en partie par l’absence dans 
Fedcom de certains services qui y seront intégrés dans les prochaines années. Voir notamment, dans la partie III de 
ce Cahier,  l’ article  consacré à la mise en œuvre de la loi du 22 mai 2003 au s PF Justice.  COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /97
3.1.1	 Produits	fiscaux
Les produits fiscaux s’élèvent à 117.688,7 millions d’euros pour 2019162, ce qui représente une 
augmentation de 12.219,3 millions d’euros par rapport à 2018 (105.469,4 millions d’euros). 
Cette hausse est essentiellement due à des corrections comptables particulières. Pour 
donner suite à des observations antérieures de la Cour, le SPF Finances a enregistré des 
créances en matière de TVA163 à hauteur de 10.630,9 millions d’euros en 2019, qui n’avaient 
pas été comptabilisées auparavant. En outre, le moment d’enregistrement du produit de la 
TVA a changé, de sorte que les avances reçues pour les dernières déclarations de TVA de 
l’année164 sont intégrées dans les produits de 2019 (+2.486,8 millions d’euros). En 2018, elles 
avaient été reportées à l’exercice suivant via le bilan. Par ailleurs, le processus des recettes 
fiscales au SPF Finances génère aussi des recettes non fiscales qui sont imputées à d’autres 
rubriques du compte de résultats.
Droits constatés – Généralités
En vertu de l’article 134 de la loi du 22 mai 2003, le SPF Finances doit comptabiliser, depuis 
le 1er janvier 2017, l’ensemble des recettes fiscales au moment où les quatre conditions d’un 
droit constaté165 sont remplies, à savoir : 1° le montant est déterminé de manière exacte ; 
2° l’identité du débiteur ou du créancier est déterminable ; 3° l’obligation de payer existe ; 
4° une pièce justificative est en possession du service concerné. En outre, pour les recettes 
fiscales166, l’obligation de payer est présumée exister lorsque l’encaissement a eu lieu.
De ce fait, les produits sont imputés plus tôt qu’auparavant, lorsqu’ils étaient comptabilisés 
sur une base de caisse. Si nécessaire, il convient dès lors de comptabiliser des créances pour 
les produits qui remplissent déjà les conditions du droit constaté, mais dont le paiement n’a 
pas encore été reçu à la date du bilan.
Le passage d’une comptabilité en base de caisse à une comptabilité sur une base 
transactionnelle (suivant le concept des droits constatés) est complexe et chronophage. 
Cela s’explique notamment par le fait que chaque type de recette fiscale est particulier et 
que des applications informatiques différentes167 sont utilisées. Par conséquent, il convient 
de définir de manière univoque et distincte pour chaque type de recette fiscale à quel 
moment les conditions du droit constaté sont remplies. Ces définitions doivent ensuite être 
transposées en critères techniques et être paramétrées dans les applications informatiques.
162  outre les produits fiscaux réalisés par le SPF Finances, il y a aussi 138,3  millions d’euros de produits fiscaux auprès 
d’autres départements. 
163 Ces créances se composent de créances t VA irrécouvrables pour 6.922,9 millions d’euros et d’autres créances t VA 
non encore enregistrées pour 3.708,0 millions d’euros. 
164  Il s’agit de la déclaration de t VA du mois de décembre (déclarations mensuelles) ou du quatrième trimestre 
(déclarations trimestrielles).
165 Article 8 de la loi du 22 mai 2003 et article 19 de l’arrêté royal du 10 novembre 2009.
166  Article 20, 10°, de l’arrêté royal du 10 novembre 2009.
167 Pour le moment, les recettes fiscales sont surtout gérées dans les applications suivantes : PLDA, Stiron, First, ICPC, 
Comfor, h ypocomptabi et 180B. 98
Pour aucun type de recettes fiscales déjà comptabilisées en droits constatés, le SPF Finances 
n’a pas été en mesure de motiver de façon univoque à quel moment les conditions du droit 
constaté sont remplies ni les critères auxquels les paramètres doivent répondre dans les 
applications informatiques. L’exactitude des comptabilisations fiscales dans Fedcom 
demeure donc incertaine. Ces explications ne figurent pas davantage dans les règles 
d’évaluation reprises dans l’annexe au compte général.
Un groupe de travail a été créé en 2019 à la demande du SPF Finances pour formuler des 
propositions d’interprétation du concept de droit constaté suivant la loi du 22 mai 2003 et ses 
arrêtés d’exécution pour les différents types de recettes fiscales. Les propositions pourront 
ensuite être examinées par la Commission de la comptabilité publique. Le groupe de travail 
a débuté ses travaux en mars 2020 et est composé de collaborateurs du SPF Finances, du 
SPF Bosa et de la Cour des comptes. En dehors de ce groupe de travail, le SPF Finances fait 
également appel à des experts externes.
Droits constatés – Changements par rapport à l’exercice précédent
En 2019, le SPF Finances n’a de nouveau comptabilisé des créances que pour une partie des 
recettes fiscales. Il s’agit de 80.392,3 millions d’euros (3.675,2 millions d’euros en 2018) de 
recettes fiscales essentiellement gérées via Stiron et PLDA et, dans une moindre mesure 
dans les applications First, Comfor et Hypocomptabi. Les créances ouvertes s’élevaient à 
14.541,5 millions d’euros au 31 décembre 2019. Une partie importante des recettes fiscales est 
toujours comptabilisée en base de caisse (48.343,5 millions d’euros, dont 45.252,7 millions 
d’euros d’impôts directs168).
Les assujettis à la TVA doivent verser en décembre des avances pour la dernière déclaration 
périodique de l’année. Ils introduisent ensuite leur déclaration en janvier et paient alors 
le solde. Pour la clôture annuelle 2018, le SPF Finances a considéré que la déclaration 
TVA constituait la pièce justificative requise, de sorte que les avances de décembre ne 
remplissaient pas les conditions d’un droit constaté d’après le SPF et n’ont pas été reprises 
dans les produits 2018. À la suite d’une observation de la Cour des comptes, le SPF Finances 
a enregistré les avances versées en décembre 2019 dans les produits de 2019, de sorte 
qu’elles sont rattachées à l’exercice au cours duquel elles ont été perçues et auquel elles se 
rapportent, conformément à l’article 20, 10°, de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 fixant 
le plan comptable applicable à l’État fédéral, aux communautés, aux régions et à la 
Commission communautaire commune (ci-après l’« arrêté royal du 10 novembre 2009 »). 
Il s’agit de 2.486,8 millions d’euros pour 2019. Cela explique en partie l’augmentation des 
produits et des créances de TVA par rapport à 2018.
À la suite d’une autre observation de la Cour des comptes, le SPF Finances a intégré les 
créances de TVA irrécouvrables dans Fedcom en 2019. Celles-ci ont également été reprises 
dans les réductions de valeur comptabilisées sur les créances fiscales, de sorte qu’en termes 
nets, elles n’ont qu’une incidence limitée sur les créances à moins d’un an du bilan. Ces 
créances ouvertes s’élèvent à 6.922,9 millions d’euros et la réduction de valeur comptabilisée 
sur celles-ci à 6.838,0 millions d’euros. Par conséquent, les créances à moins d’un an sont 
surévaluées à concurrence de 84,9 millions d’euros.
168  Il s’agit surtout des produits du précompte professionnel (44.942,3 millions d’euros), de l’impôt des personnes 
physiques (-5.258,9 millions d’euros) et de l’impôt des sociétés (4.401,7 millions d’euros). COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /99
À l’occasion de cet exercice, le SPF Finances a également ajouté manuellement dans Stiron 
des créances ouvertes qui ne figuraient pas encore dans Fedcom (3.708,0 millions d’euros). 
Il a comptabilisé d’emblée des réductions de valeur pour la majeure partie (-3.128,3 millions 
d’euros) de ces créances suivant la méthode forfaitaire explicitée dans les règles d’évaluation 
pour les créances non recouvrables.
La Cour des comptes constate que les adaptations des règles d’évaluation pour la 
comptabilisation des recettes fiscales ne sont pas suffisamment explicitées dans les 
commentaires du compte général. Elle recommande dès lors de les préciser et d’en 
mentionner l’incidence afin d’améliorer la lisibilité du compte général et de permettre une 
comparaison correcte avec les exercices antérieurs. Il s’agit par exemple de l’incidence non 
récurrente sur le compte de résultats à la suite du passage des comptabilisations en base 
de caisse à des comptabilisations en base transactionnelle et de l’intégration dans les états 
financiers de créances et de produits qui n’y étaient pas enregistrés auparavant.
Processus de perception et de rapportage
Pour évaluer la fiabilité du traitement comptable des recettes fiscales, la Cour des comptes 
examine chaque année les processus de perception et de rapportage sous-jacents par un 
audit des systèmes et elle contrôle l’exactitude des états récapitulatifs utilisés. Il s’agit en 
l’occurrence en grande partie d’un processus papier dans lequel les documents signés sont 
transmis aux services supérieurs dans la hiérarchie de l’organisation du SPF Finances.
Pour ce qui est du rapportage interne concernant les recettes fiscales, le SPF Finances 
travaille avec des états mensuels. Il s’agit de feuilles de calcul reprenant l’évolution des 
recettes fiscales en base de caisse que les administrations169 établissent manuellement. 
Comme les années précédentes, la Cour des comptes constate des lacunes en 2019 surtout 
parce que les contrôles ne sont pas effectués ou alors de manière incomplète ou non 
documentée. Bien que cela n’ait pas d’incidence significative sur les comptes annuels, la 
Cour souligne que le contrôle interne est insuffisant pour garantir un rapportage financier 
fiable. Comme les états mensuels constituent la base du rapportage relatif aux recettes 
fiscales concernées et qu’ils sont établis manuellement, la Cour souligne une nouvelle fois 
le risque d’erreurs lors de la saisie des données et dans les formules utilisées. Elle répète dès 
lors sa recommandation visant à utiliser des contrôles automatiques.
Dans le cadre de la pandémie liée à la Covid-19, la Cour a constaté que le mode de travail 
actuel entraîne des difficultés supplémentaires et des retards au niveau de la fourniture 
des données de contrôle. Elle recommande dès lors de mieux documenter le processus de 
rapportage et d’utiliser des documents électroniques.
Les données comptables concernant une part importante des recettes fiscales (surtout 
les impôts directs) ne sont pas encore intégrées directement dans Fedcom via une 
interface. Pour ces recettes, le SPF Finances transfère manuellement les états mensuels des 
administrations dans les comptes des comptabilités générale et budgétaire, ce qui comporte 
un risque plus élevé d’erreurs. La Cour des comptes recommande dès lors de poursuivre les 
169  Administration générale de la perception et du recouvrement (AGPR – impôts directs et t VA), Administration 
générale des douanes et accises (AGDA – droits de douane et accises) et Administration générale de la 
documentation patrimoniale (AGDP – droits d’enregistrement, de succession et d’hypothèque). 100
projets de transition du SPF Finances afin que les recettes fiscales soient comptabilisées via 
une interface dans Fedcom. Les principales transitions sont prévues en 2020 et 2021.
Les versements anticipés à l’impôt des personnes physiques et à l’impôt des sociétés, les 
droits de greffe et les recettes provenant de l’aide juridique ainsi que diverses dettes non 
fiscales sont comptabilisés via une interface à partir de First depuis 2019.
À partir de 2019, toutes les recettes de TVA, y compris donc les recettes des bureaux de TVA 
de Malines et de Namur, sont comptabilisées via une interface dans Fedcom à partir de 
Stiron. Seules les déductions et les affectations sont encore comptabilisées manuellement.
Le traitement comptable des recettes fiscales de l’AGDA est centralisé au sein du bureau 
unique à Bruxelles et se déroule de manière largement automatisée dans l’application PLDA. 
Depuis 2019, toutes les comptabilisations sont effectuées dans Fedcom via une interface à 
partir de PLDA, moyennant des adaptations manuelles pour le diesel professionnel et la 
répartition du tarif simplifié pour les voyageurs. La Cour a souligné par le passé que des 
erreurs se produisaient parfois lors de la clôture à la suite de bogues qui ne pouvaient être 
résolus que par le fournisseur externe de PLDA. Ces discordances du passé ont pu être 
supprimées en 2019. Des contrôles automatiques ont été installés pour détecter les erreurs 
informatiques. Un nouveau message d’erreur, pour lequel une solution doit encore être 
trouvée, a d’ailleurs été découvert en 2019.
Les recettes provenant des droits d’enregistrement, des droits d’hypothèque et des droits 
de succession sont traitées via les applications Comfor et Hypocomptabi. Les données 
figurant dans ces applications sont comptabilisées dans Fedcom via des interfaces depuis 
2018. L’administration centrale doit parfois rectifier manuellement des erreurs des bureaux 
locaux.
La comptabilisation des recettes fiscales via une interface dans Fedcom à partir des systèmes 
de gestion sous-jacents ne constitue pas une garantie que les recettes sont comptabilisées 
correctement. Les états mensuels ne sont dans ce cas utilisés que comme moyen de contrôle 
par le SPF Finances au niveau des recettes de caisse. Le processus de perception et de 
rapportage concernant ces recettes doit donc également faire l’objet d’un suivi.
La Cour constate que les procédures ne garantissent pas suffisamment un rapportage correct 
dans le compte général. Ainsi, à l’occasion du contrôle des comptes annuels, la Cour a relevé 
une différence de 3.038,6 millions d’euros en base de caisse pour les recettes de TVA gérées 
dans Stiron et enregistrées dans Fedcom via une interface. Alors que le SPF Finances et le 
SPF Bosa étaient au courant de cette différence, ils ne l’ont pas corrigée en temps voulu. 
Cette erreur n’a pas eu d’incidence sur les comptes annuels, mais a introduit des chiffres 
erronés dans les commentaires du compte d’exécution du budget. Le SPF Finances a entre-
temps instauré une procédure comprenant davantage de contrôles afin d’éviter de telles 
erreurs à l’avenir. Le compte général a été partiellement corrigé, de sorte que la différence 
restante ne porte plus que sur 109,4 millions d’euros.
Le SPF Finances indique qu’il est en train d’élaborer un plan d’action détaillé pour 
améliorer sa comptabilité afin que des actions puissent également être entreprises pour les 
observations précitées. COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /101
3.1.2	 Produits	non	fiscaux
En 2019, les produits non fiscaux s’élèvent à 16.825,8 millions d’euros170. L’augmentation, 
de 4.384,4 millions d’euros par rapport à 2018 (12.441,4 millions d’euros), est presque 
intégralement liée à l’intégration des créances irrécouvrables relatives aux amendes de TVA 
dans Fedcom (+5.597,6 millions d’euros) en 2019171. Cet effet non récurrent est en partie 
compensé par une baisse des produits des amendes de droits de douane et d’accises. Ceux-ci 
avaient été exceptionnellement élevés en 2018, parce que les créances ouvertes en la matière 
avaient été comptabilisées fin 2018.
La Cour des comptes contrôle les produits non fiscaux sur la base, d’une part, de contrôles 
de fin d’année, qui mettent l’accent sur la vérification analytique des soldes, et, d’autre part, 
de contrôles récurrents en cours d’année visant à examiner le contrôle interne du cycle 
des recettes par échantillonnage. Bien que le Comptable fédéral ait à nouveau retenu les 
observations de la Cour comme points d’attention pour les départements, des problèmes 
d’exhaustivité et de fidélité des produits non fiscaux persistent.
Sur la base des contrôles récurrents, la Cour constate une nouvelle fois pour certaines 
recettes sélectionnées que des pièces justificatives probantes ne sont pas disponibles ou 
que les départements ne sont pas en mesure de les fournir172. Les factures sortantes ne 
renvoient en outre pas toujours aux justificatifs sous-jacents. Une incertitude entoure dès 
lors le traitement comptable correct et en temps voulu des produits et des créances.
Les produits sont trop souvent comptabilisés en tant que droits au comptant ou le droit 
constaté n’est créé qu’à l’encaissement, alors que, dans de nombreux cas, les conditions du 
droit constaté sont remplies bien avant. Les départements doivent de ce fait suivre les recettes 
de manière extra-comptable, ce qui augmente le risque de non-perception. Par ailleurs, des 
produits ayant trait à un exercice suivant sont parfois aussi comptabilisés. Les opérations de 
fin d’année relatives aux factures et notes de crédit à établir et aux produits à reporter ou à 
imputer sont toujours comptabilisées de manière incomplète. Ces manquements entraînent 
des glissements entre exercices.
L’interprétation des chiffres des comptes annuels et la comparaison entre exercices sont 
biaisées par l’utilisation de comptes erronés du grand-livre pour certaines opérations, que ce 
soit au bilan ou au compte de résultats. Cette situation résulte notamment d’une attribution 
erronée des débiteurs dans les bases de données de Fedcom. Par ailleurs, certaines recettes 
ne sont pas non plus comptabilisées manuellement aux comptes appropriés du grand-livre. 
Certains départements utilisent ainsi des comptes du grand-livre différents pour un même 
type de recettes d’un exercice à l’autre. Comme il existe souvent un lien unique entre un 
compte du grand-livre et un article budgétaire, cette pratique peut conduire à enregistrer 
170 Les produits non fiscaux comprennent également les produits liés aux variations de stocks, aux intérêts sur 
emprunts, aux plus-values de réévaluation, aux gains en capital à la suite de la vente d’immobilisations incorporelles 
et corporelles, aux reprises de réductions de valeur sur des éléments de l’actif et aux reprises sur les fonds propres 
réservés et les provisions. Les observations sur ces produits figurent dans d’autres parties de ce chapitre. 
171 Une réduction de valeur a aussi été comptabilisée pour ces créances. Dans le compte de résultats, elle a été 
comptabilisée en charges en tant que pertes en capital.
172 C’est surtout le cas au SPF Affaires étrangères qui n’a transmis aucune pièce justificative pour une part importante 
des recettes sélectionnées pour 2019 (39 des 67 sélectionnées).  102
des produits non seulement dans une mauvaise (sous-)rubrique, mais aussi sur un article 
budgétaire incorrect, avec une incidence sur le compte d’exécution du budget.
Les produits ne sont pas tous comptabilisés ou ne le sont pas correctement, ce qui témoigne 
d’un contrôle interne insuffisant dans les départements. Ainsi, les cotisations pour les 
primes syndicales173 constituent le principal produit non fiscal du SPF Chancellerie, mais 
celui-ci n’a pas de liste exhaustive des organismes qui doivent verser cette cotisation. Il n’est 
donc pas certain qu’il perçoive toutes les cotisations auxquelles il a droit.
Certains départements comptabilisent également des produits envers d’autres départements 
de l’administration générale. Bien que ces transactions intercompany  ne puissent pas figurer 
au compte général, elles y apparaissent parfois malgré tout, parce qu’elles ne se compensent 
pas parfaitement. Par ailleurs, quelques départements comptabilisent aussi des produits 
résultant d’opérations avec d’autres services de leur propre département. Ces transactions 
ne devraient apparaître que dans la comptabilité analytique et pas dans la comptabilité 
générale. Il résulte de ces deux manquements que tant les produits non fiscaux que les 
charges sont surévalués.
Lors des contrôles de fin d’année, la Cour des comptes examine les principales évolutions 
des produits non fiscaux. Les départements n’ont pas toujours été en mesure d’expliquer 
ces évolutions. Cette situation traduit une connaissance insuffisante des produits 
comptabilisés. La Cour recommande dès lors à nouveau aux départements d’y accorder 
davantage d’attention et de suivre régulièrement les comptes de produits, par exemple, 
dans le cadre du processus de clôture mensuelle.
3.1.3	 Créances	à	plus	d’un	an
Les créances à plus d’un an ont diminué de 757,2 millions d’euros pour s’établir 
à 6.912,7 millions d’euros. Ces créances se composent en partie (2.954,0 millions d’euros) 
des volets à long terme des obligations linéaires (OLO). Dans le cadre de la réorganisation 
de la Caisse des dépôts et consignations, toutes les OLO en portefeuille ont été cédées en 
2019 à la section 51-SPF Finances pour la dette publique. La part de ces OLO a diminué 
de 292,0 millions d’euros par le reclassement en actifs à court terme de la partie qui vient 
à échéance en 2020.
Les créances à plus d’un an comprennent aussi des prêts à des États européens et autres 
(2.245,0 millions d’euros), à l’ONSS (621,3 millions d’euros) et aux régions (310,2 millions 
d’euros) ainsi que des avances à la Régie des bâtiments (371,0 millions d’euros) pour la 
rénovation d’un bâtiment174. Les principaux mouvements intervenus en 2019 concernent les 
transferts comptables de prêts vers les créances à court terme pour la partie à rembourser 
en 2020 (-269,7 millions d’euros) et quelques nouveaux prêts (+140,9 millions d’euros). Le 
nouveau prêt le plus important a été octroyé à l’International Development Association 
(IDA) pour 80,5 millions d’euros. Le remboursement de ce prêt débutera en 2028.
173 Cette cotisation est due par les personnes morales de droit public qui dépendent de l’État, des communautés et 
des régions et dont la liste est arrêtée par le roi, et par les polders et wateringues. Il s’agit d’un montant fixe par 
membre du personnel au 31 mars de l’année de référence.
174 en l’occurrence le Résidence Palace, voir point 3.6.2.3. COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /103
Les années précédentes, la Cour avait relevé des manquements dus à l’absence d’informations 
comptables sur les créances à long terme. La Cour constate peu de progrès à cet égard dans 
les comptes annuels 2019. Les créances ne peuvent pas faire l’objet d’un suivi individuel 
dans Fedcom. En outre, les services comptables des départements ne reçoivent pas toujours 
les informations complètes ou correctes au sujet des prêts en cours de la part du service 
qui les gère. L’exhaustivité des créances n’est donc pas certaine. En outre, aux SPF Affaires 
étrangères et Justice, la distinction entre la partie à rembourser dans l’année et la partie à 
rembourser à long terme est erronée.
Les créances à plus d’un an contiennent également des titres d’emprunts du Congo d’une 
valeur comptable de 1,3 million d’euros175, qui sont détenus par la Caisse des dépôts et 
consignations. Vu que ces titres sont considérés comme sans valeur, ils doivent faire l’objet 
d’une réduction de valeur.
L’administration générale a aussi comptabilisé des réductions de valeur sur d’autres créances 
à plus d’un an, principalement sur des avances récupérables du fonds agricole (52,9 millions 
d’euros sur une créance en souffrance de 53,3 millions d’euros) et des avances versées dans 
les années 70 aux hôpitaux et qui doivent être remboursées en cas de fermeture ou de 
liquidation de l’hôpital (109,9 millions d’euros de créances entièrement dépréciées). Les 
réductions de valeur ont été comptabilisées parce que le recouvrement est incertain. Vu 
l’ancienneté de certaines créances et les remboursements très limités au cours des dernières 
années, il conviendrait de vérifier si ces créances sont encore recouvrables et d’entamer des 
procédures pour trouver une solution pour chacune d’elles176.
3.1.4	 Créances	à	moins	d’un	an
En 2019, les créances à moins d’un an ont augmenté de 4.204,1 millions d’euros pour 
s’établir à 7.710,1 millions d’euros (+119,9 %). Outre des prêts à court terme plus élevés dans 
le cadre de la gestion de la dette (1.193,5 millions d’euros), l’augmentation s’explique pour 
l’essentiel par une hausse des créances fiscales en souffrance177.
La Cour des comptes constate qu’aucune solution structurelle n’a encore été trouvée pour 
la plupart des observations et recommandations qu’elle a formulées par le passé au sujet 
des créances à moins d’un an. En 2019, la balance clients178 contient 185,8 millions d’euros 
(33,7 % du total de la balance clients) de créances de plus de cinq ans qui sont presque 
intégralement dépréciées179. La Cour des comptes recommande de les analyser et d’entamer, 
au besoin, d’autres procédures de perception ou de traitement.
Comme la Cour l’a déjà souligné l’an dernier, le compte courant du SPF Finances envers 
les assujettis à la TVA est négatif (-4.123,4 millions d’euros). Ce compte courant contient 
des soldes tant positifs que négatifs. Les soldes négatifs (assujettis à la TVA ayant un solde 
175 Valeur d’acquisition : 3,5 millions d’euros ; réduction de valeur déjà comptabilisée : 2,3 millions d’euros.
176 Procédures possibles : perception via l’Administration générale de la perception et du recouvrement du  
sPF Finances ou perception par la voie judiciaire.
177 Voir point 3.1.1. 
178 Une balance clients permet de suivre les créances individuellement dans Fedcom, ce qui permet de rapprocher 
facilement les créances et les paiements. L’utilisation d’une balance clients simplifie le suivi des postes ouverts, 
mais elle n’est utilisée que pour une partie des créances pour le moment.
179 en 2018, il s’agissait de 186,7 millions d’euros (38,8 % du total de la balance clients).  104
créditeur) doivent être transférés au passif du bilan afin d’être présentés comme des dettes. 
Des créances négatives de rémunérations au personnel (-2,9 millions d’euros) doivent aussi 
être transférées au passif du bilan.
Le calcul de la réduction de valeur sur les créances est manuel et contient à nouveau des 
erreurs en 2019. La procédure de calcul tient en général compte de la date d’échéance 
reprise dans Fedcom, mais le système détermine cette dernière sur la base d’une date de 
prise de cours erronée. En outre, les réductions de valeur comptabilisées aux SPF Justice 
et Santé publique sont sous-évaluées d’environ 7,5 millions d’euros, parce que toutes les 
créances n’ont pas été prises en compte dans le calcul.
La Cour constate également que les services comptables des départements reçoivent trop 
peu d’informations des services opérationnels pour comptabiliser toutes les créances 
correctement et en temps voulu. Par ailleurs, certains départements utilisent aussi d’autres 
applications informatiques qui transfèrent des informations automatiquement vers Fedcom. 
Une partie des informations se perd cependant lors du transfert (par exemple, les données 
de paiement), ce qui entrave le suivi.
Bien que les départements réalisent ces dernières années des efforts pour avoir une 
meilleure connaissance de leurs créances en souffrance, ils indiquent que les fonctionnalités 
de Fedcom ne suffisent pas toujours pour suivre ces créances. Ainsi, le suivi des plans de 
paiement dans Fedcom est perçu comme fastidieux et il n’est pas toujours possible de 
rattacher des paiements à des soldes non recouvrés. Certains services utilisent de ce fait des 
informations extra-comptables, notamment sous la forme de fichiers Excel. Cette pratique 
rend des informations essentielles indisponibles pour la confection des comptes annuels. La 
Cour des comptes rappelle sa recommandation d’analyser les procédures et de les adapter 
pour obtenir des comptes annuels complets et corrects.
Depuis quelques années, le Comptable fédéral met à la disposition des départements un 
manuel pour les aider à tenir leur comptabilité de manière identique. Tous les départements 
ne suivent pas suffisamment ce manuel, de sorte que certaines opérations de clôture ne sont 
pas effectuées, telles que la comptabilisation de factures à établir au SPF Affaires étrangères 
ou de réductions de valeur au SPF Justice. Selon certains départements, les services 
comptables manquent aussi de temps pour suivre toutes les opérations, ce qui génère des 
erreurs dans les comptes annuels. Le SPF Finances avait ainsi comptabilisé deux fois une 
créance de 10,2 millions d’euros et ne l’avait pas remarqué à temps. L’erreur a été corrigée 
dans la deuxième version des comptes annuels.
Enfin, la Cour des comptes observe que des rubriques erronées sont utilisées pour 
certaines créances à moins d’un an180, ce qui s’explique par le manque d’attention accordée 
à l’exactitude des données de base de Fedcom gérées par le Comptable fédéral. Celui-ci 
indique qu’il prendra des mesures à court terme.
180  Par exemple, les créances sur des s aca et des OAP ne sont pas toujours comptabilisées dans la sous-classe 
42 (créances à un an au plus envers des tiers soumis au PCG).  COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /105
3.2.1 Comptabilisation en droits constatés
La Cour rappelle chaque année la nécessité de respecter les trois principes fondateurs de la 
loi du 22 mai 2003, qui se rattachent au concept de droit constaté181 :
1. Toutes les opérations budgétaires réalisées durant un exercice – y compris les factures 
à recevoir et le pécule de vacances182 – doivent être reprises dans les comptabilités 
générale et budgétaire de cet exercice.
2. Pour appartenir à un exercice, les opérations doivent être liquidées pour 
le 31 décembre de l’année et enregistrées en comptabilité pour le 31 janvier de l’année 
qui suit.
3. Toute écriture doit s’appuyer sur une pièce justificative originale et approuvée.
La Cour réitère sa critique du paramétrage du système Fedcom qui ne permet pas aux 
départements d’imputer des dépenses sur un article budgétaire si le crédit de liquidation 
est insuffisant183. Or, le cadre légal et réglementaire impose l’enregistrement dans les 
comptabilités budgétaire et générale lorsque les conditions de la liquidation sont réunies.
Le point 5 de la circulaire de la ministre du Budget184 autorise les départements à liquider 
jusqu’au 31 janvier 2020 des dépenses à la charge de l’exercice 2019 (pour autant que les 
factures concernent des biens et services livrés et acceptés pour le 31 décembre 2019), soit 
au-delà de la date légale du 31 décembre 2019. Selon le Comptable fédéral, cette dérogation 
permet d’enregistrer les livraisons et prestations à la charge de l’exercice auquel elles se 
rapportent, ce qui contribue à la fidélité des comptes.
Par ailleurs, lorsque des livraisons et des services ont été effectués et acceptés durant un 
exercice, mais que la facture n’est pas réceptionnée dans les délais, les opérations doivent 
être liquidées budgétairement pour le 31 décembre et enregistrées en comptabilité générale 
sur le même exercice en tant que factures à recevoir. La Cour constate que cette imputation 
budgétaire n’est réalisée que pour certaines opérations depuis l’implémentation de la 
réception valorisée185.
3.2.2 Contrôles récurrents des dépenses
Dans le cadre de ses contrôles récurrents, la Cour a examiné un échantillon de 1.295 opérations 
comptabilisées sur l’exercice 2019 (y compris les opérations entre départements) afin 
d’évaluer le respect des dispositions de la loi du 22 mai 2003. Les opérations examinées se 
répartissent entre les 15 départements et représentent 6.819,6 millions d’euros.
181 Pour rappel, le concept légal de droit constaté est identique en recettes et en dépenses (voir point 3.1.1).
182  Voir Cour des comptes, 173e Cahier , Volume I, rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2016,  
p. 96-97, www.courdescomptes.be .
183 Voir Cour des comptes, 171e Cahier , Volume I, rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2014,  
p. 164-165, www.courdescomptes.be .
184  Circulaire ABB5/430/2019/7967 sur la clôture des opérations comptables et budgétaires de l’exercice budgétaire 
2019 des services de l’État fédéral.
185 Voir, ci-après, point 3.2.2.1. 106
L’introduction généralisée d’un module de gestion des factures (VIM  – Vendor Invoice 
Management ) et l’uniformisation des processus comptables ont contribué à améliorer le 
contrôle interne du cycle des dépenses de manière significative.
La Cour des comptes observe cependant que d’importants manquements subsistent :
• Dans près de 30 % des dossiers de liquidation contrôlés, des documents essentiels 
(tels que les bons de commande, les bons de réception ou les factures) font défaut, ce 
qui empêche de procéder correctement à la constatation du droit et à la liquidation 
de la dépense. Ces documents manquants empêchent également de vérifier le triple 
rapprochement (correspondance entre ces trois documents).
• Dans environ 25 % des dossiers examinés, la date de réception de la pièce justificative 
n’est pas enregistrée ou un écart important sépare la date de réception du document 
dans Fedcom et la date de celui-ci.
• Près de 15 % des dépenses examinées ne sont pas rattachées au bon exercice comptable. 
En effet, des dépenses enregistrées sur l’exercice 2019 auraient dû être rattachées à des 
exercices antérieurs. Un échantillon de dépenses comptabilisées au premier trimestre 
2020 a par ailleurs montré que certaines opérations concernaient des prestations 
exécutées et acceptées en 2019.
Enfin, le choix des comptes du grand-livre pour l’enregistrement des opérations continue à 
s’améliorer, ce qui contribue à accroître la fidélité des comptabilités générale et budgétaire. 
Des difficultés subsistent toutefois pour enregistrer les dépenses sur le compte le plus 
approprié du plan comptable.
3.2.2.1 Factures à recevoir
Les factures à recevoir correspondent à des droits constatés résultant de l’achat de biens 
et de services (livrés et acceptés) pour lesquels les départements n’ont pas reçu de factures 
à la clôture de l’exercice. Des factures à recevoir pour un total de 91,1 millions d’euros ont 
été enregistrées au 31 décembre 2019. Elles se répartissent entre le compte 440800 pour 
1,2 million d’euros et le compte 440810 pour 89,9 millions d’euros.
Le compte 440800 permet d’enregistrer automatiquement des dépenses dans les 
comptabilités générale et budgétaire dès la réception et l’acceptation des biens et services, 
sans attendre la facture. Cette méthode de comptabilisation dans Fedcom, dénommée 
réception valorisée, a été mise en œuv re à la suite de la facturation électronique (e-invoicing).
Le SPF Affaires étrangères et le SPP Intégration sociale présentent un solde débiteur 
respectif de 6,2 millions d’euros et 4,3 millions d’euros sur ce compte. Par nature, ce compte 
doit présenter un solde créditeur ou nul à la clôture de l’exercice. Pour le SPF Affaires 
étrangères, la situation résulte d’un paramétrage particulier de Fedcom pour certaines 
dépenses diplomatiques pour lesquelles l’écriture de réception du bien ou du service n’est 
pas comptabilisée. En raison de cette lacune, les montants débiteurs ne sont donc pas soldés. 
Le SPP Intégration sociale, pour sa part, n’a pas été en mesure d’expliquer ce solde débiteur.
Le compte 440810 est utilisé pour enregistrer manuellement les factures à recevoir des 
départements qui n’ont pas encore (ou seulement en partie) mis en œuvre la réception 
valorisée et les factures issues de bons de commande créés avant cette mise en œuvre. La  COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /107
Cour souligne que les imputations budgétaires relatives à ces opérations ne sont toujours 
pas effectuées à la charge de l’année concernée. Or les factures à recevoir sont des droits 
constatés. Elles doivent donc être enregistrées simultanément en comptabilité générale et 
budgétaire. En outre, les enregistrements manuels des factures à recevoir sont incomplets 
au SPF Justice.
3.2.2.2 Comptes fournisseurs
La Cour a vérifié l’existence et l’exhaustivité des soldes de dettes au 31 décembre 2019 par 
des confirmations externes auprès d’une sélection de fournisseurs privés et publics. La 
plupart des montants n’ont cependant pas pu être confirmés. En effet, seuls six des vingt 
fournisseurs consultés ont répondu. De plus, certains montants communiqués diffèrent des 
données Fedcom.
En complément à cette procédure, la Cour a examiné les soldes fournisseurs 
au 31 décembre 2019 des organismes publics qu’elle contrôle. Il en ressort que le Centre 
d’étude de l’énergie nucléaire présente un solde nul envers le SPF Économie, alors qu’un solde 
de 22,4 millions d’euros reste ouvert dans Fedcom. Des investigations complémentaires 
dans les comptes de l’organisme ont toutefois permis de fixer sa dette à 13,0 millions d’euros.
La balance âgée des comptes fournisseurs ne soulève pas de problèmes significatifs en 
termes de factures ouvertes. Les comptes gagneraient toutefois en lisibilité si tous les 
départements lettraient les écritures qui alourdissent inutilement les comptes. Des 
corrections et annulations inadéquates ainsi que des paiements non compensés par une 
écriture au débit ont été décelés.
3.2.2.3 Autres remarques
Le compte TVA à payer du SPF Justice présente un solde créditeur de 44,4 millions d’euros 
à la clôture 2019. D’après le SPF, ce solde ne correspond pas à une dette réelle vis-à-vis de la 
TVA, vu que les versements ont été effectués de manière régulière. Un problème technique 
bloquerait l’apurement du compte.
3.2.3	 Contrôles	des	transferts	aux	entités	fédérées
La Cour des comptes a contrôlé les transferts effectués au profit des entités fédérées186. Elle 
a ainsi vérifié que les montants enregistrés dans Fedcom en 2019 (50.694,9 millions d’euros 
en comptes de charges) correspondaient aux opérations enregistrées dans les comptabilités 
des entités fédérées.
Sur la base de la fixation définitive du facteur d’autonomie187 pour les exercices 2015, 
2016 et 2017, l’administration générale aurait dû comptabiliser, dès 2018, trois créances sur 
les régions pour 1.626,5 millions d’euros (1.017,6 millions d’euros à la charge de la Région 
flamande, 457,1 millions d’euros à la charge de la Région wallonne et 151,8 millions d’euros 
à la charge de la Région de Bruxelles-Capitale).
186  Dans le cadre de la loi spéciale du 16 janvier 1989 relative au financement des communautés et des régions (LSF), 
telle que modifiée à la suite de la sixième réforme de l’État.
187 Arrêté royal du 19 décembre 2017 fixant le facteur d’autonomie visé à l’article 5/2, § 1er, alinéas 3 et 4, de la L sF. 108
Conformément à la LSF, l’État fédéral retient 2 % (soit 125,0 millions d’euros 
en 2018 et 128,3  millions d’euros en 2019) sur les dotations à verser aux entités fédérées188 
en vue de récupérer ces créances. Ces retenues de 2 % devraient être traitées comme des 
modalités de recouvrement des créances vis-à-vis des régions et ne devraient donc pas être 
déduites des droits constatés à comptabiliser. Cette déduction a pour conséquence que les 
charges enregistrées pour ces dotations dans Fedcom sont sous-estimées de 128,3 millions 
d’euros pour  2019.
Au 31 décembre 2019, les créances ouvertes (1.373,2 millions d’euros, dont 916,1 millions 
d’euros à la charge de la Région flamande, 348,9 millions d’euros à la charge de la Région 
wallonne et 108,2 millions d’euros à la charge de la Région de Bruxelles-Capitale) ne sont 
toujours pas inscrites au bilan de l’administration générale189.
Enfin, les montants restant dus aux entités fédérées pour 2019 (119,3 millions d’euros) n’ont 
pas été enregistrés dans les comptes de dettes de l’administration générale, lors de la clôture 
des comptes 2019. Ils correspondent à la différence entre les montants liquidés en 2019 et les 
montants définitivement dus pour cet exercice190.
3.2.4	 Cycle	du	personnel
Les charges de personnel de l’administration générale s’élèvent à 5.853,7 millions d’euros. 
Par rapport à 2018, elles ont augmenté de 1,0 %, alors que l’effectif est resté pratiquement 
Des systèmes distincts sont utilisés pour l’administration des salaires et les données 
comptables sont enregistrées dans Fedcom via une interface. La plupart des départements 
ont recours au moteur salarial de PersoPoint191, tandis que la Police fédérale et la Défense 
possèdent chacune leur propre système.
3.2.4.1 Réconciliation
La Cour des comptes a comparé les dépenses reprises dans Fedcom via l’interface avec 
les tableaux récapitulatifs générés par le moteur salarial. Pour les départements qui 
collaborent avec PersoPoint, les charges de personnel enregistrées dans Fedcom sont 
inférieures de 23,7 millions d’euros aux charges reprises dans les tableaux récapitulatifs de 
PersoPoint. Comme les années précédentes, PersoPoint impute cette différence aux charges 
d’autres services et organismes qu’il a attribuées à tort à l’administration générale dans les 
états qu’il établit. Cela complique le suivi des dépenses de personnel de l’administration 
générale et des services et organismes concernés. La Cour rappelle dès lors l’importance 
d’une distinction comptable et administrative correcte entre les départements et les autres 
services192.
188  en application des articles 35octies, 35nonies et 35decies, alinéa 2, de la L sF.
189  La r égion flamande et la r égion de Bruxelles-Capitale ont pourtant comptabilisé leur dette envers l’État fédéral. 
190  Les montants définitivement dus ont été calculés début 2020, car ils nécessitent de tenir compte de paramètres, 
principalement macroéconomiques, qui sont fixés après la fin de l’exercice concerné.
191 PersoPoint fait partie du s PF Bosa et assure, en tant que secrétariat social, l’administration du personnel et des 
salaires pour de nombreux services et organismes du pouvoir fédéral.
192  Voir Cour des comptes, « e xhaustivité des comptes », 176e Cahier – partie I : Observations sur les comptes 2018 des 
services administratifs à comptabilité autonome et des organismes administratifs publics , rapport à la Chambre des 
représentants, Bruxelles, mai 2019, p. 35-37, www.courdescomptes.be . COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /109
La Cour des comptes a également contrôlé la concordance avec le relevé fiscal récapitulatif 
325.xxx193. Celle-ci est vérifiée pour la plupart des départements. D’après Fedcom, le SPF 
Santé publique a versé 2,4 millions d’euros de précompte professionnel en moins que 
mentionné dans le relevé récapitulatif 325.xxx. Selon PersoPoint, il s’agit de charges de 
personnel d’autres services qu’il a attribuées à tort au SPF Santé publique. En outre, la 
Police fédérale n’est toujours pas en mesure d’établir cette réconciliation. Par conséquent, 
il existe une incertitude quant à l’exhaustivité et à l’exactitude des charges comptabilisées. 
La Cour des comptes rappelle dès lors sa recommandation de s’inspirer de la méthode de 
travail de PersoPoint et de la Défense afin d’accroître le niveau d’assurance.
3.2.4.2 Dettes relatives au personnel et arriérés
Les dettes en matière de rémunérations directes et indirectes qui sont enregistrées à la 
rubrique 444 s’élèvent à 304,0 millions d’euros en 2019 d’après les comptes annuels 
(-17,3 millions d’euros par rapport à 2018). Toutefois, la Cour constate à nouveau que tous les 
départements comptabilisent encore des dettes relatives au personnel aux rubriques 440 et 
460, alors que celles-ci sont réservées aux dettes relatives à l’achat de biens et de services.
Le solde du précompte professionnel restant à payer s’élevait à 170,2 millions d’euros 
au 31 décembre 2019. Ce montant comprend encore des dettes de 2018 et d’années antérieures 
concernant les SPF Chancellerie, Intérieur et Finances. La Cour constate à cet égard que 
les dettes de 2017 ou antérieures concernant le SPF Finances sont restées inchangées par 
rapport à l’exercice précédent. Le SPF doit dès lors vérifier si les soldes ouverts sont encore 
effectivement dus.
Lors de la clôture annuelle, les départements ont comptabilisé des arriérés en dettes de 
personnel pour 32,2 millions d’euros. Depuis cette année, la Défense comptabilise aussi 
en dette les arriérés versés au cours des deux premiers mois de 2020. Ainsi, tous les 
départements appliquent à présent l’instruction du Comptable fédéral de la même manière. 
En vue de garantir l’exhaustivité des comptes annuels, le Comptable fédéral doit adapter les 
instructions pour que tous les départements comptabilisent l’ensemble des dettes sociales 
connues et pas uniquement celles des deux premiers mois.
3.2.4.3 Pécule de vacances
La dette pour pécule de vacances s’élève à 322,1 millions d’euros et se base, pour la plupart 
des départements, sur les montants versés en mai 2019. La Défense applique aussi cette 
méthode depuis 2019, tandis que la Police fédérale détermine sa dette à partir du projet 
de budget des dépenses initial 2019. Bien que ces méthodes ne tiennent pas compte des 
modifications intervenues dans l’effectif en 2019, la dette et le montant effectivement payé 
en mai 2020 ne présentent qu’une différence de 4,8 millions d’euros.
Comme les années précédentes, la Cour constate que la dette pour pécule de vacances 
n’a pas été imputée dans la comptabilité budgétaire de l’exercice, alors que l’arrêté royal 
plan comptable194 prescrit que de telles dettes sociales doivent être reprises dans le budget. 
193 Le relevé récapitulatif 325.xxx indique quel montant de précompte professionnel doit être versé au cours de 
l’année.
194  Article 20, § 2, 1°, de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 fixant le plan comptable applicable à l’État fédéral, aux 
communautés, aux régions et à la Commission communautaire commune. 110
D’après le Comptable fédéral, cette imputation à la charge du budget sera réalisée lors de 
l’introduction du nouveau moteur salarial de PersoPoint. La Défense et la Police fédérale 
doivent aussi trouver une solution similaire.
3.2.4.4 Autres dettes sociales
La Cour constate à nouveau que les autres dettes sociales n’ont été comptabilisées qu’en 
partie et suivant des principes comptables divergents. Ainsi, la plupart des départements 
comptabilisent les primes de compétence et les bonifications dues, mais seules la Police 
fédérale et la Défense ont enregistré une provision pour les heures supplémentaires, 
estimée à partir de leur projet de budget général des dépenses. Aucun département n’a 
comptabilisé de provision pour d’autres dettes relatives au personnel, comme les jours de 
congé de vacances restant à prendre. De telles dettes doivent être enregistrées au cours de 
la période pendant laquelle les prestations ont été effectuées. Étant donné que leur ampleur 
financière peut s’avérer importante et qu’elles peuvent avoir une incidence sur la fidélité des 
comptes, ces dettes doivent être calculées et inscrites dans les comptes annuels.
3.3 Immobilisations
3.3.1 Immobilisations corporelles et incorporelles
Au 31 décembre 2019, les immobilisations corporelles et incorporelles représentent 
une valeur nette de 12.404,1 millions d’euros (contre 12.190,0 millions d’euros 
au 31 décembre 2018). Concernant la comptabilisation de ces immobilisations, la Cour 
observe, depuis plusieurs années, le manque de clarté dans la distinction entre les charges 
(achats de biens et services) et les investissements. La circulaire du 9 mai 2014195 fournit des 
éléments permettant d’orienter les départements, mais elle contrevient aux dispositions de 
l’arrêté plan comptable qui prévoit un seuil de 500 euros pour déterminer si une dépense 
constitue une charge ou un investissement. Cette discordance nuit à l’uniformité des 
enregistrements entre les différents départements.
Le SPF Bosa comptabilise les bâtiments et terrains de l’administration générale de 
l’État (à l’exception de ceux appartenant à la Défense) dans Fedcom sous un code de 
consolidation commun. La valeur nette des terrains et bâtiments s’élève à 5.184,6 millions 
d’euros au 31 décembre 2019, contre 5.238,1 millions d’euros au 31 décembre 2018. Aucun 
mouvement (à l’exception des amortissements et d’une correction demandée par la Cour) 
n’a été comptabilisé sur l’exercice 2019 concernant les terrains et bâtiments. Comme pour 
l’exercice précédent, les dernières informations patrimoniales que la Régie des bâtiments 
et le SPF Finances ont transmises au SPF Bosa n’ont pas été intégrées dans Fedcom. Les 
enregistrements comptables relatifs aux bâtiments et terrains restent donc fondés sur des 
données antérieures au 31 décembre 2015. Les comptes ne donnent dès lors pas une image 
fidèle et exhaustive de la situation des immobilisations corporelles, fin 2019.
De plus, l’évaluation des terrains et des bâtiments n’a pas encore été actualisée à la 
valeur de marché, comme le prévoit l’article 8 de l’arrêté royal précité. Cette absence 
de réévaluation induit un risque de sous-évaluation de l’actif. Un consultant effectue 
actuellement une mission, pour le compte de la Régie des bâtiments, qui vise à valoriser 
195 Circulaire du 9 mai 2014 relative à l’imputation et à la comptabilisation de petit matériel en application du se C 2010. COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /111
les terrains et bâtiments détenus par l’administration générale et gérés par la Régie. Ces 
travaux devraient permettre la valorisation correcte du patrimoine immobilier (terrains 
et bâtiments) de l’administration générale au 31 décembre 2020. La Cour prend acte de 
cette démarche et rappelle qu’il appartient au Comptable fédéral d’élaborer des règles 
d’évaluation et d’amortissement des terrains et bâtiments dans l’attente de la bonne fin des 
missions confiées à la Commission de la comptabilité publique196.
À la clôture, les immobilisations corporelles de la Défense représentent 54,7 % de l’ensemble 
des immobilisations corporelles de l’administration générale. D’importantes commandes 
sont en cours (notamment les A400M et les F35) et vont contribuer à augmenter la 
valeur brute (valeur d’acquisition) des immobilisations du département. Cependant, les 
immobilisations corporelles du département doivent également faire l’objet de réévaluations. 
Contrairement aux prescriptions de l’arrêté royal du 10 novembre 2009, celui-ci n’a en effet 
pratiqué aucune réévaluation de ses terrains et bâtiments. Cette opération devra s’inscrire 
dans une démarche cohérente avec celle mise en place pour les autres départements. La 
Cour observe également qu’aucun montant n’est comptabilisé par la Défense dans la sous-
classe 26 – Ouvrages de génie civil , alors que le plan comptable y prévoit la comptabilisation 
des infrastructures militaires. Par exemple, les structures de base des pistes des champs 
d’aviation militaire devraient être comptabilisées à la sous-rubrique 2610.
De plus, la Défense persiste à faire un usage irrégulier du compte de charges 616975  – Frais 
de fonctionnement – Matériel divers. Celui-ci est utilisé à tort pour comptabiliser des 
amortissements sur des pièces de rechange liées à des investissements. Le plan comptable 
ne prévoit pas cet usage qui entraîne la prise en charge intégrale d’actifs qui devraient dans 
certains cas être amortis selon leur durée d’utilisation. Enfin, l’utilisation de ce compte 
augmente les risques d’erreurs et aboutit à des comptabilisations peu transparentes.
Bien que l’acte de vente du complexe Résidence Palace (dont la valeur des travaux TVAC 
s’élève à plus de 371 millions d’euros197) ait été signé en 2019 avec l’Union européenne198, 
cette opération de vente n’a pas été reflétée dans les comptes de l’administration générale. 
Contrairement au terrain qui a été désaffecté pour 21.748.242 euros, le bâtiment, autrefois 
propriété de l’administration générale de l’État fédéral, n’a jamais été enregistré au bilan 
de l’administration générale. Par ailleurs, les avances versées à la Régie des bâtiments, qui 
coordonnait les travaux pour le compte de l’administration générale, ont été enregistrées dans 
un compte de créances. Compte tenu de la nature de l’opération, la Cour estime qu’il aurait 
été plus opportun d’enregistrer les avances versées (305.164.147,59 euros, soit le montant 
estimé des travaux hors TVA) dans un compte d’immobilisations de la rubrique 215 relative 
à des travaux en cours dans des biens immeubles propres. Cette classification aurait 
également facilité le lettrage des différentes opérations liées au complexe Résidence Palace 
lors de l’enregistrement de la vente du complexe.
196  Voir l'article « Avancement des travaux de la Commission de la comptabilité publique ».
197 Voir point 3.6.2 consacré aux autres dettes à long terme.
198  La Régie des bâtiments a transformé le bloc A du complexe du Résidence Palace, situé rue de la Loi 155, 
1040 Bruxelles, en siège du Conseil de l’Union européenne. Le Comité d’acquisition fédéral de biens immeubles a 
été chargé d’établir l’acte authentique requis pour cette vente. 112
Le suivi des immobilisations et des amortissements est réalisé au moyen de fiches 
d’immobilisations dans Fedcom. Il importe toutefois d’en créer pour chaque nouvelle 
immobilisation (ou de créer mensuellement de nouvelles fiches regroupant les 
immobilisations d’un même type). En effet, l’utilisation de fiches existantes génère un 
excès d’amortissements, car la durée d’amortissement est alors basée sur la durée de vie 
résiduelle de la fiche et non sur la dépréciation de la nouvelle immobilisation. Ce problème 
se résorbe d’année en année, mais il se rencontre encore dans des départements importants 
pour de nouvelles acquisitions (notamment au SPF Justice et au SPF Affaires étrangères).
Enfin, alors que l’article 136 de la loi du 22 mai 2003 en fixait l’échéance au 31 décembre 2016, 
plusieurs départements n’ont pas encore procédé à la comptabilisation de l’ensemble de 
leurs immobilisations dans Fedcom. Il s’agit :
• des immobilisations de certains services au SPF Intérieur ;
• des immobilisations historiques, antérieures à l’intégration dans Fedcom, et des données 
comptables relatives aux postes diplomatiques au SPF Affaires étrangères ;
• de l’historique des immobilisations acquises avant le 1er janvier 2015 au SPF Finances.
Lors du contrôle des annexes jointes à la première version des comptes annuels, des erreurs 
importantes et évitables ont été identifiées pour les immobilisations incorporelles et 
corporelles. Bien que celles-ci aient été corrigées dans la seconde version, elles mettent 
en évidence le manque de contrôles de première ligne lors de l’établissement du compte 
général.
Les immobilisations financières s’élèvent à 48.490,4 millions d’euros fin 2019 et  
comprennent tant les participations dans des sociétés nationales et étrangères que les 
participations dans des organismes internationaux. En 2019, la valeur comptable de ces actifs 
a augmenté de 2.324,8 millions d’euros (+5,0 %). Cette évolution résulte surtout de la hausse 
de l’actif net des entités concernées, qui entraîne une augmentation de la valeur comptable 
de ces participations (+2.247,9 millions d’euros) et par des participations supplémentaires 
dans le capital d’entreprises (+76,0 millions d’euros). Les principales augmentations de la 
valeur comptable nette concernent les participations dans Dexia (+1.325,8 millions d’euros), 
Belfius (+421,7 millions d’euros) et la Banque nationale (+376,3 millions d’euros).
L’État a pris deux nouvelles participations en 2019 : il a souscrit à une augmentation de 
capital de l’ Asian Infrastructure Investment Bank  (AIIB) (montant converti de 10,1 millions 
d’euros) et a pris une participation dans le nouvel instrument Instex SAS (Instrument in 
Support of Trade Exchanges) pour 225.000 euros. Par ailleurs, il a pris des participations 
supplémentaires dans le capital de deux sociétés. Ainsi, l’État fédéral a versé 65 millions 
d’euros pour des parts bénéficiaires supplémentaires émises en 2019 par la Société belge 
d’investissement pour les pays en développement (BIO) et a augmenté de 2,4 millions 
d’euros (montant converti) sa participation dans le capital de l’African Development Bank.
La Cour des comptes observe que certaines de ces opérations en capital n’ont pas été 
intégralement enregistrées dans la comptabilité. En ce qui concerne la nouvelle participation 
dans l’AIIB, seul le capital libéré a été enregistré, mais aucune dette n’a été comptabilisée 
pour le capital déjà appelé (40,5 millions d’euros). Concernant la participation dans BIO,  COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /113
la Cour a constaté qu’une participation supplémentaire dans des parts bénéficiaires 
(67,8 millions d’euros), datant de 2018, n’avait pas encore été comptabilisée. En outre, 
les comptes annuels de la Banque rwandaise de développement (BRD) indiquent qu’une 
augmentation de capital et une vente de parts propres ont eu lieu en 2018, mais les comptes 
annuels de l’administration générale n’intègrent pas l’incidence de cette transaction 
sur la participation199. Enfin, selon les comptes annuels de l’Inter-American Investment 
Corporation (IIC), la participation belge dans le capital aurait été majorée de 164.000 USD 
en 2018  et en 2019, mais les comptes annuels de l’administration générale n’en contiennent 
aucune trace. La Cour insiste dès lors sur la nécessité de suivre plus scrupuleusement les 
participations afin que l’incidence de telles modifications puisse être reprise en temps 
voulu et correctement dans les comptes annuels.
Pour déterminer la valeur des participations, le Comptable fédéral utilise non seulement 
l’actif net de l’exercice précédent, mais aussi le pourcentage de participation de la fin de 
l’exercice précédent. À la suite de la cessation des activités de Vitrufin en 2019, les actions 
de cette société ont été transformées en actions d’Ethias. Les comptes annuels 2019 n’en 
tiennent pas encore compte et ne contiennent donc pas de valeur pour les actions d’Ethias, 
mais bien une participation « fictive » dans Vitrufin200. Bien que l’incidence sur le bilan 
soit négligeable, de tels enregistrements génèrent des informations confuses au sujet du 
patrimoine de l’administration générale.
La Cour recommande de réexaminer les règles d’évaluation concernant la valeur  
d’acquisition et les réévaluations de participations vu qu’elles sont fortement tributaires 
pour le moment du référentiel comptable dans lequel ces participations sont gérées. 
Les plus-values de réévaluation comptabilisées à l’égard des participations liées à des 
instruments financiers dans les comptes annuels consolidés, tels que Dexia et Belfius, sont 
essentiellement dues au passage obligatoire, en 2018, de ces sociétés des normes IAS aux 
normes IFRS pour les règles d’évaluation201. Concernant la participation dans Proximus, 
l’actif net se basait encore à tort sur les anciennes normes IAS dans la première version des 
comptes annuels.
L’article 9 de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 prévoit que les participations financières 
sont annuellement réévaluées sur la base de l’actif net (consolidé) de l’entité. Pour 
l’application concrète de cette règle d’évaluation, le Comptable fédéral utilise la valeur de 
l’actif net de l’exercice précédent parce que, dans de nombreux cas, les chiffres définitifs 
de l’exercice même ne sont pas encore connus lors de l’élaboration des comptes annuels de 
l’administration générale. Vu que cette règle d’évaluation s’écarte de la règle en vigueur 
pour les entreprises, il peut arriver qu’une même participation détenue directement par 
l’administration générale et indirectement par la Société fédérale de participations et 
d’investissement202 soit évaluée différemment par ces deux entités. Bien que cette situation 
n’ait aucune incidence sur les comptes de l’administration générale, il s’agit d’un point 
d’attention important pour l’établissement des comptes annuels consolidés de l’État fédéral.
199  ni le capital ni le pourcentage de droit de vote lié à la participation n’ont été adaptés dans les comptes annuels. 
200  L’évaluation est basée sur les comptes annuels 2018 de Vitrufin. 
201  Les sociétés dont le rapportage doit se baser sur les normes IFR s ont été tenues de passer à partir du 
1er janvier 2018 de l’IA s18 (revenu)  et l’IA s11 (Construction Contracts)  à l’IFR s15 (Revenue from Contracts with 
Customers) et de l’IA s39 (Financial Instruments : Recognition and Measurement) à l’IFR s9 (Financial Instruments). 
202  Comme le Palais des beaux-arts (Bozar), bpost, la Loterie nationale et B nP Paribas. 114
L’article 9 de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 prévoit également que les participations 
dans des organismes internationaux qui n’ont pas adopté la forme d’une société 
sont maintenues à la valeur d’acquisition. Néanmoins, des différences de conversion 
(28,9 millions d’euros) ont été comptabilisées à tort pour les participations en devises, alors 
que les comptes non monétaires du grand-livre doivent être évalués à la valeur d’acquisition 
historique. Cette erreur a été corrigée dans la deuxième version des comptes annuels. À 
la suite de l’audit de la Cour effectué en 2015 auprès du SPF Finances et du SPF Affaires 
étrangères au sujet de l’inventaire et du traitement des participations dans des organismes 
internationaux203, quelques participations ont été comptabilisées en tant que transferts 
en capital dans les comptes annuels 2015. La Cour réitère toutefois sa recommandation 
d’élaborer un cadre légal pour l’inventaire de ces participations et de préciser la différence 
entre une participation et un transfert en capital sur la base de la classification économique.
L’annexe et le commentaire des comptes annuels contiennent diverses petites erreurs 
(certains tableaux n’ont été adaptés qu’en partie au nouvel exercice, certains chiffres n’ont 
pas été actualisés ou la valeur en bourse mentionnée est erronée). Comme l’annexe et le 
commentaire font partie intégrante des comptes annuels, les informations qui y figurent 
doivent aussi être précises. La qualité de l’inventaire et des comptes annuels pourrait être 
améliorée en utilisant non seulement les rapports et les comptes annuels comme sources 
d’informations, mais aussi, par exemple, en suivant les contrats et modifications statutaires 
et en faisant intervenir les commissaires du gouvernement pour fournir ces informations.
La Cour des comptes souligne qu’un suivi plus strict des participations permettrait d’utiliser 
les informations les plus récentes dans les comptes annuels. En effet, les informations 
pertinentes pourraient être connues avant l’élaboration de ces comptes par les représentants 
de l’autorité fédérale au sein des assemblées générales et des conseils d’administration ou 
par les commissaires du gouvernement. Un certain nombre d’erreurs pourraient être évitées 
grâce à une meilleure gestion et à un meilleur contrôle interne. La Cour insiste pour que des 
procédures de vérification plus performantes soient mises en place par les départements et 
le Comptable fédéral afin que les erreurs puissent être détectées plus tôt.
3.4 Stocks
Remarques générales
Les stocks comptabilisés au bilan s’élèvent, au 31 décembre 2019, à 2.499,6 millions d’euros, 
soit une diminution de 5,0 % (-131,3 millions d’euros) par rapport à 2018 (2.630,9 millions 
d’euros). Ils constituent 2,3 % du total de l’actif de l’administration générale (110,8 milliards 
d’euros).
Les stocks de la Défense représentent à eux seuls 97,9 % de ce total (2.447,0 millions 
d’euros, en baisse de 138,0 millions d’euros). Le solde (52,6 millions d’euros) se répartit 
entre quatre autres départements, dont principalement la Police fédérale (40,1 millions 
d’euros, en hausse de 7,2 millions d’euros).
203  Cour des comptes, « Inventaire des participations dans des organismes internationaux et des entreprises non 
résidentes  », 172e Cahier , Volume I, rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2015, p. 165-169, 
www.courdescomptes.be . COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /115
Malgré les quelques progrès réalisés, l’enregistrement des stocks de l’administration 
générale reste non exhaustif et ne reflète pas fidèlement la réalité.
Ainsi, le SPF Justice ne rapporte aucun montant pour cette sous-classe et n’est pas 
encore en mesure d’évaluer ses stocks (notamment ceux gérés par la Direction générale 
des établissements pénitentiaires). Toutefois, il a informé la Cour qu’une interface entre 
Fedcom et le logiciel de gestion Archibus serait progressivement mise en œuvre en 2021, ce 
qui permettra la comptabilisation des stocks204. Quant à la Défense, elle n’intègre pas 
les stocks comptabilisés en regard du code 333333 dans Ilias205 (44,7 millions d’euros 
au 31 décembre 2019).
La Cour recommande à tous les départements de finaliser leurs travaux d’inventorisation 
afin d’enregistrer dans Fedcom les stocks qui ne sont pas encore valorisés. Elle leur 
recommande également de désigner, en cas de vacance d’un poste, un comptable en 
matières afin de respecter les articles 35, 36 et 37 de la loi du 22 mai 2003.
Par ailleurs, les règles d’évaluation des stocks sont toujours incomplètes et non uniformes 
au sein de l’administration générale206. La Cour recommande donc au Comptable 
fédéral de veiller à la cohérence des approches entre les départements et de compléter 
le cadre réglementaire. La publication de directives et de référentiels conditionne la 
bonne comptabilisation et la valorisation correcte des stocks, tant au niveau des valeurs 
d’acquisition que des éventuelles réductions de valeur.
Défense
La valeur des stocks du département baisse de 5,3 % par rapport à l’exercice 2018 et 
même de 29,8 % par rapport à l’exercice 2016, pour s’établir à 2.447,0 millions d’euros 
au 31 décembre 2019. Cette diminution importante se justifie principalement par la 
comptabilisation de réductions de valeur sur stock à partir de l’exercice 2017. Cette 
comptabilisation a été réalisée conformément aux recommandations de la Cour. Un article  
de la partie III ce Cahier est consacré à un audit de suivi de l’inventorisation et de la 
comptabilisation des stocks de la Défense.
Police fédérale
La valeur des stocks de la Police fédérale a augmenté de 22,0 % en 2019, suite à l’intégration, 
dans un nouveau module spécifique de Fedcom (dénommé Logispol207), de données issues 
d’applications gérant à la fois une partie de la logistique du département et les pièces liées à 
certaines activités sous-traitées. Toutefois, en raison de problèmes de paramétrage lors de la 
mise en service du module, deux comptes de stock présentent erronément un solde négatif 
(-0,9 million d’euros au total).
204  Voir, dans la partie III de ce Cahier, l'article  sur la mise en œuvre de loi du 22 mai 2003 au s PF justice.
205  Ilias est le logiciel logistique que la Défense utilise pour inventorier et retracer la localisation de toutes les pièces 
selon leur statut opérationnel.
206  La Défense et la Police fédérale utilisent principalement la méthode du prix moyen pondéré ; le s PF Finances 
estime ses stocks, principalement des biens immobiliers, au prix du marché ; le s PF Intérieur adopte la méthode 
First In First Out (Fifo), tandis que le s PF s anté publique évalue ses stocks au prix d’acquisition.
207 Logispol a permis d’améliorer l’inventorisation (identification et enregistrement des mouvements par codes-
barres) et le contrôle interne (rapport de correction de stocks et enregistrement des mouvements selon leur 
nature). 116
La Cour recommande à la Police fédérale de poursuivre la mise en œuvre des mesures 
prises au cours de l’exercice, notamment au plan de la gestion informatique, afin de pouvoir 
procéder à une inventorisation et à une valorisation complètes de ses stocks, comme prévu 
à l’article 16 de la loi du 22 mai 2003.
Autres départements
Les stocks du SPF Finances (7,1 millions d’euros) se composent pour l’essentiel des biens 
immeubles issus des successions en déshérence208. Les données les concernant n’ont pas été 
actualisées en 2018, mais ont été corrigées en 2019 à 5,7 millions d’euros en fin d’exercice. 
Par ailleurs, les stocks de la Monnaie royale de Belgique ont été intégrés dans Fedcom 
(0,3 million d’euros)209.
Les stocks de médicaments des SPF Intérieur (2,6 millions d’euros) et Santé publique 
(2,1 millions d’euros) sont en majorité conservés par des tiers (sociétés pharmaceutiques, 
plate-forme logistique, pharmacies). Cette gestion nécessiterait la mise en œuvre de mesures 
de contrôle interne adéquates pour pouvoir attester des quantités stockées en fin d’exercice 
et du statut de celles-ci, notamment au regard des échéances de péremption éventuelles.
3.5	 Liquidités 	et	placements 	financiers 	à	moins	d’un	an
En 2019, les liquidités et les placements financiers à moins d’un an ont augmenté 
de 7.430,9 millions d’euros pour atteindre 29.715,9 millions d’euros. Les liquidités s’élèvent 
à 24.201,2 millions d’euros et ont progressé de 8.549,6 millions d’euros par rapport à 
2018. Outre une augmentation du solde sur le compte central de recettes de la Trésorerie 
(+1.295,4 millions d’euros210), cette hausse s’explique essentiellement par des soldes plus 
élevés sur les comptes postaux211 du SPF Finances (+7.004,7 millions d’euros) et du SPP 
Intégration sociale (+238,7 millions d’euros). Les placements financiers qui viennent à 
échéance dans l’année s’élèvent à 5.514,7 millions d’euros (-1.118,7 millions d’euros par 
rapport à 2018) et sont constitués essentiellement d’instruments financiers utilisés par 
l’Agence de la dette pour gérer celle-ci.
La Cour des comptes observe que des manquements relevés précédemment n’ont pas encore 
été résolus dans les comptes annuels 2019 :
• Des comptes postaux et des caisses ne sont toujours pas repris dans la comptabilité ou 
leurs variations de soldes ne sont comptabilisées que globalement. Certaines transactions 
sont donc effectuées en dehors de la comptabilité, ne peuvent pas être comptabilisées 
correctement sur la base de droits constatés et échappent au contrôle interne des flux 
208  Ces biens entrent dans le patrimoine de l’État en vertu d’une décision judiciaire et sont d’abord gérés par le 
bureau des successions en déshérence, puis, dans l’attente de leur aliénation, par Findomimmo. Le comité fédéral 
d’acquisition organise celle-ci.
209  Le service administratif à comptabilité autonome Monnaie royale de Belgique est devenu un service administratif 
de l’Administration générale de la trésorerie du s PF Finances, au 1er janvier 2019, en vertu des dispositions de la loi 
du 11 février 2019 portant des dispositions fiscales, de lutte contre la fraude, financières et diverses.
210  Le comptable centralisateur perçoit des montants des départements sur son compte central de recettes et les 
reverse à la Banque nationale dans le cadre du cash pooling . Cette opération est effectuée le dernier jour ouvrable 
du mois. Le solde en fin d’année sur le compte central de recettes correspond donc au total des recettes du dernier 
jour ouvrable. e n 2018, un montant de 47,3 millions d’euros avait été perçu le dernier jour ouvrable, tandis qu’en 
2019, il s’élevait à 1.342,8 millions d’euros.
211 Ces augmentations sont en partie imputables à des recettes qui n’ont été reversées à la t résorerie que début 2020.  COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /117
de recettes et de dépenses. Les principaux comptes manquants se situent au SPF Justice 
(caisses des établissements pénitentiaires) et au SPF Affaires étrangères (comptes des 
postes diplomatiques hors fonds de roulement et avances pour les missions urgentes). 
Pour certains services du SPF Justice, il est prévu de reprendre ces comptes dans Fedcom 
en 2021. Pour le SPF Affaires étrangères, il n’y a pas d’échéances précises.
• Certains départements212 présentent encore en fin d’année des soldes ouverts 
(39,6 millions d’euros) sur des comptes d’attente liés à des comptes postaux. Ils les 
utilisent en cours d’année pour affecter correctement les montants reçus et suivre le 
paiement des dépenses. Les soldes devraient toutefois être intégralement attribués aux 
comptes appropriés du grand-livre au plus tard lors de la clôture annuelle. La Cour des 
comptes insiste sur la nécessité d’une affectation correcte et d’un suivi en temps utile 
pour garantir une image fidèle des autres postes du bilan et du compte de résultats.
• Comme l’utilisation de moyens de caisse ne peut pas toujours être évitée, elle doit faire 
l’objet d’un suivi manuel et plus approfondi étant donné le risque accru de fraude que 
ces moyens comportent. L’utilisation fréquente de caisses se produit surtout à la Défense 
et à la Police fédérale. La Cour des comptes réitère sa recommandation de continuer à 
développer des procédures sans recours à des caisses.
• De nombreuses recettes ne sont pas versées systématiquement sur le compte central de 
recettes de la Trésorerie. Certains départements conservent des moyens sur des comptes 
propres, sans que la nécessité en soit toujours établie. Ainsi, le SPF Économie maintient 
à tort sur un compte 37,6 millions d’euros qui reviennent au Trésor, et ce, malgré les 
observations antérieures de la Cour213.
La Cour des comptes constate aussi que certains problèmes persistent parce que les 
départements ne sont pas suffisamment au courant des procédures ou ne les suivent pas 
assez. Dans certains cas, les départements ont aussi besoin de l’aide du Comptable fédéral 
pour remédier aux manquements.
3.6 Dettes
3.6.1	 Dette	de	l’administration	générale
La dette de l’État fédéral dans Fedcom s’élève à 399,5 milliards d’euros au 31 décembre 2019, 
dont 85,8 % en OLO214. Ce montant diffère de celui repris dans la situation officielle établie 
par l’Administration générale de la trésorerie (ci-après la Trésorerie) à la même date, 
soit 393,9 milliards d’euros.
Cet écart (5,6 milliards d’euros) résulte de différences méthodologiques entre le plan 
comptable et les calculs de la Trésorerie, qui sont justifiées dans l’état 18 – Situation nominale 
de la dette publique de l’annexe des comptes annuels. Elles s’expliquent essentiellement par 
des opérations de fin d’année à court terme, enregistrées en 2019 dans Fedcom, mais en 
2020 dans le système de gestion de la dette publique (FTI Star), utilisé par l’Agence fédérale 
212  Les soldes les plus importants concernent le sPF Justice, le sPF Finances et le sPF Économie. e n outre, onze 
départements possèdent des soldes limités.
213 Voir point 3.9 Comptes de régularisation et d’attente.
214  Obligation linéaire – lineaire obligatie . 118
de la dette215. D’importants montants liés à la gestion de la dette de l’État figurent dans les 
comptes de régularisation (voir point 3.9).
Périmètre
Selon l’état 18 - Situation nominale de la dette publique établi par la Trésorerie, la dette 
de l’administration générale (393,9 milliards d’euros) inclut, outre la dette brute émise 
ou reprise par l’administration générale (393,6 milliards d’euros216), des dettes vis-à-vis de 
certains organismes (209,6 millions d’euros).
La dette de l’administration générale se compose de dettes à long terme pour 355,1 milliards 
d’euros (90,1 %) et de dettes à court terme pour 38,8 milliards d’euros (9,9 %). Les dettes 
à court terme concernent diverses contreparties, comme notamment des emprunts 
interbancaires (275 millions d’euros), des appels de marge217 effectués par des établissements 
financiers (514,1 millions d’euros), des dépôts effectués par des organismes et des entités 
fédérées (3.475,1 millions d’euros) et des disponibilités (6.555,9 millions d’euros) provenant 
principalement d’institutions de sécurité sociale.
Les dettes vis-à-vis de certains organismes (209,6 millions d’euros) sont intégrées dans les 
dettes à long terme. Elles concernent principalement la SFPI (99,2  millions d’euros218) et la 
Régie des bâtiments (110,2 millions d’euros). Les dettes vis-à-vis de la Régie des bâtiments 
ne sont pas enregistrées dans Fedcom, bien que leur intégration dans la situation de la 
dette soit justifiée. L’administration générale prend en effet à sa charge l’amortissement 
annuel de ces dettes indirectes. Ces opérations sont cependant enregistrées indûment sur 
un compte destiné à la comptabilisation de subventions à des organismes administratifs 
publics (OAP)219. Le Comptable fédéral a d’ailleurs fait part de son intention de reprendre 
au bilan de l’administration générale cette dette envers la Régie des bâtiments, à partir des 
comptes annuels  2020.
La Cour relève que des dettes à long terme sont enregistrées sur trois sections budgétaires 
(18 – SPF Finances, 33 – SPF Mobilité et 51 – SPF Finances pour la dette publique). Cependant, 
la situation officielle établie par la Trésorerie ne reprend pas les emprunts d’Infrabel et de la 
SNCB (629,4 millions d’euros au 31 décembre 2019, liés à la section budgétaire 33) dont l’État 
fédéral s’est engagé à couvrir le service (voir point 3.6.2.4). Suite aux recommandations de la 
Cour, ces montants sont à présent mentionnés séparément dans l’état 18 de l’annexe.
Composition, comptabilisation et rapportage
La Cour a contrôlé la justification des montants composant la dette de l’administration 
générale, sur la base des soldes des comptes du grand-livre dans Fedcom et de l’état 18 de 
l’annexe. Elle a également examiné la valorisation de ces composants.
215 Pour Fedcom, la date d’enregistrement est la date du contrat ; pour l’Agence, la date de son entrée en vigueur.
216  Document « indicateurs » publié sur le site de l’Agence de la dette ( www.debtagency.be).
217 Dans le cadre des opérations sur produits dérivés, des montants sont versés par les tiers en fonction de l’évolution 
du marché pour garantir la bonne fin de l’opération.
218  Dette résultant de l’engagement de l’État de couvrir les charges du rachat des actions sabena à s wissair en 1995, 
dont le remboursement est bloqué en raison d’un contentieux avec s wissair.
219  Allocation de base 19.55.22.41.40.04, liée au compte 679310. COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /119
La réconciliation de la situation officielle de la Trésorerie avec les données de Fedcom est 
un exercice complexe. En effet, en raison de la diversité et du caractère évolutif des produits 
et des contreparties, elle implique de nombreux ajustements. Par ailleurs, il n’existe pas 
toujours une correspondance directe entre le solde des comptes du grand-livre et les 
montants de la situation officielle.
La Trésorerie valorise ainsi les dettes émises en certificats de trésorerie et en ECP220 à 
leur valeur d’encaissement, actuellement supérieure à leur valeur nominale dans Fedcom 
(ce qui a impliqué un ajustement de 128,8 millions d’euros, correspondant aux intérêts 
escomptés). Le service Opérations financières du Trésor (OFT) du SPF Finances a fait part 
de son intention d’investiguer plus avant, avec l’Agence de la dette, les raisons de ce choix 
dans le rapportage.
D’autres opérations dans Fedcom nécessitent un ajustement pour qu’elles correspondent 
avec la situation officielle, notamment lorsque la date valeur diffère de celle du contrat.
La Cour recommande, en vue de renforcer le contrôle interne et de faciliter tant le 
rapportage que le contrôle, de mieux documenter les composants repris dans la situation 
officielle ainsi que de dresser la liste des comptes du grand-livre correspondants221 et des 
ajustements nécessaires à la réconciliation avec les données de Fedcom. En 2019 et 2020, le 
service OFT a procédé aux corrections demandées par la Cour et renforcera, dans l’exercice 
de réconciliation, la traçabilité des composants de la dette avec les comptes du grand-livre 
dans Fedcom.
Enfin, les définitions des composants et le périmètre de la dette de l’administration générale 
doivent être coordonnés avec les autres états de l’annexe (en particulier l’état 14 – Dettes à 
long terme). Dans la deuxième version des comptes annuels, le Comptable fédéral a corrigé 
les états financiers conformément aux remarques formulées par la Cour.
3.6.2 Autres dettes à long terme
Fin 2019, les autres dettes à long terme s’établissent à 11.307,5 millions d’euros (-37,8 millions 
d’euros par rapport à 2018) :
• cautionnements, consignations et autres dépôts à plus d’un an ou à durée indéterminée 
de la Caisse des dépôts et consignations (3.572,8 millions d’euros) ;
• financement de la contribution de la Belgique dans le FMI (6.800,2 millions d’euros) ;
• financements alternatifs de la SNCB et d’Infrabel (629,4 millions d’euros) ;
• avances octroyées par le Conseil de l’Union européenne pour rénover puis acheter le 
bâtiment Résidence Palace (305,2 millions d’euros).
3.6.2.1 Caisse des dépôts et consignations (CDC)
La CDC est chargée de nombreuses missions qui ont fait l’objet d’un rapport officiel pour les 
exercices 2018 et 2019 (malgré l’absence de dispositions explicites concernant le rapportage, 
220  Le programme Euro Commercial Paper (ECP) de la Trésorerie est un instrument de financement à court terme. Les 
eCP sont émis sur mesure en vue de répondre à la demande des investisseurs.
221  Le montant de chaque composant pourrait en outre être lié directement avec le solde du compte du grand-livre 
correspondant. 120
dans la loi du 11 juillet 2018 abrogeant l’arrêté royal n° 150). En 2019, ses encours créditeurs 
ont diminué de 10,3 millions d’euros, pour s’établir à 3.572,8 millions d’euros.
La CDC a perçu, en 2019, un montant de 429,4 millions d’euros de cotisations, en provenance 
des établissements financiers, dans le cadre du Fonds de garantie et du Fonds de résolution 
européen. Les contributions au Fonds de garantie sont reversées à la réserve d’intervention 
du Trésor. Celle-ci s’élève à 5.318,3 millions d’euros au 31 décembre 2019, après le versement 
par la CDC de 1.302,1 millions d’euros en 2019.
La Cour a de nouveau invité la CDC à se prononcer sur la nécessité de conserver un solde, 
non mouvementé depuis 2015, de 19,9 millions d’euros à la rubrique des cautionnements, 
consignations et autres dépôts échéant dans les douze mois. La CDC et le Comptable fédéral 
ont indiqué qu’ils mettraient ce solde en concordance avec l’inventaire en 2020.
Fonds des faillites
Les montants consignés à la CDC dans le cadre de la gestion des faillites d’entreprises 
s’élèvent à 1.194,2 millions d’euros (-40,9 millions d’euros ou -3,3 % par rapport à 2018). 
Les montants déposés à la suite de l’ouverture de faillites diminuent par rapport à 2018 
(-46,3 millions d’euros) pour s’établir à 236,8 millions d’euros, contrairement au nombre 
de faillites constatées, qui progresse de 7,1 % en 2019. La Cour souligne que la CDC devrait 
commenter les raisons de ces évolutions divergentes dans son rapport.
Avoirs dormants
Les avoirs dormants individuels et globaux poursuivent leur croissance régulière 
(+26,1 millions d’euros) pour atteindre 514,2 millions d’euros fin décembre 2019 en raison 
de la différence entre les montants que les établissements financiers versent (55,8 millions 
d’euros en 2019) et les restitutions (24,7 millions d’euros en 2019). Sur les trois dernières 
années, les restitutions ne représentent que 37 % des versements.
La Cour a relevé que certains établissements n’ont procédé à aucun versement au cours 
des deux derniers exercices. La CDC n’est cependant pas habilitée à vérifier que tous les 
établissements ont procédé aux versements imposés par la loi222.
Les biens déposés à la CDC sont prescrits au profit du Trésor après 30 ans223, sauf pour les 
sommes transférées de manière globale224, qui lui reviennent immédiatement225. En 2019, 
la CDC a enregistré en recettes les montants (5,7 millions d’euros au total) résultant de 
l’application de ces dispositions.
222  Chapitre V – Les comptes, coffres et contrats d’assurance dormants du titre II – Finances de la loi du 24 juillet 2008 
223 Article 22 de la loi du 11 juillet 2018 sur la Caisse des dépôts et consignations.
224  C’est le cas lorsque le total de tous les comptes de l’ayant droit dans un établissement financier est inférieur ou égal 
à 60 euros.
225 Article 69, § 3, de la loi du 30 juillet 2018 portant des dispositions financières diverses (1), chapitre VI modifications 
de la loi du 24 juillet 2008 portant des dispositions diverses (I) et disposition générale relative aux comptes, coffres 
et contrats d’assurance dormants. COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /121
Consignations
Les consignations judiciaires s’élèvent à 598,3 millions d’euros fin 2019, soit une diminution 
de 29,9 millions d’euros par rapport à 2018. Un montant de 294,4 millions d’euros, 
correspondant à une amende pénale, a transité par la CDC en 2019 pour être reversé au 
Trésor.
Quant aux autres consignations (les consignations intérieures), elles s’élèvent 
à 499,6 millions d’euros au 31 décembre 2019 (+20,9 millions d’euros par rapport à 2018). 
Cette augmentation résulte principalement de versements importants (32 millions d’euros 
en 2019) de l’Organe central pour la saisie et la confiscation226.
3.6.2.2 Financement de la participation dans le FMI
En 2019, le quota de droits de tirage de la Belgique est resté stable à 6.410,7 millions de 
DTS227 (7.922,9 millions d’euros au 31 décembre 2019). Celui-ci se répartit principalement 
entre la position dans la tranche de réserve, enregistrée à l’actif de la Banque nationale de 
Belgique (BNB), et la participation, versée en monnaie nationale, enregistrée à l’actif du 
bilan de l’administration générale.
La position dans la tranche de réserve a augmenté de 278,3 millions d’euros pour 
atteindre 1.098,1 millions d’euros par l’effet combiné de l’appréciation du DTS par rapport 
à l’euro (environ 17 millions d’euros) et de tirages (emprunts nets) sur la quote-part de la 
Belgique (215,4 millions de DTS, soit environ 262 millions d’euros) par des membres du 
FMI, principalement l’Argentine.
Au passif du bilan de l’administration générale, le montant relatif aux engagements envers 
le FMI est demeuré quasi inchangé à 6.800,2 millions d’euros. L’émission de certificats 
pour un montant de 266,6 millions d’euros228 compense en effet la dépréciation des avoirs 
en euros, relatifs à la quote-part en DTS.
Les variations bilantaires concernant la participation dans le FMI ne font pas l’objet 
d’explications pertinentes dans le commentaire général des comptes. La Cour réitère dès 
lors sa recommandation au Comptable fédéral de les commenter davantage, en collaboration 
avec la BNB et le SPF Finances.
3.6.2.3 Avances octroyées par le Conseil de l’Union européenne
Le 29 novembre 2019, l’État belge et le Conseil de l’Union européenne ont signé l’acte de 
vente du complexe Résidence Palace229 pour 312.143.710,53  euros hors TVA. Depuis 2008, le 
Conseil avait assuré le financement des travaux par le versement de plusieurs acomptes qui 
226  L’Organe, qui fait partie du s PF Justice, est organisé par la loi du 4 février 2018 contenant les missions et la 
composition de l’ organe central pour la saisie et la confiscation. Il assure le rôle de centre de connaissances et la 
gestion en matière de biens saisis. Il peut également aliéner des biens immeubles, autres que ceux en déshérence, 
qui sont gérés par le s PF Finances. 
227 Droits de tirage spéciaux (D ts) du Fonds monétaire international dont la valeur est déterminée à partir d’un panier 
reprenant cinq monnaies.
228  Le financement de la participation de la Belgique dans le F mI, réalisé par l’émission de certificats du Trésor à durée 
indéterminée et ne portant pas charges d’intérêt, n’est pas repris dans la situation nominale de la dette publique.
229  soit le bloc A du Résidence Palace, 155 rue de la Loi, y compris le terrain sous-jacent et une parcelle dénommée 
« chemin chaussée d’ etterbeek ». 122
ont été actualisés à un montant total de 308.028.916,58 euros au 31 décembre 2019. Un solde 
de 4.114.793,95  euros a été versé à la signature de l’acte.
La Cour observe que l’administration générale n’a enregistré aucune écriture relative à cette 
vente dans ses comptes 2019. Par conséquent, son bilan présente indûment une dette envers 
le Conseil de l’Union européenne de 305.164.147,59 euros. Les actifs correspondants sont 
classés erronément ou manquants (en particulier la valeur du bâtiment en construction).
L’administration générale doit procéder en 2020 aux écritures nécessaires pour comptabiliser 
correctement l’acte de vente, tant au bilan (élimination de la dette et sortie de l’inventaire 
des actifs concernés) qu’au compte de résultats (constatation de la moins-value nette de 
réalisation sur le bâtiment et le terrain pour un montant estimé à 16 millions d’euros230). 
Par ailleurs, elle devra régulariser dans les comptes, les opérations de préfinancement 
(371,0 millions d’euros TVA comprise au 31 décembre 2019) et les transactions passées 
(89,3 millions  d’euros ) avec les adjudicataires pour les travaux de rénovation menés par 
la Régie des bâtiments, ainsi que leur impact budgétaire éventuel pour l’administration 
générale et la Régie.
Enfin, la Cour souligne que les informations concernant cette opération n’ont pas été 
suffisamment diffusées, ce qui a nui à l’efficacité du contrôle interne et à la fidélité des 
comptes des différents intervenants.
3.6.2.4 Financements alternatifs des infrastructures et du matériel ferroviaires
L’État belge s’est engagé à prendre à sa charge le coût (274,6 millions d’euros231) de la 
finalisation des infrastructures du réseau TGV232 et le financement (627,1 millions d’euros233) 
de l’achat de matériel roulant ferroviaire234. Ces dettes ne sont pas reprises dans la situation 
officielle de la dette de l’État. La Cour recommande de les y intégrer, dans la rubrique Dettes 
de certains autres organismes (voir point 3.6.1).
Le total de ces dettes s’élève, au 31 décembre 2019, à 629,4 millions d’euros, en diminution 
de 28 millions d’euros par rapport à 2018, conformément aux plans d’amortissement.
3.7 Capitaux propres
Les capitaux propres sont négatifs et s’établissent fin 2019 à -352.613,1 millions d’euros, soit 
une baisse de 4.002,9 millions d’euros par rapport à 2018. Cela signifie que l’administration 
générale a eu besoin de se financer davantage par endettement pour assurer son 
fonctionnement en 2019.
La principale explication de cette baisse est le résultat de l’exercice, qui se fixe à 
-3.061,7 millions d’euros. Par ailleurs, les fonds propres ont aussi diminué en raison 
230  sur la base d’une valeur estimée ( htVA) du bâtiment après travaux de 306,7 millions d’euros et de la valeur du 
terrain de 21,8 millions d’euros.
231 Charges annuelles de 16,6 millions d’euros couvrant l’amortissement du capital et le paiement des intérêts.
232  Par la convention du 9 octobre 2006 conclue à la suite de la séparation en 2005 de la sn CB en plusieurs entités 
distinctes.
233 Charges annuelles de 38 millions d’euros jusqu’en 2032, puis 30 millions d’euros jusqu’en 2035, couvrant 
l’amortissement du capital et le paiement des intérêts.
234  Par les conventions des 7 juillet 2008 et 28 mars 2013 entre l’État fédéral et la sn CB. COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /123
d’adaptations directes. Celles-ci résultent, d’une part, de modifications au niveau de 
la structure ou du périmètre de l’administration générale (+242,9 millions d’euros) et, 
d’autre part, de corrections d’enregistrements comptables incomplets ou erronés du passé 
(-1.184,2 millions d’euros).
Les variations des capitaux propres résultant d’une modification de la structure de 
l’administration générale ont une base légale. Ainsi, le service administratif à comptabilité 
autonome Monnaie royale de Belgique (MRB) a été transformé en un service administratif 
de l’Administration générale de la trésorerie à partir du 1er janvier  2019235. À la suite de 
cette transformation, le patrimoine de la MRB a été intégré dans celui du SPF Finances, ce 
qui a fait augmenter les capitaux propres (+182,5 millions d’euros). La comptabilisation se 
base sur le bilan final de la MRB au 31 décembre 2018, dans lequel des corrections ont été 
apportées pour qu’il concorde avec l’inventaire effectif. En outre, les fonds secteur animaux 
de l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire ont été transférés au SPF 
Santé publique (+60,5 millions d’euros)236.
La principale correction 2019  concerne l’extourne d’une créance considérée à tort en 
souffrance « réduction impôt des personnes physiques Flandre » (-1.086,4 millions d’euros). 
Cette créance résultait de l’enregistrement en 2009 et 2010  de la réduction forfaitaire 
flamande sur le précompte professionnel. Pour améliorer la fidélité des comptes annuels, la 
Cour237 avait recommandé d’annuler cette créance via une modification des fonds propres.
D’autres corrections concernent  :
• le chargement des soldes de départ des comptes d’attente recettes TVA Namur et Malines, 
au 1er janvier 2019 (-74,6 millions d’euros), à la suite du passage de la comptabilité de 
caisse à la comptabilité transactionnelle en 2018 ;
• le versement au Trésor d’une contribution unique du secteur pétrolier datant de 2003 et 
des allocations d’attente des ouvriers mineurs datant de 2000 (-13,3 millions d’euros). Au 
lancement de Fedcom, ces montants se trouvaient sur un compte de recettes et ont été 
repris dans les fonds propres ;
• l’extourne du solde du compte courant avec la Société fédérale de participations et 
d’investissement (SFPI) vu qu’il a été payé en 2018 (-10,2 millions d’euros) ;
• la finalisation de l’inventaire des immobilisations (+6,5 millions d’euros) au SPF Bosa, au 
SPF Intérieur, au SPF Justice et à la Défense ;
• l’évolution de l’encours des avances sur les frais de justice pendant l’exercice au 
SPF Justice ( -4,2 millions d’euros).
Les départements doivent établir chaque année un inventaire de leurs avoirs et droits, 
de leurs dettes, obligations et engagements ainsi que de leur patrimoine net afin que les 
capitaux propres comptabilisés puissent être mis en concordance avec cet inventaire. Ce 
dernier doit être établi sur la base des opérations de relevé, de vérification, d’examen et 
235 Loi du 11 février 2019 portant des dispositions fiscales, de lutte contre la fraude, financières et diverses. 
236  Loi du 13 avril 2019 portant dispositions diverses en matière d’agriculture et certains fonds budgétaires et en 
matière d’intégration sociale.
237 Cour des comptes, 176e Cahier – partie III  : compte général 2018 de l’administration générale de l’État fédéral, Volume I – 
Commentaires, rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, octobre  2019, p. 97-98, www.courdescomptes.be . 124
d’ évaluation nécessaires afin que les comptes correspondent à la réalité238. La Cour constate 
que, si des démarches ont été entreprises ces dernières années pour améliorer la fidélité de 
l’image des fonds propres, l’inventaire n’est toujours pas complet et que des éléments de 
l’actif et du passif font encore défaut.
La Cour estime que les corrections des capitaux propres sont inévitables pour pallier les 
manquements liés aux enregistrements comptables historiques. Elle insiste néanmoins sur 
la nécessité d’établir au plus vite un inventaire complet des avoirs et droits, des dettes et des 
obligations et engagements en vue de la certification des comptes annuels de l’État fédéral 
à partir de 2020. Ce n’est qu’à cette condition que de nouvelles écritures correctrices sur les 
fonds propres pourront être évitées à l’avenir.
La Cour souligne qu’à cet effet, les services comptables des départements et le Comptable 
fédéral doivent collaborer et que d’autres services au sein des départements doivent assumer 
leurs responsabilités. Ainsi, les commentaires du compte général mentionnent que le délai 
prévu pour le chargement des immobilisations au SPF Intérieur n’a pas été respecté parce 
que différents services ne considèrent pas cette tâche comme prioritaire et que trop peu 
d’influence peut être exercée sur ces services.
Enfin, la Cour rappelle que l’annexe et les commentaires du compte général doivent fournir 
davantage d’explications au sujet des opérations comptabilisées directement sur les fonds 
propres.
3.8	 Provisions
Si les comptes annuels veulent donner une image fidèle de la situation patrimoniale de 
l’administration générale, il convient également de comptabiliser des provisions pour 
charges futures. Celles-ci sont constituées pour couvrir des risques identifiés de pertes ou 
de charges futures qui sont probables ou certaines à la date de la clôture, mais dont le 
montant ou l’obligation de paiement ne sont pas encore établis définitivement. En raison 
de cette incertitude, on ne peut pas encore comptabiliser de droit constaté et il n’y a aucune 
incidence en comptabilité budgétaire.
En 2019, les provisions ont diminué de 129,5 millions d’euros pour s’établir à 798,2 millions 
d’euros, principalement en raison d’une écriture corrective de 154,3 millions d’euros dans 
la deuxième version des comptes annuels pour les contestations d’impositions. La Cour 
des comptes observe que si ces dossiers présentent bien un risque de non-perception pour 
lequel une réduction de valeur sur créances peut être comptabilisée, ils ne comportent pas 
de risque de charges ou de pertes futures.
Selon la méthode du Comptable fédéral, une provision doit être constituée dès qu’un 
litige est pendant. Le département doit estimer le montant maximum à payer ainsi que la 
probabilité que celui-ci doive être payé. Ces estimations doivent être étayées de manière 
transparente et logique. La Cour des comptes constate que, si plusieurs départements, dont 
le SPF Justice, le SPF Affaires étrangères et le SPF Mobilité, ont fait des efforts pour appliquer 
cette méthode correctement, des améliorations demeurent possibles.
238  Article 16 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral.  COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /125
Ainsi, le SPP Politique scientifique est le seul département à ne pas encore estimer le risque 
et, par conséquent, à comptabiliser le montant maximum à payer. La provision comptabilisée 
est dès lors trop élevée.
Le SPF Finances a utilisé le modèle du Comptable fédéral pour estimer ses provisions 
au 31 décembre 2019, mais ne les a pas réconciliées avec la situation au 31 décembre 2018. 
Par conséquent, il n’est pas possible de déterminer quels litiges sont survenus et ont été 
clôturés ou modifiés en 2019. Les augmentations et diminutions des provisions ne sont pas 
non plus présentées séparément dans la rubrique appropriée du compte de résultats.
Alors que les provisions doivent en principe être constituées sur une base individuelle, le 
SPF Sécurité sociale utilise une autre méthode pour les dossiers relatifs à l’allocation pour 
l’aide aux personnes âgées (APA). Cette dérogation est justifiée parce que l’instruction 
générale n’est pas applicable en raison du nombre élevé de dossiers. Conformément à 
l’article 6 de l’arrêté royal du 10 novembre 2009, le SPF calcule la provision de manière 
statistique sur la base du nombre de dossiers ouverts et d’un coût moyen historique.
La Cour des comptes constate que le SPF Justice a aussi effectué une estimation globale 
pour  190 dossiers en  2019, en raison d’une modification organisationnelle qui a empêché le 
SPF de disposer du temps nécessaire pour effectuer une estimation correcte. D’après le SPF, 
cette lacune serait comblée en 2020 et ne devrait pas entraîner de glissement significatif 
dans les montants estimés.
Outre les provisions pour litiges, le SPF Finances a comptabilisé une provision 
de 195,4 millions d’euros pour les billets de banque retirés de la circulation. La Cour des 
comptes observe que les données utilisées pour calculer cette provision ne sont pas fiables. 
La provision a été constituée en 2010 comme contre-valeur pour les billets de banque qui 
n’étaient plus valables, mais en circulation. Elle se base sur le solde d’un ancien compte 
d’ordre de la Trésorerie. Cependant, ni le SPF Finances ni la Banque nationale de Belgique 
ne sont en mesure de préciser sa composition concrète. La Cour des comptes recommande 
dès lors une nouvelle fois de préciser la justification de cette provision et de compléter 
l’annexe aux comptes annuels avec le montant total des billets en circulation ainsi que la 
méthode de calcul utilisée.
3.9	 Comptes 	d’attente 	et	de	régularisation
Les comptes d’attente et de régularisation du passif s’élèvent à 21.762 millions d’euros 
au 31 décembre 2019 (+475,8 millions d’euros par rapport à 2018). Ce montant est surtout 
lié à la gestion de la dette publique. En effet, au terme de l’exercice, les charges financières 
courues (mais non échues) atteignent 5.507,0 millions d’euros (-256,5 millions d’euros par 
rapport à 2018) et les produits financiers à reporter, 15.682,0 millions d’euros (+887,5 millions 
d’euros par rapport à 2018).
Les comptes d’attente et de régularisation de l’actif s’élèvent à 3.076,6 millions d’euros 
fin 2019 (-104,8 millions d’euros par rapport à 2018). La majeure partie des montants inscrits 
est également liée à la gestion de la dette publique, notamment des charges financières à 
reporter de 3.518,5 millions d’euros (-47,8 millions d’euros). 126
L’encours de fonds en transit ou de fonds devant encore être attribués par les administrations 
fiscales du SPF Finances (481,9 millions d’euros) figurent toujours en négatif parmi les 
comptes d’attente de l’actif, ce qui réduit indûment le montant total de ces comptes. Il s’agit 
entre autres de reliquats en lien avec les contributions directes et les douanes et accises qui 
sont antérieurs à l’intégration du département dans Fedcom, mais non encore attribués en 
recettes. La Cour souligne qu’il appartient au SPF Finances d’apurer ces comptes, dont il 
devient difficile, voire impossible, d’attribuer les montants à des recettes particulières, en 
les enregistrant, en tant que produits, dans un compte de recettes générales.
Au sein des comptes d’attente, les fonds virtuels239 représentent une valeur totale au passif 
de 206,0 millions d’euros en 2019. Toutes ces opérations pour compte de tiers devraient être 
comptabilisées sur les comptes ad hoc de la classe 4, sans influencer le compte de résultats 
(classes 6 et 7). La méthode de comptabilisation actuelle, même si elle permet un suivi plus 
aisé des fonds de tiers selon les départements, génère une augmentation artificielle des 
charges et des produits de l’administration générale.
En dépit des recommandations de la Cour240, le SPF Économie maintient, sur un compte 
d’attente du passif, un montant de 37,6 millions d’euros241, à la demande de la cellule 
stratégique du ministre chargé de l’Agriculture. Cette somme serait destinée au financement 
des éventuelles charges du passé de l’ancien Bureau d’intervention et de restitution belge 
(Birb), régionalisé en 2014242. En effet, ces charges ont été reprises par l’État à la suite de la 
liquidation et de la suppression du Birb. La Cour, tout comme le SPF Bosa243, estime que, 
compte tenu des dispositions relatives à la liquidation du Birb, ces montants devraient être 
reversés au Trésor et enregistrés en recettes budgétaires.
Les recettes en provenance des opérateurs de télécommunications, payées, à titre de 
redevance, à l’Institut belge des services postaux et des télécommunications (IBPT) puis 
reversées au SPF  Économie, ont fait l’objet de nouveaux enregistrements correctifs visant à 
rattacher les produits aux exercices corrects. Cependant, pour diverses raisons (notamment 
techniques), l’incidence budgétaire des corrections a été erronément neutralisée. En 
conséquence, aucune recette budgétaire liée aux redevances n’a été imputée sur l’exercice 
2019 (que ce soit en droits constatés ou en base caisse).
Par ailleurs, le comité de concertation du 24 avril 2013 a décidé que les redevances relatives 
à la bande 800 MHz seraient rétrocédées partiellement aux communautés244. Aucune 
239  Les fonds virtuels permettent de comptabiliser des opérations pour compte de tiers en comptabilité budgétaire, 
concomitamment à leur enregistrement en charges et produits dans la comptabilité générale. Ils représentent des 
adresses budgétaires purement techniques.
240  Cour des comptes, « Comptes annuels 2017 », 175e Cahier  , Volume I, rapport à la Chambre des représentants, 
Bruxelles, octobre 2018, p. 109, www.courdescomptes.be . 
241  en contrepartie de ce montant, des liquidités sont conservées sur un compte bancaire du département.
242  Article 5 de l’arrêté royal du 8 juillet 2014 relatif au transfert à l’État fédéral du bâtiment, des réserves, du fonds de 
roulement et des charges du passé du Bureau d’intervention et de restitution belge et au transfert des autres biens, 
droits et obligations dudit Bureau d’intervention et de restitution belge aux régions ainsi qu’à sa liquidation et à sa 
suppression.
243  Le s PF Bosa a également proposé de faire usage de la provision interdépartementale pour couvrir les éventuelles 
dépenses.
244  La rétrocession est fixée à 20 % pour les recettes jusqu’à 360 millions d’euros. Pour les recettes excédant 360 millions 
d’euros, une rétrocession de 50 % est prévue. Cette décision du comité de concertation n’a toutefois pas été mise 
en œuvre par l’État fédéral par une modification des textes légaux et réglementaires. COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /127
rétrocession n’a encore été réalisée alors que les redevances déjà perçues par l’administration 
générale s’élèvent à 282,5 millions d’euros au 31 décembre 2019. La Cour estime que, sur la 
base de la décision du comité de concertation, une dette vis-à-vis des communautés devrait 
être comptabilisée au passif du bilan, pour un montant estimé à 56,5 millions d’euros 
Enfin, la Cour souligne qu’en contravention avec les dispositions de l’arrêté royal 
du 10 novembre 2009 fixant le plan comptable, la Défense et les SPF Finances, Justice et 
Affaires étrangères ne font pas usage des comptes de régularisation. Différents produits et 
charges ne sont dès lors pas rattachés à l’exercice approprié.
3.10 Droits et engagements hors bilan
Les droits et engagements hors bilan s’élèvent, au 31 décembre 2019, à respectivement 
35,4 milliards d’euros (+2,8 milliards d’euros par rapport à 2018) et 123,6 milliards d’euros 
(+3,3 milliards d’euros par rapport à 2018). La majeure partie relève du SPF Finances.
La première version des comptes annuels comportait des erreurs significatives pour ces 
rubriques, pour un montant total de 29,4 milliards d’euros. Elles ont été corrigées dans la 
deuxième version.
3.10.1	 Dettes	garanties	par	l’État
Les dettes garanties par l’État s’élèvent à 72,7 milliards d’euros (70,2 milliards d’euros 
au 31 décembre 2018). Il s’agit principalement des garanties octroyées aux emprunts 
contractés par Dexia Holding (31,1 milliards d’euros), le Fonds européen de stabilité 
financière (13,5 milliards d’euros)245, la SNCB (1,7 milliard d’euros) et les sociétés de logement 
social (1,7 milliard d’euros).
Les engagements de l’Office national du Ducroire s’élèvent, quant à eux, à 24,5 milliards 
d’euros (+0,2 milliard d’euros).
Les annexes mentionnent également les garanties relatives à la protection des dépôts 
(100.000 euros par épargnant/coopérateur et par institution). Ces garanties portent sur 
les dépôts, les contrats d’assurance-vie relevant de la branche 21 et le capital de sociétés 
coopératives agréées246.
Par ailleurs, comme les années précédentes, aucune garantie n’a fait l’objet d’une provision 
pour risque d’activation en 2019.
3.10.2 Engagements budgétaires
L’encours des engagements budgétaires s’élève à 12,2 milliards d’euros en 2019 (+0,2 milliard 
d’euros). L’augmentation de l’encours résulte de commandes de matériel militaire par 
la Défense, qui n’ont pas encore donné lieu à une liquidation budgétaire (+0,7 milliard 
d’euros). En revanche, l’encours des engagements au SPF Affaires étrangères diminue en 
raison d’importantes liquidations relatives à la coopération au développement (-0,5 milliard 
d’euros).
245  Voir l'article consacré aux interventions de l’État dans le cadre de la stabilité financière.
246  Le total couvert par le Fonds de garantie est estimé à 380,6 milliards d’euros par le s PF Finances. 128
3.10.3 Engagements juridiques des marchés pluriannuels
L’engagement budgétaire concernant un marché pluriannuel est limité aux sommes 
exigibles pendant l’année budgétaire. Dans ce cas, le solde de l’engagement juridique, 
c’est-à-dire la partie qui n’a pas encore fait l’objet d’engagements budgétaires, doit être 
comptabilisé hors bilan dans la sous-classe  094247. L’encours de ces engagements juridiques 
s’élève à 1,1 milliard d’euros au 31 décembre 2019, en progression de 0,3 milliard d’euros par 
rapport à 2018.
Le SPF Justice reste le seul département à ne pas avoir comptabilisé l’encours de ses 
engagements juridiques. Le projet d’introduction d’une plate-forme d’achat au sein de 
l’administration générale et la poursuite de la mise en œuvre de la loi du 22 mai 2003 au SPF 
Justice248 devraient à terme permettre de déterminer l’encours des engagements juridiques 
du département.
3.10.4 Cautionnements
Le cautionnement est une garantie financière octroyée par l’adjudicataire d’un marché 
public jusqu’à sa complète et bonne exécution249. Ce cautionnement peut être constitué 
auprès de la Caisse des dépôts et consignations (CDC) ou auprès d’institutions bancaires.
Comme les comptes de la CDC sont intégrés dans ceux du SPF Finances, seuls les 
cautionnements versés auprès d’institutions bancaires sont repris en tant que droits hors 
bilan dans la rubrique 031. Ils s’élèvent à 42,4 millions d’euros (-7,5 millions d’euros par 
rapport à 2018). Ce total ne reprend pas les cautionnements du SPF Justice, qui n’est pas en 
mesure d’en communiquer le montant.
Les garanties versées par les opérateurs dans le cadre du système PLDA ( Paperless 
Douanes et Accises ), par lequel ceux-ci peuvent s’engager envers l’administration fiscale, 
sont également comptabilisées à cette rubrique pour un montant de 3,4 milliards d’euros 
3.10.5	 Avances	récupérables	dans	le	cadre	des	programmes	 Airbus
Les montants comptabilisés à la rubrique 052 Subventions octroyées remboursables sous 
condition suspensive s’élèvent à 402,1 millions d’euros. Ils sont principalement constitués 
des avances récupérables au bénéfice de l’industrie aéronautique (374,3 millions d’euros), 
octroyées par le SPF Économie et le SPP Politique scientifique dans le cadre des projets 
Airbus.
Cette rubrique reprend erronément un solde de 27,8 millions d’euros, relatif à des 
subventions accordées au SPF Intérieur par les institutions de l’Union européenne, pour 
lesquelles les justificatifs n’ont pas encore été acceptés.
247 Conformément à l’article 19 de la loi du 22 mai 2003.
248  Voir l'article consacré à la mise en œuvre de la loi du 22 mai 2003 au s PF Justice.
249  Article 2, 8°, de l’arrêté royal du 14 janvier 2013 établissant les règles générales d’exécution des marchés publics et 
des concessions de travaux publics. COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /129
3.10.6	 Droits	constatés	à	recouvrer	par	les	administrations	fiscales
Les droits constatés non encore recouvrés par les administrations fiscales ont été 
comptabilisés hors bilan pour 31,3 milliards d’euros au 31 décembre 2019 (28,8 milliards 
d’euros au 31 décembre 2018). Ce solde est composé :
• de droits constatés à recouvrer du SPF Finances pour 29,9 milliards d’euros ; selon 
l’article 134 de la loi du 22 mai 2003, les recettes fiscales et non fiscales du SPF Finances 
doivent être comptabilisées en droits constatés depuis le 1er janvier 2017 ; ces montants 
ne devraient donc pas figurer parmi les droits et engagements hors bilan, mais auraient 
dû être enregistrés en créances à l’actif du bilan ; celles-ci sont dès lors fortement sous-
évaluées ;
• de droits constatés à recouvrer pour compte de tiers pour 1,4 milliard d’euros ; ce 
montant n’est comptabilisé en classe 0 que depuis l’exercice 2019, ce qui explique la forte 
augmentation de la rubrique par rapport à l’exercice précédent ; ces montants auraient 
également dû être comptabilisés au bilan  ; s’agissant d’opérations pour compte de tiers, 
elles n’ont pas d’incidence sur les résultats comptable et budgétaire de l’administration 
générale.
Le SPF Finances recherche des solutions informatiques pour effectuer ces comptabilisations 
bilantaires.
3.10.7	 Capital	appelable	dans	des	organismes	internationaux
Le capital souscrit et non appelé dans des organismes internationaux s’élève à 37,4 milliards 
d’euros au 31 décembre 2019 (37,1 milliards d’euros fin 2018).
Il s’agit principalement de participations au mécanisme européen de stabilité (21,6 milliards 
d’euros), à la Banque européenne d’investissement (9,9 milliards d’euros) et à la Banque 
internationale pour la reconstruction et le développement (4,2 milliards de dollars 
américains).
La Cour souligne que les montants en capital non appelé, souscrit en devises250, doivent être 
convertis au cours de clôture251. En effet, en cas d’appel du capital par la contrepartie, l’État 
subit un risque de change. Or le taux utilisé par l’administration générale pour convertir les 
USD en euros est celui du 30 décembre 2019 et non celui du 31 décembre 2019. La conversion 
de ces montants au taux de change adéquat aurait diminué le total du capital non appelé 
souscrit en devises de 18,8 millions d’euros.
3.11 Annexe
L’annexe est une des quatre parties des comptes annuels, avec le bilan, le compte de résultats 
et le compte de récapitulation des opérations budgétaires. Elle contient les informations 
nécessaires, notamment des données techniques relatives aux comptes, pour permettre 
250 À savoir 4,2 milliards UsD pour la Banque internationale pour la reconstruction et le développement, 
541,7 millions UsD pour la Banque interaméricaine de développement, 477,2 millions UsD pour la Banque asiatique 
de développement, 227,7 millions UsD pour la Banque asiatique d’investissement pour les infrastructures, 
31,4 millions UsD pour l’Agence multilatérale de garantie des investissements et 389,2 millions x DR (droits de 
tirage spéciaux) pour la Banque africaine de développement.
251 Commission des normes comptables, avis 152-1, section VIII, point h . 130
l’analyse du bilan et du compte de résultats, ainsi que pour spécifier les droits et obligations 
hors bilan252.
Si l’annexe du compte annuel est présentée conformément à l’arrêté royal du 29 avril 2012, 
la qualité des commentaires généraux et des annexes doit encore être améliorée. En effet, 
certaines informations portant sur des rubriques significatives des comptes annuels restent 
absentes, erronées ou insuffisamment étayées.
4.1 Incidence estimée des constats
Le tableau ci-après donne un aperçu des corrections les plus importantes qui découlent 
des problèmes exposés ci-avant, avec à chaque fois la référence aux points concernés. Il 
présente à la fois les corrections opérées dans la version modifiée des comptes annuels et 
les corrections qui, selon la Cour des comptes, devraient être effectuées pour refléter de 
manière fidèle la situation financière et patrimoniale de l’administration générale. Lorsque 
la correction proposée ne peut pas être estimée précisément, elle figure pour mémoire (PM) 
dans le tableau.
Tableau 44 –  Incidence estimée des constats (en millions d’euros)
Actif PassifCompte de 
résultatsSolde 
Première version des comptes annuels 2019 110.752,3 110.752,3 -3.249,9 9.675,2
Corrections des provisions -156,3 156,3
Corrections de la valorisation des 
participations selon les normes IFRs76,5 76,5
Facture à recevoir matériel volant 39,1 39,1
Écarts de conversion des participations en 
devises-28,9 -28,9
sortie du terrain du Résidence Palace de la 
comptabilité-21,7 -21,7
sortie du compte courant de la sFPI de la 
comptabilité-10,2 -10,2
Imputation des recettes 7,7 7,7 7,7
Corrections liquidités 2,0 2,0
transfert de débiteurs et de créanciers 
négatifs1,7 1,7
Corrections factures à établir -1,2 -1,2
Corrections solde débiteur dette à court 
terme1,0 -1,0 -1,0
Autres 0,1 -0,4 0,5
Total des corrections 65,1 -123,1 188,2 6,7
Différence de traitement des résultats 188,2
Version adaptée des comptes annuels 2019 110.817,4 110.817,4 -3.061,7 9.681,9
252 Article 2 de l’arrêté royal du 29 avril 2012 portant fixation des règles complémentaires relatives à la présentation 
des comptes annuels des services de l’État fédéral. COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /131
Corrections non effectuées Actif PassifCompte de 
Élimination des opérations intercompany et 
intracompany (créances et dettes)PM PM PM PM
Enregistrement des recettes fiscales sur la 
base des droits constatés (enregistrement des 
créances ouvertes compris)PM PM PM PM
Transfert des créances fiscales négatives au 
passifPM PM PM PM
Corrections réduction de valeur des créances 
fiscales et non fiscalesPM PM PM
Césure entre exercices PM PM PM PM
Factures à recevoir non comptabilisées 
budgétairement-89,9
Fixation définitive du facteur d’autonomie 1.501,5 1.501,5 1.501,5
Corrections des transferts relatifs à la loi 
spéciale de financement-128,3 -128,3 -128,3
Montants dus aux entités 119,3 -119,3
Pécules de vacances, arriérés et 
heures supplémentaires non imputés 
budgétairement-354,3
Corrections pour les autres dettes sociales 
manquantesPM PM PM PM
terrains et bâtiments – mise à jour de 
l’inventaire et évaluation à la valeur de 
marchéPM PM PM PM
Vente Résidence Palace -301,1 -303,6 2,5
Corrections participations manquantes 108,3 108,3
Corrections des stocks de la Défense -122,7 -122,7
Corrections des immobilisations de la Défense PM PM PM
Comptes bancaires et postaux manquants PM PM PM PM
Corrections Caisse des dépôts et 
consignations-19,9 19,9
Corrections des provisions PM PM
Autres corrections de l’inventaire incomplet PM PM PM PM
Source : Cour des comptes 132
4.2	 Synthèse 	des	observations 	et	recommandations
Les principales observations et recommandations formulées dans ce chapitre peuvent être 
synthétisées comme suit.
Tableau 45 –  Synthèse des observations et recommandations
Point du 
rapportObservation RecommandationPremière 
occurrence
1.1
3.3.1
3.7L’inventaire des avoirs, 
droits, dettes et obligations 
de toute nature n’est pas 
exhaustif. Cette remarque 
concerne particulièrement les 
immobilisations corporelles et 
incorporelles.Un inventaire complet doit être 
réalisé annuellement (article 
16 de la loi du 22 mai 2003).2011
2.1 La première version des comptes 
annuels contenait des erreurs 
basiques qui auraient pu être 
identifiées sur la base d’un 
contrôle de première ligne et 
d’une vérification analytique 
limitée.Le Comptable fédéral doit 
procéder à un contrôle de qualité 
et de contenu des opérations de 
clôture et des autres données 
comptables fournies par les 
départements.2018
2.1
3.1.2
3.2.2La césure entre exercices pour 
les recettes et dépenses n’est 
pas respectée (notes de crédit et 
factures à établir, notes de crédit 
et factures à recevoir).Les départements doivent 
s’organiser de manière à 
respecter les dispositions et 
délais légaux pour la constatation 
et la comptabilisation des droits.2009
2.1.2 Certaines opérations sont 
enregistrées sur des exercices 
clôturés.Il faut interdire les 
enregistrements sur des 
exercices clôturés.2012
2.1.2
3.10Des taux de change erronés sont 
utilisés pour la conversion de 
devises étrangères.Le Comptable fédéral doit utiliser 
les taux de change corrects dans 
Fedcom.2019
2.1.2
3.1.1
3.2.2.1Le compte contient des erreurs 
qui découlent de manquements 
dans Fedcom. Pour les 
données qui sont intégrées par 
une interface dans Fedcom 
(principalement les recettes 
fiscales), la fiabilité n’est pas 
assez garantie non plus.Le Comptable fédéral et les 
départements doivent accorder 
plus d’attention au contrôle 
interne.2019
2.1.3 Les départements n’ont pas une 
connaissance suffisante de leur 
rapportage comptable.Les départements doivent 
mieux appréhender leurs 
données comptables. Ils doivent 
au minimum être en mesure 
d’expliquer les variations 
importantes.2018
2.2 Les règles d’évaluation sont 
incomplètes et non respectées 
par les départements.Le Comptable fédéral doit établir 
et diffuser des règles d’évaluation 
exhaustives. Les départements 
doivent respecter les directives 
du Comptable fédéral.2009
3.4 Pour les stocks, elles ne 
sont pas uniformes entre les 
départements.Le Comptable fédéral 
doit uniformiser les règles 
d’évaluation par nature.2009 COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /133
Point du 
2.3 La consolidation des opérations 
entre départements est 
incomplète, seuls les montants 
concordant parfaitement sont 
éliminés.Le Comptable fédéral doit 
élaborer des procédures 
adéquates et précises propres 
à éviter toute différence de 
consolidation.2009
3.1
3.2.1Le concept de droit constaté en 
recettes et en dépenses n’est, 
de manière générale, pas bien 
appliqué.Les départements doivent 
prendre des dispositions 
organisationnelles et techniques 
permettant de respecter ce 
concept.2009
3.1.2 Pour les recettes non fiscales, 
des droits au comptant sont 
enregistrés au lieu de droits 
constatés.Ils doivent comptabiliser les 
recettes au moment où les 
conditions d’un droit constaté 
sont remplies.2012
3.1.1
3.10.6Pour les recettes fiscales, le 
concept n’a été appliqué que 
partiellement.Le sPF Finances et le Comptable 
fédéral doivent clarifier les 
critères de constatation des 
droits en matière fiscale.2017
3.1.2
3.2.2Des pièces justificatives 
probantes font défaut tant pour 
les opérations de recettes que de 
dépenses.Les départements doivent 
enregistrer chaque écriture 
comptable sur la base de pièces 
justificatives adéquates.2009
3.1.2
3.1.4
3.4
3.9Les opérations de fin d’année 
(réductions de valeur, 
reclassement, comptes 
de régularisation) sont 
comptabilisées de manière 
incomplète.Les départements doivent suivre 
les directives diffusées par le 
Comptable fédéral.2009
3.1.2
3.2.2
3.2.4.2
3.3L’utilisation inappropriée de 
comptes du plan comptable 
fausse la présentation des 
comptes annuels.Le Comptable fédéral doit veiller 
à l’utilisation uniforme des 
comptes du grand-livre et, au 
besoin, fournir des instructions 
supplémentaires. 2009
3.1.4
3.2.2Le reclassement de soldes 
créditeurs vers le passif et de 
soldes débiteurs vers l’actif est 
incomplet.Les départements doivent 
analyser les soldes et, 
si nécessaire, opérer les 
reclassements en fin d’exercice.2009
3.2.3 Les créances envers les régions 
suite à la fixation définitive du 
facteur d’autonomie ne sont pas 
comptabilisées.Le sPF Finances doit 
comptabiliser les créances 
envers les régions.2018
Les charges sont sous-estimées 
suite à la retenue de 2 % sur les 
dotations versées aux régions.Le sPF Finances doit 
comptabiliser en charges 
l’entièreté des dotations aux 
régions (sans déduire le montant 
de la retenue).
Des dettes envers les entités 
fédérées ne sont pas reprises au 
bilan.Le sPF Finances doit 
comptabiliser toutes les dettes 
envers les entités fédérées.
3.2.4 Les départements ne réconcilient 
pas systématiquement les 
données salariales et fiscales 
avec Fedcom.Les départements doivent 
mettre en concordance les 
montants comptabilisés dans 
Fedcom avec les données 
salariales et fiscales.2012 134
Point du 
3.2.4 Les dettes relatives au personnel 
sont comptabilisées de manière 
incomplète ou erronée.Le Comptable fédéral doit 
adapter ses instructions afin que 
les départements comptabilisent 
l’ensemble des dettes sociales 
dont ils ont connaissance.2009
3.2.2.1
3.2.4.3Certaines dettes sociales 
(principalement le pécule de 
vacances) ainsi qu’une partie 
des factures à recevoir ne sont 
pas enregistrées en comptabilité 
budgétaire.Ces dépenses doivent être 
comptabilisées en comptabilités 
générale et budgétaire.2009
3.3.1 Les terrains et bâtiments ne sont 
pas réévalués annuellement.Ces immobilisations doivent 
être réévaluées conformément 
à l’article 8 de l’arrêté royal Plan 
comptable.2009
3.3.1 L’inventaire et la valorisation 
des terrains et bâtiments ne se 
fondent pas sur des bases de 
données exactes et exhaustives.Il faut analyser les bases de 
données afin d’éliminer les 
doublons et les enregistrements 
erronés et d’ajouter les actifs 
manquants.2015
3.3.1 Des amortissements 
excédentaires sont comptabilisés 
en raison de l’utilisation de 
fiches préexistantes lors de 
l’introduction de nouvelles 
immobilisations dans Fedcom.Les départements doivent créer 
systématiquement de nouvelles 
fiches pour chaque nouvelle 
immobilisation.2009
3.3.1
3.6.2.3La vente du Résidence Palace 
n’a pas été comptabilisée sur 
l’exercice 2019. Pour des transactions 
importantes qui concernent 
plusieurs départements, la mise 
en concordance et l’échange 
d’informations doivent être 
améliorés pour garantir une 
comptabilisation correcte et 
ponctuelle.2019
3.3.2 Dans les comptes annuels, les 
informations les plus récentes 
sur les participations ne sont pas 
prises en compte.Les départements doivent 
actualiser chaque année 
l’inventaire des participations.2011
3.4 Les stocks de la Défense sont 
surévalués en raison d’une 
mauvaise inventorisation, 
classification et évaluation de 
ses actifs.en vue de donner une image 
fidèle de ses actifs, la Défense 
doit mettre en œuvre les 
activités de contrôle nécessaires 
(notamment celles prévues 
dans son plan d’action Roadmap 
Cert2020).2017
3.5 Certains comptes bancaires, 
comptes postaux et caisses ne 
figurent pas dans Fedcom et donc 
au bilan. Pour d’autres, certaines 
opérations sont manquantes.Les départements doivent 
intégrer dans Fedcom tous leurs 
comptes et opérations sans 
délai.2010 COMPtes AnnUeLs 2019 De  L’ADMInIstRA tIOn GÉnÉRALe /135
Point du 
3.5 Des comptes d’attente liés à des 
comptes postaux présentent un 
solde important en fin d’exercice.Les départements doivent 
effectuer un suivi régulier des 
comptes d’attente permettant 
l’attribution de tous les soldes 
aux comptes appropriés du 
grand-livre en fin d’année.2010
3.6.1 Le périmètre de la dette de 
l’administration générale est 
insuffisamment défini et sa 
gestion est répartie entre trois 
départements.Le sPF Finances et le Comptable 
fédéral doivent préciser le 
périmètre de la dette de l’État 
fédéral.2018
3.2.2.2 Une majorité des confirmations 
externes de soldes fournisseurs 
n’a pas pu être réconciliée avec 
les données de Fedcom.Les départements doivent 
confirmer périodiquement 
les soldes ouverts avec les 
fournisseurs.2017
3.7 Certains départements ont 
effectué des modifications 
directement sur les fonds 
propres pour diverses raisons.Les départements doivent 
établir leur bilan sur la base d’un 
inventaire exhaustif. 2010
3.8 Les provisions sont 
insuffisamment étayées et les 
règles d’évaluation en la matière 
ne sont pas appliquées de 
manière cohérente.Les départements doivent 
étayer leurs estimations et se 
conformer aux directives du 
Comptable fédéral en la matière.2009
3.9 Les charges et produits 
sont surestimés à la suite à 
l’enregistrement d’opérations 
pour compte de tiers dans les 
classes 6 et 7.Les départements doivent 
comptabiliser les opérations 
pour compte de tiers sur les 
comptes ad hoc de la classe  4. 2011
3.9 Des recettes du sPF Économie 
n’ont pas été enregistrées 
budgétairement et sont 
maintenues en compte d’attente.Ces montants doivent être 
reversés au trésor et enregistrés 
en recettes budgétaires.2017
3.9 Des recettes fiscales encore à 
affecter figurent en comptes 
d’attente et augmentent le total 
du bilan.Le sPF Finances doit trouver 
une solution pour affecter ces 
montants.2015
3.10 Les droits et engagements hors 
bilan sont incomplets.Le Comptable fédéral doit 
améliorer le recensement des 
droits et engagements pour 
l’ensemble des départements.2012
3.10 Parmi les droits et engagements 
hors bilan du sPF Finances, sont 
reprises des créances fiscales 
et non fiscales qui devraient 
apparaître au bilan. Le sPF Finances doit 
comptabiliser tous les droits 
constatés au bilan et au compte 
de résultats.2017
3.1.1
3.11Certaines informations des 
annexes et du commentaire 
général sont manquantes, 
erronées ou insuffisamment 
étayéesLe Comptable fédéral doit 
améliorer la cohérence interne 
et le processus de revue de ces 
documents.2011
Source : Cour des comptes PARTIE Audits financiers  
et thématiques
IIIPARTIE  ÉTABLISSEmEnT DES ComPTES AnnUELS ConSo LIDÉS 2018 DE L’ÉTAT FÉDÉrAL PAr  LE ComPTABLE 
FÉDÉrAL  − AUDIT DE SUIVI /139
Établissement des comptes 
annuels consolidés 2018 de 
l’État fédéral par le Comptable 
fédéral − audit de suivi
organismes assimilés ne sont soumis à la loi du 22 mai 2003 qu’ à partir de 2019.
relatives à la préparation à l’ établissement des comptes annuels consolidés de l’État fédéral, 
de consolidation importantes. Elles découlent de l’absence d’ instructions et de procédures 
sera également certifié à partir de 2020, il pourrait ainsi constituer une base fiable pour 
calculer le solde de financement.
En 2019, la Cour des comptes a fait rapport des travaux du Comptable fédéral préparatoires à 
l’élaboration des comptes annuels consolidés de l’État fédéral253. En 2020, elle a examiné les 
suites que le Comptable fédéral a données aux conclusions et recommandations de l’audit 
précédent ; elle a par ailleurs déterminé l’incidence de celles-ci sur la base des comptes 
consolidés 2018.
En vertu de l’article 110 de la loi du 22 mai 2003, le ministre du Budget établit les comptes 
annuels de l’État fédéral sur la base des opérations comptables enregistrées par chaque 
service appartenant au périmètre de consolidation. Ce périmètre se compose de tous les 
services qui relèvent du champ d’application de la loi et que l’Institut des comptes nationaux 
classe sous l’administration centrale (S1311).
Outre les constats relatifs au processus de consolidation effectués dans cet article, 
l’évaluation de la qualité des comptes annuels de l’État fédéral doit tenir compte des 
253 Cour des comptes, « Préparation par le Comptable fédéral de l’établissement du compte annuel consolidé de 
l’État », 176e Cahier – partie III : compte général 2018 de l’administration générale de l’État fédéral , rapport à la 
Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2019, p. 133 et suiv., www.courdescomptes.be .  140
observations sur les comptes individuels de l’administration générale, des services et 
des organismes. Comme le ministre du Budget se fonde sur les opérations comptables 
enregistrées par ceux-ci254, il est en effet crucial que leurs comptes offrent la garantie d’un 
niveau de qualité suffisant. En matière de consolidation, l’administration générale, les 
services et organismes sont considérés comme constituant une seule entité économique 
à laquelle des règles d’évaluation et d’imputation identiques s’appliquent. Concernant 
l’administration générale255, les services administratifs à comptabilité autonome (Saca) et 
les organismes administratifs publics (OAP)256, la Cour des comptes a ainsi déjà constaté 
qu’un inventaire complet de leurs avoirs, droits, dettes et obligations n’a pas encore été 
établi, en méconnaissance de l’article 16 de la loi du 22 mai 2003.
Dans le cadre d’une procédure contradictoire informelle, la Cour a transmis cet article au 
Comptable fédéral pour commentaires. Le Comptable fédéral a répondu le 1er octobre  2020. 
Sa réponse est traitée dans cet article.
2	 Résultats	de	l’audit
2.1 Établissement et transmission des comptes 2018
Selon l’article 111 de la loi du 22 mai 2003, le ministre du Budget transmet les comptes 
annuels de l’État fédéral à la Chambre des représentants et à la Cour des comptes avant 
le 30 septembre de l’année qui suit l’année à laquelle ils se rapportent. À partir des comptes 
de l’année budgétaire 2020, les comptes annuels de l’État fédéral doivent être soumis à la 
Cour pour certification.
La Cour des comptes constate que le ministre du Budget ne lui a pas transmis les comptes 
de l’année budgétaire 2018 pour le 30 septembre 2019, comme l’article 111 le prescrit. Le 
Comptable fédéral en a communiqué une version officieuse à la Cour le 14 février 2020257. 
Le 30 juin 2020, la Cour des comptes en a reçu une seconde version, transmise par le 
SPF Bosa et non par le ministre du Budget. Les comptes communiqués comportent un bilan 
consolidé, un compte de résultats, un compte de récapitulation des opérations budgétaires 
ainsi qu’une annexe justificative commentant brièvement la consolidation réalisée. La Cour 
des comptes constate que seule une version française de cette dernière a été transmise.
Comme la loi du 22 mai 2003 s’appliquait en 2018 à l’administration générale, aux Saca et 
aux OAP, mais pas encore aux organismes assimilés, le Comptable fédéral a consolidé une 
partie du périmètre. À partir des comptes 2019, une consolidation intégrale pour toutes les 
entités soumises à la loi du 22 mai 2003 pourra être effectuée.
254 Article 110 de la loi du 22 mai 2003. 
255 Cour des comptes, « Comptes annuels 2018 de l’administration générale », 176e Cahier – partie III : compte général 
2018 de l’administration générale de l’État fédéral , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2019, 
p. 79 et suiv., www.courdescomptes.be . 
256 Cour des comptes, « e xhaustivité des comptes », 176e Cahier – partie I : Observations sur les comptes 2018 des 
représentants, Bruxelles, mai 2019, p. 35-36, www.courdescomptes.be .
257 Le compte de récapitulation des opérations budgétaires a été transmis le 18 février 2020. ÉTABLISSEmEnT DES ComPTES AnnUELS ConSo LIDÉS 2018 DE L’ÉTAT FÉDÉrAL PAr  LE ComPTABLE 
FÉDÉrAL  − AUDIT DE SUIVI /141
La Cour des comptes rappelle que la date de certification par la Cour doit encore être 
déterminée par la loi258. En outre, il convient aussi de préciser à qui s’adresse cette 
certification.
2.2 Bilan et compte de résultats consolidés
Comme mentionné, le Comptable fédéral a consolidé le bilan et le compte de résultats 2018, 
selon la méthode qu’il avait annoncée l’an dernier. Cette consolidation se synthétise comme 
suit :
Tableau 46 –  Composition du bilan et du compte de résultats consolidés 2018 de l’État fédéral  
Éléments des comptes consolidés Total du bilan Compte de résultats(*)
services de l’administration générale avant éliminations 92.455,5 634.666,1
terrains et bâtiments de l’administration générale 5.238,1 33,8
Sous-total administration générale avant éliminations 97.693,6 634.699,9
Éliminations  : transferts entre les services de 
l’administration générale et la trésorerie- -511.407,2
Sous-total administration générale après éliminations 97.693,6 123.292,7
Consolidation saca avant éliminations 4.249,3 485,0
Consolidation OAP avant éliminations 1.565,6 1.057,7
entités hors périmètre de consolidation -439,0 -250,2
Sous-total Saca et OAP 5.375,9 1.292,5
Éliminations entre entités -19,4 -717,2
Total consolidé 103.050,1 123.868,0
(*)  Les chiffres de cette colonne constituent le total de la classe 6 (charges) ou celui de la classe 7 (produits). Les deux 
montants sont identiques car ils incluent le traitement du résultat.
Source : annexe justificative des comptes annuels 2018 de l’État fédéral
Les données de base du processus de consolidation sont celles enregistrées sur la plate-
forme eBMC259 par les entités tenues de soumettre leurs comptes conformément à la loi 
du 22 mai 2003. Les départements de l’administration générale utilisent uniquement eBMC 
pour télécharger les données nécessaires à la consolidation.
2.2.1 Administration générale
En 2018, l’administration générale représente environ 95 % du total du bilan consolidé 
et 99 % du total du compte de résultats consolidé. Les départements de l’administration 
générale tiennent leur propre comptabilité dans Fedcom, sous un numéro d’entité qui leur 
est spécifique. Dans le tableau qui précède, les terrains et bâtiments sont mentionnés à part. 
Pour des raisons pratiques260, ces actifs n’ont en effet pas été répartis entre les départements, 
mais sont comptabilisés sous une entité distincte.
258 Cour des comptes, « e ntrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003 – suivi », 174e Cahier , Volume I, rapport à la Chambre 
des représentants, Bruxelles, octobre 2017, p. 133, www.courdescomptes.be . 
259 Budget- monitoring-Consolidation. Il s’agit d’un outil informatique de rapportage financier qui sert tant à 
l’élaboration et au suivi du budget qu’au monitoring et à la consolidation.
260  Aucune clé de répartition n’est par exemple appliquée par entité lorsqu’un bâtiment en héberge plusieurs. 142
La somme des valeurs comptables de l’administration générale génère un total du bilan 
de 97.693,6 millions d’euros. Le total du compte de résultats s’élève à 634.699,9 millions 
d’euros. Ce montant est toutefois biaisé par des transferts entre les départements 
de l’administration générale et l’Administration générale de la trésorerie (ci-après la 
« Trésorerie ») qui fait partie du SPF Finances. Ces transferts sont traités à la fois en charges 
et en produits. Ils s’élèvent à 511.407,2 millions d’euros261. Après les avoir éliminés, le sous-
total du compte de résultats de l’administration générale s’établit à 123.292,7 millions 
d’euros.
La Cour des comptes a comparé les chiffres utilisés pour la consolidation des rubriques à 
ceux issus des comptes annuels 2018 de l’administration générale, transmis officiellement. 
Le total du bilan diffère de 1,0 million d’euros en raison d’écarts dans deux rubriques262. La 
Cour constate également des différences dans le compte de résultats au niveau des soldes 
de plusieurs rubriques. Comme ces différences se compensent, elles n’ont toutefois pas 
d’incidence sur le résultat consolidé.
Elle note également que le sous-total de l’administration générale après éliminations, tel 
qu’indiqué dans le tableau ci-avant issu de l’annexe justificative, ne correspond pas aux 
chiffres des comptes annuels 2018 de l’administration générale. Il convient en effet de 
prendre en considération les autres éliminations entre départements de l’administration 
générale263. La Cour des comptes recommande d’établir l’annexe justificative de sorte que 
les chiffres puissent être directement mis en concordance avec les comptes annuels de 
l’administration générale qui lui sont transmis officiellement.
2.2.2 Saca et OAP
Dans un deuxième temps, les chiffres des Saca et des OAP ont été repris sur la base des 
données qu’ils enregistrent dans eBMC. Comme certains ne font pas partie du périmètre de 
consolidation de l’administration centrale264, leurs chiffres ne sont pas pris en compte dans 
la suite de la consolidation (439,0 millions d’euros pour le bilan et 250,2 millions d’euros 
pour le compte de résultats).
La Cour des comptes a également comparé les chiffres relatifs à la consolidation de ces 
services et organismes aux comptes 2018 qu’ils ont transmis officiellement.
Comme indiqué dans la partie I du 176e Cahier de la Cour des comptes265, le ministre du 
Budget n’a pas transmis, en 2019, les comptes de la Régie des bâtiments, de l’Institut royal 
du patrimoine artistique, du War Heritage Institute et du Commissariat général belge pour 
les expositions internationales, puisque ceux-ci n’étaient pas disponibles dans les délais. 
261  Ces transferts sont portés aux comptes 679980 (charges) et 769980 (produits) du grand-livre.
262  Cette différence trouve son origine dans les rubriques 420 (à l’actif) et 460 (au passif).
263 Dans l’annexe justificative, les autres éliminations pour l’administration générale et celles pour les services et 
organismes sont comptabilisées ensemble sous «  Éliminations entre diverses entités  ». 
264  La liste comportant la classification au sein du sous-secteur S1311 – Administration centrale est disponible sur le 
site de l’Institut des comptes nationaux ( https ://inr-icn.fgov.be). 
265  Cour des comptes , 176e Cahier – partie I : Observations sur les comptes 2018 des services administratifs à comptabilité 
autonome et des organismes administratifs publics , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, mai 2019, 
p. 19, www.courdescomptes.be .  ÉTABLISSEmEnT DES ComPTES AnnUELS ConSo LIDÉS 2018 DE L’ÉTAT FÉDÉrAL PAr  LE ComPTABLE 
FÉDÉrAL  − AUDIT DE SUIVI /143
Ces comptes ont toutefois été transmis en 2020266. Ils ont été pris en considération dans la 
consolidation, à l’exception de ceux de la Régie des bâtiments qui les a transmis très tard. 
Il manque dès lors 463,0 millions d’euros au bilan et 758,3 millions d’euros au compte de 
résultats267. La Cour des comptes insiste pour que les efforts nécessaires soient fournis afin 
que toutes les entités transmettent leurs comptes dans les délais. C’est la condition pour 
établir un compte consolidé complet, basé sur les chiffres officiels de chaque entité.
Le tableau suivant indique les écarts entre les comptes et les données enregistrées dans 
eBMC, que la Cour des comptes a constatés pour les Saca et les OAP :
Tableau 47 –  Écarts entre les comptes des Saca et des OAP transmis et les chiffres utilisés pour 
consolider (en millions d’euros)
 Total du bilan Total compte de résultats
 Comptes 
de l’entitéConsoli-
dationÉcartComptes 
dationÉcart
saca chargé de gérer les cartes 
d’identité61,0 78,4 17,4 65,6 65,9 0,3
nucléaire34,7 34,7 - 27,7 27,7 0,1
Bureau fédéral du plan 9,8 9,8 - 11,5 12,1 0,6
Monnaie royale de Belgique 182,5 212,6 30,1 42,1 42,1 -
théâtre royal de la Monnaie 14,8 3,4 -11,4 53,9 53,4 -0,5
Orchestre national de Belgique 2,8 2,9 0,1 11,2 11,2 -
War heritage Institute 17,8 17,8 0,0 13,8 14,0 0,2
Total 36,1 0,7
Source : Cour des comptes à partir des comptes 2018 des Saca et des OAP et des informations du SPF Bosa 
concernant les comptes 2018 de l’État fédéral
La Cour des comptes observe que ces entités n’ont pas utilisé les modèles de comptes mis 
à disposition par le SPF Bosa, ce qui démontre que l’uniformité du rapportage influence 
l’exactitude et, donc, la qualité des données de base dans le cadre de l’établissement du 
compte consolidé.
Bien que les écarts (36,1 millions d’euros au bilan et 0,7 million d’euros au compte de 
résultats) soient limités par rapport aux totaux consolidés, la Cour des comptes recommande 
de prévoir les contrôles nécessaires afin que le compte consolidé puisse découler des comptes 
transmis par chaque entité.
266  Cour des comptes, 177e Cahier – partie I : Observations sur les comptes 2019 des services administratifs à comptabilité 
Bruxelles, juillet 2020, p. 22, www.courdescomptes.be . 
267 Ces montants ne tiennent pas compte d’éliminations éventuelles.  144
2.2.3	 Éliminations	d’opérations	effectuées	entre	entités
Tableau 48 –  Synthèse des opérations éliminées, effectuées avec des entités liées (en millions d’euros)
Éliminations au compte de résultats Charges ProduitsÉcart de 
consolidation
transferts de revenus et de capital entre les entités de 
l’administration publique512.894,3 512.124,1 770,2
Intérêts sur les actifs et passifs financiers détenus 
entre les entités de l’administration publique- 0,3 -0,3
Total 512.894,3 512.124,4 769,9
Éliminations au bilan Créances DettesÉcart de 
Opérations entre les entités de l’administration 
publique relatives à d’autres flux économiques et 
actifs et passifs financiers19,4 342,0 322,6
Le Comptable fédéral a procédé à des éliminations dans les comptes consolidés 2018 sur 
la base de principes de consolidation inspirés des normes SEC. Il a appliqué une stratégie 
de consolidation simplifiée à 32 rubriques268. La Cour souligne que la stratégie suivie par 
le Comptable fédéral n’est pas conforme aux règles usuelles de la comptabilité en partie 
double qui sont d’application en vertu de l’article 12 de la loi du 22 mai 2003. Celles-ci 
prévoient que l’ensemble des opérations au sein du groupe (y compris les livraisons de biens 
et prestations de services) soient éliminées dans le compte consolidé. L’article 137 de la loi 
du 22 mai 2003 prévoit également de consolider l’ensemble des comptes du grand-livre.
Le tableau ci-avant présente également les transferts entre les départements de 
l’administration générale et la Trésorerie. Toutefois, comme cette élimination est déjà 
réalisée dans une phase antérieure, elle n’est pas prise en considération dans la suite de 
l’analyse.
Sur la base de la stratégie du Comptable fédéral, dans 245 cas, une entité a inséré dans une 
rubrique une valeur relative à des transactions avec des parties liées. Parmi eux, 107 portent 
sur des transactions entre départements de l’administration générale. Dans quatre cas, des 
différences ont été observées entre les valeurs enregistrées par les deux départements. Dans 
les 138 cas restants, au moins une des entités est un Saca ou un OAP et des différences ont 
été notées dans 97 d’entre eux.
À l’actif, sept transactions ont été réalisées entre des parties liées pour une valeur 
de 19,4 millions d’euros et, au passif, six transactions représentent 342,0 millions d’euros. 
En vue d’éliminer toutes ces valeurs, le Comptable fédéral a dû comptabiliser 322,6 millions 
d’euros au passif en tant que différence de consolidation. La Cour observe en outre que 
l’autre entité n’a pas confirmé de solde ouvert pour ces 13 valeurs du bilan.
268  Des éliminations ont été effectuées dans les comptes 2018 pour douze de ces rubriques. Aucune transaction 
intercompany n’a été enregistrée concernant les autres rubriques.  ÉTABLISSEmEnT DES ComPTES AnnUELS ConSo LIDÉS 2018 DE L’ÉTAT FÉDÉrAL PAr  LE ComPTABLE 
FÉDÉrAL  − AUDIT DE SUIVI /145
Les transactions avec des parties liées ont également été éliminées de manière similaire 
dans le compte de résultats. Ainsi, 1.487,1 millions d’euros de charges intercompany et 
717,2 millions de produits intercompany  ont été éliminés. L’écart (769,9 millions d’euros) a 
été comptabilisé en tant que différence de consolidation.
Bien que les différences de consolidation puissent diminuer à l’avenir, en raison de 
procédures de réconciliation développées dans l’intervalle par le Comptable fédéral, la Cour 
des comptes rappelle l’importance de ces procédures qui restent à affiner. Vu l’incidence 
de ces différences significatives sur la fidélité de l’image des comptes annuels consolidés, 
il importe, dans l’optique de la certification à partir de l’exercice 2020, que le Comptable 
fédéral pilote davantage le processus de consolidation et prenne les mesures nécessaires 
pour identifier et corriger les différences de réconciliation avant la clôture de l’exercice.
2.3	 Compte 	de	récapitulation 	des	opérations 	budgétaires 	conformément 	à	la	
classification 	économique
Le tableau suivant présente la consolidation du compte de récapitulation des opérations 
budgétaires, sur la base de l’annexe justificative aux comptes annuels de l’État fédéral :
Tableau 49 –  Consolidation du compte de récapitulation des opérations budgétaires (en millions 
d’euros)
Éléments des comptes consolidés Dépenses–classe 8 Recettes-classe 9
Administration générale 98.255,9 98.126,9
saca et OAP 1.188,5 1.112,2
Total consolidé 99.444,4 99.239,1
Source : Cour des comptes à partir de l’annexe justificative des comptes annuels 2018 de l’État fédéral
La Cour des comptes note une différence de 0,8 million d’euros entre les recettes indiquées 
dans l’annexe justificative et les chiffres mentionnés dans le compte de récapitulation des 
opérations budgétaires, tel que consolidé269.
Les données de l’administration générale utilisées pour consolider concordent avec les 
comptes annuels officiels de l’administration générale.
Le processus de consolidation utilisé pour élaborer le compte de récapitulation des 
opérations budgétaires correspond en grande partie à celui du bilan et du compte de 
résultats. Les entités qui n’appartiennent pas au périmètre de consolidation ont ainsi été 
dûment exclues et les comptes de l’Institut royal du patrimoine artistique, du War Heritage 
Institute et du Commissariat général belge pour les expositions internationales ont été 
pris en compte, malgré leur transmission tardive. Les comptes de la Régie des bâtiments 
n’ont pas non plus été repris, car le Comptable fédéral avait déjà consolidé lorsqu’ils ont été 
communiqués. S’ils avaient été transmis à temps, les recettes et les dépenses consolidées 
auraient été supérieures de respectivement 818,1 millions d’euros et 867,7 millions d’euros.
269  Cette différence s’explique par une erreur d’addition dans le compte de récapitulation des opérations budgétaires. 
Le solde de l’article budgétaire 996700 (produits d’emprunts relatifs à des leasings financiers) n’a pas été ajouté au 
total. 146
La Cour des comptes relève que les chiffres relatifs aux fonds Secteur animaux de l’Agence 
fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire (Afsca) n’ont pas été pris en considération, 
alors qu’ils auraient dû l’être. Ces fonds ont intégré l’Afsca au 1er janvier 2019, mais ils 
faisaient encore l’objet d’un rapportage distinct en 2018. Il manque dès lors 14,7 millions 
d’euros en recettes et 13,6 millions d’euros en dépenses.
Tout comme pour le bilan et le compte de résultats, la Cour des comptes constate des 
différences dans le compte de récapitulation des opérations budgétaires entre les chiffres 
issus des comptes officiels et les données enregistrées dans eBMC. Seules six entités ont 
utilisé le modèle de l’annexe 3 de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 pour ce rapportage. 
Les comptes d’un grand nombre d’entités ne correspondent donc pas intégralement au 
relevé détaillé du Comptable fédéral. Il s’agit pour la plupart de différences mineures : seules 
cinq des 28 entités affichent une différence en dépenses270 qui excède 0,1 million d’euros ; 
il en est de même en recettes271 pour 3 des 22 entités présentant une différence. D’après le 
Comptable fédéral, le problème sera résolu à l’avenir, car le modèle sera automatiquement 
complété à partir des données du module de monitoring d’eBMC.
La Cour des comptes constate enfin que le compte de récapitulation des opérations 
budgétaires, tel que consolidé, correspond à la simple somme des chiffres de l’administration 
générale, des Saca et des OAP, sans élimination des flux mutuels. Or, selon l’article 137 de 
la loi du 22 mai 2003, la consolidation doit s’effectuer sur l’ensemble des comptes du 
plan comptable de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 et, donc, également sur les classes 
budgétaires (classes 8 et 9)272. Les normes SEC prescrivent également d’éliminer les 
transferts au sein du groupe institutionnel du compte de récapitulation des opérations 
budgétaires de l’État fédéral. Les comptes soumis à certification à partir de 2020 pourraient 
ainsi constituer une base fiable pour calculer le solde de financement.
270 Les différences les plus importantes ont été observées au niveau du War Heritage Institute (4,6 millions d’euros) et 
de la Monnaie royale de Belgique (4,2 millions d’euros). 
271 Le War Heritage Institute présente la différence la plus significative (6,8 millions d’euros). 
272 Article 2 de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 fixant le plan comptable applicable à l’État fédéral, aux 
communautés, aux régions et à la Commission communautaire commune.  ÉTABLISSEmEnT DES ComPTES AnnUELS ConSo LIDÉS 2018 DE L’ÉTAT FÉDÉrAL PAr  LE ComPTABLE 
FÉDÉrAL  − AUDIT DE SUIVI /147
Constatations et recommandations formulées 
dans le 176e Cahier   (p. 131-138)Mise en œuvre au 30 septembre 2020
Contrairement à l’annexe à fournir par 
chaque service conformément à l’arrêté 
royal du 29 avril 2012, il n’existe pas d’arrêté 
royal explicatif pour l’annexe justificative. La 
réglementation doit dès lors préciser le contenu 
de l’annexe justificative. Pour garantir l’image 
fidèle du patrimoine, de la situation financière 
et du résultat, il convient de vérifier dans quelle 
mesure les annexes à fournir dans les comptes 
annuels individuels sont pertinentes aussi pour 
le lecteur des comptes consolidés.Les données consolidées sont commentées 
succinctement dans l’annexe justificative. Les 
recommandations de la Cour n’ont donc pas été 
suivies. Un arrêté royal explicatif, développant 
davantage les principes de consolidation ou 
l’annexe justificative, n’a pas non plus été publié. 
L’annexe justificative doit par ailleurs être 
transmise en français et en néerlandais.
Les principes de consolidation définis par le 
Comptable fédéral n’éliminent pas tous les flux 
internes. Un cadre réglementaire en matière de 
procédures de consolidation doit être établi afin 
de pouvoir consolider conformément à l’article 
137 de la loi du 22 mai 2003.
Si une consolidation simplifiée est privilégiée 
pour des raisons pratiques, le cadre 
réglementaire doit préciser notamment les 
seuils de signification pour ne pas consolider les 
flux inférieurs à ces seuils.Les comptes annuels 2018 de l’État fédéral ont 
été établis selon les principes de consolidation 
fondés sur les normes seC. Cela implique que les 
flux internes, tels que les fournitures de biens et 
de services, ne sont pas tous éliminés, ce qui est 
contraire à l’article 137 de la loi du 22 mai 2003.
Il a été opté pour une consolidation simplifiée 
sans développer le cadre réglementaire.
Par ailleurs, la Cour des comptes constate 
qu’aucune élimination n’est traitée dans le 
compte de récapitulation des opérations 
budgétaires. Le cadre réglementaire doit 
préciser si les éliminations s’appliquent, 
dans le cadre du processus de consolidation, 
uniquement au bilan et au compte de résultats 
ou également au compte de récapitulation des 
opérations budgétaires.
Le Comptable fédéral doit élaborer des 
instructions de façon que les deux parties 
puissent s’accorder sur les flux à éliminer avant 
de clôturer leur exercice.Le Comptable fédéral a décidé d’éliminer tous 
les montants et de comptabiliser des différences 
de consolidation si les flux entre entités ne 
concordent pas. Cette méthode ne garantit pas 
à suffisance la qualité des comptes consolidés. 
Des différences de consolidation ont dès lors été 
enregistrées au bilan (322,6 millions d’euros) et 
au compte de résultats (769,9 millions d’euros) 
en 2018.
La procédure de réconciliation établie dans 
l’intervalle par le sPF Bosa a permis de 
progresser dans les comptes 2019 ; la Cour des 
comptes constate toutefois des différences de 
réconciliation importantes pour ces comptes 
aussi273.
273 Cour des comptes, 177e Cahier – partie I : Observations sur les comptes 2019 des services administratifs à comptabilité 
Bruxelles, juillet 2020, p. 39 (point 3.10 t ransactions intercompany ) et suiv., www.courdescomptes.be .  148
en tant qu’acteur central, le Comptable fédéral 
doit jouer un rôle plus actif pour parvenir à 
une utilisation des comptes du grand-livre et 
à une application des règles d’évaluation et 
d’imputation, qui soient uniformes. Par ailleurs, il 
doit davantage contrôler la qualité des comptes 
afin que ceux-ci soient rectifiés à temps.Le sPF Bosa a pris des initiatives limitées, mais 
il devrait disposer de moyens supplémentaires 
pour réaliser un contrôle de la qualité plus 
étendu et veiller à ce que les comptes soient 
établis de manière uniforme en respectant les 
dispositions légales.
Le Comptable fédéral ainsi que l’ensemble 
des services et organismes sont responsables 
de l’élaboration des comptes dans les délais, 
conformément aux modèles disponibles. Cela 
doit contribuer à garantir la conformité entre 
les chiffres de la consolidation et les comptes 
officiels de chaque entité. AVAnCEmEnT  DES  TrAVAUx DE LA CommISSIon DE LA ComPTABILITÉ  PUBLIqUE  - SUIVI /149
Avancement des travaux de la 
Commission de la comptabilité 
publique - suivi
La Commission de la comptabilité publique a entamé ses travaux en 2017, mais n’a pas 
encore formulé d’avis à ce jour. La commission plénière et les groupes de travail ne se sont 
pas encore réunis en 2020. Outre la pandémie de la covid-19, les travaux ont été entravés en 
raison de mandats vacants ou pour lesquels aucun suppléant n’a été désigné. La Cour des 
comptes réitère dès lors sa recommandation d’ intensifier les travaux, parce que des directives 
claires et uniformes sont nécessaires à la certification des comptes publics à partir de l’année 
budgétaire  2020.
La Commission de la comptabilité publique (CCP) a été créée par la loi du 
18 janvier 2010 modifiant la loi du 16 mai 2003274. Elle a commencé effectivement ses 
activités après l’adoption des arrêtés d’exécution275 en 2017. Dans son 176e Cahier, la Cour a 
fait rapport au sujet de l’avancement des travaux et des difficultés qu’elle a constatées276. Cet 
article dresse un état des lieux actualisé.
2	 Travaux	de	la	CCP
2.1 Fonctionnement général
Le président et les deux vice-présidents de la CCP ainsi que les membres et leurs suppléants 
ont été nommés en 2017 pour quatre ans (jusqu’en 2021). La Cour constate que le président 
(depuis fin 2019) et l’un des vice-présidents (depuis début 2020) ne sont plus disponibles 
pour l’exercice de leur mandat. La procédure en vue de leur remplacement n’a toutefois 
pas été entamée. Certains membres effectifs ou leurs suppléants ne sont également plus 
disponibles. Cependant, leur remplacement n’est pas jugé nécessaire tant qu’au moins un 
membre effectif ou suppléant par entité peut participer aux réunions.
274 Loi du 18 janvier 2010 modifiant la loi du 16 mai 2003 fixant les dispositions générales applicables aux budgets, au 
contrôle des subventions et à la comptabilité des communautés et régions, ainsi qu’à l’organisation du contrôle de 
la Cour des comptes.
275 Arrêté royal du 11 mai 2017 précisant les règles d’exécution relatives au fonctionnement de la Commission de la 
comptabilité publique et arrêté royal du 12 juin 2017 portant nomination des membres, du président et des vice-
présidents de la Commission de la comptabilité publique. 
276  Cour des comptes, « Avancement des travaux de la Commission de la comptabilité publique », 176e Cahier –  
partie III : compte général 2018 de l’administration générale de l’État fédéral , Volume I, Bruxelles, octobre 2019, 
p. 139-142, www.courdescomptes.be. 150
Bien qu’il faille aussi prendre une décision quant au remplacement ou à la nouvelle 
nomination des autres membres en 2021, la Cour insiste sur la nécessité de procéder le 
plus rapidement possible aux nominations nécessaires afin que la CCP puisse reprendre ses 
travaux.
2.2 Réunions plénières
La Commission a initialement prévu qu’elle se réunirait quatre fois par an en séance 
plénière. Deux groupes de travail sont chargés de préparer les avis techniques. Ces groupes 
se composent essentiellement de membres de la CCP et sont présidés par le secrétaire. En 
2019, il a été décidé de n’organiser que deux réunions plénières en 2020.
À ce jour, aucune réunion plénière n’a eu lieu en 2020. La dernière réunion date 
du 20 juin 2019. D’après le secrétariat, la tenue d’une réunion en 2020 dépend notamment 
de l’accord à trouver au sein d’un groupe de travail au sujet d’un projet d’avis. La Cour 
estime toutefois nécessaire qu’une concertation soit organisée avant la fin des mandats au 
sujet du nouvel arrêté de nomination et des propositions d’amélioration de la structure et 
du fonctionnement de la CCP, surtout en ce qui concerne les groupes de travail chargés de 
la préparation des travaux.
2.3	 Groupe 	de	travail	Règles 	d’évaluation 	et	inventaire
Le groupe de travail Règles d’évaluation et inventaire s’est réuni pour la dernière fois 
le 10 octobre 2019. En juillet 2020, le SPF Bosa a fait appel à une expertise externe via un 
marché public pour l’évaluation des biens immobiliers. Le SPF prépare un plan d’approche 
en collaboration avec l’expert afin de mettre en pratique les obligations de l’arrêté royal 
du 10 novembre 2009 de manière pragmatique. Ce plan devrait être soumis au groupe de 
travail fin 2020. La Cour estime cependant que les obligations de l’arrêté royal concernant la 
valorisation des immobilisations incorporelles et corporelles devront être adaptées en vue 
de renforcer leur mise en application concrète par les entités concernées.
2.4	 Groupe 	de	travail	Règles 	de	comptabilisation 	et	d’imputation
La dernière réunion du groupe de travail Règles de comptabilisation et d’imputation date 
du 24 octobre 2019. Il a été demandé aux entités fédérées et à la Cour des comptes de fournir 
des exemples de bonnes pratiques de comptabilisation. Ces exemples ont été reçus fin 
2019, mais leur analyse a pris du retard en raison d’autres activités de rapportage et de la 
pandémie de covid-19. Les résultats doivent constituer la base d’une nouvelle proposition 
réaliste qui sera soumise au groupe de travail fin 2020. AVAnCEmEnT  DES  TrAVAUx DE LA CommISSIon DE LA ComPTABILITÉ  PUBLIqUE  - SUIVI /151
Constatations et recommandations  
du 176e Cahier (p. 139-142)État des lieux au 1er octobre 2020
Au vu de la réglementation et des pratiques 
spécifiques développées par les entités fédérées, 
la Cour des comptes recommande que la CCP 
définisse les situations actuellement divergentes 
et celles où une application stricte de l’arrêté 
royal du 10 novembre 2009 définissant le plan 
comptable normalisé n’est pas possible ou 
souhaitable. La CCP pourrait ainsi proposer 
les adaptations nécessaires de cet arrêté royal 
de 2009.Lors de l’examen des thèmes au sein des groupes 
de travail, l’analyse vise à déterminer les difficultés 
de l’arrêté royal du 10  novembre 2019 qui 
entravent la formulation d’un avis de qualité. 
Pour une analyse générale de cet arrêté royal 
et des lois des 16 et 22 mai 2003, il faudrait un 
groupe de travail juridique distinct, ce qui n’est 
pas prévu pour le moment.
La CCP doit intensifier ses travaux pour faciliter 
la certification des comptes de l’État fédéral, 
des communautés et des régions à partir de 
l’exercice 2020. À cet effet, le SPF Bosa devrait 
renforcer les moyens de la CCP .
Les autres départements et services doivent 
aussi être davantage impliqués dans les groupes 
de travail afin que les avis tiennent suffisamment 
compte de leur application dans la pratique.En 2020, les travaux de la CCP ont notamment 
été entravés par l’absence de remplacements 
de membres et la pandémie de covid-19. La 
Cour insiste sur la nécessité d’effectuer ces 
remplacements le plus rapidement possible et 
d’intensifier effectivement le fonctionnement 
de la CCP .
Un expert externe a été désigné pour renforcer 
les groupes de travail. Les comptables de divers 
organismes fédéraux sont également impliqués 
dans l’élaboration des avis via une concertation 
informelle.  InVEnT orISATIon ET ComPTABILISATIon DES  SToCkS   DE LA DÉFEnSE  − AUDIT  DE SUIVI /153
Inventorisation et 
comptabilisation des stocks  
de la Défense − audit de suivi
Au 31 décembre 2019, les comptes de stocks de la Défense représentaient plus de 2,4 milliards 
d’euros (2,2 % du total de l’actif de l’administration générale). À l’ issue de son audit précédent, 
présenté dans son 175e Cahier277, la Cour des comptes avait conclu que la comptabilisation de 
ces stocks (tout comme celle des immobilisations) ne donnait pas une image conforme et fidèle 
de la situation patrimoniale de la Défense. Cette situation résultait de la confusion entre 
les notions de stock comptable et de stock logistique278, des insuffisances du paramétrage 
du logiciel Ilias, d’erreurs de comptabilisation, du manque d’exactitude et d’exhaustivité de 
l’ inventaire, d’erreurs de valorisation ainsi que de lacunes dans le contrôle interne.
toujours des taux d’erreurs d’ inventorisation élevés. Sur la base des anomalies relevées à 
observations et recommandations précédentes. Sur la base de l’ échantillon, la Cour identifie 
des corrections de 122,7 millions d’euros pour l’ensemble des stocks.
En conséquence, elle invite la Défense à mobiliser les ressources nécessaires pour réaliser son 
plan d’action Roadmap Cert2020, qui reprend les principales actions à mettre en œuvre, en 
vue de l’amélioration structurelle des opérations d’ inventorisation et de comptabilisation de 
son patrimoine, dans la perspective de la certification des comptes annuels de l’État fédéral.
1.1	 Importance 	et	évolution 	des	stocks	à	la	Défense
Au 31 décembre 2019, la Défense a comptabilisé des stocks pour plus de 2,4 milliards d’euros. 
Ils représentent environ 97,9 % des stocks de l’administration générale. Par rapport à 2018, 
ils diminuent de 138,0 millions d’euros.
Les stocks de la Défense représentent 26,4 % des actifs du département (9,3 milliards 
d’euros) et 2,2 % de l’actif de l’administration générale (110,8 milliards d’euros).
Ces stocks se répartissent entre quelque 320.000 articles identifiés par un code NSN279 
et sont stockés dans plus de 3.000 magasins. Ils se composent essentiellement des trois 
catégories d’actifs suivantes : pièces de rechange (75,9 %), munitions (8,1 %) et matériels 
informatiques et de communication (10,2 %). À la suite des corrections enregistrées par 
277 Voir Cour des comptes, « Inventorisation et comptabilisation des stocks à la Défense », 175e Cahier , Volume I, 
rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2018, p. 117-125, www.courdescomptes.be.
278  Par stock logistique, on entend l’inventaire physique des biens mobiliers mis à la disposition d’un service pour 
accomplir ses missions.
279  Le code n Sn ou « n ATo Stock n umber » est un code de 13  caractères (chiffres et lettres), uniformisé au niveau de 
l’otan et permettant d’identifier tous les approvisionnements de matériel reconnu par les pays membres. 154
la Défense après l’audit précédent de la Cour, le nombre d’articles représentant 50 % de la 
valeur nette des stocks est passé de 506 en 2017 à 824 en 2019.
1.2	 Objet 	de	l’audit	et	méthode
En vue de la certification des comptes annuels 2020 de l’État fédéral, la Cour des comptes 
a réalisé un audit de suivi visant à évaluer la mise en œuvre de ses recommandations par 
la Défense. Les contrôles réalisés couvrent tant l’exactitude et l’exhaustivité de l’inventaire 
que la correcte valorisation et comptabilisation des articles.
La Cour a ainsi constitué un échantillon complémentaire à celui de l’audit précédent, en 
donnant une plus large part aux stocks de munitions, aux sites pour lesquels des taux d’erreur 
importants sont constatés ainsi qu’aux sites majeurs qui n’avaient pas encore été contrôlés. 
Le choix des articles visait à permettre d’apprécier l’exactitude de leur valorisation unitaire, 
selon les sources de prix280 utilisées par la Défense.
Au total, l’échantillon concernait 7  sites281, 24 magasins (sur un total de 3.180) et 145 articles 
pour une valeur nette de 196,6 millions d’euros (7,9 % du stock total au 30 novembre 2019). 
Les contrôles se sont déroulés de décembre 2019 à février 2020.
Dans le cadre de la procédure contradictoire, la Cour des comptes a transmis son projet de 
rapport, intégrant les remarques de la Défense, au ministre chargé de la Défense et au chef 
de la Défense le 26 août 2020. Le ministre a répondu le 24 septembre 2020 et la direction 
Budget et Finances de la Défense les 25 septembre et 5 octobre 2020. Ces réponses sont 
résumées au point 5 de cet article.
2.1	 Accès,	identification,	localisation 	et	inventorisation 	des	pièces
Dans certains magasins des sites, la Cour a été confrontée à un stockage en vrac, rendant 
l’accès aux pièces malaisé ou à un stockage sommaire des pièces par manque de place. 
Elle a évalué pour chaque pièce son accessibilité, ses conditions de stockage, sa correcte 
localisation et identification par rapport aux informations reprises dans Ilias282.
Elle a relevé  plusieurs anomalies  :
• le faible niveau d’inventorisation (environ deux tiers des articles) ;
• l’absence de tableau de bord standardisé à l’échelle de l’ensemble des sites ;
• le pilotage déficient de l’inventorisation par l’état-major ;
• la non-identification de certaines pièces ;
• des erreurs de localisation statistiquement significatives ;
• des disparitions de pièces (d’une faible valeur toutefois).
280  Prix unitaire calculé sur le principe du prix moyen pondéré, « prix estimé » et « prix sur catalogue ».
281  Cinq sites contrôlés sur place et deux sites contrôlés sur la base de déclarations du personnel de la Défense ou de 
prestataires externes. La Cour a également contrôlé le site de Melsbroek, le 29 juillet 2020. La date de ce contrôle 
avait été postposée une première fois, pour des raisons opérationnelles et une seconde fois, à cause de la crise de 
la covid-19. Il a porté sur 23 articles répartis entre trois magasins, principalement liés au système d’arme C-130. Les 
résultats de ce contrôle confortent ceux des contrôles réalisés antérieurement.
282  Ilias est un logiciel utilisé pour inventorier et retracer la localisation de toutes les pièces selon leur statut 
opérationnel. InVEnT orISATIon ET ComPTABILISATIon DES  SToCkS  DE LA DÉFEnSE  − AUDIT  DE SUIVI  /155
La Cour souligne, à nouveau, l’incapacité de la Défense de réaliser l’inventaire annuel 
complet prévu par la loi du 22 mai 2003, par l’arrêté royal du 10 novembre 2009 fixant le 
plan comptable et par son règlement interne. Cette incapacité est souvent imputée par les 
unités opérationnelles au manque de personnel. De plus, la prise d’inventaire n’est pas 
organisée sur la base d’une analyse des risques, à savoir en sélectionnant les pièces les plus 
onéreuses, attractives ou sensibles.
La Défense a reconnu que le personnel des sites n’avait pas été sensibilisé aux conclusions 
et recommandations de l’audit précédent. Lors de ses contrôles, dans des unités  
opérationnelles, la Cour a néanmoins constaté la pleine collaboration et l’esprit constructif 
du personnel. Certaines unités ont d’ailleurs immédiatement pris des mesures pour 
remédier aux anomalies relevées par la Cour .
En outre, sur certains sites, le personnel dispose d’une connaissance des articles qui dépasse 
l’aspect logistique. Cette compétence pourrait être exploitée pour accélérer la fiabilisation 
et la valorisation des inventaires. Une collaboration plus étroite entre les groupes de 
maintenance et leurs gestionnaires de matériel contribuerait à fiabiliser les informations 
reprises dans Ilias.
2.2	 Exactitude 	et	exhaustivité 	de	l’inventaire
La Cour a relevé des erreurs de comptage (exactitude) et des erreurs de périmètre 
(exhaustivité) par rapport aux stocks comptables. Les erreurs de comptage se répartissent 
entre dix articles (6,9 % des articles de l’échantillon). Elles impliquent la comptabilisation 
d’une charge nette de 1,5 million d’euros.
Les erreurs de périmètre dans le stock comptable résultent :
• de l’intégration erronée de magasins appartenant à un pays étranger dont la Défense 
assure le suivi de la maintenance, de codes NSN pourtant « désactivés », de « magasins 
fictifs » créés temporairement à des fins de gestion informatique et d’articles ayant la 
nature d’immobilisations, selon la définition de la Défense ;
• de l’absence d’intégration de certaines pièces, comme des pièces installées sur un 
« parent283 », en réparation chez un fournisseur externe, en cours de transfert entre 
magasins et des pièces non inventoriées.
La correction des erreurs de comptage et de périmètre identifiées nécessite la comptabilisation 
d’une charge de 64,0 millions d’euros284.
Par ailleurs, la Cour a identifié des articles ayant le caractère de pièces de rechange principales 
ou de pièces accessoires. Selon les règles usuelles de la comptabilité en partie double (voir 
point 2.5), ces pièces doivent être comptabilisées en immobilisations corporelles. L’incidence 
283  Le concept de « parent » correspond en principe à la notion de système d’arme : un hélicoptère, un avion de combat 
ou un navire de guerre sont des systèmes d’armes. 
284  Les corrections relatives aux stocks étrangers et désactivés ont été enregistrées à la clôture des comptes 
annuels 2019, pour un montant estimé à 57,6 millions d’euros.  156
de ces reclassements s’élèverait respectivement285 à 39,8 millions d’euros et à 4,4 millions 
d’euros, soit au total plus de 22 % de la valeur de l’échantillon.
Sur les cinq sites contrôlés, la Cour a relevé 47 erreurs d’inventorisation concernant 
143 articles. Elle souligne néanmoins le faible taux (une seule erreur pour 20 articles) 
observé sur le site de stockage de munitions de Bertrix. Ce résultat découle de l’application 
sur ce site de bonnes pratiques d’inventorisation.
2.3 Présence de pièces probantes
La Cour a demandé à la Défense de produire une pièce probante pour étayer la valorisation 
de 132 articles pour une valeur nette en stock de 143,3 millions d’euros au 30 novembre 2019. 
Elle n’a reçu que 28 documents valables (facture ou autre pièce justificative comme une 
offre de fournisseur ou un bon de commande). Par conséquent, 78,8 % des articles testés 
(valeur nette de 95,2 millions d’euros) ont un prix unitaire qui n’est pas étayé par une 
pièce probante. La Cour souligne que l’absence de pièce justificative concerne également le 
matériel récent, comme des pièces appartenant au système d’armes NH90.
Elle rappelle qu’en application de l’article 12 de la loi du 22 mai 2003, tout enregistrement 
comptable doit être fondé sur des pièces justificatives probantes. Aussi, les documents 
permettant d’établir la valorisation des biens détenus par un département doivent être 
conservés au moins jusqu’à l’aliénation de ceux-ci.
2.4 Valorisation
Quatre facteurs ont une incidence directe sur la valorisation des stocks.
2.4.1	 Immobilisés	à	leur	valeur	nominale	en	stocks
Comme indiqué au point 2.2, des immobilisations sont erronément enregistrées en stocks. 
Ces biens ayant été mis en service, leur comptabilisation à leur valeur historique nominale 
ne reflète pas leur usure réelle ou leur code opérationnel286. Dès lors, leur valorisation au 
bilan est surestimée.
Pour l’échantillon, le montant de cette surestimation peut être estimé à une valeur nette 
de 7 millions d’euros (soit 3,6 % de la valeur totale de l’échantillon). La Cour relève que 
ces erreurs de classification concernent également des achats récents, ce qui montre que 
la sensibilisation des gestionnaires de matériel aux implications comptables des données 
encodées dans Ilias reste insuffisante.
2.4.2	 Respect	des	règles	d’évaluation	des	stocks
Les règles d’évaluation de l’administration générale précisent que, pour la Défense, les 
stocks sont évalués à leur valeur d’acquisition et les sorties valorisées selon la méthode du 
prix moyen pondéré (ci-après « PMP »). La Cour a constaté l’existence de trois autres sources 
de prix dans Ilias : « prix sur catalogue », « prix estimé » et « vide ». Les deux premiers types 
285  Pour les 31 n Sn répondant à la définition de pièce de rechange principale et les 8 n Sn répondant à la définition 
de pièce accessoire (soit des pièces présentant une valeur minimale unitaire brute de 50.000 euros, sauf pour les 
pièces sensibles pour lesquelles il n’y a pas de montant préconisé).
286  Il existe 13 codes opérationnels couvrant différents états possibles d’une pièce (opérationnel, en réparation, 
déclassé, prêt pour aliénation, mitraille, etc.).  InVEnT orISATIon ET ComPTABILISATIon DES  SToCkS  DE LA DÉFEnSE  − AUDIT  DE SUIVI  /157
de prix dérogent au calcul du PMP, en imposant un prix unitaire hors de toute référence 
historique, alors que le troisième concerne majoritairement des pièces anciennes.
Au 31 décembre 2019, la valorisation sur la base du PMP ne concerne que 35,0 % de la valeur 
des stocks enregistrés dans Ilias et 36,8 % de la valeur de l’échantillon.
Sur la base des 28 pièces justificatives précitées ou, à défaut, de sept documents d’expédition, 
la Cour a testé l’exactitude du prix unitaire pour chacune des sources de prix. Elle constate 
que la source de prix « PMP » est la plus fiable avec une marge d’erreur absolue de 5,2 %. 
Les marges d’erreur s’élèvent en moyenne à 31,0 % pour les « prix estimés » et à 25,6 % 
pour les « prix sur catalogue »287, ce qui atteste du faible degré de fiabilité de ces sources. 
Une correction positive (produit) de la valeur du stock de 7,3 millions d’euros devrait être 
enregistrée pour les 35 articles testés.
2.4.3	 Prix	unitaire	nul
La Cour a relevé l’existence de 7.665 articles (NSN) présentant un prix unitaire égal à zéro. 
La majorité de ceux-ci concerne des documents qui sont repris en Ilias pour des raisons 
de traçabilité. Cinq magasins opérationnels parmi les dix les plus importants regroupent 
ensemble 1.773 de ces articles, dont deux pour des systèmes d’arme récents (499 NSN).
Pour les onze NSN de l’échantillon, qui présentent un prix unitaire nul, la Cour n’a reçu que 
trois pièces justificatives. Au regard de celles-ci, l’incidence sur la valorisation des stocks 
serait marginale.
2.4.4	 Valorisation	des	stocks	selon	leur	code	opérationnel
Comme recommandé par la Cour, la Défense a appliqué, dans les comptes annuels 2018, 
une réduction de valeur modulée selon le code opérationnel des biens stockés. La majeure 
partie (89,6 %) des stocks en valeur nette est répartie entre quatre codes opérationnels  
(C1-stock opérationnel, 2C-stock à calibrer, 2G-stock sous garantie, SB-stock bloqué), qui ne 
nécessitent aucune réduction de valeur.
Néanmoins, la Cour a relevé dans l’échantillon des risques de surévaluation de la valeur 
des stocks, en raison d’erreurs dans le statut d’utilisation288 ou le code opérationnel pour 
des pièces principalement reprises avec un code C1 ou un code SB. La surévaluation, qui est 
estimée à 17,6 millions d’euros (ou 9,0 % de la valeur de l’échantillon), concerne 21 articles 
(ou 14,5 % des articles contrôlés) pour les raisons suivantes :
• incohérences entre le statut et le code opérationnel (4 articles pour 2,0 millions d’euros) ;
• maintien erroné du code opérationnel SB (3 articles pour 1,4 million d’euros) ;
• conservation erronée de divers codes opérationnels pour 14 articles destinés à la vente289, 
pour 14,2 millions d’euros.
287  Les plus grands écarts relevés sont respectivement de 164,2 % et de 80,0 %.
288  Le statut d’utilisation indique, indépendamment du code opérationnel de chaque pièce, dans quelle mesure le nsn 
est en service au sein de la Défense et d’autres pays membres de l’Otan.
289  Ces articles font partie des stocks de pièces de rechange des hélicoptères s ea King et des avions Alpha Jet.  
La surestimation de la valeur nette de ces stocks, au 31 décembre 2019, est évaluée à 68,9 millions d’euros. 158
2.5 Régularité des comptabilisations
Lors de son précédent audit, la Cour des comptes avait relevé l’absence de définition de 
notions importantes reprises dans l’arrêté royal du 10 novembre 2009, comme celles de 
« biens non encore mis en service » et d’« armes de destruction ». Elle avait également 
relevé qu’il fallait établir des règles transversales pour l’application de réductions de valeur. 
Bien que le SPF  Bosa et la Défense se soient concertés, aucun progrès n’a été constaté en la 
matière (voir point 5).
Concernant la définition d’une immobilisation, la Défense se réfère au SEC 2010 qui en 
donne une définition restrictive290 dans le cadre de la comptabilité nationale. L’article 
1er, alinéa 4, de ce règlement permet toutefois aux États membres d’y déroger pour leurs 
propres besoins291. Dès lors, sur la base de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 et des règles 
usuelles de la comptabilité en partie double, qui sont applicables à la Défense en vertu de 
l’article 12 de la loi du 22 mai 2003, la Cour relève qu’un nombre important de biens sont 
mal classifiés :
• Des biens présentant les caractéristiques d’une immobilisation corporelle ou de pièces 
de rechange principales292 liées à des immobilisations293 sont comptabilisés sur les 
comptes de stocks.
• Des munitions294 et des pièces diverses sont enregistrées sur des comptes de stocks 
erronés295.
• Certains biens de même nature sont enregistrés sur des comptes de stocks différents, en 
fonction notamment de l’unité responsable296.
2.6 Contrôle interne
La gestion des stocks de la Défense repose sur une organisation logistique (unités chargées 
de la maintenance sur les sites et gestionnaires de matériel à l’état-major) et sur le logiciel 
Ilias. Lors de son audit précédent, la Cour des comptes avait identifié des absences ou 
insuffisances de contrôle aux différents niveaux opérationnels297. La situation ne s’est pas 
améliorée sur les points suivants :
• Certaines unités ne parviennent pas à inventorier tous leurs stocks chaque année, en 
méconnaissance des dispositions de l’article 16 de la loi du 22 mai 2003.
290  seuls les systèmes d’armement sont considérés comme des immobilisations, les pièces de rechange principales ne 
sont pas évoquées.
291  Cet article dispose en effet que « le présent règlement n’oblige aucun État membre à utiliser le SEC 2010 pour élaborer 
des comptes pour ses propres besoins » .
292  Une pièce de rechange principale, si elle est utilisée pendant une durée supérieure à un an ou si elle ne peut être 
utilisée qu’avec son «  parent  », constitue une immobilisation corporelle.
293  Par exemple, des réacteurs de rechange d’avions de combat, des pièces de la structure et des modules électroniques.
294  Par exemple, les missiles (code nSn 1410) figurent dans quatre comptes du grand-livre différents (361090, 362091, 
362092 et 362093) alors qu’un seul compte du grand-livre (361090) existe pour les munitions.
295  Les erreurs de compte du grand-livre pour les stocks concernent huit nsn (5,5 % de l’échantillon), repris pour un 
montant net de 30,5 millions d’euros. 
296  Par exemple, les barrier arresting systems  (systèmes complets d’arrêt d’urgence pour aéronef) sont enregistrés sur 
des comptes différents à Beauvechain et à Florennes.
297 Absence de double vérification des prix unitaires, possibilité d’annuler une transaction sans justification et délai 
maximum prescrit trop long pour l’encodage des transactions. InVEnT orISATIon ET ComPTABILISATIon DES  SToCkS  DE LA DÉFEnSE  − AUDIT  DE SUIVI  /159
• Le pilotage des inventaires par le bureau d’analyse298 n’est pas harmonisé entre les unités 
du point de vue du rapportage299.
• L’enregistrement des mouvements dans Ilias se base majoritairement sur des documents 
papier, même si la lecture de code à barres est utilisée sur certains sites.
• Des tableaux de stock et des carnets « entrées/sorties », parallèles au logiciel Ilias, sont 
tenus dans quelques unités, en particulier pour les articles à forte rotation ou « non 
assetisés  »300.
• Des pièces sensibles ou attractives ne sont pas « assetisées », ce qui entrave leur 
traçabilité301.
• Des rapports de contrôle automatisés302 des inventaires et de détection des anomalies 
diverses (périmètre, valorisation unitaire, statut, code opérationnel, etc.) ne sont pas 
intégrés dans Ilias.
La Cour souligne toutefois la facilité de traçabilité et de rapportage des transactions 
dans Ilias. Elle relève, en outre, la connaissance élargie des articles par le personnel de 
maintenance sur site et recommande d’exploiter ces compétences, afin d’accélérer le 
processus de correction des différents types d’anomalies relevées.
Face à l’arrivée de nouveaux systèmes d’armes majeurs303, la Cour estime que la Défense doit 
dégager des ressources pour réaliser l’inventaire et doit organiser efficacement l’obtention 
des confirmations externes des fournisseurs et partenaires logistiques.
2.7	 Plan 	d’action 	de	la	Défense
La Défense a communiqué à la Cour son plan d’action Roadmap Cert2020,  reprenant les 
principales actions à mettre en œuvre en vue de la certification des comptes annuels de 
l’État fédéral. Ce plan, qui devait être mis en œuvre au premier semestre 2020, s’articule 
autour de trois axes majeurs, sous la responsabilité de la DGBF-BFA (Direction générale 
Budget et Finances) :
• Premier axe − cadre réglementaire et définition des notions et concepts comptables : 
deux actions concernent les définitions formelles des immobilisations et des stocks 
comptables dans le contexte de la Défense, en vue de leur validation par le Comptable 
fédéral. Il prévoit aussi une action de sensibilisation en interne autour de la certification 
• Deuxième axe − amélioration de l’image fidèle de la valeur des stocks et amélioration 
du contrôle interne : il s’articule autour de deux actions de vérification de la valeur des 
stocks et de la reconnaissance des immobilisations, d’une action de validation (avec le 
Comptable fédéral) des autres règles de réduction de valeur304 et de trois actions visant 
à l’amélioration globale du contrôle interne : la disponibilité des pièces justificatives du 
298  soit le service d’appui du responsable de la maintenance et de la logistique sur site.
299  La Défense précise que les services centraux effectuent une photo de l’inventorisation des stocks au 31 décembre n .
300  Soit une identification par un numéro de série. La décision d’identifier une pièce par un numéro de série, 
d’« assetiser » dans la terminologie de la Défense, revient au gestionnaire de matériel.
301 Cette remarque vise les sites de Kleine-Brogel (gilet de sauvetage) et Melsbroek (couteau de combat).
302  Couvrant tous les sites et établis de manière standardisée par les services centraux.
303 notamment des avions de transport A400M, des avions de combat F35, des chasseurs de mines et des véhicules 
blindés.
304  La Défense a déjà réalisé en 2018 des réductions de valeur, sur la base du code opérationnel. 160
prix unitaire, l’optimisation des inventaires et le développement de rapports de contrôle.
• Troisième axe − concertation et validation avec le Comptable fédéral : cet axe porte sur 
la validation par le Comptable fédéral des définitions des stocks et des immobilisations 
ainsi que des règles de réduction de valeur.
2.8 Corrections comptables
Durant le contrôle de la Cour, la Défense a passé des écritures correctrices contribuant 
à la baisse de la valeur des stocks au bilan 2019 (-61,3 millions d’euros). Ces corrections 
concernaient principalement l’exclusion de deux stocks relatifs à des opérations extérieures 
(-57,6 millions d’euros) et la modification des codes opérationnels de cinq articles de la base 
de Bertrix (-3,4 millions d’euros).
Au 31 décembre 2019, la valeur du stock dans Ilias était de 2.452,4 millions d’euros. La 
Défense a comptabilisé en plus des écritures de clôture305 pour -30,1 millions d’euros, 
ramenant la valeur du stock dans Fedcom à 2.422,3 millions d’euros306.
La Défense a confirmé n’avoir enregistré aucune autre correction dans la première version 
des comptes annuels 2019, soit parce que les anomalies correspondantes ont été seulement 
constatées en janvier et février 2020, soit parce que la Défense souhaite en étudier 
l’opportunité en 2020 (voir plan d’action Roadmap Cert2020 ).
Au total, les corrections à opérer identifiées par la Cour s’élèvent à 122,7 millions d’euros, 
sur un échantillon d’environ 197 millions d’euros.
3 Conclusions
La Cour observe que les comptes de stocks (mais aussi ceux d’immobilisations) de la Défense 
ne donnent toujours pas une image fidèle de la situation patrimoniale, en raison :
• de nombreuses erreurs opérationnelles, liées aux technologies d’inventorisation utilisées 
et à l’insuffisante sensibilisation des personnels logistiques sur site ;
• des erreurs de comptabilisation, parfois importantes, au regard du périmètre comptable 
ou de la destination des pièces, en lien avec la finalité logistique du logiciel Ilias ;
• des erreurs de valorisation, liées directement à l’absence de prix unitaire ou à l’insuffisante 
fiabilité des prix unitaires renseignés, particulièrement pour les « prix estimés » et les 
« prix sur catalogue » ;
• en corollaire, l’absence (voir point 2.3) de pièces justificatives, qui a fait obstacle à 
l’établissement du prix unitaire de 78,8 % des pièces de l’échantillon, dont 14,4 % sont 
pourtant relatives à des achats récents ; 
• la faiblesse du contrôle interne : d’une part, les inventorisations sont incomplètes ou 
non réalisées et, d’autre part, l’état-major ne dispose pas (ou pas suffisamment) d’outils 
de détection d’erreurs potentielles ainsi que d’outils de contrôle et de pilotage des 
inventorisations  ;
305  La Défense a sorti du périmètre des stocks, divers articles qui ont été transférés dans le compte d’attente 
333333 non repris en Fedcom. La raison de ce retrait n’a pas été communiquée.
306  hors compte 361099 – Acomptes sur achats pour stocks. InVEnT orISATIon ET ComPTABILISATIon DES  SToCkS  DE LA DÉFEnSE  − AUDIT  DE SUIVI  /161
• des erreurs liées à une prise en compte insuffisante, par les gestionnaires de matériel, 
des implications comptables des données encodées dans certains champs des 
fiches «  articles ».
Eu égard à l’importance des corrections nécessaires, dans la perspective de la certification 
des comptes annuels 2020 de l’État fédéral (voir point 2.8), la Cour considère qu’il est 
urgent que la Défense forme une équipe de projet pluridisciplinaire, pour mettre en œuvre 
les mesures de son plan d’action destinées à donner une image fidèle de ses stocks et de ses 
immobilisations.
4.1	 Suivi	 des	recommandations 	précédentes
4.1.1 Cadre réglementaire incomplet
La Cour recommande d’affiner la définition des notions et concepts comptables en 
complétant les règles d’évaluation des stocks et des immobilisations de l’ensemble de 
l’administration générale.
Dans l’attente d’un éventuel avis de la Commission de la comptabilité publique, le 
Comptable fédéral doit préciser les notions d’ « immobilisations corporelles » et de « pièces 
de rechange principales ». Les notions d’ « armes de destruction » et de « biens non encore 
mis en service » devraient également être éclaircies. Le SPF Bosa doit aussi fixer des règles 
de réduction de valeur, applicables de manière transversale aux départements.
Enfin, la Cour recommande, à nouveau, à la Défense de limiter l’inventaire comptable aux 
stocks non attribués307 ainsi qu’aux stocks centraux de munitions et de produits énergétiques. 
Cette limitation faciliterait le respect de l’arrêté royal du 10  novembre 2009, notamment 
concernant la gestion comptable des équipements mis en service et des munitions non 
tirées (par exemple les missiles). Elle ramènerait la valeur des stocks de la Défense à environ 
400 millions d’euros, soit environ 17 % de la valeur enregistrée au 31 décembre 2019308.
4.1.2 Comptabilisations incorrectes
Outre la correction des erreurs déjà identifiées par la Cour lors de ses audits précédents, le 
plan d’action de la Défense doit encore couvrir les points suivants, pour améliorer la fidélité 
des comptes annuels de l’administration générale :
• la délimitation cohérente et régulière du périmètre du stock comptable, compte tenu du 
cadre légal et réglementaire ;
• le reclassement des actifs à immobiliser, enregistrés par erreur dans les comptes de 
stocks ; celui-ci devra s’accompagner de l’enregistrement d’amortissements cumulatifs 
et, au besoin, d’amortissements exceptionnels ;
• la détection, l’analyse et la correction des valeurs moyennes unitaires, anormalement 
élevées ou basses, en se basant sur les factures d’achats (ou d’autres pièces probantes) ;
307 soit ceux entreposés dans les trois dépôts centraux.
308  soit la somme des valeurs nettes au 31 décembre 2019 des stocks centraux non attribués (205,2 millions d’euros), 
du stock de munitions (164,9 millions d’euros) et du stock de produits énergétiques (35,8 millions d’euros). 162
• la création de comptes de munitions pour chaque composante et le reclassement des 
munitions erronément classées dans des comptes de pièces de rechange ;
• le traitement plus rapide des stocks bloqués, déclassés, incomplets ou à réparer, dès lors 
que ceux-ci influencent tant la valeur des stocks que la gestion logistique (nombre de 
magasins, de logisticiens, etc.) ;
• la comptabilisation d’amortissements exceptionnels ou de réductions de valeur pour les 
systèmes d’armes, dès la décision de déclassement ou d’aliénation.
La Cour recommande de fixer des objectifs mensuels de révision des enregistrements 
comptables pour s’assurer que la moitié de la valeur des stocks fasse l’objet des corrections 
nécessaires pour la clôture des comptes annuels 2020. Ce taux de couverture peut être 
atteint en concentrant les travaux sur un nombre restreint d’articles (environ 800).
4.1.3 Amélioration du contrôle interne
La Cour réitère ses recommandations d’amélioration du contrôle interne sur les opérations 
locales, le pilotage central et le logiciel Ilias.
Au niveau local, les conditions d’inventorisation, voire de conservation, doivent dans 
certains cas être améliorées. De plus, vu la difficulté de procéder à un inventaire complet 
annuel, le pilotage des inventorisations doit être revu, sur la base des risques (matériel 
onéreux, sensible ou attractif).
En matière de pilotage central, la Cour suggère de développer des rapports de détection 
d’erreurs potentielles, couvrant les aspects testés par la Cour dans cet audit, et d’étendre la 
mise à disposition dans Ilias des pièces justificatives probantes.
Enfin, le rôle du logiciel Ilias dans l’amélioration du contrôle interne doit être renforcé (voir 
point 2.6) :
• L’intégration des données logistiques dans Ilias demeure essentiellement manuelle, ce 
qui déforce l’efficience et l’efficacité des opérations d’inventorisation et augmente les 
risques d’erreur.
• L’introduction, dans Ilias, de contrôles supplémentaires automatisés ou de double 
validation, contribuerait à fiabiliser les données (par exemple, le prix unitaire et le 
compte du grand-livre) pour chaque article.
4.2 Recommandations supplémentaires
Complémentairement à celles formulées dans le  175e Cahier, la Cour des comptes émet les 
recommandations suivantes  :
• intégrer dans le plan d’action les ressources en personnel à mobiliser pour accélérer la 
fiabilisation des comptes de stocks ; 
• désigner une équipe de projet chargée de mettre en œuvre le plan d’action ;
• revoir et préciser les règles relatives à la définition et à la valorisation des stocks de la 
Défense, dans le respect des règles comptables applicables (à savoir la loi du 22 mai 2003, 
l’arrêté royal du 10 novembre 2009 et les règles usuelles de la comptabilité en partie 
double) ; InVEnT orISATIon ET ComPTABILISATIon DES  SToCkS  DE LA DÉFEnSE  − AUDIT  DE SUIVI  /163
• améliorer l’interface de prise d’inventaire309 entre le magasin et Ilias ;
• harmoniser le mode de gestion de certaines fonctionnalités en Ilias (par exemple, pour 
les pièces en réparation externe ou en cours de transfert) et empêcher, à tout le moins en 
fin d’année, les opérations risquant de créer des stocks fictifs ;
• renforcer le contrôle interne par la détection par l’état-major d’erreurs de valorisation, 
le pilotage centralisé des travaux d’inventorisation, l’implémentation par les 
unités opérationnelles de bonnes pratiques d’inventorisation et, éventuellement, le 
renforcement des mesures de conservation des biens ;
• développer sur les sites importants une compétence comptable et budgétaire 
décentralisée, responsable de la bonne intégration en comptabilité des aspects 
opérationnels locaux et de la sensibilisation des personnels aux enjeux comptables et 
aux valeurs mises à la disposition des unités.
5 Réponses du ministre et de la Défense
Dans sa réponse du 24 septembre 2020, le ministre de la Défense estime que la différence 
d’interprétation des référentiels comptables (règles usuelles de la comptabilité en partie 
double et SEC 2010) constitue le point de divergence principal entre la Défense et la Cour 
des comptes. Il appelle dès lors à renforcer la concertation sur la définition du périmètre 
du stock comptable et sur le reclassement en immobilisations des pièces de rechange 
principales, en tenant compte des contraintes auxquelles la Défense est confrontée.
Par ailleurs, il indique que tous les autres points relèvent de l’exactitude des données et que 
ceux-ci sont couverts par le plan d’action Roadmap CERT2020,  dont la réalisation dépendra 
de la disponibilité des ressources humaines.
En annexe à sa réponse, le ministre communique également la réponse adressée, 
le 11 mars 2020, par le chef de la Défense au Service fédéral d’audit interne (FIA), à l’issue 
de l’audit visant à apprécier l’état de préparation de la Défense à la certification des comptes 
annuels de l’État fédéral. La Défense y attire l’attention sur les risques liés au déploiement 
de HRM@Defence310 et reconnaît que deux classes d’actifs (immobilisations et stocks) 
présentent un risque au regard de la certification. La gestion de ces risques est intégrée 
dans son plan d’action pour lequel un calendrier est établi.
À l’issue de l’audit, le FIA a formulé quatre recommandations auxquelles la Défense a 
répondu  :
1.  sensibiliser davantage l’organisation à la certification et notamment le comité de 
direction  ; la Défense indique que son Governance Board  sera informé chaque année 
au sujet des comptes ;
2.  désigner un chef de projet et un responsable pour chaque action ; la Défense a mis en 
œuvre cette recommandation ;
3.  réaliser une analyse des risques financiers des principaux processus opérationnels ; 
la DGBF BFA a établi une cartographie de ceux-ci ;
309  Par exemple, par la lecture de codes-barres ou RFID.
310 hRM@Defence est le nouveau système d’information en appui de l’automatisation et de l’intégration des 
processus de la Défense liés à la gestion des ressources humaines, de la formation et des droits pécuniaires  164
4.  traiter le plus rapidement possible les remarques de la Cour des comptes en relation 
avec les immobilisations et les stocks, notamment via une concertation sur la 
comptabilisation des pièces de rechange principales ; la Défense a pris contact, 
le 25 septembre 2020, avec la Cour des comptes.
Par un courriel du 5 octobre 2020, la Défense a communiqué à la Cour un aperçu de 
l’avancement de son plan d’action. Il en ressort que les actions de sensibilisation et de 
renforcement du contrôle interne, reprises dans les deux premiers axes, ont été entamées. 
Quant à la réalisation des autres actions, elle a pris du retard par rapport à la planification 
et n’a pas encore donné lieu à des avancées concrètes. MIse en œUVRe De LA  LOI  DU 22 MAI 2003  AU  sPF JUstICe /165
Mise en œuvre de la loi 
du 22 mai 2003 au SPF Justice
est entrée en vigueur le 1er janvier 2012 pour le SPF Justice. Depuis lors, la Cour des comptes a 
constaté, d’une part, des retards importants dans l’ implémentation de la nouvelle comptabilité 
Des progrès et des améliorations ont été réalisés par le SPF Justice, en particulier depuis 2019, 
menées à bien rapidement, ce qui risque d’ influencer négativement l’opinion que la Cour 
La loi du 22 mai 2003311 est entrée progressivement en vigueur dans les départements de 
l’administration générale de l’État fédéral, à partir du 1er janvier 2009. En vertu de son 
article 133, les dispositions principales de cette loi sont applicables au SPF Justice depuis 
le 1er janvier  2012.
Depuis lors, la Cour des comptes a constaté, dans ce département, des retards importants 
dans l’implémentation de la nouvelle comptabilité publique portée par cette loi ainsi que 
des dysfonctionnements dans la gestion comptable. Aussi, dans le cadre de sa mission 
de contrôle du compte général de l’administration générale, la Cour a formulé diverses 
recommandations pour que le département améliore la qualité de la comptabilité. Ces 
recommandations n’ont généralement pas été mises en œuvre. Elles ont donc été reformulées 
lors des contrôles des exercices suivants.
Au 1er trimestre 2020, la Cour a réévalué la mise en œuvre de la loi du 22 mai 2003 et de ses 
arrêtés d’exécution au SPF Justice. Ses travaux d’audit se sont inscrits dans le cadre plus 
large du contrôle du compte général 2019 de l’administration générale et de la préparation 
à la certification des comptes annuels de l’État fédéral à partir de l’exercice  2020. En raison 
de son budget (1,8 milliard d’euros en 2019) et des nombreux problèmes non résolus, le 
SPF représente un risque d’audit important dans les comptes consolidés de l’État fédéral. 
L’absence d’amélioration significative de la qualité de la comptabilité du SPF pourrait avoir 
une incidence négative sur l’opinion que la Cour sera amenée à formuler sur les comptes 
annuels 2020 de l’État fédéral.
311 Loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral. 166
rapport, le 20 mai 2020, au ministre de la Justice et au président du comité de direction du 
SPF Justice. Ce dernier a répondu le 17 juillet 2020 et les précisions qu’il a apportées ont été 
intégrées à cet article.
2.1	 Préparation 	du	SPF	à	la	certification
Le SPF Justice a créé, en novembre 2019, une cellule Comptabilité au sein du service B&CG. 
Cette cellule est actuellement composée de cinq personnes et vise à apporter un support au 
management. Les ressources de la cellule ont été prioritairement affectées à l’amélioration 
de la qualité de la comptabilité afin de rattraper le retard accumulé ces dernières années 
dans la mise en œuvre de la loi du 22 mai 2003. Les moyens déployés par le SPF et sa volonté 
d’améliorer la qualité de sa comptabilité constituent un signal positif dans la perspective 
de la certification.
2.2	 Inventaire
La Cour constate que le travail d’assainissement comptable s’est focalisé jusqu’à présent 
sur l’inventaire des immobilisations corporelles, ce qui a déjà permis des améliorations 
(voir point 2.3). L’article 16 de la loi du 22 mai 2003 prévoit cependant un inventaire plus 
large puisqu’il requiert que les départements réalisent, au moins une fois par an, « à la date 
du 31 décembre un inventaire complet de leurs avoirs et droits de toute nature, de leurs dettes, 
obligations et engagements de toute nature et des moyens propres qui y sont affectés » . En 
vertu de l’article 17, le bilan doit être mis en concordance avec cet inventaire complet.
D’autres types de dettes ou de créances, comme les prêts sociaux (octroyés durant des 
années au personnel sans un suivi adéquat) et le compte de TVA à payer (compte 443310 du 
grand-livre), doivent encore être analysées et apurées par le SPF Justice. Fin 2019, ce 
compte présentait un solde créditeur de plus de 44,4 millions d’euros qui concerne les 
recettes du Moniteur belge . Le SPF en explique l’importance par l’absence de suivi régulier 
et l’accumulation d’enregistrements non apurés. En effet, les soldes de TVA ont été 
régulièrement payés. Le département souhaite régulariser la situation de ce compte dans 
les meilleurs délais. Il indique qu’il a déjà tenu des réunions avec le Comptable fédéral en 
vue de résoudre ce problème.
2.3 Immobilisations
En méconnaissance des dispositions de l’article 16 de la loi du 22 mai 2003, l’administration 
centrale, la Direction générale des établissements pénitentiaires (DG EPI), l’Ordre judiciaire 
ainsi que les autres composantes du SPF Justice (par exemple le Moniteur belge  ou la Sûreté 
de l’État) restent en défaut de réaliser un inventaire complet de leurs avoirs, droits, dettes, 
obligations et engagements de toute nature, et en particulier de leurs immobilisations312.
312 La Cour avait déjà constaté précédemment que le s PF Justice restait en défaut de dresser un inventaire complet 
de ses immobilisations dans Fedcom. Voir Cour des comptes, « Inventaire des immobilisations corporelles et 
incorporelles dans l’administration générale  », 174e Cahier,  Volume I, rapport à la Chambre des représentants, 
Bruxelles, octobre 2017, p. 155-163, www.courdescomptes.be . MIse en œUVRe De LA  LOI  DU 22 MAI 2003  AU  sPF JUstICe /167
Le 3 juillet 2019, le département a adopté un plan d’action en matière de gestion 
des immobilisations. Ce plan prévoit d’élaborer des instructions internes, de suivre 
l’implémentation de solutions informatiques (FMIS/Archibus), d’analyser l’historique 
comptabilisé et de coordonner les différents services logistiques.
Plusieurs réunions ont été organisées avec d’autres départements de l’administration 
générale (Police fédérale, SPF Finances, SPF Affaires intérieures et SPF Bosa) en vue de 
préciser le cadre réglementaire relatif aux immobilisations. En effet, le référentiel comptable 
ne donne pas de définition précise d’une immobilisation. Ces échanges ont permis au 
SPF Justice de rédiger une note visant à clarifier et à harmoniser la notion d’immobilisation. 
La Cour relève que, dans cette note, le montant minimal de 500 euros par unité, à partir 
duquel une opération doit être comptabilisée en tant qu’immobilisation, est conforme aux 
annexes de l’arrêté royal du 10 novembre 2009.
Le Comptable fédéral du SPF Bosa doit valider le contenu de cette note pour qu'elle serve 
de base à une future circulaire applicable à l’ensemble de l’administration générale, voire à 
l’ensemble des entités soumises à la loi du 22 mai 2003. Toutefois, le manque de personnel 
dont souffre actuellement ce service risque de retarder l’adoption de cette circulaire.
Le SPF Justice n’a pas l’intention de réaliser, à court terme, un inventaire physique de 
l’ensemble de ses immobilisations corporelles, car il estime que cela nécessiterait des moyens 
considérables. La Cour rappelle que l’obligation comptable de mettre en concordance 
le bilan avec les données de l’inventaire313 ne doit pas occulter la nécessité de mettre en 
œuvre des mesures de contrôle interne pour la protection des ressources. Cette mise en 
œuvre indispensable sera toutefois lente et complexe, étant donné la diversité des services 
concernés (notamment l’administration centrale, l’Ordre judiciaire et la DG EPI).
Les immobilisations acquises avant l’entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003 ont été 
comptabilisées dans Fedcom en 2019, sur la base des données disponibles dans l’application 
comptable CGAB. Ces données n’ont cependant pas fait l’objet d’un contrôle préalable.
Les enregistrements comptables relatifs aux immobilisations acquises pendant la période 
2012-2018 ont été corrigés lors de l’exercice 2019, via le déclassement des immobilisations 
obsolètes. Les pourcentages de ces déclassements ont été estimés par des experts 
logistiques issus des trois directions générales concernées du SPF Justice. Ces pourcentages 
ont toutefois été erronément appliqués à la valeur nette des immobilisations (au lieu de la 
valeur d’acquisition) dans Fedcom. Cette erreur n’a pas été corrigée lors de l’établissement 
des comptes annuels 2019 de l’administration générale.
La gestion des immobilisations sera réalisée au moyen de deux logiciels (Fedcom pour les 
aspects financiers et FMIS/Archibus pour les aspects logistiques). Leur mise en service 
graduelle est prévue pour la fin de l’année 2020 pour l’administration centrale et le service 
B&CG et dans le courant de l’année 2021 pour la DG EPI et l’Ordre judiciaire. La Cour des 
comptes constate dès lors que la gestion physique et comptable des immobilisations du 
SPF Justice sera encore incomplète au terme de l’exercice 2020.
313 Article 17, alinéa 2, de la loi du 22 mai 2003. 168
La Cour a critiqué à de nombreuses reprises la comptabilisation des nouvelles  
immobilisations sur des fiches d’immobilisations préexistantes. Cette pratique ne sera 
toutefois pas abandonnée avant l’intégration, prévue en 2021, de l’ensemble des directions 
générales du département à Fedcom (y compris l’Ordre judiciaire et la DG EPI). De plus, 
elle continuera à fausser les charges d’amortissements314 jusqu’au terme de la durée de vie 
économique des derniers investissements imputés indûment sur des fiches anciennes.
2.4 Stocks
Le SPF Justice dispose de plusieurs stocks (notamment les articles d’habillement et les 
produits alimentaires de la DG EPI), mais ne les comptabilise pas systématiquement dans 
la classe ad hoc  du bilan. Sur la base des remarques précédentes de la Cour, le service 
B&CG a rappelé aux gestionnaires des stocks l’importance et la nécessité d’une gestion 
adéquate. Celle-ci se heurte toutefois à des problèmes structurels (les bâtiments anciens ne 
permettent pas un entreposage et un suivi adéquat des stocks) et organisationnels (manque 
de procédures) ainsi qu’à un manque de personnel (selon la DG EPI)315.
Pour remédier à ces problèmes, le service central des achats et le service B&CG ont 
organisé des formations et établissent des procédures d’inventorisation. Aucune évolution 
significative n’est cependant attendue pour les comptes 2020. À l’avenir, le département 
souhaiterait remplacer les procédures papier par des procédures de gestion automatisée des 
stocks, intégrées au logiciel FMIS/Archibus.
À l’occasion du contrôle des comptes annuels 2018, la Cour a constaté que les caisses des 
établissements pénitentiaires n’ont pas été reprises à l’actif du bilan de l’administration 
générale. Cette situation résulte du fait que le montant de ces caisses, qui sont gérées par les 
établissements, n’est pas communiqué au service B&CG. Ce dernier indique que les caisses 
seront intégrées dans Fedcom à partir du 1er janvier 2021 (date d’entrée en service de Fedcom 
dans les établissements pénitentiaires).
Par ailleurs, les soldes de fin d’exercice de 458 comptes financiers de l’Ordre judiciaire et des 
39 établissements pénitentiaires (DG EPI) sont enregistrés dans Fedcom, via une écriture 
globale, sans le détail des opérations. Les comptes bancaires et la caisse de la Sûreté de 
l’État sont également enregistrés annuellement, dans Fedcom, via une écriture globale. 
Hormis le cas de la Sûreté, justifié par la nécessité de préserver la nature confidentielle de 
certaines informations sensibles, la Cour rappelle que toutes les opérations sur les comptes 
bancaires et les caisses doivent être enregistrées de manière régulière et détaillée dans 
Fedcom.
314 Lors de l’acquisition d’une nouvelle immobilisation, une fiche reprenant les caractéristiques comptables de celle-
ci (compte du grand-livre, durée d’amortissement, etc.) doit être créée dans Fedcom. Les amortissements sont 
automatiquement calculés sur la base des informations figurant sur cette fiche. L’enregistrement de nouvelles 
immobilisations sur d’anciennes fiches implique que l’amortissement de la dernière acquisition est calculé sur la 
durée résiduelle de la fiche, et non sur la durée de vie économique de la nouvelle immobilisation.
315 Voir Cour des comptes, « Comptabilité en matières des prisons », 174e Cahier , Volume I, rapport à la Chambre des 
représentants, octobre 2017, p. 215-226, www.courdescomptes.be . MIse en œUVRe De LA  LOI  DU 22 MAI 2003  AU  sPF JUstICe /169
2.6 Intercompany
Les contreparties d’opérations  intercompany316, comptabilisées dans les comptes de 
plusieurs institutions faisant partie du S1311317, n’ont pas été enregistrées dans Fedcom par 
le SPF Justice. Cette lacune générera des problèmes de réconciliation, entre les données 
comptables de l’administration générale et celles des institutions soumises à la loi du 
22 mai 2003, lors de la phase de consolidation des comptes de l’État fédéral. En effet, des 
montants comptabilisés en créances par un organisme risquent, par exemple, de ne pas 
figurer parmi les dettes du SPF Justice.
La Cour rappelle que la contestation d’une facture adressée au département (pour un 
service presté ou un bien livré) ne doit pas empêcher sa comptabilisation dans Fedcom. À 
ce sujet, le service B&CG indique qu’afin d’améliorer le traitement comptable des opérations 
intercompany , il a entamé des démarches visant à améliorer la communication avec les 
autres entités également concernées par la consolidation.
2.7 Rattachement des opérations aux exercices
Le SPF Justice ne fait pas usage des comptes de régularisation. Les produits et charges ne 
sont donc pas rattachés correctement aux exercices. Le SPF souligne que l’évaluation des 
montants à comptabiliser sur les comptes de régularisation requiert un suivi rigoureux des 
opérations tout au long de l’année. Or, il indique qu’il ne dispose actuellement pas des 
ressources humaines pour réaliser cette tâche. Dès lors, ces comptes n’ont pas été utilisés et 
ne le seront pas encore pour les comptes de l’exercice 2020.
Les comptes d’attente financiers (liés à la perception des recettes du département) n’ont 
été que partiellement soldés à la clôture des opérations 2019. Bien qu’ils soient dorénavant 
traités mensuellement par la cellule Comptabilité, via l’analyse des postes ouverts, un 
travail d’apurement devra encore être réalisé au cours de l’année 2020.
Les factures à recevoir de l’administration centrale du département sont générées 
automatiquement dans Fedcom par deux fonctionnalités de ce logiciel (le VIM318 et la 
réception valorisée). Pour les dépenses de l’Ordre judiciaire et de la DG EPI, qui doivent 
être suivies et gérées manuellement, des écritures manuelles ont été enregistrées pour 
l’exercice 2019. Le processus sera automatisé, via le VIM, à partir de l’exercice 2021, lorsque 
ces deux directions générales auront effectué la transition vers Fedcom.
2.8 Hors bilan
La comptabilisation hors bilan (en classe 0) d’engagements juridiques et de cautionnements 
est inhérente au processus d’achat d’une institution telle que le SPF Justice. Toutefois, ces 
opérations ne sont pas comptabilisées par le SPF Justice, en raison d’un manque de suivi des 
marchés publics et de l’absence de centralisation systématique des données.
316 Les opérations intercompany  sont les flux internes entre les entités dont les comptes sont consolidés. Ces flux 
internes donnent lieu à des charges et des produits dans les comptes de résultats et à des dettes et des créances 
dans les bilans, qui doivent être éliminés lors de la consolidation pour éviter les doubles comptages. À défaut, le 
bilan et le compte de résultats seraient artificiellement augmentés.
317 selon la nomenclature du seC 2010 sur laquelle se base l’Institut des comptes nationaux, le s 1311 reprend 
l’ensemble des unités économiques de l’administration centrale (à l’exclusion de la sécurité sociale). s auf exception 
prévue à l’article 2, alinéa 2, de la loi du 22 mai 2003, ces unités économiques sont soumises à la loi du 22 mai 2003.
318 Vendor Invoice Management (VIM) est le module s AP destiné au traitement des factures électroniques. 170
Le SPF Justice envisage de mettre en place en 2020 un système de communication entre 
ses services, pour lui permettre de disposer des informations nécessaires. Dans un premier 
temps, la compilation de ces informations devrait conduire à l’enregistrement d’une écriture 
globale relative aux cautionnements lors de la clôture de l’exercice.
2.9	 Mise 	en	œuvre	de	la	loi	du	18	février	2014
La loi du 18 février 2014 relative à l’introduction d’une gestion autonome pour l’organisation 
judiciaire prévoit, outre la création d’un collège du siège et d’un collège du ministère public, 
une plus grande autonomie financière pour l’Ordre judiciaire. L’article 32 de cette loi 
instaure également le principe de l’approbation annuelle des comptes des entités judiciaires 
par ces collèges et par le comité de direction de la Cour de cassation (pour ce qui concerne 
ses comptes), de la communication de ces comptes au ministre du Budget et au ministre de 
la Justice et, enfin, de leur transmission à la Cour des comptes pour vérification.
La loi offre aussi la possibilité à la Cour des comptes d’organiser un contrôle sur place de 
la comptabilité, des opérations et de la clôture des comptes des collèges, de la Cour de 
cassation et des entités judiciaires, ainsi que de publier les comptes des collèges et de la 
Cour de cassation dans son Cahier.
En l’absence des arrêtés royaux requis, la loi du 18 février 2014 n’a pas été entièrement 
mise en œuvre. Les opérations de l’Ordre judiciaire sont enregistrées dans Fedcom par les 
collèges et sont imputées sur des articles budgétaires du SPF Justice. À l’exception des frais 
de greffe et de secrétariat de la Cour de cassation et des achats de timbres pour les envois 
à l’étranger, le détail des opérations est intégré dans Fedcom depuis le 1er janvier  2020. 
La Cour des comptes rappelle que toutes les opérations doivent être enregistrées dans la 
comptabilité générale de manière exhaustive et être appuyées par une pièce justificative.
Elle souligne également que les comptes des greffes et tribunaux sont transmis au 
SPF Finances,319 mais ne sont pas mis à la disposition du service B&CG. Pourtant, ils 
présentent des opérations sur fonds de tiers (par exemple les saisies conservatoires) qui 
devraient être comptabilisées dans les opérations du SPF Justice.
319 en vertu de l’arrêté royal du 28 janvier 2019 relatif à l’exécution du code des droits d’enregistrement, d’hypothèque 
et de greffe et à la tenue des registres dans les greffes des cours et tribunaux. MIse en œUVRe De LA  LOI  DU 22 MAI 2003  AU  sPF JUstICe /171
Dans ses derniers Cahiers, la Cour a souligné les manquements du SPF  Justice dans la mise 
en œuvre de la loi du 22 mai 2003 et a formulé diverses recommandations.
Compte tenu de l’importance du SPF au sein de l’administration générale, l’absence d’actions 
visant à répondre aux prescriptions légales et à améliorer la qualité de sa comptabilité est 
susceptible d’influencer négativement l’opinion que la Cour formulera à l’occasion de la 
certification des comptes annuels 2020 de l’État fédéral.
Aussi, la Cour invite le SPF Justice à poursuivre les actions évoquées dans cet article et 
mettre en œuvre les recommandations qu’elle formule depuis le début du projet Fedcom. La 
création récente de la cellule Comptabilité du service B&CG, dont la priorité est d’améliorer 
la fidélité des opérations du département dans Fedcom, constitue une avancée appréciable. 
Elle risque, toutefois, d’être trop tardive, pour remédier, avant la première certification, à 
l’ensemble des manquements relevés par la Cour.
La Cour des comptes attire par ailleurs l’attention sur l’absence des arrêtés d’exécution de 
la loi du 18 février 2014.
Enfin, elle recommande au SPF Justice :
• de procéder annuellement à un inventaire et de mettre son bilan en concordance avec 
cet inventaire, en application des articles 16 et 17 de la loi du 22 mai 2003. À court terme, 
ce travail de grande ampleur impliquera en particulier :
o  d’analyser les créances et dettes anciennes, comme les prêts sociaux et le solde de 
TVA à payer qui doit être apuré ;
o  de réaliser un inventaire complet de l’ensemble des immobilisations pour permettre 
d’en assurer un suivi physique et comptable ;
o  d’inventorier et de valoriser les différents stocks, ce qui garantirait tant la 
comptabilisation correcte de ces actifs que leur préservation ;
• d’abandonner la pratique de comptabilisation des nouveaux achats sur des fiches 
d’immobilisations déjà existantes ;
• de recenser et de comptabiliser l’ensemble des comptes financiers et caisses ainsi que le 
détail des opérations sous-jacentes (sauf pour les comptes contenant des informations 
sensibles)  ;
• de veiller à la correcte comptabilisation des opérations intercompany , en vue d’éviter des 
différences de consolidation ;
• de mettre en place des mesures de suivi régulier des comptes d’attente (en particulier 
ceux liés aux recettes) et de poursuivre l’apurement de ceux restant ouverts à la clôture ;
• d’utiliser les comptes de régularisation afin de rattacher les charges et produits aux 
exercices auxquels ils se rapportent ;
• d’adopter des mesures de suivi des différents droits et engagements, tels que les 
cautionnements et les engagements juridiques, et de les comptabiliser dans les comptes 
hors bilan de la classe 0 ;
• d’enregistrer, dans la comptabilité générale, l’ensemble des opérations de l’Ordre 
judiciaire (y compris celles réalisées pour compte de tiers) de manière exhaustive et sur 
la base des pièces justificatives.  ReCettes nOn FIsCALes  DU  sPF  eMPLOI , tRAVAIL   et CO nCeRt AtIOn sOCIALe /173
Recettes non fiscales  
du SPF Emploi, Travail  
et Concertation sociale
La gestion des recettes non fiscales au sein du SPF Emploi, Travail et Concertation sociale 
souffre d’une absence d’organisation. En conséquence, la Cour recommande de formaliser 
par écrit les procédures ainsi que la désignation des comptables en deniers, des ordonnateurs 
en recettes et des responsables de l’enregistrement des droits constatés. Elle recommande 
également le renforcement du contrôle interne, à mener, par exemple, par le service Budget et 
Contrôle de gestion, en veillant, notamment, à la séparation des fonctions et à l’attribution 
d’un rôle effectif au fonctionnaire de surveillance. Hors le cas particulier des amendes 
administratives, elle préconise le regroupement des comptables au sein d’un service unique, 
tandis que les ordonnateurs resteraient au sein de leurs services opérationnels respectifs. 
Une meilleure collaboration est nécessaire, avec le Comptable fédéral, en matière de pilotage 
des recettes non fiscales, ainsi qu’avec PersoPoint pour les recettes et les dépenses liées aux 
rémunérations des commissaires du gouvernement.
L’Administration générale de la perception et du recouvrement du SPF Finances doit tout mettre 
l’ échange électronique des données relatives au recouvrement des amendes administratives.
La Cour rappelle enfin l’ importance de l’ordonnateur des recettes dans l’approbation des 
droits, y compris ceux perçus au comptant, et la nécessité de limiter ces derniers par une 
application adéquate de l’article 8 de la loi du 22 mai 2003.
1	 Contexte	et	portée	de	l’audit
La Cour a consacré un audit au processus des recettes non fiscales au sein du SPF Emploi, 
Travail et Concertation sociale (ci-après « SPF Emploi »). Une attention particulière a été 
portée au respect des trois étapes essentielles de ce processus :
• l’établissement des droits à recettes ;
• l’enregistrement des droits constatés dans la comptabilité ;
• le recouvrement.
La séparation des fonctions entre les différents acteurs intervenant dans ce processus a 
également fait l’objet d’un examen spécifique.
Le montant des recettes inscrites au projet de budget des voies et moyens (ci-après « BVM ») 
pour l’exercice 2019 s’élève à 581.630,50 euros en droits constatés et à 549.049,07 euros 
en recettes perçues. Il faut y ajouter les amendes administratives, qui sont versées 
périodiquement à l’ONSS par le comptable : 7.275.321,94 euros en droits constatés 
et 4.176.750,35 euros en recettes perçues (voir point 2.5.2 ci-après). 174
La Cour des comptes a contrôlé quatorze comptes en deniers, dont la gestion a été confiée 
à neuf comptables justiciables de la Cour des comptes, ainsi que les sept articles de recettes 
inscrits au projet de loi contenant le BVM de l’année budgétaire 2019.
Les recettes les plus importantes en valeur ont fait l’objet d’un contrôle plus approfondi :
• article 47.40.01 : remboursements par des organismes d’intérêt public des subsides trop 
perçus et article 06.00.01 : recettes diverses et accidentelles (remboursement de subsides 
ad hoc non justifiés) ; une seule gestion pour ces deux articles ;
• article 16.20.01 : détachements (remboursement de traitements) ;
• article 08.10.01 : versements par les organismes d’intérêt public en vue du paiement de 
la rémunération et des frais de contrôle de l’État ;
• deux gestions liées aux amendes administratives, absentes du BVM, car versées 
périodiquement à l’ONSS.
Les résultats de cet audit ont été communiqués le 9 septembre 2020, en vue de la procédure 
contradictoire, à la ministre chargée de l’Emploi, au ministre du Budget, au ministre des 
Finances, au président du comité de direction ainsi qu’au directeur faisant fonction du 
service d’encadrement Budget et Contrôle de gestion (service B&CG) du SPF Emploi. Le 
président du comité de direction a répondu le 16 octobre 2020. Cet article tient compte de 
cette réponse. De manière générale, il confirme le manque d’expertise du SPF en matière 
de recettes non fiscales et fait part de l’intention du service B&CG d’adapter ses pratiques.
2.1	 Organisation 	du	processus 	et	surveillance 	des	gestions 	comptables
2.1.1 Organisation au sein du département
La fonction de comptable justiciable est actuellement largement décentralisée dans 
les services opérationnels. Le service B&CG ne contrôle pas le respect des procédures 
informelles existantes, ni leur application uniforme, ni leur conformité au cadre légal et 
réglementaire. Il procède uniquement à la réconciliation des droits perçus au comptant320. 
En particulier, le rôle du service financier Recettes − qui relève du service B&CG − est limité 
à une aide ponctuelle aux comptables en recettes et à leurs collaborateurs, notamment en 
ce qui concerne le traitement des recettes dans Fedcom.
En outre, le directeur faisant fonction du service B&CG et la responsable actuelle du service 
Recettes ont reconnu leur peu d’expérience en matière de gestion des recettes et leur 
méconnaissance des procédures ainsi que des textes applicables321. Par conséquent, toute 
la connaissance et l’expertise, hors du domaine des amendes administratives, reposent 
actuellement sur les deux comptables justiciables en place au sein du service B&CG.
320  toutes les semaines, lors du rapprochement, le service B&CG procède à la réconciliation de l’imputation dans 
Fedcom du droit perçu au comptant avec le montant reçu sur le compte bancaire. 
321 L’année passée, le directeur du service B&CG et sa conseillère directe, ainsi que la responsable du service Recettes 
ont quitté le service B&CG.  ReCettes nOn FIsCALes DU  sPF  eMPLOI , tRAVAIL  et CO nCeRt AtIOn sOCIALe  /175
2.1.2	 Désignation	des	acteurs	et	séparation	des	fonctions
La désignation, par un acte officiel, des comptables justiciables et des ordonnateurs n’est 
toujours pas d’application au sein du SPF Emploi, à l’exception, pour les ordonnateurs, 
des comptes relatifs à la perception des amendes administratives et du compte relatif au 
remboursement de traitements. L’arrêté de délégation attribue en effet explicitement ce 
rôle au président du comité de direction. Le SPF n’a pas non plus désigné de responsables 
de l’enregistrement des droits constatés. Par conséquent, cette fonction d’enregistrement 
n’est pas séparée des autres, à l’exception des gestions qui concernent la perception des 
amendes administratives. De plus, aucun acte ne désigne les fonctionnaires de surveillance.
Cette situation méconnaît notamment le rôle de l’ordonnateur dans la procédure de 
recouvrement des recettes et dans la mise en œuvre du contrôle interne. Le comptable 
justiciable maîtrise seul la gestion comptable, ce qui atteste un problème de cumul de 
fonctions. Le risque encouru est d’autant plus important qu’il n’existe pas à proprement 
parler de surveillance interne.
La Cour recommande donc de procéder au plus vite aux désignations et définitions de 
fonctions.
Elle rappelle322 à ce sujet qu’il n’existe pas actuellement de base légale suffisante en matière 
d’encadrement des acteurs financiers. En effet, les arrêtés d’exécution des articles 29 et 37 de 
la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral 
n’ont pas encore été établis. Ces arrêtés doivent définir et encadrer les rôles et fonctions des 
différents acteurs financiers intervenant dans les cycles de recettes et dépenses.
2.1.3 Procédures et manuels
Le SPF ne dispose pas de procédures formalisées à appliquer par les différents acteurs. 
L’étendue de leurs tâches et fonctions n’est pas formalisée non plus, par exemple dans un 
manuel. C’est l’expérience des comptables en place qui supplée à l’absence de formalisation.
Même si, dans la pratique, les risques sont relativement bien maîtrisés par des comptables 
expérimentés et si l’enjeu financier est limité, la Cour souligne l’importance de la 
formalisation, car elle permet de faire face à des mutations au sein du personnel (pension, 
départ, maladie, etc.), à la correcte intégration d’éventuelles recettes d’une nouvelle nature 
ou à une augmentation du flux des recettes habituelles, voire à un retour d’anciens flux, 
comme les recettes issues de la programmation sociale européenne.
Les responsables des recettes du SPF ont pris conscience de ces lacunes relevées par la 
Cour et ont déjà dressé un plan d’action en deux phases pour y remédier. La première sera 
exécutée dès le dernier quadrimestre 2020 et portera sur la séparation des rôles et fonctions 
des comptables justiciables et des responsables de l’enregistrement des droits constatés323. 
La seconde phase, prévue au cours de l’année 2021, portera sur l’adaptation de l’arrêté de 
322  Voir Cour des comptes, 169e Cahier , Volume I, rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, décembre 2012, 
p. 243-246 ; 170e Cahier , octobre 2013, p. 158 ; 175e Cahier , novembre 2018, p. 135-142 ; 176e Cahier , octobre 2019, 
p. 143-148, www.courdescomptes.be .
323 Les administrations utilisent très souvent pour désigner cette fonction d’enregistrement l’appellation «  comptable 
des droits constatés », qu’il vaut mieux éviter, car cette notion a un autre sens selon l’article 35 de la loi du 
22 mai 2003.  176
délégation ainsi que sur la documentation des procédures et des divers supports nécessaires 
tels que manuels, formulaires, etc. Le président du SPF annexe à sa réponse un plan d’action 
actualisé. Il précise qu’en raison de la crise sanitaire, la première phase débordera quelque 
peu sur 2021.
Il fait aussi remarquer que, si son département a bien reçu des informations générales sur 
le système Fedcom, il n’a pas bénéficié de la part du SPF Bosa de l’encadrement et de la 
formation nécessaires.
Le service B&CG considère également que les consignes applicables à la liste des rôles liés 
à Fedcom sont difficiles à interpréter, vu leur haute technicité. Le SPF Emploi souhaiterait 
disposer de consignes précises et accessibles.
La Cour confirme la nécessité pour le SPF Bosa d’apporter à tous les SPF et SPP un réel 
soutien en matière de pilotage des recettes non fiscales.
2.2 Établissement des droits et comptabilisation des recettes
Les recettes perçues par le département sont généralement clairement identifiées. Leur 
montant ou leur mode de calcul sont fixés par des dispositions légales ou réglementaires 
ainsi que par les conventions conclues par le département.
Actuellement, la plupart des recettes du SPF ne donnent pas lieu à l’établissement d’un 
droit constaté et sont traitées comme des recettes perçues au comptant. Or au moins six 
gestions comptables devraient donner lieu à une comptabilisation de droits constatés324. 
Aucune instruction générale n’a encore été émise pour résoudre ce problème.
Par ailleurs, les précédents audits de la Cour concernant les recettes non fiscales des 
SPF Économie et Intérieur ont montré que l’intervention, pourtant obligatoire, d’un 
ordonnateur en recettes lors de l’établissement des droits constatés fait trop souvent 
défaut. C’est aussi le cas au SPF Emploi, hormis les gestions liées aux recettes d’amendes 
administratives. Aussi, lorsque c’est nécessaire, c’est en général le comptable justiciable qui 
établit et notifie le droit en recettes en l’absence d’un ordonnateur. Il assume lui-même la 
responsabilité de leur imputation lorsque les droits sont perçus au comptant.
Ainsi, la Cour a constaté que pour les gestions comptables liées à l’article 47.40.01 et à 
l’article 08.10.01, le comptable en deniers assumait seul la charge d’établir le droit à recettes, 
de l’enregistrer dans Fedcom et de notifier au débiteur le montant dont il est redevable. Par 
ailleurs, le remboursement du solde non utilisé de la dotation du Conseil national du travail 
(CNT), dans le cadre de la gestion Recettes diverses, ne fait pas l’objet d’un droit constaté.
La Cour relève également l’absence de dispositions, en matière d’établissement des droits 
constatés en recettes, dans l’arrêté de délégation de compétences325, à l’exception de la 
gestion liée au remboursement des traitements, pour laquelle il est explicitement prévu que 
les déclarations de créances sont approuvées par le président du comité de direction.
324  Il s’agit des gestions Remboursements par des organismes d’intérêt public des subsides trop perçus, Détachements, 
Indemnités de procédure-recettes, Recettes tiers responsable, Décorations et F se – DG e mploi.
325 Arrêté ministériel du 17 juin 2019 portant délégation de compétences au sein du sPF e mploi, travail et 
Concertation sociale (à l’exception du s ervice d’information et de recherche sociale). ReCettes nOn FIsCALes DU  sPF  eMPLOI , tRAVAIL  et CO nCeRt AtIOn sOCIALe  /177
2.3	 Recouvrement 	des	recettes	et	droits	restant	ouverts
Le service B&CG n’a pas pu fournir les données portant sur le nombre de créances 
(droits constatés) en souffrance et leur montant global pour le département. En outre, la 
procédure de recouvrement des recettes ne fait pas l’objet de directives générales. À défaut 
d’instructions écrites, les pratiques suivies actuellement se basent surtout sur les pratiques 
historiques. Des instructions spécifiques (le vade-mecum des amendes administratives et 
celui du greffe) ont toutefois été élaborées pour la perception des amendes administratives 
relatives aux infractions constatées pour le travail au noir.
Le SPF Emploi doit, si nécessaire en concertation avec l’Administration générale de la 
perception et du recouvrement du SPF Finances (AGPR), élaborer des instructions générales 
à ce sujet.
2.4	 Surveillance 	et	vérification
La surveillance des gestions comptables incombe actuellement uniquement au fonctionnaire 
de surveillance affecté à cette tâche. Celle-ci se limite, dans les cas examinés, à une signature 
apposée sur le compte de gestion en deniers.
Le service B&CG vérifie si les chiffres repris dans le compte annuel de gestion en deniers 
correspondent aux données figurant dans Fedcom. Ce service reconnaît qu’il ne contrôle 
que sommairement l’enregistrement et le recouvrement des recettes perçues au comptant 
et qu’il n’exerce aucune vérification des droits constatés. Ainsi, les recettes relatives aux 
amendes administratives en matière de travail au noir ne font pas l’objet d’une vérification 
extérieure à la direction des amendes administratives (ci-après la « Dirame »).
Il faut que la méthode et les modalités concrètes de cette surveillance fassent l’objet de 
directives internes appropriées. Les tâches de contrôle interne suivantes doivent être, d’une 
part, formellement attribuées à un service (par exemple le service B&CG) et, d’autre part, 
effectivement mises en œuvre :
• la vérification de l’identification exhaustive de tous les droits, de leur établissement et de 
leur comptabilisation, à la lumière de la définition d’un droit constaté, qui est nécessaire 
afin de garantir leur comptabilisation correcte au bilan et au compte de résultats de 
l’administration générale ;
• le contrôle de la procédure de recouvrement et de perception des droits à recettes ;
• le suivi attentif des droits restant ouverts dans Fedcom, afin d’éviter leur prescription, 
ainsi que de ceux mis en surséance indéfinie ;
• la surveillance des annulations des droits constatés, à l’initiative d’un ordonnateur ;
• la transmission correcte en temps voulu des créances non recouvrées à l’AGPR ;
• le contrôle de l’exhaustivité de l’enregistrement des droits constatés, à réaliser lors de la 
clôture annuelle ;
• la vérification que toutes les recettes encaissées peuvent être réconciliées avec un droit 
constaté  ;
• l’élaboration d’un rapport périodique destiné aux comptables en deniers lorsque des 
recettes restent en souffrance dans des comptes d’attente financiers ;
• la conformité de l’établissement du compte annuel de gestion en deniers par rapport au 
manuel édité par le SPF Bosa. 178
Enfin, le service B&CG ne vérifie pas, auprès des principaux débiteurs du SPF, que la liste 
des comptes bancaires dont ils disposent correspond bien aux comptes bancaires actuels du 
SPF. Cette lacune, conjuguée à une séparation insuffisante des fonctions, génère un risque 
de fraude ou de détournement (surtout dans le cas de versement au comptant), puisqu’une 
recette, connue du seul comptable en deniers, pourrait être versée sur un compte bancaire 
n’appartenant pas au SPF.
2.5 Examen de gestions particulières
2.5.1	 Versements	 par	les	organismes	 d’intérêt	 public	en	vue	du	paiement	 de	la	
rémunération	des	organes	de	contrôle	de	l’État
Le SPF Emploi doit rémunérer326 les commissaires du gouvernement ainsi que les réviseurs 
d’entreprises pour leurs travaux de contrôle au sein des établissements publics soumis à 
la tutelle du ministre de l’Emploi. Il reçoit par ailleurs de la part de ces établissements un 
remboursement de ces frais et rémunérations327.
Le paiement des commissaires du gouvernement se fait mensuellement via PersoPoint, 
tandis que les réviseurs sont payés seulement lorsqu’ils transmettent une facture.
La Cour a constaté que la plupart des recettes sont des recettes au comptant. Une nouvelle 
procédure a cependant été adoptée en 2019, applicable seulement au commissaire en charge 
du contrôle de l’Office national de l’Emploi (ci-après l’ « Onem »). L’Onem communique 
mensuellement au SPF Emploi le montant à payer au commissaire du gouvernement. Le  
SPF Emploi accepte sans aucune vérification le montant fixé par l’Onem. De plus, la facture 
qu’il adresse à l’Onem en vue du remboursement de ces frais n’est pas signée par un 
ordonnateur dûment désigné, mais par le comptable. À la suite de l’envoi de cette facture, 
un droit constaté est enregistré.
En ce qui concerne les réviseurs, le SPF attend généralement que la recette soit encaissée 
avant d’effectuer le paiement correspondant, mais aussi avant d’enregistrer le droit en 
recettes.
Le service B&CG estime ne pas disposer de suffisamment d’informations pour pouvoir 
établir la correspondance entre les recettes et les dépenses et contrôler a posteriori les 
dépenses de rémunérations des commissaires et réviseurs d’entreprises.
La Cour constate qu’il n’y a aucune assurance que toutes les recettes soient effectivement 
perçues ni qu’elles soient suffisantes pour liquider les dépenses. En outre, l’enregistrement 
du droit en dépenses peut avoir lieu au cours d’un exercice différent de celui du droit en 
recettes. Or les deux doivent rester liés, car tout enregistrement en dépenses doit entraîner 
un droit constaté en recettes.
326  Allocation de base 23.40. 01.03.10.01 − r émunération des organes de contrôle pour les ayants droit concernés.
327 Article 08.10.01 du budget des voies et moyens − Versements par les organismes d’intérêt public en vue du 
paiement de la rémunération et des frais de contrôle de l’État . ReCettes nOn FIsCALes DU  sPF  eMPLOI , tRAVAIL  et CO nCeRt AtIOn sOCIALe  /179
Afin de remédier à ces carences, la Cour recommande de prendre au plus vite les mesures 
• instaurer pour les rémunérations de tous les commissaires, une procédure similaire à 
celle adoptée par l’Onem ;
• veiller, en ce qui concerne les réviseurs, à ce qu’à toute dépense à payer, corresponde un 
droit constaté équivalent en recettes, au cours du même exercice comptable ;
• mettre en œuvre une procédure de vérification interne des recettes et des dépenses 
concernées permettant de s’assurer de l’exactitude des montants ainsi que de 
l’exhaustivité des recettes à constater.
2.5.2	 Amendes	administratives
Établissement et enregistrement des amendes administratives
Les amendes administratives, applicables en cas d’infractions à certaines lois sociales qui 
concernent le travail au noir (article 13ter de la loi du 30 juin 1971 relative aux amendes 
administratives), font l’objet d’un suivi par la direction des amendes administratives (ci-
après « Dirame ») du SPF Emploi, en vue de leur perception. Les poursuites sont instruites par 
un gestionnaire de dossier. La décision d’infliger une amende est prise par un fonctionnaire 
désigné par le Roi, institué ordonnateur. La lettre de notification est signée par un supérieur 
hiérarchique de ce fonctionnaire. Les montants perçus par le SPF sont reversés à l’ONSS.
Les décisions d’application d’amendes peuvent être assorties d’un sursis total ou partiel, 
à l’initiative de la Dirame. Si les amendes infligées avec sursis ne font pas l’objet d’un 
enregistrement en tant que droit constaté, elles sont bien identifiées dans l’application 
intégrée Ginaa qui gère la perception des amendes administratives relatives au travail au 
noir (elles représentaient 17 % des amendes infligées en 2017). La Cour fait remarquer que 
ces opérations assorties d’une condition suspensive doivent être également comptabilisées 
en tant que droits et engagements (hors bilan) dans la classe 0, aussi longtemps que la 
condition est en suspens. Cela vaut également pour les sursis accordés par décision 
judiciaire, après contestation de la décision initiale du SPF.
En matière d’enregistrement des amendes, il n’existe pas de responsable de l’enregistrement 
des droits constatés désigné formellement. Les données reprises dans l’application Ginaa 
sont chargées automatiquement dans Fedcom.
Situation des plans d’apurement
Concernant les plans d’apurement accordés aux employeurs qui ne peuvent pas payer 
l’amende en une fois, la Cour avait constaté lors du suivi d’un audit précédent328 que le 
nouveau tableau de bord de suivi n’était toujours pas opérationnel et que le suivi se faisait 
toujours manuellement, par le comptable, à raison de deux fois par an, au lieu du suivi 
mensuel recommandé. Or seul un suivi optimal des plans d’apurement est de nature à 
garantir le meilleur recouvrement des créances, à assurer l’égalité de traitement des 
328  Cour des comptes, « s PF emploi : Gestion des amendes administratives », 176e Cahier – partie II : Cahier 2019 
relatif à la sécurité sociale , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, septembre 2019, p. 175-177,  
www.courdescomptes.be . 180
débiteurs ainsi que le maintien d’une discipline financière et d’une tutelle dans le chef de 
personnes en difficultés.
La Dirame fait savoir que ce suivi particulier doit encore être intégré dans l’outil ICT de 
suivi général qui vient d’être mis en place. Ce suivi sera alors trimestriel, ce qu’elle estime 
suffisant, vu le nombre limité des plans d’apurement non respectés et le temps disponible 
du comptable.
Flux d’informations venant de l’AGPR, introduction de la nouvelle procédure Intake et projet 
e-domaines 
La Cour a constaté que, depuis quelques années, l’AGPR n’envoie plus de liste exploitable de 
ses recouvrements qu’elle reverse directement à l’ONSS. Elle se concentre désormais sur le 
nouveau système d’échange électronique des données.
Le président du SPF Emploi confirme le constat de la Cour et précise que l’AGPR n’offre 
que la possibilité de consulter l’application First afin de prendre connaissance de l’issue 
de la demande de recouvrement. Elle a toutefois promis de fournir des rapports annuels 
concernant le résultat global du recouvrement des amendes administratives.
Dans le cadre de sa nouvelle stratégie de recouvrement des créances Intake, l’AGPR 
n’accepte plus, depuis l’année 2016, certains dossiers litigieux de recouvrement d’amendes, 
transmis par la Dirame, notamment lorsqu’une procédure de faillite est ouverte ou lorsque 
l’employeur reste introuvable. Cette pratique est toutefois contraire à la centralisation des 
créances, prévue par l’arrêté organique du SPF Finances du 3 décembre 2009 ainsi qu’au 
code pénal social. La Cour a, en outre, relevé des cas d’annulation problématiques, qui ne 
sont pas liés à un refus de l’AGPR. Elle rappelle qu’en l’absence d’un document probant 
attestant du caractère définitivement irrécouvrable d’une créance, le droit doit demeurer 
dans la comptabilité du SPF jusqu’à sa prescription, comme dans le cas de surséance 
indéfinie.
Les amendes administratives vont faire l’objet d’un transfert vers l’AGPR dans le cadre du 
projet e-domaines, en cours d’élaboration. Le SPF Emploi continuera à gérer l’établissement 
des amendes jusque et y compris l’envoi de la notification, qui mentionnera le numéro de 
compte bancaire du SPF Finances. Puis, il transmettra toutes les données à l’AGPR qui 
assurera seul les étapes ultérieures : recouvrement, perception, versement à l’ONSS. Ce 
projet doit se dérouler en deux phases. La phase 1 est dédiée au remplacement du flux papier 
entre la Dirame et le SPF Finances par un flux électronique entre la plate-forme Ginaa et le 
logiciel First du SPF Finances, dédié aux relations avec les départements fédéraux concernés 
par e-domaines. Son achèvement est prévu pour le second semestre 2020. La phase 
2 concerne le transfert de la gestion du recouvrement vers l’AGPR, sans qu’un calendrier 
soit encore fixé.
La Cour attire l’attention sur le fait qu’à l’issue de la phase 2, le SPF Emploi restera 
ordonnateur en recettes et conservera toutes les responsabilités liées à ce rôle. ReCettes nOn FIsCALes DU  sPF  eMPLOI , tRAVAIL  et CO nCeRt AtIOn sOCIALe  /181
Dans le cadre de ce projet, l’AGPR a demandé à la Dirame de suspendre les flux papier 
habituels d’ordres de recouvrement329 afin de se concentrer sur la mise au point du flux 
électronique, escomptant que celle-ci surviendrait à bref délai. Or, cela n’a pas été le cas, 
ce qui a entraîné un arriéré d’environ 2.000 dossiers (au 17 juin 2020) de récupération en 
souffrance, non envoyés à l’AGPR. L’administration ne connaît pas le montant total de cet 
arriéré, car l’outil ICT de suivi général (voir point précédent) ne permet pas de produire une 
telle information. La Dirame s’engage à y remédier. Mais étant donné le nombre de dossiers 
ainsi que le surplus de travail engendré par la crise de la covid-19, ce travail prendra un 
certain temps.
Dans sa réponse, le président du SPF fait remarquer que le SPF Finances a unilatéralement 
rompu le transfert de données, sans apporter une solution informatique acceptable et 
immédiate.
L’absence de suivi de ces dossiers pose problème. Cependant, la mise en œuvre du nouveau 
flux de données est attendue prochainement. Si des retards devaient néanmoins encore 
différer cette mise en œuvre de la première phase du projet e-domaines, il faudrait que la 
Dirame recoure aux autres voies d’introduction disponibles auprès de l’AGPR, pour rétablir 
un flux de dossiers aussi normal que possible, en commençant par les dossiers les plus à 
risques (prescription, insolvabilité, disparition de toutes traces de l’entrepreneur, montants 
importants, etc.).
Recommandations particulières
En matière de gestion des amendes administratives, la Cour recommande les mesures 
• désigner officiellement un responsable de l’enregistrement des droits constatés ;
• comptabiliser toutes les amendes assorties d’un sursis total ou partiel (décidé par le SPF 
ou par la Justice), en vertu de l’article 26 de l’arrêté royal du 10 novembre 2009, dans la 
classe 0 (droits et engagements hors bilan), afin que les comptes donnent une image plus 
fidèle des opérations relatives à la gestion des amendes administratives ;
• intégrer au plus vite les données des plans d’apurement accordés dans le nouvel outil 
ICT de suivi ;
• inscrire en surséance indéfinie, jusqu’à la prescription, toute créance réputée 
irrécouvrable tant que le SPF ne dispose pas d’un document probant attestant de son 
caractère définitivement irrécouvrable ;
• tenir compte, dans la formalisation en cours des rôles et des fonctions, de l’importance 
de la responsabilité d’ordonnateur qui continuera à relever du SPF Emploi, quand la 
phase 2 du transfert sera opérationnelle ;
• si la phase 1 du transfert n’était pas mise rapidement en œuvre, utiliser les autres voies 
d’introduction disponibles auprès de l’AGPR, pour rétablir un flux de dossiers aussi 
normal que possible, en commençant par les dossiers les plus à risques ;
• étendre à tout le département un suivi des créances en souffrance similaire à celui 
développé pour les amendes administratives, de manière à pouvoir connaître à tout 
moment le montant de leur encours.
329  L’AgPr a toutefois mis en place deux autres solutions en attendant la mise en place des nouveaux flux : un 
encodage via m yminfin et des envois papier adressés à un centre unique à Bruxelles. 182
La Cour a constaté que l’encadrement des divers acteurs financiers du SPF Emploi fait 
défaut. Conformément aux principes de bonne gestion, le SPF doit donc établir un manuel 
décrivant la procédure générale applicable à ses recettes (identification, établissement, 
constatation, enregistrement, perception et recouvrement, surveillance).
La Cour recommande également de formaliser la désignation, les fonctions, les  
responsabilités et les attributions des comptables en deniers et des ordonnateurs en 
recettes330. Cette recommandation s’applique aussi aux responsables de l’enregistrement 
des droits constatés et aux fonctionnaires de surveillance déjà en fonction.
La Cour recommande également le renforcement du contrôle interne de l’ensemble du 
processus des recettes. Outre le fait que la séparation des fonctions n’est pas appliquée 
systématiquement au SPF, les lacunes du contrôle interne ne permettent pas de garantir, 
avec une certitude raisonnable, la fiabilité des comptes de gestion en deniers. À cet égard, 
la vérification exercée par le fonctionnaire de surveillance ne peut se limiter au contrôle 
formel de la gestion comptable. Il faut dès lors prévoir un volet contrôle interne dans la 
formalisation des rôles et fonctions des divers acteurs, évoquée ci-avant et étendre les 
compétences du service B&CG, afin de le transformer en un véritable service de contrôle 
interne. Des actions ont toutefois déjà été planifiées par le service B&CG pour améliorer la 
situation.
Au niveau organisationnel, à l’exception des amendes administratives, la Cour recommande 
que les ordonnateurs continuent à appartenir aux services opérationnels concernés et soient 
désignés sur la base de leur connaissance de chaque recette, tandis que les comptables en 
deniers et les responsables de l’enregistrement des droits constatés seraient regroupés au 
sein d’un service distinct (par exemple, le service B&CG). Lors de la mise en place de cette 
organisation, le SPF Emploi devra veiller à ce qu’il n’y ait pas de perte de savoir-faire ou 
d’expérience.
La Cour recommande, en outre, de s’assurer d’une meilleure collaboration, avec le Comptable 
fédéral en matière de pilotage des recettes non fiscales ainsi qu’avec PersoPoint pour les 
versements effectués par les organismes en vue du remboursement de la rémunération des 
commissaires du gouvernement. En ce qui concerne la collaboration avec l’AGPR, la Cour 
recommande que cette administration mette tout en œuvre afin de finaliser rapidement la 
première phase du projet e-domaines, qui porte sur l’échange électronique des données 
relatives au recouvrement.
Enfin, la Cour insiste sur la nécessité de conférer aux ordonnateurs en recettes le rôle et 
les fonctions qui leur reviennent, et dans ce cadre, de limiter le recours aux droits perçus 
au comptant et de créer des droits constatés dès que les conditions prescrites par l’article 
8 de la loi du 22 mai 2003 sont réunies. La Cour rappelle que les droits perçus au comptant 
doivent aussi être approuvés, a posteriori, par un ordonnateur.
330 À cet égard, l’absence d’arrêté royal, à l’échelon fédéral, définissant et encadrant les rôles et fonctions des 
différents acteurs financiers en recettes constitue un problème important. Pour le service juridique du SPF, c’est 
même un obstacle fondamental, ainsi que le souligne le président dans sa réponse. COMPtes De COMPt ABLes  et MIssIOn JURIDICtIOnneLLe  De LA  COUR  Des COMPtes /183
Comptes de comptables  
et mission juridictionnelle  
comptes de comptables en retard. En 2020, le nombre de comptes manquants, relatifs à 2019 et 
aux années antérieures, augmente par rapport à 2019, en raison de la crise sanitaire qui a 
entravé le fonctionnement des différentes administrations.
Les administrations fiscales connaissent une situation contrastée, car si tous les comptes 
de l’Administration générale de la documentation patrimoniale ont été reçus par la Cour, 
il manque la majorité de ceux relevant de l’Administration générale de la perception et du 
recouvrement. Malgré sa volonté de résorber son retard, le SPF Justice présente toujours 
l’arriéré le plus important dans la transmission des comptes non fiscaux.
En 2019, la Cour des comptes a été informée de la décision des ministres de tutelle de ne pas 
citer six comptables en déficit à comparaître devant sa juridiction.
1 Contexte légal
La Cour des comptes traite les comptes des comptables en deux phases distinctes.
Dans la phase administrative, elle arrête les comptes et établit si les comptables sont quittes, 
en avance ou en débet. Elle adresse ensuite les comptes arrêtés à l’autorité compétente.
Dans la phase juridictionnelle, la Cour des comptes juge la responsabilité du comptable pour 
les débets qu’elle a constatés dans son compte. L’autorité compétente est tenue de citer le 
comptable en débet devant la Cour, sauf si elle estime que le comptable peut se prévaloir de 
la force majeure ou lorsque le déficit n’excède pas 1.250 euros. Lorsque l’autorité compétente 
s’abstient de citer le comptable, elle doit en informer la Cour par un écrit motivé, appuyé de 
toutes les pièces justificatives. La Cour en fait rapport dans son Cahier.
En cas de citation, une procédure publique et contradictoire est mise en place au terme de 
laquelle le comptable peut être condamné à rembourser tout ou partie du déficit. 184
2	 Phase	 administrative	:	 transmission	 des	comptes	 de	comptables	
de	l’État
la Cour des comptes. Ils sont tenus de rendre compte de leur gestion selon une périodicité 
définie et en cas de fin de gestion ou de déficit331.
Les comptables en deniers perçoivent les recettes. Certaines dépenses sont par ailleurs 
effectuées par des comptables au moyen d’avances mises à leur disposition. Enfin, les 
matières appartenant à l’État et non mises en service sont gérées par des comptables en 
matières.
2.2 Retard dans la transmission des comptes
celle pour laquelle ils sont formés332. Ce délai n’est toutefois pas respecté dans de nombreux 
cas.
Le 1er juillet 2020, la Cour des comptes a adressé aux administrations et aux ministres 
compétents un relevé des comptes de comptables, qui n’avaient pas été transmis dans les 
délais333 au 15 juin 2020. Grâce à ce rappel, la Cour a reçu une partie des comptes manquants.
L’arriéré des comptes non transmis à la Cour est détaillé par département et par type de 
gestion dans les deux tableaux ci-après qui reprennent les comptes relevant des départements 
(premier tableau) et des administrations fiscales (second tableau). Ils indiquent le nombre de 
gestions actives en 2019 et le nombre de comptes annuels334 2019 et antérieurs, non transmis 
au 1er octobre 2020. Au total, 230 comptes annuels (deniers, matières et avances) manquent, 
dont 147 se rapportent à 2019 et 83 à des années antérieures. Au 1er octobre 2020, 15,5 % des 
comptes relatifs à l’exercice 2019 (soit 147 sur 945) et 61,5 % des comptes manquants relatifs 
aux exercices antérieurs (soit 83 des 135 comptes repris comme manquants au 176e Cahier) 
n’étaient pas parvenus à la Cour des comptes.
Le nombre de comptes réclamés aux administrations et aux ministres a augmenté, 
surtout ceux relevant du SPF Justice (le retard est récurrent), ainsi que ceux provenant des 
administrations fiscales (en particulier ceux de l’Administration générale de la perception et 
du recouvrement – AGPR). En ce qui concerne ces dernières, la crise sanitaire et les décisions 
gouvernementales n’ont pas permis aux administrations de travailler normalement, aussi 
69 comptes sont manquants en 2020 contre 15 en 2019.
331 Article 7 de la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisation de la Cour des comptes.
332 Article 42 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral.
333 Des rappels avaient été adressés précédemment aux différentes administrations par courriel.
334 Un seul compte est pris en considération par année, même si une fin de gestion intervient au cours de cette année. COMPtes De COMPt ABLes et MIssIOn JURIDICtIOnneLLe De LA  COUR  Des COMPtes  /185
Tableau 50 –  Nombre total de gestions comptables actives en 2019 et nombre de comptes 
annuels manquants par département et par catégorie de comptes, hors recettes des 
administrations fiscales (situation au 1er octobre 2020)
Départements
(recettes non fiscales)Gestions 
comptables 
actives
en 2019Comptes annuels manquants
2019 Avant 2019Deniers
Matières
Avances
Deniers
Matières
Avances
Deniers
Matières
Avances
sPF Justice 81 41 7 43 23 3 25 23 16
extérieur et Coopération au développement29 2 1
extérieur et Coopération au développement 
– postes diplomatiques102 2 1
sPF Finances 22 3 1 1 2
Régie des bâtiments 1 1 1
sPF Économie, Classes moyennes et 
Énergie 22 1 1
sPP Intégration sociale, Lutte contre la 
pauvreté et Économie sociale10 1 2 1
Autres départements 149 5 31
Total 416 50 42 50 25 3 27 25 16
Tableau 51 –  Nombre total de gestions et de comptes annuels manquants dans les administrations 
fiscales (situation au 1er octobre 2020)
Administrations fiscalesGestions
2019 Avant 2019
Perception et recouvrement (AGPR) 272
Contributions directes (perception) 237 49 4
tVA (perception) 5 1 5
Centrales de recouvrement (droits constatés)
— Contributions directes
— tVA1
11
14
recouvrement non fiscal 28 17 2
Documentation patrimoniale (AGDP) 164
enregistrement et hypothèques 144 - -
Cadastre 12 - -
services patrimoniaux 8 - -
Douanes et Accises 1 - -
Total 437 69 15
Source : Cour des comptes 186
2.3 Cas particuliers de comptes en retard
2.3.1 SPF Justice
Malgré les remarques que la Cour des comptes a émises les années précédentes à l’attention 
du SPF Justice, de nombreux comptes en deniers manquent encore. Le retard concernant le 
compte Restaurant du  Moniteur belge atteint à présent huit ans, celui du Moniteur belge et 
du Centre national de surveillance électronique, sept ans.
Par ailleurs, la Cour a reçu un peu plus de la moitié des comptes en matières relatifs à 2019 et 
23 comptes en matières relatifs aux années précédentes sont encore manquants. L’arriéré 
le plus important concerne la régie pénitentiaire de Louvain-Central, dont les derniers 
comptes en matières transmis se rapportent à 2009. Le retard des comptes relatifs au garage 
central de Forest atteint sept ans et celui des comptes de l’établissement de défense sociale 
de Paifve et de la prison Forest-Berkendael, quatre ans.
Enfin, certaines gestions d’avances du garage central de Forest, du Moniteur belge , du 
Service d’expédition et du centre pénitentiaire école de Marneffe accusent plus de huit ans 
de retard.
Cependant, le SPF a fourni des efforts pour tenter de résorber ce retard récurrent. Par 
ailleurs, en date du 15 mai 2020, il a fourni par mail différents tableaux reprenant tous les 
comptes manquants, un état de la situation pour chacun d’entre eux et les pistes envisagées.
2.3.2	 SPF	 Affaires	étrangères,	 Commerce	 extérieur	 et	Coopération	 au	développement
Depuis 2019, les comptes des postes diplomatiques sont transmis de manière électronique 
à la Cour. Deux comptes pour 2019 et un compte pour 2018 étaient toujours manquants à la 
date du 1er octobre  2020.
Dans son courrier du 24 octobre 2018 concernant la transmission électronique des comptes, 
la Cour a par ailleurs demandé un accès aux programmes comptables Accounting  et Consunet  
pour consulter en ligne les pièces justificatives des comptes. Le rejet de cette demande par 
le SPF empêche la Cour de vérifier les imputations des opérations au budget général des 
dépenses et au budget des voies et moyens.
2.3.3 SPF Finances
Les administrations fiscales avaient fait un effort pour transmettre leurs comptes à temps. 
En effet, lors des deux années précédentes, la grande majorité des comptes avait été 
expédiée à la Cour dans des délais proches du délai légal. Cependant, en raison de la crise 
sanitaire, l’AGPR a signalé qu’il lui était impossible de transmettre les comptes à la Cour 
(69 comptes relatifs à l’exercice 2019 sont encore manquants). L’Administration générale 
de la documentation patrimoniale (AGDP) a expédié les comptes durant le mois de juillet.
En ce qui concerne les comptes fiscaux, il convient de rappeler que le SPF Finances a entrepris 
une grande réorganisation des administrations fiscales en 2015, à l’issue de laquelle un 
comptable centralisateur unique, chargé des droits constatés, a été désigné pour l’AGPR. 
Les comptes de recouvrement TVA 2015 à 2018 ont été transmis à la Cour, alors qu’aucun 
compte de recouvrement pour les contributions directes n’a été produit depuis 2015. COMPtes De COMPt ABLes et MIssIOn JURIDICtIOnneLLe De LA  COUR  Des COMPtes  /187
Les comptes du service des créances alimentaires (Secal) n’ont plus été produits depuis 
le 1er juin 2014.
En ce qui concerne les comptes non fiscaux, on constate un arriéré important dans la 
transmission du compte en matières des Douanes et accises Bruxelles-Tabac. Le dernier 
compte transmis date de 2016.
En 2019, la Cour a reçu six décisions de ne pas citer des comptables en déficit. Elles 
concernent des comptables du SPF Finances et de l’Institut royal du Patrimoine artistique 
(Irpa). Leurs comptes affichaient un déficit de respectivement 32.700 euros, 59.230 euros, 
2.544,39 euros, 1.105 euros, 350 euros et 900 euros. La décision du ministre a été motivée 
par la force majeure dans les trois premiers cas. Dans les trois derniers cas, le ministre a 
utilisé le motif du déficit inférieur à 1.250 euros.
En 2019, aucune décharge d’office pour prescription n’a été prononcée à l’égard de 
comptables dans la gestion desquels la Cour des comptes avait constaté un déficit.
Enfin, cinq dossiers relatifs à des comptes en déficit sont toujours en attente d’une décision 
du ministre.  InteRVentIOns De L ’ÉtAt DAns L e CADRe De LA  stABILItÉ  FInAnCIèRe /189
Interventions de l’État dans le 
cadre de la stabilité financière
stabilité de la zone euro, la Grèce a commencé à rembourser ses emprunts. La crise sanitaire de 
2020 a entraîné de nouvelles interventions aux niveaux national et international, ainsi qu’une 
Cet article est une actualisation de ceux que la Cour des comptes publie depuis 2009 et qui 
examinent l’incidence des mesures d’aide prises dans le cadre de la crise financière et pour 
soutenir la stabilité financière de la zone euro335. Comme les précédents, il présente les flux 
financiers, encaissés et décaissés par l’État, qui découlent de ces mesures. Des éléments 
financiers liés à la crise sanitaire sont également intégrés dans les différentes parties de 
l’article. Enfin, il comporte un point sur le soutien de l’Union européenne dans le cadre de 
cette crise.
En vue de la mise en œuvre de la procédure contradictoire, la Cour a transmis son projet 
de rapport, le 12 août 2020, à la Première ministre, au ministre des Finances et de la 
Coopération au développement, au ministre du Budget ainsi qu’au président du comité de 
direction du SPF Finances. Le ministre des Finances a répondu, le 10 septembre 2020, et les 
précisions qu’il a apportées ont été intégrées à cet article.
2	 Incidence	financière	de	l’ensemble	des	mesures
Les deux tableaux suivants résument, pour la période 2008-2020, les sorties et entrées 
de fonds résultant des différentes mesures prises, à prix courants. Pour 2020, les données 
financières sont, sauf indication contraire, des estimations pour l’ensemble de l’année. Pour 
les années antérieures, les données sont définitives. Le premier tableau concerne les flux liés 
à la crise financière et au sauvetage des banques, le second, ceux liés à la stabilisation de la 
zone euro.
335 Pour l’article précédent, voir Cour des comptes, « Interventions de l’État dans le cadre de la stabilité financière », 
176e Cahier - partie III : Compte général 2018 de l’administration générale de l’État fédéral , Volume I, rapport à la 
Chambre de représentants, octobre 2019, p. 153 et suiv., www.courdescomptes.be . 190
Tableau 52 –  Synthèse des diverses mesures d’aide prises dans le cadre de la crise financière, à prix 
courants (en millions d’euros)
Période Institution Flux sortantsFlux 
entrantsSolde
Participations -18.588,2 5.935,4 -12.652,8
2008-2017 Fortis et BnP Paribas -9.400,0 5.196,7 -4.203,3
2008-2012 Dexia -3.915,0  -3.915,0
2011-2019 Ethias (Vitrufin) -500,0 0,4 -499,6
2008-2020 Royal Park Investments -740,0 738,3 -1,7
2011 Belfius -4.000,0  -4.000,0
2008-2019 sFPI (frais d’expertise) -33,2  -33,2
Dividendes 0,0 4.032,7 4.032,7
2010-2019 BnP Paribas Fortis, BnP Paribas 2.588,8 2.588,8
2013-2020 Royal Park Investments 359,2 359,2
2016-2019 Belfius 1.084,6 1.084,6
2020 ethias 0,0 0,0
Prêts à des institutions financières -8.743,3 9.792,1 1.048,8
2008-2009 Royal Park Investments -5.001,7 4.657,6 -344,1
2008-2013 KBC -3.500,0 4.866,0 1.366,0
2009-2020 Luxembourg (dossier Kaupthing) -160,0 146,9 -13,1
2012-2019 Vitrufin -81,6 121,6 40,0
Garanties -78,2 10.294,6 10.216,4
2008-2020 Fonds de garantie pour les 
services financiers-68,4 5.859,4 5.791,0
2012-2020 Fonds de résolution belge 0,0 687,5 687,5
2008-2020 Règlement de garantie -9,9 3.747,8 3.737,9
Total des flux de caisse -27.409,7 30.054,8 2.645,1
Sources : SFPI, SPF Finances, Agence fédérale de la dette et Cour des comptes
Les flux entrants concernant la crise financière et le sauvetage des banques dépassent les 
sorties de fonds. Les sorties de fonds sont restées limitées ces dernières années, tandis que 
l’État a bénéficié, de manière récurrente, de rentrées significatives (dividendes, primes de 
garantie, etc.).
La crise de la covid-19 a cependant une incidence sur certaines recettes de 2020 (comme 
les dividendes) et l’État a accordé de nouvelles garanties afin d’assurer le maintien du 
financement de l’économie en 2020 et 2021.
Le solde en faveur de l’État peut être estimé à 2,64 milliards d’euros à la fin 2020. Ce chiffre 
ne tient cependant pas compte du coût de financement des opérations. L’Agence fédérale de 
la dette estime le coût de financement net cumulé de l’intervention de l’État en faveur des 
banques à 2,27 milliards d’euros au 30 juin 2020. InteRVentIOns De L ’ÉtAt DAns L e CADRe De LA  stABILItÉ  FInAnCIèRe /191
Tableau 53 –  Synthèse des diverses mesures d’aide prises pour soutenir la stabilité financière de la 
zone euro, à prix courants (en millions d’euros)
Période ProgrammeFlux  
sortantsFlux 
entrantsSolde 
2010-2020 Grèce (Greek Loan Facility) -1.945,2 182,4 -1.762,9
2010-2011 FesF -1,0 -1,0
2012-2014 Mécanisme européen de stabilité (Mes ) -2.781,7 -2.781,7
2012-2020 Autres mesures de soutien à la Grèce -321,4  -321,4
Total des flux de caisse -5.049,3 182,4 -4.866,9
Sources : SPF Finances, MES, Agence fédérale de la dette et Cour des comptes
En ce qui concerne les mesures visant à soutenir la stabilité de la zone euro, les sorties 
dépassent à ce jour largement les rentrées (-4,87 milliards d’euros). L’Agence fédérale de la 
dette évalue le coût de financement de ces mesures à 1,10 milliard d’euros.
D’autres effets économiques de la crise financière, tels que les moins-values fiscales ou 
l’effet sur les taux d’intérêt, ne sont pas pris en compte dans les calculs.
3	 Participations	 de	l’État	dans	le	capital	de	certaines	 institutions	
3.1	 Participations 	de	l’État
La crise financière de 2008 a amené l’État à devenir, via la Société fédérale de participations 
et d’investissement (SFPI), actionnaire de plusieurs institutions financières.
Tableau 54 –  Participations de l’État dans certaines institutions financières (en millions d’euros au 
30 juin 2020)
 Participations de l’État
 Montant  % du capital
Dexia sA 3.942,9 52,78  %
Belfius 3.999,9 99,99 %
BnP Paribas 5.301,5 7,44 %
ethias 500,0 31,67 %
Royal Park Investments (RPI) 1,7 43,53 %
Total 13.746,0  
Sources : SFPI, Trésorerie, Cour des comptes
Le capital de RPI a été réduit de 6,1 millions d’euros en 2020, ce qui a permis à l’État de 
bénéficier d’une recette de 2,7 millions d’euros336.
336 Budget des voies et moyens, titre II, section II, chapitre 18, article 86.50.01 – Réduction de capital RPI. 192
Dans le cadre de la dissolution de Vitrufin fin 2019337 et de sa liquidation immédiate, un 
montant résiduel de 0,45 million d’euros a été reversé à l’État338. Cela n’a aucune incidence 
sur la participation de l’État dans Ethias.
En 2019, le holding Dexia SA a porté la valeur de sa participation dans Dexia Crédit Local à 
0 euro dans ses écritures comptables.
3.2	 Dividendes
Tableau 55 –  Dividendes versés à l’État depuis 2010 (en millions d’euros) - situation au 30 juin 2020
 2010-2018 2019 2020 Total
BnP Paribas Fortis 212,63 - - 212,63
BnP Paribas 2.095,56 280,65 - 2.376,22
Belfius 725,61 359,01 - 1.084,62
Royal Park Investments (RPI) 355,75 1,81 1,68 359,24
ethias - - - -
Total 3.389,55 641,47 1,68 4.032,70
Sources : SFPI, Trésorerie
Les dividendes des institutions financières sont versés au Trésor par l’intermédiaire de 
la SFPI339. Pour Belfius, le dividende versé à l’État est net de la commission retenue par 
la SFPI340. Un dividende intérimaire sur les résultats 2019 a été versé, à la fin de l’année 
précédente341.
La crise de la covid-19 a une incidence importante sur la politique de versement des 
dividendes des institutions financières pour l’année 2020 (résultats 2019). En effet, la 
Banque centrale européenne (BCE) a demandé aux banques de ne pas verser de dividendes 
ni de racheter d’actions propres, tant que dure la pandémie. La recommandation de la BCE 
n’annule toutefois pas rétroactivement les dividendes intérimaires déjà versés par certaines 
banques pour l’exercice 2019.
Pour la première fois depuis 2011, l’État342 aurait dû percevoir un dividende d’Ethias pour 
l’année écoulée, mais l’assureur a également suivi les recommandations de la BCE.
337 Vitrufin était une société holding qui détenait 100 % des actions d’Ethias SA et qui avait émis, en 2012, un emprunt 
obligataire de 278 millions d’euros, en vue de financer l’acquisition des actions Dexia détenues préalablement par  
ethias s A. À la suite du remboursement en 2019 de cet emprunt et en vue de respecter l’accord intervenu en 
2017 entre les actionnaires, la structure du groupe a été simplifiée et l’étage Vitrufin a été supprimé.
338 Budget des voies et moyens, titre II, section II, chapitre 18, article 86.20.02 – Liquidation Vitrufin. Il s’agit du solde 
des liquidités disponibles après liquidation.
339 Budget des voies et moyens, titre I, section II, chapitre 18, article 28.20.01 – Dividendes de participations de l’État 
dans les institutions financières.
340  L’État paie une commission de gestion annuelle de 0,1 % du prix d’acquisition des actions. La retenue se fait en 
proportion du temps écoulé lors de chaque paiement de dividende. La commission globale s’élève actuellement 
à 30,7 millions d’euros, dont 3,9 millions d’euros pour 2019.
341 Un dividende net de 98,7 millions d’euros a été versé fin août 2019 à l’État.
342  Ainsi que les r égions flamande et wallonne. InteRVentIOns De L ’ÉtAt DAns L e CADRe De LA  stABILItÉ  FInAnCIèRe /193
Cette situation implique que le montant total des dividendes perçus par l’État en 2020 est à 
ce jour très faible (seul le dividende de RPI a été versé), mais cette situation pourrait encore 
évoluer lors du dernier trimestre.
4	 Prêts	accordés	par	l’État	à	des	institutions	financières
À la suite du remboursement de la totalité du prêt octroyé à Vitrufin en janvier 2019, il ne 
reste actuellement plus que le solde du prêt octroyé au Luxembourg dans le cadre du dossier 
Kaupthing.
Tableau 56 –  Prêts à des institutions financières (en millions d’euros)
prêts 2008-2019 2020 Total
(dossier 
Kaupthing)Capital 160,0 138,6 2,1 140,7 19,3
Intérêts  5,9 0,3 6,2  
Vitrufin Capital 81,6 81,6 0,0 81,6 0,0
Intérêts  40,0 0,0 40,0  
Total  241,6 266,1 2,4 268,5 19,3
Source : Agence fédérale de la dette
5	 Garanties	 accordées	 par	l’État	et	par	l’Europe	 contre	les	défaillances	
d’institutions 	financières
5.1	 Fonds 	de	garantie 	pour	les	services	financiers
Le Fonds de garantie pour les services financiers garantit, contre la faillite, les dépôts 
bancaires et les contrats d’assurance de la branche 21343, jusqu’à 100.000 euros par personne 
et par institution. Il est financé par les contributions de ses membres, qui sont versées au 
Trésor344, tandis que les interventions sont directement à la charge de l’État. Les contributions 
se sont élevées à 428,3 millions d’euros en 2019 et sont estimées à 434,8 millions d’euros 
pour 2020.
Le Fonds est intervenu dans le cadre des faillites de la compagnie d’assurance Apra 
Leven en 2011 (intervention nette de 13,8 millions d’euros) et de la banque Optima 
en 2016 (intervention nette estimée à 12,6 millions d’euros345).
343 Ce sont des contrats d’assurance-vie qui visent à constituer des épargnes à long terme ou des compléments de 
pensions.
344  Budget des voies et moyens, titre I, section II, chapitre 18, article 36.90.06 – Contribution des institutions 
financières au fonds spécial de protection des dépôts.
345 Interventions brutes de 50,8 millions d’euros, mais des récupérations de la part de la curatelle sont attendues 
en 2020, pour un montant estimé à 37,9 millions d’euros – ni le montant ni la date ne sont certains, et d’autres 
retours sont escomptés. Des récupérations pour un montant de 0,4 million d’euros ont déjà été perçues les années 
précédentes. 194
5.2 Fonds de résolution
5.2.1 Fonds de résolution belge
Le Fonds de résolution vise à réduire l’impact de la défaillance d’une institution de crédit 
sur le système financier et sur le bien-être économique et social de la Belgique. Cependant, 
seules les entreprises non assujetties au Fonds de résolution européen unique (FRU) 
participent actuellement à son financement346. Les primes encaissées, ces dernières années, 
sont donc peu élevées : 0,4 million en 2019, un montant du même ordre étant attendu en 
2020347.
5.2.2 Fonds de résolution européen unique (FRU)
Le FRU doit permettre de gérer de manière intégrée les défaillances bancaires au niveau 
européen. Les réserves du FRU s’élèveront à 55 milliards d’euros348 en 2024, alimentées 
pendant 8 ans par les cotisations des établissements agréés sur le territoire des États 
membres participants. Les institutions financières belges ont, à ce jour, versé 1,6 milliard 
d’euros au FRU via le Fonds de résolution belge, dont 270,1 millions d’euros en 2019 et 
301,2 millions d’euros en 2020. Tant que ses réserves ne sont pas entièrement constituées, 
le FRU dispose, pour le solde, de lignes de crédit dégressives auprès des Trésors des États 
(Belgique : 922,8 millions d’euros en 2019, 585,4 millions d’euros en 2020). Le FRU n’a pas 
dû intervenir à ce jour.
5.3	 Garanties 	accordées 	à	certaines 	institutions 	financières
En vertu de la loi du 22 février 1998, le Roi peut accorder une garantie de l’État pour des 
engagements souscrits ou pour des créances détenues par certaines institutions financières. 
Depuis 2015, seule Dexia bénéficie encore de cette garantie349. Les États belges, français 
et luxembourgeois accordent, jusqu’au 31 décembre 2021, une garantie de maximum 
85 milliards d’euros au groupe Dexia350, dont maximum 43,7 milliards d’euros pour la 
Belgique, contre une rémunération de 0,05 %, estimée à 15,9 millions d’euros en 2020351. 
Le montant effectivement couvert par la Belgique varie quotidiennement et s’élevait 
à 30,3 milliards au 30 juin 2020352.
Selon l’administration de la Trésorerie, Dexia avait un ratio de solvabilité d’environ 27 % 
au 31 décembre 2019, bien au-dessus des exigences réglementaires de couverture en capital, 
qui sont d’environ 14 %. Au 31 décembre 2019, le groupe Dexia disposait d’une réserve de 
346  Loi du 3 août 2016 instaurant une nouvelle taxe annuelle sur les établissements de crédit en remplacement des 
taxes annuelles existantes, des mesures de limitation de déductions à l’impôt des sociétés et de la contribution à la 
stabilité financière.
347 Budget des voies et moyens, titre I, section II, chapitre 18, article 16.11.08 – Contribution au Fonds de résolution 
des entreprises non assujetties.
348  Équivalant à une estimation de 1  % des dépôts éligibles auprès des établissements concernés.
349  Convention de garantie du 24 janvier 2013.
350 Le 27 septembre 2019, la Commission européenne a confirmé son approbation de la prolongation par les États 
belges et français (mais plus l’État luxembourgeois) de la garantie de financement pour une nouvelle période de 
10 ans (2022-2031). Le nouveau plafond de garantie sera cependant réduit et atteindra 75 milliards d’euros (53 % 
pour la Belgique et 47 % pour la France). La rémunération restera de 5 points de base sur les encours garantis.
351 Budget des voies et moyens, titre I, section II, chapitre 18, article 38.20.04 – Primes garantie de l’État.
352 Ce montant varie notamment en fonction des taux de change. InteRVentIOns De L ’ÉtAt DAns L e CADRe De LA  stABILItÉ  FInAnCIèRe /195
liquidités de 19,4 milliards d’euros. À la même date, le Liquidity Coverage Ratio353 (LCR) du 
groupe s’élevait à 238 %. Ces réserves permettent à la banque en extinction de se maintenir 
au-dessus du minimum requis de 100 %, même en cas de stress importants. La Trésorerie 
surveille régulièrement les risques d’appel à la garantie via des indicateurs internes à 
24 mois. Ces indicateurs ne signalent actuellement aucun danger.
Par ailleurs, de nouvelles garanties ont été accordées dans le cadre de la crise sanitaire354. Le 
pouvoir fédéral a activé un régime de garantie pour l’ensemble des nouveaux crédits et des 
nouvelles lignes de crédit d’une durée maximale de 12 mois, que les banques octroient aux 
entreprises non financières et aux indépendants viables.
Au terme de ce régime de garantie (limité à maximum 50 milliards d’euros), le montant des 
pertes enregistrées sur les crédits sera examiné. La répartition des charges entre le secteur 
financier et les pouvoirs publics s’opérera comme suit :
• La première tranche de 3 % de pertes sera entièrement supportée par le secteur financier.
• 50 % des pertes entre 3 % et 5 % seront supportées par le secteur financier et 50 % par 
les pouvoirs publics.
• 80 % des pertes supérieures à 5 % seront supportées par les pouvoirs publics et 20 % par 
le secteur financier.
6	 Frais	d’expertise
La SFPI utilise les services de consultants et d’avocats pour réaliser ses missions déléguées. 
Pour des raisons de transparence, les coûts qu’elle supporte sont, depuis 2018, à la charge du 
budget général des dépenses355. Ces frais se sont élevés en 2019 à 0,8 million d’euros.
Pour suivre les mesures de soutien accordées à Dexia, le gouvernement est également assisté 
de conseillers juridiques et financiers dont le coût s’est élevé à 0,7 million d’euros en 2019356.
353 Le LC r est un ratio à court terme (1 mois), introduit par les accords de Bâle III (2010), afin de renforcer le système 
financier et qui doit permettre aux banques internationales de résister à des crises de liquidité aiguës.
354 Loi du 27 mars 2020 donnant habilitation au Roi d’octroyer une garantie d’État pour certains crédits dans la lutte 
contre les conséquences du coronavirus et modifiant la loi du 25 avril 2014 relative au statut et au contrôle des 
établissements de crédits et des sociétés de bourse.
355 Une allocation de base spécifique est inscrite à la section 18 – SPF Finances (Budget général des dépenses,  
allocation de base 18. 61. 02. 12.11.05). Ces frais étaient auparavant retenus (entre 2008 et 2016) sur les dividendes 
de la s FPI à verser à l’État.
356  Budget général des dépenses, allocation de base 18.61.02.12.11.12 – Assistance externe dans le cadre des garanties 
de l’État.  196
7 Mesures pour garantir la stabilité de la zone euro
Le tableau suivant résume la situation de la participation de la Belgique au premier plan 
d’aide à la Grèce.
Tableau 57 –  Prêts directs à la Grèce (en millions d’euros)
par l’ÉtatMontants perçus par l’État
Solde des prêts
2008-2019 2020 Total
Capital 1.945,2 0,0 25,5 25,5 1.919,7
Commissions 9,7  9,7  
Intérêts 144,5 2,6 147,1  
Total 1.945,2 154,3 28,1 182,4 1.919,7
Comme prévu, la Grèce a commencé à rembourser les prêts en 2020. Des remboursements 
sont attendus jusqu’en 2041.
7.2	 Fonds 	européen 	de	stabilité 	financière 	(FESF)
La structure temporaire FESF357 a prêté des fonds à ses membres en difficulté, à savoir la 
Grèce358, l’Irlande et le Portugal, pour un montant global de 185,5 milliards d’euros. Depuis, 
le FESF ne prête plus de fonds, mais il continue à assurer son financement et il percevra 
les remboursements, attendus de 2025 à 2070. Le FESF a émis des titres EFSF Bonds sur les 
marchés financiers pour un total de 29,8 milliards d’euros en 2019. Le Portugal a remboursé 
anticipativement 2,0 milliards d’euros cette même année.
Tableau 58 –  Interventions du Fonds européen pour la stabilité financière (en milliards d’euros)
 Montants prêtés Remboursements Solde
Grèce 141,8 10,9 130,9
Irlande 17,7 - 17,7
Portugal 26,0 2,0 24,0
Total 185,5 12,9 172,6
Source : mécanisme européen de stabilité
7.3 Mécanisme européen de stabilité
Le mécanisme européen de stabilité (MES) est une organisation intergouvernementale de 
droit public international qui a repris les missions du FESF. Le MES est financé par ses 
membres sous la forme de capital libéré (80,5 milliards d’euros, Belgique : 2,8 milliards 
d’euros) et par l’émission de titres (total de 110,4 milliards d’euros à fin 2019359).
357 Participation belge au capital : 0,99 million d’euros.
358 second plan d’aide à la Grèce.
359 european stability Mechanism, Annual Report 2019 , office des publications de l’Union européenne, Luxembourg, 
2020, 126 p., www.esm.europa.eu. InteRVentIOns De L ’ÉtAt DAns L e CADRe De LA  stABILItÉ  FInAnCIèRe /197
Tableau 59 –  Interventions du mécanisme européen de stabilité (en milliards d’euros)
 Interventions maximales 
autorisées par les ÉtatsMontants prêtés 
(2012-2018)Remboursements Solde
Chypre 9,0 6,3 0 6,3
espagne 100,0 41,3 17,6 23,7
Grèce 86,0 61,9 2,0 59,9
Total 195 109,5 19,6 89,9
Source : MES
Le MES est intervenu en faveur de trois de ses membres : Chypre, l’Espagne et la Grèce360. 
Ces plans d’aide sont clôturés en ce qui concerne les dépenses du MES (prêts). Les 
remboursements devraient s’échelonner de 2025 à 2027 pour l’Espagne, de 2026 à 2031 pour 
Chypre et de 2034 à 2060 pour la Grèce. Selon son bilan, le MES disposait de 65 milliards 
d’euros de liquidités au 31 décembre 2019.
7.4	 Autres 	mesures 	en	faveur	de	la	Grèce
Une autre mesure en faveur de la Grèce, consistant dans le transfert des revenus des titres 
grecs de dette publique, acquis par les banques centrales soit dans le cadre du Securities 
Market Program  (SMP) de la Banque centrale européenne, soit pour leur propre compte 
dans le cadre de l' Agreement on Net Financial Assets (ANFA), qui avait été décidée en 2012, 
a été suspendue en 2015, car la Grèce n’avait pas respecté les modalités du programme. 
Fin juin 2018, l’Eurogroupe a réactivé ces mesures, sous des conditions strictes. Pour 
l’année 2020, les montants liquidés par la Belgique sont estimés à 59,8 millions d’euros361 
(43,1 millions d’euros ont été liquidés en 2019362).
8	 Soutien	de	l’Union	européenne	dans	le	cadre	de	la	crise	sanitaire
Le plan de relance post covid-19 de la Commission européenne, discuté lors du sommet 
européen de juillet 2020, autorise celle-ci à emprunter 750 milliards d’euros sur les 
marchés363. Un montant de 5,5 milliards d’euros reviendrait à la Belgique. Cette proposition 
doit encore être approuvée par le Parlement européen. La mutualisation partielle et 
temporaire (jusqu’en 2023) de cette dette pourrait avoir une incidence sur les finances 
publiques de la Belgique.
Plusieurs programmes d’aides urgentes et d’investissements (Corona Response Investment 
Intiative, Corona Response Investment Intiative Plus, Emergency Support Instrument) ont été 
mis sur pied ou renforcés. Ces programmes ont permis aux États membres et aux régions 
de réaffecter des préfinancements non utilisés aux mesures de lutte contre la pandémie de 
la covid-19.
360  troisième plan d’aide à la Grèce.
361 13,75 millions d’euros à la charge de l’allocation de base 18.61.18.35.20.01 (AnFA) et 46,08 millions d’euros à la 
charge de l’allocation de base 18.61.18.35.20.02 ( sMP).
362  AnFA : 11,3 millions d’euros, s MP : 31,8 millions d’euros.
363 Cette somme serait répartie entre les États membres, sous la forme de subventions pour 390 milliards d’euros et de 
prêts pour 360 milliards d’euros. 198
De plus, la Belgique devrait utiliser les ressources du programme Sure (Support to mitigate 
Unemployment Risks in an Emergency) , destiné à aider les États membres à financer les 
dépenses exceptionnelles de remplacement des revenus du travail. Ce nouvel instrument 
de soutien temporaire vise à contribuer à la protection des emplois et des travailleurs 
touchés par la pandémie de la covid-19. Il fournira une assistance financière allant jusqu’à 
100 milliards d’euros au total, qui prendra la forme de prêts octroyés par l’Union européenne 
aux États membres, à des conditions favorables.
Les missions du MES ont également été élargies à la suite de la crise de la covid-19. 
Le 15 mai 2020, le MES a approuvé une ligne de crédit de maximum 240 milliards d’euros, 
ouverte aux pays de l’Eurogroupe afin de financer les conséquences de cette crise364. A 
priori, le Trésor belge n’ayant pas de problème de financement, la Belgique ne devrait pas 
utiliser cette ligne de crédit.
364  Pandemic Crisis Support , à concurrence de 2 % du PIB du pays membre. OCtROI  Des ALLOCA tIOns LInGUIstIqUes AU sPF MOBILItÉ  et AU sPF  IntÉRIeUR /199
Octroi des allocations 
linguistiques au SPF Mobilité 
et au SPF Intérieur
La Cour des comptes a examiné si les processus et les mesures de contrôle interne mis en 
place par le SPF Bosa, le SPF Intérieur ainsi que le SPF Mobilité et Transports donnent une 
assurance raisonnable que les allocations linguistiques sont versées en conformité avec 
la réglementation. Pour bénéficier d’une allocation linguistique, les membres du personnel 
doivent détenir un certificat linguistique, être affectés à un service où la connaissance d’une 
autre langue est requise et en faire la demande.
d’allocation linguistique. Les échanges d’ informations relatives aux certificats entre 
PersoPoint et Selor doivent toutefois être améliorés.
PersoPoint ainsi que le SPF Mobilité et Transports doivent se coordonner pour mettre à jour 
les listes des services administratifs répondant à la condition d’octroi. PersoPoint doit adapter 
ses instructions pour garantir que la date d’ introduction de la demande par l’agent soit prise 
en compte et non la date de délivrance du certificat.
d’absence ouvrables successifs en cas de maladie. 200
1.1 Cadre réglementaire et matérialité
1.1.1	 Conditions	pour	bénéficier	d’une	allocation	linguistique
L’article 57 de l’arrêté royal du 13 juillet 2017 fixant les allocations et indemnités des 
membres du personnel de la fonction publique fédérale énonce les conditions auxquelles 
doit répondre le personnel qui souhaite bénéficier d’une allocation linguistique, à savoir :
1)  avoir apporté la preuve, devant une commission d’examen constituée par 
l’administrateur délégué de Selor, de la connaissance de la deuxième ou de la 
troisième langue nationale ;
2)  être affecté à un service central ou à un service d’exécution dont l’activité s’étend 
à tout le pays ou à un service local ou régional dont le ressort d’activité comprend 
les communes de l’arrondissement administratif de Bruxelles-Capitale et les 
communes « à facilités » visées aux articles 5 à 8 des lois sur l’emploi des langues 
en matière administrative, coordonnées le 18 juillet 1966 ;
3)  en faire la demande.
L’article 57 précise que « le fait de demander l’allocation linguistique et d’en bénéficier 
implique d’ être appelé à pratiquer une autre langue nationale, selon le niveau de compétences 
attesté, dans le cadre de ses rapports avec les services, avec les membres du personnel ou avec 
les particuliers  ».
Il ressort des entretiens avec les administrations que cette dernière condition est 
difficilement vérifiable dans les services centraux dans la pratique et qu’elle ne peut être 
vérifiée que sur le lieu de travail.
1.1.2 Montants des allocations
Le calcul des montants des allocations est fixé par les articles 58 et 59 de l’arrêté royal 
du 13 juillet 2017. Le montant de l’allocation dépend du degré de difficulté de l’examen 
linguistique réussi. Un tableau annexé à l’arrêté royal du 13  juillet 2017 fixe les montants 
mensuels de l’allocation linguistique en fonction des certificats linguistiques obtenus365. 
Ces montants varient entre 20 et 110 euros mensuels bruts366.
Si un agent dispose de plusieurs certificats pour la connaissance de la même seconde 
langue, il perçoit l’allocation la plus élevée. Si un agent satisfait aux conditions d’octroi des 
allocations pour la connaissance de deux langues, il obtient les deux allocations. Toutefois, 
le montant total de ces allocations ne peut excéder 150 % de l’allocation la plus élevée.
365  La catégorisation des certificats repose sur les dispositions de l’arrêté royal du 8 mars 2001 relatif aux examens 
linguistiques.
366  Ces montants bruts mensuels indexés au 1er avril 2020 sont compris entre 36,56 et 191,51 euros. Les montants 
mensuels sont liés à l’indice pivot 138,01. Le coefficient de majoration est au 1er avril 2020 de 1,7410. OCtROI  Des ALLOCA tIOns LInGUIstIqUes AU sPF MOBILItÉ  et AU sPF  IntÉRIeUR /201
Un montant spécifique de 223,11 euros mensuels bruts367 a été prévu pour les analystes 
de l’Ocam à l’article 63, § 1er, de l’arrêté royal du 23 janvier 2007 relatif au personnel de 
l’Organe de coordination pour l’analyse de la menace.
Pour les administrations fédérales clientes du SPF Stratégie et Appui (Bosa), le montant des 
allocations payées en 2019 représente 15.686.803 euros.
Le tableau suivant ventile ces montants par administration.
Tableau 60 –  Montants payés au titre d’allocations linguistiques en 2019 par PersoPoint
ClientNombre moyen d’agents 
concernés/moisMontant annuel total  
brut indexé (euros)
sPF Finances 5.655 5.152.547,36
SPF Affaires étrangères 1.160 1.810.498,03
sPF Intérieur 1.870 1.651.105,84
sPF Justice 1.195 1.099.797,49
sPF Économie 846 876.991,80
sPF sécurité sociale 786 831.276,20
sPF Bosa 548 576.932,05
sPF Mobilité et transports 602 564.301,02
sPF emploi et travail 413 422.602,08
sPF Chancellerie 140 169.640,57
SPP Politique scientifique 100 121.889,08
sPP Intégration sociale 90 77.400,83
Autres(*)2.649 2.511.193,29
Total 16.054 15.866.175,64
(*)  41 autres organismes sont clients de PersoPoint.
Source : Cour des comptes à partir des données du SPF Bosa
1.1.3	 Date	d’effet
L’allocation est due à partir du premier jour du mois qui suit celui au cours duquel le membre 
du personnel réunit les conditions d’octroi.
1.1.4	 Suspension	du	droit	à	l’allocation	linguistique
Les principes généraux repris à l’article 4, alinéa 1er, de l’arrêté royal du 13 juillet 2017, 
prévoient que les allocations accordées aux membres du personnel de la fonction publique ne 
sont pas dues lorsque le membre du personnel est absent pendant plus de 30 jours ouvrables 
successifs. Des exceptions à ce principe sont toutefois prévues à l’article 4, alinéa 4, de cet 
arrêté368.
367 Ce montant brut mensuel indexé au 1er avril 2020 s’élève à 388,43 euros. Le montant mensuel est lié à l’indice pivot 
138,01. Le coefficient de majoration est au 1er avril 2020 de 1,7410.
368  ne sont pas pris en compte pour la comptabilisation des trente jours ouvrables, le congé parental, le congé lié à 
la protection de la maternité, les récupérations accordées dans le cadre des dépassements à la limite fixée dans 
la loi du 14 décembre 2000 fixant certains aspects de l’aménagement du temps de travail dans le secteur public, 
le congé annuel de vacances, l’ absence due à un accident du travail ou sur le chemin du travail ou à une maladie 
professionnelle. 202
En ce qui concerne spécifiquement les allocations linguistiques, l’article 62 de l’arrêté royal 
du 13 juillet 2017 prévoit des dérogations supplémentaires à ces principes. Ainsi, outre dans 
les cas prévus à l’article 4, alinéa 2, le droit à l’allocation linguistique reste garanti au-delà 
de 30 jours ouvrables successifs d’absence en cas de maladie, de congé d’adoption, de congé 
d’accueil, de congé pour soins d’accueil, d’une interruption de la carrière pour assurer des 
soins palliatifs ou d’une assistance médicale.
À ce sujet, la Cour des comptes avait recommandé au législateur, dans son rapport369 
consacré à l’examen des allocations et indemnités accordées au personnel du SPF Intérieur, 
d’abroger la dérogation concernant l’absence pour maladie. Cette recommandation qui n’a 
pas été mise en œuvre concerne l’ensemble de la fonction publique fédérale.
1.1.5 PersoPoint
PersoPoint est le secrétariat chargé de l’administration des salaires et du personnel de 
l’administration fédérale. Il a été créé le 1er janvier 2016 et est intégré au SPF Bosa depuis 
le 1er mars 2017. PersoPoint offre à ses organisations clientes des services en matière 
d’administration du personnel et de salaires, de conseils juridiques et de rapportages. Le 
niveau de service de PersoPoint n’est cependant pas le même pour tous les organismes 
« clients ».
1.1.6 Moteurs de paie de PersoPoint
Actuellement, il y a deux moteurs de paie en fonctionnement : l’ancien (SLR4) et le nouveau 
(PersoPay).
SLR4 est seulement un moteur salarial, les adaptations des données relatives aux agents 
sont administrées par l’employeur. L’application contient les droits pécuniaires ainsi que les 
autres droits et calcule la rémunération nette.
PersoPay est un système intégré de gestion du personnel HR.
À terme, les traitements de tous les membres du personnel de l’administration fédérale 
seront calculés par le nouveau moteur salarial PersoPay.
Depuis le 1er avril 2020, celui-ci est utilisé pour calculer et gérer une partie des conditions 
d’octroi des éléments de la rémunération. PersoPay génère déjà les traitements des membres 
du personnel du SPF Mobilité et Transports, du SPF Bosa, du SPP Intégration sociale et de 
la Régie des bâtiments.
Pour d’autres organisations (le SPF Intérieur, le SPF Économie, Belspo et les établissements 
scientifiques fédéraux ainsi que le SPF Justice [services centraux]), l’administration du 
personnel est gérée dans l’application de gestion du personnel Scope370, mais les traitements 
sont encore calculés au moyen de SLR4.
369  Cour des comptes, Allocations et indemnités accordées au personnel du SPF Intérieur , rapport à la Chambre des 
représentants, Bruxelles, octobre 2013, 19 p., www.courdescomptes.be .
370 scope est une application logicielle de gestion de l’administration du personnel. e lle permet aux agents 
d’introduire leurs demandes relatives à certains congés et absences, de consulter ou de modifier leurs données 
personnelles. Les agents ont également accès à leur dossier personnel qui contient des informations personnelles 
de base (recrutement, parcours de carrière, formation et développement, régime de travail, rémunération, départ 
du service). Les dirigeants peuvent approuver certaines demandes de congé de leurs collaborateurs ou suivre leurs 
absences via le module s cope-M ss (Manager Self Service) . OCtROI  Des ALLOCA tIOns LInGUIstIqUes AU sPF MOBILItÉ  et AU sPF  IntÉRIeUR /203
assurance raisonnable que les allocations linguistiques sont versées en conformité avec la 
réglementation.
Le choix d’auditer le SPF Intérieur et le SPF Mobilité en tant que clients de PersoPoint se 
justifie par le nombre d’allocations payées, l’existence de services centraux et régionaux et 
un degré d’intégration différent à PersoPoint.
Les allocations linguistiques du SPF Mobilité et Transports sont fixées, payées et contrôlées 
par PersoPoint. Parmi les 1.069371 a g e n t s  d e  c e  S P F ,  6 0 2372 d’entre eux perçoivent une 
allocation linguistique (soit 56 %).
Au SPF Intérieur, les allocations linguistiques sont payées par PersoPoint, mais encore 
administrées, pour une partie du personnel, par l’employeur. Le SPF compte 5.343 agents373, 
dont 1.870374 (35 %) bénéficient d’allocations linguistiques.
Le projet d’article a fait l’objet d’un échange contradictoire avec les responsables des 
SPF Bosa, du SPF Intérieur et du SPF Mobilité ainsi qu’avec la cellule stratégique du ministre 
de la Fonction publique.
2	 Maîtrise	 des	risques	 liés	à	l’octroi	et	au	paiement	 des	allocations	
linguistiques
2.1	 Processus 	d’octroi	 des	allocations
Chaque processus débute lorsqu’un agent qui a réussi un test linguistique auprès de 
Selor demande une allocation linguistique. Le processus se termine lorsque l’allocation 
est intégrée au traitement et que l’agent peut vérifier qu’il perçoit le montant auquel son 
certificat linguistique donne droit.
2.1.1	 Processus	au	sein	du 	SPF	Intérieur	pour	les	agents	en	service	continu
L’agent du SPF Intérieur transmet son certificat linguistique obtenu auprès de Selor au 
service P&O du SPF Intérieur au niveau central qui :
• vérifie si les conditions d’octroi d’une allocation linguistique sont remplies ;
• détermine manuellement le montant de l’allocation attribuable sur la base du certificat 
linguistique  ;
• encode le certificat et le montant de l’allocation dans la base de données Ulis375 ;
• remplit un relevé de mutation376 et le transmet à PersoPoint pour encodage par le 
responsable de la paie dans le SLR4.
371 source : Source Info Centre (D g Budget et Évaluation de la politique du SPF Bosa), chiffres au 31 décembre 2019.
372 source : Cour des comptes selon les données du s PF Bosa.
373 source : Source Info Centre , chiffres au 31 décembre 2019.
374 source : Cour des comptes selon les données du s PF Bosa.
375 Base de données du personnel du s PF Intérieur dont les données n’ont pas encore été transférées vers PersoPoint.
376 Un relevé de mutation est un document formalisé contenant des informations administratives qui ont un impact 
sur le traitement et la carrière pécuniaire d’un agent. 204
En cas de changement de service, le gestionnaire de dossier du service P&O du SPF Intérieur 
crée un relevé de mutation. Il dispose d’une check-list reprenant les éléments à vérifier 
pour déterminer si l’agent remplit les conditions légales pour bénéficier d’une allocation 
linguistique.
2.1.2 Procédure pour les agents gérés par le SPF Bosa
Pour bénéficier d’une allocation linguistique, l’agent introduit sa demande via le module 
ESS377 de Scope. Ceci crée une alerte (sous la forme de ticket) auprès du gestionnaire de 
dossier de PersoPoint, qui dispose de cinq jours pour traiter cette information. Deux options 
peuvent se présenter  : soit les données relatives à l’agent sont déjà intégrées dans PersoPay, 
soit elles sont encore intégrées dans SLR4.
Procédure chez PersoPoint pour les clients intégrés dans SLR4
Depuis le 1er juin 2019, le gestionnaire de dossiers enregistre le certificat dans l’application 
Scope. Il doit vérifier manuellement que l’agent travaille dans un service donnant droit 
à l’allocation linguistique. Jusqu’au 1er juillet 2020, il déterminait manuellement la 
hauteur de l’allocation en fonction du certificat. Depuis cette date, ce calcul est effectué 
automatiquement par le logiciel Scope. Le gestionnaire de dossiers crée un relevé de 
mutation et transmet ces informations au responsable de paie SLR4. Ce dernier ajoute 
l’allocation linguistique dans le moteur de paie SLR4.
Processus chez PersoPoint pour les clients intégrés dans PersoPay
Le gestionnaire de dossiers traite le ticket et vérifie manuellement que l’agent travaille dans 
un service donnant droit à l’allocation linguistique. Il valide alors le certificat linguistique 
et ajoute l’allocation linguistique correspondante au certificat dans Scope. Le montant est 
calculé automatiquement par Scope en fonction du certificat rentré par l’agent demandeur. 
L’application de la limite à 150  % en cas de cumul est automatisée dans Scope.
Quel que soit le moteur de paie, en cas de changement de service, le gestionnaire de 
dossier doit vérifier manuellement si l’allocation linguistique peut toujours être légalement 
octroyée, mais il n’existe aucune procédure documentée concernant ce contrôle. Un relevé 
de mutation doit être réalisé uniquement pour les employeurs pour lesquels le nouveau 
moteur salarial n’est pas encore utilisé. Cela ne concerne donc que le SPF Intérieur.
2.1.3 Contrôle de la régularité des allocations
Chaque gestionnaire de dossiers PersoPoint dispose d’un portefeuille d’agents à gérer. 
Le coordinateur d’équipe peut décider de contrôles ad hoc à réaliser sur les éléments de 
rémunération des dossiers gérés par son équipe. Ces contrôles ne sont ni obligatoires ni 
normés.
377 Employee Self Service est une interface permettant à un agent de transmettre lui-même tout changement de sa 
situation personnelle : compte en banque, adresse, état civil, etc. OCtROI  Des ALLOCA tIOns LInGUIstIqUes AU sPF MOBILItÉ  et AU sPF  IntÉRIeUR /205
Les outils de contrôle à la disposition des gestionnaires de dossiers varient en fonction du 
moteur de paie :
• Dans le SLR4, il n’y a pas de contrôle systématique du paiement effectif des allocations 
• Dans PersoPay, des listes de contrôle sont mises à la disposition des gestionnaires de 
dossiers chaque mois. Elles permettent d’isoler les différences de montants payés à un 
agent au cours de deux mois successifs. Toutes les interruptions de paiement et tous les 
nouveaux paiements d’une allocation linguistique sont ainsi identifiés et doivent faire 
l’objet d’une vérification approfondie.
2.2	 Risques 	et	contrôle 	interne	du	processus 	d’octroi	 des	allocations
La Cour des comptes a identifié plusieurs risques liés aux processus d’octroi d’allocations 
linguistiques  :
• risques liés à une mauvaise fixation du montant de l’allocation linguistique en fonction 
du type de certificat ou en cas d’absence de celui-ci ;
• risques liés aux conditions de résidences administratives ;
• risques liés à la fixation de la date à laquelle le droit à l’allocation s’ouvre.
2.2.1	 Certificats	et	montants	de	l’allocation	octroyée
Les risques identifiés concernent la fixation du montant de l’allocation en fonction du niveau 
du certificat et l’octroi d’une allocation en l’absence de certificat. Ces risques tiennent à la 
complexité de l’arbre de décision lorsqu’il y a plusieurs certificats à prendre en compte pour 
déterminer le montant de l’allocation.
La première mesure de contrôle repose sur la vérification par l’agent lui-même. Néanmoins, 
elle n’est pas suffisante, notamment lorsqu’un montant trop important a été fixé par le 
gestionnaire de dossier.
L’analyse des données de Selor relatives aux certificats délivrés aux agents du SPF Intérieur 
indique que le risque d’octroi d’une allocation linguistique en l’absence de certificat ne 
s’est pas matérialisé. Les mesures de contrôle interne reprises ci-dessous contribuent à la 
maîtrise du risque, tant pour le SPF Intérieur que pour le SPF Mobilité :
• Les instructions prévoient une vérification systématique du certificat suivie d’un 
encodage, pour fixer le montant de l’allocation.
• Le système de tickets (pour le SPF Mobilité et les BU1 et BU3 du SPF Intérieur) garantit 
une séparation de fonction entre l’agent qui demande l’allocation et le gestionnaire de 
dossiers.
Nouvelles demandes d’allocations linguistiques
En raison de la détermination automatique du montant de l’allocation sur la base de tous 
les certificats enregistrés dans Scope, le risque d’erreur dans la fixation du montant de 
l’allocation est maîtrisé pour les agents du SPF Mobilité et Transports et les agents du 
SPF Intérieur des BU 1 et 3. 206
Par contre, le risque d’erreur est moins maîtrisé pour les agents gérés par le service P&O 
du SPF Intérieur. En effet, les montants sont encore fixés manuellement par le gestionnaire 
de dossier. À terme, le risque sera maîtrisé, car le service P&O rejoindra PersoPoint et le 
système automatisé de détermination des montants de l’allocation (voir point 3.1).
Détection d’erreurs préexistantes à la migration vers Scope et PersoPay
Au SPF Mobilité et Transports, un toilettage des données a été réalisé en croisant les 
montants d’allocation calculés par PersoPay et les montants encodés dans le SLR4.
Le datacleaning  réalisé lors de l’implémentation de PersoPay a permis de mettre en évidence 
45 dossiers pour lesquels des montants étaient encodés dans SLR4, alors qu’aucun certificat 
n’était enregistré dans Scope. Ce contrôle a aussi permis d’identifier 29 dossiers pour 
lesquels les montants calculés sur la base des certificats différaient de ceux encodés dans 
le SLR4.
La méthode utilisée par PersoPoint pour vérifier ces données est néanmoins limitée : elle 
se base sur une comparaison de données de nature différente (certificats et montants 
d’allocations), mais émanant de la même source, le client de PersoPoint. Les vérifications 
réalisées par le SPF Mobilité à la suite de l’analyse de PersoPoint ont permis de corriger des 
données relatives aux certificats, sans incidence sur les montants encodés dans l’ancien 
moteur de paie. Cette analyse basée sur les données a dû être complétée par une vérification 
systématique des certificats linguistiques.
Avant la conversion vers Scope, pour les agents du SPF Intérieur transférés (BU1 et BU3), 
seul un test de concordance des montants enregistrés dans la base de données de gestion 
du personnel Ulis et dans le SLR4 a été réalisé. Les calculs des montants sur la base des 
certificats n’ont pas été testés. Une copie du certificat n’est pas systématiquement présente 
dans le dossier digital de l’agent.
Le SPF Intérieur indique que son processus visait davantage à contrôler la présence du 
certificat Selor que le lien entre ce certificat et le montant à payer.
Durant l’audit, PersoPoint a décidé qu’à l’avenir, une vérification des allocations contenues 
dans le SLR4 devrait être faite par le client avant les opérations de migration. La Cour des 
comptes recommande à PersoPoint de compléter ce datacleaning  par un contrôle croisé avec 
les certificats enregistrés par Selor.
2.2.2	 Conditions	d’affectation
L’allocation linguistique peut être octroyée si l’agent est affecté à un service central ou à un 
service d’exécution dont l’activité s’étend à tout le pays ou à un service local ou régional 
dont le ressort d’activité comprend une des communes visées aux articles 5 à 8 des lois 
coordonnées378, c’est-à-dire les communes « à facilités ».
378 Article 57, 2°, de l’arrêté royal du 13 juillet 2017. OCtROI  Des ALLOCA tIOns LInGUIstIqUes AU sPF MOBILItÉ  et AU sPF  IntÉRIeUR /207
Le risque consiste en une mauvaise identification, par le gestionnaire de dossiers, des 
services autorisés. Pour limiter ce risque, une liste exhaustive des services concernés est à la 
disposition des gestionnaires de dossiers au SPF Mobilité et Transports et au SPF Intérieur.
En mars 2020, un contrôle ponctuel du respect de la condition d’affectation pour les agents 
bénéficiant d’allocations linguistiques a été réalisé par le service des ressources humaines 
du SPF Intérieur. Il a permis d’identifier quelques agents qui bénéficient d’une allocation 
linguistique, alors qu’ils ne travaillent pas dans un service repris dans la liste des services 
autorisés pour l’octroi de l’allocation linguistique du SPF Intérieur.
En revanche, un tel contrôle n’a pas été réalisé au SPF Mobilité et Transports. Ce contrôle 
relèverait du coordinateur d’équipe qui n’a pas eu d’instruction à ce sujet.
2.2.3	 Date	de	début	du	droit	à	l’allocation
La réglementation stipule que le droit à l’allocation débute le premier jour du mois qui 
suit celui au cours duquel le membre du personnel réunit les conditions d’octroi visées à 
l’article 57 de l’arrêté royal du 17 juillet 2017.
Deux risques ont été identifiés. Le premier est relatif à la détermination de la date 
d’introduction de la demande et le second concerne la prise en compte de la date du 
certificat au lieu de la date de cette demande (voir point 3.3).
3	 Vérifications	de	la	Cour	des	comptes
La Cour des comptes a vérifié les montants des allocations payées en fonction des certificats 
enregistrés par Selor, des conditions d’affectation, ainsi que de la date de début du droit de 
l’allocation.
3.1	 Certificats 	et	montants 	de	l’allocation 	octroyée
3.1.1 SPF Mobilité et Transports
La Cour des comptes a contrôlé les montants des allocations pour le SPF Mobilité et 
Transports, à partir des données du système PersoPay, sur la base :
• des certificats enregistrés par PersoPoint dans son système informatique de gestion du 
personnel Scope ;
• des montants d’allocation attribuables par type de certificat, fixés dans la 
réglementation379 ;
• des absences ayant un impact sur les traitements.
La Cour des comptes a calculé tous les montants bruts indexés attribuables aux agents 
du SPF Mobilité et Transports pour le mois d’avril 2020. Elle a constaté que ces montants 
concordent avec ceux issus du calcul automatique réalisé par PersoPay.
379 Arrêté royal du 13 juillet 2017. 208
3.1.2 SPF Intérieur
La Cour des comptes a effectué une vérification des montants calculés manuellement par 
les gestionnaires de dossiers à partir des données Selor relatives aux certificats linguistiques 
délivrés sur la base :
• d’une extraction de données relatives aux certificats délivrés par Selor aux agents du SPF 
Intérieur qui ont perçu une allocation linguistique au mois d’avril 2020 ;
• des montants d ’allocation attribuables par t y pe de certificat, fi xés dans la réglementation.
La Cour des comptes a calculé les montants bruts et les a comparés aux montants enregistrés 
dans le moteur de paie SLR4.
Cette analyse révèle que sur un total de 1.847 agents :
• 1.692 agents (91,60 %) reçoivent une allocation qui correspond aux certificats enregistrés 
par Selor.
• 106 agents (5,75 %) reçoivent un montant inférieur à l’allocation à laquelle ils pourraient 
prétendre sur la base des certificats enregistrés par Selor. Dans 102 cas, le SPF intérieur 
n’a pas reçu, de l’agent, le certificat correspondant à l’allocation plus élevée. Les quatre 
autres concernent un certificat linguistique attestant la connaissance de la troisième 
langue nationale, qui n’a pas fait l’objet d’une demande d’allocation.
• 49 agents (2,65  %) reçoivent une allocation d’un montant supérieur au montant auquel 
ils peuvent prétendre sur la base des certificats enregistrés par Selor. Le SPF Intérieur n’a 
pas fourni de justifications pour ces situations380. L’incidence mensuelle de ces erreurs 
est de 2.934 euros. PersoPoint examinera ces dossiers en concertation avec le service 
P&O du SPF Intérieur et effectuera des rectifications afin de mettre la situation en 
conformité avec la réglementation.
3.2	 Conditions 	d’affectation
La Cour des comptes a comparé les services dans lesquels les agents du SPF Mobilité et 
Transports et du SPF Intérieur sont affectés381 aux listes des services dans lesquels l’octroi de 
l’allocation est autorisé. Ces listes inventorient tous les services pour lesquels PersoPoint et 
le SPF Mobilité et Transports ainsi que le SPF Intérieur estiment que la deuxième condition 
de l’article 57 de l’arrêté royal du 13 juillet 2017 est rencontrée.
La comparaison effectuée par la Cour des comptes sur la base des données de PersoPoint 
révèle que 52 agents du SPF Mobilité et Transports perçoivent une allocation linguistique 
alors qu’ils sont affectés dans des services qui ne sont pas repris dans la liste des services 
rencontrant la condition de l’article 57, 2°, de l’arrêté royal du 13 juillet 2017. Au SPF Intérieur, 
seuls trois agents sont dans cette situation. Ces trois cas avaient déjà été identifiés lors d’un 
380  Durant l’audit, la Cour des comptes a soumis au sPF Intérieur un échantillon de 34 des 49 dossiers d’agents 
percevant, selon l’analyse des brevets enregistrés par s elor, une allocation trop élevée. Le sPF Intérieur a complété 
l’information relative au brevet dans un de ces dossiers, qui a été retiré de la liste. Pour les 33 autres dossiers, le 
SPF ne disposait pas d’informations infirmant le constat de la Cour des comptes. À l’issue de l’audit, les données 
relatives aux 15 autres dossiers de cette population ont été communiquées au s PF Intérieur à sa demande pour lui 
permettre de les examiner et de prendre les mesures nécessaires.
381 services enregistrés dans scope pour le s PF Mobilité et transports et les BU1 et 3 du s PF Intérieur et code 
d’imputation budgétaire repris dans le moteur de paie s LR4 pour le service P&O du s PF Intérieur. OCtROI  Des ALLOCA tIOns LInGUIstIqUes AU sPF MOBILItÉ  et AU sPF  IntÉRIeUR /209
contrôle réalisé par le service des ressources humaines du SPF Intérieur. Ils étaient en cours 
de traitement au moment de l’audit.
En réponse à l’analyse de la Cour des comptes, le SPF Mobilité et Transports constate que, 
pour la deuxième condition de l’article 57 de l’arrêté royal du 13 juillet 2017, il y a eu un 
manque de clarté dans la communication et un manque de collaboration avec PersoPoint 
concernant la qualification des services non situés à Bruxelles. Pour le SPF Mobilité et 
Transports, les 20 services dans lesquels sont affectés les 52 agents sont des services 
d’exécution dont l’activité s’étend à tout le pays.
Ainsi, le SPF Mobilité précise que l’activité des guichets DIV (Direction pour 
l’immatriculation des véhicules), par exemple, couvre l’ensemble du pays. Il ajoute que les 
guichets de la navigation de la Direction générale du transport maritime (DGTM) d’Anvers, 
d’Ostende et de Gand ont une compétence pour l’ensemble du pays.
La Cour des comptes recommande à PersoPoint et au SPF Mobilité et Transports de vérifier 
et mettre à jour la liste des services du SPF Mobilité et Transports répondant à la deuxième 
condition de l’article 57 de l’arrêté royal du 13 juillet 2017.
3.3	 Date 	de	début	du	droit	à	l’allocation
La Cour des comptes a vérifié, pour les allocations payées avec effet rétroactif 
en octobre et novembre 2019, si la date d’introduction de la demande d’allocation était 
systématiquement prise en compte pour fixer la date de début du droit à l’allocation 
Lors de cet examen portant sur 2.416 agents, elle a constaté ce qui suit: :
• Au SPF Mobilité et Transports, dans un dossier de demande d’allocation introduit 
en septembre 2019, l’effet rétroactif a été appliqué à tort jusqu’à la date d’obtention du 
certificat, en juillet 2014. Le SPF Mobilité et Transports a décidé de réclamer à l’agent les 
sommes indûment versées.
• Au SPF Intérieur, pour trois demandes introduites en septembre et octobre 2019, l’effet 
rétroactif a été appliqué jusqu’à la date d’obtention du certificat382. PersoPoint justifie ces 
cas par une mauvaise compréhension du SPF au moment de la migration.
La Cour des comptes recommande à PersoPoint d’adapter ses instructions et de réaliser 
une vérification plus large383 des cas dans lesquels la date de début du droit à l’allocation ne 
prend pas en compte la date d’introduction de la demande d’allocations linguistiques, afin 
de les corriger.
382  Les dates d’obtention de ces brevets sont juin 2017, avril 2016 et juin 2011.
383 Remonter au 1er juin 2019, date à laquelle les gestionnaires de dossier de BU1 et BU3 ont été intégrés à PersoPoint.  210
4 Conclusion et recommandations
La Cour des comptes constate que, depuis le 1er juillet 2020 et l’automatisation des calculs 
dans le moteur de paie SLR4, les deux systèmes PersoPay et SLR4 donnent une assurance 
raisonnable d’un calcul correct de l’allocation linguistique.
Elle formule néanmoins les recommandations suivantes  :
• Concernant l’adéquation entre le type de certificats et l’allocation payée, PersoPoint doit 
s’assurer, sur la base du certificat ou d’une copie de ce dernier, que le montant payé 
correspond à un certificat délivré par Selor. Cette vérification peut être accélérée par 
un échange d’informations structurées avec Selor sur les certificats délivrés et par une 
analyse de ces informations.
• La liste des services administratifs du SPF Mobilité et Transports répondant à la 
deuxième condition de l’article 57 de l’arrêté royal du 13 juillet 2017 doit être mise à jour 
par PersoPoint, en coordination avec le SPF Mobilité et Transports.
• Concernant la date d’ouverture au droit à l’allocation, PersoPoint doit adapter ses 
instructions pour garantir que la date d’introduction de la demande par l’agent soit prise 
du 13 juillet 2017 permettant de percevoir une allocation linguistique au-delà de trente 
jours d’absence ouvrables successifs en cas de maladie. nUmÉrISATIon  DES CoLLECTIonS DES ESF ET DE LA CrB – SUIVI /211
Numérisation des collections 
des établissements 
scientifiques fédéraux  
et de la Cinémathèque royale 
de Belgique – suivi
En juillet 2020, la Cour a examiné les suites données à ses recommandations. Ces dernières 
ont, en général, été prises en compte. Toutes ne sont toutefois pas pleinement mises en œuvre. 
C’est notamment le cas pour l’ inventorisation exhaustive du patrimoine, l’ élargissement de 
l’encadrement de Belspo à la qualité de la numérisation et aux projets de numérisation réalisés 
en dehors du programme principal Digit ainsi qu’ à l’ élaboration d’une stratégie globale pour 
valoriser le patrimoine numérisé. 
Depuis 2005, le SPP Politique scientifique (Belspo), les établissements scientifiques fédéraux 
relevant de la politique scientifique fédérale384 (ESF) et la Cinémathèque royale de Belgique 
(CRB)385 numérisent, au travers du programme Digit, le patrimoine scientifique et culturel 
de l’État fédéral. La Cour des comptes a audité ce programme en 2017-2018 (voir point 1.2), 
émettant des recommandations à destination de Belspo, des ESF et de la CRB. Cet article 
en présente le suivi.
L’État fédéral dispose d’un important patrimoine scientifique, historique et culturel. 
Le conseil des ministres a mis en place en 2005 le programme Digit pour accélérer la 
numérisation de ce patrimoine, cruciale pour le préserver et le valoriser. Entré depuis 
384  Archives de l’État (AGR), Centre d’études et de documentation Guerre et s ociétés contemporaines (Ceges ou 
Cegesoma, intégré le 1er janvier 2016 aux AGR), Institut royal météorologique de Belgique (IRM), Institut royal 
du patrimoine artistique (Irpa), Institut royal des sciences naturelles de Belgique (IR snB), Bibliothèque royale 
de Belgique (KBR), Musée royal d’Afrique centrale (MRAC), Musées royaux d’art et d’histoire (MRA h), Musées 
royaux des beaux-arts de Belgique (MRBAB), Observatoire royal de Belgique et Planétarium (ORB). L’Institut royal 
d’aéronomie spatiale de Belgique (IA sB) n’a pas participé à Digit 03, mais bien à Digit 04.
385  La Cinémathèque royale de Belgique est une fondation d’utilité publique subventionnée par la Politique scientifique 
fédérale. 212
2019 dans sa quatrième phase (voir tableau 61), ce programme couvre les collections des 
dix ESF relevant de la politique scientifique fédérale et de la CRB (dans cet article, le terme 
« institution » désigne les ESF et la CRB).
Tableau 61 –  Phases du programme Digit de numérisation
Phases PériodeBudget  
(en millions d’euros)Commentaires
Digit 01 2005-2012 32,5 Première phase, qui mettait en œuvre 9 projets 
prioritaires sur 60  projets identifiés, dont 
plusieurs projets de catalogage des collections.
Digit 02 20 ans à 
partir de la 
conclusion du 
PPP390 envisagés Partenariat public-privé (PPP) envisagé (5 ans 
d’investissements et 15 ans d’exploitation) ; 
projet abandonné, notamment en raison de 
contraintes budgétaires, et remplacé par 
Digit 03.
Digit 03 2014-2018 30 167 projets de numérisation et d’enrichissement 
des données, choisis au terme d’une phase 
préparatoire en 2013(*). Préservation à long 
terme du contenu numérisé et valorisation de 
celui-ci.
Digit 04 2019-2024 39,5 Phase en cours, qui met en œuvre 217 projets 
de numérisation et continue de permettre la 
préservation à long terme du contenu numérisé.
(*)  Cette phase impliquait de réaliser des projets communs à plusieurs ESF, permettant d’identifier les besoins, de 
comparer les solutions techniques disponibles et de définir une méthode de travail sur la base des bonnes pratiques 
des ESF. Elle a également permis de prolonger jusqu’à fin 2013 les contrats du personnel de numérisation venant à 
échéance.
Source : Cour des comptes à partir du rapport d’évaluation de Digit 01, de l’avis de l’Inspection des 
finances du 29 décembre 2016 et de la note au conseil des ministres du 3 décembre 2018
Le programme Digit 03 s’articulait autour de trois volets, dont les deux premiers sont 
également repris dans Digit 04 :
• la numérisation, organisée dans Digit 03 autour de dix-neuf filières techniques (livres 
courants, journaux et registres, incunables…) et réalisée soit en interne soit par des 
prestataires externes ;
• le stockage à long terme ( long-term preservation , LTP) sur une plate-forme commune à 
toutes les institutions ;
• la valorisation par la mise en place d’un point d’accès commun à tout le patrimoine 
numérisé des ESF et de la CRB ; ce volet a été abandonné et, dans Digit 04, la valorisation 
reste du ressort de chaque institution.
Bien qu’il s’agisse de programmes pluriannuels, les budgets sont fixés chaque année, selon 
les moyens disponibles, par arrêté ministériel. Une annexe technique, également modifiée 
chaque année, définit les réalisations attendues de chaque institution, le calendrier de leurs 
tâches, le budget détaillé par institution et les modalités de suivi du programme.
Belspo assure le suivi et la coordination générale du programme, qui encourage les synergies 
entre institutions. Ceci implique notamment de conclure des marchés publics communs, de 
mutualiser le personnel dans un pool Digit et de mettre en place la plate-forme LTP. nUmÉrISATIon  DES CoLLECTIonS DES ESF ET DE LA CrB – SUIVI /213
1.2	 Audits 	de	la	Cour	des	comptes 	et	méthode 	de	suivi
Entre 2016 et 2018, la Cour des comptes a réalisé deux audits complémentaires du patrimoine 
culturel et scientifique de l’État fédéral.
Le premier audit (2016-2018) portait sur l’inventorisation et l’enregistrement comptable du 
patrimoine culturel et scientifique de l’État fédéral386. Prérequis à la numérisation, cette 
inventorisation avait été jugée incomplète et peu fiable, les institutions n’ayant pas un 
inventaire centralisé qui regroupe tous les inventaires partiels.
Le second audit (2017-2018) – dont cet article présente le suivi – portait sur le programme de 
numérisation des collections. Il examinait :
1)  la stratégie de numérisation, le stockage à long terme et la valorisation du 
patrimoine  ;
2) le pilotage et l’encadrement des activités de numérisation ;
3) la gestion des marchés publics relatifs à la numérisation.
Comme l’annonce du lancement de Digit 04 anticipait plusieurs de ses recommandations, 
la Cour des comptes a uniquement publié les aspects du second audit qui concernaient les 
marchés publics387. Elle a repris ses autres constats et recommandations dans des lettres 
d’observations qu’elle a adressées le 9 janvier 2019 à la ministre du Budget et de la Fonction 
publique, chargée de la Loterie nationale et de la Politique scientifique, aux ESF et à la CRB.
La Cour des comptes a transmis un questionnaire à Belspo en juillet 2020 afin de suivre ces 
recommandations. Il reprenait des questions ciblées sur leur mise en œuvre. Il sollicitait 
aussi la transmission des rapports de suivi produits par les ESF depuis 2018 et des documents 
relatifs à l’exécution de Digit 04. Cet article reprend les résultats de ce suivi ; il n’aborde pas 
les aspects relatifs aux marchés publics (en raison de la nature spécifique de cette matière et 
de l’existence d’une publication spécifique de la Cour des comptes pour celle-ci).
La Cour des comptes a transmis le projet d’article le 9 septembre 2020 au ministre du Budget 
et de la Fonction publique, chargé de la Loterie nationale et de la Politique scientifique et au 
président a.i. du comité de direction de Belspo. Belspo a répondu le 23 septembre 2020. Cet 
article tient compte de ses observations.
Le ministre du Budget et de la Fonction publique, chargé de la Loterie nationale et de la 
Politique scientifique n’a pas répondu au projet d’article.
386  Cour des  comptes, Patrimoine culturel et scientifique de l’État fédéral. Inventaire et enregistrement comptable , 
rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, juin 2018, 76 p., www.courdescomptes.be .
387 Cour des comptes, « Belspo : numérisation du patrimoine culturel et scientifique. Apprentissages pour les marchés 
futurs » et « Établissements scientifiques fédéraux et Cinémathèque : optimalisation des marchés publics et 
des processus d’achat », Marchés publics et autres audits de régularité dans l’administration fédérale , rapport à la 
Chambre des représentants, Bruxelles, novembre 2019, p. 67-79 et 81-87, www.courdescomptes.be . 214
2	 Suivi	des	recommandations	de	2018
2.1	 Identification 	préalable 	des	besoins
En 2018, l’organisation du programme Digit 03 autour de dix-neuf filières techniques (livres 
courants, journaux et registres, incunables, etc.) identifiées au préalable ne répondait pas 
toujours aux besoins des institutions. Elle entraînait, par exemple, la séparation d’objets 
d’une même collection. De même, la répartition entre numérisation interne et externe 
n’était pas toujours optimale.
Digit 04 remplace les 19 filières techniques par 41 catégories d’objets, définies en concertation 
avec les ESF et la CRB. Celles-ci prennent mieux en compte les contraintes techniques et la 
nécessité d’une numérisation conjointe de certaines pièces. Digit 04 privilégie également les 
chaînes de numérisation internes et la mutualisation des moyens. Il réserve aux prestataires 
externes ce qui ne peut pas être numérisé par les ESF et la CRB. Comme relevé en 2018, ces 
mesures sont de nature à améliorer la spécialisation des filières et à réduire le risque de 
projets à faible plus-value. Digit 04 met en œuvre cette nouvelle organisation.
2.2	 Avancement 	de	la	numérisation
2.2.1	 Situation	lors	de	l’audit	de	2018
Malgré la numérisation de plus de 6 millions d’unités (pages, livres, disques, heures 
d’enregistrement388), les besoins identifiés en 2013 au lancement de Digit 03 ne pouvaient 
pas être rencontrés au 31 décembre 2018. Un déficit de plus de 25 millions d’unités, soit plus 
de 4 fois le patrimoine déjà numérisé, avait en effet été accumulé au 30 juin 2017.
Quatre facteurs principaux l’expliquaient. Premièrement, 44 des 167 projets initialement 
planifiés n’avaient pas pu être réalisés, notamment en raison de contraintes budgétaires, 
techniques ou organisationnelles. D’autres projets avaient aussi été revus à la baisse. 
Deuxièmement, un manque récurrent de personnel, souvent lié à des absences ou à des 
procédures de recrutement lourdes, avait entraîné une sous-utilisation du matériel de 
numérisation. Troisièmement, des problèmes techniques ou liés aux prestataires externes 
avaient provoqué des retards. Enfin, en l’absence d’inventaires détaillés de leur patrimoine 
(voir point 2.4), les institutions avaient parfois estimé de manière imprécise le nombre 
d’unités à  numériser389.
Conscients du retard impossible à résorber, les ESF et la CRB avaient réestimé le patrimoine 
qu’ils pourraient numériser d’ici la fin du programme Digit 03 : ils entendaient numériser 
quatre millions d’unités supplémentaires du 30 juin 2017 au 31 décembre 2018.
388  Le terme d’« unité » peut donc désigner tant des objets que des parties d’objets si celles-ci sont l’unité de mesure 
de l’avancement de la numérisation choisie par une institution.
389  Il est ainsi parfois difficile d’estimer de manière univoque les réalisations de chaque ESF, tant en termes absolus que 
par rapport aux objectifs fixés. En effet, les documents de planification et de suivi de Digit 03 peuvent, parfois pour 
un même projet, utiliser plusieurs unités distinctes (pages, scans, registres, volumes ou mètres linéaires d’archives 
pour les documents papier ; photos ou rouleaux de film pour les photos) ou présenter uniquement des estimations. 
La Cour a dès lors dû effectuer des conversions et estimations pour réaliser cet état des lieux, en particulier pour 
pouvoir comparer les besoins identifiés en 2013 aux réalisations intermédiaires et finales. nUmÉrISATIon  DES CoLLECTIonS DES ESF ET DE LA CrB – SUIVI /215
2.2.2	 Évolution	depuis	l’audit	de	2018
Les rapports finaux de Digit 03, communiqués dans le cadre de ce suivi, établissent que la 
majorité des institutions ont atteint, voire dépassé, ces réestimations, même si quelques 
projets n’ont pas pu être entièrement réalisés390. Au terme de Digit 03, plus de 10 millions 
d’unités ont ainsi été numérisées ou encodées, dont plus de 5,5 millions de pages, près 
de 800.000 photos et environ 2,5 millions de métadonnées.
Toutefois, ces réalisations restent en général bien inférieures aux besoins identifiés au début 
de Digit 03 (tableau 62), avant tout en raison du retard accumulé au 30 juin 2017.
Tableau 62 –  Patrimoine numérisé au 31 décembre 2018 par rapport aux besoins identifiés en 2013
Filière simplifiée Pourcentage numérisé
Pages/Volumes 23 %
Photos 32 %
Objets 44 %
Documents audio 53 %
Documents vidéo 137 %
oCr pages (projets spécifiques d’enrichissement des données) 191 %
Métadonnées 36 %
Toutes filières simplifiées confondues 30 %
Source : calculs de la Cour des comptes sur la base des chiffres des rapports des ESF, de la CRB et de 
Belspo
Dans sa réponse, Belspo expose que les besoins initiaux reprennent l’ensemble des projets 
et quantités que les institutions pouvaient numériser dans des conditions idéales et sans 
contraintes budgétaires. Belspo considère qu’il était connu dès le départ que ces objectifs 
ne pourraient être atteints dans les limites du budget et du personnel disponibles. L’objectif 
visé était plutôt de réaliser le plus grand nombre possible de projets de la liste établie en 
début de programme, dans l’ordre de priorité identifié par les institutions et selon les 
opportunités de celles-ci.
Belspo estime dès lors que la méthode de calcul de la Cour, fondée sur les objectifs 
initiaux, n’est pas réaliste et donne une image moins favorable de l’état d’avancement de la 
numérisation.
Pour la Cour des comptes, il est pertinent de comparer les objectifs initiaux aux réalisations 
effectives pour mesurer l’état d’avancement de la numérisation.
Depuis 2019, les ESF et la CRB mettent en œuvre le programme Digit 04. Au 31 décembre 2019, 
plus de 1,6 million d’unités supplémentaires (sur plus de 26 millions prévues d’ici la fin du 
programme) ont été numérisées ou encodées, soit environ 6 % de ce qui devra être numérisé 
fin 2024391. Cette première année était toutefois également destinée à mettre en place de 
nouvelles filières de numérisation et à préparer de nouveaux marchés publics.
390  Un esF, qui n’a pu atteindre que 65 % du volume espéré, fait ainsi état de problèmes de recrutement et d’un 
manque de ressources humaines. Un autre, n’ayant réalisé que 62 % de ses estimations, explique ce retard par la 
longueur de la procédure d’achat d’un scanner et la sous-estimation de l’ampleur de certains projets.
391 Ces chiffres excluent les projets pour lesquels il n’est pas possible d’estimer le nombre prévu ou réalisé de 
numérisations et d’encodage. 216
Si les réalisations sont en général conformes aux attentes pour la première année de Digit 04, 
quelques institutions font encore état de problèmes techniques (pannes matérielles), qui 
entraînent parfois l’arrêt temporaire de certains projets de numérisation, ou de problèmes 
de ressources humaines. Ainsi, une équipe est passée de cinq à deux personnes entre 
2018 et 2019, en raison de départs et d’un congé de maternité. Un autre ESF, déjà affecté 
par d’importants problèmes de ressources humaines dans Digit 03 (notamment en raison 
d’incertitudes sur la continuité du financement Digit), a, quant à lui, dû composer avec 
deux absences pour maladie et un départ. Il reste crucial de ne pas accumuler de retard en 
raison de ce type de problèmes comme cela a été le cas dans Digit 03.
2.3	 Utilisation 	du	matériel	 et	partage	des	ressources 	entre	les	institutions
2.3.1	 Situation	lors	de	l’audit	de	2018
Le matériel de numérisation acquis par les institutions n’était, en général, pas utilisé au 
maximum de ses capacités, faute de personnel suffisant. Ainsi, si 51 équivalents temps plein 
(ETP) avaient été affectés en moyenne à son utilisation depuis son acquisition, les ESF et 
la CRB estimaient qu’il fallait 109 ETP pour une utilisation optimale. De plus, ce matériel 
restait peu mutualisé, les activités étant largement cloisonnées entre les institutions malgré 
les objectifs du programme Digit 03.
Le même constat s’appliquait aux ressources humaines. Bien que Digit 03 prévoyait 60 ETP, 
à partager entre les institutions, ce pool n’a jamais été vraiment mutualisé. Le partage de 
personnel est donc resté limité. En outre, le nombre d’ETP financés n’a jamais atteint les 
60 ETP prévus ; il est passé de 40 ETP, au début de Digit 03, à 55 au 30 juin 2017. Ce manque 
structurel de personnel a eu une incidence négative sur la réalisation des objectifs et sur 
l’utilisation optimale du matériel de numérisation.
En 2018, la Cour des comptes observait toutefois que Digit 04 visait à mettre en place un 
maximum d’activités communes à plusieurs institutions et prévoyait de susciter le plus 
grand partage possible des ressources (équipement, infrastructures et personnel), ce qui 
était de nature à répondre à ses constats.
2.3.2	 Évolution	depuis	l’audit	de	2018
Digit 04 a mis en place de nombreuses activités communes à plusieurs institutions. Comme 
indiqué tant dans les réponses de Belspo au questionnaire de suivi que dans les rapports de 
suivi des ESF et de la CRB, elles sont de différentes natures :
• numérisation pour le compte d’autres institutions (notamment des cartons de vitraux 
du MRAH par les AGR) ;
• utilisation du matériel de numérisation par le personnel d’une autre institution (scanners 
des AGR ou de la KBR) ;
• collaboration structurelle entre institutions (choix de numérisation et techniques 
harmonisés, partage du personnel et du matériel entre l’IRSNB et le MRAC pour les 
collections zoologiques) ;
• organisation de formations communes ;
• échange d’informations et de conseils (notamment techniques ou dans le cadre de la 
mise en place d’infrastructures de numérisation). nUmÉrISATIon  DES CoLLECTIonS DES ESF ET DE LA CrB – SUIVI /217
Pour faciliter une mutualisation des équipements, le matériel disponible dans chaque 
institution a été repris dans le canevas des besoins utilisé pour la planification du 
programme. Ce canevas précise aussi la facilité d’utilisation du matériel, sa disponibilité 
effective pour d’autres institutions et la capacité des institutions à prendre en charge les 
demandes des autres institutions. Lorsqu’une numérisation externe était envisagée, les ESF 
et la CRB ont pu indiquer si d’autres institutions étaient en mesure de réaliser le projet ou de 
mettre à disposition l’équipement nécessaire. Digit 04 encourage en effet la collaboration 
en privilégiant la numérisation par d’autres institutions disposant du matériel ou de 
l’expertise requise plutôt que par des prestataires externes.
Pour 80 projets à réaliser par des opérateurs externes ou des institutions collègues, 11 fiches 
de projet mentionnent ainsi l’intention de confier la numérisation à une autre institution 
et 15 fiches supplémentaires indiquent que cette option est « à discuter ». Jusqu’à un tiers 
des projets ne pouvant être réalisés en interne pourraient dès lors l’être par une autre 
institution, signe d’une volonté de mutualisation.
Néanmoins, les possibilités effectives d’utiliser les équipements d’autres institutions ou de 
leur confier des tâches de numérisation pourraient rester limitées. Certains ESF indiquent 
ainsi des calendriers de production déjà complets ou proposent seulement l’utilisation de 
leurs équipements quelques jours par mois. Pour chaque projet interne, les institutions ont 
la possibilité d’indiquer si l’équipement envisagé pourrait aussi être utilisé pour le compte 
d’autres ESF ou de la CRB. Seules 21 fiches sur 141 projets incorporent ce champ, dans plus 
de la moitié des cas pour indiquer qu’aucun objet ne pourrait être numérisé, faute par 
exemple de personnel ou d’équipement suffisant.
Concernant les ressources humaines, Digit 04 a maintenu le concept d’un pool commun 
(57 ETP prévus). Encore incomplet (51,8 ETP) en 2019 (notamment en raison de départs, 
d’absences de longue durée et de difficultés de recrutement), il devrait être complété en 
2020. Les ESF et la CRB peuvent également mobiliser des ressources non prises en charge 
par Digit 04 (20 ETP en 2019, 30 ETP en 2020). Ceci permet, par exemple, d’impliquer plus 
de personnel scientifique, dont le nombre à charge de Digit 04 a été limité à la demande de 
l’Inspection des finances392.
La Cour des comptes constate dès lors une véritable volonté d’arriver à mutualiser davantage 
le matériel et les ressources humaines. Elle est toutefois conditionnée par la disponibilité 
d’une capacité résiduelle dans les institutions. En effet, l’expérience de Digit 03 a montré 
qu’une pleine mutualisation est difficile à atteindre lorsque ces institutions peinent à 
couvrir leurs propres besoins, perçus comme prioritaires.
Néanmoins, le caractère plus structurel de la collaboration entre institutions dans 
Digit 04 et les initiatives déjà mises en œuvre soulignent que toutes les parties prenantes 
visent bien à mettre en place un maximum d’activités communes et à susciter le plus grand 
partage possible des ressources. Si les ESF et la CRB parviennent à disposer d’une capacité 
392  Celle-ci estime en effet qu’un nombre trop élevé d’assistants scientifiques ne se justifie pas en raison du caractère 
de pure exécution de nombreuses tâches de la chaîne de numérisation. Certaines institutions soulignent toutefois 
la nature scientifique et spécialisée de leurs tâches et la perte d’expertise que cette limitation pourrait entraîner. 218
résiduelle suffisante, ils pourront encore intensifier leur collaboration, ce qui permettra une 
utilisation optimale de leur personnel et de leur équipement.
2.4	 Prérequis 	à	la	valorisation 	du	patrimoine 	:	inventorisation
2.4.1	 Situation	lors	de	l’audit	de	2018
Plusieurs prérequis nécessaires à la valorisation du patrimoine n’étaient pas présents dans 
toutes les institutions. Comme lors de l’audit relatif à l’inventorisation (juin 2018), la Cour 
avait constaté que les institutions n’avaient pas d’inventaire exhaustif, fiable, numérisé 
et centralisé et qu’elles travaillaient avec de multiples inventaires partiels. L’estimation 
univoque de l’ampleur des collections était souvent impossible, ce qui complexifiait la 
hiérarchisation des priorités et l’estimation du volume des projets de numérisation. Cette 
inventorisation incomplète nuisait également à la diffusion en ligne et à la valorisation du 
patrimoine numérisé.
La Cour recommandait donc à Belspo d’examiner avec les ESF et la CRB la question de la 
qualité et de l’exhaustivité de leurs inventaires, pour aboutir à une inventorisation complète 
du patrimoine.
2.4.2	 Évolution	depuis	l’audit	de	2018
En réponse aux questions de la Cour des comptes sur l’inventorisation, Belspo indique 
qu’un état des lieux détaillé n’a pas été réalisé depuis 2018. Le contexte budgétaire et, 
depuis le début 2020, les contraintes liées à la covid-19 n’ont en effet pas permis de donner 
une suite systématique à cette recommandation. Certaines institutions, comme le MRAH, 
ont toutefois pris des initiatives pour résorber l’arriéré d’inventorisation et les nouvelles 
acquisitions sont immédiatement inscrites dans les inventaires existants. Les rapports de 
suivi 2019 des ESF confirment que plusieurs d’entre eux travaillent sur l’inventorisation. 
Belspo envisage un état des lieux plus détaillé lorsque les effets de la crise sanitaire sur le 
fonctionnement des ESF se seront estompés.
L’examen effectué par la Cour dans la partie I de ce Cahier confirme ces réponses393. La Cour 
note ainsi que « des efforts doivent encore être fournis pour compiler les différents inventaires 
partiels par collection et constituer un inventaire général pouvant servir de système de gestion 
central  ». Elle recommande de «  poursuivre l’ élaboration d’une liste d’ inventaire complète  
[…], de manière qu’elle puisse servir de système de gestion central » .
La recommandation n’a dès lors pas encore été pleinement mise en œuvre : malgré des 
progrès, un travail important d’inventorisation numérique reste à accomplir.
2.5	 Prérequis 	à	la	valorisation 	du	patrimoine 	:	modernisation 	des	systèmes 	de	
gestion des collections
2.5.1	 Situation	lors	de	l’audit	de	2018
Un autre prérequis parfois absent était la modernisation des systèmes de gestion des 
collections des ESF et de la CRB. La Cour avait constaté que ces systèmes pouvaient être 
obsolètes ou peu adaptés, limitant les possibilités de partage ou de consultation des données.
393 Cour des comptes, « es F : inventaire et évaluation des immobilisations », 177e Cahier – partie I : Observations 
sur les comptes 2019 des Saca et des OAP et organismes assimilés , rapport à la Chambre des représentants, 
Bruxelles, juillet 2020, p. 47-52, www.courdescomptes.be . nUmÉrISATIon  DES CoLLECTIonS DES ESF ET DE LA CrB – SUIVI /219
Elle recommandait donc à Belspo d’examiner avec les institutions concernées la possibilité 
de moderniser leurs systèmes de gestion des collections, pour que toutes disposent 
d’applications performantes.
2.5.2	 Évolution	depuis	l’audit	de	2018
Depuis l’audit de 2018, plusieurs institutions ont remplacé leur système de gestion des 
collections (AGR, KBR) ou sont en voie de le faire (CRB). Belspo souligne que les systèmes 
restants sont toujours soutenus par leur fournisseur394 ou développés en interne.
Alors que la Cour recommandait une réflexion commune impliquant tant Belspo que les ESF 
et la CRB, Belspo indique avoir décidé, en concertation avec les institutions, qu’il n’était pas 
opportun d’intervenir dans leur choix d’un système de gestion des collections. Ce sont donc 
les ESF et la CRB qui jugent de la conformité d’un système à leurs besoins et procédures 
propres ainsi que de la nécessité d’une éventuelle migration.
La recommandation de la Cour n’a dès lors été que partiellement suivie. Le remplacement 
de certains systèmes de gestion des collections la rencontre en partie, mais certains gains 
d’efficience liés à une plus grande homogénéité des systèmes pourraient ne pas être réalisés 
sans une réflexion commune plus large pilotée par Belspo.
2.6	 Prérequis 	à	la	valorisation 	du	patrimoine 	:	quantité 	des	métadonnées,	
informations 	d’identification 	quadrilingues 	et	restructuration 	de	
l’information
2.6.1	 Situation	lors	de	l’audit	de	2018
Un dernier prérequis concernait la quantité, la qualité et la structure des métadonnées. 
Alors que les données brutes n’acquièrent de plus-value qu’accompagnées de riches 
métadonnées descriptives, structurelles et administratives, la Cour avait constaté que ces 
dernières n’étaient pas encore disponibles en quantité suffisante. De plus, une identification 
multilingue de tous les objets et données numérisés manquait, rendant leur recherche plus 
complexe. Enfin, la structure des métadonnées se caractérisait par une forte hétérogénéité 
entre les institutions, ce qui en limitait l’interopérabilité.
La Cour recommandait donc à Belspo d’examiner ces questions avec les ESF et la CRB, pour 
que les métadonnées soient en quantité suffisante, quadrilingues et structurées de manière 
interopérable et conforme aux normes internationales.
2.6.2	 Évolution	depuis	l’audit	de	2018
Belspo indique que les moyens matériels et financiers disponibles, sa restructuration 
toujours en cours et la grande diversité des collections et des systèmes de gestion utilisés par 
les ESF et la CRB n’ont pas encore permis de mettre en œuvre la recommandation d’adopter 
une structure logique et interopérable pour les métadonnées et les index. L’interopérabilité 
sera étudiée au sein d’un groupe de travail à mettre en place.
394  Il convient toutefois de distinguer simple support (correction de failles) et développement actif (ajout régulier de 
nouveaux formats de fichier, par exemple). 220
En ce qui concerne la quantité et le quadrilinguisme des métadonnées, de nombreux projets 
Digit 04 ont trait à l’enrichissement de métadonnées (plusieurs millions d’entrées, dont 
déjà près de 500.000 encodées en 2019 selon les calculs de la Cour395). L’annexe technique 
aux arrêtés ministériels régissant le programme Digit 04 inclut dorénavant aussi une 
clause encourageant le trilinguisme voire le quadrilinguisme des métadonnées. Un suivi 
systématique de cette clause n’est toutefois pas encore réalisé, notamment en raison des 
ressources limitées de Belspo.
Les descriptions des projets et les rapports de suivi indiquent que l’importance du 
multilinguisme est prise en compte dans les projets d’enrichissement de données. Certains 
ESF font également état d’approches innovantes, comme le recours à la traduction et à 
l’enrichissement automatique, notamment dans le cadre du projet Brain-be Insight, 
également financé par Belspo396. Ce projet vise à permettre l’ajout semi-automatique 
de métadonnées descriptives (ex. : datation des objets), notamment en transférant les 
connaissances entre collections et institutions.
Malgré le travail que les ESF et la CRB ont réalisé dans le cadre de Digit 04, la Cour estime 
que sa recommandation n’a pas encore été pleinement mise en œuvre. En effet, le groupe 
de travail chargé de cette problématique n’est pas fonctionnel, une réflexion commune plus 
formelle n’a pas été menée et une structure logique interopérable doit encore être choisie. 
Toutefois, des initiatives ont été prises concernant le quadrilinguisme des métadonnées.
2.7	 Transfert 	vers	la	plate-forme 	de	préservation 	à	long	terme
2.7.1	 Situation	lors	de	l’audit	de	2018
Une plate-forme dédiée à la préservation à long terme du patrimoine numérisé ( long-
term preservation,  LTP) a été mise en place dans le cadre de Digit 03. Complémentaire 
aux plates-formes de consultation du patrimoine numérisé, qui offrent un accès immédiat 
aux données, elle permet de stocker des fichiers à long terme (potentiellement plus de 
30 ans). Digit 03 prévoyait un transfert des fichiers numérisés, mais pas des métadonnées 
descriptives liées, pour des raisons budgétaires relatives à l’intégration complexe des 
métadonnées de chaque ESF dans une infrastructure centrale. Le transfert de tous les 
fichiers numérisés était obligatoire à partir du 1er janvier 2017.
Toutefois, la Cour avait constaté que la quasi-intégralité des institutions présentaient un 
retard de transfert important au 30 juin 2017397. Ainsi, huit d’entre elles n’avaient pas encore 
effectué de transfert, deux n’avaient transféré qu’une infime part du patrimoine Digit 03398 
395  Une estimation univoque de ces réalisations est à nouveau impossible, puisque les unités utilisées (entrées, objets, 
fonds d’archives) peuvent varier selon les projets. Les objectifs fixés pour chaque projet peuvent également différer 
selon les documents consultés.
396  Belspo, Brain-be, Insight. Systèmes intelligents comme outils intégrés pour le patrimoine , www.belspo.be . Le 
programme Brain-be est un programme-cadre de recherche fédéral qui vise notamment à soutenir le potentiel 
scientifique des ESF et à stimuler la coopération dans la communauté scientifique belge. Il inclut un axe relatif aux 
recherches permettant d’améliorer la gestion des collections des es F.
397 Les pourcentages repris dans ce point sont issus d’un calcul de la Cour reprenant, pour chaque projet de 
numérisation, l’unité de comptage (page, registre, photo, etc.) qui permet une comparaison entre rapports 
successifs. Ils peuvent dès lors différer des chiffres renseignés dans les rapports de suivi des ESF, sans influencer les 
conclusions. Les projets d’enrichissement de données ont été omis.
398  entre <1 % et 15 % selon la méthode de calcul (nombre de pages ou de registres, d’objets ou de scans, moyenne 
pondérée ou non, etc.).  nUmÉrISATIon  DES CoLLECTIonS DES ESF ET DE LA CrB – SUIVI /221
et seule une en avait transféré plus de la moitié (entre 71 % et 85 % selon la méthode de 
calcul). Diverses raisons expliquaient ce retard : le lancement tardif de la plate-forme LTP, 
des problèmes techniques (notamment liés aux noms de fichiers) ou organisationnels (temps 
et ressources humaines nécessaires à la préparation et à la livraison physique de certaines 
données), ou encore la nécessité de réaliser un contrôle de la qualité plus approfondi.
Les ESF et la CRB s’étaient dès lors fixé des objectifs ambitieux de transfert vers la plate-
forme LTP d’ici fin 2018. La quasi-intégralité des institutions visaient un transfert intégral 
ou supérieur à 95 % ; seules les AGR (60 %, le pourcentage variant selon les catégories de 
pièces), la CRB (60 % pour les films) et l’ORB (17 % selon la méthode de la Cour, 66 % selon 
les rapports de suivi) étaient moins ambitieux.
La Cour recommandait aux ESF et à la CRB d’assurer un transfert intégral du patrimoine 
numérisé vers la plate-forme LTP.
2.7.2	 Évolution	depuis	l’audit	de	2018
Le graphique 17 montre que, contrairement à la situation constatée lors de l’audit de 2018, 
de nombreuses institutions avaient effectué des transferts sur la plate-forme LTP au 
terme de Digit 03, fin décembre 2018. Certaines n’avaient cependant atteint ni le transfert 
exhaustif sur la plate-forme LTP ni les objectifs qu’elles s’étaient fixés. C’est en particulier 
le cas du Ceges, de l’IRSNB, du MRBAB et de l’ORB. Les raisons sont multiples (attente 
de l’intégration avec le système des AGR, problèmes techniques ayant retardé le transfert, 
manque de personnel). Les transferts ont continué après la fin de Digit 03, mais Belspo n’a 
plus réalisé d’état des lieux systématique depuis les rapports finaux.
Graphique 17 –  Progression du transfert du patrimoine numérisé vers la plate-forme de conservation 
à long terme (LTP)NUMERISATION DES COLLECTIONS DES ESF  ET DE LA CRB  – SUIVI  / 210 
 
Graphique 17 – Progression du transfert du patrimoine numérisé vers la plate-forme de conservation à long terme 
(LTP)  
 
Source  : calculs de la Cour des comptes sur la base des chiffres d es rapports des ESF, de la CRB et de 
Belspo  
Le transfert vers la plate -forme  LTP accuse encore un certain retard dans Digit  04 
au 31 décembre 2019, comme l’indique également le graphique 17 . Seuls l’IRPA et l’IRM 
avaient transféré à cette date  la quasi -intégralité du patrimoine numérisé  pour Digit  04. Six 
institutions n’avaient effectué aucun transfert ou avaient transféré moins de 1  % du 
patrimoine Digit  04 numérisé. Ceci s’explique  en partie  par la volonté d’attendre qu’un 
ensemble cohérent de pièces ait été numérisé pour le transférer. Néanmoins, certaine s 
institutions  faisaient à nouveau état , dans leurs rapports 2019 , de problèmes techniques , 
organisationnels (incompatibilités de noms de fichiers) ou de ressources humaines.  
Belspo indique que ces problèmes ont été résolus début 2020 et que les freins au transfert 
identifiés lors de l’audit de 2018 ont été éliminés. Le transfert de données ne nécessite pas de 
livraison physique, le temps nécessaire au transfert a été pris en c ompte dans le programme 
de travail annuel et chaque institution a un responsable LTP qui échange régulièrement avec 
ses homologues pour résoudre d’éventuels problèmes récurrents. De plus, un groupe de 
travail LTP commun aux ESF et à la CRB a été mis en place, dans le cadre de la préparation 
du prochain marché public pour le renouvellement de la plate -forme. Il permet un partage 
d’expérience ainsi que de bonnes pratiques et examine les procédures actuelles de transfert, 
les difficultés rencontrées et  d’évent uels nouveaux cas d’utilisation (use cases) pour la plate -
forme LTP. Ceci permettra de mieux prendre en compte l’expérience et les besoins des ESF 
et de la CRB lors du renouvellement de la plate -forme, prévu pour le 1er janvier 2022. Ce 16
05898100
096
89
83
1 0 n/a24
20
098100
<1% 03566
0 0 0
0102030405060708090100
AGR Ceges CRB
(films)IRM Irpa IRSNB KBR MRAC MRAH MRBAB ORB IASBDigit 03 : % du patrimoine numérisé en 2014-2018 transféré vers la plate-forme LTP au 31/12/2018
Digit 04 : % du patrimoine numérisé en 2019 transféré vers la plate-forme LTP au 31/12/2019
Digit 03 : % de transfert du patrimoine numérisé en 2014-2018 visé pour le 31/12/2018, fixé lors de l'évaluation
intermédiaire du programme en 2017
Belspo 222
Le transfert vers la plate-forme LTP accuse encore un certain retard dans 
Digit 04 au 31 décembre 2019, comme l’indique également le graphique 17. Seuls l’Irpa 
et l’IRM avaient transféré à cette date la quasi-intégralité du patrimoine numérisé pour 
Digit 04. Six institutions n’avaient effectué aucun transfert ou avaient transféré moins de 
1 % du patrimoine Digit 04 numérisé. Ceci s’explique en partie par la volonté d’attendre 
qu’un ensemble cohérent de pièces ait été numérisé pour le transférer. Néanmoins, certaines 
institutions faisaient à nouveau état, dans leurs rapports 2019, de problèmes techniques, 
organisationnels (incompatibilités de noms de fichiers) ou de ressources humaines.
livraison physique, le temps nécessaire au transfert a été pris en compte dans le programme 
de travail annuel et chaque institution a un responsable LTP qui échange régulièrement 
avec ses homologues pour résoudre d’éventuels problèmes récurrents. De plus, un groupe 
de travail LTP commun aux ESF et à la CRB a été mis en place, dans le cadre de la préparation 
du prochain marché public pour le renouvellement de la plate-forme. Il permet un partage 
les difficultés rencontrées et  d’éventuels nouveaux cas d’utilisation (use cases) pour la 
plate-forme LTP. Ceci permettra de mieux prendre en compte l’expérience et les besoins 
des ESF et de la CRB lors du renouvellement de la plate-forme, prévu pour le 1er janvier  2022. 
Ce renouvellement permettra également le transfert des métadonnées descriptives, cette 
fonctionnalité devant être incluse dans les spécifications techniques du nouveau marché.
Si des progrès restent nécessaires et s’il convient de vérifier que l’ensemble du patrimoine 
Digit 03 a été transféré, la Cour des comptes estime que Belspo, les ESF et la CRB mettent 
en œuvre sa recommandation et ont effectué un travail utile sur les freins au transfert. 
Le groupe de travail LTP permettra de généraliser les bonnes pratiques et d’assurer 
l’intégration systématique du transfert vers la plate-forme dans le flux de numérisation des 
ESF et de la CRB.
2.8	 Pérennité 	des	fichiers
2.8.1	 Situation	lors	de	l’audit	de	2018
Un simple transfert sur la plate-forme LTP ne garantit pas une préservation à long terme. 
Un temps de conservation long entraîne un risque d’obsolescence des formats de fichier 
utilisés, pouvant empêcher ou compliquer l’accès aux données. Une conversion périodique 
des fichiers peut donc être nécessaire, mais elle n’était pas prévue dans le cahier des charges 
de la plate-forme LTP. Elle devait dès lors être effectuée à l’initiative des ESF et de la CRB, 
sans garantie qu’ils aient les capacités ou les moyens de la prendre en charge à long terme.
La Cour recommandait à Belspo de s’assurer que toutes les institutions avaient élaboré un 
programme de pérennisation des formats de fichier.
2.8.2	 Évolution	depuis	l’audit	de	2018
Le groupe de travail LTP étudie également cette question, sous l’impulsion de plusieurs 
institutions. Belspo estime que ceci pourra déboucher à terme sur une politique de 
préservation numérique pour chaque institution. Des discussions préliminaires ont permis 
d’identifier les formats de fichier en usage dans les ESF et à la CRB et d’établir que ceux-ci  nUmÉrISATIon  DES CoLLECTIonS DES ESF ET DE LA CrB – SUIVI /223
sont en général ouverts ou standardisés. Il n’existe toutefois pas encore de liste commune 
de formats recommandés. Il ressort de l’examen par la Cour des documents relatifs aux 
projets de numérisation que plusieurs formats coexistent pour de mêmes types de pièces.
La Cour observe que des formats standard peuvent aussi devenir obsolètes ou difficiles à 
exploiter aux horizons temporels envisagés pour une préservation à long terme. De nouvelles 
normes peuvent par ailleurs s’imposer dans la communauté archivistique internationale. 
Il importe donc de mettre en œuvre une stratégie de pérennisation permettant un examen 
régulier du support des formats de fichier et la prise en charge de leur conversion au moment 
opportun.
Cette recommandation n’a pas encore été pleinement mise en œuvre, puisque les ESF et 
la CRB ne disposent pas de programmes formels de pérennisation des formats de fichier. 
Toutefois, le groupe de travail LTP effectue un important travail préparatoire, qui devra 
ensuite être suivi d’effets dans chaque institution. La Cour suggère de parvenir à une 
liste de formats recommandés, facilitant la veille technologique et la standardisation des 
procédures de conversion grâce à une plus grande homogénéité des formats de fichier.
2.9	 Encadrement 	et	suivi	par	Belspo
2.9.1	 Situation	lors	de	l’audit	de	2018
Le suivi, réalisé par Belspo, était avant tout administratif et financier et ne portait pas sur 
la qualité de la numérisation. Dans Digit 03, la planification et le suivi étaient réalisés au 
moyen de trois documents :
1  un canevas des besoins, qui se composait de « fiches-projet » décrivant les 
réalisations souhaitées en fin de programme ;
2  une annexe technique à l’arrêté ministériel octroyant un budget annuel au 
programme, modifiée chaque année, qui reprenait les objectifs visés par chaque 
institution, le calendrier de leurs tâches et leur budget ;
3  des rapports de suivi annuels, reprenant une synthèse des réalisations et des 
descriptions textuelles plus complètes (réalisations, méthodologie, problèmes, 
etc.).  
Une évaluation intermédiaire plus détaillée a également préparé Digit 04.
L’encadrement de Belspo se limitait aussi aux projets réalisés dans le cadre de Digit 03, 
excluant de nombreuses autres activités de numérisation des ESF et de la CRB. Celles-
ci, qui pouvaient représenter une part prépondérante de la numérisation chez certaines 
institutions, reposaient pourtant sur les mêmes processus et matériel et auraient dû 
participer à une même politique de numérisation et de valorisation.
La Cour recommandait à Belspo de réaliser également un suivi de la qualité de la 
numérisation et d’améliorer le pilotage de l’ensemble de la politique de numérisation, de 
préservation et de valorisation du patrimoine, sans se limiter au programme Digit 04. 224
2.9.2	 Évolution	depuis	l’audit	de	2018
Limité par ses ressources humaines (2 ETP), l’encadrement de Belspo reste avant 
tout administratif et repose sur une analyse manuelle des rapports et informations  
communiquées par les ESF et la CRB ainsi que sur la participation à des réunions de suivi. 
Un document semestriel de mesure de la charge de travail s’ajoute aux documents déjà 
utilisés lors de Digit 03. Il a été introduit à la demande de l’Inspection des finances. Afin 
d’assurer que le personnel Digit 04 s’y consacre réellement, les ESF et la CRB estiment en 
début d’année les heures consacrées à chaque type de tâche, dont le total doit correspondre 
aux ETP financés. Ils communiquent chaque semestre les réalisations réelles. Le caractère 
administratif du suivi s’est donc encore renforcé.
Dans ses réponses au questionnaire de la Cour, Belspo indique ne pas suivre la qualité de 
la numérisation lors de la réalisation des projets. En effet, les ESF et la CRB disposent de 
l’expertise nécessaire pour l’assurer en amont (tests avant une numérisation plus large) 
et en aval (contrôle de la qualité). Seuls les ESF et la CRB peuvent, par exemple, comparer 
les vues numérisées avec l’état actuel des objets. Répondant au projet d’article, Belspo 
souligne toutefois que, dans le cadre des marchés publics relatifs à la numérisation et à 
la plate-forme LTP, il joue un rôle important aux côtés des institutions pour assurer la 
qualité de la numérisation et de la préservation à long terme, dans le respect des standards 
internationaux.
Malgré l’incorporation, dans les rapports de suivi, d’une section dédiée aux autres activités 
de numérisation des institutions et l’ouverture de la plate-forme LTP aux fichiers hors 
Digit, l’encadrement de Belspo se limite toujours principalement à Digit 04. Son soutien 
aux autres activités des ESF et de la CRB est avant tout informatif (comme la transmission 
d’appels à projets pour financer la valorisation). Belspo n’a, par exemple, pas d’état des 
lieux à jour de la proportion du patrimoine global numérisé par les ESF et la CRB. Celle-ci 
s’élevait à 8 % en juin 2018 (réalisations similaires à celles de leurs homologues européens). 
Ce chiffre souligne pourtant l’importance d’une approche globale de la numérisation. Le 
programme Digit ne permet en effet pas à lui seul de répondre aux importants besoins des 
Dans sa réponse au projet d’article, Belspo indique également assurer une concertation 
entre les responsables de projets Brain-be et Digit pour garantir la cohérence de leurs 
activités de numérisation. Un inventaire des projets en lien avec la numérisation financés 
par Belspo lors de la dernière décennie est aussi en cours d’élaboration.
Malgré certaines initiatives de Belspo, aucune des deux recommandations n’a donc été 
entièrement mise en œuvre et l’encadrement reste principalement administratif et limité 
à Digit 04. La Cour ne suggère pas à Belspo de se substituer aux institutions dans leurs 
tâches. L’encadrement de la qualité de la numérisation se distingue du contrôle de la qualité 
et porte, par exemple, sur l’analyse du réalisme des projets, la cohérence avec une stratégie 
globale de numérisation, la possibilité d’une valorisation effective du patrimoine numérisé 
ou l’élaboration, avec les ESF et la CRB, d’une liste de formats recommandés conforme aux 
normes internationales. Ceci rejoint par exemple le travail déjà accompli par Belspo dans 
le cadre des marchés publics et de l’élaboration d’un inventaire des projets en lien avec la 
numérisation. nUmÉrISATIon  DES CoLLECTIonS DES ESF ET DE LA CrB – SUIVI /225
Les ressources humaines limitées de Belspo sont un facteur explicatif important, car elles 
ne permettraient sans doute pas d’étendre les tâches d’encadrement à d’autres aspects. 
La Cour souligne dès lors l’importance d’assurer à Belspo des ressources suffisantes pour 
l’encadrement non administratif du programme et le pilotage d’une stratégie globale de 
numérisation. Un travail de réflexion pourrait également être effectué pour simplifier et 
automatiser le suivi administratif, afin de libérer du temps pour des tâches à plus haute 
valeur ajoutée et pour un encadrement plus large des activités de numérisation.
2.10	 Stratégie 	de	valorisation 	du	patrimoine 	numérisé
2.10.1	 Situation	lors	de	l’audit	de	2018
Il n’existait pas, lors de l’audit, de stratégie globale de valorisation. Digit 03 envisageait à 
l’origine de mettre en place une plate-forme commune de valorisation. Jugé trop complexe, 
ce projet avait en fin de compte été abandonné au profit d’une valorisation par les ESF et 
la CRB des pièces numérisées. La première modalité de valorisation restait donc la mise 
à disposition du patrimoine numérisé dans les institutions (intranet, salles de lecture) 
et en ligne. Au 30 juin 2017, plus de la moitié du patrimoine numérisé dans le cadre de 
Digit 03 était ainsi accessible. La proportion variait fortement entre les institutions (de <1 % 
à près de 100 %) et entre catégories de patrimoine (de quasi inexistante en ligne pour les 
documents audio à plus de 95 % pour les objets comme les peintures)399.
Plusieurs facteurs limitaient l’exploitation en ligne du patrimoine numérisé. Les œuvres 
récentes ne peuvent être exploitées librement en raison de la législation relative aux 
droits d’auteur. Le respect de la vie privée impose des restrictions pour les archives. Des 
choix stratégiques, comme maintenir une fréquentation suffisante des salles de lecture 
physiques, peuvent influencer les décisions de mise en ligne du patrimoine numérisé. Enfin, 
les systèmes de gestion et de consultation des collections ne supportent pas toujours les 
fichiers audio et vidéo400 et peuvent complexifier l’exportation vers des systèmes tiers.
Les ESF et la CRB mettaient aussi en œuvre d’autres formes de valorisation du patrimoine 
numérisé (expositions virtuelles, sites spécifiques, exposition de modèles 3D, projections de 
films, vente de produits dérivés, recherche scientifique) et certains transmettent les œuvres 
numérisées sur les plates-formes européennes.
Néanmoins, ces activités ne s’inscrivaient pas dans une stratégie plus globale, fruit d’une 
réflexion structurelle dans chaque institution.
La Cour recommandait de définir une stratégie de valorisation qui garantirait la cohérence 
des initiatives des ESF et de la CRB. Cette stratégie devait reposer sur une réflexion 
structurelle au sein de chaque institution, dans les domaines de l’informatique, de la 
promotion du patrimoine et de la gestion des collections.
399  Ces pourcentages calculés par la Cour sont relatifs au nombre d’unités numérisées (ex. : nombre de pages ou 
de photos) et non au nombre d’objets (livres ou albums photo). t ous les documents de suivi ne distinguent pas 
l’accessibilité sur intranet et internet (les documents audio sont ainsi souvent consultables sur place).
400  Cegesoma, Manuel d’utilisation de Pallas. Catalogue principal d’accès aux collections du Cegesoma , p. 16,  
www.cegesoma.be . 226
2.10.2	 Évolution	depuis	l’audit	de	2018
Les ESF et la CRB ont poursuivi leur mise en ligne du patrimoine numérisé. Au terme du 
programme Digit 03, 74 % du patrimoine était accessible, avec une forte progression pour 
la majorité des institutions. Les documents audio restaient inaccessibles en ligne, tandis 
que les objets (97 %) étaient largement accessibles. Le patrimoine numérisé dans le cadre 
de Digit 04 est également largement disponible (au moins 65 %), les documents sonores 
(0 % en ligne) restant problématiques. Les ESF et la CRB poursuivent également leurs autres 
activités de valorisation.
Dans sa réponse, Belspo souligne que l’AGR, le Cegesoma et la KBR travaillent actuellement 
sur l’accessibilité en ligne de leur patrimoine audio et prévoient une mise en ligne pour 
2021 des œuvres non soumises aux droits d’auteur. Dans l’attente d’une plus large 
accessibilité à distance des œuvres sonores, un inventaire de celles-ci est déjà disponible 
en ligne.
Belspo insiste sur l’importance de la question des droits d’auteurs, qui impose encore 
actuellement une consultation sur place de nombreux documents audio.
Des groupes de travail doivent être mis en place afin d’étudier les problématiques 
transversales (concernant, notamment, les droits de publication) auxquelles une réponse 
concrète doit être apportée et qui nécessitent une collaboration entre institutions. Ces 
groupes permettront de définir une vision commune de ces problématiques.
Dans ses réponses au questionnaire de suivi, Belspo rappelle également qu’à la suite de 
l’abandon de la plate-forme commune, la valorisation relève avant tout des institutions. 
Si elles ne reçoivent pas de financement pour les activités de valorisation, elles s’engagent 
à valoriser le contenu numérisé (engagement formalisé dans l’annexe technique à l’arrêté 
ministériel) à la charge de leur propre budget. Belspo a toutefois créé un site web401 dédié au 
programme Digit, qui renvoie vers les collections numérisées des institutions.
La Cour estime que sa recommandation n’a pas été mise en œuvre. En effet, les groupes 
de travail étaient déjà envisagés à l’époque et ils ne visent pas à élaborer une stratégie 
globale de valorisation, ou à stimuler la réflexion structurelle préconisée par la Cour dans 
chaque ESF et à la CRB. Celle-ci reste donc à mener et est cruciale pour assurer la cohérence 
d’activités de valorisation qui ne reçoivent pas de financement dans le cadre de Digit.
Si les observations et recommandations de la Cour ont été prises en compte, elles ne sont 
pas encore pleinement mises en œuvre, notamment en raison des contraintes humaines et 
matérielles chez Belspo, dans les ESF et à la CRB.
Le tableau suivant synthétise la mise en œuvre des observations et recommandations de la 
Cour et précise le numéro du point de cet article qui la détaille.
401  Belspo, Digit. Programme de numérisation de la Politique scientifique fédérale , page consultée le 7 octobre 2020, 
www.belspo.be . nUmÉrISATIon  DES CoLLECTIonS DES ESF ET DE LA CrB – SUIVI /227
Recommandation/Observation (2018) Mise en œuvre de la recommandation
2.1 L’organisation des activités de numérisation 
du programme Digit 03 ne répondait pas toujours 
aux besoins des institutions. Digit 04 réorganise 
les filières de numérisation.Digit 04 met en œuvre la nouvelle organisation 
prévue pour les filières de numérisation.
2.2 La numérisation avait pris un retard 
important par rapport aux besoins identifiés 
en début de programme Digit 03. Des objectifs 
moins ambitieux avaient été fixés pour la fin de 
Digit 03.Les esF ont, en général, atteint leurs nouveaux 
objectifs de numérisation pour Digit 03, qui 
restaient toutefois inférieurs aux besoins 
initiaux. Certains esF ont encore rencontré 
des problèmes techniques ou de ressources 
humaines en 2019 dans le cadre de Digit 04.
2.3 La mutualisation des ressources humaines 
et matérielles entre institutions était restée 
limitée dans Digit 03. Digit 04 entendait stimuler 
la collaboration.La collaboration entre institutions est plus 
structurelle dans Digit 04 et des activités 
communes ont eu lieu. toutefois, la volonté 
de davantage mutualiser le matériel reste 
conditionnée à la capacité résiduelle des esF, 
dans un contexte parfois difficile en termes de 
ressources humaines et matérielles.
2.4 L’inventorisation des collections sous 
format numérique était incomplète. La Cour 
recommandait d’examiner cette question 
pour arriver à une inventorisation numérique 
complète du patrimoine.Malgré certains progrès, il reste encore un 
travail important d’inventorisation et la 
recommandation de la Cour n’est pas encore 
pleinement mise en œuvre.
2.5 La Cour recommandait à Belspo d’examiner 
avec les esF et la CRB la modernisation de leurs 
systèmes de gestion des collections, pour que 
chaque institution ait une application de gestion 
des collections performante.Le remplacement de certains systèmes de 
gestion des collections répond en partie à la 
recommandation, mais une réflexion commune 
pilotée par Belspo n’a pas été menée.
2.6 La Cour recommandait de choisir une 
structure logique interopérable et conforme aux 
normes internationales pour les métadonnées 
ainsi que d’examiner la quantité des 
métadonnées et leur quadrilinguisme.Les esF n’ont pas encore adopté de structure 
interopérable pour leurs métadonnées, mais 
des initiatives ont été prises concernant le 
quadrilinguisme et la quantité des métadonnées, 
répondant en partie à la recommandation de la 
Cour.
2.7 La Cour recommandait aux ESF et à la CrB 
d’assurer un transfert intégral du patrimoine 
numérisé vers la plate-forme L tP , ce transfert 
étant encore incomplet.Le transfert accusait encore un certain retard 
début 2020. Ces problèmes sont maintenant 
résolus selon Belspo. La recommandation de 
la Cour a été suivie, mais il convient de vérifier 
que l’intégralité du patrimoine Digit 03 a été 
transférée.
2.8 La Cour recommandait à Belspo de veiller 
à ce que les esF et la CRB élaborent chacun un 
programme de pérennisation des formats de 
fichier, qui en prévoirait la conversion en temps 
utile.Un groupe de travail réalise actuellement un 
travail préparatoire. La mise en œuvre de la 
recommandation est donc en cours.
2.9 La Cour recommandait à Belspo de 
réaliser également un suivi de la qualité de la 
numérisation et un pilotage des activités hors 
Digit.La recommandation n’a pas été pleinement 
mise en œuvre. Malgré plusieurs initiatives 
de coordination et une implication dans les 
marchés publics, l’encadrement de Belspo reste 
principalement administratif et limité à Digit 04, 
notamment en raison de ressources humaines 
limitées.
2.10   a Cour recommandait de définir une 
stratégie de valorisation qui permette de 
garantir la cohérence des initiatives des esF et 
de la CRB. Cette stratégie devait s’appuyer sur 
une réflexion structurelle des ESF et de la CrB.La réflexion structurelle recommandée par la 
Cour n’a pas encore été menée. Belspo, les esF 
et la CRB n’ont donc pas de stratégie globale de 
valorisation. Édition imprimée : ISSN 2736-3007
Édition en ligne : ISSN 2736-3015
adresse
tél.

Bruxelles, juin 2019Fonds de fermeture des entreprises
Processus d’indemnisation des travailleurs et financement
Cour des comptes      Fonds de fermeture des entreprises juin 2019  Rapport adopté le 19 juin 2019  
par l'assemblée générale de la Cour des comptesFonds de fermeture      
des entreprises
Processus d'indemnisation des travailleurs et financement  SYNTHÈSE / 3
Fonds de fermeture    
Le Fonds d'indemnisation des travailleurs licenciés en cas de fermeture d’entreprises, plus 
communément appelé Fonds de fermeture des entreprises (FFE), est institué auprès de l’Onem, 
mais a une personnalité juridique propre.
Sa principale mission est d’indemniser les travailleurs victimes de la fermeture de leur entreprise 
(faillite, liquidation ou cessation d’activités), puis de réclamer les sommes versées au curateur 
ou au liquidateur. Le FFE finance en outre une partie du chômage temporaire à partir d’une 
cotisation patronale spécifique.
La Cour des comptes a analysé le processus d’indemnisation des travailleurs et a examiné 
si le mode de financement du FFE lui permet de remplir ses missions de manière pérenne et 
d’atteindre ses objectifs.
Indemnisation des travailleurs
L’analyse du processus d’indemnisation a mis en évidence un manque de communication du FFE 
vers les ayants droit potentiels, dont le FFE dispose pourtant des coordonnées complètes. La 
charte de l’assuré social prévoit pareille obligation d’information. Malgré son champ d’application 
large, elle n’est cependant pas contraignante pour le FFE.
Le rapport examine les critères d’octroi et le calcul des types d’indemnités. Pour l’indemnité 
contractuelle, le calcul est complexe et peut générer des différences d’interprétation et des 
erreurs. Pour l’indemnité de fermeture, les critères d’octroi ne permettent pas toujours 
d’atteindre le public cible. Ils génèrent une inégalité de traitement entre travailleurs.
Les syndicats et les curateurs jouent un rôle clé dans le processus d’indemnisation. D’une part, ils 
complètent et envoient les demandes pour les travailleurs en calculant les indemnités demandées. 
D’autre part, ils renseignent le FFE sur les employeurs et les travailleurs. La Cour des comptes 
recommande que les décisions révisées soient mises en évidence dans une note séparée. De plus, 
elle recommande au FFE de contacter plus systématiquement le juge commissaire lorsque le 
curateur ne répond pas à ses questions.
La durée moyenne entre la fermeture d’une entreprise et le paiement des indemnités par le FFE 
dépasse dix mois, ce que le Conseil de l’Europe a critiqué. Comme une indemnité de transition 
remplace l’indemnité de fermeture et l’indemnité contractuelle en cas de reprise, le FFE doit 
suspendre le traitement des dossiers pour vérifier si l’entreprise est reprise dans les six mois de 
sa fermeture et si son personnel l’est dans les six mois de la reprise de l’actif. Cette suspension 
allonge le traitement des dossiers. Une réforme du délai de reprise d’entreprises après faillite 
devrait raccourcir sensiblement le traitement. Des mesures concrètes devront garantir une 
réduction effective de la durée de traitement des demandes d’indemnisation. 4
Enfin, tout comme l’Onem, le FFE a mis en place un contrôle par échantillonnage à différentes 
étapes du traitement des dossiers. Ce contrôle est utile, mais ne tient pas compte de l’importance 
financière des erreurs détectées. Dans sa réponse, le FFE indique qu’il mesure cette importance 
depuis janvier 2019.
Financement du FFE
Le FFE se situe en dehors de la Gestion globale de la sécurité sociale et est financé principalement 
par le produit de cotisations patronales spécifiques dont le taux est fixé par arrêté royal. Le 
comité de gestion propose ces taux pour atteindre un montant cible en fin d’année. La Cour 
des comptes a ainsi constaté que la politique de fixation des taux suit une logique davantage 
comptable qu’économique. Cette politique expose les entreprises au risque de voir augmenter 
leurs cotisations en basse conjoncture.
Par ailleurs, le législateur a prévu deux sources de financement spécifiques pour permettre un taux 
de cotisation réduit en faveur des entreprises de moins de 20 travailleurs. La Cour des comptes 
constate que l’avantage réellement octroyé à ces entreprises est faible (moins de 200 euros/an 
pour une entreprise de 10 travailleurs), alors que ces sources de financement ne sont pas utilisées 
à cette fin, en tout ou partie.
Enfin, comme signalé dans un audit de la Cour des comptes de 2011, la part du chômage 
temporaire financée par les cotisations patronales dues au FFE est trop limitée pour combler 
la différence avec le chômage complet. Or, le système vise à solidariser les employeurs et à les 
responsabiliser en cas de recours important au chômage temporaire.
La Cour formule des recommandations pour remédier aux problèmes (voir point 4.2).
Réponse du FFE et du ministre
Dans sa réponse, le FFE partage la plupart des observations, conclusions et recommandations 
de la Cour. Il indique que certaines recommandations nécessitent des analyses poussées et 
supposent aussi un accord politique pour mettre en œuvre les objectifs. Le FFE annonce qu’il va 
intégrer ces analyses dans son prochain plan opérationnel. Il identifiera les plus prioritaires. Le 
ministre a pris connaissance des éléments de réponse du FFE et marque son accord sur ceux-ci. Il 
précise que le FFE veillera à suivre la bonne exécution des recommandations. Table des matières  FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /7
Chapitre 1 
Introduction 11
1.1 Missions du FFE 11
1.1.1 Mission d’indemnisation des travailleurs 11
1.1.2 Mission de financement du chômage temporaire 13
1.1.3 Missions extrastatutaires 14
1.2 Organisation du FFE 14
1.2.1 Statut 14
1.2.2 Comité de gestion 14
1.2.3 Structure organisationnelle et personnel 15
1.3 Audit 15
1.3.1 Portée de l’audit 15
1.3.2 Questions d’audit, méthode et normes 16
1.3.3 Audits précédents 16
1.3.4 Calendrier de l’audit 17
1.3.5 Réponse du FFE 17
1.3.6 Réponse du ministre 17
Chapitre 2 
Indemnisation des travailleurs 19
2.1 Dossiers Employeurs 19
2.1.1 Préparation du dossier 19
2.1.2 Enquête 20
2.1.3 Passage des dossiers Employeurs en comité de gestion 26
2.1.4 Paiement de l’indemnité de fermeture 27
2.1.5 Contrôle de la qualité du traitement des dossiers Employeurs 29
2.2 Dossiers Travailleurs 30
2.2.1 Réception de la demande du travailleur 30
2.2.2 Calcul des indemnités 31
2.2.3 Paiement des indemnités à des tiers 37
2.2.4 Contrôle de la qualité du traitement des dossiers Travailleurs 38
2.3 Charte de l’assuré social 38
2.4 Délais moyens d’indemnisation 40
2.4.1 Dossiers Employeurs 41
2.4.2 Dossiers Travailleurs 41
2.4.3 Réduction des délais 41
2.5 Utilisation abusive 42
2.6 Contestation de décisions par les syndicats 44
2.7 Conclusion 45 8
Chapitre 3 
Financement du FFE 47
3.1 Sources de financement 47
3.2 Fixation des taux de cotisations patronales 48
3.2.1 Processus de fixation 48
3.2.2 Taux de cotisation 49
3.2.3 Différence de taux entre les petites et grandes entreprises 49
3.3 Intervention du FFE en matière de chômage temporaire  52
3.3.1 Recettes et dépenses 52
3.3.2 Objectif du chômage temporaire par rapport au chômage complet 53
3.3.3 Perméabilité du financement entre les missions du FFE 54
3.3.4 Évaluation de la politique publique 55
3.4 Solde de liquidité 56
3.5 Réserves conjoncturelles  58
3.5.1 Rôle d’amortisseur économique et social du FFE 58
3.5.2 Calcul des taux de cotisation en fonction de la conjoncture 58
3.6 Conclusion 59
Chapitre 4 
Conclusion et recommandations 61
4.1 Conclusion générale 61
4.2 Recommandations 62
Annexe 
Réponse du ministre de l'Emploi du 3 mai 2019 65 Fonds de fermeture 
Processus d'indemnisation des travailleurs et financement  FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /11
Chapitre 1
1.1 Missions du FFE
Le Fonds d’indemnisation des travailleurs licenciés en cas de fermeture d’entreprises est 
plus communément appelé « Fonds de fermeture des entreprises » (ci-après le «  FFE »). 
D’après sa déclaration de mission, il contribue (1) à la sécurité sociale lors de la fermeture 
d’entreprises en indemnisant les travailleurs et (2) à réduire le nombre de fermetures 
d’entreprises en finançant une partie du chômage temporaire1.
Le FFE a été mis en place pour la première fois en 19602 pour indemniser les travailleurs 
du secteur industriel et commercial. Son champ d’application a été élargi au secteur non 
marchand et aux employeurs titulaires de professions libérales en 2007 lors de l’entrée en 
vigueur de sa nouvelle loi organique3.
1.1.1 Mission d’indemnisation des travailleurs
La principale mission du FFE est d’indemniser les travailleurs victimes de la fermeture de 
leur entreprise (faillite, liquidation ou cessation d’activités), puis de réclamer les sommes 
versées au curateur ou au liquidateur. Chaque indemnité est soumise à des conditions au 
niveau du travailleur et de l’entreprise.
Tableau 1 –  Types d’indemnités versées par le FFE, objectif, principales conditions d’octroi 
(montants 2017 en millions d’euros)
Types  
d’indemnitésObjectif Principales conditions d’octroi Montants
Indemnités 
contractuellesPayer les arriérés de 
salaire, les avantages et 
l’indemnité de rupture 
non totalement payée par 
l’employeur• Secteur marchand et 
non marchand
• Licenciement dans une période de 
13 mois avant ou 12 mois après la 
fermeture de l’entreprise
• Défaut de paiement de 
l’employeur
• Créance introduite par le 
travailleur
• Travailleur non transféré 
dans le cadre d’un transfert 
conventionnel184
1 Fonds de fermeture des entreprises, Missions, vision et stratégie , www.onem.be/fr/ffe/mission-vision-et-strategie.
2 Il trouve son origine dans la loi du 27 juin 1960 relative à l’indemnisation des travailleurs licenciés en cas de 
fermeture d’entreprise, aujourd’hui abrogée.
3 Le FFE est créé par l’article 27 de la loi du 26 juin 2002 relative aux fermetures d’entreprises, entrée en vigueur 
le 1er janvier 2007. 12
Types  
Indemnités de 
fermeturePayer un forfait octroyé 
automatiquement à la fer -
meture d’une entreprise•  Secteur marchand
•  Licenciement dans une période 
de 12 mois (ouvriers)/18 mois 
(employés) avant ou 12 mois 
après la fermeture de l’entreprise
•  Travailleur sous contrat à 
durée indéterminée depuis 
minimum  1 an
•  Entreprise de plus 
de 20 travailleurs, ou entreprise 
de minimum 5 travailleurs et 
faillite antérieure à la fermeture9,2
Compléments 
d’entrepriseAssurer la continuité du 
paiement du complément 
d’entreprise (« prépen -
sion »)•  Secteur marchand et 
•  Licenciement du travailleur
•  Défaut de l’employeur
•  Travailleur ayant droit au 
complément d’entreprise selon 
une convention collective de 
travail de plus de 6 mois6,9
transitionAssurer la continuité de 
paiement du salaire du -
rant la période d’inactivité 
suite à une faillite puis 
reprise de l’entreprise•  Secteur marchand
•  Fermeture de l’entreprise 
et reprise de son actif dans 
les 6 mois
•  Travailleur repris dans les 6 mois 
après la reprise de l’actif
•  Travailleur licencié dans le mois 
précédant la fermeture
•  Indemnités de rupture non 
totalement payées1,6
Sources : loi du 26 juin 2002 relative aux fermetures d’entreprises, rapport annuel 2017 de l’Onem, notes 
au comité de gestion du FFE
À l’exception de l’indemnité de fermeture, toutes les indemnités doivent faire l’objet d’une 
demande au FFE signée par le travailleur et le curateur (ou le liquidateur).
Toutes les indemnités versées par le FFE en cas de fermeture d’entreprise sont destinées 
à être récupérées. Pour les indemnités contractuelles et les compléments d’entreprise, le 
FFE est subrogé dans les droits du travailleur qui aura inscrit sa créance auprès de son 
employeur. Pour les autres indemnités, le FFE se porte directement créancier auprès du 
curateur ou du liquidateur.
En 2017, le FFE a versé 201,7 millions d’euros d’indemnités brutes, dont 79 millions d’euros 
de cotisations ONSS et 34 millions d’euros de précompte professionnel, soit 88,7 millions 
d’euros d’indemnités nettes.
Les recettes du FFE destinées à indemniser les travailleurs s’élevaient à 215,8 millions 
d’euros. Les sources de financement sont détaillées au troisième chapitre. FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /13
Certaines indemnités ne sont pas cumulables lorsqu’elles portent sur la même période. 
Par exemple, l’indemnité de transition exclut l’indemnité de fermeture et l’indemnité 
contractuelle de rupture. De même, les indemnités de chômage ordinaire ne peuvent pas 
être perçues pour la période couverte par l’indemnité de rupture payée par le FFE.
En attendant de percevoir les indemnités du FFE, le travailleur peut demander des allocations 
de chômage provisionnel à l’Onem. Le chômage provisionnel est destiné à être remboursé 
à l’Onem dès que le FFE a fixé le montant des indemnités auxquelles le travailleur a droit. 
En 2017, le FFE a remboursé à l’Onem 14,4 millions d’euros de chômage provisionnel, soit 
7,8 % de l’indemnité contractuelle de rupture et de l’indemnité de transition.
1.1.2	 Mission 	de	financement 	du	chômage 	temporaire
Le chômage temporaire est une allocation accordée par l’Onem lorsqu’un employeur 
suspend temporairement l’exécution du contrat d’un travailleur en raison d’un accident 
technique4, d’intempéries, de manque de travail résultant de causes économiques, d’une 
fermeture collective (vacances annuelles ou repos compensatoire), d’un cas de force 
majeure, d’une grève ou de lock-out. Cette allocation est plus élevée que l’allocation de 
chômage ordinaire.
Depuis 1992, le FFE doit financer la différence entre le chômage temporaire et le chômage 
ordinaire. Le législateur a ainsi voulu instaurer une solidarité entre les employeurs. En effet, 
l’allocation versée par le FFE est issue d’une cotisation patronale distincte, qui s’élevait 
à 0,13 % en 2017 et à 0,11 % en 2018.
Une cotisation supplémentaire a en outre été instaurée en 2012 afin de prévenir le recours 
abusif au système. Elle vise les employeurs qui mettent un travailleur en chômage temporaire 
par manque de travail pour causes économiques pendant plus de 110 jours par an. Cette 
cotisation n’est cependant pas versée au FFE, mais à la Gestion globale5. Son mode de calcul 
a été modifié à partir du premier trimestre 2017. Il est progressif et dépend du nombre 
de jours de chômage temporaire demandés pendant les quatre derniers trimestres pour 
chaque travailleur6.
En 2017, le FFE a ainsi versé 102,6 millions d’euros à l’Onem pour financer sa part du 
chômage temporaire. Ce montant varie sensiblement selon la situation économique du 
pays. Il a par exemple été de 324,9 millions d’euros en 2009.
4 On parle d’« accident technique » lorsqu’un instrument de travail ou un outillage technique de l’entreprise est 
défectueux ou ne fonctionne plus, rendant la poursuite du travail impossible.
5 La Gestion globale de la sécurité sociale désigne la centralisation auprès de l’ONSS et de l’Inasti de tous les 
moyens, puis la répartition de ceux-ci entre les différentes institutions de sécurité sociale, en fonction des besoins 
de chaque branche. 
6 Le montant journalier de la cotisation due s’élève à : 
 • 20 euros/jour de chômage temporaire si le nombre total de jours est > 110 jours et ≤ à 130 jours ;
 • 40 euros/jour de chômage temporaire si le nombre total de jours est > 130 jours et ≤ à 150 jours ;
 • 60 euros/jour de chômage temporaire si le nombre total de jours est > 150 jours et ≤ à 170 jours ;
 • 80 euros/jour de chômage temporaire si le nombre total de jours est > 170 jours et ≤ à 200 jours ;
 • 100 euros/jour de chômage temporaire si le nombre total de jours est > 200 jours. 14
1.1.3 Missions extrastatutaires
Le FFE a également été chargé de payer des compléments d’entreprise ou d’autres 
indemnités spécifiques à la suite d’accords ponctuels avec des organismes publics et privés 
(ex.: Sabena, Forges de Clabecq, etc.).
Ces dernières années, les montants versés par le FFE dans le cadre de ces missions 
extrastatutaires sont cependant de plus en plus faibles (14.792 euros en 2017, contre 
3,1 millions d’euros en 2010).
1.2	 Organisation	du	FFE
1.2.1 Statut
Le FFE est institué auprès de l’Office national de l’emploi (Onem)7 et est inscrit dans 
l’organigramme comme une de ses directions. Le Fonds est géré par l’administrateur 
général et l’administratrice générale adjointe de l’Onem. Il est administré par un comité de 
gestion composé des mêmes membres que le comité de gestion de l’Onem.
Le FFE dispose toutefois d’une personnalité juridique propre et d’une comptabilité 
séparée. Contrairement à l’Onem, il se situe en outre hors Gestion globale. Il est financé 
principalement sur la base de cotisations spécifiques qui lui sont versées via l ’ONSS8. Leurs 
taux sont fixés chaque année par arrêté royal, sur proposition du comité de gestion et d’un 
comité particulier pour le secteur non marchand.
Le contrat d’administration de l’Onem contient des objectifs concernant le FFE. Outre son 
personnel, l’Onem met son bâtiment et ses équipements à la disposition du FFE contre 
rétribution.
1.2.2	 Comité 	de	gestion
Le comité de gestion est notamment chargé de décider si une fermeture d’entreprise ouvre le 
droit aux différentes indemnités versées aux travailleurs, de proposer les taux de cotisation 
à payer par les employeurs et de reconnaître les cas de force majeure9.
Le comité de gestion se compose de sept représentants des employeurs, de sept représentants 
des travailleurs, d’un délégué de la ministre du Budget, d’un délégué du ministre de 
l’Emploi, de l’administrateur général et de l’administratrice générale adjointe.
Pour les décisions spécifiques au secteur non marchand et aux professions libérales, 
ses compétences sont exercées par un comité particulier composé paritairement de 
représentants des organisations représentatives des employeurs des entreprises et de 
représentants des organisations représentatives des travailleurs de ces secteurs.
7 Article 27 de la loi du 26 juin 2002 relative aux fermetures d’entreprises.
8 Le FFE reçoit également un financement alternatif et récupère auprès des employeurs une partie des indemnités 
versées.
9 Le FFE peut indemniser des travailleurs licenciés pour cause de force majeure, par exemple lors de l’incendie d’une 
usine qui implique de licencier tous les travailleurs de cette usine. FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /15
En 2017, 16 séances du comité de gestion et 11 séances du comité particulier ont été 
organisées. Lors d’une séance du comité de gestion, les décisions soumises à son approbation 
concernent, en moyenne, 419 entreprises et 4.187 ayants droit potentiels10.
1.2.3	 Structure 	organisationnelle 	et	personnel
Le FFE est structuré en huit services, dont un chargé de traiter les dossiers Employeurs et 
un autre chargé des dossiers Travailleurs. Six autres services complètent l’organigramme : 
secrétariat/scanning, comptabilité, service client, récupération, informatique et 
Le service Employeurs gère les dossiers des employeurs, de la fermeture à l’approbation 
de la décision par le comité de gestion. Il octroie également les indemnités de fermeture. 
En 2017, il occupait en moyenne 15 agents (11,94 équivalents temps plein).
Le service Travailleurs traite les demandes d’indemnisation des travailleurs. Il accorde les 
indemnités contractuelles, les indemnités de transition et le complément d’entreprise sur 
la base du formulaire F1 envoyé au FFE par le travailleur ou son représentant. Il comptait 
24 agents en moyenne en 2017 (17,08 équivalents temps plein).
En juin 2018, le FFE occupait 65,7 ETP (dont 10,6 de niveau A) sur un cadre de personnel 
prévu de 75 ETP.
En 2017, plusieurs fonctions dirigeantes étaient vacantes en raison de départs ou de 
promotion. Le service Employeurs ne disposait pas de chef de service depuis près de trois 
ans et un poste de directeur adjoint est resté libre plusieurs mois.
Le FFE a pris les dispositions nécessaires en 2018 pour remplir la plupart des postes vacants. 
Vu la petite taille de l’organisme et la complexité de la législation, le risque de perte de 
connaissances est élevé et la durée de formation est longue. Certaines étapes du processus 
d’indemnisation ne reposent que sur un ou deux agents11, ce qui peut engendrer des 
difficultés en cas de départ d’un agent ou de maladie de longue durée par exemple.
La FFE a commencé à rédiger une documentation de base ( Survival Kit ) et à modéliser 
ses processus de travail. Il annonce que la description des compétences techniques par 
processus et service sera achevée fin 2019. Le FFE a listé 37 processus et sous-processus 
opérationnels, dont 13 ont été modélisés et 2 complètement documentés.
Le FFE utilise essentiellement l’application Client/Server, développée en interne. Cette 
internalisation permet une maîtrise et une souplesse des développements.
1.3 Audit
1.3.1 Portée de l’audit
La Cour des comptes a contrôlé le processus de traitement des dossiers d’indemnisation. 
Elle a envisagé les zones de risques et les améliorations possibles de la gestion, de la 
10 Moyenne établie par la Cour sur les procès-verbaux de cinq séances, choisies aléatoirement entre 2011 et 2017.
11 Par exemple, l’équipe Écrémage (voir point 2.2.3). 16
législation et de la réglementation. Elle a examiné la capacité du FFE à assurer ses missions 
avec les cotisations perçues, le processus de fixation des taux de cotisation à payer par les 
employeurs et le rôle du FFE dans le financement d’une partie du chômage temporaire.
1.3.2	 Questions 	d’audit,	méthode 	et	normes
La Cour des comptes a structuré son audit autour des questions suivantes :
1 Comment le FFE s’assure-t-il d’indemniser correctement les travailleurs dans un 
délai raisonnable ?
2 Le mode de financement du FFE lui permet-il de remplir ses missions de manière 
pérenne  ?
La Cour des comptes a analysé les documents et processus relatifs aux différentes étapes 
précédant et suivant la fermeture d’une entreprise, jusqu’à l’indemnisation par le FFE.
Elle a examiné les procès-verbaux du comité de gestion et du comité particulier ainsi que les 
avis du Conseil national du travail concernant la fixation des taux de cotisation.
Elle s’est entretenue avec des fonctionnaires dirigeants et des gestionnaires de dossiers, 
auxquels des questionnaires ont également été soumis. Enfin, elle a analysé des  dossiers de 
travailleurs et d’employeurs.
La Cour des comptes a examiné l’interprétation que le FFE donne au cadre normatif que 
constituent la loi du 26 juin 2002 relative aux fermetures d’entreprises, l’arrêté royal 
du 23 mars 2007 portant exécution de la loi du 26 juin 2002 relative aux fermetures 
d’entreprises, les lois et arrêtés liés à ces textes ainsi que les documents parlementaires y 
relatifs.
L’audit se réfère au contrat d’administration 2016-2018 de l’Onem, aux rapports annuels 
relatifs à ce contrat d’administration et au plan opérationnel 2018.
1.3.3	 Audits 	précédents
Le FFE a commandé un audit des risques liés au processus d’indemnisation des travailleurs 
à la société Deloitte en 201212. Le chapitre 2  évoque les recommandations issues de cet audit.
Dans son Cahier 2011 relatif à la sécurité sociale, la Cour des comptes a par ailleurs examiné 
l’impact de la crise sur le financement du FFE et sur son intervention en matière de chômage 
temporaire13. Ses conclusions servent de base au chapitre 3.
12 Deloitte,  Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening. Aanbevelingen m.b.t. de interne controle optimalisatie van de financiële 
opdrachten , mai 2012, 27 p., non publié. 
13 Cour des comptes, « FFE : impact de la crise sur son financement et intervention en matière de chômage temporaire », 
Cahier 2011 relatif à la sécurité sociale , rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2011, p. 84, 
www.courdescomptes.be. FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /17
Enfin, le FFE fait évaluer périodiquement son fonctionnement par une entreprise privée à 
l’aide du référentiel EFQM14.
1.3.4 Calendrier de l’audit
8 mars 2018 Annonce de l’audit au ministre de l’Emploi, de l’Économie et 
des Consommateurs, chargé du Commerce extérieur ainsi qu’à 
l’administrateur général du FFE
Avril-août 2018 Travaux d’audit
27 mars 2019 Envoi du projet de rapport au ministre de l’Emploi, de l’Économie 
et des Consommateurs, chargé du Commerce extérieur ainsi qu’à 
24 avril 2019 Réponse de l’administrateur général du FFE
3 mai 2019 Réponse du ministre de l’Emploi, de l’Économie et des 
Consommateurs, chargé du Commerce extérieur
1.3.5	 Réponse 	du	FFE
Le FFE partage la plupart des observations, conclusions et recommandations de la Cour des 
comptes.
Concernant le financement pérenne et la valorisation de l’expertise du Fonds pour soutenir 
la politique publique, il indique que des analyses poussées doivent être réalisées sur le long 
et moyen terme. Il précise que ces recommandations supposent aussi un accord politique 
pour mettre en œuvre les objectifs visés. Le FFE intégrera ces analyses dans son prochain 
plan opérationnel en identifiant les plus prioritaires.
Enfin, le FFE formule plusieurs précisions, qui sont intégrées dans ce rapport.
1.3.6	 Réponse 	du	ministre
Le ministre de l’Emploi indique avoir pris connaissance des éléments de réponse du FFE et 
marquer son accord sur ceux-ci. Il précise que le FFE veillera à suivre la bonne exécution 
des recommandations.
14 Le référentiel European Foundation for Quality Management  a développé un modèle analysant l’approche 
managériale, la démarche de progrès, l’amélioration et le contrôle des performances. Un rapport d’évaluation est 
rédigé par la société mandatée sur la base d’une auto-évaluation et d’une visite d’experts.  FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /19
Chapitre 2
Dans ce chapitre, la Cour des comptes examine si le FFE s’assure d’indemniser correctement 
les travailleurs et garantit l’égalité de traitement de ces derniers.
Le chapitre est structuré selon les deux principaux processus du FFE. Les fermetures sont 
d’abord traitées par le service Employeurs. Une fois le dossier Employeur validé en comité 
de gestion ou en comité particulier, les demandes d’indemnisation sont traitées par le 
service Travailleurs.
Ce chapitre traite ensuite de l’application de la charte de l’assuré social, du délai moyen 
entre la fermeture de l’entreprise et le paiement des indemnités ainsi que des risques d’abus 
des indemnités du FFE.
2.1	 Dossiers 	Employeurs
Le traitement d’un dossier Employeur dépend du type de fermeture. Pour les faillites, le 
FFE ouvre automatiquement un dossier dès qu’il reçoit la notification de la faillite. En cas de 
cessation d’activités ou de liquidation, un dossier Employeur n’est ouvert que sur demande 
d’un travailleur. En 2017, 461 dossiers (144 liquidations et 317 cessations) ont été ouverts à la 
demande d’un travailleur.
2.1.1	 Préparation 	du	dossier
L’équipe Préparation reçoit chaque jour un extrait de la Banque-Carrefour des entreprises 
(BCE) listant les jugements déclaratifs de faillite de la veille. Parallèlement, ses agents 
consultent le Moniteur belge  et la Banque-Carrefour de la sécurité sociale (BCSS) à la 
recherche d’informations complémentaires. Sur la base de ces trois sources, ils encodent 
les données de l’entreprise en faillite dans l’application Client/Server (date de la faillite, 
nom du curateur, type de faillite, activité principale, etc.). 
  Fermeture de 
l'entrepriseTraitement 
du dossier 
EmployeurTraitement 
du dossier 
TravailleurPaiement des 
indemnités 
 
En 2017, le FFE a ouvert 10.460 dossiers Employeurs  concernant  : 
• 9.999 faillites  
• 317 cessations 
• 144 liquidations  
Parmi ces dossiers, 5.305 ont fait l’objet d’une décision en  comité de gestion, 
soit 444 dossiers par équivalent temps plein  du service Employeurs.   20
Sur la base de la liste de personnel obtenue via la BCSS, le module Autoflux de l’application 
génère ensuite une fiche pour les employés et les ouvriers qui ont travaillé dans l’entreprise 
pendant au moins deux jours consécutifs durant les 24  mois qui ont précédé la fermeture15. 
Les travailleurs sont identifiés par leur numéro de registre national. Si un travailleur est 
déjà connu du FFE, les informations le concernant peuvent être réutilisées.
Si Autoflux ne détecte aucun travailleur dans les 24 mois qui précèdent la fermeture, le 
dossier de l’entreprise est dit « passif ». Il est classé sans suite. Il reste cependant comptabilisé 
pour les statistiques et peut être réactivé, notamment lorsqu’un travailleur qui n’était pas 
connu (par exemple, en cas de procédure judiciaire antérieure) introduit une demande 
d’indemnisation.
Le FFE enregistre ensuite une créance à titre provisionnel dans le registre central de la 
solvabilité électronique Regsol. Il permet aux créanciers, conseils et tiers intéressés de 
consulter les dossiers électroniques d’insolvabilité gérés par les tribunaux de commerce 
et d’interagir. Au même titre que les autres créanciers, le FFE doit y enregistrer sa créance 
pour les indemnités de fermeture et de transition qu’il a versées16.
Actuellement, le FFE n’a accès qu’à sa propre déclaration dans le registre. Un arrêté 
royal devrait le désigner comme tiers partie prenante prochainement. Il pourra alors en 
principe consulter tous les documents dans Regsol (jugement, procès-verbal d’inspection, 
déclarations d’employés, etc.).
2.1.2 Enquête
L’enquête vise à déterminer si l’entreprise satisfait aux conditions permettant à ses 
travailleurs de bénéficier des indemnités du FFE. En 2017, 5.203 dossiers de faillite ont fait 
l’objet d’une enquête du FFE.
Dans le secteur non marchand, l’enquête est simplifiée. En effet, lorsqu’une ASBL est 
déclarée en faillite17, la législation exclut de lui appliquer les dispositions relatives à la 
reprise après faillite18.
Le FFE commence l’enquête un mois après le prononcé de la faillite, ou immédiatement 
s’il s’agit d’une cessation ou d’une liquidation. Ce délai, décidé par le FFE, favorise une 
plus grande disponibilité des données relatives à la faillite et lui permet de s’assurer que la 
faillite n’est pas rapportée, c’est-à-dire annulée. Il peut toutefois allonger le traitement du 
dossier.
15 Ce délai est fixé en ajoutant 6  mois au délai nécessaire pour recevoir les indemnités de fermeture (18  mois avant la 
date légale de fermeture). En effet, la date légale de fermeture peut être antérieure à la date de fermeture. Le FFE 
a estimé que ces 6 mois permettaient de couvrir la majorité des travailleurs.
16 Loi du 1er décembre 2016, op. cit.
17 La loi du 11  août  2017  portant insertion du livre XX Insolvabilité des entreprises dans le code de droit économique 
permet aux ASBL de se déclarer en faillite depuis le 1er mai 2018.
18 Article 11 de la loi du 26 juin 2002 relative aux fermetures d’entreprises.  FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /21
L’enquête sert à déterminer:
• la moyenne du nombre de travailleurs occupés ;
•  la date légale de fermeture ;
•  le nombre d’ayants droit potentiels ;
•  la reprise de l’entreprise et le transfert des travailleurs.
La moyenne du nombre de travailleurs occupés (2.1.2.2) détermine la date légale de fermeture 
(2.1.2.3), qui permet de compter le nombre d’ayants droit potentiels (2.1.2.4).
2.1.2.1 Demande de renseignements au curateur
Tout d’abord, le gestionnaire du dossier adresse un questionnaire au curateur un mois après 
le jugement déclaratif de faillite19. Le but est de savoir s’il y a une poursuite de l’activité, une 
reprise potentielle de l’entreprise, des soupçons de fraude sociale et si la faillite est à mettre 
en relation avec une autre fermeture20.
Ce questionnaire est envoyé par courrier ordinaire ou par formulaire électronique. En 2017, 
47 % des questionnaires ont été envoyés électroniquement et en 2018 51 %. En l’absence de 
réponse du curateur après un mois, un rappel est automatiquement envoyé par l’application. 
Si le curateur ne répond pas au rappel, le gestionnaire de dossier le contacte par téléphone 
ou par courrier.
Plus d’un cinquième (20,64  %) des questionnaires ne sont jamais renvoyés au FFE, qui doit 
prendre d’autres actions pour contacter le curateur. L’envoi d’un formulaire électronique 
n’augmente pas significativement le taux de réponse.
La qualité des réponses n’est par ailleurs pas satisfaisante, ce qui oblige le FFE à vérifier la 
plupart des informations fournies. En 2016, le FFE a constaté que la réponse du curateur 
ne correspondait pas au résultat de son enquête (reprise ou continuation de l’activité) 
dans 18 % des dossiers qu’il avait analysés.
Pour améliorer le taux de réponse, le FFE a remanié son questionnaire et modifié sa politique 
d’envoi en 2018. Il a ainsi supprimé les questions sur la suspicion de fraude sociale, car les 
réponses apportaient peu de plus-value par rapport aux informations dont il disposait déjà. 
Depuis le 1er juin 2018, il n’envoie par ailleurs plus de questionnaire lorsqu’il estime qu’une 
enquête n’est pas nécessaire, car aucun travailleur n’était employé dans le mois précédant 
la faillite (20 à 30 % des dossiers)21.
19 Le délai de déclaration de créances est en général d’un mois à compter du jugement de faillite. Néanmoins, le 
créancier peut, d’une part, déposer une créance provisionnelle s’il n’est pas certain du montant de sa créance. 
Il a, d’autre part, encore un an pour introduire sa déclaration de créance malgré le délai de dépôt prévu dans le 
jugement de faillite (sauf exception prévue par la loi allongeant ce délai de six mois). Le curateur peut donc ne pas 
connaître le montant exact du passif dans le mois qui suit le jugement de faillite (articles XX.155 et XX.165 du code 
de droit économique). 
20 Onem,  Questionnaire curateur , www.onem.be/fr/formulaires/questionnaire-curateur.
21 Il s’agit de dossiers pour lesquels le FFE estime sur la base d’indicateurs qu’il n’y aura pas de travailleurs considérés 
comme repris après la faillite. Ces dossiers sont examinés manuellement par le FFE et le questionnaire d’enquête 
n’est envoyé que si le FFE l’estime nécessaire. 22
Ces modifications devraient augmenter le taux de réponse des curateurs, mais auront peu 
d’influence sur la qualité des réponses pour les dossiers plus complexes.
Les agents du FFE appellent régulièrement les curateurs pour obtenir les données 
manquantes. Dans des cas exceptionnels, la procédure prévoit que le FFE peut informer le 
juge commissaire chargé de la faillite au tribunal de commerce si le curateur ne répond à 
aucune demande. Le FFE indique toutefois n’utiliser cette procédure qu’en dernier recours.
La Cour des comptes recommande au FFE de contacter plus systématiquement le juge 
commissaire lorsque le curateur ne répond pas aux questions du FFE. Le juge commissaire 
est en effet « chargé spécialement d’accélérer et de surveiller les opérations, la gestion et la 
liquidation de la faillite, et en particulier le règlement des créances des travailleurs du failli »22.
Réponse 	du	FFE
Dans le cadre du projet de réduction des délais de reprise après faillite, le FFE annonce une 
campagne de sensibilisation des curateurs qui insistera sur l’importance de transmettre au 
FFE les informations nécessaires au traitement correct et rapide du dossier. Le FFE utilisera 
également d’autres moyens (téléphone, courriel) pour communiquer avec le curateur afin 
de disposer plus rapidement de l’information.
2.1.2.2 Moyenne du nombre de travailleurs occupés
L’agent détermine la moyenne du nombre de travailleurs occupés durant les quatre trimestres 
qui ont précédé la fermeture de l’entreprise (« période de référence »). La réglementation23 
détaille les modalités de calcul et les sources de données à utiliser. Une première liste est 
dressée automatiquement en fonction des données introduites dans la Dimona (extraction 
des travailleurs ayant travaillé dans les 2 ans précédents).
Le calcul est ensuite réalisé dans un fichier Excel où l’agent entre les dates d’entrée et de 
sortie des travailleurs reprises dans la déclaration immédiate de l’emploi que l’employeur 
adresse à l’ONSS (Dimona). Si aucune date de sortie n’est mentionnée, l’agent estime dans 
un premier temps que le travailleur était occupé jusqu’à la fermeture de l’entreprise.
Une fois la moyenne annuelle calculée, elle est recopiée manuellement dans l’application 
Client/Server pour chacun des quatre trimestres, indépendamment de la moyenne de 
chaque trimestre individuel. Le fichier Excel est enfin imprimé, numérisé et annexé au 
dossier électronique de l’entreprise.
Pour la Cour des comptes, l’utilisation d’un fichier Excel complique les modifications 
ultérieures des données d’entrée et de sortie des travailleurs. Elle n’encourage pas le contrôle 
interne et peut générer des erreurs de manipulation. La Cour des comptes recommande que 
le calcul de la moyenne des travailleurs soit intégré dans l’application Client/Server. Pour 
permettre un meilleur contrôle ou une reprise du dossier par un autre agent, le détail du 
calcul devrait être accessible, y compris la source des données utilisées (date d’entrée et de 
sortie) pour chaque travailleur.
22 Article XX.129 du code de droit économique.
23 Article 2 de l’arrêté royal du 23 mars 2007. FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /23
Le plan opérationnel 2019 prévoit d’intégrer dans l’application Client/Server le calcul de 
l’occupation moyenne de personnel, avec une analyse fonctionnelle et une implémentation 
prévue en  2020.
2.1.2.3 Date légale de fermeture
La date légale de fermeture permet d’identifier les travailleurs dont le licenciement est 
considéré comme lié à la fermeture de l’entreprise et qui pourraient donc avoir droit à une 
indemnisation. Son mode de calcul est défini dans la réglementation. Il s’agit du premier 
jour du mois suivant celui où le nombre de salariés est tombé sous le quart de la moyenne 
du nombre de travailleurs occupés pendant la période de référence (« quart légal »).
Une fois que le FFE a fixé la moyenne du nombre de travailleurs occupés pendant la période 
de référence, il doit déterminer la date à laquelle le nombre de travailleurs occupés passe 
sous le quart de cette moyenne. La date légale de fermeture est calculée automatiquement 
sur la base des dates d’entrée et de sortie des travailleurs. Dans la majorité des cas, elle 
correspond au premier jour du mois suivant la fermeture de l’entreprise.
2.1.2.4 Ayants droit potentiels
Définition
Les ayants droit potentiels sont les travailleurs dont le contrat de travail a pris fin dans la 
période d’intervention du FFE.
Pour l’indemnité de fermeture, cette période est de 12 mois (ouvriers) ou de 18 mois 
(employés) avant la date légale de fermeture et de  12 mois après celle-ci24. Pour les indemnités 
contractuelles, elle est de 13 mois avant et de 12 mois après25.
L’existence de durées différentes en fonction du type d’indemnité et du statut du bénéficiaire 
complique la détermination des ayants droit potentiels et peut engendrer une inégalité de 
traitement entre les travailleurs. Par souci de simplification administrative, ainsi que dans 
le cadre du rapprochement entre les statuts d’ouvrier et d’employé, la Cour des comptes 
recommande d’envisager un alignement des critères d’octroi entre les indemnités et entre 
les statuts.
Comptage des ayants droit
Dans les dossiers analysés, la Cour des comptes a constaté que le nombre d’ayants droit 
potentiels n’est pas toujours estimé avec exactitude. Dans certains dossiers, des travailleurs 
dont le contrat s’est terminé hors période d’intervention figurent dans la liste des ayants 
droit potentiels. Dans d’autres dossiers, des travailleurs ne sont pas comptabilisés.
Ces erreurs s’expliquent par la méthode utilisée pour déterminer le nombre d’ayants droit 
potentiels. Pour les entreprises d’une certaine taille, le FFE se base sur la liste du personnel 
de la BCSS pour les deux dernières années. Si la date légale de fermeture est proche de la 
date de la faillite, des travailleurs dont le contrat s’est terminé plus de 18 mois avant la date 
24 Article 18 de la loi du 26 juin 2002 relative aux fermetures d’entreprises.
25 Article 36 de la loi du 26 juin 2002. 24
légale de fermeture peuvent être inclus dans les ayants droit potentiels. Parallèlement, un 
travailleur n’ayant pas été occupé deux jours consécutifs (dans l’horeca par exemple) ne 
sera pas comptabilisé.
Les agents peuvent sélectionner les ayants droit potentiels en imprimant la liste de personnel, 
puis en barrant les travailleurs hors période d’intervention. La Cour des comptes a constaté 
que ce comptage manuel entraîne des erreurs (exemple : doublons en raison de plusieurs 
contrats successifs pour le même travailleur).
Le nombre d’ayants droit potentiels est une donnée validée par le comité de gestion et 
utilisée à des fins statistiques. La Cour des comptes recommande de revoir la manière dont 
le nombre d’ayants droit potentiels est déterminé en évitant le comptage manuel.
Le FFE va examiner la possibilité d ’automatiser le calcul du nombre d ’ayants droit potentiels.
Fiches individuelles
L’équipe en charge de l’enquête complète la fiche de chaque ayant droit potentiel avec les 
dates d’entrée et de sortie. Elle se base sur les données des déclarations Dimona accessibles 
via la BCSS.
Il est fréquent que la date de sortie du travailleur n’apparaisse pas dans la Dimona, parce 
que l’employeur a négligé ses obligations. Les agents doivent alors rechercher le C4 du 
travailleur et les dernières déclarations multifonctionnelles de l’employeur (DMFA). 
Contrairement à la Dimona, la DMFA n’est remplie qu’une fois par trimestre. Si, malgré ces 
recherches, les agents ne trouvent pas de date de sortie, ils considèrent la date de faillite 
comme étant la date de sortie.
S’il apparaît par la suite que des travailleurs non considérés comme ayants droit potentiels 
sont éligibles pour une ou plusieurs indemnités, ils devront être ajoutés manuellement dans 
l’application. Tout ajout manuel doit être validé par un autre agent pour éviter les fraudes.
La Cour des comptes constate que la plupart des données concernant l’employeur et les 
ayants droit potentiels sont encodées manuellement (recopiage ou copier-coller). Lorsque 
des données ne sont pas encore connues, des données fictives sont encodées en attendant 
la fin de l’enquête.
La Cour des comptes recommande de limiter les encodages manuels en privilégiant 
l’extraction automatique des données disponibles dans la BCSS. En outre, lorsque 
des données sont encodées à titre provisoire ou par déduction, il faut le préciser dans 
l’application Client/Server afin que les données ne puissent pas être réutilisées sans 
vérification ultérieure. La source de la donnée doit clairement figurer dans Client/Server. FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /25
2.1.2.5 Reprise de l’entreprise et transfert des travailleurs
Enquête du FFE
L’enquête détermine si l’entreprise a été reprise ou si les travailleurs ont fait l’objet 
d’un transfert sous autorité de justice, d’un transfert conventionnel26 ou d’une 
réorganisation judiciaire.
En cas de transfert sous autorité de justice, le FFE prend en charge les indemnités exigibles 
entre la date d’ouverture de la procédure en réorganisation et la date du transfert.
En cas de reprise après faillite, si un travailleur accepte de travailler chez l’employeur qui 
a repris son entreprise, il perd le droit à ses indemnités compensatoires de préavis et à son 
pécule de sortie (avance du pécule de vacances). Il ne peut donc pas demander d’indemnités 
contractuelles au FFE pour ces montants. En outre, les travailleurs repris perdent le droit à 
l’indemnité éventuelle de fermeture. Par contre, la reprise ouvre le droit à l’indemnité de 
transition, qui couvre la période d’inactivité entre le licenciement et la reprise. Le travailleur 
conserve également son ancienneté pour le calcul de la rémunération et du délai de préavis.
En cas de transfert conventionnel au sens de la convention collective 32bis27, les travailleurs 
transférés n’ont pas droit à une indemnité du FFE. Cette convention prévoit en effet une 
responsabilité solidaire entre le cédant et le cessionnaire (repreneur) pour les dettes existant 
à la date du transfert. Si le nouvel employeur fait l’objet d’une fermeture, ces travailleurs 
retrouveront le droit d’être indemnisés en tenant compte de l’ancienneté acquise chez 
l’ancien employeur.
Ni le nouvel employeur ni les travailleurs n’ont en général intérêt à faire connaître au FFE 
l’existence d’un transfert conventionnel lié à une fermeture. Ce type de transfert n’est 
dès lors pas toujours signalé, contrairement aux transferts sous autorité de justice et aux 
réorganisations judiciaires.
Pour lutter contre la fraude sociale et éviter les paiements indus, le FFE doit déterminer si la 
fermeture d’une entreprise est liée à une reprise ou à un transfert conventionnel. Au cours 
de l’enquête, les agents rassemblent des indices permettant de conclure à l’un ou à l’autre. 
En l’absence de convention, le FFE peut s’appuyer sur une situation de fait. Si nécessaire, le 
FFE peut faire appel à un inspecteur social de l’Onem pour enquêter sur l’existence d’une 
reprise. Le FFE reste toutefois confronté à des difficultés dans son enquête, notamment si 
les travailleurs sont répartis entre plusieurs entreprises.
26 La convention collective de travail n° 32bis définit le transfert conventionnel comme « le transfert d’une entité 
économique maintenant son identité, entendue comme un ensemble organisé de moyens, en vue de la poursuite 
d’une activité économique, que celle-ci soit essentielle ou accessoire ». Ce transfert implique trois conditions : un 
changement d’employeur, un transfert d’entreprise ou de partie d’entreprise, un accord entre l’employeur cédant 
son entreprise et l’employeur reprenant l’entreprise.
27 Conseil national du travail, Convention collective de travail n° 32bis du 7 juin 1985 concernant le maintien des droits des 
travailleurs en cas de changement d’employeur du fait d’un transfert conventionnel d’entreprise et réglant les droits 
des travailleurs repris en cas de reprise de l’actif après faillite, modifiée par les conventions collectives de travail n° 32ter 
du 2 décembre 1986, 32quater du 19 décembre 1989, 32quinquies du 13 mars 2002 et 32sexies du 27 septembre 2016 , 
www.cnt-nar.be/CCT-COORD/cct-032-bis.pdf. 26
Conséquences pour le travailleur
Lorsque le FFE conclut à un transfert conventionnel, l’ancien employeur et le repreneur 
sont solidairement responsables des dettes à l’égard de leurs travailleurs. Cependant, le 
refus d’intervention du FFE n’implique pas que les travailleurs concernés par le transfert 
puissent effectivement bénéficier des arriérés de salaire éventuels du repreneur. En effet, 
cette décision administrative du FFE n’est pas contraignante pour le repreneur.
Par ailleurs, les travailleurs peuvent uniquement demander des indemnités de transition en 
cas de reprise après faillite et si leur licenciement a eu lieu moins d’un mois avant la faillite. 
Si le FFE estime que l’entreprise a été reprise, ils n’ont en outre pas droit aux indemnités 
contractuelles (pour les arriérés de salaire ou de préavis).
Dans un dossier analysé par la Cour des comptes dans le secteur des titres-services, le 
repreneur s’est opposé à la décision du FFE, s’étonnant de ne pas avoir été contacté pendant 
l’enquête et affirmant ne rien connaître de la société en faillite alors que la majorité du 
personnel en était issue. Plusieurs travailleurs transférés plus d’un mois avant la faillite 
n’ont perçu ni l’indemnité de rupture ni leur dernier salaire et sont donc victimes du 
non-respect de la décision du FFE par leur employeur. Ils devront entamer une procédure 
judiciaire pour récupérer les arriérés de salaire et indemnités de rupture non versés.
La Cour des comptes recommande de modifier la loi pour que, en l’absence de convention 
de reprise, lorsque l’enquête conclut à un transfert conventionnel, le FFE puisse accorder 
les indemnités contractuelles aux travailleurs concernés (hors indemnités de rupture) et 
récupérer ce montant auprès de l’ancien et du nouvel employeur. En cas de contestation 
du nouvel employeur, le FFE est en effet plus à même d’entamer les démarches judiciaires 
nécessaires que les travailleurs.
L’incidence budgétaire de cette recommandation est maîtrisée en raison de la forte 
probabilité de récupérer les indemnités versées. Le FFE inscrirait en effet sa créance auprès 
d’une entreprise en activité.
2.1.3	 Passage 	des	dossiers 	Employeurs 	en	comité	de	gestion
Une fois l’enquête Employeur terminée, le dossier est envoyé au comité de gestion du FFE 
qui valide ou non les propositions d’appliquer la législation sur les fermetures d’entreprises 
pour cet employeur. Une liste collective contenant l’ensemble des propositions de décision 
est présentée au comité de gestion.
La Cour des comptes a examiné les dossiers pour lesquels une nouvelle décision annule et 
remplace la précédente. Trois raisons justifient la nouvelle décision :
•  nouvelle décision de l’ONSS (ex. : non-assujettissement du travailleur) ;
•  modification de la décision suite à de nouvelles informations reçues ;
• erreur du FFE.
Dans le premier cas, les dossiers font l’objet d’une note séparée, présentée au comité de 
gestion. Dans les autres, aucune note séparée n’est rédigée et les dossiers sont intégrés dans 
la liste collective avec la mention « annule et remplace », sans autre précision. FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /27
Pour garantir la transparence des décisions, la Cour des comptes recommande que toutes 
les nouvelles décisions fassent l’objet d’une note séparée au comité de gestion afin d’en 
détailler les raisons.
Le FFE est prêt à prévoir une note séparée pour identifier les dossiers concernés.
2.1.4 Paiement de l’indemnité de fermeture
2.1.4.1 Objectif
En cas de fermeture d’entreprise, l’employeur est tenu de payer une indemnité forfaitaire de 
fermeture. Cette indemnité est calculée en fonction de l’âge et de l’ancienneté du travailleur 
dans l’entreprise. Elle s’élève à 163,22 euros28 multipliés par la somme du nombre d’années 
d’ancienneté (plafonnée à 20 ans) et du nombre d’années d’âge au-delà de 45 ans (plafonné 
à 19 ans). Ces montants sont indexés29.
En 1966, le législateur a voulu octroyer une indemnité spécifique aux travailleurs dont 
la rupture du contrat « trouve son origine dans la perspective ou dans la réalisation d’une 
faillite  »30. La loi du 26 juin 2002 reprend ce principe. Les conditions d’octroi ont été peu à 
peu élargies.
2.1.4.2 Procédure
La loi prévoit que l’employeur paie l’indemnité de fermeture dans les quinze jours qui 
suivent la fermeture ou le licenciement31. Passé ce délai, le FFE est chargé d’indemniser 
le travailleur et de récupérer ensuite le montant versé auprès de l’employeur. L’indemnité 
de fermeture est calculée par le service Employeurs, car elle est octroyée sans demande du 
travailleur.
Si la fermeture a lieu lors de la faillite ou de la liquidation, le FFE considère qu’aucune 
indemnité n’aura été payée par l’employeur, puisque le curateur ou le liquidateur reprend 
les obligations de l’employeur. Si la fermeture a eu lieu dans le passé, le service Employeurs 
vérifie auprès du curateur ou du liquidateur si l’indemnité de fermeture a été octroyée.
La Cour des comptes constate que l ’ indemnité de fermeture est payée automatiquement32 et 
en moyenne dans les 30 jours qui suivent le comité de gestion, ce qui constitue une bonne 
pratique.
28 Montant au 1er septembre 2018.
29 Par exemple, un travailleur de 50 ans avec 15 ans d’ancienneté aura droit à 163,22 euros * (5 + 15).
30 Doc. parl. , Chambre, 19 avril 1966, Projet de loi relatif à l’indemnisation des travailleurs licenciés en cas de fermeture 
d’entreprises, DOC 166 (1965-1966), n° 1, p. 6 et p. 20, www.dekamer.be/digidoc/DPS/K2003/K20031610/
K20031610.PDF.
31 Article 26 de la loi du 26 juin 2002.
32 En 2017, les indus constatés par le FFE s’élevaient à 33.132 euros, soit seulement 0,3 % des indemnités de fermeture. 
 
  En 2017 , 9,2 millions d’euros d’indemnités ont été versés  à 5.582 bénéficiaires , 
soit 1.639,66 euros d’indemnité moyenne par bénéficiaire .  28
2.1.4.3 Conditions d’octroi
L’agent examine d’abord si l’entreprise satisfait aux conditions légales et réglementaires. Il 
se base sur la moyenne du nombre de travailleurs occupés pendant la période de référence 
et la date légale de fermeture, deux informations issues de l’enquête.
Graphique 1 –  Arbre de vérification auprès de l’employeur des conditions d’octroi d’une indemnité de 
fermeture
Si les conditions concernant l’employeur sont remplies, les agents déterminent les 
travailleurs qui ont droit à cette indemnité. Outre se situer dans la période d’intervention 
détaillée plus haut, ces travailleurs doivent :
•  avoir été occupés dans l’entreprise sous contrat à durée indéterminée ;
•  avoir au moins un an d’ancienneté ininterrompue chez l’employeur (sauf exception) ;
•  en cas de reprise de l’entreprise après la faillite, ne pas voir été repris par le repreneur.
Pour les entreprises de 5 à 19 travailleurs, seuls les travailleurs dont l’ex-employeur a été 
déclaré en faillite auront droit à l’indemnité de fermeture du FFE. Selon le FFE, cette règle 
repose sur le fait qu’en cas de fermeture simple de l’entreprise qui n’a pas été déclarée en 
faillite, les travailleurs occupés dans des entreprises occupant entre 5 et 19 travailleurs ont 
éventuellement la possibilité de négocier avec leur employeur des avantages conventionnels 
qui pourraient venir compenser le droit à l’indemnité de fermeture.
La Cour des comptes constate que les critères d’octroi ne permettent pas de couvrir 
tous les travailleurs affectés par la fermeture. D’une part, dans les entreprises de plus 
de 20 travailleurs dont la date de fermeture légale est nettement antérieure à la faillite, des 
travailleurs dont le licenciement est très éloigné de la fermeture et probablement non lié 
à la faillite se voient octroyer spontanément cette indemnité, même s’ils ont retrouvé un 
emploi. D’autre part, des travailleurs échappent à la possibilité de recevoir cette indemnité  
En 2017, près  
3/4 des paiements sont effectués plus de 8 mois après la faillite.   
Le d 
 
  Secteur 
marchand≥ 20 travailleurs OUI
5 ≤19 
travailleursDate légale de 
fermeture 
>failliteOUI
Date légale de 
fermeture 
<failliteNON
Cessation ou 
liquidationNON
< 5 travailleurs NON
Secteur non 
marchandNON FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /29
alors qu’ils sont directement affectés par la fermeture. C’est par exemple le cas du secteur 
non marchand33, des travailleurs sous contrat à durée déterminée, des entreprises de moins 
de 5 travailleurs34 ou encore des entreprises de moins de 20 travailleurs en liquidation ou 
dont la faillite a été prononcée après le licenciement du personnel35.
Ces différences de traitement résultent des évolutions historiques intervenues dans 
les indemnisations confiées au FFE. Si elles peuvent être expliquées, elles ne sont plus 
nécessairement adaptées. Pour la Cour des comptes, il est souhaitable que le FFE évalue si 
les critères d’octroi de l’indemnité de fermeture liés au nombre de travailleurs, au caractère 
(non marchand) du secteur et au type de contrat (à durée déterminée) peuvent être motivés 
dans le contexte économique et social contemporain. Il lui appartient de présenter des 
propositions de réforme en lien avec sa finalité, qui est de permettre d’indemniser les 
travailleurs affectés par une fermeture d’entreprise. Les inégalités de traitement, si elles 
subsistent, devraient être davantage motivées.
2.1.5	 Contrôle 	de	la	qualité	du	traitement 	des	dossiers 	Employeurs
Le contrôle de qualité des dossiers Employeurs est organisé au moyen d’un examen par le 
chef d’équipe, d’une part, et par échantillon, d’autre part.
Premièrement, les agents peuvent demander la révision de leur dossier par le chef 
d’équipe. Cette possibilité est cependant limitée, car il doit superviser 14 agents. Ainsi, sur 
les 5.305 dossiers Employeurs présentés au comité de gestion en 2017, seuls 1.088 dossiers 
(20,5 %) ont été vérifiés par le chef d’équipe. En outre, le chef de service doit valider les 
propositions de décision lors de l ’établissement de chaque liste collective36, principalement 
pour les questions complexes telles que les poursuites et les réorganisations judiciaires. 
D’après le rapport de Deloitte37, cette validation s’apparente plus à une formalité qu’à un 
réel contrôle.
Deuxièmement, le FFE a mis en place un contrôle a posteriori sur une sélection aléatoire de 
dossiers (Statistical Process Control) . Ce contrôle porte sur le respect par les travailleurs de 
chaque équipe des procédures de travail.
Les contrôles 2017 ont donné les résultats suivants :
•  Au niveau de la préparation, 48  erreurs ont été repérées sur 508  dossiers contrôlés, soit 
un taux de conformité de 90,6 %. Une partie des erreurs pourrait être évitée en limitant 
les encodages manuels.
•  Au niveau de l’enquête, 34 erreurs ont été repérées sur 682 dossiers contrôlés, soit 95 % 
des dossiers traités correctement. Ces erreurs ont une incidence plus importante, car 
elles peuvent directement influencer les droits aux indemnités pour les travailleurs.
33 En 2015, le secteur non marchand occupait 7,87 % des salariés. Le nombre de travailleurs du non marchand a 
augmenté de 19 % entre 2008 et 2015 (source : Centre de ressources pour le social).
34 En 2016, les entreprises du secteur marchand de moins de 5 travailleurs occupaient 9,5 % des salariés (source : 
Statbel).
35 D’après le FFE, cette hypothèse concerne environ un tiers des entreprises de moins de 20 travailleurs. 
36 Les listes collectives sont les documents présentés en comité de gestion et contenant une proposition de décision 
pour chaque employeur (voir point 2.1.3). 
37 Deloitte, op. cit. 30
•  Au niveau des indemnités de fermeture, 24 erreurs ont été repérées sur 1.043 dossiers 
contrôlés, soit 97,7 % de dossiers traités correctement. Parmi les erreurs repérées, la 
moitié influencent les droits du travailleur ou le montant des indemnités.
Les erreurs détectées sont généralement corrigées par la suite et n’impliquent donc pas 
nécessairement une décision erronée.
Le FFE a développé le contrôle des dossiers Employeurs comme prévu dans le contrat 
d’administration 2016-2018. Le prochain contrat d’administration devrait contenir des 
objectifs pour le traitement des dossiers Employeurs.
2.2 Dossiers Travailleurs
Le traitement du dossier d’un travailleur débute à la réception d’une demande 
d’indemnisation. Il se termine au paiement des indemnités dues. Chaque dossier Travailleur 
est lié à un dossier Employeur.
2.2.1	 Réception 	de	la	demande 	du	travailleur
2.2.1.1 Formulaire F1
Pour toutes les indemnités sauf celle de fermeture, le travailleur doit demander une 
indemnisation au FFE via un formulaire F1. Les données extraites automatiquement lors du 
traitement du dossier Employeur sont réutilisées.
Pour ces indemnités, le travailleur doit au préalable introduire une créance auprès du greffe 
du tribunal de commerce qui a prononcé la faillite ou la liquidation. Le curateur ou le 
liquidateur est chargé de vérifier la créance et, s’il l’accepte, doit la reprendre dans le passif 
de l’entreprise38. La signature du F1 par le curateur ou le liquidateur suffit à considérer que 
la créance a été déposée.
Si le F1 n’a pas pu être signé par le curateur, par exemple parce que la faillite est clôturée 
moins d’un mois après son prononcé, le travailleur doit prouver qu’il a une créance vis-à-vis 
de l’entreprise (ex. : courriel du curateur confirmant que la créance est acceptée, jugement, 
etc.).
Rôle des curateurs
La bonne gestion du dossier de l’entreprise en faillite par les curateurs influence les délais 
et la qualité du traitement des dossiers par le FFE (constitution du dossier Employeur, 
récupération des créances).
38 Article XX, 155, §  1er, du code de droit économique. En 2017, 17.950 dossiers T ravailleurs ont été traités, soit une moyenne de 1.051 
dossiers par équivalent  temps  plein  du service Travailleurs .  FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /31
Ils doivent assumer les obligations de l’employeur et remplir les déclarations DMFA et 
Dimona de l’entreprise. Le curateur doit collaborer de manière active et prioritaire à la 
détermination de la créance du travailleur39. Ils doivent transmettre immédiatement au FFE 
les créances des travailleurs admises en totalité ou pour un montant provisionnel40.
Outre leurs honoraires, les curateurs peuvent demander un forfait de 56,29 euros par 
travailleur pour établir les documents sociaux.
2.2.1.2 Enregistrement des F1
Le F1 doit tout d’abord être encodé manuellement dans l’application Client/Server. Lorsque 
le FFE reçoit les demandes d’indemnisation des travailleurs ou de leur syndicat, les agents 
vérifient s’il existe déjà un dossier d’enquête concernant l’employeur. Si la fermeture n’est 
pas connue du FFE, le Fonds doit débuter l’enquête Employeur avant de pouvoir donner 
suite à la demande d’indemnisation.
2.2.1.3 Projet e-F1
Depuis 2016, les syndicats peuvent remplir le formulaire F1 de manière électronique (e-F1). 
La procédure est toutefois incomplète, car le formulaire doit toujours être imprimé, signé et 
envoyé en version papier au FFE.
L’encodage direct de certaines données par les syndicats évite certaines erreurs de lecture. 
Toutes les informations ne sont cependant pas complétées électroniquement. Le numéro de 
compte du travailleur est régulièrement ajouté à la main, ce qui peut engendrer des risques.
Le FFE souhaite lier l’e-F1 au registre central de solvabilité Regsol. Il existe deux processus : 
la déclaration de créance dans Regsol et l’introduction du F1. Dans le futur, l’introduction 
des créances via l’application e-F1 servira également de déclaration obligatoire Regsol. Ceci 
permettrait à terme de déposer automatiquement un F1 une fois la créance validée par le 
curateur.
À terme, l’e-F1 devrait pouvoir être utilisé directement par les travailleurs qui le souhaitent 
et éviter de devoir envoyer une copie papier. La Cour des comptes recommande de mener 
à bien ce projet dans les meilleurs délais. En outre, en 2012, un audit de Deloitte a mis en 
exergue des risques importants lors de l’encodage des données relatives aux travailleurs. 
S’il est mené à bien, le projet e-F1 permettra de couvrir ce risque pour les formulaires 
électroniques et de libérer du temps pour encoder et contrôler les formulaires restants.
Le FFE a l’intention de permettre aux travailleurs d’utiliser l’application e-F1. Il la 
développera dans une seconde phase.
2.2.2	 Calcul	 des	indemnités
Une fois les données du formulaire F1 encodées dans l’application Client/Server, l’équipe 
Calcul détermine le montant des indemnités dues par le FFE, à l’exception de l’indemnité 
de fermeture.
39 Article XX.132 du code de droit économique. 
40 Article XX.161 du code de droit économique.  32
2.2.2.1 Indemnité contractuelle
Définition de l’indemnité contractuelle
L’indemnité contractuelle, telle qu’envisagée par le FFE, découle de la relation de travail 
entre le travailleur et l’employeur. Elle couvre ainsi toutes les rémunérations, indemnités 
et avantages dus par l’employeur que le travailleur n’a pas perçus. Elle se compose donc du 
salaire, du pécule de vacances, de la prime de fin d’années, des indemnités de rupture et de 
tous les autres avantages qui résultent du contrat de travail, d’une convention collective ou 
individuelle de travail, ou de la législation (ex. : primes, chèques-repas, frais de déplacement, 
pension complémentaire dans le cadre d’une assurance groupe, etc.)
La loi a en outre prévu une indemnité spécifique pour les délégués syndicaux, les 
représentants du personnel au conseil d’entreprise et au comité pour la prévention et la 
protection du travail41.
Dans le formulaire F1, le travailleur doit indiquer s’il a reçu une avance sur les rémunérations 
non perçues. Il complète ensuite le formulaire avec les montants demandés (bruts ou nets) et 
la justification de ces montants. La signature du curateur ou du liquidateur sur le F1 certifie 
que la créance est acceptée.
Vérification de l’indemnité par le FFE
Le FFE considère que la notion de rémunération utilisée pour calculer les indemnités 
contractuelles est propre à la législation relative aux fermetures et doit être appréciée 
indépendamment des définitions d’autres lois sociales42.
Le montant de la créance reconnue par le curateur ne correspond pas nécessairement 
au montant de l’indemnité contractuelle à laquelle le travailleur peut prétendre. Le FFE 
recalcule donc systématiquement le montant indiqué sur le F1 et accepté par le curateur.
Le calcul des indemnités contractuelles nécessite de se référer à toutes les conventions 
collectives et individuelles qui influencent la rémunération ou les avantages attribués au 
travailleur. La spécificité de chaque situation rend ce calcul complexe et implique une 
charge de travail importante pour le FFE.
Chaque nouvelle disposition de droit social peut en outre modifier le calcul de l’indemnité 
contractuelle. Le FFE doit déterminer si, et dans quelle mesure, la nouvelle disposition doit 
être prise en compte43. 
41 Article 35, §   1er, 2°, de la loi du 26 juin 2002. 
42 Notamment la loi du 12 avril 1965 concernant la protection de la rémunération des travailleurs.
43 En guise d’exemple, le bonus à l’emploi est considéré comme rémunération par le FFE. Même s’il n’est pas 
demandé dans le F1, le service doit le prendre en compte, à condition toutefois que le montant soit indiqué dans la 
fiche de salaire du travailleur et que le service dispose de cette fiche de salaire. 
 
  En 2017, l e FFE a versé 1 84 millions d’euros d’indemnités contractuelles 
à 15.882 travailleurs, soit plus de 90 % du total des indemnités versées.   FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /33
Calcul de l’indemnité par le FFE
Le FFE dispose d’une marge dans le calcul de l’indemnité contractuelle. Des règles internes, 
basées notamment sur la jurisprudence, détaillent la méthode à utiliser. Cette complexité 
peut s’avérer chronophage et provoquer des erreurs.
Le procès-verbal d’un groupe de travail entre le FFE et les syndicats énonce qu’« il arrive 
souvent que l’ établissement de la créance ne se fasse pas de manière uniforme, tous les 
travailleurs ne recevant dès lors pas le même montant dans le cadre d’une même faillite. 
Cela s’explique d’une part par les différentes méthodes de calcul et d’ interprétation entre les 
syndicats, les curateurs et le FFE, et par les différentes méthodes de calcul entre les syndicats 
entre eux ; et d’autre part par l’ introduction non uniforme de la créance (au niveau des 
indemnités) »44.
Plusieurs travailleurs d’une même entreprise dont les conditions sont identiques peuvent 
donc remettre un formulaire F1 avec un calcul différent des indemnités demandées. Le 
service doit alors corriger le calcul proposé.
Face à ce constat, le FFE organise des réunions avec les syndicats afin d’uniformiser le calcul 
de ces indemnités et d'éviter les corrections ultérieures. Le FFE rédige également un guide 
à destination des syndicats afin d’expliquer le calcul des différentes parties de l’indemnité 
contractuelle. Ce guide n’a cependant pas vocation à être communiqué à d’autres instances 
que les syndicats (curateurs, avocats, etc.).
Un document, appelé « livre électronique »45, disponible sur le site du FFE détaille 
l’application de la loi sur les fermetures d’entreprises. Ce document juridique est cependant 
difficilement exploitable par les travailleurs.
La Cour des comptes constate que la clarification et l’unification du calcul des indemnités 
contractuelles sont des conditions nécessaires pour assurer l’égalité de traitement entre 
les bénéficiaires. Elle recommande que les interprétations de la réglementation les plus 
importantes soient soumises au comité de gestion. Si nécessaire, il appartient au FFE de 
proposer une modification de la réglementation pour assurer la sécurité juridique et une 
application uniforme des règles.
Le FFE indique appliquer des règles uniformes de calcul. Vu les divergences parfois 
présentes entre les syndicats ou au sein même d’un syndicat, le FFE a toutefois commencé 
en 2018 à uniformiser les règles de calcul des indemnités contractuelles en étroite 
collaboration avec ces partenaires. Ces règles seront aussi soumises aux curateurs pour 
validation. Elles seront ensuite soumises au comité de gestion pour validation finale. Les 
avocats peuvent, quant à eux, consulter le livre électronique régulièrement mis à jour.
44 Groupe de travail FFE-syndicats, document « Réunion du 28 septembre 2017 : discussion/consensus concernant les 
difficultés rencontrées dans le cadre du processus actuel » .
45 Onem, K. Florizoone & C. Fréhis, Analyse approfondie de la législation relative aux fermetures d’entreprises , 
15 janvier 2018, 523 p., www.onem.be/fr/livre-electronique-2. 34
Automatisation du calcul
Dans son plan opérationnel 2018, le FFE a prévu « d’uniformiser les règles relatives au calcul 
des indemnités contractuelles les plus demandées (au moins 3) au niveau légal et sectoriel 
en concertation avec les partenaires  ». L’indemnité de rupture a été la première indemnité 
contractuelle sélectionnée. Son calcul, auparavant réalisé dans Excel, va être automatisé et 
intégré dans l’application Client/Server afin de garantir un traitement correct et impartial, 
car, pour chaque calcul, il doit y avoir un accord sur l’interprétation et sur les données à 
utiliser. La Cour des comptes recommande d’étendre l’automatisation du calcul à d’autres 
parties de l’indemnité contractuelle.
Dans le cadre de son plan opérationnel 2019, le FFE prévoit que le calcul de l’indemnité de 
rupture, pour lequel il vient d’obtenir un accord avec les syndicats, soit automatisé et intégré 
dans l’application Client/Server. La récupération des montants dus par les travailleurs au 
FFE le sera aussi.
Plafonds des indemnités
Le montant des indemnités contractuelles pris en charge par le FFE est plafonné. En 2007, 
un arrêté royal46 a considérablement simplifié les plafonds en fixant un montant global brut 
de 23.000 euros pour cette année-là, de 24.000 euros pour 2008 et de 25.000 euros à partir 
de 200947. Dans ce montant global, les arriérés de salaire et autres avantages sont limités 
à 6.750 euros et le pécule de vacances des employés à 4.500 euros. Le solde se compose 
des indemnités compensatoires de préavis ou de l’indemnité de transition éventuelle (voir 
point suivant).
Ces montants sont bruts (ils comprennent le précompte professionnel et les cotisations 
sociales à charge des travailleurs). À ces montants doivent être ajoutées les cotisations 
patronales versées. L’indemnité de fermeture et le complément d’entreprise ne sont pas 
pris en compte dans l’application du plafond global, mais l’indemnité de transition l’est.
La Cour des comptes constate que ces plafonds ne sont pas indexés et n’ont plus été revus 
depuis 200948. En raison de l’inflation, la valeur réelle du plafond a donc dans les faits diminué 
ces dix dernières années. La valeur réelle du plafond en 2018 correspondait à 21.190,74 euros 
de 2009. La Cour des comptes recommande au FFE d’évaluer si ces montants restent 
adéquats au regard des objectifs poursuivis et de présenter des propositions éventuelles 
d’adaptation.
46 Arrêté royal du 3 août 2007 modifiant l’arrêté royal du 23 mars 2007 portant exécution de la loi du 26 juin 2002 relative 
aux fermetures d’entreprises.
47 Arrêté royal du 6 juillet 2009 modifiant l’arrêté royal du 23 mars 2007 portant exécution de la loi du 
26 juin 2002 relative aux fermetures d’entreprises, en ce qui concerne le montant maximum des paiements 
effectués par le Fonds d’indemnisation des travailleurs licenciés en cas de fermeture d’entreprises.
48 U ne inde xa tion du plaf ond global aur ai t p or té celui - ci à 29 .1 4 0 ,9 5  euros au 1er janvier 2018. En 2017, 1.804 travailleurs 
avaient atteint le plafond global, soit près de 12 % des travailleurs indemnisés. L’indexation du plafond aurait 
représenté une dépense supplémentaire d’environ 7,4 millions d’euros.  FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /35
2.2.2.2 Indemnité de transition
L’indemnité de transition couvre la rémunération du travailleur entre la faillite de 
l’entreprise et son engagement chez l’employeur qui a repris l’actif de l’entreprise en 
faillite. Elle n’est accordée qu’aux travailleurs licenciés moins d’un mois avant la faillite 
qui n’ont pas travaillé entre leur licenciement et leur engagement par le repreneur. Il faut 
en outre que le préavis n’ait pas été presté ou payé entièrement. Tout comme l’indemnité 
contractuelle, l’indemnité de transition doit être demandée par le travailleur. Le calcul est 
similaire à celui de l’indemnité contractuelle.
L’indemnité de transition doit être demandée au moyen du formulaire F1 et pas d’un 
formulaire spécifique. Le formulaire F1 ne mentionne toutefois pas l’indemnité de transition. 
En cas de reprise de l’entreprise, le FFE octroie l’indemnité de transition uniquement aux 
travailleurs repris qui ont remis un F1 pour demander des indemnités contractuelles, même 
s’il a connaissance d’autres travailleurs qui entrent dans les conditions pour percevoir 
l’indemnité de transition.
La Cour des comptes estime que le formulaire F1 devrait mentionner spécifiquement 
l’indemnité de transition. Les travailleurs qui n’ont droit qu’à cette indemnité pourront 
ainsi la demander séparément.
Pour avoir droit à l’indemnité de transition, le travailleur repris doit avoir droit à une 
indemnité de rupture qui n’a pas été payée totalement. Le travailleur doit donc réclamer 
une indemnité de rupture sur le F1 et non une indemnité de transition. Le FFE paie cette 
indemnité si les conditions d’octroi sont réunies, sans que le travailleur doive la réclamer. 
En outre, lorsque la demande est introduite, il est possible qu’il n’y ait pas encore de 
décision du comité de gestion concernant une reprise après faillite. Le travailleur ne sait 
pas lui-même s’il est (sera) considéré comme repris.
Commentaire 	de	la	Cour	des	comptes
Pour clarifier, il conviendrait néanmoins de mentionner l’existence de l’indemnité de 
transition sur le F1.
La Cour des comptes recommande également que le FFE avertisse systématiquement les 
travailleurs concernés de la possibilité de demander une indemnité de transition lorsqu’il 
est informé d’une reprise.
En outre, la loi exclut le secteur non marchand de cette indemnité. La Cour des comptes 
recommande au FFE d’évaluer une éventuelle application des dispositions relatives à la 
reprise après faillite à ce secteur et de proposer une modification de la législation si nécessaire. 
Les inégalités de traitement, si elles subsistent, devraient être davantage motivées. 
 
  En 2017, une indemnité de transition de 3.641,94 euros en moyenne a été payée 
à 440 bénéficiaires pour un total de 1,6 million d’euros.  
  36
2.2.2.3 Complément d’entreprise
Le complément d’entreprise (auparavant appelé « prépension ») est une indemnité payée 
par l’entreprise à certains travailleurs âgés en cas de licenciement. Elle doit être prévue par 
une convention collective de travail.
Lors de la fermeture d’une entreprise, les travailleurs bénéficiaires du complément 
d’entreprise ou qui étaient sur le point d’en bénéficier peuvent demander au FFE de l’octroyer 
à la place de l’ancien employeur. La procédure est similaire à celle relative aux indemnités 
contractuelles, puisque le FFE reprend l’obligation de l’employeur. Des conditions 
spécifiques au complément d’entreprise sont prévues (âge du travailleur, existence d’une 
convention collective de travail, etc.). Le complément d’entreprise doit être demandé sur 
une page spécifique du formulaire F1. Conformément à la CCT 1749, il s’agit majoritairement 
de continuations de paiements pour lesquels aucun calcul n’est donc nécessaire.
Lorsque le travailleur joint un jugement condamnant l’employeur, le FFE vérifie néanmoins 
si les indemnités peuvent être payées. Dans le cas où un plafond légal limite les interventions 
du FFE, ce plafond est appliqué. Dans un dossier analysé, un jugement par défaut50 a été 
prononcé et le FFE a constaté que le montant auquel l’employeur avait été condamné ne 
correspondait pas au montant dû (le travailleur ne rentrait pas dans les conditions). Le FFE 
indique vérifier la créance, en particulier lorsqu’il s’agit d’un jugement par défaut et ne pas 
suivre le jugement s’il estime que les conditions de son intervention ne sont pas remplies.
La Cour des comptes constate que les suites données par le FFE à ses vérifications et recalculs 
vont à l’encontre du principe d’autorité de la chose jugée. Elle recommande donc au FFE de 
respecter cette autorité ou de faire tierce opposition en cas de désaccord.
Le FFE indique octroyer les indemnités conformément à la législation. Le FFE fera tierce 
opposition si le jugement est rendu par défaut et si les montants réclamés et acceptés par 
défaut ne correspondent pas aux montants que le FFE estime devoir octroyer.
Il examinera par ailleurs le pourcentage de cas concernés afin d’évaluer l’incidence de 
l’augmentation du contentieux auprès des tribunaux du travail sur les moyens du FFE.
49 Conseil national du travail, Convention collective de travail n° 17 du 19 décembre 1974 instituant un régime d’indemnité 
complémentaire pour certains travailleurs âgés, en cas de licenciement, modifiée par les conventions collectives 
de travail n° 17bis du 29 janvier 1976, n° 17nonies du 7 juin 1983, n° 17duodevicies du 26 juillet 1994, n° 17vicies 
du 17 décembre 1997, n° 17vicies quater du 19 décembre 2001, n° 17vicies sexies du 7 octobre 2003, n° 17tricies du 
19 décembre 2006 et n° 17tricies sexies du 27 avril 2015 , www.cnt-nar.be/CCT-COORD/cct-017.pdf.
50 Un jugement par défaut est prononcé lorsque l’employeur ne se présente pas au procès. Généralement, le juge 
accepte alors toute la demande du travailleur sans toujours vérifier si elle est fondée.   
 
  En 2017, le FFE  a payé un complément d’entreprise à 2. 306 bénéficiaires, dont 290 
nouveaux dossiers, pour 6,9 millions d’euros.   FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /37
2.2.3 Paiement des indemnités à des tiers
Avant de payer des indemnités, le FFE calcule ce qu’il appelle l’« écrémage ». Cette opération 
consiste à déterminer la part des indemnités qui, après déduction des cotisations sociales et 
fiscales, doit être versée à un tiers plutôt qu’au travailleur.
Lorsque les indemnités ne doivent pas être versées intégralement au travailleur, le paiement 
est bloqué et le dossier intégré dans une liste transmise chaque semaine à l’équipe Écrémage. 
L’« écrémage » comprend :
1. le calcul de la part des indemnités déjà versées au travailleur pendant la période 
de préavis (chômage provisionnel, indemnités de la mutuelle) ;
2. le calcul de la quotité des indemnités qui reviennent aux créanciers du travailleur 
qui se seraient manifestés avant le paiement (ex. : médiation de dettes, 
SPF Finances, CPAS, etc.) ;
3. le paiement des indemnités à un tiers désigné par le travailleur dans son 
formulaire F1.
Concernant les montants qui reviennent aux créanciers des travailleurs, l’équipe vérifie 
la base légale jointe à la demande du créancier ainsi que la quotité des indemnités qui 
est saisissable. Dans la pratique, la Cour des comptes constate que le créancier peut lui-
même remplir le F1 en y justifiant son droit de subrogation afin de récupérer les indemnités 
auxquelles le travailleur a droit.
Lorsque le travailleur désigne un tiers pour percevoir les indemnités, l’équipe constitue une 
fiche pour ce bénéficiaire comme s’il s’agissait d’un créancier légal.
Le bénéficiaire désigné par le travailleur peut par exemple être un membre de sa famille, 
son syndicat, son avocat ou une personne morale.
Cette pratique peut induire une confusion entre les créanciers qui se subrogent légalement 
dans les droits du travailleur, ceux qui font valoir une cession ou une saisie de rémunération 
et le bénéficiaire désigné volontairement par le travailleur. Pour la Cour des comptes, le 
paiement des indemnités à un tiers à la demande du travailleur ne devrait pas être géré de 
la même manière que les retenues à la demande d’un créancier.
La confusion entre le créancier légal et le bénéficiaire désigné par le travailleur engendre un 
risque lié au numéro de compte. Ainsi, aucun suivi des éventuelles modifications du numéro 
de compte des bénéficiaires désignés n’est prévu dans le logiciel, contrairement à ce qui est 
prévu pour le numéro de compte du travailleur. La Cour des comptes recommande que le 
suivi des numéros de compte des travailleurs (voir ci-après) soit généralisé aux numéros de 
compte des créanciers et des bénéficiaires désignés par le travailleur.
Le FFE va étendre la méthode de suivi automatique des numéros de compte aux autres 
créanciers légaux. 38
2.2.4	 Contrôle 	de	la	qualité	du	traitement 	des	dossiers 	Travailleurs
Le rapport de Deloitte51 avait mis en évidence les principaux risques d’erreurs dans le 
paiement (erreur dans l’encodage et dans l’approbation du dossier Entreprise, travailleur 
fictif et fraude au numéro de compte).
À la suite de cet audit, le FFE a mis en place un contrôle de la qualité basé sur la méthode 
Statistical Process Control (SPC). Un échantillon de dossiers est analysé une nouvelle fois 
par un autre agent. Le FFE a également modifié son application pour que les modifications 
de numéros de compte bancaire soient enregistrées.
Le contrat d’administration prévoit que le FFE contrôle, suivant la méthodologie SPC, «  si les 
décisions sur les dossiers des travailleurs relatives à l’admissibilité et au calcul des allocations 
ont été prises conformément aux dispositions légales et réglementaires en vigueur » . Le taux 
d’erreur doit être inférieur à 10 % en 2016, 9 % en 2017 et 8 % en 201852. Avec un taux d’erreur 
de 3,5 % en 2016 et 3,96 % en 2017, le FFE respecte ces normes.
Le FFE a par ailleurs développé d’autres indicateurs plus précis. Ils sont rattachés à chaque 
étape du dossier. Ainsi, concernant l’encodage des formulaires F1, 82 erreurs ont été 
détectées sur 595 dossiers analysés, ce qui signifie que 86,22 % des dossiers étaient traités 
correctement. Concernant l’équipe Calcul, sur  533 dossiers analysés, 80  comportaient une 
erreur (15 %), dont 49 de montant (9,2 %).
La Cour des comptes constate que le contrôle de la qualité est à la fois un moyen de contrôle 
du travail des agents et un outil d’évaluation du processus. Le FFE n’enregistre toutefois 
pas l’incidence financière des erreurs, mais uniquement le pourcentage de dossier avec 
erreur, quelle que soit l’importance de celle-ci.
La Cour des comptes recommande de calculer l’incidence financière des erreurs. Par 
extrapolation, il sera ainsi possible d’évaluer les différences entre les indemnités versées et 
les indemnités dues, en faveur et en défaveur du travailleur.
Le FFE indique avoir intégré, depuis janvier 2019, dans le contrôle SPC Travailleur, la 
différence constatée entre le montant octroyé avant et après le contrôle.
2.3	 Charte	de	l’assuré	social
Depuis 1997, la charte de l ’assuré social53 garantit l ’effectivité des droits sociaux en imposant 
aux organismes de sécurité sociale une série de devoirs généraux, notamment :
•  l’obligation d’information et de conseil (articles 3 et 4) ;
•  l’obligation de motiver les décisions et d’informer les destinataires des possibilités de 
recours (articles 7, 13 et 14) ;
51 Deloitte, op. cit.
52 Article 28 du contrat d’administration pour la période de 2016-2018 entre l’ État belge et l’Office national de 
l’emploi. 
53 Loi du 11 avril 1995 visant à instituer la « charte » de l’assuré social, entrée en vigueur le 1er janvier 1997.  FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /39
•  l’obligation de statuer au plus tard dans les quatre mois de la réception de la demande 
ou du fait donnant lieu à l’examen d’office (article 10) ;
•  l’obligation d’instruire la demande avec minutie, en recueillant d’initiative toutes 
les informations faisant défaut pour pouvoir apprécier les droits de l’assuré social 
(article 11) ;
•  l’obligation de payer des intérêts de retard si le paiement des prestations n’intervient 
pas dans les délais légaux (article 20).
La charte s’applique à tout organisme qui accorde des prestations de sécurité sociale. Elle 
concerne non seulement les institutions publiques de sécurité sociale, mais également les 
fonds de sécurité d’existence, mutuelles, caisses syndicales de paiement des allocations de 
chômage, etc.
Contrairement à l’Onem, le FFE n’est pas explicitement repris dans le champ d’application 
de la loi54. Le Tribunal de première instance de Turnhout a dès lors jugé la charte de l’assuré 
sociale non contraignante pour le FFE55.
Dans les faits, le FFE applique la plupart des obligations de la charte, sauf :
•  l’obligation de statuer au plus tard dans les quatre mois de la réception d’une demande 
d’octroi de prestations sociales, sous peine d’intérêts de retard56 ; la charte prévoit 
toutefois que le délai soit suspendu si l’IPSS n’a pas reçu de l’intéressé ou d’une autre 
institution étrangère tous les renseignements demandés nécessaires pour prendre sa 
décision ;
•  l ’obligation d ’ indiquer les voies de recours dans la correspondance avec les bénéficiaires  ;
•  l’obligation d’informer de manière proactive les ayants droit potentiels de la possibilité 
de percevoir une indemnité.
En 2017, le FFE a comptabilisé 73.703 ayants droit potentiels (travailleurs déclarés dans les 
entreprises tombées en faillite en 2017) et a reçu 17.950 formulaires F1. En outre, seuls 2 % 
des formulaires F1 ont été transmis directement par un travailleur. Ces chiffres peuvent 
indiquer que certains travailleurs ne demandent pas les indemnités auxquelles ils ont 
droit. Pour éviter ce risque, il faut que les travailleurs soient informés de la possibilité de 
demander ces indemnités. La Cour des comptes recommande donc que le FFE informe 
proactivement les travailleurs, du secteur marchand et du secteur non marchand, des 
possibilités d’indemnisation.
Le plan opérationnel prévoit que, pour fin 2020, les travailleurs victimes soient informés dès 
la déclaration de faillite. Le FFE envisagera d’étendre cette mesure à la liquidation et à la 
cessation d’activités pour lesquelles il n’y a pas de mesure de publicité. Cette information 
proactive demande une concertation avec les syndicats.
54 Article 2, 1°, a, de la loi visant à instituer la « charte » de l’assuré social, lu avec l’article 21 de la loi du 29 juin 1981 
55 Tribunal du travail de Turnhout, 12 mars 2010, rôle général 09/429/A, jugement non publié.
56 Article 10 de la loi du 11 avril 1995 visant à instituer la « charte » de l’assuré social. 40
La Cour des comptes recommande également d’étendre la charte de l’assuré social au FFE. 
Tant la nature des indemnités qu’il octroie que sa proximité avec l’Onem justifient en 
effet qu’il y soit soumis. La Cour des comptes estime que le Fonds devrait dans l’intervalle 
appliquer les principes de la charte de l’assuré social en guise de bonnes pratiques 
administratives.
Dans son plan opérationnel  2019, le FFE prévoit d’analyser la charte de l’assuré social afin 
de proposer des améliorations. Il mesurera le délai entre l’introduction de la demande et 
le paiement effectif pour examiner dans quel pourcentage de dossiers ce délai est dépassé.
2.4	 Délais	moyens	d’indemnisation
Graphique 2 –  Pourcentage cumulatif d’indemnités payées en fonction du nombre de mois après la 
fermeture
Source : Cour des comptes sur la base des données du FFE
La longueur du délai est surtout imputable au traitement du dossier Employeur, car le FFE 
doit attendre de savoir si l’entreprise est reprise ou non. En moyenne, il faut 7,3 mois pour 
traiter un dossier Employeur contre 1 mois pour un dossier Travailleur. En 2017, le délai 
moyen entre la publication de la faillite et le paiement des indemnités (hors indemnité de 
fermeture) a été de 10,2 mois. Ce délai moyen varie entre 299 jours si le formulaire F1 arrive 
complet et 336 jours si des documents complémentaires doivent être demandés. Il peut y 
avoir un écart entre la fin du traitement du dossier Employeur et le début du traitement du 
dossier Travailleur, par exemple si le F1 n’a pas encore été reçu. 
 
  En 2017, près de 3/4 des paiements sont effectués plus de 8 mois après la faillite.   
Le délai moyen entre la publication de la faillite et le paiement des indemnités 
(hors  indemnité de fermeture) a été de 311 jours, soit 10,2 mois.  
 élai moyen entre la publication de la faillite et le  paiement des indemnités (hors  indemnité de 
fermeture) a été de 311 jours, soit 10,2 mois.  
En 2017, près de 3/4 des paiements sont effectués plus de 8 mois après la faillite.   
Le délai moyen entre la publication de la faillite et le paiement des indemnités (hors  indemnité de 
fermeture ) a été de 311 jours, soit 10,2 mois.  
 
  0 %10 %20 %30 %40 %50 %60 %70 %80 %90 %100 %
234567891011121314151617% d'indemnités payées
Nombre de mois entre la fermeture et le paiement des indemnités FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /41
2.4.1	 Dossiers 	Employeurs
Le contrat d’administration de l’Onem énonce qu’au moins 85 % des dossiers Employeurs 
(en cas de faillite) doivent avoir été communiqués au comité de gestion dans les 10 mois de 
la publication du jugement de faillite au Moniteur belge57. Il n’y a pas d’objectif pour le délai 
de traitement des autres types de fermetures.
En 2017, 91,7 % des dossiers respectaient cette norme. Parmi les dossiers qui dépassaient ce 
délai de 10 mois, 55 % étaient bloqués en raison d’une suspicion de fraude sociale.
2.4.2 Dossiers Travailleurs
Après le passage en comité de gestion du dossier Employeur, le FFE a légalement trois  mois 
pour traiter le dossier Travailleur et effectuer les paiements. Le contrat de gestion fixe 
toutefois un objectif plus ambitieux de deux mois qui est respecté dans 98,7  % des dossiers.
En moyenne, les formulaires F1 sont envoyés 6,9 mois après le prononcé de la faillite. En 
effet, les travailleurs ou leurs représentants savent qu’aucun paiement n’est possible avant 
le passage du dossier Employeur au comité de gestion. Dans les dossiers analysés par la Cour 
des comptes, la date de signature du travailleur est, en moyenne, antérieure de plus de deux 
mois à celle de l’envoi du F1 par le syndicat.
2.4.3	 Réduction 	des	délais
Comité européen des droits sociaux - délai de traitement excessif
En janvier 2017, le Comité européen des droits sociaux (Conseil de l’Europe) a conclu que 
la Belgique ne respectait pas l’article 25 de la charte sociale européenne relatif au droit des 
travailleurs à la protection de leurs créances en cas d’insolvabilité de leur employeur. Il 
jugeait en effet excessif le délai moyen nécessaire pour honorer les créances des travailleurs 
en cas d’insolvabilité de leur employeur58.
À titre de comparaison, l’examen d’un dossier d’entreprise en difficulté par un juge 
rapporteur à la chambre d’enquête commerciale d’un tribunal de commerce doit être 
réalisé en quatre mois, prolongeable pour maximum quatre mois59.
Pistes pour diminuer le délai
À la suite de l’avis du Comité européen des droits sociaux, un objectif du contrat 
d’administration 2016-2018 de l’Onem prévoit une réforme des indemnités de transition60. 
En effet, vu que cette indemnité remplace l’indemnité de fermeture et l’indemnité 
contractuelle en cas de reprise, le FFE doit suspendre le traitement des dossiers afin de 
vérifier si l’entreprise est reprise dans les six mois de sa fermeture et si son personnel est 
repris dans les six mois de la reprise de l’actif. C’est cette suspension qui allonge les délais 
de traitement.
57 Article 26 du contrat d’administration 2016-2018.
58 Conseil de l’ Europe, Charte sociale européenne. Comité européen des droits sociaux. Conclusions 2016. 
Belgique, janvier  2017, 52  p., http://hudoc.esc.coe.int/app/conversion/pdf?library=ESC&id=CR_2016_BEL_
FRE&filename=CR_2016_BEL_FRE.pdf.
59 Article 12 de la loi du 31 janvier 2009 relative à la continuité des entreprises, intégré dans l’article 28 du code de 
droit économique.
60 Article 29 du contrat d’administration 2016-2018. 42
Le FFE avait envisagé dans un premier temps de supprimer l’allocation de transition pour 
diminuer le délai d’indemnisation. Le comité de gestion n’a toutefois pas accepté cette 
proposition.
En avril 2017, le comité de gestion a marqué son accord pour diminuer le délai de reprise 
de l’actif de six à deux mois et le délai de reprise du personnel de six à quatre mois après la 
reprise de l’actif. Une double prolongation de deux mois est possible si le curateur ne répond 
pas ou si le curateur indique que des négociations sont en cours. Enfin, l’allongement du 
délai de reprise en cas de poursuite de l’activité du failli sous curatelle serait supprimé. 
En juin 2018, le comité de gestion a marqué son accord sur les propositions de modifications 
de textes légaux visant à mettre en œuvre cette réforme.
Selon le FFE, l’incidence budgétaire d’un traitement plus rapide des dossiers serait 
de 35 à 40 millions d’euros au cours de la première année en raison du nombre plus élevé 
de dossiers à traiter. Cette augmentation affecterait uniquement le budget de la première 
année.
Cette réforme devrait diminuer les délais d’indemnisation des travailleurs. La Cour des 
comptes estime néanmoins qu’elle devrait être accompagnée des mesures suivantes :
•  encourager les travailleurs et leurs représentants à envoyer plus rapidement le formu-
laire F1 ;
•  poursuivre l’automatisation et l’uniformisation des calculs ;
•  préciser dans le formulaire F1 quelles sont les pièces nécessaires pour traiter le dossier.
Le plan opérationnel 2019 du FFE prévoit d’implémenter les changements organisationnels 
avant que la loi modificative n’entre en vigueur. Des mesures concrètes ont été mises en 
place dès  2018. Le plan prévoit aussi de sensibiliser les partenaires aux changements à venir.
2.5 Utilisation abusive
Le FFE est attentif à la fraude sociale. Il lutte notamment contre les occupations fictives de 
travailleurs61 et collabore avec l ’Onem et l ’ONSS en cas de suspicion de fraude pour bloquer 
les dossiers jusqu’au résultat de l’enquête sociale. De plus, les refus d’assujettissement de 
l’ONSS font systématiquement l’objet d’une note au comité de gestion et engendrent la 
récupération des éventuels indus.
Le FFE considère cependant que les infractions pénales, telles que les faillites frauduleuses 
et l’insolvabilité organisée, ne sont pas de son ressort. Aucune action n’est donc prise pour 
lutter contre ce type d’abus.
Or ces infractions peuvent coûter cher au FFE. Par exemple, le licenciement de travailleurs 
d’une entreprise rendue volontairement insolvable en transférant les travailleurs dans 
une nouvelle structure non financée ouvre le droit à des indemnités versées par le FFE et 
61 Il peut par exemple s’agir d’indépendants dirigeants d’entreprises.  FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /43
difficilement récupérables, alors que l’employeur aurait pu prendre en charge les indemnités 
de licenciement. Ces pratiques ne sont pas nécessairement illégales.
Secteur marchand
Dans le cadre d’une suspicion de faillite frauduleuse, le ministre de l’Emploi a répondu 
à une question parlementaire que « le Fonds ne procède pas à une enquête sur le caractère 
frauduleux de la faillite, car cela ne relève pas de ses compétences légales » .
Pour le ministre, il appartient au ministère public d’engager une procédure pénale relative 
au caractère frauduleux d’une faillite « sur la base des informations reçues du curateur de 
faillite, qui est tenu de divulguer ce type de faits »62.
À une autre question parlementaire, le ministre répond que «  c’est le curateur qui est le 
mieux placé pour détecter ce type de faits et informer les autorités compétentes ». Il ajoute que 
le FFE doit informer le curateur s’il découvre des preuves ou des soupçons de fraude, « ce 
qui se produit rarement dans la pratique »63.
La Cour des comptes rappelle que le code d’instruction criminelle oblige tout fonctionnaire 
qui estime avoir connaissance d’un crime ou d’un délit à en informer le procureur du Roi64. 
Le FFE a en outre un statut privilégié du fait de son expertise et de l’accès à l’information 
liée à la faillite. Bien que non compétent pour juger d’une faillite frauduleuse ou d’une 
insolvabilité organisée, il est en première ligne pour communiquer toute information 
pertinente au ministère public.
La Cour des comptes recommande au FFE de communiquer directement au ministère public 
les informations dont il dispose (montant des indemnités versées, identité d’acteurs tiers 
impliqués dans la fermeture, etc.) et de nature à constituer des indices d’une qualification 
pénale. Cette communication ne doit pas interférer avec le paiement des indemnités aux 
travailleurs qui répondent aux conditions individuelles pour être indemnisés.
Secteur non marchand
Par ailleurs, l’insolvabilité organisée risque d’être moins détectée dans le secteur non 
marchand où un curateur n’est pas nommé en cas de liquidation d’une ASBL. Le liquidateur 
est en général désigné par le conseil d’administration de l’ASBL et n’a donc pas la même 
indépendance qu’un curateur, ce qui facilite les montages frauduleux destinés à abuser des 
indemnisations du FFE.
La Cour des comptes a constaté dans un dossier que le liquidateur avait lui-même rempli et 
signé les F1 des travailleurs licenciés. Ces F1 désignaient une autre ASBL comme bénéficiaire 
des indemnités. Or cette ASBL avait préfinancé les indemnités de rupture des travailleurs, 
en échange de quoi elle récupérait les indemnités du FFE. L’ASBL en liquidation était en 
62 Chambre, 17 mai 2018, QRVA 54156, Question n° 2215 du député W. Raskin du 18 avril 2018 au ministre de l’Emploi, 
de l’Économie et des Consommateurs, chargé du Commerce extérieur concernant la faillite de l’hôtel Sheraton , 
QO 23256, p. 149, www.dekamer.be/QRVA/pdf/54/54K0156.pdf.
63 Chambre, 18 juin 2018, QRVA 54160, Question n° 2253 du député W. Raskin du 2 mai 2018 au ministre de l’Emploi, 
de l’Économie et des Consommateurs, chargé du Commerce extérieur concernant le FFR – Enquête sur des faillites 
frauduleuses , QO 24055, www.dekamer.be/QRVA/pdf/54/54K0160.pdf.
64 Article 29 de code d’instruction criminelle.  44
réalité financée par l’ASBL désignée comme bénéficiaire. À la liquidation, celle-ci a cessé 
de financer l’ASBL en liquidation, organisant ainsi son insolvabilité65. Ce montage a permis 
à l’ASBL bénéficiaire de récupérer les indemnités de rupture qu’elle avait versées aux 
travailleurs pour un total de 100.000 euros (hors cotisations patronales).
La Cour des comptes recommande au FFE de proposer des modifications réglementaires 
ou législatives visant à empêcher les montages qui détournent l’objectif des indemnités 
versées par le Fonds dans le secteur non marchand.
2.6	 Contestation	de	décisions	par	les	syndicats
Les syndicats peuvent interroger le service Employeurs et le service Travailleurs sur les 
décisions prises. Ces contacts peuvent entraîner une modification de la décision, par 
exemple si le syndicat décèle une erreur ou apporte de nouveaux éléments au dossier.
La discussion peut amener le FFE à faire une exception. Le procès-verbal d’une réunion 
mentionne ainsi, concernant une indemnité contractuelle relative au bonus à l’emploi, 
qu’« en principe, le FFE applique les instructions déjà transmises. Toutefois, à titre exceptionnel, 
le directeur du FFE a décidé de l’accorder »66.
Chaque syndicat a sa manière de communiquer avec le FFE, que ce soit dans le cadre de 
réunions mensuelles ou par d’autres canaux (courriel, téléphone, réunion spécifique…). En 
principe, les syndicats en réfèrent à leur représentant au comité de gestion et, si une 
problématique justifie une discussion de principe, elle est répercutée en comité de gestion67. 
En plus de contacts réguliers durant le traitement des dossiers, les syndicats contestent 
parfois la décision du comité de gestion du FFE.
La Cour des comptes recommande que les nouvelles décisions du comité de gestion soient 
mises en évidence dans une note séparée.
Par ailleurs, conformément à la charte de l’assuré social, les possibilités de recours doivent 
être communiquées à tous les travailleurs en même temps que le détail du calcul des 
indemnités ou dans le courrier de refus d’octroi des indemnités.
Le plan opérationnel 2019 prévoit d’analyser le document de décompte du calcul des 
indemnités. Dans ce cadre, il est prévu que le FFE mentionne les voies de recours dans le 
décompte adressé au travailleur.
65 L’article 490bis du code pénal punit d’un emprisonnement d’un mois à deux ans et d’une amende de cent à cinq 
cent mille euros ou d’une de ces peines seulement, celui qui frauduleusement a organisé son insolvabilité et n’a pas 
exécuté les obligations dont il est tenu.
66 Procès-verbal de la réunion du 21 mars 2018 entre la Confédération des syndicats chrétiens et le FFE. 
67 Ainsi, une fédération de syndicats organise des réunions régulières avec le FFE. En 2017, 6 réunions ont eu lieu entre 
cette fédération et le FFE, pendant lesquelles 76 décisions ont été contestées. FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /45
2.7	 Conclusion
Dans ce chapitre, la Cour des comptes a analysé le processus d’indemnisation par le FFE des 
travailleurs victimes de la fermeture de leur entreprise.
Même si la nature de ses missions et sa proximité avec l’Onem apparentent le FFE aux 
organismes de sécurité sociale, il n’est pas soumis à la charte de l’assuré social. Dans les 
faits, le FFE en applique la plupart des obligations, sauf les aspects suivants :
•  À l’exception de l’indemnité de fermeture, toutes les indemnités doivent être demandées 
par le travailleur. Le FFE dispose pourtant des coordonnées des ayants droit potentiels, 
mais ne les informe pas de la possibilité de demander les indemnités.
• Les modalités de recours ne sont pas indiquées dans les décisions du FFE.
•  Le FFE ne calcule pas ses délais de traitement comme prévu par la charte (quatre mois 
entre la demande d’indemnisation et la décision) et ne paie donc pas d’intérêts de retard 
en cas de dépassement de ces délais.
Le délai moyen de traitement d’un dossier par le FFE excède dix mois, en raison notamment 
de l’attente nécessaire pour savoir si les travailleurs sont repris par une autre entreprise. Le 
FFE souhaite diminuer le délai légal de reprise d’une entreprise pour raccourcir le délai de 
traitement des dossiers.
Comme le FFE est tributaire d’informations émanant d’autres acteurs, ses tâches peuvent 
s’avérer longues ou complexes. Pour être efficace, la réforme visant le délai de traitement 
devra s’accompagner d’une communication plus efficace avec les curateurs. En effet, lors du 
traitement des dossiers Employeurs, ses agents n’obtiennent par exemple pas toujours les 
informations nécessaires des curateurs et doivent se les procurer eux-mêmes.
Par ailleurs, lors du traitement des dossiers Travailleurs, toutes les indemnités demandées 
sont recalculées par le FFE. Lorsque ces indemnités ont été fixées par un juge et que le FFE 
les modifie, il ne respecte pas l’autorité de la chose jugée.
La loi ne permet pas de couvrir tous les travailleurs affectés par la fermeture, puisqu’elle 
prévoit une protection différente selon la taille et le secteur de l’employeur dont ils relèvent. 
En cas de transfert conventionnel de l’entreprise, des travailleurs peuvent ainsi être privés 
d’indemnisation. De plus, les critères d’octroi de l’indemnité de fermeture ne permettent 
pas d’atteindre tous les travailleurs affectés par la fermeture de leur entreprise. Ces critères 
d’octroi devraient faire l’objet d’une évaluation. Les inégalités de traitement, si elles 
subsistent, devraient être davantage motivées.  Chapitre 3
Ce chapitre examine si le mode de financement du FFE lui permet de remplir ses missions 
de manière pérenne et d’atteindre ses objectifs.
Après une brève description des sources de financement, il analyse la méthode de fixation 
des taux de cotisation par le FFE et l’intervention du FFE en matière de chômage temporaire 
ainsi que les réserves conjoncturelles du FFE.
3.1	 Sources	de	financement
Le FFE a quatre principales sources de financement :
1. Les cotisations 	patronales 	sur	les	rémunérations 	dont les taux sont fixés 
chaque année et dépendent du secteur (marchand ou non marchand) et de la taille 
de l’entreprise (plus ou moins de 20 travailleurs). Une cotisation avec un taux 
spécifique couvre la part du FFE dans le chômage temporaire. En 2017, le FFE a 
perçu 306,8 millions d’euros de cotisations patronales, dont 162,6 millions d’euros 
pour la mission d’indemnisation et 144,2 millions d’euros pour financer sa part du 
chômage temporaire.
2. La	récupération 	des	indemnités 	versées	: toutes les indemnités versées par le FFE 
sont destinées à être récupérées auprès de l’employeur. Environ 1/5 est effectivement 
récupéré. En 2017, le FFE a récupéré 41 millions d’euros dans 2.278 dossiers68.
3. Les employeurs sont redevables depuis le 1er janvier 2014 d’une cotisation 	spéciale 	
de	compensation 	sur	l’indemnité 	de	rupture  des travailleurs dont le salaire 
annuel atteint 44.509 euros. Le taux varie en fonction du salaire69. En 2017, cette 
cotisation a été de 9,2 millions d’euros. Elle vise à diminuer le taux de cotisation 
patronale pour les petites entreprises.
4. Le FFE bénéficie d’un financement 	alternatif 	de	l’État	depuis 2005 pour financer 
l’extension du champ d’application aux travailleurs des petites entreprises70. Depuis 
le 1er janvier 2017, ce crédit est inscrit au budget du SPF Emploi, Travail et Concertation 
sociale. En 2017, il s’élevait à 3  millions d’euros.
68 Ce montant est issu du rapport d’activité 2017 de l’Onem.
69 Le taux de cotisation est de 1 % si le salaire annuel du travailleur est situé entre 44.509 euros et 54.509 euros, 
de 2 % si ce salaire est situé entre 54.509 euros et 64.509 euros et de 3 % s’il est supérieur à 64.509 euros (article 95 
de la loi du 26 décembre 2013 concernant l’introduction d’un statut unique entre ouvriers et employés en ce qui 
concerne les délais de préavis et le jour de carence ainsi que de mesures d’accompagnement). 
70 Le financement alternatif concerne l’indemnité de fermeture pour les entreprises ayant occupé entre 5 et 
19 travailleurs.FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /47 48
Graphique 3 –  Évolution 2013-2017 des principales sources de financement du FFE (en millions d’euros)
Source : Cour des comptes sur la base du rapport annuel 2017 de l’Onem
3.2	 Fixation	des	taux	de	cotisations	patronales
Les cotisations patronales sur la rémunération des travailleurs constituent la principale 
ressource du FFE et la recette sur laquelle il dispose de la plus grande marge de manœuvre 
à travers la fixation annuelle des taux.
Les taux des cotisations patronales sont fixés par arrêté royal, après négociation des 
partenaires sociaux en comité de gestion (secteur marchand) ou en comité particulier 
du FFE (secteur non marchand et professions libérales) et sur avis du Conseil national du 
travail71.
3.2.1	 Processus 	de	fixation
3.2.1.1 Estimations budgétaires
Le service Comptabilité du FFE établit une première estimation des recettes et dépenses 
budgétaires pour l’année suivante, qu’il présente au comité de gestion et au comité 
particulier en novembre.
Pour estimer les dépenses, il se base sur les dossiers en cours de traitement, les prévisions 
de pertes d’emplois et une estimation du chômage temporaire fournie par l’Onem. Il tient 
également compte des modifications législatives attendues.
Le service calcule les recettes des taux de cotisation de l’année en cours. L’ONSS communique 
les recettes estimées en fonction de la masse salariale estimée et du taux de cotisation choisi 
71 Article 58 de la loi du 26 juin 2002 relative aux fermetures d’entreprises.  
0100200300400500600
2013 2014 2015 2016 2017Financement de l'État
Récupération
Cotisation spéciale
Cotisations patronales FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /49
par le FFE. Le FFE estime également le montant des récupérations auprès des employeurs à 
partir de la moyenne des cinq dernières années.
3.2.1.2 Négociation des taux de cotisation
Le service Comptabilité du FFE soumet plusieurs propositions de taux de cotisation à 
négocier en comité de gestion et en comité particulier.
Pour la mission d’indemnisation en cas de fermeture, ces propositions contiennent des 
soldes de liquidité à atteindre en fin d’année et des différences entre le taux applicable aux 
petites et aux grandes entreprises. Les partenaires sociaux négocient ces deux variables. Une 
fois qu’elles sont fixées, les taux à appliquer aux catégories d’employeurs en sont déduits, 
pour le secteur marchand et le secteur non marchand.
Pour le chômage temporaire dans le secteur marchand, le FFE propose exclusivement le 
taux de cotisation nécessaire pour couvrir les dépenses estimées. Contrairement aux taux 
fixés pour la mission d’indemnisation, ce taux ne fait en général pas l’objet de négociation.
La proposition du comité de gestion et du comité particulier est ensuite soumise au Conseil 
national du travail, puis présentée au ministre de l’Emploi, qui adopte les taux par arrêté 
royal. Enfin, l’ONSS communique les nouveaux taux aux employeurs.
3.2.2	 Taux 	de	cotisation
Les taux des cotisations patronales dépendent du secteur (marchand ou non marchand) et 
de la taille de l’entreprise dans le secteur marchand (plus ou moins de 20 travailleurs).
Tableau 2 –  Taux 2017 et 2018 et cotisations patronales perçues en 2017 (en millions d’euros)
Type de mission SecteurTaille de  
l’entreprise %Montants
2017 % 
(2018)
Indemnisation  
des travailleursMarchand < 20 travailleurs 0,18
158,90,14
≥ 20 travailleurs 0,22 0,19
Non marchand et 
professions libérales0,02 3,7 0,02
Chômage temporaire Marchand 0,13 144,2 0,11
Sources : rapport annuel 2017 de l’Onem et procès-verbal du comité de gestion du 21 décembre 2017
3.2.3	 Différence 	de	taux	entre	les	petites	et	grandes	entreprises
3.2.3.1 Cotisations des petites entreprises
Dans le secteur marchand, les petites entreprises (moins de 20 travailleurs) bénéficient 
d’un taux de cotisation inférieur. Avant 2014, la différence était de 0,01 %. Elle a augmenté 
de 0,01 % chaque année pour atteindre 0,05 % en 2018.
Le législateur précise que le financement alternatif de l’État est «  destiné au financement 
du coût dû à l’ élargissement du champ d’application aux entreprises avec moins de vingt  50
travailleurs »72. En effet, avant 2005, le FFE n’octroyait pas d’indemnités pour les entreprises 
de moins de 20 travailleurs.
En outre, les moyens récoltés par la cotisation spéciale de compensation sur l’indemnité de 
préavis élevée sont affectés à la réduction des cotisations dues au FFE par les entreprises de 
maximum vingt travailleurs.
3.2.3.2	 Comparaison	 des	financements	 compensatoires	 et	de	l’économie	 pour	les	
petites entreprises
La Cour des comptes a calculé l’avantage que cette différence de taux représente pour les 
petites entreprises. Elle l’a ensuite comparé à la somme des deux sources de financement 
compensatoires.
Graphique 4 –  Comparaison 2014-2017 entre les financements compensatoires et l’économie pour 
les entreprises de moins de 20 travailleurs en raison du taux de cotisation inférieur 
(montants en millions d’euros)
Source : Cour des comptes sur la base des données du FFE 
À lui seul, le montant issu de la cotisation spéciale de compensation est supérieur 
depuis 2015 à la réduction accordée aux petites entreprises. Depuis, le financement alternatif 
de l’État est donc utilisé pour réduire le taux des grandes entreprises.
Le FFE considère que le financement alternatif est hors du système de fixation des taux 
de cotisation, car il est destiné à financer l’indemnité de fermeture pour les faillites 
d’entreprises de moins de 20  travailleurs. Il déclare que ces entreprises ne doivent pas 
cotiser pour l’octroi de l’indemnité de fermeture.
72 Article 56, alinéa 2, de la loi du 26 juin 2002 relative aux fermetures d’entreprises.  
 
  02468101214
Financements Réduction
(- de 20 trav.)Financements Réduction
(- de 20 trav.)
2014 2015 2016 2017Les financements compensatoires sont trop élevés 
par rapport à la réduction offerte aux petites entreprises .
+2,17+3,95+7,08+4,48Financement de l'État
Cotisation spéciale de compensation FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /51
Le financement de l’indemnité de fermeture est couvert par la cotisation de base, payée par 
toutes les entreprises. Le montant perçu par le financement alternatif doit donc être pris 
en compte pour calculer la réduction octroyée aux entreprises de moins de 20 travailleurs.
3.2.3.3	 Fixation	de	la	différence	de	taux	par	le	comité	de	gestion
En 2017, la différence entre le taux de cotisation des petites et des grandes entreprises 
atteignait 0,04 %. La Cour des comptes a calculé qu’elle aurait pu être située entre 0,059 % 
et 0,065 % pour 2017 pour correspondre au financement compensatoire.
Lors de la fixation des taux 2018, le service Comptabilité a signalé au comité de gestion que 
la différence entre les deux taux de cotisation de l’employeur en 2018 devrait être portée à 
0,08 % pour que la contribution compensatoire spéciale serve à réduire le taux de cotisation 
pour les entreprises employant 20  salariés ou moins. Le comité de gestion a ensuite décidé 
d’appliquer une différence de 0,05 %, optant ainsi pour une différence structurellement 
inférieure à celle proposée par le service Comptabilité du FFE.
Les sources de financement prévues pour les petites entreprises servent donc en réalité à 
diminuer le taux applicable aux grandes entreprises.
3.2.3.4 Calcul de l’avantage pour les petites entreprises
Pour une entreprise de 10 travailleurs, la réduction de cotisation de 0,04 % représente un 
gain moyen d’environ 194 euros par an pour l’employeur73. Si la réduction potentielle de 
0,06 % avait été appliquée, la réduction totale pour une entreprise de 10 travailleurs aurait 
été de 291 euros.
La Cour des comptes constate que l’avantage octroyé aux petites entreprises est faible, 
alors que les cotisations dédiées à cet avantage ne sont pas complètement utilisées et que le 
financement alternatif par l’État n’est pas utilisé à cette fin.
La Cour des comptes recommande au FFE d’aligner les moyens avec l’objectif poursuivi, ce 
qui nécessite de revoir l’avantage octroyé en diminuant le taux de cotisation des entreprises 
La Cour des comptes recommande également au FFE d’évaluer si le système de réduction 
bénéficie réellement aux petites entreprises et de proposer des adaptations éventuelles.
73 Ce gain est calculé par la Cour sur la base d’un salaire annuel moyen de 48.567 euros, double pécule de vacances et 
treizième mois compris.  52
3.3	 Intervention	du	FFE	en	matière	de	chômage	temporaire
3.3.1	 Recettes 	et	dépenses
Le FFE intervient dans les dépenses de chômage temporaire à hauteur de 27 % (employés) 
et de 33 % (ouvriers)74. Le reste est à la charge de l’Onem. Pour les ouvriers, l’Onem 
reverse 6 % à l’Office national des vacances annuelles pour financer le pécule de vacances 
(jours assimilés). Il dispose donc de 27 % pour couvrir le chômage temporaire.
Le FFE n’a aucun contrôle sur les dépenses de chômage temporaire, qui est directement lié 
à la situation économique du pays (voir graphiques 5 et 6 ci-après). En outre, l’estimation 
annuelle et l’ajustement des dépenses sont fournis par l’Onem. Le FFE se limite à payer le 
montant demandé par l’Office. Le FFE fixe le taux de cotisation en fonction d’une estimation 
de la masse salariale de l’ONSS afin que les recettes couvrent les dépenses de l’année.
Tableau 3 –  Évolution des cotisations perçues et des montants versés pour le chômage temporaire 
entre 2008 et 2016 (en millions d’euros)
Année Taux Cotisations perçues Part due à l’Onem Différence
2008 0,15 140,2 131,1 9,1
2009 0,14 133,6 334,1 -200,5
2010 0,24 205,6 273,8 -68,2
2011 0,28/0,29(1)262,6 197,7 64,9
2012 0,23 241,3 239,0 2,3
2013 0,23 233,0 258,8 -25,8
2014 0,27 276,3 178,2 98,1
2015 0,16 179,8 150,1 29,7
2016 0,13 143,3 139,0 4,3
2017 0,13 146,0 113,9(2)32,1
(1) Le taux a été modifié au deuxième trimestre.
(2) Ce montant est provisoire car il ne comprend pas la régularisation payée en 2018.
Source : Cour des comptes sur la base des données des rapports d’activités de l’Onem 
74 Article 53 de la loi du 26 juin 2002 relative aux fermetures d’entreprises. FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /53
Graphiques 5 et 6  –  Comparaison entre les dépenses de chômage temporaire payées par le FFE  
et le PIB
Sources : Cour des comptes sur la base des rapports d’activité 2017 et 2012 du FFE et de la Banque natio -
nale de Belgique
3.3.2	 Objectif 	du	chômage 	temporaire 	par	rapport	au	chômage 	complet
L’objectif du législateur était que l’intervention du FFE dans le chômage temporaire 
corresponde à la différence entre l’allocation journalière moyenne d’un chômeur complet 
et celle d’un chômeur temporaire. Cette mesure vise à responsabiliser les employeurs, 
puisque le FFE est financé exclusivement par leurs cotisations.
Dans son audit de 2011, la Cour des comptes relevait que les pourcentages d’intervention du 
FFE dans les dépenses de chômage temporaire ne reflétaient plus le coût supplémentaire du   - 50 100 150 200 250 300 350 400
2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017Montant du chômage temporaire payé
par le FFE (en millions d'euros)
 
  -3-2-101234
2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017Croissance du PIB
belge 54
chômage temporaire par rapport au chômage complet75. Elle recommandait d’actualiser ce 
pourcentage chaque année.
En réponse à l’audit de la Cour de 2011, l’administrateur général avait souligné que 
l’augmentation depuis 2009 de la différence entre le coût moyen du chômage temporaire 
et du chômage complet résultait des adaptations au bien-être. L’effet de ces adaptations 
sur l’allocation journalière est plus important pour le chômage temporaire que pour le 
chômage complet. La ministre de l’Emploi avait indiqué que cette adaptation relèverait 
de la compétence du futur gouvernement, en concertation avec les partenaires sociaux. 
Aucune action n’a toutefois été entreprise par la suite pour corriger l’intervention du FFE 
dans le chômage temporaire.
Graphique 7 –  Comparaison 2015-2017 entre l’allocation journalière moyenne d’un chômeur complet 
indemnisé et d’un chômeur temporaire (montants en euros)
Source : Cour des comptes sur la base des données de l’Onem et du FFE
La Cour des comptes recommande donc une nouvelle fois d’actualiser chaque année le 
pourcentage d’intervention du FFE dans les dépenses de chômage temporaire, de manière 
à atteindre l’objectif de responsabilisation des employeurs voulu par le législateur.
3.3.3	 Perméabilité 	du	financement 	entre	les	missions 	du	FFE
La législation prévoit que le produit des cotisations liées au chômage temporaire ne peut 
pas dépasser le montant des dépenses prises en charge par le FFE76. Dans son Cahier 2011, la 
Cour des comptes avait déjà noté que le FFE ne respectait pas cette obligation. Elle écrivait 
75 Cour des comptes, « FFE : impact de la crise sur son financement et intervention en matière de chômage 
temporaire », Cahier 2011 relatif à la sécurité sociale, op. cit.
76 Article 58, §  2, alinéa 1er, de la loi du 26 juin 2002 relative aux fermetures d’entreprises. 
  0102030405060
Chômage
completChômage
temporaireChômage
temporaire
2015 2016 2017Allocation journalière moyenneLa part du chômage temporaire payée par le FFE est trop faible pour combler 
la différence avec le chômage complet payé par l'Onem.
≠7,63 euros≠8,26 euros≠8,66 
euros FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /55
qu’« en l’absence de cadre réglementaire fixant l’utilisation des excédents, le FFE a [vait]  
utilisé ces excédents pour financer les éventuelles dépenses supplémentaires liées aux missions 
classiques ou pour constituer des réserves pour les années déficitaires ». Ce constat s’est à 
nouveau confirmé ces dernières années.
Le budget du FFE n’est pas cloisonné selon les missions : l’ensemble des recettes et les 
réserves des années précédentes servent à financer l’ensemble des dépenses du FFE. Le 
budget ne comporte pas de recettes affectées.
La Cour des comptes constate que le résultat réalisé en chômage temporaire n’est pas 
reporté séparément à l’année suivante. Les recettes et les surplus se confondent dès lors 
dans l’universalité budgétaire.
En outre, la disposition légale empêche également le FFE de constituer les réserves 
nécessaires pour faire face à une augmentation soudaine des dépenses de chômage 
temporaire, comme en 2009. Les taux de cotisation ne peuvent pas être calculés pour 
amortir les variations conjoncturelles.
La Cour recommande d’adapter la législation pour permettre au FFE de constituer des 
réserves propres pour les indemnités de chômage temporaire. Le FFE doit clairement 
distinguer les résultats budgétaires de la mission d’indemnisation de ceux du chômage 
temporaire et les reporter séparément d’année en année.
3.3.4	 Évaluation 	de	la	politique 	publique
La déclaration de mission du FFE indique qu’il contribue à réduire le nombre de fermetures 
d’entreprises en finançant une partie du chômage temporaire. Son rôle est, en réalité, limité 
à fixer le taux de cotisation sur la base des estimations de l’ONSS et de l’Onem, puis à verser 
leur produit à l’Onem.
Depuis 201277, l’ONSS applique par ailleurs une cotisation sociale aux employeurs qui 
utilisent de manière excessive le chômage temporaire pour cause économique, soit plus 
de 110 jours par an78. Le nouveau mode de calcul qui s’applique à cette cotisation depuis 
le premier trimestre 2017 (voir point 1.1.2) pourrait influencer le nombre de faillites en 
décourageant l’utilisation du chômage temporaire pour cause économique.
La Cour des comptes constate toutefois que le FFE n’a pas été associé à l’élaboration de 
cette mesure, n’évalue pas son incidence sur le nombre de faillites et ne suit pas l’évolution 
des montants payés. L’Onem, qui calcule, contrôle et octroie le chômage temporaire, n’a pas 
réalisé d’étude sur cette mesure non plus.
Le rôle du FFE en matière de chômage temporaire est limité au calcul du taux de cotisation 
nécessaire pour financer le montant à verser à l’Onem. La Cour des comptes estime que le 
FFE dispose de l’expertise et des données nécessaires pour jouer un rôle plus important 
dans l’évaluation du chômage temporaire.
77 Cette cotisation existe depuis 2005 pour certains employeurs du secteur de la construction. 
78 Articles 23 et 24 de la loi du 30 juillet 2013 portant des dispositions diverses. 56
La Cour des comptes recommande que le FFE compare l’évolution du chômage temporaire 
avec le nombre de fermetures d’entreprises. Si le paiement et le contrôle du chômage 
temporaire relèvent de l’Onem, la politique publique devrait être évaluée par le FFE, qui 
dispose de l ’expertise nécessaire et de données en matière de faillites et de pertes d ’emploi.
3.4 Solde de liquidité
Les taux de cotisation patronale sont décidés en début d’année pour atteindre un solde 
de liquidité donné en fin d’année. Les dépenses sont cependant difficilement prévisibles 
et le seront davantage avec le raccourcissement des délais de traitement des dossiers 
d’indemnisation. En effet, les taux actuellement proposés par le FFE pour l’année suivante 
sont basés sur les dossiers en cours. Si les délais de traitement sont réduits, le FFE aura plus 
de difficulté à anticiper les indemnisations.
Situé hors Gestion globale, le FFE perçoit seulement les recettes liées aux cotisations qui 
lui sont dues. Les taux de ces cotisations ont donc un effet important sur le résultat de 
l’exercice et sur les liquidités du FFE.
En décembre 2017, le FFE a calculé qu’une variation de 0,01 % des taux pour les missions 
d’indemnisation en cas de fermeture augmenterait ses réserves de 7,8 millions d’euros 
(respectivement 6,26 millions et 1,54 million pour les cotisations relatives aux entreprises 
occupant plus ou moins de 20 travailleurs)79. Une augmentation de 0,01 % du taux de la 
cotisation pour chômage temporaire les augmenterait quant à elle de 9,59  millions d’euros.
Le tableau suivant présente l’évolution des taux de cotisations patronales, du résultat 
du FFE, de ses liquidités ainsi que du solde de liquidité en fin d’année. Ces dix dernières 
années, le résultat opérationnel du FFE a varié entre une perte de 200,4 millions d’euros en 
2009 et un bénéfice de 86,2 millions d’euros en 2014.
Tableau 4 –  Évolution des taux de cotisations patronales, du résultat du FFE, de ses liquidités et 
du solde de liquidité en fin d’année (pourcentages et montants en millions d’euros au 
31 décembre)
AnnéeTaux de cotisation
Résultat de 
l’exerciceÉvolution des 
liquiditésSolde de 
liquidité au 
31/12Mission 
d’indemnisation(1)Chômage 
2008 0,15-0,14-0,13 0,15 46,8 48,4 262,2
2009 0,10-0,09-0,12 0,14 -200,4 -196,5 65,7
2010 0,19-0,18-0,05 0,24 -44,2 -45,0 20,7
2011 0,24-0,23-0,01 0,28/0,29(2)38,4 39,8 60,5
2012 0,20-0,19-0,01 0,23 11,2 5,9 66,4
2013 0,23-0,22-0,01 0,23 -36,5 -35,5 30,9
2014 0,27-0,26-0,01 0,27 86,2 74,9 105,8
2015 0,25-0,23-0,01 0,16 43,4 45,4 151,2
79 FFE, Cotisations patronales  2017  : actualisation des propositions existantes + propositions complémentaires , note au 
comité de gestion 16.1605 FE du 15 décembre 2016. FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /57
2016 0,18-0,15-0,02 0,13 -36,6 -73,2 78,0
2017 0,22-0,18-0,02 0,13 39,0 50,4 128,4
(1) Entreprises ≥ 20 travailleurs ; entreprises < 20 travailleurs ; secteur non marchand et professions libérales.
(2) Le taux a été modifié au deuxième trimestre.
Source : Cour des comptes sur la base des notes au comité de gestion du FFE
Le FFE doit s’assurer de disposer des liquidités suffisantes pour faire face à un 
accroissement imprévu des dépenses. En 2009, suite à la crise financière, il a été confronté 
à une augmentation importante de ses dépenses, en particulier en matière de chômage 
temporaire80.
Les partenaires sociaux au comité de gestion peuvent déterminer un montant de liquidités à 
conserver. Ainsi, en 2016, le comité de gestion a décidé de conserver 60 millions d’euros. La 
Cour des comptes relève toutefois que ce montant n’est pas basé sur des critères objectifs.
Le FFE énonce qu’il convient de «  trouver un juste milieu entre le fait d’afficher la prudence 
nécessaire pour pouvoir couvrir des dépenses imprévues et la constitution de réserves 
surabondantes  »81, sans néanmoins chiffrer ces notions.
Dans son Cahier 2011 relatif à la sécurité sociale, la Cour avait relevé que la loi n’impose 
pas au FFE de montant minimum de liquidité à conserver82. Elle recommande dès lors au 
FFE de déterminer un seuil minimum de réserves financières fixé d’après l’évaluation des 
risques suivants :
•  la diminution des récupérations auprès des employeurs ;
•  l’augmentation du chômage temporaire ;
•  l’augmentation du nombre de fermetures d’entreprises ;
•  l’augmentation du montant des indemnités par fermeture d’entreprise ;
•  la surévaluation des prévisions de cotisations ayant servi à fixer les taux.
80 Vu les liquidités insuffisantes, l’Onem avait accepté qu’une partie des indemnités de chômage temporaire lui 
soient versées l’année suivante.
81 FFE, Procès-verbal du comité de gestion du 15 décembre 2016, document 16/16.
82 Cour des comptes, « FFE : impact de la crise sur son financement et intervention en matière de chômage 
temporaire  », Cahier 2011 relatif à la sécurité sociale, op. cit. 58
3.5	 Réserves	conjoncturelles
3.5.1	 Rôle 	d’amortisseur 	économique 	et	social	du	FFE
Les travaux préparatoires de la loi sur les fermetures d ’entreprises évoquent «  l’ instauration 
d’une cotisation aconjoncturelle obligatoire: en période de haute conjoncture économique, les 
cotisations devraient être suffisamment élevées, de manière à pouvoir être ramenées à un 
minimum en période de récession  »83. Cette intention n’a pas été transcrite dans la loi.
Dans son rapport 2017, la Banque nationale de Belgique considère que, pour les finances 
publiques, «  la bonne conjoncture économique doit être exploitée pour constituer des 
réserves pour l’avenir ». Elle note que «  dans la constellation économique en évolution rapide 
d’aujourd’ hui,  il est important que les pouvoirs publics puissent continuer de fournir un filet 
de sécurité sociale adéquat »84.
La bonne conjoncture économique a une double incidence sur les finances du FFE : les 
cotisations perçues sont plus importantes et les montants payés (indemnités et chômage 
temporaire) plus faibles. Inversement, en période de basse conjoncture, les cotisations 
perçues sont moins importantes alors que les montants payés sont plus élevés.
Le FFE a un rôle d’amortisseur économique et social par la nature de ses missions. 
Actuellement, sa méthode de fixation des taux de cotisation est indépendante d’une analyse 
de la conjoncture économique. Pour éviter de devoir augmenter les taux de cotisation à 
charge des entreprises en basse conjoncture, le FFE pourrait envisager de constituer des 
réserves financières en haute conjoncture. Les critères à prendre en considération pourraient 
être définis par une loi ou un arrêté royal.
3.5.2	 Calcul	 des	taux	de	cotisation 	en	fonction 	de	la	conjoncture
Pour la mission d’indemnisation, le comité de gestion a tendance à diminuer les taux s’il 
est optimiste quant à la situation économique, et inversement. Ces taux dépendent des 
liquidités du FFE et ne sont pas fixés de façon contracyclique. Ils sont ainsi diminués si les 
partenaires sociaux estiment que les liquidités sont suffisantes, et inversement.
En 2010, les taux de cotisation ont ainsi dû être augmentés. À l’inverse, le comité de gestion 
a proposé de diminuer les taux de cotisation pour les missions classiques en 2007, 2016 et 
2018, estimant que les liquidités étaient suffisantes.
Lors de la préparation du budget 2016, les réserves considérables avaient conduit le comité 
de gestion du FFE à diminuer les taux des cotisations destinées à indemniser les travailleurs 
à un niveau volontairement trop bas pour couvrir les dépenses prévues.
83 Doc. parl. , Chambre, 25 avril 2002, Projet de loi relatif aux fermetures d’entreprises et proposition de loi modifiant le 
champ d’application de la loi du 28 juin  1966 relative à l’indemnisation des travailleurs licenciés en cas de fermeture 
d’entreprises. Rapport au nom de la commission des Affaires sociales, DOC 50 1687/004 , p. 31,  www.lachambre.be/
FLWB/pdf/50/1687/50K1687004.pdf.
84 Banque nationale de Belgique, Rapport 2017 , Bruxelles, 31 janvier 2018, p. 32, www.nbb.be/doc/ts/publications/
nbbreport/2017/fr/t1/rapport2017_ti.pdf. FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /59
Pour 2017, voyant que les réserves avaient fortement diminué, le comité de gestion a 
décidé d’augmenter les taux pour la mission d’indemnisation85, sans justification par un 
changement de la réalité ou des prévisions socioéconomiques.
Pour 2018, les taux ont à nouveau été diminués malgré la conjoncture économique favorable.
Dans le secteur non marchand, le FFE a accumulé des réserves de près de 20 millions d’euros 
entre 2008 et 2010, en pleine crise financière, avec des taux de 0,13 %, 0,12 % et 0,05 %. 
Entre 2011 et 2015, le taux a été ramené à 0,01 %, entraînant un déficit moyen de 2,2 millions 
d’euros par an. Depuis, le comité particulier cherche à atteindre le taux d’équilibre.
La Cour des comptes constate que la politique de fixation des taux suit une logique davantage 
comptable qu’économique. Dans la mesure où cette politique expose les entreprises au risque 
de voir augmenter leurs cotisations en basse conjoncture, la Cour des comptes recommande 
que le FFE envisage de constituer des réserves financières en haute conjoncture et réserve 
les diminutions de taux aux périodes de basse conjoncture. La loi pourrait prévoir un cadre 
et des indicateurs pour objectiver la fixation de ces taux.
3.6	 Conclusion
Dans ce chapitre, la Cour des comptes a examiné si le mode de financement du FFE lui 
permet de remplir ses missions de manière pérenne et d’atteindre ses objectifs.
Le FFE perçoit une cotisation patronale pour indemniser les travailleurs et une autre 
pour financer une partie du chômage temporaire. Le FFE doit couvrir les dépenses avec le 
financement prévu.
Les taux des cotisations que les employeurs versent au FFE sont proposés chaque année au 
ministre par le comité de gestion. En général, le comité vise un montant cible en fin d’année, 
sans le baser sur une analyse de risques ou des critères définis. La fixation des taux suit ainsi 
une logique comptable plutôt qu’économique. Cette approche expose les entreprises à une 
augmentation des taux de cotisation en période de basse conjoncture. La constitution de 
réserves financières en période de haute conjoncture permettrait de maîtriser ce risque.
En outre, la législation ne prévoit pas de constituer des réserves de liquidité pour financer le 
chômage temporaire. Comme les recettes ne sont pas affectées à une mission, les cotisations 
du chômage temporaire peuvent dans les faits être utilisées pour financer les indemnités 
versées par le FFE, et inversement.
Par ailleurs, le législateur a prévu deux sources de financement spécifiques pour permettre 
un taux de cotisation réduit en faveur des entreprises de moins de 20  travailleurs. La Cour 
des comptes constate que l’avantage réellement octroyé à ces entreprises est faible (moins 
de 200 euros/an pour une entreprise de 10 travailleurs), alors que ces sources de financement 
ne sont pas utilisées à cette fin, en tout ou partie.
85 Procès-verbal du comité de gestion du 15 décembre 2016, document 16/16. 60
La Cour des comptes recommande au FFE de veiller au respect de la destination des sources 
de financement prévues, en alignant les moyens sur l’objectif poursuivi. Cet alignement 
nécessite de revoir l’avantage octroyé.
Le FFE finance, enfin, une part du chômage temporaire pour prévenir les fermetures 
d’entreprises. Toutefois, cette part (27 %) est trop limitée pour combler la différence avec le 
chômage complet. L’Onem supporte donc une partie du coût supplémentaire, ce qui risque 
en outre de déresponsabiliser les employeurs. FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /61
Chapitre 4
Conclusion et  
4.1	 Conclusion	générale
Le FFE assure une procédure de contrôle de la qualité à chaque étape du processus, mène 
divers projets d’informatisation et s’inscrit dans une démarche d’amélioration continue, 
notamment en vue de réduire les délais de paiement.
La Cour des comptes constate toutefois que le FFE pourrait améliorer l’efficacité de la 
politique publique en :
• limitant le non-recours aux droits par les travailleurs, en contactant proactivement les 
ayants droit potentiels ;
• fixant les taux de cotisation en tenant compte de la conjoncture économique.
En outre, le FFE devrait évaluer si les critères et plafonds actuels d’indemnisation permettent 
de rencontrer l’objectif du législateur d’indemniser les travailleurs victimes de la fermeture 
de leur entreprise et de proposer les adaptations nécessaires. Les inégalités de traitement, si 
elles subsistent, devraient être mieux motivées.
La Cour des comptes constate également que le FFE octroie aux entreprises de moins 
de 20 travailleurs une réduction du taux de cotisation qui est insuffisante au regard du 
financement qui leur est destiné. Aligner les moyens sur l’objectif poursuivi nécessite de 
revoir l’avantage octroyé.
La Cour des comptes préconise également au FFE de :
•  poursuivre l’automatisation du calcul et les projets de dématérialisation en vue de 
gagner en efficacité et de limiter le risque d’inégalité de traitement ;
•  participer à la lutte contre les faillites frauduleuses et l’insolvabilité organisée, y compris 
dans le secteur non marchand, en mettant son expertise au service du ministère public  ;
•  participer à l’évaluation de la politique publique de chômage temporaire en analysant 
l’impact de celui-ci sur l’évolution des fermetures d’entreprises. 62
4.2	 Recommandations
Recommandations au législateur Point
1 Adapter la charte de l’assuré social pour étendre son champ d’application au 
FFE et imposer le respect des droits sociaux qu’elle garantit2.3
2 Modifier la législation sur les fermetures d’entreprises pour assurer l’égalité 
de traitement entre les travailleurs et atteindre les objectifs de la politique 
publique
•  Envisager d’aligner les critères d’octroi entre les indemnités et entre les statuts 
des travailleurs2.1.2.4
•  Lorsque l’enquête menée par le FFE pour déterminer si l’entreprise satisfait aux 
conditions pour que ses travailleurs bénéficient des indemnités du FFE conclut 
à un transfert conventionnel, en l’absence de convention de reprise, permettre 
légalement au FFE d’accorder les indemnités contractuelles aux travailleurs 
concernés (hors indemnités de rupture), puis de récupérer ce montant auprès 
de l’entreprise fermée et du repreneur2.1.2.5
3 Revoir le mode de financement du FFE pour en faire un instrument de 
politique publique efficace
•  Aligner les moyens destinés à privilégier les entreprises de moins de 
20 travailleurs et l’avantage qui leur est réellement octroyé3.2.3
•  Permettre légalement au FFE de constituer des réserves de liquidité lui 
permettant de financer une augmentation éventuelle du chômage temporaire3.3.3
•  Établir une base légale liant la fixation des taux de cotisation à un seuil de 
réserves financières ; définir des indicateurs à prendre en compte dans le cadre 
de celle-ci et tenir compte de la conjoncture économique3.4
Recommandations au FFE Point
4 Appliquer la charte de l’assuré social pour mieux intégrer le FFE dans la 
•  Mesurer le dépassement du délai de quatre mois (périodes d’attente exclues) 
entre la demande et le paiement des indemnités pour verser des intérêts de 
retard en cas de dépassement2.3
•  Informer de manière proactive les travailleurs, du secteur marchand comme du 
secteur non marchand, affectés par une fermeture d’entreprise afin de limiter 
la non-utilisation de leurs droits à indemnisation2.3
•  Mentionner l’existence de l’indemnité de transition sur le formulaire F1 envoyé 
au FFE par le travailleur et informer systématiquement les travailleurs de la 
possibilité de demander une indemnité de transition, dès que le FFE constate 
la reprise d’une entreprise2.2.2.2
• Informer les travailleurs des possibilités de recours contre les décisions du 
FFE et assurer l’égalité de traitement entre les travailleurs syndiqués et les 
travailleurs non syndiqués2.6 FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /63
5 Accroître la transparence des décisions du comité de gestion pour renforcer 
son rôle
•  Lorsqu’une proposition d’appliquer la législation sur les fermetures d’entreprises 
pour un employeur présentée au comité de gestion annule et remplace une 
décision précédente, présenter la nouvelle proposition dans une note séparée 
afin d’en détailler les raisons et de garantir la transparence des décisions2.1.3
•  Dans le cadre du calcul de l’indemnité contractuelle, soumettre les 
interprétations de la réglementation les plus importantes au comité de gestion 
pour assurer la sécurité juridique et une application uniforme des règles2.2.2.1
•  Lorsqu’une décision est modifiée suite à une contestation par un syndicat, 
mettre en évidence les nouvelles décisions du comité de gestion dans une note 
séparée2.6
6 Poursuivre l’automatisation et modifier certaines procédures pour assurer un 
traitement conforme et rapide des dossiers
•  En cas d’absence de réponse du curateur à l’enquête menée par le FFE pour 
déterminer si l’entreprise satisfait aux conditions permettant à ses travailleurs 
de bénéficier des indemnités du FFE, contacter le juge commissaire chargé de 
la faillite pour obtenir les informations nécessaires au traitement du dossier2.1.2.1
•  Limiter les encodages manuels en privilégiant l’extraction automatique des 
données disponibles dans la BCSS et poursuivre l’automatisation du calcul 
du nombre moyen de travailleurs, du nombre d’ayants droit potentiels et du 
montant de l’indemnité contractuelle2.1.2
•  Étendre aux travailleurs individuels le projet e-F1 de formulaire électronique 
de demande d’indemnisation à adresser au FFE, projet actuellement limité aux 
syndicats2.2.1.1
•  Généraliser aux créanciers et aux bénéficiaires désignés par le travailleur la 
méthode de suivi automatique des numéros de compte pour que toutes les 
modifications soient enregistrées2.2.3
•  En cas de condamnation d’un employeur, respecter le montant des indemnités 
prononcé par le juge  ; en cas de désaccord avec un jugement par défaut, faire 
tierce opposition2.2.2.3
•  Dans le cadre du contrôle de la qualité basé sur la méthode Statistical Process 
Control (SPC), calculer la différence de montants constatée dans les dossiers 
erronés ; par extrapolation, évaluer la différence totale entre les indemnités 
versées et dues en faveur et en défaveur du travailleur2.2.4
•  Accompagner la réforme des délais de reprise après faillite des mesures 
nécessaires pour réduire les délais de traitement des dossiers, en particulier 
par une communication plus efficace avec les curateurs2.4
7 Assurer un financement pérenne du FFE et qui soutient l’économie
•  Veiller à respecter la destination des sources de financement aux entreprises de 
moins de 20 travailleurs, en diminuant à due concurrence le taux de cotisation 
de ces entreprises3.2.3
•  Évaluer si, au regard de son coût et de sa complexité, le système de réduction 
bénéficie réellement aux petites entreprises et proposer des adaptations 
éventuelles3.2.3.4
•  Envisager de constituer des réserves financières en haute conjoncture de 
façon à maîtriser le risque de devoir augmenter les cotisations à charge des 
entreprises en basse conjoncture3.4
3.5.1 64
8 Valoriser l’expertise du FFE pour soutenir la politique publique
•  Évaluer les critères d’octroi de l’indemnité de fermeture par rapport au contexte 
économique et social contemporain et, au besoin, présenter des propositions 
de réforme pour permettre une indemnisation de tous les travailleurs affectés 
par une fermeture d’entreprise2.1.4
•  Examiner si, en l’absence d’indexation ou de révision depuis plus de dix ans, les 
plafonds d’indemnisation permettent toujours d’atteindre l’objectif poursuivi2.2.2.1
•  Examiner s’il y a lieu d’adapter la loi sur les fermetures d’entreprises pour 
appliquer les dispositions relatives à la reprise après faillite au secteur non 
marchand afin que les travailleurs du secteur bénéficient d’une indemnité de 
transition et, ainsi, de garantir l’égalité de traitement2.2.2.2
•  En cas de suspicion d’infraction pénale, transmettre directement les 
informations utiles au ministère public et proposer des modifications 
réglementaires ou législatives pour empêcher les montages qui détournent de 
leur l’objectif les indemnités versées par le FFE dans le secteur non marchand2.5
•  Recalculer chaque année le pourcentage d’intervention du FFE nécessaire 
pour couvrir la différence de coût entre le chômage temporaire et le chômage 
complet3.3.2
•  Évaluer l’incidence de l’intervention du FFE sur l’utilisation du chômage 
temporaire et sur le nombre de fermetures d’entreprises pour mieux piloter la 
politique publique3.3.4 FONDS DE FERMETURE DES ENTREPRISES /65
Annexe
Réponse du ministre de l'Emploi du 3 mai 2019
D/2019/1128/29
adresse
tél.
fax
www.courdescomptes.beCour des comptes      Fonds de fermeture des entreprises juin 2019Il existe aussi une version néerlandaise de ce rapport.

Bruxelles, octobre 2017174e Cahier de la Cour des comptes
Volume I – Commentaires  Adopté le 31 octobre 2017 par l'assemblée générale de la Cour des Comptes174e Cahier de la Cour des comptes 
Volume I – Commentaires  Hoofdstuk Hoofdstuk0Table des matières  Synthèse  9
PARTIE I
Compte général 2016 de l’administration générale de l’État fédéral 15
1 Transmission du compte général 2016 17
2 Approbation des comptes généraux antérieurs 17
3 Déclaration de contrôle 18
Chapitre 1 Compte d’exécution du budget 2016 19
1	 Résultats	budgétaires,	solde	de	financement	et	solde	structurel	 19
2	 Respect	des	obligations	européennes	 29
3 Relevé des mesures budgétaires décidées en 2016 32
4 Recettes et exécution des mesures budgétaires 35
5 Dépenses et exécution des mesures budgétaires 46
 Section 12 – Justice 62
	 Section	19	–	Régie	des	bâtiments	 64
6 Financement d’autres autorités et institutions publiques  68
Chapitre 2 Évolution de la dette de l’État et de la dette publique 77
1 Évolution de la dette de l’État 77
2	 Charges	d’intérêt	de	la	dette	de	l’État	 79
3 Dette brute consolidée de l’ensemble des administrations publiques 80
4	 Consolidation	des	actifs	 financiers	 82
Chapitre 3 Comptes annuels 2016 85
1 Vue générale 85
2	 Commentaires	généraux	 90
3	 Commentaires	spécifiques	 94
PARTIE IISystème comptable Fedcom 121
Chapitre 1 Suivi de l’évolution du projet Fedcom 123
1 Contexte et portée du suivi 123
2 Résultats de l’audit 124
3 Conclusions et recommandations 131
Chapitre 2 Entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003 – suivi 133
1 Introduction 133
2 Loi du 25 décembre 2016 133
3 Problèmes 135TABLE DES MATIÈRES /5 6
Chapitre 3 
Comptabilisation des recettes fiscales – exercice 2016 137
1 Contexte 137
2 Processus de perception des impôts directs et de la TVA à l’AGPR 138
3 Processus de perception des droits de douane et accises à l’AGDA 141
4 Processus de perception des droits d’enregistrement, de succession  
et d’hypothèque à l’AGDP 142
5 Service d’encadrement B&CG 143
6 Conclusion et recommandations 143
Chapitre 4 Comptabilisation des dépenses et des recettes de  
personnel de l’administration générale – phase 2 145
1 Introduction 146
2 Résultats de l’audit 147
3 Recommandations 151
4 Réponses des ministres et de l’administration 153
Chapitre 5 Inventaire des immobilisations corporelles et incorporelles dans  
l’administration générale 155
1 Introduction 156
2 Résultats de l’audit et recommandations 156
3 Réponses des ministres et de l’administration 161
4 Conclusion générale 163
Chapitre 6 Régie des bâtiments : préparation à l’application de la loi du 22 mai 2003 à partir  
de 2018 et gestion de l’inventaire du patrimoine immobilier de l’État 165
2 Audit de la Cour des comptes 166
3 Préparation à l’application de la loi du 22 mai 2003 166
4 Gestion de l’inventaire du patrimoine immobilier de l’État 168
Chapitre 7 Retards dans la transmission des comptes des services de l’État  
et des organismes publics à la Cour des comptes 173
1 Services de l’État à gestion séparée et entreprises d’État  173
2 Organismes d’intérêt public 175
3 Autres organismes publics 177
4 Organisme administratif public à gestion autonome 180
5 Conclusions 181 PARTIE III
Audits thématiques et financiers 183
Chapitre 1 Organisation d’un audit interne dans l’administration fédérale 185
1 Introduction 185
2 Procédure contradictoire 186
3 Service fédéral d’audit interne (FAI) 186
4	 Comité	d’audit	de	l’administration	fédérale	 191
5	 Conclusions	et	recommandations	 192
Chapitre 2 Délais de paiement pour les achats de fournitures et de services 195
1	 Introduction	 195
2	 Résultats	d’audit	 197
3 Conclusions et recommandations 200
4 Réactions des ministres et des départements 201
Chapitre 3 Comptes de comptables et mission juridictionnelle de la Cour des comptes 203
2 Phase administrative : transmission des comptes de comptables de l’État fédéral 204
Chapitre 4 Office de contrôle des mutualités et des unions nationales de mutualités :  
comptes 2016 209
1	 Contexte	 209
2 Audit 210
3 Résultats de l’audit 210
4 Réponse de la ministre 213
5 Conclusions 213
Chapitre 5 Comptabilité en matières des prisons 215
1 Introduction 215
2 Résultats du contrôle 216
3 Conclusions et recommandations 226
Chapitre 6 Gestion financière de l’exposition universelle Milan 2015 227
1 Contexte et portée de l’examen 227
2 Constatations 228
3 Conclusions et recommandations 231
4 Réponses de l’administration 233TABLE DES MATIÈRES /7 8
Chapitre 7 
Interventions de l’État dans le cadre de la stabilité financière 235
1 Introduction 235
2	 Participations	de	l’État	dans	le	capital	de	certaines	institutions	financières	 2363	 Prêts	accordés	par	l’État	 à	certaines	institutions	financières	 238
4 Garanties accordées par l’État et par l’Europe contre les défaillances  
d’institutions	financières	 239
5 Mesures pour garantir la stabilité de la zone euro 244
6	 Synthèse	financière	des	diverses	mesures	d’aide	 247
Chapitre 8 Évolution des effectifs dans la fonction publique fédérale 251
1 Contexte 251
2	 Évolution	des	effectifs	de 	la	fonction	publique	fédérale	 254
Chapitre 9 Évaluation des agents fédéraux 259
1	 Introduction	 259
2 Cadre réglementaire 260
3 Constatations 261
4 Conclusions et recommandations 265
Chapitre 10 e-HR et PersoPoint : état des lieux 269
1	 Introduction	 269
2 Intégration de clients 270
3 Services 273
4	 Suivi	financier	 274
5	 Défis	pour	PersoPoint	 274
6 Recommandations 275 Synthèse  SynThÈSE /11
174e Cahier  
de la Cour des comptes 
En application de l’article 75 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la 
comptabilité de l’État fédéral (ci-après la « loi du 22 mai 2003 »), la première partie de ce 
volume I concerne le compte général 2016 de l’administration générale de l’État fédéral. La 
Cour y commente l’exécution du budget, en particulier les résultats budgétaires, le respect des	obligations	européennes, 	les	recettes	et	les	dépenses	et	le	financement 	d’autres	autorités.	
Elle commente ensuite l’évolution de la dette publique de l’État fédéral, puis les comptes annuels  2016.
La partie II de ce Cahier est consacrée à plusieurs audits en relation avec le système comptable Fedcom et l’application de la loi du 22 mai 2003. Ceux-ci concernent notamment l’inventaire des immobilisations corporelles et incorporelles dans l’administration générale et la gestion par la	Régie	des	bâtiments	de	l’inventaire	 du	patrimoine	 immobilier	 de	l’État	fédéral.	Cette	partie	
aborde également la transmission des comptes des autres catégories de services de l’État fédéral.
Enfin,	la	partie	III	synthétise	une	série	d’audits	financiers	et	thématiques	 spécifiques	 que	la	Cour	
a réalisés durant l’année écoulée.
Compte général 2016
Résultats budgétaires
Le	compte	d’exécution	du	budget	2016	 de	l’État	fédéral	se	clôture	par	un	déficit	de	17,4	milliards	
d’euros.	Ce	dernier	représente	la	différence	entre	les	dépenses	(70,1	milliards	d’euros)	imputées	
au budget général des dépenses et les recettes (52,7 milliards d’euros) imputées au budget des voies	et	moyens.	L’État	fédéral	a	par	ailleurs	versé,	hors	budget,	49,9	milliards	d’euros	de	recettes	
fiscales	par	le	biais	de	fonds	d’attribution	 aux	entités	fédérées,	à	la	sécurité	sociale,	aux	zones	de	
police et à d’autres pouvoirs publics.
Recettes
Les	recettes	fiscales	s’élèvent	à	48	milliards	d’euros	et	les	recettes	non	fiscales	à	4,7	milliards	
d’euros.	La	baisse	des	recettes	fiscales,	d’environ	1,3	milliard	d’euros	par	rapport	à	2015,	
résulte notamment du tax shift et du ralentissement de l’activité économique par suite de la menace	terroriste.	En	2016,	les	recettes	non	fiscales	ont	également	été	inférieures	en	raison	du	
remboursement	 exceptionnel,	 effectué	en	2015,	des	frais	de	perception	par	l’Union	européenne.	
Par ailleurs, le gouvernement n’a pas obtenu le rendement escompté pour certaines mesures fiscales.	En	outre,	les	chiffres	et	instruments	qui	permettent	de	le	mesurer	font	souvent	défaut.
Dépenses
Sur	les	dépenses	totales	(70,1	milliards	d’euros),	59,1	milliards	d’euros	constituent	 des	dépenses	
primaires et 11,0 milliards d’euros des charges d’intérêt de la dette de l’État. 12
Font partie des dépenses primaires :
• les transferts aux régions, aux communautés et aux pouvoirs locaux (14,7 milliards d’euros) ;
• les transferts aux autres services de l’État fédéral (12,8 milliards d’euros), dont les pensions 
publiques  (10,8  milliards d’euros)  ;
• les transferts à la sécurité sociale (8,2 milliards d’euros) ;
• les subventions et transferts en capital aux entreprises, aux particuliers, à l’étranger et	à	d’autres	entités	(10,9	milliards	d’euros),	dont	la	contribution	 à	l’Union	européenne	
(3,5  milliards d’euros)  ;
• l’octroi de crédits et prises de participations, à savoir à des entreprises et institutions financières,	à	des	particuliers	et	à	l’étranger	(4,3	milliards	d’euros).
Les dépenses de fonctionnement des administrations publiques s’élèvent à 8,1 milliards d’euros, dont	5,9	milliards	pour	le	personnel,	1,8	milliard	pour	le	fonctionnement	 et	0,4	milliard	d’euros	
pour les investissements.
Le gouvernement a réalisé les économies décidées lors des conclaves budgétaires. La sous-
utilisation opérationnelle des crédits de dépenses a été de 1,1 milliard d’euros et supérieure aux prévisions	budgétaires	 (0,9	milliard	d’euros),	essentiellement	 en	raison	de	la	sous-utilisation	 des	
provisions interdépartementales (0,5  milliard d’euros).
Les dépenses primaires ont augmenté par rapport à 2014 (50,4 milliards d’euros) et 2015 (56,2 milliards d’euros) à la suite de transferts plus importants aux régions et aux communautés dans le cadre de la sixième réforme de l’État, de dépenses accrues dans le cadre de la gestion de la dette (par rapport à 2014), du paiement de la contribution belge au FMI et de la dotation au SdPSP pour les pensions publiques (par rapport à 2014). La sixième réforme de l’État a, par contre, fait diminuer les transferts à la sécurité sociale.
Les charges d’intérêt (11,0 milliards d’euros) sont en diminution par rapport à 2015 (11,5 milliards 
d’euros)	et	à	2014	(11,9	milliards	d’euros).
Obligations européennes
Les normes budgétaires européennes imposent une amélioration annuelle de 0,6 % du solde structurel d’un État membre.
Le	déficit	de	financement	 2016	de	l’État	fédéral	et	de	la	sécurité	sociale	(entité	I)	s’élève	
à 11,2 milliards d’euros ou 2,6 % du PIB. Il est supérieur à celui prévu (1,8 % dans le projet de 
plan budgétaire de la Belgique d’octobre 2015 et 2,4 % dans le programme de stabilité 2016-2019	d’avril	2016).	Par	rapport	à	2014,	le	solde	de	financement 	reste	inchangé, 	mais	se	détériore 	
de 0,3 % par rapport à 2015.
Le	déficit	de	financement	 2016	de	l’ensemble	 des	pouvoirs	publics,	qui	inclut	les	autorités	
régionales	et	locales	(entité	II),	est	de	10,5	milliards	d’euros	ou	2,5	%	du	PIB.	Ce	déficit	est	également	
supérieur à celui prévu dans le projet de plan budgétaire de la Belgique d’octobre 2015 (2,1 %), 
mais	reste	inchangé	par	rapport	au	programme	 de	stabilité	2016-2019	d’avril	2016	(2,5	%).	Par	
rapport à 2014, le solde s’améliore de 0,6 %, alors qu’il reste inchangé par rapport à 2015. SynThÈSE /13
Le	déficit	structurel	2016	de	l’entité	I	s’élève	à	2	%	du	PIB,	soit	une	détérioration	 de	0,1	%	par	
rapport	à	2015.	Le	déficit	structurel	de	l’ensemble	 des	pouvoirs	publics	est	de	1,9	%,	ce	qui	
représente une amélioration de 0,1 % par rapport à 2015 (2 %). En 2016, la Belgique n’atteint 
donc pas l’objectif européen d’amélioration du solde structurel de 0,6 %.
Dans	son	évaluation	de	juin	2017,	la	Commission 	européenne 	estime	le	déficit	structurel	2016	de	
la	Belgique	à	2,2	%,	en	amélioration	 de	0,1	%	par	rapport	à	l’exercice	précédent.	 La	différence	
par	rapport	au	déficit	calculé	par	la	Belgique	(1,9	%)	résulte	d’un	mode	de	calcul	différent	de	la	
composante cyclique du solde. La Commission considère toutefois que l’écart par rapport à la 
norme	de	0,6	%	n’est	pas	de	nature	à	enclencher	une	procédure	de	déficit	excessif.
Dette
Fin 2016, la dette brute consolidée des administrations publiques s’élevait à 446,8 milliards d’euros	(105,9	%	du	PIB),	alors	qu’elle	s’établissait	 à	434,8	milliards	d’euros	(106,0	%	du	PIB)	
en 2015.
Comptes annuels 2016 de l’administration généraleLe résultat économique 2016 de l’administration générale (-12,1 milliards d’euros) s’est détérioré de	2,3	milliards	d’euros	par	rapport	à	2015.	La	diminution	 des	produits	(-2,9	milliards	d’euros)	
dépasse celle des charges (-0,6 milliard d’euros).
Le solde du compte de récapitulation des opérations budgétaires 2016 (-5,8 milliards d’ euros) 
s’est	dégradé	de	3,9	milliards	d’euros	par	rapport	à	2015.La Cour estime que les comptes annuels de l’administration générale ne donnent pas encore une 
image	fidèle	de	la	situation	financière	et	patrimoniale.	 D’importantes	 améliorations	 sont	encore	
nécessaires, principalement en ce qui concerne les immobilisations corporelles et incorporelles, les stocks, la trésorerie et les comptes d’attente et de régularisation. Par ailleurs, des erreurs matérielles	 auraient	pu	être	évitées	par	un	contrôle	de	première	ligne	plus	approfondi.	 Enfin,	le	
paramétrage actuel du programme comptable Fedcom ne permet toujours pas d’enregistrer des dettes	en	cas	de	crédits	de	liquidation	insuffisants.
Système comptable Fedcom et application de la loi du 22 mai 2003
Comptabilité analytiqueLa composante analytique de la comptabilité générale et budgétaire dans Fedcom, qui distingue les centres et les natures de coûts, n’est pas assez développée et, en tout cas, pas assez exploitée pour garantir un rapportage de gestion de qualité (par exemple, aperçu du coût total de grands projets comme Fedcom et PersoPoint, transparence de la gestion des postes diplomatiques, meilleur	pilotage	de	la	politique	du	personnel,	identification	 de	l’incidence	des	mesures	fiscales,	
etc.).
Personnel
En matière de charges de personnel, il importe de disposer de mesures internes de gestion appropriées pour garantir le traitement correct de l’information. Pour le développement ultérieur du nouveau secrétariat social de l’administration fédérale, PersoPoint, la Défense peut servir de source d’inspiration, principalement pour la conception du nouveau moteur salarial qui devrait être mis en place à partir de 2020. 14
Immobilisations
Les départements ne sont pas parvenus à établir un inventaire valorisé complet et correct de leurs immobilisations 	corporelles	et	incorporelles 	au	31	décembre	2016.	Des	efforts	supplémentaires 	
devront être fournis pour, d’une part, garantir l’exhaustivité et l’exactitude de l’inventaire et, d’autre	part,	clarifier	les	règles	de	valorisation	 de	ces	actifs.	Ainsi,	la	qualité	de	l’inventaire	 de	la	
Régie	des	bâtiments,	 qui	gère	le	patrimoine	 immobilier	 de	l’administration	 générale	(valorisé	à	
5,8	milliards	d’euros	dans	le	bilan	de	l’administration	 générale),	n’est	pas	suffisante	pour	satisfaire	
à ces exigences.
huit ans après l’entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003, le cadre réglementaire reste incomplet. 
Les	mesures	de	contrôle	interne	sont	également	insuffisantes. 	Cette	situation	constitue	un	frein	
à l’amélioration structurelle de la qualité des comptes annuels, laquelle est nécessaire en vue de la	certification	des	comptes	de	l’État	fédéral	par	la	Cour	à	partir	de	l’année	budgétaire	2020.
Transmission des comptes des services de l’État et des organismes publics
La situation en matière de transmission des comptes des services de l’État à gestion séparée et des organismes publics s’améliore. Les délais de transmission seront avancés à partir de l’exercice	2018.	Une	transmission	 ponctuelle	des	comptes	revêt	une	importance	 accrue	en	vue	de	
l’intégration des opérations comptables de ces services et organismes dans les comptes annuels de l’État fédéral.
Audits thématiques et financiers
La Cour des comptes présente un état d’avancement de l’audit interne dans l’administration fédérale et rappelle que celui-ci n’est pas encore organisé pour tous les organismes soumis à la loi du 22 mai 2003.
Suite à son audit de la comptabilité en matières des prisons, la Cour constate que celle-ci manque 
d’uniformité	 et	ne	reflète	pas	de	manière	fidèle	la	situation	réelle	des	stocks	des	produits	de	
consommation	ainsi	que	leurs	mouvements.	En	outre,	le	contrôle	interne	est	déficient.
Enfin,	la	Cour	a	examiné	l’évolution	du	personnel	de	la	fonction	publique	fédérale	et	des	dépenses	
qui	s’y	rapportent.	 Entre	2006	et	2016,	l’effectif	des	SPF,	des	SPP,	de	la	Défense	et	de	la	Police	
fédérale a diminué de 17,2 %, tandis que les dépenses en termes réels ont décru de 3,8 %.
PARTIE Compte général 2016 
IPARTIE  IntRoDUCtIon /17
En application de l’article 75 de la loi du 22 mai 2003, la Cour des comptes transmet le compte 
général de l’administration générale de l’État fédéral à la Chambre des représentants avec 
ses observations. Elle le transmet avant le 31 octobre de l’année qui suit l’année à laquelle le compte se rapporte.
La partie I de ce volume du Cahier comprend les observations de la Cour des comptes sur le 
compte général 2016.
Le compte général de l’administration générale, tel que la ministre du Budget l’a transmis 
à la Cour, est publié dans le volume II de ce Cahier, intitulé « Tableaux ». Ce second volume 
comprend aussi plusieurs tableaux établis par la Cour. Il est uniquement disponible sur www.courdescomptes.be.
1 Transmission du compte général 2016
Les règles budgétaires et comptables définies dans la loi du 22 mai 2003 sont d’application 
dans tous les services de l’administration générale depuis le 1er janvier 2012. La loi prévoit que 
le compte général doit reprendre les opérations budgétaires et économiques des services de l’administration générale. La présentation du compte général 2016 permet une comparaison avec les chiffres de l’exercice précédent.
La ministre du Budget a transmis le compte général 2016 de l’administration générale à 
la Cour des comptes le 25 avril 2017, soit bien avant l’expiration du délai prévu par la loi 
du 22 mai 2003  (30 juin). Le compte général comprend le compte d’exécution du budget et 
les comptes annuels, eux-mêmes composés du bilan, du compte de résultats, du compte de récapitulation des opérations budgétaires et de l’annexe.
La Cour des comptes a transmis ses observations concernant le compte d’exécution du budget 
et les comptes annuels, respectivement les 30 juin et 28 juillet 2017, au service Comptable fédéral. Elles ont fait l’objet d’une discussion avec le service les 3 août et 1
er septembre  2017.
La ministre du Budget a transmis à la Cour des comptes, par lettre du 12 septembre 2017, une série d’états financiers adaptés qui tiennent en grande partie compte des remarques issues du contrôle du compte général 2016 par celle-ci. Suite à ces modifications, la ministre 
a adapté dans le même sens le commentaire du compte annuel 2016 de l’administration générale (annexe).
des représentants le projet de loi portant approbation du compte général de l’administration générale avant le 30 novembre de l’année qui suit l’exercice budgétaire. 18
Le projet de loi visant à approuver le compte général de l’administration générale pour 
l’année 2014 et des comptes d’exécution des budgets des services de l’État à gestion séparée 
pour des années précédentes a été adopté le 25 février 2016 à la Chambre des représentants. 
La loi a été publiée le 7 décembre 2016 au Moniteur belge .
Le projet de loi visant à approuver le compte général de l’administration générale pour l’année 2015 et des comptes d’exécution des budgets des services de l’État à gestion séparée 
pour des années précédentes a été adopté par la Chambre des représentants le 2 février 2017. La loi a été publiée au Moniteur belge  le 23 mars 2017.
En vertu de l’article 180 de la Constitution et de l’article 75 de la loi du 22 mai 2003, la Cour 
des comptes a contrôlé le compte général 2016 de l’administration générale de l’État.
Compte d’exécution  
du budget 2016 ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /19
Chapitre 1
du budget 2016
Compte d’exécution du budget 2016 1	 Résultats	budgétaires,	solde	de	financement	et	solde	structurel
dépenses et, d’autre part, l’ensemble des recettes imputées au budget des voies et moyens constitue le solde budgétaire net des services d’administration générale de l’État fédéral. Ce dernier ne prend donc pas en compte les recettes fiscales « attribuées » (essentiellement 
au profit des entités fédérées et de la sécurité sociale)
1, pas plus que les recettes perçues par 
l’État pour compte de tiers.
Le solde budgétaire net ne reprend pas non plus certaines opérations relevant de la dette 
publique, à savoir, en recettes, le produit des emprunts (42.502,2 millions d’euros) ainsi que la vente de titres publics (5.786,5 millions d’euros) et, en dépenses, les opérations 
d’amortissement de la dette publique (29.607,1 millions d’euros) et de rachat de titres publics (7.119,5 millions d’euros).
Les recettes non fiscales sont imputées sur la base des droits constatés au profit des services 
d’administration générale au cours de l’année budgétaire. Les recettes fiscales sont, pour leur part, comptabilisées sur une base de caisse.
Globalement, les opérations courantes et de capital réalisées en 2016 s’établissent comme 
suit :
Tableau 1 –  Évolution des principales composantes du solde budgétaire des services d’administration 
générale en 2016 (en millions d’euros)
Description 2016
Recettes courantes et de capital 52.682,3
Opérations courantes 51.774,9
Opérations de capital 907,4
Dépenses courantes et de capital 70.084,1
Dépenses primaires 59.123,1
Charges d’intérêt de la dette publique 10.961,0
Solde budgétaire net -17.4 01 ,8
Source : Cour des comptes à partir des données de l’administration
1 Article 71 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l'État fédéral. Ces moyens 
sont repris dans les fonds d’attribution du tableau 2 du budget général des dépenses. 20
Les normes budgétaires convenues par les États membres de l’Union européenne en exécution 
des pactes budgétaires européens se fondent notamment sur le solde de financement et le solde structurel. La Cour explique aux points 1.2 à 1.4 le passage du solde budgétaire au solde de financement et au solde structurel ainsi que les principales différences entre ceux-ci.
1.2.1	 Solde	de	financement	de	l’ensemble	des	pouvoirs	publics	(entités	I	et	II)
L’Institut des comptes nationaux (ICN) calcule le solde de financement de la Belgique
2. Il 
établit une distinction entre le solde de financement de l’entité I (État fédéral et sécurité sociale) et celui de l’entité II (communautés, régions et autorités locales). Il dresse les comptes nationaux conformément au système européen des comptes SEC 2010
3.
Tableau 2 –  Solde de financement réalisé et normé pour l’ensemble des pouvoirs publics
Solde de financement 2013 2014 2015 2016
Réalisé (en millions d’euros) -12.310 -12.233 -10.145 -10.531
Entité I -10.393 -10.155 -9.307 -11.215
Entité II -1.917 -2.078 -838 684
Réalisé (en % du PIB) -3,1 -3,1 -2,5 -2,5
Entité I -2,6 -2,6 -2,3 -2,6
Entité II -0,5 -0,5 -0,2 0,1
norme (en % du PIB) -2,54	  
à	-2,15-2,1 -2,5(*)-2,5(*)
(*)  Dans le projet de plan budgétaire de la Belgique d’octobre 2015, la norme était de -2,1 % du PIB, dont -1,8 % pour 
l’entité	I	et	-0,2	%	pour	l’entité	II	(montants	arrondis).	Dans	le	programme	 de	stabilité	2016-2019	d’avril	2016,	la	
Belgique a ajusté l’objectif budgétaire pour l’ensemble des pouvoirs publics à -2,5 %, dont -2,4 % pour l’entité I et -0,2 % pour l’entité II (montants arrondis). Lors de la confection du budget 2016 ajusté (et, en particulier, de l’exposé 
général), les autorités fédérales ont maintenu cet objectif. Dans le projet de plan budgétaire de la Belgique d’octobre 2016, le gouvernement a une nouvelle fois adapté l’objectif budgétaire de l’ensemble des pouvoirs publics à -3,0 % du PIB, dont -2,6 % pour l’entité I et -0,3 % pour l’entité II (montants arrondis).
Source : comptes de l’État 2016 (octobre 2017) et programmes de stabilité de la Belgique
2 Le	solde	de	financement	 des	années	précédentes	 est	recalculé	tous	les	six	mois	par	l’ICn.	Ce	Cahier	contient	
toujours	le	rapportage	 le	plus	récent,	de	sorte	que	les	soldes	de	financement	 des	années	précédentes	 peuvent	
légèrement	 différer	des	chiffres	indiqués	dans	les	Cahiers	précédents.	 Par	rapport	au	Cahier	précédent,	 on	a	par	
exemple	tenu	compte	pour	2013	d’un	déficit	nominal	plus	important	des	autorités	fédérales	(-364	millions	d’euros),	
principalement à cause d’un changement de la méthode d’enregistrement européenne des licences de téléphonie 
mobile qu’il convient d’appliquer. Les recettes provenant de la vente de licences de téléphonie mobile doivent dorénavant être enregistrées annuellement en recettes.
3 Comme	pour	2015,	l’ICn	publie	pour	2016	deux	soldes	de	financement,	 à	savoir	pour	les	autorités	fédérales	et	les	
communautés et régions (Comptes 2016 des administrations publiques de l’I nR du 20 octobre 2017. Disponible 
sur le site internet de la Banque nationale, www.nbb.be). En ce qui concerne l’IPP régional en vigueur depuis l’exercice	d’imposition	 2015,	il	existe	une	divergence	 entre	les	flux	de	caisse	qui	y	sont	liés	et	l’imputation	 SEC.	Les	
soldes	de	financement	 sont	présentés	ici	conformément	 aux	flux	de	caisse	de	l’IPP	régional,	car	ce	sont	eux	qui	ont	
notamment	servi	à	définir	la	norme	pour	les	diverses	autorités	lors	de	la	confection	de	leur	budget.	 ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /21
1.2.2	 Solde	de	financement	de	l’entité	I	(État	fédéral	et	sécurité	sociale)
Le solde de financement de l’État fédéral s’élève en 2016 à -2,5 % du PIB, ce qui représente une 
détérioration de 0,1 point de pourcentage par rapport à 2015. En chiffres absolus, il se monte 
à -10.785 millions d’euros pour -10.007 millions d’euros en 2015. Le solde de financement de 
la sécurité sociale est de -430 millions d’euros en 2016 pour +700 millions d’euros en 2015.
Tableau 3 –  Solde de financement pour l’entité I, réalisé et normé
Réalisé (en millions d’euros) -10.393 -10.155 -9.307 -11.215
État fédéral -10.169 -10.128 -10.007 -10.785
Sécurité sociale -224 -27 700 -430
Réalisé (en % du PIB) -2,6 -2,6 -2,3 -2,6
État fédéral -2,5 -2,6 -2,4 -2,5
Sécurité sociale -0,1 0,0 0,1 -0,1
à	-2,15-2,2 -2,0(*)-2,4(*)
(*)  Dans le projet de plan budgétaire pour la Belgique d’octobre 2015, la norme de l’entité I atteignait -1,8 % du PIB. La 
Belgique	a	adapté	cette	norme	à	-2,4	%	dans	le	programme	 de	stabilité	2016-2019	d’avril	2016.	Le	gouvernement	
fédéral a maintenu cet objectif lors de la confection du budget ajusté 2016. Dans le projet de plan budgétaire d’octobre 2016, la Belgique a ajusté l’objectif budgétaire de l’entité I à -2,6 % du PIB.
1.3	 Passage 	du	solde	budgétaire 	au	solde	de	financement 	des	autorités 	fédérales
1.3.1	 Solde	de	financement	2016
Le tableau ci-après présente le calcul du solde de financement 2016 à partir du solde 
budgétaire. Les points 1.3.2 à 1.3.5 expliquent ces chiffres. 22
Tableau 4 –  Solde de financement 2016 (en millions d’euros, calculé au 20 octobre 2017)
Solde budgétaire(*)-17.4 01 ,8
Transition vers les recettes perçues et les dépenses du regroupement économique 3,9
Solde budgétaire selon le regroupement économique -17.397,9
« Opérations hors budget » -32,2
Fonds et organismes autonomes 236,1
Élimination des opérations au sein des autorités fédérales et des opérations internes 802,2
Solde net à financer selon le regroupement économique -16.391,8
Élimination	des	octrois	de 	crédits	et	participations 	(code	SEC	8) 3.640,2
Solde de financement du regroupement économique -12.751,6
Corrections 1.967,0
Solde de financement -10.784,6
(*)  Le	solde	budgétaire	 est	calculé	sur	la	base	des	droits	constatés	pour	les	recettes	non	fiscales	(voir	point	1.1).	Il	ne	
tient pas compte des remboursements ni de l’achat de titres qui, bien qu’enregistrés en code SEC 8, relèvent de la 
gestion de la dette publique. À partir de 2011, la loi du 22 mai 2003 étant applicable au SPF Finances, le code SEC 8 est 
en	effet	considérablement	 influencé	par	le	remboursement	 et	l’achat	de	titres	en	portefeuille	 :	pour	2016,	il	s’agit	
de	5.786,5	millions	d’euros	de	recettes	et	de	7.119,5	millions	d’euros	de	dépenses	(soit	un	solde	de	-1.333,0	millions	
d’euros).
Source : Cour des comptes à partir des données du SPF Budget et Contrôle de la gestion et de l’ICN
Pour une description complète du passage du solde budgétaire au solde de financement, la 
Cour des comptes renvoie à son 168e Cahier4.
1.3.2	 Solde	budgétaire	selon	le	regroupement	économique
L’État fédéral, les communautés et les régions se sont engagés par le biais d’un accord de coopération à effectuer un regroupement économique de qualité des recettes et dépenses
5. 
Il s’agit d’un moyen permettant à l’ICN de dresser les comptes de l’État et de déterminer le solde de financement. Le service macrobudgétaire du SPF Stratégie et Appui (ci-après le « SPF Bosa  ») prépare ce regroupement économique pour les autorités fédérales au premier 
semestre en concertation avec l’ICN.
1.3.3	 Passage	 du	solde	budgétaire	 au	solde	net	à	financer	 selon	le	regroupement	
Lors de la composition du regroupement économique, le SPF Bosa intègre un certain 
et aux régions et à la sécurité sociale (50.079,9 millions d’euros pour les recettes comme 
pour les dépenses), ces opérations comportent diverses autres corrections techniques dont 
4 Cour des comptes, 168e	C a h i e r ,	V o l u m e	I ,	B r u x e l l e s ,	n o v e m b r e	2 0 1 1 ,	p .	7 1 - 7 9 .	D i s p o n i b l e		s u r	 	
5 Accord de coopération du 1er	octobre	1991	entre	l’État	fédéral,	les	communautés,	 les	régions	et	la	commission	
communautaire commune créant une base documentaire générale. Les commissions communautaires française 
et	flamande	ont	également	adhéré	ultérieurement	aux	travaux	de	la	base	documentaire	générale. ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /23
l’effet est de -32,2 millions d’euros. Le SPF Bosa élimine ainsi l’incidence des amendes 
reçues en 2016 par l’Autorité belge de la concurrence pour les infractions infligées en 
2015 (-173,9 millions d’euros). Par ailleurs, le SPF Bosa doit tenir compte du moment de 
livraison réel pour les achats et ventes de matériel de l’armée (+148 millions d’euros).
Le SPF Bosa tient aussi compte du résultat (solde net à financer) des fonds et organismes 
autonomes des autorités fédérales. Ce résultat s’élève à +236,1 millions d’euros (5.262 millions d’euros en recettes et 5.025,9 millions d’euros en dépenses) et comprend notamment le résultat de la Régie des bâtiments (76,8 millions d’euros) et de Fedasil (57,7 millions d’euros).
Le SPF Bosa élimine enfin les opérations au sein des autorités fédérales et les opérations internes et corrige ainsi le solde budgétaire à raison de +802,2 millions d’euros. Il s’agit surtout du paiement de 741,1 millions d’euros d’intérêts au fonds de vieillissement.
1.3.4	 Passage	 du	solde	net	à	financer	 selon	le	regroupement	 économique	 au	solde	
Pour calculer le solde de financement, il ne faut pas tenir compte des recettes et dépenses 
en code SEC 8 (octrois et remboursements de crédits, participations et liquidations de participations et autres produits financiers). Elles sont donc éliminées (+3.640,2 millions 
d’euros).
Les recettes en code SEC 8 (728,6 millions d’euros) se composent principalement :• des remboursements d’emprunts par l’ONSS-Gestion globale et par des États étrangers 
(92,3 millions d’euros) ;
• des gains de change réalisés et des recettes relatives à des produits dérivés liés à la gestion financière de la dette publique (respectivement 18,1 et 516,3 millions d’euros).
Les dépenses en code SEC 8 (-4.368,8 millions d’euros) comprennent notamment :
• la contribution de l’État belge au FMI (-1.697,9 millions d’euros) ;
• des pertes et différences de change sur les achats, rachats et ventes de titres et les 
dépenses relatives à des produits dérivés (respectivement -209,9 et -2.190,1 millions 
d’euros).
1.3.5	 Passage	 du	solde	de	financement	 du	regroupement	 économique	 au	solde	de	
financement
Le solde de financement du regroupement économique, tel qu’établi au premier semestre de 2017 par le SPF Bosa, s’élève à -12.751,6 millions d’euros.
Le solde de financement 2016 calculé par l’ICN en octobre 2017 s’élève, quant à lui, à 
-10.784,6 millions d’euros. L’ICN tient compte de recettes et de dépenses supplémentaires 
(pour un montant net de +1.967 millions d’euros), notamment pour :
• couvrir le périmètre complet du secteur public (-28 millions d’euros) : l’ICN reprend 
les recettes et dépenses d’une dizaine d’organismes dans le solde de financement (dont également Dexia -18,4 millions d’euros), qui ne sont pas intégrées dans le solde net à 
financer tel que calculé par le SPF Bosa (voir point 1.3.3 ci-avant) ; 24
• ajouter certaines opérations financières (-225,4 millions d’euros) : l’ICN inscrit 
notamment en dépenses la participation de Dexia à l’augmentation de capital de Dexia 
Crédit Local (DCL) (-250 millions d’euros) ;
• tenir compte du moment de la comptabilisation prescrit par le SEC (+2.266 millions d’euros, voir ci-après) ;
• diverses autres raisons (+45,6 millions d’euros).
Comme précisé ci-avant, l’ICN procède à des corrections pour tenir compte du moment de l’enregistrement prescrit par le SEC. Les principales sont :
• La correction des recettes fiscales (+1.452,8 millions d’euros) : pour respecter le principe 
SEC des droits constatés (base de caisse transactionnelle
6), l’ICN décale les recettes de 
caisse d’un ou de deux mois en fonction du type de recette fiscale. Les recettes fiscales 
coïncident ainsi avec l’enrôlement ou avec l’activité économique qui les sous-tendent. La correction pour 2016 est plus élevée que les années précédentes en raison de l’écart plus important entre les enrôlements et les encaissements. Pour les enrôlements de fin 2016, les encaissements n’ont été réalisés qu’en 2017.
• La correction des recettes fiscales (complémentaires) dans le cadre de la révision des Excess Profit Rulings  (+391,2 millions d’euros). La Commission européenne a en effet 
estimé en 2016 que ces accords fiscaux constituaient une aide d’État illégale.
• La correction de la contribution de la Belgique à l’Union européenne (-81,8 millions d’euros).
• La neutralisation des arriérés liquidés en 2016 pour la Justice (+25,7 millions d’euros).
• La correction des dépenses 2016 (+87,3 millions d’euros) dans le prolongement de celle 
(négative) des recettes 2015 à la suite d’un arrêt de la Cour constitutionnelle relatif à la taxe bancaire.
• La correction des transferts 2015 de certaines dépenses liées à la sécurité de la Région de 
Bruxelles-Capitale (-54,8  millions d’euros).
• La correction pour les pensions des fonds de pension repris dans le passé (+431,2 millions d’euros).
1.4 Solde structurel
1.4.1	 Ensemble	des	pouvoirs	publics	(entité	I	et	entité	II)Le solde (de financement) structurel ne tient pas compte des opérations non récurrentes sur les recettes et dépenses (les mesures one shot ). Il neutralise en outre l’incidence des 
variations de la conjoncture économique par le biais d’une « correction cyclique » qui 
repose sur la comparaison d’une estimation de la croissance économique potentielle avec la croissance réelle. La différence entre les deux représente l’écart de production ( Output 
Gap) . Lorsque la croissance réelle est inférieure à la croissance potentielle, l’écart de 
production est négatif. Dans ce cas, l’État membre concerné est autorisé à réduire le déficit 
6 La Cour des comptes fait remarquer que le système SEC se fonde sur les droits constatés. Cette notion est toutefois 
appliquée	de	manière	flexible	pour	certaines	recettes	fiscales.	En	effet,	pour	l’impôt	sur	les	sociétés,	par	exemple,	
le calcul SEC n’est pas basé sur les droits constatés mais sur une « base de caisse transactionnelle ». Cela implique 
que les recettes de caisse sont liées au moment de l’enrôlement. ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /25
de financement d’un certain pourcentage7. Le solde structurel est donc plus favorable que 
le solde de financement lorsque les conditions économiques se détériorent et inversement. 
Pour une description plus complète du solde structurel, la Cour renvoie à son 172e Cahier8.
Le solde structurel de la Belgique s’élève pour 2016 à -1,9 % du PIB (voir tableau ci-après)9. 
Le solde de financement de -2,6 % du PIB (comme fixé en avril 2017) est rectifié au moyen 
d’une correction cyclique de +0,7 % du PIB.
Tableau 5 –  Solde structurel réalisé (2013-2016) et solde structurel normé (2016) pour l’ensemble des 
pouvoirs publics (en % du PIB)
2013 2014 20152016
Norme(1)Réalisation
Solde	de	financement -3,1-3,1-2,5 -2,5 -2,6(2)
Mesures one shot -0,6-0,3-0,1 0,1 0,0
Correction cyclique 1,10,80,6 0,7 0,7
Solde structurel -2,6 -2,6 -2,0 -1,7 -1,9
Amélioration structurelle  
par rapport à l’année précédente0,70,00,6 0,6 0,1
(1)		norme	conforme	au	programme	de	stabilité	2016-2019.	Le	solde	structurel	de	2015	a	été	calculé	à	-2,3	%	du	PIB.
(2)  Pour calculer le solde structurel, le SPF Bosa s’est fondé sur des données provisoires en ce qui concerne le solde de 
financement.	 Au	moment	du	calcul,	le	solde	de	financement	 définitif	calculé	par	l’ICn	n’était	pas	encore	connu,	ce	qui	
explique	la	différence	par	rapport	au	solde	de	financement	mentionné	dans	le	tableau	2	(point	1.2.1).
Source : Cour des comptes à partir des informations du SPF Bosa et des programmes de stabilité 2016-
2019 de la Belgique
La Belgique a limité le déficit structurel 2016  à -1,9  % du PIB, mais n’a pas atteint la norme 
préconisée dans le programme de stabilité 2016-2019 (-1,7 % du PIB). L’amélioration 
structurelle par rapport à 2015 se limite à 0,1 % du PIB.
Lors de l’élaboration du programme de stabilité 2016-2019 en avril 2016, le solde structurel de 
2015 s’élevait à -2,3 % pour l’ensemble des pouvoirs publics. Suite à l’actualisation du calcul 
en mai 2017, le solde structurel de 2015 s’élève finalement à -2,0 % (soit une amélioration 
de 0,3 % du PIB). Le déficit structurel en 2016  diminue ainsi de 0,1  % au lieu de 0,4  % du PIB.
7 En cas d’écart de production positif (lorsque la croissance réelle est supérieure à la croissance potentielle), l’État 
membre	doit	en	principe	relever	son	solde	de	financement	d’un	certain	pourcentage.
8 Cour des comptes, 172e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2015, p. 25-26. Disponible sur www.courdescomptes.be.
9	 Le solde structurel est tributaire de la composante cyclique et donc du calcul de l’écart de production sous-jacent. 
Le Bureau fédéral du plan en a déterminé les données les plus récentes dans le cadre du budget économique du 
7	septembre	2017.	Sa	méthode	diffère	néanmoins	 de	celle	de	la	Commission	 européenne.	 Selon	la	base	de	données	
de	la	Commission	 européenne,	 la	correction	cyclique	se	monte,	pour	la	période	2013-2016,	 respectivement	 à	0,9,	
0,6,	0,3	et	0,4	%	du	PIB	et	le	solde	structurel	à	-2,8,	-2,8,	-2,3	et	-2,2	%	du	PIB.	Il	n’y	a	pas	de	différence	pour	le	calcul	
des mesures non récurrentes. Le solde structurel négatif est également remonté de 0,1 point de pourcentage par rapport à 2015. 26
1.4.2	 Entité	I	(État	fédéral	et	sécurité	sociale)
L’entité I a limité le déficit structurel 2016  à -2,0  % du PIB (contre -1,9  % en 2015). Elle n’a pas 
atteint l’objectif structurel (-1,6 % du PIB) inscrit dans le programme de stabilité 2016-2019. 
Le déficit structurel des autorités fédérales a augmenté de 0,1 % par rapport à 2015.
Lors de l’élaboration du programme de stabilité 2016-2019 en avril 2016, le solde structurel 
de 2015  s’élevait à -2,1  % pour l’entité I. Suite à l’actualisation du calcul en mai 2017, le solde 
structurel de 2015 s’élève finalement à -1,9 % (soit une amélioration de 0,2 % du PIB). Le 
déficit structurel augmente ainsi de 0,1 % du PIB au lieu de diminuer à due concurrence.
Tableau 6 –  Solde structurel réalisé et normé de l’entité I (en % du PIB)
Solde	de	financement -2,7-2,6-2,3 -2,4 -2,7(2)
Mesures one shot -0,6-0,3-0,1 0,3 0,2
Correction cyclique 0,80,60,4 0,5 0,5
Correction pour transferts(3)0,10,10,1 0,0 0,0
Solde structurel -2,4 -2,2 -1,9 -1,6 -2,0
par rapport à l’année précédente0,40,20,3 0,5 -0,1
(1)	norme	conforme	au	programme	de	stabilité	2016-2019.	Le	solde	structurel	de	2015	a	été	calculé	à	-2,1	%	du	PIB.
explique	la	différence	par	rapport	au	solde	de	financement	mentionné	dans	le	tableau	3	(point	1.2.2).
(3)		Le	calcul	du	déficit	structurel	des	entités	tient	compte	d’une	correction	supplémentaire,	 à	savoir	une	«	correction	
pour transferts ». Celle-ci vise à neutraliser l’incidence de la conjoncture économique sur les transferts entre entités. Elle	influence	donc	uniquement	 le	solde	structurel	des	entités	respectives	 et	non	celui	de	l’ensemble	 des	pouvoirs	
publics.
1.5	 Réalisation 	du	solde	de	financement 	prévu
Le tableau ci-après expose la différence entre les estimations et les réalisations des recettes 
et des dépenses ainsi qu’entre les estimations et les réalisations du solde budgétaire et du solde de financement des administrations publiques fédérales. ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /27
Tableau 7 –  Comparaison entre l’estimation et la réalisation du solde de financement de l’entité I  
en 2016 (en millions d’euros)
Recettes fiscales 51.162,3 47.998,7 -3.163,6
Recettes non fiscales 4.561,2 4.683,6 119,4
Recettes (I) 55.723,5 52.682,3 -3.041,2
Cellule d’autorité 26.640,2 26.060,6 -579,6
Cellule sociale 22.476,3 22.700,8 224,5
Cellule économique 4.337,7 4.284,7 -53,0
Autres 7.67 2,4 6.07 7,0 -1.595,3
Sous-utilisation -910,0 0,0 910,0
Dépenses (II) 60.216,5 59.123,1 -1.093,5
Charges d’intérêt État fédéral (III) 10.890,0 10.961,0 71,0
Solde budgétaire (IV)=(I)-(II)-(III) -15.383,0 -17.4 01 ,8 -2.018,8
Corrections de passage État fédéral (V) 5.376,4 6.617,2 1.240,8
Solde de financement État fédéral (V) - (IV) -10.006,6 -10.784,6 -778,0
Sécurité sociale 0,0 -430,0 -430,0
Solde de financement entité I -10.006,6 -11.214,6 -1.208,0
Pour comparer l’estimation et la réalisation du solde de financement, la Cour a adopté 
une présentation différente de celle de l’exposé général du projet de budget ajusté 2016, tant pour les recettes non fiscales que pour les dépenses. Le calcul de l’estimation du solde de financement correspond dès lors mieux au mode de calcul de l’Institut des comptes nationaux (ICN).
Concrètement, pour les recettes non fiscales, la Cour prend en compte les droits constatés 
(4.561,3 millions d’euros
10) au lieu des recettes de caisse (4.571,1 millions d’euros). Ensuite, 
elle ajoute dans la rubrique « Autres » les dépenses relatives à la contribution RNB à 
l’Union européenne (3.797,7 millions d’euros) et celles relatives aux octrois de crédits, aux 
participations et aux moyens de fonctionnement imputées à la section 51 – Dette publique 
(3.874,7  millions d’euros)11. Enfin, dans son calcul, elle ajoute aux charges d’intérêt de l’État 
fédéral celles du fonds de vieillissement (746,3 millions d’euros). Le déficit budgétaire 
prévu mentionné dans le tableau s’élève par conséquent à -15.383,0 millions d’euros. Il est corrigé de 5.376,4 millions d’euros pour obtenir le solde de financement inscrit au budget 
(-10.006,6 millions d’euros)
12.
10 Il	s’agit	des	recettes	non	fiscales	totales,	y	compris	les	recettes	de	codes	SEC	8,	qui	sont	à	nouveau	éliminées	dans	
les corrections de passage.
11 Dans le projet d’ajustement du budget 2016, la contribution R nB (3,8 milliards d’euros) et les moyens de 
fonctionnement	 du	budget	de	la	dette	(0,03	milliard	d’euros)	ne	figurent	pas	dans	les	dépenses	primaires,	mais	
sont aussi considérés comme des corrections de passage. Les dépenses en matière d’octrois de crédits et de 
participations de la section 51 (codes 8) ne faisant pas partie des dépenses primaires, elles ne sont pas corrigées dans	le	cadre	du	calcul	du	solde	de	financement.	Voir	l'exposé	général	du	budget	ajusté	2016,	p.	18.
12 Ce	montant	coïncide	avec	le	solde	de	financement	 de	l’État	fédéral	tel	qu’inscrit	au	tableau	13	(10	milliards	d’euros)	
de l’exposé général du budget ajusté 2016, p. 31.  28
Le solde budgétaire réalisé est inférieur de 2.018,8 millions d’euros (13,1 %) aux estimations. 
Cette situation s’explique principalement par le fait que les voies et moyens se sont avérés 
inférieurs aux estimations (-3.041,2 millions d’euros ou 5,5 %). Les dépenses primaires 
inférieures aux estimations (-1.093,5 millions d’euros ou 1,8 %) compensent en partie les 
recettes non réalisées.
Les recettes fiscales, inférieures de 3.163,6 millions d’euros aux estimations, ont surtout été 
influencées par les facteurs suivants13 :
• une diminution des recettes du précompte mobilier (-834,7 millions d’euros) ;
• une diminution des recettes liées aux versements anticipés (-699,1 millions d’euros) ;
• une diminution des recettes lors de l’enrôlement de l’impôt des sociétés (-346,2 millions 
d’euros)  ;
• une diminution des recettes de TVA pure (-1.042,9 millions d’euros) ;
• une augmentation des recettes relatives au précompte professionnel (+527,6 millions 
d’euros).
Les dépenses primaires réalisées sont inférieures de 1.093,5 millions d’euros au montant 
estimé dans le budget ajusté. Il n’a pas été fait appel à la ligne de crédit que le gouvernement doit tenir à la disposition du fonds européen de résolution unique dans le cadre de la crise bancaire. Le crédit de 1.636 millions d’euros inscrit au budget à cette fin n’a donc pas dû 
être utilisé. En outre, les crédits de la cellule d’autorité sont inférieurs au montant inscrit au budget, principalement en raison de la sous-utilisation de la provision interdépartementale à concurrence de 452,5 millions d’euros.
Des corrections de passage doivent être apportées au solde budgétaire pour calculer le solde 
de financement (voir (V) dans le tableau ci-avant). La différence de 1.240,8  millions d’euros 
entre la correction estimée (5.376,4 millions d’euros) et la correction finale (6.617,2 millions 
d’euros) s’explique surtout par les éléments suivants :
• Les dépenses ont été inférieures aux estimations en ce qui concerne les pertes de change 
et les octrois de crédits (-1.423,8 millions d’euros).
• Les recettes fiscales, en particulier l’impôt des sociétés, ont été imputées correctement, conformément au SEC, c’est-à-dire sur la base des droits constatés (base de caisse transactionnelle) et non sur la base des recettes de caisse (+1.452,8 millions, voir ci-avant). Lors de la confection du budget ajusté, le gouvernement n’avait estimé cette correction qu’à 172 millions d’euros.
• Un certain nombre de corrections SEC n’ont pas été reprises dans le budget ajusté, comme l’Excess Profit Ruling  (+391,2 millions d’euros) et la taxe bancaire (+87,3 millions d’euros). 
Inversement, une correction de -815 millions d’euros relative aux investissements des 
hôpitaux et au maximum à facturer était comprise dans la correction du budget ajusté, mais pas dans la correction finale
14.
13 Pour plus de détails, voir point 4.1.2 dans ce chapitre.
14 Doc. parl.,  Chambre, 5 décembre 2016, DOC 54 2108/003, Commentaires et observations sur les projets du budget 
de l’État pour l’année budgétaire 2017, p. 135 (note de bas de page 52). ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /29
Depuis le renforcement de la surveillance européenne en matière de finances publiques15, la 
Belgique (entités I et II)16 établit sa politique budgétaire sur la base d’objectifs pluriannuels. 
Ces objectifs sont définis dans un programme de stabilité dressé chaque année sur la 
base de recommandations du Conseil supérieur des finances et transmis à la Commission européenne en avril
17.
Conformément aux textes européens, ces objectifs budgétaires sont de quatre types :
1.   la réalisation d’un équilibre structurel entre recettes et dépenses publiques, également appelé « objectif à moyen terme » (OMT) ;
2.   un taux de croissance des dépenses primaires inférieur à un taux prédéfini ; ce taux 
est établi en neutralisant les effets de l’inflation et les opérations non récurrentes ;
3.   le maintien du solde de financement nominal sous les 3  % du PIB ;
4.   une réduction progressive du taux d’endettement public à 60 % du PIB ; cet objectif 
de réduction correspond actuellement à quelque 2 % du PIB par an, en raison du 
taux d’endettement de la Belgique (105,9 % en 2016).
Si un de ces objectifs
18 n’est pas réalisé, les instances européennes peuvent mettre en œuvre 
une procédure renforcée de contrôle. Elles procèdent d’abord à un examen approfondi des causes et de l’importance des déviations constatées. Sur cette base, elles peuvent nuancer les conclusions découlant d’une appréciation trop rigoureuse des objectifs susmentionnés et qualifier les écarts constatés de non significatifs.
2.1	 Objectif 	d’amélioration 	structurelle 	repris	dans	le	programme 	de	stabilité 	belge	
2015-2018
Selon le programme de stabilité 2015-2018, déposé par la Belgique en avril 2015, l’amélioration 
structurelle prévue en 2016 devait s’élever à 0,7 % du PIB et le déficit structurel devait 
se limiter à -1,3 % du PIB
19. Le programme prévoyait que l’équilibre structurel devait être 
atteint en 2018.
Lors de la présentation du programme de stabilité 2016-2019 l’année suivante, la Belgique 
proposait un objectif de déficit structurel de -1,7 % du PIB en 2016.
Le déficit structurel s’établit à -1,9 % du PIB, l’amélioration structurelle en 2016 est donc 
moins importante que celle qui était initialement attendue, à savoir 0,1 % du PIB au lieu 
de 0,7 %.
15 En particulier depuis l’adoption en 2011 et 2012 des textes composant le Six Pack , le Two Pack  et le traité sur la 
stabilité,	la	coordination	et	la	gouvernance	au	sein	de	l’Union	économique	et	monétaire.
16 Entité I  : État fédéral et sécurité sociale ; entité II : communautés, régions et pouvoirs locaux.
17 Par ailleurs, chaque État membre doit introduire un projet de plan budgétaire auprès de la Commission européenne 
avant	le	15	octobre.	Le	programme	 de	stabilité	fixe	les	objectifs	budgétaires	 pour	plusieurs	années,	tandis	que	le	
projet de plan budgétaire donne plus de détails sur la mise en œuvre des objectifs budgétaires de l’année en cours. 
18 La Commission examine les réalisations de l’année écoulée, mais prend également en compte les réalisations de 
l’année précédente. 
19 Dans son projet de plan budgétaire déposé auprès de la Commission européenne en octobre 2015, la Belgique avait 
renforcé	cette	amélioration	structurelle	à	0,8	%	du	PIB	et	limité	le	déficit	structurel	à	-1,2	%	du	PIB. 30
Dans le programme de stabilité déposé en avril 2017, la Belgique a adapté ses objectifs en 
prenant en considération ces moindres réalisations et en reportant notamment la réalisation de l’équilibre budgétaire à 2019.
Tableau 8 –  Évolution des objectifs pluriannuels de déficit structurel au 31 décembre (en % du PIB), 
selon les programmes de stabilité 2014-2017 à 2017-2020
Programmes de stabilité introduits par la Belgique Réalisations Estimations
Année2014-2017  
(avril 2014)2015-2018 
(avril 2015)2016-2019 
(avril 2016)2017-2020 
(avril 2017)ICN Commission Commission
2013 -2,6-2,8
2014 -1,4 -2,6-2,8
2015 -0,7 -2,0 -2,0-2,3
2016 0,0 -1,3 -1,7 -1,9 -2,2
2017+0,75 -0,6 -0,8 -1,0 -1,6
2018 0,0 0,0 -0,4 -2,0
2019 0,0 0,0
2020 0,0
Sources : programmes de stabilité de la Belgique 2014-2017 à 2017-2020 (pour les objectifs) ; Spring 
2017 Economic Forecast – Belgium, mai 2017 et SPF Bosa (pour les réalisations et les estimations)
2.2	 Évaluation 	par	la	Commission 	des	réalisations 	budgétaires 	de	la	Belgique 	
en 2016
Selon la Commission20, le solde structurel au 31  décembre  2016  devrait s’établir à -2,2  % du 
PIB, soit une amélioration de 0,1 %. Pour le calcul de la correction conjoncturelle (Output 
Gap) , elle applique une méthode de calcul différente qui conduit à un écart correspondant 
environ à 0,3 % du PIB, par rapport à celui qui est repris par la Belgique dans son programme 
de stabilité, sur la base des calculs effectués par l’Institut des comptes nationaux21 22.
Dans son évaluation générale23, la Commission européenne a tenu compte de l’influence 
négative de certains indicateurs macro-économiques24. Elle a également pris en 
considération diverses dépenses exceptionnelles satisfaisant à la clause de flexibilité25 
prévue par la réglementation européenne, à savoir les dépenses non structurelles liées à la 
crise migratoire et à la lutte contre le terrorisme (0,13 % du PIB). Au final, la Commission a 
considéré que l’écart constaté n’était pas de nature à devoir enclencher une procédure de déficit excessif à l’encontre de la Belgique.
20 Les données de ce point 2 s’appuient sur les constatations établies en juillet 2017 par le Conseil supérieur des 
finances	dans	son	avis	«	Évaluation	 de	l’accord	de	coopération	 du	13	décembre	2013	et	analyse	des	réalisations	
budgétaires récentes  ».
21 Pour	un	aperçu	des	principales	différences 	méthodologiques, 	voir	Bureau	fédéral	du	plan,	I.	Lebrun , La prévision par 
la Commission européenne de l’Output Gap pour la Belgique est-elle crédible ? , mars 2014.
22 L’écart de 1,6 % à l’horizon 2018 entre l’objectif belge de solde structurel repris dans le programme de stabilité 
2017-2020 (-0,4 %) et les estimations de la Commission (-2,0 %) s’explique notamment par la non-prise en compte 
par	la	Commission	de	mesures	dont	les	modalités	d’exécution	n’ont	pas	encore	été	suffisamment	détaillées.
23 Examen	effectué	dans	le	cadre	du	semestre	européen	de	juin	et	de	juillet	2017.
24 Plus	particulièrement	un	taux	d’inflation	supérieur	à	celui	initialement	prévu.
25 Articles	5.1	et	6.3	du	règlement	(CE)	n°	1466/97	du	Conseil	du	7	juillet	1997	relatif	au	renforcement	 de	la	surveillance	
des positions budgétaires ainsi que de la surveillance et de la coordination des politiques économiques. ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /31
En matière d’évolution des dépenses primaires, le taux de croissance maximal autorisé pour 
2016 avait été fixé à 0,23 % du PIB par les instances européennes.
Exprimées en terme nominal, les dépenses ont crû de 1,38 % au cours de la même année. 
Dans son évaluation approfondie, la Commission européenne a néanmoins tenu compte 
du taux d’inflation plus important qu’initialement prévu pour déterminer l’évolution des dépenses réelles
26. Elle a en conséquence conclu à l’absence d’écart significatif par rapport 
à l’objectif initialement fixé.
Le solde de financement nominal s’établit en 2016  à 2,6  % du PIB, soit un niveau inférieur à 
la limite requise des 3 % du PIB.La Belgique était encore soumise en 2016 à un régime transitoire en matière de respect 
du critère de réduction du taux d’endettement public. La Belgique devait être en mesure de démontrer que des progrès suffisants avaient été réalisés au cours de la période 2014-2016 pour satisfaire à ce critère. À cette fin, la Commission européenne a défini une 
« trajectoire d’ajustement structurel linéaire » en fonction notamment de paramètres 
macroéconomiques. Appliquée à la Belgique, la réduction de la dette publique devait correspondre à 2,2 % du PIB en 2016. L’amélioration constatée se limite finalement à 0,1 % 
du PIB.
La Commission européenne a néanmoins considéré que le critère de la dette avait été 
respecté en 2016. Plus précisément, elle a estimé que l’effort requis n’était ni réalisable ni souhaitable compte tenu des conditions économiques défavorables
27. Elle a également tenu 
compte du respect de la trajectoire d’équilibre structurel évoquée plus haut ainsi que de la mise en œuvre de réformes structurelles substantielles visant à stimuler la croissance et de nature à réduire le taux d’endettement sur le moyen et le long terme.
Enfin, la Commission a répertorié certains éléments de nature à entraver le développement 
économique et le respect des obligations budgétaires, entre autres : l’absence de coordination budgétaire entre les différentes entités publiques belges
28, le niveau insuffisant des dépenses 
d’investissement au regard des standards européens, le caractère limité des mesures en matière d’indexation automatique des salaires, l’existence de handicaps structurels en matière de mise à l’emploi de certains groupes de la population et, enfin, la nécessité de 
26 Sur	la	base	du	déflateur	du	PIB	pour	l’année	2016,	ce	taux,	initialement	 estimé	à	1	%,	s’est	finalement	 élevé	à	1,6	%.	
La	Commission	 européenne	 a	estimé	qu’après	neutralisation	 de	cette	inflation	imprévue,	les	dépenses	ont	décru	
de 0,4 % du PIB au cours de la même année. 
27 Commission européenne, Report prepared in accordance with Article 126(3) of the Treaty , COM(2017)531 du 
22 mai 2017, p. 8. Cette évaluation était toutefois assortie d’une réserve portant sur la non-reconduction de cette 
analyse au cours des années 2017 et 2018, pour lesquelles le critère de la dette ne serait plus respecté en l’absence 
de mesures supplémentaires.
28 Au cours des dernières années, les entités fédérées se sont limitées à prendre acte de la présentation des 
programmes de stabilité. Dans son avis de juillet 2017, le Conseil supérieur des Finances insiste sur la nécessité pour	les	différents	gouvernements	 de	parvenir	à	une	réelle	coordination	 budgétaire,	 telle	que	prévue	par	l’accord	
de	coopération 	du	13	décembre	2013,	mais	jamais	atteinte	depuis	la	conclusion	de	celui-ci.	En	effet,	aucun	accord	
n’a été obtenu au sein du comité de concertation concernant la trajectoire budgétaire globale et sa répartition entre	les	différentes	 entités.	or	cette	coopération	 est	nécessaire	pour	que	les	engagements	 de	la	Belgique	vis-à-vis	
de	l’Union	européenne	puissent,	à	terme,	être	respectés.	 32
limiter les coûts liés à un usage inapproprié des véhicules individuels ainsi que celle de 
revoir la fiscalité.
3	 Relevé	des	mesures	budgétaires	décidées	en	2016
Le gouvernement s’est engagé, dans le cadre du programme de stabilité 2015-2018, à améliorer le solde structurel de l’entité I à concurrence de 0,6 % du PIB pour 2016. Lors 
du conclave budgétaire d’octobre 2016, il a limité l’amélioration à réaliser à 0,15 %. Pour 
atteindre cet objectif, il a adopté des mesures d’assainissement pour 4,4 milliards d’euros 
en tenant compte des corrections techniques et des nouvelles politiques (voir tableau ci-après). Ces mesures ont été prises sur la base des rapports du comité de monitoring et du SPF Budget et Contrôle de la gestion
29.
Corrections techniquesLe gouvernement a réduit l’effort budgétaire à consentir de 959,7 millions d’euros au moyen 
de corrections techniques
30 apportées aux chiffres utilisés par le comité de monitoring. 
Ces corrections ont consisté pour l’essentiel à rehausser les recettes fiscales estimées (779,5 millions d’euros)
31.
Nouvelles politiquesPour renforcer la compétitivité des entreprises, promouvoir l’emploi et stimuler la consommation intérieure, le gouvernement a décidé en juillet et octobre 2015 d’abaisser 
les charges fiscales et parafiscales sur le travail (tax shift ou virage fiscal) . Ces mesures ont 
diminué les recettes fiscales et les cotisations de sécurité sociale avec, pour corollaire, une augmentation de 2.415 millions d’euros des économies à réaliser.
La baisse des recettes fiscales est imputable à :• l’extension de la dispense partielle du versement du précompte professionnel pour le 
travail de nuit et en équipe (150 millions d’euros) ;
• la réduction de charges spécifique aux activités de technologie de pointe (80 millions 
d’euros)  ;
• les mesures fiscales pour les revenus nets (850 millions d’euros) ;
• la diminution du précompte professionnel pour les bas salaires (270 millions d’euros).
Le tax shift a également eu une incidence négative sur les recettes en matière de sécurité sociale en raison de :
• l’abaissement des cotisations patronales à l’ONSS (465 millions d’euros) ;
• la réduction de charges pour les indépendants et les PME (150 millions d’euros) ;
29 Comité	de	monitoring,	 rapports	des	9	juillet	et	22	septembre	2015,	8	mars	et	18	juillet	2016	;	SPF	Budget	et	Contrôle	
de la gestion, rapport du 21 septembre 2016.
30 Les corrections techniques visent, par exemple, les doubles comptages, les calculs incorrects ainsi que l’actualisation 
des paramètres calculés à politique inchangée. Elles ne peuvent pas être considérées comme de véritables mesures 
d’assainissement.
31 Les	autres	corrections 	techniques	sont	les	suivantes	:	96,4	millions	d’euros	pour	les	dépenses	primaires,	
-251 millions d’euros pour la sécurité sociale, 130 millions d’euros pour les charges d’intérêt, 216,6 millions d’euros 
pour	les	recettes	non	fiscales	et	-11,8	millions	d’euros	pour	le	redesign . ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /33
• la diminution des cotisations sociales pour les bas salaires (450 millions d’euros).
Enfin, le gouvernement a remplacé la dispense de précompte professionnel de 1 % (une 
réduction de charges fiscales résultant de l’accord interprofessionnel) par une baisse de 
la cotisation patronale. Cette mesure (671 millions d’euros) était dès lors budgétairement neutre.
La Cour des comptes examine ci-après les mesures d’assainissement que le gouvernement 
a décidées lors des conclaves budgétaires. Elle présente les rubriques en s’inspirant du classement des notifications des conclaves
32. Pour un commentaire plus détaillé de la 
réalisation des mesures d’économie, la Cour des comptes renvoie aux points 4.2 (recettes) et 5.2 (dépenses) ainsi qu’au Cahier 2017 relatif à la sécurité sociale
33.
Tableau 9 –  Mesures d’assainissement, ventilées entre les dépenses et les recettes (en millions d’euros 
et en %)
Produit estimé  % % dans 
l’assainissement 
total
Dépenses 1.330,5 100,0 29,9
Dépenses primaires 310,0 23,3 7,0
Sécurité sociale 1.020,5 76,7 22,9
Recettes 2.886,5 100,0 64,9
Recettes fiscales 2.453,0 85,0 55,1
Recettes non fiscales 208,5 7,2 4,7
Effets retour du tax shift 225,0 7,8 5,1
Lutte contre la fraude 133,7 100,0 3,0
Fraude fiscale 65,0 48,6 1,5
Fraude sociale 68,7 51,4 1,5
Redesign 100,0 100,0 2,2
Total des mesures d’assainissement 4.450,7 100,0
Dépenses
La majeure partie de la limitation des dépenses (76,7 %) se situe au niveau de la sécurité 
sociale (1 milliard d’euros) ; elle comprend différentes mesures que la Cour des comptes a 
commentées plus en détail dans son Cahier 2017 relatif à la sécurité sociale34.
Par ailleurs, le gouvernement a réalisé l’économie prévue au niveau des dépenses primaires en augmentant la sous-utilisation des crédits de 310 millions d’euros au cours de l’exercice. Ce chiffre ne tient pas compte des mesures d’économie adoptées en octobre 2014 et 
32 Conclaves budgétaires de juillet et octobre 2015 et d’avril et octobre 2016.
33 Cour des comptes, Cahier 2017 relatif à la sécurité sociale, Bruxelles, octobre 2017. Disponible sur  
www.courdescomptes.be. 
34 Cour des comptes, Cahier 2017 relatif à la sécurité sociale, Chapitre 2 – Analyse des mesures budgétaires, Bruxelles, 
octobre 2017, p. 33-63. Disponible sur www.courdescomptes.be.  34
avril 2015 qui ont encore des effets sur l’année budgétaire 2016. Le comité de monitoring 
avait déjà pris ces mesures (406,4 millions d’euros) en considération dans son rapport 
du 9 juillet 201535.
En conclave budgétaire de juillet 2015, le gouvernement a supprimé la provision interdépartementale pour les dépenses non structurelles de sécurité à partir de l’année budgétaire 2016. Il a conservé un crédit de liquidation de 95 millions d’euros pour financer 
les mesures prises en 2015. Après les attentats de Paris le 13  novembre 2015, il avait décidé 
d’allouer une provision de 400 millions d’euros à la lutte contre le terrorisme et le radicalisme.
Lors de la confection du budget initial 2016, le gouvernement a décidé de constituer une provision pour les dépenses non structurelles liées à la gestion de la crise migratoire. Les estimations n’étant pas encore stables, il y a affecté un montant provisoire de 350  millions 
d’euros. Sur recommandation du comité de monitoring, il a ensuite prévu, lors du conclave budgétaire d’avril 2016, un supplément de 300 millions d’euros, portant ainsi la provision à 650 millions d’euros.
Vu le caractère exceptionnel et unique des dépenses en matière d’asile et de terrorisme, 
la ministre du Budget a demandé le 17 mars 2016 à la Commission européenne de pouvoir appliquer la clause de flexibilité du pacte de stabilité et de croissance (voir point 2.2 ci-
avant). L’application de cette clause a pour effet, lors de l’évaluation des réalisations 2016, de ne pas prendre en compte ces dépenses, estimées à 1.112 millions d’euros
36 (soit 0,26  % du 
PIB) à la date de la demande, dans le cadre de l’objectif d’amélioration du solde structurel requis par les autorités européennes. Cette demande n’a été prise en considération par la Commission qu’à hauteur de la moitié des dépenses estimées, en raison notamment de la sous-utilisation de ces provisions.
Recettes
Les mesures visant à augmenter les recettes concernaient surtout les recettes fiscales (2.453 millions d’euros), telles que :
• l’augmentation des accises sur le tabac, le diesel et l’alcool et l’introduction d’une taxe 
santé : 539 millions d’euros ;
• l’augmentation de la TVA sur l’électricité et la lutte contre l’usage impropre du taux de TVA réduit sur l’électricité à usage domestique : 779 millions d’euros ;
• la suppression de l’exonération de TVA sur les jeux et paris : 39 millions d’euros ;
• la taxe sur les établissements de crédit : 70 millions d’euros ;
• la réforme du cadre réglementaire des fonds de placement immobilier : 
250 millions d’euros ;
• l’augmentation et l’harmonisation du précompte mobilier : 335 millions d’euros ;
• l’impôt de transparence sur les constructions fiscales : 340 millions d’euros ;
• la taxe de spéculation : 28 millions d’euros ;
35 Comité	de	monitoring,	 rapport	du	9	juillet	2015	(p.	61-62)	;	Exposé	général	du	budget	initial	2016	(doc.  parl., 
Chambre, 13 novembre 2015, DOC 54 1350/001, Budgets des recettes et des dépenses pour l’année budgétaire 2016.  
Exposé général , p. 125-126).
36 1.145	millions	d’euros	(total	des	provisions)	 +65,9	millions	d’euros	(dépenses	non	récurrentes	 liées	à	l’intégration	
sociale)	-99,1	millions	d’euros	(dépenses	récurrentes). ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /35
• le régime diamant : 50 millions d’euros ;
• l’économie collaborative  : 20 millions d’euros.
Les mesures relatives aux recettes non fiscales s’établissaient à 208,5 millions d’euros et 
concernaient principalement les recettes de dividendes de participations de l’État dans les 
institutions financières (184,7 millions d’euros)37.
Le gouvernement a estimé à 225 millions d’euros les effets retour liés à la baisse des 
charges sur le travail (tax shift) en 2016 : 56,1 millions d’euros résultant d’une diminution 
des allocations de chômage, 34,1 millions d’euros d’une hausse des cotisations sociales et 134,8 millions d’euros des effets retour dans d’autres domaines politiques.
En conclave budgétaire d’avril 2016, le gouvernement a décidé d’intensifier la lutte contre la fraude fiscale et sociale. Cette approche plus stricte devait rapporter respectivement 65 et 
68,7 millions d’euros.
La lutte contre la fraude fiscale comprenait diverses mesures, dont la plus importante était 
l’instauration de la documentation obligatoire des prix de transfert
38.
Le renforcement de la lutte contre la fraude sociale comprenait surtout des actions contre le dumping social, la fraude au domicile, la fraude aux allocations suite à l’adoption d’un statut fictif ainsi qu’une adaptation du salaire de référence pour le calcul des allocations.
Redesign
Dans le cadre du redesign , le gouvernement entend revoir en profondeur la structure 
organisationnelle et les procédures de travail des services publics fédéraux. Il a estimé les gains d’efficience de l’opération en 2016 à 100 millions d’euros.
4 Recettes et exécution des mesures budgétaires
4.1	 Recettes 	perçues	par	l’État	fédéral
4.1.1	 Évolution	générale	et	structureHors recettes non fiscales pour compte de tiers, les recettes perçues par l’État fédéral se sont élevées à 114.409,6 millions d’euros en 2016. Elles diminuent de 1,9 % par rapport à 2015. 
Cette évolution défavorable s’explique à la fois par le maintien nominal des recettes fiscales 
37 Les autres mesures concernaient une augmentation de la rente de monopole brute de la Loterie nationale 
à concurrence de 20 millions d’euros et une amende de 3,8 millions d’euros imposée par l’Autorité belge de la 
concurrence en raison d’ententes sur les prix dans le secteur des batteries industrielles.
38 Au	plan	international,	 les	multinationales	 tentent	de	maximaliser	 leurs	bénéfices,	 en	recourant	notamment	
à	la	facturation	 entre	entreprises	 au	sein	du	groupe.	Pour	lutter	avec	plus	d’efficacité	 contre	de	tels	transferts	
de	bénéfices,	l’oCDE	a	élaboré	un	plan	d’action	 Base Erosion and Profit Shifting (BEPS) qui prête notamment 
attention au prix de transfert (Transfer Pricing) . Le prix de transfert est le prix auquel une entreprise transfère des 
immobilisations	 corporelles	 et	incorporelles	 ou	fournit	des	services	à	une	entreprise	liée.	Afin	de	vérifier	si	ces	
transactions	 sont	conformes	au	marché	et	pour	contrer	les	transferts	de	bénéfices	à	des	fins	fiscales,	l’oCDE	a	mis	
au point un système d’obligations de documentation. Le gouvernement a transposé ces obligations en droit belge 
par la mesure du conclave précitée (loi-programme du 1er juillet  2016). 36
au niveau de 2015 et par le retour, en l’absence de recettes exceptionnelles, du produit des 
recettes non fiscales au niveau de 2014.
Tableau 10 –  Évolution 2014-2016 des recettes perçues par l’État fédéral (en millions d’euros, hors 
recettes non fiscales pour compte de tiers)
Recettes 2014 2015 2016
Recettes de l’État (budget des voies et moyens et 
recettes attribuées à d’autres pouvoirs)98.678,4 105.285,1 102.458,9
Recettes fiscales 93.751,1 97.639,6 97.775,3
Recettes non fiscales 4.927,3 7.645,5 4.683,6
Recettes	fiscales	de	tiers 14.945,7 11.284,2 11.950,7
Total perçu par l’État 113.624,1 116.569,3 114.409,6
Source : Cour des comptes sur la base des données de l’administration
Une partie des sommes perçues par le SPF Finances constitue des recettes de tiers et 
n’appartient donc pas à l’État fédéral. Elles sont versées à d’autres pouvoirs publics en vertu de leur autonomie fiscale. Selon le SPF, elles se sont élevées à 11.950,7 millions d’euros 
en 2016
39.
Tableau 11 –  Recettes fiscales de tiers perçues par l’État fédéral en 2016 (en millions d’euros)
Union	européenne 	3.068,2
Impôts régionaux 	3.193,0
Impôts locaux 	5.689,5
Total 11.950,7
Ce total ne tient toutefois pas compte des dispositions méthodologiques imposées par le SEC 2010 :
• Les recettes de TVA perçues pour l’Union européenne (516,6 millions d’euros) sont 
reprises en tant que recettes de tiers, bien que la réglementation européenne les définisse 
comme des recettes propres de l’État fédéral
40.
• Depuis la sixième réforme de l’État, les régions disposent de recettes fiscales propres sous la forme de centimes additionnels à l’IPP. Ceux-ci sont calculés sur la base d’un taux qu’elles peuvent adapter en raison de leur autonomie fiscale
41. Les régions peuvent 
également adapter le produit des perceptions immédiates, des transactions et des amendes pénales, liées à certaines infractions en matière de roulage. Pour des raisons de 
39 L’État	perçoit	également	 des	recettes	non	fiscales	pour	le	compte	de	tiers.	Ces	recettes,	de	natures	fort	diverses,	
transitent	par	les	comptes	d’ordre	des	SPF	et	n’affectent 	pas	la	situation	financière	de	l’État	fédéral.	Elles	ne	sont	
pas commentées dans ce Cahier. 
40 SPF Bosa, Circulaire CMB/P hD/201/23 du 6 février 2014 relative au SEC 2010 et comptes des administrations 
publiques, p. 3-4.
41 Cette autonomie leur permet aussi de créer des tranches d’imposition, dans le respect de la progressivité de 
l’impôt. ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /37
simplification administrative, ces recettes régionales propres transitent néanmoins par 
des fonds d’attribution. Elles sont donc assimilées budgétairement par le SPF Finances à des recettes de l’État. Il en découle une sous-estimation des recettes perçues pour compte de tiers de 9.519,3 millions d’euros
42 et une surévaluation à due concurrence des 
recettes propres de l’État.
Après ces deux corrections, les recettes pour compte de tiers s’élèvent à 20.953,4 millions 
d’euros et les recettes de l’État fédéral à 93.456,2 millions d’euros. L’administration devrait dès lors présenter l’exécution des recettes en tenant compte des deux éléments ci-dessus.
Une part substantielle des recettes propres de l’État fédéral n’est pas destinée à son propre 
fonctionnement. En effet, plus de la moitié de ses recettes fiscales (50,9  %) est directement 
imputée sur des fonds d’attribution. Les moyens attribués par ce biais sont calculés sur la base de dispositions légales spécifiques. À titre principal, ils prennent la forme de transferts au profit des entités fédérées et des régimes de la sécurité sociale
43. Les moyens ainsi attribués 
aux entités fédérées sont réputés être des recettes de l’État fédéral, puisque le législateur fédéral a seul la faculté d’en modifier les montants par adaptation législative. Une telle adaptation requiert toutefois un vote à la majorité qualifiée (article 4 de la Constitution).
Les moyens disponibles après ces transferts sont imputés au budget des voies et moyens de 
l’État. Pour 2016, ils s’élèvent à 52.682,3 millions d’euros.
Le tableau ci-après présente la répartition 2016 des recettes de l’État, par grandes catégories, 
entre fonds d’attribution et budget des voies et moyens
44.
Tableau 12 –  Répartition des recettes entre fonds d’attribution et budget des voies et moyens 
Nature des recettes Recettes de l’État Recettes attribuéesRecettes du budget 
des voies et moyens
Contributions directes 57.189,4 25.900,2 31.289,2
Douanes et accises 8.742,9 1.075,1 7.667,8
TVA et enregistrement 31.825,0 22.801,3 9.023,7
Régularisation	fiscale 	et	
sociale (recettes de capital)18,0 0,0 18,0
Recettes	non	fiscales 4.683,6 0,0 4.683,6
Total 102.458,9 49.776,6 52.682,3
42 Dont	9.305,6	millions	d’euros	au	titre	de	centimes	additionnels	 à	l’IPP	et	213,7	millions	d’euros	au	titre	de	
perceptions immédiates, de transactions et d’amendes pénales en matière de roulage.
43 L’État transfère également des moyens aux organismes de la sécurité sociale par d’importantes subventions 
spécifiques	inscrites	dans	son	budget	général	des	dépenses	(voir	point	6.1).
44 Les	chiffres	de	la	troisième	colonne	du	tableau	reprennent 	les	montants	attribués	et	diffèrent	donc	de	ceux	repris	
dans le tableau 25 sur l’évolution 2014-2016 des recettes perçues par l’État fédéral du point 6.2, qui reprennent les 
montants dus.  38
Les recettes globales de l’État sont constituées avant tout des recettes perçues au titre 
des contributions directes ainsi que de la TVA et de l’enregistrement (87,0 %). La part des 
recettes fiscales et non fiscales de l’État qui sont attribuées atteint 48,6 %.
Les recettes imputées au budget des voies et moyens de l’État se composent, après 
attribution, à titre principal du produit des contributions directes (59,4 %) et, dans une 
moindre mesure, des recettes de TVA et de l’enregistrement (17,1  %), des douanes et accises 
(14,6 %) ainsi que des recettes non fiscales (8,9 %).
4.1.2	 Recettes	 fiscales	de	l’État	fédéral	-	Comparaison	 avec	l’objectif	 budgétaire	 2016	
et	évolution	pluriannuelle
Tableau 13 –  Comparaison des prévisions budgétaires avec les recettes fiscales totales perçues par 
l’État fédéral en 2016, hors impôts locaux (en millions d’euros)
Nature des recettes Budget RéalisationsÉcarts
en valeur  en %
a)  Recettes courantes
Impôts régionaux 400,0 354,6 -45,4 -11,4 %
Précompte mobilier 5.234,0 4.195,6 -1.038,4 -19,8 %
Impôts sur les participations de salariés 20,0 16,6 -3,4 -17,0 %
Versements anticipés 10.823,0 10.124,0 -699,0 -6,5 %
Rôles des sociétés 4.630,6 4.307,8 -322,8 -7,0 %
Rôles des personnes physiques -5.283,5 -5.213,9 69,6 1,3 %
Rôles des non-résidents 152,3 116,7 -35,6 -23,4 %
Précompte professionnel 42.740,2 43.267,8 527,6 1,23 %
Autres 346,9 375,6 28,7 8,27 %
Contributions directes 59.063,5 5 7. 5 4 4,8 -1.518,7 -2,6 %
Douanes et accises 11.251,5 11.294,7 43,2 0,4 %
TVA pure 29.623,0 28.530,1 -1.092,9 -3,7 %
Droits de timbre et divers 2.439,0 2.255,0 -184,0 -7,5 %
Droits d’enregistrement 1.982,1 1.956,0 -26,1 -1,3 %
Divers et amendes 1.389,1 1.401,8 12,7 0,9 %
TVA et enregistrement 35.433,1 34.143,0 -1.290,3 -3,6 %
b)  Recettes de capital
Droits de succession 1.185,2 1.036,1 -149,1 -12,6 %
Régularisation fiscale et sociale 250,0 18,0 -232,0 -92,8 %
Recettes fiscales (hors impôts locaux) 107.183,3 104.036,5(*)-3.146,8 -2,9 %
(*)		outre	ces	recettes	fiscales,	le	SPF	Finances	perçoit	également 	5.689,5	millions	d’euros	au	titre	d’impôts	locaux.	Les	
recettes	non	fiscales	au	profit	de	l’État	fédéral	s’élèvent	pour	leur	part	à	4.683,6	millions	d’euros.	globalement,	 les	
recettes	perçues	par	l’État	fédéral	s’élèvent	à	114.409,6	millions	d’euros	(voir	tableau	11	ci-dessus).
Source : Cour des comptes sur la base de l’exposé général du budget 2016 ajusté et des données du  
SPF  Finances ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /39
Les réalisations fiscales 2016 sont globalement inférieures de 3.146,8 millions d’euros aux 
estimations établies par le gouvernement en mai 2016.
Ces réalisations moindres concernent l’ensemble des grandes catégories de recettes fiscales, 
à l’exception des recettes de douanes et accises qui correspondent aux prévisions. Elles portent à titre principal sur les recettes perçues au titre de la TVA pure (-1.092,9 millions 
d’euros, -3,7 %), du précompte mobilier (-1.038,4 millions d’euros, -19,8 %), des versements 
anticipés (-699,0 millions d’euros, -6,5 %) et du rôle de l’impôt des sociétés (-322,8 millions 
d’euros, -7 %). Les sommes perçues au titre de la régularisation fiscale et sociale sont, en 
outre, significativement inférieures à celles initialement envisagées (-232,0 millions d’euros, 
-92,8 %).
L’estimation initiale de certaines de ces ressources financières est basée sur la méthode 
« désagrégée », une méthode macro-économique spécifique. Sur la base des constats 
du service d’études du SPF Finances, les écarts constatés pourraient s’expliquer par un environnement conjoncturel moins stable que par le passé ainsi que par une estimation inadéquate de l’incidence attendue des nouvelles mesures fiscales. Des écarts de moindre importance sont également imputables au modèle prévisionnel lui-même
45 46.
Le conseil des ministres du 20 octobre 2016 a décidé de réexaminer cette méthode d’estimation et constitué un groupe de travail à cet effet
47.
Des commentaires sur le rendement des nouvelles mesures fiscales et de la régularisation fiscale sont proposés au point 4.2 ci-après.
Le tableau ci-après fournit un aperçu de l’évolution des grandes catégories d’impôts 
entre  2014  et 2016. Il en ressort notamment que l’évolution 2015-2016  des recettes fiscales a 
été inférieure à celle du PIB sur la même période
48.
Tableau 14 –  Évolution 2014-2016 des recettes fiscales totales perçues par l’État fédéral et du PIB 
(recettes propres et recettes pour compte de tiers, en millions d’ euros)
Nature des recettes 2014 2015Évolution 
2014-20152016Évolution 
2015-2016
a) Recettes courantes
Contributions directes 55.741,7 59.204,8 6,2	%57.544,8 -2,8	%
divers34.791,3 32.769,0 -5,8	%34.143,0 4,2	%
Douanes et accises 9.988,2 10.663,8 6,8	%11.294,7 5,9	%
b) Recettes de capital
Droits de succession 2.831,5 1.217,0 -57,0	%1.036,1 -14,9	%
45 SPF Finances, Service d’encadrement Expertise et support stratégiques, Service d’études, Analyse ex post des 
prévisions des recettes fiscales sur la période 2014-2015 ,	21	septembre	2016,	29	p.
46 Pour	plus	d’informations	 sur	l’estimation	 des	recettes	fiscales,	voir	Cour	des	comptes,	 Estimation des recettes fiscales , 
rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, novembre 2017. Disponible sur www.courdescomptes.be.
47 Conseil des ministres, Notifications budgétaires 2016-2017 , 20 octobre 2016, p. 1-2.
48 Pour	plus	d’informations	 sur	l’évolution	de	certaines	de	ces	recettes,	voir	Conseil	supérieur	des	finances,	 Évaluation 
de l’accord de coopération du 13 décembre 2013 et analyse des évolutions budgétaires récentes , avis de juillet 2017, 
208	p.,	www.conseilsuperieurdesfinances.be. 40
2015-2016
sociale353,4 83,3-76,4	% 18,0-78,4	%
Recettes fiscales 
(hors impôts locaux)103.706,3 103.937,8 0,2 % 104.036,5 0,1 %
Impôts locaux 4.990,6 4.985,9 -0,1	% 5.689,4 14,1	%
Recettes fiscales perçues par l’État fédéral108.696,9 108.923,8 0,2 % 109.726,0 0,7 %
PIB à prix courants 400.797 410.247 2,4 % 421.611 2,8 %
Sources : Cour des comptes sur la base des données du SPF Finances et de la Banque nationale 
 
de Belgique
4.1.3	 Recettes	non	fiscales	de	l’État	fédéral
En 2016, les recettes non fiscales (hors recettes de tiers) se sont élevées, après neutralisation des opérations d’achat et d’amortissement de la dette publique, à 4.683,6 millions d’euros. Elles se répartissent entre recettes courantes et recettes de capital, à hauteur de respectivement 3.794,2 millions d’euros et 889,4 millions d’euros.
Tableau 15 –  Évolution des recettes non fiscales, hors recettes de tiers (en millions d’euros)
Recettes non fiscales 2014 2015 2016
Total des recettes non fiscales 4.927,3 7.6 45,5 4.683,6
Source : Fedcom et Cour des comptes
Le rendement des recettes non fiscales est plus irrégulier que celui des recettes fiscales. Des 
variations importantes peuvent se produire d’une année à l’autre en fonction de différents éléments tels que, en 2015, la régularisation d’exercices antérieurs. Toutefois, l’examen des recettes non fiscales de l’exercice 2016 révèle que les réalisations et les prévisions sont fort 
proches (différence de 112,5 millions d’euros).
Le rendement de certaines recettes non fiscales a été plus important que celui prévu lors 
de l’élaboration du budget. Il s’agit principalement du produit des amendes infligées par l’Autorité belge de la concurrence
49 (+170,0 millions d’euros50) et du remboursement des 
frais de perception par l’Union européenne51 (+96,4 millions d’euros).
Les contributions du secteur énergétique se sont élevées à 280,0 millions d’euros (+10 millions 
d’euros par rapport aux prévisions). Cette augmentation provient essentiellement du 
49 titre	I,	section	II,	chapitre	32,	article	38.10.09.
50 L’Autorité belge de la concurrence a estimé qu’au cours de la période 2002-2007, le secteur de la distribution belge, 
aidé de plusieurs fournisseurs de produits de droguerie, a enfreint les règles de concurrence belge. L’Autorité a 
proposé aux parties de mettre un terme à l’ensemble des procédures juridiques en cours moyennant le paiement d’une amende.
51 Titre I, section II, chapitre 18, § 1
er et 4, article 16.13.01. ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /41
montant non prévu de la redevance de 9,9 millions d’euros52, versée par les propriétaires de 
la centrale de Tihange 153.
Les dividendes des participations de l’État dans les institutions financières54 ont atteint 
433,7 millions d’euros (+24,0 millions d’euros par rapport aux prévisions)55.
Par contre, le dividende de la Société fédérale de participations et d’investissement56 (SFPI) 
n’a pas été versé au Trésor en 2016 (-20 millions d’euros par rapport aux prévisions). Le 
SPF Finances a en effet versé ce dividende sur son compte courant auprès de la SFPI pour 
que celle-ci puisse couvrir le préfinancement de ses propres charges57.
Suite au dénouement de plusieurs litiges judiciaires, la recette prévue de 12,0 millions d’euros 
pour les intérêts de retard à la charge des entreprises et des ménages58 a été remplacée par 
un remboursement net (recette négative) de 191,7 millions d’euros. Plusieurs restitutions 
exceptionnelles ont eu lieu en 2016 suite à la clôture de quelques dossiers importants.
Concernant les créances alimentaires gérées par le Service des créances alimentaires 
(Secal)59, suite à la prise en compte erronée de l’encours des dettes des débiteurs de créances 
dans les prévisions de recettes, ces dernières excèdent les réalisations de 157,5 millions d’euros.
Cette surévaluation budgétaire n’a cependant aucune incidence sur la détermination du 
solde de financement de l’État, car ce dernier est établi sur la base des sommes qui ont réellement été perçues au titre de remboursement de ces avances, soit 12,5 millions d’euros. 
Le taux réel de récupération des créances sur la base des droits effectivement constatés en 2016 s’élève à 47 %.
4.2	 Mesures 	fiscales	2016
Durant les conclaves budgétaires de juillet 2015, octobre 2015 et avril 2016, le gouvernement 
a décidé de prendre de nouvelles mesures fiscales qui, selon ses estimations, devaient rapporter 2.453,0 millions d’euros (pour la ventilation de ces estimations, voir point 3 de 
52 titre	I,	section	II,	chapitre	32,	article	36.90.06	(contribution	 du	secteur	énergétique	 pour	la	prolongation	 de	
tihange	1	–	recettes	affectées	au	programme	 32.51.1	–	Fonds	pour	la	production	 flexible	d’électricité)	 pour	
3,3	millions	d’euros	et	article	36.90.07	(contribution	 du	secteur	énergétique	 pour	la	prolongation	 de	tihange	1	–	
recettes	affectées	au	programme	 32.51.2	–	Fonds	pour	la	production	 d’électricité	 éolienne	en	mer	du	nord)	pour	
6,6 millions d’euros.
53 Ce montant a été versé en deux temps par les propriétaires de la centrale de Tihange 1. Le montant du premier 
versement de 7,2 millions d’euros a été contesté par la Creg. Par la suite, un solde de 2,7 millions d’euros a été versé 
pour	atteindre	le	total	de	9,9	millions	d’euros	fixé	par	un	expert	indépendant.
54 Titre I, section II, chapitre 18, § 1er, article 28.20.010.
55 Pour plus d’informations, voir ci-après, dans la partie III de ce Cahier, au chapitre 7.
56 Titre I, section II, chapitre 18, § 1er, article 28.20.05.
57 Suite à la disposition légale 2.18.6 introduite au budget général des dépenses 2016.
58 Titre I, section II, chapitre 18, § 3, article 26.10.01.
59 Titre II, section II, chapitre 18, § 2, article 58.20.03. 42
ce chapitre). Les mesures ont été exécutées en grande partie par les lois-programmes 
des 26 décembre 2015 et 1er juillet  2016.
Le montant estimé ne comprend cependant pas le produit de la nouvelle régularisation fiscale (66 millions d’euros) et de la suppression des Excess Profit Rulings  (349 millions d’euros). 
Le gouvernement a qualifié ces mesures de corrections techniques. L’estimation ne tient pas davantage compte de la baisse des recettes fiscales dans le cadre du tax shift (pour la ventilation de ces recettes en moins, voir point 3 de ce chapitre).
Suivi des mesures fiscales
S’appuyant sur des données émanant du service d’études du SPF Finances, la Cour des comptes a essayé de vérifier dans quelle mesure le gouvernement a réalisé le produit escompté des nouvelles mesures fiscales et a bien évalué le coût réel des réductions d’impôts. Étant donné les raisons évoquées ci-après, le rendement des mesures fiscales ne peut toutefois pas être chiffré avec précision.
Elle souligne tout d’abord que le service d’études n’a pas pu lui fournir de chiffres sur la 
réalisation de plusieurs mesures. Il s’agit de mesures qui ne peuvent pas faire l’objet d’un suivi parce que les codes nécessaires n’ont pas été prévus dans les déclarations fiscales (par exemple, la taxe de transparence dont le produit était estimé à 460 millions d’euros) ou 
dont les produits sont confondus dans l’ensemble des recettes (par exemple, l’augmentation du précompte mobilier et les mesures Panama, dont l’estimation s’élève respectivement à 290 millions d’euros et 65 millions d’euros)
60. Il n’est par conséquent pas possible de 
déterminer le rendement de ces mesures, d’identifier correctement les causes des différences et d’évaluer le financement du tax shift.
Le SPF Finances signale cependant qu’il souhaite améliorer le suivi des recettes fiscales ainsi 
que l’information du ministre en la matière. Conformément à la décision prise en conclave d’instaurer un monitoring mensuel, le SPF Finances assure uniquement, à la demande de la cellule stratégique, un suivi de l’exécution effective des mesures (législation, circulaires et cadre administratif), mais pas des effets budgétaires
61. Il examine en outre les recettes pour  
identifier les anomalies et développe ses applications et méthodes de travail dans le but d’en améliorer l’estimation et d’affiner la mesure des réalisations.
Un certain nombre de mesures n’ont pas atteint le rendement estimé :• Le cadre législatif de plusieurs mesures n’est pas entré en vigueur dans les délais. Ces 
mesures n’ont donc pas généré de recettes en 2016. Il s’agit de la réforme du cadre réglementaire des fonds immobiliers réglementés et de la création d’un véhicule 
60 Dans	les	notifications	 du	contrôle	budgétaire	 de	2016,	le	gouvernement	 a	estimé	cette	mesure	dans	le	cadre	
de	la	lutte	contre	la	fraude	fiscale	à	65	millions	d’euros.	Dans	le	cadre	de	l’exposé	général	du	budget	ajusté,	le	
gouvernement· a cependant prévu un montant de 67,8 millions d’euros ( doc. parl. , Chambre, 25 mai 2016,  
DoC	54	1803/001,	exposé	général,	tableau	4	–	incidence	complémentaire	des	mesures	fiscales,	p.	68).
61 notifications	du	contrôle	budgétaire	2016,	p.	1. ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /43
d’investissement immobilier spécialisé (250  millions d’euros)62 ainsi que de l’économie 
collaborative (20  millions d’euros)63.
• Lors de la confection du budget initial 2017 (en octobre 2016), le gouvernement a ramené 
le rendement de la mesure axée sur les contrôles ciblés de l’application impropre du taux de TVA réduit
64 (188  millions d’euros) à 41,5  millions d’euros. Finalement, ces contrôles 
n’ont pas pu être clôturés en 2016 et n’ont pas donné lieu la même année à des recettes supplémentaires.
• Dans le budget initial 2017, le gouvernement a également revu à la baisse les recettes estimées découlant de l’augmentation de la TVA sur l’électricité (-166 millions d’euros).
• Les mesures suivantes ont généré un montant de recettes inférieur aux estimations : l’augmentation des accises sur le tabac (-113,7 millions d’euros) et sur l’alcool (-32 millions 
d’euros), la taxe diamant (-12,8 millions d’euros) et la TVA sur les jeux de hasard 
(-28,1  millions d’euros).
Le produit de la taxe de transparence, dont le montant avait été estimé initialement avec prudence à 120 millions d’euros, a été porté à 460 millions d’euros lors du conclave 
budgétaire de juillet 2015, sans que des initiatives législatives supplémentaires soient prises. Pour atteindre le rendement escompté, le gouvernement a adopté de nouvelles mesures dans la loi-programme du 21 décembre 2015. Il n’est cependant pas possible de calculer ce que rapporte cette taxe, car le gouvernement a choisi de ne pas insérer des codes spécifiques dans les déclarations fiscales.
La taxe de spéculation a généré en 2016 les recettes escomptées (32,4 millions d’euros). En 
raison des retombées négatives de cette taxe sur les opérations de bourse et sur la taxe sur les opérations de bourse (-75,6 millions d’euros), le gouvernement l’a supprimée pour les plus-values réalisées à partir du 1
er janvier 201765.
Selon l’estimation réalisée, la régularisation fiscale permanente devait rapporter 250 millions d’euros (66 millions d’euros de plus qu’en 2015), mais elle n’a été mise en œuvre 
que tardivement
66. Compte tenu, notamment, des problèmes liés aux compétences du point 
de contact central et de l’absence d’accords de coopération avec les régions, le nombre de demandes de régularisation introduites et de dossiers clôturés est resté en deçà des attentes. Les réalisations se sont élevées à 35,2 millions d’euros, dont seulement 8,8 millions d’euros 
se rapportaient à la nouvelle régularisation fiscale.
Les recettes fiscales de 2016 ont en outre été influencées positivement par quelques mesures 
gouvernementales contenues dans le projet de budget pour 2017, à savoir le régime légal en 
62 Un	véhicule	d’investissement 	immobilier	spécialisé	est	un	fonds	d’investissement 	fiscalement 	transparent 	
spécifique	à	l’immobilier.	 Il	permet	à	des	investisseurs	 belges	et	étrangers	d’investir	dans	l’immobilier	 belge	et	
étranger	via	une	structure	belge	au	régime	fiscal	adapté.
63 L’économie collaborative est un modèle socioéconomique basé sur le partage et la consommation collective. Elle 
vise la création, la production, la distribution, le commerce et la consommation de biens et services communs. 
Souvent, il s’agit de plateformes en ligne qui proposent des biens et services directement entre particuliers, en dehors du circuit commercial traditionnel.
64 Il	ne	s’agit	pas	d’une	nouvelle	mesure	qui	nécessitait	 une	initiative	législative,	 mais	d’une	intensification	 des	
contrôles par le SPF Finances.
65 En 2017, la taxe de spéculation générera également des revenus par l’enrôlement à l’impôt des personnes physiques 
des plus-values réalisées à l’étranger.
66 Loi	du	21	juillet	2016	visant	à	instaurer	un	système	permanent	de	régularisation	fiscale	et	sociale. 44
vue de la suppression des Excess Profit Rulings  (recettes uniques pour correction des années 
d’imposition antérieures à 2016 à hauteur de 391 millions d’euros) et l’effet anticipatif de 
l’augmentation du précompte mobilier de 27 % à 30 % à partir du 1er janvier 2017 (montant 
estimé à 40 millions d’euros67).
Réductions d’impôts dans le cadre du tax shift
Pour les mêmes raisons que celles mentionnées ci-dessus, le SPF Finances n’est pas toujours en mesure de calculer le coût réel des réductions d’impôts dans le cadre du tax shift.
Ainsi, le SPF Finances intègre parfois dans son monitoring les effets budgétaires des 
mesures fiscales visant à étendre la dispense de versement du précompte professionnel. Sont plus particulièrement visées ici l’extension de la dispense du versement du précompte professionnel pour le travail de nuit et en équipe (150 millions d’euros) et la réduction du précompte professionnel (270  millions d’euros) dans le cadre du pacte de compétitivité (tax 
shift I) décidé par le gouvernement précédent. Le gouvernement actuel a toutefois inscrit cette mesure dans le prolongement d’une réduction générale des charges
68. D’après les 
données du SPF Finances, la dispense étendue du versement du précompte professionnel 
pour le travail de nuit et en équipe a probablement généré 364 millions d’euros de recettes en moins
69.
Le gouvernement a scindé la mesure relative aux activités de technologie de pointe (80 millions d’euros) en trois mesures connexes : une dispense supplémentaire de précompte professionnel, une déduction fiscale additionnelle pour les investissements en moyen de production dans des produits de haute technologie et une déduction majorée des intérêts notionnels. L’arrêté royal énonçant les règles d’exécution tardant à être promulgué, ces mesures n’ont pas été réalisées en 2016. Dans son conclave thématique relatif au développement économique et à la cohésion sociale de juillet 2017, le gouvernement a décidé de les intégrer dans la réforme de l’impôt sur les sociétés.
En ce qui concerne l’augmentation des revenus nets (850 millions d’euros estimés pour le 
pouvoir fédéral), le coût probable de cette mesure atteint, selon les informations obtenues 
par la Cour des comptes, 1.141,8 millions d’euros au total. Ce montant tient cependant aussi  compte de l'incidence sur les centimes additionnels communaux et régionaux. Les moindres recettes pour les régions et les communes qui découlent du tax shift doivent encore être prises en compte dans les prochaines années. Le SPF Finances ne peut momentanément pas calculer les moindres recettes pour le pouvoir fédéral, parce que l’enrôlement complet de l’impôt des personnes physiques n’est pas encore connu.
67 L’effet	anticipatif	de	cette	augmentation	a	été	réévalué	à	189	millions	d’euros	lors	du	contrôle	budgétaire	de	2017.
68 Outre une réduction des cotisations pour les bas salaires, ce pacte comprenait également un abaissement des 
charges pour le travail de nuit et en équipe. Le coût total de ces diminutions de cotisations et de charges a été 
estimé	à	960	millions	d’euros,	soit	600	millions	d’euros	pour	une	réduction	structurelle	 des	cotisations	 (sécurité	
sociale)	et	360	millions	d’euros	pour	la	baisse	du	précompte 	professionnel 	(recettes	fiscales).	La	première	phase	de	
ces diminutions de cotisations et de charges a seulement débuté le 1er avril 2016. C’est pourquoi le coût de ce pacte 
a	été	limité,	dans	un	but	de	simplification,	 à	720	millions	d’euros	(75	%	de	960	millions	d’euros)	:	450	millions	d’euros	
pour la réduction des cotisations et 270 millions d’euros pour celle du précompte professionnel.
69 D’un point de vue SEC, la dispense du précompte professionnel est comptabilisée comme une dépense et non 
comme une déduction de recettes. ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /45
4.3	 Recettes 	du	budget	des	voies	et	moyens 	de	l’État	fédéral
Le budget des voies et moyens reprend les moyens propres de l’État fédéral, hors recettes 
transférées vers d’autres bénéficiaires via les fonds d’attribution. Les recettes budgétées sont traditionnellement réparties entre recettes courantes, recettes de capital et produits d’emprunts. Le tableau qui suit en donne un aperçu global pour 2016 sur la base de cette 
répartition.
Tableau 16 –  Comparaison des prévisions budgétaires avec les recettes imputées au budget des voies 
et moyens en 2016 (y compris les produits d’emprunt, en millions d’euros)
 Fiscales 50.912,3 47.980,7 -2.931,6
 Non fiscales 3.657,6 3.794,2 136,6
Total des recettes courantes 54.569,9 51.774,9 -2.798,0
Recettes de capital
 Fiscales 250,0 18,0 -232,0
 Non fiscales 903,6 889,4 -14,2
Total des recettes de capital 1.153,6 9 07,4 -246,2
Total des recettes courantes et de capital 55.723,5 52.682,3 -3.041,2
Produits d’emprunt 46.421,5 48.288,8 1.867,3
Total des recettes des voies et moyens 102.145,1 100.971,1 -1.174,0
Le tableau suivant présente l’évolution 2014-2016 des recettes imputées au budget des voies 
et moyens sur la base de la classification économique SEC. Il permet de dégager l’évolution des recettes qui influencent le solde de financement et qui sont seules prises en compte par les autorités européennes, dans le cadre de l’examen du respect des obligations budgétaires de la Belgique. Ces recettes, de nature essentiellement fiscale, ont diminué de 1,8 milliard 
d’euros en 2016 par rapport à l’année précédente. Les recettes globales, qui englobent notamment le produit des emprunts, les prises de participations et le remboursement des prêts octroyés, sans incidence sur le solde de financement, ont baissé, pour leur part, de quelque 5,0 milliards d’euros. 46
Tableau 17 –  Évolution 2014-2016 des recettes imputées au budget des voies et moyens (selon la 
classification économique SEC, en millions d’euros)
Nature des recettes 2014 2015 2016
Recettes influençant le solde de financement de l’entité I
 Transferts (hors pouvoirs publics) 43.947,7 50.444,7 49.399,6
 Transferts des pouvoirs publics (hors entité I) 5,2 5,0 2,9
 Autres 3.608,0 3.059,7 2.342,0
Total 47. 56 0,9 53.509,4 51.744,5
Recettes sans incidence sur le solde de financement de l’entité I
 Transferts d’institutions relevant de l’entité I 134,4 182,5 216,8
 Octrois de crédits et prises de participations 9.097,9 11.373,6 6.507,5
 Produits d’emprunts 36.237,4 40.929,9 42.502,2
Total 45.469,7 52.486,0 49.226,6
Total des recettes des voies et moyens 93.030,6 105.995,4 100.971,1
5 Dépenses et exécution des mesures budgétaires
5.1 Exécution du budget général des dépenses 2016
5.1.1	 Généralités
Les tableaux 18 à 23 ci-après donnent un aperçu de l’exécution du budget général des dépenses 
sur la base des crédits de liquidation70, selon une approche fonctionnelle et économique. Ils 
fournissent également un aperçu de l’évolution des crédits de liquidation utilisés durant la période 2014-2017 et de l’encours des engagements reporté à 2017.
L’approche fonctionnelle  ventile les dépenses en fonction de la mission des différents 
services. Elle se traduit dans les sections du budget général des dépenses et distingue la 
cellule d’autorité, la cellule sociale et la cellule économique.
L’approche économique  ventile les dépenses selon le flux financier sortant qu’elles 
engendrent. Cette présentation repose sur la classification SEC 2010.5.1.2	 Exécution	du	budget	général	des	dépenses	selon	l’approche	fonctionnelle
Les dépenses budgétaires s’élèvent à 70.084,1 millions d’euros en 2016, dont :
• 59.123,1 millions d’euros de dépenses primaires ;
• 10.961,0 millions d’euros de charges d’intérêt de la dette publique.
Le solde des crédits de liquidation non utilisés, c’est-à-dire la sous-utilisation, s’élève à 
3.421,2  millions d’euros.
70 Les crédits de liquidation alloués et utilisés ainsi que leur solde. ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /47
Le montant des dépenses primaires (59.123,1 millions d’euros) ne tient pas compte de l’achat 
de titres (7.119,5 millions d’euros – « Rachat de titres » dans le tableau ci-après). Bien que les 
crédits destinés à ces dépenses soient inscrits comme des participations dans le budget, ils font partie des dépenses de la dette publique et ne sont dès lors pas pris en considération dans le solde budgétaire (point 1 de ce chapitre).
Les charges d’intérêt de la dette publique ne se limitent pas à celles qui sont imputées à 
la section 51 (Dette publique). Elles tiennent également compte de celles qui figurent aux 
sections 18 (Finances) et 33 (Mobilité et Transports).
Les dépenses de la dette publique (36.726,6 millions d’euros) ont trait au rachat de titres, 
mais aussi au remboursement d’emprunts (à moyen et long terme) qui viennent à échéance. Ces remboursements sont généralement financés par de nouveaux emprunts
71. Il ne s’agit 
donc pas tant de faire diminuer la dette au sens strict, mais plutôt de la gérer. L’évolution de la dette publique est examinée en détail au chapitre 2 de cette partie I. Ces dépenses ne font 
donc plus l’objet de développements ci-après.
Tableau 18 –  Crédits de liquidation alloués et utilisés en 2016 selon l’approche fonctionnelle (en 
(1)
SectionsAlloué 
en 2016Liquidé 
en 2016Part dans 
les dépenses 
totales 2016Solde 
2016Utilisation 
en %
Cellule d’autorité 27. 2 39,7 26.060,6 37,2 % 1 .179,1 95,7 %
01.	Dotations 12.246,9 12.246,2 17,5	% 0,6100,0	%
02.		Chancellerie 	du	 
Premier ministre130,3 120,8 0,2	% 9,592,7	%
03.		Budget	et	Contrôle	 
de la gestion478,2 25,6 0,0	%452,6 5,3	%
04.	Personnel	et	organisation 58,2 52,9 0,1	% 5,390,8	%
05.		technologie	de	l’information	
et de la communication27,2 23,6 0,0	%3,686,7	%
12.	Justice 1.860,8 1.821,8 2,6	% 39,097,9	%
13.	Intérieur 1.776,1 1.695,2 2,4	% 80,995,4	%
14.		Affaires	étrangères,	
Commerce extérieur et Coopération au développement1.862,0 1.640,6 2,3	%221,4 88,1	%
16.	Défense 2.523,0 2.518,2 3,6	% 4,899,8	%
17.		Police	fédérale 	et	
Fonctionnement intégré1.792,8 1.727,5 2,5	% 65,396,4	%
18.		Finances,	hors	charges	d’intérêt de la dette publique3.722,0 3.425,9 4,9	%296,1 92,0	%
19.	Régie	des	bâtiments 762,3 762,3 1,1	% 0,0100,0	%
71 Les	moyens	obtenus	grâce	à	ces	nouveaux	emprunts	sont	repris	au	titre	III	du	budget	des	voies	et	moyens. 48
en %
Cellule sociale 22.764,6 22.700,8 32,4 % 63,8 99,7 %
21.	Pensions 10.779,110.769,1(2)15,4	% 10,099,9	%
23.		Emploi,	travail	et	
Concertation sociale100,1 95,1 0,1	% 5,095,0	%
24.	Sécurité	sociale 10.374,8 10.368,4 14,8	%6,499,9	%
Environnement271,9 259,3 0,4	% 12,695,4	%
44.		Intégration	sociale,	Lutte	
contre la pauvreté et Économie sociale1.238,7 1.208,8 1,7	%29,997,6	%
Cellule économique 4.360,7 4.284,7 6,1 % 76,0 98,3 %
32.		Économie,	PmE,	 Classes	
moyennes et Énergie510,6 479,2 0,7	% 31,493,9	%
33.		mobilité	et	transports,	hors	
charges d’intérêt de la dette publique3.264,9 3.233,6 4,6	% 31,399,0	%
46.	Politique 	scientifique 585,3 571,9 0,8	%13,497,7	%
Autres 8.113,8 6.07 7,0 8,7 % 2.036,7 74,9 %
51.		Dette	publique,	hors	amortissement, charges d’intérêt et rachat de titres (dette publique)4.316,1 2.589,3 3,7	%1.726,7 60,0	%
52.	Union	européenne 3.797,7 3.487,7 5,0	%310,0 91,8	%
Total des dépenses primaires 62.478,8 59.123,1 84,4 % 3.355,7 94,6 %
Charges d’intérêt de la dette publique	(sections	18,	33	et	51)11.026,5 10.961,0 15,6	% 65,599,4	%
Dépenses totales 73.505,3 70.084,1 100,0 % 3.421,2 95,3 %
Dépenses de la dette publique 36.764,0 36.726,6 37,4 99,9 %
Amortissement de la dette publique	(sections	33	et	51)29.630,0 29.607,1 22,999,9	%
Rachat de titres 
 
(dette publique)7.134,0 7.119,5 14,599,9	%
(1)  En raison d’arrondis, les totaux peuvent présenter de légers écarts.
(2)  La	différence	de	800.000	euros	entre	ce	montant	et	celui	de	10.768,3	millions	d’euros	mentionné	 dans	les	tableaux	
1, 2 et 15 du Cahier 2017 relatif à la sécurité sociale est liée à l’intervention dans les frais de déménagement et 
d’installation suite à l’intégration du Service des pensions du secteur public dans le Service fédéral des pensions. Cette intervention a été allouée en 2015 (mais liquidée en 2016).
Les départements d’autorité  (26.060,6 millions d’euros) représentent 37,2 % des dépenses. 
Ce pourcentage est essentiellement lié aux dotations (12.246,2 millions d’euros), dont 
11.901,4 millions d’euros sont versés aux communautés en exécution de la sixième réforme de l’État. D’autres postes de dépenses importants du budget sont le SPF Finances  
(section 18 – 3.425,9 millions d’euros), la Défense (section 16 – 2.518,2 millions d’euros), le   ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /49
SPF Justice (section 12 – 1.821,8 millions d’euros), la Police fédérale (section 17 – 1.727,5 millions 
d’euros), le SPF Intérieur (section 13  – 1.695,2  millions d’euros)72 et le SPF Affaires étrangères 
(section 14 – 1.640,6 millions d’euros).
Les départements sociaux (cellule sociale) représentent 32,4 % des dépenses. Les 
principaux postes de dépenses du budget sont les pensions du secteur public (section 21 – 
10.769,1 millions d’euros) et les subventions au régime de sécurité sociale provenant du 
SPF Sécurité sociale (section 24 – 10.368,4 millions d’euros), dont 1.412,7 millions d’euros 
pour le régime des travailleurs indépendants et 6.748,6 millions d’euros pour le régime des travailleurs salariés.
Les départements économiques (cellule économique) représentent 6,1 % des dépenses. Les 
dépenses du SPF Mobilité et Transports (section 33 – 3.233,6 millions d’euros) constituent le 
poste le plus important. Il concerne surtout les contributions pour le transport ferroviaire 
(programme budgétaire 33.51.1 – 2.896,3 millions d’euros).
La rubrique Autres  représente 8,7  % des dépenses du budget et comprend la contribution à 
l’Union européenne (section 52 – 3.478,6 millions d’euros) et les dépenses de la dette publique 
hors amortissements, rachat de titres et charges d’intérêt (section 51 – 2.589,3 millions 
d’euros).La Cour des comptes examine le taux d’utilisation des crédits de liquidation au point 5.1.4.5.1.3	 Exécution	du	budget	général	des	dépenses	selon	l’approche	économique
Le tableau suivant présente les dépenses 2016 selon l’approche économique (classification 
SEC).
Tableau 19 –  Crédits de liquidation alloués et utilisés en 2016 selon l’approche économique (en 
(*)
Classification économiqueAlloué en 
2016Liquidé 
en 2016Part 
dans les 
dépenses 
totalesSolde 
en %
services7.963,0 7.733,8 11,0 % 229,2 97,1 %
Dépenses de personnel 6.045,2 5.945,0 8,5 % 100,2 98,3 %
Dépenses de fonctionnement 1.917,8 1.788,8 2,6 % 129,0 93,3 %
Biens militaires durables  
(autres que actifs)0,0 0,0 0,0 % 0,0 0,0 %
Charges d’intérêt 11.036,5 10.970,7 15,7 % 65,899,4	%
Charges d’intérêt de la dette publique (sections 18, 33 et 51)11.026,5 10.961,0 15,6 % 65,5 99,4 %
Charges d’intérêt comprises dans les dépenses des départements10,0 9,7 0,0 % 0,3 97,2 %
72 Ce	montant	comprend	la	dotation	octroyée	à	Fedasil	(579,8	millions	d’euros)	inscrite	au	budget	général	des	
dépenses du SPP Intégration sociale (section 44) jusqu’à l’année budgétaire 2015. 50
dans les 
dépenses 
en %
destination d’autres secteurs  
de l’économie9.305,2 8.769,5 12,5 % 535,8 94,2 %
Aux entreprises 1.744,8 1.739,2 2,5 % 5,6 99,7 %
Aux particuliers 2.417,6 2.365,6 3,4 % 52,0 97,9 %
À l’étranger 5.142,8 4.664,6 6,7 % 478,2 90,7 %
Transferts de revenus à l’intérieur du secteur des administrations publiques35.833,0 35.742,1 51,0 % 90,9 99,7 %
Au pouvoir fédéral (au sens strict) 12.874,3 12.848,4 18,3 % 26,0 99,8 %
À la sécurité sociale 8.211,0 8.210,4 11,7 % 0,6 100,0 %
Aux pouvoirs locaux 2.215,9 2.161,8 3,1 % 54,1 97,6 %
À l’enseignement subventionné et aux entités fédérées12.531,7 12.521,6 17,9 % 10,2 99,9 %
Transferts en capital 2.215,2 2.123,5 3,0 % 91,6 95,9 %
Aux entreprises et institutions financières1.510,2 1.501,0 2,1 % 9,2 99,4 %
Aux particuliers ou en leur faveur 84,2 84,0 0,1 % 0,1 99,8 %
À l’étranger 356,7 298,3 0,4 % 58,5 83,6 %
Au pouvoir fédéral 160,4 138,7 0,2 % 21,7 86,5 %
Aux autorités locales et autres 23,3 22,2 0,0 % 1,1 95,3 %
À l’enseignement subventionné et aux entités fédérées80,4 79,4 0,1 % 1,0 98,8 %
Investissements 462,2 417,1 0,6 % 45,1 90,2 %
Terrains, bâtiments et travaux 59,9 58,60,1	% 1,397,8	%
Autres biens d’investissement 402,3 358,5 0,5 % 43,7 89,1 %
Octroi de crédits et prises de participations hors rachat de titres6.233,5 4.326,8 6,2 % 1.906,8 69,4 %
À des entreprises et institutions financières2.480,1 2.403,3 3,4 % 76,7 96,9 %
Aux particuliers 0,4 0,3 0,0 % 0,1 75,0 %
À l’étranger 3.534,8 1.724,2 2,5 % 1.810,6 48,8 %
À l’intérieur du secteur des administrations publiques218,3 199,0 0,3 % 19,3 91,2  % ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /51
dans les 
dépenses 
en %
Autres 456,7 0,6 0,0 % 456,1 0,1 %
Provisions interdépartementales 452,5 0,0 0,0 % 452,5 0,0 %
Opérations internes 4,2 0,6 0,0 % 3,6 14,6 %
Amortissements de la dette 
publique	(sections	33	et	51)29.630,0 29.607,1 22,999,9	%
Rachat de titres 7.134,0 7.119,5 14,599,8	%
(*) En raison d’arrondis, les totaux peuvent présenter de légers écarts.
Les transferts de revenus à l’intérieur du secteur des administrations publiques  (51,0 % – 
35.742,1 millions d’euros) comprennent quatre flux financiers. Le plus important concerne 
le flux au sein du pouvoir fédéral (12.848,4 millions d’euros), dont 10.769,1 millions 
d’euros sous la forme d’une dotation au SdPSP (section 21). Le deuxième flux en termes 
d’importance, à savoir les transferts aux communautés et aux régions (12.521,6 millions d’euros), est essentiellement lié à la loi de financement du 16 janvier 1989. Le flux financier 
à la sécurité sociale s’élève à 8.210,4 millions d’euros
73. Enfin, les transferts de revenus aux 
autorités locales sont de 2.161,8 millions d’euros. Il s’agit principalement de la dotation 
fédérale aux zones de police pluricommunales (719,7 millions d’euros) et des subventions aux CPAS dans le cadre du droit à l’intégration sociale (873,9 millions d’euros) et à l’aide 
sociale (161,4 millions d’euros).
D’un montant de 10.970,7 millions d’euros (15,7 % des dépenses), les intérêts constituent 
aussi un flux financier important. Ces charges concernent principalement la dette publique 
(10.961,0  millions d’euros)
74.
Les transferts de revenus à destination d’autres secteurs (ne faisant pas partie du secteur 
public) représentent 12,5 % des dépenses (8.769,5 millions d’euros). Ces transferts englobent 
trois flux : à l’étranger, aux particuliers et aux entreprises.
Le flux financier à destination de l’étranger (4.664,6 millions d’euros) concerne surtout la 
contribution à l’Union européenne (3.478,6 millions d’euros – section 52), les contributions 
aux organismes internationaux (165,9 millions d’euros – SPF Affaires étrangères et 
Coopération au développement – division budgétaire 14.53) et le subventionnement dans le cadre de la coopération au développement et de l’aide humanitaire (709,9 millions d’euros – SPF Affaires étrangères et Coopération au développement – division budgétaire 14.54).
73 Dont 1.412,7 millions d’euros au régime des travailleurs indépendants et 6.748,6 millions d’euros au régime des 
travailleurs salariés.
74 Dont	10.893,3	millions	d’euros	imputés	à	la	section	51	(Dette	publique),	37,9	millions	d’euros	à	la	section	
18	(SPF	Finances)	et	29,7	millions	d’euros	à	la	section	33	(SPF	m obilité	et	transports). 52
Le flux financier aux particuliers s’élève à 2.365,6 millions d’euros. Il s’agit surtout des 
allocations aux personnes handicapées (1.505,4 millions d’euros – SPF Sécurité sociale 
– programme budgétaire 24.55.3) et de la garantie de revenus aux personnes âgées 
(535,6 millions d’euros – SPF Sécurité sociale – programme budgétaire 24.58.6). La 
rétribution des avocats et l’intervention dans l’organisation de l’aide juridique (82,8 millions 
d’euros – SPF Justice – programme 12.56.1) sont importantes également.
Le flux financier aux entreprises (1.739,2 millions d’euros) se compose surtout des 
contributions aux frais d’exploitation du transport ferroviaire (1.358,9 millions d’euros – 
SPF Mobilité et Transports – programme budgétaire 33.51.1).
Les dépenses courantes pour biens et services , c’est-à-dire les dépenses de personnel et de 
fonctionnement, représentent globalement 11,0 % des dépenses totales (7.733,8 millions 
d’euros). Les dépenses de personnel proprement dites s’élèvent à 5.945,0 millions d’euros75 
et les dépenses de fonctionnement à 1.788,8 millions d’euros76.
Les participations et octrois de crédits (hors rachat de titres) s’élèvent à 4.326,8 millions 
d’euros, soit 6,2 % des dépenses totales. Elles regroupent deux flux importants : les 
participations aux entreprises et institutions financières (2.403,3 millions d’euros) et les 
participations à l’étranger (1.724,2 millions d’euros). Les participations aux entreprises 
et institutions financières se composent principalement des dépenses d’amortissement, des pertes de change et des dépenses relatives à des produits dérivés
77 dans le cadre de la 
gestion de la dette publique (2.399,9 millions d’euros – SPF Finances pour la dette publique 
– programme budgétaire 51.54.1). Les participations à l’étranger concernent surtout le paiement de la contribution de la Belgique au FMI (1.697,9 millions d’euros).
Les transferts de capital représentent 3,0 % des dépenses (2.123,5 millions d’euros). Il s’agit 
surtout d’un transfert aux entreprises et institutions financières (1.501,0 millions d’euros) 
comprenant essentiellement les contributions aux investissements du transport ferroviaire 
(1.482,5 millions d’euros – SPF Mobilité et Transports - programme budgétaire 33.51.1).
La part des investissements (417,1 millions d’euros) se limite à 0,6 % des dépenses. Il s’agit 
principalement de la liquidation des obligations en souffrance (l’encours) au sein de la 
Défense (226,9  millions d’euros)
78.
5.1.4	 Sous-utilisation	des	crédits	de	liquidationPour examiner l’incidence de la sous-utilisation sur le fonctionnement opérationnel du pouvoir fédéral, il convient de calculer la sous-utilisation d’une manière qui ne tient pas 
75 La majeure partie des dépenses de personnel se situe à la Défense (1.633,0 millions d’euros), au SPF Justice 
(1.280,9	millions	d’euros),	au	SPF	Finances	(1.233,6	millions	d’euros)	et	à	la	Police	fédérale	(761,8	millions	d’euros).
76 Les	principales	 dépenses	de	fonctionnement	 se	retrouvent	 à	la	Défense	(543,9	millions	d’euros),	au	SPF	Justice	
(394,1	millions	d’euros),	au	SPF	Finances	(263,7	millions	d’euros)	et	à	la	Police	fédérale	(181,9	millions	d’euros).
77 Les dépenses relatives aux produits dérivés concernent en 2016  les dépenses de caisse pour les swaps et autres 
produits dérivés, plus particulièrement les intérêts à verser dans le cadre des swaps, les primes d’annulation de 
swaps contractés antérieurement et les primes de swaps et swaptions. 
78 Il s’agit principalement de la liquidation de l’encours des engagements pour l’acquisition du nouvel appareil de 
transport A400M (141,5 millions d’euros).  ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /53
compte de la sous-utilisation des crédits relatifs à l’octroi de crédits et aux participations 
(1.906,8 millions d’euros – code SEC 8)79. En effet, ces crédits n’ont aucune incidence sur le 
solde de financement.
Comme les transferts de revenus et en capital aux régions et aux communautés (sous-
utilisation de 11,2 millions d’euros) et à l’Union européenne (sous-utilisation de 310 millions 
d’euros) ne constituent pas des moyens de fonctionnement fédéraux, la sous-utilisation de ces crédits peut aussi ne pas être prise en compte.
Les dépenses relatives aux charges d’intérêt de la dette publique (sous-utilisation de 
65,5 millions d’euros) dépendent de l’évolution des taux d’intérêt et donc de facteurs 
externes. L’influence directe du pouvoir fédéral sur ces dépenses est donc limitée. La sous-utilisation opérationnelle ne tient dès lors pas non plus compte de cette sous-utilisation.
Le tableau ci-après montre que la sous-utilisation opérationnelle atteint 1.127,8 millions 
d’euros. Elle est la conséquence, d’une part, d’une sous-utilisation naturelle
80 et, d’autre part, 
de la surveillance budgétaire accrue dans le cadre des mesures d’assainissement décidées par le gouvernement (voir point 5.2).
Tableau 20 –  Sous-utilisation opérationnelle 2016 (en millions d’euros)
(1)
LibelléAlloué en 
2016Liquidé en 
2016Solde 
2016
Sous-utilisation 73.505,3 70.084,1 3.421,2
Total des montants à déduire  : -33.669,9 -31.376,5 -2.293,4
Charges d’intérêt de la dette publique
Octroi de crédits et participationsTransferts de revenus aux entités fédéréesTransferts en capital aux entités fédéréesContribution à l’UE-11.026,5
-6.233,5
-12.531,7
-80,4
-3.797,7-10.961,1
-4.326,8
-12.521,6
-79,4
-3.487,7-65,5
-1.906,8
-10,2
-1,0
-310,0
Sous-utilisation opérationnelle 39.835,4 38.707,6 1 .1 27,8
(2)
(1) En raison d’arrondis, les totaux peuvent présenter de légers écarts.
(2)		Ce	montant	diffère	légèrement	 de	celui	de	la	sous-utilisation	 (1.087,3	millions	d’euros)	repris	dans	l’exposé	général	
pour l’année budgétaire 2018  (doc. parl. , Chambre, 20 octobre 2017, DOC 54 2688/001, p. 8) étant donné que la Cour 
a	utilisé	les	données	budgétaires	définitives	pour	établir	son	calcul.
La sous-utilisation opérationnelle est essentiellement due à la sous-utilisation des 
provisions interdépartementales pour 452,5 millions d’euros. Cette sous-utilisation 
touche principalement les provisions interdépartementales gérées par le SPF Stratégie et Appui (programme budgétaire 03.41.1). Le tableau ci-après fournit un aperçu des crédits 
79 Il s’agit principalement de la sous-utilisation de l’octroi de crédits (1.636 millions d’euros) au fonds de résolution 
unique (Single Resolution Fund) 	de	l’Union	européenne	 pour	la	constitution	 d’une	ligne	de	crédit	de	1.870	millions	
d’euros destinée aux établissements bancaires belges. Personne n’ayant fait appel à cette ligne de crédit en 2016, 
le gouvernement n’a pas dû utiliser ce crédit. Pour un examen plus approfondi du fonds de résolution unique, la Cour des comptes renvoie aux débats parlementaires concernant le projet de loi transposant diverses dispositions de	la	directive	2014/59/UE	du	Parlement	européen	( doc. parl. , Chambre, 13 mai 2016, DOC 54 1831/001). 
80 Pour diverses raisons (annulation d’un contrat, retard de livraison, etc.), les départements ne dépensent jamais la 
totalité des crédits octroyés. L’incidence de la sous-utilisation « naturelle » est estimée à 600 millions d’euros. 54
de liquidation transférés à partir de ces provisions. La Cour des comptes examine plus en 
détail l’utilisation des provisions pour l’asile et la migration, la sécurité et la lutte contre le terrorisme au point 5.1.5.
Tableau 21 –  Aperçu des crédits transférés à partir des provisions interdépartementales (en millions 
d’euros)
Section Libellé Octroyé Transféré Solde
03 Généralités 499,9 396,0 103,9
03 Sécurité 95,0 90,9 4,1
03 Asile et Migration 650,0 536,8 113,2
03 Lutte contre le terrorisme 400,0 172,2 227,8
04 Diversité et Égalité des chances 0,2 <0,1 0,1
14 Gestion civile des crises 6,3 2,9 3,4
17 Politique de recrutement dans 
les zones de police en sous-effectif8,4 8,4 0
25 Projet	1733	(services	de	garde 	
pour les généralistes)3,5 3,5 0
Total 1.663,2 1.210,7 452,5
La sous-utilisation opérationnelle se situe par ailleurs au niveau des dépenses de personnel, 
de fonctionnement et d’investissement, à concurrence de respectivement 100,2 millions d’euros, 129,0 millions d’euros et 45,1 millions d’euros (voir tableau 19).
Les postes de dépenses suivants ont aussi été sous-utilisés :• les indemnités aux victimes d’actes intentionnels de violence (programme budgétaire 
12.62.4 – 15,6 millions d’euros) ; l’estimation élevée des crédits explique cette sous-utilisation (voir point 5.3 – section 12) ;
• les contributions de la Belgique à des organismes internationaux (programme budgétaire 14.53.1 – 14,1 millions d’euros) ; cette sous-utilisation est notamment due aux blocages administratifs dans le cadre de la prudence budgétaire ;
• les subventions à la coopération au développement et à l’aide humanitaire (division organique 14.54 – 140,1 millions d’euros) ; dans l’optique de cette sous-utilisation, le gouvernement a bloqué en 2016 des crédits sous-jacents de 135 millions d’euros ; en raison de ce blocage, la division Coopération au développement a dû imputer la dernière tranche de la contribution obligatoire au Fonds européen de développement pour 2016 à 
l’année budgétaire 2017 (près de 25 millions d’euros) ;
• la contribution belge au plan de soutien à la Grèce adopté par l’Eurogroupe et la contribution Securities Markets Programme (SMP) belge (respectivement 26,2 millions 
d’euros et 40 millions d’euros – SPF Finances – programme budgétaire 18.61.1) ; ces  ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /55
moyens ont été sous-utilisés parce que les diverses parties n’ont pu conclure un accord 
sur la prolongation du programme d’aide qu’en 201781 ;
• les subsides destinés au financement du régime de fin de carrière de la police locale (programme budgétaire 17.90.1 – 12,4 millions d’euros) ; la sous-utilisation est due à une modification des règles de paiement, de sorte que le montant des crédits nécessaires s’est avéré inférieur à celui qui avait été estimé ;
• les dotations au SdPSP (programme budgétaire 21.55.1 – 10 millions d’euros) ;
• les subsides aux CPAS dans le cadre du droit à l’intégration sociale et à l’aide sociale ; 
la sous-utilisation de ces subsides, qui s’élève respectivement à 6,4 millions d’euros et 13,4 millions d’euros (programme budgétaire 44.55.1), s’explique principalement par une 
estimation des crédits trop élevée.
5.1.5	 Utilisation	des	provisions	interdépartementalesLe budget général des dépenses contient traditionnellement une provision interdépartementale
82 à laquelle le gouvernement recourt lorsqu’il ne peut pas déterminer 
à l’avance le moment et l’article d’imputation de certaines dépenses probables83.
Depuis plusieurs années, le gouvernement utilise cette provision comme instrument de contrôle budgétaire, puisqu’il y inscrit des moyens qui sont uniquement mis à la disposition des SPF en cours d’année budgétaire si certaines conditions restrictives sont réalisées.
Pour 2016, le taux d’utilisation de cette provision (499,9 millions d’euros) s’élève à 75,0 % 
en engagement (374,9 millions d’euros) et à 79,2 % en liquidation (396,0 millions d’euros).La Cour a déjà souligné à plusieurs reprises que le recours à cette technique constituait 
une dérogation au principe de spécialité budgétaire lorsqu’elle conduisait à octroyer au gouvernement une enveloppe globale pour des fins trop peu détaillées.
Une provision destinée à couvrir des dépenses non structurelles de sécurité
84 a été créée 
en 2015. Comme la Cour l’a signalé au point 3, deux autres provisions interdépartementales85 
s’y sont ajoutées en 2016. Ces trois provisions devaient permettre, durant cet exercice, de 
financer respectivement :
• des dépenses non récurrentes liées à la sécurité (95,0 millions d’euros en crédits de 
liquidation)  ;
• des dépenses non récurrentes liées à l’accueil des réfugiés (650,0 millions d’euros en 
crédits d’engagement et de liquidation) ;
81 L’Eurogroupe a proposé un nouveau plan d’aide de 86 milliards d’euros en juillet 2015. Le gouvernement grec a 
rejeté les modalités de ce nouveau programme. En outre, le FMI a exigé de revoir la dette de la Grèce, ce qui n’a pas 
été	accepté	par	l’Eurogroupe.	Ce	n’est	qu’en	juin	2017	que	les	différentes	parties	sont	parvenues	à	un	accord.
82 Allocation de base 03.41.10.01.00.01.
83 Par exemple, l’incidence d’un saut d’index sur les traitements du personnel, les frais de justice ou les 
dédommagements à la charge de l’État belge. 
84 Allocation de base 03.41.10.01.00.02 de 118 millions d’euros en engagement et 132 millions d’euros en liquidation. 
85 Allocation de base 03.41.10.01.00.03 – Crédit provisionnel destiné à couvrir des dépenses non structurelles 
concernant l’asile et la migration ; allocation de base 03.41.10.01.00.04 – Crédit provisionnel en vue de couvrir les dépenses concernant le renforcement des mesures prises ainsi que des initiatives nouvelles en matière de lutte contre le terrorisme et le radicalisme. Des provisions de moindre importance sont également inscrites au sein d’autres programmes du budget général des dépenses. 56
• des dépenses liées à la lutte contre le terrorisme et le radicalisme (400,0 millions d’euros 
en crédits d’engagement et de liquidation).
Les taux d’utilisation de ces trois provisions sont assez contrastés.
1  La première provision, consacrée aux dépenses de sécurité, a été utilisée à 95,7 % 
(90,9 millions d’euros), car elle ne reprenait que des crédits de liquidation se 
rapportant à des dépenses autorisées par des engagements juridiques et comptables antérieurs.
Dans son 173
e Cahier86, la Cour des comptes avait constaté qu’une partie des moyens 
inscrits dans cette provision avait été utilisée à des fins autres que la sécurité. Ce constat s’applique à nouveau à la provision 2016, qui a en partie (15,5 millions d’euros) été utilisée pour couvrir le passif technique auprès de l’Organisme national des déchets radioactifs et des matières fissiles enrichies (Ondraf)
87.
2  La provision liée à l’accueil des réfugiés a été consommée à 82,6 % (536,8 millions 
d’euros), tant en crédits d’engagement qu’en crédits de liquidation. Ces moyens ont principalement été transférés vers trois départements ministériels.
Tout d’abord, le SPF Intérieur a bénéficié de moyens supplémentaires de 336,1 millions d’euros, dont 300,0 millions d’euros pour Fedasil
88.
Ensuite, cette provision a accru (de 120,6 millions d’euros) les moyens destinés au SPP Intégration sociale pour lui permettre de financer l’augmentation du nombre de 
bénéficiaires du revenu d’intégration sociale, liée au flux migratoire, et l’adaptation des subventions dues aux CPAS qui en résulte.
Enfin, les moyens transférés au SPF Affaires étrangères (65,7 millions d’euros) ont 
été utilisés avant tout pour satisfaire aux obligations financières de la Belgique en 
matière de contrôle des flux migratoires par la Turquie (57,6 millions d’euros).
3  La dernière provision, destinée à lutter contre le terrorisme et le radicalisme, a été utilisée à 53,0 % en engagement (211,9 millions d’euros) et 43,0 % en liquidation 
(172,2 millions d’euros).
Sur les crédits de liquidation ainsi transférés, 79,6 millions d’euros ont été octroyés aux services de la Défense. Ils étaient principalement destinés à payer les traitements et primes du personnel à hauteur de 54,7 millions d’euros.
Deux autres départements ont aussi bénéficié de moyens importants à la charge de 
la provision. Il s’agit du SPF Justice (30,6 millions d’euros en liquidation) et de la 
Police fédérale (29,8 millions d’euros).
86 Cour des comptes, 173e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2016, p. 47-50. Disponible sur www.courdescomptes.be. 
87 Programme 32.42.3 – Financement du passif nucléaire.
88 Cour des comptes, Accueil des demandeurs d’asile, rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2017. 
Disponible sur www.courdescomptes.be. ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /57
Des moyens significatifs ont enfin été attribués au SPF Chancellerie (12,1 millions 
d’euros) pour développer le réseau ICT ainsi qu’au SPF Mobilité et Transports 
(9,8 millions d’euros), essentiellement pour des dépenses d’investissement en 
matière de sécurité ferroviaire89.
À défaut d’une spécialité des crédits budgétaires suffisamment détaillée, qui aurait permis d’isoler les moyens transférés à partir de ces trois provisions, il n’est pas possible de déterminer leur taux d’utilisation effectif en 2016.
5.1.6	 Aperçu	sur	plusieurs	années
Le tableau ci-après présente l’évolution du budget général des dépenses depuis 2014 (ventilé 
selon la classification économique).
Tableau 22 –  Crédits de liquidation utilisés pour la période 2014-2016 selon l’approche économique 
(*)
Classification économique 2014 2015 2016
Dépenses courantes pour biens et services 8.176,2 7.759,5 7.733,8
Dépenses de personnel 6.313,6 5.915,7 5.945,0
Dépenses de fonctionnement 1.795,5 1.843,8 1.788,8
Biens militaires durables (autres qu’actifs) 67,1 0,0 0,0
Charges d’intérêt 12.046,5 1 1 .4 87,5 10.970,7
Charges d’intérêt de la dette publique 11.992,6 11.486,6 10.961,0
Charges d’intérêt comprises dans les dépenses des 
départements53,9 0,9 9,7
Transferts de revenus à destination d’autres secteurs  
de l’économie8.917,2 9.129,2 8.769,5
Aux entreprises 1.887,6 1.856,2 1.739,2
Aux particuliers 2.715,6 2.737,1 2.365,6
À l’étranger 4.314,0 4.535,9 4.664,6
Transferts de revenus à l’intérieur du secteur des administrations publiques29.352,6 34.220,3 35.742,1
Au pouvoir fédéral (au sens strict) 11.959,2 12.966,6 12.848,4
À la sécurité sociale 14.230,5 8.112,7 8.210,4
Aux pouvoirs locaux 2.141,3 1.956,3 2.161,8
À l’enseignement subventionné et aux entités fédérées 1.021,5 11.184,6 12.521,6
Transferts en capital 2.356,0 2.023,2 2.123,5
Aux entreprises et institutions financières 1.491,3 1.501,1 1.501,0
Aux particuliers ou en leur faveur 24,5 31,3 84,0
À l’étranger 467,7 301,3 298,3
Au pouvoir fédéral 291,6 120,0 138,7
À l’enseignement subventionné et aux entités fédérées 43,6 32,0 79,4
Aux pouvoirs locaux et autres 37,2 37,5 22,2
89 Le	surplus	se	répartit	entre	le	SPF	Affaires	étrangères	 (5,7	millions),	le	SPF	Économie	(5,3	millions	d’euros),	le	
SPF	Intérieur	(2,9	millions	d’euros),	le	SPF	Santé	publique	(1,2	million	d’euros)	et	le	SPF	technologie	 de	l’information	
et de la communication (0,5 million d’euros). 58
Investissements 231,8 254,3 417,1
Terrains, bâtiments et travaux 60,0 31,9 58,6
Autres biens d’investissement 171,8 222,4 358,5
Octroi de crédits et participations 1.182,9 2.782,5 4.326,8
Aux entreprises et institutions financières 426,9 2.598,6 2.403,3
Aux particuliers 0,2 0,3 0,3
À l’étranger 572,2 32,1 1.724,2
À l’intérieur du secteur des administrations publiques 183,6 151,5 199,0
Autres 0,8 1,1 0,6
Provisions interdépartementales 0,0 0,0 0,0
Opérations internes 0,8 1,1 0,6
Total 62.263,8 67.65 7,6 70.084,1
Amortissements de la dette publique 29.705,6 33.125,0 29.607,1
Rachat de titres 6.772,0 7.103,5 7.119,5
 (*) En raison d’arrondis, les totaux peuvent présenter de légers écarts.
En 2016, les dépenses augmentent de 7.820,3 millions d’euros par rapport à 2014 (+12,6 %) 
et de 2.426,5 millions d’euros par rapport à 2015 (+3,6 %). Ces hausses sont surtout dues à la 
progression des transferts de revenus à l’intérieur du secteur des administrations publiques 
(+6.389,5 millions d’euros par rapport à 2014 et +1.521,8 millions d’euros par rapport à 2015), en raison principalement de la méthode de financement des communautés, qui a été revue dans le cadre de la sixième réforme de l’État à partir de 2015 (+10 milliards d’euros, transferts de revenus aux entités fédérées), et de la hausse de la dotation au SdPSP pour les pensions du secteur public (+1 milliard d’euros, transferts de revenus au pouvoir fédéral). Les transferts de revenus à la sécurité sociale sont en baisse à partir de 2015 (-6 milliards d’euros), en raison également de l’incidence de la sixième réforme de l’État.
L’augmentation des participations et des octrois de crédits (+3.143,9 millions d’euros par 
rapport à 2014 et +1.544,3 millions d’euros par rapport à 2015) est liée aux dépenses exposées 
dans le cadre de la gestion de la dette publique (participations aux entreprises et aux institutions financières)
90. En 2016, cette augmentation découle également du paiement de 
la contribution de la Belgique au FMI (1.697,9 millions d’euros, participations à l’étranger).
Les charges d’intérêt, notamment celles de la dette publique, poursuivent leur tendance à 
la baisse depuis 2014 (-1.075,8 millions d’euros par rapport à 2014 et -516,8 millions d’euros par rapport à 2015). Les dépenses courantes pour biens et services diminuent surtout comparativement à 2014 (-442,4 millions d’euros) à la suite de la sixième réforme de l’État et du transfert de personnel aux entités fédérées.
90 Voir note de bas de page 77.  ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /59
5.1.7	 Encours	2016
Le solde des obligations qui restent à liquider au 31 décembre 2016 – l’encours des 
obligations - totalisait 3.659,9 millions d’euros au 31 décembre 2016 (voir tableau ci-après).
Tableau 23 –  Évolution des engagements restant à liquider (en millions d’euros)(1)
SectionsEncours  
2016(2)Engagements 
2016Annulations 
et non-
reportsLiquidé 
en 2016Encours  
31 décembre 
2016
01.	Dotations 0,9 12.245,9 0,212.246,2 0,4
02.		Chancellerie 	du	
Premier ministre17,9 121,3 0,3120,8 18,1
03.		Budget	et	Contrôle	
de la gestion3,2 25,3 0,325,6 2,6
Organisation13,6 52,2 0,652,9 12,3
05.		technologie	de	
l’information et de la communication4,8 23,7 1,323,6 3,6
12.	Justice 121,2 1.824,8 9,41.821,8 114,8
13.	Intérieur 110,5 1.712,7 28,21.695,2 99,8
14.		Affaires	étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement1.336,4 1.297,7 32,41.640,6 961,1
16.	Défense 1.282,6 2.414,4 59,22.518,2 1.119,6
Fonctionnement intégré65,1 1.748,5 11,31.727,5 74,8
18.	Finances 2.209,0 1.741,1 270,83.425,9 253,4
19.		Régie	des	
bâtiments52,7 759,8 50,2762,3 0,0
21.	Pensions 0,8 10.768,3 0,010.769,1 0,0
23.		Emploi,	travail	
et Concertation sociale2,6 95,4 1,295,1 1,7
24.	Sécurité	sociale 5,8 10.366,3 1,010.368,4 2,7
25.		Santé	publique,	Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement24,9 259,7 3,1259,3 22,2
32.		Économie,	PmE,	Classes moyennes et Énergie402,3 529,3 3,6479,2 448,8
33.		mobilité	et	
Transports228,7 3.253,6 10,73.233,6 238,0 60
et non-
2016
44.		Intégration	sociale,	
Lutte contre 
la pauvreté et Économie sociale202,7 1.170,3 41,31.208,8 122,9
46.		Politique	
scientifique199,4 528,6 3,6571,9 152,5
51.	Dette	publique 0,0 2.589,3 0,02.589,4 0,0
52.	Union	européenne 0,0 3.487,7 0,03.487,7 0,0
Total des dépenses primaires6.285,1 5 7.01 5,9 528,7 59.123,1 3.649,2
Charges d’intérêt de la dette publique (sections	18,	33	et	51)17,9 10.963,9 10,010.961,1 10,7
Dépenses totales 6.303,0 67.979,8 538,7 70.084,1 3.659,9
Dépenses de la dette publique0,0 36.726,6 0 36.726,6 0
Amortissement de la dette publique (sections	33	et	51)0,0 29.607,1 029.607,1 0,0
 
(dette publique)0,0 7.119,5 07.119,5 0
(2)  L’encours au 1er	janvier	2016	diffère	de	l’encours	au	31	décembre	2015	dans	le	compte	d’exécution 	2015	en	raison	de	
bons	de	commande	 non	reportés	et	de	corrections.	 Les	différences	 sont	justifiées	dans	la	note	explicative	 jointe	au	
compte d’exécution du budget 2016.
Deux départements affichaient fin 2016 un encours élevé : le SPF Affaires étrangères 
(961,1 millions d’euros) et la Défense (1.119,6 millions d’euros).
Par comparaison avec le 1er janvier 2016 (6.285,1 millions d’euros), l’encours est en diminution 
(-2.643,0 millions d’euros). Celle-ci s’explique principalement par la liquidation de la 
contribution belge au FMI (1.697,9 millions d’euros), engagée en 2012 par le SPF Finances91.
Bien que l’encours des engagements pour les projets pluriannuels en matière de coopération 
au développement du SPF Affaires étrangères ait été liquidé pour une grande part en 2016, il reste élevé au 31 décembre 2016.
La cause de l’encours élevé à la Défense est liée aux engagements en souffrance concernant 
les investissements de la période 2012-2016 et surtout l’acquisition de l’appareil de transport A400M.
91 Quatorzième révision générale des quotes-parts auprès du FMI, approuvée par la loi du 16 janvier 2012  
(doc. parl.,	Chambre,	17	décembre	2012,	DoC	53	2523/012,	Justification	 du	budget	général	des	dépenses	pour	
l’année budgétaire 2013 – 18. SPF Finances, p. 34-35). ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /61
5.2 Réalisation des mesures budgétaires 2016
Politique
Lors de la confection du budget initial 2016, le gouvernement a décidé d’augmenter de 273,6 millions d’euros la sous-utilisation de 600 millions d’euros des dépenses primaires, 
mentionnée dans le rapport du comité de monitoring du 9 juillet 2015, pour la porter à 
873,6 millions d’euros. En conclave budgétaire d’avril 2016, il a relevé cette sous-utilisation 
de 36 millions d’euros, la portant ainsi à près de 910 millions d’euros, de sorte que l’économie 
supplémentaire s’élevait alors à quelque 310 millions d’euros.
En conclave budgétaire d’octobre 2016, l’objectif de sous-utilisation a été ramené 
à 894 millions d’euros (-16 millions d’euros) en raison de corrections techniques qui avaient eu une incidence négative sur les dépenses primaires de 2016
92.
Fin 2016, le gouvernement a inscrit un crédit de 54 millions d’euros au budget des dépenses 
pour permettre au Fonds de garantie de rembourser les avoirs protégés de clients d’un établissement financier failli
93. Il a augmenté à cette occasion la sous-utilisation des 
dépenses primaires d’un montant équivalent. La sous-utilisation imposée en 2016 s’établit donc finalement à 948 millions d’euros.
Pour atteindre cet objectif, le gouvernement a accentué la surveillance budgétaire en cours 
d’année. En mai 2016, il a ainsi bloqué 402,6 millions d’euros de crédits dans le cadre de la prudence budgétaire. Ces crédits étaient principalement destinés au SPF Finances (138,5 millions d’euros), au SPF Affaires étrangères (29,1 millions d’euros) et à la Coopération 
au développement (125,0 millions d’euros)
94.
Plusieurs SPF ou dépenses spéciales n’ont toutefois pas fait l’objet de mesures de blocage. C’est le cas du SPF Justice, de l’Organe de coordination pour l’analyse de la menace (Ocam), du Centre de crise et de la Police fédérale. Certaines dépenses sociales (allocations aux personnes handicapées, pensions) et fonds budgétaires y ont également échappé. Les dotations aux communautés et régions sont fixées par la loi et ne sont pas concernées par les mesures de blocage.
Réalisations
Les départements devaient fournir chaque mois un état des engagements et liquidations du mois précédent ainsi qu’un calendrier des dépenses pour le reste de l’année afin de permettre un suivi et une mise en œuvre effective de la sous-utilisation.
En 2016, la sous-utilisation des crédits de liquidation des dépenses primaires s’est élevée 
à 1.127,8 millions d’euros, dont 452,5 millions d’euros pour la sous-utilisation des diverses provisions interdépartementales
95. L’objectif fixé a donc été atteint. La Cour des comptes 
92 Concrètement,	 il	s’agissait	du	report	de	l’entrée	en	vigueur	de	la	réforme	relative	à	la	bonification	 pour	diplôme	
dans	le	régime	des	pensions	(9,9	millions	d’euros)	et	de	la	réforme	du	droit	à	la	garantie	de	revenu	aux	personnes	
âgées	(grapa)	en	imposant	une	condition	de	résidence	minimale	en	Belgique 	(5,7	millions	d’euros).
93 Loi du 25 décembre 2016 contenant le deuxième ajustement du budget général des dépenses pour l’année 
budgétaire  2016.
94 Circulaire du 20 mai 2016 relative au mécanisme renforcé de prudence budgétaire pour l’année budgétaire 2016.
95 Hors	dotations	transférées	aux	communautés	et	hors	codes	8	et	9	qui	n’influencent	pas	le	solde	SEC. 62
détaille le mode de calcul de cette sous-utilisation et commente brièvement les postes de 
dépenses les plus sous-utilisés au point 5.1.4 Sous-utilisation des crédits de liquidation.
Le gouvernement a imposé aux organismes publics une sous-utilisation de 140 millions 
d’euros. Pour atteindre cet objectif, il a veillé à un respect plus strict du caractère obligatoire et indispensable de leurs dépenses et a renforcé les procédures d’approbation de ces dernières.
Selon le SPF Stratégie et Appui, ces organismes publics ont réalisé une sous-utilisation 
de 298,1 millions d’euros en 2016.
5.3	 Commentaires 	par	section
Section	 12	–	Justice	:	Commission	 pour	l’aide	financière	 aux	victimes	
d’actes	intentionnels	de	violence	et	aux	sauveteurs	occasionnels
La Commission pour l’aide financière examine, depuis 1985, les demandes d’aide financière 
introduites par des victimes d’actes intentionnels de violence ou par leurs proches parents. Depuis 2006, cette aide a également été étendue aux sauveteurs occasionnels et à leurs proches en cas de décès. La mission de cette Commission est d’octroyer une intervention financière de l’État aux victimes d’actes de violence dont les auteurs n’ont pas été identifiés ou qui sont insolvables, et d’atténuer les dommages subis.
Le fonds spécial d’aide aux victimes d’actes intentionnels de violence, à la charge duquel 
sont allouées les différentes aides, est alimenté par les contributions imposées par le juge lors des condamnations à une peine principale criminelle ou correctionnelle. Le tableau ci-après présente sa situation financière en 2016.
Tableau 24 –  Situation du fonds spécial d’aide aux victimes d’actes intentionnels de violence et aux 
sauveteurs occasionnels en 2016 (en millions d’euros)
CréditsMoyens au 
1/1/2016Engagements 
annulésRecettes 
affectéesDésaf-
fectationUtilisation 
des moyensMoyens 
disponibles 
au 
31/12/2016
Engagement 110,59 0,0340,81 -84,59 -12,80 54,05
Liquidation 110,68 40,81 -84,59 -11,36 55,54
Source : Cour des comptes à partir des données de Fedcom (31 août 2017)
Au 1er janvier 2016, le solde du fonds s’élevait à 110,59 millions d’euros en engagement et 
110,68 millions en liquidation. Les moyens disponibles ont toutefois été désaffectés96 à 
hauteur de 84,59 millions d’euros conformément à la décision du conseil des ministres 
96 À l’occasion du premier ajustement 2016 (article 2.12.4 de la loi du 12 juillet 2016 contenant le premier ajustement 
du budget général des dépenses pour l’année budgétaire 2016). ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /63
du 1er octobre  201597. Ces moyens désaffectés ont été ajoutés aux ressources générales du 
Trésor, en dérogation à l’article 62, § 2, alinéas 1 à 3, de la loi du 22 mai 200398.
Les recettes affectées de l’année se sont élevées à 40,81 millions d’euros. Au 31 décembre 2016, 
les moyens disponibles s’établissaient à 54,05 millions d’euros en engagement et 
55,54 millions d’euros en liquidation.
Par ailleurs, le taux d’utilisation des crédits en 2016 est inférieur à 50 %, ce qui s’explique 
par l’écart entre les besoins réels de la Commission (qu’elle a estimés à 12 millions d’euros 
dans sa proposition budgétaire) et la fixation théorique du plafond des dépenses. En effet, des crédits d’engagement et de liquidation ont été alloués à la Commission à hauteur de 27,01 millions d’euros
99, représentant une hausse de 15,01 millions d’euros par rapport 
aux crédits de l’exercice précédent.
L’adaptation légale de 2016100 a entraîné le doublement des plafonds de l’aide principale ou 
d’urgence ainsi que l’extension des bénéficiaires. Outre cette adaptation, deux arrêtés royaux 
publiés en 2017101 auront des répercussions budgétaires à l’avenir : le premier augmente les 
plafonds de certains frais et porte le nombre de chambres de la Commission de six à huit102 
et le second reprend la liste des treize faits de terrorisme, survenus tant en Belgique qu’à l’étranger, susceptibles d’ouvrir un droit à indemnisation
103. Par ailleurs, suite aux attentats 
du 22 mars 2016 à Bruxelles, la Commission a mis en place, dès le 17 avril 2016, un guichet unique à disposition des victimes d’actes terroristes afin d’apporter une solution rapide à ces dernières.
Enfin, en 2016, la Commission a ouvert 1.674 nouveaux dossiers (1.281 en 2015) et a rendu 
1.462  décisions.
97 Conseil des ministres du 1er	octobre	2015,	notification 	point	6,	fonds	budgétaires 	organiques, 	budget	2016,	 
p. 2 et 3.
98 Les	crédits	d’engagement	 et	les	crédits	de	liquidation	afférents	à	chaque	fonds	budgétaire	 varient	en	fonction	des	
montants perçus des recettes visées au § 1er.	Ces	crédits	sont	augmentés	 des	crédits	disponibles	 à	la	fin	de	l’année	
budgétaire précédente et utilisables dès le début de l’année budgétaire. Les fonds budgétaires ne peuvent pas 
être alimentés par des crédits du budget général des dépenses. Le montant des engagements annulés des fonds budgétaires s’ajoute au crédit disponible pour engagement. 
99 Allocation de base 12.62.43.34.31.22.
100  La loi du 1
er août	1985	portant	des	mesures	fiscales	et	autres,	concernant	 l’aide	aux	victimes	d’actes	intentionnels	
de	violence,	a	été	modifiée	par	la	loi	du	31	mai	2016,	entrée	en	vigueur	le	jour	de	sa	publication	 au	Moniteur belge  
le 17 juin 2016.
101 Arrêté royal du 16 février 2017 portant exécution de l’article 42bis de la loi du 1er	août	1985	portant	des	mesures	
fiscales	et	autres,	en	ce	qui	concerne	l’aide	de	l’État	aux	victimes	du	terrorisme	et	arrêté	royal	du	15	mars	2017	portant	
reconnaissance d’actes en tant qu’actes de terrorisme au sens de l’article 42bis de la loi du 1er	août	1985.
102  Le renforcement de la Commission ne s’est pas encore traduit dans la réalité par l’augmentation du cadre. Le 
secrétariat a perdu 1 ETP (il passe de 13,5 ETP au 31 octobre 2016 à 12,5 ETP au 1er novembre 2016). Pour les 
chambres, deux appels à candidatures ont été publiés au Moniteur belge . La procédure de nomination liée au premier 
appel a été suspendue en raison de problèmes d’admissibilité de candidatures et l’arrêté royal de désignation a été publié le 25 avril 2017.
103 Avec	effet	rétroactif	au	8	juin	2012. 64
Section 19 – Régie des bâtiments
La Régie des bâtiments gère des biens immobiliers de et pour le compte de l’État fédéral104. 
Pour financer les dépenses d’hébergement des services publics et respecter les obligations 
immobilières internationales à la charge de l’État, la Régie perçoit les dotations inscrites à la section 19 du budget général des dépenses
105. La Régie obtient en outre une dotation inscrite 
à la section 01 du budget pour l’entretien des palais royaux et les investissements que ces 
derniers nécessitent.
La Régie a reçu le montant intégral des dotations inscrites au budget général des dépenses, 
soit 762,3 millions d’euros. La Cour des comptes s’est penchée sur leur utilisation en 
examinant l’exécution (provisoire) du budget de la Régie106.
Les recettes et les dépenses se sont établies respectivement à 905,5 et 844,4 millions d’euros 
et le solde budgétaire à 61,1 millions d’euros. La Régie a réalisé ce solde positif en n’utilisant notamment pas la totalité des crédits destinés à son propre fonctionnement
107 (12,8  millions 
d’euros) ni de ceux liés à l’exercice de ses missions statutaires108 (49,6 millions d’euros).
La Cour des comptes souligne à nouveau l’absence d’un arrêté royal énonçant les règles que la Régie est tenue de respecter pour utiliser les dotations
109, ce qui complique la gestion 
budgétaire. En outre, la Régie a dérogé en 2016 au principe de spécialité budgétaire en utilisant les dotations pour des dépenses auxquelles celles-ci n’étaient pas destinées. Elle a aussi puisé dans sa réserve financière
110 pour apurer le déficit de la dotation relative aux 
loyers (10,4 millions d’euros) (voir point 3). Par ailleurs, la Régie a réclamé la totalité des 
autres dotations, alors que les dépenses étaient inférieures de plus de 60 millions d’euros 
aux montants estimés. La Cour des comptes recommande donc une nouvelle fois l’adoption d’un arrêté de financement reprenant les règles d’utilisation des différentes dotations et réserves financières
111.
104  Instituée par la loi du 1er	avril	1971,	la	Régie	des	bâtiments	est	un	organisme	public	de	catégorie	A	visé	dans	la	loi	
du	16	mars	1954	relative	au	contrôle	de	certains	organismes	 d’intérêt	public.	À	la	clôture	de	ce	Cahier,	ses	comptes	
2016 n’avaient pas encore été transmis à la Cour des comptes.
105 Ces	dotations	se	répartissent	entre	dix	allocations	de	base	différentes.
106  Les	chiffres	sont	basés	sur	les	états	des	recettes	et	des	dépenses	au	12	juin	2017.
107 Les crédits destinés au fonctionnement propre sont repris aux chapitres 51 Crédits de personnel, 52 Crédits de 
fonctionnement et 55  Crédits d’investissement.
108  Les crédits destinés au fonctionnement statutaire sont repris au chapitre 53.
109  Voir	Cour	des	comptes,	«	Section	19	–	Régie	des	bâtiments	»,	173e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2016, p. 60-
67. Disponible sur www.courdescomptes.be. Voir également doc. parl. , Chambre, 6 juin 2016, DOC 54 1804/002, 
Commentaires et observations sur les projets d’ajustement du budget de l’État pour l’année budgétaire 2016, 
p. 132 ; doc. parl.,	Chambre,	19	mai	2017,	DoC	54	2411/002,	Commentaires	 et	observations	 sur	les	projets	
d’ajustement	du	budget	de	l’État	pour	l’année	budgétaire	2017,	p.	149.
110 La	réserve	financière	résulte	des	produits	des	opérations	 immobilières	 et	de	la	non-utilisation	 d’une	partie	des	
dotations.	Comme	le	prévoit	l’article	335	de	la	loi-programme	 du	22	décembre	1989,	la	Régie	peut	utiliser	les	
produits	des	opérations	 immobilières	 pour	financer	ses	missions.	Pour	ce	qui	concerne	la	partie	non	utilisée	des	
dotations, la Régie ne dispose pas d’une telle autorisation.
111 Sur la base de l’article 11 de l’arrêté royal portant exécution des articles 20, § 2, alinéa 2, 78, alinéa 1er, 80, alinéa 2, 
86, alinéa 1er,	87,	§	2/1,	89,	alinéa	1er,	et	96,	alinéa	1er, de la loi du 22 mai 2003, les services d’administration générale 
liquident	et	paient	les	dotations	au	profit	des	services	administratifs 	à	comptabilité 	autonome	et	des	organismes 	
administratifs 	publics	qui	bénéficient 	d’une	dotation	après	la	publication 	au	Moniteur belge  du budget général des 
dépenses pour une année budgétaire. ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /65
2	 Dépenses 	d’investissement
Stratégie immobilière et programme opérationnel pluriannuel
En 2014, le gouvernement a imposé à la Régie de mettre en place une concertation permanente et structurée avec ses clients pour définir les besoins immobiliers
112. Cette concertation, à 
organiser au sein d’un comité stratégique, devait déboucher sur une stratégie immobilière coordonnée et un programme opérationnel pluriannuel. Le conseil des ministres a nommé les experts externes appelés à siéger dans ce comité le 8 septembre 2016, pour permettre à celui-ci de fonctionner. En 2016, la Régie ne disposait donc toujours pas d’une stratégie et d’un programme opérationnel pluriannuel.
Programme d’investissement 2016
La Régie établit chaque année un programme des investissements planifiés pour les différents clients. Dans ce cadre, elle a reçu 145,9 millions d’euros en crédits d’engagement, 
qu’elle a utilisés à hauteur de 91,2 % (133,1 millions d’euros). Elle explique la sous-utilisation 
principalement par la surveillance budgétaire accrue du gouvernement, le principe de « prudence budgétaire »
113.
Dotation d’investissementLa Régie a reçu une dotation d’investissement de 102,3 millions d’euros pour s’acquitter des 
dépenses d’investissement et des dépenses d’entretien extraordinaire
114.
Le 20 octobre 2016, le conseil des ministres a décidé, dans le cadre du redesign  de 
l’administration fédérale, de réduire cette dotation de 10 millions d’euros. Aucune 
restructuration n’est toutefois encore liée à cette économie, étant donné que la Régie n’attend les résultats de l’adaptation de la structure opérationnelle qu’à partir de 2018
115. 
L’économie visée ne cadre donc pas avec l’objectif du programme de redesign .
Financement du patrimoine nationalLa Régie est aussi chargée d’effectuer les travaux de restauration du patrimoine national. Elle reçoit en principe une subvention annuelle de la Loterie nationale à cet effet.
La Régie a inscrit une estimation de recettes et un crédit de dépenses de 8,8 millions d’euros. 
Or le conseil des ministres du 20 juillet 2016 a décidé de ne pas octroyer à la Régie de 
112 Conformément à l’article 5, § 2, de sa loi organique, la Régie doit élaborer un plan pluriannuel des besoins 
immobiliers. Les modalités pour l’établissement, la concertation, la validation et l’approbation de ce plan 
pluriannuel,	 sa	modification	 éventuelle	et	le	rapportage	 y	relatif	figurent	dans	l’arrêté	royal	du	12	juillet	2015.	
Ce plan pluriannuel se compose d’une stratégie immobilière coordonnée, d’un masterplan tactique et d’un plan opérationnel à approuver chaque année. L’arrêté prévoit que les premiers plans stratégiques et opérationnels pluriannuels soient approuvés en 2015.
113 Le	mécanisme	 de	prudence	budgétaire	 a	été	d’application	 du	20	mai	2016	à	la	fin	de	l’année	budgétaire.	 Au	cours	
de cette période, la Régie n’a pu engager que des dépenses considérées comme « incompressibles », c’est-à-dire 
celles	dont	le	report	mettrait	le	fonctionnement	 de	l’État	gravement	 en	péril.	L’Inspection	 des	finances	s’est	
prononcée sur l’ « incompressibilité » des dépenses égales ou supérieures à 31.000 euros ; à partir de 50.000 euros, 
les dépenses requièrent l’accord du ministre du Budget.
114 Allocation	de	base	19.55.21.61.41.03.
115 Dans le cadre du redesign , la Régie a commandé une étude comparative en vue d’optimaliser la structure 
opérationnelle. Elle prend également des initiatives pour optimaliser le produit des ventes (en choisissant d’externaliser	 certaines	tâches	et	de	les	confier,	entre	autres,	à	des	notaires	et	à	des	estimateurs).	 Elle	en	attend	les	
résultats à partir de 2018. 66
subvention de la Loterie nationale en 2016. Pour pouvoir payer les travaux de restauration, 
la Régie a été contrainte de bloquer le financement d’autres projets à concurrence de 8,8 millions d’euros.
Finalement, la Régie a payé 6,2 millions d’euros à partir de la dotation d’investissement et 
reporté pour 5,6 millions d’euros de travaux de restauration
116.
Rénovation du Conservatoire royal de musique
L’arrêté royal du 22 mai 2014 a habilité la Régie à créer, avec les Communautés française et flamande, une société commerciale appelée à rénover le Conservatoire royal de musique à Bruxelles.
Les projets de statuts, de pacte d’actionnaire et de plan financier de la société anonyme 
du Conservatoire royal de Bruxelles n’ont été approuvés en conseil des ministres que le 16 décembre 2016. Le capital de départ s’élève à 1,5 million d’euros, dont un tiers a été 
libéré par la Régie en 2017
117.
Malgré l’urgence de la rénovation du Conservatoire de musique, il aura donc fallu plus de deux ans pour que l’arrêté royal soit mis en œuvre. Selon le plan financier, les dix-huit 
premiers mois sont consacrés à l’étude des travaux de rénovation. Mi-2017, les modalités de financement des travaux demeuraient encore floues
118.
3	 Dépenses 	de	fonctionnement
Dépenses locatives et dépenses pour les travaux d’aménagement standardLa Régie a reçu une dotation locative de 475,8 millions d’euros pour payer les loyers et 
les travaux d’aménagement des bâtiments loués
119. Or les dépenses se sont élevées 
à 486,2 millions d’euros. La Régie a financé le déficit de 10,4 millions d’euros en puisant 
dans sa réserve financière (voir point 1).
Le déficit résulte principalement de la décision du conseil des ministres du 15 octobre 2014 de 
réduire de 5 % (23,8 millions d’euros) la dotation relative aux loyers. En effet, en raison de 
la diminution du nombre de fonctionnaires et du transfert de compétences prévu dans le 
cadre de la sixième réforme de l’État, la Régie a dû élaborer un programme qui permette une réduction structurelle des dépenses locatives à partir de 2015.
116 Mi-2017, la Régie n’avait pas encore reçu les subventions arriérées des années 2010-2015. Le montant cumulé des 
subventions non versées s’élevait à 61,4 millions d’euros. Le 11 mai 2017, la ministre du Budget a toutefois enjoint la 
Loterie nationale de rembourser toutes les dépenses exposées par la Régie dans le cadre des subventions allouées pour la période 2010-2015, insistant également sur la nécessité d’éviter de telles discussions à l’avenir. Voir Cour des	comptes,	«	Section	19	–	Régie	des	bâtiments	»,	173
e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2016, p. 60-67 ; doc. 
parl. , Chambre, 5 décembre 2016, DOC 54 2108/003, Commentaires et observations sur les projets du budget de 
l’État	pour	l’année	budgétaire	 2017,	p.	192	;	doc. parl.,	Chambre,	19	mai	2017,	DoC	54	2411/002,	Commentaires	 et	
observations	sur	les	projets	d’ajustement	du	budget	de	l’État	pour	l’année	budgétaire	2017,	p.	149.
117 La Régie a payé sa part le 10 mars 2017. Le crédit a été adapté par glissement de l’article 536.02 Entretien 
extraordinaire vers l’article 560.06  Participations.
118 Par	un	emprunt,	un	financement	direct	ou	un	contrat	DBF m	(Design, Build, Finance, Maintain) .
119 Allocation	de	base	19.55.22.41.40.01. ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /67
Dans le prolongement de cette décision, la Régie a notamment présenté un plan d’occupation 
pluriannuel Bruxelles I, que le conseil des ministres a approuvé le 18 décembre 2015. Ce plan est basé sur une exploitation maximale des nouvelles formes de travail ( dynamic 
office , télétravail, etc.), la non-prolongation du contrat de location du bâtiment WTC II et la 
centralisation de la surface de bureaux. Le plan comprend deux projets (Pachéco et Toison d’Or) qui permettraient de réaliser une économie structurelle sur les loyers, la surface de bureaux et les charges d’occupation.
Les besoins des clients et le coût des travaux d’aménagement se sont toutefois révélés plus 
élevés que les estimations initiales, de sorte que l’exécution du plan a été suspendue en partie. En outre, des services publics qui figuraient dans le plan d’occupation ont par la suite conçu d’autres projets de déménagement dans le cadre du redesign .
Le 12 mai 2017, le conseil des ministres a de ce fait été amené à approuver un plan d’occupation adapté I-bis. Ce plan s’est limité, par la force des choses, aux déménagements temporaires nécessaires pour pouvoir quitter le bâtiment WTC II. Durant ces opérations, les services du SPF Intérieur qui se trouvent actuellement dans le WTC II ne seront plus centralisés, mais répartis entre plusieurs bâtiments.
Le plan d’occupation Bruxelles I comprend par ailleurs trois autres dossiers :• la création d’un centre unique d’inscription pour les demandeurs d’asile à Neder-Over-
Heembeek
120 ;
• l’acquisition du bâtiment Galilée – propriété de Belfius – via une option d’achat ou de location et le regroupement de l’AFMPS et du SPF Santé publique avec l’Inami
121 ;
• l’hébergement du SPF Stratégie et Appui au WTC III122.
La Cour des comptes constate que la Régie n’est pas en mesure de réguler la surface de bureaux des différents services publics ni d’imposer des déménagements
123, ce qui explique 
pourquoi elle ne peut dégager rapidement des gains d’efficience et n’a pas atteint en 2016, comme en 2015, l’objectif d’économies poursuivi.
Par ailleurs, les dépenses relatives au précompte immobilier ont augmenté de près 
de 17 millions d’euros (soit 32 %) depuis 2014, ce qui complique davantage encore la 
réalisation d’économies.
Charges d’occupation du WTC II
La Régie préfinance les charges d’occupation
124 du bâtiment WTC II à Bruxelles qui ne lui 
incombent pas. Pour des raisons d’efficience, celle-ci paie toutefois elle-même ces charges 
120  Approuvé en conseil des ministres le 30 juin 2017.
121 Approuvé en conseil des ministres le 12 mai 2017.
122  Approuvé en conseil des ministres le 20 juillet 2017.
123 L’accord	de	gouvernement	 du	9	octobre	2014	prévoit	que	la	Régie	des	bâtiments	recevra	pour	mission	de	centraliser,	
de	normaliser	 et	de	réguler	les	besoins	en	surface	de	bureaux	des	différents	services	publics	(p.	170).	La	Régie	
déposerait	 un	plan	d’occupation	 pluriannuel	 dès	juin	2015.	La	Régie	des	bâtiments,	 les	oIP,	les	IPSS	et	les	autres	
organisations 	fédérales	chercheront 	des	synergies	sur	le	plan	de	la	gestion	des	bâtiments	afin	d’engranger 	des	
gains	d’efficience.
124  À savoir les frais de location et d’exploitation, de consommation d’eau et d’énergie, d’entretien des locaux, etc. 68
aux fournisseurs pour les récupérer ensuite auprès des occupants des bâtiments. Il s’agit 
donc en principe d’opérations budgétairement neutres pour la Régie. Les occupants ont cependant jugé les charges d’occupation trop élevées et ont refusé d’en rembourser une partie.
Le conseil des ministres a par conséquent décidé d’augmenter la dotation locative 
de 3,7 millions d’euros lors de l’ajustement budgétaire 2016. La Cour des comptes souligne 
que cette façon de procéder est contraire au principe de la spécialité du budget. Dans un souci de responsabilisation des occupants quant à leurs dépenses, elle estime qu’ils devraient les supporter. Finalement, la partie des charges d’occupation payée par la Régie s’est élevée à 4,5 millions d’euros, ce qui l’a contrainte à prélever encore 0,8 million d’euros 
sur ses fonds propres en 2016.
Dépenses d’entretien
En 2016, la dotation reçue pour financer les dépenses d’entretien ordinaire des bâtiments s’est établie à 22,8 millions d’euros
125. La Cour des comptes fait observer que, malgré la 
demande et le besoin importants de crédits d’entretien, la Régie n’a pas utilisé une grande partie de cette dotation
126. La Régie justifie cette sous-utilisation par la prudence budgétaire.
6	 Financement	d’autres	autorités	et	institutions	publiques
6.1 Introduction
En exécution de différentes lois, l’État fédéral finance d’autres autorités et institutions publiques par l’attribution de recettes fiscales.
Un prélèvement est ainsi effectué sur les recettes fiscales de l’État et versé à des fonds 
d’attribution d’où les paiements aux bénéficiaires s’effectuent
 127. Ces recettes ne figurent 
donc pas au budget des voies et moyens.
Ces bénéficiaires sont les entités fédérées (communautés, régions et commissions 
communautaires), la sécurité sociale, les zones de police et quelques autres entités regroupées ci-après sous la dénomination « divers », à savoir Apetra
128, la Caisse nationale des calamités 
et le fonds pour les mesures environnementales relatives aux véhicules automobiles (Meva). Un montant est également attribué à la Commission de régulation de l’électricité et du gaz (Creg) pour le financement de différentes politiques (voir point 6.3 ci-après).
La loi
129 détermine les montants dus par année budgétaire, notamment sur la base de 
paramètres économiques (tels que l’indice des prix et la croissance du produit intérieur 
125 Allocation	de	base	19.55.22.41.40.03.
126  À	l’article	de	dépenses	536.01,	6,5	millions	d’euros	(soit	29	%)	du	crédit	d’engagement 	et	4,2	millions	d’euros	(soit	
18 %) du crédit de liquidation n’ont pas été utilisés.
127 Les fonds d’attribution sont les fonds créés en vertu de l’article 71 de la loi du 22 mai 2003. La liste des 
fonds d’attribution est annexée au budget général des dépenses. Voir les tableaux II de la partie 3 de la loi  
du 18 décembre 2015 contenant le budget général des dépenses pour 2016.
128  Apetra	est	une	société	anonyme	de	droit	public	à	finalité	sociale	chargée	de	détenir	et	de	gérer	les	stocks	
obligatoires et stratégiques de pétrole et de produits pétroliers qui ne sont pas détenus par les grands opérateurs.
129  À	titre	principal,	il	s’agit	de	la	loi	spéciale	du	16	janvier	1989	concernant	 le	financement	 des	communautés	 et	régions	
(ci-après	la	«	loi	spéciale	du	16	janvier	1989	»)	et	de	la	loi-programme	 du	2	janvier	2001	pour	la	sécurité	sociale.	
Certains articles de cette loi-programme ont été abrogés au 1er janvier 2017 (voir ci-après).  ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /69
brut) et d’un volume de recettes globales (pourcentage de recettes TVA, IPP ou précompte 
mobilier, etc.). Ces montants ne peuvent être établis qu’au terme de l’année budgétaire. Le financement repose donc nécessairement sur des montants provisoires. Dès lors, le total des recettes attribuées pendant une année budgétaire est composé de montants provisoires ainsi que du solde des montants établis définitivement de l’année budgétaire précédente et diffère des sommes dues.
En 2016, les montants dus se sont élevés à 49.430,2 millions d’euros et les recettes attribuées 
à 49.776,6 millions d’euros, soit respectivement 47,5 % et 47,8 % du total des recettes fiscales 
de l’État fédéral. Les paiements effectués à partir des fonds d’attribution se sont, pour leur part, élevés à 49.918,4 millions d’euros en 2016
130.
Tous les chiffres, détaillés par fonds, par disposition légale et par bénéficiaire, figurent aux tableaux B3 à B7 du volume II de ce Cahier.
6.2	 Évolution 	des	montants 	dus	et	des	sources	de	financement
Si le montant global dû ces trois dernières années varie peu, sa répartition a changé suite 
à la sixième réforme de l’État et au transfert de nouvelles compétences aux régions et aux communautés.
Tableau 25 –  Répartition des montants dus (en millions d’euros)
2014 2015 2016
Entités fédérées 33.821,8 38.714,5 38.778,4
Sécurité sociale 
(financement	alternatif)16.168,5 9.500,9 10.040,0
Zones de police 371,0 383,4 394,7
Divers 175,4 195,1 217,1
Total 50.536,8 48.793,9 49.430,2
Les montants du financement alternatif de la sécurité sociale comprennent ceux du Maribel 
social et de la cotisation spéciale de sécurité sociale, perçus pour le compte de l’ONSS (283,6 millions d’euros pour 2014, 264,2 millions d’euros pour 2015 et 339,9 millions d’euros 
pour  2016).
Les montants attribués proviennent, pour 91,6 %, des recettes de l’IPP et de la TVA, qui sont 
donc les principales sources de ce financement.
Par ailleurs, le montant dû à la charge des recettes du précompte mobilier a fortement 
augmenté par rapport à 2015. Un prélèvement complémentaire de 1,3 milliard d’euros a en 
effet été prévu en 2016  pour compenser l’incidence des réductions de cotisations décidées 
dans le cadre du tax shift.
130 Les montants attribués et payés sont extraits de Fedcom. 70
Hormis le montant prélevé des accises de plus d’un milliard (1.083,6 millions d’euros), les 
autres sources de financement sont nettement plus réduites.
Un montant cumulé de 88,7 millions d’euros a été prélevé de l’impôt des personnes 
physiques (IPP), de l’impôt des sociétés (Isoc) ou de l’impôt des non-résidents (INR), pour 
lequel la loi131 ne définit pas exactement les modalités de la répartition, qui est effectuée par 
le SPF Finances.
Graphique 1 –  Répartition des montants dus en 2016 selon leur source (en millions d’euros)COMPTE D’EXECUTION DU BUDGET 2016  / 68 
effet été prévu en 2016 pour compenser l’incidence des réductions de cotisations décidées 
dans le cadre du tax shift.  
autres sources de financement sont nettement plus réduites.  
physiques (IPP), de l’impôt des sociétés (Isoc) ou de l’impôt des non -résidents (INR) , pour 
lequel la loi131 ne définit pas exactement les modalités de la répartition, qui est  effectuée par 
le SPF  Finances.  
Graph ique  1 – Répartition des montants dus en 2016 selon leur source (en millions d’euros)  
6.3 Examen des financements  
6.3.1  Financement des entités fédérées  
Les montants globaux dus aux entités fédérées en 2016 se sont élevés à 52.396,4 millions 
d’euros132. Leur financement emprunte différentes voies.  
131 L’article 66, §  7 et 8, de la loi -programme du 2 janvier 2001 prévoit un prélèvement des recettes de l’Isoc et de l’IPP, 
tandis que l’article 66, § 9, prévoit un prélèvement des recettes de l’IPP, de l’Isoc et de l’INR.  
132 Abstraction faite des sommes payées par l’État, pour compte des communautés, au titre du financement de certaines 
infrastructures ho spitalières (784,0 millions d’euros) et  des retenues au titre de l’article 94, §1erter, de la loi spéciale 
du 8 août  1980 de réformes institutionnelles (4,9 millions d’euros) (voir ci- après).  TVA
22.222,4IPP
23.050,6
Précompte mobilier  
1.934,1
Accises
1.083,6Amendes
350,7
256,5
Options sur actions
211,4
Isoc125,8
Maribel 100,1
Autres et non défini s
111,8
6.3	 Examen 	des	financements
6.3.1	 Financement	des	entités	fédérées
d’euros132. Leur financement emprunte différentes voies.
Une partie importante des ressources de ces entités provient de recettes perçues par l’État fédéral et attribuées à celles-ci.
Les montants dus pour 2016 aux entités par prélèvement sur les recettes IPP et sur les recettes 
TVA de l’État, et qui transitent par des fonds d’attribution
133, se montent à respectivement 
13.692,1 millions d’euros et à 15.566,9 millions d’euros, soit un total de 29.259,0 millions d’euros.
131 L’article 66, § 7 et 8, de la loi-programme du 2 janvier 2001 prévoit un prélèvement des recettes de l’Isoc et de l’IPP, 
tandis	que	l’article	66,	§	9,	prévoit	un	prélèvement	des	recettes	de	l’IPP,	de	l’Isoc	et	de	l’I nR.
132 Abstraction	 faite	des	sommes	payées	par	l’État,	pour	compte	des	communautés,	 au	titre	du	financement	 de	
certaines	infrastructures 	hospitalières 	(784,0	millions	d’euros)	et	des	retenues	au	titre	de	l’article	94,	§	1erter, de la 
loi	spéciale	du	8	août	1980	de	réformes	institutionnelles	(4,9	millions	d’euros)	(voir	ci-après).
133 Selon l’article 71 de la loi du 22 mai 2003, les fonds d’attribution ne peuvent contenir que les parts du produit 
d’impôts, de perceptions et de versements attribuées à d’autres autorités publiques. ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /71
Le produit de l’IPP additionnel des régions (9.305,6 millions d’euros) et celui des amendes 
en matière de sécurité routière (213,7 millions d’euros), bien que relevant de la catégorie des 
recettes pour compte de tiers134, sont également inscrits sur ces fonds pour des raisons de 
facilité administrative.
En exécution de l’article 81ter de la loi spéciale du 16 janvier 1989, la Cour des comptes a 
examiné en 2016 le montant des dépenses fiscales régionales de l’exercice 2015 à politique 
inchangée135, qui avait été fixé provisoirement à 3.048,0 millions d’euros136 et l’a revu à la 
baisse (2.727,4 millions d’euros).Par ailleurs, les sommes dues au titre de l’IPP additionnel ont été établies en 2015, 2016 et 
2017 sur la base d’un pourcentage provisoire de l’impôt État (appelé « facteur d’autonomie »), 
fixé à 25,99  % par l’article 5/2  de la loi spéciale du 16  janvier  1989. En exécution de l’article 
81ter précité, la Cour des comptes a rédigé, en 2017, un rapport concluant que le facteur 
d’autonomie s’établissait à 24,957 % au final
137.
Le remboursement des sommes trop perçues par les trois régions entre 2015 et 2017, soit 1.620,3 millions d’euros, aura lieu en 2018, conformément aux modalités prévues par la 
même  loi
138.
Une autre partie des ressources des entités fédérées est inscrite au budget général des dépenses de l’État.
Des dotations particulières, de 11.875,2 millions d’euros, sont prévues pour le financement 
des compétences transférées aux communautés suite à la sixième réforme de l’État
139. 
Une partie de ces ressources n’est toutefois pas versée aux communautés mais à l’Inami, 
pour le financement par l’État, pour compte des communautés, de certains travaux d’investissements hospitaliers (784,0 millions d’euros). L’État retient en outre une partie du coût de certaines prestations relevant de la compétence des entités fédérées, dont il assume encore provisoirement la charge
140 (4,9 millions d’euros). Abstraction faite de ces 
deux montants, les sommes dues aux communautés s’élèvent à 11.086,2 millions d’euros.
Des crédits spécifiques, de 512,7 millions d’euros, sont également inscrits dans d’autres 
sections du budget141. Ils sont octroyés notamment pour le financement des étudiants 
étrangers universitaires (114,0 millions d’euros), de la mainmorte (92,5 millions d’euros), 
du service des impôts régionaux (49,5 millions d’euros) et du Jardin botanique de Meise 
(8,6 millions d’euros). Des moyens particuliers sont également prévus pour la Région de 
Bruxelles-Capitale (138,5 millions d’euros) et la ville de Bruxelles (109,7 millions d’euros).
134 Les	régions	sont	compétentes	 pour	fixer	en	toute	autonomie	 le	taux	de	l’IPP	additionnel	 régional	ainsi	que	les	
amendes liées aux compétences qui leur ont été transférées en matière de sécurité routière.
135 Cour des comptes, Dépenses fiscales régionales de l’exercice d’imposition 2015 , rapport en exécution de l’article 
81ter,	1°,	de	la	loi	de	financement,	décembre	2016,	6	p.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
136 Article	35decies	de	la	loi	spéciale	du	16	janvier	1989.
137 Cour des comptes, Fixation du dénominateur du facteur d’autonomie , rapport en exécution de l’article 81ter, 2°, de la 
loi	de	financement,	avril	2017,	3	p.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
138 Article 54, § 1er,	de	la	loi	spéciale	du	16	janvier	1989.
139 Section 01 – Dotations.
140  En	exécution	de	l’article	94,	§	1erter,	de	la	loi	spéciale	du	8	août	1980	de	réformes	institutionnelles.
141 Programmes 13.40.0, 18.40.0, 46.61.6, 46.62.0. 72
Des recettes prélevées sur l’IPP sont affectées à trois fonds budgétaires au profit de la Région 
de Bruxelles-Capitale (206,0  millions d’euros)142 dans le cadre du rôle international et de 
capitale de Bruxelles. Ces montants ne sont transférés à cette région que moyennant la réalisation de certaines conditions spécifiées dans un accord de coopération conclu avec l’État fédéral
143. Le solde disponible des fonds (optique liquidation) est passé de 674,0 millions 
d’euros à 678,4 millions d’euros en 2016.
En exécution de la loi spéciale de financement, les régions disposent également de ressources 
propres. Un certain nombre d’entre elles sont perçues par l’État fédéral. Indépendamment des additionnels à l’IPP et du produit des amendes routières déjà mentionnés, des moyens ont été versés en 2016 aux régions, d’une part, suite au mécanisme de responsabilisation en matière climatique, prévu par l’article 65quater de la loi spéciale de financement (400,7 millions d’euros) et, d’autre part, dans le cadre des intérêts moratoires liés aux impôts régionaux (21,7  millions d’euros).
Les sommes effectivement versées aux entités fédérées en 2016 ne correspondent pas aux 
sommes qui leur sont dues. Pour rappel, les sommes dues au cours d’une année budgétaire ne peuvent être déterminées qu’à l’issue de celle-ci, lorsque les paramètres macroéconomiques sur lesquels elles s’appuient sont fixés définitivement. Le calcul, sur la base des paramètres définitifs, des montants dus pour l’année précédente a entraîné une augmentation des moyens transférés aux entités fédérées de quelque 423,0 millions d’euros en 2016. De plus, certains montants transférés aux communautés et aux régions, au titre des compétences liées à la sixième réforme de l’État, ne leur sont pas versés directement. Ces sommes transitent d’abord par les organismes de sécurité sociale pour le règlement des prestations et de leurs frais de gestion. Le solde non utilisé est ensuite rétrocédé aux entités. Pour 2016, les moyens dépensés par les organismes se sont élevés à 12.794,2 millions d’euros
144.
6.3.2	 Financement	alternatif	de	la	sécurité	socialeLe financement alternatif de la sécurité sociale, y compris le régime des soins de santé, est assuré par un transfert de recettes fiscales de l’État via les fonds d’attribution. En 2016, les montants dus à ce titre à la sécurité sociale
145 se sont élevés (hors Maribel social et cotisation 
spéciale de sécurité sociale) à 9.700,2 millions d’euros, soit 9,3 % des recettes fiscales de 
l’État fédéral. Bien que transitant par un fonds d’attribution, les recettes perçues pour le compte de l’ONSS (Maribel social et cotisation spéciale de sécurité sociale) constituent des recettes de tiers (339,9 millions d’euros) et ne font pas partie du financement alternatif.
Depuis 2014, le financement alternatif de la sécurité sociale a diminué fortement suite à 
la sixième réforme de l’État. Certaines prestations sociales ne relèvent désormais plus des régimes fédéraux de la sécurité sociale, ce qui a entraîné la réduction des moyens TVA que 
142  Programmes 13.40.0, 13.40.4 et 33.55.2.
143 Accord	de	coopération	 du	15	septembre	 1993	entre	l’État	fédéral	et	la	Région	de	Bruxelles-Capitale	 relatif	à	
certaines initiatives destinées à promouvoir le rôle international et la fonction de capitale de Bruxelles.
144  Entre	autres	6.610,5	millions	d’euros	par	Famifed,	3.598,2	millions	d’euros	par	l’Inami,	1.155,2	millions	d’euros	par	
l’onSS	et	910,3	millions	d’euros	par	l’ onem.	
145 Cette	attribution	 est	réglée	par	différentes	 dispositions	 légales	particulières	 :	articles	66	à	67quinquies	 de	la	
loi-programme du 2 janvier 2001, article 116 de la loi-programme I du 27 décembre 2006, article 46 de la loi  
du	26	mars	1999	relative	au	plan	belge	pour	l’emploi	1998	et	portant	des	dispositions	 diverses	et	article	36	de	la	
loi	du	22	mai	2001	relative	aux	régimes	de	participation	des	travailleurs	au	capital	et	aux	bénéfices	des	sociétés. ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /73
l’État attribue à celle-ci pour assurer son équilibre financier en termes SEC. La TVA reste 
toutefois la source principale du financement alternatif. De même, aucun montant n’a été prévu en 2015  et 2016  pour le financement alternatif de l’assurance obligatoire soins de santé
146.
Jusqu’en 2016, le financement alternatif de la sécurité sociale et des soins de santé a été essentiellement régi par la loi-programme du 2 janvier 2001
147.
La loi du 18 avril 2017 portant réforme du financement de la sécurité sociale simplifie fortement 
le mécanisme de financement alternatif de la sécurité sociale qui est dorénavant alimenté par deux sources (TVA et précompte mobilier) et, éventuellement, par un prélèvement sur les accises sur le tabac, en cas d’insuffisance d’une ou de deux de ses ressources principales.
Les moyens attribués à la sécurité sociale se répartiront entre un montant de base, un 
montant visant à neutraliser les conséquences du tax shift sur la sécurité sociale et un troisième montant destiné à financer les soins de santé.
La Cour des comptes renvoie par ailleurs au Cahier 2017 relatif à la sécurité sociale
148.
6.3.3	 Financement	des	zones	de	police
Jusque fin 2016, les recettes des amendes pénales en matière de circulation routière étaient partiellement attribuées, via le fonds d’attribution aux zones de police dans le cadre de la sécurité routière (fonds 66.61), aux zones de police locale et à la police fédérale, le solde étant alloué pour les projets communs à la police intégrée, au SPF Justice et au SPF Mobilité et Transports. En 2016, le montant dû représentait encore 136,9 millions d’euros et était fixé 
principalement par différents arrêtés royaux et ministériels.
Depuis janvier 2017, ce fonds n’est plus utilisé. En exécution de la sixième réforme de l’État, 
la loi de financement a été adaptée
149. La loi-programme du 25 décembre 2016 a dès lors 
modifié la loi du 6 décembre 2005 relative à la répartition d’une partie des recettes fédérales 
en matière de sécurité routière.
Depuis 2017, une partie des prestations en matière de sécurité est couverte par des allocations 
de base au sein de différentes sections du budget général des dépenses, selon la répartition 
146  Article 66, § 13, de la loi-programme du 2 janvier 2001.
147 Elle	couvrait,	pour	2016,	plus	de	97,6	%	des	crédits	attribués	à	la	sécurité	sociale	via	le	financement	alternatif.
148  Cour des comptes, Cahier 2017 relatif à la sécurité sociale , Chapitre 3 – Financement alternatif de la sécurité sociale 
par	l’État,	Bruxelles,	octobre	2017,	p.	65-69.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
149  Plus précisément, l’article 2bis prévoit que « les recettes des perceptions immédiates, transactions et amendes 
pénales liées aux infractions à la réglementation de la sécurité routière qui relève de la compétence des régions en 
vertu de l’article 6, § 1er, XII, de la loi spéciale du 8 août 1980 de réformes institutionnelles, sont attribuées à celles-ci en 
fonction du lieu de l’infraction  ». 74
et les modalités fixées par la loi-programme du 25 décembre 2016150. Ces montants ne 
transitent plus par le fonds d’attribution.
Dès lors, les recettes générées par la mise en œuvre du projet Crossborder151, par l’adaptation 
des décimes additionnels sur les amendes pénales et les transactions ainsi que par 
l’augmentation des tarifs des perceptions immédiates sont versées au budget des voies et moyens.
En ce qui concerne le fonds 66.44 (contribution TVA à la sécurité sociale et au fonds des 
pensions de la police intégrée), la disposition qui permet d’attribuer des recettes TVA 
(107,6 millions d’euros) au paiement des cotisations patronales pour les pensions des membres de la police fédérale et de l’inspection générale de la police est toujours en vigueur malgré son caractère transitoire
152.
6.3.4	 Financement	de	diverses	entitésLes montants dus aux autres entités (Creg, Apetra, Caisse nationale des calamités et Meva) pour une année budgétaire doivent coïncider normalement avec les recettes attribuées. Cette règle n’a pas été respectée en 2016 pour le fonds des calamités.
Chaque année, un montant provenant de la taxe annuelle sur les opérations d’assurance 
est affecté au financement de la Caisse nationale des calamités
153. Le montant relatif 
à 2015 (11,9 millions d’euros) a été fixé tardivement154, ce qui n’a pas permis d’effectuer des 
paiements en 2015. Ceux-ci ont eu lieu au premier semestre 2016. Les montants relatifs à 2016 ont également été fixés et payés en fin d’année, de sorte que les paiements se sont 
élevés, en 2016, à 23,7 millions d’euros.
Les montants 2017  à 2019  ont déjà été fixés
155. Un tel décalage des paiements ne devrait plus 
se produire dans les années à venir.
150 Un	montant	égal	à	5	%	du	montant	annuel	(basé	sur	une	partie	des	recettes	fédérales	en	matière	de	sécurité	routière)	
est octroyé au SPF Justice. Des montants de 300.000 euros et de 500.000 euros sont alloués respectivement au 
SPF	mobilité	et	transports	et	au	SPF	Intérieur.	Un	crédit	de	13	millions	d’euros	est	en	outre	inscrit	à	la	section	17	–	
Police fédérale et fonctionnement intégré. Il est destiné à des projets communs préparés et réalisés par la police fédérale et la commission permanente de la police locale. De plus, le solde du fonds est également repris au sein des crédits de la même section budgétaire. Il constitue la part destinée aux zones de police et à la police fédérale et est consacré à l’exécution des priorités de la politique de sécurité, y compris celles relatives à la circulation routière. La	loi	fixe	par	ailleurs	les	modalités	de	répartition	 de	ce	solde	entre	les	zones	de	police	et	la	police	fédérale.	Ces	
montants sont adaptés à l’indice des prix à la consommation annuel moyen.
151 Ce projet vise principalement à améliorer le système actuel de gestion de la perception des amendes routières 
nationales et à mettre en place un système pour les amendes routières internationales.
152 Article	55	de	la	loi	du	24	octobre	2011	assurant	un	financement	 pérenne	des	pensions	des	membres	du	personnel	
nommé	à	titre	définitif	des	administrations	 provinciales	 et	locales	et	des	zones	de	police	locale	modifiant	la	loi	
du 6 mai 2002 portant création du fonds des pensions de la police intégrée et portant des dispositions particulières 
en matière de sécurité sociale.
153 Fonds d’attribution 66.80. Même si les régions sont compétentes depuis le 1
er juillet 2014 pour les matières relatives 
aux calamités publiques, la Caisse nationale des calamités reste compétente pour payer les indemnités concernant les calamités survenues avant cette date pour autant qu’elles soient reconnues.
154 Article 51 de la loi-programme du 26 décembre 2015.
155 Article	78	de	la	loi	du	18	décembre	2016	fixant	le	montant	de	11.860.300	euros	pour	les	années	2016	à	2019. ComPtE	D ’ExÉCUtIon 	DU	BUDgEt 	2016 /75
Le montant global attribué à la Creg est passé de 152,0 millions d’euros en 2015 à 
182,3 millions d’euros en 2016. Ces montants contribuent à financer plusieurs politiques 
telles que la dégressivité de la cotisation fédérale d’électricité et de la surcharge offshore, 
l’assainissement des passifs nucléaires ainsi que la dégressivité de la cotisation fédérale de gaz naturel.
Enfin, aucun mouvement n’a été réalisé sur le fonds pour les mesures environnementales 
relatives aux véhicules automobiles
156 (Meva) en 2016. Le dernier paiement date de 2014157. 
Une annulation de ce fonds devrait être envisagée si plus aucun paiement n’est prévu.
6.4	 Utilisation 	des	fonds	d’attribution
Les recettes du Maribel social et les cotisations spéciales de sécurité sociale établies lors de 
la fixation du rôle de l’IPP sont des recettes réalisées pour le compte de l’ONSS158 et non des 
recettes du pouvoir fédéral. Elles ne constituent donc pas des recettes fiscales à attribuer au financement alternatif de la sécurité sociale. Elles transitent toutefois indûment par des fonds d’attribution
159 qui devraient en conséquence être supprimés. Elles devront alors être 
comptabilisées en tant que transactions pour compte de tiers.
En revanche, selon le SEC2010, la TVA cédée à l’Union européenne doit être considérée 
comme une recette propre du pouvoir fédéral160 et non, comme actuellement, une recette 
de tiers. Elle devrait donc être transférée à l’Union européenne en transitant par un fonds d’attribution. Cette adaptation n’a toujours pas été réalisée malgré les remarques de la Cour
161.
Suite à la loi du 18 avril 2017 portant réforme du financement de la sécurité sociale, plusieurs 
dispositions légales ont été abrogées au 1er janvier 2017, plus particulièrement les articles 
65 à 67quinquies de la loi-programme du 2 janvier 2001. De même, certaines dépenses étrangères à la sécurité sociale qui étaient auparavant inscrites dans les fonds d’attribution, sont, à partir de l’année budgétaire 2017, directement reprises dans le budget général des dépenses sous forme de dotations
162.
Au terme de cette réforme, seuls trois fonds d’attribution subsisteront pour assurer le financement alternatif de la sécurité sociale au lieu de douze : les fonds 66.37 (TVA à la 
sécurité sociale), 66.92 (précompte mobilier à la sécurité sociale) et 66.33 (accises sur les 
tabacs manufacturés). Des dispositions réglementaires doivent encore être prises pour 
156 Fonds d’attribution 66.85.
157 Ces paiements concernaient la livraison de véhicules en 2010 et 2011. Les demandes originales avaient été perdues 
et n’avaient pas été traitées à l’époque.
158 Dans	la	comptabilité 	de	l’onSS,	ces	recettes	sont	d’ailleurs	comptabilisées 	comme	affectées	et	ne	font	pas	partie	
des	recettes	du	financement	alternatif.
159 Fonds 66.35 – Maribel social et fonds 66.38 – Cotisation spéciale de sécurité sociale.
160  SPF Bosa, Circulaire CMB/P hD/201/23 du 6 février 2014 relative au SEC2010 et comptes des administrations 
161 Cour des comptes, 173e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2016, p. 75 (point 6.1.4). Disponible sur  
162  Il	s’agit	du	financement	 du	fonds	amiante	(dotation	inscrite	au	SPF	Sécurité	sociale),	du	financement	 destiné	aux	
contrats	de	sécurité	(dotations	inscrites	au	SPF	Intérieur	et	du	SPF	justice),	du	financement	 du	fonds	de	fermeture	
des entreprises (dotation inscrite au SPF Emploi) et des dépenses d’interruption de carrière du secteur public 
(dotation inscrite au SPF Emploi). 76
régler l’utilisation des éventuels soldes non utilisés des fonds supprimés163. Il en est de 
même du solde d’un des fonds pour le financement des zones de police164.
163 Il s’agit des fonds suivants : 66.31 – TVA à l’Onem pour le congé éducatif, 66.34 – Précompte professionnel à la 
sécurité	sociale,	66.36	–	options	sur	actions,	66.91	–	Participation	 des	travailleurs	 au	capital,	66.93	–	opérations	
d’assurances,	 66.95	–	Cotisation	d’emballage	 (accises),	66.97	–	Isoc	à	la	sécurité	sociale,	66.98	–	InR	à	la	sécurité	
sociale	et	66.99	–	IPP	à	sécurité	sociale.
164  66.61 – Fonds d’attribution aux zones de police dans le cadre de la sécurité routière. ÉVoLUtIon	DE	LA	DEttE	DE	L ’ÉtAt	Et	DE	LA	DEttE	PUBLIqUE /77
Chapitre 2
Entre le 31 décembre 2015 et le 31 décembre 2016, l’endettement brut de l’État a augmenté 
de 15,3 milliards d’euros pour atteindre 405,2 milliards d’euros fin 2016. Quant aux charges 
d’intérêt de la dette de l’État (intérêts courus), elles sont de 10,9 milliards d’euros, en diminution 
de 541,7 millions d’euros par rapport à 2015.
Au 31 décembre 2016, la dette brute consolidée de l’ensemble des administrations publiques 
s’élevait à 446,8 milliards d’euros ou 105,9 % du PIB. Le ratio de la dette s’est donc stabilisé par 
rapport à 2015.Depuis 2013, les organismes du secteur public relevant du pouvoir fédéral et de la sécurité 
sociale sont tenues de placer leurs actifs financiers auprès du secteur public. Les 46,6 milliards 
d’euros consolidés par les administrations publiques ont permis de diminuer la dette de 11 % 
du PIB fin 2016.
1	 Évolution	de	la	dette	de	l’État
La dette de l’État était de 405.178,7 millions d’euros au 31 décembre 2016, soit 
une augmentation de 15.316,5 millions d’euros par rapport au 31 décembre 2015 (389.862,2  millions d’euros).
La dette de l’État est composée de la dette émise ou reprise par l’État (Trésor fédéral) (404.913,4 millions d’euros) et de la dette pour laquelle l’État intervient dans les charges financières (265,3 millions d’euros).
Tableau 26 –  Évolution de la dette de l’État en 2016 (en millions d’euros)
Solde	net	à	financer +12.616,6
Augmentation des opérations de gestion +1.934,9
Fonds de vieillissement +741,1
Variations de change +22,8
Reprise de dette 0
Divers +20,4
dans	les	charges	financières-19,3
Augmentation de la dette de l’État +15.316,5
Source : SPF Finances et Cour des comptes 78
Le solde net à financer (12.616,6 millions d’euros) est composé du solde budgétaire en base de 
caisse (12.709,8 millions d’euros) et du solde des opérations de trésorerie (-93,2 millions d’euros)165.
débudgétisée. Ce sont des emprunts émis par des institutions publiques, pour lesquels l’État s’est engagé à prendre en charge les intérêts et le remboursement en capital
166. Une 
partie de ces emprunts est arrivée à échéance en 2016 et a été remboursée à la charge des 
crédits budgétaires, faisant diminuer la dette de 19,3 millions d’euros en 2016.
affecter, dans des bons du Trésor créés spécialement à cet effet. Ces bons, de type coupon zéro, émis à long terme par le Trésor, produisaient des intérêts qui étaient à chaque fois capitalisés et qui devaient être liquidés en une seule fois à l’échéance de l’emprunt. Ces intérêts se sont élevés à 741,1 millions d’euros en 2016. Au 31 décembre 2016, la dette envers le 
Fonds de vieillissement, représentée par ces bons du Trésor, s’élevait à 22,3  milliards d’euros 
ou 5,5 % de la dette totale de l’État. À la suite de la suppression du Fonds de vieillissement 
au 1
er janvier 2017 et de la disparition de ces bons du Trésor, la dette de l’État a diminué à due 
concurrence début 2017, mais sans influencer la dette consolidée de celui-ci, étant donné que la créance du Fonds de vieillissement liée à ces bons du Trésor a aussi disparu en tant qu’élément de consolidation, lors du calcul de la dette
167.
Une perte de change de 22,8 millions d’euros a été enregistrée en 2016 dans le cadre des 
opérations impliquant des emprunts en devises (variations de change).
Le poste « divers » (+20,4 millions d’euros) se composait des amortissements sur les primes 
perçues dans le cadre des swaps hors marché ( off-market swaps168) attachés à certaines Euro 
Medium Term Notes  (EMTN), de différences de liquidation et de variations du principal des 
emprunts liés à un index d’inflation (certains EMTN émis à partir de 2015)169.
165 Les	opérations	 de	trésorerie	sont	des	opérations	 générant	des	flux	financiers	qui	ne	sont	pas	inscrits	au	budget.	
Elles sont essentiellement composées  : 
• des	opérations	sur	fonds	de	tiers	qui	sont	des	opérations	effectuées	sur	des	fonds	que	le	trésor	perçoit	pour	le	
compte	d’autres	pouvoirs,	comme	les	transferts	aux	communautés 	et	régions,	le	financement 	alternatif	de	la	
sécurité	sociale,	les	centimes	additionnels 	au	bénéfice	des	provinces	et	des	communes 	et	les	opérations 	avec	
l’Union	européenne	;	
• des	primes	d’émission	 qui	découlent	de	la	différence	entre	le	prix	d’émission	 et	la	valeur	nominale	des	
emprunts émis ; 
• des opérations de caisse qui comprennent notamment la variation de l’encaisse des divers comptables dont 
les comptes sont ouverts auprès de bpost.
166  En	2016,	il	s’agissait	plus	particulièrement	 d’emprunts	 de	la	Régie	des	bâtiments,	 de	pouvoirs	locaux	dans	
le domaine des travaux publics et de la santé publique ainsi que de la Société fédérale de participations et d’investissement. 
167 Pour plus de détails, voir Cour des comptes, Commentaires et observations sur les projets de budget de l’État pour 
l’année budgétaire 2017 ,	Bruxelles,	décembre	2016,	p.96.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.	
168  Un	swap	hors	marché	est	un	swap	dont	la	valeur	de	marché	lors	de	son	entrée	en	vigueur	est	différente	de	zéro.	
Il donne également lieu à ce moment à l’encaissement ou au décaissement d’une prime upfront  qui correspond 
souvent à sa valeur de marché. La prime upfront  encaissée par le Trésor est enregistrée comme un emprunt dans la 
dette	officielle,	tandis	qu’une	prime	décaissée	par	le	trésor	est	considérée 	comme	un	actif	financier.	Cet	emprunt	
ou	cet	actif	financier	est	amorti	par	annuités	sur	la	durée	de	vie	du	swap.
169  Les	différences	de	liquidation	sont	des	corrections 	qui	découlent	des	opérations	de	cession-rétrocession 	de	titres,	
dont	la	date	de	valeur	et	la	date	de	liquidation	ne	sont	pas	fixées	au	même	mois.	 ÉVoLUtIon	DE	LA	DEttE	DE	L ’ÉtAt	Et	DE	LA	DEttE	PUBLIqUE /79
Les opérations de gestion sont les placements interbancaires et opérations analogues ainsi 
que les achats de titres conservés en portefeuille. En 2016, les opérations de gestion ont augmenté de 1.934,9 millions d’euros par rapport à 2015. Fin 2016, elles s’établissaient à 
10.671,2 millions d’euros.
2	 Charges	d’intérêt	de	la	dette	de	l’État
Estimées à 10.833 millions d’euros170, les charges d’intérêt de la dette de l’État (intérêts 
courus)171, y compris les intérêts des placements du Fonds de vieillissement, se sont élevées 
à 10.893,4 millions d’euros en 2016. Par rapport à 2015, où elles s’élevaient à 11.435,1 millions 
d’euros, les charges d’intérêt ont diminué de 541,7 millions d’euros, ce qui s’explique par 
la persistance, en 2016, de taux d’intérêt faibles, voire par des taux d’intérêt à court terme négatifs, surtout dus à la politique de la BCE
172.
Au 31 décembre 2016, le taux d’intérêt implicite, c’est-à-dire le coût financier moyen 
pondéré de l’encours des instruments de la dette de l’État, atteignait 2,60 %173, une baisse 
de 0,26 points de pourcentage par rapport au 31 décembre 2015.
Le graphique ci-après présente l’évolution des taux d’intérêt moyens à trois mois et à dix 
ans pour les titres de la dette de l’État émis en 2015 et 2016.
Graphique 2 –  Évolution des taux d’intérêt moyens à trois mois et à dix ans en 2 015-2016 (en %)ÉVOLUTION DE LA DETT E DE L’ÉTAT ET DE LA  DETTE PUBLIQUE / 78 
 
Graphique 2 – Évolution des taux d’intérêt moyens à trois mois et à dix ans en 2015 -2016 (en %)  
 
Source : Banque nationale de Belgique, bulletin statistique IV -2015 / IV -2016  
3 Dette brute consolidée de l’ensemble des administrations 
publiques  
La réglementation européenne définit la dette publique comme la valeur nominale de tous 
les engagements bruts en cours à la fin de l’année du secteur «  administrations publiques  », 
à l’exception des engagements dont les actifs financiers correspondants sont détenus par ce 
secteur174. Le secteur « administrations publiques » est subdivisé en quatre sous -secteurs : le 
pouvoir fédéral, les communautés et régions, les administrations locales et la sécurité sociale.  
Cette dette s’élevait au 31 décembre 2016 à 446.824 millions d’euros (voir tableau ci -après), 
soit 12.024 millions d’euros de plus qu’au 31 décembre 2015175. Exprimée en pourcentage du 
PIB, la dette brute consolidée des administrations publiques s’est stabilis ée à 105,9 % en 2016. 
La Cour des comptes fait remarquer à cet égard que, depuis 2014, la dette est calculée selon le système européen des comptes SEC 2010 et non plus selon le SEC 1995. L’application du SEC 2010 implique essentiellement d’élargir le périm ètre des administrations publiques pour 
le calcul de la dette et de prendre en compte la capitalisation des dépenses de recherche et 
développement pour le calcul du PIB.  
 
174 Règlement européen 479/2009 du Conseil du 25 mai 2009 relatif à l’application du protocole sur la procédure concernant 
les déficits excessifs, annexé au traité instituant la C ommunauté européenne,  tel que modifié par le règlement 220/2014 
du 7 mars 2014.  
175 Cette dette consolidée est établie suivant la méthodologie de l’Institut des comptes nationaux et est présentée ensuite 
à Eurostat.  -1,0%-0,5%0,0%0,5%1,0%1,5%
Jan Mar Mai Juil Sep Nov Jan Mar Mai Juil Sep Nov3 mois 10 ans
2015 2016
Source : Banque nationale de Belgique, Bulletin statistique IV-2015 / IV-2016
170 Estimation lors du contrôle budgétaire 2016, après déduction par le conclave de 80 millions d’euros de l’estimation 
de l’Agence de la dette. 
171 Il s’agit des charges d’intérêt de la dette du Trésor fédéral, c’est-à-dire les charges d’intérêt dont il est question dans 
172 Les	taux	d’intérêt	négatifs	à	court	terme	pour	les	certificats	de	trésorerie	ont	même	donné	lieu	en	2016	à	une	
recette budgétaire de 118,6 millions d’euros pour le Trésor. 
173 Coût actuariel moyen pondéré de l’encours de tous les instruments de la dette en euros au 31 décembre 2016 
(source : Agence de la dette).  80
3	 Dette	 brute	consolidée	 de	l’ensemble	 des	administrations	 publiques
à l’exception des engagements dont les actifs financiers correspondants sont détenus par ce secteur
174. Le secteur « administrations publiques » est subdivisé en quatre sous-secteurs : 
le pouvoir fédéral, les communautés et régions, les administrations locales et la sécurité sociale.
Cette dette s’élevait au 31 décembre 2016 à 446.824 millions d’euros (voir tableau ci-après), 
soit 12.024 millions d’euros de plus qu’au 31 décembre 2015
175. Exprimée en pourcentage du 
PIB, la dette brute consolidée des administrations publiques s’est stabilisée à 105,9 % en 
2016. La Cour des comptes fait remarquer à cet égard que, depuis 2014, la dette est calculée 
selon le système européen des comptes SEC 2010 et non plus selon le SEC 1995. L’application du SEC 2010 implique essentiellement d’élargir le périmètre des administrations publiques 
pour le calcul de la dette et de prendre en compte la capitalisation des dépenses de recherche et développement pour le calcul du PIB.
L’évolution du taux d’endettement est déterminée par :• Des facteurs « exogènes », à savoir les facteurs qui influencent la dette publique mais pas 
le solde de financement des pouvoirs publics.
• Le rapport, tel qu’exprimé dans la formule « effet boule de neige », entre trois facteurs 
« endogènes ». Ces trois facteurs endogènes incluent l’intérêt implicite sur la dette, 
la croissance du PIB nominal et le solde budgétaire primaire (solde budgétaire hors 
charges d’intérêt). Lorsque le taux d’intérêt implicite sur la dette est inférieur au taux de croissance du PIB nominal, il en résulte, suivant cette formule, un taux d’endettement inférieur (rapport entre la dette et le PIB nominal), lorsqu’il est simultanément question d’un excédent budgétaire primaire. Cela a été le cas en 2016.
L’effet à la baisse du rapport entre les trois facteurs endogènes a toutefois été neutralisé par les facteurs exogènes qui ont fait augmenter la dette et ont ainsi exercé un effet à la hausse du taux d’endettement. Les effets à la baisse du rapport entre les facteurs endogènes et à la hausse des facteurs exogènes se sont ainsi compensés et le taux d’endettement par solde est ainsi resté stable.
En 2016, les facteurs exogènes principaux sont :• les obligations de pension qui découlent de la reprise des fonds de pension dans le passé ;
• les primes d’émission et autres
176 ;
174 Règlement	 européen	479/2009	du	Conseil	du	25	mai	2009	relatif	à	l’application	 du	protocole	sur	la	procédure	
concernant	 les	déficits	excessifs,	annexé	au	traité	instituant	la	Communauté	 européenne,	 tel	que	modifié	par	le	
règlement 220/2014 du 7 mars 2014. 
175 Cette dette consolidée est établie suivant la méthodologie de l’Institut des comptes nationaux et est présentée 
ensuite à Eurostat.
176 Primes d’émission (solde positif de 3 milliards d’euros pour le Trésor), primes de rachat (solde négatif de 0,18 milliard 
d’euros pour le Trésor) et primes d’annulation relatives à des produits dérivés (dépense nette de 1,5 milliard 
d’euros). ÉVoLUtIon	DE	LA	DEttE	DE	L ’ÉtAt	Et	DE	LA	DEttE	PUBLIqUE /81
• la différence entre les charges d’intérêt en base de caisse et les charges d’intérêt sur la 
base des transactions ;
• les corrections de la dette au niveau des régions et des pouvoirs locaux (prêts Société flamande du logement, prêts Eandis, etc.) ;
• les modifications du montant des actifs financiers consolidés (voir ci-après).
Tableau 27 –  Dette consolidée des administrations publiques en 2016 (en millions d’euros)
Pouvoir fédéral 360.580 367.875 380.021(1)
Communautés et régions 50.242 51.618 58.785
Administrations locales 4.278 23.950 23.827
Sécurité sociale 7.822 8.161 2.240
Consolidation intersectorielle(2)-15.407 -16.804 -18.049
Total 427. 51 5 434.800 446.824
Dette en % du PIB 106,7 % 106,0 % 105,9 %
(1) Le tableau suivant détaille la ventilation de ce montant.
(2)		Cette	consolidation	 intersectorielle	 correspond	 aux	actifs	financiers	des	différents	sous-secteurs	 dont	la	contrepartie	
est une dette d’un autre sous-secteur des administrations publiques.
Source : Banque nationale de Belgique
Comme le montre le tableau ci-après, la contribution de la dette de l’État, au sens de la dette émise ou reprise par le Trésor fédéral, à la dette publique consolidée des administrations publiques s’est élevée à 396.007,1 millions d’euros en 2016.
Tableau 28 –  Contribution de la dette de l’État à la dette publique consolidée en 2016 (en millions 
d’euros)
Endettement brut de l’État 405.178,7
Dette	pour	laquelle 	l’État	intervient	dans 	les	charges	financières -265,3
Dette brute 404.913,4
Correction pour conversion de la valeur escomptée en valeur nominale +3.683,6
Correction swaptions(1)+1,8
Opérations de gestion du Trésor et titres publics achetés et gardés en 
portefeuille-10.669,6
Crédits octroyés par le Trésor à des entités du secteur public -1.922,1
Contribution du Trésor à la dette publique consolidée 396.0 07,1
Consolidation intrasectorielle (-), autres obligations des pouvoirs publics fédéraux (+)
(2)-15.986,1
Dette brute consolidée du pouvoir fédéral 380.021,0
(1)  Soit la valeur de marché négative pour le Trésor de swaptions  exercées (en d’autres termes, d’une option sur des 
opérations de swap). En application des règles SEC 2010 entrées en vigueur en 2014, cette valeur de marché négative 
doit	être	reprise	dans	la	dette,	bien	qu’elle	n’influence	pas	la	valeur	nominale	de	celle-ci.
(2)  Pour l’autorité fédérale, la consolidation intrasectorielle est la compensation des dettes et créances correspondantes 
entre les entités de l’autorité fédérale, dont le Trésor fédéral, le Fonds de vieillissement et la Caisse de dépôts et consignations étaient les principales en 2016 eu égard aux montants. Parmi les autres obligations de l’autorité  82
fédérale, on relève les dettes non émises ou reprises par le Trésor fédéral, mais imputées sur la dette de l’autorité 
fédérale. La principale concerne la dette du FESF imputée sur la dette publique belge, c’est-à-dire le fonds d’urgence européen temporaire créé pour lutter contre la crise au sein de la zone euro.
Le montant de la contribution du Trésor (396.007,1 millions d’euros), évoqué dans le tableau 
ci-avant, dépasse celui de la dette consolidée du pouvoir fédéral (380.021 millions d’euros), vu qu’une partie de la consolidation intrasectorielle du sous-secteur « pouvoir fédéral » n’a pas été prise en considération lors du calcul de ce montant. Les principales composantes de la consolidation intrasectorielle, dont il a été fait abstraction dans ce calcul, concernent les montants du Fonds de vieillissement placés en bons du Trésor (22.270,3 millions d’euros) 
ainsi que les placements de la Caisse des dépôts et consignations (3.823,8 millions d’euros). D’autres obligations du pouvoir fédéral ne sont pas émises ou reprises par le Trésor fédéral, mais font augmenter la dette consolidée du pouvoir fédéral (13.514 millions d’euros). Il s’agit entre autres de la dette imputée suite à la participation de la Belgique au mécanisme d’assistance mutuelle du Fonds européen de stabilité financière (6.579 millions d’euros)
 177.
Les modifications survenues dans la consolidation intrasectorielle au sein du sous-secteur « pouvoir fédéral » et dans les autres obligations du pouvoir fédéral expliquent pourquoi 
la dette consolidée du pouvoir fédéral a un peu moins augmenté en 2016 (+12,1 milliards d’euros) que la dette de l’État (+15,3 milliards d’euros, voir tableau ci-avant).
En ce qui concerne le respect du critère de la dette, cet aspect est traité au point 2 relatif au 
respect des obligations européennes, chapitre 1 de la partie I de ce Cahier.
4	 Consolidation	des	actifs	financiers
Afin de diminuer la dette publique, telle que définie dans le protocole sur la procédure concernant les déficits excessifs (PDE)
178, les organismes relevant du pouvoir fédéral et de 
la sécurité sociale sont tenus de placer leurs actifs financiers auprès du secteur public179. 
L’objectif de cette mesure est que le rapport entre la dette publique de la Belgique et son produit intérieur brut (PIB) se rapproche de 60 % à un rythme satisfaisant.
Par ailleurs, l’excédent des disponibilités des organismes peut compenser (temporairement) 
le déficit de caisse de l’administration centrale, en l’occurrence la Trésorerie, et, en conséquence, optimaliser la gestion de la trésorerie.
L’obligation faite aux organismes de consolider leurs actifs financiers est prescrite par le 
titre 11 de la loi du 21 décembre 2013 portant des dispositions fiscales et financières diverses. 
177 Le commentaire proposé dans ce Cahier n’expose que les composantes les plus importantes du montant de 
la consolidation intersectorielle et non le montant dans sa totalité. Pour plus de détails sur la consolidation 
intrasectorielle, voir le site de la Banque nationale de Belgique, www.nbb.be. 
178 Protocole	n°	12	annexé	au	traité	instituant	la	Communauté	 européenne	 et	règlement	479/2009		du	Conseil	du	
25	mai	2009	relatif	à	l’application 	du	protocole	sur	la	procédure	concernant 	les	déficits	excessifs,	annexé	au	traité	
instituant	la	communauté	européenne 	(modifié	par	le	règlement	220/2014).
179 L’obligation de consolider concerne tant les organismes avec la personnalité juridique que les organismes sans 
personnalité juridique.  ÉVoLUtIon	DE	LA	DEttE	DE	L ’ÉtAt	Et	DE	LA	DEttE	PUBLIqUE /83
Elle vise les organismes qui relèvent au niveau fédéral des sous-secteurs S 1311 et S1314180. 
La liste des organismes qui doivent consolider leurs actifs est dressée par l’Institut des 
comptes nationaux.
Les organismes visés par la loi du 21 décembre 2013 sont tenus de consolider leurs actifs 
financiers de la manière suivante :• en plaçant leurs disponibilités sur un compte à vue ouvert auprès d’une institution 
désignée par l’État (actuellement bpost) ; les montants versés sur ces comptes sont mis 
à la disposition de la Trésorerie à la fin de chaque journée ;
• en investissant les autres disponibilités sur un compte ouvert par la Trésorerie auprès de la Banque nationale ou en titres émis par l’État fédéral (obligations linéaires ou certificats de trésorerie)
181.
Le ministre des Finances peut toutefois accorder des dérogations. Celles qu’il a accordées en 2016 n’ont eu qu’une incidence limitée sur le montant consolidé.
La loi impose également que les organismes communiquent au ministre des Finances, à 
la fin de chaque trimestre, la situation complète de leurs placements et emprunts. C’est la Trésorerie qui est chargée de collecter et de contrôler ces déclarations.
ne consolideraient pas leurs actifs financiers ou qui ne communiqueraient pas à temps la situation de leurs emprunts et placements.
Outre la consolidation demandée aux organismes publics, la Trésorerie peut aussi 
consolider sa dette en achetant ses propres titres sur le marché secondaire pour les garder en portefeuille. Ces achats réduisent la dette publique uniquement s’ils sont financés par des excédents de trésorerie de l’État et non par l’émission de nouveaux emprunts.
4.2	 Consolidation 	au	31	décembre 	2016
Sur la base des informations qu’ils ont communiquées, les actifs financiers des organismes 
appartenant aux secteurs du pouvoir fédéral et de la sécurité sociale s’établissaient à 47,7 milliards d’euros au 31 décembre 2016. Une grande partie de ces actifs est détenue par le Fonds de vieillissement (22,3 milliards d’euros) et par les institutions de sécurité sociale 
(12,7 milliards d’euros) et 97,7 % de ceux-ci (soit 46,6 milliards d’euros) étaient consolidés 
au 31 décembre 2016.
Les actifs ont été consolidés comme suit : 5,6 milliards d’euros en disponibilités placées sur 
un compte à vue ouvert auprès de bpost, 5,1 milliards d’euros en dépôts à court terme auprès 
de la Trésorerie et 35,9 milliards d’euros en placements dans des titres de la dette publique (y compris dans des titres émis par les communautés et régions).
180   À l’exception de la liste civile, des assemblées parlementaires, de la Cour constitutionnelle et de la Cour des 
comptes. 
181 	Afin	de	ne	pas	perturber	le	marché	des	obligations	 linéaires,	le	Fonds	de	vieillissement	 investissait	 ses	actifs	dans	
des	titres	spécifiquement	créés	pour	lui	:	les	bons	du	t résor	–	Fonds	de	vieillissement. 84
La consolidation des actifs des administrations publiques a permis de réduire la dette 
publique de 11 % du PIB182.
182  Le PIB de la Belgique au 31 décembre 2016 est estimé à 422 milliards d’euros (source : Banque nationale de 
Belgique). ComPtES	AnnUELS	 2016 /85
Chapitre 3
Comptes annuels 2016
Si la qualité des comptes annuels 2016 de l’administration générale s’est améliorée grâce aux 
efforts du service Comptable fédéral et de nombreux départements, ceux-ci ne fournissent 
toujours pas une image fidèle de la situation financière et patrimoniale de l’administration générale. Pour certaines rubriques des comptes annuels, les opérations ne sont pas encore toutes reprises dans la comptabilité ou correctement enregistrées. Tel est notamment le cas des rubriques relatives aux immobilisations corporelles et incorporelles, aux stocks, à la trésorerie et aux comptes d’attente et de régularisation.
La Cour a constaté que les départements ne suivent pas de manière uniforme les instructions du 
service Comptable fédéral dans le cadre de la clôture mensuelle et annuelle. Il demeure toujours des manquements dans l’application de la notion de « droit constaté » et la justification des 
écritures. Elle a aussi relevé l’élimination incomplète des créances et dettes réciproques ainsi que diverses autres erreurs matérielles. Ces erreurs auraient pu être évitées grâce à un contrôle de première ligne plus approfondi par les départements et le service Comptable fédéral.
Enfin, la Cour souligne une nouvelle fois que, plus de huit ans après l’entrée en vigueur de la 
loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral, le 
cadre législatif et réglementaire demeure incomplet et que les mesures relatives au contrôle interne ne sont pas encore suffisantes. Cette situation constitue un obstacle à l’amélioration structurelle de la qualité des comptes annuels, laquelle est indispensable dans la perspective de la certification des comptes de l’État fédéral par la Cour des comptes à partir des comptes de l’année budgétaire 2020, comme le prévoit la loi du 22 mai 2003.
1.1	 BilanLes données du bilan 2016 peuvent être résumées de la manière suivante
183 :
183 L’arrondi au million d’euros peut entraîner de légers écarts lors de l’addition. Cette remarque est valable pour tous 
les tableaux de ce chapitre.  86
Tableau 29 –  Bilan 2016 consolidé (en millions d’euros)
Actif 2015 2016 Variation
Frais d’établissement – immobilisations incorporelles 42,1 39,0 -3,1
Immobilisations corporelles 6.443,712.397,3 5.953,6
Immobilisations 	financières 41.358,1 45.822,4 4.464,3
Créances	>	1	an 7.273,8 7.142,0 -131,8
Stocks 1.754,0 3.516,4 1.762,4
Créances	<	1	an 2.376,4 8.636,7 6.260,3
Liquidités – placements à court terme 18.726,4 35.207,9 16.481,5
Comptes de régularisation et d’attente 8.828,8 8.086,3 -742,5
Total 86.803,4 120.848,1 34.044,7
Passif 2015 2016 Variation
Capitaux propres -358.505,9 -365.413,3 -6.907,4
Provisions pour charges à venir 938,7 966,0 27,3
Dettes	>	1	an 337.688,9 348.159,2 10.470,3
Dettes	<	1	an 26.372,0 47.242,1 20.870,1
Emprunts	financiers	à	moins 	d’un	an	d’échéance 57.877,9 65.391,5 7.513,6
Comptes de régularisation et d’attente 22.431,7 24.502,4 2.070,7
Le total du bilan augmente de 34.044,7 millions d’euros par rapport à 2015. En ce qui concerne 
l’actif, la variation est essentiellement liée aux liquidités et aux placements à court terme (+16.481,5 millions d’euros), aux créances à moins d’un an (+6.260,3 millions d’euros), aux 
immobilisations corporelles (+5.953,6 millions d’euros), aux immobilisations financières 
(+4.464,3 millions d’euros) et aux stocks (+1.762,4 millions d’euros). Des fluctuations 
ont été constatées au passif au niveau des dettes à moins d’un an (+20.870,1 millions 
d’euros), des dettes à plus d’un an (+10.470,3 millions d’euros), des emprunts financiers 
échéant dans l’année (+7.513,6 millions d’euros), des comptes de régularisation et d’attente (+2.070,7 millions d’euros) et des capitaux propres (-6.907,4 millions d’euros). Les raisons de ces variations sont expliquées au point 3 de ce chapitre.
La Cour des comptes remarque qu’à l’instar des comptes annuels précédents, les 
comptes 2016 ne sont pas fondés sur l’inventaire complet des avoirs, droits, dettes et obligations de toute nature, prévu à l’article 16 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation 
du budget et de la comptabilité de l’État fédéral (« loi du 22 mai 2003 »). Les départements de 
l’administration générale disposaient de cinq ans pour intégrer dans leur comptabilité toutes les données relatives à leurs immobilisations corporelles et incorporelles à partir de leur entrée dans Fedcom. Une image complète de la situation patrimoniale de l’administration générale aurait donc dû être disponible le 31 décembre 2016. ComPtES	AnnUELS	 2016 /87
Les données du compte de résultats 2016 peuvent être résumées de la manière suivante :
Tableau 30 –  Compte de résultats 2016 consolidé (en millions d’euros)
Charges 2015 2016 Variation
Utilisation	de	biens	de	consommation	et	de	services	  
de tiers pour fabrication ou revente16,4 11,2 -5,2
Autres utilisations de biens de consommation et  
de services de tiers1.906,5 1,5-1.905,0
Rémunérations directes et indirectes du personnel et  
des personnes assimilées5.858,8 5.890,6 31,8
Amortissements économiques sur frais d’établissement, 
sur immobilisations incorporelles et sur immobilisations corporelles278,8 341,0 62,2
Subventions économiques à la production 1.857,7 1.726,7 -131,0
Intérêts	et	autres	charges	financières	courantes 14.404,5 14.595,4 190,9
Prestations sociales 2.544,5 2.157,6 -386,9
Transferts de revenus autres que prestations sociales 86.997,0 90.632,3 3.635,3
Autres transferts en capital 2.030,0 2.126,6 96,6
Pertes en capital 2.652,2 860,3-1.791,9
Dotations	aux	fonds	propres	affectés	et	aux	provisions 	
pour risques et charges584,0 157,1 -426,9
Total des charges 119.130,3 118.500,5 -630,1
Produits 2015 2016 Variation
Ventes de marchandises acquises en vue de leur revente 134,4 116,4 -18,0
Prestations de services facturées 1.726,2 1.093,8 -632,4
Impôts sur la production et les importations 38.443,2 40.296,8 1.853,6
Impôts courants sur le revenu et sur le patrimoine 59.485,5 57.879,6 -1.605,9
Intérêts	et	autres	revenus	financiers	courants	–	loyers	
 
de terrains et de gisements à recevoir4.795,1 3.051,2 -1.743,9
Transferts de revenus autres qu’impôts et cotisations sociales1.705,6 1.162,5 -543,1
Autres transferts en capital 143,5 82,2 -61,3
Gains en capital 2.465,2 2.548,0 82,8
Reprises	sur	fonds	propres	affectés	et	sur	provisions 	pour	
risques et charges352,9 129,2 -223,7
Total des produits 109.251,5 106.359,8 -2.891,9
Résultat de l’exercice -9.878,8 -12.140,6 -2.261,9
Le résultat économique s’est détérioré de 2.261,9 millions d’euros par rapport au résultat 
de 2015. Tant les produits (-2.891,9 millions d’euros) que les charges (-630,1 millions d’euros) ont diminué. 88
En ce qui concerne les produits, les différences les plus marquantes par rapport à 
2015 portent sur les intérêts et autres revenus financiers courants (-1.743,9 millions d’euros), 
les impôts courants sur le revenu et sur le patrimoine (-1.605,9 millions d’euros) et les impôts sur la production et les importations (+1.853,6 millions d’euros). En ce qui concerne les charges, on observe une différence importante au niveau des autres utilisations de biens de consommation et de services de tiers (-1.905,0 millions d’euros), des pertes en capital 
(-1.791,9 millions d’euros) et des transferts de revenus autres que les prestations sociales (+3.635,3 millions d’euros). La Cour en expose les causes au point 3 de ce chapitre.
1.3	 Compte 	de	récapitulation 	des	opérations 	budgétaires
opérations budgétaires, présenté selon la classification économique, fait partie des comptes annuels. Le compte de récapitulation est élaboré en droits constatés
184.
Tableau 31 –  Compte de récapitulation des opérations budgétaires 2016 (en millions d’euros)
80 Dépenses non ventilées 0,690 Recettes non ventilées 23,1
81 Dépenses courantes pour 
biens et services7.612,4 91 Recettes courantes pour biens et services1.046,7
82 Intérêts et contributions aux pertes d’exploitation 
occasionnelles d’entreprises 
publiques10.970,7 92 Revenus de la propriété 1.044,1
83 Transferts de revenus à destination d’autres secteurs8.758,8 93 Transferts de revenus en provenance d’autres secteurs49.321,6
84 Transferts de revenus à l’intérieur du secteur des administrations publiques35.701,7 94 Transferts de revenus à l’intérieur du secteur des administrations publiques172,6
85 Transferts en capital à 
destination d’autres secteurs1.883,3 95 Transferts en capital en provenance d’autres secteurs64,6
86 Transferts en capital à l’intérieur du secteur des 
administrations publiques239,496 Transferts en capital à 
l’intérieur du secteur des 
administrations publiques8,8
87 Investissements 417,197 Désinvestissements 108,9
88 Octrois de crédits, participations et autres produits	financiers11.446,3 98 Remboursements de crédits, liquidations de participations et ventes d’autres produits financiers6.507,5
Opérations courantes et de capital de classe 87 7.030,2 Opérations courantes et de capital de classe 958.297,9
89 Dette publique – solde 
comptable29.607,1 99 Dette publique – solde comptable42.502,2
106.637,3 100.800,1
Résultat budgétaire -5.837,2
184  À	l’exception	 des	recettes	fiscales	et	non	fiscales	du	SPF	Finances	qui	sont	en	base	de	caisse	(en	application	 des	
dispositions de l’article 134, alinéa 5, de la loi du 22 mai 2003). ComPtES	AnnUELS	 2016 /89
Le résultat budgétaire de -5.837,2 millions d’euros résulte du déficit des opérations courantes 
et de capital (-18.732,3 millions d’euros, soit la différence entre les sous-totaux des classes 
8 et 9 hors opérations de la dette publique) et du solde positif des opérations relatives à la 
dette de l’État fédéral (+12.895,1 millions d’euros, soit la différence entre les opérations de la 
dette publique des classes 8 et 9). Ce solde positif signifie que l’État a emprunté davantage 
qu’il n’a remboursé en 2016.
Les totaux des recettes et des dépenses budgétaires dans ce tableau diffèrent des montants 
repris dans le compte d’exécution du budget (voir, au chapitre 1 de la partie I, le tableau 16 – Comparaison des prévisions budgétaires avec les recettes imputées au budget des voies et moyens en 2016 et le tableau 18 – Crédits de liquidation alloués et utilisés en 2016 selon 
l’approche fonctionnelle). Les différences s’expliquent par la prise en compte des droits constatés annulés et par la reclassification des recettes et des dépenses en fonction du code SEC (voir ci-après tableau 33 – Passage du résultat économique au solde budgétaire).
Tableau 32 –  Compte récapitulatif des opérations budgétaires 2016 (en millions d’euros)
Résultat économique 2015 2016 Différence
Produits 109.251,5 106.359,8 -2.891,7
Charges 119.130,3 118.500,5 -629,8
Résultat -9.878,8 -12.140,6 -2.261,8
Solde budgétaire – compte de récapitulation 2015 2016 Différence
Recettes 105.794,8 100.800,1 -4.994,6
Dépenses 107.682,2 106.637,3 -1.044,9
Solde budgétaire -1 .887,4 -5.837,2 -3.949,7
La différence de 6.303,4 millions d’euros entre le résultat économique et le solde budgétaire 
de 2016 s’explique par plusieurs facteurs. D’une part, le compte de résultats inclut des 
produits et charges qui ne sont pas des opérations budgétaires, comme l’attribution de 
recettes aux communautés et régions, à la sécurité sociale et à d’autres tiers. D’autre part, certains produits et charges ne sont pas liés à des mouvements financiers (par exemple, les amortissements, les réductions de valeur, les réévaluations) et ne sont donc pas budgétaires, tandis que certaines opérations ayant une incidence sur le budget n’influencent, dans un premier temps, que le bilan et non le compte de résultats (par exemple, la conclusion et le remboursement d’emprunts et les investissements dans des immobilisations). Par ailleurs, les opérations d’achat et vente de titres de la dette de l’État fédéral, enregistrées en tant que dépenses et recettes budgétaires, n’ont aucune incidence sur le résultat économique. 90
Le tableau ci-après détaille le passage du résultat économique au solde budgétaire :
Tableau 33 –  Passage du résultat économique au solde budgétaire (en millions d’euros)
Comptabilité économique 118.500,5 106.359,8
Affectation	du	résultat	(699&799) -157,1 -129,2
Charges et produits consolidés (intercompany)(*)-21,7 32,6
Opérations budgétaires autres que charges et produits, 
dont :37.635,0 48.464,9
Immobilisations (sous-classes 20 à 27) 2.157,4
Dette de l’État fédéral 35.439,2 48.427,9
Autres 38,4 37,0
Charges autres que dépenses budgétaires 821,5
Produits autres que recettes budgétaires -3.944,4
Opérations hors sections budgétaires, dont  : -49.967,5 -49.812,7
Fonds de remboursement et d’affectation -49.929,4 -49.775,6
Fonds virtuels -38,1 -37,1
Opérations budgétaires – compte d’exécution du budget106.810,7 100.971,1
Droits constatés annulés 2,5
Reclassification	codes	 SEC	dépenses -170,9 -170,9
Reclassification	codes	 SEC	recettes -2,5 -2,5
Opérations budgétaires – comptes de récapitulation (classes 8 et 9)10 6.637,3 100.800,1
(*)  À l’exception des transferts de fonds à destination et en provenance de la trésorerie et des transferts internes de 
créances.
Dès le contrôle des comptes 2010, la Cour a mis en évidence trois principes fondateurs de 
la loi du 22 mai 2003, qu’elle a rappelés régulièrement par la suite185 et dont l’application 
demeure déficiente :
1)  Toutes les opérations budgétaires réalisées durant un exercice – y compris les factures à recevoir et le pécule de vacances
186 – doivent être reprises dans les 
comptabilités générale et budgétaire de celui-ci.
185 Voir Cour des comptes, 173e	Cahier,	Volume	I,	Bruxelles,	 octobre	2016,	p.	96-97.	Disponible	 sur	 
186  Voir également ci-après, dans ce chapitre, le point 3.2.2.3 consacré au pécule de vacances. ComPtES	AnnUELS	 2016 /91
2)  Pour appartenir à un exercice, les opérations doivent être liquidées pour 
le 31 décembre de l’année et enregistrées en comptabilité pour le 31 janvier de l’année qui suit.
3)  Toute écriture doit s’appuyer sur une pièce justificative originale et approuvée.
Ces trois principes se rattachent au concept légal de droit constaté. Plusieurs problèmes subsistent à ce niveau.
À titre d’exemple pour les deux premiers principes, le point 4 de la circulaire de la ministre 
du Budget qui communique des instructions pour la clôture des comptabilités budgétaire et générale 2016
187 autorise les départements à liquider jusqu’au 16 janvier 2017 des dépenses à la 
charge de l’exercice 2016 (pour autant que les factures concernent des biens et services livrés et acceptés pour le 31 décembre 2016), soit au-delà de la date du 31 décembre 2016 prévue par la loi. Selon le service Comptable fédéral, cette dérogation permet d’enregistrer les livraisons et prestations à la charge de l’exercice auquel elles se rapportent.
La Cour ne peut pas se rallier à ce point de vue. Certes, dès lors que les livraisons et les services 
ont été faits et acceptés durant un exercice, les dépenses correspondantes doivent être rattachées à celui-ci. Toutefois, lorsque la facture n’est pas réceptionnée durant l’exercice, les opérations doivent être liquidées pour le 31 décembre, en recourant à la technique des factures à recevoir
188. En 2016, ces opérations ont été sous-évaluées faute d’une utilisation 
correcte de la technique par certains départements.
La circulaire ajoute en outre une condition à la loi en exigeant que les liquidations soient 
basées uniquement sur des factures, alors que celle-ci mentionne une pièce justificative189. 
Certaines opérations ont donc été exclues indûment des comptes annuels 2016.
Par ailleurs, l’obligation de disposer d’une pièce justificative pour chaque opération 
enregistrée n’est pas respectée pour un nombre significatif d’opérations, surtout en recettes
190.
En raison du paramétrage de l’application Fedcom, les dettes ne sont pas enregistrées si le crédit de liquidation est insuffisant
191. Le cadre légal et réglementaire vise pourtant 
précisément à éviter cette non-comptabilisation.
En conclusion, les dispositions de la circulaire – qui ajoutent une condition à la loi et 
choisissent le 16 janvier 2017 comme date ultime de liquidation – et le paramétrage de 
187 Ministre du Budget, Circulaire ABB5/430/2016/3001 du 21 novembre 2016.
188  Voir ci-après, dans ce chapitre, le point 3.6.2.1 consacré aux factures à recevoir.
189  Les	travaux	préparatoires	 de	la	loi	précisent	en	effet	que	 « la pièce justificative en possession du service concerné, 
qui constitue la quatrième condition posée par cet article, vise tout document témoignant de la naissance du droit ; 
il ne s’agit pas nécessairement d’une facture, un document interne peut également convenir » (Doc. parl., Chambre, 
18 juin 2002, DOC 50 1870/1, Projet de loi portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral, 
p. 63, commentaire 127 de l’article 8).
190  Voir ci-après, dans ce chapitre, le point 3.1 consacré au cycle des recettes.
191 Voir Cour des comptes, 171e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2014, p. 164-165. Disponible sur  
www.courdescomptes.be. 92
Fedcom ont, comme les années précédentes, eu une incidence sur la fidélité et la régularité 
des comptes 2016, que la Cour ne peut pas chiffrer.
Concernant le troisième principe, les départements fondent de plus en plus leurs 
enregistrements comptables sur des pièces justificatives dématérialisées, telles que des factures électroniques. Dans certains départements, les processus d’approbation sont également dématérialisés.
Le projet e-invoicing, mis en œuvre par le service Comptable fédéral, devrait avoir 
une influence positive sur la fidélité des comptes en standardisant le traitement, la comptabilisation et l’archivage dématérialisés des pièces justificatives dans Fedcom. Ce projet sera déployé progressivement dans tous les départements en 2017 et 2018. Toutefois, 
une adaptation de la loi du 22 mai 2003 s’avère nécessaire pour prendre en compte l’évolution 
des technologies et des pratiques. La Commission de la comptabilité publique
192 devra, par 
ailleurs, contribuer à préciser le cadre légal de la constatation des droits.
Enfin, en vertu de la loi du 22 mai 2003193, les recettes fiscales et non fiscales du SPF Finances 
ont encore été comptabilisées sur la base des encaissements en 2016. La loi impose leur 
comptabilisation sur la base des droits constatés à partir du 1er janvier 2017.
Conformément à l’arrêté royal du 29  avril  2012  portant fixation des règles complémentaires 
relatives à la présentation des comptes annuels des services de l’État fédéral, l’annexe aux comptes annuels reprend une synthèse des règles d’évaluation. Ces règles ont été établies par le service Comptable fédéral et communiquées aux départements. Elles ne sont toutefois pas exhaustives. De plus, les départements recourent souvent à d’autres règles que celles préconisées par le service Comptable fédéral.
Les principales lacunes concernent les règles d’évaluation relatives aux amortissements 
ainsi qu’aux terrains et bâtiments. Ces deux points doivent faire l’objet d’une proposition de la Commission de comptabilité publique avant d’être arrêtés par le ministre des Finances. Dans l’attente de l’avis de la Commission, les données d’inventaire relatives aux terrains et bâtiments n’ont pas fait l’objet d’une réévaluation à la valeur de marché avant leur chargement dans Fedcom
194.
Cette Commission devra également remettre un avis sur une adaptation éventuelle du plan comptable. En effet, la circulaire
195 du ministre du Budget ne tient plus compte du seuil 
de 500 euros pour déterminer si une dépense constitue un investissement ou une charge, 
ce qui n’est pas conforme au plan comptable.
192  Elle a été créée par la loi du 18 janvier 2010, mais son arrêté de fonctionnement n’a été approuvé que le 11 mai 2017 
en conseil des ministres.
193 Article	134	tel	que	modifié	par	la	loi	du	25	décembre	2016.
194  Article	8	de	l’arrêté	royal	du	10	novembre	 2009	fixant	le	plan	comptable	 applicable	 à	l’État	fédéral,	aux	
communautés, aux régions et à la Commission communautaire commune.
195 ministre	du	Budget,	Circulaire	DJ/WS/2014-01	 et	DJ/WS/2014-02	 du	9	mai	2014	relative	à	l’imputation	 et	à	la	
comptabilisation de petit matériel en application du SEC 2010. ComPtES	AnnUELS	 2016 /93
En attendant les avis de la Commission, la Cour recommande au service Comptable fédéral 
de continuer à établir et à diffuser des règles d’évaluation exhaustives, applicables à tous les départements de l’administration générale.
2.3	 Rattachement 	de	droits	à	l’exercice 	2016	après	le	31	janvier 	2017
Conformément à l’article 7 de la loi du 22 mai 2003, toute opération est rattachée à l’exercice 
durant lequel elle a lieu, pour autant que les droits aient été constatés pour le 31 décembre de l’exercice concerné et comptabilisés au plus tard le 31 janvier de l’année suivante
196. En 
conséquence, les départements devaient rattacher à l’exercice suivant les droits constatés après le 31 décembre 2016 ainsi que les droits comptabilisés après le 31 janvier 2017.
Lors du contrôle des comptes annuels 2016, la Cour a constaté que les départements ne 
respectent pas ce principe de manière stricte. En effet, ils ont encore comptabilisé à la charge de l’exercice 2016 des droits constatés en février, mars et juin 2017. Ces opérations concernaient le traitement des dépenses de caisse, la comptabilisation de factures d’achat, le transfert entre comptes de produits et/ou comptes de charges et des transferts entre comptes de créances et comptes de dettes. Ces opérations influencent tant la comptabilité budgétaire que la comptabilité économique.
Lors du contrôle des comptes annuels précédents par la Cour, le service Comptable fédéral 
avait indiqué que la comptabilisation d’opérations ayant une incidence sur le budget n’était autorisée après le 31 janvier de l’exercice suivant que dans des cas exceptionnels. Bien que cette autorisation vise à donner une image plus fidèle de la réalité économique des transactions dans les comptes annuels, la Cour souligne qu’elle contrevient à la loi du 22 mai 2003. Les départements doivent s’organiser de manière à respecter les dispositions et délais légaux pour la constatation et la comptabilisation des droits. La loi du 22 mai 2003 et 
l’arrêté royal du 10 novembre 2009 (plan comptable) devraient être modifiés afin que les 
comptes annuels donnent une image plus fidèle de la réalité économique des transactions.
2.4	 Réouverture 	d’exercices 	précédents 	dans	Fedcom
La Cour contrôle chaque année à partir de rapports générés par Fedcom si des modifications 
sont encore apportées après la clôture de l’exercice. Le contrôle a montré que des opérations ont à nouveau été enregistrées sur des exercices précédents en 2016. Bien que ces comptabilisations n’aient aucune incidence sur le bilan ou le compte de résultats, les exercices 2011 et 2012 ont été rouverts en 2016 pour effectuer des lettrages sur un même 
compte de bilan.
La Cour des comptes souligne qu’un suivi scrupuleux des comptes clients, fournisseurs et 
d’attente doit faire partie des mesures de contrôle interne quotidiennes. Ce suivi permet d’éviter des réouvertures d’exercices précédents et de mieux suivre les postes restant ouverts. Il favorise aussi la qualité et la lisibilité des rapports et des listes générés. Le service Comptable fédéral encourage les départements à adopter une telle démarche dans le cadre des activités de clôture mensuelle de la comptabilité, mais l’attention accordée aux demandes de ce dernier varie d’un département à l’autre.
196  Cette	disposition	 a	aussi	été	reprise	à	l’article	22	de	l’arrêté	royal	du	10	novembre	2009	fixant	le	plan	comptable	
applicable à l’État fédéral, aux communautés, aux régions et à la Commission communautaire commune. 94
3.1.1	 Traitement	comptable	des	produits	(compte	de	 résultats)
3.1.1.1 Constatations générales
Le montant total des produits de l’exercice 2016 s’élève à 106.359,8 millions d’euros. La 
diminution de 2.891,7 millions d’euros s’explique en grande partie par la baisse des intérêts et autres produits financiers (-1.743,9 millions d’euros), liée au recul des gains en capital sur 
les produits dérivés. Les impôts courants sur le revenu et sur le patrimoine présentent aussi une baisse significative (-1.605,9 millions d’euros)
197. Les impôts sur la production et les 
importations ont fortement augmenté (+1.853,6  millions d’euros)198, ce qui a entraîné une 
légère augmentation du total des produits d’impôts (+247,7 millions d’euros).
Le service Comptable fédéral a repris les observations formulées par la Cour à la suite des 
contrôles des comptes annuels précédents comme point d’attention particulier pour les départements lors des clôtures mensuelles. Cependant, les contrôles récurrents des recettes et le contrôle des comptes annuels réalisés par la Cour montrent que les comptes annuels ne donnent pas encore une image fidèle et complète des produits.
La qualité des pièces justificatives pour le traitement des produits varie d’un département à 
l’autre. Ainsi, la comptabilisation d’un droit constaté est parfois effectuée sur la base de pièces justificatives insuffisantes pour pouvoir déduire la constatation du droit ou le montant. En outre, la même pièce justificative est parfois utilisée pour plusieurs comptabilisations et l’enregistrement de notes de crédit n’est pas toujours accompagné de la mention d’un motif ou d’une référence à la facture initiale. La Cour des comptes souligne qu’il est nécessaire de disposer de pièces justificatives suffisamment claires et complètes pour constater les droits. Les factures sortantes renvoient aussi rarement aux pièces justificatives sous-jacentes, de sorte que la nature des prestations et le traitement comptable des créances ne sont pas transparents.
Les départements comptabilisent aussi parfois les produits tardivement, ce qui peut entraîner 
des glissements entre plusieurs exercices. Ceux-ci ont pour conséquence que les comptes annuels ne donnent pas une image fidèle de la réalité. Les nombreuses comptabilisations de produits à la fin de l’exercice, la comptabilisation tardive des produits sur l’exercice 2016 (c’est-à-dire après le 31 janvier 2017)
199, ainsi que le délai important et la relation 
illogique qui existent parfois entre la date du document, la date de comptabilisation et la date de saisie sont des indications de tels glissements. Par ailleurs, la Cour a constaté que certains départements comptabilisent encore trop souvent des produits via des droits au comptant ou ne constatent les droits qu’au moment de leur réception et non au moment de 
197 La baisse des impôts courants sur le revenu et sur le patrimoine touche surtout l’impôt des personnes physiques, 
mais aussi le précompte mobilier, l’impôt des sociétés et l’impôt des non-résidents.
198  L’augmentation des impôts sur la production et les importations concerne surtout la TVA, mais aussi les taxes sur 
l’énergie, les taxes d’exploitation et les accises. 
199  Par exemple, des factures de vente et des notes de crédit ont encore été rattachées à l’exercice 2016 (Police 
fédérale), des soldes de comptes d’attente ont été transférés vers des comptes de produits (Finances) et des soldes 
de comptes postaux ont été corrigés via des comptes de produits (Police fédérale) après le 31 janvier 2017. ComPtES	AnnUELS	 2016 /95
leur naissance. Cette façon de procéder a pour effet que le suivi des recettes doit être effectué 
hors comptabilité par les comptables responsables. La Cour recommande de comptabiliser les produits sur la base de droits constatés au moment où les conditions d’un droit constaté sont remplies. Les produits seront ainsi enregistrés à temps dans la comptabilité et le suivi des recettes pourra être effectué dans Fedcom.
Enfin, tous les départements ne comptabilisent pas les opérations de fin d’année nécessaires 
en ce qui concerne les factures ou notes de crédit à établir et les produits à reporter et à imputer. Cela signifie que les produits ne sont probablement pas délimités correctement à la date de clôture. Le service Comptable fédéral a pourtant établi un modèle pour les opérations de clôture que les départements doivent compléter et lui retourner. La Cour constate que les progrès ne sont pas encore suffisants en la matière.
3.1.1.2 Constatations particulières
Pour pouvoir offrir des services de communication électronique mobile, les opérateurs 
de télécommunication doivent payer une redevance unique à l’Institut belge des services postaux et des télécommunications (IBPT). L’IBPT reverse ces montants au SPF Économie. Les opérateurs de télécommunication peuvent décider de payer cette taxe au début de la période de validité ou de l’étaler suivant un plan de paiement. Le SPF Économie enregistre les droits constatés concernés sur la base d’une estimation réalisée par l’IBPT. Cette estimation repose toutefois sur les paiements (y compris les intérêts) effectués par les opérateurs de télécommunication et n’est pas calculée au prorata de la durée de validité des droits d’utilisation concernés. Les redevances et les intérêts ne sont donc pas comptabilisés en produits au cours de la période à laquelle ils se rapportent.
Pour corriger le traitement comptable des droits d’utilisation déjà accordés, la Cour 
recommande que le SPF Économie comptabilise le montant total des créances ouvertes (201,9 millions d’euros au 31 décembre 2016) sur la base des informations qu’il reçoit de l’IBPT et enregistre le montant total en produits via des comptes de régularisation au prorata de la durée de validité restante des droits d’utilisation concernés. En outre, le SPF Économie devra apporter une correction aux produits pour les redevances uniques qui ont déjà été perçues et comptabilisées en produits, mais qui concernent une période située après le 31 décembre 2016. Il s’agira d’une correction unique sur les fonds propres.
Pour éviter ces erreurs d’enregistrement à l’avenir, l’IBPT devrait informer sans retard 
le SPF Économie de l’attribution d’une licence entraînant le paiement d’une redevance 
unique. L’IBPT doit en outre fournir les informations nécessaires pour permettre au SPF d’enregistrer la totalité de la redevance unique sur l’exercice en cours. Le produit de la redevance devra ensuite être proratisé, via un compte de régularisation, sur la durée de validité de la licence.
3.1.2	 Créances	à	moins	d’un	an
Les créances à moins d’un an s’élèvent à 8.636,7 millions d’euros fin 2016, dont 
8.055,0 millions d’euros concernent l’Agence de la dette. L’augmentation de 
6.260,3 millions d’euros par rapport à 2015 est pratiquement intégralement imputable à  96
l’Agence (6.253,5 millions d’euros). Elle s’explique pour l’essentiel par des opérations de 
gestion de la dette de l’État fédéral portant sur deux exercices200.
3.1.2.1 Constatations générales
Les créances des autres départements s’élèvent à 581,7 millions d’euros, dont 506,5 millions 
d’euros sont suivis via la balance clients. La Cour des comptes fait observer que 41,3 % des 
créances ouvertes dans la balance clients ont plus d’un an. Une réduction de valeur de 
30,8 millions d’euros a été effectuée à cet effet, dont 6,1  millions d’euros à tort dans la sous-
rubrique réductions de valeur concernant d’autres créances.
Par ailleurs, le SPF Sécurité sociale présente une créance en souffrance de 29,1 millions 
d’euros concernant des personnes handicapées201. Bien que le SPF estime que seul un tiers 
de ce montant pourra probablement être perçu effectivement, il n’a pas comptabilisé de 
réduction de valeur. La Cour recommande de comptabiliser une réduction de valeur pour tous les soldes estimés irrécouvrables.
La plupart des anciennes créances en souffrance ont été enregistrées au moment du 
lancement de Fedcom. Certaines sont des créances à plus d’un an et doivent être reclassées. Pour d’autres, il convient d’examiner leur recouvrabilité et, si nécessaire, entamer une procédure d’abandon de créances ou de perception via des canaux juridiques. Le service Comptable fédéral met actuellement au point une instruction relative au traitement des recettes non fiscales irrécouvrables.
Les créances et dettes mutuelles des départements sont éliminées dans les comptes annuels. 
Ces éliminations sont effectuées pour autant qu’il n’y ait aucune différence de réconciliation entre la dette reprise dans les comptes d’un département et la créance enregistrée par l’autre département. La Cour a toutefois constaté que ces montants ne coïncident pas toujours. Par conséquent, les créances consolidées sont surestimées à concurrence d’environ 33,2  millions 
d’euros.
Les créances à un an au plus relatives à la fourniture de biens et de services comprennent 
également des prêts d’État à État pour un montant de 19,6 millions d’euros. Ceux-ci sont mal classés et doivent être repris parmi les « autres emprunts et créances à plus d’un an 
échéant dans l’année ». La rectification de cette erreur ne modifiera pas le total des créances 
à moins d’un an.
Les factures et notes de crédit à établir sont comptabilisées sur la base des droits constatés 
connus en fin d’année. Tous les départements ne font pas usage de cette possibilité, bien qu’elle soit indiquée dans les instructions du service Comptable fédéral. La Cour a constaté pendant ses contrôles que 4,4 millions d’euros de droits constatés avaient été comptabilisés 
en 2017, alors que la date du document se situait en 2016 et que ceux-ci n’avaient pas été repris 
200  Dans ce cas-ci : émission de prêts à court terme (+4.812,6 millions d’euros) et émission de Belgian Treasury Bills  
(BtB)	en	devises	et	swap	en	euros	(+939,9	millions	d’euros).	Le	contrat	a	été	conclu	en	2016	mais	le	dénouement	
financier	a	eu	lieu	en	2017.
201  Les	créances	en	souffrance	concernent 	des	situations	où	une	révision	a	montré	que	la	personne	handicapée 	devait	
rembourser une partie du montant déjà perçu. ComPtES	AnnUELS	 2016 /97
parmi les factures et notes de crédit à établir. Elle recommande d’appliquer effectivement 
les opérations de clôture pour les factures et notes de crédit à établir.
Les créances négatives sur les comptes individuels dans la balance clients s’élèvent à 
5,7 millions d’euros, dont seulement 2,4 millions d’euros ont été transférés en dettes. Les 
créances ouvertes sont donc sous-estimées à raison de 3,3 millions d’euros. Les départements reclassent les comptes du grand-livre présentant un solde négatif, mais pas les comptes créanciers individuels négatifs.
Les autres créances à moins d’un an comprennent aussi d’anciennes créances fiscales 
relatives à des impôts sur les revenus à concurrence de 105,9 millions d’euros. Celles-ci sont 
restées inchangées par rapport à 2015. La Cour recommande d’évaluer la recouvrabilité de ces créances.
Le compte courant de la Société fédérale de participations et d’investissement (SFPI) ne 
correspond pas aux états mensuels reçus de la SFPI. La différence de 450.000 euros fait 
l’objet de discussions entre le SPF Finances et la SFPI. La Cour recommande de faire concorder le compte courant afin qu’il n’y plus de différence en fin d’année.
La Cour constate que c’est à tort que le bilan intègre encore une créance « réduction impôt 
des personnes physiques Flandre » (1.086,4 millions d’euros) qui résulte des imputations 
en 2009 et 2010 de la réduction forfaitaire flamande sur le précompte professionnel. En 
vue d’améliorer la fidélité des comptes annuels, cette créance doit être annulée par une 
modification de l’avoir social.
Les créances à plus d’un an atteignent 7.142,0 millions d’euros, ce qui représente une baisse de 131,9 millions d’euros par rapport à 2015. Ces créances comprennent surtout des créances à long terme de l’Agence de la dette (4.075,4 millions d’euros) et du SPF Finances 
(3.014,8 millions d’euros). Comme lors des exercices précédents, les créances à long terme reprises dans les comptes annuels 2016 concernent surtout les titres de la dette de l’État fédéral rachetés par l’Agence de la dette dans le cadre de ses opérations de gestion. Le SPF Finances détient une série d’obligations linéaires (OLO
202) qui sont exclusivement liées aux 
opérations de la Caisse des dépôts et consignations. Comme l’année passée, leur valeur dans la comptabilité dépasse de 18,0 millions d’euros le montant de la pièce justificative 
sous-jacente. Le département et le service Comptable fédéral signalent qu’ils rectifieront la situation en 2017.
Le SPF Santé publique et le SPF Économie comptabilisent des réductions de valeur 
respectivement pour l’Inami (111,2 millions d’euros) et le Fonds agricole (53,0 millions 
d’euros), de sorte qu’il ne reste plus que 0,7 million d’euros de créances en souffrance. Les 
créances à long terme du SPF Santé publique concernent des avances qui ont été versées aux hôpitaux dans les années 1970. Ces avances sont en principe exigibles par le SPF lors de la fermeture des hôpitaux concernés. L’incertitude de leur recouvrabilité explique la réduction 
202  Obligation linéaire/ Lineaire Obligatie. 98
de valeur comptabilisée. Les avances récupérées par le Fonds agricole ne représentent 
qu’une fraction du solde en souffrance (53,7 millions d’euros avant la prise en compte de la 
réduction de valeur).
Les créances à plus d’un an auprès des autres départements se composent essentiellement 
de prêts d’État à État et aux membres du personnel (51,1 millions d’euros, dont 43,7 millions d’euros de prêts d’État à État au SPF Affaires étrangères). La partie de ces créances à long terme échéant dans l’année devrait être enregistrée parmi les créances à court terme, mais les administrations ne le font pas. Les paiements reçus pour ces créances sont toutefois bien déduits des créances à court terme. Cette façon de procéder entraîne une surestimation des créances à long terme et une sous-estimation des créances à court terme. Elle entrave aussi le lettrage et le suivi des prêts. Ainsi, le SPF Affaires étrangères ne possède pas une vue d’ensemble des prêts en souffrance et le SPF Justice a enregistré davantage de remboursements que de prêts octroyés.
Dans le cadre de ses contrôles récurrents, la Cour a contrôlé 3.023 opérations de l’exercice 2016 (y compris les opérations entre départements), réparties sur les dix-sept départements et représentant 14.406,5 millions d’euros
203. À cette occasion, elle a 
examiné le respect de la loi du 22 mai 2003 pour certaines dépenses sélectionnées par des 
échantillonnages mensuels.
Sur la base de ces contrôles, la Cour conclut que les justifications des enregistrements dans 
Fedcom sont trop souvent incomplètes. Ainsi, près de trois quarts des opérations examinées ne comportent ni la date ni la signature de la personne chargée de la liquidation. Or, cette formalisation est nécessaire étant donné qu’elle prouve que le liquidateur a bien engagé sa responsabilité administrative. Seuls les départements Personnel et Organisation, Emploi et Santé publique ont suffisamment respecté cette obligation. Étant donné la dématérialisation croissante des factures d’achat, la Cour recommande que tous les départements appliquent la règle de manière uniforme
204. La législation actuelle laisse trop de place à l’interprétation 
de sorte que la signature et la date sont apposées soit physiquement sur la pièce justificative « papier », soit via le workflow de Fedcom, soit via une signature électronique à l’aide de 
l’e-ID.
Auprès des départements Finances, Budget et Contrôle de la gestion et Mobilité notamment, 
les autres documents devant compléter un dossier font aussi souvent défaut
205. La Cour 
rappelle que ceux-ci sont nécessaires à la constatation du droit206. En outre, certains 
203  Ce montant est à mettre en relation avec le total du bilan de 120.848,1 millions d’euros, le total des nouvelles 
acquisitions d’immobilisations corporelles et incorporelles de 410,6 millions d’euros et le total des charges de 
54.883,4 millions d’euros (charges hors transferts aux autres pouvoirs institutionnels, frais de personnel et intérêts sur emprunts publics à plus d’un an d’échéance à l’origine). 
204  Voir, ci-avant dans ce chapitre, le point 2.1 relatif à la comptabilisation en droits constatés. 
205  non seulement des bons de commande et de livraison, mais aussi des factures.
206  Voir l’article 8 de la loi du 22 mai 2003. ComPtES	AnnUELS	 2016 /99
documents ne sont pas enregistrés dans Fedcom, de sorte que la Cour n’est pas certaine que 
toutes les dépenses ont été effectivement comptabilisées207.
La Cour des comptes a constaté au SPF Finances, à la Défense et au SPF Sécurité sociale, davantage que dans les autres départements, que les données enregistrées dans Fedcom ne correspondent souvent pas aux données mentionnées sur les documents physiques. Ainsi, des montants ou numéros de commande ne concordent pas avec les données reprises dans Fedcom, ce qui entraîne le risque que des factures soient liquidées sur des engagements erronés. Par ailleurs, la Cour a fréquemment constaté l’absence de cachets (à la réception et à la saisie des pièces).
La Cour a retrouvé régulièrement auprès de presque tous les départements des pièces 
dont le délai entre la date du document et la date de base dépasse 30 jours
208, ce qui est 
contraire à l’article 12, § 2, de la loi du 22 mai 2003 qui dispose que « toute opération est 
inscrite sans retard, de manière fidèle et complète et par ordre de dates dans un ou plusieurs journaux ». L’enregistrement en temps voulu est aussi nécessaire pour pouvoir enregistrer le 
droit constaté au cours de l’exercice auquel la transaction se rapporte. La Cour estime qu’il conviendrait que le service Comptable fédéral envoie des instructions aux départements et assure un suivi de ce problème afin d’améliorer la qualité des comptes et d’offrir une meilleure comparabilité entre exercices. Disposer de données cohérentes permet aussi une analyse de meilleure qualité.
Il conviendrait également d’accorder davantage d’attention au choix du compte le plus 
approprié dans le grand-livre
209. Tout d’abord, la Cour recommande de formaliser les 
règles d’évaluation afin que la comptabilisation des investissements, d’une part, et des charges, d’autre part, soit uniforme. L’utilisation uniforme des comptes du grand-livre par les départements est aussi nécessaire en vue de l’élaboration de comptes annuels cohérents. Cet objectif devra faire l’objet d’une attention accrue au cours des prochaines années dans le cadre de la certification des comptes annuels de l’État fédéral par la Cour des comptes
210. Par ailleurs, une mise en relation correcte des allocations de base dans la 
comptabilité budgétaire avec les comptes de la comptabilité générale dans le grand-livre est indispensable pour garantir une utilisation uniforme des comptes du grand-livre et la fiabilité de la comptabilité générale et de la comptabilité budgétaire.
Enfin, la Cour recommande de veiller davantage aux contrôles de première ligne, en 
particulier le suivi des évolutions des charges sur plusieurs années. Les départements ne sont pas en mesure d’expliquer suffisamment les variations significatives dans les comptes du grand-livre, alors que ces informations sont importantes pour pouvoir détecter les anomalies.
207 Par exemple, une note de crédit.
208  Voir ci-après, dans la partie III du Cahier, le chapitre 2 « Délais de paiement pour les achats de fournitures et de 
service ». 
209  Voir	l’article	5	de	la	loi	du	22	mai	2003	ainsi	que	l’arrêté	royal	du	10	novembre	2009	(plan	comptable).
210  En application de l’article 111 de la loi du 22 mai 2003, les comptes annuels de l’État fédéral seront soumis pour 
certification	à	la	Cour	des	comptes	à	partir	des	comptes	de	l’année	budgétaire	2020.	 100
3.2.2	 Cycle	du	personnel
3.2.2.1 Réconciliation
Les dépenses de personnel se composent pour l’essentiel de coûts imputés dans Fedcom via 
une interface. Les administrations du personnel respectives de la Police fédérale et de la Défense produisent elles-mêmes ces fichiers et le secrétariat social fédéral PersoPoint
211, qui 
fait partie du SPF Stratégie et Appui (Bosa), fait de même pour les autres départements212.
Pour vérifier si les dépenses de personnel ont été correctement enregistrées dans les comptes annuels 2016, la Cour a comparé les dépenses reprises dans Fedcom via l’interface avec les tableaux récapitulatifs générés par le moteur salarial. Pour les départements qui collaborent avec PersoPoint, les coûts de personnel indiqués dans Fedcom (3.421,2  millions 
d’euros) dépassent de 14,3 millions d’euros ceux repris dans les tableaux récapitulatifs. Bien que PersoPoint ait pu expliquer cette différence de réconciliation, la Cour rappelle sa recommandation selon laquelle les départements doivent mettre en concordance les montants comptabilisés dans Fedcom et le fichier relatif à la charge budgétaire que PersoPoint leur transmet chaque mois
213. L’instruction de 2015 du service Comptable fédéral 
n’est pas suffisamment appliquée pour le moment.
3.2.2.2 Dettes et arriérés relatifs au personnel
Un montant de 384,4 millions d’euros de dettes en matière de rémunérations directes 
et indirectes a été enregistré à la rubrique 444, ce qui représente une augmentation de 51,5 millions d’euros par rapport à 2015. Elle s’explique principalement par une 
modification de la procédure. D’une part, l’ONSS perçoit aussi les cotisations pour les pensions publiques à partir de 2016 et, d’autre part, PersoPoint utilise un nouveau compte 
du grand-livre (444192) pour comptabiliser les dettes des départements envers l’ONSS.
Les dettes de personnel comptabilisées à la rubrique 444 sont incomplètes. Comme les années 
précédentes, les départements reprennent des dettes de personnel aux rubriques 440 et 460, 
qui sont réservées à l’achat de biens et de services. Ainsi, 109,8 millions d’euros de dettes 
en matière de rémunérations directes et indirectes ont été enregistrés dans une mauvaise 
rubrique en 2016. Cette situation s’explique surtout par le paramétrage de Fedcom, qui autorise la comptabilisation de dettes de personnel sur des comptes du grand-livre réservés aux biens et services.
En matière de précompte professionnel, la comptabilité présente une dette en 
souffrance de 221,9 millions d’euros fin 2016. L’analyse de l’ancienneté des postes montre 
que 182,8 millions d’euros datent de 2015 ou plus tôt. Les montants antérieurs à 2015 se 
situent uniquement à la Police fédérale et au SPF Finances. Ils concernent le précompte 
211 Le chapitre 10 « e- hR et PersoPoint : état des lieux » de la partie III de ce Cahier rend compte de l’opérationnalisation 
de PersoPoint en tant que secrétariat social fédéral.
212  Voir l’arrêté royal du 22 février 2017 portant création du service public fédéral Stratégie et Appui. Le SPF 
Personnel et Organisation, dont PersoPoint faisait partie, a été intégré dans ce nouveau département à partir du 
1er mars 2017 tout comme le SPF Budget et Contrôle de la gestion, Fedict, Selor et Empreva.
213 Voir Cour des comptes, «  Comptabilisation des dépenses et des recettes de personnel de l’administration générale 
– phase 1 », 172e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2015, p. 153, et 173e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2016, 
p. 107. Disponibles sur www.courdescomptes.be. Voir aussi, dans la partie II de ce Cahier, le chapitre 4 « Comptabilisation des dépenses et des recettes de personnel de l’administration générale – phase 2 ». ComPtES	AnnUELS	 2016 /101
professionnel à verser et sont restés inchangés par rapport à l’année passée. La Police 
fédérale a entre-temps conclu un accord avec le service Précompte professionnel de sorte que cette dette pourra être apurée en 2017. La Cour insiste une nouvelle fois auprès des autres départements sur la nécessité de vérifier si tous les postes sont encore en souffrance et réellement dus. Des erreurs peuvent en effet s’être glissées dans les calculs, les lettrages ou le traitement des paiements effectués.
D’anciens postes relatifs aux dettes fiscales et sociales sont également encore en souffrance 
(exercices 2015 et précédents). Tel est le cas au SPF Finances (836,7 millions d’euros), au SPF 
Justice (47,7 millions d’euros) et à la Défense (11,3 millions d’euros).
Comme les années précédentes, il n’est pas possible de procéder directement à un contrôle 
de clôture du précompte professionnel, parce que les paiements concernent simultanément plusieurs comptes du grand-livre. Le montant du SPF Finances résulte d’une consolidation de plusieurs comptes du grand-livre, parmi lesquels les impôts à verser aux communes représentent le montant le plus important. Au SPF Justice, la dette se compose de la TVA et de rémunérations restant à payer au personnel.
Lors de la clôture annuelle, chaque département a enregistré ses dettes relatives aux 
arriérés de personnel pour les années 2016 ou précédentes qui n’ont été payées qu’en 
2017. Cet enregistrement n’a toutefois pas été effectué de manière identique partout. Les départements qui font appel à PersoPoint et la Police fédérale ont enregistré les arriérés dans les comptes 2016 pour autant qu’ils aient été payés au cours des deux premiers mois de 2017. Cette façon de procéder est basée sur les instructions du service Comptable fédéral. La Défense a enregistré les arriérés dès le 31 janvier 2017, de sorte que les arriérés versés après cette date n’ont pas été repris. En vue du respect des dispositions de l’article 4 de l’arrêté royal 
du 10 novembre 2009 (plan comptable)
214, la Cour recommande que le service Comptable 
fédéral adapte ses instructions afin que les départements comptabilisent l’ensemble des dettes sociales dont ils ont connaissance.
Les arriérés de rémunérations, de précompte professionnel et de cotisations sociales ne sont 
pas comptabilisés sur un compte distinct du bilan, mais sur les mêmes comptes du grand-livre que les traitements mensuels dus. Il est donc difficile de les identifier.
Le montant provisionné pour les arriérés de pécules de vacances et de primes de compétence 
est identique aux arriérés versés en 2017.
3.2.2.3 Pécule de vacances
La provision pour pécule de vacances s’élève à 324,7 millions d’euros, dont 91,4 millions 
d’euros pour la Défense, 40,0 millions d’euros pour la Police fédérale et 193,3 millions 
d’euros pour les autres départements.PersoPoint s’est appuyé sur les montants effectivement payés en mai 2016  pour déterminer 
la provision des départements pour lesquels il intervient. Il n’a donc pas tenu compte des 
modifications intervenues en 2016 (par exemple, augmentations salariales, entrées en 
214  Cet article dispose que les comptes doivent être mis en concordance avec l’inventaire complet des avoirs, droits, 
dettes,	obligations	et	engagements	(à	réaliser	au	moins	en	fin	d’exercice	par	les	départements). 102
service, départs). Le montant comptabilisé ne tient pas davantage compte du pécule de 
vacances versé anticipativement (avant mai 2016). Le montant versé en mai 2017 par ces départements a excédé de 3,5 millions d’euros la provision.
La Police fédérale et la Défense appuient leurs prévisions sur le budget général des dépenses 
initial 2017. En mai 2017, ces départements ont payé respectivement 39,7 et 85,6 millions 
d’euros. Compte tenu des pécules de vacances versés anticipativement (respectivement 1,6 million et 2,3 millions d’euros), la provision inscrite pour 2016 était insuffisante d’environ 
1,3 million d’euros à la Police fédérale et trop élevée de 3,5 millions d’euros à la Défense.
Comme les années précédentes, la Cour constate que la provision pour pécule de vacances 
n’est pas comptabilisée dans les comptes budgétaires suivant la classification économique (ni dans la comptabilité budgétaire), alors que l’arrêté royal du 10 novembre 2009 (plan comptable) l’impose. Selon le service Comptable fédéral, la possibilité de constituer une provision mensuelle pour le pécule de vacances sera examinée lors du développement du nouveau moteur salarial. À cette occasion, la pertinence de l’accompagner d’une imputation budgétaire sera examinée
215.
3.2.2.4 Autres dettes sociales
Les autres dettes sociales n’ont été comptabilisées qu’en partie. Seules la Police fédérale et la Défense prévoient une provision pour les heures supplémentaires. La Police fédérale les reprend dans un compte distinct du grand-livre, tandis que la Défense les enregistre sur un compte général du grand-livre destiné aux suppléments divers. Les montants trouvent leur origine dans les estimations réalisées en 2016 en vue de l’établissement du budget général des dépenses 2017.
Aucune provision n’a non plus été constituée pour d’autres dettes relatives au personnel, 
telles que les jours de congé de vacances et de compensation restant à prendre. Les jours de congé de vacances restant à prendre et les prestations irrégulières (par exemple, dans le cadre des mesures contre le terrorisme) représentent, notamment à la Défense, une dette sociale qui n’a pas été comptabilisée pour le moment.
Comme l’année passée, les primes de compétence des départements qui collaborent avec 
PersoPoint sont déjà comprises dans le calcul des arriérés, de sorte qu’aucun montant distinct n’a été comptabilisé pour ces primes. Celles-ci ne sont pas non plus enregistrées sur un compte distinct du bilan.
3.2.2.5 Autres contrôles
La Cour des comptes a effectué plusieurs contrôles financiers complémentaires sur les 
dépenses de personnel 2016.
Elle a pu constater par le biais des contrôles analytiques que les rémunérations suivant 
l’échelle barémique enregistrées dans les comptes du grand-livre sont conformes aux prévisions. Elles sont passées de 4.324,5 millions d’euros en 2015 à 4.262,9 millions d’euros 
en 2016 (diminution de 1,4 %). Cette baisse est proportionnelle à la diminution de l’effectif 
global.
215 Voir ci-après, dans la partie II de ce Cahier, le chapitre 1 « Suivi de l’évolution du projet Fedcom ».  ComPtES	AnnUELS	 2016 /103
Par le biais de contrôles de concordance, la Cour a examiné pour chaque département si 
les données du relevé récapitulatif 325.xxx coïncident avec les enregistrements (Défense) et les paiements (PersoPoint) dans Fedcom
216. Elle a pu obtenir une réconciliation à un 
niveau matériellement acceptable. Elle n’a toutefois pas pu établir de réconciliation pour la Police fédérale. La Cour recommande à cette dernière de développer ce contrôle. Elle peut contacter PersoPoint ou la Défense pour acquérir les connaissances nécessaires. PersoPoint doit examiner comment établir la réconciliation à partir des comptabilisations dans Fedcom.
La Cour a reçu confirmation, tant de PersoPoint que de la plupart des départements, que 
les dettes sociales en souffrance au 31 décembre 2016 ont été payées en 2017. Le contrôle de 
clôture relatif au précompte professionnel ne donne pas lieu non plus à des observations significatives. Les différences matérielles ont pu être expliquées par la diminution du précompte professionnel en matière de recherche scientifique. À l’exception de l’analyse précitée de l’ancienneté des postes relatifs au précompte professionnel, le contrôle de clôture ne soulève pas d’autres remarques de la Cour.
Au 31 décembre 2016, les immobilisations corporelles et incorporelles représentent une valeur 
nette de 12.436,4 millions d’euros contre 6.485,8 millions d’euros au 31 décembre 2015. Cette augmentation, de presque 92 %, est principalement imputable au chargement, dans Fedcom, 
de l’historique des terrains et bâtiments de l’État fédéral autres que ceux de la Défense. Les départements de l’administration générale avaient en effet jusqu’au 31 décembre 2016 pour 
intégrer les données relatives aux immobilisations dans le système comptable
217.
Il ressort d’un audit que la Cour des comptes a réalisé au début 2017 que tous les départements n’ont pas comptabilisé toutes leurs immobilisations corporelles et incorporelles sur la base d’un inventaire correct
218. Des manquements ont surtout été observés concernant les 
terrains et bâtiments, de sorte que l’exactitude et l’exhaustivité de ces immobilisations ne sont pas garanties.
Les contrôles des opérations de fin d’exercice ont à nouveau mis en évidence les difficultés 
persistantes qu’éprouvent de nombreux départements pour distinguer les charges des investissements. Une circulaire
219 fournit pourtant des éléments d’aide aux départements. 
Son interprétation erronée conduit souvent à la comptabilisation indue d’investissements en charges et inversement. Un second type d’erreur fréquente consiste à choisir un compte du plan comptable inadapté à la nature de la dépense. Un logiciel peut, ainsi, être enregistré en tant que matériel informatique , alors qu’il existe un compte 2022 – Logiciel
220.
216  Le relevé récapitulatif 325.xxx indique pour quel montant un précompte professionnel doit être versé au cours de 
l’année.
217 Article 136 de la loi du 22 mai 2003.
218  Voir ci-après, dans la partie II de ce Cahier, le chapitre 5 « Inventaire des immobilisations matérielles et immatérielles 
dans l’administration générale  ».
219  ministre	du	Budget,	Circulaire	du	9	mai	2014	relative	à	l’imputation	 et	à	la	comptabilisation	 du	petit	matériel	en	
application du SEC 2010.
220  Cet exemple n’a aucune conséquence en matière de charges d’amortissement puisque le taux d’amortissement de 
ces deux sous-classes est identique (25 %). 104
Le suivi des immobilisations et des amortissements se fait au moyen de fiches. Il importe 
toutefois d’en créer de nouvelles pour chaque nouvelle immobilisation ou de créer tous les mois de nouvelles fiches pour regrouper les immobilisations d’un même type. En effet, l’utilisation de fiches existantes génère un excès d’amortissements, car la durée d’amortissement est alors basée sur la durée de vie résiduelle de la fiche et non sur la durée de dépréciation de la nouvelle immobilisation. La situation s’améliore par rapport aux exercices précédents, les départements étant plus attentifs au suivi et à la création de nouvelles fiches. Néanmoins, plusieurs d’entre eux utilisent encore d’anciennes fiches. C’est notamment le cas au SPF Justice où le problème est récurrent.
La remarque que la Cour a déjà formulée sur l’amortissement des immobilisations mises 
en service au cours de l’exercice et enregistrées dans les comptes en fin d’exercice au moyen de factures à recevoir reste valable. C’est en effet à tort qu’aucun amortissement n’est comptabilisé sur ce type d’opération par les départements. Cette situation résulte du paramétrage de Fedcom qui ne permet pas de lier les fiches d’immobilisations aux écritures réalisées au moyen de factures à recevoir.
En 2016 également, la Défense a encore fait un usage répété et irrégulier du compte de 
charges 616975  – Frais de fonctionnement – Matériel divers. Il est tout d’abord utilisé 
pour comptabiliser des amortissements (21,5 millions d’euros au débit) sur des pièces de 
rechange liées à des investissements. Le plan comptable ne prévoit pourtant pas cette 
possibilité. La Défense a également utilisé ce compte pour valoriser des mises à niveau de F16 (22,7 millions d’euros au crédit). Le compte conserve néanmoins un solde débiteur de 
1.258,1 millions d’euros au 31 décembre 2016 en raison d’une écriture erronée de variation de 
stocks de 1.260,5 millions d’euros
221.
Enfin, les départements devraient distinguer clairement les opérations qui concernent leurs immobilisations de celles relatives aux immobilisations de tiers. À titre d’exemple, la Défense a payé 439.073,15 euros à l’Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij pour dépolluer 
un terrain de la Région flamande contaminé par des opérations au sol de la Défense. Le terrain n’appartenant pas à la Défense, cette dépollution devait être enregistrée en charges et non en investissements. De même, la Police fédérale a enregistré 477.933,75  euros au titre 
d’investissement en matériel informatique. Ce montant correspond cependant à un subside octroyé pour financer (à 75 %) un portique de sécurité (E-Gate). Le fournisseur a facturé 
directement ses frais à Brussels Airport Company SA, qui en est d’ailleurs le propriétaire.
Les immobilisations financières comprennent tant les participations dans des sociétés nationales et étrangères que les participations dans des organismes internationaux. Par rapport à 2015, les immobilisations financières ont augmenté de 4.464,3 millions d’euros 
en 2016 pour atteindre 45.822,4 millions d’euros. Cette augmentation est due principalement aux revalorisations sur la base de l’actif net des sociétés (1.874,9 millions d’euros) et à une 
augmentation de la contribution au FMI en 2016 (1.697,9 millions d’euros).
221  L’utilisation irrégulière de ce compte budgétaire pour y enregistrer des amortissements et des variations de stock 
a nécessité la neutralisation de son impact budgétaire. ComPtES	AnnUELS	 2016 /105
L’article 9 de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 (plan comptable) dispose que les 
participations financières sont annuellement réévaluées par application du pourcentage de participation à la valeur comptable de l’actif net (consolidé) de la société dans laquelle la participation est détenue. Les instructions précisent également que l’actif net (consolidé) des sociétés est celui de l’exercice précédent. Concrètement, la valeur reprise dans les comptes annuels 2016 a été déterminée sur la base de l’actif net fin 2015, alors que, pour certaines 
participations, l’actif net fin 2016  était déjà connu aussi. La valeur fixée ne correspond donc 
pas nécessairement à la valeur réelle de la participation.
La Cour des comptes souligne aussi que la règle d’évaluation précitée s’écarte des règles 
d’évaluation applicables aux entreprises privées
222. Une même participation peut dès lors 
être évaluée différemment selon qu’elle est détenue directement par l’État (par exemple, par bpost ou la Loterie nationale) ou indirectement par la SFPI (qui est détenue à son tour à 100 % par le SPF Finances).
Ces dernières années, les départements et le service Comptable fédéral se sont attelés à 
corriger les erreurs dans les comptes annuels et à améliorer l’annexe. Les commentaires joints aux comptes annuels ont été étoffés et donnent une meilleure idée de la situation en fin d’année et des mutations tout au long de l’année. Cependant, des contrôles réalisés par la Cour ont révélé que les départements s’appuient essentiellement sur des informations publiques, comme les rapports et comptes annuels des sociétés. Elle a constaté que, dans certains cas, cette source d’information était insuffisante pour éviter des imprécisions dans l’annexe
223. Bien que ces imprécisions n’aient qu’une incidence minime sur les comptes 
annuels mêmes, la qualité de l’annexe pourrait encore être améliorée en utilisant non seulement les rapports et les comptes annuels comme sources d’information, mais aussi, par exemple, en suivant les contrats et les modifications de statut. Les commissaires du gouvernement pourraient aussi être mis à contribution pour fournir ces informations.
Outre les imprécisions précitées, l’état 4 de l’annexe ne donne pas une image correcte et 
complète des mutations survenues pendant l’exercice. Au SPF Affaires étrangères, une reprise de plus-values de réévaluation de 184,9 millions d’euros est présentée comme une moins-value de réévaluation comptabilisée. On constate le phénomène inverse pour 60,4 millions 
d’euros au SPF Mobilité.
L’article 9 de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 prévoit également que les participations dans 
des organismes internationaux qui n’ont pas adopté la forme d’une société sont maintenues à la valeur d’acquisition. En 2015, la Cour a réalisé un audit auprès des SPF Finances et 
Affaires étrangères au sujet de l’inventaire et du traitement des participations dans des organismes internationaux
224. À la suite de cet audit, quelques participations ont été 
comptabilisées en tant que transferts en capital dans les comptes annuels 2015. La Cour 
222  Les articles 57, § 1er,	et	66,	§	2,	de	l’arrêté	royal	du	30	janvier	2001	portant	exécution	du	code	des	sociétés	fixent	les	
conditions relatives à la plus-value et à la moins-value de réévaluation pour les participations. Dans les deux cas, 
une réévaluation ne peut être comptabilisée que si la valeur a changé de façon certaine et durable par rapport à la valeur comptable.
223 Ces	imprécisions 	concernent 	notamment 	des	différences	constatées	au	niveau	du	nombre	d’actions	ou	du	
pourcentage de participation. 
224  Cour des comptes, «  Inventaire des participations dans des organismes internationaux et des entreprises non 
résidentes  », 172
e	Cahier,	Volume	I,	Bruxelles,	octobre	2015,	p.	165	–	169.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be. 106
rappelle sa recommandation visant à élaborer un cadre légal pour l’inventaire de ces 
participations et à préciser la différence entre une participation et un transfert en capital sur la base de la classification économique.
Enfin, la Cour tient encore à attirer l’attention sur les litiges juridiques en cours concernant 
la Sabena, mentionnés par la SFPI dans son rapport annuel 2015. Le volet juridique étranger a été tranché en 2015 par un jugement en défaveur des requérants, parmi lesquels l’État belge. Le SPF Finances a constitué une provision de 200,8 millions d’euros pour 
rembourser un emprunt de la SFPI à Swissair, agissant pour le compte de l’État, qui était destiné à la souscription d’actions de la Sabena. Les comptes annuels 2015 consolidés de la SFPI précisent qu’il s’agit de « dettes pour compte de l’État », mais le remboursement de 
cet emprunt capitalisé est incertain. La Cour observe par ailleurs que le SPF Finances n’a 
constitué aucune provision pour d’autres frais éventuels liés au règlement de la faillite.
3.4 Stocks
Au 31  décembre  2016, les stocks étaient évalués à 3.516,4  millions d’euros dans les comptes 
de l’État fédéral (+1.762,4 millions d’euros par rapport à 2015). Bien que ceux de la Défense 
représentent 99  % de ce total, des stocks sont également comptabilisés à la Police fédérale 
et aux SPF Santé publique, Intérieur et Finances.
3.4.1	 Remarques	générales
La Cour relève tout d’abord l’absence d’uniformité dans la valorisation des stocks. À la Police 
fédérale, l’application logistique est peu performante, ce qui empêche de connaître les prix d’acquisition des stocks sortants. De ce fait, les stocks ne peuvent être valorisés qu’au prix saisi le plus récemment. La Police fédérale développe un module de gestion logistique (Logispol), intégré à Fedcom, qui permettra de remédier à terme aux problèmes relevés. Les stocks de la Défense sont, quant à eux, évalués selon la méthode du prix moyen pondéré, tandis que le SPF Intérieur a opté pour la méthode Fifo
225.
Par ailleurs, les catégories de stocks, nouvellement introduites dans Fedcom par la Défense et la Police fédérale, l’ont été en débitant les comptes d’actif de stocks et en créditant le compte de résultats via les comptes de variation de stocks. Or ces stocks ont été principalement constitués lors d’exercices précédents. Ils n’auraient donc pas dû être comptabilisés comme une charge de l’exercice en cours, mais au passif du bilan dans les comptes de fonds propres. Les écritures passées ont entraîné une diminution non justifiée des charges d’exploitation de l’exercice 2016 d’environ 1,7 milliard d’euros, ce qui porte le solde de ces charges à 6,3  milliards 
d’euros au 31 décembre 2016 et porte atteinte à l’image fidèle des comptes annuels.
Enfin, les comptes annuels ne reposent pas suffisamment sur un inventaire basé sur des 
opérations de relevé, de vérification, d’examen et d’évaluation, comme l’impose l’article 16 de la loi du 22 mai 2003. En effet, outre l’absence de système de gestion de stocks 
performant dans la plupart des départements, la Cour a identifié des éléments de stocks non comptabilisés pour lesquels une estimation n’a pu être fournie.
225 La méthode du premier entré, premier sorti (First In First Out)  est une méthode de valorisation des stocks 
communément admise. ComPtES	AnnUELS	 2016 /107
3.4.2	 Remarques	particulières
En 2016, la Défense a comptabilisé des stocks déjà en sa possession lors de son passage à Fedcom. Il s’agit essentiellement de stocks de pièces de rechange et d’équipements à caractère militaire. Ainsi, le stock de pièces de rechange comptabilisé pour 1.260,5 millions 
d’euros en 2015 dans le compte unique 362090 a été porté à 2.430,8 millions d’euros. Il est 
désormais ventilé en fonction de la nature des pièces de rechange (matériel roulant, volant et divers). La totalité du stock historique n’a toutefois pas encore été intégrée au compte général. La valeur de ce stock manquant n’a pas pu être déterminée, la Défense continuant son travail de recensement et de valorisation.
De plus, les listes d’inventaires de stocks fournies contiennent des éléments qui auraient 
dû être comptabilisés en immobilisations corporelles, ce qui renforce les incertitudes sur l’exhaustivité, la valorisation et la comptabilisation de ses stocks.
Le stock comptabilisé par la Police fédérale s’élève à 25,5 millions d’euros, contre 13,8 millions 
d’euros en 2015. Cette variation est due aux nouvelles catégories ajoutées dans les stocks 
(munitions, équipements de fonction, fournitures informatiques et d’imprimerie, pièces de rechange pour armes). D’après la Police fédérale, trois types de stocks doivent encore être comptabilisés (carburant des citernes de certaines casernes, matériel d’entretien et de réparation des bâtiments et locaux ainsi que fournitures et petits matériels de bureau).
À l’exception de masques chirurgicaux, le SPF Santé publique a détruit les stocks non 
comptabilisés de matériel médical lié à la pandémie du virus H1N1
226. Il dispose encore d’un 
stock stratégique d’antiviraux (valorisé à 1,5 million d’euros) qui n’a pas varié en 2016.
Le SPF Intérieur dispose d’un stock de tablettes d’iode (0,6 million d’euros) destiné à 
protéger la population en cas d’accident nucléaire ainsi que de matériel et carburant de la 
protection civile (0,8 million d’euros). Le stock d’iode est amené à doubler sur décision du gouvernement.
En 2016, le SPF Finances a comptabilisé en stocks 75.000 euros relatifs à un bien immobilier 
dévolu à l’État dans le cadre d’une succession en déshérence. Le bien est maintenu en stock 
jusqu’à sa vente. Comme le service chargé de comptabiliser ce type d’actif n’a été créé que très récemment, il est probable que d’autres biens auraient dû être comptabilisés. Par ailleurs, Fedopress, le service d’imprimerie du SPF, dispose d’un stock (papier, encre, etc.) pour 16,6 millions d’euros. Ce stock est géré hors Fedcom, via un autre logiciel. Il n’est pas 
comptabilisé dans les comptes du SPF Finances.
Le SPF Justice dispose de plusieurs stocks d’articles d’habillement et de produits alimentaires, 
qui ne sont pas rapportés dans les comptes faute d’une application centrale pour enregistrer les mouvements de stocks. Une estimation de la valeur de ce stock ne peut donc pas être communiquée. Ces problèmes sont détaillés plus loin dans ce Cahier
227.
226  La date de péremption de ce matériel était largement dépassée.
227 Voir ci-après, dans la partie III de ce Cahier, le chapitre 5 « Comptabilité en matières des prisons ». 108
Le solde des liquidités et des placements à moins d’un an a augmenté en 2016 de 
16.481,5 millions d’euros, dont 14.881,4 millions d’euros concernent les liquidités. Cette hausse s’explique en grande partie par l’augmentation du solde sur le compte central de recettes auprès de la Trésorerie
228.
Bien que des comptes financiers supplémentaires aient été enregistrés dans Fedcom en 2016, des soldes de comptes bancaires
229, de comptes postaux et de caisse ne sont toujours pas 
repris dans le bilan. D’après les confirmations obtenues par la Cour auprès des principales banques de Belgique, des soldes de comptes bancaires manquants ont été identifiés pour le SPF Justice, la Police fédérale et le SPF Économie. Par ailleurs, le SPF Justice n’a pas encore intégré les caisses des établissements pénitentiaires dans Fedcom et il manque encore les comptes bancaires et de caisse du SPF Affaires étrangères pour ses postes diplomatiques et consulaires ainsi que le solde de deux comptes postaux
230.
Dès lors que les comptes financiers manquants altèrent l’image correcte des flux financiers, il est nécessaire pour l’exhaustivité de la comptabilité que tous les comptes bancaires, postaux et de caisse soient enregistrés dans Fedcom, faute de quoi les comptes concernés échappent éventuellement au contrôle interne relatif aux flux de recettes et de dépenses. La Cour des comptes insiste donc à nouveau pour que les comptes manquants soient intégrés au plus vite dans Fedcom. Les extraits de comptes postaux et de comptes auprès de la Banque nationale de Belgique (BNB) sont en principe
231 lus automatiquement dans Fedcom232.
Outre les comptes postaux et les comptes auprès de la BNB, plusieurs départements disposent de comptes bancaires auprès d’institutions financières, établis ou non en devises
233. Les 
extraits de ces comptes ne sont pas lus automatiquement dans Fedcom, si bien que les départements doivent y enregistrer manuellement toutes les opérations concernées. La Cour des comptes recommande de réaliser cet enregistrement le plus vite possible afin de toujours refléter au mieux la réalité. Elle recommande en outre que les extraits de comptes bancaires belges soient lus automatiquement eux aussi, afin de favoriser la ponctualité et l’exactitude du traitement.
228  Le comptable centralisateur perçoit des montants des départements sur son compte central de recettes et 
les reverse à la Banque nationale dans le cadre du cash pooling . Le solde sur ce compte central de recettes au 
29	décembre	2016	a	été	reversé	le	30	décembre	2016.	Le	comptable	centralisateur 	a	encore	reçu	12.333,3	millions	
d’euros des départements le 30 décembre 2016. Ce montant n’a plus été reversé à la Banque nationale en 2016. En 
2015, le dernier versement à la Banque nationale a eu lieu le 30 décembre 2015. Le comptable n’a toutefois reçu que	19,3	millions	d’euros	des	départements	les	30	et	31	décembre	2015.
229  Il	s’agit	des	comptes	ouverts	auprès	d’autres	institutions 	financières 	que	bpost	ou	la	Banque	nationale	de	Belgique.
230  La Cour des comptes n’est pas en mesure d’en évaluer l’incidence totale, dès lors qu’elle n’a pas reçu tous les 
comptes des comptables.
231 Il	n’en	va	pas	ainsi	des	dépenses	confidentielles 	de	la	Sûreté	de	l’État	au	sein	du	SPF	Justice,	un	choix	délibéré	lié	à	
la	confidentialité 	des	opérations 	sous-jacentes. 	Cette	lecture	automatique 	n’est	pas	réalisée	non	plus	pour	quatre	
comptes postaux utilisés par les parquets et les procureurs et gérés conjointement par la Police fédérale et le SPF Justice.	Les	mutations	de	ces	comptes	postaux	sont	enregistrées	en	une	fois	à	la	fin	de	l’année	comptable.
232  Le	service	Comptable	 fédéral	reçoit	des	fichiers	Coda	de	bpost	pour	les	comptes	postaux	et	de	la	BnB	pour	les	
comptes	qui	y	sont	ouverts.	Ces	fichiers	sont	lus	automatiquement	 dans	Fedcom,	de	sorte	que	toutes	les	opérations	
concernées aboutissent automatiquement dans Fedcom.
233 Il	s’agit	du	SPF	Justice,	du	SPF	Affaires	étrangères,	 de	la	Défense,	de	la	Police	fédérale,	du	SPF	Finances	et	du	
SPF  Économie. ComPtES	AnnUELS	 2016 /109
La Cour des comptes a observé que des départements attendent parfois longtemps 
avant de rétrocéder les fonds reçus au Trésor. Les départements ne disposent pas tous de directives concernant cette rétrocession et celles-ci ne sont pas souvent formalisées. Le service Comptable fédéral a déjà entrepris des actions à cet égard dans le cadre des clôtures mensuelles et annuelles, mais leur suivi est encore insuffisant pour l’instant. L’Administration générale de la trésorerie a dès lors diffusé une note à l’attention des comptables, leur rappelant la nécessité de rétrocéder régulièrement les fonds reçus au Trésor
234. La note évoque l’obligation de procéder à temps aux rétrocessions nécessaires en 
fin d’année, de sorte qu’il ne reste pas de soldes importants sur les comptes.
Le solde de certains comptes postaux, bancaires et de certaines caisses est demeuré 
inchangé en 2016. La Cour des comptes recommande aux départements de vérifier avec les 
services ou comptables concernés s’il n’est pas possible de les clôturer.
La plupart des départements gèrent encore des caisses en monnaie fiduciaire. Eu égard 
à leurs activités, ce sont principalement la Défense et la Police fédérale qui les utilisent de manière intensive. Bien qu’elles représentent la seule solution pratique dans certains cas, ces caisses induisent un risque accru en matière de contrôle interne par rapport aux comptes bancaires et postaux, notamment parce que les transactions de caisse doivent être introduites manuellement dans Fedcom. La Cour a constaté que l’introduction des transactions est souvent irrégulière, de sorte que les situations intermédiaires ne donnent pas une image correcte de la réalité. Elle recommande dès lors de limiter au maximum l’utilisation des caisses et d’améliorer le suivi des transactions de caisse.
Certains départements présentent encore fin 2016  des soldes sur des comptes d’attente liés 
à des comptes postaux
235. Ils les utilisent pour attribuer correctement les montants reçus et 
suivre le paiement des montants à verser. La Cour des comptes souligne l’importance d’un 
suivi permanent. En effet, une attribution exacte et un suivi minutieux sont nécessaires pour garantir l’image correcte des autres postes du bilan et du compte de résultats. Le service Comptable fédéral y accorde l’attention requise lors de la clôture mensuelle et annuelle, mais les départements n’y consacrent pas tous un suivi conséquent (le SPF Justice, en l’occurrence).
C’est à tort que certains comptes d’attente créditeurs sont portés à l’actif du bilan et d’autres 
comptes d’attente débiteurs le sont au passif, ce qui génère une sous-évaluation de l’actif et du passif de 8.156,6 millions d’euros. En ce qui concerne les comptes postaux clôturés, le SPF Justice et le SPF Finances ont sorti de la comptabilité les soldes restants sur les comptes d’attente qui y étaient liés.
Seule une partie des placements financiers à moins d’un an (5.455,1 millions d’euros) 
est détaillée dans les notes justificatives des comptes annuels. Il s’agit des OLO arrivant 
à échéance dans les douze mois, des certificats de trésorerie et des titres émis par la 
234  note du 11 mai 2017 de l’Administration générale de la trésorerie adressée à tous les comptables justiciables au 
sujet de la rétrocession régulière des recettes sur le compte du comptable centralisateur.
235 Le	solde	restant	est	surtout	significatif	pour	le	SPF	Économie,	la	Défense	et	le	SPF	Justice.	Il	l’est	dans	une	moindre	
mesure pour le SPF Finances, la Police fédérale, le SPF P&O, le SPF Mobilité et le SPP Intégration sociale. En 
termes de volume, ce sont le SPF Finances et le SPF Justice qui possèdent le plus grand nombre de ces comptes. 110
Communauté française et la Région wallonne. Les soldes des opérations de swap et le solde 
de trésorerie versé quotidiennement par la Trésorerie à la BNB n’y apparaissent pas.
Les comptables doivent transmettre leurs comptes à la Cour avant le 1er mars de l’année 
concernée. Certains comptes n’ont pas été transmis dans les délais à la Cour, bien que les 
opérations concernées aient déjà été enregistrées dans Fedcom236. La Cour ne peut dès lors 
évaluer la justification de la gestion de certains de ces fonds et droits constatés qu’après son contrôle des comptes annuels.
3.6 Dettes
3.6.1	 Dette	de	l’État	fédéral
Selon la situation officielle au 31 décembre 2016, la dette de l’État fédéral s’élève à 
4 0 5 , 2  m i l l i a r d s  d ’e u r o s .  L e  m o n t a n t  d e  l a  d e t t e  fi g u r a n t  d a n s  l e s  c o m p t e s  a n n u e l s  2 0 1 6
237 s’élève 
à 404,4 milliards d’euros, dont 317,1 milliards en OLO. La différence nette (750,4 millions 
d’euros) entre les deux montants tient à des différences méthodologiques entre le plan comptable et la situation officielle. Elle est justifiée dans une annexe des comptes annuels
238 
et est la résultante nette de plusieurs écarts, positifs et négatifs, portant principalement sur les disponibilités bancaires de certains organismes, la date de comptabilisation (date du droit constaté ou date valeur) et les intérêts escomptés sur les certificats de trésorerie.
Les amortissements de la dette de l’État fédéral se sont élevés à 29,6 milliards d’euros 
en 2016, tandis que les produits d’emprunts se sont élevés à 42,5 milliards d’euros (hors remboursements)
239.
3.6.2	 Autres	dettes	à	court	terme
3.6.2.1 Factures à recevoir
Le cadre légal et réglementaire en vigueur prévoit de comptabiliser dans le compte Factures 
à recevoir, le montant d’une déclaration de créance ou d’une facture qui n’a pas encore été reçue au 31 décembre de l’année de l’exercice. Seules les dettes nées de l’achat de biens et de services sont concernées selon le plan comptable.
Dans ses Cahiers précédents, la Cour avait critiqué la procédure de comptabilisation 
des factures à recevoir, mise en place par le service Comptable fédéral. Dans le cadre de l’élaboration des comptes annuels 2016, ce service a pris en compte ces remarques. Un montant de 22,0 millions d’euros a été comptabilisé à ce titre en 2016 (contre 35,6 millions 
d’euros en 2015).
En pratique toutefois, la plupart des départements continuent à recenser leurs factures à recevoir sur la base de la liste des bons de commande ouverts pour lesquels une réception 
236  Voir ci-après, dans la partie III de ce Cahier, le chapitre 3 « Comptes de comptables et mission juridictionnelle de la 
Cour des comptes ».
237 Sur des comptes de classes 1, 4 et 5.
238  État n°18 – Situation nominale de la dette publique.
239  Voir ci-avant, dans cette partie I du Cahier, le chapitre 2 « Évolution de la dette de l’État et de la dette publique ». ComPtES	AnnUELS	 2016 /111
(via la transaction Migo de Fedcom) a eu lieu sans que la facture ait été comptabilisée. Cette 
procédure est critiquable car, d’une part, elle est incomplète (certains bons de commande ne nécessitant pas de réception via la transaction Migo) et, d’autre part, elle est susceptible de comporter des erreurs lorsque la transaction Migo n’est pas utilisée à bon escient (par exemple lorsque seule une partie des quantités commandées a été effectivement réceptionnée).
Aussi, malgré l’amélioration des procédures par le service Comptable fédéral, le montant 
comptabilisé en factures à recevoir ne donne pas une image fidèle de celles-ci, d’autant que certains départements n’en ont comptabilisé aucune (principalement le SPF Justice).
De plus, aucune imputation budgétaire n’est réalisée à la charge de l’année concernée, alors 
que les factures à recevoir répondent aux conditions d’un droit constaté et qu’à ce titre, elles devraient être enregistrées aussi bien en comptabilité générale que budgétaire.
Le service Comptable fédéral signale que la concrétisation prochaine d’un projet visant 
à effectuer des réceptions valorisées devrait permettre d’uniformiser la manière dont les réceptions sont effectuées dans Fedcom ainsi que leur comptabilisation.
Une des conditions principales pour l’utilisation de la technique de la facture à recevoir 
réside dans le fait que l’achat (ou le service) doit avoir été livré (ou presté) et accepté au plus tard le 31 décembre de l’année concernée. Le service Comptable fédéral autorise d’inclure des dépenses récurrentes dans les factures à recevoir, même si ces dépenses n’ont pas été formellement acceptées pour le 31 décembre, pour conférer à cette rubrique une image plus fidèle du point de vue économique. La Cour souligne que cette pratique ne peut être tolérée que pour les seules dépenses récurrentes (électricité, assurance, personnel détaché, etc.) étant donné qu’elles restent relativement stables dans le temps.
Enfin, en 2016, la plupart des départements ont pris en compte les remarques de la Cour 
concernant la nécessité de contrepasser, au cours de l’année subséquente, les factures à recevoir au fur et à mesure de leur réception (comme le prévoit le plan comptable applicable à l’État fédéral).
Remarques particulières
Par le passé, le SPF Affaires étrangères comptabilisait en factures à recevoir des dépenses pour lesquelles la livraison (ou le service) n’avait pas été faite et acceptée au 31 décembre. Selon le département, le changement de méthode de recensement des factures à recevoir a réduit de manière importante le montant de celles-ci (de 3,9 millions d’euros à 0,3 million 
d’euros). Toutefois, le département a uniquement repris, dans son décompte des factures à recevoir, les dépenses enregistrées dans les comptes d’actifs immobilisés, sans y inclure les montants comptabilisés en charges.
Le SPF Justice, compte tenu de problèmes d’interface entre ses applications internes et 
Fedcom, ne peut pas recenser les factures à recevoir.
Le montant comptabilisé en factures à recevoir à la Défense a diminué de 43 % par rapport à 
2015 pour s’établir à 11,4 millions d’euros. Les informations fournies à la Cour par la Défense  112
ne permettent pas de s’assurer de la bonne réception et acceptation des biens et services 
concernés au 31  décembre  2016.
Au SPF Sécurité sociale, des factures se rapportant entièrement à l’exercice 2017 ont été 
comptabilisées à tort en factures à recevoir (à la charge de l’exercice 2016).
3.6.2.2 Comptes fournisseurs
L’examen de la balance âgée des comptes fournisseurs à court terme n’a mis en évidence 
aucun problème significatif en termes d’image fidèle des comptes annuels. Les comptes gagneraient toutefois en lisibilité si tous les départements soldaient les écritures qui encombrent inutilement les comptes. Des problèmes de jeux d’écritures, de corrections, d’annulations qui n’ont pas lieu d’être, ou de paiement non compensés par une écriture au débit de ces comptes ont ainsi été décelés.
Par ailleurs, l’Institut national de criminalistique et de criminologie (INCC) facture 
fréquemment des expertises scientifiques au SPF Justice. Ces factures sont envoyées, pour approbation, aux magistrats ayant requis l’expertise. L’Institut a communiqué récemment au SPF Justice un récapitulatif des factures impayées. Ces factures ne sont pas comptabilisées 
dans les comptes fournisseurs du SPF, alors que les comptes 2016 de l’INCC font état d’un 
montant de 3,5 millions d’euros de factures impayées. Ce type de discordance posera des 
problèmes au moment de l’établissement des comptes annuels 2018 de l’État fédéral.
3.6.3	 Autres	dettes	à	long 	terme
Elles sont essentiellement constituées des autres dettes à plus d’un an vis-à-vis de tiers 
soumis au plan comptable pour un total de 24.244,9 millions d’euros, correspondant à la valeur nominale des bons du Trésor détenus par le fonds de vieillissement. Les écritures concernant ce fonds ont été annulées au 1
er janvier 2017 suite à sa suppression240.
D’autres dettes à plus d’un an vis-à-vis de tiers non soumis au plan comptable figurent au bilan de l’administration générale pour un total de 4.697,6 millions d’euros. Outre les dépôts en espèces versés à la Caisse des dépôts et consignations (3.719,1 millions d’euros) et les avances octroyées par les institutions européennes (294,2 millions d’euros), le financement 
alternatif d’investissements de la SNCB et d’Infrabel relève également de cette catégorie. Le SPF Mobilité a en effet enregistré les montants suivants au cours de l’exercice 2016 :
• 211,0 millions d’euros concernant le solde du financement de la réalisation des travaux 
pour le TGV par la SNCB-Holding et Infrabel. La prise en charge du financement par 
l’État est assurée par le versement d’une annuité globale de 16,6 millions d’euros jusqu’en 2036.
• 88,5 millions d’euros relatifs à l’achat par la SNCB de 21 automotrices électriques AM08 (Desiro lot 2). La prise en charge de leur financement par l’État est assurée par le versement d’une annuité de 7,99 millions d’euros jusqu’en 2032.
• 384,8 millions d’euros pour l’achat par la SNCB de 95 automotrices à utiliser sur les lignes 
du RER. La prise en charge de leur financement par l’État est assurée par le versement d’une annuité de 30 millions d’euros jusqu’en 2035.
240  Article 67 de la loi du 18 décembre 2016 organisant la reconnaissance et l’encadrement du crowdfunding  et portant 
des	dispositions	diverses	en	matière	de	finances,	entré	en	vigueur	le	1er janvier 2017. ComPtES	AnnUELS	 2016 /113
3.7	 Fonds 	propres
Les fonds propres totaux sont négatifs et s’établissent fin 2016  à -365.413,3  millions d’euros, 
soit une diminution de 6.907,4 millions d’euros par rapport à 2015. L’État fédéral a en effet 
dû accroître sa dette en 2016  pour financer son fonctionnement. Cette évolution s’explique 
principalement par le résultat global négatif de l’exercice (-12.140,6 millions d’euros). Des 
adaptations, qui portent aussi bien sur 2016 que sur les exercices antérieurs, ont aussi été 
apportées directement aux fonds propres en cours d’exercice (+5.233,2 millions d’euros). Le service Comptable fédéral a expliqué les variations des fonds propres dans l’annexe aux comptes annuels.
Le résultat global de l’exercice 2016 est identique au résultat consolidé de l’ensemble des 
numéros d’entreprise repris dans Fedcom, y compris les numéros d’entreprise 1900 (Régie 
des bâtiments), 2100 (Service fédéral Pensions) et 5100 (Dette publique)
241. Contrairement 
à 2015, le numéro d’entreprise FE01 (Consolidation) doit également être considéré. Onze 
numéros d’entreprise ont réalisé un résultat négatif242 et neuf un résultat positif243. Seul le 
numéro d’entreprise 2100 (Service fédéral Pensions) a réalisé un résultat nul.
Les adaptations apportées directement aux fonds propres portent sur :• les modifications d’inventaire et les chargements supplémentaires d’immobilisations 
corporelles et incorporelles (+5.965,0  millions d’euros), l’incidence la plus importante 
concernant les terrains et bâtiments de l’administration générale, chargés dans Fedcom au cours de l’exercice 2016 (+5.892,5 millions d’euros) ;
• les corrections des soldes en souffrance des prêts d’État à État accordés au Pérou et à l’Algérie (+1,5 million d’euros) ;
• l’augmentation, datant de 2015, de la partie libérée dans le capital de l’ Inter-American 
Development Bank (+1,1 million d’euros) ;
• les adaptations apportées aux fonds propres de départ (+1,0  million d’euros), qui 
concernent l’évolution des avances sur frais de justice en cours d’exercice (+5,4 millions d’euros), une correction portant sur les avances récupérables aux hôpitaux dans le cadre de leur financement (+2,0 millions d’euros), la décomptabilisation de la partie non 
utilisée des emprunts d’État octroyés au Ghana et au Burkina Faso (-0,1  million d’euros) 
et l’opération visant à solder des comptes d’attente liés à des comptes postaux clôturés (-6,3 millions d’euros) ;
• une adaptation des dettes à long terme et court terme (-735,2 millions d’euros) qui concernent le financement alternatif de l’achat des automotrices Desiro et du matériel roulant pour le RER par la SNCB (respectivement -96,8 millions d’euros et -413,5 millions 
d’euros) ainsi que les investissements dans l’infrastructure et les gares pour la liaison TGV par Infrabel (-224,9 millions d’euros).
241  Un	numéro	d’entreprise	se	réfère	à 	une	section	spécifique	du	budget.
242  Les	numéros	d’entreprise	 0200,	0400,	1400,	1700,	1900,	2500,	3200,	3300,	4400,	5100	et	FE01	ont	réalisé	ensemble	
un résultat de -14.522,5 millions d’euros.
243  Les numéros d’entreprise 0300, 0500, 1200, 1300, 1600, 1800, 2300, 2400 et 4600 ont réalisé ensemble un résultat 
de	2.381,9	millions	d’euros. 114
Le service Comptable fédéral s’est efforcé, au cours des dernières années, d’améliorer 
l’exhaustivité et l’exactitude des fonds propres et de clarifier leurs variations. Malgré ces efforts, les comptes annuels ne donnent toujours pas une image fidèle des fonds propres. La Cour des comptes souligne l’importance de dresser un inventaire complet en vue de la certification des comptes annuels de l’État fédéral par la Cour à partir de 2020.
La Cour des comptes rappelle qu’en vertu de l’article 4 de l’arrêté royal du 
10 novembre 2009 (relatif au plan comptable), les départements doivent, au moins en fin 
d’exercice, établir un inventaire complet de leurs avoirs et droits, de leurs dettes, obligations et engagements ainsi que de leur patrimoine net, et mettre leurs comptes en concordance avec les données de l’inventaire. Le respect de cette disposition est indispensable pour que les fonds propres comptabilisés correspondent à la réalité, ce qui n’est pas encore le cas actuellement. Il ressort ainsi de l’audit de suivi de la Cour des comptes au sujet de l’inventaire des immobilisations corporelles et incorporelles (voir chapitre 5 de la partie 
II) que toutes les immobilisations ne sont pas reprises dans l’inventaire. En outre, certains départements n’ont pas enregistré dans Fedcom l’ensemble de leurs comptes postaux et bancaires et de leurs caisses. Les adaptations apportées aux fonds propres, dont il est question ci-avant, démontrent que les comptes ne donnent pas une image fidèle de la réalité. De telles adaptations sont opérées chaque année.
Des provisions doivent être constituées pour couvrir des risques de pertes ou de charges identifiés qui ne sont pas fixés de manière définitive à la date de clôture de l’exercice. Les risques identifiés découlent d’un événement antérieur, qui donnera probablement lieu à des pertes ou à des charges. L’estimation du montant des pertes ou des charges doit être étayée de manière transparente et logique. Les provisions n’ont pas d’incidence budgétaire.
Selon les instructions du service Comptable fédéral, une provision pour litiges doit être 
constituée dès l’apparition d’un litige. Son montant est calculé sur la base du montant (maximal) estimé du litige, multiplié par un pourcentage de risque estimé. Les contrôles de la Cour montrent que tous les départements n’appliquent pas cette méthode avec cohérence.
Ainsi, les montants provisionnés par le SPF Mobilité, le SPP Politique scientifique et 
le SPF  Finances
244 sont tous basés sur un pourcentage de risque de 100 %, tandis que le 
SPF Sécurité sociale utilise une méthode de calcul propre différente. Comme les années précédentes, ce SPF fonde le calcul de ses provisions sur des dépenses historiques, à savoir des dépenses liées aux litiges clôturés les années précédentes. Il les complète d’une estimation des dépenses récurrentes futures
245. La Cour note également qu’une meilleure 
communication entre les services juridiques des différents départements pourrait conduire à une plus grande uniformité. Ainsi, la Défense et les SPF Chancellerie et Affaires étrangères traitent un même litige dans lequel ils sont impliqués de manière différente.
244  À la suite d’une erreur dans le calcul.
245  À	savoir	l’allocation	 pour	l’aide	aux	personnes	âgées	pour	laquelle	un	montant	fixe	est	prévu	chaque	année	par	
dossier. Selon le département, le nombre de dossiers complique l’estimation individuelle tant du montant du 
risque que du facteur de risque de paiement. ComPtES	AnnUELS	 2016 /115
Les provisions comprennent 761,7 millions d’euros pour les litiges juridiques246 
et 204,2 millions d’euros pour les billets de banque retirés de la circulation. Vu l’ampleur 
du montant et sa justification sommaire et compte tenu de la faible utilisation (3,3  millions 
d’euros en 2016), la Cour estime qu’une évaluation et un suivi détaillés s’imposent.
Les provisions ont augmenté de 27,3 millions d’euros par rapport à 2015. Si plusieurs 
départements ont tenu compte des observations antérieures de la Cour, certains d’entre 
eux n’ont pas encore constitué de provision pour les autres charges futures (par exemple, pour le départ anticipé du personnel, l’activation de garanties accordées
247 et la destruction 
des stocks).
La Cour souligne toutefois que plusieurs départements n’accordent pas assez d’importance 
à la composition des provisions constituées. Ainsi, les états détaillés des provisions du SPF Justice et de la Police fédérale ne correspondent pas à la provision reprise dans les comptes annuels. Le SPF Justice ne peut d’ailleurs pas expliquer pourquoi sa provision pour litiges dans les comptes annuels est supérieure de 44,2 millions d’euros au montant justifié à l’appui de la liste détaillée. L’état détaillé du SPF Finances compte sept litiges en double (pour 19,6 millions d’euros). Au SPF Santé publique, un calcul erroné dans un dossier 
entraîne une surestimation de 1,7 million d’euros.
Les comptes d’attente et de régularisation du passif s’élèvent à 24.502,4 millions d’euros 
au 31 décembre 2016 contre 22.431,7 millions d’euros un an auparavant. Ces montants 
résultent essentiellement des opérations relatives à la dette de l’État fédéral : les charges financières courues atteignent 6.472,8 millions d’euros au terme de l’exercice, alors que 
les produits financiers à reporter augmentent de 2.158,7 millions d’euros pour atteindre 
17.486,4 millions d’euros.
Les comptes d’attente et de régularisation de l’actif s’élèvent à 8.086,2 millions d’euros 
fin 2016, contre 8.828,8 millions d’euros fin 2015. Ces montants résultent essentiellement 
des opérations relatives à la dette de l’État fédéral et notamment des charges financières à reporter de 8.475,1 millions d’euros. Ce montant est partiellement compensé par celui (non reclassé) inscrit en négatif à l’actif (-425,9 millions d’euros), qui concerne les encours de 
fonds en transit ou de fonds devant encore être attribués par les administrations fiscales du SPF Finances.
Les fonds virtuels représentent une valeur totale au passif de 225,7 millions d’euros en 
2016, soit une augmentation de 58,8 millions d’euros par rapport à 2015. Les fonds virtuels 
visent à permettre la comptabilisation des opérations pour compte de tiers en comptabilité budgétaire, parallèlement à leur enregistrement en charges et produits dans la comptabilité générale. Ils représentent des adresses budgétaires purement techniques. Un état des lieux a été établi pour recenser l’ensemble de ces fonds virtuels par département. Il en ressort que ceux-ci ne sont pas systématiquement autorisés par une disposition légale. La Cour rappelle que le plan comptable annexé à l’arrêté royal du 10 novembre 2009 prévoit que les 
246  200,8 millions d’euros ont trait à un prêt accordé par Swissair à la SFPI agissant pour le compte de l’État. Il était 
destiné	à	l’achat	d’actions	Sabena.	Voir	également	le	point	3.3.2	relatif	aux	immobilisations	financières.
247 Voir ci-après, dans ce chapitre, le point 3.10.2 relatif aux dettes garanties par l’État. 116
opérations avec des tiers doivent être comptabilisées sur les comptes ad hoc de classe 4, 
sans influencer le compte de résultats248.
Dans l’ensemble, la Cour constate que les départements ont fait davantage usage des comptes de régularisation lors de la clôture de l’exercice 2016. À titre d’exemple, les charges à reporter de nature non financière s’élèvent à 15,2 millions d’euros en 2016, contre 
4,7 millions d’euros en 2015. Ce montant est toutefois relativement faible par rapport à la taille 
de l’administration générale. Quatre départements importants (SPF Justice, Défense, SPF Affaires étrangères et SPF Finances) n’enregistrent aucune écriture de régularisation, car ils considèrent que cela nécessiterait un travail disproportionné. L’absence d’enregistrement d’écritures de régularisation contrevient à l’article 7 de la loi du 22 mai 2003 qui dispose 
que toute opération doit être rattachée à l’exercice comptable durant lequel elle a lieu. Cette absence de comptabilisation a pour conséquence que différents produits et charges ne sont pas rattachés à l’exercice approprié.
La variation des fonds de tiers enregistrés au passif, qui s’élèvent à 482,2 millions d’euros 
fin 2016, est surtout imputable au SPF Santé publique, et particulièrement à la diminution 
de 348,4 millions d’euros du solde créditeur du compte relatif aux recettes de la vente aux 
enchères des droits d’émission CO2, à reverser aux entités fédérées.
À ce titre, un projet d’accord de coopération visant la répartition de ces recettes a été conclu 
et approuvé par le conseil des ministres et par le comité de concertation le 26 octobre 2016. Les recettes à répartir entre les entités fédérées, de 400,8 millions d’euros à cette date, ont été payées en 2016 en vertu d’un mandat conféré en juin 2016 à la ministre chargée de l’Environnement par le conseil des ministres. L’accord de coopération n’a cependant été formellement conclu que le 20 janvier 2017. L’Inspection des finances avait pourtant émis 
un avis défavorable concernant la liquidation des montants prévus sur la simple base d’un projet d’accord, qui ne peut être considérée comme une base légale suffisante. Cet avis a fait l’objet d’un recours par la ministre susvisée, accepté par la ministre du Budget. La Cour estime que c’est à tort que les recettes relatives aux droits d’émission CO2 ont été versées avant l’entrée en vigueur de l’accord de coopération, c’est-à-dire avant son approbation au sein des différents parlements concernés et sa publication au Moniteur belge .
La Cour observe qu’une écriture de compensation, d’un montant de 262.699,8 millions 
d’euros, a été enregistrée sur les comptes d’attente au 31 décembre 2016. Cette écriture, qui n’est pas fondée sur des pièces justificatives et contrevient aux principes de transparence et de non-compensation, vise à ne présenter dans les comptes annuels que les fonds entrants toujours en attente d’une destination (TVA, enregistrements et domaines). Contrairement aux années précédentes, le SPF Finances a décidé de ne pas extourner cette écriture au 1
er janvier 2017. Cette décision n’offre toutefois pas de solution structurelle au problème 
soulevé par la méthode de comptabilisation de ces recettes, qui continueront à alimenter les comptes d’attente. De plus, les soldes de ces comptes de recettes en attente d’affectation sont en partie constitués de fonds accumulés au cours des années antérieures, qu’il devient difficile à affecter. Une solution devra être trouvée pour que ces montants ne restent pas sur des comptes d’attente.
248  Cour des comptes, 167e Cahier, Volume I, Bruxelles, décembre 2010, p. 452. Disponible sur www.courdescomptes.be. ComPtES	AnnUELS	 2016 /117
Au sein du SPF Justice, les comptes d’attente financiers, liés à la perception des recettes du 
département, n’ont pas tous été contrepassés au 31 décembre 2016 et présentent un solde 
débiteur de 13,9 millions d’euros. La Cour rappelle que ces comptes devraient en principe être soldés à la clôture de chaque exercice.
Enfin, un compte d’attente du SPF Affaires étrangères présente un encours de 10,2  millions 
d’euros à l’actif se rapportant à des avances octroyées à des postes diplomatiques. Le 
département continue en effet d’enregistrer les avances de trésorerie et les fonds de roulement dans un compte d’attente centralisé et non dans des comptes de créances appropriés, ce qui induit un manque de clarté comptable.
3.10	 Droits 	et	engagements 	hors	bilan
Les droits et engagements hors bilan, repris à l’annexe des comptes annuels, atteignent 
146,2 milliards d’euros au 31 décembre 2016. Ils comprennent principalement les emprunts et dettes de tiers garantis par l’État, les subventions octroyées dans le cadre des programmes Airbus, les parties souscrites non appelées de la participation dans des organismes internationaux, l’encours des engagements budgétaires et les droits constatés à recouvrer par l’administration fiscale. La plus grande part des engagements et droits hors bilan relève du SPF Finances.
La Cour relève qu’en raison de la double prise en compte de certains montants lors de 
la confection de l’annexe aux comptes 2015, le montant des droits et engagements hors 
bilan (hors encours des engagements budgétaires) au 31 décembre 2015 a été ramené à 
125,3 milliards d’euros, soit une diminution de 33,8 milliards d’euros.
Par ailleurs, elle souligne que le service Comptable fédéral continue à développer les 
catégories de droits et engagements hors bilan présentées dans l’annexe aux comptes.
3.10.1	 Engagements	budgétaires
L’encours des engagements budgétaires
249 (engagements qui n’ont pas encore donné lieu 
à une liquidation budgétaire) s’élève à 3,7 milliards d’euros (6,3 milliards d’euros un an auparavant). Ces montants ont été correctement enregistrés dans les comptes de la sous-classe 08, conformément à l’article 18 de l’arrêté royal 10 novembre 2009.
3.10.2	 Dettes	garanties	par	l’État
Les divers emprunts et dettes de tiers garantis par l’État s’élèvent à 71,0 milliards d’euros 
au 31 décembre 2016 (69,1 milliards d’euros un an auparavant). Ce montant comprend 
principalement l’encours des emprunts contractés dans le cadre de la crise financière et garantis par l’État (48,3 milliards d’euros, dont 36,7 milliards d’euros relatifs à Dexia) et les 
engagements de l’Office national du ducroire (22,7 milliards d’euros).
Les annexes mentionnent également à bon droit les garanties relatives à la protection des 
dépôts, à concurrence de 100.000  euros par épargnant/coopérateur et par institution. Elles 
portent sur les dépôts, sur les contrats d’assurance vie relevant de la branche 21 et sur le capital de sociétés coopératives agréées.
249  Voir, ci-avant au chapitre 1, le tableau 23 du point 5.1.7. 118
Comme en 2015, aucune provision pour le risque d’activation n’a été enregistrée dans les 
comptes annuels. L’année 2016 a pourtant été marquée par la faillite de la Banque Optima, pour laquelle la garantie étatique a été activée. Bien que les remboursements échoient au fonds de garantie pour les services financiers (intégré au SPF Finances), ce fonds ne dispose pas de réserves financières propres et ses interventions sont en fait prises en charge par l’État
250. Pour faire face à cette charge, 54,0 millions d’euros ont été inscrits au budget 
général des dépenses pour l’année 2016, lors du second ajustement de celui-ci. Ce montant a été entièrement engagé et liquidé en 2016. Or au 31 décembre 2016, un montant d’environ 6 millions d’euros restait à rembourser aux épargnants (ceux-ci étaient habilités à réclamer les montants dus jusqu’en juin 2017). Ce dernier montant n’aurait pas dû faire l’objet d’une liquidation, mais d’une provision pour risque d’activation.
3.10.3	 Cautionnement
Le cautionnement est une garantie financière donnée par l’adjudicataire d’un marché jusqu’à sa complète et bonne exécution
251. Ce cautionnement peut être constitué auprès de 
la Caisse des dépôts et consignations ou auprès d’autres institutions bancaires. Les comptes de la Caisse étant intégrés au bilan du SPF Finances, seuls les cautionnements versés auprès d’institutions bancaires tierces sont repris en tant que droits hors bilan (sous-classe 031).
La Cour souligne l’amélioration dans le rapportage des cautionnements constitués 
auprès d’institutions financières (44,2 millions d’euros contre 32,7 millions d’euros un 
an auparavant) puisque seuls 4 départements
252 (contre 12 l’année précédente) n’ont pas 
rapporté de cautionnements dans les comptes annuels. La Cour note à ce sujet que :
• le SPF Affaires étrangères précise que les cautionnements liés à ses marchés sont tous 
versés à la Caisse des dépôts et consignations ;
• le SPF Justice n’est pas en mesure pour l’instant de communiquer les montants des cautionnements, faute de centralisation des preuves de cautionnement des adjudicataires ;
• le SPP Intégration sociale a reçu des cautionnements pour 0,6 million d’euros.
3.10.4	 Encours	des	engagements	juridiques	des	marchés	pluriannuelsL’encours des engagements juridiques des marchés pluriannuels figure dans les comptes annuels depuis l’an dernier. Une part importante de cet encours restait cependant à comptabiliser, notamment pour les marchés pluriannuels conclus avant 2015. La Cour observe la réalisation d’importants progrès : le montant de l’encours est passé de 
142,3 millions d’euros, au 31 décembre 2015, à 507,4 millions d’euros, au 31 décembre 2016.
L’exhaustivité et l’exactitude de ces montants ne peuvent toutefois être garanties. En effet, 
outre les risques inhérents à l’encodage manuel par les départements de l’encours de nombreux marchés pluriannuels, la Cour relève que :
250 Voir à ce sujet Cour des comptes, Commentaires et observations de la Cour des comptes sur les projets du budget de 
l’État pour l’année budgétaire 2017 , rapport transmis à la Chambre des représentants, Bruxelles, décembre 2016, 
109	p.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
251 Article 2, 8°, de l’arrêté royal du 14 janvier 2013 établissant les règles générales d’exécution des marchés publics et 
des concessions de travaux publics.
252 SPF	Justice,	SPF	Affaires	étrangères,	SPP	Intégration	sociale	et	SPP	Politique	scientifique. ComPtES	AnnUELS	 2016 /119
• Faute de centralisation des informations et du suivi des marchés, le SPF Justice ne peut 
fournir aucune donnée relative à l’encours des engagements juridiques.
• Selon les comptes annuels 2016, l’encours des engagements juridiques de la Défense serait nul au 31 décembre 2016. Pour justifier ce montant, le département s’appuie 
principalement sur la circulaire du 29 janvier 2014 du SPF Bosa qui dispose qu’il n’y a 
pas d’engagement juridique ferme de la dépense pour les marchés à bordereau de prix et pour les accords-cadres. La Cour ne peut se rallier à cette position car, en pratique, le département évalue ses besoins pour établir les clauses et calculer les montants des marchés publics qu’il passe. Des crédits liés aux besoins planifiés sont d’ailleurs inscrits au budget du département, même si juridiquement, l’engagement n’est pas encore né. De plus, le point 4.2 de la circulaire précitée impose l’enregistrement par les départements lors des clôtures périodiques de « l’encours des marchés publics (c’est-à-dire marchés à 
bordereau de prix, accords-cadres) qui excèdent les montants d’encours des engagements budgétaires y relatifs dans les rubriques appropriées de la sous-classe 09 ».
3.10.5	 Droits	constatés	des 	administrations	fiscales
Les droits constatés à recouvrer par les administrations fiscales
253 ont augmenté de manière 
substantielle pour atteindre 32,9 milliards d’euros au 31 décembre 2016 (19,1 milliards d’euros un an auparavant). Cette évolution résulte de l’augmentation des droits constatés à recouvrer en matière de contributions directes (+2,8 milliards d’euros pour l’impôt des 
sociétés et +5,8 milliards d’euros pour l’impôt des personnes physiques) ainsi que de TVA 
(+5,7 milliards d’euros).
Selon le SPF Finances, cette augmentation s’explique par l’accélération des enrôlements par 
l’Administration générale de la fiscalité en novembre et décembre 2016
254 et, concernant 
la TVA, par la prise en compte des créances des centres de traitement régionaux de l’information, notamment les droits contestés (2,2 milliards d’euros) et les droits dont le recouvrement est improbable (2,7 milliards d’euros).
Par contre, des droits constatés à recouvrer par les bureaux de recouvrement non fiscal 
(85 millions d’euros) n’ont pas été comptabilisés car les montants ont été communiqués tardivement par le SPF au service Comptable fédéral.
3.10.6	 Avances	récupérables	dans	le	cadre	de	programmes	 Airbus
L’encours des avances récupérables (sous conditions) octroyées dans le cadre de programmes 
Airbus
255 s’élève à 342,8 millions d’euros dans les comptes annuels 2016, répartis entre 
le SPF Économie (174,4 millions d’euros) et le SPP Politique scientifique (168,4 millions 
d’euros).
Le détail des montants octroyés et des remboursements fait apparaître un taux de 
remboursement très faible (de l’ordre de 30 % à long terme), ce qui peut s’expliquer pour 
des projets à risques, concernant principalement la recherche et développement. La 
253 En	application	 des	dispositions	 de	l’article	134,	alinéa	5,	de	la	loi	du	22	mai	2003,	les	recettes	fiscales	et	non	fiscales	
du SPF Finances n’étaient pas encore comptabilisées au bilan sur la base des droits constatés au 31 décembre 2016.
254 Le contribuable disposant d’un délai de paiement de deux mois, les droits enrôlés en novembre et décembre 
n’arrivent à échéance qu’en janvier et février de l’année suivante.
255 Voir Cour des comptes, «  Remboursement des avances octroyées à des entreprises dans le cadre des programmes 
Airbus », 171e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2014, p. 345-352. Disponible sur www.courdescomptes.be. 120
récupération d’avances pour un total de 15,6 millions d’euros est d’ailleurs déjà compromise. 
Sur la base des informations fournies par les départements, ceux-ci ne semblent pas disposer de procédures suffisantes pour assurer un suivi régulier des projets, et donc des éventuelles récupérations.
3.10.7	 Partie	 souscrite	 non	appelée	 de	la	participation	 dans	des	organismes	
internationaux
Le capital souscrit non appelé dans des organismes internationaux s’élève à 37,5 milliards 
d’euros, en augmentation de 422,7 millions d’euros par rapport à 2015. Il s’agit principalement 
des participations au mécanisme européen de stabilité (21,6 milliards d’euros), à la Banque européenne d’investissement (9,9 milliards d’euros) et à la Banque internationale pour la 
reconstruction et le développement (4,0 milliards d’euros
256).
L’annexe est une des quatre parties des comptes annuels, avec le bilan, le compte de résultats et le compte de récapitulation des opérations budgétaires. Elle contient les informations nécessaires, notamment des données techniques relatives aux comptes, pour permettre l’analyse du bilan et du compte de résultats, ainsi que pour spécifier les droits et obligations hors bilan
257.
La présentation des comptes annuels est régie par l’arrêté royal du 29 avril 2012 qui 
détermine les états constitutifs de l’annexe des comptes annuels. De plus, l’annexe de cet arrêté présente un modèle pour chacun des états requis. La Cour constate que ses remarques antérieures ont été rencontrées et que l’annexe du compte annuel est désormais conforme au modèle réglementaire.
256 Le	capital	appelable	a	augmenté	de	151,9	millions	de	dollars	américains	 en	2016,	pour	atteindre	4,2	milliards	de	
dollars américains.
257 Article	2	de	l’arrêté	royal	du	29	avril	2012	portant	fixation	des	règles	complémentaires	 relatives	à	la	présentation	
des comptes annuels des services de l’État fédéral. ComPtES	AnnUELS	 2016 /121
Système comptable Fedcom
IIPARTIE  SUIVI	DE	L'ÉVoLUtIon	DU	PRoJEt	FEDCom /123
Chapitre 1
Suivi de l’évolution du projet 
Fedcom
Suivi de l'évolution du projet FedcomLa Cour des comptes estime que certains objectifs du projet Fedcom, qui visait à moderniser la 
comptabilité de l’État en application de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et 
de la comptabilité de l’État fédéral, ne sont pas encore atteints, ce qui influence négativement 
la conformité des états comptables de l’administration générale aux normes qui les régissent.
Des projets pilotés par le service Comptable fédéral pour automatiser le traitement des 
factures entrantes, interfacer les applications de gestion des recettes fiscales et comptabiliser ces dernières sur la base du droit constaté devraient contribuer à répondre aux principaux constats qu’elle avait déjà posés lors d’un audit initial en 2014.
La Cour recommande par ailleurs de renforcer le respect du principe de séparation des 
1	 Contexte	et	portée	du	suivi
Le système informatique Fedcom, mis en place depuis 2007, sous-tend la modernisation de la comptabilité publique, introduite par la loi du 22 mai 2003 portant organisation du 
budget et de la comptabilité de l’État fédéral (ci-après la « loi du 22 mai 2003 »).
La Cour des comptes avait réalisé en 2014
258 un audit visant, d’une part, à déterminer dans 
quelle mesure Fedcom supporte l’application de la loi du 22 mai 2003 et, d’autre part, à 
évaluer le coût du projet et le niveau de maîtrise de la gestion du progiciel par le service 
L’audit qu’elle a effectué en 2017 avait pour objectif, dans un premier temps, de vérifier 
si les recommandations que la Cour avait formulées en 2014 ont été rencontrées. Dans 
un second temps, il a approfondi l’examen du respect de la séparation des fonctions dans les procédures d’approbation des opérations en dépenses et en recettes. Cette séparation contribue à garantir la qualité des données budgétaires et comptables enregistrées dans Fedcom.
258 Cour des comptes, « Maîtrise et coût du soutien informatique de la nouvelle comptabilité publique », 171e Cahier, 
Volume I, Bruxelles, octobre 2014, p. 163-171. Disponible sur www.courdescomptes.be. Ci-après l’« audit initial ». 124
Les résultats de cet audit ont été communiqués le 12 juillet 2017 aux présidents des 
SPF Mobilité et Transports, Bosa259 et Finances, à la commissaire générale de la Police 
fédérale ainsi qu’aux ministres concernés.
Le 4 août 2017, le SPF Bosa a transmis à la Cour une réponse coordonnée pour les quatre 
départements. Le ministre des Finances et le président du SPF Finances ont en sus transmis 
leurs propres réponses, le 21 août 2017. Leurs remarques et précisions sont prises en compte 
dans ce chapitre.
2.1	 Évaluation 	du	coût	de	Fedcom
Le tableau ci-après présente les engagements et liquidations réalisés sur les allocations de base dédiées au projet Fedcom entre 2007 et 2016. Il montre que les engagements 
(70,1 millions d’euros) et les liquidations (65,4 millions d’euros) sont plus importants que 
les dépenses liées au marché principal IBM pour l’implémentation du progiciel SAP au sein des départements de l’administration générale. L’administration a en effet passé d’autres marchés de consultance pour s’adjoindre les services de spécialistes dans des matières particulières, comme le langage utilisé ou les opérations de clôture.
Tableau 34 –  Dépenses budgétaires sur les allocations de base dédiées au projet Fedcom (en milliers 
d’euros)
Allocations de base 2007-2013 2014 2015 2016 Total
12 (experts)
Engagement 6.562 1.248 1.514 1.510 10.834
Liquidation 5.438 1.162 1.466 1.354 9.420
12 (implémentation)
Engagement 37.406 1.283 2.281 3.269 44.239
Liquidation 32.608 1.812 3.057 3.791 41.268
74 (investissements implémentation)
Engagement 10.529 2.781 1.225 540 15.075
Liquidation 10.330 2.950 1.167 298 14.745
Total des engagements 54.497 5.312 5.020 5.319 70.148
Total des liquidations 48.376 5.924 5.690 5.443 65.433
Source : comptes d’exécution du budget
De 2007 à 2016, le marché principal IBM se compose du marché principal et d’une 
douzaine d’avenants fixant principalement le coût des licences, de la consultance et de 
l’entretien. Ces avenants ont étendu le périmètre initial du marché pour permettre la mise en place de comptabilités générale et budgétaire, conformes aux dispositions de la loi du 22  mai  2003  dans tous les départements. Fin  2016, le coût total du contrat s’élevait à 
24,9 millions d’euros, soit environ 50 % de plus qu’initialement prévu.
259 Le SPF Stratégie et Appui (en abrégé « SPF Bosa ») regroupe, depuis le 1er mars 2017, les activités des anciens 
SPF Budget et Contrôle de la gestion, Personnel et Organisation et Fedict, du Selor et d’Empreva. SUIVI	DE	L'ÉVoLUtIon	DU	PRoJEt	FEDCom /125
Le 26 février 2015, le conseil des ministres a approuvé la passation d’un marché public de 
services de consultance pour poursuivre le paramétrage du progiciel SAP au projet Fedcom. 
L’accord-cadre avec la société de consultance est axé autour de quatre grands projets :
• le support à Fedcom, c’est-à-dire les services de consultance pour le support général et 
l’accompagnement des extensions de Fedcom ;
• le projet e-BMC qui vise à centraliser les comptes d’institutions, appelés à être consolidés avec ceux de l’administration fédérale ;
• le développement de LogisPol, un logiciel logistique pour la Police fédérale ;
• le projet e-invoicing qui doit permettre la gestion automatisée et informatisée des factures d’achats.
Les engagements budgétaires passés sur ce contrat-cadre s’élèvent à 3,0 millions d’euros au 31 décembre  2016.
Le tableau n’est toutefois pas représentatif du coût total du projet à la charge du budget fédéral. En effet, les frais généraux et le coût des fonctionnaires participant au projet ne sont pas imputés sur des allocations de base dédiées au projet Fedcom (voir point 2.2.4).
2.2	 Suivi	 des	constats 	et	recommandations 	de	l’audit	initial
2.2.1	 Les	recettes	sont	 (en	partie)	gérées	en	 dehors	de	Fedcom	 et	ne	sont	pas	 toutes	
enregistrées	sur	la	base	du	droit	constaté
Les recettes fiscales sont enregistrées dans plusieurs applications externes de l’Adminis -
tration générale de la perception et du recouvrement et de l’Administration générale des 
douanes et accises
260. Elles sont ensuite introduites globalement dans Fedcom sur la base 
d’états récapitulatifs mensuels. Afin de réduire les enregistrements manuels, qui sont des sources d’erreurs, le SPF Finances collabore avec le service Comptable fédéral pour déve -
lopper plusieurs projets. Le but est d’intégrer automatiquement par interfaces les recettes fiscales enregistrées dans les applications externes.
Si l’application centralisant la perception de la TVA (Stiron) est interfacée avec Fedcom 
depuis le 1
er trimestre 2017, l’interfaçage du logiciel ICPC, qui gère et centralise les 
contributions directes (soit la plus grande part des recettes fiscales), ne devrait avoir lieu qu’au  1
er janvier  2018.
Les recettes fiscales doivent par ailleurs être enregistrées sur la base du droit constaté à partir du 1
er janvier 2017261. Or, selon le SPF, une partie substantielle de celles-ci n’était 
toujours pas comptabilisée sur cette base en mai 2017. Une comptabilisation selon le principe du droit constaté n’est prévue qu’à partir du 1
er janvier 2018 pour les recettes de l’impôt des 
personnes physiques et des sociétés.
De même, toutes les recettes non fiscales ne sont pas comptabilisées sur la base du droit 
constaté par les départements fédéraux. Nombre d’entre elles le sont au comptant. Ce 
260  Pour	plus	d’informations,	 voir,	ci-après	dans	cette	partie	II,	le	chapitre	3	«	Comptabilisation	 des	recettes	fiscales	–	
exercice 2016 ». 
261  Article 134 de la loi du 22 mai 2003. 126
constat doit toutefois être nuancé. D’une part, les recettes non fiscales ne représentent 
qu’une part minime des recettes totales et, d’autre part, le principe du droit constaté ne peut pas toujours être appliqué en raison des particularités de certaines procédures de recouvrement.
Dans leurs réponses, les SPF Bosa et Finances soulignent que la mise en place de la 
comptabilisation des recettes fiscales selon le principe du droit constaté et l’interfaçage des applications du SPF Finances avec Fedcom constituent des tâches de grande ampleur et que tous les moyens sont mis en œuvre pour les réaliser.
2.2.2	 La	 simultanéité	 de	la	tenue	des	comptabilités	 budgétaire	 et	générale	 n’est	pas	
entièrement	 respectée	 ;	les	classes	8	et	9	dédiées	 à	la	comptabilisation	 des	
dépenses	et	recettes	budgétaires	ne	sont	pas	d’usage	dans	Fedcom
Fedcom ne permet toujours pas de comptabiliser un droit constaté lorsque le crédit de 
liquidation est insuffisant. Cette situation contrevient au principe de simultanéité des comptabilités, qui implique qu’un droit constaté enregistré en comptabilité générale soit simultanément imputé en comptabilité budgétaire
262. En cas de crédit de liquidation 
insuffisant, le droit constaté devrait être repris au titre des « droits constatés non encore 
liquidés à charge du budget » à l’annexe du compte d’exécution du budget263.
Selon le service Comptable fédéral, ce principe de simultanéité s’oppose à la nécessité de maîtriser l’exécution du budget, le blocage de l’enregistrement des dépenses, en cas de crédits insuffisants, permettant d’éviter leur dépassement. La Cour considère toutefois que l’enregistrement des opérations budgétaires dans les classes 8 et 9 du plan comptable, 
prévu même en l’absence de crédits suffisants, conférerait un surcroît de transparence à la situation budgétaire de l’administration générale. Il permettrait également de respecter les dispositions de la loi du 22 mai 2003.
Par ailleurs, d’autres moyens existent pour aider les départements à gérer au mieux leurs 
crédits de liquidation. Ainsi, en cas de crédits insuffisants, le ministre compétent peut notamment reventiler les allocations de base, dans les limites des crédits de liquidation de chaque section du budget général des dépenses et après accord du ministre du Budget
264.
2.2.3	 Certaines	 opérations	 de	clôture	 ne	sont	pas	correctement	 enregistrées	 au	
regard	de	la	loi	du	22	mai	2003
La comptabilisation d’écritures de clôture, portant notamment sur le pécule de vacances, les primes de compétences ou les factures à recevoir, n’est réalisée qu’en comptabilité générale. Comme ces opérations réunissent les quatre conditions de la constatation d’un droit
265, elles devraient également être enregistrées dans la comptabilité budgétaire. La 
Cour a systématiquement rappelé ce principe dans ses Cahiers précédents266.
262  Article 13 de la loi du 22 mai 2003.
263 Article 28, 2°, b, de la loi du 22 mai 2003.
264  Article 52 de la loi du 22 mai 2003.
265  Article 8 de la loi du 22 mai 2003.
266  Voir Cour des comptes, « Comptes annuels 2015 », 173e	Cahier,	Volume	I,	Bruxelles,	octobre	2016,	p.	96-97.	
Disponible sur www.courdescomptes.be. SUIVI	DE	L'ÉVoLUtIon	DU	PRoJEt	FEDCom /127
Dans sa réponse, le SPF Bosa souligne que des solutions informatiques sont développées 
pour répondre à ces remarques. Elles seront mises en œuvre en 2017-2018.
Concernant le pécule de vacances, la Cour souligne que la correction de cette irrégularité 
budgétaire nécessitera d’inscrire des crédits supplémentaires aux allocations de base concernées. Elle n’aura néanmoins qu’une incidence marginale sur le solde de financement de l’État fédéral, correspondant à la différence entre les pécules de vacances de l’année en cours et de l’année suivante
267.
2.2.4	 Manque	de	suivi	du	 coût	total	du	projet
Les frais généraux et le coût des fonctionnaires participant au projet ne sont pas évalués. Le service Comptable fédéral déclare ne pas réaliser de suivi analytique particulier, en plus du suivi budgétaire. Le pilotage financier des grands projets informatiques nécessite pourtant une vision financière globale qui intègre les coûts directs et indirects (à savoir, notamment, les frais généraux et le coût du personnel participant
268).
Dans sa réponse, le SPF Bosa estime être en mesure d’évaluer le coût total du projet et de mettre en place un tel suivi analytique. La Cour encourage dès lors le SPF à réaliser ce suivi.
2.3	 Séparation 	des	fonctions 	dans	les	procédures 	d’approbation
2.3.1	 Distinction	entre	les	fonctions	de	liquidation	et	d’enregistrement
La séparation des fonctions vise à réduire les risques d’erreurs ou d’actes illégaux en limitant l’influence d’un agent ou d’une équipe sur les étapes-clés d’un processus. Les différentes fonctions doivent ainsi être réparties entre un nombre suffisant d’agents pour garantir l’efficacité des contrôles et l’équilibre des pouvoirs
269. Dans le cadre d’un processus d’achat, 
il y a, par exemple, incompatibilité entre les fonctions d’ordonnateur et de liquidateur ou entre celles de réceptionnaire des biens et de liquidateur.
L’article 29 de la loi du 22 mai 2003 charge ainsi le Roi d’organiser, sur proposition du 
ministre du Budget, la nécessaire séparation entre les fonctions de décision, d’exécution, 
d’enregistrement, de conservation et de surveillance, relatives aux opérations comptables et budgétaires. Cet article n’a pas encore fait l’objet d’un arrêté d’exécution précisant l’organisation du cadre budgétaire et comptable, le rôle des acteurs et la séparation des fonctions.
De plus, la constatation d’un droit est une opération distincte de son enregistrement dans 
la comptabilité (générale et budgétaire), puisque les droits constatés (par un liquidateur) au cours d’une année budgétaire peuvent être rattachés à cette dernière jusqu’au 31 janvier 
267 Voir Cour des comptes, « Comptes annuels 2015 », ibid .,	p.	109.	
268  À	titre	de	bonne	pratique,	la	norme	de	certification	 des	services	informatiques	 ISo	20000	prévoit,	pour	les	
volets de budgétisation et de comptabilisation, de prendre en compte une série de coûts qui se retrouvent en 
comptabilité	 analytique,	 tels	que	les	coûts	opérationnels,	 les	coûts	directs,	indirects,	fixes	ou	variables,	en	plus	des	
investissements.
269  organisation	 internationale	 des	institutions	 supérieures	 de	contrôle	des	finances	publiques,	 Lignes directrices 
sur les normes de contrôle interne à promouvoir dans le secteur public ,	Intosai	gov	9100,	Budapest	2004,	p.	33,	 
www.issai.org/fr/site-issai/issai-framework/intosai-gov.htm. 128
de l’année suivante270. Or au sein des départements, les procédures confondent liquidation 
et enregistrement. Alors que la liquidation devrait précéder l’enregistrement (deux étapes 
à exécuter par des agents différents aux termes de l’article 29 susmentionné), il n’est pas 
possible de les effectuer séparément dans Fedcom.
Dans sa réponse, le SPF Bosa conteste cette interprétation. Il considère que la constatation 
d’un droit n’est pas une opération distincte de son enregistrement. La Cour ne peut se rallier à cette interprétation et maintient sa position.
2.3.2	 Gestion	des	matrices	de	rôles	en	matière	de	dépenses2.3.2.1 Utilisation des matrices de rôles
Nonobstant les lacunes du cadre réglementaire, la Cour a évalué la manière dont les 
matrices de rôles
271 sont utilisées dans trois départements (Police fédérale, SPF Finances 
et SPF Mobilité). Elle a constaté des incompatibilités dans les rôles repris dans les matrices (voir point suivant), notamment entre les volets de réception et d’approbation de factures
272. 
Elle a aussi observé que les limites d’approbation fixées par ces matrices ne sont pas rigoureusement respectées.
En effet, des agents ont la possibilité d’approuver des dépenses en outrepassant leur rôle 
(défini par les matrices) ou pour des montants supérieurs à leur limite d’approbation, parce que Fedcom ne provoque pas de blocage en cas de non-respect des règles fixées.
2.3.2.2 Coordination des matrices de rôles
Les matrices de rôles de l’ensemble des départements sont centralisées par l’équipe 
Législation, autorisation et normes du service Comptable fédéral, qui a développé et diffusé des instructions expliquant les différents rôles et les incompatibilités éventuelles.
Des demandes de modification et de création de rôles sont transmises journellement par 
les départements au service Comptable fédéral via Fedcom. Un contrôle hebdomadaire de ces demandes est effectué avant la mise à jour des rôles dans Fedcom. En cas d’incohérence, le service Comptable fédéral contacte le département mais ce dernier peut maintenir sa demande initiale. Les matrices éventuellement modifiées sont renvoyées au responsable des rôles concernés.
Par ailleurs, le service Comptable fédéral analyse annuellement les matrices de rôles et 
notifie aux départements les incompatibilités constatées, classées selon leur importance. 
270 Article	22	de	l’arrêté	royal	du	10	novembre	2009	fixant	le	plan	comptable	 applicable	 à	l’État	fédéral,	aux	
271 Une	matrice	de	rôles	est	un	tableau	qui	reprend	l’ensemble	 des	autorisations	 et	délégations	 accordées	à	certains	
membres du personnel.
272 Le	terme	«	facture	»	s’entend	comme	la	pièce	justificative	 d’une	opération	de	dépenses	au	sens	de	l’article	8	de	la	
loi du 22 mai 2003. SUIVI	DE	L'ÉVoLUtIon	DU	PRoJEt	FEDCom /129
Ce service ne peut toutefois pas leur imposer d’adapter leurs matrices pour corriger la 
répartition des attributions. Les départements sont en effet responsables de leur système de contrôle interne
273. Ils peuvent dès lors décider d’assumer la responsabilité des risques 
associés à ces incompatibilités. Dans ce cas, la matrice des rôles reste inchangée.
2.3.3	 Procédures	d’approbation	des	dépenses	dans	certains	SPF
2.3.3.1 SPF Finances
Dans le cadre de l’évaluation du contrôle interne au SPF Finances et, plus précisément, du 
flux d’approbation électronique des dépenses, la Cour avait déjà constaté que ce dernier n’apportait pas les mêmes garanties que le flux papier
274. Elle a identifié des cas où une 
personne approuve tantôt une dépense au-delà des limites de son autorisation, tantôt une facture dans Fedcom sans y être habilitée. Le SPF précise qu’une nouvelle procédure de gestion de matrice des rôles est en cours d’écriture.
En outre, la signification de la transaction
275 Migo dans la chaîne d’approbation n’est pas 
toujours univoque. Cette transaction permet d’enregistrer dans Fedcom la réception d’un 
bien ou d’un service en regard d’un bon de commande. Selon les services, l’utilisation de cette transaction correspond tantôt à la réception quantitative, tantôt à la réception qualitative, tantôt aux deux en même temps. Quoi qu’il en soit, elle ne permet pas de consigner la valeur des biens et services réceptionnés. Seules les quantités sont enregistrées.
Dans leurs réponses, les SPF Finances et Bosa signalent que l’introduction du projet 
e-invoicing et celle d’un autre projet visant à valoriser les réceptions, développé en collaboration avec une société de consultance, permettront de clarifier l’étape de la réception en enregistrant son approbation tant en quantité qu’en valeur.
2.3.3.2 SPF Mobilité et Transports
La réception des biens et services se fait sur la base d’un document type développé en 
interne. Il se compose de deux volets : un pour la réception technique, un autre pour la réception administrative. La réception technique, qui rassemble les réceptions quantitative et qualitative, est effectuée par une personne désignée dans la note à l’ordonnateur (consultable depuis Fedcom). La réception administrative est réalisée par une personne de la cellule financière compétente qui s’assure de la conformité de la livraison ou prestation avec les prescriptions administratives
276.
Les réceptionnaires mentionnés dans le document type ne sont pas nécessairement ceux repris dans la matrice des rôles. Cette dernière reprend en effet les personnes autorisées à 
enregistrer la réception dans Fedcom. Le SPF distingue ainsi la personne qui réceptionne l’achat de celle autorisée à le valider dans Fedcom.
273 Arrêté royal du 17 août 2007 relatif au système de contrôle interne dans certains services du pouvoir exécutif 
fédéral.
274 Cour des comptes, « Évolution du contrôle interne des dépenses au SPF Finances », 172e Cahier, Volume I, Bruxelles, 
octobre 2015, p. 140. Disponible sur www.courdescomptes.be.
275 Une	transaction	dans	Fedcom	est	une	fonctionnalité	permettant	de	générer	une	action	ou	un	rapport.
276  Il s’assure ainsi que les délais d’exécution ont été respectés, que les modalités de facturation ont été suivies et que 
les autres dispositions administratives ont été observées. 130
Malgré cette bonne pratique, la Cour a constaté des cas non conformes aux procédures 
du SPF : absence de mention, dans la note à l’ordonnateur, de la personne désignée 
pour procéder à la réception technique, défaut de signature par la personne désignée du document de réception (qui est rempli par un collègue), utilisation de la procédure simplifiée (un seul volet à signer) dans des cas non prévus, etc. Ces cas sont toutefois rares et peu problématiques. De plus, le SPF Mobilité signale qu’il a déjà adapté ses procédures.
2.3.3.3 Police fédérale
Comme le SPF Mobilité, la Police fédérale a développé une procédure propre pour les étapes 
de réception et d’approbation des factures. L’engagement est effectué par les ordonnateurs, dont les noms et les limites d’autorisation sont consignés dans un document diffusé au sein du département. Les agents habilités par ce document à réceptionner les biens ne sont pas nécessairement repris dans la matrice des rôles, car ils ne sont pas tous autorisés à enregistrer des opérations dans Fedcom. Certains responsables de rôles enregistrent ainsi des réceptions dans le progiciel, sur la base d’approbations effectuées en amont par d’autres réceptionnaires.
La validation de la facture relève du liquidateur. Si la dépense nécessite l’utilisation de la 
transaction Migo, la facture est directement enregistrée après un triple rapprochement (vérification de la concordance entre la facture, la réception et le bon de commande). Aucune mention n’est, dans ce cas, apposée sur la facture. Si la transaction Migo ne doit pas être utilisée, la mention « bon à payer » est directement apposée sur la facture.
L’absence de mention sur la facture pose problème car, dans ce cas, rien n’atteste qu’un 
triple rapprochement a été réalisé par le liquidateur. Les fonctions de liquidation et d’enregistrement étant deux étapes distinctes de l’exécution d’une dépense, le seul enregistrement d’une écriture dans Fedcom ne garantit pas qu’un contrôle adéquat a été effectué.
La Police fédérale ne partage pas l’avis de la Cour sur ce dernier point. Elle considère que ses 
procédures suffisent à garantir la qualité du contrôle par le triple rapprochement.
2.3.4	 Procédures	de	constatation	et	d’enregistrement	des	recettes
La Cour a évalué les processus de constatation et d’enregistrement des recettes dans Fedcom sur la base des procédures en vigueur dans quatre départements (SPF Finances, Police fédérale, SPF Mobilité et SPF Bosa
277). Elle a identifié des faiblesses dans ces procédures, 
mais aussi des points positifs.
La Police fédérale et le SPF Mobilité ont une procédure de constatation des droits en recettes 
qui impose de remplir un document permettant de vérifier que les quatre conditions du droit constaté
278 sont réunies. L’utilisation d’un tel document (complété, signé et daté par 
une personne habilitée) est de nature à renforcer le contrôle interne et constitue assurément une bonne pratique.
277 Seules les opérations de recettes de l’ancien SPF Budget et Contrôle de la Gestion ont été examinées.
278  Article 8 de la loi du 22 mai 2003. SUIVI	DE	L'ÉVoLUtIon	DU	PRoJEt	FEDCom /131
Au SPF Finances, le contrôle des dossiers de recettes non fiscales a par contre montré que les 
pièces justificatives ne sont pas toujours probantes. Elles peuvent en effet prendre la forme d’extraits de comptes bancaires, de captures d’écran de Fedcom ou de simples courriels internes précisant les montants à refacturer sans explication quant à leur origine. Dans ces cas, il n’existe pas d’assurance raisonnable quant à la réalisation régulière de l’opération. Dans sa réponse, le SPF Finances signale qu’une directive interne, en préparation, visera notamment à renforcer le caractère probant des pièces justificatives.
Au SPF Bosa, les opérations en recettes ne font pas l’objet de procédures détaillées, compte 
tenu de leur importance limitée. En principe, les factures sont préparées dans Fedcom par le service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion. Elles sont approuvées avant leur expédition. Certaines recettes récurrentes ne sont cependant comptabilisées qu’après encaissement des montants dus. Dans ces cas, aucun document signé ne permet de constater le droit au préalable. Dans sa réponse, le SPF Bosa s’engage à mettre tout en œuvre pour enregistrer ses recettes correctement.
L’utilisation correcte de l’outil Fedcom devient incontournable, d’un point de vue tant stratégique que budgétaire, compte tenu du renforcement des contrôles budgétaires et comptables au niveau européen. Par ailleurs, la certification des comptes annuels de l’État fédéral par la Cour des comptes à l’horizon 2020 sera conditionnée par une comptabilisation régulière des opérations.
Les recommandations formulées lors de l’audit de 2014 n’ont été mises en œuvre que 
partiellement. Les problèmes qui subsistent relèvent tantôt de limites techniques, tantôt d’une divergence de position avec l’administration quant aux changements requis pour mettre la solution informatique en conformité avec le cadre légal et réglementaire.
Alors que les dépenses relatives au projet Fedcom, examinées en 2014, portaient sur la mise 
en place de la solution informatique principale, celles exposées entre 2014 et 2016 visent à 
développer des projets complémentaires pour uniformiser et simplifier les procédures. Le recours à des consultants externes se justifie dans ce cas. Il doit toutefois être limité au temps nécessaire pour développer les projets et transférer les connaissances à l’administration.
La Cour souligne la pertinence des projets en cours, tels que le développement de LogisPol, 
le logiciel logistique de la Police fédérale, ou le projet e-invoicing.
Elle souligne également les efforts déployés par le service Comptable fédéral, malgré les 
imperfections de la solution logistique, pour adopter des procédures transversales et le travail d’appui général qu’il consacre à la mise en place d’une comptabilité publique conforme à la loi du 22 mai 2003. Ce service se heurte toutefois aux limites de ses responsabilités réglementaires (il ne dispose pas d’un pouvoir de contrainte vis-à-vis des autres  
départements de l’administration générale). Tous ses interlocuteurs dans les départements ne disposent par ailleurs pas de compétences comptables et budgétaires égales.
La Cour a examiné les méthodes d’approbation des dépenses et des recettes. Elle constate 
l’absence d’uniformité des procédures entre les départements analysés, difficilement  132
justifiable par leurs particularités. La procédure de réception des biens, effectuée au moyen 
de la transaction Migo dans Fedcom, a également pris une grande importance dans certains départements, où elle équivaut de fait –mais indûment selon la Cour– à l’approbation de la facture. Des incohérences ont en outre été détectées dans l’utilisation de cette transaction. La Cour n’est donc pas en mesure de se fonder sur cet élément pour valider l’approbation des opérations de dépenses.
En vue de limiter les risques de dérives budgétaires, d’erreurs ou de fraude, la Cour des 
comptes rappelle la nécessité de séparer l’exercice de certaines fonctions et de prévoir des contrôles automatiques dans Fedcom pour garantir le respect des limites d’approbation prévues. Même si le service Comptable fédéral centralise les demandes d’adaptation de ces matrices, les départements restent responsables de leur gestion et, plus largement, de leur système de contrôle interne.
Enfin, en matière de recettes, la Cour invite les départements et le service Comptable 
fédéral à poursuivre leurs efforts pour limiter la comptabilisation des recettes sur la base de droits au comptant. La pratique d’établir une proposition de facturation, centralisée et contrôlée avant comptabilisation, constitue une mesure de contrôle interne pertinente. Cette pratique, en vigueur à la Police fédérale et au SPF Mobilité, gagnerait à être étendue aux autres départements. EntRÉE	En 	VIgUEUR	DE	LA	L oI	DU	22	mAI	2003 /133
Chapitre 2
Entrée en vigueur de la loi du 
22 mai 2003 – suivi
L’entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité 
de l´État fédéral a été reportée une troisième fois pour les organismes. De plus, la législation a 
encore étendu la possibilité d’utiliser un plan comptable différent par ceux-ci.
Les dispositions légales qui règlent la mission du réviseur d’entreprises dans certains 
organismes publics ne sont pas de nature à permettre à la Cour de s’appuyer sur celle-ci pour la certification des comptes annuels de l’État fédéral telle qu’imposée par la loi du 22 mai 2003 à 
partir de l’exercice budgétaire 2020. La Cour recommande d’actualiser cette mission et de l’harmoniser avec la certification suivant les normes d’audit internationales.
(ci-après la « loi du 22 mai 2003 ») définit le cadre budgétaire et comptable applicable à 
l’ensemble des administrations, organismes et services de l’État fédéral.
Dans ses Cahiers précédents279, la Cour avait fait part des initiatives de report de l’entrée 
en vigueur de la loi du 22 mai 2003 pour les services et organismes, de la coïncidence du 
périmètre avec la classification sous le code S1311 Administration centrale  de l’Institut des 
comptes nationaux et des propositions formulées par l’administration afin d’introduire, pour les services et organismes, des dérogations aux principes sous-tendant la loi du 22 mai 2003.
2 Loi du 25 décembre 2016
La loi du 25 décembre 2016 modifiant la loi du 22 mai 2003 vise à poursuivre l’introduction 
progressive de celle-ci afin de permettre la transmission des comptes annuels de l’État fédéral à la Cour des comptes en vue de leur certification au plus tard à partir de l’exercice budgétaire 2020. Cette modification de la loi se base sur l’avant-projet de loi approuvé en conseil des ministres du 15 juillet 2016.
2.1	 Report 	de	l’entrée 	en	vigueur
L’entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003 a été reportée pour la troisième fois pour les 
279  Voir Cour des comptes, « Entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003 pour les services administratifs à comptabilité 
autonome, les organismes administratifs publics et les entreprises d’État  », 172e Cahier, Volume I, Bruxelles, 
octobre 2015, p. 221-224 ; Cour des comptes, « Entrée en vigueur de la loi du 22 mai 2003 – article de suivi », 173e 
Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2016, p. 211-214. Disponibles sur www.courdescomptes.be. 134
services et organismes280. Cette loi entre en vigueur le 1er janvier 2018 pour les services visés 
à l’article 2, alinéa 1er, 2° à 4°, de la loi du 22 mai 2003, tandis que les organismes assimilés 
aux organismes administratifs publics (OAP) à gestion autonome relèveront de son champ 
d’application à partir du 1er janvier  2019281.
Par ailleurs, le report de fait de l’intégration des recettes fiscales du SPF Finances sur la base des droits constatés
282 a aussi été consacré par la loi. L’entrée en vigueur, qui était prévue 
le 1er janvier 2015 selon la loi, a été reportée au 1er janvier 2017.
2.2	 Modifications 	des	modalités 	de	la	loi
La loi du 25 décembre 2016 prévoit aussi une série de modifications censées faciliter 
l’application de la loi du 22 mai 2003. En effet, en raison de la diversité des statuts et systèmes 
comptables des organismes, l’application de la loi du 22 mai 2003 a été jugée trop difficile et 
complexe. Les principales modifications sont les suivantes :
• La possibilité d’exonérer certains services de l’obligation d’établir un budget en vertu 
d’une disposition légale a été supprimée à l’article 4 de la loi.
• La définition des crédits de dépenses est différenciée entre les services de l’administration générale, d’une part, et les autres services, d’autre part. Seuls les services de l’administration générale doivent distinguer les crédits d’engagement des crédits de liquidation.
• Les OAP et les organismes assimilés ne doivent pas désigner de comptable justiciable de la Cour des comptes pour gérer les droits constatés et les paiements entrants et sortants. Dès lors, le chapitre V du titre II ne leur est pas applicable. Ils doivent toutefois veiller à séparer les fonctions.
• Le ministre du Budget peut désigner un réviseur d’entreprises pour les organismes assimilés aux OAP à gestion autonome.
• Une amende administrative est introduite pour sanctionner la communication tardive des comptes des organismes au ministre du Budget. Les modalités et le montant de l’amende ainsi que les justifications du retard, non imputables à l’organisme, qui permettent de ne pas appliquer l’amende, sont fixés par le Roi sur proposition du ministre du Budget.
• La possibilité de tenir la comptabilité budgétaire de manière extracomptable a été étendue. Non seulement l’obligation de tenir une comptabilité générale et une comptabilité budgétaire intégrées a été assouplie, mais la possibilité d’utiliser un autre plan comptable que celui de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 a été ouverte à tous 
les organismes et services autonomes. À cet effet, l’accord du ministre de tutelle et du ministre du Budget est toutefois requis et l’organisme doit aussi tenir un tableau de correspondance garantissant le lien avec l’arrêté royal du 10 novembre 2009.
280  Elle l’a été une première fois par la loi du 28 décembre 2011 portant des dispositions diverses (report au 
1er	janvier	2014)	et	une	deuxième	fois	par	la	loi	du	8	mai	2014	modifiant	la	loi	du	22	mai	2003	(report	au	
1er janvier  2016).
281  L’office	de	contrôle	des	mutualités	 et	des	unions	nationales	de	mutualités	 est	le	seul	service	à	avoir	utilisé	la	
possibilité	offerte	à	l’article	133,	alinéa	2,	de	la	loi	du	22	mai	2003	de	faire	entrer	la	loi	en	vigueur	avant	la	date	légale	
prévue.	Voir	ci-après,	dans	la	partie	III	de	ce	Cahier,	le	chapitre	4	«	office	de	contrôle	des	mutualités	et	des	unions	
nationales de mutualités : comptes 2016 ».
282  Conformément aux articles 7 et 8 du chapitre I du titre II de la loi du 22 mai 2003.  EntRÉE	En	VIgUEUR	DE	LA	LoI	DU	22	mAI	2003 /135
3	 Problèmes
Bien que la loi du 25 décembre 2016 ait apporté plusieurs modifications importantes devant 
permettre aux organismes d’appliquer la loi du 22 mai 2003, des problèmes importants 
demeurent, auxquels il convient encore de trouver une solution.
3.1 Encadrement réglementaire incomplet
Par le passé, la Cour a souligné à plusieurs reprises que l’encadrement réglementaire 
incomplet de la loi du 22 mai 2003 constitue un obstacle à la qualité des comptes283. Ainsi, 
des arrêtés d’exécution importants de plusieurs articles de la loi du 22 mai 2003 font 
toujours défaut. Ces arrêtés d’exécution sont non seulement importants pour les services qui relèveront du champ d’application de cette loi à partir du 1
er janvier 2018 ou du 1er janvier 2019, 
mais certains sont également nécessaires pour les services de l’administration générale qui doivent appliquer cette loi depuis 2012.
Les arrêtés d’exécution manquants à approuver en priorité sont notamment ceux concernant 
l’organisation du cadre budgétaire et comptable, les acteurs et la séparation des fonctions (article 29) et l’audit interne (article 31)
284. L’amende administrative infligée aux services qui 
ne communiquent pas leurs comptes au ministre du Budget dans les délais doit elle aussi encore faire l’objet d’un arrêté royal (article 109/1).
3.2 Tableau de correspondance
Les services visés à l’article 2, alinéa 1
er, 2° à 4°, de la loi du 22 mai 2003 peuvent opter pour 
un autre plan comptable que celui de l’arrêté royal du 10 novembre 2009285. S’ils font usage 
de cette possibilité, ils doivent pouvoir garantir la correspondance avec le plan comptable 
de l’arrêté royal du 10 novembre 2009 via un tableau. La dérogation porte uniquement 
sur le plan comptable et non sur les règles d’évaluation et d’imputation de l’arrêté royal du 10 novembre 2009. Le respect de ces règles est une condition nécessaire pour 
confectionner les comptes annuels de l’État fédéral sur la base des opérations comptables réalisées par tous les services.
3.3	 Certification
L’article 111 de la loi du 22 mai 2003 dispose que les comptes annuels de l’État fédéral 
doivent être soumis pour certification à la Cour des comptes à partir des comptes de l’année budgétaire 2020. La date de cette certification doit toutefois encore être fixée par la loi. En outre, il convient aussi de préciser à qui s’adresse cette certification.
Dans le cadre de la certification, la Cour estime qu’il importe aussi de clarifier les missions 
des réviseurs d’entreprises. Selon l’article 93/1 de la loi du 22 mai 2003, les réviseurs chargés 
par le ministre du Budget de contrôler les comptes annuels d’un organisme assimilé à un OAP à gestion autonome doivent « certifier l’exactitude et la sincérité » des comptes. Cette 
formulation correspond à la mission qui peut être confiée aux réviseurs d’entreprises en 
283  Voir Cour des comptes, « Conséquences de l’encadrement réglementaire incomplet de la loi du 22 mai 2003 relative 
à la comptabilité fédérale », 173e	Cahier,	Volume	I,	Bruxelles,	octobre	2016,	p.	129-140.	Disponible	 sur	 
284  À savoir les organismes non soumis à l’arrêté royal du 4 mai 2016 portant création du service fédéral d’audit interne.
285  Conformément à l’article 138 de la loi du 22 mai 2003, ils doivent obtenir l’accord du ministre de tutelle et du 
ministre	du	Budget	à	cet	effet.	 136
vertu de l’article 13 de la loi du 16 mars 1954286. Des dispositions similaires figurent aussi à 
l’article 1er de l’arrêté royal du 14 novembre 2001287 pour les réviseurs d’entreprises auprès des 
institutions publiques de sécurité sociale.
Cependant, la formulation dans la loi laisse une certaine marge d’interprétation et cette 
disposition est parfois appliquée par les réviseurs d’entreprises de manière souple et pas nécessairement selon les normes d’audit internationales dans le cadre de l’exercice de leurs missions auprès des organismes d’intérêt public ou des institutions publiques de sécurité sociale. Cette mission s’écarte dès lors de la mission de certification confiée à la Cour par l’article 111 de la loi du 22 mai 2003. En effet, d’après l’exposé des motifs de la loi 
du 10 avril 2014
288, on entend par certification l’opinion motivée et étayée sur la régularité, 
la sincérité et la fidélité du compte transmis. Pour permettre à la Cour de s’appuyer sur les travaux des réviseurs d’entreprises pour certifier les comptes annuels de l’État fédéral, il serait opportun d’harmoniser la mission des réviseurs d’entreprises prévue à l’article 13 de la loi de 1954 et à l’article 93/1 de la loi du 22 mai 2003 avec les normes d’audit internationales. 
La Cour renvoie à cet effet à l’article de son Cahier 2017 relatif à la sécurité sociale, qui 
aborde cette problématique plus en détail
289.
286  Loi	du	16	mars	1954	relative	au	contrôle	de	certains	organismes	d’intérêt	public.
287  Arrêté royal du 14 novembre 2001 relatif à l’exercice de la mission des réviseurs auprès des institutions publiques 
de sécurité sociale.
288  Loi	du	10	avril	2014	modifiant,	 en	vue	de	transposer	 partiellement	 la	directive	2011/85/UE,	 la	loi	du	
22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral et contenant des dispositions 
diverses en matière de fonds budgétaires, doc. parl., 	Chambre,	27	février	2014,	DoC	3408/001	et	3409/001,	  
p. 14-15.
289  Cour des comptes, « Mission des réviseurs auprès des IPSS », Cahier 2017 relatif à la sécurité sociale , octobre 2017,  
p.	83-91. ComPtABILISAtIon	DES	RECEttES	FISCALES	 –	ExERCICE	 2016 /137
Chapitre 3
fiscales – exercice 2016
La Cour des comptes examine chaque année la comptabilisation des recettes fiscales sur la 
base d’une approche d’audit axée sur les systèmes. Elle s’est ainsi penchée sur le processus de perception des impôts directs et de la TVA à l’Administration générale de la perception et du recouvrement (AGPR), sur celui des douanes et accises à l’Administration générale des douanes et accises (AGDA) ainsi que sur celui des droits d’enregistrement, de succession et d’hypothèque à l’Administration générale de la documentation patrimoniale (AGDP). La Cour a également examiné le fonctionnement des services de contrôle interne de l’AGPR et le traitement des recettes fiscales dans Fedcom par le service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion (B&CG).
La Cour recommande aux divers services comptables d’optimaliser les applications 
informatiques qu’ils utilisent. Les services de contrôle interne doivent poursuivre la mise en œuvre des réformes prévues. Les bureaux de l’enregistrement, des successions et des hypothèques doivent faire preuve de plus rigueur lors des clôtures mensuelles.
1	 Contexte
Au sein du SPF Finances, l’Administration générale de la perception et du recouvrement (AGPR) est chargée de la perception des recettes provenant des impôts directs et de la TVA. L’Administration générale des douanes et accises (AGDA) et l’Administration générale de la documentation patrimoniale (AGDP) gèrent respectivement les procédures de perception des droits de douane et d’accises et des droits d’enregistrement, de succession et d’hypothèque. Le service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion (service B&CG) est responsable de la comptabilisation des recettes fiscales dans Fedcom.
Le tableau ci-dessous donne un aperçu des recettes perçues par chaque administration 
fiscale
290.
290  À savoir, les perceptions brutes en matière de :
• recettes	fiscales	;
• recettes	non	fiscales	liées	aux	recettes	fiscales	(par	exemple,	les	intérêts)	;
• recettes perçues pour le compte de tiers (par exemple, les centimes additionnels communaux). 138
Tableau 35 –  Aperçu des recettes brutes(1) 2016 perçues par le SPF Finances (en millions d’euros)
DescriptionRecettes 
fiscalesRecettes non 
fiscales(2)Recettes  
pour tiers(3) Total
AGPR
Impôts directs 89.850,2 213,2 6.198,2 96.261,6
TVA 41.145,2 110,9 0 41.256,1
AGDA
Douane et accises 10.301,7 1,4 2.744,1 1 3.0 47,2
AGDP
Droits de succession et 
d’enregistrement3.174,4 34,3 36,5 3.245,2
Droits d’hypothèque 90,9 208,2 168,4 299,1
Recettes totales 144.562,3 399,6 9.147,2 154.109,1
(1)  Il s’agit ici des recettes brutes perçues par l’ État fédéral. Les dégrèvements (remboursements) ne sont donc pas 
repris dans le tableau. Les tableaux du chapitre 1 (recettes) de la partie I de ce Cahier reprennent les recettes nettes 
et tiennent compte des dégrèvements.
(2)  Principalement les intérêts moratoires, les produits des domaines et les rétributions hypothécaires. Elles sont reprises	dans	le	budget	en	recettes	non	fiscales.
(3)		 Les	plus	importantes 	sont	les	recettes	fiscales	communales, 	provinciales 	et	régionales,	les	recettes	pour	l’Union	
européenne et les salaires des conservateurs des hypothèques.
La Cour des comptes procède chaque année à un audit axé sur les systèmes portant sur les 
processus de perception sous-jacents dans le but d’évaluer la fiabilité de la comptabilisation de ces recettes
291. En 2016, elle a également testé les processus et examiné les suites qui ont 
été données aux recommandations antérieures.
2	 Processus	de	perception	des	impôts	directs	et	de	la	TVA	à	l’AGPR
2.1 Impôts directs
L a Cour des comptes a mené son audit auprès des di fférents bureau x de recet tes292, des centres 
de recouvrement régionaux et de l’administration centrale. L’application informatique ICPC est utilisée pour la comptabilisation des impôts directs. Seule une petite partie de la perception des impôts directs est encore saisie dans la comptabilité manuelle.
Bureaux de recettes
La Cour des comptes n’a relevé aucun problème notable de comptabilisation des recettes fiscales au niveau des bureaux de recettes.
291  Voir Cour des comptes, 170e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2013, p. 161-165 ; 171e Cahier, Volume I, Bruxelles, 
octobre 2014, p. 173-178 ; 172e Cahier, Volume I, Bruxelles octobre 2015, p. 145-151 et 173e Cahier, Volume I, 
Bruxelles, octobre 2016, p. 141-152.
292  Il s’agit des bureaux d’Anvers 1, Bruxelles 6, Louvain 4, Maaseik, Malines 4, Ostende 2, Saint- nicolas, Bastogne, 
Dour, Fosses-la-Ville, h erstal, Jette et La Louvière 2. ComPtABILISAtIon	DES	RECEttES	FISCALES	 –	ExERCICE	 2016 /139
Centres de recouvrement régionaux
Comme les années précédentes, les centres de recouvrement bruxellois n’établissent pas certains états récapitulatifs ou les établissent trop tard
293. Ces états ne concordent pas 
toujours294. Or leur établissement en temps voulu et leur concordance sont importants pour 
l’exactitude et l’exhaustivité des écritures comptables.
Dans un proche avenir, les centres de recouvrement remplaceront le programme actuel 
d’établissement de l’état global avec les recettes enrôlées et perçues (état 61). La Cour des comptes recommande d’utiliser en parallèle l’ancien et le nouveau programme pendant quelques mois pour vérifier s’ils produisent les mêmes états.
Vu le faible enjeu financier, les centres de recouvrement régionaux ont recours à la 
répartition proportionnelle sur la base des droits à percevoir, pour le calcul des droits constatés provenant des impôts perçus par le biais de la comptabilité manuelle. La Cour des comptes suggère de vérifier cette répartition à l’aune des droits constatés effectifs et de la revoir éventuellement.
Administration centrale
Sur la base des états récapitulatifs établis par les centres de recouvrement régionaux, l’administration centrale de l’AGPR dresse un état récapitulatif global avec les recettes enrôlées et perçues pour tout le pays (état global 61). La Cour des comptes constate à nouveau que la circulation des informations entre les autres administrations fiscales et l’administration centrale présente des lacunes. L’état global est donc parfois incomplet. La Cour des comptes recommande que les administrations concernées transmettent systématiquement toutes les régularisations et adaptations à effectuer tant au service d’encadrement B&CG qu’à l’administration centrale.
2.2 TVA
Les recettes TVA sont perçues par trois bureaux de recettes : le bureau de recettes TVA de 
Malines, le bureau de recettes TVA de Namur et le bureau de recettes TVA de Bruxelles.
Système informatique comptable Stiron
Les bureaux de Malines et Namur maîtrisent toujours trop peu les données comptables produites par le système informatique Stiron. Ils continuent donc de faire appel au fournisseur externe du programme pour élaborer leurs rapports
295. L’AGPR avait annoncé 
que, pour l’exercice 2013, Stiron serait adapté de façon à générer automatiquement les données servant au rapportage mensuel. La Cour constate que ces adaptations n’étaient pas intervenues au 31 décembre 2016.
293  Il s’agit de l’état récapitulatif comprenant les comptes de gestion des bureaux locaux (état 71) et de l’état global de 
la comptabilité manuelle (état 180D). L’AGPR s’engage à rappeler les délais à respecter pour la transmission des 
états	71	et	180D	dans	les	instructions	de	fin	d’année.
294  La	Cour	des	comptes	constate	une	différence	inexplicable	 entre	l’état	récapitulatif	 des	comptes	de	gestion	(état	
71)	et	l’état	récapitulatif 	des	recettes	enrôlées	et	perçues	par	les	bureaux	(état	61).	Cette	différence	est	à	la	base	de	
la transmission tardive de ces états. L’AGPR a demandé au directeur de l’organisation du bureau de perception de Bruxelles	d’examiner	de	plus	près	cette	différence	en	concertation	avec	la	cellule	Audit	et	Consolidation.
295   Depuis début 2017, les données de Stiron font directement l’objet d’un rapportage dans Fedcom. Les états 
continuent à être tenus manuellement en parallèle pour contrôler les résultats. Ces états sont eux aussi établis à partir de données qui proviennent directement de l’application. 140
Pour la ventilation des recettes TVA entre TVA au sens strict, amendes et intérêts, les 
centres de recouvrement régionaux se fient à une feuille de calcul établie par le fournisseur de Stiron. Les centres régionaux ne disposent pas des connaissances nécessaires à cet effet. Ils ne sont donc pas en mesure de vérifier si la ventilation des recettes TVA est calculée correctement.
Registre d’attente
Les bureaux de recettes TVA de Malines et Namur sont tributaires des informations qu’ils reçoivent des bureaux de recouvrement de TVA locaux pour gérer le registre d’attente
296. 
Tous les bureaux locaux ne transmettent toutefois pas les informations nécessaires à temps. Ces deux bureaux de recettes TVA ne peuvent donc pas attribuer certaines recettes. Elles demeurent alors en suspens dans le registre d’attente.
L’AGPR a dû faire face à des problèmes de réseau en 2016, ce qui a compliqué la consultation 
directe du registre d’attente par les bureaux de recettes TVA de Malines et Namur. Ces bureaux ont dû suivre une longue procédure pour pouvoir faire appel aux services informatiques de l’administration centrale de l’AGPR. Le suivi correct du registre d’attente en a souffert.
2.3	 Contrôle 	interne
L’AGPR a regroupé le contrôle interne de la perception et du recouvrement des impôts 
directs au sein de services de contrôle interne spécifiques.
Absence de descriptions de processus
Les procédures de saisie et de consolidation comptables des impôts directs et de la TVA n’ont toujours pas été consignées formellement. Le transfert de connaissances s’effectue donc principalement sur le terrain. La Cour des comptes réitère sa recommandation de décrire les procédures comptables sur la base d’une analyse préalable.
Fonctionnement des services de contrôle interne
297
Lors du contrôle précédent, la Cour a observé que la place occupée par les services de 
contrôle interne dans l’organigramme de l’AGPR et la méthode de rapportage entravaient le déploiement d’une politique de contrôle cohérente et indépendante. Elle a dès lors recommandé de faire fonctionner ces services en tant qu’entité autonome disposant d’un processus indépendant (avec son propre propriétaire)
298. La Cour a également recommandé 
de poursuivre en priorité le développement du nouvel outil de rapportage ( Workflow Service 
Control ).
296  Le	registre	d’attente	contient	les	paiements	ne	pouvant	pas	être	immédiatement	affectés.
297 Pour une analyse du fonctionnement de ces services et les observations de la Cour des comptes, voir Cour des 
comptes, 173e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2016. Disponible sur www.courdescomptes.be.
298  L’AGPR a déclaré qu’elle n’avait pas l’intention de désigner de propriétaire de processus distinct. Les constatations, 
suggestions et recommandations des services de contrôle interne doivent justement permettre au propriétaire 
existant d’optimaliser ses processus. À l’inverse, les services de contrôle interne constituent également, pour les propriétaires existants, un instrument important pour suivre sur le terrain le respect et l’élaboration des modifications	de	processus. ComPtABILISAtIon	DES	RECEttES	FISCALES	 –	ExERCICE	 2016 /141
Cet outil a été mis en production en février 2017299. Par ailleurs, l’AGPR a décidé de ne plus 
soumettre les services de contrôle au pouvoir hiérarchique des directeurs d’organisation 
du processus recouvrement. Pour ce qui concerne la partie perception, l’AGPR rattachera ces services de contrôle aux directeurs d’organisation du processus perception. De même, l’AGPR prévoit le recrutement d’un coordinateur du contrôle interne, qui doit reprendre les autres tâches de contrôle des directeurs d’organisation du processus recouvrement et piloter de manière plus centralisée les diverses équipes de contrôle. L’AGPR souhaite également réorganiser les manuels actuels en un seul ouvrage. Enfin, la compétence territoriale des services de contrôle disparaîtra à terme et la compétence des équipes sera étendue à toute la Belgique, ce qui constitue un point positif pour leur indépendance.
La Cour des comptes suivra de près la réforme du contrôle interne à l’AGPR et examinera si 
les adaptations prévues sont effectivement réalisées.
3	 Processus	de	perception	des	droits	de	douane	et	accises	à	l’AGDA
La comptabilité des recettes provenant des droits de douane et accises est centralisée au « bureau unique » à Bruxelles
300. La Cour des comptes a limité ses contrôles à une 
comparaison des données produites par le système informatique Paperless Douane et Accises (PLDA) et des pièces sous-jacentes.
Le système PLDA effectue automatiquement les clôtures quotidienne, mensuelle et annuelle. 
La Cour des comptes a observé dans le passé que ces clôtures comportaient parfois des erreurs. Celles-ci peuvent entraîner de légères divergences entre le système informatique PLDA et l’extrait bpost, en raison de la présence de bogues. En 2016, le fournisseur du logiciel a pu corriger les divergences signalées. Le bureau unique assure le suivi des bogues qui subsistent (et donc des différences potentielles avec les données de bpost).
Les documents créés par PLDA pour le rapportage de clôture mensuelle ne comprennent 
pas toujours toutes les données figurant dans le système. Le bureau unique doit donc les modifier manuellement pour les aligner sur le système PLDA. L’AGDA a interrogé le fournisseur sur la cause du problème.
Le registre d’attente et le relevé des sommes en suspens contiennent encore des recettes 
antérieures à la migration vers PLDA. Le bureau unique attend que le fournisseur ait résolu toutes les divergences dans PLDA avant d’attribuer les montants inscrits dans le registre d’attente. Lorsque ces problèmes auront été réglés, les montants non identifiés seront transférés vers les recettes exceptionnelles.
299  Il	s’agit	d’une	première	version	qui	n’offre	pas	encore	toutes	les	fonctionnalités.	 La	Cour	des	comptes	suit	
l’optimalisation de cet outil.
300  En	2014,	il	restait	une	cinquantaine	 de	bureaux	auxiliaires	locaux	(réduits	à	vingt	à	partir	de	2015)	où	des	fonds	
étaient perçus tant en liquide que par chèque ou carte bancaire. Les brigades mobiles peuvent également percevoir 
des montants. Les montants perçus par les bureaux locaux et les brigades mobiles sont relativement limités (moins de 10 % du total des recettes) et n’ont pas été examinés par la Cour. 142
4	 Processus	 de	perception	 des	droits	d’enregistrement,	 de	succession	
et	d’hypothèque	à	l’AGDP
L’AGDP procédera à plusieurs modifications pour répondre aux observations formulées 
dans le 173e Cahier.
Droits de succession et bureaux d’enregistrementDans son rapport de contrôle précédent, la Cour des comptes a relevé un double emploi du journal papier et du journal électronique et la nécessité de lier l’application comptable informatique Comfor aux autres systèmes informatiques d’enregistrement (des actes).
L’AGDP abandonnera en principe le journal papier (12bis succession) d’ici la fin 2017. Elle 
prévoit en outre de mettre à disposition pour la même échéance une liste des recettes qui n’ont pas encore été attribuées. Le lien entre Comfor et le système informatique d’enregistrement des actes (DER) est prévu dans la rénovation globale des applications et a été mis en production le 1
er janvier 2017. L’AGDP a également donné des instructions 
aux receveurs des bureaux d’enregistrement pour faire concorder la clôture des registres des actes dans Comfor avec l’enregistrement du paiement (chèque postal). On évite ainsi d’enregistrer des actes à une date où le compte du notaire ou de l’huissier de justice n’est pas suffisamment provisionné. En effet, Comfor vérifie uniquement la présence d’une provision suffisante au moment de l’enregistrement de l’acte dans le système informatique et non à la date de réception de cet acte.
Bureaux des hypothèques
Depuis fin 2016, les conservateurs des hypothèques bénéficient du statut de fonctionnaire. Par conséquent, l’utilisation de deux comptes différents chez bpost (un au nom du conservateur des hypothèques et un au nom du SPF Finances) n’est plus nécessaire. Les bureaux n’utilisent plus que le compte du bureau. Le problème posé par l’utilisation de comptes différents n’est donc plus d’actualité.
L’enregistrement comptable des recettes provenant des droits d’hypothèque est effectué à 
l’aide de l’application informatique Hypocomptabi. La Cour des comptes avait remarqué que cette application ne permettait pas de saisir les soldes d’ouverture et final des comptes des bureaux. Il n’existait donc aucune certitude quant à l’exhaustivité des paiements enregistrés dans le système. L’AGDP prévoit la mise en service en 2017 d’un module dans Hypocomptabi 
qui permettra cette saisie. Désormais, les bureaux devront introduire tous les paiements dans le système à l’aide de ce module
301. L’AGDP donne ainsi suite à l’observation de la Cour 
Les données de Comfor et d’Hypocomptabi permettent à l’administration centrale de dresser un tableau des bureaux
302. La Cour des comptes constate que les bureaux locaux clôturent 
301 Certains bureaux n’utilisent pas hypocomptabi pour enregistrer les paiements pour lesquels il n’existe pas 
de formalités (les paiements erronés qui doivent être remboursés). Le bureau des hypothèques doit suivre 
manuellement ces paiements et tenir une liste en vue du remboursement. Cette pratique augmente le risque d’erreurs.
302  Le tableau des bureaux comporte les données, par bureau, de la clôture mensuelle nécessaires à l’enregistrement  
des	chiffres. ComPtABILISAtIon	DES	RECEttES	FISCALES	 –	ExERCICE	 2016 /143
souvent le mois à une date erronée dans ces applications informatiques ou utilisent des 
données erronées pour la clôture303, ce qui complique la réconciliation et l’établissement 
d’un tableau correct. La Cour des comptes recommande dès lors que les bureaux veillent plus rigoureusement à l’exactitude de la clôture mensuelle. Ce problème sera résolu dans Comfor grâce à la lecture automatique des Coda (extraits journaliers codifiés). Le montant du compte chèque postal ne pourra dès lors plus être modifié.
5	 Service	d’encadrement	B&CG
Travaux mensuelsLe service d’encadrement B&CG part des états transmis par l’AGPR, l’AGDA et l’AGDP pour dresser ses propres états mensuels (feuilles de calcul) qui transposent les états récapitulatifs globaux dans les comptes budgétaires et de la comptabilité. Ils sont également utilisés pour enregistrer les recettes dans Fedcom.
La Cour des comptes observe que ces états doivent être dressés avec rigueur. Ils constituent 
en effet la base des comptabilisations dans Fedcom. De surcroît, elle relève le risque d’utilisation fautive des formules Excel dans les états qui peut se traduire par un calcul erroné des totaux
304.
Comptabilisations dans FedcomDepuis l’exercice 2013, le service d’encadrement B&CG utilise une nouvelle méthode de contrôle de ses comptabilisations. La Cour des comptes recommande toutefois de procéder également à des contrôles des chiffres cumulés et pas seulement des chiffres mensuels. Il est ainsi possible d’inclure dans la comparaison les corrections effectuées les mois précédents et de comparer les comptabilisations de l’exercice comptable complet avec les chiffres des états mensuels.
Le chargement des données d’Hypocomptabi dans Fedcom s’effectue directement depuis 
2016. En raison de l’utilisation de dates de clôture ou de données erronées, les données chargées diffèrent parfois de celles du tableau des bureaux de l’administration centrale de l’AGDP. La réconciliation par le service d’encadrement B&CG s’en trouve compliquée. Comme indiqué, les bureaux des hypothèques doivent veiller plus rigoureusement à l’exactitude des clôtures mensuelles (voir point 4).
6	 Conclusion	et	recommandations
6.1 Processus de perception
Impôts directsLa Cour des comptes constate que l’AGPR maîtrise le processus de rapportage des impôts directs. Ce processus n’est cependant pas intégré et il subsiste des interventions manuelles 
303 Utilisation	d’un	autre	extrait	de	compte	bancaire	de	bpost	que	celui	concerné	ou	rapportage	 d’un	autre	montant	
que celui reversé à la Trésorerie.
304  Le SPF Finances met plusieurs interfaces au point actuellement, qui permettront à terme (2017-2018) de charger 
automatiquement	 les	recettes	dans	Fedcom	à	partir	des	différentes	 applications,	 ce	qui	réduira	au	minimum	les	
enregistrements manuels. En ce qui concerne l’année de contrôle 2016, une petite partie des recettes TVA (Moss) 
a déjà été comptabilisée automatiquement. Aucun problème n’a été constaté. 144
qui représentent un risque d’erreur au niveau de la reprise de données. La Cour recommande 
que les services concernés transmettent systématiquement toutes les régularisations et tous les ajustements au service d’encadrement B&CG et à l’administration centrale de l’APGR afin de garantir l’exhaustivité et l’exactitude des états globaux.
TVA
Des problèmes de capacité de Stiron entravent la bonne gestion et le suivi du registre d’attente par les centres régionaux. Il convient de remédier au plus vite à ces problèmes.
Fonctionnement des services de contrôle interne de l’AGPR
La Cour des comptes recommande de mettre en œuvre le plus rapidement possible les réformes prévues, de sorte que les services de contrôle interne puissent remplir leurs missions en toute indépendance.
Douane et accises
Le processus de comptabilisation des droits de douane et accises est automatisé en grande partie dans l’application PLDA. La présence de bogues dans l’application requiert toutefois de porter une attention accrue aux données produites. Il convient aussi de vérifier l’exactitude des données du rapportage final, qui n’est pas automatisé dans PLDA.
6.2 Documentation patrimoniale
La Cour des comptes recommande de procéder le plus rapidement possible aux modifications 
prévues du système. Par ailleurs, les bureaux locaux doivent faire preuve de plus de rigueur lors de la clôture mensuelle et veiller à utiliser les données correctes.
6.3	 Service 	d’encadrement 	B&CG
sont susceptibles de contenir des erreurs. Les recettes risquent dès lors de ne pas être comptabilisées correctement dans Fedcom. La Cour des comptes recommande dès lors d’automatiser la consolidation de ces données au moyen d’un processus intégré à l’application comptable ou par l’incorporation de contrôles automatiques dans les états récapitulatifs. Le service d’encadrement doit également prêter une attention plus grande à l’exactitude des états récapitulatifs et des écritures. La Cour recommande à nouveau que la méthode de contrôle du traitement comptable des recettes soit également appliquée chaque mois aux chiffres cumulés. COMPTABILISATIO n DES  DÉPEnSES  ET DES  RECETTES  DE  PERSOnnEL
DE	L’ADmInIStRA tIon	gÉnÉRALE	 –	PHASE	2/145
Chapitre 4
Comptabilisation des 
dépenses et des recettes de  personnel de l’administration générale – phase 2
La Cour des comptes a entamé en 2015 un audit de la comptabilisation des dépenses de 
personnel. Au cours d’une première phase, elle a examiné si les départements comptabilisent 
correctement leurs frais de personnel et prévoient dans Fedcom des contrôles suffisants sur les montants introduits. Ce chapitre rend compte de la deuxième phase de l’audit, réalisée  
en 2016, qui a consisté en un examen de la comptabilisation des dépenses de personnel auprès du SPF Affaires étrangères ainsi que du niveau de qualité du traitement des salaires à la Défense et des procédures qui le concernent.
Le SPF Affaires étrangères n’a pas encore introduit l’ensemble des avoirs, dettes, droits et 
obligations des postes diplomatiques et consulaires dans Fedcom, comme le prescrit pourtant la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l' État fédéral, 
ce qui porte atteinte à l’image fidèle des dépenses de personnel et empêche leur ventilation entre les postes locaux et l’administration centrale. Une intégration complète dans Fedcom permettrait aussi de simplifier certains flux financiers, d’en améliorer l’appréhension et de mieux contrôler les procédures mises en place.
Bien que la Défense dispose de son propre système de traitement des salaires, à la fois 
performant et complet, elle impute encore 87 % de ses dépenses de personnel sur une même 
allocation de base. Les divers éléments des dépenses de personnel ne peuvent donc pas être distingués dans Fedcom. Ce regroupement des dépenses de personnel ne favorise pas une analyse de l’évolution des dépenses, qui est pourtant nécessaire pour comprendre pourquoi une réduction des effectifs n’entraîne pas une diminution proportionnelle de la masse salariale.
La Cour des comptes constate enfin que PersoPoint (le nouveau secrétariat social de 
l’administration fédérale), le service Comptable fédéral et le comptable centralisateur n’ont pas suffisamment donné suite aux recommandations de la première phase de l’audit. PersoPoint impute cette situation à la phase de transition dans laquelle il se trouve. La Cour estime que la Défense peut servir de source d’inspiration pour le développement ultérieur de PersoPoint, principalement en ce qui concerne la conception du moteur salarial et les accords à conclure (Service Level Agreements). 146
En 2015, la Cour des comptes a entamé, auprès des services de l’administration générale, 
un audit du contrôle interne des dépenses et des recettes de personnel ainsi que de leur enregistrement dans Fedcom au moyen d’interfaces. Six départements
305 ont été examinés 
dans la première phase306. La Cour des comptes a aussi analysé le rôle de PersoPoint307, du 
service Comptable fédéral et du comptable centralisateur. Au cours de la deuxième phase de l’audit en 2016, la Cour a appliqué la même méthode au SPF Affaires étrangères et à la Défense et a examiné la suite donnée par PersoPoint et le service Comptable fédéral aux recommandations qu’elle avait formulées lors de la première phase.
Les dépenses de personnel représentent une grande part du budget d’un département. 
Elles comprennent les salaires et traitements, mais aussi les allocations et indemnités récurrentes et périodiques, ainsi que les charges indirectes et les charges sociales
308.  
En 2016, les dépenses de personnel se sont élevées à 1.631,8 millions d’euros pour la Défense et 
à 180,2  millions d’euros pour le SPF Affaires étrangères309. Elles ont atteint 5.890,6 millions 
d’euros pour l’ensemble des départements de l’État en 2016. La Défense est le département qui représente la plus grande part dans ce total.
PersoPoint gère l’administration des salaires de l’administration générale et en assure le 
suivi. Toutes les dépenses de personnel de l’administration générale sont comptabilisées dans Fedcom via une interface. Les dépenses de personnel du SPF Affaires étrangères englobent en outre les frais de personnel des postes diplomatiques.
La Défense et la Police fédérale sont les seuls départements à disposer de leur propre 
système d’administration des salaires. Ils n’ont pas recours aux services de PersoPoint. En ce qui concerne la Défense
310, l’audit examine en particulier si le transfert d’Ilias311 dans 
Fedcom se déroule correctement et à temps312.
305  À savoir le SPF Chancellerie du Premier ministre, le SPF Personnel et Organisation, le SPF Technologie de 
l’information et de la communication (Fedict), le SPF Sécurité sociale, le SPF Santé publique et le SPP Intégration 
sociale.
306  Voir Cour des comptes, «  Comptabilisation des dépenses et des recettes de personnel de l’administration générale 
– phase 1 », 172e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2015, p. 153-163. Disponible sur www.courdescomptes.be. 
307 Depuis le 1er janvier 2016, PersoPoint gère l’administration du personnel et des salaires d’une grande partie 
de l’administration fédérale, en tant que secrétariat social. Voir ci-après, dans la partie III de ce Cahier, le chapitre 10 « e- hR et PersoPoint : état des lieux ».
308  Voir SPF Personnel et Organisation & SPF Budget et Contrôle de la gestion, Circulaire  
n°	574	du	9	juillet	2007	sur	l'information	 relative	au	plan	de	personnel	et	à	l’enveloppe	 de	personnel	des	ministres	
du Budget et de la Fonction publique, Moniteur belge  du 23 juillet 2007.
309  Il s’agit du total de la sous-classe 62 du compte de résultats, qui reprend les rémunérations barémiques, les 
allocations et primes diverses, les pécules de vacances, l’intervention dans les frais de transport et les cotisations sociales à la charge de l’employeur.
310 La Cour des comptes a déjà rendu compte en 2016 de l’audit qu’elle a réalisé à la Police fédérale. Voir Cour des 
comptes, « Dépenses de personnel de la Police fédérale gérées par le SSGPI », 173
e Cahier, Volume I, Bruxelles, 
octobre 2016, p. 161-166. Disponible sur www.courdescomptes.be. 
311 Le système d’information logistique Ilias (Integrated Logistics Information and Automation System)  est utilisé pour 
gérer le personnel en tant qu’outil de suivi dans le cadre des ressources matérielles.
312 L’application d’administration des salaires de la Défense et, en particulier, la gestion des allocations ont été 
abordées précédemment dans Cour des comptes, Planification des effectifs et rémunération du personnel militaire de la Défense , rapport transmis à la Chambre des représentants, Bruxelles, novembre 2013. Disponible sur  
www.courdescomptes.be. COMPTABILISATIO n DES  DÉPEnSES  ET DES  RECETTES  DE PERSOnnEL
DE	L’ADmInIStRA tIon	gÉnÉRALE	 –	PHASE	2/147
Le 7 juin 2017, un projet de rapport a été envoyé pour commentaire aux ministres des Affaires 
étrangères, de la Défense et du Budget ainsi qu’au chef de la Défense et aux présidents des 
comités de direction du SPF Affaires étrangères et du SPF Stratégie et Appui (SPF Bosa). Les réponses reçues avant la clôture de ce Cahier sont exposées brièvement au point 4.
2.1	 SPF	 Affaires	étrangères
2.1.1	 Composantes	de	la	rémunération	et	canaux	de	paiementLe SPF Affaires étrangères emploie du personnel en Belgique (« carrière interne ») et à 
l’étranger dans des postes diplomatiques (« carrière externe »). Par ailleurs, le département 
recrute du personnel contractuel local à l’étranger. Les postes diplomatiques ont le statut de service extérieur et ne sont donc pas des services à gestion séparée. Ils transmettent à l’administration centrale les données nécessaires à la gestion quotidienne des carrières de tous les membres du personnel et paient la rémunération du personnel contractuel local.
Il existe différentes catégories de personnel et divers régimes de rémunération en fonction 
des postes diplomatiques. Les membres du personnel qui relèvent de la « carrière externe » 
reçoivent une rémunération calculée sur la base de barèmes (en euros) et une indemnité de poste versée en euros et/ou en monnaie locale. Ces indemnités de poste, qui sont payées en partie sous la forme d’avances comptables, rendent le suivi complexe.
Étant donné que le personnel local n’est pas soumis à un statut, les directions Personnel et 
Organisation (P&O) et Budget et Contrôle de la gestion (B&CG) du SPF ont défini des règles administratives internes. L’administration centrale fixe les rémunérations du personnel local sur la base des informations fournies par le poste.
Les charges de personnel relatives au personnel local sont imputées dans Fedcom 
non seulement par le biais d’une interface mais aussi à l’aide d’une facture d’achat. Les dépenses effectuées sur la base de factures s’élèvent respectivement à 69,1 millions d’euros (39,49 % de la sous-classe 62) en 2015 et 69,3 millions d’euros (38,47 % de la sous-classe 62)  
en 2016. Les charges de personnel comptabilisées à l’aide d’une facture d’achat concernent essentiellement les rémunérations de membres du personnel locaux et les indemnités de poste complémentaires pour l’hébergement des diplomates et du personnel détaché. Toutes ces dépenses sont prises en charge par le biais du fonds de roulement du poste diplomatique même et comptabilisées à partir de factures sous la responsabilité du poste local.
Dès lors que les rémunérations et les indemnités de poste sont payées à la fois par PersoPoint 
et la direction B&CG du SPF Affaires étrangères et comptabilisées différemment, il est impossible d’identifier les frais réels des postes diplomatiques à partir de Fedcom.
La Cour des comptes a examiné la gestion des postes diplomatiques en 2011. Dans sa réponse 
à cet audit envoyée le 4 novembre 2011, le ministre des Affaires étrangères a souscrit à la  148
nécessité d’une plus grande transparence budgétaire. Fedcom313 et la mise en service d’une 
nouvelle application (Business Intelligence)314 devaient faciliter cet objectif de transparence315.
L’audit actuel révèle l’insuffisance des progrès réalisés. Le SPF utilise toujours les mêmes 
canaux de paiement. Le budget demeure trop peu transparent et la comptabilité trop peu analytique sur la base des centres de coût. En outre, les avoirs, dettes, droits et obligations des postes diplomatiques et consulaires ne sont pas tous comptabilisés. Cela porte atteinte à l’image fidèle des dépenses de personnel et empêche leur ventilation entre les postes locaux et l’administration centrale.
2.1.2	 Manuel	relatif	à	la	gestion	financière	et	comptable	des	postes
Le SPF Affaires étrangères a rédigé un manuel spécifique pour la gestion financière et comptable dans les postes. Ce manuel constitue la référence pour la gestion financière des postes diplomatiques et consulaires et des bureaux pour la coopération au développement. Il décrit les rôles et les responsabilités de l’ordonnateur
316 et du comptable justiciable de la 
Cour317 et s’adresse aussi au coordinateur comptable régional (CCR).
Le manuel présente les différentes catégories de personnel et une série d’implications financières et administratives. Dans le cadre de la modernisation des administrations fédérales (redesign) , la direction B&CG est chargée du contrôle interne des postes 
diplomatiques, ce qui comprend entre autres le suivi et l’exécution du budget (dont les crédits de personnel). Les postes diplomatiques n’étant toutefois pas intégrés dans Fedcom, les procédures et responsabilités définies ne peuvent pas offrir une garantie suffisante de la qualité du contrôle interne.
Ainsi, il n’est pas possible de vérifier si l’ordonnateur et le comptable respectent les 
instructions, car les dépenses de personnel intégrées dans Fedcom à partir des factures d’achat ne sont pas justifiées. En outre, les comptes en banque et de caisse ne sont pas intégrés dans Fedcom et les rôles de l’ordonnateur et du comptable ne peuvent pas être vérifiés d’une autre manière via Fedcom.
Cette façon de procéder méconnaît la loi du 22 mai 2003  et en particulier son article 11, 
qui dispose que la comptabilité générale couvre l’ensemble des opérations, avoirs, droits, 
dettes, obligations et engagements de toute nature
318.
Les moyens bancaires et de caisse des postes diplomatiques et consulaires n’ont toujours pas été intégrés dans les comptes annuels 2016. Par conséquent, il n’existe aucune certitude que les flux financiers, la composition du patrimoine propre et les charges et produits soient exhaustifs dans le compte de résultats. Cette façon de procéder entrave le contrôle des opérations comptables. En outre, le SPF utilise souvent le compte du grand- 
313 Fedcom	permet	de	définir	l’ensemble	des	coûts	par	centre	de	coût.
314 Cette application sert à générer des rapports consolidés à partir de sources diverses.
315 Voir Cour des comptes, Postes diplomatiques et consulaires.  Contrôle interne de la gestion financière des fonds 
de roulement et audit de la gestion du personnel, rapport transmis à la Chambre des représentants, Bruxelles,  
janvier 2012, p. 33. Disponible sur www.courdescomptes.be.
316 À savoir les chefs de poste et les attachés à la coopération au développement.
317 À savoir les consuls ou les fonctionnaires administratifs et comptables.
318 Articles 11 à 18 (titre II, chapitre II) de la loi du 22 mai 2003. COMPTABILISATIO n DES  DÉPEnSES  ET DES  RECETTES  DE PERSOnnEL
DE	L’ADmInIStRA tIon	gÉnÉRALE	 –	PHASE	2/149
livre 488003 Compte d’attente notes de crédit319. La Cour relevait déjà dans son 169e Cahier 
que ce compte était utilisé également pour des dépenses réalisées en dehors du budget sous 
la forme d’avances versées à des implantations à l’étranger320. Il n’est dès lors pas exclu que 
ces avances soient aussi utilisées pour des dépenses relatives au personnel local.
2.1.3	 Qualité	des	données
La Cour des comptes a examiné la qualité des données dans Fedcom à l’aide de contrôles analytiques
321 et d’échantillonnages322 (d’une trentaine de membres du personnel). Cet 
examen n’a pas révélé d’anomalies significatives. Cependant, la Cour souligne que le contenu des contrats et le niveau des frais de personnel au sein des postes consulaires peuvent difficilement être vérifiés, d’une part, parce que le paiement des indemnités s’effectue sur la base de factures et, d’autre part, parce que les législations et, donc, leurs implications financières, sont différentes dans de nombreux pays.
La direction B&CG réconcilie les montants imputés uniquement avec les allocations 
de base. Elle ne vérifie pas le relevé détaillé des frais salariaux pour chaque membre du personnel (numéro de matricule) à la lumière des montants repris dans Fedcom par le biais de l’interface. Les montants imputés sont comparés aux montants escomptés et les différences significatives sont détectées et communiquées. Les fiches fiscales ne sont pas non plus mises en concordance avec les données comptables.
2.2	 Défense2.2.1	 Contexte	organisationnel
Trois services centraux de la Défense gèrent les dépenses de personnel du département : la direction générale Budget et Finances (DG Budfin), la direction générale Ressources humaines (DG HR) et le département d’état-major Opérations et Entraînement. Outre ces trois services centraux, il existe aussi un élément de support administratif (ESA) local par implantation géographique. Ces services saisissent les données permettant le calcul correct du salaire en fonction du barème, des allocations et des compléments de salaire.
Outre les contrôles automatiques intégrés au moteur salarial de la Défense, trois services 
de la DG Budfin constituent des chaînons importants en matière de contrôle interne. Les vérificateurs du service d’exécution financière et budgétaire (BFA) s’assurent que les actions du système ont été exécutées correctement. Le service de contrôle (BFC) examine les calculs individuels générés par le système. Le service appui/support (BFS) vérifie les états récapitulatifs.
319 Le solde débiteur sur ce compte du grand-livre s’élevait à 10,2 millions d’euros au 31 décembre 2016 et à 13,8 millions 
d’euros au 31 décembre 2015.
320  Cour	des	comptes,	169e Cahier, Volume I, Bruxelles, décembre 2012, p. 112. Disponible sur www.courdescomptes. be. 
321 Les	contrôles	analytiques	 comparent	 les	montants	effectivement	 enregistrés	 avec	divers	autres	facteurs,	afin	de	
vérifier	si	les	charges	et	les	produits	comptabilisés 	se	situent	dans	les	prévisions	normales.	Les	évolutions	au	fil	du	
temps, les liens entre les comptes et les relations avec les indicateurs clés de performance (ICP) sont étudiés à cet 
effet.
322  Les	tests	par	échantillonnage	 visent	à	examiner	si	les	membres	du	personnel	figurant	sur	les	listes	du	personnel	
ont	effectivement	 perçu	un	traitement	 et	si	leur	rémunération	 correspond	 à	l’ancienneté	 et	au	grade	indiqués.	Ils	
servent	aussi	à	vérifier	si	des	membres	du	personnel	qui	ne	sont	plus	en	service	reçoivent	encore	des	paiements. 150
La saisie, le calcul et le contrôle sont effectués suivant des procédures rédigées en interne. Sur 
la base de la structure organisationnelle de l’armée et de la réglementation, les compétences ont été délimitées, les tâches décrites et les fonctions séparées. Les procédures sont, en outre, largement informatisées. Si la Cour des comptes prend acte de ces pratiques de bonne gestion, elle relève l’absence d’un suppléant pour la fonction clé en matière informatique.
La Cour juge par ailleurs positif que les fichiers du moteur salarial de la Défense ne peuvent 
plus être modifiés ni écrasés
323. Ainsi, les données (par exemple, les fichiers de paiement) 
sont toujours encryptées avant d’être envoyées dans un environnement sécurisé et chaque fichier à envoyer porte un numéro unique. Le moteur salarial met le fichier récapitulatif et le fichier comptable en concordance. La méthode de travail garantit que la date comptable du fichier de paiement dans Fedcom coïncide avec la date du paiement effectif et que les montants comptabilisés correspondent aux montants payés. L’allocation de base est aussi frappée en même temps que la comptabilisation. Tant les imputations aux programmes que les comptabilisations sont effectuées au niveau de détail le plus poussé, ce qui permet d’en contrôler la cohérence. Le Comptable fédéral déclare que cette automatisation réduit son travail à un minimum. Seuls les ordres de marche constituent une exception. D’après le Comptable fédéral, PersoPoint doit encore consacrer trop de temps à l’analyse des fichiers transmis par la Défense.
2.2.2	 Lisibilité	des	données	dans	Fedcom
L’information que la Défense transmet au Parlement n’est toutefois pas suffisante. La Cour l’avait d’ailleurs déjà signalé dans un audit de 2013
324. Comme environ 87 % des dépenses 
de personnel sont imputées sur une seule allocation de base, il est impossible de distinguer les éléments des dépenses de personnel. Ce regroupement des dépenses de personnel ne favorise pas une analyse de l’évolution des dépenses, qui est néanmoins nécessaire pour comprendre pourquoi une réduction de l’effectif ne donne pas lieu à une diminution proportionnelle de la masse salariale.
2.2.3	 Qualité	des	données
La Cour des comptes a vérifié uniquement la présentation des charges de personnel dans la comptabilité générale et les comptes annuels. Lors de son audit de 2013, la Cour n’avait en effet constaté aucune erreur dans l’application des dispositions légales et réglementaires relatives à la gestion des traitements à la Défense et en particulier dans la gestion des allocations auxquelles la détention d’un grade donne droit et des compléments liés aux prestations particulières.
Grâce à un rollback , il est possible de retrouver toutes les imputations dans Fedcom jusqu’au 
niveau du membre du personnel individuel
325. Cette ventilation est toutefois effectuée 
en une fois et non via plusieurs niveaux intermédiaires, ce qui permettrait pourtant de 
déduire également des informations comptables intéressantes. Par exemple, il est possible de scinder les unités organisationnelles de la Défense. Avec la collaboration de la Défense, la 
323 Lors	de	la	première	phase	de	l’audit,	la	Cour	des	comptes	avait	constaté	que	les	fichiers	du	moteur	salarial	du	SCDF	
étaient	parfois	encore	modifiés.
324  Cour des comptes, Planification des effectifs et rémunération du personnel militaire de la Défense , rapport transmis à 
la Chambre des représentants, Bruxelles, novembre 2013. Disponible sur www.courdescomptes.be.
325 Le rollback  consiste à consulter des données à un niveau plus détaillé. COMPTABILISATIO n DES  DÉPEnSES  ET DES  RECETTES  DE PERSOnnEL
DE	L’ADmInIStRA tIon	gÉnÉRALE	 –	PHASE	2/151
Cour a ainsi pu examiner, par le biais d’un échantillonnage, si la somme des rémunérations 
d’un mois choisi au hasard est égale au montant comptabilisé dans Fedcom. La Défense a pu justifier de manière satisfaisante les échantillons sélectionnés et fournir des explications au sujet des anomalies et des opérations attirant l’attention dans Fedcom.
2.3	 Suivi	 des	recommandations 	de	la	première 	phase
Jusqu’à présent, PersoPoint, le service Comptable fédéral et le comptable centralisateur 
n’ont pas fondamentalement changé leur mode de fonctionnement. Pour justifier que quasi aucune suite n’a été donnée aux recommandations de la Cour, PersoPoint explique qu’il se trouve dans une phase de transition. L’organisation interne et les systèmes seront revus en profondeur par la suite. PersoPoint a sondé les départements au moyen d’enquêtes afin d’optimiser cette transformation.
PersoPoint doit être considéré comme une société de services
326 vis-à-vis du service 
Comptable fédéral, au sens de la norme ISSAI 1402327. Conformément au paragraphe 10 de 
cette norme, la Cour des comptes doit vérifier si le service Comptable fédéral, en tant 
qu’utilisateur des services, a élaboré et mis en œuvre un ensemble de mesures de contrôle interne pertinentes concernant les services fournis par la société de services, y compris des mesures applicables aux transactions traitées par celle-ci.
À cet égard, la Cour constate que Persopoint a conclu des accords avec le service Comptable 
fédéral pour enregistrer les relevés de mutations en temps voulu. Néanmoins, le Comptable fédéral n’a toujours aucune vue sur les procédures internes de PersoPoint et les acteurs du traitement des salaires de la Défense. Son rôle se limite à l’exécution d’un certain nombre de contrôles logiques sur les fichiers et à l’enregistrement en temps voulu dans Fedcom. Il laisse aux autres acteurs la responsabilité du suivi du déroulement des paiements. Le service Comptable fédéral a toutefois actualisé le document de travail relatif à la clôture mensuelle des comptabilisations des frais de personnel. Cette actualisation permettra un meilleur suivi des départements et constituera une réponse aux constats de la Cour formulés à l’issue de la première phase. Par ailleurs, le service a donné des instructions à PersoPoint en ce qui concerne les contrôles des fichiers de salaires introduits.
3.1	 SPF	 Affaires	étrangères
Pour assurer la transparence des dépenses et en rationnaliser l’administration, la Cour avait déjà plaidé par le passé en faveur d’une limitation du nombre d’acteurs intervenant dans le paiement des rémunérations du personnel. PersoPoint pourrait ainsi jouer un rôle plus important et les services comptables du SPF pourraient être déchargés de certaines tâches de manière à pouvoir se concentrer sur le contrôle de la conformité des dépenses.
326  À savoir une organisation tierce (ou une partie d’une telle organisation) qui fournit des prestations à une entité 
utilisatrice,	lesquelles	font	partie	du	système	d’information 	pertinent	pour	le	rapportage 	financier	de	cette	entité	
utilisatrice (Issai 1402, § 8, (e)). 
327 Issai 1402 : Facteurs à considérer pour l’audit lorsque l’entité fait appel à des sociétés de services. 152
Conformément à la loi du 22 mai 2003, le SPF Affaires étrangères doit introduire dans 
Fedcom l’ensemble de ses avoirs, dettes, droits et obligations sur la base d’un inventaire, 
en particulier pour les postes consulaires et diplomatiques. Cette intégration permettrait non seulement de compléter l’image financière globale, mais aussi de simplifier certains flux financiers, d’en améliorer l’appréhension et de mieux contrôler les procédures mises en place.
3.2	 Défense
L’organisation de la Défense est tellement vaste et complexe qu’elle nécessite plus qu’un suivi à partir des comptes du grand-livre et des allocations de base, deux éléments disponibles dans Fedcom. Il faut ainsi pouvoir assurer un suivi distinct des charges de personnel pour les missions internes et à l’étranger. À cet effet, l’application Ilias développée par la Défense est un système transparent qui va plus loin que Fedcom. Puisque les données d’Ilias sont automatiquement chargées dans Fedcom, la Défense estime ne pas avoir besoin de comptes supplémentaires du grand-livre dans Fedcom.
La Cour des comptes recommande néanmoins de faire apparaître clairement les divers 
éléments des dépenses de personnel dans la section 16 (Défense) du budget général des dépenses, car 87 % des dépenses totales de personnel sont imputées sur une seule allocation 
de base en raison du chargement automatique. Cette présentation rend la structure actuelle de la masse salariale peu transparente, ce qui entrave les contrôles externes.
Même si la Défense effectue elle-même les comptabilisations dans Fedcom et que le service 
Comptable fédéral apprécie le degré d’automatisation, la Cour des comptes recommande d’automatiser également le traitement des ordres de marche.
La Cour des comptes invite enfin la Défense à prévoir un suppléant pour la position clé en 
matière informatique et technique.
3.3	 Suivi	 de	la	première 	phase
La Défense peut servir de source d’inspiration pour le développement ultérieur de 
PersoPoint, notamment en ce qui concerne la conception du moteur salarial et les accords à conclure (SLA et OLA
328). Dans le cadre de ce développement, il conviendrait par exemple 
d’améliorer les procédures relatives à l’envoi crypté des données dans un environnement sécurisé entre PersoPoint, le comptable centralisateur et le service Comptable fédéral. Cela permettrait aussi de mieux répondre aux recommandations formulées par la Cour lors de la première phase de l’audit
329.
En outre, à la Défense, les données ne sont pas écrasées lorsque le chargement dans Fedcom génère un message d’erreur et le système conserve la trace d’audit. La Cour avait observé lors de la première phase de l’audit que cela n’était pas le cas chez PersoPoint
330. La méthode 
328  Les SLA (Service Level Agreements)  sont des accords conclus entre un prestataire de service et un client. Les OLA 
(Operational Level Agreements)  sont des accords conclus entre un prestataire de service et une autre partie de la 
même organisation. 
329  Cour des comptes, «  Comptabilisation des dépenses et des recettes de personnel de l’administration générale – 
phase 1 », 172e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2015, p. 160-161, recommandations 4.1 et 4.4. Disponible sur 
330 Cour des comptes, ibid. , recommandation 4.2. COMPTABILISATIO n DES  DÉPEnSES  ET DES  RECETTES  DE PERSOnnEL
DE	L’ADmInIStRA tIon	gÉnÉRALE	 –	PHASE	2/153
de travail de la Défense garantit aussi que la date comptable du fichier de paiement dans 
Fedcom coïncide avec la date du paiement effectif et que les montants comptabilisés correspondent aux montants payés. PersoPoint satisferait ainsi à une autre recommandation de la première phase. Cela implique également que les données de Fedcom puissent être réconciliées avec les relevés récapitulatifs 325.xx des fiches fiscales. Bien que cette possibilité de réconciliation ait aussi déjà été évoquée lors de la première de l’audit
331, elle n’existe pas 
encore via PersoPoint.
La Cour recommande à PersoPoint de prendre ces points en considération, de même que les 
autres constatations et recommandations de la première phase, pour le développement du nouveau moteur salarial. Ce moteur doit être élaboré de manière que le service Comptable fédéral ne doive plus introduire les montants lui-même. En revanche, il faut conserver le contrôle systématique des enregistrements. Le nouveau moteur salarial doit aussi permettre au service Comptable fédéral de répondre aux observations de la Cour. Dans ce cadre, le service doit continuer à élaborer et appliquer des mesures de contrôle interne, afin d’obtenir une assurance raisonnable sur la qualité des informations en provenance de PersoPoint
332.
Dans le cadre de l’adaptation des procédures, PersoPoint doit communiquer un échéancier précis au service Comptable fédéral, aux services publics et au comptable centralisateur, comme la Cour des comptes l’avait recommandé à l’occasion de la création de PersoPoint
333.
4	 Réponses	des	ministres	et	de	l’administration
La Cour des comptes a reçu quatre réponses à son rapport d’audit.
Le président du comité de direction du SPF Affaires étrangères souligne que les postes 
diplomatiques et consulaires soumettent toujours les nouveaux contrats de travail à l’Inspection des finances. Le département examinera la recommandation visant à transférer à PersoPoint le paiement de l’ensemble des traitements et indemnités en euros. Ce transfert peut s’accompagner de la création de nouveaux comptes du grand-livre. Afin d’améliorer la transparence comptable et budgétaire, le SPF Affaires étrangères développe actuellement un nouveau Business Intelligence tool .
À partir de juillet 2017, le SPF Affaires étrangères réconciliera le relevé détaillé de PersoPoint avec celui de Fedcom, conformément à l’instruction de juin 2017 du service Comptable fédéral. 
Les coordinateurs comptables régionaux (CCR) seront installés uniquement dans les zones présentant les risques financiers les plus importants selon les critères suivants : importance 
du fonds de roulement, octroi de subventions et montant des revenus consulaires.
La décision de ne pas intégrer les postes diplomatiques et consulaires dans Fedcom a été 
prise sur la base d’évaluations réalisées par le service B&CG du SPF Affaires étrangères, le service d’inspection et les postes mêmes.
331 Cour des comptes, ibid. , recommandation 4.2.
332 Cour des comptes, ibid. , recommandation 4.4.
333 Cour des comptes, ibid. , recommandation 4.5. 154
Dans sa réponse, le général-major d’aviation (au nom du chef de la Défense) renvoie au 
commentaire de la Cour lors de la confection du budget 2013 : « La Cour des comptes constate 
qu’à défaut de l’adaptation de la structure budgétaire sollicitée, le contenu des justifications a effectivement été modifié conformément aux intentions formulées par le ministre, et que ces justifications offrent une image plus précise que par le passé de la destination des crédits concernés  ». Lors de la mise en service de Fedcom, la Défense a examiné avec le SPF B&CG 
quels comptes du grand-livre devaient y être liés. Cet examen a débouché sur la sélection d’une trentaine de comptes du grand-livre destinés spécifiquement aux dépenses de personnel. La possibilité de scinder davantage les comptes du grand-livre sera analysée.
Le président intérimaire du SPF Bosa se rallie à ce point de vue. L’ajout de comptes du 
grand-livre doit être examiné parallèlement à la poursuite de la mise en œuvre d’une comptabilité analytique.
Le général-major précise par ailleurs que les opérations et les calculs qui se déroulent 
encore manuellement aujourd’hui seront en grande partie automatisés à l’avenir via « HRM@Defence », le nouveau système informatique en cours de développement consacré 
à la gestion administrative et financière de la Défense. Enfin, il indique qu’un suppléant a été désigné entre-temps pour assurer la fonction clé en matière informatique, ce qui réduit le risque d’un manque de personnel éventuel.
Le ministre de la Défense souscrit à la réponse du général-major.Le président intérimaire du SPF Bosa relève que PersoPoint a déjà entrepris des démarches 
par le passé pour reprendre la gestion des paiements aux membres du personnel du  
SPF Affaires étrangères. Le SPF a toutefois décidé de transférer à PersoPoint uniquement la partie de l’indemnité de poste soumise aux cotisations sociales et au précompte professionnel. En ce qui concerne les services extérieurs, le SPF Affaires étrangères a convenu en outre avec le SPF Bosa d’actualiser la liste de ses comptes bancaires à l’étranger. Le solde de ces comptes sera repris dans Fedcom lors de la clôture annuelle de 2017. Le SPF Affaires étrangères a également informé le SPF Bosa qu’il ne modifierait pas l’utilisation du compte d’attente pour les notes de crédit. Ce compte est employé pour octroyer des avances par le biais de fonds de roulement permanents pour les dépenses des postes diplomatiques et consulaires.
Selon le président intérimaire du SPF Bosa, le nouveau moteur salarial et la politique 
du personnel définie par PersoPoint vont améliorer la lisibilité de la comptabilité. La comptabilité générale et la comptabilité budgétaire seront complétées par une comptabilité analytique, afin d’améliorer la qualité du rapportage de gestion et le pilotage de la politique du personnel. Le moteur salarial communiquera autant que possible automatiquement avec Fedcom. Le lancement du nouveau moteur salarial n’est cependant prévu qu’à partir de 2020. Par conséquent, les services de PersoPoint et du Comptable fédéral élaborent des mesures visant à optimiser la méthode actuelle. Ainsi des instructions seront-elles données pour réconcilier mensuellement les fichiers générés par PersoPoint avec les salaires enregistrés dans Fedcom. De plus, PersoPoint rédige actuellement une note concernant la mise en concordance du relevé 325.10  avec la comptabilité. InVEnTAIRE  DES  IMMOBILISATIO nS CORPORELLES  ET InCORPORELLES
DAnS  L’ADMInISTRATIOn GÉnÉRALE /155
Chapitre 5
corporelles et incorporelles dans l’administration générale
Les immobilisations corporelles et incorporelles représentent 12.436,4  millions d’euros dans 
les comptes annuels 2016 des départements de l’administration générale (frais d’établissement 
inclus). En vertu de l’article 136 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de 
la comptabilité de l’État fédéral, ces départements étaient tenus de procéder à l’évaluation 
correcte et à l’enregistrement de toutes les immobilisations corporelles et incorporelles dans Fedcom pour le 31 décembre 2016 au plus tard.
La Cour des comptes a constaté que les départements n’ont pas tous respecté ce calendrier. 
Les manquements concernent principalement les terrains et bâtiments. Il n’existe de ce fait aucune certitude quant à l’exactitude et l’exhaustivité de ces immobilisations dans les comptes annuels.
Les départements doivent veiller, sur la base de règles d’imputation et d’évaluation claires 
et uniformes, à ce que l’inventaire comptable repris dans Fedcom donne une image fidèle et exhaustive du patrimoine de l’administration générale de l’État fédéral. Il s’agit également d’un critère important pour la certification des comptes annuels de l’État fédéral à partir de l’exercice 2020. Le cadre réglementaire incomplet ne permet cependant toujours pas aux départements de dresser un inventaire exhaustif, uniforme et correct. La Commission de la comptabilité publique (CCP) a pour mission de formuler les règles techniques d’application des normes du plan comptable, mais n’a pas encore commencé ses activités.
Les départements ne prêtent toujours pas assez attention à la qualité de l’inventaire. La Cour 
des comptes a constaté des manquements au niveau du suivi comptable et des procédures de contrôle interne. Dans un souci d’uniformité, il incombe aux départements d’élaborer des procédures claires, concertées avec le service Comptable fédéral et fondées sur les avis de la CCP, qui puissent garantir l’existence, l’exhaustivité et l’exactitude de l’inventaire. Les départements devront veiller à la concordance de ces procédures en concertation avec le Service fédéral d’audit interne (FAI), qui est compétent pour l’évaluation des risques inhérents aux processus concernés. Par ailleurs, il s’indique que les départements collaborent au développement et à la mise en œuvre d’une application de gestion de l’inventaire. 156
Par le passé, la Cour des comptes a souligné à plusieurs reprises334 que les départements de 
l’administration générale accordent trop peu d’attention à l’inventaire complet et correct de 
leurs immobilisations335.
Depuis leur entrée dans Fedcom, les départements doivent intégrer dans le système les nouvelles immobilisations corporelles et incorporelles acquises. L’inventaire historique b é né fic i a it p a r cont re d ’u n ré g i me t r a n s itoi re de c i nq a n né e s compt able s
336. Les départements 
qui ont seulement rejoint Fedcom en 2012337 devaient donc aussi avoir enregistré fin 2016  les 
immobilisations acquises avant 2012. Le 31 décembre 2016, tous les départements devaient par conséquent avoir repris l’intégralité de leurs immobilisations dans les comptes annuels.
Dans les comptes annuels 2016 des services de l’administration générale, les immobilisations 
corporelles et incorporelles représentent 12.436,4 millions d’euros (frais d’établissement inclus). La majeure partie de ce montant revient à la Défense (6.211,7 millions d’euros). Par 
ailleurs, 5.838,2 millions d’euros sont chargés dans Fedcom via un code de consolidation 
et ne sont donc pas rattachés à un département spécifique
338. Il s’agit principalement de 
terrains et de bâtiments utilisés par plusieurs départements. Les deux catégories cumulées représentent donc presque 97 % du montant total.
2	 Résultats	de	l’audit	et	recommandations
2.1 Enregistrement
Fin 2016, plusieurs départements n’avaient pas encore évalué et enregistré toutes les immobilisations corporelles et incorporelles dans Fedcom, comme le stipule l’article 136 de 
la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral
 
(ci-après la « loi du 22 mai 2003 »)339. Ainsi, le SPF Justice n’est pas parvenu à créer un fichier 
complet de ses immobilisations dans Fedcom340, tandis que le SPF Personnel et Organisation 
(P&O) n’a pas pu respecter le délai imparti pour les immobilisations de l’Institut de formation de l’administration fédérale (IFA) et PersoPoint. Quant au SPF Finances, il n’a pas chargé l’historique des immobilisations acquises avant le 1
334 Cour des comptes, « Préparation des services de l’administration générale à l’inventaire, à l’évaluation et à 
l’intégration de leurs immobilisations dans la comptabilité », 170e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2013, p. 165-
169	;	Cour	des	comptes,	«	Inventaire	des	immobilisations	 corporelles	 et	incorporelles	 dans	les	départements	 pilotes	
de Fedcom », 171e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2014, p. 185-188. Disponibles sur www.courdescomptes.be.
335 Voir les articles 16 et (régime transitoire) 136 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la 
comptabilité de l’État fédéral.
336 Article	136	de	la	loi	du	22	mai	2003,	inséré	par	l’article	24	de	la	loi-programme 	de	2009	et	modifié	par	l’article	4	de	
la loi du 28 décembre 2011 portant des dispositions diverses.
337 À	savoir	le	SPF	Intérieur,	le	SPF	Justice,	le	SPP	Politique	scientifique,	la	Police	fédérale	et	la	Défense.	
338 Il	s’agit	de	terrains	(2.601,2	millions	d’euros)	et	de	bâtiments	(3.237,0	millions	d’euros)	gérés	par	la	Régie	des	
bâtiments.	Cet	audit	n’avait	pas,	en	tant	que	tel,	trait	à	cette	gestion.	Voir	ci-après,	dans	cette	partie	II	du	Cahier,	
le	chapitre	6	«	Régie	des	bâtiments	:	préparation	 à	l’application	 de	la	loi	comptable	 à	partir	de	2018	et	gestion	de	
l’inventaire du patrimoine immobilier de l’État ». 
339 Par	contre,	les	immobilisations 	financières, 	qui	ne	bénéficient 	d’aucun	régime	transitoire,	devaient	être	enregistrées 	
dans la comptabilité des départements dès leur entrée dans Fedcom.
340  La Cour des comptes n’a pas reçu de réponse écrite du SPF Justice au questionnaire qu’elle lui avait transmis. InVEnTAIRE  DES  IMMOBILISATIO nS CORPORELLES  ET InCORPORELLES
DAnS  L’ADMInISTRATIOn GÉnÉRALE /157
Le SPF Affaires étrangères doit lui aussi encore charger ses immobilisations 
corporelles historiques. En ce qui concerne les postes diplomatiques, seules les immobilisations corporelles nouvellement acquises, construites ou transformées à partir  
du 1
er janvier 2011 (date d’entrée dans Fedcom) sont comptabilisées. Il ressort d’une liste 
du SPF que moins d’un tiers de ces postes est repris dans l’inventaire comptable. Environ 180 d’entre eux ne sont pas enregistrés dans la comptabilité. Bien qu’il soit difficile 
d’identifier les postes diplomatiques qui n’ont pas été repris dans Fedcom, une estimation prudente révèle qu’un montant de plus de 100 millions d’euros manquerait au bilan
341.
Le SPF Intérieur doit encore effectuer quelques chargements mineurs, alors que le SPF Économie n’a pas chargé les immobilisations relatives au matériel scientifique au départ 
d’un inventaire physique. De plus, en ce qui concerne le SPF Mobilité, le matériel relatif au Centre de communication Nord (CCN), initialement destiné à une revente via les domaines, a finalement été conservé partiellement par le département. Toutefois, il n’a pas été chargé dans Fedcom faute de valorisation.
Les terrains et bâtiments constituent la sous-classe la plus importante des immobilisations 
corporelles en termes de valeur résiduelle. Les immobilisations qui ne pouvaient pas être rattachées à un département donné ont été chargées globalement dans Fedcom par le biais d’un code de consolidation propre à l’administration générale. Cependant, l’enregistrement s’appuie sur des bases de données dont il est difficile de garantir la fiabilité et l’exhaustivité. La Cour des comptes a par exemple constaté que plusieurs terrains avaient été vendus à des tiers et que d’autres avaient été enregistrés deux fois
342.
Les contrôles par échantillonnage ont démontré que différents départements possédaient des actifs (surtout du mobilier) qui n’étaient pas repris dans l’inventaire des immobilisations historiques, ni donc dans Fedcom. Il s’agit d’actifs qui seraient intégralement amortis. Pareilles pratiques compliquent toutefois la gestion des actifs. Les contrôles par échantillonnage ont par ailleurs fait apparaître que des actifs désaffectés ne sont pas toujours sortis de la comptabilité.
L’introduction de toutes les immobilisations dans Fedcom est nécessaire à l’amélioration de la qualité de l’information comptable. Pour s’assurer de l’exhaustivité et de l’exactitude de l’inventaire, les départements
343 doivent contrôler celui-ci au moins une fois par an et, au 
besoin, le faire correspondre à la réalité physique.
En ce qui concerne les terrains et les bâtiments, une analyse des bases de données sous-
jacentes doit être réalisée afin d’éliminer les doublons et les enregistrements erronés, d’une part, et d’ajouter les actifs manquants, d’autre part. 
341 Sur	la	base	d’une	extrapolation 	réalisée	à	partir	de	la	valeur	comptable	des	bâtiments	enregistrés 	dans	le	système.
342  Ce	double	enregistrement	 a	été	rectifié	en	2016	par	deux	écritures	de	correction	 (d’un	montant	s’élevant	
respectivement à 521,2 millions d’euros et 55,4 millions d’euros). Quoi qu’il en soit, il n’est pas exclu de trouver 
encore des doublons dans l’inventaire.
343 Article	4	de	l’arrêté	royal	du	10	novembre	2009	fixant	le	plan	comptable. 158
2.2	 Évaluation
L’arrêté royal du 10 novembre 2009 fixe les modalités d’évaluation des immobilisations 
corporelles et incorporelles. Concernant les réévaluations qui doivent être opérées conformément à l’article 8 de cet arrêté, le ministre des Finances est tenu d’établir un certain 
nombre de règles sur proposition de la Commission de la comptabilité publique (CCP). Le cadre juridique de cette Commission, créée par la loi du 18 janvier 2010 modifiant la loi 
du 16 mai 2003
344, devait encore être complété par des arrêtés d’exécution. L’approbation de 
ceux-ci en 2017 a permis à la CCP d’entamer ses travaux345.
L’article 16/1, § 1er, 2°, de la loi du 16 mai 2003 dispose que les tâches de la CCP impliquent 
notamment de « fournir des avis en vue d’adapter les normes du plan comptable et d’en développer les modalités d’application [techniques], en vue d’assurer son utilisation uniforme et régulière et sa conformité aux normes internationales applicables ». L’avis de la CCP est donc 
nécessaire pour résoudre un certain nombre de problèmes pratiques liés à l’application de la législation comptable et pour harmoniser les règles de comptabilisation et d’évaluation
346. 
Ces problèmes concernent plus particulièrement la définition d’une immobilisation et la méthode d’évaluation des terrains et des bâtiments.
Puisque la CCP n’a pas encore formulé de propositions et que le cadre réglementaire en 
matière d’évaluation des immobilisations incorporelles est insuffisant, la plupart des départements n’ont pas inscrit l’intégralité de ces immobilisations dans Fedcom. Début 2017, le service Comptable fédéral a publié des directives sur la comptabilisation et l’évaluation des immobilisations incorporelles, mais elles dérogent aux prescriptions de l’arrêté royal du 10 novembre  2009.
Pour déterminer si une dépense constitue un investissement ou une charge, les départements s’appuient non seulement sur le plan comptable mais aussi sur la circulaire DJ/WS/2014-01 du 
9 mai 2014
347 qui ne fixe plus de seuil par référence au SEC 2010348. Cette façon de procéder 
est, en tant que telle, en contravention avec l’arrêté royal du 10 novembre 2009 (plan 
comptable)349. Par ailleurs, cette circulaire reste une source de confusion pour différents 
départements puisque seule la durée d’utilisation est érigée en critère pour considérer un achat comme un investissement (durée d’utilisation supérieure à un an). Or ce critère est sujet à interprétation, ce qui conduit des départements à enregistrer différemment un même achat.
344  Loi	du	18	janvier	2010	modifiant	la	loi	du	16	mai	2003	fixant	les	dispositions 	générales	applicables	aux	budgets,	au	
345 Arrêté royal du 11 mai 2017 précisant les règles d’exécution relatives au fonctionnement de la Commission de la 
346  Article	8	de	l’arrêté	royal	du	10	novembre	2009	fixant	le	plan	comptable.
347 Circulaire relative à la comptabilisation des achats de petit matériel et de logiciel.
348  Il	y	avait	auparavant	un	seuil	dont	le	montant	était	fixé	à	500	euros	(prix	de	1995).
349  Un	seuil	de	500	euros	(prix	de	1995)	est	mentionné	 à	l’annexe	I	de	l’arrêté	royal	pour	les	rubriques	232	(outillage	
d’exploitation), 243 (matériel informatique et télématique), 244 (mobilier, matériel et machines de bureau), 
245	(autres	mobiliers	et	matériels)	et	pour	certaines	sous-rubriques	 de	la	rubrique	249	(actifs	mobiliers	corporels	
non encore mis en service). InVEnTAIRE  DES  IMMOBILISATIO nS CORPORELLES  ET InCORPORELLES
DAnS  L’ADMInISTRATIOn GÉnÉRALE /159
Les contrôles de la Cour des comptes montrent que les pièces justificatives permettant 
de valoriser les immobilisations historiques ne sont pas toujours disponibles, car les départements ne les conservent pas systématiquement. La Cour souligne à ce sujet que l’article 14 de la loi du 22 mai 2003 prévoit que le Roi détermine les conditions de conservation 
des pièces justificatives. Cet arrêté fait cependant toujours défaut.
L’inventaire des terrains et des bâtiments n’a pas été actualisé à la valeur de marché avant 
son intégration dans Fedcom, ce qui est contraire aux dispositions de l’article 8 de l’arrêté 
royal du 10 novembre 2009. De nombreux bâtiments considérés comme entièrement amortis ont donc été chargés à leur valeur résiduelle
350. La valeur d’acquisition renvoie en 
outre à des valeurs unitaires qui n’ont plus été actualisées depuis 2012. Les contrôles ont permis d’observer que les prix au m² sont incohérents et que de nombreux terrains sont valorisés à une valeur inférieure à 100 euros (dont plusieurs à un euro). Ces divers éléments augmentent le risque de sous-évaluation de l’actif.
Pour les bâtiments et les terrains, le Comptable fédéral souligne qu’il est en attente de la 
mise en place de la CCP, qui pourrait définir une méthode simple de réévaluation.
La CCP doit commencer ses activités sans délai et clarifier le cadre réglementaire en matière de règles d’amortissement et d’évaluation ainsi que la distinction entre les investissements et les frais de fonctionnement. Elle doit aussi préciser les procédures à suivre, tant sur le plan administratif que dans la gestion quotidienne. Sur cette base, le service Comptable fédéral pourra imposer aux départements le respect et l’application uniforme des définitions et des procédures.
Dans le cadre de la certification, la Cour des comptes estime qu’il sera également important 
que la CCP prenne position sur une méthode de réévaluation annuelle des terrains et des bâtiments, conformément à l’article 8, § 1
er, de l’arrêté royal du 10 novembre 2009. En 
l’absence de réévaluation, le risque de sous-évaluation du patrimoine est important. La CCP doit également formuler un avis au sujet de l’évaluation des bâtiments intégralement amortis et des terrains historiques qui sont valorisés actuellement à un euro dans Fedcom et, par conséquent, déjà traçables.
2.3 Opérations dans Fedcom
La configuration actuelle de Fedcom ne permet pas une gestion complète de l’inventaire, 
si bien que chaque département utilise son propre système en parallèle pour suivre ses immobilisations. Les données pertinentes que ces systèmes contiennent sont ensuite transférées dans Fedcom. La Défense est le seul département pour lequel ce transfert s’effectue au moyen d’une interface directe. Dans les autres départements, l’intervention manuelle augmente le risque d’enregistrements erronés ou incomplets. Par ailleurs, ces départements ne disposent pas de procédures de transfert des données de leur application externe vers Fedcom à des moments déterminés.
350 Soit	la	valeur	d’acquisition	 déduction	faite	des	amortissements.	 Le	service	Comptable	 fédéral	a	défini	les	valeurs	
des	bâtiments	principalement	 sur	la	base	des	montants	inclus	dans	un	fichier	établi	au	31	décembre	2012	par	la	
Commission pour l’inventaire du patrimoine de l’État.  160
L’absence d’interface entre Fedcom et les programmes externes crée un manque d’uniformité 
des données encodées par les départements (par exemple, informations reprises dans les fiches d’immobilisations, numéro unique, quantités, localisation, etc.).
Les départements souhaitent eux aussi une gestion plus intégrée, car ils considèrent que 
le processus actuel induit une charge de travail trop importante. Ils souhaitent un module spécifique de gestion de l’inventaire des immobilisations intégré à Fedcom. La Police fédérale développe, par exemple, sa propre application (Logispol). Le SPF Stratégie et Appui (SPF Bosa) utilise une autre application externe (Scan to Inventory). Quant au SPF Santé publique, il étudie actuellement la possibilité d’appliquer le module MM de SAP.
Les départements étant intéressés par un module spécifique de gestion de l’inventaire des immobilisations intégré à Fedcom, la Cour des comptes recommande à ceux qui ont des besoins similaires de collaborer et partager leurs moyens afin de développer une application de gestion de l’inventaire et d’en réduire ainsi le coût global. Le service Comptable fédéral peut favoriser cette collaboration en proposant aux départements d’étendre à l’ensemble de l’administration générale les résultats de projets qui seraient concluants.
L’intégration du SPF Budget et Contrôle de la gestion, du SPF Personnel et Organisation, de 
Fedict et d’Empreva dans le SPF Bosa au 1
er mars 2017 et le transfert physique progressif des 
immobilisations corporelles et incorporelles qui les concernent vers la nouvelle localisation du SPF fournissent l’occasion de reconstituer un inventaire à partir de zéro et d’uniformiser les procédures. La Cour des comptes recommande de saisir cette occasion pour établir un inventaire initial correct à mettre à jour par la suite.
2.4	 Contrôle 	interne
L’article 16 de la loi du 22 mai 2003 prévoit que l’inventaire comptable doit être adapté à la 
réalité au moins une fois par an. L’audit de la Cour des comptes révèle que la plupart des 
départements ne procèdent pas à ce contrôle annuel de l’inventaire.
En outre, un suivi quotidien des immobilisations est nécessaire pour pouvoir garantir la 
qualité de l’inventaire. Les mouvements (entrées/sorties mais aussi déplacements au sein d’un bâtiment) doivent faire l’objet d’un suivi par une personne habilitée. C’est ainsi que la tenue correcte de l’inventaire dans la comptabilité peut être garantie. La Cour des comptes a constaté lors de son audit que ce suivi est insuffisant : le gestionnaire ignore souvent si les 
biens de l’inventaire qui sont introuvables sont en prêt, conservés temporairement ailleurs, vendus ou mis hors service.
Les départements ne disposent pas tous d’une procédure d’inventaire formalisée. L’audit de 
la Cour révèle également que le contrôle interne est insuffisant et que le suivi comptable et physique des immobilisations présente des discordances.
Comme la Cour des comptes l’a déjà souligné dans son 166
e Cahier, il importe que les 
fonctions de décision, d’exécution, d’enregistrement, de conservation et de surveillance  InVEnTAIRE  DES  IMMOBILISATIO nS CORPORELLES  ET InCORPORELLES
DAnS  L’ADMInISTRATIOn GÉnÉRALE /161
soient, autant que possible, scindées351. Étant donné les moyens limités qu’ils consacrent à 
la gestion de leur inventaire, les départements ne sont pas toujours en mesure de respecter 
la séparation des fonctions en pratique.
Jusqu’à présent, ni le Service d’audit interne fédéral (FAI) ni les services d’audit interne des 
départements n’ont évalué cette matière.
La plupart des départements ne procèdent pas au contrôle annuel de l’inventaire, alors que l’arrêté royal du 10 novembre 2009 les y contraint. La Cour des comptes recommande dès 
lors que les départements contrôlent leur inventaire au moins une fois par an.
Une application uniforme des procédures dans tous les départements constitue le 
fondement d’une évaluation correcte de l’inventaire dans le cadre de la certification des comptes annuels de l’État fédéral. Les départements et le service Comptable fédéral doivent collaborer intensivement à cette fin. Ils doivent élaborer des procédures claires capables de garantir l’existence, l’exhaustivité et l’exactitude de l’inventaire. La documentation mise à disposition par le service Comptable fédéral sur la plateforme d’information en ligne  
Find it !  constitue un premier pas en ce sens.
La Cour des comptes recommande aux départements qui ne disposent pas encore de procédures d’inventaire formalisées de s’en doter. Les autres doivent renforcer le suivi comptable et physique des immobilisations afin d’éviter les discordances entre ces données. Un suivi quotidien par un responsable doit permettre l’encodage de données correctes dans la comptabilité. L’inventaire physique ne peut être considéré comme un instrument de contrôle interne qu’à partir du moment où les données relatives aux utilisateurs et aux localisations sont correctes et à jour.
Par ailleurs, il importe d’harmoniser les procédures avec le FAI, qui doit évaluer les risques 
et les mesures de contrôle interne. Le FAI doit ensuite formuler des propositions visant à renforcer l’efficience du contrôle interne, de la gestion des risques et de la bonne gouvernance de l’ensemble des administrations fédérales
352 353.
3	 Réponses	des	ministres	et	de	l’administration
Le 12 juillet 2017, la Cour des comptes a envoyé un projet de rapport aux ministres concernés et aux présidents des comités de direction. Elle a reçu neuf réponses à son rapport d’audit.
La ministre du Budget indique que le service Comptable fédéral ne cesse de rappeler aux 
départements que la loi leur impose de compléter leur inventaire. Elle précise également que la Cour relève à juste titre une série d’incohérences dans la base de données relatives aux terrains. Les doubles encodages se rapportant à 2016 ont été corrigés dans l’intervalle. 
351 Cour des comptes, « Inventorisation et sauvegarde des immobilisations corporelles dans les services publics 
fédéraux », 166e	Cahier,	Volume	I,	Bruxelles,	novembre	2009,	p.	566-581.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
352 Article 6 de l’arrêté royal du 4 mai 2016.
353 Conseil des ministres du 11 décembre 2015. 162
Le service Comptable fédéral demandera au ministre des Finances de constituer un fichier 
fiable des terrains et de leur valorisation en collaboration avec l’Administration générale de la documentation patrimoniale.
La ministre du Budget confirme aussi que le nouveau SPF Bosa complétera son inventaire 
initial en y intégrant les actifs manquants et en procédant à la mise en adéquation de l’inventaire comptable avec les actifs présents.
Elle ajoute que la composition et le fonctionnement de la CCP ont été approuvés pour lui 
permettre d’entamer ses travaux. Dans l’intervalle, le service Comptable fédéral continue de fournir un appui sous la forme de directives
354 basées sur les normes Ipsas355 actuelles. En 
octobre 2017, le service communiquera ainsi des instructions concernant le petit matériel et les licences de logiciels. Le directeur du service ICT du SPP Intégration sociale reconnaît à cet égard que ce type d’achats n’est pour l’instant pas repris à l’actif. Le SPP tient cependant des listes en dehors de Fedcom.
Le ministre des Finances et le président du comité de direction du SPF Finances soulignent 
la nécessité d’un appui de la part du service Comptable fédéral et de la CCP. Le service Comptable fédéral constate par ailleurs que les départements n’appliquent pas tous de manière suffisante les instructions disponibles sur la plateforme d’information Find it !
En ce qui concerne les bâtiments, la ministre du Budget indique que la Régie des bâtiments 
élaborera bientôt une méthode d’évaluation (de réévaluation) du patrimoine immobilier
356 
après consultation du service Comptable fédéral. Cette méthode aura une incidence sur le fonctionnement de la Défense et du SPF Affaires étrangères. Ainsi, la Défense pourra à l’avenir réévaluer à chaque fois les quartiers dont seule une partie est vendue. Le  
SPF Affaires étrangères rappelle quant à lui qu’il lui est actuellement impossible d’évaluer son patrimoine immobilier dans tous les sites où il se trouve sans recourir à des spécialistes.
Les présidents des comités de direction des départements des Finances, des Affaires 
étrangères
357 et de la Chancellerie confirment que l’absence d’un module de gestion de 
l’inventaire intégré dans Fedcom les empêche de réaliser une évaluation suffisamment détaillée, actualisée et exhaustive de leurs immobilisations. Le SPF Finances assure le suivi de son inventaire à l’aide d’une base de données externe, alors que le SPF Affaires étrangères ne peut établir un lien entre Fedcom et l’application avec laquelle il gère son patrimoine immobilier. De plus, ce SPF a séparé les fonctions qu’il juge incompatibles.
La ministre du Budget signale que le service Comptable fédéral collabore actuellement 
avec la Police fédérale au développement d’un module logistique qui prenne mieux en considération les besoins des départements. Dans sa réponse, la Police fédérale précise que ce projet, appelé Logispol, permettra notamment une mise en concordance en temps réel 
354 La directive la plus récente est exposée dans une note du 17 janvier 2017 adressée à tous les directeurs 
d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion des départements. Le service Comptable fédéral y rappelle les 
directives existantes à appliquer dans le cadre de l’intégration et de l’évaluation des immobilisations incorporelles et transmet de nouvelles directives concernant les immobilisations incorporelles générées en interne.
355 International Public Sector Accounting Standards .
356  Conformément aux normes Ipsas.
357 Le	ministre	des	Affaires	étrangères	souscrit	à	cette	réponse. InVEnTAIRE  DES  IMMOBILISATIO nS CORPORELLES  ET InCORPORELLES
DAnS  L’ADMInISTRATIOn GÉnÉRALE /163
entre l’inventaire physique et Fedcom. Le service Comptable fédéral ajoute, quant à lui, 
qu’il peut accéder à la demande de plusieurs départements d’appliquer dans certains cas des délais d’amortissement différents. Cette différenciation peut consister à attribuer d'autres délais d’amortissement à des classes d’actifs spécifiques.
Le ministre des Finances et le président du comité de direction du SPF Finances indiquent 
que, fin 2016, une procédure d’inventaire propre a été élaborée à destination de ses services d’encadrement, car il n’existait pas de procédure standardisée provenant du SPF Bosa.  
Fin 2017, les méthodes d’enregistrement testées au service d’encadrement Logistique seront soumises à une évaluation. Ensuite, elles seront appliquées systématiquement au mobilier des nouveaux bâtiments dans lesquels le SPF Finances emménagera. En ce qui concerne le service d’encadrement ICT, les processus internes seront revus et ajustés. Pour les autres services, il est déjà possible de disposer d’inventaires complets. Le directeur ICT du SPP Intégration sociale précise que des procédures d’inventaire formalisées seront mises au point.
4	 Conclusion	générale
Les départements de l’administration générale ne sont pas parvenus à établir un inventaire valorisé complet et correct de leurs immobilisations corporelles et incorporelles pour le délai du 31 décembre 2016 prescrit par la loi du 22 mai 2003. Il est dès lors nécessaire, en vue de la 
future certification, de fournir davantage d’efforts pour, d’une part, garantir l’exhaustivité et l’exactitude de l’inventaire et, d’autre part, clarifier les règles de valorisation de ces actifs. À cet effet, les départements, le service Comptable fédéral et la CCP doivent collaborer pour parvenir à des procédures uniformes et pratiques. Les diverses initiatives du service Comptable fédéral et des différents départements témoignent de leur volonté d’améliorer la situation actuelle.  RÉgIE	DES	BâtImEntS	 :		PRÉPARAtIon	À	L’APPLICAtIon	DE	LA	LoI	DU	22	mAI	2003
ET GESTIOn DE   L’InVEnTAIRE /165
Chapitre 6
Régie des bâtiments :  
préparation à l’application de la loi du 22 mai 2003 à partir de 2018 et gestion de  l’inventaire du patrimoine  immobilier de l’État
Malgré les efforts que fournit la Régie dans le cadre du projet pilote relatif à la loi du 22 mai 2003 
portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral, des problèmes structurels 
continuent à hypothéquer la reddition correcte et à temps des comptes 2018 : retard des 
comptes, absence d’un logiciel comptable adéquat, d’un plan comptable adapté et d’un bilan final 2017 matériellement correct. Les conséquences peuvent être négatives pour la fiabilité des 
comptes annuels de l’État fédéral dans lesquels les comptes annuels de la Régie seront intégrés.
Par ailleurs, la Régie ne dresse pas chaque année l’inventaire du patrimoine immobilier qu’elle 
gère pour le compte de l’État fédéral. La liste ne comporte pas les informations qualitatives nécessaires et est incomplète. Les données dans la base de données sous-jacente ne peuvent pas être utilisées telles quelles pour dresser un inventaire de ce patrimoine et le valoriser. De plus, la Régie n’harmonise pas suffisamment les données avec celles d’autres bases de données (par exemple, celles utilisées par l’Administration générale de la documentation patrimoniale du SPF Finances). Elle ne suit, en outre, pas de manière assez proactive la vente de biens immobiliers par le SPF Finances.
En tant qu’organisme d’intérêt public de catégorie A, la Régie des bâtiments (ci-après la « Régie ») relève de la loi du 16 mars 1954
358 et de ses arrêtés d’exécution359. La Régie gère la 
majeure partie du patrimoine de l’État, sans en être propriétaire pour autant.
En 2014, le total du bilan de la Régie s’élevait à 7,2 milliards d’euros. Elle gère chaque année 
un budget de près de 900 millions d’euros. Le patrimoine immobilier de l’État est valorisé 
358 Loi	du	16	mars	1954	relative	au	contrôle	de	certains	organismes	d’intérêt	public.
359 La	Régie	des	bâtiments	a	été	créée	par	la	loi	du	1er	avril	1971	portant	création	d’une	Régie	des	bâtiments	et	est	
placée	sous	l’autorité	du	ministre	de	la	Sécurité	et	de	l’Intérieur,	chargé	de	la	Régie	des	bâtiments. 166
à 6,8 milliards d’euros au 31 décembre 2014360. Il constitue le poste principal du bilan (95 % 
du total).
En tant qu’organisme administratif public au sens de l’article 2, 3°, de la loi du 22 mai 2003 
portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral (ci-après la « loi 
du 22 mai 2003  »), la Régie relèvera de l’application de cette loi à partir de 2018361. À partir de 
cette année, elle devra appliquer le plan comptable fixé par l’arrêté royal du 10 novembre 2009 
et les règles d’évaluation et d’imputation qui y sont déterminées362.
2	 Audit	de	la	Cour	des	comptes
Le contrôle des comptes 2012 à 2014, établis et transmis en retard à la Cour des comptes, ont révélé d’importants manquements comptables qui ont conduit la Cour à ne pas pouvoir déclarer ces comptes contrôlés. Elle estime en effet qu’ils ont une incidence négative sur la fiabilité des comptes annuels de l’État fédéral auxquels les comptes de la Régie seront intégrés.
Étant donné que les comptes 2015 et 2016 de la Régie ne lui ont pas encore été transmis, 
la Cour a décidé de procéder à un contrôle financier et comptable intermédiaire de divers 
points retenus en raison de leur matérialité, de leur actualité et de leur pertinence. Elle a ainsi examiné l’état de préparation de la Régie à l’application de la loi du 22 mai 2003 à partir de 2018 et sa manière de gérer l’inventaire du patrimoine immobilier de l’État fédéral. 
L’examen s’inscrit également dans le cadre de la préparation de la certification des comptes annuels de l’État fédéral par la Cour des comptes à partir de 2020
363.
La Cour des comptes a transmis un projet de rapport reprenant ses conclusions et recommandations à l’administrateur général de la Régie le 19 juillet 2017. Elle l’a également adressé au ministre chargé de la Régie des bâtiments, au ministre des Finances et à la ministre du Budget.
La réponse de la Régie du 5 septembre 2017 est intégrée dans ce chapitre. Les ministres n’ont 
pas répondu.
3	 Préparation	à	l’application	de	la	loi	du	22	mai	2003
3.1	 Cadre
Depuis la fin 2016, la Régie est associée à un projet pilote du SPF Stratégie et Appui (ci-après le « SPF Bosa ») mené en vue de l’application, à partir de 2018, de la loi du 22 mai 2003 aux 
organismes administratifs publics (OAP) et aux services autonomes.
360  Les	comptes	2014	sont	les	derniers	comptes	officiels	transmis	à	la	Cour	des	comptes.
361 Article	133	de	la	loi	du	22	mai	2003,	tel	que	modifié	par	la	loi	du	25	décembre	2016.
362  Arrêté	royal	du	10	novembre	2009	fixant	le	plan	comptable	 applicable	à	l’État	fédéral,	aux	communautés,	 aux	
régions et à la Commission communautaire commune.
363 En	vertu	de	l’article	111	de	la	loi	du	22	mai	2003,	la	Cour	des	comptes	doit	certifier	les	comptes	annuels	de	l’État	
fédéral à partir de l’année budgétaire 2020. RÉgIE	DES	BâtImEntS	 :	PRÉPARAtIon	À	L’APPLICAtIon	DE	LA	LoI	DU	22	mAI	2003
ET GESTIOn DE  L’InVEnTAIRE  /167
3.2	 Constatations
En vertu de la législation actuelle, la Régie doit avoir arrêté ses comptes annuels au 30 avril 
de l’année budgétaire suivante364. Le ministre des Finances doit ensuite les transmettre 
à la Cour le 31 mai au plus tard. La Régie n’a toutefois pas encore établi ses comptes des années budgétaires 2015 et 2016. Elle s’efforce de clôturer les comptes 2015 pour 
le 30 septembre 2017 et les comptes 2016 pour le 31 octobre 2017
365. Elle justifie le retard 
par un manque structurel de personnel au service financier366. Neuf recrutements sont 
entre-temps prévus, dont cinq par le plan de personnel récemment adopté et quatre encore à approuver dans le plan de personnel 2017. Ces recrutements bénéficient de la priorité absolue au service du personnel de la Régie.
Étant donné le retard dans l’établissement des comptes et le manque structurel de personnel 
au service financier, il est peu probable que les comptes 2017 soient arrêtés à temps. Il se 
peut donc que la Régie ne dispose pas (à temps) du bilan final 2017 (matériellement correct) 
nécessaire pour établir un bilan initial pour les comptes 2018 qui réponde aux dispositions 
de l’arrêté royal du 10 novembre 2009
367. À partir de 2018, des délais encore plus stricts 
s’appliqueront à l’établissement et à la transmission des comptes368.
Dans le cadre du projet pilote, la Régie affirme avoir déjà fourni des efforts pour établir un tableau de réconciliation entre le plan comptable actuel et le plan comptable des autorités fédérales. Début 2017, elle a en outre intégré son budget dans e-BMC
369 selon une structure 
budgétaire qui correspond à la classification économique.
La Cour des comptes constate cependant que, malgré ses observations répétées370, la Régie 
ne dispose toujours pas pour l’instant d’un logiciel et d’un plan comptables adaptés en vue 
de l’application de la loi du 22 mai 2003371.
Dans sa réponse à une question parlementaire, le ministre compétent pour la Régie des bâtiments a affirmé que le SPF Bosa est prêt à soutenir les organismes d’intérêt public dans le développement, l’introduction et le financement d’un nouveau système comptable
372. La 
Régie a réagi positivement. L’introduction d’un nouveau progiciel comptable devrait être mise à profit pour renforcer le contrôle interne du processus comptable et financier. La Régie a demandé à la ministre du Budget de concrétiser la collaboration et de convenir d’un échéancier pour introduire le nouveau système comptable. Elle examine pour l’instant 
364  Article	6,	§	2,	de	la	loi	du	16	mars	1954.	
365  Dans sa réponse, la Régie n’indique pas si elle pourra établir ses comptes 2017 dans les délais.
366  La Régie signale que plusieurs procédures de recrutement n’ont pas abouti dans le passé. 
367 Selon l’article 136 de la loi du 22 mai 2003, les données relatives aux immobilisations doivent être intégrées au plus 
tard	lors	de	l’exercice	comptable	2019.
368  Les comptes 2018 doivent être transmis par le ministre du Budget à la Cour des comptes au plus tard  
le	31	mars	2019	en	vertu	de	l’article	93	de	la	loi	du	22	mai	2003.
369  E-BmC	est	un	outil	informatique	 développé	par	le	SPF	Bosa	pour	le	rapportage	 financier,	tant	en	ce	qui	concerne	
l’élaboration et le suivi du budget que le monitoring et la consolidation. 
370 Voir	Cour	des	comptes,	«	Régie	des	bâtiments	:	comptes	2012-2014	»,	173e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2016, 
p. 233. Disponible sur www.courdescomptes.be.
371 Le plan comptable actuel ne permet pas à la Régie d’enregistrer ses transactions de telle manière que les comptes 
annuels	donnent	une	image	fidèle	du	patrimoine,	 de	la	situation	financière	et	du	résultat	de	l’organisme	 (voir	Cour	
des comptes, 173e Cahier, op. cit. , p. 236).
372 Chambre, 17 mars 2017, QRVA 54 110, p. 117 et suiv. 168
la situation avec le consultant du service Comptable fédéral afin d’établir un calendrier 
d’introduction réaliste. La Régie souligne cependant que, vu la disponibilité limitée des moyens humains des services concernés, elle ne pourra pas respecter l’échéance du 1
er janvier 2018. Il lui semble que le 1er janvier 2019 soit la date la plus proche possible pour 
appliquer la loi du 22 mai 2003.
3.3	 Conclusion 	et	recommandations
La Cour des comptes observe que les délais fixés pour la reddition des comptes 2015 et 
2016 ne préjugent en rien de la date à laquelle ils lui seront effectivement transmis. Il 
reste également difficile à dire si les manquements comptables qui ont empêché la Cour 
des comptes de déclarer les comptes contrôlés seront réglés lors de l’établissement des comptes  2017.
Une reddition correcte des comptes 2018 dans les délais demeure incertaine en raison de 
l’absence possible d’un bilan final exact au 31 décembre 2017 dont le bilan initial 2018 doit 
être déduit. La Cour recommande à la Régie de tout mettre en œuvre, en collaboration avec le SPF Bosa et les ministres concernés, pour résorber le retard de reddition des comptes. À l’aide d’un progiciel comptable et d’un plan comptable adaptés, elle doit arrêter le bilan final de l’exercice 2017 lui permettant d’appliquer malgré tout la loi du 22 mai 2003 dès 
l’exercice  2018
373. Un nouveau report de l’entrée en vigueur de cette loi pour la Régie peut 
avoir une incidence négative sur la fiabilité des comptes annuels de l’État fédéral dans lesquels les comptes annuels de la Régie seront intégrés.
4	 Gestion	de	l’inventaire	du	patrimoine	immobilier	de	l’État
4.1	 CadreLa Régie est le gestionnaire immobilier de l’État fédéral. Elle gère environ 7,3 millions de m² répartis entre quelque 1.121 sites, dont 800 sont la propriété de l’État fédéral et 330 sont loués (février 2017). La Régie n’est pas propriétaire des biens immobiliers qu’elle gère pour le compte de l’État belge. Outre les immeubles de bureaux, le portefeuille immobilier comprend également des monuments et des sites historiques.
Ce patrimoine immobilier constitue le principal poste du bilan de la Régie. Dans les comptes, 
il est inscrit aux créances à plus d’un an et a été valorisé au 31 décembre 2014 à 6,8 milliards 
d’euros (95 % du total du bilan de la Régie). Ce montant ne tient toutefois pas compte de 
l’ancienneté, de la vente ou de la démolition d’immeubles. Il ne donne donc pas une image fidèle de la valeur de ce patrimoine. La Régie le reconnaît elle-même dans l’annexe aux comptes
374.
373 La Cour des comptes rappelle par ailleurs sa recommandation antérieure, formulée dans le cadre de son examen 
en 2012 de la préparation des organismes à la loi du 22 mai 2003 et du rôle du service Comptable fédéral, selon 
laquelle il convenait d’examiner si l’assise comptable des entités pouvait être renforcée. Vu les coûts liés à la création d’un système comptable adapté et d’une comptabilité qui satisfait aux nouvelles exigences en matière de logiciel et de savoir-faire, il pouvait être intéressant d’envisager de créer, sous la supervision du service Comptable	 fédéral,	un	«	service	de	comptabilité	 »	central	pour	effectuer	les	traitements	 comptables	 au	bénéfice	
des entités qui le souhaitent. Voir Cour des comptes, « Préparation de certaines entités à l’application de la loi sur	la	comptabilité	 du	22	mai	2003	»	,	169
e Cahier, Volume I, Bruxelles, décembre 2012, p. 241-246. Disponible 
374 Voir	Cour	des	comptes,	«	Régie	des	bâtiments	 :	comptes	2012-2014	 »	,	173e Cahier, Volume I, Bruxelles,  
octobre 2016, p. 233. Disponible sur www.courdescomptes.be. RÉgIE	DES	BâtImEntS	 :	PRÉPARAtIon	À	L’APPLICAtIon	DE	LA	LoI	DU	22	mAI	2003
ET GESTIOn DE  L’InVEnTAIRE  /169
La Régie gère le patrimoine immobilier à partir d’un inventaire dont elle assure le suivi à l’aide 
d’une banque de données375. Cet inventaire doit satisfaire aux dispositions de l’article 19 de 
la loi du 1er avril 1971 portant création d’une Régie des bâtiments, libellé comme suit :
« Le ministre dresse la liste :
1°  des terrains, bâtiments et leurs dépendances appartenant à l’État nécessaires aux acti -
vités des services de l’État et des services publics gérés par lui ainsi qu’au logement de certaines catégories du personnel rétribué par l’État, qui sont gérés par la Régie au nom et pour le compte de l’État ;
2°  des terrains, bâtiments et leurs dépendances loués aux mêmes fins par l’État, dont la Régie reprend le bail.
Cette liste est approuvée par le Roi et présentée au conseil des ministres.Le comité de direction soumet chaque année au ministre un inventaire des biens destiné à actualiser la liste visée à l’alinéa 1
er. »
La précision et l’exhaustivité de cette liste (inventaire) revêtent une grande importance, car elle constitue la base de la valorisation du patrimoine immobilier de l’État fédéral, géré par la Régie, dans les comptes annuels des services de l’administration générale
376.
Les modifications de propriété qui influencent la comptabilisation (achats, ventes, transferts, conventions d’échange, baux, etc.) doivent être enregistrées à temps.
La Cour des comptes a examiné le respect des délais, l’exhaustivité et la fiabilité de 
l’inventaire ainsi que les contrôles que la Régie exerce sur ces points et l’incorporation dans la liste des transferts entre l’État fédéral et les régions et communautés. Elle a également vérifié si la liste pouvait être employée pour valoriser le patrimoine immobilier de l’État fédéral. Elle s’est entretenue à cet effet avec le responsable de l’établissement de la liste et le gestionnaire du logiciel Hydra utilisé pour confectionner la liste. La Cour des comptes a également constitué un échantillon aléatoire de 52 » complexes » (c.-à-d. des postes) de la liste la plus récente. Par ailleurs, elle a encore vérifié les transferts entre l’État fédéral et les communautés et régions (actés dans cinq arrêtés royaux récents).
4.2	 Constatations4.2.1	 Respect	des	délais
Le comité de direction de la Régie ne transmet pas chaque année un inventaire actualisé au ministre chargé de la Régie des bâtiments, ce qui est contraire à l’article 19 de la loi du 1
er avril 1971. La liste contrôlée par la Cour des comptes a été établie le 16 novembre 2015 et 
approuvée par arrêté royal du 25 avril 2016377. La liste précédente avait été établie 
375 Réalisée à l’aide du logiciel h ydra.
376 En 2016, ce patrimoine a été enregistré dans les comptes annuels au titre d’immobilisations corporelles des services 
de	l’administration	 générale	à	hauteur	de	5.892.496,47	 euros.	Une	charge	d’amortissement	 de	54.323.243,96	 euros	
a été reprise dans les comptes annuels 2016 de l’administration générale pour ce patrimoine.
377 Arrêté	royal	du	25	avril	2016	approuvant	 la	liste	des	terrains,	bâtiments	 et	leurs	dépendances,	 visée	par	 
l’article	19	de	la	loi	du	1er	avril	1971.	La	liste	en	elle-même	n’a	pas	été	publiée.	 170
le 2 décembre 2010 et approuvée par arrêté royal du 23 mars 2011. La Régie indique qu’elle 
actualise la liste chaque année depuis 2016378.
4.2.2	 Qualité	et	exactitude
La liste n’est pas assez détaillée. Les informations indispensables à une interprétation correcte font défaut et celles qui y sont reprises ne sont pas toujours exactes.
La Cour des comptes a ainsi constaté que la description d’un complexe ne reflète pas toujours 
son contenu exact, que des modifications sont introduites en retard et qu’il peut exister un décalage considérable entre la date de modification (date à laquelle la modification est introduite dans le système) et la date d’entrée en vigueur (date à laquelle la modification devient effective). La date de modification est utilisée, à tort, pour établir les modifications dans la liste. Des modifications peuvent donc être mal interprétées. En outre, des dossiers encore au stade de la prospection sont repris dans la liste, alors que la Régie ne peut faire valoir aucun droit lors de l’établissement de la liste. La Cour des comptes a également constaté des erreurs dans le code de gestion attribué
379. La Régie n’explique pas davantage 
que le code de gestion R (propriété de l’État) ne signifie pas nécessairement que l’État est propriétaire à 100 %.
4.2.3	 Exhaustivité
La liste du 2 août 1972 est la première liste approuvée. Elle constituait donc le point de départ 
de la liste suivante et, implicitement, celui des listes ultérieures. Il ressort de l’examen que les données de l’inventaire du 2 août 1972 sont incomplètes, de sorte qu’il n’est pas toujours possible d’identifier un complexe de manière univoque. Plusieurs complexes sur lesquels la Régie pouvait faire valoir un droit réel n’y sont pas repris. Ces complexes figurent toutefois dans Hydra. Comme la liste du 2 août 1972 constitue la liste de départ des listes suivantes, il est essentiel qu’elle soit correcte
380.
Il a été constaté à plusieurs reprises lors du contrôle que les données dans Hydra étaient aussi incomplètes. Elles ont en général été complétées à la suite du contrôle effectué.
4.2.4	 Communications	relatives	aux	ventes
L’Administration des services patrimoniaux, qui fait partie de l’Administration générale de la documentation patrimoniale du SPF Finances, est notamment responsable de la vente des biens immobiliers au nom des pouvoirs publics. Elle fait office à cette occasion de « notaire de l’État ». Dès qu’elle reprend les biens immobiliers à mettre en vente à la Régie, 
la communication sur l’avancement du dossier n’est pas systématique. La Régie ne sait donc pas toujours si certains biens ont déjà été vendus. Elle est parfois informée des ventes en retard. Les ventes représentent pourtant des recettes directes pour elle. Dans sa réponse, la 
378 Dans	sa	réponse,	elle	signale	que	la	liste	2016	a	été	approuvée	 par	l’Inspection	 des	finances,	qui	a	insisté	pour	
que la Régie trouve aussi rapidement que possible une solution pour les complexes dont la forme de gestion 
était « litigieuse ». Pour autant que la Cour des comptes en soit informée, la liste n’avait pas encore été approuvée par arrêté royal en septembre 2017.
379 Le code de gestion indique le statut du complexe vis-à-vis de l’État fédéral : par exemple, location, prospection, 
propriété.
380  La	Régie	est	consciente	 du	problème.	Elle	a	depuis	repris	dans	un	fichier	Excel	les	données	figurant	sur	la	liste	
du	2	août	1972	et	des	modifications	 ultérieures	 par	arrêté	royal,	avec	un	lien	vers	le	numéro	du	complexe	dans	
Hydra.	Un	complexe	de	la	liste	de	1972	devrait	ainsi	toujours	pouvoir	être	retrouvé	dans	Hydra. RÉgIE	DES	BâtImEntS	 :	PRÉPARAtIon	À	L’APPLICAtIon	DE	LA	LoI	DU	22	mAI	2003
ET GESTIOn DE  L’InVEnTAIRE  /171
Régie signale qu’elle suit les ventes de manière proactive depuis 2015 par le biais de réunions 
trimestrielles avec les services patrimoniaux381. Par ailleurs, elle fait remarquer que certains 
biens transférés sont difficilement vendables (comme les excédents de terrain).
4.2.5	 Communications	relatives	au	patrimoine
Cela fait plusieurs années que la Régie ne contrôle plus les divergences entre les données de 
l’inventaire (établi à partir d’Hydra) et les données du cadastre auprès du SPF Finances382. 
La Régie a décidé de relancer ce contrôle efficace à la suite de l’audit de la Cour des comptes, mais les choses ne se sont pas déroulées comme prévu. Les données du cadastre ont actuellement un autre format, qui exige l’intervention du service informatique de la Régie. En raison notamment d’un manque de personnel au service informatique, il n’a pas été possible d’accorder la priorité à cette opération
383. La Régie envisage treize recrutements 
pour ce service dans le cadre des plans de personnel déjà approuvés. Le plan de personnel 2017 prévoit encore sept recrutements supplémentaires, sous réserve de l’approbation de l’Inspection des finances.
4.2.6	 Transferts	de	propriété
Il ressort du contrôle des cinq arrêtés royaux qui règlent le transfert de propriété entre l’État et les communautés/régions que ces transferts ne sont pas toujours intégrés à temps et correctement dans Hydra. Ils ne figurent donc pas sur la liste, ce qui génère des arriérés dans le paiement de montants fixés par contrat. Il en résulte également un risque d’erreurs comptables, surtout lorsque les comptes sont arrêtés à temps
384.
4.2.7	 ValorisationL’examen révèle que la valeur patrimoniale d’un complexe n’est pas exacte dans Hydra. La Régie suit la méthode de la commission pour l’inventaire du patrimoine de l’État du SPF Finances, qui calcule cette valeur par unité de construction et ne tient donc pas compte 
des terrains (bâtis). Cette valeur n’est pas adaptée en cas de vente partielle ou totale d’une unité de construction. En d’autres termes, la valorisation du bien immobilier ne peut pas se fonder uniquement sur la valeur patrimoniale et le mode de calcul repris dans Hydra
385. 
La Régie répond qu’elle développera, en collaboration avec le service Comptable fédéral, 
381 Cette information n’ayant pas été communiquée pendant l’audit, la Cour des comptes n’a pas pu consulter les 
procès-verbaux éventuels de ces réunions.
382  L ’Administration Mesures & Évaluations est chargée de mesurer les limites administratives dans le cadre de 
l’actualisation du plan parcellaire cadastral.
383 Voir	Cour	des	comptes,	«	Régie	des	bâtiments	 :	comptes	2012-2014	 »	,	173e Cahier, Volume I, Bruxelles,  
octobre 2016, p.233-237. Disponible sur www.courdescomptes.be.
384  Ainsi,	il	s’avère	qu’un	bâtiment	dont	la	pleine	propriété	avait	été	transférée	de	l’État	à	la	Région	wallonne	et	avait	
ensuite	été	reloué	par	la	Régie	n’était	pas	repris	dans	la	liste	«	location	»	ni	dans	la	rubrique	«	modifications	 par	
rapport	à	la	liste	précédente 	».	Un	examen	plus	attentif	révèle	qu’aucun	contrat	de	location	n’a	encore	été	rédigé,	
bien	que	la	location	ait	pris	effet	le	1er février 2015 selon l’arrêté royal. La Régie devra donc payer un loyer avec 
effet	rétroactif	au	1er février 2015. En vertu de l’article 3 de l’arrêté royal du 3 février 2014 organisant le transfert 
de	propriété	de	l’État	à	la	Région	wallonne	des	bâtiments	 utilisés	pour	l’hébergement	 des	administrations	
subordonnées, le ministre des Finances est chargé de dresser les contrats de location réciproques entre la Régie 
des	bâtiments	et	la	Région	wallonne	pour	ce	bâtiment.	La	Régie	signale	dans	sa	réponse	qu’elle	et	la	Région	
wallonne	mettent	tout	en	œuvre	pour	finaliser	ces	contrats	de	location	compliqués.	 Les	deux	parties	souhaitent	
référer	à	l’occupation	réelle	et	non	à	la	situation	fictive	mentionnée,	selon	la	Régie,	dans	l’arrêté	royal.
385  Articles	7	et	8	de	l’arrêté	royal	du	10	novembre	2009	selon	lesquels	les	terrains	et	bâtiments	sont	portés	dans	la	
comptabilité à leur valeur d’acquisition et réévalués chaque année à la valeur du marché. 172
une méthodologie conforme aux recommandations des IPSAS386. L’organisme sous-traitera 
la revalorisation effective, sous réserve toutefois de recrutement de personnel et de budget 
pour le marché public. Lorsqu’un bâtiment ne relèvera plus de la gestion par la Régie, par exemple en cas de vente, la valeur patrimoniale ne s’affichera plus dans Hydra.
4.3 Recommandations
La Cour des comptes recommande d’établir un inventaire annuel conformément aux 
obligations légales.
La Régie doit améliorer le contrôle du processus d’inventaire afin de mieux garantir la 
qualité, l’exhaustivité et l’exactitude de celui-ci. C’est une condition sine qua non d’une valorisation correcte du patrimoine immobilier qui repose sur une méthode éprouvée. Les initiatives suivantes peuvent y contribuer  :
• reprendre la date d’entrée en vigueur des modifications sur la liste à la rubrique « modifications par rapport à la liste précédente » et prendre les mesures nécessaires 
afin que ces modifications soient intégrées à temps
387 ;
• faire correspondre systématiquement les noms des complexes au contenu des biens sous-jacents  ;
• ne plus reprendre sur la liste les dossiers en prospection
388 ;
• préciser sur la liste que le code de gestion « R » ne signifie pas nécessairement que l’État 
est propriétaire à 100 %389 ;
• organiser régulièrement des contrôles par sondage afin de garantir l’exactitude des principales données dans Hydra et de la liste ;
• compléter les données reprises dans l’actuelle base de données et finaliser la réconciliation entre la liste de 1972 et l’inventaire actuel ;
• à court terme, prendre les mesures nécessaires afin de pouvoir réaliser la concordance entre les données du cadastre et celles d’Hydra ;
• (continuer à) contacter de manière proactive l’Administration générale des services patrimoniaux concernant la situation des biens immobiliers transférés pour vente et les actions entreprises, rédiger des procès-verbaux des réunions et actions entreprises ainsi qu’informer tous les membres du personnel concernés de la teneur de ces réunions ;
• intégrer correctement et à temps dans Hydra l’incidence des transferts de propriété entre l’État fédéral et les communautés et régions ;
• garantir que les transferts de propriété entre l’État et les communautés et régions, publiés par le biais d’arrêtés royaux, reflètent toujours la situation réelle ;
• lors de l’établissement d’une liste valorisée, ne pas reprendre telle quelle la valeur patrimoniale reprise dans Hydra pour les unités de construction
390.
386  International Public Sector Accounting Standards .
387 La Régie a décidé d’ajouter à la liste une nouvelle rubrique « corrections avec date de validité antérieure à la date du 
dernier inventaire dressé  ».
388  La Régie souhaite désormais ne plus reprendre les dossiers en prospection dans l’inventaire.
389  À l’avenir, la Régie indiquera le pourcentage de propriété de l’État ou de location.
390  La Régie est consciente du problème et utilisera une « valorisation conforme au marché » lors de la confection de la 
liste. RETARDS  DAnS  LA TRAnSMISSIOn DES  COMPTES  DES  SERVICES  DES  SAGS ET  DES  OIP /173
Chapitre 7
des comptes des services des SAGS et des OIP de 
l’État et des organismes  publics à la Cour des comptes
Sur les 94 services de l’État et organismes publics tenus de transmettre leurs comptes 
annuels 2016 à la Cour des comptes, 62 les ont transmis dans les délais, 22 l’ont fait avec retard 
et 10  ne les avaient pas transmis au 30 septembre 2017.
La situation s’améliore par rapport à 2016 où 59 des 95 comptes étaient parvenus à la 
Cour dans les délais, 24 avec retard et 12 ne lui avaient pas été transmis. Lorsque la loi  
du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral 
s’appliquera, le délai de transmission des comptes raccourcira encore, car fixé au 31 mars de 
l’année suivant l’exercice.
À partir de l’exercice 2020, la Cour des comptes devra certifier les comptes annuels de l’État 
fédéral, qui reprendront les opérations comptables de ces services et organismes. Vu qu’elle devra contrôler ces opérations dans les délais qui lui seront impartis, il est d’autant plus important que les comptes lui soient transmis à temps.
1	 Services	de	l’État	à	gestion	séparée	et	entreprises	d’État
Les services de l’État à gestion séparée sont des services dont la gestion est distincte de celle des services de l’administration générale
391. Ils ne sont pas dotés d’une personnalité 
juridique propre et sont soumis aux règles de gestion fixées par le Roi, sur proposition du ministre des Finances et des ministres dont ces services relèvent.
La Monnaie royale de Belgique est le seul service de l’État doté du statut d’entreprise 
d’État
392.
Les réglementations spécifiques des services de l’État à gestion séparée et de l’entreprise d’État Monnaie royale de Belgique ne prévoient pas toutes le même calendrier d’établissement, d’approbation et de transmission des comptes annuels.
391 Article	140	des	lois	sur	la	comptabilité	de	l’État	coordonnées	par	l’arrêté	royal	du	17	juillet	1991	(LCCE).
392  Article 108 des lois précitées. 174
Le délai de reddition fixé dans ces réglementations permet toutefois de les intégrer au 
compte général de l’État qui doit être transmis à la Cour des comptes avant le 30 juin de l’année qui suit
393.
C’est le ministre des Finances qui est chargé de transmettre les comptes des services de l’État à gestion séparée et des entreprises d’État à la Cour des comptes.
Au 31 décembre 2016, 28 services de l’État à gestion séparée
394 et une entreprise d’État 
étaient opérationnels.1.2 Situation
Au 30 septembre 2017, le ministre des Finances n’avait pas transmis à la Cour des comptes 
les comptes annuels de trois services de l’État à gestion séparée.
Tableau 36 –  Services de l’État dont les comptes n’ont pas été transmis à la Cour des comptes 
(situation au 30 septembre 2017)
Organisme Année
Service de l’État à gestion séparée chargé de la gestion des passeports, des visas, 
des cartes d’identité pour les Belges à l’étranger et des légalisations2016
Fedorest 2016
Institut national de criminalistique et de criminologie 2016
Au 30 septembre 2017, 25 comptes annuels de services de l’État à gestion séparée et les 
comptes annuels d’une entreprise d’État ont été transmis à la Cour des comptes, dont 
23 dans les délais.
Tableau 37 –  Services de l’État dont les comptes 2016 ont été transmis en retard à la Cour des 
comptes (situation au 30 septembre 2017)
OrganismeDate de réception des comptes  
(date limite : 30 juin)
Observatoire royal de Belgique 20	juillet	2017
Service	d’information	scientifique 	et	technique 23	août	2017
Secrétariat polaire 22	septembre	2017
393 Article 72 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral.
394  Déchargé de toute mission depuis août 2006, le Service national des congrès n’a pas encore été aboli formellement. 
Le dernier compte transmis à la Cour est celui de 2005. RETARDS  DAnS  LA TRAnSMISSIOn DES  COMPTES  DES  SERVICES  DES  SAGS ET  DES  OIP /175
Tableau 38 –  Services de l’État dont les comptes 2016 ont été transmis dans les délais à la Cour des 
Organisme
Autorité nationale de sécurité
Bureau de sélection de l’administration fédérale
Centre de conférences internationales Egmont II – Palais d’Egmont
Centre de presse international
Centre fédéral de connaissances pour la sécurité civileFed+Fonds monétaire
Institut d’aéronomie spatiale de Belgique
Institut royal des sciences naturelles de Belgique
Musée royal d’Afrique centrale
Musée royal de l’armée et d’histoire militaire
Musées royaux des beaux-arts de Belgique
Réseau télématique belge de recherche
Service central de traduction allemande
Service de l’État à gestion séparée chargé de la gestion des cartes d’identitéService de restauration et d’hôtellerie de la DéfenseMonnaie royale de Belgique
Musées royaux d’art et d’histoire
Régie du travail pénitentiaire
Bibliothèque royale de Belgique
Archives générales du Royaume et Archives de l’État dans les provincesInstitut royal du patrimoine artistique
Institut royal météorologique de Belgique
Au 31 décembre 2016, dix-huit organismes d’intérêt public de catégories A, B et C395 relevaient 
de la tutelle de ministres du pouvoir fédéral. Ces organismes ont tous la personnalité 
juridique.
Comme les années précédentes, la situation des comptes des institutions de sécurité sociale 
figure dans le Cahier 2017 relatif à la sécurité sociale396.
395  Il	s’agit	des	organismes	 fédéraux	soumis	à	la	loi	du	16	mars	1954	relative	au	contrôle	de	certains	organismes	 d’intérêt	
public.	L’office	de	contrôle	des	mutualités	et	des	unions	nationales	de	mutualités	est	également	 un	organisme	de	
catégorie C et est traité au point 4.
396  Cour des comptes, « Transmission des comptes », Cahier 2017 relatif à la sécurité sociale ,	octobre	2017,	p.	79-82.	
Disponible sur www.courdescomptes.be. 176
Conformément à l’article 6 de la loi du 16 mars 1954, les comptes annuels des organismes 
d’intérêt public doivent être transmis à la Cour des comptes au plus tard le 31 mai de l’année qui suit l’exercice. C’est le ministre des Finances qui est compétent à cet effet.
2.2 Situation
les comptes annuels 2016 de quatre organismes d’intérêt public. De plus, un compte annuel 2015 fait encore défaut.
Tableau 39 –  Organismes d’intérêt public dont les comptes n’ont pas été transmis à la Cour des 
Régie	des	bâtiments	(catégorie 	A) 2015	et	2016
Service des pensions du secteur public (catégorie A)(*)2016
Orchestre national de Belgique (catégorie B) 2016
Agence fédérale des médicaments et des produits de santé 
(catégorie A)2016
(*)  Depuis le 1er avril 2016, le Service des pensions du secteur public (SdPSP) est intégré au Service fédéral des pensions. 
La Cour des comptes s’attend dès lors à recevoir encore les comptes du SdPSP clôturés au 31 mars 2016.
Au 30 septembre 2017, quatorze comptes annuels d’organismes d’intérêt public ont été 
transmis à la Cour des comptes, dont huit dans les délais.
Tableau 40 –  Organismes d’intérêt public dont les comptes 2016 ont été transmis en retard à la Cour 
des comptes (situation au 30 septembre 2017)
(date limite : 31 mai)
Agence fédérale de contrôle nucléaire (catégorie C) 6	juin	2017
Institut géographique national (catégorie B) 6	juin	2017
office	central	d’action	sociale 	et	culturelle 	du	ministère	
de la Défense (catégorie B)2	juin	2017
théâtre	royal	de 	la	monnaie	(catégorie	B) 23	août	2017
Institut des vétérans – Institut national des invalides 
de guerres, anciens combattants et victimes de guerre (catégorie B)23	août	2017
Agence fédérale d’accueil des demandeurs d’asile (catégorie A)20	juillet	2017
Source : Cour des comptes RETARDS  DAnS  LA TRAnSMISSIOn DES  COMPTES  DES  SERVICES  DES  SAGS ET  DES  OIP /177
Tableau 41 –  Organismes d’intérêt public dont les comptes 2016 ont été transmis dans les délais à la 
Cour des comptes (situation au 30 septembre 2017)
Organisme
Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire (catégorie A)
Bureau de normalisation (catégorie C)
Bureau fédéral du plan (catégorie A)
Centre fédéral d’expertise des soins de santé (catégorie B)
Fonds de participation (catégorie C)Fonds de vieillissement (catégorie B)Institut pour l’égalité des femmes et des hommes (catégorie B)
office	national	du	ducroire	(catégorie 	C)
3 Autres organismes publics
Onze organismes publics sont tenus de transmettre leurs comptes à la Cour en vertu 
d’une disposition spéciale. La Cour des comptes contrôle en outre les comptes de 37 autres organismes
397 sur la base de l’article 5, § 3, de sa loi organique398.
Ces 48 organismes revêtent différentes formes juridiques : sui generis, société anonyme, 
société anonyme de droit public, fondation d’utilité publique, association sans but lucratif, etc.
Sauf dispositions particulières, c’est le président de l’organe de gestion de l’organisme qui 
transmet les comptes à la Cour des comptes.
Lorsque la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de 
l’État fédéral (ci-après la « loi du 22 mai 2003 ») sera entrée en vigueur, la majorité de ces 
organismes
399 sera assimilée à des organismes administratifs publics à gestion autonome au 
sens de l’article 2, 3°, alinéa 3, de cette loi.3.1	 Cadre 	légal	et	réglementaire
Des dates précises de transmission sont prévues pour les comptes de l’Institut belge des 
services postaux et des télécommunications et du Mémorial national du fort de Breendonk (31 mai X+1), comme pour ceux de la Caisse nationale des pensions de guerre et de la Caisse nationale des calamités (31 mars X+1).
Pour les autres organismes, aucun délai de transmission n’a été fixé. La Cour des comptes a 
alors pris pour référence dans le passé le 30 juin X+1, par analogie avec le délai de transmission 
397 En	2016,	le	Service	de	médiation	pour	le	consommateur,	 la	Cellule	de	traitement	 des	informations	 financières	 et	
l’Autorité belge de la concurrence se sont ajoutés aux 33 organismes contrôlés.
398  Loi	du	29	octobre	1846	relative	à	l’organisation	de	la	Cour	des	comptes.
399  S’ils sont classés sous le code S1311 « Administration centrale » dans la liste des entités publiques de l’Institut des 
comptes nationaux. prévu pour le compte général400. Elle a considéré qu’il ne peut être dérogé à cette date que si 
d’autres délais légaux ou réglementaires font obstacle à son respect.
Cependant, en vertu de l’article 38 de la loi du 25 décembre 2016 modifiant la loi 
du 22 mai 2003, les organismes publics créés par l’État ou qui en dépendent, visés à 
l’article 5, § 3, de la loi du 29 octobre 1846, sont désormais tenus, dans le cadre d’un régime 
transitoire, de transmettre leurs comptes, par l’intermédiaire de leur ministre de tutelle, 
au ministre des Finances aux dates prévues par les dispositions légales ou réglementaires particulières auxquelles ils sont soumis ou, à défaut de date prévue, pour le 31 mai de l’année 
qui suit l’année à laquelle les comptes se rapportent. Cette disposition est entrée en vigueur le 29 décembre 2016.
En outre, l’article 38, alinéa 2, de la loi du 25 décembre 2016 prévoit que, si cette obligation 
n’est pas respectée, le ministre des Finances inflige une amende administrative par exercice comptable. Les modalités et le montant ainsi que les causes du retard non imputables à l’organisme, qui permettent de ne pas appliquer l’amende, sont fixés par le Roi sur proposition du ministre des Finances.
Cet arrêté royal n’a pas été promulgué à ce jour. La Cour des comptes a accepté que les 
organismes puissent transmettre leurs comptes de 2016 pour le 30 juin 2017 soit directement, 
soit par l’intermédiaire de leur autorité de tutelle. Pour les comptes 2017 et 2018, elle veillera 
toutefois à ce que les délais de l’article 38 soient respectés.
3.2 Situation
Au 30 septembre 2017, les comptes de quatre organismes n’avaient pas été transmis à la Cour 
Tableau 42 –  Autres organismes publics dont les comptes n’ont pas encore été transmis à la Cour des 
Egov 2016
Institut belge des services postaux et des télécommunications 2005	à	2015
Fonds de l’infrastructure ferroviaire 2016
Institut	scientifique 	de	santé	publique	–	patrimoine 2016
Le cas de l’Institut belge des services postaux et des télécommunications (IBPT) est 
particulier. En effet, l’article 35 de sa loi organique dispose que le ministre des Finances doit 
communiquer les comptes approuvés à la Cour des comptes pour vérification avant le 31 mai 
de l’année suivant l’exercice. Ceux-ci doivent être approuvés par les ministres des Finances et du Budget.
400  Article 72 de la loi du 22 mai 2003. RETARDS  DAnS  LA TRAnSMISSIOn DES  COMPTES  DES  SERVICES  DES  SAGS ET  DES  OIP /179
Les comptes 2005 à 2015 de l’IBPT n’ont toujours pas été officiellement transmis à la 
Cour401, qui réalise son contrôle sur la base des comptes officieux transmis par l’organisme. 
Les comptes 2016 de l’Institut ont, quant à eux, été transmis officiellement à la Cour 
le 29 septembre 2017.
Au 30 septembre 2017, 44 comptes annuels 2016 d’autres organismes publics ont été transmis 
à la Cour des comptes, dont 31 dans les délais.
Tableau 43 –  Autres organismes publics dont les comptes 2016 ont été transmis en retard à la Cour 
Cinémathèque royale de Belgique 6	juillet	2017
Centre d’étude de l’énergie nucléaire 13	juillet	2017
Patrimoine de l’École royale militaire 18	juillet	2017
Centre d’étude et de recherches vétérinaires et 
agrochimiques31	juillet	2017
Caisse des dépôts et consignations 28	août	2017
Conseil national du travail 2	août	2017
Donation royale 25	août	2017
Données individuelles sociales 28	août	2017
Fedesco 23	août	2017
Mémorial national du fort de Breendonk 29	août	2017
Société belge d’investissement international 21	septembre	2017
Palais des congrès 25	septembre	2017
Institut belge des services postaux et des télécommunications29	septembre 	2017
Tableau 44 –  Autres organismes publics dont les comptes 2016 ont été transmis dans les délais à la 
Organisme
Infrastructure de recherche souterraine européenne pour le stockage de déchets radioactifs dans 
un environnement argileux
Centre	fédéral	pour	l’analyse	des	flux	migratoires,	la	protection	 des	droits	fondamentaux,	des	
étrangers et la lutte contre la traite des êtres humains
Centre interfédéral pour l’égalité des chances et la lutte contre la discrimination et le racismeSociété fédérale de participations et d’investissement
Certi-Fed
Zephyr-Fin
Académie royale des sciences d’outre-mer
401  Le 22 août 2016, le ministre des Finances a informé la Cour des comptes qu’il avait insisté auprès de la ministre du 
Budget pour que les comptes soient approuvés dans les meilleurs délais. 180
Organisme
Caisse nationale des calamités
Caisse nationale des pensions de guerre
Commission de régularisation de l’électricité et du gaz
Conseil supérieur des indépendants et des PMECredibeFonds d’aide médicale urgente
Fonds des rentes
Fonds	social	gasoil	de 	chauffage,	pétrole 	lampant	et	propane	en	vrac
Fonds StartersAutorité	des	services	et	marchés	financiers
Institut de formation judiciaireInstitut des comptes nationaux
Institut des radioélémentsInstitution royale de Messinesorganisme	national	des	déchets	radioactifs	et	des	matières	fissibles	enrichies
Service de médiation de l’énergie
Smals
Sopima
Cellule	de	traitement	des	informations 	financières
Autorité belge de la concurrence
Service de médiation pour le consommateur
Conseil central de l’économie
4	 Organisme	administratif	public	à	gestion	autonome
Un arrêté royal du 19 février 2016 soumet, depuis le 1er janvier 2014, l’Office de contrôle 
des mutualités et des unions nationales de mutualités (OCM) aux dispositions de la loi 
du 22 mai 2003.
Depuis cette date, l’OCM est soumis aux dispositions relatives aux organismes 
administratifs publics à gestion autonome402.
4.1	 Cadre 	légal	et	réglementaire
L’article 93, § 2, de la loi du 22 mai 2003 dispose que le ministre du Budget soumet les comptes approuvés des organismes administratifs publics à gestion autonome au contrôle de la Cour des comptes avant le 31 mars de l’année suivant l’exercice.
402  Pour	plus	d’informations,	 voir,	plus	loin	dans	la	partie	III	du	Cahier,	le	chapitre	4	«	office	de	contrôle	des	mutualités	
et des unions nationales de mutualités : comptes 2016 ». RETARDS  DAnS  LA TRAnSMISSIOn DES  COMPTES  DES  SERVICES  DES  SAGS ET  DES  OIP /181
4.2 Situation
Les comptes 2016 de l’OCM ont été transmis à la Cour le 27 juillet 2017 avec près de quatre 
mois de retard.
5	 Conclusions
Sur les 94 services de l’État et organismes tenus de transmettre leurs comptes annuels 2016 à 
la Cour des comptes, 62 les ont transmis dans les délais, 22 l’ont fait avec retard et 10 ne les 
avaient pas transmis au 30 septembre 2017. Des comptes antérieurs de deux organismes403 
n’ont du reste toujours pas été transmis à la Cour.
La situation s’améliore par rapport à 2016, où 59 des 95 comptes avaient été transmis à 
temps, 24 avec retard et 12 n’avaient pas été transmis.Lorsque la loi du 22 mai 2003  sera d’application, le délai de transmission des comptes sera 
encore raccourci, car fixé au 31 mars de l’année suivant l’exercice
404.
403  À	savoir	les	comptes	2015	de	la	Régie	des	bâtiments	et	les	comptes	2005	à	2015	de	l’IBP t.
404  Cette obligation s’applique uniquement aux organismes qui entrent dans le champ d’application de la loi 
du 22 mai 2003. PARTIE IIIPARTIEAudits thématiques  
et financiers  oRgAnISA tIon	D’Un	AUDIt		IntERnE	DAnS	L ’ADmInIStRA tIon	FÉDÉRALE /185
Chapitre 1
Organisation d’un audit  
interne dans l’administration fédérale
L’arrêté royal du 4 mai 2016 crée un service unique d’audit interne pour l’administration 
fédérale. Cette création est une avancée significative dans l’organisation d’activités d’audit 
interne.
Depuis sa mise en place le 1er juillet  2016  et jusqu’au 30  septembre  2017, le Service fédéral d’audit 
interne (FAI) était dirigé par un responsable intérimaire. Au 1er octobre 2017, le mandataire 
désigné à titre définitif l’a remplacé. Les moyens humains du service sont insuffisants pour 
mener une analyse des risques de l’administration fédérale et réaliser un nombre suffisant de missions.
Les garanties d’indépendance et de prévention des conflits d’intérêts, présentes dans la 
réglementation antérieure, n’ont pas été réintroduites. Dans l’organisation du service, les activités d’audit de fraude doivent être clairement scindées des activités d’audit interne.
Des dispositions réglementaires restent à prendre concernant les organismes soumis à la loi 
du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral et qui 
n’entrent pas dans le champ d’application de l’arrêté du 4 mai 2016.
Le Comité d’audit de l’administration fédérale doit également disposer de davantage de 
ressources, et la possibilité qu’il demande la réalisation d’un audit devrait être réintroduite.
Engagée en 2000, la réforme Copernic visait notamment à diminuer les contrôles a priori dans l’administration fédérale, au profit de davantage d’autonomie et de responsabilisation. Cette évolution ainsi que la suppression du visa préalable des dépenses par la Cour des comptes devaient être accompagnées par la mise en place d’un contrôle et d’un audit internes.
La loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État 
fédéral (ci-après la « loi du 22 mai 2003 ») consacre l’obligation d’organiser un audit 
interne indépendant
405. Cette obligation concerne l’administration générale. Elle s’étendra 
au 1er janvier 2018 aux services administratifs à comptabilité autonome, aux organismes 
405  Article 31 de la loi du 22 mai 2003. 186
d’administration publique406 et aux entreprises d’État407. Dès le 1er janvier 2019, cette 
obligation concernera également les autres organismes dotés d’une personnalité juridique 
classés par l’Institut des comptes nationaux sous le code S1311 (administration centrale)408.
La Cour des comptes a régulièrement informé le Parlement de la lenteur avec laquelle était mise en œuvre l’obligation d’organiser un audit interne de l’administration fédérale
409. Deux 
arrêtés royaux ont été pris en 2002410 mais n’ont jamais véritablement été mis en œuvre. 
En 2007, ils ont été remplacés par trois arrêtés du 17 août 2007411. Ceux-ci s’appliquent 
actuellement à dix-huit services publics. Le comité d’audit commun pour l’administration fédérale, prévu par un des arrêtés, a été installé en 2010. Pour les services publics concernés, ces arrêtés exécutent l’obligation prévue par la loi du 22 mai 2003.
Le 17 juillet 2015, le conseil des ministres adoptait la décision de principe de créer un 
service commun d’audit interne. L’arrêté royal portant création du Service fédéral d’audit interne (FAI) a été pris le 4 mai 2016
412. Il abroge l’arrêté royal du 17 août 2007 relatif aux 
activités d’audit interne dans certains services du pouvoir exécutif fédéral. Le Service est opérationnel depuis juillet 2016.
Ce rapport a été soumis pour commentaire au Premier ministre, au ministre du Budget et au ministre de la Fonction publique ainsi qu’au président du Comité d’audit et au responsable intérimaire du FAI le 23 août 2017. Tous les destinataires ont répondu dans le délai d’un mois 
et leurs commentaires ont été intégrés.
3	 Service	fédéral	d’audit	interne	(FAI)
3.1	 Champ 	d’application
Le champ d’application du nouvel arrêté du 4 mai 2016 est le même que celui des arrêtés 
de 2007413, à savoir les SPF et SPP ainsi que les services qui en dépendent, la Défense, la 
406  Il	s’agit	des	organismes	d’intérêt	public	de	catégorie	A,	B	ou	C	au	sens	de 	la	loi	du	16	mars	1954.
407  Seule la Monnaie royale de Belgique est reprise sous cette catégorie.
408  Sur la base d’une liste reprise dans la loi budgétaire et pour autant qu’ils ne relèvent pas de la sécurité sociale.
409  Voir notamment Cour des comptes, « Contrôle interne et activités d’audit interne – état de la mise en œuvre des 
arrêtés	royaux	du	17	août	2007	»	,	169e Cahier, Volume I, Bruxelles, décembre 2012, p. 304-315 ; « Organisation 
des activités d’audit interne dans l’administration fédérale » , 170e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2013,  
p. 243-252, 171e	Cahier,	Volume	I,	Bruxelles,	octobre	2014,	p.	285-289	;	172e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2015, 
p. 251-256 et 173e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2016, p. 241-247. Disponibles sur www.courdescomptes.be.
410  Arrêté royal du 26 mai 2002 relatif au système de contrôle interne des services publics fédéraux et arrêté royal 
du 2 octobre 2002 relatif à l’audit interne au sein des services publics fédéraux.
411 Arrêté royal relatif au système de contrôle interne dans certains services du pouvoir exécutif fédéral ; arrêté royal 
relatif aux activités d’audit interne dans certains services du pouvoir exécutif et arrêté royal portant création du 
Comité d’audit de l’administration fédérale.
412  Arrêté	royal	du	4	mai	2016	portant	création	du	Service	fédéral	d’audit	interne.	Les	modifications	 réglementaires	
introduites par cet arrêté ont fait l’objet d’une analyse par la Cour des comptes dans son 173e Cahier, p. 241-247.
413 En	tenant	compte	des	changements 	intervenus	dans	l’organisation 	des	services.	En	effet,	le	Service	des	pensions	
du	secteur	public	a	été	fusionné	avec	l’office	national	des	pensions	pour	créer	le	Service	fédéral	des	pensions.	
Celui-ci est une institution publique de sécurité sociale et n’est donc ni visé par la réglementation de 2007, ni par la loi du 22 mai 2003. Le SPP Développement durable est devenu l’Institut fédéral pour le développement durable et a été rattaché au SPF Chancellerie du Premier ministre. oRgAnISA tIon	D’Un	AUDIt	IntERnE	DAnS	L ’ADmInIStRA tIon	FÉDÉRALE /187
Régie des bâtiments, Fedasil, l’Agence fédérale des médicaments et des produits de santé 
(AFMPS) et l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire (Afsca).
Des dispositions réglementaires restent à adopter pour les organismes qui seront 
prochainement soumis à la loi de 2003 et qui n’entrent pas dans l’actuel champ de contrôle du FAI. Ces dispositions sont d’autant plus nécessaires qu’une chaîne de contrôle validée par l’audit interne est un élément essentiel de la certification des comptes annuels de l’État fédéral.
Les services d’audit interne du SPF Finances, de la Défense, de l’AFMPS et de l’Afsca ne 
sont pas encore intégrés dans le FAI. Un délai supplémentaire a été prévu pour assurer la transition au plus tard le 1
3.2	 Moyens 	du	FAI
Le FAI ne dispose pas de plan de personnel. Selon le responsable intérimaire de l’audit interne, ce plan pourrait être établi après le transfert des moyens provenant du SPF Finances, de la Défense, de l’AFMPS et de l’Afsca.
Le budget du FAI est fondé sur un transfert de 0,1 % des crédits de personnel et de 
fonctionnement des organismes composant son champ de compétence. Sur cette base 
et tenant compte du coût lié aux grades supérieurs des agents actuels et futurs, le FAI a calculé qu’il pourrait compter, en vitesse de croisière, sur une cinquantaine d’auditeurs. Il appartiendra alors au responsable de l’audit interne d’évaluer si le FAI sera capable de couvrir de manière efficiente son champ de contrôle sur la base de son effectif. Initialement, le conseil des ministres avait prévu une capacité de 112 auditeurs
414.
Tant dans son rapport au gouvernement415 que dans sa réponse, le Comité d’audit de 
l’administration fédérale attire l’attention sur l’insuffisance de l’effectif actuel pour couvrir de manière efficace l’univers d’audit.
3.2.1	 Recrutements
Le FAI est actuellement composé de douze personnes, en ce compris son responsable. Le recrutement de deux auditeurs statutaires est prévu pour le second semestre 2017. À cette occasion, une réserve de quarante personnes (vingt francophones et vingt néerlandophones) sera créée.
Outre le recrutement de statutaires, le service recourt à des conventions de premier emploi 
et offre des possibilités de stages pour des étudiants afin de combler le manque de personnel. Par ailleurs, un agent de niveau C devait être recruté pour assurer des tâches de secrétariat et de logistique, mais la procédure a été arrêtée par manque de candidats.
414  Chiffre	basé	sur	le	Global Audit Information Network Benchmark  qui sert de base au calcul de la capacité requise, à 
savoir un auditeur pour 748 ETP des entités à auditer.
415 Comité d’audit de l’administration fédérale, Rapport adressé au gouvernement sur le fonctionnement du système de 
contrôle interne au sein de l’administration fédérale, 31  juillet  2017. 188
3.2.2	 Transferts
L’article 14 de l’arrêté du 4 mai 2016 prévoit que les auditeurs internes des services entrant dans le champ de compétence du FAI ont le choix entre un transfert au FAI ou le maintien dans leur service d’origine. S’ils choisissent de rester dans leur service d’origine, ils doivent y être réaffectés à une autre fonction.
À la clôture du Cahier, le transfert des agents du SPF Finances, de la Défense, de l’Afsca et 
de l’AFMPS devait encore être finalisé et leur nombre était inconnu.
Pour le SPF Finances, le transfert devrait avoir lieu au 1
er octobre416. Les agents ayant choisi 
d’intégrer le FAI seraient détachés jusqu’au 31 décembre 2017 et transférés officiellement  
au 1er janvier 2018, en même temps que les moyens budgétaires.
En ce qui concerne la Défense, le transfert du personnel militaire implique la perte du statut 
militaire de ce personnel. Actuellement, un transfert temporaire d’un an avec possibilité de revenir à la Défense est envisagé. À l’issue de cette période, un choix définitif devra être posé.
Les services d’audit interne de l’Afsca et de l’AFMPS étaient également chargés de contrôles 
qualité spécifiques aux missions de ces organismes. Ces contrôles ne relèvent pas des compétences du FAI et ils doivent être poursuivis. Le transfert du personnel au FAI se faisant sur une base volontaire, les personnes chargées de ces contrôles pourraient décider de ne pas rejoindre le FAI.
Si le nombre d’agents intéressés par un transfert est insuffisant, le FAI pourra recruter pour 
compenser son manque de personnel.
3.2.3	 Désignation	du	responsable
En 2015, dans son 172
e Cahier, la Cour des comptes précisait que la désignation du responsable 
du service commun d’audit interne était urgente.
La vacance d’emploi pour le poste de responsable n’a été publiée que le 11 janvier 2017 au 
Le responsable définitif a été désigné le 14 septembre 2017 et est entré en fonction 
le 1er octobre 2017. Entre-temps, le FAI était dirigé par un responsable intérimaire. Pour 
rappel, le FAI est opérationnel depuis le 1er juillet  2016.
3.2.4	 Plan	de	formationL’article 19 de l’arrêté royal du 4 mai 2016 prévoit qu’un plan de formation soit établi. Il 
doit garantir que les auditeurs internes et le responsable du service commun d’audit interne obtiennent ou maintiennent le niveau de compétence souhaité. Ce plan doit être communiqué au Comité d’audit.
416  Un	arrêté	royal	du	14	septembre	 2017	a	fixé	au	1er octobre 2017 l’entrée en vigueur de l’arrêté royal du 4 mai 2016 
pour le SPF Finances.  oRgAnISA tIon	D’Un	AUDIt	IntERnE	DAnS	L ’ADmInIStRA tIon	FÉDÉRALE /189
À la clôture du Cahier, ce plan de formation n’était pas établi. Les auditeurs du FAI 
participent cependant à diverses formations, principalement à leur initiative.
Le Comité d’audit attire l’attention sur le manque d’expérience des auditeurs transférés au 
FAI, alors que des auditeurs expérimentés sont nécessaires pour guider les plus jeunes et assurer la qualité et la valeur ajoutée de la fonction d’audit
417. À ce sujet, la Cour rappelle 
que, dans son 172e Cahier, en vue de la création du service d’audit commun, elle attirait 
l’attention sur la nécessité de prévoir un statut pécuniaire et un profil de carrière spécifique aux auditeurs internes
418 et précisait, dans son 173e Cahier, que le transfert volontaire des 
auditeurs des anciens services au FAI ne comprenait aucune garantie de compétence419.
3.3	 Garanties 	d’indépendance 	et	prévention 	des	conflits	d’intérêt
En 2016, dans son 173e Cahier, la Cour des comptes signalait que les dispositions portant sur 
la compétence, l’indépendance et l’objectivité des auditeurs, contenues dans l’arrêté royal de 2007
420, avaient été supprimées. Le nouvel arrêté stipule uniquement que les conditions 
d’exécution, les moyens d’action et les critères de qualité sont organisés en référence aux normes établies par l’Institut des auditeurs internes
421.
Dans son avis sur le projet d’arrêté royal, le Conseil d’État soulignait que ne pas reprendre certaines normes en tant que dispositions réglementaires leur fait perdre leur caractère contraignant. De plus, elles sont formulées en termes très généraux et peuvent être modifiées par les instances non gouvernementales qui les ont édictées.
L’arrêté royal du 17 août 2007 prévoyait également pour les auditeurs une procédure de 
déclaration de conflit d’intérêts et un engagement à démissionner si un tel conflit devenait permanent. Ces dispositions ne sont pas reprises dans le nouvel arrêté. Elles ont été intégrées pour partie dans la charte d’audit du FAI. Cette charte a été approuvée par le Comité d’audit et est actuellement soumise aux différents présidents de comité de direction.
Pour la Cour des comptes, la création d’un service d’audit commun, détaché de l’autorité 
hiérarchique des présidents des comités de direction, a permis d’augmenter l’indépendance de la fonction d’audit. Par contre, l’intégration des normes relatives à la prévention des conflits d’intérêts dans la charte d’audit ne permet pas de retrouver le niveau de garantie présent dans l’arrêté de 2007 qui conférait à ces dispositions un caractère réglementaire.
3.4	 Plan 	d’audit
Le FAI a établi un programme d’audit pour 2017 et l’a soumis au Comité d’audit conformément 
à la réglementation. Le Comité d’audit a refusé de l’approuver, étant donné qu’il ne reposait 
417 Comité d’audit de l’administration fédérale, op. cit .
418  Cour des comptes, 172e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2015, p. 255 et 256. Disponible sur  
419  Cour des comptes, 173e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2016, p. 245 et 247. Disponible sur  
420  Telles que celles reprises à l’article 8, § 1er, de l’arrêté royal du 17 août 2007 relatif aux activités d’audit interne.
421  Association professionnelle internationale qui édicte des normes professionnelles relatives à l’organisation de 
l’audit interne et au déroulement des audits. 190
pas sur une analyse des risques et que la formulation des missions d’audit ne fournit pas 
l’assurance qu’on peut attendre de l’audit interne422.
Pour la Cour des comptes, cette situation résulte de la disproportion entre les moyens du FAI et l’étendue de son univers d’audit.
Deux audits transversaux menés d’initiative (un relatif à la gestion de la séparation des 
fonctions dans le logiciel comptable Fedcom et l’autre relatif à la stratégie de mise en œuvre du contrôle interne) étaient programmés cette année, ainsi que deux autres audits, menés à 
la demande du secrétaire d’État à la Migration.
Les normes prévoient que le plan d’audit doit reposer sur une analyse de risques. La part 
d’audits provenant de demandes spécifiques doit donc être justifiée en termes de risques, afin d’évaluer leur priorité sous l’angle d’une couverture efficace de l’univers d’audit.
En outre, étant donné l’impossibilité actuelle, due au manque d’effectifs, de mener en une 
fois une analyse de risques pour l’ensemble de l’univers d’audit, le FAI devra développer sa méthode d’analyse des risques et l’appliquer, en fonction de ses capacités, dès 2018, et éventuellement de manière cyclique, afin d’affecter au mieux ses moyens à la couverture de son univers d’audit. Les ministres confirment que la méthodologie a été élaborée mais qu’elle ne pourra être appliquée que progressivement. Dans le cadre de l’élaboration du plan d’audit 2018, elle sera appliquée pour cinq SPF.
La Cour relève enfin que le Comité d’audit attire l’attention sur le fait que le plan d’audit 
n’intègre pas un suivi des recommandations formulées dans les audits réalisés par les services d’audit préexistant au FAI
423.
3.5	 Audits 	de	fraude
L’arrêté du 4 mai 2016 prévoit que le FAI exerce également des activités d’audit de fraude 
(forensic audit) . Celles-ci doivent être exécutées dès le 1er janvier  2018.
En 2015, dans son 172e Cahier, la Cour soulignait que le projet d’organiser des enquêtes de 
fraude au sein du service commun d’audit interne pourrait nuire à son fonctionnement424. 
L’audit interne vise les processus, tandis que l’audit de fraude concerne des personnes. Confier ces deux compétences à une seule et même entité peut engendrer une confusion des rôles et des risques juridiques.
Deux notes préparatoires relatives à l’organisation de cette activité ont été établies. La 
nécessité d’une séparation stricte des activités d’audit interne et d’audit de fraude, telle que recommandée par la Cour des comptes, y est soulignée. Dans leur réponse, les ministres souscrivent à ce principe. Dans sa réponse, le Comité d’audit précise qu’il s’exprimera très prochainement au sujet de la mise en œuvre de l’audit de fraude, en recueillant au préalable l’avis du responsable définitif de l’audit interne.
422  Lettre	du	Comité	d’audit	de	l’administration	fédérale	du	9	février	2017	au 	responsable	intérimaire	du	FAI.
423  Comité d’audit de l’administration fédérale, op.cit.
424  Cour des comptes, « Organisation des activités d’audit interne dans l’administration fédérale », 172e Cahier, 
Volume I, Bruxelles, octobre 2015, p. 256. Disponible sur www.courdescomptes.be. oRgAnISA tIon	D’Un	AUDIt	IntERnE	DAnS	L ’ADmInIStRA tIon	FÉDÉRALE /191
4	 Comité	d’audit	de	l’administration	fédérale
4.1	 Composition 	du	Comité	d’audit
Un mandat restait vacant depuis février 2016. Celui-ci a été pourvu par un arrêté royal  
du 5 mai 2017.4.2	 Moyens 	alloués	au	Comité	d’audit
La réglementation prévoit que la Chancellerie du Premier ministre met un secrétariat 
permanent à la disposition du Comité d’audit
425. Ce secrétariat doit comprendre au moins 
un membre de personnel de niveau A. La Cour des comptes a déjà souligné que ce minimum est insuffisant compte tenu de l’importance et de l’ampleur des missions dévolues au Comité d’audit.
Le secrétariat n’est actuellement composé que d’un membre du personnel de niveau A. 
Pour pallier ce déficit de ressources humaines, le Comité d’audit fait appel à deux experts externes dont les contrats ont dû être renouvelés jusqu’en janvier 2018. En octobre 2017, une procédure était lancée par l’intermédiaire de Selor pour le recrutement d’un expert en contrôle interne afin de renforcer le secrétariat du Comité d’audit.
4.3	 Rôle 	du	Comité	d’audit	pour	assurer	l’indépendance 	de	l’audit	interne
En 2016, dans son 173
e Cahier, la Cour des comptes constatait que plusieurs dispositions 
du nouvel arrêté royal affaiblissaient le rôle du Comité d’audit. Ainsi, la possibilité de 
solliciter un audit de manière autonome et de demander des compléments d’informations aux membres du gouvernement ou aux différents services a été supprimée. Par ailleurs, les ministres compétents pour l’audit interne peuvent désormais déroger à l’avis remis par le Comité d’audit sur la description de fonction du responsable de l’audit interne.
Pour la Cour des comptes, le Comité d’audit est un acteur important pour assurer 
l’indépendance et la qualité des activités d’audit interne. La faculté de demander un audit spécifique va de pair avec sa mission générale de rapportage sur le système de contrôle interne et particulièrement sa fonction d’alerte lorsqu’il détecte des anomalies dans ce système. Elle découle aussi de son pouvoir d’approbation du plan d’audit.
4.4	 Fonction 	d’alerte
e cahier, la Cour des comptes signalait que le Comité avait utilisé pour la 
première fois en 2016 sa possibilité d’alerter les ministres responsables dans les cas où il 
estime que l’information produite par les services est de nature à fausser le processus de décision ou que l’information financière ne donne pas une image fidèle de la situation ou ne respecte pas les normes en vigueur
426.
425 Article	9,	§	2,	de	l’arrêté	royal	du	17	août	2007	portant	création	du	Comité	d’audit	de	l’administration	fédérale.
426  Article 2, § 1er, de l’arrêté royal du 17 août 2007 précité. 192
Cette alerte avait été donnée après la constatation de manquements dans la séparation des 
rôles comptables au SPF Affaires étrangères et en matière de contrôle interne à la Régie des bâtiments. Elle avait débouché sur l’organisation de deux audits transversaux par le FAI (voir point 3.4).
À la clôture du Cahier, le Comité d’audit n’avait plus eu recours à cette possibilité d’alerte. 
Cependant, il a utilisé sa possibilité d’informer le niveau de pouvoir concerné lorsque des risques découlent de la législation ou de la réglementation
427. Ainsi, lors de la mise en place 
de l’Agence fédérale de la dette, le Comité d’audit a alerté le ministre des Finances d’un risque de chevauchement entre les fonctions de contrôle et d’audit internes telles que celles-ci sont prévues par la loi du 25 octobre 2016 portant création de l’Agence fédérale de la dette 
et suppression du Fonds des rentes.
4.5	 Charte 	et	règlement 	d’ordre	intérieur
L’article 15 de l’arrêté royal portant création du Comité d’audit de l’administration fédérale 
prévoit qu’une charte précisant les droits et obligations du Comité et de ses membres ainsi que leurs relations avec les organes avec lesquels le Comité est appelé à coopérer doit être 
approuvée par arrêté royal délibéré en conseil des ministres. Il prévoit également que le règlement d’ordre intérieur, défini par le Comité d’audit, est approuvé par arrêté royal délibéré en conseil des ministres.
Le Comité d’audit a envoyé des projets de charte et de règlement d’ordre intérieur au 
Premier ministre le 11 octobre 2012, mais ceux-ci n’ont pas été adoptés. Une version de ces 
documents adaptée à l’arrêté royal du 4 mai 2016 portant création du Service fédéral d’audit interne a été discutée en intercabinets le 19 mai 2017. Ces versions ont été adoptées par arrêté royal lors du conseil des ministres du 16 novembre 2017.
Pour la Cour des comptes, la création du FAI est une avancée significative dans l’organisation d’activités d’audit interne de l’administration fédérale.
Toutefois, des décisions doivent encore être prises pour doter le Service de moyens 
suffisants. La désignation définitive de son responsable doit permettre l’élaboration des plans de personnel, de formation et d’audit prévus par la réglementation et nécessaires au fonctionnement du service. En outre, le budget et le plan de personnel doivent reposer sur une analyse de la charge de travail en lien avec l’univers d’audit à couvrir.
Le plan d’audit doit se fonder sur une analyse des risques de l’ensemble de l’univers d’audit. 
Le Service doit disposer de davantage de moyens humains pour cette analyse et pour réaliser un nombre suffisant de missions. Ces moyens doivent également être suffisants pour éviter que les demandes d’audit, qui émanent du conseil des ministres, des ministres ou des présidents des comités de direction, ne limitent de façon trop importante la capacité du Service à mener des audits d’initiative. La priorité de ces demandes devra être évaluée en termes de risques et en tenant compte de l’univers d’audit.
427 Article 13, § 4, de l’arrêté royal du 17 août 2007 précité. oRgAnISA tIon	D’Un	AUDIt	IntERnE	DAnS	L ’ADmInIStRA tIon	FÉDÉRALE /193
Le Comité d’audit, dans son rapport au gouvernement, se montre d’ailleurs particulièrement 
préoccupé par le manque actuel d’auditeurs expérimentés du FAI et la réduction du potentiel d’audit au niveau des institutions fédérales.
En ce qui concerne les garanties d’indépendance et la prévention des conflits d’intérêts, 
même si la création du service commun d’audit a renforcé l’indépendance des activités d’audit, la Cour des comptes recommande que certaines dispositions, prévues dans l’arrêté royal du 17 août 2007, soient réintroduites dans l’arrêté royal du 4 mai 2016. Leur présence dans la charte d’audit ne leur confère en effet aucun caractère contraignant.
La Cour des comptes réitère également sa recommandation, partagée par les ministres 
concernés, de scinder clairement l’audit de fraude des activités d’audit interne.
En ce qui concerne le Comité d’audit, la Cour des comptes recommande que les dispositions 
nécessaires soient prises pour qu’il dispose de davantage de moyens humains pour lui permettre d’exercer pleinement ses missions. La possibilité pour le Comité d’audit de demander la réalisation d’un audit interne devrait être réintroduite.
Enfin, la Cour des comptes rappelle que des dispositions réglementaires restent à adopter 
pour les organismes soumis à la loi de 2003 et qui n’entrent pas dans le champ de compétence 
du FAI et du Comité d’audit.  DÉLAIS	DE	PAIEmEnt 	PoUR	LES	ACHA tS	DE	FoURnItURES	Et 	DE	SERVICES /195
Chapitre 2
Délais de paiement pour les 
achats de fournitures et de services
En complément du premier audit qu’elle a réalisé en 2016, la Cour des comptes a examiné les 
mesures que quatre départements fédéraux (Police fédérale, SPF Emploi, SPF Économie et 
Belspo) ont mises en œuvre pour respecter les délais de paiement pour les achats de fournitures et de services. Elle a également évalué les pourcentages de factures ayant subi un retard de paiement.
Comme en 2016, la Cour relève des manquements dans l’application de la réglementation 
relative aux délais de paiement, en particulier sur le plan du calcul de ces délais et de l’octroi des intérêts de retard. Cette situation est due, entre autres, à des lacunes du contrôle interne. Par ailleurs, la configuration de Fedcom et l’encadrement insuffisant des départements ne facilitent pas la gestion optimale des délais de paiement.
La Cour propose des pistes pour permettre aux départements de l’administration générale 
d’améliorer cette gestion.
1.1	 Enjeu 	et	objet	de	l’audit
Le respect des délais de paiement est une composante importante de la bonne gouvernance. Il renforce la confiance des citoyens et des entreprises envers les pouvoirs publics et participe à la bonne gestion de la trésorerie. En effet, une gestion efficace de la trésorerie suppose que les factures soient payées à temps, c’est-à-dire ni trop tôt ni trop tard, pour éviter de perdre des intérêts créditeurs ou de payer des intérêts débiteurs et des frais de recouvrement.
En 2016, la Cour des comptes a audité les délais de paiement pour les achats de fournitures 
et de services de quatre départements fédéraux (SPF Finances, SPF Intérieur, SPF Justice 
et SPF Mobilité et Transports). Elle a publié
 les résultats de ce premier audit dans 
son 173e Cahier428. En 2017, elle a étendu le champ de son premier audit à quatre autres 
départements (Police fédérale, SPF Emploi, Travail et Concertation sociale429, SPF Économie, 
PME, Classes moyennes et Énergie430 et SPP  Politique scientifique431). Elle a aussi évalué la 
mise en œuvre de ses recommandations précédentes.
428  Cour des comptes, « Délais de paiement pour les achats de fournitures et de services », 173e Cahier, Volume I, 
Bruxelles, octobre 2016, p. 153-160, www.courdescomptes.be. 
429  Ci-après « SPF Emploi ».
430  Ci-après « SPF Économie ».
431 Ci-après « Belspo ». 196
Un projet de rapport a été transmis le 23 août 2017 aux ministres et présidents des 
départements concernés. Les réponses reçues sont exposées au point 4.
1.2	 Règles 	de	fixation	des	délais	de	paiement
Les délais de paiement en matière de marchés de fournitures et de services sont 
principalement régis par l’arrêté royal du 14 janvier 2013 établissant les règles générales 
d’exécution des marchés publics et des concessions de travaux publics et par la loi du 2 août 2002 concernant la lutte contre le retard de paiement dans les transactions commerciales. Ces délais sont fixés comme suit :
• Pour les marchés de moins de 8.500 euros HTVA
432, les conditions de paiement du 
fournisseur sont en principe d’application si le délai a été convenu entre les parties433. 
Sauf dérogation, le délai est limité à 30 jours. Il ne peut en aucun cas excéder 60 jours.
• Pour les autres marchés, la réglementation divise le processus en deux phases (vérification 
et paiement). Sauf dérogation, les délais sont limités à 30 jours par phase. Le délai de paiement commence à courir dès la fin de la phase de vérification. Le paiement doit donc intervenir dans les 60 jours maximum.
1.3	 Dates 	nécessaires 	à	la	maîtrise 	des	délais	de	paiement
La maîtrise des délais de paiement implique notamment de connaître les dates qui jalonnent le processus de dépense, de la réception du service ou des marchandises à leur paiement :
• La date de livraison détermine le début du délai de vérification, à condition que le 
département soit en possession d’un bordereau de livraison ou une facture. Elle doit figurer sur le procès-verbal de réception, le bordereau ou la facture.
• La date de fin de vérification est la date à laquelle le service habilité constate l’adéquation de la livraison par rapport à la commande. À cette date, la livraison est considérée comme « faite et acceptée ». Cette date doit également figurer sur le procès-verbal de réception, 
le bordereau de livraison ou la facture.
• La date de notification au fournisseur suit celle de fin de vérification. Elle détermine la date de début du délai de paiement.
• La date d’entrée de la facture
434 est en général attestée par un cachet sur celle-ci et 
consultable dans Fedcom dans le champ « date de base » .
• La date de paiement est la date à laquelle le comptable centralisateur du SPF Finances 
effectue le paiement, en principe à l’échéance calculée automatiquement.
1.4 Recommandations de 2016
La Cour avait recommandé au Comptable fédéral et au ministre en charge du Budget d’établir et de diffuser des directives claires pour compléter les législations et règlements en vigueur en matière de gestion des délais de paiement. Elle leur avait également suggéré de modifier la configuration de Fedcom en introduisant de nouveaux champs et fonctions 
432  Ce montant est de 30.000 euros hTVA depuis l’entrée en vigueur de la loi du 17 juin 2016 relative aux marchés 
publics.
433 Article 4, § 2, alinéa 1er, de la loi du 2 août 2002.
434  Le	terme	«	facture	»	s’entend	comme	la	pièce	justificative	 d’une	opération	de	dépenses	au	sens	de	l’article	8	de	la	
loi du 22 mai 2003. DÉLAIS	DE	PAIEmEnt 	PoUR	LES	ACHA tS	DE	FoURnItURES	Et 	DE	SERVICES /197
pour limiter les erreurs de calcul des délais de paiement, faciliter leur gestion et réduire la 
fréquence des retards.
De plus, elle avait invité les départements de l’administration générale à :• améliorer le classement des pièces comptables et l’accès à celles-ci pour pouvoir 
recomposer à tout moment un dossier de marché complet ;
• établir un bon de livraison (fournitures) ou un état de prestations (services), signé par les deux parties, et joindre ce document (ou une copie) au dossier de liquidation ;
• consigner systématiquement les formalités de réception dans un procès-verbal de réception, daté et signé ;
• apposer un cachet attestant la date d’entrée des factures (et des autres documents) au sein du département et encoder cette date dans le champ « date de base » de Fedcom lors 
de l’enregistrement des factures ;
• entamer le processus de traitement des factures dès leur entrée et motiver dûment et explicitement tout retard ; chaque département devrait aussi signaler au fournisseur tout écart important entre la date de la facture et celle de sa réception physique ou la lui renvoyer comme non conforme.
2	 Résultats	d’audit
2.1	 Procédures 	de	maîtrise 	des	délais	de	paiement
À l’exception de Belspo, les départements contrôlés ont formalisé des procédures qui contribuent au respect des délais de paiement. Elles sont en général intégrées aux procédures plus larges du cycle des achats. Les dates à connaître pour maîtriser les délais de paiement (principalement la « date de base ») sont appréhendées de manière similaire dans les départements disposant de procédures. La Police fédérale a, pour sa part, des procédures plus élaborées qui tiennent compte de la taille du département et de son fonctionnement.
Par ailleurs, un projet de circulaire ministérielle de 2012 commente les différentes dates, 
les délais de paiement et le rapportage via Fedcom. Il a été largement diffusé dans les 
départements, mais n’a jamais été formellement adopté par les ministres en charge du Budget
435. Selon le Comptable fédéral, un nouveau projet de circulaire a été rédigé en 2015 et 
soumis pour approbation à l’actuelle ministre du Budget. Ce nouveau projet n’avait pas été adopté au terme de l’audit en juillet 2017. Entre-temps, la loi du 17 juin 2016 relative aux 
marchés publics est entrée en vigueur le 30 juin 2017 et a modifié sensiblement la législation 
jusqu’alors en vigueur.
2.2	 Paiement 	des	intérêts
Les quatre départements audités s’acquittent uniquement d’intérêts de retard lorsqu’ils 
reçoivent une demande du fournisseur. En cas de retard de paiement, la réglementation prévoit pourtant d’octroyer, de plein droit et sans mise en demeure, des intérêts moratoires au prorata du nombre de jours de retard.
435 Voir Cour des comptes, « Traitement des déclarations de créance dans Fedcom, de leur réception à l’enregistrement 
des droits constatés dans les comptabilités générale et budgétaire » , 168e Cahier, Volume I, Bruxelles, 
novembre 2011, p. 244. Disponible sur www.courdescomptes.be. 198
En 2016, seuls deux des quatre départements contrôlés en 2017 avaient payé des intérêts de 
retard pour 32.645,13 euros. La quasi-totalité (32.344,13 euros) de ces intérêts concernait 
la Police fédérale. Cette disproportion s’explique avant tout par son volume d’achats (222,1 millions d’euros en 2016) qui est quatre fois supérieur à celui des trois autres départements réunis.
2.3	 Analyse 	d’un	échantillon 	de	dossiers
2.3.1	 Remarques	préalables
La Cour a examiné un échantillon
436 de dossiers de liquidation relatifs à des marchés de 
fournitures et de services dans chacun des quatre départements (316 dossiers au total).
Les règles liées au délai de paiement diffèrent selon la valeur totale du marché (inférieure 
ou supérieure à 8.500  euros HTVA), la date de début du marché437 et les clauses particulières 
en matière de délais de paiement insérées dans le cahier spécial des charges.
Les informations fournies par les départements ont permis de déterminer la valeur totale 
du marché pour chaque dossier examiné. La Cour a néanmoins été confrontée à des lacunes dans le contrôle interne, au manque d’exhaustivité des documents reçus (voir point 2.3.3) ainsi qu’à une législation et à une réglementation complexes.
Lorsque certaines informations nécessaires pour déterminer l’échéance de paiement 
faisaient défaut
438 (principalement celles relatives au calcul du délai de vérification ou à la 
date de passation du marché), la Cour a considéré un délai de 30 jours à partir de l’entrée 
de la facture pour les marchés de moins de 8.500 euros HTVA et de 60 jours pour les autres 
dossiers.
436  Cet échantillon (environ 80 dossiers par département) a été établi à partir des liquidations enregistrées dans 
Fedcom entre les 1er janvier et 31 mars 2016 et 2017.
437 Les	nouvelles	règles	en	matière	de	paiement,	introduites	 par	l’arrêté	royal	du	22	mai	2014	modifiant	l’arrêté	royal	
du 14 janvier 2013, ne s’appliquent pas aux marchés publics passés avant son entrée en vigueur. Les paiements 
relatifs à certains marchés pluriannuels ont donc dû être analysés au regard des règles antérieures (délai de paiement de 50 jours maximum).
438  La	Police	fédérale	est	le	seul	département	 contrôlé	à	notifier,	dans	certains	cas,	la	fin	du	délai	de	vérification	 au	
fournisseur. C’est également le seul dont les dossiers contrôlés indiquent la date de passation du marché. DÉLAIS	DE	PAIEmEnt 	PoUR	LES	ACHA tS	DE	FoURnItURES	Et 	DE	SERVICES /199
2.3.2	 Constats	en	matière	de	retard	de	paiement
Tableau 45 –  Problèmes relevés dans les dossiers examinés (nombre par département au premier 
trimestre 2016-2017)
 Police 
fédéraleSPF EmploiSPF 
ÉconomieBelspo
2016 2017 2016 2017 2016 2017 2016 2017
Dossiers de liquidation 4039374040404040
Fin	de	vérification	non	
notifiée1714374040404040
Absence du cachet « date de base  »611000000
Délais entre « date de base » et	date	de	la	facture 	>	10	jours71086109811
 dont délais > 30 jours 2 3 2 1 3 4 1 2
Tableau 46 –  Nombre et taux de factures en retard de paiement dans les dossiers examinés (par 
département au premier trimestre 2016-2017)
 2016 2017
Dossiers 
examinésFactures payées  
en retardDossiers 
examinésFactures payées 
en retard
 Nombre Taux Nombre Taux
Police fédérale 40 38	% 39 38	%
SPF Emploi 37 13	% 40 38	%
SPF Économie 40 38	% 40 38	%
Belspo 40 410	% 40 38	%
Total 157 11 7 % 159 12 8 %
La Cour a évalué le retard de paiement à 17 jours en moyenne.
2.3.3	 Constats	en	matière	de	contrôle	interne2.3.3.1 Dossiers incomplets
Les départements ont fourni tous les dossiers de liquidation demandés. Ces dossiers 
contenaient la facture, mais d’autres pièces indispensables pour fixer l’échéance précise de paiement (telles que le procès-verbal de réception, lorsqu’il a été rédigé, et les documents de marché) manquaient dans certains cas.
2.3.3.2 Divergences entre les dates consignées
La date d’entrée des factures et la « date de base » enregistrée dans Fedcom diffèrent 
dans certains cas. Par ailleurs, le cachet Date In , apposé sur les factures, peut matérialiser 
aussi bien l’entrée de celles-ci au sein du département que leur réception par le service 
comptabilité. 200
2.3.3.3 Délais entre la date de facture et la date de base
Dans près de 22 % des dossiers (69 sur 316), le délai entre la date de la facture et la « date 
de base » dépasse 10 jours. Dans plus de 5 % des dossiers (18 cas sur 316), il dépasse même 
30 jours.
2.3.3.4 Absence d’information quant à la livraison
Le bon de livraison (ou l’état de prestations), dont la date permet de calculer le délai de 
vérification, est généralement absent des dossiers sélectionnés. Même si, dans certains cas, la facture comporte des informations sur la livraison (ce qui peut compenser l’absence d’un document formel de livraison), ce manquement complique la détermination du début du délai de vérification.
2.3.3.5 Date de fin de vérification
La fin des formalités de vérification doit se traduire par l’établissement d’un procès-verbal de 
réception ou, éventuellement, par une mention adéquate sur la facture. Dans ces deux cas, une signature, un nom et une date doivent permettre d’identifier clairement l’approbateur et la date de son approbation. Les départements, sauf la Police fédérale, ne dressent en général pas de procès-verbal de réception. Son établissement est pourtant conseillé par l’arrêté royal du 14 janvier 2013.
De plus, les mentions d’approbation, lorsqu’elles figurent sur les documents, ne sont pas 
toujours datées, ce qui empêche de calculer le délai de paiement avec précision.
2.3.4	 Constats	relatifs	à	Fedcom
La Cour a de nouveau constaté certains problèmes liés à la configuration de Fedcom. Ainsi, en l’absence de champs spécifiques où introduire les dates de livraison, de fin de vérification et de notification, le calcul des délais de paiement ne peut être réalisé qu’en dehors du logiciel. Pour rappel, la configuration du logiciel est antérieure à l’entrée en vigueur des nouvelles prescriptions réglementaires.
Par ailleurs, le délai de paiement ne peut être introduit dans Fedcom que par une série 
limitée de codes préconfigurés.
3.1 Aperçu général
La plupart des conclusions et recommandations que la Cour a formulées lors du premier audit de 2016  restent applicables.
Ce deuxième audit confirme tout d’abord que les procédures des départements ne prennent pas assez en considération les prescriptions réglementaires concernant les délais de paiement. Le respect de celles-ci nécessite de tenir compte du montant total des marchés publics et de leur date de lancement. Ensuite, pour les marchés supérieurs à 30.000 euros HTVA (depuis le 1
er juillet 2017), les procédures doivent prendre en 
considération plusieurs dates, telles que celles de livraison (ou de prestation), de fin de vérification et de notification au fournisseur, pour permettre de calculer l’échéance de paiement. DÉLAIS	DE	PAIEmEnt 	PoUR	LES	ACHA tS	DE	FoURnItURES	Et 	DE	SERVICES /201
La Police fédérale est le seul département contrôlé à disposer de procédures qui font 
référence à ces dates. L’existence de ces procédures, et particulièrement l’utilisation d’un procès-verbal de réception, concourt, au sein de ce département, à une gestion cohérente des éléments intervenants dans le calcul des délais de paiement. Elle constitue dès lors une bonne pratique. Plusieurs dossiers de l’échantillon présentent toutefois des lacunes sur le plan de la distinction entre les différentes dates.
La Cour des comptes souligne le nombre restreint de factures payées en retard dans les 
quatre départements concernés par cet audit.
Elle constate également que, dans un souci de simplification, les départements contrôlés 
(excepté la Police fédérale) ont tendance à fixer l’échéance de paiement de la majorité de leurs factures à 30 jours après la « date de base », même si la réglementation prévoit un délai 
plus long.
3.2	 Encadrement 	insuffisant 	des	services
Comme en 2016, la Cour recommande d’établir officiellement et de diffuser dans les 
départements de l’administration générale des directives claires en matière de gestion des délais de paiement. Ces directives doivent venir compléter les législations et réglementations en vigueur .
3.3	 Intérêts 	de	retard
La Cour rappelle que les intérêts moratoires sont dus de plein droit au fournisseur en cas de paiement tardif (article 69 de l’arrêté royal du 14 janvier 2013).
3.4	 Contrôle 	interne
Des cachets mentionnant la date de réception, la date d’encodage voire la date d’approbation 
figurent en général sur les factures. Néanmoins, l’absence de certains documents dans les dossiers et l’omission de certaines mentions (noms, dates ou signatures) sur les pièces justificatives constituent autant de faiblesses importantes du contrôle interne, qui limitent la maîtrise des délais de paiement et empêchent les départements de les calculer avec précision.
Les recommandations de l’audit précédent restent dès lors applicables. 3.5	 Insuffisances 	de	Fedcom
Modifier la configuration de Fedcom en y introduisant de nouveaux champs spécifiques 
(tels que la date de livraison, de fin de vérification et de notification) et de nouvelles fonctions (à même de déterminer le délai de paiement en fonction du type de marchés et de ses conditions légales) permettrait de limiter les erreurs de détermination des délais de paiement, de faciliter leur suivi et de réduire la fréquence des retards.
4 Réactions des ministres et des départements
La Cour des comptes a reçu des réponses du SPF Économie et de la ministre du Budget les 8  et 29 septembre 2017. 202
Le SPF Économie signale que des facteurs indépendants de sa volonté peuvent expliquer les 
écarts importants entre la date de la facture et la date de base (point 2.3.3.3).
Il rappelle également qu’une nouvelle méthode de traitement électronique des factures 
(projet e-invoicing) sera d’application au sein du département à partir du 1er mars 2018. 
Celle-ci devrait permettre de répondre aux remarques de la Cour concernant le manque d’information quant à la livraison et à la date de fin de vérification.
Enfin, le département souligne que le paiement des intérêts de retard serait facilité si 
Fedcom permettait d’automatiser leur calcul. La Cour partage cette position.
Dans sa réponse, la ministre du Budget déclare que la date de base dans Fedcom doit en 
principe correspondre à la date de début du délai de paiement, et non à la date d’entrée de la facture. La Cour fait remarquer qu’outre la date de fin de vérification qui détermine effectivement le début du délai de paiement, le système informatique doit enregistrer l’ensemble des dates nécessaires à la maîtrise des délais de paiement (point 1.3).
En ce qui concerne les insuffisances de Fedcom, la ministre du Budget précise que la 
configuration actuelle permet de tenir compte des différents délais de paiement standard. Les dates de livraison et de fin de vérification doivent en principe être introduites dans Fedcom au moment de l’encodage de la livraison dans les champs « date de document » 
et « date comptable ». La Cour relève toutefois que les départements contrôlés n’utilisent 
pas ces champs de manière uniforme et ne suivent pas toutes les instructions qui leur sont communiquées.
La ministre du Budget rappelle également que deux projets sont en cours. Le premier 
projet visant à effectuer des réceptions valorisées devrait permettre d’uniformiser la manière dont les réceptions sont effectuées dans Fedcom ainsi que leur comptabilisation. Le second projet, relatif à l’introduction du traitement électronique des factures (projet e-invoicing déjà mentionné par le SPF Économie), devrait contribuer à améliorer la fiabilité des différentes dates nécessaires au calcul des délais de paiement. Il offrira également la possibilité d’obtenir différents rapports concernant les causes des retards de paiement.
Elle précise pour conclure que plusieurs projets de circulaire ont été rédigés au cours des 
deux dernières législatures. Elle souligne la difficulté de concilier la réglementation sur les marchés publics avec la réglementation budgétaire et comptable. Enfin, elle indique qu’en raison des nouveaux développements de Fedcom et de l’entrée en vigueur de la loi  
du 17 juin 2016 relative aux marchés publics, un nouveau projet de circulaire doit être finalisé 
dans les plus brefs délais. ComPtES	DE	ComPt ABLES		Et	mISSIon	JURIDICtIonnELLE		DE	LA	 CoUR	DES	ComPtES /203
Chapitre 3
et mission juridictionnelle  de la Cour des comptes
Certains départements de l’administration générale de l’État transmettent encore leurs 
comptes avec retard malgré les rappels que la Cour des comptes adresse aux administrations et aux ministres concernés. En 2017, le nombre de comptes manquants, relatifs à 2016 et aux 
années antérieures, est toutefois en diminution par rapport à 2015 et 2016.
Les administrations fiscales ont transmis 60 % de leurs comptes à la Cour. Les comptes des 
bureaux de l’enregistrement et des hypothèques connaissent le retard le plus important.En 2016, la Cour a été informée de la décision des ministres de tutelle de ne pas citer à comparaître 
quatre comptables en déficit. Par ailleurs, un comptable en déficit a obtenu décharge définitive de ses fonctions cinq ans après la cessation de celles-ci, sans que la ministre compétente ait communiqué à la Cour des comptes sa décision de le citer ou non à comparaître. Enfin, dans un cas, les poursuites ont été abandonnées parce que le comptable avait apuré son déficit dans l’intervalle.
1	 Contexte
Dans la phase administrative, la Cour arrête les comptes. Elle établit si les comptables 
sont quittes, en avance ou en débet. Elle adresse ensuite les comptes arrêtés à l’autorité compétente.
Dans la phase juridictionnelle, la Cour apprécie la responsabilité du comptable pour les 
débets qu’elle a constatés dans son compte. L’autorité compétente doit citer le comptable en débet devant la Cour en remboursement de ce débet. Cette autorité peut ne pas le faire lorsqu’elle estime que le comptable est fondé à se prévaloir de la force majeure ou lorsque le déficit n’excède pas 1.250 euros. Lorsque l’autorité compétente s’abstient de citer 
le comptable, elle en avise la Cour par un écrit motivé, accompagné de toutes les pièces justificatives. La Cour des comptes en fait rapport dans son Cahier.
Lors d’une citation, une procédure publique et contradictoire est mise en place. Au terme de 
celle-ci, le comptable peut être condamné à rembourser tout ou partie du déficit. 204
2	 Phase	 administrative	 :	transmission	 des	comptes	 de	comptables	 de	
l’État	fédéral
Les comptables en deniers perçoivent les recettes. Par ailleurs, certaines dépenses sont 
effectuées par des comptables au moyen d’avances mises à leur disposition. Enfin, les matières appartenant à l’État et non mises en service sont gérées par des comptables en matières.
Les comptes doivent être transmis à la Cour des comptes avant le 1
er mars de l’année qui suit 
celle pour laquelle ils sont formés439. Ce délai n’est toutefois pas respecté dans de nombreux 
cas.Au deuxième trimestre 2017, la Cour des comptes a adressé aux administrations et à leurs 
ministres de tutelle un relevé des comptes de comptables qui n’avaient pas été remis à 
temps
440. Cette démarche a permis à la Cour de recevoir une partie des comptes manquants.
L’arriéré de comptes non transmis à la Cour est détaillé par SPF et par type de gestion dans les deux tableaux ci-après. Ils indiquent le nombre total de gestions actives en 2016 et le nombre de comptes annuels
441 2016 et antérieurs non transmis au 15 septembre 2017. Au 
total, 335 comptes (deniers, matières et avances) manquent, dont 240 relatifs à 2016 et 95 à 
des années antérieures. En 2017, 34,0  % des comptes attendus (2016  et antérieurs) n’étaient 
pas parvenus à la Cour des comptes au 15 septembre.
Cette année, la Cour a toutefois reçu davantage de comptes dans les délais (c’est-à-dire 
avant le 1er mars 2017). Le nombre de comptes à réclamer administrations et aux ministres 
compétents était dès lors moins élevé.
439  Article 42 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l'État fédéral.
440  Lettres aux ministres et présidents des comités de direction du 21 juin 2017. Des rappels avaient été adressés 
précédemment	aux	différentes	administrations	par	courrier	électronique.
441  Un	seul	compte	est	pris	en	considération 	par	année,	même	si	une	fin	de	gestion	intervient	au	cours	de	cette	année. ComPtES	DE	ComPt ABLES	Et	mISSIon	JURIDICtIonnELLE	DE	LA	 CoUR	DES	ComPtES /205
Tableau 47 –  Nombre total de gestions comptables actives en 2016 et nombre de comptes annuels 
manquants par département et par catégorie de comptes, hors recettes fiscales (situation au 15 septembre 2017)
SPF et SPP (recettes non fiscales)Gestions  
comptables  
actives  
en 2016Comptes annuels manquants
2016 Avant 2016Deniers
Matières
Avances
Deniers
Matières
Avances
Deniers
Matières
Avances
SPF Chancellerie du Premier ministre 8  1       
SPF Justice 824284419 12169
SPF Intérieur 61 14  
SPF	Affaires	étrangères,	 Commerce	
extérieur et Coopération au 
développement30 36  
extérieur et Coopération au développement - postes diplomatiques115 7 10  
Défense 532  
Police fédérale 327  
SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie261  
SPF Mobilité et Transports 17 3  
SPF Emploi, Travail et Concertation sociale17 2  
SPF Finances 2241 1 4  
SPF	Politique 	scientifique 14 1
Régie	des	bâtiments 1 1  
SPF Sécurité sociale 10 5  
SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement26 1  
SPF Personnel et Organisation 6 22  
SPF Technologie de l’information et de la communication2  
SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale10 1  
SPF Budget et Contrôle de la gestion 2  1       
Total 457 52 52 60 20 0 22 20 9
Tableau 48 –  Nombre de comptes annuels manquants des recettes fiscales par administration 
(situation au 15 septembre 2017)
Administrations fiscales  
(recettes fiscales)Gestions en  
2016Comptes annuels manquants
2016 Avant 2016
Douanes et accises 1   
Perception et recouvrement 258 6 41
• Impôts directs (perception) 225
• TVA (perception) 4
• Recouvrement central 1 1 1
• Recouvrement non fiscal 28 5 40
Documentation patrimoniale 165 154 3
• Enregistrement 100 100 2
• Services patrimoniaux 5 5
• Bureaux des hypothèques 49 49 1
• Cadastre 11
Total 424 160 44
Malgré les remarques et rappels des années précédentes, plusieurs comptes de recettes du SPF Justice n’ont toujours pas été transmis à la Cour. Les comptes Restaurant Moniteur 
belge, Moniteur belge  et Centre national de surveillance électronique accusent un retard 
important. Le retard des comptes des administrations pénitentiaires a été réduit à un an. Le retard de quatre ans du compte Commission des jeux de hasard a été résorbé récemment.
En outre, la Cour des comptes n’a reçu que la moitié des comptes en matières 2016. L’arriéré 
le plus important concerne la régie pénitentiaire de Louvain-Central, dont les derniers comptes transmis se rapportent à 2009. Les comptes Établissement pénitentiaire d’Andenne 
et Garage central de Forest accusent quatre ans de retard.
Enfin, les comptes de fin de gestion d’avances de fonds concernant le garage central de 
Forest, le Moniteur belge , le service d’expédition et l’établissement pénitentiaire de Marneffe 
accusent un retard de transmission de plus de cinq ans.
Le retard de transmission des comptes Recettes consulaires est pratiquement résorbé. Onze 
comptes Postes diplomatiques et consulaires de 2015  ou antérieurs sont encore manquants. 
Le retard le plus notable concerne l’ambassade de Damas (il manque le compte de fin de gestion 2013 suite à la fermeture de l’ambassade) et les ambassades d’Alger et de Luanda ainsi 
que la Maison Schengen à Kinshasa. Tous leurs comptes à partir de 2014 sont manquants. ComPtES	DE	ComPt ABLES	Et	mISSIon	JURIDICtIonnELLE	DE	LA	 CoUR	DES	ComPtES /207
Les problèmes de retard de production des comptes de gestion du SPF Finances diffèrent selon qu’ils relèvent du domaine fiscal ou non.
Pour les comptes fiscaux, la Cour rappelle que le SPF Finances a entrepris une grande 
réorganisation des administrations fiscales, à l’issue de laquelle un comptable centralisateur unique, chargé des droits constatés, aurait dû être désigné au 1
er juillet 2015 pour toute 
l’Administration générale de la perception et du recouvrement. Les autres comptables fiscaux auraient cessé d’être justiciables de la Cour des comptes. À ce jour, si des comptes de fin de gestion ont été envoyés à la Cour pour ces derniers, le comptable centralisateur n’est pas encore désigné. Les comptes 2015 et 2016 de celui-ci n’ont donc pas été reçus. La Cour suit régulièrement la question avec le SPF Finances. Elle insiste auprès du ministre des 
Finances pour que ce comptable soit désigné.
Pour le moment, très peu de comptes 2016 ont été reçus pour les bureaux de l’enregistrement 
et des hypothèques.En 2015, les compétences des anciens bureaux des domaines ont été transférées auprès de 
cinq services patrimoniaux
442 qui suivent les recettes issues des domaines, des concessions, 
des saisies et des successions en déshérence. Les anciens bureaux des amendes pénales auprès de l’Administration générale de la documentation patrimoniale ont été transformés en 2014 en bureaux de recouvrement non fiscal et le personnel a rejoint les équipes de la 
perception auprès de l’Administration générale de la perception et du recouvrement. Les comptes annuels 2014 et 2015 des bureaux de recouvrement non fiscal n’ont toutefois pas 
encore été transmis à la Cour. Les comptes 2016 ont par contre été soumis récemment.
Pour les comptes non fiscaux, la transmission du compte en matières Douanes et Accises 
Bruxelles-Tabac présente un retard important. Le dernier compte entré date de 2011.
En 2016, la Cour des comptes a reçu quatre décisions de ne pas citer les comptables dont le compte faisait apparaître un débet. Ces décisions concernent un comptable du SPF Finances et trois comptables du SPF Affaires étrangères, Coopération au développement et Commerce extérieur. Leurs comptes affichaient un déficit de respectivement 565,00  euros, 
7.123,37 riyals saoudiens (environ 1.777 euros), 136,40 dollars américains (environ 120 euros) 
et 103,08 riyals qataris (environ 21,50 euros). Dans les deux premiers cas, la ministre a 
invoqué la force majeure et, dans le troisième, un déficit inférieur à 1.250 euros. Dans le 
quatrième cas, la décision de ne pas citer à comparaître a été prise après l’expiration du délai de cinq ans qui suit la cessation de la fonction du comptable
443.
Par ailleurs, dans un cas de débet, le ministre compétent n’a pas communiqué sa décision de citer ou non le comptable. La Cour a arrêté le compte, présentant un déficit de 1.582,97 euros, 
442  Les services patrimoniaux d’Anvers, de Charleroi, Gand, Liège et Saint-Vith.
443  Article 8, dernier alinéa, de la loi organique de la Cour des comptes. 208
du Musée royal de l’Afrique centrale le 19 août 2015. Le comptable concerné avait cessé ses 
fonctions le 30 novembre 2011. En vertu de l’article 8, dernier alinéa, de la loi organique de 
la Cour des comptes, le comptable a obtenu décharge définitive cinq ans après la cessation 
de sa fonction.
Enfin, le ministre des Finances a abandonné les poursuites concernant un comptable 
des services patrimoniaux des Finances au motif qu’il avait apuré lui-même son déficit  
de 3.500 euros444.
444  Cour	des	comptes,	arrêt	n°	3.208.941	A2	de	la	chambre	française	du	30	novembre	2016,	rôle	n°	35.	Disponible	sur	
www.courdescomptes.be. oFFICE	DE	ContRôLE	DES		 mUtUALItÉS	Et 	DES	UnIonS	 nAtIonALES	DE	 mUtUALItÉS	 :	ComPtES	 2016 /209
Chapitre 4
Office de contrôle des  
mutualités et des unions nationales de mutualités : comptes 2016
L’Office de contrôle des mutualités et des unions nationales de mutualités est le premier 
organisme, et le seul pour le moment, auquel s’applique l’obligation, depuis le 1er janvier 2014, de 
tenir une comptabilité et d’établir des comptes conformément à la loi du 22 mai 2003 portant 
organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral et à l’arrêté royal du 10 novembre 2009. Cette législation impose aussi à la Cour des comptes de communiquer à la 
Chambre des représentants ses observations à la suite du contrôle des comptes.
L’Office de contrôle a établi ses comptes en retard. De surcroît, la ministre du Budget ne les 
a transmis à la Cour que le 12 juillet 2017, soit au-delà de l’échéance légale du 31 mars 2017. 
Du fait du cadre réglementaire encore incomplet, l’Office de contrôle n’est pas en mesure d’appliquer complètement la législation comptable et budgétaire. Par ailleurs, la Cour constate que les réserves de l’Office de contrôle augmentent chaque année en raison de son mode de financement et de la sous-utilisation des crédits de dépenses.
1	 Contexte
L’Office de contrôle des mutualités et des unions nationales de mutualités (ci-après l’« Office de contrôle ») est un organisme d’intérêt public de catégorie C, soumis à la loi 
du 16 mars 1954
445. L’arrêté royal du 19 février 2016446 a classé l’Office de contrôle parmi les 
organismes administratifs publics (OAP) de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du 
budget et de la comptabilité de l’État fédéral (ci-après la « loi du 22 mai 2003 ») à partir 
du 1er janvier 2014. Cette loi détermine dorénavant le cadre pour le budget, la comptabilité, 
l’organisation administrative et le contrôle interne. L’arrêté royal du 10  novembre  2009  fixe 
445  Loi	du	16	mars	1954	relative	au	contrôle	de	certains	organismes 	d’intérêt	public.	L’office	de	contrôle	n’est	pas	une	
institution publique de sécurité sociale (concernant les recettes et dépenses de la sécurité sociale, voir Cour des 
comptes, Cahier 2017 relatif à la sécurité sociale, rapport à la Chambre des représentants, Bruxelles, octobre 2017. 
Disponible sur www.courdescomptes.be). En application de la résolution du 22 octobre 2015 de la Chambre des représentants, la Cour des comptes a réalisé deux audits dans le secteur mutualiste, l’un consacré à l’indemnisation de	leurs	frais	d’administration	 (11	janvier	2017)	et	l’autre	à	leur	responsabilité 	financière	(28	juin	2017).	Les	rapports	
sont	disponibles 	sur	www.courdescomptes.be. 	Un	troisième	audit	est	en	préparation 	concernant 	les	organismes 		
publics fédéraux chargés de la surveillance des mutualités.
446  Arrêté	royal	du	19	février	2016	portant	exécution	de	l’article	133,	alinéa	2,	de	la	loi	du	22	mai	2003. 210
le plan comptable et les règles d’évaluation et d’imputation pour la tenue de la comptabilité 
générale447.
Comme dans son Cahier précédent448, la Cour des comptes observe que le cadre réglementaire 
pour les OAP n’est pas encore complet. Des arrêtés réglementaires importants doivent encore être publiés, comme celui sur la confection du budget, les séparations de fonctions dans l’organisation administrative et les missions de l’audit interne.
L’article 93, § 2, de la loi du 22 mai 2003 dispose que le ministre du Budget soumet les 
comptes à la Cour des comptes avant le 31 mars de l’année qui suit l’exercice. La Cour les communique à la Chambre des représentants, avec ses observations, au plus tard le 31 mai. La ministre du Budget ayant transmis les comptes 2016 de l’Office de contrôle en retard à la 
Cour, il n’a pas été possible de respecter le délai du 31 mai. Pour se conformer à l’article 93, 
§ 2, précité, la Cour communique les comptes 2016 de l’Office avec ses observations par le 
biais de son 174
e Cahier449.
2 Audit
À l’occasion du contrôle des comptes 2016, la Cour des comptes a examiné la manière dont l’Office de contrôle respecte la législation.
Elle a communiqué ses observations sous la forme d’un rapport le 30 août 2017 à la ministre 
du Budget, à la ministre des Affaires sociales et à l’Office de contrôle. La ministre du Budget 
a répondu le 2 octobre 2017. Sa réponse est traitée au point 4.
3	 Résultats	de	l’audit
3.1	 Confection 	du	budget	et	des	comptes
3.1.1	 Projet	de	budgetL’Office de contrôle doit établir chaque année un budget sous la forme et dans le délai fixés par le Roi. Sur la proposition du ministre du Budget, le Roi fixe la date pour laquelle les budgets des OAP sont établis et règle leur transmission aux autorités compétentes.
Le 15 juillet 2016, le conseil des ministres avait approuvé un projet d’arrêté royal fixant les 
règles de confection du projet de budget d’un OAP
450. Comme cet arrêté royal n’avait pas 
encore été promulgué au moment de l’établissement des comptes451, l’Office de contrôle 
447 Arrêté	royal	du	10	novembre	2009	fixant	le	plan	comptable	 applicable	à	l’État	fédéral,	aux	communautés,	 aux	
448  Cour	des	comptes,	«	office	de	contrôle	des	mutualités	 et	des	unions	nationales	de	mutualités	 :	application	 de	la	
loi du 22 mai 2003 sur la comptabilité », 173e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2016, p. 225-232. Disponible sur 
449  Les comptes 2016 sont repris dans le volume III de ce Cahier (uniquement en ligne sur www.courdescomptes.be).
450  Cet	arrêté	fixe	la	présentation	et	le	contenu	des	projets	de	budget	ainsi	que	les	pièces	justificatives	à	y	joindre.
451 Il l’a été entre-temps : arrêté royal du 31 juillet 2017 portant exécution des articles 20, § 2, alinéa 2, 78, alinéa 1er, 
80, alinéa 2, 86, alinéa 1er,	87,	§	2/1,	89,	alinéa	1er	,	et	96,	alinéa	1er, de la loi du 22 mai 2003 ( Moniteur belge du 
24 août 2017, p. 80821). oFFICE	DE	ContRôLE	DES	 mUtUALItÉS	Et 	DES	UnIonS	 nAtIonALES	DE	 mUtUALItÉS	 :	ComPtES	 2016 /211
a établi son projet de budget 2016 selon le modèle de l’arrêté royal du 7 avril 1954452, mais 
avec une subdivision des comptes budgétaires conforme aux dispositions de l’arrêté royal 
du 10 novembre 2009 et basée sur la classification économique. Concernant le calendrier, 
les pièces justificatives et l’estimation de certains crédits, l’Office de contrôle applique les instructions de la ministre du Budget, telles qu’elles figurent dans la circulaire du SPF Budget et Contrôle de la gestion.
3.1.2	 Établissement	et	transmission	des	comptesÉtablissement des comptes
En exécution de l’article 4 de la loi du 22 mai 2003, l’Office de contrôle doit établir des 
comptes annuels et un compte d’exécution du budget.
Les comptes annuels comprennent le bilan, le compte de résultats, le compte de 
récapitulation des opérations budgétaires (conformément à la classification économique) et l’annexe. Ils sont établis suivant le modèle de l’arrêté royal du 29 avril 2012
453 et 
comprennent les annexes énumérées dans cet arrêté.
Les comptes annuels de l’Office de contrôle respectent ce modèle et reprennent les annexes 
prescrites.
Le compte d’exécution du budget de l’Office de contrôle a été dressé conformément aux 
dispositions de l’article 27, § 3, de la loi du 22 mai 2003 et aux subdivisions du budget 
approuvé.
En vertu de l’article 93, § 2, de la loi du 22  mai  2003, l’Office de contrôle établit les comptes 
et les soumet à l’approbation du ministre des Affaires sociales et de la Santé publique, qui envoie les comptes approuvés au ministre du Budget au plus tard le 1
er mars de l’année qui 
suit l’exercice. Ce dernier soumet les comptes à la Cour avant le 31 mars.
Les comptes 2016 n’ont pas été établis, approuvés ni transmis dans les délais, comme il 
ressort du tableau suivant.
452  Arrêté	royal	du	7	avril	1954	portant	règlement	général	sur	le	budget	et	la	comptabilité	 des	organismes	 d’intérêt	
public	visés	par	la	loi	du	16	mars	1954.
453 Arrêté	royal	du	29	avril	2012	portant	fixation	des	règles	complémentaires	 relatives	à	la	présentation	 des	comptes	
annuels des services de l’État fédéral. 212
Tableau 49 –  Établissement et transmission des comptes de l’Office de contrôle
Délai légal 2016
Approbation des comptes par le conseil Avant	le	1er	mars	x+1 11	mai	2017
Transmission au ministre de tutelle par 
l’office	de	contrôleAu	plus	tard	le 	1er	mars	x+1 19	mai	2017
Approbation par le ministre de tutelle Au	plus	tard	le 	1er	mars	x+1 16	juin	2017(1)
Transmission au ministre du Budget Au	plus	tard	le 	1er	mars	x+1 27	juin	2017
Transmission à la Cour des comptes Avant	le	31	mars	x+1 12	juillet	2017(2)
(1) Sur la base d’informations de l’administration.
(2) La Cour des comptes a reçu les comptes le 27 juillet 2017.
En raison de la transmission tardive, la Cour des comptes n’a pas pu transmettre les comptes 
de l’Office de contrôle avec ses commentaires à la Chambre des représentants dans le délai légal fixé au 31 mai de l’année qui suit l’exercice
454.
3.2 Examen des comptes
L’examen des comptes montre que l’Office de contrôle clôture l’exercice 2016 sur un 
résultat positif de 15.517,65 euros. Ce résultat positif a augmenté les réserves comptables de l’organisme, qui se composent d’une réserve administrative, du fonds des immobilisations et du résultat à nouveau reporté. La réserve administrative (1.240.243,60 euros au 
31 décembre 2016) s’élève à 20 % des dépenses budgétaires (6.201.217,98 euros), conformément 
au plafond fixé dans les règles d’évaluation. Le surplus a été comptabilisé au titre de « résultat à nouveau reporté » . Les réserves totales ont atteint 4.577.768,53 euros fin 2016.
Les moyens financiers de l’Office de contrôle proviennent intégralement des cotisations du 
secteur mutualiste (3.037.477,32 euros en 2016), qui sont calculées à partir des crédits de dépenses budgétés. Pour confectionner son budget 2016, l’Office de contrôle s’est basé sur un solde négatif et sur l’utilisation de ses réserves. Les réserves ont toutefois augmenté en raison de la sous-utilisation des crédits de dépenses. Fin 2016, elles couvrent 73,82 % des 
3.3	 Organisation 	administrative
3.3.1	 Organisation	du	contrôle	interne	:	séparation	des	fonctions
L’article 29 de la loi du 22 mai 2003 dispose que les services doivent prévoir les séparations 
de fonctions nécessaires dans la gestion de leurs opérations comptables et budgétaires. Un arrêté royal doit définir ces différentes fonctions (relatives à la décision, l’exécution, l’enregistrement, la conservation et la surveillance) et déterminer quels services ou catégories de services doivent appliquer ces règles. Cet arrêté n’a toujours pas été promulgué. En son absence, la Cour des comptes ne peut pas vérifier si l’organisation administrative de l’Office de contrôle satisfait à l’objectif de la loi du 22 mai 2003.
454  Article	93,	§	2,	de	la	loi	du	22	mai	2003. oFFICE	DE	ContRôLE	DES	 mUtUALItÉS	Et 	DES	UnIonS	 nAtIonALES	DE	 mUtUALItÉS	 :	ComPtES	 2016 /213
Depuis sa création, l’Office de contrôle a veillé à cette nécessaire séparation des fonctions 
dans son organisation administrative interne. Le système est adapté à la nature des activités et à la taille de l’organisme
455.
3.3.2	 Audit	interneConformément à l’article 31 de la loi du 22 mai 2003, les OAP doivent organiser un audit 
interne. L’organisation de l’audit interne et les tâches de surveillance des obligations comptables et budgétaires sont fixées par arrêté royal. Cet arrêté n’a pas encore été publié.
L’Office de contrôle n’a pas encore créé de fonction d’audit interne.
4 Réponse de la ministre
Dans sa réponse du 2 octobre 2017, la ministre du Budget déclare être consciente du problème 
des retards dans l’approbation interne des comptes et dans leur transmission. Elle insistera 
auprès de la ministre des Affaires sociales pour que les comptes soient approuvés à temps456.
La ministre du Budget a aussi signalé à la ministre des Affaires sociales que l’Office de contrôle doit ramener ses réserves à un niveau acceptable en 2017.
Depuis l’exercice 2014, l’Office de contrôle doit tenir sa comptabilité générale et sa comptabilité budgétaire suivant les règles de la loi du 22 mai 2003. La Cour des comptes constate que l’Office de contrôle respecte bien ces règles, mais que, pour l’application de certaines dispositions, il est entravé dans sa démarche par un cadre réglementaire incomplet. Ainsi, il est impossible de savoir clairement si l’organisation interne de l’Office de contrôle répond à l’objectif du législateur vu que l’arrêté royal relatif aux séparations de fonctions n’est pas encore promulgué. Des règles complémentaires doivent encore être élaborées aussi en matière d’audit interne.
Les interventions des mutualités et des unions nationales dans les frais de fonctionnement 
de l’Office de contrôle sont calculées à partir des dépenses estimées. Ces interventions sont trop élevées étant donné la sous-utilisation des crédits de dépenses. Le total des réserves augmente par conséquent.
455 Voir	Cour	des	comptes,	«	office	de	contrôle	des	mutualités	et	des	unions	nationales	de	mutualités	:	application	de	
la loi du 22 mai 2003 sur la comptabilité » , 173e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2016, p. 230. Disponible sur  
456  La ministre du Budget déclare à tort que le ministre des Finances est responsable de la transmission des comptes 
de	l’office	de	contrôle	à	la	Cour	des	comptes	:	l’article	93	de	la	loi	du	22	mai	2003	dispose	que	les	comptes	des	oAP	
sont transmis au ministre du Budget.  COMPTABILITÉ  En MATIÈRES   DES  PRISO nS /215
Chapitre 5
Comptabilité en matières  
des prisons
Les comptes en matières des établissements pénitentiaires sont transmis tardivement à la 
Cour des comptes. Ils manquent d’uniformité et ne reflètent pas de manière fidèle la situation réelle des stocks des produits de consommation ainsi que leurs mouvements. L’insuffisance des processus de contrôle interne au sein des établissements pénitentiaires et de l’administration centrale explique en grande partie ce constat.
Les conditions de travail des comptables en matières devraient être améliorées. Les comptables 
sont trop peu formés et ils ne disposent pas toujours de lieux de stockage appropriés pour une bonne conservation des biens.
L’administration centrale doit sans délai mettre en place de nouvelles procédures et mieux 
encadrer les comptables et directeurs gestionnaires afin de leur permettre d’établir des comptes fidèles et réguliers pour 2018.
1.1	 Structure 	de	l’administration 	pénitentiaire
La Direction générale des établissements pénitentiaires (EPI) du SPF Justice gère 35 établissements pénitentiaires, dont le centre de défense sociale de Paifve et les deux 
centres pénitentiaires écoles à Marneffe et Hoogstraten. Ces établissements présentent d’importantes différences liées à leur taille et à l’âge de leurs infrastructures. Certains sont gérés comme une entité publique, alors que d’autres fonctionnent dans le cadre d’un consortium de partenariat public/privé. Ils hébergent soit des prévenus, soit des prisonniers purgeant leur peine, soit les deux.
Chaque prison dispose à sa tête d’un chef d’établissement. Pour aider ce dernier, des 
fonctions de directeur régime (pour s’occuper du régime des détenus) et de directeur gestionnaire (pour gérer l’établissement) ont été créées. Seuls les grands établissements séparent strictement ces deux fonctions.
1.2	 Objet 	et	méthode 	de	l’audit
Une comptabilité des matières est tenue dans toutes les prisons.Le comptable en matières est chargé de la garde, de la conservation et de l’emploi des 
matières appartenant aux prisons. Il est responsable envers l’administration et la Cour des comptes. Il doit tenir à jour un inventaire permanent, verser une caution et dresser des comptes reprenant les quantités et valeurs en magasin, les entrées, les sorties, la mise en consommation et en vente ainsi que les quantités détruites, disparues ou mises au rebut. 216
L’audit a visé à évaluer la manière dont le travail des comptables et la tenue des comptes en 
matières sont organisés et contrôlés, tant au sein des prisons qu’à l’administration centrale du SPF Justice. Il a examiné également dans quelle mesure les procédures de contrôle interne permettent de s’assurer que les comptes en matières sont établis de manière régulière et reflètent la réalité du stock (principe de l’image fidèle).
Pour ce faire, la Cour a adressé un questionnaire à tous les établissements pénitentiaires 
ainsi qu’à l’administration centrale et a réalisé des contrôles dans toutes les prisons.
Elle a adressé, dans le cadre de la procédure contradictoire, son projet de rapport  
le 23 août 2017 au ministre de la Justice et aux responsables concernés à l’administration 
centrale du SPF Justice. Cette dernière a transmis ses remarques par une lettre du 4 octobre 2017. Elles sont intégrées dans ce chapitre.
2.1	 Compte 	en	matières 	et	formations
2.1.1	 Contenu	du	compte	en	matièresLe manuel interne distribué aux comptables par l’administration date de 2003. Il précise les catégories de biens à reprendre dans le compte en matières des prisons
457. 
De nombreux comptes ne reprennent pas l’ensemble des biens qui sont acquis et consommés dans les prisons. La Cour des comptes émet dès lors de sérieuses réserves sur la fidélité et l’exhaustivité des comptes qui lui sont remis annuellement. Elle constate en outre que cette situation l’empêche d’exercer son contrôle et favorise les risques de vol et de détournement des biens. Par ailleurs, elle souligne que différentes questions, relatives au contenu du compte, ne sont pas réglées de manière définitive et univoque. Ces problèmes laissés en suspens aboutissent à un manque d’uniformité des comptes en matières puisqu’on n’y retrouve pas les mêmes catégories ni les mêmes produits.
L’administration centrale devrait veiller à garantir une plus grande standardisation de ces 
comptes, en définissant clairement le contenu des catégories de biens inventoriées dans le manuel de 2003. La Cour recommande qu’à partir des comptes de l’exercice 2018, toutes ces catégories soient reprises dans chaque compte en matières et que les éventuelles dérogations soient dûment justifiées.
Dans sa réponse, l’administration centrale s’engage à rappeler les instructions concernant 
le contenu des comptes en matières à l’ensemble des établissements pénitentiaires. Elle fait également remarquer que la réglementation en vigueur est vieillissante et que les arrêtés d’exécution font défaut. Enfin, elle étudie avec le service ICT la faisabilité de l’instauration d’un scanning pour le suivi des inventaires et évalue la durée du projet à trois ou quatre ans.
457 Direction générale Exécution des peines et mesures, Manuel Comptabilité et gestion , juillet 2003, p. 147. COMPTABILITÉ  En MATIÈRES  DES  PRISO nS /217
2.1.2	 Formation	des	comptables	et	des	directeurs	gestionnaires
La formation des comptables a lieu à la demande de ceux-ci et non, de manière systématique, à l’initiative de l’administration centrale. La formation peut être assurée par le prédécesseur ou par un formateur de l’administration centrale à l’entrée en service de la personne. Ces formations, qui paraissent couvrir de nombreux aspects de la fonction, sont toutefois très courtes (un à deux jours).
Le manuel interne est disponible sur l’intranet et vient en appui de la formation. S’il n’est 
pas intégralement mis à jour, il reprend toutes les connaissances nécessaires à un comptable de l’État. Tous les comptables ne disposent toutefois pas de ce manuel.
Les directeurs gestionnaires sont désignés par les chefs d’établissement parmi les directeurs 
régimes
458. Leur formation de base est rarement tournée vers la gestion. Pour la plupart, 
ils sont criminologues, psychologues ou assistants sociaux et n’ont pas reçu de formation particulière en comptabilité ou en gestion. Sauf dans les grands établissements, ces fonctions de gestionnaires sont cumulées à des fonctions régimes, ce qui restreint le temps disponible pour les exercer. Dans les petits établissements (ceux de Namur et Dinant par exemple), elles sont assumées par le chef d’établissement. Aucune formation ciblée ou groupée n’est actuellement organisée par l’administration centrale. La formation se fait, comme pour les comptables, à la demande, par un formateur sur un ou deux jours ou par des collègues ayant exercé cette fonction précédemment. Le comptable est dès lors régulièrement obligé de former son directeur gestionnaire.
Afin de pallier le manque récurrent de formation chez les comptables, la Cour recommande 
de prévoir une formation de base plus étendue pour les comptables en matières et une journée de formation continue et de questions-réponses annuelle, regroupant tous les comptables en matières et, de temps en temps, les comptables en deniers et les membres du service qui contrôle les comptes avant leur envoi à la Cour des comptes (le service Budget, Achat et Comptabilité – BAC). L’objectif de ces rencontres serait de renforcer l’uniformité des méthodes de travail, d’échanger les bonnes pratiques, de créer de meilleures relations de travail entre toutes les parties et de faciliter la coopération. Le manuel devrait également être mis à jour.
En ce qui concerne les directeurs gestionnaires, il serait utile d’organiser un recrutement 
spécifique afin de professionnaliser cette fonction. Une meilleure formation doit également leur être dispensée.
Dans sa réponse, l’administration centrale admet que la formation actuelle est perfectible et 
se dit disposée à organiser une journée de formation annuelle. Elle ne partage toutefois pas le constat de manque récurrent de formation. En effet, suite aux économies linéaires imposées sur les crédits de personnel, les comptables désignés ne peuvent, sans dommage pour la bonne marche des établissements, être envoyés en formation à l’extérieur. Il a dès lors été décidé d’opter pour une formation individuelle sur le terrain, soit un coaching individuel, axé sur la pratique avec un suivi pour les premières clôtures (trimestrielle et annuelle) et un soutien sur demande. Ce système a été jugé plus efficace et moins chronophage. En ce 
458  C’est en fait rarement une demande de l’intéressé. 218
qui concerne les directeurs gestionnaires, l’envoi en formation à l’administration centrale 
s’est finalement révélé trop coûteux au regard des résultats obtenus et il a également été fait appel à un coaching individuel. L’administration centrale estime que tous les comptables et gestionnaires ont eu la possibilité d’être formés selon cette méthode, sauf s’ils l’ont refusée par choix ou parce qu’ils ont été formés par le prédécesseur en place. L’administration centrale procédera à l’avenir à un suivi des formations données en les rendant obligatoires et les assortira d’une preuve formelle de participation. Elle essayera, en outre, de tenir compte des compétences requises pour la fonction de directeur gestionnaire, en puisant, dans la mesure du possible, des lauréats dans des réserves de sélection spécifique (gestion – économiste).
2.2	 Contrôles 	internes
2.2.1	 Contrôle	interne	dans	les	prisonsExercice du contrôle
Idéalement, trois personnes devraient gérer les biens à reprendre dans les comptes en matières : le magasinier, le comptable et le directeur gestionnaire. C’est très rarement 
le cas dans les petites structures qui ne disposent que d’un comptable et d’un directeur gestionnaire qui est par ailleurs souvent le chef d’établissement. Celui-ci a dès lors peu de temps pour exercer ses tâches de contrôle. Dans des structures moyennes, il n’existe pas de magasinier pour tous les types de biens. Les structures importantes possèdent, quant à elles, un directeur gestionnaire à temps plein. Toutefois, dans la majorité des prisons visitées par la Cour, les directeurs gestionnaires n’exercent que peu de contrôles sur les stocks ou sur les processus suivis par leur comptable, car ils sont trop peu formés et cumulent souvent les fonctions de directeurs régimes. Ils se contentent en général d’un contrôle formel par la signature de divers formulaires, factures et autres documents. Selon les réponses fournies aux questionnaires soumis par la Cour, seuls huit directeurs gestionnaires effectuent des contrôles de stock au moins une fois par an.
Dans sa réponse, l’administration confirme que le contrôle des stocks est une tâche des 
directeurs gestionnaires. Cette instruction fera l’objet d’un rappel auprès de ceux-ci.
Traçabilité des sorties de biens 
La sortie d’un bien du stock se résume bien souvent à une soustraction dans l’inventaire, sans possibilité de tracer le produit. En général, il est impossible de déterminer qui a réceptionné le bien ni l’usage qui en a été fait, ce qui est pourtant prévu dans le manuel  
de 2003
459.
Dans sa réponse, l’administration centrale affirme que la traçabilité des sorties est assurée par le billet de sortie (213) qui doit être signé par la personne qui réceptionne la marchandise. Si la volonté de la Cour est de travailler avec des bons de commande ou des bons de livraison dûment complétés et signés, la charge de travail augmentera fortement.
459  Direction générale Exécution des peines et mesures , ibid. , p. 143. COMPTABILITÉ  En MATIÈRES  DES  PRISO nS /219
La Cour considère que l’utilisation généralisée de ce document est de nature à régler le 
problème. Elle insiste toutefois pour que la personne qui a réceptionné les marchandises puisse être identifiée clairement sur ces documents (nom et fonction).
Méconnaissance des procédures  
Certains comptables ne connaissent pas les procédures à suivre en cas de vol, de destruction 
ou de perte. L’inventaire ne permet donc pas de distinguer les sorties normales de celles résultant d’un de ces événements. Par ailleurs, dans la majorité des cas, la destruction de biens a lieu sur l’ordre du comptable ou du directeur gestionnaire sans autorisation préalable et obligatoire de l’administration centrale. Le vol, la perte ou la destruction ne donnent donc lieu, dans de nombreux cas, à aucune procédure spécifique (compte en déficit par exemple) ou enquête.
Dans sa réponse, l’administration centrale précise que les procédures spécifiques sont 
expliquées en formation, mais vu qu’elles sont rares, elles ont tendance à être oubliées. Elle rappellera ces procédures aux comptables et aux directeurs gestionnaires.
Charge de travail du comptable
La charge de travail d’un comptable diffère d’une prison à l’autre, en fonction de sa taille et de sa catégorie. Une petite prison possède moins de stocks. Par ailleurs, une prison de peines connaît moins de mouvements de détenus qu’une prison de prévenus, ce qui facilite l’établissement des prévisions en matière de stocks de cuisine et de cantines
460. Les prisons 
en consortium public/privé ont des stocks moindres parce qu’elles disposent de cantines externes et que les repas sont gérés par le privé.
Certains comptables doivent se reposer entièrement sur leurs magasiniers, sans avoir le 
temps de vérifier personnellement les stocks qui leur sont confiés. Ces magasiniers sont généralement des surveillants réaffectés qui sont toujours susceptibles d’être appelés en renfort pour la surveillance. Dans certaines prisons, les stocks sont tellement importants que certaines catégories de produits sont gérées en tout ou en partie par une autre personne du service de la comptabilité. À l’inverse, certains comptables ne bénéficient d’aucune aide extérieure pour leur gestion. Dans les cuisines, il n’y a parfois plus de cuisinier attitré ou celui-ci est en maladie de longue durée. Ce sont alors les détenus qui se chargent de la cuisine.
Enfin, dans le contexte général et budgétaire actuel, les moyens disponibles profitent 
davantage au sécuritaire qu’à l’administratif et à la logistique.
Dans sa réponse, l’administration reconnaît que le contexte budgétaire actuel ne permet 
pas de pourvoir au renforcement ni même au remplacement des équipes comptables et logistiques.
Problématique des grèves
Lors des grèves, de nombreuses pertes de biens sont constatées. Aucune instruction écrite ne prévoit toutefois les précautions à prendre pour protéger les biens en stock en cas 
460  Liste de produits que le détenu peut acheter avec l’argent qu’il a sur son compte.  220
d’absence ou d’empêchement du comptable. En cas de perte, chaque prison gère la situation 
de manière autonome, sans instruction de la part de l’administration centrale (parfois ces biens sont mis en sortie, parfois ils sont déclarés perdus ou détruits).
L’administration centrale confirme qu’il n’existe aucune instruction spécifique et que les 
membres de la direction des prisons se retrouvent souvent seuls pour gérer l’ensemble de l’établissement. La conséquence pour le comptable est de retrouver son stock amputé de biens, sans justifications. Garder les stocks sous clés (et notamment la nourriture ou le tabac) n’est, pour des raisons évidentes, pas envisageable dans ce genre de situation. L’administration centrale discutera en interne afin de trouver des solutions réglementaires.
Tabac des prisonniers entrants
Les établissements pénitentiaires proposent aux nouveaux détenus certains produits en attendant la première cantine. Il s’agit, en général, de produits d’hygiène de base et de cigarettes (« tabac entrant »). Ce tabac devra être remboursé ultérieurement par le détenu, 
à moins qu’il ne soit pris en charge par la caisse d’entraide des détenus (« tabac social »). Ce tabac est également donné à certains détenus dans des circonstances particulières.
Le tabac est enregistré dans les comptes en matières. Après sa sortie du stock, il est conservé 
soit chez le chef surveillant, soit au « local des entrants » pour être distribué aux détenus. À ce niveau, aucune traçabilité n’est prévue. Il n’est donc pas possible d’en connaître la destination finale. De plus, comme l’armoire sécurisée n’est pas nécessairement fermée à clé, il arrive que le tabac soit accessible à tous, surveillants ou détenus.
Aucune procédure ou mesure n’a été mise en place pour éviter des vols de tabac et son 
attribution ne peut être ni suivie ni contrôlée.
L’administration centrale explique que les kits d’hygiène, le tabac, les vêtements ou le linge 
doivent être disponibles à l’arrivée du détenu, même en l’absence du comptable. Ils sont donc sortis en petite quantité de leur stock (sous-stocks limités). L’administration examinera toutefois dans quelle mesure les procédures existantes pourront être adaptées afin de tenir compte des recommandations de l’audit.
Conclusion
La Cour des comptes constate que le contrôle interne des prisons est insuffisant et que les procédures, quand elles existent, sont trop peu connues et appliquées. Le manque de procédures ne permet pas de différencier un vol d’une perte ou d’une sortie en vue d’une utilisation normale. La Cour considère par conséquent que les comptes en matières qui lui sont transmis ne reflètent pas fidèlement les mouvements des biens des stocks.
2.2.2	 Contrôle	interne	par	l’administration	centrale
L’administration centrale exerce un contrôle approfondi sur les pièces comptables (entrées et sorties de produits) qui lui sont envoyées par les prisons. Mais, faute de personnel suffisant, aucun contrôle de stocks sur place n’est plus réalisé depuis de nombreuses années.
Ce contrôle comptable sur pièces, bien que nécessaire, est tout à fait insuffisant, en raison 
des lacunes du contrôle interne exercé dans les prisons. COMPTABILITÉ  En MATIÈRES  DES  PRISO nS /221
La Cour recommande dès lors à l’administration centrale de réinstaurer les contrôles sur 
place, annoncés ou non, en support des contrôles de pièces, de désigner des autorités de contrôle et de rédiger un planning de contrôle.
L’administration centrale confirme que son contrôle est centré sur celui des pièces comptables 
et plus sur celui des stocks qui est censé être effectué par le directeur gestionnaire. Un contrôle supplémentaire des stocks nécessiterait du personnel dont elle ne dispose pas.
2.3	 Conditions 	de	travail	du	comptable
2.3.1	 Problèmes	de	locaux 	de	stockage
Les visites des différents établissements pénitentiaires ont mis en évidence certains 
problèmes concernant les lieux utilisés pour le stockage.
• Les locaux sont parfois insuffisants, inappropriés (locaux inondables utilisés pour la 
nourriture par exemple), voire insalubres (planchers percés, greniers au toit ouvert interdits d’accès par sécurité, etc.). Ces situations provoquent la détérioration de biens ou, à tout le moins, leur mauvaise conservation ou l’impossibilité de les inventorier.
• Le manque de place entraîne par ailleurs une dispersion des locaux de stockage à travers la prison. Cette situation augmente la difficulté pour le comptable de contrôler et de surveiller ses stocks. La Cour note que ces conditions compliquent également l’enregistrement de ces biens dans le compte en matières.
• Certains locaux ne sont pas sécurisés. Il s’agit de locaux en libre accès la journée ou sans fermeture adéquate. Certains comptables refusent par conséquent d’introduire les biens qui y sont stockés dans leur compte en matières, notamment la nourriture des détenus.
• La surpopulation pénitentiaire provoque la diminution des locaux à vocation logistique.
L’administration centrale rappelle que la spécificité de l’infrastructure des prisons, dont la gestion dépend de la Régie des bâtiments, limite les possibilités de stockage au sein des établissements pénitentiaires. Elle sensibilisera néanmoins les chefs d’établissement, en collaboration avec les directeurs régionaux, à la nécessité de pourvoir leurs comptables, dans la mesure du possible, de locaux de stockage corrects.
2.3.2	 Gestion	des	clés	des 	différents	locaux	de	stockage
Alors que seul le comptable devrait posséder les clés des locaux de stockage, la Cour a 
constaté qu’une dizaine de clés d’un même local, en possession de plusieurs personnes, pouvait se retrouver en circulation au sein d’une prison.
Dans ces conditions, le comptable n’a pas la maîtrise des entrées et surtout des sorties des 
matières, d’autant plus qu’aucun inventaire de ces clés n’existe.
À la prison de Ruiselede, les clés sont électroniques ; on peut donc savoir à tout moment qui 
a eu accès au stock. Cette situation est idéale mais exceptionnelle.Dans sa réponse, l’administration centrale assure qu’en principe, la détention de clés est 
limitée au comptable et/ou au directeur gestionnaire, mais, pour des raisons de sécurité, d’autres personnes doivent pouvoir également en disposer. L’idéal serait d’implémenter un système tel que celui de Ruiselede, mais l’infrastructure n’est pas toujours adaptée et  222
l’incidence budgétaire serait non négligeable. Elle se propose d’en discuter avec la Régie des 
bâtiments afin d’analyser la faisabilité au cas par cas.
2.3.3	 Délai	de	livraison	des	commandes
Certaines commandes faites par le comptable et gérées par l’administration centrale nécessitent des délais d’exécution de un à trois ans. L’insuffisance des crédits en est souvent la cause. Les prisons peuvent, par conséquent, être en rupture de stock pendant de nombreux mois et recevoir les commandes de deux années consécutives en même temps. Cela exige de grands locaux de stockage qui, s’ils n’existent pas, conduisent à des solutions peu adéquates, telles que l’utilisation de locaux non fermés à clé ou un stockage dans les couloirs accessibles à tous, ce qui compromet la bonne conservation et la sécurité des biens.
L’administration centrale confirme que des budgets peuvent être débloqués pour certains 
dossiers (principalement d’habillement) et que des commandes de plusieurs années sont livrées en une fois pour ne pas perdre les crédits (de liquidation).
2.4	 Problèmes 	particuliers
2.4.1	 Uniformes	des	agents	pénitentiaires
À leur entrée en fonction, les agents pénitentiaires, tant statutaires que contractuels, reçoivent un trousseau de base. Les réserves d’uniformes sont stockées au centre de formation du personnel pénitentiaire de Marneffe pour le personnel francophone et de Bruges pour le personnel néerlandophone
461.
La lettre collective n° 100 du 16 septembre 2010 de l’administration centrale désigne les 
comptables en matières de ces deux établissements ou leur délégué comme responsables de l’habillement. Ils doivent rendre annuellement des comptes sur la gestion de ces stocks à la Cour des comptes. Si un comptable en matières est en place au centre de formation de Marneffe, il n’en existe pas à Bruges. Seuls des inventaires sont tenus.
À Marneffe, les conditions de stockage ne sont pas optimales. Les biens sont entreposés 
dans des caves humides où ils se dégradent (moisissure, rouille des pièces métalliques sur les chaussures par exemple). Ces conditions peuvent les rendre impropres à l’usage.
Chaque année, l’agent pénitentiaire peut renouveler partiellement ou complètement son 
équipement
462. L’année suivant son entrée en service, il reçoit un nombre de points, réduit 
au prorata du temps réellement presté463, qui lui permettent de se procurer les articles de 
son choix.
461  Article 3 de l’arrêté royal du 18 janvier 2005 déterminant l’équipement et le matériel mis à la disposition des agents 
de	sécurité	du	corps	de	sécurité,	des	agents	pénitentiaires	 et	des	infirmiers	de	la	Direction	générale	Exécution	
des	peines	et	mesures	du	Service	public	fédéral	Justice	et	arrêté	ministériel	 du	28	octobre	2009	déterminant	
l’équipement et le matériel mis à la disposition des agents de sécurité et des agents pénitentiaires de la Direction 
générale des établissements pénitentiaires du SPF Justice.
462  Article 3 de l’arrêté royal du 18 janvier 2005 précité.
463 Ces	points	sont	fixés	par	l’article	2	de	l’arrêté	ministériel	du	28	octobre	2009.	Ensuite,	c’est	le	comptable	en	matières	
qui détermine le nombre de points auxquels a droit chaque agent en fonction des règles en vigueur (article 14 de l’arrêté ministériel précité). COMPTABILITÉ  En MATIÈRES  DES  PRISO nS /223
La réception définitive des vêtements attribués aux agents est assurée par le comptable en 
matières de chaque établissement pénitentiaire ou par son délégué.
Si l’agent a mis fin à ses fonctions volontairement ou non, il ne peut plus faire valoir ses 
droits sur l’habillement sur la base de la période prestée précédente. Toutefois, cette règle n’est pas toujours respectée. Par ailleurs, l’agent peut retirer la commande de vêtements qui n’avait pas encore été livrée à son départ, ce qui n’est pas conforme à la réglementation.
Une fois par an, le comptable en matières est tenu de transmettre une déclaration spécifique, 
accompagnée de l’inventaire des vêtements non retirés
464, au service BAC qui doit lui 
communiquer leur nouvelle destination. Certains comptables affirment toutefois ne pas avoir reçu de réponse de l’administration centrale suite à leur déclaration.
Aucun compte en matières des établissements pénitentiaires ne reprend ces biens stockés 
et non réclamés. Leur importance varie de quelques pièces, dans les nouvelles prisons, à plus de 1.000 pièces dans des prisons plus anciennes (Forest ou Andenne). Dans le chef des 
comptables francophones, on estime à au moins 6.000 pièces ces habits non retirés, ce qui 
constitue une masse de moyens immobilisés et en grande partie inutilisés. Ces stocks sont utilisés sporadiquement pour échanger le vêtement déchiré d’un surveillant et certaines chemises font office de chiffons.
La Cour recommande de veiller à ce que les uniformes soient stockés dans des endroits qui 
garantissent leur bonne conservation et soient enregistrés dans un compte en matières. Les uniformes non distribués devraient être réaffectés ou à défaut inventoriés dans le compte en matières de la prison. Il pourrait être intéressant de créer un magasin central afin de gérer cette situation. La Cour est d’avis qu’une réforme en profondeur du système de commandes des uniformes devrait être envisagée, en vue notamment de diminuer les excédents de stock.
Dans sa réponse, l’administration centrale annonce qu’elle examinera avec le responsable 
RH du département quelles mesures peuvent être prises afin de faire désigner un comptable responsable de l’habillement au centre de formation du personnel pénitentiaire de Bruges. Concernant le renouvellement annuel de l’équipement des agents pénitentiaires, l’arrêté royal du 18 janvier 2005 fait actuellement l’objet d’une discussion en groupe de travail avec 
les organisations syndicales en vue de sa refonte. Les éléments repris sous ce point seront pris en compte dans cette analyse.
2.4.2	 Ancienneté	des	stocks
Les stocks de vêtements des détenus peuvent parfois être très anciens. Ils représentent une masse importante à conserver, alors que certains d’entre eux ne sont plus utilisables (parce que dégradés suite à une conservation dans des locaux inadaptés par exemple) ou plus demandés.
L’administration a répondu qu’il s’agit manifestement d’un problème de gestion et d’une 
méconnaissance des procédures (état 220) qu’elle rappellera.
464  Pour	des	motifs	divers	tels	que	la	fin	des	fonctions	de	l’intéressé	ou	son	décès,	l’absence	de	retrait	après	un	an	ou	
une	sanction	disciplinaire	définitive. 224
2.4.3	 Excédents	 ou	déficits	identifiés	 lors	des	contrôles	 de	stock	–	retour	de	produits
Des contrôles sur un échantillon de produits ont mis en évidence plusieurs articles 
surnuméraires qui auraient dû être enregistrés dans le compte. Les établissements n’ont pu expliquer l’origine de ces erreurs de comptage. Une solution serait de remettre tous les stocks en concordance avec l’existant physique et de reprendre la gestion sur une base correcte, en respectant les bonnes pratiques (traçabilité accrue, contrôle interne renforcé, etc.) à partir de 2018.
La Cour a constaté des biens manquants à la prison de Hoogstraten : un compte en déficit 
sera établi. Une enquête devrait être menée par la prison et l’administration centrale pour 
identifier l’origine de cette situation.
Le traitement comptable de la réintégration dans le stock de produits qui en étaient sortis 
figure parmi les problèmes en suspens. C’est le cas par exemple d’une cantine pour un détenu qui vient d’être libéré.
En conclusion, la Cour recommande de trier les stocks pour en sortir les biens endommagés 
ou obsolètes ou les détruire et d’enregistrer ces opérations dans le compte en matières. Les excédents doivent également y être enregistrés et, en cas de produits manquants, un compte de déficit doit être établi et transmis à la Cour des comptes. Les différences de stock doivent faire l’objet d’une enquête par le comptable ou le directeur gestionnaire en fonction du montant en jeu. Enfin, l’administration doit se prononcer sur la problématique du retour de biens en stocks.
L’administration centrale prend bonne note de ces considérations. En ce qui concerne les 
retours en stock, seul un billet d’entrée (211) accompagné d’une facture peut justifier la réintégration d’un bien.
2.4.4	 Procédure	de	destruction
Actuellement, la procédure mise en place par l’administration prévoit que le comptable établit un dossier, contresigné par son directeur gestionnaire, et le transmet à l’administration centrale qui accepte ou non la destruction du ou des produits en question. Pour des biens périssables, il est permis de détruire le produit avant la réception de l’autorisation.
Cette procédure est lourde et l’administration centrale ne reçoit pas en général les 
informations suffisantes pour lui permettre d’évaluer correctement la situation. L’administration centrale n’est toutefois pas favorable à une modification de la procédure. Dans la pratique, la procédure n’est pas toujours connue et elle n’est pas appliquée par certains comptables. Le bien détruit est alors enregistré comme une simple sortie.
La Cour recommande qu’une délégation de pouvoir soit accordée au directeur gestionnaire 
pour exercer cette prérogative de contrôle interne, à tout le moins pour les biens alimentaires périmés ou dégradés, et pour ordonner l’inscription de ces biens en destruction (et non en sortie simple).
Dans sa réponse, l’administration centrale renvoie à ses commentaires concernant la 
méconnaissance des procédures. Elle analysera la possibilité d’une délégation de pouvoir  COMPTABILITÉ  En MATIÈRES  DES  PRISO nS /225
au directeur gestionnaire pour ordonner la destruction des biens alimentaires périmés ou 
dégradés.
2.4.5	 Fermeture	d’un	établissement	pénitentiaire
La Cour constate qu’aucune procédure n’a été mise en place pour régler les problèmes liés à la fermeture d’un établissement pénitentiaire. Cette situation, rencontrée notamment à la prison de Verviers, risque de se reproduire à la fermeture des prisons de Forest, Saint-Gilles et Berkendael (qui seront remplacées par le nouvel établissement de Haren). Dans le cas de Verviers
, les biens ont été distribués à d’autres établissements mais les factures de cession 
ont été rarement retrouvées. En outre, les comptables, qui ont reçu les biens, ne les ont pas systématiquement inscrits dans leur inventaire.
La Cour recommande de mettre en place une procédure réglant la cession des biens des 
établissements en voie de fermeture à d’autres établissements pour obliger les comptables à introduire les biens qu’ils ont reçus dans leur compte en matières.
L’administration centrale répond que, dans le cadre de la fermeture de la prison de Verviers, 
il a été stipulé au comptable d’établir des documents conformément au manuel de 2003. Des documents probants ont été retrouvés. Néanmoins, certains articles ont été directement distribués au sein de l’établissement de destination sans passer par le magasin, et n’ont pas été mentionnés dans les comptes. L’administration prend note de la recommandation et y sera attentive dans le cadre de la future fermeture des prisons de Forest, Berkendael et Saint-Gilles.
2.5	 Problèmes 	réglementaires
2.5.1	 Non-respect	de	la	date	de	reddition	
L’article 42 de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité 
de l'État fédéral (ci-après la « loi du 22 mai 2003 ») prévoit que les comptes des comptables 
doivent être remis à la Cour des comptes avant le 1
er mars de l’année qui suit celle pour 
laquelle ils sont formés. La procédure en cours à l’administration centrale ne permet pas de respecter ce délai pour les comptes en matières des prisons. En effet, elle prévoit que les factures des biens, enregistrés dans ces comptes, doivent être « annulées » par 
l’administration centrale. Cette annulation intervient lorsque l’administration a vérifié la correspondance entre la facture transmise par le comptable en deniers et le billet d’entrée produit par le comptable en matières. L’administration considère par conséquent que les comptes en matières des prisons ne peuvent pas être transmis avant le 30 juin de l’année qui suit et que seul le recours à Fedcom pourrait accélérer la procédure. La Cour ne peut pas se rallier à cette argumentation et considère que l’administration centrale doit adapter ses procédures aux exigences de la législation.
L’administration centrale ne voit pas de solution à court terme pour respecter les dispositions 
prévues à l’article 42 de la loi du 22 mai 2003.
2.5.2	 Absence	de	transmission	d’inventaire	valorisé	du	compte	en	matières
L’inventaire valorisé du compte en matières existe mais n’est pas transmis à la Cour des comptes. L’administration s’est engagée à le transmettre. Elle fait toutefois remarquer que la méthode utilisée par les comptables n’est pas toujours correcte et que ces chiffres doivent être considérés avec prudence. 226
La Cour des comptes invite l’administration centrale à mettre en place les formations qui 
aideront les comptables à produire des inventaires valorisés de qualité.
L’administration centrale précise qu’elle veillera à ce que la méthode de valorisation soit 
uniformisée.
2.5.3	 Manque	de	communication	lors	des	déficits
L’arrêt de la Cour relatif à un compte en déficit est transmis au ministre qui doit le notifier au comptable. La Cour a constaté que cette notification n’était pas toujours réalisée. L’administration centrale évoquera ce point avec les conseillers du ministre.
Les principales recommandations peuvent être synthétisées comme suit :
• veiller à une plus grande standardisation et exhaustivité des comptes, par l’intégration 
de toutes les catégories de biens visées par le manuel de 2003 ;
• améliorer la formation continuée des comptables et des directeurs gestionnaires ;
• renforcer le contrôle interne au sein de l’établissement et par l’administration centrale ;
• assurer un stockage approprié et sécurisé des biens ;
• revoir les procédures d’attribution des articles d’habillement aux agents pénitentiaires ;
• mettre en concordance les stocks et la comptabilité de manière à ce que les comptes annuels fournissent une image fidèle des biens détenus par l’établissement ;
• réformer la procédure de destruction des produits dégradés ou obsolètes ;
• produire à la Cour des états financiers (comptes annuels et de fin de gestion), étayés de tous les justificatifs requis, dans les délais légaux. gEStIon	FInAnCIèRE	DE		L ’ExPoSItIon 	UnIVERSELLE		mILAn 	2015 /227
Chapitre 6
Gestion financière de  
l’exposition universelle  Milan 2015
La Cour des comptes a vérifié la gestion financière, juridique et comptable de la participation 
belge à l’exposition universelle de Milan. Elle a également examiné si le Commissariat général avait suivi les recommandations qu’elle avait formulées précédemment à l’occasion de la participation de la Belgique aux expositions de Shanghai en 2010 et de Yeosu en 2012.
Le compte définitif des recettes et dépenses relatives à cette exposition n’a pas encore été 
transmis à la Cour. Les données reprises dans les décomptes provisoires, transmis par le ministre de l’Économie, n’ont pas pu être réconciliées avec les livres journaux.
En contravention avec le principe d’universalité du budget, la plupart des opérations de recettes 
et de dépenses n’ont pas été imputées au budget de l’État.
Le contrôle interne de ces opérations a par ailleurs été quasi inexistant. Ainsi, en recettes, les 
accords et engagements n’ont pas été formalisés par écrit et n’ont pas été enregistrés dans un relevé des droits constatés. De plus, le matériel et le mobilier vendus à la fin de l’exposition n’ont pas fait l’objet de mesures de publicité et d’enchères. En dépenses, la Cour a identifié divers problèmes avec des fournisseurs ainsi que des doubles paiements.
En matière de marchés publics, les observations adressées lors des audits précédents n’ont pas 
été suivies d’effets. À l’exception de la construction du pavillon, le Commissariat n’a en effet passé aucun marché public pour choisir ses cocontractants.
1	 Contexte	et	portée	de	l’examen
Le conseil des ministres du 1er mars 2013 a approuvé la participation de la Belgique 
à l’exposition universelle de Milan qui s’est tenue du 1er mai au 31 octobre 2015. C’est le 
Commissariat général du gouvernement auprès de l’exposition universelle de Milan 2015 (ci-après le « Commissariat »), rattaché au SPF Économie, qui a été chargé de gérer cette 
participation. 228
Étant donné les manquements importants qu’elle a constatés dans ses audits de la 
participation belge aux expositions universelles de Shanghai 2010465 et de Yeosu 2012466, la 
Cour des comptes a vérifié si le projet avait été correctement géré sur les plans financier, juridique et comptable. Elle a ainsi examiné la légalité, la régularité et le traitement comptable des dépenses et recettes effectuées depuis plusieurs comptes bancaires belges et italiens.
Pour les opérations effectuées depuis les comptes bancaires italiens, le Commissariat n’a 
toutefois pas été en mesure de fournir à la Cour les pièces justificatives des opérations sélectionnées dans le cadre de son audit, en raison de l’absence d’un classement et d’une numérotation permettant un accès à celles-ci. L’exhaustivité, la régularité et le traitement comptable de ces opérations n’ont donc pas pu être examinés.
La Cour a transmis son projet de rapport le 16 août 2017 au ministre de l’Économie et au 
président du comité de direction du SPF Économie. Ce dernier a transmis tardivement, le 4 octobre 2017, une triple réponse (émanant respectivement de la commissaire générale adjointe, du trésorier du Commissariat et de la Régie des bâtiments) au projet de rapport de la Cour.
2	 Constatations
2.1	 Budget,	 comptes 	et	comptabilité
La Cour des comptes n’a pas encore reçu le compte définitif des recettes et dépenses de la participation belge à l’exposition universelle de Milan. Le ministre de l’Économie lui a transmis un décompte, arrêté au 15 juillet 2016, le 9 août 2016, puis, le 13 février 2017, un 
décompte des opérations réalisées en 2016. Les données reprises dans ces deux décomptes provisoires n’ont pas pu être réconciliées avec les livres journaux.
Ces décomptes dégagent un solde positif de près de 2,6 millions d’euros. Ce montant inclut 
toutefois le solde de 2,5 millions d’euros de l’exposition Shanghai 2010.Les recettes du Commissariat, destinées à couvrir les dépenses de l’exposition, n’ont été 
que très partiellement enregistrées sur les crédits variables du fonds budgétaire pour l’organisation des expositions universelles et internationales. En effet, seuls deux montants – 110.000 euros en 2014 et 114.000 euros en 2015 – ont été imputés sur ce fonds organique 
pour permettre le paiement du traitement du commissaire général par le biais du SCDF
467.
Les paiements relatifs à ce traitement ont été les seuls montants, avec les contributions fédérales de 5,8 millions d’euros, à figurer dans le compte d’exécution du budget. Les autres 
opérations réalisées, tant en recettes qu’en dépenses, n’apparaissent pas dans la comptabilité de l’État, ce qui contrevient au principe d’universalité du budget.
465  Cour	des	comptes,	«	gestion	financière	de	l’exposition 	universelle	Shanghai	2010	»,	169e Cahier, Volume I, Bruxelles, 
décembre 2012, p. 377-385. Disponible sur www.courdescomptes.be.
466  Cour	des	comptes,	«	gestion	financière	de	l’exposition	 universelle	 Yeosu	2012	»,	170e Cahier, Volume I, Bruxelles, 
octobre	2013,	p.	285-291.	Disponible	sur	www.courdescomptes.be.
467 Le	SCDF	(Service	central	des	dépenses	fixes),	chargé	de	la	liquidation	des	traitements	 au	sein	du	SPF	Finances,	est	
devenu, au 1er janvier 2016, le secrétariat social fédéral PersoPoint (qui fait partie du SPF Stratégie et Appui).  gEStIon	FInAnCIèRE	DE	L ’ExPoSItIon 	UnIVERSELLE	mILAn 	2015 /229
La Cour des comptes a constaté que la consolidation des opérations exécutées au départ des 
comptes bancaires a été réalisée au moyen de tableurs et qu’aucune comptabilité relative aux clients et fournisseurs n’a été tenue. De telles pratiques ne favorisent pas la transparence de la comptabilité du Commissariat, dont l’exhaustivité ne peut être garantie.
Le contrôle interne des opérations comptables et financières du Commissariat, qui incombe 
au SPF Économie, a été quasi inexistant
468.
Ainsi, aucune procédure standardisée d’approbation des factures ou des notes de frais n’a été mise en place. S’il est arrivé que le commissaire général approuve les prestations par courriel, à la demande du trésorier du Commissariat, la plupart des paiements ont été effectués sans approbation formelle de la facture.
Par ailleurs, en contravention avec les dispositions légales
469, les factures et pièces 
justificatives n’ont fait l’objet d’aucune mention permettant d’attester par exemple la 
réception des prestations ou l’encodage dans la comptabilité. La Cour a ainsi identifié quelques doubles paiements effectués par le trésorier qui auraient pu être évités si des mesures appropriées avaient été prises.
Enfin, la Cour a relevé que le remboursement des frais exposés à l’étranger par le personnel 
du Commissariat n’était pas appuyé par des ordres de mission permettant de relier ces dépenses à une activité planifiée ou un événement particulier.
2.2	 Vérification 	des	recettes	et	dépenses
2.2.1	 Recettes	de	l’exposition	universelle2.2.1.1 Recettes provenant du financement public
Les recettes encaissées à ce titre représentent au total 13,0 millions d’euros. Elles comprennent 
les crédits inscrits entre 2013 et 2015 au budget du SPF Économie (5,8 millions d’euros), la 
participation financière des entités fédérées (4,7 millions d’euros) et le reliquat disponible 
de l’exposition universelle de Shanghai en 2010 (2,5 millions d’euros).
La Cour a comparé les versements effectués aux interventions financières prévues dans 
les accords passés avec les entités fédérées. Il apparaît que la Communauté flamande a budgétisé et payé un montant de 2,1 millions d’euros alors que l’accord intervenu au Comité de concertation prévoit une participation de 2,2 millions d’euros de cette entité.
2.2.1.2 Recettes propres
Des recettes issues du sponsoring et des activités commerciales réalisées sur place ont 
augmenté les moyens disponibles de 5,2 millions d’euros. Le total des recettes perçues s’est 
donc élevé à 18,2 millions d’euros au 31 décembre 2016.
468  En vertu des dispositions de l’arrêté royal du 17 août 2007 relatif au système de contrôle interne dans certains 
services du pouvoir exécutif fédéral.
469  Article 12 de la loi du 22 mai 2003. 230
Le relevé des recettes découlant d’accords de sponsoring est toutefois incomplet : les seuls 
montants enregistrés dans la comptabilité (150.000 euros) correspondent aux recettes effectivement encaissées sur les comptes bancaires. En effet, ces accords n’ont pas été classés de manière rationnelle, n’ont pas été enregistrés dans un relevé des droits constatés et n’ont que rarement donné lieu à l’émission de factures par le Commissariat. En outre, comme lors des précédentes expositions, la Cour a relevé que des entreprises sponsors n’ont pas pleinement honoré des accords conclus avec le Commissariat.
L’organisation d’événements lors de l’exposition a permis l’encaissement de recettes 
particulières, pour près de 250.000 euros. Des recettes diverses ont également été 
comptabilisées pour près de 120.000 euros. Le solde des recettes propres, soit 4,7 millions 
d’euros, est constitué par les recettes d’exploitation du pavillon.
L’examen des pièces justificatives révèle que plusieurs engagements contractés par des tiers 
ne reposent que sur des accords passés verbalement avec le commissaire général. Dès lors, il est impossible pour un contrôleur externe (ou interne) de disposer d’une vue exhaustive des opérations de recettes du Commissariat et de relier les recettes perçues à des accords ou conventions formellement matérialisés.
Enfin, au terme de l’exposition, du matériel et du mobilier ont été vendus à des fournisseurs 
ou prestataires de services du Commissariat pour un montant total de 22.171 euros. Ces ventes n’ayant pas fait l’objet de mesures de publicité et d’enchères, il n’est pas possible de s’assurer que le prix obtenu était le plus avantageux pour l’État.
2.2.2	 Dépenses	relatives	à	l’exposition	universelle2.2.2.1 Aperçu général
Selon les décomptes provisoires, les dépenses de l’exposition universelle peuvent être 
ventilées en frais de personnel (2,4 millions d’euros pour les traitements et indemnités couvrant les frais exposés par les collaborateurs), en frais de fonctionnement (5,2 millions d’euros) et en frais liés à la construction, à l’aménagement et à l’exploitation du pavillon (8,0 millions d’euros).
La Cour a identifié divers problèmes avec certains fournisseurs :• Une commande de chocolat est devenue impropre à la revente à cause d’un entreposage 
inadéquat par le logisticien imposé par la société organisatrice de l’exposition universelle. Un montant de 35.850 euros, correspondant à la valeur convenue de ce stock, a été payé 
par le Commissariat au fournisseur.
• Dans le cadre d’une commande de livres, plusieurs avances ont été accordées au fournisseur avant la livraison. De plus, les modifications à cette commande, génératrices de surcoûts, n’ont pas été formalisées par écrit.
• Le commissariat a rompu tardivement son engagement envers un consultant extérieur, dont les prestations ont été jugées très insatisfaisantes, et n’a sollicité aucun dédommagement. gEStIon	FInAnCIèRE	DE	L ’ExPoSItIon 	UnIVERSELLE	mILAn 	2015 /231
2.2.2.2 Respect de la législation sur les marchés publics
Les observations formulées par la Cour suite à ses audits précédents n’ont pas été suivies 
d’effets. Ainsi, la législation relative aux marchés publics, en particulier les principes fondamentaux tels que la mise en concurrence ou encore la transparence, n’est toujours pas respectée par le Commissariat. À l’exception du marché public de construction du pavillon, aucun marché public n’a été passé pour choisir les cocontractants dans le cadre de l’exposition.
Concernant la construction du pavillon, l’avis préalable de l’Inspection des finances n’a pas 
été sollicité, alors que le montant maximal estimé pour le marché (6,5 millions d’euros TVAC) dépassait largement le seuil de 125.000 euros
470.
La Cour estime par ailleurs que le recours à la procédure négociée avec publicité n’était pas régulier au vu des motifs invoqués (cas exceptionnel et travaux « dont la nature ou les 
aléas ne permettent pas une fixation préalable et globale des prix »
471). En effet, le pouvoir 
adjudicateur a été en mesure de définir le montant maximum du marché dès le départ et le caractère exceptionnel des travaux, évoqué dans la loi, vise la construction d’infrastructures d’envergure.
Les décomptes intervenus en cours de chantier comportent de nombreux suppléments de 
prix. La Cour souligne que certains de ceux-ci (par exemple, l’aménagement du Chocolate Corner , pour 277.688,64 euros TVAC) correspondent à des demandes formulées par les 
firmes exploitant une zone du pavillon non prévue dans le cahier des charges initial. Le coût total du chantier s’élève à 7.883.241 euros TVAC sur la base des décomptes provisoires, 
soit près de 22 % de plus que le montant de l’offre initialement retenue.
Ce marché public a donné lieu à deux litiges :• Un sous-traitant de l’adjudicataire a réclamé en justice un montant de 607.948,51 euros. 
En accord avec le service juridique de la Régie des bâtiments, ce montant a été provisoirement bloqué sur le compte belge du Commissariat dans l’attente du jugement.
• Suite au démontage du pavillon, l’adjudicataire a transmis au Commissariat une demande de paiement supplémentaire de 339.552,69 euros TVAC. Ce montant correspondrait à 
des éléments non prévus dans l’offre initiale, à savoir des évacuations de terres et des prestations liées à l’impossibilité de concasser le béton sur le site de l’exposition.
Ces litiges ne sont pas encore réglés. Si les demandeurs obtiennent gain de cause, ces montants devront être ajoutés aux dépenses liées à la construction du pavillon.
3.1	 Budget,	 comptes 	et	comptabilité
Abstraction faite du boni antérieur, la participation belge à l’exposition se solde par un boni de 0,1 million d’euros. Il s’agit d’un résultat provisoire car les litiges en cours pourraient 
470 Article	14	de	l’arrêté	royal	du	16	novembre	1994	relatif	au	contrôle	administratif	et	budgétaire.
471 hypothèse prévue à l’article 26, § 2, 1°, b), de la loi du 15 juin 2006 relative aux marchés publics et à certains marchés 
de travaux, de fournitures et de services. 232
influer négativement sur ce résultat. De plus, il est sujet à caution puisque les montants 
repris dans les décomptes provisoires ne correspondent pas à ceux des livres journaux.
La plupart des opérations de recettes et de dépenses n’ont pas été imputées au budget de 
l’État. Elles ne figurent donc pas, en méconnaissance du principe de l’universalité du budget, dans les comptes généraux de l’administration générale pour les années concernées.
Par ailleurs, la Cour n’a pas été en mesure de contrôler les opérations effectuées à partir des 
comptes financiers italiens, étant donné l’absence de classement et de numérotation des pièces justificatives.
L’enregistrement des recettes et des dépenses n’est pas conforme aux principes élémentaires 
d’exhaustivité et de fiabilité de la comptabilité. En outre, la surveillance des opérations financières et comptables du Commissariat semble quasi inexistante.
Suite au protocole de coopération du 28 mars 2017 entre l’État fédéral et les entités fédérées 
concernées, le conseil des ministres a approuvé définitivement le 21 avril 2017 les arrêtés 
royaux
472 organisant un nouveau service administratif à comptabilité autonome (Saca), en 
vue de gérer la participation de la Belgique aux expositions à venir. Ce « Commissariat 
général belge pour les expositions internationales », qui demeure sous l’autorité du ministre 
de l’Économie, sera dirigé par un comité de gestion et contrôlé par un réviseur d’entreprises ainsi que par deux commissaires de gouvernement. Les dispositions comptables et budgétaires relatives aux Saca
473 lui sont pleinement applicables474. Ce nouveau service devra 
s’atteler à résoudre les nombreux problèmes de gestion soulevés par la Cour des comptes.
La Cour recommande à nouveau que les services du Commissariat établissent à l’avenir, 
par exposition universelle ou autre événement, un classement centralisé de tous les engagements et accords conclus, répertoriés par catégorie de dépenses ou de recettes.
Elle suggère également de mettre en place, dans le cadre d’un système de contrôle interne, 
des procédures écrites pour l’approbation des bons de commandes, la réalisation des formalités de réception et la validation des factures.
En ce qui concerne le sponsoring, la Cour insiste à nouveau sur l’importance de formaliser 
l’ensemble des accords conclus (et leurs modifications) dans des conventions écrites avant le début de leur exécution.
3.2	 Marchés 	publics
La Cour rappelle que le Commissariat est un pouvoir adjudicateur et que la législation sur 
les marchés publics lui est pleinement applicable.
472 Arrêté royal du 22 juin 2017 relatif à l’organisation et au fonctionnement du service administratif à comptabilité 
autonome, dénommé : « Commissariat général belge pour les expositions internationales » et arrêté royal 
du	22	juin	2017	relatif	à	la	gestion	financière	du	service	administratif	 à	comptabilité	 autonome,	 dénommé	:	
« Commissariat général belge pour les expositions internationales  ».
473 Chapitre II de la loi du 22 mai 2003 précitée.
474 En vertu de l’article 62 de la loi du 18 avril 2017 portant des dispositions diverses en matière d’économie qui crée 
le commissariat général en tant que service administratif à comptabilité autonome conformément au titre III, 
chapitre II, de la loi du 22 mai 2003. gEStIon	FInAnCIèRE	DE	L ’ExPoSItIon 	UnIVERSELLE	mILAn 	2015 /233
En vue de renforcer le contrôle interne, la Cour réitère sa demande de soumettre tous les 
marchés publics et contrats conclus par le Commissariat à un avis préalable (de l’Inspection des finances, des commissaires du gouvernement du nouveau Saca ou d’un service spécialisé en matière de marchés publics).
3.2.1	 Marché	public	de	construction	du	pavillon
Ce marché a été passé de manière irrégulière puisque les conditions de la disposition légale, invoquée par le Commissariat pour justifier le recours à une procédure négociée avec publicité, n’étaient pas réunies.
La Cour des comptes recommande au Commissariat d’effectuer à l’avenir un suivi régulier, 
voire permanent, de la construction du pavillon belge et de mettre en place un journal des travaux, ce qui permettrait de circonscrire les suppléments à ce qui est strictement nécessaire.
3.2.2	 Contrats	 passés	avec	différents	 entrepreneurs,	 fournisseurs	 ou	prestataires	 de	
services
En ce qui concerne la conclusion ou l’attribution des différents contrats liés aux expositions 
internationales et universelles, la Cour des comptes insiste à nouveau pour que le Commissariat vérifie au préalable si ces contrats sont assimilables à des marchés publics de travaux, fournitures ou services et, s’ils le sont, d’appliquer la législation en la matière. Par ailleurs, le Commissariat peut mentionner explicitement, dans la demande de prix (ou le cahier spécial des charges), la composante de sponsoring qui va de pair avec le marché et qui peut avoir une incidence sur les conditions financières (ou autres) proposées par le soumissionnaire.
Enfin, la Cour recommande au Commissariat de mettre en œuvre une procédure de publicité 
et d’enchères pour la revente du pavillon, du mobilier et du matériel acquis dans le cadre des expositions. Pour la bonne fin de ces opérations, la Cour suggère au Commissariat de solliciter l’assistance de l’administration des services patrimoniaux du SPF Finances.
4	 Réponses	de	l’administration
4.1 Régie des bâtiments
La Régie des bâtiments précise que le montant maximum déterminé par le pouvoir adjudicateur pour le marché public de construction du pavillon était une limite budgétaire et non une estimation du projet. En concertation avec le Commissariat, une marge, visant à couvrir d’éventuels décomptes et imprévus, avait d’ailleurs été prévue vu le caractère exceptionnel de ce projet. Elle rappelle par ailleurs que ce caractère exceptionnel était justifié par divers facteurs, comme la complexité du projet ou encore les circonstances d’exécution à l’étranger.
Par ailleurs, la Régie argue que la tenue d’un journal des travaux ne peut prévenir tous 
les imprévus et décomptes généralement liés à des demandes extérieures au chantier. Elle souligne également que la nature du marché ne nécessitait pas un suivi journalier des quantités et matériaux mis en œuvre. En outre, un problème de transfert de responsabilité vers le maître d’ouvrage aurait pu se poser. 234
La Cour prend acte de ces arguments, mais estime qu’ils ne sont pas de nature à remettre 
en question ses remarques et recommandations.
4.2	 Réponses 	de	la	commissaire 	générale 	adjointe 	et	du	trésorier 	du	Commissariat
Dans leurs réponses, la commissaire générale adjointe et le trésorier rappellent tout d’abord 
les circonstances difficiles qui ont présidé à la participation belge à l’exposition universelle de Milan 2015.
Concernant la commande de chocolat devenue impropre à la revente, ils soulignent 
notamment le manque de compétence des consultants désignés par les organes représentatifs de l’industrie alimentaire belge, le non-respect par les chocolatiers de leurs engagements et le manque de professionnalisme du logisticien. Ils indiquent que le Commissariat a veillé à régler à l’amiable les différents contentieux, plutôt que de s’engager dans des actions en justice coûteuses, chronophages et aux résultats incertains.
La commissaire générale adjointe souhaiterait que, d’une part, des critères objectifs soient 
définis pour déterminer ce qui relève ou non d’un accord de sponsoring et que, d’autre part, les contours de l’aspect commercial de la participation à ce type d’événement soient mieux délimités.
En complément de la réponse de la Régie des bâtiments relative au marché public de 
construction du pavillon belge, ils rappellent la difficulté de concilier le respect des législations belge et italienne en la matière ainsi que des règles édictées par le Bureau international des expositions. De plus, le coût final de la construction a été affecté par les délais stricts imposés par l’organisateur de l’exposition, ses directives et ses remarques qui ont entraîné des modifications coûteuses du projet.
Pour les autres dépenses, la commissaire générale adjointe confirme que seule la construction 
du pavillon a donné lieu à un marché public. Elle met cependant en exergue les différents facteurs qui ont empêché le Commissariat de respecter la législation en la matière, comme la spécificité du projet, la masse de travail qui en découle et l’effectif extrêmement réduit de l’équipe.
Enfin, la commissaire générale adjointe souligne que la mise en place d’un comité de gestion, 
doté de compétences étendues, au sein du nouveau Saca « Commissariat général belge pour 
les expositions internationales » devrait permettre une meilleure gestion dès lors que celle-ci ne relèvera plus uniquement du commissaire général. InTERVEnTIOnS  DE L’ÉTAT  DAnS  LE CADRE  DE LA STABILITÉ  FInAnCIÈRE /235
Chapitre 7
Ce chapitre actualise les articles que la Cour des comptes publie depuis 2009 sur l’impact des 
mesures d’aide prises dans le cadre de la crise financière et pour soutenir la stabilité financière 
de la zone euro.
En mai 2017, le gouvernement a décidé de vendre un peu plus d’un quart de sa participation 
dans BNP Paribas, soit 2,5 % de la capitalisation de cette banque, pour 1.946,7 millions d’euros.
Le montant, net des retenues de la SFPI, des dividendes à verser à l’État par les institutions financières en 2017 est estimé à 563,9 millions d’euros.
De la crise de 2008  à la fin 2017, l’État devrait avoir perçu plus de 9  milliards d’euros à titre de 
primes de garantie versées par des institutions financières. Par ailleurs, la Cour européenne de 
justice a confirmé le 21 décembre 2016 que la garantie Arco constituait une aide d’État illégale. 
Le fonds de garantie est, quant à lui, intervenu en 2016 et 2017 pour 50 millions d’euros à la 
suite de la faillite de la banque Optima en juin 2016.
En tant que membre du Mécanisme européen de stabilité, la Belgique participe aux plans d’aide 
à la Grèce. Le 15 juin 2017, un accord de l’Eurogroupe a approuvé une tranche de 8,5 milliards 
d’euros du troisième plan d’aide à la Grèce adopté en 2015 pour 86 milliards d’euros.
Ce chapitre actualise les articles que la Cour des comptes publie depuis 2009 sur l’impact 
des mesures d’aide prises dans le cadre de la crise financière et pour soutenir la stabilité financière de la zone euro
475. Comme les précédents, il présente les flux financiers, encaissés 
et décaissés par l’État, qui découlent des mesures d’aide au secteur financier et à la zone euro.
Sauf indication contraire, les données financières sont arrêtées au 30 juin 2017.Dans le cadre de la procédure contradictoire, la Cour des comptes a transmis son projet 
de rapport le 23 août 2017 au Premier ministre, au ministre des Finances, à la ministre 
du Budget et au président du comité de direction du SPF Finances. Le Premier ministre a répondu le 22 septembre 2017 qu’il n’avait pas de commentaires à formuler. Le ministre 
des Finances a transmis des précisions le 29 septembre 2017. Elles sont intégrées dans ce 
chapitre.
475 Pour le dernier article, voir Cour des comptes, 173e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2016, p. 167 et suiv. 
Disponible sur www.courdescomptes.be. 236
2	 Participations	 de	l’État	dans	le	capital	de	certaines	 institutions	
2.1	 Participations 	de	l’État
La crise financière de 2008 a amené l’État à devenir actionnaire de plusieurs institutions 
financières476 via la SFP I477. Selon le cas, il est majoritaire ou pas. Ces participations ont 
depuis lors évolué en fonction de décisions prises par les institutions financières et par 
l’État.
Tableau 50 –  Participations de l’État dans certaines institutions financières (septembre 2017)
 Participations de l’ÉtatNombre d’actions 
détenues par la SFPI 
pour le compte de 
l’État  Montant 
d’euros) % du capital
Dexia SA 3.942,9 50,02 15.453.803
Belfius 3.999,9 99,99 359.407.616
BnP Paribas 5.301,5 7,44 92.931.277
Vitrufin	(ex-Ethias	Finance) 500,0 25,00 500.001
Royal Park Investments (RPI) 13,1 43,53 3.700.000
Total 13.757,3   
Source : SFPI et SPF Finances
Selon les comptes de la SFPI, les participations de l’État s’établissent à 13.757,3 millions 
d’euros en septembre 2017. La SFPI détient également pour son propre compte 
3.617.753 actions BNP Paribas et 5.000  actions Belfius (via sa filiale Certi-fed).
En effet, le gouvernement a décidé en mai 2017 de vendre un peu plus d’un quart de 
sa participation dans BNP Paribas, soit 2,5 % de la capitalisation de cette banque, 
pour 1.946,7 millions d’euros.
Par ailleurs, la participation de l’État dans Royal Park Investments (RPI)478 est passée 
à 13,1 millions d’euros en août 2016. De 740 millions d’euros au départ, elle a en effet été 
ramenée à 21,8 millions d’euros en 2013 lors de la revente (avec plus-value) du portefeuille 
de produits structurés à des institutions financières479. Ensuite, le capital de RPI a à nouveau 
été réduit de 20 millions d’euros en août 2016, dont 8,7 millions ont été remboursés à l’État.
476  Les	injections	initiales	de	capital	en	2008-2009	 s’élevaient	à	11.640,0	milliards	d’euros	(9.400,0	pour	Fortis	Banque,	
1.000,0 pour Dexia, 740,0 pour RPI et 500,0 pour Ethias).
477 La Société fédérale de participations et d’investissement est le holding public fédéral qui gère les participations 
des	autorités	fédérales,	qui	coopère	avec	les	autorités	sur	des	projets	spécifiques	 et	qui	mène	sa	propre	politique	
d’investissement dans l’intérêt de l’économie belge.
478 La RPI est le Special Purpose Vehicle (nom	 générique	des	véhicules	de	financement	 créés	dans	le	cadre	des	opérations	
de	titrisation)	mis	en	place	en	2009	pour	liquider	les	actifs	dits	toxiques	de	la	banque	Fortis.	Ses	actionnaires 	sont	
Ageas (44,7 %), l’État (43,5 %) et B nP Paribas (11,7 %).
479 Cour des comptes, 170e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2013, p. 232. Disponible sur www.courdescomptes.be. InTERVEnTIOnS  DE L’ÉTAT  DAnS  LE CADRE  DE LA STABILITÉ  FInAnCIÈRE /237
Le financement des opérations de l’État n’est pas individualisé, mais utilise les ressources 
générales du Trésor, soit essentiellement l’impôt et l’emprunt. Compte tenu du taux d’intérêt implicite
480 de la dette publique (2,6 % en 2016), le coût annuel des participations peut être 
estimé à 354,8 millions d’euros481. Si une partie des participations produit des dividendes 
conséquents, d’autres ne génèrent aucune rentrée pour l’État (voir tableau ci-après).
2.2	 Dividendes
Le tableau suivant présente les dividendes versés par les institutions financières à l’État par l’intermédiaire de la SFPI
482. Les montants 2017 sont des estimations.
Tableau 51 –  Dividendes versés par les institutions financières à l’État et commissions payées par 
celui-ci depuis 2008 (en millions d’euros)
 2008-2015 2016 2017Total des 
réalisations
Dexia SA Actions de bonus
BnP Paribas Fortis 212,6	 212,6	
BnP Paribas 1.193,0	286,7 335,2 1.814,9
Belfius 150,0 215,0 365,0
Dividende versé à l’État 130,2 211,3 341,5
Commission SFPI 19,8 3,7 23,5
Royal Park Investments (RPI) 309,4	 16,8 17,4 343,6
Vitrufin
Total 1.715,0 453,5 567,6 2.736,1
La vente, en mai 2017, d’un peu plus d’un quart des actions de BNP Paribas n’affecte pas le 
dividende perçu pour cette année, car il s’agissait d’une vente à terme (forward sale)  qui 
garantit le versement des dividendes à l’État en 2017.
Le dividende versé par BNP Paribas se montait à 1,5 euro/action en 2015 et à 2,31 euros/
action en 2016. Il s’élève à 2,70 euros/action en 2017.
Les dividendes perçus de Belfius en 2017 se décomposent en un solde de 140,0  millions 
d’euros relatif au dividende sur le résultat 2016 et en un dividende intérimaire 
de 75,0 millions d’euros sur le résultat 2017, soit 215,0  millions d’euros au total. La SFPI 
retient une commission de gestion483.
Bien que son portefeuille ait été vendu en 2013, RPI continue à suivre les recours introduits contre des établissements bancaires aux États-Unis pour les dommages subis à cause de 
480  Le taux d’intérêt implicite rapporte les intérêts payés au montant total de la dette pour une année donnée.
481  Ce montant doit être considéré comme une approximation indicative.
482  Budget des voies et moyens, titre I, section II, chapitre 18, article 28.20.01 – Dividendes de participations de l’État 
dans	les	institutions 	financières. 	Il	s’agit	d’un	article	unique	où	sont	imputés	tous	les	dividendes	versés	par	la	SFPI	
dans ce cadre.
483  La convention de délégation de mission, signée le 13 octobre 2011 entre l’État belge et la SFPI dans le cadre de 
l’acquisition des actions de Dexia Banque Belgique SA, stipule que l’État paie une commission de gestion annuelle 
égale	à	0,1	%	du	montant	de	la	partie	fixe	du	prix	d’acquisition	des	actions	(4	milliards	d’euros). 238
l’achat de produits structurés sur la base d’informations incomplètes voire erronées. Le 
résultat de ces activités lui permet de générer certains bénéfices et de verser un dividende.
En conclusion, le montant, net des retenues de la SFPI, des dividendes à verser à l’État 
en 2017 est estimé à 563,9 millions d’euros.
Le tableau suivant donne un aperçu des prêts accordés à des institutions financières (ou, concernant Kaupthing, au trésor luxembourgeois), des intérêts encaissés et des remboursements. Les montants 2017 sont des estimations.
Tableau 52 –  Remboursement et intérêts des prêts octroyés par l’État (en millions d’euros)
 
 Montants 
prêtés par 
prêts  2008-2016 2017 Total
Royal Park 
Investments (RPI)Capital 5.001,7 4.645,70,04.645,7 0,0
Intérêts  11,90,011,9  
Luxembourg (dossier Kaupthing)Capital 160,0 138,40,3138,7 21,5
Intérêts  5,00,3 5,2  
KBC Capital 3.500,0 4.025,00,04.025,0 0,0
Intérêts  841,00,0841,0  
Intérêts  22,85,728,6  
Commission SFPI1,60,4 2,0
Total  8.743,3 9.691,4 6,7 9.698,1 103,1
Le prêt accordé en 2008 à la RPI a été totalement remboursé en 2009. La différence 
de 356 millions d’euros représente une perte de change.
Le prêt accordé au grand-duché de Luxembourg (dossier Kaupthing) est remboursé 
à 87 %484. Les liquidités disponibles à chaque fin de trimestre dans la société de titrisation 
Pillar Securitisation SARL, le véhicule de financement luxembourgeois créé pour l’occasion, sont affectées au remboursement des obligations. Le montant des remboursements varie ainsi chaque trimestre.
Le montant total remboursé par KBC comprend également une prime de remboursement 
anticipé de 525 millions d’euros.
484  Le	solde	ne	correspond	 pas	tout	à	fait	à	la	différence	entre	le	montant	de	départ	(160,0	millions	d’euros)	et	les	
remboursements	 totaux	estimés	jusqu’à	la	fin	2017	(138,7	millions	d’euros),	parce	que	deux	coupons	d’intérêts,	
pour un total de 142.055,63 euros, n’ont pas été versés aux échéances prévues et ces montants impayés ont été 
capitalisés. InTERVEnTIOnS  DE L’ÉTAT  DAnS  LE CADRE  DE LA STABILITÉ  FInAnCIÈRE /239
Le prêt à Vitrufin, la holding qui détient 100 % du capital de la compagnie d’assurance 
Ethias, est la part souscrite par l’État à l’emprunt de 278 millions d’euros485 lancé par cette 
holding pour financer l’achat des 5 % de Dexia SA par Ethias. Ce prêt sera remboursé en 
une fois à l’échéance en 2019. La commission de gestion de la SFPI est fixée à 0,5 % par an 
du montant prêté.
4	 Garanties	 accordées	 par	l’État	et	par	l’Europe	 contre	les	défaillances	
4.1	 Fonds 	de	garantie 	pour	les	services	financiers
Le fonds de garantie pour les services financiers a été créé en 2008 au sein de la Caisse 
des dépôts et consignations du SPF Finances. Il protège les clients en cas de faillite d’une 
institution financière ou d’une compagnie d’assurance. Aux termes de la loi, il protège aussi les détenteurs de parts dans certaines sociétés coopératives comme celles du groupe Arco.
Les arrêtés royaux
486 qui étendent la garantie de l’État, accordée pour les dépôts, aux parts 
d’associés personnes physiques d’une société coopérative agréée ont fait l’objet de recours 
en annulation devant le Conseil d’État, qui a posé trois questions préjudicielles à la Cour constitutionnelle
487.
En juillet 2014, la Commission européenne a, par ailleurs, qualifié le système d’aide d’État illicite, puisque, d’une part, les coopérateurs ne sont pas des épargnants mais des actionnaires
488 et, d’autre part, la Belgique n’avait pas prévenu la Commission de ses 
intentions.
Dans un arrêt du 5 février 2015, la Cour constitutionnelle489 a, à son tour, posé six questions 
préjudicielles à la Cour européenne de justice avant de se prononcer sur les questions du 
Conseil d’État.
En 2016, la Cour européenne de justice a confirmé que la garantie Arco constituait bien une 
aide d’État illégale qui aurait dû être notifiée en temps utile à la Commission européenne490.
Le 15 juin 2017, la Cour constitutionnelle a jugé la garantie offerte aux coopérateurs contraire 
à la Constitution491. Au 31 juillet 2017, le Conseil d’État devait encore se prononcer.
485  Cet	emprunt	offre	un	intérêt	de	7,5	%.	La	revente	des	5	%	de	Dexia	SA	a	été	opérée	à	la	demande	de	la	Commission	
européenne.
486  Arrêté	royal	du	10	octobre	2011	modifiant	l’arrêté	royal	du	14	novembre	2008	portant	exécution	de	la	loi	
du	15	octobre	2008	portant	des	mesures	visant	à	promouvoir 	la	stabilité	financière	et	instituant	en	particulier	une	
garantie	d’État	relative	aux	crédits	octroyés	et	autres	opérations	effectuées	dans	le	cadre	de	la	stabilité	financière,	
en	ce	qui	concerne	la	protection	des	dépôts	et	des	assurances	 sur	la	vie,	et	modifiant	la	loi	du	2	août	2002	relative	à	
la	surveillance	 du	secteur	financier	et	aux	services	financiers	portant	extension	du	système	de	protection	au	capital	
de	sociétés	coopératives	 agréées	;	arrêté	royal	du	7	novembre	2011	octroyant	une	garantie	afin	de	protéger	le	
capital de sociétés coopératives agréées.
487  Arrêts nos	226.095	et	226.096	du	15	janvier	2014.
488  Les parts de sociétés coopératives relèvent fondamentalement d’une participation dans le capital propre de 
l’entreprise en question, alors que les dépôts s’en distinguent car ils participent du passif exigible d’un établissement 
de crédit.
489  Cour constitutionnelle, arrêt n° 15/2015 du 5 février 2015, rôles nos 5621, 5814 et 5818.
490  Arrêt	du	21	décembre	2016	(affaire 	C-76/15	Vervloet	e.a./ ministerraad)	de	la	Cour	européenne	de	justice.	
491  Arrêt n° 70/2017 de la Cour constitutionnelle. 240
À la suite de ces arrêts et conformément à l’accord de gouvernement de 2014, ce dernier a 
cherché d’autres solutions pour les coopérateurs d’Arco. La possibilité de constituer un fonds destiné à couvrir une partie des pertes des coopérateurs a été évoquée en juillet 2017 lors des négociations gouvernementales sur le budget 2018. Ce fonds serait alimenté par les ressources générées par l’entrée en bourse partielle de Belfius ainsi que par le produit de la liquidation d’Arco.
Le fonds de garantie garantit les dépôts bancaires et les contrats d’assurance de la 
branche 21 jusqu’à 100.000 euros indexés par personne et par institution. Il est financé 
par les contributions de ses membres. Le calcul des contributions est fixé par l’article 8 de 
l’arrêté royal du 14 novembre 2008
492 et tient compte, pour les établissements de crédit de 
droit belge, de leur profil de risque tel qu’établi par la Banque nationale493. Les succursales 
d’établissements de crédit de droit étranger qui bénéficient, dans leur pays d’origine, d’une protection similaire à la protection offerte par le fonds de garantie ne contribuent pas. Les autres succursales, généralement établies hors de l’espace économique européen, paient par contre une contribution qui n’est pas fondée sur un profil de risque. Les contributions des compagnies d’assurance ne sont pas non plus déterminées en fonction de leur profil de risque.
Les contributions du fonds sont versées par les membres à la Caisse des dépôts et 
consignations, qui les reverse au Trésor
494. Le fonds ne dispose donc pas de réserves 
financières et ses interventions sont directement à la charge de l’État (voir tableau 54).
Le fonds est intervenu dans le cadre de la faillite de la compagnie d’assurance Apra Leven 
en 2013. L’intervention nette s’est élevée à 13,8 millions d’euros495.
Le 9 juin 2016, le fonds a été officiellement informé par la Banque nationale de Belgique 
qu’Optima Banque SA n’était plus en mesure de restituer les dépôts de ses clients, sans espoir de voir la situation évoluer favorablement dans un avenir proche. Optima Banque SA 
a été déclarée en faillite le 15 juin 2016. Le fonds a finalement remboursé un total d’environ 
50,0 millions d’euros, soit 91,9 % des avoirs détenus par Optima Banque SA
496 et qui font 
l’objet d’une couverture. La date ultime à laquelle les déposants d’Optima pouvaient demander le remboursement de leurs dépôts était fixée au 9 juin 2017, soit un an après la 
date de défaillance.
492  Arrêté royal portant exécution de la loi du 15 octobre 2008 portant exécution des mesures anti-crise reprises dans 
la	loi	du	22	février	1998	fixant	le	statut	organique	de	la	Banque	nationale	de	Belgique,	en	ce	qui	concerne	la	création	
du	Fonds	de	garantie	pour	les	services	financiers.
493  Suite à l’arrêt n° 115/2011 de la Cour constitutionnelle du 23 juin 2011, l’article 8 de la loi du 28 décembre 2011 relative  
au	fonds	de	résolution	a	modifié	l’article	8	de	l’arrêté	royal	du	14	novembre	2008	pour	tenir	compte	du	profil	de	
risque établi par la Banque nationale dans le calcul des contributions. 
494  Budget	des	voies	et	moyens,	titre	I,	section	II,	chapitre	18,	article	36.90.06	–	Contribution	 des	institutions	
financières	au	fonds	spécial	de	protection	des	dépôts.
495  Selon la Caisse des dépôts et consignations, l’intervention brute en faveur des clients s’est élevée à 17,1 millions 
d’euros et le fonds a pu récupérer 3,3 millions d’euros auprès d’Apra Leven.
496  Montant total indemnisable de 54,4 millions d’euros sans préjudice des montants qui pourraient être récupérés. InTERVEnTIOnS  DE L’ÉTAT  DAnS  LE CADRE  DE LA STABILITÉ  FInAnCIÈRE /241
Tableau 53 –  Interventions du fonds de garantie (en millions d’euros)
Intervention 2008-2016 2017 Total
Apra Leven 13,8 0,0 13,8
Optima 47,1 2,9 50,0
Total 60,9 2,9 63,8
4.2 Fonds de résolution
4.2.1	 Fonds	de	résolution 	belge
Le fonds de résolution belge a été créé en 2008 au sein de la Caisse des dépôts et consignations. 
Son objet est de réduire l’impact de la défaillance d’une institution de crédit sur le système financier et sur le bien-être économique et social de la Belgique.
La loi du 27 juin 2016
497 a modifié le fonctionnement et le financement du fonds de résolution. 
Seules les entreprises non assujetties au fonds de résolution unique (voir ci-après) participent 
depuis lors à son financement. Les recettes perçues par le fonds et estimées à 0,4 million 
d’euros en 2017 sont dès lors en nette diminution (voir tableau 54).
Comme pour le fonds de garantie pour les services financiers, les contributions sont versées 
par les membres à la Caisse des dépôts et consignations qui les reverse au Trésor.
Le fonds de résolution belge n’a pas dû intervenir à ce jour.4.2.2	 Fonds	de	résolution 	européen	unique	(FRU)
Depuis le 1
er janvier 2016, le mécanisme de résolution unique (MRU) créé au sein des 
institutions européennes permet de gérer de manière intégrée les défaillances bancaires 
au niveau européen498. Le MRU comprend un fonds de résolution européen unique (FRU) 
gouverné par un conseil de résolution.
Le FRU est financé par les contributions de l’ensemble des établissements agréés sur le 
territoire des États membres participants499. Les contributions sont réparties sur 8 ans. Au 
bout de cette période transitoire, les réserves du FRU s’élèveront à 1 % des dépôts couverts. 
Ce pourcentage est estimé à 55 milliards d’euros.
497 Loi	transposant	 diverses	dispositions	 de	la	directive	2014/59/UE	 du	Parlement	 européen	et	du	Conseil	du	
15 mai 2014 établissant un cadre pour le redressement et la résolution des établissements de crédit et des 
entreprises	d’investissement 	et	modifiant	la	directive	82/891/CEE 	du	Conseil	ainsi	que	les	directives	du	Parlement	
européen	et	du	Conseil	2001/24/CE, 	2002/47/CE, 	2004/25/CE, 	2005/56/CE, 	2007/36/CE, 	2011/35/UE, 	2012/30/UE 	
et	2013/36/UE	et	les	règlements	du	Parlement	européen	et	du	Conseil	(UE)	1093/2010	et	(UE)	648/2012.
498  Règlement	 (UE)	n°	806/2014	du	Parlement	européen	et	du	Conseil	du	15	juillet	2014	établissant	 des	règles	et	une	
procédure uniforme pour la résolution des établissements de crédit et de certaines entreprises d’investissement dans	le	cadre	d’un	mécanisme	 de	résolution	unique	et	d’un	Fonds	de	résolution	bancaire	unique,	et	modifiant	le	
499  Règlement	 d’exécution	 (UE)	n°	806/2014	du	Parlement	européen	et	du	Conseil	en	ce	qui	concerne	les	contributions	
ex ante au fonds de résolution unique. 242
Via le fonds de résolution belge, les institutions financières belges ont versé au FRU 
234,8 millions d’euros (contributions 2015 versées en 2016), 277,6 millions d’euros 
(contributions 2016 versées en 2016) et 250,2 millions d’euros en 2017500.
Pendant la période de transition, le FRU dispose, pour se financer en cas de besoin, de lignes de crédit dégressives auprès des trésors des États. Ainsi, il dispose notamment d’une ligne de crédit de 1.357,6 millions d’euros auprès du Trésor belge en 2017
501. Elle ne sera 
rémunérée que s’il y est fait appel.
Le FRU n’a pas dû intervenir à ce jour.4.3	 Garanties 	accordées 	à	certaines 	institutions 	financières
En vertu de la loi
502, le Roi peut accorder une garantie de l’État pour des engagements 
souscrits ou pour des créances détenues par certaines institutions financières. Les arrêtés 
royaux sont à confirmer par une loi dans les douze mois de leur entrée en vigueur.
Depuis 2013, la garantie a été limitée à 25 milliards d’euros par institution503. Si une garantie 
plus élevée est requise, l’accord du Parlement est nécessaire pour le surplus. La garantie de 
l’État a été accordée à différentes institutions financières depuis 2008 (Dexia, Ageas, BNP 
Paribas, Royal Park Investments, KBC). Depuis 2015, seule Dexia en bénéficie encore.
4.3.1	 Dexia
De 2008 à 2012, les États belges, français et luxembourgeois ont accordé des garanties à Dexia. Ils en ont fixé le régime définitif en 2013, selon lequel les trois États accordent une garantie de 85 milliards d’euros maximum à Dexia, dont 43,7 milliards d’euros maximum pour la Belgique. Lors du vote de la loi du 17 juin 2013 limitant le montant des garanties par 
institution, le Parlement a également ratifié l’arrêté royal qui permet cette garantie plus élevée pour Dexia
504.
Le montant effectivement couvert par la Belgique s’élève à 36,3 milliards au 30 juin 2017505 
et la rémunération de la garantie a été réduite conformément à la convention définitive506.
500  Ce	n’est	donc	pas	une	recette	de	l’État	belge.	Le	fonds	n’est	qu’un	intermédiaire	 entre	les	institutions	 financières	 et	
le	mRU.	L’année	de	référence	est	l’année	n -1.
501 Montant porté au budget général des dépenses ajusté 2017, allocation de base 51.45.40.84.11.01 – Octroi de 
crédits	à	des	institutions	de	l’Union	européenne.	
502  Article	36/24	de	la	loi	du	22	février	1998	fixant	le	statut	de	la	Banque	nationale	de	Belgique.	
503 Loi	du	17	juin	2013	portant	des	dispositions	 fiscales	et	financières	 et	des	dispositions	 relatives	au	développement	
durable	qui	modifie	l’article	36/24	de	la	loi	du	22	février	1998	précitée.
504  Arrêté	royal	du	19	décembre	2012	modifiant	l’arrêté	royal	du	18	octobre	2011	octroyant	une	garantie	d’État	à	
certains	emprunts	de	Dexia	SA	et	Dexia	Crédit	local	SA,	ratifié	par	la	loi	du	17	juin	2013.
505  Ce montant varie notamment en fonction des taux de change.
506  Convention	 définitive	entre	les	États	belge,	français	et	luxembourgeois,	 approuvée	par	la	Commission	 européenne	
(décision	C	(2012)	9962	du	28	décembre	2012).	La	commission	mensuelle	est	de	0,05	%. InTERVEnTIOnS  DE L’ÉTAT  DAnS  LE CADRE  DE LA STABILITÉ  FInAnCIÈRE /243
4.3.2	 Banque	nationale
La Banque nationale peut fournir des liquidités d’urgence aux banques en difficulté. Cette activité a été, dans le cadre de la crise financière, garantie gratuitement par l’État, sans montant limite jusqu’en décembre 2016
507.
4.4	 Rémunérations 	des	garanties 	octroyées 	par	l’État
Le tableau suivant reprend les sommes perçues par l’État au titre de primes de garanties des institutions financières depuis la crise financière de 2008. Les montants 2017 sont des 
estimations.
Tableau 54 –  Total des rémunérations des garanties octroyées par l’État (en millions d’euros)
Garantie 2008-2016 2017 Total
Fonds de garantie pour les services 
financiers4.082,7 439,8 4.522,5
Établissements financiers 3.116,6 299,6 3.416,2
Compagnies d’assurances 959,6 140,2 1.099,8
Sociétés coopératives 6,5 0,0 6,5
Fonds de résolution belge 815,5 0,4 815,9
Autres garanties 3.678,4 18,8 3.697,2
Total 8.576,5 459,0 9.035,5
De la crise de 2008 à la fin 2017, l’État devrait avoir perçu plus de 9 milliards d’euros à titre 
de primes de garantie.
4.5	 Frais 	d’expertise
La SFPI bénéficie également de l’assistance de consultants et d’avocats pour réaliser 
les missions déléguées qui lui sont confiées par l’État. En 2016, les frais se sont chiffrés à 0,7 million d’euros.
En 2016, le SPF Finances a versé le dividende de 20 millions d’euros, perçu de la SFPI dans 
le cadre de ses missions comme société d’investissement et holding public, sur son compte 
courant auprès de cette institution
508. Ce montant devait permettre de couvrir les charges 
exposées par la SFPI dans l’accomplissement de missions confiées par l’État. La décision de versement faisait suite au préfinancement par la SFPI des frais d’expertise engagés lors de la cession à BNP Paribas de la participation minoritaire de l’État dans BNP Paribas Fortis en 2014 pour 5,0 millions d’euros. Ce montant n’a été remboursé par l’État qu’au 30 juin 2016.
Par ailleurs, pour suivre les mesures de soutien accordées à Dexia, le gouvernement est 
assisté d’un conseiller juridique et d’un conseiller financier qui ont été désignés par marché 
507 Articles	8	et	9	de	la	loi	du	15	octobre	2008	portant	des	mesures	visant	à	promouvoir	 la	stabilité	financière	et	
instituant	en	particulier	une	garantie	d’État	relative	aux	crédits	octroyés	et	autres	opérations	 effectuées	dans	le	
cadre	de	la	stabilité	financière,	modifiés	par	l’article	76	de	la	loi	du	18	décembre	2016	organisant	la	reconnaissance	
et l’encadrement du crowdfunding 	et	portant	des	dispositions	diverses	en	matière	de	finances.	
508  Suite à la disposition légale 2.18.6 introduite au budget général des dépenses de 2016. 244
public. Des crédits de liquidation pour un total de 1,6 million d’euros ont été inscrits aux 
budgets généraux des dépenses 2015 et 2016 pour couvrir ces frais de consultance509. Les 
liquidations se sont élevées à 0,7 million d’euros durant ces deux années.
5 Mesures pour garantir la stabilité de la zone euro
5.1	 Prêts 	bilatéraux 	à	la	Grèce
Entre mai 2010 et décembre 2011, les États de la zone euro (sauf la Slovaquie)510 ont prêté 
52,9 milliards d’euros à la Grèce511. La Belgique a prêté 1,9 milliard d’euros (3,6 %).
Les conditions du plan d’aide, modifiées à plusieurs reprises par l’Eurogroupe, sont :
• période de grâce : 10 ans (les premiers remboursements auront lieu en 2020) ;
Les intérêts payés sur ces prêts les dernières années ont été assez peu élevés du fait de la 
baisse du taux flottant de référence. Ainsi, pour 2016, le taux d’intérêt implicite n’est que de 0,23 %. La Grèce a payé au Trésor belge 137,3 millions d’euros de 2010 à 2016 et devrait 
payer 3,1 millions en 2017 (estimation de l’Agence de la dette).
En février 2012, les autres États membres de la zone euro se sont engagés à transférer à la 
Grèce l’équivalent des profits sur les titres gouvernementaux grecs acquis par leurs banques centrales pour leur propre compte dans le cadre du programme ANFA (Agreement on Net 
Financial Assets ). La Belgique devrait verser 181,1 millions d’euros pour la période 2012-2020.
En novembre 2012, ils se sont également engagés à transférer à la Grèce, via un compte spécial, l’équivalent des revenus provenant des avoirs en Securities Market Program  (SMP)
512 
des banques centrales de l’Eurosystème qui portaient sur des obligations du gouvernement grec. À ce titre, la Belgique devrait verser 351,0 millions d’euros pour la période 2013-2038.
Ces dépenses étaient normalement à la charge de la Banque nationale qui détient les titres 
grecs. Ces fonds transitent néanmoins par le budget de l’État (via le bénéfice de la Banque nationale reversé annuellement à l’État). Dans le cadre du système européen des banques centrales, il est en effet interdit à celles-ci de reverser à un État membre (en l’occurrence, la Grèce) un bénéfice réalisé sur des titres qu’elles détiennent en portefeuille.
Le Trésor a versé à la Grèce un total de 218,4 millions d’euros sur la période 2012-2014.Ces mesures ont été suspendues en juin 2015 à la suite de difficultés de négociations au 
sein de l’Eurogroupe et de l’organisation par le gouvernement grec d’un référendum 
509  Allocation de base 18.61.02.12.11.12 – Assistance externe dans le cadre des garanties de l’État.
510  L’Irlande et le Portugal n’ont pas été en mesure de participer à tout le programme.
511 Loan Facility Agreement du 10 mai 2010.
512  Le programme SMP a permis de racheter sur le marché secondaire des obligations émises par des États de la zone 
euro, dont la Grèce.  InTERVEnTIOnS  DE L’ÉTAT  DAnS  LE CADRE  DE LA STABILITÉ  FInAnCIÈRE /245
le 15 juillet 2015. Depuis lors, plus aucun montant n’a été liquidé à charge de ces programmes. 
Les allocations de base sont cependant toujours pourvues de crédits au budget général des 
dépenses513, la situation pouvant en effet toujours évoluer.
Le Fonds européen de stabilité financière (FESF) est une structure temporaire (véhicule de financement) qui a la forme d’une société anonyme de droit luxembourgeois dont les actionnaires sont les pays membres de l’Eurogroupe. Elle avait pour objet de faciliter ou de fournir du financement aux États membres de la zone euro en difficulté financière. La part de la Belgique dans le capital de la structure est de 988.446 euros. Le FESF a prêté des fonds 
à ses membres en difficulté, à savoir la Grèce, l’Irlande et le Portugal. Depuis, elle ne prête plus de fonds, car cette mission est reprise par le Mécanisme européen de stabilité. Le FESF continue néanmoins à percevoir les remboursements.
Tableau 55 –  Interventions du Fonds européen de stabilité financière (en milliards d’euros)
 Montants prêtés 
(2011-2015)Remboursements Solde
Irlande 17,7 0 17,7
Portugal 26 0 26
Total 185,5 10,9 174,6
Au 30 avril 2015, le FESF a émis des titres sur les marchés financiers pour un total 
de 199,0 milliards d’euros. Ces titres sont garantis, en intérêts et en capital, par les États 
de la zone euro. À cette date, la Belgique garantissait ces émissions pour un maximum de 13,1 milliards d’euros
514.
L’Irlande devrait rembourser son prêt de 2029 à 2042, le Portugal de 2025 à 2040. La Grèce 
a remboursé une part des titres non utilisés en 2015. Le remboursement du solde est prévu dans les années 2040-2050.
Comme le FESF n’est pas une institution financière internationale mais une société privée, 
la dette qu’elle a émise a été comptabilisée par l’Institut des comptes nationaux dans la dette consolidée des administrations publiques (dette « Maastricht »). Elle l’a été à hauteur 
de la part de la Belgique dans la garantie conformément aux règles Eurostat
515.
Les missions du Mécanisme européen de stabilité (MES) sont similaires à celles de le FESF et sont exécutées par le même personnel. Le MES est cependant une structure permanente qui a la forme d’une organisation intergouvernementale de droit public international. Il a été mis en place le 8 octobre 2012.
513 Allocations de base 18.61.18.35.20.01 – Plan de soutien à la Grèce approuvé par l’Eurogroupe et 
18.61.18.35.20.02 – Montant SMP Belgique.
514  Loi du 2 novembre 2010 relative à la participation de l’État belge dans la société anonyme European Financial 
Stability Facility 	et	à	l’octroi	de	la	garantie	de	l’État	aux	instruments	financiers	émis	par	cette	société.
515 Eurostat, Treatment of the EFSF in National Accounts , Background Note , 27 janvier 2011. 246
Le MES est financé par ses membres sous la forme d’un capital souscrit et libéré. Le 
capital libéré et payé au 31 décembre 2016 est de 80,3 milliards d’euros. Il est extensible 
jusqu’à 705 milliards d’euros (capital souscrit). La part belge dans le capital libéré est de 3,47  % ou 2,8  milliards d’euros. Le MES se finance également par l’emprunt (titres émis 
pour 85,7 milliards d’euros à fin 2016, donc plus de 100 % du capital libéré
516).
Tableau 56 –  Interventions du Mécanisme européen de stabilité (en milliards d’euros, estimation au 
26 juillet 2017)
  Montant maximum des 
interventions autorisées 
par les ÉtatsInterventions  
(2012-2017)Remboursements
Chypre 9 6,3 0
Espagne 100 41,3 7,6
Grèce 86 39,4 2
Total 195 87,0 9,6
Jusqu’à présent, le MES est intervenu en faveur de Chypre, de l’Espagne et de la Grèce.
Pour Chypre et l’Espagne, les plans d’aide sont clôturés concernant les dépenses du MES 
(prêts). L’Espagne devrait rembourser les prêts entre 2022 et 2027, mais a déjà procédé à des remboursements anticipés. Chypre devrait rembourser les prêts entre 2025 et 2031.
Le troisième plan d’aide en faveur de la Grèce, de maximum 86 milliards d’euros, voté par 
l’Eurogroupe le 14 août 2015, pour éviter une sortie de la Grèce de la zone euro, faisait appel 
au MES.
Chaque tranche du plan d’aide donne lieu à des discussions au sein de l’Eurogroupe, 
auxquelles le FMI se joint. Le FMI plaide en faveur d’un nouvel allègement de la dette grecque. Des tranches ont été libérées pour un total de 21,4 milliards d’euros en 2015 et de 10,3 milliards d’euros en 2016. Le 15 juin 2017, un accord de l’Eurogroupe a approuvé une tranche de 8,5 milliards d’euros (dont 7,7 milliards versés en juillet 2017) en faveur de la 
Grèce qui pourra ainsi rembourser d’anciennes dettes.
Sur proposition de l’Eurogroupe, le MES a approuvé des mesures d’allègement de la dette 
grecque le 20 janvier 2017. Elles portent sur les taux et les maturités et non sur des remises pures et simples de dettes
517. Elles devraient pourtant avoir un effet substantiel. Le MES 
estime qu’elles devraient permettre de réduire de 20 points de pourcentage la dette à 
l’horizon 2060. Cette dernière s’élevait à près de 315 milliards d’euros, soit 179 % du PIB, 
en 2016.
516  European Safety Mechanism, Annual Report 2016 , Luxembourg, 2017, 132 p., www.esm.europa.eu.
517 Une	remise	a	été	accordée	en	octobre	2011	à	hauteur	de	50	%	des	titres	grecs	de	dette	publique,	détenus	par	les	
banques privées, soit environ 100 milliards d’euros. InTERVEnTIOnS  DE L’ÉTAT  DAnS  LE CADRE  DE LA STABILITÉ  FInAnCIÈRE /247
Avant ces mesures, les conditions des prêts eux-mêmes (indépendamment des exigences 
budgétaires), assortis de taux d’intérêt moyens de 0,7 % (Grèce) et 0,9 % (Espagne et 
Chypre)518, étaient déjà assez favorables compte tenu des notations financières519.
Par ailleurs, la Banque nationale de Grèce, une des quatre principales banques grecques, a bénéficié pour se recapitaliser d’un prêt de deux milliards d’euros, qui a été remboursé en février 2017. Une des conditions de ce prêt était la vente de sa filiale Finansbank, qui a eu lieu en juin 2016, et l’affectation du produit de cette vente à sa recapitalisation. Pour le reste, les remboursements au MES sont prévus dans les années 2030-2040.
Comme le MES est une institution internationale, Eurostat a estimé que les octrois de 
crédits du MES n’ont aucune incidence sur la dette publique des États. En effet, Eurostat considère que les dettes des États qui se financent auprès du MES sont comptabilisées comme des montants dus à une institution européenne. De plus, les emprunts conclus par le MES sur les marchés financiers sont repris dans la comptabilité du MES et ne doivent plus l’être dans les comptes des États
520. L’obligation pour les États de recourir à des emprunts 
pour capitaliser le MES a néanmoins entraîné une augmentation équivalente des dettes publiques de ces mêmes États.
6	 Synthèse	financière	des	diverses	mesures	d’aide
Le tableau suivant résume les sorties et entrées de fonds résultant de la crise financière à prix courants. Certains montants 2017 sont des estimations. Si les flux de caisse sortants 
se stabilisent (+20 millions d’euros par rapport à 2015), les flux entrants ont fortement 
augmenté (+2.997 millions d’euros), principalement en raison de la vente par l’État d’une partie de sa participation dans BNP Paribas, mais également en raison de l’augmentation des dividendes perçus.
518  Au 31 décembre 2015, selon le MES.
519 Évaluation par des agences commerciales indépendantes du risque de non-remboursement de dettes.
520  Eurostat, Eurostat’s Preliminary View on the Recording of the Future European Stability Mecanism , Luxembourg, 
7 avril 2011, 7 p., http  ://ec.europa.eu/eurostat . 248
Tableau 57 –  Synthèse financière des diverses mesures d’aide (en millions d’euros)
Participations (acquisitions) 18.595,0
2008-2009 Fortis, Dexia, Ethias, Royal 
Park InvestmentsInjection de capital -11.640,0
2008	et	2016 SFPI Remboursement de frais d’expertise-40,0
2011 Belfius Entrée dans le capital -4.000,0
2012 Dexia Injection de capital -2.915,0
Prêts à des institutions financières 8.743,3
2008 Royal Park Investments Octroi de crédit -5.001,7
2008 KBC Octroi de crédit -3.500,0
2009 Luxembourg (dossier Kaupthing)Octroi de crédit -160,0
2012 Vitrufin Octroi de crédit -81,6
Garanties 63,8
2011-2016 Apra Leven Interventions nettes du fonds de garantie pour les services financiers-13,8
2016-2017 Optima Interventions brutes -50,0
Soutien à la zone euro 4.933,8
2010-2011 Grèce Octroi de crédit (montant brut – service fee )-1.932,7
2010-2011 FESF Participation au capital -1,0
2012-2014 Mécanisme européen de stabilité (MES)Participation au capital -2.781,7
2012-2014 Autres mesures de soutien à la Grèce -218,4
Total des flux de caisse sortants -32.335,9
Participations  8.636,2
2010-2017 BnP Paribas Fortis, BnP 
ParibasDividendes +2.027,5
2013	et	2017 BnP Paribas Fortis Produit de la vente de la participation+5.196,7
2013	et	2016 Royal Park Investments Produit de la diminution des fonds propres+726,9
2013-2017 Royal Park Investments Dividendes +343,6
2016-2017 Belfius Dividendes +341,5
Prêts à des institutions financières 9.696,1
2009 Royal Park Investments Remboursement d’octroi de crédit+4.645,7
2009 Royal Park Investments Intérêts +11,9
2011-2013 KBC Intérêts +841,0 InTERVEnTIOnS  DE L’ÉTAT  DAnS  LE CADRE  DE LA STABILITÉ  FInAnCIÈRE /249
2012 KBC Remboursement d’octroi de 
2012 KBC Prime de remboursement +525,0
2013-2017 Vitrufin Intérêts +28,6
2009-2017 Luxembourg (dossier Kaupthing)Remboursement d’octroi de crédit+138,7
2009-2017 Luxembourg (dossier Kaupthing)Intérêts +5,2
Garanties  9.035,5
2008-2017 Divers établissements financiersRémunérations pour règlement de garantie+3.697,2
2008-2017 Caisse des dépôts et consignationsCotisations au Fonds de garantie pour les services financiers+4.522,5
2012-2017 Caisse des dépôts et consignationsCotisations au Fonds de résolution belge+815,9
Soutien à la zone euro 140,5
2010-2017 Grèce Intérêts +140,5
Total des flux de caisse entrants +27. 508,2
Source : SPF Finances et Cour des comptes  ÉVoLUtIon	DES	EFFECtIFS	DAnS	LA	FonCtIon 	PUBLIqUE	FÉDÉRALE /251
Chapitre 8
Évolution des effectifs dans la 
fonction publique fédérale
Selon les données dont elle dispose, la Cour des comptes estime l’effectif de la fonction publique 
fédérale à 130.000 personnes pour 2016.
Elle constate que le personnel de la fonction publique fédérale a diminué de 17,4 % entre 
2006 et 2016. Cette réduction concerne avant tout le personnel militaire de la Défense et le 
SPF Finances. Elle résulte également pour 1,7 % des transferts de personnel vers les régions et 
communautés dans le cadre de la sixième réforme de l’État. La réduction de personnel entre 
2015 et 2016 est estimée à 3,5 %.
La cellule Infocentre a pour vocation de collecter les données relatives aux ressources 
humaines et de produire des analyses et rapportages sur mesure pour soutenir la stratégie des organisations fédérales. Son site fonctionne comme une nouvelle interface de Pdata.
Au sein du nouveau SPF Stratégie et Appui, la Direction générale Budget et Évaluation de la 
politique est responsable d’Infocentre ainsi que du monitoring annuel des effectifs (en ETP) et des dépenses de personnel. Pour la Cour des comptes, ce regroupement est une opportunité pour intégrer, dans les statistiques d’Infocentre, les données relatives au personnel et aux dépenses de personnel de toutes les organisations visées par ce monitoring et combler ainsi les lacunes de Pdata.
1	 Contexte
En septembre 2016, la Direction générale Développement de l’organisation et du personnel du SPF Personnel et Organisation a mis en ligne le nouveau site Infocentre
521. Ce site, qui 
remplacera à terme la version actuelle de Pdata, comprend des statistiques interactives, des graphiques prédéfinis par organisation fédérale et par domaine ainsi que les bilans sociaux durables. Depuis la création du SPF Stratégie et Appui le 1
er mars 2017, le site est géré par la 
cellule Infocentre de la Direction générale Budget et Évaluation de la politique de ce SPF.
La cellule Infocentre collecte les données relatives aux ressources humaines et produit des 
analyses ainsi que des rapportages sur mesure pour soutenir la stratégie des organisations fédérales et du politique
522. Les statistiques sur les effectifs de la fonction publique fédérale 
qu’elle met à la disposition des parties prenantes doivent les aider à prendre des décisions efficaces dans cette matière et à gérer ces effectifs d’une manière rationnelle. Elles servent également de base fiable pour les calculs budgétaires liés au coût des effectifs.
521 https  ://infocenter.belgium.be.
522  Il s’agit de la reprise des données collectées par Pdata. 252
1.1.1	 Exhaustivité	de	Pdata
Infocentre reproduit les structures statistiques de Pdata. Il distingue la « fonction publique 
administrative fédérale », les « corps spéciaux » et les « autres services ».
Pour rappel, les services publics compris dans la « fonction publique administrative 
fédérale  »523 sont les services publics fédéraux (SPF) et les services publics fédéraux de 
programmation (SPP)524, le personnel civil de la Défense, les institutions publiques de 
sécurité sociale525 ainsi qu’une dizaine d’organismes soumis à la loi du 16 mars 1954 relative 
au contrôle de certains organismes d’intérêt public.Les « corps spéciaux » comprennent des services non repris dans la fonction publique 
administrative fédérale : il s’agit essentiellement de l’ordre judiciaire, du Conseil d’État et 
du personnel militaire de la Défense.
effectif, tels que l’Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs d’asile ou l’Agence fédérale 
de contrôle nucléaire.
La présentation des statistiques par Pdata a amené la Cour à formuler plusieurs remarques, 
dans ses précédents Cahiers
526, sur le recensement des entités organisationnelles et la 
détermination de l’effectif de certains services.
La liste des services fédéraux énumérés dans Pdata n’est pas complète. À titre d’exemple, 
certains organismes repris dans la loi du 16 mars 1954 n’y sont pas mentionnés (comme le Théâtre royal de la monnaie ou l’Orchestre national de Belgique).
Interrogé sur ce point en 2016, le ministre chargé de la Fonction publique avait répondu que 
« l’obligation de communiquer à Pdata des données relatives au personnel ne concerne que les organisations incluses dans le périmètre de la fonction publique fédérale administrative. Le Théâtre royal de la monnaie et l’Orchestre national de Belgique n’en font pas partie. Les organismes publics peuvent toutefois transmettre des données relatives au personnel sur une base volontaire  »
527. Il résulte de cette réponse que le périmètre de la fonction publique 
fédérale sera toujours incomplet si aucune mesure n’est adoptée pour inciter les organismes fédéraux non compris dans la fonction publique administrative fédérale à déclarer leur effectif.
À cet égard, la Cour fait observer que l’arrêté royal créant Pdata
528 impose la communication 
des données « aux organismes d’intérêt public soumis à l’autorité, au pouvoir de contrôle ou 
523 Énumérés à l’article 1er	de	la	loi	du	22	juillet	1993	portant	certaines	mesures	en	matière	de	fonction	publique.
524  Les SPP s’occupent de dossiers liés à des enjeux de société qui nécessitent une coordination entre plusieurs SPF. Il 
s’agit	du	SPP	Intégration	sociale,	Lutte	contre	la	pauvreté	et	Économie	sociale	et	du	SPP	Politique	scientifique.	
525 Bien	que	mentionnée 	dans	la	loi	du	22	juillet	1993,	l’institution 	publique	de	sécurité	sociale	«	plateforme	eHealth  » 
n’est	pas	comprise	dans	la	liste	des	effectifs	de	ces	institutions	énumérées	par	Pdata	au	30	juin	2016.	
526  Cour des comptes, « Fonction publique fédérale », 172e	Cahier,	Volume	I,	octobre	2015,	p.	193-200	;	«	Évolution	
des	effectifs	dans	la	fonction	publique	fédérale	»,	173e Cahier, Volume I, octobre 2016, p. 257-264. Disponibles sur 
527 Chambre, 1er	mars	2016,	CRABV	54	Com	349,	Compte	rendu	analytique,	 Commission	 de	l’Intérieur,	des	Affaires	
générales et de la Fonction publique, p. 10-11.
528  Article	2,	4°,	de	l’arrêté	royal	n°	141	du	30	décembre	1982	créant	une	banque	de	données	relatives	aux	membres	du	
personnel du secteur public. ÉVoLUtIon	DES	EFFECtIFS	DAnS	LA	FonCtIon 	PUBLIqUE	FÉDÉRALE /253
de tutelle de l’État ». Le champ d’application de cette disposition est très large et comprend 
implicitement les organismes soumis à la loi du 16 mars 1954.
En outre, les données Pdata sont également incomplètes car elles ne mentionnent ni 
les représentants des cultes et de la laïcité (données dépendant du SPF Justice) ni les contractuels engagés sur place dans les services à l’étranger (personnel dépendant du  
SPF Affaires étrangères).
Enfin, les bilans sociaux durables fédéraux établis par chaque organisation publique fédérale 
(SPF et SPP, établissements scientifiques, institutions publiques de sécurité sociale, certains organismes d’intérêt public)
529, basés en partie sur les données de Pdata, contiennent 
les mêmes lacunes. Dans son précédent Cahier, la Cour des comptes avait relevé que le périmètre des services publics faisant l’objet de ces bilans était limité à la « fonction publique 
administrative fédérale » définie à l’article 1
er de la loi du 22 juillet 1993. À titre d’exemple, 
le bilan social durable du SPF Justice ne contenait aucun élément relatif au personnel de l’ordre judiciaire et celui de la Défense ne reprenait que le personnel civil.
1.1.2	 Suivi	des	effectifs	et 	monitoring	des	dépenses	de 	personnel
Pour la Cour des comptes, la création d’Infocentre constitue une opportunité de combler 
les lacunes de Pdata et d’offrir un panorama de la fonction publique fédérale au sens large le plus complet possible.
Par ailleurs, depuis 2010, le gouvernement a mis en place un monitoring pour suivre 
l’effectif de ce personnel (exprimé en équivalents temps plein) et sa charge financière. Ce monitoring fait l’objet de circulaires annuelles dont l’objectif est de nature budgétaire et consiste à maîtriser les dépenses de personnel
530. Le périmètre de ce monitoring est plus 
complet que celui de Pdata étant donné qu’il comprend, entre autres, tous les organismes d’intérêt public soumis à la loi du 16 mars 1954.
Afin d’obtenir le périmètre le plus complet possible de la fonction publique fédérale, la Cour 
des comptes estime qu’il serait de bonne pratique que la nouvelle cellule Infocentre s’appuie sur les annexes de ces circulaires énumérant tous les services publics fédéraux et non pas uniquement sur les données fournies par les services entrant dans le champ d’application de la loi du 22 juillet 1993. Elle rappelle également que l’arrêté royal créant une banque de données relatives aux membres du personnel du secteur public concerne tous les organismes d’intérêt public soumis à l’autorité, au pouvoir de contrôle ou de tutelle de l’État.
La Cour des comptes renvoie également aux dispositions de l’article 2 de la loi  
du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral, 
qui définit le périmètre des « services » pris en compte dans son champ d’application. Ce 
529  Les bilans sociaux durables, établis annuellement, comprennent notamment des données sur le nombre de 
membres du personnel, les agents disponibles compte tenu des congés et absences, les recrutements, promotions 
et évaluations ainsi que les mouvements de personnel. Le SPF P&O produit également une synthèse au niveau fédéral. Le premier rapport a été publié le 27 mai 2015, le second le 12 septembre 2016 ; ils reprennent les 
statistiques fédérales au 1
er janvier de l’année de leur publication.
530  La circulaire applicable pour 2016 est la circulaire n° 650 du 15 décembre 2015 - Information relative au monitoring 
fédéral du risque de dépassement des crédits de personnel en 2016 et 2017 et aux enveloppes de personnel 2016  
et 2017 ; elle remplace la circulaire n° 645 du 12 mai 2015.  254
périmètre comprend notamment les services administratifs à comptabilité autonome et les 
organismes administratifs publics531. À dater du 1er janvier 2019, tous les services visés par 
la loi précitée532 devront transmettre leurs budgets au conseil des ministres pour examen 
et présenter leurs perspectives d’activité et les incidences budgétaires y relatives pour une période de plusieurs années
533. Ces obligations ont pour finalité de permettre au conseil 
des ministres de s’assurer de la compatibilité de la gestion budgétaire des organismes administratifs publics avec les objectifs de la politique économique, sociale et financière de l’État.
Pour la Cour des comptes, il serait utile que, dans le cadre de ces obligations, ces entités 
fournissent des informations à l’infocentre pour permettre une analyse la plus large possible des charges de personnel et de leur évolution.
Pour estimer le volume des effectifs, la Cour des comptes se base sur les données de Pdata534. 
Elle les complète d’informations fournies par le SPF Justice (pour les représentants des cultes 
et de la laïcité) et le SPF Affaires étrangères (pour les contractuels engagés sur place dans les services à l’étranger). Étant donné que la Cour ne dispose pas de l’effectif en équivalents temps plein pour toutes les entités
535, les effectifs sont exprimés en personnes physiques. 
Sauf mention contraire, les données sont arrêtées en juin 2016536 et l’évolution s’exprime par 
rapport à 2006 et 2015.
statut ou d’un contrat de travail, qu’ils soient ou non rémunérés. Il comprend donc aussi les agents en disponibilité, congé ou mission. En 2016, la fonction publique fédérale au sens large comptait 27.388 personnes de moins qu’en 2006 (-17,4 %).
Cette réduction concerne avant tout le personnel militaire de la Défense (-10.467 personnes 
physiques) et le personnel du SPF Finances (-8.207 personnes physiques). Elle résulte 
également des transferts de personnel vers les régions et communautés dans le cadre de la 
sixième réforme de l’État à concurrence de 1,7 % (-2.726 personnes physiques).
Entre juin 2015 et juin 2016, la diminution de personnel a été de 3,5 % (-4.653 personnes 
531 Ces	organismes	administratifs	publics	sont	repris	dans	la	loi	du	16	mars	1954.	
532 Article 133, alinéa 3, de la loi du 22 mai 2003.
533 Article 88 de la loi précitée du 22 mai 2003.
534  Ces	données	sont	mises	à	jour	régulièrement,	 avec	pour	conséquence	 de	légères	discordances	 avec	les	chiffres	cités	
dans les Cahiers précédents de la Cour.
535 Ces données n’étaient pas disponibles pour l’ordre judiciaire, le personnel militaire de la Défense, la police fédérale, 
le	Conseil	d’État	et	l’Inspection	des	finances.	
536  Le	recensement	 des	données	a	été	fixé	à	cette	date	et	non	au	31	décembre	de	l’année	civile	dans	un	souci	de	
cohérence	des	données	étant	donné	que	l’ordre	judiciaire,	le	Conseil	d’État,	l’Inspection	 des	finances,	le	personnel	
militaire	et	la	police	fédérale	communiquent	 le	relevé	de	leurs	effectifs	au	30	juin	et	non	au	31	décembre	(article	4	de	
l’arrêté	royal	du	4	octobre	2005	portant	exécution	de	l’article	3	de	l’arrêté	royal	n°	141	du	30	décembre	1982	créant	
une banque de données relatives aux membres du personnel du secteur public). ÉVoLUtIon	DES	EFFECtIFS	DAnS	LA	FonCtIon 	PUBLIqUE	FÉDÉRALE /255
Tableau 58 –  Évolution 2006-2015-2016 de la répartition de l’effectif de la fonction publique  
(en personnes physiques)
EntitésEffectifsÉvolution  
2015-2016Évolution  
2006-2016
2006 2015 2016 Effectifs  % Effectifs  %
SPF, SPP et personnel 
civil de la Défense61.128 52.024 50.857-1.167-2,2-10.271-16,8
Institutions publiques de sécurité sociale (IPSS)14.55712.894 12.181-713
(1)-5,5-2.376-16,3
Organismes d’intérêt public (OIP)4.551 3.907 3.325-582
(2)-14,9-1.226-27
Établissements scientifiques3.2302.940 2.843 -97-3,3-387-12
Total Fonction publique administrative fédérale83.466  
(74.850,60  
ETP)71.765  
(63.990,44  
ETP)69.206  
(62.459,18  
ETP)-2.559 -3,6 -14.260 -17,1
Personnel militaire de la Défense41.515 32.63231.048-1.584-4,9-10.467-25,2
Police fédérale 15.02114.219 14.170 -49-0,3-851-5,7
Ordre judiciaire 11.609 11.13310.761 -372-3,3-848-7,3
(3)3.3182.992 2.921 -71-2,4-397-12,0
Contractuels des services  
extérieurs du SPF	Affaires	étrangères	
engagés sur place
(4)1.5131.160 1172 121-341-22,5
Conseil d’État 611 471449-22-4,7-162-26,5
Inspection	des	finances 7164 59-5-7,8 -12-16,9
Total  Fonction publique 
fédérale au sens large1 5 7.1 24 134.436 129.786 -4.653 -3,5 -27. 338 -17,4
(1)  Cette diminution résulte principalement du transfert de 503 agents de l’Onem vers les entités fédérées  
aux 1er janvier et 1er avril 2016.
(2)		Cette	diminution 	est	due	essentiellement 	au	transfert	de	491	agents	du	Service	des	pensions	du	secteur	public	(oIP)	
vers le Service fédéral des pensions (IPSS succédant à l’O nP) au 1er avril 2016.
(3)	Chiffres	du	SPF	Justice	pour	janvier	2006,	2015	et	2016.
(4)	Chiffres	du	SPF	Affaires	étrangères	aux	1er novembre 2006, 31 décembre2015 et 31 décembre 2016.
Source : Pdata et SPF Justice et Affaires étrangères
Au 30  juin 2016, sur les 69.206 personnes537 de l’effectif de la fonction publique administrative 
fédérale, 73,5  % sont des agents des SPF et SPP ou des membres du personnel civil de la Défense, 
17,6 % sont des agents des IPSS, 4,8 % des OIP et 4,1 % des établissements scientifiques.
537 Le taux moyen d’activité (rapport ETP/personnes physiques) était de 88,30 %.  256
Les fonctions d’encadrement et de management sont exercées dans le cadre d’un mandat temporaire de six ans. Au 30 juin 2016, la fonction publique administrative fédérale 
comptait 177 managers sous mandat (contre 182 en 2015 et 151 en 2006).
Tableau 59 –  Effectifs 2006, 2015 et 2016 du personnel de la fonction publique administrative fédérale 
par niveau et selon le statut (en personnes physiques)
2006 2015 2016 2006 2015 2016 2006 2015 2016
A 13.98515.25715.5253.1032.2622.244 17.088 17.519 17.769
B 13.04013.36213.3351.9151.5841.177 14.955 14.946 14.512
C 18.78423.53822.5435.8364.7984.533 24.620 28.336 27.076
D 16.7084.2933.86410.0956.6715.979 26.803 10.964 9.843
Total 62.517 56.450 55.268 20.949 15.315 13.938 83.466 71.765 69.206
Par rapport à 2006, les effectifs ont diminué de 14.260 unités (17,1 %). La diminution de la 
part du personnel contractuel s’est poursuivie en 2016 pour atteindre 20,13 %, contre 21,34 % 
en 2015 et 25,09 % en 2006.
L’importance relative des niveaux du personnel statutaire a également évolué. Les emplois 
de niveaux C et D ont diminué de 9.085 unités de 2006 à 2016, tandis que les emplois de niveaux A et B ont augmenté de 1.835 unités. Cette évolution n’affecte pas tous les services 
dans la même proportion.
La politique menée par les derniers gouvernements vise à réduire l’effectif de la fonction publique administrative fédérale en remplaçant de manière sélective les agents admis à la retraite.
En 2016, l’effectif de la fonction publique administrative fédérale a diminué de 3,6 % par 
rapport à 2015 (-2.559 personnes physiques).Cette diminution de l’effectif est due essentiellement aux transferts de membres du 
personnel de plusieurs services publics fédéraux vers les entités fédérées dans le cadre de la sixième réforme de l’État. Ainsi, du 1
er janvier 2015 au 30 juin 2016, 2.726 agents ont quitté 
les services publics fédéraux pour des entités fédérées. ÉVoLUtIon	DES	EFFECtIFS	DAnS	LA	FonCtIon 	PUBLIqUE	FÉDÉRALE /257
2.2.4	 Répartition	par	genre
Le pourcentage des femmes dans la fonction publique administrative fédérale reste stable. Il était de 51,4 % en 2006, 52,5 % en 2015 et 52,3 % en 2016.
Au 30 juin 2016, les femmes occupaient 46 des 177 emplois de manager, soit 26 %. Elles 
étaient 24 en 2006, soit 15,8 %.2.2.5	 Pyramide	des	âges
Outre la structure par âge, la pyramide suivante illustre la répartition par genre et par statut (statutaire ou contractuel).
Graphique 3 –  Pyramide des âges de la fonction publique administrative fédérale (statutaires et 
contractuels au 30 juin 2016)ÉVOLUTION DES EFFECT IFS DANS LA FONCTION  PUBLIQUE FEDERALE / 253 
2.2.5  Pyramide des âges  
Outre la structure par âge, la pyramide suivante illustre la répartition par genre et par statut 
(statutaire ou contractuel).  
Graphique 3 – Pyramide des âges de la fonction publique administrative fédérale (statutaires et contractuels 
au 30 juin 2016)   
Source  : Pdata (chiffres)  
Cette pyramide rend compte du vieillissement de la fonction publique administrative 
fédérale.  
La proportion d’agents de moins de 31 ans a diminué par rapport à 2006, passant de  10,5 % 
à 7,7 % en  2016. Par contre, la proportion du  nombre d’agents qui ont atteint ou dépassé 
56 ans a augmenté  : 15,7  % en 2006 et 25,9 % en 2016. Ces derniers pourront faire valoir leurs 
droits à la pension dans les dix années à venir.  8.000 6.000 4.000 2.000 0 2.000 4.000 6.000 8.000> 65
61-65
56-6051-5546-5041-45
36-40
31-3526-30
< 26
> 65 61-65 56-60 51-55 46-50 41-45 36-40 31-35 26-30 < 26
hommes statutaires 49 2.330 6.160 4.848 4.239 3.657 3.058 2.469 1.581 235
hommes contractuels 17 209 478 599 656 581 637 621 401 234
femmes statutaires 14 1.316 5.513 4.604 4.034 3.354 3.093 2.811 1.703 200
femmes contractuelles 16 494 1.349 1.617 1.673 1.225 1.025 1.081 687 338hommes  femmes 
Source : Pdata (chiffres)
fédérale.
La proportion d’agents de moins de 31 ans a diminué par rapport à 2006, passant de 10,5 % 
à 7,7 % en 2016. Par contre, la proportion d’agents qui ont atteint ou dépassé 56 ans a 
augmenté : 15,7 % en 2006 et 25,9 % en 2016. Ces derniers pourront faire valoir leurs droits 
à la pension dans les dix années à venir. 258
2.3	 Évolution 	des	effectifs 	et	évolution 	des	dépenses 	de	personnel
La Cour des comptes a comparé l’évolution sur dix ans des effectifs et des dépenses de 
personnel à la charge du budget général des dépenses pour les SPF, les SPP, la Défense et la Police fédérale
538.
Entre 2006 et 2016, l’effectif des SPF, des SPP, de la Défense et de la Police fédérale est passé 
de 138.002 à 114.280 personnes (-17,2 %). Durant la même période, les dépenses en termes 
réels539 ont seulement diminué de  3,8 %. Elles sont en effet passées de 6.002  millions d’euros 
en 2006 (à l’indice en vigueur en 2016) à 5.771 millions euros en 2016.
2.4	 Conclusions 	sur	l’évolution 	des	effectifs
La Cour des comptes constate que la diminution du nombre de personnes ayant un 
lien juridique avec un service public fédéral ne réduit pas nécessairement les dépenses de personnel en proportion. En effet, ces dépenses sont en partie liées à l’évolution des carrières pécuniaires individuelles ainsi qu’à l’évolution de la structure administrative et pécuniaire du personnel (mise en place des mandats dans les fonctions de management et d’encadrement des entités fédérales, recrutement de personnel d’un niveau de recrutement plus élevé, etc.).
Elle constate également que la fonction publique administrative fédérale sera confrontée 
au cours des dix années à venir à la fin de carrière de plus de 25 % de son personnel, ce qui 
présentera des opportunités en termes de réduction des dépenses ou de profils de fonctions. Ces départs à la retraite seront également des défis importants en termes de recrutement, de formation et de gestion des connaissances.
538  Allocations de base 11.00.03, 11.00.04 ainsi que 11.00.13, 11.00.14 et 11.00.15 (ces trois dernières concernent le 
personnel	des	postes	diplomatiques,	consulaires	et	de	coopération	du	SPF	Affaires	étrangères).
539  Dans l’indice pivot 138.01 relatif à l’indexation des allocations sociales et des salaires dans le secteur public, 
un	nouveau	coefficient	 d’augmentation	 des	traitements	 du	secteur	public	est	intervenu	le	1er juillet 2016.  
La précédente augmentation était intervenue le 1er janvier 2013. Les montants des dépenses de 2006 et 2015 ont 
été majorés pour que la comparaison se fasse en euros équivalents (2016).  ÉVALUAtIon	DES	AgEntS		FÉDÉRAUx /259
Chapitre 9
Évaluation des agents  
fédéraux
La Cour des comptes a consacré un audit à l’application de la réglementation en matière 
d’évaluation au sein de l’administration fédérale. Elle a constaté que les services publics fédéraux audités respectent les obligations formelles en matière d’évaluation, de suivi et de rapportage. Elle a néanmoins observé que les services ne recourent pas toujours aux entretiens de fonctionnement. Cette source importante de retours d’informations et d’ajustement lors de la période d’évaluation n’est dès lors pas pleinement exploitée.
Le SPF Stratégie et Appui (Bosa) joue un rôle central dans le processus d’évaluation. Il soutient 
et facilite la tâche des administrations fédérales en mettant à leur disposition l’application Crescendo pour gérer le processus d’évaluation par voie électronique. Le recours à cette application est presque généralisé et il a permis d’améliorer la qualité des évaluations. L’audit a néanmoins identifié un certain nombre de problèmes techniques à résoudre. Par ailleurs, le SPF Bosa établit un rapport global à partir des rapports annuels, gère l’enquête de maturité et formule des propositions d’amélioration de la politique.
Enfin, la Cour des comptes relève que près de 95 % des évaluations débouchent sur l’attribution 
de la mention finale « répond aux attentes ». La mention « exceptionnel » est attribuée dans 
environ 4 % des cas ; les mentions « à améliorer » et « insuffisant » concernent moins de 1 % 
des cas. Ces résultats montrent le caractère formaliste du système d’évaluation et on peut 
dès lors se demander s’il constitue un instrument de management efficace pour améliorer le fonctionnement de l’organisation.
La Cour a examiné, auprès de seize services publics fédéraux540, l’application de la 
réglementation relative à l’évaluation au sein de l’administration fédérale541. Dans ce cadre, 
elle s’est penchée sur l’application correcte des obligations formelles et sur le développement d’une politique d’évaluation adéquate.
540  Les SPF Personnel et Organisation, Budget et Contrôle de la gestion et Fedict (intégrés au SPF Bosa depuis  
le 1er	mars	2017),	le	SPF	Chancellerie	 du	Premier	ministre,	le	SPF	Affaires	étrangères,	 Commerce	 extérieur	et	
Coopération au développement, le SPF Intérieur, le SPF Finances, le SPF Mobilité et Transports, le SPF Emploi, 
Travail et Concertation sociale, le SPF Sécurité sociale, le SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement, le SPF Justice, le SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie, ainsi que le SPP Intégration sociale,	Lutte	contre	la	pauvreté,	Économie	sociale	et	Politique	des	grandes	villes,	le	SPP	Politique	scientifique 	et	
la Défense (personnel civil).
541  Arrêté royal du 24 septembre 2013 relatif à l’évaluation dans la fonction publique fédérale ( Moniteur belge  du 
4 octobre 2013). 260
L’administration fédérale considère l’évaluation comme le fondement de la gestion des 
prestations. Selon elle, l’évaluation a principalement comme objectifs d’améliorer le fonctionnement de l’organisation, de responsabiliser le personnel et d’instaurer une communication optimale entre l’évaluateur et l’évalué. La réglementation contient des dispositions définissant la procédure : les étapes à suivre, la classification des mentions 
finales, le rapportage interne et externe, etc. La procédure d’évaluation peut donner lieu à des initiatives stratégiques. Le SPF Bosa joue un rôle de pilotage et de centralisation dans le processus d’évaluation.
L’arrêté royal du 24 septembre 2013 (ci-après l'« arrêté d’évaluation ») concerne les membres 
du personnel statutaire, contractuel et stagiaire. L’évaluation se fonde principalement sur les éléments suivants  :
• la réalisation des objectifs de prestation ;
• le développement des compétences du membre du personnel utiles à sa fonction ;
• la qualité des évaluations réalisées par le membre du personnel, si celui-ci en est chargé ;
• la contribution du membre du personnel aux prestations de l’équipe dans laquelle il travaille  ;
• la disponibilité du membre du personnel à l’égard des usagers du service, qu’ils soient internes ou externes.
Au cours de la période d’évaluation (en principe une année civile), quatre types d’entretiens sont normalement organisés entre le membre du personnel (l’évalué) et le chef (l’évaluateur). Au cours de ces entretiens, les prestations et le développement des compétences sont exposés, planifiés, adaptés et évalués :
• l’entretien de fonction : porte sur la description de fonction ;
• l’entretien de planification : fixe les objectifs de prestation et les objectifs de 
développement  ;
• l’entretien de fonctionnement : donne une idée du fonctionnement ;
• l’entretien d’évaluation : dresse un bilan du fonctionnement pendant la période 
d’évaluation.
Au terme de l’entretien d’évaluation, l’évaluateur rédige un rapport d’évaluation et attribue, comme résultat formel de la procédure, une des quatre mentions finales suivantes : 
« exceptionnel », « répond aux attentes », « à améliorer », « insuffisant ».
La mention finale peut avoir des conséquences tant sur la carrière pécuniaire que sur la 
carrière administrative du membre du personnel. En fonction de la mention finale, le membre du personnel peut évoluer plus rapidement ou plus lentement dans sa carrière.
En ce qui concerne la carrière pécuniaire, lorsque le membre du personnel obtient la 
mention finale « répond aux attentes » , sa carrière pécuniaire suit le déroulement normal  ÉVALUAtIon	DES	AgEntS	FÉDÉRAUx /261
prévu. Par contre, la mention « exceptionnel » peut accélérer la carrière pécuniaire et les 
mentions « à améliorer » ou « insuffisant » la ralentir542.
La mention finale est également significative pour la carrière administrative du membre 
du personnel : il ne peut accéder à une promotion à un niveau ou une classe supérieurs ni changer de grade s’il a obtenu la mention « insuffisant » à la dernière évaluation. Dans le 
cadre d’une promotion au niveau A, l’évalué doit en outre avoir obtenu et conservé la mention « répond aux attentes » ou « exceptionnel » , tant pour pouvoir participer aux épreuves que 
pour être appelé à occuper un emploi vacant. L’exercice de fonctions supérieures ne peut être poursuivi que si le membre du personnel n’obtient pas la mention « à améliorer » ou 
« insuffisant »
543.
Outre les conséquences sur le déroulement de la carrière, une période d’évaluation spéciale limitée à six mois débute en cas de mention « insuffisant ». En outre, le membre du personnel 
qui obtient deux mentions finales « insuffisant » , successives ou non, dans les trois ans est 
licencié pour cause d’inaptitude professionnelle.
L’arrêté d’évaluation contient des dispositions spécifiques pour les membres du personnel 
stagiaires. L’évaluation détermine en effet la nomination définitive. La période d’évaluation du stagiaire est égale à la durée du stage (minimum un an). Le stagiaire est obligatoirement convié à trois entretiens de fonctionnement (répartis de manière équilibrée sur l’ensemble de la période d’évaluation), qui se clôturent tous par une évaluation. L’entretien d’évaluation constitue également un bilan du fonctionnement pendant le stage sous la forme d’une mention d’évaluation.
Le recours contre une décision d’évaluation est traité par la commission interdépartementale 
de recours en matière d’évaluation, également compétente pour le stage dans les services publics fédéraux et à la Défense (ci-après la « commission de recours »). La mention 
finalement octroyée après le recours doit être identique à la mention faisant l’objet du recours ou plus favorable.
Le dossier d’évaluation individuel constitue la transcription de l’évaluation. Il comprend 
tous les documents formels relatifs à la procédure d’évaluation (rapports, mentions, etc.).
Chaque service fédéral fournit annuellement au SPF Bosa, avant le 1
er mai, un rapport 
complet sur les évaluations de l’année précédente par le biais d’un rapportage en ligne. Le 
SPF traite les résultats reçus et tente de dégager des évolutions générales.
La Cour des comptes constate que les services publics suivent en général correctement les obligations formelles, telles que la réalisation de l’évaluation dans le respect des délais 
542  Les articles 20 à 23 de l’arrêté royal du 25 octobre 2013 relatif à la carrière pécuniaire des membres du personnel de 
la fonction publique fédérale déterminent les règles de promotion barémique.
543  Article 35 du même arrêté royal du 25 octobre 2013. 262
prévus et conformément aux prescriptions et le rapportage au SPF Bosa par le biais de 
rapports annuels.
Un ou plusieurs entretiens de fonctionnement sont prévus pour les membres du personnel 
statutaire et contractuel, mais sans obligation explicite, contrairement à ce qui prévaut pour les membres du personnel stagiaires. Dans la pratique, l’entretien de fonctionnement est dès lors souvent supprimé pour ce personnel. Seuls le SPF Finances, le SPF Intérieur, le  
SPF Mobilité et Transports, le SPP Intégration sociale et la Défense l’organisent obligatoirement. Le SPF Affaires étrangères rendra l’entretien de fonctionnement obligatoire dans chaque cycle d’évaluation dès 2018 et l’encourage fortement dans le cycle 2017. D'autres 
administrations n’organisent pas systématiquement un entretien de fonctionnement mais le font plutôt, en général, sur demande ou dans des circonstances particulières (comme la reprise du travail après une longue absence). L’organisation de la procédure d’évaluation est apparemment tellement lourde que les entretiens de fonctionnement sont les premiers à être supprimés. Il est dès lors impossible de donner ou de recevoir un retour d’informations sur le fonctionnement du membre du personnel et de l’adapter pendant la période d’évaluation en cours (sauf par des contacts informels dont il n’existe aucune preuve formelle dans le dossier d’évaluation).
Les dossiers d’évaluation et de stage doivent être bien étayés et motivés, ce qui n’est pas 
toujours le cas. La motivation est particulièrement importante dans le cas des mentions finales « à améliorer » ou « insuffisant » qui font l’objet d’un recours devant la commission 
de recours.
L’enquête réalisée auprès des administrations auditées montre que le nombre de mentions 
finales défavorables attribuées est très faible. Ainsi, la mention « à améliorer » a été 
attribuée dans 0,5 % des cas en 2014, 0,4 % en 2015 et 0,2 % en 2016. Quant à la mention 
« insuffisant », elle correspond à moins de 0,1 % des cas. Par conséquent, le nombre de 
contestations devant la commission de recours et le nombre de licenciements suite à une évaluation défavorable sont minimes par rapport à la population totale. À l’opposé du spectre, la mention « exceptionnel » n’est attribuée que dans environ 4 % des cas. Près 
de 95 % des membres du personnel reçoivent donc la mention « répond aux attentes ». 
Le nombre minime de mentions défavorables peut être rassurant à première vue, mais il complique le développement d’une politique de remédiation efficace. De plus, les mentions d’évaluation sont peu différentiées. Deux des quatre mentions concernent une situation défavorable et les deux autres des situations favorables séparées par une marge très importante. Outre la mention « exceptionnel » (plutôt rare), il existe seulement la mention « répond aux attentes », qui correspond plutôt à une évaluation neutre qu’à une évaluation 
favorable.
3.2 Automatisation
Le SPF Bosa met à la disposition des administrations fédérales l’application Crescendo pour gérer le processus d’évaluation par voie électronique. Grâce à cette application, les rapports d’évaluation peuvent être établis et gérés de manière automatique et l’évaluateur et l’évalué ont accès en ligne à tous les documents. Pour le moment, environ 80 % des 
administrations fédérales utilisent cette application. Elle permet de consulter différents rapports (concernant les cycles d’évaluation, les entretiens, les mentions finales, etc.). Ces rapports sont générés automatiquement et adaptés chaque semaine. ÉVALUAtIon	DES	AgEntS	FÉDÉRAUx /263
L’utilisation de Crescendo a favorisé et rationnalisé l’application du processus d’évaluation. 
Son utilité est reconnue et appréciée par tous. Pourtant, certaines administrations n’utilisent pas Crescendo intégralement, mais uniquement au stade final par exemple. Elles traitent d’abord les données d’évaluation au moyen des formulaires papier classiques avant de les introduire dans Crescendo.
L’audit a révélé que les éléments suivants sont problématiques dans le cadre de l’utilisation 
de Crescendo :
• L’application est parfois lente, difficile d’accès voire inaccessible.
• Toutes les manipulations ou modifications ne sont pas visibles ou traçables.
• La convivialité pourrait encore être améliorée (présentation et fonctionnalité).
• L’interconnexion de Crescendo et Scope (gestion électronique du personnel par 
PersoPoint
544), possible depuis début 2017, connaît parfois des problèmes techniques 
persistants.
• La fiabilité de Crescendo pourrait être améliorée grâce à un système d’enregistrement des incidents et à la mise en place d’un helpdesk central efficace.
Sur le plan du contenu, l’audit révèle aussi plusieurs limitations de Crescendo : l’application 
ne permet pas d’établir les rapports relatifs aux besoins de formations supplémentaires en fonction de critères spécifiques comme l’âge ou la fonction ; elle ne génère pas de rapport 
de management ; le calcul des périodes d’absence pour déterminer les mentions finales est 
trop complexe et n’est pas automatisé.
3.3	 Satisfaction
La notion de satisfaction comprend tant l’appréciation des évaluateurs que la perception du personnel évalué. La satisfaction des évaluateurs et des évalués n’est pas analysée de manière systématique. L’audit a révélé les points d’amélioration suivants :
• La procédure d’évaluation est assez pesante : la plupart des membres du personnel 
n’utilisent Crescendo que deux ou trois fois par an ; la procédure d’évaluation du personnel qui ne dispose pas d’un ordinateur est laborieuse ; la qualification juridique de 
certains types d’absences n’est pas toujours claire ; l’évaluateur ne maîtrise pas toujours suffisamment la langue de l’évalué ; le nombre d’évaluations par évaluateur se situe 
en moyenne entre 25 et 40, mais peut être beaucoup plus élevé dans certains cas (au  
SPF Finances, par exemple, il avoisine voire dépasse la centaine).
• Les possibilités de mentions finales sont limitées et le résultat de l’évaluation est dès lors difficile à nuancer. La mention finale «  répond aux attentes  » est peu motivante pour les 
collaborateurs qui fournissent du très bon travail, mais n’ont pas nécessairement des prestations « exceptionnelles ». En d’autres termes, l’évaluation des prestations entre les mentions « répond aux attentes » et « exceptionnel » n’est pas assez différenciée, 
ce qui ne correspond pas à la réalité. Les administrations du personnel ne peuvent apparemment que rarement intervenir d’autorité lorsque les évaluateurs n’exécutent pas leur tâche ou le font de manière incomplète ou tardive ou encore s’ils attribuent une 
544  PersoPoint	 a	été	créé	en	tant	que	secrétariat	 social	de	l’administration	 fédérale.	Ses	caractéristiques	 et	finalités	
sont examinées ci-après, dans cette partie du Cahier, au chapitre 10 « e- hR et PersoPoint : état des lieux ». 264
mention « exceptionnel » sans la motiver. Ainsi, l’application uniforme n’est pas garantie 
et il peut exister une disparité dans l’octroi de cette mention finale.
• En fin de compte, une évaluation positive ou moins positive n’a que peu de conséquences 
pour la carrière. Le lien entre l’évaluation et la carrière ou la rémunération est somme toute limité, surtout lorsqu’on considère le nombre élevé de mentions « répond aux 
attentes ». La possibilité d’accélérer sa carrière est restreinte (et dépend de l’obtention à deux reprises de la mention « exceptionnel » ), ce qui n’est pas motivant. La procédure 
de recours à l’encontre d’une mention finale (même la mention « répond aux attentes ») 
est considérée comme lourde et fastidieuse. Le faible risque de recours peut influencer l’application mise par les évaluateurs à attribuer des mentions d’évaluation correctes et motivées. Les conséquences de l’évaluation sur le plan pécuniaire peuvent par ailleurs avoir pour effet que les évaluateurs évitent d’attribuer des mentions négatives par crainte d’une démotivation de leur personnel. L’incidence d’une mention finale négative sur la carrière pécuniaire et administrative rend en outre la procédure d’évaluation complexe. Si une mention négative est évitée pour ces motifs, le processus d’évaluation manque en partie son objectif final.
• Le risque existe que la procédure d’évaluation soit principalement considérée comme une obligation administrative. L’évaluation est alors perçue en premier lieu en fonction des éventuelles conséquences pécuniaires ou administratives et beaucoup moins comme un outil pour donner ou recevoir un retour d’informations sur les prestations fournies. Étant donné les objectifs du processus d’évaluation (développement des compétences, responsabilisation des membres du personnel, augmentation de la motivation, etc.), ce retour devrait toutefois occuper une place centrale. Du reste, la satisfaction du personnel en matière de procédure d’évaluation n’est que rarement sondée (seul le  
SPF Finances a réalisé une enquête de satisfaction : 76,5 % des membres du personnel 
se disent satisfaits des entretiens avec leurs fonctionnaires dirigeants). Le SPF Emploi, Travail et Concertation sociale et le SPP Intégration sociale précisent qu’ils organisent systématiquement des entretiens de sortie avec le personnel qui quitte définitivement l’administration, ce qui peut donner un retour d’informations très utile.
3.4	 Commission 	de	recours
La commission de recours se compose de deux sections, une francophone et une néerlandophone. En 2016, la section néerlandophone a traité 36 recours concernant des dossiers d’évaluation et a rendu 12 avis dans des dossiers de stage, tandis que la section francophone a traité 50 dossiers d’évaluation et rendu 5 avis dans des dossiers de stage
545.
La commission de recours constate que les dossiers de recours sont essentiellement introduits pour des raisons personnelles, notamment le désaccord avec la mention finale obtenue et souvent aussi la manière dont l’évaluation a été déterminée. Des raisons procédurales sont parfois invoquées, mais elles sont généralement réfutées. D’après la commission, la réglementation est relativement bien appliquée.
Lors de la procédure de recours, seuls l’évalué (ou le stagiaire) et l’évaluateur sont 
entendus. La commission de recours signale que d’autres parties peuvent aussi jouer un rôle important dans le processus d’évaluation, comme le directeur (qui joue un rôle décisif 
545  Par rapport au total des dossiers d’évaluation, le nombre de recours s’avère minime. Partant d’une moyenne 
annuelle de 50.000 évaluations signalées par les administrations auditées, le nombre de recours avoisine les 0,2 %. ÉVALUAtIon	DES	AgEntS	FÉDÉRAUx /265
dans l’attribution des mentions finales « exceptionnel », « à améliorer » et « insuffisant ») 
et les services d’encadrement P&O des diverses administrations. Leurs éclaircissements 
en séance pourraient être utiles. La commission de recours estime qu’il serait opportun de connaître également le point de vue de ces autres parties.
3.5 Formation
L’offre de formations dans le cadre de l’évaluation est bonne, large et variée. Les formations 
sont généralement données en groupe et périodiquement (chaque année ou plusieurs fois par an). Des formations individuelles sous la forme de cours en ligne proposés par l’Institut de formation de l’administration fédérale (IFA, service du SPF Bosa) sont aussi disponibles. Une analyse des besoins de formation est réalisée d’ordinaire chaque année auprès du personnel, de façon générale et aussi dans le cadre de la procédure d’évaluation.
Le SPF Bosa signale que, malgré la disponibilité de manuels et de formations, un manque 
de connaissances peut se produire suite à la rotation du personnel dans les services d’encadrement P&O des différentes administrations. Le transfert de connaissances est donc essentiel : sans une transmission adaptée des connaissances et de l’expérience acquises, les nouveaux venus doivent investir un temps considérable pour les acquérir.
3.6	 Rôle 	du	SPF	Bosa 	dans	la	politique 	d’évaluation 	générale
Le SPF Bosa joue en premier lieu un rôle de soutien dans le processus d’évaluation. Le SPF 
élabore le cadre réglementaire relatif à l’évaluation, fournit des directives et un soutien lorsque la réglementation est moins claire ou en cas de recours à l’encontre d’une décision d’évaluation. Dans la pratique, le SPF fournit des outils et des services en vue de la mise en œuvre des cycles d’évaluation dans les administrations fédérales (gestion et support de Crescendo, projets, brochures, accompagnement sur mesure, réseau, etc.).
Les SPF remettent leurs rapports annuels au SPF Bosa dans les délais prévus (avant  
le 1
er mai). Le SPF rédige ensuite un rapport global sur cette base. Le SPF coordonne 
également « l’enquête de maturité » des cycles d’évaluation : un suivi de l’ensemble des 
administrations fédérales et de chaque administration individuellement. Sur la base des constatations, le SPF formule des propositions pour améliorer la politique d’évaluation :
• étendre la formation des évaluateurs grâce à un accompagnement interne sous la forme 
d’un coaching  ;
• investir dans des outils spécifiquement axés sur le développement des compétences ;
• encourager l’organisation d’entretiens de fonctionnement et de groupe ;
• améliorer le suivi de la qualité des cycles d’évaluation ;
• renforcer le lien entre les objectifs du contrat de gestion et les objectifs de prestation des cycles d’évaluation.
L’audit de l’application de la réglementation en matière d’évaluation au sein de l’administration fédérale reposait sur trois questions centrales : 266
• Les administrations appliquent-elles correctement les dispositions réglementaires en 
matière d’évaluation  ?
• Les administrations utilisent-elles les résultats des évaluations pour optimaliser leur politique  ?
• Quel est le rôle du SPF Bosa dans la politique d’évaluation générale ?
Concernant la première question, l’audit a révélé que les administrations respectent en règle générale correctement les obligations formelles en matière d’évaluation, de suivi et de rapportage. Les administrations mènent à bien les différentes étapes du processus d’évaluation et en rendent compte au SPF Bosa dans les délais.
L’entretien de fonctionnement est un des entretiens prévus en cours de procédure 
d’évaluation. Il est obligatoire dans le cadre de l’évaluation du stage, mais pas pour les  autres membres du personnel. La Cour a constaté que, pour ces derniers, l’entretien de fonctionnement a été supprimé à plusieurs reprises. Une possibilité importante de retour d’informations et d’ajustement au cours de la période d’évaluation est ainsi perdue. Le  
SPF Bosa recommande de prévoir au moins un entretien de fonctionnement au cours du cycle d’évaluation. La Cour des comptes ne peut que souscrire à cette recommandation.
Comme toute décision administrative, les dossiers d’évaluation et de stage doivent être 
bien étayés et motivés. Ce principe est notamment important pour les mentions finales « à améliorer » ou « insuffisant » qui font l’objet d’un recours devant la commission de recours.
Le SPF Bosa met à la disposition des administrations fédérales l’application Crescendo pour gérer le processus d’évaluation par voie électronique. Le recours à cette application est presque généralisé et il a permis d’améliorer la qualité des évaluations. L’audit a néanmoins révélé un certain nombre de problèmes techniques. La Cour des comptes recommande d’accroître les performances de Crescendo et d’en généraliser davantage l’utilisation. Les administrations fédérales qui recourent encore (en partie) aux procédures d’évaluation sur papier doivent être incitées à passer à Crescendo, qui doit devenir la norme. L’interconnexion de Crescendo et de l’application Scope (gestion électronique du dossier de personnel par PersoPoint) doit être développée étant donné le rôle central que PersoPoint jouera dans un avenir proche en tant que secrétariat social de l’administration fédérale. Le SPF Bosa prend diverses initiatives visant à remédier aux problèmes techniques et annonce une nouvelle version de Crescendo.
Concernant la deuxième question, l’audit a permis de constater que 95 %, en moyenne, 
des évaluations débouchent sur la mention finale « répond aux attentes ». La mention 
« exceptionnel » est attribuée dans environ 4 % des cas seulement ; les mentions « à 
améliorer » et « insuffisant » sont extrêmement rares. Cette situation a des conséquences sur 
la politique d’évaluation, étant donné que le système d’évaluation annuelle représente une 
charge administrative considérable dont le résultat est peu différencié. On peut dès lors se demander dans quelle mesure l’évaluation constitue un instrument de gestion efficace dans le cadre des objectifs fixés, à savoir l’amélioration du fonctionnement de l’organisation, la responsabilisation des membres du personnel ainsi que l’augmentation de leur motivation et l’instauration d’une communication optimale entre l’évaluateur et l’évalué. ÉVALUAtIon	DES	AgEntS	FÉDÉRAUx /267
Le choix d’une autre mention que « répond aux attentes » est entravé par la nécessité d’une 
motivation adéquate pour les mentions « exceptionnel », « à améliorer » et « insuffisant », 
les conséquences pécuniaires possibles en cas d’évaluation défavorable et la lourdeur 
administrative de la procédure de recours. De ce fait, cette mention d’évaluation est une sorte de « passe-partout » qui concilie les exigences formelles de la procédure d’évaluation 
et la faisabilité pratique et qui peut être attribuée à la grande majorité des membres du personnel sans aucun problème. La Cour des comptes constate que l’évaluation perd toutefois de son efficacité et que les possibilités qu’elle offre en matière de pilotage, de retour d’informations et de motivation sont sous-exploitées.
La troisième question concerne le rôle joué par le SPF Bosa dans le processus d’évaluation. 
D’une part, il joue un rôle de soutien : gérer le cadre réglementaire, élaborer des directives, fournir des outils pratiques, gérer l’application Crescendo, etc. De l’autre, il fournit un important travail de fond : il établit un rapport global à partir des rapports annuels, gère l’enquête de maturité et formule des propositions d’amélioration. Ces propositions mettent souvent l’accent sur les objectifs de la procédure d’évaluation en tant qu’instrument de management. Le SPF Bosa souligne ainsi sans aucun doute l’importance du processus d’évaluation, ce qui peut favoriser la prise de conscience des différentes administrations (évaluations de meilleure qualité, meilleure prise en compte des résultats des autres administrations, ce qui peut déboucher sur un partage de meilleures pratiques, etc.).
Dans le cadre de la procédure contradictoire avec les administrations auditées et le 
ministre de la Fonction publique, la Cour des comptes a reçu six réponses à son projet de rapport d’audit. Le ministre signale que le SPF Bosa met en place diverses initiatives visant à simplifier et mieux cibler le processus d’évaluation. Ces initiatives accordent une place centrale au développement d’une réelle culture de retour d’informations. Le ministre souligne que les besoins en formation ne sont pas uniquement liés à une évaluation négative (« à améliorer » et « insuffisant »). La plupart des collaborateurs s’investissent précisément 
dans le développement de leurs points forts qu’ils doivent conserver. Enfin, le ministre précise que le cycle d’évaluation ne représente qu’une partie de la gestion des prestations et que l’analyse de la plus-value de l’évaluation doit donc être réalisée dans cet esprit.  E-HR	Et	PERSoPoInt 	:		ÉtAt	DES	LIEUx /269
Chapitre 10
e-HR et PersoPoint :  
état des lieux
La Cour des comptes a réalisé un audit de suivi de l’état d’avancement du projet e-HR et 
de PersoPoint. Le projet e-HR, lancé en 2007, était appelé à devenir un instrument pour automatiser à terme les processus communs en matière de gestion et d’administration du personnel des services publics fédéraux. PersoPoint est le successeur d’e-HR et le nouveau secrétariat social fédéral chargé de gérer l’administration du personnel et des salaires des services publics fédéraux.
Comme PersoPoint devra relever le défi de gérer toute l’administration du personnel et des 
salaires de 49 nouveaux clients (soit 65.000 dossiers) entre janvier 2018 et la mi-2019 au 
plus tard, la poursuite de son développement reste prioritaire dans le cadre du programme d’optimalisation du pouvoir fédéral (redesign) . La condition essentielle à la poursuite de ce 
développement est que PersoPoint dispose des moyens nécessaires pour réaliser à très court terme les développements techniques requis et gérer le nécessaire accroissement de son effectif. La Cour des comptes insiste en outre sur l’importance de rendre opposables et mesurables les indicateurs de performance des SLA et de mettre en place un système de mesure analysant les gains d’efficience et les économies réalisées.
Dans sa réponse du 20 septembre 2017, le ministre chargé de la Fonction publique souscrit 
aux conclusions et recommandations de la Cour des comptes en ce qui concerne le calendrier 
serré et les besoins budgétaires du projet. Il déclare également que l’engagement du personnel d’encadrement constitue une priorité absolue pour PersoPoint.
En 2012-2013, la Cour des comptes a réalisé un premier audit de l’état d’avancement du projet e-HR. Il a révélé qu’à la mi-2013, le projet entamé le 1
er mai 2007 n’avait été exécuté que de 
manière très parcellaire et présentait des lacunes. Seuls les modules Administration de base et Gestion du temps ( Time ) avaient été mis en œuvre au sein d’un nombre limité de services 
publics. Les modules Rémunération ( Pay), Planification du personnel et des coûts, GRH 
stratégique et Business Intelligence n’étaient pas encore très développés. La Cour avait dès lors souligné qu’en raison des retards incessants, le risque existait que les services publics renoncent au projet et développent individuellement leurs propres systèmes de gestion du personnel, plus coûteux. Par conséquent, les moyens déjà investis dans le projet risquaient de se révéler inutiles et les objectifs principaux du projet e -HR, à savoir la réduction des 
coûts et une gestion organisationnelle plus efficace, de ne pas être réalisés
546.
546  Voir Cour des comptes, 170e Cahier, Volume I, Bruxelles, octobre 2013, p. 308 et suiv. Disponible sur  
www.courdescomptes.be. 270
L’audit montre que ce scénario a pu être évité grâce à la création de PersoPoint. Trois 
décisions se sont révélées décisives à cet égard :
• La réorientation du projet e-HR : le conseil des ministres du 19 décembre 2013 a approuvé 
la création d’un secrétariat social fédéral qui gérerait lui-même l’administration du personnel et des salaires des clients affiliés au lieu de simplement mettre à leur disposition une application informatique pour assurer cette gestion, comme devait le faire e-HR. Le nouveau secrétariat social ne reprendrait toutefois que l’exécution des processus administratifs. Les responsables RH des clients demeurent responsables de la stratégie RH et des processus RH (comme la sélection, la formation et la planification du personnel).
• L’attribution du statut de secrétariat social fédéral à PersoPoint dans le cadre du programme de redesign  et la reprise par ce dernier, à partir du 1
er janvier 2016, des services 
assurés par le SCDF-Traitements de l’Administration des paiements du SPF Finances547 
(conseil des ministres du 4 décembre 2015).
• L’obligation imposée à toutes les administrations publiques qui avaient recours au SCDF d’intégrer PersoPoint pour l’administration de leur personnel et de leurs salaires (conseil des ministres du 4 mars 2016).
La Cour des comptes a néanmoins constaté que le délai prévu pour que PersoPoint devienne le secrétariat social de l’administration fédérale est très serré.
2 Intégration de clients
En ce qui concerne l’administration des salaires, toutes les administrations publiques qui avaient recours au SCDF ont été contraintes d’intégrer PersoPoint à partir du 1
En ce qui concerne l’administration du personnel, les clients qui ont actuellement intégré PersoPoint se limitent encore largement aux administrations publiques qui constituaient le groupe pilote du projet e-HR.
Tableau 60 –  Relevé des administrations ayant intégré le projet
Date d’intégration Administrations
mai	2016 • Fedict, SPF P&O et SPF Budget (les trois SPF horizontaux qui 
ont	fusionné	au	sein	du	 SPF	Stratégie	et	Appui	au	1er	mars	2017)
• SPP Intégration sociale
janvier	2017 • SPF Mobilité et Transports
• SPF Économie
juin	2017 • Services centraux du SPF Justice
La décision du conseil des ministres de contraindre toutes les administrations publiques 
qui ont recours à PersoPoint pour l’administration de leurs salaires à intégrer complètement PersoPoint aussi pour l’administration de leur personnel entraîne une extension importante 
547 Service	central	des	dépenses	fixes.	Ce	service	calculait	et	payait	les	traitements 	du	personnel	de	différents	services	
publics. E-HR	Et	PERSoPoInt 	:	ÉtAt	DES	LIEUx /271
du champ d’activité. En outre, cette opération doit être achevée au plus tard à la mi-2019 pour 
ne pas compromettre l’introduction du nouveau moteur salarial en 2020.
Concrètement, 49 clients doivent intégrer PersoPoint entre janvier 2018 et juin 2019. Pour 
cette intégration (dite onboarding ), PersoPoint a fixé un calendrier serré qui ne souffre 
aucun retard.2.1	 Personnel	 de	projet	et	d’encadrement
Afin de pouvoir encadrer convenablement et achever tous les trajets d’intégration 
avant juin 2019, les clients doivent transférer à PersoPoint le personnel de projet et 
d’encadrement nécessaire (ou les crédits correspondants)
548. Cependant, les clients ne se 
montrant pas très disposés à transférer leur personnel d’encadrement, PersoPoint a été contraint de lancer des procédures de recrutement supplémentaires pour pourvoir aux fonctions d’encadrement vacantes.
Fin mai 2017, 13,1 ETP seulement étaient pourvus sur les 42 ETP prévus. Début juin, il a été 
décidé de pourvoir encore 18 fonctions pour lesquelles un candidat adéquat a été trouvé. 
PersoPoint doit prendre des mesures supplémentaires pour les fonctions encore vacantes.2.2 Grands clients
Les grands clients (16 clients comptant chacun plus de 150 dossiers de personnel à la clôture 
de l’audit) sont encadrés tant sur le plan organisationnel que technique en vue de leur intégration effective ( go live ) dans PersoPoint.
Pour les intégrations organisationnelles, PersoPoint fait appel à un consultant externe pour accompagner les clients. Cette intégration organisationnelle comporte quatre phases. Au cours de la première phase, le consultant procède à une analyse d’écart ( gap analysis ) 
visant à identifier les activités principales, les acteurs et les outils du client concerné. Au cours des deuxième et troisième phases, il élabore un plan de transition, changement et communication, qui servira de fil conducteur pour une transition aisée et réussie. Au cours de la dernière phase, les clients exécutent ce plan en collaboration avec PersoPoint. Une assistance peut encore être fournie pour répondre aux questions et besoins spécifiques des clients.
Parallèlement à l’intégration organisationnelle se déroule  l’intégration technique. Celle-ci 
est entièrement gérée par PersoPoint et comprend notamment la migration des données 
du personnel, la numérisation des dossiers de personnel et la validation de toutes les fonctionnalités nécessaires pour l’administration électronique du personnel. Un projet de plan élaboré pour chaque client, sur la base de la situation constatée, fixe la date réelle de l’intégration technique.
Lorsque les intégrations organisationnelle et technique sont achevées, il est procédé 
à l’intégration effective ( go live ) du client. La date de celle-ci est fixée dans le plan de 
transition, mais comme le nouveau moteur salarial doit être introduit le 1
er janvier  2020, 
l’intégration effective des derniers clients doit avoir lieu en tout cas avant la mi-2019.
548  Selon un ratio de 1 personne pour 1.750 dossiers de personnel.  272
Au 1er juillet 2017, seuls trois plans de transition étaient achevés, fixant les intégrations 
effectives au 1er janvier 2018, 1er juin 2018 et 1er janvier  2019.
Tableau 61 –  État d’avancement des plans de transition
État du plan de transition Service public
Achevé,	intégration	 1-1-2018 •				Régie	des	bâtiments
•    SPF Chancellerie du Premier ministre
Achevé,	intégration	 1-6-2018 •    SPF Intérieur
Achevé,	intégration	 1-1-2019 •    Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire
•     SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et 
Environnement
En	cours,	échéance 	1-9-2017 •					Belspo	:	SPP	Politique 	scientifique,	y	compris	les	10	
établissements	scientifiques	fédéraux
En cours •    SPF Justice (cultes)•    SPF Finances
À	peine	entamé	(depuis	1-6-2017) •    SPF Justice (établissements pénitentiaires)
Début	4
e	trimestre	2017	–	  
1er trimestre	2018•					SPF	Affaires	étrangères,	 Commerce	extérieur	et	
Coopération	au	développement	(septembre	2017)
•    SPF Justice (ordre judiciaire et sûreté de l’État)•    SPF Emploi, Travail et Concertation sociale•     Agence fédérale des médicaments et des produits de 
santé
•    SPF Sécurité sociale•    Conseil d’État•     Institut belge des services postaux et des télécommunications
2.3 Petits clients
Pour les petits clients (moins de 150 dossiers de personnel), PersoPoint organise lui-
même l’intégration organisationnelle. Il déterminera la meilleure manière de procéder 
en collaboration avec ces clients au second semestre 2017. Sur le plan technique, il faudra notamment décider qui chargera les dossiers de personnel dans le système et quel sera le mode de chargement. D’après le calendrier, les petits clients doivent rejoindre PersoPoint autant que possible au cours du premier semestre 2018. Toutes les intégrations effectives doivent être achevées au plus tard fin 2018.
2.4	 Intégration 	effective
L’intégration effective ( go live) implique que PersoPoint assure l’intégralité de 
l’administration du personnel du client. À cet effet, toutes les données de personnel et 
tous les gestionnaires de dossiers doivent avoir été transférés. Le principe retenu est de transférer un gestionnaire de dossier pour 200  dossiers de personnel. Pour les petits clients 
qui ne transfèrent pas de gestionnaires de dossiers, PersoPoint doit en recruter lui-même. Il est en train de constituer une réserve de recrutement à cet effet. E-HR	Et	PERSoPoInt 	:	ÉtAt	DES	LIEUx /273
3	 Services
PersoPoint a indubitablement progressé au niveau de la prestation de services depuis l’audit 
précédent. Tous les services prévus (dossiers de personnel numérisés, administration du personnel, administration des salaires, avis juridique et rapportage) sont proposés (à des degrés variables). Les services proposés sont repris dans un catalogue de services et font l’objet d’un Service Level Agreement (SLA) avec le client. Les indicateurs de performance prévus dans les SLA ne seront toutefois suivis, mesurables et opposables que fin 2017 au 
plus tôt.
Les systèmes d’administration du personnel sont adaptés et rendus plus conviviaux en 
permanence en collaboration avec les clients actuels et en fonction de leurs remarques. Cependant, une enquête réalisée auprès de ces clients montre qu’une longue période de rodage sera nécessaire pour qu’ils puissent travailler aisément avec les systèmes. Compte tenu du délai serré prévu pour l’intégration des nouveaux clients, cela pourrait entraîner d’importants problèmes de transition. Ce risque semble d’autant plus élevé que les clients actuels étaient des partenaires « privilégiés » qui étaient impliqués dans le projet depuis le 
départ et ont donc disposé du temps nécessaire pour y adhérer à leur rythme.
En matière d’administration des salaires, les missions du SCDF et son personnel ont été 
transférés à PersoPoint à partir du 1
er janvier  2016. PersoPoint calcule et paie les traitements, 
les allocations et les indemnités des membres du personnel statutaire et contractuel et doit aussi veiller aux obligations fiscales et sociales. Le développement d’un nouveau moteur salarial ( PersoPay ) a été approuvé en conseil des ministres du 4 mars 2016. L’analyse 
décrivant le fonctionnement du nouveau moteur salarial a été achevée en avril 2017 et des tests approfondis ont été planifiés jusqu’en avril 2018
549. À partir de 2019, l’objectif est 
de faire fonctionner l’ancien et le nouveau moteur salarial en parallèle. Les données et résultats des deux systèmes seront comparés et évalués en permanence. Le nouveau moteur salarial pourra remplacer l’ancien dès qu’il sera certain que les résultats sont conformes. Le lancement du nouveau moteur salarial ( go live ) a déjà été reporté à plusieurs reprises, mais 
est à présent fixé au 1
er janvier 2020. Il est encore difficile de savoir si cette échéance sera 
tenable.
La cellule Avis juridique de PersoPoint offre un appui aux gestionnaires de dossiers et 
aux clients dans le cadre de dossiers complexes, fournit des conseils dans les matières juridiques et collabore étroitement avec les membres du personnel du SPF Stratégie et Appui qui préparent et suivent la politique relative au statut, aux conditions de travail et aux rémunérations. Cette cellule doit encore se développer.
PersoPoint doit également continuer à développer le rapportage au cours des prochaines 
années. Outre les rapports standardisés fournis par PersoPoint, les clients désireraient pouvoir interroger eux-mêmes les banques de données et générer les rapports souhaités.
549  La Cour des comptes formule des recommandations à propos du moteur salarial à développer au 
chapitre 4 « Comptabilisation des dépenses et des recettes de personnel de l’administration générale – phase 2 » 
de la partie II de ce Cahier. 274
Enfin, de nombreux projets sont également en cours en ce qui concerne les interfaces 
entre PersoPoint et les systèmes environnants. Les clients actuels considèrent l’interface générique pour les systèmes de pointage et l’interface avec Medex comme particulièrement indispensables. Les analyses techniques et fonctionnelles à cet effet sont pratiquement finalisées et les deux interfaces devraient pouvoir être utilisées dès janvier 2018. Les interfaces qui permettent les échanges entre Crescendo et Scope doivent aussi encore être développées
550.
4	 Suivi	financier
Lors du développement de PersoPoint, une étude de faisabilité ( business case) , réalisée 
en 2013, a considéré que la centralisation de l’administration des salaires et du personnel permettrait certainement de réaliser des gains d’efficience, bien que certains d’entre eux ne puissent pas être quantifiés facilement.
En décembre 2015, un consultant externe a calculé, à partir d’une série d’hypothèses 
théoriques, l’économie qui serait réalisée si tous les services publics fédéraux intégraient l’administration du personnel centralisée ( best case ) ou si seulement les sept SPF/SPP déjà 
concernés par le projet y participaient ( worst case ). Le consultant a calculé qu’une économie 
de 117 millions d’euros pourrait être réalisée sur un délai de sept ans (différence entre les 
scénarios best et worst case ).
La décision prise en 2016 par le conseil des ministres d’obliger les 55 organisations à 
intégrer PersoPoint a fortement modifié ce modèle théorique, mais aucun nouveau calcul de l’économie réalisable n’a été effectué. PersoPoint ne dispose en outre pas lui-même de la possibilité de suivre ces gains d’efficience, qui sont d’ailleurs localisés auprès des clients. La Cour des comptes ne dispose d’aucune indication permettant d’objectiver actuellement le montant de 117 millions d’euros, auquel il est fait référence à plusieurs reprises
551. Elle plaide 
dès lors pour la mise en place d’un système de mesure précis et actualisé permettant de visualiser les gains d’efficience et les économies réalisées.
La diminution du nombre de gestionnaires de dossiers représente une économie. Alors 
que le business case
552 initial se basait sur la nécessité d’un gestionnaire de dossiers pour 
120 dossiers de personnel, on ne prévoit plus à présent qu’un seul gestionnaire de dossiers pour 200 dossiers de personnel.
5	 Défis	pour	PersoPoint
PersoPoint emploie 181 agents pour le moment et l’administration du personnel et des 
salaires est encore scindée. Les clients actuels collaborent avec leurs propres gestionnaires de dossiers pour l’administration du personnel (ils les ont généralement mis aussi à 
550  Le lien Crescendo–Scope fonctionne déjà et permet d’extraire des données Crescendo du programme Scope. Le 
lien	inverse	Scope–Crescendo	 est	prévu	pour	la	fin	2017.	Pour	plus	d’informations	 quant	à	Crescendo,	 voir	ci-avant	
dans	cette	partie	du	Cahier,	le	chapitre	9	«	Évaluation	des	fonctionnaires	fédéraux	».
551 Chambre, 1er	mars	2016,	CRIV54	Com	349,	Commission	 de	l’Intérieur,	des	Affaires	générales	et	de	la	Fonction	
publique, p. 26-28.
552  P&O Shared Service Center, Business case, n L/v.12.12.2013. E-HR	Et	PERSoPoInt 	:	ÉtAt	DES	LIEUx /275
la disposition de PersoPoint), tandis que les gestionnaires de l’ex-SCDF s’occupent de 
l’administration des salaires.
Si le calendrier est respecté et si les 49 clients intègrent tous PersoPoint aux dates prévues, 
celui-ci comptera au terme des deux prochaines années environ 520 agents, dont quelque 
400 gestionnaires de dossiers.
Ensemble, les clients actuels de PersoPoint génèrent approximativement 5.000 dossiers de 
personnel. Lorsque le projet sera achevé, PersoPoint devra en gérer environ 70.000, ce qui 
représente une augmentation de 65.000 dossiers sur une période de deux ans.
En outre, la Cour des comptes constate que plusieurs éléments des services à prester, tant 
techniques que procéduraux, doivent encore être élaborés en détail dans un délai strict.
6 Recommandations
Pour respecter le délai prévu et réaliser les objectifs du programme de redesign , il est 
impératif de garantir la poursuite du développement de PersoPoint. La condition essentielle à ce développement est que PersoPoint dispose des moyens nécessaires pour réaliser à très court terme les développements techniques et gérer l’accroissement de son effectif.
Pour respecter le calendrier strict, il faut en premier lieu que le personnel d’encadrement 
puisse entrer en service dès que possible. Ensuite, les plans de transition doivent trancher au plus vite la question des gestionnaires de dossiers. Si les gestionnaires de dossiers requis ne sont pas ou ne peuvent pas être transférés, PersoPoint doit pouvoir recruter de nouveaux gestionnaires de dossiers pour pouvoir les former et assurer la continuité des services.
En outre, PersoPoint doit achever le plus rapidement possible tous les développements 
techniques nécessaires pour optimaliser sa prestation de services. La priorité concerne l’introduction du moteur salarial dans les délais prévus. Le rapportage et l’exploitation des banques de données doivent cependant aussi être étendus et mis au point rapidement. Enfin, il convient de réaliser les interfaces. Ce n’est qu’en investissant un maximum dans la prestation de services que PersoPoint pourra apporter à ses clients les gains d’efficience promis et vaincre la résistance qu’il rencontre auprès de certains d’entre eux.
La Cour des comptes insiste en outre sur l’importance de rendre les indicateurs de 
performance repris dans les SLA mesurables et opposables et de mettre en place un système de mesure analysant les gains d’efficience et les économies réalisées de façon, notamment, à contribuer à l’acceptation de PersoPoint par les clients. Il existe aussi une version néerlandaise de ce rapport.
D/2017/1128/37
adresse
tél.
fax

Bruxelles, janvier 2014Exécution des amendes pénales
Audit de suivi
Cour des comptes   Exécution des amendes pénales janvier 2014  Rapport adopté le 15 janvier 2014  
par l'assemblée générale de la Cour des comptesExécution des amendes pénales 
Audit de suivi  Synthèse  EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 5
Exécution des amendes  
pénales
Ce rapport est le troisième dans lequel la Cour des comptes examine le recouvrement par l’État 
des peines d’amende prononcées par les cours et tribunaux.
En avril 2000, la Cour des comptes soulignait la faiblesse des moyens affectés par les Finances au 
recouvrement des amendes pénales et l’absence de maîtrise des opérations.
En février 2007, elle publiait les résultats d’un audit de l’ensemble du processus, du prononcé de 
la condamnation à l’exécution de la peine d’amende ou de la peine subsidiaire prévue par le juge. Elle confirmait les faiblesses relevées à charge du SPF Finances en 2000 et y ajoutait plusieurs 
lacunes dans l’exécution des tâches qui incombent à la Justice. Elle recommandait à la Justice et aux Finances de mettre en œuvre, à brève échéance, des mesures prioritaires et fondamentales pour remédier à la situation.
Dans son audit de 2013, la Cour des comptes examine la stratégie et la coordination entre le 
SPF Finances et la Justice, la mise en exécution des peines par la Justice, le recouvrement par le 
SPF Finances et le rapportage sur ces opérations.
De manière générale, la Cour constate que peu de progrès ont été réalisés depuis 2007, mal -
gré les engagements pris à l’époque par les ministres concernés. Elle recommande qu’un plan 
d’action soit adopté en conseil des ministres. Ce plan d’action doit définir les objectifs et moyens d’une amélioration de l’exécution des peines d’amende. Une amélioration significative de la coor -
dination entre les autorités concernées devrait produire des effets rapides.
La Cour constate qu’aucun progrès effectif n’a été accompli en matière de stratégie ou de coor -
dination entre les acteurs pour améliorer l’exécution des condamnations à une peine d’amende. 
Ainsi, pour la mise en exécution des peines par la Justice, la transmission électronique des extraits de jugement aux Finances n’a pas fait l’objet de mesures d’encadrement et n’est pas généralisée. Elle n’est pas appliquée dans huit des 27 arrondissements judiciaires.
Le rôle des greffes et des bureaux d’exécution des peines du parquet est faiblement encadré en 
matière de mise en exécution des amendes pénales. Il n’a pas été formalisé dans des instructions générales. Le parquet ne contrôle pas l’effectivité de la mise en exécution de ces peines. Cette organisation ne donne pas une assurance raisonnable que toutes les peines d’amende sont com -
muniquées aux receveurs des Finances pour être recouvrées.
En matière de recouvrement, le ministre des Finances s’était engagé à rencontrer les recomman -
dations de la Cour des comptes en faisant adopter par le Parlement de nouvelles mesures de 
recouvrement telles que la saisie-arrêt simplifiée ou la compensation fiscale et en mettant en œuvre le projet informatique Stimer, ainsi que des mesures organisationnelles. Les dispositions légales ont bien été adoptées par le Parlement. Toutefois, de même que Stimer et les mesures organisationnelles, leur mise en œuvre n’a pas permis d’atteindre les résultats escomptés. 6
Le SPF Finances a basé toute l’amélioration de la gestion du recouvrement des amendes pénales 
sur le développement de Stimer. Depuis janvier 2012, la plupart des bureaux de recettes utilisent ce système, alors qu’il est incomplet. Pour les amendes qui y sont enregistrées, Stimer n’organise pas l’envoi de rappels de paiement, ne met pas en œuvre le recouvrement forcé et ne permet pas de signaler au parquet qu’il est impossible de recouvrer une amende. Cette information est pourtant nécessaire pour lui permettre d’exécuter une peine subsidiaire. Faute de développe -
ments satisfaisants, le ministre des Finances a en outre dû résilier le contrat conclu pour Stimer en janvier 2013.
Par ailleurs, les nouvelles voies légales de recouvrement ne répondent pas aux attentes. Ainsi, la 
compensation fiscale, possible depuis 2009, n’est pas utilisée de manière systématique dans tous les bureaux de recettes, alors qu’il s’agit de la mesure de recouvrement la plus efficiente. Quant à la saisie-arrêt simplifiée, autorisée depuis 2007, des retards imputables à l’administration du recouvrement non fiscal du SPF Finances ont rendu son utilisation impossible.
Enfin, les procédures de recouvrement ne sont toujours pas uniformisées au sein des bureaux 
de recettes des amendes pénales et les receveurs ne rendent pas compte de l’efficacité de leur travail à leur administration centrale au sein du SPF Finances.
Suite à l’instruction donnée aux parquets en décembre 1999 par le ministre de la Justice de ne 
plus exécuter les peines d’emprisonnement subsidiaires, la seule peine subsidiaire qui peut être 
exécutée est la déchéance du droit de conduire. La Cour des comptes a constaté que l’informa -
tion donnée par le SPF Finances sur les amendes impayées est loin d’être systématique. En outre, dans les cas où le parquet est informé de ces impayés, il ne met en exécution la déchéance du droit de conduire que de façon variable d’un arrondissement à l’autre, voire selon la juridiction au sein du même arrondissement.
Le rapportage sur le processus d’exécution des amendes pénales n’a pas été mis en place. Les 
données du SPF Finances ne sont pas exploitées pour produire des informations relatives aux taux de recouvrement des amendes pénales. La Justice ne reçoit par conséquent pas de statis -
tiques sur le recouvrement des amendes pénales qui pourraient alimenter sa réflexion sur la poli -
tique pénale.
Pour la Cour des comptes, un rapportage commun des SPF Finances et Justice sur l’exécution des 
peines d’amende et des peines subsidiaires à celles-ci est une action prioritaire pour éclairer les 
décisions à prendre afin de garantir l’effectivité de ces peines.
Pour la Cour, le manque de maîtrise du recouvrement des amendes pénales et la mise en échec 
des peines subsidiaires mettent en péril l’effectivité des peines, l’état de droit, la confiance dans la Justice et l’égalité entre les citoyens.
Dans sa réponse, le ministre des Finances annonce avoir chargé son administration d’élaborer, en 
collaboration avec l’administration de la Justice, un plan d’action destiné à rencontrer les recom -
mandations de la Cour des comptes. Le ministre s’est engagé à présenter ce plan d’action au conseil des ministres, en janvier 2014, avec la ministre de la Justice. En toute hypothèse, la Cour des comptes examinera les suites données aux conclusions et recommandations du présent rap -
port dès 2016.
Table des matières Table des matières  EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 9
Chapitre 1
1.1 Contexte 13
1.2 Rapports d’audit de 2000  et 2007 et audit de suivi 13
1.3 Méthodes d’audit et interlocuteurs 14
1.4 Calendrier de l’audit 15
1.5 Réponses des ministres 15
1.6 Description du processus d’exécution des amendes pénales 15
1.7 Développements connexes 17
Chapitre 2Stratégie et coordination entre les SPF Finances et Justice 19
2.1 Audit initial 21
2.2 Audit de suivi 21
2.2.1 Stratégie d’amélioration et de coordination 21
2.2.2 Désignation d’un responsable unique 22
2.3 Conclusions et recommandations 23
Chapitre 3Mise en exécution des peines par la Justice 25
3.1 Audit initial 27
3.2 Audit de suivi 27
3.2.1 Transmission électronique des données au receveur 27
3.2.2 Respect du délai de trois jours pour la transmission au receveur 29
3.2.3 Mesures de contrôle interne 30
3.3 Conclusions et recommandations 32
Chapitre 4Recouvrement par le SPF Finances 35
4.1 Audit initial 37
4.2 Audit de suivi 37
4.2.1 Stimer 37
4.2.2 Compensation fiscale 39
4.2.3 Saisie-arrêt simplifiée 41
4.2.4 Organisation administrative du recouvrement 42
4.3 Conclusions et recommandations 46
4.3.1 Stimer 46
4.3.2 Modifications législatives 46
4.3.3 Organisation administrative 47
4.3.4 Recommandations 47
Chapitre 5Exécution des peines subsidiaires 49
5.1 Audit initial 51
5.2 Audit de suivi 51
5.2.1 Information du parquet 51
5.2.2 Moyens d’action 52
5.3 Conclusions et recommandations 54 10
Rapportage  57
6.1 Justice 59
6.1.1 Audit initial 59
6.1.2 Audit de suivi 59
6.2 Finances 59
6.2.1 Audit initial 59
6.2.2 Audit de suivi 60
6.3 Conclusions et recommandations 60
Chapitre 7Conclusions et recommandations 63
7.1 Conclusions 65
7.2 Recommandations 66
AnnexeRéponse du ministre des Finances 69 Chapitre1Introduction  EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 13
Le processus examiné par l’audit débute dès qu’est prononcé un jugement qui condamne à 
une amende pénale1. Il comprend l’ensemble des mesures destinées à exécuter cette peine 
principale et les peines qui lui sont subsidiaires2. Les intervenants publics de ce processus 
d’exécution sont les greffes des cours et tribunaux, les parquets et les bureaux de recettes de l’administration du recouvrement non fiscal du SPF Finances.
Pour 2011, les recettes d’amendes pénales enregistrées par les receveurs du SPF  Finances 
s’élevaient à 60.137.340 euros. Les recettes probables pour 2012 reprises au budget des voies 
et moyens de 2013 s’élevaient à 61.640.774 euros.
1.2 Rapports d’audit de 2000 et 2007 et audit de suivi
Ce rapport fait suite à deux rapports d’audit que la Cour des comptes a publiés en 2000 et 
en 2007.En avril 2000, la Cour des comptes consacrait un audit
3 au recouvrement des créances non 
fiscales et des amendes pénales par les services des domaines4. Elle y relevait la faiblesse 
des moyens mis à la disposition des bureaux de recettes et l’absence totale de maîtrise du 
processus de recouvrement. Cette absence de maîtrise se traduisait notamment par l’in -
capacité des receveurs ou de l’administration centrale des Finances à fournir les taux de recouvrement des amendes pénales. Ces taux permettraient de mesurer la proportion des amendes pénales qui sont effectivement payées.
En février 2007, la Cour a ensuite publié un rapport sur l’exécution des peines patrimoniales 
(amendes pénales et confiscations spéciales)
5. La partie de cet audit consacrée aux amendes 
pénales (considérée comme l’audit initial dans la suite de ce rapport) envisage l’ensemble 
du processus d’exécution (Justice et Finances). Ce rapport confirmait les conclusions de son audit de 2000 concernant le SPF Finances. Il soulignait plusieurs faiblesses dans l’exécution 
des missions qui incombent à la Justice. La Cour des comptes recommandait à la Justice et aux Finances de mettre en œuvre à brève échéance des mesures prioritaires et fondamen -
tales pour y remédier.
1 Une amende pénale est une somme d’argent qu’une personne est condamnée à payer en guise de sanction de 
l’infraction qu’elle a commise.
2 Une peine subsidiaire est une peine prononcée lors de la condamnation pour être appliquée à la place de la peine 
principale si celle-ci n’est pas effectuée. Il peut s’agir d’une peine d’emprisonnement ou d’une déchéance du droit 
de conduire.
3 Cour des comptes, Analyse du recouvrement des créances non fiscales et des amendes pénales par les services 
des domaines , rapport transmis à la Chambre des représentants, Bruxelles, avril 2000, 46 p. Disponible sur  
4 Au moment de cet audit, les services des domaines faisaient partie, au sein du ministère fédéral des Finances, de 
l’administration de la TVA, de l’enregistrement et des domaines. Ils étaient notamment chargés de recouvrer les créances fiscales et non fiscales au profit de l’État, dans tous les cas où la loi n’avait pas expressément confié cette compétence à une autre administration.
5 Cour des comptes, L’exécution des peines patrimoniales – Les amendes pénales et les confiscations spéciales , rapport 
transmis à la Chambre des représentants, Bruxelles, février 2007, 95 p. Disponible sur www.courdescomptes.be. 14
Le présent audit de suivi porte sur les points suivants :
• la stratégie et la coordination entre les SPF Finances et Justice  en matière d’exé -
cution et de perception des amendes pénales (objectifs, normes, indicateurs, pilotage) – 
voir chapitre 2 ;
• la mise en exécution des peines par la Justice (signification des jugements par défaut, 
transmission des données aux receveurs du SPF Finances, qualité du contrôle interne et de l’encadrement) – voir chapitre 3 ;
• le recouvrement par le SPF Finances (utilisation des divers outils de recouvrement, échange des informations avec les parquets, qualité du contrôle interne et de l’encadre -
ment) - voir chapitre 4 ;
• le rapportage  du SPF Finances et du SPF Justice quant au paiement des amendes 
pénales et, à défaut, à l’exécution des peines subsidiaires (statistiques, indicateurs) – voir 
chapitre  6.
1.3 Méthodes d’audit et interlocuteurs
La Cour a utilisé les méthodes d’audit suivantes :
•  analyse de la législation ;
•  analyse du processus de perception des amendes pénales et d’exécution de la peine sub -
sidiaire ;
•  questionnaires adressés à une sélection d’acteurs du processus ;
•  entretiens avec ces acteurs ;
•  analyse des suites données à un échantillon d’extraits de jugement.
Pour le volet Justice, la Cour a rencontré :
•  le président de la commission de modernisation de l’ordre judiciaire ;
•  le président du collège des procureurs généraux (procureur général d’Anvers) ;
•  un avocat général près la cour d’appel de Gand ;
•  le procureur du Roi de Mons, les responsables de l’exécution des peines correctionnelles 
et de police, ainsi que les greffiers en chef des tribunaux correctionnels et de police de Mons ;
•  les responsables des bureaux d’exécution des peines correctionnelles et de police, le 
greffier en chef du tribunal correctionnel et le greffier en chef du tribunal de police de Bruxelles ;
•  le service ICT du SPF Justice.
Pour le volet Finances, la Cour a rencontré :
•  les responsables de l’administration des recettes non fiscales de l’Administration géné -
rale de la documentation patrimoniale (AGDP) ;
•  les responsables du service ICT du SPF Finances ;
•  la directrice régionale de Liège du SPF Finances ;
• les receveurs des amendes pénales de Bruxelles I (amendes correctionnelles), Bruxelles II 
(amendes de police), Liège, Malines et Mons. EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 15
1.4 Calendrier de l’audit
Juillet 2012 Annonce de l’audit de suivi à la ministre de la Justice, au 
ministre des Finances, au président du SPF Justice, au pré -
sident du collège des procureurs généraux et au président du  
Juillet 2012 – Mai 2013 Réalisation des travaux d’audit
Août 2013 Envoi de l’avant-projet de rapport au président du SPF  Justice, 
au président du collège des procureurs généraux et au pré -
sident du SPF Finances
Septembre 2013 Réponses des présidents du collège des procureurs généraux, du SPF Finances et du SPF Justice
Octobre 2013 Envoi du projet de rapport aux ministres des Finances et de la Justice
Décembre 2013 Réponse du ministre des Finances
1.5 Réponses des ministres
Dans sa réponse du 2 décembre 2013, le ministre des Finances précise qu’il a demandé à 
son administration d’élaborer, en collaboration étroite avec l’administration de la Justice, un plan d’action qui prend en considération les recommandations de la Cour des comptes. Ce plan comportera des mesures à exécuter tant à court qu’à plus long terme. Le ministre présentera ce plan avec la ministre de la Justice au conseil des ministres en janvier 2014.
La ministre de la Justice n’a pas répondu à la Cour.
1.6 Description du processus d’exécution des amendes pénales
La condamnation à payer une amende est la peine la plus souvent prononcée par les juri -
dictions pénales. Le juge peut l’assortir d’une peine subsidiaire (emprisonnement ou dé -
chéance du droit de conduire selon le cas) à appliquer si l’amende ne peut pas être recou -
vrée.Le parquet est chargé d’exécuter les peines, une mission qui est réalisée par son bureau 
d’exécution des peines. Ce sont toutefois les receveurs du SPF Finances qui recouvrent les 
amendes.
La perception des amendes pénales repose sur un échange d’informations entre les greffes 
des cours et tribunaux et les receveurs des amendes pénales du SPF Finances. 16
Le greffe du tribunal dispose de trois jours6 pour transmettre les extraits de jugements 
devenus définitifs au receveur des amendes pénales.
Le jugement devient définitif lorsqu’il n’a pas fait l’objet d’un recours 26 jours après son 
prononcé contradictoire. En cas de condamnation par défaut, le greffe doit transmettre au 
préalable le jugement au bureau d’exécution des peines du parquet qui doit le faire signifier. Le jugement devient définitif lorsqu’il n’a pas fait l’objet d’une opposition seize jours après sa signification.
Les instructions du SPF Finances prévoient que le receveur doit enregistrer l’extrait de ju -
gement dès réception et inviter immédiatement le débiteur de l’amende à payer dans les 
quinze  jours
7.
En cas de non-paiement, le receveur lui envoie un rappel. Les instructions prévoient un délai de 30 jours entre l’envoi du premier avis de paiement et celui du rappel.
Si l’amende reste impayée après les deux avis, le receveur doit procéder au recouvrement 
forcé. Il lui appartient d’enquêter sur la solvabilité du débiteur au préalable.
Lors de l’audit de 2007, le recouvrement forcé était confié à un huissier de justice.Depuis le rapport de la Cour des comptes, les receveurs disposent de deux outils de re -
couvrement supplémentaires. Il s’agit de la compensation fiscale (voir point 4.2.2) et de la 
 saisie-arrêt simplifiée (voir point 4.2.3).
Le receveur peut aussi permettre au condamné de payer l’amende en plusieurs fois 
(plan  d’apurement).
Lorsque le receveur des amendes pénales conclut qu’il est impossible de percevoir l’amende (insolvabilité du débiteur…), en tout ou partie, il en informe le parquet pour que celui-ci puisse exécuter la peine subsidiaire prévue lors de la condamnation. Cette demande se fait par l’envoi d’un relevé des condamnés en défaut de paiement, appelé « état 204 ».
Il appartient alors au parquet de décider s’il convient d’exécuter la peine subsidiaire ou 
non. Il tente parfois une dernière démarche auprès du condamné, notamment au moyen d’une invitation à payer.
Le parquet doit informer le receveur lorsque la peine subsidiaire est exécutée. Dans ce cas, 
le receveur annule la créance d’amende. Si la peine subsidiaire n’est pas exécutée, le rece -
veur reste tenu du recouvrement de l’amende jusqu’à paiement complet ou prescription de la peine.
Les peines d’amende et les peines subsidiaires doivent être exécutées avant la prescription 
de la peine d’amende. Le délai est d’un an pour les peines de police et de cinq ans pour les 
6 Article 121 de l’arrêté royal du 28 décembre 1950 portant règlement général sur les frais de justice en matière 
répressive.
7 SPF Finances, Instruction générale A (Amendes et frais de justice). EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 17
peines correctionnelles. Tout paiement partiel relance le délai de prescription de l’amende 
pénale.
1.7 Développements connexes
Les processus de recouvrement des frais de justice et de la contribution au fonds spécial pour l’aide aux victimes d’actes intentionnels de violence sont similaires à celui d’exécution des peines d’amende. Les mesures de nature à améliorer la coordination entre la Justice et les Finances auront pour effet d’améliorer le recouvrement de ces trois catégories de recettes.
Dans sa réponse à la Cour des comptes, le SPF Justice précise que, dans le cadre d’un plan 
de maîtrise et de gestion des frais de justice en cours de développement et du projet infor -
matique Just-X, le SPF Finances devrait disposer dès avril 2014 de toutes les informations 
nécessaires à une meilleure récupération des frais de justice.
En matière d’informatisation, la priorité est actuellement donnée aux échanges d’infor -
mation entre la Justice et les différents acteurs (police, avocats, etc.). L’objectif est de créer 
un carrefour d’information (Just-X) où les données juridiques pourront être conservées et échangées électroniquement.
Par ailleurs, durant cet audit de suivi, le collège des procureurs généraux a adressé d’ini -
tiative un questionnaire aux procureurs du Roi des 27 arrondissements judiciaires le 
23 avril 2013. Il portait sur la signification des jugements par défaut, l’envoi des données aux 
receveurs des amendes pénales et l’exécution des peines subsidiaires aux peines d’amende. 
Le collège a communiqué les réponses à cette enquête à la Cour des comptes le 6 juin 2013. 
Ces informations confirment et complètent l’analyse et les constats que la Cour présente dans ce rapport de suivi. L’enquête concernait également l’auditorat du travail, qui n’est pas visé par cet audit. Chapitre ChapitreStratégie et coordination entre 
les SPF Finances et Justice
2  EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 21
2.1 Audit initial
En 2007, la Cour des comptes recommandait de désigner un responsable unique au sein du 
parquet pour piloter le processus d’exécution des peines d’amende. Elle recommandait éga -
lement d’instaurer une collaboration étroite entre la Justice et les Finances pour qu’ils se communiquent régulièrement des informations concernant les taux de recouvrement des peines d’amende et d’exécution des peines subsidiaires, ainsi que les délais de traitement aux différentes étapes du processus.
En réponse à l’audit de la Cour des comptes, le SPF Finances envisageait de conclure des 
Service Level Agreements  (SLA) avec la Justice. Ces conventions pourraient décrire les at -
tentes de la Justice (donneur d’ordre) vis-à-vis des Finances (fournisseur de services). Elles pourraient aussi préciser les objectifs à atteindre, notamment au point de vue du rappor -
tage, au moyen de délais et d’indicateurs.
Pour sa part, la ministre de la Justice annonçait la reprise des travaux d’un groupe 
 Justice-Finances chargé d’étudier l’intérêt de centraliser le processus de recouvrement 
auprès d’une seule instance, sous la responsabilité du ministre de la Justice.
2.2 Audit de suivi
2.2.1 Stratégie d’amélioration et de coordination
La Justice n’a pas défini de stratégie susceptible d’améliorer l’exécution des peines d’amende. A fortiori, aucune stratégie commune avec le SPF Finances n’a été développée. La reprise annoncée du groupe de travail Justice-Finances n’a pas eu lieu et il n’a pas été constitué de nouveau groupe de travail pour améliorer l’exécution des peines d’amende. Aucun SLA n’a été conclu entre la Justice et les Finances.
Le 30 avril 2009, le collège des procureurs généraux a remis une note au ministre de la Jus -
tice dans laquelle il recommande de centraliser les opérations de recouvrement auprès d’un 
organe à créer au sein de la Justice
8. Le secrétaire d’État à la lutte contre la fraude sociale et 
fiscale privilégie pour sa part le recouvrement par le SPF Finances9.
Depuis 2005, le SPF Finances a basé toute l’amélioration de la gestion du recouvrement des amendes pénales sur le développement d’un « système de traitement intégré  multi-entités 
pour le recouvrement
 » (Stimer).  Ce système informatique vise à faciliter les échanges d’in -
formation et une compensation automatique entre les dettes et les créances fiscales et non 
fiscales. Le SPF Finances a démarré ce projet en 2007. Il l’a toutefois développé sans dia -
logue avec le SPF Justice ou avec les donneurs d’ordre de la Justice en matière d’amendes ou de peines subsidiaires. Au 31  mai  2013, cette informatisation était incomplète, sans pers -
pective de nouveaux développements. Les objectifs d’amélioration du recouvrement des amendes pénales n’étaient pas atteints (voir point 4.2.1).
8 Collège des procureurs généraux, note intitulée « Gerechtelijk inningkantoor  ».
9 Doc. parl. , Chambre, 22 décembre 2011, Doc 53 1964/019, Note de politique générale du secrétaire d’État à la lutte 
contre la fraude sociale, p. 9. 22
À la suite du rapport de la Cour des comptes de février 2007, le ministre de la Justice annon -
çait un « plan pour une exécution crédible des peines » dans sa note de politique générale 
du 7 avril  200810. Cette note fait état d’un suivi du recouvrement des amendes pénales sou -
vent problématique. Elle annonce plusieurs mesures, telles que l’attribution de l’exécution des peines à un membre du collège des procureurs généraux, un tableau de bord pour suivre l’exécution des peines et une meilleure coordination avec le SPF Finances.
Dans la note de politique générale suivante du 5 novembre 2008, le ministre annonce la 
constitution d’une Task Force  chargée de présenter des propositions pour un meilleur re -
couvrement des amendes pénales. Il annonce aussi une concertation à court terme avec le 
parquet et les receveurs des amendes pénales pour définir des accords de travail
11.
Le présent audit ne permet pas de confirmer la réalisation de ces intentions.
Réponse du SPF JusticeLe SPF Justice précise que le développement du projet informatique Just-X a en -
traîné de très nombreux contacts avec le SPF Finances. Il précise qu’un plan d’ac-tion en matière d’exécution des amendes pénales devra faire l’objet de contacts préalables entre les différents acteurs concernés et ne pourra être réalisé qu’avec l’accord de l’ensemble des parties.
Pour la Cour des comptes, des mesures concrètes de nature à mobiliser les différents acteurs concernés doivent être mises en œuvre rapidement.
2.2.2 Désignation d’un responsable unique
Dans son rapport de février 2007, la Cour des comptes recommandait de désigner au sein 
du parquet un responsable unique du processus d’exécution des amendes pénales et des peines qui leur sont subsidiaires. Cette recommandation visait à favoriser l’intégration des systèmes d’information, la coordination entre tous les acteurs et à améliorer le rapportage sur l’exécution des peines d’amende.
Depuis l’arrêté royal du 6 mai 1997
12, le procureur général d’Anvers est chargé de suivre 
l’exécution des peines au sein du collège des procureurs généraux. Cette mission s’ajoute 
toutefois aux autres tâches spécifiques qui lui ont été confiées par cet arrêté (politique cri -
minelle en général, organisation des cours et tribunaux et relations avec le SPF  Justice et le 
service de politique criminelle) ainsi qu’à ses missions de responsable du parquet général d’Anvers. L’enquête réalisée par le collège des procureurs généraux en avril 2013 sur l’exé -
cution des amendes pénales par les parquets et les greffes prend place dans le cadre de cette mission de suivi de l’exécution des peines.
Cette mission de suivi au sein du collège des procureurs généraux ne doit toutefois pas être 
confondue avec le pilotage du processus d’exécution des peines d’amende par un respon -
sable unique spécialement affecté à cette tâche.
10 Doc. parl. , Chambre, 7 avril 2008, Doc 52 0995/003, Note de politique générale du ministre de la Justice.
11 Doc. parl. , Chambre, 5  novembre  2008, Doc  52 1529/016, Note de politique générale du ministre de la Justice, p.  34.
12 Arrêté royal du 6 mai 1997 relatif aux tâches spécifiques des membres du collège des procureurs généraux. EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 23
Réponse du collège des procureurs généraux
Le collège des procureurs généraux indique qu’il désignera sous peu (de concert avec la ministre de la Justice) un responsable du processus d’exécution des amendes pénales et des peines qui leur sont subsidiaires.
À noter que deux projets de loi portant des mesures diverses relatives à l’amélioration du recouvrement des peines patrimoniales et des frais de justice en matière pénale
13 sont ac -
tuellement examinés par la commission de la Justice de la Chambre des représentants. Ils instaurent une enquête patrimoniale, appelée enquête pénale d’exécution (EPE), dans le cadre de laquelle la solvabilité des condamnés fera l’objet d’un examen approfondi et des saisies seront possibles.
Le parquet a la responsabilité de l’EPE. Tous les magistrats du parquet peuvent demander 
l’assistance de l’Organe central pour la saisie et la confiscation (OCSC) ou le charger d’une EPE.
Un principe de proportionnalité doit toutefois être respecté, entre les devoirs à accomplir 
et les sommes à recouvrer.
En outre, l’EPE a un caractère subsidiaire. Une enquête ne peut être ouverte qu’après que le 
non-paiement a été constaté par le parquet, ce qui nécessite un retour d’information venant des receveurs du SPF Finances.
Enfin, le projet de loi étend la compétence du directeur de l’OCSC de donner aux fonction -
naires concernés du SPF Finances les indications sur les poursuites à faire en vue de recou -
vrer les biens confisqués, les amendes pénales et les frais de justice.La désignation d’un responsable unique du processus d’exécution des amendes pénales et 
des peines qui leur sont subsidiaires devra tenir compte de cette nouvelle mission.
Pour la Cour des comptes, l’importance de l’exécution des peines d’amende et des peines qui leur sont subsidiaires justifierait qu’un membre du parquet soit spécialement affecté au pilotage de ce processus au sein de la Justice et aux relations avec le SPF Finances. Or, depuis ses recommandations de février 2007, un tel responsable n’a pas été désigné. En outre, la Cour des comptes constate qu’il n’existe aucune directive sur l’exécution des peines d’amende ou des peines subsidiaires de déchéance du droit de conduire, à l’exception de la circulaire ministérielle du 22  décembre  1999  relative à la non-exécution des peines sub -
sidiaires d’emprisonnement. La Justice, qui est le bénéficiaire du processus, n’a pas mis en œuvre, séparément ou de concert avec le SPF Finances, de stratégie pour améliorer l’exécu -
tion des peines d’amende.
Les initiatives, annoncées par le SPF Finances et par la ministre de la Justice en réponse à 
son audit de février 2007, pour améliorer la coordination entre la Justice et les Finances, 
13 Doc. parl. , Chambre, 9 juillet 2013, DOC 53 2934/001 et DOC 53 2935/001. Chapitre24
n’ont pas été concrétisées. En outre, le projet informatique sur lequel le SPF Finances a basé 
toute l’amélioration du recouvrement des amendes pénales n’a pas atteint ses objectifs et a dû être arrêté.
La Cour des comptes constate qu’aucun progrès n’a été accompli en matière de stratégie 
ou de coordination entre les acteurs pour améliorer l’exécution des condamnations à une peine d’amende.
La gravité de la situation décrite dans les rapports successifs de la Cour des comptes (en 
avril 2000, en février 2007, puis en 2013 dans le présent rapport) nécessite des mesures 
concrètes, à mettre en œuvre à bref délai.
La Cour des comptes recommande qu’un plan d’action soit adopté en conseil des ministres. 
Ce plan d’action doit définir les objectifs et moyens d’une amélioration de l’exécution des peines d’amende. Une amélioration significative de la coordination entre les autorités concernées devrait produire des effets rapides. Ce plan devrait faire l’objet d’un suivi régu -
lier.
En toute hypothèse, la Cour des comptes examinera les suites données aux conclusions et 
recommandations du présent rapport dès 2016. Elle sera notamment attentive aux suites données à la proposition de désignation d’un responsable unique de l’exécution des peines d’amende par le collège des procureurs généraux, ainsi qu’aux dispositions des projets de loi déposés le 9 juillet 2013 qui visent l’enquête pénale d’exécution. ChapitreMise en exécution des peines 
par la Justice
3  EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 27
3.1 Audit initial
En 2007, la Cour des comptes constatait que la communication des condamnations aux 
receveurs n’était pas facilitée par un système d’information unique. À la Justice, chaque niveau de juridiction avait son propre système. Aux Finances, l’administration centrale ne 
proposait pas de système et les bureaux des amendes pénales développaient leurs propres outils. Les greffes transmettaient les extraits de jugement aux receveurs sous forme papier, à l’exception de quelques greffes de police qui le faisaient électroniquement.
Les délais de traitement aux différentes étapes du processus, dont la communication des 
extraits de jugement par les greffes aux receveurs ou la signification des jugements par défaut, étaient trop longs.
Il ne pouvait être garanti que toutes les condamnations à une peine d’amende étaient 
exécutées. Ainsi, le parquet pouvait ne pas signifier le jugement par défaut, qui ne deve -
nait donc jamais définitif. Ou le greffe pouvait ne pas envoyer le dossier au receveur des amendes pénales. Tant au niveau des greffes que des parquets, l’exécution effective des peines d’amende n’était pas une priorité et entrait en conflit avec d’autres objectifs.
Dans cet environnement, la seule mesure de contrôle interne pour garantir la communi -
cation de tous les extraits de jugement consistait à utiliser une numérotation continue des 
décisions, par tribunal, commune au greffe et au receveur (voir 3.2.3.1). La Cour des comptes constatait que cette utilisation n’était pas vérifiée systématiquement dans les bureaux de recettes.
Elle recommandait un système d’information intégré pour tous les acteurs et, en priorité, 
la transmission électronique des extraits de jugement des greffes aux bureaux de recettes.
En réponse à la Cour des comptes, la ministre de la Justice annonçait une circulaire rappe -
lant aux greffiers qu’ils sont tenus de communiquer un jugement au receveur dans les trois 
jours après qu’il est devenu définitif.
3.2 Audit de suivi
3.2.1 Transmission électronique des données au receveur
Depuis janvier 2012, l’application Stimer du SPF Finances permet de recevoir et d’enregis -
trer les données relatives aux condamnations à une amende sous forme électronique.
Pour les condamnations prononcées par les tribunaux de police , la transmission électro -
nique des données est possible à partir du logiciel Mach. Elle est facilitée par l’utilisation du 
numéro de registre national. À la demande du collège des procureurs généraux, ce numéro est en effet utilisé depuis le 1
er novembre 2011 par la police pour les infractions de roulage.
La Cour des comptes constate que ces extraits électroniques ne sont pas authentifiés. Ils doivent par conséquent être validés par les receveurs, sur la base des jugements imprimés transmis par ailleurs. 28
Réponse du SPF Justice
Le SPF Justice annonce que son comité de direction a décidé que le champ « re-
gistre national » devra être complété dans l’application informatique Mach, et ce, 
dès janvier 2014, ce qui favorisera les échanges électroniques de données.
Quant à la perte de temps liée à la validation des données électroniques par les receveurs, elle devrait à terme être résolue par l’introduction d’une signature électronique. En outre, cette modernisation de la communication des greffes vers les receveurs des amendes pénales dépend de la volonté des parties. Sa mise en œuvre n’a pas fait l’objet d’instructions des -
tinées à la promouvoir et à l’encadrer, ni de la part de la Justice, ni de la part des Finances.
Des initiatives ont toutefois été prises, par certains parquets généraux (Gand, Anvers), en 
vue de systématiser cette communication dans leur ressort. Ces bonnes pratiques n’ont toutefois pas été systématisées à l’ensemble des parquets généraux du pays par le collège des procureurs généraux. Ce défaut d’encadrement a pour conséquence que cette trans -
mission électronique n’est pas généralisée à tous les arrondissements judiciaires. Ainsi, les receveurs d’Arlon, de Charleroi, Huy, Mons, Namur, Neufchâteau, Nivelles et Saint-Vith ne reçoivent pas d’extraits de jugement électroniques. L’administration du recouvrement non fiscal a communiqué cette liste au collège des procureurs généraux en mars 2013.
Pour les tribunaux de première instance , l’application TPI de la Justice ne permet pas 
de communication électronique des données. Aucune démarche n’a été entreprise pour 
pouvoir transmettre les jugements entre les greffes de première instance et les bureaux des receveurs sous format électronique.
La situation est donc loin de répondre aux recommandations que la Cour des comptes for -
mulait en 2007.À noter également que les deux applications (Mach et TPI) ne sont pas compatibles. Les 
données enregistrées pour les tribunaux de police doivent être encodées à nouveau si la même affaire est soumise au tribunal de première instance.
Réponse du SPF FinancesDans sa réponse, le SPF Finances précise qu’une concertation a eu lieu mi-2013 avec 
le SPF Justice afin de déterminer comment les extraits de jugement et d’arrêt élec-troniques devraient être envoyés. Les services informatiques des deux SPF se sont réunis en vue d’harmoniser les applications à développer, ce qui devra permettre d’envoyer de manière centralisée les données et de sauvegarder la qualité des ex -
traits.
Le SPF Justice précise que son service ICT a élaboré en 2012  un plan informatique 
global dans le cadre du programme Just-X, dont la première étape sera de consti -
tuer une banque de données comprenant tous les jugements et arrêts.
Concernant plus particulièrement les amendes pénales, le projet est d’automatiser 
les échanges électroniques de données avec le SPF Finances. EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 29
Dans un premier temps, cet échange porterait sur les décisions des tribunaux de 
police (application Mach). Le projet est en cours et les premiers résultats concrets sont annoncés pour mi-2014.
Le SPF Justice prévoit ensuite de migrer l’application TPI vers le système Mach, 
de sorte que ce dernier devrait contenir également les décisions des tribunaux de première instance (2014-2015).
Pour le SPF Justice, cette centralisation est un élément essentiel pour garantir l’ex -
haustivité de l’exécution des amendes pénales.Cette centralisation et cette automatisation devraient permettre à la Justice de 
suivre le statut de l’amende (apurement complet, partiel, en cours de recouvre -
ment, etc.) et faciliter le suivi des délais, ainsi que la mise en exécution des peines subsidiaires.
Quant aux documents communiqués aux receveurs, les pratiques des greffes des tribunaux de première instance sont variées, faute d’instruction précisant ce qu’est un extrait de juge -
ment. Les greffes transmettent soit la partie du jugement qui contient la condamnation, soit le bulletin de condamnation (version courte du jugement destinée au casier judiciaire central), soit le jugement intégral, soit encore plusieurs de ces documents. L’enquête du collège des procureurs généraux (voir point 1.7) confirme la diversité de ces pratiques. Cette situation devrait évoluer favorablement dès que la centralisation et l’automatisation des échanges de données annoncées par le SPF Justice et le SPF Finances seront une réalité.
3.2.2 Respect du délai de trois jours pour la transmission au receveur
Dans aucun des arrondissements visités (Bruxelles, Liège, Malines et Mons) par la Cour des 
comptes, le délai de trois jours
14 dans lequel chaque greffe doit transmettre les extraits de 
jugement au receveur n’était respecté. Ce délai était parfois de plusieurs semaines, voire plusieurs mois.
Le receveur des amendes pénales de Malines a déclaré recevoir les extraits de jugement du 
tribunal de police deux à trois mois après leur prononcé. Une situation plus préoccupante à cet égard a été constatée au greffe du tribunal de police de Bruxelles, qui transmet les extraits neuf mois après le prononcé du jugement. Un tel retard rend en pratique impossible l’exécution effective des amendes de police et peut aboutir à leur prescription.
L’enquête du collège des procureurs généraux (voir point 1.7) montre qu’une minorité de 
greffes déclarent transmettre les extraits de jugement définitif dans les trois jours. Un 
nombre significatif de greffes déclarent dépasser ce délai. Le cas extrême est celui d’un 
procureur du Roi qui déclare que le greffe du tribunal de police envoie les bulletins de condamnation au receveur dans un délai approximatif de deux ans.
La circulaire annoncée en décembre 2006  par la ministre de la Justice, pour rappeler l’obli -
gation de respecter ce délai de trois jours, n’a pas été prise.
14 Article 121 de l’arrêté royal du 28 décembre 1950. 30
À ce sujet, le SPF Justice annonce que la nouvelle structure judiciaire permettra de disposer, du côté du chef de corps des cours et tribunaux, d’un interlocuteur unique (le collège des cours et tribunaux), comme c’est déjà le cas du côté du par -
quet, qui pourra être le moteur de la rédaction de directives générales adaptées aux problèmes rencontrés par les greffes.
3.2.3 Mesures de contrôle interne
3.2.3.1 Mise en exécution des condamnations
De manière générale, la communication au receveur de tous les extraits de jugement de condamnation immédiatement après chaque audience n’est juridiquement pas possible. En effet, des extraits ne peuvent parfois être communiqués qu’après plusieurs semaines.
C’est pourquoi une mesure de contrôle interne destinée à garantir la mise en exécution de 
toutes les peines d’amende est utilisée, basée sur une liste continue des numéros de rece -
veur attribués par le greffe. Pour chaque numéro, le receveur doit s’assurer qu’il obtient du greffe soit un extrait de jugement, soit le motif de non-délivrance de cet extrait (acquitte -
ment, partie civile, opposition, appel, jugement sans frais de justice ou amende).
Les greffes attribuent ce numéro de receveur à chaque partie pour laquelle le receveur est 
susceptible de recouvrer des amendes. Concrètement, les greffes de police attribuent un numéro à chaque prévenu ou civilement responsable et la plupart des greffes de première instance attribuent un numéro à chaque partie, même si elle n’est pas condamnée. Dans les greffes de police, l’attribution des numéros de receveur est gérée par l’application Mach sur la base des données encodées concernant les prévenus et civilement responsables, ce qui garantit une uniformité des pratiques. Par contre, elle est manuelle en première instance.
Pour les tribunaux de police, le système informatique Mach fournit ces listes au receveur 
par audience avec les motifs de non-délivrance.
Par contre, en première instance, la liste doit être rédigée à la main par le greffe qui doit 
consulter chaque jugement. L’absence d’automatisation présente des risques accrus d’er -
reurs de transcription, notamment des motifs de non-délivrance. La sélection de numé -
ros de receveur que la Cour des comptes a examinée au tribunal de première instance de Bruxelles confirme l’existence d’erreurs.
La mesure de contrôle interne de l’exhaustivité de la mise en exécution des peines d’amende 
est donc fragile et nécessite une grande attention de la part de chaque greffe et de chaque bureau de recettes. Une erreur qui consisterait à indiquer, à tort, un motif de  non-délivrance 
ne sera probablement jamais détectée.
Par ailleurs, les modalités de communication des documents et de confirmation de leur 
réception sont diverses : par la poste ou par porteur, avec ou sans accusé de réception. La 
communication n’est donc pas accompagnée d’une preuve systématique de délivrance. Il peut s’écouler de nombreux mois avant qu’un bureau de recettes interroge le greffe sur les extraits manquants. De plus, en l’absence de réaction du bureau de recettes, aucune autre mesure ne garantit la mise en exécution des jugements manquants. EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 31
Dans un arrondissement visité par la Cour des comptes, le receveur des amendes pénales a 
réclamé des duplicatas de plusieurs milliers d’extraits de jugement plus de deux ans après le prononcé.
3.2.3.2	 Signification	des	jugements	par	défaut
L’application informatique Mach, utilisée dans les greffes et parquets de police, encadre le suivi des jugements par défaut. L’application génère, par audience, une liste des personnes condamnées par défaut. Cette liste sert à contrôler que tous les extraits de jugement sont envoyés au parquet pour qu’il les fasse signifier aux personnes condamnées par un huis -
sier de justice. Une fois le jugement signifié, une date de signification est enregistrée par le parquet dans l’application. Si aucune date n’a été encodée deux mois après l’audience, l’application émet automatiquement un rappel à envoyer à l’huissier chargé de signifier. Depuis 2011, les informations enregistrées dans l’application peuvent être utilisées pour le suivi statistique de la signification des jugements.
En première instance, par contre, le processus de signification est entièrement géré et suivi 
manuellement. Les délais de réalisation des différentes étapes du processus (envoi par le greffe des jugements au parquet, envoi des jugements aux huissiers, suivi de la signification par l’huissier) peuvent dès lors varier selon les arrondissements judiciaires. L’information de gestion est donc difficilement exploitable aux fins de rapportage.
La Cour des comptes a constaté que les significations de jugements par défaut à l’initiative 
du bureau d’exécution des peines correctionnelles de Bruxelles ne sont plus systématiques depuis décembre  2011
15. Ces jugements ne deviennent pas définitifs, les condamnations pro -
noncées ne sont pas mises en exécution et, à terme, l ’action publique risque d ’ être prescrite.
Les applications informatiques disponibles dans les greffes et parquets contribuent à la 
standardisation des procédures. Toutefois, leur développement n’a pas pris en considéra -
tion l’aide à la gestion ou le rapportage. Lorsque des vérifications ont été prévues, elles ne sont accessibles que dossier par dossier. Les utilisateurs n’ont pas la possibilité de faire des recherches à partir de critères d’information de gestion ni d’éditer des listes (par exemple, listes de rappel à une étape de la procédure).
Réponse du collège des procureurs générauxLe collège des procureurs fait part de sa disponibilité pour faire des suggestions à la ministre de la Justice et, en attendant une circulaire à ce sujet, peut insister sur l’importance de signifier les jugements par défaut dans les meilleurs délais.
Seul un encadrement rigoureux peut compenser ces faiblesses. À défaut, une perte de maî -
trise sur une étape du processus risque de ne pas être décelée et corrigée.
3.2.3.3	 Qualité	de	l’encadrement
Les normes juridiques relatives à la mise en exécution des peines d’amende n’ont pas été traduites en procédures administratives, dans des directives uniformes pour l’ensemble des 
15 Une signification n’est demandée que lorsqu’un condamné est détenu, lorsqu’une partie s’est manifestée ou, en 
cas de peine importante, lorsqu’un signalement international est nécessaire. 32
arrondissements judiciaires. Il n’existe aucun instrument de suivi de la mise en exécution 
et de l’exécution de ces peines.
Au sein du parquet, l’exécution des peines est confiée à des bureaux composés de person -
nel administratif. Le respect des normes et l’effectivité de la mise en exécution des peines 
d’amende ne sont, en pratique, pas contrôlés par le parquet.
Dans un rapport de septembre 2011, la commission de modernisation de l’ordre judiciaire 
avait déjà relevé que le peu de contrôle et d’accompagnement de la part de la magistrature laisse une autonomie importante au personnel des bureaux d’exécution des peines
16.
3.3 Conclusions et recommandations
La Cour des comptes constate que la transmission électronique des extraits de jugement n’a pas fait l’objet de mesures d’encadrement et n’est pas généralisée.
Elle a été rendue possible pour les greffes des tribunaux de police, mais sa mise en œuvre 
n’a pas été encadrée dans tous les arrondissements judiciaires. Elle n’est pas appliquée dans huit des 27 arrondissements judiciaires.
Pour les greffes des tribunaux de première instance, une transmission électronique est pré -
vue depuis 2012 dans le cadre du plan global d’informatisation de la Justice. Elle devrait être 
opérationnelle en 2015.Le délai de trois jours dans lequel le greffe doit transmettre les extraits de jugement défini -
tif au receveur n’est globalement pas respecté. La circulaire pour rappeler cette obligation, 
annoncée en décembre 2006  par la ministre de la Justice en réponse à l’audit précédent de 
la Cour, n’a pas été prise.
La mesure de contrôle de l’exhaustivité de la transmission des extraits de jugement repose 
entièrement sur la vigilance des receveurs du SPF Finances, alors que la responsabilité de l’exécution du jugement relève de la Justice. Cette mesure de contrôle est fragile et ne per -
met pas d’avoir l’assurance raisonnable que toutes les peines d’amende sont effectivement communiquées aux receveurs et enregistrées par ceux-ci.
Quant au suivi des significations des jugements par défaut, il repose, pour les juridictions 
de première instance, sur une procédure entièrement manuelle qui nécessite un encadre -
ment rigoureux.
La Cour des comptes souligne la faiblesse de l’encadrement des greffes et bureaux d’exécu -
tion du parquet lors de la mise en exécution des amendes pénales. Le rôle des greffes et des 
bureaux d’exécution des peines n’a pas été formalisé dans des instructions générales. Le parquet ne contrôle pas l’effectivité de la mise en exécution de ces peines.
16 Commission de modernisation de l’ordre judiciaire, Redessiner le paysage des fonctions (description de fonction du 
personnel judiciaire) , septembre 2011, p. 25 et 39. EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 33
Pour la Cour des comptes, un plan d’action pour améliorer l’exécution des peines d’amende 
doit comprendre une amélioration radicale de l’encadrement des activités confiées aux greffes et aux parquets, au moyen de directives, d’un rapportage et d’un suivi.
Dans ce cadre, le contrôle de l’exhaustivité de la mise en exécution des peines d’amende 
doit être organisé et réalisé par les acteurs de la Justice. Chapitre ChapitreRecouvrement par le 
4  EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 37
4.1 Audit initial
Dans son rapport de février 2007, la Cour des comptes constatait que seul un nombre limi -
té de premiers avis de paiement étaient envoyés aux personnes condamnées à payer une 
amende pénale dans les 30 jours du jugement définitif. Ce constat s’expliquait à la fois par 
le retard des greffes à communiquer les jugements aux receveurs et celui des receveurs à envoyer le premier avis de paiement. Les délais d’envoi du second avis de paiement étaient également très longs et variaient d’un bureau de recettes à l’autre.
Pour la Cour des comptes, trop d’amendes restaient impayées en raison d’une absence de 
pilotage au sein du SPF Finances et d’une tenue archaïque de la comptabilité.
Les pratiques de recouvrement différaient fondamentalement d’un bureau des amendes pé -
nales à l’autre et étaient peu encadrées par la hiérarchie. Chaque bureau de recettes était géré 
de manière très autonome, avec des obligations minimales de rapportage, tant au sein du SPF Finances que vis-à-vis des donneurs d’ordre de la Justice. Lorsque des normes figuraient 
dans les instructions en matière de délai de traitement (ex.  : l’envoi des avis de paiement), leur 
respect n’était pas contrôlé et aucun système n’avait été mis en place pour en assurer le suivi.
Cette absence de pilotage par l’administration centrale du SPF Finances avait déjà été rele -
vée par la Cour des comptes dans son rapport d’avril 2000 et n’avait pas fondamentalement 
évolué en 2007.Les états financiers produits étaient insuffisants. Ils demeuraient le reflet d’une comptabi -
lité de caisse et ne donnaient aucune information sur les droits constatés (peines d’amende 
à recouvrer). Ils n’établissaient aucun lien entre les droits constatés et les recettes perçues pour permettre de calculer un taux de recouvrement.
La Cour recommandait au SPF Finances de fournir un taux de recouvrement des amendes, 
d’encadrer et de suivre les activités de recouvrement des bureaux tout en mettant en place un système d’information intégré.
En octobre 2006, dans sa réponse à la Cour des comptes, le ministre des Finances s’était 
engagé à proposer des adaptations législatives pour améliorer le recouvrement des amendes en permettant aux receveurs de recourir à un mode simplifié de saisie-arrêt et d’accéder à des informations actualisées concernant les revenus ou le patrimoine du condamné.
Le ministre précisait que le projet informatique Stimer, accompagné de mesures organi -
sationnelles et de nouvelles méthodes de travail dans le cadre la réforme Coperfin, ren -
contrerait à long terme les recommandations de la Cour, notamment au point de vue du 
rapportage et du monitorage.
4.2 Audit de suivi
4.2.1 Stimer
L’application Stimer (système de traitement intégré multi-entités pour le recouvrement) a pour finalité de centraliser la gestion et le recouvrement de toutes les recettes effectuées par le SPF Finances, en ce compris les amendes pénales. 38
L’attribution du marché Stimer à la firme Unisys a été approuvée le 17 novembre 2006 par 
le conseil des ministres. Depuis janvier 2012, Stimer est déployé dans les bureaux des rece -
veurs des amendes pénales, sauf dans ceux d’Anvers, de Bruxelles I et de Saint-Vith.
Selon l’administration du recouvrement non fiscal, cette situation résulte du choix des 
receveurs concernés. Le receveur d’Anvers préférerait continuer à utiliser une application locale mise à sa disposition par un huissier de justice. Le receveur de Bruxelles I (peines correctionnelles) a décidé de ne pas utiliser l’application Stimer en raison de la proportion importante d’amendes pénales qu’il gère et qui concernent des étrangers sans numéro de registre national. Pour ces condamnés, un numéro d’identification doit être créé en dehors de l’application pour que la créance puisse être enregistrée dans Stimer, ce qui alourdit le travail d’enregistrement des amendes. Enfin, le receveur de Saint-Vith a jugé que Stimer n’était pas nécessaire pour le bon fonctionnement de son bureau.
Stimer permet l’enregistrement des droits constatés et l’envoi automatique des premiers 
avis de paiement, ainsi que l’établissement de plans d’apurement. L’application permet de rattacher le paiement à l’amende qui lui correspond au moyen de la communication struc -
turée du bulletin de virement.
Par contre, les parties de cette application destinées à suivre les échéances, à envoyer un 
rappel de paiement, à mettre en œuvre la saisie-arrêt simplifiée ou le recouvrement forcé par un huissier de justice ou à informer le parquet en vue d’une exécution de la peine sub -
sidiaire ne sont pas disponibles.
La Cour des comptes a constaté que les bureaux qui utilisent Stimer limitent la gestion 
des nouvelles amendes pénales aux seules fonctionnalités gérées par cette application, à savoir l’enregistrement de l’extrait de jugement (qu’il soit délivré sur support papier ou électronique), l’envoi (automatique) d’un premier avis de paiement, l’enregistrement des paiements et leur liaison aux droits constatés, ainsi que, éventuellement, l’établissement des plans d’apurement.
Concrètement, ceci signifie que, pour les amendes enregistrées dans ces bureaux depuis 
janvier  2012, les receveurs n’envoient plus de rappel, ne recourent plus à une mesure d’exé -
cution forcée (sauf la compensation fiscale, voir 4.2.2) et n’informent plus le parquet de l’impossibilité de recouvrer.
Les délais de prescription ne sont plus suivis, de sorte qu’un débiteur qui paierait une 
amende prescrite n’en sera pas informé et que cette recette sera conservée.
La Cour des comptes constate que cette situation met en échec l’exécution des peines 
d’amende et des peines qui leur sont subsidiaires. Cette situation résulte, d’une part, des retards et difficultés qui se sont accumulés dans le contrat Stimer et, d’autre part, de l’ab -
sence de gestion de la transition vers Stimer par le SPF Finances.
Le module « amendes pénales », prioritaire dans l’exécution du contrat Stimer, devait 
être terminé en décembre 2008. La mise en production effective n’a pu être réalisée qu’en 
avril 2010 pour deux bureaux pilotes et en janvier 2012 pour les autres bureaux. Outre ce 
retard important, seule une partie réduite de l’application a pu être mise en production et  EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 39
contenait encore de nombreux défauts de conception. Les modules suivants, qui devaient 
être livrés à bref délai, n’ont pas été développés avec succès. Aucun plan n’a été mis en place au SPF Finances pour gérer la transition vers Stimer alors que les développements de la 
firme réalisant le projet tardaient.
Les receveurs n’ont reçu aucune instruction sur les mesures à mettre en place pour assurer 
la gestion complète du recouvrement des créances jusqu’à ce que Stimer puisse soutenir 
l’ensemble du processus . Cette absence d’instruction s’est traduite par l’arrêt du proces -
sus de recouvrement des amendes pénales prononcées après le déploiement de Stimer, à l’exception de l’envoi du premier avis de paiement et de la compensation, comme évoqué ci-dessus. Les données enregistrées par les bureaux de recettes qui utilisent Stimer tra -
duisent ce blocage. Elles indiquent que, sur 83.868.745 euros de droits constatés relatifs à 
des amendes pénales enregistrées en 2012, les recettes étaient seulement de 19.376.185 eu-
ros. Ces données révèlent des taux de recouvrement de 27 % pour les peines de police et de 
14 % pour les peines correctionnelles.
Lors de l’audit de 2007, des taux de recouvrement avaient été calculés sur un échantillon de 
bureaux de recettes. Ils allaient selon les bureaux de 25 % à 52 % en matière correctionnelle 
et de 43 % à 62 % pour les amendes prononcées par des tribunaux de police.
Le ministre des Finances a résilié le marché passé avec la firme Unisys pour développer 
Stimer le 2 janvier 2013. Cette résiliation est motivée par les différents manquements dans 
l’exécution du contrat pour lequel 20 millions d’euros ont été dépensés. L’État réclame 
à son cocontractant une partie de ce montant, considérée comme indûment acquise vu l’impasse dans laquelle le développement de Stimer se trouve.
Réponse du SPF FinancesLe SPF Finances précise qu’en raison du conflit qui l’oppose à l’adjudicataire, son service informatique ne pouvait modifier en rien les modules et fonctionnalités réceptionnées. Il ajoute que ce n’est que depuis quelques mois que le problème est en voie de résolution : des lettres de rappel ont été envoyées en plusieurs phases. 
Il examine comment extraire du système les défauts de paiement pour les trans -
mettre à un huissier ou prévenir le parquet du non-recouvrement. Enfin, depuis août 2013, un autre adjudicataire tente de trouver des solutions aux bogues.
L’administration informera les receveurs de la future façon de procéder.
4.2.2	 Compensation 	fiscale
La compensation fiscale permet de payer une créance fiscale de l’État en prélevant son 
montant sur un remboursement futur qu’une administration des Finances doit effectuer à la personne condamnée
17. Le champ d’application de la compensation fiscale a été étendu 
en 2009 aux dettes non fiscales des contribuables, dont les amendes pénales18. Cette dé -
marche est facultative, elle est un moyen supplémentaire mis à la disposition des receveurs du SPF Finances pour améliorer le recouvrement des dettes fiscales et non fiscales dont ils sont responsables. Elle est limitée à la partie non contestée des créances.
17 Article 334 de la loi-programme du 27 décembre 2004.
18 Article 194 de la loi-programme du 22 décembre 2008. 40
Une compensation pour apurer une amende pénale repose en principe sur une initiative 
du receveur chargé de cette créance, qui doit mettre les créances ouvertes en vis-à-vis des remboursements à venir. Pour les confronter, les receveurs disposent d’applications infor -
matiques qui leur fournissent des listes de créances à charge de condamnés qui doivent re -
cevoir des remboursements des contributions directes ou de la TVA. La confrontation doit être rapide, car les remboursements ne sont disponibles pour la compensation que durant deux mois. Après ce délai, le remboursement est versé aux contribuables.
Depuis 2008, soit bien avant le déploiement de Stimer, une note de service a rendu obliga -
toire l’encodage des créances d’au moins 125 euros dans une base de données utilisée pour 
la confrontation avec les dettes des contributions directes et de la TVA. Il n’existe aucune mise à jour automatique de ces données, par exemple pour tenir compte des paiements ou du délai de prescription.
Depuis janvier 2012, toutes les créances enregistrées dans Stimer sont confrontées aux 
dettes des contributions directes et de la TVA. Par rapport au système antérieur, les paie -
ments sont pris en considération. Par contre, la prescription n’est toujours pas suivie.
Des listes de créances d’amendes pénales pour lesquelles il existe des remboursements à 
effectuer au condamné et donc la possibilité d’une compensation sont produites trois fois 
par mois. Il y a plusieurs listes, en fonction de l’enregistrement de la créance (avant ou depuis Stimer) et de l’origine des remboursements (contributions directes ou TVA).
La compensation n’est pas automatique au départ de ces listes. Le receveur doit d’abord 
vérifier les créances qui y apparaissent et ensuite demander la compensation, c’est-à-dire un virement de comptable à comptable par le bureau chargé de rembourser.
La détermination du montant non contesté de chaque créance implique pour le receveur de 
remédier aux problèmes de qualité de l’information enregistrée dans les bases de données. Pour les créances antérieures à Stimer , il doit corriger ou supprimer de la liste les créances 
pour lesquelles des paiements ont été effectués ou qui sont prescrites. Pour les créances enregistrées dans Stimer, il doit supprimer les créances prescrites de la liste.
La Cour a mené divers entretiens avec des bureaux de recettes d’amendes pénales pour 
évaluer la qualité du processus de recouvrement par compensation. Elle a constaté que, dans certains bureaux, les créances, dont le jugement datait d’avant janvier 2012, n’ont pas été encodées dans la base de données, ce qui a rendu la compensation impossible. Dans d’autres bureaux, les données de créances (anciennes ou récentes) sont disponibles sous forme électronique, mais la compensation, bien que possible, n’est pas utilisée par le rece -
veur. Toutefois, la compensation d’une créance fiscale par une amende pénale est parfois réalisée à l’initiative de receveurs des contributions directes.
Le recouvrement des amendes pénales par compensation est donc sous-utilisé, tant en rai -
son des faiblesses dans l’exhaustivité et de la qualité des données relatives aux créances que 
faute d’initiatives des bureaux de recettes.
En outre, la compensation a pour vocation d’être automatique. Pour qu’elle le soit, il est 
notamment nécessaire que l’application Stimer intègre la gestion de la prescription. EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 41
Lorsque la compensation fiscale a été étendue aux amendes pénales en 2009, l’adminis -
tration du recouvrement non fiscal n’a pas assez responsabilisé les receveurs pour obtenir 
d’eux une mise en œuvre efficace et uniforme de ce nouveau mode de recouvrement.
Aucun suivi n’a été organisé par cette administration pour s’assurer que chaque bureau de 
recettes utilise cet outil de recouvrement et pour mesurer les sommes recouvrées par com -
pensation. Stimer ne fournit pas encore les données nécessaires à un rapportage à ce sujet.
Réponse du SPF FinancesDans l’attente des adaptations techniques qui permettraient d’automatiser la com -
pensation fiscale, le SPF Finances examine comment simplifier les procédures.
4.2.3	 Saisie-arrêt 	simplifiée
En réponse à l’audit initial de 2007, le ministre des Finances s’était engagé à proposer des 
adaptations législatives pour instaurer une procédure simplifiée de saisie-arrêt en vue de recouvrer les amendes pénales et les frais de justice. Ces adaptations devaient aussi per -
mettre aux receveurs des amendes pénales d’accéder à des données actualisées concernant les revenus du condamné.
Depuis 2007, la saisie-arrêt simplifiée permet au receveur de procéder à une saisie-arrêt 
exécution
19 pour recouvrer les amendes pénales sans recourir à un huissier de justice20. La 
saisie-arrêt simplifiée est exécutée par lettre recommandée, à concurrence de tout ou partie du montant de l’amende et des frais dus par ce dernier. La saisie doit être également portée à la connaissance du condamné par lettre recommandée.
Aucun des bureaux visités lors du présent audit n’utilise la saisie-arrêt simplifiée.Plusieurs manquements de l’administration du recouvrement non fiscal du SPF Finances 
expliquent cette situation  :
• L’administration du recouvrement non fiscal n’a introduit auprès de la Commis -
sion de la vie privée les demandes visant à permettre aux receveurs de consulter la  Banque-Carrefour de la sécurité sociale pour déterminer les revenus des condamnés 
que le 5 juin 2012. Ces demandes se basaient sur des dispositions légales prises le 27 dé-
cembre  2006. Plus de cinq années se sont donc écoulées entre l’entrée en vigueur de ces 
dispositions et les démarches pour permettre aux receveurs d’accéder à des données actualisées sur les revenus des condamnés.
• Le 3 juillet 2012, cette Commission a autorisé l’ONSS, l’ONSS-APL, l’Onva et l’Onem 
à mettre à disposition les données utiles (sur les revenus des condamnés à une peine d’amende) aux services du recouvrement non fiscal. Toutefois, les aménagements tech -
niques pour permettre ces accès n’étaient pas encore terminés fin avril 2013.
19 La saisie-arrêt exécution est une procédure judiciaire qui permet au créancier, muni d’un titre exécutoire (juge -
ment, acte notarié, contrainte), de saisir tout ou partie des sommes dues par un tiers à son débiteur (par exemple 
des salaires).
20 Article 101 nouveau de l’arrêté royal du 28 décembre 1950 portant règlement général sur les frais de justice en 
matière répressive, introduit par l’article 299 de la loi du 27 décembre 2006 portant des dispositions diverses (I). 42
• Les receveurs des amendes pénales ont accès à la Banque-Carrefour depuis août 2013. Ce 
retard de plus d’un an est dû au renforcement du système de sécurisation des identités et des accès, ainsi qu’à la gestion des priorités au sein du service informatique.
• Par contre, les receveurs n’ont pas encore accès au fichier central des avis de saisie, de délégation, de cession et de règlement collectif de dettes créé par la loi du 29 mai 2000
21. 
Cette loi les autorise à prendre connaissance des avis du fichier et leur impose, lorsqu’ils procèdent à une saisie-arrêt simplifiée, de communiquer leurs avis de saisie au fichier dans les trois jours ouvrables. L’arrêté royal du 7 décembre 2010, entré en vigueur le 
29 janvier 2011, précise les modalités de consultation du fichier. Les bureaux de re -
cettes d’amendes pénales ont reçu des instructions concernant cet accès. Toutefois, fin avril  2013, des problèmes techniques d’accès n’étaient pas résolus dans une vingtaine de 
bureaux, entravant l’alimentation et la consultation de ce fichier central.
En conclusion, les mesures qui doivent permettre aux receveurs d’utiliser la saisie-arrêt simplifiée ont été prises avec un tel retard par l’administration du recouvrement non fiscal que ce nouveau mode de recouvrement, juridiquement possible depuis 2007, n’est toujours pas utilisé.
4.2.4 Organisation administrative du recouvrement
4.2.4.1	 Vue	générale
Le recouvrement des amendes pénales est assuré par 28 bureaux de recettes répartis sur 
l’ensemble du territoire. Ils réalisent leurs tâches de recouvrement avec une autonomie importante, le plus souvent à côté d’autres compétences
22. À quelques exceptions près23, 
chaque arrondissement judiciaire compte un bureau d’amendes pénales qui se charge donc de recouvrer les amendes prononcées par les tribunaux de l’arrondissement.
Dans le cadre de la réforme Coperfin, l’Administration générale de la documentation patri -
moniale (AGDP), dont ces bureaux de recettes dépendent, a évolué vers une structure com -
posée de cinq administrations, dont celle du recouvrement non fiscal. Les quatre autres as -
surent notamment l’organisation d’une documentation relative au patrimoine immobilier, 
la fixation du revenu cadastral, la perception des droits d’hypothèque, d’enregistrement et de succession, la vente de biens de l’État.
Les cinq administrateurs rapportent à l’administrateur général de l’AGDP. L’Administra -
tion générale comprend dix directions régionales chargées de mettre en œuvre l’ensemble 
des compétences de ces cinq administrations.
21 Loi du 29 mai 2000 portant création d’un fichier central des avis de saisie, de délégation, de cession et de règlement 
collectif de dettes et modifiant certaines dispositions du code judiciaire.
22 Telles les ventes de biens immeubles et meubles qui appartiennent au domaine privé des autorités publiques et 
qui ne sont plus utilisés, le recouvrement des créances alimentaires, etc. Sur ces 28 bureaux des amendes pénales, 
21 sont également des bureaux de recettes des domaines, deux bureaux des amendes pénales sont aussi des 
bureaux d’enregistrement et de recettes des domaines. Seulement cinq bureaux des amendes pénales n’ont pas 
d’autres missions.
23 L’arrondissement d’Eupen compte deux bureaux d’amendes pénales (Eupen et Saint-Vith), Bruxelles compte 
trois bureaux d’amendes pénales (Bruxelles I, Bruxelles II et Vilvorde). Les arrondissements judiciaires de Furnes 
et Ypres ne comptent plus de bureaux d’amendes pénales, les activités de recouvrement des amendes et frais de justice ayant été transférées respectivement à Bruges et à Courtrai. EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 43
Chaque bureau de recettes d’amendes pénales est donc à la fois soumis à l’autorité fonc-
tionnelle de l’administrateur responsable du recouvrement non fiscal et à l’autorité hiérar -
chique du directeur régional, qui rapporte directement à l’administrateur général. Sur les 28 bureaux chargés du recouvrement des amendes pénales, 23 dépendent fonctionnelle -
ment de plusieurs administrateurs.
La compétence territoriale des bureaux de recettes est déterminée par la juridiction qui a 
prononcé la condamnation et non par le domicile du condamné. Un receveur peut donc être chargé de recouvrer des amendes pénales dues par des débiteurs habitant à tout endroit dans le pays, en fonction notamment du lieu où l’infraction a été commise.
4.2.4.2	 Qualité	de	l’organisation
Dans son rapport de 2000, la Cour des comptes soulignait qu’une organisation fondée sur une forte autonomie des bureaux de recettes nécessitait des modalités d’organisation de trois ordres  :
• l’obligation, pour chaque entité administrative, de rendre compte de sa gestion ;
• la mise en place de procédures minimales d’encadrement normatif et d’un contrôle in -
terne des bureaux de recettes ;
• l’existence de vérifications internes périodiques des activités des entités autonomes par et au profit de l’administration centrale.
La Cour des comptes constate que, treize ans après son premier rapport d’audit, l’organisa -
tion mise en place par le SPF Finances ne rencontre toujours pas ces exigences.
En ce qui concerne l’obligation de rendre compte, elle relève que l’administration n’a pas 
défini des objectifs ni mis en place un rapportage sur leur degré de réalisation. Comme la plupart des bureaux ont en charge plusieurs compétences, l’administration générale doit fixer des priorités pour l’ensemble des activités de ses cinq administrations. Les droits constatés ne sont enregistrés que depuis le 1
er janvier  2012  et le calcul de taux de recouvre -
ment détaillés est encore un projet.
Malgré le caractère progressif de l’implémentation de Stimer, l’encadrement normatif des 
activités au moyen d’instructions est défaillant. Aucune instruction n’a été donnée aux receveurs pour qu’ils adaptent leur gestion du recouvrement jusqu’à ce que Stimer intègre la totalité du processus. De ce fait, des étapes importantes du processus de recouvrement ne sont plus encadrées.
De manière générale, chaque receveur est libre de choisir les méthodes de recouvrement 
qu’il juge les plus adéquates. Aucune priorité n’a été fixée entre les procédés de recouvre -
ment allant du moins coûteux au plus coûteux (recours à l’huissier de justice).
Enfin, les vérifications internes de la gestion des bureaux ne répondent pas aux défis de 
l’organisation administrative mise en place. Les agents qui en sont chargés dépendant des directeurs régionaux et non de l’administration centrale, les vérifications ne sont pas réali -
sées régulièrement et portent essentiellement sur l’exactitude des états comptables. 44
Le tableau ci-après montre que, dans les bureaux visités, la dernière vérification visait des 
périodes de gestion très différentes.
Tableau 1 –  Dernières vérifications internes périodiques des activités des bureaux visités par la Cour 
des comptes
Bureau Période couverte
Bruxelles I Non communiqué
Bruxelles II Janvier 1995 à décembre 2009
Liège Janvier 2007 à décembre 2011
Malines Janvier 2008 à décembre 2010
Mons Janvier 2009 à décembre 2011
La fréquence de vérification est faible. Elle a varié dans les bureaux visités de trois à 
quinze ans. Aucun des receveurs rencontrés n’avait fait l’objet d’une vérification de sa ges -
tion depuis l’implémentation de Stimer.
Les rapports d’inspection transmis aux directions régionales et à l’administration du re -
couvrement non fiscal pour ces bureaux sont laconiques : ils ne constatent le plus souvent 
aucune carence de gestion et ne permettent pas de s’assurer de la maîtrise du processus de 
En réponse à l’audit de 2007, l’administration avait annoncé que des inspecteurs seraient 
spécifiquement affectés aux vérifications internes en matière d’amendes pénales. Le projet a été abandonné après l’absence de résultats d’un unique appel à candidatures.
4.2.4.3	 Rôle	de	l’administration	du	recouvrement	non	fiscal
L’administrateur du recouvrement non fiscal dispose d’une autorité fonctionnelle et non hiérarchique à l’égard des receveurs. Les demandes qu’il adresse aux receveurs entrent en concurrence avec les demandes de ses collègues administrateurs et avec l’autorité hiérar -
chique des directeurs régionaux. Pour mettre en œuvre ses compétences, il peut édicter des instructions, mettre en place les moyens informatiques et techniques nécessaires, organiser des formations et exploiter les rapports de vérification.
En 2012-2013, pour accélérer l’enregistrement des droits constatés dans Stimer et encou -
rager l’utilisation de la compensation fiscale, l’administration du recouvrement non fiscal 
a mis à la disposition de chaque bureau de recettes un jeune engagé dans le cadre d’une convention de premier emploi. La mise à disposition de ces 28 jeunes travailleurs est condi -
tionnée à un rapportage mensuel à l’administrateur du recouvrement non fiscal sur les prestations effectuées et leur résultat sur le recouvrement.
Cet exemple illustre la difficulté pour l’administrateur du recouvrement non fiscal d’agir 
sur la gestion des bureaux de recettes sans disposer de l’autorité hiérarchique.
Ce contexte organisationnel se traduit dans les bureaux des receveurs que la Cour des 
comptes a visités par des pratiques de recouvrement très différentes
. EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 45
Tableau 2 –  Différences dans les pratiques de recouvrement des bureaux de recettes visités par la 
Cour des comptes avant et après l’implémentation de l’application Stimer
BureauPratiques de recouvrement
Amendes avant Stimer Amendes après Stimer
Bruxelles I Envoi de l’avis de paiement et d’un rap -
pel, envoi des créances à l’huissier sur 
base d’une analyse du revenu imposable. Pas de saisie-arrêt simplifiée. Jusqu’en novembre 2011, compensation fiscale au cas par cas, lorsque le bureau était informé par une autre administration des Finances d’un remboursement. À partir de novembre 2011, traitement des listes des créances éligibles à la compensation.Pas d’implémentation de Stimer. Pour
-
suite des pratiques de recouvrement an -
térieures.
Bruxelles II Envoi de l’avis de paiement et d’un rappel, envoi des créances à l’huissier sur base d’une analyse du revenu imposable, trai
-
tement des listes de créances éligibles à la compensation, mais pas de saisie-arrêt simplifiée.Réception électronique des extraits de ju
-
gement (police), envoi d’un avis de paie -
ment, traitement systématique des listes de créances éligibles à la compensation.
Liège Envoi de l’avis de paiement et d’un rappel, envoi des dossiers à l’huissier après ana
-
lyse de solvabilité. Pas de saisie-arrêt sim -
plifiée. Traitement des listes de créances éligibles à la compensation et traitement des informations reçues des autres admi
-
nistrations des Finances sur des montants à rembourser qui pourraient être com
-
pensés avec des créances du bureau de recettes.Réception électronique des extraits de jugement (police), envoi d’un avis de paiement, traitement des listes de com
-
pensation.
Malines Envoi de l’avis de paiement et d’un rap -
pel, envoi systématique des créances non recouvrées à l’huissier. Pas de saisie-arrêt simplifiée. Pas d’encodage des créances en souffrance pour les confronter avec les remboursements des contributions directes et de la TVA. Listes de créances éligibles à la compensation non générées. Compensations uniquement pour des amendes d’un montant élevé, au cas par cas.Réception électronique des extraits de jugement (police), envoi d’un avis de paiement. Listes de créances éligibles à la compensation non traitées.
Mons Envoi de l’invitation de paiement et d’un rappel, envoi des dossiers à l’huissier après analyse de solvabilité. Pas de saisie-arrêt simplifiée. Non-traitement des listes de créances éligibles à la compensation. Pas de mesures de recouvrement après rappel pour les peines correctionnelles.Encodage manuel des extraits de juge
-
ment dans Stimer avec un an de retard pour les jugements de police, envoi d’un avis de paiement. Listes de créances éli
-
gibles à la compensation non traitées.
Aucun des bureaux visités n’avait recours 
à un huissier de justice.
 Aucune utilisation de la saisie-arrêt simplifiée.
Source : Cour des comptes 46
Réponse du SPF Finances
Le SPF Finances indique que le recouvrement non fiscal sera intégré à l’Admi -
nistration générale de la perception et du recouvrement. Les bureaux auront la compétence exclusive de la perception et du recouvrement des dettes. Ils seront pilotés par une hiérarchie qui orientera la gestion de l’organisation uniquement en fonction de ces missions. Diverses applications seront disponibles pour fixer les priorités entre les dossiers, notamment en octroyant, au moyen de l’exploration de données, un profil aux débiteurs qui permettra d’identifier l’action en recouvre -
ment susceptible de produire le meilleur rendement.
Pour la Cour des comptes, pour être un succès, la mise en place de cette nouvelle organi -
sation doit pouvoir s’appuyer sur une gestion solide du changement et des risques, notam -
ment sur le plan informatique.
4.3 Conclusions et recommandations
Contrairement à l’engagement pris par le ministre des Finances en octobre 2006 en réponse 
à l’audit antérieur, le projet Stimer, les nouveaux outils de recouvrement et les mesures organisationnelles n’ont pas permis de rencontrer la plupart des recommandations de la Cour des comptes.
4.3.1 Stimer
Depuis la fin 2011, le SPF Finances a implémenté une application dans les bureaux de re -
cettes (sauf trois). Cette application (Stimer) est toutefois incomplète : elle ne permet pas 
l’envoi d’un rappel, ne facilite pas la mise en œuvre de mesures de recouvrement forcé et ne 
permet pas d’informer le parquet de l’impossibilité de recouvrer.
En outre, l ’ implémentation de cette application  n’a fait l’objet d’aucune gestion de la transi -
tion. Dès lors, pour les amendes enregistrées dans Stimer, à l’exception de la compensation 
fiscale, les receveurs se sont limités aux fonctionnalités proposées par Stimer et n’envoient plus de rappel, ne font plus de recouvrement forcé et n’informent plus le parquet d’une impossibilité de recouvrer.
Le contrat passé pour développer Stimer a été résilié en janvier 2013 par l’État, faute de 
développements satisfaisants par la firme Unisys et sans perspective de nouveaux dévelop -
pements pour cette application.4.3.2	 Modifications 	législatives
Les modifications législatives concernant la saisie-arrêt simplifiée et l’accès aux informa -
tions sur les revenus et le patrimoine des condamnés, annoncées par le ministre, ont bien 
été prises en 2006 et 2007.
Toutefois, l’administration du recouvrement non fiscal a tardé à prendre les dispositions 
qui permettraient de mettre ces outils à la disposition des receveurs chargés de recouvrer les amendes pénales.
Dans les faits, plusieurs années après l’adoption des dispositions législatives et réglemen -
taires nécessaires, les bureaux de recettes n’utilisent toujours pas la saisie-arrêt simplifiée. EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 47
Depuis 2009, les bureaux peuvent appliquer la compensation fiscale aux amendes pénales. 
Il s’agit d’une méthode directe, simple et peu coûteuse de recouvrement. Pour les amendes qui ne sont pas enregistrées dans Stimer, elle nécessite un encodage manuel et un traite -
ment par les receveurs de listes de créances éligibles à la compensation. Pour les amendes enregistrées dans Stimer, ces listes sont produites automatiquement et mises à la disposi -
tion des receveurs plusieurs fois par mois.
La Cour des comptes constate que les bureaux de recettes n’envisagent pas systématique -
ment le recouvrement par compensation. L’administration du recouvrement non fiscal n’a 
du reste organisé aucun suivi de la mise en œuvre de la compensation par les receveurs ni des sommes recouvrées.
4.3.3 Organisation administrative
Pour ce qui concerne l’organisation administrative, la Cour des comptes avait précisé dans 
son rapport d’avril 2000  les conditions de bon fonctionnement d’une structure déconcen -
trée en 28 bureaux qui bénéficient d’une forte autonomie.
Elle constate que l’organisation administrative du recouvrement des amendes pénales par 
le SPF Finances ne remplit toujours pas ces conditions. L’obligation de rendre compte, l’en -
cadrement et le contrôle des activités font défaut.
4.3.4 Recommandations
Le manque de maîtrise du recouvrement des amendes pénales par le SPF Finances ne per -
met pas de garantir l’effectivité de la peine d’amende et l’égalité de traitement entre les 
citoyens. Ce manque de maîtrise se traduit notamment par la prescription d’amendes pé -
nales, mais aussi par le fait que le paiement d’une amende prescrite n’est pas identifié et restitué.
doit comprendre la mise en œuvre de mesures urgentes et radicales pour renforcer l’enca -
drement des bureaux de recettes d’amendes pénales. Cet encadrement nécessite notam -
ment de fixer des objectifs ainsi que de préciser les moyens qui doivent être alloués à leur réalisation et les méthodes à employer.
À moyen terme, les bureaux de recettes doivent disposer d’un outil informatique couvrant 
l’ensemble de la gestion du recouvrement des amendes pénales.
Dès à présent, le SPF Finances doit veiller à ce que les receveurs poursuivent les opérations 
de recouvrement au-delà de l’envoi du premier avis de paiement. Une attention particulière doit également être portée au respect des règles de prescription. Le SPF Finances doit égale -
ment, sans plus attendre, faire en sorte que les bureaux de recettes utilisent systématique -
ment les possibilités de compensation fiscale. L’utilisation de la saisie-arrêt simplifiée doit également être rendue possible et son utilisation promue.
Enfin, le SPF Finances devrait réexaminer l’autonomie dont bénéficient les 28 bureaux de 
recettes d’amendes pénales, ainsi que la nécessité de répartir cette mission en un aussi 
grand nombre de bureaux déconcentrés. Chapitre48
En toute hypothèse, la déconcentration actuelle n’est pas justifiée par la tenue d’un dossier 
unique par citoyen dans la mesure où les amendes à recouvrer sont confiées au bureau de recettes du ressort de la juridiction qui a prononcé la peine et non à celui du domicile du condamné.
En outre, à défaut d’un lien hiérarchique direct avec les receveurs, l’administrateur des 
recettes non fiscales manque d’autorité pour faire évoluer et uniformiser les pratiques de gestion dans les bureaux de recettes.
Enfin, le dispositif de contrôle interne des bureaux de recettes n’est pas suffisamment déve -
loppé pour garantir la maîtrise de leur gestion. À ce sujet, la Cour des comptes recommande 
que les vérifications effectuées dans ces bureaux relèvent directement de l’administration centrale et portent tant sur les aspects comptables que sur la réalisation des missions.
Le SPF Finances envisage d’intégrer prochainement le recouvrement non fiscal à l’Admi -
nistration générale de la perception et du recouvrement.Pour la Cour des comptes, cette nouvelle organisation administrative n’aura de sens que si 
elle rencontre les conditions précitées et permet un recouvrement plus concret des peines d’amende. Une attention particulière devrait être portée à la centralisation des échanges d’information avec la Justice. ChapitreExécution des peines 
subsidiaires
5  EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 51
Une fois saisi de la créance, le receveur des amendes pénales poursuit l’exécution de la peine 
d’amende au nom du parquet. Lorsqu’il constate l’impossibilité de la recouvrer, il doit en informer le parquet pour permettre à celui-ci de mettre en œuvre la peine subsidiaire pro -
noncée par le juge. Cette information se fait un moyen d’un formulaire, l’« état 204 ».
Si le parquet met la peine subsidiaire en exécution, il doit en informer le receveur, qui peut 
alors annuler la créance qu’il avait enregistrée dans sa comptabilité. Dans le cas contraire, le receveur doit être informé de la non-exécution de la peine subsidiaire pour pouvoir pour -
suivre le recouvrement de l’amende.
5.1 Audit initial
Dans son rapport de février 2007, la Cour des comptes relevait que la communication aux parquets des amendes impossibles à recouvrer variait d’un receveur à l’autre.
Certains receveurs envoyaient l’état 204 au parquet à l’approche de la prescription pour se 
prémunir contre celle-ci. Ils privaient ainsi les parquets de toute possibilité d’exécuter la 
peine subsidiaire, faute de temps.
D’autres receveurs envoyaient l’état 204 au parquet dès qu’ils concluaient à l’insolvabilité 
du condamné ou constataient un emprisonnement ou une absence d’adresse
24.
La Cour constatait également que la suspension, depuis le 22 décembre 1999, de l’exécution 
des peines subsidiaires d’emprisonnement amenait les parquets à ne plus donner suite aux 
états 204. Les services d’exécution les conservaient jusqu’à la prescription et le receveur des 
amendes pénales ne poursuivait plus le recouvrement de l’amende.
La peine subsidiaire de déchéance du droit de conduire, entrée en vigueur le 1er mars  200425, 
était encore peu exécutée. Dans sa réponse à la Cour, la ministre de la Justice signalait tou -
tefois que les déchéances subsidiaires du droit de conduire étaient effectivement exécutées 
en cas de non-paiement de l’amende.
5.2 Audit de suivi
5.2.1 Information du parquet
Pour la Cour des comptes, l’envoi d’un état 204 devrait rencontrer deux exigences. D’une 
part, le receveur des amendes pénales devrait garder la maîtrise du recouvrement assez longtemps pour envisager les opportunités de compensation, par exemple avec des créances fiscales du condamné. D’autre part, le parquet doit être informé de l ’ impossibilité de recou -
vrer dans un délai qui lui permet d’exécuter la peine subsidiaire prévue.
24 Par exemple, le condamné est rayé d’office du registre national ou son domicile est inconnu, ce qui fait échec aux 
démarches de l’huissier.
25 Article 69bis de la loi du 16 mars 1968 relative à la police de la circulation routière, inséré par l’article 33 de la loi 
du 7 février 2003. 52
Pour rencontrer ces exigences, les échanges d’information entre les receveurs et les par -
quets sur l’exécution des peines subsidiaires nécessitent un cadre et une standardisation. 
Or, il n’existe à ce jour aucune directive du ministre de la Justice à ce sujet.
Pour le SPF Justice, une telle directive n’est possible que sous la responsabilité ou au mini -
mum avec l’accord du ministre des Finances.Pour les créances non enregistrées dans Stimer, la Cour des comptes a constaté des pra -
tiques différentes dans les bureaux de recettes qu’elle a visités pour cet audit de suivi :• envoi d’un état 204  signalant l’impossibilité de recouvrer la peine d’amende au parquet 
à une date proche de la prescription (deux mois avant la date à Liège ou six mois avant 
à Bruxelles I et II) ;
• poursuite du recouvrement par le receveur après l’envoi de l’état 204 au parquet dans des 
cas où le parquet n’exécute pas les peines subsidiaires (Liège) ;
• envoi d’un état 204  pour les créances encore ouvertes deux mois après le second avis de 
paiement et, en même temps, transmission par le receveur de la créance à l’huissier pour qu’il poursuive le recouvrement ; le parquet et l’huissier se concertent, mais le receveur 
n’est plus informé des suites données à la condamnation (Malines) ;
• arrêt de l’envoi des états 204 (depuis juin 2010 aux bureaux de Bruxelles II et en 2011 à 
Mons pour les peines de police), voire absence d’envoi d’états 204 depuis l’audit initial 
(Mons pour les peines correctionnelles) ;
• envoi d’état 204 uniquement lorsque la peine subsidiaire est une déchéance du droit de 
conduire (Bruxelles II).
Les réponses à l’enquête menée en avril 2013 par le collège des procureurs généraux (voir 
point 1.7) confirment la diversité des pratiques.
Pour rappel, pour les créances enregistrées dans l ’application Stimer (déployée depuis le dé -
but 2012), la procédure de recouvrement est incomplète et ne permet ni l’envoi de rappels, 
ni l’envoi d’un état 204. Pour ces créances, les receveurs ne constatent plus l’impossibilité 
de recouvrer et n’informent plus le parquet.
Le déploiement d’une application incomplète et l’absence de mesures d’accompagnement 
privent le parquet de l’information qui lui est nécessaire pour mettre en exécution la peine subsidiaire.
Réponse du collège des procureurs générauxLe collège des procureurs généraux précise qu’il ignorait que les parquets ne rece -
vaient plus d’avis lorsque l’amende n’avait pas pu être recouvrée.
Il propose de conseiller la ministre de la Justice quant au moment le plus oppor -
tun pour transmettre les états 204 aux parquets, vu les bonnes pratiques dont il a 
connaissance.
5.2.2 Moyens d’action
Le parquet qui est informé du non-recouvrement de l’amende pénale peut mettre en œuvre 
la peine subsidiaire prononcée par le juge. EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 53
Toutefois, les peines subsidiaires d’emprisonnement ne sont plus exécutées depuis la cir -
culaire du ministre de la Justice du 22 décembre 1999. Les parquets ne donnent dès lors 
aucune suite aux états 204 dont la peine subsidiaire est une peine d’emprisonnement.
La Cour des comptes souligne que cette situation a incité les receveurs de certains arrondis -
sements à arrêter l’envoi d’états 204. Le parquet, dans ce cas, est privé de toute information 
sur la non-exécution de la peine d’amende.Pour la peine subsidiaire de déchéance du droit de conduire, la mise en exécution varie se -
lon les arrondissements, voire au sein du même arrondissement, selon le niveau de juridic-
tion. Dans les parquets visités, les pratiques vont de la mise en exécution systématique de la déchéance subsidiaire du droit de conduire à l’absence systématique de mise en exécution  :
• Les parquets de police de Mons et de Liège ne mettent pas en exécution les peines sub -
sidiaires de déchéance du droit de conduire.
• Le parquet correctionnel de Liège ne met pas en exécution les peines subsidiaires de déchéance du droit de conduire.
• Les parquets de police et correctionnels de Bruxelles exécutent les peines subsidiaires de déchéance du droit de conduire et informent le receveur lorsque cette peine a été exécutée.
L’enquête réalisée en avril 2013 par le collège des procureurs généraux (voir point 1.7) 
confirme la diversité de ces pratiques. Plusieurs parquets déclarent ne plus exécuter provi -
soirement la déchéance subsidiaire du droit de conduire, par manque de personnel. C’est le cas, par exemple, du parquet de police de Furnes, du procureur du Roi de Courtrai et du procureur du Roi de Turnhout. Certains parquets invitent une dernière fois le condamné à payer l’amende en lui adressant un courrier. Les parquets de police et de première instance de Tournai, par exemple, déclarent envoyer une invitation à payer aux condamnés lorsque le receveur leur adresse un état 204, y compris lorsque la peine subsidiaire est une peine 
d’emprisonnement. Enfin, la majorité des parquets citent la demande de réhabilitation
26 
comme le dernier moyen d’inciter le condamné à s’acquitter des amendes, contributions ou frais encore impayés.
L’information du receveur sur les suites que le parquet donne aux états 204 est également 
variable.Le receveur de Malines ne reçoit aucune information du parquet sur l’exécution ou l’ab -
sence d’exécution de la peine subsidiaire. Pour les amendes prononcées avant l’implémen-
tation de Stimer, il envoie la créance à l’huissier et, en même temps, l’état  204 au parquet. 
Il ne suit pas le travail de l’huissier et ne participe pas aux échanges d’information avec le parquet suite à l’envoi de l’état 204. Il ne s’assure donc pas que le parquet soit informé en 
26 Toute personne ayant été condamnée au pénal peut adresser une demande de réhabilitation au procureur du Roi 
de l’arrondissement de son domicile. Elle doit remplir certaines conditions, notamment celle d’avoir payé l’amende 
éventuellement infligée. L’octroi d’une réhabilitation implique que la déchéance de certains droits est annulée, que la condamnation n’est plus mentionnée sur les extraits du casier judiciaire et que la condamnation ne peut plus servir de base à la récidive en cas de nouvelles condamnations. 54
cas de paiement de l’amende à l’huissier, ni que l’huissier soit informé de l’exécution ou de 
l’échec de l’exécution de la peine subsidiaire par le parquet.
Les bureaux de recettes de Bruxelles I et II sont informés par le parquet correctionnel et 
le parquet de police de Bruxelles de la mise en exécution de la peine subsidiaire. Ils ne reçoivent pas d’information lorsque la peine subsidiaire n’est pas exécutée.
Réponse du collège des procureurs générauxLe collège diffusera une circulaire confiant à chaque procureur du Roi le soin de mettre en exécution les peines subsidiaires de déchéance du droit de conduire et soulignant l’efficacité d’enjoindre au condamné de payer l’amende en cas de demande de réhabilitation.
5.3 Conclusions et recommandations
Lorsque la peine principale d’amende n’est pas exécutée, la sanction pénale peut se traduire par une peine subsidiaire d’emprisonnement ou de déchéance du droit de conduire.
Le receveur agit au nom du parquet et doit l’informer de l’impossibilité de recouvrer une 
peine d’amende.
En décembre 1999, le ministre de la Justice a donné instruction au parquet de ne plus exécu -
ter les peines d’emprisonnement subsidiaires prononcées par les cours et tribunaux.La seule peine subsidiaire sur laquelle le parquet peut encore s’appuyer est la déchéance du 
droit de conduire.
Pour les amendes pénales qui ne sont pas enregistrées dans Stimer, la Cour des comptes 
constate que l’information du parquet sur l’impossibilité de recouvrer n’est pas systéma -
tique.
Pour les amendes pénales enregistrées dans Stimer, l’impossibilité de recouvrer n’est plus 
constatée par les receveurs et les parquets ne reçoivent plus aucune communication à ce sujet .
En outre, dans les cas où les parquets reçoivent encore un état 204 signalant l’impossibilité 
de recouvrer et où une déchéance du droit de conduire est prévue, la mise en exécution de cette peine subsidiaire par le parquet n’est pas systématique. Elle varie d’un arrondisse -
ment à l’autre, voire selon la juridiction au sein du même arrondissement.
Pour la Cour des comptes, les défaillances dans le recouvrement des peines d’amende par le 
SPF Finances et la mise en échec des peines subsidiaires portent atteinte à la crédibilité de la peine principale d’amende. L’effectivité de ces peines n’est plus garantie.
Cette situation met en péril l’état de droit, la confiance dans la justice et l’égalité entre les 
citoyens. EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 55
Un plan d’action pour améliorer l’exécution des peines d’amendes doit prendre en considé -
ration l’exécution des peines subsidiaires.
La Cour des comptes recommande qu’une directive générale du ministre de la Justice oblige 
les receveurs à communiquer les états 204 au parquet et le parquet à envisager de manière 
systématique la peine subsidiaire de déchéance du droit de conduire.
Par ailleurs, l’efficacité de la peine subsidiaire d’emprisonnement pose question et la possi -
bilité de prévoir d’autres sanctions lorsque la peine principale d’amende n’est pas exécutée 
devrait être examinée.
À ce sujet, dans le cadre de l’enquête conduite par le collège des procureurs pendant cet 
audit, de nombreux procureurs ont signalé que les demandes de réhabilitation introduites par les condamnés offrent une dernière opportunité de recouvrement. Chapitre ChapitreRapportage
6  EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 59
6.1 Justice
6.1.1 Audit initial
En février 2007, la Cour des comptes constatait qu’aucun système n’avait été mis en place 
et qu’aucun objectif n’avait été fixé, qui permettraient de rendre compte de l’exécution 
des amendes pénales ou des activités qui y contribuent. La disponibilité et la fiabilité des données n’étaient pas garanties. En outre, aucune autorité n’avait exprimé le besoin d’un rapportage régulier et fiable.
Cette absence de rapportage sur l’exécution des amendes pénales était de nature à fragiliser 
la réflexion sur la politique pénale. La Cour recommandait la mise en place d’un système d’information, d’objectifs et d’indicateurs, aptes à fournir les éléments quantitatifs néces -
saires afin d’appuyer la prise de décision, notamment en matière de peine subsidiaire.
6.1.2 Audit de suivi
Les statistiques disponibles portent sur les condamnations (police et première instance) ou 
le nombre de jugements par défaut signifiés (police).
Il n’existe pas de statistiques portant sur le processus d’exécution des peines. L’exécution 
effective et l’efficacité des peines d’amende et des peines subsidiaires à celles-ci ne font l’objet d’aucun rapportage.
Concernant l’exécution des peines d’amende, la Justice est tributaire des informations 
qu’elle reçoit des Finances. La seule information que le parquet est susceptible de rece -
voir est un état 204 l’informant de l’impossibilité de recouvrer l’amende. Or, l’absence 
d’état 204 ne garantit pas au parquet que l’amende a été payée.
Des initiatives sont nécessaires et possibles pour améliorer cette situation à court terme.Par contre, en ce qui concerne les demandes d’exécution des peines subsidiaires et les suites 
qui leur sont réservées, en ce compris le retrait effectif du permis de conduire, les informa -
tions sont disponibles dans les parquets et pourraient faire l’objet d’un suivi statistique.
Réponse du SPF JusticeLe SPF Justice estime qu’un rapportage de qualité au sein des cours et tribunaux sera possible à l’avenir, grâce aux outils développés dans le cadre du projet Just-X qui seront mis à la disposition des cours et tribunaux.
6.2 Finances
6.2.1 Audit initial
En février 2007, la Cour des comptes constatait qu’il n’existait aucun rapportage spéci-
fique aux amendes pénales au sein du SPF Finances. Aucun système n’était mis en place et aucun objectif n’était fixé, qui permettraient de rendre compte de l’exécution des amendes pénales.
Un rapportage de qualité était impossible, car les informations financières et de gestion 
étaient insuffisantes et éparpillées, faute d’intégration des systèmes d’information entre la  60
Justice et les Finances de même qu’entre les différents bureaux des Finances qui disposent 
tous de systèmes particuliers, développés d’initiative et souvent rudimentaires.
L’absence de données fondamentales rendait impossible tout calcul du taux de recouvre -
ment des amendes pénales.6.2.2 Audit de suivi
Chaque année, une estimation des recettes figure au budget des voies et moyens. Cette 
estimation est toutefois basée sur les recettes des années précédentes et non sur les droits constatés. La dernière estimation figurant au budget des voies et moyens pour  2013  a égale -
ment été calculée suivant cette méthode. Elle s’élève à 63.489.997 euros.
Le rapportage ne s’est pas amélioré depuis le rapport de la Cour de février 2007.Toutefois, depuis janvier 2012, les nouveaux droits constatés sont enregistrés dans Stimer, 
ce qui devrait à l’avenir améliorer la qualité de l’information contenue dans le budget des 
voies et moyens.
Malgré la mise en place de Stimer qui comprend les droits constatés, les recettes et cen -
tralise les informations, l’AGDP ne produit pas de statistiques sur le résultat du travail de 
recouvrement des receveurs. Elle ne peut par conséquent pas informer la Justice sur le bon déroulement de l’exécution de la peine. L’AGDP n’est pas encore en état de publier des taux de recouvrement des amendes pénales. En outre, aucune information n’est disponible sur les créances prescrites.
Aucune des informations suivantes, qui permettraient d’appréhender le fonctionnement du 
processus de recouvrement, n’est disponible :
• la proportion des montants des condamnations à une peine d’amende prononcées sur 
une période donnée qui ont été entièrement apurés et la répartition entre les modes d’apurement (paiement volontaire, huissier, compensation fiscale, saisie-arrêt simpli -
fiée) ;
• la proportion des montants des condamnations à une peine d’amende sur une période donnée qui ont été payées en partie et la répartition entre les modes de paiement (paie -
ment volontaire, huissier, compensation fiscale, saisie-arrêt simplifiée) ;
• la proportion des montants des condamnations à une amende d’une période donnée toujours impayés ;
• la proportion des condamnations à une amende proches de la prescription ou prescrites  ;
• la proportion des condamnations pour lesquelles une impossibilité de recouvrer a été constatée.
6.3 Conclusions et recommandations
La Cour des comptes constate qu’un système de rapportage sur le processus d’exécution des amendes pénales n’a pas été mis en place. Aucun objectif n’a été fixé en ce sens.
Pour le recouvrement par le SPF Finances, les données actuellement présentes dans l’appli -
cation Stimer ne sont pas exploitées pour produire des informations relatives aux taux de  EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 61
recouvrement des amendes pénales. En outre, l’échec du développement complet de cette 
application entrave la mise en place d’un rapportage sur l’ensemble du processus de recou -
vrement des amendes pénales géré par les bureaux de recettes.
La Justice ne reçoit pas les informations statistiques des Finances sur le recouvrement des 
amendes pénales qui pourraient alimenter sa réflexion sur la politique pénale.
Pour ce qui concerne la Justice, les systèmes informatiques Mach et TPI devraient permettre 
un suivi statistique de l’exécution des peines subsidiaires. Actuellement, les statistiques portent uniquement sur les condamnations (police et première instance) ou sur le nombre de jugements par défaut signifiés (police).
Pour la Cour des comptes, un rapportage commun des SPF Finances et Justice sur l’exé -
cution des peines d’amende et des peines subsidiaires à celles-ci est une action prioritaire 
pour éclairer les décisions à prendre afin de garantir l’effectivité de ces peines.
La mise en place d’un système de rapportage peut contribuer à mobiliser les différents ac-
teurs concernés et à préciser les moyens et mesures qu’il convient de prendre pour restau -
rer l’efficacité de la peine d’amende et la crédibilité du SPF Finances en tant qu’opérateur privilégié du recouvrement. Chapitre ChapitreConclusions et 
7  EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 65
7.1 Conclusions
De manière générale, la Cour des comptes constate que peu de progrès ont été réalisés 
depuis son rapport de février 2007. En ce qui concerne les méthodes de recouvrement des amendes pénales par le SPF Finances, les modifications législatives qui sont intervenues pour faciliter leur paiement ne sont pas utilisées comme escompté.
En matière de stratégie ou de coordination, aucun progrès n’a été réalisé.Concernant la Justice, aucune initiative structurelle n’a été prise. La situation est la sui -
vante  :
• la transmission électronique des extraits de jugement a été rendue possible pour les tri -
bunaux de police, mais n’est pas appliquée dans huit des 27 arrondissements ;
• pour les greffes des tribunaux de première instance, une transmission électronique n’est 
toujours pas assurée ; le SPF Justice indique qu’une transmission électronique est prévue 
à court terme ;
• le délai de trois jours dans lequel le greffe doit transmettre les extraits de jugement défi -
nitif au receveur n’est globalement pas respecté ;
• la circulaire pour rappeler cette obligation, annoncée en décembre 2006  par la ministre 
de la Justice, n’a pas été prise ;
• le contrôle de l’exhaustivité de la transmission des extraits de jugement aux receveurs du SPF Finances repose entièrement sur la vigilance de ceux-ci et n’offre pas une garantie suffisante ;
• le suivi des significations des jugements par défaut repose, pour les juridictions de pre -
mière instance, sur une procédure manuelle qui nécessite un encadrement rigoureux ;
• le rôle des greffes et des bureaux d’exécution du parquet pour la mise en exécution des amendes pénales n’a pas été formalisé et n’est pas contrôlé.
Les projets informatiques en cours de développement dont le SPF Justice fait état dans sa ré -
ponse devraient améliorer le suivi des significations des jugements par défaut et le contrôle de l’exhaustivité de la transmission des extraits de jugement.
Enfin, depuis décembre 1999, la peine subsidiaire d’emprisonnement ne peut plus être exé -
cutée. Quant à la peine subsidiaire de déchéance du droit de conduire, elle n’est pas envi -
sagée systématiquement.Depuis 2007, le SPF Finances a basé toute l’amélioration de la gestion du recouvrement des 
amendes pénales sur le développement d’un système informatique (Stimer).
Depuis janvier 2012, 25 des 28 bureaux de recettes utilisent ce système, alors qu’il est in -
complet. Pour les amendes enregistrées dans ce système, aucun rappel n’est envoyé, les 
mesures de recouvrement forcé ne sont pas mises en œuvre et le parquet n’est plus informé de l’impossibilité de recouvrer une amende, ce qui le prive de toute possibilité de mettre en exécution une peine subsidiaire.
Le contrat conclu pour développer Stimer a été résilié par le ministre des Finances en jan -
vier 2013, faute de développements satisfaisants. 66
Par ailleurs, les nouvelles voies légales de recouvrement ne produisent pas les résultats 
escomptés. La compensation fiscale n’est pas utilisée systématiquement dans tous les bu -
reaux de recettes, alors qu’il s’agit de la mesure de recouvrement la plus efficiente. Quant à la saisie-arrêt simplifiée, autorisée depuis 2007, son utilisation est rendue impossible en raison de retards imputables à l’administration du recouvrement non fiscal.
Pour la Cour des comptes, le manque de maîtrise du recouvrement des amendes pénales par 
le SPF Finances et la mise en échec des peines subsidiaires mettent en péril l’effectivité des peines, l’état de droit, la confiance dans la justice et l’égalité entre les citoyens.
7.2 Recommandations
Pour la Cour des comptes, la gravité de la situation décrite dans ses rapports successifs (en 2000, en 2007, puis en 2013  dans le présent rapport) nécessite des mesures concrètes, à 
mettre en œuvre à bref délai.
Elle recommande qu’un plan d’action, adopté en conseil des ministres, précise les objectifs 
et moyens d’une amélioration de l’exécution des peines d’amende. Une amélioration signi -
ficative de la coordination entre les autorités concernées devrait produire des effets rapides. Ce plan devrait faire l’objet d’un suivi régulier.
Le SPF Justice souligne qu’un tel plan d’action ne pourra être réalisé qu’avec l’accord de 
l’ensemble des parties. Le nouveau paysage judiciaire et la volonté d’inclure et de responsa -
biliser les magistrats devraient simplifier à moyen terme sa mise en place.
En réponse au projet de rapport de la Cour des comptes, le ministre des Finances a annoncé 
avoir demandé à son administration d’élaborer, en collaboration étroite avec la Justice, un plan d’action destiné à rencontrer les recommandations de la Cour des comptes. Il présen -
tera ce plan avec le ministre de la Justice au conseil des ministres.
La ministre de la Justice n’a pas répondu à la Cour des comptes.Pour la Cour des comptes, le plan d’action pour améliorer l’exécution des peines d’amende 
doit comprendre une amélioration radicale de l’encadrement des activités confiées aux greffes et aux parquets, au moyen de directives, d’un rapportage et d’un suivi. Dans ce cadre, le contrôle de l’exhaustivité de la mise en exécution des peines d’amende doit être organisé et réalisé par les acteurs de la Justice.
Ce plan d’action doit également prendre en considération l’exécution des peines subsi -
diaires. L’efficacité de la peine subsidiaire d’emprisonnement pose question, et la possibi -
lité de prévoir d’autres sanctions lorsque la peine principale d’amende n’est pas exécutée 
Une directive générale du ministre de la Justice devrait imposer aux receveurs d’informer le 
parquet de tous les constats d’une impossibilité de recouvrer et au parquet d’envisager de manière systématique la peine subsidiaire de déchéance du droit de conduire. EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 67
Ce plan d’action doit aussi comprendre la mise en œuvre de mesures urgentes et radicales 
pour renforcer l’encadrement des bureaux de recettes d’amendes pénales en vue de restau -
rer la crédibilité du SPF Finances en tant qu’opérateur privilégié du recouvrement.
de recouvrement au-delà de l’envoi du premier avis de paiement. Une attention particulière doit également être portée au respect des règles de prescription. Enfin, pour la Cour des comptes, un rapportage commun des SPF Finances et Justice sur l’exécution des peines 
d’amende et des peines subsidiaires à celles-ci est une action prioritaire pour éclairer les décisions à prendre afin de garantir l’effectivité de ces peines. Annexe Annexe  EXÉCUTION DES AMENDES PÉNALES  / 71
  Service public fédéral
  FinancesBruxelles, le 2 décembre 2013
M. Ph. Roland
Premier PrésidentCour des comptesRue de la Régence 21000 BruxellesLe ministre des Finances
Votre lettre du Votre référence Notre référence Annexe(s)
30 octobre 2013 A6-3.697.551 L10 CFIN/FIS/MDM/237124
VP2012/05253. 5AGVP/2013/38
Exécution des amendes pénales – audit de suivi
Monsieur le Premier Président,Le rapport d’audit relatif à l’exécution des amendes pénales a retenu toute mon attention.Il tient déjà largement compte des nuances proposées par l’administration et je n’ai pas 
d’autres remarques à formuler.
J’ai chargé mon administration de travailler en étroite collaboration avec l’administration 
de la Justice afin d’élaborer un plan d’action dont les mesures tiennent compte des recom -
mandations formulées dans votre rapport d’audit. Ce plan d’action comportera à la fois des mesures à court et long terme. Je le soumettrai avec mon homologue de la Justice au conseil des ministres en janvier.
Veuillez agréer, Monsieur le Premier Président, l’assurance de ma haute considération.Koen Geens Il existe aussi une version néerlandaise de ce rapport.
D/2014/1128/01
adresse
tél.
fax
www.courdescomptes.beCour des comptes   Exécution des amendes pénales janvier 2014

CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS — SESSION 2006-2007
163eCAHIER DE LA COUR DES COMPTES
VOLUME I — COMMENTAIRES
KAMER V AN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS — ZITTING 2006-2007
163eBOEK V AN HET REKENHOF
 163eCAHIER
DE LA
VOLUME I —COMMENTAIRES
163eBOEK
VA N H E T
REKENHOF
aan de
VOLUME I —COMMENTAAR9370-06_RH_Boek163_Vwk  13-10-2006  13:00  Pagina 1 9370-06_RH_Boek163_Vwk  13-10-2006  13:00  Pagina 2 CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS
SESSION 2006-2007
163eCAHIER
DE LA
VOLUME I – COMMENTAIRES
ZITTING 2006-2007
163eBOEK
V AN HET
REKENHOF
VOLUME I – COMMENTAAR9370-06_RH_Boek163_Vwk  13-10-2006  13:00  Pagina 3 4 163e Cahier de la Cour des comptesPréambule
Préambule
Le 163e Cahier de la Cour des comptes a été rédigé selon le nouveau concept intro-
duit l’année passée. C’est ainsi qu’il contient en premier lieu les résultats des analy-
ses ﬁ  nancières des recettes et dépenses effectuées en 2005. Ces résultats ont, le 
cas échéant, été actualisés au 29 septembre 2006.
Le Cahier de cette année est publié en octobre, de sorte que la Chambre dispose, 
pendant son examen du projet de budget 2007, des commentaires émis par la Cour des comptes au sujet de l’exécution du budget 2005. 
Le dépôt du Cahier en octobre de l’année qui suit celle du compte général de l’État 
auquel le Cahier se rapporte n’est possible que si les principaux comptes, qui consti-tuent le compte général de l’État, sont soumis à la Cour en temps opportun. Cette année, cette condition a été remplie dans une large mesure. C’est ainsi que le compte d’exécution du budget de l’année 2005 a été transmis dans son intégralité le 19 juillet 2006 et le compte de la Trésorerie le 1
er août 2006. La Cour ne dispose 
toutefois pas encore du compte des variations du patrimoine ni du compte synthéti-que. Les commentaires y afférents feront l’objet de suppléments distincts de ce 163
e Cahier et seront publiés plus tard.
Les comptes de nombreux organismes d’intérêt publics et services de l’État à ges-
tion séparée sont toujours transmis avec un retard important. Aucune amélioration 
n’est à relever en la matière par rapport à l’année dernière. 
Une évolution est, en revanche, sensible au niveau de l’organisation de l’audit interne 
au sein des services publics fédéraux et des services publics de programmation : le conseil des ministres a récemment marqué son approbation sur une note relative à la “maîtrise globale des risques” dans ces services et a arrêté les principes de la création d’un comité d’audit et de l’organisation des activités d’audit interne. Il s’agit à présent d’attendre la concrétisation de cette décision.
Il en va de même en ce qui concerne la réforme budgétaire adoptée en 2003, mais 
non encore menée à bien. L’entrée en vigueur des trois lois y afférentes a déjà été 
reportée à trois reprises, dont la dernière fois au 1
er janvier 2007. Entre-temps, le 
ministre du Budget a annoncé à la Chambre que les lois des 6 et 22 mai 2003 
seraient amendées.
La Cour des comptes souligne l’intérêt de pouvoir disposer d’un ensemble cohérent 
de règles en matière de comptabilité publique, sur lequel elle pourrait greffer ses activités de contrôle.
Comme l’an dernier, le 163
e Cahier se compose d’un volume I “Commentaires” et 
d’un volume II “Tableaux”.Le volume I, partie I, comporte, en premier lieu, un commentaire du compte d’exécu-
tion du budget 2005, qui constitue la base du projet de loi de règlement déﬁ  nitif du 
budget. Dans cette partie I, tant les recettes que les dépenses font l’objet d’un cha-pitre complet assorti de commentaires. Un chapitre distinct est consacré aux orga-nismes d’intérêt public. Les parties II et III traitent, respectivement, de la mission juridictionnelle de la Cour des comptes et de la sécurité sociale.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   4 9370-06_RH_Boek163_01.indd   4 13-10-2006   13:11:17 13-10-2006   13:11:17  163e Boek van het Rekenhof 5Voorwoord
Voorwoord
Het 163e Boek van het Rekenhof beantwoordt aan het nieuwe concept dat vorig jaar 
werd ingevoerd. Dit betekent dat het in de eerste plaats de resultaten bevat van de 
ﬁ  nanciële onderzoeken van de ontvangsten en uitgaven van het jaar 2005. Deze resultaten zijn, waar nodig, geactualiseerd tot 29 september 2006.
Het Boek van dit jaar wordt in de maand oktober gepubliceerd zodat de wetgevende 
kamer tijdens zijn onderzoek van het ontwerp van begroting 2007 kan beschikken over de commentaar van het Rekenhof over de uitvoering van de begroting 2005. 
Het voorleggen in de loop van de maand oktober van het jaar dat volgt op het jaar 
van de algemene staatsrekening waarop het Boek betrekking heeft, is uiteraard slechts mogelijk indien de belangrijkste rekeningen, die deel uitmaken van de alge-mene staatsrekening, tijdig aan het Rekenhof worden voorgelegd. Dit jaar werd deze voorwaarde grotendeels vervuld. Zo werd de uitvoeringsrekening van de begroting 2005 in haar geheel overgelegd op 19 juli 2006 en de rekening van de Thesaurie op 1 augustus 2006. Het Rekenhof beschikt echter nog niet over de rekening van de vermogenswijzigingen en de samenvattende rekening. De commentaar op deze reke-ningen zal op een later tijdstip worden gepubliceerd, in aparte bijvoegsels van dit 163
e Boek.
De rekeningen van vele instellingen van openbaar nut en van de staatsdiensten met 
afzonderlijk beheer worden nog steeds met grote vertraging ingediend. Op dit vlak is 
geen verbetering vast te stellen tegenover vorig jaar. 
Evolutie is er wel op het vlak van de organisatie van de interne audit in de federale (programmatorische) overheidsdiensten: de Ministerraad hechtte onlangs zijn goed-keuring aan een nota over de “globale risicobeheersing” in die diensten en legde de principes vast voor de oprichting van een auditcomité en de organisatie van de interne auditactiviteiten. Het is nu wachten op de concretisering van deze beslissing.
Wachten is het eveneens op de in 2003 goedgekeurde, maar nog niet doorgevoerde begrotingshervorming. De inwerkingtreding van de drie betrokken wetten is reeds meermaals uitgesteld, het laatst tot 1 januari 2007. Inmiddels heeft de minister van Begroting in de Kamer aangekondigd dat de wetten van 16 en 22 mei 2003 zullen worden aangepast.
Het Rekenhof wijst erop dat het van groot belang is te kunnen beschikken over een 
coherent geheel van boekhoudregels voor de overheid, waarop het zijn controle-activiteit kan afstemmen.
Het 163
e Boek is ingedeeld zoals het vorige, in een volume I “Commentaar” en een 
volume II “Tabellen”.Volume I, deel I bevat in de eerste plaats een commentaar op de uitvoeringsrekening 
van de begroting 2005, die de basis vormt van het wetsontwerp houdende eindrege-ling van de begroting. In dit deel I wordt zowel aan de ontvangsten als aan de uit-gaven een uitgebreid hoofdstuk met commentaar gewijd. Een apart hoofdstuk is gewijd aan de instellingen van openbaar nut. In de delen II en III komen respectieve-lijk de rechtsprekende opdracht van het Rekenhof en de sociale zekerheid aan bod.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   5 9370-06_RH_Boek163_01.indd   5 13-10-2006   13:11:17 13-10-2006   13:11:17 6 163e Cahier de la Cour des comptesPréambule
Une innovation est constituée par la partie IV, dans laquelle sont évoqués les audits 
particuliers exécutés par la Cour des comptes depuis la publication de son précédent Cahier et qui n’ont pas encore fait l’objet d’une publication. Pour chaque audit, les principales conclusions et recommandations sont reprises dans un article. Les résul-tats des audits ont été communiqués aux administrations et ministres concernés. Ces audits thématiques peuvent porter sur des aspects de la gestion ﬁ  nancière ou 
sur le bon usage des deniers publics. La partie IV rend compte du suivi des recom-mandations formulées par la Cour dans le cadre d’audits ayant déjà donné lieu anté-rieurement à des publications distinctes.
Ces derniers font l’objet de la partie V, qui contient les rapports de synthèse relatifs 
aux audits thématiques ou ﬁ  scaux qui, depuis la publication du précédent Cahier, ont 
été communiqués au Parlement par le biais de publications distinctes. À l’instar du présent 163
e Cahier, ces publications peuvent être consultées dans leur intégralité 
sur le site web www.courdescomptes.be.
Le volume II comprend uniquement des informations chiffrées. Les tableaux A 
comportent les données qui, en vertu de la législation relative à la comptabilité de l’État, doivent ﬁ  gurer dans la loi de règlement déﬁ  nitif du budget. Les tableaux B revêtent un caractère purement documentaire et font ofﬁ  ce de commentaire des recettes et des dépenses effectuées en 2005.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   6 9370-06_RH_Boek163_01.indd   6 13-10-2006   13:11:17 13-10-2006   13:11:17  163e Boek van het Rekenhof 7Voorwoord
Nieuw is het deel IV, waarin de bijzondere onderzoeken aan bod komen die door het 
Rekenhof sinds de publicatie van zijn vorige Boek werden uitgevoerd en die nog niet werden gepubliceerd. Voor elke audit worden in een artikel de belangrijkste bevindin-gen en aanbevelingen vermeld. De resultaten van de onderzoeken werden besproken met de betrokken administratie(s) en minister(s). Deze thematische audits kunnen betrekking hebben op aspecten van ﬁ  nancieel beheer of op de goede besteding van 
de overheidsgelden. In deel IV wordt ook verslag uitgebracht over de opvolging van de aanbevelingen die het Rekenhof heeft gedaan in het kader van audits die reeds eerder apart werden gepubliceerd.
Deze laatste vormen het onderwerp van deel V, dat de syntheseverslagen bevat van 
de thematische of ﬁ  scale audits die sinds het verschijnen van het vorige Boek via afzonderlijke publicaties aan het Parlement werden meegedeeld. Deze publicaties kunnen overigens, net zoals dit 163
e Boek, integraal worden geraadpleegd op de 
website www.rekenhof.be.
Volume II bevat uitsluitend cijfers. De A-tabellen bevatten de gegevens die overeen-
komstig de wetgeving rijkscomptabiliteit moeten worden opgenomen in de wet hou-dende eindregeling van de begroting. De B-tabellen zijn van louter documentaire aard en dienen als toelichting bij de ontvangsten en uitgaven van 2005.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   7 9370-06_RH_Boek163_01.indd   7 13-10-2006   13:11:17 13-10-2006   13:11:17 8 163e Cahier de la Cour des comptesTable des matières
Préambule  ..........................................................................................................  4
Synthèse  .............................................................................................................  16
Partie I Compte général de l’État 2005  ...................................................  28
Titre I Compte d’exécution du budget 2005  ....................................  30
déﬁ nitif du budget  ............................................................  32
Chapitre 2 Passage du solde budgétaire au solde de 
ﬁ nancement  .........................................................................  70
Chapitre 3 Recettes  ................................................................................  72
1 Recettes totales perçues par l’État .......................................................  72
1.1 Commentaire général ........................................................................  72
1.2 Commentaire particulier sur le produit des recettes ﬁ  scales ............  88
/L50776 Recettes ﬁ  scales totales ...............................................................  88
/L50776 Résultats de la lutte contre la fraude ﬁ  scale en 2005 .................  96
/L50776 Première opération de titrisation des créances ﬁ  scales ...............  116
2 Recettes imputées au budget des voies et moyens ..............................  128
2.1 Commentaire général ........................................................................  1282.2 Commentaire particulier sur la réalisation de certaines recettes 
courantes non ﬁ  scales et de capital ..................................................  136
/L50776 Recettes non prévues ...................................................................  136
/L50776 Recettes non ﬁ  scales attribuées au Fonds de vieillissement .......  140
/L50776 SPF Chancellerie du premier ministre – 175 ans de la Belgique 
et 25 ans du fédéralisme ..............................................................  142
/L50776 Ministère de la Défense nationale – produit des ventes ..............  144
2.3 Gestion des recettes par les comptables des différents 
SPF et SPP ........................................................................................  146/L50776 Gestion des recettes non ﬁ  scales par les comptables 
des services publics fédéraux (SPF) et des services publics de programmation (SPP) – année 2004 ............................................  146
3 Recettes transférées .............................................................................  156
/L50776 Effets des divers prélèvements sur la TVA ..................................  156
/L50776 Recettes transférées aux communautés et aux régions ..............  166
/L50776 Recettes transférées à la sécurité sociale ...................................  176
/L50776 Recettes transférées à l’Union européenne .................................  188
/L50776 Recettes transférées à la police intégrée .....................................  192
9370-06_RH_Boek163_01.indd   8 9370-06_RH_Boek163_01.indd   8 13-10-2006   13:11:18 13-10-2006   13:11:18  163e Boek van het Rekenhof 9Inhoud
Inhoud
Voorwoord  .........................................................................................................  5
Samenvatting  ....................................................................................................  17
Deel I Algemene rekening van de Staat 2005  .......................................  29
Titel I Uitvoeringsrekening van de begroting 2005  ......................  31
Hoofdstuk 1 Resultaten in te lassen in de wet houdende 
eindregeling van de begroting  ......................................  33
Hoofdstuk 2 Overgang van het begrotingssaldo naar 
het vorderingensaldo  ........................................................  71
Hoofdstuk 3 Ontvangsten  ........................................................................  73
1 Totale ontvangsten geïnd door de Staat ...............................................  73
1.1 Algemene commentaar ......................................................................  73
1.2 Bijzondere commentaar over de opbrengst van de ﬁ  scale 
ontvangsten .......................................................................................  89/L50776 Totale ﬁ  scale ontvangsten ............................................................  89
/L50776 Resultaten van de strijd tegen de ﬁ  scale fraude in 2005 .............  97
/L50776 Eerste effectisering van ﬁ  scale vorderingen .................................  117
2 Op de rijksmiddelenbegroting aangerekende ontvangsten ...................  129
2.1 Algemene commentaar ......................................................................  1292.2 Bijzondere commentaar over bepaalde niet-ﬁ  scale lopende en 
kapitaalontvangsten ...........................................................................  137
/L50776 Niet-voorziene ontvangsten ..........................................................  137
/L50776 Toewijzing van niet-ﬁ  scale ontvangsten aan het Zilverfonds .......  141
/L50776 FOD Kanselarij van de Eerste Minister – 175 jaar België en 
25 jaar federalisme .......................................................................  143
/L50776 Ministerie van Landsverdediging – opbrengst van verkopen .......  145
2.3 Beheer van de ontvangsten door de rekenplichtigen van de FOD’s 
en POD’s ...........................................................................................  147
/L50776 Beheer van de niet-ﬁ  scale ontvangsten door de rekenplichtigen 
van de federale overheidsdiensten (FOD’s) en de programma-torische overheidsdiensten (POD’s) – jaar 2004 ..........................  147
3 Overgedragen ontvangsten ...................................................................  157
/L50776 Gevolgen van de diverse voorafnemingen op de btw ..................  157
de gewesten ..................................................................................  161
/L50776 Ontvangsten overgedragen aan de sociale zekerheid ..................  177
/L50776 Ontvangsten overgedragen aan de Europese Unie ......................  189
/L50776 Ontvangsten overgedragen aan de geïntegreerde politie ............  193
9370-06_RH_Boek163_01.indd   9 9370-06_RH_Boek163_01.indd   9 13-10-2006   13:11:18 13-10-2006   13:11:18 10 163e Cahier de la Cour des comptesTable des matières
Chapitre 4 Dépenses  ..............................................................................  194
1 Commentaire général ............................................................................  194
/L50776 Crédits de dépenses .....................................................................  194
/L50776 Dépenses à la charge des crédits de 2005 ..................................  196
2 Contrôle des engagements de crédit et des dépenses soumises au 
visa préalable au cours de l’année budgétaire 2005 .............................  206
3 Analyses spéciﬁ  ques de certains programmes du budget ....................  212
/L50776 Section 02 – SPF Chancellerie du premier ministre ....................  212
/L50776 Section 03 – SPF Budget et Contrôle de la gestion ....................  216
/L50776 Section 04 – SPF Personnel et Organisation ...............................  218
/L50776 Section 05 – SPF Technologie de l’information et de 
la communication (FEDICT) – Programme 05.31.1 – 
Services opérationnels ..................................................................  224
/L50776 Section 12 – SPF Justice : surveillance électronique des détenus   226
/L50776 Section 13 – SPF Intérieur – Fonds des entreprises 
de gardiennage, des entreprises de sécurité et des services internes de gardiennage ...............................................................  228
/L50776 Section 14 – SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et 
Coopération au développement ....................................................  230
/L50776 Section 16 – Défense nationale ...................................................  242
/L50776 Section 21 – Pensions ..................................................................  256
/L50776 Section 23 – SPF Emploi, Travail et Concertation sociale : 
Fonds de l’expérience professionnelle ..........................................  262
/L50776 Section 24 – SPF Sécurité sociale ...............................................  264
/L50776 Section 25 – SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne 
alimentaire et Environnement .......................................................  266
/L50776 Section 32 – Économie, Classes moyennes, PME et Énergie : 
Contrôle de la qualité des produits pétroliers ..............................  276
/L50776 Section 44 – SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté 
et Économie sociale – subsides aux CPAS – droit à l’intégration sociale ...........................................................  280
/L50776 Section 46 – SPP Politique scientiﬁ  que : digitalisation 
du patrimoine scientiﬁ  que et culturel des établissements 
scientiﬁ  ques fédéraux ...................................................................  282
Chapitre 5 Services de l’État à gestion séparée  ..........................  284
1 Introduction ............................................................................................  284
2 Transmission des comptes et chiffres-clés ............................................  2843 Résultats du contrôle des comptes .......................................................  292
/L50776 SPF Chancellerie du premier ministre – Centre de presse 
international (CPI) ........................................................................  292
/L50776 SPF Personnel et Organisation – SELOR ....................................  294
/L50776 Ministère de la Défense nationale – Musée royal de l’armée 
et d’histoire militaire (MRA) .........................................................  296
/L50776 Ministère de la défense nationale – Service de restauration et 
d’hôtellerie de la Défense (SRHD) – comptes 2003 et 2004 – 
Évaluation de la comptabilité et du contrôle interne y afférent ...  300
/L50776 SPF Justice – Institut national de criminalistique et 
de criminologie (INCC) .................................................................  312
/L50776 SPF Justice – Régie du travail pénitentiaire ................................  314
9370-06_RH_Boek163_01.indd   10 9370-06_RH_Boek163_01.indd   10 13-10-2006   13:11:18 13-10-2006   13:11:18  163e Boek van het Rekenhof 11Inhoud
Hoofdstuk 4 Uitgaven  ................................................................................  195
1 Algemene commentaar ..........................................................................  195
/L50776 Uitgavenkredieten .........................................................................  195
/L50776 Uitgaven ten laste van de kredieten 2005 ...................................  197
2 Controle op de kredietvastleggingen en op de uitgaven die in het 
begrotingsjaar 2005 aan het voorafgaand visum werden onderworpen  207
3 Speciﬁ  eke onderzoeken van bepaalde begrotingsprogramma’s ............  213
/L50776 Sectie 02 – FOD Kanselarij van de Eerste Minister .....................  213
/L50776 Sectie 03 – FOD Budget en Beheerscontrole ..............................  217
/L50776 Sectie 04 – FOD Personeel en Organisatie .................................  219
/L50776 Sectie 05 – FOD Informatie en Communicatietechnologie 
(Fedict) – Programma 05.31.1 – Operationele diensten ..............  225
/L50776 Sectie 12 – FOD Justitie: elektronisch toezicht op 
gedetineerden ...............................................................................  227
/L50776 Sectie 13 – Binnenlandse Zaken – Fonds van de bewakings-
ondernemingen, de beveiligingsondernemingen en de interne 
bewakingsdiensten ........................................................................  229
/L50776 Sectie 14 – FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en 
Ontwikkelingssamenwerking .........................................................  231
/L50776 Sectie 16 – Landsverdediging .......................................................  243
/L50776 Sectie 21 – Pensioenen ................................................................  257
/L50776 Sectie 23 – FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg: 
Ervaringsfonds ..............................................................................  263
/L50776 Sectie 24 – FOD Sociale Zekerheid .............................................  265
/L50776 Sectie 25 – FOD Volksgezondheid, Veiligheid van 
de Voedselketen en Leefmilieu .....................................................  267
/L50776 Sectie 32 – Economie, Middenstand, KMO en Energie: 
Controle van de kwaliteit van aardolieproducten .........................  277
/L50776 Sectie 44 – POD Maatschappelijke Integratie, 
Armoedebestrijding en Sociale Economie – Toelagen aan de OCMW’s – Recht op maatschappelijke integratie .......................  281
/L50776 Sectie 46 – POD Wetenschapsbeleid: digitalisering van het 
wetenschappelijk en cultureel patrimonium van de federale wetenschappelijke instellingen ......................................................  282
Hoofdstuk 5 Staatsdiensten met afzonderlijk beheer  ....................  285
1 Inleiding ..................................................................................................  285
2 Overzending van de rekeningen en kerncijfers .....................................  2853 Resultaten van de controle van de rekeningen .....................................  293
/L50776 FOD Kanselarij van de Eerste Minister – 
Internationaal Perscentrum (IPC) .................................................  293
/L50776 FOD Personeel en organisatie – SELOR ......................................  295
/L50776 Ministerie van Landsverdediging – Koninklijk Museum van 
het Leger en de Krijgsgeschiedenis (KLM) ..................................  297
/L50776 Ministerie van Landsverdediging – Restauratie- en hoteldienst 
van defensie (RHDD) – rekeningen 2003 en 2004 – 
Evaluatie van de boekhouding en de interne controle daarop .....  301
/L50776 FOD Justitie – Nationaal Instituut voor Criminalistiek en 
Criminologie (NICC) .....................................................................  313
/L50776 FOD Justitie – Regie van de Gevangenisarbeid ...........................  315
9370-06_RH_Boek163_01.indd   11 9370-06_RH_Boek163_01.indd   11 13-10-2006   13:11:18 13-10-2006   13:11:18 12 163e Cahier de la Cour des comptesTable des matières
Titre II Compte de la Trésorerie et évolution de la dette 
de l’État  ..........................................................................................  318
Chapitre 1 Compte de la Trésorerie  ..................................................  320
Chapitre 2 Évolution de la dette de l’État  .......................................  334
Titre III Compte des variations du patrimoine  ..................................  342
Titre IV Compte synthétique  ....................................................................  346
Titre V Comptes des organismes d’intérêt public  ..........................  350
Chapitre 1 Respect des délais prescrits  ..........................................  356
Chapitre 2 Chiffres-clés et commentaires  ......................................  366
Chapitre 3 Analyses spéciﬁ  ques  ........................................................  390
/L50776 Institut des vétérans – Institut national des invalides de guerre, 
anciens combattants et victimes de guerre – Audit du système 
de contrôle interne de certains processus cruciaux .....................  390
/L50776 Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs d’asile – 
Audit de l’organisation comptable et du système de contrôle 
interne des dépenses de fonctionnement des centres d’accueil 
en régie et des paiements aux partenaires d’accueil ...................  400
/L50776 Régie des bâtiments – Retard dans la reddition des comptes 
et l’adaptation du plan comptable ................................................  410
Partie II Mission juridictionnelle ................................................................  420
Partie III Sécurité sociale  ............................................................................  440
Titre I Recettes et dépenses de la sécurité sociale en 2005  .....  442
Titre II Commentaires spéciﬁ  ques  .......................................................  486
/L50776 Institut national d’assurance maladie-invalidité (INAMI) : 
retards constatés dans l’approbation et la transmission des comptes ..................................................................................  486
/L50776 Caisse auxiliaire d’assurance maladie-invalidité (CAAMI) : 
retard dans l’approbation et la transmission des comptes ..........  496
/L50776 Régime de pension de retraite et de survie des assurés libres ...  504
sous-utilisation de l’objectif budgétaire et excédents deliquidités auprès des organismes assureurs .................................  508
paiement des montants de rattrapage positifs aux hôpitaux pour 1997 et 1998 ........................................................................  520
9370-06_RH_Boek163_01.indd   12 9370-06_RH_Boek163_01.indd   12 13-10-2006   13:11:18 13-10-2006   13:11:18  163e Boek van het Rekenhof 13Inhoud
Titel II Rekening van de Thesaurie en evolutie van 
de staatsschuld  ............................................................................  319
Hoofdstuk 1 Rekening van de Thesaurie  ............................................  321
Hoofdstuk 2 Evolutie van de staatsschuld  .........................................  335
Titel III Rekening van de Vermogenswijzigingen  ..............................  343
Titel IV Samenvattende rekening  ..........................................................  347
Titel V Rekeningen van de instellingen van openbaar nut  ...........  351
Hoofdstuk 1 Naleving van de voorgeschreven termijnen  ..............  357
Hoofdstuk 2 Kerncijfers en commentaar  ............................................  367
Hoofdstuk 3 Bijzondere onderzoeken  ...................................................  391
/L50776 Instituut der Veteranen – Nationaal Instituut voor 
Oorlogsinvaliden, Oud-Strijders en Oorlogsslachtoffers – 
Onderzoek van het internecontrolesysteem van enkele cruciale processen ......................................................................................  391
/L50776 Federaal Agentschap voor de Opvang van Asielzoekers – 
Boekhoudkundige organisatie en interne controle van de werkingsuitgaven van de opvangcentra in eigen beheer en van de betalingen aan de opvangpartners....................................  401
/L50776 Regie der Gebouwen – Achterstand in het overleggen van 
de rekeningen en in de aanpassing van het boekhoudplan ..........  411
Deel II Rechtsprekende opdracht  ..............................................................  421
Deel III Sociale Zekerheid  ............................................................................  441
Titel I Ontvangsten en uitgaven van de sociale zekerheid 
in 2005  ............................................................................................  443
Titel II Speciﬁ  eke commentaren  ...........................................................  487
/L50776 Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV): 
laattijdige goedkeuring en voorlegging van de rekeningen ..........  487
/L50776 Hulpkas voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (HZIV): 
laattijdige goedkeuring en voorlegging van de rekeningen ..........  497
/L50776 Stelsel van de rust- en overlevingspensioenen van 
de vrijwillig verzekerden................................................................  505
Onderschrijding van de begrotingsdoelstelling en liquiditeits-overschotten bij de verzekeringsinstellingen ................................  509
betaling van de positieve inhaalbedragen aan de ziekenhuizen voor de jaren 1997-1998 ..............................................................  521
9370-06_RH_Boek163_01.indd   13 9370-06_RH_Boek163_01.indd   13 13-10-2006   13:11:18 13-10-2006   13:11:18 14 163e Cahier de la Cour des comptesTable des matières
Partie IV Audits particuliers  .......................................................................  524
/L50776 Contrôle ﬁ  scal des frais professionnels réels des travailleurs 
salariés – suivi...............................................................................  526
/L50776 Protection du consommateur et du commerce honnête – suivi ...  536
/L50776 Fixation de l’ancienneté pécuniaire du personnel statutaire et 
contractuel des SPF et organismes publics fédéraux ..................  554
/L50776 Carrière administrative et pécuniaire du personnel 
du Musée royal de l’armée et d’histoire militaire .........................  578
/L50776 Service des pensions du secteur public (SdPSP) – Incidence de 
la réforme Copernic au niveau des pensions ...............................  586
/L50776 Gestion des ressources humaines de l’Institut pour l’égalité 
des femmes et des hommes .........................................................  592
/L50776 Contrôle des pensions des membres du personnel de 
l’enseignement artistique organisé ou subventionné par 
la Communauté française .............................................................  604
/L50776 Utilisation des comptes de trésorerie et des comptes d’ordre 
de la Trésorerie .............................................................................  626
/L50776 Services d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion des 
services publics fédéraux ..............................................................  646
/L50776 Régie des bâtiments – Palais de justice d’Anvers : conventions 
conclues avec le tiers-investisseur ...............................................  654
/L50776 Dépenses de voyages de service à l’étranger, effectuées 
à la charge du budget général des dépenses de l’État ................  678
/L50776 Comptes de recettes du Fonds des pensions de survie ..............  690
Partie V Publications spéciales  .................................................................  704
/L50776 Efﬁ cience de l’octroi de l’allocation informatique dans 
les services publics fédéraux – décembre 2005 ...........................  706
/L50776 Estimation et maîtrise des dépenses de soins de santé – 
janvier 2006 ..................................................................................  708
/L50776 Organisation et fonctionnement de la direction nationale 
de recherche de l’Administration de la ﬁ  scalité des entreprises 
et des revenus – février 2006 .......................................................  710
/L50776 Viabilité et perspectives du régime de sécurité sociale 
d’outre-mer – février 2006 ............................................................  724
/L50776 Nouvelles règles de ﬁ  nancement des hôpitaux – février 2006 .....  726
/L50776 Le recours aux produits dérivés dans le cadre de la gestion de 
la dette publique – mars 2006 ......................................................  728
/L50776 Évaluation de la neutralité budgétaire de la réforme de l’impôt 
des sociétés (rapport particulier) – mars 2006 ............................  732
/L50776 La gestion des ressources humaines de l’Institut belge 
des services postaux et des télécommunications – juin 2006 ......  736
/L50776 Vers un contrôle efﬁ  cace des pratiques restrictives 
de concurrence – juin 2006 ...........................................................  738
/L50776 La vente de patrimoine immobilier par la Régie des bâtiments – 
septembre 2006 ............................................................................  740
9370-06_RH_Boek163_01.indd   14 9370-06_RH_Boek163_01.indd   14 13-10-2006   13:11:18 13-10-2006   13:11:18  163e Boek van het Rekenhof 15Inhoud
Deel IV Bijzondere onderzoeken  ................................................................  525
/L50776 Fiscale controle van de werkelijke beroepskosten van 
loontrekkenden – opvolging ..........................................................  527
/L50776 Bescherming van de consument en van de eerlijke handel – 
opvolging .......................................................................................  537
/L50776 Vaststelling van de geldelijke anciënniteit bij het statutair en 
contractueel personeel bij de FOD’s en federale openbare 
instellingen ....................................................................................  555
/L50776 Administratieve en geldelijke loopbaan van het personeel van 
het Koninklijk Museum van het Leger en de Krijgsgeschiedenis .  579
/L50776 Pensioendienst voor de Overheidssector (PDOS) – 
Gevolgen van de Copernicushervorming op pensioenvlak ...........  587
/L50776 Humanresourcesbeheer bij het Instituut voor de Gelijkheid 
van Vrouwen en Mannen ..............................................................  593
/L50776 Pensioenen van de personeelsleden van het kunstonderwijs 
georganiseerd of gesubsidieerd door de Franse Gemeenschap ..  605
/L50776 Gebruik van thesaurierekeningen en orderekeningen van 
de Thesaurie .................................................................................  627
/L50776 Stafdiensten Budget en Beheerscontrole van de federale 
overheidsdiensten .........................................................................  647
/L50776 Regie der gebouwen – Gerechtsgebouw van Antwerpen: 
overeenkomsten met de “derde-investeerder” .............................  655
/L50776 Uitgaven voor buitenlandse dienstreizen ten laste van 
de Algemene Uitgavenbegroting van de Staat ............................  679
/L50776 Ontvangstenrekeningen van het Fonds voor 
Overlevingspensioenen .................................................................  691
Deel V Afzonderlijke publicaties  ...............................................................  705
/L50776 Doelmatigheid van de informaticatoelage in de federale 
openbare diensten – december 2005 ............................................  707
/L50776 Begroten en beheersen van de uitgaven voor geneeskundige 
verzorging – januari 2006 ..............................................................  709
/L50776 Organisatie en werking van de Nationale Opsporingsdirectie 
van de Administratie van de Ondernemings- en Inkomens-ﬁ scaliteit – februari 2006 ..............................................................  711
/L50776 Leefbaarheid en perspectieven van de overzeese sociale 
zekerheid – februari 2006 .............................................................  725
/L50776 Nieuwe regels voor de ﬁ  nanciering van de ziekenhuizen – 
februari 2006 .................................................................................  727
/L50776 Het gebruik van afgeleide producten bij het beheer van 
de rijksschuld – maart 2006 ..........................................................  729
/L50776 
Evaluatie van de budgettaire neutraliteit van de vennootschaps-
belasting – bijzonder verslag (maart 2006) ..................................  733
/L50776 Humanresourcesbeheer van het Belgisch Instituut voor 
Postdiensten en Telecommunicatie – juni 2006 ............................  737
/L50776 Naar een doeltreffende controle op de restrictieve 
mededingingspraktijken – juni 2006 ..............................................  739
/L50776 Verkoop van vastgoed door de Regie der Gebouwen – 
september 2006 ............................................................................  741
9370-06_RH_Boek163_01.indd   15 9370-06_RH_Boek163_01.indd   15 13-10-2006   13:11:18 13-10-2006   13:11:18 16 163e Cahier de la Cour des comptesSynthèse
Synthèse
1 Exécution du budget de l’État
Transmission du compte général de l’État à la Cour des comptes
Comme ce fut déjà le cas pour 2004, le compte d’exécution du budget de l’État, qui 
fait l’objet d’un projet de loi de règlement déﬁ  nitif du budget, a été déposé dans un 
délai proche du terme prévu par la loi. Le compte de la Trésorerie 2005 a également été transmis dans un délai qui a permis à la Cour des comptes d’en faire rapport dans le présent Cahier. Comme l’an dernier, le défaut de transmission du compte des variations du patrimoine et du compte synthétique 2005 n’a pas permis l’examen, dès cette année, de l’ensemble des éléments du compte général de l’État.
Solde budgétaire
Le solde budgétaire net, c’est-à-dire le solde des opérations courantes et des opérations de capital, auquel sont ajoutées les dépenses liées au ﬁ  nancement de l’Union européenne, les transferts au Fonds de vieillissement et la dotation pour amortissement au Fonds de l’infrastructure ferroviaire, a été initialement estimé à −3.985,6 millions d’euros. Il a ﬁ  nalement atteint −3.514,8 millions d’euros.
Recettes
Recettes totales
En 2005, les recettes ﬁ  scales totales ont connu une augmentation de 5,7 % par rap-
port à l’année précédente, supérieure à la croissance économique. L’augmentation 
provient pour l’essentiel du précompte professionnel et de la TVA, ainsi que des droits d’enregistrement, des versements anticipés et du précompte mobilier.
Les recettes totales perçues par l’État sont en partie transférées à d’autres autori-
tés, si bien que l’État ne conserve que la moitié de ces recettes. La part restant à l’État diminue au ﬁ  l des ans. Après certains redressements indispensables pour mieux appréhender l’évolution réelle de la répartition des recettes, il apparaît que les 
ressources attribuées aux communautés et aux régions sont proches de celles de l’État et que le ﬁ  nancement public de la sécurité sociale auquel était affectés, en 2000, 
15 % des recettes perçues par l’État, s’élève à près de 18 % en 2005.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   16 9370-06_RH_Boek163_01.indd   16 13-10-2006   13:11:19 13-10-2006   13:11:19  163e Boek van het Rekenhof 17Samenvatting
1 Uitvoering van de begroting van de Staat
Overzending van de algemene rekening van de Staat
Zoals al het geval was voor de rekening 2004, werd de rekening van uitvoering van de 
begroting van de Staat over 2005, die het voorwerp vormt van een wetsontwerp hou-dende eindregeling van de begroting, vrijwel binnen de wettelijke termijn ingediend. Ook de rekening van de Thesaurie voor 2005 werd ingediend binnen een termijn die het het Rekenhof mogelijk maakte erover verslag uit te brengen in dit Boek. Doordat de rekening van de vermogenswijzigingen en de samenvattende rekening 2005 niet werden overgelegd, konden dit jaar, zoals vorig jaar, niet alle elementen van de alge-mene rekening van de Staat worden onderzocht. 
Begrotingssaldo
Het nettobegrotingssaldo, d.w.z. het saldo van de lopende verrichtingen en de kapitaalverrichtingen, waaraan de uitgaven worden toegevoegd voor de ﬁ  nancie-ring van de Europese Unie, de overdrachten naar het Zilverfonds en de dotatie voor de aﬂ  ossing van het Fonds voor Spoorweginfrastructuur, was initieel geraamd op −3.985,6 miljoen euro. Uiteindelijk bedraagt het −3.514,8 miljoen euro. 
Totale ontvangsten
In 2005 stegen de totale ﬁ  scale ontvangsten met 5,7 % ten opzichte van het voor-
gaande jaar. Deze stijging overtrof de toename van de economische groei. Ze komt 
vooral op rekening van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng en de btw, maar ook van de registra-
tierechten, de voorafbetalingen en de roerende voorhefﬁ  ng. 
De door de Staat geïnde ontvangsten worden gedeeltelijk doorgestort aan andere overheden. Aldus behoudt de Staat slechts de helft van de ontvangsten. Het deel dat aan de Staat toekomt, vermindert van jaar tot jaar. Rekening houdend met een aantal correcties die nodig zijn voor een beter zicht op de werkelijke evolutie van de verdeling van de ontvangsten, blijkt dat de middelen toegewezen aan de gemeen-schappen en de gewesten aansluiten bij die van de Staat. De overheidsﬁ  nanciering 
van de sociale zekerheid, waarvoor in 2000 15 % van de door de Staat geïnde ont-vangsten was geaffecteerd, liep in 2005 op tot nagenoeg 18 % van de ontvangsten. 
9370-06_RH_Boek163_01.indd   17 9370-06_RH_Boek163_01.indd   17 13-10-2006   13:11:19 13-10-2006   13:11:19 18 163e Cahier de la Cour des comptesSynthèse
Abstraction faite des produits d’emprunts, la part des recettes destinées à l’État en 
2005 et imputées au budget des voies et moyens a diminué de 5 %, en raison de la baisse des recettes de capital, les années précédentes ayant été, à ce titre, excep-tionnelles. En 2005, les principales recettes de capital ont été constituées par les compensations pour la reprise des charges de pensions de la SNCB-Holding et de la Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen , soit au total environ 500 millions d’euros. 
Les recettes non ﬁ  scales courantes ont par contre augmenté en raison principale-ment de la perception du produit de la titrisation des créances ﬁ  scales, soit 443 millions d’euros.
Dans le présent Cahier, la Cour des comptes a examiné l’opération de titrisation menée en 2005, qui portait sur des créances ﬁ  scales en matière d’impôts sur les revenus pour un montant global de près de 9,5 milliards d’euros. 
Elle commente également les résultats chiffrés de certaines mesures de lutte contre 
la fraude ﬁ  scale, au départ d’une évaluation réalisée au début de 2006 par le secré-
taire d’État à la modernisation des Finances et à la lutte contre la fraude ﬁ  scale. 
La Cour a également contrôlé la gestion des recettes non ﬁ  scales par les comptables 
dans plusieurs SPF. Elle constate en particulier que, dans la plupart des cas, les créances dues à l’État ne sont pas enregistrées au moment de la constatation du droit, comme l’impose la loi, mais seulement au moment de leur recouvrement.
Recettes transférées
Plusieurs dispositions prévoient divers prélèvements sur les recettes de la TVA, des-
tinés à assurer le ﬁ  nancement des communautés et de la sécurité sociale ainsi que, 
dans une moindre mesure, de l’Union européenne, de la police intégrée et de la Commission de régulation de l’électricité et du gaz. Ces prélèvements obligatoires atteignent un montant proche du total des recettes nettes de la TVA. 
La Cour a ainsi relevé que l’État conserve 3,6 % du produit de la TVA en 2005, alors 
que jusqu’en 2003, il en conservait plus de 15 %. En 2005, durant huit mois, ces prélèvements ont même excédé les recettes nettes de la TVA, contraignant le Trésor à puiser dans ses autres ressources aﬁ  n de pourvoir à ces ﬁ  nancements.
Globalement, les quotes-parts d’impôts attribuées aux communautés et aux régions ont augmenté de 5,12 % en 2005. Le mécanisme de reﬁ  nancement des communautés 
a toutefois entraîné une croissance plus élevée de la part du produit de la TVA qui leur est attribuée.
Différentes recettes ﬁ  scales alimentent la sécurité sociale : en 2005, ces prélève-
ments et attributions s’élèvent à près de 9,4 milliards d’euros, en augmentation de 12,9 % par rapport à l’année précédente.
Dépenses
Les dépenses budgétaires en 2005 s’élevaient au total à 71.627,4 millions d’euros, 
dont 69.954,6 millions d’euros à la charge des crédits budgétaires 2005 et 1.672,8 mil-
lions d’euros à la charge des crédits reportés de l’année 2004. 
9370-06_RH_Boek163_01.indd   18 9370-06_RH_Boek163_01.indd   18 13-10-2006   13:11:19 13-10-2006   13:11:19  163e Boek van het Rekenhof 19Samenvatting
Op de rijksmiddelenbegroting aangerekende ontvangsten
Als de opbrengsten van leningen buiten beschouwing worden gelaten, daalde het 
aandeel van de Staat in de op de rijksmiddelenbegroting aangerekende ontvangsten 
in 2005 met 5 %. Dit komt door de verminderde kapitaalontvangsten, die de vorige jaren uitzonderlijk hoog waren. In 2005 bestonden de belangrijkste kapitaalontvangs-ten uit de compensaties voor de overname van de pensioenlasten van de NMBS-holding en van het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen, in totaal goed voor onge-veer 500 miljoen euro. 
De lopende niet-ﬁ  scale ontvangsten zijn echter gestegen, voornamelijk door de inning 
van de opbrengst van de effectisering van de ﬁ  scale schuldvorderingen voor een 
globaal bedrag van 443 miljoen euro.
In dit Boek heeft het Rekenhof de effectisering onderzocht die in 2005 uitgevoerd 
werd en die sloeg op ﬁ  scale vorderingen uit inkomstenbelastingen voor een totaalbe-
drag van ongeveer 9,5 miljard euro.
Het becommentarieert ook de resultaten van bepaalde maatregelen ter bestrijding 
van ﬁ  scale fraude, op basis van een raming begin 2006 door de staatssecretaris voor 
de Modernisering van de Financiën en de Strijd tegen de Fiscale Fraude.
Het Rekenhof heeft daarnaast het beheer van de niet-ﬁ  scale ontvangsten door de 
rekenplichtigen onderzocht in verschillende FOD’s. Het stelt daarbij in het bijzonder vast dat in de meeste gevallen de schuldvorderingen ten voordele van de Staat, niet in de boekhouding opgenomen worden op het moment van de vaststelling van het recht, zoals de wet vereist, maar pas op het ogenblik van de inning. 
Overgedragen ontvangsten
Diverse bepalingen voorzien in verplichte voorafnemingen op de btw-ontvangsten 
voor de ﬁ  nanciering van de gemeenschappen en van de sociale zekerheid, en in mindere 
mate van de Europese Unie, de geïntegreerde politie en de Commissie voor de 
Regulering van de Elektriciteit en het Gas. Deze verplichte voorafnemingen lopen op tot een bedrag dat dicht aanleunt bij de totale netto-ontvangsten van de btw. 
Het Rekenhof komt zo tot de vaststelling dat de Staat in 2005 3,6 % van de btw-opbrengst behoudt, terwijl dat tot het jaar 2003 meer dan 15 % was. In 2005 lagen die voorafnemin-gen acht maanden lang zelfs hoger dan de netto btw-ontvangsten, zodat de Schatkist andere middelen moest aanwenden om die ﬁ  nancieringen te kunnen uitvoeren.
De aan de gemeenschappen en de gewesten toegewezen belastinggedeelten stegen in 2005 globaal met 5,12 %. Het mechanisme van de herﬁ  nanciering van de gemeen-
schappen heeft echter geleid tot een grotere stijging van hun aandeel in de btw-opbrengst. 
Diverse ﬁ  scale ontvangsten worden overgedragen aan de sociale zekerheid: in totaal 
ging het in 2005 om bijna 9,4 miljard euro, d.i. een toename met 12,9 % t.o.v. het 
vorige jaar.
Uitgaven
Algemene evolutie
De begrotingsuitgaven bedroegen in 2005 in totaal 71.627,4 miljoen euro, waarvan 
69.954,6 miljoen euro op begrotingskredieten 2005 en 1.672,8 miljoen euro op kredie-
ten overgedragen van 2004. 
9370-06_RH_Boek163_01.indd   19 9370-06_RH_Boek163_01.indd   19 13-10-2006   13:11:19 13-10-2006   13:11:19 20 163e Cahier de la Cour des comptesSynthèse
Les dépenses budgétaires primaires, qui font abstraction des amortissements, des 
charges d’intérêt et des transferts au sein du secteur public (notamment, les verse-ments au Fonds de vieillissement et les transferts au Fonds d’infrastructure ferro-viaire), se sont élevées à 33.797,1 millions d’euros. Par rapport à 2004, les dépenses primaires ont augmenté de 8,1 %. 
Plus de la moitié des dépenses primaires ont été effectuées par les départements 
sociaux (en particulier, les départements Sécurité sociale et Pensions). 
Les transferts en capital réalisés en 2005 ont signiﬁ  cativement diminué par rapport 
à 2004, en raison d’une alimentation moins importante du Fonds de vieillissement. 
Les moyens de ce Fonds ont atteint 13,5 milliards d’euros au 31 décembre 2005, surtout grâce au produit de la déclaration libératoire unique et des intérêts échus sur les placements.
Transmission des comptes de comptables
La Cour des comptes a constaté que les problèmes structurels affectant la transmis-
sion des comptes des comptables en temps voulu ont persisté. C’est le cas en par-ticulier au SPF Justice (retard dans le contrôle interne effectué par les services centraux), au SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au déve-loppement (comptables restant à désigner pour quelque 120 postes diplomatiques et consulaires) et au ministère de la Défense nationale (résorption partielle du retard de transmission des comptes des bureaux centraux de comptabilité).
Analyses spéciﬁ  ques de certains programmes du budget
La norme visée en matière de dépenses de coopération au développement a été 
atteinte en 2005. Ce résultat intègre des dépenses non structurelles. 
Au département de la Défense nationale, 42 % des crédits d’investissement ont été 
utilisés. En outre, aucune baisse de dépenses de personnel n’a été constatée. 
À la suite de décisions judiciaires et de la condamnation de l’État belge par la Cour 
européenne de justice, les pouvoirs publics sont dans l’obligation de rembourser les cotisations indûment perçues en faveur du Fonds de la santé des animaux. Sur un total estimé à 120 millions d’euros, seuls 7,3 millions d’euros de cotisations ont été remboursés en 2005. 
Le plan de digitalisation du patrimoine scientiﬁ  que et culturel des établissements 
scientiﬁ  ques fédéraux, initialement programmé pour dix ans à partir de 2005 et prévoyant des moyens de l’ordre de 147,7 millions d’euros, n’a été mis en œuvre que partiellement.
De même, certains projets concernant l’informatisation et la modernisation de la 
fonction publique ainsi que la réforme de la comptabilité de l’État (projet FEDCOM) ont enregistré du retard et les crédits prévus n’ont pas été utilisés.
Engagements de crédit et dépenses soumises au visa préalable
Le contrôle réalisé par la Cour des comptes en matière d’engagements et de dépen-
ses soumises au visa préalable au cours de l’année budgétaire 2005 n’a pas révélé d’illégalités ou d’irrégularités importantes. La documentation des dossiers est cepen-dant parfois absente ou présente des lacunes. 
9370-06_RH_Boek163_01.indd   20 9370-06_RH_Boek163_01.indd   20 13-10-2006   13:11:19 13-10-2006   13:11:19  163e Boek van het Rekenhof 21Samenvatting
De primaire begrotingsuitgaven, die abstractie maken van de aﬂ  ossingen, de intrest-
lasten en de overdrachten binnen de sector overheid (o.m. de stortingen aan het Zilver-
fonds en de transfers naar het Fonds voor Spoorweginfrastructuur) bedroegen 33.797,1 miljoen euro. Ten opzichte van 2004 stegen de primaire uitgaven met 8,1 %.
Ruim de helft van de primaire uitgaven werd gedaan door de sociale departementen (in het bijzonder de departementen Sociale Zekerheid en Pensioenen). 
De overdrachten in kapitaal daalden in 2005 beduidend ten opzichte van de situatie 
in 2004, omdat minder middelen overgedragen werden aan het Zilverfonds. De mid-delen van het Zilverfonds namen verder toe tot 13,5 miljard euro op 31 decem-ber 2005, vooral door de opbrengst van de eenmalige bevrijdende aangifte en door de intresten uit beleggingen.
Overzending van de rekeningen van rekenplichtigen
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat er structurele problemen blijven bestaan voor de 
tijdige indiening van de rekeningen van rekenplichtigen. Dit geldt vooral voor de 
FOD Justitie (achterstand bij de interne controle door de centrale diensten), de FOD 
Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (voor nagenoeg 120 diplomatieke en consulaire posten moeten nog rekenplichtigen wor-den aangesteld) en het ministerie van Landsverdediging (achterstand bij de indiening van de rekeningen van de centrale comptabiliteitsbureaus gedeeltelijk weggewerkt). 
Speciﬁ  eke onderzoeken van bepaalde begrotingsprogramma’s
De vooropgestelde norm inzake de uitgaven voor ontwikkelingssamenwerking werd 
in 2005 gehaald. Dit resultaat bevat niet-structurele uitgaven. 
Bij het departement Landsverdediging werd 42 % van de investeringskredieten benut. 
Er werd geen daling van de personeelsuitgaven vastgesteld.
Ingevolge rechterlijke beslissingen en de veroordeling van de Belgische Staat door 
het Europees Hof van Justitie is de overheid verplicht de onrechtmatig geïnde bijdra-gen ten behoeve van het Dierengezondheidsfonds terug te betalen. Van het totale verschuldigde bedrag, geraamd op 120 miljoen euro, werd in 2005 echter slechts 7,3 miljoen euro terugbetaald.
Het plan voor de digitalisering van het wetenschappelijk en cultureel patrimonium 
van de federale wetenschappelijke instellingen, dat aanvankelijk was geprogram-meerd voor tien jaar vanaf 2005 en waarvoor 147,7 miljoen euro werd uitgetrokken, werd slechts gedeeltelijk uitgevoerd. 
Ook een aantal projecten inzake informatisering, de hervorming en de modernisering 
van het openbaar ambt en de hervorming van de rijkscomptabiliteit (het project FEDCOM) liepen vertraging op, waardoor de uitgetrokken kredieten niet werden benut.
Kredietvastleggingen en uitgaven onderworpen aan het voorafgaand visum
De controle van de vastleggingen en van de uitgaven voorgelegd aan het Rekenhof 
in het kader van het voorafgaand visum in de loop van het begrotingsjaar 2005 hebben geen grote onwettelijkheden of onregelmatigheden aan het licht gebracht. Niettemin ontbrak de documentatie bij de dossiers soms of vertoonde ze lacunes.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   21 9370-06_RH_Boek163_01.indd   21 13-10-2006   13:11:19 13-10-2006   13:11:19 22 163e Cahier de la Cour des comptesSynthèse
Un contrôle de légalité approfondi de certains engagements de crédit du SPF Affai-
res étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement a révélé des infractions à la législation et à la réglementation relatives aux marchés publics. La Cour des comptes a formulé plusieurs recommandations structurelles. L’administra-tion s’est engagée à y donner suite.
2 Services de l’État à gestion séparée
Près de la moitié des comptes 2005 des services de l’État à gestion séparée n’ont 
pas encore été présentés.
Certains services de l’État enregistrent un retard important. Ainsi, l’Institut national de criminalistique et de criminologie n’a encore transmis aucun compte depuis 1998 et la Régie du travail pénitentiaire n’a transmis les comptes relatifs à la période 1991-1999 que dans le courant de l’année 2005. 
À l’occasion du contrôle des comptes des services de l’État à gestion séparée, des manquements ont été constatés dans la gestion comptable et ﬁ  nancière. Ces consta-
tations concernent principalement le Centre de presse international, Selor, le Musée royal de l’armée et d’histoire militaire, la Régie du travail pénitentiaire et le Service de restauration et d’hôtellerie de la Défense nouvellement créé.
3 Organismes d’intérêt public
Dans son précédent Cahier, la Cour des comptes avait constaté que les délais légaux 
et réglementaires concernant la transmission et l’approbation des comptes des orga-nismes publics n’étaient pas sufﬁ  samment respectés. D’une manière générale, la Cour des comptes n’observe aucune amélioration sensible du respect des délais légaux ou réglementaires en matière d’établissement, d’approbation et de transmis-
sion des comptes annuels des organismes publics fédéraux.
Les recommandations qu’elle avait formulées dans son 162
e Cahier peuvent donc 
être maintenues :
Il convient d’accélérer la procédure administrative à suivre pour la confection 
et l’approbation des comptes qui doivent être transmis à la Cour.
Le ministre du Budget devrait, en concertation avec la commission de norma-
lisation de la comptabilité des institutions publiques de sécurité sociale (IPSS), 
envisager un réaménagement de l’organisation générale relative à l’établisse-
ment et la présentation des comptes de ces organismes aﬁ  n de mieux respec-
ter les délais imposés.
Les réviseurs d’entreprises doivent contrôler les comptes en temps voulu.
En ce qui concerne la Régie des bâtiments, l'Institut national d'assurance maladie-
invalidité (INAMI) et la Caisse auxiliaire d’assurance maladie-invalidité (CAAMI), pour lesquels le retard dans la transmission des comptes atteint entre 3 et 5 ans, la Cour des comptes a suggéré plusieurs mesures concrètes en vue de réduire l’arriéré et de garantir à l’avenir une reddition des comptes dans les délais.
Lors du contrôle des comptes des organismes d’intérêt public, des observations ont 
été formulées quant à l’exhaustivité, à la clarté et à la ﬁ  abilité des comptes, et la 
légalité de certaines opérations a été mise en doute. Les principales constatations d’audit résultant du contrôle des comptes 2003 ou 2004 de neuf organismes ﬁ  gurent 
dans le présent Cahier.•
•
•
9370-06_RH_Boek163_01.indd   22 9370-06_RH_Boek163_01.indd   22 13-10-2006   13:11:19 13-10-2006   13:11:19  163e Boek van het Rekenhof 23Samenvatting
Een grondige wettigheidscontrole van een aantal kredietvastleggingen van de FOD 
Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking heeft overtredingen van de wetgeving en reglementering inzake de overheidsopdrachten aan het licht gebracht. Het Rekenhof heeft enkele structurele maatregelen aanbevo-len. De administratie heeft beloofd hieraan gevolg te zullen geven.
2 Staatsdiensten met afzonderlijk beheer 
Nagenoeg de helft van de rekeningen 2005 van de staatsdiensten met afzonderlijk 
beheer werd nog niet aan het Rekenhof voorgelegd. 
Voor enkele staatsdiensten is de vertraging in de rekeningoverlegging groot. Zo 
diende het Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie sinds 1998 nog geen enkele rekening in. De Regie van de Gevangenisarbeid diende de rekeningen over de periode 1991-1999 pas in de loop van 2005 in.
Naar aanleiding van de controle van de rekeningen van de staatsdiensten met afzon-derlijk beheer werden tekortkomingen vastgesteld in het boekhoudkundig en ﬁ  nancieel 
beheer. Deze vaststellingen gelden vooral voor het Internationaal Perscentrum, Selor, het Koninklijk Museum van het Leger en de Krijgsgeschiedenis, de Regie van de Gevangenisarbeid en de nieuw opgerichte Restaurant- en Hoteldienst van Defensie.
3 Instellingen van openbaar nut
Het Rekenhof had in zijn vorige Boek vastgesteld dat de openbare instellingen de 
wettelijke en reglementaire termijnen voor de indiening en goedkeuring van de reke-
ningen onvoldoende in acht namen. In het algemeen stelt het Rekenhof geen merke-lijke verbetering vast in de inachtneming van de wettelijke en reglementaire termij-nen voor het opstellen, goedkeuren en overzenden van de jaarrekeningen van de federale openbare instellingen. 
De aanbevelingen die het in zijn 162
e Boek had geformuleerd blijven dus gehand-
haafd: 
De administratieve procedure voor de opmaak en goedkeuring van de rekenin-
gen die aan het Rekenhof moeten worden toegezonden, moet worden versneld.
De minister van Begroting zou in overleg met de Commissie voor de Normali-satie van de Comptabiliteit van de openbare instellingen voor de sociale zeker-heid (OISZ) moeten overwegen de algemene organisatie voor het opstellen en voorleggen van de rekeningen van de OISZ te herzien om de opgelegde ter-mijnen beter na te leven.
De bedrijfsrevisoren moeten de rekeningen tijdig controleren. 
Voor de Regie der Gebouwen, het Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzeke-
ring (RIZIV) en de Hulpkas voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (HZIV), waarvoor de vertraging in de overlegging van de rekeningen tot drie à vijf jaar is opgelopen, heeft het Rekenhof verschillende concrete maatregelen voorgesteld om de achter-stand weg te werken en in de toekomst te zorgen voor een tijdige voorlegging van de rekeningen.
Bij de controle van de rekeningen van de instellingen van openbaar nut werden opmer-kingen geformuleerd in verband met de volledigheid, duidelijkheid en betrouwbaarheid van de rekeningen en werd de wettigheid van sommige operaties in vraag gesteld. Voor negen instellingen zijn de belangrijkste controlebevindingen van de controles van de rekeningen over de jaren 2003 en/of 2004 in dit Boek weergegeven.•
•
•
9370-06_RH_Boek163_01.indd   23 9370-06_RH_Boek163_01.indd   23 13-10-2006   13:11:19 13-10-2006   13:11:19 24 163e Cahier de la Cour des comptesSynthèse
Outre ses contrôles des comptes récurrents, la Cour des comptes a également 
examiné l’organisation comptable et le système de contrôle interne de l'Institut des vétérans – Institut national des invalides de guerre, anciens combattants et victimes de guerre (IV – INIG) ainsi que de l’Agence fédérale pour l'accueil des demandeurs d'asile (FEDASIL). Elle a dressé un inventaire des manquements constatés et a formulé plusieurs recommandations.
Pour ce qui est de la Régie des bâtiments, la Cour des comptes a insisté une nou-
velle fois sur la révision du plan comptable, qui date des années 1980 et comporte des incohérences qui ne permettent pas de donner une image ﬁ  dèle de la situation 
ﬁ nancière, surtout en ce qui concerne la valeur des bâtiments ﬁ  gurant dans le porte-
feuille dont la gestion a été conﬁ  ée à la Régie.
4 Sécurité sociale
Les recettes globales ont augmenté en 2005, tant pour le régime des travailleurs 
salariés que pour le régime des indépendants. Dans les deux cas, cette progression est due à la croissance du ﬁ  nancement alternatif ainsi qu’à l’augmentation des recet-
tes provenant de cotisations.
En matière de dépenses, on relève une croissance, relativement limitée par rapport 
à 2004, des dépenses de soins de santé qui, sur la base de chiffres provisoires, s’établit à 2,85 %. Les prestations de pensions et de chômage ont augmenté respec-tivement de 2,96 % et de 2,5 %. 
L’Institut national d’assurance maladie-invalidité (INAMI) enregistre un retard de 
plus de trois ans dans la transmission de ses comptes. La cause principale en est la détermination tardive de la clé de répartition normative en vue de la ventilation de 
l’objectif budgétaire annuel global de l’assurance soins de santé entre les organis-
mes assureurs. 
En 2005, les avances payées par l’INAMI aux organismes assureurs en fonction de 
leurs dépenses budgétées ont dépassé les besoins réels. Les excédents de liquidités de ces derniers se situaient, dès le mois de novembre 2005, au-delà de la limite autorisée. 
5 Audits particuliers
Parallèlement aux audits qui ont fait l’objet d’une publication distincte depuis la paru-
tion du Cahier précédent, et dont les synthèses ﬁ  gurent à la partie V, la Cour des comptes a également réalisé plusieurs autres contrôles, abordés dans la partie IV du présent Cahier.
Les suites données à deux publications de la Cour des comptes, diffusées en 2001, 
ont été examinées. Il s’agit du Contrôle ﬁ  scal des frais professionnels réels des 
travailleurs salariés  et de La protection du consommateur et du commerce honnête .
Dans le domaine des ressources humaines, les résultats des contrôles suivants sont synthétisés : 
Fixation de l’ancienneté pécuniaire du personnel statutaire et contractuel des 
services publics fédéraux et des organismes publics fédéraux
Carrière administrative et pécuniaire du personnel du Musée royal de l’armée 
et d’histoire militaireService des pensions du secteur public (SdPSP) – Conséquences de la 
réforme Copernic au niveau des pensions•
••
9370-06_RH_Boek163_01.indd   24 9370-06_RH_Boek163_01.indd   24 13-10-2006   13:11:19 13-10-2006   13:11:19  163e Boek van het Rekenhof 25Samenvatting
Het Rekenhof heeft buiten zijn recurrente rekeningencontroles ook de boekhoudkun-
dige organisatie en het internecontrolesysteem van het Instituut der Veteranen – Nationaal Instituut voor Oorlogsinvaliden, Oud-Strijders en Oorlogsslachtoffers (IV-NIOOO) en van het Federaal Agentschap voor de Opvang van Asielzoekers (FEDASIL) onderzocht. De tekortkomingen werden in kaart gebracht en aanbevelin-gen werden geformuleerd.
Wat betreft de Regie der Gebouwen werd nogmaals aangedrongen op de herziening 
van het boekhoudplan dat dateert van de jaren tachtig en ongerijmdheden bevat, waardoor geen getrouw beeld van de ﬁ  nanciële situatie kan worden gegeven, zeker 
wat betreft de waarde van de gebouwen in portefeuille waarvan het beheer aan de Regie is toevertrouwd. 
4 Sociale zekerheid
De globale ontvangsten van zowel het stelsel van de werknemers als dit van de zelf-
standigen stegen in 2005. Dit is in beide gevallen toe te schrijven aan de toename van de alternatieve ﬁ  nanciering alsook aan de stijging van de ontvangsten uit bijdragen.
Aan de uitgavenzijde valt vooral de relatief beperkte stijging te noteren van de uit-gaven voor geneeskundige verzorging die (op basis van voorlopige cijfers) 2,85 % bedraagt ten opzichte van 2004. De prestaties pensioenen en werkloosheid stegen met respectievelijk 2,96 % en 2,5 %. 
Het Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV) heeft een vertra-
ging van ruim drie jaar opgelopen in de overlegging van de rekeningen. De belang-rijkste oorzaak hiervan is de laattijdige vaststelling van de normatieve sleutel voor de verdeling onder de verzekeringsinstellingen van de globale jaarlijkse begrotingsdoel-stelling van de verzekering voor geneeskundige verzorging. 
De voorschotten die het RIZIV betaalde aan de verzekeringsinstellingen op basis van 
hun begrote uitgaven, overtroffen in 2005 de reële behoeften. De liquiditeitsover-schotten van de verzekeringsinstellingen waren vanaf november 2005 gestegen tot boven de toegelaten grens. 
5 Bijzondere onderzoeken
Naast de audits die sinds de verschijning van het vorige Boek afzonderlijk gepubli-
ceerd werden en waarvan de samenvatting opgenomen is in deel V, heeft het Reken-hof nog een aantal andere onderzoeken uitgevoerd, waarover in deel IV van dit Boek verslag wordt uitgebracht.
De gevolgen die aan twee afzonderlijke publicaties van het Rekenhof uit 2001 werden gegeven, zijn onderzocht: de Fiscale controle van de werkelijke beroepskosten van 
loontrekkenden  en de Bescherming van de consument en van de eerlijke handel. 
Op het vlak van personeelszaken, worden de resultaten van de volgende onder zoeken 
samengevat:
Vaststelling van de geldelijke anciënniteit bij het statutair en contractueel 
personeel bij de FOD’s en federale openbare instellingen
Administratieve en geldelijke loopbaan van het personeel van het Koninklijk 
Museum van het Leger en de Krijgsgeschiedenis
Pensioendienst voor de Overheidssector (PDOS) – Gevolgen van de Coper-
nicushervorming op pensioenvlak•
••
9370-06_RH_Boek163_01.indd   25 9370-06_RH_Boek163_01.indd   25 13-10-2006   13:11:19 13-10-2006   13:11:19 26 163e Cahier de la Cour des comptesSynthèse
Gestion des ressources humaines de l’Institut pour l’égalité des femmes et 
des hommes
Contrôle des pensions des membres du personnel de l’enseignement artisti-
que organisé ou subventionné par la Communauté française.
Les résultats d’autres contrôles portant sur des matières générales sont également évoqués dans le présent Cahier : 
Utilisation des comptes de trésorerie et des comptes d’ordre de la Trésorerie
Services d’encadrement budget et contrôle de la gestion des services publics fédéraux 
Régie des bâtiments – Palais de justice d’Anvers : conventions conclues avec 
un tiers investisseur
Dépenses de voyages de service à l’étranger, effectuées à la charge du budget général des dépenses de l’État
Comptes de recettes du Fonds des pensions de survie (FPS).•
•
•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_01.indd   26 9370-06_RH_Boek163_01.indd   26 13-10-2006   13:11:20 13-10-2006   13:11:20  163e Boek van het Rekenhof 27Samenvatting
Humanresourcesbeheer bij het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en 
Mannen
Pensioenen van de personeelsleden van het kunstonderwijs georganiseerd of 
gesubsidieerd door de Franse Gemeenschap
De resultaten van andere onderzoeken van algemene aard worden eveneens in dit Boek voorgesteld:
Gebruik van thesaurierekeningen en orderekeningen van de Thesaurie
Stafdiensten Budget- en Beheerscontrole van de federale overheidsdienstenRegie der Gebouwen – Gerechtsgebouw van Antwerpen: Overeenkomsten 
met de “derde-investeerder”
Uitgaven voor buitenlandse dienstreizen die ten laste zijn van de Algemene 
Uitgavenbegroting van de Staat
Ontvangstenrekeningen van het Fonds voor Overlevingspensioenen•
•
•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_01.indd   27 9370-06_RH_Boek163_01.indd   27 13-10-2006   13:11:20 13-10-2006   13:11:20 28 163e Cahier de la Cour des comptesCompte général de l’État
Partie I
Compte général de l’État 2005
compte synthétique de toutes les opérations ainsi que trois comptes de développe-ment : le compte d’exécution du budget, le compte des variations du patrimoine et le compte de la Trésorerie (art. 80 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État).
Comme en dispose la Constitution, le compte général de l’État est transmis à 
la Chambre des représentants accompagné des observations de la Cour des comptes. Ces observations constituent la majeure partie du présent Cahier.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   28 9370-06_RH_Boek163_01.indd   28 13-10-2006   13:11:20 13-10-2006   13:11:20  163e Boek van het Rekenhof 29Algemene rekening van de staat
Deel I
Algemene rekening van de Staat 2005
verrichtingen van 1 januari tot 31 december. Ze bevat de samenvattende rekening 
van al deze verrichtingen, alsmede drie toelichtende rekeningen: de uitvoerings-rekening van de begroting, de rekening van de vermogenswijzigingen en de rekening
 
van de Thesaurie (art. 80 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit).
Zoals bepaald in de Grondwet, wordt de algemene rekening van de Staat aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers voorgelegd met de opmerkingen van het Rekenhof. Die opmerkingen vormen het belangrijkste bestanddeel van dit Boek.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   29 9370-06_RH_Boek163_01.indd   29 13-10-2006   13:11:20 13-10-2006   13:11:20 30 163e Cahier de la Cour des comptesTitre I
Compte d’exécution du budget 2005 
cadre du contrôle du compte général, constitue la base du projet de loi contenant le règlement déﬁ  nitif du budget par lequel la Chambre des représentants approuve l’exécution du budget.Compte d’exécution du budget
9370-06_RH_Boek163_01.indd   30 9370-06_RH_Boek163_01.indd   30 13-10-2006   13:11:20 13-10-2006   13:11:20  163e Boek van het Rekenhof 31Titel I 
Uitvoeringsrekening van de begroting 2005
Rekenhof in het kader van het nazicht van de algemene rekening, vormt de basis van het wetsontwerp houdende eindregeling van de begroting, waarmee de Kamer van Volksvertegenwoordigers zijn goedkeuring verleent aan de uitvoering van de begroting.Uitvoeringsrekening van de begroting
9370-06_RH_Boek163_01.indd   31 9370-06_RH_Boek163_01.indd   31 13-10-2006   13:11:20 13-10-2006   13:11:20 32 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
Chapitre I
du budget
pour l’année budgétaire 2005, tels que la Cour des comptes propose de les insérer 
dans la loi de règlement déﬁ  nitif du budget (loi de comptes).
En vertu de l’article premier des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, les comptes des services de l’État à gestion séparée nouveau régime  (organisés confor-
mément à l’article 140 des lois coordonnées) sont séparés de ceux des services d’administration générale. Ils sont présentés en ﬁ  n de chapitre (point 4).
Le compte d’exécution du budget a été remis dans son intégralité le 19 juillet 20061. 
Les retards importants qui affectaient naguère la transmission du compte d’exécu-tion du budget ont donc été résorbés, au prix de différents efforts et ajustements
2. 
comptes publie ci-après les résultats de l’examen du compte d’exécution du budget pour l’année budgétaire 2005.
2 Services d’administration générale 
Le compte d’exécution du budget de l’année budgétaire 2005 expose l’exécution de 
la loi du 27 décembre 2004 contenant le budget des voies et moyens de l’année budgétaire 2005, de la loi du 14 juillet 2005 ajustant le budget des voies et moyens 
de l’année budgétaire 2005, de la loi du 27 décembre 2004 contenant le budget 
général des dépenses de l’année budgétaire 2005, de la loi du 14 juillet 2005 conte-nant le premier ajustement du budget général des dépenses de l’année 2005, de la loi du 20 décembre 2005 contenant le deuxième ajustement du budget général des dépenses de l’année budgétaire 2005, section 16 – Défense nationale, et de la loi du 30 décembre 2005 contenant le troisième ajustement du Budget général des dépen-ses de l’année budgétaire 2005.
ques A.1 à A.8 publiés dans le volume II du présent Cahier.
1 Conformément aux lois coordonnées (AR du 17 juillet 1991 portant coordination des lois sur la comp-
tabilité de l’État), ce compte doit être déposé avant le 30 juin.
2 Voir 155e Cahier de la Cour des comptes, Fascicule 1er, p. 56-66.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   32 9370-06_RH_Boek163_01.indd   32 13-10-2006   13:11:20 13-10-2006   13:11:20  163e Boek van het Rekenhof 33Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
Dit hoofdstuk bevat de resultaten van de controle van de uitvoeringsrekening van de 
begroting voor het begrotingsjaar 2005 zoals het Rekenhof voorstelt ze op te nemen 
in de wet houdende eindregeling van de begroting (rekeningwet). 
de rekeningen van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer nieuw regime  (georga-
niseerd overeenkomstig artikel 140 van de gecoördineerde wetten) afgezonderd van de rekeningen van de diensten van algemeen bestuur. Ze worden op het einde van dit hoofdstuk voorgesteld (punt 4). 
De uitvoeringsrekening van de begroting werd in haar geheel voorgelegd op 
19 juli 2006
1. 
De aanzienlijke vertragingen waarmee de voorlegging van de uitvoeringsrekening in het verleden te kampen had, werden dus weggewerkt dankzij verschillende inspan-
ningen en aanpassingen
2. 
begroting publiceert het Rekenhof hierna de resultaten van het onderzoek van de 
uitvoeringsrekening van de begroting voor het begrotingsjaar 2005.
2 Diensten van algemeen bestuur 
De uitvoeringsrekening van de begroting van het begrotingsjaar 2005 vormt de uit-
voering van de wet van 27 december 2004 houdende de rijksmiddelenbegroting van het begrotingsjaar 2005, van de wet van 14 juli 2005 tot aanpassing van de rijks-middelenbegroting van het begrotingsjaar 2005, van de wet van 27 december 2004 houdende de algemene uitgavenbegroting van het begrotingsjaar 2005, van de wet van 14 juli 2005 houdende de eerste aanpassing van de algemene uitgavenbegroting 
van het jaar 2005, van de wet van 20 december 2005 houdende de tweede aanpas-
sing van de algemene uitgavenbegroting van het begrotingsjaar 2005, sectie 16 – Landsverdediging, en van de wet van 30 december 2005 houdende de derde aanpas-sing van de algemene uitgavenbegroting van het begrotingsjaar 2005.
De resultaten van de uitvoeringsrekening van de begroting worden vermeld in de 
overzichtstabellen A.1 tot A.8 van Volume II van dit Boek. 
1 Overeenkomstig de gecoördineerde wetten (KB van 17 juli 1991 houdende coördinatie op de rijks-comptabiliteit) moet deze rekening voor 30 juni worden ingediend.
2 Zie 155e Boek van het Rekenhof, deel I, p. 57-67.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   33 9370-06_RH_Boek163_01.indd   33 13-10-2006   13:11:20 13-10-2006   13:11:20 34 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
L’examen du compte d’exécution du budget 2005 et des pièces justiﬁ  catives donne 
2.1 Engagements
Des engagements peuvent être pris sur des crédits d'engagement (tableau A.1) 
ou des autorisations d'engagement (tableau A.2).
Les crédits d'engagement sont un des volets des crédits dissociés (article 7, 
§ 2, des lois coordonnées).
Les autorisations d'engagement sont accordées par les lois budgétaires (dis-
positions normatives dans un budget) et concernent certains crédits variables (fonds budgétaires), en exécution de l'article 45 des lois coordonnées.
En 2005, les crédits variables inscrits au programme 14.54.4 – Fonds belge de Survie, 23.56.9 – Fonds social européen belge et 44.55.4 – Fonds d'économie sociale disposaient d'autorisations d'engagement, comme exposé au tableau A.2, pour un total de 60,1 millions d’euros.
Aussi bien les autorisations que les crédits tombent en annulation à la ﬁ  n de 
l'année budgétaire.
En plus des crédits et des autorisations d'engagement prévus par les lois coor-
données, l'article 2.14.12 du budget initial accorde au gouvernement l'autorisa-tion de conclure de « nouveaux engagements pluriannuels avec les pays par-
tenaires »  pour un montant total de 175 millions d’euros. L’article 2.14.5 du 
budget ajusté ﬁ  xe à 550 millions d’euros l’encours maximal de ces « engage-
ments » .
Ni cette autorisation dérogeant aux lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, ni son utilisation ne ﬁ  gurent dans les tableaux du budget et du compte 
d’exécution du budget. Seuls les ordonnancements à charge de l’allocation de base utilisée (14.54.10.54.02) ﬁ  gurent dans la comptabilité publique ofﬁ  cielle. 
Cette allocation de base est un crédit non dissocié. L’encours des engage-ments pris en vertu de cette disposition n’est pas suivi dans le compte de la Trésorerie, contrairement aux autorisations d’engagement relatives aux fonds budgétaires.
Différentes dispositions normatives dans les lois budgétaires accordent à 
certains fonds budgétaires la possibilité de présenter un « solde débiteur »  en 
engagement, pour un montant maximal déﬁ  ni, ou même, dans le cas du pro-
gramme 21.51.5 (Pool des parastataux), sans limite.
Contrairement aux autorisations d’engagement à charge de ces fonds, pré-
vues par les lois coordonnées, avec lesquelles elles font double emploi, ces autorisations dérogeant à ces mêmes lois ne ﬁ  gurent pas dans les tableaux du 
budget ni du compte d’exécution du budget.
2.2 Recettes
Les recettes des voies et moyens ﬁ  gurent au tableau A.3. Il s’agit des recettes bud-
gétaires perçues par l’État pour son propre compte, à l’exclusion des recettes enre-gistrées sur les fonds de restitution et d’attribution ou des articles du compte de la Trésorerie.•
•
•
9370-06_RH_Boek163_01.indd   34 9370-06_RH_Boek163_01.indd   34 13-10-2006   13:11:20 13-10-2006   13:11:20  163e Boek van het Rekenhof 35Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
Het onderzoek van de uitvoeringsrekening van de begroting 2005 en van de verant-
woordingsstukken geeft aanleiding tot de volgende opmerkingen: 
2.1 Vastleggingen
Er kunnen vastleggingen gebeuren op vastleggingskredieten (tabel A.1) of op vastleggingsmachtigingen (tabel A.2). 
Vastleggingskredieten vormen een onderdeel van de gesplitste kredieten (artikel 7, § 2, van de gecoördineerde wetten). 
De vastleggingsmachtigingen worden toegekend door de begrotingswetten (normatieve bepalingen in een begroting) en hebben betrekking op sommige variabele kredieten (begrotingsfondsen), ter uitvoering van artikel 45 van de gecoördineerde wetten. 
In 2005 waren er voor de variabele kredieten in de programma’s 14.54.4 – 
Belgisch Overlevingsfonds, 23.56.9 – Belgisch Europees Sociaal Fonds en 44.55.4 – Fonds voor Sociale Economie, vastleggingsmachtigingen voor een 
totaal bedrag van 60,1 miljoen euro, zoals uiteengezet in tabel A.2. 
Zowel de machtigingen als de kredieten vervallen op het einde van het begro-
tingsjaar.
Bovenop de vastleggingskredieten en vastleggingsmachtigingen waarin de 
gecoördineerde wetten voorzien, verleent artikel 2.14.12 van de initiële begro-ting aan de regering de machtiging om “ nieuwe meerjarige verbintenissen met 
de partnerlanden ” af te sluiten voor een totaal bedrag van 175 miljoen euro. 
Artikel 2.14.5 van de aangepaste begroting legt het maximale encours van die “verbintenissen ” vast op 550 miljoen euro. 
Noch deze machtiging die afwijkt van de gecoördineerde wetten op de rijks-comptabiliteit, noch het gebruik ervan zijn vermeld in de tabellen van de begro-ting en van de uitvoeringsrekening van de begroting. Enkel de ordonnancerin-gen ten laste van de gebruikte basisallocatie (14.54.10.54.02) zijn vermeld in de ofﬁ  ciële rijkscomptabiliteit. Deze basisallocatie is een niet-gesplitst krediet. 
Het encours van de vastleggingen uitgevoerd krachtens deze bepaling wordt niet opgevolgd in de rekening van de Thesaurie, in tegenstelling tot de vast-leggingsmachtigingen met betrekking tot de begrotingsfondsen. 
Verschillende normatieve bepalingen in de begrotingswetten kennen aan 
bepaalde begrotingsfondsen de mogelijkheid toe om op de vastleggingen een 
“debetsaldo” te vertonen voor een gedeﬁ  nieerd maximumbedrag, of zelfs, in 
het geval van programma 21.51.5 (Pool der parastatalen) voor een onbegrensd bedrag. 
In tegenstelling tot de vastleggingsmachtigingen bepaald in de gecoördineerde 
wetten ten laste van die fondsen, waarmee ze overlappen, worden de machti-gingen die afwijken van diezelfde wetten niet vermeld in de tabellen van de begroting noch in de uitvoeringsrekening van de begroting.
2.2 Ontvangsten
De rijksmiddelenontvangsten worden vermeld in tabel A.3. Het gaat om de begro-tingsontvangsten die de Staat voor eigen rekening heeft geïnd, met uitsluiting van de ontvangsten geregistreerd op de terugbetalings- en toewijzingsfondsen of op de arti-kelen van de rekening van de Thesaurie. •
•
•
9370-06_RH_Boek163_01.indd   35 9370-06_RH_Boek163_01.indd   35 13-10-2006   13:11:20 13-10-2006   13:11:20 36 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
2.2.1 Droits constatés
En conformité avec les articles 32 et 75 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, la colonne « droits constatés » du tableau A.3 comprend non seulement les droits constatés en 2005, mais aussi les droits constatés reportés des années bud-gétaires antérieures. 
Les montants respectifs, en euros, s’établissent comme suit :
Droits constatés reportés 15.765.209.422,88
Droits constatés en 2005 83.529.640.017,78Total 99.294.849.440,66
Les droits constatés totaux ainsi calculés sont plus élevés que les recettes imputées 
(82.904.345.226,24 euros). En fait, il ne s’agit pas d’une évaluation des recettes qui seront probablement encaissées mais d’une situation des droits existant en vertu des lois et arrêtés qui en règlent la perception, établie par l’administration au cours de l’année budgétaire ou d’une année antérieure. Les droits ne sont annulés ou por-tés en surséance indéﬁ  nie qu’au terme de procédures bien précises.
2.2.2 Recettes affectéesLes recettes affectées, mentionnées au tableau A.3, se retrouvent dans le tableau A.4 des crédits au titre de “crédits de l’année” pour les crédits variables, conformé-ment à leur déﬁ  nition légale ﬁ  gurant à l’article 45, § 2, des lois coordonnées sur la 
comptabilité de l’État.
2.2.3 Recettes d’années antérieures
Le compte des recettes comprend des recettes concernant des comptes de gestion des années antérieures qui n’ont pu être imputées auparavant en raison de la trans-mission tardive des comptes de gestion par les comptables :
SPF Emploi, Travail et Concertation sociale : Div. 40 – Contribution fédérale publique belge ;
SPF Sécurité sociale : Service allocations aux handicapés ;SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement : 
Recherche subventionnée ;
SPF Mobilité et Transports : Service économat, comptable “ACI” – circulation ; 
Transport des biens ; Transport terrestre.
2.2.4 Recettes non incluses
Plusieurs comptes de gestion n’ont pas été remis à temps si bien que leurs recettes n’ont pu être enregistrées dans le compte général de l’année budgétaire 2005
3 :
SPF Justice : Prisons ; centre de jeunesse De Grubbe à Everberg ;
SPF Intérieur : Service social ;
SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développe-
ment : DGCD ;•
•
•
•
•
•
•
3 Toutes les recettes inscrites dans ces comptes n’ont pas vocation à ﬁ  gurer au compte des recettes. 
Celui-ci ne comprend que les recettes budgétaires, à l’exclusion des recettes imputées sur des articles 
du compte de la Trésorerie.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   36 9370-06_RH_Boek163_01.indd   36 13-10-2006   13:11:21 13-10-2006   13:11:21  163e Boek van het Rekenhof 37Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
2.2.1 Vastgestelde rechten
In overeenstemming met de artikelen 32 en 75 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit omvat de kolom “vastgestelde rechten” van tabel A.3 niet enkel de in 2005 vastgestelde rechten, maar ook de van voorgaande begrotingsjaren over-gedragen vastgestelde rechten. 
De respectieve bedragen zijn in euro:
Overgedragen vastgestelde rechten 15.765.209.422,88
In 2005 vastgestelde rechten 83.529.640.017,78Totaal 99.294.849.440,66
Op die manier berekend liggen de vastgestelde rechten hoger dan de aangerekende 
ontvangsten (82.904.345.226,24 euro). Het gaat in feite niet om een raming van de ontvangsten die waarschijnlijk zullen worden geïnd, maar om een staat van de rech-ten die bestaan krachtens de wetten en besluiten die de inning ervan regelen. Deze staat wordt door de administratie in de loop van het begrotingsjaar of een vroeger jaar opgesteld. De rechten worden pas na aﬂ  oop van welbepaalde procedures gean-
nuleerd of in onbepaald uitstel gebracht. 
2.2.2 Toegewezen ontvangsten
De toegewezen ontvangsten, vermeld in tabel A.3, worden in tabel A.4 van de kredie-
ten vermeld als “kredieten van het jaar” voor de variabele kredieten overeenkomstig de wettelijke deﬁ  nitie ervan in artikel 45, § 2, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. 
2.2.3 Ontvangsten van voorgaande jarenDe rekening van de ontvangsten bevat ontvangsten in verband met beheersrekenin-gen van voorgaande jaren die niet eerder konden worden aangerekend omdat de rekenplichtigen hun beheersrekening laattijdig hadden overgezonden: 
FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg: Afd. 40 – Federale Belgi-sche publieke bijdrage;
FOD Sociale Zekerheid: tegemoetkomingen aan personen met een handicap;
FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu: betoe-
laagd onderzoek;
FOD Mobiliteit en Vervoer: Economaat, rekenplichtige BWI: personenvervoer; 
Vervoer van zaken; Vervoer te land. 
2.2.4 Niet-opgenomen ontvangstenVerschillende beheersrekeningen werden niet tijdig ingediend zodat hun ontvangsten niet konden worden geregistreerd in de algemene rekening van het begrotingsjaar 2005
3: 
FOD Justitie: straﬁ  nrichtingen en Jeugdcentrum “De Grubbe” Everberg;
FOD Binnenlandse Zaken: sociale dienst;
FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamen-
werking: DGOS;•
•
•
•
•
•
•
3 Niet alle ontvangsten die in die rekeningen zijn ingeschreven, moeten in de ontvangstenrekening wor-
den opgenomen. Deze omvat enkel de begrotingsontvangsten, met uitsluiting van de ontvangsten aangerekend op artikelen van de rekening van de Thesaurie.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   37 9370-06_RH_Boek163_01.indd   37 13-10-2006   13:11:21 13-10-2006   13:11:21 38 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
SPF Finances : Secrétariat général, le compte “attestations de soins” ; SCDF 
– Traitements ;
SPF Emploi, Travail et Concertation sociale : Fonds d'humanisation des condi-
tions de travail ; MET/SEC/FSE/Fil d'Ariane ; Service de la documentation ; DEC/Subsides ; DEC/FSE/Projet EVA ; Campagne anti-discrimination ; Direc-tion des études socio-économiques ;
SPF Sécurité sociale : Allocations aux handicapés – recettes ;
SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement, Ins-
pection générale des denrées alimentaires ; les comptes de l’ancien départe-ment Agriculture à l'exception de la recherche subventionnée ;
SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale : Inté-
gration sociale.
2.2.5 EurovignetteCet impôt a été régionalisé à partir de l’année budgétaire 2002. Comme en 2004, une recette de 10.282.682,78 euros est imputée à l’article 36.05 Produit de l’euro-vignette du titre I, section I, Contributions directes. Les recettes enregistrées concer-nent des droits constatés afférents aux années budgétaires 2000 et 2001. 
2.2.6 Frais de poursuite
À la même section, le budget des voies et moyens comprend une prévision de 35,0 millions d’euros à l’article 37.06 au titre de récupération des avances FP/ICPC (frais de poursuite – système automatisé de perception)
4.
En pratique cependant, les frais de poursuite récupérés sont, à l’instar des avances, 
imputés sur le compte d’ordre de la Trésorerie 86.07.06. Aucune recette n’est jamais 
imputée sur l’article 37.06 au titre de récupération des avances FP/ICPC.
2.2.7 Marge de conjoncture
L’ajustement du budget des voies et moyens prévoyait une marge de conjoncture en déduction de 150,0 millions d’euros des prévisions de recettes ﬁ  scales.
En dehors de la marge de conjoncture, les recettes ﬁ  scales des voies et moyens étaient évaluées à 39.940,3 millions d’euros et les recettes imputées se sont élevées à 40.314,6 millions d’euros. 
2.3 Crédits
Le tableau A.4 présente le calcul des crédits ouverts en 2005 par le budget général des dépenses initial, les différentes lois d’ajustement budgétaire, les répartitions de crédits provisionnels par arrêté royal, et l’exécution de toute disposition légale créant ou modiﬁ  ant les crédits de l’année. Les crédits reportés de l’année budgétaire 2004 
ﬁ gurent au tableau A.5.
Dans le tableau A.4, les crédits variables mentionnés représentent les recettes qui ont été affectées aux fonds budgétaires durant l’année, majorées des soldes existant au 1
er janvier et non les crédits estimés dans le budget. Ces derniers ont un carac-
tère indicatif. Toutefois, la pratique est que ces crédits estimés constituent un pla-fond administratif des dépenses.•
•
•
•
•
4 ICPC : Inning en Comptabiliteit belastingontvangsten  – Perception et Comptabilisation des recettes 
ﬁ scales.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   38 9370-06_RH_Boek163_01.indd   38 13-10-2006   13:11:21 13-10-2006   13:11:21  163e Boek van het Rekenhof 39Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
FOD Financiën: secretariaat-generaal, de rekening “verstrekte hulp”; CDVU 
– Wedden; 
FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg: Fonds voor de humanise-
ring van de arbeid; DGK/ESF/Draad van Ariadne; afdeling Documentatie; DGK/subsidies; DGK/ESF/Project EVA; anti-discriminatiecampagne; afde-ling Socio-Economische studies;
FOD Sociale Zekerheid: uitkeringen aan de gehandicapten – ontvangsten;
FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu, dienst 
Eetwareninspectie; de rekeningen van het vroegere departement Landbouw, behalve betoelaagd onderzoek; 
POD Maatschappelijke Integratie, Armoedebestrijding en Sociale Economie: 
Maatschappelijke integratie.
2.2.5 EurovignetDeze belasting is geregionaliseerd sinds het begrotingsjaar 2002. Zoals in 2004 werd een ontvangst van 10.282.682,78 euro aangerekend op artikel 36.05 Opbrengst van 
het eurovignet, van titel I, sectie I, Directe Belastingen. De geregistreerde ontvangst slaat op de vastgestelde rechten met betrekking tot de begrotingsjaren 2000 en 2001. 
2.2.6 VervolgingskostenIn dezelfde sectie omvat de rijksmiddelenbegroting een raming van 35,0 miljoen euro op artikel 37.06 voor gerecupereerde voorschotten FP/ICPC (vervolgingskosten – geautomatiseerd inningssysteem)
 4.
In de praktijk echter worden de gerecupereerde vervolgingskosten, net zoals de 
voorschotten, aangerekend op de orderekening van de Thesaurie 86.07.06. Geen 
enkele ontvangst werd bij wijze van recuperatie van de voorschotten FP/ICPC aan-gerekend op artikel 37.06.
2.2.7 Conjunctuurbuffer
De aanpassing van de rijksmiddelenbegroting voorzag in een conjunctuurbuffer in min van 150,0 miljoen euro van de ramingen van de ﬁ  scale ontvangsten. 
Buiten de conjunctuurbuffer werden de ﬁ  scale rijksmiddelenontvangsten geraamd op 
39.940,3 miljoen euro en bedroegen de aangerekende ontvangsten 40.314,6 mil-joen euro. 
2.3 Kredieten
Tabel A.4 geeft de berekening van de kredieten die in 2005 werden geopend door de initiële algemene uitgavenbegroting, de verschillende wetten houdende aanpassing van de begroting, de verdelingen van de provisionele kredieten bij koninklijk besluit, en de uitvoering van de wetsbepaling tot oprichting of wijziging van de kredieten van het jaar. De van het begrotingsjaar 2004 overgedragen kredieten zijn opgenomen in tabel A.5.
In tabel A.4 vertegenwoordigen de vermelde variabele kredieten de ontvangsten die in de loop van het jaar werden toegewezen aan de begrotingsfondsen, vermeerderd met de aanwezige saldi op 1 januari, en niet de in de begroting geraamde kredieten. Deze laatste kredieten zijn indicatief. In de praktijk vormen die geraamde kredieten echter een administratief maximumbedrag voor de uitgaven. •
•
•
•
•
4 ICPC: Inning en Comptabiliteit belastingontvangsten – Perception et Comptabilisation des recettes 
ﬁ  scales .
9370-06_RH_Boek163_01.indd   39 9370-06_RH_Boek163_01.indd   39 13-10-2006   13:11:21 13-10-2006   13:11:21 40 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
Les crédits variables avaient été estimés à 5.465.640.000,00 euros par le budget 
ajusté. Il s’établissent dans le compte au montant de 5.781.874.088,63 euros, soit une différence de 5,8 %.
2.3.1. Fonds budgétaire Réseau express régional (fonds RER)
Le tableau du budget ajusté a prévu la mise à zéro du solde du fonds budgétaire 
Réseau express régional (programme 33.51.1).
Il ne s’agissait cependant pas d’une désaffectation de moyens, mais de l’adaptation 
du solde du fonds (estimé à 581,1 millions d’euros) à une opération réalisée en cours d’année.
L’article 50 de la loi-programme du 11 juillet 2005 prévoyait qu’au 1
er août 2005, les 
moyens disponibles sur le fonds RER seraient transférés à la SNCB-Holding. Après 
ce transfert, le fonds budgétaire organique 33-5 – Fonds Réseau express régional, créé par la loi-programme du 19 juillet 2001, devait être supprimé, et enlevé de la liste annexée à la loi organique du 27 décembre 1990. 
En pratique, le solde du fonds (370.419.000,00 euros) a été viré sur le compte 
d’ordre de la Trésorerie 87.00.22, ouvert pour l’occasion. L’opération, décidée en 2005, a été imputée sur le budget de 2004.
Le solde initial du fonds au 1
er janvier 2005 devenait donc nul rétroactivement. Il 
était nécessaire de le ramener à zéro dans l’ajustement du budget.
Le versement à la SNCB-Holding, à charge du compte 87.00.22, a eu lieu le 
1er août 2005, comme prévu par la loi-programme précitée.
2.3.2 Fonds budgétaire des matières premièresEn vertu de l’article 303 de la loi-programme I du 24 décembre 2002 et de l’arrêté royal du 12 mai 2003
5, les recettes et dépenses du fonds des matières premières 
sont dorénavant directement gérées par l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire, organisme à personnalité juridique distincte. Le fonds des matiè-res premières est inclus dans le budget de l’agence.
Les recettes du fonds des matières premières avaient été désaffectées par l’arti-
cle 2.25.4 du budget ajusté 2004.
Toutefois, l’article 121 de la loi-programme du 27 décembre 2004, ainsi que l’arrêté 
royal du 16 janvier 2006
6 prévoient des recettes du fonds des matières premières qui 
ne sont pas relatives aux compétences de l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire, et qui donc seraient à comptabiliser distinctement.
5 Arrêté royal du 12 mai 2003 ﬁ  xant les modalités selon lesquelles l’Agence fédérale pour la sécurité de 
la chaîne alimentaire est autorisée à percevoir les recettes, effectuer les dépenses, assurer la gestion comptable y correspondant ainsi que des réserves transférées du fonds budgétaire pour la production et la protection des végétaux et produits végétaux, du fonds budgétaire des matières premières et du fonds budgétaire pour la santé et la qualité des animaux et des produits animaux.
6 Arrêté royal du 16 janvier 2006 modiﬁ  ant l’arrêté royal du 14 janvier 2004 ﬁ  xant les rétributions et cotisations dues au fonds budgétaire des matières premières et des produits.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   40 9370-06_RH_Boek163_01.indd   40 13-10-2006   13:11:21 13-10-2006   13:11:21  163e Boek van het Rekenhof 41Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
De variabele kredieten werden in de aangepaste begroting geraamd op 
5.465.640.000,00 euro. In de rekening staan ze vermeld voor 5.781.874.088,63 euro, wat neerkomt op een verschil van 5,8 %.
2.3.1 Begrotingsfonds Gewestelijk Express Net (GEN-fonds)
De tabel van de aangepaste begroting heeft voorzien in de opnulstelling van het 
saldo van het begrotingsfonds Gewestelijk Express Net (programma 33.51.1). 
Het ging echter niet om een desaffectatie van middelen, maar wel om de aanpassing 
van het saldo van het fonds (dat op 581,1 miljoen euro werd geraamd) aan een ver-richting die in de loop van het jaar werd uitgevoerd. 
Artikel 50 van de programmawet van 11 juli 2005 bepaalde dat de middelen die op 
het GEN-fonds op 1 augustus 2005 beschikbaar waren, zouden worden overgehe-veld naar de NMBS-holding. Na die overheveling moest het organiek begrotings-fonds 33-5 – Fonds Gewestelijk Express Net, opgericht door de programmawet van 19 juli 2001, worden afgeschaft en worden verwijderd uit de lijst die als bijlage bij de organieke wet van 27 december 1990 is gevoegd.
In de praktijk werd het saldo van het fonds (370.419.000,00 euro) overgeschreven op orderekening 87.00.22 van de Thesaurie, die voor deze gelegenheid werd geopend. De verrichting, waartoe in 2005 werd beslist, werd aangerekend op de begroting 2004. 
Het initiële saldo van het fonds op 1 januari 2005 werd dus met terugwerkende kracht op nul gezet. Het moest tot nul worden teruggebracht in de aanpassing van de begroting.
De storting aan de NMBS-holding ten laste van rekening 87.00.22 is op 1 augus-tus 2005 gebeurd, zoals bepaald in de bovenvermelde programmawet. 
2.3.2 Begrotingsfonds van de grondstoffenOvereenkomstig artikel 303 van programmawet I van 24 december 2002 en van het koninklijk besluit van 12 mei 2003
5 worden de ontvangsten en uitgaven van het 
grondstoffenfonds voortaan rechtstreeks beheerd door het Federaal Agentschap voor de Veilig heid van de Voedselketen, een instelling met een aparte rechtsper-
soonlijkheid. Het grondstoffenfonds is opgenomen in de begroting van het agent-schap. 
De ontvangsten van het grondstoffenfonds werden door artikel 2.25.4 van de aange-
paste begroting 2004 gedesaffecteerd. 
Artikel 121 van de programmawet van 27 december 2004 alsook het koninklijk besluit 
van 16 januari 2006
6 voorzien echter in ontvangsten voor het grondstoffenfonds die 
geen betrekking hebben op de bevoegdheden van het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen, en die dus afzonderlijk zouden moeten worden geboekt. 
5 Koninklijk besluit van 12 mei 2003 betreffende de wijze waarop het Federaal Agentschap voor de Veilig-heid van de Voedselketen gemachtigd is de ontvangsten te innen, uitgaven te doen, in te staan voor het boekhoudkundig beheer hiervan en van de overgedragen reserves van het begrotingsfonds voor de productie en de bescherming van planten en plantaardige producten, het begrotingsfonds voor de grondstoffen en het begrotingsfonds voor de gezondheid en de kwaliteit van de dieren en de dierlijke producten.
6 Koninklijk besluit van 16 januari 2006 tot wijziging van het koninklijk besluit van 14 januari 2004 tot vaststelling van de retributies en bijdragen verschuldigd aan het begrotingsfonds voor de grondstoffen en de producten.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   41 9370-06_RH_Boek163_01.indd   41 13-10-2006   13:11:21 13-10-2006   13:11:21 42 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
On ne trouve pas de fonds budgétaire dans le programme 25.54.1 du budget général 
des dépenses 2005 (ni 2006) adopté par la Chambre des représentants. Aucun crédit variable n’est donc censé exister dans ce programme pour l’année budgétaire 2005.
En cours d’exécution budgétaire, le SPF Santé publique a fait réactiver le fonds aﬁ  n 
d’y imputer des recettes qui ne sont pas relatives aux compétences de l’Agence 
fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire. En conséquence, une recette de 283.829,81 euros a été imputée comme recette affectée à l’article 46.01 du titre I, section II, chapitre 25 du budget des voies et moyens, et un crédit variable a été créé d’ofﬁ ce au programme 25.54.1, alimenté par cette recette. Aucune dépense n’a été 
imputée à charge de ce crédit en 2005.
Les prérogatives budgétaires de la Chambre n’ont donc pas été respectées en la 
circonstance. Il eût été nécessaire de réactiver le fonds par un ajustement au budget général des dépenses, aﬁ  n qu’il apparaisse dans les tableaux budgétaires avant que 
des opérations y soient imputées. 
2.3.3 Effacement des dépassements de crédit
Un arrêté royal de répartition de crédits provisionnels a remédié a posteriori à plu-sieurs dépassements de crédits constatés en ﬁ  n d’année budgétaire
7. Un montant de 
161.000 euros a été prélevé à cet effet sur le crédit prévisionnel inscrit au pro-gramme 03.41.1. Des dépassements de l’ordre de 16.000 euros ont effectivement été couverts. 
Cette utilisation des crédits provisionnels n’est pas adéquate. 
Ni les dépassements de crédits ni les crédits provisionnels ne sont prévus par les lois 
sur la comptabilité de l’État
8.
Les crédits provisionnels sont accordés a priori par des dispositions dans les lois 
budgétaires, tandis que les dépassements de crédits sont couverts a posteriori par 
des crédits complémentaires accordés par la loi de comptes. Dans les deux cas, des dérogations implicites sont apportées aux lois comptables par une loi formelle
9.
L’usage reconnu des crédits provisionnels est de permettre de faire face à des 
dépenses certaines ou probables mais qu’il est difﬁ  cile de localiser à l’avance dans 
les tableaux budgétaires10. Ils sont répartis par arrêtés royaux en fonction des besoins 
en cours d’année budgétaire. Le gouvernement dispose ainsi d’une certaine sou-
plesse pendant l’exécution budgétaire.
Leur utilisation après l’année budgétaire pour couvrir des dépassements de crédits 
divers est plus récente (2003) et procède d’une tout autre démarche. L’effacement à la ﬁ  n de l’année des dépassements de crédits ne contribue pas à responsabiliser 
les services administratifs à l’origine des dépassements. De plus, la modiﬁ  cation tardive des crédits retarde l’élaboration du compte d’exécution du budget qui est alors susceptible d’être remis en retard, ce qui fut le cas pour le compte 2005.
7 Arrêté royal du 10 juillet 2006, pris après la date légale de clôture du compte.
8 Les dépassements de crédits sont formellement interdits par l’article 180 de la Constitution et l’arti-cle 28 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
9 Loi formelle : loi en principe sans portée normative, mais dont la procédure d’adoption par le Parlement est semblable à celle des autres lois.
10 Par exemple, saut d’index, présidence de l’UE, contribution dans le nouveau siège de l’OTAN,…
9370-06_RH_Boek163_01.indd   42 9370-06_RH_Boek163_01.indd   42 13-10-2006   13:11:21 13-10-2006   13:11:21  163e Boek van het Rekenhof 43Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
Er is geen begrotingsfonds terug te vinden in programma 25.54.1 van de algemene 
uitgavenbegroting 2005 (noch van 2006) die door de Kamer van Volksvertegen-woordigers werd goedgekeurd. Voor het begrotingsjaar 2005 wordt er dus in dat programma geacht geen enkel variabel krediet aanwezig te zijn. 
In de loop van de uitvoering van de begroting heeft de FOD Volksgezondheid het fonds geheractiveerd om er ontvangsten op aan te rekenen die geen verband houden met de bevoegdheden van het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voed-selketen. Bijgevolg werd een ontvangst van 283.829,81 euro als toegewezen ontvangst aangerekend op artikel 46.01 van titel I, sectie II, hoofdstuk 25 van de rijksmiddelenbe-groting, en werd ambtshalve een variabel krediet gecreëerd in programma 25.54.1, waarin die ontvangst wordt opgenomen. Er werd in 2005 geen enkele uitgave ten laste van dat krediet aangerekend. 
De budgettaire prerogatieven van de Kamer werden hier dus niet in acht genomen. Het fonds had moeten worden geheractiveerd via een aanpassing van de algemene uitgavenbegroting, opdat het zou voorkomen in de begrotingstabellen vooraleer er verrichtingen op worden aangerekend. 
2.3.3 Uitwissing van de kredietoverschrijdingen 
Een koninklijk besluit tot verdeling van provisionele kredieten heeft a posteriori een oplossing geboden voor de diverse kredietoverschrijdingen vastgesteld op het einde van het begrotingsjaar
7. Daartoe werd een som van 161.000 euro voorafgenomen op 
het provisioneel krediet ingeschreven op programma 03.41.1. Aldus werden krediet-overschrijdingen ten belope van 16.000 euro gedekt.
In casu worden de provisionele kredieten op oneigenlijke wijze gebruikt. 
In de wetten op de rijkscomptabiliteit is geen sprake van kredietoverschrijdingen en 
evenmin van provisionele kredieten
8. 
Provisionele kredieten worden a priori  toegekend door bepalingen in de begrotings-
wetten, terwijl kredietoverschrijdingen a posteriori  worden gedekt door aanvullende 
kredieten toegekend door de rekeningwet. In de twee gevallen laat een formele wet9 
impliciete afwijkingen toe op de comptabiliteitswetten. 
Het gebruik van provisionele kredieten wordt toegelaten om het hoofd te bieden aan 
vaststaande of waarschijnlijke uitgaven die moeilijk vooraf in de begrotingstabellen kunnen worden gesitueerd
10. Ze worden door koninklijke besluiten in de loop van het 
begrotingsjaar verdeeld op basis van de behoeften. De regering beschikt op die manier over een zekere soepelheid bij de uitvoering van de begroting. 
Het gebruik van dergelijke kredieten na het begrotingsjaar om diverse kredietover-
schrijdingen te dekken, is van recentere datum (2003) en is het resultaat van een heel andere demarche. Het uitwissen van de kredietoverschrijdingen op het einde van het jaar draagt niet bij tot de responsabilisering van de administratieve diensten die aan de oorsprong van de overschrijdingen liggen. Door de laattijdige wijziging van de kredieten loopt de opstelling van de uitvoeringsrekening van de begroting daaren-boven vertraging op, waardoor het kan gebeuren dat deze rekening te laat wordt ingediend, zoals dat het geval was voor de rekening 2005.
7 Koninklijk besluit van 10 juli 2006, genomen na de wettelijke datum voor de afsluiting van de rekening. 
8 Kredietoverschrijdingen worden formeel verboden door artikel 180 van de Grondwet en artikel 28 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
9 Formele wet: een wet die in principe geen normatieve draagwijdte heeft, maar die door het parlement volgens een met andere wetten vergelijkbare procedure wordt goedgekeurd. 
10 Bijvoorbeeld: indexsprong, voorzitterschap van de EU, bijdrage voor de nieuwe NAVO-zetel, … 
9370-06_RH_Boek163_01.indd   43 9370-06_RH_Boek163_01.indd   43 13-10-2006   13:11:21 13-10-2006   13:11:21 44 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
Le recours à l’octroi de crédits complémentaires en cas de dépassement de crédit 
apparaît dès lors plus respectueux des prérogatives budgétaires du Parlement.
2.4 Dépenses
Les dépenses sont exposées aux tableaux A.5 et A.6. Au tableau A.5 ﬁ  gurent les dépenses sur les crédits non dissociés reportés de l’année 2004, conformément à l’article 34 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État. Le tableau A.6 explicite les dépenses sur les crédits (crédits non dissociés, crédits d’ordonnancement, cré-dits variables) ouverts en 2005. Un détail par programme des dépenses sur les cré-dits ouverts est donné au tableau B.4.
2.4.1 Positions débitrices sur fonds budgétaires
Le fonds budgétaire 18-2 – Fonds relatif au paiement des avances en matière de créan-
ces alimentaires présente un dépassement du crédit disponible de 2.098.029,05 euros. Ce fonds disposait, en vertu de l’article 2.18.3 du premier ajustement au budget géné-ral des dépenses, d’une autorisation de présenter une position débitrice de 5,0 mil-lions d’euros en engagement et en ordonnancement. 
Un dépassement de 3.306.975,25 euros est également constaté sur le fonds budgé-
taire 23-4 – Fonds social européen belge. La disposition 2.23.6 du budget initial autori-sait le fonds à présenter une position débitrice à concurrence de 6.786.000,00 euros.
De même, le dépassement de 5.205.342,51 euros constaté sur le fonds budgé-taire 44-1 – Fonds d’Économie sociale était couvert par la disposition 2.44.9 du bud-get initial (position débitrice autorisée de 8,0 millions d’euros).
L’usage d’autorisations spéciales de “position débitrice” montre que les recettes 
affectées à certains fonds budgétaires ne sont structurellement pas sufﬁ  santes pour 
couvrir les dépenses. Dans ces conditions, les soldes des fonds budgétaires en cause ne peuvent que se creuser, et les autorisations – dérogatoires aux lois sur la comp-tabilité publique – devront chaque année couvrir un montant plus important, comme l’illustre l’évolution des dispositions légales relatives aux créances alimentaires :
Art. 2.18.3 du premier ajustement au budget 2005 :
Par dérogation à l’article 45 des lois sur la comptabilité de l’État, coordonnées le 
17 juillet 1991, le fonds organique relatif au paiement des avances en matière de 
créances alimentaires est autorisé à présenter en engagement et en ordonnancement une position débitrice, qui ne peut dépasser le montant de 5.000.000 d’euros.
Art. 2.18.7 du budget initial 2006 :
17 juillet 1991, le fonds organique relatif au paiement des avances en matière de créances alimentaires est autorisé à présenter en engagement et en ordonnancement une position débitrice, qui ne peut dépasser le montant de 10.000.000 d’euros.
Article 2.18.1 du premier ajustement au budget 2006 :
À l’article 2.18.7 de la loi du 20 décembre 2005 contenant le budget général des 
dépenses pour l’année budgétaire 2006 le montant de 10.000.000 d’euros est rem-
placé par le montant de 20.000.000 d’euros.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   44 9370-06_RH_Boek163_01.indd   44 13-10-2006   13:11:21 13-10-2006   13:11:21  163e Boek van het Rekenhof 45Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
De budgettaire prerogatieven van het Parlement lijken dus meer te worden in acht 
genomen wanneer gewerkt wordt met de toekenning van aanvullende kredieten inge-val van kredietoverschrijding. 
2.4 Uitgaven
De uitgaven worden vermeld in de tabellen A.5 en A.6. Tabel A.5 vermeldt de uitga-ven op de uit het jaar 2004 overgedragen niet-gesplitste kredieten overeenkomstig artikel 34 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. Tabel A.6 explici-teert de uitgaven op de kredieten (niet-gesplitste kredieten, ordonnanceringskredie-ten, variabele kredieten) die in 2005 werden geopend. In tabel B.4 worden per pro-gramma van de uitgaven op de geopende kredieten details verstrekt. 
2.4.1 Debettoestanden op begrotingsfondsen
Het begrotingsfonds 18-2 – Fonds betreffende de betaling van de voorschotten inzake de alimentatievorderingen vertoont een overschrijding van het beschikbare krediet met 2.098.029,05 euro. Overeenkomstig artikel 2.18.3 van de eerste aan-passing van de algemene uitgavenbegroting mocht dit fonds een debettoestand van 5,0 miljoen euro op de vastleggingen en de ordonnanceringen vertonen. 
Er wordt eveneens een overschrijding van 3.306.975,25 euro vastgesteld op begro-tingsfonds 23-4 – Belgisch Europees Sociaal Fonds. Bepaling 2.23.6 van de initiële begroting machtigde het fonds om een debettoestand van 6.786.000,00 euro te vertonen. 
Op dezelfde manier werd de overschrijding van 5.205.342,51 euro op begrotings-fonds 44-1 – Fonds voor Sociale Economie gedekt door bepaling 2.44.9 van de initiële begroting (machtiging voor een debettoestand van 8,0 miljoen euro). 
De gebruikmaking van speciale machtigingen voor “debettoestanden” toont aan dat 
de aan sommige begrotingsfondsen toegewezen ontvangsten structureel niet toerei-kend zijn om de uitgaven te dekken. In die omstandigheden kunnen de saldi van de begrotingsfondsen in kwestie enkel groter worden en zullen de machtigingen – die afwijkingen toestaan op de wetten op de rijkscomptabiliteit – elk jaar een groter bedrag moeten dekken, zoals wordt geïllustreerd door de evolutie van de wettelijke bepalingen met betrekking tot het fonds voor alimentatievorderingen. 
Art. 2.18.3 van de eerste aanpassing van de begroting 2005:
In afwijking van artikel 45 van de wetten op de rijkscomptabiliteit, gecoördineerd op 
17 juli 1991, wordt het organiek fonds betreffende de betaling van de voorschotten 
inzake de alimentatievorderingen gemachtigd om een debettoestand te vertonen in vastlegging en in ordonnancering, welke het bedrag van 5.000.000 euro  niet mag 
Art. 2.18.7 van de initiële begroting 2006:
17 juli 1991, wordt het organiek fonds betreffende de betaling van de voorschotten inzake de alimentatievorderingen gemachtigd om een debettoestand te vertonen in vastlegging en in ordonnancering, welke het bedrag van 10.000.000 euro  niet mag 
overschrijden.
Artikel 2.18.1 van de eerste aanpassing van de begroting 2006:
In artikel 2.18.7 van de wet van 20 december 2005 houdende de algemene uitgaven-
begroting voor het begrotingsjaar 2006 wordt het bedrag van 10.000.000 euro ver-vangen door het bedrag van 20.000.000 euro. 
9370-06_RH_Boek163_01.indd   45 9370-06_RH_Boek163_01.indd   45 13-10-2006   13:11:22 13-10-2006   13:11:22 46 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
Le cas échéant, il conviendrait de prévoir des crédits non dissociés, indépendam-
ment du fonds budgétaire, aﬁ  n de couvrir les dépenses qui excèdent les recettes affectées. Cette solution serait plus transparente que le recours à des autorisations spéciales insérées chaque année dans le dispositif du budget
11.
2.4.2. Dépassements de créditsAucun dépassement de crédit devant donner lieu au vote de crédits complémentaires par la Chambre des représentants n’est constaté en 2005 pour les services d’admi-nistration générale. Il y a lieu cependant de se référer aux observations faites ci-des-
sus en matière de répartition des crédits provisionnels et de positions débitrices des 
fonds budgétaires
12. 
2.5 Fonds de restitution et d’attribution 
Le tableau A.7 présente les opérations sur les fonds de restitution et d’attribution.
En vertu de l’article 37 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, des fonds 
de restitution sont ouverts d’ofﬁ  ce pour les sommes indûment perçues par le minis-
tre des Finances. Ces sommes ne sont pas comptabilisées comme voies et moyens 
de l’État. Les comptables qui ont opéré les recettes en ont directement disposé sur leur compte aﬁ  n de pourvoir à la restitution des montants indûment perçus et des 
intérêts de retard y afférents, conformément aux lois et arrêtés en vigueur.
En vertu de l’article 38, des fonds d’attribution sont ouverts d’ofﬁ  ce pour les parts du 
produit d’impôts, perceptions et versements attribués à d’autres autorités publiques. 
Ces sommes ne sont pas non plus comptabilisées comme voies et moyens de l’État. Elles font l’objet de versements aux autorités concernées conformément aux lois et arrêtés qui en règlent l’attribution.
Les fonds d’attribution concernent essentiellement le ﬁ  nancement de la sécurité 
sociale et des communautés et régions.
Des articles supplémentaires ont également été ouverts aﬁ  n de transférer des recettes à plusieurs autres bénéﬁ  ciaires (voir le tableau A.7 pour les recettes et dépenses) :
Art. 66.61 Fonds d’attribution aux zones de police dans le cadre de la sécurité routière
Art. 66.71 Attribution aux ménages de l’intervention dans les frais de fourniture de 
gasoil destiné au chauffage de l’habitation privée
Art. 66.82 Attribution de l’impôt des sociétés pour le ﬁ  nancement des fonds CREG
Art. 66.83 Attribution du droit d’accise spécial pour le ﬁ  nancement des fonds CREG
Art. 66.84 Attribution de recettes TVA au proﬁ  t de la CREG
11 Voir également les commentaires et observations de la Cour des comptes sur le projet de budget 
ajusté 2006, Doc. parl.,  Chambre, DOC 51-2449/002, p. 55, 60 et 67.
12 Points n° 2.3.3 et 2.4.1.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   46 9370-06_RH_Boek163_01.indd   46 13-10-2006   13:11:22 13-10-2006   13:11:22  163e Boek van het Rekenhof 47Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
In voorkomend geval zou in niet-gesplitste kredieten moeten worden voorzien los van 
het begrotingsfonds, om de uitgaven te dekken boven de toegewezen ontvangsten. Deze oplossing zou doorzichtiger zijn dan te werken met speciale machtigingen die elk jaar in de bepalingen van de begroting worden ingelast
11. 
2.4.2 KredietoverschrijdingenIn 2005 werd voor de diensten van algemeen bestuur geen enkele kredietoverschrij-ding vastgesteld waarvoor de Kamer van Volksvertegenwoordigers aanvullende kre-dieten zou moeten goedkeuren. Er moet echter worden teruggegrepen naar de 
opmerkingen die hierboven werden geformuleerd over de verdeling van de provisio-
nele kredieten en de debettoestanden van de begrotingsfondsen
12. 
2.5 Terugbetalings- en toewijzingsfondsen 
Tabel A.7 geeft de verrichtingen op de terugbetalings- en toewijzingsfondsen weer. 
Krachtens artikel 37 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit worden 
ambtshalve terugbetalingsfondsen opgericht voor de sommen die de minister van 
Financiën ten onrechte heeft geïnd. Die sommen worden niet geboekt als rijksmid-delen. De rekenplichtigen die de ontvangsten hebben uitgevoerd, hebben er recht-streeks beschikking over op hun rekening om overeenkomstig de geldende wetten en besluiten de ten onrechte geïnde sommen en de eraan verbonden verwijlintresten terug te betalen. 
Krachtens artikel 38 worden ambtshalve toewijzingsfondsen geopend voor de gedeel-
ten van de opbrengst van belastingen, hefﬁ  ngen en stortingen die zijn toegewezen 
aan andere openbare overheden. Deze sommen worden evenmin als rijksmiddelen geboekt. Ze worden overeenkomstig de wetten en besluiten die er de toewijzing van regelen, rechtstreeks ter beschikking gesteld van de betrokken overheden. 
De toewijzingsfondsen hebben in hoofdzaak betrekking op de ﬁ  nanciering van de 
sociale zekerheid en van de gemeenschappen en de gewesten. 
Er werden ook bijkomende artikelen geopend om de ontvangsten over te hevelen naar verschillende andere begunstigden (zie tabel A.7 voor de ontvangsten en uitgaven):
Art. 66.61 Toewijzingsfonds aan de politiezones in het kader van de verkeersveiligheid
Art. 66.71 Toewijzing aan de gezinnen van de tegemoetkoming in de leveringskosten 
van huisbrandolie voor de verwarming van de privéwoning
Art. 66.82 Toewijzing vennootschapsbelasting ter ﬁ  nanciering van de CREG-fondsen
Art. 66.83 Toewijzing van het bijzonder accijnsrecht voor de ﬁ  nanciering van de CREG-
fondsen
Art. 66.84 Toewijzing van BTW-ontvangsten aan de CREG
11 Zie eveneens de commentaar en opmerkingen van het Rekenhof bij het ontwerp van aangepaste 
staatsbegroting voor het begrotingsjaar 2006, Parl. St.  Kamer, DOC 51 – 2449/002, p. 55, 60 en 67.
12 Punten 2.3.3 en 2.4.1.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   47 9370-06_RH_Boek163_01.indd   47 13-10-2006   13:11:22 13-10-2006   13:11:22 48 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
En ce qui concerne le fonds d’attribution 66.71 – Fonds gasoil, l’article 10 du troi-
sième ajustement du budget 2005 ouvre, par dérogation à l’article 38 susvisé, un fonds d’attribution qui « met les moyens nécessaires à la disposition des ayants droit 
visés par la loi octroyant une allocation pour l’acquisition de gasoil de chauffage d’une habitation privée » . Les ménages ne constituent pas une « autorité publique »  
au sens de l’article 38 des lois coordonnées
13.
La Cour des comptes rappelle que les articles 37 et 38 des lois coordonnées sur la 
comptabilité de l’État organisent des dérogations aux articles 3 et 45 des mêmes 
lois, consacrant le principe budgétaire d’universalité qui veut que l’ensemble des recettes s’applique à l’ensemble des dépenses
 (article 3) et créant le régime déroga-
toire des fonds budgétaires.
La différence fondamentale entre les fonds d’attribution (art. 38) et les fonds budgé-
taires (art. 45) réside dans le fait que les premiers sont destinés à comptabiliser des 
recettes qui, en vertu de la loi, n’appartiennent pas en propre à l’État mais à d’autres autorités publiques, alors que les seconds concrétisent l’objectif budgétaire de l’État d’affecter certaines de ses recettes à des dépenses bien déterminées.
L’inscription de recettes propres de l’État, affectées à certaines dépenses, sur un 
fonds d’attribution plutôt que sur un fonds budgétaire, ignore cette distinction et nuit à la transparence.
De plus, le fonds gasoil présente à ﬁ  n 2005 une position débitrice non autorisée de 
1.422.400,00 euros.
2.6 Services de l’État à gestion séparée ( ancien régime )
Le tableau A.8 présente les opérations des services de l’État à gestion séparée 
ancien régime , soit les services dont le règlement organique, conforme à l’article 140 
des lois coordonnées, n’a pas encore été pris ou dont l’arrêté royal réglant la gestion ﬁ  nancière et matérielle n’est pas encore entré en vigueur. Les opérations de ces services sont ajoutées à celles des services d’administration générale de l’État.
Le solde des services de l’État à gestion séparée ancien régime  au début 2005 a été 
adapté suivant le tableau ci-après en raison de la sortie de ce régime de deux servi-
ces et de leur passage au nouveau régime  conformément à l’article 140 des lois 
coordonnées (voir point 4 de ce chapitre).
13 Commentaires et observations de la Cour des comptes sur le projet de budget ajusté 2006, Doc. parl. , 
Chambre, DOC 51-2449/002, p. 72.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   48 9370-06_RH_Boek163_01.indd   48 13-10-2006   13:11:22 13-10-2006   13:11:22  163e Boek van het Rekenhof 49Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
Wat het toewijzingsfonds 66.71 – Stookoliefonds betreft, opent artikel 10 van de 
derde aanpassing van de begroting 2005, in afwijking van bovenvermeld artikel 38 een toewijzingsfonds dat “ de nodige middelen ter beschikking stelt aan de recht-
hebbenden bedoeld in de wet tot toekenning van een uitkering voor de aankoop van huisbrandolie voor een privéwoning ”. De gezinnen vormen geen “ openbare 
overheid ” in de zin van artikel 38 van de gecoördineerde wetten
13.
Het Rekenhof herinnert eraan dat de artikelen 37 en 38 van de gecoördineerde wet-
ten op de rijkscomptabiliteit afwijkingen regelen op de artikelen 3 en 45 van dezelfde 
wetten, die het principe van de universaliteit van de begroting bevestigen (dat de gezamenlijke ontvangsten bestemd zijn voor de gezamenlijke uitgaven – artikel 3) en die de afwijkende regeling van de begrotingsfondsen oprichten. 
Het fundamentele verschil tussen de toewijzingsfondsen (art. 38) en de begrotings-
fondsen (art. 45) bestaat hierin dat de eerste bestemd zijn voor het boeken van ontvangsten die krachtens de wet geen eigendom van de Staat zijn maar van andere openbare overheden, terwijl de begrotingsfondsen de concretisering zijn van budget-taire doelstellingen van de Staat om bepaalde ontvangsten toe te wijzen aan welbe-paalde uitgaven. 
De inschrijving van eigen ontvangsten van de Staat, toegewezen aan bepaalde uit-
gaven, op een toewijzingsfonds in plaats van op een begrotingsfonds gaat aan dat onderscheid voorbij en schaadt de transparantie. 
Het stookoliefonds vertoonde eind 2005 een niet-toegestane debettoestand van 
1.422.400,00 euro. 
2.6 Staatsdiensten met afzonderlijk beheer ( oud regime )
Tabel A.8 vermeldt de verrichtingen van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer oud regime , d.w.z. de diensten waarvan het organiek reglement overeenkomstig 
artikel 140 van de gecoördineerde wetten nog niet is genomen of waarvan het konink-lijk besluit tot regeling van het ﬁ  nancieel en materieel beheer nog niet in werking
 is 
getreden. De verrichtingen van die diensten worden toegevoegd aan die van de diensten van algemeen bestuur van de Staat. 
Het saldo van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer oud regime  bij het begin 
van 2005 werd aangepast volgens de onderstaande tabel wegens het uittreden van 
twee diensten uit dat regime en hun overgang naar het nieuwe regime overeenkom-stig artikel 140 van de gecoördineerde wetten (zie verder punt 4). 
13 Commentaar en opmerkingen van het Rekenhof bij het ontwerp van aangepaste staatsbegroting voor 
het begrotingsjaar 2006, Parl. St.  Kamer, DOC 51-2449/002, p. 72.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   49 9370-06_RH_Boek163_01.indd   49 13-10-2006   13:11:22 13-10-2006   13:11:22 50 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
Tableau 1 – Adaptation du solde des services de l’État à gestion séparée
ancien régime  (en euros)
Solde au 31 décembre 2004 33.392.892,35
Sorties de l’ancien régime
Régie du travail pénitentiaire −6.484.826,90
Musées royaux des Beaux-arts de Belgique −5.073.189,37
Total des sortants −11.558.016,27
Adaptation du solde (conversion en euros)
Musées royaux d’art et d’histoire (MRAH) 0,05
Total des adaptations −11.558.016,22Solde au 1
er janvier 2005 21.834.876,13
La sortie de la Régie du travail pénitentiaire du régime des services à gestion sépa-
rée ancien régime  entraîne également une adaptation du solde budgétaire cumulé au 
31 décembre 2004, en raison du fait que certaines opérations de ce service avaient été imputées sur le budget.
En ce qui concerne le compte d’exécution du budget, il s’ensuit que le déﬁ  cit budgé-
taire reporté doit être adapté de la façon suivante :
Déﬁ cit budgétaire cumulé au 31 décembre 2004 49.871.088.050,16
Sortie de la Régie du travail pénitentiaire des services d’adminis-
tration générale 9.915,74
Déﬁ cit budgétaire cumulé au 1er janvier 2005 49.871.097.965,90
2.7 Résultat général des opérations
2.7.1 Solde budgétaire net
Le solde budgétaire net constitue la différence entre les recettes courantes et de capital et les dépenses courantes et de capital. Il peut être comparé au solde prévu dans l’exposé général. 
Le solde budgétaire net avait été évalué pour l’année budgétaire 2005 à 485,8 mil-
lions d’euros dans l’exposé général initial, et à −383,9 millions d’euros dans l’exposé général ajusté.
Cependant, certaines dépenses sont exclues des soldes évalués dans l’exposé géné-
ral alors qu’elles sont incluses dans le solde budgétaire calculé ex post.
Il s’agit plus précisément :
1. des dépenses liées au ﬁ  nancement de l’Union européenne, quatrième 
ressource (PNB), à charge du programme 52.40.1 ;
2. des transferts au Fonds de vieillissement, à charge du programme 51.45.3 
(depuis 2004) ;
3. de la dotation pour amortissement au Fonds de l’infrastructure ferro-
viaire (FIF), à charge du programme 51.42.4 (depuis 2005).
9370-06_RH_Boek163_01.indd   50 9370-06_RH_Boek163_01.indd   50 13-10-2006   13:11:22 13-10-2006   13:11:22  163e Boek van het Rekenhof 51Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
Tabel 1 – Aanpassing van het saldo van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer
oud regime  (in euro)
Saldo op 31 december 2004 33.392.892,35
Uitgetreden diensten uit het oud regime
Regie van de Gevangenisarbeid −6.484.826,90
Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van België −5.073.189,37
Totaal van de uitgetreden diensten −11.558.016,27
Aanpassing van het saldo (omzetting in euros)
Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis (KMKG) 0,05
Totaal van de aanpassingen −11.558.016,22Saldo op 1 januari 2005 21.834.876,13
Bron: uitvoeringsrekening van de begroting
Het uitstappen van de Regie van de Gevangenisarbeid uit het stelsel van de staats-
diensten met afzonderlijk beheer oud regime  leidt eveneens tot een aanpassing van 
het gecumuleerd begrotingssaldo op 31 december 2004 omdat sommige verrichtingen  
van deze dienst op de begroting waren aangerekend. 
Wat de uitvoeringsrekening van de begroting betreft, volgt hieruit dat het overgedra-
gen begrotingstekort als volgt moet worden aangepast: 
Gecumuleerd begrotingstekort op 31 december 2004 49.871.088.050,16
Uittreding van de Regie van de Gevangenisarbeid uit de diensten 
van algemeen bestuur 9.915,74
Gecumuleerd begrotingstekort op 1 januari 2005 49.871.097.965,90
2.7 Algemeen resultaat van de verrichtingen
2.7.1 Nettobegrotingssaldo
Het nettobegrotingssaldo is het verschil tussen de lopende en kapitaalontvangsten en de lopende en kapitaaluitgaven. Het kan worden vergeleken met het in de alge-mene toelichting geraamde saldo. 
Het nettobegrotingssaldo was voor het begrotingsjaar 2005 geraamd op 485,8 mil-
joen euro in de initiële algemene toelichting, en op −383,9 miljoen euro in de aange-paste algemene toelichting. 
Bepaalde uitgaven zijn echter uit de in de algemene toelichting geraamde saldi geweerd terwijl ze zijn opgenomen in het ex post berekend begrotingssaldo. 
Het gaat meer bepaald om: 
1. uitgaven met betrekking tot de ﬁ  nanciering van de Europese Unie, vierde 
ﬁ nancieringsbron (BNP), ten laste van programma 52.40.1;
2. overdrachten naar het Zilverfonds, ten laste van programma 51.45.3 
(sinds 2004); 
3. dotatie voor de aﬂ  ossing aan het Fonds voor Spoorweginfrastructuur 
(FSI), ten laste van programma 51.42.4 (sinds 2005).
9370-06_RH_Boek163_01.indd   51 9370-06_RH_Boek163_01.indd   51 13-10-2006   13:11:22 13-10-2006   13:11:22 52 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
Les raisons de l’exclusion de ces dépenses du solde estimé ex ante sont explicitées 
dans l’exposé général14. Techniquement, elles restent toutefois imputées à la charge 
du budget général des dépenses, qui inﬂ  uencent le solde budgétaire calculé ex post.
Une telle différence de traitement concerne également les recettes. Dans l’exposé 
général ajusté, ainsi que dans le budget des voies et moyens ajusté, un montant forfaitaire de 150,0 millions a en effet été retranché des prévisions de recettes ﬁ  sca-
les à titre de marge de conjoncture. Une recette négative ne pouvant être imputée dans le compte d’exécution du budget à ce titre, ce dernier contient dès lors la tota-lité des recettes perçues.
Le tableau suivant permet de comparer les soldes prévus et réalisés avec ou sans 
les dépenses et recettes en question. La première ligne du tableau donne le solde budgétaire calculé selon les méthodes de l’exposé général, tandis que la dernière ligne donne le solde budgétaire calculé selon les méthodes du compte d’exécution du budget. 
Tableau 2 – Solde budgétaire 2005 (en millions d’euros)
 Exposé
initialExposé
ajustéCompte
d’exécution
Solde exposé général + 485,8 −383,9 +1.080,0
Dépenses non mentionnées dans l’exposé général
Financement UE −2.271,4 −2.177,4 −2.146,7
Fonds de vieillissement −200,0 −442,7 −442,7
FIF −2.000,0 −2.146,0 −2.005,4
Total dépenses exclues −4.471,4 −4.766,1 −4.594,8
Recettes non mentionnées dans l’exposé général
Marge de conjoncture – +150,0 –
Solde compte d’exécution du budget −3.985,6 −5.000,0 −3.514,8
Sources : exposé général du budget et compte d’exécution du budget
Le solde budgétaire net, c’est-à-dire le solde des opérations courantes et des opé-
rations de capital, auquel sont ajoutées les dépenses liées au ﬁ  nancement de l’Union européenne, les transferts au Fonds de vieillissement et la dotation pour amortissement au Fonds de l’infrastructure ferroviaire, a été initialement estimé à – 3.985,6 millions d’euros. Il a ﬁ  nalement atteint – 3.514,8 millions d’euros.
Calculé selon la présentation de l’exposé général du budget ou celle du compte d’exécution du budget, le résultat budgétaire ex post s’avère meilleur que les estima-tions ex ante.
Deux points supplémentaires doivent cependant rester à l’esprit :1) Le solde prévu dans l’exposé général du budget tient compte de l’ensemble des 
crédits 2005 tandis que le solde découlant du compte inclut les dépenses sur les crédits reportés de 2004 mais pas les crédits de 2005 reportés à 2006.
14 Doc. parl. , Chambre, DOC 51-1369/001, pages 289 et suivantes.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   52 9370-06_RH_Boek163_01.indd   52 13-10-2006   13:11:22 13-10-2006   13:11:22  163e Boek van het Rekenhof 53Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
De redenen waarom deze uitgaven uit het ex ante geraamde saldo werden weggela-
ten, zijn geëxpliciteerd in de algemene toelichting14. Technisch gezien blijven ze aan-
gerekend op de algemene uitgavenbegroting en beïnvloeden ze het ex post bere-kende begrotingssaldo. 
Dergelijk verschil in behandeling heeft ook betrekking op de ontvangsten. In de aan-
gepaste algemene toelichting alsook in de aangepaste rijksmiddelenbegroting is inderdaad een forfaitair bedrag van 150,0 miljoen euro in mindering gebracht van de geraamde ﬁ  scale ontvangsten bij wijze van conjunctuurbuffer. Aangezien hiervoor geen negatieve ontvangst in de uitvoeringsrekening van de begroting kan worden geboekt, bevat deze laatste bijgevolg de totaliteit van de geïnde ontvangsten. 
De onderstaande tabel maakt een vergelijking mogelijk van de geraamde en verwe-
zenlijkte saldi met of zonder de uitgaven en ontvangsten in kwestie. De eerste tabel-rij geeft het begrotingssaldo berekend volgens de methodes van de algemene toe-lichting; de laatste rij geeft het begrotingssaldo berekend volgens de methodes van de uitvoeringsrekening van de begroting. 
Tabel 2 – Begrotingssaldo 2005 (in miljoen euro)
 Initiële 
toelichtingAangepaste 
toelichtingUitvoerings-
rekening
Saldo algemene toelichting + 485,8 −383,9 + 1.080,0
In de algemene toelichting niet opgenomen uitgaven 
EU-ﬁ nanciering −2.271,4 −2.177,4 −2.146,7
Zilverfonds −200,0 −442,7 −442,7
FSI −2.000,0 −2.146,0 −2.005,4
Totale uitgesloten uitgaven −4.471,4 −4.766,1 −4.594,8
In de algemene toelichting niet opgenomen ontvangsten
Conjunctuurbuffer – + 150,0 –
Saldo uitvoeringsrekening van de 
begroting −3.985,6 −5.000,0 −3.514,8
Bron: algemene toelichting van de begroting en uitvoeringsrekening van de begroting
Het nettobegrotingssaldo, d.w.z. het saldo van de lopende verrichtingen en de kapitaal-
verrrichtingen, waaraan de uitgaven worden toegevoegd voor de ﬁ  nanciering van de Europese Unie, de overdrachten naar het Zilverfonds en de dotatie voor de aﬂ  ossing 
van het Fonds voor de Spoorweginfrastructuur, was initieel geraamd op −3.985,6 mil-joen euro. Uiteindelijk bedraagt het −3.514,8 miljoen euro.
Het begrotingsresultaat ex post blijkt gunstiger dan de raming ex ante, zowel vol-gens de voorstelling gehanteerd in de algemene toelichting bij de begroting als die in de uitvoeringsrekening van de begroting. 
Er moeten echter nog twee bijkomende punten voor ogen worden gehouden: 1) Het in de algemene toelichting van de begroting geraamde saldo houdt rekening 
met alle kredieten 2005, terwijl het saldo dat voortvloeit uit de rekening de uitgaven omvat op de uit 2004 overgedragen kredieten maar niet de kredieten van 2005 die naar 2006 zijn overgedragen.
14 Parl. St .Kamer, DOC 51-1369/001, p. 289 e.v.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   53 9370-06_RH_Boek163_01.indd   53 13-10-2006   13:11:23 13-10-2006   13:11:23 54 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
Tableau 3 – Consommation des crédits non dissociés reportés (en millions d’euros)
Dépenses courantes et de capital 2003 2004 2005
Crédits non dissociés reportés de l’année précédente 2.171,0 1.918,4 2.536,3
Dépenses sur ces crédits non dissociés reportés 1.549,0 1.481,2 1.672,8
Source :  tableau établi par la Cour des comptes sur la base du budget général des dépenses ajusté et du 
compte d’exécution du budget
2) Le solde prévu dans l’exposé général du budget est calculé à partir des crédits, 
dont une part ne sera pas utilisée, tandis que le solde découlant du compte l’est à partir des dépenses réalisées. Il faut prendre en considération le fait que les crédits d’un budget s’avèrent toujours, globalement, supérieurs aux dépenses enregistrées. Les dépenses se sont élevées à 89,3 % des crédits en 2003 ; 95,8 % en 2004 et 94,6 % en 2005.
Il s’ensuit qu’en règle générale, les dépenses prévues dans le budget tendent à être 
plus élevées que les dépenses imputées sur le compte d’exécution du budget et que dès lors, le solde budgétaire ex post est meilleur que le solde estimé. 
2.7.2 Solde budgétaire brut
En ajoutant au solde budgétaire net à ﬁ  nancer les amortissements et rembourse-ments de la dette publique, qui s’élèvent à 22.384.086.513,28 euros, on obtient le solde budgétaire brut à ﬁ  nancer, c’est-à-dire le montant que l’État devait emprunter 
pour réaliser ses opérations budgétaires
15 de 2005, soit 25.898.840.255,73 euros.
Ces données comprennent également les opérations relatives à la dette publique, qui ne sont pas strictement rattachées aux autres opérations budgétaires d’une 
année déterminée. Les opérations de la dette publique sont liées aux échéances des 
emprunts passés antérieurement et à leur rachat ou leur remboursement au moyen de l’émission de nouveaux emprunts. De plus, la comptabilisation provisoire sur des comptes de trésorerie, nécessaire dans le cadre de la gestion quotidienne de la dette publique, entraîne parfois des délais dans l’imputation budgétaire des opérations. 
Le déﬁ  cit budgétaire, cumulé depuis 1830, de 49.871.097.965,90 euros au 1
er jan-
vier 2005, s’établit ainsi à 38.594.125.612,92 euros au 31 décembre 2005, suite à 
l’excédent technique des recettes de 11.276.972.352,98 euros.
Ce déﬁ  cit cumulé ne tient pas compte de l’inﬂ  ation ni des dévaluations monétaires. 
Ce montant est mentionné dans la loi de règlement déﬁ  nitif du budget. Il n’a pas de 
signiﬁ  cation économique mais est requis en comptabilité publique pour faire le lien 
d’une année à l’autre.
15 Les opérations de trésorerie ne sont pas considérées ici. 
9370-06_RH_Boek163_01.indd   54 9370-06_RH_Boek163_01.indd   54 13-10-2006   13:11:23 13-10-2006   13:11:23  163e Boek van het Rekenhof 55Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
Tabel 3 – Gebruik van niet-gespitste overgedragen kredieten (in miljoen euro)
Lopende en kapitaaluitgaven 2003 2004 2005
Niet-gesplitste kredieten overgedragen van het vorige jaar 2.171,0 1.918,4 2.536,3
Uitgaven op deze overgedragen niet-gesplitste kredieten 1.549,0 1.481,2 1.672,8
Bron:  tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van de aangepaste algemene uitgavenbegroting en de 
uitvoeringsrekening van de begroting
2) Het in de algemene toelichting van de begroting geraamde saldo is berekend op 
basis van de kredieten, waarvan een deel niet zal worden gebruikt, terwijl het saldo dat voortvloeit uit de rekening, berekend is op basis van de verwezenlijkte uitgaven. Men moet rekening houden met het feit dat de kredieten van een begroting globaal altijd groter blijken te zijn dan de geboekte uitgaven. De uitgaven bedroegen 89,3 % van de kredieten in 2003, 95,8 % in 2004 en 94,6 % in 2005.
Daaruit volgt in algemene regel dat de in de begroting geraamde uitgaven hoger lijken te zijn dan de uitgaven aangerekend op de uitvoeringsrekening van de begroting, en dat het begrotingssaldo ex post bijgevolg beter is dan het geraamde saldo. 
2.7.2 Brutobegrotingssaldo
Door aan het netto te ﬁ  nancieren begrotingssaldo de aﬂ  ossingen en terugbetalingen van 
de rijksschuld toe te voegen, die 22.384.086.513,28 euro bedragen, verkrijgt men het te ﬁ  nancieren brutobegrotingssaldo, d.w.z. het bedrag dat de Staat moet lenen om zijn begrotingsverrichtingen
15 van 2005 te verwezenlijken, namelijk 25.898.840.255,73 euro.
Deze gegevens omvatten eveneens de verrichtingen in verband met de rijksschuld, die niet strikt samenhangen met de andere begrotingsverrichtingen van een bepaald jaar. De verrichtingen van de rijksschuld hangen samen met de vervaldata van de leningen die vroeger zijn afgesloten en met de terugkoop of terugbetaling ervan door middel van de uitgifte van nieuwe leningen. Daarenboven leidt de voorlopige boeking op thesaurierekeningen, die nodig is in het kader van het dagelijkse beheer van de rijksschuld, er soms toe dat het even duurt vooraleer de verrichtingen in de begroting worden aangerekend. 
Het sinds 1830 gecumuleerde begrotingstekort van 49.871.097.965,90 euro op 1 janu-
ari 2005 komt dus uit op 38.594.125.612,92 euro op 31 december 2005, ingevolge het technisch overschot van de ontvangsten tegenover de uitgaven ten bedrage van 11.276.972.352,98 euro. 
Dit gecumuleerde tekort houdt geen rekening met de inﬂ  atie of de muntdevaluaties. 
Dat bedrag wordt vermeld in de wet houdende eindregeling van de begroting. Het bedrag heeft geen economische betekenis maar is nodig in de rijkscomptabiliteit om het verband van het ene jaar naar het andere te leggen. 
15 De thesaurieverrichtingen worden hier niet in aanmerking genomen. 
9370-06_RH_Boek163_01.indd   55 9370-06_RH_Boek163_01.indd   55 13-10-2006   13:11:23 13-10-2006   13:11:23 56 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
Les résultats du compte d’exécution du budget de l’année budgétaire 2005 sont 
conformes aux écritures tenues à la Cour des comptes, ainsi qu’aux autres docu-
ments de contrôle vériﬁ  és antérieurement.
En conséquence, la Cour des comptes propose d’arrêter comme suit le compte d’exécution du budget des services d’administration générale de l’année budgétaire 2005 (en euros) :
Crédits d’engagement 2.076.213.000,00
Engagements imputés sur crédits 1.256.389.354,38
Crédits à annuler 819.823.645,62
Autorisations d’engagement 60.100.000,00
Engagements imputés sur autorisations 55.925.057,36Autorisations à annuler 4.174.942,64
Recettes
Droits constatés (droits reportés inclus) 99.294.849.440,66
Recettes imputées 82.904.345.226,24Dont : Recettes non affectées 78.775.030.785,66
Recettes affectées 4.129.314.440,58
Différence entre les droits constatés et les recettes imputées 16.390.504.214,42
Soit :
a) Droits annulés ou portés en surséance indéﬁ  nie 218.365.031,43
b) Droits reportés à l’année budgétaire 2006 16.172.139.182,99
Dépenses
Dépenses imputées à charge du budget 71.627.372.873,26
Dont : Paiements effectués et justiﬁ  és 67.737.390.658,24
Paiements restant à régulariser 3.889.982.215,02
9370-06_RH_Boek163_01.indd   56 9370-06_RH_Boek163_01.indd   56 13-10-2006   13:11:23 13-10-2006   13:11:23  163e Boek van het Rekenhof 57Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
De resultaten van de uitvoeringsrekening van de begroting van het begrotingsjaar 
2005 zijn in overeenstemming bevonden met de schrifturen bijgehouden op het 
Rekenhof, alsook met de andere, voorheen geveriﬁ  eerde controledocumenten. 
Het Rekenhof stelt bijgevolg voor de uitvoeringsrekening van de begroting van de diensten van algemeen bestuur van het begrotingsjaar 2005 als volgt af te sluiten (in euro): 
Vastleggingskredieten 2.076.213.000,00
Op kredieten aangerekende vastleggingen 1.256.389.354,38
Te annuleren kredieten 819.823.645,62
Vastleggingsmachtigingen 60.100.000,00
Op machtigingen aangerekende vastleggingen 55.925.057,36Te annuleren machtigingen 4.174.942,64
Vastgestelde rechten (inclusief overgedragen rechten) 99.294.849.440,66
Aangerekende ontvangsten 82.904.345.226,24Waarvan: Niet-bestemde ontvangsten 78.775.030.785,66
Bestemde ontvangsten 4.129.314.440,58
Verschil tussen de vastgestelde rechten en de aangerekende 
ontvangsten16.390.504.214,42
a) Geannuleerde of in onbepaald uitstel geboekte rechten 218.365.031,43
b) Naar het begrotingsjaar 2006 overgedragen rechten 16.172.139.182,99
Uitgaven
Ten laste van de begroting aangerekende uitgaven 71.627.372.873,26
Waarvan: Uitgevoerde en verantwoorde betalingen 67.737.390.658,24
Nog te regulariseren betalingen 3.889.982.215,02
9370-06_RH_Boek163_01.indd   57 9370-06_RH_Boek163_01.indd   57 13-10-2006   13:11:23 13-10-2006   13:11:23 58 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
Fixation des crédits déﬁ  nitifs
Crédits ouverts par les lois budgétaires et crédits reportés 77.126.041.584,54
À déduire :
a) Crédits à annuler 1.422.903.349,42
b) Crédits reportés à l’année budgétaire 2006 conformément 
aux dispositions des articles 34 et 45, § 2, des lois coor-
données sur la comptabilité de l’État 4.075.765.361,86
À ajouter : 
Crédits complémentaires à allouer par la loi de règlement 
déﬁ nitif du budget 0
Total des crédits pour l’année budgétaire 2005 71.627.372.873,26
Recettes 45.728.532.617,53
Dépenses 49.243.286.359,98
Excédent des dépenses 3.514.753.742,45
Opérations de la dette publique
Recettes 37.175.812.608,71
Dépenses 22.384.086.513,28Excédent des recettes 14.791.726.095,43
Opérations réunies
Recettes 82.904.345.226,24
Dépenses 71.627.372.873,26
Excédent des recettes sur les dépenses 11.276.972.352,98
Adaptation du déﬁ  cit budgétaire cumulé en raison de la sortie 
de la Régie du travail pénitentiaire des services d’adminis-
tration générale et son passage au statut de service de l’État à gestion séparée nouveau régime  (art. 140 des lois 
coordonnées) 9.915,74
Déﬁ cit budgétaire cumulé au 1
er janvier 2005 49.871.097.965,90
Déﬁ cit budgétaire cumulé au 31 décembre 2005 38.594.125.612,92
9370-06_RH_Boek163_01.indd   58 9370-06_RH_Boek163_01.indd   58 13-10-2006   13:11:23 13-10-2006   13:11:23  163e Boek van het Rekenhof 59Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
Bepalen van de deﬁ  nitieve kredieten
Door de begrotingswetten geopende kredieten en 
overgedragen kredieten77.126.041.584,54
Waarvan moet worden afgetrokken:
a) Te annuleren kredieten 1.422.903.349,42
b) De kredieten die naar het begrotingsjaar 2006 worden 
overgedragen overeenkomstig de bepalingen van de 
artikelen 34 en 45, § 2, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit4.075.765.361,86
Waaraan moet worden toegevoegd:
De aanvullende kredieten die moeten worden toegekend door 
de wet houdende eindregeling van de begroting0
Totaal van de kredieten voor het begrotingsjaar 2005 71.627.372.873,26
Lopende en kapitaalverrichtingen 
Ontvangsten 45.728.532.617,53
Uitgaven 49.243.286.359,98
Excedent aan uitgaven 3.514.753.742,45
Ontvangsten 37.175.812.608,71
Uitgaven 22.384.086.513,28
Excedent aan ontvangsten 14.791.726.095,43
Gegroepeerde verrichtingen
Ontvangsten 82.904.345.226,24
Uitgaven 71.627.372.873,26
Excedent van de ontvangsten ten opzichte van de uitgaven 11.276.972.352,98
Gecumuleerd begrotingstekort op 31 december 2004 49.871.088.050,16Aanpassing van het gecumuleerd begrotingstekort wegens 
het uittreden van de Regie van de Gevangenisarbeid uit de diensten van algemeen bestuur en haar overgang naar het statuut van staatsdienst met afzonderlijk beheer nieuw 
regime  (art. 140 van de gecoördineerde wetten) 9.915,74
Gecumuleerd begrotingstekort op 31 december 2005 38.594.125.612,92
9370-06_RH_Boek163_01.indd   59 9370-06_RH_Boek163_01.indd   59 13-10-2006   13:11:23 13-10-2006   13:11:23 60 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
Solde au 1er janvier 2005 477.105.965,48
Recettes effectuées pendant l’année 2005 53.828.410.699,38
Dépenses effectuées pendant l’année 2005 53.263.128.451,29
Excédent des recettes sur les dépenses 565.282.248,09
Solde au 31 décembre 2005 1.042.388.213,57
Services de l’État à gestion séparée ( ancien régime )
Solde au 1er janvier 2005 21.834.876,13
Recettes effectuées pendant l’année 2005 81.882.790,05
Dépenses effectuées pendant l’année 2005 26.125.720,55
Excédent des recettes sur les dépenses 55.757.069,50
Solde au 31 décembre 2005 77.591.945,63
4 Services de l’État à gestion séparée ( nouveau régime )
Les services de l’État à gestion séparée nouveau régime  sont à distinguer des ser-
vices ancien régime . 
Seuls les premiers sont organisés conformément à l’article 140 des lois coordonnées 
sur la comptabilité de l’État et donc par une loi organique16 ainsi que par un arrêté 
royal, et doivent répondre à plusieurs exigences en matière de budget et de comp-tes, ﬁ  xées par le législateur et variables d’un service à l’autre.
Les autres services à gestion séparée sont issus de l’ancienne section particulière du budget et n’ont pas été organisés conformément à l’article 140 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État ni transformés en fonds budgétaires. Leur situation n’est pas prévue par les lois coordonnées. C’est pourquoi ils restent inclus parmi les ser-vices d’administration générale au sens de l’article 1
er des lois coordonnées.
Notamment en raison de difﬁ  cultés dans la mise en place effective des nouveaux 
statuts, les comptes des services nouveau régime  sont publiés avec un certain 
retard. Sont insérés dans le présent Cahier les comptes d’exécution du budget du 
Musée royal de l’armée pour 2003 et 2004, du Service de restauration et d’hôtellerie de la Défense pour 2003 et 2004, de la Bibliothèque royale de Belgique pour 2003, des Archives générales du Royaume pour 2003, du Centre d’études et de documen-tation « Guerre et Sociétés contemporaines » pour 2003, de l’Institut royal du patri-moine artistique pour 2003, du Centre international de presse Résidence Palace pour 2004, de Selor pour 2004, et de FED+ pour 2004
17.
16 Souvent, des dispositions dans une loi-programme font ofﬁ  ce de loi organique.
17 Voir plus loin Chapitre 5, point 3, pour le commentaire sur les comptes de certains de ces services.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   60 9370-06_RH_Boek163_01.indd   60 13-10-2006   13:11:23 13-10-2006   13:11:23  163e Boek van het Rekenhof 61Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
Terugbetalings- en toewijzingsfondsen
Saldo op 1 januari 2005 477.105.965,48
In 2005 verrichte ontvangsten 53.828.410.699,38
In 2005 verrichte uitgaven 53.263.128.451,29
Excedent van de ontvangsten op de uitgaven 565.282.248,09
Saldo op 31 december 2005 1.042.388.213,57
Staatsdiensten met afzonderlijk beheer ( oud regime )
Saldo op 1 januari 2005 21.834.876,13
In 2005 verrichte ontvangsten 81.882.790,05
In 2005 verrichte uitgaven 26.125.720,55
Excedent van de ontvangsten op de uitgaven 55.757.069,50Saldo op 31 december 2005 77.591.945,63
4 Staatsdiensten met afzonderlijk beheer ( nieuw regime )
nieuw regime  en de staatsdiensten met afzonderlijk beheer oud regime . 
Enkel de staatsdiensten nieuw regime  zijn georganiseerd overeenkomstig artikel 140 
van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit en dus door een organieke 
wet16 alsook door een koninklijk besluit. Ze moeten beantwoorden aan verschillende 
eisen wat begroting en rekeningen betreft. Die eisen worden door de wetgever vast-gelegd en kunnen van de ene dienst tot de andere verschillen. 
De staatsdiensten oud regime  komen voort uit de vroegere afzonderlijke sectie van 
de begroting en zijn dus niet georganiseerd overeenkomstig artikel 140 van de geco-
ordineerde wetten op de rijkscomptabiliteit en evenmin omgevormd tot begrotings-fondsen. Hun situatie is niet geregeld door de gecoördineerde wetten. Daarom blij-ven ze behoren tot de diensten van algemeen bestuur in de zin van artikel 1 van de gecoördineerde wetten. 
Moeilijkheden bij de effectieve invoering van de nieuwe statuten hebben tot vertra-
ging geleid bij de publicatie van de rekeningen van de staatsdiensten nieuw regime . 
In dit Boek zijn de uitvoeringsrekeningen van de begroting van het Koninklijk Museum van het Leger voor 2003 en 2004, de Restauratie- en Hoteldienst van Defensie voor 2003 en 2004, de Koninklijke Bibliotheek van België voor 2003, het Algemeen Rijks-archief voor 2003, het Studie- en Documentatiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij voor 2003, het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium voor 2003, het Internationaal Perscentrum Résidence Palace voor 2004, Selor voor 2004 en het FED+ voor 2004 opgenomen
17. 
16 Bepalingen in een programmawet doen vaak dienst als organieke wet.
17 Zie verder hoofdstuk 5, punt 3 voor de commentaar op de rekeningen van sommige van deze diensten.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   61 9370-06_RH_Boek163_01.indd   61 13-10-2006   13:11:23 13-10-2006   13:11:23 62 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
séparée ﬁ  gurent dans les tableaux synthétiques A9 (2003) et A10 (2004) publiés dans le volume II du présent Cahier comprenant les tableaux.
Plusieurs dépassements de crédits pour un total de 1.820.307,11 euros ont été 
constatés. 
Musée royal de l’armée 2003
Solde au 1er janvier 2003 0
Recettes effectuées pendant l’année 2003 2.469.058,48
Dépenses effectuées pendant l’année 2003 1.121.730,20
Crédits ouverts par les lois budgétaires 4.265.000,00
déﬁ nitif du budget0
Crédits à annuler 3.143.269,80
Total des crédits 1.121.730,20
Solde des opérations de l’année 2003 1.347.328,28
Solde au 31 décembre 2003 1.347.328,28
Service de restauration et d’hôtellerie de la Défense – 2003
Recettes effectuées pendant l’année 2003 23.167.476,76
Dépenses effectuées pendant l’année 2003 18.429.524,99
Crédits ouverts par les lois budgétaires 29.500.000,00
Crédits à annuler 11.070.475,01
Total des crédits 18.429.524,99
Solde des opérations de l’année 2003 4.737.951,77
Solde au 31 décembre 2003 4.737.951,77
9370-06_RH_Boek163_01.indd   62 9370-06_RH_Boek163_01.indd   62 13-10-2006   13:11:24 13-10-2006   13:11:24  163e Boek van het Rekenhof 63Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
De resultaten van de uitvoeringsrekeningen van de begroting van de staatsdiensten met 
afzonderlijk beheer worden vermeld in de overzichtstabellen A9 (2003) en A10 (2004) in volume II met de tabellen van dit Boek. 
Er werden verschillende kredietoverschrijdingen voor in totaal 1.820.307,11 euro vast-
gesteld. 
Het Rekenhof stelt voor de uitvoeringsrekeningen van de begroting van de staats-
Koninklijk Museum van het Leger 2003
Saldo op 1 januari 2003 0
In 2003 verrichte ontvangsten 2.469.058,48
In 2003 verrichte uitgaven 1.121.730,20
Door de begrotingswetten geopende kredieten 4.265.000,00Waaraan de aanvullende kredieten moeten worden toe-
gevoegd die door de wet houdende eindregeling van de begroting moeten worden toegekend0
Te annuleren kredieten 3.143.269,80
Wat het totaal van de kredieten brengt op 1.121.730,20
Saldo van de verrichtingen van het jaar 2003 1.347.328,28Saldo op 31 december 2003 1.347.328,28
Restauratie- en Hoteldienst van Defensie – RHDD 2003
In 2003 verrichte ontvangsten 23.167.476,76In 2003 verrichte uitgaven 18.429.524,99
Door de begrotingswetten geopende kredieten 29.500.000,00
Waaraan de aanvullende kredieten moeten worden toe-
Te annuleren kredieten 11.070.475,01
Wat het totaal van de kredieten brengt op 18.429.524,99
Saldo van de verrichtingen van het jaar 2003 4.737.951,77
Saldo op 31 december 2003 4.737.951,77
9370-06_RH_Boek163_01.indd   63 9370-06_RH_Boek163_01.indd   63 13-10-2006   13:11:24 13-10-2006   13:11:24 64 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
Bibliothèque royale de Belgique 2003
Solde au 1er janvier 2003 3.428.032,37
Recettes effectuées pendant l’année 2003 6.513.682,37
Dépenses effectuées pendant l’année 2003 5.782.800,58
Crédits ouverts par les lois budgétaires 6.509.792,00
Crédits à annuler 726.991,42
Total des crédits 5.782.800,58
Solde des opérations de l’année 2003 730.881,79
Solde au 31 décembre 2003 4.158.914,16
Archives générales du Royaume 2003
Solde au 1er janvier 2003 4.002.988,61
Recettes effectuées pendant l’année 2003 4.965.385,21
Dépenses effectuées pendant l’année 2003 4.680.191,04
Crédits ouverts par les lois budgétaires 5.448.265,00
Crédits à annuler 768.073,96
Total des crédits 4.680.191,04
Solde des opérations de l’année 2003 285.194,17
Solde au 31 décembre 2003 4.288.182,78
Centre d’études et de documentation « Guerre et Sociétés contemporaines » 2003
Solde au 1er janvier 2003 155.738,92
Recettes effectuées pendant l’année 2003 1.433.672,86
Dépenses effectuées pendant l’année 2003 1.561.419,10
Crédits ouverts par les lois budgétaires 1.459.963,00
déﬁ nitif du budget101.456,10
Crédits à annuler 0
Total des crédits 1.561.419,10
Solde des opérations de l’année 2003 −127.746,24
Solde au 31 décembre 2003 27.992,68
9370-06_RH_Boek163_01.indd   64 9370-06_RH_Boek163_01.indd   64 13-10-2006   13:11:24 13-10-2006   13:11:24  163e Boek van het Rekenhof 65Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
Koninklijke Bibliotheek van België 2003
Saldo op 1 januari 2003 3.428.032,37
In 2003 verrichte ontvangsten 6.513.682,37
In 2003 verrichte uitgaven 5.782.800,58
Door de begrotingswetten geopende kredieten 6.509.792,00
Te annuleren kredieten 726.991,42
Wat het totaal van de kredieten brengt op 5.782.800,58
Saldo van de verrichtingen van het jaar 2003 730.881,79
Saldo op 31 december 2003 4.158.914,16
Algemeen Rijksarchief 2003
Saldo op 1 januari 2003 4.002.988,61
In 2003 verrichte ontvangsten 4.965.385,21
In 2003 verrichte uitgaven 4.680.191,04
Te annuleren kredieten 768.073,96
Wat het totaal van de kredieten brengt op 4.680.191,04Saldo van de verrichtingen van het jaar 2003 285.194,17
Saldo op 31 december 2003 4.288.182,78
Studie- en Documentatiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij 2003
Saldo op 1 januari 2003 155.738,92
In 2003 verrichte ontvangsten 1.433.672,86
In 2003 verrichte uitgaven 1.561.419,10
Door de begrotingswetten geopende kredieten 1.459.963,00Waaraan de aanvullende kredieten moeten worden toe-
gevoegd die door de wet houdende eindregeling van de begroting moeten worden toegekend101.456,10
Te annuleren kredieten 0
Wat het totaal van de kredieten brengt op 1.561.419,10
Saldo van de verrichtingen van het jaar 2003 –127.746,24Saldo op 31 december 2003 27.992,68
9370-06_RH_Boek163_01.indd   65 9370-06_RH_Boek163_01.indd   65 13-10-2006   13:11:24 13-10-2006   13:11:24 66 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
Institut royal du patrimoine artistique 2003
Solde au 1er janvier 2003 1.496.688,99
Recettes effectuées pendant l’année 2003 2.583.411,06
Dépenses effectuées pendant l’année 2003 2.183.170,69
Crédits ouverts par les lois budgétaires 1.739.400,00
déﬁ nitif du budget443.770,69
Total des crédits 2.183.170,69
Solde des opérations de l’année 2003 400.240,37
Solde au 31 décembre 2003 1.896.929,36
Centre international de presse Résidence Palace 2004
Solde au 1er janvier 2004 314.656,02
Recettes effectuées pendant l’année 2004 2.869.350,36
Dépenses effectuées pendant l’année 2004 1.719.239,27
Crédits ouverts par les lois budgétaires 3.254.542,68
déﬁ nitif du budget92.062,72
Crédits à annuler 1.627.366,13
Total des crédits 1.719.239,27
Solde des opérations de l’année 2004 1.150.111,09
Solde au 31 décembre 2004 1.464.767,11
Selor 2004
Solde au 1er janvier 2004 5.010.407,18
Recettes effectuées pendant l’année 2004 12.221.131,75
Dépenses effectuées pendant l’année 2004 15.499.894,91
Crédits ouverts par les lois budgétaires 15.217.000,00
déﬁ nitif du budget702.041,68
Crédits à annuler 419.146,77
Total des crédits 15.499.894,91
Solde des opérations de l’année 2004 −3.278.763,16
Solde au 31 décembre 2004 1.731.644,02
9370-06_RH_Boek163_01.indd   66 9370-06_RH_Boek163_01.indd   66 13-10-2006   13:11:24 13-10-2006   13:11:24  163e Boek van het Rekenhof 67Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium 2003
Saldo op 1 januari 2003 1.496.688,99
In 2003 verrichte ontvangsten 2.583.411,06
In 2003 verrichte uitgaven 2.183.170,69
Door de begrotingswetten geopende kredieten 1.739.400,00
gevoegd die door de wet houdende eindregeling van de begroting moeten worden toegekend443.770,69
Wat het totaal van de kredieten brengt op 2.183.170,69
Saldo van de verrichtingen van het jaar 2003 400.240,37
Saldo op 31 december 2003 1.896.929,36
Internationaal Perscentrum Résidence Palace 2004
Saldo op 1 januari 2004 314.656,02
In 2004 verrichte ontvangsten 2.869.350,36
In 2004 verrichte uitgaven 1.719.239,27
Door de begrotingswetten geopende kredieten 3.254.542,68
gevoegd die door de wet houdende eindregeling van de begroting moeten worden toegekend92.062,72
Te annuleren kredieten 1.627.366,13
Wat het totaal van de kredieten brengt op 1.719.239,27
Saldo van de verrichtingen van het jaar 2004 1.150.111,09
Saldo op 31 december 2004 1.464.767,11
Selor 2004
Saldo op 1 januari 2004 5.010.407,18
In 2004 verrichte ontvangsten 12.221.131,75
In 2004 verrichte uitgaven 15.499.894,91
Door de begrotingswetten geopende kredieten 15.217.000,00
gevoegd die door de wet houdende eindregeling van de begroting moeten worden toegekend702.041,68
Te annuleren kredieten 419.146,77
Wat het totaal van de kredieten brengt op 15.499.894,91Saldo van de verrichtingen van het jaar 2004 –3.278.763,16
Saldo op 31 december 2004 1.731.644,02
9370-06_RH_Boek163_01.indd   67 9370-06_RH_Boek163_01.indd   67 13-10-2006   13:11:24 13-10-2006   13:11:24 68 163e Cahier de la Cour des comptesRèglement déﬁ  nitif Compte d’exécution du budget
FED+ 2004
Solde au 1er janvier 2004 99.069,76
Recettes effectuées pendant l’année 2004 241.534,74
Dépenses effectuées pendant l’année 2004 280.167,50
Crédits ouverts par les lois budgétaires 240.000,00
déﬁ nitif du budget81.224,74
Crédits à annuler 41.057,24
Total des crédits 280.167,50
Solde des opérations de l’année 2004 −38.632,76
Solde au 31 décembre 2004 60.437,00
Musée royal de l’armée 2004
Solde au 1er janvier 2004 1.347.328,28
Recettes effectuées pendant l’année 2004 6.394.800,44
Dépenses effectuées pendant l’année 2004 3.065.946,79
Crédits ouverts par les lois budgétaires 3.001.007,00
déﬁ nitif du budget399.751,18
Crédits à annuler 334.811,39
Total des crédits 3.065.946,79
Solde des opérations de l’année 2004 3.328.853,65
Solde au 31 décembre 2004 4.676.181,93
Service de restauration et d’hôtellerie de la Défense 2004
Solde au 1er janvier 2004 7.032.559,96
Recettes effectuées pendant l’année 2004 24.788.492,17
Dépenses effectuées pendant l’année 2004 24.398.132,90
Crédits à annuler 5.101.867,10
Total des crédits 24.398.132,90
Solde des opérations de l’année 2004 390.359,27
Solde au 31 décembre 2004 7.422.919,23
9370-06_RH_Boek163_01.indd   68 9370-06_RH_Boek163_01.indd   68 13-10-2006   13:11:24 13-10-2006   13:11:24  163e Boek van het Rekenhof 69Uitvoeringsrekening van de begroting Eindregeling
FED+ 2004
Saldo op 1 januari 2004 99.069,76
In 2004 verrichte ontvangsten 241.534,74
In 2004 verrichte uitgaven 280.167,50
Door de begrotingswetten geopende kredieten 240.000,00
gevoegd die door de wet houdende eindregeling van de begroting moeten worden toegekend81.224,74
Te annuleren kredieten 41.057,24
Wat het totaal van de kredieten brengt op 280.167,50
Saldo van de verrichtingen van het jaar 2004 –38.632,76
Saldo op 31 december 2004 60.437,00
Koninklijk Museum van het Leger 2004
Saldo op 1 januari 2004 1.347.328,28
In 2004 verrichte ontvangsten 6.394.800,44
In 2004 verrichte uitgaven 3.065.946,79
Door de begrotingswetten geopende kredieten 3.001.007,00
gevoegd die door de wet houdende eindregeling van de begroting moeten worden toegekend399.751,18
Te annuleren kredieten 334.811,39
Wat het totaal van de kredieten brengt op 3.065.946,79
Saldo van de verrichtingen van het jaar 2004 3.328.853,65
Saldo op 31 december 2004 4.676.181,93
Restauratie- en Hoteldienst van Defensie 2004
Saldo op 1 januari 2004 7.032.559,96
In 2004 verrichte ontvangsten 24.788.492,17
In 2004 verrichte uitgaven 24.398.132,90
Te annuleren kredieten 5.101.867,10
Wat het totaal van de kredieten brengt op 24.398.132,90Saldo van de verrichtingen van het jaar 2004 390.359,27
Saldo op 31 december 2004 7.422.919,23
9370-06_RH_Boek163_01.indd   69 9370-06_RH_Boek163_01.indd   69 13-10-2006   13:11:24 13-10-2006   13:11:24 70 163e Cahier de la Cour des comptesSolde de ﬁ  nancement Compte d’exécution du budget
Chapitre 2
Passage du solde budgétaire au solde de ﬁ  nancement
Le compte général de l’État, soumis à la Cour des comptes pour contrôle, met en 
évidence le solde budgétaire.
Au départ des données budgétaires, l’Institut des comptes nationaux calcule le solde 
de ﬁ nancement. Ce solde, établi sur la base de la méthodologie SEC1 pour l’ensem-
ble des services publics, est utilisé pour permettre de comparer la situation des ﬁ nances publiques entre les États membres de l’Union européenne. 
Aﬁ n de pouvoir calculer ce solde de ﬁ  nancement, différentes corrections sont appor-
tées au solde budgétaire. Il s’agit :
de corrections ayant trait au périmètre du secteur public : la déﬁ  nition du sec-
teur public donnée par le SEC diffère de celle utilisée pour arrêter le solde budgétaire
2 ;
de corrections concernant les participations et octrois de crédits : les partici-
pations et les octrois de crédits nets n’ont aucune incidence sur le solde de 
ﬁ nancement ;
de corrections relatives au moment de l’enregistrement : conformément à la méthodologie SEC, les recettes et les dépenses doivent être imputées à la suite de la constatation du droit et non sur base de caisse ;
de diverses autres corrections.
Le solde de ﬁ  nancement pour l’année 2005 n’était pas encore connu lors de la rédac-
tion de ce 163e Cahier.•
•
•
•
1 Système européen des comptes nationaux et régionaux (1995).
2 La principale correction (négative) réside dans la prise en compte de la contribution RNB à l’Union 
européenne, qui, dans l’exposé général du budget, ne ﬁ  gure pas parmi les dépenses primaires.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   70 9370-06_RH_Boek163_01.indd   70 13-10-2006   13:11:24 13-10-2006   13:11:24  163e Boek van het Rekenhof 71Uitvoeringsrekening van de begroting Vorderingenssaldo
Overgang van het begrotingssaldo naar het vorderingensaldo
De algemene rekening van de Staat, die voor controle aan het Rekenhof wordt voor-
gelegd, stelt het begrotingssaldo centraal.
Het Instituut der Nationale Rekeningen baseert zich op de begrotingscijfers om het 
vorderingensaldo te berekenen. Dit saldo wordt berekend volgens de ESR1-methodo-
logie voor de hele overheid en wordt gebruikt om de toestand van de openbare ﬁ nanciën van de lidstaten van de Europese Unie onderling te kunnen vergelijken. 
Om dit vorderingensaldo te kunnen berekenen worden een aantal correcties aange-bracht aan het begrotingssaldo:
correcties betreffende de perimeter van de overheidssector: de ESR-deﬁ  nitie 
van de overheidssector verschilt van die welke gehanteerd wordt bij de bepa-ling
 van het begrotingssaldo2;
correcties in verband met deelnemingen en kredietverleningen: de netto-deel-
nemingen en kredietverleningen hebben geen invloed op het vorderingen-
saldo;
correcties in verband met het tijdstip van registratie: volgens de ESR-methodo-
logie moeten ontvangsten en uitgaven worden aangerekend naar aanleiding van de vaststelling van het recht en niet op kasbasis;
diverse andere correcties.
Bij de opstelling van dit 163
e Boek was het vorderingensaldo voor het jaar 2005 nog 
niet gekend.•
•
•
•
1 Europees systeem van nationale en regionale rekeningen (1995).
2 De belangrijkste (negatieve) correctie betreft het in rekening brengen van de BNI-bijdrage aan de Euro-
pese Unie die in de algemene toelichting bij de begroting niet in de primaire uitgaven is opgenomen.
9370-06_RH_Boek163_01.indd   71 9370-06_RH_Boek163_01.indd   71 13-10-2006   13:11:24 13-10-2006   13:11:24 72 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Chapitre 3
Recettes
Les recettes totales perçues par l’État sont en partie reversées à d’autres autorités. 
L’État n’en conserve que la moitié et sa part diminue au ﬁ  l des années. En opérant certains redressements, aﬁ  n de mieux appréhender l’évolution réelle de la réparti-tion des recettes, il apparaît que la part des ressources attribuées aux communau-tés et aux régions est proche de celle de l’État et que le ﬁ  nancement public de la sécurité sociale, qui s’élevait en 2000 à 15 % des recettes perçues par l’État, a atteint 18 % de ces recettes en 2005.
1 Aperçu et ventilation des recettes totales
sion des recettes perçues pour compte des pouvoirs locaux et des produits d’em-prunts
1.
Les chiffres présentés ici résument les recettes imputées sur les articles du budget des voies et moyens et sur certains articles des fonds d’attribution et du compte de la Trésorerie. Les montants perçus par les autres bénéﬁ  ciaires que l’État sont, eux, 
au moment du versement, imputés en dépense sur les mêmes articles des fonds d’attribution et du compte de la Trésorerie. Pour des raisons diverses
2, les imputa-
tions en dépense peuvent différer des imputations en recette pour une année bud-gétaire donnée. À moyen terme, les opérations sur ces articles sont cependant équilibrées. 
Le tableau et le graphique suivants précisent la répartition entre les bénéﬁ  ciaires des 
recettes totales perçues par l’État en 2005.
1 Sont également exclues de cette ventilation les recettes directement attribuées aux ménages (alloca-tion “gasoil de chauffage”) en vertu de l’article 10 du troisième ajustement du budget 2005 (111,9 mil-lions d’euros).
2 Un exemple fréquent est le retard dans la prise d’un arrêté royal d’exécution.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   72 9370-06_RH_Boek163_02.indd   72 13-10-2006   13:23:15 13-10-2006   13:23:15  163e Boek van het Rekenhof 73Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
De totale ontvangsten die de Staat int, worden gedeeltelijk naar andere overheden 
doorgestort. De Staat behoudt slechts de helft ervan en zijn aandeel neemt met de jaren af. Door bepaalde correcties toe te passen om beter de reële evolutie van de verdeling van de ontvangsten te tonen, wordt duidelijk dat het gedeelte dat aan de gemeenschappen en gewesten wordt toegekend, dicht het aandeel van de Staat zelf benadert en dat het aandeel van de sociale zekerheid, dat in 2000 15 % van de ontvangsten geïnd door de Staat bedroeg, 18 % van deze ontvangsten bedraagt in 2005.
1 Overzicht en uitsplitsing van de totale ontvangsten
heeft geïnd, met uitsluiting van de ontvangsten geïnd voor rekening van de lokale 
overheden en de opbrengsten van leningen
1. 
Aldus gedeﬁ  nieerd omvatten de totale ontvangsten de eigen ontvangsten van de 
Staat, die worden aangerekend op de rijksmiddelen, en de ontvangsten die aan 
andere overheden (Europese Unie, gemeenschappen en gewesten) en aan de sociale zekerheid worden doorgestort. 
op de artikelen van de rijksmiddelenbegroting en op bepaalde artikelen van de toe-wijzingsfondsen en van de rekening van de Thesaurie. De bedragen die door de andere begunstigden dan de Staat worden geïnd, worden op het ogenblik van de storting aangerekend als uitgave op dezelfde artikelen van de toewijzingsfondsen en de rekening van de Thesaurie. Om allerlei redenen
2 kunnen voor een bepaald begro-
tingsjaar de aanrekeningen als uitgaven verschillen van de aanrekeningen als ont-vangst. Op middellange termijn zijn de verrichtingen op die artikelen echter altijd in evenwicht. 
De volgende tabel en graﬁ  ek preciseren de verdeling onder de begunstigden van de 
totale ontvangsten die de Staat in 2005 heeft geïnd.
1 Uit deze uitsplitsing zijn ook de ontvangsten uitgesloten die rechtstreeks aan de gezinnen worden 
toegekend (stookolietoelage) krachtens artikel 10 van de derde aanpassing van de begroting 2005 (111,9 miljoen euro).
2 Een veel voorkomend voorbeeld is de achterstand bij het nemen van een koninklijk uitvoeringsbesluit. 
9370-06_RH_Boek163_02.indd   73 9370-06_RH_Boek163_02.indd   73 13-10-2006   13:23:16 13-10-2006   13:23:16 74 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Tableau 3 – Ventilation des recettes totales 2005 (en millions d’euros) 
État 45.728,5
Autres bénéﬁ  ciaires:
Union européenne 2.421,8
Communautés et régions 32.052,0
Sécurité sociale 9.569,9
Sous-total autres bénéﬁ  ciaires 44.043,7
Total 89.772,2
Graphique 1 – Ventilation des recettes totales en 2005
 
Le graphique 1 montre que l’État conserve un peu plus de la moitié des recettes qu’il 
perçoit et que les communautés et régions reçoivent plus du tiers des recettes tota-les perçues par l’État.
2  Évolution des recettes et de leur partage: chiffres résultant 
des imputations
Dans cette première approche, les chiffres résultent directement des imputations 
des recettes sur les différents articles des voies et moyens, des fonds d’attribution et du compte de la Trésorerie.
Pour chaque bénéﬁ  ciaire des recettes de l’État, différents pourcentages y sont donnés.
croissance 1 an : la croissance sur un an des recettes attribuées à ce bénéﬁ  -
ciaire;
croissance 2000 : la croissance des recettes attribuées à ce bénéﬁ  ciaire par 
rapport à l'année de référence 2000 (croissance sur 5 ans);
part des recettes : la part des recettes totales attribuée à ce bénéﬁ  ciaire;
évolution part 1 an : la croissance sur un an de la part des recettes attribuées 
à ce bénéﬁ  ciaire;
évolution part 2000 : la croissance de la part des recettes attribuées à ce 
bénéﬁ  ciaire par rapport à l'année de référence 2000.•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_02.indd   74 9370-06_RH_Boek163_02.indd   74 13-10-2006   13:23:16 13-10-2006   13:23:16  163e Boek van het Rekenhof 75Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Tabel 3 – Uitsplitsing van de totale ontvangsten 2005 (in miljoen euro)
Staat 45.728,5
Europese Unie 2.421,8
Gemeenschappen en gewesten 32.052,0
Sociale zekerheid 9.569,9
Subtotaal andere begunstigden 44.043,7
Totaal 89.772,2
Graﬁ ek 1 – Uitsplitsing van de totale ontvangsten in 2005
 
Uit graﬁ  ek 1 blijkt dat de Staat iets meer dan de helft behoudt van de ontvangsten 
die hij int en dat de gemeenschappen en de gewesten meer dan een derde van de 
totale door de Staat geïnde ontvangsten krijgen.
2  Evolutie van de ontvangsten en van de verdeling ervan: 
cijfers op basis van de aanrekeningen
De volgende tabel toont hoe het aandeel van de Staat en het aandeel van de andere begunstigden in de totale ontvangsten in de voorbije jaren zijn geëvolueerd. 
In deze eerste benadering vloeien de cijfers rechtstreeks voort uit de aanrekeningen 
van de ontvangsten op de verschillende artikelen van de rijksmiddelenbegroting, van de toewijzingsfondsen en van de rekening van de Thesaurie. 
Deze tabel vermeldt voor elke begunstigde van de ontvangsten van de Staat ver-
schillende percentages:
groei 1 jaar: de groei over één jaar van de ontvangsten die aan die begun-stigde zijn toegekend;
groei 2000: de groei van de aan die begunstigde toegekende ontvangsten in 
vergelijking met het referentiejaar 2000 (groei over vijf jaar); 
aandeel van de ontvangsten: het aandeel van de totale ontvangsten dat aan 
die begunstigde is toegekend; 
evolutie aandeel 1 jaar: de groei over één jaar van het aandeel van de aan die 
begunstigde toegekende ontvangsten; 
evolutie aandeel 2000: de groei van het aandeel van de aan die begunstigde 
toegekende ontvangsten in vergelijking met het referentiejaar 2000.•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_02.indd   75 9370-06_RH_Boek163_02.indd   75 13-10-2006   13:23:16 13-10-2006   13:23:16 76 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Tableau 4 – Évolution de la part de l’État et des autres bénéﬁ  ciaires dans les recettes totales : 
montants résultant directement des imputations (en millions d’euros)
 2000 2001 2002 2003 2004 2005
Total 73.493,4 76.194,0 79.340,5 86.503,4 88.573,2 89.772,2
croissance 1 an 3,7  % 4,1 % 9,0 % 2,4 % 1,4 %
croissance 2000 3,7 % 8,0 % 17,7 % 20,5 % 22,2 %
État 42.257,6 42.532,8 45.363,6 50.407,0 48.074,5 45.728,5
croissance 1 an 0,7 % 6,7 % 11,1 % −4,6 % −4,9 %croissance 2000 0,7 % 7,4 % 19,3 % 13,8 % 8,2 %part des recettes 57,5 % 55,8 % 57,2 % 58,3 % 54,3 % 50,9 %
évolution part 1 an −2,9 % 2,4 % 1,9 % −6,9 % −6,2 %
évolution part 2000 −2,9 % −0,6 % 1,3 % −5,6 % −11,4 %
Union européenne 2.306,9 2.429,8 2.214,4 2.365,0 2.260,1 2.421,8
croissance 1 an 5,3 % −8,9 % 6,8 % −4,4 % 7,2 %
croissance 2000 5,3 % −4,0 % 2,5 % −2,0 % 5,0 %
part des recettes 3,1 % 3,2 % 2,8 % 2,7 % 2,6 % 2,7 %
évolution part 1 an 1,6 % −12,5 % −2,0 % −6,7 % 5,7 %
évolution part 2000 1,6 % −11,1 % −12,9 % −18,7 % −14,1 %
Communautés et régions 24.904,7 27.472,2 26.978,4 28.641,9 29.745,6 32.052,0
croissance 1 an 10,3 % −1,8 % 6,2 % 3,9 % 7,8 %
croissance 2000 10,3 % 8,3 % 15,0 % 19,4 % 28,7 %
part des recettes 33,9 % 36,1 % 34,0 % 33,1 % 33,6 % 35,7 %
évolution part 1 an 6,4 % −5,7 % −2,6 % 1,4 % 6,3 %
évolution part 2000 6,4 % 0,3 % −2,3 % −0,9 % 5,4 %
Sécurité sociale 4.024,2 3.759,2 4.784,1 5.089,5 8.492,9 9.569,9
croissance 1 an −6,6 % 27,3 % 6,4 % 66,9 % 12,7 %
croissance 2000 −6,6 % 18,9 % 26,5 % 111,0 % 137,8 %
part des recettes 5,5 % 4,9 % 6,0 % 5,9 % 9,6 % 10,7 %
évolution part 1 an −9,9 % 22,2 % −2,4 % 63,0 % 11,2 %
évolution part 2000 −9,9 % 10,1 % 7,5 % 75,1 % 94,7 %
Sous-total 31.235,8 33.661,2 33.976,9 36.096,4 40.498,7 44.043,7
croissance 1 an 7,8 % 0,9 % 6,2 % 12,2 % 8,8 %
croissance 2000 7,8 % 8,8 % 15,6 % 29,7 % 41,0 %part des recettes 42,5 % 44,2 % 42,8 % 41,7 % 45,7 % 49,1 %
évolution part 1 an 3,9 % −3,1 % −2,6 % 9,6 % 7,3 %
évolution part 2000 3,9 % 0,8 % −1,8 % 7,6 % 15,4 %
9370-06_RH_Boek163_02.indd   76 9370-06_RH_Boek163_02.indd   76 13-10-2006   13:23:16 13-10-2006   13:23:16  163e Boek van het Rekenhof 77Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Tabel 4 – Evolutie van het aandeel van de Staat en van de andere begunstigden in de totale 
ontvangsten: bedragen die rechtstreeks voortvloeien uit de aanrekeningen
Totaal 73.493,4 76.194,0 79.340,5 86.503,4 88.573,2 89.772,2
groei 1 jaar 3,7 % 4,1 % 9,0 % 2,4 % 1,4 %
groei 2000 3,7 % 8,0 % 17,7 % 20,5 % 22,2 %
Staat 42.257,6 42.532,8 45.363,6 50.407,0 48.074,5 45.728,5
groei 1 jaar 0,7 % 6,7 % 11,1 % −4,6 % −4,9 %groei 2000 0,7 % 7,4 % 19,3 % 13,8 % 8,2 %aandeel van de ontvangsten 57,5 % 55,8 % 57,2 % 58,3 % 54,3 % 50,9 %
evolutie aandeel 1 jaar −2,9 % 2,4 % 1,9 % −6,9 % −6,2 %
evolutie aandeel 2000 −2,9 % −0,6 % 1,3 % −5,6 % −11,4 %
Europese Unie 2.306,9 2.429,8 2.214,4 2.365,0 2.260,1 2.421,8
groei 1 jaar 5,3 % −8,9 % 6,8 % −4,4 % 7,2 %
groei 2000 5,3 % −4,0 % 2,5 % −2,0 % 5,0 %
aandeel van de ontvangsten 3,1 % 3,2 % 2,8 % 2,7 % 2,6 % 2,7 %
evolutie aandeel 1 jaar 1,6 % −12,5 % −2,0 % −6,7 % 5,7 %
evolutie aandeel 2000 1,6 % −11,1 % −12,9 % −18,7 % −14,1 %
Gemeenschappen en gewesten 24.904,7 27.472,2 26.978,4 28.641,9 29.745,6 32.052,0
groei 1 jaar 10,3 % −1,8 % 6,2 % 3,9 % 7,8 %
groei 2000 10,3 % 8,3 % 15,0 % 19,4 % 28,7 %
aandeel van de ontvangsten 33,9 % 36,1 % 34,0 % 33,1 % 33,6 % 35,7 %evolutie aandeel 1 jaar 6,4 % −5,7 % −2,6 % 1,4 % 6,3 %
evolutie aandeel 2000 6,4 % 0,3 % −2,3 % −0,9 % 5,4 %
Sociale zekerheid 4.024,2 3.759,2 4.784,1 5.089,5 8.492,9 9.569,9
groei 1 jaar −6,6 % 27,3 % 6,4 % 66,9 % 12,7 %
groei 2000 −6,6 % 18,9 % 26,5 % 111,0 % 137,8 %
aandeel van de ontvangsten 5,5 % 4,9 % 6,0 % 5,9 % 9,6 % 10,7 %
evolutie aandeel 1 jaar −9,9 % 22,2 % −2,4 % 63,0 % 11,2 %
evolutie aandeel 2000 −9,9 % 10,1 % 7,5 % 75,1 % 94,7 %
Subtotaal 31.235,8 33.661,2 33.976,9 36.096,4 40.498,7 44.043,7
groei 1 jaar 7,8 % 0,9 % 6,2 % 12,2 % 8,8 %
groei 2000 7,8 % 8,8 % 15,6 % 29,7 % 41,0 %aandeel van de ontvangsten 42,5 % 44,2 % 42,8 % 41,7 % 45,7 % 49,1 %
evolutie aandeel 1 jaar 3,9 % −3,1 % −2,6 % 9,6 % 7,3 %
evolutie aandeel 2000 3,9 % 0,8 % −1,8 % 7,6 % 15,4 %
9370-06_RH_Boek163_02.indd   77 9370-06_RH_Boek163_02.indd   77 13-10-2006   13:23:16 13-10-2006   13:23:16 78 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Commentaires à propos de ce tableau :
Différents systèmes déterminent, selon des critères propres, les montants à 
verser aux bénéﬁ  ciaires3. La part des recettes totales revenant à l’État est 
toujours résiduelle. Étant donné notamment que toutes les recettes ﬁ  scales ne 
font pas l’objet d’attributions et que ces dernières ne sont pas toutes liées à 
la croissance économique4, il s’ensuit que l’État proﬁ  te en principe plus que 
les autres bénéﬁ  ciaires des années de bonne conjoncture, à système de répar-
tition inchangé.
La part de l’État dans les recettes totales est également signiﬁ  cativement 
inﬂ uencée par les recettes en capital, très variables d’une année à l’autre. Ces 
recettes se sont élevées, en 2003, à près de 8 milliards d’euros et, en 2004, à près de 5 milliards.
On constate, malgré ces ﬂ  uctuations, une tendance à la baisse de la part de 
l’État dans les recettes totales (de 57,5 % à 50,9 % en 5 ans, soit plus de 10 % 
de baisse de la part relative).
Les droits cédés à l’Union européenne (UE) croissent de plus de 7 % sur un 
an. C'est le résultat d'un accroissement de l'ordre de 6 % des droits d'entrée et de 11 % des recettes TVA cédées. Cependant, si l'on étend la comparaison à plusieurs années, on constate que sur cinq ans, la croissance est de 5 %. La part de l'UE dans les recettes totales est, sur cinq ans, à la baisse.
Les recettes attribuées aux communautés et régions sont également en 
hausse de près de 8 % par rapport à 2004. Proportionnellement, ce sont les impôts régionaux qui participent le plus à cette croissance. 
Les recettes attribuées à la sécurité sociale sont en augmentation de plus de 12 % par rapport à 2004, qui avait déjà connu une hausse marquée pour ce poste
5. Sur 5 ans, la croissance est de 137,8 %. Cette croissance est princi-
palement due à une révision du mécanisme du ﬁ  nancement alternatif de la sécurité sociale
6.
Les chiffres sont à prix courants et ne tiennent donc pas compte de l'inﬂ  ation.
3  Évolution des recettes et de leur partage: tableau indicatif établi après certaines modiﬁ  cations
Le tableau suivant présente la même répartition, mais en opérant certains redresse-ments aﬁ  n de mieux appréhender l’évolution réelle de la répartition des recettes et 
d’examiner les tendances de fond. Ces redressements n’ont d’autres objectifs que de donner une idée plus claire de la répartition annuelle des recettes entre les divers 
bénéﬁ  ciaires.•
•
•
•
•
3 Voir le point 3 Recettes transférées de ce chapitre.
4 De plus, celles qui le sont peuvent avoir une élasticité positive – ce qui signiﬁ  e que leur croissance est 
plus élevée que celle du PIB à politique inchangée.
5 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 63.
6 Voir Partie III Sécurité sociale.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   78 9370-06_RH_Boek163_02.indd   78 13-10-2006   13:23:16 13-10-2006   13:23:16  163e Boek van het Rekenhof 79Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Commentaar bij deze tabel:
De bedragen die aan de begunstigden moeten worden gestort, worden door 
verschillende systemen met eigen criteria bepaald3. Het aandeel van de totale 
ontvangsten dat aan de Staat toekomt, is altijd het restaandeel. Aangezien 
inzonderheid niet alle ﬁ  scale ontvangsten worden toegewezen en die niet alle-
maal gekoppeld zijn aan de economische groei4, volgt hieruit dat de Staat in 
principe meer dan de andere begunstigden voordeel haalt uit jaren met een goede conjunctuur, wanneer het verdeelsysteem ongewijzigd blijft. 
Het aandeel van de Staat in de totale ontvangsten wordt eveneens aanzienlijk 
beïnvloed door de kapitaalontvangsten, die heel sterk van het ene jaar tot het andere schommelen. Deze ontvangsten bedroegen in 2003 nagenoeg 8 mil-jard euro en in 2004 nagenoeg 5 miljard euro. 
Ondanks die schommelingen vertoont het aandeel van de Staat in de totale 
ontvangsten een dalende tendens (van 57,5 % naar 50,9 % op vijf jaar, d.w.z. meer dan 10 % daling van het relatieve aandeel). 
De aan de Europese Unie (EU) afgestane rechten stijgen met meer dan 7 % 
op één jaar. Dat is het resultaat van een toename van de invoerrechten met 6 % en van de afgestane btw-ontvangsten met 11 %. Als men de vergelijking uitbreidt naar verschillende jaren, stelt men echter vast dat de groei 5 % bedraagt op vijf jaar. Het aandeel van de EU in de totale ontvangsten vertoont op vijf jaar een daling. 
De aan de gemeenschappen en gewesten toegewezen ontvangsten zijn even-
eens met nagenoeg 8 % gestegen ten opzichte van 2004. Verhoudingsgewijs hebben de gewestelijke belastingen het meeste voordeel van die groei. 
De aan de sociale zekerheid toegewezen ontvangsten zijn met meer dan 12 % 
gestegen ten opzichte van 2004, terwijl er in dat jaar reeds een stijging was geweest voor die post
5. Op vijf jaar beloopt de zichtbare groei 137,8 %. Die 
stijging is grotendeels te verklaren door een herziening van de alternatieve ﬁ nanciering van de sociale zekerheid
6.
De cijfers zijn in courante prijzen en houden dus geen rekening met de inﬂ  atie.
3  Evolutie van de ontvangsten en van hun verdeling: indicatieve tabel opgesteld na sommige wijzigingen
De volgende tabel geeft dezelfde verdeling als de vorige, maar voert bepaalde cor-recties uit om een beter beeld te krijgen van de werkelijke evolutie van de verdeling van de ontvangsten en om de basistendensen te onderzoeken. Deze correcties zijn enkel bedoeld om een duidelijker idee te geven van de jaarlijkse verdeling van de 
ontvangsten onder de verschillende begunstigden. •
•
•
•
•
3 Zie punt 3 van dit hoofdstuk – Overgedragen ontvangsten.
4 De ontvangsten die wel aan die groei gekoppeld zijn, kunnen een positieve elasticiteit hebben, wat 
betekent dat hun groei hoger ligt dan die van het BBP bij ongewijzigd beleid. 
5 162e Boek van het Rekenhof, Volume I, p. 62.
6 Zie deel III Sociale zekerheid.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   79 9370-06_RH_Boek163_02.indd   79 13-10-2006   13:23:16 13-10-2006   13:23:16 80 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Liste des redressements:
Le ﬁ  nancement de l'Union européenne, ressource PNB, a été soustrait des 
recettes de l'État et ajouté aux recettes de l'UE. En pratique, la ressource 
PNB est en effet soustraite des ressources générales du Trésor7 et n’est plus 
disponible pour l’État. La répartition des recettes entre recettes cédées et ressource PNB relève d’ailleurs de l’UE et non des États membres. La politi-que actuelle de l’UE est de baser son ﬁ  nancement davantage sur la ressource 
PNB que sur la ressource TVA ( resources shifting ).
La partie du ﬁ  nancement des communautés et régions à charge du budget, et 
donc des ressources générales du Trésor, a été réintégrée parmi les recettes 
des communautés et régions.
Ceci inclut les dotations à la Communauté germanophone (programme 01.34.1) 
et à la Commission communautaire commune (01.34.2), les droits de tirage pour la remise au travail des chômeurs (23.56.8), le ﬁ  nancement du rôle inter-
national et de la fonction de capitale de Bruxelles (32.56.2) et le ﬁ  nancement 
de l'enseignement universitaire dispensé aux étudiants étrangers (46.61.6).
La partie du ﬁ  nancement de la sécurité sociale à charge du budget de l'État a 
été soustraite des recettes de l'État et ajoutée aux recettes de la sécurité 
sociale. Il est ainsi possible de comparer les années successives, eu égard aux glissements qui ont eu lieu au cours des années entre la part ﬁ  nancée par le 
budget et la part ﬁ  nancée directement par une partie des recettes totales (fonds d'attribution).
Pour la sécurité sociale, de tels redressements indicatifs sont également opé-
rés dans un tableau de l'exposé général du budget
8. Au contraire de ce tableau 
cependant, la reprise de certaines dettes de la sécurité sociale par l’État n’est pas incluse ci-dessous, car il ne s’agit pas de la répartition des recettes tota-les proprement dites.
Il convient de noter que la garantie de revenus aux personnes âgées (271,6 mil-
lions d’euros), les allocations aux personnes handicapées (1.397,4 mil-lions d’euros), les subsides accordés aux CPAS pour le revenu d’intégration 
sociale (324,3 millions d’euros), les subsides accordés aux CPAS dans le 
cadre de la loi du 2 avril 1965 relative à la prise en charge des secours accor-dés par les CPAS (359,1 millions d’euros), ainsi que les pensions du secteur public (7.310,9 millions d’euros) ne sont pas considérés comme faisant partie de la sécurité sociale
9, et donc demeurent dans ce tableau également parmi 
les ressources de l’État. Pour 2005, ces divers éléments représentent 9.663,3 millions d’euros.
À l’inverse, le ﬁ  nancement par des recettes TVA
10 du fonds des pensions de 
la police intégrée a été repris parmi les ressources de l’État. Sont également 
repris les montants retenus en faveur de l’ONSS-APL aux ﬁ  ns de ﬁ  nancer les 
initiatives autres que les initiatives policières visées à l’article 1er, § 2quater, 
de la loi du 1er août 1985 portant des dispositions sociales (contrats de sécu-
rité), et en faveur de l’ONSS-Gestion globale au titre de compensation des cotisations sur les allocations, primes et indemnités du personnel nondues par les zones de police.•
•
•
7 La ressource PNB est aussi exclue du solde budgétaire de l’exposé général.
8 Doc. parl . Chambre, DOC 51-1369/001, p. 211, tableau I.3.1.
9 Idem, p. 212, tableau I.3.2.
10 Article 66.37 des fonds d’attribution.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   80 9370-06_RH_Boek163_02.indd   80 13-10-2006   13:23:17 13-10-2006   13:23:17  163e Boek van het Rekenhof 81Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Lijst van de correcties:
De ﬁ nanciering van de Europese Unie, bron BNP, werd van de ontvangsten 
van de Staat in mindering gebracht en toegevoegd aan de ontvangsten van 
de EU. In de praktijk wordt de bron BNP immers in mindering gebracht van de algemene middelen van de Schatkist
7 en is ze niet meer beschikbaar voor 
de Staat. De verdeling van de ontvangsten tussen de afgestane ontvangsten en bron BNP valt trouwens onder de bevoegdheid van de EU en niet onder die van de lidstaten. Het huidige beleid van de EU bestaat erin haar ﬁ  nanciering 
meer te baseren op de bron BNP dan op de bron btw (resources shifting). 
Het gedeelte van de ﬁ  nanciering van de gemeenschappen en de gewesten dat 
ten laste komt van de begroting, en dus van de algemene middelen van 
de Schatkist, werd opnieuw opgenomen bij de ontvangsten van de gemeen-
schappen en de gewesten. 
Het omvat de dotaties aan de Duitstalige Gemeenschap (programma 01.34.1) 
en aan de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie (01.34.2), de trek-kingsrechten voor de wedertewerkstelling van werklozen (23.56.8), de ﬁ  nan-
ciering van de internationale rol en van de hoofdstadfunctie van Brussel (32.56.2) en de ﬁ  nanciering van het universitair onderwijs aan buitenlandse studenten (46.61.6). 
Het gedeelte van de ﬁ  nanciering van de sociale zekerheid ten laste van de 
staatsbegroting werd in mindering gebracht van de ontvangsten van de Staat en toegevoegd aan de ontvangsten van de sociale zekerheid. Op die manier kunnen de opeenvolgende jaren met elkaar worden vergeleken, gelet op de verschuivingen die in de voorbije jaren hebben plaatsgevonden tussen het door de begroting geﬁ  nancierde deel en het deel dat rechtstreeks wordt geﬁ nancierd door een gedeelte van de totale ontvangsten (toewijzingsfonds). 
Voor de sociale zekerheid worden dergelijke indicatieve correcties ook uitge-voerd in een tabel van de algemene toelichting van de begroting
8. In tegen-
stelling tot die tabel echter is de overname van sommige schulden van de sociale zekerheid door de Staat hieronder niet opgenomen, omdat het om de verdeling van de eigenlijke totale ontvangsten gaat. 
Er moet worden opgemerkt dat de inkomensgarantie voor ouderen (271,6 mil-joen euro), de uitkeringen aan gehandicapten (1.397,4 miljoen euro), de subsi-dies toegekend aan de OCMW’s voor het leeﬂ  oon (324,3 miljoen euro), de sub-
sidies toegekend aan de OCMW’s in het kader van de wet van 2 april 1965 betreffende het ten laste nemen van de steun verleend door de OCMW’s (359,1 miljoen euro), alsmede de pensioenen van de overheidssector (7.310,9 mil-joen euro), niet worden beschouwd als onderdeel van de sociale zekerheid
9. Ze 
blijven dus in deze tabel eveneens bij de middelen van de Staat staan. Voor 2005 vertegenwoordigen die verschillende elementen 9.663,3 miljoen euro. 
Omgekeerd werd de ﬁ  nanciering van het pensioenfonds van de geïntegreerde 
politie door btw-ontvangsten10 opgenomen bij de middelen van de Staat. Ook 
werden daarbij de bedragen opgenomen die zijn afgehouden ten voordele van de RSZPPO voor het ﬁ  nancieren van de andere initiatieven dan de politie-ini-
tiatieven beoogd in artikel 1, § 2quater, van de wet van 1 augustus 1985 hou-dende sociale bepalingen (veiligheidscontracten) en ten voordele van de RSZ, bij wijze van compensatie van de bijdragen op toelagen, premies en vergoedin-gen van het personeel die niet zijn verschuldigd door de politiezones.•
•
•
7 De bron BNP is ook uitgesloten uit het begrotingssaldo van de algemene toelichting.
8 Parl. St . Kamer, DOC 51-1369/001, p. 211, tabel I.3.1.
9 Idem, p. 212, tabel I.3.2.
10 Artikel 66.37 van de toewijzingsfondsen.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   81 9370-06_RH_Boek163_02.indd   81 13-10-2006   13:23:17 13-10-2006   13:23:17 82 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Tableau 5 – Évolution de la part de l’État et des autres bénéﬁ  ciaires dans les recettes totales : 
montants indicatifs établis après certaines corrections (en millions d’euros)
croissance 1 an 3,7 % 4,1 % 9,0 % 2,4 % 1,4 %
État 33.218,8 33.413,5 36.104,3 40.687,1 39.179,2 36.407,7
croissance 1 an 0,6 % 8,1 % 12,7 % −3,7 % −7,1 %croissance 2000 0,6 % 8,7 % 22,5 % 17,9 % 9,6 %part des recettes 45,2 % 43,9 % 45,5 % 47,0 % 44,2 % 40,6 %
évolution part 1 an −3,0 % 3,8 % 3,4 % −6,0 % −8,3 %
évolution part 2000 −3,0 % 0,7 % 4,1 % −2,1 % −10,3 %
Autres bénéﬁ  ciaires
Union européenne 3.428,0 3.576,1 3.580,2 4.003,6 4.106,5 4.568,5
croissance 1 an 4,3 % 0,1 % 11,8 % 2,6 % 11,2 %
croissance 2000 4,3 % 4,4 % 16,8 % 19,8 % 33,3 %
part des recettes 4,7 % 4,7 % 4,5 % 4,6 % 4,6 % 5,1 %
évolution part 1 an 0,6 % −3,9 % 2,6 % 0,2 % 9,8 %
évolution part 2000 0,6 % −3,3 % −0,8 % −0,6 % 9,1 %
Communautés et Régions 25.505,7 28.154,6 27.688,8 29.403,8 30.510,3 32.858,7
croissance 1 an 10,4 % −1,7 % 6,2 % 3,8 % 7,7 %
croissance 2000 10,4 % 8,6 % 15,3 % 19,6 % 28,8 %
part des recettes 34,7 % 37,0 % 34,9 % 34,0 % 34,4 % 36,6 %
évolution part 1 an 6,5 % −5,6 % −2,6 % 1,3 % 6,3 %
évolution part 2000 6,5 % 0,6 % −2,1 % −0,7 % 5,5 %
Sécurité sociale 11.340,8 11.049,8 11.967,3 12.408,9 14.777,1 15.937,4
croissance 1 an −2,6 % 8,3 % 3,7 % 19,1 % 7,9 %
croissance 2000 −2,6 % 5,5 % 9,4 % 30,3 % 40,5 %
part des recettes 15,4 % 14,5 % 15,1 % 14,3 % 16,7 % 17,8 %
évolution part 1 an −6,0 % 4,0 % −4,9 % 16,3 % 6,4 %
évolution part 2000 −6,0 % −2,3 % −7,0 % 8,1 % 15,0 %
Sous- total 40.274,5 42.780,5 43.236,3 45.816,2 49.393,9 53.364,5
croissance 1 an 6,2 % 1,1 % 6,0 % 7,8 % 8,0 %
croissance 2000 6,2 % 7,4 % 13,8 % 22,6 % 32,5 %
part des recettes 54,8 % 56,1 % 54,5 % 53,0 % 55,8 % 59,4 %
évolution part 1 an 2,5 % −2,9 % −2,8 % 5,3 % 6,6 %
évolution part 2000 2,5 % −0,6 % −3,3 % 1,8 % 8,5 %
9370-06_RH_Boek163_02.indd   82 9370-06_RH_Boek163_02.indd   82 13-10-2006   13:23:17 13-10-2006   13:23:17  163e Boek van het Rekenhof 83Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Tabel 5 – Evolutie van het aandeel van de Staat en van de andere begunstigden in de totale 
ontvangsten: indicatieve bedragen na bepaalde correcties (in miljoen euro)
groei 1 jaar 3,7  % 4,1 % 9,0 % 2,4 % 1,4 %
Staat 33.218,8 33.413,5 36.104,3 40.687,1 39.179,2 36.407,7
groei 1 jaar 0,6 % 8,1 % 12,7 % −3,7 % −7,1 %groei 2000 0,6 % 8,7 % 22,5 % 17,9 % 9,6 %aandeel van de ontvangsten 45,2 % 43,9 % 45,5 % 47,0 % 44,2 % 40,6 %
evolutie aandeel 1 jaar −3,0 % 3,8 % 3,4 % −6,0 % −8,3 %
evolutie aandeel 2000 −3,0 % 0,7 % 4,1 % −2,1 % −10,3 %
Europese Unie 3.428,0 3.576,1 3.580,2 4.003,6 4.106,5 4.568,5
groei 1 jaar 4,3 % 0,1 % 11,8 % 2,6 % 11,2 %
groei 2000 4,3 % 4,4 % 16,8 % 19,8 % 33,3 %
aandeel van de ontvangsten 4,7 % 4,7 % 4,5 % 4,6 % 4,6 % 5,1 %
evolutie aandeel 1 jaar 0,6 % −3,9 % 2,6 % 0,2 % 9,8 %
evolutie aandeel 2000 0,6 % −3,3 % −0,8 % −0,6 % 9,1 %
Gemeenschappen en gewesten 25.505,7 28.154,6 27.688,8 29.403,8 30.510,3 32.858,7
groei 1 jaar 10,4 % −1,7 % 6,2 % 3,8 % 7,7 %
groei 2000 10,4 % 8,6 % 15,3 % 19,6 % 28,8 %
aandeel van de ontvangsten 34,7 % 37,0 % 34,9 % 34,0 % 34,4 % 36,6 %
evolutie aandeel 1 jaar 6,5 % −5,6 % −2,6 % 1,3 % 6,3 %
evolutie aandeel 2000 6,5 % 0,6 % −2,1 % −0,7 % 5,5 %
Sociale zekerheid 11.340,8 11.049,8 11.967,3 12.408,9 14.777,1 15.937,4
groei 1 jaar −2,6 % 8,3 % 3,7 % 19,1 % 7,9 %
groei 2000 −2,6 % 5,5 % 9,4 % 30,3 % 40,5 %
aandeel van de ontvangsten 15,4 % 14,5 % 15,1 % 14,3 % 16,7 % 17,8 %
evolutie aandeel 1 jaar −6,0 % 4,0 % −4,9 % 16,3 % 6,4 %
evolutie aandeel 2000 −6,0 % −2,3 % −7,0 % 8,1 % 15,0 %
Subtotaal 40.274,5 42.780,5 43.236,3 45.816,2 49.393,9 53.364,5
groei 1 jaar 6,2 % 1,1 % 6,0 % 7,8 % 8,0 %
groei 2000 6,2 % 7,4 % 13,8 % 22,6 % 32,5 %
aandeel van de ontvangsten 54,8 % 56,1 % 54,5 % 53,0 % 55,8 % 59,4 %
evolutie aandeel 1 jaar 2,5 % −2,9 % −2,8 % 5,3 % 6,6 %
evolutie aandeel 2000 2,5 % −0,6 % −3,3 % 1,8 % 8,5 %
9370-06_RH_Boek163_02.indd   83 9370-06_RH_Boek163_02.indd   83 13-10-2006   13:23:17 13-10-2006   13:23:17 84 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
La part de l'Union européenne dans les recettes totales n'apparaît pas en baisse, 
contrairement à ce que montrait le tableau précédent. La prise en compte de la ressource PNB met au contraire en évidence une augmentation de la part de l'UE, de plus de 9 % sur cinq ans, au lieu d'une baisse de plus de 14 %. 
L'évolution du ﬁ  nancement de la sécurité sociale par l’État est nettement moins marquée selon cette approche (croissance sur cinq ans de 40,5 % au lieu de 137,8 % des recettes attribuées). On constate que ce ﬁ  nancement a 
sensiblement augmenté à partir de 2004, ainsi qu'il a été annoncé
11. On peut 
dire en résumé qu’en 2000, le ﬁ  nancement public12 de la sécurité sociale 
représentait environ 15 % des recettes de l’État, tandis qu’en 2005, ce ﬁ  nan-
cement s’élève à près de 18 %.
Il ressort clairement du tableau que pour l'État, la tendance de la part dans les 
recettes est à la baisse (de 45,2 % à 40,6 % en cinq ans, soit une diminution de 11,5 % de la part relative), tandis que pour tous les autres bénéﬁ  ciaires, elle 
est à la hausse.
Il est aussi intéressant de retracer le graphique de répartition sur la base des don-nées recalculées dans le tableau ci-après:
Graphique 2 – Ventilation des recettes totales en 2005 (après redressements)
Au sein des recettes totales perçues en 2005, la part des ressources attribuées aux communautés et régions est proche de celle de l'État.
La part de l'UE, avec 5 % des recettes totales, est moins modeste qu'il apparaissait 
dans le graphique 1. La part de la sécurité sociale, avec 18 %, est également plus élevée.•
•
•
11 Exposé général du budget 2004 ( Doc. parl . Chambre, DOC  51-0323/001, p. 9).
12 Hors les cotisations de sécurité sociale, et sans tenir compte de la reprise de dettes par l’État.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   84 9370-06_RH_Boek163_02.indd   84 13-10-2006   13:23:17 13-10-2006   13:23:17  163e Boek van het Rekenhof 85Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Het aandeel van de Europese Unie in de totale ontvangsten lijkt niet te dalen, 
in tegenstelling tot wat de voorgaande tabel liet zien. Door de bron BNP in 
aanmerking te nemen, komt daarentegen een stijging van het aandeel van de EU van meer dan 9 % op vijf jaar tot uiting, in plaats van een daling met meer dan 14 %. 
In deze benadering springt de evolutie van de ﬁ  nanciering van de sociale 
zekerheid door de Staat duidelijk minder in het oog (groei op vijf jaar van meer dan 40,5 % in plaats van 137,8 % van de toegewezen ontvangsten). Men stelt vast dat deze ﬁ  nanciering merkelijk is gestegen vanaf 2004, zoals was aange-
kondigd
11. Er kan samenvattend worden gesteld dat de ﬁ  nanciering12 door de 
overheid van de sociale zekerheid in 2000 nagenoeg 15 % van de ontvangsten van de Staat vertegenwoordigde, terwijl die ﬁ  nanciering in 2005 nagenoeg 18 % beloopt. 
Uit de tabel komt duidelijk naar voor dat het aandeel in de ontvangsten 
bestemd voor de Staat een dalende trend vertoont (van 45,2 % naar 40,6 % op vijf jaar, d.w.z. een daling met nagenoeg 11,5 % van het relatieve aandeel), 
terwijl dat aandeel voor alle andere begunstigden stijgt. 
Het is ook interessant de graﬁ  ek van de verdeling opnieuw samen te stellen op basis 
van de herberekende gegevens uit de tabel hierboven:
Graﬁ ek 2 – Uitsplitsing van de totale ontvangsten in 2005 (na correcties)
Binnen de totale ontvangsten geïnd in 2005, ligt het gedeelte van de middelen toe-
gewezen aan de gemeenschappen en de gewesten nauw in de buurt van dat van de Staat.
Het aandeel van de EU, goed voor 5 % van de totale ontvangsten, is minder beschei-
den dan het in graﬁ  ek 1 leek. Het aandeel van de sociale zekerheid (18 %) ligt even-
eens hoger. •
•
•
11 Algemene toelichting van de begroting 2004 ( Parl. St . Kamer, DOC 51-0323/001, p. 9).
12 Buiten de socialezekerheidsbijdragen en zonder rekening te houden met de overname van de schulden 
door de Staat.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   85 9370-06_RH_Boek163_02.indd   85 13-10-2006   13:23:17 13-10-2006   13:23:17 86 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
4 Évolution des composantes des recettes totales
Le tableau suivant donne l’évolution des grandes composantes des recettes totales 
ces dernières années.
Tableau 6 – Évolution des composantes des recettes totales (en millions d’euros)
Recettes courantes 72.392,6 74.529,5 77.228,8 77.287,5 82.172,2 87.256,1
(part des recettes) 98,5 % 97,8 % 97,3 % 89,3 % 92,8 % 97,2 %
Fiscales 69.732,2 71.455,9 73.354,5 73.765,1 78.454,9 82.876,4
(part des recettes) 94,9 % 93,8 % 92,5 % 85,3 % 88,6 % 92,3 %
Non ﬁ  scales 2.660,4 3.073,5 3.874,3 3.522,4 3.717,4 4.379,7
(part des recettes) 3,6 % 4,0 % 4,9 % 4,1 % 4,2 % 4,9 %
Recettes de capital 1.100,8 1.664,6 2.111,7 9.215,9 6.400,9 2.516,1
(part des recettes) 1,5 % 2,2 % 2,7 % 10,7 % 7,2 % 2,8 %
Fiscales 1.029,2 1.090,6 1.127,1 1.251,1 1.435,9 1.481,9
(part des recettes) 1,4 % 1,4 % 1,4 % 1,4 % 1,6 % 1,7 %
Non ﬁ  scales 71,6 573,9 984,7 7.964,8 4.965,1 1.034,2
(part des recettes) 0,1 % 0,8 % 1,2 % 9,2 % 5,6 % 1,2 %
En 2003 et 2004, les recettes de capital avaient été élevées du fait d’opérations 
spéciﬁ  ques, commentées dans les 161e et 162e Cahiers de la Cour des comptes. En 
2003, les recettes de capital représentaient plus de 10 % des recettes totales. En 2005, ce pourcentage est revenu à 2,8 %. Les recettes non ﬁ  scales courantes s’éta-
blissent en 2005 à près de 5 % du total. Les recettes ﬁ  scales courantes représentent 
l’essentiel des recettes. Après les années exceptionnelles 2003 et 2004, elles for-ment à nouveau plus de 92 % du total en 2005.
Le tableau ci-après permet de comparer certains agrégats de recettes au produit 
intérieur brut (PIB), et de suivre leur évolution sur plusieurs années.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   86 9370-06_RH_Boek163_02.indd   86 13-10-2006   13:23:17 13-10-2006   13:23:17  163e Boek van het Rekenhof 87Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
4 Evolutie van de componenten van de totale ontvangsten
De volgende tabel geeft de evolutie van de grote componenten van de totale ont-
vangsten van de voorbije jaren. 
Tabel 6 – Evolutie van de componenten van de totale ontvangsten (in miljoen euro)
Lopende ontvangsten 72.392,6 74.529,5 77.228,8 77.287,5 82.172,2 87.256,1
(aandeel van de ontvangsten) 98,5 % 97,8 % 97,3 % 89,3 % 92,8 % 97,2 %
Fiscale 69.732,2 71.455,9 73.354,5 73.765,1 78.454,9 82.876,4
(aandeel van de ontvangsten) 94,9 % 93,8 % 92,5 % 85,3 % 88,6 % 92,3 %
Niet-ﬁ  scale 2.660,4 3.073,5 3.874,3 3.522,4 3.717,4 4.379,7
(aandeel van de ontvangsten) 3,6 % 4,0 % 4,9 % 4,1 % 4,2 % 4,9 %
Kapitaalontvangsten 1.100,8 1.664,6 2.111,7 9.215,9 6.400,9 2.516,1
(aandeel van de ontvangsten) 1,5 % 2,2 % 2,7 % 10,7 % 7,2 % 2,8 %
Fiscale 1.029,2 1.090,6 1.127,1 1.251,1 1.435,9 1.481,9
(aandeel van de ontvangsten) 1,4 % 1,4 % 1,4 % 1,4 % 1,6 % 1,7 %
Niet-ﬁ  scale 71,6 573,9 984,7 7.964,8 4.965,1 1.034,2
(aandeel van de ontvangsten) 0,1 % 0,8 % 1,2 % 9,2 % 5,6 % 1,2 %
In 2003 en 2004 lagen de kapitaalontvangsten hoog wegens speciﬁ  eke operaties, die 
werden becommentarieerd in het 161e en 162e Boek van het Rekenhof. In 2003 ver-
tegenwoordigden de kapitaalontvangsten meer dan 10 % van de totale ontvangsten. 
In 2005 is dat percentage opnieuw gedaald tot 2,8 %. De lopende niet-ﬁ  scale ont-vangsten belopen in 2005 nagenoeg 5 % van het totaal. De lopende ﬁ  scale ontvangs-
ten vertegenwoordigen de hoofdmoot van de ontvangsten. Na de uitzonderlijke jaren 2003 en 2004, vertegenwoordigen ze opnieuw meer dan 92 % van het totaal in 2005.
Via de onderstaande tabel kunnen bepaalde groepen van ontvangsten worden ver-geleken met het bruto binnenlands product (BBP), en kan hun evolutie over verschil-lende jaren worden opgevolgd.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   87 9370-06_RH_Boek163_02.indd   87 13-10-2006   13:23:18 13-10-2006   13:23:18 88 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Tableau 7 – Évolutions comparées des recettes et du produit intérieur brut
PIB prix courants13251.741 258.884 267.578 274.582 288.089 297.301
Recettes totales 73.493,4 76.194,0 79.340,5 86.503,4 88.573,2 89.772,2
(part du PIB) 29,2 % 29,4 % 29,7 % 31,5 % 30,7 % 30,2 %
Recette ﬁ  scales 70.761,4 72.546,5 74.481,5 75.016,2 79.890,7 84.358,3
(part du PIB) 28,1 % 28,0 % 27,8 % 27,3 % 27,7 % 28,4 %
Recettes voies et moyens 42.257,6 42.532,8 45.363,6 50.407,0 48.074,5 45.728,5
(part du PIB) 16,8 % 16,4 % 17,0 % 18,4 % 16,7 % 15,4 %
Source : compte général de l’État; Belgostat – données à la date du 29 août 2006
13 Le PIB donné ici est celui calculé par Belgostat. Les chiffres ont été mis à jour par Belgostat pour les 
années précédentes, avec des différences signiﬁ  catives par rapport aux anciens chiffres, qui avaient 
été mentionnés au 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 67.
14 Les chiffres indiqués dans cette section sont ceux de la note de conjoncture du Service d’Études et de 
Documentation du SPF Finances. Établis sur la base des données transmises par les administrations 
ﬁ  scales en fonction des droits ou encaissements constatés, ils ont été choisis ici pour assurer une cohérence dans l’analyse pluriannuelle des recettes ﬁ  scales totales. Les différences entre ces chiffres 
et ceux de la Trésorerie établis à partir des imputations budgétaires formant le Compte général de l’État et présentés par ailleurs dans le Cahier, ne portent pas préjudice à la teneur des constatations.Il ressort de ce tableau qu’après avoir augmenté en 2003, le pourcentage des recet-tes totales, par rapport au PIB, revient vers 30 % les années suivantes. Les pourcen-tages relatifs à 2003, concernant les recettes totales et les recettes des voies et moyens (respectivement 31,5 % et 18,4 %), s’expliquent essentiellement par des recettes en capital à caractère exceptionnel.
ﬁ scales
En 2005, les recettes ﬁ  scales totales ont connu une augmentation nominale, de 
5,73 % par rapport à l’année précédente, supérieure à la croissance économique.
1 Évolution des recettes en 2005
Il ressort des chiffres publiés par le SPF Finances14 que les recettes spéciﬁ  quement 
ﬁ scales ont connu en 2005 une progression de l’ordre de 5,73 % par rapport à l’année 
précédente. Comme le montre le tableau ci-après, ce résultat est légèrement infé-
rieur à la progression constatée en 2004, mais reste cependant élevé par rapport aux années antérieures.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   88 9370-06_RH_Boek163_02.indd   88 13-10-2006   13:23:18 13-10-2006   13:23:18  163e Boek van het Rekenhof 89Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Tabel 7 – Vergelijking in de evoluties van de ontvangsten en het bruto binnenlands product
BBP courante prijzen13251.741 258.884 267.578 274.582 288.089 297.301
Totale ontvangsten 73.493,4 76.194,0 79.340,5 86.503,4 88.573,2 89.772,2
(aandeel van het BBP) 29,2 % 29,4 % 29,7 % 31,5 % 30,7 % 30,2 %
Fiscale ontvangsten 70.761,4 72.546,5 74.481,5 75.016,2 79.890,7 84.358,3
(aandeel van het BBP) 28,1 % 28,0 % 27,8 % 27,3 % 27,7 % 28,4 %
Rijksmiddelenontvangsten 42.257,6 42.532,8 45.363,6 50.407,0 48.074,5 45.728,5
(aandeel van het BBP) 16,8 % 16,4 % 17,0 % 18,4 % 16,7 % 15,4 %
Bronnen: algemene rekening van de Staat; Belgostat – gegevens op 29 augustus 2006
13 Het vermelde BBP is door Belgostat berekend. Belgostat heeft de cijfers voor de voorgaande jaren 
geactualiseerd, met signiﬁ  cante verschillen ten opzichte van de oude cijfers die in het 162e Boek van 
het Rekenhof, Volume I, p. 66 waren vermeld.
14 De cijfers in deze sectie komen uit de conjunctuurnota van de Studie- en Documentatiedienst van de 
FOD Financiën. Ze zijn opgesteld op basis van de gegevens die de ﬁ  scale besturen overzenden voor 
de vastgestelde rechten of kasontvangsten. Ze werden hier gekozen vanwege de coherentie in de 
meerjarenanalyse van de totale ﬁ  scale ontvangsten. De verschillen tussen deze cijfers en die van de 
Thesaurie, opgesteld op basis van de begrotingsaanrekeningen die de algemene rekening van de Staat vormen en die elders in het Boek worden voorgesteld, doen geen afbreuk aan de teneur van de vast-stellingen. Uit deze tabel blijkt dat het percentage van de totale ontvangsten ten opzichte van het BBP, nadat het in 2003 was gestegen, in de daaropvolgende jaren terugvalt naar 30 %. De percentages voor 2003 betreffende de totale ontvangsten en de rijksmid-delenontvangsten (resp. 31,5 % en 18,4 %). De piek van 31,5 % kan in hoofdzaak worden verklaard door uitzonderlijke kapitaalontvangsten.
In 2005 kenden de totale ﬁ  scale ontvangsten een nominale groei van 5,73 % ten 
opzichte van het jaar voordien. Ze overstijgen aldus de economische groei.
1 Evolutie van de ontvangsten in 2005
Uit de cijfers van de FOD Financiën14 blijkt dat de speciﬁ  ek ﬁ scale ontvangsten in 
2005 zijn gestegen met 5,73 % ten opzichte van het jaar voordien. Zoals uit de onder-
staande tabel blijkt, valt dat resultaat lichtjes lager uit dan de in 2004 vastgestelde stijging, maar blijft het echter hoog in vergelijking met de voorgaande jaren.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   89 9370-06_RH_Boek163_02.indd   89 13-10-2006   13:23:18 13-10-2006   13:23:18 90 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Tableau 8 – Évolution des recettes en 2005 (en millions d’euros)
2000 2001 2002 2003 2004 2005
Recettes ﬁ  scales totales 70.594,3 72.126,6 74.557,3 74.827,7 79.702,7 84.270,6
Croissance recettes ﬁ  scales 2,17 % 3,37 % 0,36 % 6,51 % 5,73 %
PIB (à prix courants) 251.741 258.884 267.578 274.582 288.089 297.301
Croissance PIB (en valeur) 2,84 % 3,36 % 2,62 % 4,92 % 3,20 %
Sources : SPF Finances, note de conjoncture du 14 juillet 2006 ; Belgostat (28 août 2006)
15 La croissance économique en valeur (ou croissance du PIB nominal) cumule l’effet de la croissance 
économique stricto sensu  (c.-à-d. en volume) et de la croissance en prix (l’inﬂ  ation).La croissance économique qu’a connue la Belgique en 2005 (soit 3,20 % de crois-
sance en valeur15) explique partiellement la croissance des recettes ﬁ  scales.
Le tableau suivant présente un détail des recettes ﬁ  scales de l’année 2005, au regard 
des résultats constatés en 2004.
Tableau 9 – Détail des recettes ﬁ  scales de 2005 au regard des résultats constatés en 2004
2004 2005 Variation
en  %Variation en
valeur
A. Recettes courantes 78.317,2 82.816,0 5,74 % 4.498,7
1. Contributions directes 45.140,7 47.716,6 5,71 % 2.575,8
Taxe de circulation 1.130,1 1.221,4 8,08 % 91,3
Taxe de mise en circulation 266,9 279,3 4,66 % 12,4Eurovignette 96,7 128,2 32,55 % 31,5
Prélèvement compensatoire d’accises 244,3 234,2 −4,12 % −10,1
Taxe sur les jeux et paris 45,7 48,3 5,75 % 2,6
Taxe sur les appareils automatiques 46,2 49,5 7,24 % 3,3Précompte immobilier (b) 40,9 41,2 0,62 % 0,3
Précompte mobilier 2.219,1 2.796,5 26,02 % 577,4
Dividendes 1.093,7 1.403,9 28,35 % 310,1
Autres 1.166,2 1.490,2 27,78 % 324,0
Rôles −40,9 −97,6 −138,81 % −56,7
Impôts participation de salariés 16,9 30,1 77,55 % 13,1
Versements anticipés 9.724,0 10.276,9 5,69 % 552,9
Rôles −262,6 −438,9 −67,10 % −176,2
Rôles INR 200,4 190,2 −5,09 % −10,2
Sociétés 726,2 841,9 15,93 % 115,7
Pers. physiques −1.189,2 −1.470,9 −23,69 % −281,7
Précompte professionnel 31.533,6 33.006,5 4,67 % 1.472,9
Source 31.101,1 32.640,3 4,95 % 1.539,2
Rôles 432,5 366,2 −15,33 % −66,3
Amendes et divers 38,9 43,3 11,37 % 4,4
9370-06_RH_Boek163_02.indd   90 9370-06_RH_Boek163_02.indd   90 13-10-2006   13:23:18 13-10-2006   13:23:18  163e Boek van het Rekenhof 91Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Tabel 8 – Evolutie van de ontvangsten in 2005 (in miljoen euro)
Totale ﬁ  scale ontvangsten 70.594,3 72.126,6 74.557,3 74.827,7 79.702,7 84.270,6
Groei ﬁ  scale ontvangsten 2,17 % 3,37 % 0,36 % 6,51 % 5,73 %
BBP (tegen courante prijzen) 251.741 258.884 267.578 274.582 288.089 297.301
Groei BBP (in waarde) 2,84 % 3,36 % 2,62 % 4,92 % 3,20 %
Bronnen: FOD Financiën, conjunctuurnota van 14 juli 2006; Belgostat (28 augustus 2006)
15 De economische groei in waarde (of groei van het nominale BBP) cumuleert het effect van de econo-
mische groei stricto sensu  (dit wil zeggen in volume) en van de groei in prijzen (de inﬂ  atie).De economische groei in België in 2005 (3,20 % groei in waarde15) verklaart gedeel-
telijk de stijging van de ﬁ  scale ontvangsten. 
De volgende tabel geeft het geheel van de ﬁ  scale ontvangsten van het jaar 2005 
naast de resultaten van 2004.
Tabel 9 – Geheel van de ﬁ  scale ontvangsten 2005 naast de resultaten van 2004
2004 2005 Schommeling
in %Schommeling
in waarde
A. Lopende ontvangsten 78.317,2 82.816,0 5,74 % 4.498,7
1. Directe belastingen 45.140,7 47.716,6 5,71 % 2.575,8
Verkeersbelasting 1.130,1 1.221,4 8,08 % 91,3
Belasting op inverkeerstelling 266,9 279,3 4,66 % 12,4Eurovignet 96,7 128,2 32,55 % 31,5
Accijnscompenserende belasting 244,3 234,2 −4,12 % −10,1
Belasting op spelen en weddenschappen 45,7 48,3 5,75 % 2,6
ontspanningstoestellen46,2 49,5 7,24 % 3,3
Onroerende voorhefﬁ  ng (b) 40,9 41,2 0,62 % 0,3
Roerende voorhefﬁ  ng 2.219,1 2.796,5 26,02 % 577,4
Dividenden 1.093,7 1.403,9 28,35 % 310,1
Andere 1.166,2 1.490,2 27,78 % 324,0
Kohieren −40,9 −97,6 −138,81 % −56,7
Belastingen werknemersparticipatie 16,9 30,1 77,55 % 13,1
Voorafbetalingen 9.724,0 10.276,9 5,69 % 552,9
Kohieren −262,6 −438,9 −67,10 % −176,2
Kohieren BNV 200,4 190,2 −5,09 % −10,2
Vennootschappen 726,2 841,9 15,93 % 115,7
Natuurlijke personen −1.189,2 −1.470,9 −23,69 % −281,7
Bedrijfsvoorhefﬁ  ng 31.533,6 33.006,5 4,67 % 1.472,9
Bron 31.101,1 32.640,3 4,95 % 1.539,2
Kohieren 432,5 366,2 −15,33 % −66,3
Boetes en diversen 38,9 43,3 11,37 % 4,4
9370-06_RH_Boek163_02.indd   91 9370-06_RH_Boek163_02.indd   91 13-10-2006   13:23:18 13-10-2006   13:23:18 92 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
valeur
2. Douane et accises 8.471,6 8.705,1 2,76 % 233,6
Douane 1.693,6 1.795,3 6,00 % 101,6
Accises et divers 6.777,9 6.909,8 1,95 % 131,9
Bières 196,8 193,5 −1,68 % −3,3
boissons fermentées de fruits 111,0 111,2 0,23 % 0,3
Alcools 214,6 218,3 1,75 % 3,8
boissons non alcoolisées 96,3 49,7 −48,36 % −46,6
huiles minérales 3.802,7 3.852,3 1,30 % 49,5
tabac manufacturé 1.651,3 1.655,1 0,23 % 3,8
autres produits 116,3 128,8 10,82 % 12,6taxe d’ouverture 3,3 3,0 −6,75 % −0,2
Écotaxes 0,7 0,3 −54,24 % −0,4
cotisation d’emballage 203,8 343,9 68,73 % 140,1
cotisation sur l’énergie 367,9 345,4 −6,13 % −22,6
Autres 13,4 8,3 −37,91 % −5,1
3. TVA et enregistrement 24.705,0 26.394,3 6,84 % 1.689,3
TVA, droits de timbre 21.486,1 22.524,4 4,83 % 1.038,2
Enregistrement et divers 3.218,8 3.870,0 20,23 % 651,1
Droits d’enregistrement 2.559,5 3.125,8 22,13 % 566,3
Divers 659,4 744,1 12,86 % 84,8
B. Recettes de capital 1.385,4 1.454,6 5,00 % 69,3
Recettes ﬁ  scales totales 79.702,6 84.270,6 5,73 % 4.568,0
Source : SPF Finances, note de conjoncture du 14 juillet 2006
peut singulariser les évolutions.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   92 9370-06_RH_Boek163_02.indd   92 13-10-2006   13:23:18 13-10-2006   13:23:18  163e Boek van het Rekenhof 93Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
in waarde
2. Douane en accijnzen 8.471,6 8.705,1 2,76 % 233,6
Douanerechten 1.693,6 1.795,3 6,00 % 101,6
Accijnzen en diversen 6.777,9 6.909,8 1,95 % 131,9
Bier 196,8 193,5 −1,68 % −3,3
Gegiste vruchtendranken 111,0 111,2 0,23 % 0,3
Alcohol 214,6 218,3 1,75 % 3,8
Alcoholvrije dranken 96,3 49,7 −48,36 % −46,6
Minerale oliën 3.802,7 3.852,3 1,30 % 49,5
Tabaksfabrikaten 1.651,3 1.655,1 0,23 % 3,8
Andere producten 116,3 128,8 10,82 % 12,6Openingsbelasting 3,3 3,0 −6,75 % −0,2
Milieutaksen 0,7 0,3 −54,24 % −0,4
Verpakkingshefﬁ  ng 203,8 343,9 68,73 % 140,1
Bijdrage op energie 367,9 345,4 −6,13 % −22,6
Andere 13,4 8,3 −37,91 % −5,1
3. BTW en registratie 24.705,0 26.394,3 6,84 % 1.689,3
Btw, zegelrechten 21.486,1 22.524,4 4,83 % 1.038,2
Registratierechten en diversen 3.218,8 3.870,0 20,23 % 651,1
Registratierechten 2.559,5 3.125,8 22,13 % 566,3
Diversen 659,4 744,1 12,86 % 84,8
B. Kapitaalontvangsten 1.385,4 1.454,6 5,00 % 69,3
Totale ﬁ  scale ontvangsten 79.702,6 84.270,6 5,73 % 4.568,0
Bron: FOD Financiën, conjunctuurnota van 14 juli 2006
Door de totale ﬁ  scale ontvangsten in relevante belastingcategorieën te groeperen, 
kan men de evoluties aﬂ  eiden.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   93 9370-06_RH_Boek163_02.indd   93 13-10-2006   13:23:18 13-10-2006   13:23:18 94 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Tableau 10 – Recettes ﬁ  scales totales en catégories (en millions d’euros)
2004 2005 variation
en  %variation
en valeur
Précompte professionnel 31.533,6 33.006,5 4,67 % 1.472,9Versements anticipés 9.724,0 10.276,9 5,69 % 552,9Précompte mobilier 2.219,1 2.796,5 26,02 % 577,4Autres impôts CD 1.664,0 1.636,7 −1,64 % −27,3
Douane 1.693,6 1.795,3 6,00 % 101,6Accises et divers 6.777,9 6.909,8 1,95 % 131,9
3. TVA et enregistrement 24.705,0 26.394,3 6,84 % 1.689,3TVA, droits de timbre 21.486,1 22.524,4 4,83 % 1.038,2Enregistrement et divers 3.218,8 3.870,0 20,23 % 651,1
La croissance par rapport à l’année 2004 du précompte professionnel (4,67 %), des 
versements anticipés (5,69 %) ainsi que de la TVA (4,83 %) correspond approximati-vement à celle de l’ensemble des recettes ﬁ  scales (5,73 %). La variation en valeur de 
ces trois paramètres représente 3.064 millions d’euros, soit 67 % de l’augmentation des recettes ﬁ  scales.
En 2005, les remboursements par rôle (personnes physiques) ont été de 1.470,9 mil-lions pour 1.189,2 millions d’euros en 2004 soit une augmentation de 23,69 %. À ce sujet, la Cour avait constaté, à l’occasion de l’audit Calcul et perception du 
précompte professionnel  (publication d’août 2005), qu’il existe globalement des 
déséquilibres pour certaines catégories de contribuables pour lesquels le précompte prélevé paraît systématiquement supérieur à l’impôt ﬁ  nalement dû alors qu’inverse-
ment pour d’autres, le précompte est insufﬁ  sant et provoque, au moment de l’enrô-
lement, un surplus d’impôt à payer. 
Le tableau ci-après présente les estimations de recettes ﬁ  scales dans le budget ini-
tial et le budget ajusté, en regard des réalisations constatées en 2005, et ce pour les 
grandes catégories de recettes ﬁ  scales. Les deux dernières colonnes indiquent la différence, en pourcentage et en valeur, entre les recettes budgétées lors de l’ajus-tement et les recettes effectives.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   94 9370-06_RH_Boek163_02.indd   94 13-10-2006   13:23:18 13-10-2006   13:23:18  163e Boek van het Rekenhof 95Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Tabel 10 – Totale ﬁ  scale ontvangsten volgens categorieën (in miljoen euro)
2004 2005 Schommeling 
in  %Schommeling in 
waarde
Andere belastingen DB 1.664,0 1.636,7 −1,64 % −27,3
Douane 1.693,6 1.795,3 6,00 % 101,6Accijnzen en diversen 6.777,9 6.909,8 1,95 % 131,9
3. Btw en registratie 24.705,0 26.394,3 6,84 % 1.689,3Btw, zegelrechten 21.486,1 22.524,4 4,83 % 1.038,2Registratierechten en diversen 3.218,8 3.870,0 20,23 % 651,1
De groei ten opzichte van het jaar 2004 van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng (4,67 %), van de 
voorafbetalingen (5,69 %) alsmede van de btw (4,83 %) stemt nagenoeg overeen met 
die van de ﬁ  scale ontvangsten in hun geheel (5,73 %). De variatie in waarde van die 
drie parameters vertegenwoordigt 3.064 miljoen euro, d.i. 67 % van de verhoging van de ﬁ scale ontvangsten. 
In 2005 werden er voor 1.470,9 miljoen euro terugbetalingen via kohieren (natuurlijke personen) verricht, tegenover 1.189,2 miljoen euro in 2004, wat neerkomt op een stijging met 23,69 %. Het Rekenhof heeft in het kader van zijn audit Berekening en 
inning van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng  (publicatie van augustus 2005) vastgesteld dat er 
globaal onevenwichten voor bepaalde categorieën van belastingplichtigen bestaan waarvoor de afgehouden voorhefﬁ  ng systematisch hoger lijkt te liggen dan de uitein-
delijk verschuldigde belasting terwijl voor andere categorieën de voorhefﬁ  ng te laag 
is, zodat op het ogenblik van de inkohiering een groot belastingbedrag moet worden 
bijbetaald.
2  Vergelijking tussen de geraamde ontvangsten en de verrichte 
De onderstaande tabel geeft voor de grote categorieën van ﬁ  scale ontvangsten de 
ramingen van de ﬁ  scale ontvangsten in de initiële begroting en de aangepaste begro-
ting naast de in 2005 vastgestelde verwezenlijkingen. De laatste twee kolommen geven het verschil aan in procent en in waarde tussen de bij de aanpassing gebud-getteerde ontvangsten en de effectieve ontvangsten.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   95 9370-06_RH_Boek163_02.indd   95 13-10-2006   13:23:19 13-10-2006   13:23:19 96 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Tableau 11 – Comparaison entre recettes estimées et recettes réalisées
Budget 
initialBudget 
ajustéRéalisation Écart par rapport au 
En  % En valeur
Contributions directes 46.352,4 46.877,1 47.716,6 1,79 % 839,5
Précompte mobilier 2.525,0 2.603,0 2.796,5 7,43 % 193,5
Précompte professionnel 32.712,8 32.775,0 33.006,5 0,71 % 231,5
Versements anticipés 9.650,0 10.300,0 10.276,9 −0,22 % −23,1
Rôles −557,2 −806,5 −438,9 −45,58 % 367,6
Autres 2.021,8 2.005,6 2.075,6 3,49 % 70,0
Douanes et accises 8.865,3 9.097,0 8.705,2 −4,31 % −391,8
TVA 22.496,2 22.309,3 22.524,3 0,96 % 215,0Enregistrement et divers 3.380,9 3.470,5 3.869,9 11,51 % 399,4
Droits de succession 1.414,5 1.417,7 1.454,6 2,60 % 36,9
Recettes ﬁ  scales totales 82.509,3 83.171,6 84.270,6 1,32 % 1.099,0
Source : Budget 2005 et Budget 2005 ajusté ; SPF Finances, note de conjoncture du 14 juillet 2006
On constate que les recettes effectives sont supérieures de 1,32 % aux recettes 
estimées lors de l’ajustement, soit une différence de l’ordre de 1,1 milliard d’euros.
/L50776  RÉSULTATS  DE LA LUTTE  CONTRE  LA FRAUDE  
FISCALE  EN 2005
Les résultats globaux de la lutte contre la fraude ﬁ  scale ont été évalués à environ 600 millions d’euros pour l’année 2005, selon les chiffres communiqués par le secrétaire d’État à la Modernisation des ﬁ  nances et à la Lutte contre la fraude ﬁ  s-cale. La Cour des comptes commente les neuf actions menées par l’administration qui ont produit un résultat quantitatif déterminé en cette matière. 
La Cour relève que l’évaluation des résultats de la lutte contre la fraude ﬁ  scale au 
cours d’une année budgétaire constitue une tâche difﬁ  cile, qui se heurte à l’impré-cision du concept même de “lutte contre la fraude ﬁ  scale”. En outre, il existe un problème de césure dans la présentation des résultats : certains montants sont rat-tachés à l’année 2005, alors qu’ils ont été encaissés avant cette année ou seule-ment en 2006. 
La Cour des comptes rappelle la nécessité de tenir des statistiques en matière de 
recettes ﬁ  scales dans un cadre de référence cohérent. Idéalement, une évaluation des résultats de l’action de la lutte contre la fraude ﬁ  scale devrait se baser sur des données relatives aux recettes recouvrées au cours d’un exercice budgétaire déter-miné et comparer ces données aux prévisions et aux résultats antérieurs. Les varia-tions importantes constatées devraient être commentées. 
9370-06_RH_Boek163_02.indd   96 9370-06_RH_Boek163_02.indd   96 13-10-2006   13:23:19 13-10-2006   13:23:19  163e Boek van het Rekenhof 97Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Tabel 11 – Vergelijking tussen de geraamde ontvangsten en de gerealiseerde ontvangsten
Initiële 
begrotingVerwezenlijking Verschil ten opzichte van 
de aangepaste begroting
In  % In waarde
Directe belastingen 46.352,4 46.877,1 47.716,6 1,79 % 839,5
Roerende voorhefﬁ  ng 2.525,0 2.603,0 2.796,5 7,43 % 193,5
Bedrijfsvoorhefﬁ  ng 32.712,8 32.775,0 33.006,5 0,71 % 231,5
Voorafbetalingen 9.650,0 10.300,0 10.276,9 −0,22 % −23,1
Kohieren −557,2 −806,5 −438,9 −45,58 % 367,6
Andere 2.021,8 2.005,6 2.075,6 3,49 % 70,0
Douane en accijnzen 8.865,3 9.097,0 8.705,2 −4,31 % −391,8
Btw 22.496,2 22.309,3 22.524,3 0,96 % 215,0Registratie en diversen 3.380,9 3.470,5 3.869,9 11,51 % 399,4
Successierechten 1.414,5 1.417,7 1.454,6 2,60 % 36,9
Totale ﬁ  scale ontvangsten 82.509,3 83.171,6 84.270,6 1,32 % 1.099,0
Bron: begroting 2005 en aangepaste begroting 2005; FOD Financiën, conjunctuurnota van 14 juli 2006
De effectieve ontvangsten blijken 1,32 % hoger te liggen dan de ontvangsten die bij 
de aanpassing werden geraamd, d.w.z. een verschil van nagenoeg 1,1 miljard euro. 
/L50776  RESULTATEN  VAN DE STRIJD  TEGEN  DE FISCALE  
FRAUDE  IN 2005
De strijd tegen de ﬁ  scale fraude heeft voor het jaar 2005 in totaal ongeveer 600 mil-joen euro opgeleverd volgens de cijfers van de staatssecretaris voor de Modernise-ring van de Financiën en de Strijd tegen de Fiscale Fraude. Het Rekenhof geeft commentaar bij de negen acties die de administratie ondernomen heeft en die op dit vlak een meetbaar resultaat hebben opgeleverd.
Het Rekenhof merkt op dat het evalueren van de resultaten van de strijd tegen de 
ﬁ  scale fraude in de loop van een begrotingsjaar een moeilijke opdracht is. Een eer-ste moeilijkheid is het gebrek aan precisie van het concept “strijd tegen de ﬁ  scale fraude” zelf. Bovendien bestaat er een probleem van toewijzing aan een bepaald ﬁ  scaal jaar bij de voorstelling van de resultaten: bepaalde bedragen worden toege-wezen aan het jaar 2005, terwijl ze al vroeger werden geïnd of pas in 2006. 
Het Rekenhof herhaalt dat het noodzakelijk is statistieken over de ﬁ  scale ontvangs-
ten bij te houden binnen een coherent referentiekader. Ideaal gesproken zou een evaluatie van de strijd tegen de ﬁ  scale fraude moeten steunen op de gegevens over de ingevorderde ﬁ  scale ontvangsten tijdens een bepaald begrotingsjaar en die gegevens moeten vergelijken met de ramingen en de voorgaande resultaten. Belangrijke verschillen zouden moeten worden toegelicht. 
9370-06_RH_Boek163_02.indd   97 9370-06_RH_Boek163_02.indd   97 13-10-2006   13:23:19 13-10-2006   13:23:19 98 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Lors de la commission des Finances et du Budget du 7 mars 200616, le secrétaire 
d’État à la Modernisation des ﬁ  nances et à la Lutte contre la fraude ﬁ  scale, adjoint 
au ministre des Finances, a communiqué les résultats de la lutte contre la fraude 
ﬁ scale en 2005. Évalués à environ 600 millions d’euros, les chiffres présentés à cette 
occasion sont les suivants (en millions d’euros) :
Tableau 12 – Résultats de la lutte contre la fraude ﬁ  scale 
(chiffres du secrétaire d’État, en millions euro)
Liaison des banques de données du SPF Finances 99,1
Échange d’informations entre l’Organe central pour la saisie et la 
conﬁ scation et les receveurs3
Datamining 36,8
Abus du système de plus-value 28,4
Enquêtes spéciﬁ  ques 28,3
Sièges ﬁ  ctifs 6,9
Sociétés de liquidités frauduleuses 72,7
Carrousels-TVA 280,7
Compensation de dédommagement (Philip Morris) 44
Total 599,9
Le secrétaire d’État a par ailleurs annoncé que ces chiffres étaient communiqués à 
la Cour des comptes pour leur contrôle. La Cour est en mesure d’apporter les com-mentaires suivants.
Un projet de rapport a été soumis au secrétaire d’État le 23 août 2006. Il y a répondu 
le 22 septembre 2006.
2 Liaison des banques de données du SPF Finances
En confrontant les listes de contribuables qui présentent à la fois un solde créditeur 
et un solde débiteur vis-à-vis de l’administration ﬁ  scale, les services chargés du recouvrement peuvent compenser la créance relative à un impôt (contributions direc-tes ou TVA) et la dette relative à un autre impôt, pour un même contribuable.
Trois listes interviennent dans ce système de compensation :
liste 702 : restitutions mensuelles de TVA ; 
liste 678 : restitutions trimestrielles de TVA ; liste 697 : remboursements d’impôts directs. 
Selon les chiffres du secrétaire d’État, sur ces listes ont été imputées en 2005 des 
dettes ﬁ  scales pour un total de 99,1 millions d’euros, soit respectivement, 23,67 mil-
lions, 44,07 millions et 31,36 millions d’euros. Depuis lors, certaines données relati-ves à l’année 2005, non disponibles le 7 mars 2006, viennent augmenter le résultat global qui s’élève ainsi à 113,37 millions d’euros.•
•
•
16 Commission des Finances et du Budget, Compte rendu intégral, CRIV 51 COM 873.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   98 9370-06_RH_Boek163_02.indd   98 13-10-2006   13:23:19 13-10-2006   13:23:19  163e Boek van het Rekenhof 99Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Op de vergadering van de commissie voor de Financiën de Begroting van 7 maart 200616 
stelde de staatssecretaris voor Modernisering van de Financiën en de Strijd tegen de 
Fiscale Fraude, toegevoegd aan de minister van Financiën, de resultaten van de strijd tegen de ﬁ  scale fraude in 2005 voor. De totale raming bedroeg ongeveer 600 mil-joen euro, waarbij de volgende cijfers werden voorgesteld:
Tabel 12 – Resultaten van de strijd tegen de ﬁ  scale fraude
(cijfers staatssecretaris, in miljoen euro)
Koppeling van de gegevensbanken van de FOD Financiën 99,1
Uitwisseling van gegevens tussen COIV en ontvangers 3
Misbruik van het meerwaardesysteem 28,4
Speciﬁ  eke onderzoeken 28,3
Fictieve zetels 6,9
Frauduleuze kasgeldconstructies 72,7Btw-carrousels 280,7
Compensatievergoeding (Philip Morris) 44
Totaal 599,9
De staatssecretaris kondigde bovendien aan dat de cijfers ter controle meegedeeld 
waren aan het Rekenhof. Het Rekenhof geeft daarbij de onderstaande commentaar.
Op 23 augustus 2006 is een ontwerpverslag voorgelegd aan de staatssecretaris. Die 
heeft op 22 september 2006 geantwoord.
2 Koppeling van de gegevensbanken van de FOD Financiën 
Door de lijsten van de belastingplichtigen die tegelijkertijd een creditsaldo en een 
debetsaldo hebben tegenover de ﬁ  scus, met elkaar te vergelijken, kunnen de invorde-
ringdiensten de schuldvordering voor een belasting (personenbelasting of btw) en de schuld voor een andere belasting compenseren voor eenzelfde belastingplichtige.
Er worden drie lijsten gebruikt in dat compensatiesysteem:
lijst 702: maandelijkse btw-teruggaven; 
lijst 678: driemaandelijkse btw-teruggaven; 
lijst 697: terugbetalingen directe belastingen. 
Volgens de cijfers van de staatssecretaris werden op die lijsten in 2005 respectie-
velijk 23,67 miljoen, 44,07 miljoen en 31,36 miljoen euro aan belastingschulden aangerekend, d.i. in totaal 99,1 miljoen euro. Intussen hebben sommige cijfers over het jaar 2005 die niet beschikbaar waren op 7 maart 2006, het totale resultaat tot 113,37 miljoen euro verhoogd.•
•
•
16 Commissie voor de Financiën en de Begroting, Integraal verslag, CRIV 51 COM 873.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   99 9370-06_RH_Boek163_02.indd   99 13-10-2006   13:23:19 13-10-2006   13:23:19 100 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
La Cour des comptes a pu reconstituer ces montants pour ce qui concerne les listes 
TVA (702 et 678). Par contre, pour la liste 697, l’administration a signalé que les montants reçus par la TVA en provenance des contributions directes ont totalisé 12,5 millions d’euros en 2005 (et non 31,36 millions).
Dans sa réponse, le secrétaire d’État a constaté qu’il existait une contestation pen-
dante, concernant une dette de 25,6 millions d’euros, pour laquelle il n’y a pas eu d’imputation de crédit d’impôt et donc pas de perception par la TVA. D’autre part, un montant de 6,8 millions d’euros restait à comptabiliser. Dès lors, les recettes rela-tives à la liste 697 sont effectivement de 12,5 millions d’euros, ce qui porte le résul-tat global pour ce poste à 94,51 millions d’euros.
Avant 2005, les compensations ne pouvaient se faire que pour un même impôt et 
étaient régies par l’article 166 AR/CIR92
17 pour les contributions directes et par 
l’article 8 de l’AR n° 4 du 29 décembre 1969 pour la TVA. En droit, les compensa-tions entre impôts différents n’étaient possibles que via une procédure de saisie-arrêt simpliﬁ  ée. Le chapitre 3 du titre XI de la loi-programme du 27 décembre 2004 
(articles 334 à 338) a prévu, à partir du 1
er janvier 2005, l’affectation des sommes à 
restituer ou à payer, sans formalités.
La Cour des comptes relève toutefois que, quoi qu’il en soit de la procédure réelle-
ment pratiquée par l’administration, les compensations se faisaient déjà de manière assez automatisée, antérieurement au 1
er janvier 2005. Ainsi, pour l’année 2004, les 
compensations sur les listes TVA ont été respectivement de 18,66 millions (liste 702) et de 52,82 millions d’euros (liste 678)
18, mais il ne faut pas négliger l’effet de 
volume que peu(ven)t causer une ou quelques compensation(s) importante(s). Pour la liste relative aux impôts directs, par contre, l’effet de la modiﬁ  cation législative semble plus évident, puisque la compensation était de 3,57 millions d’euros seule-ment en 2004.
Ce système permet certes de rationnaliser et d’accélérer la gestion administrative 
du recouvrement. Cependant, les recettes engrangées de cette manière ne concer-nent qu’indirectement la lutte contre la fraude ﬁ  scale, puisqu’il n’y a pas de raison de 
penser que les contribuables qui ont fait l’objet de ces compensations entendaient échapper à leurs obligations ﬁ  scales. Il ne s’agit pas de recettes supplémentaires, 
mais d’une simple compensation entre dettes et créances, sans que l’on puisse esti-mer quel pourcentage de créances n’auraient pas été acquittées, lequel pourcentage représenterait la réelle plus-value de ce système.
Il convient enﬁ  n de préciser que le résultat attendu de cette mesure lors de l’élabo-
ration du budget 2005 s’élevait à 75 millions d’euros, selon le ministre des Finan-
ces
19. Le secrétaire d’État souligne que les recettes constatées, soit 94,51 mil-
lions d’euros, sont donc plus élevées que le résultat attendu.
D’une manière générale, le secrétaire d’État estime que les efforts en vue d’une 
meilleure collaboration entre les services de taxation et de recouvrement conduisent à une lutte plus efﬁ  cace contre la fraude.
17 AR/CIR92 : Arrêté royal d’exécution du Code des impôts sur les revenus 1992.
18 In Note de suivi : situation au 15.04.2005 , du 25 avril 2005, p. 22.
19 Budget des recettes et des dépenses, Commentaire général, Doc. parl. , Chambre, DOC 51-1369/001, 
p. 138.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   100 9370-06_RH_Boek163_02.indd   100 13-10-2006   13:23:19 13-10-2006   13:23:19  163e Boek van het Rekenhof 101Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Het Rekenhof heeft die lijsten kunnen hersamenstellen wat de btw-lijsten betreft 
(702 en 678). Voor lijst 697 daarentegen heeft de administratie erop gewezen dat de bedragen die de btw heeft ontvangen en die afkomstig zijn van de directe belastin-gen, in 2005 in totaal 12,5 miljoen euro bedroegen (in plaats van 31,36 miljoen).
In zijn antwoord heeft de staatssecretaris vastgesteld dat er nog een betwisting 
hangende was over een schuld van 25,6 miljoen euro. Daarvoor is nog geen belas-tingkrediet aangerekend en derhalve ook geen inning door de btw-diensten. Ander-zijds moest nog een bedrag van 6,8 miljoen euro in de boekhouding worden verwerkt. Daardoor bedragen de inkomsten op de lijst 697 effectief 12,5 miljoen euro, wat het totale resultaat voor die post op 94,51 miljoen euro brengt.
Vóór 2005 waren compensaties enkel mogelijk voor eenzelfde type belasting. Ze 
werden geregeld door artikel 166 KB/WIB92
17 wat de directe belastingen betreft en 
door het KB nr. 4 van 29 december 1969 wat de btw betreft. Wettelijk gezien waren compensaties tussen verschillende soorten belastingen enkel mogelijk via een ver-eenvoudigde derdenbeslagprocedure. Hoofdstuk 3 van titel XI van de programmawet van 27 december 2004 (artikels 334 tot 338) bepaalt dat de terug te geven of te betalen sommen vanaf 1 januari 2005 zonder formaliteit kunnen worden aange-wend.
Het Rekenhof merkt echter op dat de compensaties al vóór 1 januari 2005 vrij auto-
matisch werden uitgevoerd, welke procedure de administratie ook volgde. Voor het jaar 2004 werden compensaties op de btw-lijsten uitgevoerd voor respectievelijk 18,66 miljoen (lijst 702) en 52,82 miljoen euro (lijst 678)
18, maar men mag niet uit 
het oog verliezen dat een of enkele belangrijke compensaties een belangrijk effect op het volume kunnen hebben. Voor de lijst met betrekking tot de directe belastin-gen daarentegen, lijkt het effect van de wetswijziging evidenter aangezien de com-pensatie in 2004 slechts 3,57 miljoen euro bedroeg.
Dat systeem maakt het zeker mogelijk de administratieve afhandeling van de invor-
dering te rationaliseren en te versnellen. Toch hebben de ontvangsten die op die manier worden gerealiseerd, slechts indirect met de strijd tegen de ﬁ  scale fraude te 
maken. Er is immers geen reden om aan te nemen dat de belastingplichtigen voor wie die compensaties zijn gebeurd, aan hun ﬁ  scale verplichtingen wilden ontsnappen. 
Het gaat niet om meerontvangsten maar om een gewone compensatie tussen schul-den en schuldvorderingen, zonder dat men kan ramen welk percentage van de schuld-vorderingen niet zou zijn vereffend. Dat percentage zou de echte meerwaarde van 
het systeem aangeven.
Tot slot moet worden gepreciseerd dat het verwachte resultaat van deze maatregel 
bij de opmaak van de begroting 2005 volgens de minister van Financiën 75 mil-joen euro bedroeg
19. De staatssecretaris onderstreept dat de effectieve ontvangs-
ten, zijnde 94,51 miljoen euro, hoger liggen dan het verwachte resultaat.
In het algemeen is de staatssecretaris van oordeel dat de inspanningen voor een 
betere samenwerking tussen de taxatie- en inningsdiensten tot een efﬁ  ciëntere fraude-
bestrijding leiden.
17 KB/WIB92: Koninklijk besluit tot uitvoering van het wetboek van de inkomstenbelastingen 1992.
18 Opvolgingsnota: toestand op 15 april 2005, van 25 april 2005, p. 22.
19 Begroting van ontvangsten en uitgaven, Algemene toelichting, Parl.St.  Kamer, DOC 51-1369/001, 
p. 138.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   101 9370-06_RH_Boek163_02.indd   101 13-10-2006   13:23:19 13-10-2006   13:23:19 102 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
3 Échange d’informations entre l’OCSC et les receveurs
L’Organe central pour la saisie et la conﬁ  scation (OCSC), créé par la loi du 
26 mars 2003, est un service spécialisé en vue de centraliser les aspects juridiques, 
ﬁ  nanciers et internationaux de la saisie conservatoire en matière pénale et de la conﬁ scation d’avantages patrimoniaux issus d’un délit.
Au cours de l’année 2005, l’OCSC a identiﬁ  é une cinquantaine de saisies enregis-trées dans 26 dossiers de fraude ﬁ  scale, dont 34 saisies portant sur des liquidités, 
pour une valeur totale de 3.861.311 euros
20. Durant la même période, des conﬁ  sca-
tions ont été prononcées dans six dossiers de fraude ﬁ  scale, portant sur 9.124.579 euros 
sans saisie préalable.
Pour ce qui concerne les montants réellement encaissés par des receveurs, des som-mes totalisant quelque 775.000 euros ont été imputées avant le 1
er janvier 2006. Le 
résultat donné par le secrétaire d’État prend donc en compte des sommes qui devai-ent être encaissées après le 31 décembre 2005.
4 Datamining
À partir d’un stock de données historiques, le datamining  (exploration de données) 
vise à extraire des informations probantes pour la sélection des contribuables les 
plus susceptibles de donner lieu à des contrôles ﬁ  scaux productifs.
La première itération du datamining portait sur des assujettis TVA déposants trimes-triels réguliers, qui n’avaient jamais été associés à de la fraude. 289.231 assujettis 
TVA répondaient à ces critères et 15.641 ont été sélectionnés pour être contrôlés, 
parmi lesquels 11.181 ont réellement fait l’objet d’un contrôle à l’occasion de cette sélection spéciﬁ  que dans le cadre du datamining .
Il apparaît qu’au terme de l’analyse statistique et qualitative de la première itération, les résultats déﬁ  nitifs des contrôles sont sensiblement plus favorables que ce qui avait été présenté le 7 mars 2006, puisqu’ils totalisent 67,2 millions d’euros de sup-pléments (en impôts sur les revenus ou en TVA)
21. Ce chiffre appelle cependant 
plusieurs commentaires.
Les chiffres revendiqués par l’administration proviennent de tableaux de bord ali-
mentés par les taxateurs, et non des données d’enrôlements ou d’ordres de recou-vrement.
Il faut noter ensuite que ces chiffres, comme la plupart de ceux qui sont présentés 
dans la suite de ce chapitre, sont des créances , des droits constatés, et non des 
recettes  au sens de la comptabilité de l’État actuelle, c’est-à-dire des encaissements. 
En outre, les chiffres comprennent les taxations encore contestées par le contribua-ble, dont les chances de recouvrement sont moins élevées et dont les délais de recouvrement sont généralement plus longs.
20 Les autres saisies portent sur des titres, des véhicules ou des immeubles, mais la valeur de ces biens 
n’a pas été notiﬁ  ée à l’OCSC.
21 Les résultats de la première itération débordent cependant quelque peu la seule année 2005, puisque 
les premiers contrôles ont commencé en décembre 2004 et que l’application pour le feedback  a été 
clôturée le 6 janvier 2006.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   102 9370-06_RH_Boek163_02.indd   102 13-10-2006   13:23:19 13-10-2006   13:23:19  163e Boek van het Rekenhof 103Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
3 Uitwisseling van informatie tussen het COIV en de ontvangers
Het Centraal Orgaan voor de Inbeslagneming en de Verbeurdverklaring (COIV), 
opgericht door de wet van 26 maart 2003, is een gespecialiseerde dienst om de juridische, ﬁ  nanciële en internationale aspecten van het bewarend beslag in straf-
zaken en de verbeurdverklaring van patrimoniale voordelen voortvloeiend uit een misdrijf te centraliseren.
In de loop van het jaar 2005 heeft het COIV een vijftigtal inbeslagnemingen geïdenti-ﬁ ceerd die in 26 dossiers van ﬁ  scale fraude waren geregistreerd; 34 daarvan betrof-
fen inbeslagnemingen van liquide middelen voor een totale waarde van 3.861.311 euro
20. 
Tijdens dezelfde periode werden verbeurdverklaringen uitgesproken in 6 dossiers van ﬁ  scale fraude voor een bedrag van 9.124.579 euro zonder voorafgaande inbeslag-neming.
Wat de werkelijk door de ontvangers geïnde bedragen betreft, werd ongeveer 775.000 euro vóór 1 januari 2006 aangerekend. Het resultaat dat de staatssecretaris opgeeft, houdt daarom rekening met bedragen die na 31 december 2005 moesten worden geïnd.
Datamining heeft als doel uit een voorraad historische gegevens informatie te halen 
waarmee de belastingplichtigen kunnen worden geselecteerd bij wie ﬁ  scale controles 
het meeste resultaat zullen opleveren.
De eerste toepassing van de datamining betrof btw-plichtigen die regelmatig een 
driemaandelijkse aangifte indienen en die nooit met fraude in verband waren gebracht. 289.231 btw-plichtigen beantwoordden aan die criteria en 15.641 werden geselec-
teerd om te worden gecontroleerd; 11.181 ervan werden werkelijk gecontroleerd 
naar aanleiding van deze speciﬁ  eke selectie in het kader van de datamining.
Uit de statistische en kwalitatieve analyse van de eerste toepassing blijkt dat de deﬁ nitieve resultaten van de controles gevoelig gunstiger zijn dan wat op 7 maart 2006 
was voorgesteld, aangezien ze een totaal van 67,2 miljoen euro aan supplementaire aanslagen vertegenwoordigden (aan inkomstenbelastingen of aan btw)
21. Dat cijfer 
vergt echter enig commentaar.
De cijfers die de administratie aanvoert, zijn afkomstig van de boordtabellen die de taxatieambtenaren invullen, niet van gegevens inzake inkohieringen of aanslagbiljetten.
Vervolgens moet worden opgemerkt dat deze cijfers, net als de meeste die verder in dit hoofdstuk voorkomen, schuldvorderingen zijn, vastgestelde rechten, en geen 
ontvangsten in de zin van de huidige rijkscomptabiliteit, te weten inningen. Boven-
dien omvatten de cijfers ook de aanslagen die de belastingplichtigen nog betwisten, waarvoor de kans op invordering lager is en waarvoor de termijn voor invordering over het algemeen langer is.
20 De andere inbeslagnemingen betreffen waardepapieren, voertuigen of gebouwen, maar de waarde van 
die goederen werd niet meegedeeld aan het COIV.
21 De resultaten van de eerste toepassing overstijgen echter enigszins het jaar 2005 aangezien de eerste 
controles in december 2004 begonnen en de toepassing voor de feedback op 6 januari 2006 werd afgesloten.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   103 9370-06_RH_Boek163_02.indd   103 13-10-2006   13:23:19 13-10-2006   13:23:19 104 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
5 Abus du système de plus-value
Sur la base de l’article 192 CIR92, les plus-values réalisées sur des actions ou parts 
sont, sous certaines conditions, intégralement exonérées. Ce système belge, parti-
culièrement avantageux au regard d’autres législations ﬁ  scales, est parfois exploité 
de manière abusive par des sociétés étrangères créant des holdings belges avec lesquelles diverses opérations liées, éventuellement simulées, s’enchaînent sur une courte période aﬁ  n d’exonérer un revenu taxable en soi.
Les chiffres fournis par l’administration, début juillet 2006, en ce qui concerne l’évo-lution des résultats en cette matière, sont inférieurs, pour 2005, aux chiffres présen-tés par le secrétaire d’État :
Tableau 13 – Résultats de la lutte contre les abus des systèmes de plus-value 
(chiffres de l’administration, en euros)
Année augmentation des 
revenus imposablesmontants enrôlés montants perçus 
(recettes)
2000 2.932.335 204.375
2001 31.408.341 15.835.399 205.4392002 284.437.611 79.453.263 2.066.8592003 225.707.340 63.083.795 8.916.940
2004 149.157.749 70.962.545 11.053.345
2005 43.034.114 18.557.345 16.707.411
Que ce soit en termes de droits constatés ou de recettes, les montants sont infé-
rieurs aux 28,4 millions d’euros présentés par le secrétaire d’État. Cet écart s’expli-que par le fait que le secrétaire d’État a repris toutes les cotisations avec accord  
exclusivement, mais pour l’ ensemble des années concernées et pas uniquement 
pour 2005.
Le tableau ci-dessus met en évidence une baisse importante des montants enrôlés 
en 2005 (moins 74 % par rapport à 2004), qui s’accélère encore davantage en 2006. Cette baisse est vraisemblablement l’indice que ce type de fraude est désormais maîtrisé.
Dans sa réponse, le secrétaire d’État conﬁ  rme que cette baisse tendancielle traduit 
une relative maîtrise de ce type de fraude.
6 Enquêtes spéciﬁ  ques
Trois types d’enquêtes spéciﬁ  ques ont produit des résultats chiffrés au cours de 
l’année 2005, pour un montant total de 28,3 millions d’euros : le secteur des télé-coms (26,6 millions d’euros), le secteur de la viande – “action Steak” – (247.000 euros) et le secteur des distributeurs de mazout (1,4 million d’euros). Il s’agit de montants enrôlés. Certaines de ces enquêtes se sont poursuivies en 2006 et ont vu leur ren-dement augmenter.
Le résultat attendu de ces enquêtes sectorielles était de 65 millions d’euros dans le 
budget 2005
22.
Parallèlement, d’autres actions spéciﬁ  ques ont commencé en 2005, pour ne produire 
leurs résultats que cette année (p. ex. dentistes, chirurgiens-plasticiens).
22 Budget des recettes et des dépenses, Commentaire général, Doc. parl. , Chambre, DOC 51-1369/001, 
p. 139.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   104 9370-06_RH_Boek163_02.indd   104 13-10-2006   13:23:20 13-10-2006   13:23:20  163e Boek van het Rekenhof 105Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
5 Misbruik van het meerwaardesysteem
Op basis van artikel 192 WIB92 zijn de meerwaarden gerealiseerd op aandelen of 
deelbewijzen, onder bepaalde voorwaarden volledig van belasting vrijgesteld. Dat 
Belgische stelsel, dat bijzonder gunstig is in vergelijking met andere ﬁ  scale wetgevin-
gen, wordt soms misbruikt door buitenlandse vennootschappen die Belgische hol-dings oprichten waarmee tijdens een korte periode verschillende, eventueel gesimu-leerde, verrichtingen worden uitgevoerd om de belasting te ontwijken op een inkomen dat op zichzelf belastbaar is.
De cijfers die de administratie begin juli 2006 heeft verstrekt over de evolutie van de 
resultaten op dat gebied, liggen voor 2005 lager dan de cijfers die de staatssecreta-ris voorlegt:
Tabel 13 – Resultaten van de strijd tegen het misbruik van het meerwaardesysteem 
(cijfers administratie, in euro)
Jaar Verhoging van de 
belastbare inkomstenIngekohierde 
bedragenGeïnde bedragen 
(ontvangsten)
Zowel in termen van vastgestelde rechten als in termen van ontvangsten zijn de 
bedragen lager dan de 28,4 miljoen euro die de staatssecretaris meedeelt. Dat ver-schil wordt verklaard doordat de staatssecretaris uitsluitend al de belastingen heeft opgenomen  waarover een akkoord is bereikt , maar voor alle beoogde jaren en niet 
enkel voor 2005.
De bovenstaande tabel toont een aanzienlijke daling van de bedragen die in 2005 
werden ingekohierd (min 74 % tegenover 2004). Die daling is nog groter in 2006 en wijst er waarschijnlijk op dat dit type van fraude voortaan onder controle is.
In zijn antwoord bevestigt de staatssecretaris dat deze dalende tendens erop wijst 
dat dit type fraude onder controle is.
6 Speciﬁ  eke onderzoeken
Drie types van speciﬁ  eke onderzoeken hebben in de loop van het jaar 2005 in totaal 
28,3 miljoen euro opgeleverd: de telecomsector (26,6 miljoen euro), de vleessector – 
“actie Steak” – (247.000 euro) en de sector van de stookolieverdelers (1,4 mil-joen euro). Het gaat om ingekohierde bedragen. Sommige van die onderzoeken werden in 2006 voortgezet en het rendement ervan werd nog verhoogd.
Het verwachte resultaat van deze sectoriële onderzoeken bedroeg in de begroting 
2005 65 miljoen euro
22.
Parallel daarmee werden in 2005 andere speciﬁ  eke acties aangevat, die pas dit jaar 
resultaten zullen opleveren (bv. tandartsen, plastische chirurgen).
22 Begroting van ontvangsten en uitgaven, Algemene Toelichting, Parl. St. Kamer, DOC 51-1369/001, 
p. 139.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   105 9370-06_RH_Boek163_02.indd   105 13-10-2006   13:23:20 13-10-2006   13:23:20 106 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
7 Sièges ﬁ  ctifs
La problématique des sièges ﬁ  ctifs vise les cas de localisation du siège social et du 
siège d’exploitation principal d’une société en des endroits différents, ce qui mine 
l’efﬁ cacité des missions de contrôle coordonné. Ainsi, une enquête menée par l’ad-
ministration avait montré que, pour environ 15.000 sociétés, les adresses référen-cées à la TVA et aux Contributions directes étaient différentes.
L’action “domicile ﬁ  scal”, lancée par l’Administration de la ﬁ  scalité des entreprises et 
des revenus (AFER) au début du quatrième trimestre de 2004, visait à contrôler 
certaines de ces sociétés, qui n’avaient en outre jamais fait l’objet – ou pas récem-ment – d’un contrôle approfondi. 215 dossiers ont ainsi été sélectionnés pour un contrôle conjoint TVA – Impôt sur les revenus. Les chiffres communiqués par le secrétaire d’État représentent des droits constatés (dont 29 % de TVA et 71 % d’im-pôts directs), et couvrent l’ensemble de l’action, soit une période comprenant aussi les derniers mois de 2004
23. Depuis lors, le résultat a augmenté de quelque 
400.000 euros (situation au 19 mai 2006).
8 Sociétés de liquidités frauduleuses
Ce type de fraude consiste à dépouiller des sociétés artiﬁ  ciellement gonﬂ  ées de 
liquidités en ne payant pas l’impôt normalement dû sur ces dernières24.
Les résultats de l’action entreprise contre les sociétés de liquidités frauduleuses 
sont les suivants, de 1995 à 2005 :
Tableau 14 – Résultats de la lutte contre les sociétés de liquidités frauduleuses 
(en euros)
Année montants
enrôlésnombre 
d’enrôlementsmontants 
contestésmontants 
recouvrés
1995 3.326.385 3 780.519 1.083
1996 83.932.911 26 57.579.231 1.506.2511997 47.853.271 72 37.760.881 6.285.369
1998 114.834.514 58 11.114.652 10.475.238
1999 204.301.098 82 125.691.021 5.895.2522000 154.917.248 149 42.966.958 6.131.113
2001 103.608.525 125 47.348.825 11.961.948
2002 154.117.884 110 83.633.746 4.461.7012003 173.291.909 81 92.359.661 5.916.145
2004 86.029.622 42 29.352.818 1.222.303
2005 19.699.396 10 534.250
250
Total 1.145.912.763 758 525.173.164 53.856.403
23 Le secrétaire d’État précise à cet égard que les données qu’il a communiquées concernaient l’ensem-
ble des résultats de l’action entreprise et n’avaient pas encore été rendues publiques.
24 L’article 23 de la loi-programme du 20 juillet 2006 a inséré un nouvel article 442 ter dans le CIR92 qui 
rend solidairement responsables de certaines dettes d’impôt d’une société, les actionnaires détenant 
au moins 33 % de ses titres, s’ils ont cédé au moins 75 % de leurs actions ou parts au cours d’une période d’un an.
25 Chiffre non déﬁ  nitif.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   106 9370-06_RH_Boek163_02.indd   106 13-10-2006   13:23:20 13-10-2006   13:23:20  163e Boek van het Rekenhof 107Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
7 Fictieve zetels
In de problematiek van de ﬁ  ctieve zetels gaat het om de gevallen waar de vennoot-
schapszetel en de hoofdexploitatiezetel van een onderneming op verschillende plaat-
sen zijn gevestigd, wat een hinderpaal vormt voor de doeltreffendheid van gecoördi-neerde controles. Zo had een enquête van de administratie aangetoond dat ongeveer 15.000 ondernemingen bij de btw en bij de directe belastingen onder een verschil-lend adres bekend stonden.
De actie “ﬁ  scale woonplaats” die de Administratie Ondernemings- en Inkomensﬁ  sca-
liteit (AOIF) bij het begin van het vierde trimester 2004 heeft opgestart, had tot doel 
sommige van die ondernemingen te controleren waarop bovendien nooit – of niet recent – een grondige controle was uitgevoerd. 215 dossiers werden geselecteerd voor een gezamenlijke controle btw – inkomstenbelasting. De cijfers die de staats-secretaris voorstelde, betreffen vastgestelde rechten (waarvan 29 % btw en 71 % directe belastingen). Ze dekken het geheel van de actie en ze bestrijken dus een periode die ook de laatste maanden van 2004 omvat
23. Sindsdien is het resultaat 
met ongeveer 400.000 euro verhoogd (toestand op 19 mei 2006).
8 Frauduleuze kasgeldconstructies
Frauduleuze kasgeldconstructies bestaan erin ondernemingen waarin op artiﬁ  ciële 
wijze overdreven veel liquide middelen werden ingebracht, leeg te halen door de belasting die normaal op die middelen verschuldigd is, niet te betalen
24.
De actie tegen frauduleuze kasgeldconstructies bracht van 1995 tot 2005 de volgende resultaten op:
Tabel 14 – Resultaten actie frauduleuze kasgeldconstructies (in euro)
Jaar Ingekohierde 
bedragenAantal 
inkohieringenBetwiste
bedragenIngevorderde 
bedragen
250
Totaal 1.145.912.763 758 525.173.164 53.856.403
23 De staatssecretaris preciseert hierbij dat de gegevens die hij heeft meegedeeld het geheel van de 
resultaten van de ondernomen actie omvatten en nog niet openbaar waren gemaakt.
24 Artikel 23 van de programmawet van 20 juli 2006 heeft in het WIB92 een nieuw artikel 442 ter ingelast 
dat de aandeelhouders die minstens 33 % van de deelbewijzen bezitten, solidair aansprakelijk stelt voor 
bepaalde belastingschulden als ze tijdens een periode van een jaar minstens 75 % van hun aandelen en deelbewijzen van de hand hebben gedaan.
25 Niet-deﬁ  nitief cijfer.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   107 9370-06_RH_Boek163_02.indd   107 13-10-2006   13:23:20 13-10-2006   13:23:20 108 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Le résultat présenté initialement par le secrétaire d’État, soit 72,7 millions d’euros, 
est supérieur à la somme des droits constatés en 2005. 
Le secrétaire d’État conﬁ  rme toutefois les constatations de la Cour. Par ailleurs, il 
ajoute que deux autres dossiers, qui s’élèvent à 15,3 millions d’euros, manqueraient 
au calcul. Selon le secrétaire d’État, les recettes de 2005 en ce qui concerne les sociétés de liquidités s’élèvent donc à 32,95 millions d’euros.
À l’instar de la lutte contre l’abus du système d’exonération des plus-values sur 
action, la baisse tendancielle des enrôlements en matière de sociétés de liquidités traduit sans doute une relative maîtrise de ce type de fraude. Le secrétaire d’État partage cette interprétation.
9 Carrousels TVA
En matière de carrousels TVA, le montant de 280,7 millions d’euros présenté par le 
secrétaire d’État représente des créances, amendes comprises
26.
Si l’on compare ce chiffre avec les données fournies dans la Note de suivi  du 
25 avril 2005, l’on constate une augmentation du montant par rapport aux deux années précédentes. Cette comparaison n’est cependant pas correcte, car cette note 5 ne livre que les chiffres de la TVA à recouvrer, sans les amendes .
L’évolution réelle est la suivante :
Tableau 15 – Résultats de l’action carrousels TVA (en euros)
année TVA (hors 
amendes)TVA (amendes 
comprises)nombre 
d’assujettiscréance (total)/
assujetti
2002 338.498.739 912.145.504 191 4.775.631
2003 230.019.466 659.893.652 203 3.250.708
2004 127.256.181 378.914.766 160 2.368.217
2005 99.201.896 280.697.943 151 1.858.927
Considérant les caractéristiques particulières de cette fraude, basée sur des monta-
ges délibérément délictueux, le taux de recouvrement est traditionnellement peu élevé.
L’on constate dans ce tableau que, bien que la fraude semble plus ou moins maîtri-
sée au niveau du montant global et du montant moyen, le nombre d’assujettis concer-nés ne diminue pas sensiblement. L’administration n’a pas, à ce jour, d’explication pour ce phénomène.
26 Dans le budget initial 2005, un montant de 25 millions d’euros avait été évalué en matière d’« accen-
tuation de la lutte contre les carrousels par le raccourcissement du délai de déclaration à la TVA dans certains secteurs » (in Budget des recettes et des dépenses, Commentaire général, Doc. parl. , Cham-
bre, DOC 51-1369/001, p. 139).
9370-06_RH_Boek163_02.indd   108 9370-06_RH_Boek163_02.indd   108 13-10-2006   13:23:20 13-10-2006   13:23:20  163e Boek van het Rekenhof 109Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Het door de staatssecretaris initieel voorgestelde resultaat, nl. 72,7 miljoen euro, ligt 
hoger dan de som van de in 2005 vastgestelde rechten.
De staatssecretaris bevestigt niettemin de vaststellingen van het Rekenhof. Hij voegt 
er nog aan toe dat twee andere dossiers, die over 15,3 miljoen euro gaan, niet in de berekening zouden voorkomen. Volgens de staatssecretaris bedragen de inkomsten van 2005 wat de kasgeldﬁ  rma’s betreft dus tot 32,95 miljoen euro.
Zoals dat ook het geval is voor de strijd tegen het misbruik van het meerwaarde-systeem, lijkt de dalende tendens van de inkohieringen inzake frauduleuze kasgeld-constructies er ongetwijfeld op te wijzen dat dit type van fraude betrekkelijk goed onder controle is. De staatssecretaris deelt die visie.
9 Btw-carrousels
Wat de btw-carrousels betreft, omvat het door de staatssecretaris voorgestelde 
bedrag van 280,7 miljoen euro schuldvorderingen, met inbegrip van boetes
26. 
Uit de vergelijking met de gegevens uit de Opvolgingsnota van 25 april 2005, blijkt 
dat het bedrag tegenover de twee voorgaande jaren gestegen is. Die vergelijking is echter niet correct omdat de opvolgingsnota van 2005 slechts de cijfers van de in te vorderen btw geeft, zonder de boetes .
De werkelijke evolutie is als volgt:
Tabel 15 – Resultaten actie btw- carrousels (in euro)
Jaar Btw
(zonder boetes)Btw (boetes 
inbegrepen)Aantal
belasting-
plichtigenSchuldvordering
(totaal)/
belastingplichtige
Gelet op de bijzondere karakteristieken van die vorm van fraude, die steunt op 
bewust misdadige constructies, ligt het invorderingspercentage traditioneel niet zeer hoog.
Uit de tabel blijkt dat de fraude min of meer onder controle lijkt te zijn wat het glo-
bale en het gemiddelde bedrag betreft, maar dat het aantal betrokken belastingplich-tigen niet gevoelig vermindert. De administratie heeft tot nu toe geen verklaring voor dat fenomeen.
26 In de initiële begroting 2005 was 25 miljoen euro opgenomen voor de “aanwakkering van de strijd 
tegen de carrousels door de verkorting van de aangiftetermijn btw in sommige sectoren (Begroting van ontvangsten en uitgaven voor het begrotingsjaar 2005, Algemene Toelichting, Parl. St. Kamer, 
DOC 51-1369/001, p. 139).
9370-06_RH_Boek163_02.indd   109 9370-06_RH_Boek163_02.indd   109 13-10-2006   13:23:20 13-10-2006   13:23:20 110 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
10 Compensation de dédommagement Philip Morris
En novembre 2000, la Communauté européenne a porté plainte devant le tribunal de 
New York contre Philip Morris et Reynolds, soupçonnés d’être impliqués dans la 
contrebande de cigarettes dans l’Union. Dix États membres, dont la Belgique, ont rejoint ce procès entre janvier et avril 2001. Les faits exposés durant les débats ont incité Philip Morris à signer avec la Commission européenne, le 9 juillet 2004, un accord qui met ﬁ  n au conﬂ  it juridique et qui stipule que l’entreprise américaine ver-
sera un montant de 1,25 milliard de dollars au cours d’une période de 12 ans. La majeure partie de cette somme doit être répartie entre les États membres impliqués, et le reliquat attribué à la Commission.
En mars 2006, lorsque le secrétaire d’État a présenté les résultats de 2005, le chiffre 
de 44 millions d’euros était encore conjectural, basé sur une proposition luxembour-geoise de répartition du montant global, datant d’avril 2005. Auparavant une propo-sition, datant de décembre 2004, avait été élaborée par les services de la Commis-sion, qui prévoyait une répartition octroyant approximativement 42,4 millions à la Belgique, mais le consensus entre les parties n’avait pu être rencontré.
Ce n’est qu’en date du 15 juin 2006 qu’un accord a été obtenu sur la répartition, qui 
prend en compte une part égale pour chaque État (10 %), une part proportionnelle aux recettes ﬁ  scales perçues sur les cigarettes du groupe Philip Morris de 1996 à 
2002 (40 %), et une part en fonction des saisies de cigarettes de contrebande (50 %). La Commission européenne reçoit préalablement 9,7 % du montant global. La part totale attribuée à la Belgique est évaluée à 57,1 millions de dollars, soit approxima-tivement 45 millions d’euros.
À titre provisionnel, un premier montant de 14.947.788 euros a été versé à la Tréso-
rerie, par la Commission, le 24 février 2006
27.
11 Conclusion de la Cour des comptes
L’évaluation des résultats de la lutte contre la fraude ﬁ  scale au cours d’une année 
budgétaire constitue une tâche difﬁ  cile.
Elle se heurte tout d’abord, à l’imprécision du concept même de “lutte contre la 
fraude ﬁ  scale”. La lutte contre des phénomènes structurés de fraude (carrousels, sociétés de liquidités, abus du système de l’exonération des plus-values,…) doit être distinguée de la simple vériﬁ  cation de la situation ﬁ  scale des contribuables sur la base de leurs déclarations, qu’elle se fasse par un type de sélection particulier ( data-
mining , action domicile ﬁ  scal) ou sur une cible particulière (enquêtes spéciﬁ  ques).
Dans ce second cas, une comparaison cohérente doit se faire par rapport à l’ensem-ble des résultats des contrôles. Dans ce contexte, une rationalisation du recouvre-ment telle que la compensation entre dettes et créances ﬁ  scales peut difﬁ  cilement 
être présentée comme un moyen de la lutte contre la fraude ﬁ  scale.
27 Dans le budget 2005 un poste intitulé “Convenants et accords de collaboration” avait évalué un mon-
tant global de 55 millions d’euros (en Budget des recettes et des dépenses, Commentaire général, Doc. parl. , Chambre, DOC 51-1369/001, p. 138). Dans sa réponse aux commentaires et observations 
de la Cour des comptes, le ministre du Budget avait évoqué sous cette rubrique l’accord conclu avec Philip Morris (DOC 51-1370/002, p. 119).
9370-06_RH_Boek163_02.indd   110 9370-06_RH_Boek163_02.indd   110 13-10-2006   13:23:20 13-10-2006   13:23:20  163e Boek van het Rekenhof 111Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
10 Compensatievergoeding Philip Morris
In november 2000 heeft de Europese Gemeenschap bij de rechtbank van New York 
een klacht ingediend tegen Philip Morris en Reynolds. Die tabaksfabrikanten werden ervan verdacht betrokken te zijn bij sigarettensmokkel in de Unie. Tien lidstaten, waar-onder België, hebben zich tussen januari en april 2001 bij dat proces aangesloten. De feiten die tijdens de debatten aan het licht werden gebracht, hebben Philip Morris ertoe gebracht op 9 juli 2004 een akkoord met de Europese Commissie te onder-tekenen dat een einde maakt aan het juridische geschil en dat bepaalt dat de Ameri-kaanse onderneming over een periode van 12 jaar een bedrag van 1,25 miljard euro zal storten. Het grootste deel van dat bedrag moet worden verdeeld onder de betrokken lidstaten en de rest wordt aan de Commissie toegewezen.
In maart 2006 was het cijfer van 44 miljoen euro, dat de staatssecretaris vermeldde bij de voorstelling van de resultaten van 2005, nog heel hypothetisch. Het steunde op een Luxemburgs voorstel uit april 2005 voor de verdeling van het globale bedrag. Voordien hadden de diensten van de Commissie in december 2004 een voorstel uit-gewerkt waarin aan België ongeveer 42,4 miljoen euro zou worden toegekend. Het kwam echter niet tot een consensus tussen de partijen.
Pas op 15 juni 2006 is een akkoord bereikt over de verdeling. Daarbij ontvangt elke 
Staat eenzelfde deel (10 %), een deel dat evenredig is met de ﬁ  scale ontvangsten die 
van 1996 tot 2002 op de sigaretten van de Philip Morris-groep werden geïnd (40 %), en een deel dat afhankelijk is van het aantal in beslag genomen gesmokkelde siga-retten (50 %). De Europese Commissie ontvangt vooraf 9,7 % van het totaalbedrag. Het totale gedeelte dat aan België wordt toegekend, wordt geraamd op 57,1 mil-joen dollar, of ongeveer 45 miljoen euro.
Als voorschot heeft de Commissie op 24 februari 2006 aan de Schatkist een eerste 
bedrag van 14.947.788 euro gestort
27.
11 Conclusie van het Rekenhof 
Het evalueren van de resultaten van de strijd tegen de ﬁ  scale fraude in de loop van 
een begrotingsjaar is een moeilijke opdracht.
Een eerste moeilijkheid is het gebrek aan precisie van het concept “strijd tegen de 
ﬁ scale fraude” zelf. De bestrijding van gestructureerde vormen van fraude (carrou-
sels, kasgeldconstructies, misbruik van het meerwaardesysteem…) moet worden onderscheiden van de gewone veriﬁ  catie van de ﬁ  scale toestand van belastingplich-
tigen op grond van hun aangifte, of die nu via een bijzonder type van selectie gebeurt (datamining, actie ﬁ  scale woonplaats) of zich op een bepaald doel richt (speciﬁ  eke 
onderzoeken).
In dat tweede geval moet een coherente vergelijking worden gemaakt met de resul-
taten van de controles in hun geheel. In die context kan een rationalisering van de invordering, zoals de compensatie tussen schulden en ﬁ  scale schuldvorderingen, moeilijk als een middel in de strijd tegen de ﬁ  scale fraude worden voorgesteld.
27 In de begroting 2005 was op een post “Convenanten en samenwerkingsakkoorden” een totaal-
bedrag van 55 miljoen euro ingeschreven (Begroting van ontvangsten en uitgaven voor het begrotings-jaar 2005, Algemene Toelichting, p. 138). In haar antwoord op de commentaar en de opmerkingen van het Rekenhof had de minister van Begroting bij deze rubriek het akkoord aangehaald dat met Philip Morris gesloten was ( Parl. St.  Kamer, DOC 51-1370/002, p. 119).
9370-06_RH_Boek163_02.indd   111 9370-06_RH_Boek163_02.indd   111 13-10-2006   13:23:20 13-10-2006   13:23:20 112 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Il existe ensuite un problème de césure dans la présentation des résultats : certains 
montants sont ainsi rattachés à l’année 2005, alors qu’ils ont été encaissés en 2004 (ou les années précédentes) ou en 2006. Si, pour une raison technique, la distinction ne peut être faite pour une même action entreprise, ce fait devrait être précisé lors de la présentation des résultats.
La comparaison entre ce qui avait été budgété en matière de lutte contre la fraude ﬁ  scale (quand une estimation spéciﬁ  que a été faite) et les résultats effectifs des actions entreprises se heurte à un obstacle majeur lorsque les chiffres communiqués concernent des droits constatés , et non des recettes ﬁ  scales au sens de la comptabi-
lité publique actuelle, à savoir des montants encaissés, seuls repris dans le budget. 
En conclusion, dans le prolongement de ce qu’elle avait déjà recommandé dans son rapport La mesure de l’arriéré ﬁ  scal , de mars 2004, la Cour des comptes rappelle la 
nécessité de tenir des statistiques afférentes à l’arriéré ﬁ  scal dans un cadre de réfé-
rence cohérent. Les données relatives au recouvrement réalisé pendant l’année devraient être établies dans ce contexte et distinguer les droits constatés et les recettes encaissées.
Elle estime qu’une évaluation des résultats de l’action de la lutte contre la fraude 
ﬁ scale devrait idéalement se baser sur des données : 
relatives aux recettes ﬁ  scales recouvrées,
au cours d’un exercice budgétaire déterminé,
comparées aux prévisions – si l’action de lutte avait été budgétée spéciﬁ  que-ment –, et aux résultats des années antérieures – s’il s’agit d’une action continue –,
en expliquant les variations importantes constatées. 
Toute dérogation substantielle à ces quelques principes devrait être mentionnée ou 
justiﬁ  ée.
La Cour des comptes rappelle, pour conclure, qu’une lutte efﬁ  cace se traduit aussi 
qualitativement, en termes d’enraiement de phénomènes structurés de fraude ﬁ  s-
cale, avec pour résultat paradoxal qu’une diminution du rendement peut être un indice de réussite relative. Ce point est conﬁ  rmé par le secrétaire d’État.
12 Réponse du secrétaire d’État
Dans sa réponse, le secrétaire d’État a rappelé l’accent mis sur la lutte contre la 
fraude ﬁ  scale dans l’accord gouvernemental du 12 juillet 2003. Il a fait l’inventaire des multiples dispositifs législatifs votés en 2006, ainsi que de diverses mesures envisagées dans le cadre de l’établissement du budget 2007. Il a en outre attiré l’attention sur le chantier 9 du plan d’action 2006-2007 du premier ministre, qui révèle que la priorité absolue de cette année est de renforcer l’approche sectorielle dans la lutte contre la fraude ﬁ  scale
28.•
••
•
28 Les secteurs visés par le plan d’action du secrétaire d’État sont les télécoms, la construction, le com-
merce électronique, les jeux et paris, le transport et les résidences secondaires.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   112 9370-06_RH_Boek163_02.indd   112 13-10-2006   13:23:21 13-10-2006   13:23:21  163e Boek van het Rekenhof 113Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Er bestaat vervolgens een probleem van toewijzing aan een bepaald ﬁ  scaal jaar bij 
de voorstelling van de resultaten: bepaalde bedragen worden zo toegewezen aan het 
jaar 2005, terwijl ze werden geïnd in 2004 (of tijdens de voorgaande jaren), of nog in 2006. Als door een technische reden het onderscheid voor een welbepaalde actie niet kan worden gemaakt, moet dat feit bij de voorstelling van de resultaten worden gepreciseerd.
De vergelijking tussen wat gebudgetteerd was voor de strijd tegen de ﬁ  scale fraude 
(wanneer daarvoor een speciﬁ  eke raming werd gemaakt) en de effectieve resultaten 
van de ondernomen acties stuit op een belangrijke hinderpaal wanneer de meege-
deelde cijfers vastgestelde rechten betreffen, en niet ﬁ  scale ontvangsten in de zin 
van de huidige overheidscomptabiliteit, m.a.w. geïnde bedragen, die als enige in de 
begroting opgenomen zijn. 
Tot besluit, en in het verlengde van wat het Rekenhof al aanbevolen had in zijn ver-
slag over Het meten van de ﬁ  scale achterstand van maart 2004, herinnert het Reken-
hof eraan dat het noodzakelijk is statistieken over de ﬁ  scale achterstand bij te hou-
den binnen een coherent referentiekader. De gegevens over de invordering tijdens het jaar, zouden in die context moeten worden opgesteld. Ook zouden daarin de vastgestelde rechten en de geïnde ontvangsten van elkaar moeten worden onder-scheiden.
Het Rekenhof is van oordeel dat een evaluatie van de strijd tegen de ﬁ  scale fraude 
idealiter zou moeten steunen op de gegevens: 
over de ingevorderde ﬁ  scale ontvangsten;
tijdens een bepaald begrotingsjaar;
vergeleken met de ramingen – indien de strijd speciﬁ  ek werd gebudgetteerd 
– en met de voorgaande jaren – indien het gaat om een voortgezette actie;
met toelichting bij de belangrijke vastgestelde variaties. 
Elke substantiële afwijking van dat geringe aantal principes zou moeten worden ver-
meld of gestaafd.
Tot besluit herinnert het Rekenhof eraan dat een doeltreffende strijd ook kwalitatief 
wordt gevoerd door gestructureerde vormen van ﬁ  scale fraude in te dijken. Dat kan 
als paradoxaal resultaat hebben dat een verminderd rendement erop kan wijzen dat de genomen maatregel relatief succesrijk is. Deze visie wordt bevestigd door de staatssecretaris.
12 Antwoord van de staatssecretaris
In zijn antwoord brengt de staatssecretaris de nadruk in herinnering die in de rege-
ringsverklaring van 12 juli 2003 op de strijd tegen de ﬁ  scale fraude werd gelegd. Hij 
maakt de inventaris op van de verschillende wetgevende initiatieven die in 2006 wer-den goedgekeurd en van de diverse maatregelen die gepland worden bij de opmaak van de begroting 2007. Hij vestigt bovendien de aandacht op werf 9 van het actie-plan 2006-2007 van de eerste minister, die aangeeft dat de absolute prioriteit van dit jaar is de sectorale aanpak van de strijd tegen de ﬁ  scale fraude te versterken
28.•
•
•
•
28 De sectoren die het actieplan van de staatssecretaris op het oog heeft zijn de telecom, de bouw, de 
elektronische handel, de gok- en kansspelen, transport en tweede verblijven. 
9370-06_RH_Boek163_02.indd   113 9370-06_RH_Boek163_02.indd   113 13-10-2006   13:23:21 13-10-2006   13:23:21 114 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Le secrétaire d’État évoque la situation en matière de statistiques. Il souligne que 
l’amélioration de l’outil statistique du SPF Finances est intimement liée à la réalisa-tion du plan de modernisation Coperﬁ  n, qui constitue une opération longue et coû-
teuse, parce qu’elle porte sur la mise en place de nouvelles procédures de travail s’appuyant sur des outils informatiques rénovés, d’une nouvelle organisation admi-nistrative, et d’une approche modernisée de la gestion des ressources humaines.
Compte tenu de la complexité des systèmes à moderniser, il faudra encore plusieurs 
années d’investissements importants pour arriver à l’opérationnalisation des nou-veaux processus de travail dans la nouvelle organisation. Si ce processus de moder-nisation peut sembler long, le secrétaire d’État souligne qu’une approche “intégrée” a été adoptée, qui non seulement améliorera les performances des systèmes eux-mêmes, mais devrait aussi permettre un meilleur pilotage des travaux, en simpliﬁ  ant 
l’élaboration de statistiques cohérentes et de tableaux de bord d’activité des nou-
veaux services opérationnels.
Le secrétaire d’État déclare également que, si les résultats de l’action de lutte contre 
la fraude ﬁ  scale devaient être exprimés en termes d’évaluation des recettes recou-
vrées au cours d’un exercice déterminé, comme le recommande la Cour des comp-tes, il serait impossible de produire dans un délai acceptable un tableau des résultats chiffrés de cette lutte contre la fraude ﬁ  scale ; c’est pourquoi celui-ci contient des 
montants enrôlés.
Après l’examen du rapport de la Cour des comptes, le secrétaire d’État conclut que 
l’objectif budgétaire de 2005, ﬁ  xé à 325 millions d’euros, est réalisé. Il estime le total 
des recettes en matière de lutte contre la fraude ﬁ  scale en 2005 à 577,06 mil-lions d’euros, essentiellement composés de montants enrôlés. Ces montants ne cor-respondent cependant pas aux recettes ﬁ  scales encaissées qui seules servent de 
référence pour évaluer la réalisation de l’objectif budgétaire. Ces montants sont ven-
tilés de la manière suivante :
Liaison des banques de données du SPF Finances  94,51
Échange d’informations entre l’Organe central pour la saisie et la conﬁ  scation 
et les receveurs  3
Datamining  67,2
Abus du système de plus-value  18,5
Enquêtes spéciﬁ  ques  28,3
Sièges ﬁ  ctifs   6,9
Sociétés de liquidités frauduleuses  32,95
Compensation de dédommagement (Philip Morris)  45
Total 577,06
La Cour des comptes prend acte de la difﬁ  culté de fournir, à court terme après la ﬁ  n 
de l’exercice budgétaire, des résultats en termes de recettes recouvrées. Néan-
moins, si une présentation sufﬁ  samment contemporaine des actions effectuées, en 
termes de montants enrôlés, est indéniablement utile, elle devrait être suivie ulté-
rieurement par un exposé des recouvrements qui assure une possible comparaison 
avec les données prévues dans le budget de l’exercice concerné.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   114 9370-06_RH_Boek163_02.indd   114 13-10-2006   13:23:21 13-10-2006   13:23:21  163e Boek van het Rekenhof 115Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
De staatssecretaris haalt ook de toestand op het vlak van de statistieken aan. Hij 
benadrukt dat de verbetering van de statistische instrumenten van de FOD Finan-ciën nauw verbonden is met de uitvoering van het Coperﬁ  n-plan, die een lange en 
dure operatie is omdat ze nieuwe werkprocedures invoert die steunen op vernieuwde informatica-instrumenten, een nieuwe administratieve organisatie en een gemoderni-seerd humanresourcesbeheer.
Als men rekening houdt met de complexiteit van de te moderniseren systemen, zul-
len nog verschillende jaren van belangrijke investeringen nodig zijn voordat de nieuwe werkprocedures in de vernieuwde organisatie operationeel zijn. Ook al lijkt het pro-ces van modernisering lang, toch onderstreept de staatssecretaris dat een “geïnte-greerde” aanpak is gekozen, die niet alleen de systemen zelf beter zal doen preste-ren maar waarmee ook de werkzaamheden beter zullen kunnen worden gestuurd, door de uitwerking van samenhangende statistieken en activiteitenverslagen van de 
nieuwe operationele diensten te vereenvoudigen. 
De staatssecretaris verklaart ook dat als de resultaten van de strijd tegen de ﬁ  scale 
fraude moesten worden uitgedrukt in termen van evaluatie van ingevorderde ont-
vangsten tijdens een bepaald begrotingsjaar, zoals het Rekenhof dat vraagt, het onmogelijk zou zijn binnen een aanvaardbare termijn een overzicht van de cijfers van de strijd tegen de ﬁ  scale fraude op te stellen. Daarom bevat dat overzicht de inge-
kohierde bedragen.
Na onderzoek van het verslag van het Rekenhof besluit de staatssecretaris dat de 
begrotingsdoelstelling van 2005, vastgelegd op 325 miljoen euro, behaald is. Hij raamt de totale opbrengst van de strijd tegen de ﬁ  scale fraude in 2005 op 577,06 mil-
joen euro, voornamelijk opgebouwd uit ingekohierde bedragen. Die bedragen komen echter niet overeen met de geïnde ﬁ  scale ontvangsten die als enige als referentie 
kunnen dienen om de realisatie van de begrotingsdoelstelling te beoordelen. Die bedragen zijn uitgesplitst als volgt:
Koppeling van de gegevensbanken van de FOD Financiën  94,51
Uitwisseling van gegevens tussen COIV en ontvangers   3
Misbruik van het meerwaardesysteem  18,5
Speciﬁ  eke onderzoeken  28,3
Fictieve zetels   6,9
Frauduleuze kasgeldconstructies  32,95
Btw-carrousels 280,7
Compensatievergoeding (Philip Morris)  45
Totaal 577,06
Het Rekenhof neemt akte van de moeilijkheden om kort na het einde van begrotings-
jaar resultaten te presenteren in de vorm van geïnde ontvangsten. Hoewel een vol-doende actuele voorstelling van de ondernomen acties, in termen van ingekohierde bedragen, ontegensprekelijk nuttig is, zou die toch moeten worden gevolgd door een voorstelling van de geïnde bedragen die de vergelijking maakt met de cijfers uit de begroting van het betrokken begrotingsjaar.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   115 9370-06_RH_Boek163_02.indd   115 13-10-2006   13:23:21 13-10-2006   13:23:21 116 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
/L50776  PREMIÈRE  OPÉRATION  DE TITRISATION  DES CRÉANCES  
FISCALES
Au cours de l’année 2005, une opération de titrisation a été menée, qui portait sur 
des créances ﬁ  scales en matière d’impôts sur les revenus pour un montant global de près de 9,5 milliards d’euros. Le prix de vente initial du portefeuille de créances titrisées était de 500 millions d’euros, imputés pour l’essentiel au budget des voies et moyens comme recettes courantes non ﬁ  scales.
La Cour des comptes présente les principes d’une titrisation – en les distinguant 
d’un emprunt – et commente cette opération particulière, régie par l’article 43 de la loi-programme du 11 juillet 2005. 
La Cour des comptes a fait parvenir ses observations au ministre des Finances le 
9 août 2006 sous la forme d’un avant-projet de rapport, auquel le ministre a répondu le 5 septembre 2006.
1 Principes d’une titrisation
Une opération de titrisation consiste pour l’essentiel à vendre à des investisseurs 
des actifs qui vont générer des ﬂ  ux ﬁ nanciers futurs. En règle générale, la titrisation 
implique l’intervention, entre le cédant et les investisseurs, d’une société créée spé-cialement à cet effet pour l’émission des titres, obligations ou autres, et la gestion de l’opération. Cette société est habituellement dénommée le “véhicule” de la titri-sation ( Special Purpose Vehicle ).
Pour le cédant, l’avantage principal de l’opération est de transformer un actif peu liquide en liquidités immédiates. Un avantage accessoire à la vente d’un portefeuille d’actifs est le transfert du risque sur l’investisseur : si les ﬂ  ux ﬁ nanciers générés sont 
insufﬁ  sants, seul le cessionnaire subira une perte. Il est évident néanmoins que le risque sera préalablement circonscrit par l’investisseur – essentiellement via les 
agences de notations – et le prix de vente du portefeuille ou le coût de ﬁ  nancement 
seront fonction de la hauteur du risque estimé.
Pour une entité publique
29, toute vente d’actif, notamment via une opération de titri-
sation, permet d’éviter le recours à des solutions de ﬁ  nancement alternatives, par 
exemple l’augmentation de la dette. La comparaison entre emprunt et cession d’ac-
tifs titrisés est par conséquent pertinente30.
29 En Europe, les premières opérations publiques de titrisation datent de 1995 : en Finlande (Fennica 1) 
et en Irlande (Ulysses), les actifs cédés étaient des prêts pour logements sociaux. D’autres pays ont depuis lors eu recours à ce mode ﬁ  nancement, en cédant notamment des créances ﬁ  scales (Portugal 
et Italie). Au cours du premier semestre de 2005, le total du marché européen de la titrisation publi-que s’élevait à 18 milliards d’euros de titres. En Belgique, deux opérations publiques de titrisation ont été conclues en 1996 et 1997 par le gouvernement ﬂ  amand dans le domaine du logement social. La 
Vlaamse Huisvestingsmaatschappij  (VHM) a conclu une troisième opération de ce type en 1999.
30 On ne peut toutefois se limiter à comparer les taux des OLO et les taux des titres émis par le véhicule. 
Emprunt et titrisation présentent des caractéristiques bien différenciées. Ainsi, en cas d’emprunt, les résultats ﬁ  nanciers sont connus ex ante, et l’opération n’entraîne aucun transfert de risque et n’a pas 
d’effet sur le solde de ﬁ  nancement de l’État, contrairement à une titrisation.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   116 9370-06_RH_Boek163_02.indd   116 13-10-2006   13:23:21 13-10-2006   13:23:21  163e Boek van het Rekenhof 117Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
/L50776 EERSTE  EFFECTISERING  VAN FISCALE  VORDERINGEN
In 2005 is een effectisering doorgevoerd die sloeg op ﬁ  scale schuldvorderingen uit 
inkomstenbelasting voor een totaalbedrag van ongeveer 9,5 miljard euro. De initiële verkoopprijs van de portefeuille geëffectiseerde schuldvorderingen bedroeg 500 mil-joen euro, voor het overgrote deel aangerekend op de rijksmiddelenbegroting als niet-ﬁ  scale lopende ontvangsten. 
Het Rekenhof somt de principes van een effectisering op, toont het onderscheid 
met een lening en becommentarieerd deze speciﬁ  eke operatie, die geregeld wordt in artikel 43 van de programmawet van 11 juli 2005.
Het Rekenhof heeft zijn opmerkingen op 9 augustus 2006 in een ontwerpverslag 
voorgelegd aan de minister van Financiën. De minister heeft geantwoord op 5 sep-tember 2006.
1 Principes van een effectisering
Een effectisering bestaat er in hoofdzaak in aan investeerders activa te verkopen die 
in de toekomst tot ﬁ  nanciële stromen aanleiding zullen geven. Meestal impliceert de 
effectisering dat tussen de overdragende instantie en de investeerders een vennoot-schap optreedt die speciaal is opgericht om de effecten, obligaties of andere waar-depapieren uit te geven en de operatie te beheren. Die vennootschap wordt gemeen-zaam het “vehikel” van de effectisering genoemd ( Special Purpose Vehicle ).
Het belangrijkste voordeel voor de overdragende instantie bestaat erin een weinig liquide actief in onmiddellijk beschikbare liquide middelen om te zetten. Een bijko-mend voordeel van de verkoop van een portefeuille activa is dat het risico naar de 
investeerder wordt overgedragen. Als de gegenereerde ﬁ  nanciële stromen ontoerei-
kend zijn, lijdt alleen de overnemer verlies. Uiteraard zal de investeerder vooraf het 
risico inschatten – in hoofdzaak via ratingagentschappen – en hangen de verkoop-prijs van de portefeuille of de ﬁ  nancieringskosten af van de grootte van het geraamde 
risico.
Een overheidsinstantie
29 kan door activa te verkopen, met name door middel van een 
effectisering, vermijden een beroep te moeten doen op alternatieve ﬁ  nancieringswij-
zen, bijvoorbeeld een verhoging van haar schuld. Het is daarom nuttig een lening en 
de overdracht van geëffectiseerde activa met elkaar te vergelijken30.
29 In Europa dateren de eerste effectiseringen door de overheid van 1995: in Finland (Fennica 1) en 
in Ierland (Ulysses) bestonden de overgedragen activa uit leningen voor sociale huisvesting. Andere landen hebben sindsdien een beroep gedaan op deze ﬁ  nancieringswijze, met name de overdracht van 
ﬁ scale schuldvorderingen (Portugal en Italië). In het eerste semester van 2005 bedroeg het totaal aan 
effecten op de Europese effectiseringmarkt 18 miljard euro. In België heeft de Vlaamse Regering in 1996 en 1997 twee openbare effectiseringen doorgevoerd in het domein van de sociale huisvesting. De Vlaamse Huisvestingsmaatschappij heeft een derde soortgelijke operatie doorgevoerd in 1999.
30 Men mag echter niet uitsluitend de rentevoeten van OLO’s met die van de effecten uitgegeven door 
het vehikel vergelijken. Een lening en een effectisering hebben duidelijk verschillende kenmerken. Zo zijn bij een lening de resultaten vooraf ( ex ante ) bekend; houdt de operatie geen enkele risico-over-
dracht in en heeft ze geen invloed op het ﬁ  nancieringssaldo van de Staat, in tegenstelling tot een effectisering.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   117 9370-06_RH_Boek163_02.indd   117 13-10-2006   13:23:21 13-10-2006   13:23:21 118 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Aﬁ n de distinguer les deux types d’opérations, Eurostat a déﬁ  ni des critères discrimi-
nants, dont l’essentiel porte sur l’indépendance du véhicule vis-à-vis de l’État et sur 
la réalité du transfert du risque31. Ainsi, lorsqu’une clause contractuelle prévoit que 
le cédant recevra ultérieurement, en plus du prix initial, des paiements additionnels du véhicule si celui-ci perçoit plus de revenus qu’il lui est nécessaire pour le rembour-sement aux investisseurs, le prix initial payé ne peut pas être inférieur à 85 % du prix (estimé) de marché, sinon l’opération sera considérée comme un emprunt et non comme une vente, en raison de la limitation importante du risque transféré.
Il est habituel que le coût du capital soit plus important pour une opération de titri-
sation que pour un emprunt, en raison d’une part du différentiel des taux (entre celui que l’État peut obtenir sur le marché ﬁ  nancier et celui que l’investisseur obtient, compte tenu du risque pris) et, d’autre part, des frais divers liés à la gestion de l’opération.
Cependant, le coût d’une opération de titrisation ne peut, ex ante,  faire l’objet que 
d’une estimation, rendue inévitablement imprécise par les incertitudes liées au 
rythme de recouvrement et aux frais variables du véhicule.
2 Opération de titrisation des créances ﬁ  scales de 2005
Le gouvernement a entrepris en 2005 la titrisation d’un portefeuille de créances ﬁ  s-
cales en matière d’impôts sur les revenus. Les recettes de cette opération ont été 
évaluées à 260 millions d’euros dans le budget des voies et moyens initial de l’année 2005, sans ajustement ultérieur, plus une affectation de 40 millions d’euros à l’admi-nistration du recouvrement pour développer des projets en matière de technologie de l’information et de la communication (TIC), soit un total de 300 millions d’euros.
C’est l’article 43 de la loi-programme du 11 juillet 2005 qui a déﬁ  ni les principes 
essentiels de l’opération
32. L’État reste le créancier et le gestionnaire du recouvre-
ment des créances cédées. La cession est sans effet sur les droits et obligations de 
l’État et des débiteurs. Les créances sont cédées de manière irrévocable et à titre onéreux ; cependant « les montants recouvrés qui excèdent la somme des montants 
dus par le cessionnaire aux souscripteurs des titres émis dans le cadre de la titrisa-tion et des coûts de l’opération de titrisation reviennent à l’État » . La loi-programme 
prévoit enﬁ  n que les débiteurs des créances ne puissent être identiﬁ  és par le ces-
sionnaire.
Le portefeuille est constitué des cotisations ﬁ  scales enrôlées depuis plus de 13 mois, 
à partir de l’année d’imposition 1994, et relatives tant à l’impôt des personnes phy-
siques qu’à l’impôt des sociétés. Le portefeuille originel, clôturé au 31 août 2005 (cut-off date ), comprend 358.099 créances
33 et est ventilé de la manière suivante 
(en euros) :
31 ESA95 Manual on government deﬁ  cit and debt. Securisation (sic) operations undertaken by general government  (Part V), 2003.
32 La loi du 20 juillet 2004 relative à certaines formes de gestion collective de portefeuilles d’investisse-
ment, transposant la Directive 2003/48/EC du 3 juin 2003, encadre ce type d’opérations en réglant le statut des organismes de placement collectifs en créances.
33 37,65 % des cotisations du portefeuille font l’objet d’un contentieux administratif ou judiciaire ( disputed  
receivables ), et 26,19 % des créances sont considérées comme irrécouvrables ( insolvent receivables ), 
pour des montants globaux respectifs de 3.572,3 millions et 2.484,6 millions d’euros.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   118 9370-06_RH_Boek163_02.indd   118 13-10-2006   13:23:21 13-10-2006   13:23:21  163e Boek van het Rekenhof 119Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Om de twee types verrichtingen van elkaar te kunnen onderscheiden heeft Eurostat 
criteria opgesteld. Die slaan hoofdzakelijk op de onafhankelijkheid van het vehikel ten aanzien van de Staat en de reële overdracht van het risico
31. Wanneer bv. het 
contract bepaalt dat het vehikel aan de overdragende instantie bovenop de initiële prijs nadien bijkomende betalingen zal doen als het meer inkomsten int dan nodig is voor de terugbetaling aan de investeerders, dan mag de initieel betaalde prijs niet lager zijn dan 85 % van de (geraamde) marktprijs. Zoniet wordt de operatie als een lening en niet als een verkoop beschouwd wegens de aanzienlijke beperking van het overgedragen risico.
Normaal liggen de kapitaalkosten voor een effectisering hoger dan voor een lening. 
Dit komt enerzijds door het renteverschil (tussen de rente die de Staat op de ﬁ  nan-
ciële markt kan bedingen en die welke de investeerder verkrijgt rekening houdend met het gelopen risico), en anderzijds door de diverse kosten waarmee het beheer van de operatie gepaard gaat.
De kosten van een effectisering kunnen echter door de onzekerheid over het tempo 
van de invordering en door de wisselende kosten van het vehikel, vooraf slechts weinig  
nauwkeurig worden geraamd.
2 Effectisering van de ﬁ  scale schuldvorderingen van 2005
De regering heeft in 2005 een portefeuille schuldvorderingen uit de inkomstenbelas-
tingen geëffectiseerd. De ontvangsten uit die operatie werden in de initiële rijksmid-delenbegroting van het jaar 2005, zonder latere aanpassing, op 260 miljoen euro geraamd, plus 40 miljoen euro bestemd voor de administratie van de invordering voor de ontwikkeling van ICT-projecten, d.i. 300 miljoen euro in totaal.
Artikel 43 van de programmawet van 11 juli 2005 heeft de essentiële principes van 
de effectiseringsoperatie gedeﬁ  nieerd
32. De Staat blijft de schuldeiser en de beheer-
der van de invordering van de overgedragen schuldvorderingen. De overdracht heeft geen gevolgen voor de rechten en de verplichtingen van de Staat en van de schulde-naren. De schuldvorderingen worden onherroepelijk en ten bezwarende titel overge-dragen. Echter: “de ingevorderde bedragen die het totaal van de bedragen ver-
schuldigd door de overnemer aan de inschrijvers op de effecten uitgegeven in het kader van de effectisering en de kosten van de effectiseringsverrichting overschrij-den, komen toe aan de Staat” . De programmawet bepaalt tot slot dat de overnemer 
de schuldenaren van de schuldvorderingen niet mag kunnen identiﬁ  ceren.
De portefeuille bestaat uit belastingbedragen vanaf het aanslagjaar 1994 die al meer dan 13 maanden werden ingekohierd en die zowel betrekking hebben op de perso-nenbelasting als op de vennootschapsbelasting. De oorspronkelijke portefeuille, afgesloten op 31 augustus 2005 ( cut-off date ), omvat 358.099 schuldvorderingen
33 
en is als volgt uitgesplitst (bedragen in euro):
31 ESA95 manual on government deﬁ  cit and debt. Securisation (sic) operations undertaken by general government  (Part V), 2003.
32 De wet van 20 juli 2004 betreffende bepaalde vormen van collectief beheer van beleggingsportefeuil-
les, die richtlijn 2003/48/EG van 3 juni 2003 omzet, schept een kader voor dergelijke operaties door het statuut te regelen van instellingen voor collectieve beleggingen in schuldvorderingen.
33 37,65 % van de schuldvorderingen van de portefeuille zijn het voorwerp van een administratief of 
gerechtelijk geschil ( disputed receivables ), en 26,19 % van de schuldvorderingen worden beschouwd 
als oninvorderbaar ( insolvent receivables ), respectievelijk voor in totaal 3.572,3 miljoen en 2.484,6 mil-
joen euro.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   119 9370-06_RH_Boek163_02.indd   119 13-10-2006   13:23:21 13-10-2006   13:23:21 120 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Année 
d’impositionImpôt des 
personnes 
physiquesImpôt des 
sociétésAmendes Total
1994 52.581.738 65.844.962 0 118.426.699
1995 136.816.474 301.960.219 898.024 439.674.717
1996 170.507.574 367.036.859 2.137.404 539.681.836
1997 235.190.281 595.022.475 1.460.739 831.673.495
1998 322.677.975 488.056.946 1.559.017 812.293.939
1999 194.362.868 739.025.597 2.403.772 935.792.2362000 267.559.443 769.295.481 2.079.873 1.038.934.798
2001 189.465.960 953.157.840 3.344.708 1.145.968.507
2002 197.494.713 1.210.003.194 3.199.662 1.410.697.569
2003 296.411.828 1.180.218.567 2.929.813 1.479.560.2092004 190.112.452 542.841.785 2.154.829 735.109.066
Total 2.253.181.306 7.212.463.924 22.167.841 9.487.813.071
Le prix de vente du portefeuille est déterminé selon la valeur estimée du marché ( fair 
value ), en fonction de l’analyse des données historiques de recouvrement dont dis-
pose l’administration. Un tiers à l’opération de titrisation (J.P. Morgan Securities 
Ltd) a procédé à cette estimation : une projection – par l’application de modèles pro-babilistes – à partir des taux de recouvrement constatés au cours des onze dernières années, et en actualisant ensuite la valeur des ﬂ  ux ﬁ  nanciers futurs relatifs aux créances cédées, a abouti à une valeur estimée de marché, après la prise en compte d’une marge supplémentaire pour le coût de ﬁ  nancement global. Ainsi, le portefeuille 
a été évalué à 565.826.335 euros.
Le prix d’achat du portefeuille de créances comprend un prix d’achat initial, plus un 
prix d’achat différé ( Deferred Purchase Price ) : 
Le prix d’achat initial a été ﬁ  xé contractuellement à 500 millions d’euros, soit 
88 % de la valeur estimée du portefeuille. Ce prix, supérieur au seuil de 85 % ﬁ xé par Eurostat, permet de considérer le transfert de risque comme sufﬁ  sant 
pour qualiﬁ  er budgétairement l’opération de vente et non d’emprunt.
Le prix d’achat différé est égal à la somme de toutes les liquidités détenues sur les comptes bancaires du véhicule à la date de clôture de sa liquidation, après la vente de toutes les créances du portefeuille, diminuée des coûts de liquidation. Ce montant est cependant plafonné à 88.235.294 euros. Le prix d’achat initial plus le plafond du prix d’achat différé (15 %), représente les 100 % du prix d’achat total maximum.
L’essentiel du prix de vente initial a été imputé au budget des voies et moyens, hor-mis 55 millions d’euros qui ont été affectés pour la réalisation des projets TIC visant à développer l’efﬁ  cacité du recouvrement
34. Au 30 juin 2006, aucune dépense n’avait 
encore été effectuée pour l’exécution de ces objectifs particuliers.•
•
34 La problématique du fonds spécial du SPF Personnel et Organisation auquel a été affecté ce montant 
de 55 millions d’euros est évoquée au Chapitre 4 Dépenses, point 4 Analyses spéciﬁ  ques de certains 
programmes du budget.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   120 9370-06_RH_Boek163_02.indd   120 13-10-2006   13:23:21 13-10-2006   13:23:21  163e Boek van het Rekenhof 121Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Aanslagjaar Personen
belasting Vennootschaps
belastingBoetes Totaal
1996 170.507.574 367.036.859 2.137.404 539.681.8361997 235.190.281 595.022.475 1.460.739 831.673.495
Totaal 2.253.181.306 7.212.463.924 22.167.841 9.487.813.071
De verkoopprijs van de portefeuille wordt bepaald volgens de geraamde marktwaarde 
(fair value ) op basis van de historische gegevens over de invordering van de admini-
stratie. Een onafhankelijke instantie ( J.P. Morgan Securities Ltd ) heeft die raming 
uitgevoerd. Met behulp van waarschijnlijkheidsmodellen werd op basis van de invor-deringspercentages van de voorbije elf jaar, en vervolgens door actualisering van de waarde van de toekomstige ﬁ  nanciële stromen betreffende de overgedragen schuld-
vorderingen, een projectie gemaakt van de marktwaarde. Daaraan werd nog een bijkomende marge voor de globale ﬁ  nancieringskosten toegevoegd. Aldus werd de 
portefeuille geraamd op 565.826.335 euro.
De verkoopprijs van de portefeuille van schuldvorderingen omvat een initiële ver-
koopprijs, plus een uitgestelde verkoopprijs ( Deferred Purchase Price ): 
De initiële verkoopprijs werd contractueel vastgesteld op 500 miljoen euro, d.i. 88 % van de geraamde waarde van de portefeuille. Die prijs is hoger dan de drempel van 85 % vastgesteld door Eurostat. Bijgevolg kan de risico-over-dracht als voldoende groot worden beschouwd om de verrichting budgettair als een verkoop en niet als een lening te kwaliﬁ  ceren.
De uitgestelde verkoopprijs is gelijk aan de som van alle liquide middelen op de bankrekeningen van het vehikel op de datum van afsluiting van de veref-fening ervan, na de verkoop van alle schuldvorderingen van de portefeuille en verminderd met de vereffeningskosten. Dat bedrag is echter geplafonneerd op 88.235.294 euro. De initiële verkoopprijs plus het maximum van de uitgestelde verkoopprijs (15 %), vertegenwoordigt de 100 % van de maximale totale aan-koopprijs.
Het grootste gedeelte van de initiële verkoopprijs werd aangerekend op de rijksmid-delenbegroting, behalve 55 miljoen euro. Die werden bestemd voor de verwezenlij-king van ICT-projecten om de doeltreffendheid van de invordering te bevorderen
34. 
Op 30 juni 2006 was echter nog geen enkele uitgave voor de uitvoering van die bij-zondere doelstellingen in het vooruitzicht gesteld.•
•
34 De problematiek van het speciaal fonds van de FOD Personeel en Organisatie, waaraan dit bedrag van 
55 miljoen euro werd toegekend, wordt behandeld in hoofdstuk 4, Uitgaven, onder het punt 4, Speci-
ﬁ eke onderzoeken van bepaalde begrotingsprogramma’s.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   121 9370-06_RH_Boek163_02.indd   121 13-10-2006   13:23:22 13-10-2006   13:23:22 122 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Les taux des titres émis par le véhicule sont légèrement supérieurs à ceux d’une 
obligation linéaire (des taux de Euribor + 0,07 % et Euribor + 0,40 % pour les titres émis par le véhicule, contre Euribor – 0,14 % pour une obligation linéaire).
Le véhicule, dénommé B-TRA 2005-I SA, a été créé le 18 novembre 2005, avec 
« pour objet exclusif le placement collectif des moyens ﬁ  nanciers, recueillis au moins partiellement par la voie d’une offre publique de titres ou par le biais d’une cotation en bourse, en des créances ﬁ  scales en matière d’impôts sur les revenus […] confor-mément à l’article 43 de la loi-programme du 11 juillet 2005 ».  Il « a plus particuliè-
rement pour objet la titrisation desdites créances par l’émission d’obligations cotées en bourse ».  Les deux actionnaires du véhicule (Sec IPE et Sec DVG) sont des fon-
dations privées, créées en vue « de constituer et de gérer une ou plusieurs person-
nes morales dans le cadre d’opération de titrisation des créances ﬁ  scales de l’État » . 
Leur actif net de liquidation sera affecté à une œuvre sociale.
Les caractéristiques de cette opération ont permis à Eurostat de valider sa qualiﬁ  ca-
tion comme titrisation.
Bien que la plupart des opérations nécessaires au lancement de la titrisation aient eu 
lieu en 2005
35, la Cour des comptes constate que les coûts y relatifs (agences de 
notation, conseil juridique, conseil ﬁ  scal, audit, etc.), qui se sont élevés à 2,8 mil-lions d’euros, ont été imputés pour l’essentiel en 2006
36.
Le ministre des Finances a précisé que, pour plus de la moitié du montant, les factu-
res ont été réceptionnées en 2006 seulement.
3 Déroulement de l’opération
Chaque mois, l’administration transfère au véhicule le total des sommes recouvrées 
sur les créances du portefeuille. Trimestriellement, la société gestionnaire de l’opé-ration de titrisation (TBE SA) fait le bilan des trois mois écoulés – sur la base d’un rapport fourni par l’administration – et calcule les frais à acquitter, les intérêts et le remboursement du capital à payer chaque trimestre aux obligataires
37. De manière 
synthétique, les mouvements de fonds peuvent être présentés comme suit38 :
35 La date de réalisation de l’opération ( closing date ) est le 5 décembre 2005.
36 Hormis un montant de 314.139 euros, payé à Fortis, en déduction des 500 millions d’euros du prix ini-
tial versé en 2005.
37 10.000 obligations d’une valeur de 50.000 euros chacune ont été émises. Elles se répartissent en deux 
classes, supérieure et subordonnée : 7.000 (A) + 3.000 (B) obligations. Le taux d’intérêt, variable, est le taux Euribor à trois mois, plus une marge de 0,07 % pour les obligations de la classe A, et de 0,40 % pour les obligations de la classe B.
38 Les rapports aux investisseurs, comprenant tous les détails des cash ﬂ  ows  trimestriels, de l’amortisse-
ment des obligations et des recouvrements de la période, se trouvent sur le site de l’Agence de la dette (www.debtagency.be) ou sur le site du gestionnaire de la titrisation (www.tbe.eu.com), où l’on peut consulter également le prospectus pour l’admission au marché Euronext, qui détaille l’opération, décrit ses différents acteurs, leurs interventions et les rémunérations et frais qui y sont associés, etc.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   122 9370-06_RH_Boek163_02.indd   122 13-10-2006   13:23:22 13-10-2006   13:23:22  163e Boek van het Rekenhof 123Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
De rentevoeten van de effecten uitgegeven door het vehikel zijn lichtjes hoger dan 
die van een lineaire obligatie (de rentevoet van Euribor + 0,07 % en Euribor +0,40 % voor de effecten uitgegeven door het vehikel, tegenover Euribor −0,14 % voor een lineaire obligatie).
Het vehikel, B-TRA 2005-I nv, werd op 18 november 2005 opgericht met als “uitslui-
tende doelstelling de collectieve belegging van ﬁ  nanciële middelen, die minstens 
gedeeltelijk moeten worden opgehaald via een openbaar bod of via een beursnote-ring, in schuldvorderingen inzake de inkomstenbelasting, […] zoals is bepaald in artikel 43 van de programmawet van 11 juli 2005” . Het vehikel heeft “meer bepaald 
tot doel de effectisering van deze schuldvorderingen tot doel door de uitgifte van op de beurs genoteerde obligaties” . De twee aandeelhouders van het vehikel (Sec IPE 
en Sec DVG) zijn privéstichtingen die in het leven zijn geroepen “om een of meer 
rechtspersonen op te richten en te beheren in het raam van de effectisering van de 
ﬁ  scale schuldvorderingen van de Staat” . Hun netto activa bij vereffening zullen aan 
een sociaal werk worden toegekend.
De kenmerken van deze operatie heeft het mogelijk gemaakt dat Eurostat de kwali-
ﬁ catie als effectisering heeft goedgekeurd.
Het Rekenhof merkt op dat hoewel de meeste verrichtingen voor het starten van de effectisering in 2005 werden uitgevoerd
35, de daaraan verbonden kosten (rating-
agentschappen, juridisch advies, ﬁ  scaal advies, audit, enz.), die 2,8 miljoen euro bedroegen, hoofdzakelijk in 2006 aangerekend
36.
De minister van Financiën heeft gepreciseerd dat voor meer dan de helft van het 
bedrag, de oplevering slechts in 2006 gebeurd is. 
3 Verloop van de operatie
Elke maand draagt de administratie aan het vehikel het totale bedrag over dat op de 
schuldvorderingen van de portefeuille werd ingevorderd. Om de drie maanden maakt de vennootschap die de effectisering beheert (TBE nv) op basis van een verslag van de administratie, de balans op van de drie afgelopen maanden. Ze berekent de te vereffenen kosten en de rente en de kapitaaldelging die elk trimester aan de obliga-tiehouders moeten worden betaald
37. Samengevat kunnen de fondsenbewegingen 
als volgt worden voorgesteld38:
35 De datum van verwezenlijking van de operatie ( Closing date ) is 5 december 2005.
36 Behalve een bedrag van 314.139 euro, betaald aan Fortis, in mindering van de 500 miljoen euro van de 
initiële prijs gestort in 2005.
37 Er werden 10.000 obligaties met elk een waarde van 50.000 euro uitgegeven. Ze zijn verdeeld in twee 
klassen, een hogere en een ondergeschikte: 7.000 (A)+ en 3.000 (B) obligaties. De variabele intrest-voet is de Euribor-rente op drie maanden, plus een marge van 0,07 % voor de obligaties van klasse A, en van 0,40 % voor de obligaties van klasse B.
38 De verslagen aan de investeerders, die alle details bevatten over de driemaandelijkse cash ﬂ  ows , de 
aﬂ ossing van de obligaties en de invorderingen van de periode, staan op de site van het Agentschap 
voor de Schuld (www.debtagency.be) of op de site van de vennootschap die de effectisering beheert (www.tbe.eu.com). Op die sites kan men eveneens het prospectus raadplegen voor de toetreding tot Euronext. Dat prospectus beschrijft de details van de verrichting, de verschillende betrokken actoren, hun interventies en de bijbehorende vergoedingen en kosten, enz.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   123 9370-06_RH_Boek163_02.indd   123 13-10-2006   13:23:22 13-10-2006   13:23:22 124 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Au niveau des fonds disponibles, l’essentiel est constitué des sommes recou-
vrées sur les créances du portefeuille (soit 95,77 % des fonds disponibles pour la première période, qui s’étend du 1
er novembre 2005 au 31 mars 2006, et 
95,55 % pour le deuxième trimestre 2006), auquel s’ajoutent des montants encaissés en vertu de diverses dispositions contractuelles annexes (e.g. contrat swap, Liquidity Facility  en cas d’insufﬁ  sance de recouvrement, compensations 
marginales versées par l’État en cas de manquements, etc.).
Ces fonds disponibles sont ensuite alloués dans l’ordre suivant : 
1. Paiement des frais du véhicule et des autres intervenants dans l’opéra-
tion39 (soit 6,35 % pour la première période, et 5,54 % pour le deuxième 
trimestre 2006), y compris l’État qui, en tant que gestionnaire ( Servicer ) 
du recouvrement des créances, reçoit trimestriellement une somme ﬁ  xe 
de 12.500 euros, plus un montant annuel variable en fonction des perfor-mances ( incentive fees ) ; 
2. Paiement des intérêts aux obligataires (soit respectivement 4,08 % et 
4,14 % des fonds disponibles alloués) ;
3. Affectation du solde au remboursement du principal.
Aﬁ n de suivre l’évolution du recouvrement des créances du portefeuille, des seuils de 
performance annuelle ont été déterminés ( Target  et Minimum Target ). Par exemple 
pour la première période, qui court du 1
er novembre 2005 au 31 décembre 2006 (les 
périodes suivantes correspondent aux années civiles jusqu’en 2015), l’objectif a été ﬁ xé à 219.883.558 euros et l’objectif minimal à 166.243.074 euros.
Si les objectifs minimaux ne sont pas atteints, des informations additionnelles sur les raisons de la défaillance du recouvrement et sur les dispositions qui seront prises pour y remédier doivent être fournies par l’Administration. À défaut, sur requête de la société gestionnaire de l’opération de titrisation, un audit sera diligenté par un tiers à l’opération, aux frais de l’État. Les objectifs de recouvrement interviennent également dans le calcul de la rémunération variable octroyée à l’État.
Jusqu’à présent le taux de recouvrement a été supérieur aux attentes, puisqu’il était 
déjà de 197.170.647 euros à la ﬁ  n du mois de juin 2006 et de 211.076.938 euros à 
la ﬁ n du mois de juillet 2006. Selon l’administration, ces bonnes performances, supé-
rieures aux données historiques de recouvrement, sont dues notamment à l’amélio-ration de la qualité du travail accompli par ses services juridiques au stade du conten-tieux judiciaire. Le ministre des Finances a précisé que le bon résultat constaté s’explique en partie par le paiement d’une dette de plus de 30 millions d’euros, conséquence d’un litige dont l’issue fut en faveur de l’État.
D’une manière générale, il n’y a pas lieu de penser que l’opération de titrisation ait 
eu un impact positif sur le recouvrement, même si elle a permis une meilleure iden-tiﬁ cation des composantes de l’arriéré ﬁ  scal et des taux de recouvrement, en ce qui 
concerne les contributions directes. Le ministre des Finances souligne à ce propos que cette meilleure identiﬁ  cation, même si elle ne permet pas d’améliorer directe-
ment le recouvrement, est un point de départ obligé dans l’analyse de l’arriéré, aﬁ  n 
de prendre les mesures adéquates pour le réduire. En outre, les projets TIC qui pour-ront être développés grâce à une partie du prix de vente initial du portefeuille titrisé, 
ne produiront des résultats positifs visibles que dans les mois et années à venir.•
•
39 Les agences de notation sont directement payées par l’État et non par le véhicule.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   124 9370-06_RH_Boek163_02.indd   124 13-10-2006   13:23:22 13-10-2006   13:23:22  163e Boek van het Rekenhof 125Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
De beschikbare fondsen bestaan voor het overgrote deel uit bedragen die 
op de schuldvorderingen van de portefeuille werden ingevorderd (95,77 % van de beschikbare fondsen voor de eerste periode, van 1 november 2005 tot 31 maart 2006, en 95,55 % voor het tweede kwartaal 2006). Daaraan moeten de bedragen worden toegevoegd die krachtens diverse bijkomende contractu-ele bepalingen werden geïnd (zoals daar zijn contract swap, Liquidity Facility  
in geval van ontoereikende invordering, marginale compensaties gestort door de Staat in geval van tekortkomingen, enz.).
Die beschikbare fondsen worden dan toegewezen als volgt:
1. Eerst worden de kosten van het vehikel en van de andere actoren van 
de verrichting betaald
39 (6,35 % voor de eerste periode en 5,54 % voor 
het tweede kwartaal 2006), met inbegrip van de Staat die, als beheerder 
(Servicer ) van de invordering van de schuldvorderingen, driemaandelijks 
een vast bedrag van 12.500 euro ontvangt, plus een variabel jaarlijks bedrag afhankelijk van de performantie ( incentive fees ); 
2. Vervolgens wordt de intrest aan de obligatiehouders betaald (resp. 
4,08 % en 4,14 % van de beschikbare toegekende fondsen); 
3. Tot slot is het saldo bestemd voor de terugbetaling van de hoofdsom.
Om de evolutie van de invordering van de schuldvorderingen van de portefeuille op te volgen, werden jaarlijkse performantiedrempels bepaald ( Target  en Minimum 
Target ). Voor de eerste periode bijvoorbeeld, die loopt van 1 november 2005 tot 
31 december 2006 (de volgende periodes stemmen overeen met de kalenderjaren tot 2015), werd de doelstelling vastgesteld op 219.883.558 euro en de minimale doelstelling op 166.243.074 euro.
Indien de minimale doelstellingen niet worden gehaald, moet de administratie bijko-
mende informatie verstrekken over de redenen van de ontoereikende invordering en over de maatregelen om dat te verhelpen. Als ze dat niet doet, zal een derde instan-tie die niet bij de effectisering betrokken is, op verzoek van de vennootschap die de effectisering beheert, een audit uitvoeren op kosten van de Staat. De doelstellingen op het vlak van invordering hebben ook een invloed op de berekening van de varia-bele vergoeding aan de Staat.
Tot nu toe lag het invorderingspercentage hoger dan verwacht, aangezien eind juni 2006 al 197.170.647 euro was ingevorderd en eind juli 2006 al 211.076.938 euro. Volgens de administratie is die grote performantie, die beter is dan de historische gegevens over de invordering, speciﬁ  ek toe te schrijven aan de verhoogde kwaliteit van het werk 
dat haar juridische diensten in het stadium van de gerechtelijke betwisting hebben geleverd. De minister van Financiën heeft gepreciseerd dat het goede resultaat gedeel-telijk wordt verklaard doordat een schuld van 30 miljoen euro betaald is ingevolge een rechtszaak waarin de uitspraak gunstig is voor de Staat.
In het algemeen mag men er niet van uitgaan dat de effectisering een positieve weerslag heeft gehad op de invordering, ook al heeft ze het mogelijk gemaakt de componenten van de ﬁ  scale achterstand en, wat de directe belastingen betreft, de 
invorderingspercentages beter te identiﬁ  ceren. De minister van Financiën onder-streept hierbij dat hoewel deze betere identiﬁ  catie niet rechtstreeks de invordering 
heeft kunnen verbeteren, ze toch een verplicht uitgangspunt vormt voor de analyse van de achterstand, om vervolgens doeltreffende maatregelen te kunnen nemen om die weg te werken. Bovendien zullen de ICT-projecten die dankzij een gedeelte van de initiële verkoopprijs van de geëffectiseerde portefeuille zullen kunnen worden ont-wikkeld, pas in de komende maanden en jaren positieve resultaten opleveren.•
•
39 De ratingagentschappen worden rechtstreeks door de Staat betaald en niet door het vehikel.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   125 9370-06_RH_Boek163_02.indd   125 13-10-2006   13:23:22 13-10-2006   13:23:22 126 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Le contrat prévoit la possibilité de substituer des créances au sein du portefeuille 
cédé, au bénéﬁ  ce du cessionnaire. C’est particulièrement le cas lorsqu’une cotisation 
qui n’était pas contestée au moment de la constitution du portefeuille devient ensuite l’objet d’un contentieux. Par exemple, pour le deuxième trimestre 2006, 151 nouvel-les créances se sont substituées à 142 créances contestées, pour un montant nomi-nal identique de 2.251.713,48 euros
40.
Cette procédure peut se justiﬁ  er dans la mesure où, l’actif vendu ne possédant plus 
une de ses propriétés essentielles, le vendeur remplace la créance « viciée » ( receiva-
ble in breach ), en partant du principe que l’espérance de recouvrement pour une 
cotisation non contestée est supérieure.
Le ministre des Finances a précisé que de telles clauses de substitution de créances 
sont habituelles dans ce type d’opérations et que des acteurs des marchés ﬁ  nanciers 
(spécialement les agences de notation) considèrent que la survenue d’une contesta-tion ne fait pas partie des risques transférables au cessionnaire. En outre, si l’on constate effectivement que le taux de recouvrement des créances en matière d’im-pôt direct est globalement plus élevé lorsque les créances sont plus récentes, cha-que créance substitutive n’a pas nécessairement une espérance de recouvrement plus élevée qu’une créance substituée. Le ministre estime dès lors que la substitu-tion n’a pas forcément un effet favorable pour le cessionnaire.
Cette opération de substitution peut modiﬁ  er, marginalement, la valeur du porte-
feuille, nonobstant l’équivalence nominale des créances. En effet, l’État doit fournir des créances non contestées dont l’année d’enrôlement soit identique ou postérieure à celle de la créance originelle. Considérant la vente au véhicule de la majorité des créances anciennes, la substitution s’opère avec des créances plus récentes, qui ont un taux de recouvrement sensiblement plus élevé
41. Indépendamment de la problé-
matique contentieuse, cette procédure modiﬁ  e donc à la marge la valeur de réalisa-
tion possible de l’actif cédé, au bénéﬁ  ce du cessionnaire qui voit ainsi augmenter la 
valeur comptable de son portefeuille.
4 Clôture de l’opération
La Cour des comptes constate que l’issue de l’opération de titrisation est entachée 
de plusieurs incertitudes quant au sort des créances non encore recouvrées au terme du remboursement aux investisseurs, et au prix d’achat différé.
Quand les obligataires auront été totalement remboursés
42, il y a, en théorie, deux 
options possibles pour l’avenir. Soit le portefeuille de créances non encore recou-
vrées reste la propriété du véhicule, soit l’État rachète le portefeuille.
40 Le ministre des Finances souligne que, par comparaison avec un portefeuille de 9,5 milliards d’euros, 
la substitution concerne des montants nominaux extrêmement marginaux, soit 0,002 %.
41 L’exemple du deuxième trimestre 2006 est, à cet égard, éclairant : les 142 créances substituées dont 
les années d’enrôlement varient sur toute la période prise en compte pour la constitution du porte-feuille (de 1994 à 2004), sont remplacées par 35 créances substitutives de 2004 (pour un montant global de 921.683,98 euros) et 116 créances de 2005 (1.330.029,50 euros).
42 Les analyses initiales du portefeuille ont permis d’évaluer que le terme de l’amortissement des obliga-
tions devrait intervenir au deuxième trimestre de 2010. Dans le cas, peu probable au vu des bonnes performances actuelles de recouvrement, où l’amortissement des obligations n’est pas terminé à l’échéance légale (soit le 29 janvier 2016), cette échéance peut être prolongée jusqu’à la date du 29 janvier 2021 ( cancellation date ). Après cette date, les investisseurs ne seraient plus remboursés.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   126 9370-06_RH_Boek163_02.indd   126 13-10-2006   13:23:22 13-10-2006   13:23:22  163e Boek van het Rekenhof 127Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Het contract bepaalt de mogelijkheid om schuldvorderingen binnen de overgedragen 
portefeuille ten voordele van de overnemer te vervangen. Dat gebeurt speciﬁ  ek als 
over een belasting die op het ogenblik van de samenstelling van de portefeuille niet werd betwist, vervolgens toch een geschil ontstaat. Zo zijn voor het tweede kwartaal 2006 151 nieuwe schuldvorderingen in de plaats gekomen van 142 betwiste, voor een identiek nominaal bedrag van 2.251.713,48 euro
40.
Die procedure is verdedigbaar: het verkochte actief bezit immers niet langer een van 
zijn essentiële eigenschappen zodat de verkoper beslist de “aangetaste” schuldvor-
dering ( receivable in breach ) te vervangen, uitgaande van het principe dat de hoop 
op invordering voor een niet-betwiste belasting hoger is.
De minister van Financiën heeft gepreciseerd dat dergelijke clausules over vervan-
gingen gebruikelijk zijn in dit soort overeenkomsten en dat de actoren op de ﬁ  nanci-
ele markten (en speciﬁ  ek de ratingagentschappen) ervan uitgaan dat het ontstaan 
van een betwisting geen deel uitmaakt van de risico’s die op de overnemer worden overgedragen. Als men bovendien effectief vaststelt dat het invorderingspercentage van schuldvorderingen uit de directe belastingen in het algemeen hoger ligt wanneer de schuldvorderingen recenter zijn, heeft een vervangende schuldvordering niet noodzakelijk een hogere kans op invordering dan een schuldvordering die wordt ver-vangen. De minister is dan ook van oordeel dat de vervanging niet noodzakelijk een gunstig effect heeft voor de overnemer.
De vervanging kan de waarde van de portefeuille marginaal wijzigen, ondanks de 
nominale gelijkwaardigheid van de schuldvorderingen. De Staat moet immers niet-betwiste schuldvorderingen leveren waarvan de inkohiering dateert van hetzelfde jaar of van een later jaar dan het jaar waaruit de oorspronkelijke schuldvordering dateert. Doordat aan het vehikel in meerderheid oude schuldvorderingen verkocht werden, gebeurt de vervanging met recentere schuldvorderingen waarvoor het invor-deringspercentage gevoelig hoger is
41. Los van de geschillenproblematiek wijzigt die 
procedure dan ook marginaal de mogelijke verwezenlijkingswaarde van het overge-dragen actief ten voordele van de overnemer, die ook de boekhoudkundige waarde van zijn portefeuille ziet verhogen.
4 Afsluiting van de operatie
Wat het einde van de effectisering betreft, stelt het Rekenhof vast dat er onduide-
lijkheden zijn over het lot van de niet-ingevorderde schuldvorderingen na de terug-betaling aan de investeerders en over de uitgestelde verkoopprijs.
Wanneer de obligatiehouders volledig zullen zijn terugbetaald
42, staan in theorie twee 
mogelijke opties open voor de toekomst. Ofwel blijft de portefeuille met nog niet 
ingevorderde schuldvorderingen eigendom van het vehikel, ofwel koopt de Staat de portefeuille opnieuw in.
40 De minister van Financiën benadrukt dat in vergelijking met de portefeuille van 9,5 miljard euro, die 
vervangingen op uiterst marginale nominale bedragen slaan, m.n. 0,002 %
41 Het voorbeeld van het tweede kwartaal 2006 is in dat verband verhelderend: de 142 vervangen schuld-
vorderingen waarvan de jaren van inkohiering gespreid zijn over de gehele periode die in aanmerking werd genomen voor de samenstelling van de portefeuille (van 1994 tot 2004), werden vervangen door 35 schuldvorderingen van 2004 (voor een totaalbedrag van 921.683,98 euro) en 116 schuldvorderingen van 2005 (1.330.029,50 euro).
42 Op basis van de initiële analyses van de portefeuille kon worden geraamd dat de aﬂ  ossing van de 
obligaties in het tweede kwartaal van 2010 zou zijn beëindigd. In het, gelet op de huidige performantie op het gebied van de invordering weinig waarschijnlijke, geval dat de aﬂ  ossing van de obligaties niet 
beëindigd is op de wettelijke vervaldag (29 januari 2016), kan die termijn verlengd worden tot 29 janu-ari 2021 ( cancellation date ). Na die datum zouden de investeerders niet langer worden terugbetaald.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   127 9370-06_RH_Boek163_02.indd   127 13-10-2006   13:23:22 13-10-2006   13:23:22 128 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
La première solution est plutôt théorique, essentiellement parce que :
le véhicule, dont les deux actionnaires sont des fondations privées dont l’actif 
net de liquidation sera affecté à une œuvre sociale, a été créé pour cette opé-
ration exclusivement et n’a pas vocation à durer postérieurement au rembour-sement des investisseurs ; or, certaines créances pourraient éventuellement être conservées dans le portefeuille durant des décennies, prolongeant indû-ment la vie du véhicule ;
en rachetant à un prix relativement modique ce qui reste de créances non 
recouvrées dans le portefeuille, l’État peut espérer une plus-value raisonnable, alors que – pour le véhicule – les montants encore recouvrés seraient à terme absorbés par les frais de gestion.
La seconde solution, le rachat par l’État des créances non encore recouvrées, sem-
ble donc de facto la seule option réellement envisageable. Ce fait est conﬁ  rmé par 
l’administration.
La Cour relève toutefois qu’il n’existe, dans les conditions contractuelles, aucune 
disposition prévoyant le mode éventuel de valorisation du solde du portefeuille fai-sant l’objet d’un tel rachat. À cet égard, le ministre des Finances souligne qu’il est implicite que la méthode de valorisation qui a servi à déterminer la valeur estimée du portefeuille initial soit également utilisée.
En toute hypothèse, l’État percevra contractuellement, à la clôture de l’opération, le 
prix d’achat différé pour la vente du portefeuille originel. 
À cet égard, la Cour des comptes rappelle qu’une limite de 88 millions d’euros a été 
imposée contractuellement pour le prix d’achat différé, pour se conformer aux critè-res ﬁ xés par Eurostat dans le cadre de la réglementation européenne. 
La Cour des comptes constate que cette limitation contrevient à l’article 43, § 4, deuxième alinéa de la loi-programme du 11 juillet 2005 qui stipule que « les montants 
recouvrés qui excèdent la somme des montants dus par le cessionnaire aux sous-cripteurs des titres émis dans le cadre de la titrisation et des coûts de l’opération de titrisation reviennent à l’État » .
ET MOYENS
Les recettes imputées au budget des voies et moyens sont celles qui reviennent à l’État après déduction des versements aux autres bénéﬁ  ciaires. Les montants des recettes ﬁ  scales mentionnés ci-après sont donc résiduels. Hors produit d’emprunts, les recettes des voies et moyens ont à nouveau diminué de 5 % en 2005. Ceci s’ex-plique entièrement par une diminution des recettes de capital, qui avaient été excep-tionnelles les années précédentes.
Le budget des voies et moyens prévoit et autorise pour une année les recettes budgé-taires propres de l’État, à l’exclusion des recettes cédées ou attribuées à des tiers.•
•
9370-06_RH_Boek163_02.indd   128 9370-06_RH_Boek163_02.indd   128 13-10-2006   13:23:22 13-10-2006   13:23:22  163e Boek van het Rekenhof 129Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
De eerste oplossing is veeleer theoretisch, voornamelijk omdat:
Het vehikel, waarvan de twee aandeelhouders privéstichtingen zijn waarvan de 
netto activa bij vereffening voor een sociaal werk zullen worden bestemd, uit-
sluitend voor deze verrichting werd opgericht en het niet bestemd is om na de terugbetaling van de investeerders te blijven bestaan. Sommige schuldvorde-ringen zouden eventueel gedurende decennia in de portefeuille kunnen worden bewaard waardoor het voortbestaan van het vehikel onnodig zou worden verlengd.
Door wat aan niet-ingevorderde schuldvorderingen in de portefeuille overblijft 
tegen een betrekkelijk bescheiden prijs terug te kopen, kan de Staat hopen op een redelijke meerwaarde, terwijl – voor het vehikel – de nog ingevorderde bedragen op termijn door de beheerskosten zouden worden opgeslorpt.
De tweede oplossing, nl. dat de Staat de nog niet ingevorderde schuldvorderingen terugkoopt, lijkt de facto de enige optie die werkelijk in overweging kan worden 
genomen. De administratie bevestigt dat.
Het Rekenhof merkt echter op de overeenkomst geen enkele bepaling bevat waar-
mee de waarde van het saldo van de portefeuille dat aldus eventueel zou worden teruggekocht, kan worden bepaald. De minister van Financiën onderstreept hierbij dat impliciet geldt dat de methode gebruikt om initiële portefeuille te ramen, opnieuw zal worden gebruikt.
In elk geval ontvangt de Staat bij het afsluiten van de operatie contractueel de uit-
gestelde prijs voor de verkoop van de oorspronkelijke portefeuille. 
In dat verband herinnert het Rekenhof eraan vast dat voor de uitgestelde verkoop-
prijs contractueel een grens van 88 miljoen euro is vastgelegd, om te beantwoorden aan de criteria van Eurostat in het kader van de Europese regelgeving.
Het Rekenhof stelt echter vast deze grens in strijd is met artikel 43, § 4, tweede lid, 
van de programmawet van 11 juli 2005 dat bepaalt dat “ de ingevorderde bedragen 
die het totaal van de bedragen verschuldigd door de overnemer aan de inschrijvers op de effecten uitgegeven in het kader van de effectisering en de kosten van de effectiseringsverrichtingen overschrijden, toekomen aan de Staat ”.
De ontvangsten aangerekend op de rijksmiddelenbegroting, zijn de ontvangsten die naar de Staat toevloeien na aftrek van de sommen bestemd voor andere begunstig-den. De bedragen van de ﬁ  scale ontvangsten die hierna worden vermeld, zijn dus restbedragen. Als men de leningopbrengsten buiten beschouwing laat, liepen de rijksmiddelen opnieuw terug met 5 %. Dit is geheel het gevolg van de merkelijk lagere kapitaalontvangsten dan de jaren voordien, waarin uitzonderlijke kapitaal-ontvangsten gerealiseerd werden. 
de Staat voor een jaar, met uitsluiting van de ontvangsten die aan derden worden afgestaan of toegewezen.•
•
9370-06_RH_Boek163_02.indd   129 9370-06_RH_Boek163_02.indd   129 13-10-2006   13:23:23 13-10-2006   13:23:23 130 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Le tableau de la loi est divisé en recettes courantes (titre I), recettes de capital 
(titre II) et produit d’emprunts (titre III). Les recettes courantes et de capital sont elles-mêmes subdivisées en recettes ﬁ  scales (l’essentiel des recettes courantes) et 
non ﬁ  scales. Les recettes de capital sont en fait uniquement constituées de recettes 
non ﬁ  scales. Les seules recettes ﬁ  scales de capital étaient les droits de succession, 
maintenant attribués aux régions.
On distingue également dans le budget et le compte, les recettes affectées et les 
recettes non affectées. Conformément à l’article 45 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, les recettes affectées dérogent au principe budgétaire d’uni-versalité qui veut que l’ensemble des recettes s’applique à l’ensemble des dépenses. Ces recettes sont donc exclusivement utilisées par des fonds budgétaires détermi-nés, repris au budget général des dépenses. 
Le tableau 16 donne un aperçu des recettes imputées au budget des voies et moyens 
en 2005 et de leur évolution par rapport à 2004.
Tableau 16 – Recettes des voies et moyens de 2005 (en millions d’euros)
Nature des recettes 2004 2005 Écart
2005-2004
I Recettes courantes 43.109,5 44.694,3 3,7%
Recettes ﬁ  scales 39.392,1 40.314,6 2,3%
– Contributions directes 29.796,2 31.350,4 5,2%
– Douanes et accises 6.566,5 6.164,9 −6,1%– TVA et enregistrement 3.029,4 2.799,3 −7,6%
Recettes non ﬁ  scales 3.717,4 4.379,7 17,8%
II Recettes de capital 4.965,1 1.034,2 −79,2%
Recettes ﬁ  scales – –
Recettes non ﬁ  scales 4.965,1 1.034,2 −79,2%
III Produit d’emprunts 8.973,1 37.175,8 314,3%
I + II 48.074,5 45.728,5 −4,9%
I + II + III 57.047,6 82.904,3 45,3%
Source : comptes d’exécution du budget 2004 et 2005 (voir volume II du présent Cahier : tableau A3)
moyens. 
Le total des emprunts comptabilisés pour une année est fonction du solde budgé-
taire ainsi que des opportunités de ﬁ  nancement à court et long terme et de l’arrivée 
à échéance d’anciens emprunts. Le montant de la dette à reﬁ  nancer n’est donc pas 
indicatif de la politique budgétaire. De plus, des délais comptables aléatoires sont régulièrement constatés entre l’imputation provisoire des produits d’emprunts sur des comptes d’ordre de la Trésorerie et leur imputation déﬁ  nitive au budget des voies et moyens, si bien que le montant repris au budget peut différer des recettes effectivement encaissées au cours de l’année budgétaire.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   130 9370-06_RH_Boek163_02.indd   130 13-10-2006   13:23:23 13-10-2006   13:23:23  163e Boek van het Rekenhof 131Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
De tabel in de wet is onderverdeeld in lopende ontvangsten (titel I), kapitaalont-
vangsten (titel II) en leningopbrengsten (titel III). De lopende en kapitaalontvangsten zijn op hun beurt onderverdeeld in ﬁ  scale ontvangsten (het grootste deel van de lopende ontvangsten) en niet-ﬁ  scale ontvangsten. De kapitaalontvangsten bestaan 
in feite enkel uit niet-ﬁ  scale ontvangsten. De enige ﬁ  scale kapitaalontvangsten waren 
de successierechten; die zijn nu toegewezen aan de gewesten. 
scheid gemaakt tussen de toegewezen en de niet-toegewezen ontvangsten. Over-eenkomstig artikel 45 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit worden de toegewezen ontvangsten, in uitzondering op het principe van de universaliteit van de begroting, dat bepaalt dat de gezamenlijke ontvangsten bestemd zijn voor de gezamenlijke uitgaven, uitsluitend gebruikt door bepaalde begrotingsfondsen opge-nomen in de algemene uitgavenbegroting. 
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de ontvangsten die in 2005 op de 
rijksmiddelenbegroting werden aangerekend en van hun evolutie ten opzichte van 2004.
Tabel 16 – Rijksmiddelen in 2005 (in miljoen euro)
Aard van de ontvangsten 2004 2005 Verschil
2005-2004
I Lopende ontvangsten 43.109,5 44.694,3 3,7%
Fiscale ontvangsten 39.392,1 40.314,6 2,3%
– Directe belastingen 29.796,2 31.350,4 5,2%
– Douane en accijnzen 6.566,5 6.164,9 −6,1%– Btw en registratie 3.029,4 2.799,3 −7,6%
Niet-ﬁ  scale ontvangsten 3.717,4 4.379,7 17,8%
II Kapitaalontvangsten 4.965,1 1.034,2 −79,2%
Fiscale ontvangsten – –
Niet-ﬁ  scale ontvangsten 4.965,1 1.034,2 −79,2%
III Opbrengst van leningen 8.973,1 37.175,8 314,3%
Bron: rekeningen van uitvoering van de begroting 2004 & 2005 (zie volume II van dit Boek, tabel A3)
De leningen vormen een aanzienlijk deel van de op de rijksmiddelenbegroting aange-
rekende ontvangsten. 
Het totaal van de in een begrotingsjaar geboekte leningen hangt af van het begro-tingssaldo alsook van de ﬁ  nancieringsmogelijkheden op korte en lange termijn en van 
de vervaldagen van oude leningen. Het bedrag van de te herﬁ  nancieren schuld geeft 
dus geen indicaties over het begrotingsbeleid. Bovendien werd meermaals vastge-steld dat de voorlopige aanrekening van de leningopbrengsten op orderekeningen van de Thesaurie en de deﬁ  nitieve aanrekening ervan op de rijksmiddelenbegroting op uiteenlopende tijdstippen geboekt worden. Daardoor kan het bedrag in de begroting verschillen van de in de loop van het begrotingsjaar effectief geïnde ontvangsten. 
9370-06_RH_Boek163_02.indd   131 9370-06_RH_Boek163_02.indd   131 13-10-2006   13:23:23 13-10-2006   13:23:23 132 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
En l’espèce, la souscription par le Fonds de vieillissement de bons du Trésor spéciﬁ  -
ques à coupon zéro43 a été entièrement imputée en 2005, les opérations ayant été 
enregistrées au préalable sur un compte d’ordre de la Trésorerie. De là résulte la 
forte augmentation apparente du produit des emprunts.
Pour mieux apprécier l’évolution des recettes de l’État, il est donc indiqué de faire 
abstraction des produits d’emprunts. On constate alors, pour la deuxième année consécutive, une diminution de l’ordre de 5 % des recettes de l’État par rapport à l’année précédente. 
Les recettes courantes sont en augmentation, alors que les recettes de capital dimi-
nuent de 79,2 %.
Les recettes des Contributions directes participent à cette augmentation des recet-
tes courantes, compensant les diminutions des recettes des Douanes et accises et surtout de la TVA, de l’Enregistrement et des Domaines.
En effet, les recettes TVA et Enregistrement revenant à l’État diminuent de 7,6 %
44, 
alors que les recettes totales TVA et Enregistrement augmentent de 6,8 %.Les recettes non ﬁ  scales courantes progressent en 2005 de près de 18 %. Ceci s’ex-
plique principalement par l’introduction d’une nouvelle recette, le produit de la titri-
sation des créances ﬁ  scales de l’État: 443,4 millions d’euros (260,0 millions d’euros 
étaient prévus)
45. Sans cette recette, la croissance n’aurait été que de 5,9 % pour 
cette catégorie.
Une partie des recettes de la déclaration libératoire unique  (DLU) a encore été 
imputée en 2005 comme recette non ﬁ  scale: 307,1 millions d’euros.
Le tableau suivant montre les évolutions respectives des recettes ﬁ  scales totales et 
de l’État, sur la base des imputations.
Tableau 17 – Évolution des recettes ﬁ  scales (en millions d’euros)
Recettes ﬁ  scales 2004 2005 croissance
Recettes ﬁ  scales totales 79.890,7 84.358,3 5,6 %
Recettes ﬁ  scales de l’État 39.392,1 40.314,6 2,3 %
Comme en 2004, on constate que la croissance des recettes ﬁ  scales de l’État est 
moindre que celle des recettes ﬁ  scales totales. 
Le tableau ci-après compare les réalisations de recettes aux prévisions pour les 
grandes catégories de recettes. Des comparaisons plus détaillées se trouvent dans 
les tableaux A3 et B1 du volume II du présent Cahier.
43 Voir 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 125-127.
44 Voir ci-dessous 3.1 – Effets des divers prélèvements sur la TVA.
45 Voir ci-dessus 1.2 – Commentaires particuliers sur l’évolution des recettes ﬁ  scales en 2005.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   132 9370-06_RH_Boek163_02.indd   132 13-10-2006   13:23:23 13-10-2006   13:23:23  163e Boek van het Rekenhof 133Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Zo werd de inschrijving door het Zilverfonds op speciﬁ  eke schatkistbons met nul-
coupon43 volledig aangerekend in 2005, terwijl de verrichtingen vooraf waren geregi-
streerd op een orderekening van de Thesaurie. Vandaar de belangrijke toename van de opbrengst van de leningen. 
Om de evolutie van de staatsontvangsten beter te kunnen beoordelen, kunnen de 
opbrengsten van leningen dan ook beter buiten beschouwing worden gelaten. In dat geval blijken de staatsontvangsten voor het tweede jaar op rij met 5 % verminderd te zijn ten opzichte van het jaar voordien. 
De lopende ontvangsten zijn gestegen, terwijl de kapitaalontvangsten met 79,2 % 
gedaald zijn. 
De ontvangsten van de directe belastingen dragen bij tot de stijging van de lopende 
ontvangsten. Ze compenseren de daling van de ontvangsten van douane en accijn-zen en vooral die van de btw, de registratie en domeinen. 
De ontvangsten van de btw en registratie die aan de Staat toekomen, dalen immers met 7,6 %
44 terwijl de totale ontvangsten van de btw en registratie stijgen met 6,8 %. 
De lopende niet-ﬁ  scale ontvangsten stijgen in 2005 met nagenoeg 18 %. Dit kan vooral verklaard worden door de invoering van een nieuw soort ontvangsten, name-lijk de opbrengst van de effectisering van de ﬁ  scale schuldvorderingen van de Staat: 
443,4 miljoen euro (aanvankelijk geraamd op 260,0 miljoen euro)
45. Zonder deze ont-
vangst zou de groei van de lopende niet-ﬁ  scale ontvangsten beperkt zijn gebleven 
tot 5,9 %. 
Een gedeelte van de ontvangsten van de eenmalige bevrijdende aangifte (EBA) werd 
in 2005 nog aangerekend als niet-ﬁ  scale ontvangst: 307,1 miljoen euro. 
De onderstaande tabel geeft de evolutie weer van de totale ﬁ  scale ontvangsten en 
van de ﬁ  scale ontvangsten van de Staat, op basis van de aanrekeningen.
Tabel 17 – Evolutie van de ﬁ  scale ontvangsten (in miljoen euro)
Fiscale ontvangsten 2004 2005 groei
Totale ﬁ  scale ontvangsten 79.890,7 84.358,3 5,6 %
Fiscale ontvangsten van de Staat 39.392,1 40.314,6 2,3 %
Net als in 2004 kan vastgesteld worden dat de ﬁ  scale ontvangsten van de Staat 
minder sterk groeien dan de totale ﬁ  scale ontvangsten. 
In de onderstaande tabel worden de gerealiseerde ontvangsten vergeleken met de geraamde ontvangsten en dit voor elk van de grote ontvangstencategorieën. Voor meer details, zie volume II van dit Boek, tabellen A3 en B1.
43 Zie 162e Boek van het Rekenhof, volume I, p. 124-126.
44 Zie infra punt 3.1 – Gevolgen van de diverse voorafnemingen op de btw.
45 Zie supra punt 1.2 – Bijzondere commentaar over de opbrengst van de ﬁ  scale ontvangsten.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   133 9370-06_RH_Boek163_02.indd   133 13-10-2006   13:23:23 13-10-2006   13:23:23 134 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Tableau 18  – Recettes des voies et moyens de 2005 (en millions d’euros)
Nature des recettes Prévisions 
ajustéesRéalisations Écart
I Recettes courantes 43.945,7 44.694,3 1,7 %
Recettes ﬁ  scales 39.790,3 40.314,6 1,3 %
– Contributions directes 30.704,2 31.350,4 2,1 %
– Douanes et accises 6.624,9 6.164,9 −6,9 %
– TVA et enregistrement 2.611,2 2.799,3 7,2 %
– Marge de conjoncture −150,0 −100,0 %
Recettes non ﬁ  scales 4.155,4 4.379,7 5,4 %
II Recettes de capital 513,2 1.034,2 101,5 %
Recettes non ﬁ  scales 513,2 1.034,2 101,5 %
III Produit d’emprunts 25.212,5 37.175,8 47,4 %
I + II 44.458,9 45.728,5 2,9 %I + II + III 69.671,4 82.904,3 19,0 %
Source : compte d’exécution du budget 2005 (tableau A3, volume II du présent Cahier)
Si on fait abstraction des emprunts, on constate qu’en 2005, les réalisations ont 
globalement excédé les prévisions de 2,9 %. 
Les recettes ﬁ  scales revenant à l’État sont dans l’ensemble peu éloignées des pré-
visions.La marge de conjoncture de 150 millions d’euros accentue d’ailleurs l’écart entre 
prévisions et recettes. Elle constitue un ajustement forfaitaire négatif des prévisions de recettes ﬁ  scales courantes. Insérée par précaution dans le budget des voies et 
moyens, cette marge doit anticiper les effets d’une croissance économique plus fai-ble que prévue. Sans cette marge de conjoncture, les prévisions de recettes auraient été plus élevées, et l’écart entre prévisions et réalisations n’aurait été que de 0,9 % (au lieu de 1,3 %).
Cependant, l’augmentation moyenne de 2,9 % recouvre des écarts positifs et néga-
tifs plus importants, dépassant les 5 %, pour la TVA et l’Enregistrement, d’une part, 
et les Douanes et Accises d’autre part.
Contrairement à 2004, où l’apport était identique, en 2005, les recettes courantes 
ont contribué plus que les recettes de capital à l’excédent des réalisations sur les prévisions.
Les recettes de capital sont pourtant deux fois plus élevées que prévu. On peut 
relever que ces recettes avaient été évaluées initialement à 1.090,1 millions d’euros avant d’être réévaluées à 513,2 millions d’euros par l’ajustement. 
L’essentiel de l’excédent des réalisations en capital sur les prévisions s’explique par 
deux recettes importantes non prévues dans le budget, et imputées aux articles 57.01 et 57.03 créés pour l’occasion au SPF Mobilité et Transports. Il s’agit de com-pensations pour la reprise des pensions de la SNCB-Holding et de la Gemeentelijk 
Havenbedrijf Antwerpen  (Port autonome d’Anvers). 
9370-06_RH_Boek163_02.indd   134 9370-06_RH_Boek163_02.indd   134 13-10-2006   13:23:23 13-10-2006   13:23:23  163e Boek van het Rekenhof 135Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Tabel 18 – Rijksmiddelenontvangsten 2005 (in miljoen euro)
Aard van de ontvangsten Aangepaste 
ramingenVerwezenlijkingen Verschil
I Lopende ontvangsten 43.945,7 44.694,3 1,7 %
Fiscale ontvangsten 39.790,3 40.314,6 1,3 %
– Directe belastingen 30.704,2 31.350,4 2,1 %
– Douane en accijnzen 6.624,9 6.164,9 −6,9 %
– Btw en registratie 2.611,2 2.799,3 7,2 %
– Conjunctuurbuffer −150,0 −100,0 %
Niet-ﬁ  scale ontvangsten 4.155,4 4.379,7 5,4 %
II Kapitaalontvangsten 513,2 1.034,2 101,5 %
Niet-ﬁ  scale ontvangsten 513,2 1.034,2 101,5 %
III Opbrengst van leningen 25.212,5 37.175,8 47,4 %
Bron: rekening van uitvoering van de begroting 2005 (zie volume II van dit Boek, tabel A3)
In totaal overtroffen de in 2005 gerealiseerde ontvangsten de ramingen gemiddeld 
met 2,9 %, althans indien de opbrengst van leningen buiten beschouwing gelaten wordt. 
De gerealiseerde ﬁ  scale ontvangsten van de sommen die aan de Staat toekomen, 
stemmen grotendeels overeen met de ramingen. De conjunctuurbuffer van 150 miljoen euro versterkt trouwens het verschil tussen de 
ramingen en de ontvangsten. De conjunctuurbuffer is een forfaitaire negatieve aan-passing van de geraamde lopende ﬁ  scale ontvangsten. De conjunctuurbuffer, veilig-
heidshalve opgenomen in de rijksmiddelenbegroting, moet het effect opvangen van een economische groei die lager is dan verwacht. Zonder de conjunctuurbuffer zouden de geraamde ontvangsten hoger geweest zijn en zou het verschil tussen de ramingen en de verwezenlijkingen slechts 0,9 % bedragen (i.p.v. 1,3 %).
Achter het gemiddelde van 2,9 % schuilen echter grotere positieve en negatieve 
verschillen, die meer dan 5 % bedragen voor de btw en registratie en voor de douane en accijnzen. 
In 2005 hebben de lopende ontvangsten er meer dan de kapitaalontvangsten toe 
bijgedragen dat de verwezenlijkingen hoger waren dan de ramingen, dit in tegenstel-ling tot 2004, toen het aandeel van beide ontvangstencategorieën evenwaardig was.
De gerealiseerde kapitaalontvangsten bedragen nochtans het dubbel van de ramin-
gen. Aanvankelijk waren deze ontvangsten geraamd op 1.090,1 miljoen euro, bij de aanpassing werden ze herschat op 513,2 miljoen euro. 
Vooral de compensaties voor de overname van de pensioenen van de NMBS-holding 
en van het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen zijn verantwoordelijk voor het ver-schil tussen de geraamde en de gerealiseerde kapitaalontvangsten. Deze twee belangrijke, onvoorziene ontvangsten werden aangerekend op de artikelen 57.01 en 57.03, hiertoe opgenomen op de begroting van de FOD Mobiliteit en Vervoer. 
9370-06_RH_Boek163_02.indd   135 9370-06_RH_Boek163_02.indd   135 13-10-2006   13:23:23 13-10-2006   13:23:23 136 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Le conseil des ministres a décidé le 21 décembre 2005 que l’État prendrait à sa 
charge, dès le 1er janvier 2006, les obligations de pension de la Gemeentelijk Haven-
bedrijf Antwerpen  relatives aux membres de son personnel statutaire mis à la retraite, 
à l’exception toutefois des pensions dont la charge a été reprise par l’ONSS-APL à partir du 1
En contrepartie, l’État devait recevoir, en un versement unique, le produit de la réa-
lisation des actifs du Pensioenfonds Havenbedrijf , de manière à totalement ﬁ  nancer 
la reprise de ces obligations de pensions.
Le conseil des ministres a également décidé ce même jour de régler le transfert, à 
l’État belge, des obligations de pension et des obligations apparentées de la SNCB-Holding à l’égard de son personnel statutaire et de son ancien personnel statutaire, en ce compris la charge des pensions de survie de leurs ayants droit, telles qu’elles résultent du statut du personnel de la SNCB-Holding. Ce transfert impliquait, lui aussi, le versement d’un montant compensatoire avant la ﬁ  n de l’année.
Cinq arrêtés royaux ont été pris le 28 décembre 2005 pour concrétiser ces décisions.
En conséquence, un montant de 295,2 millions d’euros a été versé par la SNCB-Holding (art. 57.01) et un montant de 213,6 millions d’euros par la Gemeentelijk 
Havenbedrijf Antwerpen  (art. 57.03). 
Ces recettes exceptionnelles (508,8 millions d’euros) améliorent sensiblement le solde budgétaire ex post de 2005, moyennant des dépenses supplémentaires de pensions à partir de 2006.
2.2  Commentaire particulier sur la réalisation 
de certaines recettes courantes non ﬁ  scales et 
de capital
Les recettes imputées en 2005 pour lesquelles aucune prévision n’était inscrite au 
budget des voies et moyens s’élèvent à 556,7 millions d’euros, montant qui s’expli-que principalement par des recettes en capital au SPF Mobilité et Transports, à caractère unique : 
contrepartie de la reprise des obligations de pensions de la SNCB-Holding par l’État ;
contrepartie de la reprise des obligations de pensions de la Gemeentelijk 
Havenbedrijf Antwerpen  par l’État.
Certaines des recettes mentionnées ci-après sont récurrentes (tels les dividendes 
dus à l’État du chef de sa participation dans le capital d’entreprises publiques et l’intervention du Fonds social européen). Elles devraient donc faire l’objet d’une pré-vision dans le budget des voies et moyens.•
•
9370-06_RH_Boek163_02.indd   136 9370-06_RH_Boek163_02.indd   136 13-10-2006   13:23:23 13-10-2006   13:23:23  163e Boek van het Rekenhof 137Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Op 21 december 2005 besliste de Ministerraad dat de Staat vanaf 1 januari 2006 de 
pensioenverplichtingen zou overnemen van het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwer-pen met betrekking tot zijn statutair personeel, met uitzondering evenwel van de pensioenlasten die vanaf 1 januari 2005 overgenomen werden door de RSZPPO. 
Als tegenprestatie zou de Staat, om de overname van die pensioenverplichtingen 
volledig te ﬁ  nancieren, middels een eenmalige storting, de opbrengst ontvangen van 
de verkoop van de activa van het Pensioenfonds Havenbedrijf. 
Op dezelfde datum besliste de Ministerraad tot overdracht aan de Belgische Staat 
van de pensioenverplichtingen en de daarmee samenhangende verplichtingen van de NMBS-holding wat betreft haar huidig en voormalig statutair personeel, met inbegrip van de rechthebbenden op de overlevingspensioenen, zoals bepaald in het statuut van het personeel van de NMBS-holding. Ook bij deze overdracht hoorde de storting van een compenserend bedrag, vóór het einde van het jaar. 
De vermelde beslissingen werden geregeld in vijf koninklijke besluiten, genomen op 
28 december 2005. 
In uitvoering hiervan werd door de NMBS-holding een bedrag gestort van 295,2 mil-
joen euro (art. 57.01). Het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen stortte 213,6 mil-joen euro (art. 57.03). 
Deze uitzonderlijke ontvangsten (508,8 miljoen euro) resulteren ex post in een gevoe-
lig gunstiger begrotingssaldo 2005 en veroorzaken bijkomende pensioenuitgaven vanaf 2006. 
2.2  Bijzondere commentaar over bepaalde niet-ﬁ  scale 
De ontvangsten die in 2005 aangerekend werden, maar waarvoor in de rijksmid-delenbegroting geen enkele raming werd ingeschreven, bedragen in totaal 556,7 mil-joen euro. Dit bedrag bestaat hoofdzakelijk uit eenmalige kapitaalontvangsten van de FOD Mobiliteit en Vervoer: 
tegenprestatie voor de overname van de pensioenverplichtingen van de NMBS-holding door de Staat; 
tegenprestatie voor de overname van de pensioenverplichtingen van het 
Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen door de Staat. 
Bepaalde ontvangsten die hieronder worden vermeld, zijn van recurrente aard (zoals dividenden aan de Staat verschuldigd uit hoofde van zijn onderneming in het kapitaal in openbare bedrijven en de tussenkomst van het Europees Sociaal Fonds). Ze zouden dus beter in de rijksmiddelenbegroting worden geraamd.•
•
9370-06_RH_Boek163_02.indd   137 9370-06_RH_Boek163_02.indd   137 13-10-2006   13:23:23 13-10-2006   13:23:23 138 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Tableau 19  – Recettes non prévues (en euros)
§ 1 – Administration des contributions directes
Article 36.05 – Produit de l’eurovignette 10.282.682,78
§ 2 – Administration des douanes et accises
Article 36.03 – Taxe de patente boissons spiritueuses 102.669,45Recettes non ﬁ  scales
SPF Personnel et Organisation
Article 12.01 – Recettes provenant de la vente par le Bureau fédéral d’achats des 
cahiers des charges, catalogues et devis-type75.000,00
Article 12.07 – Remboursement des avances faites pour le compte des communes, 
du chef du paiement de certains frais et indemnités des receveurs communaux régionaux (art. 140 de la nouvelle loi communale)1.471,00
§ 1 – TrésorerieArticle 27.02 – Dividendes dus à l’État du chef de sa participation dans le capital 
d’autres entreprises publiques possédant la personnalité juridique. Dividendes revenant à l’État du chef de sa participation dans le capital de la SA Tractebel (ex-Powerﬁ  n)204,54
Article 39.02 – Intervention du Fonds social européen en faveur de programmes 
nationaux909.231,07
SPF Sécurité sociale
Article 11.01 – Intervention de Belgacom dans le transfert du personnel au 
SPF Sécurité sociale782.667,40
Article 47.02 – Remboursement par les institutions publiques de sécurité sociale (IPSS) des subsides trop perçus1.015.210,18
SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement
Article 46.01 – Versement par l’Agence fédérale pour la sécurité alimentaire de 
recettes destinées au Fonds des matières premières283.829,81
Article 31.03 – Remboursements par l’ONDRAF de la dotation versée par l’État 
pour l’assainissement du passif nucléaire “BP1”10.151.190,00
Article 39.02 – Concours du FEOGA 37.862,32
SPF Mobilité et Transports
§ 1 – Services d’encadrementArticle 38.03 – Compensation de la reprise par l’État du contrat de location de La 
Poste pour le WTC20.000.000,00
§ 5 - Direction générale: Mobilité et Sécurité routière  
Article 06.01 – Recettes diverses comme les produits provenant de la vente des 
cahiers spéciaux de charges, les sommes versées par les tiers en cas de marché 
conjoint ou de décompte à charge des tiers129.225,65
SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale
Article 43.01 – Récupération d’avances sur les pensions alimentaires 207.769,16
9370-06_RH_Boek163_02.indd   138 9370-06_RH_Boek163_02.indd   138 13-10-2006   13:23:24 13-10-2006   13:23:24  163e Boek van het Rekenhof 139Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Tabel 19 – Niet-voorziene ontvangsten (in euro)
§ 1 – Administratie van de Directe Belastingen
Artikel 36.05 – Opbrengst van het eurovignet 10.282.682,78
§ 2 – Administratie van Douane en Accijnzen
Artikel 36.03 – Vergunningsrecht sterke drank 102.669,45
FOD Personeel en Organisatie
Artikel 12.01 – Opbrengsten voortvloeiend uit de verkoop van de door het Federaal 
Aankoopbureau te koop aangeboden eigen lastenkohieren, catalogussen en 
typebestekken.75.000,00
Artikel 12.07 – Terugbetaling van de voorschotten, gedaan voor rekening der 
gemeenten, uit hoofde van de betaling van zekere onkosten en toelagen van de gewestelijke gemeenteontvangers (art. 140 van de nieuwe gemeentewet)1.471,00
Artikel 27.02 – Dividenden aan de Staat verschuldigd uit hoofde van zijn deelneming 
in het kapitaal van andere rechtspersoonlijkheid bezittende openbare bedrijven. Dividend verschuldigd aan de Staat uit hoofde van zijn deelneming in het kapitaal 
van de NV Tractebel (ex-Powerﬁ  n)204,54
Artikel 39.01 – Tussenkomst van het Europees Sociaal Fonds ten voordele van de 
nationale programma’s909.231,07
Artikel 11.01 – Tussenkomst van Belgacom in de overheveling van personeel naar 
de FOD Sociale Zekerheid782.667,40
Artikel 47.02 – Terugbetaling door de Openbare Instellingen van Sociale Zekerheid (OISZ) van de te veel ontvangen toelagen1.015.210,18
FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu
Artikel 46.01 – Storting door het Federaal Agentschap voor de veiligheid van de 
voedselketen van ontvangsten bestemd voor het Fonds voor de grondstoffen283.829,81
Artikel 31.03 – Terugbetaling door het NIRAS van de dotatie door de Staat gestort 
voor de sanering van het nucleair passief BP110.151.190,00
Artikel 39.02 – EOGFL-bijstand 37.862,32
Artikel 38.03 – Compensatie voor de overname door de Staat van de 
huurovereenkomst van De Post voor de WTC20.000.000,00
§ 5 – Directoraat-generaal Mobiliteit en Verkeersveiligheid  
Artikel 06.01 – Diverse ontvangsten zoals de opbrengsten van de verkoop van de 
bijzondere bestekken, door derden gestorte sommen in geval van een samengevoegde opdracht of van een verrekening ten laste van derden 129.225,65
POD Sociale integratie, Armoedebestrijding en Sociale Economie
Artikel 43.01 – Terugvordering van voorschotten op onderhoudsgelden 207.769,16
9370-06_RH_Boek163_02.indd   139 9370-06_RH_Boek163_02.indd   139 13-10-2006   13:23:24 13-10-2006   13:23:24 140 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Article 86.10 – Recettes liées à la gestion de risques ﬁ  nanciers 1.739.070,31
Article 88.06 – Part de la Commission européenne dans le remboursement de la 
ligne de crédit mise à la disposition de la SA Berlaymont 2000 par le Trésor pour le ﬁ nancement des travaux de rénovation du bâtiment2.201.621,84
Article 87.01 – Remboursement de prêts accordés au personnel ou ayants droit 1.458,00
§ 1 – Services d’encadrementArticle 57.01 – Contrepartie de la reprise des obligations de pensions 
de la SNCB-Holding par l’État295.215.041,00
Article 57.03 – Contrepartie de la reprise des obligations de pensions de la Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen  par l’État213.555.472,64
Total 556.691.677,15
46 Voir également 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 124-127, pour une analyse plus 
détaillée. 
47 Une partie du produit a été imputée en tant que recette sur le budget des voies et moyens de l’année 
2004 pour un montant de l’ordre de 116 millions d’euros./L50776  RECETTES  NON FISCALES  ATTRIBUÉES  AU 
FONDS  DE VIEILLISSEMENT  46
En 2005, les moyens attribués au Fonds de vieillissement ont connu une augmen-
tation globale de 1.012,1 millions d’euros. L’ensemble des placements du Fonds de vieillissement (en ce compris les intérêts échus) s’élevait à 13.504 millions d’euros au 31 décembre 2005. 
En 2005, deux recettes non ﬁ  scales ont été attribuées au Fonds de vieillissement 
après leur imputation au budget des voies et moyens :
le produit de la déclaration libératoire unique (DLU), qui s’élevait à 422,9 mil-lions d’euros, déduction faite des 75 millions d’euros destinés aux régions
47 ;
le solde de la vente de Credibe pour 19,8 millions d’euros.
Par ailleurs, les intérêts échus prorata temporis  sur les placements du Fonds de 
vieillissement, qui ne sont pas imputés au budget des voies et moyens, s’élevaient à 569,4 millions d’euros. Par conséquent, en 2005, les moyens du Fonds de vieillisse-ment ont augmenté, au total, de 1.012,1 millions d’euros. L’ensemble des placements 
du Fonds de vieillissement (en ce compris les intérêts échus) se chiffrait à 13.504 mil-
lions d’euros au 31 décembre 2005.•
•
9370-06_RH_Boek163_02.indd   140 9370-06_RH_Boek163_02.indd   140 13-10-2006   13:23:24 13-10-2006   13:23:24  163e Boek van het Rekenhof 141Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Kapitaalontvangsten
FOD Financiën 
Artikel 86.10 – Ontvangsten verbonden aan het beheer van ﬁ  nanciële risico’s 1.739.070,31
Artikel 88.06 – Aandeel van de Europese Commissie in de terugbetaling van de 
kredietlijn die door de Schatkist ter beschikking werd gesteld van de NV Berlaymont 2000 voor de ﬁ  nanciering van de renovatiewerken aan het gebouw2.201.621,84
Artikel 87.01 – Terugbetaling van leningen verleend aan de personeelsleden of 
rechthebbenden 1.458,00
Artikel 57.01 – Tegenprestatie voor de overname van de pensioenverplichtingen van 
de NMBS holding door de Staat295.215.041,00
Artikel 57.03 – Tegenprestatie voor de overname van de pensioenverplichtingen van het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen door de Staat213.555.472,64
TOTAAL 556.691.677,15
46 Zie ook het uitgebreid onderzoek in het 162e Boek van het Rekenhof, volume I, p. 124-127. 
47 Een gedeelte hiervan, ten belope van ongeveer 116 miljoen euro, werd aangerekend als ontvangst op 
de rijksmiddelenbegroting van het jaar 2004./L50776  TOEWIJZING  VAN NIET-FISCALE  ONTVANGSTEN  AAN 
HET ZILVERFONDS  46
De middelen van het Zilverfonds namen in 2005 in totaal met 1.012,1 miljoen euro 
toe. De totale belegde middelen van het Zilverfonds (met inbegrip van de gelopen intresten) bedroegen op 31 december 2005 13.504 miljoen euro. 
In 2005 werden twee niet-ﬁ  scale ontvangsten na aanrekening op de rijksmiddelenbe-
groting als middelen toegekend aan het Zilverfonds:
de opbrengst van de eenmalige bevrijdende aangifte (EBA), die, na de afhouding 
van 75 miljoen euro bestemd voor de gewesten, 422,9 miljoen euro bedroeg47;
het saldo van de verkoop van Credibe ten bedrage van 19,8 miljoen euro.
Daarnaast beliepen de pro rata temporis verworven intresten op de beleggingen van het Zilverfonds, die niet op de rijksmiddelenbegroting worden aangerekend, 569,4 mil-joen euro. Hierdoor namen de middelen van het Zilverfonds in 2005 in totaal met 1.012,1 miljoen euro toe. De totale belegde middelen van het Zilverfonds (met inbe-grip van de gelopen intresten) bedroegen op 31 december 2005 13.504 miljoen euro. •
•
9370-06_RH_Boek163_02.indd   141 9370-06_RH_Boek163_02.indd   141 13-10-2006   13:23:24 13-10-2006   13:23:24 142 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
/L50776 SPF C HANCELLERIE  DU PREMIER  MINISTRE  – 
 175 ANS DE LA BELGIQUE  ET 25 ANS DU FÉDÉRALISME
Les contributions des communautés et des régions dans le cadre de la célébration 
des 175 ans de la Belgique et des 25 ans du fédéralisme ont été presque intégrale-ment perçues, malgré un léger retard par rapport au calendrier initial.
La direction générale Communication externe du service public fédéral Chancellerie 
du premier ministre contribue à l’élaboration de la stratégie générale de communica-tion des autorités fédérales. Cette direction a repris les droits et obligations du Service fédéral belge d’information (SFI), un organisme d’intérêt public qui a été dissous le 15 juillet 2003.
Les 175 ans d’indépendance de la Belgique et les 25 ans d’existence du fédéralisme 
ont été célébrés en 2005 à l’initiative du gouvernement fédéral et des gouverne-ments des communautés et des régions. L’organisation et le ﬁ  nancement du pro-gramme de commémoration « 175-25. Le temps des rencontres » ont fait l’objet d’un protocole de coopération conclu le 1
er décembre 2004. La contribution des régions et 
des communautés d’un montant maximal de 2,5 millions d’euros devait être versée au fonds de communication externe. Ce fonds budgétaire a été créé par l’article 179 de la loi-programme du 2 août 2002. Les recettes qui y sont affectées se composent d’avances, de produits divers (à l’exclusion des recettes provenant du sponsoring) et de remboursements dans le cadre des missions d’information et de communication développées par la direction générale Communication externe.
Étant donné la contribution escomptée des régions et des communautés dans le 
ﬁ nancement des festivités de commémoration, l’ajustement du budget des voies et 
moyens 2005 a fait passer les recettes estimées du fonds de communication externe de 257.000 euros à 2,3 millions d’euros.
À la ﬁ  n du mois de décembre 2005, un montant total de 1,9 million d’euros avait été 
perçu au proﬁ  t de ce fonds budgétaire. Sur les 2,5 millions d’euros annoncés, les 
régions et les communautés n’ont versé que 1,2 million d’euros au fonds de commu-nication externe en 2005. Le solde a été payé presque entièrement depuis lors.
Le fait que le montant total de recettes estimé, soit 2,3 millions d’euros, a tout de 
même été en grande partie réalisé s’explique par le subside de 200.000 euros que la Loterie nationale a octroyé au programme « 175-25 » et par la dissolution du Service fédéral belge d’information, qui a entraîné le transfert au fonds d’un certain nombre de soldes positifs provenant de campagnes menées antérieurement.
Tableau 20 – Recettes du fonds de communication externe pour le programme 
« 175-25 » (en euros)
2005 2006 A recevoir
Communauté ﬂ  amande 0,00 1.133.442,20 0,00 
Communauté française 570.000,00 0,00 0,00
Région wallonne 400.000,00 170.000,00 0,00
Région de Bruxelles-Capitale 228.000,00 0,00 0,00
Communauté germanophone 0,00 0,00 43.000,00
Loterie nationale 200.000,00 0,00 0,00
Transfert du Service fédéral 
belge d’information335.648,93 0,00 0,00
Total 1.733.648,93 1.303.442 43.000,00
Source : SPF Chancellerie du premier ministre ; situation août 2006
9370-06_RH_Boek163_02.indd   142 9370-06_RH_Boek163_02.indd   142 13-10-2006   13:23:24 13-10-2006   13:23:24  163e Boek van het Rekenhof 143Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
/L50776  FOD K ANSELARIJ  VAN DE EERSTE  MINISTER  – 
175 JAAR BELGIË EN 25 JAAR FEDERALISME
De bijdragen van de gemeenschappen en gewesten in het kader van 175 jaar 
België en 25 jaar federalisme werden nagenoeg volledig geïnd, weliswaar met enige vertraging ten opzichte van het oorspronkelijke tijdsschema.
De algemene directie Externe Communicatie van de federale overheidsdienst Kanse-
larij van de eerste minister helpt de algemene communicatiestrategie van de federale overheid bepalen. De directie heeft de rechten en plichten overgenomen van de Federale Voorlichtingsdienst (FVD), een instelling van openbaar nut die op 15 juli 2003 werd ontbonden.
Op initiatief van de federale regering en van de gemeenschaps- en gewestregerin-gen is in 2005 175 jaar Belgische onafhankelijkheid en 25 jaar federalisme gevierd. De organisatie en de ﬁ  nanciering van het herdenkingsprogramma “175-25. Tijd voor 
ontmoetingen” maakte het voorwerp uit van een op 1 december 2004 gesloten samenwerkingsprotocol. De bijdrage van de gewesten en gemeenschappen bedroeg maximaal 2,5 miljoen euro en moest worden gestort in het fonds voor externe com-municatie. Dit begrotingsfonds werd opgericht door artikel 179 van de programma-wet van 2 augustus 2002. De aan dit organiek fonds toegewezen ontvangsten bestaan uit voorschotten, diverse opbrengsten, met uitzondering van ontvangsten uit sponsoring, en terugbetalingen in het kader van de informatie- en communicatie-opdrachten ontwikkeld door de algemene directie Externe Communicatie.
Vanwege de verwachte bijdrage van de gewesten en gemeenschappen in de ﬁ  nan-
ciering van de herdenkingsplechtigheid, werden de geraamde ontvangsten van het fonds externe communicatie in de aangepaste rijksmiddelenbegroting voor het begro-tingsjaar 2005 verhoogd van 257.000 euro tot 2,3 miljoen euro.
Eind december 2005 bleek er in totaal 1,9 miljoen euro te zijn geïnd ten bate van het 
begrotingsfonds. Van de aangekondigde bijdrage van 2,5 miljoen euro hebben de gewesten en gemeenschappen in 2005 slechts 1,2 miljoen euro in het fonds voor externe communicatie gestort. Het saldo is inmiddels bijna volledig betaald.
Dat de totaal geraamde ontvangst van 2,3 miljoen euro toch nog grotendeels werd 
gerealiseerd, is toe te schrijven aan de subsidie van 200.000 euro die de Nationale Loterij aan het programma “175-25” heeft verleend en aan de ontbinding van de Federale Voorlichtingsdienst, waarbij een aantal nog openstaande positieve saldi van eerder gevoerde campagnes aan het fonds werden overgedragen.
Tabel 20 – Ontvangsten bij het fonds voor externe communicatie voor “175-25” 
(in euro)
2005 2006 Te ontvangen
Vlaamse Gemeenschap 0,00 1.133.442,20 0,00 
Franse Gemeenschap 570.000,00 0,00 0,00
Waals Gewest 400.000,00 170.000,00 0,00
Gewest228.000,00 0,00 0,00
Duitstalige Gemeenschap 0,00 0,00 43.000,00
Nationale loterij 200.000,00 0,00 0,00
Overdracht Federale 
Voorlichtingsdienst335.648,93 0,00 0,00
Totaal 1.733.648,93 1.303.442,00 43.000,00
Bron: FOD kanselarij van de eerste minister; toestand augustus 2006
9370-06_RH_Boek163_02.indd   143 9370-06_RH_Boek163_02.indd   143 13-10-2006   13:23:24 13-10-2006   13:23:24 144 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
/L50776  MINISTÈRE  DE LA DÉFENSE  NATIONALE  – 
PRODUIT  DES VENTES
Les réalisations en matière d’aliénation de matériel et de biens immeubles en 2005 
diffèrent des estimations. Alors que les recettes provenant de la vente de matériel ont été considérablement inférieures aux estimations, la vente de biens immeubles a rapporté plus que prévu.
Le programme d’investissement de la Défense est ﬁ  nancé par, outre les crédits bud-
gétaires d’investissement ordinaires, le produit des aliénations de matériel excéden-
taire et de biens immeubles (domaines et quartiers). Le produit de ces aliénations, inscrit dans le budget des voies et moyens
48, peut être consacré par la Défense à de 
nouveaux investissements en matériel et infrastructure49. Le département dispose à 
cet effet de deux fonds budgétaires (crédits variables)50 dans le budget général des 
dépenses.
Pour 2005, les recettes provenant de l’aliénation de matériel ont été estimées à 
10 millions d’euros51 ; les recettes provenant de l’aliénation de biens immeubles ont 
été estimées à 2 millions d’euros. Les montants correspondants ont été inscrits aux fonds budgétaires concernés.
Étant donné que la date précise de certaines aliénations n’est pas connue au moment 
de l’élaboration du budget initial ou de l’ajustement du budget et que le délai d’exé-cution des procédures est souvent supérieur aux estimations initiales (en raison de longues négociations ou du traitement administratif du dossier d’aliénation), les recettes réalisées divergent fortement des estimations mentionnées dans le budget des voies et moyens.
Les recettes provenant de l’aliénation de matériel n’ont ﬁ  nalement atteint en 2005 que 
2,1 millions d’euros. Elles résultent notamment des ventes cash and carry , des ventes 
PR (ventes aux mouvements de jeunesse ou ventes lors des journées de la Défense ou d’autres événements) et de la vente de véhicules de combat à la Jordanie.
Les recettes provenant de l’aliénation de biens immeubles se sont, par contre, éle-vées à plus de 4 millions d’euros en 2005, dépassant largement les estimations
52. 
À titre d’information, le tableau suivant présente la répartition des recettes par pro-
vince.
48 Pour le produit de la vente du matériel excédentaire : art. 17.01 ; pour le produit de la vente de biens 
immeubles : art. 76.01.
49 Ainsi qu’aux coûts liés à ces ventes.
50 Il s’agit du fonds de remploi des recettes provenant de l’aliénation de matériel, de matière ou de muni-
tions excédentaires (allocation de base 50.21.13.81) et du fonds de remploi des recettes provenant de 
l’aliénation de biens immeubles (allocation de base 50.31.13.82). Le solde de l’année budgétaire pré-cédente peut être utilisé pour apurer les engagements de l’année en cours.
51 Après le deuxième ajustement du budget 2005.
52 En vue de l’aliénation de biens immobiliers, la Défense transfère les domaines militaires aliénables au 
comité d’acquisition compétent du SPF Finances, qui est responsable de l’estimation et de l’aliénation proprement dite (et, partant, de la réalisation effective du produit et du moment de l’opération). La procédure d’aliénation des domaines militaires peut parfois nécessiter beaucoup de temps en raison notamment de règles urbanistiques ou d’aménagement du territoire.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   144 9370-06_RH_Boek163_02.indd   144 13-10-2006   13:23:24 13-10-2006   13:23:24  163e Boek van het Rekenhof 145Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
/L50776  MINISTERIE  VAN LANDSVERDEDIGING  – 
OPBRENGST  VAN VERKOPEN  
De realisaties op het vlak van de vervreemding van materieel en onroerende 
goederen weken in 2005 af van de ramingen. Terwijl de ontvangsten uit de verkoop van materieel aanzienlijk lager waren dan geraamd, bracht de verkoop van onroerende goederen meer op dan geraamd.
Behalve met de gewone begrotingskredieten voor investeringen wordt het investe-ringsprogramma van Defensie ook geﬁ  nancierd met de opbrengst van vervreemdin-
gen van overtollig materieel en van onroerende goederen (domeinen en kwartieren). Defensie kan de opbrengst van deze vervreemdingen, die wordt opgenomen in de rijksmiddelenbegroting
48, gebruiken voor nieuwe investeringen in materieel en infra-
structuur49. Hiertoe beschikt het departement over twee begrotingsfondsen (varia-
bele kredieten)50 in de algemene uitgavenbegroting.
Voor 2005 werden de ontvangsten uit de vervreemding van materieel geraamd op 
10 miljoen euro51; die van onroerende goederen op 2 miljoen euro. De overeenkom-
stige bedragen werden opgenomen in de betrokken begrotingsfondsen.
Doordat het precieze tijdstip van sommige vervreemdingen bij de opmaak van de 
initiële begroting of bij de begrotingsaanpassing niet bekend is en doordat de door-looptijden van de procedures vaak langer zijn dan aanvankelijk geraamd (door lang-durige onderhandelingen of door de administratieve afwikkeling van het vervreem-dingsdossier), wijken de gerealiseerde ontvangsten aanzienlijk af van de ramingen in de rijksmiddelenbegroting.
De ontvangsten uit de vervreemding van materieel bedroegen in 2005 uiteindelijk 
slechts 2,1 miljoen euro. Ze vloeiden onder meer voort uit de zogenaamde “cash-and-carryverkopen”, de PR-verkopen (verkopen aan jeugdbewegingen of verkopen ter gelegenheid van Defensiedagen of andere evenementen) en de verkoop van gevechtsvoertuigen aan Jordanië.
De ontvangst uit de vervreemding van onroerende goederen in 2005 bedroeg daar-
entegen ruim 4 miljoen euro, aanzienlijk meer dan geraamd
52. 
Ter informatie worden de ontvangsten hieronder per provincie uitgesplitst.
48 Voor opbrengsten van de verkoop van overtollig geworden materieel: art. 17.01; voor de opbrengst van 
verkoop van onroerende goederen: art. 76.01.
49 Alsook voor de kosten die met deze verkopen gepaard gaan.
50 Het gaat om het fonds voor wederbelegging van de ontvangsten voortvloeiend uit de vervreemding van 
overtollig geworden materieel, waren of munitie (basisallocatie 50.21.13.81) en het fonds voor weder-belegging van de ontvangsten voortvloeiend uit vervreemding van onroerende goederen (basisallocatie 50.31.13.82). Het saldo van het vorige begrotingsjaar kan worden gebruikt om verbintenissen van het lopende jaar aan te zuiveren.
51 Na de tweede aanpassing van de begroting 2005.
52 Om onroerende goederen te vervreemden, draagt Defensie ze over aan het bevoegde Aankoopcomité 
van de FOD Financiën, dat zorgt voor de waardebepaling en de eigenlijke vervreemding (en bijgevolg ook voor de effectief gerealiseerde opbrengst en het tijdstip daarvan). De vervreemdingsprocedure voor militaire domeinen kan soms lange tijd in beslag nemen ingevolge stedenbouwkundige regels of regels van landinrichting.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   145 9370-06_RH_Boek163_02.indd   145 13-10-2006   13:23:24 13-10-2006   13:23:24 146 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Tableau 21 – Recettes provenant de l’aliénation de biens immeubles – 2005 
Province Recettes
Hainaut 194
Limbourg 46
Liège 2.236
Namur 7Brabant ﬂ  amand 1.232
Brabant wallon 357
Flandre occidentale 11
Total 4.083
2.3  Gestion des recettes par les comptables 
des différents SPF et SPP
/L50776  GESTION  DES RECETTES  NON FISCALES  PAR 
LES COMPTABLES  DES SERVICES  PUBLICS  FÉDÉRAUX  
(SPF) ET DES SERVICES  PUBLICS  DE 
PROGRAMMATION  (SPP) – ANNÉE  2004
La loi dispose que toute opération budgétaire ou de trésorerie doit être enregistrée 
dans un compte de comptable.
Il s’ensuit que les services comptables constituent des rouages incontournables du 
processus budgétaire et qu’il appartient, dès lors, aux autorités administratives concernées de veiller à leur meilleur fonctionnement possible.
La Cour des comptes a décidé, sur la base d’un programme pluriannuel, d’un 
contrôle sur place de l’ensemble des services chargés de la perception des recettes non ﬁ  scales.
Au terme de la première phase de ce contrôle (comptes 2004), la Cour a relevé certaines carences relatives aux opérations comptables, à l’organisation administrative et au contrôle interne.
1 Cadre légal et réglementaire
1.1  Loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisation de la Cour des comptes
L’article 8 de cette loi charge l’institution d’arrêter les comptes des comptables de l’État, en établissant si ces comptables sont quittes, en avance ou en débet
53.
53 Pour plus d’informations, voir Partie II Mission juridictionnelle. 
9370-06_RH_Boek163_02.indd   146 9370-06_RH_Boek163_02.indd   146 13-10-2006   13:23:24 13-10-2006   13:23:24  163e Boek van het Rekenhof 147Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Tabel 21 – Ontvangsten uit vervreemding van onroerende goederen 2005 
Provincie Opbrengst
Henegouwen 194
Limburg 46
Luik 2.236
Namen 7Vlaams-Brabant 1.232Waals-Brabant 357West-Vlaanderen 11
Totaal 4.083
2.3  Beheer van de ontvangsten door 
de rekenplichtigen van de FOD’s en POD’s
/L50776  BEHEER  VAN DE NIET-FISCALE  ONTVANGSTEN  DOOR  
DE REKENPLICHTIGEN  VAN DE FEDERALE  OVERHEIDS -
DIENSTEN  (FOD’ S) EN DE PROGRAMMATORISCHE  
OVERHEIDSDIENSTEN  (POD’ S) – JAAR 2004
De wet bepaalt dat iedere begrotings- of thesaurieverrichting moet worden geboekt 
op een rekening van een rekenplichtige.
De rekenplichtige diensten vormen dan ook een essentieel onderdeel in het begro-
tingsproces en de betrokken administratieve overheden moeten er bijgevolg op toe-zien dat ze zo goed mogelijk werken. 
Het Rekenhof heeft beslist op basis van een meerjarenprogramma een controle ter 
plaatse uit te voeren in alle diensten die zijn belast met de inning van de niet-ﬁ  scale ontvangsten.
Na aﬂ  oop van de eerste fase van die controle (rekeningen 2004) heeft het Reken-
hof bepaalde tekortkomingen vastgesteld bij de comptabiliteitsverrichtingen, de administratieve organisatie en de interne controle.
1 Wettelijk en reglementair kader
1.1 Wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het Rekenhof 
Artikel 8 van deze wet geeft het hof opdracht de rekeningen van de rekenplichtigen 
van de Staat af te sluiten, en daarbij vast te stellen of de rekeningen van de reken-plichtigen effen zijn, een tegoed vertonen of met een tekort sluiten
53.
53 Voor meer informatie, zie deel II, Rechtsprekende opdracht.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   147 9370-06_RH_Boek163_02.indd   147 13-10-2006   13:23:25 13-10-2006   13:23:25 148 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
1.2  Arrêté royal du 17 juillet 1991 portant coordination des lois sur 
la comptabilité de l’État
Cet arrêté royal stipule notamment :
que les fonctions d’ordonnateur sont incompatibles avec celles de comptable 
que tout comptable est responsable du recouvrement des capitaux, revenus, 
que toute opération budgétaire ou de trésorerie doit être enregistrée dans un compte de comptable (art. 73) ;
que le compte d’exécution du budget doit faire apparaître en recettes : les 
1.3 Instructions administratives du ministère des Finances 
Le vade-mecum à l’usage des comptables en deniers de l’État prescrit aux compta-bles d’annexer au compte de gestion annuel qu’ils rendent à la Cour des comptes, une “situation des droits constatés” sous forme de tableau dans lequel doivent appa-raître successivement, par article d’imputation budgétaire : 
les droits reportés de l’année précédente ; 
les droits constatés pendant l’année ; le total à recouvrer ; 
les droits recouvrés pendant l’année ;les droits restant à recouvrer ; 
les droits à annuler ou à porter en surséance indéﬁ  nie ;
les droits à reporter à l’année suivante.
2 Impact ﬁ  nancier
Si elles ne représentent qu’une part limitée des recettes publiques, les recettes non 
ﬁ scales de l’État ne sont cependant pas négligeables : dans le compte d’exécution du 
budget, les recettes perçues en 2004 à ce titre atteignent 8.682.441.479,03 euros (recettes courantes et de capital incluses).
3 Descriptif du contrôle
Dans le cadre d’un programme pluriannuel, la Cour des comptes a contrôlé sur place 
des comptables en deniers (hors recettes ﬁ  scales) des services publics fédéraux 
(SPF) et des services publics de programmation (SPP). Au cours du premier semestre  
2005, les opérations afférentes à l’année 2004 de gestions comptables sélection-nées au sein de chacun des services ont été examinées.•
•••
•
•••
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_02.indd   148 9370-06_RH_Boek163_02.indd   148 13-10-2006   13:23:25 13-10-2006   13:23:25  163e Boek van het Rekenhof 149Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
1.2  Koninklijk besluit van 17 juli 1991 houdende coördinatie van de 
wetten op de rijkscomptabiliteit
Dit koninklijk besluit bepaalt: 
Het ambt van ordonnateur is  onverenigbaar met dat van rekenplichtige (art. 60, 
1e lid).
Elke rekenplichtige is aansprakelijk voor de invordering van de kapitalen, 
inkomsten, rechten en belastingen, waarvan de inning hem is toevertrouwd (art. 66, 1e lid).
Elke begrotings- of thesaurieverrichting moet worden geboekt op de rekening 
van een rekenplichtige (art. 73).
De rekening van uitvoering van de begroting voor de ontvangsten moet opge-
ven: de ramingen, de vastgestelde rechten, de aangerekende ontvangsten, het verschil tussen de vastgestelde rechten en de aangerekende ontvangsten, de overgedragen rechten, de geannuleerde rechten of de rechten geboekt als voor onbepaalde tijd uitgesteld, het verschil tussen de ramingen en de aanre-keningen (art. 75).
1.3 Administratieve instructies van het Ministerie van Financiën 
Het vademecum ten behoeve van de rekenplichtigen over gelden van de Staat bepaalt dat de rekenplichtigen bij de jaarlijkse beheersrekening die ze aan het Reken-hof overleggen, als bijlage een “staat van de vastgestelde rechten” moeten voegen in de vorm van een tabel waarin achtereenvolgens per artikel van aanrekening op de begroting moeten worden vermeld: 
de van het vorige jaar overgedragen rechten; 
de tijdens het jaar vastgestelde rechten; 
het in te vorderen totaal; de gedurende het jaar ingevorderde rechten; de nog in te vorderen rechten; de te annuleren rechten of de rechten geboekt als voor onbepaalde tijd uitge-
steld; 
de naar het volgende jaar over te dragen rechten.
2 Financiële impact
Hoewel de niet-ﬁ  scale ontvangsten van de Staat slechts een beperkt deel van de 
overheidsontvangsten vertegenwoordigen, zijn ze toch niet te verwaarlozen: in de uitvoeringsrekening van de begroting belopen de in die hoedanigheid in 2004 geïnde rechten 8.682.441.479,03 euro (lopende en kapitaalontvangsten). 
3 Beschrijving van de controle
Het Rekenhof heeft in het kader van een meerjarenprogramma een controle ter 
plaatse uitgevoerd van de rekenplichtigen over gelden (buiten de ﬁ  scale ontvangs-
ten) van de federale overheidsdiensten (FOD’s) en de programmatorische overheids-
diensten (POD’s). In het eerste semester 2005 werden de verrichtingen van het jaar 2004 onderzocht van het beheer van de rekenplichtigen die binnen elk van die diensten werden geselecteerd.•
•
•
•
•
•••
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_02.indd   149 9370-06_RH_Boek163_02.indd   149 13-10-2006   13:23:25 13-10-2006   13:23:25 150 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Ce contrôle a été réalisé au moyen d’une même liste de vériﬁ  cation destinée à éva-
luer le degré de ﬁ  abilité des comptabilités, en abordant les aspects suivants : la tenue 
des documents comptables, l’imputation budgétaire des opérations, la régularité des 
opérations de recettes et de dépenses, la bonne conservation des fonds, l’encadre-ment administratif des comptables (formation, moyens mis à leur disposition, vériﬁ  -
cation interne). 
Au terme du contrôle, les présidents des services publics et de programmation fédé-
raux ainsi que les ministres concernés ont été informés des constatations faites et invités à donner leur point de vue.
D’une manière générale, ceux-ci n’ont pas contesté les constatations et des promes-
ses ont été faites en vue de remédier aux carences dénoncées. 
Par ailleurs, étant donné que l’administration de la Trésorerie exerce une compé-
tence de surveillance générale sur les gestions comptables, un rapport de synthèse 
reprenant l’essentiel des constatations a été communiqué au ministre des Finances en date du 7 juin 2006, en l’invitant à formuler ses remarques éventuelles dans le délai légal d’un mois. Cette communication est demeurée sans réponse.
4 Opérations des comptables
4.1 Budget et ﬁ  nances
Dans certains cas, il a été constaté que les comptables en deniers effectuent des 
dépenses sur leur compte. À moins qu’une loi budgétaire ne l’autorise formellement, aucune dépense ne peut être exécutée sur un compte de recettes de comptable. Seul le législateur peut en tout cas accorder une dérogation au principe formulé à l’article 3 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État qui prévoit que l’ensem-ble des recettes s’applique à l’ensemble des dépenses. Aussi longtemps qu’une telle disposition légale ne le prévoit pas, les paiements doivent être effectués via les pro-cédures normales, en dehors du compte du comptable.
Des mouvements de fonds ont parfois lieu entre comptables. Dans l’intérêt d’une 
gestion ﬁ  nancière transparente et dans un souci de clarté sur le plan des responsa-
bilités, il est important que les mouvements de fonds entre comptables soient évités autant que possible. Pour chaque sorte de recette, le comptable chargé de sa per-ception doit être désigné clairement et doit imputer directement la recette sur l’arti-
cle prévu à cet effet.
Il arrive que les comptes courants postaux de gestions ﬁ  nancières clôturées restent 
encore ouverts pendant plusieurs années et que des sommes y soient encore ver-
sées. Or, dès qu’un compte est clôturé, il convient que le compte postal le soit aussi.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   150 9370-06_RH_Boek163_02.indd   150 13-10-2006   13:23:25 13-10-2006   13:23:25  163e Boek van het Rekenhof 151Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Deze controle werd telkens uitgevoerd aan de hand van eenzelfde veriﬁ  catielijst, 
bedoeld om de graad van betrouwbaarheid van de boekhoudkundige verrichtingen te beoordelen op basis van de volgende punten: het bijhouden van de boekhouddocu-menten, de budgettaire aanrekening van de verrichtingen, de regelmatigheid van de ontvangsten en uitgavenverrichtingen, de goede bewaring van de fondsen, de admi-nistratieve omkadering van de rekenplichtigen (vorming, beschikbare middelen, interne controle).
Na het onderzoek zijn de voorzitters van de federale overheidsdiensten en de pro-
grammatorische overheidsdiensten alsook de betrokken ministers over de vaststel-lingen geïnformeerd en is hen gevraagd hun standpunt mee te delen. 
In het algemeen betwisten de geadresseerden de vaststellingen niet en hebben ze 
beloofd de tekortkomingen te verhelpen. 
Aangezien de Administratie van de Thesaurie een algemene toezichtsbevoegdheid 
heeft op de rekenplichtige beheren in kwestie, werd bovendien op 7 juni 2006 een syntheseverslag met de belangrijkste vaststellingen aan de minister van Financiën gezonden, met het verzoek zijn eventuele opmerkingen binnen een maand mee te delen. Die brief is onbeantwoord gebleven.
4 Verrichtingen van de rekenplichtigen
4.1 Begroting en ﬁ  nanciën
In bepaalde gevallen werd vastgesteld dat de rekenplichtigen over gelden uitgaven 
doen op hun rekening. Tenzij een begrotingswet daartoe formeel machtiging ver-leent, mag geen enkele uitgave worden uitgevoerd op een ontvangstenrekening van een rekenplichtige. Enkel de wetgever mag een afwijking toestaan van het principe uit artikel 3 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit dat bepaalt dat de gezamenlijke ontvangsten bestemd zijn voor de gezamenlijke uitgaven. Zolang er geen dergelijke wettelijke afwijking is, moeten de betalingen gebeuren via de nor-male procedures, buiten de rekening van de rekenplichtige.
Er gebeuren soms fondsenbewegingen tussen rekenplichtigen. In het belang van een 
transparant ﬁ  nancieel beheer en duidelijkheid op het vlak van de verantwoordelijkhe-
den, moeten fondsenbewegingen tussen rekenplichtigen zoveel mogelijk worden ver-meden. Voor elke soort ontvangst moet duidelijk worden aangewezen welke reken-plichtige met de inning ervan is belast en moet die de ontvangst rechtstreeks 
aanrekenen op het daartoe bestemde artikel.
Soms blijven zichtrekeningen bij de Post van rekenplichtige beheren na de ophefﬁ  ng 
daarvan nog verschillende jaren openstaan en worden er nog sommen op gestort. 
Zodra een rekenplichtig beheer is opgeheven, moet ook de postrekening worden afgesloten.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   151 9370-06_RH_Boek163_02.indd   151 13-10-2006   13:23:25 13-10-2006   13:23:25 152 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
4.2 Droits constatés (créances à percevoir)54
La Cour des comptes a constaté, dans la plupart des cas, la mise en place de pro-
cédures dans lesquelles les créances dues à l’État ne sont enregistrées dans la comptabilité du comptable qu’au moment où les recettes sont perçues (versées sur son compte bancaire). En général, l’existence de ces créances n’est d’ailleurs portée à la connaissance du comptable qu’à ce moment, alors qu’il aurait dû les comptabili-ser au titre de droits constatés et sur ordre de l’ordonnateur, dès qu’elles étaient certaines et exigibles. 
En outre, il apparaît que ce sont les services ordonnateurs qui accomplissent les 
actes de recouvrement, en infraction avec la règle d’incompatibilité prévue dans la loi, et que les comptables sont en fait dessaisis de la partie essentielle de leur mis-sion. De surcroît, les comptables ne sont pas à même de présenter dans leur compte annuel une situation exhaustive et réelle de la gestion des droits constatés puisque seuls y sont pris en compte les droits perçus. Leur compte ne fournit pas d’informa-
tion sur l’éventuelle existence en ﬁ  n d’exercice de droits restant à recouvrer ou de 
droits portés en surséance indéﬁ  nie
55 ou encore annulés56.
Cette situation, cumulée à l’absence assez générale de vériﬁ  cation interne de la 
gestion, si ce n’est de façon formelle à l’égard des résultats arithmétiques du compte, 
conduit à considérer que pour une large part la comptabilité des droits constatés tenue par les comptables, et plus particulièrement la “situation des droits constatés” ﬁ gurant dans leur compte annuel de gestion
57, ne donne pas une image exacte de 
toutes les créances à percevoir et ne permet pas de suivre les opérations de recou-vrement de toutes les créances.
Il s’ensuit que le compte d’exécution du budget, établi sur la base de ces situations de droits constatés, ne peut être considéré, pour ce qui est des recettes non ﬁ  scales, comme ﬁ  able en ce qui concerne le montant des droits constatés à recouvrer, ainsi que 
des droits annulés ou portés en surséance indéﬁ  nie
58. 
Par ailleurs, cette situation crée un risque incontestable pour les intérêts du Trésor, 
dans la mesure où il ne s’avère généralement pas possible, sur la base de ces comptabilités incomplètes, de s’assurer que toutes les créances non ﬁ  scales nées 
au proﬁ  t de l’État font l’objet du traitement qu’il convient aux ﬁ  ns de leur recouvre-
ment par un comptable.
54 Les droits constatés ne sont pas perçus simultanément à leur établissement mais suite à un ordre 
de recouvrement au comptable. Il s’agit par exemple des sommes dues à l’État en vertu de conven-tions (de prêts, de prestations de services, de locations ou ventes d’immeubles, …) ou de quasi-délits (indemnisation pour dommages causés).
55 Rubrique destinée à recevoir les créances non recouvrables pour des raisons temporaires (insolvabilité 
ponctuelle du débiteur ; débiteur introuvable, …).
56 Les droits annulés correspondent soit aux créances devenues déﬁ  nitivement irrécouvrables (prescrites 
p. ex.) sans que ce soit la faute du comptable (sinon celui-ci doit être constitué en débet), soit aux créances difﬁ  cilement récupérables et transmises, de ce fait, à l’administration des domaines du SPF 
Finances qui, si elle accepte de les prendre en charge, les enregistre dans sa comptabilité propre en vue de leur recouvrement et perception.
57 Outre les opérations d’encaissement et de décaissement (comptabilité de caisse), le compte annuel 
rendu par les comptables comporte une situation des droits constatés.
58 Une constatation semblable a été faite par la Cour des comptes à propos des recettes ﬁ  scales dans 
son 162e Cahier, Volume I, pages 92 et suivantes.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   152 9370-06_RH_Boek163_02.indd   152 13-10-2006   13:23:25 13-10-2006   13:23:25  163e Boek van het Rekenhof 153Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
4.2 Vastgestelde rechten (nog te innen schuldvorderingen)54
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat in de meeste gevallen procedures worden inge-
steld waarbij de aan de Staat verschuldigde schuldvorderingen pas in de boekhou-ding van de rekenplichtige worden geboekt op het ogenblik waarop de ontvangsten worden geïnd (gestort op zijn bankrekening). In het algemeen wordt de rekenplich-tige pas op dat ogenblik op de hoogte gebracht van het bestaan van die schuld-vorderingen, terwijl hij die als vastgestelde rechten en op bevel van de ordonnateur had moeten boeken zodra ze zeker en eisbaar waren. 
Bovenndien blijken de ordonnancerende diensten de invorderingsdaden te stellen, 
wat in strijd is met de wettelijk bepaalde onverenigbaarheid, en dat de rekenplichti-gen aldus ontlast worden van het essentiële gedeelte van hun opdracht. Daaren-boven kunnen de rekenplichtigen in hun jaarrekening geen volledige en werkelijke toestand van het beheer van de vastgestelde rechten geven, aangezien daarin enkel de geïnde rechten worden weergegeven. Hun rekening verstrekt geen informatie 
over eventuele in te vorderen rechten of in onbepaald uitstel geboekte
55 of geannu-
leerde56 rechten op het einde van het jaar. 
Over het algemeen wordt het beheer bovendien niet intern geveriﬁ  eerd, tenzij for-
meel voor de rekenkundige resultaten van de rekening. Samen met de bovenstaande 
vaststelling leidt dat tot de conclusie dat de boekhouding van de vastgestelde rech-ten die de rekenplichtigen voeren, en meer in het bijzonder de “staat van de vastge-stelde rechten” in hun jaarlijkse beheersrekening
57, geen juist beeld geeft van alle te 
innen schuldvorderingen en het niet mogelijk maakt de invorderingsverrichtingen van alle schuldvorderingen op te volgen.
Daaruit volgt dat de uitvoeringsrekening van de begroting, die is opgesteld op basis 
van die “staten van de vastgestelde rechten”, wat de niet-ﬁ  scale ontvangsten betreft 
niet als betrouwbaar kan worden beschouwd voor het bedrag van de in te vorderen vastgestelde rechten en voor de geannuleerde of de in onbepaald uitstel geboekte rechten
58.
Deze toestand schept bovendien een onbetwistbaar risico voor de belangen van de Schatkist. In het algemeen blijkt het immers op basis van die onvolledige boek-houdingen niet mogelijk na te gaan of alle niet-ﬁ  scale schuldvorderingen ten voor-dele van de Staat op passende wijze worden verwerkt om te worden ingevorderd door een rekenplichtige.
54 Deze rechten worden niet direct bij hun vaststelling geïnd maar ingevolge een bevel tot invordering aan 
de rekenplichtige. Het gaat bijvoorbeeld om de sommen die aan de Staat zijn verschuldigd krachtens overeenkomsten (voor leningen, dienstprestaties, huur of verkoop van gebouwen, …) of onrechtmatige daden (vergoeding voor berokkende schade).
55 Rubriek waarin de schuldvorderingen worden opgenomen die niet invorderbaar zijn om tijdelijke rede-
nen (acute insolvabiliteit van de schuldenaar; schuldenaar onvindbaar, …).
56 De geannuleerde rechten stemmen overeen met hetzij schuldvorderingen die deﬁ  nitief oninvorderbaar 
zijn geworden (bijv. verjaard) zonder dat dit de fout van de rekenplichtige is (zoniet zou die in tekort moeten worden gesteld), hetzij met moeilijk recupereerbare schuldvorderingen die om die reden zijn overgedragen aan de administratie der Domeinen van de FOD Financiën. Als die ermee instemt hier-voor in te staan, boekt de administratie ze in haar eigen boekhouding om ze in te vorderen en te innen. 
57 Naast de verrichtingen van kasontvangsten en kasuitgaven (kasboekhouding), bevat de jaarrekening 
die de rekenplichtigen aﬂ  eggen, een staat van de vastgestelde rechten. 
58 Het Rekenhof heeft al een soortgelijke vaststelling gedaan voor de ﬁ  scale ontvangsten in zijn 162e Boek, 
volume I, p. 91 e.v.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   153 9370-06_RH_Boek163_02.indd   153 13-10-2006   13:23:25 13-10-2006   13:23:25 154 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Le contrôle a également montré l’absence fréquente d’instructions détaillées stipu-
lant les actes à accomplir et les procédures à suivre par les deux acteurs interve-nant en la matière : d’une part, l’ordonnateur de recettes, auquel il incombe de ﬁ  xer 
le montant des créances à percevoir et de les faire comptabiliser comme droits constatés dès qu’elles sont certaines et exigibles, et, d’autre part, le comptable qui est seul responsable du recouvrement de ces droits en vue de leur perception et à qui il appartient notamment de prendre les mesures qui s’imposent pour éviter leur prescription.
4.3  Droits au comptant (droits perçus et comptabilisés au moment de leur constatation)
59
Les droits au comptant sont repris dans les « situations des droits constatés » annexées aux comptes annuels des comptables, les rubriques « droits à recouvrer » et « recettes perçues » de ces situations mentionnant évidemment un même montant dans ce cas de ﬁ  gure. Il en va de même dans le compte d’exécution du budget, les 
recettes au comptant étant reprises, pour un même montant, à la fois dans les droits constatés et parmi les recettes perçues. 
Le contrôle a révélé, en ce qui concerne les recettes non ﬁ  scales, l’absence d’ins-
tructions détaillées stipulant les actes à accomplir par le comptable seul responsable 
en la matière.
Dans le cas où des préposés du comptable perçoivent des recettes en espèces, ce 
qui peut arriver dans les entités décentralisées, le comptable n’est pas toujours à même de s’assurer que toutes les recettes perçues de la sorte ont bien été compta-bilisées et versées sur son compte bancaire. Il pourrait en obtenir l’assurance, par exemple, en organisant le recoupement de documents adéquats (quittanciers, rele-vés de vente, ﬁ  ches de stock,…).
Par ailleurs, dans le cas où c’est le comptable qui perçoit directement les recettes (en espèces ou par virement sur son compte bancaire), la Cour des comptes a constaté qu’en général, aucun contrôle n’est prévu, ni exercé, à l’effet d’assurer que toutes les recettes perçues sont comptabilisées. La vériﬁ  cation interne se limite en 
effet à un simple examen arithmétique des écritures (états récapitulatifs et compte de gestion annuel).
Dans ces conditions, la Cour doit conclure qu’un risque existe que les recettes non 
ﬁ scales perçues au comptant ne sont pas toutes comptabilisées et versées au Trésor 
par les comptables.
5 Organisation administrative des services comptables
5.1 Désignation et formation des comptables et ordonnateurs
Les deux principaux acteurs de la gestion des services comptables, à savoir l’ordon-
nateur et le comptable, ne font pas toujours l’objet d’une désignation expresse (acte écrit d’investiture dans les fonctions). De plus, il n’est pratiquement jamais prévu de procédure pour pourvoir à leur remplacement en cas d’absence (vacance, maladie, etc.), aﬁ  n d’assurer la continuité dans la gestion du service.
Par ailleurs, lors de son installation, le comptable ne reçoit généralement pas une formation répondant précisément aux particularités concrètes de la gestion qui lui est conﬁ  ée. Il en va de même, mutatis mutandis, pour l’ordonnateur.
59 Par exemple: droits d’entrée, produit de la vente de publications, de photocopies, de repas (restau-
rants des SPF),…
9370-06_RH_Boek163_02.indd   154 9370-06_RH_Boek163_02.indd   154 13-10-2006   13:23:25 13-10-2006   13:23:25  163e Boek van het Rekenhof 155Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
De controle heeft eveneens aangetoond dat vaak gedetailleerde instructies ontbre-
ken die bepalen welke daden de twee betrokken instanties moeten stellen en welke procedures ze moeten volgen. De ordonnateur van de ontvangsten moet het bedrag van de te innen schuldvorderingen vaststellen en die als vastgestelde rechten laten boeken zodra ze zeker en eisbaar zijn. Daarnaast is de rekenplichtige als enige ver-antwoordelijk voor de invordering van die rechten met het oog op de inning ervan. Hij moet inzonderheid de nodige maatregelen nemen om te vermijden dat deze rechten verjaren. 
4.3  Contante rechten (rechten geïnd en geboekt bij hun vaststelling)59
De contante rechten worden vermeld in de “staten van de vastgestelde rechten” die zijn opgenomen als bijlage bij de jaarrekeningen van de rekenplichtigen. In dat geval vermelden de rubrieken “in te vorderen rechten” en “geïnde ontvangsten” van die staten uiteraard eenzelfde bedrag. Hetzelfde geldt voor de uitvoeringsrekening van de begroting, waarbij de contante ontvangsten, voor eenzelfde bedrag, zowel bij de vastgestelde rechten als bij de geïnde ontvangsten worden vermeld.
Uit de controle is gebleken dat voor de niet-ﬁ  scale ontvangsten geen concrete en 
gedetailleerde instructies bestaan die bepalen wat de rekenplichtige, ter zake de 
enige verantwoordelijke, moet doen. 
Als ambtenaren van de rekenplichtige cash gelden ontvangen, zoals dat soms gebeurt 
in gedecentraliseerde entiteiten, kan de rekenplichtige niet altijd nagaan of alle op die manier geïnde ontvangsten wel degelijk werden geboekt en gestort op zijn bank-rekening. Hij zou dat bijvoorbeeld kunnen nagaan door vergelijkingen met daartoe geschikte documenten (kwitantieboekjes, lijsten van verkopen, voorraadﬁ  ches, …).
Als de rekenplichtige zelf de ontvangsten rechtstreeks int (cash of via overschrijving op zijn bankrekening), heeft het Rekenhof bovendien vastgesteld dat in het alge-meen geen controle is georganiseerd of wordt uitgevoerd om zekerheid te verwerven dat alle geïnde ontvangsten worden geboekt. De interne veriﬁ  catie blijft immers beperkt tot een gewoon rekenkundig onderzoek van de documenten (verzamelstaten en jaarlijkse beheersrekening).
In die omstandigheden moet het Rekenhof concluderen dat er een risico bestaat dat 
de rekenplichtigen de contant geïnde niet-ﬁ  scale ontvangsten niet allemaal boeken 
en aan de Schatkist storten.
5 Administratieve organisatie van de rekenplichtige diensten
5.1 Aanstelling en opleiding van rekenplichtigen en ordonnateurs
De twee voornaamste actoren van het beheer van de comptabiliteitsdiensten, met 
name de ordonnateur en de rekenplichtige, worden niet altijd uitdrukkelijk aangesteld (schriftelijke akte tot benoeming in het ambt). Daarenboven bestaat er nagenoeg nooit een procedure om te voorzien in hun vervanging als ze afwezig zijn (wegens verlof, ziekte, …) om de continuïteit in het beheer van de dienst te verzekeren.
Bij zijn aanstelling krijgt de rekenplichtige bovendien meestal geen opleiding die 
beantwoordt aan de speciﬁ  eke vereisten van het beheer dat hem wordt toevertrouwd. 
Hetzelfde geldt mutatis mutandis voor de ordonnateur.
59 Bv. toegangsrechten, opbrengst van de verkoop van publicaties, van fotokopieën, van maaltijden (res-
taurants van de FOD’s), … 
9370-06_RH_Boek163_02.indd   155 9370-06_RH_Boek163_02.indd   155 13-10-2006   13:23:25 13-10-2006   13:23:25 156 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
5.2 Communication non formalisée
Il n’existe aucune procédure formelle en vertu de laquelle le comptable pourrait faire 
part à l’autorité administrative de manques qu’il estimerait exister dans les moyens nécessaires au bon accomplissement de sa mission. Outre qu’elle participe au prin-cipe de bonne gestion, pareille procédure contribuerait, en cas de débet, à pouvoir apprécier sa responsabilité en pleine connaissance de cause.
6 Contrôle interne
À cet égard, la situation est loin d’être satisfaisante. À titre d’exemple, des discor-
dances manifestes entre les données chiffrées du compte annuel de gestion et celles ﬁ gurant dans les divers documents comptables justiﬁ  catifs ont été observées.
Plus communément, il est apparu qu’en l’absence d’instructions écrites prescrivant 
une méthodologie et des normes de contrôle, celui-ci ne porte essentiellement que 
sur la cohérence formelle et arithmétique des comptes annuels rendus et non sur la gestion proprement dite.
En outre, fait défaut l’organisation d’une traçabilité des contrôles effectués
60, qui 
permettrait d’en connaître l’objet et l’étendue, et qui contribuerait, de la sorte, à une 
synergie entre les contrôles interne et externe.
7 Recommandations
Des instructions écrites devraient être élaborées pour préciser les tâches opération-
nelles des comptables et ordonnateurs, l’encadrement administratif de ceux-ci et l’organisation du contrôle interne. Au besoin, le vade-mecum à l’usage des compta-bles en deniers de l’État pourrait être complété pour reﬂ  éter les particularités de certaines gestions comptables
61, étant entendu que, le cas échéant, il incomberait 
aux diverses administrations (SPF et SPP) de procéder aux adaptations que néces-siteraient lesdites particularités.
/L50776 EFFETS  DES DIVERS  PRÉLÈVEMENTS  SUR LA TVA
En 2005, les prélèvements obligatoires sur les recettes de la TVA ont atteint un montant proche du total des recettes nettes. Alors que l’État conservait plus de 15 % du produit de la TVA jusqu’en 2003, il n’en a conservé que 3,6 % en 2005. Durant huit mois, ces prélèvements ont même excédé les recettes nettes de la TVA, contraignant le Trésor à puiser dans ses autres ressources aﬁ  n de pourvoir à ces ﬁ  nancements.
Plusieurs dispositions prévoient divers prélèvements obligatoires sur les recettes de 
la TVA aﬁ  n d’assurer le ﬁ  nancement des communautés et de la sécurité sociale et, 
dans une moindre mesure, celui de l’Union européenne, de la police intégrée et de la Commission de régulation de l’électricité et du gaz (CREG).
60 Cf. paraphes et annotations sur les documents comptables ; rapports et procès-verbaux de vériﬁ  cation.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   156 9370-06_RH_Boek163_02.indd   156 13-10-2006   13:23:26 13-10-2006   13:23:26  163e Boek van het Rekenhof 157Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
5.2 Niet-geformaliseerde communicatie
Nergens bestaat er een formele procedure volgens welke de rekenplichtige aan de 
administratieve overheid tekortkomingen zou kunnen meedelen die volgens hem bestaan op het vlak van de middelen die nodig zijn om zijn taak goed te volbrengen. Niet alleen past een dergelijke procedure binnen het principe van goed beheer, ze zou in geval van een tekort er ook toe bijdragen dat de verantwoordelijkheid van de rekenplichtige met volledige kennis van zaken kan worden beoordeeld.
6 Interne controle
Op het vlak van de interne controle is de toestand allesbehalve bevredigend. Zo 
werden manifeste verschillen vastgesteld tussen de cijfers van de jaarlijkse beheers-rekening en die in de verschillende rekenplichtige verantwoordingsdocumenten.
Meer in het algemeen is gebleken dat de controle, bij gebrek aan schriftelijke instruc-
ties die een controlemethodologie en -normen voorschrijven, essentieel altijd enkel betrekking heeft op de formele en rekenkundige coherentie van de voorgelegde jaar-rekeningen en niet op het eigenlijke beheer.
Bovendien bestaat van de uitgevoerde controles geen controlespoor
60. Een dergelijk 
controlespoor zou het mogelijk maken het voorwerp en de omvang van de controles 
te kennen en op die manier bij te dragen tot een synergie tussen de interne en de externe controle. 
7 Aanbevelingen
Het is aangewezen schriftelijke instructies uit te werken om de operationele taken 
van de rekenplichtigen en ordonnateurs, hun administratieve omkadering en de orga-nisatie van de interne controle beter te omschrijven. Desnoods zou het vademecum ten behoeve van de rekenplichtigen over gelden van de Staat kunnen worden vervol-ledigd om de speciﬁ  eke vereisten van sommige rekenplichtige beheren beter weer te 
geven
61, met dien verstande dat de verschillende administraties (FOD’s en POD’s) 
in dat geval de nodige aanpassingen voor die speciﬁ  eke vereisten moeten doen.
/L50776  GEVOLGEN  VAN DE DIVERSE  VOORAFNEMINGEN  OP 
DE BTW
In 2005 bereikten de verplichte voorafnemingen op de btw-ontvangsten een bedrag dat dicht aanleunt bij het totaal van de netto btw-ontvangsten. Tot het jaar 2003 behield de Staat meer dan 15 % van de btw-opbrengst, in 2005 was dat slechts 3,6 %. Acht maanden lang lagen die voorafnemingen zelfs hoger dan de netto btw-ontvangsten, zodat de Schatkist andere middelen moest aanwenden om die ﬁ  nan-cieringen te kunnen uitvoeren.
Om de ﬁ  nanciering van de gemeenschappen en de sociale zekerheid te dekken, en in 
mindere mate die van de Europese Unie, de geïntegreerde politie en de Commissie 
voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas (CREG), voorzien verschillende bepalingen in verplichte voorafnemingen op de btw-ontvangsten.
60 Zoals parafen en notities op de rekenplichtige documenten; verslagen en processen-verbaal van de 
veriﬁ catie. 
9370-06_RH_Boek163_02.indd   157 9370-06_RH_Boek163_02.indd   157 13-10-2006   13:23:26 13-10-2006   13:23:26 158 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
En ce qui concerne le ﬁ  nancement des communautés, la loi prévoit un prélèvement 
mensuel moyen de 945 millions d’euros sur les recettes nettes de la TVA au proﬁ  t 
des communautés ﬂ  amande et française62. 
Les ﬁ  nancements alternatifs63 de la sécurité sociale et des soins de santé impliquent 
des prélèvements qui varient de 480 millions d’euros à 1.446 millions d’euros64.
La TVA revenant à l’Union européenne s’élève à une moyenne mensuelle de 52 mil-
lions d’euros. Les prélèvements65 ﬁ  nançant la police intégrée s’élèvent mensuelle-
ment à 15 millions d’euros. L’attribution d’une partie de la TVA à la CREG s’élève en 2005 à presque 9 millions d’euros
66. 
Le tableau suivant donne un aperçu de ces prélèvements pour 2005. 
61 Ce vade-mecum se limite actuellement à déﬁ  nir les notions générales de base et stipuler la forme et 
le contenu des états récapitulatifs et comptes à rendre à l’administration de la Trésorerie (aux ﬁ  ns d’élaboration du compte d’exécution du budget).
62 Articles 41 et 54 de la loi spéciale du 16 janvier 1989 relative au ﬁ  nancement des communautés et des 
régions.
63 Articles 66 à 67ter la loi-programme du 2 janvier 2001. Les prélèvements ont été effectués compte 
tenu des montants explicités dans les exposés généraux, montants ﬁ  xés, pour certains d’entre eux par 
des arrêtés royaux pris en 2006. Certains arrêtés royaux font encore défaut (voir ci-dessous : Recettes transférées à la sécurité sociale).
64 Ce montant est celui du mois de décembre 2005 qui anticipe l’exécution des arrêtés royaux pris au 
début de 2006 augmentant, pour les années 2003 à 2005, le montant du ﬁ  nancement alternatif (arrê-
tés royaux du 8 janvier 2006 pour un montant total de 160,6 millions d’euros et du 19 janvier 2006 pour un montant total de 406 millions d’euros).
65 Prélèvements prévus aux articles 190 et 191 de la loi-programme (I) du 24 décembre 2002 et son 
arrêté royal d’application du 1er avril 2006 (voir ci-dessous : Recettes transférées à la police intégrée).
66 Article 21ter de la loi du 29 avril 1999 relative à l’organisation du marché de l’électricité, inséré par 
l’article 64 de la loi du 20 juillet 2005 portant des dispositions diverses.Tableau 22 – Prélèvements sur le produit de la TVA en 2005 (en millions d’euros)
Prélèvements Total des 
prélèvementsTotal 
cumuléRecettes 
TVA nettes 
cumuléesPrélèvements 
qui excèdent 
MoisCommu -
nautésFinan -
cements 
alternatifsUnion
euro-
péennePolice 
intégréeCREG
01/05 944,5 610,4 49,2 15,3 0,00 1.619,4 1.619,4 1.436,3 183,1
02/05 944,5 480,5 49,2 15,2 0,00 1.489,4 3.108,8 2.571,6 537,2
03/05 944,5 492,8 49,2 15,2 0,00 1.501,7 4.610,5 3.817,1 793,404/05 944,5 907,2 49,2 15,2 0,00 1.916,1 6.526,6 6.288,0 238,6
05/05 944,5 530,5 49,2 15,1 0,00 1.539,3 8.065,9 7.668,5 397,4
06/05 944,5 565,7 49,2 15,2 0,00 1.574,6 9.640,5 9.049,3 591,207/05 944,5 897,8 49,2 15,3 0,00 1.906,8 11.547,3 11.500,0 47,0
08/05 944,5 702,7 49,2 15,2 0,00 1.711,6 13.258,9 13.392,4
09/05 953,4 506,3 49,2 15,1 0,00 1.524,0 14.782,9 14.729,9 53,010/05 945,4 683,8 49,2 15,2 0,00 1.693,6 16.476,5 16.579,3
11/05 945,4 586,2 67,8 15,3 0,00 1.614,7 18.0901,2 18.278,4
12/05 945,4 1.446,3 66,7 15,3 8,7 2.482,4 20.573,6 21.334,5
2005 11.345,6 8.410,2 626,5 182,6 8,7 20.573,6
Source : chiffres établis par la Cour des comptes sur la base des données de la Trésorerie
9370-06_RH_Boek163_02.indd   158 9370-06_RH_Boek163_02.indd   158 13-10-2006   13:23:26 13-10-2006   13:23:26  163e Boek van het Rekenhof 159Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Wat de ﬁ  nanciering van de gemeenschappen betreft, voorziet de wet in een maan-
delijkse gemiddelde voorafneming op de netto btw-ontvangsten van 945 miljoen euro 
voor de Vlaamse en de Franse Gemeenschap62.
Voor de alternatieve ﬁ  nancieringen63 van de sociale zekerheid en van de geneeskun-
dige verzorging werden voorafnemingen uitgevoerd die variëren van 480 miljoen euro tot 1.446 miljoen euro
64. 
De naar de Europese Unie overgedragen btw bedraagt maandelijks gemiddeld 52 miljoen euro. De voorafnemingen
65 voor de ﬁ  nanciering van de geïntegreerde 
politie bedragen maandelijks 15 miljoen euro. De toekenning ten slotte van een deel van de btw aan de CREG vertegenwoordigt in 2005 een bedrag van nagenoeg 9 mil-joen euro
66. 
De tabel hieronder geeft een overzicht van deze voorafnemingen voor het jaar 2005.
61 Dat vademecum geeft op dit moment enkel een deﬁ  nitie van de algemene basisbegrippen en bepaalt 
de vorm en de inhoud van de verzamelstaten en de rekeningen die aan de Administratie van de The-saurie moeten worden voorgelegd (met het oog op het opstellen van de uitvoeringsrekening van de begroting). 
62 Artikelen 41 en 54 van de bijzondere wet van 16 januari 1989 betreffende de ﬁ  nanciering van de 
gemeenschappen en gewesten.
63 Artikel 66 tot 67ter van de programmawet van 2 januari 2001. De voorafnemingen zijn verricht reke-
ning houdend met de bedragen die in de algemene uiteenzettingen zijn vermeld. Sommige van die bedragen zijn vastgesteld in KB’s genomen in 2006. Sommige KB’s ontbreken nog (zie verder: Ont-vangsten overgedragen aan de sociale zekerheid).
64 Bedrag voor december 2005 dat anticipeert op de uitvoering van de koninklijke besluiten die begin 
2006 genomen zijn met het oog op de verhoging, voor de jaren 2003 tot 2005, van het bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering (KB van 8 januari 2006 voor een totaal bedrag van 160,6 miljoen euro en KB 
van 19 januari 2006 voor een totaal bedrag van 406 miljoen euro).
65 Voorafnemingen bepaald in artikel 190 en 191 van de programmawet (I) van 24 december 2002 en 
haar toepassingsbesluit van 1 april 2006 (zie verder: Ontvangsten overgedragen aan de geïntegreerde politie).
66 Artikel 21ter van de wet van 29 april 1999 betreffende de organisatie van de elektriciteitsmarkt, inge-
last door artikel 64 van de wet van 20 juli 2005 houdende diverse bepalingen.Tabel 22 – Voorafnemingen op de btw-ontvangsten in 2005 (in miljoen euro)
Voorafnemingen Totaal 
vooraf-
nemingenGecumu-
leerd 
totaalNetto  
gecumu-
leerde btw-
ontvangstenVooraf-
nemingen
die de 
ontvangsten 
overschrijdenMaandGemeen-
schappenAlternatieve 
ﬁ nancieringEUGeïnte-
greerde
politieCREG
09/05 953,4 506,3 49,2 15,1 0,00 1.524,0 14.782,9 14.729,9 53,010/05 945,4 683,8 49,2 15,2 0,00 1.693,6 16.476,5 16.579,311/05 945,4 586,2 67,8 15,3 0,00 1.614,7 18.0901,2 18.278,4
Bron: cijfers van het Rekenhof op basis van de gegevens van de Thesaurie
9370-06_RH_Boek163_02.indd   159 9370-06_RH_Boek163_02.indd   159 13-10-2006   13:23:26 13-10-2006   13:23:26 160 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
En 2005, l’attribution du produit de la TVA (20,6 milliards d’euros) a atteint un mon-
tant proche du total des recettes nettes de cet impôt (21,3 milliards d’euros). Les recettes réalisées ont dépassé les estimations budgétaires du budget initial pour l’année 2005
67 qui prévoyaient un solde plus élevé en faveur de l’État (958 mil-
lions d’euros) pour des recettes nettes de 21.089 millions d’euros68.
De plus, durant huit mois de l’année 2005, les prélèvements obligatoires à charge du 
produit de la TVA ont dépassé les recettes nettes de cet impôt, contraignant ainsi le 
Trésor à puiser dans ses autres ressources aﬁ  n de pourvoir à ces divers ﬁ  nance-ments.
Il en résulte que l’État ne conserve que 3,6 % du produit de la TVA (760,9 mil-
lions d’euros) en 2005, alors que jusqu’en 2003, il en conservait plus de 15 %.
/L50776  RECETTES  TRANSFÉRÉES  AUX COMMUNAUTÉS  ET 
AUX RÉGIONS  
Globalement, les quotes-parts d’impôts attribuées aux communautés et aux régions ont augmenté de 5,12 % en 2005. Le mécanisme de reﬁ  nancement des communau-tés a toutefois entraîné une croissance plus élevée de la part du produit de la TVA qui leur est attribuée.
1  Montants versés en 2005 aux communautés, aux régions 
et aux commissions communautaires française et ﬂ  amande en 
application de la loi spéciale de ﬁ  nancement
Le tableau suivant détaille les quotes-parts d’impôts versées aux communautés, aux régions et aux commissions communautaires française et ﬂ  amande pour l’année 2005.
Les colonnes 1 et 2 correspondent aux montants tels qu’ils ont été ﬁ  xés dans le budget des voies et moyens ajusté pour l’année budgétaire 2005. 
Les colonnes 3 et 4 totalisent les montants à verser aux entités fédérées en 2005, 
La colonne 5 développe les quotes-parts d’impôts attribuées déﬁ  nitivement pour 2005. 
Elles sont établies en tenant compte des derniers paramètres connus et développés 
dans les notes justiﬁ  catives du projet de loi ajustant le budget des voies et moyens 
de l’année budgétaire 2006
69.
La colonne 6 reprend les modiﬁ  cations résultant de la ﬁ  xation déﬁ  nitive des quotes-
parts d’impôts attribuées pour l’année 2005. Ces modiﬁ  cations ont été apportées lors de l’ajustement du budget des voies et moyens pour 2006. 
67 Lors de l’ajustement 2005, ni l’exposé général ( Doc. parl , Chambre, DOC 51-1745/001) ni les notes 
justiﬁ  catives à l’appui du projet de loi ajustant le budget des voies et moyens de l’année budgé-taire 2005 ( Doc. parl , Chambre, DOC 51-1747/001) ne précisent les recettes réelles de la TVA et les 
citent agrégées avec celles des taxes assimilées aux timbres. 
68 La Cour avait déjà relevé cette marge étroite dans ses commentaires et observations sur le projet de 
budget de l’État pour l’année budgétaire 2005. Cf. Doc. parl , Chambre, DOC 51-1370/002, pages 41 
69 Doc. parl ., Chambre, DOC 51-2449/001.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   160 9370-06_RH_Boek163_02.indd   160 13-10-2006   13:23:26 13-10-2006   13:23:26  163e Boek van het Rekenhof 161Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
In 2005 was de toewijzing van de btw-opbrengst (20,6 miljard euro) bijna even groot 
is als het totaal van de netto-ontvangsten van die belasting (21,3 miljard euro). De verrichte ontvangsten overtreffen de budgettaire ramingen uit de initiële begroting voor het jaar 2005
67. Deze voorzagen in een groter saldo ten voordele van de Staat 
(958 miljoen euro) met netto-ontvangsten van 21.089 miljoen euro68.
Bovendien lagen de verplichte voorafnemingen ten laste van de btw-opbrengst tijdens acht maanden van 2005 hoger dan de netto-ontvangsten van die belasting, zodat de Schatkist zich genoodzaakt zag uit andere reserves te putten om die diverse ﬁ  nancie-
ringen te kunnen uitvoeren.
Bijgevolg behoudt de Staat slechts 3,6 % (760,9 miljoen euro) van de btw-opbrengst terwijl dat tot 2003 meer dan 15 % was.
/L50776  ONTVANGSTEN  OVERGEDRAGEN  AAN 
DE GEMEENSCHAPPEN  EN DE GEWESTEN  
De aan de gemeenschappen en de gewesten toegewezen belastinggedeelten zijn in 2005 globaal met 5,12 % gestegen. Het mechanisme van de herﬁ  nanciering van de gemeenschappen heeft echter geleid tot een grotere stijging van hun aandeel in de btw-opbrengst. 
1  Sommen in toepassing van de bijzondere ﬁ  nancieringswet gestort 
aan de gemeenschappen, de gewesten en aan de Vlaamse en de 
Franse gemeenschapscommissies
Tabel 1 bevat voor 2005 een overzicht van de belastingopbrengsten die gestort wer-den aan de gemeenschappen, de gewesten en de Vlaamse en de Franse gemeen-schapscommissies. 
De kolommen 1 en 2 bevatten de bedragen opgenomen in de aangepaste rijksmid-
delenbegroting voor het begrotingsjaar 2005. 
De kolommen 3 en 4 bevatten resp. het totaal van de bedragen die in 2005 verschul-
digd waren aan de gedefedereerde entiteiten en van de bedragen die ze effectief ontvingen. 
Kolom 5 bevat de belastinggedeelten die deﬁ  nitief toegewezen werden voor 2005. 
Ze werden berekend op grond van de laatste bekende parameters vermeld in de verantwoordingsnota’s van het wetsontwerp houdende aanpassing van de rijksmid-delenbegroting voor het begrotingsjaar 2006
69. 
Kolom 6 bevat de aanpassingen die het gevolg zijn van de deﬁ  nitieve vaststelling van 
belastinggedeelten toegewezen voor 2005. Deze aanpassingen werden aangebracht in het kader van de aanpassing van de rijksmiddelenbegroting 2006.
67 Bij de aanpassing 2005 preciseren noch de algemene toelichting ( Parl. St . Kamer, DOC 51 1745/001) 
noch de verantwoordingsstukken ter staving van het wetsontwerp tot aanpassing van de rijksmid-delenbegroting voor het begrotingsjaar 2005 ( Parl. St . Kamer, DOC 51 1747/001) de werkelijke btw-
ontvangsten. Deze ontvangsten worden samen met de met het zegel gelijkgestelde taksen geciteerd. 
68 Het Rekenhof had reeds op die nauwe marge gewezen in zijn commentaar en opmerkingen bij het 
ontwerp van staatsbegroting voor het begrotingsjaar 2005 (zie Parl. St . Kamer, DOC 51 1370/002, 
p. 41 en volgende).
69 Parl. St  Kamer, Doc 51-2449/001.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   161 9370-06_RH_Boek163_02.indd   161 13-10-2006   13:23:26 13-10-2006   13:23:26 162 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Tableau 23 – Quotes-parts d’impôts attribuées (en millions euros)
Montants 
ajustés 
provisoirement 
2005Ajustement 
l’année 2004Montants à 
verser en 
2005Montants 
versés en 
l’année 2005Montants 
intégrés à 
2006
 (1) (2) (3)=(1)+(2) (4) (5) (6)=(5)–(1)
Communautés : Communauté ﬂ  amande (C. ﬂ  .), Communauté française (C. fr.), Communauté germanophone (C. g.)
TVA
C. ﬂ . 6.449.218 37.249 6.486.467 6.486.467 6.512.815 63.597
C. fr. 4.823.251 35.888 4.859.139 4.859.129 4.867.593 44.342
Total (a) 11.272.469 73.137 11.345.606 11.345.606 11.380.408 107.939
IPP
C. ﬂ . 3.758.572 495 3.759.067 3.759.067 3.737.037 −21.535
C. fr. 2.013.291 −5.555 2.007.736 2.007.736 2.004.951 −8.340C. g. 5.190 30 5.220 5.220 5.230 40
Total (b) 5.777.053 −5.060 5.772.023 5.772.023 5.747.218 −29.835
Régions : Région ﬂ  amande (R. ﬂ  .), Région wallonne (R. w.) et Région de Bruxelles-Capitale (R. B.)
IPP
R. ﬂ . 4.852.566 −3.943 4.848.623 4.848.623 4.807.364 −45.202
R. w. 3.003.351 −7.101 2.996.250 2.996.250 2.980.957 −22.394R B. 674.100 20.254 694.354 694.354 686.017 11.917
Total (c) 8.530.017 9.210 8.539.227 8.539.227 8.474.338 −55.679
Déclaration libératoire unique
R. ﬂ . 39.560 39.254 
R. w. 20.192 20.288 
R. B. 15.248 15.458 
Total (d) 75.000 75.000 
Commission communautaire française (Cocof), Commission communautaire ﬂ  amande (VGC)
Cocof 22.069 −41 22.028 22.028 21.912 −157
VGC 5.517 −10 5.507 5.507 5.478 −39
Total (e) 27.586 −51 27.535 27.535 27.390 −196
Moyens spéciaux pour la Région de Bruxelles-Capitale
Total (f) 27.586 −51 27.535 27.535 27.390 −196Quotes-parts d’impôts attribuées
C. ﬂ . 15.060.356 33.801 15.133.717 15.133.874 15.057.216 -3.140
C. fr. 6.836.542 30.333 6.866.875 6.866.875 6.872.544 36.002C. g. 5.190 30 5.220 5.220 5.230 40
R. w. 3.003.351 −7.101 3.016.442 3.016.423 2.980.957 −22.394R. B. 701.686 20.203 737.137 737.999 713.407 11.721
Total = T(a) + T(b) + T(c) + T(d) + T(e) + T(f)
25.634.711 77.215 25.786.926 25.786.926 25.656.744 22.033
9370-06_RH_Boek163_02.indd   162 9370-06_RH_Boek163_02.indd   162 13-10-2006   13:23:26 13-10-2006   13:23:26  163e Boek van het Rekenhof 163Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Tabel 23 – Toegewezen belastinggedeelten (in duizend euro)
Voorlopig 
bedragen voor 
2005Deﬁ nitieve 
voor 2004In 2005 te 
storten 
bedragenIn 2005 
gestorte 
bedragenDeﬁ nitieve 
2005In de 
van 2006 
opgenomen 
bedragen
Gemeenschappen: Vlaamse Gemeenschap (Vl. Gem.), Franse Gemeenschap (Fr. Gem.), Duitstalige Gemeenschap 
(D. Gem.)
BtwVl. G. 6.449.218 37.249 6.486.467 6.486.467 6.512.815 63.597Fr. G. 4.823.251 35.888 4.859.139 4.859.129 4.867.593 44.342
Totaal (a) 11.272.469 73.137 11.345.606 11.345.606 11.380.408 107.939
PB
Vl. G. 3.758.572 495 3.759.067 3.759.067 3.737.037 −21.535
Fr. G. 2.013.291 −5.555 2.007.736 2.007.736 2.004.951 −8.340
D. G. 5.190 30 5.220 5.220 5.230 40
Totaal (b) 5.777.053 −5.060 5.772.023 5.772.023 5.747.218 −29.835
Gewesten: Vlaams Gewest (Vl. Gew.), Waals Gewest (W. Gew.) en Brussels Hoofdstedelijk Gewest (BHG) 
PB
Vl. Gew. 4.852.566 −3.943 4.848.623 4.848.623 4.807.364 −45.202
W. Gew. 3.003.351 −7.101 2.996.250 2.996.250 2.980.957 −22.394BHG 674.100 20.254 694.354 694.354 686.017 11.917
Totaal (c) 8.530.017 9.210 8.539.227 8.539.227 8.474.338 −55.679
Eenmalige bevrijdende aangifte
Vl. Gew. 39.560 39.254 W. Gew. 20.192 20.288 
BHG 15.248 15.458 
Totaal (d) 75.000 75.000 
FGC 22.069 −41 22.028 22.028 21.912 −157VGC 5.517 −10 5.507 5.507 5.478 −39
Totaal (e) 27.586 −51 27.535 27.535 27.390 −196
Bijzondere middelen voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 
Totaal (f) 27.586 −51 27.535 27.535 27.390 −196
Vl. Gem. 15.060.356 33.801 15.133.717 15.133.874 15.057.216 −3.140
Fr. Gem. 6.836.542 30.333 6.866.875 6.866.875 6.872.544 36.002
D. Gem. 5.190 30 5.220 5.220 5.230 40
W. Gew. 3.003.351 −7.101 3.016.442 3.016.423 2.980.957 −22.394BHG 701.686 20.203 737.137 737.999 713.407 11.721
FGC 22.069 −41 22.028 22.028 21.912 −157
Totaal = T.(a) + T.(b) + T.(c) + T.(d) + T.(e) + T.(f)
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van de gegevens van de administratie van de Thesaurie
9370-06_RH_Boek163_02.indd   163 9370-06_RH_Boek163_02.indd   163 13-10-2006   13:23:27 13-10-2006   13:23:27 164 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
En ce qui concerne le produit de l’impôt des personnes physiques attribué aux 
régions, la Cour rappelle l’absence d’exécution des articles 2 et 3 de l’arrêté royal du 11 septembre 2003 réglant les opérations comptables restant en souffrance, portant suppression et clôture de la dissolution du Fonds des routes et ﬁ  xant les modalités 
de sa dissolution
70. La Région ﬂ  amande reste débitrice de 1,1 million d’euros, la 
Région wallonne de 0,2 million d’euros et la Région de Bruxelles-Capitale reste cré-ditrice de 1,3 million d’euros. Ces transferts devraient avoir lieu au cours du dernier trimestre de l’année 2006.
En ce qui concerne l’affectation aux régions dans le cadre de la déclaration libéra-
toire unique
71, le montant de 75 millions d’euros accordé en 2004 aux régions devait 
être réparti entre elles sur la base du produit des droits de succession pendant la décennie 1993-2002
72. 
Comme le montre le tableau suivant, les sommes payées diffèrent toutefois du calcul effectué par la Cour des comptes sur la base des droits de succession perçus de 
janvier 1993 à décembre 2002.
Outre la prise en compte de 1.760.170 francs belges de recettes excédentaires pour 
la Région wallonne en 2001, la répartition est faite sur la moyenne des répartitions, alors que selon les accords de coopérations visés par la loi précitée du 27 décem-bre 2004, il s’agit de calculer la répartition des recettes nettes perçues pour chaque région pendant la décennie 1993-2002.
70 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 158-159.
71 Loi du 27 décembre 2004 portant assentiment à l’accord de coopération entre l’État fédéral et la 
Région de Bruxelles-Capitale et à l’accord de coopération entre l’État fédéral et la Région wallonne relatif à la mise en place d’un système de déclaration libératoire unique et décret du 24 décembre 2004 portant ajustement du budget des voies et moyens de la Communauté ﬂ  amande pour l’année budgé-
taire 2004.
72 Article 5, 2°, des accords de coopération précités.
73 En gras les différences entre les données historiques et les données reprises en 2006.Tableau 24 – Répartition entre les régions des 75 millions 
dans le cadre de la déclaration libératoire unique
Chiffres reçus antérieurement par la Cour des comptes Chiffres communiqués par l’Administration en 200673
Région ﬂ  amande Région wallonneRégion de 
CapitaleRégion ﬂ  amande Région wallonneRégion de 
Bruxelles-Capitale
en BEF courants
1993 11.572.013.719 6.436.091.596 4.938.396.903 11.572.013.719 6.436.091.596 4.938.396.903
1994 12.104.164.167 6.410.029.614 5.585.362.869 12.104.164.167 6.410.029.614 5.585.362.869
1995 12.995.971.851 6.978.934.645 5.644.750.334 12.995.971.851 6.978.934.645 5.644.750.334
1996 15.012.753.146 7.879.614.949 6.431.044.602 15.012.753. 066 7.879.614.949 6.431.044.602
1997 14.523.077.391 8.270.911.717 5.789.654.696 14.523.077.391 8.270.911.717 5.789.654.6961998 17.799.617.980 8.966.713.602 6.860.470.515 17.799.617.980 8.966.713.602 6.860.470.515
1999 19.048.816.679 10.103.557.640 6.810.192.780 19.048.816.679 10.103.557.640 6.810.192.780
2000 22.005.074.506 10.609.182.273 8.240.776.663 22.005.074.506 10.609.182.273 8.240.776.663
2001 24.068.828.854 11.155.085.294 8.026.034.027 24.068.828.854 11. 156.845.464 8.026.034.027
9370-06_RH_Boek163_02.indd   164 9370-06_RH_Boek163_02.indd   164 13-10-2006   13:23:27 13-10-2006   13:23:27  163e Boek van het Rekenhof 165Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Wat betreft de opbrengst van de personenbelasting toegewezen aan de gewesten, 
herinnert het Rekenhof eraan dat de artikelen 2 en 3 van het koninklijk besluit van 11 september 2003 tot regeling van de hangende boekhoudkundige verrichtingen en tot afschafﬁ  ng en afsluiting van de ontbinding van het Wegenfonds en vaststelling 
van de modaliteiten van de ontbinding, niet uitgevoerd werden
70. Het Vlaams Gewest 
blijft 1,1 miljoen euro verschuldigd, het Waals Gewest 0,2 miljoen euro en het Brus-sels Hoofdstedelijk Gewest heeft nog steeds een tegoed van 1,3 miljoen euro. Deze overdrachten zouden in de loop van het laatste trimester van 2006 moeten plaats-vinden. 
Het bedrag van 75 miljoen euro dat in het kader van de eenmalige bevrijdende 
aangifte
71 in 2004 aan de gewesten werd toegewezen, moest onder die gewesten 
verdeeld worden op basis van de opbrengst van de successierechten in de periode 1993-2002
72. 
Zoals blijkt uit volgende tabel verschillen de sommen die werden betaald echter van de cijfers berekend door het Rekenhof op basis van de successierechten geïnd van januari 1993 tot december 2002. 
Naast het in aanmerking nemen van een ontvangstenoverschot van 1.760.170 Belgi-
sche frank voor het Waals Gewest in 2001, is de verdeling uitgevoerd op basis van het gemiddelde van de verdelingpercentages, terwijl volgens de samenwerkingsak-koorden bedoeld in de bovenvermelde wet van 27 december 2004 de verdeling moet gebeuren volgens de netto-opbrengsten van de gewesten in de tienjarige periode 1993-2002.
70 162e Boek van het Rekenhof, volume I, p. 158-159.
71 Zie de wet van 27 december 2004 houdende instemming met het samenwerkingsakkoord tussen de 
Federale Staat en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en met het samenwerkingsakkoord tussen de Federale Staat en het Waals Gewest met betrekking tot de instelling van het systeem van de eenma-lige bevrijdende aangifte en het decreet van 24 december 2004 houdende aanpassing van de midde-lenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2004.
72 Artikel 5, 2°, van de bovenvermelde samenwerkingsakkoorden.
73 In vet de verschillen tussen de historische gegevens en de gegevens verschaft in 2006.Tabel 24 – Verdeling tussen de gewesten van de 75 miljoen euro
 in het kader van de eenmalige bevrijdende aangifte
Cijfers vroeger ontvangen door het Rekenhof Cijfers meegedeeld door de Administratie in 200673
Vlaams Gewest Waals GewestBrussels 
GewestVlaams Gewest Waals GewestBrussels 
Gewest
In lopende BEF
1994 12.104.164.167 6.410.029.614 5.585.362.869 12.104.164.167 6.410.029.614 5.585.362.8691995 12.995.971.851 6.978.934.645 5.644.750.334 12.995.971.851 6.978.934.645 5.644.750.334
1997 14.523.077.391 8.270.911.717 5.789.654.696 14.523.077.391 8.270.911.717 5.789.654.696
1998 17.799.617.980 8.966.713.602 6.860.470.515 17.799.617.980 8.966.713.602 6.860.470.515
1999 19.048.816.679 10.103.557.640 6.810.192.780 19.048.816.679 10.103.557.640 6.810.192.7802000 22.005.074.506 10.609.182.273 8.240.776.663 22.005.074.506 10.609.182.273 8.240.776.663
9370-06_RH_Boek163_02.indd   165 9370-06_RH_Boek163_02.indd   165 13-10-2006   13:23:27 13-10-2006   13:23:27 166 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Chiffres reçus antérieurement par la Cour des comptes Chiffres communiqués par l’Administration en 2006
en euros courants
1993 286.862.726,95 159.546.543,15 122.419.661,50 286.862.726,95 159.546.543,15 122.419.661,50
1994 300.054.391,98 158.900.483,49 138.457.528,87 300.054.391,98 158.900.483,49 138.457.528,871995 322.161.727,00 173.003.270,83 139.929.705,68 322.161.727,00 173.003.270,83 139.929.705,68
1996 372.156.429,39 195.330.552,36 159.421.431,44 372.156.427,41 195.330.552,36 159.421.431,44
1997 360.017.684,50 205.030.545,86 143.521.790,98 360.017.684,50 205.030.545,86 143.521.790,98
1998 441.241.004,07 222.279.024,04 170.066.621,76 441.241.004,07 222.279.024,04 170.066.621,76
1999 472.207.830,93 250.460.651,61 168.820.269,26 472.207.830,93 250.460.651,61 168.820.269,26
2000 545.491.548,22 262.994.758,86 204.283.517,39 545.491.548,22 262.994.758,86 204.283.517,392001 596.650.682,18 276.527.341,27 198.960.186,49 596.650.682,18 276.570.974,74 198.960.186,49
2002 598.322.036,74 288.273.616,99 209.662.964,35 598.322.036,74 288.273.616,99 209.662.964,35
Total 4.295.166.061,96 2.192.346.788,46 1.655.543.677,72 4.295.166.059,98 2.192.390.421,93 1.655.543.677,72
en pourcentage
Répartition du total
52,746 % 26,923 % 20,331 % 52,746 % 26,923 % 20,331 %
Répartition par année
1993 50,430 % 28,048 % 21,521 %
1994 50,226 % 26,598 % 23,176 %1995 50,727 % 27,241 % 22,033 %
1996 51,197 % 26,871 % 21,931 %
1997 50,809 % 28,936 % 20,255 %
1998 52,933 % 26,665 % 20,402 %1999 52,968 % 28,095 % 18,937 %
2000 53,861 % 25,968 % 20,171 %
2001 55,648 % 25,795 % 18,557 %2002 54,579 % 26,296 % 19,125 %
Moyenne des pourcentages 52,338 % 27,051 % 20,611 %Application aux 75 millions d’euros
39.559.771,39 20.192.173,36 15.248.055,25 39.253.500,00 20.288.250,00 15.458.250,00
9370-06_RH_Boek163_02.indd   166 9370-06_RH_Boek163_02.indd   166 13-10-2006   13:23:27 13-10-2006   13:23:27  163e Boek van het Rekenhof 167Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Cijfers vroeger ontvangen door het Rekenhof Cijfers meegedeeld door de Administratie in 2006
Gewest
In lopende euro
1999 472.207.830,93 250.460.651,61 168.820.269,26 472.207.830,93 250.460.651,61 168.820.269,262000 545.491.548,22 262.994.758,86 204.283.517,39 545.491.548,22 262.994.758,86 204.283.517,39
2001 596.650.682,18 276.527.341,27 198.960.186,49 596.650.682,18 276.570.974,74 198.960.186,49
In percentage
Verdeling van het totaal
Verdeling per jaar1993 50,430 % 28,048 % 21,521 %
1994 50,226 % 26,598 % 23,176 %
1995 50,727 % 27,241 % 22,033 %
1996 51,197 % 26,871 % 21,931 %1997 50,809 % 28,936 % 20,255 %
1998 52,933 % 26,665 % 20,402 %
1999 52,968 % 28,095 % 18,937 %
2001 55,648 % 25,795 % 18,557 %
2002 54,579 % 26,296 % 19,125 %
Gemiddelde van de percentages 52,338 % 27,051 % 20,611 %
Toepassing op de 75 miljoen euro
9370-06_RH_Boek163_02.indd   167 9370-06_RH_Boek163_02.indd   167 13-10-2006   13:23:27 13-10-2006   13:23:27 168 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
2 Comparaison entre les montants déﬁ  nitifs pour 2005 et 2004
Le tableau suivant compare les montants déﬁ  nitifs 2005 et 2004. Ces montants sont 
établis selon la loi spéciale du 16 janvier 1989 relative au ﬁ  nancement des commu-
nautés et des régions et les paramètres déﬁ  nitivement ﬁ  xés74. Le taux de ﬂ  uctuation 
de l’indice moyen des prix à la consommation entre 2005 et 2004 s’élève à 2,78 % et 
la croissance réelle du revenu national brut de l’année budgétaire 2005 s’élève à 0,9 %. Entre 2005 et 2004, il en résulte que la multiplication de ces paramètres s’élève à 3,71 %.
Tableau 25 – Comparaison des montants déﬁ  nitifs 2005 et 2004 (en milliers d’euros)
Montants 
l’année 20042005-2004 % de croissance
germanophone (C. g.)
TVA
C. ﬂ . 6.512.815 6.093.393 419.422 6,88 %
C. fr. 4.867.593 4.585.469 282.125 6,15 %
Total (a) 11.380.409 10.678.862 701.546
IPP
C. ﬂ . 3.737.037 3.602.137 134.901 3,75 %
C. fr. 2.004.951 1.929.728 75.224 3,90 %C. g. 5.230 5.088 141 2,78 %Total (b) 5.747.218 5.536.953 210.266
IPPR. ﬂ . 4.807.364 4.615.187 192.176 4,16 %
R. w. 2.980.957 2.879.299 101.657 3,53 %R. B. 686.017 644.200 41.817 6,49 %Total (c) 8.474.338 8.138.687 335.650
Commission communautaire française (Cocof) Commission communautaire ﬂ  amande (VGC)
Cocof 21.912 21.129 783 3,71 %
VGC 5.478 5.282 196 3,71 %Total (d) 27.390 26.411 979
Total (e) 27.390 26.411 979 3,71 %
C. ﬂ . 15.057.216 14.310.718 746.499 5,22 %
C. fr. 6.872.545 6.515.196 357.348 5,48 %C.g. 5.230 5.088 141 2,78 %
R. w. 2.980.957 2.879.299 101.657 3,53 %
R. B. 713.407 670.612 42.795 6,38 %
Cocof 21.912 21.129 783 3,71 %VGC 5.478 5.282 196 3,71 %Total = T(a) + T(b) + T(c) + T(d) + T(e)
25.656.744 24.407.324 1.249.420 5,12 %
74 Voir ajustement du budget des voies et moyens pour l’année budgétaire 2006, Doc. parl. , Chambre, 
DOC 51-2449/001.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   168 9370-06_RH_Boek163_02.indd   168 13-10-2006   13:23:27 13-10-2006   13:23:27  163e Boek van het Rekenhof 169Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
2 Vergelijking tussen de deﬁ  nitieve bedragen voor 2005 en 2004
In tabel 2 worden de deﬁ  nitieve bedragen voor 2005 en 2004 met elkaar vergeleken. 
Deze bedragen zijn vastgesteld overeenkomstig de bijzondere wet van 16 janu-
ari 1989 betreffende de ﬁ  nanciering van de gemeenschappen en de gewesten en de 
deﬁ nitief vastgelegde parameters74. De procentuele verandering van het gemiddelde 
indexcijfer van de consumptieprijzen tussen 2005 en 2004 bedroeg 2,78 %, de reële groei van het bruto nationaal inkomen van het begrotingsjaar 2005 was 0,9 %. Het product van de parameters geeft een toename tussen 2004 en 2005 van 3,71 %.
Tabel 25 – Vergelijking van de deﬁ  nitieve bedragen 2005 met 2004 (in duizend euro)
Deﬁ nitieve 
20042005-2004 % groei
Gemeenschappen: Vlaamse Gemeenschap (Vl. Gem.), Franse Gemeenschap (Fr. Gem.), Duitstalige 
Gemeenschap (D. Gem.)
Btw
Vl. Gem. 6.512.815 6.093.393 419.422 6,88 %
Fr. Gem. 4.867.593 4.585.469 282.125 6,15 %Totaal (a) 11.380.409 10.678.862 701.546
PB
Vl. Gem. 3.737.037 3.602.137 134.901 3,75 %
Fr. Gem. 2.004.951 1.929.728 75.224 3,90 %
D. Gem. 5.230 5.088 141 2,78 %Totaal (b) 5.747.218 5.536.953 210.266
Gewesten: Vlaams Gewest (Vl. Gew.), Waals Gewest (W. Gew.) en Brussels Hoofdstedelijk 
Gewest (BHG)
PBVl. Gew. 4.807.364 4.615.187 192.176 4,16 %W. Gew. 2.980.957 2.879.299 101.657 3,53 %BHG 686.017 644.200 41.817 6,49 %Totaal (c) 8.474.338 8.138.687 335.650
Franse Gemeenschapscommissie (FGC), Vlaamse Gemeenschapscommissie (VGC)
FGC 21.912 21.129 783 3,71 %VGC 5.478 5.282 196 3,71 %Totaal (d) 27.390 26.411 979
Totaal (e) 27.390 26.411 979 3,71 %
Vl. Gem. 15.057.216 14.310.718 746.499 5,22 %Fr. Gem. 6.872.545 6.515.196 357.348 5,48 %D. Gem. 5.230 5.088 141 2,78 %
W. Gew. 2.980.957 2.879.299 101.657 3,53 %
BHG 713.407 670.612 42.795 6,38 %FGC 21.912 21.129 783 3,71 %VGC 5.478 5.282 196 3,71 %Totaal = T(a) + T(b) + T(c) + T(d) + T(e) 
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof
74 Zie de aanpassing van de rijksmiddelenbegroting voor het begrotingsjaar 2006, Parl. St.  Kamer, 
Doc 51-2449/001.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   169 9370-06_RH_Boek163_02.indd   169 13-10-2006   13:23:27 13-10-2006   13:23:27 170 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Les parts attribuées d’impôts ont globalement augmenté de 1.249,4 millions d’euros, 
soit une croissance de 5,12 %.
Les différents taux de croissance des parts attribuées d’impôts sont détaillés ci-des-
sous :
Le mécanisme de reﬁ  nancement des communautés fait que la part attribuée 
du produit de la TVA augmente de 419,4 millions d’euros pour la Communauté ﬂ  amande et de 282,1 millions d’euros pour la Communauté française, leur accordant respectivement une croissance de 6,88 % et 6,15 %.
Le mécanisme d’attribution du produit de l’impôt des personnes physiques 
(IPP) augmenté de la dotation compensatoire de la redevance radio et télévi-sion fait que la Communauté ﬂ  amande voit sa part augmenter de 3,75 % et la 
Communauté française de 3,9 %, soit respectivement 134,9 millions et 75,2 mil-
lions.
L’intervention de solidarité et la répartition selon le rendement régional de l’IPP 
ont pour effet que les parties de l’IPP attribuées augmentent de 4,16 % pour la Région ﬂ  amande, 3,53 % pour la Région wallonne et 6,49 % pour la Région 
de Bruxelles-Capitale, soit respectivement 192,2 millions, 101,7 millions et 41,8 millions d’euros.
Les parts attribuées d’impôts aux commissions communautaires ﬂ  amande et 
française et les moyens spéciaux pour la Région de Bruxelles-Capitale crois-sent de 3,71 %.
La dotation compensatoire de la redevance radio et télévision octroyée à la 
Communauté germanophone est liée au taux de la ﬂ  uctuation de l’indice moyen des prix à la consommation.
3 Intérêts rythme dus en 2005
En 2005, en application de l’article 54, § 1
er, alinéa 3, de la loi spéciale75, les Commu-
nautés flamande et française ont payé respectivement 4.168.376,67 et 
3.270.188,91 euros pour les intérêts relatifs à l’année 2004. La Région wallonne a reçu 114.330,87 euros et la Région de Bruxelles-Capitale 23.218,84 euros. Ces inté-rêts rythme s’expliquent par les écarts constatés entre les mensualités régulières versées par l’État aux entités fédérées et les recettes ﬁ  scales mensuelles variables 
qu’il avait réellement perçues en 2004
76. 
4 Intérêts solde dus en 2005
Les intérêts solde à payer en 2005, c’est-à-dire les intérêts générés par l’écart entre 
les montants calculés lors de l’établissement du budget 2005 (montants probables de 2004) et les montants déﬁ  nitifs pour 2004 calculés lors de l’ajustement du budget 
de 2005, devaient être ﬁ  xés et payés dès le mois qui suit la publication du budget 
ajusté, soit septembre 2005, l’ajustement ayant été publié au Moniteur belge  du 
26 août 2005.•
•
••
•
75 Notiﬁ  cation des 9 juin et 21 septembre 2005 aux entités fédérées.
76 Pour les intérêts rythme des années précédentes, selon les notiﬁ  cations des 14 novembre 2003 et 
14 octobre 2004, on constate qu’au 31 décembre 2003, la Région de Bruxelles-Capitale doit 
166.661,57 euros et la Communauté française 205.281,07 euros pour les intérêts 2002 ; au 29 octo-bre 2004, la Communauté ﬂ  amande doit 6.699.175,41 euros pour les intérêts 2003. Un montant de 2.858,51 euros est dû, au 29 octobre 2004, à la Région de Bruxelles-Capitale pour les intérêts 2003. Ces retards de paiements devraient être régularisés au deuxième semestre 2006.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   170 9370-06_RH_Boek163_02.indd   170 13-10-2006   13:23:27 13-10-2006   13:23:27  163e Boek van het Rekenhof 171Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
De toegewezen belastinggedeelten zijn globaal met 1.249,4 miljoen euro gestegen, 
d.i. een groei van 5,12 %. 
De diverse groeipercentages van de toegewezen belastinggedeelten kunnen als volgt 
gespeciﬁ  eerd worden: 
Het mechanisme van de herﬁ  nanciering van de gemeenschappen zorgt ervoor 
dat het aan de Vlaamse Gemeenschap toegewezen gedeelte van de btw-opbrengst stijgt met 419,4 miljoen euro (6,88 %) en het aan de Franse Gemeen-schap toegewezen gedeelte met 282,1 miljoen euro (6,15 %).
Het mechanisme van de toekenning van de opbrengst van de personenbelas-
ting verhoogd met de dotatie ter compensatie van het kijk- en luistergeld zorgt ervoor dat het aandeel van de Vlaamse Gemeenschap toeneemt met 134,9 mil-joen euro (3,75 %) en dat van de Franse Gemeenschap met 75,2 miljoen euro 
(3,9 %). 
De solidariteitstussenkomst en de verdeling volgens de gewestelijke opbrengst 
van de PB hebben tot gevolg dat de toegewezen gedeelten van de personen-belasting voor het Vlaams Gewest stijgen met 192,2 miljoen euro (4,16 %), voor het Waals Gewest met 101,7 miljoen euro (3,53 %) en voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest met 41,8 miljoen euro (6,49 %). 
De belastinggedeelten toegekend aan de Vlaamse en aan de Franse Gemeen-
schapscommissie en de bijzondere middelen voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest stijgen met 3,71 %. 
De dotatie ter compensatie van het kijk- en luistergeld toegekend aan de 
Duitstalige Gemeenschap is gekoppeld aan de procentuele verandering van het gemiddelde indexcijfer van de consumptieprijzen. 
3 Ritme-intresten verschuldigd in 2005 
In toepassing van artikel 54, § 1, 3e lid, van de bijzondere wet75 hebben de Vlaamse 
Gemeenschap en de Franse Gemeenschap in 2005 resp. 4.168.376,67 euro en 3.270.188,91 euro betaald voor de intresten met betrekking tot 2004. Het Waals Gewest heeft 114.330,87 euro ontvangen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest 23.218,84 euro. Deze zgn. ritme-intresten vloeien voort uit de verschillen tussen de vaste maandelijkse bedragen die de Staat aan de gedefedereerde entiteiten heeft gestort en de variabele maandelijkse ﬁ  scale ontvangsten die hij in 2004 werkelijk heeft geïnd
76. 
4 Saldi-intresten verschuldigd in 2005 
Gelet op de publicatie van de aanpassing van de rijksmiddelenbegroting 2005 in het Belgisch Staatsblad van 26 augustus 2005, moesten de in 2005 te betalen saldi-intresten, die het gevolg zijn van het verschil tussen de bedragen, geraamd voor 2004 bij de opstelling van de begroting 2005 en de deﬁ  nitieve bedragen voor 2004 berekend bij de aanpassing van de begroting 2005, vastgesteld en betaald worden vanaf de maand volgend op de publicatie van de aangepaste begroting, d.w.z. september 2005.•
•
•
•
•
75 Notiﬁ  caties aan de gewesten en gemeenschappen van 9 juni en 21 september 2005.
76 Wat betreft de ritme-intresten van de voorgaande jaren, waren op 31 december 2003 het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest 166.661,57 euro en de Franse Gemeenschap 205.281,07 euro verschuldigd 
voor de renten 2002, zoals blijkt uit de notiﬁ  caties van 14 november 2003 en 14 oktober 2004. Op 29 oktober 2004 was de Vlaamse Gemeenschap 6.699.175,41 euro verschuldigd voor de intresten 2003. Op dezelfde datum was een bedrag van 2.858,51 euro verschuldigd aan het Brussels Hoofdste-delijk Gewest voor de intresten 2003. De achterstallige betalingen zouden in het tweede semester van 2006 geregulariseerd moeten worden. 
9370-06_RH_Boek163_02.indd   171 9370-06_RH_Boek163_02.indd   171 13-10-2006   13:23:28 13-10-2006   13:23:28 172 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
En ce qui concerne le paiement de ces intérêts solde pour 2005, la notiﬁ  cation adres-
sée par l’État aux entités fédérées, le 21 septembre 2005, ﬁ  xe quatre échéances de 
paiement : les 30 septembre, 31 octobre, 30 novembre et 29 décembre 2005. La 
Région wallonne a omis de payer les trois dernières mensualités, soit 5.917,20 euros. Par contre, l’État a versé à ce titre, 36.951,90 euros à la Communauté ﬂ  amande, 232.286,68 euros à la Communauté française et 165.015,32 euros à la Région de Bruxelles-Capitale
77.
5 Impôts régionaux collectés par l’État en 2005
Le tableau suivant indique les montants versés en 2005 à titre d’impôts régionaux en 
fonction des législations en vigueur dans chacune des régions. Ces impôts se sont élevés à 6.177 millions d’euros, soit 3.588 millions d’euros pour la Région ﬂ  amande, 
1.626 millions d’euros pour la Région wallonne et 963 millions d’euros pour la Région de Bruxelles-Capitale.
77 Selon les notiﬁ  cations précitées, en ce qui concerne les années antérieures, la Région de Bruxelles-
Capitale doit, au 31 décembre 2003, 304.068,81 euros pour les intérêts solde 2002, 173.007,12 euros pour les intérêts solde 2003; ni la Communauté ﬂ  amande ni la Région de Bruxelles-Capitale n’ont payé 
les intérêts solde 2004 de respectivement 939.738,87 et 69.779,15 euros et la Région wallonne n’a pas versé les dernières mensualités pour 18.459,69 euros. Comme pour les intérêts rythme, une solution devrait intervenir durant le 2
e semestre 2006.Tableau 26 – Impôts régionaux versés en 2005 (en milliers d’euros)
 Région 
Capitale
Taxe sur les jeux et paris 19.444 20.473 7.752
divertissement28.936 10.224 6.223
Taxe d’ouverture de débits de boissons fermentées 173 3.069 85
Droits de succession et de mutation par décès 793.313 385.388 287.540Précompte immobilier (1) 46 24.706 15.917
Droits d’enregistrement 1° sur les transmissions à 
titre onéreux de biens immeubles, 2°a) la constitu-
tion d’une hypothèque, 2°b) les partages de biens 
immeubles, les cessions à titre onéreux de parties indivises et les conversions prévues aux articles 745quater et 745quinquies du code civil et 3° sur les donations1.685.219 727.234 496.210
Taxe de circulation sur les véhicules automobiles 799.766 344.445 113.218
Taxe de mise en circulation 178.694 66.417 40.970
Eurovignette 82.200 43.885 – 5.327
Total des impôts régionaux versés 3.587.791 1.625.841 962.588
(1) La décision de la Région ﬂ  amande en vertu de laquelle le gouvernement ﬂ  amand assure lui-même, en régie, depuis 
l’exercice d’imposition 1999, le service de l’impôt relatif au précompte immobilier, fait que les recettes transférées à ce 
titre s’amenuisent de mois en mois. En effet, les versements de l’État, comme le montant des intérêts nets dus par ce dernier, ne concernent plus pour cette région que les exercices antérieurs (décret du 9 juin 1998 contenant des dispositions modiﬁ  ant le code des impôts sur les revenus, en ce qui concerne le précompte immobilier, articles 2 et 28).
9370-06_RH_Boek163_02.indd   172 9370-06_RH_Boek163_02.indd   172 13-10-2006   13:23:28 13-10-2006   13:23:28  163e Boek van het Rekenhof 173Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Voor de betaling ervan bepaalt de notiﬁ  catie van 21 september 2005 van de Staat 
aan de gewesten en gemeenschappen vier vervaldata: 30 september, 31 oktober, 
30 november en 29 december 2005. Het Waals Gewest heeft nagelaten de laatste drie mensualiteiten, voor een totaal bedrag van 5.917,20 euro, te betalen. De Staat betaalde daarentegen 36.951,90 euro aan de Vlaamse Gemeenschap, 232.286,68 euro aan de Franse Gemeenschap en 165.015,32 euro aan het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
77.
5 Gewestelijke belastingen geïnd door de Staat in 2005 
Onderstaande tabel toont de in 2005 aan de gewesten overgedragen gewestelijke 
belastingen, die zijn vastgesteld overeenkomstig de wetgeving die in elk van de gewesten van toepassing is. In totaal bedragen deze belastingen 6.177 miljoen euro, 
d.i. 3.588 miljoen euro voor het Vlaams Gewest, 1.626 miljoen euro voor het Waals 
Gewest en 963 miljoen euro voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
77 Volgens de bovenvermelde notiﬁ  caties is het Brussels Hoofdstedelijk Gewest op 31 december 2003 
nog een bedrag van 304.068,81 euro verschuldigd voor de saldi-intresten 2002 en 173.007,12 euro voor de saldi-intresten 2003. De Vlaamse Gemeenschap noch het Brussels Hoofdstedelijk Gewest hebben de saldi-intresten 2004 betaald, die resp. 939.738,87 euro en 69.779,15 euro bedroegen. Het Waals Gewest heeft de laatste mensualiteiten, samen goed voor 18.459,69 euro, niet betaald. Zoals voor de ritme-intresten zouden de verschuldigde sommen in het tweede semester 2006 aangezuiverd moeten worden. Tabel 26 – In 2005 gestorte gewestelijke bedragen (in duizend euro)
 Vlaams 
Gewest
Belasting op spelen en weddenschappen 19.444 20.473 7.752
Belasting op automatische ontspanningstoestellen 28.936 10.224 6.223
Openingsbelasting op slijterijen van gegiste dranken 173 3.069 85
overlijden793.313 385.388 287.540
Onroerende voorhefﬁ  ng (1) 46 24.706 15.917
Registratierechten op 1) de overdrachten ten bezwarende titel van onroerende goederen, 
2a) de vestiging van een hypotheek, 
2b) de verdeling van onroerende goederen, de afstanden onder bezwarende titel van onverdeelde delen en de omzettingen bedoeld in de artikelen 745quater en 745quinquies van het Burgerlijk Wetboek en 3) schenkingen1.685.219 727.234 496.210
Verkeersbelasting op autovoertuigen 799.766 344.445
113.218
Belasting op inverkeerstelling 178.694 66.417 40.970
Eurovignet 82.200 43.885 – 5.327
Totaal gestorte gewestelijke belastingen 3.587.791 1.625.841 962.588
(1) De beslissing van het Vlaams Gewest dat de Vlaamse regering, wat de onroerende voorhefﬁ  ng betreft, vanaf het 
aanslagjaar 1999 zelf instaat voor de dienst van de belasting, leidt ertoe dat de overgedragen ontvangsten van maand tot 
maand verminderen. De stortingen van de Staat, net zoals het bedrag van de door de Staat verschuldigde netto-intresten, hebben voor dat gewest immers enkel nog betrekking op de vroegere dienstjaren (decreet van 9 juni 1999 houdende de bepalingen tot wijziging van het Wetboek van de Inkomstenbelastingen, wat de onroerende voorhefﬁ  ng betreft, artikelen 2 
en 28).
Bron: Tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van gegevens van de administratie van de Thesaurie.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   173 9370-06_RH_Boek163_02.indd   173 13-10-2006   13:23:28 13-10-2006   13:23:28 174 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Ces intérêts et ces amendes, par régions et par impôts, sont détaillés dans le tableau B2 qui ﬁ  gure dans le volume II du présent Cahier.
Les recettes négatives de l’eurovignette pour la Région de Bruxelles-Capitale sont le résultat du remboursement que cette région a fait en deux fois des recettes qui lui avaient été attribuées indûment en février 2002 pour 8.935.713,97 euros et en 
janvier 2003 pour 11.629.651,59 euros. En accord avec le ministre des Finances, la région a payé en décembre 2004 et décembre 2005, 10.282.682,78 euros. En 2004, pour éviter de placer un compte d’ordre de la Trésorerie en position débitrice, la Trésorerie avait imputé ce virement dans les écritures à la taxe de circulation
78. En 
2005, l’imputation a été opérée à la charge de l’eurovignette, mettant la situation de cet impôt régional en position débitrice.
Le tableau suivant développe l’évolution des impôts régionaux depuis 1999. Pour la cohérence de la comparaison, dès 2002, le terme négatif
79 est déduit du 
montant des impôts régionaux versés par l’État.
Tableau 27 – Impôts régionaux versés par l’État aux communautés et régions, 
après déduction du montant déﬁ  nitif du terme négatif (en euros)
Année Région ﬂ  amande Région wallonne Région de 
Bruxelles-CapitaleTotal des impôts 
régionaux perçus par 
l’État
1999 975.102.428,19 469.354.473,68 313.347.407,68 1.757.804.309,55
2000 1.041.126.476,17 486.242.164,80 354.155.271,98 1.881.523.912,952001 1.078.750.096,50 501.383.570,73 327.397.503,32 1.907.531.170,552002 388.383.560,74 254.348.504,72 308.402.594,11 951.134.659,57
2003 617.723.770,73 413.886.381,71 365.482.931,48 1.397.093.083,92
2004 949.225.038,88 539.140.263,78 453.378.461,00 1.941.743.763,652005 1.275.999.824,04 648.026.612,41 516.903.224,43 2.440.929.660,88
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base des données fournies par la Trésorerie
78 Pour la Région de Bruxelles-Capitale, jusqu’en 2004, le compte d’ordre de la trésorerie n° 82.07.07 
était réservé à la taxe de circulation. Dès 2005, le compte d’ordre n° 82.07.01 enregistre les mouve-
ments des impôts régionaux suivants : jeux et paris, appareils automatiques, précompte immobilier, taxe de circulation, eurovignette perçue par les contributions, taxe de mise en circulation ancienne-ment inscrits respectivement aux comptes d’ordre n° 82.07.01, n° 82.07.02, n° 82.07.05, n° 82.07.07, n° 82.07.09 et n° 82.07.10. Ce regroupement a également été fait pour les deux autres régions.
79 Prévu par l’article 33bis de la loi spéciale du 16 janvier 1989 relative au ﬁ  nancement des communautés 
et des régions. Ce terme négatif diminue la quote-part de l’IPP attribuée aux régions pour compenser l’attribution entière ou nouvelle de nouveaux impôts d’un montant lié à la ﬂ  uctuation de l’indice moyen 
des prix à la consommation et pour une grande part à 91 % de la croissance réelle du revenu national brut (RNB). Alors que la loi spéciale prévoit que ce terme négatif sera délibéré en conseil des minis-tres, après concertation préalable avec les gouvernements de région, aucun arrêté royal n’a précisé ces montants qui s’élèvent en 2002 à 2.113.331.684,01 euros pour la Région flamande, 894.721.605,79 euros pour la Région wallonne et 406.381.821,14 euros pour la Région de Bruxelles-Capitale. Pour 2005, ces montants s’établissent respectivement à 2.311.790.612,54 euros, 977.815.099,26 euros et 445.683.550,91 euros.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   174 9370-06_RH_Boek163_02.indd   174 13-10-2006   13:23:28 13-10-2006   13:23:28  163e Boek van het Rekenhof 175Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
De bedragen in de tabel omvatten de gewestelijke belastingen, de nalatigheidsin-
tresten (betaald door de belastingplichtigen) en de verwijlintresten (betaald door de administratie), de ﬁ  scale boeten en de terugbetalingen van boeten. 
De intresten en boeten worden per gewest en per belasting gedetailleerd weergege-ven in tabel B2 opgenomen in volume II. 
De negatieve ontvangsten voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest m.b.t. het Euro-vignet zijn het resultaat van de terugbetaling in twee keer door dit gewest van de ontvangsten die hem ten onrechte toegewezen waren in februari 2002 voor een bedrag van 8.935.713,97 euro en in januari 2003 voor een bedrag van 11.629.651,59 euro. In akkoord met de minister van Financiën heeft het gewest in december 2004 en decem-ber 2005 in schijven van 10.282.682,78 euro betaald. Om te vermijden dat de uitboe-king van de ten onrechte toegewezen ontvangsten een debet op een orde rekening van 
de Thesaurie zou doen ontstaan, had de Thesaurie die storting in 2004 overgeschreven naar de verkeersbelasting
78. In 2005 werd ze aangerekend ten laste van het Euro-
vignet, waardoor deze gewestelijke belasting in een debet kwam te staan. 
De volgende tabel geeft de evolutie weer van de gewestelijke belastingen sinds 1999. 
Voor een coherente vergelijking wordt vanaf 2002 het bedrag van de zgn. negatieve term
79 in mindering gebracht van de door de Staat gestorte gewestelijke belastingen. 
Tabel 27 – Gewestelijke belastingen gestort door de Staat aan de gewesten 
en gemeenschappen, na vermindering met het deﬁ  nitieve bedrag 
van de negatieve term (in euro)
Jaar Vlaams Gewest Waals Gewest Brussels 
GewestTotaal van de 
door de Staat 
geïnde gewestelijke 
belastingen
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van de gegevens van de Thesaurie
78 Voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest was de orderekening van de Thesaurie nr. 82.07.07 tot 
2004 enkel bestemd voor de verkeersbelasting. Vanaf 2005 registreert orderekening nr. 82.07.01 
de bewegingen van de volgende gewestelijke belastingen: spelen en weddenschappen, automatische ontspanningstoestellen, onroerende voorhefﬁ  ng, verkeersbelasting, door de directe belastingen geïnd 
eurovignet, belasting op inverkeerstelling. Deze belastingen werden vroeger resp. ingeschreven op de orderekeningen nr. 82.07.01, nr. 82.07.02, nr. 82.07.05, nr. 82.07.07, nr. 82.07.09 en nr. 82.07.10. Dezelfde groepering is eveneens voor de twee andere gewesten gebeurd. 
79 Bepaald in artikel 33bis van de bijzondere wet van 16 januari 1989 betreffende de ﬁ  nanciering van de 
gemeenschappen en de gewesten. Deze negatieve term vermindert het aandeel van de PB dat aan de gewesten wordt toegewezen ter compensatie van de volledige of nieuwe toekenning van gewestelijke belastingen. Het bedrag ervan wordt aangepast aan de procentuele verandering van het gemiddeld indexcijfer van de consumptieprijzen en voor een groot gedeelte aan 91 % van de reële groei van het bruto nationaal inkomen (BNI). Hoewel de bijzondere wet bepaalt dat deze negatieve term zal worden vastgesteld in de Ministerraad, na voorafgaand overleg met de gewestregeringen, heeft geen koninklijk besluit de bedragen ervan gepreciseerd. Voor 2002 belopen ze 2.113.331.684,01 euro voor het Vlaams Gewest, 894.721.605,79 euro voor het Waals Gewest en 406.381.821,14 euro voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Voor 2005 zijn die bedragen resp. 2.311.790.612,54 euro, 977.815.099,26 euro en 445.683.550,91 euro.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   175 9370-06_RH_Boek163_02.indd   175 13-10-2006   13:23:28 13-10-2006   13:23:28 176 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Ce tableau montre qu’en 2002, année de l’introduction du terme négatif, chaque 
région a perçu moins d’impôts régionaux qu’en 2001. En 2003, seule la Région de Bruxelles-Capitale bénéﬁ  cie d’un volume d’impôts régionaux supérieur, après déduc-
tion du terme négatif. Ce n’est qu’en 2004, pour la Région wallonne, et 2005, pour la Région ﬂ  amande, que les impôts régionaux ont dépassé le produit de l’année 2001. 
À ce propos, le législateur spécial avait prévu un ﬁ  let de sécurité pour tempérer les 
effets éventuellement dommageables du terme négatif sur les régions. Ce ﬁ  let consiste à comparer, à politique inchangée, l’évolution du terme négatif et celle des recettes ﬁ  scales qui y correspondent, aﬁ  n de limiter l’effet d’une éventuelle diminu-
tion des rendements des impôts nouvellement régionalisés. Cette disposition n’a pas été mise en pratique. Il n’a pas pour autant été spéciﬁ  é en quoi les conditions d’ap-
plication n’avaient pas été remplies
80. 
En 2005, les parts d’impôts versées aux entités fédérées s’élèvent à 25.786,9 mil-
lions d’euros et les impôts régionaux perçus par l’État et versés aux régions à 6.176,2 millions d’euros, soit au total 31.963,1 millions d’euros
81.
/L50776 RECETTES  TRANSFÉRÉES  À LA SÉCURITÉ  SOCIALE
Différentes recettes ﬁ  scales alimentent la sécurité sociale. En 2005, elles ont été les suivantes : prélèvements sur la TVA (8.410,2 millions d’euros) et sur les accises (741,9 millions d’euros), attribution de la cotisation spéciale pour la sécurité sociale (186,6 millions d’euros), attribution du produit de l’imposition des avantages obte-nus sous forme d’attribution d’options sur actions (33,6 millions d’euros), attribution partielle du produit de l’imposition des participations au capital ou aux bénéﬁ  ces (15,1 millions d’euros). Ces recettes représentent un montant total de près de 9,4 milliards d’euros, soit une augmentation de 12,9 % par rapport aux 8,3 mil-liards d’euros de 2004. Ces différents prélèvements et attributions alimentent les fonds d’attribution à la sécurité sociale, à charge desquels sont payés les montants dus aux différents organismes de la sécurité sociale. 
En 2005, près de 9 milliards d’euros ont été versés à la sécurité sociale
82. L’ONSS 
et l’INAMI sont les principaux bénéﬁ  ciaires de ces moyens transférés. 
80 Les notes justiﬁ  catives à l’appui du projet de budget ajustant le budget des voies et moyens pour 
l’année budgétaire 2006, p. 87, Doc. parl. , Chambre, DOC 51-2449/001 indiquent seulement qu’ « en 
l’absence d’indications nécessitant le mécanisme visé à l’article 33bis, § 2, de la loi spéciale de ﬁ  nan-
cement (ledit ﬁ  let de sécurité), celui-ci n’a pas été appliqué aux années 2003-2006 » .
81 Ce montant de 31.963,1 millions d’euros versé aux entités fédérées diffère de 88,9 millions d’euros des recettes faites à ce titre (32.052,0 millions d’euros, cf. montant cité au Chapitre 3, point 1 Recet-tes totales transférées à l’État). En effet, en application de l’article 54 de la loi spéciale du 16 jan-vier 1989 précitée, les versements ont lieu un mois après l’enregistrement des recettes. Ce fait génère une différence de 78,6 millions d’euros, le solde de 10,3 millions d’euros provenant du rem-boursement de la deuxième partie de la recette de l’eurovignette indûment attribuée à la Région de Bruxelles-Capitale.
82 La différence entre les montants prélevés et les montants versés en 2005 à la sécurité sociale trouve 
essentiellement son origine dans les prélèvements sur le produit de la TVA et s’explique par la prise tardive d’arrêtés royaux, les versements ayant été effectués début 2006.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   176 9370-06_RH_Boek163_02.indd   176 13-10-2006   13:23:28 13-10-2006   13:23:28  163e Boek van het Rekenhof 177Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
De tabel toont aan dat in 2002, het jaar waarin de negatieve term werd ingevoerd, elk 
gewest minder gewestelijke belastingen heeft ontvangen dan in 2001. In 2003 ont-vangt alleen het Brussels Hoofdstedelijk Gewest een hoger bedrag, na verrekening van de negatieve term. Slechts in 2004 voor het Waals Gewest, en in 2005 voor het Vlaams Gewest overstijgen de gewestelijke belastingen de opbrengsten van 2001. 
De bijzondere wetgever had nochtans in een vangnet voorzien om de eventueel nadelige gevolgen van de negatieve term te matigen. Dit bestond erin dat de evolu-tie van de negatieve term vergeleken wordt met die van de overeenstemmende ﬁ scale ontvangsten bij ongewijzigd beleid, en dat het effect van een eventuele daling 
van de opbrengsten van de pas geregionaliseerde belastingen voor de gewesten beperkt wordt. Het vangnet werd echter niet toegepast en er werd niet expliciet aangegeven waarom de voorwaarden om het toe te passen niet waren vervuld
80. 
6 Besluit
De belastinggedeelten gestort aan de gedefedereerde entiteiten bedroegen in totaal 25.786,9 miljoen euro. De door de Staat geïnde gewestelijke belastingen, gestort aan de gewesten, beliepen in totaal 6.176,2 miljoen euro. Dat brengt het algemeen totaal op 31.963,1 miljoen euro
81. 
DE SOCIALE  ZEKERHEID  
Diverse ﬁ  scale ontvangsten worden aan de sociale zekerheid overgedragen. In 2005 zijn dit de voorafnemingen op de btw (8.410,2 miljoen euro) en op de accijnzen (741,9 miljoen euro), de toewijzing van de bijzondere socialezekerheidsbijdrage (186,6 miljoen euro), de opbrengst van de belasting op de voordelen verkregen onder de vorm van toekenning van aandelenopties (33,6 miljoen euro) en de gedeeltelijke toewijzing van de opbrengst van de belasting van de deelnames in het kapitaal of in de winst (15,1 miljoen euro). In totaal gaat het om bijna 9,4 miljard euro, d.i. een toename van 12,9 % tegenover 8,3 miljard euro in 2004. Deze verschillende voorafnemingen en toewijzingen voeden de toewijzingsfondsen van de sociale zekerheid, van waaruit de bedragen worden betaald die aan de onderscheiden instellingen van de sociale zekerheid verschuldigd zijn.
In 2005 werd om en bij de 9 miljard euro aan de sociale zekerheid gestort
82. De 
RSZ en het RIZIV zijn de voornaamste begunstigden van die overgedragen 
middelen. 
80 De verantwoordingsnota’s bij het wetsontwerp houdende aanpassing van de rijksmiddelenbegroting 
voor het begrotingsjaar 2006, p. 87, Parl. St . Kamer, Doc 51-2449/001 stellen alleen dat er “ geen 
aanwijzingen waren om het mechanisme bedoeld in artikel 33bis, § 2, van de bijzondere ﬁ  nancierings-wet ( vangnet ) voor de jaren 2003-2006 in te roepen ”. 
81 Het bedrag van 31.963,1 miljoen euro gestort aan de gedefedereerde entiteiten, verschilt 88,9 mil-
joen euro van de daarmee corresponderende ontvangsten (32.052,0 miljoen euro; bedrag eerder ver-meld in hoofdstuk 3, punt 1 – Totale ontvangsten geïnd door de Staat). Met toepassing van artikel 54 van de bijzondere wet van 16 januari 1989 werden de stortingen immers uitgevoerd één maand na de boeking van de ontvangsten. Vandaar een verschil van 78,6 miljoen euro. De resterende 10,3 mil-joen euro betreft de tweede schijf van de terugbetaling van de ten onrechte aan het Brussels Hoofd-stedelijk Gewest toegekende opbrengst van het eurovignet. 
82 Het verschil tussen de voorafgenomen bedragen en de bedragen die in 2005 aan de sociale zekerheid 
zijn gestort, ligt hoofdzakelijk bij de voorafnemingen op de btw-ontvangsten: door de laattijdigheid van koninklijke besluiten werden sommige stortingen begin 2006 uitgevoerd.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   177 9370-06_RH_Boek163_02.indd   177 13-10-2006   13:23:28 13-10-2006   13:23:28 178 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
portance des prélèvements ou des attributions de recettes, en 2005, il s’agit de :
un prélèvement sur les recettes de la TVA : 8.410,2 millions d’euros (7,4 % de 
plus qu’en 2004) ;
un prélèvement sur les recettes des accises : 741,9 millions d’euros (256,4 % 
de plus qu’en 2004) ;
l’attribution de la cotisation spéciale de sécurité sociale : 186,6 millions d’euros 
(10 % de moins qu’en 2004) ;
l’attribution des recettes provenant de l’imposition d’avantages obtenus lors 
de l’attribution d’options sur actions : 33,6 millions d’euros (environ 40 % de moins qu’en 2004) ;
l’attribution partielle du produit de l’imposition des participations au capital ou 
aux bénéﬁ  ces :15,1 millions d’euros (77 % de plus qu’en 2004).
Ces prélèvements et attributions s’élèvent à un total de près de 9,4 milliards d’euros (9.387,4 millions d’euros), soit 12,9 % de plus qu’en 2004 où les recettes atteignaient près de 8,3 milliards d’euros
83. 
En ce qui concerne les versements effectués en 2005 au titre du ﬁ  nancement alter-
natif de la sécurité sociale et du ﬁ  nancement alternatif des soins de santé, le total 
s’élève à 8.966,7 millions d’euros. Les organismes bénéﬁ  ciaires en ont été les sui-
vants, dans l’ordre d’importance des moyens transférés :
l’Ofﬁ ce national de sécurité sociale (ONSS) : 6.620,9 millions d’euros (73,8 %) ;
l’Institut national d’assurance maladie-invalidité (INAMI) : 2.011,5 mil-lions d’euros (22,4 %) ;
le Fonds pour l’équilibre ﬁ  nancier du statut social des travailleurs indépen-dants (FEFI) : 239,7 millions d’euros (2,7 %) ;
l’Ofﬁ ce national de l’emploi (ONEm) : 53,7 millions d’euros (0,6 %);
l’Ofﬁ ce national de sécurité sociale des administrations provinciales et locales 
(ONSS-APL) : 40,9 millions d’euros (0,5 %).
1 Prélèvement sur les recettes de la TVA
Comme le prévoit l’article 66, § 1er, de la loi-programme du 2 janvier 200184, 5.016,5 mil-
lions d’euros ont été affectés à la sécurité sociale en 2005, soit 23,5 % du produit de 
la TVA. Ce montant dépasse le plancher ﬁ  xé par la loi, comme en 200485. •
••
•
•
•
•
••
•
83 Ce montant diffère de 182,6 millions d’euros du montant cité au point 1 Recettes totales perçues par 
l’État du présent chapitre, lequel comprend les recettes prélevées en faveur de la police intégrée (voir 
plus loin Recettes transférées à la police intégrée).
84 Tel que modiﬁ  é par les lois des 20 juillet 2001, 30 décembre 2001, 2 août 2002, 24 décembre 2002, 
22 décembre 2003, 9 juillet 2004, 27 décembre 2004, 3 juillet 2005, 11 juillet 2005, 20 juillet 2005 et 23 décembre 2005.
85 Cette disposition ajoute que le montant de cette affectation ne peut pas être inférieur à 4.418,3 mil-
lions d’euros indexés, augmentés de 41,3 millions d’euros également indexés, soit pour 2005, 4.831,5 millions d’euros.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   178 9370-06_RH_Boek163_02.indd   178 13-10-2006   13:23:29 13-10-2006   13:23:29  163e Boek van het Rekenhof 179Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Inleiding
Diverse ﬁ  scale ontvangsten worden overgedragen naar de sociale zekerheid. In orde 
van belangrijkheid gaat het in 2005 om volgende voorafnemingen of toewijzingen van 
ontvangsten:
een voorafneming op de btw-ontvangsten: 8.410,2 miljoen euro (7,4 % meer dan in 2004);
een voorafneming op de ontvangsten uit accijnzen: 741,9 miljoen euro (256,4 % 
meer dan in 2004);
de toewijzing van de bijzondere socialezekerheidsbijdrage: 186,6 miljoen euro 
(10 % minder dan in 2004);
de toewijzing van de opbrengst van de belasting van voordelen verkregen 
onder de vorm van toekenning van aandelenopties: 33,6 miljoen euro (bijna 
40 % minder dan in 2004);
de gedeeltelijke toewijzing van de opbrengst van de belasting van de deel-
names in het kapitaal of in de winst: 15,1 miljoen euro (77 % meer dan in 2004).
Die voorafnemingen en toewijzingen vertegenwoordigen in totaal bijna 9,4 mil-jard euro (9.387,4 miljoen euro), d.i. 12,9 % meer dan in 2004 toen de ontvangsten bijna 8,3 miljard euro vertegenwoordigden
83. 
Het totaal van de stortingen in 2005 verricht voor de alternatieve ﬁ  nanciering van de 
sociale zekerheid en voor de alternatieve ﬁ  nanciering van de geneeskundige verzor-
ging bedraagt 8.966,7 miljoen euro. In dalende orde van belangrijkheid gingen de overgedragen middelen naar de volgende instellingen:
Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ): 6.620,9 miljoen euro (73,8 %);
Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV): 2.011,5 mil-joen euro (22,4 %);
Fonds voor het Financieel Evenwicht van het Sociaal Statuut der Zelfstandigen  
(FFE): 239,7 miljoen euro (2,7 %);
Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA): 53,7 miljoen euro (0,6 %);Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale en Plaatselijke Over-
heidsdiensten (RSZ-PPO): 40,9 miljoen euro (0,5 %).
1 Voorafneming op de btw-ontvangsten
Bij toepassing van artikel 66, § 1, van de programmawet van 2 januari 2001
84, is in 
2005 5.016,5 miljoen euro, d.i. 23,5 % van de btw-opbrengst, aan de sociale zeker-
heid toegewezen. Net als in 2004 is dat meer dan het door de wet vastgestelde minimum
85. •
•
••
•
•
•
••
•
83 Dit bedrag verschilt met 182,6 miljoen euro van het bedrag vermeld in punt 1 Totale ontvangsten geïnd 
door de Staat van dit hoofdstuk 3, dat ook de ontvangsten bevat die ten voordele van de geïntegreerde 
politie zijn voorafgenomen (zie verder Ontvangsten overgedragen aan de geïntegreerde politie).
84 Zoals gewijzigd door de wetten van 20 juli 2001, 30 december 2001, 2 augustus 2002, 24 december 
2002, 22 december 2003, 9 juli 2004, 27 december 2004, 3 juli 2005, 11 juli 2005, 20 juli 2005 en 23 december 2005.
85 Hetzelfde artikel voegt daaraan toe dat het bedrag van deze toewijzing niet minder mag zijn dan het 
geïndexeerde bedrag van 4.418,3 miljoen euro, vermeerderd met het eveneens geïndexeerde bedrag van 41,3 miljoen euro. Voor 2005 geeft dat 4.831,5 miljoen euro.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   179 9370-06_RH_Boek163_02.indd   179 13-10-2006   13:23:29 13-10-2006   13:23:29 180 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Pour l’année 2005, les majorations prévues par le même article 66, § 1er, de la loi-
programme ont été attribuées à l’ONSS-Gestion globale. Elles s’élèvent à 439,7 mil-
lions d’euros86 et se répartissent comme suit :
164 millions d’euros (majoration du ﬁ  nancement du coût des titres-services)87 ;
33,7 millions d’euros (majoration du ﬁ  nancement alternatif du coût du complé-
ment de 5 % de l’allocation de chômage temporaire)88;
242 millions d’euros (majoration du ﬁ  nancement alternatif en vue de ﬁ  nancer 
le coût du bonus emploi)89.
En outre, la loi-programme (art. 66, § 2) prévoit des déductions sur le montant du 
ﬁ  nancement alternatif de la sécurité sociale. Ces déductions s’élèvent au total à 
103,2 millions d’euros en 2005. Il s’agit des montants suivants : 
40,9 millions d’euros attribués à l’Ofﬁ  ce national de sécurité sociale des admi-
tives autres que les initiatives policières,
22,3 millions d'euros, montant ﬁ  xé par arrêté royal, destiné au ﬁ  nancement de 
l’encadrement administratif des agences locales pour l’emploi (ALE)90,
25,4 millions d’euros destinés au ﬁ  nancement du congé-éducation payé,
4,2 millions d’euros destinés au ﬁ  nancement des indemnités d’attente accor-
dées aux travailleurs de l’industrie du charbon et de l’acier qui ont perdu leur 
emploi91,
10,4 millions d’euros destinés à l’ONSS en compensation des cotisations sur les allocations, primes et indemnités du personnel non dues par les zones de police. 
Le solde du montant du ﬁ  nancement alternatif est réparti à raison de 95,77 % au bénéﬁ  ce de l’ONSS-Gestion globale et à raison de 4,23 % au bénéﬁ  ce du FEFI.
Le montant du ﬁ  nancement alternatif s’élève à 5.016,5 millions d’euros qu’il convient 
de diminuer des différentes déductions évoquées plus haut, soit 103,2 millions. Le montant à répartir s’élève donc à 4.913,3 millions d’euros dont 4.705,5 mil-lions d’euros pour l’ONSS-Gestion globale et 207,8 millions d’euros pour le FEFI.•
•
•
•
•
•
•
•
86 Au même moment, d’autres arrêtés royaux ont majoré de 116,6 millions d’euros les recettes prélevées 
et affectées à la sécurité sociale pour l’année 2004 et de 10,3 millions d’euros pour l’année 2003. Pour 
2004, ces majorations inﬂ  uencent en partie le montant à répartir entre l’ONSS-Gestion globale et le 
FEFI. Ces majorations 2003, 2004 et 2005 ﬁ  xées en janvier 2006 s’élèvent à 566,6 millions d’euros.
87 Arrêté royal du 19 janvier 2006 ﬁ  xant la majoration du montant du ﬁ  nancement alternatif du coût des 
titres-services pour l’année 2005.
88 Arrêté royal du 8 janvier 2006 ﬁ  xant pour l’année 2005 le montant de la majoration du ﬁ  nancement 
alternatif du coût du complément de 5 % de l’allocation de chômage temporaire visé à l’article 114, § 6, de l’arrêté royal du 25 novembre 1991 portant réglementation du chômage.
89 Arrêté royal du 19 janvier 2006 ﬁ  xant pour l’année 2005 la majoration du montant du ﬁ  nancement 
alternatif en vue de ﬁ  nancer le coût du bonus à l’emploi.
90 Arrêté royal du 27 janvier 2006 ﬁ  xant pour l’année 2005 le montant destiné au ﬁ  nancement de l’enca-
drement administratif des agences locales pour l’emploi.
91 Arrêté royal du 27 janvier 2006 ﬁ  xant pour l’année 2005, le montant destiné au ﬁ  nancement des indem-
nités d’attente accordées aux travailleurs de l’industrie du charbon et de l’acier qui ont perdu leur emploi.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   180 9370-06_RH_Boek163_02.indd   180 13-10-2006   13:23:29 13-10-2006   13:23:29  163e Boek van het Rekenhof 181Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Voor 2005 worden de verhogingen waarin datzelfde artikel 66, § 1, van de programma-
wet voorziet, toegewezen aan de RSZ-Globaal Beheer. Deze verhogingen bedragen 439,7 miljoen euro
86 en worden als volgt verdeeld:
164 miljoen euro (verhoging alternatieve ﬁ  nanciering met de kostprijs van de 
dienstencheques)87;
33,7 miljoen euro (verhoging alternatieve ﬁ  nanciering met de kost van de toe-
slag van 5 % van de uitkering voor tijdelijke werkloosheid)88;
242 miljoen euro (verhoging alternatieve ﬁ  nanciering met het oog op de ﬁ  nan-
ciering van de kostprijs van de werkbonus)89.
Bovendien worden krachtens de programmawet (artikel 66, § 2) op het bedrag van 
de alternatieve ﬁ  nanciering van de sociale zekerheid bedragen in mindering gebracht, 
die in 2005 in totaal 103,2 miljoen euro bedragen: 
40,9 miljoen euro toegewezen aan de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van 
de Provinciale en Plaatselijke Overheidsdiensten (RSZ-PPO) voor de ﬁ  nancie-
ring van andere dan politie-initiatieven;
22,3 miljoen euro, bij koninklijk besluit vastgesteld bedrag bestemd voor de 
ﬁ nanciering van de administratieve omkadering van de plaatselijke werkagent-
schappen (PWA’s)90;
25,4 miljoen euro bestemd voor het betaald educatief verlof;
4,2 miljoen euro bestemd voor de ﬁ  nanciering van de wachtuitkeringen toe-
gekend aan de werknemers van de steenkool- en staalnijverheid die hun tewerkstelling verloren hebben
91;
10,4 miljoen euro bestemd voor de RSZ ter compensatie van de bijdragen op de toelagen, premies en vergoedingen van het personeel die niet verschuldigd zijn door de politiezones. 
Het saldo van het bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering wordt verdeeld a rato van 
95,77 % voor de RSZ-Globaal Beheer en 4,23 % voor het FFE.
Het bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering van 5.016,5 miljoen euro, verminderd 
met het totaal van de bovenvermelde aftrekposten (103,2 miljoen euro), geeft een te ver delen saldo van 4.913,3 miljoen euro, waarvan 4.705,5 miljoen euro voor de RSZ-
Globaal Beheer en 207,8 miljoen euro voor het FFE.•
•
•
•
•
•
•
•
86 Gelijktijdig hebben andere koninklijke besluiten de voorafnemingen die aan de sociale zekerheid zijn 
toegewezen voor het jaar 2004 met 116,6 miljoen euro verhoogd, en voor 2003 met 10,3 miljoen euro. 
Voor 2004 beïnvloeden die verhogingen gedeeltelijk het bedrag dat te verdelen is tussen de RSZ-Glo-baal Beheer en het FFE. Deze verhogingen voor 2003, 2004 en 2005 die in 2006 werden vastgelegd, bedragen samen 566,6 miljoen euro.
87 Koninklijk besluit van 19 januari 2006 tot vaststelling van de verhoging van het bedrag van de alterna-
tieve ﬁ  nanciering met de kostprijs van de dienstencheques voor het jaar 2005.
88 Koninklijk besluit van 8 januari 2006 tot vaststelling, voor het jaar 2005, van de verhoging van het 
bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering met de kost van de toeslag van 5 % van de uitkering voor tijde-
lijke werkloosheid, bedoeld in artikel 114, § 6, van het koninklijk besluit van 25 november 1991 hou-dende de werkloosheidsreglementering.
89 Koninklijk besluit van 19 januari 2006 tot vaststelling voor het jaar 2005 van de verhoging van het 
bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering met het oog op de ﬁ  nanciering van de kostprijs van de werkbo-
nus.
90 Koninklijk besluit van 27 januari 2006 tot vaststelling voor het jaar 2005 van het bedrag ter ﬁ  nanciering 
van de administratieve omkadering van de plaatselijke werkgelegenheidsagentschappen.
91 Koninklijk besluit van 27 januari 2006 tot vaststelling voor het jaar 2005 van het bedrag ter ﬁ  nanciering 
van de wachtuitkeringen toegekend aan de werknemers van de steenkool- en staalnijverheid die hun tewerkstelling verloren hebben. 
9370-06_RH_Boek163_02.indd   181 9370-06_RH_Boek163_02.indd   181 13-10-2006   13:23:29 13-10-2006   13:23:29 182 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Dans le cadre de la reprise des dettes de la sécurité sociale par l’État, le montant 
attribué au FEFI est en outre réduit de 111 millions d’euros pour 2005.
Depuis l’année 2004, des augmentations exceptionnelles ont été introduites dans le 
ﬁ nancement alternatif par des modiﬁ  cations légales. Pour 2005, ces augmentations 
s’élèvent à 1.551,9 millions d’euros pour l’ONSS-Gestion globale et à 131,1 mil-lions d’euros pour le FEFI.
En outre, depuis la même année 2004, la loi organise le ﬁ  nancement alternatif des 
soins de santé. En 2005, 1.334,8 millions d’euros ont été prélevés sur le produit de 
la TVA au bénéﬁ  ce du budget des frais d’administration de l’INAMI.
Il résulte de l’ensemble de ces dispositions légales et réglementaires que, pour l’an-née 2005, le ﬁ  nancement alternatif de la sécurité sociale et le ﬁ  nancement alternatif 
des soins de santé, à prélever sur le produit de la TVA, s’élèvent à 8.363 mil-lions d’euros auxquels il convient d’ajouter 179 millions d’arriérés pour 2003 et 2004
92, 
soit 8.542 millions d’euros. 
Il faut encore relever que les prélèvements 2005 sur le produit de la TVA, s’élevant à 8.410,2 millions d’euros, ont été réalisés en prévoyant que des majorations bénéﬁ  -
ciant à l’ONEm seraient ﬁ  xées
93 pour les conventions premier emploi et pour l’éco-
nomie sociale (respectivement 13,4 millions d’euros et 13,1 millions d’euros) et compte tenu du report des recettes attribuées sur les fonds 66.31, 66.32 et 66.37.
En 2005, 7.989,9 millions d’euros ont été versés à la sécurité sociale94, 552 mil-
lions d’euros étant en outre payés le premier semestre 2006 pour apurer les soldes 2003 à 2005. L’année 2004, ces dépenses s’étaient élevées à 7.679,3 millions d’euros.
92 Ces arriérés sont constitués d’une part des majorations ou diminutions du ﬁ  nancement alternatif ﬁ  xées 
par les arrêtés royaux suivants :
arrêté royal du 15 juillet 2004 ﬁ  xant pour l’année 2003 la majoration du montant du ﬁ  nancement alternatif de la sécurité sociale destinée au ﬁ  nancement des titres-services, prévue à l’article 66, 
§ 1
er, alinéa 6, de la loi-programme du 2 janvier 2001, pour 12,4 millions d’euros,
arrêté royal du 17 mars 2005 ﬁ  xant pour l’année 2004 le montant destiné au ﬁ  nancement des conventions de premier emploi qui font partie des projets globaux dans le secteur public, pour 15,9 millions d’euros,
arrêté royal du 8 janvier 2006 ﬁ  xant pour les années 2003 et 2004 le montant de la majoration du 
ﬁ nancement alternatif du coût du complément de 5 % de l’allocation de chômage temporaire visé à 
l’article 114, § 6, de l’arrêté royal du 25 novembre 1991 portant réglementation du chômage, pour 
43,3 millions d’euros,
arrêté royal du 8 janvier 2006 ﬁ  xant la majoration du montant du ﬁ  nancement alternatif du coût des 
titres-services pour l’année 2004, pour 83,6 millions d’euros,
arrêté royal du 27 janvier 2006 ﬁ  xant pour l’année 2004, le montant destiné au ﬁ  nancement des 
indemnités d’attente accordées aux travailleurs de l’industrie du charbon et de l’acier qui ont perdu leur emploi, pour 1,5 million d’euros. 
 D’autre part, ces arriérés correspondent à la régularisation du pourcentage des recettes de la TVA 
enregistrées en décembre 2004 et connues en janvier 2005, soit 20,3 millions pour l’ONSS et 2 mil-lions d’euros pour le FEFI.
93 Ces arrêtés n’ont pas encore été délibérés. À noter que des montants de 10,6 millions et 10,7 mil-
lions d’euros avaient été prélevés en 2003 et en 2004 pour ﬁ  nancer les indemnités d’attente accordées 
aux travailleurs de l’industrie du charbon et de l’acier qui ont perdu leur emploi et que les arrêtés pris dans ce cadre le 27 janvier 2006 ont ﬁ  xé le montant destiné au ﬁ  nancement de ces indemnités à un 
total de 5,7 millions d’euros. Un virement dans les écritures entre les articles 66.32 et 66.37 des fonds d’attribution devrait régler cette question du solde de 15,6 millions d’euros.
94 Par les fonds d’attribution 66.31, 66.32 et 66.37.•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_02.indd   182 9370-06_RH_Boek163_02.indd   182 13-10-2006   13:23:29 13-10-2006   13:23:29  163e Boek van het Rekenhof 183Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
In het raam van de overname van de schulden van de sociale zekerheid door de 
Staat, wordt het aan het FFE toegewezen bedrag voor 2005 bovendien verminderd met 111 miljoen euro.
Sinds 2004 zijn door wettelijke bepalingen bijzondere vermeerderingen ingevoerd in 
de alternatieve ﬁ  nanciering. Voor 2005 bedragen ze 1.551,9 miljoen euro voor de RSZ-Globaal Beheer en 131,1 miljoen euro voor het FFE.
Eveneens sinds 2004 regelt de wet ook de alternatieve ﬁ  nanciering van de genees-
kundige verzorging. In 2005 werd 1.334,8 miljoen euro voorafgenomen van de btw-
opbrengst ten voordele van het budget van de administratiekosten van het RIZIV.
Uit deze wettelijke en reglementaire bepalingen volgt dat, voor het jaar 2005, de 
alternatieve ﬁ  nanciering van de sociale zekerheid en de alternatieve ﬁ  nanciering van 
de geneeskundige verzorging, die van de btw-opbrengsten moeten worden voorafge-
nomen, 8.363 miljoen euro bedragen. Daaraan moeten 179 miljoen achterstallen voor 
2003 en 2004
92 worden toegevoegd, zodat het totaal 8.542 miljoen euro bedraagt. 
Hierbij moet worden opgemerkt dat in 2005, 8.410,2 miljoen euro werd voorafgeno-men op de btw-opbrengsten in het vooruitzicht dat verhogingen zouden worden vast-gesteld
93 voor de startbaanovereenkomsten en de sociale economie (respectievelijk 
13,4 miljoen euro en 13,1 miljoen euro) ten voordele van de RVA, en rekening houdend met de overdrachten van toegewezen ontvangsten op de toewijzingsfondsen 66.31, 66.32, en 66.37.
In 2005 is 7.989,9 miljoen euro gestort aan de sociale zekerheid94. Bovendien werd 
552 miljoen euro betaald in het eerste semester 2006 voor het aanzuiveren van de saldi 2003 tot 2005. In 2004 vertegenwoordigden die uitgaven 7.679,3 miljoen euro.
92 Deze achterstallen zijn deels samengesteld uit verhogingen of verminderingen van de alternatieve 
ﬁ nanciering die zijn vastgesteld met koninklijke besluiten:
koninklijk besluit van 15 juli 2004 tot vaststelling voor het jaar 2003 van de verhoging van het bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering van de sociale zekerheid bestemd voor de ﬁ  nanciering van 
de dienstencheques bepaald in artikel 66, § 1, zesde lid, van de programmawet van 2 januari 2001, voor 12,4 miljoen euro;
koninklijk besluit van 17 maart 2005 tot vaststelling voor het jaar 2004 van het bedrag bestemd 
voor de financiering van de startbaanovereenkomsten in de overheidssector, voor 15,9 mil-joen euro;
koninklijk besluit van 8 januari 2006 tot vaststelling voor de jaren 2003 en 2004 van de verhoging 
van het bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering met de kostprijs van de toeslag van 5 % van de uit-
kering voor tijdelijke werkloosheid bedoeld in artikel 114, § 6, van het koninklijk besluit van 25 novem-ber 1991 houdende reglementering van de werkloosheid, voor 43,3 euro;
koninklijk besluit van 8 januari 2006 tot vaststelling voor het jaar 2004 van de verhoging van het 
bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering met de kostprijs van de dienstencheques, voor 83,6 mil-joen euro;
koninklijk besluit van 27 januari 2006 tot vaststelling voor het jaar 2004 van het bedrag bestemd 
voor de ﬁ  nanciering van de wachtuitkeringen toegekend aan de werknemers van de steenkool- en 
staalnijverheid die hun tewerkstelling verloren hebben, voor 1,5 euro.
 Daarnaast bevatten de achterstallen de regularisaties van het toegewezen percentage van de btw-
ontvangsten van december 2004 die pas in januari 2005 bekend zijn, met name 20,3 miljoen euro voor de RSZ en 2 miljoen euro voor het FFE.
93 Die besluiten zijn nog niet in de ministerraad overlegd. Merk op dat in 2003 en 2004 bedragen van 
10,6 miljoen en 10,7 miljoen euro werden voorafgenomen voor de ﬁ  nanciering van de wachtuitkeringen 
toegekend aan de werknemers van de steenkool- en staalnijverheid die zonder werk kwamen te zitten, terwijl de desbetreffende besluiten van 27 januari 2006 het totaalbedrag voor de ﬁ  nanciering van die 
uitkeringen vastleggen op 5,7 miljoen euro. Een overschrijving in de schrifturen tussen de toewijzings-fondsen 66.32 en 66.37 zou deze kwestie van het saldo van 15,6 miljoen euro moeten regelen.
94 Door de toewijzingsfondsen 66.31, 66.32 en 66.37.•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_02.indd   183 9370-06_RH_Boek163_02.indd   183 13-10-2006   13:23:29 13-10-2006   13:23:29 184 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Tableau 28 – détail des recettes de la TVA attribuées pour 2005 (en milliers d’euros)
Loi-programme du 2 janvier 2001 Arriérés 2003 
et 2004Dû pour 
2005Total dû Payé en 
2005Payé en 
2006Total payé
(1) (2) (3) = 
(1)+(2)(4) (5) (6) = 
(4)+(5)
art 66, § 2, 1° ONSS-APL  40.902 40.902 40.902 0 40.902
art 66, § 2, 2° et 
AR 27/1/06ONEm ALE  22.310 22.310 0 22.310 22.310
art 66, § 2, 3° ONSS-Gestion globale Coût réduction 
cotisations patronales 00 0 0 0
art 66, § 2, 4° ONEm Congé éducation  25.384 25.384 25.384 0 25.384
art 66, § 2, 5° et 
AR 27/1/06ONEm Indemnité d’attente CECA 1.512 4.208 5.720 0 5.720 5.720
art 66, § 2, 6° ONSS Cotisations zones de police  10.460 10.460 10.460  10.460
art 66, § 2, 7° et 
15/7/04ONEm Titres – services 12.395  12.395 12.395  12.395
art 66, § 2, 7° et AR 8/1/06 et AR 19/1/06ONSS Titres – services 83.573 164.038 247.611 0 247.611 247.611
art 66, § 2, 8° et AR 17/3/05ONEm Convention 1
er emploi 15.900 0 15.900 15.900  15.900
art 66, § 2, 9° et 
AR 8/1/06ONEm Chômage temporaire 43.332 0 43.332 0 43.332 43.332
art 66, § 2, 9° ONSS-Chômage temporaire 0 33.661 33.661 0 33.661 33.661
art 66, § 2, 10° ONSS-Bonus emploi  242.002 242.002 0 242.002 242.002
art 66, § 2, 11° ONEm-Économie sociale  0 0 0  0art 66, § 2, 12° Fonds de fermeture  0 0 0  0
art 66, § 2, 13° ONSS Accès au travail des personnes 
handicapées 00 0  0
art 66, § 2 dernier 
alinéaONSS-Gestion globale arriérés 20.289  20.289 20.289  20.289
 ONSS total, dont :  6.257.378 6.257.378 6.304.579 – 47.200 6.257.378
95,77 % x 
4.913.324.911,82ONSS-Gestion globale  4.705.491 4.705.491    
art 66, § 3bis ONSS-Gestion globale  1.551.887 1.551.887    
 FEFI arriérés 2.003 0 2.003 2.003  2.003
art 66, § 2
dernier alinéaFEFI total, dont :  227.965 227.965 223.241 4.724 227.965
4,23 % x 
4.913.324.911,82FEFI  207.834 207.834    
art 66, § 3 FEFI  – 110.989 – 110.989    
art 66, § 3bis FEFI  131.120 131.120    
art 67bis INAMI Frais d’administration  1.334.766 1.334.766 1.334.766  1.334.766
 Total 179.004 8.363.074 8.542.079 7.989.919 552.160 8.542.079
dont total des arriérés 2003 et 2004 179.004 0 179.004 50.587 128.417 179.004
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base des données de la Trésorerie
9370-06_RH_Boek163_02.indd   184 9370-06_RH_Boek163_02.indd   184 13-10-2006   13:23:29 13-10-2006   13:23:29  163e Boek van het Rekenhof 185Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Tabel 28 – Detail van de voor 2005 toegewezen btw-ontvangsten (in duizend euro)
2003 en 2004Verschuldigd 
voor 2005Totaal 
verschuldigdGestort in 
2005Gestort 
in 2006Totaal 
gestort
(4)+(5)
art 66, § 2, 1° RSZ-PPO  40.902 40.902 40.902 0 40.902
KB 27/1/06RVA PWA  22.310 22.310 0 22.310 22.310
art 66, § 2, 3° RSZ-Globaal Beheer
Kosten vermindering werkgevers-
bijdragen 00 0 0 0
art 66, § 2, 4° RVA Educatief verlof   25.384 25.384 25.384 0 25.384
art 66, § 2, 5° en 
KB 27/1/06RVA Wachtuitkering EGKS 1.512 4.208 5.720 0 5.720 5.720
art 66, § 2, 6° RSZ Bijdragen politiezones  10.460 10.460 10.460  10.460
art 66, § 2, 7° en 
15/7/04RVA Dienstencheques 12.395  12.395 12.395  12.395
art 66, § 2, 7° en KB 8/1/06 en KB 19/1/06RSZ Dienstencheques 83.573 164.038 247.611 0 247.611 247.611
art 66, § 2, 8° en KB 17/3/05RVA Startbaanovereenkomsten 15.900 0 15.900 15.900  15.900
art 66, § 2, 9° en KB 8/1/06RVA Tijdelijke werkloosheid 43.332 0 43.332 0 43.332 43.332
art 66, § 2, 9° RSZ- Tijdelijke werkloosheid 0 33.661 33.661 0 33.661 33.661
art 66, § 2, 10° RSZ-Werkbonus  242.002 242.002 0 242.002 242.002
art 66, § 2, 11° RVA-Sociale economie  0 0 0  0art 66, § 2, 12° Sluitingsfonds   0 0 0  0art 66, § 2, 13° RSZ Toegang gehandicapten tot de 
werkvloer 00 0  0
art 66, § 2, 
laatste lid RSZ-Globaal Beheer Achterstallen 20.289  20.289 20.289  20.289
 RSZ Totaal, waarvan :  6.257.378 6.257.378 6.304.579 – 47.200 6.257.378
95,77 % x 
4.913.324.911,82RSZ-Globaal Beheer  4.705.491 4.705.491    
art 66, § 3bis RSZ-Globaal Beheer  1.551.887 1.551.887    
 FFE Achterstallen 2.003 0 2.003 2.003  2.003
art 66, § 2, 
laatste lidFFE Totaal, waarvan :  227.965 227.965 223.241 4.724 227.965
4,23 % x 4.913.324.911,82FFE  207.834 207.834    
art 66, § 3 FFE  – 110.989 – 110.989    
art 66, § 3bis FFE  131.120 131.120    
art 67bis RIZIV Administratiekosten  1.334.766 1.334.766 1.334.766  1.334.766
 Totaal 179.004 8.363.074 8.542.079 7.989.919 552.160 8.542.079
waarvan totaal achterstallen 
2003 en 2004179.004 0 179.004 50.587 128.417 179.004
9370-06_RH_Boek163_02.indd   185 9370-06_RH_Boek163_02.indd   185 13-10-2006   13:23:29 13-10-2006   13:23:29 186 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
2 Prélèvements sur les accises 
Depuis le 1er janvier 2003, un montant de 62,5 millions d’euros, indexé95, est prélevé 
sur les recettes d’accises issues de la vente de tabacs manufacturés et alloué selon 
une clé de répartition 80-20 à l’ONSS-Gestion globale et au FEFI. En 2005, ce mon-tant aurait dû s’élever à 65,6 millions d’euros mais seuls 65,1 millions d’euros ont été régulièrement prélevés et versés par tranches mensuelles
96. La régularisation de ce 
paiement insufﬁ  sant a été réalisée en avril 2006.
Par ailleurs, la partie du ﬁ  nancement alternatif des soins de santé prélevé sur les accises, initié en 2004, passe de 144,8 millions d’euros en 2004 à 429,8 millions
97 
en 2005.
En outre, un montant de 247 millions d’euros a été prélevé sur les accises et versé à l’INAMI conformément aux dispositions légales et réglementaires qui prévoient que l’État prenne en charge, le cas échéant, une partie des rattrapages positifs octroyés aux hôpitaux
98. 
Les attributions d’accises, légalement prévues au proﬁ  t des ﬁ  nancements alterna-tifs, sont donc passées de 62,5 millions d’euros en 2003 à 742,4 millions d’euros en 2005
99.
La loi dispose que l’Administration des contributions directes calcule le montant net 
de la cotisation spéciale pour la sécurité sociale et le verse à l’ONSS-Gestion 
globale100. Elle prévoit également que le Roi en ﬁ  xe, par arrêté royal délibéré en 
conseil des ministres, les modalités de versement, en ce compris le mode de calcul des intérêts de retard et autres frais administratifs des versements tardifs.
101,186,2 millions d’euros ont été versés en 2005 à l’ONSS-
Gestion globale102, et un solde de 5,4 millions d’euros a été payé en 2006. Cette 
recette était évaluée à 210 millions d’euros par l’exposé général ajusté 2005, soit 
une surévaluation de 18,4 millions d’euros qui représente 9,6 % des recettes faites en 2005.
95 En vertu de l’article 66, § 5, de la loi-programme du 2 janvier 2001, ce montant est adapté annuelle-
ment au taux de ﬂ  uctuation moyen de l’indice des prix à la consommation.
96 Une semblable situation s’est présentée pour l’année 2004 et a été régularisée en février 2006.
97 Articles 67ter et 67quinquies de la loi-programme du 2 janvier 2001.
98 Loi-programme du 27 décembre 2004, art. 85, alinéa 2. Arrêté royal du 11 juillet 2005 ﬁ  xant les moda-
lités de paiements des montants de rattrapages positifs des hôpitaux.
99 Les modiﬁ  cations législatives ultérieures conﬁ  rment cet accroissement puisque pour 2006, hors mesu-
res exceptionnelles, 752,6 millions d’euros seront prélevés sur les recettes des accises.
100 Titre XI – Cotisation spéciale pour la sécurité sociale, de la loi du 30 mars 1994 portant des disposi-
tions sociales.
101 Arrêté royal du 2 février 1999 portant exécution de l’article 110, § 4, de la loi du 30 mars 1994 portant 
des dispositions sociales.
102 La différence de 0,4 million d’euros entre les prélèvements et les versements est liée aux recettes 
enregistrées pour les mois de décembre 2004 (5.018.228,90 euros) et 2005 (5.424.424,29 euros).
9370-06_RH_Boek163_02.indd   186 9370-06_RH_Boek163_02.indd   186 13-10-2006   13:23:30 13-10-2006   13:23:30  163e Boek van het Rekenhof 187Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
2 Voorafnemingen op de accijnzen
Sinds 1 januari 2003 wordt een geïndexeerd bedrag van 62,5 miljoen euro95, vooraf-
genomen op de ontvangsten van de accijnzen op tabaksfabrikaten en toegekend 
volgens een verdeelsleutel 80-20 aan de RSZ-Globaal Beheer en aan het FFE. In 2005 had dat bedrag 65,6 miljoen euro moeten bedragen, maar slechts 65,1 mil-joen euro is regelmatig voorafgenomen en met maandelijkse schijven gestort
96. De 
ontoereikende storting is in april 2006 geregulariseerd.
Het gedeelte van de alternatieve ﬁ  nanciering van de geneeskundige verzorging dat 
sinds 2004 wordt voorafgenomen op de accijnzen, stijgt van 144,8 miljoen euro in 
2004 tot 429,8 miljoen97 in 2005.
Bovendien is een bedrag van 247 miljoen euro voorafgenomen op de accijnzen en 
aan het RIZIV gestort in toepassing van de wettelijke en reglementaire bepalingen 
waarin wordt gesteld dat de Staat in voorkomend geval een deel van de positieve inhaalbedragen die zijn uitgekeerd aan de ziekenhuizen voor zijn rekening neemt
98.
De toewijzingen van accijnzen ten voordele van de alternatieve ﬁ  nancieringen waarin 
wettelijk is voorzien, zijn dus gestegen van 62,5 miljoen euro in 2003 tot 742,4 mil-joen euro in 2005
99.
De wet stipuleert dat de administratie der Directe Belastingen het nettobedrag bere-
kent van de bijzondere bijdrage voor de sociale zekerheid en dat stort aan de RSZ-Globaal Beheer
100. Ze bepaalt eveneens dat de koning bij in ministerraad overlegd 
besluit de stortingsmodaliteiten ervan bepaalt, met inbegrip van de berekeningwijze van de verwijlintresten en andere administratiekosten verbonden aan de laattijdige stortingen.
101 werd in 2005 186,2 miljoen euro gestort aan de RSZ-Globaal 
Beheer102; een saldo van 5,4 miljoen euro werd betaald in 2006. In de algemene toe-
lichting van de aangepaste begroting 2005 werd die ontvangst geraamd op 210 mil-
joen euro, dit is een overschatting van 18,4 miljoen euro, of 9,6 % van de ontvangs-ten in 2005.
95 Krachtens artikel 66, § 5, van de programmawet van 2 januari 2001 wordt dat bedrag jaarlijks aange-
past aan de procentuele verandering van het gemiddelde indexcijfer der consumptieprijzen.
96 Een gelijkaardige situatie heeft zich voorgedaan voor het jaar 2004 en werd in februari 2006 geregu-
lariseerd.
97 Artikels 67ter en 67quinquies van de programmawet van 2 januari 2001.
98 Programmawet van 27 december 2004, art. 85, 2e lid, en koninklijk besluit van 11 juli 2005 tot vast-
stelling van de regels betreffende de betaling van de positieve inhaalbedragen.
99 Latere wetswijzigingen bevestigen die toename: afgezien van bijzondere maatregelen zal voor 2006 
752,6 miljoen euro worden voorafgenomen op de ontvangsten uit accijnzen.
100 Titel XI – Bijzondere bijdrage voor de sociale zekerheid, van de wet van 30 maart 1994 houdende 
sociale bepalingen.
101 Koninklijk besluit van 2 februari 1999 tot uitvoering van artikel 110, § 4, van de wet van 30 maart 1994 
houdende sociale bepalingen
102 Het verschil van 0,4 miljoen euro tussen de voorafnemingen en de stortingen hangt samen met de 
ontvangsten geboekt voor de maanden december 2004 (5.018.228,90 euro) en 2005 (5.424.424,29 euro).
9370-06_RH_Boek163_02.indd   187 9370-06_RH_Boek163_02.indd   187 13-10-2006   13:23:30 13-10-2006   13:23:30 188 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
4  Attribution du produit de l’imposition des avantages obtenus sous 
forme d’attribution d’options sur actions 
La loi103 prévoit que le montant total du produit de l’imposition des avantages liés à 
l’attribution d’options sur actions est destiné à la sécurité sociale selon des pourcen-tages ﬁ  xés à l’article 66, § 2, de la loi-programme du 2 janvier 2001. Les montants 
versés ont été répartis entre l’ONSS-Gestion globale (95,77 %) et le FEFI (4,23 %).
En 2005, 33,4 millions d’euros104 ont été versés en fonction des recettes mensuelles et 
répartis à raison de 32 millions d’euros pour l’ONSS-Gestion globale et 1,4 mil-lion d’euros pour le FEFI. Cette recette attribuée avait été évaluée à 64 millions d’euros, soit près du double de son rendement.
5  Attribution partielle du produit de l’imposition des participations au capital ou aux bénéﬁ  ces 
En 2005, 15,3 millions d’euros ont été versés à l’ONSS-Gestion globale
105, confor-
mément à la loi106 qui prévoit que la moitié du montant total de l’imposition des 
participations au capital ou aux bénéﬁ  ces est attribuée à l’ONSS-Gestion globale ainsi que 66 % du montant total de la taxe additionnelle visée à l’article 112, alinéa 2, du code des taxes assimilées aux impôts sur les revenus.
/L50776 RECETTES  TRANSFÉRÉES  À L’UNION EUROPÉENNE
L’Union européenne est ﬁ  nancée par les ressources propres, constituées par les droits de douane, les droits agricoles, une partie du produit de la TVA et une contri-bution fondée sur le produit national brut (PNB). Ces ressources sont perçues séparément par chaque État membre et transférées à l’Union européenne. En 2005, le montant des recettes transférées par la Belgique a augmenté d’environ 11,3 % par rapport à 2004.
sions du Conseil relatifs au système des ressources propres de l’Union européenne107.
103 Article 46 de la loi du 26 mars 1999 relative au plan d’action belge pour l’emploi 1998 et portant des 
dispositions diverses.
104 La différence de 0,4 million d’euros entre les prélèvements et les versements est liée aux recettes 
enregistrées pour le mois de décembre 2004 (448.678,75 euros).
105 La différence de 0,2 million d’euros entre les prélèvements et les versements est liée aux recettes 
enregistrées pour les mois de décembre 2004 (244.253,93 euros) et 2005 (31.903,82 euros).
106 Article 36 de la loi du 22 mai 2001 relative aux régimes de participation des travailleurs au capital et 
aux bénéﬁ  ces des sociétés.
107 Décision du Conseil du 24 juin 1988 relative au système des ressources propres des Communautés 
européennes (88/376/CEE, Euratom) et Règlement (CEE, Euratom) n° 1552/89 du Conseil du 29 mai 1989 portant application de cette décision. Décision du Conseil du 31 octobre 1994 relative au système des ressources propres des Communautés européennes (94/728/CE, Euratom) et Règle-ment (CE, Euratom) n° 2729/94 du Conseil du 31 octobre 1994 modiﬁ  ant le règlement (CEE, Eura-
tom) n° 1552/89. Décision du Conseil du 29 septembre 2000 relative au système des ressources propres des Communautés européennes (2000/597/CE, Euratom).
 
9370-06_RH_Boek163_02.indd   188 9370-06_RH_Boek163_02.indd   188 13-10-2006   13:23:30 13-10-2006   13:23:30  163e Boek van het Rekenhof 189Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
4  Toewijzing van de opbrengst van de belasting op voordelen 
verkregen in de vorm van de toekenning van aandelenopties
De wet103 bepaalt dat het totaalbedrag van de opbrengst van de belasting op de 
voordelen verbonden aan de toekenning van aandelenopties, wordt toegewezen aan de sociale zekerheid overeenkomstig de percentages vastgesteld  in artikel 66, § 2, 
van de programmawet van 2 januari 2001. De gestorte bedragen werden verdeeld a rato van 95,77 % aan de RSZ-Globaal Beheer en 4,23 % aan het FFE.
In 2005 werd 33,4 miljoen euro
104 gestort naargelang van de maandelijkse ontvangs-
ten. Dat bedrag werd verdeeld a rato van 32 miljoen euro voor de RSZ-Globaal 
Beheer en 1,4 miljoen euro voor het FFE. Deze toegewezen ontvangst was geraamd op 64 miljoen euro, bijna het dubbele van de opbrengst.
kapitaal- of winstdeelnemingen
In 2005 is 15,3 miljoen euro gestort aan de RSZ-Globaal Beheer
105 overeenkomstig 
de wet106 die bepaalt dat de helft van het totaalbedrag van de opbrengst van de 
belasting op de deelnames in het kapitaal of in de winst aan de RSZ-Globaal Beheer 
wordt toegekend alsook 66 % van het totaalbedrag van de opbrengst van de aanvul-lende belasting bedoeld in artikel 112, tweede lid, van het Wetboek van de met de inkomstenbelastingen gelijkgestelde belastingen. 
DE EUROPESE  UNIE
De Europese Unie wordt gefinancierd met de zogenaamde eigen middelen, bestaande uit de douanerechten, de landbouwhefﬁ  ngen, een gedeelte van de btw-opbrengst en een bijdrage op het bruto nationaal product (BNP). Deze middelen worden geïnd door elke lidstaat afzonderlijk en doorgestort aan de Europese Unie. In 2005 stegen de door België overgedragen ontvangsten met nagenoeg 11,3 % tegenover 2004.
De begroting van de Europese Unie wordt geﬁ  nancierd overeenkomstig de verorde-
ningen en besluiten van de Raad betreffende het stelsel van de eigen middelen van 
107.
103 Artikel 46 van de wet van 26 maart 1999 betreffende het Belgisch actieplan voor de werkgelegenheid 
1998 en houdende diverse bepalingen.
104 Het verschil van 0,4 miljoen euro tussen de voorafnemingen en de stortingen hangt samen met de 
ontvangsten geboekt voor de maand december 2004 (448.678,75 euro).
105 Het verschil van 0,2 miljoen euro tussen de voorafnemingen en de stortingen hangt samen met de 
ontvangsten geboekt voor de maanden december 2004 (244.253,93 euro) en december 2005 (31.903,82 euro).
106 Artikel 36 van de wet van 22 mei 2001 betreffende de werknemersparticipatie in het kapitaal en in de 
winst van de vennootschappen.
107 Besluit van de Raad van 24 juni 1988 betreffende het stelsel van eigen middelen van de Europese 
Gemeenschappen (88/376/EEG, Euratom) en Verordening (EEG, Euratom) nr. 1552/89 van de Raad van 29 mei 1989 houdende de toepassing van dit besluit. Besluit van de Raad van 31 oktober 1994 betreffende het stelsel van eigen middelen van de Europese Gemeenschappen (94/728/EG, Eur-atom) en Verordening (EG, Euratom) nr. 2729/94 van de Raad van 31 oktober 1994 tot wijziging van Verordening (EEG, Euratom) nr. 1552/89. Besluit van de Raad van 29 september 2000 betreffende het stelsel van eigen middelen van de Europese Gemeenschappen (2000/597/EG, Euratom).
9370-06_RH_Boek163_02.indd   189 9370-06_RH_Boek163_02.indd   189 13-10-2006   13:23:30 13-10-2006   13:23:30 190 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
Ces ressources propres proviennent des quatre sources suivantes :
les droits de douane perçus sur les produits importés de pays n'appartenant 
les droits agricoles et les cotisations sur le sucre et l’isoglucose ;une fraction du produit de la TVA perçue par les États membres ;la ressource PNB
108.
l’Union européenne, à savoir, les droits de douane (en ce compris les droits agricoles 
et les cotisations sur le sucre et l’isoglucose) et la TVA. Il en ressort qu’au cours de l’année budgétaire 2005, la Belgique a cédé des droits de douane et des recettes TVA pour un montant de 2.421,8 millions d’euros. Par ailleurs, la contribution PNB de la Belgique à l’Union européenne pour l’année 2004, à concurrence de 2.146,7 mil-lions d’euros, a été versée au cours de l’année budgétaire 2005.
En comparaison avec la situation qui prévalait en 2004, les recettes transférées aug-
mentent au total d’environ 11,3 % (462 millions d’euros).
Tableau 29 – Recettes effectivement transférées à l’Union européenne 
Montants transférés 2004 2005
Droits de douane (droits agricoles et cotisations  
sur le sucre et l’isoglucose inclus)1.693,6
    1.795,3
   
TVA 566,5 626,5
Sous-total 2.260,1 2.421,8
Ressource PNB1091.846,4 2.146,7
Total 4.106,5 4.568,5
Source :  tableau établi par la Cour des comptes sur la base des informations du SPF Finances (Adminis-
tration de la Trésorerie)•
•
•
•
108 Cette quote-part est calculée pour couvrir l’ensemble des dépenses prévues, en complément à 
d’autres ressources propres (la source de revenus complémentaires). Depuis l’année budgétaire 1996, 
des crédits sont inscrits à cet effet à l’allocation de base 40.10.35.10 – Participation de la Belgique à la quatrième ressource (la ressource PNB) de l’Union européenne – ministère des Finances, pour le ﬁ nancement de l’Union européenne de la section 52 du budget général des dépenses.
109 En ce compris les ajustements des années antérieures.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   190 9370-06_RH_Boek163_02.indd   190 13-10-2006   13:23:30 13-10-2006   13:23:30  163e Boek van het Rekenhof 191Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
Deze eigen middelen bestaan uit de volgende vier bronnen:
de douanerechten geheven op de van buiten de Europese Unie ingevoerde 
de landbouwhefﬁ  ngen en de bijdragen op suiker en isoglucose;
een fractie van de btw-opbrengst geïnd door de lidstaten;
de BNP-bijdrage108.
Unie effectief overgedragen ontvangsten, met name de douanerechten (inclusief de 
landbouwhefﬁ  ngen en de hefﬁ  ngen op suiker en isoglucose) en de btw. Hieruit blijkt 
dat België in het begrotingsjaar 2005 2.421,8 miljoen euro douanerechten en btw-opbrengsten heeft afgestaan. Daarnaast werd tijdens het begrotingsjaar 2005 de Belgische BNP-bijdrage aan de Europese Unie voor 2004 gestort voor een bedrag van 2.146,7 miljoen euro.
In vergelijking met de situatie in 2004 stijgen de overgedragen ontvangsten in totaal 
met nagenoeg 11,3 % (462 miljoen euro).
Tabel 29 – Effectief overgedragen ontvangsten aan de Europese Unie 
Overdrachten 2004 2005
Douanerechten (incl. landbouwhefﬁ  ngen en 
hefﬁ ngen op suiker en isoglucose)1.693,6 1.795,3
Btw 566,5 626,5
Subtotaal 2.260,1 2.421,8
BNP-bijdrage1091.846,4 2.146,7
Totaal 4.106,5 4.568,5
Bron:  tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van informatie van de FOD Financiën (Administratie 
van de Thesaurie)•
•
•
•
108 Dit aandeel wordt berekend om de totaliteit van de geplande uitgaven te dekken, ter aanvulling van 
andere eigen middelen (de aanvullende inkomstenbron). Vanaf het begrotingsjaar 1996 werden hier-
voor kredieten ingeschreven op de basisallocatie 40.10.35.10 – “Bijdrage van België in de vierde mid-delenbron (de BNP-bijdrage) van de Europese Unie – Ministerie van Financiën, voor de ﬁ  nanciering 
van de Europese Unie” van sectie 52 van de algemene uitgavenbegroting.
109 Met inbegrip van de aanpassingen voor de vorige jaren.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   191 9370-06_RH_Boek163_02.indd   191 13-10-2006   13:23:30 13-10-2006   13:23:30 192 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes Compte d’exécution du budget
/L50776 RECETTES  TRANSFÉRÉES  À LA POLICE  INTÉGRÉE
Certains prélèvements sur le produit de la TVA alimentent la police intégrée.
1  Les subventions accordées aux communes ou aux zones de police 
Les dispositions de l’article 190, § 2, de la loi-programme (I) du 24 décembre 2002 prévoient que le ﬁ  nancement des subventions se fait par un prélèvement sur le pro-
duit des recettes de la TVA
110.
Pour 2005, un montant de 91,5 millions d’euros a été attribué en avril 2006, au titre 
de subvention à l’ONSS-APL (Ofﬁ  ce national de sécurité sociale des administrations 
locales et provinciales) pour le compte des zones de police111.
2  Cotisation patronale pour le Fonds des pensions de la police 
intégrée
La même loi-programme112 prévoit que le montant qui correspond à la cotisation 
patronale relative aux membres de la police fédérale ainsi que de l’inspection géné-rale de la police fédérale et locale est prélevé sur les recettes de la TVA. En applica-tion de l’article 6, § 1
er, de la loi du 6 mai 2002, ce montant est versé au Fonds des 
pensions de la police intégrée.
En 2005, 91,1 millions d’euros ont été prélevés à ce titre sur les recettes de la TVA.
110 Subventions visées aux articles 10 à 14 de la loi du 6 mai 2002 portant création du Fonds des pen-
111 Arrêté royal du 1er avril 2006 portant l’octroi à la commune ou à la zone de police pluricommunale 
d’une allocation sociale fédérale pour 2005. En contradiction avec la loi, l’article 3 de cet arrêté pré-cise que l’allocation fédérale est payée à concurrence du crédit disponible.
112 Article 191 de la loi-programme (I) du 24 décembre 2002.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   192 9370-06_RH_Boek163_02.indd   192 13-10-2006   13:23:30 13-10-2006   13:23:30  163e Boek van het Rekenhof 193Uitvoeringsrekening van de begroting Ontvangsten
/L50776  ONTVANGSTEN  OVERGEDRAGEN  AAN DE 
GEÏNTEGREERDE  POLITIE
Sommige voorafnemingen op de btw-ontbrengst worden overgedragen aan de 
geïntegreerde politie.
zones ter compensatie van de socialezekerheidsbijdragen van sommige personeelsleden van de lokale politiekorpsen
De bepalingen van artikel 190, § 2, van de programmawet (I) van 24 december 2002 stipuleren dat de ﬁ  nanciering van de toelagen
110 gebeurt door een voorafname op de 
opbrengst van de btw-ontvangsten.
Voor 2005 werden in april 2006 voor 91,5 miljoen euro toelagen toegekend aan de 
Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale en Plaatselijke Overheids-diensten (RSZ-PPO) voor
 rekening van de politiezones111.
2  Werkgeversbijdrage voor het Pensioenfonds van de geïntegreerde politie
Dezelfde programmawet
112 bepaalt dat het bedrag dat overeenstemt met de werk-
geversbijdrage voor de leden van de federale politie en voor de algemene inspectie van de federale en de lokale politie wordt voorafgenomen op de btw-ontvangsten. Met toepassing van artikel  6, § 1, van de wet van 6 mei 2002 wordt dat bedrag 
gestort aan het Pensioenfonds van de geïntegreerde politie.
In 2005 werd daarvoor 91,1 miljoen euro op de btw-ontvangsten voorafgenomen.
110 Toelagen beoogd door de artikels 10 tot 14 van de wet van 6 mei 2002 tot oprichting van het Fonds 
voor de pensioenen van de geïntegreerde politie en houdende bijzondere bepalingen inzake sociale 
111 Koninklijk besluit van 1 april 2006 houdende de toekenning aan de gemeente of aan de meergemeen-
tenpolitiezone van een federale sociale toelage voor het jaar 2005. In tegenstrijd met de wet, bepaalt artikel 3 van dat besluit dat de federale toelage wordt uitbetaald binnen het beschikbare krediet.
112 Artikel 191 van de programmawet (I) van 24 december 2002.
9370-06_RH_Boek163_02.indd   193 9370-06_RH_Boek163_02.indd   193 13-10-2006   13:23:30 13-10-2006   13:23:30 194 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Chapitre 4
Dépenses
1 C OMMENTAIRE  GÉNÉRAL
Les crédits de dépenses relatifs à l’année 2005 ont été établis en tenant compte des 
crédits initiaux inscrits dans la loi contenant le budget général des dépenses, ainsi que des trois ajustements qui ont eu lieu par la suite. 
Plusieurs arrêtés royaux ont également modiﬁ  é les crédits inscrits dans la loi initiale, 
notamment par répartition de crédits provisionnels. Diverses dispositions des lois contenant le budget initial et le premier ajustement ont 
permis des transferts de crédits entre programmes budgétaires, sans nécessiter la prise d’arrètés royaux spéciﬁ  ques.
L’article 44 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État autorise en outre le gouvernement à effectuer des dépenses au-delà des crédits inscrits dans le budget général des dépenses, moyennant le respect de certaines conditions de fond (dépen-ses urgentes en raison de circonstances imprévisibles ou exceptionnelles) et de 
forme (dépôt d’un projet de loi en vue de régulariser le dépassement budgétaire 
découlant de la délibération). Le cas échéant, le même article stipule que la Cour des comptes fait part à la Chambre des représentants, dans les meilleurs délais, de son avis sur le respect de ces conditions. 
Au cours de l’année 2005, le conseil des ministres a adopté quatre délibérations qui 
ont autorisé des dépenses au-delà des crédits budgétaires.
La délibération n° 3199, visant à majorer la dotation à la SNCB à concurrence de 
300,0 millions d’euros à titre de redevance d’infrastructure, n’a suscité aucune obser-vation de la Cour des comptes puisqu’elle satisfaisait aux conditions de fond et de forme prévues à l’article 44 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
Pour les trois autres délibérations, la Cour des comptes a estimé que la nature 
imprévisible des circonstances n’était pas sufﬁ  samment démontrée, de sorte qu’un 
des critères prévus à l’article 44 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État n’était pas rempli :
Délibération n° 3198 au montant de 13,0 millions d’euros, à imputer sur une nouvelle allocation de base du SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne ali-mentaire et Environnement pour payer les créances émanant d’abattoirs à la suite d’une décision de la Cour européenne de Justice.
Délibération n° 3200 relative à des dépenses diverses de la Défense natio-
nale, au montant de 35,9 millions d’euros au-delà des crédits non dissociés, de 0,7 million d’euros au-delà des plafonds d’engagement et d’ordonnancement des crédits variables et de 5,6 millions d’euros en engagement au-delà des crédits dissociés.•
•
9370-06_RH_Boek163_03.indd   194 9370-06_RH_Boek163_03.indd   194 13-10-2006   13:35:36 13-10-2006   13:35:36  163e Boek van het Rekenhof 195Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Uitgaven
De uitgavenkredieten voor het jaar 2005 werden vastgesteld op grond van de initiële 
kredieten ingeschreven in de wet houdende de algemene uitgavenbegroting, reke-ning houdende met de drie aanpassingen die nadien werden goedgekeurd.
De kredieten ingeschreven in de initiële wet werden ook gewijzigd door een aantal 
koninklijke besluiten, inzonderheid wat de verdeling van provisionele kredieten betreft. 
Artikel 44 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit machtigt de rege-ring bovendien om uitgaven te doen boven de in de algemene uitgavenbegroting ingeschreven kredieten, met inachtneming van bepaalde voorwaarden op het vlak 
van de inhoud (dringende uitgaven wegens onvoorzienbare of uitzonderlijke omstan-
digheden) en vorm (indiening van een wetsontwerp om de kredietoverschrijding die uit de beslissing voortvloeit, te regulariseren). In dat geval bepaalt hetzelfde artikel dat het Rekenhof de Kamer van Volksvertegenwoordigers onverwijld zijn advies over de inachtneming van voormelde voorwaarden meedeelt. 
In 2005 heeft de Ministerraad vier beslissingen getroffen die machtiging verlenen tot 
het verrichten van uitgaven boven de begrotingskredieten.
Het Rekenhof heeft voor beslissing nr. 3199, voor de verhoging van de dotatie aan 
de NMBS met 300,0 miljoen euro met betrekking tot het betalen voor het gebruik van de infrastructuur, geen opmerkingen geformuleerd. De beslissing voldeed naar inhoud en vorm aan alle voorwaarden van artikel 44 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. 
Voor de drie overige beslissingen is het Rekenhof van oordeel dat er onvoldoende 
sprake is van onvoorzienbare omstandigheden, waardoor aan één van de voorwaar-den van artikel 44 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit niet is voldaan:
Beslissing nr. 3198, voor uitgaven ten belope van 13,0 miljoen euro op een nieuw te creëren basisallocatie bij de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu in verband met vorderingen van slachthuizen na een uitspraak van het Europees Hof van Justitie.
Beslissing nr. 3200 over diverse uitgaven van Landsverdediging, voor een 
bedrag van 35,9 miljoen euro boven de niet-gesplitste kredieten, alsook een bedrag van 0,7 miljoen euro boven de vastleggings- en ordonnanceringspla-fonds van de variabele kredieten en van 5,6 miljoen euro vastleggingen boven de gesplitste kredieten.•
•
9370-06_RH_Boek163_03.indd   195 9370-06_RH_Boek163_03.indd   195 13-10-2006   13:35:37 13-10-2006   13:35:37 196 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Cette délibération a été régularisée par la loi du 20 décembre 2005 portant le 
deuxième ajustement du budget général des dépenses pour l’année budgé-taire 2005, Section 16 – Défense nationale.
Délibération n° 3201 relative à des dépenses d’un montant de 5,1 millions d’euros, à imputer sur une deuxième nouvelle allocation de base du SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement, concernant la crise de la dioxine et consécutive à des créances émanant du secteur de l’alimentation du bétail introduites à la suite de plusieurs décisions judiciaires.
Cette délibération ainsi que la délibération n° 3198 ont été régularisées par la loi du 30 décembre 2005 contenant le troisième ajustement du budget général des dépenses pour l’année budgétaire 2005.
Les détails afférents à ces données budgétaires sont disponibles dans le volume II – Tableaux.
/L50776 D ÉPENSES  À LA CHARGE  DES CRÉDITS  DE 2005
En 2005, les dépenses budgétaires se sont élevées à 71.627,4 millions d’euros, dont 69.954,6 millions d’euros à la charge des crédits budgétaires 2005 et 1.672,8 millions d’euros à la charge des crédits reportés de 2004. 
Les dépenses budgétaires primaires constituent les dépenses totales diminuées 
des imputations à la section Dette publique qui ne sont pas des frais de fonctionne-ment, à savoir les amortissements et les charges d’intérêt, ainsi que des transferts au sein du secteur public. Parmi ces transferts, les principaux concernent le Fonds de vieillissement et les transferts au Fonds de l’infrastructure ferroviaire. Les dépen-ses primaires
1 se sont ainsi élevées à 33.797,1 millions d’euros, dont 32.124,3 à 
charge des crédits budgétaires 2005 et 1.672,8 à charge des crédits reportés de 2004. Par rapport à 2004, les dépenses primaires ont progressé de 8,1 %.
engagements et des ordonnancements effectués à la charge des crédits inscrits au budget général des dépenses de l’année 2005. Les pourcentages indiquent l’impor-tance de chaque cellule fonctionnelle et de chaque section par rapport aux dépenses primaires de l’État reprises dans le budget général des dépenses (dépenses budgé-taires hors charges d’intérêt).•
1 Y compris la contribution à l’Union européenne à concurrence de 2.146,7 millions d’euros.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   196 9370-06_RH_Boek163_03.indd   196 13-10-2006   13:35:37 13-10-2006   13:35:37  163e Boek van het Rekenhof 197Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Deze beslissing werd geregulariseerd door de wet van 20 december 2005 
houdende tweede aanpassing van de algemene uitgavenbegroting voor het begrotingsjaar 2005, sectie 16 – Landsverdediging.
Beslissing nr. 3201, voor uitgaven ten belope van 5,1 miljoen euro op een 
tweede nieuwe basisallocatie bij de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu, met betrekking tot de dioxinecrisis en voortvloei-end uit vorderingen van de veevoedersector na verschillende uitspraken van 
rechtbanken.
Deze beslissing en beslissing nr. 3198 werden beide geregulariseerd door de wet van 30 december 2005 houdende derde aanpassing van de algemene uit-gavenbegroting voor het begrotingsjaar 2005. 
Voor details over deze begrotingsgegevens, zie volume II – Tabellen.
/L50776 U ITGAVEN  TEN LASTE  VAN DE KREDIETEN  2005
In 2005 bedroegen de begrotingsuitgaven in totaal 71.627,4 miljoen euro, waarvan 69.954,6 miljoen euro op begrotingskredieten 2005 en 1.672,8 miljoen euro op kre-dieten overgedragen van 2004.
De primaire begrotingsuitgaven zijn de totale uitgaven, verminderd met de aanreke-
ningen op de sectie Rijksschuld die geen werkingskosten zijn, met name de aﬂ  os-singen en de intrestlasten, en met de overdrachten binnen de sector overheid. De voornaamste van die overdrachten betreffen de stortingen aan het Zilverfonds en de transferten naar het Fonds voor Spoorweginfrastructuur. De primaire uitgaven
1 
bedroegen aldus 33.797,1 miljoen euro, waarvan 32.124,3 miljoen euro ten laste van begrotingskredieten 2005 en 1.672,8 miljoen euro ten laste van overgedragen kredieten 2004. Ten opzichte van 2004 stegen de primaire uitgaven met 8,1 %. 
De volgende tabel bevat per begrotingssectie de vastleggingen en ordonnanceringen 
ten laste van de kredieten ingeschreven op de algemene uitgavenbegroting van 2005. De percentages geven een aanwijzing van het belang van elke functionele cel en van elke sectie ten opzichte van de primaire uitgaven van de Staat vermeld in de alge-mene uitgavenbegroting (begrotingsuitgaven zonder de intrestlasten).•
1 Met inbegrip van de bijdrage aan de Europese Unie ten belope van 2.146,7 miljoen euro.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   197 9370-06_RH_Boek163_03.indd   197 13-10-2006   13:35:37 13-10-2006   13:35:37 198 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Tableau 30 – Répartition fonctionnelle des dépenses primaires à la charge 
des crédits de 2005 (en millions d’euros)
Millions 
primaires 
Cellule d’autorité 9.937,4 28,9 % 8.527,1 26,6 %
01 Dotations 418,9 1,2 % 418,9 1,3 %
02 Chancellerie 117,4 0,3 % 106,7 0,3 %03 Budget et Contrôle de la 
gestion20,8 0,1 % 18,8 0,1 %
04 Personnel et Organisation 50,0 0,2 % 44,9 0,1 %05 Technologie de l’information 
et de la communication20,6 0,1 % 22,5 0,1 %
12 Justice 1.364,0 4,0 % 1.238,1 3,9 %
13 Intérieur 464,4 1,3 % 351,9 1,1 %
14 Affaires étrangères 1.102,6 3,2 % 1.092,5 3,4 %16 Défense nationale 2.842,0 8,3 % 2.071,9 6,5 %17 Police fédérale et fonction-
nement intégré1.390,3 4,0 % 1.289,2 4,0 %
18 Finances 1.619,9 4,7 % 1.428,8 4,4 %19 Fonction publique 526,5 1,5 % 442,8 1,4 %
Cellule sociale 18.190,3 53,0 % 17.541,0 54,6 %
21 Pensions 7.681,4 22,4 % 7.675,7 23,9 %
23 Emploi et Travail 601,2 1,7 % 591,1 1,8 %24 Sécurité sociale 8.369,6 24,4 % 8.126,8 25,3 %
25 Santé publique, Sécurité de 
la chaîne alimentaire et 
Environnement311,7 0,9 % 224,6 0,7 %
44 Intégration sociale, Lutte 
contre la pauvreté et Économie sociale1.226,4 3,6 % 922,8 2,9 %
Cellule économique 3.964,8 11,3 % 3.860,6 12,0 %
32 Affaires économiques 293,3 0,9 % 268,1 0,8 %
33 Communication et 
Infrastructure3.218,7 9,4 % 3.142,9 9,8 %
46 Politique scientiﬁ  que 452,8 1,3 % 449,6 1,4 %
Autres 2.230,8 6,5 % 2.195,6 6,8 %
51 Dette publique : frais de 
fonctionnement53,4 0,2 % 48,9 0,1 %
52 Union européenne 2.177,4 6,3 % 2.146,7 6,7 %
Total dépenses primaires 34.323,3 100,0 % 32.124,3 100,0 %
9370-06_RH_Boek163_03.indd   198 9370-06_RH_Boek163_03.indd   198 13-10-2006   13:35:37 13-10-2006   13:35:37  163e Boek van het Rekenhof 199Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Tabel 30 – Functionele verdeling van de primaire uitgaven ten laste van 
de kredieten 2005 (in miljoen euro)
Miljoen euro% primaire 
uitgaven
Gezagscel 9.937,4 28,9 % 8.527,1 26,6 %
01 Dotaties 418,9 1,2 % 418,9 1,3 %
02 Kanselarij 117,4 0,3 % 106,7 0,3 %
03 Budget en Beheerscontrole 20,8 0,1 % 18,8 0,1 %
04 Personeel en Organisatie 50,0 0,2 % 44,9 0,1 %05 Informatie- en 
Communicatietechnologie20,6 0,1 % 22,5 0,1 %
12 Justitie 1.364,0 4,0 % 1.238,1 3,9 %
13 Binnenlandse Zaken 464,4 1,3 % 351,9 1,1 %
14 Buitenlandse Zaken 1.102,6 3,2 % 1.092,5 3,4 %16 Landsverdediging 2.842,0 8,3 % 2.071,9 6,5 %
17 Federale Politie en 
Geïntegreerde Werking1.390,3 4,0 % 1.289,2 4,0 %
18 Financiën 1.619,9 4,7 % 1.428,8 4,4 %
19 Ambtenarenzaken 526,5 1,5 % 442,8 1,4 %
Sociale cel 18.190,3 53,0 % 17.541,0 54,6 %21 Pensioenen 7.681,4 22,4 % 7.675,7 23,9 %
23 Tewerkstelling en Arbeid 601,2 1,7 % 591,1 1,8 %
24 Sociale Zekerheid 8.369,6 24,4 % 8.126,8 25,3 %
25 Volksgezondheid, Veiligheid 
van de Voedselketen en 
Leefmilieu311,7 0,9 % 224,6 0,7 %
44 Sociale Integratie, Strijd 
tegen de Armoede en Sociale Economie1.226,4 3,6 % 922,8 2,9 %
Economische cel 3.964,8 11,6 % 3.860,6 12,0 %
32 Economische Zaken 293,3 0,9 % 268,1 0,8 %
33 Verkeer en Infrastructuur 3.218,7 9,4 % 3.142,9 9,8 %
46 Wetenschapsbeleid 452,8 1,3 % 449,6 1,4 %
Andere 2.230,8 6,5 % 2.195,6 6,8 %
51 Rijksschuld: werkingskosten 53,4 0,2 % 48,9 0,1 %
52 Europese Unie 2.177,4 6,3 % 2.146,7 6,7 %
Totale primaire uitgaven 34.323,3 100,0 % 32.124,3 100,0 %
9370-06_RH_Boek163_03.indd   199 9370-06_RH_Boek163_03.indd   199 13-10-2006   13:35:37 13-10-2006   13:35:37 200 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Sur la base de la classiﬁ  cation économique des dépenses et en tenant compte de la 
répartition en allocations de base du budget général des dépenses, les dépenses 
budgétaires, hors amortissement de la dette publique, peuvent être ventilées comme suit.
Tableau 31 – Regroupement économique des dépenses effectuées en 2005 (*) 
(hors amortissement de la dette publique) (en millions d’euros)
services10.559,2 21,2 % 10.148,3 20,6 %
Charges d’intérêt 12.244,8 24,6 % 12.237,6 24,9 %
Transferts de revenus à destination 
d’autres secteurs de l’économie9.447,5 19,0 % 9.323,2 18,9 %
Transferts de revenus à l’intérieur du secteur administrations publiques (**)12.943,6 26,0 % 12.774,9 26,0 %
Transferts en capital 3.574,8 7,2 % 3.580,7 7,3 %
Investissements 185,4 0,4 % 159,5 0,3 %
Octroi de crédits et participations 826,4 1,6 % 975,3 2,0 %
Total 49.781,5 100 % 49.199,6 100 %
(*) Sur les crédits de l’année 2005, ainsi que sur les crédits reportés de 2004.
(**) En ce compris les crédits inscrits au budget des dotations. 
Les précisions suivantes peuvent être apportées, en termes d‘ordonnancements 
réalisés. 
Les dépenses courantes pour biens et services sont constituées, à raison d’environ quatre cinquièmes, des salaires et des charges sociales (8.342,4 millions d’euros). Les dépenses de pensions en représentent une partie considérable (2.922,8 mil-lions d’euros). Les dépenses de personnel sont à titre principal inscrites aux sections du budget consacrées à la Défense nationale (1.611,5 millions d’euros) et aux dépar-tements des Finances (1.289,4 millions d’euros), de la Justice (1.023,3 millions d’euros) et de la police fédérale (669,8 millions d’euros). 
Les transferts de revenus aux autres secteurs de l’économie (9.323,2 millions d’euros) se subdivisent en trois ensembles : 
Les subsides aux entreprises (2.419,5 millions d’euros) concernent avant tout la SNCB (1.931,7 millions d’euros) et, dans une moindre mesure, La Poste (290,6 millions d’euros) et les services d’assurance mutualiste libre (56,4 mil-lions d’euros). 
Les subsides aux particuliers représentent 3.985,0 millions d’euros et portent notamment sur des dépenses de pensions (2.378,2 millions d’euros) et le paie-ment des allocations aux personnes handicapées (1.397,4 millions d’euros).
Enﬁ n, les transferts de revenus à l’étranger (2.914,4 millions d’euros) portent 
avant tout sur la participation de la Belgique à la quatrième ressource de ﬁ nancement (ressource PNB) de l’Union européenne (2.146,7 millions d’euros), 
la coopération internationale (512,0 millions d’euros) et la participation à l’Agence spatiale européenne (123,9 millions d’euros). •
•
•
9370-06_RH_Boek163_03.indd   200 9370-06_RH_Boek163_03.indd   200 13-10-2006   13:35:37 13-10-2006   13:35:37  163e Boek van het Rekenhof 201Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
dend dat de algemene uitgavenbegroting in basisallocaties is onderverdeeld, kunnen 
de begrotingsuitgaven, buiten de aﬂ  ossing van de rijksschuld, als volgt worden uitge-
splitst.
Tabel 31 – Economische uitsplitsing van de uitgaven in 2005 (*) 
(buiten aﬂ  ossing van de rijksschuld) (in miljoen euro)
Lopende uitgaven voor goederen en 
diensten10.559,2 21,2 % 10.148,3 20,6 %
Intrestlasten 12.244,8 24,6 % 12.237,6 24,9 %
Overdrachten van inkomsten naar andere 
sectoren van de economie9.447,5 19,0 % 9.323,2 18,9 %
Overdrachten van inkomsten binnen de 
sector overheidsbesturen (**)12.943,6 26,0 % 12.774,9 26,0 %
Kapitaaloverdrachten 3.574,8 7,2 % 3.580,7 7,3 %
Investeringen 185,4 0,4 % 159,5 0,3 %
Toekenning van kredieten en 
deelnemingen826,4 1,6 % 975,3 2,0 %
Totaal 49.781,5 100 % 49.199,6 100 %
(*) Op de kredieten van het jaar 2005, evenals op de kredieten overgedragen uit 2004.
De lopende uitgaven voor goederen en diensten bestaan voor circa vier vijfden uit 
wedden en sociale lasten (8.342,4 miljoen euro). De pensioenuitgaven vormen hiervan een belangrijk deel (2.922,8 miljoen euro). De personeelsuitgaven worden hoofdzake-lijk ingeschreven op de begrotingssecties van Landsverdediging (1.611,5 miljoen euro) en de departementen Financiën (1.289,4 miljoen euro), Justitie (1.023,3 miljoen euro) en Federale Politie (669,8 miljoen euro). 
De overdrachten van inkomsten naar de andere sectoren van de economie (9.323,2 mil-
joen euro) kunnen worden onderverdeeld in drie grote pakketten: 
De subsidies aan bedrijven (2.419,5 miljoen euro) betreffen vooral de NMBS (1.931,7 miljoen euro) en in mindere mate de Post (290,6 miljoen euro) en de diensten van de vrije ziekteverzekering (56,4 miljoen euro). 
De subsidies aan particulieren vertegenwoordigen 3.985,0 miljoen euro en 
hebben met name betrekking op pensioenuitgaven (2.378,2 miljoen euro) en de betaling van de uitkeringen aan gehandicapten (1.397,4 miljoen euro).
Tot slot gaan de overdrachten van inkomsten aan het buitenland (2.914,4 mil-
joen euro) vooral naar de deelname van België in de vierde ﬁ  nancieringsbron 
(bron BNP) van de Europese Unie (2.146,7 miljoen euro), de internationale samenwerking (512,0 miljoen euro) en de deelname aan het Europees Ruimte-vaartagentschap (123,9 miljoen euro). •
••
9370-06_RH_Boek163_03.indd   201 9370-06_RH_Boek163_03.indd   201 13-10-2006   13:35:37 13-10-2006   13:35:37 202 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Les transferts de revenus à l’intérieur du secteur des administrations publiques se 
sont élevés à 12.774,9 millions d’euros :
Plus de la moitié de ces transferts sont réalisés au bénéﬁ  ce d’administrations 
ressortissant au secteur de la sécurité sociale, sous la forme du paiement de la subvention globale à la sécurité sociale des travailleurs salariés (5.315,2 mil-lions d’euros), des travailleurs indépendants (1.080,0 millions d’euros) ainsi qu’à la sécurité sociale d’outre-mer (255,4 millions d’euros).
Les transferts aux pouvoirs locaux ont atteint 2.270,0 millions d’euros, essen-
tiellement pour le paiement des pensions du personnel enseignant (717,2 mil-lions d’euros), le ﬁ  nancement de la police locale (614,0 millions d’euros) et la 
couverture de dépenses assumées par les CPAS (722,6 millions d’euros).
L’intervention de l’État en faveur de l’enseignement libre non universitaire 
s’est élevée à environ 1.662,5 millions d’euros et était dans sa quasi-totalité consacrée à la charge des pensions. En outre, 819,4 millions d’euros ont été transférés du budget fédéral vers les communautés et régions pour, notam-ment, le ﬁ  nancement des programmes de lutte contre le chômage (485,8 mil-
lions d’euros), la Communauté germanophone (114,3 millions d’euros), l’en-seignement universitaire dispensé aux étudiants étrangers (93,4 millions d’euros) ainsi que le ﬁ  nancement de la Commission communautaire commune (32,0 mil-
lions d’euros). 
Enﬁ n, des versements pour un montant total de 1.084,4 millions d’euros ont 
été effectués vers des organismes et des institutions qui font partie du pou-
voir fédéral stricto sensu , notamment : la Régie des bâtiments (480,8 mil-
lions d’euros), les institutions énumérées dans le budget à la section 01 – Dotations (272,7 millions d’euros), l’Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs d’asile (206,6 millions d’euros), l’Agence pour la sécurité de la chaîne alimentaire (72,6 millions d’euros), l’Institut national des invalides de guerre, anciens combattants et victimes de guerre (65,6 millions d’euros) et les institutions scientiﬁ  ques, techniques et culturelles (36,7 millions d’euros). 
Les transferts en capital2 se sont élevés à 3.580,7 millions d’euros et concernent 
essentiellement le transfert vers le Fonds d’infrastructure ferroviaire (2.005,4 mil-
lions d’euros), la participation dans l’entreprise ferroviaire publique (797,9 mil-
lions d’euros), l’alimentation du Fonds de vieillissement via le fonds budgétaire inscrit 
à la section 51 – Dette publique (442,7 millions d’euros) et la couverture des frais opérationnels de la Coopération technique belge ou CTB (102,1 millions d’euros).
Enﬁ n, les investissements et les octrois de crédits et participations imputés au bud-
get ont représenté respectivement 159,5 millions d’euros et 975,3 millions d’euros. Les principaux octrois de crédits et participations concernent le remboursement de la ligne de crédit relative au Berlaymont 2000 (670,0 millions d’euros) et la participa-tion à l’Association internationale de développement (148,3 millions d’euros). •
•
•
•
2 Codes économiques 5 et 6.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   202 9370-06_RH_Boek163_03.indd   202 13-10-2006   13:35:37 13-10-2006   13:35:37  163e Boek van het Rekenhof 203Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
De overdrachten van inkomsten binnen de sector van de overheidsbesturen beliepen 
12.774,9 miljoen euro:
Meer dan de helft van die overdrachten gaan naar besturen binnen de sector van de sociale zekerheid, in de vorm van de globale subsidie aan de sociale zekerheid van de werknemers (5.315,2 miljoen euro), de zelfstandigen (1.080,0 miljoen euro) en de overzeese sociale zekerheid (255,4 miljoen euro).
De overdrachten naar de lokale overheden beliepen 2.270,0 miljoen euro, in hoofdzaak voor de betaling van de pensioenen van het onderwijzend personeel (717,2 miljoen euro), de ﬁ  nanciering van de lokale politie (614,0 miljoen euro) 
en de dekking van uitgaven van OCMW’s (722,6 miljoen euro).
De tegemoetkoming van de Staat voor het vrije niet-universitaire onderwijs 
beliep ongeveer 1.662,5 miljoen euro en werd nagenoeg volledig besteed aan pensioenlasten. Bovendien werd 819,4 miljoen euro van de federale begroting 
naar de gemeenschappen en gewesten overgeheveld voor de ﬁ  nanciering van 
de programma’s voor de strijd tegen de werkloosheid (485,8 miljoen euro), de 
Duitstalige Gemeenschap (114,3 miljoen euro), het universitaire onderwijs aan buitenlandse studenten (93,4 miljoen euro) en de ﬁ  nanciering van de Gemeen-
schappelijke Gemeenschapscommissie (32,0 miljoen euro); 
Tot slot werd een totaalbedrag van 1.084,4 miljoen euro gestort aan instellin-gen die deel uitmaken van de federale overheid stricto sensu, met name de Regie der Gebouwen (480,8 miljoen euro), de instellingen uit afdeling 01 – Dotaties, van de begroting (272,7 miljoen euro), het Federaal Agentschap voor de Opvang van Azielzoekers (206,6 miljoen euro), het Agentschap voor de Vei-ligheid van de Voedselketen (72,6 miljoen euro), het Nationaal Instituut voor Oorlogsinvaliden, Oudstrijders en Oorlogsslachtoffers (65,6 miljoen euro) en de wetenschappelijke, technische en culturele instellingen (36,7 miljoen euro). 
De overdrachten in kapitaal
2 beliepen 3.580,7 miljoen euro, voornamelijk de overdracht 
naar het Fonds voor Spoorweginfrastructuur (2.005,4 miljoen euro), de deelname in het openbaar spoorbedrijf (797,9 miljoen euro), de stijving van het Zilverfonds via het begrotingsfonds ingeschreven op afdeling 51 – Rijksschuld (442,7 miljoen euro) en de dekking van de operationele kosten van de Belgische Technische Coöperatie (BTC) (102,1 miljoen euro).
Tot slot vertegenwoordigden de investeringen en de kredietverleningen en deelne-mingen aangerekend op de begroting respectievelijk 159,5 miljoen euro en 975,3 mil-joen euro. De belangrijkste kredietverleningen en deelnemingen betreffen de terug-betaling van de kredietlijn Berlaymont 2000 (670,0 miljoen euro) en het lidmaatschap van de Internationale Ontwikkelingsassociatie (148,3 miljoen euro). •
•
•
•
2 Economische codes 5 en 6.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   203 9370-06_RH_Boek163_03.indd   203 13-10-2006   13:35:38 13-10-2006   13:35:38 204 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
3 Dépenses à la charge des crédits reportés de 2004
Le tableau ci-dessous donne, pour chaque section départementale, une vue générale 
des crédits accordés (colonne 2), des dépenses ordonnancées (colonne 5) et du taux 
d’utilisation ﬁ  nal (colonne 6) des crédits non dissociés pour l’année 2004. À cet effet, 
aux ordonnancements effectués en 2004 à la charge des crédits de l’année budgé-taire 2004 (colonne 3) ont été ajoutés les ordonnancements effectués en 2005 sur les crédits reportés de l’année budgétaire 2004 (colonne 4)
3.
3 En vertu des dispositions de l’article 34 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, les crédits non dissociés disponibles à la ﬁ  n de l’année budgétaire sont reportés à l’année suivante et peuvent 
être utilisés dès le commencement de cette année pour ordonnancer toute dépense engagée pendant l’année budgétaire révolue. Tableau 32 – Dépenses ordonnancées à la charge des crédits non dissociés inscrits au budget général 
des dépenses pour l’année 2004 (en millions d’euros)
dissociés 
2004 (2)Ordonnance-
ments effec-
tués en 2004 
(3)Ordonnance-
tués en 2005 
(4)Total des 
ments (5)Taux d’utilisation 
ﬁ nal (6)
01. Dotations 397,7 396,8 0,8 397,6 100,0 %
02. Chancellerie 76,5 64,0 6,7 70,7 93,0 %
03. Budget et Contrôle de 
la gestion23,4 16,5 0,6 17,1 72,9 %
04. Personnel et Orga ni-
sation52,1 38,8 5,2 44,0 84,4 %
05. Technologie de 
communication14,6 10,7 2,4 13,1 89,6 %
12. Justice 1.277,1 1.116,4 114,3 1.230,7 96,4 %
13. Intérieur 400,3 277,6 113,1 390,7 97,6 %14. Affaires étrangères, 
Commerce extérieur 
et Coopération au développement 881,6 671,0 161,4 832,4 94,4 %
16. Défense nationale 2.341,4 1.834,0 463,4 2.297,4 98,1 %
17. Police fédérale et 
fonctionnement intégré1.393,6 1.219,0 155,6 1.374,6 98,6 %
18. Finances 1.535,9 1.351,1 140,6 1.491,7 97,1 %
19. Régie des bâtiments 428,6 324,8 83,7 408,5 95,3 %
21. Pensions 5.739,6 5.727,5 9,6 5.737,1 100,0 %23. Emploi, Travail et 
Concertation sociale586,4 569,3 8,7 578,0 98,6 %
24. Sécurité sociale 8.095,0 7.961,8 123,4 8.085,2 99,9 %
25. Santé publique, 
alimentaire et Environnement 231,3 182,4 39,0 221,4 95,7 %
32. Économie, PME, 
Clas ses moyennes et 
Énergie306,2 227,9 50,1 278,0 90,8 %
9370-06_RH_Boek163_03.indd   204 9370-06_RH_Boek163_03.indd   204 13-10-2006   13:35:38 13-10-2006   13:35:38  163e Boek van het Rekenhof 205Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
3 Uitgaven ten laste van kredieten overgedragen uit 2004
van de toegekende kredieten (kolom 2), de geordonnanceerde uitgaven (kolom 5) en het uiteindelijke aanwendingspercentage (kolom 6) van de niet-gesplitste kredieten voor het jaar 2004. Aan de ordonnanceringen die in 2004 ten laste van de begrotings-kredieten van dat jaar uitgevoerd werden (kolom 3), zijn de ordonnanceringen toege-voegd die in 2005 werden uitgevoerd op de kredieten die uit het begrotingsjaar 2004 overgedragen waren (kolom 4)
3.
3 Krachtens artikel 34 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit worden de niet-gesplitste kredieten die op het einde van het begrotingsjaar beschikbaar zijn, naar het volgende jaar overgedra-gen en kunnen ze van bij het begin van dat jaar worden gebruikt om iedere in het voorbije begrotings-jaar vastgelegde uitgave te ordonnanceren. Tabel 32 – Uitgaven geordonnanceerd ten laste van de niet-gesplitste kredieten ingeschreven
in de algemene uitgavenbegroting voor het jaar 2004 (in miljoen euro)
kredieten 
2004 (2)In 2004 
uitgevoerde 
ordonnan-
ceringen (3)In 2005 
ordonnan-
ceringen (4)Totale 
ordonnan-
ceringen (5)Uiteindelijk 
aanwendings–
percentage (6)
01. Dotaties 397,7 396,8 0,8 397,6 100,0 %
02. Kanselarij 76,5 64,0 6,7 70,7 93,0 %
03. Budget en 
Beheerscontrole23,4 16,5 0,6 17,1 72,9 %
04. Personeel en 
Organisatie52,1 38,8 5,2 44,0 84,4 %
05. I nformatie- en 
Commuicatie-
technologie14,6 10,7 2,4 13,1 89,6 %
12. Justitie 1.277,1 1.116,4 114,3 1.230,7 96,4 %
13. Binnenlandse Zaken 400,3 277,6 113,1 390,7 97,6 %
14. Buitenlandse Zaken, 
Buitenlandse Handel 
en Ontwikkelings-samenwerking881,6 671,0 161,4 832,4 94,4 %
16. Landsverdediging 2.341,4 1.834,0 463,4 2.297,4 98,1 %
17. Federale Politie
en Geïntegreerde 
Werking1.393,6 1.219,0 155,6 1.374,6 98,6 %
18. Financiën 1.535,9 1.351,1 140,6 1.491,7 97,1 %
19. Regie der Gebouwen 428,6 324,8 83,7 408,5 95,3 %
21. Pensioenen 5.739,6 5.727,5 9,6 5.737,1 100,0 %23. Tewerkstelling, 
Arbeid en Sociaal 
Overleg586,4 569,3 8,7 578,0 98,6 %
24. Sociale Zekerheid 8.095,0 7.961,8 123,4 8.085,2 99,9 %
25. Volksgezondheid, 
Veiligheid van de 
voedselketen en Leefmilieu231,3 182,4 39,0 221,4 95,7 %
32. Economie, KMO, 
Middenstand en Energie306,2 227,9 50,1 278,0 90,8 %
9370-06_RH_Boek163_03.indd   205 9370-06_RH_Boek163_03.indd   205 13-10-2006   13:35:38 13-10-2006   13:35:38 206 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
dissociés 
ﬁ nal (6)
33. Mobilité et Transports 1.672,1 1.600,1 61,4 1.661,5 99,4 %
44. Intégration sociale, 
Lutte contre la 
pauvreté et Économie sociale 974,1888,0 80,2 968,2 99,4 %
46. Politique scientiﬁ  que 260,8 224,0 32,0 256,0 98,2 %
51. Dette de l’État 36.737,6 35.815,0 20,5 35.835,5 97,5 %
52. Union européenne 1.954,4 1.846,4 0,0 1.846,4 94,5 %
Totaux 65.380,1 62.363,1 1.672,8 64.035,9 97,9 %
4 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 202-205.2  CONTRÔLE  DES ENGAGEMENTS  DE CRÉDIT  ET 
DES DÉPENSES  SOUMISES  AU VISA PRÉALABLE  
AU COURS  DE L’ANNÉE  BUDGÉTAIRE  2005
Le contrôle réalisé par la Cour des comptes n’a pas relevé d’irrégularités importan-
tes. L’essentiel des remarques relatives aux dossiers d’engagement et de paiement concerne le caractère lacunaire des pièces justiﬁ  catives et l’application du système de codiﬁ  cation des engagements. 
1 Méthode de contrôle 
Comme exposé dans le 162
e Cahier de la Cour des comptes4, la méthode de contrôle 
concernant les engagements de crédit et les dépenses soumises au visa préalable a 
été revue pendant l’année budgétaire 2005 en raison du report de l’entrée en vigueur des trois lois des 16 et 22 mai 2003 relatives à la réforme de la comptabilité de l’État. La nouvelle méthode décrite ci-après a été introduite au 1
er mars 2005.
Le contrôle de la légalité et de la régularité des dépenses budgétaires est effectué, 
au sein des différents SPF/SPP, tant au niveau des engagements de crédit qu’au 
niveau des ordonnancements.  
Ce contrôle a porté sur les engagements de crédit et les ordonnancements imputés entre le 1
er mars et le 31 décembre 2005.
Tous les ordonnancements ont fait l’objet d’un contrôle de base portant sur les éven-tuels dépassements de crédits et sur l’existence des pièces justiﬁ  catives, autorisa-
tions et approbations requises.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   206 9370-06_RH_Boek163_03.indd   206 13-10-2006   13:35:38 13-10-2006   13:35:38  163e Boek van het Rekenhof 207Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
kredieten 
ordonnan-
ordonnan-
ordonnan-
33. Mobiliteit en Vervoer 1.672,1 1.600,1 61,4 1.661,5 99,4 %
44. Maatschappelijke 
Integratie, Armoede-
bestrijding en Sociale Economie 974,1888,0 80,2 968,2 99,4 %
46. Wetenschapsbeleid 260,8 224,0 32,0 256,0 98,2 %
51. Rijksschuld 36.737,6 35.815,0 20,5 35.835,5 97,5 %
52. Europese Unie 1.954,4 1.846,4 0,0 1.846,4 94,5 %
Totalen 65.380,1 62.363,1 1.672,8 64.035,9 97,9 %
4 162e Boek van het Rekenhof, volume I, p. 202-205.2  CONTROLE  OP DE KREDIETVASTLEGGINGEN  
EN OP DE UITGAVEN  DIE IN HET BEGROTINGS -
JAAR 2005 AAN HET VOORAFGAAND  VISUM  
WERDEN  ONDERWORPEN
Het onderzoek van het Rekenhof heeft geen belangrijke onregelmatigheden aan het 
licht gebracht. De meeste opmerkingen bij de vastleggings- en betalingsdossiers gaan over leemten in de verantwoordingsstukken en de toepassing van het systeem van codiﬁ  catie van de vastleggingen. 
1 Controlemethode
Zoals al werd uiteengezet in het 162
e Boek van het Rekenhof4, is de controleme-
thode voor de kredietvastleggingen en de uitgaven die aan het voorafgaand visum 
onderworpen zijn, tijdens het begrotingsjaar 2005 herzien, doordat de inwerkingtre-ding van de drie wetten van 16 en 22 mei 2003 tot hervorming van de rijkscomptabi-liteit was uitgesteld. Met de nieuwe methode, die hieronder wordt beschreven, werd op 1 maart 2005 een aanvang gemaakt.
Het Rekenhof controleert binnen de verschillende FOD’s/POD’s de wettigheid en de 
regelmatigheid van de begrotingsuitgaven, zowel wat betreft de kredietvastleggin-gen als wat betreft de ordonnanceringen.
De controle had betrekking op de kredietvastleggingen en de ordonnanceringen die 
tussen 1 maart en 31 december 2005 werden aangerekend.
Op alle ordonnanceringen werd een basiscontrole uitgevoerd naar eventuele krediet-
overschrijdingen en het bestaan van de vereiste verantwoordingsstukken, machtigin-
gen en goedkeuringen.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   207 9370-06_RH_Boek163_03.indd   207 13-10-2006   13:35:38 13-10-2006   13:35:38 208 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Les engagements de crédit et les ordonnancements imputés au cours de la période 
précitée sur des allocations de base sélectionnées préalablement (allocation de base 74.01
5 pour l’ensemble des SPF/SPP et quelques allocations de base repré-
sentatives par leur contenu et leur importance dans le budget spéciﬁ  que de chaque 
SPF/SPP) ont été soumis à un contrôle approfondi. L’objectif est de veiller à ce qu’au terme d’un cycle de cinq ans toutes les allocations de base ﬁ  gurant dans les 
budgets respectifs aient été soumises à un contrôle approfondi.
En ce qui concerne le ministère de la Défense nationale, une méthode de contrôle 
adaptée a été mise en place, accordant la priorité aux dossiers susceptibles d’être inscrits à l’ordre du jour de la commission Achats militaires de la Chambre des repré-sentants.
En outre, une sélection supplémentaire de dossiers d’engagement à soumettre à un contrôle approfondi a été effectuée, retenant comme critères la nature et l’impor-tance ﬁ  nancière de l’engagement contracté. Pour opérer cette sélection, la Cour des 
comptes s’est référée à la liste des engagements de crédit triant les opérations codi-ﬁ  ées selon leur nature (système de suivi des engagements de crédit dénommé CODENVA) que le SPF Budget et Contrôle de la gestion lui envoie mensuellement.
Les lacunes et omissions relevées au cours de la période de contrôle ont été signa-lées soit verbalement, soit par courriel ou par notes adressés aux gestionnaires des dossiers concernés. Les anomalies entravant l’octroi du visa ont été, dans la mesure du possible, résolues sur place, la Cour des comptes n’entendant refuser de viser les ordonnances de paiement que lorsqu’il apparaît que le paiement n‘est pas dû ou en l’absence d’un titre exécutoire valide et approuvé (facture, créance) ou d’une obliga-tion valable, ou encore lorsque le crédit s’avère insufﬁ  sant.
À l’issue de l’année budgétaire 2005, un rapport de contrôle synthétique consignant les irrégularités, imperfections et corrections constatées a été adressé, dans le cadre d’une procédure contradictoire, à chaque président du comité de direction des SPF/SPP concernés ainsi qu’au commissaire général de la police fédérale et au directeur général du service Budget et Finances de la Défense
6. 
La majorité des présidents des services publics fédéraux et de programmation, le 
commissaire général de la police fédérale ainsi que le directeur général du service 
Budget et Finances du ministere de la Défense nationale ont souscrit aux observa-tions et aux recommandations de la Cour des comptes.
À l’issue du débat contradictoire, les résultats du contrôle, ainsi que les commentai-
res éventuels de l’administration, ont été communiqués aux ministres concernés
7. 
À la clôture de ce Cahier, seuls le premier ministre, le vice-premier ministre et minis-
tre des Finances et le vice-premier ministre et ministre de l’Intérieur ont réagi à cet 
audit en souscrivant aux conclusions et en adoptant les recommandations de la Cour.
Les observations qui relèvent des problèmes structurels spéciﬁ  ques à certains dépar-
tements, celles consécutives aux contrôles et aux rapports distincts, et les dossiers 
dans lesquels la Cour des comptes a refusé son visa sont repris, par section budgé-taire, au point 3 Analyses spéciﬁ  ques de certains programmes du budget.
5 Dépenses pour l’acquisition de biens meubles durables (à l’exclusion des dépenses d’investissement relatives à l’informatique).
6 Lettres du 4 mai 2006.
7 Lettres du 30 juin 2006, du 5 juillet 2006 et du 9 août 2006.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   208 9370-06_RH_Boek163_03.indd   208 13-10-2006   13:35:38 13-10-2006   13:35:38  163e Boek van het Rekenhof 209Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
De kredietvastleggingen en de ordonnanceringen die tijdens de bovengenoemde peri-
ode op vooraf geselecteerde basisallocaties werden aangerekend (basisallocatie 74.015 
voor alle FOD/POD’s en enkele basisallocaties die representatief zijn qua inhoud en 
omvang in de speciﬁ  eke begroting van elke FOD/POD) werden aan een grondige controle onderworpen. Doelstelling is ervoor te zorgen dat binnen een cyclus van vijf jaar alle basisallocaties die in de respectieve begrotingen voorkomen, aan een grondige controle onderworpen worden.
Voor het Ministerie van Landsverdediging werd een aangepaste controlemethode 
gehanteerd, waarbij de prioriteit werd gegeven aan dossiers die mogelijk worden ingeschreven op de agenda van de commissie Legeraankopen van de Kamer van Volksvertegenwoordigers.
Bovendien werd een bijkomende selectie gemaakt van vastleggingsdossiers die aan 
een grondige controle moeten worden onderworpen, waarbij de aard en de ﬁ  nanciële 
omvang van de aangegane verbintenis als criteria golden. Voor die selectie steunde het Rekenhof op de lijst van de kredietvastleggingen die de gecodiﬁ  ceerde verrich-
tingen volgens hun aard indeelt (opvolgingssysteem van de kredietvastleggingen CODENVA), maandelijks toegezonden door de FOD Budget en Beheerscontrole.
De leemten en nalatigheden die tijdens de controleperiode werden vastgesteld, werden mondeling, via e-mails of via nota’s aan de betrokken dossierbeheerders meegedeeld. De anomalieën die de toekenning van het visum van het Rekenhof in de weg stonden, werden in de mate van het mogelijke ter plaatse opgelost: het Rekenhof wil pas weigeren de betalingsordonnanties te viseren als blijkt dat de betaling niet verschuldigd is, dat er geen geldige en goedgekeurde uitvoerbare titel 
(factuur, schuldvordering) of geen geldige verplichting bestaat, of nog dat het krediet  
ontoereikend is.
Over het begrotingsjaar 2005 werd, in het kader van een tegensprekelijke procedure, een samenvattend controleverslag met de vastgestelde onregelmatigheden, tekort-komingen en correcties, toegestuurd aan de voorzitters van de directiecomités van de betrokken FOD/POD’s, aan de commissaris-generaal van de federale politie en aan de directeur-generaal van de dienst Budget en Financiën van Defensie
6. 
De meeste voorzitters van de FOD/POD’s, de commissaris-generaal van de fede-
rale politie en de directeur-generaal van de dienst Budget en Financiën van het 
Ministerie van Landsverdediging hebben met de opmerkingen en de aanbevelingen van het Rekenhof ingestemd.
Na de tegensprekelijke procedure werden de resultaten van de controle en de even-
tuele commentaren van de administratie aan de betrokken ministers meegedeeld
7. 
Bij het afsluiten van dit Boek hadden enkel de eerste minister, de vice-eersteminister 
en Minister van Financiën en de vice-eersteminister en minister van Binnenlandse 
Zaken op het onderzoek gereageerd; ze hebben ingestemd met de conclusies en met de aanbevelingen van het Rekenhof.
De opmerkingen over speciﬁ  eke structurele problemen in bepaalde departementen, 
de opmerkingen die voortvloeien uit afzonderlijke controles en verslagen en ook de 
dossiers waarin het Rekenhof zijn visum heeft geweigerd, zijn per begrotingssectie opgenomen in punt 3 Speciﬁ  eke onderzoeken van bepaalde begrotingsprogramma’s 
van dit hoofdstuk .
5 Uitgaven voor de aankoop van duurzame roerende goederen (met uitzondering van investerings-uitgaven inzake de informatica).
6 Brieven van 4 mei 2006.
7 Brieven van 30 juni 2006, 5 juli 2006 en 9 augustus 2006.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   209 9370-06_RH_Boek163_03.indd   209 13-10-2006   13:35:38 13-10-2006   13:35:38 210 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Enﬁ n, il faut mentionner que la Cour des comptes a, dans le cadre d’un audit trans-
versal, contrôlé les dépenses relatives aux missions de service à l’étranger. Les 
résultats de ce contrôle sont synthétisés dans la partie IV Audits particuliers.
Au cours de la période de contrôle, 3.659 engagements représentant un montant de 
10,3 milliards d’euros ont été examinés. En matière de dépenses, 91.000 lignes d’or-donnancements équivalant à 10,4 milliards d’euros ont fait l’objet d’un contrôle de base et 17.249 lignes d’ordonnancements équivalant à 663 millions d’euros ont été soumises au contrôle approfondi.
Dans les dossiers d’engagement, 702 manquements ont été relevés, ce qui repré-
sente 19,2 % de l’ensemble des engagements contrôlés. Quant aux dossiers de paie-
ment, des manquements ont été constatés dans 1.077 lignes d’ordonnancement, soit 
1,2 % du nombre de lignes contrôlées.
2.1 Contrôle des engagements de crédits
Près de sept manquements sur dix concernent des lacunes en matière de documen-tation jointe au dossier d’engagement.
À la suite de l’instauration du système CODENVA, les SPF/SPP doivent apposer 
sur chaque dossier d’engagement un code spéciﬁ  que, indiquant certaines informa-tions relatives à la nature et aux caractéristiques de la dépense, ainsi que la situation de l’engagement. Ce système de codiﬁ  cation constitue une première ébauche d’un 
contrôle interne et externe des processus de dépenses et de la légalité des opéra-tions sous-jacentes. Il permet aussi un premier développement de l’analyse de risque en la matière. Une application correcte des divers codes fait toutefois encore sou-vent défaut.
En outre, des dossiers justiﬁ  catifs joints en annexe des bulletins d’engagement ne 
satisfaisaient pas, dans leur première présentation, aux listes indicatives que la Cour 
avait transmises à chaque ministre de tutelle et à chaque président du comité de direction des SPF/SPP. Ainsi, faisaient défaut dans ces dossiers soumis à la Cour, l’une ou l’autre des pièces suivantes : l’estimation des travaux envisagés, la motiva-tion du recours à la procédure négociée, les preuves en matière de publicité, le cahier spécial des charges, le rapport d’examen des soumissions, l’avis de l’Inspec-tion des ﬁ  nances. 
Enﬁ  n, la Cour a relevé certains dossiers où l’engagement juridique avait précédé l’engagement comptable, en méconnaissance des dispositions de l’article 49 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
2.2 Contrôle des ordonnancements
Comme pour les dossiers d’engagement, l’aspect lacunaire de la documentation constitue la remarque la plus fréquemment formulée en matière d’ordonnancement. Elle concerne en effet 40 % des 1.077 lignes d’ordonnancement pour lesquelles un manquement a été constaté.
Par ailleurs, la Cour des comptes a constaté d’autres manquements formels dans 
quelques dossiers d’ordonnancement :
insufﬁ  sance de pièces justiﬁ  catives formant titre légitime au paiement (1 % des 
lignes d’ordonnancement soumises au contrôle approfondi) ;•
9370-06_RH_Boek163_03.indd   210 9370-06_RH_Boek163_03.indd   210 13-10-2006   13:35:38 13-10-2006   13:35:38  163e Boek van het Rekenhof 211Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Tot slot heeft het Rekenhof in het kader van een horizontale audit de uitgaven voor 
dienstopdrachten in het buitenland gecontroleerd. Het verslag van die controle is opgenomen in deel IV Bijzondere Onderzoeken. 
2 Resultaten van de controle
In de loop van de controleperiode werden 3.659 vastleggingen die een bedrag van 
10,3 miljard euro vertegenwoordigen, onderzocht. Wat de uitgaven betreft, werden 91.000 ordonnanceringslijnen voor een waarde van 10,4 miljard euro, aan een basis-controle onderworpen; voor 17.249 ordonnanceringslijnen voor een waarde van 663 miljoen euro kwam er een grondige controle.
In de vastleggingsdossiers werden 702 tekortkomingen vastgesteld (19,2 % van alle 
gecontroleerde vastleggingen). In de betalingsdossiers werden tekortkomingen vast-
gesteld in 1.077 ordonnanceringslijnen (1,2 % van het aantal gecontroleerde lijnen).
2.1 Controle op de kredietvastleggingen
Bijna zeven tekortkomingen op de tien blijken leemten te zijn in de documentatie 
gevoegd bij de vastleggingsdossiers.
Door de invoering van het CODENVA-systeem moeten de FOD/POD’s op elk vast-
leggingsdossier een speciﬁ  eke code aanbrengen die informatie verschaft over de aard en de kenmerken van de uitgave, alsook over de stand van de vastlegging. Dit codiﬁ catiesysteem voor de vastleggingen vormt een eerste aanzet tot een interne en 
externe controle op de uitgavenprocessen en op de wettelijkheid van de onderlig-gende verrichtingen. Het laat ook een eerste ontwikkeling toe van de risicoanalyse ter zake. Een correcte toepassing van de diverse codes laat echter meestal nog te wensen over.
Bovendien stemden een aantal verantwoordingsdossiers die als bijlage bij de vast-
leggingsbulletins waren gevoegd, in hun eerste versie niet overeen met de indica-tieve lijsten die het Rekenhof aan elke toezichthoudende minister en aan elke voor-zitter van het directiecomité had toegezonden. Zo ontbraken in de aan het Rekenhof voorgelegde dossiers één of meer van de volgende stukken: raming van de geplande werken, motivering van het beroep op de onderhandelingsprocedure, het bijzonder bestek, het verslag van het onderzoek van de inschrijvingen, het advies van de Inspectie van Financiën.
Tenslotte stelde het Rekenhof vast dat in bepaalde dossiers de juridische verbintenis werd aangegaan vóór de boekhoudkundige vastlegging, met miskenning van artikel 49 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
2.2 Controle op de ordonnanceringen
Zoals voor de vastleggingsdossiers is de meest voorkomende opmerking dat de documentatie in de dossiers leemten vertoont. Dit geldt voor 40 % van de 1.077 ordonnanceringslijnen.
Daarnaast heeft het Rekenhof een aantal andere vormelijke tekortkomingen vastge-
steld in een aantal ordonnanceringsdossiers:
gebrek aan verantwoordingsstukken die een legitieme titel moeten vormen voor de betaling (1 % van alle ordonnanceringslijnen onderworpen aan de gron-dige controle);•
9370-06_RH_Boek163_03.indd   211 9370-06_RH_Boek163_03.indd   211 13-10-2006   13:35:39 13-10-2006   13:35:39 212 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
absence de mentions formelles sur certaines factures de biens meubles corpo-
rels pour leur reprise adéquate dans l’inventaire patrimonial (un peu moins de 1 % des lignes d’ordonnancement soumises au contrôle approfondi) ;
absence de déclaration sur certains duplicatas de leur conformité à l’original 
de la facture (0,7 % des lignes d’ordonnancement soumises au contrôle appro-fondi) ;
insufﬁ  sance de pièces justiﬁ  catives pour la liquidation de subventions (0,05 % 
des lignes d’ordonnancement soumises au contrôle approfondi) ;
absence de mention du service fait et accepté sur des factures (1 % des lignes 
d’ordonnancement soumises au contrôle approfondi).
/L50776  SECTION  02 – 
SPF C HANCELLERIE  DU PREMIER  MINISTRE
Les crédits prévus pour la simpliﬁ  cation administrative n’ont été utilisés que partiel-lement en 2005. 
Lors de l’utilisation des fonds destinés aux cérémonies du 175
e anniversaire de la 
Belgique et des 25 ans de fédéralisme, la distinction entre subvention et marché 
public n’a pas toujours été appliquée de manière cohérente au moment de l’impu-tation budgétaire.
1 Simpliﬁ  cation administrative
Un crédit de 3,6 millions euros a été inscrit au budget 2005 du SPF Chancellerie du 
premier ministre en vue de ﬁ  nancer les projets relatifs à la simpliﬁ  cation administra-
tive
8. L’accord de gouvernement 2003 proposait plusieurs dossiers de simpliﬁ  cation 
sur la base d’une douzaine projets concrets.
Le secrétaire d’État à la Simpliﬁ  cation administrative a annoncé dans sa note de 
politique générale pour l’année 2005 qu’au cours de cette année, une attention par-ticulière serait accordée aux projets suivants : la suppression du pointage (projet III) et des timbres ﬁ  scaux pour les permis de conduire (projet IV) ; l’introduction du numéro d’entreprise unique (projet X) ; la poursuite de l’instauration de la collecte de données unique pour les citoyens (projet VI) et pour les entreprises (projet XI)
9.
À la ﬁ  n de l’année 2005, les projets III et IV avaient été réalisés. Bien que des crédits 
aient été réservés début 2005 à cet effet, la suppression du pointage et des timbres ﬁ scaux pour les permis de conduire n’a pas nécessité l’intervention de moyens de 
fonctionnement destinés à la simpliﬁ  cation administrative. Tant l’Ofﬁ  ce national de 
l’emploi que le SPF Mobilité et Transports ont pu réaliser intégralement les projets précités sur leurs propres moyens.•
••
•
8 Allocation de base 02.32.11.122 – Financement des projets dans le cadre de la simpliﬁ  cation adminis-
trative. 
9 Doc. parl. , Chambre, DOC 51-1371/017.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   212 9370-06_RH_Boek163_03.indd   212 13-10-2006   13:35:39 13-10-2006   13:35:39  163e Boek van het Rekenhof 213Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
op bepaalde facturen ontbreken formele vermeldingen met betrekking tot 
roerende materiële activa vereist voor een adequate opname van die goede-ren in de patrimoniale inventaris (bijna 1 % van alle ordonnanceringslijnen onderworpen aan de grondige controle);
op het dubbel van een aantal facturen ontbreekt de verklaring van eenslui-
dendheid met het origineel (0,7 % van alle ordonnanceringslijnen onderworpen aan de grondige controle);
onvoldoende verantwoordingsstukken voor de vereffening van subsidies (0,05 % van alle ordonnanceringslijnen onderworpen aan de grondige controle);
gebrek aan de vermelding voor verstrekte en aanvaarde dienst op de facturen (1 % van alle ordonnanceringslijnen onderworpen aan de grondige controle).
/L50776  SECTIE 02 – 
FOD K ANSELARIJ  VAN DE EERSTE  MINISTER
De kredieten inzake administratieve vereenvoudiging werden slechts gedeeltelijk aangewend in 2005.
Bij de aanwending van de fondsen bestemd voor de viering van 175 jaar België en 
25 jaar federalisme, werd voor de begrotingsaanrekening niet altijd consequent het 
onderscheid gemaakt tussen een toelage en een overheidsopdracht.
1 Administratieve vereenvoudiging
Op de begroting van de FOD Kanselarij van de Eerste Minister was voor het jaar 
2005 een krediet van 3,6 miljoen euro ingeschreven voor de ﬁ  nanciering van projec-
ten inzake administratieve vereenvoudiging
8. In het regeerakkoord van juli 2003 wer-
den een aantal vereenvoudigingsdossiers vooropgesteld aan de hand van een twaalf-tal concrete projecten.
De staatssecretaris voor Administratieve Vereenvoudiging kondigde in zijn beleids-
nota voor het jaar 2005
9 aan dat vooral aandacht zou worden besteed aan volgende 
projecten: afschafﬁ  ng van de stempelcontrole (werk III) en van de ﬁ  scale zegels voor 
rijbewijzen (werk IV); invoering van het uniek ondernemingsnummer (werk X); ver-dere uitvoering van de unieke gegevensverzameling voor burgers (werk VI) en onder-nemingen (werk XI).
Eind 2005 waren zowel werk III als werk IV gerealiseerd. Niettegenstaande hiervoor 
begin 2005 kredieten waren gereserveerd, vergde de afschafﬁ  ng van de stempel-controle en de ﬁ  scale zegels voor rijbewijzen geen tussenkomst van de werkings-middelen administratieve vereenvoudiging. Zowel de Rijksdienst voor Arbeidsvoor-ziening als de FOD Mobiliteit en Vervoer hebben deze projecten volledig met eigen middelen kunnen realiseren.•
•
•
•
8 Basisallocatie 02.32.11.1222 – “Financiering van de projecten in het kader van de administratieve 
vereenvoudiging”.
9 Parl. St . Kamer, DOC 51-1371/017.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   213 9370-06_RH_Boek163_03.indd   213 13-10-2006   13:35:39 13-10-2006   13:35:39 214 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Le projet X a également été réalisé dans le courant de 2005 en ce qui concerne les 
principaux numéros d’entreprise. Le numéro de registre du commerce, le numéro d’employeur ONSS et le numéro de TVA ont été remplacés par le numéro d’entre-prise. Toutefois, pour ce qui est du numéro ONSS, une période de transition a été prévue au cours de laquelle les employeurs peuvent utiliser les deux numéros en vis-à-vis. Le numéro d’enregistrement distinct pour les agences matrimoniales a été supprimé. Par contre, la suppression du numéro d’enregistrement distinct pour les entrepreneurs du secteur de la construction a été retardée du fait que l’intégration nécessaire dans la Banque-carrefour des entreprises (BCE) n’a pas pu être réalisée en 2005. 
La collecte de données unique (projets VI et XI) requiert la collaboration active des 
deux SPF concernés, à savoir le SPF Intérieur (registre national) et le SPF Écono-mie, PME, Classes moyennes et Énergie (cellule de gestion BCE).
Le cahier des charges initialement prévu pour 2005 en ce qui concerne les données 
des citoyens (registre national) dans le cadre du projet IV a enregistré du retard et n’a pu être publié que début 2006.
Étant donné que la qualité des données de la BCE (projet XI) ne pouvait pas être 
sufﬁ samment garantie, l’Agence pour la simpliﬁ  cation administrative (ASA) a accordé 
une attention particulière à cette problématique en 2005. Elle a effectué différentes tâches relatives aux processus d’anomalie de la BCE (71.200 euros) et procédé à un examen de la possibilité d’ajouter les données relatives aux professions libérales dans la BCE (48.400 euros).
L’année 2005 a été consacrée à la mesure des résultats de la simpliﬁ  cation adminis-
trative par le biais de la mise au point du modèle de mesure Kafka
10.
D’une manière globale, 76,2 % seulement du budget disponible a ﬁ  nalement été 
engagé en 2005. Le taux d’ordonnancement s’est, quant à lui, limité à 21,7 %.
2  Contrôle des engagements de crédit et du visa préalable pour 
l’année budgétaire 2005
Les contrôles permanents mentionnés au point 2 de ce chapitre ont notamment démontré qu’un certain nombre d’accords de soutien, passés dans le cadre des fes-tivités 175 ans de la Belgique – 25 ans du fédéralisme  et imputés à l’allocation de 
base 31.11.12.27, présentaient certaines caractéristiques de subventions (pour un montant total de 1.437.760 euros). Le principe de la spécialité du budget requiert, dans ce cas, une imputation sur une allocation de base de type “3” : Transferts de 
revenus à d’autres secteurs, et non sur une allocation de base de type “12” : Achat 
de biens et de services non durables. 
Par ailleurs, outre un accord de soutien, plusieurs obligations concernant des mar-
chés publics de services ont été imputées sur un seul engagement provisionnel d’un montant de 2.050.000 euros. Un autre engagement provisionnel, de 31.708 euros, contenait non seulement un marché public de services, mais également diverses dépenses de fonctionnement. Les deux dossiers d’engagement se composaient dès lors de dépenses ayant un proﬁ  l fort différent. De plus, ces engagements ont été pris 
en contradiction avec les dispositions restrictives en matière d’engagements provi-sionnels, énumérées à l’article 1
er, 2°, de l’arrêté royal du 31 mai 1966 portant règle-
ment du contrôle de l’engagement des dépenses dans les services d’administration générale de l’État. 
10 Ce modèle vise à évaluer les charges administratives à l’aide d’une méthodologie utilisée internationa-
lement, à les chiffrer de manière univoque et objective et à exprimer en euros les économies réalisées grâce aux nouveaux projets de simpliﬁ  cation.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   214 9370-06_RH_Boek163_03.indd   214 13-10-2006   13:35:39 13-10-2006   13:35:39  163e Boek van het Rekenhof 215Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Ook werk X is voor de belangrijkste ondernemingsnummers gerealiseerd in de loop 
van 2005. Het handelsregisternummer, het RSZ-werkgeversnummer en het btw-nummer werden door het ondernemingsnummer vervangen. Voor het RSZ-nummer werd wel in een overgangsperiode voorzien waarin werkgevers beide nummers naast elkaar kunnen gebruiken. Het afzonderlijk registratienummer voor huwelijksbureaus werd afgeschaft. De afschafﬁ  ng van het afzonderlijk registratienummer voor aanne-
mers uit de bouwsector liep daarentegen vertraging op doordat de noodzakelijke integratie in de Kruispuntbank voor Ondernemingen (KBO) nog niet in 2005 kon worden gerealiseerd.
De unieke gegevensverzameling (werken VI en XI) vergt de volledige medewerking 
van de twee betrokken FOD’s, namelijk de FOD Binnenlandse Zaken (rijksregister) en de FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie (Beheerscel KBO).
Het oorspronkelijk voor 2005 geplande lastenboek inzake de burgergegevens (rijks-
register) voor het werk VI liep vertraging op en kon slechts begin 2006 worden gepu-bliceerd.
Omdat de kwaliteit van de KBO-gegevens (werk XI) onvoldoende kon worden verze-
kerd, heeft de Dienst Administratieve Vereenvoudiging (DAV) in 2005 bijzondere aandacht besteed aan deze kwaliteitsproblematiek. Vandaar dat de dienst opdrach-ten heeft uitgevoerd met betrekking tot de KBO-anomalieprocessen (71.200 euro) en de aanvulling van de KBO met de gegevens voor de vrije beroepen heeft onder-zocht (48.400 euro).
In 2005 werden de resultaten gemeten van de administratieve vereenvoudiging via 
de verdere uitbouw van het Kafka-meetmodel
10.
Globaal werd uiteindelijk slechts 76,2 % van het beschikbare budget vastgelegd in 
2005. De ordonnanceringsgraad bleef beperkt tot 21,7 %.
2  Controle van de kredietvastleggingen en het voorafgaand visum 
over het begrotingsjaar 2005
De permanente controles vermeld onder punt 2 van dit hoofdstuk hebben o.m. aan-getoond dat een aantal in het kader van de feestelijkheden “ 175 jaar België – 25 jaar 
federalisme ” gesloten steunovereenkomsten die werden aangerekend op basisallo-
catie 31.11.12.27, kenmerken vertoonden van toelagen (voor een totaal bedrag van 1.437.760 euro). Het principe van de specialiteit van de begroting vereist in dat geval 
een aanrekening op een basisallocatie van het type “3”: inkomensoverdrachten aan 
andere sectoren, in plaats van een basisallocatie van het type “12”: aankopen van niet-duurzame goederen en diensten. 
Bovendien werden op één provisionele vastlegging voor een bedrag van 2.050.000 euro, naast een steunovereenkomst, ook meerdere verbintenissen met betrekking tot over-heidsopdrachten van diensten aangerekend. Een andere provisionele vastlegging, voor een bedrag van 31.708 euro, bevatte niet enkel een overheidsopdracht van dien-sten, maar ook diverse werkingsuitgaven. Beide vastleggingsdossiers bestonden bij-gevolg uit uitgaven met een sterk verschillend proﬁ  el. Daarenboven werden deze vastleggingen genomen in strijd met de restrictieve bepalingen inzake provisionele vastleggingen, opgenomen in artikel 1, 2°, van het koninklijk besluit van 31 mei 1966 houdende regeling van de controle op de vastlegging van de uitgaven in de diensten van algemeen bestuur van de Staat. 
10 Dit model beoogt aan de hand van een internationaal gehanteerde methodologie de administratieve 
lasten objectief te meten, ze eenduidig en objectief te becijferen en de besparingen gerealiseerd dank-zij nieuwe vereenvoudigingsprojecten, uit te drukken in euro.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   215 9370-06_RH_Boek163_03.indd   215 13-10-2006   13:35:39 13-10-2006   13:35:39 216 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
En l’absence d’une loi organique, l’article 12 des lois coordonnées sur la comptabilité 
de l’État prévoit en outre que toute subvention doit faire l’objet dans le budget géné-ral des dépenses, d’une disposition spéciale qui en précise la nature. Sur cette base, des subventions peuvent être octroyées par le biais d’un arrêté royal. Toutefois, cette disposition n’a pas été respectée pour divers accords de soutien conclus dans le cadre des festivités précitées. 
Le président du SPF (lettre du 19 mai 2006) comme le premier ministre (lettre du 
13 juillet 2006) marquent leur accord sur les constatations et les recommandations de la Cour des comptes et annoncent des mesures en vue d’améliorer encore l’orga-nisation.
/L50776  SECTION  03 – SPF B UDGET  ET 
CONTRÔLE  DE LA GESTION  
Étant donné le retard encouru par le projet Fedcom, aucune dépense n’a été effec-tuée pour ce projet en 2005.
La mise en place du mécanisme de correction relatif au transfert de bâtiments aux 
zones de police ayant également accusé du retard, il n’y a pas non plus eu de 
dépenses dans ce cadre en 2005. 
1. Programme 03.31.1 – Démarrage du projet Fedcom
Le projet Fedcom vise à introduire une nouvelle comptabilité publique fédérale. Dans 
le budget de 2005, un montant de 31,3 millions d’euros de crédits d’engagement avait été prévu pour pouvoir attribuer le marché. Ces crédits n’ont pas été utilisés. 
Selon le calendrier initial, l’objectif était d’attribuer le marché public au cours du 
premier semestre 2005 par le biais d’une procédure négociée avec publicité préala-ble. L’exécution du marché durerait trois ans et serait entamée en septembre 2005. Les premiers paiements à effectuer dans le cadre de ce projet devaient intervenir au début de l’année 2006. 
Cependant, la réalisation du projet accuse un retard de plus en plus important. À la 
mi-2006, le marché n’avait toujours pas été passé et les négociations avec les sou-missionnaires retenus étaient encore en cours. 
Étant donné que la procédure d’acquisition d’un système informatisé n’a pas pu être 
achevée pour la ﬁ  n de l’année 2005, les crédits prévus à cet effet ont été annulés. 
Par le biais de l’approbation d’un amendement au projet de budget pour l’année 2006, les crédits nécessaires pour ce projet ont été réinscrits dans le budget de cette année
11.
11 Amendement du gouvernement n° 4, Doc. parl. , Chambre, DOC 51-2044/010, p. 2-5.Tableau 33 – Taux d’utilisation de crédit destiné au démarrage du projet Fedcom (en millions d’euros)
Crédit 
d’engagementRéalisation Utilisation Crédit 
d’ordonnancement
31.10.12.12 CD*23,7 0,0 0 % 0,0
31.10.74.12 CD 7,6 0,0 0 % 0,0
* Crédit dissocié.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   216 9370-06_RH_Boek163_03.indd   216 13-10-2006   13:35:39 13-10-2006   13:35:39  163e Boek van het Rekenhof 217Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Indien een organieke wet ontbreekt, moet er, volgens artikel 12 van de gecoördi-
neerde wetten op de rijkscomptabiliteit, bovendien voor elke toelage in de algemene uitgavenbegroting een speciale bepaling zijn die de aard van de toelage preciseert. Op die basis kunnen toelagen worden toegekend via een koninklijk besluit, wat voor diverse steunovereenkomsten afgesloten in het kader van voormelde feestelijkheden niet is gebeurd. 
Zowel de voorzitter van de FOD (brief van 19 mei 2006) als de eerste minister (brief 
van 13 juli 2006) treden de vaststellingen en de aanbevelingen van het Rekenhof bij en kondigen maatregelen aan om de organisatie verder te verbeteren.
/L50776 SECTIE 03 – FOD B UDGET  EN BEHEERSCONTROLE
Door de vertraging die het project FEDCOM heeft opgelopen, werden in 2005 voor dat project nog geen uitgaven verricht. 
Ook de implementatie van het correctiemechanisme voor de overdracht van gebou-
wen aan de politiezones heeft vertraging opgelopen, waardoor in 2005 ook op dat 
vlak nog geen uitgaven plaatsvonden.
1 Programma 03.31.1 – Opstart van het project FEDCOM
Het project FEDCOM beoogt de invoering van een nieuwe federale overheidsboek-
houding. In de begroting van het jaar 2005 waren voor 31,3 miljoen euro vastleggings-kredieten uitgetrokken om de opdracht te kunnen gunnen. Deze kredieten bleven ongebruikt.
Volgens het oorspronkelijke tijdsschema was het de bedoeling de overheidsopdracht onder de vorm van een onderhandelingsprocedure met voorafgaande bekendmaking te gunnen in de eerste helft van 2005. De uitvoering van de opdracht zou drie jaar duren en aanvangen in september 2005. De eerste betalingen in dit project zouden vervolgens gebeuren begin 2006. 
De realisatie van het project loopt echter steeds meer vertraging op. Midden 2006 
was de opdracht nog altijd niet gegund en waren de onderhandelingen met de over-blijvende inschrijvers nog aan de gang. 
Aangezien de procedure voor de aanschaf van een informatiesysteem niet kon wor-
den afgerond voor het einde van 2005, werden de desbetreffende kredieten gean-nuleerd. Door de goedkeuring van een amendement
11 bij het ontwerp van begroting 
voor het jaar 2006, werden de benodigde kredieten voor dit project echter opnieuw ingeschreven in de begroting van dit jaar.
11 Regeringsamendement nr. 4, Parl. St . Kamer, DOC 51-2044/010, p. 2-5.Tabel 33 – Benuttingsgraad van het krediet voor de opstart van het project FEDCOM (in miljoen euro)
kredietRealisatie Benutting Ordonnancerings-
krediet
31.10.12.12 GK*23,7 0,0 0 % 0,0
31.10.74.12 GK 7,6 0,0 0 % 0,0
* Gesplitst krediet.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   217 9370-06_RH_Boek163_03.indd   217 13-10-2006   13:35:39 13-10-2006   13:35:39 218 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
2. Programme 03.41.2 – Bâtiments des zones de police
Dans le cadre de la réforme des services de police, une disposition réglant le trans-
fert aux zones de police des bâtiments administratifs et logistiques des anciennes 
brigades de gendarmerie et de leurs terrains a été insérée dans la loi-programme du 19 juillet 2001. 
Aﬁ  n de mettre toutes les zones de police sur un pied d’égalité, un mécanisme de correction a été prévu. Pour chaque zone de police, la valeur estimée des bâti-ments transférés est comparée à la valeur théorique à laquelle chaque zone a droit. Cette valeur théorique calculée dépend du nombre de gendarmes transférés dans la zone de police concernée
12. Si l’estimation des bâtiments transférés est supé-
rieure à la valeur théorique calculée, la zone est tenue de rembourser la différence. Si la valeur estimée est inférieure à la valeur théorique calculée, la zone de police reçoit la différence. 
En vue de l’application de ce mécanisme de correction, un fonds organique a été créé auprès du SPF Budget et Contrôle de la gestion (B&CG). Les moyens de ce fonds sont notamment constitués par le produit de la vente des bâtiments dont le transfert a été refusé et par les recettes provenant de la mise en location temporaire de ces bâtiments. Pour 2005, les recettes et les dépenses du fonds ont été estimées respectivement à 7 et 4 millions d’euros.
Les recettes enregistrées proviennent toutefois uniquement du transfert des contrats de bail
13. Dans le cadre du mécanisme de correction, aucune opération n’a encore été 
effectuée, en raison de l’absence d’un arrêté royal ﬁ  xant les paramètres déﬁ  nitifs de 
ce mécanisme. La compétence relative au fonds budgétaire, initialement conﬁ  ée au 
SPF B&CG, a été transférée au SPF Intérieur à partir de l’année budgétaire 2006.
/L50776 SECTION  04 – SPF P ERSONNEL  ET ORGANISATION  
Les crédits prévus pour la réforme et la modernisation de la fonction publique sont restés fortement sous-utilisés, principalement en raison des retards enregistrés dans l’exécution de certains projets, parmi lesquels les Business Process Reengi-
neering  (BPR) et les formations certiﬁ  ées.
Le transfert d’une partie des recettes issues de la titrisation des dettes ﬁ  scales vers un fonds spécial créé auprès du SPF Personnel et Organisation (SPF P&O) va à l’encontre du principe de transparence du budget.
1 Crédits destinés à la modernisation
tion de la fonction publique. À cet effet ont été ouverts au budget initial 2005 un crédit non dissocié
14 de 6,6 millions d’euros et un crédit dissocié15 de 11,1 mil-
lions d’euros au titre d’engagements et de 8,1 millions d’euros au titre d’ordonnance-ments. En cours d’année, un ajustement budgétaire a porté le crédit non dissocié à près de 7,7 millions d’euros.
12 La valeur théorique calculée est égale au nombre de gendarmes transférés, multiplié par 25 m² et par 
1.338,63 euros par m2.
13 Alors que, dans le courant de l’année 2006, le fonds a également perçu quelques recettes provenant 
de la vente de bâtiments.
14 Allocations de base 31.10.12.50.
15 Allocations de base 31.10.12.51.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   218 9370-06_RH_Boek163_03.indd   218 13-10-2006   13:35:39 13-10-2006   13:35:39  163e Boek van het Rekenhof 219Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
2 Programma 03.41.2 – Gebouwen van politiezones
In het kader van de hervorming van de politiediensten is in de programmawet van 
19 juli 2001 een bepaling opgenomen die de overdracht van de administratieve en 
logistieke gebouwen van de ex-rijkswachtbrigades en hun terreinen aan de politiezo-nes regelt. 
Om de politiezones gelijk te behandelen werd een correctiemechanisme opgesteld. 
Per politiezone wordt de geschatte waarde van de overgedragen gebouwen vergele-ken met de berekende theoretische waarde waarop elke zone recht heeft. Deze berekende theoretische waarde hangt af
12 van het aantal overgedragen rijkswach-
ters in de politiezone. Indien de schatting van de overgedragen gebouwen hoger ligt dan de berekende theoretische waarde, dan moet de zone het verschil terugbetalen. Ligt de geschatte waarde lager, dan krijgt de politiezone het verschil bijgepast. 
Om dit correctiemechanisme uit te voeren, werd bij de FOD Budget & Beheerscon-trole (B&B) een organiek fonds opgericht. Dat wordt mee gestijfd door de opbrengst uit de verkoop van de gebouwen waarvoor werd afgezien van de overdracht en de opbrengst van de tijdelijke verhuring van deze gebouwen. De ontvangsten en uitga-ven van het fonds werden voor 2005 respectievelijk op 7 en 4 miljoen euro geraamd.
Er werden echter enkel ontvangsten geregistreerd voor de overgedragen huurover-eenkomsten
13. In het kader van het correctiemechanisme werden nog geen verrich-
tingen uitgevoerd. Dit komt doordat het koninklijk besluit dat de deﬁ  nitieve parame-
ters van het correctiemechanisme moet vastleggen, nog ontbreekt. Vanaf het begrotingsjaar 2006 is de bevoegdheid voor het begrotingsfonds overgedragen van de FOD B&B naar de FOD Binnenlandse Zaken.
De kredieten voor de hervorming en de modernisering van het openbaar ambt ble-ven sterk onderbenut. Dat komt hoofdzakelijk door vertragingen bij de uitvoering van bepaalde projecten, waaronder de Business Process Reengineerings  (BPR’s) en 
de gecertiﬁ  ceerde opleidingen.
Een deel van de opbrengsten van de effectisering van belastingsschulden wordt 
doorgestort naar een speciaal fonds van de FOD Personeel en Organisatie (P&O). Dat gaat in tegen het principe van de transparantie van de begroting.
1 Moderniseringskredieten
het openbaar ambt. In de initiële begroting 2005 werd hiervoor een niet-gesplitst krediet
14 van 6,6 miljoen euro en een gesplitst krediet15 van 11,1 miljoen euro aan 
vastleggingen en 8,1 miljoen euro aan ordonnanceringen ingeschreven. Door een begrotingsaanpassing werd het niet-gesplitst krediet in de loop van het jaar nog tot bijna 7,7 miljoen euro verhoogd.
12 De berekende theoretische waarde is gelijk aan het aantal overgedragen rijkswachters maal 25 m2 per 
persoon maal 1.338,63 euro per m2.
13 In de loop van 2006 zijn er ook enkele ontvangsten geregistreerd voor de verkoop van gebouwen.
14 Basisallocatie 31.10.12.50. 
15 Basisallocatie 31.10.12.51.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   219 9370-06_RH_Boek163_03.indd   219 13-10-2006   13:35:40 13-10-2006   13:35:40 220 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
La note de politique générale du ministre de la Fonction publique indique que, lors de 
l’affectation des crédits destinés à la modernisation, il convient de ﬁ  xer des priorités, 
étant donné que les projets prévus par les différents départements nécessitent davantage de crédits que ceux disponibles dans l’enveloppe consacrée à la moderni-sation
16.
Le tableau suivant montre cependant qu’à la ﬁ  n de l’année 2005, le crédit non disso-
cié (CND) n’avait fait l’objet d’engagements et d’ordonnancements qu’à concurrence respectivement de 69,4 et 22,5 %. En ce qui concerne le crédit dissocié (CD), il n’avait fait l’objet d’engagements et d’ordonnancements qu’à concurrence respecti-vement de 32,1 et 62,1 %.
16 Doc. parl. , Chambre, DOC 51-1371/041.
17 Pratiquement tous les engagements effectués sur le crédit dissocié ont été exécutés en décembre. En 
outre, des dépenses réalisées dans le cadre d’une campagne médiatique au sujet de la diversité, d’un montant de 795.598 euros, ont encore été inscrites, en 2006, à la charge du budget 2005, alors que la date de clôture des engagements relatifs à l’année budgétaire précitée était dépassée.Tableau 34 – Taux d’utilisation des crédits destinés à la modernisation (en millions d’euros)
Engagement 
31.10.12.50 CND 7,7 5,3 69,4 % 7,7 1,7 22,5 %
31.10.74.12 CD 11,2 3,6 32,1 % 8,1 5,1 62,1 %
Les principales raisons de cette sous-utilisation sont l’élaboration tardive de la liste 
des priorités (mars 2005) et le démarrage tardif ou le non-démarrage de certains projets, dont les projets d’amélioration et les formations certiﬁ  ées
17.
Les projets d’amélioration ou BPR représentent une part importante des crédits des-
tinés à la modernisation. Des engagements d’un montant de 6,7 millions euros 
auraient été effectués en 2005 sur les crédits dissociés et non dissociés en vue d’or-ganiser ces projets de modernisation auprès des différentes entités fédérales. La note de politique générale du ministre de la Fonction publique prévoyait notamment d’effectuer, en 2005, des BPR auprès des établissements pénitentiaires, des greffes et des parquets, des services de la Politique scientiﬁ  que et de l’Institut géographique 
national (IGN).
Les BPR concernant le SPF Justice n’ont pas démarré en 2005. En outre, il a également été décidé dans le cadre de projets en cours, tels que ceux 
concernant l’Institut géographique national et les services de la Politique scientiﬁ  que, 
de ne pas faire appel à des consultants externes, réduisant ainsi les crédits néces-saires.
Par contre, étant donné les nouvelles priorités, deux autres projets d’amélioration 
ont été mis en route au sein du SPF Santé publique. Il s’agit des projets concernant l’approche de l’absentéisme pour cause de maladie mis en place au Centre d’étude et de recherches vétérinaires et agrochimiques (CODA) et à l’Institut scientiﬁ  que de 
la santé publique (ISP). En décembre 2005, un montant de près de 2,2 millions d’euros avait été engagé à cet effet.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   220 9370-06_RH_Boek163_03.indd   220 13-10-2006   13:35:40 13-10-2006   13:35:40  163e Boek van het Rekenhof 221Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
De beleidsnota van de minister van Ambtenarenzaken geeft aan dat er bij de beste-
ding van de moderniseringskredieten prioriteiten moeten worden vastgelegd, omdat de projecten voor de diverse departementen meer kredieten vergen dan er beschik-baar zijn op de moderniseringsenveloppe
16.
Zoals uit onderstaande tabel blijkt, was eind 2005 van het niet-gesplitste krediet 
(NGK) echter maar 69,4 % vastgelegd en 22,5 % geordonnanceerd. Van het gesplitste 
krediet (GK) was slechts 32,1 % vastgelegd en 62,1 % geordonnanceerd.
16 Parl. St.  Kamer, DOC 51 1371/041.
17 Op het gesplitste krediet vielen bijna alle vastleggingen in december te noteren. Daarenboven werden 
in 2006 nog uitgaven in het kader van een mediacampagne rond diversiteit, voor 795.598 euro, vastge-legd lastens de begroting 2005, hoewel de afsluitingsdatum voor de vastleggingen betreffende dat begrotingsjaar was verstreken.Tabel 34 – Benuttingsgraad van de moderniseringskredieten (in miljoen euro)
Krediet-
31.10.12.50 NGK 7,7 5,3 69,4 % 7,7 1,7 22,5 %
31.10.74.12 GK 11,2 3,6 32,1 % 8,1 5,1 62,1 %
Deze onderbenutting kan worden verklaard doordat de prioriteitenlijst laattijdig werd 
opgemaakt (maart 2005) en sommige projecten, waaronder verbeterprojecten en gecertiﬁ  ceerde opleidingen, niet of laattijdig werden opgestart.
17
De verbeterprojecten of BPR’s nemen een belangrijk aandeel in in de modernise-ringskredieten. Voor de organisatie van deze moderniseringsprojecten bij de diverse federale entiteiten zou in 2005 op de niet-gesplitste en gesplitste kredieten samen 6,7 miljoen euro worden vastgelegd. Volgens de beleidsnota van de minister van Ambtenarenzaken waren in 2005 onder meer BPR’s gepland bij het gevangeniswe-zen, bij de grifﬁ  es en parketten, bij de diensten van Wetenschapsbeleid en bij het 
Nationaal Geograﬁ  sch Instituut (NGI).
De BPR’s bij de FOD Justitie werden niet aangevat in 2005.
Daarnaast werd ook beslist voor sommige BPR’s die wel werden opgestart, zoals die bij het Nationaal Geograﬁ  sch Instituut en bij de diensten van het Wetenschapsbeleid 
geen beroep te doen op externe consultancy, waardoor minder kredieten nodig waren.
Wel werden, door nieuwe prioriteiten, nog twee verbeterprojecten opgestart bij de FOD Volksgezondheid over de aanpak van het ziekteverzuim, bij het Centrum voor Onder-zoek in Diergeneeskunde en Agrochemie (CODA) en bij het Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid (WIV). In december 2005 werd hiervoor bijna 2,2 miljoen euro vast-gelegd.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   221 9370-06_RH_Boek163_03.indd   221 13-10-2006   13:35:40 13-10-2006   13:35:40 222 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Un autre poste important du crédit de modernisation concerne le projet relatif aux 
formations certiﬁ  ées pour les agents du niveau A. Le coût de l’organisation de ces 
formations par l’Institut de formation de l’administration fédérale (IFA) a été estimé à 4,6 millions d’euros. Ce montant se basait sur une hypothèse maximaliste de sous-traitance complète des activités de cours, une estimation maximaliste de la partici-pation du public cible potentiel et, en outre, un montant élevé pour la location de locaux de cours à l’extérieur. 
Le projet a été concrétisé dans le courant de l’année 2005 et l’estimation a été ajus-
tée. L’IFA a trouvé une solution pour ne pas devoir louer les locaux de cours néces-saires à l’extérieur et il a été décidé de faire donner, intégralement ou partiellement, un tiers des formations par des formateurs internes. 
Cette solution n’a pas permis d’éviter un retard dans le projet ; ﬁ  nalement, les enga-
gements ne se sont élevés qu’à 182.984 d’euros. L’ensemble du processus d’inscrip-
tion s’est, en effet, déroulé beaucoup plus lentement que prévu. Alors qu’il avait été supposé que les 17 commissions spécialisées auraient mis au point l’offre de forma-tions certiﬁ  ées pour chaque branche au plus tard en juin 2005, les quatre premières 
brochures, accompagnées d’un formulaire d’inscription, n’ont été placées sur le site du portail fédéral qu’en novembre 2005.
2 Fonds spécial
À l’occasion de l’élaboration du budget 2005, le gouvernement a annoncé qu’une 
partie des recettes provenant de la titrisation d’arriérés d’impôts (environ 15 %, soit 40 millions d’euros)
18 serait investie dans le renforcement des moyens TIC en sou-
tien de l’administration ﬁ  scale et des supports juridique et de gestion.
Dans le courant du mois de décembre 2005, un montant de 55 millions d’euros a été versé au fonds spécial du SPF P&O, repris à l’article 63.01 A
19.
Le fonds ﬁ  gurait auparavant dans la section “particulière” du budget (titre IV), mais 
il n’a pas, contrairement à la plupart des autres fonds de ce titre, été supprimé ou transformé en fonds budgétaire organique à l’occasion de la réforme budgétaire de 1989
20.
Ce fonds constituait, par le passé, un instrument permettant à l’État de mener une politique d’achat centralisée. L’Ofﬁ  ce central des fournitures (OCF), et par la suite 
le Bureau fédéral d’achats (BFA), passait les commandes et payait les fournisseurs par le biais des moyens mis à la disposition du fonds spécial par les autorités clientes et inscrits à la charge de leur budget. Le 15 mai 2002, le BFA a été supprimé et a été remplacé par un nouveau modèle d’achat qui rend les services publics fédéraux responsables du traitement opérationnel de leurs achats.
Bien que le ministre de la Fonction publique ait déjà proposé en 2004 au ministre du 
Budget de supprimer ce fonds, il continue à être utilisé à d’autres ﬁ  ns. Cette façon 
de procéder, qui a pour effet de soustraire les dépenses concernées aux dépenses primaires, va à l’encontre de la transparence du budget.
18 Cette opération est analysée au Chapitre 3 Recettes. 
19 Lors du contrôle budgétaire de mars 2006, il a été décidé que, dans ce cadre, le SPF P&O fonctionne-
rait à la demande et pour le compte du SPF Finances en vue d’améliorer le fonctionnement du dépar-tement précité.
20 Le fonds spécial a été intégré parmi les services de l’État à gestion séparée (ancien régime).
9370-06_RH_Boek163_03.indd   222 9370-06_RH_Boek163_03.indd   222 13-10-2006   13:35:40 13-10-2006   13:35:40  163e Boek van het Rekenhof 223Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Een andere belangrijke post in het moderniseringskrediet betreft het project voor de 
gecertiﬁ  ceerde opleidingen voor de ambtenaren van niveau A. De kostprijs voor de 
organisatie door het Opleidingsinstituut van de Federale Overheid (OFO) van deze opleidingen werd op 4,6 miljoen euro geraamd. Dit bedrag was gebaseerd op de maximalistische hypothese dat de lessen volledig zouden worden uitbesteed, een maximalistische raming qua deelname van het potentiële doelpubliek en bovendien een groot aandeel voor huur van externe leslokalen.
In de loop van 2005 nam het project concrete vormen aan en werd de raming bijge-
steld. Het OFO vond een oplossing voor de nodige leslokalen waarbij niet extern hoefde te worden gehuurd en er werd voor geopteerd om een derde van de opleidin-gen geheel of gedeeltelijk met interne lesgevers te realiseren.
Dit kon niet voorkomen dat het project vertraging opliep. Uiteindelijk is slechts 
182.984 euro vastgelegd. Het hele inschrijvingsproces verliep immers veel trager dan verwacht. Daar waar verondersteld werd dat de 17 vakcommissies het aanbod van gecertiﬁ  ceerde opleidingen voor elke vakrichting uiterlijk in juni 2005 zouden hebben 
uitgewerkt, stonden de eerste vier brochures met een inschrijvingsformulier pas in november 2005 op de federale portaalsite.
2 Speciaal fonds
Bij de begrotingsopmaak voor het jaar 2005 kondigde de regering aan dat een 
gedeelte van de opbrengst van de effectisering van achterstallige belastingen18 
(circa 15 % of 40 miljoen euro), zou worden geïnvesteerd in een doorgedreven onder-steuning van de ﬁ  scale administratie door ICT-middelen, juridische ondersteuning en 
managementsupport.
In de loop van december 2005 werd 55 miljoen euro gestort in een speciaal fonds van de FOD P&O opgenomen in artikel 63.01 A.
19
Dit fonds was vroeger opgenomen in de zogeheten afzonderlijke sectie van de begro-ting (Titel IV), maar werd – anders dan de meeste andere fondsen van Titel IV – naar aanleiding van de budgettaire hervorming van 1989 niet afgeschaft of omgevormd in een organiek begrotingsfonds
20.
Het fonds vormde in het verleden een instrument waarmee de Staat een gecentrali-seerd aankoopbeleid voerde. Het Centraal Bureau voor Benodigdheden (CBB) en later het Federaal Aankoopbureau (FAB) plaatste de bestellingen en betaalde de leveran-ciers met het geld dat de klanten-overheden lastens hun begrotingen ter beschikking van het speciale fonds hadden gesteld. Op 15 mei 2002 werd het FAB opgeheven en kwam er een nieuw aankoopmodel, waarbij de federale overheidsdiensten voortaan zelf verantwoordelijk zijn voor de operationele afhandeling van de aankopen. 
Hoewel de minister van Ambtenarenzaken al in 2004 aan de minister van Begroting had voorgesteld het fonds af te schaffen, wordt het nu dus opnieuw gebruikt voor andere doeleinden. Deze werkwijze heeft tot gevolg dat de desbetreffende uitgaven worden onttrokken aan de primaire uitgaven en gaat aldus in tegen de transparantie van de begroting.
18 Dit onderwerp wordt nader uitgewerkt in hoofdstuk 3 – Ontvangsten.
19 Tijdens de begrotingscontrole van maart 2006 werd beslist dat de FOD P&O in dit kader werkt in 
opdracht van en voor rekening van de FOD Financiën met het oog op een betere werking van laatst-genoemd departement.
20 Het speciale fonds werd ondergebracht bij de staatsdiensten met afzonderlijk beheer (oud regime).
9370-06_RH_Boek163_03.indd   223 9370-06_RH_Boek163_03.indd   223 13-10-2006   13:35:40 13-10-2006   13:35:40 224 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
/L50776  SECTION  05 – SPF T ECHNOLOGIE  DE L’INFORMATION  
ET DE LA COMMUNICATION  (FEDICT ) – 
PROGRAMME  05.31.1 – SERVICES  OPÉRATIONNELS
À la suite de limitations imposées au niveau des crédits d’ordonnancement, les 
crédits d’engagement n’ont été que partiellement utilisés. Plusieurs projets ont ainsi connu du retard. 
La plupart des crédits destinés au SPF Technologie de l’information et de la com-munication (Fedict) ont été ouverts au programme 03.31.1 – Services opération-nels. Ce programme contient les crédits destinés aux dépenses à effectuer en matière d’informatique et de moyens de communication dans le cadre des fonde-
ments
21 et des projets annoncés dans la note de politique générale du secrétaire 
d’État à l’Informatisation de l’État pour l’année budgétaire 200522.
Pour ce programme, le budget de l’année 2005 avait prévu un crédit non dissocié de 10 millions d’euros, un crédit d’ordonnancement dissocié de 11,7 millions d’euros et un crédit d’engagement dissocié de 12 millions d’euros.
La note de politique générale relative à l’année 2005 ne contenait, toutefois, aucune 
information au sujet du coût des projets annoncés. La justiﬁ  cation du budget ne comportait pas davantage de ventilation intégrale et détaillée des frais estimés per-mettant de renvoyer aux objectifs et aux projets mentionnés dans la note précitée. 
prévues aux réalisations déﬁ  nitives. Globalement, en 2005, 99,6 % des crédits non dissociés ont été utilisés. Sur ce montant, 65,3 % ont déjà été ordonnancés au cours de la même année. Quant aux crédits dissociés, 98,2 % ont été ordonnancés, mais 48,2 % seulement ont été engagés.
La sous-utilisation du crédit d’engagement dissocié est liée à la limitation des crédits 
d’ordonnancement dans le budget 2006. Sur les 12,1 millions d’euros prévus pour cette année dans l’enveloppe d’ordonnancement, 11,2 millions doivent être affectés à des obligations contractées avant le 1
er janvier 2006. Aﬁ  n de ne pas compromettre 
le règlement ﬁ  nancier des contrats, il a été décidé de n’utiliser en 2005 qu’une partie 
du crédit d’engagement dissocié.
Ainsi, les projets prévus concernant le site portail be-health23, le permis de conduire24 
et l’archivage25 n’ont pas pu être entamés en 2005.
21 Notamment le portail fédéral, la carte d’identité électronique et un réseau à grande vitesse reliant tous 
les services publics fédéraux.
22 Doc. parl. , Chambre, DOC 51-1371/001.
23 Be-health  est un site portail, accessible tant aux prestataires de soins de santé qu’aux patients, sur 
lequel toutes les informations et applications du secteur sont disponibles.
24 L’objectif est d’utiliser la carte d’identité électronique comme clé d’accès au ﬁ  chier de données des 
permis de conduire, rendant ainsi le permis de conduire (papier) de facto superﬂ  u. 
25 Il s’agit d’enregistrer électroniquement les documents, en particulier ceux signés à l’aide d’une carte 
d’identité électronique.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   224 9370-06_RH_Boek163_03.indd   224 13-10-2006   13:35:40 13-10-2006   13:35:40  163e Boek van het Rekenhof 225Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
/L50776  SECTIE 05 – FOD I NFORMATIE  EN COMMUNICATIE -
TECHNOLOGIE  (FEDICT ) – PROGRAMMA  05.31.1 – 
OPERATIONELE  DIENSTEN
Ten gevolge van opgelegde beperkingen inzake de ordonnanceringskredieten wer-
den de vastleggingskredieten slechts gedeeltelijk aangewend, waardoor enkele projecten vertraging opliepen. 
De meeste kredieten bestemd voor de FOD Informatie-en Communicatietechnologie 
(Fedict) zijn ingeschreven onder het programma 03.31.1 – Operationele diensten, dat de kredieten bevat voor uitgaven voor informatica en communicatiemiddelen in het kader van de zogenaamde bouwstenen
21 en de projecten aangekondigd in de 
algemene beleidsnota voor het begrotingsjaar 2005 van de staatssecretaris voor Informatisering van de Staat
22.
Voor dit programma was in de begroting van het jaar 2005 een niet-gesplitst krediet 
van 10 miljoen euro, een gesplitst ordonnanceringskrediet van 11,7 miljoen euro en 
een gesplitst vastleggingskrediet van 12 miljoen euro opgenomen.
De beleidsnota voor het jaar 2005 bevatte echter geen informatie over de kostprijs van de aangekondigde projecten. De verantwoording bij de begroting bevatte evenmin een volledige en gedetailleerde opsplitsing van de geraamde kosten die een terugkop-peling naar de doelstellingen en projecten vermeld in de beleidsnota, mogelijk maakt. 
Bijgevolg is het niet mogelijk om de geplande bestedingen in detail te vergelijken met de uiteindelijke verwezenlijkingen. Globaal werd in 2005 99,6 % van de niet-gesplitste kredieten benut. Daarvan werd in hetzelfde jaar al 65,3 % geordonnan-ceerd. Van de gesplitste kredieten werd 98,2 % geordonnanceerd doch slechts 48,2 % vastgelegd.
De onderbenutting van het gesplitste vastleggingskrediet houdt verband met de beperking van de ordonnanceringskredieten in de begroting 2006. Van de ordon-nanceringsenveloppe van 12,1 miljoen euro die voor dit jaar was uitgetrokken, dient 11,2 miljoen euro besteed te worden aan verplichtingen die dateren van voor 1 januari 2006. Om de ﬁ  nanciële afhandeling van de contracten niet in het gedrang te brengen, werd er daarom voor geopteerd om het gesplitste vastleggingskrediet in 2005 slechts gedeeltelijk te gebruiken.
Hierdoor konden de geplande projecten portaalsite be-health23, rijbewijs24 en archi-
vering25 niet worden opgestart in 2005.
21 O.m. een hogesnelheidsnetwerk tussen alle federale overheidsdiensten, de federale portaalsite, de 
elektronische identiteitskaart.
22 Parl. St . Kamer, DOC 51-1371/001.
23 Be-health is een portaalsite, toegankelijk voor zowel de gezondheidsverstrekkers als de patiënten, 
waarop alle informatie en toepassingen van de sector beschikbaar worden gesteld.
24 Het is de bedoeling om de elektronische identiteitskaart te gebruiken als toegangssleutel tot het 
gegevensbestand van de rijbewijzen waardoor het (papieren) rijbewijs de facto overbodig wordt.
25 Het betreft de elektronische opslag van documenten en speciﬁ  ek deze die met een elektronische 
identiteitskaart zijn ondertekend.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   225 9370-06_RH_Boek163_03.indd   225 13-10-2006   13:35:40 13-10-2006   13:35:40 226 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
/L50776  SECTION  12 – SPF J USTICE  : 
SURVEILLANCE  ÉLECTRONIQUE  DES DÉTENUS
Le nombre de détenus soumis au régime de la surveillance électronique est demeuré 
longtemps inférieur à l’objectif poursuivi par le conseil des ministres. Par ailleurs, en 2005, les dépenses de personnel affecté à la surveillance électronique ont été confondues avec les dépenses de personnel de la direction générale Exécution des peines et mesures. Il conviendrait que la surveillance électronique des détenus fasse l’objet d’un programme distinct dans le budget général des dépenses. De plus, le SPF Justice a pris en charge le paiement d’une allocation aux détenus soumis au régime de la surveillance électronique, car ces derniers ne peuvent bénéﬁ  cier du revenu d’intégration sociale. 
La surveillance électronique des détenus, qui consiste à permettre à des condamnés de subir l’ensemble ou une partie de leur peine privative de liberté en dehors de la prison, selon un plan d’exécution dont le respect est contrôlé notamment par des moyens électroniques, fait l’objet de la loi du 17 mai 2006
26. La surveillance électro-
nique était auparavant régie par des circulaires ministérielles27. 
longtemps inférieur à l’objectif de 450 personnes prévu par le conseil des ministres 
du 25 avril 2003. Cet objectif a toutefois été atteint au cours de l’année 2006.
Parmi les crédits relatifs à la surveillance électronique, rattachés à ceux de la direction générale Exécution des peines et mesures
28, les crédits de personnel, s’élevant à 
1,5 million d’euros, n’ont été consommés, en 2005, qu’à concurrence de 25.000 euros.
Cette situation résulte du fait que les traitements du personnel du Centre national de surveillance électronique (CNSE), dont le cadre reprend une soixantaine d’équi-valents temps plein, ont été imputés à charge des crédits généraux de la direction générale Exécution des peines et mesures
29, nuisant ainsi à la transparence du 
budget.
Compte tenu de leur affectation particulière, les crédits nécessaires au CNSE devraient être regroupés dans le budget du SPF non plus au sein d’une activité par-ticulière liée au programme de subsistance de la direction générale Exécution des peines et mesures, mais dans un programme spéciﬁ  que.
Par ailleurs, en vertu de l’arrêté royal du 11 juillet 2002 portant règlement général en matière de droit à l’intégration sociale
30, le versement du revenu d’intégration sociale 
est suspendu pour la période durant laquelle une personne subit une peine privative de liberté et est inscrite au rôle d’un établissement pénitentiaire. Ce régime de sus-pension est également applicable aux personnes placées sous surveillance électroni-que. Le SPF Justice, sur la base d’une disposition légale inscrite au budget général des dépenses
31, a pris en charge le paiement d’une allocation de substitution au 
26 La loi du 17 mai 2006, relative au statut juridique externe des personnes condamnées à une peine 
privative de liberté et aux droits reconnus à la victime dans le cadre des modalités d’exécution de la peine, est applicable aux condamnés qui se trouvent à six mois près dans les conditions de temps pour l’octroi d’une libération conditionnelle ou ont été condamnés à une ou plusieurs peines privatives de liberté dont la partie exécutoire n’excède pas trois ans (articles 22 et 23). 
27 Notamment la circulaire ministérielle du 9 août 2002.
28 Programme 12.51.0 du budget général des dépenses.
29 Allocations de base 51.01.1103 et 51.01.1104 au lieu des allocations de base 51.04.1103 et 
51.04.1104. 
30 Article 39.
31 Article 2.12.7
9370-06_RH_Boek163_03.indd   226 9370-06_RH_Boek163_03.indd   226 13-10-2006   13:35:40 13-10-2006   13:35:40  163e Boek van het Rekenhof 227Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
/L50776  SECTIE 12 – FOD J USTITIE : 
ELEKTRONISCH  TOEZICHT  OP GEDETINEERDEN
Het aantal gedetineerden dat onder elektronisch toezicht staat, was lange tijd lager 
dan het streefcijfer vooropgesteld door de Ministerraad. Bovendien konden de uit-gaven voor het personeel dat instaat voor het elektronisch toezicht, in 2005 niet onderscheiden worden van de personeelsuitgaven van het directoraat-generaal Uit-voering van Straffen en Maatregelen. Het verdient de voorkeur om het elektronisch toezicht op gedetineerden op te nemen in een afzonderlijk programma in de alge-mene uitgavenbegroting. Bovendien betaalt de FOD Justitie een toelage aan de gevangenen onderworpen aan het elektronisch toezicht, omdat ze niet kunnen genieten van het leeﬂ  oon. 
Het elektronisch toezicht op gedetineerden, dat erin bestaat veroordeelden in de 
gelegenheid te stellen een deel van hun vrijheidsstraf buiten de gevangenis door te brengen volgens een uitvoeringsplan waarvan de naleving onder meer door elektro-nische middelen wordt gecontroleerd, wordt geregeld door de wet van 17 mei 2006
26. 
Voordien werd het elektronisch toezicht geregeld door ministeriële omzendbrieven27. 
Het aantal gedetineerden onderworpen aan het elektronisch toezicht was lange tijd lager dan 450, het streefcijfer vooropgesteld in de Ministerraad van 25 april 2003. Deze doelstelling werd echter in de loop van 2006 bereikt.
Van de kredieten die op de begroting van het directoraat-generaal Uitvoering van 
Straffen en Maatregelen voorzien zijn voor de activiteiten met betrekking tot het elektronisch toezicht
28, werden de personeelskredieten, die 1,5 miljoen euro bedroe-
gen, in 2005 slechts voor 25.000 euro benut.
Dit is te wijten aan het feit dat de bezoldigingen van het personeel van het Nationaal 
Centrum voor Elektronisch Toezicht (NCET), waarvan de formatie uit een zestigtal 
voltijds equivalenten bestaat, werden aangerekend op de algemene kredieten van het directoraat-generaal Uitvoering van Straffen en Maatregelen
29. Hierdoor wordt 
de doorzichtbaarheid van de begroting geschaad.
Wegens hun speciﬁ  eke bestemming zouden de kredieten vereist voor het NCET niet 
langer opgenomen moeten worden als een bijzondere activiteit van het bestaansmid-
delenprogramma van het directoraat-generaal Uitvoering van Straffen en Maatrege-len, maar gehergroepeerd worden in één speciﬁ  ek programma van de begroting van 
de FOD.
Daarnaast wordt overeenkomstig het koninklijk besluit van 11 juli 2002 houdende het 
algemeen reglement betreffende het recht op maatschappelijke integratie
30, de stor-
ting van het leeﬂ  oon opgeschort tijdens de periode waarin iemand aan een vrijheids-
straf is onderworpen en ingeschreven is op de rol van een straﬁ  nrichting. Die opschor-
ting is tevens van toepassing op personen die onder elektronisch toezicht zijn geplaatst. Op grond van een wettelijke bepaling in de algemene uitgavenbegroting
31 
26 De wet van 17 mei 2006 betreffende de externe rechtspositie van de veroordeelden tot een vrijheids-
straf en de aan het slachtoffer toegekende rechten in het raam van de strafuitvoeringsmodaliteiten, is van toepassing op de veroordeelde die zich op zes maanden na, in de tijdsvoorwaarden bevindt voor de toekenning van de voorwaardelijke invrijheidsstelling, of die veroordeeld is tot één of meer vrijheids-straffen waarvan het uitvoerbaar gedeelte niet meer dan drie jaar bedraagt (artikelen 22 en 23). 
27 Zie o.m. de ministeriële omzendbrief van 9 augustus 2002.
28 Programma 12.51.0 van de algemene uitgavenbegroting.
29 Basisallocaties 51.01.1103 en 51.01.1104 i.p.v. de basisallocaties 51.04.1103 en 51.04.1104. 
30 Artikel 39.
31 Artikel 2.12.7
9370-06_RH_Boek163_03.indd   227 9370-06_RH_Boek163_03.indd   227 13-10-2006   13:35:40 13-10-2006   13:35:40 228 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
revenu d’intégration sociale, actuellement inférieure à ce revenu32. La charge budgé-
taire de cette allocation pourrait s’accroître de manière signiﬁ  cative si un nombre 
plus important de détenus était, dans l’avenir, soumis au régime de la surveillance électronique et si l’allocation payée aux détenus était alignée sur le revenu d’intégra-tion sociale.
/L50776  SECTION  13 – I NTÉRIEUR  – F ONDS  DES ENTREPRISES  
DE GARDIENNAGE , DES ENTREPRISES  DE SÉCURITÉ  ET 
DES SERVICES  INTERNES  DE GARDIENNAGE
En raison d’une disproportion entre les recettes et les dépenses du fonds des entre-prises de gardiennage et de sécurité, un solde important et inutilisé s’est accumulé au cours des années. Ce solde déjà susceptible d’être majoré suite à la perception des droits constatés pourrait se voir augmenté par une adaptation périodique des redevances qui alimentent le fonds. Une telle adaptation, bien que prévue en 1999, n’a toutefois pas encore été effectuée. Enﬁ  n, le Conseil consultatif de la sécurité privée, créé par la loi, n’a pas été mis en place.
Le domaine de la sécurité privée est encadré par la loi du 10 avril 1990 réglementant 
la sécurité privée et particulière. Les prestations visées par la loi concernent notam-ment la protection des biens, des personnes, le transport de valeurs, la conception, l’installation et la gestion de systèmes et de centraux d’alarmes.
Ces prestations peuvent être exercées par des entreprises de gardiennage, des ser-
vices internes de gardiennage ou des entreprises de sécurité, soumises à une auto-risation préalable accordée par le ministre de l’Intérieur.
Par ailleurs, la pratique de la profession de détective privé est également soumise au 
contrôle et à l’accord du ministre de l’Intérieur
33.
Pour couvrir les frais de contrôle de ces entreprises et services de sécurité privée, 
des redevances ont été ﬁ  xées par arrêté royal34 et par la loi encadrant la profession 
de détective privé35. Leur produit est affecté à un fonds inscrit à la section 13 du 
budget général des dépenses36. Ce fonds récolte également les amendes administra-
tives prévues par la loi du 10 avril 1990.
Les recettes affectées à ce fonds budgétaire ont été estimées pour 2005 à 2,7 mil-
lions d’euros et les montants perçus ont atteint 2,3 millions d’euros37.
Le tableau ci-après illustre l’évolution des moyens disponibles du fonds budgétaire.
32 Allocation de base 51.04.33.01 – Revenu d’intégration sociale pour les détenus sous surveillance élec-
tronique. Un montant de 704.000 euros avait été inscrit au budget ajusté 2005. Cette allocation, pour les isolés, est de 522 euros par mois alors que le revenu d’intégration atteint 625,6 euros.
33 Loi du 19 juillet 1991 organisant la profession de détective privé.
34 Arrêté royal du 8 février 1999 ﬁ  xant les redevances à percevoir, visées à l’article 20 de la loi du 
10 avril 1990 sur les entreprises de gardiennage, sur les entreprises de sécurité et sur les services internes de gardiennage.
35 Article 20 de la loi du 19 juillet 1991.
36 Fonds des entreprises de gardiennage, des entreprises de sécurité et des services internes de gardien-
nage, inscrit au programme 13.56.1.
37 Suite à des retards de perception, le comptable a enregistré, en janvier 2006, des recettes de 0,6 mil-
lion d’euros, dont la moitié à rattacher à l’année 2005. Quant aux dépenses à charge du fonds, en majorité des frais de personnel, elles se sont élevées à 2,2 millions d’euros en 2005, soit un taux d’uti-lisation de la quasi-totalité des recettes. 
9370-06_RH_Boek163_03.indd   228 9370-06_RH_Boek163_03.indd   228 13-10-2006   13:35:41 13-10-2006   13:35:41  163e Boek van het Rekenhof 229Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
betaalt de FOD Justitie aan deze gevangenen echter een toelage uit die het leeﬂ  oon 
vervangt, maar waarvan het bedrag lager is dan het leeﬂ  oon. De begrotingslast ver-
bonden aan deze toelagen zou gevoelig kunnen toenemen indien in de toekomst een 
groter aantal gevangenen aan dit regime wordt onderworpen en mocht de toelage aangepast worden aan het leeﬂ  oon
32.
/L50776  SECTIE 13 – B INNENLANDSE  ZAKEN – F ONDS  VAN 
DE BEWAKINGS  ONDERNEMINGEN , DE BEVEILIGINGS -
ONDERNEMINGEN  EN DE INTERNE  BEWAKINGSDIENSTEN
Een wanverhouding tussen de ontvangsten en de uitgaven van het Fonds van de bewakingsondernemingen en de beveiligingsondernemingen heeft na verloop van jaren geleid tot een aanzienlijk, niet gebruikt saldo. Dit saldo, dat verhoogd moet worden met de nog te innen vastgestelde rechten, zou door een periodieke aanpas-sing van de retributies, die de ontvangsten van het fonds vormen, nog meer toene-men. Dergelijke aanpassing, hoewel vooropgesteld in 1999, werd echter nog niet doorgevoerd. Bovendien is de bij wet ingestelde Adviesraad inzake Private Veilig-heid niet opgericht.
De wet van 10 april 1990 regelt de private en bijzondere veiligheid. De wet beoogt met name diensten van bescherming van goederen, personen, het vervoer van waarden, 
evenals de ontwikkeling, de installatie en het beheer van alarmsystemen en -centrales.
Die prestaties kunnen worden verricht door bewakingsondernemingen, interne bewa-kingsdiensten of beveiligingsondernemingen die onderworpen zijn aan een vooraf-gaande machtiging toegekend door de minister van Binnenlandse Zaken.
Ook het uitoefenen van het beroep van privédetective is onderworpen aan de controle en de voorafgaandelijke instemming van de minister van Binnenlandse Zaken
33.
Om de kosten van de controle van de beveiligingsondernemingen en -diensten te dekken werden bij koninklijk besluit
34 en in de wet die de uitoefening van het beroep 
van privédetective regelt35, retributies voorzien. De opbrengst ervan wordt bestemd 
voor een fonds dat ingeschreven is in sectie 13 van de algemene uitgavenbegro-ting
36. Het fonds int ook de administratieve boetes waarin de wet van 10 april 1990 
voorziet.
De ontvangsten bestemd voor dat begrotingsfonds werden voor 2005 geraamd op 
2,7 miljoen euro. In totaal werd 2,3 miljoen euro geïnd37.
De onderstaande tabel geeft de evolutie van de beschikbare middelen van het begro-
tingsfonds.
32 Basisallocatie 51.04.33.01 – Leeﬂ  oon voor gedetineerden onder elektronisch toezicht. In de aange-
paste begroting van 2005 werd een bedrag ingeschreven van 704.000 euro. Voor de alleenstaanden 
bedraagt deze toelage 522 euro per maand, terwijl het leeﬂ  oon 625,6 euro bedraagt. 
33 Wet van 19 juli 1991 tot regeling van het beroep van privédetective.
34 Koninklijk besluit van 8 februari 1999 tot vaststelling van de retributies, bedoeld in artikel 20 van de 
wet van 10 april 1990 op de bewakingsondernemingen, de beveiligingsondernemingen en de interne bewakingsdiensten.
35 Artikel 20 van de wet van 19 juli 1991.
36 Fonds van de bewakingsondernemingen, de beveiligingsondernemingen en de interne bewakingsdien-
sten, ingeschreven in programma 13.56.1.
37 Als gevolg van vertragingen bij de inning heeft de rekenplichtige in januari 2006 ontvangsten van 
0,6 miljoen euro geboekt, waarvan de helft betrekking heeft op het jaar 2005. De uitgaven ten laste van het fonds, meestal personeelskosten, bedroegen in 2005 2,2 miljoen euro. Dit betekent dat de ontvangsten vrijwel volledig werden opgebruikt.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   229 9370-06_RH_Boek163_03.indd   229 13-10-2006   13:35:41 13-10-2006   13:35:41 230 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Tableau 35 – Fonds des entreprises de gardiennage et de sécurité – 
moyens en ordonnancement (en millions d’euros)
2003 2004 2005
Solde au 1er janvier 6,5 7,7 8,5
Recettes 2,7 2,5 2,3
Dépenses 1,5 1,7 2,2
Solde au 31 décembre 7,7 8,5 8,6
On constate que, globalement, les dépenses du fonds ne sont pas proportionnelles à 
ses recettes. Il en résulte qu’un solde important et inutilisé s’est formé au cours des années.
De plus, il convient de tenir compte de droits constatés
38 restant à percevoir au 
31 décembre 2005 et susceptibles d’augmenter encore le solde disponible du fonds. 
Les redevances qui alimentent le fonds n’ont volontairement pas été liées à l’évolu-
tion de l’indice des prix à la consommation. Elles auraient dû, selon le rapport au Roi relatif à l’arrêté royal du 8 février 1999, être périodiquement revues, ce qui n’a pas été fait
39. Une telle adaptation périodique des redevances augmenterait d’autant 
plus le solde du fonds.
Enﬁ n, le Conseil consultatif de la sécurité privée, créé par l’article 23bis de la loi du 
10 avril 1990, chargé de conseiller le ministre de l’Intérieur en matière de sécurité 
privée, n’a toujours pas été mis en place, l’arrêté royal déterminant la composition, les tâches et l’organisation de ce Conseil n’ayant pas encore été pris.
/L50776  SECTION  14 – SPF A FFAIRES  ÉTRANGÈRES , 
COMMERCE  EXTÉRIEUR  ET COOPÉRATION  AU 
DÉVELOPPEMENT
La norme minimale visée en matière de coopération au développement a été atteinte en 2005. Ce résultat intègre des dépenses non structurelles. Divers crédits sont, en outre, restés fortement sous-utilisés et certaines infractions à la législation et à la réglementation relatives aux marchés publics ont été relevées. Les recommanda-tions de la Cour des comptes concernent une série de mesures structurelles aux-quelles l’administration a promis de donner suite.
développement (CD)
L’article 458 de la loi-programme du 24 décembre 2002 prévoit que les moyens affectés à l’aide au développement devront atteindre, au plus tard à partir de 2010, au moins 0,7 % du revenu national brut (RNB), selon les critères établis au sein du 
Comité d’aide au développement de l’OCDE. Cet engagement est conﬁ  rmé dans 
l’accord de gouvernement actuel.
38 Inscrits au montant de 2,9 millions d’euros dans le compte du comptable chargé de la perception des 
redevances affectées au fonds.
39 Ces montants sont encore libellés en francs belges.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   230 9370-06_RH_Boek163_03.indd   230 13-10-2006   13:35:41 13-10-2006   13:35:41  163e Boek van het Rekenhof 231Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Tabel 35 – Fonds van de veiligheids- en bewakingsondernemingen –
ordonnanceringsmiddelen (in miljoen euro)
Saldo op 1 januari 6,5 7,7 8,5
Ontvangsten 2,7 2,5 2,3
Uitgaven 1,5 1,7 2,2
Saldo op 31 december 7,7 8,5 8,6
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van de gegevens van de administratie
In het algemeen blijkt dat de uitgaven van het fonds niet in verhouding staan tot de 
ontvangsten ervan. Zo ontstond na verloop van jaren een aanzienlijk, niet gebruikt saldo.
Bovendien moet rekening gehouden worden met vastgestelde rechten
38 die op 
31 december 2005 nog moesten geïnd worden en die het beschikbare saldo van het 
fonds nog kunnen doen toenemen. 
De retributies die de ontvangsten van het fonds vormen, werden bewust niet gekop-
peld aan de schommelingen van het indexcijfer van de consumptieprijzen. Ze hadden echter, aldus het verslag aan de koning bij het koninklijk besluit van 8 februari 1999, van tijd tot tijd aangepast moeten worden
39. Dit is echter niet gebeurd. Een derge-
lijke periodieke aanpassing zou het saldo van het fonds nog meer doen toenemen. 
Tenslotte is de Adviesraad inzake Private Veiligheid, voorzien in artikel 23bis van de 
wet van 10 april 1990 en die ermee belast is de minister van Binnenlandse Zaken te adviseren over private veiligheid, nog steeds niet samengesteld; het koninklijk besluit tot bepaling van de samenstelling, de taken en de organisatie van die raad is nog niet getroffen.
/L50776  SECTIE 14 – FOD B UITENLANDSE  ZAKEN, 
BUITENLANDSE  HANDEL  EN ONTWIKKELINGS -
SAMENWERKING
De beoogde minimale norm inzake ontwikkelingssamenwerking in 2005 werd gehaald. In dit resultaat zijn niet-structurele uitgaven vervat. Bovendien bleven diverse kredieten sterk onderbenut en bleken er enkele inbreuken te zijn op de wetgeving en reglementering inzake de overheidsopdrachten. Het Rekenhof heeft enkele structurele maatregelen aanbevolen, waaraan de administratie beloofde gevolg te geven.
1 Evolutie van de uitgaven inzake ontwikkelingssamenwerking (OS)
Artikel 458 van de programmawet van 24 december 2002 bepaalt dat de middelen 
die worden ingezet voor ontwikkelingshulp, in overeenstemming met de richtsnoeren van het Comité voor ontwikkelingshulp van de OESO, uiterlijk vanaf 2010 ten minste 0,7 % van het bruto nationaal inkomen (BNI) zullen bedragen. In het huidig regeerak-
koord wordt dit engagement bevestigd.
38 Ingeschreven voor een bedrag van 2,9 miljoen euro in de rekening van de rekenplichtige die belast is 
met de inning van de retributies bestemd voor het fonds.
39 De bedragen zijn nog uitgedrukt in Belgische frank.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   231 9370-06_RH_Boek163_03.indd   231 13-10-2006   13:35:41 13-10-2006   13:35:41 232 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
En exécution de cette disposition de la loi-programme40, la note de solidarité 200541 
a ﬁ  xé une norme de croissance pour les dépenses en matière de coopération au 
développement. Cette norme pour 2005 est moins ambitieuse que celle prévue pour 2004 (0,45 % au lieu de 0,50 % du RNB). Il conviendra, dès lors, d’accélérer la croissance au cours des prochaines années
42.
Tableau 36 – Croissance préconisée des dépenses en matière de coopération au 
Estimation RNB Norme de 
croissanceTotal des 
dépensesPart consacrée à 
la CD 
2004 282 822 0,45 1 279,6 767,7
2005 295 849 0,45 1 331,3 800,9
2006 308 224 0,50 1 541,1 924,7
2007 320 168 0,55 1 760,9 1 056,62008 332 297 0,60 1 993,8 1 196,3
2009 344 989 0,65 2 242,4 1 345,5
2010 355 146 0,70 2 486,0 1 491,1
Source : exposé général du budget 2005, Doc. parl. , Chambre, DOC 51-1369/001, p. 200
Les chiffres fournis par l’administration, qui ont entre-temps été conﬁ  rmés par le 
Comité d’aide au développement de l’OCDE43, font apparaître qu’en 2005, les 
dépenses s’inscrivant dans le cadre de l’aide publique belge (ODA44) ont atteint 
0,53 % du RNB ; la norme préconisée est ainsi atteinte. Ce résultat intègre des dépenses non structurelles.
Tout d’abord, il a été procédé à une opération de rattrapage en ce qui concerne le 
paiement des cotisations dues à l’ International Development Association  (IDA)
45. 
Ensuite, la Belgique a accordé des annulations de dettes à concurrence de plus 378 millions d’euros, essentiellement en faveur de l’Irak et du Nigéria
46.
40 La loi-programme du 24 décembre 2002 a complété l’article 10 des lois sur la comptabilité de l’État, 
coordonnées le 17 juillet 1991, en ce sens que l’exposé général du budget doit contenir chaque année une note de solidarité, dans laquelle le gouvernement explique quelles mesures il entend prendre pour satisfaire à ces critères de l’OCDE.
41 Exposé général du budget 2005, Doc. parl ., Chambre, DOC 51-1369/001, p. 195 et suivantes.
42 La note de solidarité 2004 avait prévu un taux de croissance de 0,04 %, tandis que celle pour 2005 ﬁ  xe 
ce pourcentage à 0,05 %, ce qui représente, sur une base annuelle, un effort supplémentaire de 29,6 millions d’euros (la base de calcul étant le RNB 2005).
43 OCDE, Development Assistance Committee, Reference DAC statistical tables, Preliminary ODA in 
2005 (updated 14 April 2006).
44 Ofﬁ  cial Development Aid .
45 À la suite d’une décision du conseil des ministres d’octobre 2003, le paiement de la première tranche 
de la 13e reconstitution des ressources de l’IDA a été reporté en 2004. Deux tranches (au lieu d’une) 
ont donc été payées en 2005, ce qui représente un montant total de 148,3 millions d’euros.
46 198,1 millions d’euros pour l’Irak et 113,1 millions d’euros pour le Nigéria.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   232 9370-06_RH_Boek163_03.indd   232 13-10-2006   13:35:41 13-10-2006   13:35:41  163e Boek van het Rekenhof 233Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
In uitvoering van deze bepaling in de programmawet40, heeft de solidariteitsnota 
200541 een groeipad vastgelegd voor de uitgaven inzake ontwikkelingssamenwer-
king. Deze norm voor 2005 is echter minder ambitieus dan deze waarin werd voor-
zien voor 2004 (0,45 % in plaats van 0,50 % van het BNI). Voor de volgende jaren zal dus een versnelde aangroei moeten worden gerealiseerd.
42
Tabel 36 – Vooropgesteld groeipad van de uitgaven inzake 
ontwikkelingssamenwerking (in miljoen euro)
Raming BNI Groeipad Totaal uitgaven Aandeel OS
2007 320 168 0,55 1 760,9 1 056,6
2008 332 297 0,60 1 993,8 1 196,3
2009 344 989 0,65 2 242,4 1 345,52010 355 146 0,70 2 486,0 1 491,1
Bron: algemene toelichting bij de begroting 2005, Parl. St ., Kamer, DOC 51-1369/001, p. 200
Uit de door de administratie aangereikte cijfers, die inmiddels door het Development 
Assistance Comittee  (DAC) van de OESO werden bevestigd43, blijkt dat in 2005 de 
ODA44-aanrekenbare uitgaven van de Belgische overheden 0,53 % van het BNI 
bedragen, waardoor de vooropgestelde norm werd gehaald. In dit resultaat zijn niet-
structurele uitgaven vervat.
Vooreerst vond een inhaaloperatie plaats met betrekking tot de betaling van de 
bijdragen verschuldigd aan de International Development Association  (IDA)45. Daar-
naast werden voor een bedrag van meer dan 378 miljoen euro schuldkwijtscheldin-gen verleend, in hoofdzaak aan Irak en Nigeria
46.
40 De programmawet van 24 december 2002 heeft artikel 10 van de wetten op de rijkscomptabiliteit, 
gecoördineerd op 17 juli 1991, aangevuld in de zin dat in de algemene toelichting van de begroting jaarlijks een solidariteitsnota moet worden opgenomen waarin de regering verduidelijkt welke maatre-gelen zij zal nemen om tegemoet te komen aan deze richtsnoeren van de OESO.
41 Algemene Toelichting van de begroting 2005, Parl. St . Kamer, DOC. 51-1369/001, p. 195 e.v.
42 In de solidariteitsnota van 2004 was voorzien in een stijgingspercentage van 0,04 % terwijl in de solida-
riteitsnota van 2005 in een stijgingspercentage van 0,05 % wordt voorzien. Jaarlijks houdt dit een bij-komende inspanning in van 29,6 miljoen euro (berekeningsbasis is BNI 2005).
43 OESO, Development Assistance Committee, Reference DAC statistical tables, Preliminary ODA in 
2005 (updated 14 april 2006).
44 Ofﬁ  cial Development Aid . 
45 Door een beslissing van de Ministerraad in oktober 2003 werd de betaling van de eerste schijf voor 
de 13e wedersamenstelling van de middelen van de IDA uitgesteld tot 2004. In 2005 werden 2 schijven 
(in plaats van één) betaald voor een totaal bedrag van 148,3 miljoen euro. 
46 Respectievelijk 198,1 miljoen euro en 113,1 miljoen euro.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   233 9370-06_RH_Boek163_03.indd   233 13-10-2006   13:35:41 13-10-2006   13:35:41 234 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
En ordre subsidiaire, les catégories de dépenses suivantes ont également connu une 
augmentation (chiffres de l’administration) :
Les dépenses au proﬁ  t de la SA Coopération technique belge (CTB) tant au 
niveau de la coopération technique/bourses (plus de 102 millions d’euros en 2005, soit + 23,26 % par rapport à 2004) que des frais de gestion (plus de 23 millions d’euros en 2005, soit + 143 % par rapport à 2004). L’augmentation signiﬁ  cative des coûts opérationnels et des coûts de gestion de la CTB par 
rapport à 2004 s’explique par la décision du conseil des ministres du 10 sep-tembre 2004 de limiter le taux de dépenses de la CTB en 2004, ce qui a entraîné le report de nombreuses affectations en 2005
47. Une dépense effec-
tuée en faveur d’une agence au sein du pays donateur n’est considérée comme dépense ODA qu’au moment du paiement du montant, en l’occurrence l’affec-tation par la CTB.
Les sommes versées aux ONG
48 locales, qui se sont élevées à 4 millions d’euros 
en 2005 (+ 437,5 % par rapport à 2004). Cette augmentation signiﬁ  cative 
résulte du choix politique de concentrer l’aide dans le Sud. Ainsi, la priorité est donnée au subventionnement d’initiatives visant à renforcer l’élaboration et le suivi des politiques locales et nationales
49. 
La prévention des conﬂ  its et la diplomatie préventive : conformément à l’inté-
rêt qui y est accordé dans la note de politique générale50, davantage de dépen-
ses ont été effectuées dans le cadre de l’aide publique belge (+ 27,8 % par rapport à 2004). À cet égard, il convient de souligner que les dépenses prises en compte couvrent un large spectre
51. 
Aide d’urgence : l’aide gouvernementale d’urgence (B-fast, …) a connu une hausse de 245,3 % (5 millions d’euros en 2005), l’aide d’urgence par le biais des ONG, une hausse de 23,6 % (14,4 millions d’euros en 2005) et l’aide d’ur-gence par le biais de la coopération multilatérale, une hausse de 12,4 % sur la base des ordonnancements, notamment à la suite du tsunami qui a frappé l’Asie du sud-est ﬁ  n 2004 et du tremblement de terre survenu au Pakistan.
Étant donné que les dépenses concernant notamment l’allègement de la dette dimi-nueront au cours des prochaines années, il est nécessaire que le budget consacré à la coopération au développement, via d’autres postes de celui-ci, connaisse une aug-mentation structurelle si les objectifs préconisés doivent être maintenus.
Programme 14.21.0 – Direction et gestion
Bien que les taux d’utilisation des crédits d’engagement et d’ordonnancement ins-
crits à ce programme se soient élevés respectivement à 95,6 et 84,1 %, le taux d’af-fectation des crédits destinés à l’évaluation est particulièrement bas.•
•
•
•
47 Les montants suivants ont été ordonnancés en 2005 sur des crédits reportés de l’année 2004 : 
20.090.171 euros pour les coûts opérationnels et 6.709.208 euros pour les coûts de gestion.
48 Organisation non gouvernementale de développement.
49 Note de politique générale du ministre de la Coopération au développement, Doc. parl. , Chambre, 
DOC 51-1371/004, pages 14 et suivantes.
50 Note de politique générale du ministre des Affaires étrangères, Doc. parl. , Chambre, DOC 51-
1371/036, p. 26 et 27.
51 Il s’agit notamment des dépenses destinées aux publications, aux traductions, aux contributions à des 
programmes de déminage, à la destruction d’armes chimiques, à des contributions à l’OTAN, etc. 
9370-06_RH_Boek163_03.indd   234 9370-06_RH_Boek163_03.indd   234 13-10-2006   13:35:41 13-10-2006   13:35:41  163e Boek van het Rekenhof 235Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
In bijkomende orde zijn nog stijgingen te noteren in volgende uitgavencategorieën 
(op basis van de cijfers van de administratie):
De uitgaven ten voordele van de NV Belgische Technische Coöperatie (BTC) voor zowel technische samenwerking/beurzen (meer dan 102 miljoen euro in 2005, dit is +23,26 % in vergelijking met 2004) als beheerskosten (meer dan 23 miljoen euro in 2005, dit is +143 % in vergelijking met 2004). De signiﬁ  -cante stijging van de operationele kosten en de beheerskosten van BTC in vergelijking met 2004 is te wijten aan de beslissing van de Ministerraad van 10 september 2004 om de bestedingsgraad van BTC in 2004 te beperken, waardoor tal van bestedingen werden overgedragen naar 2005
47. Een uitgave 
die binnen het donorland wordt gedaan naar een agentschap wordt maar als ODA-aanrekenbaar beschouwd op het moment van de betaling, in casu de besteding door BTC, van het bedrag. 
De lokale ngo48-uitgaven die net geen 4 miljoen euro bedragen in 2005 (+437,5 % 
in vergelijking met 2004). Deze signiﬁ  cante stijging is toe te schrijven aan de 
beleidsoptie om de hulp te concentreren in het zuiden. Zo wordt de voorkeur gegeven aan betoelaging van initiatieven die de uitwerking en opvolging van het lokale en nationale beleid versterken
49. 
Conﬂ  ictpreventie en preventieve diplomatie: conform het belang dat hieraan 
werd gehecht in de beleidsnota50, werden meer uitgaven als ODA-aanreken-
baar ingeschreven (+27,8 % in vergelijking met 2004). Daarbij moet worden opgemerkt dat de in rekening gebrachte uitgaven een breed spectrum van uitgaven dekken
51. 
Noodhulp: de gouvernementele noodhulp (B-fast,…) steeg met 245,3 % (5 mil-joen euro in 2005), de noodhulp via ngo’s met 23,6 % (14,4 miljoen euro in 2005) en de noodhulp via multilaterale samenwerking met 12,4 % op ordon-nanceringsbasis, en dit voornamelijk ingevolge de tsunami in Zuid-Oost-Azië eind 2004 en de aardbeving in Pakistan.
Aangezien de uitgaven voor schuldverlichting de komende jaren zullen dalen, zal de komende jaren dus een structurele stijging van (de andere posten van) het budget ontwikkelingssamenwerking noodzakelijk blijven indien de vooropgestelde doelstel-lingen behouden blijven. 
Programma 14.21.0 – Leiding en beheer
Niettegenstaande de benuttingsgraad van de vastleggings- en ordonnanceringskre-
dieten van dit programma respectievelijk 95,6 % en 84,1 % bedraagt, is de beste-dingsgraad van de kredieten voor evaluatie laag. •
•
•
•
47 Volgende bedragen werden in 2005 geordonnanceerd op overgedragen kredieten 2004: voor de 
operationele kosten een bedrag van 20.090.171 euro en voor de beheerskosten een bedrag van 
6.709.208 euro.
48 Niet-gouvernementele ontwikkelingsorganisatie.
49 Algemene beleidsnota van de minister van Ontwikkelingssamenwerking, Parl. St . Kamer, DOC 51-
1371/004, p. 14 e.v.
50 Algemene beleidsnota van de minister van Buitenlandse Zaken, Parl. St . Kamer, DOC 51-1371/036, 
p. 26 en 27.
51 Het gaat onder meer om publicaties, vertalingen, bijdragen aan ontmijningsprogramma’s, vernietiging 
van chemische wapens, bijdragen aan de NATO,…
9370-06_RH_Boek163_03.indd   235 9370-06_RH_Boek163_03.indd   235 13-10-2006   13:35:41 13-10-2006   13:35:41 236 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Outre l’objectif d’augmentation des moyens consacrés aux dépenses ODA, la note 
de solidarité 2005 mentionne aussi expressément la volonté d’encore mieux affecter ces moyens grâce à un certain nombre de choix stratégiques. Indépendamment des choix stratégiques qui ont été opérés en la matière, cet objectif implique que des moyens sufﬁ  sants soient prévus et utilisés pour l’évaluation aﬁ  n de pouvoir en véri-
ﬁ er la réalisation. Malgré le taux d’engagement relativement élevé
52 de ce crédit, le 
taux d’ordonnancement s’est maintenu à 3,9 % en 2005. En ce qui concerne les cré-dits reportés de l’année 2004 également, le taux de consommation des crédits ins-crits à l’allocation de base en question est de 54,2 %. Cette sous-utilisation au niveau des ordonnancements résulte, d’une part, dans le fait que les engagements ont été effectués relativement tard dans l’année et que les premiers ordonnancements n’ont pu être effectués qu’après la première phase des évaluations et, d’autre part, dans le sous-effectif temporaire du service Évaluation.
Le crédit prévu pour les subventions à des pouvoirs publics étrangers pour des ini-
tiatives communes en matière d’évaluation de la coopération au développement a également été sous-utilisé. Les crédits d’engagement n’ont été utilisés qu’à concur-rence de 46.400 euros sur un montant total (après ajustement) de 134.000 euros (34,6 %) et aucun ordonnancement n’a été inscrit sur le montant total d’ordonnance-
ment prévu, soit 134.000 euros. Il s’agit, en l’occurrence, d’une nouvelle initiative qui 
doit encore être développée.
Programme 14.40.5 – Représentation à l’étranger
Un crédit de 350.000 euros a notamment été inscrit au programme 14.40.5 – Repré-
sentation à l’étranger en vue d’assurer le prestige de la représentation de la Belgi-que à l’étranger. Malgré un taux d’utilisation de 68,1 % des crédits d’engagement, les crédits d’ordonnancement
53 n’ont été utilisés qu’à concurrence de 1,6 %. De même, 
seuls 20,2 % des crédits reportés de l’année 2004 ont été consommés54. Cette sous-
utilisation s’explique par la transmission tardive ou incomplète des dossiers et des factures par les gestionnaires de dossiers à la comptabilité. 
Programme 14.53.1 – Relations multilatérales
Un crédit a été inscrit au programme 14.53.1 – Relations multilatérales pour ﬁ  nancer 
les contributions de la Belgique à des organismes internationaux établis en dehors 
du pays. L’application du principe de l’ancre
55 a provoqué, ﬁ  n 2005, un retard dans 
le paiement des contributions internationales aux Nations Unies, principalement dans le cadre des missions de maintien de la paix. Le paiement d’une dizaine de contribu-tions aux Nations Unies dans le cadre du maintien de la paix a été reporté à début 2006. Il s’agit d’un montant total de 20.132.432 euros, ce qui explique notam-ment le taux d’ordonnancement sur cette allocation de base, qui n’est que de 61,3 %
56, 
à la différence du taux d’utilisation des crédits d’engagement, qui s’élève pratique-ment à 100 %
57. 
52 Sur un montant prévu (après ajustement) de 614.000 euros, 504.343 euros (82,1 %) ont été engagés.
53 Sur un montant prévu de 350.000 euros (après ajustement), 5.522 euros ont été ordonnancés.
54 27.718 euros ont été utilisés du crédit reporté de 136.909 euros.
55 Le principe de l’ancre a été introduit pour la première fois à l’occasion du contrôle budgétaire 2002 et 
implique que le taux d’utilisation cumulé des crédits d’ordonnancements se limite au niveau de l’année budgétaire précédente (circulaire du service public fédéral Budget et Contrôle de la gestion, service Budget, réf. BC/430/2002/11). 
56 Sur un montant total de 70.927.000 euros (après ajustement), 43.466.165 euros ont été ordonnancés. 
57 Sur un montant total de 70.927.000 euros (après ajustement), 70.922.060 euros ont été engagés. 
9370-06_RH_Boek163_03.indd   236 9370-06_RH_Boek163_03.indd   236 13-10-2006   13:35:42 13-10-2006   13:35:42  163e Boek van het Rekenhof 237Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Naast de doelstelling de ODA-aanrekenbare middelen te verhogen, stelt de solidari-
teitsnota 2005 ook uitdrukkelijk de doelstelling voorop deze middelen op een meer doeltreffende manier te besteden door een aantal strategische keuzes te maken. Ongeacht de strategische keuzes die terzake werden gemaakt, betekent dit dat er voldoende middelen beschikbaar moeten zijn en worden aangewend voor evaluatie om te kunnen nagaan of de doelstellingen werden bereikt. Ondanks de vrij hoge vastleggingsgraad
52 van dit krediet, is de bestedingsgraad in 2005 3,9 % gebleven. 
Ook op de overgedragen kredieten 2004 is de bestedingsgraad op bedoelde basisal-locatie 54,2 %. De reden voor deze onderbenutting op ordonnanceringsniveau ligt enerzijds in het feit dat de vastleggingen vrij laat in het jaar hebben plaatsgevonden en de eerste ordonnanceringen pas na de eerste fase van de evaluaties plaatsvinden, en anderzijds in de tijdelijke onderbezetting van de dienst Evaluatie.
Ook het krediet voor toelagen aan vreemde overheden voor gemeenschappelijke 
initiatieven in verband met de evaluatie van de ontwikkelingssamenwerking werd onderbenut. De vastleggingskredieten werden slechts aangewend voor een bedrag van 46.400 euro op een totaal (na aanpassing) van 134.000 euro (34,6 %) terwijl er op het totale beschikbare ordonnanceringsbedrag van 134.000 euro geen ordonnan-ceringen werden uitgevoerd. Het gaat hier om een nieuw initiatief dat nog verder moet worden ontwikkeld.
Programma 14.40.5 – Vertegenwoordiging in het buitenland
In het programma 14.40.5 – Vertegenwoordiging in het buitenland is onder meer een 
krediet van 350.000 euro voorzien om het prestige van de vertegenwoordiging van België in het buitenland te verzekeren. Niettegenstaande een benuttingsgraad van 68,1 % van de vastleggingskredieten, werden de ordonnanceringskredieten
53 slechts 
benut voor 1,6 %. Ook de overgedragen kredieten 2004 werden slechts voor 20,2 % benut
54. Deze onderbenutting is te wijten aan het feit dat de dossierbeheerders de 
dossiers en facturen niet tijdig of onvolledig indienen bij de boekhouding.
Programma 14.53.1 – Multilaterale betrekkingen
Het programma 14.53.1 – Multilaterale betrekkingen voorziet in een krediet voor bij-
dragen van België aan buiten het land gevestigde internationale organismen. Door de toepassing van het ankerprincipe
55 is er eind 2005 een achterstand ontstaan in de 
betaling van internationale bijdragen aan de Verenigde Naties, en dan voornamelijk in het kader van de missies voor vredehandhaving. De betaling van een tiental bijdragen aan de Verenigde Naties in het kader van vredehandhaving werd uitgesteld tot begin 2006. Het betreft een totaal bedrag van 20.132.432 euro. Dit verklaart mee waarom de ordonnanceringsgraad op deze basisallocatie slechts 61,3 % bedraagt
56, in tegen-
stelling tot de benutting van de vastleggingskredieten die quasi 100 % bedraagt57. 
52 Op een beschikbaar bedrag (na aanpassing) van 614.000 euro werd 504.343 euro (82,1 %) vast-
gelegd.
53 Op een beschikbaar bedrag van 350.000 euro (na aanpassing) werd 5.522 euro geordonnanceerd.
54 Van het overgedragen krediet van 136.909 euro werd 27.718 euro aangewend.
55 Het ankerprincipe werd voor het eerst ingevoerd naar aanleiding van de begrotingscontrole 2002 en 
houdt in dat de gecumuleerde benuttingsgraad van de ordonnanceringskredieten beperkt blijft tot het niveau van het vorige begrotingsjaar (omzendbrief federale overheidsdienst Budget en Beheer, dienst Begroting, ref. BC/430/2002/11). 
56 Op een totaal van 70.927.000 euro (na aanpassing) werd 43.466.165 euro geordonnanceerd. 
57 Op een totaal van 70.927.000 euro (na aanpassing) werd 70.922.060 euro vastgelegd. 
9370-06_RH_Boek163_03.indd   237 9370-06_RH_Boek163_03.indd   237 13-10-2006   13:35:42 13-10-2006   13:35:42 238 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Programme 14.54.3 – Coopération multilatérale
Ce programme englobe les crédits destinés aux organisations internationales, éta-
blies tant en Belgique qu’à l’étranger, actives dans le domaine de la coopération au 
développement. Il comprend les contributions tant obligatoires que volontaires de la Belgique. Alors que le crédit prévu pour les contributions obligatoires a été engagé à concurrence de près de 100 %, il n’en va pas du tout de même pour les dépenses volontaires
58. Cette constatation s’explique par le fait que la réserve constituée pour 
faire face à d’éventuels retards ou modiﬁ  cations dans l’exécution du programme (pluriannuel) n’a pas dû être utilisée.
Programme 14.54.4 – Interventions spéciales
Ce programme sert notamment à ﬁ  nancer les boniﬁ  cations d’intérêt. Il ressort des 
chiffres relatifs à l’exécution du budget 2005 que le crédit d’engagement de ce crédit 
dissocié n’a été utilisé qu’à concurrence de 18,6 %
59. Le taux d’utilisation du crédit 
d’ordonnancement est bien supérieur60, à savoir 96,1 %.
Outre les crédits destinés aux boniﬁ  cations d’intérêt, cette allocation de base, dont 
les crédits sont gérés par Finexpo61, contient également des crédits destinés aux 
stabilisations d’intérêt. Les interventions effectuées dans le cadre de ces dernières se basent sur la différence entre le taux stabilisé garanti (CIRR) et le taux d’intérêt appliqué au reﬁ  nancement des banques sur le marché du court terme (Euribor ou Libor), majoré d’une commission bancaire. Lorsque le taux Euribor ou Libor majoré de la commission bancaire est supérieur au taux d’intérêt ﬁ  xe garanti à l’emprunteur 
étranger, l’État prend à sa charge la différence dans les coûts de ﬁ  nancement. S’il 
est inférieur, la banque intervenante rembourse la différence à l’État
62. Eu égard au 
niveau bas des taux d’intérêt de ces dernières années, les demandes d’exportateurs visant à stabiliser les taux d’intérêt ont diminué, de même, par conséquent, que les engagements y afférents. 
Ce programme contient également des crédits destinés aux interventions structu-relles ayant pour objet de renforcer l’efﬁ  cacité de l’aide au développement et d’en 
permettre la mise en œuvre – consolidation de la société, mise en place de capaci-tés d’administration, de gestion et d’absorption. En 2005, des crédits d’engagement et d’ordonnancement supplémentaires ont été accordés lors de l’ajustement budgé-taire, mais ceux-ci n’ont ﬁ  nalement pas été utilisés
63 en raison des retards enregis-
trés dans le traitement administratif et dans l’imputation budgétaire de certains dossiers.
58 20,5 millions d’euros (33,8 %) des 60,5 millions inscrits à l’allocation de base 51.31.35.02, 10 mil-
lions d’euros (67,3 %) des 14,8 millions inscrits à l’allocation de base 51.31.35.05, 7,5 millions d’euros (67,1 %) des 11,2 millions inscrits à l’allocation de base 51.31.35.06 et 1 million d’euro (5 %) des 19,8 millions inscrits à l’allocation de base 51.31.35.08.
59 Sur un montant total de 37.052.000 euros (après ajustement), 6.899.324 euros ont été engagés. 
60 Sur un montant total de 8.501.000 euros (après ajustement), 8.172.791 euros ont été ordonnancés. 
61 Finexpo est le comité qui conseille notamment le ministre du Commerce extérieur dans le cadre du 
soutien ﬁ  nancier des exportations de biens d’équipement. 
62 Finexpo, Rapport annuel 2004, p. 39. 
63 Utilisation des crédits d’engagement : 67,0 %, soit 12.762.356 euros sur un montant total de 
19.050.000 euros (après ajustement). Utilisation des crédits d’ordonnancement : 45,2 %, soit 4.069.442 euros sur un montant total de 9.000.000 d’euros (après ajustement).
9370-06_RH_Boek163_03.indd   238 9370-06_RH_Boek163_03.indd   238 13-10-2006   13:35:42 13-10-2006   13:35:42  163e Boek van het Rekenhof 239Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Programma 14.54.3 – Multilaterale samenwerking
Dit programma omvat de kredieten voor internationale organisaties, zowel gevestigd 
in België als in het buitenland, actief op het vlak van ontwikkelingssamenwerking. 
Het bevat zowel de verplichte als de vrijwillige bijdragen van België. Terwijl de ver-plichte bijdragen nagenoeg voor 100 % werden vastgelegd, is dit geenszins het geval voor de niet-verplichte uitgaven.
58 De reden hiervoor is dat om eventuele vertragin-
gen of wijzigingen in de uitvoering van het (meerjaren)programma op te vangen, meer kredieten werden ingeschreven maar dat deze niet moesten worden aange-sproken. 
Programma 14.54.4 – Bijzondere interventies
Dit programma staat onder meer in voor de ﬁ  nanciering van de renteboniﬁ  caties. Uit 
de cijfers inzake de uitvoering van de begroting 2005 blijkt dat het vastleggingskre-
diet van dit gesplitst krediet slechts voor 18,6 % werd aangewend
59. De benuttings-
graad van het ordonnanceringskrediet ligt beduidend hoger60, namelijk 96,1 %. 
Naast de kredieten voor de intrestboniﬁ  caties worden op deze basisallocatie, waar-
van de kredieten door Finexpo61 worden beheerd, ook kredieten ingeschreven voor 
rentestabilisaties. De interventies in het kader van rentestabilisaties gebeuren op basis van het verschil tussen de gegarandeerde gestabiliseerde koers (CIRR) en de rentevoet voor de herﬁ  nanciering van de banken op de kortetermijnmarkt (Euribor of 
Libor), vermeerderd met een bankcommissie. Wanneer de Euribor of Libor vermeer-derd met de bankcommissie hoger zijn dan de aan de buitenlandse leningnemer gewaarborgde vaste rente, neemt de Staat het hieruit voortvloeiende verschil in ﬁ nancieringskosten voor zijn rekening. Zijn de Euribor of Libor vermeerderd met de 
bankcommissie lager dan de gegarandeerde rentevoet, dan betaalt de tussenko-mende bank aan de Staat het verschil terug
62. Door het lage renteniveau van de 
voorgaande jaren, waren er ook minder aanvragen van exporteurs om de rentevoeten te stabiliseren en bijgevolg minder vastleggingen. 
In dit programma zijn eveneens kredieten ingeschreven voor de structurele tussen-
komsten die de doelmatigheid van ontwikkelingshulp vergroten en de inzet ervan mogelijk maken (maatschappijopbouw, opbouw van bestuurs-, beheers- en absorp-tiecapaciteit). Voor 2005 werden er bij de begrotingsaanpassing bijkomende kredie-ten toegekend zowel op vastleggings- als op ordonnanceringsniveau, die uiteindelijk niet werden gebruikt
63. Dit is te wijten aan de vertragingen in de administratieve 
afhandeling en in de begrotingsimputatie van sommige dossiers.
58 20,5 miljoen euro (33,8 %) van 60,5 miljoen euro voor basisallocatie 51.31.35.02; 10 miljoen euro 
(67,3 %) van 14,8 miljoen euro voor basisallocatie 51.31.35.05; 7,5 miljoen euro (67,1 %) van 11,2 mil-joen euro voor basisallocatie 51.31.35.06 en 1 miljoen euro (5 %) van 19,8 miljoen euro voor basisal-locatie 51.31.35.08.
59 Op een totaal van 37.052.000 euro (na aanpassing) werd 6.899.324 euro vastgelegd. 
60 Op een totaal van 8.501.000 euro (na aanpassing) werd 8.172.791 euro geordonnanceerd. 
61 Finexpo is het comité dat onder meer de minister van Buitenlandse Handel adviseert bij het ﬁ  nancieel 
ondersteunen van de export van uitrustingsgoederen. 
62 Finexpo, Jaarverslag 2004, p. 39. 
63 Benutting vastleggingskredieten: 67,0 %, dit is 12.762.356 euro op een totaal van 19.050.000 euro 
(na aanpassing). Benutting ordonnanceringskredieten: 45,2 %, dit is 4.069.442 euro op een totaal van 9.000.000 euro (na aanpassing).
9370-06_RH_Boek163_03.indd   239 9370-06_RH_Boek163_03.indd   239 13-10-2006   13:35:42 13-10-2006   13:35:42 240 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Enﬁ n, ce programme comprend également des crédits destinés à inciter des entre-
prises du Nord à investir dans le Sud. Ce crédit a été inscrit pour la première fois au 
budget à l’occasion du contrôle budgétaire 2004. Cependant, seuls 14 % des crédits prévus pour 2005 ont été engagés
64 et 0 % ordonnancés65. La politique menée se 
trouve en effet dans une phase de démarrage et il convient de collaborer avec de nouveaux partenaires qui ne maîtrisent pas encore sufﬁ  samment la procédure.
3  Contrôle des engagements de crédit et du visa préalable relatif à l’année budgétaire 2005
Outre les contrôles permanents des engagements de crédit et des dépenses soumi-ses au visa préalable (cf. Partie I – Chapitre 4 – point 3 du présent Cahier), la Cour des comptes a soumis à un contrôle approfondi 78 engagements de crédit datant de la période avril-août 2005 et portant sur des marchés publics de travaux, de fourni-tures et de services
66. Une ou plusieurs lacunes ont été constatées67 dans 36 dos-
siers (soit 46 % des dossiers contrôlés).
Les dossiers soumis au contrôleur des engagements et à la Cour des comptes 
n’étaient pas toujours sufﬁ  samment documentés et n’ont pas toujours été introduits 
de manière correcte dans le système CODENVA. 
Par ailleurs, certaines infractions aux règles de consultation et de passation de mar-
chés publics68 ont été constatées, ainsi qu’aux dispositions du cahier général des 
charges69.
La Cour des comptes a, dès lors, insisté sur la nécessité de prendre des mesures 
organisationnelles relatives à la composition des dossiers de justiﬁ  cation à joindre 
aux engagements et à la codiﬁ  cation des engagements. Elle a prié le président du 
SPF, par lettre du 30 novembre 2005, de publier des directives en vue d’inciter les agents concernés à veiller consciencieusement au respect de la législation et de la réglementation relatives aux marchés publics lors de la rédaction des cahiers spé-ciaux des charges, du déroulement des procédures d’attribution et de l’établissement des contrats. En outre, il a été demandé d’examiner l’opportunité d’organiser une formation adéquate pour les agents impliqués dans la passation des marchés publics. La Cour a aussi recommandé de poursuivre le développement du contrôle interne de la légalité de la passation des marchés publics.
Le président du SPF a souscrit (par lettre du 14 juin 2006) aux constatations et recommandations de la Cour et a annoncé qu’il prendrait des mesures structurelles. Le rapport et la réponse du président du SPF ont été envoyés aux ministres des 
Affaires étrangères et de la Coopération au Développement respectivement par lettre  
du 8 février et du 14 juin 2006.
64 Sur un montant total de 250.000 euros (après ajustement), 35.000 euros ont été engagés.
65 Sur un total de 250.000 euros (après ajustement), aucun montant n’a été ordonnancé.
66 Pour un montant global de 7,3 millions d’euros
67 Elles représentent un montant de 6.370.838,30 euros (soit 87 % du montant total des dossiers contrôlés).
68 Loi du 24 décembre 1993 relative aux marchés publics et à certains marchés de travaux, de fournitures 
et de services, ainsi que ses arrêtés d’exécution du 8 janvier 1996, du 26 septembre 1996, avec en annexe le cahier général des charges.
69 Annexe à l’arrêté royal du 26 septembre 1996 établissant les règles générales d’exécution des mar-
chés publics et des concessions de travaux publics.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   240 9370-06_RH_Boek163_03.indd   240 13-10-2006   13:35:42 13-10-2006   13:35:42  163e Boek van het Rekenhof 241Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Tot slot worden in dit programma ook kredieten ingeschreven voor de sensibilisering 
van bedrijven uit het Noorden om te ondernemen in het Zuiden. Dit krediet werd voor het eerst ter gelegenheid van de begrotingscontrole 2004 in de begroting opge-nomen. Van de kredieten voor 2005 werd echter slechts 14 % vastgelegd
64 en 0 % 
geordonnanceerd65. Het gevoerde beleid bevindt zich immers in de aanloopfase en er 
moet samengewerkt worden met nieuwe partners die de procedure nog onvoldoende beheersen.
3  Controle van de kredietvastleggingen en het voorafgaand visum 
Naast de permanente controles van de kredietvastleggingen en van de uitgaven voorgelegd in het kader van het voorafgaand visum, beschreven in deel I – hoofd-stuk 4 – punt 3 van dit Boek, heeft het Rekenhof 78 kredietvastleggingen inzake overheidsopdrachten van werken, leveringen en diensten
66 uit de periode april-augus-
tus 2005 aan een grondige controle onderworpen. In 36 dossiers (of 46 % van de onderzochte dossiers) werden één of meerdere tekortkomingen vastgesteld
67. 
De dossiers die aan de controleur van de vastleggingen en aan het Rekenhof werden 
voorgelegd waren niet altijd voldoende gedocumenteerd en werden niet altijd correct 
in het CODENVA-systeem ingevoerd.
Overigens werden overtredingen vastgesteld op de regels inzake de mededinging en 
de gunning van overheidsopdrachten68 alsook tegen de algemene aannemingsvoor-
waarden69. 
Het Rekenhof heeft daarom benadrukt dat het noodzakelijk is organisatorische maat-
regelen te nemen voor de samenstelling van de bij de vastleggingen te voegen ver-
antwoordingsdossiers en voor de codiﬁ  catie van de vastleggingen. Het heeft daarom 
bij brief van 30 november 2005 de voorzitter van de FOD verzocht om richtlijnen uit te vaardigen opdat de betrokken ambtenaren erover zouden waken dat, bij de opstel-ling van de bijzondere bestekken, het verloop van de toewijzingsprocedures en de opmaak van overeenkomsten, de wetgeving en reglementering inzake overheidsop-drachten nauwgezet worden nageleefd. Het Rekenhof vroeg eveneens om de wense-lijkheid na te gaan van een gepaste bijscholing voor de ambtenaren die betrokken zijn bij de gunning van overheidsopdrachten. Ook werd aanbevolen de interne con-trole op de rechtmatigheid van de gunning van overheidsopdrachten verder uit te bouwen. 
De voorzitter van de FOD onderschreef (brief van 14 juni 2006) de bevindingen en 
aanbevelingen en kondigde structurele maatregelen aan. Met brieven van 8 februa-ri en 14 juni 2006 werden respectievelijk het verslag en de repliek van de voorzitter van de FOD aan de ministers van Buitenlandse Zaken en van Ontwikkelingssamen-werking toegezonden.
64 Op een totaal van 250.000 euro (na aanpassing) werd 35.000 euro vastgelegd.
65 Op een totaal van 250.000 euro (na aanpassing) werd geen enkel bedrag geordonnanceerd. 
66 Voor een globaal bedrag van 7,3 miljoen euro.
67 Deze vertegenwoordigen een bedrag van 6.370.838,30 euro (of 87 % van het totaalbedrag van de 
onderzochte dossiers).
68 Wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachten en sommige opdrachten voor aanne-
ming van werken, leveringen en diensten en haar uitvoeringsbesluiten van 8 januari 1996, 26 septem-ber 1996, met in bijlage hieraan de algemene aannemingsvoorwaarden.
69 Bijlage bij het koninklijk besluit van 26 september 1996 tot bepaling van de algemene uitvoeringsregels 
van de overheidsopdrachten en van de concessies van openbare werken.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   241 9370-06_RH_Boek163_03.indd   241 13-10-2006   13:35:42 13-10-2006   13:35:42 242 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
/L50776 SECTION  16 – D ÉFENSE  NATIONALE
En dépit de la diminution du nombre des équivalents temps plein, aucune baisse 
des dépenses de personnel n’a pour le moment été constatée au sein du départe-ment de la Défense nationale. Cette donnée continue à restreindre la marge dispo-nible dans le budget total de la Défense pour les dépenses d’investissement.
À la suite de la limitation des crédits d’ordonnancement, les crédits d’engagement 
destinés au renouvellement de l’équipement et de l’infrastructure ont été sous-utili-sés, à l’instar des années précédentes. 
À la demande de la Cour des comptes, une imprécision contenue dans les modali-
tés de révision des prix a été éliminée par le biais d’un avenant dans un important dossier d’achat. 
1 Évolution des dépenses de personnel
Dans le prolongement de l’accord de gouvernement 2003 et du plan directeur 2003, 
le ministre de la Défense nationale indique dans sa note de politique générale pour l’année budgétaire 2005 que l’objectif est toujours une armée plus réduite, mieux équipée, plus ﬂ  exible et qui peut être déployée plus rapidement, ainsi qu’une pyra-
mide des âges saine qui permet une utilisation optimale du personnel.
En 2005, la Défense a continué sur la voie de la diminution de l’effectif. La justiﬁ  ca-
tion du budget général des dépenses pour l’année budgétaire 2005
70 mentionne 
qu’au 1er janvier 2005, 40.077 militaires et 2.582 civils étaient en service au minis-
tère de la Défense. Compte tenu des départs et des recrutements en 2005, ces 
chiffres ont été modiﬁ  és à l’occasion du premier ajustement budgétaire 2005 et ramenés à 39.952 militaires et 2.492 civils au 1
er janvier 2005 et ils continuent à 
diminuer en 2006. 
Comme il a aussi été souligné dans le commentaire de l’exécution du budget 200471, 
la réduction du nombre de membres du personnel employés à temps plein n’a, pour 
le moment, pas encore été assortie d’une réduction des frais de personnel.
Le plan directeur 2003 préconise de ramener, d’ici 2015, la part des dépenses de personnel (hors dépenses d’activités)
72 à 50 % de l’ensemble des ressources du minis-
tère de la Défense, surtout en faveur des investissements, qui doivent eux atteindre 25 % du budget.
La part des dépenses de personnel dans l’ensemble du budget du département a toutefois encore augmenté en 2005. Les réformes des salaires du personnel mili-taire
73, les nouvelles rémunérations du personnel civil à la suite de la réforme Coper-
nic et le vieillissement du personnel en sont les principales raisons.
Cette situation continue à peser sur la marge disponible dans le budget total de la 
Défense pour les dépenses d’investissement.
70 Doc.  parl., Chambre, DOC 51-1371/012, p. 640 et 677.
71 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 245.
72 Il s’agit de primes et d’allocations supplémentaires pour des prestations effectuées, par exemple, dans 
le cadre d’opérations à l’étranger. Celles-ci représentent environ 3 % des dépenses globales.
73 Révision du statut pécuniaire des militaires de tous rangs et du régime des prestations de service des 
militaires du cadre actif au-dessous du rang d’ofﬁ  cier (arrêté royal du 18 mars 2003). 
9370-06_RH_Boek163_03.indd   242 9370-06_RH_Boek163_03.indd   242 13-10-2006   13:35:42 13-10-2006   13:35:42  163e Boek van het Rekenhof 243Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
/L50776 SECTIE 16 – L ANDSVERDEDIGING
Ondanks de daling van het aantal voltijdse personeelseenheden is er bij het depar-
tement Landsverdediging vooralsnog geen sprake van een daling van de perso-neelsuitgaven. Dit gegeven blijft een rem zetten op de marge die binnen de totale begroting van Landsverdediging overblijft voor investeringen.
Mede door beperkingen op de ordonnanceringskredieten werden de vastleggings-
kredieten voor de vernieuwing van de uitrusting en infrastructuur, net als de voor-bije jaren, onderbenut. 
Op verzoek van het Rekenhof werd in een belangrijk aankoopdossier via bijakte 
een onduidelijkheid in de prijsherzieningsmodaliteiten opgeheven. 
In de lijn van het regeerakkoord 2003 en het Stuurplan 2003 geeft de minister van 
Landsverdediging ook in zijn beleidsnota voor het begrotingsjaar 2005 aan dat ver-der wordt gestreefd naar een kleinere krijgsmacht die beter uitgerust, meer ﬂ  exibel 
en sneller inzetbaar is, en naar een gezonde leeftijdspiramide die een optimale benut-ting van het personeel toelaat.
In 2005 is Landsverdediging op koers gebleven wat de verdere afbouw van het per-
soneelsbestand betreft. De verantwoording bij de algemene uitgavenbegroting 2005
70 geeft aan dat er op 1 januari 2005 40.077 militairen en 2.582 burgers in dienst 
waren. Rekening houdend met de vertrekken en aanwervingen in 2005 werden deze aantallen bij de eerste aanpassing van de begroting 2005 al aangepast tot 39.952 militairen en 2.492 burgers op 1 januari 2005 en nemen ze vanaf 2006 verder af. 
Zoals ook opgemerkt in de commentaar bij de uitvoering van de begroting 2004
71, 
gaat de daling van het aantal voltijdse personeelseenheden vooralsnog niet gepaard 
met een daling van de personeelskredieten. 
In het Stuurplan 2003 wordt vooropgesteld dat het aandeel van de personeelsuitga-
ven (exclusief de activiteitsgebonden uitgaven)72 tegen 2015 moet worden terugge-
bracht tot 50 % van de totale middelen voor Landsverdediging, vooral ten gunste van het aandeel investeringen, dat moet groeien naar 25 %. 
Het aandeel van de personeelsuitgaven in de totale begroting van het departement 
is echter ook in 2005 nog toegenomen. De hervormingen van de bezoldiging ten voordele van het militaire personeel
73, de nieuwe bezoldigingen voor het burgerper-
soneel ten gevolge van de Copernicushervorming en de voortschrijdende veroude-ring van het personeel zijn hiervan de belangrijkste oorzaken.
Dit gegeven blijft een rem zetten op de marge die binnen de totale begroting van 
Landsverdediging vrijkomt voor investeringsuitgaven.
70 Parl. St . Kamer, DOC 51-1371/012, p. 640 en 677.
71 162e Boek van het Rekenhof, volume I, p. 244.
72 Het betreft bijkomende premies en vergoedingen voor prestaties, bijvoorbeeld in het kader van buiten-
landse operaties. Deze maken circa 3 % van de totale uitgaven uit.
73 Herziening van de bezoldigingsregeling van de militairen van alle rangen en van het stelsel van de 
dienstprestaties van de militairen van het actief kader beneden de rang van ofﬁ  cier (koninklijk besluit 
van 18 maart 2003). 
9370-06_RH_Boek163_03.indd   243 9370-06_RH_Boek163_03.indd   243 13-10-2006   13:35:42 13-10-2006   13:35:42 244 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Tableau 37 – Part des dépenses de personnel dans les dépenses totales 
de la Défense nationale
2002 62,1 %
2003 63,9 %
2004 64,3 %
2005 66,7 %
Aﬁ n de contrer cette évolution et de diminuer structurellement les coûts de person-
nel, le ministère de la Défense tente d’affecter davantage de membres du personnel 
jeunes aux fonctions opérationnelles (non administratives) au sein des forces armées et, en outre, d’introduire un statut à carrière mixte (le concept de carrière mixte ou CCM), qui permettra d’offrir aux militaires plus âgés soit de passer sous statut civil, soit de suivre un programme de reconversion professionnelle individualisé, soit encore de poursuivre leur carrière en tant que militaire
74.
La base légale de l’introduction du CCM n’est cependant pas encore disponible et la 
mise en œuvre effective du système est prévue pour 200875. Selon le département, 
cette mesure n’entraînera toutefois une diminution des coûts du personnel qu’à long 
terme (à partir de 2025). 
En outre, un certain nombre d’initiatives de reclassement externe ont été poursuivies 
en 2005 en vue de garantir la mobilité externe dans le secteur public. Il s’agit des projets E-ID
76 et E-ID Helpdesk77, Calltaker 11278 et Renforcement des zones de 
police79.
Il est cependant évident qu’il n’est pas possible d’inﬂ  échir la tendance actuelle dans 
le sens des objectifs ﬁ  xés en l’espace d’une année budgétaire.
Le ministère de la Défense nationale s’efforce d’augmenter progressivement les 
investissements destinés à la modernisation de l’équipement militaire pour atteindre la moyenne européenne (15.100 euros par militaire d’ici 2015), comme prévu dans l’accord de gouvernement de 2003 et le plan directeur 2003.
taire. Elle se chiffrait à 5.946 euros en 2004 et a atteint 6.715 euros en 2005. 
74 Doc. parl. , Chambre, DOC 51-1371/007, p. 4.
75 Ministère de la Défense , La Défense au rapport, janvier 2006, p. 43 .
76 Renforcement des services communaux pour la délivrance des cartes d’identité électroniques.
77 Recrutement de personnel pour le service d’assistance au personnel communal en cas de problème 
dans le cadre de la délivrance et de l’utilisation des cartes d’identité électroniques. 
78 Introduction du numéro d’appel d’urgence européen 112.
79 Projet pilote visant à donner l’occasion à quelque 250 militaires d’occuper des fonctions administrati-
ves et logistiques dans 18 zones de police (11 en Flandre, 5 en Wallonie, 2 à Bruxelles), aﬁ  n d’appuyer 
le corps opérationnel.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   244 9370-06_RH_Boek163_03.indd   244 13-10-2006   13:35:43 13-10-2006   13:35:43  163e Boek van het Rekenhof 245Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Tabel 37 – Aandeel personeel in de totale uitgaven van Landsverdediging
2002 62,1 %
2003 63,9 %
2004 64,3 %
2005 66,7 %
Om deze evolutie te kenteren en de personeelskosten structureel te verminderen, 
tracht het Ministerie van Landsverdediging binnen de strijdkrachten meer jonge per-soneelsleden in operationele (niet-administratieve) functies in te zetten. Daarnaast tracht het een gemengd loopbaanstatuut (het gemengde loopbaanconcept of GLC) uit te bouwen. Dat moet oudere militairen toelaten om over te gaan naar een burger-statuut, een geïndividualiseerd professioneel reconversieprogramma te volgen, of hun loopbaan als militair verder te zetten
74.
De wettelijke basis voor de invoering van het GLC is echter nog niet voorhanden en de daadwerkelijke invoering ervan is gepland vanaf 2008
75. Deze maatregel zal vol-
gens het departement echter pas op lange termijn (vanaf 2025) de personeelskosten doen dalen.
Daarnaast werden in 2005 ook een aantal outplacementinitiatieven voortgezet met 
het oog op de externe mobiliteit in de publieke sector. Het gaat om de projecten E-ID
76 en E-ID Helpdesk77, het project Calltaker 11278 en het project Versterking 
Politiezones79.
Het staat echter vast dat de huidige tendens niet binnen het bestek van één begrotingsjaar in de richting van de vooropgestelde doelstellingen kan worden omgebogen.
Het Ministerie van Landsverdediging streeft ernaar de investeringen voor de moder-
nisering van de militaire uitrusting geleidelijk op te trekken tot het Europese gemid-
delde (15.100 euro per militair tegen 2015), zoals bepaald in het regeerakkoord 2003 en het Stuurplan 2003.
In 2003 bedroeg het gemiddelde op het vlak van uitrusting per militair 5.700 euro. In 
2004 evolueerde dit naar 5.946 euro. Voor 2005 bedraagt dit 6.715 euro.
74 Parl. St.  Kamer, DOC 51-1371/007, p. 4.
75 Ministerie van Landsverdediging , Landsverdediging op het rapport, januari 2006, p. 43 .
76 Versterking van de gemeentelijke diensten bij de uitreiking van de elektronische identiteitskaarten.
77 Bemanning van de helpdesk die het gemeentepersoneel bijstaat voor problemen bij de uitreiking of het 
gebruik van de elektronische identiteitskaarten.
78 Invoering van het Europees noodnummer 112.
79 Proefproject dat een 250-tal militairen de kans geeft om administratieve en logistieke functies te bekle-
den in een 18-tal politiezones (11 in Vlaanderen, 5 in Wallonië, 2 in Brussel), met het oog op onder-steuning van het operationele kader.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   245 9370-06_RH_Boek163_03.indd   245 13-10-2006   13:35:43 13-10-2006   13:35:43 246 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Bien qu’il s’agisse d’une évolution favorable, celle-ci ne pourra être poursuivie (et 
accélérée) les prochaines années qu’à condition que le contingent de personnel militaire continue à diminuer, que la proportion des moyens d’investissement dans le budget total de la Défense augmente et que les coûts de fonctionnement puis-sent être maîtrisés. La possibilité d’effectuer de nouveaux investissements dépend en effet aussi de la marge disponible dans le budget de la Défense après la prise en compte des coûts de personnel et de fonctionnement.
principalement inscrits au programme 16.50.2 et concernent surtout le Plan d’inves-tissement pour la défense et la sécurité (PIDS). Ce programme, qui couvre la période 2004-2007, a été élaboré en exécution du volet du plan directeur 2003 rela-tif aux investissements en matériel et est adapté tous les ans par le conseil des ministres, compte tenu du contexte budgétaire et des engagements déjà effectués 
Les crédits d’engagement inscrits au programme 16.50.2 sont demeurés sous-utili-
sés, à l’instar des années précédentes. En 2005, 41,8  % des crédits inscrits ont été 
effectivement engagés.
Tableau 38 – Utilisation des crédits d’engagement inscrits au programme 16.50.2 
2005 1.106,6 463,4 41,8
2003 376 247,0 65,7
2002 1.142 344,8 30,2
2001 2.132 1.460,3 68,52000 972 320,3 33,0
Comme en 200480, un certain nombre d’engagements prévus ont été reportés. Ainsi, 
l’engagement relatif à l’acquisition de deux frégates de seconde main, initialement 
prévu en 2004, a été effectué en décembre 2005, pour un montant de 209 mil-lions d’euros. Le premier engagement initialement prévu en 2004 pour l’acquisition de véhicules tous terrains
81 a été exécuté en juillet 2005, pour un montant de 75,6 mil-
lions d’euros ; le premier engagement prévu en 2005 pour l’acquisition de véhicules AIV
82 a été effectué en mars 2006, pour un montant total de 404,3 millions d’euros. 
Le tableau ci-dessous donne un aperçu complet de tous les engagements prévus et réalisés en 2004 et 2005.
80 162e Cahier de la Cour des comptes, p. 248-249.
81 Tranche ﬁ  xe de ce marché public (440 véhicules et 120 kits de protection) ; en outre, deux tranches 
optionnelles (chaque fois 90 véhicules et 30 kits de protection) ont été prévues.
82 Tranche ﬁ  xe de ce marché public (138 véhicules) ; en outre, deux tranches optionnelles (respectivement 
81 et 23 véhicules) ont été prévues.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   246 9370-06_RH_Boek163_03.indd   246 13-10-2006   13:35:43 13-10-2006   13:35:43  163e Boek van het Rekenhof 247Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Hoewel dit een gunstige evolutie is, zal ze de volgende jaren maar kunnen worden 
doorgezet (en versneld) op voorwaarde dat het contingent militair personeel verder daalt, de investeringsmiddelen binnen de totale begroting van Landsverdediging pro-portioneel toenemen en de werkingskosten verder onder controle kunnen worden gehouden. De mogelijkheid tot nieuwe investeringen hangt immers mee af van de beschikbare marge die binnen de begroting Landsverdediging overblijft na het in rekening brengen van de personeelskosten en de werkingskosten. 
De middelen voor vernieuwing van uitrusting en infrastructuur zijn hoofdzakelijk inge-schreven op programma 16.50.2. Ze hebben speciﬁ  ek betrekking op het Plan Investe-
ring voor Defensie en Veiligheid (PIDV). Dit programma bestrijkt de periode 2004-2007 en vormt de uitvoering van het Stuurplan 2003 op het vlak van investeringen in materi-eel. Het wordt jaarlijks bijgestuurd door de Ministerraad, rekening houdend met de budgettaire context en met de al gerealiseerde vastleggingen in het voorbije jaar. 
De vastleggingskredieten op programma 16.50.2 bleven, zoals de voorgaande jaren, onderbenut. In 2005 werd 41,8  % van de ingeschreven kredieten effectief vastgelegd.
Tabel 38 – Benutting van de vastleggingskredieten ingeschreven op 
programma 16.50.2 (in miljoen euro)
Zoals in 200480 werden een aantal geplande vastleggingen uitgesteld. Zo vond de vast-
legging voor de aankoop van twee tweedehandsfregatten, aanvankelijk gepland in 2004, 
plaats in december 2005, voor een bedrag van 209 miljoen euro. De eerste vastlegging voor alleterreinvoertuigen
81, aanvankelijk gepland in 2004, vond plaats in juli 2005, voor 
75,6 miljoen euro. De in 2005 geplande eerste vastlegging voor AIV-voertuigen82 
gebeurde in maart 2006, voor 404,3 miljoen euro. Onderstaande tabel geeft een volle-dig overzicht van alle geplande en gerealiseerde vastleggingen in 2004 en 2005. 
80 162e Boek van het Rekenhof, volume I, p. 248-249.
81 Dit is de vaste schijf van deze overheidsopdracht (440 voertuigen met 120 beschermingskits). Daar-
naast bestaan twee optionele schijven (telkens 90 voertuigen met 30 beschermingskits).
82 Dit is de vaste schijf van deze overheidsopdracht (138 voertuigen); daarnaast bestaan twee optionele 
schijven (respectievelijk 81 en 23 voertuigen).
9370-06_RH_Boek163_03.indd   247 9370-06_RH_Boek163_03.indd   247 13-10-2006   13:35:43 13-10-2006   13:35:43 248 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Tableau 39 – Engagements prévus et réalisés concernant le PIDS 
(tranches 2004 et 2005, en millions d’euros)
Description Planiﬁ  cation – Document d’orientation en 
matière de grands investissements 
2004-2007Engagements réalisés
 Tranche 2004 
(estimation 
initiale)Tranche 2005 
(28/06/05)Total 2004 2005 2006 Total
Matériel de combat
Système de 
reconnaissance et d’observation (PANDUR)28,7 24,3 / 24,3 /
MPPV (blindés légers) 279,3 (*) 65,5 (**) 219,4 / /
Programme F-16 CICP 
(actualisation F 16)30,7 / 26,2 / /
Precision Improvement Sensors (guidage des bombes)6,0 / 4,8 / /
Frégates de seconde main 242,4 242,4 / 209,0 /
AIV (véhicules blindés à roues)/ 411,3 (*) / / 404,3
Sous-total 587,1 743,5 1330,6 250,4 233,3 404,3 888,0
Équipements d’appui au combat
Véhicules tous terrains 54,2 (*) 80 (*) / 75,6 / 159,4
RITA émetteurs 
hertziens LOS (émetteurs et récepteurs)7,4 (*) 3,6 (**) 5,3 3,5 /
CIS Special Forces (postes radio)2,5 (*) 1,0 (**) 2,2 / /
TAC SATCOM & DATA Radio Long Distance (systèmes mobiles de communication)0,5 (*) 0,3 (**) 0,4 0,3 /
High Rate UHF Dataradio (réseau dataradio)2,9 (*) 2,7 (**) / 2,7 /
Canons d’entraînement pour mitrailleuses0,6 / 0,4 / /
Binoculaires multifonctionnels1,3 (*) 1,3 (*) / 1,3 /
Jumelles classiques 2,0 / 1,1 / /
Cantonnement PSO 
(achat de matériel pour les opérations de 
maintien de la paix)19,8 13,2 15,9 / /
F-16 MLU Trainer (modernisation des simulateurs de vol)10,7 / 9,1 / /
9370-06_RH_Boek163_03.indd   248 9370-06_RH_Boek163_03.indd   248 13-10-2006   13:35:43 13-10-2006   13:35:43  163e Boek van het Rekenhof 249Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Tabel 39 – Geplande en gerealiseerde vastleggingen PIDV (schijf 2004 en 2005; in miljoen euro)
Omschrijving Planning – Oriëntatiedocument 
grote investeringen 2004-2007Gerealiseerde vastleggingen
 Schijf 
2004 
(initiële 
raming)Schijf 2005 
(28/06/05)Totaal 2004 2005 2006 Totaal
Gevechtsmaterieel
Recce en 
waarnemingssysteem (PANDUR)28,7 24,3 / 24,3 /
MPPV (lichte pantsers) 279,3 (*) 65,5 (**) 219,4 / /
Programma F-16 CICP 
(update F 16)30,7 / 26,2 / /
Precision Improvement Sensors (bommengeleiding)6,0 / 4,8 / /
Tweedehands fregatten 242,4 242,4 / 209,0 /
AIV  (gepantserde 
wielvoertuigen)/ 411,3 (*) / / 404,3
Subtotaal 587,1 743,5 1330,6 250,4 233,3 404,3 888,0
Gevechtssteunmaterieel
Alle-terreinvoertuigen 54,2 (*) 80 (*) / 75,6 / 159,4
RITA 
Hertzbundelstations LOS (zend- en ontvangstations)7,4 (*) 3,6 (**) 5,3 3,5 /
CIS Special Forces (radioposten)2,5 (*) 1,0 (**) 2,2 / /
TAC SATCOM & DATA Radio Long Distance (mobiele communicatiesystemen)0,5 (*) 0,3 (**) 0,4 0,3 /
High Rate UHF Dataradio (dataradio-netwerk)2,9 (*) 2,7 (**) / 2,7 /
Oefenlopen mitrailleurs 0,6 / 0,4 / /
Multifunctionele 
verrekijkers1,3 (*) 1,3 (*) / 1,3 /
Klassieke verrekijkers 2,0 / 1,1 / /
Kantonnement PSO 
(aankoop materieel voor vredesondersteunende operaties)19,8 13,2 15,9 / /
F-16 MLU Trainer (modernisering vliegsimulatoren)10,7 / 9,1 / /
9370-06_RH_Boek163_03.indd   249 9370-06_RH_Boek163_03.indd   249 13-10-2006   13:35:43 13-10-2006   13:35:43 250 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Autoprotection C-130 23,5 22,4 22,4 / /
Modernisation du 
navire d’appui Godetia 7,8 / 6,1 0,2 /
Simulateur Eguermin (chasse aux mines)4,8 / 3,8 / /
BRAK (modernisation 
des chasseurs de 
mines)1,6 / 1,5 / /
Sac à dos – conteneurs de boisson1,3 / 1,3 / /
Protection contre menace CBRN
836,3 8,5 (**) 5,8 0,5 /
MWDC (élargissement 
de la banque de données Marine)/ 1,7 / / /
Sous-total 147,2 134,7 281,9 75,3 84,1 0,0 159,4
Matériel d’appui collectifSIGINT (matériel pour 
le service de renseignement)5,4 9,0 (**) / 5,6 /
Upgrade WAN (élargissement du 
réseau téléphonique et 
de transmission des données)9,4 12,8 (**) 0,7 3,1 /
Caisson hyperbare pour l’hôpital militaire de Neder-Over-Heembeek4,3 3,0 / 3,6 /
BEMILOPSCIS (poursuite du développement du système automatisé d’information pour l’appui au 
commandement)1,5 2,7 0,9 / /
AF-EMS (gestion et 
sécurisation des systèmes d’information)3,0 4,8 2,6 / /
Sous-total 23,6 32,3 55,9 4,2 12,3 0,0 16,5
Total 757,9 910,5 1668,4 329,9 329,7 404,3 1063,9
(*) = tranche ﬁ  xe d’un marché public, composée de plusieurs tranches
(**) = tranche optionnelle d’un marché public, composée de plusieurs tranches 
83 Menace chimique, bactériologique, radiologique et nucléaire.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   250 9370-06_RH_Boek163_03.indd   250 13-10-2006   13:35:43 13-10-2006   13:35:43  163e Boek van het Rekenhof 251Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
 Schijf 
2004 
(initiële 
Upgrade steunschip 
Godetia 7,8 / 6,1 0,2 /
Simulator Eguermin (mijnenbestrijding)4,8 / 3,8 / /
BRAK (modernisering mijnenjagers)1,6 / 1,5 / /
Rugzak drankcontainers 1,3 / 1,3 / /
Bescherming tegen 
CBRN
MWDC (uitbreiding 
gegevensbank Marine)/ 1,7 / / /
Subtotaal 147,2 134,7 281,9 75,3 84,1 0,0 159,4
Materieel gemeenschappelijke steun
SIGINT (materieel voor 
inlichtingendienst)5,4 9,0 (**) / 5,6 /
Upgrade WAN (uitbreiding militair telefoon- en datanetwerk)9,4 12,8 (**) 0,7 3,1 /
Lagedrukkamer Militair Hospitaal Neder-Over-Heembeek 4,33,0 / 3,6 /
BEMILOPSCIS (verderzetting geautomatiseerd commando-informatiesysteem)1,5 2,7 0,9 / /
AF-EMS (beheer en beveiliging informatiesystemen)3,0 4,8 2,6 / /
Subtotaal 23,6 32,3 55,9 4,2 12,3 0,0 16,5
Totaal 757,9 910,5 1668,4 329,9 329,7 404,3 1063,9
(*) = vaste schijf van een overheidsopdracht, bestaande uit meerdere schijven
(**) = optionele schijf van een overheidsopdracht, bestaande uit meerdere schijvenBron: Ministerie van Landsverdediging
83 Chemical Bacteriological Radiological Nuclear.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   251 9370-06_RH_Boek163_03.indd   251 13-10-2006   13:35:43 13-10-2006   13:35:43 252 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Lors de la ﬁ  xation du rythme d’engagement, il faut également tenir compte des cré-
dits d’ordonnancement disponibles84, tant pour de nouveaux engagements que pour 
l’apurement de l’encours des engagements relatifs à des obligations contractées les 
années précédentes85.
Comme en 2004, le budget prévu en 2005 pour les opérations extérieures (pro-gramme 16.50.5 – Mise en œuvre) a également été ﬁ  xé en tenant compte de l’accord 
de gouvernement 2003, qui préconisait un doublement du montant initialement prévu (en 2002 : 25,3 millions d’euros). 
Dans le budget initial 2005, un montant de 53,9 millions d’euros avait été inscrit à ce programme. Ce crédit a été porté à 59,1 millions d’euros dans le courant de l’année. Les dépenses qui y ont ﬁ  nalement été imputées s’élèvent à 57,3 millions d’euros, ce 
qui est inférieur aux années précédentes.
Tableau 40 – Estimations86 et dépenses réalisées à la charge du programme 16.50.5 – 
Mise en œuvre (en millions d’euros)
Estimation Dépenses
2003 64,8 64,1
2004 78,0 76,1
2005 59,1 57,3
À partir de 2005, seules les dépenses spéciﬁ  quement liées aux opérations ont été 
imputées aux crédits du programme 16.50.5 ; certaines activités réalisées dans le 
cadre des opérations extérieures sont considérées comme des dépenses purement de fonctionnement et d’entraînement et sont donc imputées aux programmes budgé-taires correspondants (programmes 16.50.0 – Subsistance et 16.50.1 – Entraîne-ment ). Si ces dépenses sont également prises en compte, les dépenses consacrées 
aux opérations extérieures et inscrites à la charge du budget de la Défense ont atteint environ 100 millions d’euros, comme les dernières années. 
Alors que le plan directeur 2003 misait sur une affectation moyenne de 1000 militai-
res aux opérations extérieures, le nombre moyens de militaires affectés s’est élevé à près de 800 en 2005.
84 Compte tenu des mesures du gouvernement en vue de contrôler le budget.
85 Actuellement, la Défense estime que le montant total de l’encours des engagements à apurer concer-
nant le PIDS s’élève à pratiquement 2,3 milliards d’euros, dont plus de 800 millions d’euros doivent être ordonnancés après 2015 (date de ﬁ  n du plan stratégique 2000-2015), à la suite du contrat A400M 
(engagement pris en 2001, pour 1,1 milliard d’euros).
86 Compte tenu des ajustements budgétaires annuels.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   252 9370-06_RH_Boek163_03.indd   252 13-10-2006   13:35:44 13-10-2006   13:35:44  163e Boek van het Rekenhof 253Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Bij het bepalen van het vastleggingsritme moet ook rekening worden gehouden met 
de beschikbare ordonnanceringskredieten84, zowel voor nieuwe vastleggingen als 
voor de aanzuivering van het vastleggingsencours met betrekking tot verbintenissen die de voorbije jaren werden aangegaan
85.
Zoals in 2004, werd ook in 2005 voor buitenlandse operaties (programma 16.50.5 Inzet) 
een budget uitgetrokken in overeenstemming met het regeerakkoord 2003. Dat stelde een verdubbeling van het oorspronkelijk bedrag (in 2002 25,3 miljoen euro) voorop. 
In de initiële begroting 2005 werd op dit programma 53,9 miljoen euro ingeschreven. 
Dit krediet werd in de loop van het jaar verhoogd tot 59,1 miljoen euro. De uiteinde-lijke op dit programma aangerekende uitgaven bedragen 57,3 miljoen euro, minder dan de voorbije jaren.
Tabel 40 – Ramingen86 en gerealiseerde uitgaven ten laste van programma 16.50.5 – 
Inzet (in miljoen euro)
Raming Uitgaven
Vanaf 2005 worden enkel de uitgaven die speciﬁ  ek aan de operaties zijn verbonden, 
op de kredieten van het programma 16.50.5 aangerekend. Een deel van de activitei-
ten in het kader van buitenlandse operaties wordt beschouwd als loutere werkings-uitgaven en training en wordt dus op de daartoe bestemde begrotingsprogramma’s aangerekend (programma’s 16.50.0 Bestaansmiddelen  en 16.50.1 Training) . Als die 
eveneens in rekening worden gebracht, bedragen de uitgaven voor buitenlandse ope-raties ten laste van de begroting van Landsverdediging, zoals de laatste jaren, circa 100 miljoen euro. 
Waar het Stuurplan 2003 uitging van een gemiddelde inzet van 1000 militairen voor 
buitenlandse operaties, bedroeg het gemiddelde aantal ingezette militairen in 2005 nagenoeg 800.
84 Die kunnen wijzigen door maatregelen die de regering bij de begrotingscontrole neemt.
85 Momenteel raamt Landsverdediging het totaal aan te zuiveren vastleggingsencours voor het PIDV op 
nagenoeg 2,3 miljard euro, waarvan ruim 800 miljoen euro moet worden geordonnanceerd na 2015 (einddatum Strategisch Plan 2000-2015), ten gevolge van het contract A400M (vastlegging in 2001, voor 1,1 miljard euro).
86 Rekening houdend met de jaarlijkse begrotingsaanpassingen.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   253 9370-06_RH_Boek163_03.indd   253 13-10-2006   13:35:44 13-10-2006   13:35:44 254 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
4  Mesures prises au sein de la Défense nationale pour contrer l’abus 
de deniers publics
Suite à la fraude87 constatée en 2003-2004 au sein du département de la Défense 
nationale, les procédures ﬁ  nancières et budgétaires ont fait l’objet, en 2004, d’un examen qui a débouché sur un plan d’action, notamment axé sur le renforcement du contrôle interne des achats dits locaux
88 et des opérations ﬁ  nancières effectuées au 
sein des installations Horeca de la Défense.
À la suite de cet examen, il a d’abord été procédé à une vériﬁ  cation plus approfondie 
de toutes les factures d’achat local présentées à la comptabilité de la division Exé-
cution ﬁ  nancière et budgétaire89 en vue de leur paiement et il a été dressé une liste 
nominative de tous les ordonnateurs de la Défense, laquelle a été soumise à l’appro-bation du chef de la Défense et entérinée dans l’arrêté ministériel portant délégation de pouvoirs
90.
En outre, la compétence des ordonnateurs effectuant des achats locaux par simple 
facture acceptée a été limitée, dans un certain nombre de cas, à un montant maxi-
mum de 2.500 euros (hors TVA)91 par facture et la procédure de paiement automati-
que pour les achats locaux (« Fact 17 ») a été optimalisée (davantage de contrôle interne).
Par ailleurs, la direction générale Material resources (DGMR) s’efforce de remplacer 
au maximum les achats locaux par des contrats ouverts ou contrats-cadres
92, qui 
sont gérés de manière centralisée. La DGMR a également rédigé en 2005 un code déontologique pour les marchés publics.
Deux divisions assurent, au sein de la direction générale Budget et Finances (DGBF), 
le contrôle interne : la division Contrôle administratif et budgétaire (BFC) et la divi-sion « Surveillance » (BFS).
La BFC est principalement chargée de contrôler les marchés publics à attribuer93, ainsi 
que d’autres dossiers pouvant avoir un certain impact sur le budget de la Défense.
La division BFS a été créée en 2005 en vue de renforcer le contrôle budgétaire et ﬁ nancier. Cette division étudie le fonctionnement de tous les services ﬁ  nanciers, tant 
au niveau du personnel et du matériel que des procédures aﬁ  n d’optimaliser la qua-
lité de leur fonctionnement et le contrôle interne dans le domaine budgétaire et ﬁ nancier et de combattre au maximum la fraude.
87 Il s’agissait d’abus, tels que l’exécution d’achats privés avec des crédits de la Défense, en falsiﬁ  ant les 
factures ou les données des factures.
88 Il s’agit d’achats effectués dans les commerces locaux par des ordonnateurs décentralisés pour subve-
nir aux besoins qui sont difﬁ  cilement centralisables et d’un montant peu élevé (inférieurs à 5.500 euros, 
hors TVA). Ces achats sont effectués par simple facture acceptée (cf. article 122, alinéa 1er, 1°, de 
l’arrêté royal du 8 janvier 1996 relatif aux marchés publics de travaux, de fournitures et de services et aux concessions de travaux publics.
89 Division BFA, section BFA-B, de la direction générale Budget et Finances (DGBF).
90 Arrêté ministériel du 18 janvier 2002 portant délégation de pouvoirs par le ministre de la Défense en 
matière de passation et d’exécution des marchés publics de travaux, de fournitures et de services et en matière de dépenses diverses, qui a, entre-temps, été remplacé par l’arrêté ministériel du 27 avril 2006.
91 Ce montant s’élevait auparavant à 5.500 euros.
92 Par contrat ouvert, on entend le marché public de fournitures attribué pour faire face, pendant une ou 
plusieurs années, à des besoins dont l’administration ne peut déﬁ  nir a priori l’ampleur avec précision.
93 À partir d’un montant de 31.000 euros (hors TVA) ; à partir d’un montant de 67.000 euros (hors TVA), 
les dossiers sont également soumis, en second lieu, à l’Inspection des ﬁ  nances.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   254 9370-06_RH_Boek163_03.indd   254 13-10-2006   13:35:44 13-10-2006   13:35:44  163e Boek van het Rekenhof 255Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
4  Maatregelen binnen Landsverdediging om misbruik van over-
heidsgeld tegen te gaan
Naar aanleiding van de fraude87 die in 2003-2004 bij Landsverdediging werd vastge-
steld, werden in 2004 de ﬁ  nanciële en budgettaire procedures doorgelicht. Dat resul-
teerde in een actieplan dat voornamelijk de interne controle op de zogenaamde lokale aankopen
88 en op de ﬁ  nanciële verrichtingen in de horeca-installaties wilde versterken.
Als gevolg van deze doorlichting werden in eerste instantie alle facturen voor lokale aankopen die ter betaling werden aangeboden bij de boekhouding van de divisie Financiële en Begrotingsuitvoering
89, scherper gecontroleerd. Daarnaast werd een 
namenlijst opgesteld van alle ordonnateurs bij Landsverdediging, die de Chef Defensie heeft goedgekeurd en die bekrachtigd is in het ministerieel besluit hou-dende delegatie van bevoegdheid
90.
Bovendien werd de bevoegdheid voor de ordonnateurs die lokale aankopen verrich-ten via een aangenomen factuur in een aantal gevallen beperkt tot maximum 2.500 euro (excl. btw)
91 per factuur en werd de geautomatiseerde betaalprocedure 
voor lokale aankopen (“Fact 17”) geoptimaliseerd (verhoging interne controle).
Bovendien streeft de Algemene Directie Material Resources (DGMR) ernaar de 
lokale aankopen zoveel mogelijk te vervangen door zogenaamde open of kaderover-eenkomsten
92, die centraal worden beheerd. Ook heeft DGMR in 2005 een deonto-
logische code voor overheidsopdrachten opgesteld.
Voorts staan binnen de Algemene Directie Budget en Financiën (DGBF) twee divi-
sies in voor de interne controle: de divisie Administratieve en Begrotingscontrole (BFC) en de divisie “Surveillance” (BFS).
BFC ziet voornamelijk toe op de te gunnen overheidsopdrachten
93, en ook op andere 
dossiers die een bijzondere impact kunnen hebben op de begroting van Landsverde-
diging.
De divisie BFS werd in 2005 opgericht, ter versterking van de budgettaire en ﬁ  nan-
ciële controle. Deze divisie licht de werking van alle ﬁ  nanciële diensten door, zowel 
op het vlak van personeel en uitrusting als op het vlak van procedures, om de kwali-
teit van hun werking en van de interne controle binnen het budgettair-ﬁ  nanciële 
domein te optimaliseren en fraude maximaal tegen te gaan. 
87 Het ging om misbruiken zoals privéaankopen met kredieten van Landsverdediging, door valse facturen 
of factuurgegevens.
88 Het betreft aankopen in de lokale handel door gedecentraliseerde ordonnateurs voor behoeften die 
moeilijk te centraliseren zijn en voor een beperkt bedrag (kleiner dan 5.500 euro, excl. btw). Ze komen tot stand via een aangenomen factuur (zie art. 122, eerste lid, 1° van het KB van 8 januari 1996 betref-fende de overheidsopdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten en de concessies voor openbare werken).
89 Divisie BFA, sectie BFA-B van de Algemene Directie Budget en Financiën (DGBF).
90 Ministerieel besluit van 18 januari 2002 houdende overdracht van bevoegdheid door de minister van 
Landsverdediging inzake het gunnen en uitvoeren van overheidsopdrachten voor aanneming van wer-ken, leveringen en diensten en inzake diverse uitgaven, inmiddels vervangen door het ministerieel besluit van 27 april 2006.
91 Voorheen was dit 5.500 euro.
92 Met een open overeenkomst wordt de overheidsopdracht van leveringen bedoeld, gegund om gedu-
rende een bepaald jaar of over meerdere jaren het hoofd te bieden aan behoeften waarvan het bestuur de omvang a priori niet precies kan omschrijven.
93 Vanaf een bedrag van 31.000 euro (excl. btw); vanaf 67.000 euro (excl. btw) worden de dossiers in 
tweede instantie ook voorgelegd aan de Inspectie van Financiën.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   255 9370-06_RH_Boek163_03.indd   255 13-10-2006   13:35:44 13-10-2006   13:35:44 256 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Outre les divisions BFC et BFS, la section Engagement et Liquidation de la division 
Exécution ﬁ  nancière et budgétaire (BFA) comprend une petite cellule de contrôle qui 
veille à ce que les dossiers de liquidation soumis à la Cour des comptes dans le cadre du visa préalable soient complets et corrects.
Une fois que le dossier a été constitué par le liquidateur, cette cellule de contrôle 
vériﬁ e à son tour la légalité, la régularité et la réalité de la créance.
5  Contrôle des engagements de crédits et du visa préalable concernant l’exercice budgétaire 2005
Outre les contrôles permanents des engagements de crédits et des dépenses soumi-ses au visa préalable (voir point 2 de ce chapitre), la Cour des comptes a également 
contrôlé de manière approfondie les engagements de crédits et les ordonnancements 
relatifs aux dossiers d’achat relevant de la compétence de contrôle de la commission Achats militaires de la Chambre des représentants.
Une anomalie a été relevée dans les modalités de révision des prix d’un contrat rela-
tif à l’acquisition d’une première tranche de 440 véhicules légers 4x4 et de 120 kits balistiques de protection, à concurrence de plus de 75,6 millions d’euros. 
L’article 7 de la loi du 24 décembre 1993 relative aux marchés publics et à certains 
marchés de travaux, de fournitures et de services, l’article 13, § 2, du cahier général des charges (CGC) et le cahier spécial des charges exigeaient que les modalités d’application de la formule de révision des prix soient clairement ﬁ  xées préalable-ment dans le contrat. L’offre et la lettre de commande ont cependant fait apparaître qu’aucun moment précis n’avait été déterminé pour ﬁ  xer déﬁ  nitivement les numéra-
teurs variables de la formule de révision des prix, c’est-à-dire ceux qui évoluent en fonction de la date de livraison du matériel. 
Par lettre du 18 janvier 2006, la Cour des comptes a dès lors prié le département de 
corriger ce manquement par le biais d’un avenant à la lettre de commande initiale. L’ajout d’une date précise de ﬁ  xation des numérateurs doit garantir la sécurité juri-
dique et l’univocité et permettre d’éviter à l’avenir des discussions entre les parties ou la possibilité d’une spéculation dans le chef du fournisseur. Dans son courrier du 21 février 2006, le département a marqué son accord sur ces constatations et le manquement ﬁ  gurant dans le contrat a entre-temps été rectiﬁ  é.
Le 29 mars 2006, la Cour des comptes a fait parvenir une copie de la correspon-dance échangée à ce sujet au ministre de la Défense ainsi qu’au président de la commission des achats militaires de la Chambre des représentants.
/L50776 SECTION  21 – P ENSIONS
À l’instar des années précédentes, les dépenses de pension dans le secteur public ont continué à croître en 2005, surtout dans le secteur de l’enseignement. 
La Cour constate par ailleurs que l’Administration des pensions a accusé un retard 
dans le traitement des dossiers de pension du personnel de l’ancien Ofﬁ  ce belge du commerce extérieur. Le crédit destiné à la garantie de pension de l’organisme n’a été que peu utilisé.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   256 9370-06_RH_Boek163_03.indd   256 13-10-2006   13:35:44 13-10-2006   13:35:44  163e Boek van het Rekenhof 257Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Naast de divisies BFC en BFS bestaat er binnen de sectie Vereffening en Vastleg-
ging van de divisie Financiële en Begrotingsuitvoering (BFA) een kleine controlecel die toeziet op de volledige en correcte samenstelling van de vereffeningsdossiers die in het kader van het voorafgaand visum worden voorgelegd aan het Rekenhof.
Na de samenstelling van het dossier door de vereffenaar, gaat deze controlecel op 
haar beurt de wettelijkheid, regelmatigheid en werkelijkheid van de schuldvordering na.
5  Controle van de kredietvastleggingen en het voorafgaand visum 
Naast de permanente controles van de kredietvastleggingen en van de uitgaven voorgelegd in het kader van het voorafgaand visum (zie punt 2 van dit hoofdstuk), 
heeft het Rekenhof ook de kredietvastleggingen en ordonnanceringen die verband 
houden met de aankoopdossiers die onder de controlebevoegdheid vallen van de commissie Legeraankopen van de Kamer van Volksvertegenwoordigers aan een grondige controle onderworpen.
In een contract voor de aankoop van een eerste schijf van 440 lichte voertuigen 4x4 
en 120 ballistische beschermingskits, voor 75,6 miljoen euro, werd een anomalie in de prijsherzieningsmodaliteiten vastgesteld. 
Artikel 7 van de wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachten en 
sommige opdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten, artikel 13, § 2 van de Algemene Aannemingsvoorwaarden (AAV) en het bijzonder bestek vereis-ten dat de nadere regels voor de toepassing van de prijsherzieningsformule duidelijk op voorhand contractueel werden vastgesteld. Uit de lezing van de offerte en de bestelbrief bleek echter dat niet duidelijk is op welk moment de variabele waarden van de prijsherzieningsformule, d.w.z. die welke mee evolueren met de leveringsdata van het materieel, worden vastgesteld. 
Het Rekenhof verzocht het departement bij brief van 18 januari 2006 daarom deze 
tekortkoming te corrigeren door middel van een bijakte bij de oorspronkelijke bestel-brief. De toevoeging van deze leestijden zal leiden tot rechtszekerheid en éénduidig-heid en moet vermijden dat in de toekomst discussies tussen de partijen ontstaan of speculatie mogelijk wordt in hoofde van de leverancier. Het departement verklaarde zich in een brief van 21 februari 2006 met deze vaststellingen akkoord en inmiddels werd de hiaat in de overeenkomst weggewerkt.
Het Rekenhof heeft op 29 maart 2006 de minister van Landsverdediging en de voor-
zitter van de commissie Legeraankopen van de Kamer van Volksvertegenwoordigers een afschrift bezorgd van de correspondentie hierover.
/L50776 SECTIE 21 – P ENSIOENEN
Net zoals in de vorige jaren zijn de pensioenuitgaven in de openbare sector ook in 2005 gestegen, en dan vooral in de sector onderwijs. 
Voorts stelt het Rekenhof vast dat de Administratie der Pensioenen vertraging heeft 
opgelopen in de behandeling van de pensioendossiers van de personeelsleden van de vroegere Belgische Dienst voor Buitenlandse Handel. De kredieten voor de pensioenwaarborg worden slechts in beperkte mate aangewend. 
9370-06_RH_Boek163_03.indd   257 9370-06_RH_Boek163_03.indd   257 13-10-2006   13:35:44 13-10-2006   13:35:44 258 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Le tableau suivant donne un aperçu de l’évolution des dépenses de pension dans le 
secteur public94.
94 Dans un souci de clarté, les dépenses ont été groupées par catégorie de pensions.
95 L’augmentation enregistrée pour le personnel des établissements publics autonomes résulte de trans-
ferts internes (personnel ayant travaillé, en partie, comme fonctionnaire statutaire et, en partie, dans 
le régime du secteur privé) qui n’ont pas été imputés au budget pendant les deux années précéden-tes.
96 L’accroissement des pensions du personnel de Belgacom s’explique par le fait qu’en 2004, l’État n’a 
dû payer les pensions que pour une durée de onze mois. 
97 La forte hausse résulte notamment de la reprise des pensions du personnel de Belgacom.Tableau 41 – Évolution des dépenses de pension (en millions d’euros)
Dépenses 
2003Dépenses 
2004Augmentation 
2003-2004
2005Augmentation 
2004-2005
(%)
Personnel de l’État, de 
l’enseignement de l’État et des 
communautés, magistrats1679,0 1764,9 5,1 1867,1 5,8
Personnel des établissements publics autonomes3,9 3,5 −10,3 8,5
95142,9
Personnel de la Régie du transport 
maritime12,3 12,0 −2,4 12,0 0,0
Personnel de La Poste 339,6 354,2 4,3 372,1 5,1
Ministres des cultes reconnus 34,2 34,5 0,9 34,9 1,2
Armée et ex-gendarmerie 881,8 887,8 0,7 900,5 1,4
Personnel de Belgacom 0,0 200,2 – 225,69612,7
Personnel de Belgocontrol 0,0 0,0 – 17,0 –
Personnel de BIAC 0,0 0,0 – 6,2 –
Enseignement ofﬁ  ciel subventionné 
(provincial et communal) 624,0 669,3 7,3 718,1 7,3
Enseignement libre subventionné 1384,9 1517,3 9,6 1638,1 8,0
Fonds des pensions de survie 939,2 959,6 2,2 980,2 2,1
Pool des parastataux 212,2 227,3 7,1 229,1 0,8
Total 6111,1 6630,6 8,5977009,4 5,7
Il ressort de ces chiffres que les dépenses de pension dans le secteur public, impu-
tées à la division organique 51 – Administration des pensions, ont subi une hausse assez forte de 2003 à 2005. L’augmentation est surtout importante dans le secteur de l’enseignement et est principalement due à un accroissement du nombre de pen-sionnés. La reprise des pensions d’un certain nombre d’entreprises publiques se fait également sentir.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   258 9370-06_RH_Boek163_03.indd   258 13-10-2006   13:35:44 13-10-2006   13:35:44  163e Boek van het Rekenhof 259Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
De hiernavolgende tabel geeft een overzicht van de evolutie van de pensioen-
uitgaven in de openbare sector.94
94 Met het oog op de overzichtelijkheid werden de uitgaven gegroepeerd per categorie van pensioenen. 
95 De verhoging bij het personeel van de zelfstandige openbare inrichtingen heeft te maken met interne 
overdrachten (te wijten aan personeel dat deels als statutair ambtenaar, deels in het stelsel van de privésector heeft gewerkt) die gedurende de twee voorbije jaren niet op de begroting werden aange-rekend.
96 De stijging van de pensioenen voor het personeel van Belgacom is te verklaren door het feit dat de 
overheid in 2004 slechts het pensioen voor elf maanden moest betalen.
97 De sterke stijging is onder meer het gevolg van de overname van de pensioenen van het Belgacom-
personeel.Tabel 41 – Evolutie van de pensioenuitgaven (in miljoen euro)
Uitgaven 
2003Uitgaven 
2004Stijging 
2003-2004
2005Stijging 
2004-2005
(%)
Overheidspersoneel, personeel
Rijks- en Gemeenschapsonderwijs, 
magistraten1679,0 1764,9 5,1 1867,1 5,8
Personeel zelfstandige openbare inrichtingen3,9 3,5 −10,3 8,5
95142,9
Personeel Regie Maritiem Transport 12,3 12,0 −2,4 12,0 0,0
Personeel De Post 339,6 354,2 4,3 372,1 5,1
Bedienaars erkende erediensten 34,2 34,5 0,9 34,9 1,2
Leger en ex-rijkswacht 881,8 887,8 0,7 900,5 1,4
Personeel BELGACOM 0,0 200,2 – 225,69612,7
Personeel BELGOCONTROL 0,0 0,0 – 17,0 –
Personeel BIAC 0,0 0,0 – 6,2 –
Gesubsidieerd ofﬁ  cieel onderwijs 
(provinciaal en gemeentelijk) 624,0 669,3 7,3 718,1 7,3
Gesubsidieerd vrij onderwijs 1384,9 1517,3 9,6 1638,1 8,0
Fonds voor overlevingspensioenen 939,2 959,6 2,2 980,2 2,1
Pool der Parastatalen 212,2 227,3 7,1 229,1 0,8
Totaal 6111,1 6630,6 8,5977009,4 5,7
Uit deze cijfers blijkt dat de pensioenuitgaven in de openbare sector, aangerekend 
op de organisatieafdeling 51 – Administratie der Pensioenen in de periode van 2003 tot en met 2005 relatief sterk stijgen. De stijging is vooral sterk in de onderwijs-sector en is voornamelijk toe te schrijven aan de toename van het aantal gepensio-neerden. Ook de overname van de pensioenen van een aantal overheidsbedrijven speelt een rol.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   259 9370-06_RH_Boek163_03.indd   259 13-10-2006   13:35:44 13-10-2006   13:35:44 260 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
2 Programme 21.51.1 – Administration des pensions
La Cour des comptes constate que le crédit destiné à la garantie de pension de 
l’ancien Ofﬁ  ce belge du commerce extérieur98 n’a été que peu utilisé, pour la troi-
sième année consécutive (il avait été prévu au budget de 2003 pour la première 
fois). En 2003, le crédit n’a pas été utilisé ; en 2004, 8,6 % du montant a été utilisé et, en 2005, 31,1 % (c.-à-d. seulement 62.281 euros des 200.000 euros de crédit disponibles). Cette sous-utilisation est due à un problème survenu lors du traitement par l’Administration des pensions
99 des dossiers concernés. 
L’Ofﬁ  ce belge du commerce extérieur (OBCE) est un organisme d’intérêt public créé 
par la loi du 16 juillet 1948. Son personnel était engagé par contrat d’emploi et assu-jetti au régime des pensions des travailleurs salariés. Toutefois, aﬁ  n de compenser le 
régime de pension moins favorable du secteur privé, le statut du personnel de l’OBCE prévoyait de constituer, à la charge de son budget, des compléments de pension en faveur de ces agents. L’ensemble des avantages consentis en matière de pensions ne pouvait cependant jamais dépasser ceux qui leur auraient été accordés s’ils s’étaient trouvés dans une situation analogue dans une administration de l’État. 
À cette ﬁ  n, l’OBCE avait conclu un contrat d’assurance-groupe garantissant une 
rente de retraite au proﬁ  t des afﬁ  liés, ainsi qu’une rente de veuve et/ou d’orphelins 
au proﬁ  t de leurs ayants droit.
Or, à la suite de la réforme des institutions, l’OBCE est en cours de suppression depuis 2002. Le personnel (190 personnes) a été transféré aux différentes régions au 1
er janvier 2003. 
Pour compenser la suppression de ce complément, une garantie de pension a été 
introduite par arrêté royal100. Cet arrêté prévoit que le montant de la pension à 
accorder aux agents transférés, de même que le montant de la pension de leurs 
ayants droit, ne peut pas être inférieur au montant de la pension qui aurait été accor-dée aux intéressés conformément aux dispositions légales et réglementaires qui leur étaient applicables au moment du transfert. En outre, le Roi a été habilité à ﬁ  xer les 
modalités de prise en charge des dépenses supplémentaires découlant de cette garantie. 
L’arrêté d’exécution du 27 mars 2003 charge l’Administration des pensions à la fois 
de la gestion des dossiers de pension en cours des anciens agents de l’OBCE et de leurs ayants droit et du calcul de l’intervention ﬁ  nancière de l’État.
La Cour des comptes constate toutefois qu’à la ﬁ  n septembre 2006, à peine une trentaine de dossiers de pension en cours (sur les quelque 160 transférés) ont été soumis à son visa. Étant donné que trois années se sont écoulées depuis la publica-tion de l’arrêté d’exécution, la Cour des comptes recommande que ces dossiers soient calculés et soumis à son contrôle.
98 Allocation de base 51.17.34.03.
99 Devenue depuis le 1er janvier 2006 le Service des pensions du secteur public.
100 L’octroi d’une garantie de pension en faveur des agents transférés est fondé sur l’article 34, § 1er, de 
l’arrêté royal du 13 mars 1991 portant coordination des lois du 28 décembre 1984 et du 26 juin 1990 relatives à la suppression et à la restructuration d’organismes d’intérêt public et des services de l’État et sert à compenser la suppression de l’allocation.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   260 9370-06_RH_Boek163_03.indd   260 13-10-2006   13:35:44 13-10-2006   13:35:44  163e Boek van het Rekenhof 261Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
2 Programma 21.51.1 – Administratie der Pensioenen
Het Rekenhof stelt vast dat de kredieten voor de pensioenwaarborg van de vroegere 
Belgische Dienst voor Buitenlandse Handel98 voor het derde opeenvolgende jaar (de 
uitkering werd voor het eerst in de begroting van 2003 opgenomen) slechts in 
beperkte mate werden aangewend: in 2003 werd het krediet niet aangewend, in 2004 voor 8,6 % en in 2005 voor 31,1 % (slechts 62.281 euro van het beschikbare krediet van 200.000 euro). Aan de basis hiervan ligt een probleem bij de verwerking van de betrokken dossiers door de Administratie der Pensioenen
99.
De Belgische Dienst voor Buitenlandse Handel (BDBH) werd als instelling van open-
baar nut opgericht door de wet van 16 juli 1948. Zijn personeelsleden werden met 
een arbeidsovereenkomst in dienst genomen en waren onderworpen aan het pensi-oenstelsel van de werknemers. Om echter het minder gunstige pensioenstelsel van de privésector te compenseren, bepaalde het personeelsstatuut van de BDBH dat pensioentoeslagen voor die personeelsleden konden worden samengesteld ten laste van de BDBH-begroting. Het geheel van de toegekende pensioenvoordelen mocht echter nooit meer bedragen dan de voordelen die zij als statutair ambtenaar in een rijksbestuur zouden genieten.
Daartoe had de BDBH een groepsverzekeringscontract afgesloten waarbij een pen-
sioenrente voor de aangeslotenen en een weduwenrente en/of wezenrente voor hun rechthebbenden werden gewaarborgd.
Als gevolg van de hervorming van de instellingen is de BDBH echter sinds 2002 in 
de fase van ophefﬁ  ng. De personeelsleden (190 personen) werden op 1 januari 2003 
overgeheveld naar de verschillende gewesten.
Ter compensatie van deze – weggevallen – uitkering werd bij koninklijk besluit een 
pensioenwaarborg ingevoerd
100. Dat besluit bepaalt dat het pensioenbedrag van de 
overgehevelde personeelsleden en van hun rechthebbenden niet lager mag zijn dan het bedrag dat hen zou zijn toegekend overeenkomstig de wettelijke en reglemen-taire bepalingen van toepassing op het ogenblik van hun overheveling. Voorts bepaalt het besluit dat de koning de modaliteiten vastlegt voor de tenlasteneming van de bijkomende uitgaven die uit die waarborg voortvloeien.
Een uitvoeringsbesluit van 27 maart 2003 belast de Administratie der Pensioenen 
met zowel het beheer van de lopende pensioendossiers van de gewezen personeels-leden van de BDBH en van hun rechthebbenden, als met de berekening van de ﬁ nanciële tegemoetkoming van de Staat.
Het Rekenhof stelt echter vast dat eind september 2006 amper 30 (van de in totaal ongeveer 160 overgenomen) lopende pensioendossiers voor visum werden toege-zonden. Vermits er nu al ruim drie jaar is verstreken sinds het uitvoeringsbesluit werd getroffen, beveelt het Rekenhof dan ook aan dat deze dossiers worden bere-kend en ter controle voorgelegd.
98 Basisallocatie 51.17.34.03.
99 Sinds 1 januari 2006: Pensioendienst voor de overheidssector
100 De toekenning van een pensioenwaarborg ten voordele van de overgehevelde personeelsleden steunt 
op artikel 34, § 1, van het koninklijk besluit van 13 maart 1991 houdende coördinatie van de wetten van 28 december 1984 en van 26 juni 1990 betreffende de afschafﬁ  ng en de herstructurering van instellingen van openbaar nut en andere overheidsdiensten.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   261 9370-06_RH_Boek163_03.indd   261 13-10-2006   13:35:45 13-10-2006   13:35:45 262 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
/L50776  SECTION  23 – SPF E MPLOI , TRAVAIL  ET 
CONCERTATION  SOCIALE  : FONDS  DE L’EXPÉRIENCE  
PROFESSIONNELLE
Le fonds de l’expérience professionnelle présente en 2005 un solde important et 
inutilisé. Cinq projets seulement ont été subventionnés.
Le Fonds de l’expérience professionnelle a été créé par la loi-programme du 27 décem-bre 2004
 aﬁ n de favoriser le maintien en activité du plus grand nombre possible de 
travailleurs âgés101. 
L’objectif principal de la loi est d’améliorer le taux d’emploi des travailleurs expéri-mentés en incitant les employeurs, par le biais de subventions, prévues dans l’arrêté royal du 30 janvier 2003
102, à améliorer les conditions de travail du personnel ayant 
atteint l’âge de 45 ans103.
Les moyens ﬁ  nanciers du fonds104 sont constitués de recettes affectées provenant 
des cotisations patronales et salariales versées à l’ONSS105 et dans une moindre 
mesure des recouvrements des subventions versées indûment.
Tableau 42 – Fonds de l’expérience professionnelle – moyens en ordonnancement 
2004 2005
Solde au 1er janvier 10 Solde au 1er janvier 9,9
Recettes 0 Recettes 5
Dépenses 0,07 Dépenses 0,5
Solde au 31 décembre 9,9 Solde au 31 décembre 14,4
Le tableau précédent montre que les dépenses à charge du fonds sont inférieures 
aux moyens disponibles, ce qui a entraîné la constitution d’un solde inutilisé de plus de 14 millions d’euros au 31 décembre 2005. Au cours de cette année, les dépenses à charge du fonds n’ont atteint que 0,5 million d’euros, essentiellement pour couvrir des frais de personnel et de fonctionnement. En ce qui concerne les subventions proprement dites, 116.000 euros ont été utilisés, alors que 3,9 millions d’euros étaient prévus au budget ajusté
106. Il s’avère que si une quarantaine de demandes de 
subvention ont été reçues par le service, la plupart d’entre elles ont été introduites au cours du dernier trimestre, de sorte que seuls cinq projets ont pu être subvention-nés en 2005.
101 Modiﬁ  ant ainsi la loi du 5 septembre 2001 visant à améliorer le taux d’emploi des travailleurs, qui avait 
institué un fonds pour la promotion de la qualité des conditions de travail des travailleurs de 55 ans et plus.
102 Arrêté royal du 30 janvier 2003 ﬁ  xant les critères, les conditions, et les modalités pour l’octroi de la 
subvention de soutien des actions relatives à la promotion de la qualité des conditions de travail des travailleurs âgés et ﬁ  xant le montant de cette subvention.
103 L’âge des travailleurs pour lesquels cette subvention peut être accordée a été abaissé de 55 à 45 ans 
par la loi-programme du 27 décembre 2004. 
104 Inscrit au programme 23.52.3. 
105 Chapitre 23, article 37.11 du budget des voies et moyens – Recette de l’ONSS destinée à l’améliora-
tion des conditions de travail pour les travailleurs de plus de 45 ans. Il s’agit d’une recette courante non ﬁ  scale affectée.
106 Allocation de base 52.30.33.50. – Octroi des subsides à des organismes privés dans le cadre de 
l’amélioration des conditions de travail pour les travailleurs de plus de 45 ans.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   262 9370-06_RH_Boek163_03.indd   262 13-10-2006   13:35:45 13-10-2006   13:35:45  163e Boek van het Rekenhof 263Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
/L50776  SECTIE 23 – FOD W ERKGELEGENHEID , ARBEID  EN 
SOCIAAL  OVERLEG : ERVARINGSFONDS
Het Ervaringsfonds vertoont in 2005 een aanzienlijk niet aangewend saldo. Slechts 
vijf projecten werden betoelaagd.
Het Ervaringsfonds werd opgericht door de programmawet van 27 december 2004 
om een zo groot mogelijk aantal oudere werknemers aan het werk te houden101. 
De belangrijkste doelstelling van de wet bestaat erin de tewerkstellingsgraad van 
ervaren werknemers op te trekken. Daartoe worden de werkgevers er door middel 
van toelagen, geregeld bij koninklijk besluit van 30 januari 2003102, toe aangezet de 
arbeidsomstandigheden te verbeteren van werknemers die de leeftijd van 45 jaar103 
hebben bereikt.
De ﬁ nanciële middelen van het fonds104 bestaan uit bestemde ontvangsten afkomstig 
van werkgevers- en werknemersbijdragen die aan de RSZ worden gestort105 en in 
mindere mate uit terugvorderingen van ten onrechte gestorte toelagen.
Tabel 42 – Ervaringsfonds – ordonnanceringsmiddelen (in miljoen euro)
2004 2005
Saldo op 1 januari 10 Saldo op 1 januari 9,9
Ontvangsten 0 Ontvangsten 5
Uitgaven 0,07 Uitgaven 0,5
Saldo op 31 december 9,9 Saldo op 31 december 14,4
De bovenstaande tabel toont aan dat de uitgaven ten laste van het fonds lager zijn 
dan de beschikbare middelen. Zo ontstond een niet aangewend saldo dat op 31 decem-ber 2005 meer dan 14 miljoen euro bedroeg. In de loop van dat jaar bedroegen de uitgaven ten laste van het fonds slechts 0,5 miljoen euro. Ze dienden hoofdzakelijk om de personeels- en werkingskosten te dekken. Voor het toekennen van de eigen-lijke toelagen werd 116.000 euro aangewend, terwijl de aangepaste begroting 3,9 mil-joen euro ter beschikking stelde
106. De dienst heeft een veertigtal toelageaanvragen 
ontvangen. De meeste daarvan werden evenwel pas in de loop van het laatste trimes-ter ingediend, zodat in 2005 slechts vijf projecten konden worden betoelaagd.
101 Tot wijziging van de wet van 5 september 2001 tot de verbetering van de werkgelegenheidsgraad van 
de werknemers, waarbij een fonds ter bevordering van de kwaliteit van de arbeidsomstandigheden van werknemers van 55 jaar en ouder, werd opgericht.
102 Koninklijk besluit van 30 januari 2003 tot vaststelling van de criteria, de voorwaarden en de nadere 
regels voor de toekenning van de toelage tot ondersteuning van acties die betrekking hebben op de bevordering van de kwaliteit van de arbeidsomstandigheden van oudere werknemers en tot vaststel-ling van het bedrag van die toelage.
103 De leeftijd van de werknemers die recht hebben op die subsidie, werd door de programmawet van 
27 december 2004 teruggebracht van 55 tot 45 jaar. 
104 Ingeschreven in programma 23.52.3. 
105 Hoofdstuk 23, artikel 37.11 van de rijksmiddelenbegroting – Ontvangsten van de RSZ bestemd voor 
de verbetering van de arbeidsvoorwaarden voor werknemers ouder dan 45 jaar. Het gaat om een bestemde niet-ﬁ  scale lopende ontvangst.
106 Basisallocatie 52.30.33.50. – Toekenning van toelagen aan privéorganisaties in het kader van de ver-
betering van de arbeidsvoorwaarden voor werknemers ouder dan 45 jaar.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   263 9370-06_RH_Boek163_03.indd   263 13-10-2006   13:35:45 13-10-2006   13:35:45 264 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
/L50776 SECTION  24 – SPF S ÉCURITÉ  SOCIALE  
Grâce à diverses mesures, le SPF Sécurité sociale a réduit davantage le délai 
moyen d’examen des demandes d’allocations pour les personnes handicapées. 
La subvention à l’Ofﬁ  ce de sécurité sociale d’outre-mer (OSSOM) n’a été versée 
qu’en partie. En l’absence de moyens propres sufﬁ  sants, cet organisme a dû contracter des emprunts aﬁ  n de pouvoir payer les prestations et les salaires. 
1 Allocations aux personnes handicapées
Au sein de la direction générale Personnes handicapées du SPF Sécurité sociale, le 
service des allocations aux personnes handicapées assure le traitement administratif des demandes d’allocations et leur paiement. Concrètement, il s’agit soit d’une allo-cation de remplacement de revenus lorsque, en raison de son handicap, une per-
sonne n’est pas en mesure d’acquérir un revenu sufﬁ  sant, soit d’une allocation d’in-
tégration lorsqu’une personne handicapée présente un manque ou une réduction 
d’autonomie et doit, dès lors, faire face à des dépenses supplémentaires pour s’inté-grer dans la vie sociale. Enﬁ  n, il existe également une allocation distincte pour l’aide 
aux personnes âgées de plus de 65 ans.
Dans son 162
e Cahier107, la Cour des comptes avait notamment souligné les problè-
mes constatés dans le passé au niveau du traitement des dossiers108. Elle avait éga-
lement relevé un usage impropre d’un compte de Trésorerie, utilisé pour effectuer le 
préﬁ nancement de ces dépenses. Ce compte présentait, depuis un certain temps, un 
déﬁ cit de 34 millions d’euros, de sorte que les dépenses n’étaient pas intégrées dans 
le budget général des dépenses.
La Cour des comptes constate que le délai moyen d’examen d’un dossier a continué 
à baisser en 2005 (voir tableau).
Tableau 43 – Délai moyen d’examen (en mois)
Délai moyen d’examen Allocation de remplacement 
de revenus/
Allocation d’intégration Allocation pour 
l’aide aux personnes 
âgées 
2001 6,6 8,3
2002 8,3 11,3
2003 9,0 12,02004 8,0 9,4
2005 7,5 6,9
107 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 269-273.
108 Un Business Process Reengineering  exécuté en 2004 (projet Coperhan) a identiﬁ  é comme problèmes 
principaux les longs délais d’instruction des dossiers, le ﬂ  ux massif de questions des demandeurs au 
sujet de l’état d’avancement de leur dossier personnel et la mauvaise accessibilité téléphonique.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   264 9370-06_RH_Boek163_03.indd   264 13-10-2006   13:35:45 13-10-2006   13:35:45  163e Boek van het Rekenhof 265Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
/L50776 SECTIE 24 – FOD S OCIALE  ZEKERHEID
Dankzij verschillende maatregelen heeft de FOD Sociale Zekerheid de gemiddelde 
onderzoekstermijn van de aanvragen tot tegemoetkoming voor personen met een handicap verder doen dalen. 
De toelage aan de Dienst voor Overzeese Sociale Zekerheid (DOSZ) werd slechts 
gedeeltelijk uitgekeerd. Bij gebrek aan voldoende eigen middelen heeft de DOSZ leningen moeten aangaan om de prestaties en lonen te kunnen uitbetalen. 
1 Tegemoetkomingen aan personen met een handicap
De dienst der Tegemoetkomingen aan Personen met een Handicap van het directo-
raat-generaal Personen met een Handicap van de FOD Sociale Zekerheid staat in voor de administratieve afhandeling van de aanvragen voor tegemoetkomingen en de uitbetaling ervan. Concreet gaat het hier om hetzij een inkomensvervangende tege-moetkoming wanneer een persoon wegens zijn handicap niet in staat is een voldoende inkomen te verwerven, hetzij een integratietegemoetkoming aan een persoon met een handicap bij wie een gebrek aan of een vermindering van de zelfredzaamheid werd vastgesteld en die daardoor bijkomende kosten heeft om zich in het maatschappelijk leven in te passen. Daarnaast bestaat er ook nog een aparte tegemoetkoming voor hulp aan bejaarden ouder dan 65 jaar.
In zijn 162e Boek107 wees het Rekenhof onder meer op de problemen aangaande de 
behandeling van dossiers die in het verleden waren vastgesteld.108 Voorts stelde het 
Rekenhof eveneens vast dat oneigenlijk gebruik werd gemaakt van een thesauriere-kening waarop deze uitgaven worden gepreﬁ  nancierd. Deze rekening vertoonde reeds geruime tijd een debetsaldo van 34 miljoen euro waardoor uitgaven buiten de algemene uitgavenbegroting werden gehouden.
Het Rekenhof stelt vast dat de gemiddelde onderzoekstermijn voor een dossier ver-
der is gedaald in 2005 (zie tabel).
Tabel 43 – Gemiddelde onderzoekstermijn (in maanden)
Gemiddelde 
onderzoekstermijn Inkomensvervangende 
tegemoetkoming / 
IntegratietegemoetkomingTegemoetkoming voor 
hulp aan bejaarden
2003 9,0 12,0
2004 8,0 9,4
107 162e Boek van het Rekenhof, volume I, p. 268-272.
108 Een in 2004 uitgevoerde Business Process Reengineering  (het project COPERHAN) identiﬁ  ceerde 
als belangrijkste knelpunten de lange doorlooptijden in de dossierbehandeling, een massale stroom 
vragen vanwege kandidaat-gerechtigden omtrent de stand van zaken van het persoonlijk dossier en een slechte telefonische bereikbaarheid.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   265 9370-06_RH_Boek163_03.indd   265 13-10-2006   13:35:45 13-10-2006   13:35:45 266 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
En 2005, un centre de contact a été rendu opérationnel dans le but d’alléger la charge 
de travail téléphonique des services qui instruisent les dossiers aﬁ  n qu’ils puissent davantage se concentrer sur leur mission principale. En outre, des efforts ont été fournis pour améliorer les procédures appliquées pour l’examen médical et le traite-ment des demandes et un projet a été développé aﬁ  n d’automatiser davantage l’échange d’informations entre les communes et le SPF et d’en raccourcir les délais.
La Cour des comptes a constaté que les crédits prévus pour l’année 2005, d’un montant de 1.464,2 millions d’euros, se sont ﬁ  nalement avérés supérieurs aux dépen-
ses (1.397,4 millions d’euros). Les crédits restés ainsi disponibles ont permis d’apu-rer le déﬁ  cit du compte de la Trésorerie. Cette opération a cependant été effectuée 
dans le courant du mois d’avril 2006, si bien que l’usage impropre de ce compte a perduré en 2005.
2 Subvention à l’Ofﬁ  ce de sécurité sociale d’outre-mer (OSSOM)
Le crédit destiné à subventionner l’OSSOM a été ﬁ  xé à 290,3 millions d’euros lors 
de l’ajustement du budget 2005. 79,1 % de ce montant (229,5 millions d’euros) ont 
été versés en 2005 (contre 90,9 % en 2004). En effet, la moitié de la dotation du mois de septembre a été payée et les dotations de novembre et décembre n’ont pas 
été versées en 2005. Aﬁ  n de pouvoir payer les prestations et les salaires, l’OSSOM 
a contracté plusieurs emprunts. Les intérêts supportés par l’OSSOM se sont élevés 
à 121.851 euros.
/L50776  SECTION  25 – SPF S ANTÉ PUBLIQUE , SÉCURITÉ  DE 
LA CHAÎNE  ALIMENTAIRE  ET ENVIRONNEMENT
À la suite d’un certain nombre de décisions judiciaires déﬁ  nitives et de la condam-nation de l’État belge par la Cour européenne de justice, les pouvoirs publics sont dans l’obligation de rembourser les cotisations indûment perçues en faveur du Fonds de la santé des animaux. En 2005, une petite partie de ces cotisations a été remboursée en raison d’une saisie exécutoire effectuée au SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement (SPF Santé publique). La Cour des comptes souligne une nouvelle fois qu’un report répété de paiements peut entraîner des intérêts de retard élevés. 
Pour ce qui est du crédit destiné au remboursement des frais médicaux aux victimes 
d’accidents du travail et de maladies professionnelles, le paiement a à nouveau été en partie reporté à l’année budgétaire suivante.
Dans le cadre de la lutte contre la grippe aviaire, des commandes de médicaments 
antiviraux ont été passées avant que les crédits budgétaires nécessaires ne soient disponibles. 
La Cour des comptes a refusé d’accorder son visa à une indexation de subsides qui 
n’avait pas été prévue dans la loi ou dans un contrat ainsi qu’à une partie d’un subside pour laquelle les pièces justiﬁ  catives nécessaires n’avaient pas été trans-mises.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   266 9370-06_RH_Boek163_03.indd   266 13-10-2006   13:35:45 13-10-2006   13:35:45  163e Boek van het Rekenhof 267Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
In 2005 ging een contactcenter van start, dat het telefonisch contact van de diensten 
belast met de behandeling van de dossiers moest overnemen, waardoor deze dien-sten zich meer konden toeleggen op hun kerntaken. Daarnaast werden inspanningen geleverd om de procedures voor het medisch onderzoek en voor de verwerking van de aanvragen te verbeteren. Bovendien werd er een project uitgewerkt waardoor de informatie-uitwisseling tussen de gemeenten en de FOD verder wordt geautomati-seerd en de termijnen voor deze informatie-uitwisseling worden ingekort. 
Voorts heeft het Rekenhof vastgesteld dat het krediet van 1.464,2 miljoen euro voor 
het jaar 2005 uiteindelijk hoger bleek dan de uitgaven (1.397,4 miljoen euro). Hier-door kon ook het debetsaldo op de thesaurierekening worden aangezuiverd. Deze aanzuivering vond echter pas plaats in de loop van de maand april 2006, waardoor het oneigenlijk gebruik van deze rekening ook in 2005 nog voortduurde
. 
2 Toelage aan de Dienst voor Overzeese Sociale Zekerheid (DOSZ)
Het krediet bestemd voor de toelage aan de DOSZ werd bij de begrotingsaanpas-
sing in 2005 vastgesteld op 290,3 miljoen euro. In 2005 werd daarvan 79,1 % 
(229,5 miljoen euro) uitgekeerd (tegenover 90,9 % in 2004). In 2005 werd de dotatie van de maand september immers slechts voor de helft gestort en werden de dotaties voor november en december niet gestort. Om de prestaties en lonen alsnog te kunnen uitbetalen, heeft de DOSZ verschillende leningen afgesloten. De hiervoor door de DOSZ betaalde intrestlasten bedroegen 121.851 euro.
/L50776  SECTIE 25 – FOD V OLKSGEZONDHEID , VEILIGHEID  
VAN DE VOEDSELKETEN  EN LEEFMILIEU
Ingevolge een aantal rechterlijke eindbeslissingen en de veroordeling van de Belgi-
sche Staat door het Europees Hof van Justitie, is de overheid verplicht de onrecht-matig geïnde bijdragen ten behoeve van het Dierengezondheidsfonds terug te beta-len. In 2005 werd, ingevolge een uitvoerend beslag bij de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu (FOD Volksgezondheid), een klein 
gedeelte hiervan betaald. Het Rekenhof wijst er nogmaals op dat het verder uitstel-len van betalingen uiteindelijk zal leiden tot een hoog bedrag aan verwijlintresten.
Wat betreft het krediet bestemd voor de terugbetaling van medische kosten aan 
slachtoffers van arbeidsongevallen en beroepsziekten, blijkt de uitbetaling opnieuw gedeeltelijk naar het volgende begrotingsjaar te zijn doorgeschoven.
In het kader van de bestrijding van de vogelgriep werden antivirale middelen besteld 
voordat de vereiste begrotingskredieten beschikbaar waren.
Het Rekenhof heeft zijn visum geweigerd voor een indexering van toelagen die niet 
wettelijk of contractueel was bepaald en voor een gedeelte van een toelage waar-
voor niet de nodige verantwoordingsstukken werden voorgelegd.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   267 9370-06_RH_Boek163_03.indd   267 13-10-2006   13:35:45 13-10-2006   13:35:45 268 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
1  Récupération de cotisations indûment perçues en faveur du fonds 
budgétaire pour la santé et la qualité des animaux et des produits animaux
Le fonds budgétaire pour la santé et la qualité des animaux et des produits animaux a été créé par la loi relative à la santé des animaux du 24 mars 1987 dans le but de faire participer les producteurs à la lutte contre les maladies des animaux et de pro-mouvoir la qualité des produits animaux.
Le 21 octobre 2003, la Cour européenne de justice à Luxembourg a jugé que les 
cotisations versées à ce fonds budgétaire au cours de la période du 1
er janvier 1988 
au 9 août 1996 étaient illégales, parce que la base juridique de leur perception n’était pas conforme au droit communautaire. Plusieurs abattoirs ou exportateurs d’animaux avaient déjà réclamé devant les tribunaux belges le remboursement des cotisations payées au cours de cette période.
Après la saisie exécutoire effectuée auprès du SPF Santé publique au bénéﬁ  ce de 
l’une des parties demanderesses, le conseil des ministres du 9 juin 2005 a adopté, en application de l’article 44 des lois coordonnées
109 sur la comptabilité de l’État, la 
délibération n° 3198 aﬁ  n de pouvoir disposer immédiatement des crédits nécessai-
res pour payer le solde des créances des divers abattoirs. Les dépenses d’un mon-tant de 13 millions d’euros seraient imputées à l’allocation de base nouvelle 54.02.34.79 – Indemnisation des tiers – Responsabilité de l’État de la section 25 SPF Santé publique. En outre, la délibération prévoyait le dépôt d’un projet de loi ouvrant les crédits nécessaires pour payer les montants dus dans le cadre des autres dossiers, soit un total de 225 millions d’euros.
Le 22 juin 2005, la Cour des comptes a estimé que la délibération ne satisfaisait 
pas entièrement aux conditions de l’article 44 des lois coordonnées sur la compta-bilité de l’État
110. Les crédits nécessaires pouvaient être mis à disposition soit au 
moyen d’un ajustement du budget général des dépenses 2004, soit en les reprenant dans le budget général des dépenses pour l’année 2005. 
La Cour des comptes constate que le projet de loi précité ouvrant des crédits sup-plémentaires pour un montant de 225 millions d’euros n’a jamais été déposé. La loi du 30 décembre 2005 portant troisième ajustement du budget général des dépenses 2005 a seulement inscrit un crédit d’un montant de 13 millions d’euros à la nouvelle allocation de base 54.02.34.79 – Indemnisation des tiers – Responsabilité de l’État aﬁ n de régulariser la délibération ministérielle n° 3198 relative aux abattoirs. 
Sur ce crédit de 13 millions d’euros, des engagements ont été pris pour un mon-tant total de 12,9 millions d’euros. Un montant total de 7,3 millions d’euros a été ordonnancé en 2005 et un montant total de 4,7 millions d’euros, en 2006 (à la date de clôture du Cahier). Il s’agit aussi bien du traitement de dossiers comportant un titre exécutoire que de certains dossiers contenant un titre non exécutoire et pour lesquels des transactions ont été conclues.
109 L’article 44, § 1er, des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État autorise le conseil des ministres 
par délibération motivée et dans les cas d’urgence amenés par des circonstances exceptionnelles ou imprévisibles.
110 Lettre du 22 juin 2005 adressée au président de la Chambre des représentants. La Cour a souligné, 
en particulier, qu’il n’a pas été démontré que les circonstances justiﬁ  ant l’urgence de la dépense étaient imprévisibles. 
9370-06_RH_Boek163_03.indd   268 9370-06_RH_Boek163_03.indd   268 13-10-2006   13:35:45 13-10-2006   13:35:45  163e Boek van het Rekenhof 269Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
1  Terugvordering van onrechtmatig geïnde bijdragen aan 
het begrotingsfonds voor de gezondheid en de kwaliteit van de dieren en de dierlijke producten
Het begrotingsfonds voor de gezondheid en de kwaliteit van de dieren en de dierlijke producten werd opgericht door de dierengezondheidswet van 24 maart 1987 met als doel de producenten te laten bijdragen in de bestrijding van dierenziekten en de bevordering van de kwaliteit van dierlijke producten. 
Op 21 oktober 2003 oordeelde het Europees Hof van Justitie te Luxemburg dat de 
bijdragen voor dit begrotingsfonds in de periode tussen 1 januari 1988 en 9 augus-tus 1996 onrechtmatig waren, omdat de rechtsgrondslag voor de inning ervan niet in overeenstemming was met het Gemeenschapsrecht. Verschillende slachthuizen of exporteurs van dieren hadden voor de Belgische rechtbanken al de terugbetaling gevorderd van de in deze periode betaalde bijdragen.
Nadat één van de eisende partijen uitvoerend beslag had laten leggen bij de FOD 
Volksgezondheid, heeft de Ministerraad op 9 juni 2005, met toepassing van artikel 44 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit
109, beraadslaging nr. 3198 
aangenomen om onmiddellijk over de nodige kredieten te kunnen beschikken om het saldo van de schuldvorderingen van de verschillende slachthuizen te betalen. De uitgaven voor een bedrag van 13 miljoen euro zouden worden aangerekend op een nieuwe basisallocatie 54.02.34.79 – “Vergoedingen aan derden – verantwoordelijk-heid van de Staat” van sectie 25 van de FOD Volksgezondheid. Volgens de beraad-slaging zou ook een wetsontwerp worden ingediend tot opening van de nodige kre-dieten voor de overige dossiers, voor in totaal 225 miljoen euro.
Het Rekenhof oordeelde op 22 juni 2005 dat bovengenoemde beraadslaging niet vol-
ledig beantwoordde aan de voorwaarden van artikel 44 van de gecoördineerde wet-ten op de rijkscomptabiliteit
110. De benodigde kredieten konden beschikbaar worden 
gemaakt, hetzij door de algemene uitgavenbegroting voor het jaar 2004 aan te pas-sen, hetzij door ze op te nemen in de algemene uitgavenbegroting voor het jaar 2005. 
Het Rekenhof stelt vast dat het bovenvermelde wetsontwerp tot opening van de 
bijkomende kredieten ten belope van 225 miljoen euro nooit werd ingediend. Door de wet van 30 december 2005 houdende derde aanpassing van de algemene uitgaven-begroting voor het begrotingsjaar 2005 werd enkel een krediet van 13 miljoen euro op de nieuwe basisallocatie 54.02.34.79 – “Vergoedingen aan derden – verantwoor-delijkheid van de Staat” ingeschreven om beslissing nr. 3198 van de Ministerraad over de slachthuizen te regulariseren.
Van dit krediet van 13 miljoen euro werd in totaal 12,9 miljoen euro vastgelegd, 
waarvan in 2005 7,3 miljoen euro werd geordonnanceerd en in 2006 (tot het afsluiten van dit Boek) 4,7 miljoen euro. Het betreft zowel de afhandeling van dossiers met uitvoerbare als dossiers met niet-uitvoerbare titel waarvoor dadingen werden afge-sloten.
109 Artikel 44, § 1, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit machtigt de Ministerraad om, 
indien er geen of onvoldoende krediet voorhanden is, bij gemotiveerde beslissing gebruik te maken van deze speciﬁ  eke procedure in dringende gevallen, veroorzaakt door uitzonderlijke of onvoorzien-
bare omstandigheden.
110 Brief van 22 juni 2005 aan de voorzitter van de Kamer van Volksvertegenwoordigers. Het Rekenhof 
wees er met name op dat niet is aangetoond dat de omstandigheden die tot de dringendheid van de uitgave hebben geleid, onvoorzienbaar waren. 
9370-06_RH_Boek163_03.indd   269 9370-06_RH_Boek163_03.indd   269 13-10-2006   13:35:46 13-10-2006   13:35:46 270 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
Alors que le gouvernement a opté précédemment pour la technique de paiement par 
le biais d’une délibération prise en vertu de l’article 44 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, à l’occasion de l’ajustement du budget de l’année 2006, un montant de 120 millions d’euros a néanmoins été prévu à l’allocation de base préci-tée. Selon le SPF Santé publique, ce montant correspond à une estimation des créances introduites avant le 1
er janvier 2002 pour lesquelles des transactions peu-
vent être conclues en 2006, et ce sur la base de sommes en principal, connues ou estimées, de 54 millions d’euros, à majorer des intérêts dus. 
Dans ses commentaires sur le projet de budget de l’État ajusté pour l’année budgé-
taire 2006, la Cour des comptes a noté que certains éléments demeuraient peu clairs pour le département. Il s’agit, notamment, du délai de prescription applicable
111 ainsi 
que du calcul précis des sommes principales et des intérêts de retard et de capitali-sation. En outre, la Cour souligne que le report de paiements conduira à un montant élevé d’intérêts de retard.
Le crédit inscrit à l’allocation de base 52.31.34.28 – Accidents du travail est utilisé 
pour rembourser les frais médicaux supportés par les victimes d’accidents du travail et de maladies professionnelles. 
Dans le passé, un retard avait été accumulé dans le traitement des dossiers ainsi que dans le remboursement des frais médicaux, entraînant le report d’une année à l’autre d’un solde relativement important de crédits disponibles. Cet arriéré s’est toutefois résorbé en partie en 2003 grâce à une accélération dans le traitement des dossiers, sans modiﬁ  cation de procédure. Le solde du crédit disponible reporté de l’année précédente a ainsi nettement diminué et les paiements ont pu être imputés de plus en plus fréquemment aux crédits de l’année en cours. Cependant, jusqu’à la ﬁ  n 2003, les crédits mis à disposition (total des crédits en cours et reportés) étaient sufﬁ  sants.
La situation a toutefois évolué à partir de 2004. Dans son 162e Cahier, la Cour a fait 
observer qu’à défaut de crédit, une partie des factures totalisant 313.000 euros, a été reportée à l’année budgétaire 2005
112. Aﬁ n de ﬁ  nancer ces dépenses, le crédit 
initial inscrit pour 2005 a été porté, au cours du contrôle budgétaire, de 9,7 à 10 mil-lions d’euros.
Ce crédit ajusté s’est également avéré insufﬁ  sant, en 2005, pour rembourser tous 
les frais médicaux, de sorte qu’à la ﬁ  n 2005, le paiement d’une partie des frais médicaux, pour un montant de 1,2 million d’euros, a, une nouvelle fois, été reporté à l’année budgétaire suivante.
111 Entre-temps, la Cour de cassation a rendu un arrêt (27 avril 2006) conﬁ  rmant que le délai de prescrip-
tion de cinq ans (article 100, premier alinéa, 1°, des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État du 17 juillet 1991) prend cours le 10 août 1996.
112 162e Cahier de la Cour, Volume I, p. 277.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   270 9370-06_RH_Boek163_03.indd   270 13-10-2006   13:35:46 13-10-2006   13:35:46  163e Boek van het Rekenhof 271Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Hoewel de regering eerder opteerde voor de techniek van betalingen via een beraad-
slaging krachtens artikel 44 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, werd naar aanleiding van de aanpassing van de begroting voor het jaar 2006 een bedrag van 120 miljoen euro ingeschreven op bovengenoemde basisallocatie. Vol-gens de FOD Volksgezondheid stemt dit bedrag overeen met de raming van de vor-deringen ingeleid vóór 1 januari 2002, waarvoor in 2006 dadingen kunnen worden afgesloten, op basis van 54 miljoen euro bekende en geraamde hoofdsommen te verhogen met de verschuldigde intresten. 
Naar aanleiding van zijn commentaar bij het ontwerp van aangepaste staatsbegro-ting voor het begrotingsjaar 2006, merkte het Rekenhof op dat het departement over bepaalde elementen van de raming, zoals de toe te passen verjaringstermijn
111 
en de precieze bepaling van de hoofdsommen en de verwijl- en kapitalisatie-intres-ten, nog geen duidelijkheid heeft. Bovendien heeft het Rekenhof erop gewezen dat het uitstellen van de verschuldigde betalingen zal leiden tot een hoog bedrag aan verwijlintresten.
Het krediet op basisallocatie 52.31.34.28 – Arbeidsongevallen wordt gebruikt om 
medische kosten aan slachtoffers van arbeidsongevallen en beroepsziekten terug te 
betalen.
In het verleden had de behandeling van de desbetreffende dossiers en bijgevolg de 
terugbetaling van de medische kosten, een vertraging opgelopen, zodat jaar na jaar een relatief groot saldo aan beschikbaar krediet werd overgedragen. In 2003 werd deze achterstand echter gedeeltelijk weggewerkt, omdat dossiers binnen de bestaande procedure sneller werden afgehandeld. Daardoor verminderde het saldo van het beschikbare overgedragen krediet van het voorafgaande jaar sterk en wer-den de uitbetalingen meer en meer aangerekend op de kredieten van het lopende jaar. Tot eind 2003 bleken de beschikbare kredieten (lopend en overgedragen krediet samen) echter nog voldoende.
Vanaf 2004 is deze situatie echter veranderd. In zijn 162
e Boek merkte het Rekenhof 
op dat een deel van de facturen, voor in totaal 313.000 euro, bij gebrek aan kredie-
ten werd doorgeschoven naar 2005112. Om deze uitgaven te kunnen ﬁ  nancieren, 
werd het initieel voor 2005 ingeschreven krediet tijdens de begrotingscontrole ver-hoogd van 9,7 miljoen euro naar 10 miljoen euro.
Ook dit aangepaste krediet bleek in 2005 onvoldoende om alle medische kosten terug te betalen, zodat de uitbetaling van een gedeelte van de medische kosten, ten belope van 1,2 miljoen euro, andermaal werd doorgeschoven naar het volgende begrotings-jaar. 
111 Inmiddels heeft het Hof van Cassatie in een arrest van 27 april 2006 bevestigd dat de vijfjarige verja-
ringstermijn (artikel 100, eerste lid, 1°, van de op 17 juli 1991 gecoördineerde wetten op de rijkscomp-tabiliteit) ingaat op 10 augustus 1996.
112 162e Boek van het Rekenhof, volume I, p. 276.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   271 9370-06_RH_Boek163_03.indd   271 13-10-2006   13:35:46 13-10-2006   13:35:46 272 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
3  Achat de médicaments antiviraux dans le cadre de la lutte contre 
la grippe aviaire 
Lors du conclave budgétaire du 11 octobre 2005, plusieurs mesures ont été prises pour lutter contre la grippe aviaire. 
En exécution de ces mesures, la loi du 30 décembre 2005 contenant le troisième ajustement du budget général des dépenses pour l’année budgétaire 2005 a créé une nouvelle allocation de base 53.02.12.21 – Achat de médicaments antiviraux, sur laquelle un crédit d’engagement dissocié a été inscrit pour un montant de 27.433.000 euros. 
Dans le cadre de son contrôle des dossiers d’engagement du SPF Santé publique, la Cour des comptes a signalé que des infractions aux articles 28 et 49 des lois coor-données sur la comptabilité de l’État avaient été constatées lors de la commande de ces médicaments antiviraux.
Les dossiers d’engagement contrôlés concernent cinq commandes de médicaments 
antiviraux dans le cadre d’une pandémie de grippe/grippe aviaire. Les deux premiè-res commandes, s’élevant à 3,2 millions d’euros (TVA comprise) correspondent à 400.000 doses prêtes à l’emploi. Les trois autres commandes, d’un montant de 24,3 millions d’euros (TVA comprise) sont destinées à constituer un stock stratégi-que mixte.
Conformément à l’article 28 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, les 
ministres ne peuvent faire aucune dépense au-delà des crédits qui leur sont alloués. Or, les commandes d’antiviraux précités ont été passées au cours des mois de sep-tembre et d’octobre 2005, alors que les crédits budgétaires nécessaires n’étaient pas encore disponibles. 
La Cour des comptes comprend l’urgence de cet achat, mais elle tient à souligner 
que dans de tels cas d’urgence amenés par des circonstances exceptionnelles ou imprévisibles, le conseil des ministres peut autoriser par délibération motivée l’enga-gement, l’ordonnancement et le paiement des dépenses au-delà des limites des cré-dits budgétaires
113.
De même, une infraction à l’article 49 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État a été constatée. Selon cet article, l’approbation des contrats ne peut être noti-ﬁ ée avant que ceux-ci aient été visés par le contrôleur des engagements. Or, trois 
contrats d’achat avaient déjà été signés par les deux parties avant que les engage-ments ne soient pris. En outre, les divers bons de commande avaient déjà été envoyés. 
4  Contrôle des engagements de crédit et visa préalable pour l’année budgétaire 2005
Subsides pour 2004 en matière de soins palliatifs 
Lors de la liquidation, en 2005, des soldes des subsides pour l’exercice 2004, les 
montants prévus dans l’arrêté ministériel du 6 avril 2004 ont été dépassés
114. Ces 
dépassements sont dus au fait que l’administration a appliqué à tort une augmenta-tion d’index aux subsides inscrits dans l’arrêté.
113 Article 44 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
114 Arrêté ministériel du 6 avril 2004  portant ﬁ  xation du subside alloué à certaines associations en matière 
de soins palliatifs pour l’année 2004.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   272 9370-06_RH_Boek163_03.indd   272 13-10-2006   13:35:46 13-10-2006   13:35:46  163e Boek van het Rekenhof 273Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
3  Aankoop van antivirale middelen in het kader van de bestrijding 
van de vogelgriep 
Tijdens het begrotingsconclaaf van 11 oktober 2005 werden een aantal maatregelen genomen voor de bestrijding van de vogelgriep (aviaire inﬂ  uenza).
Door de wet van 30 december 2005 houdende derde aanpassing van de algemene uitgavenbegroting voor het begrotingsjaar 2005 werd hiertoe een nieuwe basisallo-catie 53.02.12.21 – Aankoop anti-virale geneesmiddelen ingeschreven, waarop een gesplitst vastleggingskrediet van 27.433.000 euro werd ingeschreven. 
Bij zijn controle van de vastleggingsdossiers bij de FOD Volksgezondheid heeft het 
Rekenhof echter opgemerkt dat bij de bestellingen van deze antivirale geneesmid-delen overtredingen werden vastgesteld op de artikelen 28 en 49 van de gecoördi-neerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
De gecontroleerde dossiers hebben betrekking op vijf bestellingen van antivirale 
middelen in het kader van de vogelgriep/grieppandemie. De eerste twee bestellin-gen, voor 3,2 miljoen euro (inclusief btw) bestaan uit 400.000 dosissen klaar voor gebruik. De drie andere bestellingen, voor 24,3 miljoen euro (inclusief btw) zijn bestemd voor de opbouw van een gemengde strategische stock.
Overeenkomstig artikel 28 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit 
mogen ministers geen uitgaven aangaan boven de voor ieder van hen geopende kre-dieten. De antivirale middelen werden echter al besteld in de maanden september en oktober 2005, terwijl de vereiste begrotingskredieten nog niet beschikbaar waren. 
Het Rekenhof heeft begrip voor de urgentie van deze aankoop doch wijst erop dat in 
dergelijke dringende gevallen, veroorzaakt door uitzonderlijke of onvoorzienbare omstandigheden, de Ministerraad bij gemotiveerde beraadslaging machtiging kan verlenen tot het vastleggen, ordonnanceren en het betalen van uitgaven boven de limiet van de begrotingskredieten
113
Ook werd een overtreding vastgesteld op artikel 49 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, dat bepaalt dat geen kennisgeving aan de betrokken ﬁ  rma 
mag worden gedaan voordat het visum van de controleur van de vastleggingen wordt verkregen. Drie aankoopcontracten, waarvoor de bestelbons al verstuurd waren, werden echter al door beide partijen ondertekend vóór het nemen van de vastleg-gingen. 
4  Controle van de kredietvastleggingen en het voorafgaand visum 
Toelagen 2004 voor palliatieve zorgen 
Bij de vereffening in 2005 van de toelagesaldi voor het werkingsjaar 2004 werden de 
bedragen uit het ministerieel besluit van 6 april 2004 overschreden
114. Die overschrij-
ding ontstond doordat de administratie op de toelage uit het besluit ten onrechte een indexverhoging had toegepast. 
113 Artikel 44 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
114 Ministerieel besluit van 6 april 2004  houdende vaststelling van de subsidies toegekend aan sommige 
associaties voor palliatieve zorgen voor het jaar 2004.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   273 9370-06_RH_Boek163_03.indd   273 13-10-2006   13:35:46 13-10-2006   13:35:46 274 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
La Cour des comptes n’a dès lors visé les ordonnances soumises qu’à concurrence 
des montants prévus dans l’arrêté, ce qui a entraîné une diminution de 3.298,68 euros. La Cour a également insisté, en ce qui concerne les paiements des soldes restant à liquider, pour que l’administration veille elle-même à ne verser aux ASBL que les montants octroyés en vertu de l’arrêté.
Subvention pour la rénovation d’un pâté de maisons dans le quartier Dampoort 
à Gand
Par arrêté royal du 1
er avril 2004, il a été alloué à la ville de Gand une subvention de 
40.000 euros pour la réalisation du projet de rénovation d’un pâté de maisons. Au 
terme des travaux, le bénéﬁ  ciaire de la subvention n’a fourni une justiﬁ  cation des dépenses que pour un montant de 35.834,78 euros, alors que le département propo-sait de liquider le montant total de la subvention. L’ordonnance soumise a, dès lors, été réduite d’un montant de 4.165,22 euros. La Cour des comptes a également demandé au président du SPF Santé publique de joindre, à l’avenir, un rapport de contrôle lors de la liquidation de subventions, dont il doit ressortir que le départe-ment a procédé à une vériﬁ  cation approfondie de l’utilisation de la subvention. 
Conventions conclues entre le SPF et les personnes juridiques de l’Institut scientiﬁ  que de santé publique (ISP) et du Centre d’étude et de recherches vétérinaires et agrochimiques (CERVA) 
Outre les contrôles permanents des engagements de crédit et des dépenses soumi-
ses dans le cadre du visa préalable (voir point 2 de ce chapitre), la Cour des comp-tes a, au printemps 2006, consacré un examen approfondi aux conventions conclues avec les personnes juridiques de l’ISP et du CERVA. À cet égard, elle a notamment examiné dans quelle mesure les deux établissements scientiﬁ  ques relevant de la compétence du ministre des Affaires sociales et de la Santé publique sont ﬁ  nancés 
de manière sufﬁ  samment transparente et conforme aux prescriptions légales et réglementaires applicables en la matière.
S’ils appartiennent au SPF Santé publique sur le plan juridique, organique et budgé-
taire, l’ISP
115 et le CERVA116 ont, pour la gestion de leur patrimoine propre, été 
dotés de la personnalité juridique. Ce patrimoine propre est constitué, notamment, par les recettes tirées des prestations effectuées pour le compte de tiers. Pour leur fonctionnement en tant que services du SPF, ils disposent de crédits budgétaires inscrits à la section 25 du budget général des dépenses
117. 
Sur la base du relevé des engagements de crédit, il a toutefois été constaté 
qu’en 2005, le SPF a conclu 22 conventions avec la personne juridique de l’ISP, pour 
un montant de près de 2 millions d’euros, et une convention avec la personne juridi-que du CERVA, pour un montant de 55.000 euros. 
Outre l’imputation des dépenses de fonctionnement de l’ISP au programme 56.3, 
des frais supplémentaires (frais de personnel, de fonctionnement et frais généraux) ont ainsi été inscrits en 2005, par le biais de ces conventions, sur dix allocations de base de trois divisions organiques différentes de la section précitée.
115 Arrêté royal du 14 octobre 1987 qui accorde la personnalité juridique à l’Institut d’hygiène et d’épidé-
miologie pour la gestion de son patrimoine propre.
116 Arrêté royal du 20 juin 1997 créant le Centre d’étude et de recherches vétérinaires et agrochimiques 
en tant qu’établissement scientiﬁ  que de l’État, article 1er, alinéa 2. 
117 Programmes 25.56.3 – Institut scientiﬁ  que de santé publique – Louis Pasteur (ancien Institut d’hy-
giène et d’épidémiologie), soit 20,3 millions d’euros en 2005, et 25.56.5 – Centre d’étude et de recherches vétérinaires et agrochimiques (CERVA), soit 7,14 millions d’euros en 2005. 
9370-06_RH_Boek163_03.indd   274 9370-06_RH_Boek163_03.indd   274 13-10-2006   13:35:46 13-10-2006   13:35:46  163e Boek van het Rekenhof 275Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Het Rekenhof heeft de voorgelegde ordonnanties daarom slechts geviseerd ten belope 
van de bedragen opgenomen in het besluit, wat aanleiding gaf tot een vermindering met 3.298,68 euro. Het drong er ook op aan dat voor de saldobetalingen die nog moesten worden vereffend, de administratie er zelf op zou toezien dat aan de vzw’s enkel de bedragen worden uitbetaald die krachtens het besluit zijn toegekend.
Toelage voor bouwblokrenovatie in de Dampoortwijk te Gent
Aan de stad Gent werd bij koninklijk besluit van 1 april 2004 een toelage van 
40.000 euro toegekend voor de realisatie van het project “bouwblokrenovatie”. Na 
aﬂ  oop van de werken verantwoordde de begunstigde van de toelage slechts een bedrag van 35.834,78 euro als uitgaven, terwijl het departement de volledige toelage ter vereffening voorstelde. De voorgelegde ordonnantie werd daarom met 4.165,22 euro verminderd. Het Rekenhof verzocht de voorzitter van de FOD Volks-gezondheid ook om in de toekomst bij de vereffening van toelagen een controlever-slag toe te laten voegen, waaruit moet blijken dat het departement het gebruik van de toelage grondig heeft geveriﬁ  eerd.
Overeenkomsten tussen de FOD Volksgezondheid en de rechtspersonen van het Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid (WIV) en het Centrum voor Onder-zoek in Diergeneeskunde en Agrochemie (CODA)
Naast de permanente controles van de kredietvastleggingen en van de uitgaven 
voorgelegd in het kader van het voorafgaand visum (zie punt 2 van dit hoofdstuk), heeft het Rekenhof in het voorjaar 2006 de overeenkomsten tussen de FOD Volks-gezondheid en de rechtspersoonlijkheden van het WIV en van CODA aan een gron-dig onderzoek onderworpen. Daarbij werd ondermeer onderzocht of de ﬁ  nanciering 
van deze twee wetenschappelijk instellingen onder de bevoegdheid van de minister van Sociale zaken en Volksgezondheid voldoende transparant en overeenkomstig de wet- en regelgeving gebeurt.
Het WIV115 en het CODA116 behoren juridisch, organiek en budgettair tot de FOD 
Volksgezondheid maar hebben voor het beheer van hun eigen vermogen een eigen rechtspersoonlijkheid. Dit eigen vermogen wordt o.m. gevormd door de vergoedingen die ze ontvangen voor de uitvoering van diensten voor derden. Voor hun werking als diensten van de FOD beschikken ze over begrotingskredieten binnen sectie 25 van de algemene uitgavenbegroting
117. 
Aan de hand van het overzicht van de kredietvastleggingen werd echter vastgesteld dat de FOD in 2005 22 overeenkomsten heeft gesloten met de rechtspersoonlijkheid van het WIV, voor een bedrag van afgerond 2 miljoen euro en één overeenkomst met de rechtspersoonlijkheid van het CODA voor een bedrag van 55.000 euro.
Naast de aanrekening van de werkingsuitgaven van het WIV op het programma 56.3, 
werden er aldus in 2005 via deze overeenkomsten op tien basisallocaties van drie verschillende organisatieafdelingen van voormelde sectie bijkomend personeelskos-ten, werkingskosten en overheadkosten gedragen.
115 Koninklijk besluit van 14 oktober 1987 waarbij de rechtspersoonlijkheid aan het Instituut voor Hygiëne 
en Epidemiologie voor het beheer van zijn eigen vermogen wordt verleend.
116 Artikel 1, tweede lid, van het koninklijk besluit van 20 juni 1997 houdende oprichting van het Centrum 
voor Onderzoek in Diergeneeskunde en Agrochemie als wetenschappelijke inrichting van de Staat. 
117 Programma’s 25.56.3 – Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid – Louis Pasteur (voormalig Insti-
tuut voor Hygiëne en Epidemiologie) (in 2005: 20,3 miljoen euro) en 25.56.5 – Centrum voor onder-zoek in Diergeneeskunde en Agrochemie (CODA) (in 2005: 7,14 miljoen euro).
9370-06_RH_Boek163_03.indd   275 9370-06_RH_Boek163_03.indd   275 13-10-2006   13:35:46 13-10-2006   13:35:46 276 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
La Cour fait observer que ce ﬁ  nancement, par le biais de conventions distinctes, n’est 
pas seulement contraire aux principes de la spécialité et de la transparence budgétai-
res, mais aussi à l’article 2 de l’arrêté royal du 14 octobre 1987, qui dispose que le patrimoine propre de l’ISP est constitué par les rétributions perçues pour des servi-ces rendus à la demande d’un service public ou d’une personne physique ou morale. Le SPF Santé publique ne peut être considéré comme un « tiers » au sens de cette disposition. Ce point de vue a également été adopté par l’Inspection des ﬁ  nances.
Le SPF doit dorénavant, lorsqu’il souhaite charger l’ISP de missions, imputer les dépenses liées à celles-ci directement sur les allocations de base appropriées du programme 25.56.3 du budget général des dépenses. Il serait également judicieux de déﬁ  nir clairement les missions exécutées par l’ISP pour le compte du SPF Santé publique et d’affecter à cet effet les crédits budgétaires appropriés.
Dans sa réponse, le président du SPF a toutefois souligné que son SPF doit effecti-
vement être considéré comme un tiers à l’égard de l’ISP et du CERVA, étant donné que les deux établissements ne ﬁ  gurent pas dans l’organigramme du SPF et que leurs directeurs ne font pas partie formellement du comité de direction du SPF. Néanmoins, la Cour des comptes n’a pas pu se rallier à l’argumentation du président et a maintenu sa position selon laquelle les missions effectuées au proﬁ  t du SPF Santé publique doivent être imputées sur les programmes du budget général des dépenses prévus à cet effet. La Cour des comptes a communiqué son point de vue 
au ministre des Affaires sociales et de la Santé publique. 
En ordre subsidiaire, la Cour avait également insisté sur la nécessité de prévoir une 
séparation comptable claire entre le service de l’État et la personne juridique, de transmettre les comptes de l’ISP et d’élaborer des règles plus précises pour l’orga-nisation de la comptabilité du CERVA. Le président du SPF donnera suite à ces demandes. 
Dans le cadre d’une procédure contradictoire, les résultats de cet audit ont été com-
muniqués au président du comité de direction du SPF Santé publique par lettres du 22 mars 2006 et du 21 juin 2006. Celui-ci a répondu par lettre du 20 juillet 2006. Ensuite, la Cour a communiqué les résultats de l’audit au ministre des Affaires socia-les et de la Santé publique par lettre du 23 août 2006. Au moment de la clôture du Cahier, le ministre n’avait pas encore répondu à ce courrier.
/L50776  SECTION  32 – É CONOMIE , CLASSES  MOYENNES , 
PME ET ÉNERGIE  : CONTRÔLE  DE LA QUALITÉ  DES 
PRODUITS  PÉTROLIERS
Le Fonds d’analyse des produits pétroliers (FAPETRO) accumule un solde de moyens disponibles inutilisés. De nouvelles missions conﬁ  ées au Fonds par la loi du 27 décembre 2005 ne paraissent pas de nature à réduire ce solde, puisqu’il est prévu que les nouvelles dépenses sont préﬁ  nancées par le Fonds et lui sont ensuite remboursées. 
Le Fonds a été créé en 1992
118. Ses recettes sont constituées de redevances à 
charge des distributeurs de produits pétroliers et sont affectées aux frais de contrôle 
et d’analyse de la qualité de ces produits.
118 Loi du 30 décembre 1992 portant des dispositions sociales et diverses, notamment l’article 160, et loi 
du 24 décembre 1993 créant des fonds budgétaires et modiﬁ  ant la loi organique du 27 décembre 1990 
créant des fonds budgétaires, notamment l’article 2.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   276 9370-06_RH_Boek163_03.indd   276 13-10-2006   13:35:46 13-10-2006   13:35:46  163e Boek van het Rekenhof 277Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Het Rekenhof merkt op dat deze ﬁ  nanciering via aparte overeenkomsten niet enkel 
indruist tegen de beginselen van de specialiteit en de transparantie van de begroting, 
maar ook tegen artikel 2 van het koninklijk besluit van 14 oktober 1987, dat bepaalt dat het eigen vermogen van het WIV wordt gevormd door vergoedingen ontvangen voor diensten in opdracht van een overheidsdienst, natuurlijke of rechtspersonen. De FOD Volksgezondheid kan niet worden beschouwd als een “derde” in de zin van deze bepaling. Dit standpunt werd ook ingenomen door de inspecteur van Finan-ciën.
De FOD moet, als het opdrachten wil laten uitvoeren door het WIV, de uitgaven 
daarvoor voortaan rechtstreeks aanrekenen op de geëigende basisallocaties van het programma 25.56.3 van de algemene uitgavenbegroting. Het is bovendien wenselijk de statutaire opdrachten van het WIV voor de FOD duidelijk te omschrijven en de passende begrotingskredieten uit te trekken. 
In zijn antwoord benadrukte de voorzitter van de FOD echter dat de FOD ten opzichte 
van het WIV en CODA wel degelijk als een derde moet worden beschouwd, aange-zien beide instellingen niet voorkomen in het organigram van de FOD en hun direc-teurs formeel geen deel uitmaken van het directiecomité van de FOD. Het Rekenhof kon zich bij deze argumentatie echter niet aansluiten en handhaafde zijn stelling dat de opdrachten voor de FOD Volksgezondheid moeten worden aangerekend op de geëigende programma’s van de algemene uitgavenbegroting. Het Rekenhof heeft zijn standpunt meegedeeld aan de minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid.
Bijkomend had het Rekenhof ook aangedrongen op een duidelijkere boekhoudkun-
dige scheiding tussen de staatsdienst en de rechtspersoonlijkheid, op de voorlegging van de rekeningen van het WIV en op het uitwerken van nadere regels voor de orga-nisatie van de boekhouding van het CODA. De voorzitter van de FOD zal aan deze 
vragen tegemoetkomen.
De bevindingen van dit onderzoek werden in het kader van een tegensprekelijke 
procedure op 22 maart 2006 en 21 juni 2006 aan de voorzitter van het directieco-mité van de FOD Volksgezondheid meegedeeld. De voorzitter heeft op 20 juli 2006 geantwoord op laatstgenoemde brief. Het Rekenhof heeft op 23 augustus 2006 de minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid in kennis gesteld van de resultaten van het onderzoek. Bij het afsluiten van dit Boek had de minister op deze brief nog niet geantwoord.
/L50776  SECTIE 32 – E CONOMIE , MIDDENSTAND , 
KMO EN ENERGIE : CONTROLE  VAN DE KWALITEIT  
VAN AARDOLIEPRODUCTEN
Het Fonds voor de Analyse van Aardolieproducten (FONAARDO) cumuleert een saldo van niet-aangewende beschikbare middelen. Nieuwe opdrachten die door de wet van 27 december 2005 aan het fonds werden opgedragen, lijken dat saldo niet te verminderen aangezien is gepland dat de nieuwe uitgaven worden gepreﬁ  nan-cierd door het fonds en vervolgens aan het fonds worden terugbetaald. 
Het Fonds voor de Analyse van Aardolieproducten werd opgericht in 1992
118. De 
ontvangsten ervan bestaan uit hefﬁ  ngen ten laste van de verdelers van aardoliepro-
ducten en worden besteed voor de kosten die voortvloeien uit de controle en de 
analyse van de kwaliteit van die producten. 
118 Wet van 30 december 1992 houdende sociale en diverse bepalingen, artikel 160 en wet van 24 decem-
ber 1993 tot oprichting van begrotingsfondsen en tot wijziging van de organieke wet van 27 decem-ber 1990 houdende oprichting van begrotingsfondsen, artikel 2.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   277 9370-06_RH_Boek163_03.indd   277 13-10-2006   13:35:46 13-10-2006   13:35:46 278 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
À la suite de l’augmentation, en 2002, des redevances alimentant le Fonds119, dont 
le solde a évolué comme suit :
Tableau 44 – Fonds d’analyse des produits pétroliers : moyens en ordonnancement 
2003 2004 2005 2006
(estimation)
Solde au 1er janvier 2,7 3,5 5,8 6,1
Recettes 3,3 5,0 3,3 4,8
Dépenses 2,5 2,7 3,0 3,3
Solde au 31 décembre 3,5 5,8 6,1 7,6
Source : tableau dressé par la Cour des comptes sur la base des données de l’administration
Ce tableau révèle que l’évolution des dépenses du Fonds est demeurée inférieure à 
celle des recettes. Il en résulte la constitution d’un important solde inutilisé.
De nouvelles missions ont été attribuées au Fonds par la loi du 27 décembre 2005 
portant des dispositions diverses, article 34. Ces missions sont les suivantes :
préﬁ  nancement, moyennant le remboursement des avances consenties, du système de gestion des stocks stratégiques de produits pétroliers, dénommé APETRA, aﬁ  n de permettre le respect des obligations internationales de la Belgique ;
préﬁ nancement, également lié à un remboursement, du Fonds pour l’assainis-
sement des sols auprès du consommateur ﬁ  nal de gasoil de chauffage, appelé 
PREMAZ, ainsi que des études concernant le contrôle de la qualité des biocar-
burants ;
gestion, par un système de guichet unique, des cotisations dues sur les pro-
duits pétroliers et les produits de substitution. Cette tâche fait l’objet d’une compensation en faveur du Fonds d’analyse des produits pétroliers de la part des autres organes compétents.
Ces nouvelles missions, effectuées moyennant remboursement et compensation, ne devraient pas avoir de répercussion, à terme, sur l’évolution des moyens disponibles du fonds, ce qui signiﬁ  e que le Fonds continuera d’accumuler un solde inutilisé.•
•
•
119 Arrêté royal du 26 mai 2002. La redevance est passée de 0,025 euro à 0,25 euro pour 1000 litres 
d’essence ou de diesel pour véhicules et a été étendue, pour le même montant, au gasoil de chauf-
fage. Cette augmentation était liée à une extension des tâches du Fonds, l’entrée en vigueur de nouvelles normes européennes et des difﬁ  cultés de trésorerie du Fonds.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   278 9370-06_RH_Boek163_03.indd   278 13-10-2006   13:35:47 13-10-2006   13:35:47  163e Boek van het Rekenhof 279Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
Na de verhoging in 2002 van de hefﬁ  ngen die de ontvangsten vormen van het 
fonds119, is het saldo van dat fonds als volgt geëvolueerd:
Tabel 44 – Fonds voor de analyse van aardolieproducten: ordonnanceringsmiddelen 
2003 2004 2005 2006 
(raming)
Saldo op 1 januari 2,7 3,5 5,8 6,1
Ontvangsten 3,3 5,0 3,3 4,8
Uitgaven 2,5 2,7 3,0 3,3
Saldo op 31 december 3,5 5,8 6,1 7,6
Deze tabel toont aan dat de evolutie van de uitgaven van het fonds lager is gebleven 
dan die van de ontvangsten, waardoor een belangrijk niet-aangewend saldo is ont-staan. 
Artikel 34 van de wet van 27 december 2005 houdende diverse bepalingen heeft 
nieuwe opdrachten aan het fonds toegekend. Deze opdrachten zijn: 
voorﬁ  nanciering, mits terugbetaling van de gedane voorschotten, van het systeem voor het beheer van de strategische voorraden aardolieproducten, APETRA geheten, opdat België zijn internationale verplichtingen zou kunnen nakomen; 
voorﬁ  nanciering, eveneens gekoppeld aan een terugbetaling, van het Fonds voor 
bodemsanering bij de eindgebruiker van huisbrandolie, PREMAZ genoemd, als-ook van de studies inzake de controle op de kwaliteit van de biobrandstoffen;
 
beheer, via het systeem van een uniek loket, van de bijdragen op aardoliepro-
ducten en hun vervangproducten. De andere bevoegde organen geven hier-
voor een compensatie aan het Fonds voor de Analyse van Aardolieproducten.
Deze nieuwe opdrachten die gebeuren mits terugbetaling en compensatie, zullen in principe op termijn geen weerslag hebben op de evolutie van de beschikbare mid-
delen van het fonds. Dit betekent dat het fonds een onaangewend saldo zal blijven 
cumuleren.•
•
•
119 Koninklijk besluit van 26 mei 2002. De hefﬁ  ng is gestegen van 0,025 euro naar 0,25 euro per 1000 liter 
benzine of diesel voor voertuigen en werd voor hetzelfde bedrag ook van toepassing gemaakt voor 
huisbrandolie. Deze verhoging hing samen met een uitbreiding van de taken van het fonds, de inwer-kingtreding van nieuwe Europese normen en thesauriemoeilijkheden van het fonds.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   279 9370-06_RH_Boek163_03.indd   279 13-10-2006   13:35:47 13-10-2006   13:35:47 280 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
/L50776  SECTION  44 – SPP I NTÉGRATION  SOCIALE , 
LUTTE CONTRE  LA PAUVRETÉ  ET ÉCONOMIE  SOCIALE  
– SUBSIDES  AUX CPAS – DROIT  À L’INTÉGRATION  
SOCIALE
En 2005, les subsides aux CPAS ont été liquidés moins rapidement qu’en 2004, ce 
qui s’explique par des modiﬁ  cations de la réglementation ayant nécessité l’adapta-tion des programmes informatiques du SPP Intégration sociale et des CPAS. 
Le droit à un minimum de moyens d’existence a été introduit par la loi du 7 août 1974 
instituant le droit à un minimum de moyens d’existence. Il devait permettre à toute personne ne disposant d’aucun moyen ou de moyens insufﬁ  sants de vivre dignement. 
La loi du 26 mai 2002 concernant le droit à l’intégration sociale, entrée en vigueur le 1
er octobre 2002, a remplacé le droit à un minimum de moyens d’existence par le 
droit à l’intégration sociale. 
Cette législation relève de la compétence de l’autorité fédérale et est appliquée, au 
niveau local, par les CPAS. Ces derniers reçoivent de l’État fédéral une subvention égale à 50 % minimum du montant du revenu d’intégration qu’ils accordent. Pour obtenir cette subvention, les CPAS doivent se soumettre au contrôle organisé par le ministre compétent pour l’Intégration sociale.
Les subsides accordés aux CPAS en matière d’intégration sociale (370,7 mil-
lions d’euros dans le budget général des dépenses ajusté pour l’année 2005) ont été liquidés moins rapidement en 2005 (84,8 %) qu’en 2004 (96,8 %).
er janvier 2005, les catégories du revenu d’intégration sociale ont été 
modiﬁ  ées, à la suite d’un arrêt de la Cour d’arbitrage qui a annulé un certain nombre 
de dispositions de la réglementation existante120. En outre, le principe du droit indi-
vidualisé à l’intégration sociale a été remplacé par le principe du droit familial dès 
qu’il y a des enfants à charge.
Il en résulte que les programmes informatiques du SPP Intégration sociale et des 
CPAS ont dû être modiﬁ  és, ce qui a entraîné, sur le plan budgétaire, un retard dans 
le rythme d’ordonnancement.
120 L’arrêt de la Cour d’arbitrage n° 5/2004 du 14 janvier 2004 a annulé les dispositions suivantes de la 
loi précitée du 26 mai 2002 concernant le droit à l’intégration sociale : 
l’article 3, 3°, deuxième tiret, en ce qu’il exclut du champ d’application de la loi les étrangers res-sortissants d’un État membre de l’Union européenne qui résident effectivement et régulièrement sur le territoire, mais qui ne bénéﬁ  cient pas de l’application du règlement (CEE) n° 1612/68 du 
Conseil du 15 octobre 1968 relatif à la libre circulation des travailleurs à l’intérieur de la Commu-nauté ; 
l’article 14, § 1
er, 1°, en ce qu’il traite de la même manière tous les cohabitants sans tenir compte 
de la charge d’enfants ; 
l’article 14, § 1er, 2°, en ce qu’il comprend la catégorie des personnes qui s’acquittent d’une part 
contributive pour un enfant placé, ﬁ  xée par le tribunal de la jeunesse ou les autorités administra-
tives dans le cadre de l’aide ou de la protection de la jeunesse.•
•
•
9370-06_RH_Boek163_03.indd   280 9370-06_RH_Boek163_03.indd   280 13-10-2006   13:35:47 13-10-2006   13:35:47  163e Boek van het Rekenhof 281Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
/L50776  SECTIE 44 – POD M AATSCHAPPELIJKE  INTEGRATIE , 
ARMOEDEBESTRIJDING  EN SOCIALE  ECONOMIE  – 
TOELAGEN  AAN DE OCMW ’S – R ECHT OP 
MAATSCHAPPELIJKE  INTEGRATIE
De toelagen aan de OCMW’s werden in het jaar 2005 trager vereffend dan in 2004. 
Dit komt doordat de regelgeving werd gewijzigd en bijgevolg de informatica-programma’s van de POD Maatschappelijke Integratie en de OCMW’s moesten worden aangepast. 
Het recht op een bestaansminimum werd ingevoerd door de wet van 7 augustus 1974 
tot instelling van het recht op een bestaansminimum. Het moest ervoor zorgen dat iedereen die over onbestaande of onvoldoende middelen beschikt, op een waardige wijze kan leven. De wet van 26 mei 2002 betreffende het recht op maatschappelijke integratie, die op 1 oktober 2002 in werking trad, heeft het recht op het bestaansmi-nimum vervangen door het recht op maatschappelijke integratie. 
Deze wetgeving valt onder de bevoegdheid van de federale overheid en wordt op 
lokaal vlak toegepast door de OCMW’s. Deze ontvangen van de federale Staat een toelage die overeenstemt met minimum 50 % van het bedrag van de inkomsten die zij toekennen. Om die toelage te kunnen ontvangen moeten de OCMW’s zich onder-werpen aan de controle die de minister bevoegd voor de Maatschappelijke Integratie organiseert.
De toelagen aan de OCMW’s betreffende maatschappelijke integratie (370,7 mil-
joen euro in de aangepaste algemene uitgavenbegroting 2005) werden minder snel vereffend in 2005 (84,8 %) dan in 2004 (96,8 %).
Vanaf 1 januari 2005 werden de categorieën van het leeﬂ  oon veranderd ingevolge 
een arrest van het Arbitragehof dat een aantal bepalingen van de bestaande regel-geving vernietigde
120. Bovendien werd het principe van het geïndividualiseerd recht 
op maatschappelijke integratie vervangen door het principe van het gezinsrecht van zodra er kinderlast is. 
Als gevolg hiervan moesten de informaticaprogramma’s van de POD Maatschappe-
lijke Integratie en van de OCMW’s worden aangepast. Dit zorgde op budgettair vlak voor een vertraging in het ordonnanceringsritme.
120 Het arrest van het Arbitragehof nr. 5/2004 van 14 januari 2004 vernietigde in de wet van 26 mei 2002 
betreffende het recht op maatschappelijke integratie de volgende bepalingen: 
artikel 3, 3°, tweede streepje, in zoverre het de vreemdelingen die onderdaan zijn van een lidstaat van de Europese Unie en effectief en op regelmatige wijze op het grondgebied verblijven, maar die de toepassing van de verordening (EEG) nr. 1612/68 van de Raad van 15 oktober 1968 betref-fende het vrije verkeer van werknemers binnen de Gemeenschap niet genieten, van het toepas-singsgebied van de wet uitsluit; 
artikel 14, § 1, 1°, in zoverre het alle samenwonende personen op dezelfde wijze behandelt zonder 
rekening te houden met de kinderlast; 
artikel 14, § 1, 2°, in zoverre het de categorie omvat van de personen die voor een geplaatst kind 
een bijdrage betalen, die de jeugdrechtbank of de administratieve overheden in het kader van de bijstand aan of de bescherming van de jeugd vaststellen.•
•
•
9370-06_RH_Boek163_03.indd   281 9370-06_RH_Boek163_03.indd   281 13-10-2006   13:35:47 13-10-2006   13:35:47 282 163e Cahier de la Cour des comptesDépenses Compte d’exécution du budget
/L50776  SECTION  46 – SPP P OLITIQUE  SCIENTIFIQUE  : 
DIGITALISATION  DU PATRIMOINE  SCIENTIFIQUE  
ET CULTUREL  DES ÉTABLISSEMENTS  SCIENTIFIQUES  
FÉDÉRAUX  
scientiﬁ  ques fédéraux, initialement programmé pour dix ans à partir de 2005 et pré-voyant des moyens de l’ordre de 147,7 millions d’euros n’a pu être mis en œuvre que partiellement.
Aﬁ n de préserver le patrimoine scientiﬁ  que et culturel des établissements scientiﬁ  -
ques fédéraux et d’en assurer une meilleure diffusion auprès du public, une opération 
de catalogage complet informatisé et d’images numérisées des collections a été envisagée dès 2002
121.
Le conseil des ministres du 30 avril 2004 a marqué son accord sur la mise en œuvre 
d’un plan de digitalisation qui, par ailleurs, s’inscrivait dans l’objectif européen de 
Barcelone en faveur de la recherche122.
Le plan gouvernemental de digitalisation prévoyait, à partir de 2005, un montant 
global de 147,7 millions d’euros, réparti sur dix ans et ﬁ  nancé comme suit (en mil-
lions d’euros) :
État fédéral par le biais du budget de la Politique scientiﬁ  que : 43,8 ;
participation propre des établissements scientiﬁ  ques fédéraux : 30 ;
prêt à long terme de la Banque européenne d’investissement (BEI) : 73,9.
Ce plan a toutefois été revu dès le budget 2005 de l’État. La part de l’État fédéral a 
été pratiquement réduite de moitié et représente 2,2 millions au lieu des 4,3 millions prévus initialement
123, le gouvernement ne s’engageant plus qu’à un paiement global 
de 15,1 millions d’euros jusqu’en 2008124.
De plus, le prêt à long terme à octroyer par la BEI ne s’est pas concrétisé. 
Certains projets ont été engagés en 2005, pour un montant de 2,2 millions d’euros125. 
Ils concernent à la fois l’informatisation de catalogues de bibliothèques, la constitu-
tion de bases de données et le scannage de divers matériaux.•
•
•
121 Horizon 2005 – Livre blanc pour la modernisation des établissements scientiﬁ  ques fédéraux placés 
sous l’autorité du ministre de la Recherche scientiﬁ  que mai 2002.
122 Sur la possibilité d’atteindre cet objectif au niveau fédéral, voir le 162e Cahier de la Cour des comp-
tes, Volume I, p. 288-291.
123 Ces 2,2 millions d’euros tant en engagement qu’en ordonnancement sont imputés sur l’allocation de 
base 60.11.12.51 – Dépenses liées aux contrats, conventions, et mandats relatifs aux programmes et 
actions de R & D. 
124 Soit 4,3 millions d’euros par an de 2006 à 2008, à ajouter au versement de 2,2 millions en 2005.
125 Neuf arrêtés ministériels ont été pris en novembre 2005 en application de la décision du conseil des 
ministres du 30 avril 2004.
9370-06_RH_Boek163_03.indd   282 9370-06_RH_Boek163_03.indd   282 13-10-2006   13:35:47 13-10-2006   13:35:47  163e Boek van het Rekenhof 283Uitvoeringsrekening van de begroting Uitgaven
/L50776  SECTIE 46 – POD W ETENSCHAPSBELEID : 
DIGITALISERING  VAN HET WETENSCHAPPELIJK  
EN CULTUREEL  PATRIMONIUM  VAN DE FEDERALE  
WETENSCHAPPELIJKE  INSTELLINGEN
van de federale wetenschappelijke instellingen, dat aanvankelijk was geprogram-meerd voor tien jaar vanaf 2005 en waarvoor 147,7 miljoen euro werd uitgetrokken, kon slechts gedeeltelijk uitgevoerd worden. 
Om het wetenschappelijk en cultureel patrimonium van de federale wetenschappe-
lijke instellingen te vrijwaren en beter voor het publiek toegankelijk te maken werd vanaf 2002
121 overwogen een volledige elektronische catalogus aan te leggen met 
digitale beelden van de verzamelingen.
Op 30 april 2004 verleende de Ministerraad zijn akkoord aan de uitvoering van een 
digitaliseringsplan dat bovendien aansloot bij de Europese doelstelling geformuleerd te Barcelona met het oog op de bevordering van het onderzoek
122. 
Het regeringsplan voor de digitalisering voorzag vanaf 2005 in een totaal bedrag van 
147,7 miljoen euro, gespreid over tien jaar, dat als volgt zou worden geﬁ  nancierd 
(in miljoen euro): 
federale Staat via de begroting van Wetenschapsbeleid: 43,8;
eigen aandeel van de federale wetenschappelijke instellingen: 30;lening op lange termijn van de Europese Investeringsbank (EIB): 73,9.
Vanaf de begroting 2005 werd het plan echter herzien. Het aandeel van de federale 
Staat werd nagenoeg gehalveerd: in plaats van de geplande 4,3 miljoen euro bedroeg het nog slechts 2,2 miljoen euro
123. Tot in 2008 zou de regering haar uitgaven ter-
zake beperken tot een totaal bedrag van 15,1 miljoen euro124. 
Bovendien werd de lening op lange termijn, die door de EIB zou worden toegestaan, 
nooit toegekend. 
Enkele projecten werden vastgelegd in 2005 voor een bedrag van 2,2 miljoen euro125. 
Ze hebben betrekking op de informatisering van bibliotheekcatalogi, het aanleggen 
van gegevensbanken en het scannen van allerlei documentatie. •
•
•
121 Horizon 2005 – Witboek voor de modernisering van de federale wetenschappelijke instellingen die 
onder het gezag staan van de minister van Wetenschapsbeleid, mei 2002.
122 Zie het 162e Boek van het Rekenhof, volume I, p. 288-291, over de mogelijkheid om die doelstelling te 
bereiken op federaal niveau.
123 Bedoelde 2,2 miljoen euro, zowel in vastleggingen als in ordonnanceringen, worden aangerekend op 
basisallocatie 60.11.12.51 – Uitgaven verbonden aan de contracten, overeenkomsten en mandaten 
met betrekking tot de O&O-programma’s en -acties op nationaal vlak. 
124 D.i. 4,3 miljoen euro per jaar van 2006 tot 2008, toe te voegen aan de storting van 2,2 miljoen euro in 
2005.
125 In toepassing van de beslissing van de Ministerraad van 30 april 2004 werden in november 2005 
negen ministeriële besluiten getroffen. 
9370-06_RH_Boek163_03.indd   283 9370-06_RH_Boek163_03.indd   283 13-10-2006   13:35:47 13-10-2006   13:35:47 284 163e Cahier de la Cour des comptesServices de l’État Compte d’exécution du budget
1 Article 1er des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
2 Article 80, dernier alinéa, des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.Chapitre 5
À l’occasion du contrôle des comptes des services de l’État à gestion séparée, la 
Cour des comptes a relevé – comme les années précédentes – quelques manque-ments dans la gestion comptable et ﬁ  nancière. Ces constatations se rapportent plus particulièrement au Centre de presse international, au Selor, au Musée royal de l’armée et d’histoire militaire et à la Régie du travail pénitentiaire.
La Cour des comptes a procédé à un contrôle approfondi du système comptable et 
des premiers comptes (2003 et 2004) du Service de restauration et d’hôtellerie de la Défense nouvellement créé le 1
er janvier 2003. Elle a constaté des erreurs et des 
carences dans les rapports ﬁ  nanciers et a émis des doutes quant à la manière dont les différents comptes des centaines d’installations Horeca sont établis et consoli-dés et dont le contrôle interne de ces comptes est organisé. 
1 I NTRODUCTION
Les services de l’État à gestion séparée sont des services de l’État dont la gestion est, en vertu d’une loi particulière, distincte de celle des services d’administration générale (article 140 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État). Ils ne sont pas dotés d’une personnalité juridique propre et sont soumis aux règles de gestion ﬁ xées par le Roi, sur proposition des ministres dont ces services relèvent et du minis-
tre des Finances.
Le point 2.1 ci-après donne un relevé des dates auxquelles les comptes des servi-ces de l’État à gestion séparée des années 2003, 2004 et 2005 sont parvenus à la Cour. Le point 2.2 fournit des indications concernant les chiffres-clés tirés des comptes annuels des mêmes organismes. Au point 3 ﬁ  gurent les résultats de contrôles effectués.
2 T RANSMISSION  DES COMPTES  ET CHIFFRES -CLÉS
Les comptes des services de l’État à gestion séparée sont intégrés au compte géné-
ral de l’État1, lequel doit être transmis à la Cour des comptes avant le 30 juin de 
l’année suivante2.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   284 9370-06_RH_Boek163_04.indd   284 13-10-2006   13:57:39 13-10-2006   13:57:39  163e Boek van het Rekenhof 285Uitvoeringsrekening van de begroting Staatsdiensten
Naar aanleiding van de controle van de rekeningen van de staatsdiensten werden 
– zoals de voorgaande jaren – een aantal tekortkomingen vastgesteld in het boek-houdkundig en ﬁ  nancieel beheer. Deze vaststellingen gelden meer bijzonder voor het Internationaal Perscentrum, SELOR, het Koninklijk Museum van het Leger en de Krijgsgeschiedenis en de Regie van de Gevangenisarbeid.
Het Rekenhof heeft een grondige controle uitgevoerd van het boekhoudsysteem en de eerste rekeningen (2003 en 2004) van de Restaurant- en Hoteldienst van Defensie die sinds 1 januari 2003 is opgericht. Het heeft fouten en onvolledighe-den in de ﬁ  nanciële rapportering vastgesteld en twijfels geuit over de wijze waarop de verschillende rekeningen van de honderden horeca-installaties worden opge-steld en geconsolideerd en over de wijze waarop de interne controle daarop is georganiseerd.
Staatsdiensten met afzonderlijk beheer zijn staatsdiensten waarvan het beheer door een bijzondere wet is gescheiden van het beheer van de diensten van algemeen bestuur (artikel 140 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit). Ze hebben geen eigen rechtspersoonlijkheid en zijn onderworpen aan de beheersregels die de koning, op voordracht van de ministers onder wie deze diensten ressorteren en de minister van Financiën vaststelt.
Punt 2.1 geeft een overzicht van de data waarop de rekeningen over de jaren 2003, 
2004 en 2005 bij het Rekenhof zijn toegekomen. Punt 2.2 omvat indicaties over de kerncijfers in de jaarrekeningen van diezelfde instellingen. Onder punt 3 worden de resultaten weergegeven van de uitgevoerde controles.
2  OVERZENDING  VAN DE REKENINGEN  EN 
KERNCIJFERS
De rekeningen van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer maken deel uit van de 
algemene rekening van de Staat1, die vóór 30 juni van het daaropvolgende jaar2 aan 
het Rekenhof moet worden toegezonden.
1 Artikel 1 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
2 Artikel 80, laatste lid, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   285 9370-06_RH_Boek163_04.indd   285 13-10-2006   13:57:40 13-10-2006   13:57:40 286 163e Cahier de la Cour des comptesServices de l’État Compte d’exécution du budget
Les réglementations spéciﬁ  ques des différents services de l’État à gestion séparée 
ne prévoient pas toutes le même calendrier pour l’établissement, l’approbation et la 
transmission des comptes annuels, mais toutes ces réglementations contiennent des dispositions de nature à garantir une reddition à la Cour des comptes en temps voulu.
Les comptes de nombreux services de l’État à gestion séparée sont toutefois trans-
mis à la Cour avec retard. À la date du 15 août 2006 et sur un total de 23 services, la Cour n’avait pas encore reçu les comptes de 10 services pour l’année 2005 et de 4 services pour les années 2004 et 2003.
Les services de l’État à gestion séparée qui accusent un retard très important sont 
les Musées royaux d’art et d’histoire, le Service d’information scientiﬁ  que et techni-
que
3, le Service national de congrès4, et surtout la Régie du travail pénitentiaire et 
l’Institut national de criminalistique et de criminologie, pour lesquels la Cour ne dis-pose même pas de comptes ofﬁ  cieux relatifs aux trois dernières années
5.
La Cour des comptes insiste, par conséquent, sur la nécessité de respecter stricte-
ment les délais de transmission des comptes. 
Le tableau ci-après présente le relevé par service des comptes transmis pour les 
années 2003, 2004 et 2005.
Les dates indiquées6 donnent un aperçu de la situation arrêtée au 15 août 2006.
Tableau 45 – Transmission ofﬁ  cielle, à la Cour des comptes, des comptes des
Services de l’État à gestion séparée.
02. SPF Chancellerie du premier ministre
Centre de presse international 06/05/2004 20/04/2005 27/04/2006
Selor 21/06/2004 02/03/2005 04/04/2006
FED+ 21/06/2004 25/02/2005 27/04/2006
Régie du travail pénitentiaire n.t. n.t. n.t.Institut national de criminalistique et de 
criminologien.t. n.t. n.t.
Service de l’État à gestion séparée chargé 
de la gestion des cartes d’identité (**)/ 24/05/2005 06/06/2006
3 Les comptes ofﬁ  cieux des exercices 2003 à 2005 ont néanmoins été mis à disposition.
4 Les comptes ofﬁ  ciels de l’année 2003 n’ont pas été transmis. Les comptes ofﬁ  cieux ont cependant été 
mis à disposition.
5 Deux articles spéciﬁ  ques sont consacrés respectivement, dans ce cahier, à la situation particulière de 
la Régie du travail pénitentiaire et de l’Institut national de criminalistique et de criminologie.
6 Dates de réception des comptes par la Cour.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   286 9370-06_RH_Boek163_04.indd   286 13-10-2006   13:57:40 13-10-2006   13:57:40  163e Boek van het Rekenhof 287Uitvoeringsrekening van de begroting Staatsdiensten
In de speciﬁ  eke regelgeving van de diverse staatsdiensten met afzonderlijk beheer is 
de timing voor het opstellen, goedkeuren en overzenden van de jaarrekeningen niet 
overal dezelfde, maar in elk van die regelgevingen zijn bepalingen terug te vinden die in principe borg zouden moeten staan voor een tijdige voorlegging van de rekeningen aan het Rekenhof.
De rekeningen van heel wat staatsdiensten met afzonderlijk beheer worden echter 
met vertraging aan het Rekenhof toegezonden. Op 15 augustus 2006 hadden 10 van de in totaal 23 staatsdiensten met afzonderlijk beheer hun rekeningen 2005 nog niet aan het Rekenhof overgezonden en van 4 ervan ontbraken nog de rekeningen 2004 en 2003.
De staatsdiensten met afzonderlijk beheer die een aanzienlijke vertraging hebben, 
zijn de Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, de Dienst voor Wetenschap-pelijke en Technische Informatie
3, de nationale Dienst voor Congressen4 en vooral de 
Regie van de Gevangenisarbeid en het Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie, waarvan het Rekenhof zelfs geen ofﬁ  cieuze rekeningen heeft ontvan-
gen voor de laatste drie jaar
5.
Het Rekenhof vraagt dan ook met aandrang om de termijnen voor de overzending 
van de rekeningen strikt na te leven. 
rekeningen voor de jaren 2003, 2004 en 2005.
De vermelde data6 geven een beeld van de toestand op 15 augustus 2006.
Tabel 45 – Ofﬁ  ciële overzending aan het Rekenhof van de rekeningen van 
de staatsdiensten met afzonderlijk beheer
02. FOD Kanselarij van de Eerste Minister 
Internationaal Perscentrum 06/05/2004 20/04/2005 27/04/2006
SELOR 21/06/2004 02/03/2005 04/04/2006
Regie van de Gevangenisarbeid n.o. n.o. n.o.Nationaal Instituut voor Criminalistiek en 
Criminologie n.o. n.o. n.o.
Staatsdienst met afzonderlijk beheer belast 
met het beheer van de identiteitskaarten (**)/ 24/05/2005 06/06/2006
3 De ofﬁ  cieuze rekeningen voor de jaren 2003 tot 2005 werden wel ter beschikking gesteld.
4 De ofﬁ  ciële rekeningen voor het jaar 2003 werden niet overgezonden. De ofﬁ  cieuze rekeningen werden 
echter wel ter beschikking gesteld.
5 In dit Boek zijn twee speciﬁ  eke artikels gewijd aan de bijzondere situatie van de Regie van de Gevan-
genisarbeid en het Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie.
6 Data waarop het Rekenhof de rekeningen heeft ontvangen.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   287 9370-06_RH_Boek163_04.indd   287 13-10-2006   13:57:40 13-10-2006   13:57:40 288 163e Cahier de la Cour des comptesServices de l’État Compte d’exécution du budget
Musée royal de l’armée et d’histoire militaire 27/05/2005 18/05/2005 17/05/2006
Service de restauration et d’hôtellerie de la 
Défense30/07/2004 01/12/2005 02/08/2006
Fonds monétaire 25/05/2004 19/05/2005 03/03/2006
Archives générales du Royaume et archives 
de l’État dans les provinces20/04/2005 20/06/2005 13/06/2006
Bibliothèque royale de Belgique 03/06/2004 03/05/2005 08/06/2006
« Guerre et sociétés contemporaines »29/07/2004 05/07/2005 24/05/2006
Institut d’aéronomie spatiale de Belgique 02/08/2004 07/11/2005 n.t.
Institut royal météorologique de Belgique 28/10/2004 05/07/2005 n.t.Institut royal du patrimoine artistique 02/08/2004 05/07/2005 18/05/2006
Institut royal des sciences naturelles de 
Belgique28/06/2004 19/12/2005 n.t.
Musée royal de l’Afrique centrale 07/06/2004 22/06/2005 24/05/2006
Musées royaux d’art et d’histoire 24/05/2006 n.t. n.t.
Musées royaux des beaux-arts de Belgique 28/10/2004 03/05/2005 n.t.
Observatoire royal de Belgique 28/10/2004 24/08/2005 18/05/2006Service d’information scientiﬁ  que et technique n.t. (*) n.t. (*) n.t. (*)
Service national de congrès n.t. (*) 27/12/2005 n.t.Réseau télématique belge de la recherche 
BELNET31/03/2005 22/12/2005 n.t.
n.t. Comptes non encore transmis ofﬁ  ciellement.
(*) Comptes ofﬁ  cieux mis à disposition.
(**)  Services de l’État à gestion séparée créé par la loi-programme du 9 juillet 2004. Les premiers 
comptes établis par l’organisme sont ceux de l’année 2004.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   288 9370-06_RH_Boek163_04.indd   288 13-10-2006   13:57:40 13-10-2006   13:57:40  163e Boek van het Rekenhof 289Uitvoeringsrekening van de begroting Staatsdiensten
16. Ministerie van Landsverdediging 
Koninklijk Museum voor het Leger en de 
Krijgsgeschiedenis 27/05/2005 18/05/2005 17/05/2006
Restauratie- en Hoteldienst van Defensie 30/07/2004 01/12/2005 02/08/2006
Muntfonds 25/05/2004 19/05/2005 03/03/2006
Algemeen Rijksarchief en Rijksarchief in de 
Provinciën 20/04/2005 20/06/2005 13/06/2006
Koninklijke Bibliotheek van België 03/06/2004 03/05/2005 08/06/2006
“Oorlog en Hedendaagse Maatschappij”29/07/2004 05/07/2005 24/05/2006
Belgisch Instituut voor Ruimte-Aëronomie 02/08/2004 07/11/2005 n.o.
Koninklijk Meteorologisch Instituut van Be lgië 28/10/2004 05/07/2005 n.o.
Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium 02/08/2004 05/07/2005 18/05/2006
Natuurweten schappen 28/06/2004 19/12/2005 n.o.
Koninklijk Museum voor Midden-Afrika 07/06/2004 22/06/2005 24/05/2006
Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis  24/05/2006 n.o. n.o.
Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van 
België 28/10/2004 03/05/2005 n.o.
Koninklijke Sterrenwacht van België 28/10/2004 24/08/2005 18/05/2006
Dienst voor Wetenschappelijke en Technische 
Informatie n.o. (*) n.o. (*) n.o. (*)
Nationale Dienst voor Congressen n.o. (*) 27/12/2005 n.o.
Belgisch Telematicaonderzoeksnetwerk 
BELNET31/03/2005 22/12/2005 n.o.
n.o. Nog niet ofﬁ  cieel overgezonden rekeningen.
(*) De ofﬁ  cieuze rekeningen zijn beschikbaar. 
(**)  Staatsdienst met afzonderlijk beheer opgericht door de programmawet van 9 juli 2004. De 
rekeningen 2004 zijn de eerste die de instelling heeft opgesteld.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   289 9370-06_RH_Boek163_04.indd   289 13-10-2006   13:57:40 13-10-2006   13:57:40 290 163e Cahier de la Cour des comptesServices de l’État Compte d’exécution du budget
2 Chiffres-clés
Les chiffres en italique correspondent à des données ofﬁ  cieuses.
Tableau 46 – Chiffres-clés tirés des comptes d’exécution du budget des 
services de l’État à gestion séparée (en millions d’euros)
02. SPF Chancellerie du premier ministre 
Centre de presse international Recettes
Dépenses 
Dotation1,9
1,8
0,82,9
1,7
1,22,4
1,5
0,4
Selor Recettes
Dépenses 
Dotation12,711,911,212,215,512,012,811,112,4
FED+ Recettes
Dépenses 
Dotation0,074
0,0440,0730,2420,2800,2400,3250,2730,245
Régie du travail pénitentiaire Recettes
Dépenses 
Dotationn.t.n.t.n.t.n.t.n.t.n.t.n.t.n.t.n.t.
Institut national de criminalistique et de criminologieRecettesDépenses Dotationn.t.n.t.n.t.n.t.n.t.n.t.n.t.n.t.n.t.
de la gestion des cartes d’identité (1)Recettes
Dépenses Dotation///13,1
4,10,068,952,324,0
Musée royal de l’armée et d’histoire 
militaireRecettesDépenses Dotation2,51,11,76,43,16,13,32,33,1
Service de restauration et d’hôtellerie de la DéfenseRecettesDépenses Dotation23,218,4
0,024,824,4
0,029,827,1
0,0
Fonds monétaire Recettes
Dépenses 
Dotation488,4424,2
0,0422,2410,8
0,0542,1539,3
0,0
Archives générales du Royaume et archives de l’État dans les provincesRecettesDépenses Dotation5,14,7
4,05,4
4,84,15,35,64,2
Bibliothèque royale de Belgique Recettes
Dépenses Dotation6,86,65,86,36,85,97,06,56,0
« Guerre et sociétés contemporaines »RecettesDépenses Dotation1,4
1,6
1,21,6
1,4
1,52,1
1,8
1,5
9370-06_RH_Boek163_04.indd   290 9370-06_RH_Boek163_04.indd   290 13-10-2006   13:57:40 13-10-2006   13:57:40  163e Boek van het Rekenhof 291Uitvoeringsrekening van de begroting Staatsdiensten
2 Kerncijfers
De cursief gedrukte cijfers zijn ofﬁ  cieuze gegevens.
Tabel 46 – Kerncijfers van de uitvoeringsrekeningen van de begroting van 
de staatsdiensten met afzonderlijk beheer (in miljoen euro)
Internationaal Perscentrum Ontvangsten
Uitgaven 
Dotatie1,9
1,8
0,82,9
1,7
1,22,4
1,5
0,4
SELOR Ontvangsten
Uitgaven 
Dotatie12,711,911,212,215,512,012,811,112,4
FED+ Ontvangsten
Uitgaven 
Dotatie0,074
Regie van de Gevangenisarbeid Ontvangsten
Uitgaven 
Dotatien.o.n.o.n.o.n.o.n.o.n.o.n.o.n.o.n.o.
Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie OntvangstenUitgaven Dotatien.o.n.o.n.o.n.o.n.o.n.o.n.o.n.o.n.o.
Staatsdienst met afzonderlijk beheer 
belast met het beheer van de identiteits-
kaarten (1)OntvangstenUitgaven Dotatie///13,1
Krijgsgeschiedenis OntvangstenUitgaven Dotatie2,51,11,76,43,16,13,32,33,1
Restauratie- en Hoteldienst va n Defensie  Ontvangsten
Uitgaven Dotatie23,218,4
0,0
Muntfonds Ontvangsten
Uitgaven 
Dotatie488,4424,2
0,0
Algemeen Rijksarchief en Rijksarchief in 
de ProvinciënOntvangstenUitgaven Dotatie5,14,74,05,4
4,8
4,15,35,64,2
Koninklijke Bibliotheek van België Ontvangsten
Uitgaven Dotatie6,86,65,86,36,85,97,06,56,0
Studie- en Documentatiecentrum
“Oorlog en Hedendaagse Maatschappij”OntvangstenUitgaven Dotatie1,4
1,6
1,21,6
1,4
1,52,1
1,8
1,5
9370-06_RH_Boek163_04.indd   291 9370-06_RH_Boek163_04.indd   291 13-10-2006   13:57:40 13-10-2006   13:57:40 292 163e Cahier de la Cour des comptesServices de l’État Compte d’exécution du budget
Institut d’aéronomie spatiale de Belgique Recettes
Dépenses 
Dotation5,6
5,41,06,55,31,1n.t.n.t.n.t.
BelgiqueRecettes
Dépenses Dotation9,5
7,2
1,39,6
7,7
1,4n.t.
n.t.
n.t.
Institut royal du patrimoine artistiqueRecettesDépenses Dotation4,12,21,04,32,41,03,82,41,0
Institut royal des sciences naturelles de BelgiqueRecettesDépenses Dotation23,717,1
6,223,215,8
6,3n.t.n.t.n.t.
Musée royal de l’Afrique centrale Recettes
Dépenses Dotation9,97,72,110,7
8,72,613,3
8,92,6
Musées royaux d’art et d’histoire Recettes
Dépenses Dotation14,2
9,24,1n.t.n.t.n.t.n.t.n.t.n.t.
Musées royaux des beaux-arts de BelgiqueRecettesDépenses Dotation6,16,33,38,78,83,3n.t.n.t.n.t.
Observatoire royal de Belgique Recettes
Dépenses Dotation3,93,31,02,63,41,05,03,91,0
Service d’information scientiﬁ  que et
techniqueRecettesDépenses Dotation0,80,70,60,70,60,60,80,70,6
Service national de congrès Recettes
Dépenses Dotation1,21,40,60,80,80,6n.t.n.t.n.t.
Réseau télématique belge de la recherche BELNETRecettesDépenses Dotation11,8
9,37,811,1
9,1
7,913,910,2
8,0
(1) Organisme créé par la loi-programme du 9 juillet 2004.
n.t. : non transmis ofﬁ  ciellement
3 R ÉSULTATS  DU CONTRÔLE  DES COMPTES
/L50776  SPF C HANCELLERIE  DU PREMIER  MINISTRE  – 
CENTRE  DE PRESSE  INTERNATIONAL  (CPI)
Le contrôle des comptes de l’année 2004 a donné lieu aux constatations suivantes :
Comptes 2004 : à l’image des années précédentes, le compte de gestion du 
CPI, en tant que service de l’État à gestion séparée, n’a pas été transmis à la 
Cour des comptes. L’état de l’actif et du passif a certes été transmis, mais n’a pas été approuvé en tant que tel par le comité de gestion du CPI.•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   292 9370-06_RH_Boek163_04.indd   292 13-10-2006   13:57:40 13-10-2006   13:57:40  163e Boek van het Rekenhof 293Uitvoeringsrekening van de begroting Staatsdiensten
Belgisch Instituut voor Ruimte-Aëronomie Ontvangsten
Uitgaven 
Dotatie5,6
5,41,06,55,31,1n.o.n.o.n.o.
Koninklijk Meteorologisch Instituut van 
BelgiëOntvangsten
Uitgaven Dotatie9,5
7,2
1,39,6
7,7
1,4n.o.
n.o.
n.o.
Koninklijk Instituut voor het Kunstpatri-moniumOntvangstenUitgaven Dotatie4,12,21,04,32,41,03,82,41,0
Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuur-wetenschappenOntvangstenUitgaven Dotatie23,717,1
6,3n.o.n.o.n.o.
Koninklijk Museum voor Midden-Afrika Ontvangsten
Uitgaven Dotatie9,97,72,110,7
8,92,6
Koninklijke Musea voor Kunst en GeschiedenisOntvangstenUitgaven Dotatie14,2
9,24,1n.o.n.o.n.o.n.o.n.o.n.o.
Koninklijke Musea voor Schone Kunsten van BelgiëOntvangstenUitgaven Dotatie6,16,33,38,78,83,3n.o.n.o.n.o.
Koninklijke Sterrenwacht van België Ontvangsten
Uitgaven Dotatie3,93,31,02,63,41,05,03,91,0
Dienst voor Wetenschappelijke en Technische InformatieOntvangstenUitgaven Dotatie0,80,70,60,70,60,60,80,70,6
Nationale Dienst voor Congressen Ontvangsten
Uitgaven Dotatie1,21,40,60,80,80,6n.o.n.o.n.o.
Belgisch Telematicaonderzoeksnetwerk BELNETOntvangstenUitgaven 
Dotatie11,8
9,3
7,811,1
9,17,913,910,2
8,0
(1) Instelling die is opgericht door de programmawet van 9 juli 2004. 
3  RESULTATEN  VAN DE CONTROLE  VAN 
DE REKENINGEN
INTERNATIONAAL  PERSCENTRUM  (IPC)
Bij de controle van de rekeningen over het jaar 2004 is het volgende opgemerkt:
Rekeningen 2004 : de beheersrekening van het IPC als staatsdienst met 
afzonderlijk beheer werd, zoals de voorgaande jaren, niet voorgelegd aan het 
Rekenhof. De staat van activa en passiva werd weliswaar voorgelegd, maar als zodanig nooit goedgekeurd door het beheerscomité van het IPC.•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   293 9370-06_RH_Boek163_04.indd   293 13-10-2006   13:57:41 13-10-2006   13:57:41 294 163e Cahier de la Cour des comptesServices de l’État Compte d’exécution du budget
Compte d’exécution du budget : les crédits budgétaires inscrits dans le compte 
d’exécution ne correspondent pas aux crédits approuvés par la loi. Pour les 
recettes fonctionnelles et d’exploitation, un montant de 32.270,75 euros a été inscrit au titre de droits annulés ou portés en surséance indéﬁ  nie. Ce montant 
ne correspond pas aux réductions de valeur sur créances en souffrance enre-gistrées dans la comptabilité économique et la décision d’annuler des droits ou de les porter en surséance indéﬁ  nie aurait dû reposer sur une décision de 
l’ordonnateur compétent et être étayée par les documents nécessaires. Or, tel n’a pas été le cas. Ce montant n’a d’ailleurs pas été porté en déduction du montant des droits reportés à l’année budgétaire suivante.
État de l’actif et du passif : en ce qui concerne la comptabilité économique, la 
Cour des comptes s’est ralliée aux constatations et aux recommandations du 
réviseur d’entreprises : amortissement des immobilisations corporelles sur le 
montant déjà payé et non sur la totalité du montant investi, enregistrements 
erronés dans la comptabilité en raison de la décentralisation de la comptabi-lité, les factures de vente étant établies par le CPI et l’enregistrement comp-table effectué par le SPF Chancellerie, absence d’une convention de conces-sion signée avec l’exploitant du restaurant, imprécision sur les frais à provisionner par l’IPC en faveur de la Régie des bâtiments à la date du bilan.
/L50776 SPF P ERSONNEL  ET ORGANISATION  – S ELOR
Le contrôle des comptes de l’année 2004 a débouché sur les constatations suivantes :
Comptes 2004 : les comptes à établir conformément à l’article 10 de l’arrêté 
royal du 15 décembre 19947 doivent être soumis à l’approbation du comité de 
gestion, envoyés au ministre des Finances et transmis à la Cour des comptes. Pour l’année 2004, seul le compte de gestion a été approuvé par le comité de gestion. Le compte d’exécution a certes été élaboré et transmis, mais n’a jamais été approuvé en tant que tel par le comité de gestion. L’état de l’actif et du passif n’a pas été établi.
Opérations de caisse : le Selor n’a pas repris un montant en liquide dans son 
compte de gestion. Les dépenses et recettes de caisse doivent être compta-
bilisées quotidiennement. En outre, l’encaisse au 31 décembre de chaque année doit être examinée et constatée dans un procès-verbal.
Compte d’exécution : dans le compte d’exécution, les droits transférés d’une 
année antérieure ont été diminués de 129.117,56 euros. Cette diminution aurait dû faire suite à une décision de l’ordonnateur compétent, étayée par les docu-ments nécessaires. Or, tel n’a pas été le cas. Les crédits budgétaires inscrits dans le compte d’exécution ne correspondent pas aux crédits approuvés par la loi. Les crédits de dépenses ont été dépassés en ce qui concerne les rémuné-rations (183.538,69 euros) et les frais d’investissement (518.502,99 euros). Le Selor a pu fournir une explication quant au contenu, mais il n’en reste pas moins que les crédits (de dépenses) approuvés par la loi constituent le plafond à concurrence duquel des dépenses déterminées peuvent être effectuées. Le dépassement de ce plafond est contraire à la législation relative à la comptabi-lité de l’État. Par ailleurs, les dépenses d’investissement comprennent, à tort, des frais de fonctionnement et inversement.•
•
•
•
•
7 Arrêté royal du 15 décembre 1994 relatif à la gestion ﬁ  nancière du Secrétariat permanent de recrute-
ment en tant que service de l’État à gestion séparée.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   294 9370-06_RH_Boek163_04.indd   294 13-10-2006   13:57:41 13-10-2006   13:57:41  163e Boek van het Rekenhof 295Uitvoeringsrekening van de begroting Staatsdiensten
Uitvoeringsrekening van de begroting : de begrotingskredieten in de uitvoe-
ringsrekening stemmen niet overeen met de bij wet goedgekeurde kredieten. 
Voor de functionele en exploitatieontvangsten is een bedrag van 32.270,75 euro aan geannuleerde of in onbepaald uitstel gebrachte rechten geboekt. Dit bedrag stemt niet overeen met de in de economische boekhouding geboekte waardeverminderingen op openstaande vorderingen en de beslissing tot annu-lering of in onbepaald uitstel brengen van rechten had moeten steunen op een beslissing van de bevoegde ordonnateur, gestaafd met de nodige documenten (wat niet is gebeurd). Dit bedrag werd overigens niet in mindering gebracht van de rechten overgedragen op een volgend boekjaar.
Staat van activa en passiva : voor de economische boekhouding heeft het 
Rekenhof zich aangesloten bij de bevindingen en aanbevelingen van de bedrijf-
revisor: afschrijvingen van materiële vaste activa a rata van het afbetaalde 
gedeelte in plaats van het volledig geïnvesteerde bedrag, foute boekhoudkun-
dige registraties ingevolge een decentraal gevoerde boekhouding, waarbij ver-koopfacturen worden opgesteld door het IPC en de boekhoudkundige regi-stratie ervan gebeurt door de FOD Kanselarij, het ontbreken van een getekende concessieovereenkomst met de exploitant voor de uitbating van het restau-rant, onduidelijkheid over de te provisioneren kosten die het IPC op balansda-tum aan de Regie der Gebouwen verschuldigd is.
/L50776 FOD P ERSONEEL  EN ORGANISATIE  – SELOR
Bij de controle van de rekeningen over het jaar 2004 zijn volgende vaststellingen van belang:
Rekeningen 2004 : de volgens artikel 10 van het koninklijk besluit van 15 decem-
ber 19947 op te stellen rekeningen moeten ter goedkeuring worden voorgelegd 
aan het beheerscomité, toegestuurd aan de minister van Financiën en voorge-legd aan het Rekenhof. Voor 2004 werd enkel de beheersrekening goedge-keurd door het beheerscomité. De uitvoeringsrekening werd weliswaar opge-maakt en voorgelegd aan het beheerscomité, maar als zodanig nooit door deze laatste goedgekeurd. De staat van activa en passiva is niet opgesteld.
Kasverrichtingen : Selor heeft een bedrag in speciën niet in zijn beheersreke-
ning opgenomen. Kasuitgaven en -ontvangsten moeten dagelijks worden geboekt. Bovendien moet de kastoestand op 31 december van elk jaar worden onderzocht en in een proces-verbaal worden vastgelegd.
Uitvoeringsrekening : in de uitvoeringsrekening werden de van een vorig boek-
jaar overgedragen rechten verminderd met 129.117,56 euro. Deze verminde-
ring had moeten steunen op een beslissing van de bevoegde ordonnateur, 
gestaafd met de nodige documenten, wat niet is gebeurd. De begrotingskre-
dieten in de uitvoeringsrekening stemmen niet overeen met de bij wet goed-gekeurde kredieten. De uitgavenkredieten zijn overschreden voor de bezoldi-gingen (183.538,69 euro) en de investeringskosten (518.502,99 euro). Selor kon hiervoor een inhoudelijke verklaring geven, maar die doet geen afbreuk aan de vaststelling dat de bij wet goedgekeurde (uitgaven)kredieten het limiet-bedrag vormen tot beloop waarvan welbepaalde uitgaven kunnen gebeuren. De overschrijding van deze limiet is strijdig met de wetgeving op de rijkscomp-tabiliteit. In de investeringsuitgaven zijn ten onrechte werkingskosten opgeno-men, en vice versa. •
•
•
•
•
7 Koninklijk besluit van 15 december 1994 betreffende het ﬁ  nanciële beheer van Selor als staatsdienst 
met afzonderlijk beheer.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   295 9370-06_RH_Boek163_04.indd   295 13-10-2006   13:57:41 13-10-2006   13:57:41 296 163e Cahier de la Cour des comptesServices de l’État Compte d’exécution du budget
Procédures : le Selor doit adapter de manière conséquente ses procédures 
pour la perception de services facturés à des tiers ainsi que pour l’approbation 
et la justiﬁ  cation des commandes et des factures. L’accord pour le paiement 
d’une facture a été délégué au gestionnaire ﬁ  nancier sur la base d’un ordre de 
service de l’administrateur délégué. Cette délégation est contraire aux dispo-sitions en matière d’ordonnancement et de liquidation des dépenses telles qu’elles ﬁ  gurent dans les lois coordonnées sur la comptabilité de l’État et dans 
l’arrêté royal du 15 décembre 1994. L’arrêté ministériel du 30 avril 2004
8 dési-
gne les directeurs généraux (N-1) du SPF Personnel et Organisation en tant qu’ordonnateur délégué pour les montants jusqu’à 31.000 euros. En outre, il ressort de l’article 12 de l’arrêté royal du 15 décembre 1994 que le budget du Selor est géré par son administrateur délégué ou par un ordonnateur délégué. Ces dispositions ne prévoient pas la possibilité d’une délégation de pouvoirs.
MUSÉE ROYAL  DE L’ARMÉE  ET D’HISTOIRE  MILITAIRE  
(MRA)
Lors du contrôle des comptes des années 2003 et 2004, la Cour des comptes a attiré l’attention sur les éléments suivants :
Cadre réglementaire : la commission de gestion n’a pas exécuté plusieurs de 
ses tâches (déﬁ  nies dans l’arrêté royal du 20 mars 20039) (programme-cadre, 
plan annuel des investissements, tableau de bord et rapport annuel d’activi-tés). Le règlement d’ordre intérieur de la commission de gestion ignore les règles de délégation en matière de gestion journalière, telles que prévues dans l’arrêté ministériel du 21 mars 2003
10. Les fonctions de directeur adjoint et de 
responsable des services généraux du musée (dont les responsabilités sont déterminées dans l’arrêté royal) ne ﬁ  gurent pas dans le cadre du personnel. Le 
ministre de la Défense nationale doit ﬁ  xer, après accord du ministre du Budget, 
le pourcentage des dépenses de subsistance à placer dans un fonds de réserve. 
Comptes : les comptes ont été transmis tardivement au ministre des Finances 
ainsi qu’à la Cour des comptes (pour l’année 2003). Le compte d’exécution du budget ne peut pas être rattaché au budget du musée de l’armée. En 2004, les dépenses ont excédé les crédits destinés aux rémunérations, aux frais de fonctionnement et aux dépenses pour ordre. Certaines dépenses d’investisse-ment ont été inscrites indûment à titre de dépenses de fonctionnement ou de dépenses fonctionnelles et d’exploitation.
Recettes en numéraire : les recettes en numéraire ne sont pas enregistrées 
dans un livre de caisse. La Cour des comptes a attiré l’attention sur l’article 12 de l’arrêté royal du 20 mars 2003 qui autorise la commission de gestion à dési-gner des comptables auxiliaires chargés de la garde, du maniement et de la gestion de certains comptes et caisses, sous la responsabilité du comptable du musée.•
•
•
•
8 Arrêté ministériel du 30 avril 2004 relatif aux délégations de pouvoir à certains membres du personnel 
du service public fédéral Personnel et Organisation en matière d’exécution du budget. Cet arrêté porte sur la désignation d’ordonnateurs délégués pour l’engagement, l’ordonnancement et la liquidation de toutes les dépenses à la charge des crédits ouverts pour les besoins des services.
9 Arrêté royal du 20 mars 2003 ﬁ  xant les règles organiques de la gestion ﬁ  nancière et matérielle du MRA. 
10 Arrêté ministériel du 21 mars 2003 pris en exécution de l’arrêté royal du 20 mars 2003.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   296 9370-06_RH_Boek163_04.indd   296 13-10-2006   13:57:41 13-10-2006   13:57:41  163e Boek van het Rekenhof 297Uitvoeringsrekening van de begroting Staatsdiensten
Procedures : Selor moet zijn procedures voor de inning van aan derden gefac-
tureerde diensten en de goedkeuring en verantwoording van bestellingen en 
facturen consequent toepassen. Het akkoord voor betaling van een factuur is op basis van een dienstorder van de afgevaardigd bestuurder gedelegeerd aan de ﬁ  nancieel manager. Deze delegatie is strijdig met de bepalingen inzake ordonnancering en vereffening van uitgaven in de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit en het koninklijk besluit van 15 december 1994. Het ministe-rieel besluit van 30 april 2004
8 stelt de directeurs-generaal (N-1) van de FOD 
Personeel en Organisatie aan als gedelegeerd ordonnateur indien het gaat om een bedrag tot 31.000 euro. Bovendien volgt uit artikel 12 van het koninklijk besluit van 15 december 1994 dat de begroting van Selor wordt beheerd door zijn afgevaardigd bestuurder of door een gemachtigd ordonnateur. Deze bepa-lingen laten geen ruimte voor een verdere bevoegdheidsdelegatie.
KONINKLIJK  MUSEUM  VAN HET LEGER EN 
DE KRIJGSGESCHIEDENIS  (KLM) 
Bij de controle van de rekeningen over de jaren 2003 en 2004 heeft het Rekenhof gewezen op volgende elementen:
Reglementair kader: de beheerscommissie heeft verschillende van haar taken 
(vastgelegd in het koninklijk besluit van 20 maart 20039) niet uitgevoerd (kader-
programma, jaarlijks investeringsprogramma, overzichtstabel van het beheer en jaarlijks activiteitenverslag). Het huishoudelijk reglement van de beheers-commissie miskent de delegatieregeling inzake dagelijks beheer zoals geregeld bij ministerieel besluit van 21 maart 2003
10. De functies van adjunct-directeur 
en verantwoordelijke voor de algemene diensten van het museum (waarvan de verantwoordelijkheden zijn bepaald in het koninklijk besluit) zijn niet opgeno-men in de personeelsformatie. De minister van Landsverdediging moet, na akkoord van de minister van Begroting, het percentage van de bestaansmid-delenuitgaven bepalen dat in een reservefonds moet worden opgenomen.
Rekeningen: de rekeningen zijn laattijdig voorgelegd aan de minister van 
Financiën en (voor het jaar 2003) aan het Rekenhof. De uitvoeringsrekening van de begroting kan niet worden aangesloten bij de begroting van het leger-museum. In 2004 werden de kredieten overschreden voor de bezoldigingen, de werkingskosten en de uitgaven voor orde. Sommige investeringsuitgaven wer-den ten onrechte geclassiﬁ  ceerd als werkingsuitgaven of als functionele en exploitatieuitgaven.
Ontvangsten in speciën : de ontvangsten in speciën worden niet in een kasboek 
geregistreerd. Het Rekenhof heeft gewezen op artikel 12 van het koninklijk besluit van 20 maart 2003 op grond waarvan hulprekenplichtigen kunnen wor-den aangewezen om sommige rekeningen en kassen te bewaren, behandelen en beheren onder de verantwoordelijkheid van de rekenplichtige van het museum.•
•
•
•
8 Ministerieel besluit van 30 april 2004 betreffende de overdracht van bevoegdheid aan sommige per-
soneelsleden van de FOD Personeel en Organisatie inzake de uitvoering van de begroting. Dit besluit heeft betrekking op de aanstelling van gedelegeerd ordonnateurs voor de vastlegging, de ordonnance-ring en de vereffening van alle uitgaven ten laste van de kredieten geopend voor de behoeften van de diensten.
9 Koninklijk besluit van 20 maart 2003 tot vaststelling van de organieke voorschriften voor het ﬁ  nancieel 
en materieel beheer van het KLM.
10 Ministerieel besluit van 21 maart 2003 tot uitvoering van het koninklijk besluit van 20 maart 2003.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   297 9370-06_RH_Boek163_04.indd   297 13-10-2006   13:57:41 13-10-2006   13:57:41 298 163e Cahier de la Cour des comptesServices de l’État Compte d’exécution du budget
Contrôle interne : les procédures en matière d’approbation et de justiﬁ  cation 
des commandes et des factures présentent des lacunes (bons de commande 
non signés ou signés par des personnes non habilitées, factures non approu-vées pour paiement, imprécisions quant à la réception de biens, double paie-ment de factures). Comme recommandé dans le rapport de contrôle de la division Surveillance (direction générale Budget et Finances du ministère de la Défense), le MRA doit mettre au point son système de contrôle interne.
État de l’actif et du passif : le MRA doit déterminer, par le biais de règles 
d’évaluation, les modalités d’inscription de ses opérations, avoirs, créances, 
dettes et obligations dans l’état de l’actif et du passif. Cet état ne donne pas une image ﬁ  dèle pour les années 2003 et 2004. Les investissements anté-rieurs à l’année 2003 ne ﬁ  gurent pas dans l’actif, il n’existe pas d’inventaire 
complet et correct de l’ensemble des immobilisations corporelles, les règles en 
matière d’amortissement ne sont pas appliquées correctement et des biens 
non durables sont indûment inscrits à l’actif. En outre, les moyens ﬁ  nanciers 
réservés dans le fonds de réserve (299.500 euros) sont qualiﬁ  és à tort, en 2003, d’immobilisations ﬁ  nancières et de dettes à long terme en faveur du Trésor, au lieu de (respectivement) liquidités et patrimoine propre. En 2004, un montant identique est même repris dans les deux rubriques de l’actif et du passif. Par ailleurs, les dettes vis-à-vis des fournisseurs en souffrance à la date du bilan ne sont pas inscrites à l’état de l’actif et du passif.
Dotation à reporter : la partie d’une dotation déjà reçue (à laquelle aucune 
dépense n’a encore été imputée) et qui (dans les limites de l’article 14, alinéa 3, de l’arrêté royal du 20 mars 2003) peut être transférée à une année suivante doit être inscrite en tant que telle dans l’état de l’actif et du passif (et non être qualiﬁ  ée d’« avoirs à justiﬁ  er » et placée sous la rubrique « dettes au Trésor »). 
Patrimoine propre du musée : le montant de 670.483,41 euros qualiﬁ  é de « det-
tes vis-à-vis de tiers », qui correspond au patrimoine propre du musée
11 et a été 
constitué avant la transformation du musée en service de l’État à gestion sépa-rée, doit, après dissolution de ce patrimoine, être repris dans le patrimoine propre du MRA en tant que service de l’État à gestion séparée
12.
Immobilisations ﬁ  nancières : en vertu de l’arrêté royal du 15 juillet 199713, le 
MRA doit placer ses disponibilités à vue sur un compte du Trésor ouvert auprès de l’Ofﬁ  ce des chèques postaux et non auprès d’une institution ban-
caire privée.•
•
•
•
•
11 Créé par arrêté royal du 10 novembre 1976 accordant au MRA la personnalité civile pour la gestion de 
son patrimoine.
12 L’arrêté royal du 10 novembre 1976 a été abrogé, à compter du 31 décembre 2004, par l’arrêté royal 
du 8 janvier 2006. Le patrimoine ﬁ  nancier disponible est pris en recettes dans le budget et les comptes 
du MRA de l’année budgétaire 2005 comme une recette exceptionnelle d’exploitation. Ces fonds peu-
vent être utilisés pour les dépenses générales du musée. Les dettes éventuelles du patrimoine seront payées à la charge du budget du MRA.
13 Arrêté royal du 15 juillet 1997 portant des mesures de consolidation des actifs ﬁ  nanciers des adminis-
trations publiques, pris en application des articles 2, § 1er et 3, § 1er, 6 °, et § 2 de la loi du 26 juillet 1996 
visant à réaliser les conditions budgétaires de la participation de la Belgique à l’Union économique et monétaire européenne.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   298 9370-06_RH_Boek163_04.indd   298 13-10-2006   13:57:41 13-10-2006   13:57:41  163e Boek van het Rekenhof 299Uitvoeringsrekening van de begroting Staatsdiensten
Interne controle : de procedures met betrekking tot de goedkeuring en verant-
woording van bestellingen en facturen vertonen gebreken (niet ondertekende 
bestelbons of ondertekening door onbevoegden, niet voor betaling goedge-keurde facturen, onduidelijkheid over de in ontvangstname van goederen, dub-bele betaling van facturen). Zoals aanbevolen in het controleverslag van de divisie Surveillance (directoraat-generaal van Budget en Financiën van het Ministerie van Landsverdediging) moet het KLM zijn internecontrolesysteem op punt stellen.
Staat van activa en passiva : het KLM moet via waarderingsregels bepalen op 
welke wijze de verrichtingen, bezittingen, vorderingen, schulden en verplichtin-
gen worden opgenomen in de staat van activa en passiva. Deze staat geeft geen getrouw beeld voor de jaren 2003 en 2004. Investeringen van vóór 2003 zijn niet in de activa opgenomen, een volledige en correcte inventaris van alle 
materiële vaste activa ontbreekt, de afschrijvingsregels worden fout toege-
past en niet-duurzame goederen worden ten onrechte geactiveerd. Voorts worden in 2003 de in het reservefonds gereserveerde ﬁ  nanciële middelen (299.500 euro) verkeerdelijk als ﬁ  nancieel vast actief en als langetermijnschuld 
aan de Schatkist gekwaliﬁ  ceerd, in plaats van (respectievelijk) als liquide mid-
delen en eigen vermogen. In 2004 komt hetzelfde bedrag zelfs in beide rubrie-ken van het actief en het passief voor. Daarnaast zijn openstaande schulden aan leveranciers op balansdatum niet opgenomen in de staat van activa en passiva. 
Over te dragen dotatie : het gedeelte van een reeds ontvangen dotatie (waarop 
nog geen uitgaven zijn aangerekend) en die (binnen de perken van artikel 14, 
3
e lid, van het koninklijk besluit van 20 maart 2003) naar een volgend jaar 
mogen worden overgeheveld, moet als zodanig in de staat van activa en pas-siva worden opgenomen (in plaats van als “te rechtvaardigen middelen” onder “schulden aan de Schatkist”).
Eigen vermogen van het museum : het als “schuld aan derden” gekwaliﬁ  ceerd 
bedrag van 670.483,41 euro dat overeenstemt met het eigen vermogen van 
het museum
11 en werd opgebouwd voor de omvorming van het museum tot 
staatsdienst met afzonderlijk beheer, moet na de ontbinding van dit vermogen in het eigen vermogen van het KLM als staatsdienst worden opgenomen
12.
Financiële activa : volgens het koninklijk besluit van 15 juli 199713 moet het 
KLM zijn beschikbare gelden op zicht plaatsen op een rekening van de Schat-kist bij het Bestuur der Postcheques, en niet bij een privébankinstelling.•
•
•
•
•
11 Opgericht bij koninklijk besluit van 10 november 1976 tot toekenning van de rechtspersoonlijkheid voor 
het beheer van zijn eigen vermogen aan het KLM.
12 Het koninklijk besluit van 10 november 1976 is met ingang van 31 december 2004 opgeheven bij 
koninklijk besluit van 8 januari 2006. Het beschikbare ﬁ  nanciële vermogen wordt in ontvangst genomen 
in de begroting en de rekeningen van het begrotingsjaar 2005 van het KLM als uitzonderlijke exploita-
tieontvangst. Deze fondsen mogen worden aangewend voor de algemene uitgaven van het museum. Eventuele schulden van het patrimonium zullen ten laste van het KLM worden betaald.
13 Koninklijk besluit van 15 juli 1997 houdende maatregelen tot consolidatie van de ﬁ  nanciële activa van 
de overheid, genomen met toepassing van de artikelen 2, § 1, en 3, § 1, 6°, en § 2, van de wet van 26 juli 1996 strekkende tot realisatie van de budgettaire voorwaarden tot deelname van België aan de Europese Economische en Monetaire Unie.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   299 9370-06_RH_Boek163_04.indd   299 13-10-2006   13:57:41 13-10-2006   13:57:41 300 163e Cahier de la Cour des comptesServices de l’État Compte d’exécution du budget
/L50776  SERVICE  DE RESTAURATION  ET D’HÔTELLERIE  DE 
LA DÉFENSE  (SRHD) – COMPTES  2003 ET 2004 
– ÉVALUATION  DE LA COMPTABILITÉ  ET 
DU CONTRÔLE  INTERNE  Y AFFÉRENT
Le Service de restauration et d’hôtellerie de la Défense (SRHD) a été créé en tant 
que service de l’État à gestion séparée en vertu de l’article 47, § 1er, de la loi-pro-
gramme du 19 juillet 2001. Ce service regroupe et organise en principe, depuis le 
1er janvier 2003, l’ensemble des installations Horeca au sein du ministère de la 
Défense14.
Jusqu’à la création du SRHD, les recettes et les dépenses relatives aux achats des 
installations du ministère de la Défense étaient de facto tenues en dehors du sys-
tème de la comptabilité de l’État. Or, ces installations fonctionnaient avec le person-nel, l’infrastructure et le matériel du ministère. En outre, les recettes générées ont permis de constituer un patrimoine propre. La création du SRHD faisait suite à un examen à l’issue duquel la Cour des comptes observait en 1988 que les mess et clubs existants en tant que services particuliers fonctionnaient grâce à des deniers publics et qu’il y avait donc lieu de rendre compte à ce sujet, de sorte que ces moyens pouvaient être intégrés dans le compte général de l’État. 
Sur les 267 installations agréées (à l’exception du Cercle national de la Défense
15), 
222 ont effectivement été intégrées dans le SRHD en 2003. En 2004, ce chiffre est 
passé à 266.
Quarante-sept comptables locaux différents sont responsables de la confection des 
comptes de ces installations. Ils élaborent autant de comptes qu’il existe d’installa-tions. En outre, une même installation peut comprendre un ou plusieurs points de vente. Au total, il existe 610 points de vente. En 2003, les différentes installations ont perçu des recettes Horeca d’un montant de 12,3 millions d’euros. En 2004, ces recettes se sont élevées à 20,5 millions d’euros. Au moment de leur intégration, les installations réunies au sein du SRHD ont également repris le patrimoine ainsi que les droits et obligations de l’ancien service particulier (liquidités, dettes et créances, stocks, immobilisations, etc.), pour un montant de 10,9 millions d’euros en 2003.
Les 47 comptables locaux soumettent leurs comptes au comptable dit central, qui 
consolide l’ensemble des comptes du service de l’État, à savoir le compte de ges-tion, le compte d’exécution du budget et l’état de l’actif et du passif. Ces comptes sont ensuite approuvés par la commission de gestion (centrale) et, après accord du ministre de la Défense, envoyés au ministre des Finances en vue de leur transmis-sion à la Cour des comptes, au plus tard le 30 juin de l’année X+1
16.
14 L’article 2, § 1er, de l’arrêté royal du 20 mars 2003 ﬁ  xant les règles de gestion du Service de restaura-
tion et d’hôtellerie de la Défense déﬁ  nit une installation comme étant « tout service du ministère de la 
Défense chargé d’activités de restauration, d’hôtellerie ou de logement ».
15 Font partie de ce Cercle national : le Club Prince Albert et le Club Reine Élisabeth. 
16 En outre, en application de l’article 13 de l’arrêté royal du 20 mars 2003 et de l’article 74 de l’arrêté 
royal du 17 juillet 1991 portant coordination des lois relatives à la comptabilité de l’État (LCCE), le comptable central doit aussi élaborer et transmettre à la Cour des comptes un compte de gestion avant le 1
er mars de l’année qui suit celle pour laquelle ils sont formés. Ce compte ne s’inscrit pas en 
tant que tel dans le cadre du contrôle des comptes du service de l’État.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   300 9370-06_RH_Boek163_04.indd   300 13-10-2006   13:57:41 13-10-2006   13:57:41  163e Boek van het Rekenhof 301Uitvoeringsrekening van de begroting Staatsdiensten
/L50776  RESTAURATIE - EN HOTELDIENST  VAN DEFENSIE  
(RHDD) – REKENINGEN  2003 EN 2004 – 
EVALUATIE  VAN DE BOEKHOUDING  EN 
DE INTERNE  CONTROLE  DAAROP
De Restauratie- en Hoteldienst van Defensie (hierna: RHDD) werd als staatsdienst 
met afzonderlijk beheer opgericht op grond van artikel 47, § 1, van de programmawet 
van 19 juli 2001. Deze dienst groepeert en organiseert met ingang van 1 januari 2003 in principe alle horeca-installaties binnen het Ministerie van Landsverdediging
14.
Tot de oprichting van de RHDD werden de ontvangsten en uitgaven voor de aanko-
pen van de horeca-installaties van het Ministerie van Landsverdediging de facto bui-
ten het stelsel van de rijkscomptabiliteit gehouden. Nochtans werkten deze installa-ties met personeel, infrastructuur en materieel van het ministerie. Met de verworven middelen werd bovendien een eigen patrimonium opgebouwd. De oprichting van de RHDD kwam dan ook tegemoet aan de opmerking van het Rekenhof uit 1988 dat de als bijzondere diensten bestaande messes en clubs met overheidsgeld werkten en daarover dus rekenschap moesten aﬂ  eggen, zodat deze middelen in de algemene rekening van de Staat konden worden geïntegreerd.
Van de 267 erkende installaties (uitgezonderd de Nationale Kring van Defensie
15) 
werden er in 2003 222 effectief geïntegreerd in de RHDD. In 2004 was dit aantal 
opgelopen tot 266.
Voor de opmaak van de rekeningen van deze installaties zijn 47 verschillende lokale 
rekenplichtigen verantwoordelijk. Zij stellen evenveel rekeningen op als er installaties zijn. Bovendien kan achter eenzelfde installatie één of meer verkooppunten schuil gaan. In totaal bestaan er 610 verkooppunten. De verschillende installaties realiseer-den in 2003 in totaal 12,3 miljoen euro aan horecaontvangsten. In 2004 bedroegen deze ontvangsten 20,5 miljoen euro. De binnen de RHDD bestaande installaties namen bij hun integratie ook het patrimonium en de rechten en verplichtingen van de vroegere bijzondere dienst over (liquiditeiten, schulden en vorderingen, voorraden, vaste activa, …), voor een bedrag van 10,9 miljoen euro in 2003.
De 47 lokale rekenplichtigen leggen hun rekeningen voor aan de zgn. centrale reken-
plichtige. Die consolideert alle rekeningen in de rekeningen van de staatsdienst, met name de beheersrekening, de rekening van uitvoering van de begroting en de staat van activa en passiva. De (centrale) beheerscommissie van de staatsdienst keurt de rekeningen vervolgens goed. Na akkoord van de minister van Landsverdediging wor-den ze toegezonden aan de minister van Financiën met het oog op hun verzending naar het Rekenhof, uiterlijk op 30 juni van het jaar X+1
16.
14 Artikel 2, § 1, van het koninklijk besluit van 20 maart 2003 houdende de beheersregels van de RHDD 
deﬁ  nieert de horeca-installatie als “elke dienst van het Ministerie van Landsverdediging belast met activiteiten van restauratie, hotellerie of logement”.
15 Maken deel uit van deze Nationale Kring: de Club Prins Albert en de Club Koningin Elisabeth. 
16 Daarnaast moet ook de centrale rekenplichtige met toepassing van artikel 13 van het koninklijk besluit 
van 20 maart 2003 en artikel 74 van het koninklijk besluit van 17 juli 1991 houdende coördinatie op de wetten op de rijkscomptabiliteit (GWRC) voor 1 maart van het jaar volgende op dat waarvoor ze wordt opgemaakt, een beheersrekening opstellen en voorleggen aan het Rekenhof. Deze rekening valt als dusdanig buiten het perspectief van de controle van de rekeningen van de staatsdienst.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   301 9370-06_RH_Boek163_04.indd   301 13-10-2006   13:57:42 13-10-2006   13:57:42 302 163e Cahier de la Cour des comptesServices de l’État Compte d’exécution du budget
Cette consolidation, ainsi que la confection et la transmission des comptes, doivent 
respecter les modalités prévues dans l’arrêté royal du 20 mars 2003, l’arrêté minis-tériel du 21 mars 2003 pris en exécution de l’arrêté royal précité et les règles de fonctionnement et de gestion du SRHD (ci-après : RFG), approuvées le 18 octo-bre 2004 par la commission de gestion centrale de ce service de l’État.
2 Contrôle de la Cour des comptes
La Cour des comptes a contrôlé, en 2005, les comptes de ce service de l’État pour 
les années 2003 et 2004, en portant une attention particulière aux éléments sui-vants :
Établissement des comptes et transmission de ceux-ci à la Cour des comptes en temps opportun ;
Respect des obligations imposées par l'arrêté royal du 20 décembre 2003 et 
par l’arrêté ministériel du 21 mars 2003 ;
Consolidation des différents comptes des installations dans les comptes du 
service de l’État ;
Contrôle interne du processus d’élaboration de ces comptes et des opérations 
sous-jacentes ;
Exécution de tests axés sur les données, concernant l’exactitude et l’exhaus-
tivité des comptes et de la comptabilité de trois installations.
L’avant-projet de rapport a été soumis au président de la commission de gestion du SRHD le 18 janvier 2006 dans le cadre de la procédure contradictoire. Ses commen-taires au sujet des résultats de l’audit ont été reçus le 23 février 2006. Le projet de 
rapport dans lequel ces commentaires ont été intégrés a été transmis au ministre de 
la Défense nationale le 23 mars 2006. Il n’y avait pas encore répondu à la clôture du présent Cahier.
3  Constatations et recommandations de la Cour des comptes
3.1 Cadre réglementaire
Conformément à l’article 4 de l’arrêté royal du 20 mars 2003, les conditions de créa-
tion, d’exploitation et de dissolution des installations sont ﬁ  xées par le ministre de la 
Défense nationale ou l’autorité qu’il désigne. L’arrêté ministériel du 21 mars 2003 n’ayant désigné aucune autorité en cette matière, le ministre doit ﬁ  xer lui-même ces 
conditions. En violation de cette disposition, les conditions ont été ﬁ  xées par les RFG.
Il convient de veiller à ce que toutes les installations soient effectivement reprises 
dans la structure du service de l’État. Il y a lieu, en particulier, de prendre une déci-sion quant aux installations Horeca dans les organismes internationaux et dans les unités opérationnelles qui relèvent de la notion de « services spéciaux temporaires ».
La Cour des comptes recommande que le ministre de la Défense nationale prenne 
une décision en ce qui concerne la portée et la nature des services à déﬁ  nir comme 
installations Horeca.•
••••
9370-06_RH_Boek163_04.indd   302 9370-06_RH_Boek163_04.indd   302 13-10-2006   13:57:42 13-10-2006   13:57:42  163e Boek van het Rekenhof 303Uitvoeringsrekening van de begroting Staatsdiensten
De consolidatie, het opstellen en het voorleggen van de rekeningen moet gebeuren 
overeenkomstig het koninklijk besluit van 20 maart 2003, het ministerieel besluit van 21 maart 2003 tot uitvoering van dit besluit en de Werkings- en Beheersregels van de RHDD (hierna: WBR). Deze regels werden op 18 oktober 2004 goedgekeurd door de centrale beheerscommissie van de staatsdienst.
2 Onderzoek van het Rekenhof
Het Rekenhof heeft in 2005 de rekeningen over de jaren 2003 en 2004 onderzocht, 
speciﬁ  ek voor de volgende punten:
de tijdigheid van de opstelling en voorlegging van de rekeningen aan het Rekenhof;
de naleving van de verplichtingen uit het koninklijk besluit van 20 maart 2003 
en het ministerieel besluit van 21 maart 2003;
de consolidatie van de verschillende rekeningen van de installaties in de reke-
ningen van de staatsdienst; 
de interne controle tijdens het ontstaansproces van deze rekeningen en de 
onderliggende verrichtingen;
de uitvoering van een aantal gegevensgerichte testen met betrekking tot de 
juistheid en de volledigheid van de rekeningen en de boekhouding van drie installaties.
Het voorontwerp van verslag met de vaststellingen is in het kader van een tegen-sprekelijke procedure op 18 januari 2006 voorgelegd aan de voorzitter van de beheerscommissie van de RHDD. Die heeft op 23 februari 2006 zijn commentaar op 
de vaststellingen meegedeeld. Het ontwerpverslag waarin deze commentaar is ver-
werkt, werd op 23 maart 2006 voorgelegd aan de minister van Landsverdediging. Die heeft tot op heden hierop nog niet gereageerd.
3 Vaststellingen en aanbevelingen van het Rekenhof
3.1 Reglementair kader
Overeenkomstig artikel 4 van het vermelde koninklijk besluit van 20 maart 2003, 
bepaalt de minister van Landsverdediging of de overheid die hij aanwijst, de voor-waarden voor de oprichting, uitbating en ontbinding van de installaties. Aangezien het ministerieel besluit van 21 maart 2003 hiervoor geen overheid aanwijst, moet de minister zelf deze voorwaarden vastleggen. In strijd hiermee leggen de vermelde WBR deze voorwaarden vast.
Er moet over worden gewaakt dat alle installaties wel degelijk in de structuur van de 
staatsdienst zijn opgenomen. Meer bepaald moet uitsluitsel worden gegeven over de horeca-installaties in internationale organen en in operationele eenheden die vallen onder het begrip van de “tijdelijke bijzondere diensten”.
Het Rekenhof beveelt aan dat de minister van Landsverdediging een beslissing treft 
met betrekking tot de draagwijdte van het begrip horeca-installatie en de als instal-laties te deﬁ  niëren diensten.•
•••
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   303 9370-06_RH_Boek163_04.indd   303 13-10-2006   13:57:42 13-10-2006   13:57:42 304 163e Cahier de la Cour des comptesServices de l’État Compte d’exécution du budget
3.2 Rapports ﬁ  nanciers
La Cour des comptes n’a reçu les comptes du SRHD relatifs à l’année budgé-
taire 2003 qu’au début du mois d’août 2004. En outre, après leur soumission, ils ont encore été modiﬁ  és en profondeur en raison de l’intégration supplémentaire d’instal-
lations dans les comptes initiaux. Les comptes de l’année 2004 n’ont été soumis que le 1
er décembre 2005. Le compte de gestion du SRHD en tant que service de l’État 
n’a pas été établi pour ces deux années et n’a dès lors pas été transmis à la Cour des comptes. De même, les comptes pour l’année 2005 ont été envoyés trop tard (début août 2006) à la Cour des comptes. 
Les comptes transmis ne sont ni exhaustifs ni exacts. Sur les 267 installations (à 
l’exclusion du Cercle national de la Défense), seules 222 sont reprises dans les comptes 2003. En outre, certaines installations ont transmis des chiffres erronés, qui ont été corrigés par la suite. Quelques installations ont fait parvenir de nouveaux chiffres ultérieurement et d’autres n’ont pas été incluses dans la consolidation en raison d’erreurs insolubles. 
La Cour des comptes insiste sur la nécessité d’intégrer dès que possible les comptes 
du Cercle national de la Défense dans les comptes du SRHD. 
Les installations du Cercle national ont été intégrées dans les comptes du SRHD 
dans le courant de l’année 2005
17.
3.3 Fiabilité des comptes
En raison des erreurs commises en 2003, les comptes des années 2003 et 2004 peuvent ne pas concorder. La réconciliation des liquidités selon le compte de gestion (du comptable) avec l’état de l’actif et du passif est impossible. Il en est de même de la valeur des immobilisations inscrites dans l’état de l’actif et du passif avec la valeur comptable nette de ces immobilisations, telle que reprise dans le compte de résultats. Le SRHD admet qu’en 2003, des erreurs irrémédiables ont été commises à ces niveaux.
La consolidation manuelle, effectuée au niveau du comptable central, des 267 comp-
tes individuels est une charge de travail très lourde à laquelle sont liés des risques d’erreurs évidents. La Cour des comptes recommande d’automatiser ce processus de consolidation des comptes, de manière à augmenter la ﬁ  abilité des chiffres et à 
libérer du temps au proﬁ  t du comptable central pour approfondir les contrôles inter-
nes au niveau du contenu. En outre, il existe des doutes quant à la continuité de 
l’appui informatique des comptables locaux, en raison de l’indisponibilité de la per-
sonne qui a développé l’application. 
La Cour des comptes insiste dès lors sur la nécessité de prendre les mesures adé-
quates pour limiter ces risques et renforcer le processus de consolidation. Dans sa réponse, le président de la commission de gestion signale qu’une solution est notam-ment recherchée par le biais d’un programme comptable de type commercial, mais souligne que la principale difﬁ  culté est de pouvoir disposer de personnel sufﬁ  sam-
ment qualiﬁ  é. 
Eu égard à l’importance du solde de caisse (consolidé) au niveau des comptables locaux, la Cour des comptes insiste sur la mise en place d’une procédure de vériﬁ  ca-
tion formelle de ces soldes. Elle estime également souhaitable que le comptable central vériﬁ  e systématiquement pour chaque installation la concordance des extraits 
de compte à la ﬁ  n de l’exercice et au début de l’exercice suivant. Le président de la 
commission de gestion s’y est engagé.
17 Procès-verbal de la réunion de la commission de gestion centrale du SRHD du 27 avril 2006.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   304 9370-06_RH_Boek163_04.indd   304 13-10-2006   13:57:42 13-10-2006   13:57:42  163e Boek van het Rekenhof 305Uitvoeringsrekening van de begroting Staatsdiensten
3.2 Financiële rapportering
Het Rekenhof heeft de rekeningen van de RHDD over het begrotingsjaar 2003 maar 
begin augustus 2004 ontvangen. De rekeningen werden bovendien na hun voorleg-ging nog grondig gewijzigd doordat bijkomende installaties in de oorspronkelijke rekeningen werden geïntegreerd. De rekeningen over het jaar 2004 ontving het Rekenhof pas op 1 december 2005. Voor beide jaren is de beheersrekening van de RHDD als staatsdienst niet opgesteld en bijgevolg niet aan het Rekenhof voorge-legd. Ook de rekeningen over het jaar 2005 werden te laat (begin augustus 2006) aan het Rekenhof overgelegd. 
De voorgelegde rekeningen zijn noch volledig, noch juist. In 2003 werden maar 222 
van de 267 installaties (zonder de Nationale Kring van Defensie) opgenomen. Boven-dien dienden sommige installaties foutieve cijfers in die achteraf werden gecorri-geerd. Voor een aantal installaties werden naderhand nieuwe cijfers ingevoerd, terwijl andere wegens onoverkomelijke fouten uit de consolidatie zijn gehouden.
Het Rekenhof dringt erop aan de rekeningen van de Nationale Kring van Defensie zo 
vlug mogelijk te integreren in de rekeningen van de RHDD.
De installaties van de Nationale Kring werden in de loop van het jaar 2005 geïnte-
greerd in de rekeningen van de RHDD
17.
3.3 Betrouwbaarheid van de rekeningen
Door de in 2003 begane fouten kunnen de rekeningen over 2003 en die over 2004 niet op elkaar aansluiten. Evenmin kunnen de liquiditeiten volgens de beheersreke-ning (van de rekenplichtige) met de staat van activa en passiva worden gereconcili-eerd. Hetzelfde geldt voor de waarde van de vaste activa in de staat van activa en passiva met de nettoboekwaarde van deze activa zoals opgenomen in de resultaten-rekening. De RHDD erkent dat er op deze vlakken in 2003 onherstelbare fouten zijn gemaakt.
De manuele consolidatie door de centrale rekenplichtige van 267 individuele rekenin-gen is een arbeidsintensief proces waaraan inherente risico’s zijn verbonden. Het Rekenhof heeft aanbevolen de consolidatie van de rekeningen te automatiseren, zodat de betrouwbaarheid van de cijfers wordt verhoogd en de centrale rekenplichtige
 meer 
tijd krijgt om de inhoudelijke interne controles uit te diepen. Bovendien bestaan twijfels bij de continuïteit van de informaticaondersteuning van de lokale rekenplich-tigen, omdat de persoon die de applicatie heeft ontwikkeld, onbeschikbaar is.
Het Rekenhof dringt daarom aan op gepaste maatregelen om deze risico’s te beper-
ken en het consolidatieproces te versterken. In zijn antwoord zocht de voorzitter van de beheerscommissie o.m. een oplossing in een commercieel boekhoudprogramma, maar wees hij erop dat de voornaamste uitdaging zal zijn te kunnen beschikken over voldoende gekwaliﬁ  ceerd personeel.
Gelet op de grootte van de (geconsolideerde) kassaldi op niveau van de lokale reken-plichtigen, heeft het Rekenhof aangedrongen op een procedure van formele veriﬁ  ca-
tie van deze saldi. Het achtte het ook raadzaam dat de centrale rekenplichtige syste-matisch voor elke installatie de bankuittreksels bij het einde en het begin van een volgend boekjaar op elkaar zou aansluiten. De voorzitter van de beheerscommissie heeft zich hiertoe geëngageerd.
17 Notulen van de centrale beheerscommissie van de RHDD van 27 april 2006.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   305 9370-06_RH_Boek163_04.indd   305 13-10-2006   13:57:42 13-10-2006   13:57:42 306 163e Cahier de la Cour des comptesServices de l’État Compte d’exécution du budget
Comme le SRHD n’a été créé qu’en 2003, le compte d’exécution pour l’année bud-
gétaire 2003 ne comporte pas de solde initial. Étant donné que la plupart des instal-lations Horeca existaient avant la création du SRHD, la situation ﬁ  nancière transfé-
rée de ces services est reprise (selon le cas) dans le compte d’exécution comme recette ou dépense afférente à l’année budgétaire même. 
Une telle distinction entre les ﬁ  nances reprises et les recettes et dépenses de l’an-
née ne s’appliquant pas à la structure du budget ni au compte d’exécution du bud-
get, l’absorption donne une image tronquée des recettes et dépenses effectivement réalisées en 2003. Ces informations peuvent certes être déduites du compte de résultats, mais il n’est pas possible, sur la base des comptes ofﬁ  ciels approuvés et 
soumis à la Cour, d’effectuer une comparaison objective, dans le temps, des recet-tes et dépenses réelles des installations placées sous la responsabilité du SRHD, ni du résultat budgétaire.
Ainsi, selon le compte d’exécution, un montant de 23,2 millions d’euros a été imputé en recettes en 2003, tandis que le compte de résultats mentionne un montant de 12,3 millions d’euros de recettes de fonctionnement (sur la base des « droits consta-tés » et donc créances en souffrance comprises). Le résultat budgétaire de l’exercice 2003 afﬁ  che par conséquent, selon le compte d’exécution, un excédent de 4,7 mil-lions d’euros, alors que le compte de résultats indique une perte de 2 millions d’euros (sans tenir compte des investissements). La Cour des comptes a renvoyé à cet égard à l’article 140, 3°, des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État (LCCE), en vertu duquel les dépenses doivent être maintenues dans les limites des recettes. 
De son côté, le président de la commission de gestion souligne qu’il existe trop peu d’instructions détaillées pour compléter le compte d’exécution du budget. Sur la base d’une recommandation du SPF Finances, l’année 2003 a été entamée avec un solde nul.
3.4 Comptabilité patrimoniale
L’article 10, § 2, de l’arrêté royal du 20 mars 2003 stipule que, pour les biens acquis avec ses fonds propres, le SRHD tiendra une comptabilité des matières et une comp-tabilité patrimoniale. L’article 140, 2
e alinéa, 6°, des LCCE oblige également le SRHD 
à tenir une comptabilité patrimoniale et à établir un inventaire de son patrimoine. La Cour des comptes constate que la comptabilité des matières et la comptabilité patri-moniale sont tenues au niveau de chaque installation, de sorte qu’il n’existe à cet égard aucune information consolidée à l’échelle du SRHD. 
Le SRHD souligne dans sa réaction que l’utilité de ces comptes consolidés et leur 
valeur informative ne sont pas en rapport avec les moyens techniques et humains affectés à leur établissement. La Cour des comptes maintient son point de vue, mais souligne que, si l’opportunité ou la possibilité d’établir une comptabilité des matières et patrimoniale consolidée était remise en question, la réglementation en vigueur devrait être adaptée en conséquence.
3.5 Contrôle interne
Conformément aux RFG, le comptable central doit vériﬁ  er si les comptes de toutes 
les installations lui ont été transmis intégralement et dans les délais imposés et il doit en effectuer un contrôle détaillé. Dans la pratique, il s’avère que le comptable central ne procède à aucun contrôle détaillé des comptes des installations Horeca à intégrer. Il se borne à une consolidation purement mathématique (et manuelle) des comptes transmis par les comptables locaux dans le compte intégré du SRHD.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   306 9370-06_RH_Boek163_04.indd   306 13-10-2006   13:57:42 13-10-2006   13:57:42  163e Boek van het Rekenhof 307Uitvoeringsrekening van de begroting Staatsdiensten
Omdat de RHDD pas in 2003 werd opgericht, bevat de uitvoeringsrekening over het 
begrotingsjaar 2003 geen beginsaldo. Aangezien de meeste horeca-installaties tevo-ren al bestonden, zijn de ﬁ  nanciën die van die diensten zijn overgenomen (naargelang 
van het geval) in de uitvoeringsrekening opgenomen als een ontvangst of uitgave van het begrotingsjaar zelf.
Omdat de structuur van de begroting en de uitvoeringsrekening een dergelijk onder-
scheid tussen de ontvangsten en uitgaven van het jaar zelf en de overgenomen ﬁ  nan-
ciën niet maakt, geeft die overname een vertekend beeld van de in 2003 gereali-seerde ontvangsten en uitgaven. Die ontvangsten en uitgaven van 2003 zelf kunnen weliswaar worden afgeleid uit de resultatenrekening, maar op basis van de ofﬁ  cieel 
goedgekeurde en voorgelegde rekening kunnen de reële ontvangsten en uitgaven van de installaties onder de verantwoordelijkheid van de RHDD niet objectief in de tijd worden vergeleken. Dat kan evenmin voor het budgettaire resultaat. 
Zo zijn er volgens de uitvoeringsrekening in 2003 23,2 miljoen euro ontvangsten 
geregistreerd, terwijl de resultatenrekening 12,3 miljoen euro aan werkingsontvangs-ten noteert (op basis van “vastgestelde rechten” en dus met inbegrip van de open-staande vorderingen). Het budgettaire resultaat van 2003 bedraagt volgens de uit-voeringsrekening een overschot van 4,7 miljoen euro, maar vertoont volgens de resultatenrekening een verlies van 2 miljoen euro (zonder rekening te houden met de investeringen). Het Rekenhof heeft in dit verband herinnerd aan artikel 140, 3°, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit (GWRC), op grond waarvan de uitgaven binnen de perken van de ontvangsten moeten blijven.
De voorzitter van de beheerscommissie heeft erop gewezen dat de voorschriften 
voor het invullen van de uitvoeringsrekening van de begroting weinig gedetailleerd zijn. Op basis van een aanbeveling van de FOD Financiën is het jaar 2003 met een 
nulsaldo begonnen. 
3.4 Patrimoniumboekhouding
Artikel 10, § 2, van het koninklijk besluit van 20 maart 2003 schrijft voor dat de RHDD 
een boekhouding in waren en een patrimoniumboekhouding bijhoudt voor de goede-ren verworven met de eigen fondsen. Ook artikel 140, 2
e lid, 6°, van de GWRC ver-
plicht de RHDD een vermogensboekhouding en een inventaris van het vermogen bij te houden. Het Rekenhof heeft vastgesteld dat elke installatie afzonderlijk een boek-houding in waren en een patrimoniumboekhouding bijhoudt, zonder dat er op niveau van de RHDD hierover geconsolideerde informatie beschikbaar is.
De RHDD wees erop in zijn reactie dat het nut van deze geconsolideerde rekeningen 
en de informatieve waarde ervan niet in verhouding staan tot de technische en men-selijke middelen om ze op te stellen. Het Rekenhof is bij zijn standpunt gebleven maar heeft erop gewezen dat indien de opportuniteit of haalbaarheid van een gecon-solideerde waren- en patrimoniumboekhouding in vraag wordt gesteld, de vigerende reglementering moet worden aangepast.
3.5 Interne controle
Conform de WBR moet de centrale rekenplichtige nakijken of de rekeningen van alle installaties hem volledig en binnen de termijn zijn bezorgd en moet hij een gedetail-leerde controle uitvoeren. In praktijk blijkt dat hij geen enkele gedetailleerde controle uitvoert op de te integreren rekeningen van de horeca-installaties. Hij beperkt zich tot een louter mathematische (en manuele) consolidatie van de voorgelegde rekenin-gen van de lokale rekenplichtigen in de geïntegreerde rekening van de RHDD.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   307 9370-06_RH_Boek163_04.indd   307 13-10-2006   13:57:42 13-10-2006   13:57:42 308 163e Cahier de la Cour des comptesServices de l’État Compte d’exécution du budget
Étant donné le nombre élevé d’installations Horeca, la Cour des comptes souligne 
que le contrôle interne devrait être développé, aﬁ  n que les dispositions des RFG ne 
restent pas lettre morte. À cet égard, la Cour des comptes attire également l’atten-tion sur les procédures très détaillées dans les RFG en matière d’organisation du contrôle interne au niveau local. Dans le cadre de son premier audit, la Cour des comptes n’a pas encore pu vériﬁ  er si ces dispositions (eu égard, notamment, au ris-
que de fraude) étaient sufﬁ  santes et toujours observées dans la pratique. 
Selon le président de la commission de gestion, le comptable central procède effec-tivement à certains contrôles. La Cour des comptes répond que les contrôles aux-quels le président fait référence peuvent difﬁ  cilement être qualiﬁ  és de contrôles « détaillés », d’autant plus que des erreurs ont été constatées précisément dans les contrôles que le comptable devrait effectuer. La Cour fait une nouvelle fois observer que ces contrôles pourraient être intégrés automatiquement lors de l’automatisation 
du processus de consolidation, de sorte que le comptable central disposerait de plus 
de temps et de latitude pour procéder à des contrôles plus détaillés portant sur le contenu. La Cour a souligné ainsi l’importance du développement à tous les niveaux, du contrôle interne, qui permet de diminuer considérablement le risque d’erreurs et de fraude.
Les contrôles effectués à l’improviste par la division Surveillance de Budget et Finan-
ces (BFS), visés dans les RFG, sont plutôt limités en tant que contrôle ﬁ  nancier et 
axés essentiellement sur un contrôle de caisse et un contrôle du respect des règles de gestion de l’organisme. La Cour des comptes souligne l’utilité de ces contrôles pour attirer l’attention des gestionnaires des installations sur l’importance du contrôle interne, mais, eu égard au manque de personnel de la BFS (deux effectifs sur un cadre de douze agents) et au nombre total de points de vente et d’installations, ils se révèlent insufﬁ  sants. La Cour des comptes estime que l’extension de ces contrô-
les sera bénéﬁ  que pour le fonctionnement et le contrôle interne au sein du SRHD. 
3.6 Contrôle approfondi de la comptabilité de quelques installations
Trois installations (Belgian Army Club, le mess et la cafétéria à Neder-over-Heem-beek) ont été sélectionnées en vue d’un contrôle plus approfondi du traitement comptable des opérations depuis la reprise de l’installation dans les comptes du SRHD. Ce contrôle approfondi a été organisé en raison de l’absence de tout contrôle interne efﬁ  cace par le comptable central, des limitations du contrôle de la BFS et 
aﬁ n de mieux comprendre le système complexe d’établissement et d’intégration des 
comptes sous la forme de rapports décentralisés (et « ascendants ») ainsi que de la reddition des comptes des 610 points de vente, des 267 installations et des 47 comptables locaux. 
Il ressort de ce contrôle approfondi que les différents documents comptables sont 
tenus, sous la responsabilité des gestionnaires, de manière peu précise au niveau des points de vente et des installations. Or, ces documents constituent la base des différents comptes (consolidés) du SRHD. 
Ainsi, la rigueur et la ponctualité des inscriptions dans les différents registres (tels 
que le facturier, le registre des droits et le registre des imputations) laissent à dési-rer. Les factures sont enregistrées tardivement dans les facturiers. Ces derniers sont transmis au comptable local avec plusieurs mois de retard, de telle sorte qu’il doit attendre un à six mois après les opérations avant d’avoir une vue d’ensemble des droits constatés et des justiﬁ  catifs sous-jacents. Des questions peuvent égale-
ment être posées au sujet de l’ordonnancement, effectué par le président du comité de gestion local, de certaines dépenses effectuées par le gestionnaire. 
9370-06_RH_Boek163_04.indd   308 9370-06_RH_Boek163_04.indd   308 13-10-2006   13:57:42 13-10-2006   13:57:42  163e Boek van het Rekenhof 309Uitvoeringsrekening van de begroting Staatsdiensten
Gezien het grote aantal horeca-installaties dringt het Rekenhof erop aan dat de 
interne controle verder moet worden uitgebouwd, zodat de WBR geen dode letter blijven. Het Rekenhof wijst er ook op dat de WBR zeer gedetailleerde procedures bevatten over de organisatie van de interne controle op het lokale niveau. In het kader van zijn eerste onderzoek heeft het Rekenhof nog niet kunnen nagaan of die procedures (mede gelet op de fraudegevoeligheid) wel afdoende zijn en in praktijk altijd worden nageleefd.
De voorzitter van de beheerscommissie was van mening dat de centrale rekenplich-
tige wel degelijk een aantal controles uitvoert. Het Rekenhof heeft hierop gerepli-ceerd dat de controles waarnaar wordt verwezen bezwaarlijk “gedetailleerd” kunnen worden genoemd en dat uit het onderzoek juist is gebleken dat net op die controles die de rekenplichtige zou moeten doen, fouten werden vastgesteld. Daarbij wijst het Rekenhof er nogmaals op dat als het consolidatieproces wordt geautomatiseerd, 
deze controles automatisch kunnen worden ingebouwd, zodat er meer tijd en ruimte 
komt voor gedetailleerde inhoudelijke controles. Meteen wordt het belang benadrukt van het uitbouwen van de interne controle op alle niveaus, waardoor het risico op fouten en fraude aanzienlijk vermindert.
De onaangekondigde controles van de divisie Surveillance binnen Budget en Finan-
ciën, opgenomen in de WBR, zijn op ﬁ  nancieel vlak eerder beperkt; ze zijn in essentie 
gericht op een kascontrole en het naleven van de beheersregels van de instelling. Het Rekenhof wijst erop dat deze controles nuttig zijn om de beheerders van de installaties op het belang van interne controle te wijzen. Doordat de divisie Surveil-lance onderbemand is (twee effectieve personeelsleden op een formatie van twaalf) en gezien het totale aantal verkooppunten en installaties, zijn ze echter onvoldoende. Het Rekenhof is van oordeel dat de uitbreiding van deze controles de werking en de interne controle binnen de RHDD ten goede zal komen.
3.6 Grondige controle van de boekhouding van enkele installaties
Drie installaties (de Belgian Army Clubs, de mess en de cafetaria te Neder-Over-Heembeek) werden geselecteerd voor een grondigere controle van de boekhoudkun-dige verwerking van de verrichtingen sinds de opname van de installatie in de reke-ningen van de RHDD. Deze grondige controle is uitgevoerd omdat een afdoende interne controle door de centrale rekenplichtige ontbreekt en de controle van de divisie Surveillance beperkt is en ook om een beter begrip te krijgen van het com-plexe systeem voor het opstellen en integreren van de rekeningen via decentrale (en bottom-up) rapporteringen en rekeningaﬂ  egging vanuit de 610 verkooppunten, de 267 installaties en de 47 lokale rekenplichtigen.
Uit de grondige controle bleek dat de boekhoudkundige stukken op het niveau van 
de verkooppunten en installaties onder de verantwoordelijkheid van de beheerders weinig accuraat worden bijgehouden. Nochtans vormen deze stukken de basis van de (geconsolideerde) rekeningen van de RHDD. 
Zo laat de stiptheid en tijdigheid van de inschrijvingen in de registers (zoals het fac-
tuurboek, het register van de rechten en het register van de boekingen) te wensen over. De facturen worden laattijdig ingeschreven in de factuurboeken. Deze boeken worden met maanden vertraging aan de lokale rekenplichtige voorgelegd, zodat die pas één tot zes maanden na de prestaties zicht krijgt op de vastgestelde rechten en de onderliggende verantwoordingsstukken. Ook bij de ordonnancering door de voor-zitter van het lokale beheerscomité van sommige uitgaven verricht door de beheer-der, konden vragen worden geplaatst. 
9370-06_RH_Boek163_04.indd   309 9370-06_RH_Boek163_04.indd   309 13-10-2006   13:57:43 13-10-2006   13:57:43 310 163e Cahier de la Cour des comptesServices de l’État Compte d’exécution du budget
La situation de caisse mensuelle indiquant l’ensemble des recettes et des dépenses 
du mois de calendrier est établie tardivement, de sorte que les recettes et les dépen-ses sont également enregistrées tardivement dans le registre des droits et le regis-tre des imputations. 
En outre, des différences ont été constatées entre les recettes et les dépenses de 
l’installation contrôlée, telles que mentionnées dans les comptes consolidés et dans l’état récapitulatif des recettes et des dépenses établi par le comptable local. Il en va de même pour le solde de caisse au 31 décembre indiqué dans l’état de l’actif et du passif, qui ne correspond pas avec la situation de la caisse du gestionnaire de l’installation.
Par ailleurs, dans une des installations contrôlées, les dépenses ont dépassé les 
recettes, sur une base annuelle, ce qui peut indiquer une utilisation inefﬁ  ciente des 
moyens et un manque de contrôle interne. Or, l’article 140, 3°, des LCCE stipule que les dépenses doivent être maintenues dans les limites des recettes. Cet article s’ap-plique effectivement au SRHD en tant que tel mais la Cour des comptes s’interroge néanmoins sur l’obligation de respect de ce principe au niveau de chacune des ins-tallations car les comptes sont établis de manière décentralisée (et « ascendante »).
La Cour des comptes relève également que le contrôle trimestriel de la comptabilité 
de stock, tel que prévu dans les RFG, n’est pas exécuté systématiquement. Les lis-tes de stock sont établies tardivement et sont contrôlées avec retard ou ne le sont pas du tout. Une telle manière de procéder compromet la ﬁ  abilité de ces listes et 
partant, celle du stock.
3.7 Transferts de moyens ﬁ  nanciers à l’OCASC
En décembre 2003, le SRHD a repris les droits et les obligations des Belgian Army Clubs (BACL). Le 20 mars 2003, le BACL avait conclu une convention avec l’Ofﬁ  ce 
central d’action socio-culturelle du ministère de la Défense nationale (OCASC). Sur la base de celle-ci, les Belgian Army Clubs ont, dans le contexte de REFORBEL, versé une avance récupérable de 1,1 million d’euros en vue de couvrir les activités de l’OCASC dans le cadre du retour d’Allemagne des militaires belges et de leur famille. À la suite de la liquidation du BACL et de l’intégration dans le SRHD, ce dernier lui est subrogé dans les droits et obligations liés à cette convention.
En premier lieu, la Cour des comptes constate que les remboursements par l’OCASC 
n’ont pas été effectués selon les conditions de remboursement prévues dans la convention. En outre, il apparaît que le SRHD a versé à l’OCASC un montant sup-plémentaire de 0,95 million d’euros, avec l’approbation du ministre de la Défense nationale en date du 10 septembre 2004 et sur la base d’une convention complé-
mentaire du 15 décembre 2004. Ce complément n’est pas assorti de modalités de 
remboursement si bien qu’il est plutôt apparu comme un ﬁ  nancement (au lieu d’une 
avance à récupérer). La somme a effectivement été comptabilisée comme montant à verser, sans qu’un montant identique ne soit repris simultanément comme créance.
Sur le fond, la Cour des comptes s’est interrogée sur la raison de cet appui ﬁ  nancier 
du SRDH à l’OCASC. En effet, le SRHD a été créé dans le but de gérer les activités 
de restauration et d’hôtellerie au sein du ministère de la Défense. Le ﬁ  nancement (et 
le préﬁ  nancement) susmentionné(s) de l’OCASC, dans le cadre de REFORBEL, répondent difﬁ  cilement à cette qualiﬁ  cation. La Cour des comptes estime dès lors 
que ces transactions relèvent plutôt de l’usage impropre de moyens ﬁ  nanciers réser-
vés aux activités Horeca du ministère de la Défense. Elle a demandé quelles mesu-res avaient été prises ou le seront en vue de permettre la récupération effective des montants qui n’ont pas encore été remboursés par l’OCASC.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   310 9370-06_RH_Boek163_04.indd   310 13-10-2006   13:57:43 13-10-2006   13:57:43  163e Boek van het Rekenhof 311Uitvoeringsrekening van de begroting Staatsdiensten
De maandelijkse kastoestand met alle contante ontvangsten en uitgaven van de 
kalendermaand wordt laattijdig opgesteld, zodat ook de ontvangsten en uitgaven laattijdig in het register van de rechten en het register der boekingen worden geïn-tegreerd. 
Ook werden verschillen vastgesteld tussen de ontvangsten en uitgaven van de 
gecontroleerde installatie, zoals opgenomen in de geconsolideerde rekeningen, en in de verzamelstaat van ontvangsten en uitgaven die de lokale rekenplichtige opmaakt. Hetzelfde geldt voor het kassaldo op 31 december in de staat van activa en passiva, dat niet overeenstemt met de kastoestand van de beheerder van de installatie.
Bovendien is vastgesteld dat in een gecontroleerde installatie de uitgaven op jaarba-
sis de ontvangsten overschrijden, wat kan wijzen op een ondoelmatig gebruik van de middelen en een gebrek aan interne controle. Nochtans bepaalt artikel 140, 3°, van de GWRC dat de uitgaven binnen de perken van de ontvangsten moeten worden gehouden. Dit artikel is weliswaar van toepassing op de RHDD in zijn geheel, maar het Rekenhof heeft niettemin de vraag gesteld of het principe, gelet op de decen-trale (en bottom-up) opbouw van de rekeningen, niet moet doorwegen op niveau van de afzonderlijke installaties.
Verder is vastgesteld dat de voorraadboekhouding trimestrieel niet systematisch 
wordt gecontroleerd, zoals de WBR voorschrijven. De voorraadlijsten worden laat-tijdig opgesteld en laattijdig of niet gecontroleerd. Dit brengt de betrouwbaarheid van deze lijsten in het gedrang en dus ook van de voorraad.
3.7 Transfers van gelden naar CDSCA
In december 2003 heeft de RHDD de rechten en verplichtingen overgenomen van de Belgian Army Clubs. Die instelling had op 20 maart 2003 een conventie gesloten met de Centrale Dienst voor Sociale en Culturele Actie van het Ministerie van Lands-verdediging (CDSCA). Op grond hiervan hebben de Belgian Army Clubs aan de CDSCA in het kader van REFORBEL een terugvorderbaar voorschot betaald van 1,1 miljoen euro met het oog op de activiteiten van de CDSCA in het kader van de terugkeer uit Duitsland van Belgische militairen en hun families. Doordat de Belgian Army Clubs werden ontbonden en in de RDHDD werden geïntegreerd, trad de RDHDD in de rechten en verplichtingen van deze conventie.
Het Rekenhof heeft in eerste instantie vastgesteld dat de CDSCA niet terugbe-
taalde volgens de terugbetalingsvoorwaarden van de conventie. Daarenboven bleek dat de RHDD, met goedkeuring van de minister van Landsverdediging van 10 sep-tember 2004, op basis van een aanvullende overeenkomst van 15 december 2004 
bijkomend 0,95 miljoen euro aan de CDSCA heeft betaald. Deze aanvulling bevat 
geen bepalingen over terugbetaling, zodat de indruk bestond dat het om een ﬁ  nan-
ciering ging (in plaats van een te recupereren voorschot). In de boekhouding werd dit bedrag inderdaad als een te betalen bedrag opgenomen, zonder dat hetzelfde bedrag tegelijk als een vordering werd opgenomen.
Ten gronde heeft het Rekenhof gevraagd waarop deze ﬁ  nanciële ondersteuning van 
de CDSCA door de RHDD steunt. De RHDD is immers opgericht om de restaurant- en hotelactiviteiten binnen het Ministerie van Landsverdediging te organiseren. De vermelde ﬁ  nanciering (en preﬁ  nanciering) van de CDSCA in het kader van REFOR-
BEL kan daar bezwaarlijk toe worden gerekend. Het Rekenhof meende dan ook dat deze transacties veeleer het karakter hebben van oneigenlijk gebruik van ﬁ  nanciële 
middelen die waren gereserveerd voor de horeca-activiteiten van Landsverdediging. Het Rekenhof heeft gevraagd welke maatregelen er genomen zijn of zullen worden om de bedragen die de CDSCA nog niet heeft teruggestort, te kunnen recupereren.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   311 9370-06_RH_Boek163_04.indd   311 13-10-2006   13:57:43 13-10-2006   13:57:43 312 163e Cahier de la Cour des comptesServices de l’État Compte d’exécution du budget
Le président de la commission de gestion a répondu que Belgian Army Club n’a été 
intégré que ﬁ  n décembre 2004, de sorte que ces transactions n’ont pas été effec-
tuées sous la responsabilité du SRHD. La Cour des comptes a cependant expressé-ment réfuté ce point de vue, parce qu’il peut être sufﬁ  samment démontré que cette 
installation a effectivement été intégrée en décembre 2003 dans les comptes du SRHD. Certes, l’installation ne ﬁ  gurait pas dans les comptes initiaux de l’année 2003, 
mais, comme indiqué ci-dessus, ces comptes ont encore été modiﬁ  és par la suite. 
D’ailleurs, dans sa lettre du 15 novembre 2005 adressée au ministre des Finances à l’occasion de la transmission des comptes de l’année 2004, le ministre de la Défense nationale renvoie aux corrections importantes à apporter au solde à la date du 31 décembre 2003 et mentionne, en annexe, comme explication l’installation BACL.
/L50776  SPF J USTICE  – INSTITUT  NATIONAL  DE 
CRIMINALISTIQUE  ET DE CRIMINOLOGIE  (INCC)
L’Institut national de criminalistique et de criminologie n’a transmis aucun compte depuis 1998. La Cour des comptes a procédé à un examen des causes de ce retard et des possibilités de le résorber le plus rapidement possible, ainsi que de l’organi-sation administrative et comptable de l’organisme, du contrôle interne, du suivi bud-gétaire et du respect de la législation sur les marchés publics.
1 Établissement et transmission des comptes
Les comptes 1998, 1999 et 2000 ont été reconstitués a posteriori et approuvés par 
la commission de gestion de l’INCC du 30 janvier 2002. Ce n’est qu’à partir de l’exercice 2001 que la comptabilité de l’INCC a été organisée, dès le début de l’an-née, sur la base d’une comptabilité générale en partie double, et que les opérations comptables ont été enregistrées à l’aide d’un logiciel disposant des sécurités de base. Les comptes 2001 à 2004 ont été approuvés par la commission de gestion. La Cour des comptes a insisté pour que la transmission des documents 1998 à 2004 s’effectue le plus rapidement possible, conformément à la procédure prévue à l’arti-cle 14 de l’arrêté royal du 7 janvier 1998.
2 Organisation administrative et comptable – contrôle interne
Des carences ont été relevées en ce qui concerne l’encadrement administratif et 
comptable. La Cour des comptes a recommandé qu’il soit procédé au plus vite à la désignation d’un responsable de niveau A pour le service Budget et contrôle de ges-tion, qui puisse notamment exercer un contrôle hiérarchique effectif sur les employés de la comptabilité, assurer certaines responsabilités liées à la sécurité et à la conti-nuité des opérations comptables et participer à la gestion du processus budgétaire au sein de l’INCC. Le maintien d’un expert comptable assurant le contrôle externe de la comptabilité de l’organisme peut se justiﬁ  er, mais les règles en matière de marchés publics doivent alors être respectées et le contrat doit pouvoir être renou-velé à l’échéance.
Il est nécessaire de formaliser les procédures comptables actuelles dans un manuel 
adéquat et de veiller à une polyvalence sufﬁ  sante des agents pour assurer la conti-
nuité du service. Les procédures de paiement doivent également être mieux sécuri-sées. Le suivi des créances doit être amélioré.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   312 9370-06_RH_Boek163_04.indd   312 13-10-2006   13:57:43 13-10-2006   13:57:43  163e Boek van het Rekenhof 313Uitvoeringsrekening van de begroting Staatsdiensten
De voorzitter van de beheerscommissie heeft geargumenteerd dat Belgian Army Clubs 
pas eind december 2004 in de RHDD werd geïntegreerd, zodat deze transacties niet onder de verantwoordelijkheid van de RHDD vielen. Het Rekenhof heeft deze ziens-wijze echter uitdrukkelijk afgewezen, omdat afdoende kon worden aangetoond dat deze installatie wel degelijk in december 2003 in de rekeningen van de RHDD werd geïntegreerd. De installatie kwam weliswaar niet voor in de oorspronkelijke rekeningen over het jaar 2003, maar zoals aangegeven werden deze rekeningen achteraf nog gewijzigd. De minister van Landsverdediging verwees overigens in zijn brief van 15 november 2005 aan de minister van Financiën n.a.v. de voorlegging van de rekenin-gen over het jaar 2004, naar de belangrijke correcties van het saldo op 31 decem-ber 2003, waarbij in bijlage de installatie BACL als verklaring werd vermeld.
/L50776  FOD J USTITIE  – N ATIONAAL  INSTITUUT  VOOR  
CRIMINALISTIEK  EN CRIMINOLOGIE  (NICC)
Het Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie heeft sinds 1998 geen enkele rekening overgezonden. Het Rekenhof heeft onderzocht welke de oorzaken van die vertragingen zijn en hoe deze zo snel mogelijk kunnen worden weggewerkt. Ook de administratieve en boekhoudkundige organisatie van het instituut, de interne controle, de begrotingsopvolging en de inachtneming van de wetgeving op de over-heidsopdrachten werden onderzocht. 
1 Opstelling en overzending van de rekeningen
De rekeningen 1998, 1999 en 2000 werden a posteriori opgesteld en goedgekeurd 
op 30 januari 2002 door de beheerscommissie van het NICC. Pas vanaf het dienst-jaar 2001 werd de NICC-boekhouding van bij het begin van het jaar georganiseerd op basis van een algemeen dubbel boekhoudsysteem en werden de boekhoudver-
richtingen aan de hand van een computerprogramma met basisbeveiligingen geregi-
streerd. De rekeningen 2001 tot 2004 werden goedgekeurd door de beheerscommis-sie. Het Rekenhof dringt erop aan dat de rekeningen 1998 tot 2004 zo snel mogelijk zouden worden overgezonden, overeenkomstig de procedure die is bepaald in artikel 14 van het koninklijk besluit van 7 januari 1998.
2  Administratieve en boekhoudkundige organisatie – 
interne controle
Er werden tekortkomingen vastgesteld in verband met de administratieve en boek-houdkundige omkadering. Het Rekenhof heeft aanbevolen zo snel mogelijk een ver-antwoordelijke van niveau A aan te stellen voor de dienst Budget en Beheerscon-trole, die een effectieve hiërarchische controle kan uitoefenen op de personeelsleden 
van de boekhouding, bepaalde verantwoordelijkheden op zich kan nemen inzake de 
beveiliging en de continuïteit van de boekhoudkundige verrichtingen en kan deelne-men aan het beheer van het begrotingsproces binnen het NICC. Het behoud van een accountant voor de externe controle van de boekhouding van het instituut kan wor-den gerechtvaardigd, op voorwaarde dat de regels inzake overheidsopdrachten wor-den nageleefd en het contract op de vervaldag kan worden vernieuwd. 
Het is noodzakelijk de bestaande boekhoudkundige procedures formeel vast te leg-
gen in een adequate handleiding en erop toe te zien dat de personeelsleden vol-doende polyvalent zijn om de continuïteit van de dienst te verzekeren. Ook de beta-lingsprocedures moeten beter beveiligd zijn. De schuldvorderingen moet beter worden opgevolgd. 
9370-06_RH_Boek163_04.indd   313 9370-06_RH_Boek163_04.indd   313 13-10-2006   13:57:43 13-10-2006   13:57:43 314 163e Cahier de la Cour des comptesServices de l’État Compte d’exécution du budget
Il convient de procéder annuellement à une réconciliation entre l’inventaire compta-
ble et l’inventaire physique du matériel et des immobilisés. L’adoption d’un système de gestion des stocks commun à tous les laboratoires devrait permettre de rationa-liser davantage les commandes de matériel et de produits. 
3  Suivi budgétaire – établissement des comptes d’exécution 
du budget
Les comptes d’exécution du budget de l’INCC sont établis, a posteriori, à partir des 
données extraites du logiciel de gestion comptable, sans mise en rapport avec le budget initial et les ajustements éventuels. Il appartient à la commission de gestion de l’organisme de veiller à assurer un suivi budgétaire permanent et à présenter les comptes budgétaires d’une manière qui soit plus conforme aux dispositions régle-
4 Marchés publics 
Si les règles essentielles des marchés publics semblent respectées, une application 
plus rigoureuse de la législation en matière de marchés publics est néanmoins sou-haitable. Dans cette perspective, il y a lieu de revoir les modèles de cahier spécial des charges et d’en adapter les dispositions en fonction des exigences légales actuel-les et de la spéciﬁ  cité des achats en cause.
À l’occasion du débat contradictoire, la ministre de la Justice a répondu, le 2 juin 2006, que les remarques et recommandations formulées par la Cour lui paraissaient justi-ﬁ ées et de nature à améliorer l’organisation et la gestion de l’Institut. La ministre a 
conﬁ rmé, par ailleurs que les comptes 1998 à 2004 de l’INCC seront transmis très 
prochainement au ministre des Finances. 
/L50776 SPF J USTICE  – R ÉGIE DU TRAVAIL  PÉNITENTIAIRE
La Régie du travail pénitentiaire a été transformée en service de l’État à gestion séparée par la loi-programme du 30 décembre 2001
18. Les arrêtés d’application ont 
été publiés en 2004, avec effet rétroactif au 1er janvier 2003. 
Il a été procédé à un examen des conditions de mise en œuvre des nouvelles dis-
positions légales, de la situation générale du contrôle interne et de certains aspects 
plus spéciﬁ  quement comptables. La problématique des retards de transmission des comptes a également été abordée.
1 Retards de transmission
Les comptes des années 1991 à 1995 et 1996 à 1999 ont été transmis respective-
ment à la Cour des comptes en mai 2005 et juillet 2005. Aﬁ  n de résorber les retards, 
la Cour a insisté pour que la procédure de transmission des comptes 2000 à 2002 soit accélérée. Il a également été recommandé de dresser au plus vite un inventaire actif/passif des exploitations agricoles autonomes au 31 décembre 2002 aﬁ  n de pouvoir établir de manière déﬁ  nitive le bilan de départ de la nouvelle  Régie au 
1
18 Cette nouvelle Régie regroupe les services de l’ancienne institution créée par la loi du 30 avril 1931 et 
ceux des exploitations agricoles autonomes.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   314 9370-06_RH_Boek163_04.indd   314 13-10-2006   13:57:43 13-10-2006   13:57:43  163e Boek van het Rekenhof 315Uitvoeringsrekening van de begroting Staatsdiensten
Jaarlijks moet een reconciliatie worden gemaakt van de boekhoudkundige inventaris 
met de fysieke inventaris van het materieel en de vaste activa. De bestellingen van materieel en producten zouden meer moeten kunnen worden gerationaliseerd door een gezamenlijk voorraadbeheer voor alle laboratoria. 
3  Begrotingsopvolging – opstelling van de rekeningen van 
uitvoering van de begroting
De uitvoeringsrekeningen van de begroting van het NICC worden a posteriori opge-
steld op basis van de gegevens uit het programma voor boekhoudkundig beheer, zonder dat deze in verband worden gebracht met de initiële begroting en de eventu-ele aanpassingen. De beheerscommissie van het instituut moet zorgen voor een per-manente budgettaire opvolging en voor een presentatie van de begrotingsrekeningen 
die meer in overeenstemming is met de reglementaire bepalingen. 
4 Overheidsopdrachten 
De belangrijkste regels van de overheidsopdrachten mogen dan wel zijn gerespec-
teerd, een striktere toepassing van de wetgeving inzake overheidsopdrachten is wenselijk. In dat opzicht moeten de modelbestekken worden herzien en de bepalin-gen ervan aangepast aan de huidige wettelijke eisen en de speciﬁ  citeit van de aan-
kopen in kwestie.
In het kader van het tegensprekelijk debat heeft de minister van Justitie op 2 juni 2006 
geantwoord dat de opmerkingen en aanbevelingen van het Rekenhof gerechtvaar-digd lijken en dat deze de organisatie en het beheer van het instituut konden verbe-teren. Zij heeft bovendien bevestigd dat de rekeningen 1998-2004 van het NICC heel binnenkort aan de minister van Financiën zullen worden toegezonden. 
/L50776 FOD J USTITIE  – R EGIE VAN DE GEVANGENISARBEID  
De Regie van de Gevangenisarbeid werd omgevormd tot staatsdienst met afzonder-lijk beheer door de programmawet van 30 december 2001
18. De toepassingsbeslui-
ten werden in 2004 gepubliceerd met terugwerkende kracht tot 1 januari 2003. 
Er werd een onderzoek uitgevoerd naar de uitvoering van de nieuwe wettelijke 
bepalingen, de algemene situatie van de interne controle en bepaalde meer boek-houdkundige aspecten. Ook de problematiek van de laattijdige overzending van de rekeningen kwam aan bod. 
1 Laattijdige overzending
De rekeningen van de jaren 1991 tot 1995 en 1996 tot 1999 werden respectievelijk 
in mei 2005 en juli 2005 aan het Rekenhof overgezonden. Om de achterstand weg te werken heeft het Rekenhof erop aangedrongen de procedure voor de overzending van de rekeningen 2000 tot 2002 te versnellen. Het heeft eveneens aanbevolen om 
zo snel mogelijk een inventaris van de activa/passiva op te stellen van de autonome 
landbouwexploitaties op 31 december 2002 om de beginbalans van de nieuwe  regie 
op 1 januari 2003 deﬁ  nitief te kunnen opstellen. 
18 Deze nieuwe regie groepeert de diensten van de vroegere instelling die door de wet van 30 april 1931 
werd opgericht en de diensten van de autonome landbouwexploitaties.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   315 9370-06_RH_Boek163_04.indd   315 13-10-2006   13:57:43 13-10-2006   13:57:43 316 163e Cahier de la Cour des comptesServices de l’État Compte d’exécution du budget
2 Mise en œuvre des nouvelles dispositions légales
La commission de gestion créée en vertu des dispositions de l’article 3 de l’arrêté 
royal du 28 septembre 2004 organisant la gestion administrative et ﬁ  nancière de la 
Régie du travail pénitentiaire en tant que service de l’État à gestion séparée, ne 
s’est toujours pas réunie à ce jour. L’installation de cette commission, appelée à jouer un rôle essentiel notamment en matière budgétaire et dans l’approbation des comptes annuels à partir de l’année 2003, revêt une importance capitale. Il convient également de s’assurer que les pratiques comptables actuelles en vigueur au sein de la Régie sont compatibles avec les dispositions des arrêtés royaux et des arrêtés ministériels de 2004, en particulier avec les règles d’évaluation.
3 Contrôle interne 
Il y a lieu de formaliser, dans un règlement comptable et budgétaire à faire approuver 
par la commission de gestion, toutes les procédures en vigueur en ce qui concerne la comptabilité, l’élaboration du budget, l’établissement des bons de commandes, l’acceptation des factures, les paiements, le système de délégations et les règles d’évaluation. Il importe également de veiller à ce que le cadre du personnel et la formation du personnel de la comptabilité soient sufﬁ  sants, en particulier pour assu-
rer les tâches de contrôle interne et pour permettre la continuité du service.
4 Problèmes comptables
L’arrêté royal du 28 septembre 2004 dispose que la réserve est constituée dès lors 
qu’elle atteint 10 % du capital. Or, cette réserve légale dépassait déjà les 10 % du capital au 31 décembre 1999. Il conviendra par conséquent de limiter le montant de 
cette réserve légale à 10 % du capital dans les comptes de la nouvelle Régie. 
Des réserves disponibles remplacent pour la nouvelle  Régie le fonds de renouvelle-
ment repris dans les comptes de l’ancienne Régie. Ces réserves ont pour objet expli-
cite de permettre de dégager des moyens pour ﬁ  nancer les nouveaux investisse-ments de la Régie. Il s’agit d’une disposition inutile, qui reprend une disposition désuète de l’ancienne Régie et qui fait double emploi avec la comptabilisation des amortissements.
Les retards des paiements de la plupart des créanciers publics de la Régie sont sus-
ceptibles de provoquer des problèmes de liquidités. Un litige de l’ordre de 200.000 euros est toujours en suspens entre la Régie du travail pénitentiaire et la Régie des bâtiments pour des travaux préﬁ  nancés par la Régie du travail pénitentiaire en 2002 
au centre fermé d’Everberg. 
La ministre de la Justice a répondu à ces observations les 12 septembre et 3 novem-
bre 2005, annonçant notamment qu’elle a donné instruction à son administration de prendre sans délai les mesures nécessaires à la mise en œuvre des recommanda-tions de la Cour des comptes.
Les comptes des années 2000 à 2002 ainsi que le bilan des exploitations agricoles 
autonomes de l’État au 31 décembre 2002 ont été transmis à la Cour des comptes le 13 janvier 2006. Les comptes des années 2003 ne lui ont pas été transmis.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   316 9370-06_RH_Boek163_04.indd   316 13-10-2006   13:57:43 13-10-2006   13:57:43  163e Boek van het Rekenhof 317Uitvoeringsrekening van de begroting Staatsdiensten
2 Tenuitvoerlegging van de nieuwe wettelijke bepalingen
De beheerscommissie die ingevolge de bepalingen van artikel 3 van het koninklijk 
besluit van 28 september 2004 houdende organisatie van het administratief en ﬁ  nan-
cieel beheer van de Regie van de gevangenisarbeid als staatsdienst met afzonderlijk 
beheer werd opgericht, is tot op heden nog niet bijeengekomen. Het is van essenti-eel belang dat deze commissie wordt opgericht opdat ze haar belangrijke rol op budgettair vlak en bij de goedkeuring van de jaarrekeningen vanaf het jaar 2003 zou kunnen vervullen. Bovendien moeten de huidige boekhoudkundige praktijken in de regie verenigbaar zijn met de koninklijke besluiten en de ministeriële besluiten van 2004, en meer bepaald met de waarderingsregels.
3 Interne controle
Alle geldende procedures inzake boekhouding, opmaak van de begroting, opstelling 
van de bestelbons, aanvaarding van de facturen, betalingen, delegatiesysteem en waarderingsregels moeten formeel worden vastgelegd in een boekhoudkundig en budgettair reglement dat door de beheerscommissie moet worden goedgekeurd. Ook moet erop worden toegezien dat het personeelskader alsook de opleiding van het boekhoudkundig personeel toereikend zijn om de interne controle en de continuïteit van de dienst te verzekeren. 
4 Boekhoudkundige problemen
Het koninklijk besluit van 28 september 2004 bepaalt dat de reserve wordt opge-
bouwd tot ze 10 % van het kapitaal bedraagt. Op 31 december 1999 overschreed de wettelijke reserve echter reeds die 10 %. Het bedrag van deze wettelijke reserve zal 
dus tot 10 % van het kapitaal moeten worden beperkt in de rekeningen van de nieuwe  
regie.
Bij de nieuwe  regie vervangen beschikbare reserves het vernieuwingsfonds in de 
rekeningen van de oude regie. Deze reserves zijn expliciet bedoeld om middelen te 
genereren voor de ﬁ  nanciering van de nieuwe investeringen van de regie. Het gaat 
hier om een overbodige bepaling die een achterhaalde bepaling van de oude regie overneemt en overlapt met de boekhouding van de afschrijvingen. 
De laattijdige betalingen van de meeste openbare schuldenaars van de regie kunnen 
tot liquiditeitsproblemen leiden. Er loopt nog steeds een geschil van 200.000 euro tussen de Regie van de Gevangenisarbeid en de Regie der Gebouwen voor werken die de Regie van de Gevangenisarbeid in 2002 heeft gepreﬁ  nancierd aan het geslo-
ten centrum van Everberg. 
Op 12 september en 3 november 2005 heeft de minister van Justitie geantwoord op 
deze opmerkingen en aangekondigd dat ze haar administratie opdracht heeft gege-ven onverwijld de nodige maatregelen te nemen om de aanbevelingen van het Reken-hof in de praktijk om te zetten. 
De rekeningen van de jaren 2000 tot 2002 alsook de balans van de autonome land-
bouwexploitaties van de Staat op 31 december 2002 werden op 13 januari 2006 aan het Rekenhof overgezonden. De rekeningen van het jaar 2003 zijn nog niet aan het Rekenhof toegezonden.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   317 9370-06_RH_Boek163_04.indd   317 13-10-2006   13:57:43 13-10-2006   13:57:43 318 163e Cahier de la Cour des comptesCompte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État
Titre II
Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État
prend un aperçu des opérations ﬁ  nancières de la Trésorerie qui fait ofﬁ  ce de ges-tionnaire des ressources ﬁ  nancières de l’État. Ce compte permet d’avancer les moyens ﬁ  nanciers nécessaires si les recettes sont perçues trop lentement et ne sufﬁ  sent pas à couvrir les dépenses. Le compte de la Trésorerie s’accompagne d’un aperçu des variations et de la nature de la dette publique.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   318 9370-06_RH_Boek163_04.indd   318 13-10-2006   13:57:44 13-10-2006   13:57:44  163e Boek van het Rekenhof 319Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
Titel II
Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
Staat. Ze bevat een overzicht van de ﬁ  nanciële verrichtingen van de Schatkist, die optreedt als beheerder van de geldmiddelen van de Staat. Dit houdt in dat ze de nodige geldmiddelen voorschiet indien de ontvangsten te traag worden geïnd en niet volstaan om de uitgaven te dekken. De rekening van de Thesaurie gaat gepaard met een overzicht van de schommelingen en de aard van de staatsschuld.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   319 9370-06_RH_Boek163_04.indd   319 13-10-2006   13:57:44 13-10-2006   13:57:44 320 163e Cahier de la Cour des comptesCompte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État
Chapitre 1
Un contrôle du compte de la Trésorerie pour l’année 2005 a révélé quelques diffé-
rences explicables entre les soldes de départ au 1er janvier 2005 et les soldes ﬁ  naux 
au 31 décembre 2004 pour l’encours des engagements, les valeurs de caisses et les services de l’État à gestion séparée.
Le volume des dépenses budgétaires restant à régulariser a diminué en 2005. 
Fin 2005, les comptes d’ordre de la Trésorerie présentaient des positions débitri-ces, sans autorisation légale. 93 % de l’ensemble des positions débitrices sont à imputer aux comptes d’ordre concernant la dette de l’État. 
Le compte de la Trésorerie est conforme aux documents produits.
1 Résultats du contrôle
Le compte de la Trésorerie a été remis à la Cour le 1
er août 20061. Les résultats 
principaux du contrôle ﬁ  gurent ci-dessous. 
Le solde de départ de l’encours des crédits d’engagement au 1er janvier 2005 diffère 
du solde ﬁ  nal du compte de la Trésorerie au 31 décembre 2004. 
La différence résulte d’une correction apportée par l’administration de la Trésorerie, 
plus particulièrement une augmentation de l’encours de l’article 50/11.12.36.26 du ministère de la Défense nationale.
Tableau 47 – Engagements sur les crédits d’engagement
Situation au 31 décembre 2004 4.418.709.327,44
Correction 263,91
Situation au 1er janvier 2005 4.418.709.591,35
Le solde au 1er janvier 2005 diffère du solde constaté au 31 décembre 2004 en rai-
son de la sortie du périmètre des services d’administration générale de quelques 
services à gestion séparée (passage au statut de l’article 140 des lois coordonnées, nouveau régime)
2.
1 Soit un mois après l’expiration du délai légal prévu pour la transmission du compte de la Trésorerie.
2 Pour plus d’informations, voir Titre 1 Compte d’exécution du budget, Chapitre 1 Résultats à insérer dans la loi de règlement déﬁ  nitif du budget, point 4 Services de l’État à gestion séparée ( nouveau 
régime ). 
9370-06_RH_Boek163_04.indd   320 9370-06_RH_Boek163_04.indd   320 13-10-2006   13:57:44 13-10-2006   13:57:44  163e Boek van het Rekenhof 321Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
Een controle van de rekening van de Thesaurie over het jaar 2005 heeft enkele 
verklaarbare verschillen tussen de beginsaldi op 1 januari 2005 en de eindsaldi op 31 december 2004 voor het encours van de vastleggingen, de kaswaarden en de staatsdiensten met afzonderlijk beheer aan het licht gebracht. 
Het volume van de nog te regulariseren begrotingsuitgaven is in 2005 verminderd. 
Eind 2005 vertoonden de orderekeningen van de Thesaurie debetposities waarvoor geen wettelijke machtiging was verleend. 93 % van de gezamenlijke debetposities moet worden toegeschreven aan de orderekeningen van de rijksschuld. 
De rekening van de Thesaurie is in overeenstemming met de voorgelegde docu-
menten.
De rekening van de Thesaurie werd aan het Rekenhof overgelegd op 1 augustus 20061. 
Hieronder worden de voornaamste resultaten van de controle gegeven.
Het beginsaldo van het encours op de vastleggingskredieten op 1 januari 2005 ver-
schilt van het eindsaldo in de rekening van de Thesaurie op 31 december 2004.
Het verschil is een gevolg van een correctie die de administratie van de Thesaurie heeft ingebracht, meer bepaald een verhoging van het encours op het arti-kel 50/11.12.36.26 van het Ministerie van Landsverdediging.
Tabel 47 – Vastlegging op de vastleggingskredieten (in euro)
Toestand op 31 december 2004 4.418.709.327,44
Correctie 263,91
Toestand op 1 januari 2005 4.418.709.591,35
Het saldo op 1 januari 2005 verschilt van het saldo op 31 december 2004 omdat 
enkele diensten met afzonderlijk beheer uit de lijst van de diensten van algemeen bestuur verdwenen (overgang naar het statuut van artikel 140 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, nieuw regime
2).
1 Dit is dus één maand na de wettelijke bepaalde termijn voor de voorlegging van de rekening van de Thesaurie.
2 Voor meer uitleg, zie titel I Uitvoeringsrekening van de begroting, hoofdstuk 1 Resultaten in te lassen in de wet houdende eindregeling van de begroting, punt 4 Staatsdiensten met afzonderlijk beheer (nieuw regime ).
9370-06_RH_Boek163_04.indd   321 9370-06_RH_Boek163_04.indd   321 13-10-2006   13:57:44 13-10-2006   13:57:44 322 163e Cahier de la Cour des comptesCompte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État
Tableau 48 – Adaptation du solde reporté des valeurs de caisse (en euros)
Numéraires et 
Situation au 31 décembre 2004 13.553.809.644,81 66.848.851.198,52
Régie du travail pénitentiaire :
services extérieurs−158.074,32 −1.500,00
Régie du travail pénitentiaire :service central−6.629.836,38 –
Musée royal des beaux-arts −2.458.746,75 −2.614.442,62
Musée royal d’art et d’histoire 
(conversion EUR/BEF)0,05 –
Total des adaptations −9.246.657,40 −2.615.942,62
er janvier 2005 13.544.562.987,41 66.846.235.255,90
1.3  Adaptation du solde reporté des services de l’État à gestion 
séparée
Le solde de départ des services de l’État à gestion séparée s’élève, au 1er jan-
vier 2005, à 186.962.748,81 euros. Il diffère du solde constaté au 31 décembre 2004 parce que certains services à gestion séparée ressortissent dorénavant au statut de l’article 140 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, alors qu’ils faisaient partie auparavant des services d’administration générale.
Tableau 49 – Adaptation du solde reporté des services de l’État à gestion séparée 
(en euros)
Espèces et chèques 
postauxAutres valeurs
Situation au 31 décembre 2004 145.308.899,92 28.358.415,40
services extérieurs158.074,32 1.500,00
Régie du travail pénitentiaire :service central6.629.836,38 –
Musée royal d’art et d’histoire 1.135.630,09 5.370.392,70
Total des adaptations 7.923.540,79 5.371.892,70
er janvier 2005 153.232.440,71 33.730.308,10
9370-06_RH_Boek163_04.indd   322 9370-06_RH_Boek163_04.indd   322 13-10-2006   13:57:44 13-10-2006   13:57:44  163e Boek van het Rekenhof 323Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
Tabel 48 – Aanpassing van het overgedragen saldo van de kaswaarden (in euro)
Speciën en postwaarden Andere waarden
Toestand op 31 december 2004 13.553.809.644,81 66.848.851.198,52
Regie van de Gevangenisarbeid:
buitendiensten −158.074,32 −1.500,00
Regie van de Gevangenisarbeid:centrale dienst−6.629.836,38 –
Koninklijk Museum voor Schone Kunsten−2.458.746,75 −2.614.442,62
Koninklijk Museum voor Kunst en 
Geschiedenis (conversie EUR/BEF)0,05 –
Totale aanpassingen −9.246.657,40 −2.615.942,62
Toestand op 1 januari 2005 13.544.562.987,41 66.846.235.255,90
1.3  Aanpassing van het overgedragen saldo van de staatsdiensten 
Het beginsaldo van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer bedroeg op 1 janu-ari 2005 186.962.748,81 euro. Het verschilt van het saldo op 31 december 2004 omdat enkele diensten met afzonderlijk beheer voortaan ressorteren onder het statuut van artikel 140 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, waar zij voordien nog bij de diensten van het algemeen bestuur werden gevoegd.
Tabel 49 – Aanpassing van het overgedragen saldo van de staatsdiensten 
met afzonderlijk beheer (in euro)
Toestand op 31 december 2004 145.308.899,92 28.358.415,40
buitendiensten158.074,32 1.500,00
Regie van de Gevangenisarbeid:centrale dienst6.629.836,38 –
Koninklijk Museum voor Kunst en Geschiedenis 1.135.630,09 5.370.392,70
Totale aanpassingen 7.923.540,79 5.371.892,70
Toestand op 1 januari 2005 153.232.440,71 33.730.308,10
9370-06_RH_Boek163_04.indd   323 9370-06_RH_Boek163_04.indd   323 13-10-2006   13:57:44 13-10-2006   13:57:44 324 163e Cahier de la Cour des comptesCompte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État
1.4 Dépenses budgétaires restant à régulariser
À la date de clôture du compte d’exécution du budget, le montant cumulé des dépen-
ses budgétaires non encore régularisées, enregistrées dans les comptes de trésore-rie 12.76
3 et 12.784, s’élevait au total à 47.162,1 millions d’euros, soit une diminution 
de 2.637,8 millions d’euros par rapport à la situation au 31 décembre 2004. 
De ce montant cumulé des dépenses restant à régulariser ou à justiﬁ  er, 32.738,6 mil-
lions d’euros se rapportent à l’année budgétaire 2005 et 14.423,5 millions d’euros 
concernent les années budgétaires antérieures. 
1.5 Positions débitrices non autorisées
Des positions débitrices sur des comptes d’ordre de la Trésorerie sans autorisation légale ont été constatées au 31 décembre 2005 pour un total de 9.909,9 mil-lions d’euros.
Près de 93 % de la position débitrice commune des comptes d’ordre sont imputables 
à des comptes d’ordre de la dette publique
5. Deux d’entre eux présentent une posi-
tion débitrice importante :
Compte d’ordre 84.01.11 – Intérêts des emprunts classiques et des bons d’État – partie clearing 
Depuis 2003, ce compte d’ordre, sur lequel sont imputés des paiements d’inté-rêts d’emprunts à long terme dématérialisés 
6, présente un déﬁ  cit de plus de 
4 milliards d’euros. Le solde débiteur résulte de deux paiements effectués par le caissier de l’État en mars 2003, de respectivement 2.395 et 2.241 mil-lions d’euros. Ces dépenses n’ont, pour le moment, pas encore été régularisées par l’administration de la Trésorerie par le biais de la transmission d’une ordon-nance à la Cour des comptes. Selon l’administration, les deux versements pré-cités, relatifs au remboursement de l’emprunt Philippe 271, ont été erronément mis, par le caissier de l’État, à la charge du compte d’ordre 84.01.11 (lié aux coupons) au lieu du compte d’ordre 84.01.01 (Caisse d’amortissement)
7. Cette 
situation débitrice erronée et non autorisée sur le compte d’ordre 84.01.11 doit encore être régularisée.
Compte d’ordre 84.01.09 – Intérêts des emprunts linéaires
La position débitrice de ce compte d’ordre est temporaire et résulte du cut-off . 
Le virement dans les écritures8 apurant le compte d’ordre a été effectué ﬁ  n 
décembre 2005, mais le compte d’ordre n’a été crédité qu’en 2006. Ce dernier présente ainsi un déﬁ  cit de plus de 4,6 milliards d’euros au 31 décembre 2005.•
•
3 Compte de trésorerie 12.76 : apurement des ordonnances de dépenses budgétaires dont la régularisa-tion ou la justiﬁ  cation a été renvoyée à une année ultérieure à l’année d’émission. 
4 Compte de trésorerie 12.78 : apurement des ordonnances de dépenses relatives aux fonds spéciaux dont la régularisation ou la justiﬁ  cation a été renvoyée à une année ultérieure à l’année d’émission.
5 Quatorze comptes d’ordre de la dette publique présentent, au 31 décembre 2005, une position débi-trice non autorisée.
6 À l’exception des coupons des obligations linéaires.
7 Le compte d’ordre 84.01.01 de la Caisse d’amortissement est autorisé à être en déﬁ  cit. Il présentait, 
au 31 décembre 2005, une position débitrice de 3,7 milliards d’euros.
8 À la charge du budget 2005.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   324 9370-06_RH_Boek163_04.indd   324 13-10-2006   13:57:44 13-10-2006   13:57:44  163e Boek van het Rekenhof 325Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
1.4 Nog te regulariseren begrotingsuitgaven
Op de afsluitdatum van de rekening van uitvoering van de begroting beliep het gecu-
muleerde bedrag van de nog niet geregulariseerde begrotingsuitgaven, geboekt in de thesaurierekeningen 12.76
3 en 12.784, in totaal 47.162,1 miljoen euro. Dit is een ver-
mindering met 2.637,8 miljoen euro ten opzichte van de toestand op 31 decem-ber 2004. 
Van dat gecumuleerde bedrag van nog te regulariseren of te verantwoorden uitgaven 
had 32.738,6 miljoen euro betrekking op het begrotingsjaar 2005 en 14.423,5 mil-joen euro op vroegere begrotingsjaren. 
1.5 Niet-gemachtigde debetstanden
Op 31 december 2005 werden op orderekeningen van de Thesaurie voor in totaal 9.909,9 miljoen euro debetposities vastgesteld waarvoor geen wettelijke machtiging was verleend. 
Bijna 93 % van de gezamenlijke debetpositie van de orderekeningen moet worden 
toegeschreven aan orderekeningen van de rijksschuld
5. Twee daarvan vertonen een 
debetpositie:
Orderekening 84.01.11 – Intresten van klassieke leningen en staatsbons – deel clearing
Sinds 2003 vertoont deze orderekening, waarop betalingen worden geboekt 
van intresten van gedematerialiseerde langetermijnleningen
6, een debetsaldo 
van méér dan 4 miljard euro. Het debetsaldo is het gevolg van twee betalingen door de rijkskassier in maart 2003, respectievelijk ten belope van 2.395 en 2.241 miljoen euro. Deze uitgaven werden door de administratie van de The-saurie tot nog toe niet geregulariseerd met een aan het Rekenhof voorgelegde ordonnantie. Volgens de administratie heeft de rijkskassier de twee voormelde stortingen, gedaan bij de terugbetaling van de lening Philippe 271, immers 
verkeerdelijk ten laste gelegd van de orderekening 84.01.11 (gerelateerd aan de coupons) in plaats van orderekening 84.01.01 (Amortisatiekas)
7. Deze situatie, 
waarbij orderekening 84.01.11 een onterechte, niet-geautoriseerde debetpositie vertoont, moet nog worden rechtgezet.
Orderekening 84.01.09 – Intresten van de lineaire leningen
De debetpositie op deze orderekening is een tijdelijke situatie, veroorzaakt 
door de cut-off . De overschrijving in de schrifturen8 die de orderekening aan-
zuiverde werd uitgevoerd eind december 2005, maar de orderekening werd 
pas gecrediteerd in 2006. Hierdoor vertoonde de orderekening op 31 decem-ber 2005 een debet van meer dan 4,6 miljard euro. •
•
3 Thesaurierekening 12.76: aanzuivering van de ordonnanties van begrotingsuitgaven waarvan de regu-larisatie of de verantwoording wordt uitgesteld naar een later begrotingsjaar dan het jaar van uitgifte. 
4 Thesaurierekening 12.78: aanzuivering van de ordonnanties van uitgaven met betrekking tot de speci-ale fondsen, waarvan de regularisatie of de verantwoording wordt uitgesteld naar een later begrotings-jaar dan het jaar van uitgifte.
5 Veertien orderekeningen van de rijksschuld tonen op 31 december 2005 een niet-geautoriseerde debetpositie.
6 Uitgezonderd de coupons van lineaire obligaties
7 De orderekening 84.01.01 van de Amortisatiekas heeft een debetautorisatie. Zij toont op 31 decem-ber 2005 een debettoestand van 3,7 miljard euro.
8 Ten laste van de begroting 2005.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   325 9370-06_RH_Boek163_04.indd   325 13-10-2006   13:57:44 13-10-2006   13:57:44 326 163e Cahier de la Cour des comptesCompte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État
Les comptes d’ordre en déﬁ  cit autres que ceux afférents à la dette publique sont 
pratiquement tous concernés par l’examen de l’utilisation des comptes d’ordre et de la trésorerie dont le compte rendu ﬁ  gure à la partie IV. Il s’agit, notamment, de comptes d’ordre du Fonds des routes, de la Trésorerie (pour les sommes dont l’af-fectation est à déterminer) et du Service central des dépenses ﬁ  xes (SCDF) (comp-
tes de transit pour les cotisations en matière d’assurance maladie et de sécurité sociale ou pour le paiement de traitements à des tiers). 
80.09.01 – Fonds des routes – Compte courant pour les dépenses de fonc-tionnement et intérêts 
Six comptes d’ordre sont toujours ouverts au nom du Fonds des routes
9. 
Ceux-ci sont inactifs depuis plus de douze ans, mais présentent encore des 
soldes positifs et négatifs10. Aﬁ n de pouvoir clôturer ces comptes, les soldes 
nets négatifs, soit 795,4 millions d’euros, devront être pris en charge par l’État au titre de perte.
86.06.01 – Trésorerie – Sommes versées au comptable de la Trésorerie et 
dont l’affectation est à déterminer
Ce compte sert à imputer les recettes réalisées par l’administration de la Tré-
sorerie, mais qui reviennent à des tiers. Depuis 2003, ce compte présente un solde négatif important. La position débitrice résulte du paiement d’un mon-tant de 442,4 millions d’euros aux trois régions. Cette somme unique a été liquidée à titre de compensation des avantages ﬁ  scaux dont les sociétés de 
logement régionales ont dû être privées depuis que l’État, en échange de la reprise par les sociétés de logement régionales des dettes du FADELS, sup-porte les charges ﬁ  nancières de ces emprunts. 
Plusieurs comptes d’ordre du Service central des dépenses ﬁ  xes
 (SCDF)
Les comptes d’ordre du Service central des dépenses ﬁ  xes présentant une position débitrice non autorisée peuvent être principalement subdivisés en deux groupes. Les comptes du premier groupe servent de comptes de transit entre le budget, d’une part, et la sécurité sociale ou le précompte immobilier, d’autre part (pour le transfert des retenues sur salaires). Le deuxième groupe comprend les comptes d’ordre sur lesquels le SCDF impute les dépenses ﬁ  xes 
qu’il effectue pour des tiers (par exemple, les organismes d’intérêt public, les services de l’État à gestion séparée, etc.).
Les opérations comprises dans le compte de la Trésorerie pour l’année 2005 ﬁ  gurent 
dans les tableaux récapitulatifs ci-après. 
Sous réserve de ce qui est mentionné dans ce chapitre, la Cour des comptes a reconnu 
la conformité du compte de la Trésorerie précité avec les documents produits.•
•
•
9 Le Fonds des routes a été dissous par arrêté royal du 11 septembre 2003.
10 Quatre comptes d’ordre ont un solde positif et deux un solde négatif. L’un de ces soldes négatifs a été 
autorisé. 
9370-06_RH_Boek163_04.indd   326 9370-06_RH_Boek163_04.indd   326 13-10-2006   13:57:44 13-10-2006   13:57:44  163e Boek van het Rekenhof 327Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
De overige orderekeningen in debet, andere dan die van de rijksschuld, waren zo 
goed als allemaal betrokken in het onderzoek naar het gebruik van orde- en thesaurie-keningen, waarover verslag wordt uitgebracht in deel IV.
 Zij hebben o.a. betrekking 
op orderekeningen van het Wegenfonds, van de Thesaurie (voor gelden waarvan de bestemming nog moet worden bepaald) en van de Centrale Dienst voor Vaste Uit-gaven (CDVU) (transitrekeningen voor bijdragen aan ziekteverzekering en sociale zekerheid of voor de betaling van wedden voor derden).
80.09.01 – Wegenfonds – Lopende rekening voor werkingsuitgaven en intresten
Op naam van het Wegenfonds9 zijn nog altijd zes orderekeningen geopend. Ze 
zijn al meer dan twaalf jaar inactief, maar vertonen nog positieve en negatieve saldi
10. Om deze rekeningen te kunnen sluiten zal het negatieve nettosaldo 
van 795,4 miljoen euro als verlies ten laste moeten worden genomen door de Staat. 
86.06.01 – Thesaurie – Gelden gestort bij de rekenplichtige van de Thesaurie 
en waarvan de bestemming moet worden bepaald
Op deze rekening worden ontvangsten aangerekend die de administratie van 
de Thesaurie heeft gedaan maar die aan derden toekomen. Vanaf 2003 ver-toont deze rekening grote negatieve saldi. De debetpositie vloeit voort uit de betaling van een bedrag van 442,4 miljoen euro aan de drie gewesten. Dit bedrag werd eenmalig betaald ter compensatie van de ﬁ  scale voordelen die de 
gewestelijke huisvestingsmaatschappijen moeten ontberen sinds de Staat, in ruil voor de overname door de gewestelijke huisvestingsmaatschappijen van de ALESH-schulden, de ﬁ  nanciële lasten van die leningen op zich neemt. 
Meerdere orderekeningen van de Centrale Dienst voor Vaste Uitgaven (CDVU)
Bij de orderekeningen van de Centrale Dienst voor Vaste Uitgaven met een niet-toegestane debetpositie kunnen voornamelijk twee groepen worden onderscheiden. De rekeningen van de eerste groep fungeren als transitreke-ningen tussen de begroting enerzijds en de sociale zekerheid of de bedrijfs-voorhefﬁ  ng anderzijds (voor de doorstorting van de afhoudingen van wedden). 
De tweede groep omvat de orderekeningen waarop de CDVU de vaste uitga-ven aanrekent die zij doet voor derden (bijvoorbeeld instellingen van openbaar nut, staatsdiensten met afzonderlijk beheer, …). 
2 Conclusie
De verrichtingen op de rekening van de Thesaurie voor het jaar 2005 worden in de 
Onder voorbehoud van wat in dit hoofdstuk wordt vermeld, heeft het Rekenhof vast-
gesteld dat de rekening van de Thesaurie in overeenstemming is met de voorgelegde documenten.•
•
•
9 Het Wegenfonds werd ontbonden bij koninklijk besluit van 11 september 2003.
10 Vier orderekeningen hebben positieve saldi, twee orderekeningen negatieve saldi. Eén van deze nega-
tieve saldi is geautoriseerd.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   327 9370-06_RH_Boek163_04.indd   327 13-10-2006   13:57:44 13-10-2006   13:57:44 328 163e Cahier de la Cour des comptesCompte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État
Tableau 50 – Clôture du compte de la Trésorerie 2005 :
services d’administration générale (en euros)
Solde au 1er janvier 2005 80.390.798.243,31
Numéraires et chèques postaux 13.544.562.987,41
Autres valeurs 66.846.235.255,90
Recettes effectuées pendant l’année 2005 2.602.226.148.043,71
Opérations sur les budgets 136.814.638.715,67
Recettes générales 82.904.345.226,24
Recettes sur les fonds spéciaux 53.910.293.489,43
Opérations de trésorerie 2.465.411.509.328,04
Opérations d’ordre de la Trésorerie 597.182.300.994,41
Opérations diverses relatives au fonctionnement  
des services de la Trésorerie1.868.229.208.333,63
Dépenses relatives à l’année 2005 2.612.491.745.741,32
Opérations sur les budgets 124.916.627.045,10
Dépenses générales (1) 71.627.372.873,26
Dépenses sur les fonds spéciaux (2) 53.289.254.171,84
Opérations de trésorerie 2.487.575.118.696,22
Opérations d’ordre de la Trésorerie 614.957.385.886,12
des services de la Trésorerie1.872.617.732.810,10
Solde au 31 décembre 2005 70.125.200.545,70
Numéraires et chèques postaux 14.889.370.126,48
Autres valeurs 55.235.830.419,22
Payé et justiﬁ  é ou régularisé en 2005 50.017.405.718,40
Payé et justiﬁ  é après le 31 décembre 2005 17.137.877.604,98
Régularisé après le 31 décembre 2005 582.107.334,86
d’exécution du budget3.889.982.215,02
Total 71.627.372.873,26
Payé et justiﬁ  é ou régularisé en 2005 19.822.402.155,98
Payé et justiﬁ  é après le 31 décembre 2005 19.318,61
Régularisé après le 31 décembre 2005 4.618.225.446,98
d’exécution du budget28.848.607.250,27
Total 53.289.254.171,84
9370-06_RH_Boek163_04.indd   328 9370-06_RH_Boek163_04.indd   328 13-10-2006   13:57:45 13-10-2006   13:57:45  163e Boek van het Rekenhof 329Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
Tabel 50 – Afsluiting van de rekening van de Thesaurie 2005:
diensten van algemeen bestuur (in euro)
Saldo op 1 januari 2005 80.390.798.243,31
Speciën en Postcheque 13.544.562.987,41
Andere waarden 66.846.235.255,90
Tijdens 2005 uitgevoerde ontvangsten 2.602.226.148.043,71
Verrichtingen op de begrotingen 136.814.638.715,67
Algemene ontvangsten 82.904.345.226,24Ontvangsten op de speciale fondsen 53.910.293.489,43
Thesaurieverrichtingen 2.465.411.509.328,04
Ordeverrichtingen van de Thesaurie 597.182.300.994,41
Diverse verrichtingen in verband met de werking  
van de Thesauriediensten1.868.229.208.333,63
Uitgaven in verband met het jaar 2005 2.612.491.745.741,32
Verrichtingen op de begrotingen 124.916.627.045,10
Algemene uitgaven (1) 71.627.372.873,26
Uitgaven op de speciale fondsen (2) 53.289.254.171,84
Thesaurieverrichtingen 2.487.575.118.696,22
Ordeverrichtingen van de Thesaurie 614.957.385.886,12
van de Thesauriediensten1.872.617.732.810,10
Saldo op 31 december 2005 70.125.200.545,70
Speciën en Postcheque 14.889.370.126,48
Andere waarden 55.235.830.419,22
Betaald en verantwoord of geregulariseerd in 2005 50.017.405.718,40Betaald en verantwoord na 31 december 2005 17.137.877.604,98Geregulariseerd na 31 december 2005 582.107.334,86Nog te regulariseren op datum van afsluiting van de 
uitvoeringsrekening van de begroting3.889.982.215,02
Totaal 71.627.372.873,26
Betaald en verantwoord of geregulariseerd in 2005 19.822.402.155,98
Betaald en verantwoord na 31 december 2005 19.318,61
Geregulariseerd na 31 december 2005 4.618.225.446,98
uitvoeringsrekening van de begroting28.848.607.250,27
Totaal 53.289.254.171,84
9370-06_RH_Boek163_04.indd   329 9370-06_RH_Boek163_04.indd   329 13-10-2006   13:57:45 13-10-2006   13:57:45 330 163e Cahier de la Cour des comptesCompte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État
Valeurs de portefeuille11
Solde au 1er janvier 2005 900.215.639,30
Variations 3.253.843,10
Valeurs reçues 20.893.675.452,13
Valeurs restituées 20.890.421.609,03
Solde au 31 décembre 2005 903.469.482,40
Opérations de liquidation sur les engagements à la charge des
crédits d’engagement
antérieurs, restant à liquider au 1er janvier 20054.418.709.591,35
Engagements imputés à la charge des crédits
de 2005 1.256.389.354,38
Total des engagements à liquider 5.675.098.945,73
Engagements liquidés en 2005, à la charge
des crédits dissociés1.016.482.549,49
Engagements annulés 31.726.909,77
Total des engagements liquidés ou annulés 1.048.209.459,26Engagements restant à liquider au 31 décembre 
20054.626.889.486,47
Opérations de liquidation sur les engagements à la charge
Engagements imputés à la charge de budgets antérieurs, restant à liquider au 1
er janvier 200598.883.487,02
de 200555.925.057,36
Total des engagements à liquider 154.808.544,38
Engagements liquidés en 2005, à la charge des 
crédits variables36.092.524,86
Engagements annulés 94.668,93
Total des engagements liquidés ou annulés 36.187.193,79
Engagements restant à liquider au 31 décembre 
2005118.621.350,59
11 Il s’agit de valeurs (actions, obligations de la dette publique, titres, cautionnements, etc.) exprimées en 
euros qui sont déposées auprès de la Banque nationale qui ofﬁ  cie comme caissier de l’État. Elles ne 
peuvent pas être considérées comme des moyens de trésorerie.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   330 9370-06_RH_Boek163_04.indd   330 13-10-2006   13:57:45 13-10-2006   13:57:45  163e Boek van het Rekenhof 331Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
Portefeuillewaarden11
Saldo op 1 januari 2005 900.215.639,30
Variaties 3.253.843,10
Ontvangen waarden 20.893.675.452,13
Teruggegeven waarden 20.890.421.609,03
Saldo op 31 december 2005 903.469.482,40
Vereffeningsverrichtingen op de vastleggingen ten laste van de
vastleggingskredieten
Vastleggingen aangerekend op vorige begro-
tingen en op 1 januari 2005 nog te vereffenen 4.418.709.591,35
Ten laste van de kredieten van 2005 aangere-
kende vastleggingen 1.256.389.354,38
Totale te vereffenen vastleggingen 5.675.098.945,73
In 2005 vereffende vastleggingen ten laste van 
de gesplitste kredieten1.016.482.549,49
Geannuleerde vastleggingen 31.726.909,77
Totale vereffende of geannuleerde vastleggingen 1.048.209.459,26Op 31 december 2005 nog te vereffenen 
vastleggingen4.626.889.486,47
vastlegingsmachtigingen
tingen en op 1 januari 2005 nog te vereffenen98.883.487,02
Ten laste van de machtigingen van 2005 
aangere kende vastleggingen55.925.057,36
Totale te vereffenen vastleggingen 154.808.544,38
de variabele kredieten36.092.524,86
Geannuleerde vastleggingen 94.668,93
Totale vereffende of geannuleerde vastleggingen 36.187.193,79
Op 31 december 2005 nog te vereffenen 
vastleggingen118.621.350,59
11 Het gaat om waarden (aandelen, obligaties van de overheidsschuld, effecten, borgsommen, …) in euro 
die bij de Nationale Bank als rijkskassier zijn gedeponeerd en die niet kunnen worden beschouwd als 
thesauriemiddelen.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   331 9370-06_RH_Boek163_04.indd   331 13-10-2006   13:57:45 13-10-2006   13:57:45 332 163e Cahier de la Cour des comptesCompte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État
Tableau 51 – Clôture du compte de la Trésorerie 2005 :
services de l’État à gestion séparée
Solde au 1er janvier 2005 186.962.748,81
Variations 30.137.147,21
Recettes 813.031.265,99
Dépenses 782.894.118,78
Solde au 31 décembre 2005 217.099.896,02
9370-06_RH_Boek163_04.indd   332 9370-06_RH_Boek163_04.indd   332 13-10-2006   13:57:45 13-10-2006   13:57:45  163e Boek van het Rekenhof 333Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
Tabel 51 – Afsluiting van de rekening van de Thesaurie 2005:
staatsdiensten met afzonderlijk beheer
Saldo op 1 januari 2005 186.962.748,81
Variaties 30.137.147,21
Ontvangsten 813.031.265,99
Uitgaven 782.894.118,78
Saldo op 31 december 2005 217.099.896,02
9370-06_RH_Boek163_04.indd   333 9370-06_RH_Boek163_04.indd   333 13-10-2006   13:57:45 13-10-2006   13:57:45 334 163e Cahier de la Cour des comptesCompte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État
Chapitre 2
L’évolution de la dette de l’État résulte des opérations budgétaires, des opérations 
de trésorerie et d’autres facteurs tels que la reprise de dettes et la capitalisation des intérêts. Sur une base de caisse, les opérations budgétaires et les opérations de trésorerie ont engendré un solde net à ﬁ  nancer de 2.274,7 millions d’euros, en amé-lioration de 3.899,5 millions d’euros par rapport à l’année 2004. D’autres sources de variations de la dette émise ou reprise par l’État, ainsi que la variation de la dette de certains organismes, pour laquelle l’État intervient dans les charges, ont conduit à une augmentation globale de la dette de l’État de 8.152,9 millions d’euros.
À la ﬁ  n de l’année 2005, les opérations budgétaires effectuées sur une base de 
caisse se sont clôturées par un solde négatif de 1.571,7 millions d’euros, alors qu’un 
solde négatif de 4.612,1 millions d’euros avait été enregistré en 20041.
Les recettes budgétaires se sont élevées à 45.633,6 millions d’euros, dont près de 
90 % de recettes ﬁ  scales et les dépenses budgétaires à 47.205,3 millions d’euros. 
Les dépenses budgétaires comprennent les dépenses primaires (34.964,7 mil-lions d’euros) et les charges d’intérêt de la dette (12.240,6 millions d’euros).
ces d’émission et d’amortissement, comme le montre le tableau ci-dessous :
Tableau 52 – Solde des opérations de trésorerie (en millions d’euros)
2004 2005
Fonds de tiers 223,5 897,0
Différences d’émission 415,0 916,2
Différences d’amortissement −105,8 −110,3
Autres opérations −2.094,8 −2.405,9
Total −1.562,1 −703,0
Source : SPF Finances, Trésorerie
voirs et institutions. Il s’agit principalement des transferts aux communautés, aux régions et à la sécurité sociale, des centimes additionnels au bénéﬁ  ce des provinces 
et communes, des restitutions d’impôts et des opérations avec l’Union européenne.
d’émission et la valeur nominale des emprunts émis.
1 Tous les chiffres mentionnés dans ce chapitre sont repris de la situation mensuelle du Trésor au 31 décembre 2005 et de la situation de la dette publique à la même date, publiées par le service public fédéral Finances.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   334 9370-06_RH_Boek163_04.indd   334 13-10-2006   13:57:45 13-10-2006   13:57:45  163e Boek van het Rekenhof 335Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
De evolutie van de staatsschuld wordt beïnvloed door de begrotingsverrichtingen, 
de schatkistverrichtingen en andere factoren zoals de overname van de schuld en de kapitalisatie van de intresten. Op kasbasis hebben de begrotingsverrichtingen en de schatkistverrichtingen geleid tot een netto te ﬁ  nancieren saldo van 2.274,7 mil-joen euro. Dat is een verbetering met 3.899,5 miljoen euro ten opzichte van het jaar 2004. Andere bronnen van wijzigingen in de door de Staat uitgegeven of overgeno-men schuld, alsmede de wijziging van de schuld van sommige instellingen waarvoor de Staat tussenbeide komt in de kosten, hebben ertoe geleid dat de staatsschuld met 8.152,9 miljoen euro is gestegen. 
1 Begrotingsverrichtingen en schatkistverrichtingen
Eind 2005 sloten de begrotingsverrichtingen op kasbasis met een negatief saldo van 
1.571,7 miljoen euro, terwijl in 2004 een negatief saldo van 4.612,1 miljoen euro werd opgetekend
1. 
De begrotingsontvangsten bedroegen 45.633,6 miljoen euro, waarvan nagenoeg 90 % 
ﬁ scale ontvangsten. De begrotingsuitgaven beliepen 47.205,3 miljoen euro en omvat-
ten de primaire uitgaven (34.964,7 miljoen euro) en de intrestlasten van de schuld 
(12.240,6 miljoen euro).
den en de uitgifte- en delgingsverschillen, zoals blijkt uit de onderstaande tabel:
Tabel 52 – Saldo van de schatkistverrichtingen (in miljoen euro)
2004 2005
Derdengelden 223,5 897,0
Uitgifteverschillen 415,0 916,2
Delgingsverschillen −105,8 −110,3
Andere verrichtingen −2.094,8 −2.405,9
Totaal −1.562,1 −703,0
Bron: FOD Financiën, Thesaurie
Derdengelden zijn gelden die de Schatkist int voor rekening van andere overheden 
en instellingen. Het gaat in hoofdzaak om de overdrachten aan de gemeenschappen en de gewesten, de opcentiemen ten voordele van de provincies en de gemeenten, de teruggaven van belastingen en de verrichtingen met de Europese Unie. 
1 Alle cijfers die in dit hoofdstuk worden vermeld, zijn overgenomen uit de maandelijkse toestand van de Schatkist op 31 december 2005 en uit de toestand van de rijksschuld op dezelfde datum, documenten die werden gepubliceerd door de Federale Overheidsdienst Financiën.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   335 9370-06_RH_Boek163_04.indd   335 13-10-2006   13:57:45 13-10-2006   13:57:45 336 163e Cahier de la Cour des comptesCompte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État
Les différences d’amortissement sont principalement des primes payées par le Trésor 
lors des opérations de rachat d’obligations linéaires sur le marché secondaire.
Les autres opérations de trésorerie comprennent notamment la variation de l’en-caisse entre les mains des divers comptables, les montants qui ne peuvent provisoi-rement être imputés au budget faute d’informations sufﬁ  santes et le produit des placements du Trésor.
En 2005, l’ensemble des opérations de trésorerie a présenté un solde négatif de 
703,0 millions d’euros.
Il résulte des opérations budgétaires et des opérations de trésorerie que le solde net 
à ﬁ nancer a présenté, en 2005, un solde négatif de 2.274,7 millions d’euros, en amé-
lioration de 3.899,5 millions d’euros par rapport à l’année 2004.
Outre le solde net à ﬁ  nancer, d’autres facteurs tels que les variations de change, les reprises de dettes et les intérêts capitalisés expliquent la variation de la dette publique.
Ces divers facteurs ont augmenté la dette de 766,6 millions d’euros comme l’indique le tableau ci-après :
Tableau 53 – Autres facteurs de variation de la dette (en millions d’euros)
2004 2005
Opération avec le FMI −3.458,0 0
Intérêts capitalisés 429,3 569,4
Reprises de dettes 0 109,6
Différence de change 81,0 −5,4
Divers 0 93,0
Total −2.948,5 766,6
Depuis le 1er janvier 2004, les certiﬁ  cats en possession du FMI ne sont plus repris 
dans l’encours de la dette publique.
Le Fonds de vieillissement investit les moyens que le gouvernement a décidé de lui 
affecter dans des bons du Trésor créés spécialement à cet effet. Ces bons du Trésor génèrent des intérêts, capitalisés durant la durée de vie de ces titres, et qui seront liquidés en une seule fois à l’échéance. Cette capitalisation a augmenté la dette de l’État de 569,4 millions d’euros en 2005
2.
La même année, l’État a repris des emprunts contractés par la Régie des bâtiments 
pour un montant de 109,6 millions d’euros.
La dette publique se compose également d’emprunts en devises dont le cours ﬂ  uc-
tue journellement. Suite à une diminution des cours de change, l’encours de la dette 
a diminué de 5,4 millions d’euros en 2005.
2 Le Fonds de vieillissement fait partie du périmètre budgétaire fédéral. Il se compose uniquement de titres de dettes de l’Etat. Lors de la consolidation de la dette des pouvoirs publics fédéraux, le montant des titres de dette du Fonds de vieillissement est soustrait du total de la dette.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   336 9370-06_RH_Boek163_04.indd   336 13-10-2006   13:57:45 13-10-2006   13:57:45  163e Boek van het Rekenhof 337Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
De delgingsverschillen houden vooral verband met de terugkooppremie die de Schat-
kist heeft betaald bij haar terugkoopverrichtingen met lineaire obligaties op de secun-daire markt. 
De andere schatkistverrichtingen omvatten vooral de wijzigingen van de kasgelden 
van de diverse rekenplichtigen, de bedragen die voorlopig niet kunnen worden aan-gerekend op de begroting bij gebrek aan voldoende informatie en de opbrengst van de beleggingen van de Schatkist.
In 2005 vertoonde het geheel van de schatkistverrichtingen een negatief saldo van 
703,0 miljoen euro. 
2 Netto te ﬁ  nancieren saldo en wijziging van de staatsschuld
Uit de begrotingsverrichtingen en de schatkistverrichtingen vloeit voort dat het netto 
te ﬁ nancieren saldo in 2005 een negatief saldo van 2.274,7 miljoen euro vertoonde, 
wat een verbetering met 3.899,5 miljoen euro ten opzichte van 2004 betekent. 
Naast het netto te ﬁ  nancieren saldo verklaren andere factoren zoals de wisselver-
schillen, de schuldovernames en de gekapitaliseerde intresten de wijziging van de 
staatsschuld. 
Die verschillende factoren hebben de schuld met 766,6 miljoen euro doen stijgen 
zoals aangegeven in onderstaande tabel.
Tabel 53 – Andere bronnen van wijziging van de schuld (in miljoen euro)
2004 2005
Verrichtingen met het IMF −3.458,0 0
Gekapitaliseerde intresten 429,3 569,4
Schuldovernames 0 109,6
Wisselverschillen 81,0 −5,4
Varia 0 93,0
Totaal −2.948,5 766,6
Sedert 1 januari 2004 worden de certiﬁ  caten die het IMF in zijn bezit heeft, niet meer 
opgenomen in het encours van de staatsschuld. 
Het Zilverfonds belegt de middelen die bij regeringsbeslissing aan het fonds worden 
toegewezen in speciaal hiertoe gecreëerde schatkistbons. Deze schatkistbons gene-reren intresten die gedurende de looptijd van die effecten worden gekapitaliseerd, en die in één keer zullen worden vereffend op de eindvervaldag. Deze kapitalisatie heeft de staatsschuld in 2005 met 569,4 miljoen euro doen stijgen
2. 
In hetzelfde jaar heeft de Staat ten belope van 109,6 miljoen euro leningen over-
genomen die door de Regie der Gebouwen werden aangegaan. 
De staatsschuld bestaat eveneens uit leningen in deviezen waarvan de koers dage-
lijks schommelt. Ingevolge een daling van de wisselkoersen is het encours van de schuld verminderd met 5,4 miljoen euro in 2005.
2 Het Zilverfonds maakt deel uit van de perimeter federale overheid. Het belegt louter in schuldtitels van de Staat. Bij consolidatie van de schuld van de federale overheid wordt het bedrag van de schuldtitels van het Zilverfonds afgetrokken van de staatsschuld.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   337 9370-06_RH_Boek163_04.indd   337 13-10-2006   13:57:45 13-10-2006   13:57:45 338 163e Cahier de la Cour des comptesCompte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État
Le solde de la ligne de crédit accordée par la Trésorerie à la société Berlaymont 
2000 est arrivé à échéance le 30 juin 2005. Le remboursement de ce solde, incom-bant initialement à la Régie des bâtiments, a été inscrit à charge du Trésor, entraî-nant une augmentation de la dette publique de 93 millions d’euros
3.
Le Trésor réalise également des opérations de gestion telles que des placements, le 
ﬁ nancement d’autres entités publiques et la prise en portefeuille de titres de la dette 
publique. Ces opérations ont augmenté de 600,5 millions d’euros au cours de l’an-
née 2005.
Depuis l’année 2004, les dettes de certains organismes, pour lesquelles l’État inter-vient dans les charges ﬁ  nancières (l’ancienne dette débudgétisée), sont reprises dans 
l’encours de la dette publique. Cette rubrique de la dette, qui s’élevait à 8.771,5 mil-lions d’euros au 31 décembre 2005, a fortement augmenté suite à la création du Fonds de l’infrastructure ferroviaire
4.
Tableau 54 – Dette de certains organismes (en millions d’euros)
2004 2005
Régie des bâtiments 288,5 184,9
Pouvoirs locaux 122,8 90,6
Ofﬁ ce national du Ducroire 180,3 143,1
Société fédérale d’investissement 151,8 165,5
FADELS53.517,0 2.941,8
Fonds de l’infrastructure ferroviaire 0 5.245,6
Total 4.260,4 8.771,5
En 2005, la dette émise ou reprise par l’État a augmenté de 3.641,8 millions d’euros, la 
dette de certains organismes pour laquelle l’État intervient dans les charges ﬁ  nancières 
de 4.551,1 millions d’euros, de sorte que la dette totale de l’État a crû de 8.152,9 mil-lions d’euros.
Tableau 55 – Évolution de l’endettement (en millions d’euros)
2004 2005 Différence
Dette émise ou reprise par l’État 265.518,1 269.159,9 +3.641,8 +1,37 %
Dette de certains organismes 4.260,4 8.771,5 +4.511,1 +105,89 %
Endettement de l’État 269.778,5 277.931,4 +8.152,9 +3,02 %
la variation de la dette publique en 2005.
3 Budget général des dépenses, section 51 – Dette publique, allocation de base 51.45.40.85.01 – Rem-
boursement ligne de crédit Berlaymont 2000. Comme il s’agissait d’une opération sans mouvement de fonds, la Trésorerie a estimé qu’elle avait un impact sur l’évolution de la dette mais pas sur le solde net à ﬁ  nancer.
4 Organisme d’intérêt public qui a notamment pour mission de gérer la dette historique de la SNCB reprise par l’État. 
5 Fonds d’amortissement des emprunts du logement social.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   338 9370-06_RH_Boek163_04.indd   338 13-10-2006   13:57:46 13-10-2006   13:57:46  163e Boek van het Rekenhof 339Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
Het saldo van de door de Thesaurie aan de vennootschap Berlaymont 2000 toege-
kende kredietlijn is op 30 juni 2005 op eindvervaldag gekomen. De terugbetaling van dat saldo, waarvoor initieel de Regie der Gebouwen moest instaan, werd ingeschre-ven ten laste van de Schatkist, en heeft geleid tot een stijging van de staatsschuld met 93 miljoen euro
3. 
De Schatkist voert ook beheersverrichtingen uit zoals beleggingen, de ﬁ  nanciering 
van andere openbare entiteiten en het in portefeuille nemen van effecten van de 
staatsschuld. Deze verrichtingen zijn in de loop van het jaar 2005 met 600,5 mil-joen euro toegenomen. 
Sedert 2004 worden de schulden van sommige instellingen waarvoor de Staat tege-
moetkomt in de ﬁ  nanciële lasten (de vroegere gedebudgetteerde schuld) opgenomen 
in het encours van de staatsschuld. Deze rubriek van de schuld, die op 31 decem-ber 2005 8.771,5 miljoen euro beliep, is sterk gestegen ingevolge de oprichting van het Fonds voor Spoorweginfrastructuur
4.
Tabel 54 – Schuld van sommige instellingen (in miljoen euro)
2004 2005
Regie der Gebouwen 288,5 184,9
Plaatselijke overheden 122,8 90,6
Nationale Delcrederedienst 180,3 143,1
Federale Investeringsmaatschappij 151,8 165,5
ALESH53.517,0 2.941,8
Fonds voor Spoorweginfrastructuur 0 5.245,6
Totaal 4.260,4 8.771,5
Bron: FOD Financiën,Thesaurie
In 2005 nam de door de Staat uitgegeven of overgenomen schuld met 3.641,8 mil-
joen euro toe, de schuld van sommige instellingen waarvoor de Staat tussenkomt in de ﬁ  nanciële lasten met 4.551,1 miljoen euro, zodat de totale staatsschuld met 8.152,9 miljoen euro is gestegen.
Tabel 55 – Evolutie van de schuld (in miljoen euro)
2004 2005 Verschil
Door de Staat uitgegeven of 
overgenomen schuld265.518,1 269.159,9 +3.641,8 +1,37 %
Schuld van sommige instellingen 4.260,4 8.771,5 +4.511,1 +105,89 %
Schulden van de Staat 269.778,5 277.931,4 +8.152,9 +3,02 %
tingen die de wijziging van de staatsschuld in 2005 verklaren.
3 Algemene uitgavenbegroting, sectie 51 – Rijksschuld, basisallocatie 51.45.40.85.01 – Terugbetaling kredietlijn Berlaymont 2000. Daar het om een verrichting zonder geldbeweging gaat, was de Thesaurie van oordeel dat ze een impact had op de evolutie van de schuld maar niet op het netto te ﬁ  nancieren 
saldo.
4 Instelling van openbaar nut die met name tot opdracht heeft de door de Staat overgenomen histo-rische schuld van de NMBS te beheren. 
5 Amortisatiefonds voor de Leningen van de Sociale Huisvesting.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   339 9370-06_RH_Boek163_04.indd   339 13-10-2006   13:57:46 13-10-2006   13:57:46 340 163e Cahier de la Cour des comptesCompte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État
Variation de la dette publique suite aux opérations du Trésor en 2005 – 
Situation au 31 décembre 2005 (sur une base de caisse ; en millions d’euros)
+ 45.633,6Dépenses budgétaires
année en cours
−46.536,2Dépenses budgétaires
année antérieures
−669,1
Opérations de trésorie
−703,0Solde budgétaire
−1.571,7
(S.N.F.)
−2.274,7Divers
+ 93,0
Variation de la dette publique résultant 
du ﬁ nancement du S.N.F.
+ 2.274,7Autres sources de variations de la dette publique
+ 766,6
Variation de la dette de l’État
+ 8.152,9Variation de la dette de certians organismes pour laquelle 
l’État intervient dans les charges ﬁ  nancières
+ 4.511,1Variation de la dette émise ou reprise par l’État en valeur brute
+ 3.641,8Opérations de gestion
+ 600,5Variation de la dette émise ou reprise par l’État en valeur nette
+ 3.041,3Différences de change
−5,4Reprise de dettes
+ 109,6Intérêts capitalisés des bons du 
Trésor – Fonds de vieillissement
+ 569,4
9370-06_RH_Boek163_04.indd   340 9370-06_RH_Boek163_04.indd   340 13-10-2006   13:57:46 13-10-2006   13:57:46  163e Boek van het Rekenhof 341Rekening Thesaurie en evolutie staatsschuld
Wijziging van de staatsschuld als gevolg van de verrichtingen van de Schatkist in 2005 – 
Toestand op 31 december 2005 (op kasbasis, in miljoen euro)
+ 45.633,6Begrotingsuitgaven 
−46.536,2Begrotingsuitgaven 
−669,1
−703,0Begrotingssaldo
−1.571,7
Netto te ﬁ  nancieren saldo 
(NFS)
−2.274,7Varia
+ 93,0
Wijziging van de staatsschuld ingevolge 
de ﬁ nanciering van het NFS
+ 2.274,7Andere bronnen van wijziging van de staatsschuld
+ 766,6
Wijziging van de staatsschuld
+ 8.152,9Wijziging van de schuld van bepaalde instellingen waar de Staat 
tussenkomt in de ﬁ  nanciële lasten
+ 4.511,1Wijziging van de door de Staat uitgegeven of overgenomen schuld in 
brutowaarde
+ 3.641,8Beheersverrichtingen
+ 600,5Wijziging van de door de Staat uitgegeven of overgenomen schuld
+ 3.041,3Wisselverschillen
−5,4Schuldovernames
+ 109,6Gekapitaliseerde intresten van de 
schatkistbons – Zilverfonds
+ 569,4
9370-06_RH_Boek163_04.indd   341 9370-06_RH_Boek163_04.indd   341 13-10-2006   13:57:46 13-10-2006   13:57:46 342 163e Cahier de la Cour des comptesCompte des variations du patrimoine
Titre III
ment qui, conjointement avec le compte synthétique, font partie du compte général de l’État. Ce compte expose les modiﬁ  cations de l’actif et du passif du patrimoine de l’État.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   342 9370-06_RH_Boek163_04.indd   342 13-10-2006   13:57:46 13-10-2006   13:57:46  163e Boek van het Rekenhof 343Rekening van de vermogenswijzigingen
Titel III
De rekening van de vermogenswijzigingen is één van de drie toelichtende rekeningen 
die samen met de samenvattende rekening deel uitmaken van de algemene rekening van de Staat. Deze rekening geeft de wijzigingen aan in het actief en passief van het vermogen van de Staat.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   343 9370-06_RH_Boek163_04.indd   343 13-10-2006   13:57:46 13-10-2006   13:57:46 344 163e Cahier de la Cour des comptesCompte des variations du patrimoine
Le compte des variations du patrimoine de l’année 2005 n’a pas encore été transmis 
à la Cour des comptes. Dès qu’elle aura reçu et examiné ce compte, la Cour fera rapport à ce sujet dans un complément au présent Cahier.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   344 9370-06_RH_Boek163_04.indd   344 13-10-2006   13:57:46 13-10-2006   13:57:46  163e Boek van het Rekenhof 345Rekening van de vermogenswijzigingen
weer in het actief en het passief van de Staat, afzonderlijk voor de diensten van algemeen bestuur en de diensten met boekhoudkundige autonomie, en gaat ver-gezeld van de balans van de Staat op 31 december.
De rekening van de vermogenswijzigingen voor het jaar 2005 werd nog niet overge-
legd aan het Rekenhof. Zodra de rekening is overgelegd en onderzocht, zal hierover worden gerapporteerd in een bijvoegsel van dit 163
e Boek.
1 Artikel 80 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   345 9370-06_RH_Boek163_04.indd   345 13-10-2006   13:57:46 13-10-2006   13:57:46 346 163e Cahier de la Cour des comptesCompte synthétique
Titre IV
savoir le compte d’exécution du budget, le compte de la Trésorerie et le compte des variations du patrimoine. Tous ces comptes constituent ensemble le compte général de l’État.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   346 9370-06_RH_Boek163_04.indd   346 13-10-2006   13:57:46 13-10-2006   13:57:46  163e Boek van het Rekenhof 347Samenvattende rekening
Titel IV
lichtende rekeningen, de uitvoeringsrekening van de begroting, de rekening van de Thesaurie en de rekening van de vermogenswijzigingen. Samen vormen al deze rekeningen de algemene rekening van de Staat.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   347 9370-06_RH_Boek163_04.indd   347 13-10-2006   13:57:46 13-10-2006   13:57:46 348 163e Cahier de la Cour des comptesCompte synthétique
catégories d’opérations donne lieu à l’établissement d’un compte de développement : le compte d’exécution du budget, le compte des variations du patrimoine et le compte de la Trésorerie. 
manière synthétique.
Le compte synthétique pour l’année 2005 n’a toutefois pas encore été transmis à la 
Cour des comptes. Dès qu’elle aura reçu et examiné ce compte, la Cour fera rapport à ce sujet dans un complément au présent Cahier.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   348 9370-06_RH_Boek163_04.indd   348 13-10-2006   13:57:46 13-10-2006   13:57:46  163e Boek van het Rekenhof 349Samenvattende rekening
De algemene rekening van de Staat omvat alle begrotings-, vermogens- en thesaurie-
verrichtingen, tot stand gekomen van 1 januari tot 31 december. Elk van deze verrich-tingen geeft aanleiding tot het opstellen van een toelichtende rekening: de rekening van uitvoering van de begroting, de rekening van de vermogenswijzigingen en de rekening van de Thesaurie. 
In de samenvattende rekening worden de uitslagen van deze toelichtende rekeningen op een synthetische manier opgenomen. 
De samenvattende rekening over het jaar 2005 werd echter nog niet aan het Reken-
hof overgelegd. Zodra de rekening is overgelegd en onderzocht, zal het Rekenhof 
hierover rapporteren in een bijvoegsel van dit 163
e Boek.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   349 9370-06_RH_Boek163_04.indd   349 13-10-2006   13:57:47 13-10-2006   13:57:47 350 163e Cahier de la Cour des comptesComptes des organismes d’intérêt public
Titre V
Les organismes d’intérêt public inﬂ  uencent le budget de l’État car leur fonctionne-
ment dépend en grande partie de subsides nationaux ou de dotations. Les comptes des organismes d’intérêt public sont présentés à la Cour des comptes.
Le présent titre examine si les délais de transmission des comptes annuels des 
organismes d’intérêt public sont respectés. Suivent alors un aperçu des chiffres-clés des comptes annuels des organismes régis par la loi du 16 mars 1954 et des institutions fédérales sui generis, ainsi que des commentaires spéciﬁ  ques sur cer-tains comptes.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   350 9370-06_RH_Boek163_04.indd   350 13-10-2006   13:57:47 13-10-2006   13:57:47  163e Boek van het Rekenhof 351Rekeningen instellingen van openbaar nut
Titel V
De instellingen van openbaar nut beïnvloeden de staatsbegroting doordat hun 
werking grotendeels afhankelijk is van staatstoelagen of dotaties. De rekeningen van de instellingen van openbaar nut worden voorgelegd aan het Rekenhof.
In deze titel wordt nagegaan of de instellingen van openbaar nut de termijnen naleven voor de overzending van de jaarrekeningen. Daarna volgt een overzicht van de kerncijfers van de jaarrekeningen van de instellingen onderworpen aan de wet van 16 maart 1954 en van de federale instellingen sui generis, alsook bijzon-dere commentaar bij sommige rekeningen.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   351 9370-06_RH_Boek163_04.indd   351 13-10-2006   13:57:47 13-10-2006   13:57:47 352 163e Cahier de la Cour des comptesComptes des organismes d’intérêt public
Organismes d’intérêt public
Catégorie A 
Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire (AFSCA)
Agence fédérale d’accueil des demandeurs d’asile (FEDASIL)Bureau fédéral du plan (BFP)
Régie des bâtiments (RDB)
Service des pensions du secteur public (SdPSP)
1
Bureau d’intervention et de restitution belge (BIRB)
Centre fédéral d’expertise des soins de santé (KCE)Fonds d’amortissement des emprunts du logement social (FADELS)
Fonds de l’infrastructure ferroviaire (FIF)
Fonds de vieillissementInstitut belge de normalisation (IBN)
Institut pour l’égalité des femmes et des hommes (IEFH)Institut géographique national (IGN)Institut des vétérans – Institut national des invalides de guerre, anciens com-
Ofﬁ ce central d’action sociale et culturelle du ministère de la Défense natio-
Orchestre national de Belgique (ONB)Théâtre royal de la Monnaie (TRM)
Agence fédérale de contrôle nucléaire (AFCN)
Fonds de participation (FP)
Ofﬁ ce de contrôle des mutualités et des unions nationales de mutualités (OCM)
Ofﬁ ce national du Ducroire (OND)
Caisse spéciale de compensation pour allocations familiales en faveur des tra-
vailleurs occupés dans les entreprises de batellerie (C.SP.4)
Pool des marins de la marine marchande (POOL)•
••••
•
••••
•
•••
••
•
•
•
•
•
•
•
•
1 Organisme créé par la loi du 12 janvier 2006 portant création du Service des pensions du secteur 
public, avec entrée en vigueur le 1er janvier 2006.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   352 9370-06_RH_Boek163_04.indd   352 13-10-2006   13:57:47 13-10-2006   13:57:47  163e Boek van het Rekenhof 353Rekeningen instellingen van openbaar nut
Instellingen van openbaar nut
Categorie A 
Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV)
Federaal Agentschap voor de Opvang van Asielzoekers (Fedasil)Federaal Planbureau (FPB)
Regie der Gebouwen (RDG)
Pensioendienst voor de Overheidssector (PDOS)
1
Belgisch Interventie- en Restitutiebureau (BIRB) 
Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE)Amortisatiefonds van de leningen voor de sociale huisvesting (ALESH) 
Fonds voor Spoorweginfrastructuur (FSI)
Zilverfonds Belgisch Instituut voor Normalisatie (BIN)
Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen (IGVM)Nationaal Geograﬁ  sch Instituut (NGI)
Centrale Dienst voor Sociale en Culturele Actie van het Ministerie van Lands-
Nationaal Orkest van België (NOB)Koninklijke Muntschouwburg (KMS)
Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle (FANC)
Participatiefonds (PF)Controledienst voor de Ziekenfondsen en de Landsbonden van Ziekenfondsen 
(CDZ)
Nationale Delcrederedienst (NDD)
Bijzondere Verrekenkas voor Gezinsvergoedingen ten bate van de Arbeiders 
Pool van de Zeelieden ter Koopvaardij (POOL)•
••••
•
••••
•
•••
••
•
•
•
•
•
•
•
•
1 Instelling opgericht door de wet van 12 januari 2006 tot oprichting van de “Pensioendienst voor de 
Overheidssector” met ingang op 1 januari 2006.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   353 9370-06_RH_Boek163_04.indd   353 13-10-2006   13:57:47 13-10-2006   13:57:47 354 163e Cahier de la Cour des comptesComptes des organismes d’intérêt public
Banque-carrefour de la sécurité sociale (BCSS)
Caisse auxiliaire d’assurance maladie-invalidité (CAAMI)
Caisse auxiliaire de paiement des allocations de chômage (CAPAC)
Caisse de secours et de prévoyance en faveur des marins (CSPM)Fonds des accidents du travail (FAT)
Fonds des maladies professionnelles (FMP)
Institut national d’assurance maladie-invalidité (INAMI)
Institut national d’assurances sociales pour travailleurs indépendants (INASTI)
Ofﬁ ce national d’allocations familiales pour travailleurs salariés (ONAFTS)
Ofﬁ ce national de l’emploi (ONEm)
Ofﬁ ce national des pensions (ONP)
Ofﬁ ce national de sécurité sociale (ONSS)
Ofﬁ ce national de sécurité sociale des administrations provinciales et locales 
(ONSS-APL)
Ofﬁ ce national des vacances annuelles (ONVA)
Ofﬁ ce de sécurité sociale d’outre-mer (OSSOM)
Caisse des dépôts et consignations (CDC)
Caisse nationale des calamités (CNC)
Caisse nationale des pensions de guerre (CNPG)Conseil national du travail (CNT)Institut belge des services postaux et des télécommunications (IBPT)Institut des comptes nationaux (ICN)
Mémorial national du Fort de Breendonk (MNFB)
Patrimoine de l’École royale militaire (Patrimoine ERM)••
•
••••••
•
•
••
•
•
•
•••••
•
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   354 9370-06_RH_Boek163_04.indd   354 13-10-2006   13:57:47 13-10-2006   13:57:47  163e Boek van het Rekenhof 355Rekeningen instellingen van openbaar nut
Openbare instellingen van sociale zekerheid 
Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid (KSZ)
Hulpkas voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (HZIV)
Hulpkas voor Werkloosheidsuitkeringen (HVW)
Hulp- en Voorzorgskas voor Zeevarenden (HVKZ)Fonds voor Arbeidsongevallen (FAO)
Fonds voor Beroepsziekten (FBZ)
Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV)Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen (RSVZ)Rijksdienst voor Kinderbijslag voor Werknemers (RKW)
Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA)
Rijksdienst voor Pensioenen (RVP)Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ)Rijksdienst voor Sociale zekerheid van de Provinciale en Plaatselijke Over-
heidsdiensten (RSZ-PPO)
Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV)
Dienst voor de Overzeese Sociale Zekerheid (DOSZ)
Deposito- en Consignatiekas (DCK)Nationale Kas voor Rampenschade (NKR)Nationale Kas voor Oorlogspensioenen (NKO)Nationale Arbeidsraad (NAR)Belgisch Instituut voor Postdiensten en Telecommunicatie (BIPT)Instituut voor de Nationale Rekeningen (INR)
Nationaal Gedenkteken van het Fort van Breendonk (NGFB)
Vermogen van de Koninklijke Militaire School (VKMS)•
•
•
••
••••
•
•••
•
•
•
•••••
•
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   355 9370-06_RH_Boek163_04.indd   355 13-10-2006   13:57:47 13-10-2006   13:57:47 356 163e Cahier de la Cour des comptesRespect des délais prescrits Comptes des organismes d’intérêt public
Chapitre 1
Les 23 organismes des catégories A, B, C et D, qui étaient régis, en 2005, par la 
l’arrêté royal du 3 avril 19972, ainsi que 8 institutions sui generis, sont tenus de 
respecter des délais stricts pour l’élaboration, l’approbation et la transmission de leurs comptes annuels. 
Les délais légaux et réglementaires concernant la transmission des comptes des 
organismes publics ne sont pas sufﬁ  samment respectés. Le 15 août 2006, la Cour des comptes ne disposait pas des comptes 2005 de 31 organismes. À cette même date, 17 organismes n’avaient pas transmis leurs comptes pour l’année 2004 et 12 organismes n’avaient pas transmis leurs comptes pour l’année 2003. Outre des problèmes spéciﬁ  ques éventuellement imputables au processus de confection des comptes, ces retards découlent principalement de la longue procédure administra-tive que les comptes doivent suivre avant d’être transmis à la Cour des comptes (intervention d’un réviseur d’entreprises, approbation par les organes de gestion, approbation par l’autorité de tutelle, transmission par le ministre compétent). 
D’une manière générale, la Cour des comptes ne relève pas d’amélioration signiﬁ  -
cative de la situation par rapport à l’année précédente.
Au cours de l’année 2005, la Cour des comptes a réalisé un audit dont l’objet était 
d’examiner le respect des délais légaux ou réglementaires en matière d’établisse-ment, d’approbation et de transmission des documents budgétaires et des comptes annuels par les organismes publics fédéraux. Cet audit portait sur les années budgé-taires 2002, 2003 et 2004, et concernait l’ensemble des organismes publics fédéraux qui sont légalement tenus de soumettre leurs comptes annuels au contrôle de la 
Les conclusions et recommandations de cet audit ont été publiées au 162
e Cahier de 
la Cour3. La Cour avait notamment constaté que les délais légaux et réglementaires 
concernant la transmission et l’approbation des comptes des organismes publics 
n’étaient pas sufﬁ  samment respectés. Les causes principales des retards enregis-trés étaient d’une part, la longueur de la procédure administrative que les comptes doivent suivre avant d’être transmis à la Cour des comptes, et d’autre part, l’inter-vention, dans la plupart des cas, du réviseur d’entreprises après l’approbation des comptes par les organes de gestion.
2 Arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions publi-ques de sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions.
3 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, Pages 343 et suivantes.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   356 9370-06_RH_Boek163_04.indd   356 13-10-2006   13:57:47 13-10-2006   13:57:47  163e Boek van het Rekenhof 357Rekeningen instellingen van openbaar nut Naleving termijnen
De 23 instellingen van categorie A, B, C en D die in 2005 onder de toepassing van 
de wet van 16 maart 1954 vielen1, de 15 openbare instellingen van sociale zeker-
heid die onderworpen zijn aan het koninklijk besluit van 3 april 19972 en de 8 instel-
lingen sui generis moeten strikte termijnen naleven voor het opstellen, goedkeuren en overzenden van hun jaarrekeningen. 
De wettelijke en reglementaire termijnen voor het overzenden van de rekeningen 
van de openbare instellingen worden onvoldoende in acht genomen. Op 15 augus-tus 2006 beschikte het Rekenhof niet over de rekeningen 2005 van 31 instellingen. Op diezelfde datum hadden 17 instellingen hun rekeningen voor het jaar 2004 niet overgezonden en 12 instellingen hadden hun rekeningen voor 2003 niet toegezon-den. Naast speciﬁ  eke problemen die eventueel aan het proces van opmaak van de rekeningen kunnen worden toegeschreven, zijn die vertragingen hoofdzakelijk een gevolg van de lange administratieve procedure die de rekeningen moeten volgen vooraleer aan het Rekenhof te worden bezorgd (optreden van een bedrijfsrevisor, goedkeuring door de beheersorganen, goedkeuring door de toezichthoudende over-
heid, overzending door de bevoegde minister). 
Over het algemeen stelt het Rekenhof geen signiﬁ  cante verbetering vast ten aan-
zien van het voorgaande jaar. 
In de loop van het jaar 2005 heeft het Rekenhof een audit uitgevoerd om na te gaan 
of de federale openbare instellingen zich houden aan de wettelijke en reglementaire termijnen voor het opstellen, goedkeuren en overzenden van begrotingsdocumenten en jaarrekeningen. De audit had betrekking op de begrotingsjaren 2002, 2003 en 2004 en op alle federale openbare instellingen die wettelijk verplicht zijn om hun jaarrekeningen ter controle aan het Rekenhof voor te leggen.
De conclusies en aanbevelingen van de audit zijn gepubliceerd in het 162e Boek van 
het Rekenhof3. Het Rekenhof had namelijk vastgesteld dat de wettelijke en reglemen-
taire termijnen voor het overzenden en goedkeuren van de rekeningen van de open-bare instellingen onvoldoende werden nageleefd. De belangrijkste oorzaken van de vastgestelde vertragingen waren enerzijds de tijdrovende administratieve procedures die de rekeningen moeten doorlopen voordat ze aan het Rekenhof worden voorge-legd, en anderzijds het feit dat meestal een bedrijfsrevisor nog moet tussenkomen nadat de beheersorganen de rekeningen hebben goedgekeurd.
2 Koninklijk besluit van 3 april 1997 houdende maatregelen met het oog op de responsabilisering van de openbare instellingen van sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels.
3 162e Boek van het Rekenhof, volume I, p. 342 e.v.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   357 9370-06_RH_Boek163_04.indd   357 13-10-2006   13:57:47 13-10-2006   13:57:47 358 163e Cahier de la Cour des comptesRespect des délais prescrits Comptes des organismes d’intérêt public
La Cour des comptes a voulu actualiser les conclusions de cet audit et a donc exa-
miné, pour les années budgétaires 2003, 2004 et 2005, le respect par ces mêmes organismes des délais d’établissement, d’approbation et de transmission des comp-tes annuels à la Cour.
Ont fait l’objet de l’examen les organismes des catégories A, B, C et D qui étaient 
régis, en 2005, par la loi du 16 mars 1954 (OIP)
4, les institutions publiques de sécu-
rité sociale soumises à l’arrêté royal du 3 avril 1997 (IPSS)5, ainsi que les huit insti-
tutions sui generis .
Les dates d’établissement, d’approbation et de transmission des comptes sont ﬁ  xées 
dans les dispositions légales et réglementaires suivantes :
loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public ;
arrêté royal du 5 août 1986 portant règlement général sur le budget et la 
arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisa-
arrêté royal du 22 juin 2001 ﬁ  xant les règles en matière de budget, de comp-
tabilité et de comptes des institutions publiques de sécurité sociale soumises 
à l’arrêté royal du 3 avril 1997 ;
diverses dispositions légales et réglementaires applicables à certains orga-nismes.
D’une manière générale, les comptes des organismes soumis à la loi du 16 mars 1954 et ceux des IPSS doivent être établis, respectivement, pour le 30 avril et le 15 mai de l’année suivant celle de la gestion. Ils doivent être transmis à la Cour des comptes au plus tard le 31 mai et le 30 juin de l’année qui suit celle de la gestion. En ce qui concerne les organismes sui generis , la norme diffère : les comptes doivent être 
transmis à la Cour des comptes soit annuellement (ICN, CNT, MNFB et Patrimoine ERM
6), soit pour le 31 mars (CDC, CNC), le 1er avril (CNPG) ou le 31 mai (IBPT).
3 Constatations
À la date du 15 août 2006, la Cour des comptes ne disposait pas des comptes ofﬁ  ciels 
2005 de 31 organismes sur un total de 47. À cette même date, manquaient également les comptes de 17 organismes pour l’année 2004 et de 12 organismes pour l’année 2003. La situation n’a donc guère évolué par rapport à celle publiée au 162
e Cahier 
puisque, à cette époque, le nombre de comptes non encore transmis à la Cour était de respectivement 33 comptes 2004, 22 comptes 2003 et 12 comptes 2002.•
•
•
•
•
4 Loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public.
5  Arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions publi-
ques de sécurité sociale, en application de l’article 47 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions.
6 Le MNFB n’est pas tenu légalement de transmettre ses comptes de manière ofﬁ  cielle. Les comptes 
sont simplement tenus à disposition, sur place.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   358 9370-06_RH_Boek163_04.indd   358 13-10-2006   13:57:47 13-10-2006   13:57:47  163e Boek van het Rekenhof 359Rekeningen instellingen van openbaar nut Naleving termijnen
Met het oog op de actualisering van deze audit heeft het Rekenhof voor de begro-
tingsjaren 2003, 2004 en 2005 onderzocht of diezelfde instellingen de termijnen naleven voor het opstellen, goedkeuren en overzenden van de jaarrekeningen aan het Rekenhof.
Het onderzoek heeft betrekking op de instellingen uit de categorieën A, B, C en D 
die in 2005 waren onderworpen aan de wet van 16 maart 1954 (ION)
4, de openbare 
instellingen van sociale zekerheid onderworpen aan het koninklijk besluit van 3 april 1997 (OISZ)
5 en de acht instellingen sui generis.
2 Wettelijk en reglementair kader 
De data voor de opmaak, goedkeuring en voorlegging van de rekeningen zijn vastge-
legd in de volgende wettelijke en reglementaire bepalingen:
wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van openbaar nut;
koninklijk besluit van 5 augustus 1986 houdende algemeen reglement op de 
koninklijk besluit van 3 april 1997 houdende maatregelen met het oog op de 
responsabilisering van de openbare instellingen van sociale zekerheid, met 
toepassing van artikel 47 van de wet van 26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels;
koninklijk besluit van 22 juni 2001 tot vaststelling van de regelen inzake de 
diverse wettelijke en reglementaire bepalingen die op sommige instellingen 
van toepassing zijn.
De rekeningen van de instellingen onderworpen aan de wet van 16 maart 1954 en de rekeningen van de OISZ moeten respectievelijk tegen 30 april en 15 mei van het jaar volgend op het beheersjaar zijn opgesteld. Ze moeten uiterlijk op 31 mei en 30 juni van het jaar volgend op het beheersjaar aan het Rekenhof worden voorgelegd. Voor de instellingen sui generis is er een andere norm: de rekeningen moeten hetzij jaar-lijks (INR, NAR, NGFB en Vermogen KMS
6), hetzij tegen 31 maart (DCK, NKR), 
1 april (NKO) of 31 mei (BIPT) aan het Rekenhof worden voorgelegd.
3 Vaststellingen
Op 15 augustus 2006 hadden 31 van de in totaal 47 instellingen hun ofﬁ  ciële reke-
ningen 2005 niet overgezonden aan het Rekenhof. Op diezelfde datum ontbraken 
voor 17 instellingen ook de rekeningen 2004 en voor 12 instellingen de rekeningen 
2003. De situatie is dus amper geëvolueerd in vergelijking met de situatie zoals beschreven in het 162
e Boek: het aantal niet-voorgelegde rekeningen bedroeg toen 
immers 33 voor 2004, 22 voor 2003 en 12 voor 2002.•
•
•
•
•
4 Wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van openbaar nut.
5 Koninklijk besluit van 3 april 1997 houdende maatregelen met het oog op de responsabilisering van de 
openbare instellingen van sociale zekerheid, met toepassing van artikel 47 van de wet van 26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels.
6 De KMS is niet wettelijk verplicht zijn rekeningen op ofﬁ  ciële manier voor te leggen. De rekeningen 
worden gewoon ter plaatse ter beschikking gesteld.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   359 9370-06_RH_Boek163_04.indd   359 13-10-2006   13:57:48 13-10-2006   13:57:48 360 163e Cahier de la Cour des comptesRespect des délais prescrits Comptes des organismes d’intérêt public
comptes avec un retard important. Le dernier compte de la Régie des bâtiments transmis à la Cour est celui de l’année 2000. Le compte de l’année 2001 a été établi et transmis au cabinet du ministre des Finances
7.
Pour les organismes de la catégorie B, la situation est plus contrastée. Les délais de 
transmission des comptes se sont sensiblement raccourcis ces deux dernières années 
pour le BIRB, le FADELS, l’ONB. Par contre, les comptes 2005 de l’IBN et de l’IGN n’ont à ce jour pas été transmis à la Cour, alors que les comptes des années précé-dentes l’avaient été dans le délai imparti ou presque.
Les organismes des catégories C et D transmettent très souvent leurs comptes avec 
un retard important. Indépendamment de circonstances propres à chaque organisme pouvant causer un retard accidentel, la longueur de la procédure de confection et d’approbation des comptes est, d’une manière générale, la raison principale des retards constatés
8.
En ce qui concerne les quinze institutions publiques de sécurité sociale, seuls six 
comptes de l’année 2003 et trois comptes de l’année 2004 ont été transmis à la 
Cour. Les retards demeurent donc aussi importants qu’en 2004 et aucune améliora-tion n’est constatée.
Concernant enﬁ  n les institutions sui generis , il y a lieu de signaler plus particulière-
ment les retards de transmission des comptes ofﬁ  ciels de l’IBPT.
D’une manière générale, la Cour n’observe pas d’amélioration sensible du respect 
des délais légaux ou réglementaires en matière d’établissement, d’approbation et de 
transmission des comptes annuels des organismes publics fédéraux.
e cahier peuvent donc 
et l’approbation des comptes qui doivent être transmis à la Cour. 
lisation de la comptabilité des IPSS, envisager un réaménagement de l’organi-
sation générale relative à l’établissement et à la présentation des comptes 
des IPSS aﬁ  n de mieux respecter des délais imposés.
La Cour des comptes attire l’attention sur l’importance de l’exécution, en temps voulu, de la mission de contrôle des comptes par le réviseur d’entreprises.•
•
•
7 Ce 163e Cahier consacre un article distinct à la situation particulière de la Régie des bâtiments (voir 
Chapitre 3 Audits spéciﬁ  ques de ce Titre V).
8 Deux articles spéciﬁ  ques sont également consacrés à la situation de l’INAMI et de la CAAMI (voir 
Partie III Sécurité sociale, Titre II Commentaires spéciﬁ  ques). 
9370-06_RH_Boek163_04.indd   360 9370-06_RH_Boek163_04.indd   360 13-10-2006   13:57:48 13-10-2006   13:57:48  163e Boek van het Rekenhof 361Rekeningen instellingen van openbaar nut Naleving termijnen
De rekeningen van alle instellingen van categorie A worden met aanzienlijke vertraging 
voorgelegd aan het Rekenhof. De laatste rekening van de Regie der Gebouwen die het Rekenhof heeft ontvangen, is die van het jaar 2000. De rekening van het jaar 2001 werd opgemaakt en aan het kabinet van de minister van Financiën toegestuurd
7.
Bij de instellingen van categorie B is er een groter contrast. De termijnen voor de voorlegging van de rekeningen zijn de laatste twee jaar merkelijk korter geworden bij het BIRB, het ALESH en het NOB. De rekeningen 2005 van het BIN en van het NGI zijn daarentegen niet voorgelegd aan het Rekenhof, terwijl de rekeningen van de vorige jaren zo goed als binnen de vooropgestelde termijn werden voorgelegd.
De instellingen van de categorieën C en D leggen hun rekeningen zeer vaak met een 
grote vertraging voor. Ongeacht de omstandigheden eigen aan elke instelling die een vertraging kunnen veroorzaken, schuilt de belangrijkste reden voor de vastgestelde vertragingen in het algemeen in de tijdrovende procedure voor de opmaak en goed-keuring van de rekeningen
8.
Van de vijftien openbare instellingen van sociale zekerheid heeft het Rekenhof slechts 
zes rekeningen ontvangen voor het jaar 2003 en drie rekeningen voor het jaar 2004. 
De vertragingen blijven dus even aanzienlijk als in 2004 en er is geen sprake van enige verbetering.
Wat tot slot de instellingen sui generis betreft, moet in het bijzonder worden gewe-
zen op de vertragingen bij de voorlegging van de ofﬁ  ciële rekeningen van het BIPT.
4 Aanbevelingen
Het Rekenhof stelt over het algemeen geen merkelijke verbetering vast in de nale-
ving van de wettelijke of reglementaire termijnen voor de opmaak, goedkeuring en 
voorlegging van de jaarrekeningen van de federale openbare instellingen.
De aanbevelingen die het Rekenhof formuleerde in het 162e Boek kunnen dus 
behouden blijven:
De te volgen administratieve procedure voor de opmaak en goedkeuring van 
de rekeningen die aan het Rekenhof moeten worden voorgelegd, moet worden versneld.
De minister van Begroting zou in overleg met de Commissie voor de Normali-
satie van de Boekhouding van de OISZ een bijsturing van de algemene orga-nisatie moeten overwegen voor de opmaak en voorstelling van de rekeningen van de OISZ, zodat de voorgeschreven termijnen beter worden nageleefd.
Het Rekenhof wijst op het belang van de tijdige uitoefening van de controle-
opdracht door de bedrijfsrevisor.•
•
•
7 In dit 163e Boek is een apart artikel gewijd aan de speciﬁ  eke situatie van de Regie der Gebouwen (zie 
Hoofdstuk 3 Bijzondere Onderzoeken onder deze Titel V).
8 In dit 163e Boek zijn twee bijzondere artikels gewijd aan de situatie bij het RIZIV en bij de Hulpkas (zie 
Deel III Sociale Zekerheid, Titel II Speciﬁ  eke commentaren.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   361 9370-06_RH_Boek163_04.indd   361 13-10-2006   13:57:48 13-10-2006   13:57:48 362 163e Cahier de la Cour des comptesRespect des délais prescrits Comptes des organismes d’intérêt public
Tableau 56 – Transmission ofﬁ  cielle des comptes des organismes publics fédéraux
(situation arrêtée au 15 août 2006)
Délai légal Dates de transmission
à la Cour des comptesDépassements
(****)
2003 2004 2005 2003 2004 2005
AFSCA 31/05/X+1 27/09/2005 10/05/2006 n.t. (*) 5 5 6
FEDASIL 31/05/X+1 23/09/2005 01/03/2006 n.t. 5 5 6BFP 31/05/X+1 02/08/2005 28/07/2006 n.t. 5 5 6RDB 31/05/X+1 n.t. n.t. n.t. 6 6 6
BIRB 31/05/X+1 18/11/2004 16/12/2005 26/07/2006 5 5 3
KCE 31/05/X+1 21/02/2006 21/02/2006 n.t. (*) 5 5 6
FADELS 31/05/X+1 03/12/2004 03/06/2005 23/06/2006 5 2 2FIF
931/05/X+1 / / 18/05/2006 / / 1
Fonds de vieillis se-
ment31/05/X+1 21/06/2004 12/05/2005 10/05/2006 2 1 1
IBN 31/05/X+1 15/06/2004 02/06/2005 n.t. 2 2 6
IEFH1031/05/X+1 / 09/03/2006 26/07/2006 / 5 3
IGN 31/05/X+1 23/06/2004 27/05/2005 n.t. (*) 2 1 6
INIG 31/05/X+1 n.t. (*) n.t. (*) n.t. 6 6 6
OCASC 31/05/X+1 24/03/2005 29/06/2006 n.t. (*) 5 5 6
ONB 31/05/X+1 06/01/2005 02/08/2005 05/07/2006 (**) 5 4 3
TRM 31/05/X+1 02/08/2005 17/01/2006 n.t. 5 5 6
AFCN / 1119/09/2005 19/09/2005 n.t. (*) / / 6
FP 31/05/X+1 26/05/2004 28/04/2005 n.t. (*) 1 1 6
OCM 31/05/X+1 30/08/2004 07/11/2005 11/07/2006 4 5 3
OND 31/05/X+1 09/07/2004 09/08/2005 28/07/2006 3 4 3
C.SP.1 31/05/X+1 10/09/2004 20/10/2005 n.t. 5 5 6
C.SP.4 31/05/X+1 30/06/2004 n.t. (*) 13/06/2006 2 6 2
POOL 31/05/X+1 24/07/2006 n.t. n.t. 3 6 6
9 Le Fonds de l’infrastructure ferroviaire a été créé en exécution de la loi-programme du 22 décem-
bre 2003, avec entrée en vigueur le 24 juin 2004. Les comptes de l’année 2005 sont les premiers comptes établis par l’organisme.
10 L’Institut pour l’égalité des femmes et des hommes a été créé par la loi du 16 décembre 2002, avec 
entrée en vigueur le 31 mars 2003. Les comptes de l’année 2004 sont les premiers comptes établis par l’organisme.
11 Article 34 de la loi 15 avril 1994, relative à la protection de la population et de l’environnement contre 
les dangers résultant des rayonnements ionisants et relative à l’Agence fédérale de contrôle nucléaire.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   362 9370-06_RH_Boek163_04.indd   362 13-10-2006   13:57:48 13-10-2006   13:57:48  163e Boek van het Rekenhof 363Rekeningen instellingen van openbaar nut Naleving termijnen
Tabel 56 – Ofﬁ  ciële overzending aan het Rekenhof van de rekeningen van de federale
openbare instellingen (toestand op 15 augustus 2006)
Wettelijke 
termijn Data overzending Overschrijdingen
(****)
FAVV 31/05/X+1 27/09/2005 10/05/2006 n.o. (*) 5 5 6
FEDASIL 31/05/X+1 23/09/2005 01/03/2006 n.o. 5 5 6FPB 31/05/X+1 02/08/2005 28/07/2006 n.o. 5 5 6Regie 31/05/X+1 n.o. n.o. n.o. 6 6 6
FKCG 31/05/X+1 21/02/2006 21/02/2006 n.o. (*) 5 5 6
ALESH 31/05/X+1 03/12/2004 03/06/2005 23/06/2006 5 2 2FSI
Zilverfonds 31/05/X+1 21/06/2004 12/05/2005 10/05/2006 2 1 1
BIN 31/05/X+1 15/06/2004 02/06/2005 n.o. 2 2 6
IGVM1031/05/X+1 / 09/03/2006 26/07/2006 / 5 3
NGI 31/05/X+1 23/06/2004 27/05/2005 n.o. (*) 2 1 6
IVNIOO 31/05/X+1 n.o. (*) n.o. (*) n.o. 6 6 6
CDSCA 31/05/X+1 24/03/2005 29/06/2006 n.o. (*) 5 5 6
NOB 31/05/X+1 06/01/2005 02/08/2005 05/07/2006 (**) 543
KMS 31/05/X+1 02/08/2005 17/01/2006 n.o. 5 5 6
FANC / 1119/09/2005 19/09/2005 n.o. (*) / / 6
PF 31/05/X+1 26/05/2004 28/04/2005 n.o. (*) 1 1 6
CDZ 31/05/X+1 30/08/2004 07/11/2005 11/07/2006 4 5 3
NDD 31/05/X+1 09/07/2004 09/08/2005 28/07/2006 3 4 3
BK1 31/05/X+1 10/09/2004 20/10/2005 n.o. 5 5 6
BK4 31/05/X+1 30/06/2004 n.o. (*) 13/06/2006 2 6 2
POOL 31/05/X+1 24/07/2006 n.o. n.o. 3 6 6
9 Het Fonds voor Spoorweginfrastructuur werd opgericht door de programmawet van 22 december 2003, 
met inwerkingtreding op 24 juni 2004. De rekeningen van het jaar 2005 zijn de eerste die de instelling heeft opgesteld.
10 Het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen werd opgericht door de wet van 16 decem-
ber 2002, met inwerkingtreding op 31 maart 2003. De rekeningen van het jaar 2004 zijn de eerste die de instelling heeft opgesteld.
11 Artikel 34 van de wet van 15 april 1994 betreffende de bescherming van de bevolking en van het leef-
milieu tegen de uit ioniserende stralingen voortspruitende gevaren en betreffende het Federaal Agent-schap voor Nucleaire Controle.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   363 9370-06_RH_Boek163_04.indd   363 13-10-2006   13:57:48 13-10-2006   13:57:48 364 163e Cahier de la Cour des comptesRespect des délais prescrits Comptes des organismes d’intérêt public
(****)
BCSS 30/06/X+1 n.t. n.t. n.t. 6 6 6
CAAMI 30/06/X+1 n.t. n.t. n.t. 6 6 6CAPAC 30/06/X+1 02/08/2006 n.t. (*) n.t. (*) 5 6 6
CSPM 30/06/X+1 17/09/2004 19/07/2006 n.t. 4 5 6
FAT 30/06/X+1 12/01/2005 n.t. (*) n.t. (*) 5 6 6FMP 30/06/X+1 n.t. (*) 24/03/2006 n.t. (*) 6 5 6
INAMI 31/01/X+2 n.t. n.t. n.t. 6 6 6
INASTI 30/06/X+1 25/11/2004 28/11/2005 n.t. (*) 5 5 6ONAFTS 30/06/X+1 n.t. (*) n.t. (*) n.t. 6 6 6
ONEm 30/06/X+1 n.t. (*) n.t. (*) n.t. (*) 6 6 6
ONP 30/06/X+1 n.t. (*) n.t. (*) n.t. (*) 6 6 6ONSS 30/06/X+1 n.t. n.t. n.t. 6 6 6
ONSS-APL 30/06/X+1 n.t. (*) n.t. (*) n.t. 6 6 6
ONVA 30/06/X+1 06/01/2005 n.t. (*) n.t. (*) 5 6 6
OSSOM 30/06/X+1 20/12/2004 n.t. n.t. 5 6 6
Institutions fédérales sui generis  
CDC 31/03/X+1 19/11/2004 21/10/2005 20/04/2006 5 5 2
CNC 31/03/X+1 25/05/2004 10/08/2005 05/04/2006 3 5 2
CNPG 01/04/X+1 17/05/2004 07/06/2005 18/04/2006 3 4 2CNT annuel 01/07/2004 17/10/2005 n.t. / / 6
IBPT 31/05/X+1 n.t. (*) n.t. (*) n.t. 6 6 6
ICN annuel 16/07/2004 09/09/2005 09/06/2006 / / /MNFB
12annuel 10/02/2004 16/08/2005 (***) (*) / / /
Patrimoine ERM13annuel / 12/12/2005 10/07/2006 / / /
n.t.  Comptes non encore transmis ofﬁ  ciellement.
(*)  Comptes ofﬁ  cieux mis à disposition.
(**) Comptes non encore certiﬁ  és par le réviseur d’entreprises.
(***) Date de mise à disposition des comptes, sur place.
 1 Transmission en temps voulu.
 2 Maximum 30 jours de retard.
 3 De 31 à 60 jours de retard.
 4 De 61 à 90 jours de retard.
 5 Plus de 90 jours de retard.
 6 Comptes non encore transmis à la clôture de l’audit (15 août 2006).
12 Le MNFB n’est pas tenu légalement de transmettre ses comptes de manière ofﬁ  cielle. Les comptes 
sont habituellement tenus à disposition, sur place.
13 Le Patrimoine de l’École royale militaire a été créé par la loi du 22 mars 2001 modiﬁ  ant certaines dis-
positions relatives aux statuts du personnel militaire, avec entrée en vigueur le 1er janvier 2004.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   364 9370-06_RH_Boek163_04.indd   364 13-10-2006   13:57:48 13-10-2006   13:57:48  163e Boek van het Rekenhof 365Rekeningen instellingen van openbaar nut Naleving termijnen
(****)
KSZ 30/06/X+1 n.o. n.o. n.o. 6 6 6
HZIV 30/06/X+1 n.o. n.o. n.o. 6 6 6HVW 30/06/X+1 02/08/2006 n.o. (*) n.o. (*) 5 6 6
HVKZ 30/06/X+1 17/09/2004 19/07/2006 n.o. 4 5 6
FAO 30/06/X+1 12/01/2005 n.o. (*) n.o. (*) 5 6 6FBZ 30/06/X+1 n.o. (*) 24/03/2006 n.o. (*) 6 5 6
RIZIV 31/01/X+2 n.o. n.o. n.o. 6 6 6
RSVZ 30/06/X+1 25/11/2004 28/11/2005 n.o. (*) 5 5 6RKW 30/06/X+1 n.o. (*) n.o. (*) n.o. 6 6 6
RVA 30/06/X+1 n.o. (*) n.o. (*) n.o. (*) 6 6 6
RVP 30/06/X+1 n.o. (*) n.o. (*) n.o. (*) 6 6 6RSZ 30/06/X+1 n.o. n.o. n.o. 6 6 6
RSZ-PPO 30/06/X+1 n.o. (*) n.o. (*) n.o. 6 6 6
RJV 30/06/X+1 06/01/2005 n.o. (*) n.o. (*) 5 6 6
DOSZ 30/06/X+1 20/12/2004 n.o. n.o. 5 6 6
Federale instellingen sui generis  
DCK 31/03/X+1 19/11/2004 21/10/2005 20/04/2006 5 5 2
NKR 31/03/X+1 25/05/2004 10/08/2005 05/04/2006 3 5 2
NKO 01/04/X+1 17/05/2004 07/06/2005 18/04/2006 3 4 2NAR jaarlijks 01/07/2004 17/10/2005 n.o. / / 6
BIPT 31/05/X+1 n.o. (*) n.o. (*) n.o. 6 6 6
INR jaarlijks 16/07/2004 09/09/2005 09/06/2006 / / /NGFB
12jaarlijks 10/02/2004 16/08/2005 (***) (*) / / /
Vermogen KMS13jaarlijks / 12/12/2005 10/07/2006 / / /
(*) De ofﬁ  cieuze rekeningen werden ter beschikking gesteld. 
(**) Rekeningen nog niet door de bedrijfsrevisor gecertiﬁ  ceerd.
(***) Datum waarop de rekeningen ter plaatse ter beschikking werden gesteld.
(****) 1 Tijdig overgezonden. 
 2 Maximaal 30 dagen te laat. 
 3 31 tot 60 dagen te laat. 
 4 61 tot 90 dagen te laat.
 5 Meer dan 90 dagen te laat. 
 6  Rekeningen die bij het afsluiten van de audit (15 augustus 2006) nog niet waren overgezonden.
12 Het NGFB is niet wettelijk verplicht de rekeningen op ofﬁ  ciële manier voor te leggen. Gewoonlijk wor-
den de rekeningen ter plaatse ter beschikking gehouden.
13 Het Vermogen van de Koninklijke Militaire School werd opgericht door de wet van 22 maart 2001 tot 
wijziging van sommige bepalingen betreffende de statuten van het militair personeel, met inwerkingtre-
ding op 1 januari 2004.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   365 9370-06_RH_Boek163_04.indd   365 13-10-2006   13:57:48 13-10-2006   13:57:48 366 163e Cahier de la Cour des comptesChiffres-clés et commentaires Comptes des organismes d’intérêt public
Chapitre 2
Le tableau ci-après énumère, pour les organismes d’intérêt public ressortissant à la 
loi du 16 mars 1954 et les organismes sui generis1, les recettes, les dépenses et la 
dotation, tels qu’elles sont imputées au budget des années 2003, 2004 et 2005. Les 
chiffres comprennent également les recettes et les dépenses pour ordre. Il est uni-quement tenu compte de la dotation inscrite à la charge du budget général des dépenses de l’État.
Les chiffres proviennent du compte d’exécution du budget
2, transmis à la Cour des 
comptes par le ministre des Finances en vertu de l’article 6, § 3 et 4, de la loi 
du 16 mars 1954 ou d’une législation sui generis . Ils concernent la situation au 
31 août 2006. Pour ce qui est des comptes qui n’ont pas encore été transmis ofﬁ  ciel-
lement à la Cour, les chiffres indiqués en italique n’ont été repris que s’ils ont été approuvés par les organes compétents, c’est-à-dire soit par l’organe de gestion com-pétent (organismes de catégorie B, C, D et OSG), soit par le ministre hiérarchique-ment compétent (organismes de catégorie A).
Tableau 57 – Recettes, dépenses et dotations des organismes publics en 
2003, 2004 et 2005 (en millions d’euros)
Section Cat Organisme Chiffres 2003 2004 2005
02 B TRM Recettes 38,5 39,4 
Dépenses 38,0 38,9 
Dotation 27,5 29,0 
ONB Recettes 7,8 7,9 9,1 
Dépenses 8,0 8,2 8,5 Dotation 6,1 6,3 6,6 
03 B Fonds de vieillis-
sementRecettes 3.097,4 7.796,3 442,8 
Dépenses 3.097,4 7.796,3 442,8 
Dotation 0,2 0,2 0,2 
13 C AFCN
3Recettes 15,4 15,5 15,9 
Dépenses 13,8 13,6 13,3 
Dotation 0,0 0,0 0,0 
1 Le 162e Cahier évoquait uniquement les organismes d’intérêt public soumis à la loi du 16 mars 1954 et 
non les organismes sui generis (OSG) auxquels cette loi ne s’applique pas.
2 En ce qui concerne les organismes qui n’ont pas transmis de compte d’exécution, les chiffres sont 
basés sur l’état de l’actif et du passif (avec compte de résultats) ou sur un compte similaire.
3 L’AFCN ne rend pas de compte d’exécution. Les chiffres repris dans le tableau correspondent aux recettes et dépenses tirées du compte économique de l’organisme.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   366 9370-06_RH_Boek163_04.indd   366 13-10-2006   13:57:49 13-10-2006   13:57:49  163e Boek van het Rekenhof 367Rekeningen instellingen van openbaar nut Kerncijfers en commentaar
De tabel hierna vermeldt voor de instellingen van openbaar nut onderworpen aan de 
wet van 16 maart 1954 en voor de openbare instellingen sui generis1 de ontvangs-
ten, de uitgaven en de dotatie zoals aangerekend op de begroting van de jaren 2003, 
2004 en 2005. In de cijfers zijn ook de ontvangsten en uitgaven voor orde vervat. Er wordt enkel rekening gehouden met de dotatie ten laste van de algemene uitgaven-begroting van de Staat. 
De cijfers zijn afkomstig uit de uitvoeringsrekening van de begroting
2, voorgelegd 
aan het Rekenhof door de minister van Financiën op grond van artikel 6, §§ 3 en 4, 
van de wet van 16 maart 1954 of op grond van een speciﬁ  eke wetgeving. Ze geven 
de toestand tot 31 augustus 2006 weer. Wat betreft de rekeningen die nog niet ofﬁ  -
cieel aan het Rekenhof voorgelegd zijn, worden de cijfers vermeld in cursief als de rekeningen goedgekeurd werden door de bevoegde organen, d.w.z. hetzij door het bevoegde beheersorgaan (instellingen van categorie B, C, D en ISG), hetzij door de hiërarchisch bevoegde minister (instellingen van categorie A).
Tabel 57 – Ontvangsten, uitgaven en dotaties van de openbare instellingen in 
2003, 2004 en 2005 (in miljoen euro)
Sectie Cat Instelling Cijfers 2003 2004 2005
02 B KMS Ontvangsten 38,5 39,4 
Uitgaven 38,0 38,9 
Dotatie 27,5 29,0 
NOB Ontvangsten 7,8 7,9 9,1 
Uitgaven 8,0 8,2 8,5 Dotatie 6,1 6,3 6,6 
03 B Zilverfonds Ontvangsten 3.097,4 7.796,3 442,8 
Uitgaven 3.097,4 7.796,3 442,8 Dotatie 0,2 0,2 0,2 
13 C FANC
3Ontvangsten 15,4 15,5 15,9 
Uitgaven 13,8 13,6 13,3 
Dotatie 0,0 0,0 0,0 
1 In het 162e Boek werden enkel de instellingen van openbaar nut onderworpen aan de wet van 
16 maart 1954 behandeld, en niet de openbare instellingen  sui generis (ISG) d.w.z. de instellingen van 
openbaar nut waarop voormelde wet niet van toepassing is.
2 Voor de instellingen die geen uitvoeringsrekening voorlegden, wordt gesteund op de staat van activa 
en passiva (met resultatenrekening) of een gelijkaardige staat.
3 Het FANC legt geen uitvoeringsrekening voor. De in de tabel opgenomen cijfers zijn de opbrengsten en ontvangsten uit de economische rekeningen van de instelling.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   367 9370-06_RH_Boek163_04.indd   367 13-10-2006   13:57:49 13-10-2006   13:57:49 368 163e Cahier de la Cour des comptesChiffres-clés et commentaires Comptes des organismes d’intérêt public
16 B OCASC Recettes 40,9 38,8 33,7 
Dépenses 40,2 35,1 32,1 
Dotation 5,3 5,8 5,9 
IGN Recettes 14,2 14,9 15,5 
Dépenses 14,0 14,7 15,0 
Dotation 11,0 10,7 11,6 
IVINIG Recettes 77,9 67,8 
Dépenses 81,7 68,1 
Dotation 70,9 66,2 
OSG MNFB4Recettes 0,8 0,8 0,6 
Dépenses 1,7 0,6 0,5 
Dotation 0,6 0,5 0,3 
Pat. ERM5Recettes 0,0 0,6 
Dépenses 0,0 0,1 
Dotation 0,0 0,0 
18 B FADELS Recettes 300,7 222,2 168,1 
Dépenses 217,8 193,5 167,7 
Dotation 0,0 1,0 0,7 
C FP Recettes 10,8 11,5 16,0 
Dépenses 7,0 7,1 10,0 
OSG CDC Recettes 1.172,5 4.669,2 1.041,7 
Dépenses 1.048,6 826,6 1.042,4 
CNPG Recettes 262,4 252,9 243,8 
Dépenses 262,4 252,9 243,8 Dotation 262,4 252,9 243,8 
CNC Recettes 43,7 47,1 17,8 
Dépenses 34,5 40,7 7,6 Dotation 0,0 0,0 0,0 
19 A RDB
6Recettes
DépensesDotation
23 B IEFH
7Recettes 4,3 4,4 Dépenses 4,0 4,1 Dotation 4,3 4,3 
4 Le MNFB a été créé par une loi du 19 août 1947. Quoiqu’il ne lui soit pas fait obligation de rendre ses 
comptes, l’organisme est soumis au contrôle de la Cour des comptes.
5 Le Patrimoine ERM a été créé par une loi du 22 mars 2001 et est opérationnel depuis le 1er janvier 
2004. Il n’a pas établi de compte d’exécution pour 2004.
6 Le dernier compte d’exécution (officieux) de la Régie des bâtiments concerne l’année budgé-taire 2001.
7 L’IEFH a été créé par la loi du 16 décembre 2002, entrée en vigueur le 31 mars 2003. Les premiers comptes à avoir été transmis sont ceux de l’année 2004.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   368 9370-06_RH_Boek163_04.indd   368 13-10-2006   13:57:49 13-10-2006   13:57:49  163e Boek van het Rekenhof 369Rekeningen instellingen van openbaar nut Kerncijfers en commentaar
16 B CDSCA Ontvangsten 40,9 38,8 33,7 
Uitgaven 40,2 35,1 32,1 
Dotatie 5,3 5,8 5,9 
NGI Ontvangsten 14,2 14,9 15,5 
Uitgaven 14,0 14,7 15,0 
Dotatie 11,0 10,7 11,6 
NIOOO Ontvangsten 77,9 67,8 
Uitgaven 81,7 68,1 
Dotatie 70,9 66,2 
ISG NGFB4Ontvangsten 0,8 0,8 0,6 
Uitgaven 1,7 0,6 0,5 
Dotatie 0,6 0,5 0,3 
VKMS5Ontvangsten 0,0 0,6 
Uitgaven 0,0 0,1 Dotatie 0,0 0,0 
18 B ALESH Ontvangsten 300,7 222,2 168,1 
Uitgaven 217,8 193,5 167,7 
Dotatie 0,0 1,0 0,7 
C PF Ontvangsten 10,8 11,5 16,0 
Uitgaven 7,0 7,1 10,0 
ISG DCK Ontvangsten 1.172,5 4.669,2 1.041,7 
Uitgaven 1.048,6 826,6 1.042,4 
NKO Ontvangsten 262,4 252,9 243,8 
Uitgaven 262,4 252,9 243,8 Dotatie 262,4 252,9 243,8 
NKR Ontvangsten 43,7 47,1 17,8 
Uitgaven 34,5 40,7 7,6 Dotatie 0,0 0,0 0,0 
19 A RDG
6OntvangstenUitgavenDotatie
23 B IGVM
7Ontvangsten 4,3 4,4 
Uitgaven 4,0 4,1 
Dotatie 4,3 4,3 
4 Het NGFB is opgericht bij wet van 19 augustus 1947. Hoewel niet is bepaald dat de instelling zijn 
rekeningen moet voorleggen, is de instelling wel onderworpen aan de controle van het Rekenhof.
5 Het VKMS is opgericht bij wet van 22 maart 2001 en is operationeel met ingang van 1 januari 2004. De instelling maakte voor het jaar 2004 geen uitvoeringsrekening op.
6 De laatste (ofﬁ  cieuze) uitvoeringsrekening van de RDG is die van het begrotingsjaar 2001.
7 Het IGVM werd opgericht bij wet van 16 december 2002, die op 31 maart 2003 in werking trad. De eerst voorgelegde uitvoeringsrekening is deze van het jaar 2004.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   369 9370-06_RH_Boek163_04.indd   369 13-10-2006   13:57:49 13-10-2006   13:57:49 370 163e Cahier de la Cour des comptesChiffres-clés et commentaires Comptes des organismes d’intérêt public
D POOL Recettes 4,5 2,6 4,1 
Dépenses 4,3 5,6 4,0 
Dotation 4,4 1,3 4,1 
OSG CNT Recettes 2,7 2,7 
Dépenses 2,5 2,6 
Dotation 2,7 2,7 
24 C OCM Recettes 4,2 4,1 4,2 
Dépenses 3,8 3,7 3,5 Dotation 0,0 0,0 0,0 
D C.SP.1 Recettes 15,9 16,3 
Dépenses 15,9 16,3 
C.SP.4 Recettes 11,3 11,9 12,1 
Dépenses 11,4 12,0 12,2 Dotation 0,0 0,0 0,0 
25 A AFSCA Recettes 146,8 130,1 142,1 
Dépenses 131,0 138,7 148,3 
Dotation 68,4 62,8 64,7 
B KCE Recettes 4,7 8,4 7,1 
Dépenses 4,7 8,4 4,2 
Dotation 0,5 2,1 2,2 
32 A BFP Recettes 9,4 7,9 
Dépenses 9,0 8,7 
Dotation 7,9 6,2 
B IBN Recettes 3,9 3,7 3,8 
Dépenses 3,8 3,7 3,9 
Dotation 1,2 1,2 1,2 
BIRB Recettes 671,2 632,3 666,1 
Dépenses 676,9 640,5 663,0 Dotation 11,6 11,6 12,8 
C OND
8Recettes 29,9 6,7 1,5 
Dépenses 154,9 23,6 13,9 Dotation 0,0 0,0 0,0 
OSG IBPT Recettes 33,5 35,2 36,0 
Dépenses 30,4 31,1 32,9 
ICN Recettes 0,01 0,01 0,01 
Dépenses 0,01 0,00 0,01 
Dotation 0,01 0,01 0,01 
8 Les chiffres de l’OND ont uniquement trait au budget administratif.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   370 9370-06_RH_Boek163_04.indd   370 13-10-2006   13:57:49 13-10-2006   13:57:49  163e Boek van het Rekenhof 371Rekeningen instellingen van openbaar nut Kerncijfers en commentaar
D POOL Ontvangsten 4,5 2,6 4,1 
Uitgaven 4,3 5,6 4,0 
Dotatie 4,4 1,3 4,1 
ISG NAR Ontvangsten 2,7 2,7 
Uitgaven 2,5 2,6 
Dotatie 2,7 2,7 
24 C CDZ Ontvangsten 4,2 4,1 4,2 
Uitgaven 3,8 3,7 3,5 
D BK1 Ontvangsten 15,9 16,3 
Uitgaven 15,9 16,3 
Dotatie 0,0 0,0 
BK4 Ontvangsten 11,3 11,9 12,1 
Uitgaven 11,4 12,0 12,2 
25 A FAVV Ontvangsten 146,8 130,1 142,1 
Uitgaven 131,0 138,7 148,3 
Dotatie 68,4 62,8 64,7 
B KCE Ontvangsten 4,7 8,4 7,1 
Uitgaven 4,7 8,4 4,2 
Dotatie 0,5 2,1 2,2 
32 A FPB Ontvangsten 9,4 7,9 
Uitgaven 9,0 8,7 Dotatie 7,9 6,2 
B BIN Ontvangsten 3,9 3,7 3,8 
Uitgaven 3,8 3,7 3,9 
Dotatie 1,2 1,2 1,2 
BIRB Ontvangsten 671,2 632,3 666,1 
Uitgaven 676,9 640,5 663,0 Dotatie 11,6 11,6 12,8 
C NDD
8Ontvangsten 29,9 6,7 1,5 Uitgaven 154,9 23,6 13,9 Dotatie 0,0 0,0 0,0 
ISG BIPT Ontvangsten 33,5 35,2 36,0 
Uitgaven 30,4 31,1 32,9 
INR Ontvangsten 0,01 0,01 0,01 
Uitgaven 0,01 0,00 0,01 Dotatie 0,01 0,01 0,01 
8 De cijfers van de NDC hebben enkel betrekking op de administratieve begroting.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   371 9370-06_RH_Boek163_04.indd   371 13-10-2006   13:57:49 13-10-2006   13:57:49 372 163e Cahier de la Cour des comptesChiffres-clés et commentaires Comptes des organismes d’intérêt public
44 A FEDASIL Recettes 227,0 222,2 
Dépenses 174,9 222,7 
Dotation 226,1 220,0 
51 B FIF9Recettes 2.340,8 
Dépenses 2.339,5 
Dotation 2.032,0 
2 Commentaire au sujet des comptes
été formulées quant à la ponctualité, à l’exhaustivité, à la clarté et à la ﬁ  abilité des 
comptes, et la légalité de certaines opérations a été mise en doute. Les principales constatations d’audit résultant du contrôle des comptes 2003 ou 2004 de neuf organismes ﬁ  gurent dans le présent Cahier.
Section 02 
Théâtre royal de la Monnaie
Étant donné que les comptes du TRM pour les années 2003 et 2004 ont été contrô-
lés et certiﬁ  és par le réviseur d’entreprises10 plusieurs mois après les délais ﬁ  xés par 
la loi, leur confection, leur soumission à l’approbation du ministre et leur transmission 
à la Cour des comptes sont effectuées avec retard. C’est pourquoi la Cour recom-mande de mentionner dans la lettre de désignation du réviseur d’entreprises la date à laquelle son rapport de contrôle doit être disponible. En outre, il est souhaitable que, sur la base d’un contrôle complet exécuté conformément aux normes en vigueur de l’Institut des réviseurs d’entreprises, le réviseur d’entreprises puisse émettre une opinion au sujet de l’image ﬁ  dèle des comptes, avant de les soumettre au conseil d’administration pour approbation. D’une manière générale, la Cour des comptes a souligné la responsabilité du directeur et du gestionnaire ﬁ  nancier qui doivent veiller, 
conjointement avec le conseil d’administration, à l’établissement des comptes et à leur transmission au ministre de tutelle en temps voulu.
Il n’a pas pu être démontré que les budgets modiﬁ  és par l’organisme ont été approu-
vés formellement par le premier ministre et le ministre du Budget. Les chiffres bud-
gétaires repris dans le compte d’exécution diffèrent de ceux qui ont été approuvés par les instances compétentes conformément aux procédures légales et réglementai-res. En outre, la présentation et la classiﬁ  cation adoptées dans le compte d’exécu-
tion ne sont pas identiques à celles appliquées dans le budget. Par ailleurs, la Cour des comptes insiste pour que le compte d’exécution comprenne le montant total de 
9 Le Fonds de l’infrastructure ferroviane a été créé au 24 juin 2004 en application de la loi-programme du 22 décembre 2003. Le premier compte d’exécution à avoir été transmis est celui de l’année 2005.
10 Il ressort de la lecture conjointe de l’article 6, § 2 et 4, et de l’article 13, § 3, de la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public que le réviseur d’entreprises doit organiser ses travaux de manière à permettre à l’organisme d’établir ses comptes au plus tard le 30 avril de l’année X+1. Dans la pratique, les rapports du collège des réviseurs d’entreprises du TRM relatifs aux exercices comptables 2003 en 2004 ont été présentés respectivement le 17 novembre 2004 et le 27 octobre 2005.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   372 9370-06_RH_Boek163_04.indd   372 13-10-2006   13:57:49 13-10-2006   13:57:49  163e Boek van het Rekenhof 373Rekeningen instellingen van openbaar nut Kerncijfers en commentaar
44 A FEDASIL Ontvangsten 227,0 222,2 
Uitgaven 174,9 222,7 
Dotatie 226,1 220,0 
51 B FSI9Ontvangsten 2.340,8 
Uitgaven 2.339,5 
Dotatie 2.032,0 
2 Commentaar bij de rekeningen
Bij de controle van de rekeningen van de instellingen van openbaar nut werden 
opmerkingen geformuleerd over de tijdigheid, volledigheid, duidelijkheid en betrouw-
baarheid van de rekeningen en werd de wettigheid van sommige operaties in vraag gesteld. Voor negen instellingen zijn de belangrijkste controlebevindingen van de controles van de rekeningen over de jaren 2003 en/of 2004 hierna weer gegeven.
Sectie 02
Koninklijke Muntschouwburg
Omdat de rekeningen van de KMS van de jaren 2003 en 2004 pas maanden na de 
in de wet bepaalde termijnen worden gecontroleerd en gecertiﬁ  ceerd door de bedrijfs-
revisor10, worden deze laattijdig opgemaakt, laattijdig ter goedkeuring voorgelegd 
aan de eerste minister, en laattijdig voorgelegd aan het Rekenhof. Daarom heeft het 
Rekenhof aanbevolen dat in de aanstellingsbrief van de bedrijfsrevisor het tijdstip zou vermeld worden waarop het controleverslag beschikbaar moet zijn. Bovendien werd het wenselijk geacht dat de bedrijfsrevisor aan de hand van een volledige con-trole, uitgevoerd conform de geldende normen van het Instituut der Bedrijfsreviso-ren, een opinie zou uitbrengen over het getrouw beeld van de rekeningen voordat de raad van beheer die rekeningen goedkeurt. In algemene zin heeft het Rekenhof gewezen op de verantwoordelijkheid van de directeur en de ﬁ  nancieel beheerder, om, samen met de raad van beheer, te zorgen voor de tijdige opmaak van de reke-ningen en de voorlegging ervan aan de toezichthoudende minister.
Er kon niet aangetoond worden dat de door de instelling gewijzigde begrotingen for-
meel waren goedgekeurd door de eerste minister en de minister van Begroting. De 
in de uitvoeringsrekening opgenomen begrotingscijfers wijken af van de cijfers die 
volgens de wettelijke en reglementair bepaalde procedures door de bevoegde instan-ties zijn goedgekeurd. Bovendien volgt de uitvoeringsrekening niet dezelfde voorstel-ling en rubricering als de begroting. Verder werd er op aangedrongen dat de uitvoe-ringsrekening het totaal zou bevatten van alle uitgaven (variabele en vaste), evenals 
9 Het Fonds voor Spoorweginfrastructuur is in toepassing van de programmawet van 22 december 2003 opgericht met ingang van 24 juni 2004. De eerste uitvoeringsrekening die is voorgelegd is die van het jaar 2005.
10 Uit de samenlezing van artikel 6, §§ 2, en 4, en artikel 13, § 3, van de wet van 16 maart 1954 betref-
fende de controle van sommige instellingen van openbaar nut, volgt dat de bedrijfsrevisor zijn werk-zaamheden zo moet organiseren dat de instelling haar rekeningen uiterlijk op 30 april van het jaar X+1 kan opmaken. In praktijk werden de verslagen van het college van bedrijfsrevisoren van de KMS over de boekjaren 2003 en 2004 respectievelijk op 17 november 2004 en 27 oktober 2005 voorgelegd.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   373 9370-06_RH_Boek163_04.indd   373 13-10-2006   13:57:50 13-10-2006   13:57:50 374 163e Cahier de la Cour des comptesChiffres-clés et commentaires Comptes des organismes d’intérêt public
l’ensemble des dépenses (frais ﬁ  xes et variables), ainsi que le résultat budgétaire et 
le solde reporté des années antérieures. Eu égard au caractère récurrent d’un cer-
tain nombre de dépassements de crédits, la Cour des comptes a demandé au TRM d’élaborer des mesures structurelles aﬁ  n d’éviter ces dépassements à l’avenir
11. 
Depuis 2001, le TRM ne respecte plus l’obligation légale de constituer un fonds de roulement (en tant que réserve dans le bilan) égal à cinq pourcent du chiffre d’affaires. 
Le TRM doit opérer une distinction nette entre sa comptabilité budgétaire et sa comptabilité économique. Le plan comptable actuel ne correspond pas à un système de comptes normalisé et est, dès lors, inadapté pour tenir une comptabilité économi-que. Par ailleurs, la comptabilité budgétaire doit être épurée des comptes qui ne sont pas censés y ﬁ  gurer (tels que la « provision programmation sociale »). L’organisme doit, en outre, élaborer des règles d’imputation et d’évaluation adaptées, basées sur les principes propres à chaque comptabilité. Il est fondamental que l’organisation comptable et les rapports ﬁ  nanciers reposent sur une bonne compréhension de la notion de  « recettes et dépenses » dans le cadre d’une comptabilité budgétaire (tenue sur la base des droits acquis, selon le régime de la gestion) et de celle de « produits et charges » appliquée dans une comptabilité économique (tenue sur la base du prin-cipe de réalisation et de concordance). Le résultat budgétaire de l’exercice et le résultat économique sont ainsi clairement distincts et leur réconciliation est réalisée par le biais du compte des variations du patrimoine. Il convient également que le TRM adapte ses rapports ﬁ  nanciers, principalement en ce qui concerne la présentation du 
bilan et du compte de résultats.
Après analyse d’un contrat de leasing d’un montant (initial) de 310 millions de francs 
(7,7 millions d’euros), la Cour des comptes a relevé qu’il existait sufﬁ  samment d’élé-
ments
12 pour qualiﬁ  er le contrat de leasing ﬁ  nancier. Le plan comptable (économi-
que) doit permettre d’enregistrer les droits d’usage des biens immeubles, de recon-naître la dette certaine envers le loueur, de mentionner éventuellement l’option d’achat et de comptabiliser les amortissements. Il serait souhaitable d’élaborer une procédure pour l’inventaire physique annuel des immobilisations corporelles et le traitement comptable systématique des déclassements, aﬁ  n de mieux garantir la réalité des montants mentionnés dans le bilan.
En 2004, le TRM a comptabilisé des montants importants en tant que recettes
13 ou 
dépenses14 dans le compte d’exécution du budget. Le droit n’était toutefois pas 
acquis au 31 décembre 2004 parce que la pièce justiﬁ  cative requise n’était pas dis-
ponible ou parce que des droits acquis au cours d’années budgétaires antérieures 
n’ont pas été réalisés en 200415. Étant donné que ces montants ne seront probable-
ment jamais perçus, la Cour des comptes insiste sur la nécessité d’élaborer des 
11 Les frais ﬁ  xes ont été dépassés à concurrence de 0,55 % en 2003 et de 4,53 % en 2004.
12 En particulier l’option d’achat pour une valeur résiduelle clairement inférieure à la valeur d’acquisition 
normale à la date de la levée de l’option d’achat.
13 Notamment, une subvention complémentaire unique d’un montant de 0,80 million d’euros à recevoir 
des autorités fédérales en vertu de l’arrêté royal du 1er février 2005, une subvention de 0,75 mil-
lion d’euros à recevoir de la Loterie nationale en vertu d’un arrêté ministériel du 21 janvier 2005, un don de 0,10 million d’euros reçu le 9 février 2005 des Amis de la Monnaie.
14 Notamment, des factures à recevoir et des charges à imputer pour un montant de 0,48 million d’euros, 
des frais variables de personnel à payer en décembre 2004, hors charges patronales, d’un montant de 0,57 million d’euros, des provisions pour des indemnités de préavis supplémentaires à la suite de litiges en cours pour un montant de 0,14 million d’euros, une provision de 0,70 million d’euros pour les obliga-tions futures en matière de pension et de 0,10 million d’euros pour les frais de tournée au Japon en septembre 2005.
15 Notamment, une créance pour les années 1989-1992 sur la ville de Bruxelles, d’un montant de 2,2 mil-
lions d’euros, et des droits d’auteur à récupérer pour une somme de 0,17 million d’euros.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   374 9370-06_RH_Boek163_04.indd   374 13-10-2006   13:57:50 13-10-2006   13:57:50  163e Boek van het Rekenhof 375Rekeningen instellingen van openbaar nut Kerncijfers en commentaar
het begrotingsresultaat en het overgedragen saldo van de voorgaande jaren. Gelet 
op een aantal terugkerende kredietoverschrijdingen heeft het Rekenhof de KMS gevraagd structurele maatregelen uit te werken om deze overschrijdingen in de toe-komst te vermijden
11. 
Sinds 2001 voldoet de KMS niet meer aan de wettelijke vereiste wat betreft het 
samenstellen van een bedrijfskapitaal (als een reserve in de balans) a rata van 5 pro-
cent van het omzetcijfer.
De instelling moet een duidelijk onderscheid maken tussen zijn begrotings- en 
bedrijfseconomische boekhouding. Het bestaande boekhoudplan beantwoordt niet aan een genormaliseerd rekeningenstelsel en is bijgevolg niet aangepast aan het voeren van een economische boekhouding. Anderzijds moet de begrotingsboekhou-ding worden uitgezuiverd van rekeningen die er niet in thuis horen (zoals “provisies voor sociale programmaties”). Verder moeten aangepaste waarderings- en aanreke-ningsregels worden opgesteld volgens de principes eigen aan elke boekhouding. Fun-damenteel is dat de boekhoudkundige organisatie en ﬁ  nanciële rapportering steunen 
op een goed begrip van de aard van “ontvangsten-uitgaven” in het kader van een begrotingsboekhouding (op basis van verworven rechten in het kader van het stelsel van beheer) en “opbrengsten-kosten” in een economische boekhouding (op basis van het realisatie- en overeenstemmingsbeginsel). Het begrotingsresultaat van het boekjaar wordt aldus strikt onderscheiden van het economisch resultaat en impli-ceert een reconciliatie via de “rekening van de wijzigingen van het patrimonium”. Ook is het noodzakelijk dat de KMS zijn ﬁ  nanciële rapportering, voornamelijk m.b.t. 
de voorstelling van de balans en de resultatenrekening, aanpast. 
Na analyse van een leasingovereenkomst van (initieel) 310 miljoen Belgische frank 
(7,7 miljoen euro) heeft het Rekenhof erop gewezen dat er voldoende elementen
12 
aanwezig zijn om de overeenkomst te kwaliﬁ  ceren als een ﬁ  nanciële leasing. Het (economische) boekhoudplan moet toelaten de gebruiksrechten op de onroerende goederen te registreren, de vaststaande schuld t.o.v. de verhuurder te erkennen, eventueel de aankoopoptie te vermelden, en de afschrijvingen te boeken. Een proce-dure voor een jaarlijkse fysieke inventaris van de materiële vaste activa en een systematische boekhoudkundige verwerking van buitengebruikstellingen moet de werkelijkheid van de in de balans vermelde bedragen beter waarborgen.
De KMS heeft op de uitvoeringsrekening van de begroting 2004 belangrijke bedra-
gen aangerekend als ontvangsten
13 of uitgaven14. Soms was het recht op 31 decem-
ber 2004 evenwel nog niet verworven, omdat het vereiste verantwoordingsstuk nog niet beschikbaar was of waren in vroegere begrotingsjaren geboekte verworven rechten, in 2004 nog niet gerealiseerd
15. Omdat deze bedragen vermoedelijk nooit 
zullen geïnd worden, heeft het Rekenhof aangedrongen op duidelijke procedures voor 
11 De vaste kosten werden in 2003 met 0,55 % en in 2004 met 4,53 % overschreden.
12 Inzonderheid de aankoopoptie voor een restwaarde die duidelijk lager is dan de normale verkoop-
waarde op datum waarop de aankoopoptie kan worden gelicht.
13 Zoals een éénmalige bijkomende toelage van 0,80 miljoen euro van de federale toelage op grond van 
het koninklijk besluit van 1 februari 2005, een toelage van 0,75 miljoen euro van de Nationale Loterij op grond van een ministerieel besluit van 21 januari 2005, een op 9 februari 2005 ontvangen gift van 0,10 miljoen euro van de Vrienden van de Munt.
14 Zoals 0,48 miljoen euro te ontvangen facturen en toe te rekenen kosten, 0,57 miljoen euro variabele 
personeelskosten van de maand december 2004 zonder de patronale lasten, voorzieningen voor bijko-mende opzegvergoedingen ingevolge hangende geschillen voor een bedrag van 0,14 miljoen euro, 0,70 miljoen euro als voorziening voor toekomstige pensioenverplichtingen en 0,10 miljoen euro voor tourneekosten naar Japan in september 2005).
15 Zoals een vordering voor de jaren 1989 – 1992 op de stad Brussel voor een bedrag van 2,2 miljoen euro 
en te recupereren auteursrechten voor 0,17 miljoen euro.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   375 9370-06_RH_Boek163_04.indd   375 13-10-2006   13:57:50 13-10-2006   13:57:50 376 163e Cahier de la Cour des comptesChiffres-clés et commentaires Comptes des organismes d’intérêt public
procédures claires pour la comptabilisation des droits acquis et l’annulation des 
créances irrécouvrables. Par ailleurs, un montant de 0,38 million euros (payé à titre de précompte immobilier pour un bâtiment pris en leasing par le TRM) n’a pas été imputé comme dépense, parce que l’organisme estime qu’il n’est pas redevable de cette somme. La Cour des comptes souligne que la somme devait dûment être impu-tée sur le budget en tant que dépense et que, s’il s’avère plus tard qu’elle peut être récupérée, il y aurait lieu de la comptabiliser en tant que recette budgétaire.
La Cour des comptes observe que les opérations liées à ces montants enregistrés 
comme dépenses budgétaires manquent de transparence, ne sont pas appliquées de manière cohérente et peuvent même être considérés comme aléatoires. Les règles comptables d’une comptabilité économique ne sont pas davantage respectées. En septembre 2005, il est en effet apparu qu’une grande partie des frais imputés en 2004 par le biais de ‘bons de commande en cours’ (à savoir environ 43.100 euros sur 
82.500 euros) n’avait pas encore fait l’objet des écritures correspondantes. En outre, 
les provisions constituées étaient incomplètes. Ainsi, par exemple, le pécule de vacances afférent aux prestations 2004
16, ainsi que les frais de personnel ﬁ  xes 
(1,80 million d’euros) et les contributions patronales sur les salaires de décembre (0,30 million d’euros) n’ont pas été comptabilisés à la charge de l’année 2004. De même, le calcul de la provision pour obligations futures en matière de pensions sem-ble aléatoire, parce qu’il n’est pas fondé sur un calcul actuariel. 
La Cour des comptes insiste sur la nécessité d’élaborer des instructions claires en 
vue d’enregistrer les écritures dans la comptabilité budgétaire et économique selon les règles d’imputation adéquates et des modes d’enregistrement adaptés. L’enre-gistrement et le suivi des ‘factures à recevoir’ et des ‘charges à imputer’ doivent se limiter à la comptabilité économique. De même, il convient de veiller à une transmis-sion plus efﬁ  cace et systématique des informations provenant des divers services (gestion budgétaire et contrôle budgétaire, service du personnel) vers le service comptable. Des instructions claires doivent également permettre de comptabiliser de 
manière uniforme et cohérente les recettes de manifestations prévues pour l’année 
suivante et de les reprendre dans le résultat. Elles doivent aussi veiller à ce que, dans la comptabilité économique, les charges et produits soient imputés à la période à laquelle ils se rapportent.
Des droits acquis ne peuvent être imputés au budget sur la base de bons de com-
mande. Dans la comptabilité économique, il n’est permis de constituer, à la date du bilan, une « provision » pour commandes en cours que si le bon de commande a donné lieu à une fourniture ou exécution effective au cours de l’année budgétaire concer-née. L’approbation et le traitement comptable des bons de commande et des factu-res ne sont pas toujours assurés par la personne habilitée à cet effet, au moment opportun ni selon les règles et procédures appropriées. C’est la raison pour laquelle la Cour recommande de corriger la procédure d’achat et de liquidation des factures 
entrantes aﬁ  n d’améliorer l’efﬁ  cacité du contrôle interne et de garantir une compta-
bilisation correcte. 
16 Pour les prestations de l’année 2003, un montant de 0,5 million d’euros de pécule de vacances a été 
versé en 2004. 
9370-06_RH_Boek163_04.indd   376 9370-06_RH_Boek163_04.indd   376 13-10-2006   13:57:50 13-10-2006   13:57:50  163e Boek van het Rekenhof 377Rekeningen instellingen van openbaar nut Kerncijfers en commentaar
het boeken van verworven rechten en het afboeken van niet invorderbare open-
staande vorderingen. Een bedrag van 0,38 miljoen euro (betaald als onroerende voorhefﬁ  ng met betrekking tot een door de KMS geleased gebouw) werd dan weer 
niet als uitgave aangerekend omdat de instelling van mening is dat zij dit bedrag niet verschuldigd is. Het Rekenhof heeft erop gewezen dat dit bedrag wel degelijk als uitgave op de begroting moet worden aangerekend, en indien vaststaat dat het kan worden teruggevorderd, later als begrotingsontvangst worden geboekt.
Het Rekenhof heeft erop gewezen dat de verrichtingen met betrekking tot deze als 
budgettaire uitgaven geboekte bedragen weinig transparant zijn, niet consistent worden toegepast en zelfs als aleatoir kunnen worden beschouwd. Maar ook aan de boekhoudregels van een bedrijfseconomische boekhouding is niet voldaan. In sep-tember 2005 bleek immers dat een belangrijk deel van de in 2004 via “openstaande bestelbons” aangerekende kosten (ongeveer 43.100 euro op 82.500 euro) nog niet 
tegengeboekt was. Bovendien waren de aangelegde voorzieningen onvolledig. Zo 
werden bijvoorbeeld. het vakantiegeld met betrekking tot de prestaties in 2004
16, 
evenals de vaste personeelskosten (1,80 miljoen euro) en de patronale bijdragen van de maand december (0,3 miljoen euro) niet ten laste van 2004 geboekt. De bereke-ning van de voorziening voor toekomstige pensioenverplichtingen lijkt dan weer ale-atoir, want niet gesteund op een actuariële berekening.
Het Rekenhof heeft aangedrongen op duidelijke instructies voor de boekingen in de 
begrotings- en in de economische boekhouding volgens de geëigende aanrekenings-regels en aangepaste boekingsschema’s. De registratie en de opvolging van de “te ontvangen facturen” en de “toe te rekenen kosten” moeten beperkt blijven tot de registratie in de bedrijfseconomische boekhouding. Eveneens moet er oog zijn voor een efﬁ  ciëntere en systematische informatiedoorstroming van de diverse afdelingen 
(budgetbeheer en -controle, personeelsdienst) naar de boekhoudafdeling. Duidelijke instructies moeten er eveneens voor zorgen dat opbrengsten voor manifestaties die 
gedurende het volgende jaar zullen plaatshebben steeds op dezelfde consistente 
wijze worden geboekt en in het resultaat worden genomen. Ze moeten ertoe leiden dat bedrijfseconomisch de kosten en opbrengsten aan de periode worden toegekend waarop zij betrekking hebben.
Op basis van bestelbons kunnen geen verworven rechten worden aangerekend op de begroting. In de economische boekhouding kan op balansdatum maar een “voor-ziening” voor lopende bestellingen worden aangelegd indien de bestelbon heeft geresulteerd in een effectieve levering of uitvoering in het betrokken boekjaar. De goedkeuring en boekhoudkundige verwerking van de bestelbons en van de facturen gebeuren niet altijd door de daartoe gemachtigde persoon, op het juiste tijdstip en volgens de daarvoor geëigende regels en procedures. Het Rekenhof heeft daarom aanbevolen dat in het belang van een sluitende interne controle en een correcte 
boeking de aankoopprocedure en de vereffening van inkomende facturen zou worden  
bijgestuurd.
16 In 2004 werd 0,5 miljoen euro vakantiegeld betaald voor de prestaties geleverd in 2003.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   377 9370-06_RH_Boek163_04.indd   377 13-10-2006   13:57:50 13-10-2006   13:57:50 378 163e Cahier de la Cour des comptesChiffres-clés et commentaires Comptes des organismes d’intérêt public
En violation de l’article 3 de l’arrêté royal du 15 juillet 199717, le TRM a ouvert des 
comptes bancaires auprès de diverses institutions ﬁ  nancières. L’organisme doit 
élaborer une procédure pour assurer le contrôle de l’encaisse par une personne indépendante, au moins à la ﬁ  n de l’exercice et formaliser ce contrôle dans un procès-verbal.
Section 13 
Agence fédérale de contrôle nucléaire (AFCN) – Comptes des années 2003 et 2004
Les comptes continuent à pâtir du manque de ﬁ  abilité des données « clients » dont 
l’Agence a pu disposer à son origine, ainsi que de certaines insufﬁ  sances du proces-
sus d’introduction des données « clients » entre 2001 et 2004. 
L’exhaustivité de certaines catégories de redevables, en particulier les redevables de 
la classe 3, est également sujette à caution. Toutes les sources d’informations n’ont en effet pas été exploitées de manière optimale. 
La majoration des redevances en cas de paiement tardif, régie par l’article 2 de l’arrêté royal du 24 août 2001
18, n’a pas été appliquée de manière uniforme. Même si l’arrêté 
royal laisse à l’Agence une certaine latitude en matière de majorations, cette absence d’uniformité conduit à une certaine forme d’insécurité juridique dans le chef des diffé-rentes catégories de redevables et induit un risque d’inégalité de traitement. 
L’absence de procédures et d’instructions écrites précises pèsent sur la qualité du contrôle interne et de l’audit interne. Des lacunes sont également relevées au niveau des descriptions de fonction.
Le ﬁ nancement de l’agence est assuré par les redevances perçues conformément à 
l’article 12 de la loi du 15 avril 1994
19. Cet article organise la couverture de tous les 
frais d’administration, de contrôle ou de surveillance et d’investissement. L’article 9 
de l’arrêté royal du 24 août 2001 permet d’adapter le montant des redevances en fonction des coûts supportés par l’agence. Au 31 décembre 2004, le montant total des réserves constituées par l’agence s’élevait à 26.876.951,61 euros. Vu leur impor-tance, et à défaut d’un remboursement des excédents des redevances perçues ou d’un ajustement ultérieur de leurs montants, la Cour des comptes estime qu’il conviendrait au moins d’élaborer un plan chiffré d’utilisation de ces réserves en 
tenant compte des perspectives d’évolution du secteur nucléaire. Ce plan doit pouvoir justiﬁ  er, à l’égard des tiers redevables, le maintien de ces réserves à un tel niveau.
17 Arrêté royal du 15 juillet 1997 portant des mesures de consolidation des actifs ﬁ  nanciers des adminis-
trations publiques, pris en application des articles 2, § 1er, et 3, § 1er, 6°, et § 2, de la loi du 26 juillet 1996 
18 Arrêté royal du 24 août 2001 ﬁ  xant le montant et le mode de paiement des redevances perçues en 
application de la réglementation relative aux rayonnements ionisants.
19 Loi du 15 avril 1994 relative à la protection de la population et de l’environnement contre les dangers 
résultant des rayonnements ionisants et relative à l’Agence fédérale de contrôle nucléaire.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   378 9370-06_RH_Boek163_04.indd   378 13-10-2006   13:57:50 13-10-2006   13:57:50  163e Boek van het Rekenhof 379Rekeningen instellingen van openbaar nut Kerncijfers en commentaar
De KMS heeft in strijd met artikel 3 van het koninklijk besluit van 15 juli 199717 
bankrekeningen geopend bij diverse private ﬁ  nanciële instellingen. De instelling moet 
een procedure uitwerken om de contanten in kas tenminste op het einde van het 
boekjaar door een onafhankelijke persoon te laten controleren en deze controle te formaliseren in een proces-verbaal.
Sectie 13 
Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle (FANC) – Rekeningen van de jaren 2003 en 2004
Wat betreft de rekeningen van het FANC zijn de klantengegevens waarover de 
instelling sinds zijn oprichting beschikt, nog steeds weinig betrouwbaar en vertoont de invoering van klantengegevens in de periode 2001 tot 2004 bepaalde tekortko-mingen. 
Het is ook niet duidelijk of alle retributies van sommige categorieën retributieplichti-
gen – meer bepaald die van klasse 3 – opgenomen zijn. Niet alle informatiebronnen werden immers optimaal benut. 
De verhoging van de retributies bij laattijdige betaling, geregeld in artikel 2 van het 
koninklijk besluit van 24 augustus 200
18 werd niet steeds eenvormig toegepast. Zelfs 
al laat het besluit het Agentschap op dit punt een zekere marge, toch komt het gebrek aan eenvormigheid niet ten goede aan de rechtszekerheid van de diverse soorten retributieplichtigen en bestaat het risico op ongelijke behandeling. 
Het gebrek aan degelijke schriftelijke procedures en instructies weegt op de kwaliteit 
van de interne controle en van de interne audit. Ook de functiebeschrijvingen bevat-ten hiaten.
Het Agentschap wordt geﬁ  nancierd door middel van retributies zoals bepaald in artikel 12 van de wet van 15 april 1994
19. Deze bepaling voorziet erin dat alle kos-
ten van administratie, controle of toezicht en investeringen gedekt zijn. Artikel 9 van het koninklijk besluit van 24 augustus 2001 laat toe het bedrag van de retribu-ties aan te passen aan de door het Agentschap gemaakte kosten. Op 31 decem-ber 2004 bedroeg het totale bedrag van de door het Agentschap aangelegde reser-ves 26.876.951,61 euro. Gelet op de omvang van deze reserves, alsook op het feit dat overschotten van (te veel) geïnde retributies niet worden terugbetaald of de bedragen ervan achteraf niet meer worden aangepast, acht het Rekenhof het aan-gewezen om minstens een becijferd plan op te stellen voor de aanwending van die reserves, rekening houdend met de evolutieperspectieven van de nucleaire sector. Dit moet tegenover de derden/retributieplichtigen verantwoorden waarom derge-lijke reserves aangehouden worden.
17 Koninklijk besluit van 15 juli 1997 houdende maatregelen tot consolidatie van de ﬁ  nanciële activa van 
18 Koninklijk besluit van 24 augustus 2001 tot bepaling van de bedragen en de betalingswijze van de 
retributies geheven met toepassing van de reglementering betreffende de ioniserende stralingen.
19 Wet van 15 april 1994 betreffende de bescherming van de bevolking en van het leefmilieu tegen de 
uit ioniserende stralingen voortspruitende gevaren en betreffende het Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   379 9370-06_RH_Boek163_04.indd   379 13-10-2006   13:57:50 13-10-2006   13:57:50 380 163e Cahier de la Cour des comptesChiffres-clés et commentaires Comptes des organismes d’intérêt public
Il n’a encore été procédé à aucune désignation des organismes de contrôle agréés 
sur la base des dispositions des articles 28 à 30 de la loi du 15 avril 1994. Jusqu’à ce jour, les organismes agréés qui existaient au moment de l’entrée en vigueur de la loi ont continué à exercer leurs missions dans le cadre d’un régime transitoire, ins-tauré par l’article 52bis de la loi (disposition introduite par la loi du 10 février 2000). Ce régime transitoire, initialement limité à deux ans, pouvait cependant être prorogé par arrêté royal pour une période d’un an au maximum à chaque fois. Plusieurs fois prolongé, ce régime est toujours en vigueur à l’heure actuelle et retarde d’autant l’introduction de la concurrence à laquelle l’agence est pourtant soumise dans le respect de la législation sur les marchés publics. Par ailleurs, la question de la pro-priété de l’infrastructure acquise par les laboratoires grâce à leur ﬁ  nancement par 
l’État doit également être clariﬁ  ée. 
L’article 44 de la loi du 15 avril 1994 prévoit que le conseil d’administration ﬁ  xe le 
cadre du personnel ainsi que les avantages sociaux et les règlements en matière de recrutement, de carrière, de régime pécuniaire, moyennant l’accord des ministres qui ont l’agence dans leurs attributions. Cet accord n’a pas encore été exprimé de manière explicite car les différents régimes précités n’ont pas encore été ﬁ  nalisés. 
Les comptes transmis pour les années 2003 et 2004 ne sont pas accompagnés des comptes d’exécution du budget alors que la loi du 15 avril 1994 ne permet aucune dérogation en la matière.
Section 16
Institut géographique national
À l’occasion du contrôle des comptes de l’année 2004, la Cour des comptes constate 
que l’Institut géographique national (IGN) n’élabore pas de compte de gestion. La loi 
permet cette situation à condition que la mission statutaire de l’organisme soit de nature commerciale, ﬁ  nancière ou industrielle, condition que l’organisme lui-même réfute. La Cour rappelle dès lors que l’organisme est tenu dans ce cas d’établir un compte de gestion
20. Le plan comptable approuvé par le ministre de tutelle en 
concertation avec le ministre des Finances n’a pas pu être produit.
Plusieurs crédits de dépenses ont été dépassés, notamment les rémunérations du 
personnel statutaire. Au niveau comptable, il s’est avéré impossible de scinder cer-taines dépenses selon le détail des articles budgétaires. En pareil cas, il serait oppor-tun de ne pas effectuer des sous-divisions dans le budget.
En outre, le montant d’investissements mentionné dans le compte d’exécution du 
budget n’a pas pu être réconcilié avec les immobilisations corporelles mentionnées dans le bilan. Certaines dépenses sont imputées à tort comme investissements. Par ailleurs, l’organisme n’applique pas toujours la même interprétation aux niveaux éco-nomique et budgétaire pour les investissements. Il subordonne ainsi la qualiﬁ  cation 
des imputations dans le compte d’exécution à la disponibilité ou non de crédits. En raison d’une communication déﬁ  ciente avec le département de comptabilité, des actifs déclassés restent imputés en tant qu’actifs corporels. Les créances commer-ciales, dettes commerciales et dettes ﬁ  scales, salariales et sociales n’ont pas pu être 
réconciliées avec la balance provisoire et des soldes. L’absence d’un tableau de concordance détaillé entrave le contrôle du détail des comptes clients et fournis-seurs sous-jacents. 
20 Article 28 de l’arrêté royal du 7 avril 1954 portant règlement général sur le budget et la comptabilité 
des organismes d’intérêt public visés par la loi du 16 mars 1954.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   380 9370-06_RH_Boek163_04.indd   380 13-10-2006   13:57:51 13-10-2006   13:57:51  163e Boek van het Rekenhof 381Rekeningen instellingen van openbaar nut Kerncijfers en commentaar
Er is nog geen erkende controle-instelling aangesteld op basis van de bepalingen in 
de artikelen 28 tot 30 van de wet van 15 april 1994. De erkende instellingen die bestonden op het moment waarop de wet in werking trad, bleven hun opdracht tot op heden uitoefenen in het kader van een overgangsstelsel, ingevoerd door artikel 52bis van de voornoemde wet (bepaling ingevoerd door de wet van 10 februari 2000). Dit overgangsstelsel was aanvankelijk beperkt tot een periode van twee jaar, maar kon bij koninklijk besluit telkens verlengd worden voor een periode van maximaal een jaar. Het is momenteel, na een aantal verlengingen, nog steeds in voege. Hierdoor blijft deze opdracht onttrokken aan de mededinging, waarop het Agentschap over  een-
komstig de regelgeving overheidsopdrachten een beroep moet doen. De eigendoms-
kwestie in verband met de infrastructuur die de laboratoria hebben verworven dankzij
 
de staatsﬁ  nanciering, moet ook worden uitgeklaard. 
Artikel 44 van de wet van 15 april 1994 bepaalt dat de raad van bestuur de perso-neelsformatie vastlegt, alsook de sociale voordelen en de regelingen inzake aanwer-ving, loopbaan en bezoldiging, mits de goedkeuring van de ministers tot wier bevoegd-heid het Agentschap behoort. Deze goedkeuring ontbreekt nog omdat de bedoelde regels nog niet geheel op punt gesteld zijn. 
De overgezonden rekeningen 2003 en 2004 bevatten geen uitvoeringsrekening van de begroting, hoewel de wet van 15 april 1994 op dat punt niet voorziet in enige afwijking.
Sectie 16
Nationaal Geograﬁ  sch Instituut
Naar aanleiding van de controle van de rekeningen van het jaar 2004 heeft het 
Rekenhof vastgesteld dat het NGI geen beheersrekening opstelt. Dit is wettelijk 
mogelijk indien de instelling een statutaire opdracht vervult van commerciële, ﬁ  nan-
ciële of industriële aard, wat de instelling evenwel zelf bestrijdt. Het Rekenhof heeft er daarom op gewezen dat het Instituut in dat geval een beheersrekening moet opstellen
20. Het door de toezichthoudende minister (in overleg met de minister van 
Financiën) goedgekeurd boekhoudplan kon niet worden voorgelegd. 
Diverse uitgavenkredieten, zoals het krediet bestemd voor de bezoldigingen van het 
statutair personeel, werden overschreden. Sommige uitgaven konden boekhoudkun-dig niet worden uitgesplitst volgens het detail van de begrotingsartikels. In die geval-len wordt het raadzaam geacht in de begroting geen onderverdelingen te maken.
Verder kon het bedrag aan investeringen in de uitvoeringsrekening van de begroting 
niet aangesloten worden met de materiële vaste activa in de balans. Sommige uitga-ven bleken ten onrechte als investeringsgoederen geboekt. Bovendien hanteert de instelling niet steeds dezelfde interpretatie voor investeringen op bedrijfsecono-misch- en begrotingsvlak. Zo liet de instelling de kwaliﬁ  catie in de uitvoeringsreke-
ning afhangen van het al dan niet beschikbaar zijn van kredieten. Gedeclasseerde activa bleven ingevolge een gebrekkige communicatie met de boekhoudafdeling geboekt als materiële activa. De handelsvorderingen, handelsschulden en schulden met betrekking tot belastingen, bezoldigingen en sociale lasten konden niet worden aangesloten met de proef- en saldibalans. De controle op het detail van de onderlig-gende klanten- en leveranciersrekeningen werd bemoeilijkt door het ontbreken van een gedetailleerde aansluitingstabel.
20 Artikel 28 van het koninklijk besluit van 7 april 1954 houdende algemeen reglement op de begroting en 
de comptabiliteit van de bij de wet van 16 maart 1954 bedoelde instellingen van openbaar nut.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   381 9370-06_RH_Boek163_04.indd   381 13-10-2006   13:57:51 13-10-2006   13:57:51 382 163e Cahier de la Cour des comptesChiffres-clés et commentaires Comptes des organismes d’intérêt public
Enﬁ n, la Cour des comptes souligne que les disponibilités à vue doivent être placées 
sur un compte du Trésor ouvert auprès de l’Ofﬁ  ce des chèques postaux et non auprès 
d’institutions bancaires privées21.
Patrimoine de l’École royale militaire
À l’occasion du contrôle des comptes de l’année 2004, la Cour des comptes observe 
que le conseil d’administration n’a pas encore approuvé son règlement d’ordre inté-rieur et que l’autorité chargée du contrôle interne doit encore être désignée. Pour les 
années 2004 et 2005, l’organisme a omis, à tort, d’établir un budget, et, par consé-
quent, un compte d’exécution du budget. En outre, les comptes (économiques) de l’année 2004 ont été établis avec retard. La Cour des comptes insiste pour que le ministre de tutelle ﬁ  xe les règles d’élaboration du projet de budget et des comptes, 
dans le respect des règles de la comptabilité et des comptes des entreprises, en l’occurrence, des dispositions pertinentes de la loi du 17 juillet 1975
22 et du livre II de 
l’arrêté royal du 30 janvier 200123, notamment en ce qui concerne l’établissement de 
comptes annuels et la ﬁ  xation de règles d’évaluation. Enﬁ  n, la Cour des comptes critique le fait que les disponibilités à vue soient placées auprès d’institutions bancai-res privées et non sur un compte du Trésor ouvert auprès de l’Ofﬁ  ce des chèques 
postaux. 
Ofﬁ  ce central d’action sociale et culturelle du ministère de la Défense nationale
Lors de son contrôle des comptes 2004 de l’Ofﬁ  ce central d’action sociale et cultu-
relle (OCASC), la Cour des comptes constate que l’organisme a reçu un don de près 
d’un million d’euros du service de restauration et d’hôtellerie de la Défense (SRHD), un service de l’État à gestion séparée au sein du ministère de la Défense. La Cour met en cause la légalité de ce don. Le SRHD a en effet pour but d’organiser la res-
tauration et l’hôtellerie au sein du ministère de la Défense nationale. Le ministre de 
la Défense nationale a répondu que le don ferait l’objet d’une analyse approfondie aﬁ n, si nécessaire, de régler la question par voie légale. 
À l’occasion de la fusion avec l’ancien Ofﬁ  ce de renseignements et d’aide aux familles 
de militaires, l’OCASC a repris dans ses comptes des avances récupérables datant des années 1969, 1993 et 1994 et représentant un montant total de 25 millions de francs (620.000 euros). L’organisme examinera si ces avances peuvent être acquises à titre déﬁ  nitif.
Le contrôle a révélé que des entités non bénéﬁ  ciaires avaient exceptionnellement recours aux services de l’OCASC dans le cadre de l’activité « vacances » pour laquelle l’organisme achète des voyages complets auprès d’une agence commerciale. Il est recommandé de clariﬁ  er à la lumière de la réglementation en vigueur dans quels cas 
et à quelles conditions des services peuvent être fournis à des entités non bénéﬁ  ciai-
res. L’OCASC a répondu qu’il serait donné suite à cette recommandation, après une révision de la réglementation.
21 Arrêté royal du 15 juillet 1997 portant des mesures de consolidation des actifs ﬁ  nanciers des adminis-
22 Loi du 17 juillet 1975 relative à la comptabilité des entreprises.
23 Arrêté royal du 30 janvier 2001 portant exécution du code des sociétés.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   382 9370-06_RH_Boek163_04.indd   382 13-10-2006   13:57:51 13-10-2006   13:57:51  163e Boek van het Rekenhof 383Rekeningen instellingen van openbaar nut Kerncijfers en commentaar
Tenslotte heeft het Rekenhof erop gewezen dat de beschikbare gelden op zicht moe-
ten worden geplaatst op een rekening van de Schatkist bij het Bestuur der Post-cheques, en niet bij private bankinstellingen
21.
Vermogen van de Koninklijke Militaire School
Het Rekenhof heeft naar aanleiding van de controle van de rekeningen van het jaar 
2004 opgemerkt dat de raad van bestuur zijn reglement van orde nog niet heeft goedgekeurd en dat de overheid belast met de interne controle moet worden aange-
wezen. Voor de jaren 2004 en 2005 werd ten onrechte geen begroting opgesteld, en 
bijgevolg ook geen uitvoeringsrekening van de begroting. Ook de (economische) rekeningen van het jaar 2004 werden te laat opgesteld. Het Rekenhof heeft erop aangedrongen dat de toezichthoudende minister de regels zou bepalen voor het opstellen van het ontwerp van begroting en de rekeningen, met inachtneming van de regels van de boekhouding en de rekeningen van de ondernemingen, in casu de rele-vante bepalingen van de wet van 17 juli 1975
22 en Boek II van het koninklijk besluit 
van 30 januari 200123, inzonderheid wat betreft het opstellen van de jaarrekening en 
het vaststellen van waarderingsregels. Tenslotte heeft het Rekenhof bekritiseerd dat de beschikbare gelden op zicht waren geplaatst bij private bankinstellingen, in plaats van op een rekening van de Schatkist bij het Bestuur der Postcheques. 
Centrale Dienst voor Sociale en Culturele actie van het Ministerie van 
Tijdens zijn controle van de rekeningen 2004 van de CDSCA heeft het Rekenhof 
vastgesteld dat de instelling een gift ontvangen had van nagenoeg 1 miljoen euro van de Restauratie- en Hoteldienst van Defensie (RHDD), een staatsdienst met afzonderlijk beheer binnen het Ministerie van Landsverdediging. Het Rekenhof heeft de wettelijkheid hiervan in vraag gesteld. De RHDD heeft immers als doel de restau-
ratie en hotelactiviteiten van het Ministerie van Landsverdediging te organiseren. De 
minister van Landsverdediging reageerde met de mededeling dat de gift grondig zal worden onderzocht om de kwestie zonodig bij wet te regelen.
De CDSCA heeft naar aanleiding van de fusie met het vroegere Hulp- en Informatie-
bureau voor Gezinnen van Militairen van deze laatste in zijn rekeningen terugvorder-bare voorschotten overgenomen uit de jaren 1969, 1993 en 1994 voor een bedrag van 25 miljoen Belgische frank (620.000 euro). De instelling zal onderzoeken of deze voorschotten deﬁ  nitief kunnen worden verworven.
Tijdens de controle is vastgesteld dat niet-gerechtigden uitzonderlijk gebruik maken van de diensten van de CDSCA in het kader van de activiteit “vakanties” waarvoor de instelling volledige reizen inkoopt bij een commercieel reisagentschap. Er werd aanbevolen, in het licht van de geldende reglementering, te verduidelijken in welke gevallen en onder welke voorwaarden aan niet-gerechtigden diensten kunnen wor-den geleverd. De CDSCA antwoordde dat hij hieraan tegemoet zal komen na een herziening van de reglementering.
21 Koninklijk besluit van 15 juli 1997 houdende maatregelen tot consolidatie van de ﬁ  nanciële activa van 
22 Wet van 17 juli 1975 met betrekking tot de boekhouding van de ondernemingen.
23 Koninklijk besluit van 30 januari 2001 tot uitvoering van het Wetboek van Vennootschappen.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   383 9370-06_RH_Boek163_04.indd   383 13-10-2006   13:57:51 13-10-2006   13:57:51 384 163e Cahier de la Cour des comptesChiffres-clés et commentaires Comptes des organismes d’intérêt public
Le service d’audit interne, créé en 1999, n’est devenu opérationnel qu’en décem-
bre 2004 et possède une capacité d’audit limitée. En outre, ses contrôles ne sont ni réguliers ni systématiques. Le service dépend de l’administrateur général et dispose de peu d’autonomie. La Cour des comptes recommande de placer le service d’audit interne sous l’autorité hiérarchique du comité de gestion et de lui accorder davan-tage d’autonomie dans le choix et l’exécution de ses audits. Le ministre a demandé à l’OCASC de mettre en place un service d’audit interne de qualité et indépendant.
Section 18
Fonds d’amortissement des emprunts du logement social (FADELS) – Comptes 2004
L’accord conclu le 16 décembre 2003 entre le gouvernement fédéral, le gouverne-
ment ﬂ  amand, le gouvernement wallon et le gouvernement de la Région de Bruxel-
les-Capitale, relatif au règlement déﬁ  nitif des dettes du passé et des charges qui y 
sont liées en matière de logement social, n’a toujours pas été entériné à ce jour par la Région de Bruxelles-Capitale. Par conséquent, aucun des arrêtés royaux d’exécu-tion des articles 6 et 7 de cet accord n’a encore pu être adopté
24.
Selon le même accord, le FADELS devait être remboursé au 29 décembre 2003 des 
dettes qu’il avait gérées ou contractées jusqu’en ﬁ  n 2003 pour le compte des socié-
tés régionales de logement. Ce remboursement était censé tenir compte, en ce qui 
concerne la dette à court terme et la clef de répartition, de certains montants provi-soires à ajuster en juillet 2004. Dans les faits, l’ajustement en question a aussi inclus la correction d’une erreur matérielle portant sur un emprunt de 50 millions d’euros repris seulement pour 25 millions d’euros dans l’inventaire des dettes ﬁ  n 2003. La Région wallonne a accepté de supporter sa part de l’ajustement des montants provi-soires et de l’erreur matérielle précitée. Par contre, la Région de Bruxelles-Capitale n’a jamais réagi au courrier du FADELS datant du 2 juin 2004. Quant à la Région ﬂ  amande, elle a uniquement accepté de supporter sa part dans l’ajustement des montants provisoires. 
Le versement de 3.512.098.896,76 d’euros, effectué le 5 janvier 2004 au bénéﬁ  ce de 
la Trésorerie, en application de l’article 2, § 4, de l’accord du 16 décembre 2003, aurait dû être comptabilisé en dépenses budgétaires, conformément aux dispositions de l’article 2 de la loi du 16 mars 1954 et de l’article 2 de l’arrêté royal du 7 avril 1954. 
Fonds de participation (FP) – Comptes 2004
La présentation du compte d’exécution du budget devrait être adaptée. Il y aurait 
notamment lieu d’y faire apparaître, tant en recettes qu’en dépenses, les différences 
entre les prévisions et les imputations budgétaires, conformément à l’article 27 § 3, 5°, de l’arrêté royal du 7 avril 1954.
24 Suppression du FADELS et transfert à l’État de ses tâches, biens, droits et obligations (article 6 
de l’accord du 16 décembre 2003). Fin des mandats des administrateurs du Fonds nommés par les gouvernements des Régions et renouvellement du conseil d’administration appelé à rester en fonction jusqu’à la suppression du Fonds (article 7 de l’accord précité).
9370-06_RH_Boek163_04.indd   384 9370-06_RH_Boek163_04.indd   384 13-10-2006   13:57:51 13-10-2006   13:57:51  163e Boek van het Rekenhof 385Rekeningen instellingen van openbaar nut Kerncijfers en commentaar
De in 1999 opgerichte dienst voor interne audit werd pas in 2004 operationeel en 
beschikt slechts over een beperkte auditcapaciteit. Bovendien gebeuren zijn contro-les niet regelmatig noch systematisch. De dienst hangt af van de administrateur-generaal en geniet weinig autonomie. Het Rekenhof heeft aanbevolen de dienst hië-rarchisch onder het gezag van het beheerscomité te plaatsen en hem meer autonomie te geven bij de keuze en uitvoering van zijn onderzoeken. De minister heeft de CDSCA gevraagd werk te maken van de oprichting van een kwalitatieve en onafhan-kelijke dienst voor interne audit.
Sectie 18
Amortisatiefonds van de Leningen voor de Sociale Huisvesting (ALESH) – Rekeningen 2004
De overeenkomst van 16 december 2003 tussen de federale regering, de Vlaamse 
regering, de Waalse regering en de regering van het Brussels Hoofdstedelijk Gewest betreffende de deﬁ  nitieve regeling van de schulden van het verleden en de daaraan 
verbonden lasten inzake sociale huisvesting, werd nog steeds niet bekrachtigd door het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. Bijgevolg kon tot op heden geen enkel konink-lijk besluit worden genomen tot uitvoering van de artikelen 6 en 7 van de overeen-komst
24.
Volgens diezelfde overeenkomst moest het ALESH op 29 december 2003 worden 
terugbetaald voor de schulden die het tot eind 2003 beheerde of had aangegaan 
voor rekening van de gewestelijke huisvestingsmaatschappijen. Wat betreft de kor-tetermijnschuld en de verdeelsleutel zou voor die terugbetaling rekening gehouden worden met bepaalde voorlopige bedragen, aanpasbaar in juli 2004. In de praktijk werd bij die aanpassing ook een materiële vergissing rechtgezet in verband met een lening van 50 miljoen euro die voor slechts 25 miljoen euro was opgenomen in de inventaris van de schulden einde 2003. Het Waals Gewest stemde ermee in om zijn deel van de aanpassing van de voorlopige bedragen en de vermelde materiële vergis-sing te zijnen laste te nemen. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest heeft daarente-gen nooit gereageerd op het verzoek daartoe van het ALESH van 2 juni 2004. Het Vlaamse Gewest stemde er slechts mee in om zijn deel in de aanpassing van de 
voorlopige bedragen ten laste te nemen. 
De storting van 3.512.098.896,76 euro, verricht op 5 januari 2004 ten voordele van 
de Schatkist ingevolge artikel 2, § 4, van de overeenkomst van 16 december 2003, diende overeenkomstig artikel 2 van de wet van 16 maart 1954 en artikel 2 van het koninklijk besluit van 7 april 1954 te worden geboekt als een begrotingsuitgave. 
Participatiefonds (PF) – Rekeningen 2004
De voorstelling van de uitvoeringsrekening van de begroting dient aangepast te 
worden. Zo zouden de verschillen tussen de ramingen en de budgettaire aanrekenin-gen vermeld moeten worden, zowel bij de ontvangsten als bij de uitgaven, overeen-komstig van artikel 27, § 3, 5°, van het koninklijk besluit van 7 april 1954.
24 Artikel 6 van het akkoord van 16 december 2003 voorziet in de afschafﬁ  ng van het ALESH en overhe-
veling van de taken, goederen, rechten en verplichtingen naar de Staat. Artikel 7 voorziet in de beëin-diging van de mandaten van de bestuurders van het fonds die door de regeringen van de gewesten benoemd zijn en vernieuwing van de raad van bestuur die verzocht wordt om in functie te blijven tot het Fonds is afgeschaft.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   385 9370-06_RH_Boek163_04.indd   385 13-10-2006   13:57:51 13-10-2006   13:57:51 386 163e Cahier de la Cour des comptesChiffres-clés et commentaires Comptes des organismes d’intérêt public
Outre quelques erreurs d’imputation d’importance marginale (tant en comptabilité 
générale que budgétaire), il a été constaté, tout comme à l’issue des contrôles anté-rieurs, que le principe de l’imputation sur la base des droits acquis n’a pas toujours été respecté en 2004 en ce qui concerne les recettes budgétaires, et que, au cours du même exercice, plusieurs recettes et dépenses de même nature n’ont pas été enregistrées distinctement. Seul le solde des opérations a été comptabilisé. La Cour demande que des dispositions soient prises aﬁ  n d’éviter que de telles erreurs ne se 
répètent à l’avenir. 
Le compte des variations du patrimoine 2004 ne satisfait ni dans sa forme ni dans 
son contenu aux dispositions de l’article 29 de l’arrêté royal du 7 avril 1954.
Section 25
Fonds de construction d’institutions hospitalières et médico-sociales
Comme observé dans le Cahier précédent25, il existe encore un compte à vue ouvert 
au nom de cet organisme entretemps disparu26. Ce compte dormant est crédité à 
concurrence d’un montant de 18,1 millions d’euros, non productif d’intérêts. En outre, 
il est géré depuis le 1er avril 1998 par la Banque de la Poste en lieu et place de la 
Poste ﬁ  nancière (ex-CCP)27, ce qui a pour effet, d’une part, de priver le Trésor public 
de moyens de ﬁ  nancement quotidien de ses dépenses, et, d’autre part, de ne plus 
faire ﬁ  gurer depuis 1995 ces avoirs dans l’inventaire du patrimoine de l’État. Depuis 
quatre ans, la Cour réclame auprès des ministres des Finances, du Budget et de la Santé publique, ces derniers ayant repris les droits et obligations de l’ancien orga-nisme, une affectation déﬁ  nitive de cette somme importante
28.
Section 32
Institut belge de normalisation (IBN) – Comptes 2004
Des discordances ont été relevées entre les montants repris dans les tableaux 
d’amortissement et les montants correspondants portés au bilan. Une réconciliation 
entre les montants concernés s’impose. 
Le compte de résultats gagnerait à être plus détaillé, notamment en ce qui concerne 
le contenu des agrégats « dépenses d’exploitation » et « recettes d’exploitation » ; il devrait au moins reprendre les grandes catégories de dépenses et de recettes par nature (rémunérations, biens et services divers, …). 
Les terrains et bâtiments portés à l’actif du bilan pourraient utilement faire l’objet 
d’une réévaluation, de manière à ce que leur valeur comptable corresponde davan-tage à leur valeur réelle.
25 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 381.
26 Le Fonds a été dissous le 1er décembre 1992 en application de la loi relative à la suppression et à la 
restructuration d’organismes d’intérêt public et d’autres services de l’État.
27 En opposition avec l’arrêté royal du 15 juillet 1997 portant des mesures de consolidation des actifs 
ﬁ nanciers des administrations publiques.
28 Lettres du 30 octobre 2002, 4 juin 2003 et 5 mai 2004.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   386 9370-06_RH_Boek163_04.indd   386 13-10-2006   13:57:51 13-10-2006   13:57:51  163e Boek van het Rekenhof 387Rekeningen instellingen van openbaar nut Kerncijfers en commentaar
Naast enkele foutieve boekingen van beperkt belang (zowel in de algemene boek-
houding als in de begrotingscomptabiliteit), werd zoals in vroegere controles vastge-steld dat het principe van de boeking op basis van verworven rechten in 2004 niet altijd nageleefd werd op het vlak van de begrotingsontvangsten en dat er gedurende hetzelfde boekjaar een aantal gelijkaardige ontvangsten en uitgaven niet apart geboekt werden, maar slechts het saldo ervan. Het Rekenhof heeft gevraagd dat maatregelen zouden worden genomen om aan deze tekortkomingen een einde te stellen. 
De rekening van vermogenswijzigingen 2004 beantwoordt niet aan de voorschriften 
qua vorm en inhoud bepaald in artikel 29 van het koninklijk besluit van 7 april 1954.
Sectie 25
Fonds voor de Bouw van Ziekenhuizen en Medisch-sociale Inrichtingen
Zoals reeds opgemerkt in het vorige Boek25 bestaat er nog steeds een zichtrekening 
op naam van deze inmiddels afgeschafte instelling26. Op deze slapende rekening 
komt een credit voor van 18,1 miljoen euro, dat geen rente oplevert. Bovendien 
wordt de rekening sinds 1 april 1998 beheerd door de Bank van De Post in plaats van door de Financiële Post (de gewezen PCR)
27, waardoor de Schatkist niet kon 
beschikken over bedoelde middelen voor de dagelijkse ﬁ  nanciering van haar uitgaven 
en de tegoeden op de rekening sinds 1995 niet meer voorkomen in de Inventaris van het Vermogen van de Staat. Het Rekenhof dringt er bij de ministers van Financiën, Begroting en Volksgezondheid – die de rechten en verplichtingen van de vroegere instelling hebben overgenomen – reeds vier jaar op aan dat ze een deﬁ  nitieve bestem-
ming zouden geven aan dit aanzienlijke bedrag
28.
Sectie 32
Belgisch Instituut voor Normalisatie (BIN) – Rekeningen 2004
Er werden tegenstrijdigheden vastgesteld tussen de bedragen in de aﬂ  ossingstabel-
len en die opgenomen in de balans van de instelling. Beide bedragen moeten met 
elkaar in overeenstemming gebracht worden.
Een meer gedetailleerde resultatenrekening is wenselijk, vooral wat betreft de inhoud 
van de posten “bedrijfsuitgaven“ en “bedrijfsopbrengsten”, en zou ook minstens de grote categorieën van uitgaven en ontvangsten moeten vermelden (bezoldigingen, goederen en diverse diensten, …). 
De terreinen en gebouwen ingeschreven op de actiefzijde van de balans zouden 
geherwaardeerd moeten worden om hun boekhoudkundige waarde beter te laten overeenstemmen met hun reële waarde.
25 162e Boek van het Rekenhof, volume I, p. 380.
26 Het Fonds werd afgeschaft op 1 december 1992 met toepassing van de op 13 maart 1991 gecoördi-
neerde wet betreffende de afschafﬁ  ng of de herstructurering van instellingen van openbaar nut en andere overheidsdiensten.
27 Dit is in strijd met het koninklijk besluit van 15 juli 1997 houdende maatregelen tot consolidatie van de 
28 Brieven van 30 oktober 2002, 4 juni 2003 en 5 mei 2004.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   387 9370-06_RH_Boek163_04.indd   387 13-10-2006   13:57:51 13-10-2006   13:57:51 388 163e Cahier de la Cour des comptesChiffres-clés et commentaires Comptes des organismes d’intérêt public
Les mouvements relatifs au stock de normes belges sont comptabilisés par l’IBN 
comme s’il s’agissait de dépenses d’investissement, ce qui ne correspond pas à la nature réelle des opérations en cause. 
Le compte des variations du patrimoine ne satisfait ni dans sa forme ni dans son 
contenu aux dispositions de l’article 29 de l’arrêté royal du 7 avril 1954.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   388 9370-06_RH_Boek163_04.indd   388 13-10-2006   13:57:52 13-10-2006   13:57:52  163e Boek van het Rekenhof 389Rekeningen instellingen van openbaar nut Kerncijfers en commentaar
De verrichtingen inzake de voorraden Belgische normen worden door het BIN geboekt 
alsof het om investeringsuitgaven zou gaan, wat ingaat tegen de werkelijke aard van die verrichtingen. 
De rekening van de vermogenswijzigingen beantwoordt niet aan de voorschriften qua 
vorm en inhoud bepaald in artikel 29 van het koninklijk besluit van 7 april 1954.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   389 9370-06_RH_Boek163_04.indd   389 13-10-2006   13:57:52 13-10-2006   13:57:52 390 163e Cahier de la Cour des comptesAnalyses spéciﬁ  ques Comptes des organismes d’intérêt public
Chapitre 3 
/L50776  INSTITUT  DES VÉTÉRANS  – INSTITUT  NATIONAL  DES 
INVALIDES  DE GUERRE , ANCIENS  COMBATTANTS  ET 
VICTIMES  DE GUERRE  – A UDIT DU SYSTÈME  
DE CONTRÔLE  INTERNE  DE CERTAINS  PROCESSUS  
CRUCIAUX  
L’Institut des vétérans est l’organisme d’intérêt public qui accorde une assistance 
tant matérielle que morale aux invalides de guerre, anciens combattants et victimes de guerre.
La Cour des comptes a examiné le système de contrôle interne des processus 
« soins de santé » et « cycle du personnel » mis en place à l’Institut. Il ressort de l’audit qu’au niveau des procédures et de l’organisation, il existe au sein de l’Institut des garanties sufﬁ  santes pour permettre de maîtriser de manière satisfaisante, sur le plan juridique, ﬁ  nancier et comptable, les risques inhérents aux processus exami-nés. Le système de contrôle interne garantit donc à sufﬁ  sance la production de rapports ﬁ  nanciers corrects, précis et établis en temps voulu.
Néanmoins, l’audit a fait apparaître quelques faiblesses qui appellent des mesures 
correctrices. En ce qui concerne le processus soins de santé, il a notamment été constaté que les plaintes ne font pas sufﬁ  samment l’objet d’un suivi, que les mon-tants remboursés sont parfois erronés et qu’il n’existe pas de système de monito-ring concernant la consommation de médicaments des ayants droit. Quant au pro-cessus cycle du personnel, le service du personnel connaît un manque d’effectifs, les compétences au sein de ce service ne sont pas sufﬁ  samment délimitées, le règlement de travail fait défaut et le principe de recrutement statutaire n’a pas été respecté à plusieurs reprises. 
En outre, l’appréciation globale ne change rien au fait que la Cour des comptes n’a 
pu déclarer les comptes contrôlés jusqu’à l’exercice 2002 et que le réviseur d’en-treprises n’a pas été en mesure d’apprécier si les comptes donnaient une image ﬁ  dèle du patrimoine, de la situation ﬁ  nancière et des résultats de l’Institut. 
1.1  Institut des vétérans – Institut national des invalides de guerre, 
anciens combattants et victimes de guerre
L’Institut est un organisme ressortissant à l’application de la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public. En qualité d’organisme de catégorie B de la loi précitée, il fonctionne sous la tutelle du ministre de la Défense. Son activité principale consiste à accorder une assistance tant matérielle que morale à plus de 165.000 bénéﬁ  ciaires (sans compter les 40.000 vétérans).
9370-06_RH_Boek163_04.indd   390 9370-06_RH_Boek163_04.indd   390 13-10-2006   13:57:52 13-10-2006   13:57:52  163e Boek van het Rekenhof 391Rekeningen instellingen van openbaar nut Bijzondere onderzoeken
Bijzondere onderzoeken
/L50776  INSTITUUT  DER VETERANEN  – N ATIONAAL  INSTITUUT  
VOOR  OORLOGSINVALIDEN , OUD-STRIJDERS  EN 
OORLOGSSLACHTOFFERS  – O NDERZOEK  VAN 
HET INTERNECONTROLESYSTEEM  VAN ENKELE  
CRUCIALE  PROCESSEN
Het Instituut der Veteranen is de openbare instelling die materiële en morele bij-
stand verleent aan oorlogsinvaliden, oud-strijders en oorlogsslachtoffers.
Het Rekenhof heeft het internecontrolesysteem van de processen “gezondheids-
zorgen” en “personeelscyclus” binnen het Instituut onderzocht. Uit het onderzoek is 
gebleken dat er voldoende procedurele en organisatorische waarborgen zijn om de risico’s inherent aan de onderzochte processen op juridisch, ﬁ  nancieel en boek-houdkundig vlak te beheersen. Het internecontrolesysteem voor deze processen biedt dus de nodige waarborgen voor een correcte, accurate en tijdige ﬁ  nanciële rapportering.
Toch werden ook een aantal tekortkomingen aan het licht gebracht die een bijstu-
ring vragen. Zo is er bij het proces gezondheidszorgen onder andere geen toerei-kende opvolging van de klachten, worden soms verkeerde bedragen terugbetaald en is er geen monitoringsysteem voor het geneesmiddelengebruik van de gerech-tigden. Wat het proces personeelscyclus betreft, is de personeelsdienst onderbe-mand, zijn de bevoegdheden binnen die dienst onvoldoende afgebakend, is er geen arbeidsreglement en wordt het principe van de statutaire aanwerving herhaaldelijk met de voeten getreden.
Voorts doet de globale beoordeling geen afbreuk aan het feit dat het Rekenhof de 
rekeningen tot en met 2002 niet gecontroleerd kon verklaren en dat de bedrijfs-revisor voor deze jaren geen oordeel geven kon over het getrouw beeld van het vermogen, de ﬁ  nanciële situatie en de resultaten van het Instituut.
1.1  Instituut der Veteranen – Nationaal Instituut voor Oorlogsinvali-
den, Oud-Strijders en Oorlogsslachtoffers
Het Instituut is een instelling die onder de toepassing valt van de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van openbaar nut. Als instelling van categorie B van voornoemde wet werkt het onder het toezicht van de minister van Landsverdediging. Zijn hoofdactiviteit bestaat uit het verlenen van materiële en morele bijstand aan meer dan 165.000 gerechtigden (exclusief 40.000 veteranen).
9370-06_RH_Boek163_04.indd   391 9370-06_RH_Boek163_04.indd   391 13-10-2006   13:57:52 13-10-2006   13:57:52 392 163e Cahier de la Cour des comptesAnalyses spéciﬁ  ques Comptes des organismes d’intérêt public
1.2 Processus soins de santé et cycle du personnel
Les processus soins de santé et cycle du personnel portent sur les principales acti-
vités de l’Institut, respectivement, les activités opérationnelles et les activités d’ap-pui. 
Le processus soins de santé génère le remboursement, aux bénéﬁ  ciaires, de soins 
médicaux, pharmaceutiques et de prothèses. Avec 129.618 transactions, il représen-
tait en 2005, 61 % des dépenses totales de l’Institut (soit 51,8 millions d’euros sur un total de 85,1 millions d’euros). 
Le cycle du personnel comprend l’organisation du principal élément de fonctionne-
ment de l’organisme, à savoir, le personnel, qui comptait, à la ﬁ  n 2005, 336 unités 
(dont 156 employés dans les maisons de repos). Les frais de personnel représen-taient, en 2005, 9 % du montant total des dépenses, soit les frais de fonctionnement les plus importants de l’Institut (7,2 millions d’euros sur un montant total de 85,1 mil-lions d’euros).
La Cour des comptes a examiné le système de contrôle interne des processus soins de santé et cycle du personnel.
L’audit avait pour but d’inventorier les points forts et les faiblesses des systèmes de 
contrôle interne et de remédier à d’éventuelles lacunes au moyen de recommanda-tions concrètes. 
De manière générale, il avait pour objectif d’apporter une réponse aux questions 
1. Les contrôles-clés intégrés au processus opérationnel soins de santé et au 
processus d’appui du cycle du personnel sont-ils en nombre sufﬁ  sant ?
2. Ces contrôles-clés sont-ils également effectifs du point de vue de l’autorisa-
tion, de la ponctualité, de l’exhaustivité, de l’exactitude, de l’existence, de 
l’évaluation et de la classiﬁ  cation des opérations sous-jacentes ?
3. Dans quelle mesure est-il possible de se fonder sur le processus de contrôle 
interne pour la planiﬁ  cation et l’exécution du contrôle ﬁ  nancier de la ﬁ  abilité 
des comptes ?
L’audit n’avait donc pas pour but de mettre au jour des dysfonctionnements indivi-duels, des illégalités ou des comptabilisations erronées, mais tendait surtout à for-muler une appréciation sur la présence, au niveau des procédures et de l’organisa-tion, des conditions permettant de maîtriser les risques (de contrôle) liés à ces processus. 
1.4 Méthodologie
L’analyse approfondie des processus s’est déroulée comme suit :
1. Description du système : les procédures ont été examinées à l’aide de la docu-
mentation (ordres de service, organigrammes, manuels, réglementation…), 
complétée par des entretiens.
2. Analyse théorique des points forts et des faiblesses : les points forts et les 
faiblesses du processus de contrôle interne ont été mis en évidence, en tenant 
compte des différents objectifs de contrôle : autorisation, régularité, ponctua-
lité, exhaustivité, exactitude, existence, évaluation, classiﬁ  cation.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   392 9370-06_RH_Boek163_04.indd   392 13-10-2006   13:57:52 13-10-2006   13:57:52  163e Boek van het Rekenhof 393Rekeningen instellingen van openbaar nut Bijzondere onderzoeken
1.2 Processen gezondheidszorgen en personeelscyclus
De processen gezondheidszorgen en personeelscyclus zijn de belangrijkste operatio-
nele, respectievelijk ondersteunende activiteiten binnen het Instituut. 
Het proces gezondheidszorgen zorgt voor de terugbetaling aan de gerechtigden van 
uitgaven voor medische en farmaceutische verzorging en van prothesen, en verte-genwoordigde met 129.618 transacties in 2005 61 % van de totale uitgaven van het Instituut (of 51,8 miljoen euro op 85,1 miljoen euro). 
De personeelscyclus omvat de organisatie van het belangrijkste werkingsmiddel 
van de instelling: het personeel dat eind 2005 uit 336 personeelsleden bestond (waarvan 156 tewerkgesteld in de rusthuizen). De personeelskosten betekenden in 2005 met een aandeel van 9 % van de totale uitgaven de zwaarste werkingskost van het Instituut (of 7,2 miljoen euro op 85,1 miljoen euro).
1.3 Onderzoek van het Rekenhof
Het Rekenhof heeft een onderzoek uitgevoerd naar de internecontrolesystemen bij de processen gezondheidszorgen en personeelscyclus .
Bedoeling was om de sterke en zwakke punten in de internecontrolesystemen in kaart te brengen en eventuele tekortkomingen te verhelpen aan de hand van con-crete aanbevelingen. 
Het onderzoek wilde, in algemene zin, een antwoord geven op de volgende vragen: 
1. Zijn er voldoende sleutelcontroles ingebouwd in het operationeel proces 
gezondheidszorgen en in het ondersteunende proces van de personeelscyclus?
2. Zijn deze sleutelcontroles ook doeltreffend op het vlak van de autorisatie, de 
tijdigheid, de volledigheid, de juistheid, het bestaan, de waardering en de 
rubricering van de onderliggende verrichtingen?
3. In welke mate kan er op het internecontroleproces worden gesteund voor de 
planning en uitvoering van de ﬁ  nanciële controles in verband met de getrouwheid 
van de rekeningen?
Het onderzoek had dus niet zozeer tot doel individuele disfuncties, onwettelijkheden of verkeerde boekingen aan het licht te brengen, dan wel na te gaan in welke mate procedureel en organisatorisch de voorwaarden aanwezig zijn om de (controle-)risi-co’s verbonden aan beide processen te kunnen beheersen.
1.4 Onderzoeksmethode
De doorlichting van de processen verliep als volgt:
1. Systeembeschrijving: de procedures werden aan de hand van documentatie 
(dienstorders, organigram, handleidingen, regelgeving...) in kaart gebracht en 
aangevuld met interviews.
2. Theoretische sterkte-zwakteanalyse: de sterke en zwakke punten van het 
internecontroleproces werden blootgelegd, rekening houdend met de verschil-
lende controledoelstellingen: autorisatie, rechtmatigheid, tijdigheid, volledig-
heid, juistheid, bestaan, waardering en rubricering.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   393 9370-06_RH_Boek163_04.indd   393 13-10-2006   13:57:52 13-10-2006   13:57:52 394 163e Cahier de la Cour des comptesAnalyses spéciﬁ  ques Comptes des organismes d’intérêt public
3. Sondages de conformité : des sondages de conformité ont été effectués aﬁ  n 
de vériﬁ  er si les procédures sont exécutées de manière cohérente.
L’appréciation initiale du système de contrôle interne et la conﬁ  rmation ou la rectiﬁ  -
cation de cette appréciation sur la base des résultats des sondages de conformité 
ont débouché sur une appréciation globale de la ﬁ  abilité du système de contrôle interne examiné. En outre, au niveau des différents processus et des sous-proces-sus, plusieurs lacunes et une certaine inefﬁ  cacité ont été constatées, qui ont, dans 
chaque cas, donné lieu à la formulation d’une recommandation.
Les résultats de l’audit ont été transmis le 28 juin 2006, de manière formelle, à l’ad-ministration de l’Institut. Celle-ci a répondu, par lettre du 18 juillet 2006, que des mesures seraient prises pour remédier à bon nombre des lacunes constatées. 
Par lettre du 3 août 2006, le rapport a été transmis au ministre de la Défense natio-
nale. La Cour des comptes n’a pas reçu de réponse à ce jour.
2 Liaison avec les contrôles annuels des comptes
La Cour des comptes a souligné explicitement que les résultats et conclusions du 
rapport ne modiﬁ  ent en rien les constatations formulées les années précédentes
1 à 
l’occasion du contrôle des comptes annuels. 
Elle rappelle qu’en ce qui concerne les comptes annuels clôturés jusqu’à l’exercice 
2002, le réviseur d’entreprises n’a pas été en mesure de se prononcer sur le fait de savoir si les comptes donnaient une image ﬁ  dèle du patrimoine, de la situation ﬁ  nan-
cière et des résultats de l’Institut. De même, la Cour n’a pas déclaré contrôlés les comptes jusqu’à l’exercice 2002.
Ceci était principalement dû à : 
l’absence d’un inventaire complet, ne permettant pas de juger de l’exhausti-
vité du patrimoine de l’Institut ;
un défaut d’élimination de certaines opérations d’ordre interne (les relations 
« intra-institut ») au niveau du bilan ;
l’extrême difﬁ  culté rencontrée pour expliquer les modiﬁ  cations du patrimoine 
propre et pour ﬁ  xer le bilan d’ouverture de celui-ci.
Autrement dit, il s’agit de constatations au niveau du bilan qui, en tant que telles, 
n’entrent pas dans le cadre des cycles des soins de santé et du personnel soumis à l’audit. Le fait que les comptes clôturés jusqu’à 2002 n’ont pas pu être contrôlés ne change rien à l’appréciation globale de ces processus. 
3.1 Appréciation générale
Au niveau des procédures et de l’organisation, il existe au sein de l’Institut des 
garanties sufﬁ  santes pour permettre au management de maîtriser de manière satis-
faisante, sur le plan juridique, ﬁ  nancier et comptable, les risques inhérents au pro-
cessus soins de santé et au processus d’appui du cycle du personnel. •
•
•
1 Voir 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, Titre V, p. 377-379.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   394 9370-06_RH_Boek163_04.indd   394 13-10-2006   13:57:52 13-10-2006   13:57:52  163e Boek van het Rekenhof 395Rekeningen instellingen van openbaar nut Bijzondere onderzoeken
1 Zie 162e Boek van het Rekenhof, Volume I, Titel V, p. 376-378.3. Transactietesten: om na te gaan of de procedures wel consequent worden 
uitgevoerd, werden transactietests verricht.
De initiële beoordeling van het internecontrolesysteem en de bevestiging of bijstel-
ling van dit oordeel op basis van de resultaten van de transactietesten, hebben geleid tot een globale beoordeling van de betrouwbaarheid van het onderzochte internecon-trolesysteem. Bovendien zijn op het niveau van de verschillende processen en deel-processen een aantal tekortkomingen en inefﬁ  ciënties vastgesteld waarvoor telkens 
een aanbeveling is geformuleerd.
1.5 Tegensprekelijke procedure
De onderzoeksresultaten werden op 28 juni 2006 formeel aan de administratie van het Instituut voorgelegd. Het reageerde met brief van 18 juli 2006 dat er maatrege-len zullen worden genomen om tal van vastgestelde tekortkomingen te verhelpen. 
Het verslag werd met brief van 3 augustus 2006 aan de minister van Landsverdedi-
ging voorgelegd. Het Rekenhof heeft tot op heden geen antwoord ontvangen. 
2 Verband met de jaarlijkse rekeningencontroles
Het Rekenhof heeft er uitdrukkelijk op gewezen dat de bevindingen en conclusies 
van dit onderzoek geen afbreuk doen aan de vaststellingen die het de voorbije jaren heeft geformuleerd
1 naar aanleiding van de controle van de jaarrekening. 
Het merkt op dat, voor de jaarrekeningen afgesloten tot en met boekjaar 2002, de 
bedrijfsrevisor geen oordeel kon geven over het getrouw beeld van het vermogen, de 
ﬁ nanciële situatie en de resultaten van het Instituut. Ook het Rekenhof kon de reke-
ningen tot en met boekjaar 2002 niet gecontroleerd verklaren.
Dit kwam voornamelijk doordat:
een volledige inventaris ontbrak waardoor de exhaustiviteit van het patrimo-
nium van het Instituut niet kon worden beoordeeld;
sommige interne verrichtingen (tussen verschillende diensten van het Instituut) niet tegenover elkaar worden weggeboekt in de balans;
het extreem moeilijk was de wijzigingen van het eigen vermogen te verklaren en de openingsbalans van het eigen vermogen vast te leggen.
Het gaat hier dus om vaststellingen op balansniveau die als zodanig buiten de geau-diteerde processen gezondheidszorgen en personeelscyclus vallen. Dat de rekenin-gen tot en met 2002 niet konden worden gecontroleerd, doet dus geen afbreuk aan de globale beoordeling van deze processen. 
3 Resultaten van het onderzoek
3.1 Algemene beoordeling
Procedureel en organisatorisch zijn er binnen het Instituut voldoende waarborgen 
aanwezig die het management in staat stellen de risico’s inherent aan het proces gezondheidszorgen en het ondersteunende proces personeelscyclus op juridisch, ﬁ nancieel en boekhoudkundig vlak in voldoende mate te beheersen.•
•
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   395 9370-06_RH_Boek163_04.indd   395 13-10-2006   13:57:52 13-10-2006   13:57:52 396 163e Cahier de la Cour des comptesAnalyses spéciﬁ  ques Comptes des organismes d’intérêt public
Les processus examinés comportent sufﬁ  samment de contrôles-clés, qui se sont 
effectivement révélés efﬁ  caces sur les points suivants : autorisation, régularité, ponc-
tualité, exhaustivité, exactitude, existence, évaluation et classiﬁ  cation des opérations 
sous-jacentes. 
Il en résulte également qu’en ce qui concerne les processus examinés, le système de 
contrôle interne garantit à sufﬁ  sance la production de rapports ﬁ  nanciers corrects, 
précis et établis en temps voulu.
3.2 Constatations spéciﬁ  ques relatives au processus soins de santé
L’organisation interne du département Soins de santé est adaptée à la nature et aux spéciﬁ  cités de ce département. Il existe un organigramme et les compétences, ainsi 
que les délégations de responsabilités, ont été ﬁ  xées. Le département dispose d’une 
description détaillée des procédures de calcul du montant à rembourser. La sépara-tion des fonctions est sufﬁ  sante pour garantir l’authenticité et l’exactitude des opé-
rations ; les contrôles arithmétiques et comptables sont satisfaisants et les approba-tions requises ainsi que la supervision exercée par le management sont sufﬁ  sants. En 
outre, les logiciels développés au sein du département Soins de santé présentent des garanties sufﬁ  santes quant à l’enregistrement et au calcul des remboursements 
de soins médicaux. 
Néanmoins, l’audit du processus soins de santé a fait apparaître des faiblesses du 
système qui appellent des mesures correctrices, à savoir :
absence de formations générales ou spéciﬁ  ques du personnel ;
absence d’enregistrement organisé des demandes de paiements entrantes ;
absence d’explication, à l’intention des bénéﬁ  ciaires, du calcul des montants 
remboursés ;
manque de suivi du nombre et de la nature des plaintes ;
absence de séparation de fonctions entre la personne qui introduit dans le 
système l’autorisation requise du médecin-conseil et celle qui calcule le rem-boursement ;
manque d’exhaustivité des dossiers personnels des bénéﬁ  ciaires, tant pour ce 
qui est de la justiﬁ  cation du statut que de la tenue à jour de données actuelles ;
remboursement de montants erronés dû au calcul manuel du montant à rem-bourser ;
risque de double paiement de tickets modérateurs dû à l’insufﬁ  sance des 
informations concernant les bénéﬁ  ciaires du maximum à facturer ;
déduction effectuée par l’Institut de l’intervention de l’assurance individuelle, alors que l’article 4 de l’arrêté royal du 23 décembre 2002 ne permet pas à l’Institut de tenir compte de ces indemnisations ;
non-respect de la délégation de compétences prescrites en matière d’appro-
bation des dossiers de paiement individuels ;
absence d’information en temps réel sur les dépenses soins de santé : infor-
mation disponible uniquement sur une base mensuelle ;
lenteur du traitement des paiements « reçus en retour » ;
absence d’une analyse de risque pour déterminer les contrôles à effectuer par 
le service d’inspection ;
absence de rapports au sujet des contrôles effectués par le service d’inspection ;
absence d’un système de monitoring concernant la consommation de médica-ments des ayants droit de l’Institut. •
••
•
•
•
•
•
•
•
••
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   396 9370-06_RH_Boek163_04.indd   396 13-10-2006   13:57:52 13-10-2006   13:57:52  163e Boek van het Rekenhof 397Rekeningen instellingen van openbaar nut Bijzondere onderzoeken
In de onderzochte processen zijn voldoende sleutelcontroles ingebouwd die vanuit 
het oogpunt van de autorisatie, de rechtmatigheid, de tijdigheid, de volledigheid, de juistheid, het bestaan, de waardering en de rubricering van de onderliggende ver-richtingen doeltreffend zijn gebleken. 
Dit impliceert eveneens dat het internecontrolesysteem bij de onderzochte proces-
sen voldoende waarborgen biedt voor een correcte, accurate en tijdige ﬁ  nanciële rapportering.
3.2 Speciﬁ  eke vaststellingen voor het proces gezondsheidszorgen
De interne organisatie van het departement Gezondheidszorgen is aangepast aan de aard en de speciﬁ  citeiten van het departement. Er bestaat een organigram en de bevoegdheden en delegatie van verantwoordelijkheden zijn vastgelegd. Voor de berekening van het terug te betalen bedrag bestaat er binnen het departement een gedetailleerde procedurebeschrijving. Er is voldoende scheiding van functies om de echtheid en de accuraatheid van de verrichtingen te verzekeren, de rekenkundige en boekhoudkundige controles zijn afdoend en de benodigde goedkeuringen en supervi-sie door het management zijn toereikend. Bovendien werd binnen het departement Gezondheidszorgen onder andere software ontwikkeld die voldoende garanties biedt voor de registratie en berekening van de terugbetalingen van medische zorgen. 
Niettemin heeft het onderzoek met betrekking tot het proces gezondheidszorgen 
zwakheden van het systeem aan het licht gebracht die een bijsturing vragen:
gebrek aan algemene of speciﬁ  eke opleidingen van het personeel;
geen georganiseerde registratie van de binnenkomende betalingsaanvragen;
geen toelichting voor de gerechtigden inzake de berekening van terugbetaalde 
bedragen;
geen opvolging van het aantal en de aard van de klachten;
geen functiescheiding tussen de persoon die de vereiste goedkeuring van de 
adviserend geneesheer in het systeem ingeeft en de persoon die de terug-betaling berekent;
onvolledige persoonlijke dossiers van de gerechtigden, zowel wat de verant-
woording van het statuut als de actualiteit van de gegevens betreft;
terugbetaling van verkeerde bedragen als gevolg van de manuele berekening;
risico op dubbele terugbetaling van remgelden door onvoldoende informatie 
over de rechthebbenden van de maximumfactuur;
verrekening door het Instituut van de tussenkomst van de individuele verzeke-
ring terwijl artikel 4 van het koninklijk besluit van 23 december 2002 impliceert dat het Instituut met deze vergoedingen geen rekening mag houden;
niet-naleving van de voorgeschreven delegatie van bevoegdheden voor de 
goedkeuring van individuele betalingsdossiers;
geen real time -informatie over de uitgaven gezondheidszorg beschikbaar: 
enkel op maandbasis;
te trage verwerking van de terugkerende betalingen;
gebrek aan een risicoanalyse voor het bepalen van de uit te voeren controles 
door de inspectiedienst;
geen rapportering over de uitgevoerde controles door de inspectiedienst;
afwezigheid van een monitoringsysteem met betrekking tot het geneesmid-
delenverbruik van de gerechtigden van het Instituut.•
••
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   397 9370-06_RH_Boek163_04.indd   397 13-10-2006   13:57:53 13-10-2006   13:57:53 398 163e Cahier de la Cour des comptesAnalyses spéciﬁ  ques Comptes des organismes d’intérêt public
3.3 Constatations spéciﬁ  ques relatives au cycle du personnel
La production du service du personnel satisfait, elle aussi, aux critères de ﬁ  abilité et 
de régularité. 
Même s’il ne fait pas de doute que ce service devrait être renforcé du point de vue 
qualitatif, tant les procédures internes (enregistrement du temps automatique, suivi des relevés de modiﬁ  cations, organisation d’un entretien supplémentaire lors du recrutement,…) que les éléments du contrôle interne existants (interventions de l’Inspection des ﬁ  nances et du Service central des dépenses ﬁ  xes (SCDF), consulta-
tion des organisations syndicales,…) offrent des garanties sufﬁ  santes pour assurer 
le respect des règles relatives au recrutement, à la durée du travail, à l’évaluation et au calcul des rémunérations, ainsi qu’en vue d’un enregistrement correct et ponctuel des charges de traitement. 
De même, dans le processus relatif au cycle du personnel, les anomalies suivantes 
ont été constatées, auxquelles il peut être remédié :
manque d’effectifs au service du personnel ;
manque de transparence dans la délimitation des compétences et des respon-
sabilités au sein du service du personnel ;
non-application du nouvel organigramme qui regroupe l’ensemble de la fonc-
tion GRH en une structure unique ;
non-mention des membres du personnel contractuels dans le plan de personnel ;
absence de répartition du plan de personnel en services centraux et services décentralisés, conforme à la législation sur l’emploi des langues ;
violations répétées du principe de recrutement statutaire ;
non-exigence d’un certiﬁ  cat de bonne vie et mœurs lors du recrutement du 
personnel contractuel ;
retard de signature des arrêtés de stage et des arrêtés de nomination par le 
ministre de tutelle ;
application peu cohérente d’un ordre de service relatif à l’organisation du 
temps de travail et aux absences, qui n’a, en outre, pas été rendu applicable à tous les services de l’Institut ;
absence de règlement de travail ;
défaut de communication, aux services de santé administratifs, des congés de 
maladie d’un jour ;
suivi insufﬁ  sant des « relevés de modiﬁ  cations » transmis au SCDF ;
manque de transparence dans l’imputation comptable de certaines catégories 
de dépenses de personnel ;
absence de toute évaluation.•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   398 9370-06_RH_Boek163_04.indd   398 13-10-2006   13:57:53 13-10-2006   13:57:53  163e Boek van het Rekenhof 399Rekeningen instellingen van openbaar nut Bijzondere onderzoeken
3.3 Speciﬁ  eke vaststellingen voor het proces personeelscyclus
De output van de personeelsdienst beantwoordt eveneens in afdoende mate aan de 
betrouwbaarheidsvereisten en de rechtmatigheidscriteria. 
Hoewel deze dienst kwalitatief sterker zou moeten worden onderbouwd, bieden 
zowel de interne procedures (automatische tijdsregistraties, opvolging van de opga-ven der wijzigingen, organisatie van een bijkomend interview bij de aanwerving,…) als de bestaande externe controle-elementen (tussenkomst van de Inspecteur van Financiën en de Centrale Dienst der Vaste Uitgaven (CDVU), raadpleging van de vakorganisaties,…) voldoende zekerheid voor de naleving van de regels inzake wer-ving, arbeidsduur, evaluatie en loonberekening, alsook voor een correcte en tijdige boeking van de weddelasten.
Wat het proces personeelscyclus betreft, werden er echter ook anomalieën vastge-
steld die kunnen worden verholpen:
onderbezetting van de personeelsdienst;
weinig doorzichtige afbakening van bevoegdheden en verantwoordelijkheden 
binnen de personeelsdienst;
niet-toepassing van het nieuwe organigram, waarin het gehele humanresour-
cesmanagement in één structuur is ondergebracht;
niet-opname van de contractuele personeelsleden in het personeelsplan;het personeelsplan is niet ingedeeld in decentrale en centrale diensten, zoals 
bedoeld in de taalwetgeving;
herhaalde schendingen van het statutaire wervingsbeginsel;
geen indiening vereist van een bewijs van goed zedelijk gedrag bij de aanwer-
ving van contractuele personeelsleden;
laattijdige ondertekening van de stage-en benoemingsbesluiten door de toe-
zichthoudende minister;
bestaan van een dienstorder inzake de organisatie van de werktijden en afwe-
zigheden dat niet op alle diensten van het Instituut van toepassing is en boven-dien niet consequent wordt toegepast;
afwezigheid van een arbeidsreglement;
niet-mededeling van de ziekteverloven van één dag aan de administratieve 
gezondheidsdiensten;
onvoldoende opvolging van de aan de CDVU doorgestuurde “opgaven der 
wijzigingen”;
weinig transparante boekhoudkundige aanrekening van bepaalde categorieën 
van personeelsuitgaven;
afwezigheid van enige evaluatie.•
•
••
•
•
•
••
•
•
•••
9370-06_RH_Boek163_04.indd   399 9370-06_RH_Boek163_04.indd   399 13-10-2006   13:57:53 13-10-2006   13:57:53 400 163e Cahier de la Cour des comptesAnalyses spéciﬁ  ques Comptes des organismes d’intérêt public
/L50776  AGENCE  FÉDÉRALE  POUR L’ACCUEIL  DES 
DEMANDEURS  D’ASILE – ORGANISATION  COMPTABLE  
ET DU SYSTÈME  DE CONTRÔLE  INTERNE  DES DÉPENSES  
DE FONCTIONNEMENT  DES CENTRES  D’ACCUEIL  
EN RÉGIE  ET DES PAIEMENTS  AUX PARTENAIRES  
D’ACCUEIL
FEDASIL est l’organisme d’intérêt public en charge de l’accueil des demandeurs 
d’asile et de la coordination du retour volontaire. 
La Cour des comptes a examiné son organisation comptable et administrative et en 
particulier le système de contrôle interne des dépenses de fonctionnement des cen-tres d’accueil en régie et des paiements aux partenaires d’accueil. Ces activités sont essentielles au bon fonctionnement de l’Agence. 
L’audit a révélé que l’organisation comptable et le système de contrôle interne pré-
sentent des lacunes qui ne semblent pas garantir dans tous les cas l’établissement de rapports ﬁ  nanciers corrects, précis et ponctuels. Ainsi, l’Agence ne dispose pas d’un système de sauvegarde adéquat et un relevé précis et complet des processus et procédures fait défaut. Les centres locaux transmettent en général leurs données de caisses à l’administration centrale trop tardivement et ne justiﬁ  ent pas toujours de façon correcte l’utilisation de leurs ressources ﬁ  nancières. L’audit interne est inexistant. L’Agence ne dispose pas d’un plan comptable approuvé par le ministre des Finances. Elle applique une comptabilité fondée sur des principes économiques et ne tient pas sufﬁ  samment compte des exigences de la comptabilité budgétaire. En contradiction avec le système de la gestion, les dépenses sont imputées sur la base du bon de livraison et non sur la base de la facture. De plus, les procédures d’achats sont perfectibles. 
L’introduction d’un nouveau progiciel comptable devrait apporter un progrès subs-
tantiel à l’avenir. La Cour des comptes a formulé une série de propositions pour remédier aux lacunes constatées. 
1.1  Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs d’asile 
(FEDASIL)
L’Agence a été créée par l’article 60 de la loi-programme du 19 juillet 2001 en tant qu’organisme ressortissant à la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public. Cet organisme de catégorie A, comme le qualiﬁ  e la loi 
précitée, fonctionne sous l’autorité hiérarchique du ministre de l’Intégration sociale. Son activité principale consiste dans l’organisation et la gestion des différentes modalités d’accueil des demandeurs d’asile, ainsi que dans la coordination du retour volontaire.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   400 9370-06_RH_Boek163_04.indd   400 13-10-2006   13:57:53 13-10-2006   13:57:53  163e Boek van het Rekenhof 401Rekeningen instellingen van openbaar nut Bijzondere onderzoeken
/L50776  FEDERAAL  AGENTSCHAP  VOOR  DE OPVANG  VAN 
ASIELZOEKERS  – BOEKHOUDKUNDIGE  ORGANISATIE  
EN INTERNE  CONTROLE  VAN DE WERKINGSUITGAVEN  
VAN DE OPVANGCENTRA  IN EIGEN  BEHEER  EN VAN DE 
BETALINGEN  AAN DE OPVANGPARTNERS
Fedasil is de openbare instelling die instaat voor het onthaal en de opvang van 
asielzoekers, alsook voor de coördinatie van vrijwillige terugkeer.
Het Rekenhof heeft een onderzoek uitgevoerd naar de administratieve en boek-
houdkundige organisatie van deze instelling. Daarbij werd bijzondere aandacht geschonken aan het internecontrolesysteem van de werkingsuitgaven van de opvangcentra in eigen beheer en de betalingen aan de opvangpartners. Deze acti-viteiten zijn essentieel voor een goede werking van het Agentschap. 
Uit dit onderzoek bleek dat de boekhoudkundige organisatie en het internecontro-
lesysteem tekortkomingen vertonen waardoor een correcte, accurate en tijdige ﬁ  nanciële rapportering niet in alle gevallen verzekerd lijkt. Zo beschikt de instelling niet over een degelijk back-upsysteem en ontbreekt een accuraat en volledig over-zicht van de processen en procedures. De lokale opvangcentra sturen hun kasge-gevens veelal te laat door aan de centrale administratie en verantwoorden het gebruik van hun ﬁ  nanciële middelen niet altijd naar behoren. Er is geen interne audit. De instelling heeft geen boekhoudplan dat door de minister van Financiën goedgekeurd werd. Ze voert een boekhouding op bedrijfseconomische principes en houdt onvoldoende rekening met de vereisten van de budgettaire boekhouding. In strijd met het stelsel van het beheer, worden de uitgaven aangerekend op basis van de leveringsbon en niet op basis van de factuur. Bovendien kunnen de aankoop-procedures verbeterd worden.
Van de invoering van een nieuw boekhoudpakket zou in de toekomst een substan-
tiële vooruitgang mogen worden verwacht. Het Rekenhof heeft een aantal voorstel-len geformuleerd om aan de vastgestelde tekortkomingen te verhelpen.
1.1  Federaal Agentschap voor de Opvang van Asielzoekers 
(Fedasil)
Het Agentschap is opgericht bij artikel 60 van de programmawet van 19 juli 2001 als een instelling die onder de toepassing valt van de wet van 16 maart 1954 betref-fende de controle op sommige instellingen van openbaar nut. Als instelling van cate-gorie A van voornoemde wet, staat het Agentschap onder het hiërarchische gezag van de minister van Maatschappelijke Integratie. Zijn hoofdactiviteit bestaat uit het organiseren en het beheren van de verschillende modaliteiten inzake onthaal en opvang van asielzoekers, alsook de coördinatie van vrijwillige terugkeer.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   401 9370-06_RH_Boek163_04.indd   401 13-10-2006   13:57:53 13-10-2006   13:57:53 402 163e Cahier de la Cour des comptesAnalyses spéciﬁ  ques Comptes des organismes d’intérêt public
1.2  Dépenses de fonctionnement des centres en régie et paiements 
aux partenaires d’accueil
Les processus concernant les dépenses de fonctionnement des centres en régie et les paiements aux partenaires d’accueil constituent l’activité principale de l’Agence. Il ressort du compte d’exécution pour l’année 2004 que, sur un montant total de dépenses de fonctionnement de 222,7 millions d’euros, 139,1 millions d’euros
2 (soit 
62,5 %) ont été versés aux partenaires qui assurent l’accueil des demandeurs d’asile. Le reste des dépenses est consacré au fonctionnement du siège central et des dix-huit centres en régie créés pour accueillir des demandeurs d’asile. Ces dépenses ont représenté, en 2004, 83,6 millions d’euros, soit 37,5 % du montant total de ses dépenses de fonctionnement.
L’organisation administrative et comptable de FEDASIL doit correspondre à sa mis-
sion statutaire et en particulier au fonctionnement de ses seize centres d’accueil permanents et des deux centres d’accueil spéciﬁ  ques en régie, ainsi qu’à la gestion 
des ﬂ  ux ﬁ nanciers à destination ou en provenance des partenaires – 22 centres de la 
Croix-Rouge de Belgique, 1 centre des Mutualités socialistes, 447 initiatives d’ac-cueil locales (IAL) des centres publics d’aide sociale (CPAS) et quelques organisa-tions non gouvernementales (les ASBL Ciré et Vluchtelingenwerk Vlaanderen ) – 
dont la capacité d’accueil totale s’élevait en 2004 à 15.637 places, parmi lesquelles près de 4.000 gérées directement par FEDASIL. L’Agence est chargée de la coordi-nation de ces différentes structures d’accueil.
Une bonne organisation administrative et comptable doit aussi permettre à l’Agence 
de répondre à ses obligations, en matière de rapports, découlant de la loi du 16 mars 1954. Des informations ﬁ  nancières de qualité dépendent également d’une 
conception correcte des exigences et de la ﬁ  nalité de la comptabilité, tant budgétaire 
qu’économique.
La Cour des comptes a procédé à un audit portant sur l’organisation administrative et comptable de FEDASIL et s’est penchée plus particulièrement sur le système de contrôle interne des dépenses de fonctionnement des centres d’accueil en régie et des paiements aux partenaires d’accueil.
Cette organisation se traduit dans un ensemble cohérent de processus et de procé-
dures, un système de contrôle interne de qualité aidant l’organisme à réaliser ses objectifs, à sauvegarder ses moyens, à assurer la production d’informations ﬁ  ables 
et le respect des dispositions légales et administratives. Le système de contrôle interne est un instrument de gestion utilisé par le management pour diriger l’orga-nisme.
L’audit entendait, d’une manière générale, répondre aux questions suivantes :
Les contrôles-clés prévus au niveau des dépenses de fonctionnement des cen-
tres d’accueil en régie et des paiements aux partenaires du réseau d’accueil 
sont-ils sufﬁ  sants ?
Ces contrôles-clés sont-ils également efﬁ  caces quant à l’autorisation, la ponc-
tualité, l’exhaustivité, l’exactitude, l’existence, l’évaluation et la classiﬁ  cation 
des opérations sous-jacentes ? •
•
2 Y compris les moyens mis à disposition dans le cadre du Fonds social européen, qui sont repris pour ordre dans le compte d’exécution.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   402 9370-06_RH_Boek163_04.indd   402 13-10-2006   13:57:53 13-10-2006   13:57:53  163e Boek van het Rekenhof 403Rekeningen instellingen van openbaar nut Bijzondere onderzoeken
2 Met inbegrip van de middelen die in het kader van Europees Sociaal Fonds ter beschikking gesteld 
worden en die voor orde in de uitvoeringsrekening zijn opgenomen.1.2  Werkingsuitgaven van de centra in eigen beheer en betalingen aan de opvangpartners
De processen met betrekking tot de werkingsuitgaven van de centra in eigen beheer en de betalingen aan de opvangpartners vormen de belangrijkste activiteit van het Agentschap. Uit de uitvoeringsrekening van 2004 blijkt dat van het totaal van de werkingsuitgaven van het Agentschap, dat 222,7 miljoen euro bedroeg, 139,1 mil-joen euro
2 – d.i. 62,5 % – werd besteed aan de opvangpartners die zorgen voor 
opvang van asielzoekers. De rest was bestemd voor werking van de hoofdzetel en van de achttien centra in eigen beheer voor de opvang van asielzoekers. Dit kostte Fedasil in 2004 83,6 miljoen euro of 37,5 % van zijn totale werkingsuitgaven.
De administratieve en boekhoudkundige organisatie van Fedasil dient afgestemd te zijn op zijn statutaire opdracht, en in het bijzonder op de werking van zijn zestien permanente opvangcentra en twee bijzondere opvangcentra in eigen beheer, evenals op het beheer van de ﬁ  nanciële stromen van en naar de opvangpartners: tweeëntwin-
tig centra van het Belgische Rode Kruis, een centrum van de Socialistische Mutuali-teit, 447 lokale opvanginitiatieven (LOI’s) van de openbare centra voor maatschap-pelijk welzijn (OCMW’s) en enkele niet-gouvernementele organisaties (de vzw’s Ciré 
en Vluchtelingenwerk Vlaanderen ), die in 2004 zorgden voor een totale opvangcapa-
citeit van 15.637 plaatsen, waarvan er bijna 4.000 rechtstreeks door Fedasil beheerd worden. De instelling coördineert deze verschillende opvangstructuren. 
Een goede administratieve en boekhoudkundige organisatie moet de instelling ook in staat stellen te beantwoorden aan de rapporteringsverplichtingen die voortvloeien uit de wet van 16 maart 1954. Kwaliteitsvolle ﬁ  nanciële informatie is eveneens afhanke-
lijk van een correct begrip van de vereisten en de ﬁ  naliteit van zowel de budgettaire 
als de bedrijfseconomische boekhouding.
Het Rekenhof heeft een onderzoek uitgevoerd naar de administratieve en boekhoud-kundige organisatie van Fedasil met bijzondere aandacht voor het internecontrolesy-steem van de werkingsuitgaven van de opvangcentra in eigen beheer en de betalin-gen aan de opvangpartners.
Deze organisatie krijgt vorm in een samenhangend geheel van processen en proce-
dures, waarbij een kwaliteitsvol internecontrolesysteem de instelling ondersteunt bij de verwezenlijking van zijn doelstellingen, de vrijwaring van de middelen, het verze-keren van de aanmaak van betrouwbare informatie en de naleving van de wettelijke en bestuursrechtelijke bepalingen. Het internecontrolesysteem is een beheersinstru-ment voor het management bij het besturen van de instelling.
Het onderzoek wilde, in algemene zin, een antwoord geven op volgende vragen: 
Zijn er voldoende sleutelcontroles ingebouwd in de werkingsuitgaven van de 
opvangcentra in eigen beheer en in de uitgavenstromen ten voordele van de 
partners in het opvangnetwerk?
Zijn deze sleutelcontroles ook effectief vanuit het oogpunt van de autorisatie, 
de tijdigheid, de volledigheid, de juistheid, het bestaan, de waardering en de rubricering van de onderliggende verrichtingen?•
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   403 9370-06_RH_Boek163_04.indd   403 13-10-2006   13:57:53 13-10-2006   13:57:53 404 163e Cahier de la Cour des comptesAnalyses spéciﬁ  ques Comptes des organismes d’intérêt public
Dans quelle mesure l’organisation comptable de FEDASIL est-elle sufﬁ  sam-
ment efﬁ  ciente et efﬁ  cace, à la lumière de la législation et de la réglementa-
tion en vigueur, de sa mission statutaire et de son organisation ?
Dans quelle mesure est-il permis de se fonder sur le système de contrôle 
interne pour planiﬁ  er et exécuter les contrôles ﬁ  nanciers relatifs à la ﬁ  abilité 
L’audit n’avait donc pas pour but de mettre au jour des dysfonctionnements indivi-duels, des illégalités ou des erreurs de comptabilisation, mais visait avant tout à évaluer dans quelle mesure les conditions sont réunies au niveau des procédures et de l’organisation pour permettre de maîtriser de manière satisfaisante les risques (de contrôle) liés aux processus.
1.4 Méthodologie 
L’analyse approfondie des processus s’est déroulée selon les phases suivantes : 
Description du système : un inventaire des procédures a d’abord été dressé à 
l’aide de documentation (ordres de service, organigramme, manuels, régle-
mentation,…) et complété par des entrevues.
Analyse théorique des points forts et des faiblesses : ensuite, les points forts 
et les faiblesses du processus de contrôle interne ont été mis en évidence en 
tenant compte des différents objectifs de contrôle : autorisation, légalité, ponc-
tualité, exhaustivité, exactitude, existence, évaluation et classiﬁ  cation.
Sondages de conformité : enﬁ  n, pour vériﬁ  er si les procédures sont effective-
ment appliquées de manière conséquente, des sondages de conformité ont été effectués.
cation de cette appréciation sur la base des résultats des sondages de conformité ont débouché sur une appréciation globale de la ﬁ  abilité du système de contrôle interne examiné. En outre, plusieurs lacunes et mesures inefﬁ  caces ont été consta-
tées au niveau des processus et des sous-processus, qui ont donné systématique-ment lieu à une recommandation en vue d’une amélioration. 
L’avant-projet de rapport de la Cour des comptes a été transmis au directeur géné-ral de FEDASIL et a fait l’objet d’un débat contradictoire avec l’administration. 
Les résultats de ce débat ont été pris en considération lors de la rédaction du projet 
de rapport, qui a été soumis par lettre du 16 août 2006 au ministre de l’Intégration 
sociale. La Cour n’a pas reçu de réponse à ce jour.
2 Lien avec les contrôles annuels des comptes
L’audit visait à vériﬁ  er dans quelle mesure il est possible de se fonder sur l’organisa-
tion administrative et comptable de l’Agence et sur le processus de contrôle interne 
pour planiﬁ  er et mettre en œuvre les contrôles ﬁ  nanciers annuels et, en particulier, 
limiter éventuellement les tests substantiels au cours de ces contrôles. 
Une telle démarche est d’un intérêt essentiel. Aucun réviseur d’entreprises n’ayant 
été désigné auprès de FEDASIL, la Cour des comptes ne peut pas se baser sur les résultats de contrôle d’un autre auditeur externe. •
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   404 9370-06_RH_Boek163_04.indd   404 13-10-2006   13:57:53 13-10-2006   13:57:53  163e Boek van het Rekenhof 405Rekeningen instellingen van openbaar nut Bijzondere onderzoeken
In welke mate is de boekhoudkundige organisatie van Fedasil voldoende efﬁ  -
ciënt en effectief in het licht van de geldende wetgeving en reglementering, 
zijn statutaire opdracht en organisatie?
In welke mate kan er op het interne controleproces worden gesteund voor de 
planning en uitvoering van de ﬁ  nanciële controles in verband met de getrouw-
heid van de rekeningen?
Het onderzoek had dus niet tot doel individuele disfuncties, onwettelijkheden of ver-keerde boekingen aan het licht te brengen, maar wou vooral een oordeel uitbrengen over de mate waarin procedureel en organisatorisch de voorwaarden aanwezig zijn om de aan de processen verbonden (controle-)risico’s in voldoende mate te kunnen beheersen. 
De doorlichting van de processen verliep in volgende fasen:
Systeembeschrijving: eerst werden de procedures aan de hand van documen-
tatie (dienstorders, organigram, handleidingen, regelgeving...) in kaart gebracht 
en aangevuld met interviews;
Theoretische sterkte-zwakte analyse: vervolgens werden de sterke en zwakke 
punten van het intern controleproces blootgelegd rekeninghoudend met de 
verschillende controledoelstellingen: de autorisatie, de rechtmatigheid, de tij-
digheid, de volledigheid, de juistheid, het bestaan, de waardering en de rubri-cering;
Transactietests: tenslotte werd aan de hand van transactietests nagegaan of 
de procedures wel consequent uitgevoerd werden.
ling van dit oordeel op basis van de resultaten van de transactietests, hebben geleid 
tot een globale beoordeling van de betrouwbaarheid van het onderzochte internecon-trolesysteem. Bovendien zijn op niveau van de verschillende processen en deelpro-cessen een aantal lacunes en inefﬁ  ciënties vastgesteld waarvoor telkens een aanbe-
veling tot verbetering is geformuleerd.
Het voorontwerp van het onderzoeksverslag van het Rekenhof werd voorgelegd aan de directeur-generaal van Fedasil en vormde het onderwerp van een tegensprekelijk debat met de administratie. 
Met de resultaten van dit debat werd rekening gehouden bij de redactie van het 
ontwerpverslag dat met brief van 16 augustus 2006 voorgelegd werd aan de minister van Maatschappelijke Integratie. Tot dusver heeft het Rekenhof hierop nog niet ant-woord ontvangen.
Het onderzoek wilde nagaan in welke mate op de administratieve en boekhoudkun-
dige organisatie van het Agentschap en het internecontroleproces kan gesteund wor-den voor de planning en de uitvoering van de jaarlijkse ﬁ  nanciële controles en vooral 
of substantieve testen tijdens deze controles kunnen beperkt worden. 
Het belang hiervan is essentieel. Bij Fedasil is immers geen bedrijfsrevisor aange-
steld zodat het Rekenhof niet kan voortbouwen op de controleresultaten van een andere externe auditor.•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   405 9370-06_RH_Boek163_04.indd   405 13-10-2006   13:57:54 13-10-2006   13:57:54 406 163e Cahier de la Cour des comptesAnalyses spéciﬁ  ques Comptes des organismes d’intérêt public
FEDASIL est un organisme récent qui a été chargé de responsabilités importantes 
dès sa création. Il tire des enseignements des expériences des années précédentes. Si l’ampleur et l’organisation interne de l’organisme au sens général du terme (et moyennant la mise en place de la fonction d’audit interne) semblent sufﬁ  samment 
adaptées à la complexité de sa mission statutaire, à la multitude de partenaires opé-rationnels et à l’importance des moyens ﬁ  nanciers qui lui sont conﬁ  és, le système de 
contrôle interne et l’organisation comptable doivent être améliorés. Ils présentent, en effet, des lacunes qui empêchent d’assurer dans tous les cas des rapports ﬁ  nan-
ciers corrects, précis et ponctuels.
Les processus examinés ne contiennent pas sufﬁ  samment de contrôles-clés efﬁ  ca-
ces portant sur l’autorisation, la régularité, la ponctualité, l’exhaustivité, l’exactitude, 
l’existence, l’évaluation et la classiﬁ  cation des opérations sous-jacentes.
3.2 Constatations spéciﬁ  ques
L’audit a révélé un certain nombre de faiblesses et d’anomalies qui, selon la Cour des comptes, peuvent être résolues et auxquelles il convient d’accorder l’attention voulue lors de l’installation de ce progiciel :
L’arrêté royal relatif aux biens transférés du SPF Sécurité sociale à l’Agence n’a pas encore été promulgué. Il n’a pas encore été procédé à l’inventaire de tous les actifs acquis, conformément au plan comptable et aux règles d’éva-luation de l’Agence.
Le comité de direction ne se réunit pas à la fréquence prévue par les disposi-
tions de son propre règlement de fonctionnement. La qualité des rapports des réunions pourrait être améliorée. Le directeur des services généraux ne sou-met pas au comité de direction le compte d’exécution trimestriel ni l’état de l’encaisse.
L’organigramme de l’organisme prévoit la mise en place d’un audit interne. 
Dans la pratique, cette fonction n’a toutefois pas été remplie. 
En ce qui concerne la protection des données, FEDASIL ne dispose pas d’un 
système de sauvegarde ni d’un master-recovery plan  adéquats.
FEDASIL ne dispose pas encore d’un relevé complet et précis de toutes ses activités pertinentes ni d’une description, dans les deux langues nationales, des processus et des procédures sous-jacents. Il n’est pas toujours possible d’établir clairement qui a prescrit certaines procédures et si celles-ci corres-pondent à la réalité. Les responsables et les responsabilités ne sont pas indi-qués systématiquement et, en général, il n’est guère consacré d’attention, voire aucune, aux contrôles à effectuer.
Il n’a pas été pris sufﬁ  samment de mesures pour que les données de caisses 
soient transmises par les centres à l’administration centrale dans les délais 
prévus. Les centres sont trop peu responsabilisés pour justiﬁ  er de manière satisfaisante l’utilisation de leurs ressources ﬁ  nancières. Il n’est pas dressé d’inventaire physique périodique (par exemple, mensuel) des caisses. Lors du traitement centralisé des données comptables émanant des centres d’accueil, les règles en matière de séparation de fonctions ne sont pas correctement respectées.•
•
•
••
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   406 9370-06_RH_Boek163_04.indd   406 13-10-2006   13:57:54 13-10-2006   13:57:54  163e Boek van het Rekenhof 407Rekeningen instellingen van openbaar nut Bijzondere onderzoeken
3.1 Algemene appreciatie
Fedasil is een jonge instelling die vanaf haar ontstaan met belangrijke verantwoorde-
lijkheden belast werd. De instelling haalt lering uit de ervaringen van de voorbije jaren. Hoewel haar omvang en interne organisatie in algemene zin (en mits uitbouw van de interne auditfunctie) voldoende aangepast lijken aan de complexiteit van de statutaire opdracht, de veelheid van operationele partners en het belang van de ﬁ nanciële middelen die haar zijn toevertrouwd, moeten het internecontrolesysteem 
alsook de boekhoudkundige organisatie van de instelling worden verbeterd. Ze ver-tonen tekortkomingen waardoor een correcte, accurate en tijdige ﬁ  nanciële rapporte-
ring niet altijd verzekerd is.
In de onderzochte processen blijken onvoldoende effectieve sleutelcontroles te zijn 
ingebouwd vanuit het oogpunt van de autorisatie, de rechtmatigheid, de tijdigheid, de volledigheid, de juistheid, het bestaan, de waardering en de rubricering van de onderliggende verrichtingen.
3.2 Speciﬁ  eke vaststellingen
Het onderzoek heeft een aantal zwakheden en anomalieën aan het licht gebracht die volgens het Rekenhof kunnen worden verbeterd, en waaraan bij de implementatie van dat pakket gepaste aandacht moet worden geschonken:
Het koninklijk besluit betreffende de van de FOD Sociale Zekerheid naar het Agentschap overgehevelde goederen is nog niet uitgevaardigd. Er werd nog geen inventaris opgesteld van alle overgenomen activa overeenkomstig het boekhoudplan en de waarderingsregels van het Agentschap.
Het directiecomité vergadert niet volgens de frequentie aangegeven in de 
bepalingen van het eigen werkingsreglement. De kwaliteit van de verslagge-ving van de vergaderingen is voor verbetering vatbaar. De directeur algemene diensten legt de driemaandelijkse uitvoeringsrekening en stand der kasmid-delen niet voor aan het directiecomité.
Het organogram van de instelling voorziet in de oprichting van een interne 
audit. In de praktijk werd deze functie echter nog niet ingevuld.
Qua databeveiliging beschikt Fedasil niet over een degelijk back-upsysteem 
en masterrecoveryplan.
Fedasil beschikt noch over een volledig en accuraat overzicht van al zijn rele-vante activiteiten noch over een beschrijving in beide landstalen van de onder-liggende processen en procedures. Het is soms onduidelijk wie de auteur is van bepaalde procedures en of ze wel overeenstemmen met de werkelijkheid. Er wordt niet systematisch aangegeven wie welke verantwoordelijkheid draagt en in het algemeen is er weinig of geen aandacht voor uit te voeren controles.
Er werden onvoldoende maatregelen genomen opdat kasgegevens vanuit de centra binnen de opgegeven termijnen worden doorgegeven aan de centrale administratie. De centra worden te weinig geresponsabiliseerd om het gebruik van hun ﬁ  nanciële middelen op afdoende wijze te verantwoorden. Er wordt geen periodieke (bvb. maandelijkse) fysische inventaris van de kassa’s opge-maakt. Bij de centrale verwerking van de boekhoudkundige gegevens van de opvangcentra worden de regels van de functiescheiding onvoldoende geres-pecteerd.•
•
•
••
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   407 9370-06_RH_Boek163_04.indd   407 13-10-2006   13:57:54 13-10-2006   13:57:54 408 163e Cahier de la Cour des comptesAnalyses spéciﬁ  ques Comptes des organismes d’intérêt public
Lors de l’exécution des paiements, il n’est plus procédé à un contrôle ﬁ  nal, ce 
qui entraîne le risque que des paiements soient effectués sur des comptes 
erronés et que des factures soient soumises pour paiement à deux reprises ou sans l’approbation adéquate.
Les différentes directions élaborent leurs propositions budgétaires comme 
bon leur semble, ce qui donne lieu à des divergences importantes dans la jus-tiﬁ cation des budgets demandés.
La clôture tardive de l’année budgétaire 2005 a eu pour conséquence que les comptes de 2005 ont été élaborés et transmis à la Cour des comptes avec un retard considérable. Dans son explication, l’Agence se réfère à l’introduction du nouveau progiciel comptable en 2006. L’Agence s’était en effet ﬁ  xé pour objectif d’apurer un maximum de comptes fournisseurs avant l’introduction du progiciel. Ce mode de comptabilisation met en péril l’image ﬁ  dèle des comptes 2005. 
En contradiction avec les règles du système de la gestion, FEDASIL compta-bilise ses « droits acquis » sur la base d’un bon de livraison et non sur la base d’une facture. À cet égard, l’organisme n’opère aucune distinction entre la comptabilité budgétaire et la comptabilité économique. De même, l’imputation des subsides octroyés aux partenaires d’accueil est effectuée de manière contraire au principe de réalisation (comptabilité économique) et au système de la gestion (comptabilité budgétaire).
L’Agence ne dispose pas d’un plan comptable ni de règles d’évaluation rédi-
gés dans les deux langues nationales et approuvés par le ministre des Finan-ces. Les comptes annuels de FEDASIL n’existent qu’en français. En outre, il n’a été constitué aucune réserve pour les contentieux et aucune obligation hors bilan n’a été actée dans les comptes annuels. Aucun inventaire physique des immobilisations de l’Agence n’a jamais été dressé. Les dépenses de fonc-
tionnement habituelles qui sont constatées au cours d’un exercice ultérieur 
sont enregistrées à tort parmi les frais exceptionnels.
Il n’est pas procédé à un contrôle sufﬁ  sant et formel de la livraison ni de la 
facture à la lumière du bon de commande approuvé et du bon de livraison du 
fournisseur. Le système de suivi des commandes n’est pas sufﬁ  samment pré-
cis. Les factures sont régulièrement payées en retard. 
Les conditions appliquées par l’Agence pour constituer une provision pour les 
factures à recevoir ne sont pas cohérentes. L’organisme ne dispose pas d’un système satisfaisant pour enregistrer et contrôler la fourniture de biens et de services ainsi que les factures entrantes.
Les opérations comptables relatives aux organisations non gouvernementales 
ne sont pas enregistrées jour par jour, ni dans l’ordre chronologique, confor-
mément à la réglementation en vigueur.
Le manuel de procédure relatif à la gestion des conventions est incomplet et 
dépassé en ce qui concerne les directives relatives au contrôle de l’exécution des conventions spéciﬁ  ques et des conventions conclues avec les ONG, le contrôle des remboursements aux CPAS et le traitement comptable des ﬂ  ux 
ﬁ nanciers vers les partenaires d’accueil. 
Les contrôles réalisés sur le terrain en matière de respect des conventions doivent être étayés à l’aide de dossiers de travail structurés. 
Le suivi administratif des IAL est très fragmentaire et entraîne, ainsi, un dou-
ble travail. Une seule et même personne assure l’intégralité de la gestion des banques de données relatives aux IAL.•
•
•
•
•
•
••
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   408 9370-06_RH_Boek163_04.indd   408 13-10-2006   13:57:54 13-10-2006   13:57:54  163e Boek van het Rekenhof 409Rekeningen instellingen van openbaar nut Bijzondere onderzoeken
Bij de uitvoering van betalingen wordt geen sluitende controle meer gedaan. 
Hierdoor bestaat het risico dat betalingen op verkeerde rekeningen worden uitgevoerd of dat facturen tweemaal of zonder de vereiste goedkeuring ter betaling worden aangeboden. 
De diverse directies maken hun begrotingsvoorstellen volgens eigen inzicht 
op. Dit leidt ertoe dat de gevraagde budgetten op zeer uiteenlopende wijze verantwoord worden.
De laattijdige afsluiting van het boekjaar 2005 heeft ertoe geleid dat het 
opstellen van de jaarrekening 2005 en de voorlegging ervan aan het Rekenhof aanzienlijke vertraging hebben opgelopen. Als verklaring hiervoor verwees de instelling naar de invoering van het nieuwe boekhoudpakket in 2006, waarbij ernaar gestreefd werd om vóór de invoering van dat boekhoudpakket zoveel mogelijk de rekeningen leveranciers aan te zuiveren. Deze boekingswijze ver-
tekent bovendien het getrouw beeld van de jaarrekening 2005. 
In strijd met de regels van het stelsel van het beheer rekent Fedasil de “ver-
worven rechten” van de instelling aan op basis van een leveringsbon en niet op basis van een factuur. De instelling maakt daarbij geen onderscheid tussen haar begrotings- en bedrijfseconomische boekhouding. Ook de aanrekening van de subsidies aan de opvangpartners gebeurt in strijd met het realisatiebe-ginsel (economische boekhouding) en het stelsel van beheer (budgettaire boekhouding).
Het Agentschap beschikt niet over een boekhoudplan en waarderingsregels 
opgesteld in beide landstalen die door de minister van Financiën goedgekeurd zijn. De jaarrekening van Fedasil bestaat alleen in het Frans. Bovendien wor-den geen provisies aangelegd voor hangende geschillen en worden geen bui-
tenbalansverplichtingen opgenomen in de jaarrekeningen. Er werd nog nooit 
een fysische inventaris gemaakt van de vaste activa van het Agentschap. Gebruikelijke bedrijfskosten die in een later boekjaar worden vastgesteld wor-den ten onrechte geregistreerd onder uitzonderlijke kosten.
Er is geen afdoende en formele controle van de levering met de goedgekeurde 
bestelbon en de leverbon van de leverancier, noch van de factuur met de bestelbon en de leverbon. Het opvolgingssysteem van de bestellingen is onvol-doende nauwkeurig. Facturen worden regelmatig te laat betaald.
De voorwaarden die het Agentschap hanteert voor het aanleggen van een 
provisie voor te ontvangen facturen is niet sluitend. De instelling beschikt niet over een afdoend systeem om de levering van goederen en diensten en de inkomende facturen te registreren en te controleren.
De boekhoudkundige verrichtingen betreffende de ngo’s worden niet dag aan dag in chronologische volgorde conform de vigerende reglementering geboekt.
De procedurehandleiding conventiebeheer is onvolledig en achterhaald op het vlak van de richtlijnen inzake de controle van de uitvoering van speciﬁ  eke con-
venties en de conventies met de ngo’s, de controle op de terugbetalingen aan de OCMW’s en de boekhoudkundige verwerking van de ﬁ  nanciële stromen naar de opvangpartners. 
De controles die op het terrein worden uitgevoerd op het vlak van de naleving 
van de conventies moeten door gestructureerde werkdossiers onderbouwd 
worden. 
De administratieve opvolging van de LOI’s verloopt zeer fragmentarisch en 
geeft op die manier aanleiding tot dubbel werk. Slechts één en dezelfde per-soon staat in voor het volledige beheer van de databanken inzake de LOI’s.•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   409 9370-06_RH_Boek163_04.indd   409 13-10-2006   13:57:54 13-10-2006   13:57:54 410 163e Cahier de la Cour des comptesAnalyses spéciﬁ  ques Comptes des organismes d’intérêt public
/L50776  RÉGIE DES BÂTIMENTS  – RETARD  DANS LA REDDITION  
DES COMPTES  ET L’ADAPTATION  DU PLAN COMPTABLE
Les derniers comptes ofﬁ  ciellement transmis à la Cour des comptes concernent 
l’année 2000. 
Le plan comptable de la Régie des bâtiments a été établi en 1987 et approuvé 
en 1988. Il contient nombre d’incohérences et ne permet pas à l’organisme d’enre-gistrer toutes ses opérations de manière à donner une image ﬁ  dèle de sa situation ﬁ  nancière, en particulier en ce qui concerne la valeur des bâtiments ﬁ  gurant dans le portefeuille dont la gestion lui a été conﬁ  ée. Le plan comptable contient un risque de surestimation du total du bilan de l’organisme. Étant donné que la comptabilité et les comptes ﬁ  nanciers ne fournissent que peu d’informations utiles sur la politi-que suivie et la gestion menée, les responsables de l’organisme n’y accordent que peu d’intérêt. C’est pourquoi la Cour des comptes insiste depuis de nombreuses années sur la nécessité d’un nouveau plan comptable avec un système de comptes et des règles de fonctionnement adaptés à la mission statutaire de l’organisme et 
qui permet de générer en temps opportun des informations ﬁ  nancières et économi-
ques ﬁ  ables et pertinentes. 
La Régie des bâtiments est un organisme d’intérêt public de la catégorie A, soumis 
à la loi du 16 mars 1954
3 et à l’arrêté royal du 7 avril 19544. Elle gère la majeure 
partie du patrimoine immobilier de l’État et son budget dépasse 800 millions d’euros sur base annuelle.
La plupart des dépenses de la Régie sont ﬁ  nancées par des dotations à la charge du 
budget général des dépenses de l’État. C’est ainsi, par exemple, qu’au titre du bud-
get de l’année 2005 (section 19 – programme 55), il a été liquidé à la Régie une dotation totale de 526.479.000 euros.
La Régie doit, chaque fois, au cours de l’année X+1, justiﬁ  er l’utilisation des deniers 
publics et sa gestion ﬁ  nancière durant l’année X par le biais de la reddition de ses 
comptes. Les comptes sont établis sous l’autorité du ministre dont la Régie relève 
(le ministre des Finances). Le ministre doit les soumettre au contrôle de la Cour des comptes, au plus tard le 31 mai de l’année X+1. Les comptes de l’année X doivent également faire l’objet d’un projet de loi de règlement du budget de l’année X, qui est soumis annuellement au Parlement au cours de l’année X+1.
3 Loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public.
4 Arrêté royal du 7 avril 1954 portant règlement général sur le budget et la comptabilité des organismes d’intérêt public visés par la loi du 16 mars 1954.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   410 9370-06_RH_Boek163_04.indd   410 13-10-2006   13:57:54 13-10-2006   13:57:54  163e Boek van het Rekenhof 411Rekeningen instellingen van openbaar nut Bijzondere onderzoeken
3 Wet van 16 maart 1954 betreffende de controle van sommige instellingen van openbaar nut.
4 Koninklijk besluit van 7 april 1954 houdende algemeen reglement op de begroting en de comptabiliteit 
van de bij de wet van 16 maart 1954 bedoelde instellingen van openbaar nut./L50776  REGIE DER GEBOUWEN  – A CHTERSTAND  IN HET 
OVERLEGGEN  VAN DE REKENINGEN  EN IN DE 
AANPASSING  VAN HET BOEKHOUDPLAN
De laatste ofﬁ  cieel aan het Rekenhof overgelegde rekening heeft betrekking op het jaar 2000.
Het boekhoudplan van de Regie der Gebouwen werd opgesteld in 1987 en goed-
gekeurd in 1988. Het bevat tal van ongerijmdheden en het verhindert de instelling haar verrichtingen te registreren op een manier die een getrouw beeld geeft van haar ﬁ  nanciële situatie, zeker met betrekking tot de waarde van de gebouwen in portefeuille waarvan het beheer haar is toevertrouwd. Het boekhoudplan houdt een risico in voor een overschatting van het balanstotaal van de instelling. Omdat de boekhouding en ﬁ  nanciële rekeningen weinig nuttige beleids- en beheersinformatie opleveren, bestaat er bij het management van de instelling nauwelijks interesse voor. Het Rekenhof dringt daarom al jaren aan op de herziening van het boekhoud-plan, met een rekeningenstelsel en werkingsregels die zijn aangepast aan de statu-taire opdracht van de instelling en op basis waarvan tijdige, betrouwbare en rele-
vante ﬁ  nanciële en economische informatie kan worden gegenereerd.
De Regie der Gebouwen is als instelling van openbaar nut van categorie A onderwor-
pen aan de wet van 16 maart 1954
3 en het koninklijk besluit van 7 april 19544. Zij 
beheert het grootste gedeelte van het onroerend patrimonium van de Staat met een begroting die op jaarbasis de 800 miljoen euro overschrijdt.
Het grootste gedeelte van de uitgaven van de Regie wordt geﬁ  nancierd met dotaties 
ten laste van de algemene uitgavenbegroting van de Staat. Zo werd bijvoorbeeld ten 
laste van de begroting 2005 (sectie 19 – programma 55) in totaal een bedrag van 526.479.000 euro dotaties aan de Regie betaald.
De Regie moet telkens in het jaar X+1 verantwoording af leggen voor de aanwen-
ding van de overheidsgelden en haar ﬁ  nancieel beheer gedurende het jaar X door haar rekeningen voor te leggen. De rekeningen worden opgemaakt onder het gezag van de minister van wie de Regie afhangt (de minister van Financiën). De minister moet ze uiterlijk op 31 mei van het jaar X+1 voor toezicht aan het Rekenhof voor leggen. De rekening over het jaar X dient mede het voorwerp uit te maken van een wetsontwerp houdende regeling van de begroting over het jaar X, dat jaarlijks in het jaar X+1 aan het parlement wordt voorgelegd.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   411 9370-06_RH_Boek163_04.indd   411 13-10-2006   13:57:54 13-10-2006   13:57:54 412 163e Cahier de la Cour des comptesAnalyses spéciﬁ  ques Comptes des organismes d’intérêt public
2 Transmission tardive des comptes à la Cour des comptes
Le dernier compte transmis ofﬁ  ciellement à la Cour des comptes concerne l’année 
2000. Le compte 2001 a été établi par l’organisme et transmis par lettre du 
19 juillet 2004 au ministre des Finances, qui ne les a pas encore soumis au contrôle de la Cour des comptes
5. La Cour a régulièrement insisté auprès de l’organisme 
comme du ministre des Finances sur une reddition ponctuelle des comptes6. 
Il est recommandé d’établir un calendrier et un échéancier et de désigner un respon-
sable pour résorber, dans un délai aussi court que possible, le retard accumulé en 
matière d’établissement et de transmission des comptes de la Régie. Il convient, en outre, de prendre des mesures structurelles devant permettre, à l’avenir, d’établir et de présenter les comptes en temps voulu.
3 Absence de plan comptable exact
3.1 Antécédents
en 1988. Il ne permet toutefois pas d’enregistrer toutes les opérations de manière à donner une image ﬁ  dèle de la situation ﬁ  nancière de l’institution. Le plan contient un 
risque de surestimation du total du bilan de l’organisme.
Étant donné que la comptabilité et les comptes annuels ne donnent pas une image 
ﬁ dèle de la situation ﬁ  nancière de la Régie, ils ne fournissent que peu d’informations 
utiles concernant la politique suivie et la gestion menée. Il en résulte que les gestion-naires de l’organisme ne portent que peu, voire pas, d’intérêt à la comptabilité et aux états ﬁ  nanciers. De ce fait, la confection des comptes n’est pas considérée comme 
prioritaire. 
Le contrôle des comptes de l’année 1995 a permis à la Cour d’analyser de manière 
approfondie le plan comptable de la Régie. Le ministre des Finances a été informé des résultats de cet audit
7. Dans sa réponse, la Régie des bâtiments n’a formulé 
aucune remarque au sujet du rapport d’audit8.
Un groupe de travail a été constitué en 1998 en vue de réformer le plan comptable. 
Il a depuis dressé un relevé des éléments du plan comptable qui devraient être sou-
mis à une révision approfondie. Les travaux du groupe de travail ont toutefois été suspendus dans l’attente des résultats de la Commission de normalisation de la comptabilité publique (CNCP), qui s’était attelé à la mise au point d’un nouveau plan comptable applicable aux organismes administratifs d’intérêt public, dont la Régie des bâtiments fait partie. Il avait également été décidé d’attendre jusqu’à ce que, dans le cadre du projet FEDCOM, une application comptable intégrée soit élaborée, qui viendrait en appui de la comptabilité en partie double à introduire dans les servi-ces publics fédéraux.
5 Aux termes de l’article 6, § 3 de la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public, les comptes des organismes de la catégorie A sont établis sous l’autorité du ministre dont ils relèvent et le ministre des Finances les soumet au contrôle de la Cour des comptes au plus tard le 31 mai de l’année qui suit celle de la gestion.
6 Voir les 156e Cahier de la Cour des comptes, Fascicule Ier, p. 345-351et 162e Cahier d’observations de 
la Cour, Volume I, p. 343-367.
7 Lettre du 3 mars 1999.
8 Lettre du 20 janvier 2000.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   412 9370-06_RH_Boek163_04.indd   412 13-10-2006   13:57:54 13-10-2006   13:57:54  163e Boek van het Rekenhof 413Rekeningen instellingen van openbaar nut Bijzondere onderzoeken
5 Artikel 6, § 3, van de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van 
openbaar nut stelt dat de rekeningen van de instellingen van categorie A worden opgemaakt onder het gezag van de minister waarvan ze afhangen, en uiterlijk op 31 mei van het jaar volgend op dat van het beheer door de minister van Financiën aan het Rekenhof voor toezicht worden voorgelegd.
6 Zie 156e Boek van het Rekenhof, Deel I, p. 344-351 en 162e Boek van het Rekenhof, Volume I – 
p. 342-367.
7 Brief van 3 maart 1999.
8 Brief van 20 januari 2000.2 Laattijdige overlegging van de rekeningen aan het Rekenhof
De laatste ofﬁ  cieel aan het Rekenhof overgelegde rekening heeft betrekking op het 
jaar 2000. De rekening 2001 werd door de instelling opgesteld en bij brief van 
19 juli 2004 overgemaakt aan de minister van Financiën. De minister heeft deze rekening echter nog niet voor controle aan het Rekenhof voorgelegd
5. Het Rekenhof 
heeft zowel bij de instelling als bij de minister van Financiën regelmatig aangedron-gen op een tijdige voorlegging van de rekeningen
6.
Er wordt aanbevolen een planning en timing op te maken en een verantwoordelijke 
aan te stellen om de achterstand in het opstellen en de overlegging van de rekenin-
gen van de Regie binnen een zo kort mogelijke termijn weg te werken. Tevens dienen structurele maatregelen te worden genomen die in de toekomst de tijdige opmaak en overlegging van de rekeningen moeten mogelijk maken.
3 Gebrek aan een accuraat boekhoudplan
3.1 Wat voorafgaat
Het boekhoudplan van de Regie der Gebouwen werd opgesteld in 1987 en goedge-
keurd in 1988. Het boekhoudplan van de instelling laat evenwel niet toe dat ze al haar verrichtingen kan registreren op een manier die een getrouw beeld geeft van haar ﬁ  nanciële situatie. Het boekhoudplan houdt een risico in voor een overschatting 
van het balanstotaal van de instelling. 
Omdat de boekhouding en de jaarrekeningen geen getrouw beeld geven van de 
ﬁ nanciële situatie van de Regie, leveren ze ook weinig nuttige beleids- en beheersin-
formatie op. Dit leidt ertoe dat er bij het management van de instelling weinig of geen interesse bestaat voor de boekhouding en de ﬁ  nanciële staten. Op zijn beurt 
heeft dit tot gevolg dat de opmaak van de rekeningen niet als prioritair wordt beschouwd. 
Naar aanleiding van de controle van de rekeningen over het jaar 1995 werd het 
boekhoudplan van de Regie grondig doorgelicht door het Rekenhof. De minister van Financiën werd in kennis gesteld van de resultaten van dit onderzoek
7. In haar ant-
woord betwistte de Regie geen enkele van de opmerkingen geformuleerd in het onderzoeksverslag
8. 
In 1998 werd voor de herziening van het boekhoudplan een werkgroep samengesteld, die inmiddels een overzicht opstelde van de elementen van het boekhoudplan die aan een grondige herziening zouden moeten worden onderworpen. De werkzaamheden van de werkgroep werden echter opgeschort omdat gewacht werd op de resultaten van Commissie voor de Normalisatie van de Openbare Comptabiliteit (CNOC). Deze commissie werkte aan een nieuw rekeningstelsel waaraan de administratieve instel-lingen van openbaar nut, waartoe de Regie der Gebouwen behoort, zouden zijn onder-worpen. Er werd ook voor geopteerd te wachten totdat in het kader van het FED-COM-project een geïntegreerd boekhoudpakket zou zijn uitgewerkt dat de in de federale overheidsdiensten in te voeren dubbele boekhouding zou ondersteunen.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   413 9370-06_RH_Boek163_04.indd   413 13-10-2006   13:57:55 13-10-2006   13:57:55 414 163e Cahier de la Cour des comptesAnalyses spéciﬁ  ques Comptes des organismes d’intérêt public
3.2 Observations relatives au plan comptable
Étant soumise à la loi du 16 mars 19549 et à l’arrêté royal du 7 avril 1954, la Régie 
est tenue de respecter un certain nombre d’obligations en matière de comptabilité, 
et notamment :
La Régie doit tenir une comptabilité budgétaire selon le système de la gestion
10.
L’organisme doit, avec l’approbation du ministre dont il relève et du ministre des Finances, établir les règles qui président (notamment) au mode d’estima-tion des éléments constitutifs du patrimoine et au mode de calcul ainsi qu’à la ﬁ xation du montant maximum des amortissements
11.
L’enregistrement est effectué selon les règles usuelles de la comptabilité en partie double
12.
La Régie suit en outre un plan comptable décrivant le système de comptes, 
ainsi que les règles de son fonctionnement. Ce plan est adapté à la nature 
statutaire de l’organisme et actualisé en permanence selon les besoins de son administration et de ses activités. La structure générale de ce plan est approuvée par le ministre hiérarchiquement compétent et par le ministre des Finances
13.
Les observations formulées en 1999 à cet égard conservent toute leur actualité 
en 2006. Elles sont brièvement synthétisées ci-après14 et complétées par quelques 
constatations plus récentes :
La Régie procède à la comptabilisation à la date du bordereau de liquidation, 
qu’elle établit elle-même, et non à la date de la facture ou de la créance. 
Cette pratique est contraire à la manière dont, suivant la loi du 16 mars 1954, les opérations sont imputées tant dans la comptabilité budgétaire que dans la comptabilité générale. Il en résulte que la Régie ne dispose pas d’informations complètes au sujet de l’ensemble des créances en souffrance, ce qui entrave une gestion efﬁ  ciente de la trésorerie et des crédits et peut donner lieu à des 
dépassements déguisés de crédits. Si une insufﬁ  sance de crédits est consta-
tée à la ﬁ  n de l’exercice, l’établissement du bordereau de liquidation peut être 
reporté à l’exercice suivant sans que ce manquement apparaisse dans la comptabilité ou les états ﬁ  nanciers
15.
Les éléments constitutifs des immobilisations corporelles de la Régie des bâti-
ments font l’objet d’un amortissement globalisé, à l’exception cependant du 
parc automobile. Ce mode d’amortissement globalisé est susceptible d’entraî-ner une surestimation d’un certain nombre de postes de l’actif. Partant, la vente de ces éléments d’actif débouche sur une surestimation du résultat, étant donné que le prix de vente intégral est considéré comme produit. Le 
mode d’amortissement globalisé résulte de l’absence d’inventaires physiques 
ﬁ ables.•
•
•
•
•
•
9 Loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public.
10 Article 2 de la loi du 16 mars 1954.
11 Article 7, 4e alinéa, de la loi du 16 mars 1954.
12 Article 16 de l’arrêté royal du 7 avril 1954.
13 Article 18, §§ 1er et 3 de l’arrêté royal du 7 avril 1954.
14 Seules les observations revêtant un caractère plus qu’anecdotique sont reprises et illustrées au moyen 
de quelques exemples (chiffrés) pertinents, dont il ressort que la problématique perdure à ce jour.
15 Le plan comptable permet, toutefois, d’effectuer jusqu’au 31 janvier de l’année suivant l’exercice des 
paiements qui sont imputés à ce dernier, et ce pour autant que les bordereaux de liquidation et les 
pièces justiﬁ  catives soient datées au 31 décembre au plus tard.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   414 9370-06_RH_Boek163_04.indd   414 13-10-2006   13:57:55 13-10-2006   13:57:55  163e Boek van het Rekenhof 415Rekeningen instellingen van openbaar nut Bijzondere onderzoeken
9 Wet van 16 maart 1954 betreffende de controle van sommige instellingen van openbaar nut.
10 Artikel 2 van de wet van 16 maart 1954.
11 Artikel 7, 4e lid, van de wet van 16 maart 1954.
12 Artikel 16 van het koninklijk besluit van 7 april 1954.
13 Artikel 18, §§ 1 en 3, van het koninklijk besluit van 7 april 1954.
14 Enkel de opmerkingen met een minimaal bedrag worden hernomen en geïllustreerd aan de hand van 
enkele pertinente (cijfer)voorbeelden waaruit blijkt dat de vermelde problemen tot op vandaag 
bestaan.
15 Het boekhoudplan maakt het wel mogelijk dat tot 31 januari van het jaar volgend op het boekjaar beta-
lingen worden verricht, die worden aangerekend op het boekjaar. Dit voor zover de vereffeningsborde-rellen en verantwoordingsstukken gedateerd zijn op ten laatste 31 december.3.2 Opmerkingen bij het boekhoudplan
Het feit dat de Regie onderworpen is aan de wet van 16 maart 19549 en het konink-
lijk besluit van 7 april 1954, brengt een aantal verplichtingen met zich mee betref-fende de boekhouding zoals:
De Regie dient een begrotingsboekhouding te voeren volgens het stelsel van beheer
10.
De instelling moet, met de goedkeuring van de minister van wie ze afhangt en 
van de minister van Financiën, regels opstellen (o.m.) inzake de wijze van 
schatting der bestanddelen van het vermogen, de wijze van berekening en de vaststelling van het maximumbedrag van de afschrijvingen
11.
De boekingen gebeuren volgens de gebruikelijke regels van het dubbel boek-houden
12.
Voorts moet de Regie een boekhoudplan opstellen waarin het rekeningenstel-
sel en de werkingsregels ervan zijn beschreven. Dit plan is aangepast aan de 
statutaire aard van de instelling en wordt voortdurend bijgewerkt volgens de noodwendigheden van zijn beheer en activiteit. De algemene structuur van dit plan wordt goedgekeurd door de hiërarchisch bevoegde minister en de minis-ter van Financiën
13.
De in 1999 in dit verband geformuleerde opmerkingen zijn in 2006 nog steeds actueel. Ze worden hierna kort samengevat
14 en aangevuld met enkele bijkomende 
beschouwingen:
De Regie boekt op datum van het vereffeningsborderel dat ze zelf opstelt en niet op datum van de ontvangst van de factuur of van de schuldvordering. Dit is strijdig met de wijze waarop volgens de wet van 16 maart 1954 zowel in de budgettaire boekhouding als in de algemene boekhouding verrichtingen wor-den aangerekend. Dit impliceert dat de Regie geen volledige informatie heeft over alle openstaande schuldvorderingen, wat een efﬁ  ciënt thesaurie- en kre-
dietbeheer bemoeilijkt en kan leiden tot verdoken kredietoverschrijdingen. Indien op het einde van het boekjaar wordt vastgesteld dat er onvoldoende kredieten zijn, kan de opmaak van het vereffeningsborderel tot het volgend boekjaar worden uitgesteld, zonder dat dit uit de boekhouding of uit de ﬁ  nan-
ciële staten blijkt
15.
De materiële vaste activa van de Regie der Gebouwen worden globaal afge-
schreven, weliswaar met uitzondering van het voertuigenpark van de instelling. 
Deze globale afschrijving kan leiden tot de overschatting van een aantal acti-vaposten. Bij de verkoop van materiële vaste activa leidt dit ook tot een over-schatting van het resultaat, aangezien de volledige verkoopprijs als opbrengst wordt beschouwd. De globale afschrijving was een gevolg van het ontbreken 
van betrouwbare fysische inventarissen.•
•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   415 9370-06_RH_Boek163_04.indd   415 13-10-2006   13:57:55 13-10-2006   13:57:55 416 163e Cahier de la Cour des comptesAnalyses spéciﬁ  ques Comptes des organismes d’intérêt public
Les bâtiments, propriété de l’État fédéral mais gérés par la Régie, ne sont pas 
comptabilisés comme des immobilisations corporelles de l’organisme. Confor-mément au plan comptable, ils sont enregistrés comme créances à plus d’un an détenues par la Régie sur l’État. En présentant au bilan les immeubles comme des créances, la Régie crée l’impression que l’État fédéral serait redevable à la Régie de quelque 5 milliards euros
16, ce qui n’est évidemment pas correct. 
La Régie ne comptabilise aucun amortissement sur les immeubles, ce qui entraîne inévitablement une surestimation de l’actif. Dans l’actuel système de comptes de la Régie, la valeur d’un bâtiment ne peut que croître. Comme les bâtiments ne font pas l’objet d’amortissements, il en résulte une perte d’infor-mations précieuses qui seraient utiles à la gestion et à la détermination de la valeur du patrimoine immobilier fédéral. Dans l’état actuel des choses, les comptes de la Régie ne permettent, par exemple, pas d’opérer une comparai-son entre, d’une part, les moyens d’investissement que les pouvoirs publics souhaitent affecter au maintien de leur patrimoine immobilier et, d’autre part, les réductions habituelles de valeur qui frappent le patrimoine.
La vente ou la démolition d’un bâtiment n’entraîne pas la disparition de sa 
valeur comptable dans le bilan. La Régie transfère la valeur que l’immeuble avait dans ses comptes, ou le produit de sa vente, d’un compte A à un comp-
te B, deux comptes qui concernent des créances à plus d’un an. Dans l’annexe 
du bilan, il est signalé que les montants ﬁ  gurant sur ce compte B concernent 
des immeubles vendus. La valeur des immeubles vendus subsiste dans le total du bilan de la Régie. Il en résulte que, dans les comptes de l’année 2001
10, un 
montant de 30.340.448.907 francs (752.120.082,28 euros) ﬁ  gurant au total du 
bilan de la Régie ne représente, en fait, rien. Cette somme correspond à 12,71 % du total du bilan, qui s’est élevé, en 2001, à 238.692.076.267 francs (5.917.022.012,12 euros).
La surestimation du total du bilan est encore plus importante. En effet, lors-
que la Régie des bâtiments fait démolir un bâtiment, les frais de démolition 
sont imputés à un article budgétaire du chapitre 53 de son budget
17. Ces mon-
tants sont ensuite reportés sur un compte d’immobilisations – créances à plus 
d’un an. Comme ces frais de démolition sont inscrits à l’actif, il en résulte que la démolition d’un immeuble donne lieu à une augmentation du montant total du bilan de la Régie, alors qu’en réalité, des actifs sont détruits
18.
En 2000, le gouvernement a décidé de mettre en vente un certain nombre 
d’immeubles de bureaux gérés par la Régie. Il ressort d’un audit plus détaillé 
effectué par la Cour des comptes que, durant la période 2002-2004, des immeubles ont été vendus pour un montant de 659.042.889 euros
19 et que ces 
immeubles sont, eux aussi, toujours inscrits dans le bilan de la Régie. La surestimation pour l’année 2005 dépassera, dès lors, signiﬁ  cativement celle de 2001. Comme il a déjà été mentionné au point 2, les comptes de l’année 2005 n’ont toutefois pas encore été établis par la Régie.•
•
•
•
•
16 Le chiffre de 5 milliards d’euros est tiré des comptes annuels de l’année 2001, les derniers à avoir 
été établis par la Régie. À ce jour, le ministre des Finances ne les pas encore transmis à la Cour des 
comptes pour contrôle.
17 Le chapitre 53 contient les crédits que la Régie affecte à l’exercice de sa mission statutaire. Ces cré-
dits sont utilisés pour le paiement de travaux effectués à des bâtiments gérés par la Régie et à la location d’immeubles.
18 Étant donné que les dépenses exposées lors de la démolition sont imputées de manière identique aux 
dépenses effectuées en cas de construction, il est pratiquement impossible de se faire une idée de l’ampleur du montant concerné en l’occurrence.
19 La vente de patrimoine immobilier par la Régie des bâtiments . Rapport de la Cour des comptes transmis 
à la Chambre des représentants. Bruxelles, septembre 2006. À consulter sur www.courdescomptes.be.
9370-06_RH_Boek163_04.indd   416 9370-06_RH_Boek163_04.indd   416 13-10-2006   13:57:55 13-10-2006   13:57:55  163e Boek van het Rekenhof 417Rekeningen instellingen van openbaar nut Bijzondere onderzoeken
16 Dit cijfer van 5 miljard euro komt uit de jaarrekening 2001, de laatste rekening die door de Regie werd 
opgemaakt. Ze werd tot op heden nog niet door de minister van Financiën ter controle aan het Reken-
hof voorgelegd.
17 Hoofdstuk 53 bevat de kredieten die de Regie aanwendt bij de uitoefening van haar statutaire opdracht. 
Deze kredieten worden aangewend om werken te betalen aan de gebouwen die door de Regie worden beheerd en om gebouwen te huren.
18 Omdat de uitgaven die gemaakt worden bij de sloop op eenzelfde manier worden aangerekend als de 
uitgaven gemaakt bij de bouw, is het nagenoeg onmogelijk een idee te krijgen van de omvang van het bedrag dat hiermee te maken heeft.
19 Verkoop van vastgoed door de regie der Gebouwen.  Verslag van het Rekenhof voorgelegd aan de 
Kamer van Volksvertegenwoordigers. Brussel, september 2006. Te raadplegen www.rekenhof.be.De gebouwen, eigendom van de federale Staat en beheerd door de Regie, worden niet geboekt in het materieel vast actief van de instelling. Conform het boekhoudplan worden ze geboekt als vorderingen op meer dan één jaar van de Regie op de Staat. Door in de balans de gebouwen als vorderingen te boeken doet de Regie de indruk ontstaan dat de federale Staat aan de Regie circa 5 miljard euro verschuldigd zou zijn
16. Dit is uiteraard niet correct. 
Op de gebouwen worden geen afschrijvingen toegepast. Dit leidt onvermijde-lijk tot een overschatting van het actief. In het huidige rekeningstelsel van de Regie kan de waarde van een gebouw enkel toenemen. Door het niet afschrij-ven van de gebouwen ontbreekt waardevolle bedrijfseconomische informatie, die nuttig zou zijn voor het beheer en de waardebepaling van het federaal onroerend patrimonium. In de huidige stand van zaken kan uit de rekeningen 
van de Regie bijvoorbeeld geen vergelijking worden gemaakt tussen enerzijds 
de investeringsmiddelen die de overheid ter beschikking wil stellen voor de instandhouding van haar onroerend patrimonium en anderzijds de normale waardeverminderingen van dit patrimonium. 
Bij een verkoop of de sloop van een gebouw verdwijnt de boekwaarde van het 
gebouw niet uit de balans. De Regie boekt de waarde die het gebouw in haar 
rekeningen had of de verkoopopbrengst die het gebouw opleverde van een 
A-rekening naar een B-rekening. Beide rekeningen betreffen vorderingen op meer dan één jaar. In de toelichting bij de balans wordt erop gewezen dat de bedragen die op deze B-rekening staan, te maken hebben met verkochte gebouwen. In het balanstotaal van de Regie blijft de waarde van de verkochte gebouwen opgenomen. Dit heeft tot gevolg dat in de rekening 2001
350 een 
bedrag van 30.340.448.907 Belgische frank (752.120.082,28 euro) van het balanstotaal van de Regie in feite niets voorstelt. Dit is 12,71 % van het balans-totaal, dat in 2001 238.692.076.267 Belgische frank (5.917.022.012,12 euro) bedroeg.
Het balanstotaal wordt zelfs nog meer overschat. Indien de Regie een gebouw 
laat slopen worden de sloopkosten aangerekend op een begrotingsartikel van 
hoofdstuk 53 van haar begroting
17. Deze bedragen worden vervolgens gespie-
geld naar een rekening van het vast actief – de vorderingen op meer dan één 
jaar. Het activeren van deze sloopkosten leidt ertoe dat door de afbraak van een gebouw het balanstotaal van de Regie aangroeit, terwijl er in werkelijk-heid activa vernietigd worden
18. 
In 2000 besliste de regering over te gaan tot de verkoop van een aantal kan-
toorgebouwen, die beheerd werden door de Regie. Uit een nader onderzoek 
van het Rekenhof blijkt dat in de periode 2002-2004 voor 659.042.889 euro aan gebouwen werd verkocht
19. Ook deze gebouwen blijven opgenomen in het 
balanstotaal van de Regie. De overschatting anno 2005 zal dan ook beduidend groter zijn, dan ze was in 2001. Zoals blijkt uit punt 2 is de rekening 2005 van de Regie echter nog niet opgemaakt.•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   417 9370-06_RH_Boek163_04.indd   417 13-10-2006   13:57:55 13-10-2006   13:57:55 418 163e Cahier de la Cour des comptesAnalyses spéciﬁ  ques Comptes des organismes d’intérêt public
La Régie ne pouvant déduire de ses comptes la valeur intrinsèque de ses bâti-
ments, il ne lui est pas davantage possible d’en extraire des informations quant au caractère rentable ou non de certaines transactions immobilières.
Dans son bilan, la Régie comptabilise en ‘capital’ les dotations qu’elle perçoit 
pour la réalisation de ses projets de construction. Dans l’annexe de ses comp-tes, elle fait elle-même observer que ce terme ‘capital’, correspond en l’occur-rence à une notion complètement différente de celle utilisée par une société 
commerciale. Le mode de comptabilisation a pour effet d’anéantir le lien entre 
le passif et l’actif lorsque sont comptabilisés les immeubles réalisés avec les moyens provenant du ‘capital’. Par conséquent, ainsi qu’il a été signalé ci-avant, en cas de vente ou de démolition d’un immeuble, le montant total du bilan ne peut être adapté en fonction de la nouvelle situation. En cas de vente, lorsqu’un compte d’actif est crédité, il n’existe aucun compte de passif corres-pondant susceptible d’être débité, de sorte que, comme déjà mentionné éga-lement, ces montants inscrits à l’actif d’un ‘compte A’ sont portés sur un ‘compte B’ et continuent ainsi à faire partie du total du bilan.
3.3 Recommandations 
L’avant-projet de rapport a été soumis, par lettre du 15 mars 2006, à la Régie, laquelle n’y a pas réagi.
Par lettre du 17 mai 2006, la Cour des comptes a recommandé au ministre des 
Finances de charger la Régie d’adapter son plan comptable dans le sens déjà indiqué 
par le groupe de travail et par la Cour des comptes depuis 1999. À cet égard, un responsable pourrait être désigné et un calendrier comportant des échéances stric-tes pourrait être imposé.
Le nouveau plan comptable devrait déﬁ  nir une comptabilité qui pourrait générer en 
temps opportun des informations ﬁ  nancières et économiques ﬁ  ables et pertinentes 
sous l’angle de la stratégie et de la gestion.À ce jour, le ministre n’a pas répondu à la correspondance précitée.•
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   418 9370-06_RH_Boek163_04.indd   418 13-10-2006   13:57:55 13-10-2006   13:57:55  163e Boek van het Rekenhof 419Rekeningen instellingen van openbaar nut Bijzondere onderzoeken
Omdat de Regie de intrinsieke waarde van haar gebouwen niet uit haar reke-
ningen kan aﬂ  eiden, kan ze uit deze rekeningen ook geen informatie halen over 
het al dan niet winstgevend karakter van bepaalde immobiliëntransacties.
In haar balans boekt de Regie de dotaties die ze ontvangt voor de realisatie van haar bouwprojecten als “kapitaal”. In de toelichting bij haar rekening merkt de Regie zelf op dat dit “kapitaal” totaal verschillend is van wat bij een han-delsvennootschap onder dit begrip wordt verstaan. De manier van boeken heeft tot gevolg dat de band tussen het passief en het actief, waar de gebou-wen die gerealiseerd worden met de middelen die in het “kapitaal” terechtko-men worden geboekt, verloren gaat. Dit heeft tot gevolg dat, zoals hierboven werd vermeld, bij de verkoop of de sloop van een gebouw het balanstotaal niet aan de nieuwe situatie kan worden aangepast. Indien een rekening van het actief wordt gecrediteerd bij een verkoop is er geen enkele overeenkomstige rekening op het passief die kan worden gedebiteerd. Het gevolg is dat, zoals eveneens vermeld, deze bedragen op het actief van een zogenaamde “A-reke-ning” naar een “B-rekening” worden geboekt en op die manier deel blijven uitmaken van het balanstotaal.
3.3 Aanbevelingen 
Het voorontwerp van verslag werd bij brief van 15 maart 2006 voorgelegd aan de Regie, die hierop echter nog niet gereageerd heeft.
Bij brief van 17 mei 2006 heeft het Rekenhof de minister van Financiën verzocht de 
Regie de opdracht te geven haar boekhoudplan aan te passen, op de wijze zoals 
reeds door de werkgroep en door het Rekenhof sinds 1999 werd gesuggereerd. Daarvoor zou een verantwoordelijke kunnen worden aangeduid en een planning met strikte termijnen kunnen worden opgelegd.
Het nieuwe boekhoudplan zou een boekhouding moeten beogen waaruit tijdig 
betrouwbare en relevante ﬁ  nanciële en economische beleids- en beheersinformatie 
kan worden gegenereerd.
Tot dusver heeft de minister niet op de bovenvermelde brief geantwoord.•
•
9370-06_RH_Boek163_04.indd   419 9370-06_RH_Boek163_04.indd   419 13-10-2006   13:57:55 13-10-2006   13:57:55 420 163e Cahier de la Cour des comptesMission juridictionnelle
Partie II 
des comptes. Le comptable qui présente un compte en débet peut être cité par l’autorité compétente à comparaître devant la Cour des comptes qui peut tenir le comptable quitte ou le condamner à rembourser tout ou partie du déﬁ  cit. Pour remplir correctement ses missions juridictionnelle, de contrôle et d’information à l’intention du Parlement, la Cour doit bien entendu disposer en temps voulu des comptes des comptables et des documents justiﬁ  catifs correspondants.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   420 9370-06_RH_Boek163_05.indd   420 13-10-2006   14:05:37 13-10-2006   14:05:37  163e Boek van het Rekenhof 421Rechtsprekende opdracht
Deel II
Het Rekenhof kijkt de rekeningen van de rekenplichtigen tegenover de Staatskas 
na en vereffent ze. De rekenplichtige in wiens rekening een tekort wordt vast-gesteld kan door de bevoegde overheid worden gedagvaard voor het Rekenhof, dat de rekenplichtige kwijting kan verlenen of kan veroordelen tot aanzuivering van het tekort of een deel ervan. Om zijn rechtsprekende opdracht en zijn controle- en informatieopdracht ten behoeve van het Parlement naar behoren te kunnen vervullen, moet het Rekenhof uiteraard tijdig over de rekeningen van de reken-plichtigen en de bijhorende verantwoordingsstukken kunnen beschikken.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   421 9370-06_RH_Boek163_05.indd   421 13-10-2006   14:05:38 13-10-2006   14:05:38 422 163e Cahier de la Cour des comptesMission juridictionnelle
ﬁ  scales, la Cour des comptes ne disposait toujours pas, au 31 août 2006, du compte de gestion relatif à l’année 2005. Pour cette même année, 84 comptes font encore défaut, pour l’année 2004, 41 comptes, pour 2003, 35 et pour 2001, 16 comptes sont en retard.
Pour ce qui est des comptables qui effectuent des dépenses sur avances de fonds, à la date précitée, 142 comptes n’avaient pas encore été transmis pour l’année 2005, 39 pour l’année 2004, 13 pour l’année 2003, 15 pour 2002 et 4 pour l’année 2001.
Plus de la moitié des comptables qui assurent la garde, la conservation et l’utilisa-tion du matériel appartenant à l’État n’ont pas encore rendu compte de leur gestion pour l’année 2005. Il reste à recevoir 40 comptes pour 2005, 4 pour 2003, 2 pour 2002, 1 pour 2001 et 1 pour 2000.
problèmes structurels. Au SPF Justice, l’opération de rattrapage entamée en 2004 s’est poursuivie en 2006, mais de nombreux comptes font encore défaut pour les années 2003, 2004 et 2005. Au SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement, un certain progrès a été enregistré pour ce qui est de la désignation de comptables dans les postes diplomatiques et consulaires bel-ges, telle que prescrite par la législation sur la comptabilité de l’État. Si, à partir du 1
er juillet 2006 des comptables ont été affectés dans 15 postes, il reste 120 postes 
pour lesquels les comptables doivent encore être désignés. Malgré les efforts importants consentis par le département en 2005 et 2006, les comptes des bureaux centraux de comptabilité (BCC) de la Défense sont toujours transmis avec un retard important. Au SPF Finances, le retard avec lequel les comptes et les pièces y affé-rentes, notamment les certiﬁ  cats de vériﬁ  cation, sont transmis par l’administration empêche l’arrêt des comptes en temps voulu. 
En 2005, la Cour a arrêté douze comptes qui présentaient un déﬁ  cit total de 
55.653,63 euros.
Les comptes des comptables sont contrôlés par la Cour des comptes en deux phases  
Dans la phase administrative , la Cour des comptes arrête les comptes des compta-
bles. À cette ﬁ  n, les comptables transmettent leurs comptes périodiquement, ainsi 
qu’en cas de déﬁ  cit et de cessation de leurs fonctions. La Cour établit si les comp-
tables sont quittes, en avance ou en débet. La Cour envoie les comptes arrêtés à 
l’autorité compétente.
comptable à l’égard des débets qu’elle a constatés dans son compte. L’autorité compétente doit citer à comparaître devant la Cour le comptable dans le compte duquel un débet a été constaté, sauf lorsqu’elle est d’avis que le comptable peut se prévaloir de la force majeure ou lorsque le déﬁ  cit n’excède pas 1.250 euros. Lorsque 
l’autorité compétente cite le comptable devant la Cour, une procédure publique et contradictoire est mise en place, au terme de laquelle le comptable peut être condamné à rembourser tout ou partie du déﬁ  cit. Lorsque l’autorité compétente s’abstient de citer le comptable, elle en avise la Cour par un écrit motivé, accompa-gné de toutes les pièces justiﬁ  catives.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   422 9370-06_RH_Boek163_05.indd   422 13-10-2006   14:05:38 13-10-2006   14:05:38  163e Boek van het Rekenhof 423Rechtsprekende opdracht
ﬁ  scale ontvangsten, beschikte het Rekenhof op 31 augustus 2006 nog steeds niet over de beheersrekening over het jaar 2005. Voor 2005 ontbreken in totaal nog 84 rekeningen, voor 2004 nog 41, voor 2003 nog 35 en voor 2001 nog 16.
dezelfde datum 142 rekeningen voor 2005, 39 voor 2004, 13 voor 2003, 15 voor 2002 en 4 voor 2001 nog niet voorgelegd.
Meer dan de helft van de rekenplichtigen die instaan voor de bewaking, het bewaren en het gebruik van aan de Staat toebehorend materieel hadden nog geen verantwoor-ding afgelegd voor hun beheer over het jaar 2005. Aldus ontbraken nog 40 rekeningen voor 2005, 8 voor 2004, 4 voor 2003, 2 voor 2002, 1 voor 2001 en 1 voor 2000.
Bij sommige federale overheidsdiensten wijzen de aanzienlijke vertragingen op structurele problemen. Bij de FOD Justitie werd de inhaaloperatie, aangevat in 2004, voortgezet in 2006, hoewel nog talrijke rekeningen over de jaren 2003, 2004 en 2005 ontbreken. Bij de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ont-wikkelingssamenwerking werd enige vooruitgang geboekt wat betreft de aanstelling van rekenplichtigen bij de Belgische diplomatieke en consulaire posten, voorge-schreven door de wetgeving op de rijkscomptabiliteit. In 15 posten werden met ingang van 1 juli 2006 rekenplichtigen aangesteld maar voor ongeveer 120 posten moeten er nog rekenplichtigen worden aangewezen. De rekeningen van de centrale comptabiliteitsbureaus (CCB) van Defensie worden, ondanks de inspanningen die het departement in 2005 en 2006 heeft geleverd, nog steeds met grote vertraging voorgelegd. Bij de FOD Financiën wordt de tijdige afsluiting van de rekeningen belet door de vertraging waarmee de rekeningen en bijhorende stukken, inzonder-heid de getuigschriften van veriﬁ  catie door de administratie, worden voorgelegd. 
In 2005 heeft het Rekenhof twaalf rekeningen afgesloten met tekorten, voor een 
totaal bedrag van 55.653,63 euro.
Het Rekenhof controleert de rekeningen van de rekenplichtigen in twee opeenvol-
In de administratieve fase  sluit het Rekenhof de rekeningen van de rekenplichtigen 
af. Daartoe leggen de rekenplichtigen periodiek of in geval van tekort of beëindiging 
van hun ambt rekening af. Het Rekenhof stelt vast of de rekening effen is, een tegoed vertoont of met een tekort sluit en stuurt de afgesloten rekeningen naar de 
bevoegde overheid.
In de rechtsprekende  fase beoordeelt het Rekenhof de aansprakelijkheid van de reken-
plichtige voor tekorten die in zijn rekening werden vastgesteld. De bevoegde overheid 
moet de rekenplichtige in wiens rekening een tekort werd vastgesteld, dagvaarden voor het Rekenhof, tenzij ze van oordeel is dat de rekenplichtige zich kan beroepen op over-macht of het bedrag van het tekort niet hoger is dan 1.250 euro. Als de bevoegde over-heid de rekenplichtige voor het Rekenhof dagvaardt, wordt een openbare en tegenspre-kelijke procedure ingezet waarbij de rekenplichtige kan worden veroordeeld tot de gehele of gedeeltelijke terugbetaling van het tekort. Als de bevoegde overheid besluit de rekenplichtige niet te dagvaarden, brengt ze het Rekenhof daarvan op de hoogte, met vermelding van de motieven, gestaafd door voldoende en afdoende bewijsstukken.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   423 9370-06_RH_Boek163_05.indd   423 13-10-2006   14:05:38 13-10-2006   14:05:38 424 163e Cahier de la Cour des comptesMission juridictionnelle
l’égard du Parlement, la Cour des comptes doit pouvoir disposer en temps opportun des comptes des comptables et des pièces justiﬁ  catives y afférentes.
2.1  Transmission des comptes périodiques et des comptes de ﬁ  n de 
gestion
La perception des recettes s’effectue par le biais des comptes des comptables (ordi-naires). Certains paiements effectués à la charge du budget de l’État sont égale-ment opérés par des comptables (ordinaires ou extraordinaires). La gestion du maté-riel appartenant à l’État est parfois conﬁ  ée à des comptables (en matières).
Tous ces comptables sont responsables devant la Cour des comptes. Ils doivent donc lui rendre compte périodiquement ainsi qu’en cas de déﬁ  cit, de mutation et de 
Le relevé du nombre de comptes afférents aux années écoulées, qui n’avaient pas 
encore été transmis à la Cour des comptes au 31 août 2006, montre l’ampleur de 
l’arriéré en matière de transmission des comptes pour les différentes catégories de comptables et par SPF.
L’attention est également attirée sur plusieurs retards importants signalant la pré-
2.1.2 Relevé du retard dans la transmission des comptes
Comptables ordinaires
recettes. Ils sont néanmoins autorisés à effectuer parfois des dépenses, lorsque le législateur accorde une dérogation pour affecter des recettes à certaines dépenses.
tes non ﬁ  scales.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   424 9370-06_RH_Boek163_05.indd   424 13-10-2006   14:05:38 13-10-2006   14:05:38  163e Boek van het Rekenhof 425Rechtsprekende opdracht
Om zijn rechtsprekende opdracht en zijn controle- en informatieopdracht ten behoeve 
van het Parlement naar behoren te kunnen vervullen, moet het Rekenhof tijdig over de rekeningen van de rekenplichtigen en de bijhorende verantwoordingen kunnen beschikken. 
De ontvangsten worden via de rekeningen van (gewone) rekenplichtigen geïnd. Ook sommige betalingen ten laste van de begroting van Staat worden door (gewone of buitengewone) rekenplichtigen uitgevoerd. In bepaalde gevallen wordt het beheer van materieel van de Staat toevertrouwd aan rekenplichtigen (over waren).
Al deze rekenplichtigen zijn verantwoording verschuldigd aan het Rekenhof. Zowel 
periodiek als in geval van tekort, overplaatsing of beëindiging van hun ambt moeten ze rekening aﬂ  eggen aan het Rekenhof.
De termijnen waarbinnen de rekeningen aan de minister van Financiën en aan het Rekenhof moeten worden overgelegd zijn vastgelegd in wetten en besluiten. Die termijnen worden in vele gevallen niet gerespecteerd.
Om de omvang van de achterstand bij de voorlegging van rekeningen te illustreren 
wordt hierna, voor de verschillende categorieën van rekenplichtigen en per FOD, een 
overzicht gegeven van het aantal rekeningen over de voorbije jaren dat op 31 augus-tus 2006 nog niet aan het Rekenhof was overgelegd.
Ook wordt de aandacht gevestigd op enkele belangrijke vertragingen die wijzen op 
structurele problemen binnen de betrokken overheidsdiensten.
2.1.2 Overzicht van de achterstand in het overleggen van de rekeningen
Gewone rekenplichtigen
Gewone rekenplichtigen houden zich in principe enkel met ontvangsten bezig. Toch 
mogen ze soms uitgaven doen, wanneer de wetgever een afwijking toestaat om ont-vangsten voor bepaalde uitgaven aan te wenden.
De gewone rekenplichtigen kunnen worden onderverdeeld in rekenplichtigen belast met de inning van de ﬁ  scale ontvangsten en die bevoegd voor de niet-ﬁ  scale ont-vangsten. 
9370-06_RH_Boek163_05.indd   425 9370-06_RH_Boek163_05.indd   425 13-10-2006   14:05:38 13-10-2006   14:05:38 426 163e Cahier de la Cour des comptesMission juridictionnelle
À la première catégorie ressortissent les comptables appartenant aux administra-
tions ﬁ  scales du SPF Finances. Pour l’année budgétaire 2005, les receveurs des contributions directes, de la TVA, de l’enregistrement et des domaines ainsi que des douanes et accises ont respectivement perçu quelque 61,1 milliards d’euros, 73,1 mil-liards et 13,7 milliards.
différents SPF et des services de l’État à gestion séparée qui relèvent de ceux-ci. Dans le compte d’exécution du budget, les recettes non ﬁ  scales perçues en 2005 s’élèvent à 5,4 milliards d’euros.
la perception des droits et de la gestion des fonds.
2005 2004 2003 2002 2001 2000
1 Chancellerie et Services généraux 6
2 Justice 90 72 38 34
3 Intérieur 41 2 1
Coopération au développement18 16 12
5 Défense nationale 7 1
6 Police fédérale 19 Agriculture 1
10 Affaires économiques 37
12 Mobilité 2015 Emploi, Travail et Concertation sociale 37 4 1
18 Finances – Trésorerie 28
19 Politique scientiﬁ  que 15 3
21 Régie des bâtiments 1
27 Administration des pensions 10
29 Finances – Secrétariat général 21 1 1 1
33 Sécurité sociale 13
37 Santé publique, Sécurité de la chaîne 
alimentaire et Environnement43
53 Personnel et organisation 5
54 Technologie de l’information et de la 
communication0
Économie sociale17 1
81 SPF Budget et Organisation 2
Total 413 84 41 35 0 16 12
9370-06_RH_Boek163_05.indd   426 9370-06_RH_Boek163_05.indd   426 13-10-2006   14:05:38 13-10-2006   14:05:38  163e Boek van het Rekenhof 427Rechtsprekende opdracht
FOD Financiën. De ontvangers van de directe belastingen, van de btw, registratie en 
domeinen en van de douane en accijnzen hebben voor het begrotingsjaar 2005 res-pectievelijk ongeveer 61,1 miljard euro, 73,1 miljard euro en 13,7 miljard euro geïnd.
Tot de tweede categorie behoren de rekenplichtigen die verantwoordelijk zijn voor de 
ontvangsten van de verschillende FOD’s en van de eronder ressorterende staats-diensten met afzonderlijk beheer. In de rekening van uitvoering van de begroting belopen de in 2005 geïnde niet-ﬁ  scale ontvangsten 5,4 miljard euro.
Overeenkomstig artikel 74 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, moeten de gewone rekenplichtigen jaarlijks, vóór 1 maart van het jaar na dat waar-voor de rekeningen worden opgemaakt, aan het Rekenhof verantwoording aﬂ  eggen 
over de inning van de rechten en het beheer van de gelden.
1 Kanselarij en Algemene Diensten 6
2 Justitie 90 72 38 34
3 Binnenlandse Zaken 41 2 1
4 Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en 
Ontwikkelingssamenwerking18 16 12
5 Landsverdediging 7 1
6 Federale Politie 1
9 Landbouw 1
10 Economische Zaken 37
12 Mobiliteit 20
15 Tewerkstelling en Sociaal Overleg 37 4 1
18 Financiën – Thesaurie  28
19 Wetenschapsbeleid 15 3
21 Regie der Gebouwen 1
27 Administratie der Pensioenen 10
29 Financiën – Algemeen Secretariaat 21 1 1 1
33 Sociale Zekerheid 13
37 Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedsel-
keten en Leefmilieu43
53 Personeel en Organisatie 554 Informatie- en Communicatietechnologie 0
80 Maatschappelijke Integratie, Armoedebestrijding 
en Sociale Economie 17 1
81 FOD Budget en Organisatie 2
Totaal 413 84 41 35 0 16 12
9370-06_RH_Boek163_05.indd   427 9370-06_RH_Boek163_05.indd   427 13-10-2006   14:05:38 13-10-2006   14:05:38 428 163e Cahier de la Cour des comptesMission juridictionnelle
l'article 15 de la loi du 29 octobre 1846 relative à l'organisation de la Cour des 
comptes, qui énumère les exceptions au principe du visa préalable pour les-quelles la justiﬁ  cation de la créance peut se faire postérieurement au visa ;
les articles 113 à 118 de l'arrêté royal du 10 décembre 1868 portant règle-
ment général sur la comptabilité de l'État ;
l'article 5 de l'arrêté royal du 27 juin 1921 réglant l'intervention du service des 
chèques et virements postaux dans le paiement des dépenses de l'État.
Les comptables extraordinaires gèrent des fonds publics qui leur ont été conﬁ  és sous 
la forme d'avances de fonds, obtenues soit par le biais d'ordonnances d'avance de 
fonds, soit par celui d'ordonnances d'ouverture de crédit (Défense et police fédé-
rale). Le simple virement sur leur compte de ces avances et leur acceptation les rendent comptables, c'est-à-dire qu'ils doivent rendre compte de leur gestion et sont justiciables de la Cour des comptes. Les comptables extraordinaires n'effectuent que des dépenses, rendent compte au moins tous les quatre mois et ne ressortissent pas à l'autorité du ministre des Finances.
En 2005, les dépenses effectuées sur ces comptes se sont élevées à plus de 2 mil-liards d’euros, dont plus de 1,8 milliard dans le chef des comptables extraordinaires de la Défense.•
•
•Service public Nombre de 
1 TVA, enregistrement et domaines 318
2 Douanes et accises 583 Contributions directes 212 178
Total 588 178
Tableau 2 – Relevé de l’arriéré en matière de transmission des comptes des
gestionsAbsence de comptes par 
quadrimestre
2005 2004 2003 2002 2001
1 Chancellerie et Services généraux 2
2 Justice 132 125 273 Intérieur 73 3 3 2
Coopération au développement1 5 3 331
5 Défense 7 9 6 4 4 1
6 Police fédérale 19 Agriculture 8 4 10 2
9370-06_RH_Boek163_05.indd   428 9370-06_RH_Boek163_05.indd   428 13-10-2006   14:05:38 13-10-2006   14:05:38  163e Boek van het Rekenhof 429Rechtsprekende opdracht
De basis voor de verrichtingen van deze rekenplichtigen berust op volgende wets-
bepalingen:
artikel 15 van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het Rekenhof, 
dat in afwijking van de regels over de uitgaven die onderworpen zijn aan het voorafgaand visum van het Rekenhof, bepaalt in welke gevallen de stukken tot staving van de schuldvordering na het visum mogen worden voorgelegd;
de artikelen 113 tot en met 118 van het koninklijk besluit van 10 decem-
ber 1868 houdende algemeen reglement op de rijkscomptabiliteit;
artikel 5 van het koninklijk besluit van 27 juni 1921 waarbij de tussenkomst 
van de dienst der postcheques en -overschrijvingen in de betaling der staats-uitgaven wordt geregeld.
Buitengewone rekenplichtigen beheren overheidsgelden die hen werden toevertrouwd in de vorm van geldvoorschotten, verkregen hetzij op ordonnanties van geldvoorschot, hetzij op ordonnanties van kredietopening (Defensie en Federale Politie). Door de overschrijving alleen van die voorschotten op hun rekening en de aanvaarding ervan worden zij rekenplichtige, d.w.z. moeten zij rekening aﬂ  eggen over hun beheer en zijn 
zij aan de rechtsmacht van het Rekenhof onderworpen. De buitengewone rekenplich-tigen verrichten alleen uitgaven, leggen minstens om de vier maanden rekening af en zijn niet onderworpen aan het gezag van de minister van Financiën.
In 2005 werden voor ruim 2 miljard euro uitgaven verricht op deze rekeningen, waar-van meer dan 1,8 miljard voor rekening van de buitengewone rekenplichtigen van Defensie.•
•
•Overheidsdienst Aantal 
2 Douane en Accijnzen 58
3 Directe Belastingen 212 178
Totaal 588 178
Tabel 2 – Overzicht van de achterstand in het overleggen van de rekeningen van
beherenOntbrekende viermaandelijkse 
1 Kanselarij en Algemene Diensten 2
2 Justitie 132 125 273 Binnenlandse Zaken 73 3 3 2
Ontwikkelingssamenwerking  15 3 3 3 1
5 Landsverdediging 7 9 6 4 4 1
6 Federale Politie 19 Landbouw 8 4 10 2
9370-06_RH_Boek163_05.indd   429 9370-06_RH_Boek163_05.indd   429 13-10-2006   14:05:38 13-10-2006   14:05:38 430 163e Cahier de la Cour des comptesMission juridictionnelle
comptables sont responsables du matériel et en rendent compte annuellement à la 
de 
Justice 43 38 8 4 2 1 1
Défense nationale 3
Police fédérale 1
Affaires économiques 3
Mobilité 1
Finances – Trésorerie 4 2
Finances – Secrétariat général 16
Total 71 40 8 4 2 1 1Service public Nombre de 
10 Affaires économiques 18
12 Mobilité 12 1
15 Emploi, Travail et Concertation sociale 2418 Finances – Trésorerie 21
19 Politique scientiﬁ  que 2 2
27 Administration des pensions 2
29 Finances – Secrétariat général 13
33 Sécurité sociale 8
alimentaire et Environnement33
48 Dette de l’état 1
53 Personnel et Organisation 6
54 T
echnologie de l’information et de la 
80 Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté 
et Économie sociale1
81 Budget et Gestion 1
Total 382 142 39 13 15 4
9370-06_RH_Boek163_05.indd   430 9370-06_RH_Boek163_05.indd   430 13-10-2006   14:05:39 13-10-2006   14:05:39  163e Boek van het Rekenhof 431Rechtsprekende opdracht
zijn de rekenplichtigen over waren verantwoordelijk voor het materieel en leggen ze 
jaarlijks over hun beheer rekening af bij het Rekenhof.
Tabel 3 – Overzicht van de achterstand in het overleggen van de rekeningen
van de rekenplichtigen over waren
Justitie 43 38 8 4 2 1 1
Landsverdediging 3
Federale Politie 1
Economische Zaken  3
Mobiliteit 1
Financiën – Thesaurie  4 2
Financiën – Algemeen Secretariaat 16
Totaal 71 40 84211Overheidsdienst Aantal 
10 Economische Zaken 1812 Mobiliteit 12 1
15 Tewerkstelling en Sociaal Overleg 2418 Financiën – Thesaurie 21
19 Wetenschapsbeleid 2 2
27 Administratie der Pensioenen 229 Financiën – Algemeen Secretariaat 13
33 Sociale Zekerheid 8
keten en Leefmilieu33
48 Staatsschuld 1
53 Personeel en Organisatie 6
54 Informatie en Communicatietechnologie 280 Maatschappelijke Integratie, Armoede-
bestrijding en Sociale Economie 1
81 Budget en Beheer 1
Totaal 382 142 39 13 15 4
9370-06_RH_Boek163_05.indd   431 9370-06_RH_Boek163_05.indd   431 13-10-2006   14:05:39 13-10-2006   14:05:39 432 163e Cahier de la Cour des comptesMission juridictionnelle
Dans ses 161e et 162e Cahiers, la Cour des comptes avait déjà signalé l’existence de 
retards considérables dans la transmission de certains comptes de comptables en 
deniers, en matières et d’avances de fonds du SPF Justice. Elle avait pourtant insisté auprès du ministre de tutelle pour que des mesures structurelles soient prises aﬁ  n de 
transmettre le plus vite possible les comptes en retard et d’assurer à l’avenir le res-pect scrupuleux des délais en vigueur en la matière
1.
Les comptes des comptables ordinaires des établissements pénitentiaires des années 2004 et 2005 ne lui ont toujours pas été présentés.
Une partie des comptes en matières des comptables de ces mêmes établissements 
pour les années 2004 et 2005 ne lui a pas encore été présentée.
Malgré les lettres de rappel adressées par la Cour, un grand nombre de comptes 
d’avances de fonds sont toujours en souffrance. Au 31 décembre 2005, le montant 
des avances reçues par les comptables des établissements pénitentiaires et dont les justiﬁ  catifs n’ont pas été présentés à la Cour atteint 12 millions d’euros. Le montant 
des avances reçues par le comptable du service médical Pharmacie centrale et non encore justiﬁ  ées devant la Cour s’élève à plus de 9 millions d’euros. 
Comme il a déjà été signalé dans les Cahiers précédents
2, la présentation tardive 
des comptes des comptables provient du retard de contrôle interne effectué par les services centraux, le manque de personnel étant invoqué à cet égard. Il n’a toujours pas été remédié à cette situation par des mesures efﬁ  caces.
la gestion ﬁ  nancière des postes diplomatiques et consulaires auxquels le SPF Affai-
res étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement avait décidé 
d’accorder l’autonomie ﬁ  nancière en 19993.
Dès l’origine de cette réforme, la Cour des comptes a estimé qu’en application des 
lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, il y avait lieu de désigner, au sein de 
tous les postes à l’étranger, des ordonnateurs ainsi que des comptables qui ont l’obligation de rendre compte de leurs opérations ﬁ  nancières par le biais d’un compte 
Après plusieurs lettres de rappel, dont la dernière date du 25 août 2005, le ministre 
des Affaires étrangères a répondu, le 24 octobre 2005, qu’il serait procédé à l’intro-duction, dès le début de l’année 2006, d’un nouveau programme comptable dans un certain nombre de postes et ensuite, à la désignation de comptables.
1 161e Cahier de la Cour des comptes, Fascicule 1er, p 86-89 ;
162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 512-513.
2 Ibidem.
3 161e Cahier de la Cour des comptes, Fascicule 1er, p. 91-98.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   432 9370-06_RH_Boek163_05.indd   432 13-10-2006   14:05:39 13-10-2006   14:05:39  163e Boek van het Rekenhof 433Rechtsprekende opdracht
In zijn 161e en 162e Boek heeft het Rekenhof er al op gewezen dat sommige reken-
plichtigen over gelden, over waren en over fondsenvoorschotten van de FOD Justitie 
aanzienlijke achterstand hebben opgelopen bij het aﬂ  eggen van hun rekeningen. Nochtans had het Rekenhof bij de toezichthoudende minister gepleit voor structurele maatregelen om de ontbrekende rekeningen snel toe te zenden en de termijnen in de toekomst nauwkeurig na te leven
1.
De rekeningen van de gewone rekenplichtigen van de penitentiaire inrichtingen voor de jaren 2004 en 2005 zijn nog altijd niet aan het Rekenhof voorgelegd.
Een deel van de rekeningen over waren van de rekenplichtigen van diezelfde inrich-
tingen voor de jaren 2004 en 2005 is evenmin aan het Rekenhof voorgelegd. 
Ondanks de herinneringsbrieven die het Rekenhof heeft verstuurd, is een groot aan-
tal rekeningen over fondsenvoorschotten nog altijd niet toegezonden. Op 31 decem-
ber 2005 beliep het bedrag van de voorschotten ontvangen door de rekenplichtigen van de penitentiaire inrichtingen, waarvoor de verantwoordingsstukken niet aan het Rekenhof zijn voorgelegd, 12 miljoen euro. Het voorschottenbedrag dat de reken-plichtige van de geneeskundige dienst – centrale apotheek heeft ontvangen en waar-voor nog geen verantwoording is afgelegd aan het Rekenhof, vertegenwoordigt van zijn kant meer dan 9 miljoen euro. 
Zoals al in de vorige Boeken van het Rekenhof was opgemerkt
2, moet de verklaring 
voor de laattijdige voorlegging van de rekeningen van rekenplichtigen worden gezocht 
in de achterstand bij de interne controle uitgevoerd door de centrale diensten. Voor die achterstand wordt personeelsgebrek aangevoerd. Doeltreffende maatregelen om die toestand te verhelpen blijven nog steeds achterwege.
In zijn 161
ﬁ nanciële beheer van de diplomatieke en consulaire posten waartoe de FOD Buiten-
landse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking in 1999 had 
besloten om de posten ﬁ  nanciële autonomie te bezorgen3.
Vanaf het begin van deze hervorming heeft het Rekenhof gesteld dat in overeen-
stemming met de wetgeving op de rijkscomptabiliteit in alle buitenlandse posten 
ordonnateurs moeten worden aangesteld en ook rekenplichtigen die hun ﬁ  nanciële verrichtingen door middel van een beheersrekening moeten verantwoorden. 
Na meerdere herinneringsbrieven, waarvan de laatste dateert van 25 augustus 2005, 
heeft de minister van Buitenlandse Zaken op 24 oktober 2005 geantwoord dat vanaf begin 2006 werk zou worden gemaakt van de invoering van een nieuw boekhoud-
programma in een aantal posten met daaraan gelinkt de aanstelling van rekenplichtigen.
1 161e Boek van het Rekenhof, Deel 1, p. 86-89
162e Boek van het Rekenhof, Volume I, p. 512-513.
2 Ibidem .
3 161e Boek van het Rekenhof, Deel I, p. 90-99.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   433 9370-06_RH_Boek163_05.indd   433 13-10-2006   14:05:39 13-10-2006   14:05:39 434 163e Cahier de la Cour des comptesMission juridictionnelle
Finalement, les premiers comptables n’ont été désignés que par le biais des arrêtés 
ministériels du 19 juillet 2006, entrés en vigueur le 1er juillet 2006, et pour 15 postes 
dont 14 situés en Europe4. Par conséquent, il reste encore à désigner des compta-
bles pour quelque 120 postes.
Les comptes de six bureaux centraux de comptabilité (BCC) de la Défense nationale 
sont d’une nature particulière parce que, en dérogation au régime généralement applicable aux comptables extraordinaires, les fonds ne sont pas obtenus par le biais d’ordonnances d’avance de fonds, mais par celui d’ordonnances d’ouverture de cré-dit. Les fonds ainsi obtenus sont convertis en avances de fonds aux comptables, qui ne justiﬁ  ent de leur utilisation qu’au moment de la reddition du compte.
Ces comptes, par l’entremise desquels des paiements sont effectués annuellement pour un montant s’élevant à plus de 1,9 milliard d’euros, sont transmis à la Cour des 
comptes avec un retard important.
Dans sa lettre du 2 mars 2005, la Cour des comptes s’est enquise auprès du minis-
tre de la Défense nationale des raisons de ces retards et a insisté pour que des mesures soient prises aﬁ  n que puisse dorénavant être respecté le délai, convenu avec le département, de six mois à compter de la ﬁ  n du trimestre auquel le compte 
de gestion se rapporte.
ensemble de facteurs qui concernent principalement le traitement automatisé de données. Ces problèmes auraient cependant été résolus et le personnel de son département aurait entamé une opération de rattrapage aﬁ  n de résorber le retard 
encouru.
En septembre 2005, la Cour des comptes a estimé que l’arriéré n’avait été résorbé 
que très partiellement et demeurait inacceptable. Même s’il était possible de s’en tenir strictement au calendrier proposé par le ministre, une reddition des comptes entièrement conforme à la norme ne pourrait reprendre qu’à la ﬁ  n 2006. Il a donc été 
signalé au ministre, par lettre du 21 septembre 2005, que la Cour des comptes infor-merait le Parlement de la situation par le biais d’un article dans son 162
e Cahier5.
Lors de l’évaluation de la situation au 22 mars 2006, la Cour a dû constater que, 
malgré les efforts consentis par le département et au mépris des promesses formu-
lées dans la réponse du ministre, le retard n’avait été rattrapé que très partiellement. La Cour des comptes a dès lors envoyé une lettre de rappel le 26 avril 2006.
Dans sa réponse du 21 juin 2006, le ministre a admis la réalisation très partielle des 
engagements pris en 2005. Le contrôle qu’il a ordonné aurait démontré que ceci serait dû à un concours de circonstances qui sont encore principalement liées à l’automatisation du traitement des données. Le ministre assure cependant que tous les responsables de son département s’efforcent de résoudre le plus rapidement possible ce problème. Il y serait accordé à présent une priorité absolue.
Même si le nouveau calendrier relatif à la reddition de comptes accélérée, joint à sa 
réponse, devait être entièrement respecté, l’arriéré ne serait totalement résorbé 
qu’à la ﬁ  n 2008.
4 Ambassades de Belgrade, Berlin, Helsinki, Le Caire, Luxembourg, Madrid, Moscou, Paris, Rome Quirinal, Varsovie et Vienne, consulat de Lille, consulat honoraire de Nice et Représentation perma-nente auprès du Conseil de l’Europe à Strasbourg.
5 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 515-517.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   434 9370-06_RH_Boek163_05.indd   434 13-10-2006   14:05:39 13-10-2006   14:05:39  163e Boek van het Rekenhof 435Rechtsprekende opdracht
Uiteindelijk werden pas bij ministeriële besluiten van 19 juli 2006 met ingang van 
1 juli 2006 voor het eerst rekenplichtigen aangesteld in 15 posten waarvan 14 Euro-pese
4. Dit betekent dat nog rekenplichtigen moeten worden aangewezen voor onge-
veer 120 posten.
De rekeningen van zes centrale comptabiliteitsbureaus (CCB) van Defensie hebben 
een bijzonder karakter omdat de fondsen, in afwijking van het stelsel dat op de bui-tengewone rekenplichtigen in het algemeen van toepassing is, niet worden verkregen op ordonnanties van geldvoorschot maar van kredietopening. Deze fondsen worden vervolgens omgezet in geldvoorschotten die door de rekenplichtigen pas bij de reke-ningaﬂ  egging worden verantwoord.
Deze rekeningen, waarmee jaarlijks voor ruim 1,9 miljard euro betalingen worden verricht, worden met grote vertraging voorgelegd. Het Rekenhof heeft de minister 
van Landsverdediging op 2 maart 2005 gevraagd naar de redenen van deze ver-
tragingen en aangedrongen op maatregelen zodat voortaan de met het departement overeengekomen termijn van zes maanden volgend op het einde van het trimester waarvoor de beheersrekening werd opgesteld, zou kunnen worden nageleefd.
In zijn antwoord van 5 juli 2005 stelde de minister dat de vertragingen te wijten zijn 
aan een samenloop van factoren die hoofdzakelijk te maken hebben met de geauto-matiseerde gegevensverwerking. Volgens de minister waren deze problemen echter opgelost en was het personeel van zijn departement bezig met een inhaaloperatie om de opgelopen achterstand weg te werken.
In september 2005 heeft het Rekenhof geoordeeld dat de achterstand slechts zeer 
gedeeltelijk werd weggewerkt en op dat ogenblik nog onaanvaardbaar groot bleef. Als het door de minister voorgestelde schema strikt zou worden nageleefd, zou het immers nog tot eind 2006 duren voor de rekeningaﬂ  egging weer helemaal over-eenkomstig de norm zou kunnen verlopen. Daarom heeft het Rekenhof de minister op 21 september 2005 meegedeeld dat het via een artikel in zijn 162
e Boek het 
Parlement van de situatie op de hoogte zou brengen5.
Bij de evaluatie van de toestand op 22 maart 2006 moest worden vastgesteld dat 
ondanks de inspanningen van het departement en in afwijking van de toezeggingen 
uit het antwoord van de minister, de achterstand slechts zeer gedeeltelijk was inge-lopen. Het Rekenhof heeft dan ook op 26 april 2006 een herinneringsbrief gestuurd.
In zijn antwoord van 21 juni 2006 geeft de minister toe dat de in 2005 gedane toe-
zeggingen slechts zeer gedeeltelijk werden gerealiseerd. Het door hem bevolen onderzoek bevestigde dat dit te wijten is aan een samenloop van omstandigheden die alweer voornamelijk te maken hebben met de geautomatiseerde gegevensver-werking. De minister verzekert echter dat alle verantwoordelijken binnen zijn depar-tement ernaar streven het probleem zo snel mogelijk op te lossen. Hieraan zou nu absolute prioriteit worden gegeven. 
Volgens het nieuwe tijdschema voor de versnelde rekeningaﬂ  egging dat bij het ant-
woord is gevoegd zal het echter, zelfs als de timing ditmaal volledig zou kunnen 
worden gerespecteerd, nog tot eind 2008 duren voor de achterstand volledig zal zijn ingelopen.
4 Ambassades te Belgrado, Berlijn, Caïro, Den Haag, Helsinki, Luxemburg, Madrid, Moskou, Parijs, Rome Quirinaal, Warschau en Wenen, consulaat te Rijsel, ereconsulaat te Nice en permanente ver-tegenwoordiging bij de Raad van Europa te Straatsburg.
5 162e Boek van het Rekenhof, Volume I, p. 514-516.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   435 9370-06_RH_Boek163_05.indd   435 13-10-2006   14:05:39 13-10-2006   14:05:39 436 163e Cahier de la Cour des comptesMission juridictionnelle
La Cour a, en tout cas, dû constater que de nouveaux retards continuent à apparaî-
tre. Ainsi, au 24 juillet 2006, le retard s’élève à un trimestre en ce qui concerne le BCC-SGR (Service général de renseignements) et à deux trimestres pour le BCC-ATTA DEF (attachés militaires). Les comptes annuels 2005 du cabinet du ministre sont également en retard. Le retard persistant constaté auprès des BCC 17 (frais divers et indemnités) et BCC-Rémunérations est encore plus grave, d’autant plus que ces deux comptes contiennent la grande majorité des fonds obtenus sur la base d’une ouverture de crédit. Depuis le 2 mars 2005, quelques comptes trimestriels en retard du BCC 17 ont, certes, été transmis, mais l’arriéré global n’a pratiquement pas diminué pour autant et s’élève toujours à 6 trimestres. La situation la plus inquié-tante est celle du BCC-Rémunérations, où l’arriéré a encore augmenté depuis les premières observations de la Cour des comptes, puisque le dernier compte reçu porte toujours sur le troisième trimestre 2001.
2.2 Arrêt administratif des comptes en débet 
En 2005, la Cour a arrêté douze comptes présentant des débets représentant un total de 55.653,63 euros. Les montants de ces débets ﬁ  gurent au tableau suivant.
Tableau 4 – Comptes présentant des débets
SPF – SPP Nombre Montant total des
SPF Finances – recettes ﬁ  scales 7 40.822,20
SPF Finances – Secrétariat général 1 1.221,74
SPF Justice 1 1.500,00
SPF Intérieur 1 75,22 
SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et 
Coopération au développement1 7.500,00
SPF Mobilité 1 4.534,47
Total général 12 55.653,63
En 2005, la Cour a reçu des autorités compétentes douze décisions de non-citation 
à comparaître d’un comptable dans le compte duquel un débet avait été constaté. 
Les montants des débets ﬁ  gurent dans le tableau ci-après.
Tableau 5 – Comptes en débet après décision de non-citation
SPF Nombre Montant total 
(en euros)
SPF Finances 7 40.580,45 
Coopération au développement4 1.263,83 
SPF Justice 1 6.082
Total 12 47.926,28
9370-06_RH_Boek163_05.indd   436 9370-06_RH_Boek163_05.indd   436 13-10-2006   14:05:39 13-10-2006   14:05:39  163e Boek van het Rekenhof 437Rechtsprekende opdracht
Op 24 juli 2006 moest in elk geval worden vastgesteld dat er zich nog altijd nieuwe 
vertragingen voordoen. Zo bedraagt de vertraging bij het CCB-SGR (de militaire inlichtingendienst) op die datum één kwartaal en bij het CCB-ATTA DEF (de militaire attachés) twee kwartalen, terwijl ook de jaarrekening 2005 van het kabinet van de minister in vertraging is. Ernstiger nog is de blijvende achterstand bij het CCB 17 (allerlei kosten en vergoedingen) en het CCB-Bezoldigingen, des te meer daar deze twee rekeningen verantwoordelijk zijn voor de overgrote meerderheid van fondsen verkregen op kredietopening. Sinds 2 maart 2005 werden wat het CCB 17 betreft wel enkele achterstallige kwartalen overgelegd, maar de totale achterstand is daar-mee hoegenaamd niet verminderd en bedraagt nog altijd zes kwartalen. Het ergst is de toestand bij het CCB-Bezoldigingen, waar sinds de eerste opmerkingen van het Rekenhof de achterstand zelfs nog is toegenomen, aangezien de laatst ontvangen rekening nog altijd die van het derde kwartaal 2001 is.
Zoals blijkt uit volgende tabel heeft het Rekenhof in 2005 twaalf rekeningen met een tekort afgesloten voor een totaal bedrag van 55.653,63 euro.
Tabel 4 – Rekeningen afgesloten met een tekort
FOD Financiën – ﬁ  scale ontvangsten 7 40.822,20
FOD Financiën – Algemeen Secretariaat 1 1.221,74
FOD Justitie 1 1.500,00
FOD Binnenlandse Zaken 1 75,22FOD Buitenlandse Zaken 1 7.500,00
FOD Mobiliteit 1 4.534,47
Algemeen totaal 12 55.653,63
3 Rechtsprekende fase
In 2005 ontving het Rekenhof van de bevoegde overheden twaalf beslissingen om de 
rekenplichtige in wiens rekening een tekort werd vastgesteld, niet te dagvaarden. De 
bedragen van deze tekorten worden in de hiernavolgende tabel weergegeven.
Tabel 5 – Rekeningen afgesloten met een tekort waarvoor de overheid besliste
FOD Aantal Totaal bedrag (in euro)
FOD Financiën 7 40.580,45 
FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en 
Ontwikkelingssamenwerking4 1.263,83
FOD Justitie 1 6.082
Totaal 12 47.926,28
9370-06_RH_Boek163_05.indd   437 9370-06_RH_Boek163_05.indd   437 13-10-2006   14:05:39 13-10-2006   14:05:39 438 163e Cahier de la Cour des comptesMission juridictionnelle
Cinq des décisions soumises à la Cour faisaient référence au montant du déﬁ  cit, qui 
ne peut excéder 1.250 euros. Il est ressorti des pièces transmises à la Cour à pro-
pos de ces manquants que la responsabilité des comptables concernés a aussi été examinée.
Les autres décisions se référaient à la force majeure pour ne pas citer le comptable. L’une de ces décisions n’a pas été étayée à sufﬁ  sance par des pièces justiﬁ  catives.
Concernant un déﬁ  cit de 5.246 euros constaté dans le compte d’un comptable 
du SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement, 
l’autorité compétente n’a pas pris de décision de citation ou de non-citation. Par conséquent, l’intéressé a reçu décharge déﬁ  nitive cinq ans après la cessation de ses 
En 2005, aucun comptable fédéral n’a été cité devant la Cour. En 2005, les Chambres 
française et néerlandaise n’ont pas davantage rendu d’arrêts concernant la responsa-bilité de comptable fédéraux à l’issue d’une procédure publique et contradictoire.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   438 9370-06_RH_Boek163_05.indd   438 13-10-2006   14:05:40 13-10-2006   14:05:40  163e Boek van het Rekenhof 439Rechtsprekende opdracht
In vijf aan het Rekenhof voorgelegde beslissingen werd verwezen naar het bedrag 
van het tekort dat niet hoger is dan 1.250 euro. Uit de stukken die met betrekking tot deze tekorten aan het Rekenhof werden voorgelegd, bleek dat de aansprakelijk-heid van de betrokken rekenplichtigen ook werd onderzocht.
Voor de overige beslissingen werd verwezen naar een situatie van overmacht om de 
rekenplichtige niet te dagvaarden. Eén van deze beslissingen werd niet afdoende gestaafd door bewijsstukken. 
Met betrekking tot een tekort van 5.246 euro vastgesteld in de rekening van een 
rekenplichtige bij de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikke-lingssamenwerking, nam de bevoegde overheid geen beslissing tot al of niet dag-vaarding. Bijgevolg verkreeg betrokkene vijf jaar na het neerleggen van zijn functies deﬁ nitief kwijting.
In 2005 werden geen federale rekenplichtigen gedagvaard voor het Rekenhof. In 2005 hebben de Nederlandse of de Franse kamer van het Rekenhof evenmin arres-ten inzake de aansprakelijkheid van federale rekenplichtigen gewezen na aﬂ  oop van 
een openbare en tegensprekelijke procedure.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   439 9370-06_RH_Boek163_05.indd   439 13-10-2006   14:05:40 13-10-2006   14:05:40 440 163e Cahier de la Cour des comptesSécurité sociale
Partie III
de quinze institutions publiques de sécurité sociale qui sont ﬁ  nancées par l’Ofﬁ  ce national de sécurité sociale-Gestion globale pour les travailleurs salariés et par la gestion ﬁ  nancière globale du régime social des travailleurs indépendants. Les recet-tes et dépenses sont contrôlées par la Cour des comptes. L’exécution des budgets de la sécurité sociale en 2005 fait l’objet des observations ci-après. Le titre II de cette partie comprend les commentaires sur plusieurs contrôles spéciﬁ  ques.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   440 9370-06_RH_Boek163_05.indd   440 13-10-2006   14:05:40 13-10-2006   14:05:40  163e Boek van het Rekenhof 441Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven Sociale Zekerheid
Deel III
vijftien openbare instellingen van sociale zekerheid, die worden geﬁ  nancierd door de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid-Globaal Beheer en het globaal ﬁ  nancieel beheer van het sociaal statuut der zelfstandigen. De ontvangsten en uitgaven worden door het Rekenhof gecontroleerd. Hierna worden opmerkingen gegeven bij de uitvoering van de begrotingen van de sociale zekerheid in 2005. In titel II van dit deel wordt commentaar gegeven bij een aantal speciﬁ  eke controles.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   441 9370-06_RH_Boek163_05.indd   441 13-10-2006   14:05:40 13-10-2006   14:05:40 442 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
Titre I
Recettes et dépenses de la sécurité sociale en 2005
Les opérations de la sécurité sociale sont, en majeure partie, réalisées par les ins-
titutions publiques de sécurité sociale (IPSS). Étant donné que ces dernières sont ﬁ  nancées en fonction de leurs besoins de trésorerie de manière centralisée (par l’ONSS-Gestion globale pour le régime des travailleurs salariés et par l’INASTI-Gestion globale pour le régime des travailleurs indépendants), il est devenu beau-coup plus aisé de consolider les données : le contrôle budgétaire effectué en début d’année permet déjà d’avoir une indication ﬁ  able du résultat sur la base de données provisoires de l’année budgétaire écoulée.
L’évolution la plus notable dans les dépenses de la sécurité sociale en 2005 
concerne l’augmentation minime des dépenses de soins de santé, à savoir 2,58 % par rapport aux dépenses de l’année 2004. Les dépenses effectives sont inférieures de 148,2 millions d’euros à l’objectif budgétaire global. L’évolution des dépenses de soins de santé est examinée plus en détail ci-dessous
1.
qui concerne l’exécution des budgets des Gestions globales de la sécurité sociale 
pour l’année 2005.
En 2005, le régime des salariés a connu une forte croissance de ses recettes due à 
une évolution marquante du produit des cotisations et à une forte majoration du ﬁ  nancement alternatif attribué à la Gestion globale.
Les recettes de cotisations augmentent de 3,59 %, représentant un accroissement 
de 1.254 millions d’euros. Cette augmentation s’explique, en grande partie, par la croissance de la masse salariale. L’effet de cette hausse de la masse salariale est toutefois largement neutralisé par l’augmentation des réductions de cotisations. Les prestations liées aux pensions ont augmenté de 2,96 % par rapport à 2004, en rai-
son principalement de l’accroissement constant du nombre de pensionnés. Les 
prestations liées au chômage ont progressé de 2,5 % par rapport à 2004, augmen-tation qui s’explique, en premier lieu, par l’indexation de ces prestations.
La Gestion globale du statut social des travailleurs indépendants a connu une évo-
lution très comparable à celle des travailleurs salariés. Les recettes globales pré-sentent une croissance importante due à un accroissement exceptionnel du ﬁ  nan-cement alternatif et des recettes de cotisations.
Les recettes de cotisations des indépendants présentent une croissance de 5,7 % 
suite à l’adoption de plusieurs mesures nouvelles, entrées en vigueur en 2005.
1 Voir plus loin, Partie III, Titre II (Commentaires spéciﬁ  ques – INAMI: Sous-utilisation de l’objectif budgétaire et excédents de liquidités auprès des organismes assureurs.)
9370-06_RH_Boek163_05.indd   442 9370-06_RH_Boek163_05.indd   442 13-10-2006   14:05:40 13-10-2006   14:05:40  163e Boek van het Rekenhof 443Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
Titel I
Ontvangsten en uitgaven van de sociale zekerheid in 2005
de openbare instellingen van sociale zekerheid (OISZ). Zij worden centraal geﬁ  nan-cierd in functie van hun thesauriebehoeften (door de RSZ-Globaal Beheer voor de regeling werknemers en door het RSVZ-Globaal Beheer voor de regeling zelfstan-digen), waardoor de gegevens eenvoudiger te consolideren zijn. Zo kan al bij de begrotingscontrole in het begin van het jaar een betrouwbare indicatie van het resultaat worden gegeven op basis van voorlopige gegevens over het afgelopen begrotingsjaar.
De opmerkelijkste evolutie in de uitgaven voor sociale zekerheid in 2005 is de 
geringe stijging van de uitgaven voor geneeskundige verzorging, met 2,85 % tegen-over de uitgaven van 2004. De werkelijke uitgaven lagen hierdoor 148,2 miljoen euro lager dan de globale begrotingsdoelstelling. De evolutie van de uitgaven voor geneeskundige verzorging komt verder nog uitgebreid aan bod
1.
van de begrotingen van de Globale Beheren van de sociale zekerheid in 2005 aan 
bod.
In 2005 vertoonden de ontvangsten van het stelsel van de werknemers een sterke 
stijging. Dit is een gevolg van een opmerkelijke evolutie van de opbrengst van de bijdragen en een aanzienlijke toename van de alternatieve ﬁ  nanciering toegekend aan het Globaal Beheer.
De ontvangsten uit bijdragen verhogen met 3,59 %, hetzij met 1.254 miljoen euro. 
Deze toename kan in belangrijke mate worden verklaard door de aangroei van de loonmassa. Het effect van de hogere loonmassa wordt echter voor een groot stuk geneutraliseerd door de stijging van de bijdrageverminderingen. De prestaties pen-
sioenen stijgen met 2,96 % tegenover 2004, wat in de eerste plaats te wijten is aan 
de voortdurende toename van het aantal gepensioneerden. De prestaties werkloos-heid zijn met 2,5 % gestegen tegenover 2004, in hoofdzaak als gevolg van de indexering van die prestaties.
De evolutie van het Globaal Beheer van het sociaal statuut der zelfstandigen is zeer 
vergelijkbaar met de evolutie van het stelsel van de werknemers. De globale ont-vangsten stegen sterk als gevolg van een uitzonderlijke toename van de alterna-tieve ﬁ  nanciering en van de ontvangsten uit bijdragen.
De ontvangsten uit bijdragen van de zelfstandigen vertonen een stijging met 5,7 % 
als gevolg van diverse nieuwe maatregelen die in 2005 van kracht werden.
Er moet worden onderstreept dat de deﬁ  nitieve bedragen van de werkelijk gereali-seerde ontvangsten en uitgaven van de OISZ pas gekend zijn nadat alle rekeningen zijn afgesloten en gecontroleerd. Deze procedure kan echter pas ten vroegste twee jaar na het betrokken begrotingsjaar worden afgerond, onder meer wegens de laat-tijdige opmaak en onregelmatige overzending van de rekeningen aan het Rekenhof.
1 Zie verder in dit deel: Titel II  Speciﬁ  eke commentaren – RIZIV: Onderschrijding van de begrotings-
doelstelling en liquiditeitsoverschotten bij de verzekeringsinstellingen .
9370-06_RH_Boek163_05.indd   443 9370-06_RH_Boek163_05.indd   443 13-10-2006   14:05:40 13-10-2006   14:05:40 444 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
Les opérations de la sécurité sociale sont en majeure partie réalisées par quinze 
institutions publiques de sécurité sociale2 (IPSS)3. Il s’agit des institutions énumé-
rées dans l’arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsa-
bilisation des institutions publiques de sécurité sociale. 
Le 1er janvier 1995, une gestion globale des ressources de la sécurité sociale pour 
les salariés a été instaurée. Depuis cette date, les différents organismes de sécurité 
sociale sont ﬁ  nancés par l’Ofﬁ  ce national de sécurité sociale-Gestion globale sur la 
base de leurs besoins de trésorerie.
sécurité sociale : 
assurance obligatoire soins de santé et indemnités (branche soins de santé, branche indemnités) ;
allocations de chômage, y compris les allocations de prépension et d’interrup-
pensions de retraite et de survie, à l’exception des régimes de capitalisation ; 
prestations dans le cadre des accidents du travail, gérées par le FAT, hormis 
le régime de capitalisation ; 
allocations dans le cadre de maladies professionnelles, sauf pour le personnel 
allocations familiales, sauf pour le personnel des autorités locales et provin-ciales ;
 
pensions d’invalidité en faveur des mineurs et assimilés ; 
branches soins de santé, indemnités et allocations de chômage du régime des 
La branche des vacances annuelles des ouvriers, qui ne constitue pas un régime de 
régime des travailleurs indépendants. Cette Gestion globale concerne les régimes et les branches : 
pensions de retraite et de survie ;
allocations familiales ;assurance obligatoire soins de santé et indemnités ;
assurance sociale en cas de faillite.•
•
•
•
•
••
•
•
••
•
2 Fonds des accidents du travail (FAT), Banque-carrefour de la sécurité sociale (BCSS), Ofﬁ  ce national 
de l’emploi (ONEm), Ofﬁ  ce national des vacances annuelles (ONVA), Ofﬁ  ce national d’allocations 
familiales pour travailleurs salariés (ONAFTS), Ofﬁ  ce national de sécurité sociale (ONSS), Ofﬁ  ce national de sécurité sociale des administrations provinciales et locales (ONSS-APL), Ofﬁ  ce national des pensions (ONP), Institut national d’assurances sociales pour travailleurs indépendants (INASTI), Institut national d’assurance maladie-invalidité (INAMI), Ofﬁ  ce de sécurité sociale d’outre-mer (OSSOM), Fonds des maladies professionnelles (FMP), Caisse de secours et de prévoyance en faveur des marins (CSPM), Caisse auxiliaire de paiement des allocations de chômage (CAPAC), Caisse auxi-liaire d’assurance maladie-invalidité (CAAMI).
3 Trois autres institutions constituent encore une catégorie D distincte ﬁ  gurant dans la loi du 16 mars 1954 
relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public et, à ce titre, restent soumises à l’applica-tion de l’arrêté comptable spéciﬁ  que de 1986 : la Caisse spéciale de compensation pour allocations familiales en faveur des travailleurs occupés dans les entreprises de batellerie ; la Caisse spéciale de compensation pour allocations familiales en faveur des travailleurs occupés dans les entreprises de chargement, déchargement et manutention de marchandises dans les ports, débarcadères, entrepôts et stations et le Pool des marins de la marine marchande.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   444 9370-06_RH_Boek163_05.indd   444 13-10-2006   14:05:40 13-10-2006   14:05:40  163e Boek van het Rekenhof 445Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
Inleiding
15 openbare instellingen van sociale zekerheid2 (OISZ)3. Het zijn de instellingen die 
zijn opgenomen in het koninklijk besluit van 3 april 1997 houdende maatregelen met het oog op de responsabilisering van de openbare instellingen van sociale zekerheid.
Op 1 januari 1995 werd een globaal beheer van de middelen van de sociale zeker-heid voor de werknemers ingevoerd. Sindsdien worden de verschillende sociale-zekerheidsinstellingen op basis van hun thesauriebehoeften geﬁ  nancierd door de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid-Globaal Beheer.
Het Globaal Beheer voor de werknemers betreft de hierna vermelde takken:
de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen (tak 
de werkloosheidsuitkeringen, inclusief de uitkeringen voor brugpensioenen en 
de rust- en overlevingspensioenen, met uitsluiting van de kapitalisatiestelsels;
de uitkeringen uit hoofde van arbeidsongevallen, beheerd door het FAO, met uitsluiting van het kapitalisatiestelsel;
de uitkeringen uit hoofde van beroepsziekten, behalve voor het personeel van 
de gezinsbijslag, behalve voor het personeel van de plaatselijke en provinciale 
de invaliditeitspensioenen ten voordele van de mijnwerkers en ermee gelijkge-
stelden;
de takken geneeskundige verzorging, uitkeringen en werkloosheid van het 
stelsel der zeelieden ter koopvaardij.
Het stelsel van de jaarlijkse vakantie van de werknemers, dat geen eigenlijk sociale-zekerheidsstelsel is, maakt geen deel uit van het Globaal Beheer.
stelsel van de zelfstandigen. Dat Globaal Beheer heeft betrekking op de volgende stelsels en takken:
de rust- en overlevingspensioenen;
de gezinsbijslag;de verplichte verzekering geneeskundige verzorging en uitkeringen;de sociale verzekering in geval van faillissement.•
•
•
•
•
•••
•
••
•
2 De Dienst voor de Overzeese Sociale Zekerheid (DOSZ), het Fonds voor Arbeidsongevallen (FAO), 
het Fonds voor de Beroepsziekten (FBZ), de Hulp- en Voorzorgskas voor Zeevarenden (HVKZ), de Hulpkas voor Werkloosheidsuitkeringen (HVW), de Hulpkas voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (HZIV), de Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid (KSZ), het Rijksinstituut voor Ziekte- en Invalidi-teitsverzekering (RIZIV), de Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV), de Rijksdienst voor Kinderbij-slag voor Werknemers (RKW), het Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen (RSVZ), de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ), de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale en Plaatselijke Overheidsdiensten (RSZPPO), de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA) en de Rijksdienst voor Pensioenen (RVP).
3 Drie overige instellingen vormen nog steeds een afzonderlijke categorie D in de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van openbaar nut waarvoor het speciﬁ  eke comptabili-
teitsbesluit van 1986 van toepassing blijft: de Bijzondere Verrekenkas voor gezinsvergoedingen ten bate van de arbeiders der ondernemingen voor binnenscheepvaart; de Bijzondere Verrekenkas voor gezinsver-goedingen ten bate van de arbeiders gebezigd door ladings- en lossingsondernemingen en door de stu-wadoors in de haven, losplaatsen, stapelplaatsen en stations; de Pool van de zeelieden ter Koopvaardij.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   445 9370-06_RH_Boek163_05.indd   445 13-10-2006   14:05:40 13-10-2006   14:05:40 446 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
Outre les Gestions globales, il existe également le régime de la sécurité sociale 
constitué un outil important pour l’élaboration et le contrôle de la politique budgé-taire : dès le contrôle budgétaire effectué au début de l’année, on peut avoir une indication ﬁ  able du résultat sur la base de données provisoires de l’année budgétaire 
écoulée.
Le montant déﬁ  nitif des recettes et des dépenses effectivement réalisées par les IPSS 
ne sera connu qu’après la clôture et le contrôle de tous les comptes des IPSS. Cette procédure ne pourra toutefois être achevée au plus tôt que deux ans après l’année budgétaire concernée – notamment en raison de la confection tardive et de la trans-mission irrégulière des comptes à la Cour des comptes (voir partie III, titre II Commen-taires spéciﬁ  ques et partie I, titre V, chapitre 1 Respect des délais prescrits).
Le présent titre examine les chiffres-clés (provisoires) les plus récents en ce qui concerne l’exécution des budgets des Gestions globales de la sécurité sociale pour l’année 2005. Les commentaires concernent surtout les évolutions les plus marquan-tes des recettes et des dépenses ; les réalisations provisoires de 2005 sont compa-rées à l’ajustement du budget 2005 et aux réalisations des deux années précédentes (2003 et 2004).
En ce qui concerne le régime des travailleurs salariés, les chiffres pour 2003 sont 
déﬁ  nitifs, à l’exception des réalisations en matière de soins de santé. Les chiffres pour 2004 et 2005 sont provisoires. 
En ce qui concerne le régime des indépendants, les chiffres 2003 et 2004 sont déﬁ  -
nitifs, à l’exception des réalisations en matière de soins de santé. Les chiffres pour 
2005 constituent des réalisations provisoires. 
Pour les deux régimes, les données relatives aux réalisations 2003 et 2004 provien-
nent du Vade-mecum des données ﬁ  nancières et statistiques de la protection sociale 
en Belgique – Période 2000-2006  du SPF Sécurité sociale. Cette publication conte-
nait en effet, au moment de la clôture du contrôle, les chiffres les plus récents et consolidés relatifs aux Gestions globales. Les données afférentes à l’ajustement du budget 2005 et aux réalisations provisoires pour 2005 sont extraites de l’exposé général, respectivement, des budgets de recettes et de dépenses 2006
4 et des bud-
gets ajustés de recettes et de dépenses pour 20065.
Toute comparaison entre les chiffres de cet article et ceux ﬁ  gurant dans d’autres 
articles du présent Cahier doit être effectuée avec la grande prudence. C’est en 
particulier le cas pour la comparaison entre les montants du ﬁ  nancement alternatif 
repris dans les tableaux 5 et 9 du présent article et les montants qui ﬁ  gurent au point 3 du chapitre 3 Recettes dans le titre I du présent Cahier. Ce dernier article reprend les montants réels alloués au ﬁ  nancement alternatif. Par ailleurs, les mon-
tants qui y ﬁ  gurent concernent l’ensemble de la sécurité sociale alors que l’article 
ci-dessous traite uniquement des réalisations provisoires des gestions globales des travailleurs salariés et des travailleurs indépendants.
4 Doc. parl. , Chambre, DOC 51-2042/001.
5 Doc. parl. , Chambre, DOC 51-2448/001.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   446 9370-06_RH_Boek163_05.indd   446 13-10-2006   14:05:40 13-10-2006   14:05:40  163e Boek van het Rekenhof 447Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
cieel en budgettair beheer tot stand. De veel eenvoudiger te consolideren gegevens 
vormden ook een belangrijk hulpmiddel voor het uittekenen en de controle van het budgettair beleid. Zo kan al naar aanleiding van de begrotingscontrole in het begin van het jaar een betrouwbare indicatie van het resultaat worden gegeven op basis van voorlopige gegevens over het afgelopen begrotingsjaar.
de OISZ zijn pas gekend na de afsluiting en controle van alle rekeningen van de 
OISZ. Deze procedure kan echter pas ten vroegste twee jaar na het betrokken begrotingsjaar worden afgerond – onder meer wegens de laattijdige opmaak en onregelmatige overzending van de rekeningen aan het Rekenhof (zie titel II Speci-ﬁ  eke commentaren van dit deel  alsook deel I, titel V, hoofdstuk 1 Naleving van de 
voorgeschreven termijnen).
Onder deze titel wordt commentaar gegeven bij de meest recente (voorlopige) kern-
cijfers inzake de uitvoering van de begrotingen van de Globale Beheren van de soci-ale zekerheid in 2005. De commentaren betreffen voornamelijk de meest opvallende evoluties in de ontvangsten en de uitgaven, waarbij de realisaties van 2005 worden vergeleken met de aangepaste begroting 2005 en met de realisaties van de twee voorgaande jaren (2003 en 2004).
Wat het stelsel van de werknemers betreft zijn de cijfers voor 2003 deﬁ  nitief met 
uitzondering van de realisaties betreffende de geneeskundige verzorging. De cijfers 
voor 2004 en 2005 zijn voorlopige cijfers. 
Wat het stelsel van de zelfstandigen betreft, zijn de cijfers voor 2003 en 2004 deﬁ  -
nitief met uitzondering van de verwezenlijkingen inzake geneeskundige verzorging. 
De cijfers voor 2005 zijn voorlopige realisaties. 
Voor beide stelsels zijn de gegevens over de realisaties in 2003 en 2004 afkomstig 
uit het Vademecum van de ﬁ  nanciële en statistische gegevens over de sociale 
bescherming in België – Periode 2000-2006  van de FOD Sociale Zekerheid, omdat 
die publicatie op het ogenblik van de afsluiting van het onderzoek de meest recente gegevens en geconsolideerde cijfers bevat over de Globale Beheren. De gegevens over de aangepaste begroting 2005 en de voorlopige realisaties voor 2005 zijn afkomstig uit de Algemene Toelichting bij respectievelijk de begrotingen van ont-vangsten en uitgaven 2006
4 en de aangepaste begrotingen van ontvangsten en uit-
gaven voor 20065.
Het vergelijken van cijfers in dit artikel met cijfers in andere artikels van dit Boek 
moet zeer omzichtig gebeuren. Dit geldt in het bijzonder voor de vergelijking van 
de bedragen van de alternatieve ﬁ  nanciering, opgenomen in tabellen 5 en 9 van dit 
artikel, met die vermeld onder punt 3 van hoofdstuk 3 over de ontvangsten, opgeno-men in titel I van dit Boek. In dit laatste artikel zijn de effectief toegekende bedragen voor de alternatieve ﬁ  nanciering opgenomen. Bovendien hebben de daarin opgeno-
men bedragen betrekking op het geheel van de sociale zekerheid, terwijl dit artikel enkel de voorlopige realisaties van de globale beheren van de werknemers en de zelfstandigen betreft.
4 Parl. St.  Kamer, DOC 51-2042/001.
5 Parl. St.  Kamer, DOC 51-2448/001.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   447 9370-06_RH_Boek163_05.indd   447 13-10-2006   14:05:40 13-10-2006   14:05:40 448 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
1 Résultat budgétaire des régimes de Gestion globale
Tableau 1 – Résultats budgétaires de la Gestion globale du régime des travailleurs 
salariés (en millions d’euros, hors transferts internes)
2003Réalisations 
2004Budget 2005 
2005
Recettes totales 44.907,5 49.093,0 51.933,6 51.745,0
Dépenses totales 45.799,2 49.500,3 51.607,0 51.676,3
Résultat budgétaire −891,7 −407,3 326,6 68,7
Le budget ajusté 2005 a prévu un excédent de 326,6 millions d’euros, alors qu’un 
déﬁ cit était chaque fois constaté les années précédentes. Ce budget ajusté a tenu 
compte d’une augmentation importante des recettes par rapport à une augmentation relativement plus limitée des dépenses. La hausse des recettes par rapport à 2004 résulte d’une forte augmentation des recettes provenant des cotisations, du ﬁ  nance-
ment alternatif et des transferts externes. L’augmentation des recettes provenant des cotisations est une conséquence de la croissance de la masse salariale et d’un certain nombre de mesures budgétaires spéciﬁ  ques, telles que, par exemple, l’adap-
tation de la base de calcul pour les provisions de cotisation. 
Les réalisations provisoires de 2005 donnent lieu à un excédent budgétaire de 
68,7 millions d’euros, soit 257,9 millions d’euros de moins que le montant inscrit au budget. Les recettes effectives provenant des cotisations sont en effet inférieures au montant prévu, en raison notamment d’une croissance de la masse salariale moins 
importante que les prévisions initiales.
Les réalisations provisoires de 2005 ne tiennent pas encore compte des dépenses 
effectives en matière de prestations de soins de santé, telles qu’elles ressortent des données de l’INAMI d’avril 2006. Ces dépenses sont inférieures à l’objectif budgé-taire global (voir point 2.2.1), ce qui permet d’améliorer le résultat budgétaire.
travailleurs indépendants (en millions d’euros, hors transferts internes)
 Réalisations 
2004Budget 
ajusté 2005Réalisations 
2005
Recettes totales 3.654,7 3.942,4 4.135,0 4.205,7
Dépenses totales 3.690,2 3.965,4 4.121,8 4.113,1
Résultat budgétaire −35,5 −23,0 13,2 92,6
L’extension de la couverture sociale des travailleurs indépendants, décidée en 2004 
lors des conclaves de Gembloux et d’Ostende, a nécessité un effort de ﬁ  nancement 
soutenu en 2004 et 2005. Les estimations budgétaires établies pour l’année 2005 présentaient un solde positif de 13,2 millions d’euros résultant de plusieurs mesures destinées à augmenter les recettes de la Gestion globale.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   448 9370-06_RH_Boek163_05.indd   448 13-10-2006   14:05:41 13-10-2006   14:05:41  163e Boek van het Rekenhof 449Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
1 Begrotingsresultaat van de stelsels van Globaal Beheer
1.1 Stelsel van de werknemers
Tabel 1 – Begrotingsresultaten van het Globaal Beheer stelsel werknemers
(in miljoen euro, exclusief interne overdrachten)
2003Voorlopige 
2004Aangepaste 
begroting 
2005Voorlopige 
2005
Totaal ontvangsten 44.907,5 49.093,0 51.933,6 51.745,0
Totaal uitgaven 45.799,2 49.500,3 51.607,0 51.676,3
Begrotingsresultaat −891,7 −407,3 326,6 68,7
De aangepaste begroting 2005 voorzag in een overschot van 326,6 miljoen euro daar 
waar de voorgaande jaren telkens een tekort werd genoteerd. Deze aangepaste begroting hield rekening met een belangrijke stijging van de ontvangsten tegenover een relatief beperktere stijging van de uitgaven. De hogere ontvangsten ten opzichte van 2004 zijn het resultaat van een sterke stijging van de ontvangsten uit bijdragen, de fors hogere alternatieve ﬁ  nanciering en een stijging van de externe overdrachten. 
De stijging van de ontvangsten uit bijdragen is het gevolg van een hogere loonmassa en een aantal speciﬁ  eke begrotingsmaatregelen zoals onder meer de aanpassing van 
de berekeningsbasis voor de bijdrageprovisies. 
De voorlopige realisaties van 2005 resulteren in een begrotingsoverschot van 
68,7 miljoen euro, d.i. 257,9 miljoen euro minder dan begroot. De uiteindelijke ont-vangsten uit bijdragen zijn immers lager dan begroot, onder meer door een minder sterke groei van de loonmassa dan initieel verwacht. 
In de voorlopige realisaties van 2005 is nog geen rekening gehouden met de werke-lijke uitgaven van de verstrekkingen voor geneeskundige verzorging zoals die blijken uit de gegevens van het RIZIV van april 2006. Die uitgaven liggen lager dan de globale begrotingsdoelstelling (zie punt 2.2.1), waardoor het begrotingsresultaat verbetert.
Tabel 2 – Begrotingsresultaten van het Globaal Beheer van het sociaal statuut
van de zelfstandigen (in miljoen euro, exclusief interne overdrachten)
 Realisaties
2003Realisaties
begroting 
realisaties
2005
Totaal ontvangsten 3.654,7 3.942,4 4.135,0 4.205,7
Totaal uitgaven 3.690,2 3.965,4 4.121,8 4.113,1
Begrotingsresultaat −35,5 −23,0 13,2 92,6
In 2004 werd tijdens de conclaven van Gembloers en Oostende beslist om de sociale 
dekking voor zelfstandigen uit te breiden, wat in 2004 en 2005 een aanzienlijke ﬁ  nancieringsinspanning vergde. De begrotingsramingen voor 2005 vertoonden een positief saldo van 13,2 miljoen euro, voortvloeiend uit diverse maatregelen die de ontvangsten van het Globaal Beheer moesten verhogen.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   449 9370-06_RH_Boek163_05.indd   449 13-10-2006   14:05:41 13-10-2006   14:05:41 450 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
Ces mesures comportaient d’une part une majoration exceptionnelle des recettes 
TVA transférées à la Gestion globale du statut social des travailleurs indépendants6 
et, d’autre part, un complément de recettes de 44 millions d’euros attendu d’une série de mesures
7 destinées à accroître les recettes de cotisations du statut social. 
Les recettes de cotisations générées par ces mesures nouvelles ont largement ren-contré les estimations budgétaires.
Globalement, les recettes réelles dépassent les prévisions de 70,6 millions d’euros 
et les dépenses réelles constatées lors du contrôle budgétaire sont inférieures aux prévisions budgétaires à concurrence de 8,7 millions d’euros. Le solde budgétaire provisoire de l’année 2005 s’avère dès lors sensiblement supérieur aux estimations budgétaires, les dépassant de 79,4 millions d’euros. Il faut toutefois souligner que les délais de clôture comptable de l’INAMI ne permettent pas de présenter, à ce jour, les dépenses réelles en matière de soins de santé. Les estimations de l’INAMI indiquent que les dépenses réelles dans ce domaine seraient inférieures à l’objectif budgétaire 2005. Le solde budgétaire constaté après clôture déﬁ  nitive de l’INAMI serait alors supérieur au solde provisoire actuel.
1.3  Évolution du taux de couverture par les cotisations dans le ﬁ nancement de la sécurité sociale
Dans le régime des travailleurs salariés, le taux de couverture des prestations socia-les par les cotisations reste pratiquement stable en 2005, mettant ainsi un terme à la tendance décroissante des dernières années. L’augmentation des cotisations cou-vre la croissance des dépenses liées aux prestations sociales. Le taux de couverture pour 2005 s’élève à 77,68 %. La partie des dépenses qui n’est pas couverte par les cotisations (et pour laquelle il faut notamment avoir recours au ﬁ  nancement alterna-
tif) augmente, en 2005, de 277,1 millions d’euros, pour atteindre 10.389,4 mil-lions d’euros. 
La couverture des prestations par les cotisations a évolué comme suit.
Tableau 3 – Couverture des prestations sociales par les cotisations dans le régime
des salariés (en millions d’euros)
Cotisations perçues par la Gestion 
globale 32.409,4 33.043,8 34.201,4
l’administration ﬁ  scale1.609,0 1.855,9 1.952,4
Total des cotisations 34.018,4 34.899,7 36.153,8
Prestations 42.837,1 45.084,9 46.543,1
Taux de couverture des prestations par 
les cotisations79,41 % 77,41 % 77,68 %
6 Le montant de la majoration exceptionnelle de TVA totalise 131,1 millions d’euros.
7 Entrée en vigueur du “maxi statut” des conjoints aidants au 1er juillet 2005 ; adoption de nouvelles 
procédures de perception des cotisations sociales et de lutte contre la fraude sociale et perception de 
cotisations sociales dans le cadre de l’exercice de mandats publics.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   450 9370-06_RH_Boek163_05.indd   450 13-10-2006   14:05:41 13-10-2006   14:05:41  163e Boek van het Rekenhof 451Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
De maatregelen omvatten enerzijds een uitzonderlijke verhoging van de btw-ont-
vangsten die werden overgeheveld naar het Globaal Beheer van het sociaal statuut der zelfstandigen
6 en, anderzijds, extra ontvangsten voor een bedrag van 44 mil-
joen euro die verwacht werden van een reeks maatregelen7 bedoeld om de ontvangs-
ten uit bijdragen van het sociaal statuut op te trekken. De door die nieuwe maatrege-len gegenereerde ontvangsten uit bijdragen kwamen ruimschoots tegemoet aan de budgettaire ramingen.
De werkelijke ontvangsten liggen globaal 70,6 miljoen euro hoger dan verwacht en de tijdens de begrotingscontrole vastgestelde werkelijke uitgaven liggen 8,7 miljoen lager dan verwacht. Het voorlopige begrotingssaldo voor het jaar 2005 overschrijdt de begrotingsramingen met 79,4 miljoen euro. Er moet echter worden benadrukt dat het omwille van de termijnen voor de boekhoudkundige afsluiting bij het RIZIV momenteel niet mogelijk is om de werkelijke uitgaven voor geneeskundige verzorging voor te leggen. De ramingen van het RIZIV geven aan dat de werkelijke uitgaven voor geneeskundige verzorging wellicht onder de begrotingsdoelstelling 2005 zullen blijven. Het begrotingssaldo dat wordt vastgesteld na de deﬁ  nitieve afsluiting door 
het RIZIV zou dan hoger liggen dan het huidige voorlopige saldo.
1.3  Evolutie van het dekkingspercentage van de bijdragen in de ﬁ nanciering van de sociale zekerheid
In het stelsel van de werknemers blijft het dekkingspercentage van de sociale uitke-ringen door de bijdragen voor 2005 nagenoeg stabiel. Daardoor wordt de dalende trend van de afgelopen jaren doorbroken. De stijging van de bijdragen dekt de toe-name van de uitgaven verbonden aan de sociale uitkeringen. Het dekkingspercen-tage voor 2005 bedraagt 77,68 %. Het gedeelte van de uitgaven dat niet wordt gedekt door de bijdragen (en waarvoor onder meer een beroep moet worden gedaan op de alternatieve ﬁ  nanciering) neemt in 2005 met 277,1 miljoen euro toe tot 10.389,4 miljoen euro. 
De dekking van de uitkeringen door de bijdragen is als volgt geëvolueerd:
Tabel 3 – Dekking van de sociale uitkeringen door de bijdragen in het stelsel
van de werknemers (in miljoen euro)
Bijdragen ontvangen door het Globaal 
Beheer32.409,4 33.043,8 34.201,4
Bijdragen ontvangen door de OISZ en 
de ﬁ scale administratie1.609,0 1.855,9 1.952,4
Totaal van de bijdragen 34.018,4 34.899,7 36.153,8
Uitkeringen 42.837,1 45.084,9 46.543,1
Dekkingspercentage van de uitkeringen 
door de bijdragen79,41 % 77,41 % 77,68 %
6 De uitzonderlijke btw-verhoging bedraagt in totaal 131,1 miljoen euro.
7 Inwerkingtreding van het “maxistatuut” voor meewerkende echtgenoten op 1 juli 2005; nieuwe proce-
dures voor de inning van sociale bijdragen en voor de strijd tegen sociale fraude; inning van sociale bijdragen in het kader van de uitoefening van openbare mandaten.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   451 9370-06_RH_Boek163_05.indd   451 13-10-2006   14:05:41 13-10-2006   14:05:41 452 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
Dans le régime des indépendants, la détérioration du taux de couverture des presta-
tions sociales par les cotisations constatée en 2003 et 2004 a pu être enrayée par un ensemble de mesures visant à augmenter les recettes de cotisation. En 2005, le taux de couverture a augmenté de 1,4 % par rapport à 2004. Cette amélioration a été générée par la déﬁ  nition d’une procédure de perception des cotisations plus perfor-
mante, par l’assujettissement au statut social des travailleurs indépendants des mandataires publics, au 1
er janvier 2005, et des conjoints aidants, au 1er juillet 2005, 
et par l’adoption de nouvelles procédures de lutte contre la fraude sociale.
Tableau 4 – Couverture des prestations sociales par les cotisations dans le régime
des indépendants (en millions d’euros)
Total des cotisations 2.362,8 2.468,0 2.608,7
Prestations 3.461,4 3.628,0 3.757,5
les cotisations68,26 % 68,02 % 69,43 %
travailleurs salariés (en millions d’euros, hors transferts internes)
2005
Cotisations 32.409,4 33.043,8 34.382,6 34.201,4
Cotisations ordinaires 27.126,2 27.813,6 28.808,8 28.602,8
Modération salariale 3.211,2 3.132,3 3.280,1 3.313,3Cotisations spéciﬁ  ques 2.072,0 2.097,9 2.293,7 2.285,3
Interventions de l’État 5.210,0 5.287,5 5.356,7 5.356,6
Subvention globale, sub-
vention pour les marins et subvention pour les mineurs5.160,6 5.240,2 5.340,5 5.340,4
Charges d’emprunt 49,4 47,3 16,2 16,2
Financement alternatif 4.425,4 7.507,1 8.807,7 8.844,9
TVA – ONSS-Gestion 
globale4.311,0 6.057,9 6.775,0 6.811,5
TVA – INAMI-Soins de santé 1.200,4 1.228,2 1.228,2
TVA – ONEm 55,7 55,7
Stock options 64,4 54,1 31,0 32,0
globale50,0 50,7 52,9 52,8
Tabac – INAMI-Soins de santé– 135,7 527,7 527,7
9370-06_RH_Boek163_05.indd   452 9370-06_RH_Boek163_05.indd   452 13-10-2006   14:05:41 13-10-2006   14:05:41  163e Boek van het Rekenhof 453Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
In het stelsel van de zelfstandigen kon het dekkingspercentage van de sociale uitke-
ringen door de bijdragen, dat in 2003 en 2004 was gedaald, worden gecompenseerd door een reeks maatregelen die de ontvangsten uit bijdragen moesten opkrikken. In 2005 is het dekkingspercentage met 1,4 % gestegen ten opzichte van 2004. Deze verbetering kwam er door een betere procedure voor de inning van de bijdragen, doordat de openbare mandatarissen en de meewerkende echtgenoten respectievelijk op 1 januari 2005 en 1 juli 2005 onder het sociaal statuut van de zelfstandigen vielen en door een reeks nieuwe maatregelen ter bestrijding van de sociale fraude.
Tabel 4 – Dekking van de sociale uitkeringen door de bijdragen in het stelsel
van de zelfstandigen (in miljoen euro)
Totaal van de bijdragen 2.362,8 2.468,0 2.608,7
Uitkeringen 3.461,4 3.628,0 3.757,5
door de bijdragen68,26 % 68,02 % 69,43 %
2 Globaal Beheer van het stelsel van werknemers
Tabel 5 – Begrotingsontvangsten van het Globaal Beheer van de sociale zekerheid
van de werknemers (in miljoen euro, exclusief interne overdrachten)
begroting 
2005
Bijdragen 32.409,4 33.043,8 34.382,6 34.201,4
Gewone bijdragen 27.126,2 27.813,6 28.808,8 28.602,8
Loonmatiging 3.211,2 3.132,3 3.280,1 3.313,3
Speciﬁ  eke bijdragen 2.072,0 2.097,9 2.293,7 2.285,3
Staat5.210,0 5.287,5 5.356,7 5.356,6
voor de zeevarenden en toelage voor de mijnwerkers5.160,6 5.240,2 5.340,5 5.340,4
Lasten van leningen 49,4 47,3 16,2 16,2
Alternatieve ﬁ  nanciering 4.425,4 7.507,1 8.807,7 8.844,9
BTW – RSZ-Globaal 
Beheer4.311,0 6.057,9 6.775,0 6.811,5
BTW – RIZIV Geneeskundige verzorging1.200,4 1.228,2 1.228,2
BTW – RVA 55,7 55,7
Aandelenopties 64,4 54,1 31,0 32,0
Tabaksproducten – RSZ-
Globaal Beheer50,0 50,7 52,9 52,8
Tabaksproducten – RIZIV Geneeskundige verzorging– 135,7 527,7 527,7
9370-06_RH_Boek163_05.indd   453 9370-06_RH_Boek163_05.indd   453 13-10-2006   14:05:41 13-10-2006   14:05:41 454 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
2005
Cotisation d’emballage – 8,3 15,5 15,3
Autres – INAMI-Soins de 
santé 121,7 121,7
Recettes affectées 1.609,0 1.855,9 1.941,0 1.952,4
Transferts externes 467,7 457,9 558,1 540,6
Revenus de placement8147,4 232,9 199,6 172,7
Divers 638,6 707,9 687,9 676,4
Total des recettes 44.907,5 49.093,0 51.933,6 51.745,0
Les recettes provenant des cotisations augmentent en 2005 de 1.157,6 millions d’euros, 
soit 3,5 %. Cette augmentation s’explique en grande partie par la croissance de la masse salariale, qui a progressé de 3,95 %
9 dans le secteur privé, alors que le secteur 
public a connu une hausse moyenne des salaires de 2,8 %. Les recettes sont toutefois inférieures de 181,2 millions d’euros au montant budgété, ce qui peut être partielle-ment imputé à une croissance de la masse salariale inférieure aux attentes initiales. L’effet de la hausse de la masse salariale est également neutralisé par l’augmentation des réductions de cotisations
10. Celles-ci ont augmenté en 2005 de 578 millions d’euros 
pour atteindre 5.004,7 millions d’euros (+13,1 %). 
Les recettes provenant des cotisations ordinaires s’élèvent, en 2005, à 28.602,8 mil-lions d’euros, dont 27.524,3 millions ont été perçus par l’ONSS, 1.076,6 millions par l’ONSS-APL et 1,9 million pour le compte des marins. Les cotisations ordinaires perçues par l’ONSS ont augmenté de 3,3 %, alors que celles perçues par l’ONSS-APL ont diminué de 7,2 %.
Impact de l’adaptation de la base de calcul des provisions de cotisations
La modiﬁ  cation de la base de calcul des provisions à partir du 4
e trimestre 2005 
entraîne une augmentation des recettes des cotisations de sécurité sociale, même 
s’il ne s’agit que d’un effet unique. À partir du 4e trimestre, les provisions ne doivent 
en effet plus être calculées sur la base de l’avant-dernier trimestre échu (trimes-tre T-2) mais sur celle du trimestre correspondant de l’année qui précède (trimes-tre T-4). Cette base de calcul correspond davantage aux salaires du trimestre et neutralise les augmentations importantes – causées par exemple par le paiement de la prime de ﬁ  n d’année au 4
e trimestre – et les baisses constatées pendant l’année. 
Les recettes supplémentaires pour le 4e trimestre 2005 (avances pour octobre et 
novembre) ont été estimées à 189,5 millions d’euros, mais s’élèvent ﬁ  nalement à 272,7 millions d’euros. 
8 Il s’agit principalement de l’évolution de la valeur du portefeuille d’investissement.
9 Augmentation de l’emploi de 1,45 % et hausse du salaire moyen de 2,50 %.
10 Les réductions de cotisations comprennent l’ensemble des réductions structurelles, des réductions groupe cible, des réductions spéciﬁ  ques, du Maribel social et de la réduction de cotisations person-nelles.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   454 9370-06_RH_Boek163_05.indd   454 13-10-2006   14:05:41 13-10-2006   14:05:41  163e Boek van het Rekenhof 455Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
begroting 
2005
Bijdrage op verpakkingen – 8,3 15,5 15,3
Andere – RIZIV 
Geneeskundige verzorging121,7 121,7
Toegewezen ontvangsten 1.609,0 1.855,9 1.941,0 1.952,4
Externe overdrachten 467,7 457,9 558,1 540,6
Inkomsten uit beleggingen8147,4 232,9 199,6 172,7
Diversen 638,6 707,9 687,9 676,4
De ontvangsten uit bijdragen stijgen in 2005 met 1.157,6 miljoen euro of met 3,5 %. 
Deze toename kan in belangrijke mate worden verklaard door de aangroei van de loonmassa. De loonmassa in de privé-sector stijgt met 3,95 %
9, voor de overheids-
sector wordt rekening gehouden met een gemiddelde loonstijging van 2,8 %. De 
ontvangsten uit bijdragen lagen echter 181,2 miljoen euro lager dan begroot, wat gedeeltelijk kan worden toegeschreven aan een minder sterke groei van de loonmassa dan initieel verwacht. Het effect van de stijging van de loonmassa wordt eveneens geneutraliseerd door de stijging van de bijdrageverminderingen. De bijdrageverminde-ringen
10 stijgen in 2005 met 578 miljoen euro, d.i. met 13,1 % tot 5.004,7 miljoen euro. 
De ontvangsten uit gewone bijdragen in 2005 bedragen 28.602,8 miljoen euro waar-van 27.524,3 miljoen euro bijdragen geïnd door de RSZ, 1.076,6 miljoen euro ontvan-gen van de RSZ-PPO en 1,9 miljoen euro wat betreft de zeelieden. De gewone bij-dragen geïnd door de RSZ zijn gestegen met 3,3 % daar waar de ontvangsten van de RSZ-PPO zijn gedaald met 7,2 %.
Impact van de aanpassing van de berekeningsbasis voor de bijdrageprovisies
De berekeningsbasis voor de provisies die vanaf het vierde kwartaal 2005 werd aan-
gepast, zal een stijging van de ontvangsten van socialezekerheidsbijdragen met zich meebrengen, hoewel het effect van die stijging slechts eenmalig is. Vanaf het vierde kwartaal immers worden de provisies niet langer berekend op basis van het voorlaat-ste kwartaal (T-2), maar op basis van het overeenstemmende kwartaal van het vorige 
jaar (T-4). Die berekeningsbasis sluit nauwer aan bij de lonen van het kwartaal en 
neutraliseert sterke stijgingen – door bv. de eindejaarspremie die in het vierde kwar-taal wordt betaald – en dalingen tijdens het jaar. De bijkomende ontvangsten voor het vierde kwartaal (de voorschotten voor oktober en november) werden geraamd op 189,5 miljoen euro. Uiteindelijk bedragen zij 272,2 miljoen euro.
8 Het betreft voornamelijk de evolutie van de waarde van de investeringsportefeuille.
9 Toename van de werkgelegenheid met 1,45 % en stijging van het gemiddelde loon met 2,50 %.
10 De bijdrageverminderingen omvatten het geheel van structurele verminderingen, doelgroepverminde-
ringen, speciﬁ  eke verminderingen, Sociale Maribel en verminderingen voor persoonlijke bijdragen.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   455 9370-06_RH_Boek163_05.indd   455 13-10-2006   14:05:41 13-10-2006   14:05:41 456 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
Impact de la déclaration multifonctionnelle (DmfA)
Lors de son introduction en 2003, le nouveau système de déclaration multifonction-
nelle (DmfA) ne permettait pas d’exécuter tous les contrôles prévus. Une comparai-
son des arriérés positifs comptabilisés en 2003 et 2004 avec ceux des années pré-cédentes permet d’estimer qu’en 2005, un montant d’environ 265 millions d’euros d’arriérés positifs devrait encore être comptabilisé pour les deux années. Les contrô-les supplémentaires exécutés en 2005 concernant les années 2003 et 2004 ont eu un impact net de 217,4 millions d’euros. L’impact des contrôles supplémentaires a été inférieur aux attentes. En 2005, des avis rectiﬁ  catifs ont été établis pour un mon-
tant total de 465,9 millions d’euros, dont 165,5 millions d’euros concernant l’année 2001. Les contrôles supplémentaires afférents aux années 2003 et 2004 se sont poursuivis en 2006. Les avis rectiﬁ  catifs établis pendant le premier trimestre 2006 
s’élèvent à plus de 100 millions d’euros. L’ONSS n’est pas en mesure d’estimer dans 
quelle proportion les contrôles à exécuter déboucheront sur des avis rectiﬁ  catifs. Il 
est considéré que la majeure partie des contrôles ont été effectués, mais il n’existe 
pas d’état de la situation des contrôles effectués et des contrôles restants, ni d’ana-lyse systématique des avis rectiﬁ  catifs. 
Les effets de l’introduction de la déclaration multifonctionnelle (DmfA) et des contrô-les a priori des déclarations qui y sont intégrés ne se sont fait pleinement sentir qu’en 2005. En comparaison avec les années précédant l’introduction de la DmfA, on constate qu’il y a moins de déclarations rectiﬁ  catives à la déclaration initiale. La part des décla-
rations à traiter après le trimestre au cours duquel elles doivent être introduites est passée de 9 % au cours de la période 2000-2002 à 3,96 % en 2004. Pour 2005, ce pourcentage ne s’élève plus qu’à 0,96 % de l’ensemble des déclarations annuelles.
D’une manière générale, il peut être souligné que tant le nombre d’avis rectiﬁ  catifs 
établis en 2005 en ce qui concerne les années précédentes que le nombre de déclara-
tions initiales traitées en 2005 afférentes à des années précédentes sont inférieurs à ceux constatés avant l’introduction de la DmfA. L’ONSS ne peut, pour le moment, pas encore se prononcer sur la poursuite de cette inversion de tendance dans le futur
11.
Voitures de société
Les recettes des cotisations de solidarité sur les voitures de société s’élèvent à 
173,9 millions d’euros, alors qu’elles avaient été estimées à 236,1 millions d’euros. 
Le nombre de voitures de société avait initialement été estimé à 300.000. Au début de l’année 2006, environ 230.000 véhicules avaient été déclarés à l’ONSS. Il n’existe aucune source opérationnelle mettant à disposition les données relatives aux voitu-res de société. Les services d’inspection de l’ONSS ont effectué en priorité des contrôles ciblés à l’aide d’informations recueillies auprès des employeurs, des socié-tés de leasing, des secrétariats sociaux agréés et de la Direction pour l’immatricula-tion des véhicules (DIV). Ces contrôles ont révélé que d’une manière récurrente, un nombre considérable de véhicules ne sont pas repris dans les déclarations. En outre, les données brutes disponibles impliquent d’en extraire à chaque fois les véhicules qui ne sont pas régis par la réglementation
12. Les contrôles seront poursuivis en 2006 
en vue d’améliorer la perception des cotisations sociales dues. 
11 La nouvelle méthode se base sur le principe du contrôle immédiat, alors qu’auparavant, la plupart des 
contrôles étaient effectués après le traitement de la déclaration.
12 La loi du 20 juillet 2005 portant des dispositions diverses a introduit une présomption réfragable de 
débition d’une cotisation de solidarité en raison d’un usage privé. La cotisation de solidarité est due par l’employeur pour tout véhicule qui est mis à disposition de son travailleur à un usage autre que stricte-ment professionnel, de manière directe ou indirecte et ce, indépendamment de toute contribution ﬁ  nan-
cière du travailleur dans le ﬁ  nancement ou l’utilisation de ce véhicule.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   456 9370-06_RH_Boek163_05.indd   456 13-10-2006   14:05:41 13-10-2006   14:05:41  163e Boek van het Rekenhof 457Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
Impact van de multifunctionele aangifte (DmfA)
Bij de invoering in 2003 van de DmfA konden niet alle in het nieuwe systeem opge-
nomen controles worden uitgevoerd. Uit een vergelijking van de in 2003 en 2004 
geboekte positieve achterstallen met deze in voorgaande jaren kon worden verwacht dat in 2005 voor de twee jaren nog voor ongeveer 265 miljoen euro positieve achter-stallen moesten worden geboekt. De aanvullende controles uitgevoerd in 2005 over 2003 en 2004 resulteerden in een netto-impact van 217,4 miljoen euro. De impact van de aanvullende controles was lager dan kon worden verwacht. In 2005 werden er in totaal voor 465,9 miljoen euro wijzigende berichten opgemaakt, waarvan 165,5 mil-joen euro over 2001. De aanvullende controles over 2003 en 2004 worden in 2006 voortgezet. De hiervoor tijdens het eerste kwartaal 2006 opgestelde wijzigende berichten lopen op tot ruim 100 miljoen euro. De RSZ kan niet inschatten in welke mate de nog uit te voeren controles aanleiding zullen geven tot wijzigende berichten. 
Er wordt gesteld dat het grootste gedeelte van de controles is uitgevoerd. Er is ech-
ter geen stand van zaken van de uitgevoerde en uit te voeren controles noch een systematische analyse van de wijzigende berichten beschikbaar.
De effecten van de invoering van de DmfA en de hierin begrepen a priori-controles 
op de aangiften zijn pas ten volle merkbaar in 2005. Er wordt vastgesteld dat de initiële aangifte sinds de invoering van de DmfA minder vaak wordt gevolgd door een wijzigende aangifte dan in de periode voordat de DmfA werd ingevoerd. Het aandeel van de aangiften dat nog moet worden behandeld na het kwartaal waarin ze moesten worden ingediend, daalde van 9 % in de periode van 2000 tot 2002 naar 3,96 % in 2004. Voor 2005 bedraagt dit aandeel nog slechts 0,96 % van het totale aantal aan-giften voor het jaar.
Algemeen kan worden gesteld dat zowel de in 2005 opgemaakte wijzigende berich-
ten met betrekking tot voorgaande jaren als de in 2005 verwerkte oorspronkelijke aangiften met betrekking tot voorgaande jaren lager liggen dan in de periode van voor de invoering van de DmfA. De RSZ kan momenteel nog niet zeggen of deze trendbreuk zich in de toekomst verder zal zetten
11. 
Bedrijfswagens
De ontvangsten van de solidariteitsbijdragen op bedrijfswagens bedragen 173,9 mil-
joen euro, terwijl deze op 236,1 miljoen euro werden geraamd. Initieel werd het aan-tal bedrijfsvoertuigen geraamd op 300.000. Begin 2006 zijn er ongeveer 230.000 
voertuigen bij de RSZ aangegeven. Er is geen werkbare gegevensbron beschikbaar 
die de gegevens over de bedrijfswagens ter beschikking stelt. De inspectiediensten van de RSZ hebben prioritair gerichte controles uitgevoerd aan de hand van informa-tie bij de werkgevers, de leasingmaatschappijen, de erkende sociale secretariaten en de Dienst Inschrijving Voertuigen (DIV). Uit deze controles blijkt dat er telkens een aanzienlijk aandeel voertuigen niet in de aangiften wordt opgenomen. De beschik-bare brutogegevens moeten echter telkens worden uitgezuiverd met de voertuigen die niet onder de reglementering vallen
12. Met het oog op een verbeterde inning van 
de verschuldigde sociale bijdragen zullen de controles in 2006 worden voortgezet.
11 De nieuwe werkwijze is gebaseerd op het principe van onmiddellijke controle, terwijl de meeste contro-
les vroeger plaatsvonden na de verwerking van de aangifte.
12 De wet van 20 juli 2005 houdende diverse bepalingen heeft een weerlegbaar vermoeden van verschul-
digde solidariteitsbijdrage wegens privé-gebruik ingevoerd. De solidariteitsbijdrage is verschuldigd voor de werkgever die gelijk welk voertuig, dat ook voor andere dan louter beroepsdoeleinden wordt gebruikt, rechtstreeks of onrechtstreeks ter beschikking stelt van zijn werknemer, ongeacht elke ﬁ  nan-
ciële bijdrage van de werknemer in de ﬁ  nanciering of het gebruik van dit voertuig.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   457 9370-06_RH_Boek163_05.indd   457 13-10-2006   14:05:42 13-10-2006   14:05:42 458 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
Double pécule de vacances
Dans le budget initial, le gouvernement avait prévu des recettes de sécurité sociale 
supplémentaires de l’ordre de 50,9 millions d’euros grâce à la retenue de 13,07 % sur 
le double pécule de vacances des agents contractuels de l’État13. Cette mesure n’a 
ﬁ nalement pas été introduite pour le personnel qui dépend des entités fédérées. 
2.1.2 Financement alternatifLe ﬁ nancement alternatif de la sécurité sociale consiste avant tout en un prélève-
ment du produit de la TVA et, de façon plus marginale, du produit de l’imposition des 
avantages liés à l’octroi d’options sur actions, d’une partie des recettes d’accises sur 
le tabac et d’une partie du produit de l’imposition des participations des travailleurs salariés au capital ou aux bénéﬁ  ces des sociétés.
Arriérés dans les recettes du ﬁ  nancement alternatif
À la ﬁ  n de l’année 2005, le retard des versements effectués par l’État au proﬁ  t du ﬁ  nancement alternatif à la Gestion globale s’élèvent à 520,2 millions d’euros
14. La 
cause principale de ces arriérés est l’absence d’arrêtés d’exécution pour le ﬁ  nan-cement du coût des chèques-services, du bonus crédit d’emploi et du complément de 5 % de l’allocation de chômage temporaire. Dans le courant du premier semes-tre 2006, les arrêtés royaux ont été signés par le Roi et les montants ont été ver-sés
15. L’ONSS a dû préﬁ  nancer les dépenses entre-temps. Il en résulte que la 
Gestion globale a dû emprunter beaucoup plus en 2005 auprès du Trésor et qu’elle a dû payer des intérêts sur ce montant. Suivant les hypothèses retenues, l’estima-tion du montant que représente le taux d’intérêt supporté par l’ONSS oscille entre 3,8 et 5,3 millions d’euros
16. 
13 Loi du 17 septembre 2005 instaurant une cotisation d’égalisation pour les pensions.
14 Il s’agit :
• de l’intervention dans le coût des chèques-services : 247,6 millions d’euros (2005 : 164 millions d’euros, 2004 : 83,6 millions d’euros) ;
• de l’intervention dans le coût du bonus crédit d’emploi : 242 millions d’euros (2005) ;
• de l’intervention dans le coût du complément de 5 % de l’allocation de chômage temporaire : 77 mil-lions d’euros (2005 ONSS : 33,7 millions d’euros, 2004 ONEm : 33 millions d’euros, 2003 ONEm : 10,3 millions d’euros) ; 
• du solde TVA : −47,1 millions d’euros (2005 : −67,4 millions d’euros, 2004 : 18,9 millions d’euros, 2003 : 1,5 millions d’euros) ;
• du solde des accises sur le tabac : 750.000 euros (2005) ;
• du solde TVA : −47,2 millions d’euros (2005 : −67,4 millions d’euros, 2004 : 18,8 millions d’euros, 2003 : 1,4 million d’euros).
 22,3 millions d’euros pour l’encadrement administratif des agences locales pour l’emploi et 5,7 millions d’euros en arriérés 2003 et 2004 des allocations d’attente accordées aux travailleurs de l’industrie du charbon et de l’acier qui ont perdu leur emploi ne sont pas compris dans ce montant car ils n’ont pas été versés par l’intermédiaire de la gestion globale.
15 Au total, un montant de 567,4 millions d’euros d’arriérés a été perçu pendant le premier trimestre 2006. 
Ceux-ci ont été imputés à l’année 2005. Le solde de la TVA n’a, quant à lui, pas été liquidé avant le 31 mars 2006 et a été imputé à l’année 2006.
16 Les hypothèses retenues consistent à faire payer le ﬁ  nancement alternatif en douzièmes, soit en début 
d’année, soit à partir de la moitié de l’année. Les charges d’intérêt est calculé sur la base de l’Eonia  
(Euro Overnight Index Average ).
9370-06_RH_Boek163_05.indd   458 9370-06_RH_Boek163_05.indd   458 13-10-2006   14:05:42 13-10-2006   14:05:42  163e Boek van het Rekenhof 459Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
Dubbel vakantiegeld
In de initiële begroting voorzag de regering in bijkomende socialezekerheidsontvangs-
ten van 50,9 miljoen euro door de inhouding van 13,07 % op het dubbele vakantiegeld 
van contractuele personeelsleden van de overheid13. Deze maatregel werd uiteinde-
lijk niet ingevoerd voor het personeel dat afhangt van de deelgebieden. 
name op de btw-opbrengst en, in beperktere mate, uit de opbrengst van de belasting 
van de voordelen die verbonden zijn aan de toekenning van opties op aandelen, uit 
een gedeelte van de accijnsontvangsten op tabaksproducten en uit een gedeelte van de opbrengst van de belasting van de deelnames van de werknemers in het kapitaal of in de winst van de vennootschappen.
Achterstallen in de ontvangsten van de alternatieve ﬁ  nanciering
Eind 2005 bedraagt de vertraging in de stortingen door de Staat van de alternatieve 
ﬁ nanciering aan het Globaal Beheer 520,2 miljoen euro
14. De voornaamste oorzaak 
van deze achterstallen is het uitblijven van de uitvoeringsbesluiten voor de ﬁ  nancie-
ring van de kostprijs van de dienstencheques, de werkbonus en de toeslag van 5 % van de uitkering voor tijdelijke werkloosheid. In de loop van het eerste kwartaal 2006 werden de koninklijke besluiten door de koning ondertekend en werden de bedragen gestort
15. De RSZ heeft ondertussen de uitgaven moeten preﬁ  nancieren. Het gevolg 
hiervan is dat het Globaal Beheer in 2005 veel meer bij de Schatkist heeft moeten lenen en hiervoor intresten heeft moeten betalen. Afhankelijk van de gehanteerde hypothese
16 kan deze door de RSZ gedragen intrestkost worden geschat tussen 3,8 
en de 5,3 miljoen euro.
13 Wet van 17 september 2005 houdende de invoering van een egalisatiebijdrage voor pensioenen. 
14 Het betreft:
• tegemoetkoming kostprijs van de dienstencheques: 247,6 miljoen euro (2005: 164 miljoen euro, 2004: 83,6 miljoen euro);
• tegemoetkoming kostprijs van de werkbonus: 242 miljoen euro (2005);
• tegemoetkoming kost toeslag van 5 % van de uitkering voor tijdelijke werkloosheid: 77 miljoen euro (2005 RSZ: 33,7 miljoen euro, 2004 RVA: 33 miljoen euro, 2003 RVA: 10,3 miljoen euro); 
• saldo btw: −47,1 miljoen euro (2005: −67,4 miljoen euro, 2004: 18,9 miljoen euro, 2003: 1,5 mil-joen euro);
• saldo accijnzen op tabak: 750.000 euro (2005); 
• saldo btw: −47,2 miljoen euro (2005: −67,4 miljoen euro, 2004: 18,8 miljoen euro, 2003: 1,4 mil-joen euro);
 22,3 miljoen euro voor de administratieve omkadering van de plaatselijke werkgelegenheidsagent-
schappen en 5,7 miljoen euro achterstallen 2003 en 2004 voor de wachtuitkeringen toegekend aan de werknemers van de steenkool- en staalnijverheid die hun werk verloren hebben, zijn in dit bedrag niet begrepen omdat ze niet via het Globaal Beheer worden doorgestort.
15 In totaal werd in het eerste kwartaal 2006, 567,4 miljoen euro achterstallen ontvangen, die werden 
toegerekend aan 2005. Het saldo van de btw werd niet vereffend voor 31 maart 2006 en wordt aange-rekend op 2006.
16 De gehanteerde hypothesen zijn dat de alternatieve ﬁ  nanciering in twaalfden zou worden betaald, 
ofwel vanaf het begin van het jaar ofwel vanaf het midden van het jaar. De intrestkost wordt berekend op basis van de Eonia ( Euro Overnight Index Average ).
9370-06_RH_Boek163_05.indd   459 9370-06_RH_Boek163_05.indd   459 13-10-2006   14:05:42 13-10-2006   14:05:42 460 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
Les recettes du ﬁ  nancement alternatif pour l’année 2005 comprennent un montant 
total de 160 millions d’euros afférent aux années précédentes17.
Le montant du ﬁ  nancement alternatif nécessitant des arrêtés d’exécution spéciﬁ  ques 
a fortement augmenté en 2005, en raison du ﬁ  nancement du coût du bonus crédit de 
travail et de la hausse des chèques-services. L’ONSS-Gestion globale se voit empê-
ché de mener une politique de trésorerie optimale étant donné que la date de paie-ment de ces montants reste incertaine. Les arrêtés royaux nécessaires sont la plu-part du temps publiés après l’année budgétaire. Afin d’éviter ce problème, l’ONSS-Gestion globale a demandé aux ministres concernés de reprendre à l’avenir les montants du ﬁ  nancement alternatif ﬁ  xés par arrêté royal dans la loi contenant le 
projet de budget de l’État, de manière à ce qu’ils puissent être payés dès le vote de ce projet. Il est souligné qu’une telle solution aura pour conséquence qu’il faudra inscrire dans le budget de la première année le remboursement des coûts de deux années.
2.1.3 Transferts externes
La plus-value de la réévaluation de la nouvelle Tour du Midi a été transférée à la Gestion globale par la Gestion de la capitalisation – Assurance légale. Il s’agit de la plus-value de 59,5 millions d’euros découlant de la réévaluation, au 31 décem-bre 2004, des biens immobiliers repris au titre de réserves mathématiques dans le régime de capitalisation, institué auprès de l’Ofﬁ  ce national des pensions. Cette plus-value a été reprise parmi les transferts externes. Le transfert de cette plus-value est commentée plus loin (titre II Commentaires spéciﬁ  ques de cette partie).
En 2005, le régime de pension de retraite et de survie au proﬁ  t des assurés libres a 
été supprimé. L’actif restant, d’un montant de 16,5 millions d’euros, a été transféré à la Gestion globale des travailleurs salariés. Ce transfert est commenté ci-dessous (titre II Commentaires spéciﬁ  ques de cette partie).
17 Pour l’ONSS-Gestion globale, il s’agit de l’intervention dans le coût des chèques-services pour 
l’année 2004, d’un montant de 83,6 millions d’euros, du solde TVA 2004 (et 2003), d’un montant de 20,3 millions d’euros, et du solde des accises sur le tabac 2004, d’un montant de 0,4 millions d’euros. Pour l’ONEm (branches au sein de la Gestion globale), il s’agit du coût des chèques-services 2003, d’un montant de 12,4 millions d’euros, et du coût du complément de 5 % de l’allocation de chômage temporaire 2003 et 2004, d’un montant de 43,3 millions d’euros. 1,5 million d’euros d’arriérés en allo-cations d’attente accordées aux travailleurs de l’industrie du charbon et de l’acier qui ont perdu leur emploi et 15,9 millions d’euros pour le ﬁ  nancement des conventions de premier emploi ne sont pas compris dans ce montant car ils n’ont pas été versés par l’intermédiaire de la gestion globale.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   460 9370-06_RH_Boek163_05.indd   460 13-10-2006   14:05:42 13-10-2006   14:05:42  163e Boek van het Rekenhof 461Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
In de ontvangsten alternatieve ﬁ  nanciering 2005 is in totaal een bedrag van 160 mil-
joen euro inbegrepen met betrekking tot voorgaande jaren17.
Het bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering waarvoor speciﬁ  eke uitvoeringsbesluiten 
nodig zijn, is in 2005 sterk toegenomen als gevolg van de ﬁ  nanciering van de kost-
prijs van de werkbonus en de stijging van de dienstencheques. Het voeren van een 
optimaal thesauriebeleid door de RSZ-Globaal Beheer wordt belemmerd doordat er geen enkele duidelijkheid bestaat over het tijdstip van betaling van die bedragen. De noodzakelijke koninklijke besluiten worden meestal pas na het begrotingsjaar gepu-bliceerd. Om dit euvel te voorkomen heeft de RSZ-Globaal Beheer aan de betrokken ministers gevraagd om in de toekomst de bedragen inzake alternatieve ﬁ  nanciering 
vastgesteld bij koninklijk besluit voortaan op te nemen in de wet houdende het ont-werp van staatsbegroting zodat ze na de stemming van dit ontwerp kunnen worden uitbetaald. Er wordt opgemerkt dat het gevolg van dergelijke oplossing zal zijn dat in de begroting van het eerste jaar de terugbetaling van de kosten van twee jaren zul-
len moeten worden ingeschreven.
2.1.3 Externe overdrachten
De meerwaarde van de herwaardering van de vernieuwde Zuidertoren wordt door het beheer van de kapitalisatie – wettelijke verzekering, overgedragen aan het Glo-baal Beheer. Het betreft de meerwaarde van 59,5 miljoen euro voortvloeiend uit de herwaardering op 31 december 2004 van de onroerende goederen die zijn opgeno-men als wiskundige reserves in het kapitalisatiestelsel, ingericht bij de Rijksdienst voor Pensioenen. Deze meerwaarde werd opgenomen onder de externe overdrach-ten. De overdracht van deze meerwaarde wordt verder becommentarieerd (Titel II Speciﬁ  eke commentaren van dit deel).
In 2005 werd de ouderdoms- en overlevingspensioenregeling voor de vrijwillig verze-kerden opgeheven. De resterende activa voor een bedrag van 16,5 miljoen euro wer-den overgedragen naar het Globaal Beheer van de werknemers. Deze overdracht wordt verder besproken (Titel II Speciﬁ  eke commentaren van dit deel).
17 Voor de RSZ-Globaal Beheer betreft het de tegemoetkoming kostprijs dienstencheques 2004 voor een 
bedrag van 83,6 miljoen euro, het saldo btw 2004 (en 2003) voor een bedrag van 20,3 miljoen euro, en het saldo accijnzen op tabak 2004 voor 0,4 miljoen euro.
 Voor de RVA (takken binnen het Globaal Beheer) betreft het de kostprijs dienstencheques 2003 voor een bedrag van 12,4 miljoen euro en de kostprijs tijdelijke werkloosheid +5 % 2003 en 2004 voor 43,3 miljoen euro. 1,5 miljoen euro achterstallen voor de wachtuitkeringen toegekend aan de werk-nemers van de steenkool- en staalnijverheid die hun werk verloren hebben en 15,9 miljoen euro voor de ﬁ nanciering van de startbaanovereenkomsten zijn hierin niet begrepen omdat ze niet via het Globaal 
Beheer worden doorgestort.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   461 9370-06_RH_Boek163_05.indd   461 13-10-2006   14:05:42 13-10-2006   14:05:42 462 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
Tableau 6 – Dépenses budgétaires de la Gestion globale de la sécurité sociale des 
200518
INAMI – Soins de santé 14.416,2 15.719,8 16.289,0 16.289,0
INAMI – Indemnités 3.162,8 3.277,0 3.430,7 3.430,7Ofﬁ ce national des pensions 13.860,5 14.215,3 14.638,4 14.635,6
familiales pour travailleurs 
salariés3.350,5 3.418,4 3.514,7 3.514,9
Fonds des accidents du travail 146,4 148,1 154,8 154,8
Fonds des maladies profes-
sion nelles320,1 315,8 315,5 315,7
carrière, chômage, prépension)7.555,7 7.969,4 8.150,6 8.183,9
Mineurs (pension d’invalidité) 13,0 9,4 6,7 6,7
Marins 11,9 11,7 13,3 11,8Total des prestations 42.837,1 45.084,9 46.513,7 46.543,1
Transferts externes – hôpitaux – 1.097,6 1.589,7 1.589,7
de paiement, frais d’admi nis-
tration, transferts externes, 
intérêts sur emprunts et divers2.917,3 3.273,0 3.487,8 3.527,6
Total des dépenses courantes 45.754,4 49.455,5 51.591,2 51.660,4
Amortissements de capital des  
emprunts44,8 44,8 15,8 15,9
Total des dépenses 45.799,2 49.500,3 51.607,0 51.676,3
En 2005, les dépenses provisoires pour les prestations de soins de santé s’élèvent à 
17.250,2 millions d’euros19. Les dépenses provisoires sont ainsi inférieures de 148,2 mil-
lions d’euros à l’objectif budgétaire global pour les prestations de soins de santé ﬁ  xé, 
pour 2005, à 17.298,4 millions d’euros (cet aspect est examiné dans l’article « Sous-utilisation de l’objectif budgétaire et excédents de liquidités auprès des organismes assureurs », voir titre II de cette partie).
18 En ce qui concerne l’INAMI-Soins de santé et l’INAMI-Indemnités, les chiffres indiqués sont ceux ﬁ  gu-
rant dans le budget (respectivement l’objectif budgétaire global et les dépenses estimées pour les indemnités).
19 À la ﬁ  n du mois d’août 2006, aucune information n’était encore disponible concernant la part représen-
tée par chaque régime de la Gestion globale dans le montant total des dépenses. Dans le tableau 6, la part du régime des travailleurs salariés dans l’objectif budgétaire global, à savoir 16.289 millions d’euros, est mentionnée dans la colonne “Réalisations provisoires 2005”.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   462 9370-06_RH_Boek163_05.indd   462 13-10-2006   14:05:42 13-10-2006   14:05:42  163e Boek van het Rekenhof 463Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
Tabel 6 – Begrotingsuitgaven van het Globaal Beheer van de sociale zekerheid
begroting 
200518
verzorging14.416,2 15.719,8 16.289,0 16.289,0
RIZIV – Uitkeringen 3.162,8 3.277,0 3.430,7 3.430,7
Rijksdienst van Pensioenen 13.860,5 14.215,3 14.638,4 14.635,6
Rijksdienst voor Kinderbijslag 
voor Werknemers3.350,5 3.418,4 3.514,7 3.514,9
Fonds voor Arbeidsongevallen 146,4 148,1 154,8 154,8
Fonds voor de Beroepsziekten 320,1 315,8 315,5 315,7
RVA – (loopbaanonderbreking, 
werkloosheid, brugpensioen)7.555,7 7.969,4 8.150,6 8.183,9
Mijnwerkers (invaliditeits-
pensioen)13,0 9,4 6,7 6,7
Zeevarenden 11,9 11,7 13,3 11,8
Totaal prestaties 42.837,1 45.084,9 46.513,7 46.543,1
ziekenhuizen– 1.097,6 1.589,7 1.589,7
Administratiekosten: betalings-
kosten, beheerskosten, 
externe overdrachten, intres-ten op leningen en diversen2.917,3 3.273,0 3.487,8 3.527,6
Totaal lopende uitgaven 45.754,4 49.455,5 51.591,2 51.660,4
Kapitaalaﬂ  ossingen leningen 44,8 44,8 15,8 15,9
In 2005 bedragen de voorlopige uitgaven voor de verstrekkingen van geneeskundige verzorging 17.250,2 miljoen euro
19. De voorlopige uitgaven liggen daarmee 148,2 mil-
joen euro lager dan de globale begrotingsdoelstelling voor verstrekkingen van geneeskundige verzorging die voor 2005 werd vastgesteld op 17.298,4 miljoen euro (dit aspect wordt behandeld in het artikel Onderschrijding van de begrotingsdoel-stelling en liquiditeitsoverschotten bij de verzekeringsinstellingen, zie titel II van dit deel).
18 Voor het RIZIV-geneeskundige verzorging en voor het RIZIV-uitkeringen worden begrotingscijfers opge-geven (respectievelijk de globale begrotingsdoelstelling en de geraamde uitgaven voor uitkeringen).
19 Eind augustus 2006 was er nog geen informatie beschikbaar over het aandeel van elk van de stelsels 
van het Globaal Beheer in het totaal bedrag aan uitgaven. In tabel 6 is onder de “voorlopige realisaties 2005” voor het stelsel van de werknemers het aandeel van dit stelsel in de globale begrotingsdoel-stelling opgenomen, namelijk 16.289 miljoen euro.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   463 9370-06_RH_Boek163_05.indd   463 13-10-2006   14:05:42 13-10-2006   14:05:42 464 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
Bien que l’objectif budgétaire global n’ait pas été dépassé, des dépassements ont 
été constatés au niveau des secteurs individuels (objectifs budgétaires partiels) à concurrence de 126,3 millions d’euros au total
20. Ces dépassements portent princi-
palement sur les secteurs suivants :
fournitures pharmaceutiques : +29,3 millions d’euros ;
ﬁ n de carrière : +25,9 millions d’euros ;
médecins : +18,2 millions d’euros.
L’objectif budgétaire partiel relatif à la ﬁ  n de carrière dans le secteur des soins a été 
dépassé à concurrence de 64,1 %. Ce dépassement s’explique, pratiquement entiè-
rement, par le paiement en 2005 du décompte déﬁ  nitif des années précédentes (24,8 millions d’euros).
2.2.2 Indemnités
Selon les comptes provisoires 2005, les dépenses affectées aux prestations en matière d’indemnités s’élèvent à 3.424,9 millions d’euros, soit un montant légère-ment inférieur à celui budgété (et mentionné dans le tableau 6 sous les réalisations provisoires) de 3.430,7 millions d’euros
21.
Tableau 7 – Indemnités (en millions d’euros)
Budget Comptes provisoires
Incapacité de travail primaire 
Allocations de maternité
InvaliditéFrais funéraires et coûts divers823,4
417,0
2.183,5
7,0825,7423,1
2.169,4
6,7
Total 3.430,7 3.424,9
2.2.3 Pensions
Les dépenses en prestations de pensions de retraite et de survie des travailleurs salariés du régime de la répartition, pour l’année 2005 , s’élèvent à 14.635,6 mil-
lions d’euros, soit une augmentation de 2,96 % par rapport à 2004 (14.215,3 mil-lions d’euros). 
Comme les années précédentes, ces croissances s’expliquent par trois facteurs 
récurrents :
1) Le nombre de pensionnés sera en constante augmentation jusqu’en 
2010. Ce n’est qu’à partir de cette année que l’on ressentira pleinement les effets du papy-boom, conséquence du baby-boom et de l’augmenta-tion de la durée de vie.
2) La prise en considération, pour un nombre de personnes de plus en plus 
élevé, de carrières complètes pour le calcul des pensions. 
3) 
La majoration de l’indice-pivot (passé de 113,87 à 116,15 en août 2005).•
•
•
20 Ce montant a été compensé par des sous-utilisations dans d’autres secteurs, pour un montant de 
274,5 millions d’euros.
21 Ajustement des budgets des recettes et des dépenses pour l’année budgétaire 2006. Exposé général. 
Doc. Parl. , Chambre, DOC 51-2448/001.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   464 9370-06_RH_Boek163_05.indd   464 13-10-2006   14:05:42 13-10-2006   14:05:42  163e Boek van het Rekenhof 465Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
Hoewel de globale begrotingsdoelstelling niet werd overschreden, zijn er op het 
niveau van de individuele sectoren (partiële begrotingsdoelstellingen) overschrijdin-gen voor een totaal van 126,3 miljoen euro
20. Die overschrijdingen komen vooral voor 
rekening van de volgende sectoren:
farmaceutische verstrekkingen: +29,3 miljoen euro;
eindeloopbaan: +25,9 miljoen euro;geneesheren: +18,2 miljoen euro.
De partiële begrotingsdoelstelling voor de eindeloopbaan in de zorgsector werd met 
64,1 % overschreden. Die overschrijding is bijna volledig toe te schrijven aan de betaling,  
in 2005, van de deﬁ  nitieve afrekening van voorgaande jaren (24,8 miljoen euro).
2.2.2 Uitkeringen
Volgens de voorlopige rekeningen van 2005 bedragen de uitgaven voor de prestaties 
van de uitkeringsverzekering 3.424,9 miljoen euro, wat iets lager is dan de begrote (en in tabel 6 bij de voorlopige realisaties vermelde) uitgaven van 3.430,7 miljoen euro
21.
Tabel 7 – Uitkeringen (in miljoen euro)
Begroting Voorlopige rekeningen
Primaire arbeidsongeschiktheid
Moederschapsuitkeringen
InvaliditeitBegrafeniskosten en diverse kosten823,4
417,0
2.183,5
2.169,4
6,7
Totaal 3.430,7 3.424,9
2.2.3 Pensioenen
De uitgaven voor de prestaties van rust- en overlevingspensioenen van werknemers uit het repartitiestelsel, bedragen 14.635,6 miljoen euro voor het jaar 2005. Dat is een stijging met 2,96 % ten opzichte van 2004 (14.215,3 miljoen euro). 
Net als de vorige jaren zijn die stijgingen toe te schrijven aan drie recurrente facto-
ren, namelijk:
1) het aantal gepensioneerden zal voortdurend toenemen tot 2010. Pas in 
dat jaar zal men ten volle met de gevolgen van de “papyboom” als gevolg van de vergrijzing van de babyboomgeneratie en de langere levensduur worden geconfronteerd;
2) voor steeds meer personen wordt voor de berekening van de pensioenen 
een volledige loopbaan in aanmerking genomen; 
3) 
de verhoging van de spilindex (van 113,87 tot 116,15 in augustus 2005).•
•
•
20 Gecompenseerd door onderschrijdingen in andere sectoren, voor een bedrag van 274,5 miljoen euro.
21 Aanpassing van de begrotingen van ontvangsten en uitgaven voor het begrotingsjaar 2006. Algemene 
toelichting, Parl. St.  Kamer, DOC 51-2448/001.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   465 9370-06_RH_Boek163_05.indd   465 13-10-2006   14:05:43 13-10-2006   14:05:43 466 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
Ces croissances ont en outre été inﬂ  uencées, en ce qui concerne spéciﬁ  quement 
2005, par la répercussion ﬁ  nancière des initiatives nouvelles suivantes :
1) L’adaptation au bien-être de 2 %, à partir de septembre 2005, des per-sonnes pensionnées en 1997, ce qui a engendré un supplément de dépenses de 4 millions d’euros (travailleurs salariés).
2) Le surcoût résultant de la modiﬁ  cation du concept de “pension d’ouvrier 
mineur”, ce qui a engendré un supplément annuel de dépenses de 7,5 mil-lions d’euros (travailleurs salariés).
2.2.4 ChômageLes dépenses de l’ONEm représentent près de 8.183,9 millions d’euros.
Le poste de dépenses principal est constitué des avances ﬁ  nancées pour le paiement 
des allocations de chômage (6.376,7 millions d’euros) suivi des prépensions 
(1.254,9 millions d’euros) et des interruptions de carrière (552,3 millions d’euros).
L’augmentation des allocations de chômage s’élève à près de 157 millions d’euros, 
soit une augmentation de 2,5 % par rapport à l’année 2004. Cet accroissement s’ex-plique principalement par l’indexation des allocations qui représente 2,34 %. En 2005, ces prestations ont concerné un nombre important, mais stable, de personnes, à savoir 627.953 “unités”. Par contre, une très légère diminution du nombre de pré-pensionnés, qui s’élevaient à 108.055 en 2005, a permis de limiter l’augmentation de dépenses en matière de prépension conventionnelle à 1,3 %. 
Les dépenses pour les interruptions de carrière et le crédit-temps connaissent une 
augmentation de 13,21 % (près de 65 millions) par rapport à 2004. Le nombre de travailleurs concernés augmente de 174.000 à 192.000 unités. 
Enﬁ n, l’évolution la plus remarquable est celle qui concerne les dépenses des chèques-
services qui constituent le quatrième poste de dépenses de l’ONEm. De 2004 à 2005, les dépenses pour les chèques-services sont passées de 90 à 239 millions d’euros, soit une augmentation de 165 %. Une augmentation de plus de 100 % est encore prévue pour l’exercice budgétaire suivant.
2.2.5 Indemnités payées par le Fonds de fermeture des entreprises (FFE)Les indemnités versées aux membres du personnel de la Sabena représentent au 31 décembre 2005 un peu plus de 265 millions d’euros. Il s’agit des indemnités de fermeture, contractuelles, de prépensions et des dépenses découlant du plan social.
Tableau 8 – Montants payés par le Fonds (en millions d’euros)
Indemnités de fermeture Indemnités 
contractuellesPrépensions Plan social
2001 0 0 0,3 14,8
2002 9,2 40,3 4,9 38,7
2003 0,1 119,7 4,6 13,22004 0 7,4 4,4 1,6
2005 0 1,0 4,1 1,2
Total 9,3 168,4 18,3 69,5
Total des indemnités : 265,5
9370-06_RH_Boek163_05.indd   466 9370-06_RH_Boek163_05.indd   466 13-10-2006   14:05:43 13-10-2006   14:05:43  163e Boek van het Rekenhof 467Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
Bovendien werden die stijgingen in 2005 beïnvloed door de ﬁ  nanciële impact van 
nieuwe initiatieven:
1) de 2 %-aanpassing aan de welvaart, vanaf september 2005, voor personen  
die in 1997 met pensioen gingen, wat voor een extra uitgave van 4 mil-joen euro heeft gezorgd (werknemers);
2) de meerkost die voortvloeit uit de wijziging van het begrip “mijnwerkers  
pensioen”, wat heeft geleid tot een jaarlijkse meeruitgave van 7,5 mil-joen euro (werknemers).
2.2.4 WerkloosheidDe uitgaven van de RVA bedragen bijna 8.183,9 miljoen euro.
De belangrijkste uitgavenpost bestaat uit voorschotten voor de betaling van de werkloosheidsuitkeringen (6.376,7 miljoen euro), gevolgd door de brugpensioenen (1.254,9 miljoen euro) en de loopbaanonderbrekingen (552,3 miljoen euro).
De stijging van de werkloosheidsuitkeringen bedraagt bijna 157 miljoen euro of 2,5 % ten opzichte van 2004. Die stijging is voornamelijk toe te schrijven aan de indexering van de uitkeringen met 2,34 %. In 2005 werden die prestaties toegekend voor een aanzienlijk, maar stabiel aantal personen, namelijk 627.953 “eenheden”. De lichte daling van het aantal bruggepensioneerden, 108.055 personen in 2005, maakte het mogelijk om de stijging van de uitgaven voor conventionele brugpensioenen te beper-ken tot 1,3 %. 
De uitgaven voor loopbaanonderbreking en tijdskrediet stijgen met 13,21 % (bijna 
65 miljoen euro) ten opzichte van 2004. Het aantal hierbij betrokken werknemers stijgt van 174.000 tot 192.000 eenheden. 
De meest opmerkelijke evolutie, tot slot, is terug te vinden in de uitgaven voor dien-
stencheques, die de vierde grootste uitgavenpost van de RVA is geworden. Van 2004 tot 2005 zijn de uitgaven voor dienstencheques met 165 % gestegen, van 90 tot 239 miljoen euro. Voor het volgende boekjaar wordt nogmaals een stijging van meer dan 100 % verwacht.
2.2.5  Vergoedingen betaald door het Fonds voor de Sluiting van Ondernemingen 
(FSO)
De vergoedingen die zijn betaald aan de personeelsleden van Sabena vertegenwoor-digden op 31 december 2005 iets meer dan 265 miljoen euro. Het gaat om sluitings-vergoedingen, contractuele vergoedingen, brugpensioenen en de uitgaven voor het sociaal plan.
Tabel 8 – Bedragen betaald door het fonds (in miljoen euro)
Sluitingsvergoedingen Contractuele 
vergoedingenBrugpensioenen Sociaal 
plan
Totaal 9,3 168,4 18,3 69,5
Totaal van de vergoedingen: 265,5
9370-06_RH_Boek163_05.indd   467 9370-06_RH_Boek163_05.indd   467 13-10-2006   14:05:43 13-10-2006   14:05:43 468 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
À partir de 2006, le Fonds ne devra plus intervenir que pour les seules prépensions. 
Celles-ci diminueront à mesure que les prépensionnés auront droit à leur pension. Autrement dit, le Fonds devra encore payer des prépensions jusqu’en 2017. Cepen-dant, dès 2006 la charge budgétaire de ces dépenses sera inférieure à 4 mil-lions d’euros. 
Sur la même période, le travail de la curatelle a permis de verser des dividendes pour 
un montant total 86,4 millions euros au FFE.
L’analyse effectuée révèle que les dividendes Sabena, versés par la curatelle, per-
mettront au FFE de se constituer une trésorerie qui devrait dépasser les 50 mil-lions d’euros en 2006. 
2.3  Situation de l’encaisse de la Gestion globale de la sécurité sociale des travailleurs salariés au 31 décembre 2005
Dans le régime des travailleurs salariés, l’encaisse de l’ONSS-Gestion globale22 est 
passée de 225 millions d’euros au 1er janvier 2005 à −401,9 millions d’euros au 
31 décembre 2005, ce qui représente un solde négatif de 626,9 millions d’euros sur une base annuelle. En outre, il convient de souligner que, comme les années précé-dentes, aucun montant de l’encaisse n’a été transféré au fonds de réserve. 
En 2005, l’ONSS a été confronté à des problèmes de trésorerie. L’encaisse s’est 
avérée insufﬁ  sante pour couvrir les dépenses courantes
23. L’ONSS a donc été obligé 
de contracter des emprunts principalement auprès du Trésor, où l’ONSS-Gestion globale dispose d’une ligne de crédit de 1.700 millions d’euros.
Concrètement, l’ONSS a procédé à 246 emprunts à court terme et opérations de 
cession
24 (durée moyenne de 3,8 jours) d’un encours moyen de 571,5 millions d’euros. 
Sur ces emprunts, l’ONSS a payé au total un montant de 12,2 millions d’euros d’intérêts, le taux d’intérêt moyen étant de 2,13 %
25. Le montant moyen emprunté 
s’est élevé, au cours des troisième et quatrième trimestres, respectivement à 846,0 et 866 millions d’euros. La technique de ﬁ  nancement par le biais d’opérations de cession (avec un maximum de 700,9 millions d’euros) a été utilisée, parce que début novembre la ligne de crédit de 1.700 millions d’euros ne sufﬁ  sait pas pour apurer les 
soldes débiteurs. 
Pendant les premier et deuxième trimestres, l’ONSS-Gestion globale a de temps à 
autre disposé d’un solde de caisse positif. Les excédents de caisse ont été placés à court terme (durée moyenne de 1,8 jour), avec un montant placé moyen de 89,3 mil-lions d’euros et un taux d’intérêt moyen de 2,06 %.
22 Les moyens encore disponibles auprès des organismes de paiement ne sont pas ajoutés à l’encaisse 
23 Le solde du compte de la Gestion globale a été négatif pendant 200 jours (sur 261) en 2005. Le solde 
quotidien a été négatif pendant tout le quatrième trimestre, le montant le plus bas étant de −2.250,9 mil-lions d’euros. Le solde quotidien ne comprend pas le fonds de réserve de l’ONSS-Gestion globale.
24 Emprunts pour lesquels une partie du fonds de réserve de l’ONSS tient lieu de garantie. L’ONSS 
dispose d’une capacité de tirage sur le portefeuille de réserve de 1.200 millions d’euros.
25 Le taux d’intérêt est resté plus ou moins stable en 2005. Il a augmenté de 0,25 % à partir de décembre, 
à la suite d’une décision de la Banque centrale européenne.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   468 9370-06_RH_Boek163_05.indd   468 13-10-2006   14:05:43 13-10-2006   14:05:43  163e Boek van het Rekenhof 469Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
Vanaf 2006 zal het fonds enkel nog moeten tussenkomen voor de brugpensioenen. 
Die nemen geleidelijk aan af, naarmate de bruggepensioneerden pensioengerechtigd worden. Met andere woorden: het fonds zal nog brugpensioenen moeten betalen tot 2017, maar vanaf 2006 zal de budgettaire last hiervan lager zijn dan 4 miljoen euro. 
In diezelfde periode konden dankzij het werk van de curatele aan het FSO dividenden 
worden gestort voor een totaalbedrag van 86,4 miljoen euro.
Uit de analyse blijkt dat het FSO, door de storting van de Sabena-dividenden door 
de curatele, in 2006 meer dan 50 miljoen euro kasmiddelen zal hebben.
2.3  Kastoestand van het Globaal Beheer van de sociale zekerheid van de werknemers op 31 december 2005
22 van 225 miljoen euro op 1 januari 2005 tot −401,9 miljoen euro op 
31 december 2005, wat op jaarbasis een negatief saldo van 626,9 miljoen euro betekent. Daarbij moet worden vastgesteld dat – net zoals in de voorbije jaren – geen kasmiddelen werden overgedragen naar het reservefonds. 
De RSZ werd in 2005 geconfronteerd met thesaurieproblemen. De kasmiddelen ble-ken ontoereikend om de lopende uitgaven te dekken
23. De RSZ was dan ook genood-
zaakt leningen aan te gaan, hoofdzakelijk bij de Schatkist waar de RSZ-Globaal Beheer beschikt over een kredietlijn van 1.700 miljoen euro.
Concreet werden 246 leningen op korte termijn en repoverrichtingen
24 aangegaan 
(gemiddelde looptijd 3,8 dagen) met een gemiddeld geleend bedrag van 571,5 mil-
joen euro. Op deze leningen werd in totaal een bedrag van 12,2 miljoen euro aan intresten betaald, de gemiddelde rente bedroeg 2,13 %
25. Het gemiddeld geleende 
bedrag liep in het derde en het vierde kwartaal op tot respectievelijk 846,0 en 866 miljoen euro. De ﬁ  nancieringstechniek via repoverrichtingen (met een maximum 
van 700,9 miljoen euro) werd aangewend omdat de kredietlijn van 1.700 miljoen euro begin november niet volstond om de debetsaldi aan te zuiveren.
Gedurende het eerste en het tweede kwartaal beschikte de RSZ–Globaal Beheer 
van tijd tot tijd over een positief kassaldo. De kasoverschotten werden op korte ter-mijn belegd (gemiddelde looptijd 1,8 dagen) met een gemiddeld belegd bedrag van 89,3 miljoen euro en een gemiddelde rente van 2,06 %.
22 De nog beschikbare middelen bij de uitkeringsinstellingen worden niet aan de kasmiddelen van de 
RSZ-Globaal Beheer toegevoegd vermits zij, overeenkomstig de principes van het Globaal Beheer, slechts bedoeld zijn als werkkapitaal (een liquiditeitsmarge om de dagelijkse werking te verzekeren).
23 Het saldo van de rekening van het Globaal Beheer was in de loop van 2005 gedurende 200 dagen 
(op 261) negatief. Gedurende het hele vierde kwartaal is het dagsaldo negatief geweest met als laag-ste bedrag −2.250,9 miljoen euro. Het dagsaldo omvat niet het reservefonds van de RSZ-Globaal Beheer.
24 Leningen waar een gedeelte van het reservefonds van de RSZ als waarborg dient. De RSZ beschikt 
over een trekkingscapaciteit op de reserveportefeuille van 1.200 miljoen euro.
25 De rente bleef gedurende 2005 ongeveer stabiel, vanaf december steeg de rente met 0,25 % ingevolge 
de beslissing van de Europese Centrale Bank.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   469 9370-06_RH_Boek163_05.indd   469 13-10-2006   14:05:43 13-10-2006   14:05:43 470 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
2.4.1 RéservesLes revenus des réserves de la Gestion globale ont été estimés à 98 millions d’euros et s’élèvent ﬁ  nalement à 165,8 millions d’euros. Il s’agit, en réalité, d’une évolution 
de la valeur d’inventaire du portefeuille d’investissement en 2005. 
Le portefeuille du fonds de réserve de l’ONSS-Gestion globale
26 est géré par quatre 
institutions ﬁ  nancières spécialisées en gestion de portefeuilles. Les placements doi-
vent (obligatoirement) prendre la forme exclusive d’instruments ﬁ  nanciers émis par 
l’État, les communautés et les régions. La valeur d’inventaire du portefeuille (valeur 
après placement et déduction des frais de gestion) s’élève, à la ﬁ  n de l’année 2005, 
à 3.515,7 millions d’euros27. En comparaison avec le montant total des fonds placés 
(2.519,7 millions d’euros), une plus-value de 996 millions d’euros28 a donc été déga-
gée entre-temps.
Le fonds de réserve se compose principalement de placements dans des OLO29. La 
valeur d’inventaire des placements OLO atteint, ﬁ  n 2005, 3.293 millions d’euros, la 
valeur nominale de ces placements étant de 2.912,6 millions d’euros. La valeur d’in-
ventaire des OLO est supérieure d’environ 380,5 millions à leur valeur nominale30.
2.4.2 Dettes En 2005, un montant de 16,2 millions d’euros a été versé sous la forme d’une sub-vention de l’État en vue de payer les intérêts et les amortissements de capital des emprunts que plusieurs institutions de sécurité sociale avaient consentis à l’ONSS 
par le passé
31. Les emprunts prennent ﬁ  n en 2006 et présentent encore un solde 
restant dû de 14,9 millions d’euros.
26 Arrêté royal du 18 mai 1998 portant exécution de l’article 39bis, § 2, alinéa 3, de la loi du 29 juin 1981 
27 Fin 2004, ce montant s’élevait à 3.349,9 millions d’euros.
28 En 2005, la valeur d’inventaire du portefeuille a augmenté de 165,8 millions d’euros (rendement de 
4,95 %), alors qu’en 2004, elle a connu une hausse de 225,5 millions d’euros (rendement de 7,22 %). 
Le premier trimestre 2006 s’est clôturé sur une baisse de la valeur d’inventaire du portefeuille de 55,5 millions d’euros (rendement de −1,58 %). Une forte hausse des taux d’intérêts sur le marché rend les placements moins attractifs et entraîne une diminution de la valeur d’inventaire du portefeuille.
29 OLO = Obligation linéaire – Lineaire obligatie. 
30 À la ﬁ  n de l’année 2004, cette différence s’élevait à 363,9 millions d’euros. Elle a été ramenée à 
252,3 millions d’euros à la ﬁ  n du premier trimestre 2006
31 L’arrêté royal du 4 avril 2001 précise que les montants à payer annuellement en intérêts et en amor-
tissements pour les emprunts souscrits à partir de 2001 auprès du FAT, du FMP et de l’ONP-capitali-sation seront liquidés par l’État à l’ONSS-Gestion globale. Celui-ci se chargera du versement de ces montants à leurs ayants droit.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   470 9370-06_RH_Boek163_05.indd   470 13-10-2006   14:05:43 13-10-2006   14:05:43  163e Boek van het Rekenhof 471Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
2.4.1 ReservesDe inkomsten uit de reserves van het Globaal Beheer werden geraamd op 98 mil-joen euro en bedragen uiteindelijk 165,8 miljoen euro. Het betreft in feite een evolu-tie van de inventariswaarde van de investeringsportefeuille over 2005.
De portefeuille van het reservefonds van de RSZ-Globaal Beheer
26 wordt beheerd 
door vier ﬁ  nanciële instellingen gespecialiseerd in portefeuillebeheer. De gelden 
moeten (verplicht) worden belegd in ﬁ  nanciële instrumenten uitgegeven door de Staat, de gemeenschappen en de gewesten. De inventariswaarde van de portefeuille (waarde na belegging en aftrek van de beheerskosten) bedraagt eind 2005, 3.515,7 miljoen euro
27. In vergelijking met het totale bedrag van de ingebrachte gel-
den (2.519,7 miljoen euro) is er dus inmiddels een meerwaarde van 996 miljoen euro28 
behaald.
Het reservefonds bestaat voornamelijk uit beleggingen in OLO’s29. De inventaris-
waarde van de OLO-beleggingen bedraagt eind 2005, 3.293 miljoen euro, de nomi-
nale waarde van de OLO-beleggingen bedraagt 2.912,6 miljoen euro. De inventaris-waarde van de OLO’s is 380,5 miljoen hoger dan de nominale waarde
30.
2.4.2 Schulden In 2005 werd 16,2 miljoen euro in de vorm van staatstoelage gestort ter betaling van de intresten en kapitaalaﬂ  ossingen voor de leningen die vroeger door een aantal instellingen van sociale zekerheid werden toegekend aan de RSZ
31. De leningen 
lopen af in 2006 met een nog af te lossen saldo van 14,9 miljoen euro.
Buiten het gebruik van ﬁ  nanciële instrumenten in het kader van de dagelijkse thesau-
rie, werden geen schulden opgebouwd.
26 Koninklijk besluit van 18 mei 1998 tot uitvoering van artikel 39bis, § 2, derde lid, van de wet van 
27 Eind 2004 bedroeg dit 3.349,9 miljoen euro.
28 In 2005 stijgt de inventariswaarde van de portefeuille met 165,8 miljoen euro (rendement van 4,95 %), 
ten opzichte van een stijging met 225,5 miljoen euro (rendement van 7,22 %) in 2004. Het eerste kwar-
taal 2006 werd afgesloten met een daling van de inventariswaarde van de portefeuille met 55,5 mil-joen euro (rendement van −1,58 %). Een sterke stijging van de rentevoeten op de markt maakt de beleggingen minder aantrekkelijk en heeft een daling van de inventariswaarde van de portefeuille tot gevolg.
29 OLO = Obligation Linéaire – Lineaire obligatie.
30 Eind 2004 bedroeg dit verschil 363,9 miljoen euro. Op het einde van het eerste kwartaal 2006 is dit 
verschil gedaald tot 252,3 miljoen euro.
31 Het koninklijk besluit van 4 april 2001 preciseert dat de jaarlijks te betalen bedragen aan intresten en 
aﬂ ossingen voor de bij het FAO, het FBZ en de RVP-kapitalisatie onderschreven leningen vanaf 2001 
zullen worden vereffend door de Staat aan de RSZ-Globaal Beheer. Deze staat in voor de storting van die bedragen aan de rechthebbenden.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   471 9370-06_RH_Boek163_05.indd   471 13-10-2006   14:05:43 13-10-2006   14:05:43 472 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
Tableau 9 – Recettes budgétaires de la Gestion globale du statut social des 
2005
Cotisations 2.362,8 2.468,0 2.543,9 2.608,7
Cotisations ordinaires 2.262,7 2.353,1 2.357,2 2.427,2
Cotisations mandataires 
publics0 0 8,0 4,7
Cotisation de consolidation 0,5 0,3 0 0,2
Cotisation des sociétés 92,3 107,0 170,7 168,6Cotisations spéciﬁ  ques 7,3 7,6 8,0 8,0
Subventions de l’État 1.044,0 1.062,8 1.080,0 1.085,3
Financement alternatif 138,4 282,1 373,8 373,7
TVA – Gestion globale 123,1 164,8 225,2 225,2
TVA – INAMI Soins de santé 93,2 106,6 106,6
Options sur actions 2,8 2,4 1,4 1,4
Accises tabac – Gestion 
globale12,5 12,7 13,1 13,1
Accises tabac – INAMI 
Soins de santé9,1  19,1 19,1
Cotisation d’emballage 8,3 8,3
Revenus de placements 6,3 4,7 6,2 7,1
Recettes diverses 14,3 17,7 12,6 12,2
Recettes affectées 88,9 107,1 118,7 118,7
Total des recettes 3.654,7 3.942,4 4.135,0 4.205,7
En 2005, les recettes globales du statut social des travailleurs indépendants ont 
augmenté de 6,68 % par rapport à 2004. Cette augmentation est liée à une majora-tion nette
32 du ﬁ  nancement alternatif de 92,433 millions d’euros et à une augmenta-
tion des recettes de cotisations de 140,7 millions d’euros.
32 Financement alternatif attribué au régime des indépendants diminué de l’amortissement de la dette du 
passé.
33 L’examen du tableau 9 permet de déduire que l’augmentation du ﬁ  nancement alternatif s’élève à 
91,6 millions d’euros. La différence avec l’augmentation nette réelle s’explique par le fait que le tableau n’inclut que les réalisations provisoires. 
9370-06_RH_Boek163_05.indd   472 9370-06_RH_Boek163_05.indd   472 13-10-2006   14:05:43 13-10-2006   14:05:43  163e Boek van het Rekenhof 473Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
3 Globaal Beheer van het sociaal statuut der zelfstandigen 
Tabel 9 – Begrotingsontvangsten van het Globaal Beheer van het sociaal statuut
 Realisaties 
2003Realisaties 
begroting 
2005
Bijdragen 2.362,8 2.468,0 2.543,9 2.608,7
Gewone bijdragen 2.262,7 2.353,1 2.357,2 2.427,2
Bijdragen openbare 
mandatarissen0 0 8,0 4,7
Consolidatiebijdragen 0,5 0,3 0 0,2
Vennootschapsbijdragen 92,3 107,0 170,7 168,6Speciﬁ  eke bijdragen 7,3 7,6 8,0 8,0
Subsidies van de Staat 1.044,0 1.062,8 1.080,0 1.085,3
Alternatieve ﬁ  nanciering 138,4 282,1 373,8 373,7
BTW – Globaal Beheer 123,1 164,8 225,2 225,2
BTW – RIZIV Geneeskun-
dige verzorging93,2 106,6 106,6
Aandelenopties 2,8 2,4 1,4 1,4
Accijnzen tabak – Globaal 
Beheer12,5 12,7 13,1 13,1
Accijnzen tabak – RIZIV Geneeskundige verzorging9,1  19,1 19,1
Bijdrage op verpakkingen 8,3 8,3
Inkomsten uit beleggingen 6,3 4,7 6,2 7,1
Diverse ontvangsten 14,3 17,7 12,6 12,2
Bestemde ontvangsten 88,9 107,1 118,7 118,7
Totale ontvangsten 3.654,7 3.942,4 4.135,0 4.205,7
In 2005 zijn de globale ontvangsten uit het sociaal statuut van de zelfstandigen met 
6,68 % gestegen ten opzichte van 2004. Die stijging vloeit voort uit een nettotoe-name
32 van de alternatieve ﬁ  nanciering met 92,433 miljoen euro en uit een stijging 
van de ontvangsten uit bijdragen met 140,7 miljoen euro.
32 Alternatieve ﬁ  nanciering toegekend aan het stelsel van de zelfstandigen, verminderd met de aﬂ  ossing 
van de schulden uit het verleden. 
33 De stijging van de alternatieve ﬁ  nanciering die kan worden afgeleid uit tabel 9 bedraagt 91,6 mil-
joen euro. Het verschil met de effectieve nettotoename vloeit voort uit het feit dat de tabel enkel de voorlopige realisaties bevat.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   473 9370-06_RH_Boek163_05.indd   473 13-10-2006   14:05:43 13-10-2006   14:05:43 474 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
3.1.1 Recettes de cotisations 
Cotisations ordinaires
Les recettes de cotisations ordinaires présentent une augmentation de 3,15 % par 
rapport à 2004. Cette augmentation est liée à une augmentation de 0,88 % (soit 7551 unités) du nombre total des travailleurs indépendants
34 et à une augmentation 
de 1,89 % du revenu moyen pris en compte pour le calcul des cotisations35.
Les recettes inscrites au budget ajusté de l’année 2005 prenaient en compte un 
supplément de recettes de 44,2 millions d’euros liées à plusieurs mesures nouvelles 
entrant en vigueur en 2005.
Des recettes supplémentaires totalisant 18,2 millions d’euros étaient prévues pour 
l’entrée en vigueur du “maxi statut” des conjoints aidants au 1er juillet 2005 ; les 
recettes provisoires enregistrées dans ce cadre dépassent les estimations à concur-rence de 5,3 millions d’euros.
Une recette supplémentaire de 18 millions d’euros était attendue suite à l’adoption 
de nouvelles procédures de perception des cotisations sociales et de lutte contre la fraude sociale. La procédure de perception a été améliorée puisque le taux de per-ception des cotisations s’élève à 100,43 %
36 en 2005 alors que le taux moyen observé 
par l’INASTI n’était que de 99,5 % jusqu’en 2004. L’amélioration du taux de percep-tion a généré un accroissement signiﬁ  catif des recettes de cotisations qui n’a pu été 
chiffré par l’INASTI mais atteint assurément les estimations établies dans le cadre du budget 2005.
Une recette supplémentaire de 8 millions d’euros avait également été budgétée pour 
la perception de cotisations sociales dans le cadre de l’exercice de mandats publics
37. 
Les difﬁ  cultés rencontrées dans la mise en œuvre de cette mesure ont amené sa suppression et une cotisation forfaitaire a été mise à charge des organismes au sein desquels des mandataires publics exercent un mandat. Cette cotisation forfaitaire a généré une recette globale de 4,7 millions d’euros en 2005.
La croissance des cotisations de sociétés, déjà observée en 2004, s’est intensiﬁ  ée 
en 2005 et a atteint 57,66 %. Elle est due pour partie à une augmentation de 1,7 % 
du nombre de sociétés assujetties au régime de la cotisation annuelle
38 et à l’indexa-
tion du montant des cotisations prélevées.
La majeure partie de l’augmentation des cotisations de sociétés est toutefois impu-table à la perception, en 2005, d’un important arriéré de cotisations dues pour l’année 2004.
34 Source : INASTI – Rapport annuel 2005.
35 Pour le calcul des cotisations 2005, les revenus de référence sont ceux de l’année 2002. La moyenne 
de ces revenus est passée de 19.800,71 euros en 2001 à 20.174,99 euros en 2002.
36 Ce taux dépasse 100 % car il comprend des recouvrements d’arriérés des cotisations d’années anté-
rieures.
37 Suite à la suppression de l’article 5bis de l’arrêté royal n° 38 au 1er janvier 2005.
38 354.953 sociétés en 2005 contre 348.930 en 2004 (source : INASTI – Rapport annuel 2005).
9370-06_RH_Boek163_05.indd   474 9370-06_RH_Boek163_05.indd   474 13-10-2006   14:05:44 13-10-2006   14:05:44  163e Boek van het Rekenhof 475Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
3.1.1 Ontvangsten afkomstig uit bijdragen 
Gewone bijdragen 
De ontvangsten uit gewone bijdragen zijn met 3,15 % gestegen ten opzichte van 2004. 
Die stijging is het gevolg van de toename van het totale aantal zelfstandigen34 met 
0,88 % (7.551 eenheden) en van het feit dat het gemiddelde inkomen waarmee reke-ning wordt gehouden bij de berekening van de bijdragen
35, met 1,89 % is gestegen.
De ontvangsten ingeschreven op de aangepaste begroting van het jaar 2005 omvat-ten 44,2 miljoen euro extra ontvangsten dankzij een reeks nieuwe maatregelen die in 2005 van kracht werden.
Voor de inwerkingtreding van het “maxistatuut” voor meewerkende echtgenoten op 
1 juli 2005 was voorzien in extra ontvangsten voor een totaalbedrag van 18,2 mil-joen euro. De voorlopige ontvangsten die in dat kader zijn geboekt, liggen 5,3 mil-joen euro hoger dan de ramingen.
Men verwachtte extra ontvangsten van 18 miljoen euro ingevolge de invoering van 
nieuwe procedures voor de bestrijding van de sociale fraude en voor de inning van de sociale bijdragen. De inningsprocedure werd verbeterd. Het inningspercentage van de bijdragen bedroeg in 2005, 100,43 %
36, terwijl het RSVZ tot in 2004 slechts een 
gemiddeld percentage van 99,5 % vaststelde. Het opkrikken van het inningspercen-tage heeft geleid tot een belangrijke toename van de ontvangsten uit bijdragen. Het RSVZ kon de precieze toename niet berekenen, maar de cijfers zitten op het niveau van de ramingen die in het kader van de begroting 2005 werden gemaakt.
Er waren ook 8 miljoen aan extra ontvangsten gebudgetteerd voor de inning van de 
sociale bijdragen in het kader van de uitoefening van openbare mandaten
37. De moei-
lijkheden die opdoken bij de toepassing van die maatregel hebben ertoe geleid dat de maatregel werd opgeheven en dat er een forfaitaire bijdrage werd gevorderd ten laste van de instellingen waarbinnen openbare mandatarissen een mandaat uitoefe-nen. Die forfaitaire bijdrage heeft in 2005 een globale opbrengst van 4,7 miljoen euro opgeleverd.
De groei van de vennootschapsbijdragen die in 2004 al werd vastgesteld, heeft zich 
nog sterker doorgezet in 2005 en bereikt 57,66 %. Dat is deels toe te schrijven aan het feit dat 1,7 % meer vennootschappen onderworpen zijn aan het stelsel van de jaarlijkse bijdrage
38 en aan het feit dat de geïnde bijdragen werden geïndexeerd.
Het leeuwendeel van de groei van de vennootschapsbijdragen is echter toe te schrij-
ven aan de inning, in 2005, van een aanzienlijk bedrag aan achterstallige bijdragen 
verschuldigd voor het jaar 2004.
34 Bron: RSVZ – Jaarverslag 2005.
35 De inkomens 2002 dienen als referentie voor de berekening van de bijdragen 2005. De gemiddelde 
inkomens zijn gestegen van 19.800,71 euro in 2001 tot 20.174,99 euro in 2002.
36 Dat percentage overschrijdt 100 % aangezien het invorderingen omvat van achterstallige bijdragen van 
vorige jaren. 
37 Als gevolg van de schrapping van artikel 5bis van het koninklijk besluit nr. 38 op 1 januari 2005
38 354.953 vennootschappen in 2005, tegenover 348.930 in 2004 (bron: RSVZ – Jaarverslag 2005) .
9370-06_RH_Boek163_05.indd   475 9370-06_RH_Boek163_05.indd   475 13-10-2006   14:05:44 13-10-2006   14:05:44 476 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
Les recettes de la Gestion globale du statut social des travailleurs indépendants en provenance du ﬁ  nancement alternatif présentent une augmentation de 92,4 mil-lions d’euros
39 par rapport à 2004. Ce montant est obtenu en retranchant de l’aug-
mentation globale de 154,3 millions d’euros de toutes les cotisations prises en compte pour le calcul du ﬁ  nancement alternatif, l’augmentation du montant destiné 
au remboursement du solde en compensation de la reprise par l’autorité fédérale des dettes du régime de sécurité sociale des travailleurs indépendants
40.
L’augmentation globale du ﬁ  nancement est due principalement à une majoration exceptionnelle de 131,1 millions d’euros du ﬁ  nancement alternatif provenant des recettes de TVA. Cette majoration a été établie en prenant en compte les montants suivants : 4,1 millions représentant les économies réalisées dans les régimes de la GRAPA
41 et du revenu garanti en raison de la majoration des pensions minimales 
des indépendants ; 50 millions d’euros correspondant au ﬁ  nancement net des mesu-
res décidées lors du conseil des ministres extraordinaire de Gembloux des 16 et 17 janvier 2004, et 77 millions d’euros, montant exceptionnel attribué en application de l’article 66, § 3bis, de la loi-programme du 2 janvier 2001.
Depuis la reprise par l’État, en 2001, de l’ensemble de la dette du passé du régime des indépendants, le ﬁ  nancement alternatif attribué à la Gestion globale fait l’objet 
d’un prélèvement équivalent à l’amortissement de la dette. L’accroissement notable du ﬁ nancement alternatif attribué au régime des indépendants en 2005 a permis de 
majorer la tranche annuelle d’amortissement jusqu’à 111 millions d’euros
42 ; cette 
opération assure un rattrapage des amortissements éludés au cours des années précédentes pour préserver l’équilibre ﬁ  nancier de la Gestion globale du statut social 
des travailleurs indépendants. Le solde à rembourser pour la reprise des dettes du passé s’élève, au 31 décembre 2005, à 244 millions d’euros.
Comme pour les années 2002, 2003 et 2004, le décompte déﬁ  nitif du ﬁ  nancement 
alternatif attribué pour l’année 2005 n’a pas été établi dans un délai permettant 
l’imputation de l’ensemble des recettes dans la comptabilité budgétaire. Les soldes dus pour ces années totalisent 4,72 millions d’euros, dont 4,7 millions d’euros dus pour l’année 2005. Cet arriéré ne sera perçu qu’en 2006.
39 Ce montant diffère de l’augmentation nette réelle mentionnée au tableau 9 car ce tableau n’inclut que 
les réalisations provisoires.
40 L’article 66 § 3 de la loi-programme du 2 janvier 2001 ﬁ  xe le montant de ce prélèvement à 49,1 mil-
lions d’euros pour 2004 et à 111,0 millions pour 2005, soit une augmentation de 91,9 millions d’euros. L’augmentation nette des recettes de 92,4 millions plus 61,9 millions d’augmentation du rembourse-ment de la dette représentent les 154,3 millions d’euros de croissance des montants attribués au ﬁ  nan-
cement alternatif.
41 GRAPA: garantie de revenu aux personnes âgées.
42 L’article 66, § 3, de la loi-programme du 2 janvier 2001, modiﬁ  é par l’article 32 de la loi-programme du 
30 décembre 2001, prévoyait une diminution annuelle de 66,931 milliers d’euros entre 2003 et 2008 et de 69.410 milliers d’euros en 2009.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   476 9370-06_RH_Boek163_05.indd   476 13-10-2006   14:05:44 13-10-2006   14:05:44  163e Boek van het Rekenhof 477Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
3.1.2 Alternatieve ﬁ  nanciering 
De ontvangsten van het Globaal Beheer van het sociaal statuut van de zelfstandigen 
afkomstig van de alternatieve ﬁ  nanciering stijgen met 92,4 miljoen euro39 ten opzichte 
van 2004. Dit bedrag wordt verkregen door de totale stijging van 154,3 miljoen euro van alle bedragen
 op basis waarvan de alternatieve ﬁ  nanciering wordt berekend, te 
verminderen met de stijging van het bedrag bestemd voor de aanzuivering van het saldo voor de compensatie van de overname door de federale overheid van de schul-den van het stelsel van de sociale zekerheid der zelfstandigen
40.
De stijging van de alternatieve ﬁ  nanciering is voornamelijk toe te schrijven aan een 
uitzonderlijke verhoging met 131,1 miljoen euro, afkomstig van de toegewezen btw-ontvangsten. Die verhoging omvat een bedrag van 4,1 miljoen euro aan besparingen – gerealiseerd binnen de stelsels van de IGO
41 en van het gewaarborgd inkomen 
door het minimumpensioen voor zelfstandigen op te trekken –, een bedrag van 50 miljoen euro dat overeenstemt met de nettoﬁ  nanciering van de maatregelen waar-
toe werd beslist in de buitengewone ministerraad van Gembloers van 16 en 17 janu-ari 2004, en een uitzonderlijk bedrag van 77 miljoen euro dat werd toegekend krach-tens artikel 66, § 3bis van de programmawet van 2 januari 2001.
Sinds de Staat in 2001 de volledige schuld overnam die het stelsel van de zelfstan-
digen in het verleden had opgebouwd, worden de voor het Globaal Beheer vastge-stelde bedragen uit alternatieve ﬁ  nanciering verminderd met een bedrag ter aﬂ  ossing 
van de schuld. Dankzij de aanzienlijke groei van de alternatieve ﬁ  nanciering voor het 
stelsel van de zelfstandigen in 2005, kon de jaarlijkse aﬂ  ossingsschijf worden opge-
trokken tot 111 miljoen euro
42, waardoor een inhaalbeweging ontstaat ten aanzien 
van de aﬂ  ossingen die de voorbije jaren niet werden gerealiseerd om het ﬁ  nanciële 
evenwicht van het Globaal Beheer van het sociaal statuut van de zelfstandigen te vrijwaren. Het terug te betalen saldo voor de overname van de schulden uit het ver-leden bedroeg 244 miljoen euro op 31 december 2005.
Net als voor de jaren 2002, 2003 en 2004 werd de deﬁ  nitieve afrekening van de 
alternatieve ﬁ  nanciering voor 2005 niet opgemaakt binnen een termijn die het moge-
lijk maakt om alle ontvangsten in de budgettaire boekhouding te boeken. De ver-schuldigde saldo’s voor die jaren bedragen in totaal 6,7 miljoen euro, waarvan 4,7 miljoen euro voor het jaar 2005. Die achterstal zal pas in 2006 worden geïnd.
39 Dit bedrag verschilt van de toename die kan worden afgeleid uit tabel 9 omdat deze tabel werd opge-
maakt op basis van de voorlopige resultaten.
40 In artikel 66, § 3, van de programmawet van 2 januari 2001 wordt het bedrag van deze voorafname voor 
2004 vastgesteld op 49,1 miljoen euro en voor 2005 op 111,0 miljoen euro, hetzij een toename van 61,9 miljoen euro. De 92,4 miljoen euro nettotoename van de ontvangsten plus 61,9 miljoen euro stijging van de aﬂ  ossing van de schuld vormen de 154,3 miljoen euro stijging van de vastgestelde bedragen voor de alternatieve ﬁ  nanciering.
41 Inkomensgarantie voor ouderen.
42 In artikel 66, § 3, van de programmawet van 2 januari 2001, gewijzigd door artikel 32, van de program-
mawet van 30 december 2001 werd voor 2003 tot 2008 een jaarlijkse vermindering voorzien van 66.931 duizend euro en voor 2009 69.410 duizend euro.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   477 9370-06_RH_Boek163_05.indd   477 13-10-2006   14:05:44 13-10-2006   14:05:44 478 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
Tableau 10 – Dépenses budgétaires de la Gestion globale du statut social des 
 Réalisations
2003Réalisations
2004Budget
200543
INAMI – Soins de santé 967,5 1.079,7 1.109,4 1.109,4
INAMI – Indemnités 187,0 195,9 208,6 208,6Pensions 1.977,1 2.023,3 2.110,2 2.109,2
Prestations familiales 328,2 327,3 333,7 328,4
Assurance faillite 1,6 1,8 2,3 1,9
Total des prestations 3.461,4 3.628,0 3.764,2 3.757,5
Transfert externes
(Financement des hôpitaux) 192,8 107,6 208,7
Dépenses courantes de la Gestion globale (frais d’administration, de paiements et divers)228,8 144,6 50,0 146,9
Total des dépenses 3.690,2 3.965,4  4.121,8 4.113,1
Les prestations sociales en faveur des travailleurs indépendants présentent une aug-
mentation globale de 3,57 % par rapport à 2004, liée principalement à l’évolution du coût des pensions.
3.2.1 Pensions
Malgré une légère diminution du nombre de pensionnés dans le régime des indépen-dants, les dépenses de pensions connaissent une évolution croissante. Elles présen-tent une augmentation de 2,42 % en 2004, et de 4,25 % en 2005.
Cette évolution est due à l’indexation des pensions et à l’augmentation fractionnée, 
au cours des années 2004, 2005, 2006 et 2007, de la pension minimum
 garantie aux 
travailleurs indépendants, décidée en janvier 2004, lors du conseil des ministres extraordinaire de Gembloux. En 2005, l’augmentation de la pension minimum garan-tie entraîne une dépense supplémentaire de 72,4 millions d’euros.
3.2.2 Soins de santé
En 2005, le montant total des dépenses consacrées aux prestations de soins de 
santé est inférieur à l’objectif budgétaire global
44.
43 En ce qui concerne l’INAMI-Soins de santé et l’INAMI-Indemnités, les chiffres indiqués sont ceux ﬁ  gu-
44 Comme expliqué au point 2.2.1, la part de chaque régime dans les dépenses ne peut pas encore être 
déterminée. 
9370-06_RH_Boek163_05.indd   478 9370-06_RH_Boek163_05.indd   478 13-10-2006   14:05:44 13-10-2006   14:05:44  163e Boek van het Rekenhof 479Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
Tabel 10 – Begrotingsuitgaven van het Globaal Beheer van het sociaal statuut
begroting 
200543
verzorging967,5 1.079,7 1.109,4 1.109,4
RIZIV – Uitkeringen 187,0 195,9 208,6 208,6
Pensioenen 1.977,1 2.023,3 2.110,2 2.109,2
Gezinsbijslag 328,2 327,3 333,7 328,4
Faillissementsverzekering 1,6 1,8 2,3 1,9Totale prestaties 3.461,4 3.628,0 3.764,2 3.757,5
Externe overdrachten (ﬁ  nan-
ciering van de ziekenhuizen) 192,8 107,6 208,7
Globaal Beheer
(administra tiekosten, kosten 
van betalingen en varia)228,8 144,6 50,0 146,9
Totale uitgaven 3.690,2 3.965,4  4.121,8 4.113,1
De sociale uitkeringen ten voordele van de zelfstandigen vertonen een globale stijging 
van 3,57 % ten opzichte van 2004, wat voornamelijk verband houdt met de evolutie van de pensioenlasten.
3.2.1 PensioenenOndanks een lichte afname van het aantal gepensioneerden in het stelsel van de zelfstandigen, zijn de pensioenuitgaven gestegen met 2,42 % in 2004 en met 4,25 % in 2005. 
Deze evolutie is toe te schrijven aan de indexering van de pensioenen en aan de in 
de tijd gespreide verhoging van het gewaarborgd minimumpensioen voor zelfstandi-gen in de jaren 2004, 2005, 2006 en 2007, waartoe de buitengewone ministerraad van Gembloers in januari 2004 besliste. Voor 2005 leidt de verhoging van het gewaar-borgd minimumpensioen tot een bijkomende uitgave van 72,4 miljoen euro.
3.2.2 Geneeskundige verzorging
De totale uitgaven voor verstrekkingen van geneeskundige verzorging liggen in 2005 lager dan de globale begrotingsdoelstelling
44.
43 Voor het RIZIV- Geneeskundige verzorging en voor het RIZIV-Uitkeringen worden begrotingscijfers 
opgegeven (respectievelijk de globale begrotingsdoelstelling en de geraamde uitgaven voor uitkeringen).
44 Zoals in punt 2.2.1 wordt toegelicht, kan het aandeel van elk stelsel in de uitgaven nog niet worden 
bepaald.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   479 9370-06_RH_Boek163_05.indd   479 13-10-2006   14:05:44 13-10-2006   14:05:44 480 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
3.2.3 Indemnités
Les indemnités allouées aux indépendants dans le régime de l’assurance maladie présentent une augmentation de 3,32 % par rapport à 2004. Cette augmentation est liée à l’indexation des indemnités, mais aussi aux décisions adoptées en mars 2004, lors du conseil des ministres extraordinaire d’Ostende, qui comportaient un relève-ment des plafonds de revenu pris en compte pour le calcul de l’allocation dans le régime d’assurance maladie-invalidité. 
Selon les comptes provisoires 2005, les dépenses affectées aux prestations en 
matière d’indemnités s’élèvent à 202,4 millions d’euros, soit un montant légèrement inférieur à celui budgété (et mentionné dans le tableau 10 sous les réalisations pro-visoires) de 208,6 millions d’euros
45.
Tableau 11 – Indemnités (en millions d’euros)
Budget46Comptes provisoires
Invalidité44,6
10,5
153,542,510,3
149,6
Total 208,6 202,4
Pour la première fois, depuis plusieurs années, le nombre de familles attributaires augmente dans le régime de prestations familiales pour travailleurs indépendants, passant de 111.146 en 2004 à 112.024 en 2005
47.
L’évolution des prestations familiales comprend l’adaptation à l’index et le coût de la 
réforme progressive entrée en vigueur en 2003, qui prévoyait la majoration des allo-
cations en faveur des enfants gravement malades ou handicapés, nés après le 1
er janvier 1997.
3.2.5 Assurance failliteMalgré la réduction budgétaire de 2 millions d’euros décidée lors de l’ajustement du budget 2005, les réalisations dans le domaine de l’assurance faillite restent inférieu-res aux estimations budgétaires.
Les prestations d’assurance faillite, qui s’inscrivent dans le contexte de la lutte 
contre la pauvreté, sont soumises à des conditions d’octroi qui restreignent forte-ment le nombre d’interventions.
45 Ajustement des budgets des recettes et des dépenses pour l’année budgétaire 2006. Exposé général. 
46 Montant mentionné sous les réalisations provisoires 2005 dans le tableau 10.
47 Source : INASTI – Rapport annuel 2005.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   480 9370-06_RH_Boek163_05.indd   480 13-10-2006   14:05:44 13-10-2006   14:05:44  163e Boek van het Rekenhof 481Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
3.2.3 Uitkeringen
De uitkeringen voor zelfstandigen in het stelsel van de ziekteverzekering zijn met 3,32 % gestegen ten opzichte van 2004. Die stijging houdt verband met de indexering van de uitkeringen en met de beslissingen die in maart 2004 werden genomen tijdens de buitengewone ministerraad in Oostende en die een verhoging inhielden van de inkomensplafonds voor de berekening van de uitkering in het stelsel van de ziekte- en invaliditeitsverzekering. 
van de uitkeringsverzekering 202,4 miljoen euro, wat iets lager is dan de begrote (en in tabel 10 bij de voorlopige realisaties vermelde) uitgaven van 208,6 miljoen euro
45.
Tabel 11 – Uitkeringen (in miljoen euro)
Begroting46Voorlopige rekeningen
Invaliditeit44,6
10,5
149,6
Totaal 208,6 202,4
3.2.4 Kinderbijslag
Voor het eerst in jaren is er een toename van het aantal uitkeringsgerechtigde gezin-nen in het stelsel van de kinderbijslag voor zelfstandigen, namelijk een stijging van 111.146 in 2004 naar 112.024 in 2005
47.
De evolutie van de kinderbijslag omvat een aanpassing van de index en de kosten 
voor de progressieve hervorming die in 2003 in werking trad en die voorziet in een 
verhoging van de bijslagen ten voordele van zwaar zieke of gehandicapte kinderen die geboren zijn na 1 januari 1997.
3.2.5 Faillissementsverzekering 
Bij de aanpassing van de begroting 2005 werd beslist om de begroting met 2 mil-joen euro in te krimpen. Desondanks zijn de realisaties op het vlak van de faillisse-mentsverzekering echter onder de budgettaire ramingen gebleven.
De uitkeringen van de faillissementsverzekering, die kaderen in de context van de 
armoedebestrijding, zijn verbonden aan toekenningsvoorwaarden die het aantal tus-
senkomsten sterk beperken.
45 Aanpassing van de begrotingen van ontvangsten en uitgaven voor het begrotingsjaar 2006. Algemene 
46 Bedrag opgenomen in de kolom “Voorlopige realisaties 2005” van tabel 10.
47 Bron: RSVZ – Jaarverslag 2005.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   481 9370-06_RH_Boek163_05.indd   481 13-10-2006   14:05:44 13-10-2006   14:05:44 482 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
des travailleurs indépendants au 31 décembre 2005
Tableau 12 – Évolution de l’encaisse du statut social des travailleurs indépendants
 Disponible
sur les comptes 
ﬁ nanciersPlacements 
auprès du TrésorTotal
Au 31 décembre 2002 5,3 399,8 405,1
Au 31 décembre 2003 13,1 401,2 414,3
Variations 2003 7,8 1,4 9,2
Au 31 décembre 2004 4,1 443,4 447,5
Variations 2004 −9,0 42,2 33,2
Au 31 décembre 2005 10,2 527,6 537,8
Variations 2005 6,1 84,2 90,3
Source :  situation de caisse au 31 décembre 2003, 2004 et 2005 – document présenté au conseil d’admi-
nistration de l’INASTI.
En 2005, l’encaisse de l’INASTI-Gestion globale présente un accroissement de 20,18 %, 
passant de 447,5 millions d’euros au 31 décembre 2004 à 537,8 millions d’euros au 31 décembre 2005.
Cette situation de caisse a généré une augmentation des revenus sur les placements réalisés, en cours d’années, auprès d’institutions bancaires privées à des conditions plus favorables que celles offertes par le Trésor public.
3.4 Réserves mathématiques
Depuis l’entrée en vigueur de la loi du 15 mai 1984 portant mesures d’harmonisa-tion dans les régimes de pensions, le régime de pension des indépendants est un régime de répartition ﬁ  nancé par l’affectation, en fonction des besoins, d’une part 
des ressources de la Gestion globale. Ce régime ne constitue aucune réserve mathématique.
La loi du 15 mai 1984 a mis un terme au régime de capitalisation créé pour les tra-vailleurs indépendants en 1956
48. Selon les principes communs de la capitalisation, 
des réserves mathématiques avaient été constituées dès 1956 dans le cadre de ce régime de pension.
La majeure partie des réserves avaient été créées et gérées par des caisses de pen-
sions intégrées en 1967, lors de la création du statut social, aux actuelles caisses d’assurances sociales. L’ensemble des réserves mathématiques ainsi constituées ont été transférées à l’INASTI en 1983
49.
48 Le régime de pension créé par la loi du 30 juin 1956 relative à la pension de vieillesse des travailleurs 
indépendants a été modiﬁ  é successivement par la loi du 28 mars 1960 relative à la pension de retraite 
et de survie des travailleurs indépendants, la loi du 31 août 1963 relative à la pension de retraite et de survie des travailleurs indépendants, l’arrêté royal n° 72 du 10 novembre 1967 relatif à la pension de retraite et de survie des travailleurs indépendants et la loi du 6 février 1976 modiﬁ  ant certaines dispo-
sitions en matière de statut social des travailleurs indépendants.
49 En application de l’article 39, § 2, de la loi du 6 février 1976 modiﬁ  ant certaines dispositions en matière 
de statut social des travailleurs indépendants et de l’article 5, § 1, de la loi du 15 juin 1983 modiﬁ  ant 
certaines dispositions du statut social des travailleurs indépendants.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   482 9370-06_RH_Boek163_05.indd   482 13-10-2006   14:05:44 13-10-2006   14:05:44  163e Boek van het Rekenhof 483Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
zelfstandigen op 31 december 2005
Tabel 12 – Kastoestand van het Globaal Beheer van het sociaal statuut der 
zelfstandigen (in miljoen euro)
 Beschikbaar op
de ﬁ nanciële 
rekeningenBeleggingen bij
de SchatkistTotaal
Op 31 december 2002 5,3 399,8 405,1
Op 31 december 2003 13,1 401,2 414,3
Wijzigingen 2003 7,8 1,4 9,2
Op 31 december 2004 4,1 443,4 447,5
Wijzigingen 2004 −9,0 42,2 33,2
Op 31 december 2005 10,2 527,6 537,8
Wijzigingen 2005 6,1 84,2 90,3
Bron:  kastoestand op 31 december 2003, 2004 en 2005 – document voorgelegd aan de raad van bestuur 
van het RSVZ
In 2005 vertoont de kasvoorraad van het RSVZ-Globaal Beheer een groei van 20,18 %, 
gaande van 447,5 miljoen euro op 31 december 2004 tot 537,8 miljoen euro op 31 december 2005.
Die kastoestand heeft geleid tot hogere inkomsten op de beleggingen die in de loop der jaren zijn uitgevoerd bij particuliere bankinstellingen, tegen voorwaarden die gun-stiger zijn dan de voorwaarden die de Schatkist aanbiedt.
3.4 Wiskundige reserves
Sinds de inwerkingtreding van de wet van 15 mei 1984 houdende maatregelen tot harmonisering in de pensioenregelingen, is het pensioenstelsel van de zelfstandigen een repartitiestelsel dat wordt geﬁ  nancierd door de toewijzing van een deel van de 
middelen van het Globaal Beheer, naargelang van de noden. Het stelsel legt geen enkele wiskundige reserve aan.
De wet van 15 mei 1984 heeft een einde gesteld aan het kapitalisatiestelsel dat in 
1956 voor de zelfstandigen in het leven werd geroepen
48. Volgens de gebruikelijke 
beginselen van de kapitalisatie, zijn er sinds 1956 wiskundige reserves aangelegd in het kader van dit pensioenstelsel.
Het merendeel van de reserves werd aangelegd en beheerd door pensioenkassen die 
in 1967, bij de oprichting van het sociaal statuut, geïntegreerd zijn in de huidige soci-aleverzekeringskassen. Alle wiskundige reserves die aldus zijn aangelegd, werden in 1983
49 overgeheveld naar het RSVZ.
48 Het pensioenstelsel, opgericht door de wet van 30 juni 1956 betreffende het ouderdomspensioen der 
zelfstandigen, werd achtereenvolgens gewijzigd door de wet van 28 maart 1960 betreffende het rust- en overlevingspensioen der zelfstandigen, de wet van 31 augustus 1963 betreffende het rust- en over-levingspensioen der zelfstandigen, het koninklijk besluit nr. 72 van 10 november 1967 betreffende het rust- en overlevingspensioen der zelfstandigen en de wet van 6 februari 1976 houdende wijziging van sommige bepalingen inzake het sociaal statuut der zelfstandigen.
49 In uitvoering van artikel 39, § 2, van de wet van 6 februari 1976 houdende wijziging van sommige bepa-
lingen inzake het sociaal statuut der zelfstandigen, en van artikel 5, § 1, van de wet van 15 juni 1983 tot wijziging van sommige bepalingen betreffende het sociaal statuut der zelfstandigen.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   483 9370-06_RH_Boek163_05.indd   483 13-10-2006   14:05:45 13-10-2006   14:05:45 484 163e Cahier de la Cour des comptesRecettes et dépenses Sécurité sociale
Une part plus marginale des réserves mathématiques avait été constituée auprès de 
compagnies d’assurances privées auxquelles la possibilité a été offerte, dès 197650, 
de se libérer de toute obligation en versant à l’INASTI la réserve mathématique des 
rentes.
Toutes les valeurs constitutives des réserves mathématiques transférées à l’INASTI 
ont été affectées à la couverture des besoins. Elles ne ﬁ  gurent donc plus au bilan de 
l’INASTI.
À l’heure actuelle, certains transferts de réserves mathématiques en provenance des 
compagnies d’assurances privées sont encore enregistrés en recettes à l’INASTI. Pour 2005, le produit des transferts de réserves mathématiques représente un mon-tant de 4,5 millions d’euros.
Pour les indépendants qui étaient en activité avant le 1
er janvier 1984, le droit à la 
rente capitalisée subsiste. Ces rentes sont appelées “pensions inconditionnelles” 
parce que, contrairement aux pensions acquises dans le régime de la répartition, leur attribution et leur paiement n’est soumis à aucune condition de cumul. 
La charge des pensions inconditionnelles se réduit chaque année suivant la morta-lité des bénéﬁ  ciaires. En 2005, elle a représenté un montant de 41,3 millions euros 
pour le paiement des rentes
51 et un montant minime de 40.343 euros pour le rem-
boursement du coût de l’index sur les rentes payées par les compagnies d’assuran-ces.
50 Article 56 de l’arrêté royal du 20 février 1976 modiﬁ  ant l’arrêté royal du 22 décembre 1967 portant 
règlement général relatif à la pension de retraite et de survie des travailleurs indépendants, introduisant l’article 199 de l’arrêté royal du 22 décembre 1967 portant règlement général relatif à la pension de retraite et de survie des travailleurs indépendants.
51 En 2005, les paiements ont été effectués pour 35,3 millions d’euros par l’ONP et pour 6 millions d’euros 
par les Caisses d’assurances sociales. L’INASTI les rembourse ensuite.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   484 9370-06_RH_Boek163_05.indd   484 13-10-2006   14:05:45 13-10-2006   14:05:45  163e Boek van het Rekenhof 485Sociale Zekerheid Ontvangsten en uitgaven
Een kleiner deel van de wiskundige reserves werd aangelegd bij privéverzekerings-
maatschappijen aan wie de mogelijkheid werd geboden om zich op die manier vanaf 1976
50 vrij te maken van elke verplichting door de wiskundige reserve van de rentes 
aan het RSVZ te storten.
Alle samenstellende waarden van de naar het RSVZ overgehevelde wiskundige 
reserves werden aangewend om de behoeften te dekken. Bijgevolg staan ze niet meer op de balans van het RSVZ.
Momenteel worden nog bepaalde overdrachten van wiskundige reserves afkomstig 
van particuliere verzekeraars als ontvangsten geregistreerd bij het RSVZ. In 2005 heeft de overdracht van wiskundige reserves 4,5 miljoen euro opgebracht.
Zelfstandigen die hun beroepsactiviteit uitoefenden vóór 1 januari 1984 behouden 
hun recht op de gekapitaliseerde rente. Die rentes worden onvoorwaardelijke pensi-
oenen  genoemd omdat de toekenning en de betaling ervan niet gebonden zijn aan 
enige cumulvoorwaarde, in tegenstelling tot de verworven pensioenen in het reparti-
tiestelsel. 
De last van de onvoorwaardelijke pensioenen daalt elk jaar volgens de sterftecijfers 
van de rechthebbenden. In 2005 ging het om een bedrag van 41,3 miljoen euro voor de betaling van de rentes
51 en om een gering bedrag van 40.343 euro voor de terug-
betaling van de kosten van de index op de rentes betaald door de verzekeraars.
50 Artikel 56 van het koninklijk besluit van 20 februari 1976 tot wijziging van het koninklijk besluit van 
22 december 1967 houdende algemeen reglement betreffende het rust- en overlevingspensioen der zelfstandigen, tot invoeging van het artikel 199 van het koninklijk besluit van 22 december 1967 houdende algemeen reglement betreffende het rust- en overlevingspensioen der zelfstandigen.
51 In 2005 worden de betalingen voor 35,3 miljoen euro uitgevoerd door de RVP en voor 6 miljoen euro 
door de socialeverzekeringsfondsen. Daarna betaalt het RSVZ hen terug.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   485 9370-06_RH_Boek163_05.indd   485 13-10-2006   14:05:45 13-10-2006   14:05:45 486 163e Cahier de la Cour des comptesINAMI retard des comptes Sécurité sociale
Titre II
Commentaires spéciﬁ  ques
/L50776  INSTITUT  NATIONAL  D’ASSURANCE  MALADIE -INVALIDITÉ  
  (INAMI) : RETARDS  CONSTATÉS  DANS 
L’APPROBATION  ET LA TRANSMISSION  DES COMPTES
La Cour des comptes constate un retard de plus de trois ans dans la transmission 
des comptes de l’INAMI. Ce retard empêche notamment de déterminer la respon-sabilité ﬁ  nancière des organismes assureurs. 
Pour clôturer ses comptes, l’INAMI attend que soit connue la clef de répartition 
normative en vue de la ventilation entre les organismes assureurs de l’objectif budgétaire annuel global de l’assurance soins de santé. Or, l’arrêté royal ﬁ  xant la clef de répartition normative pour les années 2002 et suivantes n’a été publié que le 14 mars 2005, alors qu’il doit normalement l’être au cours du mois précédant l’exercice concerné. 
Ce retard est également imputable à la remise tardive du rapport des réviseurs 
d’entreprises et à la lenteur de la procédure administrative d’approbation des comp-tes et de leur transmission à la Cour des comptes. 
L’INAMI a annoncé certaines mesures concrètes visant à éviter, à l’avenir, la trans-
mission tardive des comptes, ainsi qu’à résorber, dès l’année 2006, le retard accu-mulé.
La Cour des comptes propose de modiﬁ  er la pratique existante ou la législation 
relative à la ﬁ  xation de la clef de répartition normative lorsque celle-ci ne peut être ﬁ  xée à temps, aﬁ  n de permettre l’établissement des comptes dans les délais et la détermination provisoire de la responsabilité ﬁ  nancière des organismes assureurs.
En tant qu’institution publique de sécurité sociale (IPSS), l’INAMI est tenu de trans-
mettre annuellement ses comptes à la Cour des comptes. 
Les derniers comptes transmis ofﬁ  ciellement concernent l’année budgétaire 2001 et 
ont été approuvés le 22 septembre 2003 par le comité général de gestion de l’INAMI. 
La Cour des comptes ne les a reçus que le 1
er juin 2006. 
Les comptes relatifs à l’année budgétaire 2002, approuvés par le comité général de 
gestion le 27 janvier 2006, ne sont pas encore parvenus à la Cour. L’INAMI n’a pas 
encore clôturé ses comptes relatifs aux années budgétaires 2003, 2004 et 2005.
L’INAMI étant tenu de transmettre ses comptes à la Cour au plus tard le 31 janvier 
de la deuxième année qui suit l’exercice, le retard constaté à cet égard s’élève donc à plus de trois ans. 
9370-06_RH_Boek163_05.indd   486 9370-06_RH_Boek163_05.indd   486 13-10-2006   14:05:45 13-10-2006   14:05:45  163e Boek van het Rekenhof 487Sociale Zekerheid RIZIV-laattijdige rekeningen
Titel II
Speciﬁ  eke commentaren
/L50776  RIJKSINSTITUUT  VOOR  ZIEKTE- EN INVALIDITEITS -
VERZEKERING  (RIZIV): LAATTIJDIGE  GOEDKEURING  
EN VOORLEGGING  VAN DE REKENINGEN
Het Rekenhof stelt vast dat het RIZIV een vertraging van ruim drie jaar heeft opge-
lopen in de overlegging van de rekeningen. Daardoor kan onder meer de ﬁ  nanciële verantwoordelijkheid van de verzekeringsinstellingen niet worden afgerekend. 
Voor de afsluiting van zijn rekeningen wacht het RIZIV totdat de normatieve ver-
deelsleutel wordt bekendgemaakt voor de verdeling onder de verzekeringsinstel-lingen van de globale jaarlijkse begrotingsdoelstelling van de verzekering voor de geneeskundige verzorging. Hoewel de normatieve verdeelsleutel in de maand voor-afgaand aan het betrokken dienstjaar moet worden vastgesteld, werd het koninklijk besluit dat de normatieve verdeelsleutel vaststelt voor de jaren vanaf 2002, pas op 14 maart 2005 gepubliceerd.
Ook de achterstand in de verslaggeving van de bedrijfsrevisoren en de trage admi-
nistratieve procedure van goedkeuring en overzending van de rekeningen aan het Rekenhof hebben ertoe bijgedragen dat de rekeningen met vertraging werden over-gelegd. 
Het RIZIV heeft enkele concrete maatregelen aangekondigd om in de toekomst de 
laattijdige overlegging van de rekeningen te vermijden en om nog in 2006 de opge-lopen achterstand weg te werken.
Het Rekenhof stelt voor om, indien de normatieve verdeelsleutel niet tijdig kan wor-
den vastgesteld, de bestaande praktijk en/of wetgeving in verband met de vaststel-ling ervan aan te passen opdat de rekeningen tijdig kunnen worden opgemaakt en opdat een voorlopige afrekening kan worden gemaakt van de ﬁ  nanciële verant-woordelijkheid van de verzekeringsinstellingen.
Het RIZIV is een openbare instelling van de sociale zekerheid (OISZ) die jaarlijks 
haar rekeningen aan het Rekenhof moet overleggen.
De laatst ofﬁ  cieel overlegde rekeningen zijn die over het begrotingsjaar 2001, goed-
gekeurd door het algemeen beheerscomité van het RIZIV op 22 september 2003. 
Het Rekenhof heeft ze pas op 1 juni 2006 ontvangen. 
De rekeningen over het begrotingsjaar 2002, goedgekeurd door het algemeen beheers-comité op 27 januari 2006, heeft het Rekenhof nog niet ontvangen. De rekeningen over de begrotingsjaren 2003, 2004 en 2005 werden door het RIZIV nog niet afge-sloten.
Aangezien de instelling uiterlijk op 31 januari van het tweede jaar volgend op het begrotingsjaar haar rekeningen aan het Rekenhof moet voorleggen, bestaat er dus een vertraging van ruim drie jaar.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   487 9370-06_RH_Boek163_05.indd   487 13-10-2006   14:05:45 13-10-2006   14:05:45 488 163e Cahier de la Cour des comptesINAMI retard des comptes Sécurité sociale
Un audit de la Cour des comptes a mis en évidence certains problèmes structurels 
qui affectent la ponctualité dans la confection et la transmission des comptes, à savoir :
L’INAMI attend, pour clôturer ses comptes, l’arrêté royal ﬁ  xant annuellement 
la clef de répartition normative en vue de la ventilation de l’objectif budgétaire annuel global de l’assurance soins de santé entre les organismes assureurs. Or, cet arrêté n’est pris que plusieurs années après l’exercice concerné.
Les réviseurs effectuent leur contrôle avec retard.
La procédure administrative d’approbation des comptes et de leur transmis-
sion à la Cour est trop lente. 
Dans son rapport de contrôle du 18 mai 2006, la Cour a suggéré quelques mesures concrètes qui pourraient contribuer à résoudre ces problèmes. L’administrateur 
général de l’INAMI a répondu au rapport par lettre du 21 juin 2006. Le 7 août 2006, 
la Cour des comptes a envoyé le rapport de contrôle déﬁ  nitif, dans lequel la réponse 
de l’administrateur général a été intégrée, à la vice-première ministre et ministre du Budget et de la Protection de la consommation, ainsi qu’au ministre des Affaires sociales et de la Santé publique. Aucune réponse des ministres ne lui est parvenue à ce jour. 
Ces différents points sont dans le droit ﬁ  l des observations formulées par la Cour 
des comptes dans son 162
e Cahier au sujet du retard dans la transmission des comp-
tes des organismes d’intérêt public1 et des IPSS2.
Jusqu’à la ﬁ  n de l’année 2002, l’INAMI était un organisme de catégorie D de la loi du 
16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public.
En application de l’article 6, § 2 et § 4, de cette loi, l’INAMI devait adresser pour 
approbation à son ministre de tutelle, au plus tard le 31 décembre suivant l’année budgétaire, le compte d’exécution du budget, ainsi qu’une situation active et passive. Le ministre devait les transmettre au ministre des Finances, qui était chargé de les envoyer à la Cour des comptes, au plus tard, le 31 janvier de la deuxième année suivant celle de la gestion.
Depuis le 1
er janvier 2003, l’INAMI dispose d’un contrat d’administration et est sou-
mis, en tant qu’institution publique de sécurité sociale (IPSS), aux dispositions de 
l’arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions publiques de sécurité sociale. En ce qui concerne l’INAMI, les délais d’établissement et de transmission des comptes prévus par la loi du 16 mars 1954 ont simplement été repris dans la nouvelle législation.•
•
•
1 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 342-367.
2 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 425-442.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   488 9370-06_RH_Boek163_05.indd   488 13-10-2006   14:05:45 13-10-2006   14:05:45  163e Boek van het Rekenhof 489Sociale Zekerheid RIZIV-laattijdige rekeningen
1 162e Boek van het Rekenhof, volume I, p. 342-367.
2 162e Boek van het Rekenhof, volume I, p. 424-441.Een onderzoek van het Rekenhof heeft enkele structurele problemen aan het licht 
gebracht die de tijdige opmaak en de overlegging van de rekeningen bemoeilijken:
het RIZIV wacht op het koninklijk besluit dat jaarlijks de normatieve verdeel-sleutel vaststelt voor de verdeling van de globale jaarlijkse begrotingsdoel stelling 
van de verzekering voor geneeskundige verzorging, om zijn rekeningen af te sluiten. Dit besluit wordt pas jaren na het betrokken dienstjaar uitgevaardigd; 
de achterstand in de controle van de bedrijfsrevisoren;
de administratieve procedure van goedkeuring en overzending van de rekenin-
gen naar het Rekenhof neemt te veel tijd in beslag.
In een controleverslag van 18 mei 2006 heeft het Rekenhof voor deze knelpunten 
enkele concrete maatregelen gesuggereerd die tot een oplossing kunnen bijdragen. De administrateur-generaal van het RIZIV antwoordde op dit verslag met een brief 
van 21 juni 2006. Het Rekenhof heeft het deﬁ  nitieve controleverslag, waarin dit ant-
woord werd verwerkt, op 7 augustus 2006 naar de vice-eerste minister en minister 
van Begroting en Consumentenzaken en naar de minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid gestuurd. Van de ministers werd nog geen antwoord ontvangen.
Een en ander sluit ook aan bij wat het Rekenhof in zijn 162
e Boek heeft gesteld in 
verband met de laattijdige voorlegging van rekeningen van de instellingen van open-
baar nut1 en van de openbare instellingen van sociale zekerheid2.
Het RIZIV was tot eind 2002 een instelling van categorie D zoals beoogd door de 
wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van open-baar nut.
In toepassing van artikel 6, § 2 en § 4, van deze wet moest het RIZIV uiterlijk op 
31 december volgend op het begrotingsjaar de uitvoeringsrekening van de begroting alsook een staat van activa en passiva toesturen aan de toezichthoudende minister voor goedkeuring. De toezichthoudende minister moest deze overleggen aan de 
minister van Financiën die ze uiterlijk op 31 januari van het tweede jaar na dat van 
beheer aan het Rekenhof moest toesturen.
Met ingang van 1 januari 2003 werkt het RIZIV met een bestuursovereenkomst en is het instituut, als openbare instelling van sociale zekerheid (OISZ), onderworpen aan de bepalingen van het koninklijk besluit van 3 april 1997 houdende maatregelen met het oog op de responsabilisering van de openbare instellingen van sociale zeker-heid. Voor het RIZIV werden de voormelde termijnen van opmaak en overzending van de rekeningen uit de wet van 16 maart 1954 gewoon in de nieuwe wetgeving overgenomen.•
•
•
9370-06_RH_Boek163_05.indd   489 9370-06_RH_Boek163_05.indd   489 13-10-2006   14:05:45 13-10-2006   14:05:45 490 163e Cahier de la Cour des comptesINAMI retard des comptes Sécurité sociale
Les comptes de l’INAMI peuvent être établis et transmis à la Cour des comptes plus 
tard que ceux des autres IPSS3, parce que cette institution est également chargée 
d’établir le compte commun des différentes branches de l’assurance obligatoire soins de santé et indemnités (les comptes maladie et invalidité ou comptes AMI) et qu’elle dispose, à cet effet, de neuf mois après la ﬁ  n de l’exercice
4. Ce compte commun est 
indispensable pour reprendre le résultat du secteur soins de santé et celui du secteur indemnités dans le bilan des comptes de l’INAMI.
3  Constatations et recommandations de la Cour des comptes, 
réaction de l’INAMI
3.1  Problèmes structurels affectant le mode de clôture des comptes de l’INAMI 
Un premier problème est que tant les comptes AMI, secteur indemnités, que les comptes AMI, secteur soins de santé, ne peuvent être établis que lorsque le tableau du compte provisoire des recettes et dépenses de l’INAMI, non ventilées par sec-teur, est disponible.
Dans une note du 19 janvier 2006, l’administrateur général de l’INAMI s’est engagé 
vis-à-vis de la Cour des comptes à dresser ce tableau tous les ans pour le 30 juin de l’exercice x+1, ce qui permettra d’établir les comptes AMI dans le délai prévu par la loi. 
Un deuxième problème entraînant le retard de la confection des comptes AMI, sec-
teur soins de santé, tient à ce que l’INAMI est tributaire de la ﬁ  xation, par arrêté 
royal, de la clef de répartition normative en vue de la ventilation de l’objectif budgé-taire annuel global de l’assurance soins de santé
5. Il s’agit d’une condition nécessaire 
pour appliquer la responsabilité ﬁ  nancière6 des organismes assureurs.
Il est très difﬁ  cile de clôturer les comptes en temps voulu, l’arrêté royal n’étant pris 
que plusieurs années après l’exercice. Ainsi, l’arrêté royal ﬁ  xant la clef de répartition 
normative en vue de la ventilation de l’objectif budgétaire annuel global de l’assu-rance soins de santé entre les organismes assureurs à partir de l’année 2002 n’a été promulgué que le 17 février 2005 et publié au Moniteur belge  le 14 mars 2005.
3 Établissement au plus tard le 15 mai et transmission à la Cour des comptes avant le 30 juin de l’année suivant l’exercice.
4 Il s’agit du compte commun des services généraux et des services spéciaux, que le comité général de gestion de l’INAMI doit établir et transmettre au ministre de tutelle, en application de l’article 12, 5°, de la loi du 14 juillet 1994 relative à l’assurance obligatoire soins de santé et indemnités, coordonnée le 14 juillet 1994. Ce compte commun est soumis dans une note de compilation au comité général de gestion de l’INAMI (compte de l’assurance maladie-invalidité pour l’année x) et ne ﬁ  gure pas dans le rapport comptable de l’INAMI établi au 31 décembre de l’année budgétaire et transmis à la Cour des comptes. Le compte AMI comprend les comptes du secteur soins de santé (régime général ; régime des travailleurs indépendants) et les comptes du secteur indemnités (régime général ; régime des tra-vailleurs indépendants ; régime des ouvriers mineurs).
5 Pour déterminer la quotité de chaque organisme assureur dans l’objectif budgétaire global, deux clés de répartition sont utilisées : 70 % de l’objectif budgétaire sont répartis en fonction de la quotité de l’organisme assureur dans l’ensemble des dépenses et 30 % (la “clé de répartition normative”) sont répartis sur la base de critères qui tiennent compte du proﬁ  l des ayants droit assurés auprès de l’or-
ganisme.
6 Si les dépenses réalisées par un organisme assureur sont inférieures au montant de sa quotité dans l’objectif budgétaire global, il reçoit 25 % de la différence entre les deux montants, le boni. Dans le cas 
contraire, il doit supporter lui-même 25 % du montant du dépassement de l’objectif budgétaire, soit le mali. Toutefois, le dépassement sur la base duquel le mali d’un organisme assureur est calculé est 
limité à 2 % de la quotité de celui-ci dans le budget si le dépassement de l’objectif budgétaire global est supérieur à 2 %.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   490 9370-06_RH_Boek163_05.indd   490 13-10-2006   14:05:45 13-10-2006   14:05:45  163e Boek van het Rekenhof 491Sociale Zekerheid RIZIV-laattijdige rekeningen
3 Opmaak uiterlijk op 15 mei en overlegging aan het Rekenhof vóór 30 juni van het jaar volgend op het 
dienstjaar.
4 Bedoeld wordt de gemeenschappelijke rekening van de algemene diensten en van de bijzondere dien-sten die het algemeen beheerscomité van het RIZIV met toepassing van artikel 12, 5°, van de wet van 14 juli 1994 betreffende de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen moet opmaken en aan de toezichthoudende minister moet overzenden. Die gemeenschappelijke rekening wordt in een compilatienota voorgelegd aan het algemeen beheerscomité van het RIZIV (rekening van de ziekte- en invaliditeitsverzekering voor het jaar x) en is niet opgenomen in het boekhoudverslag 
van het RIZIV per 31 december dat aan het Rekenhof wordt overgelegd. De ZIV-rekening omvat: de rekeningen van de sector geneeskundige verzorging (algemene regeling, regeling zelfstandigen) en de rekeningen van de sector uitkeringen (algemene regeling, regeling zelfstandigen, regeling mijnwerkers).
5 Het aandeel van elke verzekeringsinstelling in de globale begrotingsdoelstelling wordt bepaald aan de hand van twee verdeelsleutels: 70 % wordt toegewezen volgens het aandeel van de verzekeringsinstel-ling in de totale uitgaven en 30 % (de “normatieve verdeelsleutel”) overeenkomstig criteria die rekening houden met het proﬁ  el van haar rechthebbenden. 
6 Indien een verzekeringsinstelling minder uitgeeft dan haar aandeel in de globale begrotingsdoelstelling, ontvangt ze 25 % van het verschil tussen beide bedragen, het boni. In het andere geval moet zij 25 % 
van de overschrijding van haar begrotingsaandeel zelf dragen, het mali. De overschrijding waarop het 
mali van een verzekeringsinstelling wordt berekend, wordt echter beperkt tot 2 % van haar begrotings-aandeel als de globale begrotingsdoelstelling met meer dan 2 % is overschreden. De rekeningen van het RIZIV mogen later worden opgemaakt en overgelegd aan het Rekenhof dan de rekeningen van de andere OISZ
3. Dit komt doordat het RIZIV ook 
de gemeenschappelijke rekening van de verschillende takken van de verplichte ver-zekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen (de ziekte- en invaliditeitsre-kening of ZIV-rekening) moet opmaken en hiervoor tijd heeft tot negen maanden na het einde van het dienstjaar
4. Die gemeenschappelijke rekening is noodzakelijk om 
het resultaat van de sector geneeskundige verzorging en van de sector uitkeringen op te nemen in de balans van de rekeningen van het RIZIV.
3  Vaststellingen en aanbevelingen van het Rekenhof en reactie van 
het RIZIV
3.1  Structurele knelpunten in de wijze waarop het RIZIV zijn rekeningen afsluit
Een eerste knelpunt is dat zowel de ZIV-rekening, sector uitkeringen als de ZIV-rekening, sector geneeskundige verzorging, pas kan worden opgesteld als de tabel beschikbaar is van de nog niet over de sectoren uitgesplitste voorlopige rekening van ontvangsten en uitgaven van het RIZIV. 
In een nota van 19 januari 2006 heeft de administrateur-generaal van het RIZIV zich 
ten aanzien van het Rekenhof geëngageerd om jaarlijks tegen 30 juni van het dienst-jaar x+1 deze tabel op te maken, waardoor de ZIV-rekeningen binnen de wettelijk vooropgestelde termijn kunnen worden opgemaakt.
Een tweede knelpunt waardoor het opstellen van de ZIV-rekening, sector genees-
kundige verzorging vertraging oploopt, is de afhankelijkheid van het RIZIV van de vaststelling bij koninklijk besluit van de normatieve verdeelsleutel voor de verdeling van de globale jaarlijkse begrotingsdoelstelling van de verzekering voor geneeskun-dige verzorging
5. Dit is de noodzakelijke voorwaarde voor de toepassing van de 
ﬁ nanciële verantwoordelijkheid6 van de verzekeringsinstellingen. 
De grote moeilijkheid inzake de tijdige afsluiting van de rekeningen is dat dit koninklijk besluit pas een aantal jaren na het dienstjaar wordt genomen. Zo is het koninklijk besluit tot vaststelling van de normatieve verdeelsleutel met het oog op de verdeling van de globale jaarlijkse begrotingsdoelstelling van de verzekering voor geneeskundige verzorging onder de verzekeringsinstellingen vanaf het jaar 2002, pas op 17 febru-ari 2005 afgekondigd en op 14 maart 2005 in het Belgisch Staatsblad gepubliceerd.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   491 9370-06_RH_Boek163_05.indd   491 13-10-2006   14:05:45 13-10-2006   14:05:45 492 163e Cahier de la Cour des comptesINAMI retard des comptes Sécurité sociale
La responsabilité ﬁ  nancière est vidée de sa substance par le retard dans la ﬁ  xation 
de la clef de répartition normative. En effet, les organismes assureurs doivent connaî-
tre leur quotité budgétaire avant le début de l’année comptable pour pouvoir assu-mer la responsabilité de son dépassement au cours de l’année budgétaire. En outre, il est impossible d’apurer ce compte courant entre l’INAMI et les organismes assu-reurs tant que les comptes n’ont pas été établis et que les comptes courants n’ont pas été ﬁ  xés. De même, les fonds de réserve des organismes assureurs ne peuvent 
donc pas être adaptés et utilisés correctement.
L’article 196, § 2, de la loi du 14 juillet 1994 relative à l’assurance obligatoire soins 
de santé et indemnités prévoit que la clef de répartition normative doit être ﬁ  xée par 
le Roi, au plus tard, au courant du mois qui précède l’année budgétaire concernée. Toutefois, en ce qui concerne les exercices 2002, 2003, 2004 et 2005, ces délais ne sont pas d’application en raison d’adaptations législatives résultant des lois-pro-
grammes. Il en résulte que la clef de répartition normative n’est ﬁ  xée qu’avec des 
années de retard, ce qui peut être considéré comme la raison principale du retard 
dans la clôture des comptes depuis l’exercice 2002.
Il conviendrait de prendre les mesures nécessaires pour que la clef de répartition 
normative soit ﬁ  xée par le Roi, au plus tard, au cours du mois précédant l’exercice 
concerné, comme le prévoit l’article 196, § 2, de la loi précitée du 14 juillet 1994.
Comme, en tout état de cause, les comptes de l’INAMI doivent pouvoir être établis 
dans les délais prévus par l’arrêté royal du 22 juin 2001, il y aurait lieu d’envisager une adaptation de l’article 196, § 2, dans ce sens que, si l’arrêté royal ﬁ  xant la clef 
de répartition normative pour un exercice déterminé n’a pas été pris dans le délai prévu au premier alinéa du § 2, les comptes de cet exercice seraient clôturés sur la base de la dernière clef de répartition normative ﬁ  xée. Dans ce cas, immédiatement 
après la clôture, le compte courant des organismes assureurs pourrait être établi en appliquant cette dernière clef de répartition normative. Après la publication de l’ar-rêté royal ﬁ  xant la clef de répartition normative, il s’agirait d’apporter éventuellement 
une correction aux comptes courants dans les premiers comptes à clôturer ultérieu-rement.
En outre, les comptes courants du secteur soins de santé ainsi que ceux du secteur 
indemnités pourraient être apurés dès que les comptes auraient été arrêtés. Ainsi, en fonction du résultat du compte courant, soit la Gestion globale, soit les organis-mes assureurs pourraient disposer plus rapidement des moyens ﬁ  nanciers qui leur 
reviennent.
L’INAMI conﬁ  rme que la ﬁ  xation, avec des années de retard, de la clef de répartition 
normative constitue la principale cause du retard accumulé dans la clôture des comp-
tes, rendant ainsi la situation insoutenable pour toutes les parties concernées. Il se range, dès lors, à la proposition visant à clôturer les comptes d’un exercice sur la base de la dernière clef de répartition normative ﬁ  xée, pour, ensuite, après la publi-
cation de la clef de répartition effective de l’exercice concerné, apporter une correc-tion par rapport à la clef provisoire dans les premiers comptes à clôturer ultérieure-ment.
En ce qui concerne l’apurement ﬁ  nancier du compte courant, l’INAMI n’attendra plus 
l’approbation du compte commun de l’AMI par le comité général de gestion. Dès que 
les comptes d’un secteur auront été arrêtés, le compte courant afférent à ce dernier sera immédiatement apuré.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   492 9370-06_RH_Boek163_05.indd   492 13-10-2006   14:05:46 13-10-2006   14:05:46  163e Boek van het Rekenhof 493Sociale Zekerheid RIZIV-laattijdige rekeningen
De ﬁ nanciële verantwoordelijkheid wordt uitgehold doordat de normatieve verdeel-
sleutel niet tijdig wordt vastgesteld. De verzekeringsinstellingen moeten namelijk 
hun begrotingsaandeel kennen vóór de start van het boekjaar om verantwoordelijk te kunnen zijn voor de overschrijding ervan tijdens het boekjaar. Voorts is er geen aan-zuivering mogelijk van die rekening-courant tussen het RIZIV en de verzekeringsin-stellingen zo lang de rekeningen niet zijn opgemaakt en de rekeningen-courant niet zijn vastgesteld, en kunnen de reservefondsen van de verzekeringsinstellingen bijge-volg niet correct worden aangepast en aangewend. 
Volgens artikel 196, § 2, van de wet van 14 juli 1994 betreffende de verplichte verze-
kering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen moet de normatieve verdeel-sleutel uiterlijk in de maand voorafgaand aan het betrokken boekjaar door de koning worden vastgesteld. Voor de boekjaren 2002, 2003, 2004 en 2005 is deze termijn echter niet van toepassing verklaard naar aanleiding van wetsaanpassingen die door 
de programmawetten werden ingevoerd. Aangezien dit laatste tot gevolg heeft dat 
de normatieve verdeelsleutel pas jaren na het betrokken dienstjaar wordt vast gelegd, 
kan dit de voornaamste oorzaak worden genoemd van de vertraging in de afsluiting van de rekeningen vanaf het boekjaar 2002. 
De nodige maatregelen moeten worden genomen opdat de normatieve verdeelsleu-
tel uiterlijk in de maand voorafgaand aan het betrokken dienstjaar zoals bepaald in artikel 196, § 2, van de wet van 14 juli 1994 door de koning zou worden vastgelegd.
Aangezien de rekeningen van het RIZIV in elk geval binnen de wettelijk vooropge-
stelde termijnen moeten kunnen worden opgemaakt, kan een aanpassing van arti-kel 196, § 2, worden overwogen in die zin dat, indien het koninklijk besluit tot vast-stelling van de normatieve verdeelsleutel voor een bepaald dienstjaar niet binnen de door het eerste lid van § 2 vooropgestelde termijn wordt genomen, de rekeningen 
van dat dienstjaar worden afgesloten op basis van de laatst vastgestelde normatieve 
verdeelsleutel. Onmiddellijk na de afsluiting zou dan de rekening-courant van de ver-zekeringsinstellingen kunnen worden opgemaakt met toepassing van diezelfde nor-matieve verdeelsleutel. Na publicatie van het koninklijk besluit met de normatieve verdeelsleutel zou dan een correctie op de rekeningen-courant kunnen worden door-gevoerd in de eerstvolgende af te sluiten rekeningen.
Verder zouden de rekeningen-courant van zowel de sector geneeskundige verzorging 
als de sector uitkeringen onmiddellijk na de vaststelling van de rekeningen kunnen worden aangezuiverd. Op die manier kunnen, naargelang van het resultaat van de lopende rekening, het Globaal Beheer hetzij de verzekeringsinstellingen sneller beschikken over de ﬁ  nanciële middelen die hen toekomen.
Het RIZIV bevestigt dat de vaststelling met jaren vertraging van de normatieve ver-deelsleutel de voornaamste oorzaak vormt van de vertraging in de afsluiting van de rekeningen, waardoor de toestand voor alle betrokken partijen onhoudbaar wordt. Het RIZIV sluit zich dan ook aan bij het voorstel om de rekeningen van een dienstjaar af te sluiten op basis van de laatst vastgestelde normatieve verdeelsleutel om aan-sluitend, na publicatie van de werkelijke verdeelsleutel van het betreffende dienst-jaar, een correctie ten opzichte van de voorlopige sleutel op te nemen in de eerstvol-gende af te sluiten rekeningen. 
Het zal voor de ﬁ  nanciële aanzuivering van de rekening-courant niet langer wachten 
tot de goedkeuring door het algemeen beheerscomité van de gemeenschappelijke 
rekening van de ZIV. Zodra de rekeningen van een sector zijn afgesloten, zal de rekening-courant met betrekking tot die sector onmiddellijk worden aangezuiverd.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   493 9370-06_RH_Boek163_05.indd   493 13-10-2006   14:05:46 13-10-2006   14:05:46 494 163e Cahier de la Cour des comptesINAMI retard des comptes Sécurité sociale
La Cour des comptes a pris acte des engagements de l’INAMI, mais continue toute-
fois à insister pour que les ministres compétents prennent des mesures structurelles aﬁ n qu’à l’avenir, la clef de répartition normative puisse être connue à la date prévue 
réglementairement et que, si ce n’est pas possible, l’article 196, § 2, de la loi du 14 juillet 1994 soit adapté dans le sens qu’elle a proposé. 
3.2 Retard dans le contrôle effectué par les réviseurs
Le dernier rapport des réviseurs disponible concerne le rapport comptable de l’exer-cice 2001, qui a été soumis pour approbation au comité général de gestion de l’INAMI le 10 mars 2006.
Indépendamment de la problématique de l’établissement des comptes, le retard 
actuel au niveau du contrôle des réviseurs constitue une cause supplémentaire du retard dans la transmission des comptes
7. 
C’est pourquoi la Cour des comptes a suggéré de ﬁ  xer le délai dont les réviseurs 
pourront disposer pour établir leur rapport révisoral, de manière à permettre, dans la pratique, une transmission des comptes dans les délais réglementaires prescrits. Idéalement, le réviseur d’entreprises devrait présenter son rapport de contrôle avant que les comptes soient soumis à l’approbation du comité général de gestion. Cette façon de procéder offrirait également l’avantage de permettre au comité de prendre connaissance de l’opinion d’un contrôleur externe concernant l’image ﬁ  dèle présen-
tée par les comptes, avant de les approuver.
Donnant suite aux recommandations formulées par la Cour, l’INAMI a conclu avec 
les réviseurs plusieurs accords pour les années à venir, ce qui devrait se traduire par la transmission de leur rapport de contrôle le 15 décembre de l’année x+1 et l’ap-probation des comptes par le comité général de gestion le 31 décembre de l’an-née x+1. L’INAMI a également fourni un échéancier pour la résorption du retard enregistré dans la clôture des comptes 2002 à 2004, les comptes 2004 devant, dans le meilleur des cas, être clôturés pour le 31 décembre 2006, en fonction de la date de clôture des comptes de la branche soins de santé.
La Cour vériﬁ  era, à l’occasion de ses contrôles futurs, si les accords passés par 
l’INAMI avec les réviseurs d’entreprises sont respectés.
3.3  Procédure administrative d’approbation des comptes et transmission à la Cour des comptes
Il s’est écoulé près d’une année entre l’approbation (8 novembre 2004) du rapport des réviseurs concernant le rapport comptable de l’INAMI pour l’exercice 2000 et la transmission à la Cour des comptes (27 octobre 2005) des comptes relatifs à l’exer-cice 2000. Ce délai peut s’expliquer en partie par le fait que l’INAMI a seulement envoyé le rapport comptable, établi au 31 décembre 2000 et certiﬁ  é par les réviseurs 
d’entreprises, le 7 juillet 2005 au ministre de tutelle.
La Cour des comptes souligne que l’INAMI, de même que le ministre de tutelle et le 
ministre du Budget, doivent veiller à ce que la procédure administrative d’approba-tion des comptes et de transmission de ceux-ci à la Cour des comptes ne subisse pas de retard inutile.
7 En application de l’article 12 de l’arrêté royal du 22 juin 2001, les comptes de l’INAMI doivent être transmis, avec l’avis et la certiﬁ  cation du réviseur désigné, à la Cour des comptes au plus tard le 31 janvier de la deuxième année qui suit l’exercice.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   494 9370-06_RH_Boek163_05.indd   494 13-10-2006   14:05:46 13-10-2006   14:05:46  163e Boek van het Rekenhof 495Sociale Zekerheid RIZIV-laattijdige rekeningen
7 Met toepassing van artikel 12 van het koninklijk besluit van 22 juni 2006 moeten de rekeningen van het 
RIZIV uiterlijk op 31 januari van het tweede jaar dat volgt op het dienstjaar aan het Rekenhof worden voorgelegd, samen met het advies en de certiﬁ  cering van de aangestelde revisor.Het Rekenhof heeft akte genomen van de toezeggingen van het RIZIV, maar blijft er wel op aandringen dat de bevoegde ministers structurele maatregelen zouden nemen opdat de normatieve verdeelsleutel in de toekomst vóór het betrokken boekjaar wordt bekendgemaakt zoals wettelijk vooropgesteld en dat, indien dit niet mogelijk is, artikel 196, § 2, van de wet van 14 juli 1994 zou worden aangevuld in de zin zoals het Rekenhof heeft voorgesteld. 
3.2 Achterstand in de controle van de revisoren
Het laatst beschikbare verslag van de revisoren is dat over het boekhoudverslag van het dienstjaar 2001, dat op 10 maart 2006 aan het algemeen beheerscomité van het RIZIV werd voorgelegd ter goedkeuring.
De huidige achterstand in de controle van de revisoren is, naast de problematiek van de opstelling van de rekeningen, een bijkomende oorzaak van de vertraging in de overlegging van de rekeningen
7. 
Om die reden heeft het Rekenhof gesuggereerd een termijn op te leggen aan de 
revisoren om hun revisoraal verslag op te stellen, waardoor in de praktijk de rekenin-
gen binnen de reglementair voorgeschreven termijnen kunnen worden opgemaakt en overgelegd. Ideaal zou zijn dat de bedrijfsrevisor zijn controleverslag aﬂ  evert voordat 
de rekeningen aan het algemeen beheerscomité worden voorgelegd ter goedkeuring. Dit levert bovendien het voordeel op dat ook het algemeen beheerscomité kennis kan nemen van de opinie van een externe controleur met betrekking tot het getrouw beeld van de rekeningen voordat het zijn goedkeuring eraan hecht.
Naar aanleiding van de aanbevelingen van het Rekenhof heeft het RIZIV een aantal 
afspraken gemaakt met de revisoren voor de volgende jaren, wat zou moeten leiden tot de overlegging van hun controleverslag op 15 december jaar x+1 en een goed-keuring van de rekeningen door het algemeen beheerscomité op 31 december van het jaar x+1. Het RIZIV geeft ook een planning op om de vertraging in de afsluiting van de rekeningen 2002 tot 2004 in te halen waarbij de rekeningen 2004 in het beste geval zouden kunnen worden afgesloten tegen 31 december 2006, afhankelijk van de datum van afsluiting van de rekeningen geneeskundige verzorging. 
Het Rekenhof zal bij zijn toekomstige controles nagaan of de door het RIZIV gemaakte 
afspraken met de bedrijfsrevisoren worden nageleefd. 
3.3  Administratieve procedure van goedkeuring en overzending van de rekeningen aan het Rekenhof
Tussen de goedkeuring (8 november 2004) van het verslag van de revisoren inzake het boekhoudverslag van het RIZIV over het dienstjaar 2000 en de overlegging aan het Rekenhof (27 oktober 2005) van de rekeningen over het dienstjaar 2000 is bijna een jaar verlopen. Deze termijn kan gedeeltelijk worden verklaard doordat het RIZIV het boekhoudverslag per 31 december 2000, gecertiﬁ  ceerd door de bedrijfsreviso-ren, pas op 7 juli 2005 aan de toezichthoudende minister heeft verstuurd.
Het Rekenhof merkt op dat het RIZIV, de toezichthoudende minister en de minister 
van Begroting erover moeten waken dat de administratieve procedure van goed-keuring en overzending van de rekeningen aan het Rekenhof geen onnodige vertraging oploopt.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   495 9370-06_RH_Boek163_05.indd   495 13-10-2006   14:05:46 13-10-2006   14:05:46 496 163e Cahier de la Cour des comptesCAAMI retard des comptes Sécurité sociale
L’INAMI attribue le retard enregistré dans la transmission des comptes de l’an-
née 2000 à la certiﬁ  cation tardive du rapport comptable par les réviseurs. Il veillera 
à ce que, dorénavant, les réviseurs certiﬁ  ent ce dernier aussi rapidement que possi-
ble après la remise du rapport de contrôle, le document certiﬁ  é devant ensuite, après 
son approbation par le comité général de gestion, être envoyé sans délai au SPF Af-faires sociales.
La Cour des comptes a pris acte de cette réponse.
/L50776  CAISSE  AUXILIAIRE  D’ASSURANCE  MALADIE -INVALI -
DITÉ (CAAMI) : RETARD  DANS L’APPROBATION  ET LA 
TRANSMISSION  DES COMPTES  
La Cour des comptes constate que la CAAMI transmet ses comptes avec un retard 
de quatre à cinq ans.
Les causes principales de ces retards résident dans la désignation tardive du révi-
seur d’entreprises, dans la dépendance de la CAAMI à l’égard de l’INAMI en ce qui 
concerne certaines données ﬁ  nancières et dans une organisation et un suivi insuf-ﬁ  sants des rapports ﬁ  nanciers.
La CAAMI a promis de donner suite aux recommandations de la Cour des comptes 
visant à éviter la transmission tardive des comptes à l’avenir et se propose d’encore résorber ce retard en 2006.
La CAAMI est une institution publique de sécurité sociale (IPSS) qui est tenue de 
transmettre annuellement ses comptes à la Cour des comptes. 
Les comptes 2001 et 2002 ont été approuvés le 4 janvier 2006 par le comité de 
gestion de la CAAMI, mais n’ont pas encore été transmis à la Cour des comptes.
Pour ce qui est des exercices budgétaires 2003, 2004 et 2005, les travaux de clôture 
n’ont pas encore été achevés et aucun bilan de clôture n’a encore été établi. 
Il en résulte donc que la transmission des comptes subit un retard de quatre à 
cinq ans, ce qui ne permet pas à la Cour des comptes de fournir au Parlement des informations actualisées au sujet des résultats ﬁ  nanciers et de la gestion ﬁ  nancière 
de l’organisme. 
Un examen de la Cour des comptes a révélé quelques problèmes structurels qui 
hypothèquent le respect du délai d’établissement et de transmission des comptes :
le rapport du réviseur d’entreprises n’est pas disponible à temps ;
la CAAMI est tributaire de l’INAMI pour certaines données ﬁ  nancières qui 
interviennent dans la détermination du résultat ;
la CAAMI doit, d'une part, en tant qu'institution d'utilité publique, et, d'autre part, en qualité d'organisme assureur, établir et clôturer ses comptes selon des règles différentes et à des dates distinctes ;
l'avancement des rapports ﬁ  nanciers n'est pas sufﬁ  samment suivi ;
la clôture des comptes se déroule de manière insufﬁ  samment structurée.•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_05.indd   496 9370-06_RH_Boek163_05.indd   496 13-10-2006   14:05:46 13-10-2006   14:05:46  163e Boek van het Rekenhof 497Sociale Zekerheid HZIV-laattijdige rekeningen
Het RIZIV wijt de vertraging in het doorsturen van de rekeningen  van het jaar 2000 
aan het laattijdig certiﬁ  ceren van het boekhoudverslag door de revisoren. Het zal 
erop toezien dat de revisoren voortaan zo vlug mogelijk na het neerleggen van het controleverslag het boekhoudverslag certiﬁ  ceren waarna dit verslag, na goedkeuring 
door het algemeen beheerscomité, onverwijld naar de FOD Sociale Zaken zal wor-den verstuurd.
Het Rekenhof heeft akte genomen van dit antwoord.
/L50776  HULPKAS  VOOR  ZIEKTE- EN INVALIDITEITS -
VERZEKERING  (HZIV): LAATTIJDIGE  GOEDKEURING  EN 
VOORLEGGING  VAN DE REKENINGEN
Het Rekenhof stelt vast dat de HZIV zijn rekeningen voorlegt met een vertraging 
van vier à vijf jaar.
De laattijdige benoeming van de bedrijfsrevisor, de afhankelijkheid van het RIZIV 
voor sommige ﬁ  nanciële gegevens en een ontoereikende organisatie en opvolging 
van de ﬁ  nanciële rapportering zijn daarvoor de belangrijkste oorzaken.
De HZIV heeft beloofd gevolg te zullen geven aan de aanbevelingen van het Reken-
hof om de laattijdige overlegging van de rekeningen in de toekomst te vermijden en neemt zich voor nog in 2006 de opgelopen achterstand weg te werken.
De HZIV is een openbare instelling van de sociale zekerheid (OISZ) die jaarlijks haar 
rekeningen aan het Rekenhof voorlegt.
De rekeningen 2001 en 2002 van de HZIV werden goedgekeurd door zijn beheersco-
mité op 4 januari 2006, maar nog niet aan het Rekenhof voorgelegd.
Voor de begrotingsjaren 2003, 2004 en 2005 zijn de afsluitwerkzaamheden nog niet 
beëindigd en is er nog geen eindbalans opgesteld. 
Dit betekent dus dat de HZIV een vertraging van vier à vijf jaar heeft opgelopen in 
het overleggen van de rekeningen, waardoor het Rekenhof het Parlement geen actu-ele informatie kan verschaffen in verband met de ﬁ  nanciële resultaten en het ﬁ  nanci-
eel beheer van de instelling.
Een onderzoek van het Rekenhof heeft de volgende structurele problemen aan het 
licht gebracht die de tijdige opmaak en overlegging van de rekeningen bemoeilijken:
Het verslag van de bedrijfsrevisor is niet op tijd beschikbaar.
De HZIV is afhankelijk van het RIZIV voor sommige ﬁ  nanciële gegevens die 
mede het resultaat bepalen.
De HZIV moet enerzijds als instelling van openbaar nut en anderzijds als ver-
zekeringsinstelling haar rekeningen opstellen en afsluiten volgens verschil-lende regels en op verschillende data.
De ﬁ nanciële rapportering wordt onvoldoende opgevolgd.
Het afsluiten van de rekeningen verloopt onvoldoende gestructureerd.••
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_05.indd   497 9370-06_RH_Boek163_05.indd   497 13-10-2006   14:05:46 13-10-2006   14:05:46 498 163e Cahier de la Cour des comptesCAAMI retard des comptes Sécurité sociale
Dans un rapport de contrôle du 8 mars 2006, la Cour des comptes a suggéré quel-
ques mesures concrètes susceptibles de contribuer à une solution. L’administrateur général a répondu à ce rapport par lettre du 28 mars 2006. Le 31 mai 2006, la Cour des comptes a adressé le rapport déﬁ  nitif, comprenant cette réponse, au vice-pre-
mier ministre et ministre des Finances, au ministre des Affaires sociales et au minis-tre de l’Emploi. Aucune réaction de ceux-ci ne lui est encore parvenue. 
Les considérations qui précèdent correspondent également aux observations formu-
lées par la Cour dans son 162
e Cahier au sujet du retard dans la transmission des 
comptes des organismes d’intérêt public8 et des institutions publiques de sécurité 
sociale (IPSS)9.
Durant les années budgétaires 2001 et 2002, la CAAMI faisait encore partie des 
organismes appartenant à la catégorie D visée par la loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public. 
En application de l’article 6, § 2 et § 4, de cette loi, l’organisme devait, au plus tard 
pour le 30 avril de l’année qui suit l’année budgétaire, transmettre pour approbation au ministre de tutelle, le compte d’exécution de son budget, ainsi qu’une situation active et passive. Le ministre devait les adresser au ministre des Finances, à charge pour ce dernier de les soumettre au contrôle de la Cour des comptes, au plus tard le 31 mai de l’année qui suit celle de la gestion. L’article 22 de l’arrêté royal du 5 août 1986
10 dispose que ces comptes doivent être accompagnés d’une balance 
déﬁ nitive des comptes dûment signée par les réviseurs.
Depuis le 1er janvier 2003, la CAAMI fonctionne sur la base d’un contrat d’adminis-
tration et est classée comme institution publique de sécurité sociale (IPSS) dans l’arrêté royal du 3 avril 1997
11. Il en résulte qu’à partir de l’année 2003, les comptes 
doivent être établis au plus tard le 15 mai de l’année suivante et, après certiﬁ  cation 
du réviseur, être soumis pour approbation aux ministres de tutelle. Les comptes doivent être transmis à la Cour des comptes au plus tard le 30 juin.
3  Constatations et recommandations de la Cour des comptes, réaction de la CAAMI
3.1 Rapport tardif du réviseur d’entreprises
La fonction de réviseur d’entreprises a été vacante depuis 1999. Ce n’est qu’en 2001 que le réviseur d’entreprises a été désigné. L’absence de rapport du réviseur d’entreprises a eu pour conséquence que les comptes des années 2001 et 2002 n’ont pas encore été transmis au ministre de tutelle compétent, ni à la Cour des comptes.
8 Voir le 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 343-368.
9 Voir le 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 425-442.
10 Arrêté royal du 5 août 1986 portant règlement général sur le budget et la comptabilité des organismes 
d’intérêt public de la catégorie D visée par la loi du 16 mars 1954.
11 Arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions publi-
9370-06_RH_Boek163_05.indd   498 9370-06_RH_Boek163_05.indd   498 13-10-2006   14:05:46 13-10-2006   14:05:46  163e Boek van het Rekenhof 499Sociale Zekerheid HZIV-laattijdige rekeningen
In een controleverslag van 8 maart 2006 heeft het Rekenhof enkele concrete maat-
regelen gesuggereerd die een oplossing kunnen bieden voor deze knelpunten. De administrateur-generaal antwoordde op dit verslag met een brief van 28 maart 2006. Het Rekenhof heeft het deﬁ  nitieve controleverslag, waarin dit antwoord werd ver-werkt, op 31 mei 2006 naar de vice-eerste minister en minister van Financiën, de minister van Sociale Zaken en de minister van Werk gestuurd. Van de ministers werd nog geen antwoord ontvangen. 
Een en ander sluit ook aan bij wat het Rekenhof heeft gesteld in zijn 162
e Boek in 
verband met de laattijdige voorlegging van de rekeningen van de instellingen van 
openbaar nut8 en van de openbare instellingen van de sociale zekerheid (OISZ)9.
Tijdens de begrotingsjaren 2001 en 2002 was de HZIV nog een instelling van cate-
gorie D beoogd bij de wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van openbaar nut. 
Met toepassing van artikel 6, § 2 en § 4, van deze wet moest de instelling, uiterlijk op 
30 april volgend op het begrotingsjaar, de uitvoeringsrekening van de begroting als-ook een staat van activa en passiva voor goedkeuring toesturen aan de toezicht-houdende minister. De minister moest deze rekening overleggen aan de minister van Financiën die ze uiterlijk op 31 mei van het jaar na dat van het beheer aan het Reken-hof toestuurde. Artikel 22 van het koninklijk besluit van 5 augustus 1986
10 bepaalt 
dat bij deze rekeningen een door de revisoren behoorlijk ondertekende deﬁ  nitieve balans moet worden gevoegd.
Sinds 1 januari 2003 werkt de HZIV met een bestuursovereenkomst en is de instel-
ling als OISZ onderworpen aan de bepalingen van het koninklijk besluit van 3 april 1997
11. Dit impliceert dat de rekeningen vanaf het jaar 2003 uiterlijk op 15 mei 
van het volgende jaar moeten worden opgemaakt en na certiﬁ  cering door de revisor 
aan de toezichthoudende ministers moeten worden overgelegd voor goedkeuring. De rekeningen moeten uiterlijk tegen 30 juni aan het Rekenhof worden gezonden.
3  Vaststellingen en aanbevelingen van het Rekenhof, 
reactie van de HZIV
3.1 Laattijdige verslaggeving door de bedrijfsrevisor
De functie van bedrijfsrevisor was vacant sinds 1999. Pas in 2001 werd de bedrijfs-
revisor benoemd. Het ontbreken van een verslag van de bedrijfsrevisor voor de jaren 2001 en 2002 heeft ertoe geleid dat de rekeningen nog niet aan de bevoegde toe-zichthoudende minister en het Rekenhof werden overgezonden. 
8 162e Boek van het Rekenhof, volume I, p. 342-366.
9 162e Boek van het Rekenhof, volume I, p. 424-440.
10 Koninklijk besluit van 5 augustus 1986 houdende algemeen reglement op de begroting en de boekhou-
ding van de instellingen van openbaar nut behorend tot de categorie D beoogd bij de wet van 16 maart 1954.
11 Koninklijk besluit van 3 april 1997 houdende maatregelen met het oog op de responsabilisering van de 
9370-06_RH_Boek163_05.indd   499 9370-06_RH_Boek163_05.indd   499 13-10-2006   14:05:46 13-10-2006   14:05:46 500 163e Cahier de la Cour des comptesCAAMI retard des comptes Sécurité sociale
Or, la Cour des comptes estime que la clôture des comptes ne peut être subordon-
née à l’établissement du rapport du réviseur d’entreprises. L’article 6, § 2, de la loi du 16 mars 1954 dispose en effet expressément que les organismes doivent dresser, pour le 30 avril au plus tard, le compte annuel d’exécution de leur budget, ainsi qu’une situation active et passive au 31 décembre de l’année considérée. 
La Cour des comptes a demandé que le réviseur d’entreprises soit enjoint par écrit 
de terminer aussi rapidement que possible ses travaux de contrôle des comptes des années 2001 et 2002 et, pour ce qui est du contrôle des comptes des années 2003-2005, de dresser un plan de rattrapage comportant des dates limites.
Elle a suggéré que, pour l’avenir, la lettre de désignation du réviseur d’entreprises 
mentionne une date à laquelle son rapport de contrôle doit être disponible. La date devrait être ﬁ  xée de manière à permettre, dans la pratique, l’établissement et la transmission des comptes dans les délais réglementaires.
Idéalement, le réviseur d’entreprises devrait remettre son rapport de contrôle avant 
que les comptes soient soumis au comité de gestion pour approbation. Cette façon de procéder offrirait l’avantage que le comité de gestion pourrait prendre connais-sance de l’avis d’un contrôleur externe au sujet de l’image ﬁ  dèle des comptes avant 
de les approuver.
La CAAMI s’est engagée à soumettre dorénavant les comptes, pour approbation, au 
comité de gestion, sans attendre le rapport du réviseur d’entreprises. Elle a l’inten-tion de clôturer encore en 2006 les comptes relatifs aux années 2003, 2004 et 2005.
Elle souligne toutefois que la désignation du réviseur d’entreprises relève de la res-
ponsabilité conjointe du ministre de tutelle et du ministre des Finances et qu’elle 
n’est donc pas en mesure d’enjoindre le réviseur à faire preuve de plus de célérité.
Les ministres n’ont pas encore informé la Cour des comptes des mesures qu’ils 
comptent prendre à cet égard. 
3.2 Dépendance des informations provenant de l’INAMI
En ce qui concerne l’affectation déﬁ  nitive du résultat (traitement des bonis/déﬁ  cits 
pour l’exercice concerné), la CAAMI déclare qu’elle est tributaire des informations provenant de l’INAMI. Dans la pratique, les décomptes déﬁ  nitifs de l’INAMI ne sont 
connus qu’entre un et deux ans après l’exercice. Ce retard est dû, en premier lieu, à la complexité des procédures de clôture des comptes de l’assurance obligatoire soins de santé et indemnités. 
Selon la CAAMI, le moment de l’affectation déﬁ  nitive des résultats a une inﬂ  uence 
sur la clôture des comptes. La Cour des comptes a cependant constaté que, jusqu’à 
présent, la CAAMI a clôturé ses comptes par une affectation provisoire du résultat
12. 
La réception tardive de la répartition déﬁ  nitive du résultat de l’INAMI ne peut, dès 
lors, être invoquée pour justiﬁ  er l’établissement tardif des comptes.
12 Cette affectation provisoire du résultat consiste à contrebalancer la totalité des dépenses de soins de 
santé, d’indemnités et de frais d’administration en recettes et de les enregistrer comme créances sur l’INAMI. À la réception du décompte déﬁ  nitif, les bonis/déﬁ  cits sont enregistrés (+ les rejets éven-
tuels de l’INAMI) en contrepartie de ces créances et des avances perçues de l’INAMI.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   500 9370-06_RH_Boek163_05.indd   500 13-10-2006   14:05:46 13-10-2006   14:05:46  163e Boek van het Rekenhof 501Sociale Zekerheid HZIV-laattijdige rekeningen
Het Rekenhof is van oordeel dat het afsluiten van de rekeningen niet mag afhangen 
van de opmaak van het verslag door de bedrijfsrevisor. Artikel 6, § 2, van de wet van 16 maart 1954 bepaalt immers uitdrukkelijk dat de instellingen, uiterlijk op 30 april, de jaarlijkse uitvoeringsrekening op hun begroting, evenals een toestand van het actief en passief op 31 december van het betrokken jaar moeten opmaken. 
Het Rekenhof vroeg dat de bedrijfsrevisor schriftelijk zou worden aangemaand om 
zijn controlewerkzaamheden in verband met de rekeningen 2001 en 2002 zo snel mogelijk te voltooien en een inhaalplan met deadlines op te leggen voor de controle van de rekeningen 2003 tot 2005.
Het suggereerde dat voor de toekomst in de aanstellingsbrief van de bedrijfsrevisor 
een datum zou worden vermeld waarop zijn controleverslag beschikbaar moet zijn. De datum moet op die manier worden bepaald dat een opmaak en overlegging van de rekeningen binnen de reglementair voorgeschreven termijnen in de praktijk moge-lijk is. 
Ideaal zou zijn dat de bedrijfsrevisor zijn controleverslag aﬂ  evert voordat de rekenin-
gen ter goedkeuring van het beheerscomité worden voorgelegd. Dit biedt het bijko-
mende voordeel dat ook het beheerscomité kennis kan nemen van de opinie van een externe controleur met betrekking tot het getrouw beeld van de rekeningen, voordat het zijn goedkeuring eraan hecht.
De HZIV heeft bevestigd dat de rekeningen voortaan ter goedkeuring aan het 
beheerscomité zouden worden voorgelegd zonder het verslag van de revisor af te wachten. Zij neemt zich voor nog in 2006 de rekeningen van de jaren 2003, 2004 en 2005 af te sluiten.
De Hulpkas wijst er wel op dat de aanstelling van de revisor een gezamenlijke bevoegd-heid is van de toezichthoudende minister en van de minister van Financiën en dat zij dus niet bij machte is de bedrijfsrevisor tot meer spoed aan te manen.
De ministers hebben nog geen acties op dit vlak aangekondigd aan het Rekenhof.
3.2 Afhankelijkheid van informatie van het RIZIV
De HZIV verklaart dat ze voor de deﬁ  nitieve resultaatverwerking (verwerking van boni/mali voor het betrokken boekjaar) afhankelijk is van de gegevens van het RIZIV. In de praktijk zijn de deﬁ  nitieve afrekeningen van het RIZIV pas beschikbaar één tot 
twee jaar na het boekjaar. Deze laattijdigheid is in de eerste plaats het gevolg van de complexe procedures voor het afsluiten van de rekeningen van de verplichte ver-zekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen. 
Het tijdstip van verwerking van de deﬁ  nitieve resultaten heeft volgens de HZIV een 
invloed op de afsluiting van haar rekeningen. Het Rekenhof stelde echter vast dat de 
HZIV tot op heden haar rekeningen afsloot door boeking van een voorlopige resul-taatverwerking
12. De laattijdige ontvangst van de deﬁ  nitieve resultaatverdeling van 
het RIZIV kan dan ook niet als argument dienen voor de laattijdige opmaak van de rekeningen.
12 Deze voorlopige resultaatverwerking bestaat erin om de totale uitgaven van de geneeskundige verzor-ging, de uitkeringen en de administratiekosten tegen te boeken aan de ontvangstenzijde en als vordering te boeken t.o.v. het RIZIV. Bij de ontvangst van de deﬁ  nitieve afrekening worden de boni/mali geboekt 
(+ eventuele verwerpingen van het RIZIV) tegenover deze vorderingen en de ontvangen voorschotten van het RIZIV.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   501 9370-06_RH_Boek163_05.indd   501 13-10-2006   14:05:47 13-10-2006   14:05:47 502 163e Cahier de la Cour des comptesCAAMI retard des comptes Sécurité sociale
La Cour des comptes estime qu’à condition d’assortir les comptes des explications 
nécessaires, la CAAMI pourrait clôturer ses comptes sur la base du résultat tel que constaté dans son compte d’exécution. Il n’y a pas lieu d’attendre d’obtenir les don-nées déﬁ  nitives provenant de l’INAMI pour clôturer les comptes. 
La CAAMI souscrit à la recommandation formulée par la Cour des comptes et pro-cédera désormais à la clôture des comptes sans plus attendre les informations de l’INAMI.
3.3 Prescriptions différentes en matière de rapports ﬁ  nanciers
D’une part, la CAAMI est, en qualité d’organisme d’intérêt public, soumise aux dis-positions de la loi du 16 mars 1954 (et, à partir de 2003, à celles de l’arrêté royal du 3 avril 1997 et de l’arrêté royal du 22 juin 2001) et, d’autre part, elle est, en qualité d’organisme assureur, également soumise à la loi du 6 août 1990 relative aux mutua-lités et aux unions nationales de mutualités. 
Si l’organisme veut satisfaire aux deux législations, il serait forcé d’établir deux bilans 
différents pour un même exercice budgétaire, soit un premier bilan comportant une affectation provisoire du résultat au plus tard le 30 avril (ou le 15 mai) de l’année suivant l’exercice budgétaire et un deuxième bilan après la répartition déﬁ  nitive du 
résultat par l’INAMI (au plus tard six mois après sa communication par l’INAMI), qui tient compte, en outre, d’autres règles d’évaluation
13. 
La Cour des comptes estime que l’établissement et la clôture des comptes à sou-
mettre annuellement à l’autorité de tutelle et à la Cour des comptes ne peuvent être 
retardés en raison du fait que la CAAMI doit dresser des comptes en sa qualité d’organisme assureur. Il y aurait lieu de vériﬁ  er si l’actuel programme comptable PIA 
permettrait d’offrir une solution à ce problème. 
La CAAMI souscrit aux recommandations émises et étudiera la possibilité de créer 
un deuxième dossier dans le programme PIA. Elle est d’avis qu’il s’agit plutôt, en l’occurrence, d’une astuce technique, nécessaire à la solution des problèmes décou-lant d’une série d’incohérences juridiques.
3.4 Suivi insufﬁ  sant des rapports ﬁ  nanciers
Suivant l’organigramme de la CAAMI, le service de la comptabilité ressortit au ser-vice ﬁ  nancier. Dans la pratique, les activités relatives à la comptabilité et aux rap-
ports ﬁ  nanciers ne sont quasiment pas suivies par le service ﬁ  nancier. L’organisation 
de la clôture des comptes est menée en toute autonomie par le service de la comp-tabilité et celui-ci ne doit pas établir de rapports au sujet de l’avancement des acti-vités ou des problèmes en suspens qui retardent la clôture des comptes. En procé-dant de la sorte, aucune pression n’est exercée sur le service de la comptabilité pour accélérer la clôture des comptes. 
La Cour des comptes recommande que les services compétents de la CAAMI pren-nent les mesures nécessaires aﬁ  n que les comptes puissent être soumis à l’autorité 
de tutelle et à la Cour des comptes dans les délais réglementaires. Il serait souhaita-ble que le processus de comptabilité et de rapport soit soumis à un suivi permanent.
13 Voir arrêté royal du 21 octobre 2002 concernant la comptabilité et les règles d’évaluation des entités 
mutualistes.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   502 9370-06_RH_Boek163_05.indd   502 13-10-2006   14:05:47 13-10-2006   14:05:47  163e Boek van het Rekenhof 503Sociale Zekerheid HZIV-laattijdige rekeningen
Het Rekenhof stelt dat de HZIV haar rekeningen kan afsluiten op basis van het resul-
taat in haar uitvoeringsrekening, indien de nodige toelichting wordt gegeven bij de rekeningen. Zij hoeft niet op de deﬁ  nitieve gegevens van het RIZIV te wachten om 
de rekeningen af te sluiten. 
De HZIV stemt in met de aanbeveling van het Rekenhof en zal niet langer de gege-
vens van het RIZIV afwachten om de rekeningen af te sluiten.
3.3 Verschillende voorschriften inzake ﬁ  nanciële rapportering
Enerzijds is de HZIV als instelling van openbaar nut onderworpen aan de wet van 16 maart 1954 (en vanaf 2003 aan het koninklijk besluit van 3 april 1997 en het koninklijk besluit van 22 juni 2001) en anderzijds is de instelling als verzekerings-instelling ook onderworpen aan de wet van 6 augustus 1990 betreffende de zieken-fondsen en de landsbonden van ziekenfondsen. 
Indien de instelling aan beide wetgevingen wil voldoen, is ze genoodzaakt om twee 
verschillende balansen op te stellen voor hetzelfde begrotingsjaar; een eerste balans met een voorlopige resultaatverwerking uiterlijk 30 april (of 15 mei) van het jaar vol-gend op het begrotingsjaar en een tweede balans na deﬁ  nitieve resultaatverdeling 
door het RIZIV (uiterlijk zes maanden na de bekendmaking door het RIZIV) waarbij eveneens rekening is gehouden met andere waarderingsregels
13. 
Het Rekenhof oordeelt dat de opmaak en afsluiting van de rekeningen die jaarlijks 
aan de toezichthoudende overheid en aan het Rekenhof moeten worden voorgelegd, 
niet mogen worden vertraagd door de rekeningen die de HZIV in haar hoedanigheid als verzekeringsinstelling moet opmaken. Er moet worden nagegaan of het huidige boekhoudprogramma PIA een oplossing kan bieden voor deze problematiek. 
De HZIV stemt in met de aanbevelingen en zal de mogelijkheid tot creatie van een 
tweede dossier in het programma PIA bestuderen. De HZIV is van oordeel dat het hier echter gaat om een technische kunstgreep, nodig om de problemen voortvloei-end uit een reeks juridische incoherenties, op te lossen.
3.4 Onvoldoende opvolging van de ﬁ  nanciële rapportering
Volgens het organogram van de HZIV ressorteert de dienst Boekhouding onder de ﬁ nanciële dienst. In de praktijk worden de werkzaamheden die betrekking hebben op 
de boekhouding en de ﬁ  nanciële rapportering nagenoeg niet opgevolgd door de ﬁ  nan-
ciële dienst. De afsluiting van de rekeningen wordt volledig autonoom uitgevoerd door de dienst Boekhouding, zonder enige rapportering over de voortgang van de werkzaamheden of over de hangende problemen die de afsluiting van de rekeningen vertragen. Door deze werkwijze kan de ﬁ  nanciële dienst geen enkele druk op de dienst Boekhouding leggen om de afsluiting van de rekening te bespoedigen.
Het Rekenhof beveelt aan dat de bevoegde diensten van de HZIV de nodige 
maatregelen nemen opdat de rekeningen binnen de reglementair voorgeschreven termijnen aan de toezichthoudende overheid en aan het Rekenhof kunnen worden overgelegd. Een permanente monitoring van het boekhoud- en rapporteringsproces is wenselijk. 
13 Zie het koninklijk besluit van 21 oktober 2002 betreffende de boekhouding en de waarderingsregels van de mutualistische instellingen.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   503 9370-06_RH_Boek163_05.indd   503 13-10-2006   14:05:47 13-10-2006   14:05:47 504 163e Cahier de la Cour des comptesPensions assurés libres Sécurité sociale
La CAAMI tient à souligner que, même s’il existait des plans de modiﬁ  cation des 
structures dans le sens souhaité par la Cour, elle doit tenir compte des moyens ﬁ nanciers restreints qui ont, d’ailleurs, dans le cadre de son second contrat d’admi-
nistration 2006-2008, été diminués unilatéralement par le groupe de travail inter-cabinets du 15 mars 2006. La CAAMI veillera, dans la limite des moyens disponibles, à répondre aux soucis exprimés par la Cour des comptes.
3.5 Activités insufﬁ  samment structurées
L’organisation des activités devant aboutir à l’établissement et à la clôture des comptes n’est pas structurée. L’organisme ne dispose pas d’une feuille de route ni de procédures devant garantir la ponctualité des rapports ﬁ  nanciers. Le service de la 
comptabilité ne dispose pas davantage d’un dossier de clôture contenant des infor-mations au sujet des écritures de ﬁ  n d’année et de la manière dont les données comptables sont intégrées aux états ﬁ  nanciers. Les travaux de clôture s’effectuent 
de manière fragmentaire et nombre de documents et de réconciliations ne sont éta-blis qu’à la demande des services de contrôle (à savoir le réviseur d’entreprises, l’Ofﬁ  ce de contrôle des mutualités ou la Cour des comptes). Ces contrôles étant opérés a posteriori, le service de la comptabilité n’est pas toujours à même de réunir les informations demandées.
La Cour des comptes recommande que la clôture annuelle des comptes donne lieu à 
la mise au point d’une procédure ﬁ  xant des dates butoir et des responsabilités per-
mettant de garantir l’établissement des comptes en temps voulu. La confection des états ﬁ  nanciers doit être documentée de manière transparente dans un dossier de 
clôture mis à la disposition permanente des instances de gestion et de contrôle inter-nes et externes compétentes. 
La CAAMI s’est déjà attelée à la rédaction d’un manuel qui sera soumis à l’appro-bation des responsables. Ces nouvelles procédures seront appliquées à partir de l’année 2007.
/L50776  RÉGIME  DE PENSION  DE RETRAITE  ET DE SURVIE  DES 
ASSURÉS  LIBRES  
La Cour des comptes a examiné les implications des diverses dispositions de la loi du 20 juillet 2005 mettant ﬁ  n au régime de pension et de retraite des assurés libres. Ce régime de pension facultatif permettait de se constituer un capital pension moyennant le versement de cotisations. La Cour a constaté que les dispositions de cette loi avaient pour effet de supprimer le droit à l’obtention de ce capital. 
Le ministre des Pensions s’est engagé à régulariser les dossiers des personnes pensionnées avant le 1
er août 2005 qui n’avaient pas encore obtenu leur capital 
pension. Par contre, environ 1600 personnes qui n’avaient pas encore atteint l’âge de la pension à cette date ne pourront pas bénéﬁ  cier de la régularisation alors qu’elles ont cotisé au régime. 
9370-06_RH_Boek163_05.indd   504 9370-06_RH_Boek163_05.indd   504 13-10-2006   14:05:47 13-10-2006   14:05:47  163e Boek van het Rekenhof 505Sociale Zekerheid Pensioenen vrijwillig verzekerden
De HZIV wenst er de aandacht op te vestigen dat, zelfs indien er plannen zouden 
bestaan om de structuren aan te passen volgens de wensen van het Rekenhof, zij rekening moet houden met de beperkte ﬁ  nanciële middelen die trouwens in het kader 
van de tweede bestuursovereenkomst 2006-2008 éénzijdig werden verminderd door de interkabinettenwerkgroep van 15 maart 2006. De HZIV zal erover waken tege-moet te komen aan de bezorgdheden van het Rekenhof voor zover de beschikbare middelen dit mogelijk maken.
3.5 Onvoldoende gestructureerde werkzaamheden
De werkzaamheden die tot de opmaak en afsluiting van de rekeningen moeten lei-den, zijn op ongestructureerde wijze georganiseerd. De instelling beschikt niet over een draaiboek noch over procedures die een tijdige ﬁ  nanciële rapportering moeten 
waarborgen. De dienst boekhouding beschikt evenmin over een afsluitdossier waarin de eindejaarsboekingen en de wijze waarop de boekhoudkundige gegevens in de ﬁ  nanciële staten zijn verwerkt, zijn gedocumenteerd. De afsluitwerkzaamheden gebeuren fragmentarisch en veel documenten en reconciliaties worden pas opge-steld op aanvraag van de controlediensten (de bedrijfsrevisor, de Controledienst der Ziekenfondsen, het Rekenhof). Gezien deze controles a posteriori worden uitgevoerd, is de dienst Boekhouding niet altijd in staat de gevraagde informatie te verzamelen.
Het Rekenhof beveelt aan voor de jaarlijkse afsluiting van de rekeningen een proce-
dure op te stellen met deadlines en verantwoordelijkheden die een tijdige opmaak van de rekeningen kunnen garanderen. De opmaak van de ﬁ  nanciële staten moet op 
een transparante wijze worden gedocumenteerd in een afsluitdossier dat te allen tijde ter beschikking moet zijn van de bevoegde interne en externe beleids- en con-trole-instanties.
De HZIV werkt momenteel aan de redactie van een handleiding die goedgekeurd zal 
worden door de verantwoordelijken. Deze nieuwe procedures zullen vanaf het jaar 2007 worden toegepast.
/L50776  STELSEL  VAN DE RUST- EN OVERLEVINGS  PENSIOENEN  
VAN DE VRIJWILLIG  VERZEKERDEN
Het Rekenhof heeft de gevolgen onderzocht van de bepalingen uit de wet van 20 juli 2005 houdende diverse bepalingen die een einde hebben gemaakt aan het stelsel van de rust- en overlevingspensioenen van de vrijwillig verzekerden. Dit facultatieve pensioenstelsel bood de mogelijkheid een pensioenkapitaal op te bou-wen door bijdragen te storten. Het Rekenhof heeft vastgesteld dat deze bepalingen tot gevolg hebben dat het recht om dit kapitaal te verkrijgen, vervalt.
De minister van Pensioenen heeft zich ertoe verbonden de dossiers van de perso-
nen die voor 1 augustus 2005 gepensioneerd zijn en die hun kapitaal nog niet opge-nomen hadden, te regulariseren. Ongeveer 1600 personen die op die datum de pensioengerechtigde leeftijd nog niet bereikt hadden, kunnen echter de regularise-ring niet genieten, hoewel ze bijdragen in het stelsel hebben gestort. 
9370-06_RH_Boek163_05.indd   505 9370-06_RH_Boek163_05.indd   505 13-10-2006   14:05:47 13-10-2006   14:05:47 506 163e Cahier de la Cour des comptesPensions assurés libres Sécurité sociale
La loi du 20 juillet 2005 portant des dispositions diverses a mis ﬁ  n au régime de 
pension de retraite et de survie des assurés libres. En effet, l’article 9 de cette loi a abrogé, au 1
er août 2005, l’arrêté du Régent du 12 septembre 1946 qui coordonne 
les lois relatives à l’assurance en vue de la vieillesse et du décès prématuré, ainsi que la loi du 12 février 1963 relative à l’organisation d’un régime de pension de retraite et de survie au proﬁ  t des assurés libres. Le solde de l’actif, à raison de 16,5 millions d’euros, a été transféré à la Gestion globale de la sécurité sociale des travailleurs salariés. 
Pour rappel, le législateur entendait, par le biais de l’instauration d’un régime de 
pension au proﬁ  t des assurés libres, donner l’occasion à ceux qui n’étaient pas des 
assurés obligatoires de se constituer une pension, moyennant le versement de coti-sations à l’ex-Caisse générale d’épargne et de retraite (CGER). 
Au 1
er janvier 1999, les droits et obligations du régime des assurés libres ont été 
transférés de l’ex-CGER à l’Ofﬁ  ce national des pensions (ONP), qui a assuré depuis 
lors le paiement des prestations. En contrepartie, l’actif et le passif du régime ont 
été remis à l’ONP14. À cet effet, l’ex-CGER a transféré à l’ONP des titres et liquidi-
tés pour un montant de 37,5 millions d’euros. De plus, à cette occasion, un montant de 20 millions d’euros a pu être versé à la gestion globale des travailleurs salariés
15. 
Ce montant constituait l’excédent du fonds de répartition par rapport aux moyens nécessaires pour couvrir les charges futures du régime des assurés libres.
À partir de cette date et bien qu’une demande individuelle de l’afﬁ  lié soit légalement 
nécessaire pour l’obtention d’une rente dans le régime des assurés libres
16, l’ONP a 
systématiquement examiné les droits dans ce régime pour toute personne formulant 
une demande en vue de l’obtention d’une pension de retraite de travailleur salarié et/ou indépendant. En pratiquant cette polyvalence des demandes, l’ONP s’est ins-crit dans la continuité des usages de l’ex-CGER.
Toutefois, dans le cadre de ses missions de contrôle, la Cour des comptes avait 
constaté l’existence de personnes qui étaient en droit de percevoir une rente avant le 1
er janvier 1999, mais pour lesquelles la CGER n’avait pas pratiqué la polyvalence 
de leur demande. La Cour des comptes avait dès lors signalé au ministre cette dif-férence de traitement entre pensionnés
17. En réponse aux observations de la Cour, 
le ministre s’était engagé, en collaboration avec l’ONP, à ce qu’il soit mis un terme à cette situation, par la recherche et le paiement des rentes aux ayants droits concer-nés, identiﬁ  ables dans le ﬁ  chier des afﬁ  liés libres transmis par l’ex-CGER. Au cours 
de la période 2002-2005, l’ONP a pu ainsi traiter 26.254 cas.
Par une lettre du 21 juin 2006, la Cour a attiré l’attention du ministre des Pensions 
sur le fait que la loi du 20 juillet 2005 a pour effet de mettre en péril les droits de certains assurés. 
Cette loi a, en effet, pour conséquence d’interrompre le processus de régularisation 
entrepris par l’ONP vis-à-vis de 10.393 personnes qui étaient encore en droit de percevoir une rente convertie en capital. 
14 En vertu de l’arrêté royal du 12 octobre 1998 portant exécution de l’article 234 de la loi du 22 février 1998 
portant des dispositions sociales.
15 Arrêté royal du 18 juin 1999 portant affectation de l’excédent du fonds de répartition du régime des 
assurés libres.
16 Article 16, § 1, de la loi du 12 février 1963.
17 Lettre adressée au ministre des Affaires sociales et des Pensions le 16 janvier 2002.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   506 9370-06_RH_Boek163_05.indd   506 13-10-2006   14:05:47 13-10-2006   14:05:47  163e Boek van het Rekenhof 507Sociale Zekerheid Pensioenen vrijwillig verzekerden
De wet van 20 juli 2005 houdende diverse bepalingen heeft een einde gemaakt aan 
het stelsel van de rust- en overlevingspensioenen van de vrijwillig verzekerden. Arti-kel 9 van die wet heeft het besluit van de Regent van 12 september 1946 tot same-nordening van de wetten betreffende de verzekering tegen de geldelijke gevolgen van ouderdom en vroegtijdige dood, en de wet van 12 februari 1963 betreffende de inrichting van een ouderdoms- en overlevingspensioenregeling ten behoeve van de vrijwillig verzekerden immers opgeheven op 1 augustus 2005. Het saldo van de activa, 16,5 miljoen euro, werd overgedragen naar het Globaal Beheer van de sociale zekerheid der werknemers. 
Ter herinnering: de wetgever wilde door de invoering van een pensioenstelsel ten 
voordele van de vrijwillig verzekerden, aan de personen die niet verplicht verzekerd waren, de gelegenheid bieden een pensioen op te bouwen via de storting van bijdra-gen aan de gewezen Algemene Spaar- en Lijfrentekas (ASLK). 
Op 1 januari 1999 werden de rechten en verplichtingen van het stelsel van de vrijwil-
lig verzekerden overgedragen van de gewezen ASLK naar de Rijksdienst voor Pensi-oenen (RVP), die sindsdien de prestaties uitbetaalt. In ruil daarvoor werden de activa en passiva van het stelsel overgedragen aan de RVP
14. De gewezen ASLK heeft 
daartoe effecten en liquide middelen ten belope van 37,5 miljoen euro naar de RVP overgeheveld. Bij die gelegenheid kon bovendien 20 miljoen euro worden gestort aan het Globaal Beheer van de werknemers
15. Dat bedrag was het overschot van het 
repartitiefonds ten opzichte van de middelen nodig om de toekomstige lasten van het stelsel van de vrijwillig verzekerden te dekken. 
Hoewel een aangeslotene wettelijk gezien een individuele aanvraag moet doen om 
een rente in het stelsel van de vrijwillig verzekerden te verkrijgen
16, heeft de RVP 
vanaf die datum systematisch de rechten in dat stelsel onderzocht voor iedereen die 
een rustpensioen van werknemer en/of zelfstandige aanvraagt. Door die aanvragen zo polyvalent te behandelen, zet de RVP de gebruiken van de gewezen ASLK voort. 
Het Rekenhof had in het kader van zijn controleopdrachten echter vastgesteld dat er personen waren die vóór 1 januari 1999 recht hadden om een rente te ontvangen, maar wier aanvraag de ASLK niet op polyvalente wijze had behandeld. Het Reken-hof had bijgevolg dat verschil in behandeling tussen de gepensioneerden ter kennis gebracht van de minister
17. In antwoord op de opmerkingen van het Rekenhof had 
de minister zich ertoe verbonden in samenwerking met de RVP ervoor te zorgen dat aan die toestand een einde zou worden gemaakt en dat de renten van de betrokken rechthebbenden zouden worden opgespoord en betaald. Deze rechthebbenden kunnen worden geïdentiﬁ  ceerd in het bestand van de vrijwillig aangeslotenen dat de gewezen ASLK heeft overgezonden. De RVP heeft op die manier in de periode 2002-2005 26.254 gevallen kunnen behandelen. 
In een brief van 21 juni 2006 vestigt het Rekenhof de aandacht van de minister van Pensioenen erop dat de wet van 20 juli 2005 tot gevolg heeft dat de rechten van sommige verzekerden in gevaar komen. 
Deze wet heeft immers tot gevolg dat het regulariseringsproces wordt onderbroken 
dat de RVP heeft aangevat voor 10.393 personen die nog recht hadden op een in kapitaal omgezette rente. 
14 Krachtens het koninklijk besluit van 12 oktober 1998 tot uitvoering van artikel 234 van de wet van 
22 februari 1998 houdende sociale bepalingen. 
15 Koninklijk besluit van 18 juni 1999 houdende aanwending van het overschot van het omslagfonds van 
de regeling voor vrijwillig verzekerden.
16 Artikel 16, § 1, van de wet van 12 februari 1963.
17 Brief van 16 januari 2002 aan de minister van Sociale Zaken en Pensioenen.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   507 9370-06_RH_Boek163_05.indd   507 13-10-2006   14:05:47 13-10-2006   14:05:47 508 163e Cahier de la Cour des comptesINAMI dépenses Sécurité sociale
Par ailleurs, elle ne règle pas le cas des anciens cotisants n’ayant pas encore atteint 
l’âge de la pension au moment de l’abrogation du régime (environ 1.600 person-nes).
Enﬁ n, elle fait également disparaître la possibilité de demander un capital pension 
pour les personnes qui ne relèvent pas du régime des travailleurs salariés ou indé-
pendants et qui ont un droit dans le régime des assurés libres. Pour celles-ci, le paiement de la rente était, en effet, conditionné à une demande individuelle de l’af-ﬁ  lié. Sont entre autres visées les personnes relevant du secteur public (enseigne-ment, communes, …). 
La Cour a également relevé que les dispositions de la loi du 20 juillet 2005 ont été 
adoptées pour des motifs d’ordre budgétaire et en raison du caractère résiduaire du régime des assurés libres, pour lequel plus aucune afﬁ  liation n’était autorisée depuis 1976. Elle a par ailleurs souligné que lesdites dispositions remettent en ques-tion les droits acquis de certains assurés, qu’il s’agisse des anciens cas encore à régulariser et des futurs pensionnés, et portent atteinte au principe de la sécurité juridique. 
Dans sa réponse du 26 juillet 2006, le ministre des Pensions s’est engagé à régula-
riser les dossiers des personnes pensionnées avant le 1
er août 2005 qui n’avaient 
pas encore obtenu leur capital pension. Une solution est ainsi apportée, d’une part, pour les anciens dossiers de travailleurs salariés ou indépendants pour lesquels l’ex-CGER n’avait pas pratiqué la polyvalence des demandes et, d’autre part, pour les personnes ne relevant pas du régime des travailleurs salariés ou indépendants.
Toutefois, il subsiste quelque 1.600 personnes qui ne seront pensionnées qu’après le 
1
er août 2005 et qui ne pourront plus faire valoir leur droit à l’obtention d’un capital 
pension dans le cadre du régime de pension de retraite et de survie des assurés libres.
  (INAMI) : SOUS-UTILISATION  DE L’OBJECTIF  
BUDGÉTAIRE  ET EXCÉDENTS  DE LIQUIDITÉS  AUPRÈS  
DES ORGANISMES  ASSUREURS  
Pour ﬁ  nancer leurs dépenses, les organismes assureurs reçoivent des avances de l’INAMI en fonction des dépenses budgétées. L’application systématique, lors de la ﬁ  xation de l’objectif budgétaire global, de la norme de croissance maximale auto-risée de 4,5 % comporte le risque de surestimer les dépenses de soins de santé. Cette constatation semble se conﬁ  rmer par le fait que le nombre de factures impayées a tellement chuté que les excédents de liquidités des organismes assu-reurs ont dépassé, à partir du mois de novembre 2005, le plafond autorisé. 
9370-06_RH_Boek163_05.indd   508 9370-06_RH_Boek163_05.indd   508 13-10-2006   14:05:47 13-10-2006   14:05:47  163e Boek van het Rekenhof 509Sociale Zekerheid RIZIV-uitgaven
Deze wet regelt bovendien niet het geval van vroegere bijdragebetalers die nog 
niet de pensioenleeftijd hadden bereikt toen het stelsel werd opgeheven (ongeveer 1.600 personen).
Tot slot doet de wet voor de personen die niet ressorteren onder het stelsel van de 
werknemers of de zelfstandigen en die rechten hebben in het stelsel van de vrijwillig verzekerden, eveneens de mogelijkheid ophouden om een pensioenkapitaal aan te vragen. Voor deze personen was de voorwaarde voor de betaling van de rente immers dat de aangeslotene een individuele aanvraag moest indienen. Het gaat onder andere om de personen uit de overheidssector (onderwijs, gemeenten, …). 
Het Rekenhof heeft ook opgemerkt dat de bepalingen van de wet van 20 juli 2005 
werden goedgekeurd om budgettaire redenen en vanwege het residuele karakter van het stelsel van de vrijwillig verzekerden, waar sinds 1976 niet meer kon worden bij aangesloten. Het heeft bovendien onderstreept dat de bovenstaande wetsbepalin-gen de verworven rechten van bepaalde verzekerden op de helling plaatsen, zowel van de nog te regulariseren gevallen van vroeger als voor toekomstige gepensioneer-den, en dat ze de rechtszekerheid aantasten.
In zijn antwoord van 26 juli 2006 heeft de minister van Pensioenen zich ertoe ver-bonden de dossiers van personen die voor 1 augustus 2005 gepensioneerd zijn en hun pensioenkapitaal nog niet verkregen hebben, te regulariseren. Op die manier worden enerzijds de oude dossiers van werknemers of zelfstandigen waarvoor de gewezen ASLK de aanvraag niet op polyvalente manier onderzocht had, en ander-zijds die van personen die niet tot de stelsels van de werknemers of zelfstandigen behoren, opgelost.
Toch blijven er nog ongeveer 1600 personen die pas na 1 augustus 2005 gepensio-neerd zullen worden en die hun recht op een pensioenkapitaal in het stelsel van rust- en overlevingspensioenen van de vrijwillig verzekerden niet meer zullen kunnen doen gelden.
VERZEKERING  (RIZIV): ONDERSCHRIJDING  VAN 
DE BEGROTINGSDOELSTELLING  EN LIQUIDITEITS -
OVERSCHOTTEN  BIJ DE VERZEKERINGSINSTELLINGEN
Voor de ﬁ  nanciering van hun uitgaven ontvangen de verzekeringsinstellingen voor-schotten van het RIZIV in verhouding tot hun begrote uitgaven. Doordat de globale begrotingsdoelstelling echter telkens op basis van de wettelijk maximaal toegelaten groeinorm van 4,5 % wordt vastgesteld, zijn hun uitgaven in de sector genees-kundige verzorging mogelijkerwijs overschat. Dit lijkt te worden bevestigd door het feit dat het saldo onbetaalde facturen dermate is gedaald dat hun liquiditeitsover-schotten vanaf november 2005 stegen tot boven de maximaal toegelaten grens. 
9370-06_RH_Boek163_05.indd   509 9370-06_RH_Boek163_05.indd   509 13-10-2006   14:05:48 13-10-2006   14:05:48 510 163e Cahier de la Cour des comptesINAMI dépenses Sécurité sociale
En 2004, le secteur des soins de santé a présenté un déﬁ  cit important d’un montant 
de 512,83 millions d’euros. En dépit de ce déﬁ  cit considérable, qui n’a encore été 
que partiellement remboursé aux organismes assureurs (200 millions d’euros sur un montant total de 421,11 millions d’euros
18), il est constaté que les organismes assu-
reurs ont des excédents de liquidités depuis la ﬁ  n de l’année 200519.
1 Financement des organismes assureurs
Pour ﬁ  nancer leurs dépenses respectives en matière de soins de santé et d’indemni-
tés, les organismes assureurs reçoivent chaque mois un douzième de leurs dépenses 
budgétées.
À la ﬁ  n de l’exercice, l’INAMI effectue une comparaison entre les dépenses effecti-
ves de l’organisme et les dépenses à rembourser aux organismes assureurs. 
Dans le secteur des indemnités, les organismes assureurs sont intégralement rem-
boursés des allocations qu’ils ont versées. 
Dans le secteur des soins de santé, il y a lieu de tenir compte de la responsabilité 
ﬁ nancière des organismes assureurs. Si un organisme assureur a effectué davantage 
de dépenses de soins de santé que sa part dans l’objectif budgétaire global20, il doit 
supporter lui-même 25 % de ce dépassement (le mali). Le dépassement servant de 
base au calcul du mali est cependant limité à 2 %, si l’objectif budgétaire global a été 
dépassé de plus de 2 %. Inversement, un organisme assureur qui a dépensé moins que sa part dans l’objectif budgétaire global reçoit 25 % de cette sous-utilisation (le boni). 
L’INAMI est tenu de verser chaque mois le douzième budgétaire aux organismes assureurs en vertu de l’article 202 de la loi coordonnée du 14 juillet 1994 et ne peut pas prévoir les besoins de trésorerie effectifs de ces organismes. L’existence d’un écart entre les dépenses budgétées et les dépenses effectives entraîne une modiﬁ  -
cation de la situation de liquidité des organismes.
En cas de sous-utilisation de l’objectif budgétaire, les moyens de trésorerie des 
organismes assureurs augmentent. La disponibilité de moyens ﬁ  nanciers plus impor-
tants permet aux organismes de payer plus rapidement les factures reçues. Le solde des factures impayées constitue donc un instrument de mesure supplémentaire de l’évolution des dépenses. 
La relation entre la sous-utilisation de l’objectif budgétaire, le solde des factures 
impayées et les moyens disponibles est illustrée dans les graphiques 1 et 2.
18 Le déﬁ  cit de 512,83 millions d’euros ne sera pas intégralement remboursé aux organismes assureurs, 
parce qu’il faut tenir compte de leur responsabilité ﬁ  nancière (voir infra, point 1).
19 Les liquidités des organismes assureurs sont évaluées sur la base du coefﬁ  cient de liquidité. Ce dernier 
est calculé en divisant le montant moyen quotidien des disponibilités du mois par douze fois les dépen-ses ﬁ  nancières du mois. Si le coefﬁ  cient de liquidité est supérieur à 0,40 %, les disponibilités sont trop 
élevées et l’organisme assureur peut être sanctionné par l’Ofﬁ  ce de contrôle des mutualités, dans le 
cadre de l’arrêté royal du 28 août 2002 relatif à la responsabilisation des organismes assureurs sur le montant de leurs frais d’administration.
20 Cette part est déterminée conformément à l’article 196 de la loi relative à l’assurance obligatoire soins 
de santé et indemnités, coordonnée le 14 juillet 1994.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   510 9370-06_RH_Boek163_05.indd   510 13-10-2006   14:05:48 13-10-2006   14:05:48  163e Boek van het Rekenhof 511Sociale Zekerheid RIZIV-uitgaven
Inleiding
In 2004 realiseerde de sector van de geneeskundige verzorging een tekort van 
512,83 miljoen euro. Hoewel dit enorme tekort nog maar gedeeltelijk werd terugbe-
taald aan de verzekeringsinstellingen (200 miljoen euro in juli 2005 op een totaalbe-drag van 421,11 miljoen euro
18), wordt vastgesteld dat de verzekeringsinstellingen 
sinds het einde van het jaar 2005 liquiditeitsoverschotten19 hebben.
1 Financiering van de verzekeringsinstellingen
Voor de ﬁ  nanciering van hun uitgaven in de sector geneeskundige verzorging en de 
sector uitkeringen ontvangen de verzekeringsinstellingen maandelijks respectievelijk 
één twaalfde van hun begrote uitgaven.
Na aﬂ  oop van het boekjaar maakt het RIZIV een vergelijking tussen de werkelijke 
uitgaven van de verzekeringsinstellingen en de door het RIZIV terug te betalen uit-
gaven aan die verzekeringsinstellingen. 
In de sector uitkeringen ontvangen de verzekeringsinstellingen een volledige terug-
betaling van de door hen verleende uitkeringen.
In de sector geneeskundige verzorging wordt rekening gehouden met de ﬁ  nanciële 
verantwoordelijkheid van de verzekeringsinstellingen. Als een verzekeringsinstelling 
meer uitgaven voor geneeskundige verzorging heeft gehad dan haar aandeel in de globale begrotingsdoelstelling
20, moet zij 25 % van die overschrijding (het mali) zelf 
dragen. De overschrijding waarop het mali wordt berekend, wordt echter beperkt tot 2 % als de globale begrotingsdoelstelling met meer dan 2 % is overschreden. Omge-keerd verwerft een verzekeringsinstelling die minder heeft uitgegeven dan haar aan-deel in de globale begrotingsdoelstelling, 25 % van die onderschrijding (het boni).
Op basis van artikel 202 van de gecoördineerde wet van 14 juli 1994 moet het RIZIV maandelijks het begrotingstwaalfde aan de verzekeringsinstellingen betalen en kan het niet inspelen op de werkelijke thesauriebehoeften van de verzekeringsinstellin-gen. Een afwijking tussen de begrote uitgaven en de werkelijke uitgaven veroorzaakt een wijziging in de liquiditeitspositie van de verzekeringsinstellingen. 
Ingeval van een onderschrijding van de begrotingsdoelstelling verhogen de thesaurie-
middelen van de verzekeringsinstellingen. Door de beschikbaarheid van meer ﬁ  nanci-
ele middelen kunnen de verzekeringsinstellingen de ontvangen facturen sneller beta-len. Het saldo van de onbetaalde facturen vormt dus een bijkomende graadmeter voor de evolutie van de uitgaven. 
De relatie tussen de onderschrijding van de begrotingsdoelstelling, het saldo van de onbetaalde facturen en de beschikbare middelen wordt geïllustreerd in de graﬁ  eken 1 
en 2. 
18 Het tekort van 512,83 miljoen euro wordt niet volledig terugbetaald aan de verzekeringsinstellingen, 
omdat rekening moet worden gehouden met de ﬁ  nanciële verantwoordelijkheid van de verzekerings-
instellingen (zie infra, punt 1).
19 De liquiditeit van de verzekeringsinstellingen wordt beoordeeld op basis van de liquiditeitscoëfﬁ  ciënt. 
De liquiditeitscoëfﬁ  ciënt wordt berekend door de gemiddelde dagelijks beschikbare middelen van een 
maand te delen door twaalf maal de ﬁ  nanciële uitgaven van die maand. Als de liquiditeitscoëfﬁ  ciënt 
hoger ligt dan 0,40 %, is er een te hoog bedrag aan beschikbare middelen en kan de verzekeringsinstel-ling door de Controlediensten voor de Ziekenfondsen worden gesanctioneerd, in het kader van het KB van 28 augustus 2002 betreffende de responsabilisering van de verzekeringsinstellingen m.b.t. het bedrag van hun administratiekosten.
20 Dit aandeel wordt vastgesteld overeenkomstig de bepalingen van artikel 196 van de wet betreffende de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen, gecoördineerd op 14 juli 1994.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   511 9370-06_RH_Boek163_05.indd   511 13-10-2006   14:05:48 13-10-2006   14:05:48 512 163e Cahier de la Cour des comptesINAMI dépenses Sécurité sociale
Graphique 1 – Évolution des recettes et des dépenses imputées en matière de soins 
de santé et du solde des factures impayées (en euros)
Source : prévisions de trésorerie assurance maladie-invalidité
Graphique 2 – Évolution des moyens disponibles auprès 
des organismes assureurs (OA)21 (en euros)
21 Le coefﬁ  cient de liquidité concerne la moyenne pondérée du coefﬁ  cient de liquidité des cinq unions 
nationales, calculée sur la base de leur part dans les frais d’administration. Des différences importan-
tes ont été constatées entre les organismes assureurs.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   512 9370-06_RH_Boek163_05.indd   512 13-10-2006   14:05:48 13-10-2006   14:05:48  163e Boek van het Rekenhof 513Sociale Zekerheid RIZIV-uitgaven
Graﬁ ek 1 – Evolutie van de ontvangsten en geboekte uitgaven voor geneeskundige 
verzorging (GV) en van het saldo onbetaalde facturen (in euro)
Bron: Thesaurievooruitzichten Ziekte- en Invaliditeitsverzekering
Graﬁ ek 2 – Evolutie van de beschikbare middelen van 
de verzekeringsinstellingen (VI)21 (in euro)
21 De liquiditeitscoëfﬁ  ciënt betreft het gewogen gemiddelde van de liquiditeitscoëfﬁ  ciënt van de 5 lands-
bonden, berekend op basis van hun aandeel in de administratiekosten. Per verzekeringsinstelling werden  
wel belangrijke verschillen vastgesteld.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   513 9370-06_RH_Boek163_05.indd   513 13-10-2006   14:05:48 13-10-2006   14:05:48 514 163e Cahier de la Cour des comptesINAMI dépenses Sécurité sociale
Pendant l’année budgétaire 2004, les dépenses imputées ont dépassé le montant 
des recettes (dépassement de l’objectif budgétaire), entraînant la hausse du solde des factures impayées et la baisse des moyens ﬁ  nanciers disponibles. En 2005, les 
dépenses imputées ont été inférieures aux recettes, ce qui fait diminuer le solde des factures impayées. Cette tendance se conﬁ  rme également au cours des six premiers 
mois de l’année 2006. Le solde des factures impayées est passé de 1.533,07 mil-lions d’euros à la ﬁ  n 2004 à 1.089,12 millions d’euros à la ﬁ  n mars 2006 (solde le plus bas depuis septembre 2003). Étant donné que le niveau minimum de factures impayées a été atteint en mars 2006
22, les moyens disponibles des organismes assu-
reurs connaissent une augmentation. 
En avril 2006, une nouvelle hausse considérable des factures impayées a été consta-
tée, mais elle peut être imputée à la répartition normale des factures impayées sur une base annuelle
23.
2 Gestion des liquidités des organismes assureurs
Les organismes assureurs ne peuvent conserver qu’un montant minimum de liquidi-
tés. Un montant trop élevé peut être sanctionné à la suite de l’évaluation annuelle, effectuée par l’Ofﬁ  ce de contrôle des mutualités, de la manière dont les organismes 
assureurs exécutent les missions qui leur sont conﬁ  ées
24. L’évaluation des liquidités 
s’inscrit dans le cadre du critère “précision des paiements” et est examinée à la lumière de la vitesse d’exécution des paiements. À cet égard, le coefﬁ  cient de liqui-
dité
25 de chaque organisme assureur constitue un indicateur important. 
Le coefﬁ  cient de liquidité maximum a été ﬁ  xé à 0,40 %. Un coefﬁ  cient de liquidité 
inférieur va de pair avec une circulation plus rapide des moyens de paiement. Un 
coefﬁ  cient de liquidité supérieur indique une utilisation plus lente des moyens ﬁ  nan-
ciers disponibles.
22 Compte tenu de l’échéance des factures à payer et du temps nécessaire pour leur traitement, on peut 
supposer que le seuil minimum de “factures impayées” ne sera pas inférieur à 1.000 millions d’euros (= ± 1 mois encours de la dette).
23 En 2004 et 2005, des “pics” avaient également été constatés pour ce mois.
24 Voir note de bas de page 19.
25 Ce coefﬁ  cient de liquidité est corrigé en vue de l’évaluation de la vitesse d’apurement de la dette 
éventuelle de l’assurance libre et complémentaire envers l’assurance obligatoire aﬁ  n de décourager les 
organismes assureurs d’utiliser les moyens de l’assurance obligatoire au proﬁ  t de l’assurance libre.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   514 9370-06_RH_Boek163_05.indd   514 13-10-2006   14:05:48 13-10-2006   14:05:48  163e Boek van het Rekenhof 515Sociale Zekerheid RIZIV-uitgaven
Tijdens het begrotingsjaar 2004 lagen de geboekte uitgaven hoger dan de ontvangs-
ten (overschrijding van de begrotingsdoelstelling), waardoor het saldo aan onbetaalde facturen toenam en de beschikbare ﬁ  nanciële middelen afnamen. In 2005 liggen de 
geboekte uitgaven lager dan de ontvangsten, waardoor het saldo onbetaalde facturen is gedaald. Ook in de eerste maanden van 2006 is deze trend merkbaar. Het saldo onbetaalde facturen is inmiddels afgenomen van 1.533,07 miljoen euro eind 2004 tot 1.089,12 miljoen euro eind maart 2006 (laagste saldo sinds september 2003). Gezien het minimumniveau aan onbetaalde facturen in maart 2006 werd bereikt
22, stijgen de 
beschikbare middelen van de verzekeringsinstellingen. 
In april 2006 wordt opnieuw een sterke stijging van de onbetaalde facturen waarge-nomen, maar dit kan worden toegeschreven aan de normale spreiding van de onbe-taalde facturen op jaarbasis
23.
2 Liquiditeitenbeheer van de verzekeringsinstellingen
De verzekeringsinstellingen mogen slechts een minimaal bedrag aan liquide middelen 
aanhouden. Een teveel aan liquiditeiten kan worden gesanctioneerd naar aanleiding van de jaarlijkse evaluatie door de Controledienst van de Ziekenfondsen van de wijze waarop de verzekeringsinstellingen de hen toevertrouwde opdrachten uitvoeren
24. 
De evaluatie van de liquiditeiten kadert in het criterium “nauwkeurigheid van de betalingen” en wordt getoetst aan de snelheid waarmee de betalingen worden uitge-voerd. Daarbij is de liquiditeitscoëfﬁ  ciënt
25 van elke verzekeringsinstelling een belang-
rijke indicator. 
De maximale liquiditeitscoëfﬁ  ciënt werd vastgelegd op 0,40 %. Een lagere liquiditeits-
coëfﬁ  ciënt gaat gepaard met een snellere circulatie van de betalingsmiddelen. Een 
hogere liquiditeitscoëfﬁ  ciënt duidt op een tragere aanwending van de beschikbare 
ﬁ nanciële middelen.
22 Rekening houdend met de vervaldatum van de te betalen facturen en de tijd nodig voor de verwerking ervan, kan worden aangenomen dat de minimumgrens “onbetaalde facturen” niet onder 1.000 miljoen euro (= ± 1 maand uitstaande schuld) zal liggen. 
23 In 2004 en 2005 werden eveneens “pieken” genoteerd voor deze maand.
24 Zie voetnoot 19.
25 Deze liquiditeitscoëfﬁ  ciënt wordt gecorrigeerd voor de beoordeling van de snelheid waarmee de even-
tuele schuld van de vrije en aanvullende verzekering aan de verplichte verzekering wordt aangezuiverd om de verzekeringsinstellingen te ontmoedigen de geldmiddelen van de verplichte verzekering aan te wenden ten voordele van de vrije verzekering. 
9370-06_RH_Boek163_05.indd   515 9370-06_RH_Boek163_05.indd   515 13-10-2006   14:05:48 13-10-2006   14:05:48 516 163e Cahier de la Cour des comptesINAMI dépenses Sécurité sociale
Graphique 3 – Évolution du coefﬁ  cient de liquidité des organismes assureurs
Le coefﬁ  cient de liquidité augmente progressivement depuis novembre 2005. Cette 
évolution résulte de plusieurs éléments. Le coefﬁ  cient de liquidité est inﬂ  uencé posi-
tivement, d’une part, par les retards enregistrés dans la clôture déﬁ  nitive des comp-
tes et, d’autre part, par la sous-utilisation de l’objectif budgétaire en 2005. 
Aﬁ n de limiter les excédents de liquidités auprès des organismes assureurs, plusieurs 
mesures ont déjà été prises. Celles-ci s’avèrent toutefois encore insufﬁ  santes pour 
minimaliser les excédents de liquidités permanents. En 2006 également, les moyens 
ﬁ nanciers disponibles des organismes assureurs continuent à augmenter. 
2.1 Éléments inﬂ  uençant positivement le coefﬁ  cient de liquidité
Retards dans la clôture déﬁ  nitive26 des comptes 
Ces retards ont eu pour conséquence que les organismes assureurs ont pu disposer 
de davantage de liquidités. Par le passé, pour apurer ﬁ  nancièrement les comptes en 
cours, on attendait, en effet, que le comité général de gestion ait approuvé les comp-
tes des soins de santé et des allocations. Les moyens ﬁ  nanciers, générés par la surestimation des dépenses dans le secteur des indemnités pour les années 2003 et 2004 (respectivement 44,77 millions d’euros et 57,42 millions d’euros) et par la non-prise en compte de la responsabilité ﬁ  nancière
27 dans le secteur des soins de santé 
pour les années 2003, 2004 et 2005, peuvent être utilisés librement par les organis-mes assureurs jusqu’au décompte déﬁ  nitif.
26 Les comptes de l’année 2002 n’ont été clôturés qu’en octobre 2005 et il est prévu que les comptes de 
2003 seront clôturés au plus tôt en juin 2006.
27 En cas d’excédent, il s’agit de la partie à rembourser à l’INAMI et, en cas de déﬁ  cit, il s’agit de l’apport 
personnel des organismes assureurs concernés.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   516 9370-06_RH_Boek163_05.indd   516 13-10-2006   14:05:48 13-10-2006   14:05:48  163e Boek van het Rekenhof 517Sociale Zekerheid RIZIV-uitgaven
Graﬁ ek 3 – Evolutie van de liquiditeitscoëfﬁ  ciënt bij de verzekeringsinstellingen
Sinds november 2005 stijgt de liquiditeitscoëfﬁ  ciënt geleidelijk. Verschillende ele-
menten hebben daartoe geleid. De vertragingen in de deﬁ  nitieve afsluitingen van de 
rekeningen enerzijds en de onderschrijding van de begrotingsdoelstelling in 2005 anderzijds hebben een positieve invloed op de liquiditeitscoëfﬁ  ciënt. 
Om de liquiditeitsoverschotten bij de verzekeringsinstellingen te beperken, werden ondertussen al verschillende maatregelen genomen. Deze blijken echter nog onvol-doende om de aanhoudende liquiditeitsoverschotten te minimaliseren. Ook in 2006 blijven de ﬁ  nancieel beschikbare middelen van de verzekeringsinstellingen toenemen.
2.1 Elementen die de liquiditeitscoëfﬁ  ciënt positief beïnvloeden 
Vertragingen in de deﬁ  nitieve afsluitingen26 van de rekeningen
Deze vertragingen hebben ertoe geleid dat de verzekeringsinstellingen over meer 
liquiditeiten kunnen beschikken. Voor de ﬁ  nanciële aanzuivering van de lopende reke-
ningen werd in het verleden immers gewacht tot het Algemeen Beheerscomité de 
rekeningen van de geneeskundige verzorging en de uitkeringen had goedgekeurd. De ﬁ  nanciële middelen, gegenereerd door de overschatting van de uitgaven in de sector uitkeringen over de jaren 2003 en 2004 (44,77 miljoen euro, resp. 57,42 mil-joen euro) en de niet-afrekening van de ﬁ  nanciële verantwoordelijkheid
27 in de sector 
geneeskundige verzorging voor de jaren 2003, 2004 en 2005 kunnen door de verze-keringsinstellingen vrij worden aangewend tot de deﬁ  nitieve afrekening.
26 De rekeningen van 2002 werden pas in oktober 2005 afgesloten. Verwacht wordt dat de rekeningen 
van 2003 ten vroegste in juni 2006 zullen worden afgesloten.
27 Bij een overschot gaat het om het gedeelte dat aan het RIZIV moet worden teruggestort; bij een tekort 
gaat het om de eigen inbreng van de betrokken verzekeringsinstellingen.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   517 9370-06_RH_Boek163_05.indd   517 13-10-2006   14:05:49 13-10-2006   14:05:49 518 163e Cahier de la Cour des comptesINAMI dépenses Sécurité sociale
Dans le secteur des soins de santé, une procédure accélérée a, en outre, été prévue 
en cas de dépassement de l’objectif budgétaire global, en vue d’améliorer immédia-tement la situation de la trésorerie des organismes assureurs et de leur permettre de payer les factures échues. L’article 202, § 2, de la loi coordonnée du 14 juillet 1994, dispose qu’en cas de dépassement, une avance doit être versée aux organismes assureurs, et ce avant la ﬁ  n du mois qui suit l’approbation des dépenses provisoires 
par le conseil général de l’INAMI.
En application de cet article, une première avance d’un montant de 200 millions d’euros a été versée en juillet 2005 sur le décompte de 2004, une deuxième avance sera compensée en 2006 sur le décompte provisoire de 2005.
En cas de sous-utilisation, aucune procédure n’est prévue et les organismes assu-reurs peuvent en principe utiliser et gérer les excédents jusqu’à la clôture déﬁ  nitive 
Sous-utilisation de l’objectif budgétaire en 2005
En 2005, les dépenses imputées par les organismes assureurs dans le secteur des 
soins de santé ont été inférieures à l’objectif budgétaire, entraînant une sous-utilisa-tion d’un montant de 112,89 millions d’euros
28. Les organismes assureurs ont donc 
reçu en 2005, par le biais des douzièmes budgétaires, des moyens ﬁ  nanciers supé-
rieurs aux dépenses effectives.
2.2 Mesures visant à limiter les excédents de liquidités
Remboursement des avances mensuelles
Pour éviter les sanctions en raison de coefﬁ  cients de liquidité trop élevés, un certain 
nombre d’organismes assureurs se voient contraints de reverser une partie des 
avances mensuelles qu’ils reçoivent de l’INAMI pour ﬁ  nancer leurs dépenses.
Décomptes anticipés
Les comités de gestion du secteur des indemnités ont effectué un décompte anticipé 
de ce secteur pour les années 2003 et 2004. En mars 2006, un montant de 44,77 mil-lions d’euros a été remboursé pour l’année 2003 et, en avril de la même année, un montant de 57,42 millions d’euros a été reversé pour l’année 2004. 
L’INAMI a estimé qu’après ces remboursements, l’excédent de moyens disponibles 
auprès des organismes assureurs s’élèverait encore à 28 millions d’euros en avril.
28 Le résultat provisoire communiqué par l’INAMI et mentionné dans le Commentaire général du budget 
des recettes et des dépenses 2006 ajusté (p. 147) s’élève à 148,18 millions d’euros. Ce résultat tient également compte des recettes et dépenses propres de l’INAMI. Remarque : les tableaux ﬁ  gurant dans 
le Commentaire général mentionnent, sous les réalisations provisoires, les objectifs budgétaires et non les dépenses provisoires.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   518 9370-06_RH_Boek163_05.indd   518 13-10-2006   14:05:49 13-10-2006   14:05:49  163e Boek van het Rekenhof 519Sociale Zekerheid RIZIV-uitgaven
In de sector geneeskundige verzorging is bovendien een versnelde procedure voor-
zien bij een overschrijding van de globale begrotingsdoelstelling, om de thesaurietoe-stand van de verzekeringsinstellingen onmiddellijk te verbeteren en de verzekerings-instellingen in staat te stellen de vervallen facturen te betalen. Artikel 202, § 2, van de gecoördineerde wet van 14 juli 1994 bepaalt dat, ingeval van overschrijding, een voorschot aan de verzekeringsinstellingen moet worden betaald en dit voor het einde van de maand volgend op de goedkeuring door de algemene raad van het RIZIV van de voorlopige uitgaven. 
Met toepassing van dit artikel werd in juli 2005 een eerste voorschot betaald op de 
afrekening van 2004 voor een bedrag van 200 miljoen euro. Een tweede voorschot zal in 2006 worden gecompenseerd met de voorlopige afrekening van 2005.
Ingeval van onderschrijding is in geen enkele procedure bepaald en kunnen de ver-
zekeringsinstellingen de overschotten in principe aanwenden en beheren tot de deﬁ nitieve afsluiting van de rekeningen.
Onderschrijding van de begrotingsdoelstelling in 2005
In 2005 liggen de geboekte uitgaven van de verzekeringsinstellingen in de genees-
kundige sector lager dan de begrotingsdoelstelling en wordt er een onderschrijding vastgesteld van 112,89 miljoen euro
28. Dit betekent dat de verzekering instellingen 
tijdens het jaar 2005, via de begrotingstwaalfden, meer ﬁ  nanciële middelen hebben 
ontvangen dan de werkelijke uitgaven. 
2.2 Maatregelen om de liquiditeitsoverschotten te beperken
Terugstorting van de maandelijkse voorschotten
Om sancties ingevolge te hoge liquiditeitscoëfﬁ  ciënten te vermijden, zien een aantal 
verzekeringsinstellingen zich verplicht om de maandelijkse voorschotten die ze van 
het RIZIV ontvangen ter ﬁ  nanciering van hun uitgaven, gedeeltelijk terug te storten.
Vervroegde afrekeningen
De beheerscomités van de sector uitkeringen zijn overgegaan tot een vervroegde 
afrekening van de sector uitkeringen voor de jaren 2003 en 2004. In maart 2006 werd 44,77 miljoen euro terugbetaald voor het jaar 2003 en in april 57,42 miljoen euro voor het jaar 2004. 
Het RIZIV becijferde dat na deze terugbetalingen het teveel aan beschikbare middelen bij de verzekeringsinstellingen in april nog ongeveer 28 miljoen euro zou bedragen.
28 Het voorlopige resultaat meegedeeld door het RIZIV en vermeld in de Algemene Toelichting van 
de aangepaste begroting van ontvangsten en uitgaven 2006 (p. 147) bedraagt 148,18 miljoen euro. In dit resultaat wordt ook rekening gehouden met eigen ontvangsten en uitgaven van het RIZIV. Opmerking: in de tabellen van de Algemene Toelichting werden onder de voorlopige realisaties de begrotingsdoelstellingen opgenomen en niet de voorlopige uitgaven.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   519 9370-06_RH_Boek163_05.indd   519 13-10-2006   14:05:49 13-10-2006   14:05:49 520 163e Cahier de la Cour des comptesINAMI montants de rattrapage Sécurité sociale
Compensation des décomptes 2004 et 2005
Le conseil des ministres a décidé, au cours de sa réunion du 31 mars 2006, d’appli-
quer pour le secteur des soins de santé une compensation entre les exercices 2004 
(dépassement) et 2005 (sous-utilisation), sur la base d’une clôture provisoire des comptes. Concrètement, il en résulte que, compte tenu des dispositions relatives à la responsabilité ﬁ  nancière des organismes assureurs et de l’avance versée (200 mil-
lions d’euros) en juillet 2005, un montant de 136,44 millions d’euros
29 doit encore 
être versé aux organismes assureurs.
3 Évolution des dépenses du secteur des soins de santé
L’excédent budgétaire en 2005 semble indiquer que les dépenses ont été suresti-
mées en 2005.
La surcomptabilisation en 2004, qui s’explique en grande partie par l’accélération du 
processus de facturation des hôpitaux et du processus d’enregistrement des factu-res par les organismes assureurs, avait fait craindre qu’à la suite d’une baisse du rythme d’imputation, l’année 2005 connaîtrait une sous-comptabilisation, ce qui aurait, dès lors, un impact positif sur les dépenses comptabilisées en 2005.
Des données récentes montrent toutefois que la même tendance a été constatée en 2005 et que le rythme d’imputation s’est encore accéléré. C’est donc une diminu-tion effective des dépenses en 2005 qui doit être à l’origine de l’excédent budgétaire. 
Le comité de l’assurance de l’INAMI a estimé que, pour l’année 2005, les dépenses n’ont augmenté que de 2,85 %. L’objectif budgétaire global pour 2005 avait été ﬁ  xé 
en 2004 à 17.398,37 millions d’euros, soit une augmentation de 3,74 % par rapport aux dépenses effectives de 2004.
S’il est, en outre, tenu compte des constatations selon lesquelles le nombre de fac-
tures impayées poursuit sa progression à la baisse et les liquidités disponibles auprès des organismes assureurs continuent à augmenter, la question peut être posée de savoir si la ﬁ  xation de l’objectif budgétaire global en application, systématiquement, 
de la norme de croissance maximum autorisée par la loi, soit 4,5 % (à majorer de l’index prévu), ne conduit pas à une surestimation des dépenses budgétaires. Cette manière de procéder entraîne le paiement d’un excédent de liquidités aux organis-mes assureurs.
/L50776  INSTITUT  NATIONAL  D’ASSURANCE  MALADIE -INVALIDITÉ
  (INAMI) : PAIEMENT  DES MONTANTS  DE RATTRAPAGE  
POSITIFS  AUX HÔPITAUX  POUR 1997 ET 1998 
Les montants de rattrapage dus pour les années 1997-1998 ont été payés aux hôpi-taux en 2005. L’imputation de ces dépenses sur le budget des frais d’administration de l’INAMI a faussé l’image de l’évolution des dépenses totales de soins de santé, qui est mesurée sur la base de la sous-utilisation ou du dépassement de l’objectif budgétaire global. 
29 Un ﬁ  nancement supplémentaire de 141,80 millions d’euros doit être demandé à la Gestion globale des 
travailleurs salariés et un montant de 5,36 millions d’euros doit être reversé à la Gestion globale des travailleurs indépendants.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   520 9370-06_RH_Boek163_05.indd   520 13-10-2006   14:05:49 13-10-2006   14:05:49  163e Boek van het Rekenhof 521Sociale Zekerheid RIZIV-inhaalbedragen
29 Aan het Globaal Beheer van de werknemers moet een extra ﬁ  nanciering worden gevraagd van 
141,80 miljoen euro; aan het Globaal Beheer van de zelfstandigen wordt een terugstorting gerealiseerd 
van 5,36 miljoen euro.Compensatie van de afrekeningen 2004 en 2005
De Ministerraad besliste in zijn vergadering van 31 maart 2006 om voor de sector 
geneeskundige verzorging een compensatie toe te passen tussen de dienstjaren 
2004 (overschrijding) en 2005 (onderschrijding), op basis van een voorlopige af sluiting 
van de rekeningen. Concreet betekent dit dat, rekening houdend met de bepalingen betreffende de ﬁ  nanciële verantwoordelijkheid van de verzekeringsinstellingen en het 
betaalde voorschot (200 miljoen euro) in juli 2005, nog 136,44 miljoen euro
29 aan de 
verzekeringsinstellingen moet worden betaald. 
3  Evolutie van de uitgaven in de sector geneeskundige verzorging
Het begrotingsoverschot in 2005 lijkt er op te wijzen dat de uitgaven in 2005 werden 
overschat.
De overboeking in 2004, grotendeels te verklaren door een versnelling in het factu-
ratieproces van de ziekenhuizen en het boekingsproces van de facturen door de ver-zekeringsinstellingen, deed vermoeden dat het jaar 2005, door een terugval van het boekingsritme, onderboekt zou zijn en dat dit bijgevolg een positieve weerslag zou hebben op de geboekte uitgaven 2005. 
Recente gegevens tonen echter aan dat in 2005 dezelfde trend wordt vastgesteld en 
dat het boekingsritme van de verzekeringsinstellingen nog verder is toegenomen. Een effectieve daling van de uitgaven in 2005 moet dus aan de basis liggen van het begrotingsoverschot.
Het verzekeringscomité van het RIZIV berekende dat voor het jaar 2005 de uitgaven 
slechts zijn toegenomen met 2,85 %. De globale begrotingsdoelstelling voor 2005 werd in 2004 vastgelegd op 17.398,37 miljoen euro, d.i. een stijging van 3,74 % t.o.v. de werkelijke uitgaven 2004.
Rekening houdende bovendien met de vaststelling dat het aantal onbetaalde factu-
ren verder afneemt en de liquiditeiten bij de verzekeringsinstellingen toenemen, kan de vraag worden gesteld of de vaststelling van de globale begrotingsdoelstelling met toepassing van telkens de wettelijk maximaal toegelaten groeinorm van 4,5 % (te 
verhogen met de verwachte index) niet leidt tot een overschatting van de begro-
tingsuitgaven. Deze handelwijze heeft tot gevolg dat te hoge liquiditeiten aan de verzekeringsinstellingen worden uitbetaald. 
VERZEKERING  (RIZIV): BETALING  VAN DE POSITIEVE  
INHAALBEDRAGEN  AAN DE ZIEKENHUIZEN  VOOR  
DE JAREN  1997-1998
In 2005 werden de verschuldigde inhaalbedragen voor de jaren 1997-1998 betaald aan de ziekenhuizen. Door deze uitgaven aan te rekenen op de begroting van de administratiekosten van het RIZIV werd een vertekend beeld gecreëerd van de evo-lutie van de totale uitgaven voor geneeskundige verzorging, die wordt gemeten via de over- of onderschrijding van de globale begrotingsdoelstelling. 
9370-06_RH_Boek163_05.indd   521 9370-06_RH_Boek163_05.indd   521 13-10-2006   14:05:49 13-10-2006   14:05:49 522 163e Cahier de la Cour des comptesINAMI montants de rattrapage Sécurité sociale
En outre, ces dépenses ont été mises intégralement à la charge du régime des tra-
vailleurs salariés. Le régime des travailleurs indépendants a ainsi bénéﬁ  cié d’un montant d’environ 7,6 millions d’euros, car aucun moyen complémentaire n’avait été prévu par le ﬁ  nancement alternatif pour le solde de 103 millions d’euros.
Le mode de ﬁ  xation des budgets des moyens ﬁ  nanciers (BMF) a pour effet que les 
hôpitaux reçoivent trop ou trop peu de moyens ﬁ  nanciers pendant l’exercice pour 
lequel ce budget a été ﬁ  xé. Un décompte doit être établi par la suite.
La réglementation relative au ﬁ  nancement des hôpitaux en vigueur jusqu’au 30 juin 2002 
se caractérisait par l’octroi de budgets sur la base de données provisoires (lits agréés et un nombre hypothétique de journées d’hospitalisation). Au terme de l’exercice, le montant réel du BMF pouvait être déterminé et comparé avec les recettes des hôpi-taux provenant du paiement des factures par les organismes assureurs. Les montants de rattrapage ainsi calculés étaient ensuite ajoutés au BMF d’une année ultérieure ou déduits de celui-ci. En 2004, tous les montants de rattrapage depuis l’exercice 1997 devaient encore être calculés et intégrés dans les BMF
30.
Le paiement des montants de rattrapage positifs pour les années 1997-1998 est réglé 
par l’arrêté royal du 11 juillet 200531. À cet effet, un montant de 350 millions d’euros 
a été prévu et imputé au budget des frais d’administration de l’INAMI. Or, l’imputa-
tion de ces montants positifs au budget des frais d’administration de l’INAMI les exclut de l’objectif budgétaire global pour 2005 et fausse l’image de l’évolution des dépenses de l’assurance soins de santé pour l’année concernée
32.
En dépit du fait que le ﬁ  nancement des hôpitaux émarge tant au régime général qu’au régime des travailleurs indépendants, selon que l’ayant droit au rembourse-ment de frais encourus pour l’admission et le séjour dans un hôpital est salarié ou indépendant, les montants de rattrapage ont été mis intégralement à la charge du régime des travailleurs salariés
33. À titre de compensation, le ﬁ  nancement alternatif 
de l’INAMI a été majoré d’un montant unique de 247 millions d’euros pour le régime des travailleurs salariés
34. Aucun ﬁ  nancement complémentaire à la charge de l’État 
n’a été prévu pour le solde de 103 millions d’euros. En effet, la loi prévoit unique-ment un ﬁ  nancement complémentaire à la charge de l’État s’il est porté atteinte à 
l’équilibre ﬁ  nancier de l’ONSS-Gestion globale ou si les réserves sont diminuées
35.
Dans l’hypothèse où le montant de 103 millions aurait été réparti sur le régime géné-
ral et sur le régime des travailleurs indépendants en fonction de leurs dépenses 
provisoires concernant la partie variable du prix de la journée d’hospitalisation, ils auraient respectivement pris en charge 95.367.700 et 7.632.300 euros. Ce dernier montant peut, dès lors, être considéré comme un bonus pour le régime des tra-vailleurs indépendants.
30 Nouvelles règles de ﬁ  nancement des hôpitaux , Rapport de la Cour des comptes transmis à la Cham-
bre des représentants, Bruxelles, février 2006, p. 40-43. À consulter sur www.courdescomptes.be.
31 Arrêté royal du 11 juillet 2005 ﬁ  xant les modalités de paiement des montants de rattrapage positifs des 
hôpitaux, pris en exécution de l’article 85 de la loi-programme du 27 décembre 2004.
32 La Cour des comptes avait déjà souligné ce problème dans Estimation et la maîtrise des dépenses de 
soin de santé , Rapport de la Cour des comptes transmis à la Chambre des représentants, Bruxelles, 
janvier 2006, p. 43 et 58 (à consulter sur www.courescomptes.be). À cet égard, il est signalé que les montants de rattrapage négatifs, qui ont une inﬂ  uence favorable sur les dépenses en matière de soins 
de santé, continuent à faire partie du budget des moyens ﬁ  nanciers.
33 Article 4 de l’arrêté royal du 11 juillet 2005 précité.
34 Article 3, § 1er, de l’arrêté royal du 11 juillet 2005 précité.
35 Article 85 de la loi-programme du 27 décembre 2004.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   522 9370-06_RH_Boek163_05.indd   522 13-10-2006   14:05:49 13-10-2006   14:05:49  163e Boek van het Rekenhof 523Sociale Zekerheid RIZIV-inhaalbedragen
30 Nieuwe regels voor de ﬁ  nanciering van de ziekenhuizen , verslag van het Rekenhof voorgelegd aan de 
Kamer van Volksvertegenwoordigers, Brussel, februari 2006, p 39-42. Dit verslag kan worden geraad-
pleegd op www.rekenhof.be.
31 Koninklijk besluit van 11 juli 2005 tot vaststelling van de regels betreffende de betaling van de posi-
tieve inhaalbedragen in uitvoering van artikel 85 van de programmawet van 27 december 2004.
32 Het Rekenhof had hierop reeds gewezen in zijn onderzoeksverslag Begroten en beheersen van de 
uitgaven voor geneeskundige verzorging , voorgelegd aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers, 
Brussel, januari 2006, p. 40 en 55 (te raadplegen op www.rekenhof.be). Er moet worden opgemerkt dat de negatieve inhaalbedragen, die de uitgaven van de geneeskundige verzorging gunstig beïnvloe-den, deel blijven uitmaken van het BFM.
33 Artikel 4, van het koninklijk besluit van 11 juli 2005.
34 Artikel 3, § 1, van het koninklijk besluit van 11 juli 2005.
35 Artikel 85 van de programmawet van 27 december 2004.Bovendien werden deze uitgaven volledig ten laste gelegd van het stelsel van werk-nemers. Het stelsel van zelfstandigen werd hierdoor voor ongeveer 7,6 miljoen euro bevoordeeld omdat voor het saldo van 103 miljoen euro in geen extra middelen uit alternatieve ﬁ  nanciering werd voorzien. 
Door de manier waarop de budgetten van ﬁ  nanciële middelen (BFM) worden vastge-
legd, ontvangen de ziekenhuizen tijdens het dienstjaar waarvoor het BFM werd vast-
gesteld, te veel of te weinig ﬁ  nanciële middelen. Achteraf moet een afrekening wor-
den opgemaakt. 
In de regeling voor de ziekenhuisﬁ  nanciering die tot 30 juni 2002 van kracht was, 
werden budgetten toegekend op basis van voorlopige gegevens (erkende bedden en een hypothetisch aantal verblijfdagen). Na aﬂ  oop van het dienstjaar kon het werke-
lijke bedrag van het BFM worden toegekend en vergeleken met de ontvangsten van ziekenhuizen uit de door de verzekeringsinstellingen betaalde facturen. De hieruit vastgestelde inhaalbedragen werden dan toegevoegd of afgetrokken van het BFM van een later jaar. In 2004 moesten nog alle inhaalbedragen vanaf het dienstjaar 1997 worden vastgesteld en verrekend
30.
De betaling van de positieve inhaalbedragen voor de jaren 1997-1998 wordt gere-
geld bij koninklijk besluit van 11 juli 200531. Hiervoor werd in een bedrag van 350 mil-
joen euro uitgetrokken dat werd aangerekend op de begroting administratiekosten 
van het RIZIV. Door de positieve inhaalbedragen aan te rekenen op de begroting administratiekosten van het RIZIV maken ze echter geen deel uit van de globale begrotingsdoelstelling voor 2005 waardoor het beeld over de evolutie van de uitga-ven van de geneeskundige verzorging voor dat jaar wordt vertekend
32.
Ondanks het feit dat de ziekenhuisﬁ  nanciering zowel ten laste van de algemene 
regeling als de regeling der zelfstandigen valt, naargelang degene die recht heeft op 
de terugbetaling van kosten voor de ziekenhuisopname en -verblijf werknemer of zelfstandige is, werden de inhaalbedragen volledig ten laste gelegd van het stelsel der werk nemers
33. Ter compensatie werd de alternatieve ﬁ  nanciering van het RIZIV 
eenmalig verhoogd met een bedrag van 247 miljoen euro voor het stelsel der werk-nemers
34. Er was geen bijkomende ﬁ  nanciering door de Staat gepland voor het 
resterende bedrag van 103 miljoen euro. De wet voorziet immers enkel in een bijko-mende ﬁ  nanciering ten laste van de Staat voor zover het ﬁ  nancieel evenwicht van de 
RSZ-Globaal Beheer in het gedrang komt of de reserve hierdoor zou worden vermin-derd
35.
In de hypothese dat het bedrag van 103 miljoen euro over de algemene regeling en 
de regeling der zelfstandigen zou worden verdeeld, volgens hun voorlopige uitgaven 
voor het variabel gedeelte van de verpleegdagprijs, zouden ze respectievelijk 95.367.700 euro en 7.632.300 euro ten laste nemen. Dit laatste bedrag kan dan ook worden beschouwd als een bonus voor het stelsel van de zelfstandigen.
9370-06_RH_Boek163_05.indd   523 9370-06_RH_Boek163_05.indd   523 13-10-2006   14:05:49 13-10-2006   14:05:49 524 163e Cahier de la Cour des comptesAudits particuliers
Partie IV 
Audits particuliers
Cette partie comprend les audits qui ne sont pas liés directement aux comptes de 
l’année 2005 mais font partie des programmes de contrôle annuels de la Cour des comptes. Ces audits peuvent être de portée générale ou avoir trait à un service ou à un organisme public spéciﬁ  ques. Étant donné la variété des thèmes, les comptes rendus de ces analyses ont été rassemblés en trois groupes :
1. Suivi d’audits antérieurs : 
Contrôle ﬁ  scal des frais professionnels réels des travailleurs salariés – 
suivi 
Protection du consommateur et du commerce honnête – suivi
2. Audits relatifs aux ressources humaines :
Fixation de l’ancienneté pécuniaire du personnel statutaire et contractuel 
des SPF et organismes publics fédéraux 
Carrière administrative et pécuniaire du personnel du Musée royal de 
l’armée et d’histoire militaire
Service des pensions du secteur public (SdPSP) – Incidence de la 
réforme Copernic au niveau des pensions
Gestion des ressources humaines de l’Institut pour l’égalité des femmes 
et des hommes
Contrôle des pensions des membres du personnel de l’enseignement 
artistique organisé ou subventionné par la Communauté française
3. Autres audits :
Services d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion des services publics fédéraux
Régie des bâtiments – Palais de justice d’Anvers : conventions conclues 
avec le tiers-investisseur 
Contrôle des dépenses concernant les voyages de service à l’étranger, 
effectuées à la charge du budget général des dépenses de l’État
Comptes de recettes du Fonds des pensions de survie–
–
–
–
–
––
–
––
–
–
9370-06_RH_Boek163_06.indd   524 9370-06_RH_Boek163_06.indd   524 13-10-2006   14:39:44 13-10-2006   14:39:44  163e Boek van het Rekenhof 525Bijzondere onderzoeken
Deel IV 
In dit deel komen onderzoeken aan bod die niet rechtstreeks verbonden zijn aan de 
rekeningen over het jaar 2005 maar wel deel uitmaken van de jaarlijkse controle-programma’s van het Rekenhof. De onderzoeken kunnen algemeen opgevat zijn of betrekking hebben op een welbepaalde overheidsdienst of openbare instelling. Ook de onderzoeksthema’s zijn uiteenlopend. Achtereenvolgens komen drie groepen onderzoeken aan bod:
1. Opvolging van onderzoeken: 
Fiscale controle van de werkelijke beroepskosten van loontrekkenden – Opvolging
Bescherming van de consument en van de eerlijke handel – Opvolging
2. Onderzoeken op het vlak van personeelszaken:
Administratieve en geldelijke loopbaan van het personeel van het Konink-
lijk Museum van het Leger en de Krijgsgeschiedenis
Pensioendienst voor de Overheidssector (PDOS) – Gevolgen van de 
Copernicushervorming op pensioenvlak
Humanresourcesbeheer bij het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen 
en Mannen
Pensioenen van de personeelsleden van het kunstonderwijs georgani-
seerd of gesubsidieerd door de Franse Gemeenschap
3. Onderzoeken van andere aard:
Stafdiensten Budget- en Beheerscontrole van de federale overheids-diensten
Regie der Gebouwen – Gerechtsgebouw van Antwerpen : overeen-komsten met de “derde-investeerder”
Uitgaven voor buitenlandse dienstreizen die ten laste zijn van de Algemene Uitgavenbegroting van de Staat
Ontvangstenrekeningen van het Fonds voor Overlevingspensioenen–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
––
9370-06_RH_Boek163_06.indd   525 9370-06_RH_Boek163_06.indd   525 13-10-2006   14:39:44 13-10-2006   14:39:44 526 163e Cahier de la Cour des comptesContrôle ﬁ  scal des frais professionnels réels Audits particuliers
/L50776  CONTRÔLE  FISCAL  DES FRAIS  PROFESSIONNELS  RÉELS  
DES TRAVAILLEURS  SALARIÉS  – SUIVI
En février 2001, la Cour des comptes a publié un rapport d’audit portant sur le 
contrôle ﬁ  scal relatif à une catégorie particulière de contribuables : les salariés revendiquant la déduction de leur frais professionnels réels. Pour s’assurer du suivi de ses recommandations relatives aux normes de contrôle et d’organisation maté-rielle des dossiers, la Cour des comptes a examiné la manière dont les engage-ments pris alors par l’administration ont été respectés.
Ces engagements portaient sur trois points : l’élaboration d’un schéma de vériﬁ  ca-
tion des frais professionnels réels, l’organisation de formations spéciﬁ  ques aux taxa-teurs chargés du contrôle de ces dossiers particuliers et l’amélioration du travail de mise en ordre par le biais d’instructions concrètes pour la gestion documentaire des dossiers ﬁ  scaux des salariés.
Pour chacun de ces points, les administrations ﬁ  scales ont fait part de projets par-
fois ambitieux : lancement de schémas de vériﬁ  cation basés sur des analyses de risques, par groupe homogène de contribuables (y compris les salariés ayant opté pour les frais réels), programme de formation, standardisation des types de contrô-les et projet de dossier unique par contribuable.
Vu l’enjeu ﬁ  nancier limité des frais professionnels des salariés, cette problématique 
particulière s’intègre toutefois de façon non prioritaire dans l’ensemble des plans de développement de Coperﬁ  n.
Les améliorations constatées en ces domaines ne sont dès lors pas sufﬁ  samment 
avancées pour permettre à la Cour des comptes de porter un jugement global sur la manière dont l’administration contrôle les dossiers des salariés déduisant leurs frais professionnels réels.
Le contribuable qui a supporté des frais en vue d’acquérir ou de conserver des reve-
nus imposables peut les déduire à titre de dépenses professionnelles réelles, confor-mément à l’article 49 du code des impôts sur les revenus 1992 (CIR92), s’il peut justiﬁ  er leur réalité et leur montant au moyen de documents probants.
Si le contribuable n’opte pas pour la déduction des frais professionnels réels, son revenu professionnel net sera déterminé en défalquant de ses rémunérations un for-fait ﬁ xé à l’article 51 du CIR92. Ce forfait légal constitue une dérogation à la règle 
essentielle autorisant tout contribuable à établir sa base imposable par la justiﬁ  ca-
tion de dépenses réelles.
Parmi les contribuables à l’impôt des personnes physiques, les salariés et les diri-
geants d’entreprises se partagent donc en deux catégories, selon qu’ils déduisent des frais réels ou qu’ils se voient appliquer le forfait.
blissement et au recouvrement des droits acquis par l’État, la Cour des comptes a réalisé, principalement au cours de l’année 1999, un audit portant sur la vériﬁ  cation 
des déclarations de salariés “frais réels”. Ce contrôle a débouché, en février 2001, sur la publication du rapport d’audit intitulé Le contrôle ﬁ  scal des frais profession-
nels réels .
9370-06_RH_Boek163_06.indd   526 9370-06_RH_Boek163_06.indd   526 13-10-2006   14:39:44 13-10-2006   14:39:44  163e Boek van het Rekenhof 527Bijzondere onderzoeken Fiscale controle van de werkelijke beroepskosten
/L50776  FISCALE  CONTROLE  VAN DE WERKELIJKE  BEROEPS -
KOSTEN  VAN LOONTREKKENDEN  – OPVOLGING
In februari 2001 heeft het Rekenhof een onderzoeksverslag gepubliceerd over de 
ﬁ  scale controle van een speciﬁ  eke categorie belastingplichtigen: de loontrekkenden die hun werkelijke beroepskosten aftrekken. Om na te gaan of zijn aanbevelingen over de controlenormen en de materiële organisatie van de dossiers gevolgd zijn, heeft het Rekenhof onderzocht hoe de administratie haar verbintenissen van toen is nagekomen.
Die verbintenissen sloegen op drie punten: de uitwerking van een veriﬁ  catieschema 
voor beroepskosten, de organisatie van speciﬁ  eke opleidingen voor de taxatieamb-tenaren die deze bijzondere dossiers controleren en de verbetering van de inorde-stelling door concrete instructies voor het documentbeheer van de ﬁ  scale dossiers van loontrekkenden.
Voor elk van die punten heeft de ﬁ  scale administratie projecten opgesteld die soms 
erg ambitieus zijn: veriﬁ  catieschema’s op basis van risicoanalyses, volgens homogene 
groepen belastingplichtigen (waaronder de loontrekkenden die voor de werkelijke beroepskosten kiezen), een opleidingsprogramma, standaardisering van de soorten controles en het ontwerp van een “enig dossier” per belastingplichtige.
Gelet op de beperkte ﬁ  nanciële omvang van de werkelijke beroepskosten van loon-trekkenden, neemt deze bijzondere problematiek geen prioritaire plaats in in de Coperﬁ  nplanning.
De verbeteringen die op deze vlakken zijn vastgesteld, hebben nog niet voldoende 
opgeleverd opdat het Rekenhof een algemeen oordeel kan vellen over de manier waarop de administratie de dossiers van loontrekkenden die hun werkelijke beroeps-kosten aftrekken, controleert. 
De belastingplichtige die kosten heeft gemaakt om belastbare inkomsten te verwer-
ven of te behouden, kan die kosten, overeenkomstig artikel 49 van het Wetboek op de Inkomstenbelastingen 1992 (WIB92), aftrekken als werkelijke beroepskosten. Hij 
moet dan wel bewijzen dat ze echt gemaakt zijn en hij moet het bedrag ervan met 
bewijsstukken kunnen aantonen.
Als de belastingplichtige er niet voor kiest zijn werkelijke beroepskosten af te trek-
ken, zal zijn netto beroepsinkomen worden bepaald door van zijn bezoldigingen een forfaitair bedrag af te trekken dat is bepaald in artikel 51 van het WIB92. Dat wet-telijke forfait vormt een afwijking op de fundamentele regel dat elke belastingplich-tige het recht heeft om voor het vaststellen van zijn belastbare grondslag zijn werke-lijke kosten te bewijzen. 
Bij de aan de personenbelasting onderworpen belastingplichtigen worden de loon-
trekkenden en de bedrijfsleiders dus in twee categorieën opgesplitst: zij die hun werkelijke kosten aftrekken en zij die in aanmerking komen voor de toepassing van de forfaitaire aftrek. 
Overeenkomstig zijn algemene controleopdracht op de verrichtingen die samenhangen met de vestiging en de invordering van de door de Staat verworven rechten, heeft het Rekenhof een audit uitgevoerd van de veriﬁ  catie van de aangiften van loontrekkenden 
– “werkelijke kosten”. De audit liep in hoofdzaak in 1999 en heeft in februari 2001 geleid tot het onderzoeksverslag Fiscale controle van werkelijke beroepskosten .
9370-06_RH_Boek163_06.indd   527 9370-06_RH_Boek163_06.indd   527 13-10-2006   14:39:44 13-10-2006   14:39:44 528 163e Cahier de la Cour des comptesContrôle ﬁ  scal des frais professionnels réels Audits particuliers
Dans ce rapport, la Cour des comptes avait constaté une carence en matière de 
normes administratives. Bien que satisfaisant à des critères théoriques d’efﬁ  cacité, 
les normes de sélection pour une vériﬁ  cation plus approfondie des frais revendiqués 
n’étaient pas appliquées par les taxateurs, car elles étaient jugées peu adaptées et praticables. De plus, il n’existait aucune instruction précise en ce qui concerne les démarches de contrôle applicables aux dossiers “frais réels”. 
En outre, le manque d’encadrement normatif, qui n’était pas compensé par des pro-
cédures de contrôle interne spéciﬁ  ques, entraînait des déﬁ  ciences dans la gestion documentaire des dossiers ﬁ  scaux et des lacunes dans la vériﬁ  cation de ceux-ci.
Dans le souci de s’assurer du suivi des recommandations formulées dans sa publica-tion de février 2001, la Cour des comptes a examiné la situation actuelle du contrôle des frais professionnels réels des salariés, en portant plus particulièrement son attention sur les engagements pris par l’administration.
2 Engagements de l’administration
Aﬁ  n de rencontrer les suggestions énoncées au terme de l’audit, l’administration, 
représentée par le directeur général de l’Administration de la ﬁ  scalité des entrepri-
ses et des revenus (AFER) lors du débat contradictoire du 21 février 2000, avait énoncé les trois mesures principales qui seraient prises en vue de rencontrer les recommandations de la Cour des comptes. De son côté, le ministre des Finances avait souscrit aux engagements formulés ainsi par son administration :
Tout d’abord, l’administration se proposait d’élaborer un schéma de vériﬁ  ca-
tion des dossiers D (catégorie des salariés “frais réels”) ; ce schéma pratique aurait pour double objectif de guider efﬁ  cacement le travail concret du taxa-
teur et de permettre au contrôle interne d’évaluer la qualité de la vériﬁ  cation 
réellement effectuée.
À partir de l’outil de référence que constituerait le schéma, l’administration se 
proposait de dispenser, aux taxateurs chargés de la vériﬁ  cation des dossiers 
D, des formations axées tant sur la théorie relative aux frais professionnels que sur la pratique de contrôle de ces déductions.
Reconnaissant les déﬁ  ciences rencontrées dans la gestion documentaire des 
dossiers ﬁ  scaux des salariés, l’administration s’engageait aussi à améliorer le 
travail de mise en ordre en formulant des recommandations en matière notam-
ment de numérotation des pièces et de tenue du dossier permanent.
3 Réalisations
3.1 Schéma de vériﬁ  cation
L’analyse de risques développée depuis quelques années dans le cadre des réformes importantes menées par le SPF Finances vise, dans un premier temps, à identiﬁ  er 
des groupes homogènes de contribuables. Ensuite, une étude approfondie du groupe cible ainsi circonscrit permet de dégager des risques possibles de non-conformité à la loi ﬁ  scale qui méritent une investigation ciblée du taxateur. Un schéma de vériﬁ  ca-
tion peut ainsi être élaboré, qui focalisera l’attention du contrôleur sur certains points, en préconisant des modalités spéciﬁ  ques d’examen de la situation ﬁ  scale du contri-
buable.•
•
•
9370-06_RH_Boek163_06.indd   528 9370-06_RH_Boek163_06.indd   528 13-10-2006   14:39:44 13-10-2006   14:39:44  163e Boek van het Rekenhof 529Bijzondere onderzoeken Fiscale controle van de werkelijke beroepskosten
Het Rekenhof had in dat verslag een lacune vastgesteld in de administratieve nor-
men. Hoewel de selectienormen voor een grondigere veriﬁ  catie van de ingebrachte 
kosten voldeden aan theoretische criteria van doeltreffendheid, pasten de taxatie-ambtenaren ze niet toe omdat ze te weinig aangepast en te weinig praktisch bruik-baar werden geacht. Daarenboven bestonden er geen duidelijke instructies voor de controleverrichtingen die worden uitgevoerd op de dossiers werkelijke kosten. 
Bovendien werd het gebrek aan normatieve omkadering niet gecompenseerd door 
speciﬁ  eke interne controleprocedures. Dat leidde tot een gebrekkig documentbeheer 
van de ﬁ  scale dossiers en hiaten bij de veriﬁ  catie ervan. 
Om na te gaan of de aanbevelingen uit het verslag van februari 2001 werden opge-volgd, heeft het Rekenhof onderzocht hoe het momenteel staat met de controle van de werkelijke kosten van loontrekkenden. Het had daarbij meer in het bijzonder aan-dacht voor de verbintenissen die de administratie had aangegaan. 
2 Verbintenissen van de administratie
Om tegemoet te komen aan de voorstellen die na de audit waren geformuleerd, had 
de administratie, bij monde van de directeur-generaal van de Administratie voor de Ondernemings- en de Inkomensﬁ  scaliteit (AOIF) tijdens het tegensprekelijke debat 
op 21 februari 2000 de drie voornaamste maatregelen uiteengezet die zouden wor-den genomen om in te gaan op de aanbevelingen van het Rekenhof. De minister van Financiën ging van zijn kant akkoord met de verbintenissen die zijn administratie had geformuleerd: 
De administratie wilde allereerst een veriﬁ  catieschema voor de D-dossiers (categorie van loontrekkenden – “werkelijke kosten”) uitwerken. Dat prakti-
sche schema had een dubbel doel: het concrete werk van de taxatieambtenaar 
doeltreffend sturen en de interne controle toelaten de kwaliteit van de werke-lijk uitgevoerde veriﬁ  catie te evalueren. 
Met dat schema als referentie-instrument wilde de administratie aan de taxa-tieambtenaren die de D-dossiers veriﬁ  ëren, opleidingen verstrekken, zowel over de theorie van de beroepskosten als over de praktische controle van de aftrekposten.
De administratie erkende de tekortkomingen vastgesteld in het documentbe-
heer van de ﬁ  scale dossiers van de loontrekkenden en ze verbond zich er ook 
toe de inordestelling te verbeteren door aanbevelingen te formuleren voor het nummeren van de stukken en het bijhouden van het permanent dossier. 
3 Verwezenlijkingen
3.1 Veriﬁ  catieschema
De risicoanalyse die sinds enkele jaren wordt ontwikkeld in het kader van de belang-rijke hervormingen bij de FOD Financiën wil in een eerste fase homogene groepen van belastingplichtigen afbakenen. Vervolgens wordt van de aldus afgelijnde doel-groep een grondige studie gemaakt. Daarmee kunnen de potentiële risico’s van niet-overeenstemming met de ﬁ  scale wet worden bepaald die een gericht onderzoek door 
een taxatieambtenaar verdienen. Zo kan een veriﬁ  catieschema worden uitgewerkt dat de aandacht van de controleur op bepaalde punten toespitst en waarbij speci-ﬁ  eke onderzoeksmodaliteiten worden aangegeven voor de ﬁ  scale toestand van de belastingplichtige.•
•
•
9370-06_RH_Boek163_06.indd   529 9370-06_RH_Boek163_06.indd   529 13-10-2006   14:39:44 13-10-2006   14:39:44 530 163e Cahier de la Cour des comptesContrôle ﬁ  scal des frais professionnels réels Audits particuliers
Le projet relatif aux salariés “frais réels” a été lancé en décembre 2004, en même 
temps que six autres groupes1. Au cours de l’analyse préparatoire, 500 dossiers 
pilotes ont été contrôlés, et ont permis la déﬁ  nition de 48 indicateurs de risques et 
de quatre proﬁ  ls d’analyse (en fonction des données sur lesquelles porte le contrôle, 
depuis le seul code 258 de la déclaration jusqu’à la ventilation détaillée des frais professionnels).
Ensuite, 1.500 dossiers “frais réels” sont vériﬁ  és sur deux exercices successifs, soit 
3.000 supports de données. Ces dossiers sont contrôlés par les services chargés 
habituellement de la vériﬁ  cation de ce type de dossiers. Chaque service doit traiter 
cinq dossiers à partir d’une liste d’une vingtaine de dossiers choisis de manière aléa-toire. Le feedback  détaillé des constatations de contrôle est centralisé jusqu’au 
30 septembre 2006.
À l’aide d’un logiciel, l’analyse des données recueillies permettra d’identiﬁ  er les indi-
cateurs de risques les plus pertinents et les plus productifs. Aﬁ  n d’optimaliser le 
choix ﬁ  nal de la méthode adoptée, ce même logiciel évaluera également le rapport 
coûts/bénéﬁ  ces de chacun des quatre proﬁ  ls d’analyse. Les investigations rentables 
mais fort coûteuses en termes de temps de travail doivent en effet céder la place à un examen un peu plus superﬁ  ciel, sans doute moins rentable, mais beaucoup plus 
économe et permettant d’allouer plus efﬁ  cacement les ressources globales consa-crées à la taxation.
Au terme de l’analyse, l’élaboration d’un manuel de vériﬁ  cation pourra être ﬁ  nalisée, 
sans doute dans le courant de l’année 2007. Ultérieurement, la sélection des dos-
siers à contrôler se fera à partir du nouveau modèle de vériﬁ  cation.
3.2 Formation au contrôle des frais réels
Il faut distinguer deux types de formations selon qu’elles sont destinées aux fonc-tionnaires stagiaires ou aux autres agents, statutaires ou contractuels, dans le cadre de la formation permanente.
Pour les stagiaires, au cours de la période 2000-2005, une moyenne annuelle de 
110 stagiaires ont suivi les cinq demi-jours de formation qui concernent à la fois les salariés et les indépendants au niveau des frais professionnels. Au début de l’an-née 2006, une réforme des stages a été instaurée, qui a prévu de consacrer une journée aux frais professionnels réels des salariés dans le cycle de formation IPP (impôt des personnes physiques). Le démarrage de ce nouveau module est prévu pour le dernier trimestre 2006.
En ce qui concerne la formation permanente, deux types de modules (en fonction du 
grade du taxateur) se déroulent en une journée et portent sur les frais réels des salariés. Au cours de la période 2000-2005, une moyenne annuelle de 34 agents vériﬁ ant les dossiers concernés ont participé à ces modules. Il s’agit essentiellement 
d’assistants administratifs et d’assistants des ﬁ  nances (pour le module destiné aux 
niveaux C & D), et d’inspecteurs et de vériﬁ  cateurs (pour le module destiné aux niveaux A & B).
1 La déﬁ  nition et l’analyse de tous les proﬁ  ls de risques doit s’étaler sur plusieurs années. Ainsi, début 
2006, l’examen de dix nouveaux groupes cibles a débuté. Le SPF Finances a d’ores et déjà inventorié les proﬁ  ls à décrire jusqu’en 2010.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   530 9370-06_RH_Boek163_06.indd   530 13-10-2006   14:39:44 13-10-2006   14:39:44  163e Boek van het Rekenhof 531Bijzondere onderzoeken Fiscale controle van de werkelijke beroepskosten
Het project over de loontrekkenden “werkelijke kosten” werd in december 2004 
opgestart, samen met zes andere groepen1. Tijdens de voorbereidende analyse wer-
den 500 proefdossiers gecontroleerd. Aan de hand daarvan konden 48 risico-indica-toren en 4 analyseproﬁ  elen worden gedeﬁ  nieerd (op grond van de gegevens waarop 
de controle betrekking heeft, van code 258 van de aangifte alleen tot de gedetail-leerde uitsplitsing van de beroepskosten). 
Vervolgens worden 1.500 dossiers “werkelijke kosten” over twee opeenvolgende 
dienstjaren geveriﬁ  eerd, in totaal dus 3.000 gegevensdragers. Deze dossiers worden 
gecontroleerd door de diensten die gewoonlijk dergelijke dossiers veriﬁ  ëren. Elke dienst moet vijf dossiers behandelen uit een lijst van een twintigtal aselect gekozen dossiers. De gedetailleerde feedback van de controlebevindingen wordt tot 30 sep-tember 2006 gecentraliseerd. 
Met behulp van een computerprogramma zal de analyse van de verzamelde gege-
vens het mogelijk maken de meest relevante en meest productieve risico-indicatoren te identiﬁ  ceren. Om de eindkeuze van de gekozen methode te optimaliseren, zal datzelfde programma ook de kosten/batenverhouding van elk van de vier analyse-proﬁ elen evalueren. Onderzoeken die rendabel zijn maar veel werktijd kosten moeten 
namelijk plaats ruimen voor een iets oppervlakkiger onderzoek, dat allicht minder lonend maar veel zuiniger is en waarmee de totale middelen voor taxatie doeltref-fender kunnen worden ingezet. 
Na aﬂ  oop van de analyse kan, waarschijnlijk in de loop van 2007, een veriﬁ  catiehand-
leiding worden geﬁ  naliseerd. Later zullen de te controleren dossiers worden geselec-
teerd op basis van het nieuwe veriﬁ  catiemodel. 
3.2 Opleiding voor de controle van de werkelijke kosten
Er bestaan twee soorten opleidingen: de opleidingen voor de stagedoende ambtena-
ren en die voor de andere statutaire of contractuele personeelsleden in het kader van de permanente vorming. 
In de periode 2000-2005 hebben jaarlijks gemiddeld 110 stagiairs de vijf halve dagen 
opleiding over de beroepskosten gevolgd. De opleiding combineert loontrekkenden en zelfstandigen. Begin 2006 werden de stages hervormd: voortaan wordt binnen de opleidingscyclus PB (Personenbelasting) een hele dag gewijd aan de werkelijke kos-ten bij loontrekkenden. Deze nieuwe module moet in het laatste trimester van 2006 van start gaan. 
Wat de permanente vorming betreft, zijn er twee modules (afhankelijk van de graad van de taxatieambtenaar) van één dag over de werkelijke kosten van loon-trekkenden. In de periode 2000-2005 hebben jaarlijks gemiddeld 34 personeelsle-den die deze dossiers veriﬁ  ëren, aan die modules deelgenomen. Het gaat in hoofd-zaak om administratieve assistenten en assistenten van ﬁ  nanciën (module voor de 
niveaus C & D) en om inspecteurs en veriﬁ  cateurs (module voor de niveaus A & B). 
1 De deﬁ  nitie en de analyse van alle risicoproﬁ  elen moet over verschillende jaren worden gespreid. Zo 
is begin 2006 het onderzoek van tien nieuwe doelgroepen aangevat. De FOD Financiën heeft al een inventaris gemaakt van de te beschrijven proﬁ  elen tot 2010. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   531 9370-06_RH_Boek163_06.indd   531 13-10-2006   14:39:45 13-10-2006   14:39:45 532 163e Cahier de la Cour des comptesContrôle ﬁ  scal des frais professionnels réels Audits particuliers
Un important manuel sur les frais professionnels des contribuables à l’IPP, fort 
détaillé – avec exemples et jurisprudence en abondance – sert de support didactique à ces formations. Puisqu’il vient en appui d’un exposé théorique, il ne contient cepen-dant pas, sinon marginalement, des indications concrètes pour la vériﬁ  cation. Un tel 
type de manuel, essentiel pour une compréhension en profondeur de la matière, devrait être disponible en permanence sur l’Intranet du SPF et actualisé régulière-ment en fonction des évolutions législatives et des nouvelles décisions judiciaires.
Hormis l’introduction récente d’un jour de formation spéciﬁ  que pour les stagiaires, 
les différents modules n’ont pas été modiﬁ  és depuis la publication de l’audit de la 
Cour des comptes. En outre, aucune information particulière n’a été fournie pour 
promouvoir ces modules auprès des agents chargés de la vériﬁ  cation des dossiers 
« D » suite aux lacunes constatées dans le rapport de 2001.
3.3 Gestion documentaire des dossiers
À la ﬁ  n de l’année 1998, le SPF Finances avait lancé le projet Management de la 
performance . Ainsi, en déﬁ  nissant clairement ses missions et en évaluant les résul-
tats obtenus sur les différents objectifs de gestion via des tableaux de bord, l’admi-nistration pourra à terme mettre en place un dispositif étendu de contrôle interne, pour améliorer la qualité de ses prestations, ajuster ses pratiques, et rendre compte plus précisément et plus rapidement de ses activités.
Au cours de la mise en production de l’application TBT (tableaux de bord), un man-
que d’uniformité est apparu dans l’interprétation des trois catégories principales de contrôle (mise en ordre, contrôle de gestion et vériﬁ  cation approfondie). Dès lors, 
pour standardiser la manière dont les fonctionnaires traitent les dossiers et l’inscri-vent ensuite dans l’état statistique de TBT, une instruction datant du 19 juillet 2004 a déﬁ  ni les travaux de taxation tant en impôt des personnes physiques qu’en impôt 
Ainsi la mise en ordre – degré minimal de traitement que l’administration s’était 
engagée à améliorer – a été déﬁ  nie comme « l’ensemble des opérations qu’une décla-
ration doit nécessairement subir pour parvenir à l’établissement correct de l’impôt ». Un certain nombre d’opérations matérielles sont décrites : neuf étapes – facultatives pour certaines, en fonction de la nature du dossier – sont ainsi énumérées et briève-ment détaillées.
Parallèlement, aﬁ  n d’améliorer sensiblement la gestion des services, un projet de 
“dossier unique” vise à rassembler toutes les informations utiles concernant un contribuable à partir d’un identiﬁ  ant unique, le numéro national, alors qu’auparavant 
les données utiles étaient disséminées selon les différents types d’impôt. À terme, tous les systèmes d’informations des Finances pourront communiquer entre eux.
Dans ce cadre, le projet Dominique  a pour objectif spéciﬁ  que l’introduction, dans le 
futur “dossier unique”, de toute information ﬁ  scalement pertinente, absente des 
bases de données du SPF Finances, par le scannage des documents entrants (tels que ceux envoyés par le contribuable) ou produits au sein des services (notamment les rapports de vériﬁ  cation). De plus, les documents imprimés de façon centralisée 
(tels les avertissements-extraits de rôle) seront classés automatiquement dans cette application informatique et pourront y être consultés.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   532 9370-06_RH_Boek163_06.indd   532 13-10-2006   14:39:45 13-10-2006   14:39:45  163e Boek van het Rekenhof 533Bijzondere onderzoeken Fiscale controle van de werkelijke beroepskosten
Deze opleidingen worden didactisch ondersteund door een goed gestoffeerde hand-
leiding over de beroepskosten van de belastingplichtigen PB. Deze handleiding is heel gedetailleerd en ze is geïllustreerd met veel voorbeelden en rechtspraak. Aan-gezien ze echter een theoretische uiteenzetting ondersteunt, bevat ze geen concrete aanwijzingen voor de veriﬁ  catie, tenzij heel marginaal. Een dergelijke handleiding, van essentieel belang om de materie tot in de ﬁ  nesses te kunnen begrijpen, zou per-
manent op het intranet van de FOD beschikbaar moeten zijn en zou regelmatig moe-ten worden bijgewerkt op basis van de evolutie van de wetgeving en van de recente vonnissen die de rechtbanken uitspreken. 
Buiten de recente invoering van een speciﬁ  eke opleidingsdag voor stagiairs (die tot 
dusver nog geen effect heeft gehad), werden de verschillende modules niet gewijzigd 
sinds de publicatie van de audit van het Rekenhof. Bovendien werd geen speciﬁ  eke 
informatie verstrekt om naar aanleiding van de leemten die in het verslag van 2001 
werden vastgesteld, die modules te promoten bij de personeelsleden die belast zijn 
met de veriﬁ  catie van D-dossiers. 
3.3 Documentenbeheer van de dossiers
Eind 1998 heeft de FOD Financiën het project Performance management  opgestart. 
Door haar opdrachten duidelijk te deﬁ  niëren en door de resultaten die voor de ver-
schillende beheersdoelstellingen behaald zijn, via boordtabellen te evalueren, kan de administratie op termijn een verruimd internecontrolesysteem opzetten om haar prestaties te verbeteren, haar praktijken aan te passen en nauwkeuriger en sneller rekenschap af te leggen over haar activiteiten. 
Toen de toepassing TBT (boordtabellen) in gebruik werd genomen, bleek dat de drie 
voornaamste categorieën van controles (inordestelling, beheerscontrole en grondige veriﬁ  catie) niet overal op dezelfde manier worden geïnterpreteerd. Om de manier waarop de ambtenaren de dossiers verwerken en ze vervolgens inschrijven in de statistische staat van TBT, te standaardiseren, heeft een onderrichting van 19 juli 2004 de taxatiewerkzaamheden gedeﬁ  nieerd, zowel voor de personenbelasting als voor de 
vennootschapsbelasting. 
Zo werd de inordestelling – de minimale graad van behandeling die de administratie 
wil verbeteren – gedeﬁ  nieerd als “het geheel van de onontbeerlijke handelingen die 
een aangifte moet ondergaan om te kunnen uitmonden in een correct gevestigde belasting”. Een aantal materiële verrichtingen wordt beschreven: zo worden negen etappes – waarvan sommige facultatief, afhankelijk van de aard van het dossier –opgesomd en wat meer in detail uitgewerkt. 
Om het beheer van de diensten aanzienlijk te verbeteren, wil een project “enig dos-
sier” parallel daarmee alle nuttige informatie over een belastingplichtige verzamelen op basis van één identiﬁ  catie-element, het rijksregisternummer, terwijl de nuttige gegevens vroeger over verschillende administraties versnipperd waren volgens de verschillende soorten belasting. Op termijn zullen alle informatiesystemen van Finan-ciën onderling kunnen communiceren. 
Het project Dominique  heeft in dat kader speciﬁ  ek tot doel in het toekomstig “enig 
dossier” alle ﬁ  scaal relevante informatie op te nemen die niet voorkomt in de gege-
vensbanken van de FOD Financiën. Daartoe zouden binnenkomende documenten 
(bv. toegezonden door de belastingplichtige) of documenten die binnen de diensten worden opgesteld (m.n. de veriﬁ  catieverslagen) worden gescand. De gecentraliseerd 
afgedrukte documenten (bv. aanslagbiljetten) zullen bovendien automatisch worden opgeslagen in de informaticatoepassing Dominique  en zullen hier kunnen worden 
geraadpleegd. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   533 9370-06_RH_Boek163_06.indd   533 13-10-2006   14:39:45 13-10-2006   14:39:45 534 163e Cahier de la Cour des comptesContrôle ﬁ  scal des frais professionnels réels Audits particuliers
L’application Dominique  a été développée essentiellement au cours de l’année 2005, 
et sa mise en production a débuté le 3 avril 2006 pour se terminer le 30 septem-
bre 2006, dans deux directions pilotes – Charleroi et Gand –  au sein desquelles 
500 utilisateurs ont été désignés pour évaluer le système mis en place. Si l’applica-tion remplit les conditions requises, la phase d’extension devrait débuter en jan-vier 2007 et s’étendre à tout le pays ﬁ  n 2007.
Ce projet est destiné à améliorer à la fois la maîtrise et la sécurité de l’information, et l’efﬁ  cience globale du travail des fonctionnaires, par les différents avantages qu’il 
doit apporter : réduction de la circulation du papier, accélération des échanges, diffu-sion appropriée des documents, recherche aisée d’information, contrôle de l’accès aux données, conservation plus sûre (copies de sauvegarde), classement facile, cohérent et homogène pour tout le pays,…
Le système Dominique  va nécessairement modiﬁ  er le travail des taxateurs, notam-
ment en ce qui concerne le classement de documents dans le dossier du contribua-
ble, et donc la partie strictement documentaire du travail de mise en ordre. À terme, l’opérationnalisation du dossier unique exigera vraisemblablement une redéﬁ  nition de 
certains travaux de taxation dans leur aspect matériel (par exemple, pour la tenue d’un dossier permanent).
La Cour des comptes estime que la concrétisation des projets ambitieux et promet-
teurs élaborés au sein des administrations ﬁ  scales devrait améliorer la qualité et la 
rapidité de gestion des contrôles ﬁ  scaux, et le contrôle interne qui les gouverne.
Cependant, depuis la publication, début 2001, du rapport d’audit sur le contrôle ﬁ  scal 
des salariés revendiquant la déduction de leurs frais professionnels réels, l’opération-nalisation encore très incomplète des recommandations de la Cour n’offre pas la pos-sibilité de tester à l’heure actuelle les progrès réalisés en cette matière spéciﬁ  que.
Considérant la place non primordiale qu’occupe cette catégorie de contribuables parmi toutes les personnes physiques et morales à contrôler ﬁ  scalement, et l’enjeu 
ﬁ nancier limité des frais professionnels des salariés, il est compréhensible que cette 
problématique particulière s’intègre de façon non prioritaire dans l’ensemble des plans de développement de Coperﬁ  n.
Néanmoins, la Cour des comptes estime que l’administration a tardé à remplir ses trois engagements particuliers, indépendamment des réformes générales mises en chantier. À cet égard, il serait peut-être opportun d’envisager la mise en place, au sein du SPF Finances, d’une structure souple mais permanente qui pourrait assurer l’implémentation des recommandations énoncées par la Cour dans ses rapports d’audit en matière ﬁ  scale et relayer l’information dans les deux sens, facilitant aussi 
de la sorte les audits de suivi.
Dans un cadre plus large que la problématique des salariés revendiquant la déduc-
tion de leurs frais professionnels réels, la Cour des comptes veillera à évaluer les différents projets évoqués dans cet article, lorsque leur exploitation concrète sera sufﬁ samment avancée.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   534 9370-06_RH_Boek163_06.indd   534 13-10-2006   14:39:45 13-10-2006   14:39:45  163e Boek van het Rekenhof 535Bijzondere onderzoeken Fiscale controle van de werkelijke beroepskosten
De toepassing Dominique  werd hoofdzakelijk in de loop van 2005 ontwikkeld. Ze 
werd in productie genomen van 3 april 2006 tot 30 september 2006 in twee proefdi-
recties (Charleroi en Gent), waarbinnen 500 gebruikers werden aangewezen om het ingevoerde systeem te evalueren. Als de toepassing voldoet aan de vereiste voor-waarden, zou de uitbreiding in januari 2007 van start gaan en zou ze eind 2007 in heel het land moeten worden gebruikt. 
Dat project is bedoeld om zowel de beheersing en de veiligheid van de informatie als 
de globale efﬁ  ciëntie van het werk van de ambtenaren te verbeteren. Daartoe moet 
het verschillende voordelen bieden: vermindering van het papier in omloop, snellere gegevensuitwisseling, aangepaste verspreiding van de documenten, gemakkelijk opzoeken van informatie, controle van de toegang tot de gegevens, veiligere opslag (veiligheidskopieën), gemakkelijk, coherent en homogeen klassement voor heel het land, enz. 
Het systeem Dominique  gaat noodgedwongen het werk van de taxatieambtenaren 
wijzigen, met name wat het klasseren van documenten in het dossier van de belas-
tingplichtige en dus het strikt documentgebonden gedeelte van de inordestelling betreft. Op termijn zal het operationeel worden van het enig dossier waarschijnlijk vereisen dat het materiële aspect van sommige taxatiewerkzaamheden worden geherdeﬁ  nieerd (bijvoorbeeld voor het bijhouden van een permanent dossier). 
Het Rekenhof is van oordeel dat de concrete uitvoering van de ambitieuze en veel-
belovende projecten binnen de ﬁ  scale besturen de kwaliteit en de snelheid van het 
beheer van de ﬁ  scale controles zou moeten verbeteren. Daarnaast zouden ze ook de 
interne controle moeten verbeteren. 
Toch kan, sinds de publicatie begin 2001 van het onderzoeksverslag over de ﬁ  scale 
controle van de loontrekkenden die hun werkelijke beroepskosten aftrekken, met de 
nog heel onvolledige operationele uitvoering van de aanbevelingen van het Rekenhof momenteel niet worden nagegaan welke vooruitgang in deze speciﬁ  eke materie is geboekt. 
Gelet op de niet-prioritaire plaats die deze categorie belastingplichtigen binnen alle 
ﬁ scaal te controleren natuurlijke personen en rechtspersonen inneemt en gelet op de 
beperkte ﬁ  nanciële omvang van de beroepskosten van de loontrekkenden, is het begrijpelijk dat deze bijzondere problematiek geen prioriteit heeft in de globale Coperﬁ  nplanning.
Het Rekenhof is niettemin van oordeel dat de administratie geen vaart heeft gezet achter het nakomen van de drie grote verbintenissen die ze was aangegaan, buiten de op stapel staande algemene hervormingen. Het zou in dat opzicht misschien opportuun zijn binnen de FOD Financiën te overwegen een soepele maar perma-nente structuur in te voeren om erop toe te zien dat de aanbevelingen die het Reken-hof in zijn onderzoeksverslagen over ﬁ  scale materies formuleert, worden geïmple-menteerd. Op die manier zou de informatie in de twee richtingen kunnen worden doorgespeeld, zodat ook de opvolgingsaudits vlotter verlopen. 
In een ruimer kader dan de problematiek van de loontrekkenden die hun werkelijke 
beroepskosten aftrekken, zal het Rekenhof de verschillende projecten die in dit arti-kel aan bod kwamen, evalueren als ze al voldoende lang operationeel zijn. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   535 9370-06_RH_Boek163_06.indd   535 13-10-2006   14:39:45 13-10-2006   14:39:45 536 163e Cahier de la Cour des comptesProtection du consommateur et du commerce honnête Audits particuliers
/L50776  PROTECTION  DU CONSOMMATEUR  ET DU COMMERCE  
HONNÊTE  – SUIVI
En 2001, la Cour des comptes a réalisé un audit de l’Inspection économique, 
devenue depuis la direction générale Contrôle et Médiation (DGCM). Près de quatre ans après la publication du rapport d’audit, le suivi effectué par la Cour des comptes révèle une évolution globalement positive. L’autonomie de la DGCM a augmenté, une méthodologie de sélection des enquêtes générales a été mise en œuvre lors de la planiﬁ  cation 2006 et l’encadrement des enquêtes générales a été amélioré. Néanmoins, il n’existe pas encore d’analyse de risques assurant la couverture du champ de contrôle. La procédure de sélection des enquêtes géné-rales ainsi que les outils nécessaires à celle-ci doivent encore être améliorés. Enﬁ  n, il convient de compléter les procédures de contrôle interne et d’assurer une meilleure indépendance de l’audit interne. 
1.1 Audit initial et évolution du contexte
En décembre 2002, la Cour des comptes a publié un rapport d’audit portant sur la mission principale de l’Inspection économique, à savoir le contrôle de l’application des réglementations qui régissent la vie économique en vue de protéger le consom-mateur et d’assurer le respect du commerce honnête
2. 
Les résultats de l’audit, réalisé de mars 2001 à avril 2002, s’articulaient autour de 
trois axes :
l’organisation des contrôles ;
l’efﬁ cacité des contrôles ;
la maîtrise de la gestion.
Sur chacun de ces aspects, la Cour des comptes a formulé des recommandations. 
En réponse, le ministre de l’Économie a annoncé une série de mesures pour les concrétiser.
L’Inspection économique, qui était une direction générale du ministère des Affaires 
économiques, est devenue entre-temps la direction générale Contrôle et Médiation 
(DGCM) du SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie, avec des missions 
élargies en matière de médiation.
Comme l’Inspection économique, la DGCM peut agir à la suite de plaintes ou entre-prendre des enquêtes générales visant à contrôler le respect d’une ou plusieurs 
réglementations dans un ou plusieurs secteurs économiques. Dans le cadre de ses contrôles, elle peut adresser un avertissement préalable ou rédiger un pro justitia en cas de carence persistante, qui peut déboucher sur des poursuites par le parquet. Dans certaines matières, elle peut également proposer une transaction administrative. •
•
•
2 L’Inspection économique. La protection du consommateur et du commerce honnête , Rapport de la 
Cour des comptes transmis à la Chambre des représentants, Bruxelles, décembre 2002. À consulter 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   536 9370-06_RH_Boek163_06.indd   536 13-10-2006   14:39:45 13-10-2006   14:39:45  163e Boek van het Rekenhof 537Bijzondere onderzoeken Bescherming consument en eerlijke handel
/L50776  BESCHERMING  VAN DE CONSUMENT  EN 
VAN DE EERLIJKE  HANDEL  – OPVOLGING
In 2001 voerde het Rekenhof een audit uit van de Economische Inspectie, het hui-
dige directoraat-generaal Controle en Bemiddeling (DGCB). Bijna vier jaar na de publicatie van het deﬁ  nitieve onderzoeksverslag, toont een opvolgingsaudit aan dat het dossier over het algemeen gunstig geëvolueerd is. Het DGCB beschikt over meer autonomie, de thema’s voor algemene onderzoeken werden in de planning 2006 geselecteerd op methodologische basis en de onderzoeken zelf werden beter omkaderd. Er is echter nog steeds geen risicoanalyse die het hele controleveld afdekt. De procedure voor de selectie van thema’s voor algemene onderzoeken moet nog worden verbeterd evenals de daartoe in te zetten middelen. Tenslotte dienen det internecontroleprocedures te worden vervolledigd en moet de interne audit over meer onafhankelijkheid beschikken.
1.1 Initiële audit en evolutie van het onderzoeksveld
Het Rekenhof heeft in december 2002 een onderzoeksverslag gepubliceerd over de 
belangrijkste opdracht van de Economische Inspectie, met name de controle van de toepassing van de reglementering die het economisch leven regelt. Aldus beschermt de Economische Inspectie de consument en zorgt ze ervoor dat op een eerlijke manier handel gedreven wordt
2. 
De audit, uitgevoerd in de periode maart 2001 – april 2002, was opgebouwd rond 
drie krachtlijnen:
de organisatie van de controles;
de doeltreffendheid van de controles;
het management.
Over elk van deze aspecten heeft het Rekenhof aanbevelingen geformuleerd. In ant-
woord daarop kondigde de minister van Economie een reeks maatregelen aan om deze aanbevelingen tegemoet te komen. 
De Economische Inspectie, destijds een directoraat-generaal van het ministerie van 
Economische Zaken, is inmiddels het directoraat-generaal Controle en Bemiddeling 
(DGCB) geworden, dat behoort tot de FOD Economie, KMO, Middenstand en Ener-
gie. Dit directoraat-generaal beschikt voor de uitoefening van zijn bemiddelende opdracht over ruimere bevoegdheden. 
Zoals de Economische Inspectie in het verleden kan het DGCB optreden na een 
klacht of kan het algemene onderzoeken uitvoeren aangaande de naleving van de diverse regelgeving in één of meer economische sectoren. In het kader van zijn con-troles kan het directoraat-generaal voorafgaande waarschuwingen formuleren of een document pro justitia  opstellen indien een mistoestand blijft voortbestaan Op grond 
van dit laatste kan het parket de vervolging instellen. In bepaalde materies kan het DGCB een administratieve transactie voorstellen. •
•
•
2 Het Bestuur Economische inspectie. Bescherming van de consument en de eerlijke handel.  Verslag 
van het Rekenhof voorgelegd aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers. Brussel, december 2002. 
Te raadplegen op de website van het Rekenhof (www.rekenhof.be).
9370-06_RH_Boek163_06.indd   537 9370-06_RH_Boek163_06.indd   537 13-10-2006   14:39:45 13-10-2006   14:39:45 538 163e Cahier de la Cour des comptesProtection du consommateur et du commerce honnête Audits particuliers
1.2 Portée de l’audit de suivi
En matière de gestion, les recommandations formulées lors de l’audit initial ont été 
complètement mises en œuvre. Depuis l’audit initial, la réforme Copernic a en effet imposé la rédaction d’un plan de management comportant un ensemble d’objectifs stratégiques et opérationnels accompagnés d’une série de projets ou d’actions à entreprendre. Le plan de management du directeur général de la DGCM comprend un tableau de bord incluant des indicateurs de réalisation. 
L’audit de suivi a dès lors porté essentiellement sur l’organisation et l’efﬁ  cacité des 
contrôles. Quatre points ont été examinés :
l’autonomie et la sélection des enquêtes générales ;
la préparation et l’organisation des enquêtes générales ;
la maîtrise des activités de contrôle de la DGCM ;
l’exploitation des résultats des contrôles.
La gestion des plaintes, qui avait fait l’objet de développements lors de l’audit pré-
cédent, n’a pu être intégrée dans ce suivi car les projets qui la concernent n’étaient pas encore ﬁ  nalisés à ce moment-là
3. 
1.3 Méthodologie
Le suivi a été annoncé le 15 mars 2006. 
L’audit de suivi repose sur l’analyse de documents4, les dossiers d’enquêtes généra-
les du 1er trimestre 2006 et des entretiens avec les personnes en charge de la sélec-
tion des enquêtes, un coordinateur d’enquête, une direction régionale et les mem-
bres du service d’audit interne. 
Un échange de vues a été organisé avec le directeur général de la DGCM et ses 
collaborateurs le 31 mai 2006.
Un projet de rapport a été soumis le 28 juin 2006 aux ministres de l’Économie, de la 
Protection de la consommation et des Classes moyennes.
Le ministre de l’Économie a répondu par lettre du 3 août 2006. Il se félicite de la 
suite adéquate qui a été donnée à presque toutes les recommandations de l’audit initial. Il précise en outre qu’il ne doute pas que la direction générale Contrôle et Médiation fera un effort pour donner une suite aux nouvelles recommandations, tout en indiquant que certaines recommandations sont plus difﬁ  ciles à mettre en œuvre 
mais que l’administration y donnera suite à plus long terme.
La ministre de la Protection de la consommation a répondu par lettre du 7 septem-
bre 2006. Elle se félicite également des suites données par l’administration et consi-dère que les recommandations additionnelles seront très utiles pour perfectionner les méthodes de travail et les actions à entreprendre par la DGCM. Elle formule une remarque ayant trait à la sélection des enquêtes générales, mentionnée au point 2.2 ci-après.•
•
•
•
3 L’audit initial avait souligné que chaque plainte donnait lieu à enquête et que les plaintes n’étaient pas 
regroupées, ni traitées en fonction de priorités. Moins de temps était dès lors disponible pour la réali-sation d’enquêtes de plus grande envergure. Le ministre avait répondu qu’il convenait d’alléger cette gestion mais que toutes les plaintes devraient être traitées de manière adéquate et dans les meilleurs délais.
4 Le plan de management, la note méthodologique et le manuel des enquêtes générales, les documents de la procédure 2006 de sélection des enquêtes générales, les ﬁ  ches d’analyse et les notes d’instruc-
tion.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   538 9370-06_RH_Boek163_06.indd   538 13-10-2006   14:39:45 13-10-2006   14:39:45  163e Boek van het Rekenhof 539Bijzondere onderzoeken Bescherming consument en eerlijke handel
1.2 Draagwijdte van de opvolgingsaudit
Op vlak van het management werden de aanbevelingen, geformuleerd in de initiële 
audit, volledig uitgevoerd. Inmiddels heeft de Copernicushervorming immers geleid tot het opstellen van een managementplan bestaande uit een geheel van strategi-sche en operationele doelstellingen waaraan een reeks uit te voeren projecten of acties gekoppeld zijn. Het managementplan van de directeur-generaal van het DGCB omvat een boordtabel met indicatoren die de graad van uitvoering weergeven. 
De opvolgingsaudit had bijgevolg vooral aandacht voor de organisatie en de doeltref-
fendheid van de controles. Er werden vier punten onderzocht: 
de autonomie en de selectie van de algemene onderzoeken;
de voorbereiding en de organisatie van de algemene onderzoeken;
het management van de controleactiviteiten van het DGCB;
de benutting van de resultaten van de controles. 
Het klachtenbeheer, dat werd besproken in de initiële audit, kwam niet aan bod in de 
opvolgingsaudit omdat de projecten terzake op dat ogenblik nog in uitvoering waren3.
De opvolgingsaudit werd aangekondigd op 15 maart 2006. 
Hij werd uitgevoerd op basis van een analyse van documenten4, van de dossiers van 
de algemene onderzoeken uitgevoerd in het eerste trimester 2006 en van interviews 
met de verantwoordelijken voor de selectie van de algemene onderzoeken, met een onderzoekscoördinator, met een gewestelijke directie en met de leden van de inter-neauditdienst. 
Op 31 mei 2006 werd een overleg georganiseerd met de directeur-generaal van het 
DGCB en zijn medewerkers.
Op 28 juni 2006 werd het ontwerp van onderzoeksverslag voorgelegd aan de minis-
ters van Economie, van Consumentenzaken en van Middenstand.
De minister van Economie heeft geantwoord bij brief van 3 augustus 2006. Hij ver-
heugt zich erover dat aan bijna alle aanbevelingen van het Rekenhof tegemoetgeko-men werd en voegt eraan toe er niet aan te twijfelen dat het DGCB ook gevolg zal 
geven aan de nieuwe aanbevelingen. Hij wijst er echter op dat een aantal aanbeve-
lingen, die moeilijker in de praktijk kunnen gebracht worden, op langere termijn door de administratie zullen worden uitgevoerd.
De minister van Consumentenzaken heeft geantwoord bij brief van 7 september 2006. Ze verheugt zich eveneens over de maatregelen genomen door de administratie en is van oordeel dat de aanvullende aanbevelingen van groot nut zijn voor de ontwikkeling van betere werkmethoden en acties uit te voeren door het DGCB. Een opmerking van de minister over de selectie van algemene onderzoeken wordt hierna behandeld (punt 2.2).•
•
•
•
3 In het initiële auditrapport werd opgemerkt dat alle klachten onderzocht werden, maar dat ze niet 
werden ingedeeld per soort en dat geen prioriteiten werden vastgelegd voor de behandeling ervan. Voor brede onderzoeken was dan ook minder tijd beschikbaar. De minister had geantwoord dat het klachtenbeheer moest worden vereenvoudigd, maar dat alle klachten snel en passend moesten worden behandeld.
4 Het managementplan, de methodologische nota en de handleiding algemene onderzoeken, de docu-menten m.b.t. de procedure gevolgd in 2006 voor de selectie van algemene onderzoeken, de onder-zoeksﬁ  ches, de instructienota’s.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   539 9370-06_RH_Boek163_06.indd   539 13-10-2006   14:39:45 13-10-2006   14:39:45 540 163e Cahier de la Cour des comptesProtection du consommateur et du commerce honnête Audits particuliers
2 Autonomie et sélection des enquêtes générales
Le plan de management fait largement écho aux recommandations formulées par la 
Cour des comptes dans son rapport publié en décembre 2002.
2.1 Rappel de l’audit initial 
La Cour des comptes avait constaté que près de 75 % des enquêtes générales étaient 
réalisées à la suite de demandes externes (ministres, questions parlementaires, demandes d’associations professionnelles,…).
En outre, les enquêtes réalisées d’initiative n’étaient pas sélectionnées sur la base 
d’analyses de risques. Aucun critère n’existait à cet effet. L’Inspection économique ne pouvait donc avoir une assurance raisonnable que toutes les lois étaient respec-tées dans tous les secteurs. 
En réponse, le ministre avait conﬁ  rmé qu’un service d’inspection devait pouvoir éla-
borer sa propre stratégie de contrôle.
Les remarques de la Cour des comptes ont été en grande partie intégrées dans les 
différents plans et groupes de travail mis en place au sein de la DGCM. 
Une forte augmentation de l’autonomie de la DGCM pour la sélection des enquêtes 
générales a pu être constatée.
Les procédures de sélection et de planiﬁ  cation des enquêtes générales ont été 
notamment améliorées par :
la création d’un groupe “méthodologie” des enquêtes générales et l’adoption d’une première note méthodologique ;
l’élaboration de critères de sélection ;
l’exploitation de sources statistiques, principalement au niveau de la direction 
générale Statistique et Information économique (Statbel) ;
une meilleure concertation avec les administrations du SPF Économie, PME, 
Classes moyennes et Énergie, conceptrices des réglementations (un protocole particulier a été signé en 2006 avec les différentes directions concernées) ;
l’évaluation et la budgétisation, dès la phase de sélection, du temps néces-
saire à la réalisation de l’enquête projetée.
La Cour des comptes estime que les aspects suivants pourraient encore faire l’objet d’améliorations.
Analyse des risques
L’analyse effectuée par la DGCM au début 2006 ne permet pas encore d’avoir l’as-
surance raisonnable que toutes les réglementations sont respectées dans tous les secteurs. 
Sélection des enquêtes
L’analyse de risques et les critères de sélection ne sont pas appliqués à l’ensemble 
des secteurs et des réglementations, mais seulement aux sujets d’enquête qui sont proposés par les directions régionales de la DGCM, ou les autres directions généra-les du SPF, et qui ont obtenu l’aval des directeurs.•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_06.indd   540 9370-06_RH_Boek163_06.indd   540 13-10-2006   14:39:46 13-10-2006   14:39:46  163e Boek van het Rekenhof 541Bijzondere onderzoeken Bescherming consument en eerlijke handel
2 Autonomie en selectie van de algemene onderzoeken
Het managementplan verwijst uitvoerig naar de aanbevelingen geformuleerd door 
het Rekenhof in zijn verslag gepubliceerd in december 2002. 
2.1 Initiële audit 
Het Rekenhof had vastgesteld dat bijna 75 % van de algemene onderzoeken uitge-
voerd werd op externe vraag (ministers, parlementaire vragen, vragen van beroeps-verenigingen, …).
De onderzoeken, uitgevoerd op eigen initiatief, werden bovendien niet geselecteerd 
op basis van een risicoanalyse. Er werd hiervoor geen enkel criterium gehanteerd. De Economische Inspectie kon dus geen redelijke zekerheid hebben dat alle wetten in alle sectoren nageleefd werden. 
De minister had in zijn antwoord bevestigd dat een inspectiedienst zijn eigen controle-
strategie moest kunnen opstellen. 
2.2 Evolutie 
De opmerkingen van het Rekenhof werden grotendeels overgenomen in de diverse werkplannen en -groepen opgericht binnen het DGCB. 
Er werd vastgesteld dat het DGCB een veel grotere autonomie heeft inzake de 
selectie van algemene onderzoeken. 
De procedures voor de selectie en de planning van de algemene onderzoeken wer-
den vooral verbeterd door: 
de oprichting van een groep methodologie  van de algemene onderzoeken en 
de goedkeuring van een eerste methodologische nota;
de uitwerking van selectiecriteria;
de benutting van statistische bronnen, in hoofdzaak op het niveau van het 
directoraat-generaal Statistiek en Economische Informatie (Statbel); 
een beter overleg met de administraties van de FOD Economie, KMO, Midden-
stand en Energie die de ontwerpen van reglementering voorbereiden (speci-ﬁ  eke protocolovereenkomst in 2006 ondertekend door de diverse betrokken directies);
de evaluatie en de budgettering, vanaf de selectiefase, van de tijd die nodig is 
voor de verwezenlijking van het geplande onderzoek. 
Het Rekenhof is van oordeel dat volgende aspecten nog vatbaar zijn voor verbetering. 
Risicoanalyse
De analyse die het DGCB begin 2006 heeft uitgevoerd, laat nog niet toe met rede-
lijke zekerheid te stellen dat alle regelgevingen in alle sectoren worden nageleefd. 
Selectie van de onderzoeken
De risicoanalyse en de selectiecriteria worden niet toegepast op alle sectoren en 
regelgevingen, maar alleen op de onderzoeksonderwerpen die door de gewestelijke directies van het DGCB of de andere directoraten-generaal van de FOD voorgesteld worden en waaraan de directeurs hun akkoord hebben verleend. •
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_06.indd   541 9370-06_RH_Boek163_06.indd   541 13-10-2006   14:39:46 13-10-2006   14:39:46 542 163e Cahier de la Cour des comptesProtection du consommateur et du commerce honnête Audits particuliers
En outre, malgré l’obligation contenue dans la note méthodologique, les propositions 
d’enquête générale formulées par les directions régionales de la DGCM ne sont pas sufﬁ  samment motivées. Les sujets non retenus sont écartés sans justiﬁ  cation for-melle. Il faut toutefois souligner qu’il s’agissait en 2006 d’une première expérience qui s’est déroulée sur une période de temps restreinte. 
Enﬁ  n, des enquêtes générales, telles que les enquêtes qualité et sécurité, sont incluses dans la liste annuelle des enquêtes générales à réaliser, sans être soumises aux critères de sélection. 
La ministre de la Protection de la consommation précise dans sa réponse que le programme annuel des enquêtes en matière de sécurité des produits et services fait l’objet d’une concertation sur la base de critères propres tels que les plaintes intro-duites auprès du guichet unique, les notiﬁ  cations Rapex (système européen d’alerte 
en matière de produits dangereux) et les travaux de la commission Sécurité des produits et services.
Critères de sélection
Certains critères, comme la notion de produits de première nécessité ou l’intérêt des 
organisations professionnelles, sont insufﬁ  samment déﬁ  nis. 
Les critères qui reposent sur des informations statistiques doivent encore être afﬁ  -
nés. Ainsi, le nombre de plaintes découle du système indicateur, qui ne permet pas de distinguer aisément les plaintes des demandes d’avis. L’indicateur ne tient en outre pas compte du caractère fondé ou non de la plainte.
Pour d’autres critères, tels les résultats d’enquêtes antérieures ou la législation nou-
velle, des seuils précis doivent encore être établis.
Enﬁ n, la liste des critères doit être revue périodiquement et pourrait être complétée 
par la date de la dernière enquête générale réalisée pour la réglementation ou le 
secteur concerné.
Les bases de données disponibles pour appuyer la sélection sont encore insufﬁ  san-
tes. Ainsi, le système indicateur ne contient toujours aucune information concernant 
les résultats des enquêtes générales antérieures. Le système informatique actuel ne peut répondre à ces besoins. Un projet d’un nouveau système indicateur commun à toutes les directions générales du SPF Économie, PME, Classes moyennes et Éner-gie devrait permettre de remédier à la situation.
3 Préparation et organisation des enquêtes générales
3.1 Rappel de l’audit initial 
L’audit initial avait relevé l’absence d’étude préliminaire à la réalisation des enquêtes 
générales, visant à valider le mode opératoire envisagé ainsi que l’adéquation de l’enquête projetée avec les moyens disponibles. Aucun test sur le terrain n’était organisé pour afﬁ  ner les instructions. La Cour des comptes recommandait par ailleurs 
de mentionner plus clairement dans les instructions le mode opératoire de l’enquête ainsi que son objectif aﬁ  n de mieux informer les agents de terrain.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   542 9370-06_RH_Boek163_06.indd   542 13-10-2006   14:39:46 13-10-2006   14:39:46  163e Boek van het Rekenhof 543Bijzondere onderzoeken Bescherming consument en eerlijke handel
Ondanks de verplichting opgenomen in de methodologische nota, worden de voor-
stellen voor algemene onderzoeken ingediend door de gewestelijke directies van het DGCB, bovendien onvoldoende gemotiveerd. De niet-geselecteerde onderwerpen worden daarenboven zonder formele verantwoording afgevoerd. Er wordt evenwel opgemerkt dat het in 2006 om een eerste experiment ging dat over een korte peri-ode liep. 
Tenslotte worden in de jaarlijkse planning van algemene onderzoeken kwaliteits- en 
veiligheidsonderzoeken opgenomen, zonder dat hierop de selectiecriteria werden toegepast. 
De minister van Consumentenzaken preciseert in haar antwoord dat het jaarlijkse 
programma van de onderzoeken op het vlak van de veiligheid van consumenten-producten en diensten het onderwerp vormt van een overleg op basis van geëigende criteria, zoals de klachten ingediend bij het enig loket, de meldingen in het Rapex-systeem (Europees waarschuwingssysteem inzake gevaarlijke producten) en de werkzaamheden van de commissie voor de Veiligheid van de Consumenten.
Selectiecriteria 
Bepaalde criteria zoals de notie levensnoodzakelijke producten  of het belang van de 
beroepsorganisaties  worden onvoldoende gedeﬁ  nieerd. 
De criteria die berusten op statistische informatie, moeten nog worden verﬁ  jnd. Zo 
vloeit het aantal klachten voort uit de indicatoren in het systeem, die echter niet 
altijd toelaten een duidelijk onderscheid te maken tussen klachten en vragen om advies. De indicatoren houden bovendien geen rekening met het al dan niet gegronde karakter van de klacht. 
Voor andere criteria zoals de resultaten van vorige onderzoeken of de nieuwe wetge-
ving, moeten nog precieze drempelwaarden worden vastgelegd. 
Tenslotte moet de lijst van de criteria periodiek worden herzien en eventueel aange-
vuld met de datum van het laatste algemeen onderzoek dat voor de reglementering of de sector in kwestie werd uitgevoerd. 
De gegevensbanken gebruikt voor de selectie, zijn nog ontoereikend. Zo bevat het 
systeem van indicatoren nog steeds geen enkele informatie over de resultaten van de vroegere algemene onderzoeken. Het huidige informaticasysteem kan niet tege-moetkomen aan die behoeften. Een ontwerp van een nieuw systeem van indicatoren voor alle directoraten-generaal van de FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie zou het mogelijk moeten maken die toestand te verhelpen. 
3 Voorbereiding en organisatie van de algemene onderzoeken
3.1 Initiële audit 
In het initiële auditrapport werd erop gewezen dat de algemene onderzoeken niet 
werden voorafgegaan door een vooronderzoek waarbij de vooropgestelde werkwijze goedgekeurd wordt en waarbij nagegaan wordt of het geplande onderzoek aange-past is aan de beschikbare middelen. Er werd geen veldonderzoek uitgevoerd om de instructies te verﬁ  jnen. Om de ambtenaren op het terrein beter te informeren, advi-
seerde het Rekenhof dat in de instructies duidelijk zou vermeld worden hoe het onderzoek moet worden uitgevoerd en welke de doelstellingen ervan zijn.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   543 9370-06_RH_Boek163_06.indd   543 13-10-2006   14:39:46 13-10-2006   14:39:46 544 163e Cahier de la Cour des comptesProtection du consommateur et du commerce honnête Audits particuliers
L’Inspection économique effectuait fréquemment des enquêtes exhaustives, consom-
matrices de ressources importantes. Elle ne recourait pas à la technique d’échan-tillonnage si ce n’est en demandant à chaque direction d’effectuer un nombre égal de contrôles dans chaque zone géographique.
Enﬁ n, il avait été constaté que les agents de terrain disposaient d’une grande auto-
nomie quant à la sélection des entreprises et commerces à visiter. En effet, les ins-
tructions ne comportaient aucune indication sur la méthodologie à suivre pour procé-der à ce choix. En outre, ils ne disposaient pas de bases de données et d’outils adéquats leur permettant de connaître les commerces et entreprises de leur zone géographique.
3.2 Évolutions 
La Cour des comptes a constaté que de nombreuses améliorations ont été apportées dans ce domaine. Ainsi, comme annoncé par le ministre, les instructions ont été afﬁ  -
nées par la mise en place d’une ﬁ  che d’analyse comprenant, notamment, la détermina-
tion du nombre d’entreprises ou de commerces à contrôler, ainsi que par la note d’ins-truction, validée par le groupe méthodologie, comportant l’objectif de l’enquête et son mode opératoire. Un coordinateur a été désigné pour chaque enquête générale.
L’informatisation des enquêtes constitue également un développement prometteur. Chaque contrôleur introduit le résultat de ses enquêtes dans un ﬁ  chier informatique. 
Le rapport de synthèse général est dérivé de l’ensemble de ces ﬁ  chiers. De plus, désormais, tous les contrôles y ﬁ  gurent, qu’ils donnent ou non lieu à un procès-verbal 
d’avertissement ou à un pro justitia, ce qui permet une traçabilité des contrôles. L’enregistrement du temps de travail utilisé, en équivalent temps plein (ETP), doit permettre à l’avenir une meilleure budgétisation de la durée du contrôle.
Enﬁ n, les enquêtes exhaustives ont disparu, comme l’avait annoncé le ministre.
Ces améliorations sont trop récentes pour être évaluées. Néanmoins, certains com-
mentaires peuvent être formulés.
La pratique des études préliminaires n’est pas encore systématique. Elle peut pour-
tant améliorer la qualité de la planiﬁ  cation, notamment en testant le temps de travail 
ou le type d’établissements à contrôler.
Sur le plan de la sélection des commerces et établissements à contrôler, la procé-
dure reste problématique. Ainsi, l’examen des enquêtes générales de 2006 révèle, pour un nombre important d’enquêtes, qu’un nombre identique de commerces a été contrôlé par chaque direction régionale, sans tenir compte du nombre total d’établis-sements dans chaque région. 
En outre, la manière de choisir les commerces et entreprises au sein des directions 
régionales demeure largement dépendante de l’appréciation des agents de terrain. Il conviendrait d’effectuer la sélection sur la base de critères communs à toutes les directions et de valider la liste des établissements à contrôler au niveau de chaque direction régionale.
Pour effectuer cette sélection, les services de la DGCM ne disposent toujours pas 
d’une base de données des commerces existants classés par secteur d’activités, 
même si, comme annoncé par le ministre, la DGCM a accès aux bases de données Ecodata et de la Banque-carrefour des entreprises (BCE).
9370-06_RH_Boek163_06.indd   544 9370-06_RH_Boek163_06.indd   544 13-10-2006   14:39:46 13-10-2006   14:39:46  163e Boek van het Rekenhof 545Bijzondere onderzoeken Bescherming consument en eerlijke handel
De Economische Inspectie voerde vaak exhaustieve, en daardoor erg arbeidsinten-
sieve onderzoeken. Ze maakte geen gebruik van steekproeftechnieken; de directies werden enkel verzocht eenzelfde aantal controles uit te voeren in elke geograﬁ  sche 
zone. 
Tenslotte werd vastgesteld dat de ambtenaren op het terrein over een grote autono-
mie beschikten voor het selecteren van de te bezoeken ondernemingen en handels-zaken. In de instructies worden immers geen aanwijzingen gegeven over een methode om dergelijke selectie te doen. Bovendien beschikten ze niet over gegevensbanken en passende instrumenten om inzicht te verwerven in de handelszaken en onderne-mingen in hun ambtsgebied. 
3.2 Evolutie 
Het Rekenhof heeft tal van verbeteringen vastgesteld. Zoals de minister had aange-kondigd, werden de instructies verﬁ  jnd door de invoering van een onderzoeksﬁ  che die o.m. vermeldt hoeveel ondernemingen en handelszaken gecontroleerd moeten worden. Daarnaast werd een instructienota goedgekeurd door de groep methodo-
logie  waarin de doelstelling van het onderzoek en de werkwijze vermeld worden. 
Voor elk algemeen onderzoek wordt een coördinator aangesteld. 
Een gunstige ontwikkeling is ook de informatisering van de onderzoeken. Daarbij 
voert elke controleur het resultaat van zijn onderzoeken in een computerbestand in. Het algemene syntheseverslag vloeit voort uit de bestanden van alle controleurs. Voortaan worden hierin daarenboven alle controles opgenomen, ongeacht of ze aan-leiding geven tot een proces-verbaal van waarschuwing of tot een document pro 
justitia . Zodoende kunnen de controles opgevolgd worden. De registratie van de aan-
gewende werktijd, in voltijdse equivalenten (VTE), moet het in de toekomst mogelijk 
maken de duur van de controles beter in te schatten. 
Tenslotte, zoals aangekondigd door de minister, worden geen exhaustieve onderzoe-
ken meer uitgevoerd. 
Deze verbeteringen zijn te recent om ze te kunnen evalueren. Toch kan volgende 
commentaar worden geformuleerd. 
Vooronderzoeken worden nog niet systematisch uitgevoerd. Ze kunnen nochtans de 
kwaliteit van de planning verbeteren, vooral indien de werktijd en het type van de te controleren vestiging wordt getest.
De procedure blijft problematisch op het vlak van de selectie van de te controleren 
handelszaken en vestigingen. Zo blijkt dat voor vele algemene onderzoeken uit-gevoerd in 2006 de gewestelijke directies elk eenzelfde aantal handelszaken hebben 
gecontroleerd, zonder rekening te houden met het totale aantal vestigingen in elke 
regio. 
Bovendien blijkt de manier waarop de handelszaken en de ondernemingen binnen de 
gewestelijke directie worden gekozen, sterk af te hangen van het oordeel van de ambtenaren op het terrein. De selectie zou moeten plaatsvinden op basis van gemeenschappelijke criteria voor alle directies en de lijst van te controleren vestigin-gen zou op het niveau van elke gewestelijke directie goedgekeurd moeten worden. 
Voor het uitvoeren van deze selectie beschikken de diensten van het DGCB niet 
altijd over een gegevensbank van de bestaande handelszaken gerangschikt per acti-viteitssector. Nochtans heeft het DGCB, zoals door de minister werd aangekondigd, toegang tot de gegevensbanken van Ecodata en van de Kruispuntbank van Onderne-mingen (KBO). 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   545 9370-06_RH_Boek163_06.indd   545 13-10-2006   14:39:46 13-10-2006   14:39:46 546 163e Cahier de la Cour des comptesProtection du consommateur et du commerce honnête Audits particuliers
Enﬁ  n, l’utilisation de la technique d’échantillonnage représentatif est encore 
perfectible5.
4 Maîtrise des activités de contrôle 
4.1 Contrôle interne
Rappel de l’audit initial 
La Cour des comptes avait noté que les procédures de contrôle interne devant four-
nir l’assurance que les contrôles ont été effectivement réalisés et qu’ils ont la qualité 
requise, n’étaient pas encore pleinement mises en place. Au moment de l’audit ini-tial, seules la conformité et la qualité des procès-verbaux d’avertissement et des pro justitia étaient contrôlées. Par contre, peu de procédures de contrôle interne visaient la maîtrise du processus d’exécution des enquêtes générales.
Évolutions 
Un contrôle qualité des activités réalisées par les contrôleurs de terrain peut à pré-
sent s’appuyer sur la note d’instruction qui accompagne chaque enquête générale et sur l’enregistrement des données des contrôles dans le système informatique. Des 
exemples de tels contrôles (notamment sur le nombre insufﬁ  sant d’enquêtes) ont été 
examinés par la Cour des comptes.
Les écarts signiﬁ  catifs entre les résultats des enquêtes des différentes directions 
régionales et le nombre d’équivalents temps plein (ETP) utilisés ne sont pas encore examinés. Il convient cependant de noter que les règles relatives à la mesure de l’utilisation des ressources humaines (en ETP) n’étaient pas encore formalisées au moment de ce contrôle, rendant précaire toute comparaison des résultats entre directions régionales. 
Les directions régionales et le coordinateur d’enquête doivent pouvoir évaluer la 
conformité du choix des entreprises et commerces visités par le contrôleur, à la pro-cédure de sélection arrêtée lors de la préparation de l’enquête générale.
La Cour des comptes estime à cet égard que l’amélioration de l’organisation de la DGCM crée les conditions pour permettre à l’administration d’aller plus avant dans la mise en œuvre des procédures de contrôle interne, notamment en vue d’améliorer la prévention des risques inhérents aux activités de contrôle, conformément à la politi-que préventive en matière d’intégrité promue au sein de l’administration fédérale.
4.2 Audit interne
La Cour des comptes avait constaté que la cellule d’audit interne créée au sein de 
l’Inspection économique n’était pas chargée de l’examen de l’ensemble des activités 
de ce service, mais uniquement des matières européennes.
5 Lors d’une enquête générale, des échantillons d’une taille considérable ont été constitués (plus de la moitié de la population). Un tirage au niveau de l’ensemble du territoire plutôt qu’au niveau de chaque direction régionale aurait permis de réduire le nombre de contrôles à effectuer.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   546 9370-06_RH_Boek163_06.indd   546 13-10-2006   14:39:46 13-10-2006   14:39:46  163e Boek van het Rekenhof 547Bijzondere onderzoeken Bescherming consument en eerlijke handel
Tenslotte is de techniek gebruikt voor de trekking van een representatieve steek-
proef nog voor verbetering vatbaar5. 
4 Management van de controleactiviteiten 
4.1 Interne controle
Initiële audit 
Het Rekenhof merkte op dat de internecontroleprocedures die voldoende zekerheid moeten bieden dat de controles effectief verricht worden en kwalitatief toereikend zijn, nog niet volledig werden uitgevoerd. Bij de initiële audit werd enkel nagegaan of de processen-verbaal van waarschuwing en de documenten pro justitia  conform en kwali-
teitsvol waren. Anderzijds was in de internecontroleprocedures weinig aandacht besteed aan de beheersing van de uitvoeringsprocessen van de algemene onderzoeken. 
Evolutie
De kwaliteitscontrole over de activiteiten van de controleurs op het terrein kan voort-
aan steunen op een instructienota, opgesteld voor elk algemeen onderzoek, evenals 
op de onderzoeksgegevens geregistreerd in het informaticasysteem. Voorbeelden van dergelijke onderzoeken (o.m. over het onvoldoende aantal controles) werden door het Rekenhof onderzocht.
De aanzienlijke verschillen tussen de resultaten van de onderzoeken van de diverse 
gewestelijke directies en het aantal VTE dat daartoe werd ingezet, werden nog niet onderzocht. Daarbij moet echter opgemerkt worden dat op het ogenblik van de con-trole nog geen formele regels bestonden om het gebruik van human resources (in VTE) te meten. Hierdoor konden de resultaten van de gewestelijke directies onder-ling moeilijk worden vergeleken. 
De gewestelijke directies en de onderzoekscoördinator moeten kunnen evalueren of 
de keuze van de te controleren ondernemingen en handelszaken overeenstemt met de selectieprocedure vastgelegd bij de voorbereiding van het algemeen onderzoek. 
In dit opzicht is het Rekenhof van oordeel dat de verbeterde organisatie van het 
DGCB de voorwaarden schept om verder werk te maken van de invoering van de internecontroleprocedures, o.m. om beter de risico’s te voorkomen die inherent zijn aan de controleactiviteiten, en dit overeenkomstig het preventieve beleid inzake integriteit dat bij de federale administratie gepromoot wordt. 
4.2 Interne audit
Het Rekenhof had vastgesteld dat de cel interne audit opgericht bij de Economische 
Inspectie, niet tot taak had alle activiteiten van de sector te onderzoeken, maar 
alleen die betreffende Europese materies. 
5 Bij een algemeen onderzoek werden omvangrijke steekproeven getrokken (meer dan de helft van de populatie). Het aantal controles had verminderd kunnen worden indien de steekproeftrekking uitgevoerd was geweest voor het hele grondgebied in plaats van voor elke gewestelijke directie afzonderlijk. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   547 9370-06_RH_Boek163_06.indd   547 13-10-2006   14:39:46 13-10-2006   14:39:46 548 163e Cahier de la Cour des comptesProtection du consommateur et du commerce honnête Audits particuliers
Comme annoncé par le ministre, les missions de la cellule d’audit interne ont été 
étendues à l’ensemble des activités de la DGCM. Cette extension s’est manifestée 
par l’adoption d’une nouvelle charte en octobre 2003. La réalisation d’un audit relatif à la sécurité des produits a concrétisé cette modiﬁ  cation. Un nouvel audit est prévu 
pour 2007.
La cellule d’audit interne est composée de deux personnes chargées aussi de mis-
sions opérationnelles au sein de la DGCM.
Le poste de chef de l’audit interne n’a pas encore été créé. Or, c’est au responsable 
de l’audit interne qu’incombent, outre la direction de la cellule, l’accompagnement du travail des auditeurs et le rôle d’interface entre les audités et la hiérarchie du SPF. Ces dernières tâches font actuellement l’objet d’une mission de consultance, conﬁ  ée 
à des fonctionnaires dirigeants de la DGCM.
Cette situation, en contradiction avec les normes internationales en matière d’audit 
interne, hypothèque l’indépendance de l’audit interne et, par conséquent, son fonc-tionnement efﬁ  cace. Un poste de chef d’audit interne devrait être créé pour rempla-
cer les consultants. De même, les auditeurs internes devraient être affectés unique-ment à la cellule d’audit interne.
Au cours de l’échange de vues contradictoire, le directeur général de la DGCM a 
précisé qu’il ne disposait pas des moyens sufﬁ  sants aﬁ  n de mettre en œuvre ces prescriptions en matière d’indépendance.
En termes de méthodologie, des progrès restent également à accomplir aﬁ  n de se 
conformer aux normes internationales. Ainsi,
le programme de travail annuel de la cellule d’audit interne devrait être ﬁ  xé sur 
la base d’une analyse de risques étayée pour l’ensemble des activités ;
chaque audit devrait être précédé d’une étude préliminaire au terme de laquelle 
un programme d’audit avec des objectifs précis devrait être élaboré ;
la rédaction déﬁ  nitive des recommandations devrait rester du seul ressort de 
la cellule d’audit interne. 
Enﬁ n, la réforme Copernic a prévu la création de services d’audit interne au sein des 
SPF. À terme, la cellule d’audit interne de la DGCM devra s’intégrer, avec ses obli-
gations vis-à-vis des matières européennes, dans celle du SPF Économie.
5 Exploitation des résultats des contrôles
5.1 Rappel de l’audit initial
En 2002, la Cour des comptes avait constaté que le taux d’infraction relevé lors des 
enquêtes générales examinées était généralement bas. Ce résultat était lié à la méthodologie de sélection de ces enquêtes.
La procédure de sélection des enquêtes générales ayant été revue et de nouvelles 
règles mises en œuvre pour la première fois en 2006, il n’a pas été possible de mesurer les effets de ces changements sur les taux d’infraction. Le suivi d’audit a dès lors porté sur les suites données aux constats d’infractions. •
•
•
9370-06_RH_Boek163_06.indd   548 9370-06_RH_Boek163_06.indd   548 13-10-2006   14:39:46 13-10-2006   14:39:46  163e Boek van het Rekenhof 549Bijzondere onderzoeken Bescherming consument en eerlijke handel
Evolutie  
Zoals de minister had aangekondigd, werden de opdrachten van de interneauditcel 
uitgebreid tot alle activiteiten van het DGCB. Deze uitbreiding kreeg vorm door de goedkeuring van een nieuw charter in oktober 2003. In dit kader werd een audit uit-gevoerd betreffende de veiligheid van producten. Een nieuwe audit is gepland voor 2007. 
De interneauditcel bestaat uit twee personen die ook belast zijn met operationele 
opdrachten binnen het DGCB. 
De betrekking van diensthoofd interne audit werd nog niet opgericht. Het komt aan 
een dergelijk diensthoofd toe om, naast de leiding van de cel, het werk van de audi-teurs te begeleiden en te fungeren als aanspreekpunt tussen geauditeerde diensten en de hiërarchie van de FOD. Deze taken maken thans deel uit van een consultancy-opdracht, toevertrouwd aan enkele leidende ambtenaren van het DGCB.
Deze toestand is in strijd met de internationale normen inzake interne audit. De 
onafhankelijkheid en de doeltreffende werking van de interne audit komen er immers door in het gedrang. De consultants zouden vervangen moeten worden door een diensthoofd interne audit. Ook zouden de interne auditeurs uitsluitend tewerkgesteld mogen zijn binnen de interneauditcel. 
Tijdens het tegensprekelijke debat heeft de directeur-generaal van het DGCB opge-
merkt over onvoldoende middelen te beschikken om tegemoet te komen aan dit onafhankelijksprincipe. 
Om te voldoen aan de internationale normen moeten ook de bestaande werkwijzen 
worden aangepast, waarbij:
het jaarlijkse werkprogramma van de interneauditcel vastgesteld wordt op basis van een onderbouwde risicoanalyse voor alle activiteiten; 
elke audit voorafgegaan wordt door een voorstudie die moet leiden tot een 
auditprogramma waarin precieze doelstellingen geformuleerd worden; 
de deﬁ  nitieve aanbevelingen enkel zouden mogen worden geformuleerd door 
de interneauditcel. 
Tenslotte voorziet de Copernicushervorming in de oprichting van interneauditdien-
sten bij de FOD’s. Op termijn zal de interneauditcel van het DGCB, met haar opdrachten inzake Europese materies, geïntegreerd moeten worden in die van de FOD Economie.
5 Gebruik van de controleresultaten 
5.1 Initiële audit
Het Rekenhof had in 2002 vastgesteld dat bij de algemene onderzoeken, slechts 
weinig overtredingen vastgesteld werden. De wijze waarop deze onderzoeken geselec-teerd worden, verklaart dit resultaat. 
Omdat de procedure voor de selectie van de algemene onderzoeken herzien werd en 
omdat de nieuwe regels pas in 2006 ingevoerd werden, kon het effect ervan op het aantal vastgestelde inbreuken niet worden nagegaan. De opvolgingsaudit heeft zich bijgevolg beperkt tot het onderzoek van het gevolg dat aan de vastgestelde over-tredingen gegeven werd. •
•
•
9370-06_RH_Boek163_06.indd   549 9370-06_RH_Boek163_06.indd   549 13-10-2006   14:39:47 13-10-2006   14:39:47 550 163e Cahier de la Cour des comptesProtection du consommateur et du commerce honnête Audits particuliers
L’audit initial avait souligné que les parquets n’informaient pas régulièrement les 
directions régionales des suites données aux pro justitia qu’elles transmettent. 
Les compétences de l’Inspection économique en matière de sanction des infractions étaient très variables selon les réglementations contrôlées. Pour certaines, elle était en mesure de dresser un procès-verbal d’avertissement ou d’adresser une transaction et pour d’autres cela s’avérait impossible. Au moment de l’audit, un avant-projet de loi uniformisant ses pouvoirs de contrôle avait été adopté en conseil des ministres.
Enﬁ n, les rapports d’enquêtes générales ne contenaient pas sufﬁ  samment de recom-
mandations à l’égard des administrations conceptrices des réglementations.
5.2 Évolutions 
Contacts avec les parquets
Un protocole de collaboration a été signé le 26 février 2004 entre la DGCM et le 
Réseau d’expertise en matière économique, ﬁ  nancière et ﬁ  scale qui a pour mission 
d’assurer les contacts entre le ministère public et les institutions qui luttent contre la 
délinquance économique, ﬁ  nancière et ﬁ  scale. Ce protocole encourage les contacts 
directs entre les directions régionales de la DGCM et les parquets aﬁ  n d’optimaliser 
les contrôles et les poursuites.
Il prévoit qu’une procédure sera élaborée aﬁ  n de permettre à la DGCM de connaître 
les suites réservées par les parquets aux pro justitia qui lui sont transmis.
Selon la DGCM, il est encore trop tôt pour évaluer le protocole, mais les informa-
tions sont transmises plus régulièrement au niveau des directions régionales par les parquets, par l’intermédiaire des greffes. Les directions régionales ont des contacts fréquents avec les parquets au sein desquels des personnes de contact ont été désignées. 
La Cour des comptes relève cependant qu’il n’y a pas de centralisation régulière de l’information relative aux suites données par les parquets aux pro justitia envoyés par la DGCM. Ainsi, la dernière évaluation des suites données à ces pro justitia date de ﬁ n 2004 et les statistiques produites à cette occasion portaient sur les années 2002 
et 2003. En outre, ces données contiennent toujours, comme constaté lors de l’audit initial, un taux élevé de pro justitia dont les suites restent inconnues.
Communication des résultats 
Tous les rapports d’enquêtes sont transmis aux ministres concernés. Au sein du SPF 
Économie, PME, Classes moyennes et Énergie, un protocole conclu en 2006 entre la DGCM et les directions générales Régulation et Organisation du marché et Politique des PME prévoit la transmission des résultats des enquêtes de la DGCM aux servi-
ces concernés. En outre, selon la DGCM, des recommandations relatives aux régle-
mentations sont formulées lors des entretiens de concertation qui se tiennent régu-lièrement avec ces directions.
Les dossiers d’enquêtes de 2006 déjà clôturés, examinés lors du suivi, ne conte-
naient cependant pas de recommandations dans les rapports de synthèse écrits.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   550 9370-06_RH_Boek163_06.indd   550 13-10-2006   14:39:47 13-10-2006   14:39:47  163e Boek van het Rekenhof 551Bijzondere onderzoeken Bescherming consument en eerlijke handel
In de initiële audit werd opgemerkt dat de parketten de gewestelijke directies niet 
regelmatig op de hoogte brachten van het gevolg dat verleend wordt aan de docu-menten pro justitia die ze ontvangen. 
De bevoegdheden van de Economische Inspectie inzake sanctionering van over-tredingen variëren sterk naargelang de betrokken regelgeving. Soms laat de regelge-ving toe een proces-verbaal van waarschuwing op te stellen of een transactie voor te stellen, soms is dat niet het geval. Ten tijde van de audit keurde de Ministerraad een voorontwerp van wet goed tot uniformisering van de controlebevoegdheden van de Economische Inspectie. 
Tenslotte bevatten de verslagen van algemene onderzoeken onvoldoende aanbeve-
lingen ten behoeve van de diensten die bij het regelgevende werk betrokken zijn. 
5.2 Evolutie 
Contacten met de parketten
Op 26 februari 2004 werd een samenwerkingsprotocol ondertekend tussen het 
DGCB en het expertisenetwerk inzake economische, ﬁ  nanciële en ﬁ  scale criminaliteit 
dat de contacten moet verzekeren tussen het Openbaar Ministerie en de instanties 
die de economische, ﬁ  nanciële en ﬁ  scale misdaad bestrijden. Dit protocol moedigt rechtstreekse contacten tussen de gewestelijke directies van het DGCB en de par-ketten aan om de controles en de vervolgingen te optimaliseren. 
Het protocol bepaalt dat een procedure zal worden uitgewerkt om het DGCB in ken-
nis te stellen van het gevolg dat de parketten geven aan de hen toegezonden pro 
justitia ’s. 
Volgens het DGCB is het nog te vroeg voor een evaluatie van het protocol. Wel sturen de parketten via de grifﬁ  es de informatie regelmatiger door naar de geweste-
lijke directies. Deze hebben regelmatige contacten met de parketten die contactper-sonen aangewezen hebben. 
Het Rekenhof merkt echter op dat de informatie over het gevolg dat de parketten 
aan de pro justitia ’s verlenen, niet systematisch wordt gecentraliseerd. Zo werden 
die gevolgen laatst geëvalueerd einde 2004 en hadden de cijfergegevens die daarbij werden verstrekt betrekking op 2002 en 2003. Bovendien blijkt uit deze gegevens dat het aantal pro justitia ’s met onbekend gevolg nog steeds te hoog is, zoals al 
vastgesteld werd in het kader van de initiële audit. 
Mededeling van de resultaten 
Alle onderzoeksverslagen worden toegezonden aan de betrokken ministers. Bij de 
FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie bepaalt een protocolakkoord, geslo-ten in 2006 tussen het DGCB en de DG’s Regulering en Organisatie van de Markt  en 
KMO-beleid , dat de resultaten van de onderzoeken van het DGCB worden toege-
zonden aan de betrokken diensten. Bovendien worden volgens het DGCB aanbeve-lingen in verband met de reglementeringen geformuleerd naar aanleiding van de overleggesprekken die regelmatig met die directies worden gehouden. 
Uit de opvolgingsaudit bleek echter dat de schriftelijke syntheseverslagen van de 
onderzoeksdossiers afgewerkt in 2006, geen dergelijke aanbevelingen bevatten. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   551 9370-06_RH_Boek163_06.indd   551 13-10-2006   14:39:47 13-10-2006   14:39:47 552 163e Cahier de la Cour des comptesProtection du consommateur et du commerce honnête Audits particuliers
Uniformisation des moyens d’action 
L’avant-projet de loi visant à uniformiser les procédures et moyens d’action, ainsi 
que les pouvoirs et techniques à disposition des agents de terrain, approuvé par le conseil des ministres le 17 juillet 2001, a été abandonné à la suite de l’avis du Conseil d’État. La possibilité d’inﬂ  iger un avertissement ou des sanctions adminis-
tratives, outre les sanctions pénales, est dès lors envisagée lors de la révision des législations particulières. Par ce biais, l’uniﬁ  cation des procédures s’effectue pro-gressivement. Par ailleurs, la table ronde organisée à propos de la modernisation de la législation économique se penche également sur la généralisation du principe de la transaction.
Dans l’ensemble, les constats posés par la Cour des comptes en 2002 ont trouvé un 
large écho auprès de la DGCM. La plupart des recommandations ont été intégrées 
dans le plan de management et de nombreux efforts ont été consentis. 
Certaines initiatives sont cependant trop récentes pour pouvoir être évaluées. Dans le cadre du cycle d’apprentissage entamé au sein de la DGCM, la Cour des 
comptes formule les recommandations suivantes  :
1. mettre en place une analyse de risques couvrant la totalité des lois et secteurs 
dont la DGCM a la surveillance ;
2. afﬁ  ner et compléter les critères utilisés lors du choix des sujets d’enquêtes 
générales ;
3. afﬁ  ner la détermination et la sélection des commerces à contrôler (utilisation 
systématique des techniques d’échantillonnage, utilisation de bases de don-
nées des commerces) ;
4. appuyer le contrôle interne de chaque enquête générale sur l’examen des 
écarts signiﬁ  catifs de résultats et d’utilisation des ETP entre les services et 
entre les directions régionales ;
5. 
ajuster l’organisation de l’audit interne en vue de mieux garantir son indépen-dance et de respecter les normes internationales et veiller à son intégration dans le futur audit interne du SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie ;
6. suivre plus systématiquement la mise en œuvre du protocole avec le parquet 
et centraliser régulièrement l’information concernant les suites données aux pro justitia notamment aﬁ  n d’évaluer l’efﬁ  cacité de cette mesure.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   552 9370-06_RH_Boek163_06.indd   552 13-10-2006   14:39:47 13-10-2006   14:39:47  163e Boek van het Rekenhof 553Bijzondere onderzoeken Bescherming consument en eerlijke handel
Uniformisering van de actiemiddelen 
Het voorontwerp van wet tot uniformisering van de controleprocedures en van de 
mogelijke repressie- en informatie-instrumenten, goedgekeurd in de Ministerraad 
van 17 juli 2001, werd achterwege gelaten ingevolge het advies van de Raad van State. Dit voorontwerp wou de procedures, de actiemiddelen en de bevoegdheden en technieken gebruikt door de ambtenaren op het terrein, uniformiseren. Bijgevolg wordt overwogen om bij de herziening van speciﬁ  eke wetten, naast strafrechtelijke 
sancties, te voorzien in de mogelijkheid een waarschuwing te geven of een admini-stratieve sanctie op te leggen. Zo zullen de procedures geleidelijk uniform worden. Tijdens de rondetafelgesprekken over de modernisering van de economische wet-geving zal een veralgemeend gebruik van transacties onderzocht worden. 
De onderzoeksbevindingen in 2002 gepubliceerd door het Rekenhof, werden door 
het DGCB gunstig onthaald. De meeste aanbevelingen werden opgenomen in het managementplan en er werden heel wat inspanningen genoteerd. 
Bepaalde initiatieven zijn echter te recent om geëvalueerd te kunnen worden. In het kader van het leerproces dat bij het DGCB gestart werd, formuleert het 
Rekenhof de volgende aanbevelingen: 
1. een systeem van risicoanalyse invoeren dat alle wetten en alle sectoren afdekt 
waarover het DGCB toezicht moet uitoefenen; 
2. de criteria voor de selectie van onderwerpen voor algemene onderzoeken, ver-
ﬁ jnen en vervolledigen;
3. verder verﬁ  jnen hoe het aantal te controleren handelszaken vastgesteld moet 
worden en hoe ze geselecteerd moeten worden (systematische toepassing 
van steekproeftechnieken, gebruikmaking van gegevensbanken van de handels-zaken);
4. voor de interne controle van elk algemeen onderzoek steunen op het onder-
zoek van betekenisvolle verschillen tussen de diensten en tussen de geweste-lijke directies op het vlak van resultaten en inzet van personele middelen (ETP);
5. de interne audit zodanig organiseren dat de onafhankelijkheid ervan gewaar-
borgd wordt, dat de internationale normen in acht genomen worden en dat deze dienst geïntegreerd kan worden in de toekomstige interne audit van de FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie;
6. de uitvoering van de protocolovereenkomst met het parket meer systematisch 
opvolgen en de informatie over het gevolg dat de parketten geven aan de pro justitia’s, regelmatig centraliseren zodat de doeltreffendheid van deze maatre-gel kan worden geëvalueerd.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   553 9370-06_RH_Boek163_06.indd   553 13-10-2006   14:39:47 13-10-2006   14:39:47 554 163e Cahier de la Cour des comptesFixation de l’ancienneté pécuniaire Audits particuliers
/L50776  FIXATION  DE L’ANCIENNETÉ  PÉCUNIAIRE  DU 
PERSONNEL  STATUTAIRE  ET CONTRACTUEL  DES SPF 
ET ORGANISMES  PUBLICS  FÉDÉRAUX
La Cour des comptes a examiné la manière dont est ﬁ  xée l’ancienneté pécuniaire 
des membres du personnel statutaires et contractuels des services publics fédéraux (SPF) et des organismes publics fédéraux.
Il a été constaté que, sur plusieurs points, la réglementation est imprécise. En outre, 
les normes que le SPF Personnel et Organisation a élaborées en vue de la préciser ou de la compléter ne peuvent pas toujours se déduire de cette réglementation, ce qui mène à des applications divergentes dans le chef des diverses administrations publiques.
Les problèmes relevés pourraient être résolus par la simpliﬁ  cation, l’actualisation et 
la modernisation des règles en vigueur et par l’amélioration de la communication entre le SPF Personnel et Organisation et les services du personnel des diverses administrations publiques.
Les dépenses de personnel constituent des dépenses ﬁ  xes et représentent une part 
importante du budget des SPF et des organismes publics fédéraux. En ce qui 
concerne les SPF, elles s’élèvent, pour le budget des dépenses de 2005, à un mon-tant de 4,66 milliards d’euros sur un montant total de 21,58 milliards d’euros, soit 21,60 % des dépenses budgétisées. 
Les principaux facteurs qui inﬂ  uent sur les dépenses de personnel sont le nombre de 
membres du personnel, l’importance des échelles de traitements, l’ancienneté pécu-
niaire ainsi que les allocations et indemnités.
L’ancienneté pécuniaire – soit l’écart entre les montants minimum et maximum de 
l’échelle de traitements attribuée – détermine donc dans une mesure importante la somme que l’État doit affecter aux charges de personnel.
L’audit s’est composé de deux volets. D’une part, la réglementation a été examinée à la lumière des normes qualitatives de clarté, de cohérence et d’exhaustivité. Outre la réglementation proprement dite, principalement des arrêtés royaux, les vériﬁ  ca-tions ont également porté sur les normes complémentaires (circulaires, etc.) édic-tées par le SPF Personnel et Organisation (SPF P&O) en vue de préciser ou de compléter cette réglementation.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   554 9370-06_RH_Boek163_06.indd   554 13-10-2006   14:39:47 13-10-2006   14:39:47  163e Boek van het Rekenhof 555Bijzondere onderzoeken Vaststelling geldelijke anciënniteit
/L50776  VASTSTELLING  VAN DE GELDELIJKE  ANCIËNNITEIT  BIJ 
HET STATUTAIR  EN CONTRACTUEEL  PERSONEEL  BIJ 
DE FOD’ S EN FEDERALE  OPENBARE  INSTELLINGEN
Het Rekenhof heeft onderzocht hoe de geldelijke anciënniteit van de statutaire en 
contractuele personeelsleden van de federale overheidsdiensten (FOD’s) en de federale openbare instellingen wordt bepaald.
Er werd vastgesteld dat de regelgeving op verscheidene punten onduidelijk is. Het 
normenkader dat de FOD Personeel en Organisatie ter verduidelijking of aanvulling van de regelgeving heeft uitgewerkt, kan bovendien niet altijd uit deze regelgeving worden afgeleid. Dat heeft uiteenlopende toepassingen door de verschillende over-heidsadministraties tot gevolg.
De vastgestelde problemen kunnen worden opgelost door de geldende regels te 
vereenvoudigen, actualiseren en moderniseren en door een betere communicatie tussen de FOD Personeel en Organisatie en de personeelsdiensten van de diverse overheidsadministraties.
Personeelsuitgaven zijn vaste uitgaven en maken een belangrijk deel uit van de begro-
ting van de FOD’s en de federale openbare instellingen. Bij de FOD’s gaat het in de uitgavenbegroting 2005 om 4,66 miljard euro op een totaal van 21,58 miljard euro, of 21,60 % van de begrote uitgaven. 
De belangrijkste factoren die de personeelsuitgaven bepalen, zijn het aantal perso-neelsleden, de hoogte van de weddeschalen, de geldelijke anciënniteit en de toela-gen en vergoedingen.
De geldelijke anciënniteit – het verschil tussen het minimum en het maximum in de 
toegekende weddeschaal – bepaalt dus in belangrijke mate hoeveel de Staat aan personeelskosten moet besteden.
Het onderzoek bestond uit twee delen. Enerzijds werd de regelgeving getoetst aan de kwaliteitsnormen van eenduidigheid, coherentie en volledigheid. Naast de eigenlijke reglementering, voornamelijk koninklijke besluiten, werd ook het bijkomende normen-kader (circulaires enz.) getoetst dat de FOD Personeel en Organisatie (hierna: FOD P&O) ter verduidelijking of aanvulling van deze regelgeving uitgevaardigd heeft.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   555 9370-06_RH_Boek163_06.indd   555 13-10-2006   14:39:47 13-10-2006   14:39:47 556 163e Cahier de la Cour des comptesFixation de l’ancienneté pécuniaire Audits particuliers
D’autre part, aﬁ  n de vériﬁ  er la ﬁ  xation concrète de l’ancienneté pécuniaire du per-
sonnel statutaire et contractuel, la Cour des comptes a procédé à un contrôle sur 
place dans neuf administrations publiques6. À cet effet, il a été procédé à une sélec-
tion des ﬁ  ches de traitement7 produites, sur la base de la nature et de l’importance 
des services prestés antérieurement à l’entrée en fonction, des absences suscepti-bles de donner lieu à une perte d’ancienneté pécuniaire et d’autres caractéristiques de la rémunération inﬂ  uant sur le calcul de l’ancienneté pécuniaire. Dans chacune des administrations, il a ainsi été sélectionné – en fonction du nombre de membres du personnel statutaires et contractuels – 50 à 300 ﬁ  ches de traitement et dossiers 
de personnel. 
Ces informations ont été complétées par des listes d’absences, fournies par le Ser-
vice central des dépenses ﬁ  xes, hormis pour l’INAMI et l’ONVA, pour lesquels ce service central ne liquide pas les traitements.
L’audit a été effectué durant les deuxième et troisième trimestres de 2005. Ses 
conclusions ont été soumises, par lettre du 21 octobre 2005, pour commentaire aux administrations concernées. Seul le SPF Sécurité sociale n’a pas réagi.
Le projet de rapport synthétique et les projets de rapports relatifs aux différentes administrations ont ensuite été transmis, le 1
er février 2006, aux ministres respon-
sables.
Les ministres de la Fonction publique, de l’Intérieur, de l’Économie, de l’Énergie, du Commerce extérieur et de la Politique scientiﬁ  que, de la Mobilité et des Transports, 
de l’Emploi et de l’Informatisation, des Affaires étrangères et de la Défense ont réagi au projet de rapport. Dans presque tous les cas, ils se sont déclarés d’accord sur les observations et les recommandations émises. Des éléments particuliers de leurs réponses sont intégrés au point 4 (Conclusion et recommandations).
2 Qualité de la réglementation
2.1 Réglementation relative au personnel statutaire
Services prestés dans le cadre d’une bourse
Selon l’article 14, § 1er, 1°, de l’arrêté royal du 29 juin 19738 sont admissibles pour 
l’octroi de l’ancienneté pécuniaire, les services effectifs que l’agent a prestés comme 
titulaire d’une fonction rémunérée lorsqu’il faisait partie « […] des services du Fonds 
national de recherche scientiﬁ  que, des services du ‘Nationaal Fonds voor Weten-schappelijk Onderzoek’, des services du Fonds pour la formation à la recherche dans l’industrie et dans l’agriculture, des services de l’‘Instituut van het Weten-schappelijktechnologisch onderzoek in de industrie’ ». 
6 SPF Intérieur, SPF Sécurité sociale, SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie, SPF Mobilité et Transports, SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement, Ofﬁ  ce 
national des vacances annuelles (ONVA), Institut national d’assurance maladie-invalidité (INAMI), Ins-titut géographique national (IGN), Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs d’asile (FEDASIL).
7 Une ﬁ  che de traitement est un document de travail décrivant la carrière pécuniaire d’un membre du 
personnel et comportant, notamment, les absences, les promotions et les échelles de traitements.
8 Arrêté royal du 29 juin 1973 portant statut pécuniaire du personnel des services publics fédéraux.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   556 9370-06_RH_Boek163_06.indd   556 13-10-2006   14:39:47 13-10-2006   14:39:47  163e Boek van het Rekenhof 557Bijzondere onderzoeken Vaststelling geldelijke anciënniteit
Anderzijds onderzocht het Rekenhof bij negen overheidsadministraties6 hoe de gel-
delijke anciënniteit van het statutaire en contractuele personeel concreet wordt vast-
gesteld. Hierbij werd een selectie gemaakt uit de voorgelegde weddeﬁ  ches7 op basis 
van de aard en de belangrijkheid van de diensten die aan de indiensttreding vooraf-gingen, de afwezigheden die al dan niet tot een verlies van de geldelijke anciënniteit leiden en de andere kenmerken van de bezoldiging die invloed hebben op de berekening van de geldelijke anciënniteit. In elk van de negen administraties werden zo – naargelang van het aantal statutaire en contractuele personeelsleden – 50 tot 300 weddeﬁ  ches en personeelsdossiers geselecteerd. 
Deze informatie werd aangevuld met afwezigheidslijsten, ter beschikking gesteld door de Centrale Dienst der Vaste Uitgaven, behalve voor het RIZIV en de RJV, waar de Centrale Dienst niet de wedden uitbetaalt.
Het onderzoek werd uitgevoerd tijdens het tweede en derde kwartaal van 2005. De 
onderzoeksbevindingen werden op 21 oktober 2005 per brief ter commentaar aan de betrokken administraties meegedeeld. Alleen de FOD Sociale Zekerheid reageerde niet.
Vervolgens werden op 1 februari 2006 het ontwerp van syntheseverslag en de ont-
werpen van verslagen voor de individuele administraties aan de verantwoordelijke ministers toegezonden.
De ministers van Ambtenarenzaken, van Binnenlandse Zaken, van Economie, Energie,  
Buitenlandse Handel en Wetenschapsbeleid, van Mobiliteit en Vervoer, van Werk en Informatisering, van Buitenlandse Zaken, en van Landsverdediging hebben op het ontwerp van verslag gereageerd. Zij zijn het bijna altijd met de opmerkingen en aan-bevelingen eens. Bijzondere elementen uit hun antwoorden zijn in punt 4 (Besluit en Aanbevelingen) verwerkt.
2 Kwaliteit van de regelgeving
2.1 Reglementering voor statutair personeel
Diensten in het kader van een beurs 
Volgens artikel 14, § 1, 1, van het koninklijk besluit van 29 juni 19738 komen voor de 
toekenning van geldelijke anciënniteit de werkelijke diensten in aanmerking die een 
personeelslid verricht heeft als titularis van een bezoldigd ambt terwijl het behoorde tot “[…] de diensten bij het Nationaal Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek, de 
diensten bij het ‘Fonds National de Recherche Scientiﬁ  que’, de diensten bij het Instituut van het Wetenschappelijk-technologisch onderzoek in de industrie, de diensten bij het ’Fonds pour la formation à la recherche dans l’industrie et dans l’agriculture’ ”. 
6 FOD Binnenlandse Zaken, FOD Sociale Zekerheid, FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie, FOD Mobiliteit en Vervoer, FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamen-werking, Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV), Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzeke-ring (RIZIV), Nationaal Geograﬁ  sch Instituut (NGI), Federaal Agentschap voor de Opvang van Asiel-
zoekers (FEDASIL).
7 Een weddeﬁ  che is een werkdocument dat de geldelijke loopbaan van het personeelslid beschrijft, met 
o. m. vorige diensten, afwezigheden, bevorderingen en weddeschalen.
8 Koninklijk besluit van 29 juni 1973 houdende bezoldigingsregeling van het personeel van de federale overheidsdiensten
9370-06_RH_Boek163_06.indd   557 9370-06_RH_Boek163_06.indd   557 13-10-2006   14:39:47 13-10-2006   14:39:47 558 163e Cahier de la Cour des comptesFixation de l’ancienneté pécuniaire Audits particuliers
Conformément aux directives du SPF P&O, la notion de titulaire d’une fonction 
rémunérée implique que l’intéressé doit avoir la qualité de membre du personnel. 
L’expression vise donc uniquement un emploi rémunéré statutaire ou contractuel 
exercé dans un lien de subordination. 
Les services effectués dans le cadre d’une bourse octroyée pour des études ou de 
la recherche ne relèvent manifestement pas de cette catégorie. 
L’énumération explicite de certaines de ces institutions dans l’article 14 prête à 
confusion. Ces institutions peuvent de toute manière être considérées comme consti-tuant un autre service public  (selon la déﬁ  nition qu’en donne l’article 2 de l’arrêté 
royal), ce qui rend superﬂ  ue leur mention à l’article 14, § 1
er, 1°. 
Cette imprécision a pour effet que certaines administrations publiques auditées 
interprètent l’article 14, § 1er, 1°, de manière telle que tout service effectué dans le 
cadre d’une bourse accordée par les institutions précitées peut donner lieu à une 
valorisation sans autre condition. 
Or, les services effectués dans le cadre d’une bourse et susceptibles d’être valori-
sés, à certaines conditions, pour le calcul de l’ancienneté pécuniaire, ne sont admis-sibles que pour les universités énumérées à l’article 14, § 1
er, 3°, troisième alinéa, de 
l’arrêté royal.
Services prestés dans une université
L’article 14, § 1er, 3°, premier alinéa, précité énumère de manière exhaustive 
les institutions universitaires, tant libres que publiques, où les services prestés 
comme titulaire d’une fonction rémunérée sont admissibles. Le fait que l’arti-cle mentionne également les institutions universitaires publiques  prête à 
confusion. En effet, en vertu des articles 2 et 14, § 1
er, 1°, les services prestés 
dans ces institutions sont admissibles au titre de prestations accomplies dans d’autres services publics .
L'article 14, § 1er, 3°, deuxième alinéa, prescrit en outre que les services prestés 
à partir du 1er janvier 1998 dans les universités énumérées peuvent être admis-
sibles quelle que soit la source de ﬁ  nancement. Or, les services accomplis dans 
des universités publiques , qui ressortissent à la catégorie des autres services 
publics , sont de toute manière admissibles, sans limite dans le temps.
En outre, le SPF P&O utilise la norme selon laquelle les services accomplis dans une université libre ne sont admissibles sans limite temporelle que s’ils ont été ﬁ  nancés par le biais des allocations de fonctionnement versées par les 
communautés. Or, cette norme ne peut être déduite directement de l'article. 
Dans sa réponse, le directeur général de la section Organisation du SPF P&O 
explique cette constatation par le fait qu’avant le 1
er janvier 1999, les univer-
sités libres étaient considérées par le ministère de la Fonction publique comme des « établissements d’enseignement libres subventionnés » et que les services effectués en leur sein étaient admissibles lorsque le membre du personnel avait bénéﬁ  cié d’une subvention-traitement individuelle et directe accordée par la communauté concernée.
Cette thèse est toutefois dénuée de fondement, étant donné que les membres du personnel d’une université ou d’une institution universitaire n’ont jamais reçu une subvention-traitement individuelle d’une communauté, mais ont toujours été rémunérés à la charge de l’allocation de fonctionnement globale octroyée chaque année par la communauté ou d’une autre source de ﬁ  nancement. 
Enﬁ  n, l’article 14, § 1er, 3°, premier alinéa, doit être adapté aux restructura-
tions et aux changements de nom intervenus dernièrement.•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_06.indd   558 9370-06_RH_Boek163_06.indd   558 13-10-2006   14:39:48 13-10-2006   14:39:48  163e Boek van het Rekenhof 559Bijzondere onderzoeken Vaststelling geldelijke anciënniteit
Volgens de richtlijnen van de FOD P&O moet onder titularis van een bezoldigd ambt  
worden verstaan dat de betrokkene de hoedanigheid van personeelslid moet hebben. 
De uitdrukking verwijst dus enkel naar een bezoldigde statutaire of contractuele tewerkstelling in ondergeschikt verband. 
Diensten verricht in het kader van een studie- of onderzoeksbeurs vallen hier duide-
lijk niet onder. 
Dat artikel 14 een aantal wetenschappelijke instellingen expliciet opsomt, werkt ver-
warrend. Die instellingen worden immers hoe dan ook al als andere openbare dien-
sten beschouwd (volgens de deﬁ  nitie daarvan in artikel 2 van het koninklijk besluit), 
zodat hun vermelding in artikel 14, § 1, 1°, overbodig is. 
Deze onduidelijkheid leidt ertoe dat sommige onderzochte overheidsadministraties 
artikel 14, § 1, 1°, zo interpreteren dat elke dienst verricht in het kader van een beurs 
toegekend door de vermelde instellingen, zonder bijkomende voorwaarden mag wor-
den meegerekend. 
De diensten, verricht in het kader van een beurs, die bij de berekening van de gelde-
lijke anciënniteit onder bepaalde voorwaarden mogen worden meegerekend, gelden echter enkel voor de universiteiten die zijn opgesomd in artikel 14, § 1, 3°, derde lid, van het koninklijk besluit.
Diensten bij een universiteit 
Het hierboven vermelde artikel 14, § 1, 3°, eerste lid, somt exhaustief de vrije 
én openbare universitaire instellingen op waarvan de diensten die iemand als titularis van een bezoldigd ambt verricht, mogen worden meegeteld. Dat het 
artikel ook openbare universitaire instellingen vermeldt, is verwarrend: dien-
sten verricht bij die instellingen kunnen immers als verricht bij andere open-
bare diensten  worden meegerekend krachtens de artikelen 2 en 14, § 1, 1°. 
Artikel 14, § 1, 3°, tweede lid, schrijft daarnaast voor dat de diensten die vanaf 
1 januari 1998 bij de opgesomde universiteiten gepresteerd zijn, ongeacht de 
ﬁ nancieringsbron, mogen worden meegerekend. Diensten bij openbare univer-
siteiten, die onder de categorie andere openbare diensten vallen, mogen echter  
hoe dan ook zonder tijdsbeperking worden meegerekend.
Bovendien hanteert de FOD P&O als norm dat diensten verricht aan een vrije 
universiteit alleen maar zonder tijdsbeperking mogen worden meegerekend als ze werden geﬁ  nancierd met de werkingstoelagen van de gemeenschappen. Die norm kan echter niet rechtstreeks uit het artikel worden afgeleid. 
In zijn repliek geeft de directeur-generaal Organisatie van de FOD P&O als 
verklaring dat het Ministerie van Ambtenarenzaken de openbare universiteiten vóór 1 januari 1999 beschouwde als “vrije gesubsidieerde onderwijsinrichtin-gen”. De daar verrichte diensten mochten worden meegerekend als het perso-neelslid een individuele en rechtstreekse weddetoelage van de betrokken gemeenschap had gekregen.
Deze stelling is echter ongegrond, aangezien personeelsleden van een univer-
siteit of van een universitaire instelling nooit geïndividualiseerde weddetoela-gen van een gemeenschap hebben ontvangen, maar altijd werden bezoldigd vanuit de globale werkingstoelage die de gemeenschap jaarlijks ter beschik-king stelde, of vanuit een andere ﬁ  nancieringsbron. 
Ten slotte moet artikel 14, § 1, 3°, eerste lid, worden aangepast aan enkele recente herstructureringen en naamsveranderingen.•
•
•
9370-06_RH_Boek163_06.indd   559 9370-06_RH_Boek163_06.indd   559 13-10-2006   14:39:48 13-10-2006   14:39:48 560 163e Cahier de la Cour des comptesFixation de l’ancienneté pécuniaire Audits particuliers
2.2 Réglementation relative au personnel contractuel
Services antérieurs
En vertu de l’article 3, § 1er, de l’arrêté royal du 11 février 19919, pour le personnel 
contractuel engagé au sein d’un service public fédéral, le traitement est ﬁ  xé « en 
prenant en considération les services admissibles accomplis, en quelque qualité 
que ce soit, dans un des services visés aux articles 14, 15, 17 et 18 de l’arrêté royal du 29 juin 1973 […] et aux conditions ﬁ  xées par ces articles ainsi que par l’article 2 du même arrêté  ». 
Le deuxième alinéa de l’article 3, § 1
er, signale de manière explicite et apparemment 
exhaustive, outre certaines absences antérieures de l’agent statutaire temporaire pour cause de maladie, les formes de suspension du contrat de travail qui n’entrent pas en considération pour le calcul de l’ancienneté pécuniaire. 
La portée exacte de la référence que fait l’article 3, § 1
er, aux articles 14 et 15 
de l’arrêté royal du 29 juin 1973 n’apparaît pas clairement. 
Cette référence pourrait signiﬁ  er que tous les types d’absences valorisables pour les membres du personnel statutaires le sont aussi pour le personnel contractuel, hormis celles qui sont exclues explicitement au deuxième alinéa. Or, cette interprétation se heurte à l’existence, dans la législation sociale et d’autres règlements spéciﬁ  ques applicables au personnel contractuel, de formes d’ab-sences qui ne ﬁ  gurent pas dans le statut du personnel de l’État (par exemple, la 
suspension du contrat de travail avec perte de l’ancienneté pécuniaire). 
Comme la référence à l’article 15 de l’arrêté royal du 29 juin 1973 renvoie également à la notion de “services effectifs”, une autre interprétation possible consisterait à ne considérer comme valorisables que les services pouvant être qualiﬁ  és de “services effectifs” dans le sens précité. Dans ce cas, il n’y aurait 
toutefois pas eu lieu d’exclure de manière explicite, dans le deuxième alinéa de l’article 3, § 1
er, la valorisation de certaines absences, puisque celles-ci, en 
vertu de la réglementation s’appliquant au personnel contractuel (ou précisé-ment en l’absence de dispositions statutaires ad hoc ) entraînent de toute 
manière la perte des titres à l’avancement de traitement et ne peuvent donc pas être considérées comme des “services effectifs”. 
Eu égard à la formulation actuelle
10 de l’article 3, § 1er, il manque dès lors un 
critère clair pour déterminer sans hésitation si certains congés et absences 
peuvent ou non être pris en considération.
Outre l'absence de ce critère, il est également constaté que certaines absen-
ces concernant un agent contractuel, ne devant logiquement pas donner lieu à une valorisation, sont néanmoins théoriquement admissibles selon la formula-tion actuelle de l'article 3. Il en est ainsi, par exemple, pour la suspension du 
contrat de travail, accordée au personnel contractuel dans de nombreux servi-
ces publics sans s’appuyer sur une réglementation spéciﬁ  que, mais qui est autorisée dans le cadre de la législation sociale. Dans tous les services publics, une telle absence est d'ailleurs exclue du calcul de l’ancienneté pécuniaire.•
•
9 Arrêté royal du 11 février 1991 ﬁ  xant les droits individuels pécuniaires des personnes engagées par contrat de travail dans les services publics fédéraux.
10 Avant la formulation actuelle de l’article (introduite par l’arrêté royal du 3 août 2004), ce critère était 
bien prévu à l’article 3, § 1er, 2e alinéa, b), qui disposait que « ne sont toutefois pas prises en considé-
ration, les périodes de suspension non rémunérées ni admissibles pour l’octroi d’augmentations baré-miques, […] ».
9370-06_RH_Boek163_06.indd   560 9370-06_RH_Boek163_06.indd   560 13-10-2006   14:39:48 13-10-2006   14:39:48  163e Boek van het Rekenhof 561Bijzondere onderzoeken Vaststelling geldelijke anciënniteit
2.2 Reglementering voor contractueel personeel
Vroegere diensten
Krachtens artikel 3, § 1, van het koninklijk besluit van 11 februari 19919 wordt voor 
contractueel personeel dat in dienst treedt bij een federale overheidsdienst de wedde 
vastgesteld “ door de verrichte aanneembare diensten in een van de diensten bedoeld 
in de artikelen 14, 15, 17 en 18 van het koninklijk besluit van 29 juni 1973 […] en onder de voorwaarden die bij deze artikelen evenals bij artikel 2 van hetzelfde besluit worden vastgesteld, in welke hoedanigheid dan ook, in aanmerking te nemen” . 
Het tweede lid van artikel 3, § 1, vermeldt, naast bepaalde afwezigheden wegens ziekte die het tijdelijk statutair personeelslid tevoren had opgenomen, uitdrukkelijk en blijkbaar exhaustief, de soorten van opschorting van de arbeidsovereenkomst die niet meegerekend worden voor de berekening van de geldelijke anciënniteit. 
De juiste draagwijdte van de verwijzing in artikel 3, § 1, naar de artikelen 14 en 15 van het koninklijk besluit van 29 juni 1973 is niet duidelijk. 
De verwijzing zou kunnen betekenen dat alle soorten afwezigheden die voor 
statutaire personeelsleden meegerekend worden, ook voor contractueel per-soneel meegerekend worden, behalve de afwezigheden die in het tweede lid expliciet worden uitgesloten. Deze interpretatie botst echter met het gegeven dat in de sociale wetgeving en andere speciﬁ  eke reglementering voor contrac-
tueel personeel, soorten afwezigheden voorkomen die niet bestaan in het sta-tuut van het rijkspersoneel (bijvoorbeeld de schorsing van de arbeidsovereen-komst met verlies van geldelijke anciënniteit). 
Een andere interpretatie zou kunnen zijn dat, aangezien ook bij de verwijzing 
naar artikel 15 van het koninklijk besluit van 29 juni 1973 wordt verwezen naar het begrip “werkelijke diensten”, enkel die periodes die kunnen worden beschouwd als “werkelijke diensten” in de voornoemde zin meegerekend mogen worden. In dat geval was het echter niet nodig geweest in het tweede lid van artikel 3, § 1, een aantal afwezigheden expliciet uit te sluiten, aangezien die krachtens de regelgeving van het contractuele personeel (of juist bij afwe-zigheid van statutaire bepalingen daarover) in elk geval leiden tot het verlies van de aanspraken op bevordering in weddeschaal, en dus niet kunnen worden beschouwd als “werkelijke diensten”. 
Door de huidige
10 formulering van het artikel 3, § 1, ontbreekt dus een duide-
lijk criterium om verloven en afwezigheden al dan niet op een sluitende wijze 
mee te rekenen.
Naast het ontbreken van dit criterium, wordt ook vastgesteld dat bepaalde afwezigheden van een contractueel personeelslid, die logischerwijze niet geva-lideerd zouden mogen worden, volgens de huidige formulering van het artikel 3 theoretisch toch kunnen worden meegerekend. Dit is zo bijvoorbeeld voor de schorsing van het arbeidscontract, hetgeen in vele overheidsdiensten aan het contractuele personeel wordt toegestaan zonder dat die afwezigheid vanuit een speciﬁ  eke reglementering wordt verantwoord, maar die in de sociale wet-
geving wel is toegelaten. In alle overheidsdiensten wordt bij de toekenning van geldelijke anciënniteit een dergelijke afwezigheid overigens niet meegerekend.•
•
9 Koninklijk besluit van 11 februari 1991 tot vaststelling van de individuele geldelijke rechten van de personen bij arbeidsovereenkomst in dienst genomen in de federale overheidsdiensten.
10 Vóór de huidige formulering (ingevoerd bij koninklijk besluit van 3 augustus 2004) was dit criterium wel 
aanwezig via het toenmalig artikel 3, § 1, 2e lid, b), dat stelde: “ komen echter niet in aanmerking, de 
periodes van schorsing die niet bezoldigd zijn en niet voor verhoging in weddeschaal in aanmerking komen, […]”.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   561 9370-06_RH_Boek163_06.indd   561 13-10-2006   14:39:48 13-10-2006   14:39:48 562 163e Cahier de la Cour des comptesFixation de l’ancienneté pécuniaire Audits particuliers
Il est fait référence, dans l’actuel article 3, § 1er – du moins, selon une interpré-
tation – à la notion de services effectifs ﬁ  gurant dans les articles 14 et 15, 1°, 
de l’arrêté royal du 29 juin 1973. Si cette interprétation est retenue, on peut 
également s’interroger sur le fondement juridique de la valorisation de certai-nes autres absences entraînant une perte de traitement, étant donné que, dans de tels cas, la valorisation n’est plus autorisée explicitement par l’article 3 : le jour de carence, les périodes de congé relatives à la protection de la maternité, les jours de congé pour raisons impérieuses, avec ou sans dépassement du nombre de jours autorisés, visés dans l’arrêté royal du 11 octobre 1991
11, etc. 
Le même article 3, § 1er, traite aussi de manière particulière l’interruption com-
plète de la carrière professionnelle pour cause de congé parental. En effet, selon l’article 3, § 1
er, deuxième alinéa, aucune forme d’interruption complète 
de la carrière professionnelle ne peut être valorisée, à l’exception de l’inter-ruption de la carrière professionnelle pour cause de congé parental, telle que visée à l’article 35 de l’arrêté royal du 19 novembre 1998
12. 
La liste établie par le SPF P&O comprenant les congés qui peuvent être accor-dés aux membres du personnel contractuels (diffusée par le biais de la plate-forme e-communities ) mentionne que le membre du personnel conserve son 
droit à une augmentation de traitement en cas d’interruption de carrière com-plète ou partielle pour congé parental. Toujours selon la même liste, le membre du personnel qui prend un congé parental ordinaire, tel que visé à l’article 34 de l’arrêté royal précité du 19 novembre 1998, perd tout droit aux augmenta-tions de traitement, et ce en dépit du fait que le même article 34 en dispose explicitement autrement. 
Dans sa réponse, le directeur général de la section Organisation du SPF P&O mentionne que la réglementation doit être réexaminée et, si nécessaire, adap-tée s’il apparaît qu’elle n’exprime pas sans ambiguïté la volonté du législateur ou qu’elle est moins favorable que les dispositions antérieures.
Ancienneté pécuniaire attachée à la fonction même
Pour ce qui est des services accomplis dans la fonction même par des membres du personnel contractuels, l’arrêté royal du 11 février 1991 dispose que toutes les absences sont admissibles pour le calcul de l’ancienneté pécuniaire, à l’exception de celles énumérées à l’article 3, § 1
er, deuxième alinéa (cf. point antérieur ). Ce régime 
implique toutefois que certaines absences qui, pour des raisons évidentes, ne pour-raient être valorisées (comme, par exemple, les périodes de suspension du contrat de travail) sont néanmoins admissibles pour ﬁ  xer l’ancienneté pécuniaire, voire qu’elles doivent être prises en considération.
Signiﬁ  cation de l’article 3, § 4, de l’arrêté royal du 11 février 1991
Enﬁ n, on peut s’interroger sur la signiﬁ  cation de l’article 3, § 4, de l’arrêté royal du 
11 février 1991. Ce paragraphe prescrit les règles relatives à la ﬁ  xation du traite-
ment d’un agent déﬁ  nitif, mais celles-ci n’ont pas leur place dans un arrêté destiné à 
s’appliquer uniquement aux membres du personnel contractuels. •
•
11 Arrêté royal du 11 octobre 1991 déterminant les modalités de l’exercice du droit à un congé pour raisons 
impérieuses.
12 Arrêté royal du 19 novembre 1998 relatif aux congés et aux absences accordés aux membres du per-
sonnel des administrations de l’État.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   562 9370-06_RH_Boek163_06.indd   562 13-10-2006   14:39:48 13-10-2006   14:39:48  163e Boek van het Rekenhof 563Bijzondere onderzoeken Vaststelling geldelijke anciënniteit
In het huidige artikel 3, § 1, wordt – althans volgens één interpretatie – verwe-
zen naar het begrip werkelijke diensten zoals vermeld in artikel 14 en 15, 1°, van het koninklijk besluit van 29 juni 1973. Indien van die interpretatie wordt uitgegaan, rijst ook de vraag naar de rechtsgrond van het meerekenen van bepaalde andere afwezigheden met verlies van wedde. In die gevallen staat artikel 3 immers niet meer expliciet toe dat ze worden meegerekend: de carensdag, de periodes van verlof inzake moederschapbescherming, de dagen verlof wegens dwingende redenen, met of zonder overschrijding van het maxi-male aantal dagen, bedoeld in het koninklijk besluit van 11 oktober 1991
11 
enz. 
Hetzelfde artikel 3, § 1, behandelt ook de volledige loopbaanonderbreking wegens ouderschapsverlof op een bijzondere wijze. Artikel 3, § 1, tweede lid, sluit immers alle soorten van volledige loopbaanonderbreking van validering uit, met uitzondering van de loopbaanonderbreking wegens ouderschapsverlof zoals bedoeld in artikel 35 van het koninklijk besluit van 19 november 1998
12. 
De lijst van de FOD P&O met de verloven die kunnen worden toegekend aan contractuele personeelsleden (verspreid via e-communities ) vermeldt echter 
dat zowel bij volledige als bij gedeeltelijke loopbaanonderbreking wegens ouderschapsverlof het personeelslid het recht op weddeverhoging behoudt. Volgens dezelfde lijst verliest het personeelslid dat een gewoon ouderschaps-verlof opneemt zoals bedoeld in artikel 34 van het vermelde koninklijk besluit van 19 november 1998, elk recht op weddeverhogingen, terwijl datzelfde artikel 34 nochtans expliciet anders bepaalt. 
In zijn antwoord stelt de directeur-generaal Organisatie van de FOD Personeel 
en Organisatie dat de reglementering opnieuw moet worden bekeken en waar nodig aangepast als blijkt dat ze de bedoeling van de regelgever niet eendui-dig weergeeft of als ze minder gunstig is dan de vroegere bepalingen.
Geldelijke anciënniteit in de functie zelf
Wat betreft de diensten in de functie zelf van contractuele personeelsleden, bepaalt 
het koninklijk besluit van 11 februari 1991 dat alle afwezigheden in aanmerking komen voor de berekening van de geldelijke anciënniteit, behalve die opgesomd in artikel 3, § 1, tweede lid (zie vorig punt). Deze regeling houdt echter in dat bepaalde afwezigheden die om vanzelfsprekende redenen niet meegerekend zouden mogen worden (bv. periodes van schorsing van de arbeidsovereenkomst), toch voor de vast-stelling van de geldelijke anciënniteit in aanmerking kunnen, of zelfs moeten worden genomen.
Betekenis van artikel 3, § 4, van het koninklijk besluit van 11 februari 1991
Tot slot kan de vraag worden gesteld naar de betekenis van artikel 3, § 4, van het 
koninklijk besluit van 11 februari 1991. Die paragraaf legt de regels voor de wedde-vaststelling van een vastbenoemd ambtenaar vast, maar die zijn niet op hun plaats in een besluit dat alleen van toepassing is op contractuele personeelsleden. •
•
11 Koninklijk besluit van 11 oktober 1991 tot vaststelling van de nadere regels voor de uitoefening van het 
recht op een verlof om dwingende reden.
12 Koninklijk besluit van 19 november 1998 betreffende de verloven en afwezigheden toegestaan aan de 
personeelsleden van de rijksbesturen.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   563 9370-06_RH_Boek163_06.indd   563 13-10-2006   14:39:48 13-10-2006   14:39:48 564 163e Cahier de la Cour des comptesFixation de l’ancienneté pécuniaire Audits particuliers
La valorisation de services antérieurs prestés à titre contractuel par un agent déﬁ  ni-
tif est du reste déjà réglée par les articles 2, 14, 15 et 17 de l’arrêté royal précité du 
29 juin 1973. 
2.3 Cas spécial : “Intégration barémique basée sur le salaire”
Outre l’application des arrêtés royaux précités des 29 juin 1973 et 11 février 1991, qui règlent l’ancienneté pécuniaire de l’ensemble du personnel, l’article 217 de l’ar-rêté royal du 5 septembre 2002 prévoit une forme particulière d’octroi de l’ancien-neté pécuniaire, dite “intégration barémique basée sur le salaire”, qui concerne l’in-tégration barémique des membres du personnel de l’ancien niveau 4 dans le niveau D actuel. La formulation de cet article a donné lieu, dans les administrations contrô-lées, à des interprétations différentes (cf. 3.1).
Conformément à l’article 217, les anciens agents de niveau 4 qui sont passés au 
nouveau niveau D le 1
er janvier 2002 (avec effet pécuniaire au 1er décembre 2002) 
sont intégrés dans la nouvelle échelle de traitement avec un traitement égal ou immédiatement supérieur à celui dont ils bénéﬁ  ciaient dans leur ancien grade. La nouvelle ancienneté pécuniaire est, d’emblée, égale à celle correspondant au traite-ment dans la nouvelle échelle barémique et diffère, par conséquent, de l’ancienneté pécuniaire obtenue dans l’ancienne échelle de traitement. 
De même, l’échelle de traitement et le nombre de mois dans cette échelle de traite-
ment, acquis dans l’ancienne échelle (généralement dans le cadre d’augmentations bisannuelles) sont repris dans la nouvelle échelle de traitement (article 217, dernier alinéa). 
L’arrêté royal du 28 septembre 2003 a toutefois inséré dans l’article 217, entre les 
troisième et quatrième alinéas, un nouvel alinéa, libellé comme suit : « Lorsque dans 
leur échelle de traitement du niveau 4, les agents de l’État sont rémunérés au trai-tement maximum de cette échelle, ils sont intégrés dans l’échelle de traitement DA1 ou DT2 au premier échelon de l’augmentation intercalaire issue de l’intégration.  »
Selon le SPF P&O, il découle de cette disposition que les membres du personnel qui bénéﬁ  ciaient, au 1
er décembre 2002, du traitement maximum dans leur ancienne 
échelle barémique, perdent, dans la nouvelle échelle (où ils n’avaient généralement pas atteint le maximum) tant le nombre d’années que celui de mois d’ancienneté qu’ils avaient atteint dans l’ancienne échelle barémique, au-delà du nombre d’années requis pour le traitement maximum dans cette échelle.
Or, une telle interprétation ne ressort pas de l’article 217, après sa modiﬁ  cation par 
l’arrêté royal du 28 septembre 2003, qui en a maintenu intégralement le dernier ali-
néa, à savoir que « la différence entre l’ancienneté pécuniaire et l’ancienneté utile 
acquises dans l’ancienne échelle est reprise dans la nouvelle échelle de traite-ment  ». 
Dans sa réponse, le directeur général réitère que la réglementation doit être adap-tée, si nécessaire, et admet que cette interprétation serait apparue plus clairement si le nouvel alinéa avait été inséré à la ﬁ  n de l’article. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   564 9370-06_RH_Boek163_06.indd   564 13-10-2006   14:39:48 13-10-2006   14:39:48  163e Boek van het Rekenhof 565Bijzondere onderzoeken Vaststelling geldelijke anciënniteit
Overigens wordt de validering van vorige contractuele prestaties door een vastbe-
noemd ambtenaar al geregeld door de artikelen 2, 14, 15 en 17 van het vermelde koninklijk besluit van 29 juni 1973. 
2.3 Bijzonder geval: “inschaling op wedde”
Naast de al vermelde besluiten van 29 juni 1973 en 11 februari 1991, die de gelde-lijke anciënniteit van het volledige overheidspersoneel regelen, regelt artikel 217 van het koninklijk besluit van 5 september 2002 een bijzondere vorm van toekenning van geldelijke anciënniteit, de zogenaamde “inschaling op wedde”. Die heeft betrekking op de inschaling van de personeelsleden van het voormalige niveau 4 in het huidige niveau D. De formulering van dit artikel gaf bij de gecontroleerde administraties aan-leiding tot verschillende interpretaties (zie 3.1).
Overeenkomstig artikel 217 worden de personeelsleden van niveau 4 die op 1 janu-
ari 2002 overgaan naar het nieuwe niveau D (met geldelijke uitwerking op 1 decem-ber 2002) ingeschaald in de nieuwe weddeschalen met een wedde gelijk aan of onmiddellijk hoger dan die in de oude schaal. Hun geldelijke anciënniteit wordt met-een ook die welke overeenkomt met hun wedde in de nieuwe weddeschaal. Ze ver-schilt dus van die in de oude weddeschaal. 
Ook worden de weddetrap en het aantal maanden in die weddetrap die in de oude 
schaal (meestal binnen tweejaarlijkse verhogingen) waren verworven, meegenomen in de nieuwe schaal (artikel 217, laatste lid). 
Bij koninklijk besluit van 28 september 2003 werd echter in artikel 217 tussen het 
derde en vierde lid een nieuw lid ingevoegd, luidend als volgt: “ wanneer in hun wed-
deschaal van niveau 4, de rijksambtenaren aan de maximumwedde van deze schaal worden bezoldigd, worden zij in de weddeschaal DA1 of DT2 geïntegreerd op de eerste trap van de intermediaire loonopslag die uit de integratie voortvloeit .”
Volgens de FOD P&O betekent dit dat de personeelsleden die op 1 december 2002 in hun oude weddeschaal de maximumwedde genoten, in de nieuwe weddeschaal (waar meestal geen maximum werd bereikt) zowel het aantal jaren als het aantal 
maanden anciënniteit verliezen die zij in de oude weddeschaal hadden bereikt boven 
het aantal jaren vereist voor de maximumwedde binnen deze schaal.
Dit laatste blijkt echter geenszins uit de tekst van artikel 217 na de wijziging door 
het koninklijk besluit van 28 september 2003, waar onverkort het laatste lid behou-den blijft dat in het algemeen bepaalt dat “ het verschil tussen de geldelijke anciën-
niteit en de nuttige anciënniteit verworven in de oude weddeschaal wordt meege-nomen in de nieuwe weddeschaal ”. 
In zijn repliek herhaalt de directeur-generaal dat de regelgeving zo nodig moet wor-den aangepast en erkent hij dat het duidelijker zou zijn geweest als het nieuwe lid op het eind van het artikel was ingevoegd. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   565 9370-06_RH_Boek163_06.indd   565 13-10-2006   14:39:48 13-10-2006   14:39:48 566 163e Cahier de la Cour des comptesFixation de l’ancienneté pécuniaire Audits particuliers
3 Irrégularités dans l’application de la réglementation
3.1 Intégration barémique basée sur le salaire
Selon le SPF P&O, lors de leur passage du niveau 4 au niveau D, les membres du 
personnel qui bénéﬁ  ciaient, au 1er décembre 2002, du traitement maximum dans leur 
ancienne échelle de traitement perdent, dans la nouvelle échelle de traitement, tant le nombre d’années que le nombre de mois d’ancienneté qu’ils avaient atteint dans l’ancienne échelle au-delà du nombre d’années requis pour le traitement maximum dans cette échelle (cf. 3.3). 
Or, les contrôles sur place ont révélé que cette norme n’a pas été appliquée à l’INAMI, à l’ONVA, au SPF Sécurité sociale, ni au SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie.
3.2 Qualité des états de service et des attestations
Dans différentes administrations, il a été constaté que les services antérieurs ont été valorisés sur la base d’autres documents que des états de service ou des attesta-tions ordinaires d’employeurs précédents. 
C’est ainsi qu’il est souvent recouru aux ﬁ  ches de traitement d’employeurs publics antérieurs. Or, une telle façon de procéder ne peut être acceptée qu’en cas de mobilité, lorsque l’ancienneté pécuniaire est garantie en vertu de la régle-mentation (notamment, lors de la suppression d’un service public). En effet, dans d’autres cas, non seulement le statut pécuniaire même peut être différent, mais, eu égard aux limitations imposées au calcul de l’ancienneté pécuniaire, la situa-tion individuelle de l’agent peut différer dans les deux services publics. 
Même si, en vertu de la réglementation, l’ancienneté pécuniaire était garantie lors du passage à un nouvel employeur du secteur public, il convient d’adapter également cette ancienneté lorsqu’elle avait été ﬁ  xée au mépris de la régle-
mentation par l’employeur précédent.
Des copies de contrats de travail d’employeurs précédents sont parfois égale-
ment utilisées, ou même des lettres annonçant l’intention qu’avait un employeur précédent d’engager le membre du personnel. De telles pièces ne constituent 
pas une preuve que ces services ont été prestés jusqu’à la date ﬁ  nale. 
Il arrive parfois qu’un arrêté de désignation et/ou de démission soit pris 
comme base en vue de la valorisation de services antérieurs prestés dans un cabinet ministériel. Or, de tels documents ne permettent pas de constater des interruptions.
De plus, certaines attestations d’employeurs ne présentent pas les mentions 
permettant de vériﬁ  er si toutes les restrictions en matière de calcul de l’an-
cienneté pécuniaire sont bien respectées. C’est ainsi que, souvent, il n’est pas 
indiqué s’il s’agissait de prestations complètes et si elles avaient été accom-plies sans interruption. De même, il est parfois impossible de déterminer l’im-portance des services antérieurs pour les membres du personnel de niveau A (aﬁ n de pouvoir répartir ces services entre les groupes A et B). 
Le directeur général de la section Organisation du SPF P&O réplique que le SPF peut difﬁ  cilement répondre de la qualité des attestations utilisées par d’autres administrations publiques. La Cour des comptes estime toutefois que, s’il apparaît que des lacunes en la matière ont été constatées au sein de toutes les administrations contrôlées, le SPF P&O pourrait donner des directi-ves générales à cet égard. •
•
••
9370-06_RH_Boek163_06.indd   566 9370-06_RH_Boek163_06.indd   566 13-10-2006   14:39:49 13-10-2006   14:39:49  163e Boek van het Rekenhof 567Bijzondere onderzoeken Vaststelling geldelijke anciënniteit
3 Onregelmatigheden bij de toepassing van de regelgeving
3.1 Inschaling op wedde
De FOD P&O stelt dat bij de overgang van het niveau 4 naar het niveau D, de per-
soneelsleden die op 1 december 2002 in hun oude weddeschaal de maximumwedde genoten, in de nieuwe weddeschaal zowel het aantal jaren als het aantal maanden anciënniteit die zij in de oude weddeschaal hadden bereikt boven het aantal jaren vereist voor de maximumwedde binnen deze schaal, verliezen (zie 3.3). 
De controles ter plaatse wezen echter uit dat deze norm niet werd toegepast bij het 
RIZIV, de RJV, de FOD Sociale Zekerheid en de FOD Economie, KMO, Midden-stand en Energie.
3.2 Kwaliteit van dienststaten en attesten
Bij verschillende administraties werd vastgesteld dat vroegere diensten werden mee-gerekend op basis van andere documenten dan dienststaten of gewone attesten van vorige werkgevers. 
Zo worden vaak de weddeﬁ  ches van vorige openbare werkgevers gebruikt. Dat kan echter enkel worden aanvaard bij mobiliteit waarbij krachtens de reglementering de geldelijke anciënniteit wordt gewaarborgd (bijvoorbeeld bij de afschafﬁ  ng van een overheidsdienst). In andere gevallen kan immers niet 
alleen het geldelijk statuut zelf verschillend zijn; ten aanzien van de beperkin-gen bij de berekening van de geldelijke anciënniteit kan de individuele toe-stand van het personeelslid in de twee overheidsdiensten verschillend zijn. 
Zelfs als krachtens de reglementering de geldelijke anciënniteit bij de over-
gang naar een nieuwe werkgever in de overheidssector was gewaarborgd, moet die anciënniteit toch worden aangepast als de vorige werkgever ze had vastgesteld in strijd met de reglementering.
Ook worden soms kopieën van arbeidscontracten van vorige werkgevers 
gebruikt, of zelfs brieven waarin een vorige werkgever aankondigde het perso-neelslid in dienst te zullen nemen. Dergelijke stukken bewijzen niet dat de arbeidsprestaties werden geleverd tot de einddatum. 
Bij meerekening van vorige diensten verricht in een ministerieel kabinet, wordt 
soms uitgegaan van een aanstellings- en/of ontslagbesluit. Via dergelijke documenten kunnen echter geen onderbrekingen worden vastgesteld.
Verder ontbreken op verscheidene werkgeversattesten de vermeldingen waar-mee kan worden nagegaan of alle beperkingen bij de berekening van de gelde-lijke anciënniteit werden gerespecteerd. Zo werd vaak niet aangegeven of de prestaties volledig waren en of ze zonder onderbreking werden uitgeoefend, en kon voor personeelsleden van niveau A niet altijd de belangrijkheid van de vorige diensten worden afgeleid (om ze te kunnen indelen in groep A of B). 
De directeur-generaal Organisatie van de FOD P&O antwoordt dat de FOD 
moeilijk kan instaan voor de kwaliteit van de attesten die gehanteerd worden bij 
andere overheidsadministraties. Het Rekenhof meent echter dat als blijkt dat in alle gecontroleerde administraties op dit gebied onvolkomenheden werden vast-gesteld, de FOD P&O hierover algemene richtlijnen zou kunnen geven.
 •
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_06.indd   567 9370-06_RH_Boek163_06.indd   567 13-10-2006   14:39:49 13-10-2006   14:39:49 568 163e Cahier de la Cour des comptesFixation de l’ancienneté pécuniaire Audits particuliers
3.3 Notion d’ autre service public
L’article 2, dernier alinéa, 6°, de l’arrêté royal du 29 juin 1973 déﬁ  nit comme autre 
service public , notamment, « toute autre institution de droit belge qui répond à des 
besoins collectifs d’intérêt général ou local et dans la création ou la direction parti-
culière de laquelle se constate la prépondérance de l’autorité publique  ». 
Dans plusieurs des administrations contrôlées (SPF Intérieur, SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie, SPF Sécurité sociale, FEDASIL), il a été constaté que certaines institutions ont été qualiﬁ  ées d’ autre service public , sans qu’ait été rempli 
le critère selon lequel l’autorité publique doit avoir une part prépondérante dans la création ou la direction particulière, c’est-à-dire, dans la composition des organes de gestion. 
Certaines des institutions, qualiﬁ  ées à tort de services publics, ﬁ  gurent, néanmoins, 
aussi sur la liste des autres services publics  établie par le SPF Personnel et Organi-
sation et diffusée par le biais des e-communities  ou ont été considérées comme tels 
dans la correspondance échangée entre ce SPF et une administration publique.
Tel est le cas, notamment, de la SA SABENA (à partir du 2 avril 1992), de la Croix-
Rouge de Belgique, de l’ASBL Association centrale de la santé animale, des centres de formation d’indépendants reconnus par l’Institut ﬂ  amand pour l’entreprise indé-
pendante (VIZO), de l’Institut interuniversitaire de formation et de l’ASBL IMEC (Interuniversitair Micro-elektronica centrum  – Centre interuniversitaire de micro-
électronique).
Il ressort de la réponse du directeur général de la section Organisation que, pour 
certaines de ces institutions, le SPF P&O applique des critères de reconnaissance en tant qu’ autre service public  qui ne ﬁ  gurent pas à l’article 2 de l’arrêté royal du 
29 juin 1973. Ainsi, la Croix rouge de Belgique et l’ASBL Association centrale de la 
santé animale ont été qualiﬁ  ées d’ autre service public  parce qu’elles ont été agréées 
par l’autorité publique. L‘Institut interuniversitaire de formation et l’ASBL IMEC ont 
été considérés comme des autres services publics  parce que des accords de coopé-
ration ont été conclus entre les universités.
3.4 Classes d’âge
Les articles 7 et 35 de l’arrêté royal du 29 juin 1973 prévoient que les restrictions en matière de valorisation liée aux classes d’âge
13 continuent à s’appliquer aux services 
accomplis avant le 1er janvier 1994, même s’il s’agit de membres du personnel enga-
gés après cette date. Ces règles n’ont pas été respectées dans plusieurs cas (notam-ment, au SPF Intérieur, au SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie et chez FEDASIL). 
Le directeur général de la section Organisation répond à ce sujet que le SPF P&O a 
toujours correctement communiqué ces règles aux services du personnel des admi-nistrations publiques. Toutefois, la Cour des comptes tient à attirer l’attention sur le fait que ces informations n’étaient communiquées qu’à la demande expresse des services du personnel concernés. 
13 Ces restrictions impliquent que l’ancienneté pécuniaire ne peut être constituée qu’aussitôt que le 
membre du personnel concerné a atteint un âge précis. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   568 9370-06_RH_Boek163_06.indd   568 13-10-2006   14:39:49 13-10-2006   14:39:49  163e Boek van het Rekenhof 569Bijzondere onderzoeken Vaststelling geldelijke anciënniteit
3.3 Begrip “andere openbare dienst”
Artikel 2, laatste lid, 6°, van het koninklijk besluit van 29 juni 1973 deﬁ  nieert “andere 
openbare dienst” o.m. als “ elke andere instelling onder Belgisch recht, die voldoet 
aan collectieve noodwendigheden van lokaal of algemeen belang, en waarbij de 
openbare overheid bij de oprichting of de bijzondere leiding een overwegend aan-deel heeft” . 
Bij tal van geauditeerde administraties (FOD Binnenlandse Zaken, FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie, FOD Sociale Zekerheid, FEDASIL) werd vastgesteld dat bepaalde instellingen als “andere openbare dienst” werden gekwaliﬁ  ceerd, meestal zonder dat werd voldaan aan het criterium dat de openbare overheid bij de oprichting of de bijzondere leiding, dit wil zeggen in de samenstelling van de beheers-organen, een overwegend aandeel moet hebben. 
Sommige van de instellingen die onterecht als openbare dienst werden gekwaliﬁ  ceerd, 
komen echter ook voor op de lijst van “andere openbare diensten” die de FOD Personeel en Organisatie via e-communities  ter beschikking stelde, of werden door 
deze FOD in briefwisseling aan een overheidsadministratie als dusdanig betiteld.
Dit is met name het geval voor de nv Sabena (vanaf 2 april 1992), het Rode Kruis van België, de vzw Dierengezondheidsvereniging, de centra voor de opleiding van zelfstandigen erkend door het Vlaams Instituut voor Zelfstandig Ondernemen (VIZO), het Institut interuniversitaire de Formation en de vzw Interuniversitair Micro-Elektro-nica Centrum (IMEC)
Uit het antwoord van de directeur-generaal Organisatie blijkt dat de FOD P&O voor 
de erkenning van sommige van deze instellingen als “andere openbare dienst” crite-ria toepast die niet kunnen worden teruggevonden in artikel 2 van het koninklijk besluit van 29 juni 1973. Zo werd het Rode Kruis van België en de vzw Dieren-gezondheidsvereniging aangemerkt als “andere openbare dienst” omdat ze erkend waren door de overheid. Het Institut Interuniversitaire de Formation en de vzw IMEC werden als een “andere openbare dienst” beschouwd omdat er onderling samen-werkingsakkoorden werden afgesloten tussen de universiteiten.
3.4 Leeftijdsklassen
De artikelen 7 en 35 van het koninklijk besluit van 29 juni 1973 bepalen dat de beper-kingen van validering inzake de leeftijdsklassen
13 blijven gelden voor diensten ver-
richt vóór 1 januari 1994, ook voor personeelsleden die na 1 januari 1994 in dienst kwamen. Die regels werden in verscheidene gevallen niet gerespecteerd (onder meer bij de FOD Binnenlandse Zaken, de FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie, en FEDASIL). 
De directeur-generaal Organisatie antwoordt hierop dat de FOD P&O die regels 
steeds correct heeft meegedeeld aan de personeelsdiensten van de overheidsadmi-nistraties. Het Rekenhof vestigt er hierbij echter de aandacht op dat dit enkel gebeurde als de personeelsdiensten daar zelf om vroegen. 
13 Deze beperkingen houden in dat de geldelijke anciënniteit pas kan worden opgebouwd zodra het 
betrokken personeelslid een bepaalde leeftijd heeft bereikt. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   569 9370-06_RH_Boek163_06.indd   569 13-10-2006   14:39:49 13-10-2006   14:39:49 570 163e Cahier de la Cour des comptesFixation de l’ancienneté pécuniaire Audits particuliers
3.5 Services prestés auprès d’universités
Le SPF P&O recourt à la norme selon laquelle les services accomplis avant le 1er jan-
vier 1998 auprès des universités libres ne sont admissibles que si la fonction a été 
ﬁ nancée par le biais des allocations de fonctionnement globales versées par les com-
munautés14, ou, comme le directeur général de la section Organisation du SPF P&O 
le précise dans sa réplique, si le titulaire a été rémunéré par le biais d’une subvention-
traitement individualisée (2.1, Services prestés dans une université ). Cette règle a 
généralement été enfreinte dans les administrations. 
Le directeur général renvoie à cet égard à la réponse déjà formulée au point 2.1, 
Services prestés dans une université .
3.6 Titulaire d’une fonction rémunérée
Le SPF Intérieur a valorisé un certain nombre de services antérieurs qui n’ont pas été accomplis par un “titulaire d’une fonction rémunérée”, comme l’article 14 de l’arrêté royal du 29 juin 1973 l’exige. 
3.7  Répartition de services antérieurs de membres du personnel de niveau A
Au SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie et au SPF Intérieur, certains services antérieurs de membres du personnel de niveau A ont été valorisés, à tort, dans le groupe B. 
3.8 Prestations incomplètes
Lors de la ﬁ  xation du traitement du personnel contractuel, certaines administrations 
contrôlées (INAMI, SPF Intérieur, SPF Économie, PME, Classes moyennes et Éner-gie) ont, systématiquement, valorisé intégralement (et non au pro rata ) les services 
prestés à temps partiel (à partir du 1
er mai 1999 ou du 1er janvier 2000) auprès 
d’un employeur précédent, méconnaissant ainsi la réglementation et le point 4° de la circulaire 499b du 11 juillet 2001. Le SPF Sécurité sociale a procédé de la même façon dans plusieurs cas.
À l’INAMI et au SPF Intérieur, des services antérieurs prestés à temps partiel par 
des agents contractuels ont été valorisés intégralement de manière systématique lors de la ﬁ  xation du traitement de membres du personnel statutaire, et ce au mépris 
de la réglementation. 
En violation de l’article 3, § 5, de l’arrêté royal du 11 février 1991, le SPF Mobilité et 
Transports a, de manière systématique, valorisé entièrement des périodes d’inter-ruption de carrière à mi-temps prestées dans la fonction donnant lieu au paiement du traitement, alors qu’elles sont antérieures au 1
er mai 1999 ou au 1er janvier 2000. 
Par contre, l’ONVA a systématiquement omis, en violation du même article 3, § 5, de 
valoriser les services contractuels à temps partiel, accomplis à partir du 1er mai 1999 
ou du 1er janvier 2000 dans la fonction donnant lieu au paiement du traitement.
14 Voir 2.1 où il est fait observer que cette norme ne peut être déduite directement de l’article 14, § 1er, 
3°, de l’arrêté royal du 29 juin 1973.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   570 9370-06_RH_Boek163_06.indd   570 13-10-2006   14:39:49 13-10-2006   14:39:49  163e Boek van het Rekenhof 571Bijzondere onderzoeken Vaststelling geldelijke anciënniteit
3.5 Diensten verricht bij universiteiten 
De FOD P&O hanteert als norm dat diensten verricht vóór 1 januari 1998 bij vrije 
universiteiten slechts meegerekend mogen worden als het ambt werd geﬁ  nancierd 
uit de globale werkingstoelagen van de gemeenschappen14, of, zoals de directeur-
generaal Organisatie in zijn repliek stelt, indien de titularis bezoldigd werd via een geïndividualiseerde weddetoelage (zie 2.1, Diensten bij een universiteit ). Die regel 
werd op algemene wijze geschonden in de gecontroleerde administraties. 
Hierbij verwijst de directeur-generaal naar de al onder punt 2.1, Diensten bij een 
universiteit  gegeven repliek. 
3.6 Titularis van een bezoldigd ambt
De FOD Binnenlandse Zaken telde een aantal vroegere diensten mee die niet werden uitgeoefend door een “titularis van een bezoldigd ambt”, hoewel artikel 14 van het koninklijk besluit van 29 juni 1973 dat vereist. 
3.7 Indeling vorige diensten voor personeelsleden van niveau A
De FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie en de FOD Binnenlandse Zaken hebben een aantal vorige diensten van personeelsleden van niveau A onterecht in groep B ingedeeld. 
3.8 Onvolledige prestaties
In strijd met de reglementering en met punt 4° van de omzendbrief nr. 499b van 11 juli 2001, hebben een aantal van de gecontroleerde administraties (RIZIV, FOD Binnenlandse Zaken, FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie) bij de vast-stelling van de wedde als contractueel personeelslid systematisch de diensten die bij een vorige werkgever deeltijds werden verricht (vanaf 1 mei 1999 of 1 januari 2000) integraal (in plaats van pro rata) meegerekend. Ook de FOD Sociale Zekerheid deed dat verscheidene keren.
In strijd met de reglementering rekenden het RIZIV en de FOD Binnenlandse Zaken contractuele voorgaande deeltijdse diensten verricht binnen dezelfde administratie systematisch integraal mee bij de vaststelling van de wedde als statutair personeelslid. 
In strijd met artikel 3, § 5, van het koninklijk besluit van 11 februari 1991 telde de FOD Mobiliteit en Vervoer systematisch periodes van halftijdse loopbaanonderbre-king, verricht in de functie waarvoor de wedde wordt uitbetaald maar die vóór 1 mei 1999 of 1 januari 2000 werden opgenomen, volledig mee. 
De RJV telde daarentegen, in strijd met hetzelfde artikel 3, § 5, de contractuele deel-
tijdse diensten verricht vanaf 1 mei 1999 of 1 januari 2000 in de functie waarvoor de wedde uitbetaald werd, systematisch niet mee.
14 Zie 2.1, waarin werd opgemerkt dat deze norm niet rechtstreeks is af te leiden uit artikel 14, § 1, 3°, 
van het koninklijk besluit van 29 juni 1973.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   571 9370-06_RH_Boek163_06.indd   571 13-10-2006   14:39:49 13-10-2006   14:39:49 572 163e Cahier de la Cour des comptesFixation de l’ancienneté pécuniaire Audits particuliers
3.9 Services accomplis dans le secteur privé
Pour le calcul de l’ancienneté pécuniaire des membres du personnel contractuels, les 
administrations contrôlées ont valorisé des services accomplis dans le secteur privé, alors que la réglementation de l’époque (arrêté royal du 11 février 1991, modiﬁ  é ulté-
rieurement par l’arrêté royal du 3 août 2004) ne prévoyait pas encore cette mesure. 
De même, de nombreux experts se sont vu attribuer, lors de leur entrée en service, une ancienneté supérieure à celle qui pouvait leur être accordée suivant la réglemen-tation généralement en vigueur en la matière. 
Ainsi, l’article 2, § 1
er, 5°, deuxième alinéa, de l’arrêté royal du 11 février 1991 de 
l’époque a été interprété erronément de manière à ce que, avec l’accord du ministre 
de la Fonction publique, l’octroi d’un traitement supérieur n’impliquait pas seulement l’intégration dans une échelle de traitement supérieure, mais également l’octroi d’un traitement plus élevé dans cette échelle. 
En outre, il a été constaté que, lors de l’application aussi bien de l’ancien article 2, 
§ 1
er, 5°, deuxième alinéa, que de l’article 2, § 1erbis, actuel, le ministre de la Fonction 
publique a souvent donné son accord en l’absence des pièces justiﬁ  catives requises 
dont devait ressortir l’expérience personnelle valorisée. 
Enﬁ  n, il a été constaté que, lorsque les attestations des employeurs privés sont 
effectivement produites, celles-ci ne contiennent souvent aucune donnée quant au pourcentage des prestations par rapport à un emploi à temps plein ni quant aux interruptions éventuelles.
3.10 Congé de maladie
Pour l’octroi des augmentations de traitement, l’Institut géographique national (IGN), en violation de l’article 2, § 1
er, 2°, de l’arrêté royal du 11 février 1991, valorise sys-
tématiquement les périodes de congé de maladie, à la charge de la mutualité, surve-nues au cours de l’exercice de la fonction même.
3.11  Références à l’octroi de l’ancienneté pécuniaire dans les contrats de travail
Pour la ﬁ  xation de l’ancienneté pécuniaire du personnel contractuel, les contrats de 
travail doivent implicitement (par exemple, en se référant aux règles applicables au 
personnel contractuel de la fonction publique ) ou explicitement renvoyer à l’arrêté 
royal du 11 février 1991. 
Or, dans une majorité des administrations auditées (SPF Sécurité sociale, SPF Éco-
nomie, PME, Classes moyennes et Énergie, SPF Mobilité et Transports, SPF Affai-res étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement, INAMI, ONVA et IGN), les contrats de travail renvoient au statut pécuniaire du personnel 
de l’État  ou au statut pécuniaire du personnel des ministères.
Il en résulte qu’en cas de divergence entre les deux réglementations en matière d’oc-troi de l’ancienneté pécuniaire (comme, par exemple, en ce qui concerne l’interruption de carrière ou le congé de maladie au-delà de la période de versement du traitement garanti), c’est, à tort, la réglementation (nettement plus avantageuse) applicable au personnel statutaire qui est appliquée. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   572 9370-06_RH_Boek163_06.indd   572 13-10-2006   14:39:49 13-10-2006   14:39:49  163e Boek van het Rekenhof 573Bijzondere onderzoeken Vaststelling geldelijke anciënniteit
3.9 Privédiensten 
Voor de berekening van de geldelijke anciënniteit voor contractuele personeelsleden, 
bleken de gecontroleerde administraties privédiensten mee te rekenen, hoewel de toenmalige regelgeving (koninklijk besluit van 11 februari 1991, later gewijzigd door het koninklijk besluit van 3 augustus 2004) hierin nog niet voorzag. 
Ook kregen tal van deskundigen bij hun indiensttreding een hogere anciënniteit dan 
volgens de algemeen gangbare anciënniteitsregelgeving kon worden verleend. 
Het toenmalige artikel 2, § 1, 5°, tweede lid, van het koninklijk besluit van 11 febru-
ari 1991 werd hierbij ten onrechte zo geïnterpreteerd dat, op voorwaarde van akkoord van de minister van Ambtenarenzaken, de toekenning van een hogere wedde niet alleen de inschaling in een hogere weddeschaal maar ook een hogere wedde binnen deze weddeschaal impliceerde. 
Bovendien werd vastgesteld dat zowel bij de toepassing van het toenmalige arti-
kel 2, § 1, 5°, tweede lid, als bij de toepassing van het huidige artikel 2, § 1bis, de 
minister van Ambtenarenzaken vaak zijn toestemming verleende zonder dat de nodige bewijsstukken werden voorgelegd waaruit de meegerekende beroepservaring moest blijken. 
Ten slotte werd vastgesteld dat wanneer wel attesten van privéwerkgevers werden 
voorgelegd, die vaak geen gegevens bevatten over het tewerkstellingspercentage en eventuele onderbrekingen.
3.10 Ziekteverlof
In strijd met artikel 2, § 1, 2°, van het koninklijk besluit van 11 februari 1991, telt het Nationaal Geograﬁ  sch Instituut systematisch de periodes van ziekteverlof ten laste 
van het ziekenfonds en opgenomen tijdens de functie zelf, mee voor de toekenning van weddeverhogingen.
3.11  Verwijzingen in de arbeidsovereenkomsten naar de toekenning van geldelijke anciënniteit
In de arbeidsovereenkomsten moet voor de vaststelling van de geldelijke anciënniteit van het contractuele personeel impliciet (bv. door een verwijzing naar de regels die 
van toepassing zijn op het contractueel overheidspersoneel ) of expliciet worden 
verwezen naar het koninklijk besluit van 11 februari 1991. 
Bij een meerderheid van de geauditeerde administraties (FOD Sociale Zekerheid, 
FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie, FOD Mobiliteit en Vervoer, FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, RIZIV, RJV en Nationaal Geograﬁ  sch Instituut) verwijzen de arbeidsovereenkomsten echter 
naar het geldelijk statuut van het rijkspersoneel,  of naar het geldelijk statuut van het 
personeel der ministeries.
Daaruit volgt dat als de twee reglementeringen voor de toekenning van de gelde-lijke anciënniteit verschillen (zoals voor loopbaanonderbreking of ziekteverlof na de periode van uitbetaling van het gewaarborgd loon), ten onrechte de (overwegend gunstigere) regelgeving van het statutaire personeel zal worden toegepast. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   573 9370-06_RH_Boek163_06.indd   573 13-10-2006   14:39:49 13-10-2006   14:39:49 574 163e Cahier de la Cour des comptesFixation de l’ancienneté pécuniaire Audits particuliers
3.12 FEDASIL : recours abusif à l’arrêté royal du 22 octobre 200115
En principe, le personnel contractuel de FEDASIL est soumis à l’arrêté royal du 
11 février 1991. 
Dès lors, ces membres du personnel n’ont, selon la règle, droit qu’à un traitement 
calculé dans la première échelle de traitement du grade correspondant à celui des agents de l’État. 
Or, l’article 17 de l’arrêté royal du 22 octobre 2001 prévoit que les membres du per-
sonnel (non dirigeant) qui sont chargés de tâches spécialisées ou de tâches de com-mandement ou qui ont fait la preuve d’une qualiﬁ  cation supérieure à la moyenne et/ou d’une expérience acquise dans leur fonction, peuvent percevoir une rémunéra-tion calculée dans une échelle supérieure liée au grade correspondant. Ces déroga-tions s’octroient selon les règles et procédures ﬁ  xées par le comité de direction de 
FEDASIL. 
L’audit a fait apparaître que ce dernier n’a pas encore ﬁ  xé une telle procédure. Le 
28 mars 2003, l’autorité fédérale a conclu avec les organisations syndicales repré-
sentatives un protocole d’accord reprenant largement le contenu de l’arrêté royal du 5 septembre 2002
16 pour les niveaux D, C et B, mais octroyant, parallèlement, à 
tous les membres du personnel comptant un certain nombre d’années d’ancienneté des échelles supérieures liées au grade correspondant, et ce en dépit de l’article 17 précité.
La Cour des comptes a constaté que la réglementation relative à la ﬁ  xation de l’an-
cienneté pécuniaire est, sur plusieurs points, imprécise. En outre, il n’est pas tou-
jours possible de déduire, de cette réglementation, les règles que le SPF P&O a élaborées pour la préciser ou la compléter, ce qui mène à des applications divergen-tes au sein des diverses administrations publiques.
La part de responsabilité du SPF P&O dans un certain nombre de ces difﬁ  cultés est 
incontestable.
La Cour des comptes est consciente que la complexité actuelle de la réglementation 
résulte en grande partie des modiﬁ  cations et adjonctions apportées par des arrêtés 
royaux successifs. En permettant également la valorisation des services prestés dans le secteur semi-public (syndicats, enseignement) et dans le secteur privé, fût-ce à certaines conditions, ces mesures ont modiﬁ  é la philosophie initiale de la réglemen-
tation, à savoir le modèle de la carrière fermée impliquant une valorisation automati-que des services effectués dans le secteur public. 
La Cour des comptes recommande dès lors non seulement d’adapter la réglementa-
tion, mais aussi de la moderniser d’une façon approfondie. La philosophie initiale du modèle de la carrière fermée – toujours visible dans la plupart des articles – pourrait ainsi être remplacée par une vision plus actuelle qui s’inscrirait dans le cadre d’une gestion moderne des ressources humaines. 
Dans sa lettre du 21 novembre, le directeur général de la section Organisation 
du SPF P&O reconnaît la complexité de la réglementation. Son administration adres-sera au ministre une proposition de simpliﬁ  cation, d’actualisation et de modernisation 
15 Arrêté royal du 22 octobre 2001 portant diverses dispositions relatives au personnel de l’Agence fédé-
rale d’accueil des demandeurs d’asile.
16 Arrêté royal du 5 septembre 2002 portant réforme de la carrière de certains agents des administra-
tions de l’État. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   574 9370-06_RH_Boek163_06.indd   574 13-10-2006   14:39:49 13-10-2006   14:39:49  163e Boek van het Rekenhof 575Bijzondere onderzoeken Vaststelling geldelijke anciënniteit
3.12  FEDASIL: oneigenlijk gebruik van het koninklijk besluit van 
22 oktober 200115
In principe is het contractuele personeel van FEDASIL onderworpen aan het konink-lijk besluit van 11 februari 1991. 
Dit betekent o.a. dat deze personeelsleden in principe slechts recht hebben op 
de wedde in de eerste weddeschaal van de overeenstemmende graad bij de rijks-ambtenaren. 
Artikel 17 van het koninklijk besluit van 22 oktober 2001 laat echter toe dat (niet-
leidinggevende) personeelsleden met gespecialiseerde of leidinggevende taken, of die het bewijs hebben geleverd van een meer dan gemiddelde beroepskwaliﬁ  catie en/of ervaring in hun functie, in een hogere schaal van de overeenkomende graad worden ingeschaald. Deze afwijkingen worden toegekend volgens de regels en pro-cedures die het directiecomité van FEDASIL vastlegt. 
Uit het onderzoek bleek dat het directiecomité een dergelijke procedure nog niet 
heeft vastgelegd. Op 28 maart 2003 sloot de federale overheid een protocol met de 
representatieve vakbondsorganisaties, waarin voor de niveaus D, C en B groten-deels het koninklijk besluit van 5 september 2002
16 werd overgenomen, maar tegelijk 
aan alle personeelsleden met een aantal jaren dienstanciënniteit een hogere schaal binnen de overeenstemmende graad werd toegekend, in strijd met artikel het voor-noemde artikel 17.
4 Besluit en aanbevelingen
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de regelgeving om de geldelijke anciënniteit te 
bepalen op verscheidene punten onduidelijk is. Het normenkader dat de FOD P&O ter verduidelijking of aanvulling van de regelgeving heeft uitgewerkt, kan bovendien niet altijd uit deze regelgeving worden afgeleid. Dat heeft uiteenlopende toepassin-gen door de verschillende overheidsadministraties tot gevolg.
Voor een aantal van deze moeilijkheden is de FOD P&O ontegensprekelijk mee ver-
antwoordelijk. 
Het Rekenhof is er zich van bewust dat het huidige ingewikkelde karakter van de 
regelgeving grotendeels het gevolg is van de wijzigingen en inlassingen door opeen-volgende koninklijke besluiten. Die hebben de oorspronkelijke ﬁ  losoﬁ  e van de regel-
geving, namelijk het gesloten loopbaanmodel met een automatische validering van diensten verricht in de openbare sector, gewijzigd door diensten verricht in de semi-overheid (vakverenigingen, onderwijs) en de privésector te laten meetellen, welis-waar onder voorwaarden. 
Het Rekenhof beveelt dan ook aan dat de regelgeving niet alleen aangepast maar 
veeleer grondig moet worden gemoderniseerd. De oorspronkelijke ﬁ  losoﬁ  e van het 
gesloten loopbaanmodel – nog steeds zichtbaar in de meeste artikelen – kan dan worden vervangen door een actuelere visie in de lijn van een modern humanresources-management.
De directeur-generaal Organisatie van de FOD P&O erkent in zijn brief van 21 novem-ber de complexiteit van de reglementering. Zijn administratie zal aan de minister een voorstel richten om de regelgeving te vereenvoudigen, actualiseren en moderniseren. 
15 Koninklijk besluit van 22 oktober 2001 houdende diverse bepalingen betreffende het personeel van het 
Federaal Agentschap voor de Opvang van Asielzoekers.
16 Het koninklijk besluit van 5 september 2002 houdende de hervorming van de loopbaan van sommige 
ambtenaren in de Rijksbesturen.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   575 9370-06_RH_Boek163_06.indd   575 13-10-2006   14:39:50 13-10-2006   14:39:50 576 163e Cahier de la Cour des comptesFixation de l’ancienneté pécuniaire Audits particuliers
Dans sa réponse, le ministre de la Fonction publique marque son accord de principe 
sur la nécessité de moderniser la réglementation relative à la valorisation des servi-ces. Il n’estime cependant pas judicieux de ne plus valoriser automatiquement les services accomplis dans le secteur public. Cela rendrait moins attrayante la mobilité au sein du secteur public alors qu’il y a lieu de l’encourager. Tout en reconnaissant la validité de cet argument, la Cour des comptes estime que, dans de nombreux cas, une valorisation générale de l’ensemble des prestations antérieures possibles accom-plies dans le secteur public ne favorise pas une sélection adéquate, car elle attire des candidats moins aptes à la fonction. En outre, il existe d’autres instruments stra-tégiques permettant la promotion de la mobilité dans le secteur public.
Dans sa réponse, le ministre de l’Intérieur est d’accord avec la Cour des comptes 
pour estimer que, dans le cadre d’une gestion moderne des ressources humaines, seuls sont admissibles les services accomplis dans les secteurs public et privé qui 
sont utiles à la fonction actuelle du membre du personnel. Il ajoute toutefois à titre 
d’exigence supplémentaire, que cette ancienneté devrait constituer une condition préalable à l’admission dans la nouvelle fonction.
Il apparaît, en outre, que même le SPF P&O n’applique pas toujours de manière uni-
forme ses propres normes (par exemple, pour ce qui est de la qualiﬁ  cation en tant 
qu’autre service public ).
Lorsque la réglementation exige l’approbation du ministre de la Fonction publique pour la valorisation de services prestés dans le secteur privé, la Cour des comptes estime que le ministre ne peut donner son accord que si la réalité et la pertinence de ces services sont prouvées à l’aide des attestations nécessaires. 
Enﬁ n, les administrations contrôlées soulignent souvent elles-mêmes la communica-
tion déﬁ  ciente avec les services responsables au sein du SPF P&O. Ainsi, les inter-
prétations données par le SPF lors de l’entrée en vigueur d’une nouvelle réglemen-
tation (par exemple, en ce qui concerne la valorisation des services effectués auprès des universités libres) n’ont pas toujours été portées à la connaissance des divers services du personnel. 
D’autres problèmes pourraient également être évités si le SPF mettait à la disposi-
tion des services du personnel un modèle de formulaire qui contiendrait tous les éléments permettant d’appliquer de manière correcte les limitations en matière de validation des services antérieurs. 
Dans sa réponse, le directeur général de la section Organisation du SPF P&O répli-que qu’en ce qui concerne l’application de la réglementation, les divers services publics peuvent toujours prendre contact avec le SPF. En outre, la réglementation est toujours mise à jour sur la plate-forme e-communities . Les modiﬁ  cations importantes 
de la carrière et du statut sont également examinées par le SPF au cours des réu-nions organisées avec les directeurs d’encadrement de Personnel et Organisation. 
La Cour des comptes est néanmoins d’avis que la communication doit encore être améliorée. Ainsi, lors de la promulgation d’une nouvelle réglementation, le SPF P&O devrait toujours transmettre des informations complémentaires par le biais de circu-laires ou de la plateforme e-communities . Le directeur général de la section Organi-
sation du SPF marque d’ailleurs son accord sur ce point. De même, le ministre de la Fonction publique insiste sur l’importance de la communication assurée par le SPF P&O au bénéﬁ  ce des services du personnel : beaucoup de progrès ont déjà 
été réalisés, mais il reste encore des efforts à accomplir.
Dans sa réponse, le ministre de l’Emploi et de l’Informatisation précise également 
qu’une bonne communication émanant du SPF P&O au sujet des règles régissant l’ancienneté est nécessaire pour éviter que la réglementation soit appliquée erroné-ment à la suite de problèmes d’interprétation.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   576 9370-06_RH_Boek163_06.indd   576 13-10-2006   14:39:50 13-10-2006   14:39:50  163e Boek van het Rekenhof 577Bijzondere onderzoeken Vaststelling geldelijke anciënniteit
De minister van Ambtenarenzaken is het er in zijn antwoord principieel mee eens 
dat de regelgeving over de validering van diensten moet worden gemoderniseerd. Hij vindt het echter niet aangewezen diensten verricht in de overheidssector niet meer automatisch mee te tellen. Dat zou de mobiliteit binnen die overheidssector – die moet worden aangemoedigd – minder aantrekkelijk maken. Hoewel dit argu-ment waardevol is, is het Rekenhof van oordeel dat een algemene validering van alle mogelijke vorige prestaties in de overheidssector vaak de adequate selectie niet bevordert, omdat minder geschikte kandidaten worden aangetrokken. Bovendien zijn er andere beleidsinstrumenten om de mobiliteit binnen de overheidssector te bevorderen.
De minister van Binnenlandse Zaken gaat in zijn antwoord akkoord met het Reken-hof dat binnen een modern humanresourcesmanagement enkel de diensten in de openbare en privésector die nuttig zijn voor de huidige functie van het personeelslid moeten worden meegerekend. Hij voegt er wel de bijkomende voorwaarde aan toe dat deze anciënniteit vooraf een voorwaarde zou zijn om tot de nieuwe functie te worden toegelaten.
Daarnaast blijkt de FOD P&O zelf haar eigen normenkader (bv. de kwaliﬁ  catie 
‘andere openbare dienst’) niet altijd eenvormig toe te passen.
Als volgens de reglementering de minister van Ambtenarenzaken het meerekenen 
van privédiensten moet goedkeuren, mag de minister volgens het Rekenhof dat slechts doen als de echtheid en de relevantie van deze diensten met de nodige attes-ten worden bewezen. 
Tot slot wijzen de gecontroleerde administraties zelf vaak op de gebrekkige commu-
nicatie met de verantwoordelijke diensten van de FOD P&O. Zo stroomden de inter-pretaties van de FOD van nieuwe regelgeving (bv. het meerekenen van diensten verricht bij vrije universiteiten) niet altijd door naar de diverse personeelsdiensten. 
Ook andere problemen kunnen worden voorkomen als de FOD een modelformulier 
naar de personeelsdiensten zou sturen dat alle elementen zou bevatten om de beper-kingen inzake de validering van voorgaande diensten correct toe te passen.
In zijn antwoord repliceerde de directeur-generaal Organisatie dat overheidsdiensten 
voor de toepassing van de regelgeving altijd contact kunnen opnemen met de FOD. Bovendien wordt de regelgeving altijd up-to-date aangeboden via e-communities . 
Belangrijke wijzigingen in de loopbaan en het statuut bespreekt de FOD ook in de vergaderingen met de stafdirecteurs Personeel en Organisatie. 
Toch meent het Rekenhof dat de communicatie nog moet worden verbeterd. Zo zou 
de FOD P&O bij nieuwe regelgeving steeds begeleidende informatie moeten geven, via omzendbrieven of via e-communities . De directeur-generaal Organisatie van de 
FOD is het daarmee overigens eens. Ook de minister van Ambtenarenzaken bena-drukt het belang van de communicatie door de FOD P&O naar de personeelsdien-sten: er is al veel verwezenlijkt maar er moeten nog inspanningen worden geleverd.
Ook de minister van Werk en Informatisering stelt in zijn antwoord dat een goede 
communicatie vanuit de FOD P&O over de regels inzake anciënniteit noodzakelijk is om te vermijden dat door interpretatieproblemen de regelgeving verkeerd wordt toe-gepast.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   577 9370-06_RH_Boek163_06.indd   577 13-10-2006   14:39:50 13-10-2006   14:39:50 578 163e Cahier de la Cour des comptesCarrière du personnel du Musée de l’armée Audits particuliers
/L50776  CARRIÈRE  ADMINISTRATIVE  ET PÉCUNIAIRE  DU 
PERSONNEL  DU MUSÉE ROYAL  DE L’ARMÉE  
ET D’HISTOIRE  MILITAIRE
Le statut pécuniaire du personnel contractuel du Musée royal de l’armée et d’his-
toire militaire n’est pas harmonisé avec celui du personnel contractuel des établis-sements scientiﬁ  ques, ce qui pose des problèmes sur le plan des règles régissant la rémunération. 
L’imputation budgétaire des dépenses relatives au personnel du Musée royal de l’ar-mée et d’histoire militaire n’est pas cohérente et manque dès lors de transparence. 
En outre, l’effectif représente plus de trois fois le cadre et du personnel contractuel est affecté indûment à des missions permanentes.
Le Musée royal de l’armée et d’histoire militaire est un établissement scientiﬁ  que de 
l’État relevant, en tant que service de l’État à gestion séparée, du ministre compé-
tent pour la Défense nationale.
En 2005, la Cour des comptes a examiné les moyens en personnel de cet établisse-
ment. Cet examen était axé principalement sur les dérogations aux dispositions réglementaires, sur l’application adéquate de la réglementation et sur la conformité de l’application de la réglementation aux principes généraux du droit. En outre, il a 
également porté sur le ﬁ  nancement des frais de personnel et sur le caractère systé-
matique et correct de la gestion du personnel.
Dans le cadre de la procédure contradictoire, les résultats de l’audit ont d’abord été 
soumis au chef de la Défense du ministère de la Défense. Le ministre a ensuite été informé des conclusions de la Cour des comptes, par lettre du 7 décembre 2005, et y a répondu le 17 mars 2006
17.
2  Constatations et recommandations de la Cour des comptes, réaction du ministre de la Défense nationale.
2.1 L’effectif réel du personnel diffère du cadre du personnel 
Le cadre ofﬁ  ciel du personnel du Musée royal de l’armée comptait, au moment de 
l’audit, 48 unités, alors que l’effectif réel se composait de 22 membres du personnel statutaire, 33 membres du personnel contractuel et 105 militaires, soit plus de trois fois le cadre.
De même, le programme-cadre 2006-2008 récemment approuvé ne formule aucun 
lien clair entre, d’une part, les objectifs opérationnels et stratégiques (souvent ambi-tieux) et, d’autre part, l’estimation des besoins en personnel concrets.
17 Le ministre de la Fonction publique, de l’Intégration sociale, de la Politique des grandes villes et de 
l’Égalité des chances a été informé des conclusions qui concernaient également le SPF Personnel et Organisation, par lettre du 7 décembre 2005. Il y a été répondu le 26 janvier 2006.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   578 9370-06_RH_Boek163_06.indd   578 13-10-2006   14:39:50 13-10-2006   14:39:50  163e Boek van het Rekenhof 579Bijzondere onderzoeken Loopbaan personeel Legermuseum
/L50776  ADMINISTRATIEVE  EN GELDELIJKE  LOOPBAAN  VAN HET 
PERSONEEL  VAN HET KONINKLIJK  MUSEUM  VAN HET 
LEGER EN DE KRIJGSGESCHIEDENIS
Het geldelijke statuut van het contractuele personeel van het Koninklijk Museum 
van het Leger en de Krijgsgeschiedenis is niet afgestemd op dat van het contractuele  
personeel van de wetenschappelijke instellingen en stelt problemen met betrekking 
tot de regels voor de bezoldiging. 
De personeelsuitgaven van het Museum worden niet op een eenvormige wijze aan-
gerekend op de begroting en zijn daardoor weinig transparant.
Bovendien is het effectieve aantal personeelsleden driemaal groter dan de perso-
neelsformatie en worden contractuele personeelsleden ten onrechte ingeschakeld voor permanente opdrachten.
Het Koninklijk Museum van het Leger en de Krijgsgeschiedenis is een wetenschap-
pelijke instelling van de Staat die als staatsdienst met afzonderlijk beheer ressor-
teert onder de minister bevoegd voor de Landsverdediging.
Het Rekenhof heeft in 2005 de personele middelen van deze instelling onderzocht. 
Dit onderzoek was hoofdzakelijk gericht op afwijkingen van de reglementaire bepa-lingen, op de adequate toepassing van de regelgeving en op de conformiteit van de toepassing van de reglementering aan de algemene rechtsbeginselen. Tevens werd aandacht besteed aan de ﬁ  nanciering van de personeelskosten en de mate waarin 
het personeelsbeheer op een systematische en correcte wijze verloopt.
Nadat in het kader van de tegensprekelijke procedure de resultaten van het onderzoek aan de Chef Defensie van het Ministerie van Landsverdediging waren voorgelegd, werd de minister van Landsverdediging bij brief van 7 december 2005 van de bevindingen van het Rekenhof op de hoogte gebracht; de minister antwoordde op 17 maart 2006
17.
2  Vaststellingen en aanbevelingen van het Rekenhof, reactie van de minister van Landsverdediging
2.1  De feitelijke personeelsbezetting verschilt van de personeelsformatie
De personeelsformatie van het Koninklijk Legermuseum bedroeg op het moment van het onderzoek 48 eenheden, terwijl de effectieve personeelsbezetting uit 22 statu-taire, 33 contractuele personeelsleden en 105 militairen bestond. Dit komt neer op een totaal van 160 eenheden of driemaal de personeelsformatie.
Ook in het recent goedgekeurde Kaderprogramma 2006-2008 komt geen duidelijke 
band tot uiting tussen de (vaak ambitieuze) operationele en strategische doelstel-lingen enerzijds en de inschatting van de concrete personeelsmiddelen anderzijds.
17 Bij brief van 7 december 2005 werd de minister van Ambtenarenzaken, Maatschappelijke Integratie, 
Grootstedenbeleid en Gelijke Kansen in kennis gesteld van de bevindingen die ook de FOD Personeel 
en Organisatie aangaan; deze brief werd op 26 januari 2006 beantwoord.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   579 9370-06_RH_Boek163_06.indd   579 13-10-2006   14:39:50 13-10-2006   14:39:50 580 163e Cahier de la Cour des comptesCarrière du personnel du Musée de l’armée Audits particuliers
Le cadre du personnel doit être ﬁ  xé par une décision qui constitue le point d’aboutis-
sement ofﬁ  ciel d’une planiﬁ  cation sérieuse et correcte du personnel. Cette estimation 
des besoins en personnel (nature – nombre – proﬁ  ls – priorités) doit permettre une 
affectation optimale des moyens en personnel en vue de réaliser les objectifs opéra-
tionnels et stratégiques et devrait constituer la base de l’enveloppe du personnel.
2.2 Affectation de personnel contractuel à des tâches temporaires
En vertu de l’article 1er, 4°, de l’arrêté royal du 1er février 199318, du personnel 
contractuel  peut être engagé pour des tâches auxiliaires ou spéciﬁ  ques aﬁ  n d’exécu-
ter des programmes de recherche  approuvés par le conseil des ministres. Il doit 
s’agir de programmes de recherche, d’activités de recherche ou de marchés publics de services ne relevant pas des compétences permanentes des établissements scientiﬁ  ques.
En vertu de l’article 1
er, 20° du même arrêté, des experts contractuels  peuvent être 
engagés au niveau 1 pour une durée limitée ou pour une activité nettement déﬁ  nie . 
Ils doivent répondre à des qualiﬁ  cations professionnelles particulières précisées dans 
l’analyse de fonction et ne peuvent être recrutés que pour l’exécution de tâches extérieures aux missions organiques normales de l’établissement.
L’audit a fait apparaître que, dans la pratique, le Musée n’opère pas toujours une 
distinction claire entre ces deux catégories : sur le plan du contenu, les descriptions de fonctions et de missions ne sont pas toujours strictement délimitées.
Affectation de personnel contractuel à des programmes de recherches
Les dossiers du personnel ne mentionnent que le numéro et le titre des program-
mes de recherche. Il est souvent difﬁ  cile d’identiﬁ  er la durée prévisible de ces programmes.
L’attribution de contrats à durée indéterminée ne permet pas d’identiﬁ  er clairement 
le lien avec la recherche concrète et le délai d’exécution de tels projets semble en ﬁ nalité accessoire.
Experts contractuels engagés pour une durée limitée ou pour une activité nettement déﬁ  nie
Les prolongations répétées de certains contrats de travail obligent à conclure que, 
dans la pratique, de tels membres du personnel contractuel temporaire sont deve-nus, en quelque sorte, des contractuels permanents. Semblable procédé, par lequel les mêmes personnes sont constamment chargées d’autres tâches de recherche, sans qu’une nouvelle procédure de sélection soit organisée, est contraire à l’objectif de la réglementation.
18 Arrêté royal du 1er février 1993 déterminant les tâches auxiliaires ou spéciﬁ  ques dans les administra-
tions et autres services des ministères ainsi que dans certains organismes d’intérêt public
9370-06_RH_Boek163_06.indd   580 9370-06_RH_Boek163_06.indd   580 13-10-2006   14:39:50 13-10-2006   14:39:50  163e Boek van het Rekenhof 581Bijzondere onderzoeken Loopbaan personeel Legermuseum
De besluitvorming waarmee een personeelsformatie wordt vastgelegd, moet de ofﬁ  -
cialisering en de ﬁ  nalisering van een ernstige en correcte personeelsplanning zijn. 
Deze inschatting van de personeelsbehoeften (aard – aantal – proﬁ  elen – prioritei-
ten) dient een optimale allocatie van personele middelen tot stand te brengen om de operationele en strategische doelstellingen te verwezenlijken en zou de basis van de personeelsenveloppe moeten vormen.
2.2  Inschakeling van contractueel personeel voor tijdelijke opdrachten
Overeenkomstig artikel 1, 4°, van het koninklijk besluit van 1 februari 199318 kan 
contractueel personeel  voor bijkomende en speciﬁ  eke opdrachten worden aangewor-
ven om onderzoeksprogramma’s  uit te voeren die door de ministerraad zijn goedge-
keurd. Het moet gaan om onderzoeksprogramma’s, onderzoeksactiviteiten of open-bare dienstopdrachten die geen deel uitmaken van de permanente bevoegdheden van de wetenschappelijke instellingen.
Overeenkomstig artikel 1, 20°, van hetzelfde besluit kunnen contractuele deskundi-
gen worden aangeworven in niveau 1 voor een bepaalde tijd of voor een duidelijk 
omschreven werk . Zij moeten beantwoorden aan bijzondere beroepskwaliﬁ  caties die 
in de functieanalyse zijn aangegeven en mogen slechts aangeworven worden voor 
taken die buiten de normale organieke opdrachten van de instelling vallen.
Uit het onderzoek bleek dat het Legermuseum in de praktijk niet altijd een duidelijk 
onderscheid maakt tussen beide categorieën: de inhoudelijke taakomschrijvingen en -invullingen zijn niet altijd scherp afgebakend.
Contractueel personeel ingeschakeld voor onderzoeksprogramma’s
In de personeelsdossiers worden alleen het nummer en de benaming van het onder-
zoeksprogramma vermeld. De verwachte duur van de onderzoeksprogramma’s is vaak moeilijk te achterhalen.
Door de toekenning van contracten van onbepaalde duur is het verband met het 
concrete onderzoek onduidelijk en lijkt het tijdspad van de onderzoeken eigenlijk van ondergeschikt belang.
Contractuele deskundigen aangeworven voor een bepaalde tijd of voor een duidelijk omschreven werk 
Uit de herhaaldelijke verlenging van bepaalde arbeidsovereenkomsten moet worden besloten dat de betrokken personeelsleden in de praktijk geëvolueerd zijn van een tijdelijke naar een permanente opdracht. Een dergelijk procédé, waarbij dezelfde per-sonen voortdurend worden belast met andere onderzoeksopdrachten, zonder dat een nieuwe selectieprocedure wordt georganiseerd, is in strijd met de bedoeling van de reglementering.
18 Koninklijk besluit van 1 februari 1993 tot bepaling van de bijkomende of speciﬁ  eke opdrachten in de 
federale overheidsdiensten, de programmatorische overheidsdiensten en de diensten die ervan afhan-gen, alsook in sommige instellingen van openbaar nut.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   581 9370-06_RH_Boek163_06.indd   581 13-10-2006   14:39:50 13-10-2006   14:39:50 582 163e Cahier de la Cour des comptesCarrière du personnel du Musée de l’armée Audits particuliers
2.3  Manque de cohérence et de transparence dans l’imputation 
La charge budgétaire que représentent les coûts de personnel du Musée est impu-tée à cinq allocations de base distinctes du budget du ministère de la Défense. Dans le cadre de l’audit, trois catégories différentes d’infractions au principe de la spécia-lité budgétaire ont été constatées.
Les coûts relatifs au personnel contractuel  du Musée sont imputés tant à l’al-
location de base appropriée de la Politique scientiﬁ  que – 70.41.11.04 – Rému-
nérations et allocations généralement quelconques à du personnel autre que statutaire qu’à la Dotation au Musée royal de l’armée – 70.41.41.01, alors que cette dernière est essentiellement destinée à ﬁ  nancer des dépenses diverses.
Le ministre de la Défense nationale précise qu’à moyen terme, l’objectif est d’imputer les coûts relatifs à ce personnel d’entretien et scientiﬁ  que à l’alloca-
tion de base appropriée des Forces armées.
Les coûts de personnel relatifs aux militaires  employés au Musée sont impu-
tés tant à l’allocation de base appropriée des Forces armées (50.01.11.03) 
qu’à l’allocation de base relative au personnel statutaire de la Politique scien-tiﬁ que (70.41.11.03), alors qu’il s’agit toujours de la même catégorie de mili-
taires, qui sont affectés principalement au Musée de l’armée. 
Entre-temps, cette double imputation a été supprimée. Depuis le passage à un nouveau système informatisé de gestion du personnel
19, le personnel concerné 
ne fait plus l’objet que d’imputations à l’allocation de base du personnel statu-taire de la politique scientiﬁ  que (au sein du budget de la Défense).
Enﬁ n, (depuis 2006) il a été mis un terme à l'imputation erronée de divers coûts 
de personnel ( Allocations diverses  et Allocations liées aux activités ) à un cré-
dit variable destiné au remploi de la contre-valeur des produits et services livrés et/ou fournis par les Forces armées au proﬁ  t de tiers (50.02.12.21).
2.4  Le statut pécuniaire du personnel contractuel des divers établissements scientiﬁ  ques de l’État n’est pas réglé par 
un arrêté royal spéciﬁ  que
En vertu de l’article 4 de la loi du 22 juillet 1993 portant certaines mesures en matière de fonction publique, les circonstances dans lesquelles il peut être procédé à l’enga-gement de personnes sous contrat de travail sont ﬁ  xées par le Roi, qui ﬁ  xe égale-
ment les conditions et les modalités de cet engagement ainsi que les conditions de travail.
En exécution de cette loi, l’article 2, § 1
er, 1°, de l’arrêté royal du 11 février 199120 
dispose que le  personnel contractuel des  services publics fédéraux  perçoit une 
rémunération calculée dans l’échelle de traitement correspondante à celle qui est 
accordée aux agents de l’État, titulaires d’un même grade, lors de leur recrutement.•
•
•
19 En 2004, il a été décidé, au sein de la Défense, de recourir à un nouveau système informatisé de ges-
tion du personnel. Durant la période couverte par l’audit (avril 2005), l’ancien système “Pégase” était 
encore effectivement en vigueur, tandis que la nouvelle application “Symphony and Harmony” en était au stade des essais.
20 Arrêté royal du 11 février 1991 ﬁ  xant les droits individuels pécuniaires des personnes engagées par 
contrat de travail dans les services publics fédéraux.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   582 9370-06_RH_Boek163_06.indd   582 13-10-2006   14:39:50 13-10-2006   14:39:50  163e Boek van het Rekenhof 583Bijzondere onderzoeken Loopbaan personeel Legermuseum
2.3 Gebrek aan consistente en transparante begrotingsaanrekening
De budgettaire last van de personeelskosten van het Legermuseum wordt aangere-
kend op vijf onderscheiden begrotingsposten van het Ministerie van Landsverdedi-ging. Naar aanleiding van het onderzoek werden drie verschillende soorten inbreuken op het beginsel van de specialiteit van de begroting vastgesteld.
Personeelskosten van contractueel  personeel van het Legermuseum worden 
zowel op de geëigende basisallocatie van het Wetenschapsbeleid – 70.41.11.04  
– Bezoldigingen en allerhande toelagen aan ander dan statutair personeel als 
op de Dotatie voor het Koninklijk Legermuseum – 70.41.41.01 – aangerekend. Nochtans is deze dotatie in essentie bestemd voor de dekking van diverse uitgaven.
De minister van Landsverdediging stelt dat het op middellange termijn de 
bedoeling is de personeelskosten met betrekking tot dit schoonmaakpersoneel en wetenschappelijk personeel aan te rekenen op de geëigende basisallocatie van de Krijgsmacht.
De personeelskosten van de militairen  tewerkgesteld bij het Legermuseum 
werden zowel op de geëigende basisallocatie van de Krijgsmacht (50.01.11.03) 
als op de basisallocatie van het statutair personeel van het Wetenschaps beleid 
(70.41.11.03) aangerekend, hoewel het steeds ging om dezelfde categorie militairen die hun hoofdaffectatie bij het Legermuseum hebben. 
Intussen werd deze tweeledige aanrekening afgeschaft. Sinds de overschake-
ling naar een nieuw informaticasysteem voor personeelsbeheer
19 worden de 
uitgaven voor desbetreffend personeel enkel nog aangerekend op de basisal-locatie van het statutair personeel van het Wetenschapsbeleid (binnen het budget Landsverdediging).
Tenslotte werd (sinds 2006) de onterechte aanrekening stopgezet van diverse 
personeelskosten ( Toelagen Diverse  en Activiteitsgebonden Toelagen ) op 
een variabel krediet bestemd voor de wederbelegging van de tegenwaarde 
van producten en diensten die door de Krijgsmacht ten voordele van derden 
worden geleverd en/of gepresteerd (50.02.12.21).
2.4  Het geldelijk statuut van het contractueel personeel van de wetenschappelijke instellingen van de Staat is niet geregeld in een speciﬁ  ek koninklijk besluit
Overeenkomstig artikel 4 van de wet van 22 juli 1993 houdende bepaalde maatrege-len inzake ambtenarenzaken bepaalt de koning de omstandigheden waarin er kan worden overgegaan tot de indienstneming van personen via een arbeidsovereen-komst. Hij bepaalt eveneens de voorwaarden en modaliteiten van deze indienst-neming en de arbeidsvoorwaarden.
In uitvoering daarvan bepaalt artikel 2, § 1, 1°, van het koninklijk besluit van 11 febru-
ari 1991
20 dat het contractueel personeel van de  federale overheidsdiensten  een 
bezoldiging ontvangt die wordt berekend in de weddenschaal die overeenkomt met die welke aan de rijksambtenaren met eenzelfde graad bij hun aanwerving wordt toegekend.•
•
•
19 In 2004 werd binnen Defensie beslist om over te schakelen naar een nieuw informaticasysteem voor 
personeelsbeheer. In de periode van het onderzoek (april 2005) was het oude systeem “Pegase” nog 
effectief in voege, terwijl de nieuwe applicatie “Symphony en Harmony” aan het proefdraaien was.
20 Koninklijk besluit van 11 februari 1991 tot vaststelling van de individuele geldelijke rechten van de 
personen bij arbeidsovereenkomst aangeworven in de ministeries.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   583 9370-06_RH_Boek163_06.indd   583 13-10-2006   14:39:50 13-10-2006   14:39:50 584 163e Cahier de la Cour des comptesCarrière du personnel du Musée de l’armée Audits particuliers
Cet arrêté royal du 11 février 1991 est également appliqué au personnel contractuel 
des établissements scientiﬁ  ques, tel que le Musée de l’armée.
Dans la pratique, l’application de l’arrêté est toutefois problématique étant donné qu’il est adapté au personnel des services publics fédéraux et ne peut dès lors être appliqué comme tel aux établissements scientiﬁ  ques de l’État ; ce problème se pose 
notamment dans l’application des règles régissant la ﬁ  xation de l’ancienneté pécu-
niaire
21. 
Il est dès lors souhaitable de prendre, pour ce personnel, un arrêté d’exécution spé-ciﬁ que.
La Cour des comptes avait d’ailleurs déjà émis, en 2003, une constatation identique à la suite d’un contrôle effectué à l’Institut scientiﬁ  que de la santé publique – Louis 
Pasteur
22.
En vertu de l’arrêté royal du 5 juin 200423, le ministre de la Politique scientiﬁ  que doit 
prendre l’initiative de ﬁ  xer un statut pécuniaire spéciﬁ  que. La Cour des comptes a 
attiré son attention sur ce point par lettre du 1er mars 2006. Le ministre n’a toutefois 
pas réagi à ce jour.
2.5  Absence d’équivalence de la rémunération entre le personnel scientiﬁ  que statutaire et contractuel 
La rémunération du personnel scientiﬁ  que du Musée de l’armée engagé sur une base 
contractuelle diffère de celle du personnel scientiﬁ  que statutaire de l’établissement.
L’application de l’arrêté royal du 11 février 1991 précité a pour conséquence d’attri-
buer au personnel scientiﬁ  que contractuel  du Musée de l’armée (et à celui des autres 
établissements fédéraux scientiﬁ  ques) la même échelle de traitements que celle du 
personnel contractuel des services publics fédéraux.
Le statut pécuniaire du personnel scientiﬁ  que statutaire  du Musée de l’armée (et des 
autres établissements fédéraux scientiﬁ  ques), en revanche, est réglé par l’arrêté 
royal du 21 avril 1965 portant statut pécuniaire du personnel scientiﬁ  que de l’État.
En cherchant à aboutir à un traitement égal entre le personnel contractuel des servi-ces publics fédéraux et celui des établissements scientiﬁ  ques, plutôt qu’à une har-
monisation des personnels contractuel et statutaire des établissements scientiﬁ  ques, 
il n’est tenu compte ni de la spéciﬁ  cité de la mission des établissements scientiﬁ  ques 
ni de la spéciﬁ  cité de leur personnel.
21 C’est ainsi qu’en ce qui concerne la prise en considération de services pour le calcul de l’ancienneté 
pécuniaire, l’article 3, § 1er, de l’arrêté royal du 11 février 1991 fait référence au régime établi en la 
matière aux articles 14, 15 et 17 de l’arrêté royal du 29 juin 1973 portant statut pécuniaire du person-nel des services publics fédéraux et non au régime spéciﬁ  que prévu par l’arrêté royal du 21 avril 1965 
portant statut pécuniaire du personnel scientiﬁ  que de l’État.
22 161e Cahier de la Cour des comptes, Fascicule 1er, p. 200-206.
23 Arrêté royal du 5 juin 2004 modiﬁ  ant l’arrêté royal du 20 avril 1965 relatif au statut organique des 
établissements scientiﬁ  ques de l’État, l’arrêté royal du 21 avril 1965 ﬁ  xant le statut du personnel scien-
tiﬁ que des établissements scientiﬁ  ques de l’État et l’arrêté royal du 22 janvier 2003 relatif à la désigna-
tion et à l’exercice des fonctions de management au sein des établissements scientiﬁ  ques de l’État et 
apportant diverses modiﬁ  cations aux statuts du personnel des établissements scientiﬁ  ques de l’État.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   584 9370-06_RH_Boek163_06.indd   584 13-10-2006   14:39:51 13-10-2006   14:39:51  163e Boek van het Rekenhof 585Bijzondere onderzoeken Loopbaan personeel Legermuseum
Het koninklijk besluit van 11 februari 1991 wordt mede toegepast op het contractu-
eel personeel van de wetenschappelijke instellingen, zoals het Legermuseum.
De toepassing stelt echter in de praktijk problemen, omdat het besluit afgestemd is 
op het personeel van de federale overheidsdiensten en niet zonder meer kan toege-past worden op dat van de federale wetenschappelijke instellingen; dit komt o.m. tot uiting in de toepassing van de regels voor het vaststellen van de geldelijke anciën-niteit
21.
Het is dan ook wenselijk dat voor dit personeel een speciﬁ  ek uitvoeringsbesluit wordt 
uitgevaardigd.
Dezelfde vaststelling werd overigens door het Rekenhof reeds in 2003 ter gelegen-
heid van een controle bij het Wetenschappelijk Instituut Volksgezondheid – Louis Pasteur gemaakt
22.
Overeenkomstig het koninklijk besluit van 5 juni 200423 dient de minister van Weten-
schapsbeleid het initiatief te nemen tot het opstellen van een speciﬁ  ek geldelijk statuut. Het Rekenhof heeft bij brief van 1 maart 2006 de aandacht gevestigd op dit probleem. Tot op heden heeft de minister echter niet geantwoord.
2.5  Geen evenwaardige bezoldiging voor statutair en contractueel wetenschappelijk personeel 
Het op contractuele basis aangeworven wetenschappelijk personeel van het Leger-museum wordt anders bezoldigd dan het statutair wetenschappelijk personeel van de instelling.
Door de toepassing van het bovenvermelde koninklijk besluit van 11 februari 1991, 
wordt aan het contractueel  wetenschappelijk personeel van het Legermuseum (en 
van de andere federale wetenschappelijke instellingen) immers slechts dezelfde wedden-
schaal toegekend als aan het contractueel personeel van de federale overheids-diensten.
Het geldelijk statuut van het statutair  wetenschappelijk personeel van het Legermu-
seum (en van de andere federale wetenschappelijke instellingen) is daarentegen 
geregeld in het koninklijk besluit van 21 april 1965 houdende bezoldigingsregeling van het wetenschappelijk personeel van de Staat. 
Door een gelijke behandeling tussen het contractueel personeel van de federale 
overheidsdiensten en dat van de wetenschappelijke instellingen na te streven, veel-eer dan het contractueel en het statutair personeel van de wetenschappelijke instel-lingen gelijk te schakelen, wordt in essentie voorbijgegaan aan de inhoudelijke speci-ﬁ citeit van de wetenschappelijke instellingen en de eigenheid van hun personeel. 
21 Zo verwijst artikel 3, § 1, van het koninklijk besluit van 11 februari 1991 inzake validering van diensten 
voor de berekening van de geldelijke anciënniteit naar de in de artikelen 14, 15 en 17 van het koninklijk besluit van 29 juni 1973 houdende bezoldigingsregeling van het personeel der ministeries opgenomen regeling en niet naar de speciﬁ  eke regeling opgenomen in het koninklijk besluit van 21 april 1965 hou-
dende bezoldigingsregeling van het wetenschappelijk personeel van de Staat.
22 161e Boek van het Rekenhof, deel 1, p. 201-207.
23 Koninklijk besluit van 5 juni 2004 tot wijziging van het koninklijk besluit van 20 april 1965 betreffende 
het statuut der wetenschappelijke instellingen van de Staat, het koninklijk besluit van 21 april 1965 tot vaststelling van het statuut van het wetenschappelijk personeel der wetenschappelijke instellingen van de Staat en het koninklijk besluit van 22 januari 2003 betreffende de aanduiding en de uitoefening van de managementfuncties in de wetenschappelijke instellingen van de Staat en dat diverse wijzigingen aanbrengt in de personeelsstatuten van de wetenschappelijke instellingen van de Staat.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   585 9370-06_RH_Boek163_06.indd   585 13-10-2006   14:39:51 13-10-2006   14:39:51 586 163e Cahier de la Cour des comptesIncidence de la réforme Copernic au niveau des pensions Audits particuliers
De plus, au sein des services publics fédéraux, des experts possédant une qualiﬁ  ca-
tion particulière pour exécuter certaines tâches peuvent, en application de l’arrêté du 
11 février 1991, bénéﬁ  cier d’une rémunération ﬁ  xée dans une échelle de traitements 
supérieure à celle octroyée à l’agent de l’État (statutaire) lors de son recrutement.
L’audit a révélé que cette règle n’est pas appliquée au sein du Musée de l’armée, 
alors qu’elle l’est couramment dans d’autres établissements scientiﬁ  ques, comme l’ont montré les contrôles effectués par la Cour des comptes dans un passé récent. 
Le ministre de la Défense nationale a répondu que l’arrêté royal devant régler le 
statut pécuniaire du personnel contractuel des établissements scientiﬁ  ques de l’État 
(voir 2.4) pourrait trancher la question et déterminer dans quels cas devrait être appliqué le statut pécuniaire du personnel scientiﬁ  que (statutaire). 
/L50776  SERVICE  DES PENSIONS  DU SECTEUR  PUBLIC  (SDPSP) – 
INCIDENCE  DE LA RÉFORME  COPERNIC  AU NIVEAU  DES 
PENSIONS
Les échelles de traitements des fonctionnaires fédéraux ont été revues dans le cadre de la réforme Copernic. 
Les calculs des pensions doivent tenir compte de ces nouvelles échelles.Dans les dossiers de pensions des agents des niveaux B et C, les montants ont été 
adaptés conformément aux nouvelles échelles de traitements. 
Cette adaptation n’a pas été effectuée dans un délai raisonnable pour tous les mon-
tants des pensions des titulaires de niveau A, en raison de la publication tardive des nouvelles échelles de traitements des grades spéciaux de ce niveau.
La Cour des comptes, qui a été chargée par le législateur du contrôle de la légalité 
et du montant des pensions à la charge de l’État, a examiné les conséquences en 
matière de pension de la réforme de la carrière pour les niveaux A, B et C des agents des services publics fédéraux
24.
Cet audit a été annoncé le 6 avril 2005 au ministre de l’Environnement et des Pen-
sions ainsi qu’au directeur général du Service des pensions du secteur public 
(SdPSP). Les résultats de l’audit ont été communiqués le 7 juin 2006 au directeur général du SdPSP et au président du comité de direction du SPF Personnel et Orga-nisation (SPF P&O).
Le directeur général du SdPSP a formulé ses considérations par lettre du 13 juillet 2006. Le SPF P&O n’a pas réagi.
Le projet de rapport a été envoyé au ministre de l’Environnement et des Pensions et au ministre de la Fonction publique, le 3 août 2006.
24 Un audit similaire avait déjà été réalisé en 2004 pour le niveau D.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   586 9370-06_RH_Boek163_06.indd   586 13-10-2006   14:39:51 13-10-2006   14:39:51  163e Boek van het Rekenhof 587Bijzondere onderzoeken Gevolgen Copernicushervorming op pensioenvlak
Bovendien kunnen bij de federale overheidsdiensten contractuele deskundigen, die 
beschikken over een bijzondere kwaliﬁ  catie voor bepaalde taken, met toepassing van 
het koninklijk besluit van 11 februari 1991 een bezoldiging genieten die berekend wordt in een hogere weddenschaal dan die welke aan de (statutaire) rijksambtenaar bij zijn aanwerving wordt toegekend.
Het onderzoek wees uit dat deze regel bij het Legermuseum niet wordt toegepast. 
Bij andere wetenschappelijke instellingen is dit nochtans wel gebruikelijk, zoals blijkt uit diverse onderzoeken die het Rekenhof de afgelopen jaren uitvoerde. 
De minister van Landsverdediging heeft geantwoord dat het koninklijk besluit dat het 
geldelijk statuut van het contractueel personeel tewerkgesteld bij de wetenschap-pelijke instellingen van de Staat zou dienen te regelen (zie 2.4) uitsluitsel zou kunnen geven in welke gevallen de bezoldigingsregeling van het (statutair) wetenschappelijk personeel zou worden toegepast.
/L50776  PENSIOENDIENST  VOOR  DE OVERHEIDSSECTOR  
(PDOS) – G EVOLGEN  VAN DE COPERNICUS   
HERVORMING  OP PENSIOENVLAK  
In het kader van de Copernicushervorming werden de weddeschalen van de fede-rale ambtenaren herzien.
De pensioenberekeningen moeten rekening houden met deze nieuwe weddeschalen.
In de pensioendossiers van de ambtenaren van niveaus B en C zijn de bedragen correct aangepast aan de nieuwe weddeschalen.
Deze aanpassing is niet binnen een redelijke termijn gebeurd voor alle pensioenbe-
dragen van titularissen van niveau A, wegens de laattijdige publicatie van de nieuwe weddeschalen van de bijzondere graden van niveau A. 
Het Rekenhof is door de wetgever belast met de controle van de wettigheid en het 
bedrag van de pensioenen ten laste van de Staat. Het heeft de gevolgen op pensi-oenvlak onderzocht van de loopbaanhervorming van de niveaus A, B en C van het federale overheidspersoneel
24.
Dit onderzoek werd op 6 april 2005 aan de minister van Leefmilieu en Pensioenen en 
aan de directeur-generaal van de Pensioendienst voor de Overheidssector (PDOS) 
aangekondigd. De onderzoeksresultaten werden op 7 juni 2006 meegedeeld aan de directeur-generaal van de PDOS en aan de voorzitter van het directiecomité van de federale overheidsdienst Personeel en Organisatie (FOD P&O).
In een brief van 13 juli 2006 heeft de directeur-generaal van de PDOS zijn opmerkin-
gen bij het onderzoek meegedeeld. De FOD P&O heeft niet gereageerd.
Het ontwerpverslag werd toegezonden aan de minister van Leefmilieu en Pensioenen 
en aan de minister van Ambtenarenzaken op 3 augustus 2006.
24 In 2004 werd al een gelijkaardig onderzoek gevoerd voor niveau D.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   587 9370-06_RH_Boek163_06.indd   587 13-10-2006   14:39:51 13-10-2006   14:39:51 588 163e Cahier de la Cour des comptesIncidence de la réforme Copernic au niveau des pensions Audits particuliers
La réglementation relative à l’intégration des niveaux 2 et 2+ respectivement dans 
les niveaux C et B ﬁ  gure dans l’arrêté royal du 5 septembre 200225. L’intégration du 
niveau 1 dans le niveau A est réglée dans l’arrêté royal du 4 août 200426. Ces arrê-
tés s’appliquent uniquement aux “grades communs”. Pour ce qui est des “grades 
spéciaux”27, un arrêté spéciﬁ  que doit être pris pour chaque service public fédéral 
(SPF) et pour chaque service public fédéral de programmation (SPP). 
Une pension du secteur public est calculée sur la base du “traitement de référence”. 
Celui-ci se compose du revenu moyen des cinq dernières années de la carrière ou du revenu moyen de la durée totale de la carrière si celle-ci compte moins de cinq an-nées. Le revenu moyen est calculé dans l’échelle de traitements en vigueur au moment de la prise de cours de la pension. 
Si l’attribution de l’échelle de traitements est “automatique” dans les nouveaux gra-
des, c’est-à-dire qu’il ne faut remplir aucune condition, telle que la participation à des formations complémentaires ou la réussite d’épreuves de passage, et qu’il n’existe aucune limitation sous la forme de quotas (seul un pourcentage déterminé de membres du personnel peut accéder à un grade supérieur), les nouvelles échelles de traitements remplacent les anciennes
28. Le revenu moyen est dès lors intégrale-
ment calculé sur la base des nouvelles échelles de traitements (y compris pour la période située avant la date d’entrée en vigueur du nouveau statut pécuniaire).
3 Constatations principales
3.1 Niveaux B et C
En ce qui concerne les dossiers de pension des titulaires d’un grade commun qui ont 
été transmis à la Cour depuis l’entrée en vigueur de la nouvelle réglementation rela-tive aux rémunérations
29, la conversion dans les nouvelles échelles barémiques a été 
effectuée selon les règles prévues. 
Pour ce qui est des titulaires d’un grade spécial, il a été constaté dans un certain 
nombre de dossiers transmis à la Cour que les nouvelles échelles de traitement déjà 
publiées n’ont pas été appliquées lors du calcul du traitement de référence. 
3.2 Niveau A
Dans les dossiers de pension de titulaires d’un grade commun, le traitement de réfé-rence a été calculé, dans certains cas, sur la base des anciennes échelles de traite-ments alors que les nouvelles étaient déjà en vigueur.
25 Arrêté royal du 5 septembre 2002 portant réforme de la carrière de certains agents des administra-
tions de l’État.
26 Arrêté royal du 4 août 2004 relatif à la carrière du niveau A des agents de l’État.
27 Un grade “commun” est un grade présent dans plusieurs SPF, alors qu’un grade spécial est un grade 
qui n’existe que dans un, voire deux ou trois SPF maximum.
28 Articles 11 et 12 de la loi du 9 juillet 1969 modiﬁ  ant et complétant la législation relative aux pensions 
de retraite et de survie des agents du secteur public.
29 Le 1er juin 2002 (niveau C) et le 1er octobre 2002 (niveau B).
9370-06_RH_Boek163_06.indd   588 9370-06_RH_Boek163_06.indd   588 13-10-2006   14:39:51 13-10-2006   14:39:51  163e Boek van het Rekenhof 589Bijzondere onderzoeken Gevolgen Copernicushervorming op pensioenvlak
De reglementering over de omvorming van de niveaus 2 en 2+ naar respectievelijk 
de niveaus C en B is vervat in het koninklijk besluit van 5 september 200225. De 
omvorming van het niveau 1 naar het niveau A wordt geregeld in het koninklijk besluit 
van 4 augustus 200426. Deze besluiten gelden enkel voor de “gemene graden”. Voor 
de “bijzondere graden”27 moet telkens per federale overheidsdienst (FOD) en per 
programmatorische overheidsdienst (POD) een speciﬁ  ek besluit worden genomen. 
Een pensioen in de overheidssector wordt berekend aan de hand van de “referentie-wedde”. Die is samengesteld uit het gemiddelde inkomen van de laatste vijf jaren van de loopbaan of uit het gemiddelde inkomen van de volledige duur van de loop-baan indien die minder dan vijf jaar bedraagt. Het gemiddelde inkomen wordt bere-kend in de weddeschalen van kracht op de ingangsdatum van het pensioen. 
Indien bij een weddeverhoging de inschaling in de nieuwe graden “automatisch” 
gebeurt, dit wil zeggen zonder voorwaarden zoals het volgen van bijkomende oplei-dingen of overgangsproeven of zonder quotabeperkingen (per hogere graad kan maar een vastgelegd percentage doorstromen), vervangen de nieuwe weddeschalen de oude
28. Het gemiddelde inkomen wordt dan ook integraal samengesteld op basis 
van de nieuwe weddeschalen (ook voor de periode vóór de ingangsdatum van de gewijzigde bezoldigingsregeling).
3 Belangrijkste vaststellingen
3.1 Niveaus B en C
In de pensioendossiers van titularissen met een gemene graad die vanaf de inwer-
kingtreding van de nieuwe bezoldigingsregeling werden voorgelegd29, is de conversie 
in de nieuwe weddeschalen volgens de regels gebeurd. 
In de dossiers van titularissen met een bijzondere graad werd in een aantal voorge-
legde dossiers vastgesteld dat de nieuwe, al gepubliceerde weddeschalen nog niet 
werden toegepast bij de berekening van de referentiewedde.
In de pensioendossiers van titularissen met een gemene graad werd in een aantal gevallen de referentiewedde berekend in de oude weddeschalen terwijl de nieuwe al van kracht waren.
25 Koninklijk besluit van 5 september 2002 houdende hervorming van de loopbaan van sommige ambtena-
ren in de Rijksbesturen.
26 Koninklijk besluit van 4 augustus 2004 betreffende de loopbaan van niveau A van het Rijkspersoneel.
27 Een “gemene” graad is een graad die voorkomt in verscheidene FOD’s; een bijzondere graad komt 
slechts voor in één of hoogstens twee of drie FOD’s.
28 Artikel 11 en 12 van de wet van 9 juli 1969 tot wijziging en aanvulling van de wetgeving betreffende de 
rust- en overlevingspensioenen van het personeel van de openbare sector.
29 1 juni 2002 (niveau C) en 1 oktober 2002 (niveau B).
9370-06_RH_Boek163_06.indd   589 9370-06_RH_Boek163_06.indd   589 13-10-2006   14:39:51 13-10-2006   14:39:51 590 163e Cahier de la Cour des comptesIncidence de la réforme Copernic au niveau des pensions Audits particuliers
La principale constatation est cependant l’absence d’arrêtés royaux devant ﬁ  xer les nou-
velles échelles de traitements des grades spéciaux. En ce qui concerne les grades spé-
ciaux du niveau A, seuls quatre arrêtés spéciﬁ  ques avaient été promulgués à la mi-sep-
tembre 2006, à savoir, ceux relatifs au SPF Mobilité et Transports (13 mai 2005), au SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie (11 mai 2006), au SPF Personnel et Organisation (1
er septembre 2006) et au SPP Politique scientiﬁ  que (1er février 2006).
L’élaboration de ces arrêtés relève de la responsabilité des SPF et SPP mêmes. Le SPF Personnel et Organisation est chargé de la coordination. En raison des retards de publication, en tout cas, pour ce qui est du niveau A, le SdPSP doit encore transmettre les dossiers de pension en tenant compte des “anciennes” échelles de traitement.
D’une manière générale, il peut être estimé que les constatations précitées ne sont 
pas conformes aux principes, tels qu’ils ﬁ  gurent dans la charte de l’assuré social, à 
savoir, le calcul correct du montant de la pension dans un délai raisonnable. 
Le processus décisionnel doit tenir compte de la complexité de la mise en œuvre de 
la réglementation. Le délai procédural nécessaire pour prendre les arrêtés relatifs aux grades spéciaux devrait être mieux calculé.
Le SPF Personnel et Organisation a, de par sa fonction de coordination, la compé-
tence d’inciter les divers acteurs à faire diligence. Il doit veiller à ce que la réglemen-tation nécessaire soit élaborée dans un délai acceptable.
Le SdPSP doit, à son tour, veiller à ce que, lorsque les arrêtés ont été publiés, le 
traitement des dossiers concernés soit entamé aussi rapidement que possible et la barémisation apparaisse correctement dans le calcul du revenu moyen. Comme il a pu être constaté, il existe encore une certaine marge d’erreur à laquelle il convient de remédier.
Dans sa réponse du 20 septembre 2006, le ministre de la Fonction publique ne 
formule aucune remarque quant à ces constatations et conclusions. Par lettre du 27 septembre 2006, le ministre des Pensions déclare partager les points de vue de la Cour des comptes. En ce qui concerne la publication tardive des nouveaux barè-mes salariaux des grades spéciaux de niveau A, il a demandé au SdPSP d’apporter toute sa collaboration aux solutions ou initiatives qui pourraient être proposées par le ministre de la Fonction publique ou le SPF P&O. Il donne par ailleurs suite aux problèmes techniques qui ont été portés à son attention par la Cour des comptes en ordonnant au SdPSP de prendre les mesures nécessaires.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   590 9370-06_RH_Boek163_06.indd   590 13-10-2006   14:39:51 13-10-2006   14:39:51  163e Boek van het Rekenhof 591Bijzondere onderzoeken Gevolgen Copernicushervorming op pensioenvlak
De belangrijkste vaststelling is echter het uitblijven van de koninklijke besluiten die de 
nieuwe weddeschalen van de bijzondere graden moeten bepalen. Voor de bijzondere graden van het niveau A waren midden september 2006 slechts vier speciﬁ  eke beslui-
ten uitgevaardigd, met name voor de FOD Mobiliteit en Vervoer (op 13 mei 2005), voor de FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie (op 11 mei 2006), voor de FOD Personeel en Organisatie (op 1 september 2006) en voor de POD Wetenschaps-beleid (op 1 februari 2006).
De verantwoordelijkheid voor de uitwerking van deze besluiten ligt bij de FOD’s en POD’s zelf. De coördinatie is in handen van de FOD P&O. Door de laattijdige publi-catie, zeker wat het niveau A betreft, moet de PDOS de pensioendossiers nog steeds voorleggen met inachtneming van de “oude” weddeschalen.
4 Conclusies
Algemeen kan worden gesteld dat de voornoemde vaststellingen niet stroken met de 
beginselen uit het Handvest van de Sociaal Verzekerde, met name dat het pensioen-bedrag correct moet worden vastgesteld binnen een redelijke termijn.
In de besluitvorming moet rekening worden gehouden met de complexiteit van de 
uitvoering van de regelgeving. De proceduretermijn nodig om de besluiten voor de bijzondere graden te treffen, moet beter worden ingecalculeerd. 
De FOD P&O heeft door zijn coördinerende taak de bevoegdheid om de diverse 
actoren tot spoed aan te zetten. De FOD dient er op toe te zien dat de noodzakelijke regelgeving binnen een aanvaardbare termijn tot stand komt. 
De PDOS moet er op zijn beurt over waken dat, als de besluiten gepubliceerd zijn, 
de desbetreffende dossiers zo snel mogelijk worden behandeld en dat de inschaling correct tot uiting komt in de berekening van het gemiddelde inkomen. Zoals kon worden vastgesteld is er nog een bepaalde foutenmarge waaraan moet worden gewerkt.
Bij brief van 20 september 2006 deelde de minister van Ambtenarenzaken mee geen 
opmerkingen over deze vaststellingen en conclusies te hebben. Bij brief van 27 sep-tember 2006 heeft de minister van Pensioenen laten weten de standpunten van het 
Rekenhof te delen. Inzake de laattijdige publicatie van de nieuwe weddenschalen van 
de bijzondere graden van niveau A heeft hij de PDOS gevraagd mee te werken aan de oplossingen of initiatieven die door de minister van Ambtenarenzaken of de FOD P&O kunnen worden voorgesteld. Hij geeft bovendien gevolg aan de technische problemen die door het Rekenhof onder zijn aandacht werden gebracht door de PDOS opdracht te geven ter zake de nodige acties te ondernemen.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   591 9370-06_RH_Boek163_06.indd   591 13-10-2006   14:39:51 13-10-2006   14:39:51 592 163e Cahier de la Cour des comptesInstitut pour l’égalité des femmes et des hommes Audits particuliers
/L50776  GESTION  DES RESSOURCES  HUMAINES  DE L’INSTITUT  
POUR L’ÉGALITÉ  DES FEMMES  ET DES HOMMES
La Cour des comptes a examiné la gestion des ressources humaines au sein de 
l’Institut pour l’égalité des femmes et des hommes, aﬁ  n de vériﬁ  er si celle-ci était conforme aux principes d’économie et si elle respectait les statuts administratif et pécuniaire applicables. 
Il ressort de l’audit que les décisions relatives à la désignation des deux fonction-
naires dirigeants de l’organisme, bien que guidées par le souci de la continuité du service public, n’ont pas été totalement conformes à la réglementation. Par ailleurs, la Cour des comptes a recommandé que l’Institut établisse une programmation de ses besoins en personnel, ce qui nécessitera une clariﬁ  cation préalable de ses rela-tions avec d’autres associations auxquelles il verse des subventions principalement affectées à la rémunération de personnel.
La Cour des comptes a examiné la gestion des ressources humaines au sein de l’Ins-
titut pour l’égalité des femmes et des hommes aﬁ  n de voir si celle-ci était conforme 
aux principes d’une bonne gestion et si les statuts administratif et pécuniaire étaient appliqués de manière régulière. 
La direction de l’Institut a été informée de l’audit par lettre du 25 juillet 2005. Les 
travaux de contrôle sur pièces et sur place, commencés en septembre, ont pris ﬁ  n 
le 13 octobre 2005 par un entretien avec la coordinatrice adjointe de l’Institut. La Cour des comptes a communiqué son avant-projet de rapport aux responsables de l’Institut en date du 8 mars 2006. Leurs commentaires ont été adressés à la Cour en date du 21 avril 2006. Le ministre de la Fonction publique, de l’Intégration sociale, de la Politique des grandes villes et de l’Égalité des chances, exerçant la tutelle sur l’Institut, a réagi le 3 août 2006 au projet de rapport que la Cour lui a envoyé le 24 mai 2006.
L’Institut pour l’égalité des femmes et des hommes était une direction du SPF 
Emploi, Travail et Concertation sociale avant de devenir un organisme d’intérêt public de catégorie B, créé par la loi du 16 décembre 2002 et rendu opérationnel en juin 2003 par le transfert de personnel de ce SPF. Ce changement de statut devait notamment permettre à ce nouvel acteur public d’agir en justice dans des affaires de discrimina-tion entre les genres. 
Les ressources de l’Institut sont constituées par une dotation annuelle de l’ordre de 
4,2 millions d’euros, à la charge du budget général des dépenses de l’État
30, et d’une 
contribution annuelle de la Loterie nationale (0,1 million d’euros). Les dépenses de personnel directement supportées par le budget de l’Institut ont été évaluées à 1,45 million d’euros pour 2005.
30 Programme 23.40.5, voir volume II de ce 163e Cahier.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   592 9370-06_RH_Boek163_06.indd   592 13-10-2006   14:39:52 13-10-2006   14:39:52  163e Boek van het Rekenhof 593Bijzondere onderzoeken Instituut Gelijkheid Vrouwen en Mannen
/L50776  HUMANRESOURCESBEHEER  BIJ HET INSTITUUT  VOOR  
DE GELIJKHEID  VAN VROUWEN  EN MANNEN
Het Rekenhof heeft het humanresourcesbeheer bij het Instituut voor de Gelijkheid 
van Vrouwen en Mannen onderzocht om na te gaan of het in overeenstemming is met de principes van zuinigheid en of het de toepasselijke administratieve en gel-delijke statuten naleeft. 
Uit de audit blijkt dat de beslissingen tot aanwijzing van de twee leidend ambtena-
ren van de instelling, hoewel ze genomen werden vanuit de bekommernis om de continuïteit van de openbare dienstverlening te verzekeren, niet helemaal overeen-stemmen met de reglementering. Voorts heeft het Rekenhof de aanbeveling gefor-muleerd dat het Instituut een programmering van zijn personeelsbehoeften opstelt. Dit houdt in dat vooraf de relaties moeten worden uitgeklaard van het Instituut met andere verenigingen waaraan het subsidies toekent die voornamelijk worden aan-gewend voor de betaling van hun personeel.
van Vrouwen en Mannen onderzocht, om na te gaan of het in overeenstemming is met de principes van het goed beheer en of het administratief en geldelijk statuut op regelmatige wijze wordt toegepast. 
De directie van het Instituut werd bij brief van 25 juli 2005 op de hoogte gebracht 
van deze audit. De controles op stukken en ter plaatse zijn in september 2005 aan-gevat en werden afgerond op 13 oktober 2005 na een gesprek met de adjunct-direc-trice van het Instituut. Op 8 maart 2006 heeft het Rekenhof zijn voorontwerp van verslag voorgelegd aan de verantwoordelijken van het Instituut. Hun commentaar werd op 21 april 2006 aan het Rekenhof toegestuurd. De toezichthoudende minister van het Instituut, de minister van Ambtenarenzaken, Sociale Integratie, Grootsteden-beleid en Gelijke Kansen heeft op 3 augustus 2006 gereageerd op het ontwerp-verslag dat het Rekenhof hem op 24 mei 2006 heeft toegestuurd.
Het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen was een directie van de 
FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg totdat het door de wet van 16 december 2002 werd omgedoopt tot een instelling van openbaar nut van catego-rie B. De instelling werd in juni 2003 operationeel met de overdracht van personeel van de FOD. Deze statuutwijziging moest het deze nieuwe openbare instantie moge-lijk maken om in rechte op te treden in zaken van discriminatie op basis van het geslacht. 
Het Instituut put zijn middelen uit een jaarlijkse dotatie van 4,2 miljoen euro, ten 
laste van de algemene uitgavenbegroting
30, en uit een jaarlijkse bijdrage van de Nati-
onale Loterij (0,1 miljoen euro). De personeelsuitgaven die rechtstreeks door de begroting van het Instituut worden gedragen, werden geraamd op 1,45 miljoen euro voor 2005. 
30 Programma 23.40.5, zie volume II van dit 163e Boek.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   593 9370-06_RH_Boek163_06.indd   593 13-10-2006   14:39:52 13-10-2006   14:39:52 594 163e Cahier de la Cour des comptesInstitut pour l’égalité des femmes et des hommes Audits particuliers
2 Organisation du management de l’Institut
L’arrêté royal du 19 mars 200331 prévoit un recrutement sous le régime du mandat 
pour pourvoir aux fonctions dirigeantes de l’Institut, soit deux emplois respective-
ment rangés dans les catégories n-1 et n-232 et dont le pouvoir de nomination appar-
tient au Roi. L’article 2 de cet arrêté conﬁ  rme en outre que les règles portant sur la 
désignation et l’exercice des fonctions de management s’appliquent également à l’Institut.
Depuis sa création, pourtant, l’Institut a toujours été dépourvu de managers réguliè-
rement désignés. En effet, bien qu’une procédure de sélection à ces fonctions ait été menée jusqu’à un classement des candidats selon leurs aptitudes, aucune désigna-tion n’a été effectuée par le Roi.
La désignation des managers de l’Institut, qui était prévue pour avril 2003, a été 
plusieurs fois postposée, principalement pour des motifs de sécurité juridique
33. 
Cependant, pour que l’organisme puisse démarrer son activité, le conseil d’adminis-
tration de l’Institut a décidé, en sa séance du 14 janvier 2004, de pourvoir temporai-
rement à ces emplois en recrutant sous contrat de travail à durée déterminée deux candidates aux mandats dont Selor avait certiﬁ  é la compétence en leur octroyant la 
mention A (très apte) et la mention B (apte). Ces personnes ont été chargées de lancer l’Institut, de formuler des propositions en ce qui concerne la politique à mener en matière d’égalité des femmes et des hommes et de mettre en œuvre les déci-sions prises par le conseil d’administration. Cette mission prendra ﬁ  n avec la nomi-
nation de la nouvelle direction.
Quoique pragmatique et soucieuse de la continuité du service public, cette décision 
ne peut échapper à plusieurs critiques. 
Tout d’abord, bien que les deux directrices de l’Institut soient désignées comme 
coordinatrices selon les termes de leur contrat, la Cour des comptes considère que la délégation de compétences qui leur est octroyée par le conseil d’administration est typique de l’exercice de fonctions dirigeantes et recoupe les termes du proﬁ  l de 
fonction diffusé par Selor pour la sélection aux emplois sous le régime du mandat. Or, lorsqu’il s’agit de pourvoir à une fonction de management, aucune confusion ne devrait être introduite entre un recrutement sous contrat de travail et l’attribution d’un mandat, en particulier depuis que l’article 12 de l’arrêté royal précité du 29 octo-bre 2001 a prescrit que l’exercice d’une telle responsabilité requérait une position statutaire.
31 Arrêté royal du 19 mars 2003 relatif à la désignation et à l’exercice des fonctions de management au 
sein de l’Institut pour l’égalité des femmes et des hommes.
32 Ce principe a été maintenu par le nouvel arrêté royal du 18 novembre 2005 relatif à la désignation et 
à l’exercice des fonctions de management au sein de l’Institut pour l’égalité des femmes et des hom-mes.
33 Les procédures de nomination dans les fonctions de management au niveau de l’État ont été suspen-
dues suite à un arrêt du Conseil d’État (CE, arrêt n° 126.511 du 17 décembre 2003). Il a en effet été jugé que des dispositions instaurant une sélection comparative par rôle linguistique pour des fonctions de management et prévoyant à cet égard deux commissions de sélection distinctes violent le prescrit constitutionnel de l’égale admissibilité aux emplois publics. Ces dispositions ont été dès lors amendées par un arrêté royal du 15 juin 2004 modiﬁ  ant l’arrêté royal du 29 octobre 2001 relatif à la désignation 
et à l’exercice des fonctions de management dans les services publics fédéraux, de manière à rencon-trer les critiques émises par le Conseil d’État.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   594 9370-06_RH_Boek163_06.indd   594 13-10-2006   14:39:52 13-10-2006   14:39:52  163e Boek van het Rekenhof 595Bijzondere onderzoeken Instituut Gelijkheid Vrouwen en Mannen
2 Organisatie van het management van het Instituut 
Het koninklijk besluit van 19 maart 200331 voorziet in een aanwerving onder het man-
daatstelsel om de leidende functies bij het Instituut in te vullen. Het gaat om twee 
betrekkingen die respectievelijk worden ingeschaald in de categorieën n-1 en n-232 
en waarvoor de benoemingsbevoegdheid bij de koning ligt. Artikel 2 van dit besluit bevestigt bovendien dat de toepasselijke regels voor de aanduiding en uitoefening van de managementfuncties eveneens van toepassing zijn op het Instituut. 
Sinds de oprichting van het Instituut, werden er echter nog geen managers op regel-
matige wijze aangesteld. Er is voor die functies weliswaar een selectieprocedure gevoerd tot de fase van rangschikking van de kandidaten volgens hun bekwaamhe-den, maar de koning heeft nog niemand aangesteld. 
De aanstelling van de managers van het Instituut was gepland voor april 2003 maar 
werd meermaals uitgesteld om redenen van rechtszekerheid.
33
Opdat het Instituut echter zou kunnen starten met zijn werkzaamheden, heeft zijn raad van bestuur in een vergadering van 14 januari 2004 beslist die betrekkingen tijdelijk in te vullen door twee kandidaten aan te werven voor de mandaten, met een arbeidsovereenkomst van bepaalde duur. De bekwaamheid van beide kandidaten werd door Selor gecertiﬁ  ceerd met de quotering A (heel geschikt) en B (geschikt). 
Deze personen kregen als opdracht het Instituut op te starten, voorstellen te formu-leren over het te voeren beleid inzake gelijkheid tussen vrouwen en mannen, en de beslissingen uit te voeren die de raad van bestuur op grond van die voorstellen heeft genomen. Deze opdracht loopt af op het moment dat de nieuwe directie wordt benoemd. 
Ondanks het pragmatische aspect van deze beslissing die is ingegeven door de 
bekommernis om de continuïteit van de openbare dienst te verzekeren, ontsnapt zij niet aan enige kritiek. 
Ten eerste, hoewel de twee directrices van het Instituut in hun arbeidsovereenkomst 
als coördinatrices zijn aangeduid, acht het Rekenhof de bevoegdheden die de raad van bestuur hen heeft gedelegeerd, typerend voor leidinggevende functies en over-lappend met het functieproﬁ  el geïdentiﬁ  ceerd door Selor bij de selectie voor betrek-
kingen onder het mandaatstelsel. Vermits het echter gaat om een managementfunc-tie, zou er geen verwarring mogen zijn tussen de aanwerving via arbeidsovereenkomst en de toekenning van een mandaat, des te meer aangezien artikel 12 van het boven-vermeld koninklijk besluit van 29 oktober 2001 stelt dat een dergelijke verantwoor-delijkheid moet worden uitgeoefend door een statutair ambtenaar. 
31 KB van 19 maart 2003 met betrekking tot de aanduiding en de uitoefening van managementfuncties 
binnen het Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen.
32 Dat principe werd gehandhaafd door het nieuwe koninklijk besluit van 18 november 2005 betreffende de aanduiding en uitoefening van managementfuncties binnen het Instituut voor de Gelijkheid van vrouwen en mannen. 
33 De benoemingsprocedures voor de managementfuncties op het niveau van de Staat waren geschorst ingevolge een arrest van de Raad van State (RvS, arrest nr. 126.511 van 17 december 2003). Er werd immers geoordeeld dat bepalingen die een vergelijkende selectie per taalrol voor managementfuncties instellen en die in dat verband voorzien in twee afzonderlijke selectiecommissies, in strijd zijn met de grondwettelijke bepaling van gelijke toegang tot overheidsbetrekkingen. Die bepalingen werden bijge-volg geamendeerd door een koninklijk besluit van 15 juni 2004 tot wijziging van het koninklijk besluit van 29 oktober 2001 betreffende de aanduiding en de uitoefening van de managementfuncties in de fede-rale overheidsdiensten, om tegemoet te komen aan de kritiek van de Raad van State. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   595 9370-06_RH_Boek163_06.indd   595 13-10-2006   14:39:52 13-10-2006   14:39:52 596 163e Cahier de la Cour des comptesInstitut pour l’égalité des femmes et des hommes Audits particuliers
Il n’y avait donc pas lieu de donner comme fondement juridique à ces recrutements 
l’arrêté royal du 1er février 199334. Dans un passé récent, le Conseil d’État a 
d’ailleurs censuré un tel procédé et rappelé que « l’article 1er, 20° permet le recours 
au contrat pour désigner un expert, c’est-à-dire une personne compétente en une matière, pour une activité qui ne peut être une activité générale du ministère ou de l’organisme visé »
35.
Par ailleurs, comme l’article 7 de la loi du 16 décembre 2002 portant création de l’Institut prévoit que « la direction de l’Institut est nommée par le Roi » , la décision de 
recruter les coordinatrices ne pouvait pas être prise par le conseil d’administration.
Enﬁ n, les rémunérations attribuées par le conseil d’administration aux coordinatrices 
de l’Institut, qui assument la responsabilité d’une équipe d’une vingtaine de person-
nes, sont certes inférieures à celles prévues pour les fonctions de management, mais correspondent à des échelles de traitement longtemps réservées aux hauts fonction-naires des ministères et parastataux. Cette décision du conseil ne peut donc être considérée comme conforme au principe d’économie. 
La Cour des comptes souligne que la mise à disposition de personnel émanant du 
SPF Emploi aurait pu constituer une solution de remplacement, puisque l’Institut avait antérieurement la forme d’un service de cette administration et était dirigé par un fonctionnaire de rang 13. Cette solution ne paraît pas avoir été envisagée. Dans d’autres organismes d’intérêt public au sein desquels des emplois de haute direction ont été vacants, les fonctions attachées à ces emplois ont été exercées temporaire-ment par un agent statutaire. 
Dans leur réponse, les coordinatrices de l’Institut ont signalé que c’est en accord 
avec le ministre de tutelle que le conseil d’administration a recruté par contrat, à titre transitoire, une coordinatrice et une coordinatrice adjointe. Elles précisent que le recours à des membres du personnel du SPF Emploi n’aurait pas permis de répon-dre aux besoins liés au lancement d’une nouvelle structure juridique autonome. Elles ajoutent enﬁ  n que la délégation de compétences décidée à leur endroit par le conseil 
d’administration ne peut être assimilée à celle classiquement exercée par les fonc-tionnaires dirigeants d’un organisme public.
Les éléments de réponse ainsi communiqués sur ce point par la direction de l’Institut 
n’amènent cependant pas la Cour des comptes à reconsidérer sa position : les déci-sions prises à ce propos, quoiqu’inspirées par le souci de la continuité du service public, n’ont pas été systématiquement conformes aux principes de régularité et d’économie. La Cour des comptes souligne en particulier que la décision de pourvoir à des emplois sous contrat de travail appartient au Roi et que le seul régime autorisé pour l’occupation des emplois du personnel de direction est celui du statut. 
34 Arrêté royal du 1er février 1993 déterminant les tâches auxiliaires ou spéciﬁ  ques dans les administra-
tions et autres services des ministères ainsi que dans certains organismes d’intérêt public. L’article 1er 
des contrats de travail fait référence à cet arrêté.
35 CE, arrêt n° 64.111 du 17 janvier 1997 et arrêt n° 90 291 du 18 octobre 2000.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   596 9370-06_RH_Boek163_06.indd   596 13-10-2006   14:39:52 13-10-2006   14:39:52  163e Boek van het Rekenhof 597Bijzondere onderzoeken Instituut Gelijkheid Vrouwen en Mannen
Het koninklijk besluit van 1 februari 199334 kon dus niet als juridische basis dienen 
voor deze aanwervingen. Bovendien heeft de Raad van State onlangs een dergelijke 
procedure veroordeeld en eraan herinnerd dat, artikel 1, 20° “ het mogelijk maakt een 
beroep te doen op de contractformule om een deskundige, d.i. een persoon die een expertise bezit in een welbepaalde materie, aan te duiden voor een activiteit die geen algemene activiteit van het ministerie of van de instelling in kwestie mag zijn
35”. 
Voorts kon de beslissing om de coördinatrices aan te werven niet door de raad van bestuur worden genomen aangezien artikel 7 van de wet van 16 december 2002 hou-dende oprichting van het Instituut bepaalt dat “ de directie van het Instituut door de 
koning wordt benoemd ”. 
Tot slot mogen de wedden, toegekend door de raad van bestuur aan de coördinatri-ces die de verantwoordelijkheid dragen voor een ploeg van een twintigtal personen, dan wel lager liggen dan die voor managementfuncties, ze behoren nog steeds tot de wedden die lange tijd waren voorbehouden voor hoge ambtenaren van ministeries en parastatale instellingen. Deze beslissing van de raad kan dus niet worden beschouwd als in overeenstemming met het zuinigheidsprincipe. 
Het Rekenhof onderstreept dat de terbeschikkingstelling van personeel afkomstig 
van de FOD Werkgelegenheid een alternatieve oplossing had kunnen bieden, aange-zien het Instituut voorheen een dienst was van deze administratie en door een amb-tenaar van rang 13 werd geleid. Deze oplossing werd blijkbaar niet in overweging genomen. Bij andere instellingen van openbaar nut met vacante topfuncties werden deze functies tijdelijk uitgeoefend door een statutair personeelslid. 
In hun antwoord onderstrepen de coördinatrices van het Instituut dat de raad van 
bestuur als tussenoplossing en met het akkoord van de toezichthoudende minister een directrice en een adjunct-directrice op contractuele basis heeft aangeworven. Ze signaleren dat geen beroep werd gedaan op personeelsleden van de FOD Werkge-legenheid omdat op die manier niet kon worden ingespeeld op de noden die gepaard gaan met de oprichting van een nieuwe autonome juridische structuur. Tot slot voe-gen ze eraan toe dat hun bevoegdheidsdelegatie zoals beslist door de raad van bestuur niet dezelfde is als deze van de leidende ambtenaren van een openbare instelling.
Ondanks de aangebrachte elementen van antwoord van de directie van het Instituut, blijft het Rekenhof bij zijn standpunt. Dat de beslissingen die in dit dossier werden genomen, ingegeven waren door de bekommernis om de continuïteit van de openbare dienst te verzekeren, betekent niet dat ze systematisch voldoen aan de principes van de regelmatigheid en de zuinigheid. Het Rekenhof onderstreept dat de beslissing om over te gaan tot aanwervingen op contractuele basis toekomt aan de koning en dat de invulling van directiefuncties enkel via het statutair stelsel mag gebeuren.
34 Koninklijk besluit van 1 februari 1993 tot bepaling van de bijkomende of speciﬁ  eke opdrachten in 
de federale overheidsdiensten, de programmatorische overheidsdiensten en de diensten die ervan afhangen, alsook in sommige instellingen van openbaar nut. Artikel 1 van de arbeidsovereenkomsten verwijst naar dit besluit.
35 RvS, arrest nr. 64.111 van 17 januari 1997 en arrest nr. 90 291 van 18 oktober 2000.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   597 9370-06_RH_Boek163_06.indd   597 13-10-2006   14:39:52 13-10-2006   14:39:52 598 163e Cahier de la Cour des comptesInstitut pour l’égalité des femmes et des hommes Audits particuliers
3 Gestion du personnel de l’Institut 
En matière de déﬁ  nition des besoins en personnel, la situation demeure actuellement 
ﬂ oue. Si un “plan de personnel 2005” a bien été adopté par le conseil d’administra-
tion le 13 avril 2005, il ne consiste qu’en une projection à court terme, non liée à une 
évaluation de l’effectif nécessaire à la poursuite de chacune des missions organiques énoncées à l’article 4 de la loi du 16 décembre 2002. Les initiatives de recrutement ne paraissent pas encadrées par une planiﬁ  cation stratégique.
La Cour des comptes recommande qu’une programmation à moyen et long terme des besoins en personnel soit établie, au départ d’une évaluation de l’effectif requis pour chaque mission de l’Institut. Elle estime en outre qu’une déﬁ  nition concrète des 
besoins de l’Institut supposerait au minimum deux opérations. 
La première consiste à établir, à l’échelle de l’organisme, un cadastre du personnel 
contractuel, qui permette de déterminer la nature des missions conﬁ  ées à chaque 
agent de cette catégorie et d’examiner l’opportunité de continuer à pourvoir à ces emplois sous ce régime contractuel et sans certiﬁ  cation systématique par Selor des 
compétences des candidats.
La seconde opération implique de clariﬁ  er les relations de l’Institut avec les ASBL 
auxquelles il verse des subventions principalement affectées à la rémunération de 
personnel (voir point 4). 
La réponse remise par les coordinatrices conﬁ  rme que des plans de personnel ont 
bien été établis pour 2004, 2005 et 2006, mais souligne qu’une estimation réelle des 
besoins en personnel était difﬁ  cile à réaliser dans la phase de mise en place du nou-
vel Institut, en raison notamment de nombreuses tâches appelées à disparaître ou à se réduire lorsque l’Institut sera en rythme de croisière. Les coordinatrices signalent qu’un plan pluriannuel du personnel, basé sur la charge de travail effective des diffé-rents acteurs et une estimation de leur évolution future, ne pourra pas être déve-loppé avant la ﬁ  n de 2006.
La Cour a également constaté des carences ponctuelles dans la gestion des ressour-ces humaines. 
Outre des faiblesses dans la tenue des dossiers des agents
36 auxquelles les coordi-
natrices ont promis de porter remède, la Cour des comptes a invité l’Institut à réé-
valuer l’importance de l’équipe de juristes, composée de seulement deux personnes et chargée de la mise en œuvre d’une des missions principales de l’Institut, à savoir « agir en justice dans les litiges auxquels pourrait donner lieu l’application des lois pénales et des autres lois qui ont spéciﬁ  quement pour objet la garantie de l’égalité des femmes et des hommes » . Les coordinatrices se sont engagées à réévaluer à la 
ﬁ n de 2006 l’importance de cette équipe. 
36 En particulier : ﬁ  ches de traitement assurant la récapitulation des éléments de la carrière pécuniaire 
non soumises au visa et au contrôle d’un responsable hiérarchique, absence de certains documents au moment du contrôle et dossiers individuels dépourvus de pièces utiles à la vériﬁ  cation des droits 
constatés au bénéﬁ  ce des agents.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   598 9370-06_RH_Boek163_06.indd   598 13-10-2006   14:39:52 13-10-2006   14:39:52  163e Boek van het Rekenhof 599Bijzondere onderzoeken Instituut Gelijkheid Vrouwen en Mannen
3 Personeelsbeheer van het Instituut
De personeelsbehoeften van de instelling blijven momenteel vaag gedeﬁ  nieerd. Het 
“personeelsplan 2005” dat de raad van bestuur op 13 april 2005 heeft goedgekeurd, 
is slechts een planning op korte termijn. Het bevat geen raming van de effectieven die nodig zijn voor het voortzetten van elk van de organieke opdrachten vermeld in artikel 4 van de wet van 16 december 2002. De aanwervingen lijken niet gebaseerd op een strategische planning. 
Het Rekenhof dringt aan op een programmering op middellange en lange termijn van 
de personeelsbehoeften, uitgaande van een evaluatie van het personeel dat effectief nodig is voor elke opdracht van het Instituut. Bovendien is het van mening dat min-stens twee zaken moeten gebeuren om de behoeften van het Instituut concreet te deﬁ niëren. 
Ten eerste moet er voor de volledige instelling een totaaloverzicht van het contrac-tueel personeel worden opgesteld, waardoor het mogelijk is de aard van de opdrach-ten waarmee elkeen is belast, te bepalen. Ook moet daarbij worden onderzocht of het opportuun is die betrekkingen te blijven invullen via dit contractueel stelsel zon-der dat Selor systematisch de bekwaamheden van de kandidaten heeft gecertiﬁ  -ceerd. 
Ten tweede moet er meer duidelijkheid komen in de relaties die het Instituut onder-
houdt met de vzw’s die het subsidieert, aangezien die subsidies hoofdzakelijk gaan naar de weddebetalingen van hun personeel (zie punt 4).
Het antwoord van de coördinatrices bevestigt dat er wel degelijk personeelsplannen 
werden opgesteld voor de jaren 2004, 2005 en 2006 maar onderstreept dat het moeilijk was een reële schatting van de personeelsbehoeften te maken in de opstart-fase van het nieuwe Instituut, onder meer omdat vele taken zouden wegvallen of afnemen eenmaal het Instituut op kruissnelheid zou zijn. De coördinatrices geven aan dat ze pas op het einde van 2006 een meerjarenplan personeel zullen ontwikkelen, gebaseerd op de effectieve werklast van de verschillende actoren, en een schatting daarvan naar de toekomst toe.
Het Rekenhof heeft eveneens speciﬁ  eke tekortkomingen vastgesteld in het human-
resourcesbeheer.
Naast tekortkomingen in het dossierbeheer van de personeelsleden
36 die de coördi-
natrices beloven recht te zetten, heeft het Rekenhof ook gewezen op de onderverte-
genwoordiging van het team van juristen dat slechts uit twee personen bestaat en belast is met één van de hoofdopdrachten van het Instituut, namelijk “in rechte 
optreden in rechtsgeschillen waartoe de toepassing van de strafwetten en andere wetten die speciﬁ  ek tot doel hebben de gelijkheid van vrouwen en mannen te waar-borgen, aanleiding kan geven” . De coördinatrices kondigen aan dat ze eind 2006 het 
belang van dit team zullen herevalueren.
36 Met name weddeﬁ  ches waarop de elementen van de geldelijke loopbaan worden bijgehouden, die niet 
worden geviseerd of gecontroleerd door een hiërarchische verantwoordelijke; bepaalde stukken die ontbreken op het moment van de controle en individuele dossiers waarin documenten ontbreken om de vastgestelde rechten in het voordeel van de betrokkenen na te gaan.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   599 9370-06_RH_Boek163_06.indd   599 13-10-2006   14:39:52 13-10-2006   14:39:52 600 163e Cahier de la Cour des comptesInstitut pour l’égalité des femmes et des hommes Audits particuliers
4 Intervention de l’Institut dans les frais de personnel d’ASBL
Avant la création de l’Institut, quatre ASBL bénéﬁ  ciaient d’une intervention ﬁ  nan-
cière publique récurrente à la charge des crédits inscrits au budget général des 
dépenses de l’État37. L’usage d’allocations de base spéciﬁ  ques et d’inscriptions 
nominatives au budget permettait un contrôle parlementaire sur l’attribution de ces crédits. Ces quatre ASBL sont dénommées Amazone, Sophia, Conseil des femmes francophones de Belgique (CFFB) et Nederlandstalige Vrouwenraad  (NVR). Leur 
action a fait l’objet d’un intérêt parlementaire
38. Il leur est respectivement alloué en 
base annuelle 590.000 euros (Amazone), 65.000 euros (Sophia) et 30.000 euros (CFFB et NVR). L’intervention publique en faveur d’Amazone avait déjà fait l’objet d’observations par la Cour des comptes concernant son occupation d’un immeuble, propriété de l’État
39.
L’Institut a continué à assurer ce ﬁ  nancement à la charge de son budget, sur la base 
de l’article 4, 4°, de sa loi organique. En outre, d’autres allocations ponctuelles sont octroyées par l’Institut à diverses organisations, si bien que la somme des montants inscrits à ce titre dans le budget de l’Institut représente un total de 1,2 million d’euros, soit environ 27,4 % de son budget. 
Les dépenses ainsi subventionnées sont largement constituées par des dépenses de personnel (jusqu’à plus de 70 % en ce qui concerne les ASBL Sophia et Amazone). Ce fait contrevient aux dispositions d’un arrêté royal du 27 octobre 1987
40, qui ﬁ  xe la 
capacité de subvention de l’Institut à un montant total de subvention de 12.394,68 euros (article 7bis) par organisation et par année budgétaire et limite une intervention dans les frais de personnel à 50 % (article 7, c). Cet arrêté royal de 1987 insiste par ailleurs sur la nécessité de « circonstances exceptionnelles  » pour justiﬁ  er une intervention 
dans des frais de personnel. Si dans le passé les lois de budget ont autorisé de sub-ventionner des dépenses de personnel à hauteur d’un montant de 450.000 euros (notamment dans le cas spéciﬁ  que de l’ASBL Amazone), cette autorisation ne vaut 
plus aujourd’hui pour l’Institut.
Le raisonnement développé au sein de l’Institut pour justiﬁ  er cette pratique, selon 
lequel l’arrêté royal de 1987 ne serait d’application que pour l’octroi de subventions ponctuelles aux multiples projets présentés par les acteurs sociaux et non à des subventions dites “structurelles”, est dénué de fondement juridique tant qu’un cadre juridique particulier à ces dernières ne sera pas adopté par l’autorité de tutelle.
Par ailleurs, l’octroi d’une subvention par l’Institut à une ASBL est parfois lié au respect d’une convention stipulant le nombre de personnes à recruter et, le cas échéant, l’identité de celles-ci. Ce procédé, qui était déjà d’application avant la création de l’Institut, va à l’encontre des règles de recrutement au sein de la fonc-tion publique et porte atteinte à la transparence budgétaire. Ce procédé ne devrait pas être reconduit.
Enﬁ n, s’il est logique qu’un organisme subventionne des activités qui entrent dans le 
champ de son objet légal, il est par contre plus difﬁ  cilement admissible que la charge 
ﬁ  nancière représentée par ce subventionnement soit à ce point importante qu’elle limite sa capacité à assurer ses autres missions. 
37 Programme 23.40.5, voir volume II de ce 163e Cahier.
38 Sénat de Belgique, session 2002-2003, séance du 27 mars 2003, n° 2-943/1, rapport fait au nom du 
comité d’avis pour l’égalité des chances entre les femmes et les hommes.
39 154e Cahier de la Cour des comptes, Fascicule 1, pages 279 et suivantes.
40 Arrêté royal du 27 octobre 1987 relatif au régime de subventions pour des projets d’émancipation 
sociale de la femme.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   600 9370-06_RH_Boek163_06.indd   600 13-10-2006   14:39:53 13-10-2006   14:39:53  163e Boek van het Rekenhof 601Bijzondere onderzoeken Instituut Gelijkheid Vrouwen en Mannen
4  Tussenkomst van het Instituut in de personeelskosten van vzw’s
Vóór de oprichting van het Instituut ontvingen vier vzw’s ieder jaar opnieuw een ﬁ  nan-
ciële tegemoetkoming van de overheid ten laste van de kredieten ingeschreven in de 
algemene uitgavenbegroting37 van de Staat. Parlementaire controle op de toekenning 
van die kredieten was mogelijk omdat gewerkt werd met speciﬁ  eke basisallocaties en 
er in de begroting inschrijvingen op naam gebeurden. Deze vier vzw’s waren Amazone, Sophia, de Conseil des femmes francophones de Belgique  (CFFB) en de Nederlands-
talige Vrouwenraad (NVR). Het Parlement toonde belangstelling voor hun actie
38. Ze 
ontvingen respectievelijk op jaarbasis 590.000 euro (Amazone), 65.000 euro (Sophia), 30.000 euro (CFFB en NVR). Wat het overheidsoptreden in het voordeel van Ama-zone betreft, had het Rekenhof reeds eerder opmerkingen gemaakt in verband met het gebruik van een gebouw dat eigendom is van de Staat.
39
Het Instituut is deze ﬁ  nanciering blijven dragen ten laste van zijn begroting op basis 
van artikel 4, 4°, van zijn organieke wet. Bovendien kent het Instituut andere gerichte toelagen toe aan verschillende organisaties, waardoor de totale som van de subsidie-bedragen in de begroting van het Instituut 1,2 miljoen euro bedraagt, d.i. ongeveer 27,4 % van zijn begroting. 
De op die manier gesubsidieerde uitgaven bestaan grotendeels uit personeelsuitga-
ven (tot meer dan 70 % wat de vzw’s Sophia en Amazone betreft). Dit is in strijd met een koninklijk besluit van 27 oktober 1987
40, dat de subsidiëringscapaciteit van het 
Instituut vastlegt op een totaal subsidiebedrag van 12.394,68 euro per organisatie en per begrotingsjaar (artikel 7bis) en de tegemoetkoming in de personeelskosten beperkt tot 50 % (artikel 7, c). Dat koninklijk besluit van 1987 wijst er bovendien met klem op dat er “ uitzonderlijke omstandigheden ” moeten zijn om een tegemoetko-
ming in personeelskosten te rechtvaardigen. In het verleden was het op basis van de begrotingswetten toegestaan personeelsuitgaven te subsidiëren voor een bedrag van 450.000 euro (met name in het geval van de vzw Amazone). Deze machtiging geldt momenteel echter niet langer voor het Instituut.
Volgens de redenering van het Instituut zou het koninklijk besluit van 1987 slechts 
van toepassing zijn op de toekenning van gerichte subsidies aan de vele projecten die door sociale actoren worden voorgesteld, en niet op “structurele” subsidies. Deze redenering heeft echter geen juridische grondslag zolang de toezichthoudende over-
heid geen speciﬁ  ek juridisch kader hiervoor heeft goedgekeurd. 
Voorts koppelt het Instituut de toekenning van subsidies aan een vzw soms aan de 
naleving van een overeenkomst waarin het aantal aan te werven personen, en des-gevallend hun identiteit, is bepaald. Deze werkwijze, die reeds werd gehanteerd vóór de oprichting van het Instituut, botst met de aanwervingsregels binnen het openbaar ambt en doet afbreuk aan de begrotingstransparantie. Deze werkwijze zou dan ook niet meer moeten worden gehanteerd. 
Tot slot is het logisch dat een instelling activiteiten subsidieert die binnen het domein 
van haar wettelijk voorwerp vallen. Het is echter moeilijker te aanvaarden dat de ﬁ  nanciële last van die subsidiëring dermate groot is dat haar capaciteit om haar andere opdrachten te verzekeren, wordt beperkt. 
37 Programma 23.40.5, zie volume II van dit 163e Boek.
38 Senaat van België, zittijd 2002-2003, vergadering van 27 maart 2003, n° 2-943/1, verslag namens de 
adviescommissie voor de gelijkheid van kansen tussen vrouwen en mannen.
39 154e Boek van het Rekenhof, Deel 1, p. 279 en verder.
40 Koninklijk besluit van 27 oktober 1987 betreffende de subsidieregeling van projecten inzake de maat-
schappelijke emancipatie van de vrouw.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   601 9370-06_RH_Boek163_06.indd   601 13-10-2006   14:39:53 13-10-2006   14:39:53 602 163e Cahier de la Cour des comptesInstitut pour l’égalité des femmes et des hommes Audits particuliers
L’existence de liens étroits entre les objectifs d’associations de droit privé et d’insti-
tutions publiques constatée ici ne constitue pas un phénomène inédit. La situation du Palais des Beaux-arts est un exemple d’institutionnalisation de tels liens puisque le personnel d’ASBL a été intégré à celui de l’institution lors de sa transformation en société anonyme de droit public. Une telle rationalisation de l’activité des acteurs publics ou parapublics dans un secteur d’activité sociale est de nature à permettre une plus grande transparence de la dépense et une optimalisation de l’usage des fonds publics.
La réponse de l’Institut conﬁ  rme que son conseil d’administration a inscrit ce dossier 
à son agenda depuis 2004. Elle ne précise toutefois pas la nature des solutions 
structurelles qui devront être apportées aﬁ  n de rencontrer les observations adres-
sées par la Cour des comptes.
En conclusion, la Cour des comptes recommande d’assurer une utilisation transpa-
rente et une gestion rigoureuse des fonds publics attribués par voie de subventions à ces associations. Elle estime en tout cas qu’il appartient au ministre d’examiner l’actualité de l’arrêté royal de 1987 précité en tant qu’instrument de la tutelle qu’il exerce sur l’Institut. 
La règlementation prévoit que l’Institut est dirigé par deux personnes, nommées par 
le Roi et recrutées sous le régime statutaire du mandat. Depuis sa création, l’Institut est cependant dirigé par deux personnes recrutées par le conseil d’administration et sous contrat de travail à durée déterminée. Leur mission prendra ﬁ  n avec la nomina-
tion de la nouvelle direction. 
La Cour des comptes estime que les décisions prises à ce propos, qui s’expliquent 
par des motifs de sécurité juridique et sont inspirées par le souci de la continuité du service public, n’ont pas été totalement conformes à la réglementation et au principe d’économie. Elle recommande que la direction de l’Institut soit organisée le plus tôt possible selon la réglementation.
Par ailleurs, la Cour des comptes recommande d’établir une programmation à moyen 
et long terme des besoins en personnel de l’Institut, au départ d’une évaluation de l’effectif requis pour chacune de ses missions. Cette opération implique cependant de clariﬁ  er au préalable les relations de l’Institut avec les ASBL auxquelles il verse 
des subventions principalement affectées à la rémunération de personnel. La Cour des comptes estime en effet que cette situation peut être un obstacle à une utilisa-tion transparente et à une gestion rigoureuse des fonds publics. L’encadrement règlementaire de ces subventions, qui date de 1987 et dont l’application est contes-tée par l’Institut, n’est en outre pas respecté. 
Le ministre de la Fonction publique, de l’Intégration sociale, de la Politique des gran-des villes et de l’Égalité des chances a signalé, dans sa réponse du 3 août 2006, qu’il entend examiner au plus vite, avec le conseil d’administration de l’Institut, les solu-tions utiles au règlement des difﬁ  cultés révélées par l’audit de la Cour des comptes.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   602 9370-06_RH_Boek163_06.indd   602 13-10-2006   14:39:53 13-10-2006   14:39:53  163e Boek van het Rekenhof 603Bijzondere onderzoeken Instituut Gelijkheid Vrouwen en Mannen
Het gebeurt wel vaker dat er nauwe banden bestaan tussen de doelstellingen van 
privaatrechtelijke verenigingen en die van openbare instellingen. Zo is het Paleis voor Schone Kunsten een voorbeeld van de institutionalisering van dergelijke banden aangezien vzw-personeel in het Paleis werd geïntegreerd toen dat een naamloze vennootschap van openbaar recht werd. Een dergelijke rationalisering van de activi-teiten van (semi-)openbare actoren in de sector van sociale activiteiten maakt een grotere transparantie van de uitgaven en een optimaal gebruik van de openbare gelden mogelijk. 
Het antwoord van het Instituut bevestigt dat dit dossier sinds 2004 op de agenda 
van de raad van bestuur staat. Het is echter niet duidelijk welke de structurele oplos-singen zullen zijn om tegemoet te komen aan de opmerkingen van het Rekenhof.
Tot besluit dringt het Rekenhof aan op een transparante aanwending en een strikt 
beheer van de openbare gelden die via subsidies aan die verenigingen worden toe-gekend. Het is van mening dat het aan de minister is om de actualiteit na te gaan van dit koninklijk besluit als instrument voor het toezicht dat hij uitoefent over het Instituut.
5 Conclusies
De reglementering bepaalt dat het Instituut wordt geleid door twee personen die 
door de koning zijn benoemd en onder het statutair mandatenstelsel worden aange-worven. Sinds zijn oprichting wordt het Instituut echter geleid door twee personen die werden aangeduid door de raad van bestuur op basis van een arbeidsovereen-komst van bepaalde duur. Hun opdracht loopt ten einde wanneer de nieuwe directie wordt benoemd.
Het Rekenhof is van mening dat de beslissingen die in dit verband zijn genomen om 
redenen van juridische zekerheid en vanuit de bekommernis om de continuïteit van de openbare dienst te verzekeren, niet helemaal overeenstemmen met de reglemen-tering en het zuinigheidsprincipe. Het beveelt aan dat de leiding van het Instituut zo snel mogelijk op reglementaire wijze zou worden georganiseerd.
Voorts dringt het Rekenhof aan op een programmering op middellange en lange ter-
mijn van de personeelsbehoeften van het Instituut, op basis van een evaluatie van het personeel dat voor elk van zijn opdrachten nodig is. Hiervoor moeten echter in eerste instantie de relaties worden uitgeklaard die het Instituut onderhoudt met de vzw’s waaraan het subsidies toekent die voornamelijk worden aangewend voor de betaling van hun personeel. Het Rekenhof is immers van oordeel dat deze situatie een hindernis kan vormen voor een transparante aanwending en een rigoureus beheer van de openbare gelden. Het reglementair kader van deze subsidies, dat dateert van 1987 en waarvan de toepassing door het Instituut wordt betwist, wordt bovendien niet nageleefd.
In zijn antwoord van 3 augustus 2006 gaf de minister van Ambtenarenzaken, Sociale 
Integratie, Grootstedenbeleid en Gelijkheid van Kansen te kennen dat hij van plan is om samen met de raad van bestuur van het Instituut zo snel mogelijk de oplossingen te onderzoeken om tegemoet te komen aan de moeilijkheden aangehaald in de audit van het Rekenhof.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   603 9370-06_RH_Boek163_06.indd   603 13-10-2006   14:39:53 13-10-2006   14:39:53 604 163e Cahier de la Cour des comptesPensions enseignement artistique Audits particuliers
/L50776  CONTRÔLE  DES PENSIONS  DES MEMBRES  DU 
PERSONNEL  DE L’ENSEIGNEMENT  ARTISTIQUE  
ORGANISÉ  OU SUBVENTIONNÉ  PAR 
LA COMMUNAUTÉ  FRANÇAISE
Dans le cadre de sa mission de contrôle de la légalité des pensions publiques, la 
Cour des comptes a vériﬁ  é les dossiers de pensions de retraite et de survie du secteur de l’enseignement artistique organisé ou subventionné par la Communauté française soumis à son visa préalable en 2005.
La Cour estime que les délais de traitement des dossiers par les services adminis-
tratifs concernés ne respectent pas les prescriptions de la loi du 11 avril 1995 visant à instituer la Charte de l’assuré social.
Les dossiers soumis à vériﬁ  cation apparaissent toutefois généralement mieux tenus 
que par le passé. De plus, le montant des avances accordées respecte les limites légales. Par contre, la Cour a dû formuler une série de remarques concernant la ﬁ  xation déﬁ  nitive du montant de la pension, l’admissibilité des services, le régime des boniﬁ  cations et l’établissement du traitement quinquennal.
Dans le cadre de sa mission de visa des pensions à charge du Trésor public prévue 
par l’article 17 de la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisation de la Cour des comptes, la Cour a procédé, dans le courant de l’année 2005, à un contrôle systéma-tique et approfondi des dossiers de pensions des membres du personnel de l’ensei-gnement artistique organisé ou subventionné par la Communauté française.
En date du 16 mai 2006, la Cour des comptes a communiqué au directeur-général du 
Service des pensions du secteur public (SdPSP) un avant-projet de rapport. Ses commentaires, transmis à la Cour le 12 juin 2006, ont été inclus dans le projet de rapport adressé le 5 juillet au ministre de l’Environnement et des Pensions. Ce der-nier a répondu le 27 septembre 2006.
Le contrôle a porté sur l’ensemble des dossiers de pensions de retraite et de survie du secteur de l’enseignement artistique organisé ou subventionné par la Commu-nauté française dont l’instruction a été clôturée par le service des Pensions et soumis au contrôle préalable au visa de la Cour entre le 1
er janvier et le 31 décembre 2005, 
soit 70 dossiers dont les prises de cours s’échelonnent entre le 1er janvier 1998 et le 
1er novembre 2005.
2  Application de la loi du 11 avril 1995 visant à instituer la Charte de l’assuré social : respect des délais
L’esprit de la Charte de l’assuré social postule que tout pensionné peut prétendre à recevoir une information précise et complète de ses droits et obligations dans un délai raisonnable.
La longue période, de plus de sept ans, couverte par les dates de prises de cours 
des pensions soumises au visa soulève le problème des délais dans lesquels les dos-siers sont traités.
Quatre délais ont été examinés.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   604 9370-06_RH_Boek163_06.indd   604 13-10-2006   14:39:53 13-10-2006   14:39:53  163e Boek van het Rekenhof 605Bijzondere onderzoeken Pensioenen kunstonderwijs
/L50776  PENSIOENEN  VAN DE PERSONEELSLEDEN  VAN 
HET KUNSTONDERWIJS  GEORGANISEERD  OF 
GESUBSIDIEERD  DOOR  DE FRANSE  GEMEENSCHAP
In het kader van zijn controleopdracht op de wetttigheid van de pensioenen in de 
overheidssector, heeft het Rekenhof de dossiers van de rust- en overlevingspensi-oenen onderzocht in de sector van het kunstonderwijs georganiseerd of gesubsidi-eerd door de Franse Gemeenschap die in 2005 aan zijn voorafgaand visum werden voorgelegd.
Het Rekenhof is van oordeel dat de termijnen die de betrokken administraties nodig 
hebben om de dossiers te behandelen, de voorschriften van de wet van 11 april 1995 tot invoering van het handvest van de sociaal verzekerde niet naleven.
De dossiers die ter veriﬁ  catie werden voorgelegd, zijn niettemin over het algemeen 
vollediger dan in het verleden. Ook het bedrag van de toegekende voorschotten blijft binnen de wettelijke grenzen. In tegenstelling daarmee heeft het Rekenhof opmerkingen moeten formuleren over de deﬁ  nitieve vaststelling van het pensioen-bedrag, de inaanmerkingneming van diensten, het stelsel van de boniﬁ  caties en de bepaling van de gemiddelde vijfjaarlijkse wedde. 
Het Rekenhof heeft in 2005 een systematische en grondige controle uitgevoerd van 
de pensioendossiers van de personeelsleden van het kunstonderwijs dat wordt geor-ganiseerd of gesubsidieerd door de Franse Gemeenschap. Dat onderzoek gebeurde in het kader van de visering van de pensioenen ten laste van de Staat, een opdracht die aan het Rekenhof is toegewezen door artikel 17 van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het Rekenhof.
Het Rekenhof heeft op 16 mei 2006 een voorontwerp van verslag toegezonden aan 
de directeur-generaal van de Pensioendienst voor de Overheidssector (PDOS). Zijn 
commentaar, aan het Rekenhof bezorgd op 12 juni 2006, werd in het ontwerpverslag 
verwerkt dat op 5 juli aan de minister van Leefmilieu en Pensioenen werd bezorgd. De minister heeft geantwoord op 27 september 2006. 
De controle had betrekking op alle dossiers van rust- en overlevingspensioenen van 
de sector van het kunstonderwijs georganiseerd of gesubsidieerd door de Franse Gemeenschap waarvan het onderzoek door de Pensioendienst voor de Overheids-sector werd afgesloten en die tussen 1 januari en 31 december 2005 voor vooraf-gaand visum aan het Rekenhof werden voorgelegd. Het ging om 70 dossiers die zijn ingegaan tussen 1 januari 1998 en 1 november 2005. 
2  Toepassing van de wet van 11 april 1995 tot invoering van het 
handvest van de sociaal verzekerde: naleving van de termijnen
Volgens de geest van het handvest van de sociaal verzekerde kan een gepensio-neerde eisen dat hij binnen een redelijke termijn nauwkeurige en volledige informatie over zijn rechten en plichten ontvangt. 
Dat de ingangsdatums van de pensioenen die aan het visum van het Rekenhof wer-
den voorgelegd, zich uitstrekken over een lange periode van zeven jaar, wijst op het probleem van de termijnen waarbinnen de dossiers worden behandeld. 
Vier termijnen werden onderzocht.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   605 9370-06_RH_Boek163_06.indd   605 13-10-2006   14:39:53 13-10-2006   14:39:53 606 163e Cahier de la Cour des comptesPensions enseignement artistique Audits particuliers
2.1 Délais entre la demande et la réception du  dossier41
Le premier délai examiné est celui qui sépare le moment où le demandeur remplit le 
formulaire de demande de pension prévu par l’article 2 de l’arrêté royal du 8 mai 193642 
de celui où ce formulaire est transmis par l’employeur au SdPSP, accompagné des pièces justiﬁ  catives. Il permet de constater le temps mis par les différentes adminis-
trations pour constituer ce dossier et de vériﬁ  er si celui-ci a une inﬂ  uence sur la qualité du dossier.
Un délai de trois mois entre l’introduction de la demande et la réception du dossier 
par le SdPSP a été estimé raisonnable pour rassembler ces pièces justiﬁ  catives et 
correspond d’ailleurs au délai moyen constaté lors du contrôle. Les délais de récep-tion des dossiers restent cependant anormalement longs pour un pourcentage non négligeable des dossiers : 23 % des dossiers ont été reçus par le SdPSP dans un délai de trois à six mois et 22 % dans un délai de plus de six mois.
Il ressort du contrôle que plus la date de prise de cours est éloignée de celle de la 
demande, plus le délai de constitution du dossier s’allonge.
Même si les dispositions règlementaires
43 font peser la charge de la constitution du 
dossier de pension sur le demandeur, cette tâche est assumée dans les faits princi-
palement par le dernier employeur. Aucune disposition légale ou réglementaire ne lui impose de délai particulier pour l’accomplir. Il importe pourtant que le service dis-pose des pièces du dossier dans les meilleurs délais aﬁ  n de statuer sur la demande 
avant la date de prise de cours de la pension, ou peu de temps après celle-ci lorsque la demande ne peut être introduite ou traitée qu’au moment où le droit à pension existe, telles les pensions de retraite pour inaptitude physique déﬁ  nitive ou les pen-
sions de survie.
La Cour des comptes recommande dès lors d’examiner si les dispositions réglemen-
taires ne devraient pas être complétées par l’indication de délais pour l’envoi des demandes accompagnées des pièces justiﬁ  catives au SdPSP.
2.2 Délais entre la réception du dossier et la prise de cours
Le second examen a porté sur le délai qui sépare la réception du dossier par le SdPSP de la date de prise de cours de la pension. Il permet de vériﬁ  er si les dossiers 
sont transmis au service de manière telle qu’il puisse remplir sa mission dans des délais et des conditions raisonnables.
41 Il n’est question ici que des pensions de retraite, les pensions de survie examinées ayant toutes été 
attribuées à la suite du décès du bénéﬁ  ciaire d’une pension de retraite. Il n’y avait donc ni obligation 
d’introduire une demande, ni constitution d’un nouveau dossier.
42 Arrêté royal du 8 mai 1936 relatif au mode de justiﬁ  cation des droits à la pension.
43 Idem.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   606 9370-06_RH_Boek163_06.indd   606 13-10-2006   14:39:53 13-10-2006   14:39:53  163e Boek van het Rekenhof 607Bijzondere onderzoeken Pensioenen kunstonderwijs
2.1  Termijn tussen de pensioenaanvraag en de ontvangst van het 
dossier41
De eerste onderzochte termijn ligt tussen het ogenblik waarop de aanvrager het formulier voor zijn pensioenaanvraag, zoals bepaald in artikel 2 van het koninklijk besluit van 8 mei 1936
42, invult en het tijdstip waarop de werkgever dat formulier 
samen met de verantwoordingsstukken aan de Pensioendienst toestuurt. Aan de hand van deze termijn kan worden vastgesteld hoe lang de verschillende administra-ties erover deden om het dossier samen te stellen en of deze tijd een invloed heeft op de kwaliteit van het dossier.
Voor de inzameling van de verantwoordingsstukken werd een termijn van drie maanden tussen de indiening van de aanvraag en de ontvangst van het dossier door de Pensioen-dienst redelijk geacht. Deze raming stemt trouwens overeen met de gemiddelde termijn die werd vastgesteld bij de controle. De termijnen waarbinnen de Pensioendienst de dossiers ontvangt, blijven echter abnormaal lang voor een niet te verwaarlozen percen-tage dossiers: 23 % van de dossiers werd ontvangen binnen een termijn van drie tot zes maanden en 22 % binnen een termijn van meer dan zes maanden. 
Uit de controle blijkt dat hoe verder de ingangsdatum van het pensioen verwijderd ligt van de aanvraagdatum, hoe langer de termijn voor de samenstelling van het dos-sier wordt. 
Hoewel volgens de regelgeving
43 de aanvrager voor de samenstelling van het pensi-
oendossier moet zorgen, is het in de praktijk hoofdzakelijk de laatste werkgever die 
deze taak uitvoert. Geen enkele wettelijke of reglementaire bepaling legt hem een bijzondere termijn op om dit te doen. Het is echter van belang dat de Pensioendienst zo snel mogelijk over de dossierstukken kan beschikken, opdat hij zich vóór de ingangsdatum van het pensioen zou kunnen uitspreken over de aanvraag, of korte tijd daarna als de aanvraag pas kan worden ingediend of behandeld op het ogenblik waarop het pensioenrecht bestaat, zoals in het geval van de rustpensioenen wegens deﬁ nitieve lichamelijke ongeschiktheid of de overlevingspensioenen. 
Het Rekenhof beveelt dan ook aan te onderzoeken of in de regelgeving geen termij-nen moeten worden bepaald voor het versturen van de aanvragen samen met de verantwoordingsstukken aan de Pensioendienst. 
2.2  Termijn tussen de ontvangst van het dossier en de ingangsdatum van het pensioen
De tweede termijn die werd onderzocht is die tussen de ontvangst van het dossier door de Pensioendienst en de ingangsdatum van het pensioen. Op basis van die termijn kan worden nagegaan of de dossiers op zodanige wijze aan de dienst worden toegezonden dat hij zijn opdracht kan vervullen binnen redelijke termijnen en onder redelijke voorwaarden.
41 Het betreft hier enkel  rustpensioenen vermits bij alle onderzochte overlevingspensioenen aan de over-
ledene voordien reeds een rustpensioen was toegekend. Voor deze overlevingspensioenen moest dan ook geen pensioenaanvraag worden ingediend, noch moest een nieuw dossier worden samengesteld.
42 Koninklijk besluit van 8 mei 1936 betreffende de wijze om van de rechten op pensioenen te laten blijken.
43 Idem.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   607 9370-06_RH_Boek163_06.indd   607 13-10-2006   14:39:53 13-10-2006   14:39:53 608 163e Cahier de la Cour des comptesPensions enseignement artistique Audits particuliers
Le délai minimal raisonnable a été ﬁ  xé à quatre mois, correspondant au délai imparti 
par l’article 10 de la loi du 11 avril 1995 précitée44. La situation est ici aussi insatis-
faisante : seuls 42 % des dossiers ont été reçus au moins quatre mois avant la date 
de prise de cours ; 33 % ont été reçus dans les trois mois qui précèdent la date de prise de cours et 25 %
45 après la date de prise de cours (dont 4 % pour des pensions 
par limite d’âge ou pour carrière réduite).
Il faut relever également que 12 % des dossiers de pensions de retraite différées ou 
pour inaptitude physique déﬁ  nitive ont été reçus par le SdPSP plus de trois mois après la date de prise de cours.
En matière de pension de survie ou de pension de retraite pour inaptitude physique, il est inévitable que le SdPSP soit appelé à travailler dans une certaine urgence aﬁ  n d’éviter, dans toute la mesure du possible, un hiatus entre la cessation du versement de la pension de retraite ou du traitement et la liquidation de la première mensualité de pension qui leur succède. Mais cette urgence doit être évitée lorsque les demandes peuvent être introduites longtemps avant la date de prise de cours de la pension.
La Cour des comptes recommande de sensibiliser aussi les employeurs au problème et à leur responsabilité. Cette constatation conforte la recommandation formulée au point précédent.
2.3 Délais entre la demande et la prise de cours
Le troisième délai pris en considération est celui qui sépare la date de la demande de celle de la prise de cours de la pension. Ce corollaire des deux délais précédents permet de vériﬁ  er si les demandes sont introduites dans un délai permettant à l’em-
ployeur et au SdPSP de traiter le dossier dans de bonnes conditions avant la date de prise de cours.
Vu la durée raisonnable de trois mois retenue pour la constitution du dossier par le 
dernier employeur et de quatre mois entre la réception de ce dossier par le SdPSP et la date de prise de cours, un délai de sept mois peut être considéré comme rai-sonnable à cet égard, du moins en ce qui concerne les demandes de pension pour limite d’âge ou pour carrière réduite.
Aucun délai minimal entre la demande et la date prévisible de la prise de cours de la 
pension n’est cependant imposé aux demandeurs par le législateur.
Il ressort de l’examen des dossiers que 41 % des demandes de pension pour limite 
d’âge ont été introduites moins de sept mois avant la prise de cours.
Le caractère tardif de ces demandes de pension, alors pourtant que la mise à la 
retraite pouvait être planiﬁ  ée, impose au SdPSP de travailler dans l’urgence.
Les pensions de retraite différées ont été en général introduites au plus tard dans les trois mois qui suivent la date de prise de cours. Cependant, il faut relever une demande de pension différée adressée au service des Pensions 26 mois après la date de prise de cours souhaitée.
44 Ce délai ne concerne que les pensions de retraite. Les demandes de pensions de survie, en principe, 
ne peuvent être introduites, au mieux, que dans le mois qui précède la date de prise de cours.
45 En ce compris les pensions de retraite différées et pour inaptitude physique.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   608 9370-06_RH_Boek163_06.indd   608 13-10-2006   14:39:54 13-10-2006   14:39:54  163e Boek van het Rekenhof 609Bijzondere onderzoeken Pensioenen kunstonderwijs
De redelijke minimumtermijn werd vastgesteld op vier maanden. Dat komt overeen 
met de termijn toegekend in artikel 10 van de wet van 11 april 199544. Ook hier is de 
situatie niet bevredigend: slechts 42 % van de dossiers werd minstens vier maanden voor de ingangsdatum ontvangen; 33 % werd ontvangen binnen drie maanden vóór de ingangsdatum en 25 %
45 na de ingangsdatum van het pensioen (waarvan 4 % voor 
pensioenen wegens het bereiken van de leeftijdsgrens of beperkte loopbaan). 
Er moet worden opgemerkt dat de Pensioendienst 12 % van de dossiers over uitge-
stelde rustpensioenen of pensioenen wegens deﬁ  nitieve lichamelijke ongeschiktheid 
meer dan drie maanden na de ingangsdatum heeft ontvangen. 
Voor overlevingspensioenen of rustpensioenen wegens lichamelijke ongeschiktheid is 
het onvermijdelijk dat de Pensioendienst onder een zekere tijdsdruk moet werken. Hij moet immers zoveel mogelijk een onderbreking vermijden tussen de laatste beta-ling van het rustpensioen of de wedde en de eerste maandelijkse uitbetaling van het pensioen die daarop volgt. Deze tijdsdruk moet echter zoveel mogelijk worden ver-meden in de gevallen waarin de aanvragen al lang voor de ingangsdatum van het pensioen kunnen worden ingediend. 
Het Rekenhof dringt erop aan om ook daar de werkgevers te sensibiliseren voor het 
probleem en hen te wijzen op hun verantwoordelijkheid. Deze vaststelling vormt een aanvulling op de aanbeveling in het voorgaande punt. 
2.3  Termijnen tussen de aanvraag en de ingangsdatum van het pensioen
De derde termijn die werd onderzocht, ligt tussen de datum van de aanvraag en de ingangsdatum van het pensioen. Op basis van deze termijn, die de vorige twee ter-mijnen overbrugt, kan worden nagegaan of de aanvragen worden ingediend binnen een termijn die de werkgever en de Pensioendienst in staat stellen het dossier onder goede voorwaarden te behandelen vóór de ingangsdatum van het pensioen. 
Aangezien drie maanden werden aangenomen als redelijke duur voor de samenstel-
ling van het dossier door de laatste werkgever en vier maanden als duur tussen de ontvangst van dat dossier door de Pensioendienst en de ingangsdatum, kan een termijn van zeven maanden als redelijk worden beschouwd, althans voor aanvragen voor pensioenen wegens het bereiken van de leeftijdsgrens of wegens beperkte loopbaan. 
De wetgever legt de aanvragers echter geen enkele minimumtermijn op tussen de 
aanvraag en de voorzienbare ingangsdatum van het pensioen. 
Uit het onderzoek van de dossiers blijkt dat 41 % van de pensioenaanvragen wegens 
het bereiken van de leeftijdsgrens minder dan zeven maanden voor de ingangsdatum werden ingediend. 
De late indiening van die pensioenaanvragen – terwijl de pensionering toch kon wor-den gepland – dwingt de Pensioendienst tot dringende behandeling van de dossiers. 
De uitgestelde rustpensioenen werden in het algemeen uiterlijk binnen drie maanden na de ingangsdatum ingediend. Toch werd ook een geval vastgesteld waarbij de aanvraag voor een uitgesteld pensioen 26 maanden na de gewenste ingangsdatum werd toegestuurd aan de Pensioendienst.
44 Deze termijn heeft eveneens enkel betrekking op de rustpensioenen. De aanvragen voor overlevings-
pensioenen kunnen in principe, en in het beste geval, pas worden ingediend in de maand vóór de ingangsdatum. 
45 De uitgestelde rustpensioenen en de pensioenen wegens lichamelijke ongeschiktheid inbegrepen.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   609 9370-06_RH_Boek163_06.indd   609 13-10-2006   14:39:54 13-10-2006   14:39:54 610 163e Cahier de la Cour des comptesPensions enseignement artistique Audits particuliers
2.4 Délais entre la réception du dossier et la décision de pension
Ce dernier délai est le seul ﬁ  xé par la loi du 11 avril 1995 précitée ; l’article 10 pré-
cise que la décision de pension doit être notiﬁ  ée au demandeur dans les quatre mois 
qui suivent la réception du dossier. Ce délai est suspendu si les renseignements 
initialement contenus dans le dossier ne sont pas sufﬁ  sants pour prendre la décision 
de pension. En outre, si le service des Pensions n’est pas en mesure de prendre la décision dans le délai imparti, il doit en informer le demandeur. L’examen de ce délai permet de vériﬁ  er dans quelle mesure le SdPSP peut satisfaire aux exigences légales 
dans le secteur contrôlé.
La Cour des comptes a constaté que ce délai avait été respecté, suspensions comprises, dans 57 % des dossiers, tandis que 22 % de dossiers supplémentaires avaient fait l’objet d’une décision dans les douze mois, et 21 % dans un délai supé-rieur à douze mois.
Aucune justiﬁ  cation directe (par référence à une enquête complémentaire) du dépas-
sement du délai n’a pu être relevée dans 33 % des dossiers pour lesquels le délai de quatre mois n’a pas été respecté.
Par ailleurs, il n’a été trouvé trace de l’information circonstanciée adressée au deman-
deur d’une impossibilité de prendre la décision de pension dans le délai de quatre
mois, que dans 14 % des dossiers pour lesquels ce délai n’a pas été respecté. Il s’agit pourtant d’une obligation légale.
Enﬁ n, bien que la loi du 11 avril 1995 n’établisse aucune distinction entre les dos-
siers selon leur degré d’urgence supposé, il semble que le délai dans lequel le SdPSP statue sur les demandes dépende du laps de temps qui sépare la réception du dos-sier de la date de prise de cours de la pension ou de la probable absence de mise en liquidation.
S’il parait logique d’accorder priorité aux demandes de pensions qui doivent avoir un effet immédiat (pensions pour inaptitude physique, pensions de survie), le contrôle a relevé pourtant trois pensions pour inaptitude physique déﬁ  nitive pour lesquelles 
la décision de pension n’est intervenue qu’au-delà du délai de quatre mois, sans motif apparent.
3 Contrôle de la gestion des dossiers
3.1 Composition des dossiers lors de leur réception
Il ressort du contrôle que le délai dans lequel le dossier est transmis n’a pas d’in-ﬂ  uence notable sur la qualité des pièces justiﬁ  catives qui le composent, selon les normes de l’arrêté royal du 8 mai 1936 précité.
Le SdPSP a dû entreprendre des démarches pour obtenir des documents complé-
mentaires dans 39 % des dossiers reçus dans les trois mois de la demande, tandis que 50 % des dossiers reçus plus de six mois après la demande ont encore fait l’objet d’une telle démarche.
Il apparaît donc que les dossiers qui semblent poser le plus de problèmes lors de leur 
constitution créent encore des difﬁ  cultés lors de leur examen par le SdPSP. 
Un des documents requis était encore manquant dans 8 % des dossiers soumis à la vériﬁ cation de la Cour des comptes et deux documents faisaient défaut dans 4 % des 
dossiers.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   610 9370-06_RH_Boek163_06.indd   610 13-10-2006   14:39:54 13-10-2006   14:39:54  163e Boek van het Rekenhof 611Bijzondere onderzoeken Pensioenen kunstonderwijs
2.4  Termijnen tussen de ontvangst van het dossier en de beslissing 
over het pensioen
De laatste termijn is de enige die de wet van 11 april 1995 heeft vastgelegd. Arti-kel 10 van deze wet bepaalt dat de beslissing over het pensioen binnen vier maanden na de ontvangst van het dossier aan de aanvrager moet worden meegedeeld. Deze termijn wordt geschorst als de aanvankelijk in het dossier opgenomen inlichtingen niet toereikend zijn om de beslissing te nemen. Bovendien moet de Pensioendienst de aanvrager op de hoogte brengen als hij geen beslissing kan nemen binnen de toegekende termijn. Door deze laatste termijn te onderzoeken, kan worden nage-gaan in welke mate de Pensioendienst tegemoet kan komen aan de wettelijke ver-eisten in de gecontroleerde sector.
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat die termijn, schorsingen inbegrepen, in 57 % van 
de dossiers was nageleefd. In 22 % van de andere dossiers kwam er een beslissing binnen 12 maanden en in 21 % na meer dan 12 maanden. 
In 33 % van de dossiers waarvoor de termijn van vier maanden niet in acht werd 
genomen, werd geen enkele rechtstreekse verantwoording (met verwijzing naar bij-komend onderzoek) voor de overschrijding van de termijn gegeven. 
Bovendien werd slechts in 14 % van de dossiers waarvoor de termijn van vier maan-
den niet in acht werd genomen, een spoor gevonden van de omstandige informatie die aan de aanvrager wordt gegeven als een beslissing over het pensioen binnen die termijn onmogelijk is. Dat is nochtans wettelijk verplicht. 
Hoewel de wet van 11 april 1995 geen onderscheid maakt tussen de dossiers vol-
gens hun veronderstelde dringendheid, lijkt de termijn waarbinnen de Pensioendienst uitspraak doet over de aanvragen uiteindelijk af te hangen van de tijdspanne tussen de ontvangst van het dossier en de ingangsdatum van het pensioen of van het feit dat een pensioen waarschijnlijk niet in betaling zal worden gesteld.
Ook al lijkt het logisch dat pensioenaanvragen die onmiddellijk effect moeten hebben 
(pensioenen wegens lichamelijke ongeschiktheid, overlevingspensioenen) prioritair worden behandeld, toch blijkt uit de controle dat bij drie pensioenen wegens deﬁ  ni-
tieve lichamelijke ongeschiktheid de beslissing over het pensioen pas na de termijn van vier maanden werd genomen, en dit zonder duidelijke reden.
3 Controle van het dossierbeheer
3.1 Samenstelling van de dossiers bij ontvangst
Uit de controle blijkt dat de termijn waarbinnen het dossier wordt toegestuurd geen 
merkbare invloed heeft op de kwaliteit van de toegevoegde verantwoordingsstukken, volgens de normen van het eerder vermelde koninklijk besluit van 8 mei 1936.
De Pensioendienst heeft stappen moeten zetten om aanvullende documenten te ver-
krijgen in 39 % van de dossiers die binnen drie maanden na de aanvraag werden ontvangen. Ook in 50 % van de dossiers die meer dan zes maanden na de aanvraag werden ontvangen, waren dergelijke stappen nodig.
Hieruit blijkt dus dat de dossiers die de meeste problemen lijken op te leveren wan-
neer ze worden samengesteld, ook nog voor moeilijkheden zorgen op het ogenblik dat de Pensioendienst ze onderzoekt. 
In 8 % van de dossiers die aan de controle van het Rekenhof werden voorgelegd, 
ontbrak nog één van de vereiste documenten en in 4 % van de dossiers ontbraken 
nog twee documenten.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   611 9370-06_RH_Boek163_06.indd   611 13-10-2006   14:39:54 13-10-2006   14:39:54 612 163e Cahier de la Cour des comptesPensions enseignement artistique Audits particuliers
Il apparaît cependant que les attestations de services et les déclarations de traite-
ments sont plus complètes et plus claires que par le passé. Les enquêtes complé-mentaires requises concernent davantage d’autres services que ceux rendus dans l’enseignement ou des renseignements que seuls les pouvoirs organisateurs de l’en-seignement subventionné peuvent donner.
L’absence de certains documents purement administratifs, tels que les actes portant 
sur les positions administratives en cours de carrière, les décisions relatives au caractère principal ou accessoire de la charge d’enseignement (lorsqu’il y a cumul avec une autre activité) et les actes de démission, est cependant beaucoup moins compréhensible, dans la mesure où ils devaient ﬁ  gurer dans le dossier personnel du 
demandeur.
La Cour des comptes recommande d’envisager des rappels systématiques et plus 
fréquents à adresser aux différents intervenants.
3.2 Remarques relatives à la gestion des dossiers
Le contrôle ayant été organisé dans le cadre de la vériﬁ  cation préalable au visa des 
pensions de retraite et de survie par la Cour des comptes, les dossiers ont fait l’ob-jet de remarques lorsque ces dernières étaient de nature à avoir une inﬂ  uence sur le 
droit ou le taux de la pension, soit pour demander des informations complémentaires (ci-dessous), soit pour faire rectiﬁ  er le calcul de la pension (voir point 4). 
Demandes de renseignements complémentaires
Du strict point de vue de la qualité exigée des dossiers lors de leur vériﬁ  cation préa-
lable au visa tels qu’ils doivent être soumis par le SdPSP, la composition des dos-
siers peut être qualiﬁ  ée de très bonne. Le taux de dossiers complets (88 %) est, en 
tout cas, de loin supérieur à celui de 9 % constaté dans la lettre du 17 août 2000 relative à l’examen de la composition des dossiers de pension de retraite du secteur 
public (ancien personnel de l’enseignement en Communauté ﬂ  amande)
46.
Cependant, des lacunes ont encore été constatées dans 12 % des dossiers, pour les 
aspects suivants :
absence ou irrégularité d’un acte administratif (acte de démission ou de mise 
en disponibilité, reconnaissance d’expérience utile constituant une partie du titre de capacité, décision ministérielle statuant sur le caractère principal ou accessoire de la fonction exercée dans l’enseignement);
absence de documents administratifs devant être produits par l’employeur 
public ;
absence d’un document à joindre par le SdPSP (en l’occurrence, enquête rela-
tive à la durée des études en vue de la boniﬁ  cation du diplôme) ;
absence du formulaire de demande de pension.•
•
•
•
46 Sauf indication contraire, les lettres auxquelles il est fait référence dans ce rapport ont toutes été 
adressées au ministre ayant les pensions parmi ses attributions et, en principe, portées à la connais-
sance du SdPSP.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   612 9370-06_RH_Boek163_06.indd   612 13-10-2006   14:39:54 13-10-2006   14:39:54  163e Boek van het Rekenhof 613Bijzondere onderzoeken Pensioenen kunstonderwijs
Toch blijken de dienstattesten en weddeverklaringen vollediger en duidelijker te zijn 
dan vroeger. De vereiste bijkomende onderzoeken hebben meer betrekking op andere diensten dan die welke in het onderwijs werden gepresteerd ofwel op inlichtingen die enkel de inrichtende machten van het gesubsidieerd onderwijs kunnen verstrekken. 
Moeilijker te vatten is echter dat bepaalde zuiver administratieve documenten ont-
breken, zoals de akten over administratieve standen tijdens de loopbaan, de beslis-singen over de hoedanigheid van hoofdambt of bijambt van de onderwijsopdracht (als er sprake is van cumulatie met een andere activiteit) of ontslagdocumenten. Deze documenten zouden immers moeten voorkomen in het persoonlijk dossier van de aanvrager. 
Het Rekenhof beveelt aan om systematisch en frequenter herinneringen te richten 
aan de betrokken partijen. 
3.2 Opmerkingen over dossierbeheer
Aangezien de controle van de rust- en overlevingspensioenen gebeurde in het kader van het voorafgaand visum door het Rekenhof, werden voor de dossiers opmerkin-gen gemaakt als die het recht op pensioen of het pensioenbedrag nog konden beïn-vloeden. Ofwel werd aanvullende informatie gevraagd (zie hieronder), ofwel werd een correctie gevraagd van de pensioenberekening (zie punt 4). 
Vragen om aanvullende inlichtingen
Louter vanuit het oogpunt van de kwaliteit waaraan de dossiers moeten voldoen als 
de Pensioendienst ze voor controle via het voorafgaand visum voorlegt, kan de samenstelling ervan als zeer goed worden bestempeld. Het percentage volledige dossiers (88 %) ligt in elk geval veel hoger dan de 9 % die werd vastgesteld in de brief van 17 augustus 2000 over het onderzoek van de samenstelling van de dossiers van 
rustpensioenen van de overheidssector (vroeger onderwijspersoneel van de Vlaamse 
Gemeenschap)
46. 
In 12 % van de dossiers werden er echter nog tekortkomingen vastgesteld voor de 
volgende aspecten: 
ontbreken van of onregelmatigheid in een administratief document (ontslag- of 
terbeschikkingstellingsdocumenten, erkenning van nuttige ervaring die een deel van het bekwaamheidsbewijs vormt, ministeriële beslissing over de hoe-danigheid van hoofdbetrekking of bijbetrekking van het onderwijsambt);
ontbreken van administratieve documenten die de overheid als werkgever 
moet verstrekken;
ontbreken van een document dat de Pensioendienst moet toevoegen (in casu het onderzoek van de duur van de studies met het oog op de diplomaboniﬁ  catie);
ontbreken van de pensioenaanvraag.•
•
•
•
46 Tenzij anders vermeld, waren alle brieven waarnaar in dit verslag wordt verwezen, gericht aan de 
minister die bevoegd is voor pensioenen, en werden deze brieven in principe ter kennis van de pensi-
oendienst gebracht. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   613 9370-06_RH_Boek163_06.indd   613 13-10-2006   14:39:54 13-10-2006   14:39:54 614 163e Cahier de la Cour des comptesPensions enseignement artistique Audits particuliers
Mentions sur l’état de pension
Les mentions portées sur l’état récapitulatif de pension revêtent une importance 
certaine, dans la mesure où l’article 247 de la loi du 25 janvier 199947 confère à cet 
état une force probante dans le chef du SdPSP à l’égard du bénéﬁ  ciaire et de tout 
organisme compétent en matière de pensions, ainsi que pour le calcul de la pension 
de survie si l’état récapitulatif concerne une pension de retraite.
Des mentions erronées (pour la dénomination de la fonction, le calcul de la limitation 
du traitement, le caractère déﬁ  nitif ou non de la fonction,…) ont été relevées dans la 
décision de pension de 3 dossiers. 
Cumul après pension
Un cumul d’une pension de retraite avec une activité artistique exercée sous le 
régime du contrat de travail a été constaté dans un dossier. Il a été fait référence, à cette occasion, à un précédent pour lequel il n’a jamais été répondu aux arguments 
48, à propos des critères objectifs permettant de déroger, en 
faveur des « interprètes d’une œuvre artistique », à la règle générale contenue dans 
la loi du 5 avril 199449 selon laquelle l’activité artistique ne peut avoir d’incidence sur 
le marché du travail.
Avances
L’article 20 de la loi du 11 avril 1995 précitée prévoit que l’organisme chargé d’éta-
blir la pension s’expose au paiement d’intérêts de retard si la décision n’est pas prise 
dans les délais et si le montant des avances est inférieur à 90 % du montant déﬁ  nitif. 
Par ailleurs, la possibilité de récupérer un indu éventuel est très limitée, dans la 
mesure où le délai général de prescription en matière de pension à charge du Trésor public est de 6 mois (article 59, § 1
er, de la loi du 24 décembre 1976 précitée) et où 
les articles 17 et 18 de la loi du 11 avril 1995 interdisent toute récupération d’indu en cas d’erreur commise par l’organisme.
Il ressort de la vériﬁ  cation des dossiers que les avances sont calculées de manière 
très satisfaisante. Une éventuelle surcharge ﬁ  nancière n’était susceptible d’apparaî-
tre que dans environ 17 % des dossiers, encore que ce résultat doive être croisé avec 
d’autres éléments. Ainsi, un seul dossier répondait au double critère d’un taux d’avances inférieur à 90 % du montant déﬁ  nitif et d’une décision prise au-delà de 4 mois. De même, un seul dossier présentait un montant d’avance supérieur au mon-tant déﬁ  nitif et concernait une pension de retraite ayant donné lieu à rectiﬁ  cation à 
la suite d’une remarque de la Cour des comptes.
4 Contrôle de l’établissement du droit et calcul de la pension
Ce contrôle, outre qu’il permet de s’assurer de la maîtrise de la bonne application 
des lois de pension par le SdPSP, donne également la mesure de la capacité de celui-ci à remettre en cause les informations erronées relatives à l’application des statuts administratifs et pécuniaires données par les employeurs. 
47 Loi portant des dispositions sociales.
48 Voir lettres du 28 mai 1997 et du 10 juin 1998.
49 Loi du 5 avril 1994 régissant le cumul des pensions du secteur public avec des revenus provenant de 
l’exercice d’une activité professionnelle ou avec un revenu de remplacement.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   614 9370-06_RH_Boek163_06.indd   614 13-10-2006   14:39:54 13-10-2006   14:39:54  163e Boek van het Rekenhof 615Bijzondere onderzoeken Pensioenen kunstonderwijs
Vermeldingen op de pensioenstaat
De vermeldingen op de verzamelstaat van het pensioen zijn van belang, enerzijds 
omdat artikel 247 van de wet van 25 januari 199947 aan die staat bewijskracht ver-
leent voor de Pensioendienst ten aanzien van de gerechtigde en ten aanzien van elke 
instantie bevoegd voor pensioenen en anderzijds voor de berekening van het overle-vingspensioen als de verzamelstaat betrekking heeft op een rustpensioen. 
Er werden verkeerde vermeldingen (voor de functiebenaming, de berekening van de 
weddebeperking, de deﬁ  nitieve benoeming in de functie, …) vastgesteld in de pensi-
oenbeslissing van drie dossiers. 
Cumulatie na pensioen
In één dossier werd een cumulatie vastgesteld van een rustpensioen met een artis-
tieke activiteit uitgeoefend op basis van een arbeidsovereenkomst. Er werd in dat kader verwezen naar een precedent, waarvoor nooit een antwoord werd gegeven op 
de argumenten van het Rekenhof
48, inzake de objectieve criteria op basis waarvan 
“scheppers van een kunstwerk” kunnen afwijken van de algemene regel uit de wet 
van 5 april 199449 dat de artistieke activiteit geen weerslag mag hebben op de 
arbeidsmarkt. 
Voorschotten
Artikel 20 van de wet van 11 april 1995 bepaalt dat de instelling die het pensioen 
moet vaststellen, het gevaar loopt verwijlintresten te moeten betalen als de beslissing niet binnen de termijnen wordt genomen en als de voorschotten lager zijn dan 90 % van het deﬁ  nitieve bedrag. Voorts kan een eventueel onverschuldigd bedrag slechts 
beperkt worden gerecupereerd, aangezien de algemene verjaringstermijn inzake pen-sioenen ten laste van de Schatkist zes maanden bedraagt (artikel 59, § 1, van de wet van 24 december 1976), en de artikelen 17 en 18 van de wet van 11 april 1995 recu-peratie van een onverschuldigd bedrag verbieden als de instelling een fout heeft gemaakt. 
Uit de controle van de dossiers blijkt dat de voorschotten op een heel afdoende wijze worden berekend. Eventuele ﬁ  nanciële meerkosten komen waarschijnlijk slechts voor 
in nagenoeg 17 % van de dossiers, hoewel dat resultaat nog moet worden afgestemd met andere elementen. Zo beantwoordde één enkel dossier aan het dubbele crite-rium van een voorschotbedrag lager dan 90 % van het deﬁ  nitieve bedrag en van de 
beslissing genomen na de termijn van vier maanden. In één dossier werd voor een rustpensioen een hoger voorschot toegekend dan het deﬁ  nitieve bedrag, wat aanlei-
ding heeft gegeven tot een correctie ingevolge een opmerking van het Rekenhof.
4  Controle op de vaststelling van het pensioenrecht en 
op de berekening van het pensioen
Deze controle maakt het niet enkel mogelijk na te gaan of de Pensioendienst de pensioenwetten goed toepast, maar geeft eveneens een idee van de capaciteit van die dienst om verkeerde informatie die de werkgevers verstrekken over de toepas-sing van de administratieve en geldelijke statuten, te detecteren. 
47 Wet houdende sociale bepalingen.
48 Zie brieven van 28 mei 1997 en van 10 juni 1998.
49 Wet van 5 april 1994 houdende regeling van de cumulatie van pensioenen van de openbare sector met 
inkomsten voortvloeiend uit de uitoefening van een beroepsactiviteit of met een vervangingsinkomen.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   615 9370-06_RH_Boek163_06.indd   615 13-10-2006   14:39:54 13-10-2006   14:39:54 616 163e Cahier de la Cour des comptesPensions enseignement artistique Audits particuliers
4.1 Droit de pension
Le droit à pension a été contesté dans un dossier pour durée insufﬁ  sante des servi-
ces. La pension a été supprimée.
4.2 Boniﬁ  cation pour diplômes
Des problèmes liés à la boniﬁ  cation d’un des titres détenus par les demandeurs ont 
été constatés dans 9 % des dossiers. Ils concernent principalement les diplômes déli-
vrés par les conservatoires royaux, compte tenu des effets induits par l’arrêté du gouvernement de la Communauté française du 16 septembre 2002
50.
Cet arrêté porte assimilation et équivalence des titres délivrés dans l’enseignement 
artistique supérieur, avant la restructuration de ce secteur, à ceux délivrés par les 
ESA, soit par voie générale, soit sur décision ministérielle à la demande de l’inté-ressé. Dans les dossiers concernés, les titres détenus par les intéressés relèvent de la catégorie des diplômes assimilés par voie générale. L’attention a été attirée sur le problème que pourrait représenter la ﬁ  xation de la durée à boniﬁ  er.
Deux autres catégories de problèmes liés à la boniﬁ  cation ont été relevés et sont 
relatifs à l’absence de boniﬁ  cation d’un titre ou à la durée boniﬁ  ée.
Ils sont signiﬁ  catifs des hésitations du SdPSP sur la possibilité de boniﬁ  er certains 
titres et sur la durée de cette boniﬁ  cation. Il est vrai que ces diplômes peuvent dif-
férer d’un établissement à l’autre et ne porter que des mentions très succinctes 
(absence notamment du niveau exact des études et de leur durée minimale).
La Cour des comptes estime qu’il serait utile de constituer un catalogue des divers 
diplômes ayant déjà donné lieu à boniﬁ  cation et reprenant les circonstances dans lesquelles le titre a été boniﬁ  é, consultable par tous les agents du SdPSP.
4.3 Admissibilité des services
Des irrégularités relatives à l’admissibilité de services pour le droit et le calcul de la pension ont été relevées dans 17 % des dossiers. Elles portent sur :
le volume des prestations admissibles au cours de certaines périodes de la carrière ou l’admissibilité totale de certaines d’entre elles;
l’application correcte à certains services temporaires du coefﬁ  cient 1,2 prévu 
par la loi du 20 avril 1971
51;
les contradictions entre diverses attestations.
Même si les observations relatives à l’admissibilité des services sont les plus couran-
tes, il apparaît que leur occurrence est moindre que lors des contrôles antérieurs. Voir aussi les constatations faites au point 3.1 sur la composition des dossiers.•
•
•
50 Arrêté du gouvernement de la Communauté française portant application de l’article 29 du décret du 
17 mai 1999 relatif à l’Enseignement supérieur artistique
51 Loi relative à l’admissibilité, en matière de pensions à charge du Trésor public, de services antérieurs 
à la nomination déﬁ  nitive des membres du personnel enseignant.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   616 9370-06_RH_Boek163_06.indd   616 13-10-2006   14:39:55 13-10-2006   14:39:55  163e Boek van het Rekenhof 617Bijzondere onderzoeken Pensioenen kunstonderwijs
4.1 Recht op pensioen
Het recht op pensioen werd in één dossier betwist omdat de diensten over een 
onvoldoende lange periode werden gepresteerd. Het pensioen werd geschrapt. 
4.2 Diplomaboniﬁ  catie 
In 9 % van de dossiers werden problemen vastgesteld met de boniﬁ  catie voor één van de bekwaamheidsbewijzen die de aanvragers bezaten. Ze hebben voornamelijk betrekking op de diploma’s die de koninklijke conservatoria uitreiken, rekening hou-dend met de gevolgen van het besluit van de Franse Gemeenschapsregering van 16 september 2002
50;
Dit besluit zorgt ervoor dat de bekwaamheidsbewijzen die in het hoger kunstonder-
wijs werden uitgereikt vóór de herstructurering van de sector, gelijkgesteld worden 
en gelijkwaardig zijn met die uitgereikt door de HSK, langs algemene weg of via een ministeriële beslissing op verzoek van de betrokkene. In de betrokken dossiers vallen de bekwaamheidsbewijzen van de betrokkenen onder de categorie van diploma’s die langs algemene weg zijn gelijkgesteld. Er werd gewezen op mogelijke problemen bij de vaststelling van de periode waarvoor boniﬁ  catie moet worden verleend. 
Er werden nog twee andere categorieën van problemen vastgesteld die samenhan-gen met de boniﬁ  catie. Ze betreffen het ontbreken van een boniﬁ  catie van bekwaam-
heidsbewijzen of de duur van de boniﬁ  catie. 
Ze zijn tekenend voor de aarzelingen van de Pensioendienst over de mogelijkheid om 
voor bepaalde bekwaamheidsbewijzen een boniﬁ  catie toe te kennen en over de duur 
van die boniﬁ  catie. Deze diploma’s kunnen inderdaad wel van de ene tot de andere 
instelling verschillen en heel beknopte vermeldingen bevatten (met name het niet 
vermelden van het juiste niveau van de studies en van hun minimumduur). 
Het Rekenhof is van oordeel dat het nuttig zou zijn een catalogus van de verschil-
lende diploma’s op te stellen waarvoor al een boniﬁ  catie werd verleend. Die catalo-
gus kan ook de omstandigheden vermelden waarin voor het bekwaamheidsbewijs boniﬁ  catie werd verleend en zou door alle personeelsleden van de Pensioendienst moeten kunnen worden geraadpleegd. 
4.3 Inaanmerkingneming van de diensten
In 17 % van de dossiers werden onregelmatigheden vastgesteld in de inaanmerking-neming van diensten voor het recht op en de berekening van het pensioen. De onre-gelmatigheden hebben betrekking op: 
het volume van de prestaties die in aanmerking kunnen worden genomen in de loop van sommige periodes van de loopbaan of de totale inaanmerkingneming van sommige van die prestaties;
de correcte toepassing op sommige tijdelijke diensten van de coëfﬁ  ciënt van 
1,2 die is bepaald in de wet van 20 april 1971
51; 
de contradicties tussen verschillende attesten. 
Ook al gaan de meeste opmerkingen over de inaanmerkingneming van diensten, toch 
blijkt dat ze minder frequent zijn dan bij vorige controles. Er wordt verwezen naar de vaststellingen in punt 3.1 over de samenstelling van de dossiers. •
•
•
50 Besluit van de Franse Gemeenschapsregering houdende toepassing van artikel 29 van het decreet van 
17 mei 1999 betreffende het hoger kunstonderwijs.
51 Wet betreffende de inaanmerkingneming van diensttijd voor de benoeming in vast verband van het 
onderwijzend personeel voor pensioen ten laste van de Schatkist.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   617 9370-06_RH_Boek163_06.indd   617 13-10-2006   14:39:55 13-10-2006   14:39:55 618 163e Cahier de la Cour des comptesPensions enseignement artistique Audits particuliers
4.4 Régime de la « cessation de fonction »
La décision d’un pouvoir organisateur de mettre ﬁ  n aux fonctions d’un membre de 
son personnel enseignant qui a perdu la totalité de sa charge accessoire a été criti-
quée dans un dossier, dans la mesure où les dispositions réglementaires prévoient qu’il est seulement mis ﬁ  n « aux prestations ». Le problème avait déjà été rencontré 
dans l’enseignement de promotion sociale. Il avait été fait remarquer
52 que la perte 
de charge n’était pas reprise parmi les motifs de cessation déﬁ  nitive des fonctions 
par les dispositions statutaires et qu’une telle situation ne pouvait être réglée que par une mise en disponibilité par défaut total d’emploi, éventuellement sans traite-ment, ou par la démission de l’intéressé. La décision, sans fondement légal ou régle-mentaire, est de nature à léser les droits du demandeur, notamment au regard de l’article 2 bis de la loi du 10 janvier 1974
53.
4.5 Calcul du traitement quinquennal moyen
Des remarques ont été faites dans 9 % des dossiers à propos du calcul du traitement moyen. Les problèmes relèvent :
de l’application des nouveaux statuts pécuniaires des membres du personnel des ESA, d’une part, et des membres du personnel de l’enseignement artisti-que à horaire réduit, d’autre part (prise en considération de l’échelle prévue par le statut pécuniaire en vigueur au moment de la mise à la retraite et nou-veau calcul de l’ancienneté pécuniaire) ;
du calcul du traitement moyen d’une pension accessoire, au sens de l’article 2, 
§ 1
er, al. 5, de l’arrêté royal n° 206 du 29 août 198354, présentant moins de 
5 années de services ;
du calcul du traitement moyen d’une fonction accessoire dans l’enseignement 
à horaire réduit selon les principes rappelés dans la lettre de la Cour des comptes du 28 mai 1997 ;
supérieur de plein exercice.
Pour les deux premières catégories, les échelles nouvelles n’ont été prises en consi-dération dans la moyenne quinquennale qu’à dater de l’entrée en vigueur du nouveau statut pécuniaire, alors que, en application de l’article 11 de la loi du 9 juillet 1969 précitée, toute la moyenne quinquennale doit être calculée sur la base du dernier statut pécuniaire en vigueur lors de la prise de cours de la pension, ce qui implique la prise en considération des échelles nouvelles pendant la période servant au calcul du traitement moyen, sauf si le traitement antérieur avait été maintenu à titre de garantie.
Il ressort cependant de la vériﬁ  cation que les déclarations de traitement produites 
par le département sont établies sans tenir compte de ces règles particulières au 
calcul des pensions. Une mise au point avec ces services devrait intervenir en vue d’éliminer ce genre de problème.•
•
•
•
52 Observations faites sur place dans le cadre du contrôle préalable au visa de la Cour des comptes. 
53 Loi réglant l’admissibilité de certains services et périodes assimilés à l’activité de service pour l’octroi 
et le calcul des pensions à charge du Trésor public.
54 Arrêté royal n° 206 réglant le calcul de la pension du secteur public pour les services à prestations 
incomplètes.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   618 9370-06_RH_Boek163_06.indd   618 13-10-2006   14:39:55 13-10-2006   14:39:55  163e Boek van het Rekenhof 619Bijzondere onderzoeken Pensioenen kunstonderwijs
4.4 Stelsel van de “ambtsneerlegging”
De beslissing van een inrichtende macht om een einde te stellen aan het ambt van 
een lid van haar onderwijzend personeel dat zijn volledige onderwijsopdracht in bijambt heeft verloren, werd in een dossier bekritiseerd omdat de regelgeving bepaalt dat er enkel een einde wordt gesteld “aan de prestaties”. Eenzelfde probleem had zich al eens voorgedaan in het onderwijs voor sociale promotie. Er was toen opge-merkt
52 dat het verlies van de onderwijsopdracht niet was vermeld bij de redenen 
voor de deﬁ  nitieve ambtsneerlegging door de statutaire bepalingen. Een dergelijke 
toestand kon enkel worden geregeld door de persoon ter beschikking te stellen wegens volledige ontstentenis van betrekking, eventueel zonder wedde, of door het ontslag van de betrokkene. De beslissing, zonder wettelijke of reglementaire grond-slag, kan de rechten van de aanvrager schaden, inzonderheid in het licht van artikel 2bis van de wet van 10 januari 1974
53. 
4.5 Berekening van de vijfjaarlijkse gemiddelde wedde
In 9 % van de dossiers werden opmerkingen geformuleerd over de berekening van de gemiddelde wedde. De problemen betreffen: 
de toepassing van het nieuwe geldelijke statuut van de personeelsleden van de HSK enerzijds en van de personeelsleden van het kunstonderwijs met beperkt leerplan anderzijds (inaanmerkingneming van de schaal bepaald in het geldelijke statuut dat van kracht was op het tijdstip van de pensionering en nieuwe berekening van de geldelijke anciënniteit);
de berekening van de gemiddelde wedde voor een bijpensioen, in de zin van 
artikel 2, § 1, 5
e lid, van koninklijk besluit nr. 206 van 29 augustus 198354, wan-
neer de diensten minder dan vijf jaar vertegenwoordigen;
de berekening van de gemiddelde wedde van een bijambt in het onderwijs met 
beperkt leerplan, volgens de criteria waaraan werd herinnerd in de brief van het Rekenhof van 28 mei 1997;
de berekening van de gemiddelde wedde van een bijambt in het hoger onder-
wijs met volledig leerplan.
Voor de eerste twee categorieën werden de nieuwe schalen pas in aanmerking genomen voor het vijfjaarlijkse gemiddelde vanaf de inwerkingtreding van het nieuwe geldelijke statuut. Met toepassing van artikel 11 van de bovenvermelde wet van 9 juli 1969 moet heel het vijfjaarlijkse gemiddelde worden berekend op basis van het laatste geldelijke statuut dat bij de ingang van het pensioen van kracht was. Dat impliceert dat de nieuwe schalen in aanmerking worden genomen gedurende de periode die dient voor de berekening van de gemiddelde wedde, behalve als de vroegere wedde bij wijze van waarborg werd gehandhaafd. 
Uit de veriﬁ  catie blijkt echter dat de weddeverklaringen die het departement heeft 
voorgelegd, zijn opgesteld zonder rekening te houden met die bijzondere regels voor de berekening van de pensioenen. Deze diensten zouden hierover moeten worden gebrieft zodat dergelijke problemen kunnen worden verholpen. •
•
•
•
52 Opmerkingen ter plaatse in het kader van het voorafgaand visum door het Rekenhof.
53 Wet tot regeling van de inaanmerkingneming van bepaalde diensten en van met dienstactiviteit gelijk-
gestelde perioden van het toekennen en berekenen van pensioenen ten laste van de Schatkist.
54 Koninklijk besluit nr. 206 tot regeling van de berekening van het pensioen van de openbare sector voor 
diensten met onvolledige opdracht.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   619 9370-06_RH_Boek163_06.indd   619 13-10-2006   14:39:55 13-10-2006   14:39:55 620 163e Cahier de la Cour des comptesPensions enseignement artistique Audits particuliers
Un dossier examiné pose le problème d’un calcul de la moyenne quinquennale 
conforme à l’article 8 de la loi du 21 juillet 184455 dans le cas d’une pension acces-
soire qui présente moins de cinq années de services admissibles, particulièrement lorsqu’ils sont répartis sur plusieurs années (ici entre 1968 et 1984). Quelles que soient les périodes prises en considération pour calculer ce type de pension, la moyenne doit rester quinquennale ou être établie sur la base de la totalité des ser-vices repris dans la pension si leur durée est inférieure à cinq ans. Les difﬁ  cultés qu’était susceptible de faire apparaître la modiﬁ  cation de cet arrêté royal par la loi 
du 2 février 2003
56 avaient été évoquées par la Cour des comptes, lors de l’examen 
de l’avant-projet de loi, dans les lettres du 20 février 2002 et du 16 avril 2003, notamment pour obtenir des déclarations de traitements sur une période excédant les cinq dernières années de services.
4.6 Fin de fonction dans le courant de l’année 1983
Trois dossiers de pensions de retraites différées demandées pour des fonctions aux-quelles il avait été mis ﬁ  n dans le courant de l’année 1983 ont été établis sur la base 
de l’arrêté royal n° 206 du 29 août 1983 précité, tel qu’il a été modiﬁ  é par l’article 57 
de la loi du 21 mai 1991 précitée.
La Cour des comptes rappelle que ces dossiers sont systématiquement renvoyés 
dans l’attente d’une réponse à l’objection d’inconstitutionnalité de cette dernière disposition contenue dans un arrêt de la Cour d’arbitrage
57. Le problème a été rap-
pelé par la Cour des comptes dans sa lettre du 20 février 2002.
Le contrôle de l’ensemble des dossiers de pensions de retraite et de survie du sec-
teur de l’enseignement artistique organisé ou subventionné par la Communauté fran-
çaise, soumis au contrôle préalable au visa de la Cour entre le 1er janvier et le 
31 décembre 2005, donne lieu aux constatations suivantes.
En ce qui concerne l’application de la loi du 11 avril 1995 visant à instituer la Charte 
de l’assuré social, la Cour des comptes estime que les délais de traitement des dos-
siers par le SdPSP se sont avérés très longs. Le délai de quatre mois à compter de la 
réception de la demande de pension, imparti par l’article 10 de cette loi pour statuer sur la demande, a été dépassé dans plus de 40 % des dossiers. Une part non négli-geable des dossiers a toutefois été transmise au SdPSP peu de temps avant la prise de cours de la pension, voire même après celle-ci, même dans les cas où la demande de pension pouvait être largement anticipée. Les employeurs en particulier portent une part de responsabilité dans l’envoi tardif des dossiers de pension au SdPSP.
En outre, quelles que soient les conditions dans lesquelles les dossiers ont été reçus, 
des enquêtes complémentaires sont parfois nécessaires, qui peuvent prolonger considérablement les délais de traitement. Dans 12 % des dossiers examinés, cer-tains documents purement administratifs ne ﬁ  guraient pas dans les dossiers transmis 
au SdPSP, alors qu’ils auraient dû être conservés en principe dans le dossier person-nel du demandeur parce qu’ils réglaient des positions administratives des personnes concernées.
55 Loi sur les pensions civiles et ecclésiastiques.
56 Loi apportant diverses modiﬁ  cations à la législation relative aux pensions du secteur public.
57 Arrêt n° 7/97 du 19 février 1997.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   620 9370-06_RH_Boek163_06.indd   620 13-10-2006   14:39:55 13-10-2006   14:39:55  163e Boek van het Rekenhof 621Bijzondere onderzoeken Pensioenen kunstonderwijs
In een onderzocht dossier rijst het probleem dat het vijfjaarlijkse gemiddelde is bere-
kend overeenkomstig artikel 8 van de wet van 21 juli 184455 in het geval van een 
bijpensioen dat minder dan vijf in aanmerking komende dienstjaren omvat, in het bijzonder als deze diensten over verschillende jaren zijn gespreid (in dit geval tussen 1968 en 1984). Ongeacht de periodes die in aanmerking worden genomen om der-gelijk pensioen te berekenen, moet het om een vijfjaarlijks gemiddelde gaan of moet het worden bepaald op basis van de totale diensten die in het pensioen zijn opgeno-men als hun duur lager ligt dan vijf jaar. De wijziging van dat koninklijk besluit door de wet van 2 februari 2003
56 kon moeilijkheden doen ontstaan. Het Rekenhof had 
hierop in zijn brieven van 20 februari 2002 en 16 april 2003 gewezen naar aanleiding van het onderzoek van het voorontwerp van wet. Deze moeilijkheden konden vooral rijzen bij het verkrijgen van de weddeverklaringen over een periode langer dan de laatste vijf dienstjaren. 
4.6 Einde van het ambt in de loop van het jaar 1983
Drie dossiers van uitgestelde rustpensioenen die werden aangevraagd voor ambten beëindigd in de loop van het jaar 1983, werden opgesteld op basis van het bovenver-meld koninklijk besluit nr. 206 van 29 augustus 1983, zoals gewijzigd door artikel 57 van de wet van 21 mei 1991.
Het Rekenhof herinnert eraan dat die dossiers systematisch worden teruggestuurd in 
afwachting van een antwoord op het bezwaar van ongrondwettelijkheid van deze laatste bepaling dat is opgenomen in een arrest van het Arbitragehof
57. Het Reken-
hof heeft aan het probleem herinnerd in een brief van 20 februari 2002.
De controle van alle dossiers inzake rust- en overlevingspensioenen van de sector 
van het kunstonderwijs georganiseerd of gesubsidieerd door de Franse Gemeen-
schap die tussen 1 januari en 31 december 2005 voor voorafgaand visum aan het 
Rekenhof werden voorgelegd, geeft aanleiding tot de volgende vaststellingen. 
Wat de toepassing van de wet van 11 april 1995 tot invoering van het handvest van 
de sociaal verzekerde betreft, is het Rekenhof van oordeel dat de termijnen voor de behandeling van de dossiers door de Pensioendienst zeer lang blijken. De termijn van vier maanden vanaf de ontvangst van de pensioenaanvraag om een uitspraak 
over die aanvraag te doen, toegekend door artikel 10 van de wet, werd in meer dan 
40 % van de dossiers overschreden. Een niet te verwaarlozen percentage dossiers werden echter kort voor het ingaan van het pensioen, of zelfs erna, aan de Pensioen-dienst toegezonden, zelfs als het pensioen ruimschoots op voorhand kon worden aangevraagd. Vooral de werkgevers dragen een stuk van de verantwoordelijkheid voor de laattijdige overzending van de pensioendossiers aan de Pensioendienst. 
Ongeacht de omstandigheden waarin de dossiers werden ontvangen, zijn bovendien soms bijkomende onderzoeken nodig die de behandelingstermijnen aanzienlijk kunnen verlengen. In 12 % van de onderzochte dossiers kwamen bepaalde louter administra-tieve documenten niet voor in het dossier dat aan de Pensioendienst werd toegezon-den. Deze documenten zouden nochtans in principe in het persoonlijk dossier van de aanvrager moeten zitten omdat ze de administratieve standen van de personen in kwestie regelden. 
55 Wet op de burgerlijke en kerkelijke pensioenen.
56 Wet houdende diverse wijzigingen aan de wetgeving betreffende de pensioenen van de openbare sector.
57 Arrest nr. 7/97 van 19 februari 1997.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   621 9370-06_RH_Boek163_06.indd   621 13-10-2006   14:39:55 13-10-2006   14:39:55 622 163e Cahier de la Cour des comptesPensions enseignement artistique Audits particuliers
La Cour des comptes souligne aussi qu’environ un tiers des décisions de pensions 
prises au-delà du délai légal de quatre mois précité l’ont été sans qu’un motif appa-raisse dans le dossier. Dans la grande majorité des cas, il n’a pas été trouvé trace de l’information circonstanciée, à adresser au demandeur en vertu de la loi, lorsque le SdPSP se trouve dans l’impossibilité de prendre la décision de pension dans le délai de quatre mois.
En ce qui concerne la gestion des dossiers, il est apparu que les dossiers soumis à 
la vériﬁ  cation étaient, de manière générale, plus complets que par le passé, au regard 
des dispositions de l’arrêté royal du 8 mai 1936, grâce à l’action du SdPSP. Toute-fois, 12 % des dossiers comportaient encore des lacunes.
Le régime des avances peut être qualiﬁ  é de très bon. Le montant des avances reste 
dans les limites ﬁ  xées par la loi dans la toute grande majorité des cas.
En ce qui concerne l’établissement du droit et le calcul de la pension, les risques liés 
au calcul, à l’admissibilité des services, au régime des boniﬁ  cations et à l’établisse-
ment du traitement quinquennal moyen restent élevés, puisque la moitié des dos-siers examinés ont fait l’objet de remarques.
À l’occasion de la procédure contradictoire, le directeur général du SdPSP du sec-
teur public a constaté que, « pour l’essentiel, ces considérations mettent en exergue les pratiques de la Communauté française, pouvoir sur lequel ses services, et plus généralement d’ailleurs, toutes les autorités fédérales, disposent de peu d’emprise ou d’inﬂ  uence. »
Il déclare que ses services veilleront à être plus attentifs encore aux obligations d’in-formations que leur impose la Charte sociale. Il souligne que l’analyse de la Cour se fonde sur les dossiers tels qu’ils lui sont soumis. Ils ne comportent pas les pièces 
relatives à la gestion purement administrative du dossier, comme les correspondan-
ces adressées aux intéressés ou les différents rappels effectués.
Enﬁ  n, il souligne que les statistiques élaborées par la Cour se fondent sur moins 
d’une centaine de dossiers et ne peuvent dès lors servir de référence qu’en ne per-dant pas de vue cet aspect des choses.
La Cour des comptes considère que les protocoles d’accord prévus par l’article 37 
de la loi du 21 juillet 1844 avec les pouvoirs et institutions publics peuvent être de nature à modiﬁ  er en partie les pratiques dénoncées par le directeur-général du SdPSP par une normalisation de la présentation et des mentions portées dans les états récapitulatifs de carrière. L’inclusion, dans ces protocoles, de dispositions pro-pres à assurer la transmission de ces documents, ainsi que de toute autre pièce annexe, dans un délai précis doit être envisagée. Elle postule toutefois une modiﬁ  ca-
tion de l’article 37 précité.
La Cour des comptes précise, en outre, que, pour le contrôle de l’application de la 
loi du 11 avril 1995, l’examen des dossiers proprement dits a été complété par celui des mentions portées à la rubrique « suivi du dossier » du programme de gestion des pensions Pencalc.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   622 9370-06_RH_Boek163_06.indd   622 13-10-2006   14:39:55 13-10-2006   14:39:55  163e Boek van het Rekenhof 623Bijzondere onderzoeken Pensioenen kunstonderwijs
Het Rekenhof onderstreept ook dat voor ongeveer een derde van de pensioenbeslis-
singen genomen na de wettelijke termijn van vier maanden, in het dossier geen reden terug te vinden is. In de meeste gevallen werd er geen spoor gevonden van de omstan-dige informatie die krachtens de wet aan de aanvrager moet worden gezonden als de Pensioendienst niet binnen vier maanden over het pensioen kan beslissen. 
In verband met het dossierbeheer is gebleken dat, dankzij het optreden van de Pen-sioendienst, de dossiers die voor veriﬁ  catie werden voorgelegd, over het algemeen 
vollediger waren dan in het verleden in het licht van het bovenvermeld koninklijk besluit van 8 mei 1936. 12 % van de dossiers waren echter nog onvolledig. 
Het stelsel van de voorschotten kan als zeer goed worden bestempeld. Het bedrag 
van de voorschotten blijft in de grote meerderheid van de gevallen binnen de wet-telijke grenzen.
Wat de vaststelling van het recht op en de berekening van het pensioen betreft, 
blijven er hoge risico’s bij de berekening, de inaanmerkingneming van de diensten, het stelsel van de boniﬁ  caties en de vaststelling van de vijfjaarlijkse gemiddelde wedde. In de helft van de onderzochte dossiers werden immers opmerkingen gefor-muleerd. 
Naar aanleiding van de tegensprekelijke procedure heeft de directeur-generaal van 
de Pensioendienst voor de Overheidssector vastgesteld dat de overwegingen in hoofdzaak de praktijken van de Franse Gemeenschap illustreren. Hij voegde daaraan toe dat zijn diensten, net als de federale overheid in het algemeen trouwens, weinig vat of invloed hebben op dat overheidsniveau.
Hij verklaart dat zijn diensten attenter zullen zijn voor de informatieverplichtingen die 
het sociaal handvest hun oplegt. Hij onderstreept dat de analyse van het Rekenhof is gebaseerd op de dossiers die het voorgelegd krijgt. Ze bevatten niet de stukken van het louter administratieve beheer van het dossier, zoals de brieven aan de betrokkenen of de verschillende herinneringsbrieven. 
Hij onderstreept tot slot dat de statistieken van het Rekenhof zijn gebaseerd op 
minder dan honderd dossiers en dat ze bijgevolg enkel als referentie kunnen dienen 
als men dat aspect van de zaak niet uit het oog verliest. 
Het Rekenhof is van oordeel dat de protocolakkoorden met de openbare overheden 
en instellingen waarin artikel 37 van de wet van 21 juli 1844 voorziet, er mogelijk toe kunnen bijdragen de praktijken die de directeur-generaal van de Pensioendienst aan de kaak stelt, gedeeltelijk te wijzigen door een standaardisering van de presentatie en van de vermeldingen in de verzamelstaten over de loopbaan. Er moet worden overwogen in de protocollen bepalingen op te nemen die verzekeren dat die docu-menten en alle andere bijgevoegde stukken binnen een welbepaalde termijn worden overgezonden. Dat vereist echter een wijziging van bovenvermeld artikel 37.
Het Rekenhof preciseert bovendien dat, voor de controle van de toepassing van de 
wet van 11 april 1995, naast het onderzoek van de dossiers ook de vermeldingen in de rubriek “opvolging van het dossier” van het pensioenbeheerprogramma “Pencalc” werden onderzocht.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   623 9370-06_RH_Boek163_06.indd   623 13-10-2006   14:39:55 13-10-2006   14:39:55 624 163e Cahier de la Cour des comptesPensions enseignement artistique Audits particuliers
Aﬁ n de permettre au SdPSP de disposer des dossiers en temps utile pour prendre la 
décision de pension dans des délais raisonnables, il conviendrait d’examiner si les 
textes réglementaires relatifs à la constitution et à la transmission des dossiers de demandes de pensions ne devraient pas être complétés par des dispositions impo-sant des délais, éventuellement assortis de pénalités, tant au demandeur pour l’in-troduction de sa demande, lorsque la date de mise à la retraite peut être planiﬁ  ée, 
qu’à l’employeur pour constituer le dossier et le transmettre avec la demande. Le recours aux rappels devrait, en outre, être plus fréquent et systématique.
La Cour des comptes recommande également de prendre les mesures nécessaires 
aﬁ n que les délais prévus par l’article 10 de la loi du 11 avril 1995 soient respectés, 
quel que soit le degré d’urgence apparent que revêt la demande, et que l’envoi au demandeur de l’information circonstanciée sur l’impossibilité de prendre la décision de pension dans ces délais soit systématique.
En ce qui concerne le calcul des pensions, il est apparu que les boniﬁ  cations pour 
diplômes restent une source d’erreurs, particulièrement lorsque les diplômes ont été 
délivrés dans l’enseignement artistique. Il est recommandé de constituer une base de données, consultable pour tous les agents du SdPSP, reprenant un exemplaire de ces diplômes, la durée minimale des études et les circonstances dans lesquelles ils ont déjà donné lieu à boniﬁ  cation.
Toutefois, comme le propose, dans sa réponse, le directeur général du SdPSP, cette documentation devrait au départ être élaborée en collaboration avec les services compétents de la Communauté française.
Le calcul du traitement moyen est une autre source d’erreurs dans l’établissement 
des pensions, particulièrement lorsqu’une modiﬁ  cation du statut pécuniaire est inter-
venue au cours des cinq dernières années de la carrière. Il conviendrait en particulier d’attirer l’attention des services chargés des déclarations de traitement aﬁ  n de ren-
dre celles-ci conformes à l’article 11 de la loi du 9 juillet 1969, qui prévoit que le dernier statut pécuniaire en vigueur lors de la prise de cours de la pension doit être pris en considération pour toute la moyenne quinquennale, ce qui implique la prise en considération des échelles nouvelles pendant la période servant au calcul du traite-ment moyen, sauf si le traitement antérieur avait été maintenu à titre de garantie. Le calcul du traitement moyen, dans l’hypothèse d’une pension accessoire, impose éga-lement d’obtenir des déclarations de traitement plus complètes et portant sur des périodes antérieures aux cinq années qui précèdent la mise à la retraite.
Plusieurs de ces points, ainsi que le problème de l’exactitude des déclarations rela-
tives aux services rendus au cours de la carrière, peuvent trouver une solution dans la responsabilisation des employeurs pour la transmission de données exactes et complètes. Une attention particulière devrait leur être accordée lors de la conclusion des protocoles d’accord prévu par l’article 37 de la loi du 21 juillet 1844.
Enﬁ  n, la Cour des comptes souligne que les mentions qui sont reprises sur l’état 
récapitulatif de pension revêtent une importance certaine, dans la mesure où l’arti-cle 247 de la loi du 25 janvier 1999 confère à cet état une force probante à l’égard du bénéﬁ  ciaire et de tout organisme compétent en matière de pensions, ainsi que 
pour le calcul de la pension de survie si l’état récapitulatif concerne une pension de retraite. 
Le directeur général du SdPSP signale que ses services examineront avec attention 
les différentes propositions formulées par la Cour. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   624 9370-06_RH_Boek163_06.indd   624 13-10-2006   14:39:56 13-10-2006   14:39:56  163e Boek van het Rekenhof 625Bijzondere onderzoeken Pensioenen kunstonderwijs
De Pensioendienst zou tijdig over de dossiers moeten beschikken om binnen rede-
lijke termijnen over het pensioen te beslissen. Daarom zou moeten worden onder-
zocht of de regelgeving over de samenstelling en de overzending van de dossiers met pensioenaanvragen niet zouden moeten worden aangevuld met bepalingen die termijnen opleggen, eventueel met straffen, aan zowel de aanvrager, om zijn aan-vraag in te dienen als de datum van pensionering kan worden gepland, als aan de werkgever, om het dossier op te stellen en het samen met de aanvraag over te zen-den. Er zou bovendien frequenter en systematischer met herinneringsbrieven moeten worden gewerkt. 
Het Rekenhof beveelt eveneens aan de nodige maatregelen te nemen opdat de ter-mijnen uit artikel 10 van de bovenvermelde wet van 11 april 1995 zouden worden nageleefd, ongeacht de klaarblijkelijke dringendheid van de aanvraag. Het stelt even-eens voor dat aan de aanvrager systematisch omstandige informatie zou worden toe-gezonden als het onmogelijk is de pensioenbeslissing binnen die termijnen te nemen. 
In verband met de berekening van de pensioenen is gebleken dat de diplomaboniﬁ  -
caties een bron van fouten blijven, in het bijzonder als de diploma’s werden uitgereikt in het kunstonderwijs. Er wordt aanbevolen een gegevensbank op te stellen die alle personeelsleden van de Pensioendienst kunnen raadplegen. Die gegevensbank zou die diploma’s moeten vermelden, de minimumduur van de studies en de omstandig-heden waarin ze al tot een boniﬁ  catie aanleiding hebben gegeven.
Zoals de directeur-generaal van de Pensioendienst in zijn antwoord voorstelt, zou deze documentatie van bij het begin moeten worden uitgewerkt in samenwerking met de bevoegde diensten van de Franse Gemeenschap. 
De berekening van de gemiddelde wedde is een andere bron van fouten bij het bepa-
len van de pensioenen, in het bijzonder als er een wijziging in het geldelijke statuut is opgetreden in de loop van de laatste vijf jaar van de loopbaan. De diensten ver-antwoordelijk voor de weddeaangiften zouden er bijzondere aandacht moeten aan besteden opdat deze weddeaangiften in overeenstemming zouden zijn met artikel 11 van de wet van 9 juli 1969. Dat artikel bepaalt dat het laatste geldelijke statuut dat van kracht was bij de ingang van het pensioen, in aanmerking moet worden genomen voor heel het vijfjaarlijkse gemiddelde. Dat impliceert dat de nieuwe weddeschalen in aanmerking worden genomen voor de periode die dient voor de berekening van de gemiddelde wedde, behalve als de vroegere wedde werd gehandhaafd bij wijze van waarborg. De berekening van de gemiddelde wedde, in de hypothese van een bijpen-sioen, legt eveneens de verplichting op meer volledige weddeaangiften te verkrijgen over periodes van vóór de vijf jaar die de pensionering voorafgaan. 
Verschillende van die punten, net als het probleem van de juistheid van de aangiften 
van diensten gepresteerd tijdens de loopbaan, kunnen worden opgelost door de werkgevers te responsabiliseren juiste en volledige gegevens over te zenden. Hier-aan zou bijzondere aandacht moeten worden besteed bij het sluiten van protocolak-koorden waarin artikel 37 van de wet van 21 juli 1844 voorziet. 
Het Rekenhof onderstreept tot slot dat de vermeldingen op de pensioenverzamel-
staat zeker belang hebben. Artikel 247 van de wet van 25 januari 1999 verleent aan die staat immers bewijskracht ten aanzien van de gerechtigde en ten aanzien van iedere voor pensioenen bevoegde instelling. Daarnaast hebben ze eveneens belang voor de berekening van het overlevingspensioen als de verzamelstaat betrekking heeft op een rustpensioen. 
De directeur-generaal van de Pensioensdienst wijst erop dat zijn diensten de ver-
schillende voorstellen van het Rekenhof aandachtig zullen onderzoeken. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   625 9370-06_RH_Boek163_06.indd   625 13-10-2006   14:39:56 13-10-2006   14:39:56 626 163e Cahier de la Cour des comptesComptes de trésorerie et comptes d’ordre Audits particuliers
7 Réponse du ministre
Dans sa réponse datée du 27 septembre 2006, le ministre de l’Environnement et des 
Pensions souligne que les constatations de la Cour concernent des pratiques admi-
nistratives qui relèvent davantage de la Communauté française que du SdPSP. Il se dit convaincu que « l’on a tardé à mettre en place une politique volontariste de 
contact et de collaboration à tous les niveaux entre les institutions concernées  ». Il 
a demandé à ses services d’accorder une attention particulière à la conclusion des protocoles d’accord prévus par l’article 37 de la loi de 1844.
Il estime également que l’instauration de délais assortis de pénalités pour la trans-
mission du dossier par l’employeur ne devrait être envisagée que si cette politique proactive échouait. Il rappelle enﬁ  n qu’en ce qui concerne l’introduction de la demande 
de pension, une forme de pénalisation existe déjà, puisque le paiement de la pension intervient avec retard en cas de demande introduite tardivement. De même, si la demande de pension n’est pas introduite dans l’année qui suit l’ouverture du droit, la pension n’est due qu’à partir du premier jour du mois qui suit l’introduction de cette demande.
La Cour des comptes rappelle, à propos de ce dernier point, que ses constatations 
relatives au délai entre la date d’introduction de la demande et celle de la prise de cours de la pension (point 2.3) tendent à souligner les conditions dans lesquelles le SdPSP est parfois contraint de traiter les dossiers. La Cour n’a pas recommandé d’instaurer à cet égard des délais assortis de pénalité, les formes de pénalisation, rappelées par le ministre, lui paraissant adéquates.
/L50776  UTILISATION  DES COMPTES  DE TRÉSORERIE  ET 
DES COMPTES  D’ORDRE  DE LA TRÉSORERIE
Dans le courant de 2005 et 2006, la Cour des comptes a procédé à un audit de l’utilisation des comptes de trésorerie et des comptes d’ordre de la Trésorerie.
Contrairement à la comptabilité budgétaire et à la comptabilité patrimoniale, le sys-
tème de comptes de trésorerie et de comptes d’ordre de la Trésorerie constitue une partie de la comptabilité de l’État au sujet de laquelle il existe peu d’informations systématiques. La réglementation et les instructions sont sommaires et souvent obsolètes. Des déﬁ  nitions précises du contenu des comptes, des règles d’utilisation et de la liaison avec la comptabilité budgétaire et patrimoniale font défaut. La dis-tinction entre les comptes de trésorerie et les comptes d’ordre de la Trésorerie n’est pas déﬁ  nie clairement.
Dès lors, la gestion et l’utilisation des comptes reposent, en grande partie, sur la 
tradition et l’expérience des services concernés – au premier chef, l’administration de la Trésorerie et, pour ce qui est des comptes d’ordre, également les SPF et SPP à l’intention desquels un compte a été ouvert. En revanche, il n’existe pratiquement pas de documentation sur le plan comptable dans son ensemble – ses structures, les schémas de comptabilisation, son intégration dans la comptabilité générale. 
Des comptes d’ordre et des comptes de trésorerie présentent des positions débitri-ces non autorisées. Des comptes restent ouverts sans être utilisés. Enﬁ  n, certains comptes d’ordre sont utilisés pour des formes de débudgétisation ou permettent de déroger à des principes budgétaires, tels que l’annualité et l’universalité du budget.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   626 9370-06_RH_Boek163_06.indd   626 13-10-2006   14:39:56 13-10-2006   14:39:56  163e Boek van het Rekenhof 627Bijzondere onderzoeken Gebruik thesaurierekeningen en orderekeningen
7 Antwoord van de minister
In zijn antwoord van 27 september 2006 wijst de minister van Leefmilieu en Pensioe-
nen erop dat de vaststellingen van het Rekenhof betrekking hebben op administra-
tieve praktijken die eerder gelden voor de Franse gemeenschap dan voor de Pensi-oendienst. Hij is ervan overtuigd dat “ getalmd werd met de invoering van een 
daadkrachtig beleid op het vlak van de contacten en de samenwerking tussen de diverse diensten op alle niveaus ”. Hij heeft zijn diensten gevraagd bijzondere aan-
dacht te schenken aan het sluiten van de protocolakkoorden bepaald in artikel 37 van de wet van 1844.
Hij is ook van oordeel dat de invoering van termijnen voor de indiening van de dos-
siers door de werkgevers en daaraan gekoppelde sancties slechts in overweging mogen genomen worden als het proactieve beleid geen resultaat oplevert. De minis-ter merkt tenslotte op dat wat betreft  de indiening van de pensioenaanvraag een zekere vorm van sanctionering reeds bestaat: een laattijdige indiening van de aan-vraag leidt immers tot een laattijdige betaling van het pensioen. Als bovendien de pensioenaanvraag niet wordt ingediend in het jaar waarin het recht op het pensioen ontstaat, is het pensioen pas verschuldigd vanaf de eerste dag van de maand die volgt op de indiening van de aanvraag.
Wat betreft het laatste punt herinnert het Rekenhof eraan dat zijn vaststellingen met 
betrekking tot de termijn die verstrijkt tussen de indiening van de aanvraag en de ingangsdatum van het pensioen (zie 2.3) tekenend zijn voor de omstandigheden waarin de Pensioendienst soms de dossiers moet behandelen. Op dit vlak heeft het Rekenhof niet aanbevolen om termijnen met daaraan gekoppelde sancties op te leggen omdat het van oordeel is dat de sanctioneringvormen, aangehaald door de minister, afdoende zijn.
/L50776  GEBRUIK  VAN THESAURIEREKENINGEN  EN 
ORDEREKENINGEN  VAN DE THESAURIE
Het Rekenhof voerde in de loop van 2005 en 2006 een onderzoek uit naar het gebruik van thesaurierekeningen en orderekeningen van de Thesaurie.
Het systeem van thesaurierekeningen en orderekeningen van de Thesaurie is, in tegenstelling tot de begrotingscomptabiliteit en de vermogenscomptabiliteit, een onderdeel van de boekhouding van de Staat waarover weinig systematische infor-matie bestaat. De regelgeving en de instructies zijn summier en vaak verouderd. Precieze bepalingen over de inhoud van de rekeningen, over de aanwendingsregels, en de verbinding met de begrotings- en de vermogenscomptabiliteit ontbreken. Het onderscheid tussen thesaurierekeningen en orderekeningen van de Thesaurie is nergens duidelijk gedeﬁ  nieerd.
Het beheer en het gebruik van de rekeningen berust daardoor grotendeels op de traditie en de ervaring in de betrokken diensten – in de eerste plaats de Admini-stratie van de Thesaurie en, wat de orderekeningen betreft, ook de FOD’s en POD’s waarvoor een rekening werd geopend. Documentatie over het rekeningensysteem in zijn geheel – over de structuur, de boekingschema’s, de inpassing in de alge-mene comptabiliteit – is nagenoeg onbestaande. 
Een aantal orde- en thesaurierekeningen vertonen niet-toegestane debetposities. 
Rekeningen blijven open zonder te worden gebruikt. Orderekeningen worden aan-gewend voor vormen van debudgettering of maken het mogelijk af te wijken van begrotingsprincipes zoals de annaliteit en de universaliteit van de begroting.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   627 9370-06_RH_Boek163_06.indd   627 13-10-2006   14:39:56 13-10-2006   14:39:56 628 163e Cahier de la Cour des comptesComptes de trésorerie et comptes d’ordre Audits particuliers
L’administration de la Trésorerie a annoncé un certain nombre de mesures ayant 
pour objectif de donner suite aux recommandations de la Cour des comptes.
Les comptes de trésorerie et les comptes d’ordre de la Trésorerie représentent une 
partie importante de la comptabilité de l’État. Il existe peu d’informations systémati-
ques sur leur contenu, leur ampleur et leur fonctionnement. 
À l’occasion de l’examen des projets de budget et du compte général de l’État effec-
tués par la Cour des comptes, il a déjà été constaté à plusieurs reprises des posi-tions débitrices (non autorisées) et certaines formes de débudgétisation
58. En outre, 
la Cour a souvent relevé des comptes inactifs (dont les soldes n’avaient pas été apurés).
Le présent audit a été conçu comme une analyse de système et complète donc lar-
gement ces contrôles antérieurs, le plus souvent ponctuels. L’audit a été effectué en premier lieu auprès de l’administration de la Trésorerie, qui joue en cette matière un rôle de centralisation, de coordination et de surveillance
59. 
L’audit avait pour but de vériﬁ  er si l’utilisation des comptes de trésorerie et des 
comptes d’ordre de la Trésorerie répondait bien aux dispositions légales et régle-
mentaires en vigueur et si elle était transparente.
Il a porté sur une analyse des dispositions légales et réglementaires, d’instructions 
internes et d’autres documents pertinents et sur une analyse des opérations effec-tuées sur les comptes de trésorerie et les comptes d’ordre. Bien que la plupart des opérations revêtent un caractère récurrent et que le système ait été examiné, les opérations effectuées au cours de l’année 2005 ont fait en premier lieu l’objet d’un examen approfondi.
2 Cadre réglementaire et administratif
La réglementation relative aux opérations d’ordre et de trésorerie est sommaire. Les 
dispositions de l’arrêté royal du 10 décembre 1868 portant règlement général sur la comptabilité de l’État et ‘l’Instruction générale sur la comptabilité de l’État’
60 se limi-
tent à une déﬁ  nition générale de ces opérations, mais ne comportent pas de directi-
ves concrètes concernant le contenu, la classiﬁ  cation et le fonctionnement des comp-
tes d’ordre et des comptes de trésorerie61.
58 Voir, par exemple, le 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 313.
59 Dans la mesure des nécessités de l’audit, des renseignements supplémentaires ont également été 
demandés à d’autres SPF ou SPP concernés. Tel a été le cas, en particulier, aﬁ  n de collecter des informations sur les opérations sous-jacentes aux écritures. 
60 Instruction générale sur la comptabilité de l’État, promulguée le 30 juillet 1943 par le secrétaire général 
des Finances. 
61 De même, l’arrêté royal du 17 juillet 1991 portant coordination des lois sur la comptabilité de l’État et 
l’exposé des motifs de la loi du 28 juin 1963 contiennent uniquement une description générale des opérations de trésorerie.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   628 9370-06_RH_Boek163_06.indd   628 13-10-2006   14:39:56 13-10-2006   14:39:56  163e Boek van het Rekenhof 629Bijzondere onderzoeken Gebruik thesaurierekeningen en orderekeningen
De Administratie van de Thesaurie heeft een aantal maatregelen aangekondigd die 
tot doel hebben tegemoet te komen aan de aanbevelingen van het Rekenhof.
De thesaurierekeningen en orderekeningen van de Thesaurie vormen een wezenlijk 
onderdeel van de boekhouding van de Staat. Er bestaat weinig systematische infor-
matie over de inhoud, de omvang en de werking van deze rekeningen.
Naar aanleiding van de onderzoeken van het Rekenhof van de ontwerpen van begro-
ting en van de algemene rekening werden reeds meermaals (ongeoorloofde) debet-saldi en vormen van debudgettering vastgesteld
58. Daarenboven werden geregeld 
inactieve rekeningen (met niet aangezuiverde saldi) aangetroffen. 
Het voorliggend onderzoek werd opgevat als een systeemanalyse en vormt bijgevolg 
een aanvulling op deze eerdere, veelal punctuele onderzoeken. Het onderzoek werd in de eerste plaats uitgevoerd bij de Administratie van de Thesaurie die in deze materie een centraliserende, coördinerende en toezichthoudende rol vervult.
59
Het onderzoek had tot doel na te gaan of het gebruik van thesaurierekeningen en orderekeningen van de Thesaurie beantwoordt aan de vigerende wettelijke en regle-mentaire bepalingen en of dit gebeurt op een transparante wijze.
Het omvatte een analyse van de wettelijke en reglementaire bepalingen, van interne 
richtlijnen en andere relevante documenten en van de verrichtingen die worden uit-gevoerd op de orde- en thesaurierekeningen. Hoewel de meeste verrichtingen een recurrent karakter hebben en de systematiek werd nagegaan, werden in eerste instantie de verrichtingen uitgevoerd in 2005 grondig onderzocht. 
2 Reglementair en administratief kader 
De reglementering met betrekking tot de orde- en thesaurieverrichtingen is summier. 
De bepalingen in het koninklijk besluit van 10 december 1868 houdende algemeen reglement op de Rijkscomptabiliteit en in de Algemene instructie op ’s Rijks compta-biliteit
60 beperken zich tot een algemene deﬁ  niëring van deze verrichtingen, maar 
bevatten geen concrete richtlijnen over de inhoud, de classiﬁ  catie en de werking van 
de orde- en thesaurierekeningen61.
58 Zie bijvoorbeeld 162e Boek van het Rekenhof, volume I, p. 312.
59 Voor zover dit nodig was voor het onderzoek, werden eveneens bijkomende inlichtingen opgevraagd bij 
andere betrokken FOD’s of POD’s (meer bepaald met het oog op het vergaren van informatie over de verrichtingen die aan de basis liggen van de boekingen).
60 Algemene Instructie op ’s Rijks Comptabiliteit, uitgevaardigd op 30 juli 1943 door de secretaris-generaal van Financiën.
61 Ook het koninklijk besluit van 17 juli 1991 houdende coördinatie van de wetten op de rijkscomptabiliteit 
en de memorie van toelichting bij de wet van 28 juni 1963 bevatten enkel een algemene omschrijving van de thesaurieverrichtingen.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   629 9370-06_RH_Boek163_06.indd   629 13-10-2006   14:39:56 13-10-2006   14:39:56 630 163e Cahier de la Cour des comptesComptes de trésorerie et comptes d’ordre Audits particuliers
À défaut de dispositions réglementaires plus précises concernant le fonctionnement 
concret et la répartition entre comptes d’ordre et comptes de trésorerie, la Déléga-tion générale à la réforme de la comptabilité de l’État
62 a tenté, au cours des 
années 1980, d’opérer une répartition sur la base d’une enquête réalisée auprès des départements. Cette classiﬁ  cation de la Délégation générale distingue les classes de 
comptes suivantes :
A. Comptes d’ordre 
Classe 1 – comptes des opérations sur fonds de tiers 
Il s’agit de comptes qui peuvent être considérés, en position débitrice, comme des 
comptes d’avances, dont le solde est ramené à zéro lors du remboursement des dépenses avancées par le Trésor pour des tiers. En position créditrice, il s’agit de comptes de dépôt de recettes perçues pour des tiers, dont le solde est périodique-ment ramené à zéro, lorsque les recettes sont versées aux destinataires ﬁ  naux.
Classe 2 – comptes de produits ﬁ  nanciers et de charges ﬁ  nancières
Les imputations sur ces comptes concernent principalement le service ﬁ  nancier et 
les produits des émissions d’emprunts d’État.
Classe 3 – comptes transitoires ou d’attente
Sur ces comptes transitent des fonds dont l’affectation est à déterminer ou sont 
effectués des enregistrements temporaires.
Classe 4 – comptes quasi-budgétaires 
Ces comptes enregistrent, au moins en partie, des opérations de même nature 
que les comptes budgétaires, sans être soumises aux mêmes contraintes de droit budgétaire.
B. Comptes de trésorerie
Classe 1 – comptes de mouvements de fonds entre comptables Ces comptes servent de contrôle à des mouvements entre les comptes ﬁ  nanciers 
des différents comptables de l’État et les écritures reﬂ  ètent donc des opérations 
purement internes.
62 La Délégation générale à la réforme de la comptabilité de l’État, instaurée par l’arrêté royal n° 105 du 
23 novembre 1982, a été chargée de soumettre au gouvernement des propositions visant à améliorer l’organisation et la gestion de l’État au niveau comptable et ﬁ  nancier. La Délégation générale a déposé 
son rapport ﬁ  nal (le 11
e rapport) le 28 novembre 1987, date à laquelle sa mission s’est terminée.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   630 9370-06_RH_Boek163_06.indd   630 13-10-2006   14:39:56 13-10-2006   14:39:56  163e Boek van het Rekenhof 631Bijzondere onderzoeken Gebruik thesaurierekeningen en orderekeningen
Bij gebrek aan nadere reglementaire bepalingen aangaande de concrete werking en 
de indeling van de orde- en thesaurierekeningen, heeft de Algemene Afvaardiging tot Hervorming van de Rijkscomptabiliteit
62 in de jaren ’80 gepoogd om op basis van een 
bevraging van de departementen een indeling te maken. Deze classiﬁ  catie van de Algemene Afvaardiging onderscheidt de volgende klassen van rekeningen:
A. Orderekeningen 
Klasse 1 – rekeningen van derdengeldverrichtingen Het betreft rekeningen die in debetstand kunnen worden beschouwd als voorschot-
tenrekeningen, waarvan het saldo wordt teruggebracht tot nul bij de terugbetaling van de door de Schatkist voor derden voorgeschoten uitgaven. In creditstand gaat het om depositorekeningen van voor derden geïnde ontvangsten, waarvan het saldo periodiek wordt herleid tot nul, wanneer de ontvangsten aan de uiteindelijke bestem-
melingen worden gestort.
Klasse 2 – rekeningen van ﬁ  nanciële opbrengsten en lasten
Hierop worden voornamelijk de ﬁ  nanciële dienst en de opbrengsten van de uitgiften 
van staatsleningen aangerekend.
Klasse 3 – overgangs- of wachtrekeningen 
Op deze rekeningen transiteren gelden waarvan de bestemming nog moet worden 
bepaald of worden voorlopige boekingen uitgevoerd.
Klasse 4 – quasi-budgettaire rekeningen 
Op deze rekeningen worden, althans gedeeltelijk, gelijkaardige verrichtingen geboekt 
als op begrotingsrekeningen, zonder dat deze verrichtingen aan dezelfde eisen inzake begrotingsrecht zijn onderworpen.
B. Thesaurierekeningen
Klasse 1 – rekeningen van geldverkeer tussen rekenplichtigen Deze rekeningen dienen tot controle van het verkeer tussen de ﬁ  nanciële rekeningen 
van de verschillende rekenplichtigen van de Staat en weerspiegelen dus louter 
interne verrichtingen.
62 De Algemene Afvaardiging tot Hervorming van de Rijkscomptabiliteit, opgericht bij koninklijk besluit 
nr. 105 van 23 november 1982, werd ermee belast aan de regering voorstellen te doen strekkende tot de modernisering van de organisatie en het beheer op boekhoudkundig en ﬁ  nancieel vlak van de Staat. 
De Algemene Afvaardiging heeft zijn eindverslag (het elfde verslag) neergelegd op 28 november 1987, waarna zijn opdracht een einde nam.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   631 9370-06_RH_Boek163_06.indd   631 13-10-2006   14:39:56 13-10-2006   14:39:56 632 163e Cahier de la Cour des comptesComptes de trésorerie et comptes d’ordre Audits particuliers
Classe 2 – comptes d’avances 
Ces comptes concernent des dépenses où le paiement précède l’imputation budgé-
taire. Il s’agit en particulier de comptes transitoires où les dépenses de caisse enre-
gistrées sont apurées au moment de leur imputation budgétaire. Ces comptes sont utilisés, notamment, en liaison avec le service ﬁ  nancier de la dette publique et leur 
utilisation recoupe en partie celle des comptes d’ordre de classe 2. 
Classe 3 – comptes de liaison budget-caisse 
Ces comptes enregistrent des opérations pour lesquelles l’exécution matérielle (le 
décaissement proprement dit) et l’imputation budgétaire (ordonnancement) sont réalisées au cours d’années budgétaires différentes. 
Classe 4 – comptes de ventilation 
Ces comptes permettent, à la clôture, de vériﬁ  er si les mouvements de fonds et les 
écritures comptables correspondent.
Classe 5 – comptes de contrôle 
Ces comptes servent au contrôle, respectivement, des virements dans les écritures 
et des mandats émis par le ministre des Finances. 
Classe 6 – comptes divers
Au ﬁ l des années, l’utilisation des comptes d’ordre et des comptes de trésorerie n’a 
pas suivi la même évolution. Le nombre de comptes de trésorerie a diminué, passant 
de 173 en 1986 à 164 en 2005, alors que le nombre de comptes d’ordre a presque doublé (de 217 en 1986 à 413 en 2005).
Cette évolution divergente reﬂ  ète les fonctions différentes des deux types de comp-
tes dans la pratique. Les comptes de trésorerie constituent, dans leur grande majo-
rité, un élément ﬁ  xe du système de comptes, alors que les comptes d’ordre sont souvent – et de plus en plus fréquemment – créés dans un but spéciﬁ  que bien parti-
culier (comptes ad hoc).
La loi sur la comptabilité du 22 mai 2003, qui n’est pas encore entrée en vigueur
63, 
prévoit une comptabilité établie sur la base d’un plan comptable général, dans lequel 
les comptes d’ordre et les comptes de trésorerie devront être intégrés de manière cohérente. Pour être reprises dans le compte de la Trésorerie en tant qu’élément du compte général de l’État, ces opérations ne devraient plus être enregistrées sur des comptes d’ordre et des comptes de trésorerie distincts, mais sur les comptes du plan comptable général, qui feraient partie du compte annuel de l’État. À l’heure actuelle, il n’existe cependant aucune certitude en ce qui concerne la mise en œuvre concrète de cette nouvelle loi sur la comptabilité, ni sur la mesure dans laquelle une compta-bilité en partie double (complète) sera créée.
63 Loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral, dont l’entrée 
en vigueur a été reportée au 1er janvier 2007 par l’arrêté royal du 20 décembre 2005. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   632 9370-06_RH_Boek163_06.indd   632 13-10-2006   14:39:57 13-10-2006   14:39:57  163e Boek van het Rekenhof 633Bijzondere onderzoeken Gebruik thesaurierekeningen en orderekeningen
Klasse 2 – voorschottenrekeningen 
Deze rekeningen omvatten uitgaven waarvan de betaling de budgettaire aanrekening 
voorafgaat. Het gaat hier meer in het bijzonder om overgangsrekeningen waarop de 
geboekte kasuitgaven worden aangezuiverd op het ogenblik van hun budgettaire aanrekening. Deze rekeningen worden onder meer gebruikt voor betalingen in ver-band met de ﬁ  nanciële dienst van de staatsschuld en overlappen qua gebruik met de 
orderekeningen van klasse 2.
Klasse 3 – verbindingsrekeningen begroting-kas 
Op deze rekeningen worden verrichtingen geboekt waarvan de materiële uitvoering 
(de eigenlijke kasuitgave) en de budgettaire aanrekening (bij de ordonnancering) worden verwezenlijkt tijdens verschillende begrotingsjaren. 
Klasse 4 – uitsplitsingsrekeningen 
Deze rekeningen maken het mogelijk bij de afsluiting van de rekeningen te controle-
ren of de geldbewegingen met de boekingen overeenstemmen.
Klasse 5 – controlerekeningen 
Deze rekeningen worden aangewend als controlemiddel voor de overschrijvingen in 
de schrifturen en de door de minister van Financiën uitgegeven mandaten. 
Klasse 6 – diverse rekeningen
In de loop der jaren is het gebruik van orde- thesaurierekeningen op verschillende 
wijze geëvolueerd. Het aantal thesaurierekeningen daalde van 173 in 1986 tot 164 in 2005, terwijl het aantal orderekeningen bijna verdubbelde (van 217 in 1986 naar 413 in 2005).
Deze verschillende evolutie weerspiegelt de verschillende functie die beide types reke-ningen in de praktijk vervullen. De thesaurierekeningen vormen voor het overgrote deel een vast onderdeel van het rekeningensysteem, terwijl de orderekeningen vaak – en in stijgende mate – voor welbepaalde (ad hoc) doelstellingen worden gecreëerd. 
De comptabiliteitswet van 22 mei 2003, die nog niet in werking is getreden63, voert 
een algemene boekhouding in op basis van het algemeen rekeningenstelsel (ARS), waarin de orde- en de thesaurieverrichtingen op een coherente manier zullen moeten worden geïntegreerd. Deze verrichtingen zouden met het oog op hun opname in de rekening van de Thesaurie als onderdeel van de algemene rekening van de Staat niet meer op aparte orde- en thesaurierekeningen worden geboekt, maar wel op rekenin-gen van het ARS, die deel zouden uitmaken van de jaarrekening van de Staat. Over de concrete implementatie van deze nieuwe comptabiliteitswet en de mate waarin een (volwaardige) dubbele boekhouding zal worden gecreëerd, bestaat op dit ogen-blik echter nog geen duidelijkheid.
63 Wet van 22 mei 2003 houdende organisatie van de begroting en van de comptabiliteit van de fede-rale Staat, waarvan de inwerkingtreding bij koninklijk besluit van 20 december 2005 is uitgesteld tot 1 januari 2007.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   633 9370-06_RH_Boek163_06.indd   633 13-10-2006   14:39:57 13-10-2006   14:39:57 634 163e Cahier de la Cour des comptesComptes de trésorerie et comptes d’ordre Audits particuliers
3 Analyse de système de la gestion des comptes
L’administration de la Trésorerie assure la gestion du système des comptes d’ordre 
et des comptes de trésorerie. Elle est chargée de l’organisation du système, de la 
rédaction des instructions en matière d’utilisation et de contenu des comptes, ainsi que du contrôle. Ses compétences s’étendent à l’ouverture et à la clôture des comp-tes, à l’enregistrement des opérations sur les comptes et à leur centralisation ; elle établit également le compte annuel de la Trésorerie, qui fait partie du compte géné-ral de l’État.
Les utilisateurs du système, qui effectuent les recettes et dépenses enregistrées 
dans les comptes, sont le Caissier de l’État, l’administration de la Trésorerie et (pour les comptes d’ordre) les comptables et les ordonnateurs des SPF et SPP à l’inten-tion desquels le compte a été ouvert. 
3.1 Instructions relatives à l’utilisation et au contenu des comptes
L’audit de la Cour des comptes a révélé que la lacune au niveau de la réglementation n’est pas compensée par un ensemble cohérent d’instructions administratives préci-sant l’utilisation des comptes. Il serait indiqué de rédiger une instruction détaillée concernant le contenu et le fonctionnement des différents types de comptes, surtout à l’intention des comptables et des ordonnateurs des SPF et SPP (par exemple, sous la forme d’une circulaire).
La Délégation générale à la réforme de la comptabilité de l’État avait souligné l’ab-
sence d’informations disponibles sur le contenu des comptes, les règles d’utilisation et la liaison avec la comptabilité budgétaire et patrimoniale
64 et a plaidé en faveur de 
l’élaboration d’une nomenclature et d’une répartition des comptes basée sur la nature des faits comptables enregistrés. 
Ces recommandations sont cependant restées sans suite. Il a été constaté à l’occa-
sion de l’audit qu’il n’existait pas d’inventaire des comptes établi par classe (selon la répartition de la Délégation générale).
3.2 Documentation relative aux comptes et au système de comptes
L’administration de la Trésorerie avait organisé une enquête en 1994 à la suite des constatations effectuées par la Délégation générale au sujet de la documentation lacunaire. Un questionnaire a été envoyé à tous les gestionnaires de comptes aﬁ  n de 
constituer une vaste documentation systématique et actuelle au sujet des comptes. Toutefois, cette opération n’a eu qu’un succès limité. Un certain nombre de ques-tionnaires sont restés sans réponse et les réponses reçues étaient généralement incomplètes. Depuis lors, un dossier a néanmoins été établi pour chaque compte et les informations disponibles y sont tenues à jour. 
La qualité de ces dossiers est cependant variable. Il n’existe guère de documentation 
sur le système général des comptes – sa structure, les schémas de comptabilisation, son intégration dans la comptabilité générale. La cohérence du système repose, dès lors, sur l’expérience et la tradition au sein des services, mais n’est pas consignée par écrit. 
64 Annexe au 7e rapport de la Délégation, déposée le 25 août 1986 – Note 29 – Projet : Plan comptable. 
Les comptes d’ordre de la Trésorerie et les comptes de trésorerie, p. 4. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   634 9370-06_RH_Boek163_06.indd   634 13-10-2006   14:39:57 13-10-2006   14:39:57  163e Boek van het Rekenhof 635Bijzondere onderzoeken Gebruik thesaurierekeningen en orderekeningen
3 Systeemanalyse van het beheer van de rekeningen
De Administratie van de Thesaurie beheert de orde- en thesaurierekeningen. Ze staat 
in voor de inrichting van het systeem, voor de opmaak van de richtlijnen inzake het gebruik en de inhoud van de rekeningen, en voor de controle hierop. Ze is bevoegd voor het openen en sluiten van de rekeningen, boekt de verrichtingen op de rekenin-gen, centraliseert de rekeningen en stelt de jaarlijkse rekening van de Thesaurie op, die deel uitmaakt van de algemene rekening van de Staat. 
De gebruikers van het systeem, die de ontvangsten en uitgaven doen die op de reke-ningen worden aangerekend, zijn de Rijkskassier, de Administratie van de Thesaurie, en (voor de orderekeningen) de rekenplichtigen en de ordonnateurs van de FOD’s en POD’s ten behoeve van wie de rekening werd geopend.
3.1 Richtlijnen inzake gebruik en inhoud van de rekeningen 
Uit het onderzoek van het Rekenhof is gebleken dat de leemte op reglementair vlak niet wordt ingevuld door een samenhangend geheel van administratieve richtlijnen voor het gebruik van de rekeningen. Vooral ten aanzien van de rekenplichtigen en ordonnateurs van de FOD’s en POD’s zou een gedetailleerde instructie (bijvoorbeeld in de vorm van een omzendbrief) betreffende de inhoud en werking van de verschil-lende soorten rekeningen, aangewezen zijn.
De Algemene Afvaardiging tot Hervorming van de Rijkscomptabiliteit had erop gewe-
zen dat er geen informatie beschikbaar was over de inhoud van de rekeningen, de aanwendingsregels en de verbinding met de begrotings- en de vermogenscomptabi-liteit
64 en pleitte voor de opstelling van een nomenclatuur en indeling van de rekenin-
gen gebaseerd op de aard van de geboekte feiten. 
Deze aanbevelingen hebben evenwel geen gevolg gehad. Naar aanleiding van het onderzoek werd vastgesteld dat een inventaris van de rekeningen per klasse (volgens de indeling van de Algemene Afvaardiging) onbestaande is.
3.2 Documentatie over de rekeningen en het rekeningensysteem 
Naar aanleiding van de bevindingen van de Algemene Afvaardiging over de gebrek-kige documentatie had de Administratie van de Thesaurie in 1994 een enquête geor-ganiseerd. Om een uitgebreide systematische en actuele documentatie aan te leg-gen van de rekeningen werd aan alle beheerders van rekeningen een vragenlijst gestuurd. Deze operatie heeft echter slechts een beperkt succes opgeleverd. Niet alle vragenlijsten werden beantwoord en de verstrekte antwoorden waren veelal onvolledig. Wel wordt sindsdien voor elke rekening een dossier bijgehouden waarin de beschikbare informatie wordt verzameld.
De kwaliteit van deze dossiers is evenwel uiteenlopend. Documentatie over het reke-
ningensysteem in zijn geheel – de structuur, de boekingschema’s, de inpassing in de algemene comptabiliteit – bestaat vrijwel niet. De samenhang van het systeem berust bijgevolg op de ervaring en de traditie bij de diensten doch is niet schriftelijk veran-kerd.
64 Bijlage tot het zevende verslag van de Afvaardiging, neergelegd op 25 augustus 1986 – Nota 29 – 
Ontwerp: Boekhoudingsplan. De orderekeningen van de Thesaurie en de thesaurierekeningen, p. 4. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   635 9370-06_RH_Boek163_06.indd   635 13-10-2006   14:39:57 13-10-2006   14:39:57 636 163e Cahier de la Cour des comptesComptes de trésorerie et comptes d’ordre Audits particuliers
Ce manque de documentation sur le contenu et le fonctionnement des divers comp-
tes d’ordre et comptes de trésorerie et sur les différentes opérations y afférentes risque, en outre, d’entraver la bonne intégration de ces comptes dans le compte général de l’État, telle que l’envisage le projet FEDCOM
65.
3.3 Ouverture et clôture d’un compte
Avant de procéder à l’ouverture d’un compte, l’administration de la Trésorerie exa-mine la motivation de la demande et en vériﬁ  e la légalité et l’opportunité. L’adminis-
tration peut refuser une demande lorsque l’intention est manifestement de déroger à la législation comptable (notamment, pour contourner des principes budgétaires), ou encore, elle peut suggérer un mécanisme plus approprié. Il est veillé, en particulier, à ne pas ouvrir de compte d’ordre susceptible de présenter un solde négatif sans qu’une disposition légale ne l’autorise.
La procédure d’évaluation, de même que les critères appliqués et la compétence 
décisionnelle n’ont pas été ﬁ  xés dans une instruction. 
Les informations fournies par les SPF et les SPP par le biais du formulaire de demande sont sommaires, ce qui nuit en pratique à la qualité du contrôle. Cette vériﬁ cation n’a d’ailleurs lieu qu’une seule fois. À l’ouverture du compte, il n’est plus 
vériﬁ é s’il est toujours utilisé pour les opérations et selon les conditions en vigueur 
au moment de l’introduction de la demande. 
Lorsqu’un compte n’est plus utile, le responsable de la gestion doit demander sa 
clôture. Il va sans dire que le compte doit préalablement avoir été soldé. Tel n’est pas toujours le cas en pratique, de sorte qu’il existe un certain nombre de comptes d’ordre « dormants », dont le solde peut être positif ou négatif, sur lesquels plus aucune opération n’a été enregistrée depuis longtemps (cf. également point 4.2.2). 
3.4 Contrôle des opérations
L’administration de la Trésorerie assure au niveau central la gestion d’une série de comptes de trésorerie spéciﬁ  ques qui ont pour but de contrôler la cohérence du sys-
tème de comptes et ses liens avec la comptabilité générale. Ces comptes servent notamment à vériﬁ  er si les dépenses correspondent aux recettes lors de virements 
dans les écritures centrales et si les montants versés par les comptables au Trésor correspondent aux recettes qui y ont été enregistrées, ainsi qu’à suivre l’affectation des recettes et des dépenses comptabilisées par le Caissier de l’État et les compta-bles centraux de la Trésorerie et à regrouper les dépenses qui doivent encore être régularisées au niveau budgétaire.
Il n’existe toutefois aucun mécanisme de contrôle intégré dans le système de comp-
tes et dans les banques de données (par exemple, mécanismes qui empêchent la survenance de positions débitrices ou signalent les soldes créditeurs en hausse). De plus, les possibilités de consultation de la banque de données se limitent à la recher-
che par compte ou par montant imputé. Par conséquent, il est impossible de navi-
guer dans la banque de données et de suivre le cheminement des écritures (par exemple, virements successifs entre comptes, virements de comptes vers le budget et vice-versa), ce qui entrave les contrôles.
65 Le projet FEDCOM, qui doit mettre en place la nouvelle comptabilité publique en s’appuyant sur une 
plate-forme IT, est chargé des rapports comptables destinés à l’administration générale et de la conso-lidation de la comptabilité au niveau de l’État.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   636 9370-06_RH_Boek163_06.indd   636 13-10-2006   14:39:57 13-10-2006   14:39:57  163e Boek van het Rekenhof 637Bijzondere onderzoeken Gebruik thesaurierekeningen en orderekeningen
Dit gebrek aan documentatie over de inhoud en de werking van de verschillende 
orde- en thesaurierekeningen en van de verschillende verrichtingen die hiermee gepaard gaan, dreigt tevens een vlotte inpassing van deze rekeningen in het ARS, zoals beoogd door het FEDCOM-project
65, te bemoeilijken.
3.3 Openen en sluiten van een rekening 
Vooraleer een rekening te openen onderzoekt de Administratie van de Thesaurie de motivering van de aanvraag en toetst ze de wettelijkheid en de opportuniteit ervan. De administratie kan een aanvraag weigeren wanneer het klaarblijkelijk de bedoeling is af te wijken van de comptabiliteitswetgeving (bijvoorbeeld om begrotingsprincipes te ontwijken), of ze kan een meer geschikt mechanisme voorstellen. In het bijzonder wordt ervoor gewaakt dat geen orderekening wordt geopend die een negatief saldo mag vertonen zonder dat een wettelijke bepaling dit toestaat. 
De procedure voor de beoordeling, de gehanteerde criteria en de beslissingsbe-
voegdheid zijn niet vastgelegd in een instructie.
De door de FOD’s en POD’s via het aanvraagformulier verstrekte informatie is sum-
mier, wat een gedegen controle in de praktijk bemoeilijkt. Deze controle is bovendien slechts éénmalig. Bij de opening van de rekening wordt niet meer gecontroleerd of ze blijft dienen voor de verrichtingen en volgens de condities die bij de aanvraag golden.
Wanneer een rekening niet langer dienstig is, moet de verantwoordelijke voor het 
beheer de sluiting van de rekening aanvragen. Uiteraard moet de rekening vooraf zijn gesaldeerd. In de praktijk gebeurt dat niet altijd zodat er een aantal “slapende” orde-rekeningen zijn, zowel met positieve als negatieve saldi, waarop sinds geruime tijd geen verrichtingen zijn geregistreerd (cf. ook punt 4.2.2). 
3.4 Controle van de verrichtingen
De Administratie van de Thesaurie beheert centraal een aantal speciﬁ  eke thesaurie-
rekeningen die tot doel hebben de samenhang van het rekeningenstelsel en de ver-binding met de algemene comptabiliteit te controleren. Die rekeningen dienen o.a. om de gelijkheid tussen ontvangsten en uitgaven te veriﬁ  ëren bij de overschrijvingen 
in de centrale schrifturen, om na te gaan of de bedragen die de rekenplichtigen in de Schatkist hebben gestort overeenstemmen met de aldaar geboekte ontvangsten, om de affectatie te volgen van de ontvangsten en uitgaven die bij de Rijkskassier en de centrale rekenplichtigen van de Thesaurie zijn geboekt en om de uitgaven te groepe-ren die nog budgettair moeten worden geregulariseerd.
Er zijn in het rekeningsysteem en in de databanken echter geen ingebouwde contro-
lemechanismen (b.v. mechanismen die het ontstaan van debetposities verhinderen of toenemende creditsaldi signaleren). De consultatiemogelijkheden van de databank zijn daarenboven beperkt tot bevraging per rekening of per aanrekeningsbedrag. Het 
is niet mogelijk om in de databank te navigeren en het traject van de boekingen te 
volgen (bv. opeenvolgende overschrijvingen tussen rekeningen, overschrijvingen van rekeningen naar de begrotingen en vice versa) wat controles bemoeilijkt.
65 Het FEDCOM-project zal een nieuwe rijkscomptabiliteit invoeren, gebruik makend van een ondersteu-
nend IT-platform, en heeft de boekhoudkundige rapportering voor het algemeen bestuur en de conso-lidatie van de boekhouding op het niveau van de Staat tot opdracht.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   637 9370-06_RH_Boek163_06.indd   637 13-10-2006   14:39:57 13-10-2006   14:39:57 638 163e Cahier de la Cour des comptesComptes de trésorerie et comptes d’ordre Audits particuliers
3.5 Circulation des informations
Surtout en l’absence de dispositions formelles, l’administration n’a pas les moyens 
d’imposer la liquidation du solde et la clôture de comptes inactifs des SPF ou des SPP. Il peut être constaté par ailleurs que la possibilité de porter ces problèmes à un niveau de gestion supérieur n’a pas encore été exploitée. La transmission d’informa-tions au ministre des Finances était principalement axée, jusqu’à présent, sur la pro-blématique du retard dans la confection du compte général et sur la nécessité de procéder à une opération de rattrapage. Certes, les autres problèmes connus (et souvent persistants) tels que les positions débitrices et l’inactivité de certains comp-tes ont fait dans certains cas l’objet d’un courrier entre l’administration de la Tréso-rerie et les services concernés des autres SPF et SPP, mais pas entre le ministre des Finances et ses collègues
66.
4 Examen des comptes
4.1 Échantillon
Parallèlement à l’analyse de système, un certain nombre de comptes d’ordre et de comptes de trésorerie ont été soumis à un contrôle détaillé. Cet échantillon qui com-prenait, d’une part, des comptes sélectionnés sur la base de leurs caractéristiques de risque intrinsèques et, d’autre part, une série aléatoire de comptes, visait en pre-mier lieu à détecter des anomalies importantes, et non à se prononcer par voie de statistiques sur l’ensemble des comptes.
Au total, 120 comptes d’ordre de la Trésorerie et 52 comptes de trésorerie ont été 
retenus pour l’échantillon.
4.2 Constatations relatives aux comptes sélectionnés
4.2.1 Soldes débiteurs non autorisésL’échantillon constitué comprend 22 comptes d’ordre et 17 comptes de trésorerie, avec un solde débiteur de plus de 25.000 euros. 
En raison de la nature même des opérations, les soldes débiteurs sur les comptes 
d’ordre et les comptes de trésorerie peuvent parfois être inévitables. Tel est, par exemple, le cas lorsqu’un compte d’ordre ou un compte de trésorerie est utilisé en tant que compte d’avances, auquel cas le paiement précède son apurement. Lorsque le législateur estime nécessaire de préﬁ  nancer les dépenses budgétaires ou des dépenses à l’égard de tiers par le biais d’un compte d’ordre ou d’un compte de tré-sorerie, une disposition légale autorisera ce compte à présenter un solde débiteur, éventuellement limité dans le temps ou à un montant. Cette autorisation est généra-lement donnée par le biais des lois budgétaires et donc limitée dans le temps à l’exercice budgétaire. Dans d’autres cas, le législateur accorde l’autorisation par le 
biais d’autres lois, telles qu’une loi-programme ou le code des impôts sur les revenus 
et celle-ci n’est pas limitée à la durée d’un exercice budgétaire. 
Les positions débitrices ne reﬂ  ètent évidemment qu’une situation à un moment 
déterminé et subissent des variations importantes d’année en année, ainsi qu’au cours d’une même année. Elles portent principalement sur des opérations internes aux administrations publiques.
66 Dans les cas où les services concernés n’ont pas donné suite à la demande ou aux observations de 
l’administration de la Trésorerie, aucune démarche ultérieure n’a été entreprise.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   638 9370-06_RH_Boek163_06.indd   638 13-10-2006   14:39:57 13-10-2006   14:39:57  163e Boek van het Rekenhof 639Bijzondere onderzoeken Gebruik thesaurierekeningen en orderekeningen
3.5 Doorstroming van informatie 
Voornamelijk door het ontbreken van formeel vastgelegde bepalingen heeft de admi-
nistratie geen middelen om de saldering en sluiting van inactieve rekeningen van de FOD’s of POD’s af te dwingen. Tegelijk kan worden vastgesteld dat de mogelijkheid om deze problemen op een hoger beleidsniveau te brengen vooralsnog niet werd benut. De informatiedoorstroming naar de minister van Financiën was tot op heden in hoofdzaak gericht op de problematiek van de laattijdige opmaak van de algemene rekening en de noodzaak om tot een inhaaloperatie over te gaan. De overige gekende (en vaak lang aanslepende) problemen zoals de debetposities en de inactiviteit van sommige rekeningen maakten in een aantal gevallen weliswaar het voorwerp uit van correspondentie tussen de Administratie van de Thesaurie en de betrokken diensten van de andere FOD’s en POD’s, doch niet tussen de minister van Financiën en zijn collega’s
66. 
4 Onderzoek van de rekeningen 
4.1 Steekproef
Naast de uitgevoerde systeemanalyse werden een aantal orde- en thesaurierekenin-gen onderworpen aan een gedetailleerd onderzoek. Deze steekproef, die zowel bestond uit rekeningen geselecteerd op basis van hun intrinsieke risicokenmerken als uit een reeks willekeurig gekozen rekeningen, had vooral tot doel belangrijke anoma-lieën op te sporen, veeleer dan een statistische uitspraak te doen over de gehele rekeningenpopulatie.
In totaal werden 120 orderekeningen van de Thesaurie en 52 thesaurierekeningen 
geselecteerd. 
4.2 Vaststellingen
4.2.1 Niet-toegestane debetsaldiDe uitgevoerde steekproef bevat 22 orderekeningen en 17 thesaurierekeningen met een debetsaldo van meer dan 25.000 euro.
Debetsaldi op orde- en thesaurierekeningen kunnen, wegens de aard zelf van de ver-
richtingen, soms onvermijdelijk zijn. Dit is bijvoorbeeld het geval bij het gebruik van een orde- of thesaurierekening als voorschottenrekening, waar de betaling de aan-zuivering ervan voorafgaat. Indien de wetgever een preﬁ  nanciering van begrotings-
uitgaven of van uitgaven voor derden, via een orde- of thesaurierekening nodig acht, zal een wettelijke bepaling toestaan dat die rekening een debetsaldo vertoont, even-tueel beperkt in tijd of in bedrag. Deze machtiging wordt meestal gegeven via de begrotingswetten en is dan beperkt tot de duur van het begrotingsjaar. In andere gevallen verleent de wetgever machtiging via andere wetten, zoals de programma-wetten of het wetboek van de inkomstenbelastingen, en blijft ze niet beperkt tot het 
begrotingsjaar.
De debetpositites zijn uiteraard slechts een momentopname en ondergaan zowel van 
jaar tot jaar, als in de loop van het jaar, sterke schommelingen. Ze slaan hoofdzake-lijk op interne verrichtingen binnen de gezamenlijke overheid.
66 In de gevallen waarbij de betrokken diensten geen gevolg gaven aan de vraag of opmerkingen van de 
Administratie van de Thesaurie, werden geen verdere stappen ondernomen.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   639 9370-06_RH_Boek163_06.indd   639 13-10-2006   14:39:57 13-10-2006   14:39:57 640 163e Cahier de la Cour des comptesComptes de trésorerie et comptes d’ordre Audits particuliers
En dépit d’une initiative de l’administration de la Trésorerie, prise en 2004, aﬁ  n de 
rechercher une solution pour les comptes d’ordre présentant un solde débiteur non 
autorisé, il ressort de l’échantillon qu’un grand nombre de comptes présentent un solde débiteur non autorisé permanent ou temporaire.
La plupart des positions débitrices non autorisées sont, soit temporaires, soit relati-
ves à des comptes inactifs dont les administrations n’ont pu retrouver les raisons précises de création. Une partie importante des situations débitrices non autorisées se présente, dans la pratique, sur les comptes gérés par le Service central des dépenses ﬁ  xes (SCDF).
4.2.2 Comptes inactifsIl ressort tant de l’échantillon que du contrôle annuel du compte de la Trésorerie que les comptes inactifs sont un problème persistant.
Un manque de rigueur dans la gestion des comptes d’ordre et comptes de trésorerie 
explique que des comptes, présentant ou non un solde, restent parfois ouverts pen-dant de nombreuses années.
La persistance de comptes inactifs résulte principalement d’un manque d’informa-
tions dû au transfert de compétences (soit en interne, soit à une autre personne morale), ou encore de carences au niveau du suivi des comptes au sein des services. L’apurement éventuel de comptes inactifs devra s’accompagner d’une décision quant à l’affectation des soldes ou à l’apurement de leur débit.
Des soldes importants se retrouvent au SPF Finances (notamment, au Fonds des routes et au Service ﬁ  nancier des emprunts contractés par l’ex-Congo belge), au SPF 
Affaires étrangères (ancienne Coopération internationale) ainsi qu’au SPF Économie (Allocations d’attente des Charbonnages de la Campine). Il s’agit principalement de soldes comptables résultant d’opérations internes au sein de l’autorité commune. 
4.2.3 Autres constatationsL’examen de l’échantillon a également permis de montrer qu’en pratique seul un nombre restreint de comptes d’ordre est utilisé d’une manière contraire aux princi-pes budgétaires de l’annualité et de l’universalité.
C’est le cas du compte d’ordre utilisé pour préﬁ  nancer les allocations aux handica-
pés, qui a présenté un solde débiteur considérable de ﬁ  n 2004 au premier trimes-
tre 2006, maintenant ainsi des dépenses importantes longtemps hors budget (cf. 
aussi les commentaires sur la section 24 du budget général des dépenses). 
L’usage fréquent des comptes d’ordre porte aussi atteinte, dans certains cas, à la 
transparence du système comptable. Il arrive que des moyens budgétaires soient virés vers des comptes d’ordre où, associés ou non à des recettes d’une autre ori-gine, ils sont utilisés pour effectuer des dépenses (qui, en fait, sont des dépenses budgétaires). Les informations et le contrôle relatif à l’exécution du budget sont dès lors transférés au compte de la Trésorerie. Dans certains cas, le manque de transpa-rence est encore renforcé par l’utilisation de comptes en cascade : des moyens bud-gétaires sont virés sur un compte d’ordre et de là, transférés en tout ou en partie sur d’autres comptes d’ordre. En raison des possibilités limitées de consultation de la banque de données, de telles opérations sont difﬁ  ciles à suivre dans la comptabilité. 
De plus, le principe de spécialité budgétaire n’est pas respecté lorsque des moyens budgétaires de différentes sections sont concentrés sur un seul compte d’ordre ou lorsque les moyens d’une section sont répartis entre plusieurs comptes d’ordre gérés par différents SPF ou SPP. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   640 9370-06_RH_Boek163_06.indd   640 13-10-2006   14:39:57 13-10-2006   14:39:57  163e Boek van het Rekenhof 641Bijzondere onderzoeken Gebruik thesaurierekeningen en orderekeningen
Ondanks een initiatief van de Administratie van de Thesaurie, gestart in 2004, ten-
einde een oplossing te zoeken voor de orderekeningen met een ongeoorloofd debet-saldo, blijkt uit de steekproef dat er nog een groot aantal rekeningen is met een permanent of tijdelijk niet-toegestaan debetsaldo.
De meeste niet-geautoriseerde debetposities zijn hetzij tijdelijke debetposities hetzij 
debetposities bij inactieve rekeningen waarvan de precieze ontstaansreden door de betrokken administraties niet meer kon worden achterhaald. Een belangrijk deel van de niet-geoorloofde debetsituaties komt in de praktijk voor bij rekeningen beheerd door de Centrale Dienst der Vaste Uitgaven (CDVU).
4.2.2 Niet-actieve rekeningen
Uit zowel de steekproef als de jaarlijkse controle van de rekening van de Thesaurie blijkt dat niet-actieve rekeningen een blijvend probleem vormen.
Een onvoldoende strikt beheer van de orde- en thesaurierekeningen maakt dat reke-
ningen, al dan niet met een saldo, soms jarenlang blijven voortbestaan.
Het voortbestaan van niet-actieve rekeningen vloeit veelal voort uit een gebrek aan 
informatie door de overdracht van bevoegdheden (hetzij intern, hetzij naar een andere rechtspersoon) of door een gebrekkige opvolging van de rekeningen binnen de diensten. De eventuele uitzuivering van niet-actieve rekeningen zal moeten gepaard gaan met een uitspraak over de bestemming of de aanzuivering van saldi. 
Belangrijke saldi zijn terug te vinden bij de FOD Financiën (o.a. het Wegenfonds en 
de Financiële Dienst van de Leningen door ex-Belgisch Congo), bij de FOD Buiten-landse Zaken (ex-Internationale Samenwerking) en de FOD Economie (Pensioen-wachtvergoedingen van de Kempense Steenkoolmijnen). Het betreft hier hoofdzake-
lijk boekhoudkundige saldi die voortvloeien uit interne verrichtingen binnen de 
gezamenlijke overheid. 
4.2.3 Andere vaststellingen
Uit het steekproefonderzoek blijkt verder dat een beperkt aantal orderekeningen in de praktijk gebruikt worden op een wijze die ingaat tegen de éénjarigheid en de algemeenheid van de begroting.
Dat is het geval voor de orderekening die wordt gebruikt om de tegemoetkomingen 
aan gehandicapten te preﬁ  nancieren. Deze vertoonde van eind 2004 tot en met het 
eerste kwartaal van 2006 een aanzienlijk debetsaldo waardoor een belangrijk deel van de uitgaven gedurende lange tijd buiten de begroting zijn gehouden (cf. ook de commentaar bij sectie 24 van de algemene uitgavenbegroting). 
Het veelvuldig gebruik van orderekeningen doet in een aantal gevallen eveneens afbreuk aan de transparantie van het comptabel stelsel. Soms worden begrotings-middelen overgeschreven naar orderekeningen waar ze, al dan niet vermengd met ontvangsten van andere oorsprong, worden aangewend voor uitgaven (die in feite begrotingsuitgaven zijn). De informatie en controle over de uitvoering van de begro-ting wordt daardoor verschoven naar de rekening van de Thesaurie. In sommige geval-len wordt de ondoorzichtigheid nog versterkt door het gebruik van rekeningen in cas-cade: begrotingsmiddelen worden overgeschreven naar een orderekening en vandaar geheel of gedeeltelijk overgeschreven naar andere orderekeningen. Door de beperkte consultatiemogelijkheden van de databank zijn dergelijke operaties in de comptabili-teit moeilijk te volgen. Bijkomend wordt het beginsel van de begrotingsspecialiteit doorbroken wanneer begrotingsmiddelen van verschillende secties worden geconcen-treerd op één orderekening, of wanneer middelen van één sectie worden verdeeld over meerdere orderekeningen beheerd door verschillende FOD’s of POD’s. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   641 9370-06_RH_Boek163_06.indd   641 13-10-2006   14:39:58 13-10-2006   14:39:58 642 163e Cahier de la Cour des comptesComptes de trésorerie et comptes d’ordre Audits particuliers
Enﬁ  n, il a été constaté qu’au niveau de l’utilisation concrète, la distinction entre 
comptes d’ordre et comptes de trésorerie n’est pas toujours respectée. Tel est le cas de certaines opérations relatives à la dette publique, pour lesquelles le service ﬁ nancier d’un type d’emprunt est enregistré sur des comptes d’ordre et celui d’un 
autre type, sur des comptes de trésorerie, sans qu’un critère strict soit observé à cet égard.
Dans son projet de rapport adressé au ministre des Finances, la Cour des comptes 
a formulé les recommandations suivantes :
Les principes de base concernant le contenu, le fonctionnement et la réparti-tion des comptes d’ordre et des comptes de trésorerie doivent être ﬁ  xés dans 
des dispositions réglementaires à édicter. Il convient en particulier de déﬁ  nir 
précisément la distinction entre les premiers et les seconds. 
De plus, des instructions (administratives) détaillées explicitant le fonctionne-
ment concret de ces comptes doivent être élaborées à l’intention des compta-bles des SPF et des SPP. 
L’administration de la Trésorerie doit disposer d’un inventaire des comptes 
utilisés, divisé par classe de comptes (cf. la classiﬁ  cation de la Délégation générale).
L’administration de la Trésorerie doit également recueillir la documentation 
nécessaire au sujet des schémas de comptabilisation associés aux comptes d’ordre et aux comptes de trésorerie utilisés et illustrant le lien entre les dif-férents comptes. Une telle documentation doit également permettre de facili-ter l’intégration aisée des comptes d’ordre et des comptes de trésorerie dans le nouveau plan comptable, tel qu’envisagé par FEDCOM. 
Les procédures d’ouverture et de clôture des comptes ainsi que le rôle concret 
et les compétences de l’administration de la Trésorerie dans ce domaine doi-vent être formalisés. Les contrôles effectués ne peuvent se limiter à la demande d’ouverture de compte, mais doivent avoir un caractère permanent. 
Il est souhaitable d’élargir les possibilités de consultation de la banque de 
données, de manière à permettre de suivre le cheminement des différentes écritures et de constater la provenance des recettes. De même, il y a lieu, dans la mesure du possible, d’introduire des mécanismes (automatisés) de contrôle (par exemple, « feux clignotants » qui se déclencheraient en cas d’aug-mentation de soldes créditeurs ou débiteurs, …).
De manière plus générale, il est nécessaire d’élaborer un système permettant 
un meilleur suivi des positions débitrices non autorisées, des comptes inactifs et des débudgétisations. Dans ce contexte, la liquidation éventuelle de comp-tes inactifs devrait s’accompagner de décisions concernant l’affectation ou l’apurement de certains soldes. 
En vue d’assurer la transparence et l’application correcte des principes budgétai-res, notamment la spécialité, l’annualité et l’universalité du budget, il faut éviter autant que possible l’utilisation successive de comptes d’ordre en cascade.
Il serait indiqué d’améliorer la circulation des informations. Les problèmes constatés, qui dépassent les compétences de l’administration de la Trésorerie, doivent faire l’objet de rapports structurels rédigés à l’intention du ministre des Finances et des autres ministres concernés.•
•
•
•
•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_06.indd   642 9370-06_RH_Boek163_06.indd   642 13-10-2006   14:39:58 13-10-2006   14:39:58  163e Boek van het Rekenhof 643Bijzondere onderzoeken Gebruik thesaurierekeningen en orderekeningen
Ten slotte is vastgesteld dat in het concrete gebruik het onderscheid tussen ordere-
keningen en thesaurierekeningen niet altijd wordt gehandhaafd. Dit is het geval bij sommige verrichtingen in verband met de rijksschuld, waar de ﬁ  nanciële dienst van 
het ene leningtype geregistreerd wordt op orderekeningen en die van een ander op thesaurierekeningen, zonder dat hiervoor een duidelijk criterium bestaat. 
5 Aanbevelingen
Het Rekenhof formuleerde in zijn ontwerpverslag aan de minister van Financiën 
De basisprincipes betreffende de inhoud, werking en indeling van de orde- en thesaurierekeningen dienen te worden vastgelegd in uit te vaardigen regle-
mentaire bepalingen. Meer in het bijzonder dient het onderscheid tussen orde-
rekeningen enerzijds en thesaurierekeningen anderzijds op precieze wijze te worden afgebakend.
Ten behoeve van de rekenplichtigen van de FOD’s en POD’s dienen voorts 
gedetailleerde (administratieve) richtlijnen te worden uitgewerkt die de con-crete werking van deze rekeningen beschrijven.
De Administratie van de Thesaurie dient over een inventaris te beschikken van 
de in gebruik zijnde rekeningen, ingedeeld per klasse (cf. de classiﬁ  catie van 
de Algemene Afvaardiging).
De Administratie van de Thesaurie dient tevens de nodige documentatie aan te leggen over de boekingsschema’s die gepaard gaan met de in gebruik zijnde orde- en thesaurierekeningen en die de samenhang tussen de verschillende reke-ningen illustreren. Een dergelijke documentatie moet het tevens mogelijk maken om de integratie van de orde- en thesaurierekeningen in een nieuw rekeningen-stelsel zoals beoogd door FEDCOM, op een vlotte wijze te laten verlopen.
De procedures voor de opening en afsluiting van rekeningen en de concrete rol en bevoegdheden van de Administratie van de Thesaurie dienaangaande dienen geformaliseerd te worden. De uitgevoerde controles mogen zich niet beperken tot de aanvraag tot opening doch dienen een permanent karakter te krijgen.
Het is wenselijk de consultatiemogelijkheden van de databank uit te breiden 
zodat het mogelijk wordt het traject van de verschillende boekingen te volgen 
en de herkomst van de ontvangsten vast te stellen. Tevens dienen waar moge-
lijk (geautomatiseerde) controlemechanismen te worden ingebouwd (b.v. knip-perlichten die toenemende credit- of debetsaldi signaleren, …).
Meer algemeen is het noodzakelijk een systeem uit te werken dat een betere 
bewaking van ongeoorloofde debetsituaties, inactieve rekeningen en debud-getteringen mogelijk maakt. Hierbij zal de eventuele uitzuivering van niet-actieve rekeningen moeten gepaard gaan met beslissingen over de bestem-ming of aanzuivering van bepaalde saldi.
Met het oog op de transparantie en de correcte naleving van de begrotings-
principes, waaronder de specialiteit, de annaliteit en de universaliteit van de begroting, dient het opeenvolgende gebruik van orderekeningen (cascade-systeem) zoveel mogelijk te worden vermeden.
Het is aangewezen de informatiedoorstroming te verbeteren. De vastgestelde 
problemen, die buiten de bevoegdheid van de Administratie van de Thesaurie vallen, dienen het voorwerp uit te maken van een structurele rapportering aan de minister van Financiën en de andere betrokken ministers. •
•
•
•
•
••
•
•
9370-06_RH_Boek163_06.indd   643 9370-06_RH_Boek163_06.indd   643 13-10-2006   14:39:58 13-10-2006   14:39:58 644 163e Cahier de la Cour des comptesComptes de trésorerie et comptes d’ordre Audits particuliers
6 Procédure contradictoire 
Dans le cadre d’une procédure contradictoire, un avant-projet de rapport a été trans-
mis le 7 juin 2006 au président du comité de direction du SPF Finances. 
Dans sa réponse, reçue le 14 juillet 2006, le président du comité de direction annonce 
un certain nombre d’initiatives ayant pour objectif de remédier aux problèmes soule-vés dans le l’avant-projet de rapport de la Cour des comptes. 
En ce qui concerne le cadre réglementaire et administratif, l’administration se pro-
pose de rédiger une circulaire ministérielle à l’intention de l’ensemble des départe-ments, pour compléter les dispositions légales et réglementaires en vigueur, par les principes régissant l’utilisation des comptes de trésorerie et des comptes d’ordre, la distinction entre les deux catégories de comptes, les prescriptions en matière d’ouverture et de clôture de comptes et un exposé concernant leur fonctionnement. 
Une adaptation de la réglementation actuelle n’est pas jugée opportune, eu égard à 
l’état des travaux relatifs à la nouvelle loi sur la comptabilité.
Pour ce qui est du contrôle des opérations, l’administration de la Trésorerie souligne 
la responsabilité primaire des différents départements en matière de contrôle des opérations effectuées sur les comptes de trésorerie et les comptes d’ordre de la Trésorerie dont ils assurent la gestion. Le rôle de contrôle central de la Trésorerie se limite au circuit comptable et est actuellement exercé par le biais d’une demande de vériﬁ cation de la situation d’un compte, adressée chaque année aux départements à 
l’occasion de la confection du compte général de l’État. En outre, les départements peuvent apporter des rectiﬁ  cations aux recettes et dépenses qui leur sont communi-
quées en cours d’année. Conformément aux recommandations de la Cour des comp-tes, l’administration de la Trésorerie organisera un suivi plus systématique des recet-
tes, des dépenses et des soldes.
L’administration se propose également d’actualiser et de compléter, par le biais 
d’une demande d’information adressée aux départements, la documentation exis-tante relative aux comptes d’ordre et de trésorerie, plus précisément les dossiers d’ouverture et d’enquête, qui sont constitués par elle, mais qui, dans la situation actuelle, ne représentent souvent qu’un instantané ou sont incomplets. Elle vise ainsi une meilleure documentation et classiﬁ  cation des comptes.
Elle s’efforcera également d’améliorer la documentation et la classiﬁ  cation en adap-
tant le formulaire d’ouverture de compte, notamment par l’augmentation du nombre de cases contenant des informations et l’obligation de les compléter. Simultanément, la procédure d’ouverture (critères, compétence de décision) sera mise au point.
Au sujet de la banque de données de la comptabilité générale, l’administration sou-
ligne que le système informatique date des années 1970 et que ses capacités de consultation sont difﬁ  cilement extensibles. Dans la perspective de l’introduction de la 
nouvelle comptabilité, il ne serait pas judicieux d’adapter le système existant.
Pour ce qui est des constatations concernant les positions débitrices non autorisées 
et l’inactivité des comptes sélectionnés, l’administration de la Trésorerie signale les actions ciblées qu’elle a déjà entreprises en 2000 et en 2004, ainsi que ses efforts en matière d’apurement ou de clôture à l’occasion de l’établissement des situations annuelles précitées. Pour ce qui est des anomalies relevées dans l’échantillon, il sera demandé aux ministres et services concernés d’examiner les irrégularités et de pro-poser une solution appropriée.
La Cour des comptes constate que les initiatives proposées répondent dans une 
large mesure à ses constatations et se situent dans le droit ﬁ  l des recommandations 
qu’elle a formulées en la matière.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   644 9370-06_RH_Boek163_06.indd   644 13-10-2006   14:39:58 13-10-2006   14:39:58  163e Boek van het Rekenhof 645Bijzondere onderzoeken Gebruik thesaurierekeningen en orderekeningen
6 Tegensprekelijke procedure 
In het kader van een tegensprekelijke procedure werd op 7 juni 2006 een vooront-
werp van verslag voorgelegd aan de voorzitter van het directiecomité van de FOD 
Financiën. 
De voorzitter van het directiecomité kondigt in zijn antwoord, ontvangen op 14 juli 2006, een aantal initiatieven aan die tot doel hebben de in het voorontwerp van verslag van het Rekenhof aangekaarte problemen te verhelpen.
Inzake het reglementair en administratief kader neemt de administratie zich voor een ministeriële omzendbrief op te stellen ten behoeve van alle departementen om de vigerende wettelijke en reglementaire bepalingen aan te vullen met de principes over het gebruik van orde- en thesaurierekeningen, het onderscheid tussen beide soorten rekeningen, de voorschriften voor het openen en afsluiten van rekeningen en een uiteenzetting over de werking ervan. Een aanpassing van de huidige reglementering wordt niet opportuun geacht gezien de stand van werkzaamheden rond de nieuwe comptabiliteitswet. 
Wat de controle op de verrichtingen betreft wijst de Administratie van de Thesaurie 
naar de primaire verantwoordelijkheid van de onderscheiden departementen voor de controle van verrichtingen op door hen beheerde orde- en thesaurierekeningen. De centrale, controlerende rol van de Thesaurie beperkt zich tot het comptabel circuit en wordt thans uitgeoefend via een veriﬁ  catievraag van de toestandsopgave van een 
rekening, jaarlijks toegestuurd aan de departementen naar aanleiding van het opstel-
len van de algemene rekening van de Staat. Tevens kunnen departementen correc-ties laten aanbrengen op de ontvangsten en uitgaven die hun in de loop van het jaar worden meegedeeld. In overeenstemming met de aanbevelingen van het Rekenhof zal de Administratie van de Thesaurie een meer systematische opvolging van de ontvangsten, uitgaven en saldi organiseren.
De administratie neemt zich ook voor de bestaande documentatie over de orde- en 
thesaurierekeningen, meer in het bijzonder de openings- en enquêtedossiers, door haar aangelegd, maar die in de huidige toestand dikwijls slechts een momentopname of onvolledig zijn, te actualiseren en te vervolledigen middels een informatievraag aan de departementen. Hiermee wordt een betere documentatie en classiﬁ  catie van 
de rekeningen nagestreefd.
Die betere documentatie en classiﬁ  catie zal ook worden nagestreefd met een aanpas-
sing van het openingsformulier voor een rekening, via de uitbreiding van het aantal informatievakken en de verplichting tot invulling daarvan. Tegelijkertijd zal de proce-dure voor de opening (criteria, beslissingsbevoegdheid) op punt worden gesteld.
Wat betreft de databank van de algemene comptabiliteit wijst de administratie erop 
dat het informaticasysteem dateert uit de jaren ’70 en dat de consultatiemogelijkhe-den moeilijk kunnen worden uitgebreid. In het vooruitzicht van de invoering van de nieuwe boekhouding is een aanpassing van het bestaande systeem niet aangewezen.
Wat de vaststellingen inzake de ongeoorloofde debetposities en de inactiviteit betreft, wijst de administratie van de Thesaurie op de gerichte acties die zij in 2000 en 2004 al ondernam, evenals naar haar verzoeken tot aanzuivering of afsluiting naar aanleiding van de eerder genoemde jaarlijkse toestandsopgaven. Voor de in de steekproef vastgestelde anomalieën zal aan de betrokken ministers en diensten wor-den gevraagd de onregelmatigheden te onderzoeken en een gepaste oplossing voor te stellen.
Het Rekenhof stelt vast dat de voorgestelde initiatieven in grote mate tegemoet 
komen aan zijn bevindingen en in de lijn liggen van de aanbevelingen die het daar-over formuleerde.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   645 9370-06_RH_Boek163_06.indd   645 13-10-2006   14:39:58 13-10-2006   14:39:58 646 163e Cahier de la Cour des comptesServices d’encadrement Budget et Contrôle Audits particuliers
Par un courrier du 4 octobre 2006, le ministre des Finances fait savoir qu’il soutient 
les initiatives proposées par l’administration.
/L50776  SERVICES  D’ENCADREMENT  BUDGET  ET CONTRÔLE  
DE LA GESTION  DES SERVICES  PUBLICS  FÉDÉRAUX  
L’organisation des services d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion et leur place dans l’organigramme diffèrent sensiblement d’un SPF à l’autre. Les relations entre ces services d’encadrement et les services Management support et Comptabi-lité fédérale du SPF Budget et Contrôle de la gestion restent actuellement limitées.
Pour l’exécution du cycle de la dépense, certains SPF conﬁ  ent encore la majeure partie de la responsabilité des opérations et des contrôles aux directions opération-nelles, même si un glissement progressif vers davantage de centralisation des opé-rations au niveau du service d’encadrement est perceptible. La Cour des comptes souligne qu’un éclatement des opérations entre plusieurs services génère un ris-que, lié à la complexité des procédures et au nombre élevé d’intervenants. La décentralisation des opérations suppose dès lors d’accorder une attention particu-lière à la circulation de l’information, aux procédures, aux pièces justiﬁ  catives et à leur archivage. 
En outre, un environnement de contrôle de qualité suppose que l’action de l’admi-
nistration soit décrite dans des procédures formalisées. La Cour des comptes relève que, dans plusieurs SPF, les procédures ne font parfois l’objet que d’une transmis-sion orale. 
Elle estime également que, d’une manière générale, les analyses de risques et la 
mise en œuvre des systèmes de contrôle restent insufﬁ  santes. Cette situation paraît partiellement liée à l’absence de perspective claire en matière de mise en œuvre du projet FEDCOM, lequel pourrait entraîner des modiﬁ  cations profondes des modali-tés actuelles de fonctionnement des services. 
En 1999, le gouvernement a initié une modernisation de l’administration, connue 
sous le nom de réforme Copernic. Dans ce cadre, entre le mois de mai 2001 et la ﬁ  n 
de l’année 2002, une série d’arrêtés royaux ont remplacé les ministères traditionnels par des services publics fédéraux (SPF) et des services publics de programmation (SPP).
La nouvelle structure comprend treize SPF (le ministère de la Défense et la Police fédérale n’ayant pas été touchés directement par cette réforme) et quatre SPP. Neuf de ces SPF, dits verticaux, participent à la mise en œuvre des grandes missions de l’État, tandis que les quatre SPF restants, dits horizontaux, exercent plutôt une mis-sion d’encadrement. Il s’agit des SPF Chancellerie du Premier ministre, Personnel et Organisation, Technologie de l’Information et de la Communication (Fedict) et Budget et Contrôle de la gestion (B&CG). Les SPF horizontaux ne disposent d’aucune auto-rité hiérarchique directe sur les SPF verticaux. Ils assurent en revanche un appui général aux autres SPF, favorisent la communication de bonnes pratiques et veillent au développement de méthodologies et de soutien à la modernisation.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   646 9370-06_RH_Boek163_06.indd   646 13-10-2006   14:39:58 13-10-2006   14:39:58  163e Boek van het Rekenhof 647Bijzondere onderzoeken Stafdiensten budget en beheerscontrole
Bij brief van 4 oktober 2006 deelde de minister van Financiën mee dat hij zich aan-
sluit bij de door de administratie voorgestelde initiatieven.
 /L50776  STAFDIENSTEN  BUDGET  EN BEHEERSCONTROLE  VAN 
DE FEDERALE  OVERHEIDS  DIENSTEN
Tussen de federale overheidsdiensten bestaan belangrijke verschillen in de wijze waarop de stafdiensten budget en beheerscontrole georganiseerd zijn en wat hun plaats in het organogram van de FOD betreft. De contacten tussen deze staf diensten 
en de diensten management support en federale accountant van de FOD Budget en Beheerscontrole zijn op dit ogenblik beperkt. 
De verrichtingen en de controles in het kader van de uitgavencyclus worden door 
een aantal FOD’s nog grotendeels toevertrouwd aan de operationele directies, al is een verschuiving van deze activiteiten naar de stafdiensten waarneembaar. Het Rekenhof wijst erop dat een versnippering van de verrichtingen over meerdere diensten risico’s inhoudt, gelet op de complexiteit van de procedures en het grote aantal betrokkenen. Decentralisatie van de verrichtingen vereist immers dat bijzon-dere aandacht geschonken wordt aan informatiedoorstroming, procedures, verant-woordingsstukken en archivering ervan.
Een kwaliteitsvolle controle veronderstelt bovendien dat de administratieve verrich-
tingen opgenomen worden in formele procedures. Het Rekenhof stelt vast dat bij meerdere FOD’s de procedures soms alleen mondeling overgeleverd worden.
Bovendien is het Rekenhof van oordeel dat de risicoanalyses en de uitvoering van internecontrolesystemen in het algemeen ondermaats blijven. Dit kan wellicht gedeel-telijk verklaard worden door onduidelijkheden inzake de uitvoering van het FEDCOM-project, dat de huidige werking van de diensten grondig zou kunnen wijzigen. 
In het kader van de modernisering van de administratie (de zgn. Copernicushervor-
ming), die door de regering op het getouw werd gezet in 1999, hebben een reeks 
koninklijke besluiten, afgekondigd tussen mei 2001 en einde 2002, ertoe geleid dat de traditionele ministeries vervangen werden door federale overheidsdiensten (FOD’s) en programmatorische overheidsdiensten (POD’s). 
De nieuwe structuur omvat dertien FOD’s – de Copernicushervorming had geen 
rechtstreekse gevolgen voor het ministerie van Defensie en de Federale Politie – en vier POD’s. Negen FOD’s zijn zogenaamde “verticale” FOD’s. Ze staan in voor de uitvoering van de belangrijke opdrachten van de Staat. De vier overige of “horizon-tale” FOD’s vervullen veeleer een omkaderingsfunctie. Het gaat om de FOD’s Kan-selarij van de Eerste Minister, Personeel en Organisatie, Informatie- en Communica-tietechnologie (Fedict) en Budget en Beheerscontrole (B&B). De horizontale FOD’s hebben geen rechtstreeks hiërarchisch gezag over de verticale FOD’s. Daarentegen leveren ze ondersteuning aan de andere FOD’s, staan ze in voor de verspreiding van best practices , waken ze over de ontwikkeling van methodologieën en zorgen en 
ondersteunen ze moderniseringsinitiatieven. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   647 9370-06_RH_Boek163_06.indd   647 13-10-2006   14:39:58 13-10-2006   14:39:58 648 163e Cahier de la Cour des comptesServices d’encadrement Budget et Contrôle Audits particuliers
L’organigramme de ces treize SPF est organisé sur la base d’une structure standar-
disée. En parallèle aux grandes divisions organiques chargées de la mise en œuvre des missions, en nombre très variable, l’arrêté royal du 2 octobre 2002
67 prévoit la 
mise en place dans chaque SPF de trois directions d’encadrement, à savoir les ser-vices Budget et Contrôle de gestion (B&CG), Personnel et Organisation (P&O) et Technologie de l’Information et de la Communication (ICT). Les quatre SPF horizon-taux ont opté pour le regroupement de leurs services d’encadrement sous la forme de services communs.
Les directeurs des services d’encadrement des SPF sont appelés à fonctionner en 
réseau, sous la responsabilité du SPF horizontal correspondant. Pour le reste, les SPF disposent d’une large autonomie pour l’organisation de ces services.
Le service Management support du SPF B&CG a pour objectif d’apporter un soutien 
aux différents SPF dans la mise en œuvre des systèmes de contrôle interne. Ses activités consistent notamment dans l’organisation de séances d’information, la pro-position d’outils, la diffusion de bonnes pratiques et le lancement de groupes de projet auxquels participent les services d’encadrement des SPF, comme le groupes de travail PEBO
68 et TRANSCOM69.
2 Portée de l’examen
Au cours des premiers mois de 2006, la Cour des comptes a examiné le rôle et les 
principes d’organisation des services d’encadrement B&CG de chaque SPF. Ces services sont traditionnellement chargés d’une mission générale en matière d’éta-blissement et d’exécution du budget et d’organisation des contrôles internes, mais effectuent également d’autres tâches.
Cet examen s’inscrit dans la ligne des enquêtes précédentes de la Cour relatives à 
la réforme de la comptabilité publique et du Plan Copernic, qui se sont conclues par la publication d’articles dans de récents Cahiers de la Cour des comptes
70.
L’examen a principalement été centré sur l’organisation du cycle de la dépense, dont 
l’accomplissement s’effectue également, pour une partie très variable selon le SPF, 
à l’intervention des directions opérationnelles. La comparaison, entre les SPF, du degré de centralisation des opérations liées au cycle de la dépense au sein des ser-vices B&CG a particulièrement retenu l’attention.
La Cour des comptes a également examiné les mesures déjà prises par les services d’encadrement B&CG et les divisions organiques en vue de la maîtrise des risques sur les opérations liées au cycle de la dépense. Dans ce cadre, la Cour a en outre exa-miné le rôle de soutien apporté par le service Management support du SPF B&CG. 
67 Arrêté royal du 2 octobre 2002 relatif à la désignation et à l’exercice des fonction d’encadrement dans 
les services publics fédéraux et les services publics fédéraux de programmation
68 Le groupe de travail PEBO (Personeelsenveloppe en Budgetaire opvolging) est chargé d’étudier la 
problématique des enveloppes de personnel.
69 Les activités du groupe de travail chargé de la transition comptable TRANSCOM ont concerné en 
2005 la maîtrise des risques liés aux processus comptables et ﬁ  nanciers sur la base du référentiel COSO (Committee of Sponsoring Organizations of the Tradway Commission) et des normes de l’INTOSAI (Organisation internationale des institutions supérieures de contrôle des ﬁ  nances publi-ques)
70 « La nouvelle approche de contrôle de la Cour des comptes à la lumière de la réforme de la comptabilité 
publique et du plan Copernic », 160e Cahier, Fascicule 1er, p. 59-78 ; « L’évolution des réformes des 
services publics fédéraux, article de suivi », 161e Cahier, Fascicule 1er, p. 120-127 ; « La mise en œuvre 
de la réforme des services publics fédéraux », 162e Cahier, Volume I, p. 523 – 533.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   648 9370-06_RH_Boek163_06.indd   648 13-10-2006   14:39:59 13-10-2006   14:39:59  163e Boek van het Rekenhof 649Bijzondere onderzoeken Stafdiensten budget en beheerscontrole
De organogrammen van de dertien FOD’s vertonen eenzelfde structuur. Parallel met 
de grote organisatieafdelingen die instaan voor de uitvoering van een sterk wisse-lend aantal opdrachten, bepaalt het koninklijk besluit van 2 oktober 2002
67 o.m. dat 
in elke FOD drie stafdiensten worden opgericht, namelijk de diensten Budget- en Beheerscontrole (B&B), Personeel en Organisatie (P&O) en Informatie- en Commu-nicatietechnologie (ICT). De vier horizontale FOD’s hebben gekozen voor gezamen-lijke stafdiensten. 
De directeurs van de stafdiensten werken binnen een netwerkstructuur onder de 
verantwoordelijkheid van de betrokken horizontale FOD. Voorts beschikken de FOD’s over een ruime autonomie voor het organiseren van hun stafdiensten. 
De dienst management support  van de FOD B&B heeft tot doel steun te verlenen 
aan de diverse FOD’s bij de invoering van de internecontrolesystemen. Zijn activitei-
ten bestaan o.m. uit het organiseren van informatiesessies, het voorstellen van instrumenten, het verspreiden van best practices  en het oprichten van projectgroe-
pen, waaraan deelgenomen wordt door de stafdiensten van de FOD’s, zoals bijvoor-beeld de projectgroepen PEBO
68 en TRANSCOM69. 
2 Afbakening van het onderzoeksveld 
Begin 2006 heeft het Rekenhof bij elke FOD een onderzoek verricht naar de rol en 
de organisatie van de stafdiensten B&B. De stafdiensten B&B staan traditioneel in voor het opstellen en het uitvoeren van de begroting, alsook voor de organisatie van de interne controles. Daarnaast vervullen ze andere taken. 
Dit onderzoek ligt in de lijn van eerdere onderzoeken inzake de hervorming van de rijkscomptabiliteit en de uitvoering van het Copernicusplan die recent in Boeken van het Rekenhof gepubliceerd zijn
70. 
Dit onderzoek werd vooral toegespitst op de organisatie van de uitgavencyclus, waarin het aandeel van de operationele directies sterk verschilt van FOD tot FOD. Er werd vooral onderzocht in hoeverre de verrichtingen in het kader van de uitgaven-cyclus gecentraliseerd zijn bij de diensten B&B van de diverse FOD’s. 
Het Rekenhof heeft eveneens de maatregelen onderzocht die de stafdiensten B&B 
en de organisatieafdelingen reeds genomen hebben met het oog op de beheersing van de risico’s met betrekking tot de verrichtingen in het kader van de uitgavency-clus. Het heeft ook de ondersteunende rol onderzocht die de dienst management 
support  van de FOD B&B vervult. 
67 Koninklijk besluit van 2 oktober 2002 betreffende de aanduiding en de uitoefening van de staffuncties 
in de federale overheidsdiensten en de programmatorische federale overheidsdiensten.
68 De projectgroep PEBO (Personeelsenveloppe en Budgettaire opvolging) onderzoekt de problematiek 
van de personeelsenveloppes. 
69 De projectgroep TRANSCOM onderzocht in 2005 de risicobeheersing op het vlak van de boekhoud-
kundige en ﬁ  nanciële processen. Als referentiekader werd gebruik gemaakt van het COSO-model (Committee of Sponsoring Organizations of the Tradway Commission) en de INTOSAI-normen (Inter-national Organisation of Supreme Audit Institutions). 
70 De nieuwe aanpak van de controle door het Rekenhof in het licht van de hervorming van de comptabi-
liteitswetgeving en het Copernicusplan, 160e Boek van het Rekenhof, deel I, p. 58-77. Evolutie van de 
hervormingen van de federale overheidsdiensten, vervolgartikel, 161e Boek van het Rekenhof, deel I, 
p. 121-128. Uitvoering van de hervorming van de federale overheidsdiensten, 162e Boek van het 
Rekenhof, volume I, p. 523-533.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   649 9370-06_RH_Boek163_06.indd   649 13-10-2006   14:39:59 13-10-2006   14:39:59 650 163e Cahier de la Cour des comptesServices d’encadrement Budget et Contrôle Audits particuliers
Enﬁ n, sans préjuger de l’entrée en vigueur des nouveaux principes comptables ins-
crits dans la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité 
de l’État fédéral, la Cour s’est interrogée sur le degré de sensibilisation et de prépa-ration des SPF au projet FEDCOM, en cours d’élaboration par le service Comptabi-lité fédérale du SPF B&CG. 
L’examen de l’organisation des services d’encadrement B&CG par la Cour des comp-
tes a porté sur l’ensemble des SPF, à l’exception du ministère de la Défense et de la police fédérale.
3 Conclusions de l’examen
3.1  Principes généraux d’organisation des services d’encadrement 
budget et contrôle de la gestion 
La Cour des comptes a relevé que l’organisation des services d’encadrement B&CG et leur place dans l’organigramme du SPF diffèrent sensiblement d’un SPF à l’autre. Dans la plupart des cas, en effet, ce service est également chargé d’autres tâches d’appui.
Par ailleurs, il apparaît que les relations entre ces services d’encadrement B&CG et 
les services Management support et Comptabilité fédérale du SPF B&CG restent actuellement limitées, même si des réunions régulières sont organisées et que des groupes de travail ont été créés.
En ce qui concerne l’exécution du cycle de la dépense, il ressort de l’examen de la 
Cour que la répartition des activités entre le service B&CG du SPF et les directions opérationnelles est très variable d’un SPF à l’autre, certains SPF conﬁ  ant encore la 
majeure partie de la responsabilité des opérations et des contrôles aux directions opérationnelles. Un glissement progressif vers davantage de centralisation des opé-rations au niveau du service d’encadrement est cependant perceptible.
La Cour des comptes souligne à cet égard qu’un éclatement des opérations liées à 
ce cycle entre plusieurs services génère un risque en raison de la plus grande com-plexité des procédures et du nombre plus élevé d’intervenants. Elle souligne que la décentralisation des opérations suppose d’accorder une attention particulière à la circulation de l’information, au caractère complet, formalisé et transparent des pro-cédures, à la disponibilité des pièces justiﬁ  catives et à la politique d’archivage. 
En outre, un environnement de contrôle de qualité suppose que l’action de l’adminis-tration soit décrite dans des procédures formalisées, qui constituent une étape indis-pensable en vue de la mise en place des systèmes de contrôle interne. 
La Cour des comptes relève que, si tous les SPF appliquent effectivement des pro-
cédures pour le suivi des opérations liées au cycle de la dépense, le souci du détail 
des procédures, leur degré de formalisation et les garanties quant à leur suivi restent cependant très variables. Dans plusieurs SPF, les procédures n’ont pas été claire-ment formalisées et ne font parfois l’objet que d’une transmission orale. 
Il convient cependant de préciser que la problématique des procédures liées au cycle 
de la dépense a parfois été incluse dans les reconﬁ  gurations des processus BPR (Business Process Reengineering ) initiées par certains SPF. D’autre part, la mise en 
œuvre de procédures et la responsabilisation des acteurs à chaque étape du cycle est au centre des préoccupations du projet FEDCOM, de sorte que la situation à cet égard pourrait évoluer signiﬁ  cativement à moyen terme.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   650 9370-06_RH_Boek163_06.indd   650 13-10-2006   14:39:59 13-10-2006   14:39:59  163e Boek van het Rekenhof 651Bijzondere onderzoeken Stafdiensten budget en beheerscontrole
Wat betreft de nieuwe comptabiliteitsprincipes bepaald in de wet van 22 mei 2003 
houdende organisatie van de begroting en van de comptabiliteit van de federale Staat 
heeft het Rekenhof, zonder te willen vooruitlopen op de inwerkingtreding van die wet, nagegaan of de FOD’s gesensibilieerd en voorbereid zijn op het FEDCOM-project, dat thans uitgewerkt wordt door de dienst federale accountant  van de FOD B&B. 
Het onderzoek naar de wijze waarop de stafdiensten B&B georganiseerd zijn, werd gevoerd in alle FOD’s, met uitzondering van het ministerie van Defensie en de fede-rale politie. 
3 Conclusies van het onderzoek
3.1  Algemene principes van de organisatie van de stafdiensten 
Budget en Beheerscontrole
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de wijze waarop de stafdiensten B&B georgani-seerd zijn, evenals hun plaats in het organogram van de FOD, sterk kunnen verschil-len van overheidsdienst tot overheidsdienst. In de meeste gevallen vervullen de staf-diensten immers ook nog andere ondersteunende taken.
Bovendien blijven de betrekkingen tussen deze stafdiensten en de diensten manage-
ment support  en federale accountant  van de FOD Budget en Beheerscontrole 
momenteel beperkt, ondanks regelmatige vergaderingen en gemeenschappelijke 
werkgroepen. 
Tussen de FOD’s werden grote verschillen vastgesteld wat betreft de verdeling van 
de activiteiten in het kader van de uitgavencyclus tussen de stafdienst B&B en de operationele diensten. Bij bepaalde FOD’s staan de operationele diensten nog in voor het grootste deel van de verrichtingen en controles. Een geleidelijke verschui-ving naar een centralisering van de activiteiten door de stafdienst is echter waar-neembaar. 
Het Rekenhof wijst er in dit verband op dat een versnippering van de verrichtingen 
over meerdere diensten risico’s inhoudt omwille van de complexiteit van de procedu-res en het grote aantal betrokkenen. Decentralisatie van de verrichtingen vereist immers dat bijzondere aandacht geschonken wordt aan informatiedoorstroming, vol-ledige, geformaliseerde en transparante procedures, de beschikbaarheid van verant-woordingsstukken en de archivering ervan.
Een kwaliteitsvolle controle veronderstelt bovendien dat de activiteiten worden 
beschreven in formele procedures. Dit is een noodzakelijke stap vooraleer werk kan gemaakt worden van internecontrolesystemen.
Het Rekenhof stelt vast dat hoewel alle FOD’s de procedures met betrekking tot de 
opvolging van de verrichtingen in het kader van de uitgavencyclus effectief toepas-
sen, de naleving van de details, de formaliseringsgraad en de garanties omtrent de opvolging van de procedures erg verschillen. Bij sommige FOD’s bestaan alleen mondelinge en geen duidelijke formele procedures.
Er wordt evenwel opgemerkt dat de procedures met betrekking tot de uitgaven cyclus 
soms opgenomen zijn in het BPR-plan ( Business Process Reengineering ) van som-
mige FOD’s. Bovendien staan de uitvoering van procedures en de responsabilise-ring van de deelnemers aan alle fasen van de uitgavencyclus centraal in het project FEDCOM, zodat deze toestand op middellange termijn substantieel zou kunnen veranderen.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   651 9370-06_RH_Boek163_06.indd   651 13-10-2006   14:39:59 13-10-2006   14:39:59 652 163e Cahier de la Cour des comptesServices d’encadrement Budget et Contrôle Audits particuliers
3.2 Mise en œuvre des systèmes de contrôle interne
Des avancées ont été obtenues en matière d’organisation des contrôles internes 
dans la plupart des SPF. Les analyses de risques restent cependant encore partielles et les mesures de contrôles sont souvent de nature ponctuelle. 
L’article 4 de l’arrêté royal du 26 mai 2002 relatif au système de contrôle interne au sein des services publics fédéraux prévoit que le directeur du service d’encadrement B&CG de chaque SPF est responsable de la mise en place du contrôle interne relatif à la gestion budgétaire, comptable et des aspects y afférents du contrôle de gestion.
L’analyse de risques représente une étape indispensable et préalable à la mise en œuvre des systèmes de contrôle interne. En matière d’analyse de risques liée aux opérations de dépense, la Cour des comptes a relevé une situation qui, bien que contrastée d’un SPF à l’autre, aboutit globalement à un constat d’insufﬁ  sance.
Un nombre limité de SPF ont en effet effectivement entrepris et formalisé des ana-lyses de risques
71. Dans les autres SPF, l’identiﬁ  cation des risques ou, lorsque ceux-
ci ont été répertoriés, leur répartition entre les risques acceptables et les risques à couvrir, n’est pas encore effective. Dans ces SPF, l’analyse de risques reste donc le plus souvent partielle ou en projet. 
Cette situation s’explique en partie par la position d’attente adoptée par certains 
SPF, eu égard aux modiﬁ  cations dans les processus qui interviendront lors de la mise 
en œuvre de FEDCOM. 
Par ailleurs, lorsque les risques ont été identiﬁ  és, la Cour des comptes a constaté 
des progrès récents sur le plan de l’adoption de mesures de contrôle interne.Ainsi, la problématique de la passation des marchés publics fait l’objet d’une atten-
tion plus soutenue, grâce à la mise en place récente, ou prévue prochainement dans certains SPF, de cellules de contrôle des marchés publics.
Des documents internes (BPR, plan de gestion) spéciﬁ  ques à certains SPF font désor-
mais clairement référence, en termes d’objectif, à l’organisation d’un système de contrôle interne. Cette dynamique, présente au niveau des services d’encadrement B&CG des SPF, apparaît cependant moins sensible au niveau des directions opération-nelles. Un relais est toutefois assuré, dans certains SPF, par la désignation dans les directions opérationnelles de correspondants budgétaires
72 qui travaillent en étroite col-
laboration avec le service B&CG et garantissent ainsi la circulation des informations.
Enﬁ n, certains SPF ont mis en œuvre, ou sont en voie de le faire, un système de 
rapportage d’erreurs73. Cette pratique reste cependant encore limitée.
En conclusion, la Cour des comptes estime que la formalisation des processus liés 
au cycle de la dépense par les directions d’encadrement B&CG des SPF, de même 
que les analyses de risques et la mise en œuvre des systèmes de contrôle restent insufﬁ  santes. Cette situation paraît partiellement liée à l’absence de perspective claire en matière de mise en œuvre du projet FEDCOM. Ce projet doit en effet s’ac-compagner d’un référentiel en matière d’organisation des processus comptable et ﬁ nancier et de la responsabilisation des services aux différents stades du cycle, qui 
pourraient entraîner des modiﬁ  cations profondes des modalités actuelles de fonc-tionnement des services opérationnels et des services d’encadrement. Ce n’est en effet qu’à partir du moment où l’ensemble de la chaîne des opérations aura été cla-riﬁ ée et schématisée, de manière stable, que les systèmes de contrôle interne pour-
ront être ﬁ  nalisés.
71 Notamment le SPF Mobilité et Transports et le SPF Sécurité sociale.
72 C’est le cas au SPF Justice.
73 SPF Santé publique, Sécurité de la Chaîne alimentaire et Environnement ; SPF Sécurité sociale ; SPF B&CG.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   652 9370-06_RH_Boek163_06.indd   652 13-10-2006   14:39:59 13-10-2006   14:39:59  163e Boek van het Rekenhof 653Bijzondere onderzoeken Stafdiensten budget en beheerscontrole
3.2 Toepassing van internecontrolesystemen
Op het vlak van de interne controle hebben de meeste FOD’s vooruitgang geboekt. 
De risicoanalyses blijven echter nog onvolledig en de controlemaatregelen zijn meestal louter punctueel.
Artikel 4 van het koninklijk besluit van 26 mei 2002 betreffende het internecontrole-
systeem binnen de federale overheidsdiensten bepaalt dat de directeur van de staf-dienst Budget & Beheerscontrole van elke FOD verantwoordelijk is voor het interne-controlesysteem ten aanzien van het budgettair en boekhoudkundig beheer en de hiermee gepaard gaande aspecten van beheerscontrole. 
Risicoanalyse is een onontbeerlijke stap die de invoering van een internecontrole-
systeem moet voorafgaan. Hoewel er verschillen bestaan tussen de FOD’s, zijn de bestaande internecontrolesystemen doorgaans ontoereikend.
Een beperkt aantal FOD’s heeft formele risicoanalyses opgesteld en effectief uitge-
voerd
71. In andere FOD’s daarentegen werden de risico’s nog niet geïdentiﬁ  ceerd, of, 
indien dit wel reeds gebeurd is, werd nog geen onderscheid gemaakt tussen aan-
vaardbare risico’s en af te dekken risico’s. In deze FOD’s is risicoanalyse dus meestal nog erg fragmentarisch of verkeert ze nog in de ontwerpfase. 
Deze toestand kan gedeeltelijk verklaard worden door de afwachtende houding die 
sommige FOD’s aannemen gelet op de veranderingen in de processen die FEDCOM zal teweegbrengen. 
Het Rekenhof heeft bovendien vastgesteld dat daar waar de risico’s geïdentiﬁ  ceerd 
werden, recent vooruitgang geboekt werd wat betreft de invoering van internecon-
trolemaatregelen.
Dankzij de geplande of reeds opgerichte cellen voor de controle van de overheidsop-
drachten, wordt in bepaalde FOD’s meer aandacht besteed aan de gunning van over-
In de interne documenten (BPR, managementplan) van een aantal FOD’s wordt de 
invoering van een internecontrolesysteem voortaan als doelstelling vermeld. Deze dynamiek werd meer vastgesteld bij de stafdiensten B&B dan bij de operationele directies. In de operationele directies van bepaalde FOD’s werden evenwel begro-tingscorrespondenten aangesteld
72, die nauw samenwerken met de dienst B&B en 
op die manier de doorstroming van de informatie waarborgen. 
Ten slotte hebben een aantal FOD’s een systeem voor de rapportering van fouten 
uitgewerkt, of wordt daaraan gewerkt73. Het gebruik van dergelijke systemen blijft 
echter voorlopig beperkt.
Samenvattend is het Rekenhof van oordeel dat de processen met betrekking tot de 
uitgavencyclus omkaderd door de diensten B&B, onvoldoende geformaliseerd zijn, en dat de risicoanalyses en de uitvoering van internecontrolesystemen ondermaats blij-ven. Dit kan wellicht gedeeltelijk verklaard worden door onduidelijkheden inzake de uitvoering van het FEDCOM-project. Dit project moet immers een referentiekader bieden voor de ﬁ  nanciële en boekhoudverrichtingen en voor de responsabilisering van de diensten betrokken bij de uitgavencyclus, waarbij de bestaande werkwijzen van de operationele diensten en van de stafdiensten ingrijpend zouden kunnen gewij-zigd worden. Inderdaad zullen de internecontrolesystemen pas op punt gesteld kun-nen worden nadat de cyclus van alle verrichtingen duidelijk en deﬁ  nitief in schema’s 
vastgelegd is. 
71 Zoals de FOD Mobiliteit en Vervoer en de FOD Sociale Zekerheid.
72 Zoals bij de FOD Justitie.
73 FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu, FOD Sociale Zekerheid en 
FOD Budget en Beheerscontrole.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   653 9370-06_RH_Boek163_06.indd   653 13-10-2006   14:39:59 13-10-2006   14:39:59 654 163e Cahier de la Cour des comptesRégie des bâtiments Audits particuliers
3.3 Projet FEDCOM 
Dans le cadre du projet FEDCOM, le plan de management 2006-2008 du SPF B&CG 
prévoit la mise en place progressive du service Comptabilité fédérale. Le plan pré-cise que FEDCOM organisera la comptabilité de l’État sous une nouvelle forme, avec le soutien d’une plate-forme informatique. La mise en place se fera en tenant compte des règles de comptabilité qui seront ﬁ  xées. Le plan indique également que 
le nouveau système de comptabilité qui sera installé ne comprendra pas uniquement l’installation d’un progiciel comptable, mais devrait également recouvrir l’informatisa-tion des processus ﬁ  nanciers.
FEDCOM devrait donc également se traduire par l’adoption d’un traitement nette-ment plus rigoureux des opérations liées au cycle de la dépense. En pratique, les différentes étapes administratives de la vie d’un dossier seront formalisées, avec des schémas différents en fonction de la nature de la dépense et l’organisation d’un suivi précis des opérations, chaque étape faisant l’objet d’un enregistrement dans le sys-
tème de gestion des opérations. Le système fera largement appel aux moyens infor-
matiques et de communication. L’accomplissement des différentes étapes pourra se faire, en fonction de l’opération concernée, aussi bien dans les directions opération-nelles (par exemple pour les formalités relatives à la réception) que dans les services centraux de la comptabilité, dans le respect des schémas ﬁ  xés au départ. Globale-
ment, les services d’encadrement B&CG devraient avoir un rôle plus important qu’ac-tuellement dans la chaîne des opérations. 
La Cour des comptes a relevé que les perspectives relatives à l’introduction de FED-
COM et des procédures adaptées qui seront proposées dans la foulée ont poussé une majorité de SPF à adopter une attitude prudente quant aux améliorations immé-diates à apporter aux procédures actuelles du cycle des dépenses. 
À cet égard, le SPF B&CG a fait remarquer qu’il lui appartient, selon le projet, de 
jouer un rôle important d’accompagnement, mais également un rôle de formation non moins important qui doit lui permettre de s’approprier le nouvel outil.
/L50776  RÉGIE DES BÂTIMENTS  – P ALAIS  DE JUSTICE  
D’ANVERS  : CONVENTIONS  CONCLUES  AVEC 
LE TIERS-INVESTISSEUR  
À l’occasion du contrôle budgétaire 2005, le gouvernement a décidé de transférer à un tiers-investisseur les droits et obligations de la Régie des bâtiments dans le cadre de la convention de promotion conclue le 21 septembre 2000 pour le Palais de justice d’Anvers. L’objectif était de remplacer le leasing ﬁ  nancier initial par un leasing opérationnel de sorte que les dépenses consacrées à la construction du Palais de justice puissent être imputées de manière neutre sur le plan du SEC
74 
dans la comptabilité de l’État pour l’année 2005. Le gouvernement ne s’est pas fondé sur une analyse coûts-bénéﬁ  ces à cet effet. 
La décision du 22 décembre 2005 d’accepter l’offre du tiers-investisseur a, appa-
remment, été prise de manière informelle. La Cour des comptes n’est donc pas en mesure d’évaluer les motifs qui ont conduit à donner suite à cette offre.
74 L’abréviation SEC signiﬁ  e “Système européen de comptes”. Ce système ﬁ  xe les règles selon lesquel-
les les transactions économiques doivent être reprises dans les comptes nationaux.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   654 9370-06_RH_Boek163_06.indd   654 13-10-2006   14:39:59 13-10-2006   14:39:59  163e Boek van het Rekenhof 655Bijzondere onderzoeken Regie der Gebouwen
3.3 FEDCOM-project
In het raam van het FEDCOM-project voorziet het managementplan 2006-2008 van 
de FOD Budget en Beheerscontrole in de geleidelijke invoering van de dienst fede-
rale accountant . Volgens het plan zal het FEDCOM-project de boekhouding van de 
Staat reorganiseren, met gebruikmaking van informaticatoepassingen. De implemen-tatie zal gebeuren rekening houdend met welbepaalde boekhoudregels. Het plan geeft eveneens aan dat het nieuwe boekhoudsysteem niet alleen bestaat uit de installatie van een boekhoudpakket, maar dat het ook moet leiden tot de informati-sering van de ﬁ  nanciële processen. 
FEDCOM zou dus ook een veel striktere behandeling van de uitgavenverrichtingen met zich meebrengen. In de praktijk zullen de diverse fasen van een dossier formeel vastgelegd worden. Daartoe zullen schema’s worden gebruikt in functie van het soort uitgave en met het oog op een nauwkeurige opvolging van de verrichtingen. Elke fase zal geregistreerd worden in het systeem voor het beheer van de verrichtingen, 
dat ruimschoots gebruik zal maken van informatica- en communicatiemiddelen. 
Afhankelijk van de verrichting kan, conform vooraf bepaalde werkschema’s, zowel een operationele directie (bv. voor de formaliteiten rond de inkomende stukken) als de centrale comptabiliteitsdienst instaan voor de afhandeling. In het algemeen zou de rol van de stafdiensten B&B in de verrichtingencyclus moeten toenemen. 
Het Rekenhof heeft opgemerkt dat in afwachting van de geplande invoering van 
FEDCOM en de daaruit voortvloeiende wijzigingen van procedures, de meeste FOD’s een voorzichtige houding aannemen tegenover elke onmiddellijke aanpassing aan de huidige procedures van de uitgavencyclus.
In dit verband merkt de FOD B&B op dat hij, naargelang het project, een belangrijke 
begeleidende opdracht vervult, maar dat zijn rol op het vlak van de vorming, die ervoor moet zorgen dat de administratie met het nieuwe systeem vertrouwd raakt, niet minder belangrijk is.
/L50776  REGIE DER GEBOUWEN  – G ERECHTSGEBOUW  VAN 
ANTWERPEN : OVEREENKOMSTEN  MET 
DE “DERDE -INVESTEERDER ”
Tijdens de begrotingscontrole van 2005 besliste de regering om de rechten en plichten van de Regie der Gebouwen in de promotieovereenkomst van 21 septem-ber 2000 voor het gerechtsgebouw in Antwerpen over te dragen aan een “derde-investeerder”. Bedoeling was om de oorspronkelijke ﬁ  nanciële lease om te zetten in een operationele lease, zodat de uitgaven voor de bouw van het gerechtshof op een ESR
74-neutrale manier in de boekhouding van de overheid van het jaar 2005 
konden worden opgenomen. De regering steunde zich daarbij niet op een kosten-batenanalyse.
De beslissing van 22 december 2005 om in te gaan op het bod van de “derde-investeerder” kwam klaarblijkelijk op informele wijze tot stand. Het Rekenhof kan zich dan ook geen oordeel vormen over de redenen om op dit bod in te gaan.
74 ESR staat voor “Europees systeem van rekeningen”. Het legt de regels vast volgens dewelke econo-
mische transacties moeten worden opgenomen in de nationale rekeningen.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   655 9370-06_RH_Boek163_06.indd   655 13-10-2006   14:39:59 13-10-2006   14:39:59 656 163e Cahier de la Cour des comptesRégie des bâtiments Audits particuliers
La conclusion des contrats s’est accompagnée de l’octroi, en vertu d’une loi, d’une 
garantie de l’État en faveur du promoteur. Cette garantie de l’État constituait une condition sine qua non pour que le promoteur accepte de réaliser l’opération pro-posée. La garantie de l’État convenue dans le contrat va toutefois plus loin que ce que prévoit la loi-programme.
Le consultant, qui a accompagné la Régie des bâtiments pendant l’opération, a estimé le surcoût probable à 16,96 millions d’euros, mais il a démontré sur la base d’une analyse de sensibilité que, dans le scénario le plus favorable, l’opération pour-rait rapporter un bonus de 16,19 millions d’euros à la Régie et que, dans le scénario le moins favorable, celle-ci devrait supporter un surcoût de 35,89 millions d’euros. 
L’Institut des comptes nationaux a qualiﬁ  é le contrat de leasing opérationnel. 
La plus-value de l’intervention du consultant encadrant l’opération n’apparaît pas clai-rement. Le coût total de cette intervention semble dépasser de 133 % le montant de la soumission initiale. La justiﬁ  cation donnée par le consultant pour expliquer les presta-
tions supplémentaires ne permet pas de contrôler de manière exhaustive si elles ont été effectivement fournies, ni si elles ont été facturées à un prix acceptable.
La Cour des comptes a formulé une série de recommandations à suivre lors de la conclusion d’opérations similaires. 
1.1 Régie des bâtiments
La Régie des bâtiments (dénommée ci-après « la Régie ») est un organisme d’utilité 
publique de catégorie A75 qui gère la plus grande partie du patrimoine immobilier de 
l’État. Elle est placée sous l’autorité hiérarchique du ministre des Finances.
La Régie est tenue de respecter les règles du Système européen de comptes (SEC 95)  
lors de l’imputation de ses transactions.
Les missions conﬁ  ées à des tiers par la Régie tombent sous l’application de la loi du 
24 décembre 1993 relative aux marchés publics et à certains marchés de travaux, de 
fournitures et de services.
1.2 Nouveau Palais de justice d’Anvers
En exécution du deuxième plan pluriannuel Justice (période 1997-2001), un nouveau Palais de justice a été construit à Anvers. Cette construction a été conﬁ  ée à un pro-
moteur. Un contrat de bail emphytéotique a été conclu avec le promoteur, mettant à sa disposition le terrain sur lequel le bâtiment serait construit, et ce pendant une durée de 27 ans à compter de la date de la réception provisoire. En vertu de la convention de promotion conclue le 21 septembre 2000, le bâtiment serait, après réception provisoire, loué à la Régie par le promoteur pour une période de 27 ans. Ensuite, le bâtiment deviendrait propriété de l’État par accession.
À l’occasion du contrôle budgétaire 2005, le gouvernement a décidé que la Régie 
devait rechercher une entreprise qui reprendrait la convention conclue avec le pro-moteur et interviendrait en tant que propriétaire économique. La Régie louerait ensuite le bâtiment pour une longue période.
75 Créé par la loi du 1er avril 1971 et soumis à la loi du 16 mars 1954 et à l’arrêté royal du 7 avril 1954.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   656 9370-06_RH_Boek163_06.indd   656 13-10-2006   14:40:00 13-10-2006   14:40:00  163e Boek van het Rekenhof 657Bijzondere onderzoeken Regie der Gebouwen
Met het afsluiten van de overeenkomsten ging de toekenning bij wet van een staats-
waarborg ten voordele van de promotor gepaard. Die staatswaarborg vormde een conditio sine qua non voor de promotor om akkoord te gaan met de voorgestelde operatie. De contractueel overeengekomen staatswaarborg gaat echter verder dan wat in de programmawet is opgenomen.
De consultant die de Regie der Gebouwen bij de operatie begeleidde, raamde de 
kost van de operatie op 16,96 miljoen euro. Hij maakte bij zijn berekening ook een gevoeligheidsanalyse waaruit bleek dat het resultaat voor de overheid in het gun-stigste geval een baat kan opleveren van 16,19 miljoen euro; in het slechtste geval een kost van 35,89 miljoen euro. 
Het Instituut voor Nationale Rekeningen kwaliﬁ  ceerde de overeenkomst als opera-
tionele lease. 
De meerwaarde van de tussenkomst van de begeleidende consultant is niet duide-
lijk. De uiteindelijke prijs van de interventie bleek 133 % hoger te liggen dan het oorspronkelijk inschrijvingsbedrag. Aan de hand van zijn verantwoording voor de meerprestaties kan niet sluitend worden gecontroleerd of de meerprestaties inder-daad werden geleverd en aan een aanvaardbare prijs werden verrekend.
Het Rekenhof formuleerde een aantal aanbevelingen voor eventuele toekomstige 
gelijkaardige operaties.
1.1 Regie der Gebouwen
De Regie der Gebouwen (verder de “Regie” genoemd), als instelling van openbaar 
nut van categorie A75, beheert het grootste gedeelte van het onroerend patrimonium 
van de Staat. Ze staat onder het hiërarchisch gezag van de minister van Financiën.
Bij de aanrekening van haar transacties moet de Regie de regels van het Europees systeem van rekeningen (ESR 95) respecteren.
De opdrachten die door de Regie worden gegund, vallen onder de toepassing van de wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachten en sommige opdrach-ten voor aanneming van werken, leveringen en diensten.
1.2 Nieuw gerechtsgebouw Antwerpen
In uitvoering van het tweede meerjarenplan Justitie (periode 1997-2001) werd in Antwerpen een nieuw gerechtsgebouw gebouwd. De constructie ervan was toever-trouwd aan een promotor. Met de promotor werd een erfpachtovereenkomst geslo-ten waarmee hem het terrein waarop het gebouw zou worden opgetrokken, vanaf de datum van oplevering gedurende een periode van 27 jaar zou worden ter beschikking gesteld. Volgens de promotieovereenkomst van 21 september 2000 zou het gebouw na de voorlopige oplevering door de promotor aan de Regie worden verhuurd voor een periode van 27 jaar. Het gebouw zou vervolgens door natrekking eigendom wor-den van de Staat.
Tijdens de begrotingscontrole 2005 besliste de regering dat de Regie een onderne-
ming moest zoeken die de bestaande overeenkomst met de promotor zou overnemen en zou optreden als economische eigenaar. De Regie zou het gebouw vervolgens voor lange periode huren. 
75 Opgericht door de wet van 1 april 1971 en onderworpen aan de wet van 16 maart 1954 en het konink-
lijk besluit van 7 april 1954.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   657 9370-06_RH_Boek163_06.indd   657 13-10-2006   14:40:00 13-10-2006   14:40:00 658 163e Cahier de la Cour des comptesRégie des bâtiments Audits particuliers
La reprise par le tiers-investisseur de droits et obligations de la Régie dans le cadre 
de la convention initiale et un nouveau contrat de location entre le tiers-investisseur et la Régie ont été scellés le 22 décembre 2005.
Au cours de la période de mars à avril 2006, la Cour des comptes a procédé à un audit de la mise en œuvre de la décision précitée du gouvernement, qui a porté plus particulièrement sur :
la transaction conclue avec le tiers-investisseur ;
le traitement comptable et budgétaire de cette transaction ;
le transfert de propriété du terrain sur lequel le Palais de justice a été érigé ;
la mission de consultance en vue d’encadrer l’opération.
La Cour des comptes mène également un audit sur le coût du Palais de justice. Le 
coût déﬁ  nitif du bâtiment n’étant pas encore connu à la ﬁ  n juillet 2006, cet audit ne 
pourra être clôturé qu’au deuxième semestre de 2006. Il en sera fait rapport au Par-lement dans le courant de l’année 2007.
2 Transaction avec le tiers-investisseur
2.1 Objectifs de l’opération
À l’occasion du contrôle budgétaire 2005, le gouvernement a décidé, le 22 avril 2005, 
de rechercher une entreprise qui pourrait reprendre le contrat de leasing en cours concernant le Palais de justice d’Anvers et intervenir en tant que propriétaire économi-que. La Régie deviendrait ensuite locataire du bâtiment (bail à long terme). Le leasing ﬁ nancier en cours devait, à cet effet, être transformé en leasing opérationnel
76. 
Bien que la décision du gouvernement n’ait pas mentionné les objectifs précis de l’opération, il ressort du dossier que le transfert devait permettre que les dépenses consacrées à la construction du Palais de justice puissent, par le biais de la techni-que du leasing opérationnel, être imputées dans la comptabilité de l’État pour l’an-née 2005 de manière neutre sur le plan du SEC. Cette neutralité signiﬁ  e que l’opé-
ration devait empêcher que le coût total du bâtiment (estimé à 249,8 millions d’euros) ne soit imputé au budget au moment de la réception provisoire (en l’occurrence, le 28 octobre 2005). Tel était le cas de la convention de promotion initiale, qui devait, sans aucune équivoque, être qualiﬁ  ée de leasing ﬁ  nancier en vertu des règles plus 
strictes du SEC 95
77.•
•
•
•
76 Un leasing ﬁ  nancier constitue, par essence, un contrat de ﬁ  nancement, tandis qu’un leasing opération-
nel est un contrat de location. En vertu des règles européennes, un actif acquis par le biais d’un leasing 
ﬁ nancier doit être comptabilisé dans les comptes du preneur du leasing au moment où cet actif est mis 
à la disposition de celui-ci. Dans le cas d’un leasing opérationnel, le preneur du leasing doit uniquement imputer comme charge dans ses comptes l’indemnité due pendant l’année en cours.
77 Ce n’est que depuis l’introduction du SEC 95 qu’une distinction est opérée entre le leasing ﬁ  nancier et 
le leasing opérationnel. À cet égard, le point de départ est la réalité économique de la transaction et non sa dénomination juridique formelle. Le SEC 95 qualiﬁ  e une transaction de leasing ﬁ  nancier s’il apparaît 
que pratiquement tous les risques et avantages liés à cette propriété sont transférés lors de la mise en service du bien faisant l’objet du leasing. Si tel n’est pas le cas, il s’agit d’un leasing opérationnel. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   658 9370-06_RH_Boek163_06.indd   658 13-10-2006   14:40:00 13-10-2006   14:40:00  163e Boek van het Rekenhof 659Bijzondere onderzoeken Regie der Gebouwen
De overname door de “derde-investeerder” van de rechten en verplichtingen van de 
Regie in de oorspronkelijke overeenkomst en een nieuwe huurovereenkomst tussen de “derde-investeerder” en de Regie werden op 22 december 2005 bezegeld.
Het Rekenhof heeft in de periode van maart tot april 2006 een onderzoek uitgevoerd naar de uitvoering van voornoemde regeringsbeslissing en meer bepaald naar:
de met de “derde-investeerder” gesloten transactie;
de boekhoudkundige en budgettaire verwerking ervan;
de eigendomsoverdracht van de grond waarop het gerechtsgebouw is gebouwd;
de consultancyopdracht ter begeleiding van de opdracht.
Het Rekenhof voert ook een onderzoek uit naar de kostprijs van het gerechtsge-
bouw. Aangezien de deﬁ  nitieve kostprijs van het gebouw eind juli 2006 nog niet 
bekend was, zal dit onderzoek pas in het tweede semester van 2006 kunnen worden 
beëindigd. In de loop van 2007 zal het Rekenhof hierover verslag uitbrengen aan het parlement.
2 Transactie met de “derde-investeerder”
2.1 Doelstellingen van de operatie
Tijdens de begrotingscontrole 2005 besliste de federale regering op 22 april 2005 
een onderneming te zoeken die het bestaande leasecontract voor het gerechtsge-bouw van Antwerpen overneemt en optreedt als economische eigenaar. De Regie zou vervolgens de huurder worden (met een huurcontract op lange termijn). De bestaande “ﬁ  nanciële lease” moest daartoe worden omgezet in een “operationele lease”
76. 
Hoewel de regeringsbeslissing niet speciﬁ  ceerde wat de operatie precies beoogde, 
blijkt uit het dossier dat de overdracht ervoor moest zorgen dat de uitgaven voor de bouw van het gerechtsgebouw via de techniek van de operationele lease op een “ESR-neutrale” wijze in de boekhouding van de overheid van het jaar 2005 konden worden opgenomen. Met ESR-neutraal wordt bedoeld dat de operatie moest voorko-men dat de volledige kostprijs van het gebouw (geraamd op 249,8 miljoen euro) bud-gettair zou worden aangerekend op het ogenblik van de voorlopige oplevering van het gebouw (in casu op 28 oktober 2005). Dit was het geval voor de oorspronkelijke promotieovereenkomst die eenduidig als ﬁ  nanciële lease moest worden gekwaliﬁ  -ceerd krachtens de strengere ESR 95-regels
77.•
••
•
76 Een ﬁ  nanciële lease is in wezen een ﬁ  nancieringsovereenkomst; een operationele lease is in wezen 
een huurovereenkomst. Volgens de Europese regels moet een actief, verworven door middel van een 
ﬁ nanciële lease, in  de rekeningen van de leasenemer worden geboekt op het moment dat hij het ter 
beschikking krijgt. Bij een operationele lease moet de leasenemer enkel de tijdens het lopende jaar verschuldigde vergoeding in zijn rekening boeken als kost.
77 Pas vanaf de inwerkingtreding van het ESR 95 wordt een onderscheid gemaakt tussen ﬁ  nanciële en 
operationele leasing. Daarbij wordt uitgegaan van de economische realiteit van de transactie en niet van de wijze waarop ze formeel juridisch benoemd wordt. ESR 95 kwaliﬁ  ceert een transactie als een 
ﬁ  nanciële lease als blijkt dat bij de ingebruikname van het geleasde goed nagenoeg alle risico’s en voordelen worden overgedragen die aan de eigendom verbonden zijn. Is dit niet het geval, dan gaat het om een operationele leasing.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   659 9370-06_RH_Boek163_06.indd   659 13-10-2006   14:40:00 13-10-2006   14:40:00 660 163e Cahier de la Cour des comptesRégie des bâtiments Audits particuliers
En tant que partie cocontractante, la Régie était directement concernée et a dès lors 
été chargée de la mise en œuvre de la décision du gouvernement. Le comité de pilo-tage, qui a accompagné l’opération, était composé de représentants de la Régie, des cabinets des ministres du Budget et des Finances, du service des Domaines et du consultant.
2.2 Analyse coûts-bénéﬁ  ces
Pour prendre sa décision d’avril 2005, le gouvernement ne s’est pas basé sur une analyse coûts-bénéﬁ  ces préalable
78 (et n’en avait pas non plus réalisée dans le cadre 
de la convention de promotion de 2000). 
Lors du déroulement ultérieur du dossier, la Régie, assistée du consultant qui a enca-
dré l’opération, a effectué un calcul du coût du transfert et l’a comparé avec celui prévu dans la convention initiale, et ce avant la signature du contrat de transfert, sans analyser les bénéﬁ  ces.
2.3 Motivation de la décision d’attribution
En juillet 2005, la Régie a annoncé l’opération de transfert dans la presse ﬁ  nancière 
nationale et internationale. Des candidats potentiels ont ensuite été sélectionnés sur la base de leur expérience dans le secteur immobilier et de leur capacité ﬁ  nancière. 
En septembre 2005, la Régie a constitué un ‘dossier de vente’, qui a servi de base aux négociations menées avec les candidats retenus. Finalement, seuls deux candi-dats ont introduit une offre. Un des deux candidats s’est, en outre, désisté avant la séance de vente. L’opération s’est clôturée le 22 décembre 2005 par le transfert au candidat restant des droits et obligations incombant à la Régie dans le cadre de la convention de promotion.
Le contrat ﬁ  nal s’écartait du contrat prévu par la Régie au début de la procédure de 
vente en juillet 2005 :
la période de location du bâtiment a été allongée (36 au lieu de 33 ans) ;
le loyer annuel dû est passé de 9,65 millions d’euros à 13,7 millions d’euros 
(pour les 12 premières années), à 12,98 millions d’euros (pour les années 13 à 24) et à 12,3 millions d’euros (pour les 12 dernières années).
La décision du ministre compétent d’accepter l’offre du tiers-investisseur a apparem-ment été prise de manière informelle. Aucun document contenant un compte rendu des négociations menées avec le tiers-investisseur ou une justiﬁ  cation des considé-
rations qui ont amené les autorités à donner suite à son offre n’a pu être mis au jour. Il n’existe pas non plus de compte rendu des quatre dernières réunions du comité de pilotage.
La Cour des comptes n’est dès lors pas en mesure d’évaluer les motifs qui ont 
conduit les autorités à donner suite à l’offre du tiers-investisseur.
Conformément aux avis
79 de l’Institut des comptes nationaux (ICN), la Régie doit 
imputer en tant que loyers les montants dont elle est redevable au tiers-investisseur 
dans le cadre du nouveau contrat de bail. Le Palais de justice d’Anvers ne doit donc pas être comptabilisé comme une dépense d’investissement unique, de sorte que l’opération peut être considérée par l’ICN comme neutre sur le plan du SEC.•
•
78 Une analyse coûts-bénéﬁ  ces comporte une comparaison du coût de la convention existante avec une 
échelle de scénarios alternatifs ainsi que la mise en balance entre les coûts supplémentaires éventuels 
de l’opération et les bénéﬁ  ces visés.
79 Avis de l’ICN des 14 septembre, 11 octobre et 7 décembre 2005, rendus à la Régie.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   660 9370-06_RH_Boek163_06.indd   660 13-10-2006   14:40:00 13-10-2006   14:40:00  163e Boek van het Rekenhof 661Bijzondere onderzoeken Regie der Gebouwen
De Regie was als medecontractant rechtstreeks betrokken partij en derhalve belast 
met de uitvoering van de regeringsbeslissing. Een steering committee begeleidde de operatie en was samengesteld uit vertegenwoordigers van de Regie, de kabinetten van de ministers van Begroting en van Financiën, de dienst Domeinen en de consultant.
2.2 Kosten-batenanalyse
De regering steunde zich voor haar beslissing van april 2005 niet op een vooraf-gaande kosten-batenanalyse
78 (en deed dit ook niet voor de promotieovereenkomst 
in 2000). 
Tijdens het verdere verloop van het dossier heeft de Regie, bijgestaan door de con-
sultant die de operatie heeft begeleid, voordat het contract in verband met de over-dracht werd ondertekend, een berekening gemaakt van de kostprijs van de over-dracht, en vergeleken met die van de oorspronkelijke overeenkomst, zonder analyse van de baten.
2.3 Motivering van de beslissing tot toewijzing
In juli 2005 kondigde de Regie de overdrachtsoperatie aan in de nationale en de internationale ﬁ  nanciële pers. Potentiële kandidaten werden vervolgens geselecteerd 
op basis van ervaring in de vastgoedsector en ﬁ  nanciële draagkracht. De Regie stelde in september 2005 een “verkoopdossier” samen op basis waarvan de onder-handelingen met de weerhouden kandidaten werden opgestart. Uiteindelijk dienden slechts twee kandidaten een uitgewerkt bod in. Eén van beide haakte bovendien af voor de verkoopzitting. De operatie werd op 22 december 2005 afgerond met de overdracht van de rechten en plichten van de Regie in de promotieovereenkomst aan de overblijvende kandidaat.
De uiteindelijke overeenkomst week af van de overeenkomst waarin de Regie bij 
aanvang van de verkoopprocedure in juli 2005 had voorzien:
de huurperiode van het gebouw werd verlengd (36 i.p.v. 33 jaar);
de jaarlijks verschuldigde huurprijs verhoogde van 9,65 miljoen euro tot 13,7 mil-joen euro (voor de eerste 12 jaren), 12,98 miljoen euro (voor de jaren 13 tot 24), en 12,3 miljoen euro (voor de laatste 12 jaren).
De beslissing van de bevoegde minister om in te gaan op het bod van de “derde-investeerder” is blijkbaar op informele wijze tot stand gebracht. Er bleken geen documenten voorhanden met een overzicht van de onderhandelingen met de “derde-investeerder”, noch een verantwoording om in te gaan op het bod. Voor de vier laatste vergaderingen van het steering committee bestaan er evenmin verslagen.
Het Rekenhof kan zich dan ook geen oordeel vormen over de redenen om in te gaan 
op het bod van de “derde-investeerder”.
Conform de adviezen
79 van het Instituut voor Nationale Rekeningen (INR), moet de 
Regie de bedragen die aan de “derde-investeerder” verschuldigd zijn in het kader 
van de nieuwe huurovereenkomst, boeken als huurgelden van gebouwen. Het gerechtsgebouw van Antwerpen moet dus niet worden aangerekend als een eenma-lige investeringsuitgave, zodat de operatie volgens het INR “ESR-neutraal” is. •
•
78 Deze vergelijkt de kostprijs van de overeenkomst met een reeks alternatieve scenario’s en de gebeur-
lijke meerkosten van de operatie met de beoogde baten.
79 Adviezen van het INR van 14 september, 11 oktober en 7 december 2005 aan de Regie.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   661 9370-06_RH_Boek163_06.indd   661 13-10-2006   14:40:00 13-10-2006   14:40:00 662 163e Cahier de la Cour des comptesRégie des bâtiments Audits particuliers
Eu égard à l’avis de l’ICN du 7 décembre 2005 au sujet du dossier de vente déﬁ  nitif, 
il peut être conclu que l’opération de transfert répond à l’objectif du gouvernement. 
2.4 Contrats du 22 décembre 2005
Le 22 décembre 2005, un contrat-cadre a été conclu entre la Régie des bâtiments, 
l’État belge, le promoteur initial, le tiers-investisseur et les trois sociétés qui avaient créé la société momentanée à laquelle la convention de promotion initiale avait été octroyée.
Le contrat-cadre dispose que la Régie veut transférer ses droits et obligations, 
découlant de la convention de promotion, à un tiers-investisseur, qui deviendrait éga-lement propriétaire du terrain sur lequel le Palais de justice est érigé. Ce tiers-inves-tisseur conclura un contrat de sous-location avec la Régie, pour une période de 36 ans à compter du 1
er novembre 2005, avec possibilité de prolongation.
Le contrat-cadre prévoit également la possibilité pour la Régie d’exercer l’option 
d’achat prévue dans le contrat de vente du terrain (modalités ﬁ  xées dans l’acte de 
vente du terrain) ; une garantie de l’État est accordée et les conditions auxquelles 
cette garantie peut être mise en œuvre sont déﬁ  nies.
Le loyer annuel pour les années 1 à 12 du contrat est ﬁ  xé à 13,7 millions d’euros ; 
pour les années 13 à 24, à 12,975 millions d’euros et, pour les années 25 à 36, à 12,3 millions d’euros. Le loyer est soumis à l’indice des prix à la consommation (indice santé).
Le loueur supporte la charge de tous les entretiens et réparations qui, en application 
des dispositions du code civil relatives à la location de biens immobiliers, ne sont pas considérés à charge du locataire. Le loueur (le tiers-investisseur) a une ‘obligation de 
rafraichissement’ pour laquelle il devra disposer d’un budget de 1.600.010 euros au 
1
er janvier 2014, de 1.866.678 euros au 1er janvier 2023 et de 2.133.346 euros au 
1er janvier 2032. Tous ces montants sont à indexer.
2.5 Garantie de l’État
La conclusion des contrats s’est accompagnée de l’octroi, en vertu d’une loi, d’une garantie de l’État en faveur du promoteur. Cette garantie de l’État constituait une condi-tion sine qua non pour que le promoteur accepte de réaliser l’opération proposée.
L’article 157 de la loi-programme du 27 décembre 2005 a créé la base légale pour accorder une garantie de l’État à titre gracieux en vue du respect par le tiers-inves-tisseur de tous les engagements que la Régie a repris à l’égard du promoteur en vertu du marché de promotion et du bail emphytéotique et locatif qui en découle. La garantie de l’État, accordée pour une durée de 27 ans, couvre les obligations en principal, les intérêts et les frais judiciaires.
En vertu de la loi-programme, l’État belge ne peut être appelé en tant que garant 
qu’au moment où une décision judiciaire ﬁ  nale aura été coulée en force de chose jugée. Le contrat-cadre dispose aussi que l’État belge peut également être appelé en tant que garant si le promoteur démontre que tous les efforts raisonnables ont été fournis aﬁ  n d’obtenir l’exécution préalable de la garantie à la charge du tiers-investisseur ou des entreprises qui lui sont liées.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   662 9370-06_RH_Boek163_06.indd   662 13-10-2006   14:40:00 13-10-2006   14:40:00  163e Boek van het Rekenhof 663Bijzondere onderzoeken Regie der Gebouwen
Gelet op het advies van het INR van 7 december 2005 over het deﬁ  nitieve verkoop-
dossier, kan worden geconcludeerd dat de overdrachtsoperatie beantwoordt aan de 
doelstelling van de regering.
2.4 Overeenkomsten van 22 december 2005
Op 22 december 2005 werd een kaderovereenkomst gesloten tussen de Regie der Gebouwen, de Belgische Staat, de oorspronkelijke promotor, de “derde-investeer-der” en de drie vennootschappen, die participeerden in de tijdelijke handelsvennoot-schap aan wie de oorspronkelijke promotieovereenkomst gegund werd.
De kaderovereenkomst bepaalt dat de Regie haar rechten en verplichtingen, voort-
vloeiend uit de promotieovereenkomst wil overdragen aan een “derde-investeerder”, die ook eigenaar zou worden van de grond waarop het gerechtsgebouw wordt opge-trokken. Deze “derde-investeerder” zal een onderhuurovereenkomst sluiten met de Regie, voor een periode van 36 jaar, met ingang van 1 november 2005 en met moge-lijkheid van verlenging. 
De kaderovereenkomst voorziet ook in de mogelijkheid dat de Regie de in de koop-
overeenkomst voor de grond bepaalde koopoptie uitoefent (de modaliteiten ervan zijn vastgelegd in de verkoopakte van de grond), er wordt een staatswaarborg toe-gekend en de voorwaarden waaronder deze waarborg kan worden uitgewonnen, wor-den bepaald. 
De jaarlijkse huurprijs voor de jaren 1 tot 12 van de overeenkomst wordt vastgesteld op 13,7 miljoen euro, voor de jaren 13 tot 24 op 12,975 miljoen euro en voor de jaren 25 tot 36 op 12,3 miljoen euro. De huurprijs is gekoppeld aan de index van de consump-tieprijzen (gezondheidsindex). 
Alle onderhoud en herstellingen die, in toepassing van de bepalingen van het burger-lijk wetboek betreffende de huur van onroerende goederen, niet beschouwd worden als huurdersonderhoud, zijn ten laste van de verhuurder. De verhuurder (de “derde-investeerder”) heeft een “opfrissingsverplichting”, waarvoor hij op 1 januari 2014 een budget van 1.600.010 euro ter beschikking moet hebben, op 1 januari 2023 een budget van 1.866.678 euro en op 1 januari 2032 een budget van 2.133.346 euro. Al deze bedragen worden geïndexeerd. 
2.5 Staatswaarborg
Bij de afsluiting van de overeenkomsten ging de toekenning bij wet van een staats-waarborg ten voordele van de promotor gepaard. Deze staatswaarborg vormde een conditio sine qua non voor de promotor om akkoord te gaan met de voorgestelde operatie.
Artikel 157 van de programmawet van 27 december 2005 creëerde de wettelijke 
basis voor het verlenen van een kosteloze staatswaarborg voor de nakoming door de “derde-investeerder” van alle verplichtingen die de Regie ten opzichte van de promo-tor heeft opgenomen krachtens de promotieovereenkomst en de eruit voortvloeiende erfpacht- en huurovereenkomst. De staatswaarborg, verleend voor een periode van 
27 jaar, strekt zich uit tot de verbintenissen in hoofdsom, intresten en gerechtskosten.
Volgens de programmawet kan de Belgische Staat slechts als borg worden uitge-wonnen ingevolge een gerechtelijke eindbeslissing in kracht van gewijsde. De kader-overeenkomst bepaalt ook dat de uitwinnning van de Staat als borg ook mogelijk is indien de promotor aantoont dat alle redelijke inspanningen werden gedaan om voor-afgaandelijke uitwinning te bekomen ten laste van de “derde-investeerder” of de met hem verbonden ondernemingen.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   663 9370-06_RH_Boek163_06.indd   663 13-10-2006   14:40:01 13-10-2006   14:40:01 664 163e Cahier de la Cour des comptesRégie des bâtiments Audits particuliers
2.6 Conséquences ﬁ  nancières à long terme de l’opération
Pendant la préparation, la Régie, assistée du consultant, a effectué plusieurs calculs 
du coût de l’opération de transfert envisagée et donc, des conséquences ﬁ  nancières 
à long terme ; le dernier de ces calculs date du 15 novembre 2005.
À cet effet, le coût théorique du contrat initial conclu avec le promoteur (d’une durée de 27 ans) a été comparé avec le coût théorique du nouveau contrat (d’une durée de 36 ans) conclu avec le tiers-investisseur, et ce en déterminant la valeur actualisée des loyers et des prestations supplémentaires prévus dans les contrats. Outre une diffé-rence au niveau de la durée, l’évolution des loyers est liée à un cadre de référence différent : elle est liée au rendement de l’OLO
80 à 3 ans (majorée de 225 points de 
base) dans le contrat initial et à l’évolution de l’indice santé dans le nouveau. Ces cadres de référence n’évoluent pas de manière parallèle.
Le choix du taux d’actualisation, le montant des futurs frais d’entretien et l’évolution du rendement de l’OLO à trois ans et de l’indice santé ont constitué les paramètres déterminants. En outre, la Régie est partie du principe que l’option d’achat serait en tous les cas levée.
Étant donné que certaines évolutions de prix n’ont pas pu être estimées de manière 
univoque, plusieurs versions ont été proposées, chaque fois complétées par des ana-lyses de sensibilité pour des scénarios alternatifs, datant au plus tard du 15 novem-bre 2005. Cette version correspond aux données de base de la vente ﬁ  nalement conclue.
Dans sa note de synthèse du 31 janvier 2006, le consultant a précisé le calcul de 
l’impact ﬁ  nancier du transfert des droits et obligations de la Régie dans le dossier du 
Palais de justice d’Anvers. Dans les calculs initiaux, les deux ﬂ  ux de caisse ont été 
escomptés à 4,3 %. Dans la note de synthèse, l’escompte du nouveau contrat a été ajusté à 4,4 %.
Sur la base de ces hypothèses, le consultant a estimé l’impact ﬁ  nancier de l’opéra-
tion de transfert à un surcoût de 16,96 millions d’euros pour l’État. L’analyse de 
sensibilité (qui a tenu compte de scénarios alternatifs pour les frais d’entretien, l’indice santé et le taux d’actualisation) a permis de déterminer que, dans le scénario le plus favorable, l’État percevrait un bonus de 16,19 millions d’euros et, dans le scénario le moins favorable, il devrait supporter un surcoût de 35,89 millions d’euros. Pour ce qui est du rendement de l’OLO à 3 ans, une seule hypothèse a été émise, sans qu’aucune analyse de sensibilité n’ait donc été effectuée.
En raison de l’incertitude des paramètres déterminants, ce type d’analyses ne per-
met jamais de déterminer exactement le coût de l’opération. Le montant des frais d’entretien ainsi que l’évolution du rendement de l’OLO à 3 ans, de l’indice santé et du taux d’actualisation ne peuvent pas être prévus avec certitude.
Le modèle de calcul utilisé par la Régie et le consultant contiennent toutefois des 
éléments qui indiquent que le surcoût de l’opération pour l’État approche davantage la fourchette maximale de 35,89 millions d’euros :
la veille de la signature du contrat, la Régie avait la possibilité de remplacer le taux d’intérêt variable du contrat initial par un taux d’intérêt ﬁ  xe, de sorte que 
la valeur actualisée de la location initiale a été surestimée à concurrence de 8,93 millions d’euros ;
•
80 OLO = Obligation linéaire – Lineaire obligatie.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   664 9370-06_RH_Boek163_06.indd   664 13-10-2006   14:40:01 13-10-2006   14:40:01  163e Boek van het Rekenhof 665Bijzondere onderzoeken Regie der Gebouwen
2.6 Financiële consequenties op lange termijn van de operatie
Tijdens de voorbereiding maakte de Regie, bijgestaan door de consultant, verschil-
lende berekeningen van de kostprijs van de geplande overdrachtsoperatie, en dus van de ﬁ  nanciële consequenties op lange termijn, laatst op 15 november 2005.
De theoretische kostprijs van de oorspronkelijke overeenkomst met de promotor (met een looptijd van 27 jaar) werd vergeleken met de theoretische kostprijs van de nieuwe overeenkomst met de “derde-investeerder” (met een looptijd van 36 jaar). Dit gebeurde door de geactualiseerde waarde van de in de overeenkomsten vastge-legde huurprijzen en bijkomende prestaties te bepalen. Naast een verschillende loop-tijd, is ook de evolutie van de huurprijzen aan een ander referentiekader gekoppeld: in de oorspronkelijke overeenkomst zijn de huurprijzen gekoppeld aan het rendement van de OLO
80 op 3 jaar (verhoogd met 225 basispunten); in de nieuwe overeenkomst 
is dat aan de evolutie van de gezondheidsindex. Deze evolueren niet op parallelle wijze. 
De keuze van de actualisatievoet, de hoogte van de toekomstige onderhoudskosten, 
de evolutie van het rendement van de OLO op drie jaar en van de gezondheidsindex waren de bepalende parameters. Bovendien werd er van uitgegaan dat de koopoptie in elk geval zal worden gelicht.
Omdat sommige prijsevoluties niet eenduidig konden worden ingeschat, werden 
meerdere versies vooropgesteld, telkens aangevuld met gevoeligheidsanalyses voor alternatieve scenario’s, laatst op 15 november 2005. Deze versie sluit aan bij de basisgegevens van de uiteindelijke verkoop.
De consultant verduidelijkte in zijn synthesenota van 31 januari 2006 de berekening 
van de ﬁ  nanciële impact van de overdracht van de rechten en plichten van de Regie 
in het dossier van het gerechtsgebouw te Antwerpen. In de oorspronkelijke bereke-
ningen werden beide kasstromen verdisconteerd aan 4,3 %. In de synthesenota werd de verdiscontering van de nieuwe overeenkomst bijgesteld op 4,4 %.
Op basis van deze hypothesen raamde de consultant de ﬁ  nanciële impact van de 
overdrachtsoperatie op een meerkost van 16,96 miljoen euro voor de overheid. De gevoeligheidsanalyse (waarbij rekening is gehouden met alternatieve scenario’s voor de onderhoudskosten, de gezondheidsindex en de actualisatievoet) leverde de Staat in het meest gunstige scenario een bonus op van 16,19 miljoen euro en in het minst gunstige een meerkost van 35,89 miljoen euro. Voor het rendement van de OLO op 3 jaar wordt slechts één hypothese gesteld, dus zonder gevoeligheidsanalyse. 
Bij dit soort analyses kan door de onzekerheid van de bepalende parameters de 
kostprijs van de operatie nooit exact worden bepaald. De hoogte van de onderhouds-
kosten, de evolutie van het rendement van de OLO op 3 jaar, de gezondheidsindex en de actualisatievoet kunnen niet exact worden voorspeld.
Toch zijn er, binnen het berekeningsmodel van de Regie en de consultant, elementen 
die erop wijzen dat de meerkost van de operatie voor de overheid eerder de maxi-mumvork van 35,89 miljoen euro benadert:
op de vooravond van de ondertekening van de overeenkomst beschikte de Regie over de mogelijkheid de variabele rentevoet van de oorspronkelijke overeenkomst om te zetten in een vaste rentevoet zodat de actuele waarde van de oorspronkelijke huur met 8,93 miljoen euro is overschat;
•
9370-06_RH_Boek163_06.indd   665 9370-06_RH_Boek163_06.indd   665 13-10-2006   14:40:01 13-10-2006   14:40:01 666 163e Cahier de la Cour des comptesRégie des bâtiments Audits particuliers
le calcul des frais d’entretiens effectué par le consultant (à ± 15 euros/m2) 
s’est basé sur les critères du tiers-investisseur (22,16 millions d’euros) ; effec-
tué selon les critères de la Régie (à 10 euros/m2), le calcul donne un résultat 
moins élevé (15,31 millions d’euros), ce qui représente une différence de 6,85 millions d’euros ; ces critères sont pertinents pour déterminer l’économie de frais d’entretien escomptée par la Régie ;
il peut être tenu compte d’un taux d’actualisation de 3,9707 % (contrat initial) 
et de 4,0707 % (nouveau contrat), et ce en fonction de la proposition d’une banque de transformer le taux d’intérêt variable prévu dans le contrat initial en 
taux d’intérêt ﬁ  xe ; cette proposition prévoit un taux d’intérêt à long terme de 
6,03203 % sur une base annuelle (comprenant une marge de 210 points de 
base), ce qui représente un impact de 6,88 millions d’euros
81 82.
Les calculs se basent sur un indice santé (ﬁ  xe) de 2 %. Le coût du nouveau contrat 
augmente (ou diminue) de 11 millions d’euros si l’indice santé augmente (ou dimi-nue) de 0,25 %
83.
Le consultant estime que le surcoût doit être corrigé en fonction de la valeur réelle 
actualisée qu’aura le bâtiment sur le marché dans 36 ans ; en d’autres termes, il est 
d’avis qu’au total le coût ﬁ  nancier de l’opération sera favorable pour l’État. La Cour 
des comptes souligne que cette valeur actualisée ne peut pas entrer dans la compa-raison, étant donné que le contrat initial prévoyait que le bâtiment deviendrait pro-priété de la Régie après 27 ans. En d’autres termes, dans les deux cas, l’État est devenu propriétaire d’un bâtiment ayant une « valeur de marché réelle ». Si cette valeur est néanmoins intégrée dans le calcul, il convient d’en faire de même pour établir le coût du contrat initial, de sorte, ﬁ  nalement, à en neutraliser l’effet
84.•
•
81 Il est possible que le taux d’intérêt proposé concerne le taux d’intérêt annuel effectif (et non, comme 
il a été considéré dans les calculs, le taux d’intérêt annuel apparent nominal payable anticipativement chaque semestre), de sorte qu’il y a lieu de tenir compte d’un taux d’intérêt semestriel effectif encore plus bas. Le surcoût pour la Régie augmenterait ainsi de 2,83 millions d’euros.
82 Le calcul de la Cour des comptes fait abstraction de l’obligation de payer un mois plus tôt les loyers 
semestriels prévus dans le nouveau contrat (par rapport au contrat initial), ce qui engendre un surcoût supplémentaire de 1,1 million d’euros (actualisé).
83 La Cour n’a pas examiné, ni la Régie ou le consultant, si l’opération aura (à terme) certains effets 
ﬁ scaux.
84 En outre, le contrat prévoit que, si le coût d’investissement effectif est inférieur au coût d’investisse-
ment maximum estimé à 249,8 millions d’euros, l’acheteur (en l’occurrence, le tiers-investisseur) payera un supplément à la Régie, égal à l’économie constatée. Dans le cas contraire, la Régie devra payer à l’acheteur la différence nominale. L’impact de cette disposition pour la Régie ne sera connu qu’une fois que le coût d’investissement total aura été calculé, soit probablement à l’automne 2006. Étant donné que les diminutions ou les suppléments de coûts sont en faveur ou à la charge de la Régie, le ﬁ  nance-
ment s’opère indépendamment du coût d’investissement ﬁ  nal.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   666 9370-06_RH_Boek163_06.indd   666 13-10-2006   14:40:01 13-10-2006   14:40:01  163e Boek van het Rekenhof 667Bijzondere onderzoeken Regie der Gebouwen
de berekening van de onderhoudskosten door de consultant (aan ± 15 euro/m²)  
is gebeurd volgens de criteria van de “derde-investeerder” (22,16 miljoen euro); 
een berekening volgens de criteria van de Regie (aan 10 euro/m²) levert een lager bedrag aan onderhoudskosten op (15,31 miljoen euro), hetzij een ver-schil van 6,85 miljoen euro; deze criteria zijn relevant om in hoofde van de Regie de verwachte besparing op onderhoudskosten te bepalen;
er kan worden gerekend met een actualisatievoet van 3,9707 % (oorspronke-
lijke overeenkomst) en 4,0707 % (nieuwe overeenkomst), en dit op basis van 
het voorstel van een bank om de variabele rentevoet van de oorspronkelijke overeenkomst om te zetten in een vaste rentevoet; in dit voorstel wordt een lange termijnrentevoet van jaarlijks 6,03203 % (inclusief een marge van 210 basispunten) gehanteerd (met een impact van 6,88 miljoen euro)
81 82.
De berekeningen gaan uit van een (vaste) gezondheidsindex van 2 %. De kostprijs 
van de nieuwe overeenkomst stijgt (of daalt) met 11 miljoen euro indien de gezond-
heidsindex met 0,25 % stijgt (of daalt)83.
De consultant stelt dat de meerkost moet worden gecorrigeerd met de geactuali-
seerde reële marktwaarde van het gebouw na 36 jaar, dat met andere woorden de 
ﬁ nanciële kost van de operatie voor de overheid al bij al zal meevallen. Het Rekenhof 
wijst erop dat de geactualiseerde reële marktwaarde na 36 jaar geen bestanddeel kan uitmaken van de vergelijking omdat bij de oorspronkelijke overeenkomst bepaald werd dat het gebouw na 27 jaar eigendom werd van de Regie. De overheid is dus in beide gevallen eigenaar geworden van een gebouw met een “reële marktwaarde”. Indien die marktwaarde toch wordt verrekend, moet dit ook gebeuren voor de bere-kening van de kostprijs van de oorspronkelijke overeenkomst, zodat hiervan ﬁ  naal geen effect uitgaat
84.•
•
81 Het is mogelijk dat de voorgestelde rentevoet de werkelijke jaarlijkse rentevoet betreft (en niet zoals in 
de berekeningen is gebeurd, de schijnbare of nominale jaarlijkse rentevoet semesterieel voorafbetaal-baar), zodat rekening moet worden gehouden met een nog lagere werkelijke semesteriële rentevoet. Hierdoor zou de meerkost voor de Regie toenemen met 2,83 miljoen euro.
82 De berekening van het Rekenhof houdt er geen rekening mee dat de halfjaarlijkse huurbedragen van 
de nieuwe overeenkomst (in vergelijking met de oorspronkelijke) een maand vroeger moeten worden betaald. Dit genereert een bijkomende meerkost van (geactualiseerd) 1,1 miljoen euro.
83 Het Rekenhof, noch de Regie en de consultant, hebben onderzocht of de operatie (op termijn) bepaalde 
belastingeffecten genereert.
84 Voorts is contractueel vastgelegd dat indien de werkelijke investeringskost minder bedraagt dan de 
geraamde maximale investeringkost van 249,8 miljoen euro, de koper (in casu de “derde-investeerder”) een meerprijs zal betalen aan de Regie, gelijk aan de vastgestelde besparing. In het tegenovergestelde geval zal de Regie aan de koper het nominaal verschil betalen. De impact hiervan voor de Regie zal maar bekend zijn wanneer de volledige investeringskost becijferd is, vermoedelijk in het najaar van 2006. Vermits de minder- of meerkosten van de investering ten gunste of ten laste zijn van de Regie, gebeurt de ﬁ  nanciering onafhankelijk van de uiteindelijke investeringskost.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   667 9370-06_RH_Boek163_06.indd   667 13-10-2006   14:40:01 13-10-2006   14:40:01 668 163e Cahier de la Cour des comptesRégie des bâtiments Audits particuliers
Le tableau suivant clariﬁ  e ces calculs alternatifs :
85 Hors TVA.
86 Le coût d’investissement englobe, outre le coût de la construction, l’indemnité due aux concepteurs, 
les frais d’assurance du chantier et les intérêts intercalaires.
87 Il s’agit du prix supplémentaire à payer pour le fait que les travaux n’ont pas été ﬁ  nancés directement 
par la Régie à l’aide des crédits budgétaires, mais ont d’abord fait l’objet d’un leasing ﬁ  nancier et, 
ensuite, d’un leasing opérationnel. 
88 La valeur actualisée des loyers prévus dans le contrat est supérieure au montant à ﬁ  nancer, en raison 
du fait que le taux d’intérêt utilisé pour ﬁ  xer les loyers est supérieur au taux d’actualisation. Les loyers 
dus en vertu du contrat initial sont liés au rendement de l’OLO à 3 ans – majoré de 225 points de base, soit 2,25 %. Ce taux d’intérêt est ﬁ  xé à 4,99 % pour les trois premières années. Le consultant part de 
l’hypothèse que ce taux s’élèvera à 5,75 % après trois ans, pour augmenter ensuite de 0,35 % tous les trois ans. Le taux d’actualisation appliqué à ces ﬂ  ux ﬁ nanciers à long terme s’élève à 4,3 %.Tableau – Comparaison des coûts des leasings ﬁ  nancier et opérationnel
Promoteur Tiers-investisseur Différence
Calcul du consultant
Loyers 299.291.560 320.219.170 – 20.927.610
Travaux de rafraîchissement – 3.707.433 3.707.433
Frais d’entretien – 22.155.822 22.155.822
Option d’achat 21.522.887 – 21.522.887Valeur de marché réelle après 36 ans – A A
Prix de cession du terrain le 22 décembre 2005  
(prix de vente)– 112.000 112.000
Coût de l’opération de transfert (honoraires)85489.560 – 489.560
Valeur théorique selon le consultant 299.291.560 316.256.362 – A – 16.964.802 + A
Correction de la Cour des comptes
Loyers – taux d’intérêt ﬁ  xe – 8.926.118 – 8.926.118
Entretien – estimation Régie 6.845.222 – 6.845.222
Actualisation – modiﬁ  cation du taux d’intérêt 10.297.175 17.179.817 – 6.882.642
Valeur de marché réelle + A – A
Valeur théorique selon la Cour des comptes 300.662.617 340.281.401 – 39.618.784
En comparaison avec le montant estimé du coût d’investissement total86 du Palais de 
justice, à savoir 249,8 millions d’euros, et compte tenu des marges d’incertitude 
existantes, les calculs du consultant font apparaître que les opérations immobilières successives pourraient coûter à l’État belge (à titre accessoire) respectivement 49,5 millions d’euros pour l’opération conclue avec le promoteur et 66,5 mil-lions d’euros pour l’opération conclue avec le promoteur et le tiers-investisseur
87. La 
valeur actualisée des sommes prévues dans les contrats pour ﬁ  nancer le Palais de 
justice, à savoir 249,8 millions d’euros, s’élèverait, en effet, à respectivement 299,3 millions d’euros
88 et 316,3 millions d’euros (voir rubrique Calcul du consultant  
dans le tableau précédent). 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   668 9370-06_RH_Boek163_06.indd   668 13-10-2006   14:40:01 13-10-2006   14:40:01  163e Boek van het Rekenhof 669Bijzondere onderzoeken Regie der Gebouwen
Volgend overzicht verduidelijkt deze alternatieve berekeningen:
85 BTW exclusief.
86 De investeringskost omvat naast de bouwkost ook de vergoeding verschuldigd aan de ontwerpers, de 
verzekeringskosten van de werf en de intercalaire intresten.
87 Dit is de meerprijs die moet worden betaald voor het feit dat de werken niet rechtstreeks door de 
Regie met begrotingskredieten werden geﬁ  nancierd maar het voorwerp hebben uitgemaakt van eerst 
een ﬁ  nanciële lease en vervolgens van een operationele lease.
88 De geactualiseerde waarde van de in de overeenkomst vastgelegde huurprijzen is hoger dan het te 
ﬁ nancieren bedrag doordat de rentevoet ter bepaling van de huurprijzen hoger is dan de actualisatie-
voet. De huurprijzen verschuldigd in de oorspronkelijke overeenkomst zijn gekoppeld aan het rende-
ment van de OLO op drie jaar – verhoogd met 225 basispunten of 2,25 %. Deze rentevoet wordt voor de eerste periode van drie jaar vastgesteld op 4,99 %. De consultant gaat ervan uit dat deze na drie jaar 5,75 % zal bedragen om vervolgens iedere drie jaar te stijgen met 0,35 %. De gehanteerde actualisatie-voet voor deze geldstromen op lange termijn bedraagt 4,3 %.Tabel – Vergelijking van de kostprijs van de ﬁ  nanciële lease en de operationele lease
(in euro)
Promotor “Derde-investeerder” Verschil
Berekening consultant
Huurgelden 299.291.560 320.219.170 – 20.927.610
Opfrissingswerken – 3.707.433 3.707.433
Onderhoudskosten – 22.155.822 22.155.822
Aankoopoptie 21.522.887 – 21.522.887Reële marktwaarde na 36 jaar – A A
Overdrachtsprijs van de grond op 
22 decem ber 
2005 (verkoopprijs)–112.000 112.000
Overdrachtsoperatiekosten (fees)85489.560 – 489.560
Theoretische waarde consultant 299.291.560 316.256.362 – A – 16.964.802 + A
Correctie Rekenhof 
Huurgelden – vaste intrestvoet – 8.926.118 – 8.926.118
Onderhoud – raming Regie 6.845.222 – 6.845.222
Actualisatie – wijziging rentevoet 10.297.175 17.179.817 – 6.882.642Reële marktwaarde + A – A
Theoretische waarde Rekenhof 300.662.617 340.281.401 – 39.618.784
Vergeleken met het geraamde bedrag van de totale investeringskost86 van het 
gerechtsgebouw van 249,8 miljoen euro en rekening houdende met de gestelde 
onzekerheidsmarges, blijkt uit de berekeningen van de consultant dat de opeenvol-gende vastgoedoperaties de overheid in geactualiseerde cijfers (bijkomend) respec-tievelijk 49,5 miljoen euro voor de operatie met de promotor en 66,5 miljoen euro voor de operatie met de promotor en de “derde-investeerder” samen, zouden kunnen kosten
87. De geactualiseerde waarde van de in de overeenkomsten bepaalde vergoe-
dingen ter ﬁ  nanciering van het gerechtsgebouw van 249,8 miljoen euro bedraagt immers volgens de consultant respectievelijk 299,3 miljoen euro
88 en 316,3 mil-
joen euro (zie bovenstaande tabel, Berekening consultant ).
9370-06_RH_Boek163_06.indd   669 9370-06_RH_Boek163_06.indd   669 13-10-2006   14:40:01 13-10-2006   14:40:01 670 163e Cahier de la Cour des comptesRégie des bâtiments Audits particuliers
Des coûts sont également liés au non-exercice de l’option d’achat (tels que la loca-
tion conforme au marché, l’achat alternatif, etc.). Les coûts de ce scénario (qui n’est théoriquement pas à exclure) n’ont pas été estimés par la Régie, ni par son consul-tant, ce qui indique qu’il est apparemment considéré (par les parties concernées) comme (peu ou) pas réaliste.
En tenant compte de la correction des calculs du consultant dans le sens indiqué par 
la Cour des comptes, le surcoût peut atteindre respectivement 50,9 millions d’euros pour l’opération conclue avec le promoteur et 90,5 millions d’euros pour les deux opérations réunies. La valeur actualisée du contrat initial et du nouveau contrat s’élève, donc, respectivement à 300,7 millions d’euros et à 340,3 millions d’euros (voir rubrique Correction de la Cour des comptes  dans le tableau).
Il a été mentionné ci-dessus que, dans le cadre de ses calculs, le consultant avait également procédé à une analyse de sensibilité qui a indiqué que, dans le scénario le plus favorable, l’État percevrait un bonus de 16,9 millions d’euros et que, dans le scénario le moins favorable, il devrait supporter un surcoût de 35,89 millions d’euros. Selon les calculs de la Cour des comptes, le risque est élevé que la Régie soit, en réalité, confrontée à un surcoût qui avoisinera le dernier montant cité. 
3 Qualiﬁ  cation et traitement comptable
Le 22 novembre 2005, la Régie a demandé l’avis de l’ICN au sujet de la version déﬁ  -
nitive du dossier de vente relatif au nouveau Palais de justice d’Anvers, sur la base 
des documents joints à la lettre. L’ICN examine, en toute indépendance, dans le cadre de la réglementation SEC 95, les propositions qui lui sont soumises. 
Dans son avis du 7 décembre 2005, l’ICN a qualiﬁ  é le contrat conclu entre la Régie 
des bâtiments et le tiers-investisseur de leasing opérationnel. Dans un avis antérieur 
du 14 septembre 2005, l’institut avait souligné que le contrat pouvait être requaliﬁ  é 
de leasing ﬁ  nancier en cas de mise en œuvre de la garantie de l’État. 
Conformément aux avis de l’ICN des 14 septembre, 11 octobre et 7 décembre 2005, la Régie doit imputer en tant que loyers de bâtiments les montants dus au tiers-investisseur dans le cadre du nouveau contrat de bail. En d’autres termes, le Palais de justice d’Anvers ne doit pas être comptabilisé comme une dépense d’investisse-ment unique, de sorte que l’opération, selon l’ICN, est neutre pour ce qui est du système SEC.
Conformément à la qualiﬁ  cation en tant que leasing opérationnel, la Régie n’a pas 
repris le Palais de justice d’Anvers parmi ses immobilisations corporelles et les loyers 
sont imputés chaque année aux résultats. Cette méthode est totalement conforme aux règles comptables en vigueur en la matière. 
4 Transfert de propriété et option d’achat 
Au cours de la période 1999-2002, la Régie a acheté (en faveur de l’État belge) pour 
un montant total de 3,8 millions d’euros les terrains sur lesquels le nouveau Palais de justice a été érigé. Dans le cadre de l’opération de transfert, les autorités ont vendu le terrain au tiers-investisseur pour un montant de 112.000 euros. À la ﬁ  n de la période de location (36 ans) et des prolongations éventuelles, la Régie aura la possi-bilité d’exercer une option d’achat pour acquérir le Palais de justice (et le terrain), libre de toute charge et hypothèque, de quelque nature que ce soit, aux conditions prévues dans l’acte de vente du terrain.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   670 9370-06_RH_Boek163_06.indd   670 13-10-2006   14:40:01 13-10-2006   14:40:01  163e Boek van het Rekenhof 671Bijzondere onderzoeken Regie der Gebouwen
Aan het niet uitoefenen van de koopoptie zijn ook kosten verbonden (zoals: markt-
conforme huur, alternatieve aankoop, …). De kosten van dit (in theorie niet uit te sluiten) scenario zijn niet in kaart gebracht door de Regie en zijn consultant, wat illustreert dat het blijkbaar (door de betrokken partijen) als niet (of weinig) realistisch wordt beschouwd.
Indien de berekeningen van de consultant worden gecorrigeerd in de zin zoals door 
het Rekenhof is aangegeven, dan zou de meerkost kunnen oplopen tot respectieve-lijk 50,9 miljoen euro voor de operatie met de promotor en tot 90,5 miljoen euro voor de beide operaties samen. De geactualiseerde waarde van de oorspronkelijke en de nieuwe overeenkomst zou hierbij respectievelijk 300,7 miljoen euro en 340,3 mil-joen euro bedragen (zie bovenstaande tabel, Correctie Rekenhof ).
Eerder werd vermeld dat de consultant bij zijn berekening een gevoeligheidsanalyse maakte waaruit bleek dat het resultaat van de operatie in het gunstigste geval de Staat een bonus kan opleveren van 16,19 miljoen euro en in het minst gunstige geval een meerkost van 35,89 miljoen euro. Uit de berekeningen van het Rekenhof blijkt dat de kans groot is dat in werkelijkheid de Regie met een meerkost zal worden geconfronteerd die dat laatstgenoemd bedrag zal benaderen.
3 Kwaliﬁ  catie en boekhoudkundige verwerking
De Regie heeft op 22 november 2005 het INR om advies verzocht omtrent de deﬁ  ni-
tieve versie van het verkoopdossier inzake het nieuwe gerechtsgebouw van Antwer-
pen, op basis van de bij de brief gevoegde documenten. Het INR oordeelt zelfstandig over de voorgelegde voorstellen in het kader van de ESR 95-regelgeving.
Het INR kwaliﬁ  ceerde in zijn advies van 7 december 2005 de overeenkomst tussen 
de Regie der Gebouwen en de “derde-investeerder” als een operationele lease. Het 
instituut wees er in een eerder advies van 14 september 2005 op dat de overeen-komst toch als ﬁ  nanciële lease kan worden geherkwaliﬁ  ceerd in geval van uitwinning 
van de staatswaarborg.
Conform de adviezen van het INR van 14 september, 11 oktober en 7 december 2005 
moet de Regie de bedragen die aan de “derde-investeerder” verschuldigd zijn in het kader van de nieuwe huurovereenkomst, boeken als huurgelden van gebouwen. Het gerechtsgebouw van Antwerpen moet dus niet worden aangerekend als een eenma-lige investeringsuitgave, zodat de operatie volgens het INR “ESR-neutraal” is.
Conform de kwaliﬁ  catie als operationele lease heeft de Regie het gerechtsgebouw 
van Antwerpen niet opgenomen in zijn vaste activa en worden de huren jaarlijks in 
resultaat genomen. Dit is volledig in overeenstemming met de ter zake geldende boekhoudkundige regels.
4 Eigendomsoverdracht en koopoptie
De Regie kocht (voor de Belgische Staat) in de periode 1999-2002 de gronden aan 
waarop het nieuw gerechtsgebouw werd opgetrokken voor een totaalbedrag van 3,8 miljoen euro. Bij de overdrachtsoperatie werd de grond door de overheid aan de “derde-investeerder” verkocht voor 112.000 euro. De Regie kan op het einde van de huurperiode (van 36 jaar) en mogelijke verlengingen ervan een koopoptie uitoefenen om het gerechtsgebouw (en de grond) te kopen, vrij van alle lasten en hypotheken, van welke aard ook, tegen de in de akte van verkoop van de grond bepaalde voor-waarden.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   671 9370-06_RH_Boek163_06.indd   671 13-10-2006   14:40:02 13-10-2006   14:40:02 672 163e Cahier de la Cour des comptesRégie des bâtiments Audits particuliers
La Cour des comptes souligne que la vente et la ﬁ  xation du prix du terrain font partie 
de l’ensemble de l’opération de transfert et qu’ils ne peuvent, dès lors, pas être 
évalués séparément. Si l’État ne lève pas l’option d’achat après 36 ans, il perdra les 3,8 millions d’euros qu’il a investis dans le terrain. Ce montant entre, par essence, dans le coût du scénario alternatif (jamais calculé) dont il a été fait mention précé-demment. 
Les clauses de l’acte de vente ﬁ  xent sans équivoque la valeur résiduelle du bâtiment 
en fonction du coût total d’investissement, tel qu’il ressort du décompte ﬁ  nal (majoré 
des réparations lourdes), diminué d’un amortissement linéaire forfaitaire d’1,65 % par 
an (pro rata temporis  jusqu’à la date d’exercice de l’option d’achat). 
L’option d’achat se base sur une durée de vie (économique) de 60,6 années, qui est plus longue que la durée « usuelle » appliquée, même pour les bâtiments de l’État. Dans sa lettre du 30 août 2005 adressée à l’ICN, le directeur général de la Régie estime la durée de vie du Palais de justice à 50 ans, après la réception, ce qui repré-sente un amortissement de 2 % par an. Ce taux d’amortissement peu élevé entraîne, pour l’État, une augmentation des coûts liés à l’exercice de l’option d’achat.
5 Mission de consultance
La Régie a lancé un « marché d’assistance et d’avis dans le cadre de l’élaboration du 
cahier spécial des charges et de l’analyse, l’évaluation et l’optimalisation des offres 
concernant le Palais de justice d’Anvers  ». En application de l’article 17, § 3, 2° (pas 
de prix global possible) et 4° (concours d’idées) de la loi du 24 décembre 1993, le marché serait passé par le biais d’une procédure négociée, avec publicité préalable.
Un examen strict du marché à la lumière des dispositions légales auxquelles il a été fait référence permet de constater que le recours à une procédure négociée n’a pas été sufﬁ  samment justiﬁ  é. Les dispositions auxquelles la Régie se réfère pour justiﬁ  er 
la procédure négociée ne sont, en effet, pas applicables à ce marché. La Régie a toutefois procédé à une mise en concurrence sufﬁ  sante, de sorte que l’esprit de la 
législation a néanmoins été respecté
89.
Le marché de consultance visant à encadrer l’opération de transfert, d’un montant 
de 254.000 euros (TVA incluse), a été attribué le 15 juin 2005 au consultant ayant 
obtenu les meilleurs résultats pour quatre des six critères utilisés. 
Le consultant s’est (notamment) vu conﬁ  er les tâches suivantes :
veiller au caractère « neutre sur le plan du SEC » de l’opération, sur la base 
d’un accord (préalable) avec Eurostat ;
examiner l’applicabilité de la réglementation relative aux marchés publics à 
l’opération prévue ; 
élaborer un calendrier et assurer le secrétariat du comité de pilotage.
La plus-value de l’intervention du consultant dans le présent dossier n’apparaît pas 
clairement. L’ICN est l’instance qui veille à ce que l’opération proposée soit neutre 
sur le plan du SEC. Le dossier révèle, d’ailleurs, que cette institution a été étroite-ment impliquée dans la réalisation de l’opération. •
•
•
89 La Régie a d’abord organisé une procédure de sélection qui a permis de vériﬁ  er la “capacité technique” 
des soumissionnaires. Quatre demandes de participation à cette procédure ont été introduites auprès 
de la Régie, qui en a retenu trois. Des négociations ont ensuite été menées avec ces candidats.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   672 9370-06_RH_Boek163_06.indd   672 13-10-2006   14:40:02 13-10-2006   14:40:02  163e Boek van het Rekenhof 673Bijzondere onderzoeken Regie der Gebouwen
Het Rekenhof wijst erop dat de verkoop en prijszetting van de grond deel uitmaakt 
van de gehele overdrachtsoperatie en bijgevolg niet afzonderlijk kunnen worden geëvalueerd. Het niet lichten van de koopoptie heeft wel tot gevolg dat de overheid na 36 jaar de 3,8 miljoen euro die ze in het terrein investeerde, verliest. Dit maakt in essentie deel uit van de kostprijs van het (nooit berekende) alternatieve scenario, waarvan hoger sprake.
De bepalingen van de akte van verkoop leggen eenduidig de restwaarde van het 
gebouw vast in functie van de totale investeringkost zoals die blijkt uit de eindafre-kening (verhoogd met de zware eigenaarsherstellingen), min een forfaitaire lineaire afschrijving a rato van 1,65 % per jaar ( pro rata temporis  tot de datum van de uitoe-
fening van de koopoptie).
De koopoptie gaat uit van een (economische levensduur) van 60,6 jaar, wat langer is 
dan “gebruikelijk”, zelfs voor overheidsgebouwen. In zijn brief van 30 augustus 2005 aan het INR schatte de directeur-generaal van de Regie de levensduur van het gerechtsgebouw op 50 jaar ná oplevering, of een afschrijving aan 2 % per jaar. Het lage afschrijvingspercentage verhoogt voor de overheid de kosten verbonden met het lichten van de koopoptie.
5 Consultancyopdracht
De Regie lanceerde een “opdracht voor bijstand en adviesverlening bij de opmaak 
van het bestek en bij de analyse, de evaluatie en de optimalisatie van de biedingen voor het justitiepaleis Antwerpen”. De gunning zou, in toepassing van artikel 17, § 3, 2° (geen globale prijs mogelijk) en 4° (ideeënwedstrijd) van de wet van 24 decem-ber 1993 gebeuren door middel van een onderhandelingsprocedure, met vooraf-gaande bekendmaking.
Een strikte toetsing van de opdracht aan de wetsbepalingen waarnaar werd verwe-
zen, leidt tot de vaststelling dat de onderhandelingsprocedure niet voldoende was verantwoord. De bepalingen waarnaar de Regie verwijst om de onderhandelingspro-cedure te verantwoorden, zijn immers niet van toepassing op deze opdracht. De Regie heeft echter de concurrentie voldoende laten spelen, zodat de geest van de wetgeving alleszins is gerespecteerd
89.
De consultancyopdracht ter begeleiding van de overdrachtsoperatie is op 15 juni 2005 
voor een bedrag van 254.000 euro (BTW incl.) toegewezen aan de consultant die het 
best scoorde op vier van de zes vooropgestelde criteria.
De consultant had (o.m.) als opdracht:
zorgen voor het “ESR-neutraal” karakter van de operatie op basis van een 
(voorafgaandelijk) akkoord van Eurostat;
onderzoek naar de toepasselijkheid van de reglementering op de overheidsop-
drachten op de geplande operatie;
de opmaak van de kalender en het secretariaat van het steering committee.
De meerwaarde van de tussenkomst van de consultant in dit dossier is niet duidelijk. 
Het INR is de instantie die oordeelt over de ESR-neutraliteit. Uit het dossier blijkt 
overigens dat deze instelling nauw betrokken werd bij de realisatie van de operatie.•
•
•
89 De Regie organiseerde eerst een selectieprocedure, waarbij de “technische capaciteit” van de inschrij-
vers werd nagegaan. Voor deze procedure werden vier aanvragen tot deelname ontvangen. De Regie 
weerhield er drie. Met deze kandidaten werd verder onderhandeld.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   673 9370-06_RH_Boek163_06.indd   673 13-10-2006   14:40:02 13-10-2006   14:40:02 674 163e Cahier de la Cour des comptesRégie des bâtiments Audits particuliers
Le consultant était également censé examiner dans quelle mesure la réglementation 
relative aux marchés publics était applicable au marché. La question se pose de savoir pourquoi la Régie a estimé qu’un consultant privé disposerait de plus d’expé-rience en la matière que son propre service juridique, qui est confronté tous les jours à cette réglementation. En outre, la Régie aurait pu s’adresser à la Commission des marchés publics
90.
Enﬁ n, il n’apparaît pas clairement pourquoi la Régie n’a pas pu assurer elle-même le 
secrétariat du comité de pilotage. D’ailleurs, comme mentionné plus haut, il n’a pas été rédigé de compte rendu de ses quatre dernières réunions.
Le coût ﬁ  nal du marché de consultance s’est élevé à 592.367,61 euros, soit 133 % de 
plus que le montant de la soumission initiale. Le surcoût a été causé par un dépas-
sement substantiel du nombre d’heures de travail prévues (1.358 au lieu de 400), soit plus de trois fois le nombre initialement estimé. La justiﬁ  cation donnée par le 
consultant pour expliquer les prestations supplémentaires ne permet pas de contrô-ler de manière exhaustive si elles ont été effectivement fournies, ni si elles ont été facturées à un prix acceptable.
En ordre subsidiaire, il a été constaté que, dans sa comptabilité, la Régie a erroné-
ment imputé les dépenses concernant la rémunération du consultant à l’article bud-
gétaire 536.03 (intérêts intercalaires), au lieu de l’article 526.01 (rémunérations diverses à des tiers pour des prestations et des travaux).
6 Conclusion et recommandations de la Cour des comptes
6.1 Constatations
Le coût exact de l’opération, par laquelle les droits et obligations de la Régie liés à 
la convention de promotion conclue avec le promoteur ont été transférés à un tiers-investisseur, dépend d’un certain nombre de paramètres dont l’évolution ne peut pas être prévue avec exactitude. Le consultant estime le surcoût probable à 16,96 mil-lions d’euros, mais démontre sur la base d’une analyse de sensibilité que, dans le scénario le plus favorable, la Régie pourrait percevoir un bonus de 16,19 mil-lions d’euros grâce à l’opération et que, dans le scénario le moins favorable, elle devrait supporter un surcoût de 35,89 millions d’euros. Sur la base des calculs effec-tués par la Cour des comptes, qui reposent sur un certain nombre de prévisions raisonnées, il peut être conclu que le coût de l’opération pour l’État se situera davan-tage dans la fourchette la moins favorable de l’analyse de sensibilité exécutée par le consultant.
Le surcoût éventuel peut être considéré comme le prix payé par l’État pour rempla-
cer un leasing ﬁ  nancier par un leasing opérationnel. 
La décision du conseil des ministres de procéder à une telle opération n’a pas été 
prise sur la base d’une analyse coûts-proﬁ  ts détaillée.
Le taux d’amortissement peu élevé prévu dans la clause ﬁ  xant les modalités de l’op-
tion d’achat augmente les coûts à la charge de l’État liés à l’exécution de cette option. 
La garantie de l’État convenue dans le contrat va plus loin que ce que prévoit la loi-
programme.
90 Cette commission a été créée par l’arrêté royal du 10 mars 1998 organisant la Commission des mar-
chés publics. L’article 2, § 2, de cet arrêté dispose qu’à la demande de toute autorité ou organe com-pétent pour prendre les décisions relatives à la passation des marchés publics, le premier ministre peut demander l’avis de cette commission.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   674 9370-06_RH_Boek163_06.indd   674 13-10-2006   14:40:02 13-10-2006   14:40:02  163e Boek van het Rekenhof 675Bijzondere onderzoeken Regie der Gebouwen
De consultant werd ook verondersteld te onderzoeken in welke mate de reglemente-
ring op de overheidsopdrachten van toepassing was op deze opdracht. De vraag stelt zich waarom de Regie van oordeel was dat een privéconsultant hiertoe over meer expertise zou beschikken dan de juridische dienst van de Regie, die dagelijks met deze reglementering wordt geconfronteerd. Bovendien had de Regie zich kun-nen wenden tot de Commissie voor de Overheidsopdrachten
90.
Tenslotte is niet duidelijk waarom de Regie niet zelf voor het secretariaat van het 
steering committee kon instaan. Bovendien en zoals reeds vermeld werden van de 
vier laatste vergaderingen van dit committee geen verslagen opgemaakt. 
De uiteindelijke kost van de opdracht liep op tot 592.367,61 euro, of 133 % meer dan 
het oorspronkelijk inschrijvingsbedrag. De meerkost werd veroorzaakt door een sub-stantiële overschrijding van het aantal geplande werkuren (1.358 in plaats van 400), hetzij meer dan driemaal dan oorspronkelijk geraamd. De verantwoording daarvoor van de consultant maakt het niet mogelijk om sluitend te controleren of de meerpres-taties inderdaad werden geleverd en aan een aanvaardbare prijs werden verrekend.
In bijkomende orde is vastgesteld dat de Regie de uitgaven waarmee de prestaties van de consultant worden vergoed in zijn boekhouding heeft aangerekend op het ver-keerd begrotingsartikel 536.03 (intercalaire intresten) in plaats van op artikel 526.01 (diverse vergoedingen aan derden voor prestaties en werken).
6 Besluit en aanbevelingen van het Rekenhof
6.1 Vaststellingen
De exacte kostprijs van de operatie waarmee de rechten en plichten van de Regie in de promotieovereenkomst met de promotor werden overgedragen aan de “derde-investeerder”, hangt af van een aantal parameters waarvan de evolutie niet exact kan worden voorspeld. De consultant raamt de vermoedelijke meerprijs op 16,96 mil-joen euro, maar toont aan de hand van een gevoeligheidsanalyse aan dat volgens het meest gunstige scenario de Regie met de operatie evengoed een opbrengst van 16,19 miljoen euro zou kunnen realiseren; volgens het minst gunstige een meerkost tot 35,89 miljoen euro. Op basis van de berekeningen die door het Rekenhof werden gemaakt, en die steunen op een aantal beredeneerde prognoses, zou de kostprijs van de operatie zich eerder kunnen situeren in de voor de overheid minst gunstige vork van de gevoeligheidsanalyse die door de consultant werd gemaakt. 
De eventuele meerkost kan worden beschouwd als de prijs die de overheid betaalt 
voor de omzetting van een ﬁ  nanciële lease in een operationele lease. 
De beslissing van de ministerraad om tot een dergelijke operatie over te gaan is niet genomen op basis van een gedetailleerde kosten-batenanalyse.
Het lage afschrijvingspercentage dat wordt vastgelegd in de clausule waarin de 
modaliteiten van de koopoptie worden vastgelegd, verhoogt voor de overheid de kosten verbonden aan het lichten van deze optie.
De contractueel overeengekomen staatswaarborg gaat verder dan wat in de pro-
grammawet is opgenomen.
90 Deze commissie werd opgericht met het koninklijk besluit van 10 maart 1998 tot inrichting van de 
Commissie voor Overheidsopdrachten. Artikel 2, § 2, van het besluit stelt dat op verzoek van iedere overheid of orgaan bevoegd om overheidsopdrachten te gunnen, de eerste minister advies kan vragen aan deze commissie.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   675 9370-06_RH_Boek163_06.indd   675 13-10-2006   14:40:02 13-10-2006   14:40:02 676 163e Cahier de la Cour des comptesRégie des bâtiments Audits particuliers
L’ICN a estimé que le contrat devait être considéré comme un leasing opérationnel. 
Le Palais de justice d’Anvers ne doit donc pas être imputé en tant que dépense d’in-vestissement unique. Son imputation budgétaire peut, en effet, être répartie sur la durée du contrat de bail, de sorte que l’opération est neutre sur le plan du SEC. 
La plus-value de l’intervention du consultant n’apparaît pas clairement. Le coût ﬁ  nal 
de son intervention s’est élevé à plus du double du montant initial de la soumission. 
La justiﬁ  cation, donnée par le consultant, des prestations supplémentaires ne permet 
pas de contrôler de manière exhaustive si elles ont été effectivement fournies, ni si elles ont été facturées à un prix acceptable.
Sur la base des constatations qui précèdent, la Cour des comptes a estimé devoir formuler ci-après quelques recommandations, dont il conviendrait de tenir compte lors de la conclusion d’éventuelles opérations similaires à l’avenir :
Pour les transactions (ﬁ  nancières) particulières, les autorités doivent détermi-
ner a priori les objectifs qu’elles entendent poursuivre en procédant à la tran-saction. 
Il convient de faire précéder la décision d’une telle transaction ﬁ  nancière d’une 
analyse coûts et bénéﬁ  ces et de risques détaillée. Si les bénéﬁ  ces visés par 
les autorités sont difﬁ  cilement quantiﬁ  ables et chiffrables, comme tel a été le 
cas dans le présent dossier, elles pourraient ﬁ  xer préalablement un montant à 
considérer comme le surcoût maximum acceptable.
Pendant et après l’exécution, il doit être possible de comparer l’analyse coûts 
et bénéﬁ  ces initiale avec les réalisations. Une surveillance et une maîtrise 
strictes et permanentes des coûts et bénéﬁ  ces prévus doivent être organi-sées.
La transaction doit reposer sur un dossier complet et sufﬁ  samment transpa-
rent qui démontre que l’opération est réalisée de la manière la plus favorable 
pour les autorités. Les décisions majeures doivent être consignées et justi-ﬁ ées par écrit, aﬁ  n que les instances compétentes puissent contrôler efﬁ  cace-
ment l’action des autorités publiques.
Il est indispensable de veiller à une gestion structurée et ordonnée du dossier, 
en tenant compte du délai d’exécution des transactions dont la réalisation s’étend sur de très nombreuses années.
Si les autorités veulent avoir recours à un consultant, il convient d’examiner préalablement si l’organisme ou d’autres organismes de l’État ne dispose pas d’une expertise comparable. Les autorités éviteraient ainsi de devoir payer le recours à des compétences déjà disponibles au sein même de leur adminis-tration.
Si la Régie fait appel à des consultants et que leurs services ne peuvent pas 
être rémunérés sur une base forfaitaire, elle doit préciser dans le contrat les conditions auxquelles les prestations supplémentaires du prestataire de ser-vices seront acceptées. Ainsi, elle peut, par exemple, insérer une clause subordonnant les prestations supplémentaires éventuelles à l’approbation préalable du pouvoir adjudicateur. Dans tous les cas, le contrat devrait déter-miner le mode de justiﬁ  cation, par le prestataire de services, de ses presta-
tions supplémentaires.•
•
•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_06.indd   676 9370-06_RH_Boek163_06.indd   676 13-10-2006   14:40:02 13-10-2006   14:40:02  163e Boek van het Rekenhof 677Bijzondere onderzoeken Regie der Gebouwen
Het INR oordeelde dat de overeenkomst als een operationele lease moet worden 
beschouwd. Het gerechtsgebouw van Antwerpen moet dus niet worden aangerekend als een eenmalige investeringsuitgave, maar de budgettaire aanrekening ervan mag worden gespreid over de duur van de huurovereenkomst zodat de operatie “ESR-neutraal” is.
De meerwaarde van de tussenkomst van de consultant is onduidelijk. De uiteinde-
lijke kost bedroeg meer dan het dubbele van het oorspronkelijk inschrijvingsbedrag. De verantwoording die de consultant gaf, maakt het niet mogelijk om sluitend te controleren of de meerprestaties inderdaad werden geleverd en aan een aanvaard-bare prijs werden verrekend.
Op basis van voornoemde vaststellingen formuleert het Rekenhof een aantal aanbe-velingen waarmee in de toekomst, bij het afsluiten van eventuele toekomstige gelijk-aardige operaties, rekening moet worden gehouden:
Voor bijzondere (ﬁ  nanciële) transacties moet de overheid a priori bepalen welke doelstellingen met de transactie moeten worden nagestreefd. 
Een kosten-batenanalyse en een gedetailleerde risicoanalyse moeten vooraf-gaan aan de beslissing om tot dergelijke ﬁ  nanciële transacties over te gaan. Indien de baten die de overheid wil bereiken moeilijk kwantiﬁ  ceerbaar en becijfer-
baar zijn, zoals in dit dossier, zou op voorhand een bedrag kunnen worden vooropgesteld dat als een maximum toelaatbare meerkost moet worden beschouwd. 
Tijdens en na de uitvoering moet het mogelijk zijn de oorspronkelijke kosten-
batenanalyse te vergelijken met de realisaties. Een strikte en permanente bewaking en beheersing van de vooropgestelde kosten en baten moet worden georganiseerd.
De transactie moet worden onderbouwd met een volledig en voldoende trans-
parant dossier dat aantoont dat de operatie op de meest gunstige wijze voor de overheid wordt gerealiseerd. De belangrijkste besluitvorming moet schrif-telijk worden vastgelegd en onderbouwd, zodat het overheidsoptreden afdoend kan worden gecontroleerd door de daartoe bevoegde instanties.
Een goed gestructureerd en ordentelijk dossierbeheer is onontbeerlijk, reke-
ning houdende met de looptijd van de transacties die zich ver in de toekomst uitstrekt.
Indien de overheid beroep wil doen op een consultant moet op voorhand wor-
den onderzocht of binnen de instelling of binnen andere overheidsinstellingen geen vergelijkbare expertise aanwezig is. Op die manier kan worden vermeden dat de overheid moet betalen voor de competenties die binnen haar eigen administratie beschikbaar zijn.
Als de Regie een beroep doet op consultants en de dienstverlening niet forfai-
tair kan worden vergoed, moet ze contractueel vastleggen onder welke voor-waarden meerprestaties van de dienstverlener zullen worden aanvaard. Zo kan bijvoorbeeld een clausule worden opgenomen die eventuele meerpresta-ties afhankelijk maakt van een voorafgaande goedkeuring door de aanbeste-dende overheid. In elk geval moet contractueel worden bepaald hoe de dienst-verlener zijn meerprestaties moet verantwoorden.•
•
•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_06.indd   677 9370-06_RH_Boek163_06.indd   677 13-10-2006   14:40:02 13-10-2006   14:40:02 678 163e Cahier de la Cour des comptesVoyages de service à l’étranger Audits particuliers
L’audit a été annoncé au ministre des Finances, compétent pour la Régie des bâti-
ments, par lettre du 15 février 2006.
Dans le cadre de la procédure contradictoire, les résultats de l’audit ont été soumis 
à l’administration de la Régie sous la forme d’un rapport. La Régie n’a pas réagi à ce rapport.
Les résultats de l’audit ont été soumis au ministre des Finances par lettre du 
19 juillet 2006.
/L50776  DÉPENSES  DE VOYAGES  DE SERVICE  À L’ÉTRANGER , 
EFFECTUÉES  À LA CHARGE  DU BUDGET  GÉNÉRAL  
DES DÉPENSES  DE L’ÉTAT
Un audit horizontal effectué par la Cour des comptes au sein de tous les SPF/SPP a démontré que la réglementation en vigueur ainsi que les procédures, notamment en matière de contrôle interne, ne permettent pas de garantir que les voyages de service à l’étranger sont entrepris et remboursés aux meilleures conditions pour les pouvoirs publics, dans la mesure où un cadre normatif général uniforme fait actuel-lement défaut. 
Il semble donc indiqué que le ministre de la Fonction publique déﬁ  nisse ce cadre 
réglementaire général, lequel pourrait être utilement complété, au sein des diffé-rents SPF/SPP, par des instructions et des procédures visant à assurer un contrôle interne efﬁ  cace des voyages de service accomplis à l’étranger. 
La Cour des comptes propose en outre que le SPF Personnel et Organisation exa-
mine la possibilité de conclure un contrat-cadre multi-SPF, conformément à la légis-lation relative aux marchés publics, aﬁ  n d’obtenir les conditions les plus avantageu-ses pour les pouvoirs publics. 
Pour plus de transparence et à des ﬁ  ns de contrôle interne, il conviendrait qu’au 
sein de chaque SPF/SPP un seul service assure le suivi de l’ensemble des autori-sations, justiﬁ  cations et paiements d’indemnités de voyage de service à l’étranger. Les paiements devraient aussi être imputés de manière adéquate sur les allocations de base du budget des dépenses prévues à cet effet. 
1 Contrôle de la Cour des comptes
Au cours du premier semestre de 2006, la Cour des comptes a procédé au contrôle 
des frais de voyages de service à l’étranger, effectués à la charge du budget général des dépenses de l’État. 
Par « voyages de service à l’étranger », il faut entendre toutes les missions ofﬁ  cielles 
effectuées à l’étranger en vue d’y accomplir une mission spéciﬁ  que pour des raisons 
de service, par des agents de l’État et des personnes n’ayant pas cette qualité, lors-
que ces missions sont imputées au budget général des dépenses. 
Dans le cadre de l’audit, les questions suivantes ont été posées :1. Existe-t-il une réglementation/des instructions déterminant de manière sufﬁ  -
samment précise les procédures et les conditions régissant l’organisation de 
missions et la mise des frais y afférents à la charge du budget général des dépenses ?
9370-06_RH_Boek163_06.indd   678 9370-06_RH_Boek163_06.indd   678 13-10-2006   14:40:03 13-10-2006   14:40:03  163e Boek van het Rekenhof 679Bijzondere onderzoeken Buitenlandse dienstreizen
7 Tegensprekelijke procedure
Het onderzoek werd met brief van 15 februari 2006 aangekondigd bij de minister van 
Financiën, bevoegd voor de Regie der Gebouwen.
De onderzoeksresultaten werden in het kader van een tegensprekelijke procedure 
met een verslag aan de administratie van de Regie der Gebouwen voorgelegd. De Regie heeft niet gereageerd op het verslag.
Met brief van 19 juli 2006 werden de onderzoeksresultaten voorgelegd aan de minis-
ter van Financiën.
/L50776  UITGAVEN  VOOR  BUITENLANDSE  DIENSTREIZEN  
TEN LASTE  VAN DE ALGEMENE  UITGAVEN  BEGROTING  
VAN DE STAAT 
Een horizontaal onderzoek van het Rekenhof binnen alle FOD/POD’s heeft uitge-wezen dat de bestaande reglementering alsook de procedures inzake interne con-trole ontoereikend zijn om te kunnen garanderen dat de buitenlandse dienstreizen worden ondernomen en vergoed aan de voor de overheid gunstigste voorwaarden doordat een uniform algemeen normenkader ontbreekt.
Het zou dan ook aangewezen zijn dat de minister bevoegd voor Ambtenarenzaken 
dit algemeen reglementair kader deﬁ  nieert en dat dit binnen de verschillende FOD/POD’s wordt aangevuld met instructies en procedures voor een sluitende interne controle op de buitenlandse dienstreizen. 
Voorts stelt het Rekenhof voor dat de FOD Personeel en Organisatie de haalbaar-
heid van een FOD-overschrijdend raamcontract, gegund conform de wetgeving inzake overheidsopdrachten, onderzoekt om voor de overheid de gunstigste trans-portvoorwaarden te bekomen. 
In het belang van de interne controle en de transparantie zouden binnen elke FOD/
POD alle machtigingen, verantwoordingen en uitbetalingen van vergoedingen voor buitenlandse dienstreizen moeten worden opgevolgd door één dienst. Ook moeten de betalingen consequent worden aangerekend op de daarvoor geëigende basisal-locaties van de uitgavenbegroting.
1 Onderzoek van het Rekenhof
In de eerste helft van 2006 heeft het Rekenhof een onderzoek uitgevoerd naar de 
voor buitenlandse dienstreizen verrichte uitgaven die ten laste zijn van de Algemene Uitgavenbegroting van de Staat.
Onder een buitenlandse dienstreis wordt verstaan: alle ofﬁ  ciële zendingen in het bui-
tenland ter vervulling van een speciﬁ  eke opdracht in dienstverband door ambtenaren 
en personen die niet de hoedanigheid van staatsambtenaar bezitten, die ten laste 
van de Algemene Uitgavenbegroting worden aangerekend.
Het onderzoek was gebaseerd op de volgende onderzoeksvragen:1. Is er een reglementering/instructie waarin voldoende duidelijk is bepaald vol-
gens welke procedure en onder welke voorwaarden de zendingen kunnen 
plaatsvinden en de eraan verbonden kosten ten laste van de Algemene Uitga-venbegroting kunnen worden genomen?
9370-06_RH_Boek163_06.indd   679 9370-06_RH_Boek163_06.indd   679 13-10-2006   14:40:03 13-10-2006   14:40:03 680 163e Cahier de la Cour des comptesVoyages de service à l’étranger Audits particuliers
2. Les procédures autorisant la mission, ainsi que celles concernant le rembour-
sement des frais et le contrôle interne sont-elles satisfaisantes au point d’ap-
porter l’assurance que seuls sont entrepris des voyages nécessaires au fonc-tionnement du service public, qu’ils sont effectués aux meilleures conditions possibles pour les pouvoirs publics et qu’ils sont remboursés conformément à la réglementation et aux instructions en vigueur en la matière ?
3. Les frais de déplacement, de logement et de séjour pris en considération sont-
ils conformes à la réglementation et aux instructions en vigueur en la matière et sont-ils budgétés de manière correcte ?
Un inventaire de la réglementation et des instructions générales appliquées en matière de frais de déplacement, de logement et de séjour par les SPF et SPP a été dressé. La demande d’autorisation, la préparation, le règlement ﬁ  nancier et le contrôle interne en matière de voyages de service mis en place par les services 
publics fédéraux et les services publics de programmation ont été examinés. Il a 
également été procédé à une évaluation de leur exhaustivité. 
Le contrôle a porté sur tous les paiements afférents à des missions à l’étranger qui 
ont été soumis au visa préalable de la Cour des comptes entre le 1
er janvier et le 
31 mars 2006 et imputés sur une allocation de base correspondant à la classiﬁ  cation 
économique 12.01 et 12.19 ainsi que sur les paiements effectués par le biais du compte des comptables extraordinaires le plus récemment soumis à la Cour. Au total, la Cour a examiné 1.850 dossiers individuels de liquidations représentant un montant global de 1.380.098,74 euros. 
Dans le cadre de la procédure contradictoire, un rapport d’audit a été transmis en 
juin 2006 au président de chaque SPF/SPP. Il a été pris note de la réponse de l’ad-ministration lors de réunions organisées à cet effet ou par le biais d’une correspon-dance écrite. 
La Cour des comptes a rédigé un rapport de synthèse des principales constatations 
de l’audit et des recommandations formulées à l’égard des SPF/SPP visant à har-moniser le cadre réglementaire et à renforcer le contrôle interne des dépenses affé-rentes aux missions à l’étranger. Ce rapport a été transmis le 23 août 2006 aux ministres compétents. À la clôture du présent Cahier seule la réponse
 de la vice-
première ministre et ministre de la Justice, non encore examinée, est parvenue à la Cour (lettre du 22 septembre 2006). 
2 Cadre réglementaire
Les dispositions réglementaires suivantes, qui visent l’ensemble des voyages de ser-
vice, s’appliquent aux missions à l’étranger :
Arrêté royal du 24 décembre 1964 ﬁ  xant les indemnités pour frais de séjour 
des membres du personnel des services publics fédéraux.
Arrêté royal du 18 janvier 1965 portant réglementation générale en matière de 
frais de parcours.
Circulaire du premier ministre du 27 juillet 1999 en matière de relations des 
membres du gouvernement avec l’étranger.
Ce cadre normatif a été élargi, le cas échéant, par les instructions internes en vigueur dans chaque SPF/SPP. •
•
•
9370-06_RH_Boek163_06.indd   680 9370-06_RH_Boek163_06.indd   680 13-10-2006   14:40:03 13-10-2006   14:40:03  163e Boek van het Rekenhof 681Bijzondere onderzoeken Buitenlandse dienstreizen
2. Zijn de procedures voor de autorisatie van de zending, in verband met de 
terugbetaling van de kosten en de interne controle daarop, dermate toerei-
kend dat voldoende kan worden gegarandeerd dat enkel reizen die nodig zijn voor de werking van de openbare dienst worden ondernomen aan de voor de overheid gunstigste voorwaarden en worden vergoed volgens de geldende reglementering/instructie?
3. 
Zijn de in aanmerking genomen reis- en verblijfskosten conform de geldende reglementering/instructie en worden ze op een correcte wijze gebudgetteerd?
Er werd een inventaris opgemaakt van de algemene reglementering en instructies die worden toegepast voor de verplaatsings-, de reis- en de verblijfskosten per FOD/POD. De aanvraag tot autorisatie, de voorbereiding en de ﬁ  nanciële afhandeling als-
ook de interne controle inzake dienstreizen die binnen de Federale en de Program-matorische Overheidsdiensten zijn georganiseerd, werden onderzocht. Ook de vol-ledigheid ervan werd geëvalueerd. 
Alle betalingen voor buitenlandse zendingen die gedurende de periode van 1 januari 
tot 31 maart 2006 aan het voorafgaand visum van het Rekenhof werden onderwor-pen en op een basisallocatie met de economische classiﬁ  catie “12.01” en “12.19” werden aangerekend alsook de betalingen uitgevoerd in de meest recente aan het Rekenhof voorgelegde rekening van de buitengewone rekenplichtigen, werden gecon-troleerd. In het totaal onderzocht het Rekenhof 1.850 individuele vereffeningen, voor een bedrag van in totaal 1.380.098,74 euro. 
Het onderzoeksverslag werd in juni 2006 aan de voorzitter van elke FOD/POD toe-
gestuurd in het kader van de tegensprekelijke procedure. Er werd nota genomen van de repliek van de administratie in speciﬁ  ek daarvoor georganiseerde vergaderingen 
of per geschreven correspondentie. 
Het Rekenhof heeft een syntheseverslag opgesteld van de belangrijkste onderzoeks-
vaststellingen en aanbevelingen die, ter harmonisering van het reglementair kader en versterking van de interne controle op de uitgaven voor buitenlandse zendingen, aan de FOD/POD’s werden geformuleerd. Dit verslag werd op 23 augustus 2006 aan de bevoegde ministers toegestuurd. Tot op heden heeft alleen de vice-eerste minister en minister van Justitie geantwoord (brief van 22 september 2006). Dit antwoord is nog in onderzoek.
2 Reglementair kader
De volgende regelgevende teksten gelden voor alle dienstreizen en met name ook 
voor de buitenlandse zendingen:
Koninklijk besluit van 24 december 1964 tot vaststelling van de vergoedingen wegens verblijfskosten toegekend aan de leden van het personeel der fede-rale overheidsdiensten.
Koninklijk besluit van 18 januari 1965 houdende algemene regeling inzake 
reiskosten.
Omzendbrief van de eerste minister van 27 juli 1999 in verband met betrek-
kingen van de regeringsleden met het buitenland.
Dit normenkader werd eventueel per FOD/POD uitgebreid met interne instructies.•
•
•
9370-06_RH_Boek163_06.indd   681 9370-06_RH_Boek163_06.indd   681 13-10-2006   14:40:03 13-10-2006   14:40:03 682 163e Cahier de la Cour des comptesVoyages de service à l’étranger Audits particuliers
Les dispositions réglementaires précitées sont complétées, pour ce qui est du SPF Af-
faires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement, par l’ar-rêté du Régent du 17 décembre 1948 qui accorde délégation au ministre des Affaires étrangères pour ﬁ  xer les indemnités de séjour qui peuvent être allouées aux délé-
gués et agents qui relèvent du service public fédéral Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement lorsqu’ils sont chargés d’une mission ofﬁ cielle à l’étranger ou lorsqu’ils siègent aux commissions internationales, ainsi que 
ses arrêtés d’exécution successifs ﬁ  xant ces indemnités de séjour
91.
3 Résultats du contrôle 
3.1 Évaluation de la réglementation et des instructions 
La Cour des comptes a tout d’abord examiné si les instructions internes se confor-ment aux principes des dispositions réglementaires précitées et si elles prévoient le suivi des missions à l’étranger au niveau de leur pertinence, de leur déroulement et de leur adéquation avec l’imputation budgétaire.
Le contrôle a fait apparaître que les dispositions réglementaires précitées sont trop 
succinctes. De plus, les modalités ﬁ  xées dans les instructions en vigueur dans la plupart des SPF/SPP, en complément de ces dispositions, présentent d’importantes disparités. Le SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au déve-
loppement dispose à ce sujet, en raison de la nature de ses activités, d’une réglemen-
tation et d’instructions sufﬁ  samment détaillées. Le SPF Justice présente également 
un système réglementaire complet et homogène. Les quatre SPF horizontaux (S
PF Chancellerie du premier ministre, SPF Budget et Contrôle de gestion, SPF Per-
sonnel et Organisation et SPF Technologie de l’information et de la communication) 
n’ont pas mis en place, en raison de leur importance relative, de procédures formelles.
Dans sa lettre adressée au ministre de la Fonction publique, de l’Intégration sociale, de la Politique des grandes villes et de l’Égalité des chances, la Cour des comptes a souligné que, conformément à l’article 7, deuxième alinéa, de l’arrêté royal du 24 décembre 1964 ﬁ  xant les indemnités pour frais de séjour des membres du per-
sonnel des services publics fédéraux, le ministre qui a la fonction publique dans ses attributions est autorisé à arrêter des taux journaliers forfaitaires pour les « déplace-ments ofﬁ  ciels dans certains pays ». Elle a également attiré l’attention du ministre sur 
l’opportunité d’une réglementation générale applicable à tous les agents des SPF et des SPP ainsi qu’aux cellules stratégiques des ministres.
En outre, la Cour des comptes a formulé des recommandations concrètes pour cha-
que SPF/SPP en vue d’une uniformité maximale et d’une amélioration des instruc-tions. Elle a principalement attiré l’attention sur une meilleure déﬁ  nition de la notion 
de voyage de service et sur la formulation de modalités et de procédures plus stric-
tes en ce qui concerne l’approbation de la demande, la commande, le mode de trans-
port et les indemnités de séjour, le remboursement des frais exposés et le suivi des missions. 
La plupart des SPF/SPP se sont engagés à rédiger de nouvelles instructions ou à 
tenir compte de ces recommandations à l’occasion d’une révision des instructions. 
91 Les derniers arrêtés ministériels pris en exécution de l’arrêté du Régent du 17 décembre 1948 datent 
du 18 avril 2005 et du 27 février 2006.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   682 9370-06_RH_Boek163_06.indd   682 13-10-2006   14:40:03 13-10-2006   14:40:03  163e Boek van het Rekenhof 683Bijzondere onderzoeken Buitenlandse dienstreizen
Voor de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwer-
king komt daarbij nog het Regentsbesluit van 17 december 1948 dat de minister van Buitenlandse Zaken machtiging verleent om de verblijfsvergoedingen vast te stellen voor de afgevaardigden en ambtenaren van de FOD Buitenlandse Zaken, Buiten-landse Handel en Ontwikkelingssamenwerking die zich in ofﬁ  ciële opdracht naar het 
buitenland begeven of zetelen in internationale commissies, alsook de opeenvolgende uitvoeringsbesluiten ter bepaling van deze verblijfsvergoedingen
91.
3.1 Evaluatie van de regelgeving en interne instructies
Het Rekenhof heeft onderzocht of de interne instructies beantwoorden aan de princi-pes van bovenvermelde regelgeving. Het is ook nagegaan of zowel de interne instruc-ties als de regelgeving modaliteiten bevatten waardoor de buitenlandse zendingen kunnen worden opgevolgd op het vlak van de relevantie, het verloop en de overeen-stemming ervan met de budgettaire aanrekening.
Het onderzoek heeft uitgewezen dat de regelgeving te beknopt is. Bovendien verto-nen de modaliteiten in de interne instructies die gelden in de meeste FOD/POD’s ter aanvulling van de regelgeving sterke verschillen. Bij de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking bestaan er, door de aard van 
de activiteiten, voldoende gedetailleerde regelgeving en instructies. Ook de FOD Jus-titie beschikt over een volledig en homogeen regelgevend systeem. Vier horizontale FOD’s (de FOD Kanselarij van de Eerste Minister, de FOD Budget en Beheerscon-trole, de FOD Personeel en Organisatie en de FOD Informatie- en Communicatie-
technologie) hebben wegens hun dimensie geen formele procedures uitgeschreven.
In de brief aan de minister van Ambtenarenzaken, Maatschappelijke Integratie, 
Grootstedenbeleid en Gelijke Kansen heeft het Rekenhof erop gewezen dat, over-
eenkomstig artikel 7, tweede lid van het koninklijk besluit van 24 december 1964, de minister bevoegd voor Ambtenarenzaken forfaitaire dagelijkse bedragen mag bepa-len voor de “ofﬁ  ciële reizen in zekere landen”. Het Rekenhof heeft de minister er ook 
op attent gemaakt dat een algemene reglementering wenselijk zou zijn voor alle ambtenaren van de FOD’s en POD’s en voor de beleidscellen van de ministers. 
Het Rekenhof heeft bovendien per FOD/POD concrete aanbevelingen geformuleerd 
om een maximale uniformiteit en een optimalisatie van de interne instructies te berei-ken. Het vestigde daarbij de aandacht voornamelijk op een betere omschrijving van het begrip dienstreis en op striktere modaliteiten en procedures inzake de goedkeu-ring van de aanvraag, de bestelling, het vervoer en de verblijfsvergoeding, de terug-betaling van de gedragen kosten en de opvolging van de zending.
De meeste FOD/POD’s verbinden zich ertoe nieuwe interne instructies uit te schrij-
ven of rekening te houden met deze aanbevelingen bij de herwerking van de bestaande instructies.
91 De laatste ministeriële besluiten in uitvoering van het Regentsbesluit van 17 december 1948 dateren 
van 18 april 2005 en 27 februari 2006.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   683 9370-06_RH_Boek163_06.indd   683 13-10-2006   14:40:03 13-10-2006   14:40:03 684 163e Cahier de la Cour des comptesVoyages de service à l’étranger Audits particuliers
3.2 Demande et autorisation de voyage de service
L’article 1er de l’arrêté royal du 18 janvier 1965 prévoit que les frais de parcours 
effectués au service de l’État sont couverts par le Trésor public. Conformément à 
l’article 2, premier alinéa, de cet arrêté, tout déplacement est subordonné à l’autori-sation du ministre ou de son délégué. La demande doit donc mentionner clairement l’identité et la fonction du bénéﬁ  ciaire et du délégué, ainsi que les motifs du voyage 
de service et la manière dont les frais y afférents seront budgétés.
Le contrôle a montré que, dans la plupart des SPF/SPP et, en particulier, dans les 
cellules stratégiques qui y sont liées, les dossiers de paiement ne mentionnent pas clairement l’accord préalable du ministre ou de son délégué. La Cour des comptes constate en outre que les informations demandées dans l’ordre de mission et les pièces justiﬁ  catives y afférentes sont généralement insufﬁ  santes pour permettre d’évaluer le contenu et le budget de la mission.
Seuls les SPF/SPP horizontaux, le SPF Sécurité sociale, le SPF Santé publique, 
Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement ainsi que le SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie souscrivent ofﬁ  ciellement à ces observations. Les autres SPF/SPP n’ont pas commenté les constatations.
3.3 Commande du voyage et du logement
En vertu de l’article 3 de l’arrêté royal du 18 janvier 1965, les voyages de service doivent être organisés dans les conditions les plus avantageuses pour le Trésor. 
En outre, la Cour des comptes a souligné que l’achat de billets d’avion est à consi-
dérer comme un marché public de services, au sens de l’article 5 de la loi du 24 décembre 1993 relative aux marchés publics et à certains marchés de travaux, de fournitures et de services, tels que décrits dans l’annexe 2 de cette loi, à savoir, sous la catégorie B 20 : Services annexes et auxiliaires des transports . En exécution de 
l’article 1
er de la loi précitée, ces marchés sont donc indiscutablement soumis au 
principe de la concurrence. 
En effet, il a été constaté au cours du contrôle que, dans la plupart des SPF/SPP 92, 
une concurrence formelle n’est pas organisée, parce que la plupart des agents réser-
vent eux-mêmes leurs billets et hôtels et que rares sont les SPF/SPP qui ont créé à cet effet un service central, à l’instar du SPF Justice. 
C’est pourquoi la Cour des comptes a proposé de procéder à la réservation de billets 
d’avion et du séjour dans le cadre d’une convention ouverte de prestation de servi-ces, conclue pour le compte des SPF/SPP par le service Contrats-cadres multi-SPF du SPF Personnel et Organisation. La Cour a recommandé au président de ce SPF de mettre à l’étude les possibilités offertes par ce type de convention dont la conclu-sion pourrait générer des économies d’échelle. 
En ordre subsidiaire, la Cour des comptes a insisté pour que des tarifs maximum 
soient ﬁ  xés en matière de réservation d’hôtels, selon l’exemple des arrêtés ministé-
riels du 18 avril 2005 et du 27 février 2006 portant l’établissement d’indemnités jour-nalières octroyées aux représentants et aux employés appartenant au service public fédéral Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement qui se rendent à l’étranger ou qui siègent dans des commissions internationales. Les dérogations à ces montants maximum doivent être dûment motivées et approuvées par le supérieur hiérarchique compétent. 
92 À l’exception du SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement, où 
deux conventions ont été conclues.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   684 9370-06_RH_Boek163_06.indd   684 13-10-2006   14:40:03 13-10-2006   14:40:03  163e Boek van het Rekenhof 685Bijzondere onderzoeken Buitenlandse dienstreizen
3.2 Aanvraag en autorisatie van de dienstreis
Artikel 1 van het koninklijk besluit van 18 januari 1965 bepaalt dat kosten van reizen 
in dienst van de Staat door de Schatkist worden gedekt. Overeenkomstig artikel 2, eerste lid, van dit besluit mag geen reis worden gemaakt zonder de voorafgaande toelating van de minister of van zijn gemachtigde. De aanvraag moet dan ook duide-lijk de identiteit en de functie van de begunstigde en de gemachtigde aangeven, de reden van de dienstreis en de manier waarop de eraan verbonden kosten zullen wor-den gebudgetteerd.
Uit de betalingsdossiers bij de meeste FOD/POD’s en in het bijzonder bij de hieraan 
verbonden beleidscellen blijkt onvoldoende of de minister of zijn/haar gemachtigde zijn/haar goedkeuring vooraf heeft verleend. Bovendien stelde het Rekenhof vast dat de gevraagde inlichtingen op het zendingsorder en de gevraagde verantwoor-dingsstukken veelal ontoereikend zijn om de zending budgettair en inhoudelijk te kunnen inschatten.
Enkel de horizontale FOD’s, de FOD Sociale Zekerheid, de FOD Volksgezondheid, 
Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu en de FOD Economie, KMO, Midden-stand en Energie onderschrijven formeel deze opmerkingen. De overige FOD/POD’s gaven geen commentaar bij deze vaststellingen.
3.3 Bestelling van de reis en het verblijf
Dienstreizen moeten, overeenkomstig artikel 3 van het koninklijk besluit van 18 janu-ari 1965, aan de voor de Schatkist voordeligste voorwaarden worden georganiseerd. 
Het Rekenhof wees erop dat de aanschaf van vliegtuigtickets bovendien als een overheidsopdracht van diensten moet worden beschouwd, in de zin van artikel 5 van de wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachten en sommige opdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten en zoals omschreven in bijlage 2 van deze wet onder categorie B 20: “ Diensten voor ondersteunend en 
hulpvervoer ”. In uitvoering van artikel 1 van de wet zijn deze opdrachten ontegen-
sprekelijk onderworpen aan het principe van de mededinging.
Tijdens het onderzoek is echter gebleken dat in de meeste FOD/POD’s
92 geen 
geformaliseerde mededinging wordt georganiseerd, omdat de meeste ambtenaren 
zelf hun tickets en hotels reserveren en dat er slechts in een paar FOD/POD’s een centrale dienst daarvoor werd opgericht, zoals bij de FOD Justitie. 
Het Rekenhof stelde dan ook voor de boeking van vliegtuigtickets en het verblijf te 
organiseren via een open overeenkomst van dienstverlening, afgesloten voor rekening  
van de FOD/POD’s door de dienst FOD-Overschrijdende Raamcontracten van de 
FOD Personeel en Organisatie. Er werd aan de voorzitter van deze FOD aanbevolen de mogelijkheid van een dergelijke overeenkomst die schaalvoordelen zou kunnen opleveren, te onderzoeken.
Bijkomend drong het Rekenhof erop aan dat maximumtarieven zouden worden vast-
gelegd voor hotelreservaties, naar het voorbeeld van de ministeriële besluiten van 18 april 2005 en 27 februari 2006 houdende vaststelling van de verblijfsvergoedingen toegekend aan afgevaardigden en ambtenaren afhangende van de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking die zich in ofﬁ  ciële opdracht naar het buitenland begeven of zetelen in internationale commissies. Af wijkingen op deze maximabedragen moeten degelijk worden gemotiveerd en goed-
gekeurd door de bevoegde hiërarchische overste.
92 Met uitzondering van de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamen-
werking, waar twee overeenkomsten zijn gesloten.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   685 9370-06_RH_Boek163_06.indd   685 13-10-2006   14:40:03 13-10-2006   14:40:03 686 163e Cahier de la Cour des comptesVoyages de service à l’étranger Audits particuliers
À l’exception des quatre SPF horizontaux, du SPF Économie, PME, Classes moyen-
nes et Énergie et de certaines cellules stratégiques, la plupart des SPF/SPP utili-sent comme norme les montants maximum précités ou leurs propres montants maxi-mum. La Cour des comptes a toutefois constaté que ces montants étaient parfois dépassés et que ces dépassements n’étaient pas motivés correctement.
Le SPF Personnel et Organisation reconnaît le besoin de regrouper les achats et les 
économies d’échelle qui vont de pair. Le SPF signale que la possibilité de recourir à un contrat cadre est examinée par le réseau de concertation
93. La plupart des autres 
SPF/SPP se rallient à ce point de vue. Ils soulignent néanmoins la complexité du marché dans le secteur des voyages et les normes européennes nouvelles ou atten-dues en la matière, qui rendent singulièrement difﬁ  cile l’établissement d’un cahier des charges. D’autres SPF/SPP estiment en revanche qu’en raison de la taille réduite de leurs départements ou le nombre limité de missions à l’étranger, la créa-tion d’un service de réservation central ne se justiﬁ  e guère et que l’application d’une 
concurrence formalisée n’apporterait aucune économie d’échelle. 
La plupart des SPF/SPP sont néanmoins favorables à la ﬁ  xation de montants maxi-
mum en matière de logement et veilleront à l’avenir plus scrupuleusement à ne pas 
les dépasser. 
3.4 Remboursement des frais exposés
En exécution de l’article 7 de l’arrêté royal du 24 décembre 1964, les agents des services publics fédéraux qui doivent effectuer des voyages de service hors du royaume ont droit au remboursement de la dépense réellement effectuée, sur pro-duction d’un mémoire justiﬁ  catif. Le ministre qui a la fonction publique dans ses attributions est toutefois autorisé à arrêter des taux journaliers forfaitaires pour les « déplacements ofﬁ  ciels dans certains pays ».
Bien qu’une possibilité de choix soit donc prévue réglementairement, la Cour des comp-tes estime cependant souhaitable qu’une réglementation générale soit appliquée à tous les agents des SPF et des SPP ainsi qu’aux cellules stratégiques des ministres.
Elle considère également, à titre subsidiaire, que le versement éventuel d’avances sur les frais de mission doit rester limité à un pourcentage raisonnable des frais esti-més et qu’il convient de prévoir un système de suivi efﬁ  cace de ces avances. 
À ce jour, seuls le SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement et le SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Envi-ronnement utilisent le système de l’indemnité de séjour forfaitaire. Toutefois, en ce qui concerne le SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement la base réglementaire ne réside pas dans l’article 7, deuxième alinéa, de l’arrêté royal du 24 décembre 1964, mais dans l’arrêté du Régent du 17 décem-bre 1948. Les arrêtés ministériels requis sont pris annuellement (cf. arrêtés ministé-riels du 18 avril 2005 et du 27 février 2006). Pour ce qui est du SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement, l’instruction interne actuelle pré-voit seulement l’application du système d’indemnité forfaitaire. Elle renvoie à cet 
effet aux arrêtés ministériels précités du SPF Affaires étrangères, Commerce exté-
rieur et Coopération au développement.
Les autres SPF/SPP remboursent les dépenses sur la base des frais réellement 
exposés. À cet égard, il a toutefois été constaté que certaines créances sont insufﬁ  -
s
amment étayées par des justiﬁ  catifs originaux et que certaines dépenses personnelles 
ont été prises en considération pour le remboursement.
93 Organe de concertation composé de représentants des divers SPF/SPP.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   686 9370-06_RH_Boek163_06.indd   686 13-10-2006   14:40:04 13-10-2006   14:40:04  163e Boek van het Rekenhof 687Bijzondere onderzoeken Buitenlandse dienstreizen
Met uitzondering van de vier horizontale FOD’s, de FOD Economie, KMO, Midden-
stand en Energie en sommige beleidscellen, hanteren de meeste FOD/POD’s de voormelde of eigen maxima als norm. Het Rekenhof stelde echter vast dat deze maxima soms werden overschreden en dat deze overschrijdingen niet altijd degelijk werden gemotiveerd.
De FOD Personeel en Organisatie erkent de behoefte aan gegroepeerde aankopen 
en de hieraan verbonden schaalvoordelen. De FOD deelt mee dat het opstarten van een raamovereenkomst wordt onderzocht in het kader van het Netwerkoverleg
93. De 
meeste FOD/POD’s sluiten zich hierbij aan, maar wijzen wel op de complexe markt van de reissector en de verwachte en nieuwe Europese normen, waardoor de opmaak van een lastenboek bijzonder moeilijk is. Sommige FOD/POD’s menen dan weer dat door de kleinschaligheid van hun departementen en/of het beperkt aantal buiten-landse zendingen, de oprichting van een centrale reservatiedienst weinig zinvol is en de toepassing van een geformaliseerde mededinging geen economische schaalvoor-delen zou opleveren. 
De meeste FOD/POD’s zijn echter te vinden voor de vastlegging van maxima op het 
vlak van de overnachtingen en zullen in de toekomst nauwgezetter waken over het niet overschrijden ervan.
3.4 Terugbetaling van de kosten van de dienstreis
In uitvoering van artikel 7 van koninklijk besluit van 24 december 1964 hebben de personeelsleden van de federale overheidsdiensten die dienstreizen buiten het Rijk moeten maken, recht op de terugbetaling van hun werkelijk gedane uitgaven, op voorlegging van een verantwoordingsmemorie. De minister bevoegd voor Ambtena-renzaken is echter gemachtigd forfaitaire dagelijkse bedragen te bepalen voor de “ofﬁ ciële reizen in zekere landen”. 
Hoewel dus reglementair in een keuzemogelijkheid wordt voorzien, meent het Reken-hof dat een algemene regelgeving die geldt voor alle ambtenaren van de FOD’s en POD’s en voor de beleidscellen van de ministers, wenselijk is.
Bijkomend is het van oordeel dat de voorschotten op zendingskosten beperkt moeten blijven tot de redelijkerwijze voorzienbare kosten en dat een degelijk opvolgings-systeem moet worden ingesteld.
Tot dusver maken enkel de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ont-
wikkelingssamenwerking en de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedsel-keten en Leefmilieu gebruik van het systeem van de forfaitaire verblijfsvergoeding. Bij de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking ligt de reglementaire basis hiervoor echter niet in artikel 7, tweede lid, van het konink-lijk besluit van 24 december 1964 maar wel in het Regentsbesluit van 17 decem-ber 1948. Jaarlijks worden daarvoor de nodige ministeriële besluiten uitgevaardigd (zie bovenvermelde ministeriële besluiten van 18 april 2005 en 27 februari 2006). Wat betreft de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu voor-ziet enkel de bestaande interne instructie in de toepassing van het systeem van een 
forfaitaire vergoeding. Deze verwijst hierbij naar voormelde ministeriële besluiten van 
de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.
De andere FOD/POD’s betalen de uitgaven terug op basis van de werkelijk gemaakte kosten. Hierbij werd echter vastgesteld dat sommige schuldvorderingen onvoldoende met originele verantwoordingsstukken worden ondersteund en dat persoonlijke uit-gaven voor terugbetaling in aanmerking werden genomen.
93 Overlegorgaan met vertegenwoordigers van de verschillende FOD/POD’s.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   687 9370-06_RH_Boek163_06.indd   687 13-10-2006   14:40:04 13-10-2006   14:40:04 688 163e Cahier de la Cour des comptesVoyages de service à l’étranger Audits particuliers
Plusieurs départements accordent à leurs agents des avances sur les frais de mis-
sion. Hormis le SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environne-ment, ils limitent cette avance à un pourcentage de l’ensemble des frais estimés. Il a cependant été constaté qu’en l’absence de délais contraignants, ou même lorsque de tels délais existent, il est souvent procédé tardivement au décompte de l’avance reçue, parce que l’intéressé omet de présenter sa créance. 
Le SPF Justice et le SPF Emploi, Travail et Concertation sociale seraient favorables 
à l’application du système d’indemnité forfaitaire journalière. Le ministre de la Fonc-tion publique n’a jusqu’à présent pas réglementé en ce sens alors que l’article 7, deuxième alinéa, de l’arrêté royal du 24 décembre 1964 lui conﬁ  e expressément cette compétence. Les quatre SPF/SPP horizontaux et le SPF Mobilité et Trans-ports, en raison de la taille réduite de leurs départements ou du nombre limité de missions à l’étranger, accordent leur préférence au système de remboursement sur 
la base des frais réellement exposés. 
3.5 Suivi de la mission
Dans le cadre d’une bonne gestion ﬁ  nancière, d’un contrôle budgétaire permanent et 
d’un contrôle interne efﬁ  cace, il conviendrait qu’un seul service au sein du SPF tienne 
à jour une banque de données dans laquelle seraient enregistrées toutes les autori-
sations de missions à l’étranger, l’estimation de leur coût, les avances payées, les demandes de remboursements introduites et l’ensemble des pièces justiﬁ  catives. Dans ce sens, il conviendrait aussi que les frais liés aux missions à l’étranger soient imputés sur les crédits du département auquel appartient l’agent. Pour la même rai-son, il est recommandé d’effectuer le paiement par un seul canal de paiement (soit, uniquement le visa préalable, soit exclusivement par le biais d’un comptable).
Dans divers SPF/SPP (SPF Chancellerie du premier ministre, SPF Finances et 
SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement), il a été constaté que les frais liés aux missions à l’étranger des membres de cellules straté-giques sont imputés sur les crédits du département. Une telle manière de procéder 
est contraire au principe de la spécialité budgétaire énoncé à l’article 18 de l’arrêté 
royal du 17 juillet 1991 portant coordination des lois sur la comptabilité de l’État.
Tous les SPF/SPP disposent d’un système de suivi électronique ou manuel pour les 
missions à l’étranger. Toutefois, la performance de ce système pourrait générale-ment être améliorée.
Enﬁ  n, la Cour des comptes fait observer que, dans le cas de certains SPF/SPP 
(SPF Chancellerie du premier ministre, SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement), le remboursement des frais exposés a lieu par diffé-rents canaux de paiement (tantôt par le biais du visa préalable, tantôt par le biais d’un comptable), ce qui entrave un suivi budgétaire correct de la mission. 
Les SPF/SPP souscrivent en général à ces constatations et s’engagent à prendre 
les mesures nécessaires. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   688 9370-06_RH_Boek163_06.indd   688 13-10-2006   14:40:04 13-10-2006   14:40:04  163e Boek van het Rekenhof 689Bijzondere onderzoeken Buitenlandse dienstreizen
Meerdere departementen kennen aan hun ambtenaren voorschotten toe op de zen-
dingskosten. Uitgezonderd de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedsel keten 
en Leefmilieu beperken de departementen dit voorschot tot een percentage van de geschatte kostprijs. Er werd echter vastgesteld dat, bij afwezigheid van dwingende termijnen of zelfs bij het bestaan ervan, de afrekening van het ontvangen voorschot vaak laattijdig gebeurt omdat de betrokkene zijn schuldvordering niet indient. 
De FOD Justitie en de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg zijn het 
gebruik van het systeem van forfaitaire vergoedingen per dag gunstig gezind. Tot op heden heeft de minister bevoegd voor Ambtenarenzaken nog geen regelgeving in die zin ingevoerd hoewel artikel 7, tweede lid, van het koninklijk besluit van 24 decem-ber 1964 hem expliciet die bevoegdheid toekent. De vier horizontale FOD/POD’s en de FOD Mobiliteit en Vervoer opteren, door de kleinschaligheid van hun departe-menten en/of het beperkt aantal zendingen, voor het systeem van terugbetaling op 
basis van de werkelijk gemaakte kosten.
3.5 Opvolging van de zending
Met het oog op een goed ﬁ  nancieel beheer, een permanente budgetbewaking en een 
sluitende interne controle zou één dienst binnen elke FOD/POD een databank moe-
ten bijhouden waarin alle machtigingen voor buitenlandse zendingen, de geraamde kostprijs ervan, de betaalde voorschotten, de ingediende schuldvorderingen en alle verantwoordingsstukken worden geregistreerd. In deze zin is het ook aangewezen dat de kosten verbonden aan buitenlandse zendingen worden aangerekend op de programmakredieten ingeschreven ten behoeve van de dienst waarvan de ambtenaar deel uitmaakt. Om dezelfde reden is het ook aanbevolen de zendingskosten via slechts één betalingskanaal (hetzij via het voorafgaand visum, hetzij door een reken-plichtige) uit te betalen. 
Bij diverse FOD/POD’s (de FOD Kanselarij van Eerste Minister, de FOD Financiën 
en de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu) werd vastgesteld dat de kosten verbonden aan buitenlandse zendingen van de leden van 
beleidscellen worden aangerekend op de kredieten van het departement. Dit is ech-
ter strijdig met het principe van de specialiteit van de begroting vervat in artikel 18 van het koninklijk besluit van 17 juli 1991 houdende coördinatie van de wetten op de Rijkscomptabiliteit.
Alle FOD/POD’s beschikken over een elektronisch of manueel opvolgingssysteem voor de buitenlandse zendingen. Vaak kan echter de werking ervan worden verbeterd.
Tot slot merkt het Rekenhof op dat enkele FOD/POD’s (FOD Kanselarij van de Eerste Minister, de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leef-milieu) de gemaakte onkosten via diverse uitbetalingskanalen terugbetalen (via het voorafgaand visum of de rekenplichtige), wat een goede budgettaire opvolging van de zending bemoeilijkt.
Over het algemeen onderschrijven de FOD/POD’s deze bevindingen en verbinden 
ze zich ertoe de nodige maatregelen uit te werken.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   689 9370-06_RH_Boek163_06.indd   689 13-10-2006   14:40:04 13-10-2006   14:40:04 690 163e Cahier de la Cour des comptesFonds des pensions de survie Audits particuliers
La Cour des comptes constate que les dispositions réglementaires actuelles sont 
trop succinctes. Elle suggère dès lors au ministre de la Fonction publique de prendre 
les initiatives nécessaires aﬁ  n d’adapter les arrêtés royaux en vigueur en fonction des besoins actuels et en vue d’une uniformisation des procédures et instructions. Dans le même ordre d’idée, il conviendrait d’examiner l’opportunité d’un système global d’indemnités de séjour forfaitaires. 
La plupart des SPF/SPP ont élaboré des instructions et des procédures en complé-
ment des dispositions actuelles. Toutefois, il conviendrait de les améliorer, surtout en ce qui concerne les modèles de documents utilisés, les informations demandées dans ces documents, le système de suivi appliqué et le contrôle interne.
En outre, la Cour des comptes propose que la possibilité de conclure un contrat-
cadre multi-SPF soit examinée par le SPF Personnel et Organisation, aﬁ  n d’obtenir 
les conditions de transport les plus avantageuses pour les pouvoirs publics.
De manière générale, la Cour des comptes n’a pas relevé de violations systémati-
ques importantes du cadre réglementaire existant. Elle n’a pas davantage détecté des frais excessifs, ni des abus qui seraient susceptibles de nuire aux intérêts du Trésor. Par rapport à la situation actuelle, l’adaptation de la règlementation et des procédures en vigueur pourrait contribuer à rendre les voyages de service moins onéreux et leur gestion plus transparente et plus uniforme. La Cour des comptes fait cependant observer que, lors de l’imputation budgétaire des frais de déplacement, le principe de la spécialité budgétaire n’est pas toujours respecté.
/L50776  COMPTES  DE RECETTES  DU FONDS  DES PENSIONS  
DE SURVIE  
Au cours de la période de décembre 2005 à avril 2006, la Cour des comptes a exécuté un audit portant sur les comptes de recettes du Fonds des pensions de survie (FPS) géré par le Service des pensions du secteur public (SdPSP).
L’audit montre que le SdPSP transmet systématiquement en retard les comptes des 
recettes du Fonds à la Cour des comptes.
Il apparaît par ailleurs que certains organismes publics dépassent le délai légal 
dans lequel ils doivent déclarer au SdPSP les droits qui découlent des contributions personnelles obligatoires de leur personnel. 
Le délai imposé par la loi pour le versement des contributions personnelles obliga-
toires est également systématiquement négligé par certains organismes et adminis-trations. Le contrôle a révélé un retard de paiement de plus de 16 millions d’euros. Ce montant ne tient pas compte des droits qui n’avaient pas encore été déclarés à 
l’issue de l’expiration du délai légal. 
Le report de l’installation d’un module de calcul automatisé a eu pour conséquence 
qu’aucun intérêt de retard et aucune amende n’ont été appliqués pour les comptes de 2002 à 2004.
L’audit a également révélé certaines lacunes dans la gestion des recettes et dans 
l’élaboration des comptes contrôlés. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   690 9370-06_RH_Boek163_06.indd   690 13-10-2006   14:40:04 13-10-2006   14:40:04  163e Boek van het Rekenhof 691Bijzondere onderzoeken Fonds Overlevingspensioenen
4 Besluit
Het Rekenhof stelt vast dat de bestaande regelgeving te beknopt is. Het suggereert 
dan ook dat de minister bevoegd voor Ambtenarenzaken de nodige initiatieven zou 
nemen om de bestaande koninklijke besluiten aan te passen in functie van de huidige noden en met het oog op een uniformisering van de bestaande procedures en instruc-ties. De wenselijkheid nagaan van een globaal systeem van forfaitaire verblijfsver-goedingen sluit hierbij aan.
De meeste FOD/POD’s hebben, ter aanvulling van de regelgeving, interne instruc-
ties en procedures uitgewerkt. Vaak kunnen deze echter nog worden geoptimali-seerd, vooral wat betreft de gebruikte modeldocumenten, de hierin gevraagde inlich-tingen, het aangewende opvolgingssysteem en de interne controle.
heid van een FOD-Overschrijdend raamcontract onderzoekt om voor de overheid de 
gunstigste vervoersvoorwaarden te bekomen.
In het algemeen heeft het Rekenhof geen belangrijke systematische inbreuken tegen 
het reglementair kader vastgesteld. Evenmin heeft het buitensporige onkosten en/of misbruiken opgemerkt die de belangen van de Schatkist zouden kunnen schaden. Niettemin kan de bijsturing van de bestaande reglementering en procedures in de toekomst ervoor zorgen dat de dienstreizen op een meer economische, transparante en uniforme wijze kunnen gebeuren dan dit nu het geval is. Voorts merkt het Reken-hof op dat het principe van de begrotingsspecialiteit niet altijd wordt gerespecteerd bij de budgettaire aanrekening van de reiskosten.
/L50776  ONTVANGSTENREKENINGEN  VAN HET FONDS  VOOR  
OVERLEVINGSPENSIOENEN
Het Rekenhof heeft in de periode december 2005 tot april 2006 een onderzoek gevoerd naar de ontvangstenrekeningen van het Fonds voor Overlevingspensioe-nen (FOP) dat wordt beheerd door de Pensioendienst voor de Overheidssector (PDOS).
Uit het onderzoek blijkt dat de PDOS de ontvangstenrekeningen van het FOP syste-
matisch te laat aan het Rekenhof voorlegt.
Bovendien is gebleken dat sommige overheidsinstellingen de wettelijke termijn 
overschrijden waarbinnen ze aan de PDOS de rechten moeten aangeven die voort-vloeien uit de verplichte persoonlijke bijdragen van hun personeel. 
Ook de wettelijke termijn voor de storting van de verplichte persoonlijke bijdragen 
wordt door sommige administraties en instellingen systematisch genegeerd. Het onderzoek bracht een betalingsachterstand van ruim 16 miljoen euro aan het licht, 
exclusief de rechten die ondanks de verlopen wettelijke termijn nog niet werden 
aangegeven. 
Door het uitstel van invoering van een geautomatiseerde berekeningsmodule voor 
de verwijlintresten en boetes, worden in de rekeningen 2002 tot en met 2004 geen verwijlintresten en boetes verhaald. 
Het onderzoek heeft ook een aantal tekortkomingen in het beheer van de ontvang-
sten en de opmaak van de onderzochte rekeningen aangetoond. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   691 9370-06_RH_Boek163_06.indd   691 13-10-2006   14:40:04 13-10-2006   14:40:04 692 163e Cahier de la Cour des comptesFonds des pensions de survie Audits particuliers
Le Fonds des pensions de survie (FPS) est géré par le Service des pensions du sec-
teur public (SdPSP). Les recettes et les dépenses de ce Fonds94 sont effectuées par 
le biais de trois comptes de comptables ordinaires, justiciables annuellement de la 
Cour des comptes. En 2005, les recettes réalisées se sont élevées à 1.373 mil-lions d’euros et les dépenses réalisées à 1.332 millions d’euros. 
Les pensions de survie des ayants droit
95 des membres du personnel statutaire, 
ou assimilé, d’une grande partie du secteur public96 sont à la charge du FPS. Ces 
pensions sont principalement ﬁ  nancées par le produit d’une contribution personnelle 
obligatoire du personnel de l’État, représentant 7,5 % du traitement mensuel brut et 
d’autres éléments de la rémunération pris en considération dans le calcul de la pen-sion de retraite. Le solde
97 du FPS est utilisé pour ﬁ  nancer certaines pensions de 
retraite à la charge du Trésor public98.
La loi du 12 janvier 2006 portant création du Service des pensions du secteur public 
a, à compter du 1er janvier 2006, remplacé l’Administration des pensions (AP), inté-
grée jusqu’alors dans le SPF Finances, par le SdPSP, un organisme public autonome, 
classé dans la catégorie A. Le législateur a chargé le SdPSP de la mission ﬁ  nancière 
de percevoir les recettes liées à ses missions et de contrôler individuellement, pour chaque assuré social, les cotisations versées en son nom.
La loi a également supprimé le FPS organique. Les recettes de ce fonds, principale-
ment constituées des contributions personnelles obligatoires, sont dorénavant direc-tement destinées au SdPSP. Ces crédits restent affectés légalement au ﬁ  nancement 
des pensions de survie et, en ordre subsidiaire, des pensions de retraite.
Les comptes des organismes d’intérêt public de la catégorie A sont établis sous 
l’autorité du ministre de tutelle. Le ministre des Finances les soumet ensuite à la Cour des comptes.
Les résultats d’audit et les recommandations mentionnés ci-après au sujet des comp-
tes du FPS restent pertinents pour le nouveau SdPSP.
2 Audit de la Cour des comptes
Au cours de la période de décembre 2005 à avril 2006, la Cour des comptes a exé-
cuté un audit portant sur les comptes de recettes du FPS. Elle s’est basée, à cet effet, sur les comptes des années 2002, 2003 et 2004, qui ont déjà été transmis, et – pour autant qu’elles soient disponibles – sur les données comptables relatives à l’année 2005, pour laquelle aucun compte n’avait encore été soumis.
Le contrôle a consisté en une vériﬁ  cation approfondie des chiffres mentionnés dans 
les comptes précités, ainsi qu’en une analyse et une évaluation de la comptabilité, des procédures en matière de recettes et de dépenses, de l’organisation de la gestion ﬁ nancière et du contrôle interne y afférent.
94 Programme 21.51.1 du budget des Pensions. 
95 Époux survivants, conjoints divorcés, orphelins.
96 Services publics fédéraux, ministères des communautés et des régions, enseignement, armée, organis-
mes d’intérêt public afﬁ  liés au régime de pension prévu par la loi du 28 avril 1958 relative à la pension 
des membres du personnel de certains organismes d’intérêt public et de leurs ayants droit, La Poste, etc. 
97 La différence entre les recettes du FPS et les dépenses destinées à ﬁ  nancer les pensions de survie. 
98 Pensions de retraite des autorités fédérales, de l’enseignement, de l’armée et de l’ancienne gendarmerie.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   692 9370-06_RH_Boek163_06.indd   692 13-10-2006   14:40:04 13-10-2006   14:40:04  163e Boek van het Rekenhof 693Bijzondere onderzoeken Fonds Overlevingspensioenen
Het Fonds voor Overlevingspensioenen (FOP) wordt beheerd door de Pensioendienst 
voor de Overheidssector (PDOS). De ontvangsten en uitgaven van dit Fonds94 ver lopen 
via drie rekeningen van gewone rekenplichtigen waarvoor jaarlijks verantwoording moet worden afgelegd aan het Rekenhof. In het jaar 2005 bedroegen de gerealiseerde ont-vangsten 1.373 miljoen euro en de gerealiseerde uitgaven 1.332 miljoen euro.
De overlevingspensioenen van de rechthebbenden
95 van statutaire of daarmee gelijk-
gestelde personeelsleden van een belangrijk deel van de openbare sector96 vallen ten 
laste van het FOP. Deze pensioenen worden in hoofdzaak geﬁ  nancierd met de opbrengst 
van een verplichte persoonlijke bijdrage van het overheidspersoneel die 7,5 % bedraagt 
van de brutomaandwedde en andere bezoldigingselementen die voor het rustpensioen in aanmerking worden genomen. Het saldo
97 van het FOP wordt aangewend voor de 
ﬁ nanciering van sommige rustpensioenen ten laste van de Staatskas98.
De wet van 12 januari 2006 tot oprichting van de Pensioendienst voor de Overheids-sector heeft met ingang van 1 januari 2006 de Administratie der Pensioenen (AP), tot dan geïntegreerd in de FOD Financiën, omgevormd tot de PDOS, een autonome openbare instelling van categorie A. De wet belast de PDOS met de ﬁ  nanciële opdracht de ontvangsten verbonden aan zijn taken te innen en voor elke sociaal ver-zekerde de in zijn naam gestorte bijdragen individueel te controleren.
Bovendien schaft de wet het organiek FOP af. De inkomsten ervan, met als hoofd-
moot de verplichte persoonlijke bijdragen, zijn voortaan rechtstreeks bestemd voor de PDOS. Deze inkomsten blijven wettelijk toegewezen voor de ﬁ  nanciering van de 
overlevingspensioenen en in bijkomende orde van de rustpensioenen. 
De rekeningen van de instellingen van openbaar nut van categorie A worden opge-
steld onder het gezag van de voogdijminister. De minister van Financiën legt ze vervolgens voor aan het Rekenhof. 
De hierna vermelde auditbevindingen en aanbevelingen omtrent de rekeningen van 
het FOP blijven ook voor de nieuw opgerichte PDOS relevant.
Het Rekenhof heeft in de periode december 2005 tot april 2006 een onderzoek 
gevoerd naar de ontvangstenrekeningen van het FOP.  Het heeft zich bij zijn onder-
zoek gebaseerd op de reeds voorgelegde rekeningen van de jaren 2002, 2003 en 2004 en – voor zover reeds beschikbaar – op de boekhoudkundige gegevens over het jaar 2005 waarvoor nog geen rekening was voorgelegd.
De controle bestond uit een grondig cijfermatig nazicht van voornoemde rekeningen 
en een analyse en evaluatie van de boekhouding, de procedures inzake ontvangsten en uitgaven, de organisatie van het ﬁ  nancieel beheer en de interne controle daarop. 
94 Programma 21.51.1 van de Pensioenbegroting. 
95 Langstlevende echtgenoten, uit de echt gescheiden echtgenoten, wezen.
96 Federale openbare diensten, ministeries van gemeenschappen en gewesten, onderwijs, leger, instel-
lingen van openbaar nut aangesloten bij het pensioenregime van de wet van 28 april 1958 betreffende het pensioen van het personeel van zekere organismen van openbaar nut alsmede van hun rechtheb-benden, De Post…
97 Het verschil tussen de inkomsten van het FOP en de uitgaven bestemd voor de ﬁ  nanciering van de 
overlevingspensioenen.
98 Rustpensioenen van de federale overheid, het onderwijs, het leger en de ex-rijkswacht. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   693 9370-06_RH_Boek163_06.indd   693 13-10-2006   14:40:04 13-10-2006   14:40:04 694 163e Cahier de la Cour des comptesFonds des pensions de survie Audits particuliers
La Cour des comptes a annoncé son audit au ministre de l’Environnement et des 
Pensions et au directeur général du SdPSP par lettres du 9 novembre 2005. L’avant-projet de rapport a été envoyé le 7 juin 2006 au directeur général du SdPSP. Ce dernier a répondu par courrier du 6 juillet 2006. Le 19 juillet 2006, la Cour a envoyé au ministre de l’Environnement et des Pensions son rapport conte-nant les remarques du directeur général du SdPSP. Le ministre a répondu par courrier du 7 septembre 2006. 
3 Transmission des comptes
Les comptes des comptables, responsables de la gestion ﬁ  nancière des deniers 
publics qui leur ont été conﬁ  és, doivent répondre aux critères suivants : exactitude, 
exhaustivité, ﬁ  abilité et ponctualité.
La Cour des comptes a constaté un certain nombre de lacunes au niveau du respect 
de ces normes dans les comptes des recettes du FPS.
Les comptes doivent être remis à la Cour des comptes avant le 1er mars de l’année 
qui suit celle pour laquelle ils sont formés99. Les comptes contrôlés ont été systéma-
tiquement transmis en retard. Le SdPSP fait observer que tous les comptes de l’année 2004 ont été transmis, 
le 22 avril 2005, au SPF Finances, avec envoi d’une copie à la Cour des comptes. Le SdPSP estime impossible de transmettre avant le 1
er mars les comptes comportant 
l’ensemble des droits constatés. À l’heure actuelle, de nombreux organismes éprou-vent déjà des difﬁ  cultés à produire à cette date leurs listes nominatives sur la base 
desquelles les droits aux contributions personnelles obligatoires sont constatés.
La Cour des comptes souligne que les comptes introduits au cours du mois d’avril 2005 
présentent un caractère provisoire et ne sont pas toujours étayés par les pièces justiﬁ  catives requises. Seuls les comptes introduits par le biais du ministre des Finan-
ces peuvent être considérés authentiques. En outre, les modalités administratives qui régissent la gestion interne des comptes ne peuvent pas déroger au délai ﬁ  xé par 
le législateur pour la transmission à la Cour des comptes.
4 Contributions et déclarations à l’intention du FPS
Le délai imposé par la loi pour le versement des contributions personnelles obligatoi-
res est systématiquement négligé par certains organismes et administrations. Le contrôle des comptes a révélé un retard de paiement de plus de 16 millions d’euros
100, 
ce montant ne tenant pas compte des droits qui n’ont pas encore été déclarés mal-gré l’expiration du délai légal. 
Chaque année, le SdPSP prie par écrit l’ensemble des administrations et des orga-
nismes devant verser des contributions personnelles de lui fournir avant le 1
er mars 
de l’année suivante des listes nominatives permettant de vériﬁ  er les droits aux contri-
butions personnelles101. Certains organismes et administrations dépassent ce délai 
légal. 
Le SdPSP ne peut pas s’appuyer sur un cadre réglementaire permettant un contrôle 
systématique de la précision et de l’exhaustivité des droits déclarés.
99 Lois coordonnées sur la comptabilité de l’État du 17 juillet 1991 (article 74).
100 Situation au 1er mars 2006. 
101 En application de la loi du 15 mai 1984 portant mesures d’harmonisation dans les régimes de pensions.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   694 9370-06_RH_Boek163_06.indd   694 13-10-2006   14:40:05 13-10-2006   14:40:05  163e Boek van het Rekenhof 695Bijzondere onderzoeken Fonds Overlevingspensioenen
Het Rekenhof heeft zijn onderzoek bij brieven van 9 november 2005 aan de minister 
van Leefmilieu en Pensioenen en aan de directeur-generaal van de PDOS aangekon-digd. Het voorontwerp van verslag werd op 7 juni 2006 verstuurd aan de directeur-generaal van de PDOS, die in een brief van 6 juli 2006 heeft gereageerd. Op 19 juli 2006 heeft het Rekenhof zijn verslag met de opmerkingen van de directeur-generaal van de PDOS aan de minister van Leefmilieu en Pensioenen voorgelegd. De minister heeft geantwoord bij brief van 7 september 2006. 
3 Overlegging van de rekeningen
De rekeningen van de rekenplichtigen die verantwoording moeten aﬂ  eggen over het 
ﬁ  nancieel beheer van overheidsgelden die hen zijn toevertrouwd, moeten voldoen 
aan volgende criteria: correctheid, volledigheid, betrouwbaarheid en tijdigheid. 
Het Rekenhof heeft in de ontvangstenrekeningen van het FOP een aantal lacunes 
vastgesteld in de naleving van deze normen. 
De rekeningen moeten aan het Rekenhof worden voorgelegd vóór 1 maart van het 
jaar na dat waarvoor ze worden opgemaakt
99. De onderzochte rekeningen werden 
systematisch te laat overgezonden. 
De PDOS wijst erop dat alle rekeningen voor het jaar 2004 op 22 april 2005 aan de 
FOD Financiën werden bezorgd met verzending van kopie aan het Rekenhof. De PDOS acht het niet haalbaar vóór 1 maart de rekeningen met alle vastgestelde rech-ten voor te leggen. Nu reeds ondervinden vele instellingen moeilijkheden om op die datum hun nominatieve lijsten op grond waarvan de rechten op de verplichte per-soonlijke pensioenbijdragen worden vastgesteld, af te leveren. 
Het Rekenhof onderstreept dat de rekeningen die in de loop van april 2005 werden 
verzonden van voorlopige aard zijn en niet alle rekeningen met de nodige stukken werden gestaafd. Alleen rekeningen voorgelegd via de minister van Financiën kunnen als authentiek worden weerhouden. Voorts kunnen de administratieve modaliteiten inzake het interne beheer van de rekeningen geen afbreuk doen aan de door de wet-gever vooropgestelde deadline van voorlegging aan het Rekenhof. 
4 Te storten bijdragen en aan te geven rechten aan het FOP
Sommige administraties en instellingen negeren systematisch de door de wet opge-
legde termijn voor de storting van de verplichte persoonlijke bijdragen. De controle van de rekeningen bracht een betalingsachterstand van ruim 16 miljoen euro
100 aan 
het licht, exclusief de rechten die niettegenstaande de verlopen wettelijke termijn nog niet werden aangegeven.
Jaarlijks worden alle administraties en instellingen die persoonlijke bijdragen moeten 
storten, door de PDOS schriftelijk verzocht om vóór 1
 maart van het volgende jaar 
de nominatieve lijsten te bezorgen aan de hand waarvan de rechten op de persoon-lijke bijdragen kunnen worden geveriﬁ  eerd
101. Sommige administraties en instellingen 
overschrijden deze wettelijke termijn.
De PDOS kan niet terugvallen op een reglementaire omkadering die een stelselma-
tige controle mogelijk maakt van de precisie en volledigheid waarmee deze rechten worden aangegeven.
99 Gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit van 17 juli 1991 (art. 74). 
100 Toestand op 1 maart 2006. 
101 Toepassing van de wet van 15 mei 1984 houdende maatregelen tot harmonisering in de pensioen-
regelingen.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   695 9370-06_RH_Boek163_06.indd   695 13-10-2006   14:40:05 13-10-2006   14:40:05 696 163e Cahier de la Cour des comptesFonds des pensions de survie Audits particuliers
Le SdPSP encourage les administrations et les organismes à transmettre leur décla-
ration des droits relatifs aux cotisations personnelles obligatoires à l’aide du formu-laire-type Déclaration annuelle FPS . L’utilisation de ce modèle étant cependant 
facultative, les entités ont également recours à des systèmes et des modèles qui leur sont propres. L’intégration de ces données dans un système de gestion uni-forme constitue une tâche fastidieuse comprenant un risque d’erreurs. 
Les administrations et les organismes accusant un retard considérable dans le paie-
ment des cotisations personnelles de leur personnel sont un frein à la continuité du ﬁ nancement des pensions de survie et, en ordre subsidiaire, des pensions de retraite. 
C’est pourquoi le législateur a introduit un régime strict d’intérêts de retard et d’amendes
102. Le report de l’installation d’un module de calcul automatisé a eu pour 
conséquence que, dans les comptes de l’année 2002 à mai 2004, aucun intérêt de retard et aucune amende n’ont été inﬂ  igés.
Le SdPSP répond que son principal contrôle consiste à vériﬁ  er si certains organis-
mes n’ont pas cessé d’effectuer de versements pendant un ou plusieurs mois. En pareil cas, des intérêts de retard sont imputés. Si, à la ﬁ  n de l’année, le compte général présente un solde débiteur pour un organisme précis, l’organisme n’est pas forcément redevable d’intérêts de retard. Il est en effet possible qu’il effectue encore, au début du mois de janvier de l’année suivante, un versement afférent à l’année précédente. De même, lorsque le décompte d’un organisme est effectué pour plu-sieurs années et qu’il fait apparaître l’existence d’un solde débiteur, il n’est pas imputé d’intérêts de retard à l’organisme qui a procédé au paiement en temps voulu, même si le montant du versement ne correspond pas à celui du droit constaté.
Le SdPSP souligne également qu’en 2005, des intérêts de retard s’élevant à 331.000 euros ont été perçus.
La Cour des comptes insiste sur le fait que les organismes doivent verser le produit des contributions personnelles de leur personnel au plus tard le cinquième jour ouvra-ble suivant le jour du paiement de la rémunération. Si, au cours de l’année, le montant total des contributions dues est inférieur à 12.394,68 euros, le nombre de versements opérés durant l’année suivante peut être restreint à un par trimestre. En pareil cas, les contributions dues pour un trimestre sont payées au plus tard le dernier jour ouvrable du mois suivant ce trimestre. Des intérêts de retard sont dus lorsque ces dates limites de paiement sont dépassées.
De 2002 à 2004, des contributions personnelles ont été versées en retard sans que des intérêts de retard n’aient été inscrits dans les comptes. L’enregistrement, durant l’année 2005, d’intérêts de retard pour un montant de 331.000 euros ne supprime pas le doute fondamental de la Cour des comptes concernant la ﬁ  xation précise et la 
perception intégrale de tous les intérêts dus au Trésor.
5 Gestion des recettes et établissement des comptes
La Cour des comptes a également constaté un certain nombre de lacunes dans la 
gestion des recettes et dans l’élaboration des comptes contrôlés.
La répartition des recettes ayant une même affectation budgétaire entre plusieurs comptes ﬁ  nanciers a un impact négatif sur la transparence de la gestion de ces deniers. 
Le SdPSP a décidé de mettre ﬁ  n à cette situation à partir des comptes annuels de 
l’année 2006.
102 Loi du 15 mai 1984 portant mesures d’harmonisation dans les régimes de pensions (article 61bis). 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   696 9370-06_RH_Boek163_06.indd   696 13-10-2006   14:40:05 13-10-2006   14:40:05  163e Boek van het Rekenhof 697Bijzondere onderzoeken Fonds Overlevingspensioenen
De PDOS spoort de administraties en instellingen aan om de rechten op de ver-
plichte persoonlijke bijdragen in te dienen aan de hand van een modelformulier Jaar-
lijkse werkgeversverklaring FOP . Het gebruik daarvan is echter facultatief waardoor 
ook eigen systemen en modellen van gegevensaangifte worden gehanteerd. De inte-gratie van deze gegevens in een uniform beheerssysteem is een tijdrovende opdracht met foutenrisico.
Administraties en instellingen die de persoonlijke bijdragen van hun personeel met 
aanzienlijke vertraging betalen, verstoren de continuïteit van de ﬁ  nanciering van de 
overlevingspensioenen en in bijkomende orde van de rustpensioenen. Daarom heeft de wetgever een stringent regime van verwijlintresten en boetes ingesteld
102. De 
uitgestelde invoering van een geautomatiseerde berekeningsmodule heeft ertoe geleid dat in de rekeningen 2002 tot en met 2004 geen verwijlintresten en boetes werden verhaald. 
De PDOS antwoordt dat zijn belangrijkste controle erin bestaat na te gaan of som-
mige instellingen gedurende één of meerdere maanden geen stortingen verrichten. In dit geval worden verwijlintresten aangerekend. Indien op het einde van het jaar de algemene rekening een openstaand saldo vertoont voor een bepaalde instelling, betekent dit niet noodzakelijk dat deze instelling verwijlintresten moet betalen. Het is mogelijk dat ze begin januari van het daaropvolgend jaar nog een storting doet met betrekking tot het vorige jaar. Ook wanneer voor een bepaalde instelling de afrekening over verschillende jaren wordt gemaakt en hieruit blijkt dat er nog een openstaand saldo bestaat, worden geen verwijlintresten aangerekend, omdat de 
instelling wel degelijk tijdig betaald heeft, maar het bedrag van de storting niet over-
eenstemt met het vastgestelde recht. 
De PDOS merkt ook op dat in 2005, 331.000 euro aan verwijlintresten werd geïnd.Het Rekenhof beklemtoont dat instellingen de opbrengst van de persoonlijke bij-
dragen van hun personeel moeten storten uiterlijk de vijfde werkdag volgend op de dag van betaling van de bezoldiging. Indien in de loop van een jaar het totaal aan verschuldigde bijdragen minder dan 12.394,68 euro bedraagt, mag het aantal stortin-gen in het volgend jaar worden beperkt tot één per kwartaal. De voor een kwartaal verschuldigde bijdragen moeten in dat geval worden betaald uiterlijk de laatste werk-dag van de maand volgend op dat kwartaal. Indien deze termijnen van betaling worden overschreden, zijn verwijlintresten verschuldigd. 
In de jaren 2002 tot en met 2004 werden persoonlijke bijdragen te laat gestort 
zonder dat er in de rekeningen verwijlintresten tegenover staan. De boeking van 331.000 euro aan verwijlintresten in de rekening 2005 neemt de fundamentele twijfel van het Rekenhof niet weg omtrent de vraag of alle rentebedragen die de Schatkist toekomen nauwkeurig worden vastgesteld en integraal geïnd. 
5 Beheer van de ontvangsten en opmaak van de rekeningen
Het Rekenhof heeft ook een aantal tekortkomingen in het beheer van de ontvang-
sten en de opmaak van de onderzochte rekeningen vastgesteld.
De spreiding van ontvangsten die voor eenzelfde budgettaire besteding zijn bestemd 
over verschillende ﬁ  nanciële rekeningen heeft een negatieve weerslag op de transpa-
rantie van het beheer van deze gelden. De PDOS heeft besloten om vanaf de jaar-rekening 2006 een einde te stellen aan deze situatie. 
102 Wet van 15 mei 1984 houdende maatregelen tot harmonisering in de pensioenregelingen (art. 61bis). 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   697 9370-06_RH_Boek163_06.indd   697 13-10-2006   14:40:05 13-10-2006   14:40:05 698 163e Cahier de la Cour des comptesFonds des pensions de survie Audits particuliers
La division en rubriques du compte général ne concorde pas toujours avec l’organi-
sation actuelle des autorités redevables de contributions, et plus particulièrement avec la répartition de l’autorité fédérale en SPF et SPP.
À la clôture d’une année de gestion, les rubriques du compte général ne donnent pas 
une image univoque des droits effectifs restant à recouvrer.
Lors du report des droits restant à recouvrer à l’année suivante, ces derniers ne sont 
pas toujours comptabilisés dans l’année exacte de leur origine.
La diminution d’un montant de droits constatés dans un compte antérieur n’est pas 
justiﬁ  ée à l’aide d’une écriture corrective dûment documentée et autorisée.
Les rubriques auxquelles plus aucun droit ne sera imputé à l’avenir ne sont pas sup-primées dans les écritures du comptable.
Le successeur juridique éventuel des organismes publics dissous présentant encore 
un solde débiteur de droits à payer n’est pas mentionné.
Le principe de l’incompatibilité des fonctions d’ordonnateur et de comptable n’est 
pas respecté
103. 
Enﬁ  n, la Cour des comptes a observé qu’aucun contrôle interne structuré n’est 
exercé sur les comptes.
6 Conclusions et recommandations
6.1 Comptes des comptables
Il est nécessaire de prendre des mesures structurelles pour que les comptes des 
comptables soient transmis à la Cour des comptes dans le délai prescrit par la loi. 
La vériﬁ  cation interne des comptes ne peut pas se limiter à un contrôle non structuré 
et occasionnel. L’élaboration de procédures internes de contrôle ﬁ  nancier devrait 
permettre, avec un taux raisonnable de certitude, de supprimer les risques entravant la réalisation d’une gestion comptable ﬁ  able et efﬁ  ciente.
L’ordonnateur est l’agent décideur qui constate l’exigibilité des droits et donne l’or-dre d’en assurer le suivi et le recouvrement, le comptable étant, quant à lui, l’agent exécutant. Le SdPSP doit séparer ces deux fonctions, qui sont actuellement assu-mées par un seul collaborateur.
Le ministre signale que le SdPSP élabore un plan de personnel qui tiendra compte 
d’un système de contrôle interne et d’audit interne. Dès qu’il sera opérationnel, ce 
système permettra un contrôle interne plus structuré et fondamental des comptes.
103 Lois coordonnées sur la comptabilité de l’État du 17 juillet 1991 (article 60).
9370-06_RH_Boek163_06.indd   698 9370-06_RH_Boek163_06.indd   698 13-10-2006   14:40:05 13-10-2006   14:40:05  163e Boek van het Rekenhof 699Bijzondere onderzoeken Fonds Overlevingspensioenen
De rubriekenindeling van de algemene rekening stemt niet altijd overeen met de 
huidige organisatie van de betalingsplichtige overheden en meer in het bijzonder met de indeling van de federale overheid in FOD’s en POD’s. 
De rubrieken van de algemene rekening geven bij afsluiting van een beheersjaar 
geen eenduidig beeld van de effectief nog openstaande rechten.
De openstaande rechten worden bij overdracht naar een volgend jaar niet steeds 
geboekt onder hun exacte jaar van oorsprong. 
De vermindering van een bedrag aan rechten dat in een vorige rekening is vastge-
steld, wordt niet verantwoord door een voldoende gedocumenteerde en geautori-seerde correctieboekhouding.
De rubrieken waarop in de toekomst geen rechten meer zullen worden geboekt, zijn 
niet verwijderd uit de schrifturen van de rekenplichtige.
De eventuele rechtsopvolger van ontbonden overheidsinstellingen met een nog open-
staand saldo aan te betalen rechten wordt niet vermeld. 
Het principe van de onverenigbaarheid van de ambten van ordonnateur en reken-
plichtige wordt niet gerespecteerd
103. 
Tot slot stelt het Rekenhof vast dat er geen gestructureerde interne controle op de 
rekeningen wordt uitgeoefend. 
6 Conclusies en aanbevelingen 
6.1 Rekeningen van de rekenplichtigen
Er zijn structurele maatregelen nodig opdat de rekeningen van de rekenplichtigen bin-
nen de wettelijk voorgeschreven termijn aan het Rekenhof zouden worden voorgelegd.
De interne controle van de rekeningen mag niet beperkt blijven tot een ongestructu-reerde en occasionele veriﬁ  catie. Er moeten interne ﬁ  nanciële controleprocedures worden opgezet om met een redelijke kans op zekerheid de risico’s uit te schakelen die een betrouwbaar en efﬁ  ciënt boekhoudkundig beheer in de weg staan. 
De ordonnateur is de beslissende ambtenaar die de opeisbaarheid van de rechten aanduidt en opdracht geeft tot opvolging en invordering, de rekenplichtige is de uit-voerende ambtenaar. De PDOS moet deze twee ambten, nu in handen van eenzelfde medewerker, scheiden.
 
De minister deelt mee dat de PDOS een personeelsplan uitwerkt waarin rekening wordt gehouden met een systeem van interne controle en interne audit. Zodra dit systeem operationeel is, wordt een meer gestructureerde en fundamentele interne controle van de rekeningen mogelijk. 
103 Gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit van 17 juli 1991 (art. 60).
9370-06_RH_Boek163_06.indd   699 9370-06_RH_Boek163_06.indd   699 13-10-2006   14:40:05 13-10-2006   14:40:05 700 163e Cahier de la Cour des comptesFonds des pensions de survie Audits particuliers
6.2 Contrôle des droits
Le SdPSP a pour tâche ﬁ  nancière de percevoir les recettes liées à ses missions et de 
contrôler individuellement, pour chaque assuré social, les cotisations versées en son 
nom. Dans le cadre des recettes inscrites dans les comptes examinés, cette mission ne peut être menée tout à fait à bien que si elle est accompagnée de l’octroi d’une autorisation réglementaire
104 aux agents du SdPSP aﬁ  n de contrôler la comptabilité 
(salariale) des administrations et des organismes tenus de payer une contribution105.
Le ministre souligne que la mise en œuvre de l’autorisation réglementaire envisagée pour les agents du SdPSP aﬁ  n de contrôler la comptabilité salariale des administra-
tions et des organismes tenus de payer une contribution suppose la création d’un véritable service d’inspection au sein du SdPSP, ce qui entraînerait une surcharge budgétaire considérable. L’effectif actuel du personnel ne permettrait pas au SdPSP de réaliser le contrôle proposé.
6.3 Déclaration des employeurs
Il est recommandé de remplacer la déclaration annuelle des employeurs par une déclaration trimestrielle électronique, assortie de l’obligation d’utiliser un modèle standardisé
106. L’instauration d’une telle déclaration électronique des données relati-
ves aux traitements devrait mettre ﬁ  n à l’absence d’uniformité au niveau de l’enre-
gistrement des données et au traitement fastidieux des données qui en découle. Le caractère trimestriel de la déclaration offre la garantie d’un suivi plus actualisé des droits et d’une activité plus intensive en matière de sommations en cas de retards de paiement.
Le ministre fait valoir que le SdPSP est l’un des fondateurs de SIGeDIS
107. Cette 
ASBL est chargée de la gestion des systèmes d’information permettant la mise à 
jour des données relatives aux carrières de tous les agents du secteur public. L’ob-jectif est de stocker dans ce système d’information l’ensemble des données
108 né-
cessaires à l’octroi et au calcul des pensions de tous les agents du secteur public. La consultation de ce système permettra au SdPSP de soumettre le contenu des décla-rations des employeurs à un contrôle plus approfondi, en partant de l’hypothèse que tous les employeurs communiqueront au système les données relatives aux traite-ments de manière électronique standardisée. Ce système permettra également d’in-tensiﬁ  er la fréquence des déclarations des données relatives aux traitements (par exemple, sur une base trimestrielle plutôt qu’annuelle).
104 Loi du 12 janvier 2006 (article 7) : « Le Roi peut, par arrêté délibéré en Conseil des Ministres, conﬁ  er 
au [SdPSP] toute autre mission en matière de pensions du secteur public » . 
105 Il est renvoyé à l’exemple des cellules de contrôle comptable de l’Inspection sociale, qui doivent veiller 
à ce qu’aucun montant ne soit indûment soustrait à la perception de cotisations de sécurité sociale. 
106 En ce qui concerne le calcul et la perception de toutes les cotisations de sécurité sociale liées aux trai-tements des travailleurs salariés, une déclaration similaire est obligatoire pour chaque employeur. Elle l’est depuis le 1
er janvier 2003 pour la déclaration à l’ONSS (déclaration multifonctionnelle) et depuis le 
1er janvier 2005 pour la déclaration à l’ONSS-APL (déclaration multifonctionnelle ONSS-APL).
107 Sociale Individuele Gegevens  – Données Individuelles Sociales.
108 Non seulement les données relatives à la carrière, telles que les prestations réduites, les congés et les absences, mais également les positions administratives et les données concernant les traitements.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   700 9370-06_RH_Boek163_06.indd   700 13-10-2006   14:40:05 13-10-2006   14:40:05  163e Boek van het Rekenhof 701Bijzondere onderzoeken Fonds Overlevingspensioenen
6.2 Controle van de rechten
De PDOS heeft als ﬁ  nanciële taak de ontvangsten verbonden aan zijn opdrachten te 
innen en voor elke sociaal verzekerde de in zijn naam gestorte bijdragen individueel 
te controleren. In het kader van de ontvangsten van de onderzochte rekeningen kan deze opdracht slechts ten volle worden waargemaakt indien ze samengaat met een reglementaire
104 autorisatie voor de PDOS-ambtenaren om de (wedde)boekhouding 
te controleren van de betalingsplichtige administraties en instellingen105.
De minister benadrukt dat de realisatie van de beoogde reglementaire autorisatie 
voor PDOS-ambtenaren om de weddeboekhouding van belastingplichtige admini-
straties en instellingen te controleren, de oprichting van een echte inspectiedienst binnen de PDOS vereist. Dit zou leiden tot een aanzienlijke budgettaire meerlast. Met de huidige personeelsbezetting kan de PDOS de voorgestelde controle onmoge-lijk realiseren. 
6.3 Werkgeversverklaring
Het is aangewezen de jaarlijkse werkgeversverklaring te vervangen door een elektro-nische kwartaalaangifte met verplicht gebruik van een gestandaardiseerde tem-
plate
106. Een gestandaardiseerde elektronische aangifte van de weddegegevens 
moet een einde maken aan het gebrek aan uniformiteit van data-input en de omslach-tige verwerking die eruit voortvloeit. Het driemaandelijks karakter van de aangifte biedt de garantie van een meer geactualiseerde opvolging van de rechten en een intensiever aanmaningsbeleid voor achterstallige betalingen.
De minister werpt op dat de PDOS één van de stichtende leden is van SIGeDIS
107. 
Deze vzw heeft als opdracht de informatiesystemen te beheren voor het bijhouden 
van de loopbaangegevens van alle personeelsleden van de openbare sector. Het is de bedoeling alle gegevens
108 nodig voor de toekenning en berekening van de 
pensioenen van alle personeelsleden van de overheidssector in dit informatiesysteem op te slaan. De raadpleging van het informatiesysteem zal de PDOS in staat stellen de werkgeversaangiften inhoudelijk grondiger te controleren, uitgaande van de ver-onderstelling dat alle weddegegevens door alle werkgevers op een gestandaardi-seerde elektronische manier bij dit informatiesysteem zullen worden aangegeven. Dit systeem zal het ook mogelijk maken om de frequentie van de aangiften van de wed-degegevens te intensiﬁ  ëren (bijvoorbeeld driemaandelijks in plaats van jaarlijks). 
104 Wet van 12 januari 2006 (art. 7): “De Koning kan, bij een besluit vastgesteld na overleg in de Ministerraad, 
elke andere opdracht inzake de pensioenen van de overheidssector aan de [PDOS] toevertrouwen” . 
105 Verwezen wordt naar het voorbeeld van de cellen boekhoudkundige controles van de Sociale Inspectie 
die erop moeten toezien dat geen bedragen ten onrechte aan de inning van sociale zekerheidsbijdra-gen worden onttrokken.
106 Voor de berekening en inning van alle loongebonden bijdragen voor de sociale zekerheid van werkne-
mers is een soortgelijke aangifte voor iedere werkgever verplicht. Sinds 1 januari 2003 voor de RSZ-aangifte (Multifunctionele Aangifte) en sinds 1 januari 2005 voor de RSZ-PPO-aangifte (Multifunctio-nele Aangifte RSZ-PPO).
107 Sociale Individuele Gegevens – Données Individuelles Sociales.
108 Niet alleen loopbaangegevens zoals verminderde prestaties, verloven en afwezigheden, maar ook 
administratieve toestanden en weddegegevens. 
9370-06_RH_Boek163_06.indd   701 9370-06_RH_Boek163_06.indd   701 13-10-2006   14:40:06 13-10-2006   14:40:06 702 163e Cahier de la Cour des comptesFonds des pensions de survie Audits particuliers
6.4 Cotisations patronales
Un suivi performant des cotisations patronales109 de Belgacom, BIAC et Belgo-
control, associé au calcul des éventuels intérêts de retard et amendes, nécessite la 
tenue active d’un registre des droits constatés.
6.5 Intérêts de retard et amendes
Les intérêts de retard et les amendes doivent dissuader les administrations et les organismes de dépasser les délais ﬁ  xés par la loi pour le paiement des contributions 
et la transmission des données. Le SdPSP doit, dès lors, accorder la priorité à l’éla-boration d’un système comptable informatisé ‘intérêts de retard et amendes’, qui signalerait les dépassements de délais et qui comprendrait un système de calcul automatique des amendes et intérêts de retard dus.
6.6 Compte général
Chaque poste doit donner une image univoque des droits restant effectivement à recouvrer au 31 décembre de l’année pour laquelle le compte est formé et mention-ner l’année d’origine de ces droits, ainsi que les montants qui ne sont pas compen-sés par des droits restant à recouvrer. 
Les droits restant à recouvrer ou les montants indûment versés doivent être comptabili-sés à l’année à laquelle ils ont trait, lors du report vers le compte de l’année suivante.
Une comptabilité doit être déﬁ  nitive. Il ne peut être procédé à une diminution du montant des droits ﬁ  gurant dans un compte antérieur que par le biais d’une écriture 
corrective dûment documentée et autorisée.
La classiﬁ  cation des postes doit être actualisée de manière à ce qu’elle corresponde 
davantage à l’organisation actuelle des autorités redevables de contributions, et plus 
particulièrement à la répartition de l’autorité fédérale en SPF et SPP.
Les postes auxquels plus aucun droit ne sera comptabilisé à l’avenir doivent être 
retirés des écritures du comptable, le cas échéant après compensation des droits restant à recouvrer avec des montants indûment versés, après remboursement de montants indûment perçus ou après comptabilisation de droits acquis en tant que droits portés en surséance indéﬁ  nie.
Lorsque des organismes d’intérêt public présentant un retard de paiement sont sup-
primés, il convient de mentionner le successeur juridique éventuel.
109 Loi du 11 décembre 2003 concernant la prise par l’État belge des obligations de pension légales de la 
société anonyme de droit public Belgacom vis-à-vis de son personnel statutaire.
 Arrêté royal du 22 décembre 2004 de reprise des obligations légales de pension de Brussels 
International Airport Company.
 Arrêté royal du 27 décembre 2004 de restructuration des obligations légales de pension de Belgocontrol .
9370-06_RH_Boek163_06.indd   702 9370-06_RH_Boek163_06.indd   702 13-10-2006   14:40:06 13-10-2006   14:40:06  163e Boek van het Rekenhof 703Bijzondere onderzoeken Fonds Overlevingspensioenen
6.4 Werkgeversbijdragen
Een performante opvolging van de werkgeversbijdragen van Belgacom, B.I.A.C. en 
Belgocontrol109, gekoppeld aan de berekening van mogelijke verwijlintresten en 
boetes, vereist een actief bijgehouden register van vastgestelde rechten. 
6.5 Verwijlintresten en boetes
Verwijlintresten en boetes moeten administraties en instellingen ontraden de wette-lijk opgelegde termijnen van betaling en datamelding te overschrijden. De PDOS moet bijgevolg prioriteit geven aan de invoering van een geïnformatiseerd boekhoud-systeem “verwijlintresten en boetes” dat overschrijdingen van deadlines signaleert en koppelt aan een geautomatiseerde berekening van de verschuldigde intresten en boetes.
6.6 Algemene rekening 
Iedere post moet een ondubbelzinnig beeld geven van de rechten die effectief open-staan op 31 december van het jaar waarvoor de rekening is opgemaakt, met vermel-ding van het jaar van oorsprong alsook van de gestorte bedragen die niet in compen-satie treden met openstaande rechten. 
Openstaande rechten of ten onrechte gestorte bedragen moeten bij overdracht naar 
de rekening van het volgend jaar onder hun correct jaar van oorsprong worden geboekt. 
Een boekhouding moet deﬁ  nitief zijn. Vermindering van het bedrag aan rechten in 
een vorige rekening vastgesteld kan alleen via een voldoende gedocumenteerde en geautoriseerde correctieboeking.
De classiﬁ  catie van de posten moet worden geactualiseerd zodat ze in het algemeen 
nauwer aansluiten bij de huidige organisatie van de betalingsplichtige overheden en 
meer in het bijzonder bij de indeling van de federale overheid in FOD’s en POD’s. 
Posten waarop in de toekomst geen rechten meer zullen worden geboekt, moeten uit 
de schrifturen van de rekenplichtige worden verwijderd, in voorkomend geval na compensatie van de openstaande rechten met ten onrechte gestorte bedragen, na terugstorting van ten onrechte geïnde bedragen of na boeking van verworven rechten als voor onbepaalde tijd uitgesteld. 
Wanneer instellingen van openbaar nut met betalingsachterstal worden opgeheven, 
moet de eventuele rechtsopvolger worden vermeld.
109 Wet van 11 december 2003 houdende overname door de Belgische Staat van de wettelijke pensioen-
verplichtingen van de naamloze vennootschap van publiek recht Belgacom ten opzichte van haar statutair personeel. 
 Koninklijk besluit van 22 december 2004 tot overname van de wettelijke pensioenverplichtingen van 
Brussels International Airport Company. 
 Koninklijk besluit van 27 december 2004 tot herstructurering van de wettelijke pensioenverplichtingen 
van Belgocontrol.
9370-06_RH_Boek163_06.indd   703 9370-06_RH_Boek163_06.indd   703 13-10-2006   14:40:06 13-10-2006   14:40:06 704 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
Partie V
Publications spéciales
Les rapports de la Cour des comptes concernant les audits thématiques ou 
les audits en matière ﬁ  scale sont publiés après un débat contradictoire avec les administrations et les ministres concernés. Ces publications sont dispo-nibles à la Cour des comptes et peuvent également être consultées sur le site www.courdescomptes.be. Les synthèses des publications spéciales parues depuis le 162
e Cahier sont réunies dans la présente partie.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   704 9370-06_RH_Boek163_07.indd   704 13-10-2006   14:44:48 13-10-2006   14:44:48  163e Boek van het Rekenhof 705Afzonderlijke publicaties
Deel V 
Afzonderlijke Publicaties
De verslagen van het Rekenhof over thematische audits of ﬁ  scale aangelegenheden 
worden apart gepubliceerd na de tegensprekelijke procedure met de betrokken administratie(s) en minister(s). Deze publicaties zijn beschikbaar bij het Rekenhof en kunnen ook integraal worden geraadpleegd op de website www.rekenhof.be. Hierna volgt een samenvatting van de afzonderlijke publicaties die sinds het 162
e Boek zijn verschenen.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   705 9370-06_RH_Boek163_07.indd   705 13-10-2006   14:44:48 13-10-2006   14:44:48 706 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
/L50776  EFFICIENCE  DE L’OCTROI  DE L’ALLOCATION  
  INFORMATIQUE  DANS LES SERVICES  PUBLICS  FÉDÉRAUX  
– DÉCEMBRE  2005 
Presque tous les services publics fédéraux ont accordé entre septembre 1998 et 
décembre 2001 une allocation aux membres du personnel des services informatiques.
L’allocation visait à garder le personnel informatique en service pendant la période du passage à l’an 2000 et de l’introduction de l’euro.
La Cour des comptes a examiné l’efﬁ  cience de cette mesure de politique générale. 
Dans un premier temps, la qualité de la préparation de cette décision a fait l’objet 
d’un examen. La Cour a constaté que la déﬁ  nition des besoins est basée sur des évaluations incomplètes de la rotation du personnel et que la ﬁ  nalité, le groupe cible 
et le champ d’application ne s’inscrivent pas dans le cadre des besoins relevés. En outre, le recours à une allocation ﬁ  nancière n’est pas motivé.
Ensuite, la qualité de la réglementation a été vériﬁ  ée. Il ressort de l’analyse que l’ap-
plicabilité et les modalités de contrôle de l’arrêté royal laissent à désirer. En outre, certains articles de l’arrêté prêtent à confusion lorsqu’il s’agit de les interpréter et les modiﬁ  cations apportées ultérieurement au texte de l’arrêté royal original ne cor-
respondent pas toujours à la ﬁ  nalité de la mesure de politique.
La mise en œuvre de la mesure n’a pas non plus toujours satisfait aux normes. C’est ainsi que le groupe cible n’a pas reçu d’informations sufﬁ  santes et que le ministère 
de la Fonction publique n’a pas assuré un suivi de l’exécution, annihilant ainsi la pos-sibilité d’un pilotage et d’une évaluation ciblés. De surcroît, les allocations informati-ques versées ont excédé largement le budget prévu initialement.
On peut supposer que les conditions requises pour obtenir une allocation n’ont pas 
toujours été respectées, étant donné que toutes les informations demandées n’ont pu être fournies par les différentes administrations concernées par la mesure et que le montant des allocations versées présentaient des différences inexpliquées. C’est surtout dans le chef des travailleurs sans grade informatique que la délimitation du groupe cible et des tâches donnant droit à l’allocation a été opérée de manière ina-
déquate.
L’examen de l’efﬁ  cience de l’allocation informatique fait apparaître que son octroi n’a 
pas enrayé la rotation des bénéﬁ  ciaires. Ainsi, entre 1998 et 2001, la rotation du 
personnel a encore crû de 2,2 % à 4,1 %. Un résultat ﬁ  nal positif est cependant enre-
gistré : la surreprésentation initiale du personnel revêtu de grades informatiques et du personnel du niveau 2+ a disparu. En revanche, le taux de rotation, au départ disproportionnellement élevé, du niveau 2 a subsisté et le taux de rotation relative-ment faible du personnel de niveau 3 s’est accru pour atteindre celui du niveau 1. 
Enﬁ n, la part de l’allocation dans l’évolution de la rotation du personnel informatique 
a été estimée sur la base des données disponibles. Globalement, l’allocation semble 
avoir freiné cette rotation, même si celle-ci n’a pas été entièrement contenue. Pour ce qui est du groupe cible des membres du personnel possédant un grade informati-que, l’allocation a tempéré sa rotation si on compare la situation avec celle du per-sonnel non spécialisé, de sorte qu’en 2000-2001, le grade informatique n’a plus constitué un facteur de risque de rotation. En ce qui concerne l’impact sur les diffé-rents niveaux, il a été constaté que c’est surtout à l’égard du personnel du niveau 2 que l’allocation n’a pas été sufﬁ  samment efﬁ  cace tout au cours de la période d’appli-
cation de la mesure.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   706 9370-06_RH_Boek163_07.indd   706 13-10-2006   14:44:48 13-10-2006   14:44:48  163e Boek van het Rekenhof 707Afzonderlijke publicaties
/L50776  DOELMATIGHEID  VAN DE INFORMATICATOELAGE  IN 
DE FEDERALE  OPENBARE  DIENSTEN  – DECEMBER  2005
Van september 1998 tot december 2001 hebben bijna alle federale openbare dien-
sten een informaticatoelage toegekend aan de personeelsleden die informaticataken uitvoeren. 
De toelage had tot doel het informaticapersoneel in dienst te houden tijdens de over-
gang naar het jaar 2000 en de invoering van de euro.
Het Rekenhof heeft de doelmatigheid van deze beleidsmaatregel onderzocht. In eer-
ste instantie werd de kwaliteit van de beleidsvoorbereiding onderzocht. Daarbij werd vastgesteld dat de behoeftebepaling op onvolledige schattingen van het personeels-verloop steunde en dat de doelstelling, de doelgroep en het toepassingsgebied niet op de vastgestelde behoefte afgestemd waren. Ook werd niet gemotiveerd waarom werd gekozen voor het instrument van de ﬁ  nanciële toelage.
Vervolgens werd de kwaliteit van de regelgeving getoetst. Het koninklijk besluit is moeilijk uitvoerbaar en de controlemogelijkheden laten te wensen over. Sommige arti-kelen zorgen bij interpretatie voor verwarring en wijzigingen van het besluit zijn niet altijd in overeenstemming met het oorspronkelijke doel van de beleidsmaatregel.
Ook de uitvoering van de beleidsmaatregel voldeed niet altijd aan de normen. Zo werd de doelgroep onvoldoende ingelicht en volgde het Ministerie van Ambtenaren-zaken de uitvoering van de maatregel niet op, zodat een gerichte bijsturing en evalu-atie onmogelijk waren. Bovendien overschreden de uitbetaalde informaticatoelagen ruimschoots het oorspronkelijke budget.
Het feit dat de administraties die onder het toepassingsgebied van de beleidsmaat-
regel vielen niet alle gevraagde informatie konden bezorgen, gecombineerd met de vaststelling van onverklaarde verschillen in de bedragen van de betaalde toelagen, doet vermoeden dat de voorwaarden om een toelage te kunnen ontvangen niet altijd werden nageleefd. Vooral bij de werknemers zonder informaticagraad lijken de doel-groep en de taken waarvoor een toelage werd betaald, onzorgvuldig afgebakend te zijn.
De beleidsmaatregel blijkt het verloop van de toelagegerechtigden niet gestopt te 
hebben. Zo is het verloop tussen 1998 en 2001 blijven toenemen van 2,2 % tot 4,1 %. Positief is wel dat het aanvankelijk veel hogere verloop van personeel met informati-cagraden en van personeel van niveau 2+ weggewerkt is. Daarentegen is het aan-vankelijk onevenredig hoge verloop van niveau 2 blijven bestaan en is het relatief lagere verloop bij niveau 3 toegenomen tot dat van niveau 1.
Tot slot werd op basis van de beschikbare gegevens geschat in welke mate de infor-
maticatoelage medeverantwoordelijk is voor de evoluties in het verloop van het infor-maticapersoneel. In het algemeen blijkt de toelage het verloop te hebben afgeremd, ook al is dat verloop niet volledig tegengehouden. Voor de doelgroep van personeel met een informaticagraad heeft de toelage het verloop getemperd in vergelijking met het personeel zonder informaticagraad, zodat een informaticagraad in 2000-2001 geen risico meer vormde voor verloop. Wat de personeelsniveaus betreft, werd vast-
gesteld dat de toelage vooral voor personeel van niveau 2 onvoldoende effectief was 
gedurende de volledige looptijd van de maatregel.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   707 9370-06_RH_Boek163_07.indd   707 13-10-2006   14:44:48 13-10-2006   14:44:48 708 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
/L50776  ESTIMATION  ET MAÎTRISE  DES DÉPENSES  DE SOINS  
DE SANTÉ  – JANVIER  2006 
Les dépenses de l’assurance soins de santé prévues au budget pour 2006 sont supé-
rieures de 1 milliard d’euros à celles de 2005. Comparé à l’année 2000, le budget a déjà augmenté de moitié, soit de 6 milliards d’euros (pour passer de 12,4 à 18,4 mil-liards d’euros). Il est, dès lors, généralement admis que le système actuel des soins de santé ne pourra plus être ﬁ  nancé qu’à condition de maîtriser l’évolution des dépenses. 
Or, dès 1994, deux principes logiques ont été introduits en vue de maîtriser la ten-
dance à la hausse des dépenses : la loi a limité le rythme de croissance auquel le budget des soins de santé peut augmenter d’année en année et plusieurs procédures permettent d’ajuster l’évolution des dépenses dès que le budget risque d’être dépassé. En dépit de ces mesures, il a été difﬁ  cile de maîtriser les dépenses et le 
gouvernement a même reçu des pouvoirs spéciaux du Parlement en 2005, en vue d’imposer de nouvelles mesures à cet effet. 
Dans ce contexte, la Cour des comptes a décidé d’examiner dans quelle mesure les 
procédures d’estimation et de maîtrise des dépenses ont été appliquées de manière efﬁ cace au cours des cinq dernières années. Le rapport souligne que des possibilités 
sont restées inexploitées, des responsabilités ont été renvoyées mutuellement et une interprétation des tendances de dépenses s’est avérée laborieuse. Par consé-quent, le budget a plus été adapté aux dépenses qu’il ne les a pilotées. 
En dépit du plafonnement légal du rythme de croissance annuel du budget depuis 1994, le législateur a systématiquement relevé ce plafond entre 1999 et 2005 aﬁ  n de pouvoir faire face à l’augmentation des coûts en matière de 
soins de santé. Ces dispositions ont permis en 2004 de consacrer aux soins de santé environ 3 milliards d’euros de plus que si la marge de croissance initiale avait été respectée. 
Bien que toute une série de procédures aient été mises en place en vue de garantir une réaction rapide en cas de risque de dépassements budgétaires, pratiquement aucune intervention n’a ﬁ  nalement été effectuée. Ainsi, les bud-
gets des années 1999 à 2005 ont été dépassés, au total, à concurrence de 2,28 milliards d’euros, l’ampleur de ce montant ayant été quelque peu atténuée par le fait qu’un certain nombre de secteurs n’ont pas épuisé le montant total de leurs dépenses estimées, et ce à concurrence de 1,07 milliard d’euros.
Même si tous les acteurs sont censés prendre leur responsabilité quant à la maîtrise des dépenses au sein des organes de concertation créés à cet effet, la responsabilité en la matière est, dans la plupart des cas, renvoyée au gou-vernement. Les organes de concertation ne parviennent, en effet, pas à s’ac-corder de manière unanime sur des choix essentiels, tels que les besoins prio-ritaires, les économies requises et les modes de ﬁ  nancement possibles. Ces 
décisions sont dès lors généralement prises dans un cadre informel et sur une base peu transparente.
Malgré l’existence de nombreuses données et statistiques sur les soins de 
santé, ces informations ne sont pas sufﬁ  samment exploitées pour expliquer ou 
prévoir la tendance des dépenses. La communication de données par les pres-tataires de soins et les mutuelles doit également être davantage développée et contrôlée. Ces données sont en effet encore trop souvent contestées, 
empêchant ainsi de prendre des mesures en temps opportun.•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_07.indd   708 9370-06_RH_Boek163_07.indd   708 13-10-2006   14:44:48 13-10-2006   14:44:48  163e Boek van het Rekenhof 709Afzonderlijke publicaties
/L50776  BEGROTEN  EN BEHEERSEN  VAN DE UITGAVEN  VOOR  
GENEESKUNDIGE  VERZORGING  – JANUARI  2006
De kosten van de ziekteverzekering zijn voor 2006 op 1 miljard euro meer begroot 
dan in 2005. Ten opzichte van 2000 werd het budget al met de helft of 6 miljard euro verhoogd (van 12,4 tot 18,4 miljard euro). Er wordt dan ook algemeen erkend dat het huidige systeem van gezondheidszorgen enkel betaalbaar blijft indien die uitgaven-evolutie onder controle kan worden gebracht. 
Nochtans gelden al sinds 1994 twee logische principes om de stijgende uitgaven-
trend te beheersen: het groeiritme waarmee de begroting voor ziekteverzekering van jaar tot jaar mag toenemen, is wettelijk begrensd, en verschillende procedures laten toe de uitgavenevolutie bij te sturen zodra de begroting dreigt te worden overschre-den. Desondanks waren de uitgaven moeilijk onder controle te houden en kreeg de regering in 2005 zelfs een volmacht van het Parlement om daartoe nieuwe maatre-gelen op te leggen. 
In die context besliste het Rekenhof te onderzoeken in welke mate de procedures 
voor het begroten en beheersen van de uitgaven tijdens de voorbije vijf jaar doelma-tig werden aangewend. Het rapport wijst op onbenut gebleven mogelijkheden, het doorschuiven van verantwoordelijkheden en een moeizame interpretatie van uitga-ventrends. Daardoor heeft de begroting zich veeleer aan de uitgaven aangepast dan dat ze die heeft aangestuurd. 
Hoewel het jaarlijkse groeiritme van de begroting vanaf 1994 wettelijk is begrensd, heeft de wetgever die grens tussen 1999 en 2005 stelselmatig ver-hoogd om de stijgende kosten van de gezondheidszorgen te kunnen ondervan-gen. Daardoor kon in 2004 ongeveer 3 miljard euro meer aan geneeskundige verzorging worden besteed dan indien werd vastgehouden aan de oorspronke-lijke groeinorm. 
Hoewel allerhande procedures werden uitgewerkt om te waarborgen dat snel 
kon worden gereageerd op dreigende budgetoverschrijdingen, is er uiteindelijk 
bijna nooit ingegrepen. Zo werden de begrotingen van 1999 tot 2005 in totaal met 2,28 miljard euro overschreden, enigszins gemilderd doordat een aantal sectoren voor 1,07 miljard euro niet het volledige bedrag van hun geraamde uitgaven hebben besteed. 
Hoewel alle actoren hun verantwoordelijkheid voor de uitgavenbeheersing zou-
den moeten opnemen in de daartoe opgerichte overlegorganen, wordt die ver-antwoordelijkheid meestal doorgeschoven naar de regering. In de overlegorga-nen kan immers geen eensgezindheid worden bereikt over essentiële keuzen zoals prioritaire behoeften, vereiste besparingen en mogelijke ﬁ  nancieringswij-
zen. Die beslissingen komen dan ook meestal in een informeel kader en op een weinig transparante basis tot stand.
Hoewel er talrijke gegevens en statistieken over gezondheidszorgen beschik-
baar zijn, wordt die informatie onvoldoende gebruikt om uitgaventrends te ver-klaren of te voorspellen. De aanlevering van gegevens door de zorgverleners en ziekenfondsen moet ook beter worden uitgewerkt en gecontroleerd. Die gegevens worden immers nog al te vaak betwist, wat belet tijdig actie te onder-nemen. •
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_07.indd   709 9370-06_RH_Boek163_07.indd   709 13-10-2006   14:44:48 13-10-2006   14:44:48 710 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
Quand bien même, lors de l’élaboration de chaque budget, toute une série de 
mesures d’économie et de nouvelles initiatives ont été annoncées, leur mise en œuvre concrète ou leur incidence sur le budget ne fait pas l’objet d’un suivi. Or, ces mesures constituent la clé de voûte de tout budget et doivent donc également étayer la politique de maîtrise des dépenses. 
La Cour des comptes a également examiné ses constatations à l’aune des modiﬁ  ca-
tions entrées en vigueur à compter du budget 2006 par le biais d’un arrêté de pou-voirs spéciaux. Cet arrêté place à nouveau les acteurs devant leurs responsabilités et rend différentes procédures plus fonctionnelles, en particulier celles qui visent à pouvoir intervenir en temps voulu et de manière efﬁ  cace dès que le budget risque 
d’être dépassé. 
Or, force est de constater que l’arrêté de pouvoirs spéciaux impose des obligations 
évidentes qui auraient, à vrai dire, dû amener les acteurs à déjà pouvoir prendre et à devoir prendre eux-mêmes l’initiative. Il en va ainsi, par exemple, de l’obligation d'assortir dorénavant tout nouvelle initiative d'une proposition quant au ﬁ  nancement 
nécessaire et de faire régulièrement rapport sur les effets des mesures d’économie. Le rapport de la Cour des comptes souligne, dès lors, que l’efﬁ  cacité des modiﬁ  ca-
tions apportées est, en premier lieu, tributaire de la volonté réelle de maintenir l'évo-lution des dépenses dans le cadre budgétaire préconisé.
Le 22 mars 2006, cet audit a fait l’objet d’une discussion lors de la séance com-
mune des commissions des Affaires sociales, de la Santé publique et de la sous-commission Cour des comptes de la commission des Finances et du Budget de la Chambre des représentants. 
Vingt questions parlementaires écrites relatives aux mesures planiﬁ  ées en vue de 
rencontrer les constatations et recommandations de la Cour des comptes ont été 
adressées au ministre des Affaires sociales au cours du mois de mai 2006.
La Cour des comptes a été invitée à présenter l’audit lors de la séance commune extra-ordinaire tenue le 24 avril 2006 par les organes de concertation qui pilotent le budget de l’assurance maladie (le conseil général et le comité de l’assurance de l’INAMI) et au sein desquels ont été réunis le gouvernement, les partenaires sociaux, les mutualités et les différentes organisations professionnelles des dispensateurs de soins. 
/L50776  ORGANISATION  ET FONCTIONNEMENT  DE LA DIRECTION  
  NATIONALE  DE RECHERCHE  DE L’ADMINISTRATION  DE 
LA FISCALITÉ  DES ENTREPRISES  ET DES REVENUS  – 
FÉVRIER  2006 
Les services de recherche de l’Administration de la ﬁ  scalité des entreprises et des 
revenus (AFER) remplissent essentiellement des missions d’aide et de support aux services chargés du contrôle et de la taxation (bureaux de contributions, ofﬁ  ces de 
contrôle TVA, centres de contrôles,…)
Comptant quelque 500 fonctionnaires sur les 15.000 qui sont affectés à l’AFER, ces 
services sont chargés de recueillir et de traiter tout renseignement ou information, à tout niveau, national ou international, susceptible d’aider l’administration dans sa mission qui est d’établir, de contrôler et de recouvrer l’impôt. •
9370-06_RH_Boek163_07.indd   710 9370-06_RH_Boek163_07.indd   710 13-10-2006   14:44:49 13-10-2006   14:44:49  163e Boek van het Rekenhof 711Afzonderlijke publicaties
Hoewel bij elke begrotingsopmaak tal van besparingen en nieuwe initiatieven 
worden aangekondigd, blijkt hun concrete uitvoering of hun weerslag op de begroting niet te worden opgevolgd. Nochtans gaat het om maatregelen die het sluitstuk van elke begroting zijn en dus ook het beleid van uitgavenbeheer-sing moeten schragen. 
Het Rekenhof toetste zijn bevindingen ook aan de wijzigingen die met een volmach-tenbesluit vanaf de begroting 2006 van kracht zijn geworden. In dat besluit blijken de actoren opnieuw voor hun verantwoordelijkheid te worden gesteld en zijn verschil-lende procedures functioneler gemaakt, in het bijzonder om tijdig en effectief te kun-nen ingrijpen zodra het budget dreigt te worden overschreden.
Toch wordt onderstreept dat het volmachtenbesluit evidente verplichtingen oplegt 
waarvoor de actoren eigenlijk al zelf het initiatief hadden kunnen en moeten nemen. Voorbeelden hiervan zijn de verplichting om voortaan bij nieuwe initiatieven ook een voorstel over de nodige ﬁ  nanciering te formuleren en om regelmatig te rapporteren 
over het effect van besparingsmaatregelen. Het verslag van het Rekenhof beklem-toont dan ook dat de effectiviteit van de doorgevoerde wijzigingen in eerste instantie afhankelijk blijft van de wil om de uitgaven te laten evolueren binnen het vooropge-stelde budgettaire kader.
De commissie voor de Sociale Zaken, de commissie voor de Volksgezondheid en de subcommissie Rekenhof van de commissie voor de Financiën en de Begroting van de Kamer van Volksvertegenwoordigers kwamen bijeen in een bijzondere gemeen-schappelijke vergadering voor een bespreking van de audit op 22 maart 2006. 
In de loop van de maand mei 2006 werden aan de minister van Sociale Zaken 20 schriftelijke parlementaire vragen gesteld over de geplande maatregelen om tege-moet te komen aan de bevindingen en aanbevelingen van het Rekenhof. 
Het Rekenhof werd uitgenodigd om de audit op 24 april 2006 te komen voorstellen 
in een buitengewone gemeenschappelijke vergadering van de overlegorganen die de begroting van de ziekteverzekering aansturen (de Algemene Raad en het Verze-keringscomité van het RIZIV) en waarin de regering, de sociale partners, de zieken-fondsen en de verschillende beroepsgroepen van zorgverleners zijn verenigd.
/L50776  ORGANISATIE  EN WERKING  VAN DE NATIONALE  
OPSPORINGSDIRECTIE  VAN DE ADMINISTRATIE  VAN 
DE ONDERNEMINGS - EN INKOMENSFISCALITEIT  – 
FEBRUARI  2006
De opdracht van de opsporingsdiensten van de Administratie van de Ondernemings- en Inkomensﬁ  scaliteit (AOIF) bestaat hoofdzakelijk uit het ondersteunen en bijstaan 
van de controle- en taxatiediensten (kantoren der directe belastingen, btw-kantoren, controlecentra, …).
De opsporingsdiensten stellen ongeveer 500 van de 15.000 AOIF-ambtenaren 
tewerk. Ze zijn belast met het inwinnen en verwerken van alle informatie, zowel van nationale als internationale oorsprong, die dienstig kan zijn voor de basisopdracht van de administratie: de controle van de aangiften en het vestigen en innen van de belastingen.•
9370-06_RH_Boek163_07.indd   711 9370-06_RH_Boek163_07.indd   711 13-10-2006   14:44:49 13-10-2006   14:44:49 712 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
Au cours des années 2002 et 2004, la Cour des comptes a procédé à un examen de 
l’organisation et du fonctionnement de ces services. L’objectif était d’examiner si l’organisation, la réglementation et l’équipement des services de recherche leur per-mettent de fonctionner de manière optimale et efﬁ  ciente aﬁ  n de produire des consta-
tations concrètes.
Le rapport a donné lieu à la formulation des constatations suivantes.
Politique du personnel
La composition du cadre du personnel ne repose pas sur une étude des besoins. En 
outre, aucun afﬂ  ux naturel de jeunes n’est constaté et l’évolution du nombre de cadres supérieurs bien formés n’est pas à la mesure de la complexiﬁ  cation des tâches.
Formation
L’importante formation de base qui a été annoncée ne s’est que partiellement concré-
tisée et n’a pas concerné l’ensemble des fonctionnaires. Or, il existe, ne serait-ce qu’en raison de la fusion des services des contributions directes et de la TVA, un besoin en formations axées sur la pratique et spéciﬁ  ques aux agents de recherche.
Encadrement logistique
En dépit d’efforts récents, les moyens informatiques restent insufﬁ  sants et sont sou-
vent obsolètes. Une conclusion identique s’impose pour le matériel de communica-
tion et d’autres équipements spéciﬁ  ques.
Compétences et moyens de preuve
La délimitation précise de certaines compétences n’est pas claire. Les cartes de légitimation des agents ont souvent été émises avant la restructuration et ne sont, par conséquent, pas actualisées et pourraient donner lieu, à l’usage, à des contes-tations.
Tâches
Les tâches et les missions, telles qu’elles sont exposées dans l’instruction de base 
du 29 juillet 1998, doivent être actualisées de toute urgence.
En matière de coopération internationale, l’échange de renseignements a souvent 
été trop lent en raison du caractère formaliste et centralisateur des procédures. Des efforts ont été entrepris récemment pour remédier à cet état de choses.
La manière dont les opérations des casinos sont surveillées présente de nombreuses 
lacunes. C’est ainsi que le rapport entre le coût du contrôle et le produit de la taxe est exagérément élevé. La vériﬁ  cation et la protection de l’intégrité des agents de 
surveillance ne sont pas sufﬁ  samment garanties, ni au niveau procédural, ni au niveau 
9370-06_RH_Boek163_07.indd   712 9370-06_RH_Boek163_07.indd   712 13-10-2006   14:44:49 13-10-2006   14:44:49  163e Boek van het Rekenhof 713Afzonderlijke publicaties
In de loop van 2002 en 2004 heeft het Rekenhof een onderzoek gevoerd naar de orga-
nisatie en werking van deze diensten. De bedoeling was na te gaan of de opsporings-diensten zo georganiseerd, gereguleerd en uitgerust zijn dat ze hun rol van toeleveran-cier van feitelijke vaststellingen optimaal en efﬁ  ciënt kunnen vervullen.
In het verslag komen onder meer de volgende vaststellingen aan bod:
Personeelsbeleid
De samenstelling van de personeelsformatie berust niet op een behoeftestudie. Daar-
enboven blijft een natuurlijke instroom van jongeren achterwege en houdt het aantal hoger opgeleiden geen gelijke evolutie met de toegenomen complexiteit van de taken.
Opleiding en vorming
De aangekondigde doorgedreven basisopleiding vond slechts gedeeltelijk plaats en 
heeft niet alle ambtenaren bereikt. Nochtans is er, zeker omwille van de versmelting 
van de dienst Directe Belastingen en de BTW-dienst, nood aan praktijkgerichte opleidingen speciﬁ  ek voor de opsporingsambtenaren.
Logistieke omkadering
Ondanks recente inspanningen blijven de informaticamiddelen ontoereikend en vaak 
verouderd. Eenzelfde conclusie geldt voor de communicatieapparatuur en andere speciﬁ  eke uitrusting.
Bevoegdheden en bewijsmiddelen
Er heerst onduidelijkheid over de precieze afbakening van sommige bevoegdheden. 
De legitimatiebewijzen van de opsporingsambtenaren dateren vaak nog van voor de herstructurering, zijn bijgevolg niet actueel en zouden bij gebruik aanleiding kunnen geven tot betwistingen.
Takenpakket
De taken en opdrachten zoals uiteengezet in de basisinstructie van 29 juli 1998 zijn 
dringend aan actualisering toe.
Op het vlak van internationale samenwerking verliep de gegevensuitwisseling vaak 
te traag omwille van het formalistische en centralistische karakter van de procedu-
res. Recent werden inspanningen gedaan om dit te verhelpen.
De wijze waarop toezicht wordt uitgeoefend op casinoverrichtingen vertoont heel 
wat pijnpunten. Zo is de kostprijs van de controle hoog in verhouding tot de belas-tingopbrengst. Het toezicht op en de bescherming van de integriteit van de toezicht-ambtenaren is noch procedureel noch organisatorisch afdoende uitgewerkt.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   713 9370-06_RH_Boek163_07.indd   713 13-10-2006   14:44:49 13-10-2006   14:44:49 714 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
Contrôle interne et pilotage central
Le contrôle interne est peu élaboré et se limite, en grande partie, à une surveillance 
hiérarchique directe.
Les méthodes et les documents de travail ne sont pas établis ou imposés uniformé-
ment, avec pour conséquence toutes les initiatives locales disparates qu’on imagine.
Remontée d’informations
En dépit de l’obligation explicite de communication des résultats ( feedback ), impo-
sée par l’instruction de base, les services de recherche sont, le plus souvent, incer-
tains quant à l’utilité des informations qu’ils fournissent ou à la suite qui leur est donnée.
Pour pallier les lacunes constatées, la Cour des comptes a formulé les recommanda-
Revoir le cadre du personnel en fonction d’une étude de besoins et en pro-mouvoir une composition plus équilibrée.
Élaborer une offre globale de formations sur mesure, qui prenne mieux en 
compte la spéciﬁ  cité du travail de recherche.
Satisfaire de manière réaliste et actuelle les besoins au niveau du matériel informatique et de télécommunication.
Veiller à une interprétation uniforme des règles de procédure.
Harmoniser effectivement les pouvoirs d’investigation entre la TVA et les 
contributions directes lorsque ceux-ci présentent des différences non objecti-vables.
Intensiﬁ  er l’échange d’informations avec l’étranger et utiliser de façon opti-
male les canaux disponibles.
Effectuer une analyse « coût-bénéﬁ  ces » de la manière dont les casinos sont 
surveillés et rechercher d’autres techniques de contrôle. Veiller, aussi, davan-
tage au contrôle de l’intégrité des fonctionnaires qui en sont chargés. 
Améliorer la mise au point du pilotage central et de l'encadrement administratif.
Stimuler la remontée des d’informations en prévoyant des procédures simples et brèves, ainsi qu’en soulignant les effets positifs au niveau de la motivation et des réorientations.
Dans sa réponse au projet de rapport, le ministre des Finances avait signalé les initiatives suivantes :
Une étude a été entamée aﬁ  n de déterminer les besoins en matière d’effectifs 
du personnel.
Le service de formation professionnelle élaborera un programme adéquat et, 
dès 2006, des formations certiﬁ  ées, spéciﬁ  quement destinées aux services de 
recherche seront organisées.
En vue d’uniﬁ  er la législation, il sera demandé à l’Administration des affaires 
ﬁ scales de réaliser les adaptations nécessaires.
Il sera demandé au service de formation professionnelle d’organiser des for-
mations à la rédaction de procès-verbaux à l’intention des fonctionnaires poly-valents des contributions directes. •
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_07.indd   714 9370-06_RH_Boek163_07.indd   714 13-10-2006   14:44:49 13-10-2006   14:44:49  163e Boek van het Rekenhof 715Afzonderlijke publicaties
Interne controle en centrale sturing
De interne controle is weinig uitgewerkt en beperkt zich grotendeels tot een direct 
hiërarchisch toezicht.
De werkmethodes en -documenten worden niet uniform aangeleverd of opgelegd, 
met uiteenlopende lokale initiatieven als gevolg.
Feedback
Hoewel de basisinstructie uitdrukkelijk het geven van feedback oplegt, blijven de 
opsporingsdiensten meestal in het ongewisse over de gebruikswaarde van de door hen verstrekte informatie en de gevolgen die eraan werden gegeven. 
In antwoord op de vastgestelde tekortkomingen formuleerde het Rekenhof de vol-
gende aanbevelingen:
De personeelsformatie te laten afhangen van een behoeftestudie en te streven  
naar een meer evenwichtige samenstelling ervan.
Een vormingspakket op maat uit te werken dat beter rekening houdt met de 
speciﬁ  citeit van het opsporingswerk.
Op een realistische en hedendaagse wijze te voldoen aan de noden betref-fende informatica- en telecommunicatiemateriaal.
Te zorgen voor een éénvormige interpretatie van de procedureregels.
Werk te maken van een harmonisatie van de onderzoeksbevoegdheden betref-
fende BTW en DB waar deze niet-objectiveerbare verschillen vertonen.
De informatie-uitwisseling met het buitenland te intensiﬁ  ëren en optimaal 
gebruik te maken van de geboden kanalen.
Een kosten-batenanalyse te maken van de wijze waarop het casinotoezicht 
wordt uitgevoerd en uit te kijken naar alternatieve controletechnieken. Boven-dien moet er meer aandacht zijn voor de integriteitbewaking van de daarmee belaste ambtenaren.
De centrale sturing en administratieve omkadering beter uit te bouwen.Het geven van feedback te stimuleren door te voorzien in eenvoudige en niet-
tijdrovende procedures en door de positieve effecten op het vlak van motivatie en bijsturing te benadrukken.
In zijn reactie op het ontwerpverslag wees de minister van Financiën op de volgende initiatieven:
Een behoeftestudie is aangevat om de noden aan personeelseffectieven te bepalen.
De dienst beroepsopleiding zal een passend opleidingsprogramma uitwerken 
en vanaf 2006 worden gecertiﬁ  ceerde opleidingen georganiseerd speciﬁ  ek voor de opsporingsdiensten.
Met het oog op een uniﬁ  catie van de wetgeving zal aan de Administratie van 
Fiscale Zaken worden gevraagd om de noodzakelijke aanpassingen uit te werken.
De dienst Beroepsopleiding zal worden gevraagd om opleidingen betreffende de redactie van een proces-verbaal te organiseren voor de polyvalente ambte-naren afkomstig van de directe belastingen.•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
••
9370-06_RH_Boek163_07.indd   715 9370-06_RH_Boek163_07.indd   715 13-10-2006   14:44:49 13-10-2006   14:44:49 716 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
Des solutions de rechange seront recherchées pour rationaliser la surveillance 
des casinos en instaurant des contrôles informatisés, complétés par des véri-ﬁ cations ciblées sur le terrain et par l’application d’un processus de gestion 
des risques. Les autres instances concernées (le SPF Justice, le SPF Affaires économiques et les régions) seront invitées à une concertation. 
Ce rapport a fait l’objet d’une discussion au sein de la commission des Finances et du Budget de la Chambre des représentants du 25 avril 2006. Lors de cette séance, le président de la commission a demandé une actualisation du rapport.
Par lettre du 5 mai 2006, la Cour des comptes a dès lors invité le ministre des Finan-
ces à fournir un état de la situation des diverses actions et initiatives concrètes promises pendant les phases contradictoires qui ont précédé la publication du rap-port initial.
Le ministre a répondu par un courrier du 20 juin 2006. 
Réponse du ministre des Finances et commentaire de 
Politique de personnel 
Selon le ministre, il est organisé chaque année, dans le cadre de l’élaboration d’un plan de personnel, une évaluation de tous les besoins dans le domaine de la politique de personnel et, par conséquent, également des besoins des services de recherche. Des recrutements sont prévus en vue de compenser le départ des membres du per-sonnel au sein des divers services.
Le ministre ajoute qu’au début du mois de juin 2006, il serait procédé à un appel à 
candidatures en vue de renforcer l’effectif des trois inspections de la recherche locale à Bruxelles par une vingtaine d’agents de niveau C. Leurs tâches consisteront, en partie, à surveiller le casino de Bruxelles.
Des données chiffrées émanant du ministre même font apparaître que le cadre du 
personnel de la Direction nationale de recherche (DNR) est passé de 457 membres du personnel le 1
er mai 2005 à 422 membres du personnel le 1er mai 2006, ce qui 
représente une diminution de 35 membres du personnel en un an (dont 29 résultant de départs naturels). Le recrutement d’une vingtaine d’agents de niveau C est nécessaire eu égard à l’accroissement de la charge de travail à la suite de l’ouver-ture du casino de Bruxelles et n’offre donc pas de solution structurelle à la problé-matique de personnel existante.
En ce qui concerne les cartes de légitimation (désuètes) du personnel, le ministre a 
expliqué qu’on attendait la mise en œuvre complète de la réforme Copernic avant d’entamer leur adaptation. L’utilisation de la version actuelle des cartes de légitima-tion ne poserait, selon lui, aucun problème légal. 
Bien que les cartes de légitimation dépassées ne posent pas directement de problè-
mes légaux, il semble néanmoins opportun d’adapter le plus rapidement possible ce document aux nouvelles structures administratives aﬁ  n de ne pas porter atteinte à 
l’image du nouveau SPF Finances et pour éviter tout malentendu. D’une manière générale, il est souhaitable, pour des raisons évidentes, de prévoir un renouvelle-ment régulier des cartes de légitimation. •
9370-06_RH_Boek163_07.indd   716 9370-06_RH_Boek163_07.indd   716 13-10-2006   14:44:49 13-10-2006   14:44:49  163e Boek van het Rekenhof 717Afzonderlijke publicaties
Er zal worden gezocht naar alternatieven om het toezicht op casino’s te ratio-
naliseren door de invoering van geïnformatiseerde controles, aangevuld met doelgerichte veriﬁ  caties op het terrein en met aanwending van een proces van 
risicobeheer. De andere betrokken instanties (de FOD Justitie, de FOD Eco-nomische zaken en de gewesten) zullen voor overleg worden uitgenodigd.
De commissie voor de Financiën en de Begroting van de Kamer van Volksvertegen-woordigers hield op 25 april 2006 een gedachtewisseling over dit verslag. Tijdens deze zitting vroeg de voorzitter van de commissie een actualisering van het verslag.
Het Rekenhof heeft de minister van Financiën dan ook, bij brief van 5 mei 2006, uit-genodigd om een stand van zaken te geven van de diverse concrete acties en initia-tieven die werden toegezegd en aangekondigd tijdens de aan het oorspronkelijke verslag voorafgaande tegensprekelijke fasen.
Op 20 juni 2006 stuurde de minister zijn antwoord aan het Rekenhof. 
Antwoord van de minister van Financiën en commentaar van 
het Rekenhof
Volgens de minister wordt elk jaar, in het kader van de opstelling van een perso-neelsplan, een beoordeling georganiseerd van alle personeelsnoden en dus ook die van de opsporingsdiensten. Er zijn aanwervingen gepland om de uitstroom in de diverse diensten te compenseren.
De minister stelde dat begin juni 2006 een oproep tot kandidaten zou worden gedaan 
om de drie inspecties van de Lokale Opsporing te Brussel te versterken met een twintigtal ambtenaren van niveau C. Hun taken zouden gedeeltelijk bestaan uit het toezicht op het casino van Brussel.
Op basis van cijfergegevens afkomstig van de minister stelt het Rekenhof vast 
dat de personeelsformatie van de Nationale Opsporingsdirectie geslonken is van 457 personeelsleden (1 mei 2005) tot 422 personeelsleden (1 mei 2006), hetzij een vermindering van 35 personeels leden (waarvan 29 door natuurlijke afvloeiing) op een 
jaar tijd. De aanwerving van een twintigtal ambtenaren van niveau C is nodig omwille van de grotere werklast die het nieuwe casino te Brussel met zich heeft meege-bracht, maar biedt vooralsnog geen geheeloplossing voor de bestaande personeels-problematiek.
Wat de (verouderde) legitimatiebewijzen van het personeel betreft, heeft de minister 
verklaard dat gewacht wordt met de aanpassing ervan totdat de Copernicus-hervorming volledig is uitgevoerd. Het gebruik van de huidige legitimatiebewijzen zou volgens hem geen wettelijke problemen veroorzaken.
Het Rekenhof is van oordeel dat het wenselijk is, voor het imago van de nieuwe FOD 
Financiën en om misverstanden te vermijden, de verouderde legitimatiebewijzen van het personeel zo snel mogelijk aan te passen aan de nieuwe administratieve 
structuren, ook al zorgen ze nog niet meteen voor wettelijke problemen. Om evidente  
redenen is het in het algemeen wenselijk om de bewijzen regelmatig te vernieuwen.•
9370-06_RH_Boek163_07.indd   717 9370-06_RH_Boek163_07.indd   717 13-10-2006   14:44:49 13-10-2006   14:44:49 718 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
Formation
Les services de recherche ont été chargés d’élaborer, pour chaque groupe cible, un 
programme de besoins quant à une formation spéciﬁ  que pour les services de recher-
che et à une formation à la rédaction de procès-verbaux. Sur la base de cette étude des besoins, un groupe de travail mixte élaborera des modules de formation. La for-mation sera probablement dispensée dans le courant de l’année 2007.
Logistique et moyens matériels
Le ministre signale que les agents de recherche disposent actuellement de 355 ordi-nateurs (en ce compris, il est vrai, une partie d’anciens ordinateurs qui seront rem-placés) et que la proportion ordinateurs/agents s’élève donc à 84 %.
Selon des chiffres propres aux services de recherche, cette proportion ne s’élevait 
qu’à 36 % au début de l’année 2004. La réponse de la division ICT du SPF Finances à la question de la Cour concernant les livraisons d’ordinateurs depuis le 1
er mai 2005 
fait apparaître que seuls 12 ordinateurs de bureau et 10 ordinateurs portables ont été fournis. Fin juin 2006, la Cour a demandé des informations supplémentaires au service ICT aﬁ  n d’expliquer cette discordance. Cette demande est restée sans réponse dans les délais imposés.
Pour faire face à certains problèmes logistiques, il a été demandé au chef du service 
logistique de prendre des dispositions pratiques claires, en collaboration avec le directeur régional DRNI/DRL
1, en ce qui concerne la fourniture et la commande des 
moyens matériels. Il en découle, d’une part, que la DNR doit déﬁ  nir clairement les 
biens à fournir et les commander en temps voulu auprès du service logistique et, d’autre part, que le service logistique doit assurer à son tour la remontée d’informa-tions nécessaire concernant les délais de livraison, lorsque la date limite ne peut pas être respectée ou lorsque les produits demandés ne peuvent pas être fournis , en en mentionnant les motifs.
Compétences
Le ministre souligne que l’administration de la ﬁ  scalité examine actuellement les pos-
sibilités d’uniﬁ  er les législations relatives aux impôts directs et à la TVA en ce qui 
concerne le droit d’accès aux locaux professionnels.
Surveillance dans les casinos
Intégrité des agents de contrôle
Le ministre signale les diverses mesures prises pour garantir l’intégrité des agents 
de contrôle. Ainsi, une rotation maximale a été introduite au sein des équipes d’ins-
pection, le contrôle hiérarchique local a été sensiblement renforcé et des contrôles externes supplémentaires ont été mis en place par les services centraux.
Des directives uniformes ont également été données en vue, notamment, de limiter 
les techniques de fraude éventuelles en imposant une procédure stricte lors du comptage des billets, sous le contrôle d’une caméra de surveillance.
1 Division de recherche nationale et internationale/Division de recherche locale.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   718 9370-06_RH_Boek163_07.indd   718 13-10-2006   14:44:49 13-10-2006   14:44:49  163e Boek van het Rekenhof 719Afzonderlijke publicaties
De minister vermeldt dat aan de opsporingsdiensten werd gevraagd om per doel-
groep een behoefteprogramma op te stellen inzake een speciﬁ  eke opleiding Opspo-
ringsdiensten. Ook de vraag naar opleiding inzake de redactie van een proces-ver-baal werd hieraan toegevoegd. Op basis van die behoeftestudie zal een gemengde werkgroep opleidingsmodules uitwerken. De opleiding zal vermoedelijk in de loop van het jaar 2007 kunnen plaatsvinden.
Logistiek en materiële middelen
De minister stelt dat de opsporingsagenten momenteel over 355 pc’s beschikken (waaronder een deel oude toestellen die zullen worden vervangen) en dat de verhou-ding pc’s/ambtenaren dus 84 % bedraagt.
De cijfers van de opsporingsdiensten vermelden voor begin 2004 slechts een ratio 
van 36 %. Uit het antwoord van de ICT-afdeling van de FOD Financiën op de vraag van het Rekenhof naar de leveringen van pc’s sinds 1 mei 2005, blijkt dat het gaat om slechts 12 desktops en 10 laptops. Het Rekenhof heeft eind juni 2006 bijkomende inlichtingen gevraagd aan de ICT-dienst om deze discrepantie te verklaren. Het Rekenhof heeft geen antwoord ontvangen binnen de gevraagde termijn.
Om het hoofd te bieden aan bepaalde logistieke problemen werd, volgens de minis-
ter, aan het hoofd van de dienst Logistiek gevraagd om samen met de gewestelijk directeur NIOD/LOD
1 duidelijke praktische afspraken te maken voor de levering en 
bestelling van materiële middelen. Dit houdt enerzijds in dat de NOD de te leveren goederen duidelijk omschrijft en deze ook tijdig bestelt bij de dienst Logistiek en anderzijds, dat de dienst Logistiek op haar beurt de nodige feedback geeft inzake leveringstermijnen, wanneer de deadline niet kan worden gehaald of wanneer het gevraagde niet kan worden geleverd en de reden hiervoor opgeeft.
Bevoegdheden
De minister wijst erop dat de Administratie van Fiscale Zaken momenteel de moge-lijkheden onderzoekt om tot een uniﬁ  catie te komen van de wetgevingen directe belastingen en BTW inzake het recht op toegang tot de beroepslokalen.
Toezicht op de casino’s
Integriteitsbewaking van de toezichtambtenaren
De minister wijst op de verschillende maatregelen die werden genomen om de inte-
griteit van de toezichtambtenaren te waarborgen. Zo werd een maximale rotatie 
binnen de inspectieteams ingevoerd, werd het plaatselijk hiërarchisch toezicht gevoe-lig verhoogd en werden door de centrale diensten bijkomende externe controles ingesteld.
Er werden ook uniforme richtlijnen verstrekt die onder meer mogelijke fraudetechnie-
ken beperken door een strikte procedure bij het tellen van de bankbiljetten op te leggen, onder toezicht van een videocamera.
1 Nationale en Internationale Opsporingsdienst/Lokale Opsporingsdienst.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   719 9370-06_RH_Boek163_07.indd   719 13-10-2006   14:44:49 13-10-2006   14:44:49 720 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
Ces instructions contiennent aussi un code de conduite strict à observer par les 
agents vis-à-vis des exploitants et du personnel du casino et des joueurs. Les agents qui enfreignent les règles sont sanctionnés.
Le contrôle dans la pratique
En vertu de la loi du 7 mai 1999 sur les jeux de hasard, les établissements de jeux de 
hasard et la protection des joueurs, le contrôle de la gestion et du fonctionnement des casinos, y compris le déroulement du jeu, est exercé par la Commission des jeux de hasard. Les services de recherche de l’Administration de la ﬁ  scalité des entrepri-
ses et des revenus surveillent les résultats et les obligations ﬁ  scales incombant aux 
exploitants des casinos. En principe, cette compétence sera, à terme, transférée aux régions : la taxe sur les jeux et paris est une taxe régionale en vertu de la loi spéciale du 13 juillet 2001 portant reﬁ  nancement des communautés et extension des compé-
tences ﬁ  scales des régions.
Étant donné que les activités de contrôle des services concernés ne visent pas uni-quement les mêmes exploitants, mais comprennent aussi des éléments concernant plusieurs de ceux-ci, le ministre a proposé, sur avis du groupe de travail chargé d’examiner le contrôle ﬁ  scal exercé dans les casinos, de créer un nouveau groupe de 
travail conjoint Justice/Finances auquel il incombera d’analyser tous les aspects des compétences et de l’exécution pratique du contrôle. 
Ce groupe de travail examinera notamment dans quelle mesure une collaboration 
peut être mise en place en vue de traiter et d’analyser des indicateurs dans le cadre des techniques de gestion des risques pour lesquelles le ﬁ  sc élabore un processus en 
vue d’identiﬁ  er les risques ou les domaines à risque, de les analyser et de les trans-
poser sous la forme d’un proﬁ  l de risque. À cet effet, un certain nombre d’éléments 
des résultats des casinos pour l’année 2005 (mises, gains et pourboires) sont actuel-lement analysés aﬁ  n de dresser un proﬁ  l de risque pour le secteur concerné. Ensuite, 
il sera évalué dans quelle mesure le ﬁ  sc pourrait utiliser de telles données sur une 
base permanente et comment le système de contrôle actuel pourrait être réorienté. 
Le ministre souligne qu’il s’agit cependant d’une matière et d’un secteur présentant 
un risque de fraude particulièrement élevé, où la prudence est de mise et pour lequel, tant qu’aucun système étanche ne pourra remplacer la procédure actuelle, il convien-dra d’assurer la présence permanente des agents de recherche pendant les heures d’ouverture des casinos.
La Cour des comptes est d’avis que le renforcement du contrôle, la rotation interne 
obligatoire, l’uniformisation des méthodes de contrôle et l’explicitation des règles de conduite constituaient des mesures nécessaires suite au cas de fraude découvert au casino de Namur en 2004. Le problème plus fondamental de la disproportion entre le coût du contrôle et les recettes ﬁ  scales persiste néanmoins. Une analyse des coûts 
et bénéﬁ  ces par l’administration est annoncée depuis longtemps, mais sans suite concrète jusqu’à présent.
Par ailleurs, la Cour des comptes constate que le contrôle des casinos ne porte que 
sur les tables de jeux proprement dites. Or, les casinos disposent également d’un nombre sans cesse croissant d’appareils automatiques de divertissement (slots), qui ne sont pas soumis à un contrôle ﬁ  scal.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   720 9370-06_RH_Boek163_07.indd   720 13-10-2006   14:44:50 13-10-2006   14:44:50  163e Boek van het Rekenhof 721Afzonderlijke publicaties
De richtlijnen omvatten ook een rigide gedragscode voor de ambtenaren ten aanzien 
van de casino-uitbating en het personeel alsook tegenover de spelers. Ambtenaren die de regels overtreden, worden gesanctioneerd.
Praktische uitvoering van het toezicht
Op grond van de wet van 7 mei 1999 op de kansspelen, de kansspelinrichtingen en 
de bescherming van de spelers wordt het toezicht op de casino’s inzake beheer en werking, met inbegrip van het spelverloop, uitgeoefend door de Kansspelcommissie. De opsporingsdiensten van de Administratie van de Ondernemings- en Inkomens-ﬁ  scaliteit zien toe op de resultaten en de bijhorende ﬁ  scale verplichtingen van de casino-exploitanten. In principe verschuift de materie op termijn naar de gewesten: de belasting op de spelen en weddenschappen is, op grond van de bijzondere wet van 13 juli 2001 tot herﬁ  nanciering van de gemeenschappen en uitbreiding van de ﬁ scale bevoegdheden van de gewesten, een gewestbelasting.
Vermits de controlewerkzaamheden van de betrokken diensten niet enkel dezelfde exploitanten beogen, maar ook daadwerkelijk overlappende elementen omvatten, heeft de minister, op advies van de werkgroep belast met een onderzoek naar de ﬁ scale controle in de casino’s, voorgesteld een nieuwe gezamenlijke werkgroep Jus-
titie/Financiën op te richten die alle aspecten van de bevoegdheden en van de prak-tische uitvoering van het toezicht onderzoekt.
Die werkgroep zal onder meer nagaan in welke mate kan worden samengewerkt bij 
de behandeling en de analyse van indicatoren in het kader van technieken van risico-beheer, waarbij de ﬁ  scus een proces uittekent om risico’s of risicogebieden te iden-
tiﬁ  ceren, te analyseren en te beschrijven in een risicoproﬁ  el. Momenteel worden 
daartoe een aantal elementen van de resultaten van de casino’s van 2005 (inzetten, 
winsten en drinkgelden) geanalyseerd om te komen tot een risicoproﬁ  el voor de betrokken sector. Daarna wordt geëvalueerd in welke mate de ﬁ  scus op permanente 
basis gebruik kan maken van dergelijke gegevens en hoe het huidige toezicht-systeem 
kan worden geheroriënteerd.
De minister onderstreept dat het echter een materie en een sector met een bijzon-
der hoog risico tot fraude betreft, waar omzichtigheid is geboden en waarbij, zolang 
er geen sluitend systeem in de plaats kan komen, tot nader order beroep moet worden gedaan op de huidige permanente aanwezigheid van de opsporingsagenten tijdens de openingsuren van de casino’s.
Het Rekenhof is van oordeel dat de verhoging van het toezicht, de opgelegde interne 
rotatie, de uniformisering van de controlemethoden en het expliciteren van de gedragsregels naar aanleiding van de in 2004 vastgestelde fraude in het casino van Namen, noodzakelijke maatregelen waren. Het meer fundamentele probleem van de wanverhouding tussen de controlekost en de ﬁ  scale opbrengsten blijft echter onver-
anderd. Een kosten-batenanalyse door de administratie is al geruime tijd aangekon-digd, maar blijft voorlopig zonder concreet gevolg.
Bovendien stelt het Rekenhof vast dat het casinotoezicht slechts betrekking heeft op 
de eigenlijke speeltafels. De casino’s beschikken echter over steeds meer belastbare automatische ontspanningstoestellen (slots), waarop geen ﬁ  scale controle gebeurt.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   721 9370-06_RH_Boek163_07.indd   721 13-10-2006   14:44:50 13-10-2006   14:44:50 722 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
Système de surveillance Internet
Le ministre se réfère à la décision du conseil des ministres du 31 mars 2006 approu-
vant l’examen sectoriel du commerce sur Internet, en présentant cette initiative comme étant une des mesures de lutte contre la fraude ﬁ  scale.
En exécution de cette décision, le secrétaire d’État a chargé l’Inspection spéciale des impôts (ISI) de préparer cette action sectorielle, de procéder aux analyses nécessai-res et d’exécuter l’action sectorielle avec l’appui des services de l’AFER, selon les besoins.
En raison de cette décision, la création d’un système de surveillance (Internet) au 
sein de la DRNI/DRL n’est plus envisagée dans l’état actuel du dossier.
Retour d’information
Étant donné que, dans la pratique, il apparaît que les obligations mutuelles tant des taxateurs (obligation de retour d’information) que des inspecteurs de recherche (rap-pel au taxateur de l’obligation de faire remonter les informations) sont systématique-ment négligées, le ministre a annoncé que l’Inspection générale prendra l’initiative d’imposer aux deux groupes cibles d’échanger régulièrement des informations à ce sujet. À cet effet, une instruction sera édictée au cours du 4
e trimestre 2006 en vue 
de promouvoir la communication et la collaboration entre les différents centres de contrôle, les services classiques (contributions directes et TVA) et les services de recherche, tout en accordant une attention particulière au retour d’information à fournir aux services de recherche. Cette instruction prescrira qu’à l’occasion des réunions à organiser par les centres de contrôle avec les services classiques et les services de recherche, il conviendra de rappeler systématiquement les obligations en matière de retour d’information. 
Centre national de recherche
Le ministre a conﬁ  rmé que, dans le cadre de la réforme Coperﬁ  n actuelle, tous les 
services de recherche existants de l’AFER seront regroupés au sein d’un Centre national de recherche (CNR). À cet égard, le collège Impôts et Recouvrements a, au cours de sa réunion du 9 mai 2006, décidé qu’un « projet Opéra » doit être lancé en vue de rendre le CNR opérationnel. 
La Cour des comptes conclut provisoirement que la situation actuelle est modéré-
ment positive. Beaucoup de suggestions approuvées lors des phases contradictoires ont commencé à être mises en pratique. D’autres ont vu leur exécution reportée.
Le 6 juillet 2006, la Cour des comptes a fait parvenir un rapport actualisé à la com-
mission des Finances et du Budget de la Chambre des représentants.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   722 9370-06_RH_Boek163_07.indd   722 13-10-2006   14:44:50 13-10-2006   14:44:50  163e Boek van het Rekenhof 723Afzonderlijke publicaties
Internetbewakingssysteem
De minister verwijst naar de beslissing van de ministerraad van 31 maart 2006 waar-
bij het sectoraal onderzoek van de internethandel werd goedgekeurd als één van de maatregelen ter bestrijding van de ﬁ  scale fraude.
In uitvoering van die beslissing heeft de staatssecretaris de Bijzondere Belastings-inspectie (BBI) aangewezen om deze sectorale actie voor te bereiden, de nodige analyses te verrichten en de sectorale actie uit te voeren, gesteund door de AOIF-diensten in functie van de noden.
Ingevolge deze beslissing wordt, in de huidige stand van zaken, de oprichting van 
een (internet)bewakingssysteem binnen de NIOD/LOD niet meer overwogen.
Feedback
Aangezien in de praktijk blijkt dat de wederzijdse verplichtingen van zowel taxateurs (het verstrekken van feedback) als opsporingsinspecteurs (het in herinnering bren-gen aan de taxateur van de verplichting tot feedback) stelselmatig worden verwaar-loosd, kondigt de minister aan dat de Algemene Inspectie het initiatief zal nemen beide doelgroepen op regelmatige basis hierover informatie te laten uitwisselen. In het 4
e trimester van 2006 zal daarom een instructie worden uitgevaardigd met als 
doel de onderlinge communicatie en samenwerking te bevorderen tussen de contro-lecentra, de klassieke diensten (DB en BTW) en de opsporingsdiensten, waarbij ruime aandacht zal worden besteed aan de feedback die aan de opsporingsdiensten moet worden gegeven. Deze instructie zal voorschrijven dat, ter gelegenheid van de door de controlecentra te organiseren vergaderingen met de klassieke diensten en de opsporingsdiensten, stelselmatig aan deze feedbackverplichtingen moet worden herinnerd.
Nationaal Centrum Opsporingen
De minister bevestigde dat in het kader van de huidige Coperﬁ  nhervorming alle bestaande AOIF-opsporingsdiensten in een Nationaal Centrum Opsporingen zullen worden ondergebracht. Het College Belastingen en Invordering heeft tijdens zijn ver-gadering van 9 mei 2006 in dat verband beslist dat een “Operaproject” moet worden opgestart met betrekking tot de operationalisering van het NCO.
Conclusie 
Het Rekenhof stelt als voorlopig besluit dat de huidige stand van zaken gematigd 
positief is. Aan vele tijdens de tegensprekelijke fasen toegezegde acties werd een eerste gevolg gegeven. Andere toezeggingen kregen een uitvoeringsdatum in de toekomst.
Op 6 juli 2006 werd het door het Rekenhof geactualiseerd verslag aan de commis-
sie voor de Financiën en de Begroting van de Kamer van Volksvertegenwoordigers toegestuurd.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   723 9370-06_RH_Boek163_07.indd   723 13-10-2006   14:44:50 13-10-2006   14:44:50 724 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
/L50776  VIABILITÉ  ET PERSPECTIVES  DU RÉGIME  DE SÉCURITÉ  
SOCIALE  D’OUTRE -MER – FÉVRIER  2006 
Le régime de sécurité sociale d’outre-mer, créé en 1963 et géré par l’Ofﬁ  ce de sécu-
rité sociale d’outre-mer (OSSOM), est un système facultatif de sécurité sociale 
ouvert à toute personne, quelle que soit sa nationalité, qui exerce son activité pro-fessionnelle en dehors de l’Espace économique européen. Ce régime assure, par ailleurs, le ﬁ  nancement des droits et des obligations de la sécurité sociale des anciens 
coloniaux.
L’audit avait pour objectif d’examiner les principales spéciﬁ  cités de ce régime, d’analyser les conditions de sa viabilité et de proposer des recommandations pour l’avenir.
Au ﬁ l du temps, ce régime est devenu un système de capitalisation sans actifs pour 
couvrir les réserves mathématiques. Durant plusieurs années, le gouvernement a en effet obligé l’OSSOM à utiliser ses capitaux pour ﬁ  nancer le paiement des presta-
tions sociales au lieu de verser la subvention prévue par la loi. Depuis l’épuisement des réserves de capitalisation de l’organisme, l’État verse chaque année une subven-tion égale à la différence entre le montant total des dépenses du régime et le mon-tant des recettes. 
Le régime de sécurité sociale d’outre-mer est un système hybride, qui allie des avan-
tages d’un régime de répartition à ceux d’un régime de capitalisation et qui génère des dépenses importantes dont une part croissante est prise en charge par l’État. En 2004, l’intervention de l’État a ainsi atteint 279,7 millions d’euros, soit 86 % des dépenses.
La Cour des comptes a souligné, à ce propos, que le mode actuel de ﬁ  nancement ne 
favorise pas son autorégulation. C’est pourquoi elle a suggéré de procéder à un 
examen critique des diverses prestations sociales qui sont parfois sensiblement plus avantageuses que celles prévues par la sécurité sociale des travailleurs salariés et proposées à des conditions plus favorables que celles offertes par les assurances privées.
La Cour a préconisé les adaptations suivantes : 
la mise en concordance du taux d’intérêt annuel de référence, pris en considéra-
tion pour la ﬁ  xation des barèmes utilisés pour le calcul des rentes de l’OSSOM 
avec celui qui est actuellement imposé par le Roi au secteur privé de l’assurance-vie ; 
la réforme du système d’adaptation au coût de la vie pour le calcul de la rente aﬁ n de réduire l’impact de ce système; 
un contrôle systématique et élargi à l’ensemble des assurés sociaux des condi-tions d’assurabilité en matière de soins de santé ;
la suppression des contrats individuels soins de santé conclus sans base 
légale ; 
la suppression de l’octroi de prêts hypothécaires. 
La Cour des comptes a attiré particulièrement l’attention sur le fait que le régime de 
sécurité sociale d’outre-mer est ouvert à toute personne qui travaille en dehors de l’Europe, quelle que soit sa nationalité, et ce, en l’absence de lien avec la Belgique et en dehors de toute notion d’expatriation. Cette situation constitue un risque pour l’État belge, qui supporte aujourd’hui l’essentiel du ﬁ  nancement de ce régime.•
•
••
•
9370-06_RH_Boek163_07.indd   724 9370-06_RH_Boek163_07.indd   724 13-10-2006   14:44:50 13-10-2006   14:44:50  163e Boek van het Rekenhof 725Afzonderlijke publicaties
/L50776  LEEFBAARHEID  EN PERSPECTIEVEN  VAN DE OVERZEESE  
SOCIALE  ZEKERHEID  – FEBRUARI  2006
Het stelsel van de overzeese sociale zekerheid werd in 1963 opgericht en wordt 
beheerd door de Dienst voor Overzeese Sociale Zekerheid (DOSZ). Het is een facul-tatief socialezekerheidsstelsel dat openstaat voor iedereen die zijn beroep uitoefent buiten de Europese Economische Ruimte, ongeacht zijn nationaliteit. Het stelsel staat bovendien in voor de ﬁ  nanciering van de socialezekerheidsrechten en -plichten 
van de oud-kolonialen. 
Deze audit had tot doel de belangrijkste speciﬁ  eke kenmerken van het stelsel te 
onderzoeken, na te gaan onder welke voorwaarden het leefbaar is en aanbevelingen te formuleren voor de toekomst. 
Het stelsel is in de loop der jaren uitgegroeid tot een kapitalisatiesysteem, zonder 
dat echter activa voorhanden zijn voor het dekken van de wiskundige reserves. Gedurende verscheidene jaren heeft de regering immers de DOSZ ertoe verplicht zijn kapitaal aan te spreken om de betaling van de sociale prestaties te ﬁ  nancieren 
en heeft ze niet de subsidie gestort waartoe ze volgens de wet verplicht was. Sinds de kapitalisatiereserves van de instelling uitgeput zijn, stort de Staat elk jaar een subsidie. Die subsidie stemt overeen met het verschil tussen het totaal van de uitga-ven van het stelsel en het bedrag van de ontvangsten. 
Het stelsel van de overzeese sociale zekerheid is een hybridisch systeem dat voor-
delen van een repartitiestelsel koppelt aan die van een kapitalisatiestelsel. Het gene-reert aanzienlijke uitgaven waarvan een steeds groter deel ten laste valt van de Staat. Zo liep de tegemoetkoming van de Staat in 2004 op tot 279,7 miljoen euro of 86 % van de uitgaven. 
Het Rekenhof stelde vast dat de huidige ﬁ  nancieringswijze de zelfregulering niet in 
de hand werkt. Daarom achtte het Rekenhof het wenselijk dat er een kritisch onder-
zoek komt van de verschillende sociale prestaties. Deze zijn soms aanzienlijk voorde-liger dan die in de sociale zekerheid voor werknemers en ze worden voorgesteld tegen voorwaarden die voordeliger zijn dan wat de privé-verzekeringen aanbieden. 
Het Rekenhof suggereerde de volgende aanpassingen: 
De jaarlijkse referentierentevoet voor het vaststellen van de barema’s die 
worden gebruikt om de renten van de DOSZ te berekenen, moet in overeen-stemming worden gebracht met de rentevoet die de koning momenteel aan de privésector van de levensverzekeringen oplegt.
Het systeem om de renteberekening aan te passen aan de kosten van het 
levensonderhoud, moet worden hervormd om de impact ervan te verkleinen.
De verzekerbaarheidsvoorwaarden voor geneeskundige verzorging moeten 
systematisch worden gecontroleerd. Die controle moet worden verruimd tot alle sociaalverzekerden.
De individuele contracten voor geneeskundige verzorging, afgesloten zonder 
wettelijke basis, moeten worden afgeschaft.
Er mogen niet langer hypothecaire leningen worden toegekend. 
Het Rekenhof vestigde er in het bijzonder de aandacht op dat iedereen die buiten 
Europa werkt, ongeacht zijn nationaliteit, kan aansluiten bij het stelsel van de over-zeese sociale zekerheid, zelfs zonder enige band met België en zonder enige vorm van expatriëring. Die toestand vormt een risico voor de Belgische Staat, die nu de grootste ﬁ  nancier van het stelsel is. •
•
•
•
•
9370-06_RH_Boek163_07.indd   725 9370-06_RH_Boek163_07.indd   725 13-10-2006   14:44:50 13-10-2006   14:44:50 726 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
Enﬁ n, étant donné les spéciﬁ  cités du régime de sécurité sociale d’outre-mer, régime 
facultatif basé essentiellement sur la capitalisation, la Cour a estimé souhaitable de 
procéder à un examen sérieux de l’adéquation de ce régime avec les règles euro-péennes en matière de libre concurrence.
La Cour a précisé qu’indépendamment de l’orientation qui sera retenue pour l’avenir 
du régime, le paiement des prestations tel que prévu légalement devra se poursuivre pour les pensionnés actuels et les familles bénéﬁ  ciaires de soins de santé ordinaires. 
À cela s’ajoutent les droits acquis par les assurés actifs pour leurs années de cotisa-tions jusqu’à la date d’une éventuelle transformation du régime.
Dans leur réponse conjointe, le ministre des Affaires sociales et de la Santé publique 
et le ministre des Pensions ont souscrit à l’ensemble des recommandations formu-lées par la Cour des comptes et se sont engagés à réformer le régime de sécurité sociale d’outre-mer. À cette ﬁ  n, ils ont décidé de désigner un commissaire spécial du 
gouvernement chargé d’initier et de mener à bien cette réforme.
Trois questions écrites concernant cet audit ont été formulées au sein de la Com-
mission des Affaires sociales de la Chambre des représentants (séances des 25 avril et 2 mai 2006). En outre, une demande d’explications a été adressée au ministre des Affaires sociales et de la Santé publique au Sénat (séance du 27 avril 2006).
/L50776  NOUVELLES  RÈGLES  DE FINANCEMENT  DES HÔPITAUX  
– FÉVRIER  2006 
Par la loi du 14 janvier 2002, le législateur a tenté d’améliorer la maîtrise des dépen-ses relatives au ﬁ  nancement des hôpitaux en adaptant le mode de ﬁ  xation et de liquidation des budgets des moyens ﬁ  nanciers (BMF) accordés à ces hôpitaux. Les 
nouvelles règles sont entrées en vigueur le 1
er juillet 2002. 
La Cour des comptes a examiné si la ﬁ  xation du budget global du Royaume (l’enve-
loppe allouée à l’ensemble des hôpitaux) permet un ﬁ  nancement correct des hôpi-
taux. Elle a également vériﬁ  é si les procédures et les règles de ﬁ  xation et de liquida-
tion des BMF étaient suivies de la manière prévue dans les arrêtés réglementaires et dans les instructions internes du service public fédéral Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement (SPF Santé publique) et de l’Institut natio-nal d’assurance maladie-invalidité (INAMI).
L’analyse des procédures budgétaires et de la ﬁ  xation du BMF fait apparaître qu’en 
raison de la publication tardive des arrêtés réglementaires, les BMF ne sont pas 
communiqués à temps aux hôpitaux. Le nouveau mode de ﬁ  xation et de calcul des 
BMF comporte, en outre, un risque de dépassement du budget global du Royaume, étant donné que la somme des BMF initiaux ou ajustés des hôpitaux n’est pas sys-tématiquement comparée avec ce budget global. Par ailleurs, la qualité insufﬁ  sante 
des données des hôpitaux et le long délai nécessaire pour les traiter peuvent avoir une inﬂ  uence négative sur leur ﬁ  abilité et leur actualité et, partant, un impact sur l’estimation de l’activité réelle des hôpitaux. L’indisponibilité de certaines informa-tions de gestion, la difﬁ  culté à calculer les dépenses réelles en raison de l’intégration 
ultérieure de certaines mesures et surtout l’absence de comparaison systématique de la somme des BMF avec le budget global du Royaume peuvent porter atteinte à l’objectif du législateur, à savoir un ﬁ  nancement correct. 
9370-06_RH_Boek163_07.indd   726 9370-06_RH_Boek163_07.indd   726 13-10-2006   14:44:50 13-10-2006   14:44:50  163e Boek van het Rekenhof 727Afzonderlijke publicaties
Gelet op de speciﬁ  eke kenmerken van het stelsel van de overzeese sociale zeker-
heid, namelijk een facultatief stelsel dat in hoofdzaak is gebaseerd op kapitalisatie, 
achtte het Rekenhof het tot slot wenselijk dat grondig wordt nagegaan of dat stelsel wel in overeenstemming is met de Europese regels inzake vrije mededinging. 
Het Rekenhof preciseerde dat, los van de oriëntering die zal worden gekozen voor de 
toekomst van het stelsel, de betaling van de prestaties zoals bepaald in de wet, zal moeten worden voortgezet voor de huidige gepensioneerden en voor de gezinnen die zich hebben aangesloten bij de tak van de gewone geneeskundige verzorging. Daar-bij komen nog de rechten die de nog actieve verzekerden hebben verworven voor de jaren dat ze hebben bijgedragen tot op het ogenblik dat de eventuele omvorming van het stelsel een feit is. 
In hun gezamenlijk antwoord onderschreven de minister van Sociale Zaken en Volks-
gezondheid en de minister van Pensioenen de aanbevelingen van het Rekenhof en verbonden zij zich ertoe het stelsel van de overzeese sociale zekerheid te hervormen. Daartoe hebben zij besloten een bijzondere regeringscommissaris aan te stellen die deze hervorming moet opstarten en tot een goed einde brengen.
In de commissie voor Sociale Zaken (van 25 april en 2 mei 2006) van de Kamer van 
Volksvertegenwoordigers werden 3 schriftelijke vragen gesteld over deze audit. In de Senaat (zitting van 27 april 2006) werd een vraag om uitleg gericht aan de minis-ter van Sociale Zaken en Volksgezondheid. 
/L50776  NIEUWE  REGELS  VOOR  DE FINANCIERING  VAN 
DE ZIEKENHUIZEN  – FEBRUARI  2006
Met de wet van 14 januari 2002 wil de wetgever de uitgaven in de ziekenhuisﬁ  nan-
ciering beter beheersen, door de vaststelling en betaling van de budgetten van ﬁ  nan-
ciële middelen aan de ziekenhuizen (BFM) aan te passen. De nieuwe regels zijn vanaf 1 juli 2002 van toepassing.
Het Rekenhof heeft onderzocht of bij de vaststelling van het globale budget voor het 
Rijk, d.i. de enveloppe voor alle ziekenhuizen, de ziekenhuizen correct worden geﬁ  -
nancierd. Ook werd nagegaan of de BFM worden vastgesteld en vereffend overeen-komstig de reglementaire besluiten en interne onderrichtingen van de Federale Over-heidsdienst Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu (FOD Volksgezondheid) en van het Rijksinstituut voor de Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV). 
Het onderzoek wijst uit dat door de laattijdige publicatie van de reglementaire beslui-
ten de BFM niet tijdig aan de ziekenhuizen werden meegedeeld. De nieuwe wijze om de BFM vast te stellen en berekenen, houdt bovendien het risico in dat het globale budget voor het Rijk wordt overschreden, omdat de som van de initiële of aange-paste BFM van de ziekenhuizen niet systematisch wordt vergeleken met dat globale budget. Daarnaast zijn de gegevens van de ziekenhuizen vaak van onvoldoende kwa-liteit en duurt het lang voor ze verwerkt zijn, waardoor ze minder betrouwbaar en actueel worden. Dat heeft een weerslag op de berekening van de reële activiteit van de ziekenhuizen. De doelstelling van de wetgever, met name een correcte ﬁ  nancie-
ring, kan in het gedrang komen doordat bepaalde beheersinformatie niet voorhanden is, de werkelijke uitgaven door de verrekening achteraf van bepaalde maatregelen moeilijk becijferd kunnen worden en de som van de BFM niet stelselmatig met het globale budget van het Rijk vergeleken wordt. 
9370-06_RH_Boek163_07.indd   727 9370-06_RH_Boek163_07.indd   727 13-10-2006   14:44:50 13-10-2006   14:44:50 728 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
L’audit démontre qu’une bonne collaboration entre l’INAMI et le SPF Santé publique 
est importante pour assurer le suivi des paiements. Ainsi, il s’avère que le SPF Santé publique demande certaines données tardivement. Pour ﬁ  xer les montants à verser 
aux organismes assureurs et aux hôpitaux, le SPF Santé publique n’a pas toujours communiqué des données déﬁ  nitives à l’INAMI. À titre d’exemple, la ﬁ  xation (et publication) tardive de la modiﬁ  cation d’un pourcentage appliqué à la répartition de 
la charge budgétaire entre l’État et l’INAMI, notamment, a entraîné un report des dépenses à imputer sur les comptes de l’assurance obligatoire de l’année budgé-taire 2003 à l’année budgétaire 2004. 
Des manquements sont également constatés dans le suivi des dépenses. L’INAMI enregistre un retard dans le traitement des données dont le SPF Santé publique a besoin. Le SPF Santé publique connaît, pour sa part, un retard dans la liquidation de la différence entre le montant dû par l’État et le montant ﬁ  nancé au cours de l’année. 
Enﬁ n, le nouveau régime est également inﬂ  uencé par des éléments issus du passé, 
tels que des montants de rattrapage encore dus pour les années à compter de 1999 et le retard considérable dans le paiement de la part de l’État aux organismes assu-reurs.
En vue d’une application correcte des procédures, la Cour a recommandé de tenter 
de mettre en place une collaboration plus étroite et plus efﬁ  cace entre les organis-
mes compétents. Celle-ci permettra de mieux garantir une ﬁ  xation et un calcul des 
BMF en temps voulu et de baser le calcul de ces derniers sur des données plus ﬁ  a-
bles et plus récentes. Aﬁ  n de renforcer la transparence du système de ﬁ  nancement, 
la Cour recommande également d’élaborer les informations de gestion nécessaires pour procéder à une comparaison systématique des BMF octroyés et du budget global de l’État.
Dans sa réponse, le ministre des Affaires sociales et de la Santé publique a réagi 
aux constatations précitées en annonçant un certain nombre de mesures devant offrir une solution aux problèmes constatés.
Des parties de ce rapport ont été citées et ont fait l’objet d’une discussion avec la vice-première ministre et ministre du Budget et de la Protection de la consommation lors de la séance du 28 mars 2006 de la commission des Finances et du Budget de la Chambre des représentants. La discussion a été prolongée le 2 mai 2006.
Cet audit a également fait l’objet d’une question écrite lors de la séance de la Chambre des représentants du 19 juin 2006.
/L50776  LE RECOURS  AUX PRODUITS  DÉRIVÉS  DANS LE CADRE  
DE LA GESTION  DE LA DETTE  PUBLIQUE  – MARS  2006 
Processus décisionnel
Par le vote du budget des voies et moyens, la Chambre des représentants autorise 
le ministre des Finances à recourir aux produits dérivés dans le cadre de la gestion 
de la dette publique. 
La Trésorerie a recours aux produits dérivés dans le but d’alléger les charges ﬁ  nan-
cières de la dette publique par une gestion active des risques liés à la volatilité des 
taux d’intérêt et des cours des devises. Les produits dérivés permettent également au Trésor d’optimaliser la structure du portefeuille de la dette et de se couvrir contre les risques qui accompagnent les futures émissions et opérations de change.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   728 9370-06_RH_Boek163_07.indd   728 13-10-2006   14:44:50 13-10-2006   14:44:50  163e Boek van het Rekenhof 729Afzonderlijke publicaties
Het onderzoek heeft aangetoond dat een goede samenwerking tussen het RIZIV en 
de FOD Volksgezondheid belangrijk is voor de opvolging van de betalingen. Zo bleek de FOD Volksgezondheid sommige gegevens laattijdig op te vragen. Om de bedra-gen die aan de verzekeringsinstellingen en de ziekenhuizen betaald moeten worden, vast te stellen, deelde de FOD Volksgezondheid aan het RIZIV gegevens mee die niet altijd vaststonden. Doordat onder meer een wijziging in percentage voor de ver-deling van de budgettaire last tussen de Staat en het RIZIV laattijdig vastgesteld (en gepubliceerd) is, zijn de uitgaven in de rekeningen van de verplichte verzekering van het begrotingsjaar 2003 naar het begrotingsjaar 2004 verschoven. 
Ook bij de opvolging van de uitgaven werden tekortkomingen vastgesteld. Het RIZIV 
heeft achterstand in de verwerking van de gegevens die de FOD Volksgezondheid nodig heeft. De FOD Volksgezondheid heeft van zijn kant een achterstand bij het verrekenen van het verschil dat de Staat uiteindelijk moet betalen en de betalingen 
gedaan in de loop van het jaar. 
Tot slot wordt de nieuwe regeling nog beïnvloed door elementen uit het verleden, 
zoals de nog verschuldigde inhaalbedragen vanaf 1999 en de aanzienlijke achter-stand in de betaling van het aandeel van de Staat aan de verzekeringsinstellingen.
Met het oog op een correcte toepassing van de procedures, formuleerde het Reken-
hof de aanbeveling dat de bevoegde instellingen nauwer en efﬁ  ciënter samenwerken 
en die samenwerking concreet uitwerken. Hierdoor zal beter worden gegarandeerd dat de BFM tijdig vastgesteld en berekend worden en zal de berekening ervan ook steunen op meer betrouwbare en recentere gegevens. Met het oog op een transpa-ranter ﬁ  nancieringssysteem wordt voor de systematische vergelijking van de toege-
kende BFM met het globale budget voor het Rijk aanbevolen de nodige beheers-informatie aan te maken. 
De minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid reageerde in zijn antwoord op 
voormelde bevindingen door een aantal maatregelen in het vooruitzicht te stellen die een oplossing moeten bieden voor de vastgestelde problemen.
In de commissie voor de Financiën en de Begroting van de Kamer van Volksverte-genwoordigers van 28 maart 2006 werden bepaalde delen van het verslag geciteerd en besproken met de vice-eerste minister en minister van Begroting en Consumen-tenzaken. In de zitting van 2 mei 2006 werd op die discussie teruggekomen.
Deze audit was eveneens het voorwerp van een schriftelijke vraag in de zitting van de Kamer van Volksvertegenwoordigers van 19 juni 2006.
/L50776  HET GEBRUIK  VAN AFGELEIDE  PRODUCTEN  BIJ HET 
BEHEER  VAN DE RIJKSSCHULD  – MAART  2006 
Beslissingsprocedure
Door de rijksmiddelenbegroting goed te keuren machtigt de Kamer van Volksverte-
genwoordigers de minister van Financiën ertoe afgeleide producten aan te wenden 
voor het beheer van de staatsschuld.
De Thesaurie maakt gebruik van afgeleide producten om de ﬁ  nanciële lasten van de 
staatsschuld te verlichten door een actief beheer van de risico’s die verbonden zijn 
aan de volatiliteit van de intrestvoeten en van de koers van vreemde munten. De afgeleide producten bieden de Schatkist ook de mogelijkheid de structuur van de schuldportefeuille te optimaliseren en zich in te dekken tegen de risico’s waarmee toekomstige emissies en wisselverrichtingen gepaard gaan.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   729 9370-06_RH_Boek163_07.indd   729 13-10-2006   14:44:51 13-10-2006   14:44:51 730 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
La décision de recourir à un produit dérivé est prise collégialement par le comité 
stratégique de la dette dont les membres sont l’administrateur général de la Tréso-rerie, qui le préside, le représentant du ministre des Finances, les trois directeurs de l’Agence de la dette, l’auditeur général des Finances, chef du service de la dette publique, et l’auditeur interne de l’Agence.
L’audit de la Cour des comptes couvre toutes les opérations passées entre jan-
vier 2002 et septembre 2004.
Produits de couverture contre le risque de change
Bien que la dette en devises soit marginale par rapport à la dette en euros, le Trésor 
reste exposé au risque de change, qui consiste en une augmentation du coût de 
remboursement du capital ou du paiement des intérêts suite à une appréciation de la 
devise par rapport à l’euro.
Ce risque, qui existe au moment où le Trésor doit acheter des devises, concerne les 
emprunts émis ou convertis dans les trois devises auxquelles le Trésor a recours : franc suisse, yen et dollar américain.
Le Trésor se couvre contre ce risque par l’achat à terme de devises ou par l’utilisa-
tion de produits optionnels. 
Il convient également de citer les swaps de change où le Trésor s’engage à revendre 
les devises achetées pour rembourser un emprunt qui arrive à échéance. Ces swaps sont principalement utilisés en ﬁ  n d’année pour réduire les liquidités excédentaires. 
Une conséquence de ces swaps est une diminution temporaire de l’encours de la 
dette en devises.
Vu la relative stabilité des cours de change entre la signature et l’échéance des 
contrats, les pertes et gains de change consécutifs à l’utilisation des produits dérivés ont été minimes pour le Trésor. La situation aurait été différente en cas de grande instabilité des cours.
Produits de couverture contre le risque de taux
Les charges d’intérêt, qui représentent environ un quart des dépenses de l’État (hors 
amortissement), sont fonction du montant des émissions et de l’évolution des taux d’intérêt sur les marchés ﬁ  nanciers.
Le risque principal est que, suite à une augmentation des taux, les charges d’intérêt dépassent les crédits prévus au budget.
Aﬁ  n d’éliminer toute incertitude sur une éventuelle hausse des taux, des produits 
dérivés permettent de ﬁ  xer au préalable les taux d’intérêt qui seront payés pour les 
futures émissions. C’est dans ce but que le Trésor a ﬁ  xé à l’avance le taux d’émis-
sion d’une partie des certiﬁ  cats de Trésorerie et des obligations linéaires par des swaps ou des forward rate agreements .
9370-06_RH_Boek163_07.indd   730 9370-06_RH_Boek163_07.indd   730 13-10-2006   14:44:51 13-10-2006   14:44:51  163e Boek van het Rekenhof 731Afzonderlijke publicaties
De beslissing om te werken met een afgeleid product wordt collegiaal genomen door 
het strategisch comité voor de schuld dat bestaat uit de administrateur-generaal van de Thesaurie, die het comité voorzit, de vertegenwoordiger van de minister van Financiën, de drie directeurs van het Agentschap van de Schuld, de auditeur-gene-raal van Financiën, die aan het hoofd staat van de dienst voor de rijksschuld, en de interne auditeur van het agentschap.
De audit van het Rekenhof omvat alle verrichtingen tussen januari 2002 en septem-
ber 2004.
Producten voor indekking tegen wisselrisico’s
Hoewel de schuld in deviezen marginaal is ten aanzien van de schuld in euro, blijft de 
Schatkist blootstaan aan het wisselrisico dat bestaat uit een stijging van de terugbe-
talingskost van het kapitaal of een stijging van de betaling van de intrest als gevolg 
van een waardestijging van de vreemde munt tegenover de euro.
Dat risico, dat bestaat op het ogenblik dat de Schatkist deviezen moet kopen, betreft 
de leningen uitgegeven of omgezet in de drie munten waarop de Schatkist een beroep doet: de Zwitserse frank, de yen en de Amerikaanse dollar.
De Schatkist dekt zich tegen dat risico in door op termijn deviezen aan te kopen of 
door gebruik te maken van opties.
Men dient eveneens de wisselkoersswaps te vermelden waardoor de Schatkist zich 
ertoe verbindt aangekochte deviezen te herverkopen om een lening die op vervaldag komt, terug te betalen. Die swaps worden voornamelijk op het einde van het jaar aangewend om de excedentaire liquide middelen te verminderen. Een van de gevol-
gen van die swaps is een tijdelijke vermindering van het encours van de schuld in 
deviezen.
Gelet op de relatieve stabiliteit van de wisselkoersen tussen de ondertekening van 
de contracten en hun vervaldag, waren de wisselverliezen en –winsten die uit de aanwending van afgeleide producten voortvloeiden, voor de Schatkist miniem. De situatie zou verschillend zijn geweest mochten de wisselkoersen zeer instabiel zijn geweest.
Producten voor indekking tegen intrestvoetrisico’s
De intrestlasten, die ongeveer een vierde van de uitgaven van de Staat (buiten aﬂ  os-
sing) vertegenwoordigen, zijn afhankelijk van het bedrag van de emissies en van de 
evolutie van de intrestvoeten op de ﬁ  nanciële markten.
Het belangrijkste risico is dat, als gevolg van een stijging van de intrestvoeten, de rentelasten hoger komen te liggen dan de kredieten die in de begroting ingeschreven zijn.
Teneinde alle onzekerheid omtrent een eventuele stijging van de intrestvoeten weg 
te nemen, maken afgeleide producten het mogelijk vooraf de intrestvoeten vast te leggen die voor de toekomstige emissies zullen worden betaald. Het is met dat doel dat de Schatkist op voorhand de intrestvoet van de emissie van een gedeelte van de schatkistcertiﬁ  caten en de lineaire obligaties heeft vastgesteld via swaps of forward 
rate agreements .
9370-06_RH_Boek163_07.indd   731 9370-06_RH_Boek163_07.indd   731 13-10-2006   14:44:51 13-10-2006   14:44:51 732 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
Par contre, d’autres swaps sont utilisés pour transformer un coupon ﬁ  xe en un cou-
pon ﬂ  ottant dans le but de diminuer les charges d’intérêt. En effet, dans le cas d’une 
structure par terme normale (ascendante) de la courbe des taux, ces swaps entraî-
nent immédiatement une économie sur les charges d’intérêt, laquelle subsiste pen-dant toute la durée du swap, à condition que les taux à court terme soient toujours inférieurs au taux ﬁ  xe à recevoir. Le recours à cette stratégie est toutefois limité par 
les directives générales, en raison du risque d’augmentation des charges d’intérêt en cas de hausse des taux. 
Le Trésor a également décidé de recourir aux swaps dans des circonstances particu-
lières telles que les placements ou l’émission d’emprunts à très long terme.
Pour les années 2002 à 2004, le gain pour le Trésor consécutif à l’utilisation de produits de couverture contre le risque de taux d’intérêt est évalué à 237 millions d’euros.
Conclusions
En conclusion du rapport, la Cour des comptes estime que la majorité des produits 
dérivés utilisés par la Trésorerie lui permettent de se couvrir partiellement contre 
une hausse des cours de change ou des taux d’intérêt ou encore de proﬁ  ter d’une 
éventuelle baisse des taux.
L’utilisation de tels produits de couverture est pertinente dans le cadre de la gestion 
de la dette publique et s’inscrit dans les objectifs assignés par l’article 8, § 2, de la loi contenant le budget des voies et moyens.
L’audit comprend également des recommandations portant notamment sur un cahier 
interne de procédure, la prise en compte des coûts d’opportunité et l’annulation d’un produit dérivé dont le sous-jacent a disparu.
Ce rapport a fait l’objet d’une discussion au sein de la commission des Finances et 
du Budget du 9 mai 2006 (commission n° 958). Il a été mentionné lors des débats sur le premier ajustement du budget 2006 (Rapport rédigé au nom de la commis-sion des Finances et du Budget sur le premier ajustement du budget 2006, Doc. parl. Chambre, DOC. 51-2449/002).
/L50776  ÉVALUATION  DE LA NEUTRALITÉ  BUDGÉTAIRE  DE LA 
RÉFORME  DE L’IMPÔT  DES SOCIÉTÉS  – RAPPORT  
PARTICULIER  (MARS  2006)
La loi du 24 décembre 2002 modiﬁ  ant le régime des sociétés en matière d’impôts sur 
les revenus et instituant un système de décision anticipée en matière ﬁ  scale a chargé 
la Cour des comptes d’une mission d’évaluation de la neutralité budgétaire des mesures prévues dans la réforme ﬁ  scale.
Le 1
er mars 2006, la Cour des comptes a transmis à la Chambre des représentants 
un rapport d’évaluation qui concerne l’exercice d’imposition 2004 et basé sur les données de la situation au 30 juin 2005, fournies par l’administration.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   732 9370-06_RH_Boek163_07.indd   732 13-10-2006   14:44:51 13-10-2006   14:44:51  163e Boek van het Rekenhof 733Afzonderlijke publicaties
Andere swaps worden daarentegen aangewend om een vaste coupon om te zetten in 
een vlottende coupon teneinde de intrestlasten te verminderen. In het geval van een normale (stijgende) structuur op termijn van de intrestvoetcurve leveren die swaps onmiddellijk een besparing op de intrestlasten op. Die besparing blijft gedurende de gehele duur van de swap bestaan op voorwaarde dat de intrestvoeten op korte termijn steeds lager blijven dan de te ontvangen vaste intrestvoet. Het volgen van die strate-gie wordt echter beperkt door de algemene richtlijnen omdat het risico bestaat van een verhoging van de intrestlasten in geval van een stijging van de intrestvoeten. 
De Schatkist heeft eveneens beslist met swaps te gaan werken in bijzondere gevallen zoals beleggingen of emissies van leningen op zeer lange termijn.
Voor de jaren 2002 tot 2004 wordt de winst voor de Schatkist die voortvloeit uit de aanwending van producten voor indekking tegen intrestvoetrisico’s op 237 mil-joen euro geraamd.
Besluit
Het Rekenhof is van oordeel dat de meeste afgeleide producten die de Thesaurie 
aanwendt, haar in staat stellen zich voor een deel in te dekken tegen een stijging van de wisselkoersen of van de intrestvoeten, of gebruik te maken van een eventuele daling daarvan.
De aanwending van dergelijke dekkingsproducten is een relevante praktijk in het 
raam van het beheer van de overheidsschuld en ze kadert binnen de doelstellingen omschreven in artikel 8, § 2, van de wet houdende de rijksmiddelenbegroting.
De audit bevat eveneens aanbevelingen betreffende een interneprocedurebeschrij-
ving, het in rekening brengen van de opportuniteitskosten en het annuleren van een afgeleid product waarvan de onderliggende waarde verdwenen is.
Dit verslag werd op 9 mei 2006 besproken in de commissie voor de Financiën en 
de Begroting van de Kamer van Volksvertegenwoordigers (commissie nr. 958) en werd vermeld tijdens de besprekingen inzake de eerste aanpassing van de begro-ting 2006 (verslag opgemaakt in naam van de commissie voor de Financiën en de Begroting betreffende de eerste aanpassing van de begroting 2006, Parl. St. Kamer, DOC. 51-2449/002). 
/L50776  EVALUATIE  VAN DE BUDGETTAIRE  NEUTRALITEIT  VAN 
DE VENNOOTSCHAPS  BELASTING  – BIJZONDER  
VERSLAG  (MAART  2006)
De wet van 24 december 2002 tot wijziging van de vennootschapsregeling inzake inkomstenbelastingen en tot instelling van een systeem van voorafgaande beslissin-gen in ﬁ  scale zaken, heeft het Rekenhof met een evaluatieopdracht belast inzake de 
budgettaire neutraliteit van de maatregelen van de belastinghervorming.
Op 1 maart 2006 heeft het Rekenhof aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers 
het rapport betreffende de evaluatie voor het aanslagjaar 2004 gestuurd. Deze eva-luatie is gebaseerd op cijfers geleverd door de administratie die de toestand weer-geven op 30 juni 2005.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   733 9370-06_RH_Boek163_07.indd   733 13-10-2006   14:44:51 13-10-2006   14:44:51 734 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
La réforme de l’impôt des sociétés consiste, d’une part, en une série de mesures de 
réduction de l’impôt, la principale concernant la réduction des taux d’imposition, et, d’autre part, en un certain nombre de mesures destinées à compenser les effets de la diminution de l’impôt. Ces mesures compensatoires sont, le plus souvent, des mesures d’augmentation de l’impôt. À celles-ci s’ajoutent des mesures compensatoi-res qui n’affectent pas l’impôt des sociétés même, mais qui donnent effectivement lieu à une augmentation des recettes.
La Cour des comptes a adopté, en concertation avec l’administration, une méthode 
d’évaluation de la neutralité budgétaire. Cette méthode d’évaluation est exposée dans son Rapport relatif à la méthode d’évaluation , qui comprend également des 
ﬁ  ches techniques décrivant la réglementation, les aspects de technique ﬁ  scale, le calcul des effets ainsi que les variables et données à utiliser dans ce cadre. Ce rap-port a été transmis à la Chambre des représentants et au ministre des Finances en 
date du 7 juillet 2005.
Pour l’exécution concrète de sa mission d’évaluation, la Cour des comptes est tribu-
taire des informations dont dispose l’administration. Les données chiffrées et les effets calculés que l’administration devait fournir sont mentionnés dans une note transmise le 15 juin 2005. Le Service d’études et de documentation du SPF Finances s’est également chargé d’établir un modèle macroéconomique de l’impôt des socié-tés destiné au calcul du produit de l’impôt sans réforme. 
La double vériﬁ  cation de la neutralité budgétaire pour l’exercice d’imposition 2004, 
situation au 30 juin 2005, réalisée à partir des données de l’administration et des 
résultats du modèle macro-économique, a produit des résultats comparables et posi-tifs. Sur la base du plus précis de ces résultats, l’augmentation relative du produit de l’impôt par rapport au produit en régime inchangé, s’élève à 8,18 %. 
Ce résultat positif est dû, pour une large part, à l’effet de la mesure d’augmentation 
de l’impôt Modiﬁ  cation du régime des revenus déﬁ  nitivement taxés  et dépend ainsi 
en grande mesure de la hauteur de la déduction RDT en régime inchangé . La valeur 
retenue de cette grandeur est établie par le modèle macro-économique et présente un intervalle de conﬁ  ance relativement large. Le résultat reste toutefois positif sur 
presque l’entièreté de l’intervalle de conﬁ  ance.
On peut donc conclure que la neutralité budgétaire est au moins atteinte, de façon pratiquement certaine, et que le résultat est très probablement positif. En ce qui concerne l’augmentation relative du produit de l’impôt, des valeurs jusqu’à 8,18 % peuvent être prises en compte avec une certitude sufﬁ  sante. De plus favorables pronostics, qui impliqueraient le dépassement de la valeur de référence du modèle macro-économique, exigeraient, par mesure de prudence, d’être conﬁ  rmés par d’autres mesures.
Il convient toutefois de faire observer, à ce sujet, que la présente évaluation pour 
l’exercice d’imposition 2004 doit être considérée comme unique et déﬁ  nitive. L’éva-
luation d’exercices d’imposition ultérieurs n’a en effet de sens que s’il est préalable-ment établi qu’elle puisse s’avérer au moins aussi ﬁ  able et qu’elle ait trait au même 
état de la législation ﬁ  scale.
Ce n’est pas le cas. Tout d’abord, ainsi que déjà signalé, l’estimation après l’exercice d’imposition 2004, de la déduction RDT (et du produit de l’impôt) en régime inchangé, au moyen du modèle macro-économique, devient de moins en moins ﬁ  able. S’y ajoute 
ensuite le fait que le régime RDT a entre-temps été modiﬁ  é par les lois du 15 décem-
bre 2004 et 2 mai 2005. Par conséquent, la valeur réelle observée de la déduction RDT ne serait plus comparable avec celle du régime de la réforme.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   734 9370-06_RH_Boek163_07.indd   734 13-10-2006   14:44:51 13-10-2006   14:44:51  163e Boek van het Rekenhof 735Afzonderlijke publicaties
De hervorming van de vennootschapsbelasting bestaat uit een aantal belastingverla-
gende maatregelen, waarvan de belangrijkste de verlaging van de belastingtarieven is, en uit een aantal maatregelen die de belastingverlagende effecten moeten com-penseren. Die compenserende maatregelen zijn grotendeels grondslagverhogende maatregelen. Daarnaast is ook voorzien in compenserende maatregelen die niet ingrijpen in de belastinggrondslag maar die wel tot hogere ontvangsten aanleiding geven.
Het Rekenhof heeft in samenspraak met de administratie een methode opgesteld 
voor de evaluatie van de budgettaire neutraliteit. Die evaluatiemethode is uiteenge-zet in zijn Rapport betreffende de evaluatiemethode , dat ook de technische kaarten 
bevat die per maatregel de regelgeving, de ﬁ  scaal-technische aspecten, de bereke-
ning van de effecten en de gehanteerde variabelen en gegevens vermelden. Dat rapport werd op 7 juli 2005 naar de Kamer van Volksvertegenwoordigers en naar de 
minister van Financiën gestuurd.
Voor de concrete uitvoering van zijn evaluatieopdracht is het Rekenhof aangewezen 
op de informatie waarover de administratie beschikt. De cijfergegevens en de bere-kende effecten die de FOD Financiën aan het Rekenhof diende te bezorgen zijn vastgesteld in een nota van 15 juni 2005. Eveneens heeft de Studie– en Documenta-tiedienst van de FOD Financiën een macro-economisch model van de vennootschaps-belasting opgesteld voor de berekening van de belastingopbrengst zonder de her-vorming.
De dubbele toetsing van de budgettaire neutraliteit voor het aanslagjaar 2004, toe-
stand op 30 juni 2005, die werd uitgevoerd op basis van de gegevens van de admini-stratie en van de uitslagen van het macro-economisch model heeft vergelijkbare en positieve resultaten opgeleverd. Volgens het meest nauwkeurige van die resultaten 
bedraagt de relatieve toename van de opbrengst t.o.v. de opbrengst in ongewijzigd 
regime 8,18 %.
Dit positieve resultaat is voor een overwegend deel toe te schrijven aan het effect 
van de belastingverhogende maatregel Aanpassing van het DBI-stelsel  en hangt 
zodoende in grote mate af van de grootheid DBI-aftrek in ongewijzigd regime . De in 
aanmerking genomen waarde van deze grootheid is door het macro-economisch model bepaald maar heeft een vrij breed betrouwbaarheidsinterval. Toch blijft het resultaat voor bijna het gehele betrouwbaarheidsinterval positief.
Men kan dus concluderen dat vrijwel zeker minstens budgettaire neutraliteit wordt 
bereikt en dat het resultaat zeer waarschijnlijk positief is. Voor de relatieve toename van de opbrengst kunnen waarden tot 8,18 % als tamelijk veilig worden beschouwd. Nog gunstiger prognoses, die boven de richtwaarde van het macro-economisch model liggen, zouden voorzichtigheidshalve moeten worden bevestigd door meer metingen.
In dat verband dient evenwel te worden opgemerkt dat de huidige evaluatie voor het 
aanslagjaar 2004 als deﬁ  nitief en eenmalig moet worden beschouwd. Evaluaties voor 
volgende aanslagjaren zijn immers slechts zinvol als vooraf vaststaat dat ze minstens even betrouwbaar zijn en dat ze betrekking hebben op dezelfde stand van de ﬁ  scale 
Dat is niet het geval. Vooreerst wordt zoals reeds is aangehaald de raming van de 
DBI-aftrek (en van de opbrengst van de belasting) in ongewijzigd regime met het macro-economisch model na aanslagjaar 2004 minder en minder betrouwbaar. Daar-bij komt dat het DBI-stelsel inmiddels werd gewijzigd door de wetten van 15 decem-ber 2004 en van 2 mei 2005. Bijgevolg zou ook de reëel waargenomen DBI-aftrek niet meer vergelijkbaar zijn met die van het regime van de hervormingswet.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   735 9370-06_RH_Boek163_07.indd   735 13-10-2006   14:44:51 13-10-2006   14:44:51 736 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
/L50776  LA GESTION  DES RESSOURCES  HUMAINES  DE 
L’INSTITUT  BELGE  DES SERVICES  POSTAUX  ET 
DES TÉLÉCOMMUNICATIONS  – JUIN 2006 
La création de l’Institut belge des services postaux et des télécommunications (IBPT), 
par la loi du 21 mars 1991 portant réforme de certaines entreprises publiques écono-miques, est liée au rôle de l’État en tant qu’opérateur économique, tel que redéﬁ  ni 
sous l’inﬂ  uence du droit communautaire européen et, en particulier, du droit de la concurrence.
La gestion des ressources humaines de l’IBPT a été particulièrement marquée par la 
« consolidation stratégique » de Belgacom intervenue en 1996. Les effets de celle-ci se sont traduits non seulement par un impact sur le contenu des statuts des person-nels de l’IBPT, mais également par des transferts d’effectifs dont la rémunération est, ou a été, en tout ou en partie, supportée par le budget de l’Institut. Si les difﬁ  -
cultés liées au transfert des agents des services de la radio-maritime et de la média-tion, abordées par la Cour des comptes en 2001, ne sont plus d’actualité, la situation des agents précédemment mis à disposition des communautés et régions dans le 
cadre de la perception de la redevance radio-télévision demeure en partie non réso-
lue. En effet, leur réaffectation au sein de services fédéraux (SPF Justice, SPF Sécurité sociale, SPF Finances, etc.), à la ﬁ  n de leur mise à disposition auprès des 
communautés et régions, a certes été réalisée, mais l’IBPT continue à supporter la rémunération de ces agents sans recevoir en contrepartie un remboursement équiva-lent à la dépense supportée.
Par ailleurs, il conviendrait que l’Institut accorde à l’avenir une attention accrue au 
recrutement. Si, avec un faible taux de rotation du personnel et un recours très limité à l’engagement sous contrat de travail, l’effectif de l’Institut paraît particulièrement stable, la spéciﬁ  cité des missions organiques et des qualiﬁ  cations demandées est de 
nature à aggraver les difﬁ  cultés qui pourraient être rencontrées à moyen terme lors-
qu’il s’agira de compenser les départs occasionnés par l’évolution de la pyramide des 
âges.
En outre, les évolutions intervenues depuis la réforme Copernic au sein du statut 
commun à la fonction publique fédérale, qui objectivent le versement de complé-ments de rémunération par la réussite de tests de compétences et d’autres procédés de certiﬁ  cation, devraient être prises en compte par l’IBPT. 
Enﬁ n, en ce qui concerne la sécurité du processus de paiement des rémunérations, 
si l’application des dispositions réglementaires, qu’elles soient particulières à l’Insti-tut ou communes à la fonction publique, appelle peu de critiques, par contre la ges-tion des paiements, au moins telle qu’elle a été pratiquée jusqu’à la ﬁ  n de l’an-née 2004, a manqué de rigueur. Bien que des erreurs ne paraissent pas avoir été commises au détriment des agents sans avoir été ensuite rectiﬁ  ées, des paiements 
dus par l’Institut, principalement à titre de cotisations à l’administration des pen-sions, n’ont pas été effectués dans les délais requis. Cette dernière situation est à mettre en relation avec la décision, prise en 1995 et révoquée en 2004, de conﬁ  er la 
gestion des salaires à un secrétariat social sur la base d’une convention trop impré-cise quant aux obligations exactes des parties. La décision de transférer au SPF Finances la mise en paiement des rémunérations des agents de l’IBPT prise récem-ment devrait être accompagnée de mesures d’encadrement appropriées. 
9370-06_RH_Boek163_07.indd   736 9370-06_RH_Boek163_07.indd   736 13-10-2006   14:44:51 13-10-2006   14:44:51  163e Boek van het Rekenhof 737Afzonderlijke publicaties
/L50776  HUMANRESOURCESBEHEER  VAN HET BELGISCH  
INSTITUUT  VOOR  POSTDIENSTEN  EN 
TELECOMMUNICATIE  – JUNI 2006 
Het Belgisch Instituut voor Postdiensten en Telecommunicatie (BIPT) werd opgericht 
door de wet van 21 maart 1991 betreffende de hervorming van sommige economi-sche overheidsbedrijven. Dit gebeurde in een context waarbij de Staat als economi-sche operator een nieuwe invulling kreeg onder invloed van het Europees gemeen-schapsrecht, en meer bepaald het mededingingsrecht. 
Het humanresourcesbeheer van het BIPT ondervond een sterke invloed vanwege de 
“strategische consolidatie” van Belgacom in 1996. Deze invloed liet zich niet alleen voelen in de inhoud van de personeelsstatuten van het BIPT, maar ook in de over-dracht van personeelsleden waarvan de verloning geheel of gedeeltelijk wordt of werd gedragen door de BIPT-begroting. De moeilijkheden waarop het Rekenhof in 2001 had gewezen met betrekking tot de personeelsleden die naar de radiomari-tieme dienst en de ombudsdienst zijn overgedragen, zijn niet meer aan de orde. De problematiek van de personeelsleden die vroeger ter beschikking van de gemeen-
schappen en de gewesten waren gesteld voor de inning van het kijk- en luistergeld, 
blijft echter voor een deel onopgelost. Dat deze personeelsleden opnieuw zijn aange-steld binnen federale overheidsdiensten (FOD Justitie, FOD Sociale Zekerheid, FOD Financiën, enz.) na hun terbeschikkingstelling bij de gemeenschappen en de gewes-ten, neemt nog steeds niet weg dat het BIPT blijft instaan voor hun verloning zonder dat die uitgaven worden gecompenseerd. 
Voorts zal het BIPT in de toekomst meer aandacht moeten schenken aan de aanwer-
vingen. Door een laag personeelsverloop en een zeer beperkt aantal aanwervingen via arbeidscontract lijkt het personeelsbestand van het Instituut bijzonder stabiel. De speciﬁ  eke aard van de organieke opdrachten en van de gevraagde kwaliﬁ  caties kan 
echter op middellange termijn voor grotere moeilijkheden zorgen wanneer de uit-stroom die gepaard gaat met de evoluerende leeftijdspiramide moet worden gecom-
penseerd. 
Bovendien zou het BIPT rekening moeten houden met de evoluties die zich sinds de 
Copernicushervorming hebben afgetekend binnen het statuut van het federaal open-baar ambt zoals een objectievere toekenning van loonsupplementen op basis van het slagen voor bekwaamheidstesten en andere certiﬁ  ceringsmethodes.
Wat tot slot het betalingsproces van de wedden betreft, vergt de toepassing van de reglementaire bepalingen die speciﬁ  ek voor het Instituut gelden en deze die alge-meen voor het openbaar ambt gelden, weinig kritiek. Het beheer van de betalingen daarentegen, althans zoals dit verliep tot eind 2004, gebeurde weinig rigoureus. Hoe-wel er geen fouten blijken te zijn begaan in het nadeel van de personeelsleden die vervolgens niet konden worden rechtgezet, gebeurden sommige door het Instituut verschuldigde betalingen, voornamelijk de bijdragen aan de Administratie van de Pensioenen, niet binnen de vereiste termijnen. Dit is een gevolg van de beslissing die in 1995 werd genomen, en in 2004 terug werd ingetrokken, om het loonbeheer uit te besteden aan een sociaal secretariaat, op basis van een overeenkomst waarin de exacte verplichtingen van de partijen onduidelijk waren omschreven. De beslissing die onlangs werd genomen om de uitbetaling van de lonen van de BIPT-ambtenaren toe te vertrouwen aan de FOD Financiën, zou moeten samengaan met de nodige begeleidende maatregelen.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   737 9370-06_RH_Boek163_07.indd   737 13-10-2006   14:44:51 13-10-2006   14:44:51 738 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
/L50776  VERS UN CONTRÔLE  EFFICACE  DES PRATIQUES  
RESTRICTIVES  DE CONCURRENCE  – JUIN 2006 
Depuis 1993, la protection de la concurrence économique est conﬁ  ée à une juridic-
tion administrative (le Conseil) et à un organe d’instruction (le Service de la concur-
rence du service public fédéral Économie). L’instruction a par la suite été renforcée par la création d’un Corps de rapporteurs.
L’intervention de ces organes concerne l’examen tant des concentrations d’entreprises que des pratiques restrictives de concurrence (ententes, abus de position dominante). 
Malgré diverses mesures adoptées à la ﬁ  n des années nonante et des recrutements 
importants à la ﬁ  n de l’année 2000 ainsi qu’en 2004, la mise en œuvre de cette légis-
lation ne répond toujours pas aux attentes pour ce qui concerne les pratiques restric-tives de concurrence. Un nouveau projet de loi a été déposé par le gouvernement aﬁ n de remédier à cette situation.
À la ﬁ  n de l’année 2005, la Cour des comptes a examiné les évolutions intervenues 
dans la capacité des organes de la concurrence à traiter les pratiques restrictives de concurrence. 
Pour la Cour des comptes, un nombre insufﬁ  sant de dossiers ont été traités, tant au 
stade de l’instruction qu’à celui du Conseil. En outre, les délais de traitement sont 
trop longs et contreproductifs, compte tenu des évolutions qui interviennent dans de nombreux secteurs économiques.
Sur les 187 dossiers de plaintes déposés depuis 1993, seuls 58 ont fait l’objet d’une 
décision (dont une seule comportant une sanction). La moitié des dossiers ayant fait l’objet d’une décision ont nécessité un traitement total de plus de sept ans, tandis que les dossiers à l’instruction ont en majorité plus de cinq ans.
En revanche, les organes de la concurrence parviennent à respecter les délais de 
traitement prévus par la loi pour les notiﬁ  cations de concentration ou par le président 
du Conseil pour les instructions des demandes de mesures provisoires. 
Depuis plusieurs années, ils disposent d’une capacité qui aurait dû leur permettre de 
traiter plus rapidement et plus efﬁ  cacement davantage de dossiers de pratiques res-
trictives de concurrence. 
Selon la Cour des comptes, il n’est plus nécessaire d’augmenter les moyens pour 
produire de meilleurs résultats. Ceux-ci peuvent être atteints en adoptant une ges-tion plus active et plus attentive aux délais de traitement des dossiers.
Une politique de la concurrence donnant des indications claires au marché ne devien-
dra réalité que si d’éventuelles pratiques restrictives de concurrence sont instruites à l’initiative du Corps des rapporteurs et tranchées par le Conseil dans des délais raisonnables, compatibles avec la vie des affaires. 
Le rapport comprend des recommandations qui peuvent aider les organes d’instruc-
tion et le Conseil à produire les résultats attendus.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   738 9370-06_RH_Boek163_07.indd   738 13-10-2006   14:44:52 13-10-2006   14:44:52  163e Boek van het Rekenhof 739Afzonderlijke publicaties
/L50776  NAAR EEN DOELTREFFENDE  CONTROLE  OP DE 
  RESTRICTIEVE  MEDEDINGINGS  PRAKTIJKEN  – JUNI 2006 
Sinds 1993 is de bescherming van de economische mededinging toevertrouwd aan 
een administratief rechtscollege (de Raad voor Mededinging) en aan een onder-zoeksorgaan (de dienst voor de Mededinging van de FOD Economie). De onder-zoekscomponent werd later versterkt met een korps verslaggevers.
De organen treden zowel op voor concentraties van ondernemingen als voor restric-
tieve mededingingspraktijken (afspraken, misbruik van een machtspositie). 
Ondanks verscheidene maatregelen eind jaren negentig en aanzienlijke indienstne-
mingen eind 2000 en in 2004, voldoet de toepassing van de wetgeving nog steeds niet aan de verwachtingen op het gebied van de restrictieve mededingingspraktijken. Daarom heeft de regering een nieuw wetsontwerp ingediend. 
Eind 2005 heeft het Rekenhof de ontwikkelingen onderzocht binnen de capaciteit van 
de organen voor mededinging om op te treden tegen restrictieve mededingingsprak-
tijken. 
Het Rekenhof is van oordeel dat te weinig dossiers zijn behandeld, zowel in het sta-
dium van het onderzoek als op het niveau van de Raad. Bovendien zijn de behande-lingstermijnen te lang en contraproductief, rekening houdend met de ontwikkelingen in talrijke economische sectoren.
Van de 187 klachtendossiers ingediend sinds 1993 is slechts in 58 een beslissing 
genomen (waarvan slechts één tot een sanctie leidde). De helft van de dossiers waarin een beslissing werd genomen, vergde een totale behandelingstijd van meer dan zeven jaar, terwijl de meeste dossiers in onderzoek meer dan vijf jaar oud zijn.
De organen voor de mededinging slagen er daarentegen wel in de behandelingster-
mijnen na te leven die de wet oplegt voor de aanmeldingen van concentraties of die de voorzitter van de Raad oplegt voor het onderzoeken van aanvragen voor voorlo-pige maatregelen. 
Sinds verscheidene jaren beschikken ze over een capaciteit waarmee ze sneller en 
efﬁ ciënter meer dossiers over mededingingspraktijken zouden moeten kunnen behan-
delen. 
Volgens het Rekenhof hoeven de middelen niet verder te worden verhoogd om betere 
resultaten te verkrijgen. Die kunnen immers worden bereikt door een actiever beheer met meer aandacht voor de behandelingstermijnen.
Een concurrentiebeleid dat duidelijke aanwijzingen geeft voor de markt kan slechts 
worden gerealiseerd als mogelijke restrictieve mededingingspraktijken worden onder-zocht op initiatief van het korps verslaggevers en worden behandeld door de Raad binnen redelijke termijnen die overeenstemmen met de noodwendigheden van het bedrijfsleven. 
Het verslag bevat aanbevelingen die de onderzoeksorganen en de Raad kunnen helpen de verwachte resultaten te bereiken.
9370-06_RH_Boek163_07.indd   739 9370-06_RH_Boek163_07.indd   739 13-10-2006   14:44:52 13-10-2006   14:44:52 740 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
/L50776  LA VENTE  DE PATRIMOINE  IMMOBILIER  PAR LA RÉGIE 
DES BÂTIMENTS  – SEPTEMBRE  2006 
Au mois d’octobre 2000, le gouvernement fédéral a décidé de mettre en vente un 
certain nombre de bâtiments. Cette politique a été poursuivie les années suivantes. Les ventes avaient pour objectif d’assurer l’équilibre budgétaire et de diminuer la dette de l’État. En outre, elles devaient également contribuer à une meilleure qualité de l’hébergement des agents de l’État.
Jusqu’en 2004, les recettes totales des ventes réalisées se sont élevées à 
840.718.509 d’euros. Les bâtiments vendus étaient presque exclusivement des immeubles de bureaux utilisés par les administrations fédérales. Après la vente, 60 % des espaces de bureaux vendus ont été repris en location à long terme. D’autres immeubles vendus ont été remplacés par de nouvelles locations, la plupart du temps après une brève reprise en location ou occupation gratuite.
La Cour des comptes a examiné les opérations immobilières sous trois angles : 
Du point de vue de la bonne gestion, elle a examiné comment les ventes ont 
été préparées, quels critères de sélection ont été utilisés et si le prix de vente correspondait aux estimations. 
En outre, la légalité des opérations de vente et de reprise en location a aussi 
fait l’objet d’un examen. 
Enﬁ n, la Cour des comptes a passé en revue le traitement budgétaire et comp-
table des opérations.
L’audit a révélé que le choix politique de remplacer des bâtiments dont l’État était 
propriétaire par des bâtiments loués n’a pas été effectué sur la base d’une évalua-tion préalable de cette option à la lumière des objectifs suivants : d’une part, assurer l’équilibre budgétaire et diminuer la dette de l’État et, d’autre part, contribuer à une meilleure qualité de l’hébergement des agents de l’État. La prise des décisions a manifestement privilégié l’objectif à court terme, à savoir l’équilibre budgétaire. 
Par ailleurs, les bâtiments gérés par la Régie n’ont pas été sélectionnés sur la base 
de critères explicites et pertinents par rapport aux objectifs ﬁ  xés. 
Le prix de vente des bâtiments a presque toujours atteint au moins le montant de l’estimation préalable. Les estimations n’ont cependant pas toujours été sufﬁ  sam-ment étayées. Cette lacune résulte du caractère exceptionnel de certains bâtiments, parfois conjugué à l’urgence dans laquelle l’estimation a dû être réalisée. Dans cer-tains cas, le gouvernement a utilisé d’anciennes estimations pour apprécier les offres. Dans d’autres cas, il n’a pas été tenu compte de la reprise en location du bâtiment prévue par les autorités.
Une comparaison entre les loyers contractés et les loyers payés par la Régie pour 
d’autres bâtiments qu’elle loue n’a pas révélé d’anomalie.
Dans les quelques cas où la ‘valeur actuelle nette’ du loyer à payer a été comparée 
avec le prix de vente offert, les autorités ont toujours opté pour l’offre la plus avan-tageuse. Il ne peut toutefois pas être déduit de cette constatation que, dans tous les cas, les ventes se sont avérées une bonne opération pour l’État. La rentabilité des opérations de vente de bâtiments suivies immédiatement d’une reprise en location n’a été calculée que pour la Tour des Finances après la vente. Or, le calcul s’est basé sur des hypothèses qui, soit, se sont avérées erronées par la suite, soit étaient peu pertinentes. •
•
•
9370-06_RH_Boek163_07.indd   740 9370-06_RH_Boek163_07.indd   740 13-10-2006   14:44:52 13-10-2006   14:44:52  163e Boek van het Rekenhof 741Afzonderlijke publicaties
/L50776  VERKOOP  VAN VASTGOED  DOOR  DE REGIE DER 
GEBOUWEN  – SEPTEMBER  2006 
In oktober 2000 besliste de federale regering een aantal gebouwen te verkopen. Dit 
beleid werd voortgezet in de volgende jaren. De verkopen hadden tot doel het begro-tingsevenwicht veilig te stellen en de staatsschuld af te bouwen. Daarnaast moesten ze leiden tot een betere huisvesting van de ambtenaren. 
Tot 2004 bracht de verkoop in totaal 840.718.509 euro op. De verkochte gebouwen 
waren bijna uitsluitend kantoorgebouwen die door de federale administraties werden 
gebruikt. 60 % van de verkochte kantoorruimte werd na de verkoop opnieuw gehuurd op lange termijn. Andere verkochte panden werden, meestal nadat ze kort opnieuw waren gehuurd of gratis waren gebruikt, vervangen door nieuwe gehuurde gebouwen.
Het Rekenhof heeft de verkopen onderzocht vanuit drie invalshoeken: 
Vanuit doelmatigheidsstandpunt werd nagegaan hoe de verkopen werden 
voorbereid, welke selectiecriteria werden gebruikt en of de verkoopprijs beant-
woordde aan de ramingen. 
Daarnaast werd de wettigheid van de verkoopoperaties en de wederinhurin-
gen nagegaan. 
Tot slot werd onderzocht hoe de verkopen budgettair en boekhoudkundig zijn 
verwerkt.
Het onderzoek wees uit dat de beleidskeuze om gebouwen in eigendom te vervangen door gehuurde gebouwen niet gegrond was op een voorafgaande evaluatie in het licht van de doelstellingen om enerzijds de begroting in evenwicht te houden en de schuld af te bouwen en anderzijds de ambtenaren een betere huisvesting te bieden. 
Bij beslissingen primeerde kennelijk de kortetermijndoelstelling om de begroting in 
evenwicht te houden.
De door de Regie beheerde gebouwen werden bovendien niet geselecteerd op grond 
van expliciete criteria die relevant waren voor de vooropgestelde doelstellingen. 
De verkoopprijs bedroeg bijna altijd minstens evenveel als de voorafgaande raming. 
Die ramingen waren echter niet altijd afdoende onderbouwd. Dat vloeide voort uit het uitzonderlijke karakter van bepaalde gebouwen, soms gecombineerd met een grote tijdsdruk waaronder de raming tot stand moest komen. Soms gebruikte de regering bij de beoordeling van de biedingen verouderde ramingen. In andere geval-len werd geen rekening gehouden met de geplande wederinhuring van het gebouw door de overheid.
Een vergelijking tussen de overeengekomen huurprijzen en de huurprijzen die de 
Regie betaalt voor andere gebouwen die ze in huur heeft, bracht geen anomalieën aan het licht.
In de enkele gevallen waarin de “netto actuele waarde” van de te betalen huur ver-
geleken werd met de geboden verkoopprijs, ging de overheid steeds in op het meest voordelige bod. Hieruit kan echter niet worden afgeleid dat de verkopen in alle geval-len een gunstige zaak waren voor de federale overheid. De rendabiliteit van de ope-raties waarbij verkochte gebouwen onmiddellijk opnieuw werden gehuurd, werd alleen berekend voor de Financietoren, na de verkoop. De berekening vertrok echter van hypothesen die ofwel achteraf verkeerd bleken ofwel weinig plausibel waren. •
•
•
9370-06_RH_Boek163_07.indd   741 9370-06_RH_Boek163_07.indd   741 13-10-2006   14:44:52 13-10-2006   14:44:52 742 163e Cahier de la Cour des comptesPublications spéciales
En ce qui concerne les bâtiments qui, après la vente, ont été loués pour une courte 
période parce qu’aucun hébergement de remplacement n’était encore disponible, le loyer demandé pour ce court délai a constitué la plupart du temps une part substan-tielle du prix de vente de sorte que ces ventes n’ont absolument pas été rentables pour les autorités fédérales.
Certaines dispositions légales relatives à la compétence du législateur et aux infor-
mations à lui fournir dans le cadre de la vente de patrimoine immobilier n’ont, à ce jour, été que partiellement respectées. 
Pour quelques ventes complexes, les autorités ont fait appel à un consultant privé. 
Le marché initial passé avec le consultant a été étendu à deux reprises d’une manière contraire à la réglementation relative aux marchés publics. Les dossiers de paiement ne contiennent aucune justiﬁ  cation du dépassement considérable, par le consultant, 
des quantités présumées. Il n’a pas davantage pu être déduit comment la Régie a contrôlé si les prestations du consultant avaient réellement été effectuées.
Les ventes ont été enregistrées de manière correcte sur le plan comptable et admi-
nistratif. Le traitement budgétaire des opérations a également été effectué confor-mément à la réglementation.
Comme principale recommandation, la Cour a préconisé l’organisation, préalablement à la vente, d’une évaluation sérieuse de l’opération envisagée, telle qu’une analyse des coûts et proﬁ  ts ou une analyse sur la base de plusieurs critères (« analyse multi-
critère »).
9370-06_RH_Boek163_07.indd   742 9370-06_RH_Boek163_07.indd   742 13-10-2006   14:44:52 13-10-2006   14:44:52  163e Boek van het Rekenhof 743Afzonderlijke publicaties
Voor gebouwen die na de verkoop op korte termijn werden gehuurd omdat nog geen 
vervangende huisvesting ter beschikking was, bedroeg de huurprijs voor die korte termijn meestal een aanzienlijk aandeel van de verkoopprijs. Deze verkopen waren beslist onrendabel voor de federale overheid.
Enkele wettelijke bepalingen over de bevoegdheid van en informatieverstrekking aan 
de wetgever bij de verkoop van vastgoed werden tot op heden slechts gedeeltelijk nageleefd.
Voor enkele complexe verkopen deed de overheid een beroep op een privéconsul-
tant. De gunning van de oorspronkelijke opdracht aan de consultant werd tweemaal uitgebreid op een manier die in strijd is met de reglementering op de overheidsop-drachten. In de betalingsdossiers werd geen verantwoording gevonden voor de belangrijke overschrijding van de vermoedelijke hoeveelheden door de consultant. Evenmin kon worden afgeleid hoe de Regie controleerde of de consultant ook effec-tief zijn prestaties leverde.
De verkopen werden boekhoudkundig en administratief correct geregistreerd. Ook 
de budgettaire verwerking gebeurde reglementair. 
De belangrijkste aanbeveling luidt dat de overheid verkopen moet laten voorafgaan 
door een kwaliteitsvolle evaluatie, zoals een kosten-batenanalyse of een analyse op basis van meerdere criteria (“multicriteria-analyse”).
9370-06_RH_Boek163_07.indd   743 9370-06_RH_Boek163_07.indd   743 13-10-2006   14:44:52 13-10-2006   14:44:52  
 
Adopté en assemblée générale 
 du 29 septembre 2006 
 
Aangenomen in algemene vergadering 
 van 29 september 2006 
 
Le premier président : 
De eerste voorzitter:  F. Vanstapel 
 
Le président :  
De voorzitter:   Ph. Roland  
 
Les conseillers : 
De raadsheren:  J. Beckers 
    M. de Fays 
    P .  R i o n  
    R. Lesage 
    I .  D e s o m e r  
    J. Debucquoy 
    D .  C l a i s s e  
    M. Feron 
 
Le greffier en chef :  
De hoofdgriffier:  Fr. Wascotte 
 
Le greffier : 
De griffier:   J. Van Ingelgem 

Baggerwerken in Vlaanderen
Brussel, maart 2016  Verslag goedgekeurd in de Nederlandse kamer van het Rekenhof op 1 maart 2016
Vlaams Parlement, 37-C (2015-2016) – Nr. 1Baggerwerken in Vlaanderen  Inhoud Ͱ
Lijst met begrippen en a fk ortingen 6
1.1 Voorwerp van de audit 131.2 Onderzoeksaanpak 13
Organisatie en kostprijs van de baggerwerken 172.1 Overzicht van de bij het baggerbeleid betrokken actoren 172.2 Kostprijs van de baggerwerken en de baggerspecieverwerking 202.3 Conclusies 23
Waarborgen van de noodzakelijke diepgang 253.1 Diepgang van de maritieme toegangswegen 253.2 Diepgang van de kustjachthavens 273.3 Diepgang van de bevaarbare binnenwateren 283.4 Conclusies 30
Mededinging en controlemechanismen 314.1 Baggercontracten voor de maritieme toegangswegen 314.2 Baggercontracten voor de kustjachthavens 364.3 Baggercontracten voor de Vlaamse binnenwateren 384.4 Controlemechanismen voor de hoeveelheid gebaggerde specie 404.5 Verwijlinteresten 444.6 Conclusies 44
Baggerwerken uitgevoerd door de havenbedrijven 475.1 Situering 475.2 Vergoeding van de baggerwerken uitgevoerd door de Vlaamse havenbedrijven 485.3 Conclusies 50
Stort- en verwerkingscapaciteit van vervuilde baggerspecie 516.1 Probleemschets 516.2 Kostprijs en volume van de vervuilde baggerspecie 526.3 Argexputten 546.4 Amoras-project 56
6.4.1 Inleiding 566.4.2 Besluitvorming 566.4.3 Gebrek aan parlementaire machtiging 586.4.4 Onzorgvuldige voorbereiding 586.4.5 Grotere hoeveelheden baggerspecie 60 BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͱ
6.4.6 Buiten mededinging opgedragen meerwerken en wijzigingen tijdens de 
uitvoering 63
6.4.7 Kostprijs per tds voor de verwerking van vervuilde baggerspecie door Amoras 64
6.5 Conclusies 65
Algemene conclusies 67
Aanbevelingen 69
Reactie van de minister 71
Bijlage
Antwoord van de Vlaamse minister van Mobiliteit en Openbare Werken 73 Ͳ
Lijst met begrippen en a fk ortingen
AMT Afdeling Maritieme Toegang
ATO Afdeling Algemene Technische OndersteuningAmoras Antwerpse mechanische ontwatering, recyclage en applicatie van slibBIS Bagger Informatie SysteemDS De Scheepvaart nvEVA Extern verzelfstandigd agentschapGabariet Omgrenzingspro ﬁ el van een waterweg; de afmetingen van een waterweg 
die de maximale omvang (lengte, breedte en diepte) vaststellen die een schip mag hebben om die waterweg te kunnen bevaren
GHA Gemeentelijk Havenbedrijf AntwerpenHavendecreet Decreet van 2 maart 1999 houdende het beleid en het beheer van de zee-
havens
IVA Intern verzelfstandigd agentschapMDK  Maritieme Dienstverlening en KustMOW Mobiliteit en Openbare WerkenOverheids- Wet van 24 december 1993 betre ﬀ ende de overheidsopdrachten en
opdrachtenwet 1993  sommige opdrachten voor aanneming van werken, leveringen en dien-
sten
SUP BRS Sectoraal uitvoeringsplan bagger- en ruimingsspecieTds Ton droge stof: eenheidsmaat voor hoeveelheid baggerspecie na ontwa-
tering
THV Tijdelijke handelsvennootschapW&Z Agentschap Waterwegen en Zeekanaal nvZAS+ Zandafscheidingssysteem Samenvatting ʹ
Het Rekenhof heeft een audit uitgevoerd over de onderhouds-, aanleg- en verdiepingsbagger-
werken in de maritieme toegangswegen en in de bevaarbare binnenwateren, alsook over de wijze waarop de Vlaamse overheid omgaat met de vervuilde baggerspecie.
Organisatie en kostprijs van de baggerwerkenBinnen het beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken staan vier waterwegenentiteiten in 
voor de uitvoering van baggerwerken: de afdeling Maritieme Toegang (AMT) van het departe-ment Mobiliteit en Openbare Werken, het IVA Maritieme Dienstverlening en Kust (MDK), het EVA Waterwegen en Zeekanaal (W&Z) en het EVA De Scheepvaart (DS).
De baggerwerken in Vlaanderen hebben een aanzienlijk budgettair belang: over de periode 2009-
2014 gaat het jaarlijks gemiddeld om 204,5 miljoen euro (inclusief de verwerking van vervuilde baggerspecie). Het leeuwendeel van de uitgaven in die periode is gegaan naar onderhoudsbag-gerwerken in de maritieme toegangswegen, met een gemiddeld jaarlijks bedrag van 133,9 mil-joen euro.
Noodzakelijke diepgang van de vaarwegenDe ﬁ nanciële middelen die de Vlaamse overheid ter beschikking stelt, voldoen niet om de ge-
accumuleerde historische achterstand in onderhoudsbaggerwerken in de Vlaamse binnenvaart-wegen – in hoofdzaak te wijten aan het tekort aan stort- en verwerkingscapaciteit van vervuilde baggerspecie – op korte termijn weg te werken. Daardoor komt de theoretische diepgang van de vaarweg op diverse onderdelen van het binnenwaterwegennet in beheer van W&Z niet (meer) overeen met de daadwerkelijke capaciteit ervan.
Mededinging en controlemechanismenDe onderzochte baggercontracten werden doorgaans gegund na mededinging. Ook de looptijd 
blijft meestal beperkt in de tijd. Niet alle baggeropdrachten zijn echter optimaal voorbereid. Door de onzorgvuldige voorbereiding zijn verschillende opdrachten tijdens de uitvoering op onrecht-matige wijze aanzienlijk uitgebreid of gewijzigd of ontstonden omvangrijke verrekeningen. De toepassingsvoorwaarden van de onderhandelingsprocedure werden niet altijd gerespecteerd.
De laattijdige betaling van de onderzochte opdrachten voor werken gaf aanleiding tot 1,4 miljoen 
euro verwijlinteresten. Het grootste deel daarvan (0,9 miljoen euro) vindt zijn oorsprong in een betwisting met de aannemer over de slibverwerkingsinstallatie Amoras.
In de haven van Antwerpen worden de baggerwerken op de Linkerscheldeoever uitgevoerd door 
een tijdelijke vereniging van baggeraars op grond van een baggercontract dat in 1972 buiten me-dedinging is gesloten. In totaal zijn inmiddels voor 595,1 miljoen euro aan baggerwerken toege-wezen aan die tijdelijke vereniging. Volgens recente rechtspraak zijn overheidsopdrachten die gesloten zijn met miskenning van het principe van de mededinging strijdig met de openbare orde en derhalve absoluut nietig.
Op grond van de informatie waarover het Rekenhof beschikt, lijken de aangewende controleme-
chanismen (in- en uitpeilingen, aanwezigheid van toezichters en elektronische controlesystemen)  BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͵
ervoor te zorgen dat de gefactureerde hoeveelheden gebaggerde specie overeenkomen met de 
Baggerwerken uitgevoerd door de havenbedrijvenIn de periode 2009-2013 kende het Vlaams Gewest het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen 
(GHA) een bedrag toe van 0,4 miljoen euro als subsidiëring voor baggerwerken ter hoogte van de commerciële ligplaatsen en de nevendokken, alsook 29,5 miljoen euro als terugbetaling voor de onderhoudsbaggerwerken die het GHA uitvoert in de gedeelten van de Antwerpse haven die als maritieme toegang zijn afgebakend. Doordat het GHA voor die laatste groep baggerwerken geen beroep heeft gedaan op de mededinging maar de baggerwerken heeft uitgevoerd met haar eigen baggerbedrijf, heeft de Vlaamse overheid in de periode 2009-2012 gemiddeld 49% of 1,98 miljoen euro per jaar meer betaald ten opzichte van 2013, toen voor het eerst rekening werd gehouden met marktconforme prijzen.
Stort- en verwerkingscapaciteit van vervuilde baggerspecieEr is een tekort aan stort- en verwerkingscapaciteit van de voornamelijk vervuilde baggerspecie. 
De kostprijs voor het storten van vervuilde baggerspecie, al dan niet gevolgd door de verwerking ervan, bedroeg voor 2013 en 2014 respectievelijk 58,9 en 55,4 miljoen euro. Het grootste deel van die uitgaven komt voor rekening van de AMT en is in belangrijke mate toe te schrijven aan de ﬁ nanciering en de exploitatie van het Amoras-project. Dat project leidt tot een halvering van 
de gemiddelde kostprijs ten opzichte van de traditionele verwerking en opslag. Het project kent echter belangrijke tekortkomingen. Zo is het deels ge ﬁ nancierd door een lening van 71 miljoen 
euro die de aannemer aanging en die het Vlaams Gewest gedurende de looptijd van de exploitatie (15 jaar) aan hem zal terugbetalen. Zo’n overeenkomst vereist een voorafgaandelijk parlemen-taire machtiging, die hier ontbreekt.
Tijdens de voorbereidingsfase werd beslist een ontzandingsinstallatie te bouwen die baggerslib 
met een maximaal zandpercentage van 15% kon verwerken. Vanaf de opstart van deze instal-latie bleek dit percentage, rekening houdend met het aangevoerde slib, onvoldoende, zodat de installatie moest worden opgeschaald om zandgehaltes tot 50% aan te kunnen. De kostprijs voor de opschaling beloopt al 22,9 miljoen euro. Deze belangrijke kost is het gevolg van belangrijke tekortkomingen tijdens de voorbereidingsfase. Zo hield de AMT onvoldoende rekening met het feit dat de derde Scheldeverruiming slechts nut heeft als ook de haven voldoende diepgang heeft. Daartoe moet veel onderhoudsbaggerspecie, die per de ﬁ nitie een veel hoger zandpercentage dan 
15% heeft, verwijderd worden. Ook monsternames in 2005 hadden al veel hogere zandpercenta-ges in de haven vertoond, maar na overleg met het GHA omtrent deze proeven werd toch beslist om de installatie te beperken tot 15%. De AMT heeft de meerwerken voor deze opschaling aan de zittende aannemer toegewezen buiten elke mededinging om. Daarnaast heeft de AMT nog diverse andere bijkomende werken, voor een totaalbedrag van 15 miljoen euro, buiten mededin-ging aan de aannemer opgedragen. Die wijzigingen vormen een inbreuk op de basisprincipes van gelijkheid en mededinging.
De opgebaggerde specie wordt voorafgaand aan de verwerking in een onderwatercel gestort. 
Door een overmatige aanvoer van specie vloeit een belangrijk deel ervan onverwerkt terug in het kanaaldok (circa 50% in 2013 en in 2014). De weggevloeide specie moet opnieuw worden gebag-gerd en naar de onderwatercel gebracht, waar een deel andermaal wegvloeit. Volgens de AMT  ͭͬ
zou de kostprijs voor het andermaal baggeren en storten in de onderwatercel slechts 1,8 euro per 
ton droge stof (tds) bedragen. Het Rekenhof heeft twijfels bij deze zeer lage kostprijs. Behoudens het aspect van de kortere afstand tussen de baggerzone en de onderwatercel wordt dit prijsver-schil onvoldoende gerechtvaardigd.
De AMT betaalt de exploitant een compensatie van 11 euro per tds boven de grens van 630.000 tds 
per jaar. Rekening houdend met de contractueel vastgestelde forfaitaire prijzen voor verschillen-de productievorken per maand, de onderbouwde adviezen van de Afdeling Algemene Technische Ondersteuning (ATO) en het gegeven dat de aanpassing van het exploitatieregime niet essentieel was maar dat het louter ging om een planmatige wijziging van de voorziene werkzaamheden, is het Rekenhof van oordeel dat de toegekende compensatie in belangrijke mate een gratuïteit uitmaakt en daarenboven een inbreuk betekent op de principes van de forfaitaire prijs, het gelijk-heids-, het mededingings- en het transparantiebeginsel.
W&Z huurt sinds 2006 een kleiput om vervuilde baggerspecie te storten met een bergingscapaci-
teit van 4 miljoen m³. Tot en met december 2014 kon slechts 3,3% van de totaal ingehuurde stor-tingscapaciteit worden aangewend, wegens het niet tijdig voorhanden zijn van de vergunningen die voor speciestorting zijn vereist en de hierdoor verlate inrichtingswerken. Voor de huurperiode 2006-2014 heeft W&Z wel al 47,6 miljoen euro aan geïndexeerde huurgelden betaald.
Reactie van de ministerIn zijn brief van 26 januari 2016 aanvaardde de Vlaamse minister van Mobiliteit en Openbare Wer-
ken de conclusies en aanbevelingen van het auditrapport en vermeldde hij nog een aantal initia-tieven om de in de audit vastgestelde tekortkomingen te remediëren. Baggerwerken in Vlaanderen  BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͭͯ
Inleiding
1.1 Voorwerp van de audit
Het Rekenhof heeft een audit uitgevoerd over de verdiepingsbaggerwerken1, aanlegbagger-
werken2 en onderhoudsbaggerwerken3 in de maritieme toegangswegen en in de bevaarbare 
binnenwateren.
Baggerwerken zijn belangrijk voor de bereikbaarheid van de Vlaamse zeehavens en de bevaar-
baarheid van de binnenvaartwegen. Baggerwerken zijn ook nodig om de afvoercapaciteit van de waterwegen in stand te houden of te verbeteren en dus overstromingen te voorkomen. Zo-wel in de beleidsnota Mobiliteit en Openbare Werken 2009-2014 als de beleidsnota  Mobiliteit 
en Openbare Werken 2014-2019  heeft de Vlaamse minister van Mobiliteit en Openbare Werken 
gewezen op het belang van baggerwerken om de scheepvaart en de waterafvoer te kunnen garanderen
4.
Deze audit gaat over baggerwerken in de maritieme vaarpassen en bevaarbare binnenwater-
wegen die ten laste vallen van het Vlaams Gewest of van de agentschappen en entiteiten die eronder ressorteren. Baggerwerken ten laste van lagere overheden of baggerwerken in onbe-vaarbare waterlopen (zelf als ze ten laste zijn van de Vlaamse overheid) vallen buiten deze audit. De baggerwerken uitgevoerd door de havenbedrijven die (geheel dan wel deels) worden geﬁ nancierd door de Vlaamse overheid, werden wel in de scope van de audit opgenomen. Ook 
de behandeling van vervuilde baggerspecie valt onder de scope van deze audit; de problema-tiek van de baggerspeciepreventie daarentegen niet: het teveel aan sediment in de Vlaamse waterwegen kent veel oorzaken (bijvoorbeeld toename van verharde oppervlakte, erosiege-voelige landbouwmethoden)
5 en hoort thuis in een uitgebreider kader van erosiebestrijdende 
maatregelen, dat niet binnen deze audit kon worden behandeld.
Het Rekenhof heeft nagegaan of de Vlaamse overheid de baggerwerken in de maritieme toe-gangswegen en in de bevaarbare binnenwateren, met inbegrip van de verwerking van ver-
1 Verdiepings- of infrastructuurbaggerwerken zijn baggerwerken die de waterweg verdiepen of verbreden en waarbij 
wordt gebaggerd buiten het gabariet van een bestaande waterweg. Het gabariet van een waterweg is de maat voor de maximale scheepstonnenmaat waarvoor de waterweg is uitgerust.
2 Aanlegbaggerwerken zijn baggerwerken voor de creatie van nieuwe dokken of vaarwegen.
3 Onderhoudsbaggerwerken zijn baggerwerken die de gesedimenteerde specie in de waterweg verwijderen zonder de 
waterweg te verdiepen of te verbreden en waarbij wordt gebaggerd binnen het gabariet van de bestaande waterweg.
4 Respectievelijk Stuk 217 (2009-2010) – Nr. 1, p. 54 en Stuk 152 (2014-2015) – Nr. 1, p. 40.
5 Erosie in Vlaanderen. Samen werk maken van erosiebestrijding, brochure uitgegeven door het departement LNE, no-
vember 2011. ͭͰ
vuilde baggerspecie, op een rechtmatige en doelmatige wijze organiseert. Daarbij zocht het 
een antwoord op de volgende vragen:
1. Hoe is de Vlaamse administratie georganiseerd om de vereiste diepgang van de bevaarbare 
waterwegen en de toegang van de Vlaamse zeehavens te verzekeren?
2. Wat is de kostprijs van de baggerwerken en de baggerspecieverwerking?3. Treft de Vlaamse overheid de nodige maatregelen of voorzieningen om de bevaarbaarheid 
van de binnenwateren en een kwaliteitsvolle maritieme bereikbaarheid van de Vlaamse zeehavens te realiseren en voorziet zij daarvoor in de nodige ﬁ nanciële middelen?
4. Zijn de overheidsopdrachten voor baggerwerken in de periode 2007-2014 op rechtmatige 
wijze toegewezen en uitgevoerd, worden zij op zorgvuldige wijze beheerd en gecontroleerd en worden zij tijdig betaald?
5. Subsidieert het Vlaams Gewest op rechtmatige wijze de baggerwerken die door de haven-
bedrijven worden uitgevoerd en controleert zij die baggerwerken op zorgvuldige wijze?
6. Treft de Vlaamse overheid de nodige maatregelen en voorzieningen om voldoende capaci-
teit voor berging, behandeling en verwerking van vervuilde baggerspecie te garanderen?
Bij zijn audit heeft het Rekenhof onder andere de volgende normenbronnen gehanteerd:
• de Europese en Belgische regelgeving op de overheidsopdrachten;• de rechtspraak van het Hof van Justitie, onder andere over de mogelijkheid een overheids-
opdracht uit te breiden tijdens zijn uitvoering;
• het havendecreet;
• subsidiebesluiten;• vroegere opmerkingen en aanbevelingen van het Rekenhof;• beleidsplannen en -verklaringen van de minister van Openbare Werken;• dienstorders en instructies uitgevaardigd door de onderscheiden entiteiten;
• algemene principes van behoorlijk bestuur.
• dossieronderzoek, onder andere van de gegunde baggercontracten en overeenkomsten 
voor de verwerking van vervuilde baggerspecie;
• documenten, onder andere dienstorders en procedurevoorschriften;
• bij de geauditeerde entiteiten beschikbare ondervragings- en rapporteringstools;
• auditgesprekken
6;
• werƟ ezoeken in den droge en in den natte7;
• schriftelijke vragenlijsten.
Het Rekenhof kondigde zijn audit op 1 juli 2014 aan bij de voorzitter van het Vlaams Parle-
ment, de Vlaamse minister van Mobiliteit en Ruimtelijke Ordening, de secretaris-generaal van het departement Mobiliteit en Openbare Werken (MOW), de administrateur-generaal 
6 Naast de geauditeerde entiteiten heeft het Rekenhof ook auditgesprekken gevoerd met de ambtenaren bij Rijkswa-
terstaat te Middelburg omdat daar in het verleden bij baggercontracten werd uitgegaan van een resultaatsverbintenis, terwijl Vlaanderen werkt met een middelenverbintenis.
7 Het Rekenhof heeft een bezoek gebracht aan een baggerschip in werking in de vaarpassen van de Noordzee en aan de 
baggerspecieverwerkingsinstallatie Amoras. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͭͱ
van het IVA Maritieme Dienstverlening en Kust (MDK), de voorzitter van de raad van bestuur 
en de gedelegeerd bestuurder van het EVA Waterwegen en Zeekanaal (W&Z), de voorzitter van de raad van bestuur en de gedelegeerd bestuurder van het EVA De Scheepvaart (DS).
Het Rekenhof sloot de auditwerkzaamheden af in juni 2015. In het kader van de tegenspreke-
lijke procedure heeft het zijn voorontwerp van verslag op 29 september 2015 voorgelegd aan de secretaris-generaal van het departement MOW, de administrateur-generaal van MDK, de gedelegeerd bestuurder van W&Z en de gedelegeerd bestuurder van DS. Het heeft de com-mentaren van de secretaris-generaal van het departement MOW, de gedelegeerd bestuur-der van W&Z en de gedelegeerd bestuurder van DS, respectievelijk verstrekt met brieven van 4 november 2015, 28 oktober 2015 en 23 oktober 2015, verwerkt in het ontwerpverslag
8 dat op 
8 december 2015 bezorgd werd aan de Vlaamse minister van Mobiliteit en Openbare Werken. Het antwoord van de minister van 26 januari 2016, is als bijlage opgenomen en in synthese weergegeven in hoofdstuk 9.
8 De administrateur-generaal van MDK meldde per e-mail van 30 oktober 2015 geen opmerkingen te hebben.  BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͭͳ
Organisatie en kostprijs van de 
baggerwerken
Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de bij het baggerbeleid betrokken entiteiten en actoren 
en gaat in op de kostprijs van de baggerwerken en de baggerspecieverwerking.
2.1 Overzicht van de bij het baggerbeleid betrokken actoren
In 2006 kreeg de Vlaamse overheid met het project beter bestuurlijk beleid (BBB) een nieuwe structuur. Sindsdien staan vier waterwegenentiteiten binnen MOW in voor de uitvoering van baggerwerken:
• de afdeling Maritieme Toegang (AMT) van het departement MOW,• het IVA Maritieme Dienstverlening en Kust (MDK),• het EVA Waterwegen en Zeekanaal (W&Z),• het EVA De Scheepvaart (DS).
Die opdeling steunt op geogra ﬁ sche, functionele en historisch gegroeide redenen en op be-
leidsmatige beslissingen, inzonderheid BBB.
Figuur 1 – Beheersverdeling waterwegen in het Vlaams Gewest
Bron: Vlaams Overlegplatform Waterwegbeheerders
 ͭʹ
Figuur 2 – Westerschelde en Vaarpassen Noordzee vallend onder de bevoegdheid van 
de AMT
Bron: AMT
Daarnaast worden in de Antwerpse haven ook baggerwerken uitgevoerd door het eigen bag-
gerbedrijf van het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen (GHA).
Afdeling Maritieme Toegang
De AMT van het departement MOW is verantwoordelijk voor de maritieme toegangswegen naar de Vlaamse havens. Artikel 2, 16° van het decreet van 2 maart 1999 houdende het beleid en beheer van de zeehavens (het havendecreet) omschrijft de maritieme toegangswegen als volgt: De vaarpassen in de Noordzee, de Westerschelde, de Beneden-Zeeschelde, andere voor 
de zeescheepvaart afgebakende rivieren en geulen, de vaarwegen in de aan getij onderworpen gedeelten van de havens, met inbegrip van de toegangsgeulen naar de zeesluizen telkens met hun aanhorigheden, de kanaaldokken en zwaaikommen, de kanalen
9.
De baggerwerken in de maritieme toegangswegen, zoals gede ﬁ nieerd in het havendecreet, 
en de wrakkenruiming in hetzelfde gebied en alle rechtstreeks gekoppelde activiteiten zijn ondergebracht bij de AMT. Dat vereist vier activiteiten:
• Onderhoudsbaggerwerken: AMT verzorgt de diepgang van de vaarweg door onderhouds-
baggerwerken.
9 Afh ankelijk van de geogra ﬁ sche ligging kent het traject van de Schelde drie verschillende benamingen: van de bron 
tot aan Gent is het de Bovenschelde , tussen Gent en de Belgisch-Nederlandse grens is sprake van de Zeeschelde  en 
vanaf de Belgisch-Nederlandse grens tot aan de monding, van de Westerschelde . De Zeeschelde is op zich weer onder 
te verdelen in de Boven-Zeeschelde, dat is het deel tussen Gent en Antwerpen, en de Beneden-Zeeschelde, dat is het deel van de Schelde tussen Antwerpen en de Belgisch-Nederlandse grens.
 Bij besluit van 13 juli 2001 heeft de Vlaamse Regering de maritieme toegangswegen nader afgebakend. Omdat dat 
besluit niet expliciet duidelijk maakte of de aan tij onderworpen dokken in de havens zelf tot de maritieme toegangs-wegen behoorden, heeft de Vlaamse Regering op 20 juli 2006 de a fb akening van het begrip maritieme toegangswegen 
in haar besluit aangepast, zodat ook getijdedokken, zoals onder meer het Deurganckdok, er duidelijk onder vallen. Omdat bepaalde types van infrastructuur in 2001 nog niet volledig waren aangeduid voor elk havengebied, er sinds 2001 ook nog nieuwe infrastructuur is bijgekomen die nog niet is opgenomen in de gedetailleerde omschrijving in het besluit van 2001 en ten slotte de omschrijving van een aantal categorieën van infrastructuur ook aanleiding geeft tot discussie en interpretatieproblemen (bijvoorbeeld wat betreft de (gedeeltelijke) subsidiëring ervan), is een aangepast besluit in voorbereiding.
 BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͭ͵
• Wrakkenberging: het vrijwaren van de maritieme toegang betekent niet alleen baggeren, 
maar ook het verwijderen van alle obstakels die de maritieme toegang belemmeren. Die activiteit valt buiten de scope van de audit.
• Verdieping vaargeul: om toe te laten dat grotere schepen toegang krijgen tot de haven van 
Antwerpen was een derde verruiming van de vaargeul noodzakelijk. Dat maakt het moge-lijk dat schepen met een diepgang tot 13,10 meter op elk gewenst tijdstip naar en van Ant-werpen kunnen varen. In de Beneden-Schelde moest de vaargeul zowel worden verdiept als verbreed, met inbegrip van de aanleg van zwaaizones. De werkzaamheden startten op 20 december 2007 en werden 2 jaar later afgerond. In de Westerschelde (= Nederlands grondgebied) moesten 12 ondiepe zones worden weggebaggerd. De baggerwerken zijn op 12 februari 2010 van start gegaan en werden voltooid op 24 december 2010. Sindsdien heb-ben geen verdiepingsbaggerwerken meer plaatsgegrepen.
• Slibverwerking: waar mogelijk wordt de baggerspecie gestort in zee (vaargeul kust) of in de 
Schelde. Bij de verdieping van de Westerschelde werd het zand teruggestort aan de plaat-randen van welbepaalde zandbanken waarmee een positief e ﬀ ect op de natuurlijkheid van 
de rivier wordt beoogd. De (meestal vervuilde) specie a ƨ omstig van baggerwerken in de 
haven van Antwerpen, werd tot voor kort opgeslagen in zogenaamde onderwatercellen in de dokken. Dat zijn putten die worden gecreëerd om baggerspecie in te storten. Aangezien de bergingscapaciteit nagenoeg volledig was benut, werd gezocht naar een alternatieve en duurzame oplossing. Die zoektocht resulteerde uiteindelijk in de bouw van de slibver-werkingsinstallatie Antwerpse mechanische ontwatering, recyclage en applicatie van slib 
(Amoras). Amoras is operationeel sinds oktober 2011
10.
IVA Maritieme Dienstverlening en Kust
De kust, de kustjachthavens en de monding van de IJzer worden beheerd door MDK11. De 
afdeling Kust van MDK staat in voor de baggerwerken in de kustjachthavens en vissershavens aan de kust (Nieuwpoort, Oostende, Blankenberge en Zeebrugge).
Waterwegen en Zeekanaal nv en De Scheepvaart nvVlaanderen beschikt over een dicht netwerk van 1.056 km aan binnenwaterwegen. Dat net-
werk wordt beheerd door W&Z en DS, twee EVA’s van de Vlaamse overheid:
• W&Z beheert de waterwegen gelegen in het westen en het centrum van Vlaanderen. Het 
betreft onder meer de binnenwateren van het stroomgebied van Ijzer en Schelde.
• DS staat in voor de baggerwerken in het Albertkanaal, de Kempische kanalen, de Maas en 
het Vlaamse deel van de Schelde-Rijnverbinding. DS voert weinig baggerwerken uit omdat de waterwegen uit dat ambtsgebied nauwelijks onderhevig zijn aan sedimentatie.
10 Zie hoofdstuk 6.4.
11 Besluit van de Vlaamse Regering van 7 oktober 2005 tot oprichting van het intern verzelfstandigd agentschap zonder 
rechtspersoonlijkheid Agentschap voor Maritieme Dienstverlening en Kust. Het besluit trad op 1 april 2006 in werking. ͮͬ
Beide agentschappen zijn op 30 juni 2004 in het kader van BBB in werking getreden12. Het 
regeerakkoord van 22 juli 2014 stelt de fusie van beide agentschappen in het vooruitzicht13.
Baggerwerken uitgevoerd door de Vlaamse HavenbedrijvenDe baggerwerken in het commerciële gedeelte van de havens van Antwerpen, Gent, Zeebrugge 
en Oostende (inzonderheid de aanligplaatsen voor de schepen) vallen onder de bevoegdheid van de respectievelijke havenbedrijven. In de haven van Antwerpen worden de baggerwerken op rechteroever
14 achter de sluizen (kanaaldokken, zwaaikommen en commerciële ligplaat-
sen) uitgevoerd door het eigen baggerbedrijf van het GHA. Het GHA voert ook baggerwerken uit in de gedeelten van de haven die als maritieme toegang zijn afgebakend. Het Vlaams Ge-west betaalt die baggerkosten terug aan het GHA.
2.2 Kostprijs van de baggerwerken en de baggerspecieverwerking
De baggerwerken in Vlaanderen hebben een aanzienlijk budgettair belang. Over de periode 2009-2014 bedroeg de kostprijs van de baggerwerken in de vaarpassen van de Noordzee, de Westerschelde en de Vlaamse bevaarbare binnenwateren, inclusief de verwerking van ver-vuilde baggerspecie, jaarlijks gemiddeld 204,5 miljoen euro, schommelend tussen 150,1 en 243,7 miljoen euro (zie ﬁ guur 3).
Figuur 3 – Evolutie van de uitgaven voor baggerwerken in de periode 2009-2014
(in miljoen euro)15
12 Besluit van de Vlaamse Regering van 11 juni 2004 betre ﬀ ende de inwerkingtreding van het decreet van 2 april 2004 be-
treﬀ ende het publiekrechtelijk vormgegeven extern verzelfstandigd agentschap Waterwegen en Zeekanaal, naamloze 
vennootschap van publiek recht, en betre ﬀ ende de inwerkingtreding van het decreet van 2 april 2004 betre ﬀ ende de 
omzetting van de Dienst voor de Scheepvaart in het publiekrechtelijk vormgegeven extern verzelfstandigd agentschap De Scheepvaart.
13 Bij het afsluiten van de audit (juni 2015) was die fusie nog niet doorgevoerd. Omdat de audit betrekking heeft op de pe-
riode 2007-2014 – waarin beide agentschappen als afzonderlijke entiteiten optraden – zullen de agentschappen verder als afzonderlijke entiteiten worden behandeld.
14 De baggerwerken in het Antwerpse havengebied op de linkeroever vallen integraal ten laste van het Vlaams Gewest en 
worden uitgevoerd door een tijdelijke vereniging van baggeraars op grond van een baggercontract dat in 1972 middels een onderhandse overeenkomst werd gesloten (zie hoofdstuk 4.1).
15 Deze tabel werd samengesteld op grond van informatie verstrekt door de vier bij de audit betrokken waterwegen-
entiteiten.ϭϱϬ͕ϭϮϯϳ͕ϲ
ϭϵϯ͕ϴϮϬϭ͕ϵϮϰϯ͕ϳ
ϭϵϵ͕ϱ
ϬϱϬϭϬϬϭϱϬϮϬϬϮϱϬϯϬϬ
ϮϬϬϵ ϮϬϭϬ ϮϬϭϭ ϮϬϭϮ ϮϬϭϯ ϮϬϭϰ BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͮͭ
Uit ﬁ guur 4 blijkt dat de AMT het leeuwendeel van de uitgaven voor baggerwerken voor haar 
rekening neemt:
Figuur 4 – Gemiddelde uitgaven per jaar (periode 2009-2014) voor baggerwerken door 
de waterwegbeheerders (in miljoen euro)16
Tabel 1 geeft een overzicht van de uitgaven voor baggerwerken in Vlaanderen voor de jaren 
2009-201417. Het overzicht houdt geen rekening met de kostprijs van de baggerwerken uitge-
voerd door de Vlaamse havenbedrijven18.
Tabel 1 - Uitgaven voor baggerwerken (exclusief btw) in Vlaanderen in de periode 2009-
201419
16 Deze tabel werd samengesteld op grond van informatie verstrekt door de vier bij de audit betrokken waterwegen-
entiteiten.
17 Met inbegrip van verdiepings- of aanlegbaggerwerken, onderhoudsbaggerwerken, baggerspecieverwerking en voor-
koming.
18 Over die baggerwerken: zie hoofdstuk 5.
19 Deze tabel werd samengesteld op grond van informatie verstrekt door de vier bij de audit betrokken waterwegen-
entiteiten.ϭϳϱ͕ϭ
ϴ͕ϵϯ͕ϵϭϲ͕ϲ
ϬϮϬϰϬϲϬϴϬϭϬϬϭϮϬϭϰϬϭϲϬϭϴϬϮϬϬ
Dd D< ^ tΘhŝƚŐĂǀĞŶŝŶŵŝůũŽĞŶĞƵƌŽ
tĂƚĞƌǁĞŐďĞŚĞĞƌĚĞƌ
Afdeling Maritieme Toegang (AMT) 2009 2010 2011 2012 2013 2014
Onderhoudsbaggerwerken 107.455.733  166.423.126  144.056.163  122.553.401  151.749.173  111.421.361
Aanleg- en verdiepingsbaggerwerken 12.801.465 1.301.160  22.432.468  9.194.008  590.393  267.864Baggerspeciepreventie
(werken, leveringen en diensten) 0 14.795 74.801  146.927 369.613 131.565
Baggerspecieverwerking 12.740.997 48.467.940 2.206.508 33.020.174  48.367.786  46.005.230
Andere uitgaven met betrekking tot baggerwerken  53.771 1.022.890 1.252.604 2.756.077 2.609.751 1.074.571Subtotaal AMT 133.051.966 217.229.911 170.022.544 167.670.587 203.686.716 158.900.591
Maritieme Dienstverlening en Kust (MDK) 2009 2010 2011 2012 2013 2014
Onderhoudsbaggerwerken  6.514.121  5.261.006   6.138.677   5.417.272   15.168.269  14.628.864Aanleg- en verdiepingsbaggerwerken 0 0 0 0 0 0Baggerspeciepreventie
(werken, leveringen en diensten) 0 0 0 0 0 0
Baggerspecieverwerking 0 0 0 0 0 0
Andere uitgaven met betrekking tot baggerwerken  0 0 0 0 0 0Subtotaal MDK 6.514.121  5.261.006  6.138.677  5.417.272   15.168.269  14.628.864 ͮͮ
Waterwegen en Zeekanaal (W&Z) 2009 2010 2011 2012 2013 2014
Onderhoudsbaggerwerken 2.048.484 4.534.465 5.357.203 9.879.825 7.088.384 10.718.118
Aanleg- en verdiepingsbaggerwerken 1.327.628 822.119 0 0 2.902.383 2.520.623Baggerspeciepreventie
(werken, leveringen en diensten) 0 5.550 0 73.770 55.025 66.324
Baggerspecieverwerking 5.108.309 5.921.263 6.899.363 11.701.363 10.175.640 9.357.208
Andere uitgaven met betrekking tot baggerwerken  49.914 338.759 416.002 528.914 611.954 1.147.351Subtotaal (W&Z) 8.534.335 11.622.156 12.672.568 22.183.872 20.833.386 23.809.624
De Scheepvaart (DS) 2009 2010 2011 2012 2013 2014
Onderhoudsbaggerwerken 319.326 2.507.418 2.088.676 5.560.243 3.155.162 2.122.838Aanleg- en verdiepingsbaggerwerken 1.691.553 976.552 420.860 0 509.189 0Baggerspeciepreventie
Baggerspecieverwerking 0 0 2.439.404 1.104.142 381.172 80.712
Andere uitgaven met betrekking tot baggerwerken  0 0 0 0 0 0Subtotaal DS 2.010.879 3.483.970 4.948.940 6.664.385 4.045.523 2.203.550
Algemeen totaal baggerwerken 150.111.301 237.597.043 193.782.729 201.936.116 243.733.894 199.542.629
In 2014 bedroegen de AMT-uitgaven 158,9 miljoen euro of 79,6% van het totaalbedrag 
(199,5 miljoen euro) dat de Vlaamse overheid in dat jaar heeft uitgegeven aan baggerwerken. Van die 158,9 miljoen euro ging 111,4 miljoen euro of 70,1% naar onderhoudsbaggerwerken
20 
en 46,0 miljoen euro of 28,9% naar de verwerking van vervuilde baggerspecie. In de periode 2009-2014 ging het leeuwendeel van de jaarlijkse uitgaven voor baggerwerken in Vlaanderen naar de onderhoudsbaggerwerken in de maritieme toegangswegen, voor een gemiddeld jaar-lijks bedrag van 133,9 miljoen euro.
De uitgaven voor baggerwerken van MDK betro ﬀ en de laatste jaren alleen onderhoudsbag-
gerwerken. In 2014 gaf MDK 14,6 miljoen euro uit aan onderhoudsbaggerwerken of 7,3% van de totale Vlaamse uitgaven aan baggerwerken in dat jaar.
In 2014 gaf W&Z 23,8 miljoen euro uit aan baggerwerken of 11,9% van de totale Vlaamse uit-
gaven aan baggerwerken in dat jaar. Daarvan ging 9,4 miljoen euro naar de verwerking van vervuilde baggerspecie, goed voor 39% van de W&Z-uitgaven in dat jaar aan baggerwerken in brede zin.
DS staat in voor de baggerwerken in het Albertkanaal, de Kempische kanalen, de Maas en het 
Vlaamse deel van de Schelde-Rijnverbinding. In 2014 gaf DS 2,2 miljoen euro uit aan bagger-werken of 1,1% van het totaalbedrag dat de Vlaamse overheid in 2014 aan baggerwerken heeft uitgegeven.
Daarnaast keerde het Vlaams Gewest ook bedragen uit aan het GHA voor gepre ﬁ nancier-
de dan wel subsidieerbare baggerwerken. Voor de periode 2009-2013
21 ging het in totaal om 
29,9 miljoen euro of gemiddeld 6 miljoen euro per jaar.
20 Bedrag exclusief de subsidiëring van het GHA voor de baggerwerken in de Antwerpse haven.
21 De bedragen voor 2014 zijn nog niet de ﬁ nitief vastgesteld. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͮͯ
2.3 Conclusies
De baggerwerken in Vlaanderen hebben een aanzienlijk budgettair belang. Over de periode 
2009-2014 kostten de baggerwerken in Vlaanderen (inbegrepen baggerspecieverwerking) jaar-lijks gemiddeld 204,5 miljoen euro. Worden de baggerwerken meegerekend die het Vlaams Gewest in de Antwerpse haven ﬁ nanciert of subsidieert, dan stijgt dat bedrag tot gemiddeld 
210,5 miljoen euro per jaar.
De gemiddelde uitgaven per jaar in de periode 2009-2014 zijn voor de onderscheiden water-
wegbeheerders de volgende: AMT 175,1 miljoen euro, MDK 8,9 miljoen euro, W&Z 16,6 mil-joen euro en DS 3,9 miljoen euro. In die periode ging het leeuwendeel van de jaarlijkse uit-gaven voor baggerwerken in Vlaanderen naar de AMT voor onderhoudsbaggerwerken in de maritieme toegangswegen, voor een gemiddeld jaarlijks bedrag van 133,9 miljoen euro.  BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͮͱ
Waarborgen van de 
noodzakelijke diepgang
De diepgang van de maritieme toegangswegen en de binnenvaartwegen moet worden verze-
kerd door onderhoudsbaggerwerken. Die moeten voorkomen dat diepgangbeperkingen de economische functie van de waterwegen zouden hypothekeren, alsook de capaciteit van de waterwegen om water af te voeren in periodes van wateroverlast. Daartoe moet de Vlaamse overheid de noodzakelijke ﬁ nanciële middelen ter beschikking stellen.
3.1 Diepgang van de maritieme toegangswegen
Vaarpassen op de Noordzee en maritieme toegangen tot de kusthavens Oostende en 
Zeebrugge
De maritieme toegangswegen in de Noordzee en naar de haven van Zeebrugge worden on-
derhouden voor een getij-ona Ƣ ankelijke vaart van 46 voet (14 m). De getijwerking noopt tot 
permanent baggeren in de vaarpassen van de Noordzee.
Op 9 december 2011 besliste de Vlaamse Regering om de opdracht voor onderhoudsbagger-
werken in de vaarpassen op de Noordzee en in de maritieme toegangen tot de kusthavens Oostende en Zeebrugge toe te wijzen aan een tijdelijke handelsvennootschap (THV) van bag-gerﬁ rma’s. De jaarlijkse uitg ave bedraagt 71,7 miljoen euro. Gedurende de looptijd van het 
contract (5 jaar) dient in een totaal budgettair bedrag van 358,5 miljoen euro te worden voor-zien. De AMT stuurt en leidt de baggerwerken aan de hand van hydrogra ﬁ sche peilingen, dat 
zijn metingen van de diepte van de waterweg. Ook maakt zij gebruik van informatie van de waterweggebruikers – schippers en loodsen – en van de resultaten van de uitgevoerde bag-gerwerken. Het baggerprogramma bepaalt wekelijks waar en tot welke diepte elk schip mag baggeren en waar de specie moet worden gelost. De aannemer moet het baggermateriaal en personeel ter beschikking stellen en zorgen voor de correcte uitvoering van de wekelijks ge-geven opdrachten.
De jaarlijkse hoeveelheid die moet wordt gebaggerd om de vaarpassen op diepte te houden, 
is aƢ ankelijk van een aantal factoren, waaronder stormfrequenties, stroomsnelheden e.d. De 
opgebaggerde specie wordt teruggestort in zee. Er wordt ook gezocht naar beter gelegen stort-plaatsen die een kleinere terugvloei van de specie meebrengen. ͮͲ
Baggerwerken in de Westerschelde en de Beneden-Zeeschelde
De maritieme toegang in de Schelde wordt gede ﬁ nieerd van de monding tot de zeesluis 
in Wintam (samenvloeiing Schelde-Rupel). Dat is grotendeels Nederlands grondgebied (Wester schelde), waardoor elke ingreep in dat deel van de Schelde maar kan gebeuren op 
grond van verdragsrechtelijke afspraken met Nederland. Een tweede deel van die maritieme toegang, met name de Beneden-Zeeschelde, is het deel van de Schelde tussen Antwerpen en de Belgisch-Nederlandse grens.
Na de laatste verruiming gerealiseerd in december 2010 is de onderhoudsdiepte gebracht op 
14,5 m LAT
22 voor een getij-ona Ƣ ankelijke vaart van 13,1 m. De gebaggerde specie wordt terug-
gestort op welbepaalde stortplaatsen in de rivier (plaatranden, nevengeulen of hoofdvaar-geul). Voor de Westerschelde is de toekenning van de milieuvergunning gekoppeld aan strikte voorwaarden voor de terugstorting van de baggerspecie op de vergunde stortplaatsen. Net als voor de kust stuurt en coördineert de AMT de baggerwerken aan de hand van de hydrogra ﬁ -
sche peilingen en stelt de aannemer baggermateriaal en personeel ter beschikking en zorgt hij voor de uitvoering van de wekelijks gegeven opdrachten.
De opdracht voor de onderhoudsbaggerwerken in de Westerschelde en Beneden-Zeeschel-
de wordt uitgevoerd door een THV van bagger ﬁ rma’s. De jaarlijkse uitg ave bedraagt 85 mil-
joen euro
23. Op 25 januari 2013 besliste de Vlaamse Regering de uitvoeringstermijn voor de 
opdracht, met een contractuele einddatum op 16 juli 2013, te verlengen tot 16 januari 2015. Op 20 december 2013 heeft de Vlaamse Regering beslist een aanbestedingsprocedure (met open oﬀ erteaanvraag) op te starten voor de onderhoudsbaggerwerken in de Schelde en de 
Westerschelde, tussen Wielingen en de nieuwe zeesluis Wintam. Op 5 december 2014 heeft de Vlaamse Regering beslist de opdracht, die uit twee percelen bestaat, toe te wijzen aan de THV Zeeschelde voor een gemiddeld jaarlijks bedrag van 19,1 miljoen euro voor perceel 1 en 70,5 miljoen euro voor perceel 2
24. De overeenkomst heeft een uitvoeringstermijn van 5 jaar.
Door een gebrek aan voldoende vastleggingskrediet in 2014 diende de sluiting van de over-
eenkomst voor perceel 2 van de opdracht te worden uitgesteld tot begin 2015. Dat leidde tot een overbruggingsperiode van anderhalve maand waarin de AMT geen grotere baggerschepen 
22 LAT staat voor Lowest Astronomical Tide, de laagste waterstand die per locatie wordt bepaald aan de hand van astro-
nomische voorspellingen.
23 Bedrag inclusief btw, exclusief herzieningen.
24 De ATO oordeelde in haar adviezen d.d. 13 augustus 2014 (respectievelijk voor perceel 1 en perceel 2 van de opdracht) 
dat geen gegronde redenen voor handen waren om deze prijzen verder te onderzoeken in het kader van het onderzoek naar de regelmatigheid van de prijzen.
 Met betrekking tot de prijsverantwoording die de inschrijvers volgens het bijzonder bestek op stra ﬀ e van nietigheid 
verplicht bij hun o ﬀ erte dienden te voegen, merkt de ATO wel op dat de informatie- en prijsopbouw sterk verschilt 
van inschrijver tot inschrijver en de detaillering vaak beperkt of algemeen blijft. Dit maakt een vergelijking met re-ferentieprijzen en -rendementen en tussen de detailleringen onderling niet mogelijk zodat de ATO zich niet kan uit-spreken over het al dan niet aanvaardbaar karakter van deze door de inschrijvers bij hun o ﬀ erte gevoegde informatie. 
In dit kader beveelt de ATO dan ook aan in de toekomst een invulsjabloon bij het bijzonder bestek te voegen. Ook kan opgemerkt worden dat voormelde adviezen van de ATO vermelden dat deze in het bestek verplicht opgelegde prijsverantwoording van de gekozen inschrijver voor enkele vermelde prijzen geen informatie bevat. Het verslag van de beoordelingscommissie d.d. 29 september 2009 vermeldt op dit punt enkel: Gevraagde prijsverantwoordingen zijn 
toegevoegd (…)  Ten aanzien van de andere posten, die niet het voorwerp hebben uitgemaakt van de bij de o ﬀ erte gevoegde 
prijsverantwoordingen, werden geen abnormale afwijkingen vastgesteld, zodat er geen noodzaak tot nader onderzoek is.  BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͮͳ
kon inzetten. Hoewel de situatie zich niet heeft voorgedaan, was het risico reëel dat bij een 
plaatval25 de scheepstoegankelijkheid in het gedrang was gekomen.
Kanaal Gent-TerneuzenHet kanaal Gent-Terneuzen vormt de toegang tot de haven van Gent en maakt ook deel uit van 
de maritieme toegangsweg. Vanaf de Westerschelde wordt het kanaal bereikt via de sluizen van Terneuzen. Het kanaal heeft een lengte van 32 kilometer en bestaat uit een Nederlands deel (14 km) en een Belgisch deel (18 km). De diepte van het kanaal is 13,5 m. De maximaal toegelaten scheepsdiepgang bedraagt 12,5 m. Middels een openbare aanbesteding werd de opdracht voor de onderhoudsbaggerwerken in dit kanaal op 29 september 2011 toegekend aan een THV. Het betreft een overeenkomst van 1 jaar, met de mogelijkheid driemaal te verlengen. De laatste verlenging ging in op 1 februari 2015. De gemiddelde jaarlijkse kostprijs is 7,3 mil-joen euro.
3.2 Diepgang van de kustjachthavens
Voorheen maakten de onderhoudsbaggerwerken in de kustjachthavens deel uit van de over-eenkomst voor uitvoering van baggerwerken in de Noordzee en de Vlaamse kusthavens. Die overeenkomst liep ten einde op 31 maart 2005.
Om een grotere mededinging te realiseren en beter rekening te houden met de speci ﬁ citeit 
van de uit te voeren baggerwerken, plaatsen de AMT en MDK sinds 2005 een afzonderlijke aannemingsopdracht voor respectievelijk de baggerwerken in de Noordzee en de maritieme toegang naar de havens van Oostende en Zeebrugge enerzijds en de kustjachthavens ander-zijds. MDK splitst bovendien de opdracht voor de onderhoudsbaggerwerken voor de kust-jachthavens op in twee percelen, wat de mededinging eveneens versterkt.
Zo plaatste MDK in 2005 een beperkte o ﬀ erteaanvraag voor onderhoudsbaggerwerken in de 
kustjachthavens Nieuwpoort en Blankenberge en in de jachtdokken van Oostende en Zee-brugge. De opdracht bestond uit twee percelen, met name een eerste perceel voor de bagger-werken in Nieuwpoort en een tweede perceel voor de baggerwerken in Oostende, Blanken-berge en Zeebrugge. Perceel 1 werd toegewezen voor een bedrag van 3,9 miljoen euro per jaar, perceel 2 voor een bedrag van 4 miljoen euro per jaar.
In 2013 gunde MDK middels een algemene o ﬀ erteaanvraag een vervolgopdracht, die ook uit 
twee percelen bestond. Het goedgekeurde gunningsbedrag bedroeg nu 5,3 miljoen euro per jaar voor perceel 1 en 4,3 miljoen euro per jaar voor perceel 2. De prijsstijging ten opzichte van de eerste opdracht zou in belangrijke mate te wijten zijn aan de aanzienlijke stijging van de eenheidsprijzen voor het baggeren met cutterzuigers in de jachthavens. Volgens de inschrij-vers hadden zij voor die post bij de opdracht in 2006, bij gebrek aan een eerdere referentie-opdracht, te laag inschreven. Door de prijsstijging bleek het voorziene krediet onvoldoende en diende dat door interne herschikkingen te worden vrijgemaakt, ten koste van andere op-drachten zoals het groenonderhoud en het onderhoud van de stranden.
25 Een natuurlijk fenomeen waarbij slib en zand in de maritieme toegangswegen worden meegenomen en dat leidt tot 
belangrijke verondiepingen. ͮʹ
3.3 Diepgang van de bevaarbare binnenwateren
Beleidsnota’s van de Vlaamse ministers van Mobiliteit en Openbare Werken
Als gevolg van sedimenttransport (onder andere ten gevolge van erosie) komen jaarlijks be-
langrijke hoeveelheden specie in de bevaarbare waterwegen terecht. Om de waterdiepte en dus de scheepvaart ononderbroken te blijven garanderen, dienen regelmatig baggerwerken te worden uitgevoerd.
In de beleidsnota Mobiliteit en Openbare Werken – Beleidsprioriteiten 2009-2014 onderkende 
de Vlaamse minister van Mobiliteit en Openbare Werken het belang van baggerwerken om de scheepvaart te garanderen. De beleidsnota bevestigde dat op sommige waterwegen, in het bij-zonder de kleinere, een historische achterstand is opgelopen, waardoor de vervoersfunctie in het gedrang dreigt te komen. De beleidsnota vermeldde dan ook dat in de regeerperiode 2009-2014 de inspanningen op het gebied van verdiepings- en onderhoudsbaggerwerken moesten worden geïntensi ﬁ eerd, alternatieve oplossingen, ondersteund door model- en simulatieon-
derzoek naar scheepsgedrag, beleidsmatig moesten worden beoordeeld en de locaties voor het storten van het gebaggerde slib moesten worden gevrijwaard. In de beleidsnota Mobiliteit 
en Openbare Werken 2014-2019  benadrukt de Vlaamse minister van Mobiliteit en Openbare 
Werken dat baggerwerken doelmatig en tijdig moeten worden uitgevoerd om de beschikbare waterwegcapaciteit optimaal te laten gebruiken. Door de waterwegen op diepte te houden, worden niet alleen de vaarkenmerken gevrijwaard, maar ook de rol die de waterwegen vervul-len in de berging en de aan- en afvoer van water. Baggerwerken zullen ook het risico op over-stromingen beperken. Ook deze beleidsnota onderkent de noodzaak te voorzien in de nodige bergingslocaties en verwerkingscapaciteit voor baggerspecie.
Capaciteit van het waterwegennet beheerd door W&ZOp diverse onderdelen van het waterwegennet dat wordt beheerd door W&Z komt de daad-
werkelijke capaciteit niet (meer) overeen met de theoretische capaciteit of het gabariet van de vaarweg volgens de CEMT-klassen
26 als gevolg van geaccumuleerd sediment en onvoldoende 
onderhoudsbaggerwerken in het verleden. Enkele voorbeelden:
• In de Boven-Zeeschelde van Wintam tot Melle is het vaarwater van de rivier, rekening hou-
dend met de huidige klassering die de bevaarbaarheid garandeert voor klasse IV-schepen, op verschillende locaties onvoldoende ruim, zowel in de diepte als in de breedte.
• De Boven-Zeeschelde tussen Gentbrugge en Melle is geklasseerd als een CEMT-klasse II 
vaarweg en moet dus bevaarbaar zijn voor schepen tot 55 m met een breedte van 6,6 m. Door gebrek aan onderhoud in het verleden heeft zich in dit deel van de getij-a Ƣ ankelijke 
Zeeschelde veel sediment geaccumuleerd en is de scheepvaart er sterk gehinderd tot on-mogelijk.
• De getijgebonden Durme is van de monding in de Zeeschelde tot de kaai van Hamme 
een CEMT-klasse I vaarweg en moet dus bevaarbaar zijn voor schepen tot 38 m met een 
26 De binnen- of rivierscheepvaart is in Europa opgedeeld in CEMT-klassen om de afmetingen van vaarwegen in West-
Europa op elkaar af te stemmen. De klasse-indeling is bepaald door de Conférence Européenne des Ministres de Trans-port (vandaar de term CEMT-klasse). Per klasse zijn de maximale afmetingen van het schip vastgelegd. Daarmee wordt meteen duidelijk welke bruggen al dan niet ondervaarbaar zijn en welke kanalen en rivieren al dan niet bevaarbaar zijn vanwege diepgang en manoeuvreerbaarheid. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͮ͵
breedte van 5 m. Door onvoldoende onderhoud in het verleden heeft zich in de Durme 
veel sediment geaccumuleerd.
• Er is een historische achterstand van 690.000 m³ baggerspecie voor het kanaal Brussel-
Schelde en 26.000 m³ voor het kanaal naar Charleroi. W&Z heeft berekend dat er over 20 jaar in totaal 2.275.000 m³ specie dient te worden gebaggerd uit de waterlopen in beheer bij de afdeling Zeekanaal. Die historische achterstand heeft vanzelfsprekend een impact op het gabariet van die kanalen.
• De diepgangen van de waterwegen onder het beheer van de afdeling Bovenschelde werden 
al geruime tijd geleden – gezien de grote achterstand inzake baggerwerken – op eerder algemene wijze verminderd ten opzichte van de diepgangen vereist volgens de overeen-komstige CEMT-klasse. Verdere diepgangbeperkingen konden worden voorkomen.
• Op vele plaatsen zijn de zwaaikommen sterk aangeslibd en daardoor niet bruikbaar.
Een ander belangrijk aspect van de achterstand in onderhoudsbaggerwerken is de vermin-
derde capaciteit om water af te voeren tijdens periodes van wateroverlast.
Bovenop de algemeen verminderde diepgang (werkelijk mogelijk gabariet ten opzichte van 
het theoretische gabariet overeenkomend met de CEMT-klasse van de betrokken waterweg
27) 
diende W&Z nu en dan tijdelijke diepgangbeperkingen in te stellen. Dankzij de verhoogde uitgaven aan onderhoudsbaggerwerken in de periode 2009-2014 – van 2 miljoen euro in 2009 tot 10,7 miljoen euro in 2014 – namen die tijdelijke diepgangbeperkingen in 2014 aanzienlijk af.
W&Z streeft ernaar het gabariet van de vaarweg in diepte en breedte conform de CEMT klasse 
te houden. De geaccumuleerde historische achterstand in onderhoudsbaggerwerken in com-binatie met het gebrek aan ﬁ nanciële middelen belemmert echter de realisatie van die doel-
stelling.
In zijn brief van 26 januari 2016 deelde de minister van Mobiliteit en Openbare Werken mee 
dat aan W&Z een concreet plan van aanpak zal worden gevraagd om de achterstanden gericht en doelmatig weg te werken.
Capaciteit van het waterwegennet beheerd door DSHet waterwegennet van DS bestaat uit (kunstmatig aangelegde) kanalen, die worden gevoed 
met water uit de Maas. De debieten in het kanalenstelsel van DS zijn dan ook beperkt tot wat strikt nodig is om de waterpeilen in de kanaalpanden te waarborgen en aan alle watervra-gen te beantwoorden. Door het beperkte debiet en de bijgevolg geringe stroomsnelheden zijn het sedimenttransport en de eraan gerelateerde problemen van aanslibbing relatief beperkt in verhouding tot rivieren waar veel grotere debieten en dus sedimenttransporten optreden. 
27 Er bestaat geen strikte een-op-een-relatie tussen de waterdiepte en de klasse van een vaarweg. Tussen waterdiepte 
en diepgang is er immers een te hanteren kielspeling, een soort veiligheidsmarge tussen de bodem en de kiel van het schip. De kielspeling is niet voor alle waterwegen dezelfde en is a fh ankelijk van de CEMT-klasse. De kielspeling bepaalt 
ook de ruimte die de waterwegbeheerder heeft om bepaalde schepen onder bepaalde voorwaarden wel gebruik te laten maken van een bepaalde waterweg. In waterwegen met aangeslibde bodem hanteren de schepen een mindere tot sterk verminderde kielspeling, wat het risico op verhoogde slijtage aan het schip en averij verhoogt. Die afweging wordt gemaakt omdat elke centimeter die niet aan diepgang wordt benut, een vermindering in de rendabiliteit van het schip betekent (er kan minder lading worden meegenomen). ͯͬ
Niettemin treedt op termijn wel een aanslibbing van de onderwaterbodem op. Onderhouds-
baggerwerken zijn dan noodzakelijk om de gewaarborgde diepgang voor de scheepvaart blij-vend te realiseren. Een voorbeeld van een dergelijk project zijn de onderhoudsbaggerwerken op het kanaal Dessel-Turnhout-Schoten die in 2011-2014 werden uitgevoerd. Daarnaast kan de onderwaterbodem lokaal worden verplaatst, bijvoorbeeld door scheepsmanoeuvres. Dat ver-oorzaakt ondieptes op een aantal stroomluwe plaatsen, vaak in bredere zones of nabij sluizen, waar het slib in de omgeving van geleidingswerken kan neerslaan.
Enkele kanalen die DS beheert, beantwoorden niet aan de minimumdiepgang die de CEMT-
classi ﬁ catie vooropstelt: de toegelaten diepgang van de kanalen Dessel-Turnhout-Schoten en 
Briegden-Neerharen en het kanaal naar Beverlo is gelimiteerd op basis van het typepro ﬁ el 
van de betrokken waterweg en inzonderheid de aard van de oevers. Alleen als de bestaande oeververdediging zou worden vervangen/versterkt, zou een grotere diepgang kunnen worden gerealiseerd. Bij het kanaal Dessel-Turnhout-Schoten was er daarnaast tot in 2014 sprake van een historische achterstand in onderhoudsbaggerwerken, waardoor de toegelaten diepgang diende te worden beperkt tot 1,90 m. Dankzij de onderhoudsbaggerwerken in 2011-2014 kon de toegelaten diepgang worden verhoogd tot 2,10 m, het maximum toelaatbare volgens het type-pro ﬁ el van dat kanaal.
Baggerwerken in de vaarpassen van de Noordzee, de maritieme toegangswegen tot de Vlaam-
se zeehavens, de Westerschelde en de Beneden-Zeeschelde zorgen voor de gewenste getij-onaƢ ankelijke vaart.
Op diverse onderdelen van het door W&Z beheerde waterwegennet komt de daadwerkelij-
ke capaciteit niet (meer) overeen met de theoretische capaciteit van de vaarweg volgens de CEMT-klassen, als gevolg van historisch geaccumuleerd sediment en onvoldoende onder-houdsbaggerwerken in het verleden. De ﬁ nanciële middelen die de Vlaamse overheid ter be-
schikking stelt, volstaan niet om de achterstand op korte termijn weg te werken. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͯͭ
Mededinging en 
controlemechanismen
De baggercontracten moeten worden gegund na mededinging met inachtname van de prin-
cipes van gelijkheid, mededinging en transparantie. Ook bij de uitvoering van de contracten moeten die principes worden gerespecteerd. De waterwegbeheerders moeten de hoeveelhe-den veri ﬁ ëren die de baggeraars aanrekenen en moeten daartoe over goed werkende controle-
mechanismen beschikken. Bij voorkeur zorgen zij er verder voor dat de opdrachtdocumenten clausules bevatten die aan (belangrijke) overschrijdingen van voorziene hoeveelheden prijsre-ducties koppelen. De uitgevoerde werken moeten tijdig worden betaald om verwijlinteresten te vermijden.
4.1 Baggercontracten voor de maritieme toegangswegen
Vaarpassen op de Noordzee en maritieme toegangen tot de kusthavens Oostende en Zeebrugge
De lopende opdracht Onderhoudsbaggerwerken Noordzee werd op basis van een beperkte 
oﬀ erteaanvraag gegund na mededinging. De looptijd blijft beperkt tot vijf jaar zonder mo-
gelijkheid tot verlenging
28. De opdracht nam echter pas een aanvang op 16 januari 2012, ter-
wijl de vorige opdracht eindigde op 9 december 2011. In de tussentijdse periode ontbrak een overeenkomst voor baggerwerken in de Noordzee, de maritieme toegang en de havens van Oostende en Zeebrugge.
Bij de afronding van de audit
29 waren geen verrekeningen geënt op de opdracht. Aangezien de 
opdracht nog niet beëindigd is, was de eindverrekening nog niet beschikbaar.
Westerschelde en Beneden-ZeescheldeDe AMT gunde de baggerwerken in de Westerschelde en de Beneden-Zeeschelde op 12 juli 
2006 na mededinging middels een beperkte o ﬀ erteaanvraag. De voorziene duur van de op-
dracht bedroeg zeven jaar. Dat is een lange looptijd die de mededinging in de tijd beperkt en een regelmatige aftoetsing aan de marktsituatie en eventuele optimalisering van de contract-voorwaarden belemmert. De termijn werd in het kader van een transactionele dading (zie in-fra) nog bijkomend verlengd met anderhalf jaar tot 16 januari 2015. De eind 2014 gegunde ver-volgopdracht Onderhoudsbaggerwerken in de maritieme toegangswegen tussen Wie lingen 
en de zeesluis te Wintam (zie ook hoofdstuk 3.1.) blijft daarentegen beperkt tot vijf jaar zonder de mogelijkheid te verlengen.
28 Zie ook hoofdstuk 3.1.
29 Juni 2015. ͯͮ
Op de opdracht van 2006 werden zeven bijakten gesloten en één transactionele dading. De 
dading vindt haar oorsprong in het feit dat de opdracht ook voorzag in baggerwerken op Ne-derlands grondgebied. Volgens het Verdrag tussen het Vlaams Gewest en het Koninkrijk der Nederlanden van 21 december 2005 zouden die baggerwerken ten laatste vanaf 2007
30 worden 
uitgevoerd. Door een beroep tegen de noodzakelijke Nederlandse vergunningen konden de verruimingswerken pas aanvatten op 12 februari 2010. Daardoor dienden de werken versneld te worden uitgevoerd, met name in tien maanden in plaats van de voorziene twee jaar. Hoewel de minimaal uit te voeren baggervolumes werden gehaald, diende de aannemer een claim van 23,8 miljoen euro in wegens omzetverliezen als gevolg van de versnelde uitvoering. De vorde-ring leidde uiteindelijk tot een transactionele dading, waarbij het Vlaams Gewest, in ruil voor de afstand door de aannemer van elke bestaande of toekomstige claim in het kader van deze en acht andere baggeropdrachten
31, de duurtijd van de opdracht met anderhalf jaar verlengde. 
Hoewel de dading rechtszekerheid bood inzake de hangende miljoenenclaims en vanuit dat oogpunt als voordelig voor de Vlaamse overheid kan worden beschouwd, leidde zij tot een bijkomende beperking van de mededinging in de tijd van een op zich al lang lopende overeen-komst. Tijdens die periode voerde de aannemer voor 140,5 miljoen euro aan baggerwerken uit.
De opdracht van 2006 voorzag in de mogelijkheid dat baggerwerken konden worden uitgevoerd op plaatsen in open verbinding met de Schelde die in beheer zijn bij andere instanties. De onderlinge rechtsverhouding en met name de verdeling van bevoegdheden, verantwoordelijk-heden en aansprakelijkheden met die andere instanties en/of vrijwaringsclausules die toelaten eventuele schade veroorzaakt door tekortkomingen of fouten van derde partners op laatstge-noemden te verhalen, werden niet altijd op voldoende wijze bepaald in de opdrachtdocumenten of ontbraken zelfs volledig. Dat verzwakt de rechtspositie van de Vlaamse overheid. Zo hadden duidelijke afspraken met het GHA over de wijze waarop eventuele vorderingen van de aannemer zouden worden afgehandeld, mogelijk kunnen voorkomen dat het GHA al een bijkomende ver-goeding aan de aannemer had toegekend wegens de hardheid van de bodem en aldus impliciet de abnormale hardheid erkende, waardoor de AMT vervolgens geen verweer meer had tegen de vordering van 0,8 miljoen euro van de aannemer wegens de hardheid van de bodem
32.
De AMT erkent de problematiek en drukt de intentie uit de rechtspositie van het Vlaamse Gewest in toekomstige overeenkomsten beter te verzekeren
33.
Kanaal Gent-Terneuzen
De AMT heeft de opdracht voor baggerwerken in het kanaal Gent-Terneuzen op 29 september 
2011 na mededinging gegund voor de periode van één kalenderjaar met drie mogelijke verlen-gingen, telkens voor de duur van één kalenderjaar
34. Hoewel de vorige opdracht eind juni 2011 
aﬂ iep, nam de nieuwe opdracht pas een aanvang op 1 februari 2012. Tijdens de overbruggingspe-
riode van acht maanden vonden geen baggerwerken plaats in het kanaal. Om de risico’s tijdens de overbruggingsperiode te beperken, werden in mei 2011 de meest kritieke zones (i.e. zones 
30 Artikel 3 van het Verdrag tussen het Vlaams Gewest en het Koninkrijk der Nederlanden betre ﬀ ende de uitvoering van 
de ontwikkelingsschets 2010 Schede-estuarium bepaalt: (…) Met de uitvoering van deze verruiming wordt ten laatste in 
2007 van start gegaan, zodat de vermelde vaarmogelijkheid ten laatste in 2009 is gerealiseerd (…).
31 De totale omvang van de gecumuleerde vorderingen werd geraamd op 36,2 miljoen euro.
32 Van deze vordering werd in het kader van de transactionele dading afstand gedaan.
33 Brief van 4 november 2015 van de secretaris-generaal van het Departement Mobiliteit en Openbare Werken. 
34 Zie ook hoofdstuk 3.1. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͯͯ
met snelste aanslibbing) nog gebaggerd. Die zones werden afgewerkt op 20 cm onder de streef-
diepte om de aanslibbing te kunnen opvangen. Bij de start van het nieuwe contract werden alle baggerzones met een aangepaste diepte gebaggerd. In sommige gevallen werd afgeweken van de streefdiepte om meer zones te kunnen baggeren en om de vermoedelijke hoeveelheden opgeno-men in het bestek niet te overschrijden. Op die wijze kon de AMT een (tijdelijk) aanvaardbare situatie creëren. Tot op heden probeert zij de opgelopen achterstand in te halen
35.
Bij de afronding van de audit waren geen verrekeningen of bijakten geënt op deze opdracht. Aangezien de opdracht nog niet beëindigd is, was ook nog geen eindverrekening beschikbaar.
Kortings- en nacalculatieclausules
In zijn auditrapport Baggerwerken  van juni 2007
36 merkte het Rekenhof op dat, in tegenstel-
ling tot de vroegere contracten, noch het baggercontract Noordzee 2005, noch het baggercon-tract Westerschelde 2006 een kortingsclausule bevat die in werking treedt bij overschrijding van de gewaarborgde hoeveelheden
37. Het Rekenhof wees eveneens op de afwezigheid van een 
nacalculatieclausule in voormelde overeenkomsten38. Een dergelijke clausule laat de aanbe-
stedende overheid toe om eenheidsprijzen die na boekhoudkundig onderzoek te hoog bleken en de aannemer een overwinst hebben bezorgd, te beperken.
De meer recent gegunde opdrachten voor baggerwerken in het Kanaal Gent-Terneuzen en 
in de Noordzee bevatten nog altijd geen dergelijke kortings- of nacalculatieclausules. Het in 2014 gegunde Scheldecontract daarentegen voorziet wel in dergelijke clausules. In dat laatste contract worden ook geen jaarlijks gewaarborgde hoeveelheden meer opgenomen.
De AMT meent dat nacalculatieclausules in hoofde van de opdrachtnemer in twee richtingen 
kunnen werken en in hoofde van de aannemer een opening bieden om een prijsverhoging te vragen. De AMT is verder van oordeel dat dergelijke clausules minder nut hebben voor de recentere contracten met een kortere looptijd omdat deze overeenkomsten regelmatiger in mededinging worden gesteld en bijgevolg mag aangenomen worden dat de prijzen concur-rentieel zijn. Ten slotte merkt de AMT op dat haar huidige personeelsformatie niet toelaat ernstige ﬁ nanciële nacalculaties uit te voeren
39. Het Rekenhof meent dat, nu het niet uitgeslo-
ten is dat opdrachtnemers ook in geval van overeenkomsten van kortere duur overwinsten re-aliseren, een nacalculatieclausule ook voor dergelijke overeenkomsten een nuttig instrument van kostprijsbeheersing kan uitmaken.
Aanlegbaggerwerken op de Linkerscheldeoever
In de haven van Antwerpen vallen de baggerwerken op de linkeroever integraal ten laste van 
het Vlaams Gewest op basis van een baggercontract uit 1972. Dat contract werd middels een 
35 E-mail van 8 juni 2015 van de AMT.
36 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1, p. 45.
37 Voor de laatstgenoemde overeenkomst onderhandelde de AMT in een bijakte uiteindelijk alsnog een korting op de 
eenheidsprijzen in geval de inzet van sweepbeams leidt tot een overschrijding van de vooraf bepaalde hoeveelheid. Ook voorzag de AMT via bijakte alsnog in het recht op prijscontrole in geval van toewijzing van bijkomende werken aan nieuwe eenheidsprijzen. De bijakte bepaalt dat als uit de prijscontrole zou blijken dat de eenheidsprijzen te hoog of te laag zijn, zij in gemeen overleg worden herzien.
38 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1, p. 46.
39 Brief van 4 november 2015 van de secretaris-generaal van het Departement Mobiliteit en Openbare Werken. ͯͰ
onderhandse overeenkomst gesloten met een THV40. Dat contract, dat al 43 jaar loopt, heeft 
als voorwerp de werken uit te voeren tot het graven, op het Belgisch grondgebied, van het ka-
naaldok, al de dokken en insteekdokken op de Linkeroever van de Schelde ter hoogte van Ant-werpen evenals de toegangsgeul tot de zeesluis te Kallo . De overeenkomst bepaalt noch de 
aanvangsdatum, noch de totale duur, noch het jaarlijks volume van de werken vooraf
41. Alle 
prijzen zijn buiten concurrentie tot stand gekomen. Bij het contract hoort een prijslijst voor de uitvoering van de opgesomde werkzaamheden.
De eerste opdracht in het kader van het baggercontract werd gegeven op 7 juni 1973. Sindsdien 
schreef de overheid regelmatig bijkomende dienstbevelen en deelcontracten uit naarmate de uitbouw van de haven op de linkeroever vorderde. In de periode 1972-2014 werden in totaal 36 dienstbevelen en 31 deelcontracten (waarvan sommige verder onderverdeeld in deelcon-tracten bis, ter en quater ) uitgeschreven
42. In totaal zijn sinds 1973 voor 595,1 miljoen euro aan 
baggerwerken toegewezen aan de THV43. Dat bedrag bestaat uit de samentelling van de abso-
lute bedragen van de dienstbevelen en deelcontracten. De werkelijke, op grond van de in ﬂ atie 
geactualiseerde waarde van de toegekende baggercontracten is nog veel groter44.
Hoewel de bijakten en deelcontracten in de loop der jaren de administratieve en technische 
bepalingen van dat contract hebben geactualiseerd, hebben zij het contract nooit in de tijd beperkt. De huidige versie van de onderhandse overeenkomst gaat nog steeds uit van de doel-stelling dat de haven in het Linkerscheldeoevergebied volledig zal worden uitgebouwd en dat de uitvoering van alle baggerwerken aan de THV wordt toegewezen tot de uitbouw van de haven op de linkeroever de ﬁ nitief is beëindigd. Het geactualiseerde contract is dus een voor-
werpcontract gebleven zonder termijn of einddatum
45.
Pogingen van de AMT om het baggercontract te beëindigen, zijn tot op heden vruchteloos gebleken. Een eenzijdige beëindiging is vanzelfsprekend altijd mogelijk, maar zou aanleiding kunnen geven tot een schadeclaim van de THV telkens als op grond van mededinging een 
40 Het contract werd gegund door de toenmalige federale minister van Openbare Werken op 7 november 1972. De op 
dat ogenblik van toepassing zijnde overheidsopdrachtenwet was deze van 4 maart 1963. De gunningsprocedure werd ingeleid en principieel goedgekeurd voorafgaand aan de inwerkingtreding van de bekendmakingsverplichtingen opge-nomen in de eerste-generatie-overheidsopdrachtenrichtlijn 71/305/EEG. Na een klacht heeft de Europese Commissie het baggercontract aan een onderzoek onderworpen, maar uiteindelijk beslist om de klacht te seponeren gezien de bijkomende informatie verstrekt met betrekking tot de precieze de ﬁ nitie van het voorwerp van de overeenkomst die 
niet voorzag in opties of wijzigingen tijdens de looptijd ervan, en het gegeven dat de onderhandelingen over de over-eenkomst vóór de inwerkingtreding van richtlijn 71/305/EEG hadden plaatsgevonden (Verslag vergadering Europese Commissie en Belgische autoriteiten van 21 mei 1999).
41 Overeenkomst van 7 november 2011, artikel 28A.
42 Zo kreeg de THV op grond van dezelfde overeenkomst, en dus buiten mededinging, ook de baggerwerken voor de 
constructie van het Verrebroekdok (25,4 miljoen euro), het Deurganckdok (74,2 miljoen euro) en de Deurganckdoksluis (14,9 miljoen euro) toegewezen, of een totaalbedrag van 114,5 miljoen euro (informatie van de AMT van 4 december 2014).
43 Bedragen door de AMT bezorgd op 7 oktober 2014.
44 Als bijvoorbeeld op het totaalbedrag aan toegewezen opdrachten in de periode 1972-1998 (dienstbevelen 1 tot 34), 
zijnde 12,37 miljard Belgische frank of 306,6 miljoen euro, een in ﬂ atiecorrectie wordt toegepast voor de periode 1999-
2013 (32,29%) (http://nl.in ﬂ ation.eu/in ﬂ atiecijfers/belgie/historische-in ﬂ atie/cpi-in ﬂ atie-belgie.aspx), wordt een be-
drag van 405,6 miljoen euro bereikt.
45 Het contract verzekert nu echter de continuïteit van de baggerwerken en de bijkomende werken niet meer, zodat de 
THV het Vlaams Gewest niet meer kan aanspreken voor de betaling van kosten of schadevergoedingen in baggerloze periodes. Om zich van de continuïteitsclausule te kunnen bevrijden, heeft het Vlaams Gewest de THV een schade-vergoeding van 6 miljoen euro betaald (verwijlinteresten inbegrepen). BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͯͱ
overheidsopdracht inzake baggerwerken wordt toegewezen die volgens de THV valt binnen 
het toepassingsgebied  ratione materiae en ratione loci van het baggercontract van 1972. In 
antwoord op de parlementaire vraag nr. 696 van 22 april 2014 van de heer Bart Martens over het contract van 1972 deelde de Vlaamse minister voor Mobiliteit en Openbare Werken mee dat aan de bevoegde afdeling van het departement Mobiliteit en Openbare Werken opdracht werd gegeven om met de betrokken aannemer onderhandelingen te starten om, onder voorwaarden, het lopende contract te beëindigen. Deze onderhandelingen zijn nog lopende. De AMT stelde dat 
het de onderhandelingen met de THV zal (her)opstarten naar aanleiding van de a ﬂ oop van het 
huidige contract (met dezelfde aannemerscombinatie) voor de baggerwerken op de Schelde.
Het Rekenhof stelt vast dat het baggercontract van 1972 buiten mededinging werd geslo-ten
46. Het beginsel van de mededinging vormt nochtans sinds de wet van 15 mei 1846 op de 
Rijkscomptabiliteit47 de grondslag van het overheidsopdrachtenrecht. Ook de overheidsop-
drachtenwet van 4 maart 196348 – van toepassing bij het sluiten van het baggercontract van 
1972 – bepaalt in artikel 1 dat de overeenkomsten voor aanneming van werken, leveringen en 
diensten voor rekening van de Staat, worden gesloten na beroep op mededinging49. Ook wer-
den gedurende 43 jaar bijkomende opdrachten – telkens voor omvangrijke bedragen – buiten mededinging op dit basiscontract geënt.
Het Rekenhof verwijst naar recente rechtspraak
50 die stelt dat wanneer een overheidsopdracht 
die is gesloten in strijd met de overheidsopdrachtenwet, in de zin dat de mededinging – en 
46 Met e-mail van 10 oktober 2014 verduidelijkte de AMT: Deze werken zijn in 1972 gegund; dit betekent onder de wet van 
4 maart 1963, pas de tweede Belgische wet na die van 15 mei 1846. Een onderhandelingsprocedure bestond niet onder de vorm zoals we ze nu kennen. Het was een “onderhandse” procedure die in het verleden heel wat meer ruimte kreeg dan nu. Naar de praktijk van toen, kan men met aan de zekerheid grenzende waarschijnlijkheid stellen dat er geen publicatie heeft plaatsgevonden. Wellicht was dit toen ook niet concurrentieverstorend: het ging over een reusachtig contract en alleen de Belgische markt speelde mee; op deze markt waren er slechts enkele aannemers die deze werken konden uitvoeren dus werd met deze aannemers onderhandeld en alle kregen een deel en iedereen was tevreden.
47 Belgisch Staatsblad van 19 mei 1846. Artikel 21 van die wet luidt: ǴTous les marchés au nom de l’Etat sont faits avec 
concurrence, publicité et à forfait ”.
48 Wet van 4 maart 1963 betre ﬀ ende de werken, leveringen en diensten voor rekening van de Staat.
49 In zijn antwoord van 4 november 2015 is de secretaris-generaal van het departement MOW van oordeel dat de over-
heidsopdracht niet is toegekend met miskenning van de vrije concurrentie, omdat alle concurrenten zouden hebben deelgenomen aan de THV. Deze redenering kan door het Rekenhof niet worden aanvaard: in de overheidsopdrachten-wetgeving, ook die welke van toepassing was ten tijde van het sluiten van de onderhandse overeenkomst, is geen enkel uitzonderingsgeval voorzien waarbij beroep op de onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking zou zijn toege-staan wanneer de aanbestedende overheid de mening is toegedaan dat alle mogelijke concurrenten bij de onderhande-lingen zijn betrokken. Een dergelijke redenering zou de overheidsopdrachtenwetgeving overigens volledig uithollen.
50 Hof van Beroep te Gent, arrest van 14 februari 2014, nv J. t./ vzw T. (2011/AR/822); Hof van Beroep te Gent, arrest van 6 fe-
bruari 2015, nv R.D.B. t./ Gemeente Knokke (2011/AR/3082); Hof van beroep te Brussel, arrest van 18 november 2011 (RG nr. 2008/AR/3008), OOO 2011/1, 141; Hof van beroep te Brussel, arrest van 23 november 2011, gemeente Tubeke t/ cvba R.APP .EL, TBP  2012, 564-565, OOO 2013/1, 133; Hof van beroep te Brussel (2
de k.), arrest van 28 december 2013, s.p.r.l. Con-
vergence Utility Computing / s.c.r.l. Toit & Moi Immobilière sociale de la région montoise, JT 2014, 96-97; Rechtbank van 
eerste aanleg te Brussel, 22 februari 2008, NV Belgacom t/ bvba T.C. en de cvba C. & E. (eindvonnis)(AR nr. 2004/5792/A). Zie omtrent deze rechtspraak: U. Beuselinck en K. De Puydt, “Verrijking zonder oorzaak – Geval van zeldzame toepas-sing in het kader van een overheidsopdracht” (noot Rb. Dendermonde 18 december 2009, S. t./ bvba Studiebureau V.),  
T.Aann . 1/2013, 75-83; F. Vandendriessche en L. Martens, “Kan iedere overeenkomst gesloten in strijd met de wetgeving 
overheidsopdrachten dan toch nietig worden verklaard?” (noot onder hof van beroep te Brussel, arrest van 23 november 2011, Gemeente Tubeke t./ cvba R.APP .EL), TBP  2012, 565-570; K. Wauters en Th. Cambier, “Illégalité de l’acte détachable: 
quels sont les e ﬀ ets une fois le contrat conclu?”, in Le temps et le droit. Hommage au Professeur Closset-Marchal , Brussel, 
Bruylant, 2013, 607 en volgende; C. De Koninck en P . Flamey, De uitvoering van Overheidsopdrachten. Artikelsgewijze commentaar van het koninklijk besluit van 14 januari 2013 tot bepaling van de algemene uitvoeringsregels van de over-heidsopdrachten, Kluwer, 2014, randnummers 795-801; C. De Koninck, “Miskenning door vzw van mededinging bij toewij-zen van een gesubsidieerde opdracht” (noot onder Hof van Beroep te Gent, arrest van 14 februari 2014), NjW 2016, 173-175. ͯͲ
derhalve het gelijkheidsbeginsel – werd miskend, deze strijdig is met de openbare orde en 
derhalve absoluut nietig , welke absolute nietigheid zelfs ambtshalve door de rechter dient te 
worden opgeworpen51. Aangezien aan nietige overeenkomsten geen rechtsgevolgen kunnen 
worden toegekend, kan volgens deze rechtspraak de medecontractant van de aanbestedende overheid bij verbreking ervan geen recht doen gelden op schadevergoeding wegens niet-nale-ving van de overeenkomst
52.
4.2 Baggercontracten voor de kustjachthavens
Mededinging
MDK gunde de onderhoudsbaggerwerken in de kustjachthavens na mededinging53.
Onterechte aanwending van de onderhandelingsprocedure zonder bekendmakingIn 2007 wees het Rekenhof er in zijn auditrapport Baggerwerken  op dat het baggercontract 
van 1984 werd verlengd omdat de bevoegde overheid er niet in slaagde het contract Onder-houdsbaggerwerken kustjachthavens 2006 tijdig te gunnen
54. Ook het nieuwe baggercontract 
voor Onderhoudsbaggerwerken kustjachthavens 2013 kon niet tijdig aanvangen: hoewel het contract van 2006 een einde nam op 18 mei 2012, werd de nieuwe opdracht pas in juni 2012 gepubliceerd om uiteindelijk aan te vangen op 1 januari 2013.
Tijdens de overbruggingsperiode voerde de zittende dienstverlener voor 0,3 miljoen euro 
dringen de  baggerwerken uit. MDK wees hem die werken onderhands toe op grond van arti-
kel 17, §2, 1°, c van de overheidsopdrachtenwet 1993, dat de onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking toelaat in geval van hoogdringendheid
55. Aangezien de aangehaalde hoog-
dringendheid echter het gevolg was van het optreden van de aanbestedende overheid zelf of voortvloeide uit haar gebrek aan vooruitziendheid, heeft MDK onrechtmatig een beroep gedaan op de uitzonderingsbepaling.
51 Omtrent het openbare-orde-karakter van de wetgeving overheidsopdrachten, in de mate dat ze de overheid verplicht 
voor de gunning van overheidsopdrachten op de mededinging een beroep te doen en de gegadigden op een gelijke manier te behandelen, zie A. Van Oevelen e.a., “De nietigheid van overeenkomsten wegens strijdigheid met de open-bare orde of de goede zeden: algemene beginselen en een grondslagenonderzoek”, TPR 2011, 1375 (nr. 32). Zie ook nog F. Peeraer, “De verhouding tussen openbare orde en dwingend recht sensu stricto in het Belgische verbintenis-senrecht”, TPR 2013-2743 (nr. 38), 2791 (nr. 78), 2792 (nr. 79).
52 In zijn arrest van 14 december 2012 (ref. C.12.0232.N) verklaarde het Hof van Cassatie voor recht dat krachtens arti-
kel 17 Gerechtelijk Wetboek een rechtsvordering niet kan worden toegelaten indien de eiser geen rechtmatig belang heeft. Het belang is onrechtmatig wanneer de rechtsvordering strekt tot de instandhouding van een onrechtmatige toestand of tot het verkrijgen van een onrechtmatig voordeel. Uit de artikelen 6, 1131 en 1132 Burgerlijk Wetboek volgt dat een overeenkomst die een ongeoorloofde oorzaak heeft omdat zij door de wet is verboden of strijdig is met de goede zeden of met de openbare orde, geen gevolg kan hebben. Uit die bepalingen volgt dat een rechtsvordering die strekt tot de uitvoering van een dergelijke overeenkomst of tot de vergoeding van de schade wegens de beëindiging ervan, niet ontvankelijk is (www.cass.be).
53 Zie ook hoofdstuk 3.2.
54 Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1, p. 37.
55 Op grond van dat artikel kan de aanbestedende overheid een beroep doen op de hoogdringendheid om een opdracht 
buiten mededinging te plaatsen voor zover de dringende spoed voortvloeiend uit onvoorzienbare gebeurtenissen het onmogelijk maakt de voor andere gunningsprocedures gestelde – eventueel verkorte – termijnen na te leven. De feite-lijke omstandigheden die de dringende spoed veroorzaken, mogen in geen geval voorzienbaar zijn en moeten restric-tief worden geïnterpreteerd. Evenmin mogen zij het gevolg zijn van het optreden van de aanbestedende overheid zelf of van haar gebrek aan vooruitziendheid.  BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͯͳ
Buiten mededinging toewijzen van belangrijke ad-hoc-opdrachten
Op het tweede perceel van de opdracht Onderhoudsbaggerwerken kustjachthavens 2006, dat 
Oostende, Blankenberge en Zeebrugge betreft, werd voor 10 miljoen euro in meer, dat is 41,7% van het goedgekeurde gunningsbedrag, aan zogenaamde ad-hoc-opdrachten uitgevoerd
56. 
MDK beschouwt die opdrachten niet als uitbreidingen van de basisopdracht omdat het bestek de mogelijkheid opneemt om ad-hoc-opdrachten toe te kennen
57. De bijkomende opdrachten 
werden echter bij gebrek aan posten in de meetstaat volledig aan niet in mededinging gestelde overeengekomen prijzen vergoed. In één geval werd de mogelijkheid om ad-hoc-opdrachten uit te voeren, gebruikt om een contractleemte op te vangen.
Voor toekomstige opdrachten zal MDK rekening moeten houden met artikel 72 van de Richt-
lijn Overheidsopdrachten Klassieke sectoren 2014/24/EU, dat uiterlijk op 18 april 2016 in na-tionaal recht moet worden omgezet. Het artikel aanvaardt dat een wezenlijke wijziging wordt doorgevoerd zonder de verplichting een nieuwe opdracht uit te schrijven als die mogelijk-heid op voorhand in de inschrijvingsdocumenten was voorzien, maar verbindt daaraan strikte voorwaarden. Zo vereist het dat de wijzigingen, ongeacht de geldelijke waarde ervan, in de 
oorspronkelijke aanbestedingstukken zijn aangebracht in duidelijke nauwkeurige en ondub-belzinnige prijsherzieningsclausules of opties. Deze clausules omschrijven de omvang en de aard van mogelijke wijzigingen of opties alsmede de voorwaarden waaronder deze kunnen wor-den gebruikt. Zij voorzien niet in wijzigingen of opties die de algemene aard van de opdracht of raamovereenkomst kunnen veranderen.  Een algemene vermelding dat ad-hoc-opdrachten 
kunnen worden uitgevoerd, zal niet volstaan.
Werkelijk uitgevoerde hoeveelheden
De eindverrekening van het tweede perceel van de opdracht Onderhoudsbaggerwerken kust-
jachthavens 2006 sloot af op 7,7% in min. Die eindverrekening is echter het resultaat van 53,9% aan meerwerken
58 – waarvan 45,9% gerealiseerd op grond van niet in mededinging gestelde 
OP-posten59 – en 61,6% aan minwerken omdat de werkelijk uitgevoerde hoeveelheden de in 
het bestek opgenomen vermoedelijke hoeveelheden ernstig onderschreden60. Gecumuleerd 
56 Die opdrachten maken het voorwerp uit van bijakte 3 en bijakte 4.
57 Deel 3 Technische bepalingen, punt 2.4 van het bestek 16EH/04/39 Uitvoeren van onderhoudsbaggerwerken in de kust-
jachthavens Nieuwpoort en Blankenberge en in de jachtdokken van Oostende en Zeebrugge bepaalt in dat verband: (…) Er zijn geen onderhoudsbaggerwerken voorzien in de Oude Vissershaven van Zeebrugge. De aanbestedende overheid kan wel ad-hoc-opdrachten geven in de hierna vermelde zone: (…).  Verder bepaalt punt 7. Ad-hoc-interventies van de 
Technische bepalingen: Los van de jaarlijkse campagnes kan de aanbestedende overheid in de vaargeul van Blankenberge 
ad hoc interventies laten uitvoeren. De aannemer beschikt over een periode van 2 weken om zicht (sic) te mobiliseren in het kader van deze interventies Voor die interventies zullen de mobilisatie/demobilisatie, het baggeren en de afvoer van de ge-baggerde specie naar de vergunde stortplaatsen afzonderlijk worden betaald. De vaarafstand is de enkelvoudige afstand van het centrum van de baggerzone tot het centrum van de stortplaats. De aanbestedende overheid behoudt zich het recht om geen enkele ad-hoc-interventie uit te voeren. In voorkomend geval heeft de aannemer geen recht op schadevergoeding of gelijk welke vergoeding ook.
58 Het gaat om voormelde ad-hoc-opdrachten (41,68%), een bijakte en twee verrekeningen (4,26%), en de aanpassing 
van de vermoedelijke hoeveelheden aan de werkelijk uitgevoerde hoeveelheden (7,97%).
59 OP-posten zijn aannemingsposten waarin het bestek niet heeft voorzien en waarvan de prijs is overeengekomen in 
onderhandelingen tussen de aanbestedende overheid en de aannemer. OP-posten zijn risicovol aangezien ze buiten de gewone gunningsprocedure en dus zonder mededinging tot stand komen.
60 Daaromtrent heeft de aannemer een claim van 1,4 miljoen euro ingediend bij MDK wegens kleiner baggerrendement. 
Aangezien de claim nog hangende is, gaat het Rekenhof niet in op de achterliggende oorzaak van en verantwoordelijk-heden voor het beweerde schadegeval. ͯʹ
maken de werken in meer en in min 115,5% uit van het initieel goedgekeurde gunningsbedrag 
voor het betrokken perceel. Aldus beantwoordt de uitgevoerde opdracht niet langer aan de in 
mededinging gestelde opdracht en komen de wettelijk vastgelegde beginselen van transpa-ran
tie en mededinging in het gedrang.
De overeenkomst Onderhoudsbaggerwerken kustjachthavens 2006 en de overeenkomst On-
derhoudsbaggerwerken kustjachthavens 2013 bevatten geen kortings- of nacalculatieclausu-les
61. Net als het in 2014 gegunde Scheldecontract voorziet laatstgenoemd contract echter niet 
meer in jaarlijks gewaarborgde hoeveelheden.
4.3 Baggercontracten voor de Vlaamse binnenwateren
DS
DS gunde de baggerwerken in de Vlaamse binnenwateren binnen haar bevoegdheidsgebied 
na mededinging. De looptijd van de opdrachten blijft meestal beperkt in de tijd. DS bereidde de opdrachten niet altijd even zorgvuldig voor. Dat gaf in een aantal dossiers aanleiding tot belangrijke wijzigingen van de opdracht tijdens de uitvoering ervan met aanzienlijke verreke-ningen tot gevolg
62.
W&Z
W&Z gunt de baggerwerken in de Vlaamse binnenwateren na mededinging. De looptijd van 
de gegunde opdrachten blijft doorgaans beperkt in de tijd. Twee contracten kennen een loop-tijd van respectievelijk zeven en acht jaar
63.
61 MDK verwijst naar het antwoord van de minister bij het auditrapport Baggerwerken (2007) dat ter zake luidt:  (…) De ad-
ministratie was bij het opmaken van de nieuwe contracten van oordeel dat deze zware inspanning bij een o ﬀ erteaanvraag via 
een openbare procedure weinig vruchten zou afwerpen. De nacalculatie heeft daarenboven enkel zin wanneer men te maken heeft met lange (20-tal jaren) termijncontracten zoals vroeger waarin verschillende basisprijzen signi ﬁ cant kunnen wijzigen. 
Bij kortere termijnen zal een openbare procedure prijsregulerende e ﬀ ecten met zich meebrengen. De suggesties van het Re-
kenhof omtrent de nacalculaties zullen bij elke volgende belangrijke onderhandse overeenkomst meegenomen worden.
62 Het betreft onder andere de volgende aannemingen:
• Albertkanaal: Baggerwerken sluis Wijnegem en zwaaikom Merksem (FAC/W/BAG1/11/22): omdat de baggerspecie 
niet beantwoordde aan de omschrijving zoals opgenomen in het bestek, dienden wijzigingen te worden aange-bracht die  leidden tot meerwerken voor een gesaldeerd bedrag van 0,2 miljoen euro of 43,7% en opzichte van het gunningsbedrag.
• Baggerwerken kanaal Dessel-Turnhout-Schoten. Zone Rijkevorsel-Schoten (FAC/W/BAG8/11/39): onderschatting 
van de uit te voeren hoeveelheden leidde tot meerwerken voor een gesaldeerd bedrag van 1 miljoen euro of 47,2% ten opzichte van het gunningsbedrag; 
• Kanaal Dessel-Turnhout-Schoten: onderhoudsbaggerwerken (FAC/W/BAG8/10/44): omdat DS niet over een multi-
beamtoestel beschikt, moest zij de metingen manueel uitvoeren met een onderschatting van de uit te voeren hoe-veelheden tot gevolg. Dit leidde tot een meerkost van ruim 0,5 miljoen euro. Samen met een grove onderschatting van de aanwezige hoeveelheid steenpuin leidde dit tot meerwerken voor een gesaldeerd bedrag van 1,2 miljoen euro of 49,6% ten opzichte van het gunningsbedrag.
 Met brief van 23 oktober 2015 meldde de gedelegeerd bestuurder van DS dat de problematiek van de manuele peilin-
gen intussen verholpen werd door het afsluiten van een overeenkomst met derden voor het uitvoeren van dergelijke gedetailleerde peilingen.
63 Het betreft de opdrachten Bijzonder bestek 16EGGE/09/05 – Speciebehandeling en Bijzonder bestek 16EGGE/11/36 – 
Boven-Schelde – Site eilandje te Zwijnaarde. Beide opdrachten betre ﬀ en niet de baggeractiviteiten zelf, maar res-
pectievelijk de behandeling van baggerspecie en de overslag en het transport van baggerspecie. De looptijd van de opdracht werd geënt op de looptijd van de huurovereenkomst van de betrokken site. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͯ͵
W&Z bereidde de opdrachten niet altijd zorgvuldig voor64. In diverse dossiers erkende W&Z 
dat zij de kostprijs duidelijk te laag heeft geraamd. In één dossier65 merkt zij op: De kostprijs 
voor het uitvoeren van baggerwerken is moeilijk te ramen. Keer na keer wordt vastgesteld dat de ingediende o ﬀ ertes beduidend afwijken van de geraamde kost.  Hoewel het Rekenhof erkent dat 
de aard van de werken het niet altijd evident maakt een nauwgezette raming op te stellen, is de gebrekkige raming in een aantal gevallen te wijten aan onzorgvuldigheden. Zo baseerde W&Z de ramingen meermaals op oude referentieprijzen die in de tussentijd exponentieel stegen
66. 
De onzorgvuldige voorbereiding leidde onder meer tot een schadevergoeding aan de aanne-mer
67 en tot omvangrijke wijzigingen of uitbreidingen van de oorspronkelijke opdracht, vaak 
tegen OP-prijzen, zodat eigenlijk sprake was van een nieuwe aanneming en de basisprincipes van gelijkheid, mededinging en het wettelijk vastgelegde principe van de forfaitaire prijs in het gedrang kwamen
68. Soms bleek de verrekening in werkelijkheid een onderhands toegewe-
zen opdracht die W&Z eigenlijk aan mededinging had moeten onderwerpen69.
Ingeval W&Z zich op de toepassing van de onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking 
beriep, respecteerde zij niet altijd de toepassingsvoorwaarden daartoe zoals bepaald in de overheidsopdrachtenregelgeving. Zo beriep W&Z zich ten onrechte op artikel 17, §2, 1°, c van de overheidsopdrachtenwet 1993, dat de onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking toestaat in geval van hoogdringendheid, om de opdracht 16EGGE/10/51 – Dringende bagger-
64 Voor de opdracht 16EGGE/09/05 – Speciebehandeling diende W&Z de gunningsprocedure stop te zetten en een on-
derhandelingsprocedure met bekendmaking op te starten omdat er sprake was van fouten in de gunningsprocedure (verkeerde kwali ﬁ catie van de opdracht en het ontbreken van selectiecriteria) en omdat de redelijke termijn voor een 
selectiebeslissing was overschreden.
 In de aanneming 16EGGE/09/07 – Seine – Schelde – Ringvaart om Gent – Noordervak dienden de werken te worden 
geschorst omdat de initieel voorziene uitvoeringswijze niet mogelijk bleek vanwege de aanwezigheid van een gro-te hoeveelheid breuksteen. Hoewel na de aanbesteding teruggevonden plannen van 1974 de aanwezigheid van de breuksteen aangaven, was dat niet aan het licht gekomen in de ontwerpfase of tijdens het vooraf uitgevoerde milieu-technisch bodemonderzoek. Bij dading werd daarvoor 88.851,71 euro schadevergoeding aan de aannemer toegekend. Daarnaast resulteerde de daardoor vereiste wijziging in de uitvoeringswijze van de opdracht in een meerkost van 497.440 euro.
65 16EGGE/05/12 – Scheldebekken en Gent – onderhoudsbaggerwerken. In één geval overschreden de aangeboden prij-
zen de raming dermate dat de procedure werd stopgezet (16EGGE/08/27 – Onderhoudsbaggerwerken in het stroom-gebied Boven-Schelde inclusief ontwatering en afvoer naar de ﬁ nitieve bergingsplaats).
66 BB 1464 – Onderhoudsbaggerwerken kanaal Brussel-Schelde: de laagste inschrijvingsprijs lag 80% boven de raming. 
Als oorzaak werd vermeld dat de raming steunt op prijzen die dateren van het begin van de jaren 2000, terwijl de prij-zen voor de afvoer van grond naar verwerkingscentra sedertdien exponentieel zijn gestegen.
 BB 1445 – Kanaal Leuven – Dijle: baggeren van overdiepten in de vaargeul. Vak Kampenhout zwaaikom tot Zen-
negatsluis en inrichten, vullen en afdichten overdiepte Herent: de raming was gebaseerd op prijzen verkregen in het begin van de jaren 2000 (aanbesteding onderhavige opdracht 2007) met lichte indexering. Sinds 2000 stegen de prijzen voor afvoer van grond naar verwerkingscentra echter exponentieel, terwijl de raming uitging van een stagnering van de prijzen.
 16EGGE/10/51 – Dringende baggerwerken op de toeristische Leie: er was een aanzienlijke afwijking van de raming 
doordat voor de post vervoer van de baggerspecie het gemiddelde van alle inschrijvers 13 keer hoger lag dan de ge-raamde eenheidsprijs. De raming hield rekening met referentieprijzen van voorgaande (grotere) baggerwerken, maar voorzag niet in een aparte post voor aan-/afvoer van het baggermateriaal. Evenmin werd er rekening mee gehouden dat het ging om dringende baggerwerken.
67 Aanneming 16EGGE/09/07 – Seine –Schelde – Ringvaart om Gent – Noordervak.
68 Dat was onder meer het geval bij de aannemingen:
• Onderhoudsbaggerwerken Kanaal Brussel – Schelde (BB 1464): meerwerken voor een gesaldeerd bedrag van 
1,5 miljoen euro of 76,2% ten opzichte van het gunningsbedrag; 
• Zeekanaal Brussel – Schelde – Realiseren van een overdiepte te Grimbergen (BB 1214): meerwerken voor een ge-
saldeerd bedrag van 1,7 miljoen euro of 46,6% ten opzichte van het gunningsbedrag. Van dit bedrag gaf ruim 33% aanleiding tot niet in mededinging gestelde OP-prijzen.
69 Opdracht Dringende baggerwerken op de toeristische Leie (16EGGE/10/51). Ͱͬ
werken op de toeristische Leie onderhands aan de zittende dienstverlener voor 231.180 euro 
toe te wijzen wegens wateroverlast in november 2010. Op artikel 17, §2, 1°, c kan echter maar een beroep worden gedaan als de dringende spoed het onmogelijk maakt de voor andere gun-ningsprocedures gestelde – eventueel verkorte – termijnen na te leven. Met een aanvangsda-tum van de opdracht van 21 april 2011, dat is vijf maand na de feiten waarop de hoogdringend-heid steunde en vier maanden na de opstart van de gunningsprocedure, is die voorwaarde niet vervuld.
Ook respecteerde W&Z niet altijd de toepassingsvoorwaarden van artikel 17, §2,2°, b, dat on-
der welbepaalde voorwaarden toelaat nieuwe werken of diensten bestaande uit de herhaling van soortgelijke werken of diensten, onderhands aan de aannemer van de eerste werken toe te wijzen. In tegenstelling tot wat voormeld artikel vereist, hield de raming van de initiële op-dracht meermaals geen rekening met de mogelijke herhalingsopdrachten, waardoor sommige opdrachten niet op Europees niveau werden bekendgemaakt en het voorwerp van de voorge-nomen herhalingsopdrachten noodgedwongen moest worden beperkt
70.
In andere gevallen kan in vraag worden gesteld of de herhalingsopdrachten voldoen aan de 
voorwaarde dat zij overeenstemmen met een basisontwerp , zoals vereist door artikel 17, §2, 
2°, b71.
4.4 Controlemechanismen voor de hoeveelheid gebaggerde specie
Bij de agentschappen DS en W&Z
Zowel bij DS als W&Z vormt in- en uitpeiling van de onderwaterbodem een controlemiddel 
om na te gaan of de correcte hoeveelheid gebaggerde specie wordt gefactureerd. Net voor de uitvoering van de baggerwerken wordt de waterbodem in de volledig te baggeren zone gepeild. Die peiling, de zogenaamde inpeiling, resulteert in een beeld van de initiële situatie. Onmiddellijk na de beëindiging van de baggerwerken wordt de bodem opnieuw gepeild, dat is de zogenaamde uitpeiling. Op basis van het verschil tussen de in- en uitpeiling wordt het volume aan specie berekend dat werd weggebaggerd. Dat volume vormt de basis voor de fac-turatie van de uitgevoerde baggerwerken.
70 Zo was initieel voorgesteld om de herhalingsopdracht 16EGGE/09/34bis – Slibslepen Dender en Moervaart goed te 
keuren voor een bedrag van 185.000 euro. Omdat dit de totale waarde van de opdracht boven de Europese drempel zou brengen, werd de herhalingsopdracht slechts goedgekeurd voor een bedrag van 53.400 euro. Vervolgens werd echter een verrekening van 25.200 euro in meer op de herhalingsopdracht geënt. Een dergelijke verrekening maakt in wezen een verdoken en onrechtmatig aangewende onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking uit. Ook het voorwerp van de herhalingsopdracht 16EGGE/09/12bis – Openbare aanbesteding voor de aanneming van diensten betreﬀ ende slibslepen en het dossier 16EI/07/07 dienden om dezelfde reden te worden beperkt. In laatstgenoemd ge-
val gaf de problematiek in afwachting van de gunning van een nieuwe opdracht aanleiding tot een verlenging van de opdracht van 2 juli 2010 tot 16 november 2010 op grond van artikel 17, §2, 1°, c van de overheidsopdrachtenwet 1993.
71 Op de opdracht 16EGGE/11/15 – Slibslepen in toepassing van artikel 17, §2, 2°, b van de overheidsopdrachtenwet 1993 
zijn drie herhalingsopdrachten geënt voor respectievelijk 96.150 euro, 141.000 euro en 163.200 euro. Daarmee maakt het goedgekeurde gunningsbedrag voor de tweede en derde herhaling respectievelijk 152% en 175% uit van het ini-tieel goedgekeurde gunningsbedrag. Omdat de zwaaikom in Leuven dringend moest worden gebaggerd, werden de baggerwerken – hoewel niet voorzien in het voorwerp van de opdracht – als herhalingsopdracht toegewezen op deel-contract 3 van de opdracht BB 1445 Kanaal Leuven – Dijle – Baggeren van overdiepten in de vaargeul. Vak Kampenhout zwaaikom tot Zennegatsluis en inrichten, vullen en afdichten overdiepte Herent voor een bedrag van 178.988,30 euro. Een tweede bijakte entte eveneens dringende baggerwerken van de zone Vaartkom-Wijgmaalbrug via een herhalings-opdracht op voormeld deelcontract 3. Die herhalingsopdracht van 399.999 euro resulteerde uiteindelijk in een eind-verrekening van 201.957,01 euro in min (477.413,35 euro in meer en 679.370,36 euro in min). BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   Ͱͭ
Daarnaast wendt W&Z nog twee andere meetmethodes aan: tegensprekelijke opmeting van 
de gebaggerde specie in de vrachtruimte van de baggerboot zelf en bepaling van de hoeveel-heid baggerspecie op het land middels een topogra ﬁ sche opmeting voorafgaand en na stor-
ting (en afwatering) van de specie in een laguneringsbekken
72.
Voor controle op de baggerboten en in de bekkens zet W&Z per jaar gemiddeld 19 toezichters 
in.
Bij het agentschap MDKVan de baggerwerken uitgevoerd in opdracht van MDK, betreft 10 à 15% baggerwerken uitge-
voerd met een sleephopperzuiger in de toegang tot de haven. De hoeveelheid te factureren baggerspecie wordt gerekend in tds, die wordt gemeten in de beun (i.e. de vrachtruimte) van de sleephoppers. De meetprocedure wordt bij inschrijving voorgelegd en de kalibratie wordt opgevolgd. De baggeraars werken met het Bagger Informatie Systeem dat door de AMT wordt opgevolgd (zie infra). De vastgestelde hoeveelheden worden gecorrigeerd met contractuele boeteclausules voor eventuele overdiepten die worden vastgesteld aan de hand van de uitpei-lingen.
85 à 90% van de door MDK bevolen baggerwerken betreft baggerwerken in de jachthavendok-
ken met een cutterzuiger. Daarvan wordt de gebaggerde hoeveelheid vastgesteld door middel van in- en uitpeilingen.
Het toezicht op de onderhoudsbaggerwerken in de kustjachthavens gebeurt door twee toe-
zichters, één per perceel
73.
Bij de AMTBij de AMT wordt voor de controle van de hoeveelheid gebaggerde specie een onderscheid 
gemaakt tussen aanlegbaggerwerken en onderhoudsbaggerwerken:
• Bij aanlegbaggerwerken zijn de werkzaamheden duidelijk afgelijnd en gebeurt de controle 
hoofdzakelijk door in- en uitpeiling.
• De onderhoudsbaggerwerken in de Schelde en de vaarpassen van de Noordzee worden 
uitgevoerd met baggercontracten die steunen op een middelenverbintenis. De AMT heeft altijd bewust niet voor een resultaatsverbintenis gekozen omdat de onvoorspelbaarheid van de natuur het onmogelijk maakt om op voorhand alle randvoorwaarden te kennen en te beschrijven in het bestek, waardoor de aanbestedende overheid tijdens de uitvoering van de opdracht regelmatig met belangrijke schadeclaims zou worden geconfronteerd. Als dergelijke risico’s bij de aannemer liggen, zou dat bovendien leiden tot een niet te verwaar-
72 Onder lagunering wordt verstaan de ontwatering van specie door bezinken en consolidatie van vaste deeltjes. Een 
laguneringsbekken is een bekken waarin specie op een natuurlijke wijze bezinkt.
73 Perceel 1: Nieuwpoort. Perceel 2: Oostende, Blankenberge en Zeebrugge. Ͱͮ
lozen prijsverhoging omdat die zich daartegen moet indekken74. Door te opteren voor een 
resultaatsverbintenis zou de Vlaamse overheid ook relevante knowhow verliezen.
Voor de onderhoudsbaggerwerken zet de aannemer continu drie tot zes sleephopperzuigers 
in naargelang de instructies van de AMT. Wekelijks bepaalt de AMT waar baggeren noodza-kelijk is. Hydrogra ﬁ sche peilingen zijn daarbij de voornaamste input. Ook maakt de AMT 
gebruik van informatie van de waterweggebruikers en loodsen en van de resultaten van de uitgevoerde baggerwerken. Het baggerprogramma bepaalt wekelijks waar en tot welke diepte elk schip mag baggeren en waar de specie moet worden gelost.
Voor de controle op de correcte bagger- en loszones, de controle op de baggerdiepte en de 
bepaling van de gebaggerde hoeveelheden zet de AMT toezichters in die aan boord van de baggerschepen en op het terrein de werken controleren. De leidend ambtenaren, de project-ingenieurs en de toezichters worden in hun sturings- en controletaak bijgestaan door het Bagger Informatie Systeem.
Bagger Informatie SysteemHet Bagger Informatie Systeem (BIS) is een elektronisch navigatie- en registratiesysteem om 
de baggerwerken te plannen, op te volgen en te controleren. Het bestaat uit drie basisele-menten: software voor het plannen en opmaken van de baggeropdracht, software voor de re-gistratie van de gegevens aan boord en software voor de verwerking en rapportering van de gegevens.
Uit de metingen berekent het BIS aan boord waar en hoe diep werd gebaggerd, waar de spe-
cie werd gestort en wat de gebaggerde hoeveelheid is. Het BIS registreert ongeveer 6 miljoen metingen per schip per week. De gegevens worden ingelezen in een database. De verwerking genereert standaardrapporten die het verloop van de baggerwerken samenvatten. Een groot deel van de rapporten zijn geogra ﬁ sche voorstellingen: trackplots die de gevaren route en de 
baggerdiepte weergeven, intensiteitkaarten die aangeven waar en hoeveel werd gebaggerd en peilingen met de sleepkop die tonen tot welke diepte werd gebaggerd.
De BIS-metingen worden gekoppeld aan toezicht door AMT-personeel: zes ingenieurs tijdens 
de kantooruren en twintig toezichters
75 werkend in een volcontinu systeem.
74 In Nederland opteerde Rijkswaterstaat (RWS) voor gelijkaardige baggerwerken in de contractperiode september 
2011-september 2014 hoofdzakelijk voor zogenaamde prestatiecontracten (resultaatsverbintenis). De redenen daar-voor waren onder andere het ontzorgen van de opdrachtgever (de aannemer moet periodiek aantonen dat de vaar-wegen die deel uitmaken van het contract aan de prestatie-eisen voldoen, waardoor RWS niet zelf meer de bagger-programma’s per week of per maand moet opstellen); zekerheid over de kostprijs over verschillende jaren omdat de aannemer een vast bedrag per maand ontvangt dat alleen wordt gecompenseerd voor de brandsto ﬁ ndex; het stimule-
ren van innovatie bij de markt, doordat de aannemer zelf voordelen haalt uit de aanwending van een goedkopere werk-wijze en het optimaal inzetten van materieel (de aannemer kan door een mix van preventief en correctief onderhoud zijn schepen optimaal plannen en daarmee een lagere inschrijvingsprijs realiseren). Sindsdien werkt RWS echter niet meer met prestatiecontracten en dat om de volgende redenen die ook bij AMT de doorslag gaven om te kiezen voor een middelenverbintenis: het volledig leggen van het risico bij de aannemer voor de uitvoering van de baggerwerken brengt een hoog prijskaartje met zich omdat de aannemer bij zijn inschrijvingsprijs rekening moet houden met de be-langrijke jaarlijkse ﬂ uctuaties in sedimentatie en het risico loopt op een meer dan gemiddelde sedimentatie; verder is 
het niet in alle baggergebieden duidelijk aantoonbaar dat (al dan niet) werd voldaan aan de prestatie-eisen (info RWS van 6 maart 2015).
75 Het aantal toezichters bedroeg in de periode 2009-2011 17 VTE en is in 2012 opgetrokken tot 20 VTE. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   Ͱͯ
Evaluatie van de aangewende controlemechanismen
Op grond van de informatie waarover het Rekenhof beschikt, lijken de aangewende contro-
lemechanismen (in- en uitpeilingen, aanwezigheid van toezichters en elektronische contro-lesystemen) voldoende te waarborgen dat de gefactureerde hoeveelheden gebaggerde specie overeenkomen met de werkelijkheid.
Als de gebaggerde specie aan land moet worden gebracht, zoals bij de baggerwerken beheerd 
door W&Z en DS, alsook de baggerwerken in de Antwerpse haven waar de specie naar Amoras wordt afgevoerd, is daarenboven een tweede controle mogelijk bij deponering van de specie
76.
De AMT-baggercontracten zijn opdrachten volgens prijslijst, waarbij de contractanten bij de 
gunning eenheidsprijzen vaststellen en de schommelingen in hoeveelheden volledig voor risi-co van de opdrachtgever zijn. Om de juistheid te kunnen controleren van de vorderingsstaten die de aannemer indient, moet de AMT tijdens de uitvoering van de werken voldoende toe-zicht houden op de werkelijk gebaggerde hoeveelheden. Bij de uitvoering van de baggercon-tracten in de vaarpassen van de Noordzee en op de (maritieme) Schelde – die het leeuwendeel uitmaken van de jaarlijkse uitgaven voor baggerwerken in Vlaanderen – vormt de meting in de vrachtruimte (i.e. de beun) van het schip voordat de specie op de stortlocaties wordt terug-gestort, de enige mogelijkheid om de gebaggerde hoeveelheden te meten. De getijdewerking, stromingen en sedimentatiefenomenen verhinderen immers een nauwkeurige meting in de vaarweg aan de hand van peilingen. Door het BIS op de baggerboten is er altijd 100% elektro-nisch toezicht. Daarentegen zijn de toezichters maar gemiddeld tussen de 30 en 40% van hun arbeidstijd aan boord van een baggerschip. Als een baggerschip zonder toezicht vaart, zal bij eventuele problemen in het BIS – bijvoorbeeld omdat bepaalde sensoren niet of niet goed werkten – mogelijk meer worden betaald dan daadwerkelijk gepresteerd. Volgens de AMT is dat risico tot een minimum teruggebracht door een aanscherping van de BIS-controlemecha-nismen in de bestekken van de nieuwe onderhoudsbaggercontracten Kust en Schelde
77.
Tijdens de looptijd van de onderhoudsbaggercontracten Kust (aanvang 12 januari 2012) en 
Schelde (17 juli 2006 tot 16 januari 2015) heeft de AMT op grond van vaststellingen door het BIS en de toezichters respectievelijk voor 221.000 euro en 380.000 euro boetes opgelegd en voor 784.917 euro en 444.204 euro aan gevorderde prestaties niet betaald.
76 Tenzij wordt gekozen voor de (tijdelijke) oplossing van agitatiebaggerwerken of slibslepen.
77 In de nieuwe baggercontracten is het aantal opgelegde sensoren verdubbeld tot verdrievoudigd, zodat bij uitvallen van 
één of zelfs meer sensoren nog voldoende sensoren ter beschikking staan om een correcte meting te kunnen doen. Bovendien worden de sensoren regelmatig door de toezichters gecontroleerd. Noteren de sensoren een afwijking, dan wordt ofwel een boete opgelegd of een baggerreis (geheel of gedeeltelijk) niet betaald. In het nieuwe Scheldecontract is ook de betaalformule ver ﬁ jnd en wordt die tijdens de uitvoering van de opdracht voortdurend aangepast aan bijko-
mende controlemetingen van de toezichters. ͰͰ
4.5 Verwijlinteresten
De onderzochte baggerwerken genereerden 1,4 miljoen euro aan verwijlinteresten. Het leeu-
wendeel ervan, zijnde 0,9 miljoen euro, is toe te schrijven aan (langdurige) onderhandelin-gen tussen de AMT en de aannemer naar aanleiding van een geschil met betrekking tot het Amoras-project
78. Door deze onderhandelingen konden de initieel gevorderde bedragen wel 
substantieel worden verminderd.
Tabel 2 – Door baggerwerken gegenereerde verwijlinteresten
Entiteit Omschrijving aanneming Verwijlinteresten aanneming
W&Z Bovenschelde 90.634,20
 Zeeschelde 98.690,69
 Zeekanaal 672,05
 Totaal 189.996,94
MDK Onderhoudsbaggerwerken 2006 263.811,78 Onderhoudsbaggerwerken 2013 – Perceel 1 3.186,06 Totaal 266.997,84
AMT Westerschelde 6.203,81
 Noordzee 408,78
 Kanaal Gent-Terneuzen 7.426,79 Amoras-project 915.590,00
 Totaal 929.629.38
DS  0
Totaal  1.386.624,16
4.6 Conclusies
De onderzochte contracten voor baggerwerken werden doorgaans gegund na mededinging. 
Ook blijft de looptijd van de contracten doorgaans beperkt, waardoor een regelmatig beroep op de concurrentie mogelijk is. De voorbereiding, raming en tijdige opstart van de bagger-opdrachten verliepen echter niet altijd optimaal, waardoor bij sommige baggeropdrachten wijzigingen of uitbreidingen zodanige proporties aannamen dat eigenlijk sprake was van een nieuwe aanneming.
Belangrijke baggerovereenkomsten voorzien in hoofde van de aanbestedende overheid niet 
altijd in de mogelijkheid tot nacalculatie en prijzencontrole of kortingen voor grote hoeveel-heden of de terugvloei van abnormale overwinsten.
In de haven van Antwerpen worden de baggerwerken op de Linkerscheldeoever, intussen 
opgelopen tot 591,1 miljoen euro, uitgevoerd op grond van een in 1972 buiten mededinging gesloten baggercontract. Volgens recente rechtspraak zijn overheidsopdrachten die gesloten zijn met miskenning van het principe van de mededinging, strijdig met de openbare orde en derhalve absoluut nietig.
78 Zie hoofdstuk 6.4.6. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   Ͱͱ
De aangewende controlemechanismen lijken voldoende te waarborgen dat de aan de water-
wegbeheerders gefactureerde hoeveelheden gebaggerde specie overeenkomen met de werke-lijkheid.
De laattijdige betaling van vorderingsstaten voor baggerwerken genereerde 1,4 miljoen euro 
aan verwijlinteresten. Het leeuwendeel ervan, voor een bedrag van 0,9 miljoen euro, is toe te schrijven aan (langdurige) onderhandelingen tussen de AMT en de aannemer naar aanleiding van een geschil met betrekking tot het Amoras-project. Door deze onderhandelingen konden de initieel gevorderde bedragen wel substantieel worden verminderd.  BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   Ͱͳ
Baggerwerken uitgevoerd door 
de havenbedrijven
5.1 Situering
Sinds 1 januari 1989 is de Vlaamse overheid bevoegd voor het zeehavenbeleid. Met de in-
voering van het havendecreet en zijn uitvoeringsbesluiten werd gestreefd naar een duidelijke aƟ akening van verantwoordelijkheden op technisch en nautisch gebied tussen het Vlaams 
Gewest en de havenbedrijven van Antwerpen, Gent, Oostende en Zeebrugge.
Het havendecreet stelt het Vlaams Gewest verantwoordelijk voor de aanleg en de instandhou-
ding, met inbegrip van de verwerking van de specie, en het onderhoud van de maritieme toe-gangswegen en de basisinfrastructuur, de haveninterne basisinfrastructuur uitgezonderd
79.
De baggerwerken in het commerciële gedeelte van de havens van Antwerpen, Gent, Zeebrug-
ge en Oostende (inzonderheid de aanligplaatsen voor de schepen en de nevendokken) vallen onder de bevoegdheid van de respectievelijke havenbedrijven. Overeenkomstig het havende-creet kunnen zij daarvoor subsidies van het Vlaams Gewest ontvangen tot 20% van de kost-prijs.
Als de havenbedrijven op vraag van het Vlaams Gewest baggerwerken uitvoeren in het deel 
van de vaarweg in de haven die als maritieme toegangsweg is gemarkeerd en derhalve onder de bevoegdheid van het Vlaams Gewest valt, worden de baggerwerken 100% terugbetaald. In de praktijk komt alleen het GHA voor die terugbetaling in aanmerking, aangezien dat het enige havenbedrijf is dat een eigen baggervloot heeft
80. Die zogenaamde decreetskosten wor-
den vergoed conform de overeenkomsten tussen de havenbedrijven en het Vlaams Gewest. Bij het Vlaams Gewest is de AMT de afdeling die inhoudelijk instaat voor de uitvoering van de overeenkomsten
81.
79 Zoals reeds werd aangegeven in voetnoot 9 heeft de Vlaamse Regering op 20 juli 2006 de a fb akening van het begrip 
maritieme toegangswegen in haar besluit aangepast, zodat ook getijdedokken, zoals het Deurganckdok, en de dokken in de voorhaven van Zeebrugge daaronder vallen. Dat impliceert dat het Vlaams Gewest ook daar de baggerwerken moet ﬁ nancieren. De kosten daarvan bedragen 27,5 tot 35 miljoen euro per jaar, waarvan ongeveer 25 miljoen euro 
voor het Deurganckdok.
80 De toewijzing van de baggerwerken aan het GHA is decretaal geregeld door artikel 29 en 29ter van het havendecreet 
zoals gewijzigd door artikel 65 van het decreet van 24 december 2004 houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2005.
81 Vastleggingen en betalingen gebeuren op begrotingsartikel MBU/3MI-E-2-E/WT Werking en Toelagen – Ondersteu-
ning van de Vlaamse havens van het VIF (Vlaams Infrastructuurfonds). Ͱʹ
5.2 Vergoeding van de baggerwerken uitgevoerd door de Vlaamse 
havenbedrijven
Financieel overzicht
Hierna volgt een overzicht van de bedragen die de Vlaamse overheid in de periode 2009-201382 
aan de Vlaamse havenbedrijven heeft uitgekeerd voor baggerwerken in de havens van Antwer-pen, Gent, Zeebrugge en Oostende.
Tabel 3 – Bedragen uitgekeerd door de Vlaamse overheid aan de Vlaamse haven-
bedrijven voor baggerwerken in de periode 2009-201383
  2009 2010 2011 2012 2013
Haven van Antwerpen 4.658.921 6.147.879 6.600.618 6.900.006 5.624.535
Haven van Gent 0 0 0 20.197 20.197Haven van Zeebrugge 0 0 0 0 0Haven van Oostende 0 0 0 0 0Totaal 4.658.921 6.147.879 6.600.618 6.920.203 5.644.732
Havens van Gent, Oostende en Zeebrugge
Het Gentse Havenbedrijf ontving in de onderzochte periode 2009-2014 een subsidiebedrag 
van telkens 20.197 euro in 2012 en 2013 voor baggerwerken uitgevoerd in de commerciële lig-plaatsen. De havens van Oostende en Zeebrugge hebben in de periode 2009-2014 geen sub-sidies ontvangen: de baggerspecie wordt langs de commerciële ligplaatsen met een onderwa-terploeg naar de maritieme toegangswegen verplaatst, waardoor de baggerkosten minimaal blijven.
Gemeentelijk Havenbedrijf AntwerpenIn de haven van Antwerpen worden de baggerwerken op rechteroever achter de sluizen (ka-
naaldokken, zwaaikommen en commerciële ligplaatsen) uitgevoerd door het eigen baggerbe-drijf van het GHA:
• de baggerwerken ter hoogte van de commerciële ligplaatsen en de nevendokken worden 
voor 20% gesubsidieerd door het Vlaams Gewest;
• de baggerwerken in de kanaaldokken en zwaaikommen – beschouwd als een onderdeel 
van de maritieme toegang – worden voor 100% terugbetaald door het Vlaams Gewest.
Het GHA ontving in de periode 2009-2013 in totaal 29,9 miljoen euro, waarvan 29,5 miljoen 
euro als 100% terugbetaling en 0,4 miljoen euro als subsidies, zoals blijkt uit de onderstaande tabel.
82 De gebaggerde hoeveelheden in 2014 en de daarmee overeenkomende uitgaven zijn nog niet de ﬁ nitief vastgesteld.
83 Deze tabel werd samengesteld op grond van informatie verstrekt door de AMT. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   Ͱ͵
Tabel 4 – Bedragen uitgekeerd aan het GHA voor baggerwerken in de periode 2009-
201384
  Kanaaldokken en zwaaikommen Commerciële ligplaatsen en
 (terugbetaling ad 100%) en nevendokken (subsidies ad 20%)
2009 4.620.338 38.583
2010 6.032.595 115.2842011 6.525.387 75.2302012 6.822.232 77.7742013 5.545.610 78.925Totaal 29.546.162 385.796
Gelet op het aanzienlijke verschil in terugbetaling aan 100% voor de baggerwerken in het deel 
maritieme toegang van de Antwerpse haven en betoelaging aan 20% voor de baggerwerken ter hoogte van de commerciële ligplaatsen en de nevendokken, dient er een duidelijk onder-scheid te worden gemaakt tussen beide soorten baggerwerken. Het GHA heeft daartoe een registratiesysteem aangebracht op de baggertuigen van het eigen baggerbedrijf, dat het ef-fectieve volume tds registreert. Op basis daarvan wordt de verdeling van de kosten tussen de maritieme toegang, de commerciële ligplaatsen en de niet-subsidieerbare gebieden gemaakt. Op grond van een jaarlijkse rapportering van het havenbedrijf en peilplannen maakt de AMT een eindafrekening op.
In de periode 2009-2012 betaalde het Vlaams Gewest voor de baggerwerken in de zwaaikom-
men en kanaaldokken aan het GHA, die deze baggerwerken uitvoerde met zijn eigen bag-gerbedrijf, een eenheidsprijs van gemiddeld 14,2 euro/tds. Omdat die prijs vrij hoog is, heeft het Vlaams Gewest vanaf 2013 de marktconformiteit ervan gepeild door prijzen van andere aanbestedingen voor vergelijkbare baggerwerken ernaast te leggen en door de uitvoering van de onderhoudsbaggerwerken gedeeltelijk zelf aan te sturen. Aangezien de aannemers die op-dracht via een open procedure krijgen toegewezen, mag worden aangenomen dat de bekomen prijzen marktconform zijn. Die handelwijze heeft geleid tot een daling van de eenheidsprijs tot 9,5 euro/tds in 2013, zoals blijkt uit de onderstaande tabel. In de periode 2009-2012 heeft de Vlaamse overheid met andere woorden gemiddeld 49% of 1,98 miljoen euro per jaar meer betaald ten opzichte van het jaar 2013
85. Op basis van de nieuwe aanbestedingsprijzen van 
het Scheldebaggercontract86, waarin de onderhoudsbaggerwerken in de Antwerpse haven zijn 
voorzien, zal voor 2015 en later opnieuw een eenheidsprijs worden vastgelegd. Dankzij die handelwijze kan de AMT ook rechtstreeks controle uitoefenen op de aangerekende hoeveel-heden.
84 Deze tabel werd samengesteld op grond van informatie verstrekt door de AMT.
85 Periode 2009-2012: gemiddelde hoeveelheid ad 420.908 tds/jaar x gemiddeld 14,2 euro/tds = 5.976.894 euro/jaar. Wordt 
deze gemiddeld jaarlijkse hoeveelheid berekend aan 9,5 euro/tds = 3.998.626 euro/jaar. Verschil = 1.978.268 euro.
86 Bestek 20EF/2013/17; zie hoofdstuk 3.1. ͱͬ
Tabel 5 – Bedragen uitgekeerd aan het GHA voor baggerwerken in de periode 2009-
2013 – Evolutie van de kostprijs in euro per tds87
Kanaaldokken en zwaaikommen (terugbetaling ad 100%)
 Jaar Betaald bedrag Geborgen hoeveelheid euro/tds
   specie in tds
 2009 4.620.337 331.396 13,9 2010 6.032.595 450.000 13,4 2011 6.525.387 450.236 14,5 2012 6.822.232 452.000 15,1 2013 5.545.610 580.026 9,5
De hoeveelheden aan gebaggerde specie en bijbehorende bedragen die het GHA aanrekende 
gaven in het verleden aanleiding tot discussies met de AMT. Daarenboven volstond de kleine baggervloot van het GHA niet om de baggerwerken in het onderdeel maritieme toegang van de Antwerpse haven volledig zelf uit te voeren en diende het regelmatig de hulp van de AMT in te roepen om met baggertuigen van het op dat moment lopende Schelde-baggercontract bij te springen. Uiteindelijk heeft het GHA geoordeeld dat zijn beperkte vloot beter alleen wordt in-gezet voor het baggeronderhoud in de commerciële ligplaatsen en nevendokken. De AMT van haar kant zal in de toekomst alle baggerwerken in de Antwerpse haven die tot de maritieme toegang worden gerekend, zelf organiseren en rechtstreeks bekostigen
88. Daartoe werd tussen 
het GHA en de AMT een afsprakennota voor baggerwerken binnen de haven opgemaakt, die in 
de loop van 2015 voor goedkeuring aan de Vlaamse Regering zou worden voorgelegd.
5.3 Conclusies
In de periode 2009-2013 kende het Vlaams Gewest het GHA een bedrag toe van 29,5 miljoen euro als terugbetaling voor onderhoudsbaggerwerken in de gedeelten van de Antwerpse ha-ven die als maritieme toegang zijn afgebakend, alsook 0,4 miljoen euro als subsidiëring voor baggerwerken ter hoogte van de commerciële ligplaatsen en de nevendokken.
Doordat het GHA de baggerwerken in de maritieme toegang heeft uitgevoerd met zijn eigen 
baggerbedrijf, heeft de Vlaamse overheid in de periode 2009-2012 gemiddeld 49% of 1,98 mil-joen euro per jaar meer betaald ten opzichte van het jaar 2013, toen voor het eerst rekening werd gehouden met marktconforme prijzen.
Overeenkomstig een afsprakennota tussen de betrokkenen zal het GHA zijn baggervaartui-
gen alleen nog inzetten voor het baggeronderhoud in de commerciële ligplaatsen en neven-dokken, terwijl de AMT alle baggerwerken in de maritieme toegang zelf zal organiseren en rechtstreeks bekostigen.
87 Deze tabel werd samengesteld op grond van informatie verstrekt door de AMT.
88 Het nieuwe Scheldebaggercontract (bestek 20EF/2013/17) houdt met die bijkomende opdracht rekening. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͱͭ
Stort- en verwerkings-
capaciteit van vervuilde baggerspecie
6.1 Probleemschets
Baggerwerken kunnen maar plaatsvinden als de gebaggerde specie kan worden afgevoerd. De 
stortcapaciteit voor baggerspecie a ƨ omstig van onderhouds- en verdiepingsbaggerwerken in 
de maritieme toegangswegen vormt in beginsel geen probleem. Die baggerspecie is zelden vervuild en biedt derhalve geen milieutechnische problemen: ze kan gewoon worden terug-geklept in de Noordzee of de Scheldestroom.
De situatie is anders voor de baggerspecie a ƨ omstig uit de binnenwateren, die vaak (sterk) 
vervuild is. De capaciteit van de beschikbare stortplaatsen en verwerkingsinstallaties is be-perkt. Door bepaalde bagger- en ruimingsspecie
89 met behandelingstechnieken geschikt te 
maken voor hergebruik als bodem of als bouwstof, kan de nog beschikbare ruimte op stort-plaatsen worden voorbehouden voor de meest verontreinigde fractie, waarvoor geen remedi-ering mogelijk is.
Ook de onderhoudsbaggerspecie uit de Antwerpse haven, deel rechteroever
90, is vervuild en 
wordt naar Amoras afgevoerd. Als de specie te veel zand bevat, kan zij momenteel niet worden behandeld door Amoras en dienen andere (beperkte) mogelijkheden te worden aangewend, zoals afvoer naar het baggerspeciedepot De Slufter, een opslagplaats voor vervuild havenslib op de Rotterdamse Maasvlakte.
De onderhoudsbaggerspecie a ƨ omstig van het kanaal Gent-Terneuzen moet vanwege de ver-
vuilingsgraad eveneens volledig worden gedeponeerd of verwerkt op een erkende stortplaats. Tot eind de jaren 90 van vorige eeuw werd de specie geborgen in de oude zandwinningsput Callemansputte in Zelzate, totdat de volledige bergingscapaciteit van die put (circa 3 mil-joen m³) werd bereikt. De Vlaamse Regering besliste in 2008 die baggerspeciedeponie te her-waarderen en te exploiteren middels een contractuele PPS. Op 21 juni 2013 besliste de Vlaamse Regering echter gelet op onder meer de risico’s en onzekerheden en het voortschrijdend inzicht 
89 Onder baggerspecie wordt het bodemmateriaal verstaan a fk omstig van het verdiepen, verbreden of onderhouden 
van bevaarbare waterlopen of het aanleggen van nieuwe waterinfrastructuur, met inbegrip van kanalen, havens en dokken. Ruimingsspecie is a fk omstig uit niet-bevaarbare waterlopen, sloten, grachten en vijvers. In deze audit wordt 
alleen ingegaan op de baggerspecie.
90 De onderhoudsbaggerspecie van de Antwerpse linkeroever is niet vervuild en kan dus worden teruggeklept. ͱͮ
in het dossier, af te stappen van de PPS-opzet en de procedure stop te zetten91. De AMT zoekt 
naar alternatieve mogelijkheden om de kosten te drukken die gepaard gaan met het storten van deze specie. Eén van de pistes is de afvoer naar Amoras. Een andere mogelijkheid is de opvulling van valleien die ontstaan tussen twee stortplaatsen.
6.2 Kostprijs en volume van de vervuilde baggerspecie
Vervuilde baggerspecie moet hoofdzakelijk worden gedeponeerd of verwerkt op een erkende stortplaats, gehuurd door of in eigendom van de baggeraar-aannemer. Dat gebeurt recht-streeks of na een voorafgaande behandeling, zoals ontwatering. Daarnaast maakt de aanne-mer ook gebruik van agitatiebaggerwerken en slibslepen, technieken die enkel een verplaat-sing van het sediment in de waterloop teweegbrengen en waarbij hij de baggerspecie niet dient te bergen.
De kostprijs voor het storten van vervuilde baggerspecie, al dan niet gevolgd door de verwer-
king ervan, bedroeg voor 2013 en 2014 respectievelijk 58,9 en 55,4 miljoen euro, zoals blijkt uit de onderstaande tabel. De verwerkingskosten die W&Z genereerde, zijn vooral te wijten aan de huurkost van de Argexput in Zwijndrecht en Kruibeke (zie hoofdstuk 6.3.1). De kosten voor het storten en verwerken van baggerspecie ten laste van DS zijn na a ﬂ oop van de huurover-
eenkomst Argexput in Merksplas sterk verminderd (zie hoofdstuk 6.3.2). Het grootste deel van die uitgaven is voor rekening van de AMT en is in belangrijke mate toe te schrijven aan de ﬁ nanciering en de exploitatie van het Amoras-project (zie hoofdstuk 6.4).
Tabel 6 – Uitgaven voor baggerspecieverwerking in Vlaanderen in de periode 2009-2014
 Entiteit92 Kostprijs storten/verwerken baggerspecie
 2009 2010 2011 2012 2013 2014
AMT 12.740.997 48.467.940 2.206.508 33.020.174 48.367.786 46.005.230DS 0 0 2.439.404 1.104.142 381.172 80.712W&Z 5.108.309 5.921.263 6.899.363 11.701.363 10.175.640 9.357.208Totaal 17.849.306 54.389.203 11.545.275 45.825.679 58.924.598 55.443.150
Bij de kwantitatieve inschatting van de hoeveelheid baggerspecie moet een onderscheid wor-
den gemaakt tussen:
• de jaarlijkse aangroei: de hoeveelheid sediment die zich jaarlijks voegt bij de al aanwezige 
hoeveelheid in de waterwegen ten gevolge van erosie, oppervlakkige afstroming en sedi-menttransport;
• de historische achterstand: de hoeveelheid sediment die zich in de loop der jaren in de 
waterwegen heeft opgestapeld.
91 De risico’s en onzekerheden hadden betrekking op de nieuwe standpunten van Eurostat omtrent de ESR-neutraliteit 
van het PPS-project, het inmiddels in exploitatie zijnde Amoras-project, de commerciële lee fb aarheid van het project 
en de mogelijk niet-tolereerbare afwijkingen van de overheidsopdrachtenwet.
92 In de geauditeerde periode 2009-2013 gaf de door MDK gebaggerde specie geen aanleiding tot kosten voor berging of 
verwerking. De specie werd in beginsel rechtstreeks teruggeklept. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͱͯ
De historische achterstand wordt geraamd op 14 miljoen m³ of 11,2 miljoen tds93. Een be-
langrijke oorzaak is de slechte milieuhygiënische kwaliteit van de baggerspecie en bijgevolg het gebrek aan geschikte en vergunde bergingslocaties, de beperkte verwerkingscapaciteit en de hoge kosten ervan. Van de 11,2 miljoen tds voldoet ongeveer 2,1 miljoen tds niet aan de Vlarea-kwaliteitsnorm voor bodem of niet vormgegeven bouwstof
94. Die niet rechtstreeks 
herbruikbare specie vergt behandeling of storting. De geraamde jaarlijkse sedimentaangroei bedraagt 1,65 miljoen tds
95, waaronder 0,3 miljoen tds afvalspecie die moet worden behandeld 
of gestort96.
Als gevolg van de milieuwetgeving zijn de prijzen voor het baggeren en verwerken van de spe-
cie in de loop der jaren sterk gestegen, zodat een stijging van het budget niet leidde tot een even grote stijging van het gebaggerde, geborgen plus verwerkte volume
97.
Het voorontwerp van sectoraal uitvoeringsplan bagger- en ruimingsspecie (SUP BRS) van 
200698 analyseerde de bestemming van baggerspecie in de bevaarbare waterwegen en onbe-
vaarbare waterlopen in Vlaanderen. Het SUP BRS was erop gericht de hoeveelheid bagger-specie te verminderen en preventie en hergebruik te stimuleren met resultaatgerichte acties. Het bevatte behalve een analyse ook langetermijndoelstellingen en een actieplan. Op 1 juni 2007 keurde de Vlaamse Regering het ontwerp van SUP BRS principieel goed, waarna zij de bevoegde minister opdracht gaf een openbare consultatieprocedure te organiseren, alsook het advies in te winnen van de SERV en de Minaraad. Gelet op de fundamentele bezwaren van de waterwegbeheerders inzake de haalbaarheid en betaalbaarheid van het plan
99 kregen 
de Coördinatiecommissie Integraal Waterbeleid en de OVAM de opdracht het SUP BRS aan te passen. Volgens de administrateur-generaal van de OVAM blijkt er na een rondvraag bij alle betrokkenen (waterwegbeheerders, baggeraars, verwerkers van baggerspecie) weinig ani-mo te zijn om het ontwerpplan te reactiveren, tenzij er duidelijke engagementen zijn van de Vlaamse overheid inzake ﬁ nanciering. De OVAM heeft eind 2014 aan de bevoegde ministers 
informatie gevraagd over de voorziene budgetten tijdens deze legislatuur, maar kreeg nog geen reactie. De OVAM zou tegen eind 2015 een actualisatie uitvoeren van de delen van het ontwerp van SUP BRS uit 2007 die betrekking hebben op de verwerking van specie, ook al zou er geen duidelijkheid komen over de ﬁ nanciële middelen
100. Of er een nieuwe versie van het 
SUP BRS komt, is op dit moment onzeker.
93 Bron: ontwerp van sectoraal uitvoeringsplan bagger- en ruimingsspecie (SUP BRS), p. 33. Het betreft alleen de histori-
sche achterstand voor de bevaarbare waterlopen. Voor de onbevaarbare waterlopen bedraagt de achterstand 16,5 mil-joen m³ of 12,4 miljoen tds.
94 Bron: ontwerp van SUP BRS, p. 34-35. Voor de onbevaarbare waterlopen gaat het om 2,3 miljoen tds.
95 Bron: ontwerp van SUP BRS, p. 32. Het betreft alleen de geraamde jaarlijkse aangroei voor de bevaarbare waterlopen.
96 Bron: ontwerp van SUP BRS, p. 35.
97 Het ontwerp van SUP BRS (p. 104) geeft de volgende evolutie van de gemiddelde eenheidsprijs per m³: 1975-1980: 
1,5 euro; 1980-1985: 3 euro; 1985-1990: 5 euro; 2000: 40 euro; 2006: 60 euro.
98 Over het voorontwerp van SUP BRS, zie het Rekenhofrapport Baggerwerken, Stuk 37-F (2006-2007) – Nr. 1, p. 29-34.
99 De kostprijsramingen bedroegen het veelvoud van de budgetten van die beheerders om de jaarlijkse aangroei te kun-
nen bijhouden en ook de historische achterstand systematisch te kunnen aanpakken.
100 E-mail van de administrateur-generaal van de OVAM van 13 maart 2015. Met e-mail van 3 maart 2016 meldde de admi-
nistrateur-generaal dat de OVAM inmiddels een beleidsnota over het beheer van bagger- en ruimingsspecie heeft op-gesteld. De nota, die een beleidskader uittekent voor het beheer, nadat de beslissing tot verwijderen van sediment uit een waterloop is genomen, werd op 22 februari aan het kabinet van minister Schauvliege ter goedkeuring voorgelegd, aldus nog de administrateur-generaal. Vervolgens zal een operationeel plan worden opgesteld dat uitvoering geeft aan de beleidsnota. ͱͰ
dat hij zal aandringen op een bredere aanpak van de erosiebestrijding omdat de aangroei van het sediment wordt versneld door factoren waarop de waterwegbeheerders geen impact heb-ben, zoals aanvoer van sediment uit opwaartse waterlopen of door landerosie.
6.3 Argexputten
In 2009 voerde het Rekenhof in opdracht van het Vlaams Parlement een audit uit over de over-eenkomsten die W&Z (en DS) met de nv Argex hadden gesloten voor de huur van kleiputten om daarin vervuilde baggerspecie te storten
101. Hierna wordt ingegaan op de verdere evolutie 
sinds de vorige audit102 en de actualisering daarvan in het Rekeningenboek over 2010103.
6.3.1 Argexput in Zwijndrecht en Kruibeke
W&Z sloot op 30 november 2005 met de nv Argex een overeenkomst om een uitgegraven kleiput te huren, gesitueerd op verscheidene percelen gelegen in Zwijndrecht en Kruibeke, voor een vaste termijn van vijftien jaar met het oog op de berging van grondspecie, bagger-specie of andere inerte materialen. Op de percelen beschikt W&Z over een bergingscapaciteit van 4 miljoen m³. Tegen een huurprijs van 16 euro/m³ komt de totale (niet-geïndexeerde) huurprijs zodoende op 64 miljoen euro. De huurovereenkomst stipuleerde dat de huurder onmiddellijk over een capaciteit van 1 miljoen m³ wenste te beschikken. Een bijakte, die op dezelfde dag als de huurovereenkomst werd gesloten, bepaalde de kostprijs van die onmiddel-lijke beschikbaarheid op 17 euro/m³, dus op een meerprijs van 1 euro/m³. De totaalprijs over een periode van vijftien jaar steeg daardoor tot 68 miljoen euro. Op 10 december 2008 sloten W&Z en de nv Argex een tweede bijakte. Die bijakte verlengde de duur van de huurovereen-komst met vijf jaar tot een vaste periode van twintig jaar.
Omdat W&Z een huurovereenkomst sloot zonder daarin een opschortende voorwaarde te 
laten opnemen dat het maar huurgelden zou betalen als de vereiste vergunningen voorhanden waren en het dus daadwerkelijk baggerspecie kon storten, dient het sinds 1 september 2006 maandelijks huur te betalen voor de Argexput, ongeacht of het in de put al dan niet vervuilde specie kan storten. De maandelijkse huurprijs bedraagt actueel 547.306,84 euro
104. Wegens 
het niet tijdig voorhanden zijn van de vergunningen kon tot en met december 2014 maar 133.583 m³ vervuilde specie worden gestort (of 3,3% van de totaal ingehuurde stortingscapa-citeit). Daarnaast werd 84.093 m³ niet-vervuilde specie in de Argexput gestort, wat oorspron-kelijk niet was voorzien omdat niet-vervuilde specie veel goedkoper kan worden geborgen. Tot en met december 2014 heeft W&Z voor de huur van de put al 47,6 miljoen euro aan (geïn-dexeerde) huurgelden betaald.
101 Stuk 40-A (2008-2009), Nr. 1.
102 Stuk 36 (2011-2012) – Nr. 1, 154-157.
103 De onderscheiden waterwegbeheerders huren verschillende putten om daarin (meestal vervuilde) specie te storten. 
Een voorbeeld vormt de deponie te Eine/Nederename (Oudenaarde). Met betrekking tot deze deponie wordt verwe-zen naar de parlementaire vraag nr. 189 van 3 november 2015 en het opvolgend antwoord van de minister van Mobili-teit en Openbare Werken van 2 december 2015. Behoudens de huur van de Argexputten werden de huurovereenkom-sten met betrekking tot dergelijke deponieën niet in de audit betrokken.
104 Prijspeil december 2014. Het bedrag is samengesteld uit de basishuurprijs ad 478.372,10 euro (inclusief btw) vermeer-
derd met de indexatie ad 68.934,74 euro. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͱͱ
De onmiddellijke beschikbaarheid van 1 miljoen m³ bergingscapaciteit105 kon niet worden 
aangewend omdat tot november 2012 de nodige vergunningen niet voorhanden waren. Overi-gens diende W&Z in het eerste huurjaar al een vierde van de totale huurprijs voor de volledige vijftien jaar te betalen omdat de medecontractant het eerste jaar al een vierde van de totale stortcapaciteit op dat moment ter beschikking diende te stellen.
Sinds 27 november 2012 is de Argexput uiteindelijk volledig vergund geraakt. Om de site ech-
ter klaar te maken voor exploitatie, diende nog een inrichtingsplan te worden opgemaakt, voorgeschreven door de sectorale milieuwetgeving. Het inrichtingsplan werd goedgekeurd op 25 oktober 2013. De inrichtingswerken werden opgestart op 1 mei 2014. Volgens W&Z zal, na vrijg ave van die werken door de milieu-inspectie, 75% van de capaciteit beschikbaar zijn
106.
Door bijakte nr. 5 van 11 september 2013 wordt de duur van de huurovereenkomst met tien 
jaar verlengd tot dertig jaar, waardoor de huur nu een einde zal nemen op 31 december 2035. Verwijzend naar de aan de verhuurder door de artikelen 9 en 10 van de huurovereenkomst geboden mogelijkheid om van de huurder (W&Z) ruimte in te huren voor het deponeren van 1 miljoen m³ specie tegen een bedrag van 16 euro per geborgen m³, bepaalt deze bijakte verder dat de verhuurder van deze mogelijkheid zal gebruik maken en daarvoor een bedrag van 16 miljoen euro zal betalen, te verhogen met de herziening op het ogenblik van facturatie, ongeacht het e ﬀ ectief door hem gestorte volume
107.
6.3.2 Argexput in Merksplas
Op 27 juli 2007 heeft DS een gelijkaardig huurcontract gesloten met Argex met het oog op de 
berging van (vervuilde) baggerspecie in de kleiput van Merksplas.
Omdat DS lering had getrokken uit de huurovereenkomst gesloten door W&Z, kon het betere 
condities bedingen: voor deze Argexput diende maar huur te worden betaald zodra de vereiste vergunningen waren verkregen en daadwerkelijk vervuilde specie kon worden gestort, de huur begon maar te lopen vanaf de ontvangst van de vergunningen, het beheer en het onderhoud van de put waren voor rekening van de verhuurder en de huurprijs was goedkoper dan die bedongen door W&Z
108.
In totaal werd 180.000 m³ baggerspecie, a ƨ omstig uit het kanaal Dessel-Turnhout-Schoten, 
gestort in de Argexput in Merksplas. Daarvoor werd in totaal 3,8 miljoen euro aan huurgelden betaald. De huurovereenkomst is inmiddels beëindigd.
105 Artikel 7 van de huurovereenkomst bepaalt: De huurprijs van 16 euro/m³ wordt niet verminderd gedurende de ganse duur 
van de huurovereenkomst en geldt voor de voorziene hoeveelheid van 4 miljoen m³. De huurder wenst onmiddellijk over een capaciteit van 1 miljoen m³ te beschikken. De betaling in het 1
e jaar gebeurt maandelijks telkens vóór de 15e a rato van 
de gestorte hoeveelheid met een minimum bedrag van één twaalfde van 16 miljoen euro.
106 E-mail van W&Z van 15 juni 2015.
107 Overeenkomstig bijakte nr. 5 zal de betaling voor twee schijven van 500.000 m³ gebeuren. Van de eerste schijf wor-
den gedurende de eerste tien jaar jaarlijkse voorschotten gefactureerd, waarvoor telkens tien jaar uitstel van betaling wordt verleend: in 2014 wordt 50.000 m³ gefactureerd, die pas in 2024 wordt betaald; dat wordt herhaald tot in 2023, waarbij de respectievelijke schijf wordt betaald in 2033. Dat uitstel van betaling is een onderhandelde compensatie voor de door W&Z verkregen kosteloze termijnverlenging van tien jaar. Voor de tweede schijf van 500.000 m³ zal jaar-lijks per saldo worden afgerekend naargelang de geborgen hoeveelheden. Dat jaarlijkse saldo zal worden bepaald op basis van tegensprekelijke terreinmetingen en de inwegingen opgenomen in het stortregister. Aan het einde van de huurovereenkomst zal desgevallend het resterende niet-gestorte volume worden gefactureerd.
108 Stuk 40-A (2008-2009), Nr. 1, p. 35. ͱͲ
6.4 Amoras-project
6.4.1 Inleiding
Omdat de berging van de (hoofdzakelijk vervuilde) onderhoudsbaggerspecie in de Antwerpse 
haven haar verzadigingspunt had bereikt, zocht de Vlaamse overheid naar andere oplossingen om de specie te bergen. Daartoe heeft zij het Amoras-project uitgewerkt.
Amoras, een mechanische slibontwateringsinstallatie, scheidt in een eerste stap het aanwe-
zige zand in de onderhoudsbaggerspecie af om het daarna te recupereren. De resterende ﬁ jne 
slibfractie wordt met behulp van ﬁ lterpersen mechanisch ontwaterd. Het ﬁ ltraatwater wordt 
via een waterzuiveringsinstallatie gezuiverd, vooraleer te worden geloosd in de dokken. De ge-perste ﬁ lterkoeken worden geborgen op een nieuw ingerichte bergingslocatie. Amoras beslaat 
64 ha in het Antwerpse havengebied
109.
Het Amoras-project bestaat uit twee delen: de bouw van de installaties door een aannemers-
combinatie en een (eerste) exploitatiefase ervan door de aannemerscombinatie gedurende vijftien jaar. Daarna dient de aannemer een bedrijfszekere installatie af te leveren aan het opdrachtgevend bestuur, dat dan beslist hoe de verdere exploitatie zal gebeuren.
6.4.2 Besluitvorming
Op 20 juli 2006 gaf de Vlaamse Regering groen licht voor het Amoras-project. In dezelfde beslissing werd de bevoegde minister gelast de nodige onderhandelingen te voeren met het GHA met het oog op een overeenkomst waarin de wederzijdse bevoegdheden bij de bouw en de exploitatie van de installatie, evenals de kostenverdeling, zouden worden vastgelegd.
In de nota aan de Vlaamse Regering voorafgaand aan de beslissing van 20 juli 2006 werd de 
bouwkost van de Amoras-installatie geraamd op 64,7 miljoen euro inclusief btw. Voor de ver-werkingskosten bepaalde de nota  dat elk van beide partijen de verwerkings- en bergingskosten 
zal betalen van de slibvolumes a ƨ omstig van de dokken onder zijn beheer. De verwerkings-
kost per volume-eenheid wordt afgeleid van de inschrijvingsprijzen op de o ﬀ erteaanvraag.  De 
te verwerken jaarlijkse volumes werden geraamd op 400.000 à 500.000 tds ten laste van het Vlaams Gewest en 100.000 tds ten laste van het GHA. De jaarlijkse exploitatiekost (inclusief btw) ten laste van het Vlaams Gewest zou volgens de nota liggen tussen 14,1 miljoen euro (voor 400.000 tds) en 16,6 miljoen euro (voor 500.000 tds).
Na onderhandelingen ondertekenden de Vlaamse overheid en het GHA op 18 augustus 2008 
een overeenkomst waarin het Vlaams Gewest er zich toe verbond zowel operationeel als ﬁ nan-
cieel uitvoering te geven aan het Amoras-project en tijdens de exploitatiefase de onderhouds-baggerspecie te ontvangen die het GHA zou baggeren binnen het Antwerpse havengebied zonder een vergoeding aan het GHA aan te rekenen. Het GHA van zijn kant verbond er zich toe de gronden in zijn eigendom bij wege van domeinconcessie tegen een symbolisch bedrag van 100 euro/jaar voor een duur van dertig jaar ter beschikking te stellen voor de realisatie van 
109 De ontwateringsinstallatie met een oppervlakte van 250.528 m², de zandafscheidingsinstallatie met een oppervlakte 
van 10.359 m² en de deponie van de ﬁ lterkoeken met een oppervlakte van 379.852 m². BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͱͳ
het Amoras-project en tijdens de exploitatiefase in te staan voor de continue aanvoer van on-
derhoudsbaggerspecie. Van enige tussenkomst in de exploitatiekost was geen sprake meer110.
Intussen is een addendum bij de overeenkomst van 18 augustus 2008 in voorbereiding111 dat 
(1) toelaat ook vervuilde baggerspecie a ƨ omstig van buiten de Antwerpse haven te aanvaar-
den, te verwerken, en te bergen; (2) de concessieperiode verlengt van dertig tot vijftig jaar; (3) extra bergingscapaciteit creëert in het voordeel van het Vlaams Gewest; (4) in hoofde van het GHA de verplichting doet vervallen om in te staan voor de aanvoer van minimale maande-lijkse hoeveelheden baggerspecie
112. Daarenboven neemt het GHA in het addendum de mid-
delenverbintenis op zich om het Vlaams Gewest bijkomend een terrein van circa 7.000 m² in concessie te geven nodig voor de uitbreiding van de zandafscheidingsinstallaties.
Op 18 juli 2008 gunde de Vlaamse Regering, na Europese mededinging, de opdracht voor het 
Amoras-project aan een aannemerscombinatie voor een totaalbedrag van 482,2 miljoen euro. Het bedrag omvat:
• 117,9 miljoen euro voor de bouwfase (fase 1), ge ﬁ nancierd met 46,9 miljoen euro aan ei-
gen middelen en 71 miljoen euro gepre ﬁ nancierd door de aannemerscombinatie (wat een 
ﬁ nan cieringskost van 35,4 miljoen euro met zich brengt),
• 328,9 miljoen euro (of 21,9 miljoen euro per jaar) voor de eerste exploitatiefase van vijftien 
jaar (fase 2).
Tijdens de exploitatiefase gebeurt de terugbetaling van de pre ﬁ nanciering middels een jaar-
lijkse betaling van 7,1 miljoen euro. Op basis van de voorziene exploitatie en de terugbetaling van de pre ﬁ nanciering moet de Vlaamse begroting derhalve jaarlijks in 29 miljoen euro kre-
dieten voorzien
113 over een periode van vijftien jaar.
Sinds 1 oktober 2011 is Amoras in exploitatie. De vijftienjarige exploitatieperiode loopt tot 
30 september 2026.
De voorbereiding en exploitatie van het Amoras-project vallen onder de bevoegdheid van de 
AMT.
110 Wel wordt in de notulen van de raad van bestuur van het GHA van 16 maart 2015 over het addendum aan de overeen-
komst van 18 augustus 2008 berekend dat de door het GHA jaarlijks gederfde inkomsten van de voor de symbolische vergoeding van 100 euro aan het Vlaams Gewest toegekende domeinconcessies voor Amoras, neerkomen op 3,1 mil-joen euro/jaar (concessietarieven 2014). Op de oorspronkelijk toegekende concessieperiode van dertig jaar betekent dat een verlies van 93 miljoen euro. Wordt rekening gehouden met de exploitatieverlenging met twintig jaar, voorzien in het ontwerp-addendum bij de overeenkomst van 18 augustus 2008, loopt dat verlies op tot 155 miljoen euro.
111 Het addendum is al ondertekend door het GHA. De AMT bereidt het dossier voor met het oog op goedkeuring door de 
Vlaamse Regering.
112 Aangezien het Vlaams Gewest de werkzaamheden van het GHA in de maritieme toegangswegen van de Antwerpse 
haven heeft overgenomen, kon de hoeveelheid specie die het GHA moest aanleveren aan Amoras immers niet meer worden gehaald.
113 Het bedrag van 21,9 miljoen euro voor de exploitatiekost wordt voorgesteld als een vast bedrag, maar in de praktijk 
betreft het een raming. De exploitatiekost wordt immers bepaald door het e ﬀ ectieve tonnage aan verwerkte specie. 
Op de te betalen kost zijn ook prijsherzieningsfactoren van toepassing om tegemoet te komen aan de stijgende pro-ductiekosten (lonen, grondsto ﬀ en,…). ͱʹ
6.4.3 Gebrek aan parlementaire machtiging
De bouwfase van het Amoras-project werd deels ge ﬁ nancierd door een lening die de aanne-
mer aanging. Die ﬁ nanciering (71 miljoen euro verhoogd met 4,7 miljoen euro aan intercalaire 
intresten) zal gedurende de looptijd van de exploitatie aan de aannemer worden terugbetaald. Het betreft dus een overeenkomst met een alternatieve ﬁ nanciering waarbij de Vlaamse Rege-
ring zich ertoe verbindt gedurende vijftien jaar de pre ﬁ nanciering af te betalen. Die werkwijze 
is volledig gelijklopend met een DBF(M)-overeenkomst, waarbij de overheid een beschik-baarheidsvergoeding voor investeringen betaalt. Een dergelijk engagement kan alleen worden aangegaan als het Vlaams Parlement voorafgaandelijk aan de gunningsbeslissing de nodige machtiging heeft verstrekt aan de Vlaamse Regering
114, wat voor dit project niet is gebeurd.
6.4.4 Onzorgvuldige voorbereiding
Onderschatting van de bouwkost
In de nota aan de Vlaamse Regering van 20 juli 2006 werd de bouwkost voor Amoras geraamd 
op 64,7 miljoen euro.
Twee jaar later, bij de toewijzing van de overheidsopdracht in 2008, bedroeg de reële kostprijs 
voor de bouwfase 117,9 miljoen euro. Tijdens de bouwfase werden nog heel wat wijzigingen aangebracht aan de constructie van de Amoras-installatie en middels bijkomende werken op-gedragen aan de zittende aannemer. Het betrof onder andere aanpassingen aan de construc-tie van een onderwatercel en aan het bagger- en e ﬄ  uentietracé, alsook het plaatsen van een 
warmteleveringssysteem, voor een totaalbedrag van 15 miljoen euro.
Intussen is de bouwkost al opgelopen tot 155,9 miljoen euro
115. In dat bedrag zit ook de kostprijs 
van de opschaling van de zandafscheiding (ZAS+) vervat (zie infra), geraamd op 22,9 miljoen euro. De totale huidige bouwkost bedraagt derhalve 91,2 miljoen euro (141%) meer dan het bedrag dat de minister van Openbare Werken in 2006 heeft geraamd. Worden de meerwerken verbonden aan de constructie van ZAS+ (22,9 miljoen euro) en de voormelde meerwerken (15 miljoen euro) bij elkaar geteld, dan wordt een bedrag van 37,9 miljoen euro bereikt of 32% van de oorspronkelijk toegewezen constructieprijs van 117,9 miljoen euro.
Aankoop van baggerequipmentHet bestek verplichtte de aannemer het verschil te ﬁ nancieren tussen de totale kostprijs van 
fase 1 (bouwfase) en het budget van 46,9 miljoen euro waarin het bestuur zelf voorzag. Daar-voor moest hij in zijn o ﬀ erte een ﬁ nancieringskostprijs opgeven. Na sluiting van de overeen-
komst kon de AMT over een bijkomend budget van 30,7 miljoen euro beschikken. Zij zou echter aan de ﬁ nancier 6 miljoen euro herschikkingskosten voor de ontbinding van de swap 
114 Verslag van het Rekenhof van het onderzoek van de ontwerpen van decreet houdende de middelenbegroting en de 
algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2007, Stuk 16 (2006-2007) – Nr. 1, p. 6; Verslag  van het Rekenhof van het onderzoek van de ontwerpen van decreet houdende de aanpassing van de middelenbegroting en de algemene uitgavenbegroting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2007 , Stuk 20 (2006-2007) – Nr. 1, p. 20.
115 118 miljoen euro (inschrijvingsbedrag) + 22,9 miljoen euro (ZAS+) + 15 miljoen euro (verrekening nr. 2). Dat bedrag 
houdt geen rekening met de aankoop van baggerequipment middels verrekening nr. 1. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͱ͵
moeten betalen116. Om dat te vermijden, kocht het Vlaams Gewest met een deel van het be-
schikbare krediet baggerequipment aan dat de aannemer normaal bij de opstart van fase 2 (exploitatiefase) diende aan te kopen voor 14,2 miljoen euro (exclusief btw). De aankoop zou volgens de AMT de totale exploitatiekosten met 14,5 miljoen euro verminderen, doordat de eenheidsprijs voor een aantal exploitatiehandelingen naar beneden kon worden bijgesteld. In zitting van 7 oktober 2011 verleende de Vlaamse Regering haar goedkeuring. Pas na a ﬂ oop 
van de vijftienjarige exploitatieperiode zal, door het afwegen van de aankoopkost ten opzichte van de geactualiseerde besparingen op de exploitatiekosten, kunnen worden beoordeeld of de vervroegde aankoop van het baggerequipment een ﬁ nancieel voordelige operatie was.
ZandafscheidingsproblematiekHet Amoras-project werd geconcipieerd voor de verwerking van slib met een gemiddeld zand-
percentage van 10% en met een maximumgrens van 15%. Hoewel het de bedoeling was slib te verwerken a ƨ omstig van de hele Antwerpse haven, steunt het zandpercentage maar op 
13 staalnames in eenzelfde beperkt gebied van de Antwerpse haven, genomen door het GHA in 2005. Die stalen vertoonden bovendien belangrijke verschillen: zowat de helft vertoonde zandpercentages boven de 15% met pieken tot boven 50%. Al tijdens de voorbereiding van de aanneming rezen twijfels over de werkelijk te verwachten zandpercentages, zonder dat daar-uit echter de nodige conclusies werden getrokken
117. De AMT stelt dat in consensus tussen de 
AMT en het GHA besloten werd om Amoras te concipiëren voor baggerspecie met zandgehaltes tussen 5 en 15% (gemiddeld 10%). Er werd op dat moment door AMT zelf geen bijkomend on-derzoek uitgevoerd. Reden hiertoe was dat alle baggerwerken binnen het Antwerps havengebied werden uitgevoerd door de eigen baggerdienst van het Antwerps havenbedrijf. Zij stonden dan ook zelf in voor de voorafgaande monsternames en analyses ervan. Het is pas bij de bouw van Amoras en met het oog op de exploitatie ervan door AMT dat gestart werd met eigen monster-names en analyses
118.
Volgens de AMT leert zowel de ervaring van de afgelopen exploitatieperiode als de oplijsting 
van de toekomstige aan te pakken baggerzones dat het maximaal zandpercentage van 15% slechts in een beperkte baggerhoeveelheid kan gerespecteerd worden . Sinds de opstart werd er 
altijd specie met meer dan 15% zand aangevoerd en diende de helft van de aangevoerde specie niet-ontzand te worden afgevoerd naar de indikvijvers. Enerzijds vermindert dat het rende-ment van de installaties, anderzijds brengt het extra kosten mee om het overtollige zand uit de indikvijvers te verwijderen. Het Rekenhof heeft de AMT gevraagd een berekening te maken van de geraamde jaarlijkse meerkost
119. De AMT kwam uit op een gemiddelde meerkost van 
116 Het Rekenhof heeft in zijn audit Verrekeningen bij de Afdeling Maritieme Toegang  (Stuk 37-K (2012-2013) – Nr. 1, p. 26-
27) vastgesteld dat bij gebrek aan een formele, zorgvuldig onderbouwde en gemotiveerde adviesverlening door het departement Financiën en Begroting, geen zekerheid bestaat over de correctheid van de voor de schuldherschikking gevraagde prijs van 6 miljoen euro.
117 Zie de processen-verbaal van de volgende vergaderingen van het GHA, de AMT en een begeleidend studiebureau: be-
spreking nr. 39 van 23 juni 2005, punt 4.3.2; bespreking nr. 41 van 7 september 2005, punt 4.4 en bespreking nr. 42 van 29 september 2005, punt 4.4. Tijdens de vergadering van 29 september 2005 opperde het begeleidend studie bureau dat de metingen mogelijks in vraag moeten worden gesteld; het GHA was echter van oordeel dat nieuwe testen waar-schijnlijk niet tot een voldoende verduidelijking zouden komen. De notulen maken geen melding van reacties van de AMT op de discrepanties.
118 E-mail van de AMT van 4 september 2014.
119 Het gaat om meerkosten die voortvloeien uit het gegeven dat de oorspronkelijke zandafscheidingsinstallatie maar de 
helft van de zandhoeveelheid uit de baggerspecie kan extraheren waardoor de andere helft in de baggerspecie achter-blijft, daarna in indikvijvers terechtkomt en daar dan 1 à 2 maal per jaar dient uit te worden verwijderd. Ͳͬ
circa 1,2 miljoen euro per jaar. Sinds de inwerkingstelling van Amoras in 2011 komt dat neer op 
ongeveer 4,8 miljoen euro. Het Rekenhof is dan ook van oordeel dat de voorbereiding onzorg-vuldig is verlopen. Eenzelfde mening was overigens ook de inspecteur van Financiën toege-daan, die in zijn nota van 18 december 2013 inzake ZAS+ schrijft dat de immense investering in 
de Amoras-installatie als ondoordacht moet bestempeld worden.
Omdat de aangevoerde baggerspecie niet op een economisch verantwoorde manier kon wor-
den verwerkt, werd beslist Amoras uit te rusten met een geoptimaliseerd (opgeschaald) ZAS+ dat specie met zandgehaltes tot 50% aankan. Daartoe heeft de AMT een (ontwerp van) over-eenkomst met ramingsstaat opgesteld. De totale kostprijs voor de opschaling werd geraamd op 18,2 miljoen euro (inclusief btw). De Vlaamse Regering heeft de overeenkomst goedge-keurd op 20 december 2013. Intussen is ZAS+ nog altijd in constructie en is de kostprijs opge-lopen tot 22,9 miljoen euro.
In reactie op deze vaststellingen werpt de AMT diverse argumenten op waarom uiteindelijk 
niet werd geopteerd voor een installatie die een hoger zandpercentage kon verwerken
120.
Enerzijds stelt de AMT dat zij op basis van artikel 29, §1, van het Havendecreet tot 2011 geen 
inzage had in de baggertechnische gegevens daar het GHA zelf de baggerwerken uitvoerde. Volgens de AMT kon zij dan ook niet weten wat het zandpercentage was en vertrouwde zij hiervoor op het GHA. Het Rekenhof stelt echter vast dat het aangehaalde artikel 29, §1, van het decreet geen enkele bepaling bevat die de AMT zou verboden hebben deze gegevens op te vragen. Bij de voorbereiding van een dergelijk groot en omvangrijk infrastructuurproject zoals Amoras is het een minimumvereiste dat deze gegevens worden opgevraagd. Zoals hoger vermeld waren de resultaten van de weinige voor het project door het GHA uitgevoerde mon-sternames wel aan de AMT voorgelegd en daaruit bleken ook veel hogere zandpercentages dan 15%.
Anderzijds stelt de AMT dat het GHA te weinig rekening hield met het feit dat de derde Schel-
deverruiming pas nut zou hebben als er ook binnen de haven voldoende diepgang was. Daar-toe moest meer onderhoudsbaggerspecie, die per de ﬁ nitie een hoger zandpercentage heeft, 
uit de haven gebaggerd worden. Het Rekenhof is van oordeel dat de AMT als zorgvuldig water-wegbeheerder van deze premisse op de hoogte was of had moeten zijn bij het vaststellen van de technische speci ﬁ caties van de Amoras-installatie.
6.4.5 Grotere hoeveelheden baggerspecie
Hogere exploitatiekosten
Door de verdere verdieping van de Westerschelde en een inhaaloperatie van onderhoudsbag-
gerwerken in de Antwerpse haven werd veel meer te verwerken specie naar Amoras gebracht dan voorzien in de voormelde nota aan de Vlaamse Regering (400.000 à 500.000 tds ten laste van de AMT en 100.000 tds ten laste van het GHA
121), zoals blijkt uit de onderstaande tabel.
120 Brief van de secretaris-generaal van het departement MOW van 4 november 2015.
121 Van de totaal aangevoerde hoeveelheden heeft jaarlijks maar een verwaarloosbare hoeveelheid tds betrekking op 
baggerspecie a fk omstig van baggerwerken ter hoogte van de commerciële ligplaatsen en de nevendokken, met an-
dere woorden plaatsen die onder de bevoegdheid van het GHA vallen: voor 2012 circa 5% of 39.814 tds; voor 2013 circa 0,9% of 12.950 tds en voor 2014 circa 2,5% of 49.820 tds. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   Ͳͭ
Tabel 7 – Baggerspecie (in tds) aangevoerd naar Amoras in de periode 2012-2014122
AMT 263.815 859.956 1.810.342
GHA 532.465 578.930 182.443Totaal 796.280 1.438.886 1.992.785
Die belangrijke overschrijdingen van de geraamde jaarlijkse hoeveelheden baggerspecie heb-
ben op hun beurt aanleiding gegeven tot belangrijke meeruitgaven, bovenop de voorziene jaarlijkse betaling van 21,9 miljoen euro Amoras-exploitatiekosten: 1,83 miljoen euro in 2012, 11,04 miljoen euro in 2013 en zelfs 18,23 miljoen euro in 2014.
Om de grotere hoeveelheden te verwerken, werd op het deel van de site waar de specie wordt 
ontwaterd overgeschakeld van een exploitatieregime van vijf dagen op zeven naar zeven dagen op zeven. Het nieuwe exploitatieregime werd ingevoerd op 1 augustus 2013 en beëindigd op 31 juli 2015.
Compensatie voor het gewijzigde exploitatieregimeDe wijziging van het exploitatieregime gaf aanleiding tot bijkomende kosten, zoals opleiding 
en aanwerving van bijkomend personeel en premies voor zaterdag- en zondagwerk. Aange-zien de o ﬀ erteprijzen per verwerkte tds dalen bij toenemende hoeveelheden, zou de gemid-
delde prijs per tds moeten dalen. Volgens de AMT moest de exploitant echter niet in zo’n grote hoeveelheid voorzien en kon hij dus uitgaan van een hogere gemiddelde prijs per verwerkte tds. Om dat te compenseren, betaalt de AMT voor elke verwerkte tds (in de fase van ontwate-ring) boven de grens van 630.000 tds op jaarbasis een compensatie van 8 euro, of 11 euro in-clusief herzieningen en btw. De compensatie, die voor het eerste jaar met gewijzigd exploita-tieregime een kostprijs van 2,8 miljoen euro met zich bracht, is intussen betaald. De afdeling Algemene Technische Ondersteuning (ATO) had nochtans in diverse adviezen het standpunt ingenomen dat de compensatie zeer hoog was en geen rekening hield met de in het bestek opgenomen hoeveelheden, die overigens werden gebruikt om de prijzen van de verschillende inschrijvers te vergelijken
123.
Rekening houdend met de contractueel vastgestelde forfaitaire prijzen voor verschillende 
productievorken per maand124, de onderbouwde adviezen van de ATO en het gegeven dat de 
aanpassing van het exploitatieregime niet essentieel was maar dat het louter ging om een 
122 Informatie van de AMT in e-mail van 30 maart 2015.
123 Adviezen van de ATO van 15 juli 2014, 23 oktober 2014 en 23 december 2014. 
124 In de meetstaat zijn immers forfaitaire prijzen opgegeven voor verschillende productievorken per maand (bijvoor-
beeld x euro voor post y als maandelijkse productie tussen 33.001 en 42.000 tds ligt). Het scenario 4 (met de laagste forfaitaire prijzen) betreft het geval dat de productie hoger ligt dan 50.000 tds per maand. Een maximale productie waarboven de opgegeven prijzen niet meer gelden is er niet. De enige bovengrens vermeld in het bestek is een raming van maximaal aangevoerde specie (80.000 tds per maand). Het gaat echter om aangevoerde en niet om ontwaterde tds, waardoor de opgegeven hoeveelheden moeilijk kunnen worden vergeleken. Daarenboven geeft het bestek ook aan dat het om een raming gaat en dus geen absoluut maximum is. Omdat geen enkele post van de meetstaat het mogelijk maakt de forfaitaire vergoeding per verwerkte tds te betalen, werd de vergoeding opgenomen in een andere post van de vorderingsstaat, die dan ook oneigenlijk wordt gebruikt. Ook voor andere meerkosten, zoals toelagen voor weekend werk, wordt een vergelijkbare werkwijze gevolgd. Ͳͮ
planmatige wijziging van de voorziene werkzaamheden125, is het Rekenhof van oordeel dat de 
toegekende compensatie in belangrijke mate een gratuïteit uitmaakt en daarenboven een in-breuk betekent op de principes van de forfaitaire prijs, het gelijkheids-, het mededingings- en het transparantiebeginsel.
Terugvloei van baggerspecie uit de onderwatercel in het kanaaldokDe aangevoerde onderhoudsbaggerspecie uit de havendokken wordt tijdelijk gestockeerd in 
een onderwatercel
126 in het Antwerpse kanaaldok, in de onmiddellijke nabijheid van Amoras. 
Een baggertuig verpompt de specie dan naar de wal, waar het verwerkingsproces start. De on-derwatercel dient dus als bu ﬀ er tussen de onderhoudsbaggerwerken in de Antwerpse haven 
en de slibverwerking, zodat beide activiteiten – weliswaar op elkaar afgestemd – ona Ƣ ankelijk 
van elkaar kunnen plaatsvinden.
Begin 2012 stelde de AMT een spontane terugvloei vast van de gedeponeerde baggerspecie in 
de onderwatercel naar het kanaaldok, wat noch door de AMT, noch door de aannemerscom-binatie was voorzien. De terugvloei is aanzienlijk: 25% in 2012, 47% in 2013 en 52% in 2014
127. 
Zoals uit tabel 7 blijkt, werd in 2013 en 2014 respectievelijk 2 tot 3 keer de voorziene hoeveel-heid tds (600.000 tds) naar Amoras gebracht. In m³ uitgedrukt bedroeg de aanvoer respectie-velijk 4.865.135 en 5.933.274 m³ en de afvoer respectievelijk 3.457.088 en 4.097.561 m³. Aange-zien de onderwatercel maar een capaciteit heeft van circa 300.000 m³, is die grote aanvoer de hoofdoorzaak voor het onbewerkt terugvloeien van een belangrijk deel van de specie
128. Elke 
verdere aanvoer van baggerspecie die groter is dan de verwerkingscapaciteit van Amoras leidt noodzakelijkerwijze tot een spontante terugvloei van baggerspecie, die dan opnieuw moet worden opgebaggerd en in de onderwatercel gestort, waar een deel voor een tweede, derde, … maal wegvloeit.
Volgens de AMT zou de kostprijs voor het opnieuw baggeren en storten in de onderwatercel 
van de teruggevloeide specie slechts 1,8 euro per tds bedragen, wat vijfmaal minder is dan de gemiddelde kostprijs van baggerwerken in de Antwerpse haven van 9,5 euro. Het Rekenhof heeft twijfels bij deze zeer lage kostprijs. Behoudens het aspect van de kortere afstand tussen de baggerzone en de onderwatercel wordt het prijsverschil onvoldoende gerechtvaardigd. Zelf als het cijfer van 1,8 euro per tds wordt gebruikt om de kostprijs van het opnieuw baggeren van de specie te berekenen, beloopt de kostprijs 3,4 miljoen euro voor de periode 2012-2014
129.
125 Brief van de secretaris-generaal van het departement MOW van 4 november 2015: Het voorwerp van de aanneming 
voorzag een “normaal” exploitatieregime gedurende 15 jaar. Wanneer wegens economische redenen het regime gedurende 2 jaar verhoogd dient te worden – en men dus tijdelijk versneld meer specie uit het systeem moet halen om te verwerken – betekent dit niet automatisch een essentiële wijziging van de aanneming. […]. Dit is louter een planning technische wijzi-ging van de beoogde werkzaamheden.
126 Een onderwatercel is een aangelegde holte in de bodem van bijvoorbeeld een havendok, die bovendien wordt afge-
damd. Zo ontstaat een cel onder water waarin baggerspecie kan worden gestort zonder dat het zich opnieuw over de bodem verspreidt.
127 De AMT verwacht dat vanaf augustus 2015, wanneer het werkregime van 7 dagen op 7 wordt teruggeschroefd naar 5 
op 7, de terugvloei zal dalen tot 25%.
128 Zoals blijkt uit het ontwerprapport van het Waterbouwkundig Laboratorium (2015) dat de problematiek van de terug-
vloei in opdracht van de AMT onderzocht.
129 Voor 2012: 796.280 tds x 25% terugvloei x 1,8 euro = 358.326 euro; voor 2013: 1.438.886 tds x 47% terugvloei x 1,8 euro = 
1.217.298 euro; voor 2014: 1.992.785 x 52% terugvloei x 1,8 euro = 1.865.247 euro. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   Ͳͯ
Tijdens de bouwfase werden heel wat wijzigingen aangebracht aan de Amoras-installatie en 
middels bijkomende werken opgedragen aan de zittende aannemer (zie supra onderschatting 
bouwkost ). Het Rekenhof is van oordeel dat met een zorgvuldigere voorbereiding van het 
Amoras-project de AMT een groot deel van de bijkomende werken had kunnen voorzien130 en 
aan de mededinging had kunnen onderwerpen. Voor die werken echter heeft het prijsregu-lerende e ﬀ ect van de concurrentie in het geheel niet gespeeld: de meerwerken werden bijna 
altijd geregeld middels OP-posten.
Verder kocht het Vlaams Gewest tijdens de bouwfase baggerequipment aan dat de aannemer 
normaal bij de exploitatiefase diende aan te kopen. Ook die verschuiving komt voor als een belangrijke aanpassing van de in mededinging gestelde werken, die aan de concurrentie had moeten zijn onderworpen.
Voormelde wijzigingen hebben het economische evenwicht van de overeenkomst verstoord 
in het voordeel van de aannemer op een wijze die de voorwaarden van de oorspronkelijke opdracht niet bedoelden. Dat vormt een inbreuk op de basisprincipes van gelijkheid en mededinging en ondermijnt het wettelijk vastgelegde principe van de forfaitaire prijs. Het Rekenhof merkt op dat de plicht van aanbestedende overheden om het mededingings- en transparantiebeginsel en het beginsel van de gelijke behandeling van de inschrijvers op een overheidsopdracht te eerbiedigen niet alleen geldt voor de gunningsfase, maar ook voor de uitvoeringsfase. Tijdens de uitvoering van een overheidsopdracht mag zij dan ook geen we-zenlijke wijzigingen aanbrengen. Als dat toch noodzakelijk is, vormen de wijzigingen een nieuwe overheidsopdracht, waarvoor de overheid in beginsel een nieuwe gunningsprocedure moet uitschrijven. Het Rekenhof verwijst naar de rechtspraak van het Hof van Justitie van de EU, die dat op principiële wijze heeft bevestigd
131.
Omvangrijke verwijlinterestenDe wijzigingen en aanpassingen aan het gegunde project tijdens de bouwfase van Amoras 
(oktober 2008-september 2011), zowel opgelegd door de AMT als gevraagd door de aannemer, hebben aanleiding gegeven tot belangrijke betwistingen tussen de aannemer en de AMT. Na langdurige onderhandelingen konden de gevorderde bedragen substantieel worden vermin-derd, maar de trage administratieve a Ƣ andeling leidde ertoe dat de bedragen waarover uitein-
delijk een akkoord werd bereikt slechts met grote vertraging werden uitbetaald. Die vertraagde uitbetaling heeft omvangrijke verwijlinteresten gegenereerd: in 2013 staat 915.590 euro of één 
130 Voorbeelden van voorzienbare werken zijn de gewijzigde uitvoeringswijze van de onderwatercel omdat geen rekening 
werd gehouden met de aanwezigheid van een oudere onderwatercel op dezelfde plaats (verrekening ten bedrage van 7,2 miljoen euro); het bagger- en e ﬄ  uententracé dat onder andere wegens nieuwe inzichten van het bestuur sterk werd 
gewijzigd (verrekening ten bedrage van 3,9 miljoen euro) en de ZAS+ met een actueel geraamd bedrag van 22,9 mil-joen euro.
131 Hof van Justitie, arrest van 19 juni 2008, pressetext Nachrichtenagentur, zaak C- 454/06, rechtsoverwegingen 34 tot 37. ͲͰ
vijfde van de verwijlinteresten die in dat jaar binnen het volledige beleidsdomein MOW zijn 
gegenereerd (4,9 miljoen euro) op het conto van het Amoras-project (onderdeel bouwfase)132.
6.4.7 Kostprijs per tds voor de verwerking van vervuilde baggerspecie door Amoras
Het Rekenhof heeft nagegaan of de belangrijke investeringen die aan het Amoras-project zijn verbonden, opwegen tegen de traditionele manieren om vervuilde baggerspecie te bergen en verwerken. Daartoe heeft het aan de AMT een berekening gevraagd van de kostprijs per tds van de baggerspecie die in de periode 2011-2014 bij Amoras werd aangevoerd, waarin ook de bouw- en exploitatiekost van de ontwateringsinstallatie zijn verrekend. Uit de onderstaande tabel blijkt dat de kostprijs, inbegrepen baggeren en vervoer en a Ƣ ankelijk van het al dan niet 
volcontinu werken van de ontwateringsinstallatie, schommelt tussen de 71,9 en 75,0 euro per tds.
Tabel 8 – Kostprijs van baggerspecie verwerkt door Amoras (inclusief baggeren en 
vervoer) (in euro per tds)133
 2011 2012 2013 2014
 (5/7) (5/7) (laatste 5 maanden 7/7) (volledig 7/7)
 75,0 73,5 73,9 71,9
Het Rekenhof heeft die kostprijs afgezet tegenover de kostprijs per tds van toepassing bij 
andere actueel lopende en vergelijkbare baggercontracten in de Antwerpse haven en in de havendokken van Gent en Oostende, die vergelijkbare specie bergen. Daar ligt de kostprijs dubbel zo hoog, namelijk tussen de 140 en 150 euro per tds. Een uitzondering vormen twee verdiepingsbaggercontracten in de Antwerpse haven met mogelijkheid tot afvoer van de bag-gerspecie naar de Slufter, waarvan de kostprijs per tds die van Amoras benadert.
Naast het kostprijsaspect wees de AMT nog op de volgende voordelen:
• na goedkeuring van het addendum bij de overeenkomst van 18 juli 2008 zal specie van 
buiten het Antwerpse havengebied kunnen worden behandeld;
• het Vlaams Gewest is minder a Ƣ ankelijk van de baggeraars-aannemers en de deponieën 
en verwerkingsinstallaties in hun eigendom, wat druk kan uitoefenen op de prijzen waar-mee wordt ingeschreven;
• de AMT zet in op de herbruikbaarheid van de door Amoras behandelde baggerspecie;• Amoras heeft een sterk innovatief karakter;• het Vlaams Gewest zal bij het verstrijken van de exploitatieperiode van 15 jaar over een 
specieverwerkingsinstallatie beschikken waarvan de bedrijfszekerheid op dat ogenblik contractueel is gestipuleerd.
Het Rekenhof stelt vast dat momenteel weliswaar diverse studieprojecten lopen naar de her-
bruikbaarheid van de door Amoras geproduceerde ﬁ lterkoeken, maar dat het wachten is op de 
132 Bron: nota van de afdeling Boekhouding en Begroting van het Departement MOW van 14 juli 2014 aan de leden van het 
Managementcomité van het beleidsdomein MOW. Zie ook het antwoord van de minister van Openbare Werken van 20 februari 2015 op een parlementaire vraag van mevrouw Annick De Ridder, nr. 981 (2013-2014). In 2012 werd voor het Amoras-project 38.114 euro aan verwijlinteresten betaald.
133 Tabel samengesteld op grond van cijfergegevens bezorgd door de AMT met e-mail van 23 februari 2015 en vermeer-
derd met de gemiddelde kostprijs voor baggeren en vervoer van de specie ad 9,5 euro/tds. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   Ͳͱ
concrete uitwerking (en haalbaarheid) ervan. Proefprojecten waarbij een kleikorrel- en een 
baksteenfabrikant de normaal aangewende Boomse klei deels vervingen door ﬁ lterkoeken-
materiaal, waren geen succes134.
6.5 Conclusies
De stortcapaciteit van de baggerspecie in de maritieme toegangswegen stelt in beginsel geen problemen. Daarentegen wordt het baggeren en ruimen van de Vlaamse binnenwateren ge-kenmerkt door een belangrijke achterstand, vooral veroorzaakt door een tekort aan verwer-kings- en stortcapaciteit van de vervuilde baggerspecie.
king ervan, bedroeg voor 2013 en 2014 respectievelijk 58,9 en 55,4 miljoen euro. Het grootste deel van die uitgaven komt voor rekening van de AMT en is in belangrijke mate toe te schrijven aan de ﬁ nanciering en de exploitatie van het Amoras-project.
W&Z huurt sinds 2006 een kleiput om vervuilde baggerspecie te storten en beschikt daar-
door over een bergingscapaciteit van 4 miljoen m³. Tot en met december 2014 kon het maar 133.583 m³ vervuilde baggerspecie storten (of 3,3% van de totaal ingehuurde stortingscapa-citeit), wegens het niet tijdig voorhanden zijn van de vergunningen die voor speciestorting zijn vereist en de hierdoor verlate inrichtingswerken. Tot en met eind 2014 heeft W&Z voor de huur van de put wel al 47,6 miljoen euro aan geïndexeerde huurgelden betaald.
De kostprijs voor de verwerking van vervuilde baggerspecie (inbegrepen baggeren en vervoer) 
is bij Amoras ongeveer de helft goedkoper dan wanneer deze specie op een andere wijze door een aannemer-baggeraar moet worden verwerkt en/of gedeponeerd. Dat kostenvoordeel had echter, mits een betere projectvoorbereiding, nog groter kunnen zijn. Zo zou een zandaf-scheidingsinstallatie die onmiddellijk aan het aangevoerde zandgehalte aangepast was ge-weest, hebben geleid tot een beduidend lagere bouwkost. De onaangepaste installatie leidt daarenboven tot hogere exploitatiekosten. Ter compensatie van de verhoogde aanvoer van baggerspecie kent de AMT vanaf een bepaald productieniveau de exploitant een forfaitair bedrag toe dat grotendeels als een gratuïteit moet worden beschouwd en de productiekost sterk verhoogt.
Doordat meer baggerspecie bij Amoras wordt aangevoerd dan de verwerkingscapaciteit van 
de installatie aankan, vloeit een groot deel van de baggerspecie terug, die dan opnieuw moet worden opgebaggerd en in de onderwatercel gestort, waar een deel andermaal wegvloeit. De AMT raamt de kostprijs voor het ongecontroleerd terugvloeien op 3,4 miljoen euro voor de periode 2012-2014. Rekening houdend met de gemiddelde kostprijs voor baggerwerken in de Antwerpse haven ligt dat bedrag volgens het Rekenhof veel hoger.
Aangezien het Amoras-project deels via een alternatieve ﬁ nanciering werd gebouwd, diende 
een voorafgaandelijke parlementaire machtiging te worden gevraagd, wat niet gebeurde.
Het Rekenhof stelde ook verschillende inbreuken vast op het mededingings- en gelijkheids-
principe bij overheidsopdrachten. Die inbreuken zijn het gevolg van een suboptimale voorbe-
134 Zie Havenkrant nr. 1, maart 2015, p. 20. ͲͲ
reiding van het project. Voorbeelden zijn belangrijke, voorzienbare meerwerken die de AMT 
zonder mededinging aan de aannemer heeft toegewezen. Ook de aankoop van het bagger-equipment door de Vlaamse overheid is een belangrijke en voorzienbare wijziging ten op-zichte van het bestek, die de gelijkheid tussen inschrijvers miskent. Lange onderhandelingen over de kostprijs van diverse meerwerken hebben geleid tot een substantiële vermindering van de gevorderde bedragen, maar ook tot omvangrijke verwijlinteresten wegens de trage ad-ministratieve a Ƣ andeling. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   Ͳͳ
Baggerwerken moeten voorkomen dat diepgangbeperkingen de economische functie van de 
waterwegen zouden hypothekeren, alsook de capaciteit van de waterwegen om water af te voeren in periodes van wateroverlast. Vier waterwegenentiteiten staan voor die baggerwerken in, nl. MDK, AMT, W&Z en DS. In de periode 2009-2014 beliepen de uitgaven voor baggerwer-ken in Vlaanderen (inclusief baggerspecieverwerking) jaarlijks gemiddeld 204,5 miljoen euro. Het leeuwendeel van de jaarlijkse uitgaven voor baggerwerken in die periode ging naar de AMT voor de onderhoudsbaggerwerken in de maritieme toegangswegen, voor een gemiddeld jaarlijks bedrag van 133,9 miljoen euro.
Ten gevolge van historisch geaccumuleerd sediment en onvoldoende onderhoudsbaggerwer-
ken in het verleden is de werkelijke diepgang van diverse onderdelen van de binnenvaartwe-gen die W&Z beheert, kleiner dan de theoretische capaciteit volgens de CEMT-classi ﬁ catie. 
De ﬁ nanciële middelen die de Vlaamse overheid ter beschikking stelt volstaan niet om de 
achterstand op korte termijn weg te werken.
De onderzochte opdrachten voor baggerwerken werden in de regel gegund na mededinging 
en de looptijd ervan blijft meestal beperkt in de tijd. De aangewende controlemechanismen lijken ervoor te zorgen dat de gefactureerde hoeveelheden gebaggerde specie overeenkomen met de werkelijkheid. De voorbereiding, raming en tijdige opstart van de baggeropdrachten verlopen echter niet altijd optimaal. De toepassingsvoorwaarden voor de onderhandelings-procedure werden niet steeds gerespecteerd. Sommige opdrachten zijn tijdens de uitvoering ervan op onrechtmatige wijze uitgebreid of gewijzigd. De baggerwerken op de Linkerschel-deoever in de haven van Antwerpen steunen op een in 1972 buiten mededinging gesloten bag-gercontract. Inmiddels zijn voor 595,1 miljoen euro aan baggerwerken buiten mededinging toegewezen aan de aannemer. Volgens recente rechtspraak zijn overheidsopdrachten die zijn gesloten met miskenning van het principe van de mededinging, strijdig met de openbare orde en derhalve absoluut nietig.
In de periode 2009-2013 heeft de Vlaamse overheid 29,9 miljoen euro uitgekeerd voor bagger-
werken die in de havens worden uitgevoerd door havenbedrijven. Doordat het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen die baggerwerken heeft uitgevoerd met haar eigen baggerbedrijf en dus geen beroep heeft gedaan op de mededinging, heeft de Vlaamse overheid van 2009 tot 2012 gemiddeld 49% of 1,98 miljoen euro per jaar meer betaald dan in 2013, toen voor het eerst rekening werd gehouden met marktconforme prijzen. De AMT zal in de toekomst alle baggerwerken in de Antwerpse haven die tot de maritieme toegang worden gerekend, zelf organiseren en rechtstreeks bekostigen.
Baggerwerken kunnen maar plaatsvinden als de gebaggerde specie kan worden afgevoerd. 
Baggerspecie a ƨ omstig van de maritieme toegangswegen vormt in beginsel geen probleem  Ͳʹ
omdat ze zelden vervuild is en teruggeklept kan worden in de Noordzee of de Scheldestroom. 
Daarentegen is er een tekort aan verwerkings- en stortcapaciteit voor de vervuilde bagger-specie aƨ omstig uit de Vlaamse binnenwateren, het kanaal Gent-Terneuzen en de Antwerpse 
haven, deel rechteroever, waardoor die baggerwerken een belangrijke achterstand hebben op-gelopen.
W&Z huurt sinds 2006 een kleiput om vervuilde baggerspecie te storten, maar kon tot en 
met 2014 maar 3,3% van de totaal ingehuurde stortingscapaciteit benutten, wegens het niet tijdig voorhanden zijn van de vereiste vergunningen en de hierdoor verlate inrichtingswerken. Voor de periode 2006-2014 heeft W&Z wel al 47,6 miljoen euro aan geïndexeerde huurgelden moeten betalen.
Om de vervuilde onderhoudsbaggerspecie van de Antwerpse haven te bergen, heeft de Vlaam-
se overheid het Amoras-project uitgewerkt, een mechanische slibontwateringsinstallatie. De kostprijs voor de specieverwerking door de Amoras-installatie is volgens gegevens van de AMT ongeveer de helft goedkoper dan wanneer met een aannemer-baggeraar wordt gewerkt. Dat kostenvoordeel had echter, met een betere projectvoorbereiding, nog groter kunnen zijn. Zo had een installatie die onmiddellijk aan het aangevoerde zandgehalte was aangepast, geleid tot een beduidend lagere bouwkost. De onaangepaste installatie leidt daarenboven tot hogere exploitatiekosten. Bovendien werden belangrijke meerwerken tijdens de uitvoering van het project buiten mededinging aan de zittende aannemer toegewezen. Aangezien het Amoras-project deels via een alternatieve ﬁ nanciering werd gebouwd, diende trouwens een vooraf-
gaandelijke parlementaire machtiging te worden gevraagd, wat niet gebeurde.
Doordat de naar de Amoras-installatie aangevoerde baggerspecie groter is dan haar verwer-
kingscapaciteit, vloeit een groot deel van de baggerspecie spontaan terug in het kanaaldok, waardoor die opnieuw moet worden opgebaggerd en in de onderwatercel gestort, waar een deel andermaal wegvloeit. De kostprijs voor dat ongecontroleerd terugvloeien raamt de AMT op 3,4 miljoen euro voor de periode 2012-2014. Rekening houdend met de gemiddelde kost-prijs voor baggerwerken in de Antwerpse haven ligt dat bedrag volgens het Rekenhof veel hoger. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   Ͳ͵
• De Vlaamse overheid moet de mogelijke nietigheid nagaan van het contract van 7 novem-
ber 1972 voor de baggerwerken op de Antwerpse Linkerscheldeoever en de daarop geënte aanvullende baggeropdrachten, wegens schending van het mededingingsprincipe. De uit-komst zal ook bepalen of in de toekomst nog dergelijke aanvullende opdrachten mogen worden gesloten.
• De beleidsvoerders moeten de nodige maatregelen nemen opdat de baggerwerken in de 
Vlaamse binnenvaartwegen doelmatig en tijdig worden uitgevoerd om de scheepvaart-functie te garanderen en het risico op overstromingen te beperken.
• De baggeropdrachten moeten tijdig en zorgvuldig worden voorbereid om onderhandse 
uitbreidingen ervan tijdens de looptijd en onderhandse verlengingen van de looptijd te voorkomen. De toepassingsvoorwaarden voor de onderhandelingsprocedure moeten wor-den gerespecteerd.
• W&Z moet de nodige acties ondernemen zodat het de gehuurde kleiput met een bergings-
capaciteit van 4 miljoen m³ op korte termijn maximaal kan aanwenden om vervuilde bag-gerspecie te storten.
• Uit het onderzoek van het Amoras-project blijkt dat de AMT zijn aannemingen zorgvul-
diger moet voorbereiden, zodat overheidsopdrachten daadwerkelijk aanbestedingsklaar zijn bij de start van een gunningsprocedure, onder meer door degelijke en onderbouwde (milieu)technische voorstudies te voorzien, die kostelijke en omvangrijke aanpassingen door conceptwijzigingen tijdens de uitvoering van de aanneming kunnen voorkomen. Ook moet de AMT de geraamde hoeveelheden op een zorgvuldigere wijze inschatten. Een zorgvuldigere voorbereiding zal ook voorkomen dat belangrijke meerwerken buiten me-dedinging worden toegekend.
• De AMT moet de aanvoer van te behandelen baggerspecie afstemmen op de werkelijke 
capaciteit van de Amoras-installatie. Dat zal de onbewerkte terugvloei van de specie voor-komen en de operationele kosten doen dalen.
• Alvorens een overeenkomst voor de bouw (en het onderhoud) van een infrastructuur af te 
sluiten, waarbij een privépartner een deel of het geheel van de bouwkosten ﬁ nanciert en de 
overheid de ﬁ nanciering over verschillende jaren terugbetaalt, moet een voorafgaandelijke 
parlementaire machtiging bekomen worden voor alle uitgaven ten laste van het Vlaams Gewest, en dit over de volledige contractduur.  BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͳͭ
Op 26 januari 2016 heeft de minister van Mobiliteit en Openbare Werken het Rekenhof zijn 
reacties bezorgd op de conclusies en aanbevelingen opgenomen in het ontwerp van auditrap-port.
Organisatie baggerwerkenOver de tekortkomingen bij uitgevoerde overheidsopdrachten erkent de administratie volgens 
de minister dat er problemen zijn zowel op het vlak van de voorbereiding en de marktbe-vraging, als op het vlak van de opvolging en nacalculatie. De minister vermeldde een aantal ondernomen acties die op korte termijn tot concrete resultaten zouden moeten leiden. Hij verwees onder andere naar:
• een met de minister van Begroting recent afgesloten protocol houdende regeling van de 
budgettaire en administratieve controle inzake de uitvoering van overheidsopdrachten binnen het ministerie van Mobiliteit en Openbare Werken;
• mogelijke synergieën tussen de entiteiten van het beleidsdomein, zoals de gezamenlijke 
aanpak van (meer) digitalisering en automatisering, het e ﬀ ectiever en e ﬃ  ciënter werken 
door een uniforme projectmanagementmethodiek, het verder optimaliseren van de tech-nische dienstverlening vanuit het departement en het bepalen van mogelijke synergieën bij het baggeren en ophogen van stranden;
• het fusietraject nv Waterwegen & Zeekanaal en De Scheepvaart nv.
Over de door W&Z gehuurde kleiputten meldde de minister dat de noodzakelijke vergunnin-
gen inmiddels werden bekomen. Er zal worden nagegaan onder welke omstandigheden W&Z specie kan laten verwerken op de Amoras-site en in welke mate de AMT gebruik kan maken van de bergingssites van W&Z.
Noodzakelijke diepgangVolgens de minister erkennen de waterwegbeheerders dat er een historische achterstand 
bestaat inzake onderhoudsbaggerwerken. Hij wijdde dit onder andere aan de belangrijke prijsstijging van behandeling en berging van vervuilde baggerspecie: van een gemiddelde eenheidsprijs per m³ van 1,5 euro in de periode 1975-1980 tot een prijs in de ordegrootte van 45 euro vandaag.
In dat verband drong de minister ook aan op een bredere aanpak van de erosiebestrijding 
omdat de aangroei van het sediment wordt versneld door factoren waarop de waterwegbe-heerders geen impact hebben, zoals aanvoer van sediment uit opwaartse waterlopen of door landerosie. ͳͮ
W&Z zal een concreet plan van aanpak worden gevraagd om de achterstanden gericht en doel-
matig weg te werken.
Contract baggerwerken LinkeroeverHet Rekenhof heeft aanbevolen de mogelijke nietigheid te onderzoeken van het contract van 
7 november 1972 voor de baggerwerken op de Antwerpse Linkerscheldeoever en de daarop geënte aanvullende baggeropdrachten. De minister deelde mee dat hij de aanbeveling strikt zal opvolgen.
AmorasDe minister erkende dat er voor het project Amoras geen (tijdige) decretale machtiging voor-
handen was.
Wat de onzorgvuldigheden bij de totstandkoming van het dossier betreft, antwoordde de mi-
nister dat de administratie die niet betwist. De doelstelling bestaat erin kosten beheersbaar te houden en de gedane investeringen nu te laten renderen.
De minister meldde ten slotte dat de toepassingsmogelijkheden en valorisatie van de door 
Amoras geproduceerde (herbruikbare) ﬁ lterkoeken worden onderzocht en dat de administra-
tie hem daartoe nog dit jaar concrete mogelijkheden zal aanbieden. Bijlage
minister van Mobiliteit en Openbare Werken ͳͰ
26 januari 2016
Betreft: audit Baggerwerken in Vlaanderen: reactie op conclusies en aanbevelingen.Geachte heer, mevrouw,Op 11 december ontving mijn kabinet het ontwerpverslag met betrekking tot de audit Bag-
gerwerken in Vlaanderen. Hierbij bezorg ik u mijn reactie op de conclusies en aanbevelingen.
1. Organisatie baggerwerkenDe vaststelling is correct dat momenteel binnen het beleidsdomein MOW 4 entiteiten bag-
geractiviteiten ontplooien. Het rapport duidt op een aantal tekortkomingen bij uitgevoerde overheidsopdrachten, dit zowel qua voorbereiding. marktbevraging als opvolging/nacalcula-tie. De administratie erkent het probleem.
Er werden reeds een aantal acties aangevat welke op korte termijn tot concrete resultaten 
moeten leiden.
– Op dd. 18 december 2015 werd met de minister van Begroting een protocol afgesloten hou-
dende regeling van de budgettaire en administratieve controle inzake de uitvoering van overheidsopdrachten binnen het ministerie van Mobiliteit en Openbare Werken. Het pro-tocol treedt in werking op 1 april 2016. De implementatie wordt momenteel voorbereid.
– In de oefening die leidde tot het kerntakenplan MOW werden door de entiteiten van het 
beleidsdomein een aantal mogelijke synergieën gedetecteerd die in dit werkjaar verder uit-gewerkt worden. Hiervan zijn een viertal projecten relevant:
o Gezamenlijk de trend verder zetten naar meer digitalisering en automatisering.
 Dit biedt vooral mogelijkheden naar betere organisatiebeheersing, bijvoorbeeld 
door de organisatiebrede uitrol van e-delta en elektronisch project management.
o Eﬀ ectiever en e ﬃ  ciënter werken door een uniforme project management methodiek.
 Kennisuitwisseling, expertiseontwikkeling.
o De technische dienstverlening vanuit het departement (Technisch Ondersteunende 
Diensten) verder optimaliseren en eventueel uitbreiden naar De Lijn.
 Dit project zal verder worden versterkt en actief bijgestuurd teneinde te kunnen 
komen tot expertisewerking inzake overheidsopdrachten.
o Bepalen van mogelijke synergieën bij het baggeren en ophogen van stranden.
 Ook ten aanzien van de speci ﬁ citeit van baggerwerken dient een expertenwerking 
uitgebouwd te worden. Daar waar het project zich aanvankelijk richtte naar syner-gie tussen baggerwerken en zeewering, wordt de scope verruimd tot de planning, aanbesteding, uitvoering van en controle op baggerwerken. Belangrijk hierbij is kennisdeling, internationale benchmark en marktkennis en kennis over onder meer de technische en prijsevoluties.
– Fusietraject nv Waterwegen & Zeekanaal en De Scheepvaart nv.
Het doel moet zijn te komen tot een gezamenlijk plan van aanpak én optimalisatie van mid-
delen en stortcapaciteit. BAGGERWERKEN IN VLAANDEREN
REKENHOF, MAART 2 016   /   ͳͱ
Met betrekking tot de door W&Z gehuurde kleiputten dient gesteld dat de noodzakelijke ver-
gunningen inmiddels werden bekomen. Er zal worden gezocht naar win-winsituaties in die zin dat zal worden nagegaan onder welke omstandigheden W&Z specie kan laten verwerken op de AMORAS-site en in welke mate de AMT gebruik kan maken van de bergingssites van W&Z.
2. Noodzakelijke diepgangDe waterwegbeheerders erkennen dat een historische achterstand bestaat inzake onder-
houdsbaggerwerken. Men stelt dat men over onvoldoende kredieten beschikt om deze weg te werken. Ook dient te worden aangehaald dat de kost verbonden aan het baggeren sterk is toe-genomen, vooral door de prijsstijging van behandeling en berging. De richtlijnen van Vlarea19 en Vlarebo hebben hierin een kostenverzwarende rol gespeeld. De waterwegbeheerders ken-den de volgende evolutie van de gemiddelde eenheidsprijs per m³: 1975-1980: 1,5 euro; 1980-1985: 3,0 euro; 1985-1990: 5,0 euro; 2000: 40 euro en is geëvolueerd naar een prijs in de orde-grootte van 45 euro per m³ te baggeren specie die als ﬁ naliteit bergen heeft. Voor specie die 
herbruikbaar is, bedraagt de kost voor baggeren tot en met hergebruik circa 20 euro per m³.
Daarbij dien ik evenwel aan te dringen op een bredere aanpak erosiebestrijding. De aangroei 
van het sediment wordt versneld door factoren waarop de waterwegbeheerders geen impact hebben, zoals aanvoer van sediment uit opwaartse waterlopen of door landerosie.
Het economische en maatschappelijke belang van het uitvoeren van baggerwerken wordt niet 
betwist. Ik heb voor 2016 een toename gerealiseerd voor de kredieten ten behoeve van bag-gerwerken. Bij BO 2016 werd er 56,476 miljoen euro meer voorzien dan in 2015, waardoor het budget voor baggerwerken terug op bet hoogste niveau komt.
Aan de NV W&Z zal een concreet plan van aanpak worden gevraagd teneinde de achterstan-
den gericht en doelmatig weg te werken. In de eerste plaats moet er geprioriteerd worden aan de hand van concrete noden in functie van economische binnenvaart en waterbeheersing. Er zal gevraagd worden de oefening te maken in hoeverre de budgettaire meerinspanningen geﬁ nancierd kunnen worden door extra inkomsten, deze oefening zal gekoppeld worden aan 
het ondernemingsplan en de investeringsprogramma's.
3. Contract baggerwerken LinkeroeverDe aanbeveling van het Rekenhof om de mogelijke nietigheid te onderzoeken van het con-
tract van 7 november 1972 voor de baggerwerken op de Antwerpse Linkerscheldeoever en de daarop geënte aanvullende baggeropdrachten zal strikt worden opgevolgd.
4. AmorasBij de goedkeuring van het project Amoras werd door de Vlaamse regering een ﬁ nancieel en-
gagement aangegaan voor meerdere jaren (terugbetaling ﬁ nancieringskost + 15 jaar exploita-
tie). Hiervoor was inderdaad een decretale machtiging vereist. In tegenstelling tot de opmer-king van het Rekenhof voorziet het decreet tot begeleiding van de begroting sinds 2009 een machtiging die zowel slaat op de terugbetaling van de pre ﬁ nanciering als op de exploitatiekost 
(momenteel artikel 76 van het decreet van 18 december 2015 houdende de algemene uitga- ͳͲ
venbegroting 2016 van de Vlaamse gemeenschap). Het Rekenhof haalt evenwel correct aan 
dat aangezien het project Amoras gegund is door de Vlaamse regering op 18 juli 2008 deze machtiging weliswaar reeds in 2008 had moeten voorzien zijn (voorafgaand aan de gunning). Anderzijds was de decretale machtiging in 2009 beschikbaar zodra er uitgaven moesten ge-beuren.
De technische onzorgvuldigheden bij de totstandkoming van het dossier worden door de ad-
ministratie niet betwist. Inzake de uitgevoerde werken uit het verleden (ZAS+ en het gewijzig-de exploitatieregime) worden de dossiers afgewerkt ten einde verwijlintresten te vermijden. De doelstelling naar de toekomst toe is om kosten beheersbaar te houden en de gedane inves-teringen nu te laten renderen. In dat licht kan verwezen worden naar de initiatieven vermeld onder punt 1: het protocol inzake overheidsopdrachten wordt geïmplementeerd op 1 april 2016 alsook de vermelde synergieprojecten die een verdere professionalisering en optimalisering van baggerwerken binnen het beleidsdomein MOW nastreven.
De toepassingsmogelijkheden en valorisatie van de herbruikbare ﬁ lterkoeken wordt onder-
zocht. De administratie zal mij hiervoor dit werkjaar concrete mogelijkheden aanbieden.
Mijn kabinet is steeds beschikbaar voor verdere verduidelijking.Met vriendelijke groeten
Ben Weyts
Vlaams minister van Mobiliteit, Openbare Werken, Vlaamse Rand,
Toerisme en Dierenwelzijn  ADRES 
RekenhofRegentschapsstraat 2B-1000 Brussel
TEL. 
FAX
www.rekenhof.beU kunt dit verslag raadplegen of downloaden op de 

Support Measures for Businesses and Individuals during Coronavirus (COVID-19) – Support Measures of the Flemish authorities

ondernemingen en particulieren  
in het kader van de COVID-19-crisis
Steunmaatregelen van de Vlaamse overheid 
Brussel, november 2021
RUG 7 mm = 80 pag BW
D/2021/1128/50
ADRES 
Rekenhof
TEL. 
FAX
www.rekenhof.beDit verslag is beschikbaar op de website van het 
Rekenhof.
Cover 37-B.indd   1Cover 37-B.indd   1 29/11/2021   16:0429/11/2021   16:04  Verslag goedgekeurd in de algemene vergadering van het Rekenhof van 17 november 2021 
Vlaams Parlement, 37-B (2021-2022) – Nr.1
167e Boek 
DESIGN
DRUK
ADRES
Rekenhof
TEL.
FAX
167e Boek 
DESIGN
DRUK
ADRES
Rekenhof
TEL.
FAX
Steunmaatregelen van de Vlaamse overheid   Inhoud  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   5
INHOUD
Lijst met afkortingen 7
Kerncijfers steunmaatregelen 9
Samenvatting  11
Inleiding  19
1.1 Context 19
1.2 Onderzoeksdomein en -vragen 19
1.2.1 Onderzoeksdomein  19
1.2.2 Onderzoeksvragen  21
1.3 Onderzoeksaanpak en -normen 21
1.3.1 Onderzoeksaanpak 21
1.3.2 Onderzoeksnormen 22
1.3.3 Onderzoeksverloop  22
1.4 Leeswijzer 23
Inventaris  25
2.1 Opzet 25
2.2 Overkoepelende inventaris 26
2.2.1 Financiële impact van de steunmaatregelen 26
2.2.2 Aantal steunmaatregelen chronologisch 28
2.3 Vlaamse inventaris  29
2.3.1  Algemeen beeld 29
2.3.2  Belangrijkste maatregelen 32
2.4  Deelconclusies 37
Coördinatie en totstandkoming van steunmaatregelen 39
3.1 Globale aanpak 39
3.1.1 Organisatie en coördinatie van het crisisbeheer 39
3.1.2 Gevolgen van een gebrek aan een algemene coördinatie  42
3.1.3 Gebrek aan een draaiboek 45
3.2  Vlaamse aanpak 46
3.2.1 Coronapremies 46
3.2.2 Water- en energievergoeding voor tijdelijk werklozen  58
3.2.3 Uitgebreide selectie van andere steunmaatregelen  60
3.3 Deelconclusies  69 6
Uitvoering en controle 71
4.1 Coronapremies  71
4.1.1 Datastromen  71
4.1.2  Aanvraag  76
4.1.3   Inspectie  82
4.1.4  Terugvordering en -betaling  89
4.2 Water- en energievergoeding voor tijdelijk werklozen  92
4.2.1 Aanvraag 92
4.2.2  Inspectie  95
4.3 Uitgebreide selectie van andere steunmaatregelen 95
4.3.1 Aanvraag 95
4.3.2  Inspectie  101
4.4 Deelconclusies  104
Monitoring en evaluatie  107
5.1 Coronapremies 107
5.1.1  Monitoring 107
5.1.2  Evaluatie 107
5.2 Water- en energievergoeding voor tijdelijke werklozen  107
5.2.1  Monitoring 107
5.2.2  Evaluatie 107
5.3 Uitgebreide selectie van andere steunmaatregelen  108
5.3.1  Monitoring 108
5.3.2  Evaluatie 109
5.4 Deelconclusies 110
Algemene conclusies  111
Aanbevelingen 115
Antwoord van de Vlaamse minister van Economie  119
Bijlage 1
Verklarende woordenlijst i.v.m. de parameters van de inventaris 125
Bijlage 2
OESO – Overzicht van de beleidsfases tijdens en na de pandemie 127
Bijlage 3 
Lijst van 45 steunmaatregelen 129 COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   7
Bijlage 4
Belangrijkste nieuwe steunmaatregelen eerste jaarhelft 2021 131
Bijlage 5
Antwoord van de Vlaamse minister van Economie  133
Bijlage 6
Managementreactie Agentschap Innoveren en Ondernemen  135
Bijlage 7
Verloop van de audit 143
LIJST MET AFKORTINGEN
BBP Bruto binnenlands product
ERMG Economic Risk Management Group
FAQ Frequently asked questions
FIT Flanders Investment & Trade
FOD Federale overheidsdienst
IBO Individuele beroepsopleiding
IMC Interministeriële conferentie
KBO Kruispuntbank van Ondernemingen
kmo Kleine of middelgrote onderneming
KSZ Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid
NACE-code Nomenclature statistique des Activités économiques  
dans la Communauté Européenne
NBB Nationale Bank van België
NVR Nationale Veiligheidsraad
OESO Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
PMV Participatiemaatschappij Vlaanderen
RIZIV Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering
RSVZ Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen
RSZ Rijksdienst voor Sociale Zekerheid
RVA Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening
SAR Strategische adviesraad
SERV Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen
Unizo Unie van Zelfstandige Ondernemers 8
VAPH Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap
VBM Vlaams Beschermingsmechanisme
VBO Verbond van Belgische Ondernemingen
VDAB Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding
VEKA Vlaams Energie- en Klimaatagentschap
VKBO Vlaamse Kruispuntbank van Ondernemingen
VLABEL Vlaamse Belastingsdienst
VLAIO Vlaams Agentschap Innoveren en Ondernemen
VLIF Vlaams Landbouwinvesteringsfonds
VMM Vlaamse Milieumaatschappij
VMSW Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen
VOKA Vlaams netwerk van ondernemingen
VTE Voltijdsequivalent 
VWF Vlaams Woningfonds
BELEIDSDOMEINEN VLAAMSE OVERHEID
EWI Economie, Wetenschap en Innovatie
FB Financiën en Begroting
KBBJ Kanselarij, Bestuur, Buitenlandse Zaken en Justitie
LV Landbouw en Visserij
MOW Mobiliteit en Openbare Werken 
OMG Omgeving
OV Onderwijs en Vorming
WSE Werk en Sociale Economie
WVG Welzijn, Volksgezondheid en Gezin COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   9
KERNCIJFERS STEUNMAATREGELEN COVID -19-STEUNMAATR EGELEN VOOR ONDERNEM INGEN EN PARTICULIER EN  / 6 
 REKENHOF, NOVEMBER 2021 
 
KERNCIJFERS STEUNMAA TREGELEN  
  
VERKEN DE MAATREGELEN VIA COVID19.REKENHOF.BE  InleidingSamenvatting   COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   13
Door de uitbraak van het coronavirus in België stelde de Nationale Veiligheidsraad op 12 maart 
2020 de federale fase van het noodplan in werking, om zo een strategie in te voeren om de ver -
spreiding van de ziekte te beperken en de bevolking te beschermen. Die strategie had echter heel 
wat gevolgen en werd dan ook onmiddellijk geflankeerd door socio-economische steunmaatre -
gelen aan de getroffen ondernemingen (inclusief zelfstandigen) en particulieren. Het Rekenhof 
onderzocht hoe zowel de federale als de gemeenschaps- en gewestoverheden die socio-economi -
sche steunmaatregelen tot stand brachten, hoe het reglementaire kader en de controle op de cor -
recte toekenning van de steun werden georganiseerd en hoe de maatregelen werden opgevolgd 
en geëvalueerd. De bevindingen, conclusies en aanbevelingen zijn uitgewerkt in vijf afzonderlijke 
verslagen voor de respectievelijke wetgevende vergaderingen. Dit verslag gaat over het Vlaamse 
bestuursniveau.
bekendmaakten van de socio-economische steunmaatregelen. Daarom stelde het Rekenhof eerst 
een inventaris op van alle in 2020 uitgevaardigde steunmaatregelen. Die inventaris is beschikbaar 
op https://covid19.rekenhof.be. Het Rekenhof identificeerde voor alle onderzochte overheden in 
totaal 433 maatregelen voor een geraamd bedrag van 24,12 miljard euro. De belangrijkste maat -
regelen die in de eerste helft van 2021 werden ingevoerd, worden geraamd op 3,22 miljard euro.
Voor de Vlaamse overheid telde het Rekenhof 81 steunmaatregelen uitgevaardigd in 2020, 
geraamd op 3,05 miljard euro aan bijkomende uitgaven. Veel maatregelen kwamen tot stand in de 
beginmaanden van de crisis (maart en april). De Vlaamse overheid reageerde dus snel op de crisis. 
De Vlaamse overheid heeft, zoals de andere bestuursniveaus, vooral gekozen voor directe steun 
in de vorm van premies en subsidies (44% van alle getroffen maatregelen) en uitkeringen (14%), 
waarbij zij het inkomstenverlies rechtstreeks opving. In overeenstemming met haar bevoegdhe -
den, richtte de Vlaamse overheid haar maatregelen vooral op ondernemingen. De meest groot -
schalige steuninitiatieven zijn de hinder-, sluitings-, compensatie- en ondersteuningspremies 
en de Vlaamse beschermingsmechanismen voor ondernemingen (coronapremies), en de water- 
en energievergoeding voor tijdelijk werklozen, met een budgettair gewicht van respectievelijk 
1,77 miljard euro en 168 miljoen euro. Veruit de duurste maatregel was de coronahinder- en bij-
komende sluitingspremie. Hij kostte op 31 december 2020 ongeveer 1,16 miljard euro, goed voor 
44% van alle toegekende steun. In de eerste jaarhelft van 2021 is een beperkt aantal nieuwe maat -
regelen ingevoerd voor ongeveer 687,5 miljoen euro.
In tegenstelling tot voor het beheer van de gezondheidscrisis, werd voor het beheer van de socio-
economische aspecten van de pandemie geen overleg- en coördinatiestructuur opgezet. Elke 
regering nam afzonderlijk steunmaatregelen binnen haar bevoegdheidsdomein, zonder syste -
Management Group (ERMG) om maatregelen voor te stellen en daarbij een coördinerende rol op 
te nemen, werd immers overgeheveld naar het politieke niveau. De opdracht bestond daardoor 
uit het monitoren van de economische impact van de crisis, informatie-uitwisseling tussen haar 
leden en de uitvoering van analyses. Het gebrek aan systematisch overleg en coördinatie leidde 
onder meer tot een verhoogd risico op over- of ondersubsidiëring en minder succesvolle regionale 
maatregelen door concurrentie van federale maatregelen.  14
Vlaanderen reageerde snel en in nauw contact met de betrokken socio-economische belangen -
groepen op de coronacrisis, onder meer via een taskforce economische impact corona. Bij gebrek 
aan voldoende beleidsdocumentatie kon het Rekenhof echter geen dieper inzicht verwerven in het 
eigenlijke beleidsvoorbereidende proces. De beleidskeuzes, zoals de keuze voor een bestaande 
maatregel als vertrekpunt, waren vooral het resultaat van de noodzaak om snel in te grijpen, en 
werden nadien bijgestuurd. Het Rekenhof stelde vast dat geen draaiboek, handvaten of richting -
gevende basisplannen voorhanden waren, waardoor de overheid onvoorbereid getroffen werd 
door de economische schok.
Coronapremies
Het opzet van de coronapremies bestond erin snel financiële steun te verlenen om faillissemen -
ten te vermijden. Het Rekenhof stelde echter vast dat de formele doelstelling vaag en beperkt 
beschreven werd. Dat bemoeilijkte niet alleen een onderbouwde keuze van het te gebruiken mid -
del en de voorwaarden, maar zal mogelijks ook een latere evaluatie van de maatregel hinderen. 
In eerste instantie baseerde de Vlaamse overheid zich op een al bestaande, gemakkelijk uitvoer -
bare maatregel: de hinderpremie voor openbare werken. De hinder- en sluitingspremie, compen-
satiepremie en ondersteuningspremie hadden bijgevolg, net als die premie, een forfaitair karak -
ter. Een forfaitaire vergoeding is echter geen efficiënt middel om faillissementen te vermijden. 
De verleende steun staat immers niet (noodzakelijk) in verhouding tot de geleden schade. Voor 
de Vlaamse beschermingsmechanismen schakelde de overheid over op een variabele vergoeding 
om een deel van de vaste kosten te compenseren. Daardoor kon al doelgerichter steun verleend 
worden. Verdere differentiatie, bijvoorbeeld op basis van sector, zou de doelgerichtheid van de 
premies evenwel nog meer geoptimaliseerd kunnen hebben, maar daarvoor ontbrak het de over -
heid aan een betrouwbaar classificatiesysteem van ondernemingen. 
De Vlaamse overheid koos voor een breed toepassingsgebied van de coronapremies (onderne-
mingen in ruime zin), maar stelde toch een aantal voorwaarden: sluiting van publiek toegankelijke 
locatie, omzetverlies van meer dan 60%, causaal verband met de coronavirusmaatregelen, bij-
drage aan de tewerkstelling en de sociale zekerheid, enz. Deze voorwaarden waren in de praktijk 
controleerbaar, zij het dat dit bij sommigen arbeidsintensief was. 
Water- en energievergoeding voor tijdelijk werklozen
De formele documentering van de decretale regeling van de water- en energievergoeding bood 
het Rekenhof een redelijk goed zicht op de totstandkoming ervan. Door de ruime voorwaarden, 
die het gevolg waren van de wens snel uit te betalen, en het gebruik van een forfaitaire vergoe -
ding, stond de steun niet altijd in verhouding tot het inkomensverlies en kon hij zelfs leiden tot 
inkomenswinst. De voorwaarde van tijdelijke werkloosheid sloot dan weer bepaalde groepen 
werknemers die ook inkomensverlies leden door corona, maar die geen recht hadden op tijdelijke 
werkloosheid, uit. Ten slotte kon de eenvoudige voorwaarde van één dag tijdelijke werkloosheid, 
ertoe leiden dat werkgevers werknemers ten onrechte in tijdelijke werkloosheid plaatsten om ze 
de vergoeding te laten genieten.
Andere steunmaatregelen
Voor de diverse steunmaatregelen was er op Vlaams niveau voldoende coördinatie en belangen- en 
koepelorganisaties waren betrokken bij de totstandkoming van de meeste maatregelen, die vaak 
ook steunden op breed overleg, specifieke crisisstructuren en rechtstreekse sectorbevragingen,  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   15
zij het minder op adviezen van de strategische adviesraden of de Raad van State. Dat de overheid 
in de meeste gevallen vertegenwoordigers van de sector raadpleegde, was niet altijd een garantie 
voor het succes van een maatregel. Het was begrijpelijk dat de overheid in het crisisbegin vooral 
teruggreep naar gekende steunmaatregelen en die aanpaste, maar dat stond mogelijks meer cre-
atieve en doelgerichte oplossingen in de weg. Ook hier was snelheid het belangrijkste uitgangs-
punt dat de overheid hanteerde, gepaard aan bijsturing. Het succes van enkele maatregelen werd 
ondermijnd door concurrerende maatregelen van het eigen of een ander bestuursniveau. Vrij veel 
maatregelen hielden cumulatieverboden in. Toch heeft de Vlaamse overheid niet alle relevante 
cumulaties in de regelgeving verboden, mede bij gebrek aan een algemeen overzicht van alle eco-
nomische steunmaatregelen en aan structurele coördinatie tussen de bestuursniveaus.
Uitvoering en controle
De aanvraagtools werden bijzonder snel opgestart en de aanvraagprocedure was gebruiksvrien -
delijk dankzij het onlinekarakter, het automatisch ophalen van bepaalde data, en de vrij eenvou -
dige voorwaarden. De aanvraagvolumes waren echter zeer groot. Het VLAIO probeerde dan ook 
zoveel mogelijk premies automatisch toe te kennen, door authentieke bronnen te gebruiken 
en te werken met verklaringen op eer. Daardoor kon het aanvragen snel en massaal uitbetalen. 
Ondanks de grote mate van automatisatie, was het VLAIO toch genoodzaakt een groot aantal 
aanvragen manueel behandelen. 
Om de coronapremies snel en efficiënt uit te voeren en te controleren, moesten datastromen snel 
opgestart kunnen worden en moesten de data betrouwbaar zijn. Het gebruik van de gegevens uit 
authentieke gegevensbronnen beschouwde de Vlaamse overheid immers als een van de belang -
rijkste maatregelen om de risico’s te beheersen die aan de snelle uitbetaling waren verbonden. De 
juridische procedures om tot data-uitwisseling te komen tussen de betrokken overheidsinstan-
ties vergden echter veel tijd, onder meer doordat de bestaande procedures en formaliteiten geen 
rekening hielden met de vereisten van een crisissituatie en uit vrees de privacyregeling te overtre -
den. Bovendien waren er ook technische obstakels, zoals nieuwe softwaremodules (diensten) die 
nog moesten worden ontwikkeld, het gebruik van verschillende formaten tussen instellingen en 
de soms verouderde en instabiele data-infrastructuur van authentieke bronnen. De inschakeling 
van de Vlaamse dienstenintegrator MAGDA, die vooral een langetermijnvisie — waarin kostenef -
ficiëntie centraal staat — hanteert, bleek geen oplossing om in crisistijden snel en efficiënt data-
stromen op te zetten. Bovendien bleken de gegevens in de gebruikte authentieke bronnen, onder 
meer van de RSZ en de KBO, niet altijd actueel te zijn.
De dienst Inspectie van het VLAIO startte vrijwel onmiddellijk de inspectie van de hinder- en slui-
tingspremie. De inspectiestrategie steunde op drie pijlers: ad hoc aangedragen dossiers naar 
aanleiding van klachten en meldingen, dossiers die de risicoanalyse aanwees en dossiers die de 
fraudedetectietool selecteerde. Alle dossiers die op basis van de risicoanalyse van de hinder- en 
sluitingspremie als risicovol werden beschouwd, werden geïnspecteerd. Bijkomende steekproe -
ven om de risicoanalyse te optimaliseren, vonden echter niet plaats. De risicoanalyse en inspectie 
van de omzetgerelateerde premies vatte pas later aan door de trage opstart van de data-uitwis -
seling. De risicoanalyse op basis van BTW-aangiftes en bijkomende steekproeven resulteerde in 
tienduizenden risicovolle dossiers. De beperkte personeelscapaciteit liet echter niet toe alle risi-
covolle dossiers te controleren. Die capaciteit werd al twee maal verhoogd, zij het heel geleidelijk 
en niet gebaseerd op de totaliteit van de geïdentificeerde risicovolle dossiers. Die hadden al in 
een vroeg stadium kunnen blijken uit systematische, gerichte steekproeven. Gelet op het grote  terugverdieneffect dat inspectie lijkt te hebben, zal veel onterecht toegekende steun op basis van 
de huidige personeelscapaciteit wellicht niet teruggevorderd worden.
De aanvraagprocedure voor en de uitbetaling van de water- en energievergoeding verliepen gro-
tendeels automatisch, op basis van gevalideerde gegevens over tijdelijk werklozen, zodat con -
trole achteraf of terugvorderingen onnodig waren. De betrokken entiteiten werkten vlot samen.
Hoewel de meeste aanvragen digitaal verliepen, vergden zij soms inspanningen van de aanvra -
gers die, vooral voor de doelgroep particulieren, niet in verhouding stonden tot hun vaardighe -
den of de steunomvang. Het uitgangspunt van een snelle behandeling en de soms grote aan-
tallen aanvragen, leidden ertoe dat de administraties dikwijls soepel steun toekenden – vaak op 
grond van verklaringen op eer. De grondigheid van het onderzoek van de aanvragen varieerde van 
maatregel tot maatregel. De administraties huldigden daarbij het principe dat zij zoveel mogelijk 
gebruik dienden te maken van beschikbare informatie. Door de nadruk op administratief eenvou -
dige aanvraagprocedures en een snelle behandeling, verschoof de controle op de naleving van de 
voorwaarden in veel gevallen naar de inspectiefase. Zeker bij aanzienlijke aantallen begunstigden 
vormde dat een extra belasting voor de inspectiediensten. Zij beschikten echter doorgaans over 
een goede kennis van de doelgroepen, waarmee zij het risico op misbruik goed konden inschat -
ten. Ze konden hun inspecties dan ook beperken tot steekproeven op grond van risicoanalyses. 
Enkele administraties gaven toe dat ze een aantal zaken niet zouden controleren.
Monitoring en evaluatie
De Vlaamse overheid monitort de verschillende steunmaatregelen in het algemeen vrij goed, 
vooral op financieel vlak, en beschikt over behoorlijk wat informatie over de begunstigden, mede 
dankzij de automatische verwerking tijdens de verschillende processen. Soms stuit zij daarbij wel 
op beperkingen ingevolge de privacyregelgeving. 
De overheid heeft de meeste steunmaatregelen nog niet formeel geëvalueerd, maar stuurde ze 
wel tussentijds bij, wat wijst op impliciete evaluaties. Veel steunmaatregelen waren bij de afslui -
ting van de auditwerkzaamheden overigens nog volop in uitvoering. Soms beschikt een adminis -
tratie over onvoldoende gegevens voor een evaluatie of roept ze de beperkte omvang van een 
maatregel in om geen evaluatie te moeten uitvoeren. 
Rekening houdende met de bovenvermelde vaststellingen, heeft het Rekenhof een aantal aanbe -
velingen geformuleerd met betrekking tot een gecoördineerd crisisbeheer, de totstandkoming en 
omkadering van steunmaatregelen, alsook de opvolging en evaluatie ervan.16 Steunmaatregelen voor 
 Steunmaatregelen van de Vlaamse overheid   COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   19
HOOFDSTUK 1 
Inleiding 
SARS-CoV-2 op 12 maart 2020 officieel als pandemie had bestempeld, besliste de Nationale 
Veiligheidsraad (NVR), in aanwezigheid van en in overleg met de minister-presidenten van de 
gewesten en gemeenschappen, diezelfde dag nog om de federale fase van het noodplan voor 
crisissituaties in werking te stellen. In dit kader werd een aantal gezondheidsmaatregelen 
ingevoerd, om zo de verspreiding van het coronavirus af te remmen en de meest kwetsbaren 
in de samenleving te beschermen. 
De gezondheidsmaatregelen werden onmiddellijk geflankeerd door economische steunmaat -
regelen aan de getroffen ondernemingen, inclusief zelfstandigen, en aan de gezinnen. Zo had 
de federale ministerraad al op 6 maart 2020 een tiental maatregelen ter ondersteuning van de 
economie goedgekeurd1. Daarbij aansluitend vaardigden ook de regeringen van de gewesten 
en gemeenschappen, waaronder de Vlaamse Regering, maatregelen uit. 
In de volgende weken en maanden bleven alle overheden nieuwe steunmaatregelen nemen of 
verlengden ze de eerdere steunmaatregelen, die nog grotendeels doorlopen in 2021 en later.
1.2.1 Onderzoeksdomein 
Het Rekenhof heeft onderzocht hoe de verschillende bevoegdheidsniveaus (federaal, gewes -
ten en gemeenschappen2) een antwoord hebben geboden op de gevolgen van de economische 
schok die de coronavirusmaatregelen voor zowel ondernemingen als particulieren hebben 
veroorzaakt. 
1 Het ging daarbij om maatregelen zoals tijdelijke werkloosheid door overmacht of om economische 
redenen, een betalingsplan voor sociale werkgeversbijdragen, btw, bedrijfsvoorheffing en personen/ 
vennootschapsbelasting, een vermindering van de voorafbetalingen voor zelfstandigen, het uitstel of 
de vrijstelling van betaling van sociale bijdragen voor zelfstandigen, het verkrijgen van een vervangings -
inkomen voor zelfstandigen (overbruggingsrecht) en flexibiliteit bij de uitvoering van federale over -
heidsopdrachten.
2 De Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie (Cocom) en de Franse Gemeenschapscommissie 
(Cocof) zijn ook betrokken in het onderzoek in de mate dat zij bevoegd zijn voor materies die naar de 
gemeenschappen zijn overgedragen en vervolgens, door een akkoord tussen de Franstalige niveaus, 
overgedragen zijn aan de gewesten. De Vlaamse Gemeenschapscommissie heeft geen soortgelijke be -
voegdheden. 20
Gelet op het grote aantal maatregelen, heeft het Rekenhof een aantal keuzes gemaakt. De 
audit beperkte zich tot de analyse van de economische steunmaatregelen aan ondernemin -
gen en particulieren. Dat zijn vooral maatregelen die tot doel hadden de continuïteit van 
economische activiteiten, die acuut bedreigd werd door verlies van inkomen en liquiditeits -
problemen, te vrijwaren. De gezondheidsmaatregelen vielen buiten het onderzoeksdomein. 
Evenmin vond een doorlichting van steun op maat van individuele ondernemingen of orga-
nisaties plaats. Alleen als lokale besturen fungeerden als louter doorgeefluik van de steun 
werd de maatregel bekeken. Relancemaatregelen vielen in principe ook buiten de auditscope, 
maar het onderscheid met economische steunmaatregelen is niet altijd helder. Om de audit 
beheersbaar te houden, beperkte het Rekenhof zijn onderzoek bovendien tot de economische 
steunmaatregelen genomen in de periode van maart tot en met december 2020. 
Het Rekenhof heeft met de inventarisering van de economische steunmaatregelen niet de 
bedoeling gehad om een volledig beeld te geven van de totale kostprijs van de overheids -
interventie, in de eerste plaats omdat deze interventie nog niet volledig afgelopen is, maar ook 
omdat pas bij de controle van de begrotingsuitvoering met zekerheid de bedragen vastgesteld 
kunnen worden. 
Het Rekenhof wilde met deze audit een eerste, algemeen onderzoek uitvoeren naar een afge -
bakend maatregelenpakket dat de verschillende overheden in een acute crisistijd hebben 
veelheid en verscheidenheid was dat ook niet mogelijk. Het Rekenhof heeft wel geprobeerd 
opgeleverd heeft en de aanbevelingen die daarop geënt zijn, wenst het bij te dragen aan het 
verhelpen van die knelpunten en het beheersen van de risico’s. Het uiteindelijk doel is te 
komen tot een overheid die niet alleen een volgende crisis beter gewapend te lijf kan gaan, 
In deze audit heeft het Rekenhof daarom het beslissingsproces bij de totstandkoming van de 
maatregelen onderzocht en geëvalueerd, alsook het reglementair kader en de organisatie van 
de controle op het rechtmatig gebruik van de steun. Het ging ten slotte ook na of de maat -
regelen gemonitord en eventueel al geëvalueerd werden of zullen worden. 
De audit had niet de bedoeling het effect (de outcome ) of de impact van de steunmaatrege -
len te evalueren, bijvoorbeeld door na te gaan of een bepaalde maatregel tot minder faillis -
sementen of minder armoede heeft geleid. Daarvoor is het nog te vroeg, aangezien tal van 
maatregelen nog volop in uitvoering zijn. Om gefundeerde uitspraken te kunnen doen over  
de resultaten van deze maatregelen, moeten er bovendien voldoende betrouwbare gegevens 
beschikbaar zijn, wat tot op vandaag niet het geval is.
De audit werd op een transversale manier uitgewerkt: hij analyseert het geheel van de eco -
nomische steunmaatregelen van zowel het federale bestuursniveau als van de gewesten en 
gemeenschappen, alsook de samenhang tussen de verschillende maatregelen. De bevindin -
gen, conclusies en aanbevelingen zijn uitgewerkt in vijf afzonderlijke verslagen voor de Kamer 
van Volksvertegenwoordigers, het Vlaams Parlement, het Waals Parlement, het Brussels 
Hoofdstedelijk Parlement (alsook de Verenigde Vergadering en de Raad van de Franse 
Gemeenschapscommissie) en het Parlement van de Franse Gemeenschap. In juli 2021 heeft 
het parlement van de Duitstalige Gemeenschap het Rekenhof gevraagd een audit uit te voeren  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   21
van de uitgaven die de Duitstalige Gemeenschap in 2020 en 2021 heeft gedaan in het kader 
van de COVID-19-pandemie. Over de Duitstalige Gemeenschap wordt dus nog apart gerap -
porteerd.
1.2.2 Onderzoeksvragen 
Het Rekenhof zocht een antwoord op de volgende onderzoeksvragen:
1 Welke economische steunmaatregelen gericht op ondernemingen en particulieren heeft 
de overheid genomen als antwoord op de coronacrisis?
2 In welke mate waarborgt het beslissingsproces, rekening houdend met de hoogdrin -
gendheid, de vaststelling van coherente en onderbouwde steunmaatregelen aan onder -
nemingen en particulieren?
rechtmatig gebruik van de steunmaatregelen?
4 In welke procedures is voor de opvolging en evaluatie van de afzonderlijke steunmaat -
regelen voorzien?
Het Rekenhof heeft niet alleen keuzes gemaakt over welke maatregelen tot het onderzoeks -
domein zouden behoren, het heeft ook een gedifferentieerde onderzoeksaanpak gehanteerd 
voor de uiteindelijk geselecteerde maatregelen. Het heeft wat het Vlaams onderzoek betreft 
de coronapremies en de water- en energievergoeding voor tijdelijk werklozen het meest uit -
gebreid geanalyseerd. Beide steunmechanismes vertegenwoordigen samen immers ongeveer 
74% van het budget dat de Vlaamse overheid heeft uitgetrokken voor de bestrijding van de 
economische crisis. Bovendien worden beide mechanismen gekenmerkt door grote volumes: 
de coronapremies en de water- en energievergoeding werden respectievelijk toegekend aan 
honderdduizenden ondernemingen en tijdelijk werklozen. Mede daardoor had het onderzoek 
bijzondere aandacht voor de datastromen aangaande de uitvoering van deze steunmechanis -
mes. Daarnaast werden 45 maatregelen tot op zekere hoogte geanalyseerd. Bijlage 3 van het 
rapport bevat een overzichtslijst van die 45 maatregelen. Deze maatregelen, die tussen de één 
en 150 miljoen euro kostten3, vertegenwoordigden ongeveer 25% van de economische coro -
nasteun in 2020 en waren vaak gericht op specifieke economische sectoren of vertegenwoor -
digen een kleiner aantal begunstigden (van enkele honderden tot duizenden). Maatregelen 
die minder dan één miljoen euro kostten, werden alleen in de inventaris opgenomen, maar 
niet verder onderzocht4. 
3 In deze categorie zitten ook de maatregelen waarvan het budgettair gewicht onbekend was. Het budgettair gewicht 
van alle maatregelen werd ingeschat vóór het eigenlijke onderzoek van start ging, hoofdzakelijk op basis van de ra-
mingen uit de nota’s aan de Vlaamse Regering. Daarbij werd geen rekening gehouden met de vraag of de uitgave al 
dan niet een meeruitgave was. De in deze alinea meegedeelde percentages steunen op de uitvoeringsbedragen tot 
en met 31 december 2020. 
4 Het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid wees het Rekenhof er tijdens de tegensprekelijke procedure op dat de 
steunmaatregel compensatie aan de diensten voor gezinszorg niet in de inventaris was opgenomen. De maatregel is 
toegevoegd, maar werd niet onderzocht. 22
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden heeft het Rekenhof gebruikgemaakt van over -
heidsdocumenten die publiekelijk beschikbaar waren of die de administraties en instellingen 
aanleverden. Het heeft die administraties ook bevraagd via vragenlijsten. Ook werden inter -
views afgenomen met leden van de administraties en met het kabinet van de Vlaamse minis -
ter van Economie. De inventaris op de website van het Rekenhof geeft meer informatie over 
de steunmaatregelen die de verschillende overheden hebben genomen en die het voorwerp 
waren van deze transversale audit5. 
Toen het Rekenhof het onderzoek startte, leken de pandemie en de steunmaatregelen een 
aflopend verhaal. Het ging er dan ook van uit dat een evaluatie a posteriori al mogelijk zou zijn 
vanaf eind 2020. De pandemie flakkerde echter weer op en de overheid verlengde heel wat van 
haar steunmaatregelen en trof ook alsmaar nieuwe maatregelen. Een aantal maatregelen zijn 
dan ook nog volop in uitvoering en controle-activiteiten zijn soms nog niet uitgerold of bevin-
den zich nog in een vroeg stadium. Dat had ook gevolgen voor de onderzoeksaanpak: door 
de grote werklast waarmee de administraties (tijdens de tweede besmettingsgolf) geconfron-
teerd werden, diende het aantal afgenomen interviews noodgedwongen beperkt te blijven 
en was een uitgebreide en diepgaande bevraging voor de meeste maatregelen niet mogelijk6.
De rapportering over de transversale audit vindt plaats in afzonderlijke rapporten, die gericht 
worden aan de verschillende wetgevende vergaderingen (zie 1.2.1 - Onderzoeksdomein). Dit 
rapport gaat over de Vlaamse maatregelen. De afstemming tussen de verschillende bestuurs -
niveaus kan evenwel van belang zijn bij het analyseren van de steunmaatregelen. Bijgevolg 
besteedt dit rapport ook aandacht aan die onderlinge afstemming en aan de coördinatie tus -
sen de verschillende bestuursniveaus.
Het normenkader voor deze audit bestaat in de eerste plaats uit de algemeen aanvaarde nor -
men voor goed bestuur. Die werden aangevuld met normen uit beleidsdocumenten en regel-
geving. Bij het interpreteren en hanteren van deze normen hield het Rekenhof echter ook 
expliciet rekening met de context van hoogdringendheid waarbinnen veel steunmaatregelen, 
in het bijzonder die in het voorjaar van 2020, moesten worden ontwikkeld en ingevoerd.
1.3.3 Onderzoeksverloop 
Het Rekenhof kondigde zijn audit op 21 oktober 2020 aan bij de voorzitter van het Vlaams 
Parlement, de leden van de Vlaamse Regering en de leidend ambtenaren van de betrokken 
administraties. Het Rekenhof sloot zijn auditwerkzaamheden af in juni 2021. Op 1 september 
2021 stuurde het zijn ontwerpverslag aan de ministers en leidend ambtenaren van de betrok -
ken administraties en instellingen. Van september tot oktober 2021 ontving het diverse ant -
woorden (zie bijlage 7).
5 Deze inventaris bevat ook de maatregelen die de Duitstalige Gemeenschap heeft genomen.
6 Na de aankondiging van de audit en in de periode van de tweede besmettingsgolf (november 2020) kreeg het Reken-
hof een brief van de voorzitter van het Voorzitterscollege, het overkoepelend managementorgaan van de Vlaamse 
overheid, waarin aan het Rekenhof werd gevraagd de audit uit te stellen tot na de crisis. Het Rekenhof heeft daarom 
tot begin februari 2021 gewacht om de administratie, instellingen, kabinetten en andere betrokkenen te bevragen.  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   23
De antwoorden van de Vlaamse minister van Economie en van de verschillende administra-
ties en instellingen zijn in dit verslag verwerkt. Het formele antwoord van de minister en 
de managementreactie van het Agentschap Innoveren en Ondernemen, waarnaar het minis -
teriële antwoord verwees, zijn als bijlagen opgenomen. 
Het rapport bevat zo weinig mogelijk beschrijvingen en is er vooral op gericht de vastgestelde 
problemen te bespreken. De lezer vindt niettemin een korte beschrijving van de belangrijkste 
maatregelen in hoofdstuk 2. Alle maatregelen van het onderzoeksdomein staan bovendien in 
de interactieve online inventaris https://covid19.rekenhof.be.  
De hoofdstukken 3 tot en met 5 behandelen achtereenvolgens de voorbereiding (onderzoeks -
vraag 2), uitvoering (onderzoeksvraag 3) en evaluatie (onderzoeksvraag 4). Deze hoofdstuk -
ken zijn telkens opgedeeld in drie delen: (1) de coronapremies, (2) de water- en energie -
vergoeding aan tijdelijk werklozen en (3) de uitgebreide selectie van 45 maatregelen met een 
aanzienlijk geraamd financieel belang. In die drie delen worden deze 45 maatregelen niet één 
voor één besproken, maar als voorbeeld aangehaald ter illustratie van de meer algemene vast -
stellingen. Daarnaast bevat de tekst ook specifieke bevindingen over individuele maatregelen, 
waarbij een maatregel op een bepaald punt als een goede praktijk naar voren wordt gebracht 
of waarbij een bepaald aspect van een maatregel dat minder goed is verlopen, wordt belicht. 
Deze maatregelen worden vaak aangeduid met verkorte namen, die ook gebruikt worden in 
de online inventaris en staan opgesomd in bijlage 3. 
De coronapremies konden rekenen op veel aandacht van het parlement, de media en de 
bevolking. Het Rekenhof wenst een aantal specifieke aspecten van de coronapremies die veel 
parlementaire aandacht opriepen, te verhelderen. Deze toelichtingen heeft het in aparte, 
gekleurde tekstvakken doorheen het rapport opgenomen.   COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   25
2.1 Opzet
Het Rekenhof stelde vast dat de overheden geen gedetailleerde, overkoepelende inventaris 
van de socio-economische steunmaatregelen hebben gepubliceerd7, wat weinig bevorderlijk 
is voor het parlementaire debat over de aanpak van de COVID-19-pandemie. Het Rekenhof 
werkte in het kader van deze audit daarom een dergelijke inventaris uit, met de maatrege -
len die de federale overheid en de overheden van de gewesten, de gemeenschappen en de 
gemeenschapscommissies hebben genomen, en publiceerde die ook. Daarmee wil het de par -
lementaire vergaderingen en andere belangstellenden een zo volledig mogelijk overzicht bie -
den van de socio-economische steunmaatregelen die in 2020 werden genomen ten behoeve 
van ondernemingen en particulieren. Deze inventaris omvat onder meer, voor zover daarover 
gegevens beschikbaar zijn, de kosten van de maatregelen (inclusief hun verlengingen in 2021), 
het aantal begunstigden en de regelgeving. De meest recente bedragen, ramingen en realisa-
ties, zijn die welke op 30 juni 2021 beschikbaar waren (op enkele uitzonderingen na)8. Het gaat 
om een interactieve online-inventaris, die kan worden geraadpleegd op: 
https://covid19.rekenhof.be. Gebruikers kunnen de gegevens filteren op basis van een aantal 
voorgestelde categorieën en naar eigen wens bepaalde grafieken aanmaken. 
De inventaris die het Rekenhof heeft opgesteld, kent een aantal beperkingen die een invloed 
hebben op de cijfers en tabellen in dit hoofdstuk:
• De inventaris beperkt zich tot de socio-economische steunmaatregelen die zijn toegekend 
aan ondernemingen en particulieren (zie 1.2.1 - Onderzoeksdomein).
• De inventaris neemt alleen de maatregelen uit 2020 op (met inbegrip van hun verlengin-
gen). De belangrijkste nieuwe steunmaatregelen van de Vlaamse overheid die in de eerste 
helft van 2021 zijn genomen, worden opgesomd in bijlage 4.
• De inventaris omvat alle door het Rekenhof geïdentificeerde maatregelen, maar is niet 
exhaustief9. 
7 Verscheidene organisaties hebben wel vanuit hun eigen werkveld inventarissen opgesteld (Nationale Bank van  België 
- ERMG, FOD Economie, FOD Financiën, FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, Sociaal- Economische 
Raad van Vlaanderen). 
8 De online inventaris bevat meer details over de bronnen van de financiële gegevens en de periodes waarop zij betrek -
king hebben.
9 Het Rekenhof heeft zoveel mogelijk maatregelen opgelijst. Talrijke gegevensbronnen werden geraadpleegd om zo-
veel mogelijk informatie te verzamelen.  26
Het Rekenhof identificeerde 433 socio-economische steunmaatregelen die de federale over -
heid en de deelstaatentiteiten in 2020 namen naar aanleiding van de COVID-19-pandemie 
voor een totaalbedrag van naar schatting 24,12 miljard euro (schatting op 30 juni 2021 van de 
kostprijs voor de volledige toepassingsperiode van de maatregelen genomen in 2020, inclu -
sief hun verlengingen). Dit totaal vertegenwoordigt 5,4% van het bbp in 2020 (451,18 miljard 
euro)10. De gerealiseerde uitgaven voor de maatregelen genomen in 2020, bedroegen op 30 
juni 2021 16,15 miljard euro. 
De onderstaande tabel toont voor de verschillende bestuursniveaus de belangrijkste bedragen. 
Tabel 1 -Financiële impact van de socio-economische steunmaatregelen per bestuursni -
veau (in miljoen euro)11
Bestuursniveau Raming op  
30 juni 2021Gerealiseerd op  
31 december 
2020Gerealiseerd 
op 30 juni  
 2021 Totaal  
uitgetrokken  
waarborgen*
Federaal 19.401 9.942 11.913 109.000 
Vlaamse Gemeenschap 3.054 2.587 2.840 2.072 
Gemeenschapscommissie90 46 50 -   
Franse 
Gemeenschapscommissie 20 9 16 -   
Duitstalige Gemeenschap 10 3 1 10 
Totaal** 24.124 13.791 16.146 111.599
*    In deze fase van de crisis zijn de definitieve kosten van deze instrumenten voor de overheid nog onbekend. De werkelijk opge -
nomen waarborgen liggen wel aanzienlijk lager dan de hier vermelde en gereserveerde bedragen.
**  Door afronding komen de totalen niet volledig overeen met de som van de onderdelen. Deze bedragen worden echter aangehou -
den voor de consistentie met de bedragen in de inventaris. 
De kosten van de belangrijkste nieuwe maatregelen genomen in de eerste jaarhelft van 2021 , 
zijn geraamd op 3, 22 miljard euro12. 
10 Bron: Eurostat.
11 Voor meer informatie over de financiële parameters, zie de beschrijving ervan in bijlage 1.
12 Federaal: 1.148,8 miljoen euro, Vlaams Gewest en Vlaamse Gemeenschap: 687,5 miljoen euro, Waals Gewest: 959,4 
miljoen euro, Brussels Hoofdstedelijk Gewest/FGC/GGC: 413,8 miljoen euro, Franse Gemeenschap: 8,7 miljoen euro. 
Die bedragen zijn opgenomen in de bijlagen bij de rapporten van de respectievelijke bestuursniveaus. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   27
De volgende grafiek toont hoeveel elk bestuursniveau in 2020 heeft uitgegeven aan steun-
maatregelen  (geraamd bedrag op 30 juni 202 1), waarbij elk niveau is opgedeeld volgens 
de doelgroep: ondernemingen, particulieren of een mengcategorie van ondernemingen en 
 particulieren13.
Figuur 1 – Kosten van de steunmaatregelen per bestuursniveau en per doelgroep (vol-
gens ramingen op 30 juni 2021, in miljoen euro en exclusief waarborgen voor bankle -
ningen en leningen) 
Ondernemingen Particulieren
Federaal 5826,6 2043,3
Vlaams Gewest - Vlaamse Gemeenschap 2669, 3 204,6
Waals Gewest 911,2 130,9
Franse Gemeenchap 15,8 7,5
Brussels Hoofdstedelijk Gewest 260,3 16,7
Gemeens chappeli jke
Gemeenschapscommissie (GGC)60,7 29,4
Franse Gemeenschapcommissie (FGC) 11,2 8,7
Duitstalige gemeenschap 6,0 2,8
TotaalOndernemingen  en 
11531, 4
179,6
100,8
98,0
7,1
0,0
0,0
1,5
11918,6 9761,1 2444,001,0002,0003,0004,0005,0006,0007,0008,0009,00010,00011,00012,000
Deze grafiek toont dat:
• de federale overheid het merendeel van de financiële middelen heeft vrijgemaakt voor elke 
doelgroep (80,4% van het totaal);
• de maatregelen voor ondernemingen en particulieren het grootste bedrag vertegenwoordi-
gen ( 11,92  miljard euro , 49,4% ), waarvan 4,65 miljard euro voor het crisisoverbruggings -
recht en 4,72  miljard euro voor de tijdelijke werkloosheid (versoepelde voorwaarden) door 
de federale overheid ;
• de gewestelijke steun meestal aan ondernemingen was gericht (2,6 7 miljard euro voor het 
Vlaams Gewest, 911 miljoen euro voor het Waals Gewest en 260 miljoen euro voor het 
Brussels Hoofdstedelijk Gewest) ; 
• particulieren meestal door de federale overheid werden geholpen, vooral langs de sociale 
13 Voor meer informatie over de doelgroepen, zie bijlage 1. 28
De onderstaande grafiek toont de verdeling per maand en per maatregelentype van de 429 
maatregelen van alle bestuursniveaus die in 2020  in werking tr aden14.
Figuur 2 – Chronologische evolutie van de aantallen maatregelen die in 2020 in werking 
traden, volgens type
jan-20 feb-20 mrt-20 apr-20 me i-2 0 jun- 20 jul-20 aug-20 s ep -2 0 okt-20 n ov -2 0 dec-20Verminderning of vrijstelling van belastingen en sociale bijdragen, vrijstelling of
kwijtschelding van boetes en sancties
Uitkering
Lening
Garantie
Cons umpti es teun
Andere
Bron: Rekenhof 
Uit deze grafiek blijkt het volgende:
• Meer dan een kwart van alle maatregelen trad in werking in maart 2020 en meer dan twee 
derde in de maanden maart tot en met  juli 202015. Ook in het najaar (tweede COVID-19-
besmettingsgolf) zijn tientallen nieuwe maatregelen genomen, bovenop de verlengingen 
van steunmaatregelen die al eerder in werking waren getreden. De inwerkingtreding van 
de maatregelen loopt dus parallel met de evolutie van de pandemie.
• Subsidies en premies zijn de types maatregelen waar de overheden het meest naar terug-
grepen om de economische crisis te bestrijden (46% van het geheel). De uitkeringen verte -
genwoordigen echter het grootste financiële volume (51% van alle uitgaven).
De OESO beveelt een specifieke fasering aan voor de maatregelen in het kader van de  
COVID-19-crisis om zo langdurige schade aan het economisch weefsel te vermijden, met in de 
14 Exclusief maatregelenverlengingen of -aanpassingen in 2020; vier van de 433 in 2020 genomen maatregelen zijn pas 
in werking getreden in 2021 en zijn niet opgenomen in figuur 2.
15 Sommige maatregelen zijn met terugwerkende kracht in werking gesteld. Dat verklaart waarom ze al in januari en 
februari van kracht waren, dus vóór de COVID-19-crisis. Andere maatregelen bestonden al en zijn geactiveerd (of 
versterkt) in het kader van de crisis. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   29
eerste plaats maatregelen om de liquiditeit en de inkomens van de ondernemingen en gezin-
nen te vrijwaren, en, na verloop van tijd, maatregelen om de solvabiliteit te ondersteunen, 
alsook fiscale stimuli16. In een volgende fase, zodra de focus kan verschuiven naar het her -
stel, kunnen dan maatregelen worden genomen om de economische activiteit opnieuw aan te 
zwengelen, door de consumptie aan te wakkeren.
In de praktijk heeft België die fasering in het begin van de crisis wel degelijk in acht genomen: 
het heeft de eerste maatregelen ter vrijwaring van de liquiditeit en de inkomens immers al op 
6 maart 2020 genomen. Omdat de overheden er aanvankelijk van uitgingen dat de crisis tegen 
de zomer van 2020 voorbij zou zijn, namen zij, toen de besmettingen beter onder controle 
waren, al enkele maatregelen ter versterking van de solvabiliteit. Door de onvoorzienbare evo -
lutie van de gezondheidscrisis kon het lineaire perspectief voor het crisismanagement zoals 
de OESO voorstelde, niet helemaal worden gevolgd. De regeringen moesten immers vanaf het 
begin van de tweede besmettingsgolf, in oktober 2020, opnieuw liquiditeitsmaatregelen en 
inkomensondersteunende maatregelen nemen.
2.3 Vlaamse inventaris 
2.3.1  Algemeen beeld
De inventaris bevat 81 steunmaatregelen van de Vlaamse overheid17. De onderstaande grafiek 
toont de verdeling van het aantal maatregelen per maand in de periode januari 2020 - februari 
2021. Hij steunt op het tijdstip waarop de maatregelen officieel in werking traden18. De gra-
fiek bevat ook twee steunmaatregelen die pas in februari 2021 in werking traden: VBM-4 en 
VBM- 5. Deze maatregelen zijn ook in de analyse van de coronapremies opgenomen19.
Figuur 3 – Verdeling van het aantal maatregelen per maand en per type
01234567891011121314151617181920
Jan -20 Feb-20 Mar-20 Apr-20 Mei -20 Jun-20 Jul-20 Au g-20 Sep-20 Okt-20 Nov-20 Dec-20 Jan -21 Feb-21
Gar an tie Vermindering of vrijstelling (belasting, boetes en sancties, sociale bijdragen)
Belastingsverschuiving of betalingsuitstel Lening
Andere Ui tkerin g
Premie en subsidie
Bron: Overkoepelende inventaris
16 OECD, Tax and fiscal policy in response to the coronavirus crisis: strengthening confidence and resilience, mei 2020, 
www.oecd.org. Zie ook bijlage 2.
17 Hoewel VBM-4 en VBM-5 in de analyse van deze audit zijn opgenomen, vonden de uitgaven plaats in 2021. Ze staan 
in dit deel dan ook niet in de grafieken met een financiële parameter. 
18 Verlengingsbesluiten of besluiten die een maatregel op een later tijdstip (gewijzigd) hernamen, zijn niet inbegrepen. 
De grafiek toont dus de temporele verdeling van het aantal nieuwe maatregelen. Het Rekenhof heeft de verschil-
lende coronapremies wel telkens als nieuwe maatregelen beschouwd en niet als varianten van eenzelfde maatregel. 
19 Intussen loopt het systeem van het Vlaams beschermingsmechanisme verder door tot 30 juni 2021, en voor een be -
perkt aantal sectoren tot eind september 2021. 30
Een vergelijking met de grafiek voor alle bestuursniveaus samen (zie figuur 2) toont enkele 
verschillen, zoals de piek in juli voor de Vlaamse maatregelen. Daardoor is de temporele paral-
lel met de evolutie van de pandemie minder uitgesproken. Die piek, met dertien maatregelen, 
is grotendeels veroorzaakt door acht maatregelen in de sectoren cultuur, jeugd en media en 
drie maatregelen in de autobus- en autocarsector en taxisector. In de sectoren cultuur, jeugd 
en media nam de Vlaamse Regering meer tijd om gepaste steun toe te kennen (maatregelen in 
het kader van het noodfonds – zie 2.3.2 – Belangrijkste maatregelen). In de autobus- en auto -
carsector en in de taxisector was de Vlaamse Regering van mening dat de al getroffen maatre -
gelen te beperkt waren om de zware vaste kosten (het wagenpark) te dekken. In maart 2020 
trad 25% van alle maatregelen van dat jaar in werking (20 maatregelen) en in de periode van 
maart tot juli 70%. Terwijl het eerste percentage overeenstemt met dat van alle bestuursni -
veaus samen, ligt het tweede percentage, door de piek in juli, hoger. Een andere opmerkelijke 
afwijking van de grafiek voor alle bestuursniveaus samen is dat de Vlaamse overheid slechts 
twee maatregelen heeft genomen die terugwerkten tot januari of februari 202020. Ook in de 
laatste maanden van 2020, gedurende de tweede golf, nam ze weinig nieuwe maatregelen.
Wel overeenkomend met de grafiek voor alle bestuursniveaus samen, is dat alle mogelijke 
types van maatregelen in de eerste maanden zijn ingevoerd. Vanaf juli valt het grote aandeel 
‘premies en subsidies’ op. De bijkomende leningen in juli betroffen de autobus- en autocar -
sector en de taxisector, en in september het terugvorderbaar voorschot voor de evenemen-
tensector en het herstelkrediet voor de sociale economie. De bijkomende verminderingen en 
vrijstellingen betroffen de retributie voor individueel personenvervoer (augustus), de winwin-
lening (oktober) en het vriendenaandeel (december). 
De onderstaande grafiek toont aan dat 44% van alle getroffen maatregelen in 2020 ‘premies en 
subsidies’ betreffen en 14% ‘uitkeringen’ . De Vlaamse overheid heeft dus, zoals ook de andere 
bestuursniveaus, vooral gekozen voor directe steun, waarbij zij het inkomstenverlies recht -
streeks opvangt. Het aantal leningen en garanties volgen op ruime afstand. Het type ‘andere’ 
maakt 16% uit. Het gaat om een restcategorie, die vooral bestaat uit een aantal kleinere sociale 
maatregelen, versoepelingen aan verlofstelsels of procedurele versoepelingen of verlengingen 
van termijnen met geen of een gering budgettair gewicht. 
20 Het decreet tot invoering van een uitzonderlijke gezinsbijslag in het kader van de COVID-19-maatregelen werd op 25 
juni 2020 gepubliceerd in het B.S., maar had uitwerking vanaf 1 januari 2020.  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   31
Figuur 4 – Verdeling van het aantal maatregelen volgens type in 2020
44%
16%14%9%7%6%4%
An dere
Uitkering
Lening
Belastingsverschuiving of betalingsuitstel
Vermindering of vrijstelling (belasting, boetes en sancties, sociale bijdragen)
Garantie
Een verdeling van de steun op basis van budgettair gewicht toont dat het beleidsdomein EWI 
goed is voor bijna drie vierde (67%) van de uitgaven. Dat is niet verwonderlijk, aangezien het 
auditrapport focust op economische steunmaatregelen. De beleidsdomeinen WVG (17%) en 
OMG (7%) vervolledigen de top 3. In deze vergelijking en de onderstaande grafiek zijn lenin-
gen en garanties niet inbegrepen. Zoals reeds in 2.2 uiteengezet, zouden ze een vertekend 
beeld geven van de werkelijke uitgaven. Een lening of garantie betekent maar een uitgave voor 
de overheid als zij niet wordt terugbetaald, respectievelijk uitgewonnen, en er geen bedragen 
meer kunnen worden gerecupereerd.
Figuur 5 – Verdeling van de uitgegeven steun volgens beleidsdomein in 2020
3%
67%
0%1%1%0%
7%1%17%4%
CJSM EWIFBKBBJ LVMOW OMG OVWVG WSE
Bron: Overkoepelende inventaris 32
De Vlaamse overheid heeft in 2020 ongeveer 2,57 miljard euro economische steun verschaft 
aan zowel ondernemingen als particulieren. In de loop van 2021 gaf de overheid ongeveer 
350 miljoen euro bijkomend uit doordat maatregelen verder liepen of verlengd werden. In de 
eerste jaarhelft van 2021 is daar ongeveer nog 687,5 miljoen euro bijgekomen voor een beperkt 
aantal nieuwe maatregelen (zie bijlage 4). De bedragen die aan deze nieuwe maatregelen zijn 
gekoppeld, betreffen in hoofdzaak ramingen afkomstig uit de nota’s aan de Vlaamse Regering. 
2.3.2  Belangrijkste maatregelen
Een aantal maatregelen heeft een groot budgettair gewicht. Veruit de duurste maatregel 
was de coronahinder- en bijkomende sluitingspremie (hierna de hinder- en sluitingspremie 
genoemd). Deze maatregel kostte op 31 december 2020 (en finaal) ongeveer 1,16 miljard euro, 
goed voor 44% van alle toegekende steun. De onderstaande grafiek geeft een overzicht van de 
maatregelen die de drempel van 50 miljoen euro uitgaven overschreden. De coronapremies 
staan in het groen aangeduid, andere maatregelen in het geel.
Figuur 6 – Uitgave voor steunmaatregelen van meer dan 50 miljoen euro op 31 decem-
ber 2020
 - 100.000.000 200.000.000 300.000.000 400.000.000 500.000.000 600.000.000 700.000.000 800.000.000 900.000.000 1.000.000.000 1.100.000.000 1.200.000.000
Coronahinder- en sluitingspremieCoronacompensatiepremie
Compensatie woonzorgcentraVBM-2
Water- en energiepremie
Compensatie kinder- en buitenschoolse opvangSteun sector dienstenchequesVBM-3
Corona-ondersteuningspremieVBM-1
De volgende alinea’s houden een bespreking in van de belangrijkste maatregelen, beginnend 
met twee clusters van maatregelen (Noodfonds en Leningen en garanties), gevolgd door de 
maatregelen weergegeven in de bovenstaande grafiek. 
Noodfonds
De Vlaamse  Regering richtte in juni 2020 een noodfonds op, dat tal van steunmaatregelen 
bevatte, vooral voor de cultuur-, jeugd-, sport- en mediasector (CJSM). De cultuursector 
kon rekenen op bijna 65 miljoen euro, de jeugdsector (jeugdorganisaties, hostels en jeugd-
verblijven) op 16 miljoen euro, de mediasector en de sportsector elk ongeveer op 10 miljoen 
euro21. Daarnaast werd, onder andere, nog 35 miljoen euro uitgetrokken voor de aardappel- en 
siertelers, 16,3 miljoen euro voor de sociaal-toeristische sector en 47 miljoen euro voor ‘mobi-
liteit’ . Tot die laatste categorie behoren maatregelen zoals de subsidies aan de autobus- en 
21 Het noodfonds voorzag daarnaast ook ongeveer 87 miljoen euro voor de lokale besturen voor hun cultuur-, jeugd- en 
sportbeleid en voor armoedebestrijding. Aangezien dit een loutere overdracht van middelen is die de lokale besturen 
volgens eigen inzichten besteden, is dit niet opgenomen in de onderzochte maatregelen. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   33
autocarsector (15,5 miljoen euro) en achtergestelde leningen aan de autobus- en autocarsec-
tor (16 miljoen), alsook aan de taxisector (12 miljoen euro). De meeste voorziene budgetten 
zijn in 2020 grotendeels of vrijwel volledig uitgegeven, met uitzondering van de steun aan de 
aardappel- en siertelers (slechts 15,5 miljoen euro uitgegeven) en de autocarsector (slechts 7,5 
miljoen aan subsidies uitgegeven). De grote bedragen voorzien voor leningen aan de autocar- 
en taxisector werden amper benut. 
Leningen en garanties22
De Vlaamse inventaris telt zeven steunmaatregelen van het type lening en drie van het type 
garantie. De twee omvangrijkste in toegekend budget zijn de uitbreiding van de waarborgre -
geling Gigarant en de achtergestelde lening op drie jaar. 22 bedrijven deden een beroep op het 
eerste instrument, goed voor een verstrekt waarborgbedrag van 463 miljoen euro. Een 320-tal 
ondernemingen heeft via de ParticipatieMaatschappij Vlaanderen een achtergestelde lening 
verkregen, voor in totaal 131 miljoen euro. De derde omvangrijkste maatregel betreft het terug-
vorderbaar voorschot voor de evenementensector, goed voor 44 miljoen euro. Deze lening 
bevat evenwel de bepaling dat de verplichting tot terugbetaling vervalt als het evenement niet 
mag doorgaan op grond van op het moment van aanvraag nog niet gekende overheidsmaat -
regelen gerelateerd aan COVID-1923. Een vierde maatregel is de handelshuurlening. In eerste 
instantie kende het instrument weinig succes, maar na een versoepeling van de voorwaarden 
was de maatregel goed voor 9,6 miljoen euro verstrekte leningen. De werkelijke kosten voor de 
overheid zijn momenteel nog niet gekend. Zoals al aangestipt, betekenen ze maar een uitgave 
als ze niet worden terugbetaald (lening) of uitgewonnen (waarborg).
Compensatie woonzorgcentra, centra voor kortverblijf, centra voor dagverzorging en centra voor 
dagopvang
Deze compensatie betrof een opeenvolging van technisch complexe financiële compensatie -
maatregelen voor de woonzorgcentra en aanverwante instellingen. De steun richtte zich ener -
zijds vooral op de compensatie van gederfde inkomsten wegens de opnamestop, verplichte 
sluiting, onderbezetting, enz., maar anderzijds ook op de mogelijkheid extra zorg- en onder -
steunend personeel in te zetten. Dat was nodig om de grote uitval van zorgpersoneel in het 
begin van de pandemie op te vangen, maar ook omdat meer werd verwacht van het beschik -
bare personeel. De totale kostprijs bedroeg eind 2020 220 miljoen euro, waarvan 121 miljoen 
euro als meeruitgave.
Compensatie kinder- en buitenschoolse opvang
Sinds eind maart-begin april 2020 zijn er steunmaatregelen voor de sectoren van de kinder- en 
buitenschoolse opvang. Zij vangen de gederfde inkomsten op in beide sectoren wegens de 
sterke terugval van het aantal opvangdagen, terwijl de opvanglocaties de verplichting kregen 
open te blijven. Deze compensatieregelingen koppelden heel wat voorwaarden aan de pre -
mies, zoals een tewerkstellingsengagement ten opzichte van het personeel, een verdere uit -
betaling van correcte lonen, geen activatie van het overbruggingsrecht en, sinds november 
2020, geen beroep doen op de Vlaamse coronapremies. De compensatieregelingen zijn onder -
tussen al verscheidene keren aangepast in functie van de evolutie van de coronapandemie. De 
budgettaire kosten bedroegen eind 2020 129 miljoen euro.
22 De bedragen zijn geactualiseerd in de periode februari/maart 2021.
23 Zo dient bijvoorbeeld Tomorrowland een deel van de 1,8 miljoen toegekende steun niet terug te betalen. 34
Steun sector dienstencheques
De subsidies voor dienstenchequeprestaties zijn tijdelijk wisselend verhoogd om de vermin -
derde inkomsten door het wegvallen van poetsopdrachten te compenseren en de verhoogde 
uitgaven te dekken. Het gaat om extra kosten om werknemers in veilige omstandigheden te 
laten werken, de uitbetaling van het gewaarborgd loon bij (het hoger) ziekteverzuim, hogere 
verplaatsingskosten, … Het bestaande budget zou de kostprijs van de maatregel, 75 miljoen 
euro in 2020, wel volledig kunnen opvangen door de algemene terugval in dienstencheque -
prestaties.
De water- en energievergoeding voor tijdelijk werklozen is in het leven geroepen om werkne -
mers te ondersteunen die tijdens de eerste coronagolf terugvielen op een verminderd inkomen 
door tijdelijke werkloosheid wegens overmacht of om economische redenen. Het instrument 
bestaat in de toekenning van een eenmalige vergoeding van 202,68 euro om de energie- en 
waterfactuur tijdens de eerste maand van tijdelijke werkloosheid te dekken. De budgettaire 
kosten bedroegen 168 miljoen euro in 2020.
Vlaamse coronapremies 
De Vlaamse coronapremies waren hét financieel steunpakket van de Vlaamse overheid voor 
de honderdduizenden ondernemingen en zelfstandigen die gehinderd werden door exploita -
tiebeperkingen. De onderstaande alinea’s tonen kort naar wie de steun ging en, meer in detail, 
de modaliteiten van de individuele premies (toepassingsgebied, voorwaarden, …). 
De onderstaande grafiek toont de verdeling van de Vlaamse coronapremies24 op sectorniveau. 
De grafiek beperkt zich tot de tien sectoren die de meeste steun ontvingen. Zij waren samen 
goed voor 96,3% van alle uitgereikte steun. De sectoren ‘groot- en detailhandel, reparatie van 
auto’s en motorfietsen’ (hierna: de groot- en detailhandel), en ‘verschaffen van accommoda-
ties en maaltijden’ (hierna: de horeca) hebben samen het overgrote deel van de coronasteun 
ontvangen (respectievelijk 41% en 30%). 
24 Het betreft alleen de coronapremies die tot de scope behoren: van de coronahinderpremie en de bijkomende slui-
tingspremie tot VBM-5. In de grafieken van dit onderdeel zijn wel de uitgaven van VBM-4 en VBM-5 verwerkt.   COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   35
Figuur 7 – Top 10 toegekende steun Vlaamse coronapremies op sectorniveau
3%4%
41%
30%3%3%1%4%5%6%
C  Industrie
F  Bouwnijverheid
G Groot- en detailhandel; reparatie van auto's en motorfietsen
I  Verschaffen van accomodatie en maaltijden
M  Vrije beroepen en wetenschappelijke en technische activiteiten  
N  Administratieve en ondersteunende diensten
P  Onderwijs
Q Menselijke gezondheidszorg en maatschappelijke dienstverlening  
R  Kunst, amusement en recreatie
S Overige diensten
Bron: Antwoord VLAIO van 26 april 2021
De eerste coronapremie, de hinder- en sluitingspremie, kende vennootschappen en zelfstan -
digen in hoofdberoep met een fysieke inrichting die verplicht werden hun publiek toegan -
kelijke locatie volledig te sluiten ten gevolge van de coronavirusmaatregelen, een forfaitaire 
hinderpremie toe van 4.000 euro voor de periode van 14 maart 2020 tot 5 april 2020, en ver -
volgens een sluitingspremie van 160 euro per bijkomende sluitingsdag. Een onderneming 
kon de premie voor maximaal vijf exploitatiezetels ontvangen. Het steunmechanisme liep op 
31 augustus 2020 definitief af. Voor alle premies gold dat de onderneming een actieve exploi -
tatiezetel moest hebben in het Vlaams Gewest en per bijkomende exploitatiezetel minstens 
één voltijdse werknemer diende te hebben die was ingeschreven bij de RSZ. 
Kort daarna voerde de overheid de coronacompensatiepremie (hierna genoemd: compensatie -
premie) in. Die forfaitaire premie bedroeg 3.000 euro en was bedoeld voor ondernemingen 
en zelfstandigen die werden geconfronteerd met een omzetdaling van ten minste 60% ten 
gevolge van de coronavirusmaatregelen in de periode van 14 maart 2020 tot 30 april 2020. 
Vanaf deze premie hadden ook zelfstandigen in bijberoep met een minimuminkomen van 
6.996,89 euro recht op steun. De premie kon opnieuw voor maximaal vijf vestigingsplaatsen 
worden verkregen. Vanaf deze premie werden ook uitsluitingsgronden expliciet in de regelge -
ving opgenomen, zoals bepaalde rechtstoestanden (ontbinding, stopzetting, faillissement of 
vereffening) en organisatievormen (holding-, management- of patrimoniumvennootschap -
pen). Ook werden bepaalde cumulaties verboden, zoals die met de achtergestelde leningen 
van PMV en de Gigarantwaarborg. 36
Aansluitend was er de coronaondersteuningspremie (hierna genoemd: ondersteuningspre -
mie). Ondernemingen en zelfstandigen ontvingen een forfaitaire premie van 2.000 euro als 
ze tijdens hun doorstartperiode een omzetdaling van ten minste 60% ten gevolge van de 
coronavirusmaatregelen kenden25. Ook die premie kon voor maximaal vijf exploitatiezetels 
worden toegekend. Alleen ondernemingen of zelfstandigen die onder het toepassingsgebied 
van de coronahinder- of de compensatiepremie vielen, konden van het nieuwe instrument 
genieten. Ondernemingen of zelfstandigen die geen aanvraag indienden voor één van deze 
premies, konden ook de steun aanvragen op voorwaarde dat ze het oorzakelijk verband tus -
sen de exploitatiebeperkingen die ze ondervonden door de coronavirusmaatregelen, en hun 
omzetdaling konden motiveren26. Verder werden ondernemingen met achterstallige schul-
den bij VLAIO wegens de terugvordering van vorige premies, vanaf de ondersteuningspremie 
uitgesloten.
Op 17 augustus 2020 trad het eerste in een reeks van Vlaamse beschermingsmechanismen 
in werking. In tegenstelling tot de voorgaande premies, werd de tegemoetkoming bij mini -
maal 60% omzetdaling door de virusmaatregelen vastgesteld als een percentage van de 
omzet tijdens een referentieperiode, begrensd tot een maximumbedrag. Het beschermings -
mechanisme hield zo meer rekening met de omzet en niet meer met het aantal vestigings -
plaatsen. Bij het eerste beschermingsmechanisme (VBM-1) bedroeg de tegemoetkoming 7,5% 
van de omzet, met een maximum van 15.000 euro voor de periode van 1 augustus 2020 tot en 
met 30 september 2020.
Het tweede Vlaams beschermingsmechanisme (VBM-2) trad in werking op 30 oktober 2020 
en was, net als het volgende, ook van toepassing op de vennootschappen en zelfstandigen 
die verder verplicht gesloten bleven, zoals cafés en restaurants. Vanaf het VBM-2 bedroeg 
de tegemoetkoming 10% van de omzet voor de periode van 1 (of 19) oktober 2020 tot en met 
15 november 2020. Ook golden vanaf het VBM-2 minima en maxima naargelang het aantal 
werknemers. De cumulverboden vielen vanaf het VBM-2 weg.
Het derde Vlaams beschermingsmechanisme (VBM-3) hield een tegemoetkoming in voor 
de periode van 16 november 2020 tot en met 31 december 2020. Het was de laatste maatre -
gel onder het de-minimisstelsel. Vanaf het VBM-3 konden ondernemingen die 50% of meer 
van hun omzet halen uit toeleveringen aan een gesloten sector, een referentieperiode kiezen 
die overeenstemde met de sluitingsperiode van de gesloten sector. Vanaf het vierde Vlaams 
beschermingsmechanisme (VBM-4 voor januari 2021 en VBM-5 voor februari 2021) diende 
de overheid de maatregelen aan te melden bij de Europese Commissie onder artikel 3.1 van 
de Tijdelijke Kaderregeling.27 Daardoor waren ondernemingen in moeilijkheden, financiële 
instellingen en kredietinstellingen vanaf het VBM-4 uitgesloten. Verder daalden de mini -
mum- en maximumsteun vanaf het VBM-4 en werd de bijgevoegde lijst met sectoren aange -
past ten opzichte van die voor het VBM-3, zodat zij overeenstemde met de lijst van gesloten 
sectoren door de coronavirusmaatregelen die het Overlegcomité bepaalde.
25 Er waren acht verschillende doorstartperiodes van telkens van één maand. De doorstartperiode startte op de dag 
volgend op de opheffing van een verplichte sluiting. Deze verplichte sluiting verschilde naargelang de sector .
26 De erop volgende beschermingsmechanismen bevatten alle een gelijkaardige bepaling.
27 De Tijdelijke Kaderregeling voor staatssteun is een tijdelijk Europees mechanisme  dat het de lidstaten mogelijk moet 
maken ondernemingen te ondersteunen in de context van de coronacrisis. De Europese Commissie heeft deze tij-
delijke regeling op 19 maart 2020 aangenomen en nadien verscheidene malen verlengd en aangepast (bijvoorbeeld 
door de steunplafonds te verhogen). Op procedureel vlak past de Europese Commissie een versnelde goedkeurings -
procedure toe.  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   37
Het onderstaande schema geeft de subsidieperiodes van de coronapremies weer op een tijds -
lijn. VBM-6,-7, -8 en -9, die niet binnen de scope van de audit vielen, zijn niet in dit schema 
opgenomen.  
Figuur 8 - subsidieperiodes coronapremies op tijdslijn
 14.03    05.04  08.06  30.09  
 14.03   30.04  01.08  30.09  15.11  31.12  
hp Sluitingspremie  Sluiting  
Comp.  Ondersteuning  VBM-1 VBM-2* VBM-3 VBM-4/5Hinderpremie  
(hp) 
- 4.000 euro
-sluiting locatie
-14.03 – 05.04Sluitingspremie  
-160 euro / dag
-06.04 –
08.06/30.09  Sluitingsgerelateerde premies  
- 3.000 euro
(1.500 euro)
per zetel
-omzetdaling
van -60%
-14.03- 30.04- 2.000 euro
(1.000 euro) per
zetel
-omzetdaling van
-60%
-doorstart Hinder:
1 maand na
18.04; 20.04;
04.05; 11.05;
18.05; 08.06 of
01.07
-doorstart Comp.:
01.05-3 1.05-7,5 %
(3,75%)
omzet
van -60%
-01.08- 30.09-10% (5%)
omzet
van -60% of
sluiting locatie
-01.10-1 5.11-10% (5%)
omzet
-omzetdaling  van
-60% of sluiting
locatie
-16.11- 31.12-10% omzet
van -60% of
-jan. of feb.
2021
Omzet gerelateerde premies ** 
* VBM-2 liep ook van 19 oktober tot 15 november.
**  Omzetdaling van minimaal 60% is de basis toekenningsvoorwaarde voor de compensatiepremie, ondersteuningspremie en 
de VBM’s. Hoewel vanaf VBM-2 sluiting opnieuw een toekenningsvoorwaarde is, spreekt het Rekenhof voor voorgenoemde 
premies van de omzetgerelateerde premies.
2.4  Deelconclusies
Het Rekenhof stelt vast dat de overheden geen overkoepelende en gedetailleerde inventaris 
bekendmaakten van de socio-economische steunmaatregelen. Daarom heeft het een derge -
lijke inventaris uitgewerkt en gepubliceerd voor de maatregelen die de federale overheid, de 
gewesten en de gemeenschappen in 2020 hebben genomen. In totaal werden 433 maatregelen 
opgelijst en beschreven in de interactieve online-inventaris.  38
De geraamde kosten van de opgelijste maatregelen belopen in totaal 24,12 miljard euro: 
9,76 miljard euro voor de ondernemingen, 2,44 miljard euro voor de particulieren en 11,92 mil-
jard euro voor de maatregelen die zowel ondernemingen als particulieren ten goede kwamen. 
Het nemen van de maatregelen volgde de evolutie van de gezondheidscrisis en de opeenvol -
gende lockdowns.
De Vlaamse overheid trof in 2020 tientallen nieuwe economische steunmaatregelen om de 
gevolgen van de coronacrisis op te vangen. In totaal heeft Vlaanderen daarvoor in 2020 onge -
veer 2,6 miljard euro uitgegeven. Een voorzichtige schatting brengt het totaal op 3,6 miljard 
euro  voor de periode tot 30 juni 2021. 
Veel maatregelen kwamen tot stand in de beginmaanden van de crisis (maart en april). De 
Vlaamse overheid reageerde dus snel op de crisis, tegelijk met de eerste gezondheidsmaatre -
gelen. Afwijkend van het algemeen beeld voor de verschillende bestuursniveaus samen, nam 
de Vlaamse overheid in de zomer van 2020 relatief meer maatregelen. Zij koppelde deze maat -
regelen aan het noodfonds waarover zij begin juni een akkoord bereikte. In de tweede golf trof 
de Vlaamse overheid opmerkelijk minder nieuwe maatregelen dan de andere overheden, maar 
dat betekent niet dat de steunverlening stilviel. De Vlaamse Regering koos vooral voor ver -
lenging of reactivering van eerder genomen maatregelen, eventueel in licht gewijzigde vorm. 
In overeenstemming met haar bevoegdheden, richtte de Vlaamse overheid haar maatrege -
len vooral op ondernemingen. Het type steunmaatregel was in de eerste pandemiegolf heel 
divers, terwijl nieuwe maatregelen zich in de tweede golf vooral richtten op directe steun aan 
ondernemingen. Over het gehele jaar 2020 was directe steun, in de vorm van subsidies en 
premies, de meest gekozen maatregel. 
De meest grootschalige steuninitiatieven, de hinder-, sluitings-, compensatie- en ondersteu-
ningspremies voor ondernemingen en de water- en energievergoeding voor particulieren (tij-
delijk werklozen) zijn in het begin van de crisis genomen. Ook zijn al vroeg financiële compen -
serende maatregelen in het leven geroepen voor de belangrijkste welzijnssectoren en sectoren 
die zich richten op kwetsbare groepen. Daar zijn vrij aanzienlijke bedragen voor uitgetrokken, 
hoewel niet alles een meeruitgave was. De Vlaamse Regering heeft enkele maanden meer 
de tijd genomen om met het noodfonds steun te verlenen aan meer specifieke economische 
sectoren, zoals de cultuur- of landbouwsector. Zij voorzag ook in aanzienlijke bedragen voor 
leningen en garanties, waarvan de uiteindelijke impact op de begroting pas binnen enkele 
jaren duidelijk zal zijn. 
De hinder- en sluitingspremie was budgettair veruit de belangrijkste steunmaatregel van de 
Vlaamse overheid. Deze premie alleen vertegenwoordigde 44% van het in 2020 uitgegeven 
budget voor economische steun. Alle coronapremies samen waren zonder twijfel hét steun-
mechanisme van de Vlaamse overheid in deze economische crisis, met een totaalbedrag tot 
30 juni 2021 van 2,08 miljard euro28. Het merendeel ervan ging naar de groot- en detailhandel 
en de horeca. Dat waren ook bij uitstek de sectoren die moesten sluiten tijdens de eerste golf. 
De detailhandel heeft zich in 2020 goed hersteld, verder onderzoek zal moeten uitwijzen of 
dat ook in 2021 nog het geval was en of de coronasteun terechtgekomen is bij wie de steun het 
meest nodig had.
28 Zie tabel 2. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   39
HOOFDSTUK 3 
Coördinatie en totstandkoming 
van steunmaatregelen
In februari 2020 werd België door een eerste coronabesmetting getroffen, waarna de pandemie 
in maart in alle hevigheid losbarstte. Zeer snel werden over de bestuursniveaus heen crisis -
structuren opgezet om de nodige gezondheidsmaatregelen te kunnen treffen. Dit hoofdstuk 
gaat eerst dieper in op de overkoepelende aanpak van het socio-economische crisisbeheer 
door de overheden in België, met bijzondere aandacht voor de coördinatie tussen de bestuurs -
niveaus. Daarna volgt het hoofdstuk de driedelige indeling die de leeswijzer heeft uiteengezet. 
Coördinatie  verwijst naar een werkwijze waarbij de verschillende bestuursniveaus, mét kennis 
van de genomen of geplande socio-economische steunmaatregelen van de andere bestuurs -
niveaus of beleidsdomeinen, over steunmaatregelen beslissen binnen hun eigen bevoegd-
heidsdomeinen. Het doel van het coördinatieproces is overlappingen tussen, hiaten in en 
tegenspraak tussen de maatregelen te vermijden en beleidscoherentie te bevorderen.
Hoewel de verschillende overheden allereerst de gevolgen van de pandemie voor de volks -
gezondheid wilden bestrijden, bleken ze  ook van meet af aan oog te hebben voor de mogelijke 
schade aan het economische weefsel. De gezondheidsmaatregelen werden bijgevolg onmid-
dellijk geflankeerd door socio-economische steunmaatregelen aan ondernemingen (inclusief 
zelfstandigen) en gezinnen. Zo keurde de federale ministerraad al op 6 maart 2020 een tien-
tal maatregelen ter ondersteuning van de economie goed. De regeringen van de gewesten en 
gemeenschappen kwamen daarna ook snel met eigen maatregelen. Deze steunmaatregelen 
beoogden alle de eerste gevolgen, zoals het verlies van inkomen en eventuele liquiditeits -
problemen, op te vangen (zie 2.2.2 – Aantal maatregelen chronologisch).
Op 19 maart 2020 riep het kernkabinet van de federale regering, op initiatief van de eerste 
minister, de Economic Risk Management Group  (ERMG) in het leven. De ERMG bestond 
enerzijds uit een cel economische follow-up en anderzijds uit een kerncel met vertegenwoor - 40
digers van de federale, de gewest- en de gemeenschapsregeringen29. De ERMG kreeg aanvan-
kelijk drie opdrachten, die hij uitvoerde langs twee operationele groepen: business continuity 
en financiering en steun aan de economie : 
1. ervoor zorgen dat de voor ons land zeer kritieke ondernemingen en infrastructuren blij-
ven draaien;
2. de impact van de coronapandemie meten op de ondernemingen, de sectoren en de 
financiële markten;
3. maatregelen voorstellen aan de federale regering30 om de crisis te bestrijden en daarbij 
een coördinerende rol spelen.
De analyses van de twee operationele groepen werden na bespreking in de cel economische 
follow-up van de ERMG, finaal behandeld door de kerncel. 
Al snel bleek echter dat de derde opdracht werd bemoeilijkt door, enerzijds, de complexe 
interactie tussen de Nationale Bank van België, het Federale Planbureau en de sociale partners 
en, anderzijds, de complexe politieke situatie met het kernkabinet, de uitgebreide Nationale 
Veiligheidsraad en de tien politieke partijen die de regering steunden31. Daardoor was het 
moeilijk eensgezindheid te vinden over concrete beleidsvoorstellen. Ook botsten sommige 
voorstellen van de ERMG voor maatregelen op het federale bestuursniveau op de instituti -
onele realiteit, toen de gemeenschappen en de gewesten, binnen materies waarvoor ze zelf 
bevoegd zijn, een voorkeur uitdrukten voor regiospecifieke instrumenten.
Op basis hiervan werd besloten om, hoewel alle regeringen vertegenwoordigd waren in de 
kerncel, de derde opdracht van de ERMG over te hevelen naar het politieke niveau en de coör -
dinerende rol van de ERMG te herdefiniëren naar het oplijsten van de genomen economische 
steunmaatregelen. Alle overheden in het land konden de daaruit voortvloeiende inventaris 
consulteren. De ERMG slaagde erin een consensus te vinden over de analyse van de crisis (de 
tweede opdracht), die als basis kon dienen voor de ontwikkeling van beleidsvoorstellen, zowel 
op het federale als op het gemeenschaps- en gewestniveau. De ERMG-enquêtes, waarbij peri-
odiek duizenden Belgische ondernemingen werden bevraagd naar de impact van COVID-19 
op hun activiteit en financiële gezondheid, vormden een belangrijk instrument bij die ana-
lyses. Daarnaast publiceerde de NBB, samen met de partners van de ERMG, een dashboard 
met indicatoren over de impact van de coronacrisis op de Belgische en internationale econo -
mie, met aandacht voor de situatie van de bedrijven, de financiële sector en de gezinnen. Het 
Rekenhof beschikt echter niet over de vereiste informatie om te kunnen beoordelen in welke 
29 De cel Economische follow-up was samengesteld uit vertegenwoordigers van de Nationale Bank van België, het 
Federaal Planbureau, de Federale Participatie- en Investeringsmaatschappij, de Staatssecretaris van het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest  belast met Economische Transitie en Wetenschappelijk Onderzoek, de belangrijkste organi-
saties die werkgevers en werknemers vertegenwoordigen (bv. VBO, Unizo, Union Wallonne des Entreprises, VOKA, 
Febelfin, de Boerenbond, de drie grote vakbonden, enz.) en academici. De kerncel was samengesteld uit verte -
genwoordigers van de premier, de drie vice-premiers, de minister-president en de viceminister-presidenten van de 
Vlaamse overheid, de minister-presidenten van het Waals Gewest, de Franse Gemeenschap, het Brussels Hoofdste-
delijk Gewest en de Duitstalige Gemeenschap, en vertegenwoordigers van de administraties belast met economi-
sche aangelegenheden. 
30 Bij deze opdracht werd niet gespecifieerd of het om voorstellen aan de federale regering, dan wel aan de federale én 
deelstaatregeringen gaat, wat niet uit te sluiten is gezien de samenstelling van de kerncel binnen de ERMG (Parl. St. 
Kamer, 27 november 2020, DOC 55 1672/001, De bestrijding van de economische gevolgen van de coronapandemie, 
p. 17-24, www.dekamer.be).
31 Parl. St. Kamer, 27 november 2020, DOC 55 1672/001, De bestrijding van de economische gevolgen van de corona -
pandemie, pp. 17-24, www.dekamer.be, p.3. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   41
mate de socio-economische analyses van de ERMG en het overleg binnen de bovenvermelde 
cellen, dat uiteindelijk slechts plaats vond in de eerste helft van 202032, de besluitvorming over 
de economische steunmaatregelen hebben beïnvloed.
Het Federaal Coördinatiecomité, een uitvoerend en coördinerend orgaan van de Nationale 
Veiligheidsraad, richtte een socio-economische cel (ECOSOC) op, die de sociaal-economische 
impact van geplande of genomen steunmaatregelen analyseerde. Daarin waren de deelstaat -
entiteiten echter niet vertegenwoordigd33.
Er was ook één gemeenschappelijke taskforce kwetsbare groepen, die de impact van de epide -
mie, de gezondheids- en de economische maatregelen op kwetsbare personen moest nagaan, 
problemen moest identificeren en nieuwe steunmaatregelen moest voorstellen34. Deze task -
force lijstte onder meer alle maatregelen op die gericht waren op de kwetsbare groepen en 
volgde de situatie op het terrein op35. De deelstaatentiteiten richtten vaak zelf ook nog eigen 
taskforces op om de socio-economische gevolgen van het coronavirus voor de ondernemingen 
in hun regio in kaart te brengen. Met uitzondering van die van het Brussels Hoofdstedelijk 
Gewest, kwamen deze regionale taskforces niet vaak bijeen. 
Ten slotte kwamen een aantal socio-economische steunmaatregelen aan bod in interministe -
riële conferenties (IMC’s), zoals in de IMC voor Economie, KMO’s, Zelfstandigen en Energie 
en de IMC voor Wetenschapsbeleid en Cultuur, die in 2020 enkele keren samen kwamen. De 
federale overheden en die van de gemeenschappen en de gewesten gaven er vooral toelich -
ting over de geplande of genomen maatregelen. Voor cultuur hebben de Vlaamse en Waalse 
gemeenschapsministers ook overlegd over de gezamenlijke vraag aan de federale overheid om 
bestaande federale instrumenten aan te passen, zoals het sociaal statuut van personen actief 
in de cultuursector en de fiscale aftrekbaarheid van giften en lidmaatschappen van (sociaal-)
culturele organisaties. Tijdens de IMC deden de federale gesprekspartners echter geen toe -
zeggingen, maar deelden ze mee de vragen te zullen doorgeven. Vervolgens werd het kunste -
naarsstatuut in de federale werkloosheidsreglementering tijdelijk ruimer opengesteld, opdat 
meer mensen uit de cultuursector in aanmerking zouden komen voor werkloosheidssteun.
Het Rekenhof merkt op dat naar aanleiding van de start van de tweede golf en na het aantre -
den van de nieuwe federale regering geen nieuwe organen voor het vergemakkelijken van de 
coördinatie van de socio-economische steunmaatregelen werden opgericht. Ook het overleg 
binnen de ERMG werd niet meer opgestart. Belangrijke verschuivingen waren er echter wel bij 
het beheer van de gezondheidscrisis.
32  De laatste vergadering van de cel Economische Follow-up vond plaats op 24 juni 2020 gevolgd door een vergadering 
van de kerncel op 25 juni 2020. Daarna werden echter nog wel de inventaris bijgehouden, de bovengenoemde enquê -
tes georganiseerd en het dashboard gepubliceerd.
33 ECOSOC werd zelf ondersteund door de (eveneens federale) interdepartementale werkgroep Sociale Impact COVID-
19-Crisis (werkgroep SIC), die de sociale impact van de maatregelen en de impact op de arbeidsmarkt monitorde en 
evalueerde.
34 Behalve vertegenwoordigers van de werkgroep SIC en een consultatiegroep met experten van middenveldorganisa -
ties, zaten daarin ook politieke vertegenwoordigers van de verschillende bestuursniveaus.
35 De fiches die de taskforce opstelde over de verschillende maatregelen (zowel bij de eerste als de tweede golf) en de 
Integratie ( https://www.mi-is.be/nl/tools-ocmw/task-force-kwetsbare-groepen ). 42
Uit het bovenstaande leidt het Rekenhof af dat al deze organen over geheel 202036, dus zowel 
naar aanleiding van de eerste als tweede besmettingsgolf, eerder een begeleidende rol vervul-
den en dat bij de voorbereiding en uitwerking van maatregelen weinig tot geen sprake was 
van structurele coördinatie en afstemming tussen de bestuursniveaus. De dringendheid kan 
daarbij hebben meegespeeld en de betrokkenen zagen mogelijk niet altijd de nood aan coör -
dinatie, doordat de bevoegdheden op het vlak van sociaal en economisch beleid gesplitst zijn 
en financiële steun in verschillende vormen kan worden verleend37.
3.1.2 Gevolgen van een gebrek aan een algemene coördinatie 
Het gebrek aan structurele coördinatie of een overlegorgaan tussen de bestuursniveaus tijdens 
de crisis bracht echter mee dat veel afhing van het individueel initiatief van een administratie, 
instelling, kabinet of sector en van de aard van de maatregel. Dit had een aantal gevolgen38:
gemeenschapsniveau
Een concreet voorbeeld betreft de federale en gewestelijke waarborgregelingen. Zo werd niet 
afgestemd welke waarborgen beter federaal en welke beter regionaal konden worden aan-
interministeriële conferenties (IMC’s)) bleek wél de gedeelde bezorgdheid niet op elkaars 
bevoegdheidsdomein te komen. De federale overheid nam vervolgens in het koninklijk besluit 
van 14 april 202039 een pari-passuclausule40 op, die haar belangen zou veiligstellen als een 
kredietnemer ook nog een beroep zou doen op een regionale waarborgregeling. Deze clau-
sule, waarover ook vooraf tegen betaling juridisch advies was ingewonnen, zou uiteindelijk 
een maat voor niets blijken, doordat de regionale regelingen complementair werden opgezet: 
alleen als een onderneming niet in aanmerking kwam voor een federale waarborg, kon ze nog 
terugvallen op een regionale regeling.
Door het gebrek aan overleg en coördinatie werd de inhoudelijke coherentie van de diverse 
regelingen en hun bijsturingen bovendien onvoldoende afgetoetst. Zo kwam een nieuwe 
lening met een looptijd van twee jaar die vóór 24 juli 2020 werd verstrekt aan een kmo alleen 
in aanmerking voor de regionale waarborgregeling, terwijl diezelfde kmo verplicht bij de 
federale regeling moest aansluiten als ze het krediet na 24 juli 2020 afsloot. Voor de kmo 
is dat verschil niet onbelangrijk, aangezien de garantiepremie anders wordt berekend. Ook 
de kredietinstelling is belangrijk, omdat de regels voor verliesdeling bij een verlies nader -
hand verschillen tussen de federale en regionale regelingen. In tegenstelling tot de regionale 
36 Zie voetnoot 32.
37 Federaal vallen een groot deel van de maatregelen onder de sociale zekerheid (waar er historisch een grote inbreng 
bestaat van de sociale partners) en de fiscaliteit, terwijl de deelstaten veelal hebben ingezet op premies en subsidies 
aan ondernemingen of specifieke sectoren.
38 De hierna opgenomen voorbeelden per categorie zijn niet exhaustief en worden bepaald door de selectie van econo -
mische steunmaatregelen die het Rekenhof in detail bestudeerde.
39 Koninklijk besluit van 14 april 2020 tot toekenning van een staatswaarborg voor bepaalde kredieten in de strijd tegen 
de gevolgen van het coronavirus.
40  Dit is een verklaring in de kredietovereenkomst waarbij de kredietnemer belooft dat er geen activa als zekerheid aan 
andere schuldeisers werden verstrekt (dan die welke expliciet werden vermeld) en er ook in de toekomst geen nieuwe 
zekerheden aan derden zullen worden verstrekt alvorens het krediet is terugbetaald. Indien de kredietnemer deze 
verbintenis niet nakomt, kan de kredietgever het contract opzeggen en zal hij op gelijke voet worden behandeld als 
andere schuldeisers. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   43
regelingen, dekt de federale waarborgregeling bovendien de intresten op de lening, alsook de 
garantiepremie.
regionale bestuursniveau werd ingevoerd. De federale maatregel, die bekend staat als de Tax 
Shelter COVID41, verleent een belastingvermindering voor de directe aankoop van aandelen 
in bedrijven die in 2020 een omzetverlies leden. Daarnaast maakt de Vlaamse maatregel, het 
Vriendenaandeel, het ook mogelijk om in 2021 via aandelen te investeren in kmo’s en daardoor 
een belastingkrediet te verkrijgen, tenzij voor deze investering al een federale belastingver -
mindering of een federaal belastingkrediet werd verkregen (bv. via de Tax Shelter COVID)42. 
Het naast elkaar bestaan van concurrerende en elkaar uitsluitende belastingstelsels tussen de 
bestuursniveaus ondermijnt echter de coherentie van het algemene beleid, vergroot de fiscale 
complexiteit (door vergelijkbare, maar verschillende toepassingsvoorwaarden) en verzwaart 
ook de controles, doordat moet worden nagegaan of de maatregel voor een bepaalde uitgave 
niet ook wordt ingeroepen op het andere bestuursniveau (de twee stelsels mogen wel degelijk 
worden gecombineerd, maar niet voor eenzelfde investering).
Niet-succesvolle regionale maatregelen
Een aantal regionale maatregelen bleek uiteindelijk veel minder succesvol dan initieel inge -
schat doordat de federale overheid vrij gelijktijdig maatregelen lanceerde, soms tegen gunsti-
ger voorwaarden. 
ring, waarvoor Vlaanderen oorspronkelijk een budget van 14 miljoen euro heeft uitgetrok -
ken. Doordat de premie niet gecombineerd kon worden met de federale maatregel tijdelijke 
werkloosheid , werd uiteindelijk geen enkele aanvraag ingediend. Zo ook werd voor de Vlaamse 
uitbreidde én de toepassing van tijdelijke werkloosheid voor kunstenaars versoepelde43. Nog 
een voorbeeld is dat geen enkele land- of tuinbouwer een beroep deed op de waarborgregeling 
van het Vlaams Landbouwinvesteringsfonds, aangezien de federale waarborgregeling, volgens 
de bankensector, gunstiger voorwaarden stelde44. 
De gecombineerde federale en regionale steun verhoogde het risico op een (soms tijdelijke) 
oversubsidiëring van sectoren of ondernemingen. Dat een alomvattende benadering voor 
overheidssteun aan (categorieën van) begunstigden ontbreekt, kan leiden tot oversubsidië -
41 Zie FOD Financiën, Circulaire 2020/C/140 over de belastingvermindering taks shelter ‘COVID-19’ voor ondernemingen 
die hun omzet sterk hebben zien dalen. De Tax Shelter COVID is ingevoerd bij wet van 15 juli 2020 houdende diverse 
dringende fiscale bepalingen ten gevolge van de COVID-19 pandemie (CORONA III), art. 15.en verlengd bij wet van 2 
april 2021 houdende tijdelijke ondersteuningsmaatregelen ten gevolge van de COVID-19-pandemie, art. 12.
42 Ook breidde zowel het Vlaams als het Waals Gewest zijn fiscaal gunstige instrumenten om geld te lenen aan onder -
nemingen (respectievelijk Winwin- en Coup de pouce-leningen) uit naar aanleiding van de pandemie, door zowel de 
bedragen als de looptijden ervan te verhogen, alsook door de overheidsgarantie en fiscale voordelen te vergroten.
43 Deze uitbreiding was wel gewenst door de deelstaatentiteiten.
44  De schade van dit probleem blijkt natuurlijk beperkt als de nood toch gelenigd was door andere maatregelen. Niet -
temin moet vermeden worden dat administraties in crisisomstandigheden tijd en energie stoppen in een maatregel 
die niets oplevert.  44
ring als gevolg van cumulaties die niet werden ingeschat bij het ontwerpen van de steunmaat -
regelen of die zelfs expliciet werden toegestaan.
Een concreet voorbeeld is het Vlaams beschermingsmechanisme. Dat kende een subsidie 
daling van minstens 60% optekenden. Een voorwaarde was dat de onderneming minstens 
één exploitatiezetel in het Vlaams Gewest had. De subsidie, die als een fractie van de omzet 
in een referentieperiode werd bepaald, werd echter berekend op basis van de volledige omzet, 
inclusief de omzet van exploitatiezetels in de andere gewesten. Aangezien het Brussels en 
Waals Gewest45 ook subsidies toekenden aan ondernemingen die door de gezondheidsmaat -
regelen werden getroffen, konden bedrijven met exploitatiezetels in meer gewesten dubbel 
gesubsidieerd worden. Op het federale niveau konden gewestelijke premies voor bedrijven 
dan weer gecombineerd worden met andere steunmaatregelen, zoals de crisismaatregelen bij 
het overbruggingsrecht.
Ook het omgekeerde kan voorkomen: het gebrek aan structureel overleg verhoogt volgens het 
Rekenhof het risico dat de ondernemingen en particulieren (gezinnen) die het ergst door de 
gezondheidsmaatregelen werden getroffen, niet het meest werden ondersteund doordat de 
overheden geen algemeen zicht hadden op hoe elke doelgroep uiteindelijk zou worden gehol -
pen. Een overkoepelende inventaris van alle steunmaatregelen had in dit geval meer inzicht 
kunnen verschaffen. Ideaal wordt deze inventaris gekoppeld aan een databank waarin ook het 
gebruik van de maatregelen wordt bijgehouden, waardoor vervolgens over- of ondersubsidië -
ring op het niveau van de individuele ondernemingen kan worden onderzocht.
Gebrek aan overleg over en uitwisseling van informatie die op een ander bestuursniveau aanwezig is
In de praktijk moest het gebrek aan informatie op het eigen bestuursniveau (te) vaak worden 
opgelost door de steunvragers een ‘verklaring op eer’ te laten ondertekenen46. Voorafgaand 
overleg had echter kunnen leiden tot maatregelen met beter geformuleerde en controleerbare 
voorwaarden, eventueel met afspraken over de uitwisseling van noodzakelijke gegevens. Dat 
kon de moeilijkheden bij de steuntoekenning en de controle gereduceerd hebben47.
Een concreet voorbeeld zijn de economische steunmaatregelen die onder de de-minimis - 
regeling vallen48. Aangezien de steunbedragen in deze regeling in principe beperkt zijn49, 
45 Het risico voor het Waals Gewest was kleiner doordat de regelgeving er bepaalt dat ondernemingen die een finan -
ciële tegemoetkoming ontvangen van een andere instantie, geen premie kunnen krijgen in het Waals Gewest. Deze 
voorwaarde controleren is echter niet evident, want er is geen gegevensuitwisseling tussen de regio’s ingebouwd.
46 Het Rekenhof erkent echter dat hier nog altijd, waar mogelijk, ex-postcontroles kunnen worden opgezet.
47 In punt 4.3.2 - Inspectie wordt dieper ingegaan op de informatie-uitwisseling tussen de verschillende overheden, op 
basis van de controle op de economische steunmaatregelen.
48 Hier gaat het om minimale, vandaar de naam de-minimis , steunbedragen die overheden volgens Europa mogen toe-
kennen,  zonder mededeling aan of goedkeuring van de Europese commissie. De regeling is vervat in Verordening 
(EU) Nr. 1407/2013 van de Commissie van 18 december 2013 betreffende de toepassing van de artikelen 107 en 108 
van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie op de-minimissteun  (EU Publicatieblad van 24 decem -
ber 2013, L 352/1). Die was van toepassing vanaf 1 januari 2014 tot en met 31 december 2020. Ze werd verlengd tot 
eind 2023 door Verordening (EU) Nr. 2020/972 van de Commissie van 2 juli 2020.
49 Volgens Verordening (EU) Nr. 1407/2013 mag een onderneming over een periode van drie jaar niet meer dan 200.000 
euro de-minimissteun ontvangen (100.000 euro voor een onderneming uit de transportsector). In geval van verbon-
den ondernemingen gelden deze drempels op het groepsniveau, waardoor het plafond sneller wordt bereikt.  De 
drempels gelden echter per lidstaat, wat impliceert dat de-minimissteun toegekend in een andere lidstaat aan, bij-
voorbeeld, een dochteronderneming niet hoeft te worden meegerekend. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   45
beschouwt Europa deze staatssteun niet als concurrentieverstorend. Overheden moeten deze 
steunmaatregelen dan ook niet aanmelden bij de Europese Commissie. Wél moeten ze erover 
waken dat de staatssteun conform is met de geldende regelgeving. Omdat momenteel geen 
centraal register voor de-minimissteun bestaat50, vragen de overheden in ons land onderne -
mingen bij de aanvraag van een steunmaatregel in een verklaring op eer aan te geven dat zij 
niet meer dan 200.000 euro de-minimissteun hebben ontvangen in de laatste drie belasting-
jaren. Zo’n verklaring op eer vereist echter dat ondernemingen zelf weten welke maatregelen 
de Europese Commissie als staatsteun beschouwt en welke niet, alsook welke maatregelen 
onder de uitzondering van de de-minimisregeling vallen. Bovendien moeten ondernemingen 
er rekening mee houden dat ze de-minimissteun weliswaar mogen cumuleren met, bijvoor -
beeld, steun op grond van de Tijdelijke Kaderregeling51, maar de drempels die deze laatste 
regeling oplegt, niet mogen overschrijden. Het spreekt voor zich dat bij gebrek aan een cen-
traal databestand dat alle toegekende steun op nationaal niveau bijhoudt, een goede opvol -
ging (en controle) van deze regels niet evident is.
De informatie over het gebruik van de verschillende steunmaatregelen is momenteel zeer ver -
spreid. Dat bemoeilijkte ook al de bijsturing van de maatregelen in de periode dat daar nood 
aan was. Daarnaast is er ook weinig zicht op de mate waarin de steunmaatregelen voldeden 
aan de noden. 
Een draaiboek, met daarin o.a. een lijst met criteria waaraan de voorgestelde socio-economi -
sche steunmaatregelen konden worden getoetst, was niet beschikbaar bij de aanvang van de 
pandemie. Verwijzend naar de grote mate van autonomie van de gewesten en gemeenschap -
pen, ontbrak ook de nodige duiding over welke aspecten aan bod moeten komen binnen een 
overleg- en coördinatiestructuur in geval van een crisis. Een draaiboek dat op de voorgaande 
punten een antwoord geeft, had een nuttig hulpmiddel kunnen vormen voor de federale en 
regionale overheden om meer efficiënte en doeltreffende economische steunpakketten uit te 
werken en zodoende een zo hoog mogelijke return on investment te behalen met de ingezette 
overheidsmiddelen.
met uitgestelde consumptie (bv. meubelwinkels) tegenover sectoren met definitief verloren   
 consumptie (bv. horeca of contactberoepen). Nu kozen de federale, gemeenschaps- en gewest -
overheden er vaak voor om eenduidige maatregelen uit te werken, die aan een aantal eenvou-
dige principes beantwoordden en die relatief gemakkelijk in te voeren waren, omdat zij met 
50 Als een overheid steun heeft verleend aan een individuele onderneming, moet zij, in functie van de onderstaande 
drempelbedragen, daarover informatie publiceren op een IT-platform van de Europese Commissie, de State Aid 
Transparancy Award Module (TAM). Het drempelbedrag voor steun verleend op grond van de Tijdelijke Kaderrege -
ling is 100.000 euro, en dat in het kader van de algemene groepsvrijstellingsverordening 500.000 euro. Hetzelfde 
probleem stelt zich ook daar. 
51 De Tijdelijke Kaderregeling voor staatssteun is een tijdelijk Europees mechanisme dat het de lidstaten mogelijk moet 
procedure toe. 46
hulpvragen vanuit uiteenlopende sectoren werden geconfronteerd en zich genoodzaakt zagen  
om snel te reageren.
3.2  Vlaamse aanpak
3.2.1 Coronapremies
3.2.1.1 Totstandkoming
Overleg en coördinatie binnen de Vlaamse overheid
Op 3 maart 2020 vond een eerste taskforce economische impact corona (verder afgekort tot: 
taskforce) plaats, met de bedoeling de economische gevolgen van de coronacrisis te analy -
seren. Extra maatregelen werden nog niet in het vooruitzicht gesteld. De taskforce bestond 
(initieel) uit de agentschappen VLAIO, FIT en Toerisme Vlaanderen, alsook uit vertegen-
woordigers van werkgevers- en werknemersorganisaties zoals de SERV, de Boerenbond, de 
Vereniging voor Social-Profit Ondernemingen (Verso), Voka en Unizo52. 
De Nationale Veiligheidsraad nam op 12 maart 2020 en de daaropvolgende dagen en weken 
alsmaar verregaander gezondheidsmaatregelen om de coronapandemie in te dijken. 
Handelszaken moesten hun publiek toegankelijke locatie sluiten en evenementen werden 
afgelast. Als onmiddellijke reactie daarop, besliste de Vlaamse Regering al op 13 maart 2020 
ondernemingen die een publiek toegankelijke locatie moesten sluiten, te zullen steunen. 
Vanaf 13 maart 2020 dacht de taskforce dan ook na over de uitwerking en uitvoering van de 
coronahinderpremie door het VLAIO. De taskforce kwam meermaals in videoconferentie bij-
een, waarbij diverse deelnemers zouden hebben aangedrongen op een snelle ontwikkeling 
van de aanvraagapplicatie en de premie-uitbetaling. Op de vergadering van 17 maart 2020 
merkten sommige ondernemersorganisaties op dat door de maatregel te beperken tot onder -
nemers die hun zaak (fysiek) moesten sluiten, heel wat getroffen ondernemingen (onder 
meer toeleveranciers voor de horeca) niet voor steun in aanmerking zouden komen. Daaraan 
werd snel tegemoet gekomen met de invoering van een premie die niet meer steunde op slui-
ting, maar op omzetdaling. Dat werd de compensatiepremie, die de basis zou vormen voor de 
ondersteuningspremie en de latere Vlaamse beschermingsmechanismen. 
De Vlaamse Regering keurde het eerste uitvoeringsbesluit voor de hinder- en sluitings premie 
goed op 15 maart 2020. Zij verving dat door het uitvoeringsbesluit van 20 maart 2020 en ver -
volgens door het uitvoeringsbesluit voor de compensatiepremie op 10 april 2020. De overheid 
baseerde zich voor de hinder- en sluitingspremie op een al bestaande steunmaatregel voor 
ondernemingen die moesten sluiten door een externe factor: de hinderpremie voor open -
bare werken53. Ook de applicatie voor die premie diende als basis voor de ontwikkeling van 
de applicatie voor de hinder- en sluitingspremie. De aanvraagapplicatie stond dan ook al op 
18 maart 2020 online.
52 www.vlaio.be/oprichting-taskforce-economische-impact-corona.
53 Zelfstandigen en kleine ondernemingen met maximum 9 werknemers die ernstige hinder ondervinden van wegen -
werken voor de deur, kunnen een hinderpremie van 2000 euro bekomen. Wie genoodzaakt is zijn zaak ten minste 21 
opeenvolgende kalenderdagen te sluiten ingevolge de hinder, kan eventueel ook genieten van de sluitingspremie 
van 80 euro per sluitingsdag. Deze premie kon aangevraagd worden voor werken die startten na 1 juli 2017. Gelijkaar -
dige compensatiemechanismen bestonden ook al voor werken die startten vóór 1 juli 2017.  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   47
Al in april 2020 overwoog de overheid versoepelingen en in mei een relance. Zij verwachtte 
immers dat de corona- en economische crisis tegen de zomer van 2020 voorbij zou zijn, of 
minstens onder controle. Een plotse besmettingenopstoot in Antwerpen in augustus 2020 
leidde op 7 augustus tot de introductie van het Vlaams beschermingsmechanisme, dat een 
variabele vergoeding (op grond van de omzet) introduceerde. Dat type premie kende sinds -
dien al enkele opvolgers. 
Overleg en coördinatie met andere bestuursniveaus  
Zoals al aangegeven, vonden in de beginfase van de crisis enkele interministeriële conferenties 
plaats, waarop elk bestuursniveau een stand van zaken meedeelde, gevolgd door een gedach-
tewisseling over wat elke overheid complementair kon doen vanuit haar bevoegdheden. Het 
is niet bekend of het IMC voor Economie, KMO’s, Zelfstandigen en Energie de coronapremies 
heeft besproken, noch wat het eventuele resultaat daarvan was. De coronapremies kwamen 
niet ter sprake op de ERMG. 
Adviezen 
Het snelle overheidsoptreden was onder andere mogelijk doordat geen advies werd gevraagd 
aan de Raad van State. De wet op de Raad van State voorziet voor besluiten van de Vlaamse 
Regering in deze mogelijkheid in gevallen van hoogdringendheid. Doordat de overheid geko -
zen heeft voor een opeenvolging van korte subsidieperiodes, gekoppeld aan telkens nieuwe 
premies, heeft zij telkens de hoogdringendheid ingeroepen om geen advies aan de Raad van 
State te moeten vragen54. Deze aanpak had als voordeel dat de Vlaamse Regering de premies 
snel kon afstemmen op de actuele noden en verfijnen op grond van nieuwe inzichten.
Wel vroeg de Vlaamse Regering telkens het advies van de Inspectie van Financiën. Bij de eer -
ste versie van de hinder- en sluitingspremie had de inspecteur opmerkingen bij de doelmatig-
heid, de hoogte van de bedragen en de keuze van de sectoren die in aanmerking kwamen. De 
Vlaamse Regering heeft deze regeling enkele dagen later vervangen en sindsdien waren alle 
adviezen gunstig: de opmerkingen hadden in hoofdzaak betrekking op de inschatting van de 
budgettaire kosten door de overheid. 
54 De eerste voorzitter van de Raad van State en de voorzitter van de afdeling Wetgeving hebben in het begin van de 
pandemie echter medegedeeld dat de adviesaanvragen op 5 of 30 dagen zoveel mogelijk beperkt moesten worden 
als gevolg van de coronavirusmaatregelen (zie overheid.vlaanderen.be/coronavirus-aanpassingen-adviesaanvragen-
afdeling-wetgeving). Het Rekenhof heeft vastgesteld dat de Vlaamse Regering in het algemeen geen advies ge -
vraagd heeft aan de Raad van State m.b.t. de economische steunmaatregelen (zie ook 3.2.3.1 - Totstandkoming).  48
Budgettaire ramingen
Tabel 2 – Budgettaire ramingen door Vlaamse Regering en Inspectie van Financiën
Raming in de nota 
aan de Vlaamse  
RegeringRaming Inspectie  
van FinanciënUitbetaald bedrag
(op 30/06/2021) 
Hinder- en sluitingspremie 551.880.000 - 1.160.871.840
Compensatiepremie 317.854.896 378.000.000 236.368.500
Ondersteuningspremie 176.625.000 176.700.000 71.345.000
VBM-1 80.000.000 80.000.000 56.761.171
VBM-2 200.000.000 250.000.000 174.011.016
VBM-3 400.000.000 400.000.000 182.408.054
VBM-4 202.600.000 204.000.000 101.411.339
VBM-5 209.149.260 286.000.000 100.144.283
Totaal 2.138.109.156 - 2.083.321.20355
Bron: Nota’s aan de Vlaamse Regering, adviezen van de Inspectie van Financiën en het VLAIO
Uit de bovenstaande tabel blijkt dat de ramingen voor de verscheidene premies verschilden 
van de uiteindelijk uitgegeven bedragen, maar dat het totaalbedrag vrijwel gelijk was. Voor de 
meeste premies werd er aanzienlijk minder uitgegeven dan geraamd. Enkel voor de hinder- en 
sluitingspremie is veel meer uitgegeven dan geraamd. De formele raming in de nota aan de 
Vlaamse Regering bestaat echter voornamelijk uit een raming voor de hinderpremie56. Door 
de onzekerheid over de evolutie van de coronavirusmaatregelen was het zeer moeilijk een 
inschatting te maken voor de automatisch bijkomende sluitingspremie. De sluitingspremie 
werd bijgevolg telkens voor een bepaalde periode informeel geraamd en op basis van deze 
berekeningen werd bijkomend budget aangevraagd.
Europese regels voor staatssteun 
Door de beperkte hoogte van de steun kon de Vlaamse Regering die verstrekken onder de 
Europese de-minimisverordening. De Vlaamse overheid moest de steunmaatregelen daar -
door niet voor goedkeuring aan de Europese Commissie voorleggen. Sinds het VBM-4 heeft 
zij de premies wel aangegeven onder de Tijdelijke Kaderregeling voor staatssteun. Een onder -
neming die alle premies zou hebben verkregen, kon vanaf het VBM-4 immers uitstijgen boven 
het drempelbedrag van 200.000 euro voor de-minimissteun. 
Betrokkenheid van het VLAIO bij de beleidsvoorbereiding 
Het VLAIO was aanwezig op de vergaderingen van de taskforce. Bij de voorbereiding van de 
uitvoeringsbesluiten en de nota’s aan de Vlaamse Regering vond nauw overleg plaats tussen 
het kabinet van de minister van Economie en het VLAIO. De medewerkers van het VLAIO 
waren ook betrokken bij vergaderingen van interkabinettenwerkgroepen, die zij voorzagen 
van informatie en waarin zij aangaven wat uitvoerbaar en werkbaar zou zijn. De dienst Steun 
van het VLAIO bereidde de eigenlijke uitvoeringsbesluiten voor. Het VLAIO stoelde de maat -
55 Het betreft uitbetaalde bedragen, dus exclusief ongeveer 79 miljoen euro teruggevorderde premies, waarvan 39 mil -
joen euro terugbetaald. Inclusief de Vlaamse beschermingsmechanismen 6, 7, 8 en 9 en het globalisatiemechanisme 
was er op 30 juni 2021 2,4 miljard euro betaald.
56 De raming van 551,88 miljoen euro is een som van de ramingen van de hinderpremie van 542 miljoen (VR 2020 2003 
DOC.0258/1BIS) en de bijkomende sluitingspremie van 9.879.870 euro (VR 2020 1206 DOC.0603/1BIS). COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   49
regelenvoorbereiding en kostprijsraming onder meer op gegevens van de kruispuntbank van 
ondernemingen (KBO) en Graydon57. Het datateam van het VLAIO heeft bijgedragen tot zo 
goed mogelijke budgettaire inschattingen. 
Bevindingen
De Vlaamse overheid heeft onmiskenbaar bijzonder snel gereageerd. Er was ook eensgezind -
heid tussen de overheid en de betrokken socio-economische belangengroepen om snel in 
financiële steun te voorzien. De overheid stond tijdens de coronacrisis altijd in nauw en fre -
quent contact met de belangrijkste ondernemersorganisaties en andere sociale partners. De 
snelle introductie van de compensatiepremie toont aan dat de betrokken belangenorgani-
saties de noden van de ondernemingen signaleerden en dat de overheid die signalen heeft 
opgepikt. De Vlaamse overheid heeft ook afgestemd met de andere bestuursniveaus, maar 
de frequentie daarvan lijkt beperkter te zijn geweest en het is niet duidelijk welke afspraken 
werden gemaakt.
Hoewel het een tijdslijn met enkele cruciale beslissingen kon reconstrueren, kon het Rekenhof 
bij gebrek aan voldoende beleidsdocumentatie geen dieper inzicht bieden in het eigenlijke 
beleidsvoorbereidende proces. Van de taskforcevergaderingen en de IMC’s werden bijvoor -
beeld geen formele notulen opgemaakt. De snelheid van handelen leidde ertoe dat vele beslis -
singen mondeling of via mail werden gemaakt en dat er bijgevolg geen verslag werd opge -
maakt. Alleen de verslagen van enkele parlementaire commissievergaderingen van EWI en 
een interview met het kabinet van de minister van Economie (en enkele medewerkers van het 
VLAIO) verschaften enige duidelijkheid over cruciale (politieke) keuzes.
Het Rekenhof kon dan ook niet of maar op grond van indicaties (zoals vastgestelde uitvoe -
ringsproblemen) nagaan of de taskforce alternatieven heeft overwogen; in hoeverre de IMC’s 
de complementariteit van de premies met steunmaatregelen van andere bestuursniveaus heb -
ben besproken en concrete afspraken hebben gemaakt; in welke mate het politieke beslissings -
proces rekening hield met de operationalisering van de voorwaarden; in hoeverre de politieke 
besluitvormers al nadachten over het operationeel kader dat de uitvoering en inspectie zou 
vereisen, en in hoeverre de verwachtte budgettaire impact de voorwaarden beïnvloedde58 . 
Hoewel de motieven om op grote schaal steun (in de vorm van premies) toe te kennen voor de 
hand lijken te liggen, zijn ze nergens gespecificeerd. Uit een interview met het kabinet van de 
minister van Economie bleek dat de overheid zich als veroorzaker van schade beschouwde, die 
ze wilde compenseren. Het onverhoeds karakter van de exploitatiebeperkingen, waardoor de 
ondernemingen zich niet hadden kunnen voorbereiden op het omzetverlies, het grote aantal 
57 Graydon is een private onderneming die financiële dienstverlening aanbiedt.
58 Het maximale aantal vestigingszetels (5) waarvoor een hinder- of sluitingspremie kon worden toegekend, is wel inge-
geven door budgettaire overwegingen. 50
getroffen ondernemingen en het gegeven dat ook veel andere Europese landen snel en op grote 
schaal steun begonnen te verlenen, waren andere overwegingen die een rol konden spelen 59. 
Het Rekenhof stelde meer in het algemeen vast dat geen draaiboeken of scenario’s voorhan-
den waren om voorbereid te reageren op een economische schok (zie 3.1.3 – Gebrek aan een 
draaiboek). De Vlaamse overheid was dan ook hier aangewezen op snel improviseren. De 
keuze voor een bestaande maatregel als vertrekpunt was niet onlogisch, en verdedigbaar in 
dergelijke urgente omstandigheden, maar bleef het resultaat van improvisatie. Dat heeft ertoe 
geleid dat de vergoeding van de eerste, en uiteindelijk budgettair belangrijkste, premie, met 
name de hinder- en sluitingspremie, maar ook de compensatie- en ondersteuningspremie, 
(nog) een forfaitair karakter hadden. Het is pas het VBM-1 (7 augustus 2020) dat een variabele 
vergoeding heeft geïntroduceerd, dat de nadruk expliciet op compensatie van een deel van de 
vaste kosten heeft gelegd. 
3.2.1.2 Doelstelling en uitgangspunten 
Hoewel van een beleid geen sprake is – het betreft immers een opeenvolging van kortlopende 
steunmaatregelen – kon het Rekenhof een aantal (neven)doelstellingen en begeleidende 
principes identificeren die het steunmechanisme enige doelgerichtheid verleend hebben. Zij 
werden beslist gedurende het politieke besluitvormingsproces. 
Het Rekenhof heeft in beleidsdocumenten en interviews de volgende expliciete doelstelling 
vastgesteld: de overheidsinterventie was er in de eerste plaats op gericht faillissementen te ver -
mijden60. De overheid meende die doelstelling te kunnen bereiken met rechtstreekse finan-
ciële steunverlening in de vorm van een compensatie voor het inkomsten- of omzetverlies. Zij 
specificeerde deze intermediaire doelstelling vanaf het VBM-1 specifieker als het compenseren 
van een deel van de vaste kosten. Bovendien was de overheid, zoals al aangegeven, van oordeel 
dat zij een schadeveroorzaker was en dat zij die schade moest vergoeden. De sluitingen en 
exploitatiebeperkingen die leidden tot omzetverlies, waren immers zelf het directe gevolg van 
de coronavirusmaatregelen die de (federale) overheid dwingend oplegde. Snelheid was een 
cruciaal element van het overheidsoptreden: de overheid moest snel een steunmechanisme 
opzetten, beslissingen over aanvragen nemen en de uitbetalingen uitvoeren. 
Op grond van de bovenstaande informatie formuleerde het Rekenhof de doelstelling van de 
coronapremies als volgt: faillissementen van de ondernemingen die getroffen waren door de 
coronavirusmaatregelen, vermijden door snel directe financiële steun te verlenen. 
59 De juridisch mogelijkheid te interveniëren was voorzien in art.35 van het decreet van 16 maart 2012 betreffende het 
economisch ondersteuningsbeleid. Dit artikel voorziet dat de Vlaamse regering steun kan verlenen aan ondernemin -
gen waarvan de economische bedrijvigheid ernstig getroffen wordt door een openbare ramp of crisis die door een 
besluit van de Vlaamse Regering als dusdanig wordt erkend. De Vlaamse regering erkende de coronacrisis als crisis 
in artikel 2 van het uitvoeringsbesluit van 20 maart 2020. Dit decreet vormt de basis voor alle Vlaamse steunregimes 
die aangestuurd worden vanuit het Agentschap Innoveren & Ondernemen . Het verslag van de commissie voor Eco -
nomie in kader van de totstandkoming van het decreet (stuk 1411 (2011-2012) – Nr. 3) overwoog dat het aangewezen 
was dat de steunverlenende overheden gebruik konden maken van alle Europees toelaatbare vormen van staats-
steun, teneinde de concurrentiepositie ten aanzien van andere regio’s en landen te behouden.
60 De overheid hanteerde ook de uitdrukking: ‘de continuïteit van de ondernemingen te vrijwaren’. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   51
Uit de regelgeving blijkt dat de overheid alleen ondernemingen die getroffen waren door 
de coronavirusmaatregelen , wenste te vergoeden. Dat vereist een causaal verband tussen 
schade en maatregelen. Aanvankelijk vulde de overheid het getroffen zijn heel beperkt in en 
beschouwde zij alleen verplicht gesloten ondernemingen als zijnde getroffen. Maar al snel 
stuurde zij dat bij naar ondernemingen die drastische omzetdalingen door exploitatiebeper -
kingen ingevolge de coronavirusmaatregelen ervoeren. Dat betekende wel dat de overheid 
ervoor opteerde geen omzetverliezen te vergoeden die bijvoorbeeld het gevolg waren van een 
plotse daling van het aantal bestellingen (door verminderd consumentenvertrouwen), klan -
ten die niet meer konden betalen (al dan niet door de crisis), etc. Dat de overheid niet ook 
deze ondernemingen deels wilde compenseren, doet vermoeden dat zij het toepassingsgebied 
wilde bewaken om te vermijden dat ze de hele economie zou moeten stutten en de begroting 
zou ontsporen.
Uit de bespreking in de delen hierna zal blijken dat de overheid ook de vergoedingen aan 
de  ondernemingen die rechtstreeks getroffen waren door exploitatiebeperkingen, differen-
tieerde. 
Het causale denken leidde tot steunmaatregelen voor korte subsidieperiodes en het fre -
quent starten van nieuwe premies: zo reageerde de overheid telkens op nieuwe corona-
virusmaatregelen. Zij verantwoordde haar keuze voor een cascade van kortlopende maatrege -
len ook door de initiële verwachting dat de crisis niet lang zou duren, en, later, door de wens 
elke premie toch enigszins te evalueren voordat zij een nieuwe premie startte, de premies 
zoveel mogelijk af te stemmen op de coronavirusmaatregelen en de intentie zo lang mogelijk 
onder de Europese de-minimisdrempel te blijven, zodat zij de goedkeuring van de Europese 
Commissie niet moest afwachten.
De overheid wilde de financiële steun snel verstrekken. In het licht van de ultieme doelstel-
ling, faillissementen vermijden, was dat verantwoord. Om faillissementen af te wenden moest 
zij immers op korte termijn in liquiditeiten voorzien waarmee de ondernemingen hun leve -
ranciers, huur, energiefactuur, enz., konden betalen. Veel ondernemingen hadden geen grote 
cashbuffers, bijvoorbeeld start-ups  of snelgroeiende ondernemingen. Bovendien konden veel 
ondernemingen zich door het plotse karakter van de maatregelen niet voorbereiden, wat het 
falingsrisico verhoogde. Omwille van snelheid moesten de premies eenvoudig zijn, moes -
ten de ondernemers weinig administratieve aanvraaglasten ervaren (only once principe) en 
moest gebruik worden gemaakt van authentieke gegevensbronnen. De overheid gaf aan dat ze 
omwille van snelheid een aantal berekende risico’s nam. Het voornaamste risico was wellicht 
het gebruik van de verklaring op eer. De overheid beschouwde het gebruik van de gegevens uit 
authentieke gegevensbronnen als een manier om dat risico te beheersen.
Hoewel de verschillende onderdelen van de doelstelling vrij coherent verbonden zijn, is het 
Rekenhof van oordeel dat een meer precieze en uitgebreide formulering en onderbouwing 
van wat de overheid na verloop van tijd exact wilde bereiken, wenselijk ware geweest. Dat zou 
immers de keuze van middel en voorwaarden beter gekaderd hebben. 
Middel 
De overheid hoopte de doelstelling te bereiken door middel van een premie aan de getroffen 
ondernemingen. Daarbij kon een onderneming vrij beslissen over de premiebesteding. De 
overheid heeft dus geen verbodsbepalingen ingevoerd in functie van de doelstelling faillis - 52
sementen te vermijden, zoals een (tijdelijk) verbod de premie uit te keren als dividend aan 
aandeelhouders of als bonus aan het management. 
Forfaitaire vergoeding 
De eerste premie (20 maart 2020 61), de hinder- en sluitingspremie , had een forfaitair karakter. 
Dit kwam, zoals al aangegeven, doordat de overheid zich in de beginweken van de crisis op de 
forfaitaire hinderpremie voor openbare werken baseerde. Ook voor de volgende premies, de 
compensatiepremie  (10 april 2020) en ondersteuningspremie  (12 juni 2020), die niet meer een 
sluiting, maar een omzetdaling van te minste 60% vereisten, koos de overheid nog voor een 
forfaitaire vergoeding. 
Het onvoorziene karakter van de economische crisis speelde een rol bij de bepaling van de 
forfaitaire hinder- en sluitingspremiehoogte: de overheid verdubbelde de forfaitaire hinder -
premie voor openbare werken omdat de ondernemingen niet gepland konden anticiperen op 
het omzetverlies. Het is niet geheel duidelijk waarop de overheid voor de compensatie- en 
ondersteuningspremiehoogte steunde. Aangezien de begunstigde ondernemingen niet moes -
ten sluiten, achtte de overheid het wellicht mogelijk dat zij alsnog enige omzet zouden gene -
reren en verlaagde zij daarom de premiebedragen. 
Zelfstandigen in bijberoep ontvingen maar de helft van de vergoeding62. Zodoende wilde de 
overheid de volledige vergoeding voorbehouden voor de zelfstandigen die een volwaardige bij-
drage aan de sociale zekerheid leverden. Zij kende de forfaitaire premies toe voor elke gesloten 
exploitatiezetel van een onderneming. Zij heeft de beperking tot vier extra exploitatiezetels 
niet alleen beslist uit budgettaire overwegingen, maar ook omdat zij ervan uitging dat winkel-
ketens een grotere financiële buffer hadden om tegenslagen mee op te vangen.  
Variabele vergoeding 
Vanaf het Vlaams beschermingsmechanisme werd het steunbedrag een percentage van de 
omzet van de onderneming in de referentieperiode. Dat percentage steunde op de vaste kos -
ten van een onderneming, die gemiddeld 15% van de omzet zouden bedragen. De overheid 
wilde de helft daarvan (7,5%), en vanaf het VBM-2, twee derde, (10%) op zich nemen met een 
premieverstrekking. 
Voor het bepalen van de steunpercentages hield de overheid rekening met de steun-
percentages in de buurlanden, om de concurrentiekracht van de Vlaamse ondernemin -
gen te beschermen. Een gemiddeld aandeel van 15% vaste kosten in de omzet is een heel 
algemene inschatting. Verschillende sectoren kunnen immers een zeer verschillende 
kostenstructuur hebben. Toch heeft de overheid beslist de vergoedingen niet af te stem-
men op de verschillende kostenstructuren van de sectoren, omdat ze de NACE-codes63 
61 De vermelde data zijn die van de uitvoeringsbesluiten.
62 Zelfstandigen in bijberoep kwamen niet in aanmerking voor de hinder- en sluitingspremie, dus dit gold vanaf de 
compensatiepremie
63 De NACE-code van een onderneming is een officiële code voor het omschrijven van haar activiteiten waarvan het 
gebruik gestandaardiseerd is in de Europese Unie. Deze codes worden gebruikt voor statistieken en overzichten. De 
NACE-code van de vzw Smals is bijvoorbeeld: 63.110  -  Gegevensverwerking, webhosting en aanverwante activiteiten. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   53
niet betrouwbaar genoeg achtte64. Het Rekenhof stelde overigens vast dat de overheid geen 
betrouwbaar classificatiesysteem voor ondernemingen en sectoren heeft (zie ook 4.1.1.2 - 
Kwaliteit van de data).
Vanaf het VBM-2 heeft de overheid de omzetgerelateerde vergoedingen geplafonneerd. Zij 
differentieerde de maxima wel naargelang het aantal werknemers en de duurtijd van de slui-
ting van de betrokken sector, omdat zij belang hechtte aan de bijdrage aan de tewerkstelling 
in Vlaanderen. 
De steunbedragen en omzetvoorwaarden waren weinig onderbouwd. Dat was in de eerste 
fase, toen snel interveniëren belangrijk was, begrijpelijk. Vanaf het VBM (7 augustus 2020) 
was echter een grondiger onderbouwing aangewezen. Bij de bepaling van de steunhoogtes 
zullen ongetwijfeld ook budgettaire overwegingen een rol gespeeld hebben. 
Forfaitaire premies zijn geen geschikt instrument om in algemene zin faillissementen te ver -
mijden. Immers, hoe hoger de omzet van een onderneming is, hoe minder een forfaitaire 
vergoeding van enkele duizenden euro invloed heeft op het falingsrisico. Een gedeelte van 
de vaste kosten compenseren was alvast een betere benadering, maar voor sectoren met veel 
hogere vaste kosten dan 15% van de omzet, zal ook dat het falingsrisico minder sterk hebben 
beïnvloed. Bepaalde sectoren die de sociale partners of hun belangenorganisaties vaak onder 
de aandacht brachten, ontvingen wel extra steun van de Vlaamse overheid. Het Rekenhof 
heeft niet onderzocht in hoeverre dat de tekortkomingen compenseerde.
Door de maxima zullen ook de omzetgerelateerde premies weinig invloed hebben op de 
financiële gezondheid van middelgrote en grote ondernemingen. Voor die ondernemingen 
moet de overheid haar doelstelling  faillissementen te vermijden, ook afwegen tegen het risico 
voor de overheidsfinanciën, dat tot dergelijke beperking noopt. Vervolgonderzoek zal moeten 
uitwijzen of de premies voor grotere ondernemingen effect hebben gehad op het faillisse -
mentsrisico. 
3.2.1.3 Kwaliteit van de voorwaarden 
Het Rekenhof beoordeelde de kwaliteit van de voorwaarden voor de coronapremies vanuit 
een dubbel perspectief: droegen de voorwaarden bij tot het bereiken van de doelstelling en in 
hoeverre waren ze uitvoerbaar en controleerbaar?
De meeste voorwaarden waaraan een aanvrager moet voldoen, zijn gekoppeld aan het toe -
passingsgebied. In de eerste plaats wenste de overheid alleen ondernemingen te ondersteu-
nen die financieel getroffen waren door sluiting en exploitatiebeperkingen als gevolg van de 
coronavirusmaatregelen. Het Rekenhof beschouwt deze voorwaarden dan ook als de basis -
toekenningsvoorwaarden. De vertaling van de coronavirusmaatregelen naar concrete wetge -
ving bleek echter geen eenvoudige opdracht. De besluitvorming in de Veiligheidsraad hield 
64 Er is nog een tweede, gelijkaardig voorbeeld in die zin. Zo gebruikte de Vlaamse overheid in eerste instantie in de 
regelgeving wel de NACE-codes om holding-, management- en patrimoniumvennootschappen uit te sluiten (BVR 7 
april 2020). Toen bleek echter dat deze NACE-codes voor sommige ondernemingen niet overeenkwamen met hun 
werkelijke activiteiten en dat de NACE-codes dus niet betrouwbaar waren. Bijgevolg heeft de Vlaamse overheid daar -
na  specifiek in de regelgeving beschreven dat holding-, management- en patrimoniumvennootschappen uitgesloten 
waren, zodat beoordeeld kon worden op de werkelijke activiteiten van de onderneming. 54
(logischerwijze) immers geen rekening met hoe de coronavirusmaatregelen omgezet konden 
worden in een sluitend steunmechanisme.
Basistoekenningsvoorwaarden
• Sluiting van een voor het publiek toegankelijke ruimte door de coronavirusmaatregelen65 
De coronavirusmaatregelen leidden tot het verplicht sluiten van niet-essentiële winkels, kap -
pers, horecazaken, etc. De Vlaamse overheid vertaalde deze maatregel op vrij direct wijze naar 
een steunmechanisme, de hinder- en sluitingspremie , met als basistoekenningsvoorwaarde 
het verplicht sluiten van een publiek toegankelijke locatie (toonzaal, verbruiksruimte, win-
kel). Met de hinderpremie voor openbare werken kende de Vlaamse overheid al een premie 
die in steun voorziet voor ondernemingen waarvan de fysieke toegankelijkheid van de zaak 
belemmerd wordt. 
Gelet op het soort ondernemingen dat vooral moest sluiten, met name horecazaken, niet-
essentiële winkels, fitnesscentra, rijscholen, etc., was verplichte sluiting een vrij goede voor -
waarde in het licht van de doelstelling. Het was logisch te verwachten dat ondernemingen 
die ruimten moesten sluiten waarin ze een (groot) deel van hun verkoop realiseerden, in die 
periode schade zouden lijden in de vorm van inkomstenverlies, wat hun falingsrisico zou ver -
hogen. Maar dat vergt een kanttekening. Niet van alle ondernemingen zou de globale omzet 
evenveel lijden onder dergelijke sluitingen. Sommige ervan konden andere inkomstengene -
rende activiteiten of online verkoopactiviteiten voortzetten. 
De voorwaarde was in de praktijk wel controleerbaar. Dat blijkt uit de weigering van 25.000 op 
30.000 aangevraagde hinder- en sluitingspremies van ondernemingen zonder NACE-code op 
de lijst die het VLAIO hanteerde (zie 4.1.2 - Aanvraag). Wel vereiste de controle van dergelijke 
volumes veel tijd, want voorwaarde-aspecten zoals een voor het publiek toegankelijke ruimte, 
vergden opzoekingswerk en interpretatie.
Belangrijk was ook de vermelding door de coronavirusmaatregelen . De overheid eiste immers, 
zoals al vermeld, een causaal verband. Deze voorwaarde was een onderdeel van de boven-
staande doelstelling. De premies telkens sterk enten op de voortdurend veranderde corona -
virusmaatregelen, had het voordeel dat de koppeling met sluiting in die specifieke periodes 
voor de meeste ondernemingen zo aannemelijk was, dat werken met een verklaring op eer 
voor die categorieën weinig risico stelde. 
• Omzetdaling  van minimaal 60% door exploitatiebeperkingen ten gevolge van de corona-
virusmaatregelen66
Veel ondernemingen die niet moesten sluiten, ondervonden indirect toch veel hinder van 
de exploitatiebeperkingen, zoals toeleveringsbedrijven van sectoren die wel moesten sluiten, 
65 Dit is natuurlijk een basistoekenningsvoorwaarde van de hinder- en sluitingspremie, maar ook vanaf het VBM-2  (23 
oktober 2020), toen heel wat ondernemingen weer verplicht moesten sluiten door de tweede coronagolf. Van toen 
af behoorden zowel de ondernemingen die moesten sluiten, als de ondernemingen met een omzetdaling van 60% of 
meer, tot het toepassingsgebied.
66 Omzetdaling van minimaal 60% is de basis toekenningsvoorwaarde voor de compensatiepremie, ondersteunings-
premie en de VBM’s. Hoewel vanaf VBM-2 sluiting opnieuw een toekenningsvoorwaarde is, spreekt het Rekenhof 
voor voorgenoemde premies van de omzetgerelateerde premies. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   55
of essentiële winkels in een winkelstraat, die niets meer verkochten doordat er geen passage  
meer was. Om op deze problematiek een antwoord te bieden, riep de overheid de compen -
satie- en ondersteuningspremie in het leven. De basistoekenningsvoorwaarde voor deze 
premies was een omzetdaling van ten minste 60% in vergelijking met de referentieperiode 
in 2019. Deze voorwaarde gold ook voor de Vlaamse beschermingsmechanismen die nadien 
volgden. Het Rekenhof is van oordeel dat de voorwaarde van een omzetdaling van minimaal 
60% beter aansloot bij de finale doelstelling van de coronapremies. Omzetdaling geeft een 
correcter zicht op de totale financiële impact op een onderneming. 
De Vlaamse overheid wenste een breed toepassingsgebied te hanteren voor de coronapremies 
en geen sectoren a priori uit te sluiten. Daartegenover staat dat zij, in vergelijking met inter -
nationale of Europese criteria, voorzichtig was in de bepaling van het steunbedrag en gekozen 
heeft voor een vrij ingrijpend niveau van omzetdaling (60%). De Tijdelijke Kaderregeling liet 
bijvoorbeeld compensatie toe vanaf 30% omzetdaling. De wens om geen sectoren a priori uit 
te sluiten, was ook ingegeven uit bezorgdheid dat de overheid zou geconfronteerd worden 
met een groot aantal gerechtelijke procedures wegens schending van het gelijkheidsbeginsel. 
De eis van causaliteit gold ook voor de premies die omzetdaling compenseerden, maar in die 
gevallen was de causaliteit minder voor de hand liggend: de coronavirusmaatregelen zouden 
de sluiting hoogstwaarschijnlijk veroorzaakt hebben, maar een drastische omzetdaling kon 
nog andere oorzaken hebben. Daarom moesten ondernemingen het verband in hun aanvraag 
omstandig motiveren. Een voorafgaandelijke controle van het causaal verband was moeilijk 
en arbeidsintensief, want zij betrof een feitenkwestie, die dossier per dossier moest worden 
beoordeeld. Deze controle was zo arbeidsintensief dat de overheid vanaf de ondersteunings -
premie bepaalde dat de onderneming het causaal verband tussen omzetdaling en exploitatie -
beperkingen niet meer moest aantonen, als zij al eerder een hinder- en sluitingspremie of een 
compensatiepremie had ontvangen.
Om snel de omzetgerelateerde premies te kunnen uitbetalen, stelde de Vlaamse overheid 
korte subsidieperiodes voorop. De omzetdaling moest zich voordoen in die periodes en ver -
oorzaakt zijn door verminderde prestaties. De begunstigde diende dat te kunnen bewijzen op 
grond van dagontvangsten, geleverde prestaties, tijdsregistratie, etc. De overheid koos voor 
deze bewijselementen omdat ze manipulatie wilde vermijden: aanvragers die met facturen 
zouden schuiven tussen kwartalen, konden een 60%-omzetdaling immers op kunstmatige 
wijze bereiken. Deze elementen hebben een juridische basis, maar de controle van geleverde 
prestaties op grond van die boekhoudkundige stukken, en dus van de voorwaarde van een 
omzetdaling van minstens 60%, vergde een intensieve manuele inspectie. Hoewel de bewijs -
last bij de onderneming lag, was het voor een inspecteur niet evident uit de geleverde stuk -
ken en ingevulde berekeningstabellen op te maken of de onderneming inderdaad de vereiste 
verminderde prestaties leverde. 
Deze visie was het gevolg van de veronderstelling, ook in de tweede golf, dat de crisis maar een 
beperkte duur zou kennen. Door niet te kiezen voor langere subsidieperiodes (bijvoorbeeld 
een of meer kwartalen) konden btw-aangiften niet als bewijs gebruikt worden, maar enkel als 
indicator. Dat belette een automatische verwerking en inspectie. Het belang van deze keuze 
mag niet overschat worden. Later in dit rapport zal blijken dat de voorwaarde van een mini -
male omzetdaling van 60% maar voor een beperkt deel van de risicovolle ondernemingen zal 
kunnen worden geïnspecteerd. Ook zouden langere subsidieperiodes de publieke financiën  56
mogelijks minder bezwaard hebben, aangezien ondernemingen over een langere tijdspanne 
meer kans hadden op enige recuperatie van zware omzetverliezen. 
Het Rekenhof erkent evenwel dat een keuze voor langere en op btw-aangiftes geënte subsidie -
periodes ook nadelen zou hebben gehad. Om snel te kunnen uitbetalen, had de overheid dan 
wellicht moeten werken met voorschotten, die onderneming zouden moeten terugbetalen als 
zij uiteindelijk de vereiste omzetdaling niet behaalden. Ook zouden langere periodes het cau -
saal verband met de coronavirusmaatregelen, die vaak in kortere, specifieke periodes golden, 
minder duidelijk maken, wat meer inspecties zou hebben gevergd en waarbij de ondernemin -
gen de beoordeling wellicht vaker zouden hebben gecontesteerd. 
Bijkomende voorwaarden
De economische schok als gevolg van 
de coronacrisis trof tal van sectoren 
en veel verschillende soorten onder -
nemingen. Omwille van het principi -
ele punt dan ook geen ondernemin -
gen bij voorbaat uit te sluiten, koos 
de Vlaamse overheid voor een breed 
toepassingsgebied: zij heeft de term 
onderneming breed ingevuld en recent 
gestarte ondernemingen niet uitge -
sloten. Toch wilde de overheid blijk -
baar niet aan alle ondernemingen die 
aan de basistoekenningsvoorwaarden 
voldeden, (de volle) steun verlenen. 
De onderstaande alinea’s bespreken 
vanuit dit dubbele perspectief de 
meest relevante bijkomende voorwaar  
den67.
Zo eiste de Vlaamse overheid voor de 
forfaitaire premies dat de exploita -
tiezetels zich in het Vlaams Gewest 
moesten bevinden. Voor de omzetgerelateerde premies volstond het dat de onderneming ten 
minste één exploitatiezetel in het Vlaams Gewest had. Deze voorwaarde kon gemakkelijk in 
de KBO vastgesteld worden. Doordat de omzet op ondernemingsniveau de basis was voor de 
berekening van deze tweede type premies, vergoedde Vlaanderen mogelijks ook omzetverlie -
zen in een of meer exploitatiezetels in andere gewesten. De vraag rijst daarbij of de Vlaamse 
overheid ondernemingen die hun omzet (groten)deels elders genereerden, moest behoeden 
voor een faillissement.
De vereiste ten minste één ingeschreven voltijds werknemer tewerk te stellen en de uitsluiting 
van holdings-, management-, of patrimoniumvennootschappen, toonden andermaal aan dat 
de overheid belang hechtte aan de bijdrage aan de tewerkstelling door de ondernemingen. 
67 Er zijn immers ook nog bepalingen in de besluiten die voorwaarden stellen, maar deze zijn er eerder op gericht om de 
verwerking voor VLAIO van de aanvragen efficiënter te kunnen verwerken. Zombiebedrijven uitgelicht
Er zijn enkele parlementaire vragen gesteld 
over de toekenning van steun aan zombie-
bedrijven (er bestaan verschillende defini-
ties over wat een zombiebedrijf is, maar 
het komt er telkens op neer dat het gaat 
om een gevestigde onderneming waarvan 
één of enkele financiële parameters onder 
bepaalde drempels gezakt zijn). Hoewel 
de discussie relevant is of het opportuun 
is deze ondernemingen te steunen, waren 
ze niet uitgesloten (financieel gezond zijn 
was immers geen voorwaarde). Vanaf het 
VBM-4 is daar wel rekening mee gehou -
den. Een onderneming mocht dan immers 
geen onderneming-in-moeilijkheden op 31 
december 2019 zijn. Dat was evenwel een 
voorwaarde die de Europese regelgeving 
heeft opgelegd. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   57
Daaruit blijkt eigenlijk nog een bijkomende doelstelling: tewerkstelling beschermen. Zoals 
al aangegeven, schatte de overheid ook de bijdrage aan de sociale zekerheid naar waarde: 
zij sloot zelfstandigen in bijberoep, die een beperkte bijdrage leveren aan de sociale zeker -
heid, uit. Deze vereiste kon de administratie pas op grote schaal vaststellen vanaf de zomer 
van 2021, toen de gegevensuitwisseling met de RSVZ effectief op gang kwam (zie ook 4.1.1 – 
Datastromen). 
Ondernemingen moesten bovendien een actieve exploitatiezetel hebben68. Ondernemingen 
die aan het einde van hun juridisch leven waren gekomen (ontbinding, stopzetting, fail-
lissement, vereffening), werden uitgesloten. Dat was uiteraard een logische beperking. 
Ondernemingen die economische of juridisch geen teken van leven (meer) gaven, moesten 
niet gered worden. Nagaan of een onderneming actief was, kon de overheid vrij snel aftoetsen 
met gegevens uit de KBO. Zij kon dat ook controleren met, onder andere, een internetzoek -
tocht of het opvragen van boekhoudkundige stukken. 
Tot en met het VBM-1 bevatten de premies cumulatieverboden, vooral met twee steunmaat -
regelen van de PMV: de Gigarant-waarborgregeling en de achtergestelde lening op drie jaar 
(van meer dan 75.000 euro). Deze cumulatieverboden bleken vrij gemakkelijk controleerbaar. 
Aangezien de economische crisis langer duurde dan verwacht, besliste de overheid de cumu -
latieverboden vanaf het VBM-2 te schrappen. 
Ten slotte waren er een aantal specifieke voorwaarden voor horecazaken. Zo werd de premie 
afgetopt voor horecazaken die geen geregistreerd kassasysteem (witte kassa) hadden, terwijl 
dat voor hen verplicht was. Het is voor het Rekenhof niet duidelijk waarom die horecaza-
ken niet gewoon werden uitgesloten van het premiestelsel. De overheid controleerde deze 
vereiste aan de hand van een dataset die zij van de FOD Financiën ontving. Dat is wel de 
enige voorwaarde waarmee de overheid bedrijven bestrafte die niet in regel waren met hun 
sociaalrechtelijke of fiscale verplichtingen69. Horecazaken die moesten sluiten, moesten geen 
omzetdaling van minstens 60% aantonen. Probeerden ze hun omzetverlies op eigen kracht te 
compenseren door take away-activiteiten te organiseren, dan moesten ze dat wel. De aanvra-
ger moest op eer verklaren dat hij niet meer dan 50% van zijn omzet uit take away-activiteiten 
haalde.
68 Voor omzetgerelateerde premies is dit niet echt een relevante voorwaarde, want indien geen omzet gegenereerd 
wordt, moet ook geen premie uitbetaald worden.
69 In het Besluit van de Vlaamse Regering van 26 februari 2021 betreffende het corona globalisatiemechanisme werd 
in art.6 wel opgenomen dat de coronapremies geweigerd, niet-uitbetaald of teruggevorderd kunnen worden als de 
onderneming niet voldoet aan de regelgeving die van toepassing is in het Vlaams Gewest. Hierdoor heeft de over -
heid, bij de controle op de coronapremies, wel de mogelijkheid om ondernemingen die niet in regel zijn met hun 
sociaalrechtelijke of fiscale verplichtingen achteraf te bestraffen. 58
De overheid wilde niet zomaar iedereen van het faillissement redden die getroffen was door 
de exploitatiebeperkingen, maar eiste een bijdrage aan de tewerkstelling en de sociale zeker -
heid, alsook een actieve economische activiteit. De cumulatieverboden bleken uiteindelijk 
niet wenselijk. Pas vanaf het VBM-4 speelde ook de financiële gezondheid van een bedrijf 
vóór de economische crisis een rol. Territoriaal was de afbakening van de Vlaamse bescher -
mingsmechanismen te ruim en bij de keuze van de bewijselementen voor de basistoeken-
ningsvoorwaarde van omzetdaling (geleverde prestaties, tijdsregistratie, etc. in plaats van 
btw-aangiften) werd de mogelijkheid tot automatisering van de controle wellicht niet ten 
volle onderzocht.
Op eigen kracht verlies buiten de subsidieperiode goedmaken, de steun verplicht gebruiken 
om de onderneming te redden, en geen achterstallige fiscale of sociaalrechtelijke schulden 
hebben, waren geen voorwaarden. De overheid had ondernemingen met een fiscale schuld 
of een achterstand in de betaling van de sociale zekerheidsbijdragen aan de RSZ, kunnen uit -
sluiten, zoals ze dat in de overheidsopdrachtenwetgeving kan doen. In het licht van de hoofd-
doelstelling, faillissementen vermijden, kon de overheid ook bepalen dat zij een premie kon 
terugvorderen van een onderneming die in een bepaalde periode na de steuntoekenning toch 
haar activiteiten zou stopzetten of in een van de uitsluitende rechtstoestanden zou terecht -
komen. Zo zou zij respectievelijk hebben vermeden dat ondernemers die al vóór de crisis van 
plan waren te stoppen, hun economische activiteit nog een tijdlang voortzetten om de premie 
te bekomen, of dat een mogelijke vertraging van het verschijnen van de werkelijke rechtstoe -
stand in de KBO alsnog tot een premiebetaling zou leiden.
De keuze voor een eenvoudig steunmechanisme rechtvaardigt enigszins de afwezigheid van 
meer nevenvoorwaarden. Immers, meer voorwaarden vereisen ook meer operationalisering, 
controle en inspectie. Het Rekenhof is ook van oordeel dat de Vlaamse overheid bij de beleids -
voorbereiding voldoende aandacht heeft besteed aan de uitvoerbaarheid van de voorwaarden, 
hoewel die soms erg arbeidsintensief was. De afweging tussen de verschillende voorwaarden 
en nevendoelstellingen blijft voor het Rekenhof echter weinig transparant.
3.2.2 Water- en energievergoeding voor tijdelijk werklozen 
3.2.2.1 Totstandkoming, doelstelling en uitgangspunten 
Door coronavirusmaatregelen die de overheid heeft opgelegd, werden honderdduizenden 
werknemers tijdelijk werkloos wegens overmacht. Daardoor vielen ze abrupt terug op een 
RVA-uitkering van 70% van hun gemiddeld loon. De Vlaamse Regering wenste dan ook snel 
een maatregel die deze inkomensschok opving. Zij was van oordeel dat water en energie 
belangrijke vaste kosten inhielden voor de Vlaamse huishoudens en er kwam snel een politiek 
akkoord tot stand om daarin tegemoet te komen met een eenmalige water- en energiever -
goeding voor tijdelijk werklozen. Deze maatregel werd genomen bij (unaniem goedgekeurd) 
decreet70. Deze decretale regeling bood het Rekenhof een redelijk goed zicht op de totstand-
70 Decreet van 3 april 2020 tot afwijking van diverse bepalingen van het Energiedecreet van 8 mei 2009, het decreet van 
18 juli 2003 betreffende het integraal waterbeleid, gecoördineerd op 15 juni 2018, en de uitvoeringsbesluiten ervan, 
en tot dekking van de kosten voor elektriciteitsverbruik, verwarming of waterverbruik voor de eerste maand van 
tijdelijke werkloosheid ten gevolge van de coronacrisis (hierna: het decreet van 3 april 2020).  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   59
koming ervan, dankzij het verslag van de plenaire vergadering, de memorie van toelichting, 
amendementen, enz.
De politiek verantwoordelijken bepaalden de grote lijnen van het decreet. Op grond van 
deze richtlijnen en externe adviezen heeft de juridische dienst van het Vlaams Energie- en 
Klimaatagentschap de regelgeving onder grote tijdsdruk uitgeschreven. Overlegmomenten 
met betrokken organisaties, zoals de vakbonden (in hun functie van betalingsinstelling), de 
RVA, de KSZ en het departement Financiën en Begroting, werden niet in verslagen geformali-
seerd. Een beraadslaging met de KSZ over de uitwisseling van RVA-gegevens, volgde al enkele 
dagen na de goedkeuring van het decreet. 
Het decreet duidde het departement Financiën en Begroting aan als verantwoordelijke admi -
nistratie, maar toen naderhand bleek dat het departement Omgeving gedeeltelijk in de admi -
nistratieve verwerking zou worden betrokken en de water- en energievergoeding op zijn bud -
get werd aangerekend, heeft dat departement uiteindelijk de uitvoering grotendeels op zich 
genomen, samen met de agentschappen VEKA en VMM. Doordat het departement Omgeving 
niet bij de totstandkoming van het decreet betrokken was, kon het niet anticiperen op de 
operationalisering van de uitvoering. Bij de uitwerking van de concrete aanpak moest het 
daardoor nog snel enkele knelpunten oplossen in de data-uitwisseling en de automatische 
toekenningsprocedure. 
Overleg met andere bestuursniveaus vond niet plaats. Het Waals Gewest had eveneens een 
water- en energievergoeding in het leven geroepen. Tijdelijk werklozen die waren gedomi-
cilieerd in het Vlaams Gewest (werknemers die in het Waals of Brussels Gewest woonden, 
kwamen niet in aanmerking voor de Vlaamse premie en grensarbeiders werden alleen meege -
nomen omwille van Europese regelgeving), één of meer verblijven in het Waals Gewest had-
den én – voor de Waalse energiepremie –een budgetmeter in die verblijven hadden, konden 
zowel een Vlaamse als een Waalse water- en energiepremie ontvangen. Er was wel geen risico 
dat dezelfde kosten tweemaal zouden worden gecompenseerd. 
De toelichting bij het decreet en de bespreking ervan raamden de kostprijs van deze maatre -
gel niet. Volgens het departement Omgeving zou hij 160 miljoen euro bedragen. Die raming 
was vrij goed. In juni 2021 bedroegen de uitgaven ervoor 168 miljoen euro.
3.2.2.2  Kwaliteit van de voorwaarden 
In overeenstemming met de wens van de initiatiefnemers snel te kunnen uitbetalen, bevatte 
het decreet een beperkt aantal eenvoudige voorwaarden, die de maatregel een ruim toepas -
singsgebied verschaften. Al vanaf één dag tijdelijke werkloosheid had de werkloze eenmalig 
recht op de water- en energievergoeding. Volgens het Rekenhof was deze voorwaarde niet 
in overeenstemming met de doelstelling van de maatregel, namelijk: plots inkomensver -
lies gedeeltelijk compenseren. Gelet op de hoogte van de vergoeding (202,68 euro), konden 
begunstigden daarmee immers in sommige gevallen hun normale inkomen verhogen71. 
71 Zoals personen die op hetzelfde adres woonden, eenzelfde water- en energiefactuur deelden en allemaal maar voor 
één of enkele dagen tijdelijk werkloos waren.  60
De overheid koos voor de voorwaarde van minstens één dag tijdelijke werkloosheid (in plaats 
van meer, al dan niet opeenvolgende, dagen) om tijdig over gevalideerde data te beschikken 
waarmee zij snel kon uitbetalen. Of iemand tijdelijk werkloos was, kon de RVA onmiddellijk 
met zekerheid vaststellen, zonder nood aan een (extra) validatie. De duur van de tijdelijke 
werkloosheid (het aantal dagen) valideert de RVA pas enkele maanden later. Had de voor -
waarde uit meer dagen tijdelijke werkloosheid bestaan, dan had de administratie moeten wer -
ken met voorlopige gegevens of verscheidene maanden moeten wachten met uitbetalen, in 
strijd met de wens tot snelle compensatie. 
Ook werd eenzelfde bedrag toegekend aan iedere rechthebbende. Het voorstel van decreet 
heeft dat bedrag degelijk onderbouwd. Het werd berekend op het gemiddelde verbruik per 
afnamepunt (energie), dat dikwijls meer dan één verbruiker bediende, of per gemiddeld gezin 
(water). Daardoor kon de vergoeding als ruim beschouwd worden voor alleenstaanden, maar 
klein voor grote gezinnen. 
Door de ruime voorwaarden, die zelf het gevolg waren van de wens snel uit te betalen, en het 
gebruik van een forfaitaire vergoeding, stond de steun dus niet altijd in verhouding tot het 
inkomensverlies en kon hij zelfs leiden tot inkomenswinst. 
Vanuit een ander perspectief kan de voorwaarde van tijdelijke werkloosheid als beperkt 
beschouwd worden. Bepaalde groepen werknemers die ook inkomensverlies leden door 
corona, maar die geen recht hadden op tijdelijke werkloosheid, zoals werknemers van wie 
de tijdelijke arbeidsovereenkomst niet werd verlengd of die door corona volledig werkloos of 
langdurig ziek werden, kwamen niet in aanmerking voor de premie. Het toepassingsgebied 
naar die categorieën uitbreiden, zou waarschijnlijk aanzienlijk meer tijd gevergd hebben voor 
zowel de uitwerking als de uitvoering van de maatregel, en dat zou dan weer haaks gestaan 
hebben op de doelstelling snel uit te betalen72. De gekozen werkwijze had het voordeel dat het 
louter gegeven van tijdelijke werkloosheid door overmacht of om economische redenen in de 
eerste periode van de civiele noodsituatie, het heel aannemelijk maakte dat het inkomsten-
verlies door de coronacrisis werd veroorzaakt. In die andere gevallen was dat causale verband 
minder gemakkelijk vast te stellen.  
Ten slotte valt niet uit te sluiten dat de eenvoudige voorwaarde van één dag tijdelijke werk -
loosheid, ertoe leidde dat werkgevers werknemers in ten onrechte tijdelijke werkloosheid 
plaatsten om ze de vergoeding te laten genieten.
3.2.3 Uitgebreide selectie van andere steunmaatregelen 
De coronapremies en de water- en energievergoeding hadden veruit de grootste budgettaire 
impact en waren gericht op een groot doelpubliek (zie figuur 6), maar de Vlaamse overheid 
nam nog andere maatregelen in uiteenlopende beleidsdomeinen. De onderstaande alinea’s 
schetsen op grond van een beperkte analyse een algemeen beeld van de totstandkoming van 
de 45 maatregelen. 
72 Het decreet van 3 april 2020 voorzag wel in de mogelijkheid om bijkomende categorieën toe te voegen. Dit is uitein -
delijk éénmalig gebeurd voor de zeevarenden. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   61
3.2.3.1 Totstandkoming 
Coördinatie en afstemming op het niveau van de Vlaamse overheid 
Het risico op afstemmingsproblemen doet zich minder voor binnen de Vlaamse overheid dan 
tussen de bestuursniveaus (zie 3.2 – Vlaamse aanpak), gelet op de afgebakende beleidsdomei -
nen en de rol van de Vlaamse Regering, waarin alle vakministers zijn vertegenwoordigd en 
waaraan alle beslissingen ter goedkeuring werden voorgelegd. Bovendien werden sommige 
maatregelen gecoördineerd in overleg tussen de betrokken kabinetten. 
De Vlaamse overheid richtte geen specifiek orgaan op voor de afstemming en het overleg tus -
sen de beleidsdomeinen. Diverse beleidsdomeinen hebben taskforces opgericht, die vooral 
overleg met vertegenwoordigers van betrokkenen in de sector organiseerden73. Twee task -
forces zorgden behalve voor overleg met betrokkenen in de sector, ook voor overleg tussen 
verschillende beleidsdomeinen in de Vlaamse overheid: de al besproken taskforce economi -
sche impact corona, waaraan behalve de minister-president ook de ministers van economie, 
toerisme, binnenlands bestuur en begroting deelnamen, en de ook al genoemde taskforce 
kwetsbare groepen, die bestond uit een werkgroep stakeholders74 en een politieke groep met 
vertegenwoordigers van alle Vlaamse ministers. Deze taskforce coördineerde de communica -
tie van vragen en noden van de doelgroep aan de leden van de Vlaamse Regering en zorgde 
voor terugkoppeling over de genomen maatregelen. 
Het Rekenhof vond geen indicaties van problemen die te wijten waren aan onvoldoende coör -
dinatie op Vlaams niveau.
Inschatting van algemene noden 
Om gepast te kunnen reageren op de noden van de getroffen ondernemingen en particulieren, 
was het aangewezen dat de overheid in de voorbereidingsfase van de maatregelen overlegde 
met organisaties die deze doelgroepen en hun noden goed kenden. Dat waren in de eerste 
plaats belangen- en koepelorganisaties. Deze organisaties waren inderdaad betrokken bij de 
totstandkoming van de meeste maatregelen, wat vaak een goed gevolg had. Zo kwam het FIT 
Corona Exit-plan tot stand na consultaties met het middenveld, met name de structurele part -
ners van FIT (Voka, Unizo, de federatie van de Belgische voedingsindustrie Fevia, de werkge -
versorganisatie voor technologiebedrijven Agoria, de beroepsvereniging voor bedrijven uit de 
textiel-, hout- en meubelindustrie Fedustria, etc). Het waren vaak ook deze organisaties die 
de noden als eerste kenbaar gemaakt hebben aan de Vlaamse overheid. Zo signaleerden de 
belangenorganisaties (Boerenbond, Algemeen Boerensyndicaat) en een vertegenwoordiging 
van de sector (de beroepsvereniging voor de Vlaamse sierteelt en groenvoorziening AVBS, 
de beroepsvereniging voor de Belgische aardappelhandel en -verwerking Belgapom, de bran-
73 Die gingen niet altijd over economische steunmaatregelen, bijvoorbeeld de taskforce COVID-19-zorg.
74 Volgende stakeholders namen deel aan de werkgroep: Sociaal Economische Raad van Vlaanderen (SERV), Minder -
hedenforum, Welzijnszorg, Stichting ATD Vierde Wereld, Nederlandstalige Vrouwenraad, Netwerk tegen armoede, 
Samenlevingsopbouw, Armen Tekort, Welzijnsschakels, Vlaamse Gemeenschapscommissie, Vlaams platform Sterk 
Sociaal Werk, Vlaamse Vereniging van Steden en Gemeenten (VVSG), Vlaamse Ouderenraad, Steunpunt tot bestrij-
ding van armoede, bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting, Centra Algemeen Welzijnswerk, De Link Armoede, 
Steunpunt Mens en Samenleving (SAM), UNIA, Intermutualistisch overleg Diensten Maatschappelijk Werk van de 
Ziekenfondsen, Vlaamse adviesraad handicap (NOOZO), Vluchtelingenwerk Vlaanderen, Kinderrechtencommissari-
aat, Steunpunt voor jeugdwerk en jeugdbeleid met kinderen en jongeren in een maatschappelijk kwetsbare situatie 
(Uit de Marge) en Caritas Vlaanderen. 62
cheorganisatie voor de Belgische aardappelketen Belpotato) de precaire situatie in de secto -
ren sierteelt en aardappelen aan de bevoegde minister en aan het departement Landbouw 
en Visserij. De werkgevers- en werknemersorganisaties van de dienstenchequesector vroegen 
steun aan de overheid nadat de vraag naar dienstenchequeprestaties aanzienlijk terugviel. Na 
diverse overlegmomenten kreeg de overheid een duidelijk zicht op de noden. 
De Vlaamse overheid probeerde in de meeste beleidsdomeinen ook inzicht te krijgen in de 
impact van de coronapandemie en de gezondheidsmaatregelen op de sector en op de belang-
rijkste noden door snel een breed overleg op te zetten, soms ook met kennisinstellingen en 
deskundigen75. 
Om het overleg te stroomlijnen hebben sommige administraties ook specifieke crisisstructu -
ren opgezet. Zo heeft het Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap (VAPH) in het 
kader van de compenserende maatregelen voor zorgaanbieders en houders van een persoon -
lijk assistentiebudget of een persoonsvolgend budget, gewerkt met interne sleutelfiguren, een 
inhoudelijk en operationeel crisisteam en een focusgroep met externe stakeholders.
De Vlaamse Regering moet in bepaalde gevallen advies vragen aan de strategische adviesraden 
van de Vlaamse overheid. Deze adviesraden kunnen ook zelf op eigen initiatief advies geven, 
ook over ontwerpen van uitvoeringsbesluiten76. Aangezien de samenstelling van deze raden 
vaak ruimer en evenwichtiger is, kunnen zij mogelijks de problematiek objectiever inschat -
ten77. De meeste strategische adviesraden (SAR) brachten een analyse uit over de corona -
crisis, maar ze verleenden zelden een advies78. Alleen de SAR voor Cultuur, Jeugd, Sport en 
Media en de SERV brachten, op vraag van de Vlaamse Regering, advies uit over enkele eco -
nomische steunmaatregelen (noodfonds CJSM, culturele activiteitenpremie en jeugdhostels, 
en uitbreiding van de waarborgregeling van Gigarant ). Adviezen die werden gevraagd aan 
andere adviesraden, hadden geen betrekking op de economische aspecten van de pandemie 
(bv. advies van de Vlaamse onderwijsraad, de Vlaamse Raad voor Welzijn, Volksgezondheid 
en Gezin, de Vlaamse Ouderenraad, …). Dat veel maatregelen eenmalig en tijdelijk waren en 
dus geen strategisch karakter hadden of niet pasten in een ruimer beleid, kan het beperkt 
aantal adviezen verklaren. 
Verscheidene administraties verzamelden bijkomende informatie in een rechtstreekse bevra-
ging van de sector (autobussector en CJSM) of bepaalde doelgroepen (toerisme bij zorgver -
blijven en vakantieorganisaties). Soms gebruikten zij ook informatie van externe organisaties 
(zoals de Graydon-analyse van de impact van corona op cultuursector). De administraties 
gebruikten ook eigen bestaande monitoringinformatie, zoals de (twee)wekelijkse enquête bij 
de maatwerkbedrijven door het departement WSE en de permanente opvolging van de markt -
situatie in de landbouw- en visserijsector door het departement L&V. 
75 Het kon gaan om breed overleg met veel deelnemers (daarvoor werden de al genoemde taskforces  ook ingezet, 
alsook de taskforce cultuur, jeugd en media ), overleg met enkele specifieke partners of een combinatie van beide (na 
enkel bijeenkomsten van de taskforce CJM werd vooral overlegd in klankbordgroepen per sector en via bilaterale 
contacten). Soms kon een beroep worden gedaan op bestaande overlegorganen, zoals het administratief technisch 
comité in de sector Maatwerk en het boekenoverleg voor de literaire sector.
76 Zie art. III.93-III.94 van het Bestuursdecreet van 7 december 2018. 
77 Het voordeel van dergelijke adviesraden is de representatieve samenstelling, maar dat kan ook hun nadeel zijn: de 
SERV kon geen advies uitbrengen over de win-winlening en het vriendenaandeel doordat de werknemersorganisa -
ties en de NBB niet op dezelfde lijn zaten als de werkgeversorganisaties.  
78 Strategische adviesraden moeten hun adviezen publiceren op hun website.  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   63
Een specifiek aspect van de inschatting van de noden was het nagaan of andere steunmaatre -
gelen van andere agentschappen of bestuursniveaus de noden al niet lenigden. Zoals vermeld 
onder punt 3.1.2., is dit voor een aantal maatregelen te weinig gebeurd waardoor ze onsuc-
cesvol waren. Een andere, verdedigbare aanpak bestond erin dat administraties afwachtten 
welke maatregel een ander bestuursniveau troffen om vervolgens de eigen maatregel daaraan 
complementair te maken. Een duidelijk voorbeeld daarvan was de coronacrisiswaarborg van 
de PMV, die maximaal complementair werd gemaakt aan de federale waarborgregeling en aan 
het engagement van de banken om, op eigen risico, betalingsuitstel te verlenen. 
De overheid kon niet altijd een juiste inschatting van de noden maken. Dat zij in de meeste 
gevallen vertegenwoordigers van de sector raadpleegde, was niet altijd een garantie voor een 
goede inschatting van de noden. Zo leidde de VLIF-waarborgregeling COVID-19 tot geen 
enkele aanvraag, ondanks de betrokkenheid van financiële instellingen en belangenorganisa-
ties bij de conceptie van de maatregel. Bij de achtergestelde lening aan de autobus- en auto -
carssector en aan de taxisector bleek dat de bereidheid van de privésector om (meer voorde -
lige) kredieten te verlenen, groter was dan initieel geschat, zodat slechts 15, respectievelijk 37 
leningen werden toegekend. Ondanks de voorafgaande besprekingen met de sectororganisa-
tie, bleek ook de omvang van de aangevraagde subsidiebedragen voor de autobus- en autocar -
sector kleiner dan geraamd, mede doordat de aankoopwaarde van de bussen als basis voor de 
berekening van de subsidie, beduidend lager lag door de vele tweedehandsvoertuigen. Over 
sectoren of doelgroepen waarvan de Vlaamse overheid geen belangrijke financier was, had ze 
soms maar beperkte doelgroepinformatie, wat mogelijk leidde tot een verkeerde inschatting 
van de noden. Zo had de administratie Cultuur weinig zicht op de situatie van de culturele 
actoren die gewoonlijk geen beroep doen op subsidies. Hoewel zij ook gebruik heeft gemaakt 
van externe gegevens over de sector (bv. Graydon), bleek de nood aan een financieel vangnet 
voor cultuurwerkers toch veel lager dan ingeschat79. 
Hoewel complementaire maatregelen een goede praktijk vormen om concurrentie met andere 
(meer voordelige) maatregelen, eventueel van een ander bestuursniveau, te vermijden, kun-
nen zij resulteren in een residuaire nood die veel beperkter is dan verwacht. Dit was het geval 
bij de al vermelde cultuurcoronapremie, die de impact ondervond van de invoering van steun-
maatregelen voor de cultuursector in andere bestuursniveaus, en mogelijk ook bij de corona -
crisiswaarborg van de PMV. 
Druk van de sector kon ook leiden tot minder noodzakelijke steun. Niettegenstaande de 
administratie de nood aan tariefvermindering voor de opvang van kinderen uit gezinnen met 
een laag inkomen laag inschatte, omdat zij verwachtte dat ouders hun kinderen vooral thuis 
zouden houden uit angst voor besmetting en niet zozeer om financiële redenen, werd deze 
tariefvermindering toch ingevoerd op vraag van de sector. In maart 2021 was nog maar een 
fractie van het voorziene budget besteed.
Opstellen van maatregelen
De maatregelen uit de beginperiode van de crisis steunden dikwijls op of waren minstens 
geïnspireerd door al bestaande maatregelen. Bestaande maatregelen aanpassen gaat immers 
sneller dan nieuwe steunmechanismen uitwerken en veel tijd om nieuwe, creatieve oplos -
79 Met 2.311 aanvragen was de cultuurcoronapremie geen onsuccesvolle maatregel, maar de noden waren veel hoger 
ingeschat.  64
singen uit te denken was er niet. Zo werd de bestaande termijn voor de herberekening van de 
sociale huurprijzen ingekort van drie opeenvolgende maanden naar één maand voor huur -
ders wier inkomen door de coronacrisis met minstens 20% was gedaald. De IBO-cursist van 
wie de overeenkomst werd stopgezet, bleef tijdelijk 70% van de premie ontvangen waarop hij 
recht had op het moment van de stopzetting. Voor dienstenchequebedrijven en maatwerkbe -
drijven steunde de vergoeding van extra kosten door corona op de bestaande toeslag op dien -
stencheques of loonpremies. De coronacrisiswaarborg van de PMV, de COVID-19-waarborg 
van Gigarant en de VLIF-waarborgregeling waren varianten of uitbreidingen van bestaande 
waarborgen. 
De voorwaarden werden bijna altijd vastgelegd in een reglementair kader, meestal een besluit 
van de Vlaamse Regering, en uitzonderlijk soms een specifiek decreet. Een voorbeeld van een 
decretale regeling was de COVID-19-waarborg van Gigarant. Als de steun werd toegekend 
door een organisatie waarmee de Vlaamse overheid een (beheers)overeenkomst sloot, zijn de 
essentiële voorwaarden bepaald in een addendum, bijvoorbeeld met de cvba Hefboom voor 
de verstrekking van herstel-cultuurkredieten of het Vlaams Fonds der Letteren (Literatuur 
Vlaanderen) voor steun aan de boekensector. Ten slotte zijn er voorbeelden van maatregelen 
waarbij meer concrete voorwaarden werden uitgewerkt door een raad van bestuur en vermeld 
in een openbare oproep, zoals bij de coronacrisiswaarborg van de PMV, of waarbij de Vlaamse 
Regering de uitwerking van de voorwaarden volledig delegeerde, zoals voor de achtergestelde 
lening op drie jaar van de PMV.
De dringende noodzakelijkheid werd dikwijls ingeroepen om het advies van de Raad van State 
niet te hoeven te vragen, ook bij maatregelen die na de eerste maanden tot stand kwamen (zie 
ook voetnoot 54). 
Inschatten kostprijs 
De nota’s aan de Vlaamse Regering bevatten meestal een berekening van de kostenraming, 
maar er waren uitzonderingen. Zo toonde geen enkel officieel document het voorziene steun-
bedrag voor de sportsector, zelfs niet in het besluit van de Vlaamse Regering. In het algemeen 
mag worden aangenomen dat de Vlaamse overheid, rekening houdend met de uitzonderlijke 
omstandigheden, inspanningen heeft geleverd om bij de aanvang van de steunmaatregelen de 
kosten redelijk in te schatten. Aangezien heel wat steunmaatregelen steunden op al bestaande 
maatregelen, nam zij de uitgaven van die als basis voor de financiële ramingen. Zij vroeg en 
ontving vrijwel altijd het advies van de Inspectie van Financiën. 
Het beeld dat het Rekenhof kan schetsen op grond van de beperkte analyse van deze maat -
regelen, is dat van een overheid die snel overleg tot stand heeft gebracht en informatie heeft 
ingewonnen bij de meer wendbare belangenorganisaties, en minder bij de formele advies -
raden. De moeilijke en urgente omstandigheden verklaren dat, maar het stelde de overheid 
ook bloot aan eenzijdige druk en kon een objectieve analyse van de exacte noden mogelijk 
kleuren. De aanzienlijke budgettaire impact van sommige maatregelen verhoogde de risico’s. 
Bovendien zijn er mogelijks ook segmenten van de economie die minder georganiseerd zijn 
en de toegang tot de besluitvorming minder vinden. Dat de overheid aanvankelijk vooral 
teruggreep naar gekende steunmaatregelen en die aanpaste, was in de context van de eerste  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   65
crisisweken en -maanden begrijpelijk, maar leidde mogelijk ook wel tot een tunnelvisie, in de 
zin dat het misschien meer creatieve en efficiënte oplossingen in de weg stond. 
3.2.3.2 Doelstellingen en uitgangspunten
Doelstellingen
Veel maatregelen hadden als finale doelstelling een (gedeeltelijke) compensatie van inkom-
sten- of omzetverliezen. Voor bedrijven en particulieren is de steun doorgaans niet geoor -
merkt (bijvoorbeeld inkomenssteun, subsidies autobus- en autocarsector). Vooral voor 
gesubsidieerde organisaties en voorzieningen was de steun wel expliciet of impliciet bestemd: 
zij moesten de steun voor inkomstenverlies besteden aan de opdrachten waarvoor ze de oor -
spronkelijke subsidie ontvingen (ook al vermeldde de coronaregelgeving dat niet expliciet) en 
ze moesten de besteding ook achteraf (kunnen) verantwoorden. Zo kon de cultuursector een 
subsidie verkrijgen specifiek voor de kosten van activiteiten die zij opzetten vanaf het najaar 
2020. Voorts vergoedde de overheid in enkele sectoren ook specifieke kosten. Zo vergoedde zij 
bij maatwerkbedrijven en dienstencheque-ondernemingen (een deel van) de extra kosten die 
werden veroorzaakt doordat zij de opgelegde beperkingen om de verdere verspreiding van het 
coronavirus af te remmen, moesten volgen. Behalve de finale doelstelling, blijkt uit sommige 
voorwaarden dat de overheid ook belang hechtte aan continuïteit of een snelle hervatting van 
de activiteiten door voorzieningen die welzijnsdiensten aanboden. 
Het steuninstrumentarium van de PMV had als doelstelling de liquiditeit en solvabiliteit 
van ondernemingen te versterken, door ofwel zelf leningen aan te bieden (de achtergestelde 
lening op drie jaar, de handelshuurlening), ofwel private kredietverstrekkers zekerheid te ver -
schaffen (Gigarantwaarborg, coronacrisiswaarborg), ofwel door een fiscaal gunststelsel aan 
te bieden aan particulieren die zelf krediet (winwinlening) of kapitaal (vriendenaandeel) 
verschaffen aan KMO’s. Voor enkele specifieke sectoren werden dergelijke instrumenten uit -
gewerkt buiten de PMV om, zoals het herstel cultuurkrediet bij de cvba Hefboom en de waar -
borgregeling COVID-19 bij het Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (de VLIF-waarborg). 
Uitgangspunt
Net als bij de coronapremies en de water- en energievergoedingen was snelheid het belangrijk -
ste uitgangspunt dat de overheid hanteerde. De Vlaamse overheid trof de overgrote meerder -
heid van de maatregelen in de eerste weken en maanden van de coronacrisis, mede onder de 
grote druk door politieke besluitvormers en administraties. Eventuele effectstudies zullen moe -
ten uitwijzen of snel interveniëren voordeliger was dan een tragere, maar meer behoedzame 
aanpak, die wellicht voor meer doelgerichte steun en minder over- of ondersubsidiëring zou 
hebben geleid. De overheid heeft in elk geval een aantal maatregelen ook vrij snel bijgestuurd, 
waarmee zij eventuele onvolkomenheden door haar snelle optreden heeft geremedieerd.
Middel
Het Rekenhof heeft vaak weinig zicht op de wijze waarop steunbedragen of -percentages zijn 
gekozen. De forfaitaire beschermingsvergoeding voor maatwerksteunbedrijven steunde op 
de bestaande premie van 4% van het geplafonneerde referteloon die als een forfaitaire onkos -
tenvergoeding wordt toegekend om verzekeringskosten voor arbeidskledij e.d. te vergoeden. 
Het is echter niet duidelijk of de uitgaven door corona in dezelfde grootteorde liggen. De 
verhoogde tegemoetkoming aan de dienstenchequesector voor uitgevoerde prestaties in de  66
periode van 16 maart 2020 tot 30 juni 2020 en van 1 november 2020 tot 31 december 2020, 
was bedoeld voor uitgaven om werknemers in veilige omstandigheden te laten werken en 
voor andere coronakosten, zoals meer ziekteverzuim, hogere vervoerkosten, enz. Tot 8 mei 
bedroeg de extra subsidie ongeveer 60% van de gewone tegemoetkoming. Daarna daalde ze 
geleidelijk. In de eerste periode, tot 8 mei, moesten begunstigden 25% van de subsidie beste -
den aan uitgaven voor veilige werkomstandigheden, daarna het grootste deel van de subsidie. 
Het is niet duidelijk waarop de verschillende bedragen steunen en in hoeverre zij goed onder -
bouwd werden en niet ook leidden tot over- of ondersubsidiëring.
3.2.3.3 Kwaliteit van de voorwaarden
Algemeen 
De kwaliteit van de voorwaarden bepaalt mede het succes van een maatregel. Als de overheid een 
verkeerde inschatting maakt tijdens de voorbereiding, kan dat leiden tot onsuccesvolle maat -
regelen. Zoals beschreven in punt 3.1.2, heeft de Vlaamse overheid enkele maatregelen geno -
men die dezelfde noden probeerden op te vangen als maatregelen van andere bestuurs niveaus 
met gunstiger voorwaarden. Een ander voorbeeld is de VLIF-waarborgregeling, waarvoor geen 
aanvragen werden ingediend omdat, volgens de banken80, de federale waarborg regeling gun-
stiger was en minder strenge voorwaarden stelde (zie ook 3.2.3.1 - Totstandkoming). Het suc-
ces van een maatregel kan echter ook ondermijnd worden door een concurrerende maatregel 
van het eigen bestuursniveau of zelfs hetzelfde agentschap: zo kende het vriendenaandeel 
door zijn minder gunstige voorwaarden minder succes dan de winwinlening: op 30 april 2021, 
meer dan drie maanden na de inwerkingtreding van het uitvoeringsbesluit, waren nog geen 
vriendenaandeelaktes geregistreerd. 
Ook te restrictieve voorwaarden kunnen het succes van een maatregel in de weg staan. Dat 
is ook een van de mogelijke oorzaken van het gebrek aan succes van de coronacrisiswaarborg 
bij de PMV. 
Soms leidde een gebrekkige aftoetsing van de uitvoerbaarheid van voorwaarden tot weinig 
aanvragen. Zo was een andere mogelijke oorzaak van het beperkte aantal aanvragen voor de 
coronacrisiswaarborg van de PMV, dat de financiële instellingen ten voordele van wie de borg 
werden toegekend, hun administratieve systemen niet wilden aanpassen aan een nieuwe 
waarborgregeling.
Sommige voorwaarden belemmeren een effectieve uitvoering van de maatregelen. Zo heeft de 
overheid enkele oncontroleerbare voorwaarden gesteld. Zij stelde bijvoorbeeld voor de steun 
aan gesubsidieerde culturele organisaties als voorwaarde dat de organisatie inspanningen 
moest doen om solidariteit van gebruikers te verkrijgen, dat wil zeggen dat gebruikers geen 
terugbetaling mochten vragen voor afgelaste voorstellingen en andere activiteiten. Ook het 
exportaandeel van een bedrijf dat bijzondere exportsteun aanvroeg, kon niet worden nage -
gaan81. Soms ontbrak de nodige gegevensuitwisseling om bepaalde voorwaarden na te gaan, 
zoals voor de voorwaarde dat de autobus-, autocar- en taxisector een achtergestelde lening 
80 Het departement heeft de banken na afloop van de eerste aanvraagprocedure bevraagd in kader van een stakehol-
dersbevraging. 
81 Een voorwaarde om in aanmerking te komen voor de bijzondere exportsteun bestond erin dat de aanvrager tijdens 
het laatst afgesloten boekjaar een exportaandeel van minstens twintig procent gerealiseerd moest hebben (art.5, 5° 
van het BVR van 4 september 2020). COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   67
maar konden bekomen als zij geen steun hadden gevraagd in een ander gewest (zie ook 3.1 – 
Globale aanpak). 
Specifieke voorwaarden
Om de beoogde doelstelling met de maatregelen te bereiken, heeft de overheid regelmatig 
enkele specifieke voorwaarden gesteld. Om activiteiten te stimuleren in sectoren die door de 
coronamaatregelen lang stillagen en waarvoor een herneming van activiteiten nog altijd een 
groot risico inhield, koppelde de overheid de culturele activiteitenpremie en de terugvorder -
bare voorschotten voor evenementen aan het opzetten van een activiteit of evenement vóór 
een bepaalde datum en met een bepaald uitgavenniveau. 
Maatregelen voor het behoud of de hervatting van een economische activiteit beschermden 
indirect tewerkstelling. Met andere maatregelen beoogde de overheid dat op een meer directe 
wijze. Zo stelde zij voor de culturele activiteitenpremie als een van de voorwaarden dat ten 
minste twee contracten met cultuurwerkers moesten zijn gesloten. Voor sommige steunmaat -
regelen moeten ondernemingen uitdrukkelijk tewerkstellingsengagementen onderschrijven, 
zoals voor de uitbreiding van de waarborgregeling van Gigarant en de achtergestelde lening 
op drie jaar van de PMV. Met deze lening had de Vlaamse overheid evenwel ook de bedoeling 
dat werknemers zo min mogelijk tijdelijk werkloos zouden worden. In die zin ging het ook om 
een soort cumulatieverbod. 
De overheid wenste met financiële steunmaatregelen soms niet alleen de tewerkstelling te 
vrijwaren, maar ook de dienstverlening te garanderen. In die gevallen stelde zij als voorwaarde 
dat de werknemers geen gebruik mochten maken van het stelsel van tijdelijke werkloosheid 
wegens overmacht (corona). Zo hield de compensatieregeling voor de kinder- en buiten-
schoolse opvang een verbod in op financiële tegemoetkomingen of vervangingsinkomens van 
de overheid en op tijdelijke werkloosheid. Het was immers de bedoeling opvanglocaties open 
te houden voor kinderen van mensen uit de cruciale sectoren en in de essentiële dienstver -
lening. Ook koppelde de overheid de steun aan maatwerkbedrijven en dienstenchequebe -
drijven aan de aantallen tewerkgestelde werknemers en geleverde dienstenchequeprestaties, 
omdat zij de hervatting of verderzetting van deze activiteiten wilde stimuleren.
Cumulatieverboden 
Doordat tientallen overheidsentiteiten in alle bestuursniveaus in dezelfde korte periode finan-
ciële steunmechanismen startten, nam het risico op oversubsidiëring toe, waarbij de begun-
stigde meer overheidssteun ontvangt dan dat hij inkomstenverlies of kosten heeft (extreme 
vorm), of waarbij hij voor eenzelfde probleem steun uit verschillende bronnen cumuleert.
Cumulatieverboden in de regelgeving inschrijven kan daarvoor een oplossing bieden. Dat 
vereist in de eerste plaats dat een administratie weet welke maatregelen andere entiteiten 
nemen. Het is niet duidelijk of de diverse overheden de inventaris van de EMRG effectief heb -
ben gebruikt, en zo niet, wat de reden daarvoor was. Wel publiceerden verscheidene Vlaamse  68
administraties in de loop van 2020 een overzicht van hun maatregelen op hun website. 
Bovendien bood de website van het VLAIO een ruim overzicht van de Vlaamse economische 
maatregelen, ook in andere sectoren. Het bestemde deze informatie echter in de eerste plaats 
voor de begunstigden en niet voor het gebruik door andere administraties bij de toekenning 
of de controle van steun. Zolang een dergelijke, actueel gehouden inventaris ontbreekt, is 
structureel overleg met agentschappen en bestuursniveaus met gelijkaardige bevoegdheden 
nog meer aangewezen. 
De Vlaamse overheid verbond aan vrij veel maatregelen cumulatieregels. Soms verbood zij 
uitdrukkelijk cumulatie van vergelijkbare steun of van steun met eenzelfde doel. Zo moch-
ten begunstigden garanties of leningen meestal niet cumuleren met federale garantie- en 
leningsmaatregelen of met andere garanties of leningen van hetzelfde bestuursniveau (ach-
tergestelde leningen voor de autobus-, autocar- en taxisector). Toch waren er mogelijks ook 
enkele maatregelen waarvoor een cumulatieverbod eveneens wenselijk ware geweest. Zo 
bevatte de compensatieregeling aan de sectoren van de kinder- en de buitenschoolse opvang 
pas vanaf 1 november 2020 een cumulatieverbod met de Vlaamse coronapremies. 
De overheid kon nog op andere wijzen het cumulatierisico door de verscheidenheid aan 
steunmaatregelen tegengaan. Zij kon de aanvrager bijvoorbeeld verplichten eerst een beroep 
te doen op andere beschikbare Vlaamse of andere steun, en de maatregel voorbehouden voor 
de resterende noden of voor als er geen recht was op andere steun. De andere steun kon zij 
dan in mindering brengen van eventuele Vlaamse steun. Zo moesten de gesubsidieerde cul-
turele en jeugdorganisaties en aanvragers voor het herstelkrediet cultuur eerst een beroep 
doen op andere mogelijke steun. Het is niet duidelijk of de administratie voldoende zicht had 
op de bestaande maatregelen om dat te controleren, maar het kon aanvragers wel aanzetten 
om bestaande steunmogelijkheden uit te zoeken. In andere gevallen kon de overheid andere 
ontvangen steun meerekenen in de bepaling van de financiële behoefte.  Dit deed zij voor de 
steun aan hostels, jeugdverblijven, audiovisuele producties, regionale televisieomroepen, etc. 
Voor die begunstigden compenseerde de overheid (gedeeltelijk) het financieringstekort dat 
ontstond door minderinkomsten ingevolge corona.
Bij de financiering van kosten voor bepaalde activiteiten had de overheid vooral oog voor de 
aard van de vergoede kosten. Bij een voldoende verantwoording van die kosten, had zij weinig 
aandacht voor een mogelijke dubbele steunverlening. Dat was bijvoorbeeld het geval bij de 
culturele activiteitenpremie.  
Bevindingen 
Hoewel vrij veel maatregelen cumulatieverboden inhouden, blijft het voor een overheid 
moeilijk alle relevante cumulverboden in de regelgeving op te nemen zolang geen algemeen, 
actueel overzicht bestaat van alle economische steunmaatregelen of zolang geen structureel 
overleg en coördinatie tussen bestuursniveaus plaatsvindt. Er bestaan evenwel alternatieve 
oplossingen om het cumulatierisico tegen te gaan, zoals de aanvragers verplichten eerst 
andere steun uit te putten of een maatregel complementair maken. Een maatregel comple -
mentair maken kan ook aangewezen zijn om te vermijden dat hij weggeconcurreerd wordt 
door een andere maatregel van het eigen of een ander bestuursniveau. Het risico stijgt dan wel 
dat de maatregel weinig succesvol zal zijn om andere redenen, zoals een beperkte omvang van 
de residuaire nood of een te restrictief karakter van de voorwaarden.  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   69
3.3 Deelconclusies 
De afstemming tussen de verschillende bestuursniveaus was bij de totstandkoming van de 
economische steunmaatregelen beperkt en vond ad hoc plaats. De opdracht van enkele acto -
ren die de federale overheid heeft opgericht, beperkte zich grotendeels tot informatie verza-
melen en analyses uitvoeren, die ook de regio’s konden benutten. De bevoegdheidsverdeling 
zorgde voor een vrij duidelijke taakverdeling, maar het Rekenhof stelde toch enkele, al dan 
niet gerealiseerde, risico’s vast: soms onvoldoende coherentie tussen gelijkaardige economi -
sche steunmaatregelen op federaal en regionaal niveau, een aantal weinig succesvolle regio -
nale maatregelen, een verhoogd risico op over- of ondersubsidiëring en een mogelijks moei-
zamere opvolging en evaluatie van de economische steunmaatregelen. Binnen de Vlaamse 
overheid was het risico op afstemmingsproblemen beperkt, aangezien alle beslissingen wer -
den voorgelegd aan de Vlaamse Regering, waarin alle vakministers waren vertegenwoordigd. 
Het Rekenhof vond geen indicaties van problemen ingevolge onvoldoende coördinatie op 
Vlaams niveau.
De Vlaamse overheid was niet voorbereid op een dergelijke economische schok. Zij beschikte 
niet over draaiboeken of plannen met mogelijke oplossingen of richtinggevende criteria voor 
een eerste respons. Daardoor en mede door de druk om snel te handelen, koos zij dikwijls voor 
vrij eenvoudige maatregelen met een soms ruim toepassingsgebied of greep zij terug naar 
een bestaande maatregel, die zij aanpaste. Zij hanteerde ook een kortetermijnvisie, omdat zij 
inschatte dat de pandemie tegen de zomer van 2020 voorbij zou zijn. Daardoor bleef de con-
text van dringendheid ook nadien aanhouden en moest zij blijvend snel handelen. 
Het Rekenhof kon geen volledig inzicht verwerven in de totstandkoming van de maatregelen 
doordat het beleidsvoorbereidend proces weinig gedocumenteerd is en politieke besluitvor -
mers daarin een aanzienlijke rol speelden. Het kon niet nagaan in hoeverre alternatieven wer -
den overwogen en wat de exacte onderbouwing van cruciale maatregelenelementen was. Voor 
decretaal geregelde steunmaatregelen waren de beleidsvoorbereiding en -onderbouwing dui -
delijker, zoals voor de water- en energievergoeding. 
De overheid heeft belangengroepen en sociale partners nauw betrokken bij de maatregelen-
ontwikkeling. Zij hielpen effectief de noden inschatten. In de context van dringendheid was 
dat een goede werkwijze om snel informatie te bekomen. Zij hield echter ook het risico in dat 
getroffen, minder goed georganiseerde groepen, minder werden gehoord. Bovendien beston-
den de risico’s op eenzijdige informatie of op onjuiste inschattingen door belangengroepen, 
temeer aangezien de overheid de officiële adviesinstanties zoals de strategische adviesraden 
of de Raad van State, minder of niet heeft geraadpleegd. Zelfs als de overheid een goed zicht 
had op de noden, was zij nooit van plan alle noden volledig te compenseren. Budgettaire 
beperkingen speelden een rol in de vaststelling van de hoogte van de steunbedragen en -per -
centages, maar die werden niet voor alle steunmaatregelen even goed onderbouwd.
De Vlaamse overheid formuleerde de doelstellingen van de coronapremies heel ruim en op 
summiere wijze. Haar snelle optreden verklaart dat enigszins, maar zij stelde de doelstellin-
gen in de loop van 2020 maar in beperkte mate bij. De doelgerichtheid was verder afhankelijk 
van de afbakening van het toepassingsgebied en de voorwaarden. Op dat vlak vertoonden de 
coronapremies een evolutie of leercurve: de doelgerichtheid nam toe door bijkomende uit -
sluitingsgronden, differentiaties (in grootte van de onderneming, in ondernemingen die geen  70
omzetverlies moesten aantonen, in maximaal subsidiebedrag), enz. Deze aspecten waren 
controleerbaar, zij het arbeidsintensief. 
De budgettair belangrijkste maatregelen waren forfaitaire vergoedingen met weinig gediffe -
rentieerde voorwaarden. Zij waren minder efficiënt doordat de steun niet altijd in verhouding 
stond tot de economische schade of het inkomstenverlies. 
Onvoldoende kwaliteitsvolle gegevens, zoals de NACE-codes, verhinderden dat premies met 
een variabele vergoeding gerichter omzetverlies compenseerden. Aangezien gevalideerde 
gegevens over de duur van tijdelijke werkloosheid niet tijdig beschikbaar zouden zijn geweest, 
voorzag de regelgeving erin dat de water- en energievergoeding al na één dag tijdelijke werk -
loosheid kon worden bekomen. Daardoor kon de vergoeding het inkomstenverlies van de 
begunstigden in bepaalde gevallen overtreffen.
Bij gebrek aan structurele coördinatie en overleg met de andere bestuursniveaus, had de 
Vlaamse overheid niet altijd zicht op de maatregelen waarmee andere overheden dezelfde 
noden lenigden. Zij kon cumulatieverboden daardoor niet op een consistente manier in alle 
maatregelen inschrijven. Ze heeft wel inspanningen geleverd om maatregelen complementair 
te maken, maar de noden waren op dat moment meestal al grotendeels gelenigd. 
Maatregelen die niet doelgericht genoeg zijn, kunnen leiden tot over- of ondersubsidiëring. 
Over- of ondersubsidiëring is een belangrijk probleem, want het staat gelijk aan een niet effi-
ciënte besteding van overheidsmiddelen. Oversubsidiëring kan in extreme vorm beschouwd 
worden als een verkwisting van middelen en vermindert het vertrouwen van de bevolking in de 
rechtvaardigheid van de steunmechanismen die de overheden opzetten. Ondersubsidiëring 
vermindert dan weer de kans dat de uiteindelijke doelstellingen van de overheidsinterventie 
bereikt worden.
Het Rekenhof concludeert dat een voortdurende zoektocht naar evenwicht tussen doelge -
richtheid enerzijds en snelheid en realistische uitvoerbaarheid (werklast in het kader van 
de controle) anderzijds, de voorbereidende fase van de economische reddingsoperatie ken-
merkte. Tekortkomingen op het vlak van een expliciete doelstellingenformulering, de keuze 
van het juiste instrument, de kwaliteit en de tijdige aanlevering van data en overleg tussen 
overheden, hebben ervoor gezorgd dat de maatregelen niet optimaal doelgericht waren.  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   71
4.1 Coronapremies 
4.1.1 Datastromen 
De regelgeving voor de coronapremies ging uit van een maximaal gebruik van authentieke 
bronnen82. De Vlaamse overheid beschouwt het gebruik van deze data dan ook als een van 
de belangrijkste maatregelen om risico’s te beheersen. Dergelijke grote volumes kan zij alleen 
controleren (a priori of a posteriori) met een bepaalde mate van automatisatie. Dat betekent 
dat de voorwaarden die het beslissingsproces bepaalt, afgestemd moeten zijn op beschikbare 
en snel te starten datastromen. Het is ook noodzakelijk de data snel, frequent en op grote 
schaal uit te kunnen wisselen en te kunnen vertrouwen op de kwaliteit van de data uit deze 
bronnen om tot een efficiënte en effectieve uitvoering en controle van de coronapremies te 
komen.
4.1.1.1  Realisatie van de data-uitwisseling
Algemeen kader
Het VLAIO wilde voor de controle van de coronapremies gebruik maken van gegevens uit 
vijf authentieke bronnen: de KBO, de RSZ, de FOD Financiën, het RIZIV en het RSVZ. De 
gegevensuitwisseling verliep niet altijd op dezelfde manier, maar voor alle datastromen moest 
wel hetzelfde proces (data governance process) gevolgd worden, dat het VLAIO gedetailleerd 
heeft uitgeschreven83. 
Met uitzondering van de data van de KBO, had het VLAIO geen rechtstreekse toegang tot 
deze data. Om rechtmatig (conform de privacyregelgeving) toegang te krijgen tot die data, 
moest het VLAIO toestemming bekomen van de instelling die de bron beheerde. Deze toe -
stemming moest geformaliseerd en uitgewerkt worden in een protocol (een soort overeen-
komst die de modaliteiten, doeleinden, duur van de gegevensuitwisseling, enz. bepaalde)84. 
82 Een authentieke gegevensbron is een gegevensbron die de Vlaamse Regering heeft erkend als zijnde  de meest volle -
dige, kwalitatief hoogstaande verzameling van gegevens die op elektronische wijze worden bijgehouden en die voor 
de overheidsinstanties (…)  nuttig of noodzakelijk zijn bij de uitvoering van de taken van algemeen belang waarmee 
ze zijn belast of bij de uitvoering van de verplichtingen die op hen rusten. (Art. III.66. §1., 1e lid van het Bestuursde -
creet van 7 december 2018 – verkorte versie). 
83 Dit proces bood antwoorden op vragen als: Wat is de informatiebehoefte?, Heeft het VLAIO die data in eigendom? 
Heeft het VLAIO de juridische bevoegdheid om die data op te slaan?, Zijn ze te verkrijgen via een protocol?, etc.
84 Decreet betreffende het elektronische bestuurlijke gegevensverkeer van 18 juli 2008.  72
De uitwisseling van sociale persoonsgegevens vereiste voorafgaandelijk een beraadslaging van 
het (federale) Informatieveiligheidscomité85. 
Op technisch vlak kregen de Vlaamse overheidsinstanties het sterke advies de datastroom te 
organiseren via het agentschap Digitaal Vlaanderen86, dat de rol van Vlaamse diensteninte -
grator vervult door middel van een gegevensdelingsplatform, dat unieke gegevens uit diverse 
Vlaamse en federale databanken ontsluit. Deze dienst heet MAGDA. De Vlaamse Regering 
heeft in het regeerakkoord 2019-2024 aangegeven radicaal te willen inzetten op digitalisering 
en stelde dat: de Vlaamse dienstenintegrator (MAGDA) wordt uitgebreid en evolueert tot de 
unieke en verplicht te gebruiken data-draaischijf voor de uitwisseling van unieke gegevens bin-
nen de Vlaamse publieke sector, waaronder de steden en gemeenten, en met de federale dien -
stenintegratoren om de data-uitwisseling voor alle overheidsactoren te verbeteren. Sinds juli 
2021 heeft het Vlaams parlement de rol van de Vlaamse dienstenintegrator versterkt door de 
Vlaamse overheidsinstanties te verplichten op deze een beroep te doen om gegevens te raad-
plegen uit authentieke gegevensbronnen of andere verplicht te gebruiken gegevensbronnen.87
Kruispuntbank voor Ondernemingen 
De Vlaamse overheid gebruikt de gegevens van de KBO om verscheidene voorwaarden te 
controleren bij alle premies (bijvoorbeeld de rechtstoestand, de rechtsvorm, vestigingen, de 
NACE-code88 en de hoofdactiviteit). Het VLAIO heeft rechtstreeks toegang tot een beperkt 
aantal gegevens van de KBO (zoals contactpersonen en rekeningnummers, maar niet de 
INSZ-nummers) op grond van een overeenkomst die het al vóór de coronacrisis met de KBO 
had afgesloten. Deze overeenkomst was echter nog niet operationeel bij het begin van de 
coronacrisis. Bij de aanvraag van de coronapremies haalde het VLAIO deze data automatisch 
op uit het VKBO89 via MAGDA. Voor de data-uitwisseling langs MAGDA had het VLAIO geen 
nieuwe samenwerkingsovereenkomst met de KBO nodig, aangezien het proces van het opha -
len van de gegevens gelijkaardig was aan al bestaande steuninstrumenten. Voor de inspectie 
haalde het agentschap de data rechtstreeks uit de KBO, maar de dataset van de KBO bevat 
geen historiek van de onderneming.
Aangezien het voor de coronapremies belangrijk was de toestand van de onderneming op het 
moment van de aanvraag te kennen (Welke NACE-code had de onderneming op het moment 
van de aanvraag? Was de onderneming actief op het moment van de aanvraag?), heeft het 
VLAIO de bestaande overeenkomst met KBO opnieuw onderhandeld, om toegang te krijgen 
tot de volledige dataset mét historiek. Het bekwam het akkoord van de FOD Economie90 in 
het laatste kwartaal van 2020. De data-uitwisseling verliep vlot: in het eerste kwartaal van 2021 
85 Het Informatieveiligheidscomité is opgericht bij wet van 5 september 2018. Zijn opdracht bestaat er onder andere 
in beraadslagingen te verlenen, functionarissen voor gegevensbescherming te ondersteunen en goede praktijken te 
formuleren. 
86 Volgens art.2 van het decreet houdende de oprichting en organisatie van een Vlaamse dienstenintegrator van 13 
juli 2012 is een dienstenintegrator: “een instantie die bij of krachtens een wet, een decreet of een ordonnantie belast 
is, binnen een bepaald overheidsniveau of in een bepaalde sector, met een taak van algemeen belang, en meer bepaald 
met de organisatie van elektronische gegevensuitwisseling over instanties heen en met de geïntegreerde ontsluiting van 
gegevens.”
87 Art.47 van het decreet van 2 juli 2021 tot wijziging van het Bestuursdecreet van 7 december 2018.
88 De NACE-code van een onderneming is een officiële code voor de omschrijving van haar activiteiten, waarvan het 
NACE-code van de vzw Smals is bijvoorbeeld: 63.110  -  Gegevensverwerking, webhosting en aanverwante activiteiten .
89 De VKBO is een kopie van de KBO, die het Agentschap Digitaal Vlaanderen verrijkt met gegevens uit andere bronnen.
90 De KBO is een databank van de FOD Economie die alle gegevens van ondernemingen verzamelt. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   73
werd de ontsluiting van de volledige dataset gerealiseerd (inclusief wijzigende NACE-code, 
adreswijzigingen, start- en stopdatum). 
Rijksdienst voor Sociale Zekerheid
Om voor alle premies te kunnen controleren hoeveel voltijdse werknemers een onderneming 
heeft, maakt het VLAIO gebruik van de dienst Geef-tewerkstelling  van het MAGDA-platform. 
Die dienst is een softwaremodule die de data van de RSZ weergeeft. MAGDA heeft hem al eer -
der ontwikkeld en Vlaamse overheidsentiteiten kunnen hem dus vrij gebruiken. Het VLAIO 
haalt deze data bij een aanvraag van coronapremies automatisch op uit de VKBO. Voor de 
data-uitwisseling langs MAGDA had het VLAIO geen nieuwe samenwerkingsovereenkomst 
met RSZ nodig, aangezien het proces van het ophalen van de gegevens gelijkaardig was aan al 
bestaande steuninstrumenten. 
Federale Overheidsdienst Financiën
In mei 2020 startten gesprekken met de FOD Financiën om BTW-kwartaalaangiften en gege -
vens uit het geregistreerd kassasysteem te bekomen, nodig voor de controle van de omzet -
gerelateerde premies. Een juridisch kader voor de data-uitwisseling vastleggen was echter 
een moeizaam en langdurig proces. Pas op 25 januari 2021 konden het VLAIO en de FOD 
Financiën een protocol sluiten, niettegenstaande de bereidwillige medewerking van de FOD 
Financiën. Er was echter overleg tussen de leidend ambtenaren vereist om het proces te ver -
snellen en de juridische toetsing verliep heel moeizaam. Het ontwerpprotocol onderging vaak 
kleine wijzigingen en voor elke kleine wijziging moest opnieuw een advies gevraagd worden 
aan de Data Protection Officer (DPO) in het kader van de privacyregelgeving, aangezien de 
gegevens van zelfstandige ondernemers beschouwd worden als persoonsgegevens. 
Het VLAIO onderhandelde ook het technisch kader voor de gegevensuitwisseling recht -
streeks met de FOD Financiën. Het heeft initieel overlegd met MAGDA over het opzetten 
van de vereiste datastroom, maar die dienst (specifieke softwaremodule) was niet ontwikkeld 
en zou ook maar eenmalig gebruikt worden. MAGDA gaf zelf aan dat het in de context van 
herbruikbaarheid geen meerwaarde kon bieden en dat het VLAIO dus het beste rechtstreeks 
met FOD Financiën gegevens kon uitwisselen. Daarna bereikte het VLAIO snel een akkoord 
over een technische uitwisselingsmethodiek met de FOD Financiën. De gegevensuitwisseling 
startte onmiddellijk na het afsluiten van het protocol en verloopt vlot. 
Rijksinstituut voor de Sociale Verzekering der Zelfstandigen
VLAIO moest het zelfstandigenstatuut kennen om te weten of het de volle vergoeding, de 
helft van de vergoeding of geen vergoeding mocht uitbetalen (zie 3.2.1.3 - Kwaliteit van de 
voorwaarden). Het bracht daarvoor snel een juridische kader voor de betrokken datastroom 
vanuit het RSVZ tot stand. De eerste beraadslaging  over de datastroom van het RSVZ aan het 
VLAIO dateert van 15 mei 2020 (en werd aangepast op 6 oktober 2020). Het VLAIO had echter 
alleen toestemming voor het gebruik van deze data voor de controle van de hinder- en slui-
tingspremie en van de compensatiepremie. De beraadslaging van 2 februari 2021 behandelde 
de data-uitwisseling tussen beide in de strijd tegen de sociale fraude en had ook betrekking 
op gegevens over het zelfstandigenstatuut voor andere premies. Die beraadslaging kwam er 
op initiatief van beide organisaties.  74
Technisch verliep de effectieve data-uitwisseling minder vlot: de eerste data waren pas in mei 
2021, één jaar na de beraadslaging, beschikbaar voor het VLAIO. 
Overeenkomstig de digitaliseringstrategie van de Vlaamse Regering, wilde het VLAIO de data-
stroom langs MAGDA opzetten. Het wilde ook met MAGDA werken omdat het RSVZ zelfstan -
digen alleen identificeert met rijksregisternummers, en niet met ondernemingsnummers, en 
het VLAIO niet de juridische bevoegdheid heeft om rijksregisternummers op te slaan. Het 
vroeg de vereiste RSVZ-data bijgevolg aan via MAGDA, maar de effectieve data-uitwisseling 
kwam moeizaam tot stand. De softwaremodule die de gevraagde data bevat, bestond nog 
niet bij MAGDA en moest nog ontwikkeld worden. Dat zorgde voor enkele maanden ver -
traging. Daarnaast had het VLAIO, zoals hierboven geschetst, data nodig op grond van het 
ondernemingsnummer. De dienst die MAGDA ontwikkelde, leverde echter data aan op basis 
van rijksregisternummers. Een extra koppeling moest worden ontwikkeld om ondernemings -
nummers en rijksregisternummers te koppelen, wat een bijkomend knelpunt vormde. Niet 
alleen vergde het op gang brengen van de datastroom tijd, de datadoorstroom verliep ook 
traag tussen alle betrokken partijen. Verder had het VLAIO voor de controle van de corona -
premies nood aan grote volumes (volledige datasets), terwijl MAGDA alleen kleine volumes 
per keer kon aanleveren (1.000 lijnen).
Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering
Het VLAIO had RIZIV-gegevens nodig voor de controle op de omzetdalingen van de parame -
dische beroepen (kinesisten, logopedisten, etc.). Een juridisch akkoord daarover kwam moei-
lijk tot stand. De gesprekken startten in mei 2020, maar de toestemming tot gegevensdeling 
dateert pas van 18 juni 2021, ruim een jaar later. Juridische-technische kwesties in verband met 
en door bezorgdheden voor overtredingen van de privacyregelgeving vertraagden de onder -
handelingen. Voorts werkt het RIZIV nog vaak met papieren attesten, waarvan de verwerking 
meer tijd in beslag neemt, wat mogelijks ook tot vertraging leidde.
Op technisch vlak opteerde het VLAIO, na overleg met MAGDA, voor rechtstreekse onder -
handelingen met het RIZIV. MAGDA kon de gewenste data immers niet op korte termijn en 
in de gewenste volumes aanleveren. Daarna zijn het VLAIO en het RIZIV snel tot een akkoord 
gekomen over de uitwisselingsmethodiek (het RIZIV levert de data in big data-formaat en het 
VLAIO downloadt die rechtstreeks voor gebruik).
Een datastroom opzetten kent een juridisch en een technisch luik. De juridische procedures 
om tot data-uitwisseling te komen tussen de betrokken overheidsinstanties vergde veel tijd. 
Alle partijen stelden zich constructief op, maar waren vaak niet vertrouwd met de vereiste 
formele stappen, noch met de correcte en vereiste bewoordingen in de overeenkomsten. Dat 
leidde tot aanslepende juridische discussies en stappen die moesten worden overgedaan91. De 
bestaande procedures en formaliteiten om een datastroom op te zetten waren dus te omslach -
tig voor een crisissituatie. Ook heerste een grote behoedzaamheid, om de privacyregeling 
(General Data Protection Regulation) niet te overtreden. 
91 Als een data-aanvraag niet alle informatie bevatte of niet correct geformuleerd was, moest een nieuwe beraadsla -
ging bekomen worden. Aangezien het Informatieveiligheidscomité maar één keer per maand bijeen kwam, leidde 
dat tot vertragingen. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   75
Er waren ook veel technische obstakels, zoals nieuwe softwaremodules (diensten) die nog 
moesten worden ontwikkeld, het gebruik van verschillende formaten tussen instellingen en  
de soms verouderde en instabiele data-infrastructuur van authentieke bronnen92. Een data-
stroom via de Vlaamse dienstenintegrator opzetten, is voor de Vlaamse overheid doorgaans 
voordelig. De Vlaamse overheid stimuleert en verplicht in bepaalde gevallen het gebruik van 
de dienstenintegrator om op de lange termijn en op grote schaal de kosten van de data-uitwis -
seling te drukken. Immers, softwaremodules kunnen, eens ze ontwikkeld zijn, hergebruikt 
worden door andere overheidsinstanties. Bovendien bewaakt MAGDA ook de veiligheid van 
de persoonsgegevens (door alleen de vereiste gegevens te delen), wat ook de broninstellingen 
vertrouwen geeft. Ten slotte kan MAGDA de gebruiker ontzorgen door wijzigingen in de bron 
op te vangen. Het Rekenhof stelt echter vast dat deze overkoepelende langetermijnvisie in 
crisistijden een snelle en efficiënte opzet van datastromen hindert.
4.1.1.2 Kwaliteit van de data
Authentieke bronnen gebruiken voor de controle van coronapremievoorwaarden is essen-
tieel voor een effectieve premie-uitvoering en -inspectie. De Vlaamse overheid erkende de 
authentieke bronnen en vertrouwt erop. Het Rekenhof stelt echter vast dat de kwaliteit van 
hun gegevens niet altijd volstond. Het VLAIO rekende bijvoorbeeld op de RSZ-gegevens om 
de voorwaarde één voltijdse werknemer per exploitatiezetel te controleren. Deze data waren 
echter niet actueel en bijgevolg onbruikbaar. Daardoor kon het VLAIO deze voorwaarde 
strikt genomen niet controleren93. Ook de tewerkstellingscategorieën die de RSZ in de VKBO 
opnam, waren niet actueel en liepen een half tot anderhalf jaar achter94. 
De data uit de KBO bleken zelf evenmin actueel (onder andere de NACE-codes en de gegevens 
over contactpersonen). De KBO verzamelt gegevens van ondernemingen in één databank om 
de werking van verscheidene overheidsdiensten efficiënter te maken en administratieve pro -
cedures voor ondernemingen te vereenvoudigen. De data in de KBO worden verder gebruikt 
om geaggregeerde statistieken op te maken. Sommige data, zoals de NACE-codes, geven de 
ondernemingen zelf aan. Er is echter geen stimulans die de ondernemers aanzet om de data 
in de KBO up-to-date te houden. Ze moeten daarvoor trouwens betalen. Evenmin zijn er 
gevolgen verbonden aan het niet up-to-date houden van die informatie. De NACE-codes zijn 
een veel gebruikte parameter voor de coronapremies, hoewel ze initieel een andere finaliteit 
hadden. Aan het begin van de crisis hebben dan ook veel ondernemingen hun NACE-codes 
gewijzigd, al dan niet bewust met het oog op premies. Dat was in elk geval een duidelijke indi -
catie dat de KBO niet up-to-date was95. Verder heeft het VLAIO sommige data afgetoetst aan 
zijn eigen databank met gegevens over ondernemingen die het in het verleden al doorkreeg 
92 Deze databanken waren opgezet voor eigen gebruik en hadden vaak niet de capaciteit om (op grote schaal) data te 
delen. 
93 Het VLAIO ging daar pragmatisch mee om: om de voorwaarde toch enigszins te controleren, maakte het gebruik van 
het totaal aantal ingeschreven voltijdse werknemers en het aantal vestigingszetels en ging het na of er gemiddeld 1 
voltijdse werknemer per exploitatiezetel ingeschreven was.
94 De VKBO voert maar tweemaal per jaar een update van de RSZ-data uit en vooraleer de RSZ geaggregeerde data 
(zoals tewerkstellingscategorieën) doorstuurt, moet ze die zelf nog bewerken.
95 Gedurende de eerste vier maanden van de coronacrisis hebben ongeveer 110.000 ondernemingen volgens het VLAIO 
een wijziging aan hun NACE-code aangebracht (waarvan er 8.722 een hinderpremie ontvingen). Door de invoering 
van de maatregelen beseften heel wat ondernemingen dat het belangrijk was de KBO-gegevens up-to-date te hou-
den en voerden zij veel regularisaties uit. Aangezien maar 8% effectief een hinderpremie ontving, bleek een NACE-
codewijziging dus niet altijd bedoeld te zijn om onterechte steun te bekomen. 76
voor aanvragen van reguliere steun. Het merkte daarbij afwijkingen op tussen zijn data en die 
van de KBO.
4.1.2  Aanvraag 
4.1.2.1  Aanvraagprocedure
De applicatie om de hinder- en sluitingspremie aan te vragen stond op 26 maart 2020 al 
online. Het VLAIO werkte daarvoor snel en intens samen met zijn IT-partner. De achterlig-
gende technologie van de applicatie steunde voor alle premies op de applicatie van de hinder -
premie voor openbare werken, maar het online-aanvraagformulier werd telkens aangepast 
aan de kenmerken van elke premie. 
De ondernemingen dienden zich aan te melden met een digitale sleutel, waardoor hun KBO-
nummer en alle daaraan gekoppelde en relevante informatie uit de KBO en de VKBO, zoals 
de vestigingen (met adres) en de NACE-codes van de onderneming, automatisch werden 
opgehaald. De aanvrager moest zijn aanvraag vervolledigen met contactgegevens, het reke -
ningnummer van de onderneming en een beperkte hoeveelheid feitelijke informatie, zoals 
openingsuren, het causale verband tussen de sluiting of omzetdaling en de coronavirusmaat -
regelen. Ten slotte moest de onderneming een verklaring op eer aanvinken, waarmee zij te 
kennen gaf dat de meegedeelde en verklaarde informatie en enkele aan te vinken opties en 
voorwaarden correct waren96. Als de aanvraag onontvankelijk was, in het geval dat ze niet 
voldeed aan de automatische controle bij de digitale aanvraag, werd deze automatisch gewei-
gerd. Ontvankelijke aanvragen werden verder behandeld.
Ondernemingen die recht hadden op een hinderpremie, hoefden geen bijkomende aanvraag 
in te dienen voor de sluitingspremies (met betrekking tot de periode vóór 8 juni 2020). Het 
VLAIO ging in die gevallen zelf na of en op hoeveel sluitingspremies deze ondernemingen 
recht hadden. Ondernemingen die er niet in slaagden de aanvraag online in te dienen, had-
den de mogelijkheid hun boekhouders via een webformulier een aanvraag te laten indienen. 
Marktkramers en ondernemingen die de sluitingspremies vanaf respectievelijk 18 mei en 8 juni 
2020 wensten te bekomen, moesten eveneens een aanvraag indienen via een webformulier.  
De aanvraagtools werden bijzonder snel opgestart, de aanvraagprocedure was gebruiksvrien -
delijk en een aanvraag kon dus snel worden ingediend. Dat is te danken aan het digitale karak -
ter van de aanvraag, de automatische informatie-ophaling uit de (V)KBO, het werken met een 
verklaring op eer voor moeilijk te controleren voorwaarden en uiteindelijk ook het feit dat 
de premies vrij eenvoudige steunmaatregelen waren, met relatief weinig voorwaarden. Het 
VLAIO wist de begeleidende principes dan ook goed in de praktijk om te zetten97.
Deze werkwijze vervulde een eerste noodzakelijke voorwaarde om bij steunmaatregelen met 
dergelijk grote aanvraagvolumes snel te kunnen beslissen en uitbetalen. Dat er sprake was van 
grote volumes, toont de onderstaande tabel. Het totaal komt overeen met ongeveer 220.000 
unieke ondernemingen die een aanvraag hebben ingediend. 
96 Zo moest de onderneming het toepasselijke zelfstandigenstatuut aanvinken, alsook de bevestiging dat de omzet -
daling ten minste 60% bedroeg. 
97 De begeleidende principes die het VLAIO moest hanteren, waren het only once  principe en het gebruik van authen-
tieke gegevensbronnen. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   77
Tabel 3 - Aantallen ingediende aanvragen 
Hinder- en sluitingspremie 132.343
Compensatiepremie 95.567
Ondersteuningspremie 35.880
VBM-1 15.379
VBM-2 63.863
VBM-3 57.698
VBM-4 46.333
VBM-5 38.115
Totaal 485.178
Bron: Rekenhof, samengesteld op basis van data verkregen van VLAIO98
4.1.2.2  Behandeling van de aanvraag
Een aanvraag kon automatisch afgewerkt worden of een interventie van de medewerkers van 
de dienst Steun van het VLAIO vereisen. 
Automatisch
Het VLAIO probeerde zoveel mogelijk premies automatisch toe te kennen. Door het gebruik 
van authentieke bronnen, kon het een aantal voorwaarden automatisch toetsen aan gegevens 
uit de KBO en de VKBO. 
Manueel 
Ondanks de grote mate van automatisatie, was het VLAIO genoodzaakt een aanzienlijk aan-
tal aanvragen manueel behandelen. Dat was vooral het gevolg van het principe zo weinig 
mogelijk sectoren a priori uit te sluiten.
De dienst Steun van het VLAIO bepaalde een aantal categorieën van aanvragen die een manu -
ele behandeling vereisten. Zo werden aanvragen waarbij de aanvrager een alternatieve referen-
tieperiode wenste te gebruiken of van startende ondernemingen met financiële plannen, de 
motivering van de exploitatiebeperking bij eerste aanvragen, aanvragen van ondernemingen 
op de grijze lijst (waarbij eerder onregelmatigheden vastgesteld zijn) en aanvragen van onder -
nemingen waarvan de personeelsklasse niet gekend is, onmiddellijk door een dossierbeheer -
der behandeld. Voor andere categorieën van dossiers zette het VLAIO een datascreening-
tussenstap om uiteindelijk maar een selectie van de dossiers in de betrokken categorie ook 
effectief manueel te moeten behandelen. Het zocht naar indicaties van onjuiste informatie, 
en hield bij die selectie ook rekening met geweigerde andere coronapremies. Het deed dat 
voor aanvragen van ondernemingen met een openstaande schuld bij het VLAIO en bij aan-
vragen vanaf VBM-3 waarbij de omzet uit de referentieperiode de omzet uit de overeenstem-
mende BTW-kwartaalaangifte overschrijdt.
De manuele behandeling bestond niet altijd uit een volledige controle van het dossier. Het 
ging alleen om specifieke voorwaarden, waarbij het VLAIO de aangeleverde informatie niet 
98 Bron: mail van het VLAIO d.d. 15 juni 2021; alleen de cijfers over het VBM-4 en het VBM-5 zijn voorlopige cijfers, ver -
kregen van het VLAIO op 26 april 2021. Verder blijkt uit de Nota aan de Vlaamse Regering van 16 juli 2021 (VR 2021 
1607 DOC.0888/1BIS) dat op 1 juni 2021 in totaal reeds 564.844 premies werden aangevraagd. 78
automatisch kon verwerken en het risico op oneigenlijke aanvragen te groot werd bevonden 
om te verschuiven naar de inspectiefase. Het betrof enerzijds en in de eerste plaats feite -
lijke informatie in verband met een basistoekenningsvoorwaarde van de premie: sluiting van 
een voor het publiek toegankelijke ruimte, omzetdaling van minimum 60% of het causale 
verband met exploitatiebeperkingen en coronavirusmaatregelen. Anderzijds was de tussen-
komst van een dossierbehandelaar soms ook nodig om op grond van meegedeelde informatie 
de vergoeding of de grenzen ervan te berekenen99. 
De onderstaande alinea’s belichten enkele belangrijke categorieën van aanvragen waarin de 
dienst Steun van het VLAIO manueel tussenkwam.
• NACE-code niet op de lijst
Een belangrijke voorwaarde bij de hinder- en sluitingspremie was dat de onderneming 
haar voor het publiek toegankelijk locatie(s) verplicht moest sluiten door de coronavirus -
maatregelen. Om dat automatisch te kunnen verwerken, heeft het VLAIO een indicatieve lijst 
aangelegd van NACE-activiteitencodes die het kon koppelen aan de nominatief opgesomde 
sectoren in de Federale FAQ van de Nationale Veiligheidsraad100. Het was voor deze activitei-
ten immers heel aannemelijk of nagenoeg zeker dat ze door de coronavirusmaatregelen hun 
zaak moesten sluiten. De aanvragen van ondernemingen met een NACE-code die niet voor -
kwam op die lijst, moesten de activiteiten omschrijven en aantonen waarom ook zij moesten 
sluiten. De dienst Steun behandelde deze aanvragen op dat punt manueel. 
Ook voor de compensatiepremie moesten ondernemingen die een activiteit uitvoerden waar -
van de corresponderende NACE-code niet voorkwam op een lijst met NACE-codes, hun acti -
viteiten en de impact van de exploitatiebeperkingen erop, toelichten in de aanvraag. Deze 
informatie beoordeelde het VLAIO aanvraagdossier per aanvraagdossier. 
• Eerste aanvraag
Vanaf de ondersteuningspremie controleerde de dienst Steun bij de aanvragen van onderne -
mingen die niet al een voorgaande premie ontvingen, of de omzetdaling effectief veroorzaakt 
was door de exploitatiebeperkingen ingevolge de coronavirusmaatregelen. 
• Startende onderneming
Startende ondernemingen hadden vaak nog geen referentieperiode waarmee ze de omzet in 
de subsidieperiode konden vergelijken. Deze ondernemingen konden toch een VBM aanvra-
gen, maar moesten de omzet en de omzetdaling die ze in de subsidieperiode verwachtten, 
aantonen. Dat konden ze op grond van het financieel plan dat startende ondernemingen nor -
maliter opmaken. Het VLAIO ging manueel na of de inschatting die deze ondernemingen in 
99 Dit moest gebeuren vanaf het VBM-2, toen het steunplafond bepaald werd op basis van de personeelsklasse. Bij 
sommige aanvragen van ondernemingen was de personeelsklasse niet gekend in de VKBO en moesten ze dat zelf 
opgeven, of waren de ondernemingen niet akkoord met de informatie in de VKBO. De dossierbehandelaar moest 
dan de vergoeding vaststellen op grond van het werkgeverrepertorium van de RSZ.
100 Dat toont aan hoe het VLAIO heel rechtstreeks de coronavirusmaatregelen van de federale overheid vertaalde in 
haar aanpak. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   79
de aanvraag gemaakt hadden, redelijk was, zodat een omzetdaling van minstens 60% gefun-
deerd was. 
Soms verschoof de administratie de controle naar een andere fase. Zo verschoof zij de controle 
op de omzetdaling bij de aanvragen met het verzoek tot gebruik van een alternatieve referen-
tieperiode vanaf het VBM-1 van de inspectiefase naar de aanvraagfase en vanaf het VBM-4 
weer naar de inspectiefase. De aanvragen van startende ondernemingen die hun omzetdaling 
baseerden op een financieel plan, werden vanaf het VBM-1 op dat punt manueel gecontro -
leerd. Bij de compensatie- en ondersteuningspremie werd dat nog afgedekt met een verkla -
ring op eer. 
Door steeds voor korte subsidieperiodes en aangepaste premies te kiezen, moest de adminis -
tratie telkens opnieuw beslissen welke aanvragen ze manueel zou behandelen en hoe ze dat 
zou doen. Deze pragmatische aanpak lijkt te zijn ingegeven door de vrij beperkte personeels -
capaciteit. De processen zijn schematisch beschreven en de wijze waarop de dossierbehande -
laars bepaalde aspecten moesten beoordelen is in praktische ad hoc leidraden uiteengezet, 
maar een uitgebreide, gedetailleerde handleiding ontbreekt. Het Rekenhof heeft geen dos -
siercontrole op de manuele behandelde aanvragen uitgevoerd. Enkele indicaties wezen in de 
richting van een behoorlijk uitgevoerde manuele behandeling. Uit de leidraden blijkt wel een 
zekere appreciatiemarge voor de individuele dossierbehandelaars, wat kan leiden tot afwij-
kende beoordelingen van gelijkaardige situaties of informatie, afhankelijk van de dossier -
behandelaar. Gelet op de aard van de kernvoorwaarden is dat echter geen verrassing en wel-
licht ook in grote mate onvermijdelijk. Het Rekenhof stelt vast dat een nauwe samenwerking 
tussen de dienst Steun en de dienst Inspectie om te komen tot uniforme interpretaties, de 
toepassing van het vier-ogenprincipe bij elke dossierbehandeling en een praktijk van overleg 
met partner-dossierbehandelaars bij twijfel, goede beheersmaatregelen zijn voor dat risico. 
Van de 132.343 aanvragen voor een hinder- en sluitingspremie vond bij ongeveer 54.444 (41,1%) 
ervan een manuele interventie plaats. Voor de compensatiepremie kende 63,5% van de dos -
siers een manuele behandeling. Vanaf de ondersteuningspremie werden procentueel meer 
dossiers automatisch behandeld, aangezien de meerderheid van de aanvragers al een hinder- 
en sluitingspremie of compensatiepremie had bekomen, zodat zij het causaal verband niet 
meer opnieuw moesten aantonen.
Tabel 4 – Aantallen automatisch en manueel behandelde aanvragen
Automatisch  
behandelde 
aanvragenPercentage  
ingediende 
aanvragenManueel  
aanvragen
Hinder- en sluitingspremie 77.899 58,9% 54.444 41,1%
Compensatiepremie 34.858 36,5% 60.709 63,5%
Ondersteuningspremie 31.844 88,8% 4.036 11,2%
VBM-1 12.815 83,3% 2.564 16,7%
VBM-2 49.366 77,3% 14.497 22,7%
VBM-3 47.585 82,5% 10.113 17,5%
Bron: Rekenhof, samengesteld op basis van data verkregen van VLAIO101
101 Bron: mail VLAIO d.d. 15 juni 2021. Cijfers voor VBM-4 en VBM-5 zijn momenteel nog niet beschikbaar voor het Rekenhof. 80
Mogelijke gevolgen van een behandelde aanvraag 
Een aanvraagbehandeling kon leiden tot een goedkeuring, een annulatie of een weigering. Op 
een goedgekeurde aanvraag (automatisch of manueel) volgde een uitbetaling. Bij een gewei-
gerde aanvraag bestond altijd de mogelijkheid een bezwaar in te dienen.
Uitbetaling 
Doordat de behandeling van de aanvragen voor de meerderheid van de dossiers automa-
tisch verliep en het VLAIO bij de manuele behandeling enkele efficiënte keuzes (gefocust 
of getrapt) maakte, kon het de positief bevonden aanvragen ook snel en massaal uitbetalen. 
De onderstaande tabel toont voor de aanvaarde aanvragen van de verschillende premies de 
gemiddelde tijd tussen aanvraagindiening en steunuitbetaling102. 
Tabel 5 – Gemiddelde doorlooptijd tussen steunaanvraag en -uitbetaling
Gemiddelde doorlooptijd in dagen  
Stand van zaken op 26/04/2021
Hinder- en sluitingspremie 2
Compensatiepremie 22
Ondersteuningspremie 12
VBM-1 8
VBM-2 10
VBM-3 5
VBM-4 2
VBM-5 1
Gewogen gemiddelde 8
Bron: Rekenhof, samengesteld op basis van data verkregen van VLAIO 
Annulatie 
Een aanvraag kan geannuleerd worden bij een manuele interventie als het een foutieve aan-
vraag betreft, bijvoorbeeld als een andere premie aangevraagd moest worden, als de aanvraag 
verkeerd was ingevuld of als de onderneming uiteindelijk geen aanvraag wenste in te dienen. 
Een annulatie gebeurde steeds door de dienst Steun van het VLAIO, ofwel op vraag van de 
onderneming ofwel na een vaststelling door het VLAIO. Voornamelijk voor de compensatie -
premie werden veel aanvragen geannuleerd (11.482). Dit was vaak het gevolg van onvoldoende 
of onjuiste informatie in de aanvraag waardoor het VLAIO de aanvraag niet kon behandelen. 
Na een annulatie heeft de onderneming wel de mogelijkheid om opnieuw een aanvraag in te 
dienen.
102 Soms werd een aanvraag goedgekeurd, maar volgde toch geen uitbetaling, bijvoorbeeld omdat een onderneming 
nog een uitstaande schuld had bij het VLAIO, een automatische schuldvergelijking plaatsvond en er geen uitbeta -
lingssaldo uit bleek. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   81
Tabel 6 – Aantallen automatische en manuele geweigerde en aanvaarde aanvragen
aanvaarde
aanvragenGeannuleerde
aanvragenManueel
geweigerde 
aanvaarde
aanvragenTotaal
Hinder- en  
sluitingspremie77.805 378 25.631 28.529 132.343
Compensatiepremie 34.856 11.482 5.820 43.409 95.567
Ondersteuningspremie 31.842 22 1.176 2.840 35.880
VBM-1 12.813 29 895 1.642 15.379
VBM-2 49.364 437 1.121 12.941 63.863
VBM-3 47.585 258 1.027 8.828 57.698
Bron: Rekenhof, samengesteld op basis van data verkregen van VLAIO103
Weigering na manuele interventie
De belangrijkste reden om de hinder- en sluitingspremie te weigeren was het niet beschik -
ken over een verplicht gesloten, voor het publieke toegankelijke locatie in het Vlaams 
Gewest (92,9% van de weigeringen). Bij de compensatiepremie was dat het niet voldoen 
aan de vereisten van het zelfstandigheidsstatuut bij zelfstandigen in bijberoep (43,7% van 
de weigeringen)104. Verder was bij de omzetgerelateerde premies het niet aantonen van het 
causaal verband tussen de omzetdaling en de exploitatiebeperkingen ingevolge de corona-
virusmaatregelen de voornaamste, of bij de compensatiepremie minstens een belangrijke, 
weigeringsgrond.
Opmerkelijk in de bovenstaande tabel is het hoge percentage geweigerde aanvragen bij de 
hinder- en sluitingspremie in verhouding tot de andere premies. Aangezien de compen-
satiepremie pas drie weken na de hinder- en sluitingspremie van start ging en in die tussentijd 
nog geen steunmechanisme voor omzetdaling bestond, is een mogelijke verklaring dat veel 
ondernemingen uit wanhoop, een gebrek aan kennis van de voorwaarden of op goed geluk 
de hinder- en sluitingspremie hebben aangevraagd. Een andere mogelijke verklaring is dat 
het aantal ondernemingen dat het verband tussen omzetdaling en exploitatiebeperkingen 
moesten aantonen, bij de hinder- en sluitingspremies verhoudingsgewijs veel hoger was dan 
de ondernemingen die dat niet moesten doen, waardoor het aandeel manueel gecontroleerde 
dossiers ook veel hoger lag. 
103 Bron: mail VLAIO d.d. 25 oktober 2021. Cijfers voor het VBM-4 en het VBM-5 zijn momenteel nog niet beschikbaar 
voor het Rekenhof.
104 Om recht te hebben op de helft van de vergoeding, moesten de zelfstandigen in bijberoep in 2019 een beroeps-
inkomen hebben tussen de 6.996,89 euro en 13.993,78 euro en geen betrekking uitgeoefend hebben die meer dan 
80% bedroeg van een voltijdse betrekking. Hoewel de geautomatiseerde gegevensuitwisseling over het zelfstan-
digenstatuut tussen de RSVZ en het VLAIO pas op gang is gekomen in mei 2021, kon de ondernemer ook altijd de 
optie aanvinken in het aanvraagscherm dat hij of zij een zelfstandige was die geen beroepsinkomen had boven de 
6.996,89 euro of een betrekking uitoefende die meer dan 80% van een voltijdse betrekking bedroeg. Als hij dat had 
aangevinkt, werd de aanvraag automatisch geweigerd omdat deze categorie was uitgesloten.  82
Bezwaren 
De dienst Steun stond ook in voor de afhandeling van de bezwaren in geval van (gedeeltelijke) 
weigering of terugvordering. De vele bezwaren105, die een grotere personeelsinzet bleken te 
vereisen dan de manuele aanvraagcontrole, hadden mogelijks ook invloed op de keuze van 
voorwaarden en subcategorieën van aanvragers voor wie een manuele tussenkomst wense -
lijk werd geacht. Een onderzoek van de bezwaren viel buiten de scope van het onderzoek, 
maar veel bezwaren kunnen teruggeleid worden tot de aanzienlijke interpretatieruimte die 
de kernvoorwaarden vaak lieten, zoals bij een voor het publiek toegankelijke locatie. De vele 
weigeringen op dat punt wijzen in dezelfde richting. 
4.1.3  Inspectie 
4.1.3.1  Inspectiestrategie
Als tegengewicht voor de snelle steuntoekenning op grote schaal, voorzag de Vlaamse over -
heid in een inspectie na de steuntoekenning op de vervulling van een aantal toekenningsvoor -
waarden, vooral op die waarvoor de onderneming enkel op eer moest verklaren dat ze vervuld 
waren. De coronapremie-inspectie was dus een belangrijk onderdeel van de uitvoering van de 
maatregelen. De dienst Inspectie van het VLAIO startte vrijwel onmiddellijk (in maart 2020) 
met deze inspecties. Zij steunde haar inspectiestrategie op drie pijlers: ad hoc aangedragen 
dossiers naar aanleiding van klachten en meldingen, dossiers die de risicoanalyse aanwees en 
dossiers die de fraudedetectietool detecteerde. Initieel inspecteerde zij alleen ad hoc aange -
dragen dossiers op vraag van de dienst Steun. Ook inspecteerde zij ondernemingen met een 
vestiging op eenzelfde adres (initiële risicoanalyse). Op 8 mei 2020 startte de dienst Inspectie 
een systematische controle van de hinderpremie op grond van een meer uitgebreide risico -
analyse. Zij screende voorts ook risicogevoelige ondernemingen met de fraudedetectietool. 
Die tool selecteerde alle ondernemingen die enigszins verbonden waren, zoals ondernemin -
gen met eenzelfde adres, telefoonnummer of rekeningnummer. 
Het eerste jaar beperkte de inspectiestrategie zich voornamelijk tot de hinderpremie. Het 
VLAIO wachtte immers nog op de btw-aangiftes van de FOD Financiën om die als indicator 
in de risicoanalyse van de omzetgerelateerde premies te gebruiken. Wel inspecteerde het al 
enkele omzetgerelateerde premies in het kader van de controle op de hinderpremie. Als de 
risicoanalyse een onderneming als risicovol aanwees, controleerde het VLAIO immers alle 
premies die de onderneming had aangevraagd.
De onderstaande tabel geeft de resultaten van deze inspectiestrategie weer: op 16 maart 2021 
waren 10.874 dossiers gecontroleerd, zijnde 2,5% van alle aanvaarde dossiers. Het merendeel 
betrof een controle op de hinder- en sluitingspremie (95,2% van alle gecontroleerde dossiers), 
aangezien de algehele inspectie van de omzetgerelateerde premies op grond van een toege -
spitste risicoanalyse pas in april 2021 startte. Doordat het VLAIO niet bijhield tot welke pijler 
de risicovolle dossiers behoorden, kan op dat vlak geen exacte uitsplitsing gemaakt worden. In 
april 2021 schatte het VLAIO dat op dat moment ongeveer 60% van de gecontroleerde dossiers 
volgens de risicoanalyse risicovol waren. De overige 40% betrof ad hoc aangedragen dossiers 
105 In het kader van 6.000 terugvorderingen (hinder- en sluitingspremie) werden 1.400 bezwaren ingediend (bron: inter -
view d.d. 29 januari 2021). Deze bezwaren moesten alle manueel behandeld worden door een beperkt team van drie 
medewerkers, die daarvoor zelfs niet voltijds (konden) worden ingezet. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   83
en dossiers die gecontroleerd werden naar aanleiding van de controle van een aanverwant 
dossier. 
Tabel 7 - Resultaten van de inspectiestrategie op 16 maart 2021 
Gecontroleerde  
dossiersAanvaarde  
dossiersPercentage van  
aanvaarde dossiers
Hinder- en  
sluitingspremie10.350 106.334 9,73%
Compensatiepremie 130 78.265 0,17%
Ondersteuningspremie 136 34.682 0,39%
VBM-1 108 14.455 0,75%
VBM-2 92 62.305 0,15%
VBM-3 56 56.413 0,10%
VBM-4 1 44.508 0%
VBM-5 0 38.115 0%
Totaal 10.873 435.077 2,50%
Bron: Rekenhof, samengesteld op basis van data verkregen van VLAIO106
Ad hoc aangedragen dossiers
Het VLAIO startte de inspectie van de coronapremies onmiddellijk op basis van ad hoc aan-
gedragen dossiers. Het ging om dossiers die het voorwerp waren van klachten en meldingen 
via het contactcenter, opmerkingen van de bedrijfsrevisor of een vraag van de politie, steden 
of gemeenten. De ad hoc controles steunden op een indicatie van oneigenlijke aanvraag (of 
fraude). Deze dossiers werden allemaal gecontroleerd.
Zo bezorgde de stad Vilvoorde het VLAIO een lijst met in totaal 273 risicovolle dossiers, die de 
inspectiedienst allemaal controleerde en waarbij hij in ongeveer 75% van de gevallen besloot 
tot terugvordering107. Dat toont aan dat de terreinkennis van politie, steden en gemeenten een 
meerwaarde kan zijn bij de inspectie van de coronapremies. Het VLAIO heeft van bij het begin 
een meldpunt opengesteld, maar de steden en gemeenten deelden niet vaak informatie108. 
Verder heeft het VLAIO na enkele mediaberichten contact opgenomen met Graydon over de 
spookbedrijvenlijst. Van die lijst met ongeveer 1.600 ondernemingen, bleken 1.262 onderne -
mingen een aanvraag te hebben ingediend. Van de 1.028 aanvaarde dossiers vroeg het VLAIO 
na controle in 585 dossiers (51%) terugbetaling.
Risico-analyse
Met een risicoanalyse bracht het VLAIO de risicovolle dossiers in kaart. De risicoanalyse was 
echter niet gelijk voor alle coronapremies. Er was een duidelijk verschil tussen de risicoanalyse 
voor de hinderpremie en die voor de omzetgerelateerde premies.
106 Bron: mail administratie VLAIO d.d. 15 juni 2021; alleen de cijfers over het VBM-4 en het VBM-5 zijn voorlopige cijfers, 
verkregen op 26 april 2021.
107 Bijvoorbeeld van ondernemingen die op papier bestonden, maar in werkelijkheid niet actief waren.
108 Het VLAIO heeft met 47 lokale besturen een protocol afgesloten voor gegevensuitwisseling omdat de lokale besturen 
inzage wensten in de ondernemingen die steun van het VLAIO ontvingen, om te kunnen inzetten op bijkomende steun 
aan getroffen ondernemingen. Het VLAIO vroeg aan de lokale besturen mogelijks onterecht toegekende steun te mel-
den. Het ontving echter maar van zes lokale besturen een of meer meldingen in het kader van deze protocollen. 84
Hinderpremie
Initieel was de risicoanalyse voor 
de hinderpremie zeer beperkt. Zij 
gebruikte één risico-indicator, 
namelijk: vestiging op eenzelfde 
adres. De risicoanalyse werd echter 
begin mei 2020 al bijgestuurd en 
uitgebreid met andere indicatoren 
op grond van parameters die het 
VLAIO ter beschikking had uit de 
aanvraagapplicatie (voornamelijk 
informatie die de aanvragers aan-
leverden en data uit de KBO). De 
uitgebreide risicoanalyse werkte ver -
volgens met vlagjes. Als een adres, 
naam, voornaam, e-mail, IBAN of 
URL meermaals voorkwamen in 
de lijst met aangevraagde dossiers, 
kreeg het dossier een vlagje (één 
per parameter). Het kreeg dat ook 
als de NACE-code voorkwam op de 
lijst met risicovolle NACE-codes109. 
Vanaf drie vlagjes, beschouwde het VLAIO een onderneming als risicovol en controleerde het 
die. Het controleerde alle risicovolle dossiers uit de risicoanalyse van de hinderpremie.
Het VLAIO stelde de risicoanalyse nadien niet meer bij. Het bepaalde de partij te contro -
leren dossiers in mei 2020 en dat waren en bleven de dossiers die specifiek voor de hinder -
premie gecontroleerd moesten worden. Het VLAIO heeft de kwaliteit van de risicoanalyse 
niet gecontroleerd door, bijvoorbeeld, een steekproef te nemen van de dossiers die als niet 
of minder risicovol uit de risicoanalyse kwamen. De dienst Inspectie heeft de risicoanalyse 
evenmin bijgestuurd op grond van de bevindingen uit de controle van de ad hoc aangedragen 
dossiers. Deze elementen wijzen erop dat de risicoanalyse voor de hinderpremie niet verder 
geoptimaliseerd werd.
De belangrijkste determinant van de inspectiestrategie was volgens het VLAIO de (beperkte) 
personeelscapaciteit. De dienst Inspectie onderzocht hoeveel dossiers een bepaald aantal 
vlagjes zouden opleveren. Ongeveer 6.000 dossiers zouden drie vlagjes dragen en de controle 
daarvan leek haalbaar met het beschikbare personeel. Daarom werd beslist dossiers met drie 
vlagjes als risicovol te beschouwen, en niet dossiers met twee of vier vlagjes. Het Rekenhof 
is echter van oordeel dat de personeelscapaciteit de optimalisatie van de risicoanalyse niet 
mocht verhinderen. Het VLAIO diende de te controleren partij (volgens de uitgebreide risico -
109 De lijst met risicovolle NACE-codes werd door het VLAIO zelf opgemaakt op grond van interne analyse en intuïtie. 
NACE-codes kregen een code 1, 2 of 3. De dossiers met een code 1 of 2 werden als risicovol beschouwd en gevlagd. 
Controles van de hinderpremie op specifieke NACE-codes vonden alleen plaats bij bakkerijen. Veel bakkerijen vroe-
gen een hinderpremie aan en uiteindelijk bleken veel aanvragen ook terecht, aangezien de bakkerijen ook een ver -
bruikszaal hadden, die ze verplicht moesten sluiten.Spookbedrijven uitgelicht
Data-expert Graydon rapporteerde in de 
media dat veel spookbedrijven onterecht pre -
mies hadden gekregen. Spookbedrijven zijn, 
in tegenstelling tot zombiebedrijven, bedrijven 
die niet (meer) of nauwelijks actief zijn. Zij 
konden bijgevolg in principe geen aanspraak 
maken op de premies. De premies konden 
alleen worden toegekend in geval van een 
actieve bedrijfsvoering. De spookbedrijvenlijst 
werd volgens het VLAIO echter samengesteld 
op grond van ruime criteria en in werkelijkheid 
waren niet al die bedrijven spookbedrijven. Na 
een volledige inspectie van de spookbedrijven -
lijst, bleek een terugvorderingspercentage van 
56,9%, wat iets hoger was dan het algemene 
terugvorderingspercentage van de hinder- en 
sluitingspremie (50,2%). COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   85
analyse van mei 2020) ook niet noodzakelijk volledig te hebben gecontroleerd, voordat het de 
risicoanalyse kon optimaliseren. 
Omzetgerelateerde premies
De risicoanalyse voor de omzetgerelateerde premies is nog maar in het voorjaar van 2021 opge -
steld, aangezien zij volledig afhankelijk is van de data die het VLAIO via de FOD Financiën 
heeft verkregen (zie 4.1.1.1 - Realisatie van de data-uitwisseling). Om een selectie te maken, 
gebruikt de dienst Inspectie maar één risico-indicator, namelijk de evolutie van de omzet op 
basis van de btw-aangiftes. De basistoekenningsvoorwaarde voor omzetgerelateerde premies 
is immers een omzetdaling van minstens 60% ten opzichte van de referentieperiode. De btw-
aangiftes van de ondernemingen geven een indicatie van de waarschijnlijkheid dat zich een 
omzetdaling voordeed door verminderde prestaties110. 
De onderstaande tabel toont dat de btw-aangiftes erop wijzen dat een groot deel van de 
aanvaarde dossiers voor compensatiepremies, ondersteuningspremies en Vlaamse bescher -
mingsmechanismen (1-3), geen omzetdaling van minstens 60% door verminderde prestaties 
inhielden. Aangezien een volledige controle van die 95.405 dossiers onmogelijk is met de hui-
dige personeelscapaciteit, heeft het VLAIO besloten zich in eerste instantie te richten op 
dossiers met een omzetstijging  (in totaal 23.836 dossiers). Een belangrijke kanttekening bij 
deze cijfers is dat de btw-aangiftes louter indicatief zijn, zoals al aangegeven. Aangezien de 
subsidieperiodes niet overeenstemmen met kwartalen, is het mogelijk dat de btw-aangifte 
geen omzetdaling van minstens 60% door verminderde prestaties toont, terwijl die er in de 
praktijk wel was.
Tabel 8 – Indicaties van omzetevoluties volgens de btw-aangiftes
Aanvaarde  
dossiersIndicatie geen 
omzetdaling 
60%Percentage 
van aanvaarde  
dossiersIndicatie  
omzetstijgingPercentage van 
aanvaarde  
dossiers
Compensatiepremie 78.265 40.530 51,8% 10.960 14,0%
Ondersteuningspremie 34.682 8.560 24,7% 2.180 6,3%
VBM-1 14.455 4.885 33,8% 1.045 7,2%
VBM-2 62.305 25.257 40,5% 6.254 10,0%
VBM-3 56.413 16.173 28,7% 3.397 6,0%
Totaal 246.120 95.405 38,8% 23.836 9,6%
Bron: Rekenhof samengesteld op basis van data verkregen van VLAIO111
De risicoanalyse werd ook voor de omzetgerelateerde premies afgestemd op het aantal 
beschikbare inspecteurs. De dienst Inspectie selecteerde dossiers op grond van sector en 
materialiteit. Aangezien omzetverlies bij door de coronavirusmaatregelen verplicht gesloten 
sectoren aannemelijker was, richtte het VLAIO zich op de niet gesloten sectoren.
110 De omzet van een onderneming wordt bepaald aan de hand van het totaal aantal verkochte goederen en diensten 
in een bepaalde periode. Deze goederen en diensten moet de onderneming factureren aan de klanten. Vervolgens 
moet een onderneming, op basis van de facturen, elk kwartaal een btw-aangifte indienen. De inkomsten (factuurbe -
dragen) van de onderneming blijken dus uit de btw-aangifte. Dat komt echter niet altijd één op één overeen met de 
omzet voor dat kwartaal, aangezien de factuurdatum niet altijd gelijk is aan de leverdatum. Het zou dus kunnen dat 
de omzet van een bepaalde periode pas in de volgende periode in de btw-aangifte verschijnt. 
111 Bron: mail administratie VLAIO d.d. 15 juni 2021 en de presentatie over de inspectiestrategie d.d. 26 april 2021. 86
De operationalisering van de niet geautomatiseerde basistoekenningsvoorwaarde omzetdaling 
van minstens 60% impliceerde een arbeidsintensieve controle. Bijgevolg moest het VLAIO door 
zijn beperkte personeelscapaciteit in de risicoanalyse harde keuzes maken om tot een beheers -
bare selectie te controleren dossiers te komen. Het Rekenhof is van oordeel dat het VLAIO met 
de gemaakte keuzes wellicht de meest risicovolle dossiers selecteert. Het is inderdaad logisch 
te beginnen met dossiers waarvoor de btw-aangiftes een omzetstijging signaleren.
Momenteel loopt een eerste fase van de specifieke inspectie van omzetgerelateerde premies 
op basis van de bovenstaande risicoanalyse. Het VLAIO geeft aan dat het lessen zal trekken 
uit deze eerste fase om de risicoanalyse verder te optimaliseren. Deze goede praktijk heeft het 
evenwel niet toegepast bij de risicoanalyse van de hinderpremie.
Behalve de omzetstijging als risico-indicator voor te controleren dossiers, gebruikt de dienst 
Inspectie ook steekproeven om het risico van enkele parameters te bepalen. Voorbeelden 
daarvan zijn dossiers met omzet in 2019 en geen omzet meer in 2020, wat een vermoeden van 
stopzetting doet ontstaan, alsook dossiers met evenveel omzet in 2019 als in 2020, wat een 
managementvennootschap doet vermoeden. Deze controles zijn gestart in de zomer van 2021. 
Hoewel samengesteld uit mogelijks de meest risicovolle dossiers, toont een eerste gecontro -
leerde steekproef op basis van de risicoanalyse met BTW-gegevens alvast een bijzonder hoog 
terugvorderingspercentage (bijna 94%) aan112. Op basis van de controle van de omzetgerela-
teerde premies in het kader van de algehele controle op de hinder- en sluitingspremies was er 
reeds een eerste indicatie dat de controle van de omzetgerelateerde premies zou gekenmerkt 
kunnen worden door hoge terugvorderingspercentages (73%). 
Fraudedetectietool
Een laatste pijler van de inspectiestrategie is de fraudedetectietool. Deze tool werd initieel 
ontwikkeld voor de KMO-portefeuille en is aangepast aan de coronapremies. De tool bevat 
software die op twee manieren dossiers screent: met een community check-detectiemethode 
en met een rule based -detectiemethode.
De community check-detectiemethode wordt al gebruikt. Als bij de controle van een risicovol 
dossier het vermoeden van een netwerk rijst, screent de fraudedetectietool de onderneming 
en de ermee verbonden ondernemingen (de community ). 
Het VLAIO ontwikkelde verder in de zomer van 2021 ook nog de rule based-detectiemethode. 
Bij deze methode krijgen verschillende risico-indicatoren in de tool een risicogewicht toe -
gekend. De tool kan alle dossiers dan doorlichten op deze gewogen risico-indicatoren, bij-
voorbeeld een gewijzigde NACE-code, en een risicoscore toekennen. 
112 Nota aan de Vlaamse Regering van 16 juli 2021 (VR 2021 1607 DOC.0888/1BIS).Wijziging NACE-code uitgelicht
De NACE-codes worden vaak gebruikt als 
parameter in de uitvoering van de coronapre -
mies. Ondernemers zijn zelf verantwoordelijk 
voor de rapportering van hun NACE-code(s). 
Aan het begin van de crisis werden zeer veel 
wijzigingen van NACE-codes geregistreerd. 
Dat kan mogelijk bewust geschied zijn, om 
coronapremies te verkrijgen. Aangezien het 
VLAIO maar recent toegang kreeg tot de 
historische data van de KBO, kon het deze 
gegevens niet opnemen in zijn risicoana -
lyse van de hinderpremie. Een gewijzigde 
NACE-code vormt echter een risico op een 
oneigenlijke aanvraag (of fraude) en om dat 
te controleren is een codewijziging als gewo-
gen risico-indicator in de fraudedetectietool 
opgenomen. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   87
Met de fraudedetectietool zal 
het VLAIO wellicht de meest 
risicovolle ondernemingen kun-
nen selecteren. De vraag rijst 
evenwel hoe het VLAIO deze 
tool zal kunnen inzetten als zijn 
personeelsinzet niet verhoogt. 
4.1.3.2  Inspectie-agenda 
Voor de hinder- en sluitings -
premie werden ongeveer 6.000 
dossiers uit de risicoanalyse 
 geselecteerd. Daarvan waren 
op 16 maart 2021 nog 1.603 con-
troles niet afgerond. Voor deze 
ondernemingen controleerde 
de inspectiedienst echter ook 
alle andere toegekende premies, 
wat resulteerde in een volume 
van 3.143 te controleren dossiers. 
Bijkomend komen er per maand nog 1.000 te controleren dossiers bij door ad hoc meldingen 
vanuit allerlei kanalen. 
De planning van de specifieke inspectie van de hinderpremie loopt nog tot 31 december 2021. 
Daarna zal de inspectiedienst de hinderpremie nog alleen controleren na ad hoc meldingen 
of naar aanleiding van de specifieke controle van andere premies. Door deze strategie zal 
de hinderpremie-inspectie grotendeels ophouden zonder zekerheid over de risicograad van 
de resterende dossiers met minder vlagjes. Het VLAIO is zich daarvan bewust. De dienst 
Inspectie heeft een aantal mogelijkheden opgelijst om diepgaander te controleren, maar met 
de huidige personeelscapaciteit zijn die niet haalbaar (zie 4.1.3.4 - Personeelsinzet). 
De specifieke inspectie van de omzetgerelateerde premies startte pas in april 2021. In een 
eerste fase (april-mei) zijn 217 unieke ondernemingen (gekoppeld aan 800 dossiers) gese -
lecteerd. Het doel van deze eerste inspectiefase is te leren uit deze controles en de planning 
daarop af te stemmen. Ook in dit geval bepaalt de personeelscapaciteit grotendeels de inspec-
tieplanning (zie 4.1.3.4 - Personeelsinzet).
4.1.3.3  Dossiercontrole in het kader van de inspectie 
Voor de dossiercontrole hanteert de dienst Inspectie het only once principe. Ondernemingen 
worden zo weinig mogelijk gevraagd informatie in te vullen of aan te leveren. 
In het algemeen werkt de  controle met een inspectiesjabloon. Daarin moet een inspecteur 
aangeven of de begunstigde aan bepaalde voorwaarden heeft voldaan en een inspectie -
conclusie formuleren . Het oorspronkelijke inspectiesjabloon diende alleen voor de controle 
van de hinderpremie. Als de inspecteurs alle elementen in het inspectiesjabloon daadwerke -
lijk controleerden, zouden nagenoeg alle hinderpremievoorwaarden gecontroleerd zijn, De operationalisering van de niet geautomatiseerde basistoekenningsvoorwaarde omzetdaling 
opgenomen. 88
inclusief de verklaringen op eer over het zelfstandigenstatuut en de vereiste van één onderne -
ming op éénzelfde adres. Alleen zouden zij niet de verklaring op eer dat het de-minimispla-
fond voor de onderneming niet werd overschreden, gecontroleerd hebben, wellicht doordat 
zij geen totaaloverzicht hadden van alle aan de onderneming toegekende overheidssteun. 
Voor de inspectie van de omzetgerelateerde premies stelde het VLAIO een algemeen inspectie -
sjabloon op, waarin alle premies voorkomen. Eerst mailt het VLAIO de ondernemingen die 
de risicoanalyse selecteerde, dat de btw-aangifte een indicatie gaf dat zij geen omzetdaling 
van minstens 60% leden en verzoekt het de onderneming de omzetgegevens in een tabel te 
bewijzen en stavingstukken toe te voegen. Met die gegevens vult het de inspectiesjablonen 
verder aan. Hoewel de dienst Inspectie de controle met het gebruik van de tabel probeerde 
te standaardiseren, bleef zij vaak complex en arbeidsintensief. De te controleren voorwaar -
den in het inspectiesjabloon omvatten overigens niet alle voorwaarden uit de regelgeving. 
Een inspectie die alleen berust op het sjabloon, controleert dus niet alle voorwaarden van de 
omzetgerelateerde premies. Zo wordt de correctheid van de verklaringen op eer niet stan-
daard onderzocht, maar alleen als er een vermoeden is dat ze niet kloppen. 
4.1.3.4  Personeelsinzet 
Het inspectiekader voor de coronapremies bestond in de eerste maanden van de crisis uit alle 
reguliere inspecteurs van het VLAIO. De administratie versterkte dit team snel met mede -
werkers van andere diensten in het VLAIO en zelfs van andere Vlaamse agentschappen, zij 
het maar voor enkele maanden. Het VLAIO vroeg de maanden erna dan ook om verdere ver -
sterking aan de Vlaamse Regering. Die trok op 18 december 2020 bijkomende middelen uit 
voor de aanwerving van tien voltijdse inspecteurs voor twee jaar. Deze aanwervingen vonden 
gradueel plaats. Het inspectiekader bestond in het voorjaar van 2021 uit 11,5 inspecteurs. Het 
VLAIO zou het team nog verder versterken met twee inspecteurs vanaf augustus 2021 (ook 
voor twee jaar). Op basis van meer recente gegevens van het VLAIO uit de controle van de 
coronapremies heeft de Vlaamse Regering in juli 2021 beslist het inspectiekader verder uit te 
breiden met 15 inspecteurs voor twee jaar.
Uit de nota aan de Vlaamse Regering van 18 december 2020 bleek dat een inspecteur ongeveer 
1.520 dossiers per jaar kon controleren. Volgens meer recente informatie van het VLAIO kan 
een inspecteur maximaal ongeveer 720 dossiers per jaar inspecteren. Wellicht komt dat door -
dat de analyse van boekhoudkundige gegevens in het kader van de inspectie van de omzet -
gerelateerde premies arbeidsintensiever was dan gedacht113. Aanvankelijk schatte de overheid 
in dat met de aanwervingen van 10 voltijdse inspecteurs in de tijdspanne van twee jaar dus 
ongeveer 30.000 dossiers zouden kunnen worden gecontroleerd. De meer recente berekening 
van het VLAIO bracht deze optimistische inschatting terug tot maximum 16.560 dossiers op 
twee jaar. Rekening houdend met de bijkomende aanwerving van 15 inspecteurs voor twee 
jaar, zou het inspectieteam van het VLAIO in de komende twee jaar maximum 38.160 dos -
siers kunnen controleren. Zoals duidelijk blijkt uit de reeds uitgevoerde risicoanalyse van de 
113 Hoewel de bewijslast bij de onderneming ligt – zij moet aantonen dat haar omzet met minstens 60% is gedaald in de 
subsidieperiode door verminderde prestaties die op hun beurt het gevolg zijn van de coronavirusmaatregelen – is het 
voor de inspecteurs niet altijd evident onmiddellijk uit de aangeleverde boekhoudkundige documenten op te maken 
of de onderneming gelijk heeft. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   89
omzetgerelateerde premies, resten dan nog steeds tienduizenden risicovolle dossiers114. Deze 
cijfers zijn exclusief de eventuele risicodossiers in het kader van VBM-4, -5 , etc., (die data 
zijn nog niet beschikbaar). Verder komen daar via de ad hoc kanalen per maand nog 1.000 
dossiers bij. Vervolgens dienen nog cijfers bekomen te worden van hoeveel aanvragen niet 
het correcte zelfstandigenstatuut hadden meegedeeld, alsook van de omzetdaling van para-
medische beroepen en andere risicovolle dossiers die momenteel op basis van steekproeven 
worden bepaald. Daarnaast worden mogelijks risicovolle dossiers niet geïdentificeerd met de 
huidige inspectiestrategie. Met de meest actuele personeelsinzet zou het VLAIO mogelijks 
veel onterecht toegekende steun niet kunnen recupereren.
Het Rekenhof stelde al vast dat een inspecteur, op basis van de beperkte cijfers waarover het 
beschikt, nochtans een groot terugverdieneffect lijkt te hebben115. Uit de nota aan de Vlaamse 
Regering van 16 juli 2021 bleek zelfs een terugverdieneffect met factor 43: per 1 euro besteed 
aan de personeelskosten voor een inspecteur wordt 43 euro terugbetaald. Het Rekenhof vindt 
die bijkomende aanwerving, die expliciet onderbouwd wordt met het terugverdieneffect, een 
positieve evolutie. Het is echter van oordeel dat de uitbreiding van de personeelscapaciteit 
niet gebaseerd is op de totaliteit van geïdentificeerde risicovolle dossiers die reeds in een vroeg 
stadium zou kunnen vastgesteld worden aan de hand van een systematische toepassing van 
gerichte steekproeven. De niet proactieve aanwervingen van de Vlaamse overheid bemoeilij-
ken mogelijks de terugvorderingen. Naarmate de tijd verstreken is sinds de uitbetaling, daalt 
mogelijks het terugbetalingspercentage omdat meer ondernemingen zelf in financiële moei-
lijkheden komen of omdat ondernemingen moeilijker aanvaarden dat ze nog premies moeten 
terugbetalen.
De regelgeving voorzag in een termijn van vijf jaar voor terugvorderingen. In de praktijk 
hebben de inspecties echter maar een tijdshorizon van twee jaar, aangezien de inspecteurs 
maar voor twee jaar zijn aangeworven. Zoals in het voorgaand deel al is aangetoond, moest 
het VLAIO bij zijn inspecties voortdurend keuzes maken om de meest risicovolle dossiers te 
inspecteren (recent hield het ook rekening met materialiteit). De inspectiestrategie is dus 
vooral gebaseerd op de personeelsinzet, in plaats van omgekeerd. 
4.1.4  Terugvordering en -betaling 
4.1.4.1  Terugvordering
Ook de terugvorderingspercentages en zeker de terugbetalingspercentages116 zouden een 
belangrijk element in de inspectiestrategie moeten zijn. De regelgeving voorziet in de moge -
lijkheid tot terugvordering als wordt vastgesteld dat de premie onterecht is toegekend. 
114 Zoals tabel 8 aangeeft, waren er 95.405 dossiers met geen omzetdaling van minstens 60%, waarvan er 23.836 zelfs 
een omzetstijging kenden.
115 Per onderneming werd gemiddeld bijna 11.000 euro hinder- en sluitingspremies uitbetaald. Voor de omzetgerela -
teerde premies komt dat neer op ongeveer 2.700 euro per onderneming (bron: Rekenhof op basis van gegevens van 
het VLAIO). De loonkosten van een inspecteur bedragen 68.310 euro per jaar (bron: nota aan de Vlaamse Regering 
van 18 december 2020 - VR 2020 1812 DOC.1571/1). Als een inspecteur ongeveer 720 dossier per jaar kan controleren, 
dan genereert hij, bij een hypothetisch terugbetalingspercentage van 25%, 1.980.000 euro in het geval van de hinder- 
en sluitingspremie en 486.000 euro bij de omzetgerelateerde premies. Dat zijn factoren van 29, respectievelijk 7.
116 Niet elke terugvordering leidde immers tot een effectieve terugbetaling. Sommige ondernemingen konden niet 
terugbetalen, andere waren intussen failliet, nog andere tekenden bezwaar aan (administratief beroep) en krijgen 
gelijk. Ook heeft het VLAIO niet altijd het volledig toegekende bedrag teruggevorderd. 90
Controle kan binnen de vijf jaar na uitbetaling en terugvordering tot zes jaar na indiening van 
de steunaanvraag. Het uitvoeringsbesluit van 2 april 2021 (voor het VBM-5) voerde voor de 
toekomst 100 euro administratiekosten in per terugvordering.
Als de administratie vermoedens van fraude heeft, dient ze dat aan te geven aan de politie -
diensten, die het parket informeren. De overheid kan zich burgerlijke partij stellen. Het uit -
voeringsbesluit van 4 juni 2021 heeft een sanctie ingevoerd voor fraude. Ondernemingen die 
fraude plegen of valse verklaringen afleggen, worden voor vijf jaar uitgesloten van VLAIO-
subsidies. Eind mei waren er 137 gevallen van vermoedelijke fraude of valsheid in geschrifte 
bij coronapremies medegedeeld aan de Centrale Dienst voor Bestrijding van Corruptie. Dat 
impliceerde een veelvoud aan dossiers, aangezien één aanvrager dikwijls voor verschillende 
ondernemingen onterechte aanvragen indiende.
Terugvordering vindt plaats na inspectie, maar kan ook onmiddellijk na aanmelding door 
politie of lokale besturen als de vaststellingen voldoende duidelijk zijn. Ook bij inbreuken 
op de coronavirusmaatregelen, waarbij begunstigden de verplichte sluiting niet naleefden, 
vorderde de administratie de hinderpremie terug. 
Het VLAIO beschikt over proce -
durebeschrijvingen en instructies 
voor de terugvordering, met aan-
duiding van de verantwoordelijkhe -
den (dienst, dossierbehandelaar). 
Op grond van de vaststellingen in 
het inspectieverslag, wordt eventu-
eel terug gevorderd. De inspecteur 
duidt zijn vaststellingen aan in de 
applicatie, de dienst Steun contro -
leert dat en staat in voor de effectieve 
terugvordering. Zij kan de steun vol -
ledig of gedeeltelijk terugvorderen. 
Volledige terugvorderingen verlo -
pen geautomatiseerd, gedeeltelijke 
terugvorderingen niet, doordat zij 
een herberekening vereisen117. 
Eenmaal de terugvorderingsbrief is uitgestuurd, volgt de financiële dienst de terugbetaling op. 
Tegen de terugvordering is ook bezwaar mogelijk. Dat wordt behandeld door de dienst Steun, 
die ook daarvoor instructies heeft opgesteld. De terugvordering wordt opgeschort in afwach-
ting van de behandeling van het bezwaar. Die behandeling is, zoals al aangegeven, arbeids -
intensief. Er wordt soms opnieuw een beroep gedaan op de dienst Inspectie om bepaalde 
aangehaalde elementen te controleren.  Terugvorderingen verhogen ook de druk op de boek -
houding. Het VLAIO is niet vertrouwd met massale steunterugvordering. Het deelde mee dat 
het bij de premies te maken had met veel wanbetalers, ondernemingen met betalingsmoeilijk -
117 Een gedeeltelijke terugvordering bij hinderpremie kon bijvoorbeeld als er onvoldoende personeelsleden waren voor 
het aantal vestigingen, dus als er niet voor elke vestiging waarvoor een premie was gevraagd, één voltijds perso-
neelslid kon zijn. Voor de andere premies kon het zijn dat de aanvrager geen zelfstandige in hoofdberoep was of 
gelijkgesteld.Fraude versus foutieve  
aanvragen
Fraude is niet gelijk aan foutieve aanvra-
gen. Fraude is opzettelijk een misleidende 
voorstelling van zaken geven/verkeerde 
gegevens meedelen met het doel er voor -
deel uit te halen. Er wordt dus bewust 
onrechtmatig gehandeld om ten onrechte 
de premie te verwerven. Foutieve aan -
vragen zijn ter goeder trouw gedaan. Dus 
zonder bewust verkeerde informatie te 
geven, vergissingen, onzorgvuldigheden, 
vergetelheden, verkeerde interpretatie 
voorwaarden. Het onderscheid maken is 
vaak niet eenvoudig. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   91
heden en faillissementen. De boekhoudkundige verwerking, het uitsturen van aanmaningen, 
afbetalingsplannen regelen, verkeerde terugbetalingen corrigeren, enz., vergen veel extra tijd. 
Daarom is bij de boekhouding tijdelijk extra personeel ingezet. Ondertussen heeft het VLAIO 
de aanmaningsprocedure vereenvoudigd en meer geautomatiseerd. Aanvankelijk stuurde het 
bij niet-betaling binnen de 30 dagen na de terugvorderingsbrief, twee aanmaningen en een 
ingebrekestelling naar de onderneming. Het heeft dat teruggebracht tot één aanmaning, die 
tegelijk geldt als ingebrekestelling. Blijft de betaling uit, dan stuurt het VLAIO het dossier 
naar de centrale invorderingscel van VLABEL.
4.1.4.2  Terugbetaling
Begin 2021 raamde de administratie de gemiddelde doorlooptijd tussen de terugvordering 
en de eigenlijke terugbetaling op 95 dagen. De meeste bedrijven betaalden sneller terug. De 
categorie ondernemingen die na aanmaning nog niet betaalden, vertekende dit gemiddelde. 
Het vergt immers veel moeite en tijd om de toegekende steun van deze ondernemingen terug 
te krijgen. Tal van ondernemingen (762) vroegen een afbetalingsplan voor de terugbetaling.
Tabel 9 - Teruggevorderde steun op 31 mei 2021 
Uitbetaalde 
steun
(euro)Teruggevorderde 
steun
(euro)Percentage
teruggevorderde 
steunTerugbetaald
bedrag
(euro)Terugbetaald 
van terug -
vordering
Hinder- en  
sluitingspremie1.160.860.63911861.440.729 5,29% 33.337.869 54,26%
Compensatiepremie 236.338.500 2.368.769 1% 2.015.244 85,08%
Ondersteuningspremie 71.349.000 553.869 0,78% 260.300 47,00%
VBM-1 173.749.547 839.536 0,48% 321.876 38,34%
VBM-2 56.722.922 670.534 1,18% 152.716 22,78%
VBM-3 181.865.404 487.574 0,27% 91.302 18,73%
VBM-4 100.607.605 280.494 0,28%  57.878 20,63%
VBM-5 98.841.908 19.074 0,02%  16.526 86,64%
Bron: VLAIO
Tot op heden waren er vooral terugvorderingen van hinderpremies, doordat de inspectie zich 
tot begin 2021 alleen op deze premies richtte. De eerste terugvorderingen en terugbetalingen 
vonden plaats in juli 2020. Op 31 mei 2021 was 5,3% van het uitgekeerde bedrag hinderpremies 
teruggevorderd. Ongeveer de helft daarvan was ook daadwerkelijk geïnd119. Zoals vermeld, 
had de inningsachterstand verschillende oorzaken: de toegestane terugbetalingstermijn, de 
mogelijkheid bezwaar in te dienen en problematische, moeilijk inbare dossiers.
De inspecties richtten zich op risicodossiers, die meer kans op terugvordering boden. Meer 
inspecties zullen op termijn verhoudingsgewijs mogelijks minder terugvorderingen opleve -
118 Van de 6.040 ondernemingen met een teruggevorderde hinder- en sluitingspremie op 16 april 2021 hebben er 995 
een aanvraag ingediend voor de compensatiepremie en deze premie ook ontvangen.
119 Een kanttekening bij deze cijfers is dat er ook een mogelijkheid tot schuldcompensatie bestaat. Dit houdt in dat de 
teruggevorderde steun niet noodzakelijk terugbetaald hoeft te worden, maar dat het VLAIO dit kan compenseren 
met nog uit te betalen steun. Zo werden tot op 30 augustus 2021 190 teruggevorderde dossiers van de hinderpremie 
gecompenseerd met de uitbetaling van Vlaams Beschermingsmechanismen. Het percentage “terugbetaald van te-
rugvordering” in de tabel is daardoor licht vertekend. 92
ren, maar aangezien door capaciteitstekorten wellicht niet alle risicovolle dossiers zullen wor -
den geïnspecteerd, zal de kosten-batenafweging nog gunstig zijn. De voortdurende verlen-
ging van het VBM heeft ertoe geleid dat het bedrag van alle omzetgerelateerde premies samen 
in de buurt komt van het totaalbedrag aan uitgekeerde hinder- en sluitingspremies. Eenzelfde 
terugvorderingspercentage zou voor het totale bedrag aan andere premies dat eind mei was 
toegekend, 48,7 miljoen euro terugvorderingen opleveren. 
Het is ten slotte twijfelachtig of de recente initiatieven voldoende afschrikwekkend zullen zijn 
om fraude of opportuniteitsaanvragen120 in de toekomst te vermijden. Vooral die laatste soort 
aanvragen waren wellicht een grote belasting tijdens de maatregeluitvoering.
4.2 Water- en energievergoeding voor tijdelijk werklozen 
4.2.1 Aanvraag
4.2.1.1  Aanvraagprocedure
Door de economische schok en de versoepeling van het stelsel van tijdelijke werkloosheid 
eind maart 2020, was het al duidelijk dat er voor de water- en energievergoeding veel recht -
hebbenden zouden zijn. Een grotendeels automatische verwerking was dus noodzakelijk, 
temeer daar het decreet een snelle uitbetaling wenste, voor de meeste begunstigden op grond 
van verstrekte werkloosheidsgegevens, dus zonder aanvraagprocedure.
De regelgeving bepaalde duidelijk de voorwaarden om recht te hebben op de vergoeding, 
alsook, in grote lijnen, de vereiste data en data-uitwisseling voor de controle van deze voor -
waarden121. De administratie moest op korte termijn de toekenningsprocedure opzetten en 
tot een werkbare data-uitwisseling komen (zie ook 3.2.2 – Water- en energievergoeding voor 
tijdelijke werklozen). Het departement Financiën en Begroting trad op als juridisch verant -
woordelijke administratie, overeenkomstig het decreet,  en zorgde voor goedkeuring van beta-
lingsopdrachten en uitbetaling. Het departement Omgeving stond in voor de dataverwerking, 
de communicatie, het online loket voor de bijzondere categorieën van tijdelijk werklozen en 
de coördinatie van het proces. Beide departementen waren betrokken bij het opzetten van de 
datastroom van de KSZ naar het departement Omgeving.
De aanvraagprocedure verliep grotendeels automatisch. Mensen die tijdelijk werkloos waren 
en in Vlaanderen woonden (artikel 6), kregen de premie automatisch toegekend. De toeken-
ning steunde op gegevens van de RVA over tijdelijke werkloosheid die de KSZ aanleverde. De 
rekeningnummers in de data van de RVA waren echter niet altijd volledig. Bijgevolg heeft 
het departement Omgeving ervoor gekozen deze informatie uit een andere bron te halen. 
120 Opportuniteitsaanvragen kunnen worden omschreven als aanvragen waarbij de aanvrager niet weet of hij aan de 
voorwaarden voldoet, maar toch een aanvraag indient omdat geen sancties of kosten verbonden zijn aan een fou-
tieve aanvraag. 
121 Art.6, §2, van het decreet van 3 april 2020 (ingekorte versie): De RVA bezorgt gedurende de periode aan het Depar -
tement Financiën en Begroting een bestand met de gegevens van de natuurlijke personen die (…). De RVA bezorgt 
vervolgens maandelijks een bestand met de gegevens van de nieuwe natuurlijke personen die (…). Die bestanden be -
vatten alle gegevens die nodig zijn voor de verwezenlijking van de doeleinden van dit decreet en worden ter beschik -
king gesteld via de KSZ. Voor de verwezenlijking van de doeleinden van dit decreet zal de KSZ zo nodig de bestanden 
verrijken met extra persoonsgegevens uit andere bronnen. Daarnaast bezorgt de RVA, via de KSZ, na verificatie een 
geüpdatete lijst van de natuurlijke personen die (…).  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   93
De uitbetalingsinstellingen voor werkloosheid (vakbonden en de hulpkas voor werkloosheid) 
bezorgden de rekeningnummers via InterUI122 aan de KSZ, die ze doorgaf aan de Vlaamse 
Begunstigden die niet in Vlaanderen woonden of Vlaamse inwoners die rechthebbend waren 
in een buitenlands werkloosheidsstelsel (artikel 7), moesten een aanvraag en bewijsstuk -
ken indienen via het e-loket (manuele verwerking). De agentschappen Vlaams Energie- en 
Klimaatagentschap (VEKA) en Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) controleerden deze aan-
vragen. De goedgekeurde aanvragen bezorgde het departement Omgeving aan het departe -
ment Financiën en Begroting voor goedkeuring en uitbetaling.
De betrokken entiteiten werkten vlot samen. De behandelende administraties leverden goed 
werk bij de uitwerking van de concrete procedures en geautomatiseerde verwerkingssystemen: 
• Overleg met dataleveranciers leidde tot afspraken over de aanlevering van bruikbare, 
definitieve data voor de automatische toekenning. Hoewel het decreet deze mogelijkheid 
bood, werd niet uitbetaald op basis van voorlopige gegevens, die later konden worden 
gecorrigeerd op basis van gevalideerde lijsten. Zo werd vermeden dat vergoedingen moes -
ten worden teruggevorderd. Door definitieve, gevalideerde bestanden te gebruiken, was 
geen controle achteraf nodig. De administratie testte ook de kwaliteit van de aangeleverde 
data. 
• Er is een draaibroek ontwikkeld en personeel opgeleid voor de manuele verwerking van 
aanvragen. Tevens werden voor de dossierbehandeling, ook medewerkers ingeschakeld 
die tijdelijk minder werk hadden door de coronasituatie.
• Een beperkt aantal rechthebbenden kwam niet voor in de RVA-bestanden en viel dus bui -
ten de automatische betaling. Het decreet voorzag niet in deze situatie. De administratie 
heeft de tijdelijk werklozen die meenden recht te hebben op een premie, maar die niet 
ontvingen, de mogelijkheid geboden een aanvraag en bewijsstukken in te dienen. De dos -
sierbehandelaar maakte daarmee een dossier op. Daarvoor is geen applicatie gecreëerd.
4.2.1.2  Behandeling van de aanvraag
De automatische uitbetaling verliep vlot. De beraadslaging met de KSZ kwam er al op 7 april 
2020. De eerste KSZ-lijsten bereikten het departement Omgeving al in de tweede week van 
mei 2020 voor werklozen van maart 2020. Binnen de week na ontvangst volgde de uitbetaling 
als het rekeningnummer voorhanden was. Na ontvangst doorliepen de data eerst een valida-
tieproces in het departement Omgeving, dat ze daarna naar het departement Financiën en 
Begroting stuurde voor een formele betalingsgoedkeuring en uitbetaling door de kassier van 
de Vlaamse Gemeenschap. Begin juni 2020 waren de meeste premies uitbetaald. 
122 InterUI is een verdeelcentrum dat er voor zorgt dat de aangiften m.b.t. de werkloosheid, die ingevuld worden door 
de werkgever of zijn mandataris, terechtkomen bij de uitbetalingsinstelling van zijn werknemers. 94
Figuur 9 - Wekelijkse verdeling van het aantal gerechtigden op de automatische uitbetaling
050.000100.000150.000200.000250.000300.000350.000400.000
2020/05-22020/05-32020/05-42020/06-12020/06-22020/06-32020/06-42020/07-12020/07-22020/07-42020/08-12020/08-22020/08-32020/08-42020/09-12020/09-22020/09-42020/10-1
Bron: departement Omgeving
Volgens het departement Omgeving was de kwaliteit van de data goed. In de beginperiode 
waren er wel veel ongeldige of lege rekeningnummers. Een vlotte samenwerking tussen de 
RVA, de KSZ en het departement heeft dat probleem verholpen: voor zo’n 67.000 dossiers 
werd het rekeningnummer aangevuld of gecorrigeerd.
Op 10 mei 2021 waren 2.654 betalingen nog niet uitgevoerd doordat geen rekeningnummer 
gekend was of de betaling mislukte.
Tabel 10 - Behandelde dossiers op 10 mei 2021 
Tijdelijk werkloos in België 
Inwoner VGInkomende en 
uitgaande grens -
arbeidersZeevarenden
Automatische verwerking Manuele 
verwerking
Rechthebbend Uitbetaald Niet  
uitgevoerdUitbetaald Uitbetaald
830.709 828.055 2.654 163 3.819 169
Behalve het probleem met de rekeningnummers, veroorzaakte ook een deel van de RVA-
gegevens vertragingen. In 2021 ontving het departement Omgeving nog elke maand RVA-
bestanden met enkele nieuwe rechthebbenden. Het ging om dossiers die de RVA op papier 
verwerkte en om achterstanden bij de verwerking door de Hulpkas voor Werkloosheid. De 
regelgeving voorzag niet in een einddatum voor de uitbetaling van de categorie tijdelijk werk -
lozen die automatisch, zonder aanvraag, recht hadden op de vergoeding. Doordat nog bestan-
den met nieuwe rechthebbenden binnenkwamen en doordat wie geweigerd is voor tijdelijke 
werkloosheid bezwaar kan aantekenen tegen de beslissing van de RVA, kon het systeem voor 
automatische betaling niet worden afgesloten. De KSZ zal echter op een bepaald moment 
de data-uitwisselingsdienstverlening willen stopzetten, zoals zij al de dienstverlening inzake  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   95
InterUI-rekeningnummers heeft stopgezet. Rekeningnummers komen nu binnen met nieuwe 
data van de RVA.
De behandeling leidde zelden tot problemen. Bij de automatische behandeling zijn 33 vergoe -
dingen betaald op verkeerde rekeningnummers. Ook de manuele behandeling door de agent -
schappen VEKA en VMM verliep goed. De betrokken administraties stemden de procedure 
op voorhand af. Zij werkten voor de dossierbehandelaars een draaiboek uit en stelden coördi -
natoren aan als aanspreekpunt voor problemen. In het systeem was een controle ingebouwd, 
zodat per rijksregisternummer maar één keer een premie kon worden uitbetaald.
4.2.2  Inspectie 
Doordat alleen werd uitbetaald op basis van definitieve, gevalideerde gegevens over tijdelijk 
werklozen, was geen controle achteraf nodig. Terugvorderingen waren dan ook niet nodig. De 
administratie trachtte alleen betalingen op verkeerde rekeningnummers te recupereren, maar 
dat ging moeizaam door het bankgeheim. 
Het federale niveau was belast met de controle op de essentiële voorwaarde voor een water- en 
energievergoeding: één dag tijdelijke werkloosheid. De rechtmatigheid van de vergoedingtoe -
kenning hangt daardoor ook af van de federale controles. Het departement Omgeving heeft 
met de RVA afgesproken dat deze dienst vaststellingen van fraude met tijdelijke werkloosheid 
zal doorgeven, opdat de Vlaamse overheid de onterechte premie kan terugvorderen. Toen de 
audit plaatsvond, waren nog geen fraudedossiers doorgestroomd.
4.3 Uitgebreide selectie van andere steunmaatregelen
4.3.1 Aanvraag
4.3.1.1 Aanvraagprocedure 
De regelgeving heeft de verantwoordelijke administraties of instellingen aangeduid. Zij ston-
den in voor de concrete uitwerking van de aanvraagprocedure. 
De administraties hebben inspanningen gedaan om de doelgroep te informeren over de maat -
regelen en de aanvraagprocedure. Zij hebben de interpretatie en toepassing van de steunvoor -
waarden toegelicht op websites en via koepels en steunpunten, FAQ, webinars, brochures, 
enz. In sommige gevallen was geen aanvraag nodig en werd de steun automatisch toegekend 
op basis van beschikbare gegevens. Voor de IBO-premie, de wijk-werkpremie en de steun aan 
maatwerkbedrijven en aan dienstenchequebedrijven kon de administratie de vereiste gege -
vens verkrijgen op basis van het reguliere subsidiesysteem. In de meeste gevallen was wel een 
aanvraag nodig. 
De meeste aanvragen verliepen digitaal. Dit betekende niet dat zij van de aanvrager geen 
inspanning vergden. Vooral voor de doelgroep particulieren, moest de complexiteit worden  96
bewaakt. Soms stond de gevraagde inspanning niet in verhouding tot de vaardigheden van 
de doelgroep of de omvang van de steun. De administratieve last was bij de eerste coronatoe -
slag bijzonder zwaar voor de doelgroep kwetsbare gezinnen, terwijl de steun amper 125 euro 
bedroeg. De vraag rijst of het vriendenaandeel een succes zal worden, gelet op de vele forma-
liteiten die de aanvrager moet vervullen. Hoewel de coronacrisiswaarborg van de PMV een 
(semi-)automatisch waarborg was – binnen bepaalde grenzen konden de financiële instel-
lingen de waarborg automatisch toestaan –, was hij toch weinig succesvol. Zoals al gesteld, 
was een van de mogelijke oorzaken dat de banken er tegenop zagen hun administratieve of 
IT-processen aan deze nieuwe waarborg aan te passen.
De aanvraag van meer complexe instrumenten zorgt soms ook bij de administratie voor pro -
blemen. Zo bijvoorbeeld moest het kredietcomité van PMV een groot aantal aanvragen voor 
achtergestelde leningen op drie jaar onontvankelijk verklaren of op inhoudelijk gronden wei-
geren. Dat zou onder meer te wijten zijn aan de beperkte financiële kennis van veel aanvra-
gers. Het VLAIO en de PMV hebben daarop snel en adequaat gereageerd door informatie -
sessies voor ondernemers en boekhouders te organiseren. De cultuur- en jeugdorganisaties 
moesten hun financieringsbehoefte aantonen voor de periode van 14 maart 2020 tot en met 
31 augustus 2020. Doordat de aanvraagperiode van de noodfondssubsidie in de zomer lag (en 
de referentieperiode nog niet voorbij was), betekende dit dat elke organisatie die een aanvraag 
wenste te doen, een eigen inschatting moest maken van de timing en variabiliteit van kos -
ten en opbrengsten in die referentieperiode. De complexiteit van die oefening kan (kleinere) 
organisaties afgeschrikt hebben effectief een aanvraag te doen.
Doordat de coronapandemie doorheen een aantal fasen evolueerde, wijzigden de aanvraag-
procedures en -voorwaarden van een maatregel een aantal keer. Zo kende de compensatie -
regeling voor de kinder- en buitenschoolse opvang in totaal al zes besluiten (deels verlen-
gingen, deels bijsturingen). Het agentschap Opgroeien trachtte in de mate van het mogelijke 
daarop in te spelen met infobrochures en nieuwsbrieven. Niettemin zag de Vlaamse overheid 
zich genoodzaakt eind januari 2021 termijnen in te voeren waarbinnen organisatoren recht -
zettingen van al ingediende gegevens konden aanvragen.
Het uitgangspunt van een snelle behandeling van steunaanvragen en de soms grote aantallen 
aanvragen, leidden ertoe dat de administraties dikwijls soepel steun toekenden en de controle 
naar later verschoven. 
Een manier om de steunaanvraag en -behandeling te vereenvoudigen, was het gebruik van 
een verklaring op eer. Niet alleen voor de coronapremies, maar ook voor tal van andere steun-
maatregelen hebben administraties over diverse beleidsdomeinen heen gebruik gemaakt 
van een verklaring op eer. Ook in normale tijden gebruikt de overheid deze techniek, zij het 
minder vaak dan tijdens de coronacrisis. Zij gebruikte de verklaring op eer vooral voor voor -
waarden waarvan de controle eigenlijk onmogelijk was, de doorlooptijd sterk zou verhogen 
of de inzet van veel medewerkers zou vergen. De administraties konden de verklaringen ach-
teraf controleren aan de hand van bewijsstukken, maar soms voorzagen zij alleen bij twijfel-
geval in een controle. Volgens de overheden heeft een verklaring op eer, ook zonder controle, 
 mogelijks een sensibiliserende werking. Er is immers altijd kans dat de voorwaarde alsnog 
gecontroleerd zal worden.  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   97
De vele steunmaatregelen kenden een grote verscheidenheid aan voorwaarden. Aanvragers 
moesten onder meer de volgende zaken op eer verklaren: 
• dat het bedrag niet afkomstig was van een criminele activiteit (vriendenaandeel);
• dat de aanvrager eenzelfde krediet niet heeft laten afdekken door nog een andere garantie 
(achtergestelde lening autobus- en autocarsectoren en taxisector);
• dat de kredietnemer geen achterstallen had op lopende kredieten of bij de belastingen, 
btw of sociale zekerheidsbijdragen (achtergestelde lening op drie jaar);
• dat er een causaal verband was tussen de omzetdaling of de uitblijvende verkoop en de 
coronacrisis (betalingsuitstel bijzondere sociale lening bij VMSW of VWF zelfstandigen);
• dat aan de werknemers geen tijdelijke werkloosheid was toegestaan (compensatie woon -
zorgcentra);
• dat de inkomsten met 20 % waren gedaald (betalingsuitstel bijzondere sociale lening bij 
de VMSW of het VWF);
• dat de organisatoren beschikbaar bleven om de dienstverlening voort te zetten (compen -
satieregeling in de sectoren van de kinder- en buitenschoolse opvang);
• dat het verlies niet al gedekt was door een inkomstendervingsverzekering (sierteelt en 
aardappelteelt); 
• dat de opvanglocaties volzet waren (projectsubsidies lokale besturen voor (nood)opvang 
schoolkinderen) of dat het centrum voor dagverzorging verplicht was te sluiten bij gebrek 
aan personeel (compensatie woonzorgcentra); 
• dat de aanvrager een exportaandeel van minimum 20% van de omzet had (bijzondere 
exportsteun); 
• dat de onderneming geen onderneming in moeilijkheden was (de vereiste van de Tijdelijke 
Kaderregeling); 
• dat de onderneming in de laatste drie jaren geen totale overheidssteun heeft verkregen die 
de drempel van Europese de-minimissteun overschreed (achtergestelde lening autobus- 
en autocarsector en taxisector, VLIF-waarborgregeling);
• dat de kosten van het evenement correct waren geraamd (culturele activiteitenpremie);
• dat andere COVID-steun was aangevraagd en bekomen (gesubsidieerde jeugd- en cultuur -
organisaties);
• dat derden in de waardeketen waren betaald volgens de gemaakte overeenkomsten (gesub -
sidieerde culturele organisaties).
Soms bevatte de regelgeving een soort catch all- bepaling, waarbij de aanvragers of begunstig-
den bijkomend  op eer dienden te verklaren dat zij alle voorwaarden van het decreet en haar 
uitvoeringsbesluiten naleefden (win-winlening en vriendenaandeel). 
In het kader van garanties was het niet ongebruikelijk dat de overheid ook een verklaring op 
eer vroeg aan de kredietinstellingen. Dit kon de vorm aannemen van een charter dat de waar -
borghouders samen ondertekenden (uitbreiding crisiswaarborg PMV)123. 
123 In dat Charter verklaarden de waarborghouders geen dubbel gebruik te zullen maken voor eenzelfde krediet van 
zowel de coronacrisiswaarborg van de PMV als de federale garantiewaarborgregeling.  98
4.3.1.2 Behandeling van de aanvragen 
Hoe grondiger het onderzoek in de aanvraagprocedure was, hoe minder achteraf moest wor -
den gecontroleerd. Bij leningen en garanties waarbij kredietcomités betrokken waren, was het 
risico op onterechte toekenningen beperkt. De grondigheid van het onderzoek van de aanvra-
gen varieerde echter van maatregel tot maatregel. Soms vond een grondige controle van de 
voorwaarden plaats en moest de aanvrager bewijsstukken indienen, maar gelet op het veelvul-
dig gebruik van verklaringen op eer, was er dikwijls een verschuiving naar controle achteraf. 
Bij de aanvraagbehandeling gingen de administraties uit van het algemeen principe dat zij 
zoveel mogelijk gebruik dienden te maken van beschikbare informatie en dat zij die niet 
opnieuw zouden opvragen bij de aanvrager. 
Enerzijds beschikten de administraties over eigen informatie, bijvoorbeeld op grond van 
gewone toekenningsprocedures, zoals jaarrekeningen van gesubsidieerde organisaties, bezet -
tingscijfers voor jeugdverblijven en hostels, stopzettingen en de resterende duurtijden van 
IBO-overeenkomsten, door wijkwerkers geleverde prestaties in de referentieperiode, aantal-
len tewerkgestelde VTE bij maatwerkbedrijven, … 
Anderzijds maakten de administraties gebruik van publieke databanken, vooral de KBO voor 
informatie over ondernemingen (maatregelen bus- en taxisector, cultuurcoronapremie, cultu -
rele activiteitenpremie, bijzondere exportsteun, coronastarterspakket, handelshuurlening). 
Zo heeft het VLAIO voor de winwinlening die particulieren kunnen verstrekken aan kmo’s, 
gebruik gemaakt van de KBO om na te gaan of de kredietgever geen bestuurder of aandeelhou-
der was van de kredietnemer. Het gebruikte de KBO ook om, onder meer, rechtstoestanden, 
NACE-codes of exploitatiezetellocaties te verifiëren. Sommige KBO-toepassingen bevatten 
een rechtstreekse link naar publieke databanken, zoals die van de NBB, waar jaarrekenin-
gen , een belangrijke bron van financiële informatie, te vinden zijn. Het FIT gebruikte die om 
na te gaan of ondernemingen geen negatief eigen vermogen hadden (bijzonder exportsteun 
en starterspakket internationalisering). Er zijn enkele indicaties dat sommige KBO-gegevens 
niet kwaliteitsvol (correct, actueel en volledig) waren, maar dit is geen algemene vaststelling. 
Het kan ook het gevolg zijn van het feit dat de KBO de status heeft van een authentieke gege -
vensbron, waarvan de administratie de kwaliteit niet in vraag stelde en dus niet verifieerde. 
Ook Belfirst was een veel gebruikte, commerciële databank voor financiële informatie over 
Voor verschillende maatregelen hebben de administraties gebruik gemaakt van persoonsge -
gevens, vaak uit databanken van federale sociale zekerheidsinstellingen. In sommige geval-
len trad de KSZ op als coördinator voor de gegevensverstrekking door deze instellingen. Veel 
gebruikte gegevensbronnen waren de RSZ (werknemers), de RVA (werkloosheid) en het RSVZ 
(zelfstandigen). Informatie die administraties nodig hadden van de RSZ waren het aantal 
voltijdse equivalenten (bijzondere exportsteun). Van de RVA kwamen zij te weten of werk -
nemers op tijdelijke werkloosheid waren gezet. Dat was voor een aantal maatregelen immers 
een voorwaarde, bijvoorbeeld bij voorzieningen die al compensatie ontvingen om hun perso - COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   99
neel aan de slag te houden (compensatieregeling kinder- en buitenschoolse opvang en woon -
zorgcentra). Het RSVZ bezorgde onder meer informatie over zelfstandigen die een beroep 
deden op het overbruggingsrecht (cultuurcoronapremie). In het algemeen waren de admi -
nistraties tevreden over de samenwerking met de RSZ en de KSZ, maar vonden zij dat de aan-
vraagprocedure soms (te) veel tijd in beslag nam. Het ging immers om een uitwisseling van 
persoonsgegevens, waarvoor zij eerst een uitwisselingsmachtiging moesten krijgen. Zo werd 
verschillende maanden intens onderhandeld over de gegevensuitwisseling voor de cultuurco -
ronapremie. De beraadslaging met de KSZ was pas rond op 1 september 2020, net op tijd om 
binnen een redelijke termijn te kunnen starten met de behandeling van de steunaanvragen, 
die op 31 augustus 2020 moesten zijn ingediend. 
Bij een beperkt volume is een manuele aanvraagbehandeling mogelijk. Zo waren de 22 door 
Gigarant op 19 mei 2021 verstrekte covidwaarborgen maatwerk (uitbreiding waarborgregeling 
Gigarant). Gelet op de hoge gemiddelde waarborgbedragen, was een individuele opvolging 
nodig en door het beperkte aantal dossiers is die ook perfect mogelijk124. Zelfs bij hogere volu-
mes, zoals de 700 starterspakketten internationalisering van FIT, was het risico beheersbaar, 
doordat een individuele dossierbehandelaar de onderneming bleef opvolgen. Ook de toeken-
ning van de achtergestelde lening aan de autobus- en autocarsector en de taxisector verliep 
deels manueel en vlot door het lage aantal aanvragen. 
Waar een administratie een groot aantal aanvragen verwachtte, heeft zij de aanvraag vrijwel 
volledig of grotendeels automatisch afgehandeld. Dat was niet alleen het geval bij de water- 
en energiepremie en de hinderpremie, maar ook bij de cultuurcoronapremie. Nadat de bron-
nen werden geïdentificeerd en was bepaald welke data effectief nodig waren, werden de crite -
ria, zoals inkomen, cumulatie met bepaalde coronasteun, NACE-code, enz., door het systeem 
Automatisch Advies125 getoetst. Het departement CJM ontving alleen de beoordeling (Ja  of 
Nee). De behandelaar kon wel de reden voor een negatieve beoordeling zien en hij kon even-
tueel bijkomende informatie of een toelichting vragen. 
Omvang van de concrete nood
Bij maatregelen die bedoeld zijn om inkomstenverlies of schade te vergoeden, moet de over -
heid zich eerst een beeld vormen van de geleden schade of het inkomstenverlies, voordat 
zij de steun toekent. Zij kan dat op twee manieren: zij kan de steunaanvrager vragen met 
bewijsstukken de schade of het inkomstenverlies aan te tonen of zij kan dat op grond van 
de inkomstenstromen zelf en geautomatiseerd vaststellen. De eerste manier kan leiden tot 
een administratief zware aanvraagprocedure; de tweede veronderstelt het bestaan van en een 
snelle toegang tot systemen die inkomsten- of omzet(verliezen) in een afgebakende periode 
actueel weergeven. 
Bij maatregelen met grote volumes is eigenlijk alleen de tweede manier een werkbare optie. 
In het algemeen kan een actuele omzetdaling bij ondernemingen gemakkelijk worden vastge -
steld met de btw-aangiftes, die een zekere mate van betrouwbaarheid hebben, aangezien ze 
voor de FOD Financiën de basis vormen voor de berekening van de omzetbelasting. Bij par -
124 In 2020 ging het om een gemiddeld waarborgbedrag van 15,6 miljoen euro per onderneming. In 2021 was dat 31,7 
125 Automatisch Advies  is een dienst (of softwaremodule) die het gegevensuitwisselingsplatform MAGDA aanbiedt. Zie 
ook 4.1.1.1 – Realisatie van de data-uitwisseling.  100
ticulieren daarentegen zijn er onvoldoende actuele inkomensstromen beschikbaar die snel 
een volledig en accuraat beeld kunnen geven van inkomstendalingen. Zo moet een particulier 
maar jaarlijks zijn belastingaangifte indienen. Voor particulieren zijn de privacyregels ook 
strenger, wat een automatische gegevensinzameling bemoeilijkt. Na de eerste coronatoeslag 
voor kwetsbare gezinnen was het duidelijk dat de maatregel veel minder succesvol was dan 
verwacht, door de zware aanvraagprocedure, die tal van bewijsstukken (en zelfs kadastrale 
informatie) vereiste ten bewijze van de inkomstendaling. De overheid heeft dan ook voor de 
tweede coronatoeslag besloten de exacte inkomstendalingen niet meer na te gaan en het res -
terende budget zelf te verdelen over alle kwetsbare gezinnen, ongeacht hun inkomstenverlies. 
Soms werkte de overheid met indicatoren voor inkomensverlies. Bij de cultuurcoronapremie 
was het niet halen van een bepaald minimaal inkomensniveau (het gewaarborgd gemiddeld 
minimummaandinkomen) een dergelijke indicator: cultuurwerkers konden de premie ont -
vangen als ze dat minimuminkomen niet haalden en geen beroep deden op andere inko -
menssteun van een overheid. Met informatie van de KSZ over de inkomsten van de aanvrager 
en eventuele andere ontvangen steun, kon het departement CJM de aanvragen automatisch 
verwerken en steun toekennen. Bij de water- en energiepremie was tijdelijke werkloosheid de 
indicator. Een optimale oplossing was dat niet, want die indicator bood de overheid nog altijd 
geen zicht op de exacte grootte van het inkomstenverlies. 
Causaal verband met de coronavirusmaatregelen 
De economische steunmaatregelen onderscheidden zich vaak van de relancemaatregelen 
doordat de regelgeving daarvoor een causaal verband vereiste tussen het omzet- of inkomens -
verlies en de gezondheidsmaatregelen126. 
Zoals eerder gesteld, vloeit het causale verband dikwijls op aannemelijke wijze voort uit de 
afgebakende periode van de omzetdaling of sluiting, of uit de voorwaarden (zoals een mini -
mumpercentage omzetdaling). Dat was bijvoorbeeld het geval voor de steun uit het nood -
fonds sierteelt en aardappelsector of de VLIF-waarborgregeling: aangezien de afzetmarkten 
in een bepaalde periode gesloten waren, was het aannemelijk dat land- en tuinbouwers hun 
producten niet konden verkopen. Ook bij de coronapremies was dat zo.
Het verband was echter niet altijd zo duidelijk. De overheid probeerde dat verband wel 
altijd vast te stellen en te controleren alvorens zij de steun toekende, bijvoorbeeld door een 
gedetailleerde toelichting te eisen (steun aan de audiovisuele sector, bepaalde categorieën 
van ondernemingen bij de coronapremies) of een uitgewerkt onderdeel van een plan dat de 
ondernemingsraad of de vakbondsafvaardiging goedkeurde (aanmoedigingspremie voor 
deeltijdswerken). Zowel de onderneming als de financiële instelling die een crisiswaarborg 
van de PMV wensten te bekomen, moesten het verband aantonen in hun dossier (analysever -
slag). Voorzieningen die kosten inbrachten voor extra personeelsaanwervingen, dienden in 
hun afrekeningsdossier aan te geven waarom ze deze personeelsaanwerving nodig hadden in 
kader van COVID-19 (compensatie personen met een handicap). 
Om betalingsuitstel voor zijn bijzondere sociale lening te bekomen, moest de aanvrager 
getroffen zijn door een inkomensdaling ingevolge corona. Het Vlaams Woningfonds vroeg 
zelfstandigen daarvoor om een bewijs van aanvraag en toekenning van een (andere) steun-
126 Een ander element was uiteraard de beperkte toepassings- en aanvraagperiode. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   101
maatregel. Zodoende besteedde het de controle op het causale verband eigenlijk uit aan een 
andere overheidsentiteit, zonder te weten of die dat ook effectief controleerde. De Vlaamse 
Maatschappij voor Sociaal Wonen vroeg van zelfstandigen alleen een verklaring op eer en 
voerde verder geen controle uit. Voor eenzelfde maatregel pasten beide maatschappijen dus 
niet alleen elk hun eigen richtlijnen toe, waardoor zij aanvragen op een verschillende wijze 
behandelden, maar controleerden ze eigenlijk het verband met de gezondheidsmaatregelen 
niet zelf. 
Aangezien het verband met de coronacrisis geen feitenkwestie is, was er enige discretionaire 
ruimte voor de beoordelaar. Het managementcomité van het beleidsdomein MOW heeft wel-
iswaar richtlijnen uitgevaardigd met enkele, beperkt uitgewerkte scenario’s, die de betrokken 
ambtenaar houvast moesten geven bij zijn beoordeling van het verband tussen de tekort -
koming van de opdrachtnemer of de vertraging van de openbare werken en COVID-19 of de 
opgelegde maatregelen. In dit geval stond meer op het spel dan de louter terugbetaling van 
een subsidie. Van de beoordeling hing immers af of straffen en vertragingsboetes moesten 
worden opgelegd127. 
4.3.2  Inspectie 
De regelgeving voorzag altijd in de mogelijkheid na de steuntoekenning toezicht uit te oefe -
nen op de naleving van de voorwaarden. Steun die onrechtmatig werd verkregen, die niet 
werd besteed aan het doel waarvoor hij was bestemd of waarbij voorwaarden niet continu 
werden nageleefd, kon worden teruggevorderd128. Zo kon de PMV het saldo van een ach-
tergestelde lening op drie jaar terugeisen als zou bleek dat de onderneming-ontlener de 
tewerkstellingsengagementen niet naleefde. Als maatwerkbedrijven de aanpassingspremie 
niet gebruiken om hun onderneming coronaveilig te maken, bepaalt de regelgeving dat ze 
het betwiste gedeelte moeten terugbetalen. In uitzonderlijke gevallen was geen toezicht ach-
teraf meer nodig, doordat alle voorwaarden bij de toekenning met zekerheid gekend waren, 
de toekenning automatisch plaatsvond of de bestedingswijze vrij was. Dat laatste was vooral 
het geval bij sociale steun (premies voor IBO-cursisten en wijkwerkers, tweede coronatoeslag 
voor kwetsbare gezinnen, lagere huurprijs voor sociale huurders). 
4.3.2.1 Algemene aanpak van de inspecties 
Bij steunmaatregelen aan organisaties en sommige instellingen die al gesubsidieerd werden, 
was de inspectie op de economische steunmaatregelen meestal geïntegreerd in het gewone 
(jaarlijkse) toezicht. Dat was het geval voor de steun aan gesubsidieerde culturele en jeugd-
organisaties, sportorganisaties en -evenementen, audiovisuele producties en regionale tele -
visieomroepen. Ook de steun voor woonzorgcentra, kinderdagverblijven, dienstenchequebe -
drijven, … werd met een zekere regelmaat geïnspecteerd.
127 Draaiboek Plaatsen en uitvoeren van overheidsopdrachten tijdens de covid- 19-pandemie, van 15 oktober 2020, p.15-16. 
128 De algemene regel is dat subsidies moeten worden terugbetaald, als ze niet worden aangewend voor de doeleinden 
waarvoor ze zijn verleend, overeenkomstig artikel 13 van de algemene bepalingenwet van 16 mei 2003. Die bepa -
ling is ook toepasselijk op de gemeenschappen en gewesten. Ook de Vlaamse Codex Overheidsfinanciën (29 maart 
2019) bepaalt dat dit artikel toepasselijk is op subsidies verleend door een entiteit van de Vlaamse deelstaatoverheid 
of door een andere rechtspersoon, die rechtstreeks of onrechtstreeks van de Vlaamse Gemeenschap een subsidie 
ontvangt (art 76). Deze regel geldt dus altijd, ook als hij niet is vermeld in de specifiek e regelgeving. 102
Het risico op misbruiken of oneigenlijke aanvragen was niet bij elke maatregel even groot. 
Bij een beperkte hoeveelheid dossiers, kon bij de aanvraag grondiger gecontroleerd worden. 
Bovendien kende de administratie sommige doelgroepen goed, doordat ze al veel informatie 
had over de individuele ondernemingen of organisaties die een aanvraag indienden. Zo had 
het departement Landbouw en Visserij via de verzamelaanvraag veel informatie over land- en 
tuinbouwers. FIT had dan weer veel informatie over gevestigde exporteurs, het Agentschap 
Opgroeien over de kinderdagverblijven en het Agentschap Zorg en Gezondheid over de woon -
zorgcentra. Dat sommige begunstigden voor hun financiering volledig afhankelijk waren van 
de overheid, temperde ook het risico. Woonzorgcentra die bewust verkeerde informatie door -
gaven, werden bij ontdekking daarvan nauwlettend opgevolgd door het agentschap en door 
de zorginspectie.
Administraties controleerden vaak een steekproef van dossiers, die zij selecteerden op 
grond van een risicoanalyse. Zo controleerde FIT 20% van de dossiers voor bijzonder export -
steun grondig en maakte het voor de selectie gebruik van knipperlichten. Het Departement 
Landbouw en Visserij controleert 6% van de dossiers voor steun uit het noodfonds sierteelt en 
aardappelsector ter plaatse: daarvan liet het 25% door toeval bepalen en 75% door een vooraf -
gaandelijke risicoanalyse. Ook het Agentschap Opgroeien voerde gerichte controles uit voor 
de compensatieregeling van kinder- en buitenschoolse opvang (ongeveer 174 miljoen euro), 
deels bij organisatoren over wie het agentschap klachten of signalen ontving, deels in locaties 
met afwijkend hoge bezettingsgraden. De controle op de besteding van de extra vergoeding 
voor dienstencheques steunde op een risicoanalyse, die rekening hield met de omvang van de 
toegekende bedragen. Ook de culturele activiteitenpremie, die een omvangrijk aantal dos -
siers produceerde, kon alleen steekproefsgewijs gecontroleerd worden. 
Andere administraties beperkten zich dan weer tot een algemene, oppervlakkige controle. Zo 
ging het Agentschap Zorg en Gezondheid voor de financiële steun aan woonzorgcentra tussen 
13 maart en 31 juli 2020 ter compensatie van gederfde inkomsten (door de verplichte sluiting 
en opnamestop), maar enkele basiselementen na. Een administratie moet uiteraard altijd een 
afweging maken tussen materialiteit en risico voor zij een, soms beperkt bemand, inspectie -
team inzet. Hoewel een aantal elementen het risico op verkeerde informatie beperkten, was 
het uitgegeven bedrag in die specifieke periode, 71,2 miljoen euro, vrij hoog.
Op het moment van de auditinterviews en -vragenlijsten (februari-april 2021) waren nog niet 
alle administraties al aan inspecties of zelfs de uitwerking van een inspectiestrategie toege -
komen, zoals bij het vriendenaandeel, waarvoor het VLAIO en de PMV de inspectiestrategie 
nog moesten uittekenen. Het VAPH had evenmin al afspraken gemaakt met de zorginspectie 
voor de controle op de voorwaarde dat voorzieningen tijdens de COVID-19-periode hun per -
soneelsleden moesten blijven tewerkstellen en betalen of hun personeelsleden ter beschik -
king moesten stellen (compensatie personen met een handicap). Politiek is immers de afwe -
ging gemaakt om daar niet prioritair op in te zetten. Andere administraties gaven toe dat ze 
een aantal zaken niet zouden controleren. Zo zal de Vlaamse Sociale Inspectie bij controles 
van maatwerkbedrijven geen kostenverantwoording vragen over de beschermingsvergoeding, 
hoewel de regelgeving daarin voorzag, omdat het om beperkte bedragen gaat (in totaal 1,4 
miljoen euro). Niet alleen de materialiteit speelde een rol in een dergelijke beslissing, maar 
ook het tekort aan inspectiecapaciteit en de moeilijkheidsgraad van de controle. De adminis -
tratie van het Agentschap Zorg & Gezondheid gaf aan het verbod op tijdelijke werkloosheid 
niet te zullen controleren. Het departement Landbouw & Visserij gaf aan dat het heel moeilijk  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   103
is te controleren of een landbouwer inkomsten heeft uit een inkomstendervingsverzekering, 
uitkeringen of andere schadeloosstellingen en die inkomsten verzwijgt (en dus bewijsstukken 
achterhoudt).
Door de nadruk op administratief eenvoudige aanvraagprocedures en een snelle behandeling, 
verschoof de controle op de naleving van de voorwaarden via de techniek van de aanvragen 
op eer in veel gevallen naar de inspectiefase. Zeker bij grote aantallen begunstigden vormde 
dat een extra belasting voor de inspectiediensten. Zo vergrootten de vele aanvragen voor de 
culturele activiteitenpremie, die een snelle behandeling kenden en weinig verantwoording 
vereisten, het risico op fouten die achteraf moeten worden rechtgezet. De inspectie van deze 
dossiers kwam bovenop de gewone activiteiten van de inspectiediensten van het departement 
CJM. 
4.3.2.2	 Inspectie	van	specifieke	voorwaarden	
Tewerkstellingsengagementen en continuïteit van de dienstverlening
Zoals al besproken, verbond een aantal steunmaatregelen de steuntoekenning aan het behoud 
van tewerkstelling, om te vermijden dat een bedrijf zou delokaliseren, zoals de uitbreiding 
van de waarborgregeling van Gigarant. De inspectie van die voorwaarde is vrij eenvoudig, 
aangezien de ondernemingen elk jaar een tewerkstellingstabel, geattesteerd door de com-
missaris van de onderneming of een bedrijfsrevisor, moeten overleggen. Zij moeten het saldo 
van de achtergestelde lening op drie jaar terugbetalen als zij de tewerkstellingsengagemen-
ten niet respecteren. De PMV heeft contractuele rapporteringsrechten en kan de naleving op 
grond daarvan controleren. Zij kan de tewerkstelling ook in de jaarrekening (sociale balans) 
 controleren.
De compensatieregeling voor kinder- en buitenschoolse opvang had de bedoeling dat de 
opvang verzekerd bleef. Het Agentschap Opgroeien deed daarom gerichte controles na mel-
dingen of klachten en de zorginspectie ging te plaatse na of de opvangvoorzieningen effec-
tief open en beschikbaar waren (zie 3.2.3.2 – Doelstellingen en uitgangspunten). VAPH-
voorzieningen en woonzorgcentra mochten hun personeel geen gebruik laten maken van 
het stelsel van tijdelijke werkloosheid op straffe van subsidie-inhouding of voorschottente -
rugvordering. De Vlaamse overheid compenseerde deze voorzieningen immers al voor hun 
personeelskosten in tijden dat zij inkomstenverlies leden. Nagaan of geen personeel in tijde -
lijke werkloosheid werd geplaatst, kon maar ter plaatse of door data-uitwisseling met de RVA. 
Aangezien de voorzieningen dit niet moesten aantonen en de administratie voor de controle 
ervan louter verwees naar de zorginspectie, zal de niet-naleving in deze gevallen mogelijks 
slechts bij een latere, periodieke inspectie aan het licht komen.
De overheid schreef cumulatieverbodsbepalingen in de regelgeving in, maar veel overheden 
konden ook tijdens het toezicht achteraf niet nagaan welke individuele ondernemingen van 
welke andere entiteiten nog steun ontvingen. Dat probleem stelde zich het scherpst tussen 
bestuursniveaus. Soms nam een agentschap bijvoorbeeld een bijzonder breed cumulatiever -
bod in het uitvoeringsbesluit op, maar gaf ze aan het Rekenhof toe dat ze dit niet kon contro - 104
leren wegens ontbrekende informatie. Volgens de regelgeving voor de financiële compensatie 
van woonzorgcentra konden de centra een vergoeding bekomen voor gepresteerde uren van 
werknemers, als ze geen tegemoetkoming in de loonkosten van de medewerkers ontvingen 
via de bestaande, reguliere financiering of via maatregelen in het kader van COVID-19. Het 
agentschap Zorg en Gezondheid gaf echter toe geen zicht te hebben op eventuele financi -
ele ondersteuning door andere entiteiten. FIT kon evenmin controleren of ondernemingen 
voor dezelfde kosten niet al andere financiële tegemoetkoming aanvroegen of verkregen bij 
een internationale, federale, gewestelijke, regionale of lokale overheid (coronastarterspakket 
Internationalisering). Het departement LV vond daarentegen een oplossing in een bevraging 
van andere administraties of overheden die aan landbouwondernemingen waarborgen kon -
den verstrekken (VLIF-waarborgregeling). Over de steun aan de aardappelsector overlegden 
het Waals en het Vlaams Gewest vooraf. Beide gewesten troffen een gelijkaardige steunmaat -
regel en bouwden controles in om ervoor te zorgen dat ze producenten die opslagplaatsen 
hadden in beide gewesten, niet dubbel zouden subsidiëren voor dezelfde stock. 
Binnen eenzelfde bestuursniveau leek het probleem zich minder te stellen, maar het was 
niet onbestaande. Zo was een voorwaarde bij sportevenementen dat kosten waarvoor al een 
subsidie of steun was toegekend door een andere overheidsinstantie, ook binnen de Vlaamse 
overheid, niet in aanmerking kwamen.  Organisatoren moesten weliswaar alle inkomsten-
bronnen opnemen in hun aanvraag, maar het is onduidelijk of en hoe de administratie dat zal 
controleren. 
De cumulatiekans is het kleinst als administraties tot eenzelfde beleidsdomein behoren, 
aangezien de onderling informatie-uitwisseling er gemakkelijker verloopt. Zo ontving het 
VLAIO bijvoorbeeld van de PMV lijsten met ondernemingen die een achtergestelde lening 
op drie jaar van meer dan 75.000 euro ontvingen. Zo kon het VLAIO het cumulatieverbod 
tussen deze leningen en de eerste coronapremies handhaven. Ook het FIT gaf aan op ad hoc 
basis informatie met het VLAIO uit te wisselen. Ging het om een cumulatieverbod tussen 
steunmaatregelen van hetzelfde agentschap, dan kon de handhaving van een dergelijk verbod 
vrij gemakkelijk in de digitale systemen ingebouwd worden. Het was bijvoorbeeld technisch 
onmogelijk zowel een bijzonder exportsteun, als het starterspakket voor internationalisering 
aan te vragen bij FIT. 
4.4 Deelconclusies 
De uitrol van veel maatregelen was nog volop aan de gang toen de audit startte. Toch heeft 
het Rekenhof al een aantal positieve zaken en knelpunten vastgesteld bij de uitvoering van de 
maatregelen. 
De aanvraagprocedures van veel maatregelen werden snel opgezet. Ze waren digitaal en 
gebruiksvriendelijk. De administratie leverde ook inspanningen om groepen te bereiken die 
geen gebruik konden maken van de normale procedures. Niettemin was de aanvraagproce -
dure voor een aantal maatregelen te veeleisend in verhouding tot de doelgroep of de steun-
hoogte. De administraties leverden inspanningen om potentiële doelgroepen te informeren, 
waarbij de eigen websites belangrijke kanalen waren. Ook de aanvraagbehandeling en de uit -
betaling van steun verliepen snel, mede doordat er geen drempels waren die bewust ongefun-
deerde aanvragen ontmoedigden.  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   105
De regelgeving bepaalde altijd de voorwaarden voor de steuntoekenning, voorzag waar nodig 
duidelijk in toezichtmogelijkheden en wees de controlerende administratie aan. Die kon de 
steun bovendien altijd terugvorderen als de begunstigde de voorwaarden niet naleefde of 
voorbestemde steun niet besteedde voor zijn bestemming. 
De maatregelen legden meestal de koppeling met de gezondheidsmaatregelen in de vorm van 
de voorwaarde dat de begunstigde moest aantonen dat het omzetverlies te wijten was aan de 
gezondheidsmaatregelen. Vaak maakte het temporele toepassingsgebied van de maatregel 
het causale verband aannemelijk.
Voor diverse, moeilijk te controleren voorwaarden gebruikte de regelgeving vaak verklaringen 
op eer, waarmee zij de controle van de aanvraagfase naar de inspectiefase verschoof. Snel han-
delen was daarvoor wellicht de reden, maar dat impliceerde wel een hogere werklast voor de 
inspectie. Een aantal voorwaarden konden de inspectiediensten in de praktijk moeilijk of niet 
controleren wegens te arbeidsintensief of een gebrek aan informatie, zoals het statuut van 
onderneming in moeilijkheden , de overschrijding van de de-minimisdrempel, bepaalde cumu -
latieverboden (vooral met maatregelen van andere bestuursniveaus) en het verbod perso -
neel in tijdelijke werkloosheid te plaatsen. De eerste voorwaarde vereiste een boekhoudkun -
dig-financiële analyse van de onderneming, de tweede en derde konden niet gecontroleerd 
worden zonder een databank waarin de overheidssteun van alle bestuursniveaus voor elke 
individuele onderneming is opgenomen, en de laatste, die voorkwam bij financiële steun-
maatregelen aan welzijnsvoorzieningen, zal mogelijks maar deel kunnen uitmaken van een 
periodieke inspectie. De vraag rijst of administratieve inspectiediensten binnen enkele jaren 
nog ruimte voor deze controle zullen hebben. 
De inspectie van de hinder- en sluitingspremie startte snel en de inspectiestrategie was goed 
onderbouwd, gegeven de beperkte personeelscapaciteit, maar te statisch. Zij werd niet bijge -
stuurd op grond van nieuwe inzichten. Voor de andere coronapremies startte de inspectie pas 
begin 2021, onder meer doordat de vereiste data-uitwisseling nog niet op gang was gebracht. 
Dat een overheid keuzes maakt in haar inspectiestrategie en die keuzes stuurt op basis van 
risicoanalyses en een fraudedetectietool, waarbij zij alleen risicovolle dossiers controleert, is 
een goede praktijk. Zo zet zij haar controlemiddelen gericht in op dossiers met het groot -
ste risico op onterechte steun. Een vroegtijdige, systematische steekproeftrekking zou ech-
ter inzicht kunnen gegeven hebben in de totaliteit van risicovolle dossiers en bijgevolg in de 
nodige inspectiecapaciteit. De controlestrategie bleek echter voor alle coronapremies sterk 
geënt op het beschikbare personeel, in plaats van omgekeerd. Met de huidige personeelscapa -
citeit zal zij veel onterecht toegekende coronapremies mogelijks niet kunnen terugvorderen. 
De water- en energievergoeding vergde geen verdere inspectie, doordat de administratie 
ervoor koos te werken met al gevalideerde gegevens. Het essentiële aspect voor de controle op 
deze steun, het gebruik van het stelsel van tijdelijke werkloosheid, kwam echter toe aan een 
administratie die niet tot de Vlaamse overheid behoort. 
De administraties maakten in de aanvraagfase ook een vrij algemeen gebruik van authentieke 
gegevensbronnen. Om het de begunstigden zo gemakkelijk mogelijk te maken, vroeg de over -
heid zelf zoveel mogelijk informatie op uit deze bronnen, ook in de inspectiefase. Dit gebruik 
van authentieke bronnen in de inspectiefase zag de overheid als een beheersmaatregel voor 
de risico’s die werden gevormd door de snelle behandeling van aanvraagdossiers en het veral- 106
gemeend gebruik van de verklaring op eer. De meest gebruikte databanken waren de KBO en 
de databanken van de RSZ, het RSVZ en het RIZIV. De kwaliteit van de data uit die databanken 
was niet altijd optimaal, maar dat is geen algemene vaststelling. Vlaanderen bleek wel afhan-
kelijk van deze federale databanken voor de uitvoering van zijn beleid. 
Gegevensuitwisseling was een cruciaal element in de uitvoering van veel maatregelen tijdens 
deze crisis, vooral bij die waarbij de administratie grote hoeveelheden aanvragen en dossiers 
moest verwerken of controleren, zoals bij de coronapremies en de water- en energievergoe -
ding aan tijdelijk werklozen. Deze steunmechanismen hadden ruime toepassingsgebieden. 
Datastromen uit authentieke databanken starten, stelde voor de coronapremies twee proble -
men: de administratieve en juridische procedures om toestemming of overeenstemming te 
bekomen namen veel tijd in beslag, vooral door de privacyregeling, en ook de technische 
aspecten zorgden soms voor vertraging. 
De dienstintegratoren, de federale KSZ en het Vlaamse MAGDA, waren cruciale actoren in de 
snelle en efficiënte gegevensuitwisseling tussen overheidsinstellingen, maar de crisis maakte 
ook een zwakte van die centrale rol duidelijk. De langetermijnstrategie van het uitwisseling-
platform MAGDA, dat (terecht) mikt op schaalvoordelen en dus alleen softwaremodules 
wenst te ontwikkelen die hergebruikt kunnen worden, bleek soms minder geschikt in deze 
crisissituatie, die specifieke modules op korte termijn vereiste.
Digitalisering en automatisering waren essentieel voor de controle van voorwaarden op grote 
schaal. Niettemin vereisten de coronapremies en veel andere steunmaatregelen ook wel altijd 
een stuk subjectieve beoordeling, die niet kon worden geautomatiseerd. Dat was het geval voor 
de beoordeling van het causale verband tussen de schade en de gezondheidsmaatregelen, van 
de publieke toegankelijkheid van locaties, van de omzetdaling door verminderde prestaties en 
van de financiële plannen. Door de grote volumes was de beoordeling van deze voorwaarden 
voor de betrokken administratie bijzonder arbeidsintensief. Om die reden slorpte de behan-
deling van de bezwaren – over een subjectieve beoordeling kan immers discussie rijzen –   
personeelscapaciteit op. De tussenkomst van een dossierbehandelaar was ook vereist bij 
terugvorderingen en de regeling van afbetalingsplannen. Zoveel mogelijk automatiseren was 
dus een noodzaak, zowel in de aanvraag- als de inspectiefase, maar dat bood geen oplossing 
voor alle aspecten van de maatregelen.  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   107
Monitoring en evaluatie 
5.1 Coronapremies
5.1.1  Monitoring
De Vlaamse overheid monitort de verschillende coronapremies goed en beschikt over behoor -
lijk wat informatie over de begunstigden, mede dankzij de automatische verwerking tijdens 
de verschillende processen. Het VLAIO hield echter geen aparte gegevens bij over ad hoc 
aangedragen dossiers (klachten en meldingen), waardoor het bijvoorbeeld niet mogelijk was 
terugvorderingspercentages voor die categorie te berekenen. Met de klachten en meldingen, 
die leiden tot een groot percentage terugvorderingen, kon de overheid mogelijks de risicoana -
lyses bijsturen. 
5.1.2  Evaluatie
De overheid heeft de coronapremies nog niet formeel geëvalueerd. Zij stuurde wel tussentijds 
bij, waardoor de premies meer maatwerk werden. Zo stapte ze onder meer over van een for -
faitaire naar een variabele vergoeding, voerde zij sancties in, schafte zij cumulatieverboden 
af, voerde zij gedifferentieerde minima en maxima in, verhoogde zij het steunpercentage van 
7,5% naar 10%, wijzigde zij de lijsten van gesloten sectoren, enz. Die bijsturingen wijzen op 
een impliciete evaluatie van het steunmechanisme, onder meer in het licht van de evolutie 
van de coronapreventiemaatregelen.
De summiere formulering van de doelstelling (zie 3.2.1.2 - Doelstelling en uitgangspunten) 
zal ex post evaluaties mogelijks wel bemoeilijken.
5.2 Water- en energievergoeding voor tijdelijke werklozen 
5.2.1  Monitoring
De Vlaamse overheid monitort ook de water- en energievergoeding voor tijdelijk werklozen 
op een degelijke wijze. Het heeft onder meer cijfers over de aantallen uitgekeerde premies, 
de hangende dossiers met ontbrekende gegevens, de soorten begunstigde en de budgettaire 
kosten. De Europese algemene verordening over gegevensbescherming (AVG of General Data 
Protection Regulation  (GDPR)) en de regelgeving beperken evenwel een meer diepgaande 
monitoring: de beschikbaar gestelde gegevens beperken zich tot wat nodig is om de voorwaar -
den in de regelgeving te toetsen. Daardoor is er weinig informatie over de gezinssituatie van 
de ontvanger, het aantal premies per gezin, de mate van inkomensverlies door de begunstigde 
(de duur van de werkloosheid is immers niet gekend), enz. 108
5.2.2  Evaluatie
De administratie heeft onvoldoende gegevens voor een evaluatie van de impact en het doel-
bereik van de maatregel. Zij plant dan ook niet een dergelijke evaluatie. Ze kan immers 
niet evalueren in welke mate de energiepremie is terechtgekomen bij mensen met dermate 
ernstige inkomensverliezen dat de kosten voor energie en water problematisch werden. Bij 
gebrek aan gegevens over het aantal unieke tijdelijk werklozen tijdens de betrokken periode, 
is er evenmin zekerheid dat alle rechthebbenden de vergoeding effectief ontvingen129.
De administratie voorziet wel een evaluatie van het proces middels een formele uitwisse -
ling van opgedane ervaringen, maar had dat op het moment van de audit nog niet getimed. 
Informeel heeft zij wel al enkele belangrijke lessen getrokken uit data-uitwisseling. Volgens 
haar moet de voorbereiding van de regelgeving aandacht hebben voor het betrekken van de 
deskundigen in informatica-architectuur om tot een vlotte en betrouwbare data-uitwisseling 
te komen. 
5.3 Uitgebreide selectie van andere steunmaatregelen 
5.3.1  Monitoring
De administraties konden snel de uitvoeringscijfers bezorgen die het Rekenhof opvroeg. Dit is 
een indicatie dat op het vlak van (budgettaire) maatregelmonitoring, er zich voor de Vlaamse 
overheid geen grote problemen stellen. Een uitzondering vormt de lagere huurprijs voor soci-
ale huurders na één maand inkomensverlies. Hoewel de VMSW de gegevens van de sociale 
huisvestingsmaatschappijen verzamelt, kon ze geen exacte cijfers voorleggen over het aantal 
huurprijsdalingen na een maand, noch over de budgettaire kosten130.
Sommige overheidsentiteiten hebben periodieke rapportageverplichtingen, wat uiteraard 
monitoring veronderstelt. Zo moet de PMV maandelijks rapporteren over de achtergestelde 
lening op drie jaar aan zijn raad van bestuur, en moet Gigarant trimesterieel rapporteren over 
de toegekende waarborgen aan de Vlaamse Regering. De cvba Hefboom, die voor de Vlaamse 
overheid de cultuurkredieten verstrekt, moet zesmaandelijks rapporteren aan de stuurgroep 
(een bilateraal orgaan dat de uitvoering van de overeenkomst opvolgt) over de verstrekte 
financiering. Deze rapporteringsverplichting voor de gewone cultuurkredieten geldt ook voor 
de herstel-cultuurkredieten naar aanleiding van de coronacrisis. 
Sommige administraties publiceren weinig cijfermatige informatie over de steunmaatregelen 
op hun website.
129 Volgens het departement Omgeving kan de RVA wel aantallen werklozen geven over een bepaalde periode, maar 
niet om hoeveel unieke personen het gaat.
130 Volgens de VMSW staan een aantal variabelen die exacte cijfers in de weg: de aanpassing aan de huurprijsberekening 
op 1 januari 2020, het maandelijks wijzigende aantal verhuurde woningen, uitgevoerde renovaties die de huurprijs 
beïnvloeden en de duurtijd van de maatregel die kan verschillen naargelang de sociale verhuurder. Verder bedroeg 
de responsgraad van de sociale huisvestingsmaatschappijen op de periodieke bevragingen naar aanleiding van de 
coronamaatregelen, slechts 33%. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   109
5.3.2  Evaluatie
Veel steunmaatregelen waren bij de afsluiting van de auditwerkzaamheden nog volop in uit -
voering. Evaluaties van hun impact waren dan ook nog niet aan de orde. Over het algemeen 
vonden nog maar weinig evaluaties plaats. 
Niettemin gaven enkele agentschappen al aan dat zij de maatregelen niet zullen evalueren, 
doorgaans omdat het slechts een eenmalige maatregel betrof. Dit kan volgens het Rekenhof 
aanvaardbaar zijn voor weinig gebruikte maatregelen als de oorzaken van het beperkte gebruik 
duidelijk zijn, zoals voor de aanmoedigingspremie voor deeltijds werken. Als de oorzaak voor 
het beperkte bereik minder duidelijk is, is echter minstens een procesevaluatie aangewezen. 
Een evaluatie is niet alleen zinvol voor toekomstig gebruik, ze kan ook systeemfouten in pro -
cedures of in de werking blootleggen. Zo gaf de PMV aan dat zij de uitbreiding van de crisis -
waarborg niet zal evalueren, terwijl ze momenteel enkel kunnen gissen naar oorzaken van 
het lage aantal aanvragen. Literatuur Vlaanderen voerde daarentegen wel een interne evalu-
atie uit en ging in een evaluatie met de Vlaamse auteursvereniging ook na wat de oorzaken 
waren van het lager aantal steunaanvragen131. Het agentschap voerde daarna gesprekken met 
de Vlaamse Regering over de bestemming van het saldo. 
Positief was dat een aantal administraties hun maatregelen tussentijds, al dan niet for -
meel, evalueerden en bijstuurden. Zo hebben het VLAIO en de PMV de voorwaarden van de 
handelshuurlening in januari 2021 versoepeld, nadat was gebleken dat de maatregel onder de 
verwachtingen bleef. Kort daarna kende het aantal aanvragen een sterkere stijging. De PMV 
heeft bijvoorbeeld ook van de Europese commissie een uitzondering bekomen op het uit -
sluitingscriterium van onderneming in moeilijkheden  om haar achtergestelde lening op drie 
jaar ruimer ter beschikking te kunnen stellen. Er was immers gebleken dat de aanvankelijke 
invulling te streng was voor veel kleine ondernemingen. De administratie van FIT heeft al 
een beperkte evaluatie van de bijzondere exportsteun en het starterspakket voor internati-
onalisering aan de directie bezorgd en enkele aandachtspunten aangestipt. Het Agentschap 
Opgroeien en Uitbetaling Groeipakket heeft zowel de eerste als de tweede coronatoeslag aan 
kwetsbare gezinnen al geëvalueerd. De VDAB heeft de IBO-premie in de tweede periode ver -
minderd voor cursisten die konden terugvallen op werkloosheid, om de werkloosheidsval te 
vermijden.
Van de uitgebreide selectie van 45 maatregelen werden er uiteindelijk 13 bijgestuurd, met een 
aanpassing die meer inhield dan een loutere verlenging (zie bijlage 3). De bijsturingen waren 
er vooral op gericht de maatregel succesvoller te maken of aan te passen aan de wijzigende 
kenmerken van de pandemie en de coronavirusmaatregelen.
131 De PMV en Gigarant lijken periodieke rapportage of nauwe dossieropvolging onterecht gelijk te schakelen aan eva-
luatie. Aangezien publieke middelen de maatregelen financieren, blijven vragen naar de effectiviteit van het instru-
mentarium in het licht van de doelstellingen uiteraard pertinent.  110
5.4 Deelconclusies
Aangezien de administraties het Rekenhof snel cijfergegevens konden bezorgen, hebben ze 
de maatregelen effectief gemonitord. In het digitale tijdperk zou dat ook geen probleem meer 
mogen zijn. Administraties onderzoeken wel niet altijd op voorhand grondig welke parame -
ters zouden kunnen bijdragen tot de optimalisatie van hun inspectiestrategie, en die ook in 
eventuele toekomstige evaluaties nuttig zouden kunnen zijn. Zij kunnen sommige parame -
ters door privacyregels niet zomaar opvragen als die niet nodig zijn voor de uitvoering van de 
maatregel. 
Slechts een beperkt aantal maatregelen is al formeel geëvalueerd. Veel maatregelen zijn nog 
niet of pas recent afgelopen. De overheid heeft sommige maatregelen gaandeweg wel bijge -
stuurd, wat wijst op impliciete evaluaties. Enkele maatregelen kenden daardoor meer aanvra-
gen. De coronapremies werden ook doelgerichter gemaakt. De gebrekkige formulering van de 
doelstelling kan een effectieve eindevaluatie wel bemoeilijken. Sommige administraties gaven 
aan dat ze een maatregel niet zullen evalueren omdat die slechts eenmalig was, voorbijgaand 
aan het risico dat de crisis niet noodzakelijk eenmalig was. De privacyregeling belet ten slotte 
dat meer informatie wordt opgevraagd dan strikt nodig.  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   111
HOOFDSTUK 6 
Algemene conclusies 
Het Rekenhof heeft onderzocht hoe zowel de federale als de gemeenschaps- en gewestover -
heden de economische steunmaatregelen voor de ondernemingen en particulieren die door 
de COVID-19-pandemie werden getroffen, hebben uitgewerkt. Het onderzocht het reglemen-
taire kader, de organisatie van de controle op de correcte toekenning van de steun en de opvol -
ging en evaluatie van de steunmaatregelen. De bevindingen, conclusies en aanbevelingen zijn 
uitgewerkt in vijf afzonderlijke verslagen voor de respectievelijke parlementen; dit verslag 
focust op het Vlaamse bestuursniveau, dat in 2,57 miljard euro steun voorzag, voornamelijk 
voor ondernemingen.
Bij gebrek aan een overzicht van alle economische steunmaatregelen van zowel het federale 
bestuursniveau als van de gewesten en gemeenschappen, stelde het Rekenhof voor zijn onder -
zoek zelf een inventaris op. Deze inventaris is beschikbaar op zijn website en maakt integraal 
deel uit van dit verslag.
Snelle reactie op de crisis
De Vlaamse overheid reageerde snel op de economische schok met een diversiteit aan econo -
mische steunmaatregelen. De meest grootschalige steuninitiatieven voor ondernemingen en 
particulieren kwamen ook in het begin van de crisis tot stand. Voor een aantal specifieke sec-
toren heeft de Vlaamse overheid met het noodfonds enkele maanden meer de tijd genomen 
om steunmaatregelen uit te vaardigen. In de tweede golf koos zij vooral voor een verlenging of 
reactivering van eerder genomen maatregelen, eventueel in licht gewijzigde vorm. 
Nood aan meer structurele coördinatie en basisplanning
De verschillende bestuursniveaus lanceerden hun ondersteuningsmechanismen zonder 
algemene coördinatie met de andere entiteiten. Dat gebrek aan structurele afstemming, dat 
ook gezien moet worden in het licht van de gesplitste bevoegdheden inzake het economisch 
beleid, bracht enkele risico’s met zich mee voor de coherentie van de verschillende maatre -
gelen, het vermijden van verkeerde incentives en contraproductieve effecten, en het voorko -
men van een (soms tijdelijke) oversubsidiëring van gedupeerden. De juiste draagwijdte van 
de gevolgen van de vrij lage afstemmingsgraad tussen de verschillende bestuursniveaus kan 
evenwel pas correct ingeschat worden als de impact van de verschillende steunmaatregelen 
zal onderzocht zijn. Binnen de Vlaamse overheid was het risico op afstemmingsproblemen 
beperkt, daar alle maatregelen voor goedkeuring aan de Vlaamse Regering zijn voorgelegd.
Er bestonden geen draaiboeken of plannen voor de aanpak van een dergelijke economische 
schok. In een situatie die van verscheidene maatschappelijke groepen snel handelen onder 
grote druk vereist, verhoogt dat het risico op een weinig systematische aanpak, overreacties  112
en blinde vlekken in het beleid. Bovendien zijn de reguliere adviesorganen zelden geraad-
pleegd, hoewel zij meer evenwichtige informatie of juridische toetsingen hadden kunnen 
 aanbrengen. 
Onderbouwing van de steunbeslissingen
De Vlaamse Regering deed over het algemeen inspanningen om de noden in kaart te brengen 
door (breed) overleg met maatschappelijke en economische belangengroepen. Het Rekenhof 
had maar een beperkt inzicht in de documentatie bij de totstandkoming van de maatregelen 
en kon de bijdragen van de verschillende actoren dan ook moeilijk inschatten. Behalve sys -
tematische pogingen tot kostprijsraming, was weinig verantwoording van de regeringskeu-
zes voorhanden, zodat belangrijke vragen over de afstemming op de noden onbeantwoord 
bleven. Aan enkele maatregelen bleek in elk geval minder nood te zijn dan verwacht, mede 
doordat al voldoende federale initiatieven bestonden.
De algemene doelstellingen, met name omzet- of inkomensverlies compenseren, extra kos -
ten vergoeden of in liquiditeiten voorzien, werden soms onvoldoende geconcretiseerd, zodat 
moeilijk kon worden achterhaald of de maatregelen en hun uitwerking eraan beantwoord-
den. Dat zal ook een evaluatie van hun doeltreffendheid bemoeilijken. 
Doelgerichtheid van de steunmaatregelen
De forfaitaire vergoedingen en sommige voorwaarden voor omzetgerelateerde maatregelen 
droegen, voor zover dat op dit moment kan worden ingeschat, niet bij tot de hoofddoelstel-
lingen en in enkele gevallen bestond het risico dat een compensatie hoger was dan het gele -
den verlies of de gemaakte kosten. Immers, de Vlaamse overheid beschikte niet altijd over 
betrouwbare informatie om de steun doelgericht toe te kennen. Af en toe heeft zij voorwaar -
den gesteld die oncontroleerbaar waren. 
Het regelgevend kader heeft altijd het verband gelegd met de gezondheidsmaatregelen, zodat 
de steunmaatregelen zich effectief beperkten tot het opvangen van de pandemiegevolgen en 
de steun alleen ging naar gedupeerden die vrij rechtstreeks getroffen waren. Waar nodig is 
altijd voorzien in toezicht en een mogelijke terugvordering. Dat geen sancties of kosten ver -
bonden waren aan onterechte aanvragen, kon leiden tot veel weinig gefundeerde aanvragen, 
die, zeker bij maatregelen met potentieel veel begunstigden, een overbodige belasting vorm-
den voor de behandelende administratie. 
Snelle steuntoekenning, maar nood aan doorgedreven controle en vlottere gegevensuitwisseling
Doorgaans zorgden de administraties voor gebruiksvriendelijke aanvraagprocedures en een 
vlotte uitbetaling. Daarvoor hanteerden zij geregeld soepele aanvraagmodaliteiten, zoals 
verklaringen op eer, waarmee zij de controle op de correcte steuntoekenning in grote mate 
verschoven naar de inspectiefase. Zij beperkten daarbij de controle tot een selectie van begun-
stigden, meestal op basis van een risicoanalyse. Toch zullen deze controles een hogere inzet 
van technische en menselijke middelen vereisen, aangezien er altijd voorwaarden zijn die 
een beoordeling vergen en die zich niet geautomatiseerd laten controleren. Daarvoor moet 
de overheid tijdig in de vereiste budgettaire ruimte voorzien.  Bij een aantal maatregelen met 
veel begunstigden of belangrijke uitgaven zijn er aanwijzingen dat zij dat (nog) onvoldoende 
heeft gedaan. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   113
De Vlaamse overheid koos voor snelle en klantvriendelijke procedures, waarbij zij een ver -
algemeend gebruik maakte van beschikbare gegevens in bestaande bronnen. Voor verschil-
lende maatregelen dienden de Vlaamse administraties gebruik te maken van (persoons)gege -
vens uit belangrijke federale databanken. De kwaliteit van die data was niet altijd optimaal 
en de administratieve en juridische procedures om tot gegevensuitwisseling te komen met 
respect voor de privacyregelgeving, waren tijdrovend. De privacyregelgeving heeft geleid tot 
een zeker stroefheid, die een snelle start van datastromen hinderde. Ook technische aspec-
ten vertraagden de start van datastromen en de effectieve, continue doorstroming van data. 
Hoewel de administraties een beroep konden doen op de Vlaamse dienstenintegrator en het 
uitwisselingsplatform MAGDA, lijken de betrokken administraties toch veel tijd en capaciteit 
te moeten besteden aan data-uitwisseling. De langetermijnstrategie van het uitwisselings -
platform van de Vlaamse dienstenintegrator bleek soms ook moeilijk verzoenbaar te zijn met 
de wendbaarheid die de coronacrisis vereiste. 
Hiaten in de gegevensuitwisseling of -deling bemoeilijken de controle van bepaalde voor -
waarden of de vervulling van Europese verplichtingen. De Vlaamse overheid weet niet syste -
matisch welke overheden een onderneming steun verleenden, waardoor zij de cumulatiever -
boden uit de regelgeving mogelijks niet zal kunnen afdwingen. Daardoor ontbreekt ook een 
algemeen beeld over de mate waarin de nood van een individuele onderneming gelenigd is. 
Dat maakt het dan weer moeilijk in te schatten of meer of minder steun, of terugvorderingen, 
aangewezen zijn. De controle van soms cruciale voorwaarden voor een Vlaamse steunmaatre -
gel lag soms ook bij een ander bestuursniveau. 
De Vlaamse overheid volgt bijna alle onderzochte maatregelen op, met een focus op de finan-
ciële impact. Het is echter niet duidelijk of de administraties alle parameters hebben vastge -
legd die nuttig zijn voor een evaluatie. Er vonden nog maar weinig evaluaties plaats, doordat 
maatregelen te recent waren en de crisis nog niet was afgelopen. Enkele maatregelen werden 
na verloop van tijd bijgestuurd, wat wijst op tussentijdse evaluaties. Sommige administraties 
geven aan dat ze een maatregel niet zullen evalueren omdat die maar eenmalig was, voorbij-
gaand aan het risico dat de crisis niet noodzakelijk eenmalig is.  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   115
Aanbevelingen Gericht aan Punt in het 
verslag
1 Centraliseer in het geval van een nationale crisis de 
informatie over alle economische steunmaatregelen op 
één enkele, publiek toegankelijke website, zo nodig met 
steun toekennen.Alle overheden132 2.1
2 Ontwikkel een strategie (of draaiboek) waarin de basis-
elementen zijn uitgewerkt die een antwoord kunnen bie-
den op crisissen met een plotse en grote economische 
impact. Geef daarbij voldoende aandacht aan de coördi-
3.2.1.1
4 Realiseer, rekening houdend met de privacyregelgeving, 
een gemeenschappelijke databank of kruispuntdata -
bank, waarin de overheden de steun die ze verlenen aan 
ondernemingen, kunnen opnemen om de naleving van 
regelgeving (zoals Europese verplichtingen, cumulatie -
verboden enz.) en de voorbereiding, onderlinge afstem -
ming en evaluatie van het beleid te faciliteren. Voor zover 
concurrentiepositie, moet deze databank publiekelijk 
consulteerbaar zijn. Alle overheden 3.1.2
Gelet op de stappen die de Vlaamse Regering al heeft 
gezet voor de oprichting van een subsidieregister, beveelt 
het Rekenhof daarvoor specifiek aan:  
• het register ook zo te concipiëren dat de Europese 
verplichtingen m.b.t. staatssteun kunnen worden 
nageleefd; 
• de gegevens zonder vertraging in de databank in te 
voeren om een effectieve controle van cumulverbo -
den toe te laten;
• na te gaan of het subsidieregister kan worden gekop-
peld aan gelijkaardige subsidiedatabanken van 
andere overheden, zodat ook de cumulverboden 
met maatregelen van andere overheden gemakkelijk 
kunnen worden gecontroleerd.Vlaamse overheid
132 Aanbeveling gericht naar alle overheden betrokken in dit onderzoek: federale overheid, Vlaamse over -
heid, Waals Gewest, Franstalige Gemeenschap, Brussels Hoofdstedelijk Gewest, Gemeenschappelijke 
Gemeenschapscommissie (Cocom) en de Franse Gemeenschapscommissie (Cocof ). 116
verslag
5 Zet vergoedingsmechanismen in verhouding tot de noden 
in. Vlaamse overheid 3.2.1.2
3.2.2.2
6 Formuleer de doelstelling van een steunmaatregel expli-
ciet en voldoende uitgebreid. Vlaamse overheid, 
in het bijzon-
der het Vlaams 
agentschap voor 
Innoveren en 
Ondernemen3.2.1.2
7 Onderbouw de keuze van het instrument, de steunbe -
dragen en -percentages, de belangrijkste voorwaarden, 
enz., expliciet en formeel.  De mate van onderbouwing 
dient te worden afgestemd op het budgettair gewicht 
van de maatregel. Vlaamse overheid 3.2.1.2
3.2.1.3
8 Betrek de medewerkers die de datastromen moeten 
opstarten (bronmedewerkers, dienstenintegrator en ont -
vangende instellingen), bij de conceptie van de regel-
geving, om te kunnen anticiperen op de vereisten voor 
een efficiënte maatregeluitvoering.Vlaamse overheid 3.2.2.1
9 Ga na of het wenselijk is de opdracht van de strategi-
sche adviesraden aan te passen, opdat zij in crisistijd 
voor maatregelen met een groot budgettair gewicht snel 
advies kunnen verlenen.Vlaamse overheid 3.2.3.1
10 Bepaal vóór de uitrol van de maatregel welke catego -
rieën en parameters apart moeten worden bijgehouden, 
om de inspectiestrategie later te kunnen optimaliseren, 
alsook met het oog op een formele evaluatie van de 
maatregel.Vlaamse overheid 4.1.3.1.
5.2.2
Uitvoering van de maatregelen
11 Zorg tijdig voor voldoende middelen zodat administra -
ties tijdig een efficiënte en effectieve controle kunnen 
opzetten. In de controlestrategie moeten financiële 
parameters, zoals terugvorderings- en terugbetalings -
percentages, terugverdieneffecten, enz., een rol spelen. 
Inspecteer tot het niet meer financieel interessant is. Vlaams minister 
van Economie4.1.3
4.3.1.1
4.3.2.1
12 Inventariseer periodiek de vastgestelde problemen met 
overheid bevoegd voor de betrokken databank.
Ga in het bijzonder hierbij na of een meer up-to-date 
systeem dat de activiteiten van een onderneming regis-
treert, kan worden opgesteld, om steun doelgerichter te 
kunnen toekennen, rekening houdend met het kosten-
batenprincipe. Doe dit in samenwerking met de andere 
overheden. Als dat niet kan, moet de overheid overwe -
gen op basis van welke criteria zij de steun bij volgende 
crisissen doelgericht zal toekennen .Vlaamse overheid 4.1.1.2
13 Als de controle op een belangrijke voorwaarde toekomt 
aan een ander bestuursniveau, maak dan afspraken met 
dat bestuursniveau over de uitwisseling van controlere -
sultaten. Vlaamse overheid 4.2.2
 4.3.2. COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   117
verslag
14 Dat de dienstenintegratoren een cruciale rol spelen in 
de data-uitwisseling tussen overheidsentiteiten, is in de 
coronacrisis duidelijk geworden. Waak er daarom over 
dat de middelen van de Vlaamse dienstenintegrator in 
overeenstemming zijn met zijn rol, opdat de operatio-
nele werking van de Vlaamse overheidsentiteiten niet 
bemoeilijkt wordt.Vlaams minister 
van digitalisering4.1.1.1.
15 Verbeter de administratieve en juridische procedures 
om zo de gegevensuitwisseling tussen administraties en 
instellingen over de verschillende bestuursniveaus heen 
sneller tot stand te laten komen. In crisistijd moeten ver -
korte procedures mogelijk zijn. Ga hierover het overleg 
aan met andere overheden. Vlaamse overheid 4.1.1.1
4.3.2.1
16 Ga na of de IT-infrastructuur en -netwerken van alle 
overheidsentiteiten uitgerust zijn om een snelle data-
uitwisseling op grote schaal uit te voeren.
Als de Vlaamse overheid op grote schaal snel gegevens 
nodig heeft uit databanken van andere overheden, in 
het bijzonder uit authentieke gegevensbronnen, en de 
IT-infrastructuur en -netwerken van de broninstelling 
laten dat niet toe, dan moet de Vlaamse overheid aan -
dringen bij de betrokken overheid om dat mogelijk te 
maken.    Vlaamse overheid 4.1.1.1
17 Evalueer de doelmatigheid van de belangrijkste econo -
mische steunmaatregelen aan ondernemingen en parti-
culieren. Het eenmalige karakter van een maatregel mag 
geen argument zijn om een maatregel niet te evalueren.   Vlaamse overheid 5.1.2
5.2.2
5.3.2  HOOFDSTUK 8
minister van Economie 
De Vlaamse minister van Economie, Innovatie, Werk en Sociale Economie en Landbouw 
heeft op 5 oktober 2021 een reactie bezorgd in naam van de voltallige Vlaamse Regering. De 
minister gaf daarin geen inhoudelijke commentaar op het verslag, maar sloot zich aan bij de 
managementreactie die het Vlaams Agentschap Innoveren en Ondernemen op 1 oktober 2021 
aan het Rekenhof bezorgde. De onderstaande alinea’s vatten deze reactie samen. 
Het VLAIO wees erop dat de gewestelijke overheden de volle bevoegdheid hebben over het 
economisch beleid. In het licht van de belangrijkste doelstelling voor het economisch beleid 
tijdens de coronacrisis, een voldoende stabiele economische omgeving vrijwaren en realise -
ren, acht het VLAIO werken met regiospecifieke instrumenten een logische keuze.
Het agentschap gaf aan dat het op zijn website een ruim overzicht van de federale en gewes -
telijke coronasteunmaatregelen publiceerde en dat het op stapel staande Vlaams subsidiere -
gister een instrument is dat kan  bijdragen tot een gedetailleerde, overkoepelende inventaris 
van de economische steunmaatregelen. Een inventaris met zowel federale als gewestelijke 
maatregelen vindt het VLAIO een interfederale aangelegenheid, die op dat niveau geregeld 
moet worden. Het Rekenhof heeft zijn aanbevelingen over centralisatie van informatie over 
steunmaatregelen in crisistijd en over een gemeenschappelijke databank/kruispuntbank met 
verleende steun aan ondernemingen, gericht aan alle overheden, net omdat de verschillende 
bestuursniveaus dat samen moeten aanpakken. Het heeft daarbij ook een link gelegd naar het 
Vlaamse subsidieregister. 
Het VLAIO onderstreepte dat politieke keuzes een belangrijke impact hadden  op de manier 
waarop administratie de beslissingen in de praktijk moest omzetten en dat de snelheid van 
handelen onvermijdelijk tot gevolg had dat een aantal goede praktijken onder druk kwamen 
te staan, zoals de grondige duiding en documentering van de gemaakte keuzes. Het agent -
schap beklemtoonde evenwel dat over die keuzes goed werd nagedacht en bevestig de dat aan 
de beslissingen een intensieve beraadslaging met de administratie voorafging. 
Over de ontwikkeling van een draaiboek stelde het VLAIO dat risicomanagement moet focus -
sen op de essentie en voldoende flexibiliteit moet toelaten. Vooraf (al te gedetailleerde) sce -
nario’s uitschrijven zou eerder contraproductief kunnen werken. Het agentschap stelde dat 
het door zijn bestaande risico- en procesmanagement in staat was de politieke keuzes snel 
te operationaliseren in steunprocessen en dat het daarbij aandacht bleef houden voor het 
bestuurlijk en regelgevend kader. Het Rekenhof stuurt niet aan op gedetailleerde, strikte sce -
nario’s, maar beveelt aan basiselementen voor de aanpak van een crisis uit te werken. Het richt 
die aanbeveling trouwens aan de gehele overheid. Een goed risicomanagement op het niveau COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (Vlaamse overheid)
REKENHOF, NOVEMBER 2021 /   119 van de overheidsadministraties garandeert bij omvattende crisissen immers nog geen gecoör -
dineerde en doelgerichte aanpak door de volledige overheid.
Het agentschap ging voorts in op enkele aspecten van de totstandkoming van de corona-
premies:
• Voor de coronapremies zou vanaf de start regelmatig overleg hebben plaatsgevonden 
tussen de minister en de sector, waaronder de formele adviesraden SERV en VERSO. Het 
Rekenhof heeft dat ook in het rapport vermeld.
• De steunbedragen voor de hinder- en sluitingspremie waren hoger dan gebruikelijk 
wegens het plotse karakter van de verplichte sluiting. Ook de enorme beperkingen waar -
mee bedrijven die open mochten blijven, geconfronteerd werden, en het feit dat nadien 
alles meer in het licht werd gesteld van een gefaseerde heropening, speelden een rol. Het 
rapport heeft dat ook zo beschreven, maar dat verklaart nog steeds niet hoe de hoogte van 
compensatie- en ondersteuningspremie precies werd bepaald.
• Over de lineaire toekenning van forfaitaire bedragen bij de hinder- en sluitingspremie, 
stelde het VLAIO dat een inperking van de steun voor ondernemingen die met creativiteit 
en heroriëntatie toch enige omzet konden genereren, mogelijks een belangrijk negatief 
effect zou hebben gehad op de nagestreefde lange-termijndoelstellingen: het economisch 
weefsel behoeden voor te sterke schokken. Daarom werd economische activiteit die niet in 
strijd was met de geldende coronamaatregelen, niet in mindering gebracht van de premies.
• Voor de hinder- en sluitingspremie zouden na de eerste ramingen in de nota’s aan de 
Vlaamse Regering, nog bijkomende bedragen gebudgetteerd zijn. Uit de voorgelegde 
informatie blijkt het te gaan om interne ramingen voor de opvraging van bijkomende mid -
delen uit de coronaprovisie, niet om een globale herinschatting door de Vlaamse Regering. 
• Bij het risico op oversubsidiëring van bedrijven met zetels in verschillende gewesten, stelde 
het VLAIO de vraag of het wenselijk was financiële steun vanuit verschillende gewesten te 
verbieden. De finaliteit van de steunverlening was immers anders dan bij traditionele sub -
sidiëring en ook de Europese Commissie gaf de overheid voor coronasteun meer ruimte 
om bedrijven te ondersteunen in hun liquiditeitsbehoeften. Volgens het VLAIO is er ook 
pas sprake van dubbele subsidiëring als de subsidiebasis (voorwerp, doel, periode,…) 
dezelfde is. Het Rekenhof meent dat de premies in een goed uitgewerkte steunregeling 
zouden moeten volstaan om het doel te realiseren. Dat ondernemingen met vestigingen 
in verschillende gewesten verschillende premies zouden kunnen combineren, kan boven-
dien leiden tot een ongelijke behandeling van ondernemingen die alleen in het Vlaams 
Gewest een vestiging hebben. 
De aanvraagprocedure van coronasteun werd volgens het VLAIO bewust eenvoudig gehou -
den en de initiële toekenning ervan steunde vooral op vertrouwen. Voor het vervolgtraject 
was een specifieke aanpak nodig, vooral op het vlak van datastromen en controle-aanpak. Het 
agentschap stelde te zijn gestart met de best beschikbare data uit de bestaande authentieke 
bronnen, maar dat het aandacht zal hebben voor enkele werkpunten die het rapport signa-
leerde. Het kon zich vinden in de meeste aanbevelingen, maar heeft een voorbehoud gemaakt 
bij de aanbeveling over de inventarisering en aanpak van de problemen met de kwaliteit van 
de gebruikte, authentieke gegevensbronnen. Die aanbeveling zou de indruk wekken dat de 
Vlaamse overheid een meer prominente rol kan opnemen in de bewaking van de kwaliteit 
van ondernemingsdata. Om rolconflicten met andere overheidsorganen te vermijden, is het 
echter aangewezen de rol van data-master te laten samenvallen met de rol van beheerder van 120 COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   121
de authentieke bron. Die zou dan een bi-directionele samenwerking met de verschillende 
overheidsorganen moeten garanderen. Het Rekenhof onderstreept dat het met zijn aanbeve -
ling niet bedoelt dat de Vlaamse overheid alleen moet instaan voor de kwaliteitsbewaking van 
bepaalde authentieke bronnen of de uitwerking van een meer up-to-date systeem. Het heeft 
de formulering van de aanbeveling daarom aangepast, opdat duidelijk is dat een samenwer -
king tussen verschillende bestuursniveaus daarvoor noodzakelijk is.
Tot slot werd de risicoanalyse voor de hinderpremie volgens het VLAIO niet bijgesteld omdat 
zij voldoende performant bleek te zijn. Het Rekenhof heeft echter opgemerkt dat de risico -
analyse niet is getest. Zo werd niet nagegaan hoeveel risicodossiers naar voren zouden komen 
bij andere of minder risico-indicatoren.   Bijlagen  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   125
BIJLAGE 1
Verklarende woordenlijst i.v.m. 
de parameters van de inventaris
De onderstaande tabel geeft uitleg bij de bedragen waarmee werd gewerkt in de inventaris. 
De meest recente bedragen (ramingen en realisaties) zijn de cijfers die beschikbaar waren op  
30 juni 2021 (behoudens uitzondering).
Initiële raming Allereerste raming van de kosten van de maatregel, niet geac -
tualiseerd in het kader van verlengingen of na wijziging van de 
voorwaarden om in aanmerking te komen voor de steunmaat -
regel  
(bv. ingevolge de tweede besmettingsgolf).
Raming voor het jaar 2020 Meest volledige beschikbare raming voor de periode tot 31 
december 2020.
Raming op 30 juni 2021 
van de totale kosten van 
de maatregelMeest recente raming van de totale kosten van de maatregel:
•   raming voor 2020 + raming voor 2021 + raming voor latere  
jaren (indien mogelijk/relevant);
•   of gerealiseerd bedrag tot 31 december 2020 + raming van 
het bedrag dat werd besteed in 2021 + raming voor latere 
jaren (indien mogelijk/relevant). 
Als de maatregel niet meer van toepassing is en het finale 
 gerealiseerde bedrag is gekend, wordt dat laatste vermeld.
Gerealiseerd bedrag tot  
31 december 2020Het bedrag dat werd besteed tot 31 december 2020.
30 juni 2021Het meest recente bestede bedrag dat beschikbaar is (tot 30 
juni 2021, behoudens uitzondering (cf. fiche per maatregel)).
gen.
Totaalbedrag aan toegekende 
leningen en waarborgen tot  
31 december 2020Het totaalbedrag aan toegekende leningen en waarborgen tot  
31 december 2020.
Totaalbedrag van de leningen 
of waarborgen op 30 juni 
2021 Het meest recente totaalbedrag van de leningen of waarborgen  
(2020 + een deel tot 30 juni 2021).
Gerealiseerd verlies Gerealiseerd verlies (als gevolg van leningen die niet worden 
terugbetaald of waarborgen die worden ingeroepen). Er wordt 
een nettobedrag vermeld. Als dat bedrag negatief is, betreft het 
een gerealiseerde winst (bv. bij de inning van premies). Parameter doelgroepen 
De categorie ‘doelgroep’ klasseert de maatregelen naargelang de begunstigden. Er zijn drie 
mogelijke opties: ondernemingen, particulieren of ondernemingen + particulieren . 
Welke maatregelen beogen zowel de ondernemingen als de particulieren?
Deze mengcategorie omvat verschillende varianten:
• een maatregel die bestaat uit een luik voor ondernemingen en uit een luik voor particu -
lieren. De compensatie voor gehandicapte personen, bijvoorbeeld, is een maatregel die 
de mogelijkheid verschaft om het persoonlijk assistentiebudget voor personen met een 
handicap te overschrijden maar vormt ook een financiële compensatie voor organisaties 
die bijstand verlenen aan dergelijke personen;
• een maatregel die zich richt tot één categorie (de werknemers) maar waar de andere cate -
gorie (de ondernemingen) ook baat bij heeft, zoals de tijdelijke werkloosheid;
• een maatregel waarvan de doelgroep/categorie een dubbele hoedanigheid heeft vanwege 
de aard van de maatregel zoals het overbruggingsrecht ten voordele van zelfstandigen. 
Die maatregel wil het inkomensverlies beperken (hoedanigheid van particulier) om de 
zelfstandige activiteit in stand te houden (hoedanigheid van onderneming). In zo’n geval 
worden zelfstandigen gezien als ondernemingen én als particulieren. Dat is bijvoorbeeld 
niet het geval voor de coronapremies ten gunste van zelfstandigen, omdat ze daar uitslui -
tend als ondernemingen worden beschouwd .
culieren? 
Diverse steunmaatregelen hebben aanleiding gegeven tot betalingen aan ondernemingen 
(vzw’s, publieke of private ondernemers, enz.) maar komen indirect particulieren ten goede.  
Alle maatregelen die financiële steun bieden aan particulieren werden geklasseerd in de doel-
groep van de particulieren, zelfs indien de financiële steun via een tussenschakel passeert. 
Dat is bijvoorbeeld het geval voor de steun die het Waals Gewest toekent voor water en elek -
triciteit en die werd betaald via de leveranciers, of voor financiële steun die wordt toegekend 
via de OCMW’s. 
Er werd overeengekomen om steun aan ondernemingen die tot doel had diensten te finan-
cieren die zij aan particulieren aanbieden, te klasseren in de doelgroep ‘ondernemingen’ . Het 
gaat bijvoorbeeld om de steun in het domein van de gezondheidszorg, opvang en huisvesting, 
thuishulp, enz. Steun die bedoeld is om de bedragen te verminderen die voor de desbetref -
fende diensten aan particulieren worden gefactureerd, wordt echter beschouwd als steun ten 
voordele van particulieren. 126 COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   127
BIJLAGE 2
OESO – Overzicht van de 
beleidsfases tijdens en na de 
pandemie
Bron: OECD (may 2020), Tax and fiscal policy in response to the coronavirus crisis: strengthening confidence and 
resilience, p.10 (vertaling: Rekenhof).  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   129
BIJLAGE 3
Lijst van 45 steunmaatregelen
Naam steunmaatregel Bijgestuurd Verantwoordelijke administratie
Aanmoedigingspremie voor deeltijds 
werkenx Departement Werk en Sociale 
Economie
Aanpassingspremie maatwerkbedrijven Departement Werk en Sociale 
Economie
Achtergestelde lening autobus- en 
autocarsectorDepartement Mobiliteit en Openbare 
Werken
Achtergestelde lening op 3 jaar x ParticipatieMaatschappij Vlaanderen
Achtergestelde lening taxisector Departement Mobiliteit en Openbare 
Werken
Beschermingsvergoeding maatwerk -
bedrijvenDepartement Werk en Sociale 
Economie
Betalingsuitstel sociale lening Agentschap Wonen Vlaanderen
Vlaamse Maatschappij voor Sociaal 
Wonen
Bijzondere exportsteun Flanders Investment & Trade
Budgetgarantie revalidatie-
voorzieningenAgentschap Zorg en Gezondheid
Compensatie kinderopvang en buiten -
schoolse opvangx Agentschap Opgroeien regie
Compensatie leegstand centra voor 
herstelverblijfAgentschap Zorg en Gezondheid
Compensatie personen met een 
 handicapx Vlaams Agentschap voor Personen 
met een Handicap
Compensatie schoolreizen en  
studentenvoorzieningenAgentschap voor Onderwijsdiensten
Agentschap voor Hoger Onderwijs, 
Volwassenenonderwijs, Kwalificaties 
en Studietoelagen
Compensatie woonzorgcentra x Agentschap Zorg en Gezondheid
Corona-Starterspakket 
InternationaliseringFlanders Investment & Trade
Culturele activiteitenpremie Departement cultuur, jeugd en media
Cultuurcoronapremie Departement cultuur, jeugd en media
Extra leerlingenvervoer buitengewoon 
onderwijsAgentschap voor Onderwijsdiensten
Departement Mobiliteit en Openbare 
Werken
Handelshuurlening x Vlaams Agentschap Innoveren  en 
ParticipatieMaatschappij Vlaanderen
Herstel cultuurkrediet Departement cultuur, jeugd en media Naam steunmaatregel Bijgestuurd Verantwoordelijke administratie
Inkomenssteun voor kwetsbare 
 gezinnenx Agentschap Opgroeien
Agentschap Uitbetaling Groeipakket
Lagere huurprijs sociale huurders Agentschap Wonen Vlaanderen
Wonen
Premie IBO-cursisten x Vlaamse Dienst voor 
Arbeidsvoorziening
Projectsubsidies voor (nood)opvang 
schoolkinderenx Agentschap Binnenlands Bestuur
Agentschap Opgroeien regie
Steun aan auteurs, vertalers en  
illustratoren Literatuur Vlaanderen (Vlaams Fonds 
voor de Letteren)  
Steun aan de audiovisuele sector Vlaams Audiovisueel Fonds
Steun aan gesubsidieerde cultuur -
organisatiesDepartement cultuur, jeugd en media  
Steun aan gesubsidieerde jeugd-
organisatiesDepartement cultuur, jeugd en media
Steun aan gesubsidieerde sportsector Agentschap Sport Vlaanderen
Steun aan jeugdhostels Departement cultuur, jeugd en media
Steun aan jeugdverblijven Toerisme Vlaanderen
Steun aan sociaal-toeristische sector Toerisme Vlaanderen
Steun regionale televisie, lokale en 
netwerkradio’sDepartement cultuur, jeugd en media
Steun voor de sector dienstencheques x Departement Werk en Sociale 
Economie
Steunmaatregelen in kader van 
 overheidsopdrachtenDepartement Mobiliteit en Openbare 
Werken
Subsidie autobus- en autocarsector x Departement Mobiliteit en Openbare 
Werken
Terugvorderbaar voorschot 
 evenementensectorVlaams Agentschap Innoveren  en 
Uitbreiding crisiswaarborg PMV/z x ParticipatieMaatschappij Vlaanderen
Uitbreiding waarborgregeling Gigarant ParticipatieMaatschappij Vlaanderen/
Gigarant nv
Vergoeding wijk-werkers Vlaamse Dienst voor 
Verminderd tarief opvang 1 kind bij 
laag inkomenAgentschap Opgroeien regie
Vlaams noodfonds sierteelt en aardap -
pelsectorDepartement Landbouw & Visserij 
VLIF-waarborgregeling COVID-19 x Departement Landbouw & Visserij
Vlaams Landbouwinvesteringsfonds
Vriendenaandeel ParticipatieMaatschappij Vlaanderen
Winwinlening ParticipatieMaatschappij Vlaanderen130 COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   131
BIJLAGE 4
Belangrijkste nieuwe steun-
maatregelen eerste jaarhelft 
2021133
Steunmaatregel Datum  
beslissingBudgettaire 
impact
(in miljoen 
euro)Raming (R) 
of gereali-
seerd (G)Opmerking
VBM-4 05/02/2021 101,4 G op 
30/06/2021
VBM-5 05/02/2021 100,1 G op 
VBM-6 26/02/2021 95,3 G op 
VBM-7 26/02/2021 148,2 G op 
VBM-8 21/05/2021 72,5 G op 
VBM-9 21/05/2021 44,0 R
Globalisatiemechanisme 
voor ondernemingen met 
grote omzetdaling in 202029/01/2021
26/02/20218,8 G op 
16/07/2021
Heropstartlening aan 
ondernemingen met  
liquiditeitsproblemen19/03/2021
30/04/2021
16/07/202127,2 G op 
30/06/2021Leningen
Stimulusprogramma  
toeristische ondernemingen29/01/2021
26/02/202130,0 R 75% moet 
worden  
terugbetaald
Decreet tot het verlenen 
van noodleningen in de 
sportsector26/02/2021
(bekrachti-
ging voorstel 
decreet)50,0 R Leningen
Steun aan sportsector 19/03/2021
09/07/202110,0 R
Totaal 687,5
133 Deze tabel bevat enkel de maatregelen met een budgettaire impact van meer dan één miljoen euro.   COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   133
BIJLAGE 5
Brussel, 5 oktober 2021
Betreft: economische steunmaatregelen ondernemingen en particulieren
Geachte mevrouw de voorzitter,
Het verslag van het Rekenhof “Steunmaatregelen voor ondernemingen en particulieren in 
het kader van de COVID-19-crisis - Steunmaatregelen van de Vlaamse overheid” heb ik goed 
ontvangen.
lk heb met interesse kennisgenomen van de analyse die het Rekenhof heeft gemaakt van de 
verschillende processen bij het ontwerpen, uitvoeren en opvolgen van de steunmaatregelen 
Het Agentschap Innoveren en Ondernemen heeft u ondertussen een uitgebreide manage -
mentreactie bezorgd, waar ik mij bij aansluit.
De vaststellingen en aanbevelingen van het Rekenhof zijn bijzonder waardevol en nuttig en 
zullen een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het optimaliseren van het beleid 
 bij crisis -
situaties.
Met vriendelijke groeten,
Hilde Crevits
Vlaams minister van Economie, Innovatie, Werk, Sociale Economie en Landbouw  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   135
BIJLAGE 6
Managementreactie Agentschap  
Innoveren en Ondernemen 
Brussel, 1 oktober 2021
Geachte heer,
We hebben met veel belangstelling kennis genomen van het ontwerp van auditrapport en 
geven hierbij graag onze feedback. Het rapport biedt een goed inzicht in hoe VLAIO haar rol 
in de coronacrisis ter harte heeft genomen. Het rapport geeft een extra impuls om verder na te 
denken over hoe we onze werking nog effectiever en efficiënter kunnen maken, daarbij reke -
ning houdende met de bredere context van het overheidslandschap. Het rapport onderstreept 
ook het immense belang van een goede afstemming tussen samenwerkende overheidsorga-
nen (federaal/gewestelijk, politiek/administratief,…).
VLAIO is, vanuit haar positie/bevoegdheid, wellicht niet het best geplaatst om te oordelen 
over de commentaar die gegeven wordt m.b.t. de “organisatie en coördinatie van het cri-
sisbeheer ” . De discussie omtrent de zogenaamde “crisisbevoegdheden” is immers vooral een 
politieke aangelegenheid. Toch was het ook voor VLAIO vrij snel duidelijk dat er slechts één 
grote doelstelling was m.b.t. het te voeren economisch beleid: het vrijwaren en realiseren 
van een voldoende stabiele economische omgeving (zowel op micro-, meso- als op macro-
niveau). De (snelle) keuze om te werken met regiospecifieke instrumenten leek ons dan ook 
een logische keuze, zeker vanuit het oogpunt van de effectiviteit van de maatregelen op zowel 
korte als (middel)lange termijn. Het rapport verwijst in dat verband naar de interactionele 
complexiteit (instellingen) en de complexe politieke situatie. Dit zijn ongetwijfeld belangrijke 
aspecten geweest in het crisisbeheer, maar de bevoegdheidsverdeling tussen federale over -
heid en gewestelijke overheden (zoals die vandaag bestaat) geeft de gewestelijk overheden de 
volle bevoegdheid over het economisch beleid. 
De bemerking dat het ontbreekt aan een gedetailleerde overkoepelende inventaris van 
de economische steunmaatregelen (hoofdstuk 2) kunnen we bijtreden. VLAIO – en bij 
uitbreiding de Vlaamse overheid – kan hier zeker aan bijdragen. VLAIO, als aanspreekpunt 
van de in Vlaanderen gevestigde ondernemingen, publiceerde op haar website een ruim over -
zicht van de coronasteunmaatregelen, zowel gewestelijk als federaal (zie Federale steun 
voor ondernemers (coronavirus) | Agentschap Innoveren en Ondernemen (vlaio.be) , 
en dus zeer breed qua scope134. Daarnaast zal ook het Vlaams subsidieregister dat alle subsi-
diestromen in kaart moet brengen (op ondernemingsniveau) een zeer interessant instrument 
134 Voor ondernemers kan ook de subsidiedatabank van VLAIO een goede hulp zijn.  136
zijn. Het ontwerpdecreet werd op vrijdag 24 september 2021, na advies van de Raad van State, 
door de Vlaamse regering goedgekeurd en werd op 28 september bij het Vlaams Parlement 
ingediend.
Naar onze mening is het opstellen van een inventaris waarin zowel federale als gewestelijke 
maatregelen vermeld worden een interfederale aangelegenheid. De coördinatie voor het 
opstellen van zulke inventaris situeert zich o.i. ook op dat niveau. Een samenwerking tussen 
het federale en het gewestelijke niveau is hier gewenst.
M.b.t. de coördinatie en totstandkoming van steunmaatregelen (hoofdstuk 3)  heb -
ben we kunnen ervaren dat keuzes op politiek niveau een belangrijke impact hebben op de 
manier waarop een administratie de genomen beslissingen in de praktijk kan/moet omzet -
ten. De “snelheid” waarmee deze politieke keuzes werden genomen heeft onvermijdelijk tot 
gevolg gehad dat een aantal goede praktijken onder druk kwamen te staan. Zo onder meer het 
grondig duiden van die gemaakte keuzes. Gezien de context kon het o.i. ook niet anders dat 
beslissingen moesten genomen worden “vooraleer alles was neergeschreven” . We kunnen in 
elk geval ook vanuit de administratie bevestigen dat aan dergelijke beslissingen een intensieve 
interactie en beraadslaging met de administratie vooraf ging.  
We willen m.b.t. bepaalde aspecten van de totstandkoming nog wat aanvullende commentaar 
geven: 
1. Over de wijze waarop het bedrag voor de dagvergoeding voor de corona hinderpremie  is 
vastgesteld 
M.b.t. de wijze waarop het bedrag voor de dagvergoeding voor de klassieke corona hin-
derpremie is vastgesteld stelt het rapport (laatste paragraaf van 3.2.2.1) dat de Vlaamse 
overheid aangewezen was “op snel improviseren” en dat dit het forfaitair karakter van de 
eerste reeks steunmaatregelen verklaarde. Verder lezen we bij 3.2.1.2., onder de kop “for -
faitaire vergoeding”: “(…) Het onvoorziene karakter van de economische crisis speelde 
een rol bij de bepaling van de forfaitaire hinder- en sluitingspremiehoogte: de overheid 
verdubbelde de forfaitaire hinderpremie voor openbare werken omdat de ondernemin -
gen niet gepland konden anticiperen op het omzetverlies. Het is niet geheel duidelijk 
waarop de overheid voor de compensatie- en ondersteuningspremiehoogte steunde” .
Het vertrekpunt voor het bepalen van de hoogte van de dagvergoeding was inderdaad 
het bedrag voor de hinderpremie Openbare Werken (deze bedraagt 2000 euro). Het 
is belangrijk om te weten dat er bij deze hinderpremie OW nog steeds gaat om een 
“beperkte toegankelijkheid” en dat de sluitingspremie hier 80 euro/dag bedraagt. 
Ingeval van “hinder door openbare werken” kan de onderneming nog steeds anticiperen 
en zich pro-actief voorbereiden op de aankomende hinder door de openbare werken. 
Bij de Corona hinderpremie daarentegen had die hinder een “plotsklaps” karakter: de 
ondernemer moest van de ene op de andere dag sluiten. Het is dan ook logisch dat het 
premiebedrag hier hoger kwam te liggen. Ook belangrijk: bij de eerste lockdown-peri-
ode waren er enorm veel beperkingen voor de getroffen ondernemingen. Nadien werd 
alles meer in het licht gesteld van de gefaseerde heropening (cf. opeenvolgende beslis -
singen Nationale Veiligheidsraad).  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   137
2. Het rapport verwijst ook naar de risico’s op oversubsidiëring . 
Zo bijvoorbeeld bij 3.1.3 (Gevolgen van het gebrek aan algemene coördinatie): “Aangezien 
het Brussels en Waals Gewest ook subsidies toekenden aan ondernemingen die door de 
gezondheidsmaatregelen werden getroffen, ontstond er een risico op dubbele subsidië -
ring van bedrijven met exploitatiezetels in meer gewesten” vermeldt het rapport.
Het is inderdaad mogelijk om een bepaling op te nemen dat men geen financiële tege -
moetkoming meer kan vragen als men hetzelfde al bij een ander gewest heeft gedaan 
(zoals het Waals gewest blijkbaar gedaan heeft). Toch kan de vraag gesteld worden of 
dit ook wenselijk is. De steunverlening kent hier immers een andere finaliteit dan bij 
traditionele subsidiëring. Zij was er vooral op gericht om “langdurige schade aan het 
economisch weefsel te vermijden” . Zonder te willen afglijden naar een meer semantische 
discussie, kan men zich de vraag stellen of deze steunverlening als “subsidie” dan wel als 
“premie” of “vergoeding” moet worden beschouwd. 
Een belangrijk bijkomend signaal (dat later volgde) was dat de Europese Commissie - in 
het kader van het voorkomen van de schadelijke gevolgen aan de economie op de langere 
termijn - veel meer ruimte gaf aan de overheid om ondernemingen in hun liquiditeits -
behoeften te ondersteunen.
Het is belangrijk om te benadrukken dat de steun in de eerste plaats een tegemoetko -
ming is aan bedrijven (die moesten sluiten ingevolge van de coronamaatregelen) om 
hun liquiditeit verder te ondersteunen en zo te vermijden dat deze op termijn overkop 
zouden gaan. 
We zijn daarnaast ook van mening dat er pas sprake is van dubbele subsidiëring als de 
“subsidiebasis” (voorwerp, doel, periode,…) dezelfde is. 
In elk geval zorgde de Vlaamse overheid ervoor dat de Europese staatssteunregeling   
(de minimis, tijdelijke kaderregeling voor COVID-19,…) gerespecteerd bleef. Dit kader 
gaf ook maximale ruimte aan lidstaten om de langetermijndoelstellingen (vrijwaren van 
het economische weefsel) te realiseren.
We willen er tenslotte op wijzen dat de Vlaamse overheid het eerste gewest was dat over -
ging tot het verlenen van coronasteun aan ondernemingen. Andere gewesten volgden. 
3. In het rapport wordt betoogd dat er m.b.t. de hinder- en sluitingspremie veel meer werd 
uitgegeven dan geraamd . 
In het rapport wordt een tabel opgenomen met een vergelijking tussen de “raming in de 
nota aan de Vlaamse regering” , de “raming Inspectie van Financiën” en het “Uitbetaald 
bedrag” . Voor wat de hinder- en sluitingspremie betreft zien we een belangrijk verschil 
verschijnen tussen de raming in de nota aan de Vlaamse regering (551.880 euro) en het 
uitbetaalde bedrag (1.160.871.840 euro). 
Dit moet genuanceerd worden. Er was initieel inderdaad een raming van 551.880 euro 
gemaakt (in de nota aan de Vlaamse regering, maar dit betrof enkel de forfaitaire premie  138
(van 14 maart tot 5 april 2020), maar nadien zijn er nog bijkomende bijdragen gebudget -
teerd (voor de sluitingspremies vanaf 6 april) en in functie van de gefaseerde heropening 
van sectoren na de eerste lockdown. De Vlaamse Regering besliste evenwel om vanaf 8 
juni 2020 nog enkel sluitingspremies te verlenen als de onderneming volledig gesloten 
bleef en de fysieke locaties verplicht gesloten bleven.
Uiteindelijk is er zelfs minder uitgegeven dan begroot. Om tot een zo actueel mogelijk 
overzicht te komen, stellen we voor dat u (zo kort mogelijk voor de eindredactie van 
het rapport) gebruik maakt van de meest actuele cijfers. We kunnen u nu al een stand 
van zaken op 5-9-2021 bezorgen. Interessant in deze is ook de gedachtewisseling in het 
Vlaams Parlement van 16 september 2021 met minister Crevits over de aanpak van de 
coronacrisis. U kunt deze hier  herbekijken:
https://www.youtube.com/watch?v=VoltFw8axIM&t=8660s  
Het verslag van die gedachtewisseling (op vandaag, 1-10-2021, nog niet beschikbaar) 
kunt u hier raadplegen: Gedachtewisseling 108 (2020-2021) | Vlaams Parlement  
4. Wat de kritiek op het “lineaire karakter ” van de eerste steunmaatregelen betreft 
Het rapport stelt: “(…) Het was logisch te verwachten dat ondernemingen die ruimten 
moesten sluiten waarin ze een (groot) deel van hun verkoop realiseerden, in die periode 
schade zouden lijden in de vorm van inkomstenverlies, wat hun falingsrisico zou ver -
hogen. Maar dat vergt een kanttekening” . Het rapport maakt vervolgens de bemerking: 
“Niet van alle ondernemingen zou de globale omzet evenveel lijden onder dergelijke 
sluitingen. Sommige ervan konden andere inkomstengenerende activiteiten of online 
verkoopactiviteiten voortzetten.“ 
We willen benadrukken dat het een bewuste keuze van de overheid is om creativiteit 
en heroriëntatie van activiteiten bij ondernemingen in dergelijke situaties verder aan te 
moedigen. Het inperken van de steun voor ondernemingen die de moeite deden om toch 
enige omzet te genereren zou mogelijks een belangrijk negatief effect gehad hebben op 
de nagestreefde “langetermijndoelstellingen” . Steunmaatregelen hadden vnl. tot doel om 
het economisch weefsel te behoeden van te sterke schokken. Hetzelfde effect werd beoogd 
door het toelaten van economische activiteit die niet in strijd was met de geldende corona-
maatregelen. Het verder afromen van de steun voor die ondernemingen die hun activiteit 
verderzetten (of heroriënteerden) - binnen de grenzen van wat kon - zou o.i. contradicto -
risch geweest zijn met wat van de Vlaamse overheid minimaal mag verwacht worden in het 
kader van het nastreven van de genoemde langetermijndoelstellingen.
5. M.b.t. het betrekken van formele en informele belanghebbendengroepen:
Het rapport laat uitschijnen dat het overleg met de formele adviesraden eerder beperkt 
was. In het rapport wordt bij 3.2.3.1 gesteld: “Het beeld dat het Rekenhof kan schetsen 
op grond van de beperkte analyse van deze maatregelen, is dat van een overheid die snel 
overleg tot stand heeft gebracht en informatie heeft ingewonnen bij de meer wendbare 
belangenorganisaties, en minder bij de formele adviesraden ” . Wat de contacten met die 
“formele adviesraden” betreft, willen we toch opmerken dat er, van bij de start van de  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   139
coronacrisis, wekelijks contact was tussen de bevoegde minister en het uitgebreide dage -
lijks bestuur van de SERV en de Vereniging voor Social Profit Ondernemingen (VERSO). 
Meer in het algemeen willen we hierbij nogmaals benadrukken dat de Vlaamse regering van 
begin af aan duidelijk heeft gemaakt dat de economische structuren en dynamiek moesten 
gevrijwaard worden van al te grote schokken. Snel actie ondernemen was in elk geval nood -
zakelijk. Het auditrapport laat terecht verstaan dat een administratie voldoende voorbereid 
moet zijn om politieke keuzes snel te operationaliseren. We zijn van mening dat VLAIO daar 
zeker in geslaagd is. 
In het kader hiervan willen we wel nog volgende bemerkingen maken:
- Een snel operationaliseren van politieke keuzes vereist een degelijk proces- en risicoma-
nagement. Met het oog op de concrete invulling daarvan, geeft het rapport aan dat “het 
ontwikkelen van een draaiboek” aangewezen is. We willen er hierbij toch op wijzen dat de 
VLAIO-visie omtrent risicomanagement vertrekt vanuit de overtuiging dat we als over -
heid beter gewapend zijn met een aanpak die principes van “lean management” huldigt. 
Gelet op de VUCA-omgeving135 waarin we opereren is het o.i. nodig om te focussen op de 
essentie en daarbij voldoende flexibiliteit toe te laten (wat dan wel een sterk leiderschap 
veronderstelt). We zijn dan ook  van mening dat het vooraf (al te gedetailleerd) uitschrij -
ven van scenario’s eerder contraproductief zou kunnen werken.
- In deze crisis was het vooral van belang dat de beoogde steunprocessen snel konden wor -
den opgestart en dat we op vragen van ondernemingen m.b.t. de genomen steunmaatre -
gelen snel een antwoord konden bieden. Dat is ook gelukt. Dankzij onze expertise op het 
vlak van transactionele steunapplicaties is VLAIO erin geslaagd om op zeer korte tijd de 
applicatie rond de “Corona hinderpremie” te operationaliseren. Het Contact Center van 
VLAIO fungeerde bovendien meteen ook als hét aanspreekpunt voor informatie en toe -
lichting over de steunmaatregelen van VLAIO m.b.t. Corona. Ook dit was het resultaat van 
proactief ageren n.a.v. signalen van een nakende pandemie.
- Bij een snelle opstart van nieuwe steunprocessen is het uiteraard belangrijk dat men aan-
dacht blijft houden voor het bestuurlijk en regelgevend kader. Binnen het procesmanage -
ment voor VLAIO schenken we daar ook uitgebreid aandacht aan. Dit stelt ons in staat 
om zeer snel operationeel te zijn. Dat het snelle ageren in het kader van deze coronacrisis 
impact had op o.m. het documenteren van de door de Vlaamse regering genomen beslis -
singen kunnen we niet ontkennen. Maar dat betekent niet dat de keuzes minder door -
dacht gemaakt zijn. Dit auditrapport brengt in elk geval de nodige helderheid m.b.t. de 
context waarbinnen die keuzes gemaakt zijn.
- Uiteraard zijn er uit elke crisis lessen te leren. De bevindingen in dit rapport dragen daar 
zeker toe bij. We willen evenwel beklemtonen dat er over gemaakte keuzes zeer goed werd 
nagedacht. De noodzaak om snel actie te ondernemen heeft dit niet verhinderd. Om nog 
meer en betere inzichten te krijgen wordt momenteel ook een studie uitgevoerd door 
zowel VIVES als door de Technopolis Group. Deze worden nog dit najaar opgeleverd. 
135  het in de managementliteratuur gehanteerde acroniem “VUCA” staat voor volatile, uncertain, complex, ambigue  Een belangrijk deel van het ontwerprapport (hoofdstuk 4) gaat over de “uitvoering en 
controle” van de Vlaamse coronasteun aan ondernemingen. Snel tot concrete steunverlening 
overgaan was in deze coronacrisis van bijzonder groot belang. De aanvraagprocedure werd 
daarom bewust eenvoudig gehouden. De initiële toekenning van coronasteun was vooral 
gebaseerd op vertrouwen (cf. gebruik van “verklaring op eer”). Gelet op de scope en het ver -
wachte “grote volume” van steunaanvragen was het duidelijk dat we voor het vervolgtraject 
(waarbij we moesten nagaan of het gestelde vertrouwen in de ondernemingen ook terecht 
was) een specifieke aanpak nodig hadden. Twee aspecten traden daarbij op de voorgrond, met 
name het beleid rond datastromen en de controle-aanpak bij VLAIO.
1. Datastromen
In het ontwerprapport wordt terecht gewezen op het belang van datastromen die “snel, 
frequent en op grote schaal” uitgewisseld kunnen worden, met daarbij de nodige aan-
dacht voor het bereiken van een voldoende hoge kwaliteit van de data (wat een vereiste 
is voor data die zich in “authentieke bronnen” bevinden). Indien dit niet kon gereali-
seerd worden, dan was een efficiënte en effectieve uitvoering en controle van de corona-
premies bijzonder lastig. 
VLAIO is gestart met de “best beschikbare data” uit de bestaande authentieke bron-
nen (KBO). Het is evenwel belangrijk om verder aandacht te hebben voor enkele werk -
punten, die ook in dit rapport gesignaleerd worden. Zeker in crisisperiodes is snelheid 
belangrijk. De manier waarop met data wordt omgegaan (principes uit de “klassieke 
database managementsystemen” die herbruikbaarheid vooropstellen versus principes 
die gerelateerd zijn aan werken met “big data”) is in deze essentieel en daar besteedt het 
rapport voldoende aandacht aan. We kunnen ons dan ook in de meeste aanbevelingen 
vinden. Toch moeten we signaleren dat “aanbeveling 12” de indruk kan doen ontstaan 
dat de Vlaamse overheid (VLAIO) een prominentere rol zou kunnen opnemen m.b.t. de 
bewaken van de kwaliteit van ondernemingsdata. Om rolconflicten met andere over -
heidsorganen te vermijden136, lijkt het ons meer aangewezen dat de rol van “data-mas -
ter” volledig samenvalt met de rol van beheerder van de authentieke bron. Deze zou dan 
moeten instaan voor het verzekeren van een een bi-directionele samenwerking met de 
verschillende overheidsorganen. 
Voor meer duiding en detail omtrent onze stellingname verwijzen we naar het verslag 
van een recente hoorzitting hierover in het Vlaams Parlement (zie vooral punten 3.4 
en 3.5 uit het verslag van de werkgroep Institutionele Zaken van maandag 28 juni 2021: 
https://docs.vlaamsparlement.be/pfile?id=1736378).
2. De controle-aanpak wordt in het rapport goed geduid. Toch wensen we nog een opmer -
king te maken m.b.t. de door inspectie uitgevoerde risicoanalyse voor de corona hin-
derpremie. In het rapport stelde het Rekenhof dat deze risicoanalyse nadien niet meer 
werd bijgesteld. De commentaar die daarop volgt (blz. 70) zou echter de indruk kunnen 
doen ontstaan dat er geen aandacht werd geschonken aan een verdere optimalisatie van 
die risicoanalyse. De reden waarom de risicoanalyse niet werd bijgesteld is evenwel dat 
136 Cfr. de aan de FOD Economie toegewezen rol van “authentieke bron” m.b.t. ondernemingsdata in het kader van de 
Kruispuntbank van Ondernemingen.140 COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   141
deze voldoende performant bleek te zijn. In meer dan 50% van de geselecteerde dossiers 
werden immers elementen gevonden die een verder onderzoek rechtvaardigden. Gezien 
de hoge kans op fouten of misbruik in deze dossiers lag het dan ook voor de hand dat 
de dienst inspectie ervoor koos om tot een controle van alle  geselecteerde dossiers over 
te gaan.  
Mark Andries
Administrateur-generaal agentschap Innoveren en Ondernemen  COVID-19-STEUNMAATREGELEN VOOR ONDERNEMINGEN EN PARTICULIEREN (VLAAMSE OVERHEID)
REKENHOF, NOVEMBER 2021/   143
BIJLAGE 7
Verloop van de audit
21 oktober 2020 Aankondiging van de audit bij de voorzitter van het Vlaams 
Parlement, de leden van de Vlaamse Regering en de leidend 
ambtenaren van de betrokken administraties
1 september 2021 Verzending van het ontwerpverslag aan de leden van de 
Vlaamse Regering en leidend ambtenaren van de betrokken 
administraties
September-oktober 2021 Ontvangst van de antwoorden
Respondent Datum  
antwoord
Viceminister-president van de Vlaamse Regering en minister van 
Economie, Innovatie, Werk, Sociale Economie en Landbouw05/10/2021
Administrateur-generaal van het Agentschap Innoveren en 
Ondernemen01/10/2021
Algemeen Manager van de Participatiemaatschappij Vlaanderen nv 28/09/2021
Administrateur-generaal van het Agentschap Digitaal Vlaanderen 27/09/2021
Secretaris-generaal van het Departement Omgeving 09/10/2021
Gedelegeerd bestuurder van het Vlaams Agentschap voor 
Internationaal Ondernemen20/09/2021
Secretaris-generaal van het Departement Werk en Sociale Economie 27/09/2021
Gedelegeerd bestuurder van de Vlaamse Dienst voor 
Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding03/09/2021
Secretaris-generaal van het Departement Cultuur, Jeugd en Media 29/09/2021
Administrateur-generaal van Toerisme Vlaanderen 30/09/2021
Secretaris-generaal van het Departement Landbouw en Visserij 13/09/2021
Secretaris-generaal van het Departement Financiën en Begroting 28/09/2021
Administrateur-generaal van het Vlaams Agentschap voor Personen 
met een Handicap16/09/2021
Gedelegeerd bestuurder van het Agentschap Uitbetaling Groeipakket 23/09/2021
Administrateur-generaal van het Agentschap Opgroeien 27/09/2021
Administrateur-generaal van het Vlaams Agentschap Zorg en 
Gezondheid07/10/2021
Secretaris-generaal van het Departement Mobiliteit en Openbare 
Werken24/09/2021 
Administrateur-generaal van het Agentschap Wonen-Vlaanderen 28/09/2021
Gedelegeerd bestuurder van de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal 
Wonen30/09/2021
Directeur-generaal van het Vlaams Woningfonds 01/10/2021
Administrateur-generaal van het Agentschap Binnenlands Bestuur 28/09/2021
Administrateur-generaal van het Agentschap voor Onderwijsdiensten 24/09/2021
Administrateur-generaal van Sport Vlaanderen 29/09/2021
Directeur van Literatuur Vlaanderen 28/09/2021
Directeur-intendant  van het Vlaams Audiovisueel Fonds 28/09/2021 Steunmaatregelen voor  
ADRES 
Rekenhof
TEL. 
FAX
Rekenhof.
Cover 37-B.indd   1Cover 37-B.indd   1 29/11/2021   16:0429/11/2021   16:04

Financial transfers in the industrial accidents branch of the social security system

Transferts financiers dans
la branche des accidents dutravail de la sécurité sociale
Bruxelles, avril 2010
imprimeur
adresse
tél
fax
site internetD/2010/1128/13
Transferts ﬁ  nanciers dans 
la branche des accidents du travail de la sécurité sociale
Rapport adopté le 28 avril 2010
par l’assemblée générale de la Cour des comptes  Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 Synthèse
Bien que l’assurance contre les accidents du travail constitue une branche de la 
sécurité sociale, sa gestion a été conﬁ  ée à des assureurs privés sous le contrôle 
des autorités publiques. Ces assureurs constituent des réserves et payent une indemnité ou une rente à la victime ou à ses ayants droit. En 2008, les assureurs ont perçu à ce titre des primes d’un montant de 1.162 millions d’euros.
Le Fonds des accidents du travail (FAT) contrôle si tous les employeurs sont 
assurés et si les assureurs respectent les prescriptions techniques, juridiques et médicales.
En dépit du principe selon lequel les assureurs doivent assumer les indemnités 
octroyées à la suite d’un accident du travail, il existe différents transferts ﬁ  nan-
ciers du secteur privé (les employeurs et les assureurs privés) vers les institutions de sécurité sociale, dont le FAT. Ces transferts ﬁ  nanciers doivent contribuer à assurer l’équilibre ﬁ  nancier de la sécurité sociale. En 2008, ils se sont élevés, approximativement, à un total de 644,2 millions d’euros, dont 257,8 millions d’euros vers le FAT. Les transferts en faveur du FAT ont été introduits à partir des années 1980 principalement pour des raisons budgétaires. Le FAT utilise ces fonds notamment pour indemniser certaines catégories de victimes et leurs ayants droit. Le solde est versé par le FAT à la Gestion globale de la sécurité sociale. En 2008, le FAT a versé un montant net de 68,3 millions d’euros à la Gestion globale de la sécurité sociale. 
L’importance ﬁ  nancière des transferts et les critiques émises au sein du comité 
de gestion du FAT quant à leur impact sur les tâches de contrôle de l’organisme ont incité la Cour des comptes à réaliser un audit de la gestion, du traitement comptable, du suivi et des conséquences des transferts vers le FAT. 
La Cour des comptes constate que les transferts entraînent une gestion duale de 
l’assurance contre les accidents du travail, parce que tant les assureurs que le FAT versent des indemnités ou des rentes. Qui plus est, les recettes (et les dépenses y afférentes) s’inscrivent dans un système de répartition ne prévoyant pas la constitution de réserves pour les dépenses futures. Par conséquent, des moyens supplémentaires devront être demandés à la Gestion globale si les coûts augmentent en raison du vieillissement de la population.
Le contrôle de la perception de ces transferts réalisé par le FAT et le paiement 
des indemnités entraînent également un surcoût considérable. En outre, les trans-ferts sont également utilisés pour ﬁ  nancer le coût des adaptations au bien-être 
supporté par les assureurs, de sorte que ce ﬁ  nancement est peu transparent et 
difﬁ cilement contrôlable. 
La question se pose de savoir si l’avantage ﬁ  nancier relativement limité et tempo-
raire de ces transferts, surtout en comparaison du montant total des recettes de la Gestion globale, compense les inconvénients que les transferts engendrent. 
La Cour des comptes constate que les transferts et leur impact sur la Gestion 
globale ne font pas l’objet d’un suivi systématique. C’est ce qui ressort de l’ab-sence de prévisions régulières et d’informations adéquates sur le coût des trans-ferts. La Cour insiste sur la nécessité d’estimer régulièrement l’évolution des transferts de capitaux vers le FAT pour les accidents du travail ayant entraîné une incapacité permanente inférieure à 19 %, ainsi que les dépenses correspondantes,   Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010et de suivre l’impact des transferts sur le montant net du transfert vers la Ges-
tion globale. Aﬁ  n de réduire les coûts de la gestion, elle demande d’examiner si 
les indemnités versées aux ayants droits à la suite d’un accident du travail ne pourraient pas être payées par les assureurs en cas de cumul avec une pension. 
Le FAT doit optimaliser le calcul de ses coûts. À terme, ce processus doit, selon 
la Cour, mener à la ﬁ  xation d’objectifs spéciﬁ  ques et d’indicateurs d’efﬁ  cience dans le contrat d’administration et à l’élaboration d’un budget des prestations. De même, le ﬁ  nancement du coût des adaptations au bien-être devrait être plus 
transparent et mieux contrôlable.
En ce qui concerne le contrôle et la perception des montants dus par les assu-
reurs, la Cour des comptes propose plusieurs mesures de gestion (par exemple, l’introduction d’un système d’information de gestion) et des contrôles spéciﬁ  ques 
qui devraient permettre un meilleur suivi des activités des services opérationnels. Par ailleurs, elle propose plusieurs améliorations au niveau du contrôle de la déclaration d’accident du travail et de l’application de la loi sur les accidents du travail dans le secteur privé aux employeurs publics. La Cour a également constaté que le FAT n’applique pas systématiquement les majorations et les intérêts de retard et qu’il a élaboré un règlement très souple pour l’octroi d’exonérations et de réductions. 
Le calcul des indemnités en cas de cumul d’une indemnité octroyée à la suite d’un 
accident de travail et d’une allocation de pension fait l’objet de litiges entres les assureurs et le FAT. La Cour des comptes demande d’inventorier les risques qui en découlent et d’examiner les mesures de gestion éventuelles ainsi que de pré-voir un meilleur rapportage interne et externe au sujet de ces litiges. 
Elle recommande une meilleure organisation des données dans la comptabilité et, 
si possible, une scission complète du système de répartition, dont les opérations déterminent les transferts ﬁ  nanciers de et vers la Gestion globale, et du système 
de capitalisation. Il convient de prendre des mesures, et éventuellement de modi-ﬁ er la loi, pour garantir que tous les moyens disponibles qui excèdent le fonds de 
roulement autorisé soient transférés à la Gestion globale. Les moyens disponibles des deux systèmes doivent être investis de manière concurrentielle.
Dans sa réponse, la ministre des Affaires sociales partage la recommandation de 
la Cour des comptes en ce qui concerne la séparation comptable correcte entre le régime de répartition et le régime de capitalisation. Elle fera également exami-ner les possibilités d’éviter à l’avenir les différences d’interprétation entre la com-mission des problèmes ﬁ  nanciers et le FAT qui se sont traduites, dans le chef du 
FAT, par des excédents qui dépassent le fonds de roulement autorisé. La ministre de l’Emploi n’a pas répondu.  Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 Table des matières
Abréviations des références  7
Autres abréviations  7
0.1 Cadre légal et rôle du FAT 8
0.2 Transferts de la branche des accidents du travail du secteur 
privé vers les IPSS et la Gestion globale 9
0.3 Thème et objectif de l’audit 110.4 Transferts examinés 110.5 Normes 130.6 Méthodes d’audit 130.7 Procédure 140.8 Structure du rapport 14
Chapitre 1
Impact et suivi des transferts  15
1.1 Gestion duale de l’assurance contre les accidents du travail 151.2 Report de charges pour l’avenir 161.3 Frais de gestion supplémentaires pour le FAT 181.4 Financement opaque des adaptations au bien-être 191.5 Conclusion partielle 20
Chapitre 2
Transferts au FAT  22
2.1 Contrôle des transferts de capitaux ascendants, cumul avec 
une pension et article 45quater 22
2.2 Contrôle des transferts relatifs aux cotisations non-assujettis et 
aux cotisations RMD 25
2.3 Autres constatations 27
2.3.1 Exonération et diminution des majorations et intérêts de retard 27
2.3.2 Différence d’interprétation en ce qui concerne le cumul avec 
une pension 28
2.3.3 Contrôle et suivi des déclarations d’accident 292.3.4 Application de la législation correcte 30
2.4 Conclusion partielle 32  Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010Chapitre 3
Transferts vers la Gestion globale  33
3.1 Introduction 33
3.2 Détermination des moyens disponibles 34
3.3 Transfert à la Gestion globale 353.4 Gestion des moyens disponibles 363.5 Conclusion partielle 37
Chapitre 4
Enregistrement comptable des transferts  39
4.1 Imputation des transferts dans la comptabilité 39
4.2 Scission des opérations dans la comptabilité 40
4.3 Comptabilité analytique 41
4.4 Conclusion partielle 44
Chapitre 5
Conclusions et recommandations  46
5.1 Impact et suivi des transferts au FAT 465.2 Gestion des transferts au FAT 47
5.3 Gestion des transferts à la Gestion globale 505.4 Enregistrement comptable et suivi des transferts 50
Annexe 1
Évolution des recettes et dépenses article 45quater : 
chiffres historiques et prévisions  52
Annexe 2
Réponse de la ministre des Affaires sociales du 10 mars 2010 (traduction)
 55 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 7Abréviations des références
LAT Loi sur les accidents du travail du 10 avril 1971 
(secteur privé) 
Loi sur les accidents du  Loi du 3 juillet 1967 sur la prévention ou la répara-
travail dans le secteur tion des dommages résultant des accidents du travail, 
public des accidents survenus sur le chemin du travail et des 
maladies professionnelles dans le secteur public 
Loi de principes généraux Loi du 29 juin 1981 établissement les principes 
généraux de la sécurité sociale des travailleurs sala-riés
Loi ONSS Loi du 27 juin 1969 révisant l’arrêté-loi du 28 décem-
bre 1944 concernant la sécurité sociale des tra-vailleurs 
Autres abréviations
CBFA Commission bancaire, ﬁ  nancière et des assurances 
FAT Fonds des accidents du travailFMP Fonds des maladies professionnellesIPSS Institutions publiques de sécurité socialeITP Incapacité de travail permanenteONSS Ofﬁ  ce national de sécurité sociale
ONSS-APL Ofﬁ  ce national de sécurité sociale des administrations provinciales 
et locales 
RMD Réserves mathématiques déﬁ  nitives 8 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010Introduction
0.1 Cadre légal et rôle du FAT
Depuis 1971, les employeurs sont tenus de s’assurer contre les accidents du 
travail en vertu de la LAT1. En échange du paiement d’une prime, les assureurs 
privés prennent à leur charge les risques ﬁ  nanciers liés à un accident du travail. 
Ils constituent à cet effet les réserves nécessaires dans un système de capitali-sation et payent une indemnité ou une rente à la victime ou à ses ayants droit. En 2008, les assureurs ont encaissé au total des primes pour un montant de 1.162 mil-lions d’euros.
En revanche, pour ce qui est du secteur public, à l’exception de quelques organis-
mes pour lesquels la LAT reste applicable (voir point 2.3.4), la loi sur les acci-dents du travail dans le secteur public ne prévoyait pas cette obligation, parce qu’il n’existe aucun risque d’insolvabilité.
Étant donné que l’assurance contre les accidents du travail est gérée par des 
assureurs privés, il a été nécessaire de prévoir un double contrôle, sur le plan social et ﬁ  nancier. Le Fonds des accidents du travail (FAT) a été créé en 1967
2. 
Sa principale tâche consiste à contrôler, auprès des employeurs, le respect de l’obligation d’assurance et les déclarations d’accident du travail et, auprès des assureurs, les aspects techniques, juridiques et médicaux. Lorsqu’un employeur n’est pas assuré, le FAT fait également ofﬁ  ce de fonds de garantie pour les victi-
mes d’accidents du travail. Le contrôle ﬁ  nancier des assureurs, par contre, est principalement pris en charge par la CBFA et le SPF Économie.
En vertu de la loi de principes généraux, les opérations du système de répartition 
font partie de la Gestion globale de la sécurité sociale. Ce système comprend les opérations précitées dans le cadre du contrôle du respect de l’obligation d’assu-rance et du fonds de garantie, les recettes et les dépenses correspondantes effectuées dans le cadre des transferts ﬁ  nanciers vers le FAT (voir ci-dessous) et 
des diverses allocations
3 que le FAT accorde en plus des indemnités et rentes 
Toutefois, les allocations à la suite d’un accident du travail que le FAT verse, en 
tant qu’assureur, aux marins et aux armateurs de la marine marchande, ainsi que les indemnités en cas d’accident du travail entraînant une incapacité de travail de moins de 10 % et survenu avant le 1
er janvier 19884 relèvent du système de capi-
talisation et non de la Gestion globale. 
1 Avant 1971, l’employeur était responsable du paiement des indemnités liées à l’accident de travail à ses employés. Il pouvait s’assurer à cet effet s’il le désirait. La Caisse de prévoyance et de secours de l’époque devait encourager les employeurs à souscrire une telle assurance. 
2 Le FAT est le fruit de la fusion de la Caisse de secours et de prévoyance et de quelques autres instances et organismes, tels que la Commission des accidents du travail, le Service national de prothèse et l’Œuvre nationale des orphelins victimes du travail. 
3 Allocation spéciale, allocation supplémentaire, allocation d’aggravation, allocation de décès et allo-cation de péréquation.
4 Article 45ter LAT. Il s’agit en réalité d’un précurseur de l’article 45quater. Étant donné que le FAT a constitué des réserves pour les capitaux transférés et que les moyens ne sont pas utilisés pour ﬁ nancer d’autres branches de la sécurité sociale, ces transferts n’ont pas été examinés. Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 9Depuis 2007, le FAT contrôle également la mise en œuvre, par les employeurs 
publics, de la loi sur les accidents du travail dans le secteur public. Enﬁ  n, il intègre 
les données relatives aux accidents du travail des secteurs public et privé dans une banque de données centralisée. 
Le FAT relève de la tutelle du ministre de l’Emploi et de l’Égalité des chances. La 
responsabilité du ﬁ  nancement de la sécurité sociale a été conﬁ  ée au comité de 
gestion de la sécurité sociale (ONSS-Gestion globale).
0.2  Transferts de la branche des accidents du travail du secteur 
privé vers les IPSS et la Gestion globale 
En 2008, les employeurs ont versé environ 1.162 millions d’euros
5 à titre de pri-
mes aux assureurs.
octroyées à la suite d’un accident de travail, il existe différents transferts ﬁ  nan-
ciers du secteur privé (employeurs et assureurs) vers les IPSS, dont le FAT. Ces transferts ﬁ  nanciers doivent contribuer à assurer l’équilibre ﬁ  nancier de la sécu-
rité sociale. En 2008, ils se sont élevés, approximativement, à un total de 644,2 mil-lions d’euros, dont 257,8 millions d’euros constitués de transferts des assureurs vers le FAT. Ces transferts ont été introduits à partir des années 1980 pour des raisons budgétaires principalement. Le FAT utilise ces fonds notamment pour indemniser certaines catégories de victimes et d’ayants droit (cf. ci-après), ainsi que pour ﬁ  nancer en partie ses frais de fonctionnement. Il verse le solde à la Gestion globale de la sécurité sociale. En 2008, il s’est agi d’un transfert net positif de 68,3 millions d’euros.
Pour exposer concrètement le mode de ﬁ  nancement de la branche des accidents 
du travail de la sécurité sociale, la Cour a élaboré, sur la base de données de 2008
6, un aperçu de tous les transferts ﬁ  nanciers du secteur privé vers les IPSS 
et la Gestion globale. 
Il ressort du schéma que le ﬁ  nancement de la branche des accidents du travail est 
très complexe et peu transparent. Il fait aussi apparaître qu’après déduction des dépenses du FAT, le secteur privé apporte une contribution considérable (466,5 mil-lions d’euros
7) à la sécurité sociale8. Le secteur public, quant à lui, n’apporte pas 
de contribution ﬁ  nancière à la sécurité sociale, conformément à la loi sur les acci-
dents de travail dans le secteur public. 
5 Constat et perspectives 2009, Assuralia, p. 6.
6 Chiffres du FAT sur la base des charges et produits du système de répartition, tels que ﬁ  gurant 
dans la comptabilité du FAT. Il n’est pas tenu compte des transferts plutôt limités du système de capitalisation ni des retenues et transferts ﬁ  scaux. Dans certains cas, il s’agit d’estimations, dans 
d’autres, les données disponibles étaient insufﬁ  santes. La cotisation des employeurs pour les acci-
dents du travail est passée de 0,30 % à 0,32 % le 1
7 644,2 millions d’euros (somme de tous les transferts du secteur privé vers les IPSS sans tenir compte du transfert net du FAT vers l’ONSS-Gestion globale) – 177,7 millions d’euros (indemnités versées par le FAT aux ayants droit). 
8 Cependant, le montant de cette contribution diminuera à l’avenir, étant donné que, les prochaines années, le FAT devra prendre à sa charge les dépenses relatives aux rentes (voir point 1.2 ci-après).  10 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010
–EMPLOYEUR (secteur privé et organismes publics régis par la loi de 1971)
Assureur accidents du travail
ONSS-Gestion globaleFATCotisation patronale 0,3%
Montant : 249,6
Cotisation 4% sur les RMD d’avant 1988
Montant : 24,9Cotisation 20% sur les primes des
personnes non soumises à
l’ONSS
 Montant : 3,4Transfert  20% primes
Montant : 3,4
Cotisation 5,29 % sur les primes
pour le fonds de
reclassement social Transfert 5,29% + 0,6% sur les primes
pour le fonds de reclassement social
Montant (FAT incl.) : 56,8Transfert
 5,29%
sur affiliations d’officeCotisations d’affiliation d’office
Montant : 11,9
Remboursement frais médicaux, allocations, capital
Montant : 3,9
Retenue cotisations des employés 13,07%
Montant (FAT incl.) : 64,2Retenue cotisations des
employés 13,07%Capitaux cumul pensions
Montant : 36,4
Capitaux ascendants
Montant : 7,4
Capitaux AT G 19 %
Montant : 185,7Victime ou ayants 
droitRemboursement frais, indemnités et rentes, allocations, etc. 
Montant répartition : environ 177,7
Transfert capitaux
Montant : 95,3
Cotisation GG dans
fonctionnement FAT
Montant : 27Schéma 1 : Transferts du secteur privé vers les IPSS en application de la LAT (chiffres 2008 en millions d’euros)
Inami
ONSS–APLCotisation patronale 0,3% pour les organismes publics régis par la loi de 1971
Montant : inconnuPrimes
Montant : 1.162 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 110.3 Thème et objectif de l’audit
Le schéma précédent démontre que les transferts ﬁ  nanciers vers le FAT consti-
tuent une part importante du ﬂ  ux ﬁ nancier total vers les IPSS dans la branche des 
accidents du travail. Une mission importante du FAT consiste à gérer et à effec-tuer le suivi des transferts de capitaux imposés légalement aux assureurs et des paiements de cotisations comme source de ﬁ  nancement de la Gestion globale de 
la sécurité sociale. 
La Cour des comptes a examiné l’impact et le suivi des transferts ainsi que la 
gestion opérationnelle, les transferts à la Gestion globale et l’enregistrement comptable.
L’audit a porté sur trois questions principales : 1. Quelles sont les garanties qu’offre l’organisation administrative du FAT 
quant à une gestion rigoureuse des transferts ﬁ  nanciers dans la branche 
des accidents du travail ? 
2. Les transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail sont-ils 
enregistrés correctement dans la comptabilité ?
3. L’impact budgétaire total des transferts ﬁ  nanciers est-il sufﬁ  samment 
connu et fait-il l’objet d’un suivi sufﬁ  sant ?
0.4 Transferts examinés
L’audit s’est limité aux cinq transferts suivants
9, qui représentent au total 257,8 mil-
lions d’euros (2008).
1. Cotisations de 20 % sur les primes pour les personnes non assujetties à 
l’ONSS10
La LAT est applicable à toutes les personnes assujetties en tout ou en partie à la loi ONSS, mais également à quelques catégories de personnes non assujetties à cette loi
11. Les assureurs doivent verser pour ces person-
nes une cotisation supplémentaire de 20 % calculée sur la prime qu’ils per-çoivent pour ces personnes. 
En 2008, les assureurs ont versé au FAT un montant de 3,4 millions d’euros 
à titre de cotisations supplémentaires.
2. Cotisations sur les réserves mathématiques déﬁ  nitives (RMD) pour les 
accidents survenus avant le 1
er janvier 198812
Dès qu’un accident du travail a été réglé par le biais d’un accord ou d’une décision juridique coulée en force de chose jugée, l’assureur constitue, sur la base des tables de mortalité, une réserve mathématique déﬁ  nitive au titre de garantie pour les indemnités à verser.
 9 Outre une augmentation en 2009 du pourcentage des charges de 3,5 % à 5 % pour les capitaux à 
transférer au FAT dans le cadre de l’article 45quater de la LAT (impact annuel 2,6 millions d’euros), les assureurs en matière d’accidents du travail doivent, depuis le 1
er janvier 2009, également payer 
une cotisation annuelle supplémentaire de 3,2 millions d’euros pour ﬁ  nancer les frais de contrôle. 
Cette nouvelle cotisation n’a pas été examinée dans le cadre de l’audit.
10 Article 59, 2°, LAT.
11 Arrêté royal du 25 octobre 1971 étendant le champ d’application et ﬁ  xant les règles spéciales 
d’application de la LAT du 10 avril 1971.
12 Article 59bis, 2°, LAT. 12 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010Les assureurs payent une cotisation de 4 % sur les RMD des accidents du 
travail survenus avant 1988. Cette cotisation sert à ﬁ  nancer les charges supplémentaires supportées par le FAT pour ces accidents
13. Depuis 2009, 
cette cotisation a été ramenée à 0,9 % (voir point 1.4). 
Ce transfert ﬁ  nancier s’élevait encore à 24,9 millions d’euros en 2008.
3. Rente convertie en capital accordée aux ascendants14
Lorsque, dans le cas d’un accident mortel du travail, les ascendants 
(parents, grands-parents) proﬁ  taient directement de la rémunération de la 
victime ou habitaient sous le même toit, une rente leur est servie jusqu’à la date où la victime aurait atteint l’âge de 25 ans. Si, à ce moment-là, la rémunération ne constitue pas (plus) la principale source de revenus des ascendants, la rente est supprimée et le capital correspondant est trans-féré au FAT.
Ces transferts de capitaux ont représenté 7,4 millions d’euros en 2008. 
4. Rente convertie en capital non cumulable avec une pension de retraite ou 
de survie et transfert de la rente cumulable
15
Depuis le 1er janvier 1983, l’indemnité octroyée à la suite d’un accident du 
travail ne peut être que partiellement cumulée avec une pension de retraite ou de survie. L’assureur verse au FAT le capital correspondant à la partie de l’indemnité ou de la rente annuelle ne pouvant être cumulée avec une pension. En outre, l’assureur verse périodiquement l’indemnité minimum garantie pour la victime pensionnée (paiements cumul) au FAT, qui la trans-fère à l’ayant droit.
L’assureur doit examiner si la victime d’un accident du travail est admise à 
la retraite avant que le règlement
16 de l’accident de travail ne prenne cours. 
Dans ce cas, l’assureur retient la différence entre la rente et l’indemnité minimum garantie (décumul) et transfère cette somme en même temps que le capital au FAT. Si une personne est admise à la retraite après la prise de cours du règlement de l’accident du travail, le FAT doit le vériﬁ  er 
et en avertir l’assureur. 
En 2008, le transfert du capital et du décumul s’est élevé à 36,4 mil-
5. Rente convertie en capital des accidents du travail ayant entraîné une inca-
pacité de travail jusqu’à 19 %
17
Depuis 1994, les capitaux de rente octroyés dans le cadre d’accidents sur-
venus à partir du 1er janvier 1988 et ayant entraîné une incapacité de tra-
vail permanente de moins de 10 % ne sont plus versés aux victimes à l’ex-piration du délai de révision
18. Après le règlement de l’accident du travail, 
l’assureur transfère ce capital au FAT, qui continue à payer l’indemnité ou la rente annuelle. 
13 Pour les accidents du travail survenus avant le 1er janvier 1988, le FAT paye l’indexation des 
indemnités octroyées pour une incapacité de travail permanente et garantit une indemnité mini-mum. Sous certaines conditions, il indemnise également les aggravations temporaires et perma-nentes, les frais médicaux et les prothèses et aides nécessaires en relation avec la lésion causée par l’accident du travail.
14 Article 20bis et 59quinquies LAT.
15 Article 42bis LAT.
16 Cela signiﬁ  e que l’incapacité de travail permanente et l’indemnité ont été ﬁ  xées dans un accord 
conclu entre l’assurance et les ayants droit entériné par le FAT ou dans une décision juridique (jugement ou arrêt).
17 Article 45quater LAT.
18 Articles 53 à 58 de la loi-programme du 30 mars 1994. Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 13Cette mesure relative au transfert du capital et les paiements correspon-
dants des indemnités d’accidents du travail par le FAT ont été étendus en 1996 aux accidents du travail ayant entraîné une incapacité de travail per-manente de 10 à 16 % et réglés à partir du 1
er janvier 199719 et en 2003 
aux accidents du travail ayant entraîné une incapacité de travail perma-nente de 16 à 19 % et réglés à partir du 1
er décembre 200320.
En 2008, ce transfert (dénommé ci-après article 45quater) a atteint 
185,7 millions d’euros. Pour sa part, le FAT a versé des indemnités et des rentes pour un montant d’environ 74,4 millions d’euros.
0.5 Normes
L’audit s’est principalement basé sur les normes suivantes de la législation et de 
la réglementation générale relative à la sécurité sociale : 
la LAT et la loi sur les accidents du travail dans le secteur public ainsi que • 
les arrêtés d’exécution ;
la loi de principes généraux du 29 juin 1981 ; • 
l’arrêté de responsabilité de 1997 • 
21 ;
l’arrêté relatif à la comptabilité de 2001 • 22 ;
le contrat d’administration 2006-2008 du FAT • 23.
0.6 Méthodes d’audit
Les méthodes d’audit suivantes ont été utilisées :
inventaire des différents types de transferts ; • 
inventaire des dispositions légales et analyse des documents applicables • 
aux transferts en faveur du FAT ;
entrevues avec les fonctionnaires (dirigeants) du FAT ; • 
établissement de descriptions de processus ; • 
examen des pratiques suivies à la lumière des procédures prévues dans la • 
loi et des normes de contrôle interne ;
analyse des rapports disponibles ; • 
consultation de rapports de réunions de la direction générale et du comité • 
de gestion du FAT.
L’examen à la lumière des procédures légales se limite aux opérations de 2007 et 
2008. 
19 Loi du 26 juillet 1996 et article 4 de l’arrêté royal du 16 décembre 1996.
20 Loi-programme du 22 décembre 2003.
21 Arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions 
publiques de sécurité sociale, en application de l’article 47 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions. 
22 Arrêté royal du 22 juin 2001 ﬁ  xant les règles en matière de budget, de comptabilité et de comptes 
des institutions publiques de sécurité sociale soumises à l’arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions publiques de sécurité sociale.
23 Arrêté royal du 19 juillet 2006. 14 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010Pour la réalisation de l’audit, il a été fait appel aux services techniques, à la direc-
tion des recettes et des dépenses, au service d’inspection, au service de la comp-tabilité, au service informatique et à la direction générale du FAT.
0.7 Procédure
L’audit a été annoncé le 23 décembre 2008 à l’administrateur général du FAT 
ainsi qu’aux ministres de l’Emploi et de l’Égalité des chances et des Affaires sociales et de la Santé publique. 
Il a été exécuté de janvier à mai 2009. Pour le réaliser, la Cour a pu compter sur 
la bonne collaboration des services concernés. 
L’avant-projet de rapport a été envoyé au FAT le 13 novembre 2009. La réponse 
est parvenue à la Cour des comptes le 17 décembre 2009.
Après concertation avec le FAT le 8 janvier 2010, les observations pertinentes 
ont été intégrées dans le projet de rapport aux ministres de l’Emploi et des Affai-res sociales et de la Santé publique.
La réponse de la ministre des Affaires sociales, datée du 10 mars 2010, a été 
intégrée dans le présent rapport. La ministre de l’Emploi n’a pas répondu.
0.8 Structure du rapport 
Les résultats de l’audit ont été répartis en quatre chapitres. Le chapitre 1 aborde 
l’impact et le suivi des transferts en faveur du FAT. Les chapitres 2 et 3 traitent de la gestion des transferts vers le FAT et du FAT vers la Gestion globale. L’en-registrement comptable et le suivi de tous ces transferts dans la branche des accidents du travail font l’objet du chapitre 4. Enﬁ  n, le chapitre 5 contient les conclusions et recommandations. Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 15Chapitre 1 
Impact et suivi des transferts
1.1 Gestion duale de l’assurance contre les accidents du travail
Comme indiqué dans l’introduction, l’assurance contre les accidents du travail est 
gérée par des assureurs privés sous le contrôle du FAT notamment. Cependant, de nombreux transferts ﬁ  nanciers se sont mis en place entre ces assureurs et le 
FAT, notamment pour conserver l’équilibre de la sécurité sociale.
En ce qui concerne deux des transferts examinés, à savoir le règlement du cumul 
avec une pension et les incapacités de travail jusqu’à 19 % (article 45quater), le FAT assume également le paiement de l’indemnité ou de la rente. En outre, le FAT effectue aussi différents paiements dans le cadre de la réglementation des allocations et dans les dossiers du système de capitalisation. 
Fin 2007, le FAT comptait 151.656 bénéﬁ  ciaires de rentes
24 dans les systèmes de 
capitalisation et de répartition, contre 66.463 bénéﬁ  ciaires pour les assureurs. Sur les 151.656 bénéﬁ  ciaires du FAT, 83.094 cas résultent de l’application de l’article 45quater et 14.097 du règlement du cumul avec les pensions
25. 
Sur la base de ces chiffres et de l’évolution du nombre de bénéﬁ  ciaires de rentes 
dans le cadre de l’article 45quater (voir annexe 1), la Cour des comptes constate que le FAT, outre son rôle d’organisme de contrôle, devient de plus en plus un organisme de perception et de paiement. 
En outre, le transfert du capital de l’assureur privé vers le FAT ne constitue pas 
nécessairement un événement unique et ﬁ  xe. Si le pourcentage d’incapacité de 
travail doit être revu conformément à l’article 45quater, le capital transféré doit également être adapté. Dans certains cas, la gestion du capital repasse à nou-veau du FAT à l’assureur. 
Par ailleurs, l’assureur privé n’est pas totalement exonéré de toute obligation 
dans les dossiers où il a transféré le capital au FAT. Ainsi, il continue à assumer l’indemnité en cas d’aggravation temporaire ou l’allocation en cas d’aggravation permanente ou de décès après l’expiration d’un délai de révision ainsi que les frais 
médicaux pour les accidents du travail survenus à partir du 1
er janvier 1988. 
Tous ces éléments montrent à quel point la gestion duale de l’assurance contre 
les accidents du travail est complexe, tant pour le FAT et les assureurs privés que pour les ayants droit. 
24 En outre, il existait aussi, en 2007, 48.025 bénéﬁ  ciaires qui recevaient une allocation du FAT.
25 140 bénéﬁ  ciaires de rentes émargent au fonds de garantie du FAT. Les 54.325 bénéﬁ  ciaires res-
tant relèvent du système de capitalisation.  16 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 20101.2 Report de charges pour l’avenir 
Le mode de gestion change lorsqu’un dossier passe de l’assureur au FAT. Le 
capital qui doit être transféré au FAT est calculé à l’aide d’échelles basées sur des tables de mortalité, des taux d’intérêt technique et de revalorisation et des pourcentages de charges. Dans le cadre du transfert des capitaux « article 45qua-ter », cette méthode donne l’impression que le capital correspondant sufﬁ  t pour 
ﬁ nancier les obligations futures. Or, le FAT ne réserve pas les capitaux versés liés 
à l’article 45quater dans son système de répartition, mais les transfère à la Ges-tion globale après déduction des dépenses correspondantes et d’autres opéra-tions (voir chapitre 3).
Cette façon de procéder a pour effet qu’à l’avenir, les dépenses dépasseront les 
recettes. Les opérations dans le cadre de l’article 45quater ont en outre un impact considérable sur le transfert ﬁ  nancier du FAT vers la Gestion globale. C’est la raison pour laquelle il est nécessaire de réaliser régulièrement des prévisions. Celles-ci ne peuvent pas se limiter à une énumération de données historiques dans le rapport annuel ni aux estimations limitées ﬁ  gurant dans le budget du FAT. 
Elles doivent plutôt permettre d’estimer l’impact des futures recettes et dépen-ses sur le ﬁ  nancement de la sécurité sociale. 
La Cour des comptes a examiné dans quelle mesure des prévisions ont été éla-
borées lors de la mise en œuvre de l’article 45quater de la LAT
26. 
Lors de l’examen en 1994 du projet de loi relatif au transfert des capitaux liés à 
une incapacité de travail permanente de moins de 10 %, la commission des Affai-res sociales du Sénat
27 avait souhaité savoir quand les dépenses excéderaient les 
recettes. La ministre de l’époque avait répondu que le FAT avait effectué les calculs nécessaires sur la base de simulations. Ces dernières ont fait apparaître que, dans une première période, il y aurait un excédent important, mais qu’à un stade ultérieur, les réserves sufﬁ  raient uniquement pour payer les rentes, sans qu’un excédent soit encore possible. Les documents ayant servi à effectuer ces prévisions n’ont plus pu être soumis à la Cour. 
En décembre 2008, après l’étude préliminaire de la Cour, le FAT a réalisé de 
nouvelles prévisions des capitaux à recevoir et des allocations et rentes à payer pour les accidents du travail ayant entraîné une incapacité de travail inférieure à 10 %, entre 10 % et 16 % et de 16 % à 19 %. La Cour a compilé les chiffres du FAT pour les trois catégories de capitaux (voir annexe 1).
Les nouvelles prévisions n’ont pas été soumises au comité de gestion du FAT, 
alors que différents membres ont souligné à plusieurs reprises, notamment lors de l’extension des transferts de capitaux aux pourcentages supérieurs d’incapa-cité de travail, les conséquences négatives de cette mesure pour l’avenir. 
26 Ainsi que de l’article 58, 17°, qui se réfère spéciﬁ  quement au paiement annuel des indemnités et 
rentes dans le cadre de l’article 45quater de la même loi.
27 Doc. parl. , Sénat, 1993-1994, 980-2, p. 71. Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 17Les prévisions ont été établies sur la base des recettes et des dépenses effec-
tuées jusqu’en 2007. Ensuite, certains pourcentages de croissance y ont été appliqués aﬁ  n d’estimer les recettes et les dépenses futures (voir annexe 1). Cette méthode de travail est très rudimentaire et offre peu de sécurité
28, mais 
trouve son origine dans les lacunes du logiciel utilisé29. En outre, la Cour constate 
que le FAT ne dispose pas d’un actuaire pour réaliser des calculs plus précis. 
Il ressort d’ores et déjà des prévisions du FAT que, pour les accidents du travail 
ayant entraîné une incapacité de travail inférieure à 10 %, les dépenses excéde-ront les recettes vers 2017. 
Toujours selon les prévisions, la date charnière globale se situe aux environs 
de 2027, date à partir de laquelle les montants à ﬁ  nancer (dépenses) vont pro-
gressivement augmenter. Les prévisions ne permettent toutefois pas de déduire à quel moment cette évolution aura un impact sur le transfert du FAT vers la Gestion globale, ni quand le FAT (voir schéma 1) devra demander à la Gestion globale des moyens ﬁ  nanciers supérieurs aux transferts qu’il effectue. Étant donné que le FAT paye également d’autres dépenses par le biais de ses recettes, l’impact véritable sur le transfert à la Gestion globale se produira bien plus tôt. Eu égard au montant inférieur du transfert net à la Gestion globale, les consé-quences négatives pour la sécurité sociale pourront déjà se manifester entre 2017 et 2018
30, mais uniquement dans l’hypothèse où les autres recettes et dépenses 
du FAT restent constantes.
Le FAT observe que si l’on prend en compte le fait qu’au sein du système de 
répartition, les recettes du FAT demeurent supérieures aux dépenses et que ces recettes sont majorées de l’ensemble des intérêts générés par les transferts, l’avantage pour la sécurité sociale est considérable. 
La Cour des comptes ne disconvient pas que le transfert a, jusqu’à présent, 
représenté un avantage ﬁ  nancier important pour la sécurité sociale. Ainsi, l’appli-
cation de l’article 45quater entre 1994 et 2007 a donné lieu à un transfert sup-plémentaire de 1,1 milliard d’euros au FAT. Elle observe toutefois que les capi-taux reçus n’ont pas été réservés par le FAT
31 et qu’en l’absence de mesures 
supplémentaires, la poursuite de l’application de l’article 45quater aura un impact négatif sur la Gestion globale au moment où les coûts du vieillissement augmen-teront. Jusqu’à présent, le FAT s’est limité à transmettre les commentaires néga-tifs de son comité de gestion au ministre de tutelle. Ainsi, plusieurs membres du comité de gestion du FAT estiment que les transferts sont à l’origine d’un ﬁ  nan-
cement opaque de la sécurité sociale et d’une gestion complexe des entreprises d’assurance comme du FAT. Le comité de gestion remet en question le rôle actuel 
28 Par exemple, d’après le rapport annuel, il y aurait eu 6.756 bénéﬁ  ciaires de rente supplémentaires 
en 2008, soit plus que la moyenne utilisée de 6.434. Par conséquent, le transfert vers le FAT s’est élevé à 185 millions d’euros au lieu du montant estimé de 161 millions d’euros. 
29 Les simulations ne peuvent pas être effectuées à l’aide de l’application Finan, qui est utilisée pour 
les paiements des rentes et indemnités. 
30 Entre 2004 et 2008, le montant net moyen des recettes diminué des dépenses liées à l’arti-
cle 45quater s’élevait à 106 millions d’euros, alors que le transfert net moyen à la Gestion globale atteignait plus de 58 millions d’euros. Si l’on déduit la différence de 48 millions d’euros de l’écart entre les recettes et les dépenses liées à l’article 45 quater, la date charnière se situe beaucoup plus tôt (voir annexe 1). 
31 Calculé sur la base des barèmes légaux (où il est tenu compte de la croissance éventuelle des 
dépenses, de l’intérêt sur le capital investi et des frais de gestion) et judicieusement investi, le capital transféré par les assureurs devrait en principe sufﬁ  re à couvrir les dépenses futures. Commentaire de
l’administration 18 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010du FAT, qui doit également « contribuer à l’équilibre de la sécurité sociale » et 
plaide en faveur d’une réﬂ  exion sur la révision du système32. Les organes de 
concertation et de gestion de la Gestion globale (comité de gestion de la sécurité sociale, commission des problèmes ﬁ  nanciers) montrent également peu d’intérêt 
pour cette problématique, notamment en raison du poids ﬁ  nancier relativement 
faible du FAT dans le ﬁ  nancement global de la sécurité sociale. 
En résumé, la Cour des comptes note que les prévisions ne sont pas établies 
systématiquement et que le report de charges vers l’avenir n’est pas abordé clai-rement dans le cadre du rapportage externe.
Le FAT souligne cependant la difﬁ  culté d’établir des prévisions à long terme en ce 
qui concerne les capitaux article 45quater en raison du grand nombre de paramè-tres qui déterminent, d’une part, une partie des capitaux à recevoir et, d’autre part, les dépenses futures. 
1.3 Frais de gestion supplémentaires pour le FAT
Tous ces transferts entraînent des frais de gestion supplémentaires pour le FAT. 
Il doit en effet contrôler si les assureurs payent les montants en temps voulu et intégralement et gérer les paiements aux ayants droit dans le cadre de l’article 45quater et du cumul avec les pensions. 
En 2006, le FAT a calculé que les frais de gestion relatifs aux activités internes 
concernant le cumul d’une indemnité d’accident du travail et d’une pension et l’exécution de l’article 45quater s’élevaient respectivement à 933.000 et 790.000 euros, soit 5,8 % et 4,9 % des frais de gestion totaux. La Cour des comp-tes a constaté que ce calcul présentait diverses lacunes, de sorte que les frais réels sont en fait sous-estimés. Le coût de chacun des autres transferts examinés (perception du capital ascendants, cotisation non-assujettis et cotisation RMD) n’est même pas connu. Les lacunes de la comptabilité des coûts sont abordées plus en détail au chapitre 4.
Ce calcul des coûts n’a pas été soumis au comité de gestion du FAT. De même, 
le coût des divers transferts ainsi que des autres activités du FAT ne constituent pas encore un point d’attention du contrat d’administration. De ce fait, le comité de gestion suit surtout l’exécution en temps voulu des activités de tous les servi-ces opérationnels, mais pas l’efﬁ  cience des missions accomplies. La Cour se réfère en l’occurrence à la recommandation formulée par le groupe de travail « Contrat ». Ce groupe de travail, créé à la suite d’une initiative du SPF Sécurité sociale et du collège des IPSS, a évalué les contrats d’administration conclus entre l’État et les IPSS. Il propose que les IPSS intègrent des indicateurs d’efﬁ  -
cience dans les prochains contrats
33.
Ces lacunes, ainsi que le fait qu’aucun calcul des coûts de l’année 2007 n’était 
encore disponible au printemps 2009, démontrent que le suivi de l’efﬁ  cience des 
activités internes est loin d’être optimal. 
32 Réunion du comité de gestion du FAT le 17 mars 2008.
33 La note de synthèse du groupe de travail a été soumise le 16 mars 2009 au comité de gestion du 
FAT. Commentaire de
l’administration Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 19La Cour des comptes signale à cet égard qu’il serait possible de réaliser des 
économies au niveau des frais de gestion. En cas de cumul avec une pension, le FAT ne reçoit aucune indemnité de gestion de la part des assureurs. De même, aucun pourcentage de charges n’est repris dans le barème utilisé
34. En raison de 
la complexité35 et de la périodicité du contrôle des paiements liés au cumul, une 
économie substantielle36 pourrait être réalisée en conﬁ  ant à nouveau les paie-
ments périodiques aux assureurs.
Le FAT précise que le problème du versement d’un tiers du capital (voir le 
point 2.3.2) n’est pas encore réglé et qu’il ne serait pas très judicieux d’effectuer dès à présent les paiements relatifs aux montants forfaitaires à la charge des assureurs. 
1.4 Financement opaque des adaptations au bien-être
Tous les deux ans, le gouvernement prend une décision au sujet de la répartition 
de l’enveloppe accordée pour une adaptation au bien-être de toutes ou de certai-nes prestations de remplacement de revenus
37. Cette décision est prise sur la 
base d’un avis conjoint du Conseil national du travail (CNT) et du Conseil central de l’économie (CCE). 
Lors de l’adaptation au bien-être des rentes et indemnités liées aux accidents du 
travail, il se pose le problème que les assureurs n’ont constitué aucune réserve pour ces coûts supplémentaires dans le système de capitalisation. Étant donné que les adaptations concernent des allocations pour des accidents du travail sur-venus dans le passé, une mesure de compensation est recherchée pour les coûts supplémentaires subis par les assureurs. 
Lors d’une première adaptation des rentes et allocations au bien-être entre 2005 
et 2007, le coût en capitalisation pour les assureurs avait été estimé à 59,1 mil-lions d’euros. Ce surcoût a été ﬁ  nancé en ne diminuant pas de 4,75 % à 3,75 % le 
taux d’intérêt technique appliqué lors du calcul du barème applicable aux capitaux à transférer pour les accidents du travail article 45quater ayant entraîné une ITP inférieure à 10 %. Le taux d’intérêt appliqué pour les accidents du travail article 45quater ayant entraîné une ITP de 10 à 19 % a, quant à lui, été adapté. Pour la deuxième adaptation au bien-être effectuée en 2007 et 2008, cette mesure a été prolongée une nouvelle fois pour deux ans. 
Un groupe de travail composé de représentants du FAT, du FMP, d’Assuralia et 
de la CBFA a estimé que la dernière adaptation au bien-être en 2009 et 2010 entraîne un surcoût de 83,85 millions d’euros pour les assureurs. Ces coûts ont été compensés en prolongeant la mesure précitée jusqu’en 2009 et 2010 et en diminuant la cotisation sur les RMD de 4 % à 0,9 % pour les années 2009 à 2011. Aﬁ n d’éviter un impact négatif sur les transferts à la Gestion globale, le coût de 
la diminution des RMD a été compensé par le biais des produits de la réserve sans affectation spéciale du système de capitalisation, gérée par le FAT. 
34 L’application d’un pourcentage de charges dans le barème entraînerait une augmentation des capi-
taux à transférer au FAT.
35 Le FAT exécute tous les quatre mois un contrôle des paiements périodiques qu’il reçoit de l’assu-
reur. À cet effet, tous ces paiements périodiques doivent encore être introduits manuellement dans le système de suivi et de paiement (Finan) du FAT. 
36 Selon la comptabilité analytique, les frais de ﬁ  xation, de contrôle et de perception du capital, le 
décumul éventuel et les paiements périodiques liés au décumul se sont élevés en 2006 à 933.000 euros. Une partie, à savoir les paiements cumul, peut par conséquent être épargnée. 
37 Article 72, § 1er, de la loi du 23 décembre 2005 relative au pacte de solidarité entre les généra-
tions.Commentaire de
l’administration 20 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010La Cour des comptes constate que le ﬁ  nancement des surcoûts à la charge des 
assureurs est opaque et complexe. Ainsi, il semblerait que ce surcoût n’a pas d’effet visible sur les recettes du FAT et le transfert net à la Gestion globale. Or, tel n’est pas tout à fait le cas.
Comme le taux d’intérêt technique n’a pas été adapté, le FAT perçoit • 
moins de recettes et les barèmes utilisés pour les transferts de capital dans le cadre de l’article 45quater ne sont plus uniformes.
La compensation de la réduction de la cotisation sur les RMD par le biais • 
du produit du système de capitalisation n’inﬂ  uence pas le résultat du sys-
tème de répartition, mais bien celui du système de capitalisation. 
En outre, la méthode actuelle faisant appel à des compensations a pour effet que 
ces coûts supplémentaires n’apparaissent pas dans les comptes du FAT. 
Étant donné que les adaptations biennales au bien-être nécessiteront à l’avenir 
de plus en plus de compensations ﬁ  nancières, le risque est réel que, pour garantir 
le transfert à la Gestion globale, les moyens du système de capitalisation conti-nuent à être utilisés ou que les transferts des assureurs au FAT soient augmen-tés. 
La Cour des comptes a observé qu’il est difﬁ  cile d’examiner a posteriori si la 
perte de revenus pour le FAT se justiﬁ  e bien par les surcoûts à la charge des assureurs. Le FAT vériﬁ  e, notamment, à l’aide des données ﬁ  gurant dans l’entre-
pôt des données ( datawarehouse ), les calculs et les paramètres utilisés dans les 
estimations des surcoûts et des compensations et établis en partie sur la base des données d’Assuralia. Cependant, il ne fait pas contrôler ces calculs par un actuaire. Ainsi, vu le nombre de dossiers et les informations
38, le FAT peut difﬁ  ci-
lement comparer, ou contrôler, auprès des assureurs les estimations initiales des recettes et des dépenses avec les dépenses réelles des assureurs et la diminu-tion de recettes pour le FAT. Cette impossibilité est notamment liée à la com-plexité du calcul de la diminution de recettes concernant le taux d’intérêt techni-que appliqué pour tous ces accidents du travail et du coût de l’adaptation au bien-être, ainsi qu’au manque d’appréhension de la répartition des coûts et des économies entre les différents assureurs.
1.5 Conclusion partielle
Les différents transferts au FAT ont un impact important sur l’efﬁ  cience de la 
gestion des indemnités d’accidents du travail. La gestion est non seulement conﬁ ée aux assureurs privés, mais aussi au FAT, de sorte que les fonctions fon-
damentales, tant des assureurs que du FAT, ainsi que leur relation mutuelle et la relation avec la victime ou les ayants droit s’en trouvent affectées. Le coût de la gestion par le FAT n’est pas connu avec précision et l’organisme n’y accorde que peu d’importance dans le cadre du suivi de ses activités. Le passage, au niveau du mode de gestion, d’un système de capitalisation auprès des assureurs privés à un système de répartition au FAT comporte – dans le cas de l’article 45quater – un risque ﬁ  nancier important pour l’avenir, alors que le coût du vieillissement augmente. En outre, la poursuite de l’application des adaptations au bien-être aura également un impact sur les moyens ﬁ  nanciers du FAT. La diminution des 
transferts comme instrument de ﬁ  nancement des adaptations au bien-être rend 
ce ﬁ nancement plus opaque et plus difﬁ  cilement contrôlable. 
38 L’adaptation au bien-être est comprise dans l’indemnité ou rente périodique allouée par l’assureur.  Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 21Les transferts vers le FAT que la Cour des comptes a examinés s’élevaient 
à 257,8 millions d’euros ﬁ  n 2008. Par rapport au montant total des recettes de la 
Gestion globale, qui s’élèvent à 56.305,3 millions d’euros39, ces transferts ne 
représentent que 0,46 %. L’avantage ﬁ  nancier de ces transferts n’est donc pas proportionnel aux inconvénients qu’ils engendrent. Le comité de gestion du FAT fait part de ses préoccupations et remet en cause le rôle actuel du FAT en matière de ﬁ nancement de la sécurité sociale.
En raison d’un manque d’informations ﬁ  ables sur le coût et de prévisions détaillées 
susceptibles de reﬂ  éter l’impact sur le transfert net à la Gestion globale, le comité 
de gestion n’est toutefois pas en mesure de suivre de près l’impact des trans-ferts. 
39 Chiffres ﬁ  gurant dans l’exposé général de l’ajustement du budget 2009, réalisations provisoires du 
budget 2008 de la Gestion globale des travailleurs salariés (hors soins de santé). 22 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010Chapitre 2 
Transferts au FAT
2.1  Contrôle des transferts de capitaux ascendants, cumul avec 
une pension et article 45quater
Le suivi et le contrôle des capitaux ascendants, des capitaux article 45quater et 
des capitaux décumul et paiements en cas de cumul avec une pension40 à trans-
férer ont été conﬁ  és à la direction des recettes et des dépenses du FAT.
Le FAT ouvre un dossier pour chaque transfert une fois que l’accident du travail 
a été réglé par l’entérinement d’un accord ou par une décision juridique (juge-ment ou arrêt). L’organisme reçoit de la part de l’assureur un relevé ou une feuille de calcul des montants à verser. Le transfert « cumul pension » pour lequel le droit à la pension naît après le règlement de l’accident du travail constitue une excep-tion. Dans ce cas, le FAT doit lui-même avertir l’assureur du transfert. 
Ensuite, le FAT calcule les montants à recevoir et les compare aux montants indi-
qués par l’assurance. Ce calcul et ce contrôle sont effectués manuellement pour les capitaux ascendants et automatiquement (via l’application Finan) pour les autres capitaux et les montants à percevoir périodiquement (paiements cumul). En cas de paiement erroné
41 ou tardif, la direction des recettes et des dépenses 
envoie une première notiﬁ  cation en respectant les délais prévus dans le contrat 
d’administration. Pour les paiements tardifs, elle demande une majoration de 10 % et les intérêts de retard légaux. Le calcul des intérêts de retard et le suivi des paiements sont effectués dans Finan uniquement pour les capitaux, le décumul et les paiements en cas de cumul avec une pension. Le service de la comptabilité enregistre les recettes sur la base de la correspondance échangée entre la direc-tion des recettes et des dépenses et les assureurs (listes), des imputations dans Finan et des paiements. Les intérêts de retard et les majorations sont enregistrés sur la base des notiﬁ  cations adressées à l’assureur.
Constatations
Dans le cadre de l’article 45quater et du cumul avec une pension, les capi- • 
taux à transférer et les paiements périodiques sont calculés automatique-ment dans l’application Finan ; pour les capitaux ascendants à transférer, le calcul est effectué manuellement. Les intérêts sont, dans la majeure partie des cas, calculés manuellement, à l’exception des cas de cumul avec une pension. La Cour des comptes a constaté que de tels calculs manuels don-nent lieu à des erreurs, qui ne sont pas toujours détectées lors du traite-ment ultérieur des dossiers.
Le FAT signale que des mesures ont été prises récemment en vue d’amé-
liorer le contrôle interne
42.
40 Dénommés ci-après « transferts cumul pension ». 
41 Les différences mineures sont acceptées, à savoir 10 euros pour les transferts de capitaux.
42 Notamment des réunions trimestrielles entre le service de la comptabilité et les services de la 
direction des recettes et des dépenses aﬁ  n d’harmoniser les montants, ainsi qu’un deuxième contrôle en cas de dossiers traités manuellement.Commentaire de
l’administration Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 23Les calculs automatiques ne garantissent pas non plus l’absence d’erreurs • 
dans les dossiers. Lors de l’examen des dossiers afférents aux années 2007 et 2008, il est apparu que les paiements tardifs en matière de trans-fert de capitaux en cas de cumul avec une pension n’avaient pas été enre-gistrés correctement dans l’application Finan. Il en a résulté un calcul erroné des intérêts pour tous les dossiers « cumul pension »
43 et, dans un 
cas, la non-application d’une majoration. 
Étant donné qu’à la ﬁ  n du mois de mai 2009, le FAT n’avait pas encore pu • 
consulter le cadastre des pensions en l’absence d’un logiciel adapté, la direction des recettes et des dépenses s’est vue dans l’obligation d’inter-roger séparément les différents organismes de paiement des pensions et, le cas échéant, d’informer l’assureur. En outre, ni le Service central des dépenses ﬁ  xes (SCDF) ni le Service des pensions du secteur public (SdPSP) ne transmettent à cette direction les données de pensions des administrations locales qui gèrent elles-mêmes leur propre caisse de pen-sion. En ce qui concerne les pensions étrangères, le FAT, outre un courrier aux ayants droit potentiels à une pension
44, se base uniquement sur les 
données communiquées par le bénéﬁ  ciaire à l’Ofﬁ  ce national des pensions 
(ONP) au moment de la demande d’une pension belge. 
Le rapportage interne sur le suivi du fonctionnement opérationnel des ser- • 
vices est encore susceptible d’être amélioré. Les informations ﬁ  gurant dans 
les tableaux de bord pour l’exécution du contrat d’administration et dans le plan de gestion sont trop limitées pour signaler de véritables lacunes et inefﬁ  ciences
45. Les informations de gestion reprises dans la banque de 
données interne ne sont pas utilisées (de manière optimale)46. En outre, 
l’efﬁ cience du fonctionnement d’un service ne peut pas encore être mesuré, 
parce qu’il n’existe pas de calcul ﬁ  able du coût (voir point 4.3). 
Le FAT reconnaît également que la base de données interne doit être utili-
sée de manière plus efﬁ  ciente. Il s’agit d’un outil relativement récent dont 
toutes les possibilités n’ont pas encore été explorées. En ce qui concerne les tableaux de bord, le FAT examinera dans quelle mesure ils peuvent être améliorés en vue d’un bon rapportage sur le respect des obligations énu-mérées dans le contrat d’administration. 
43 L’application Finan avait été programmée pour calculer les intérêts de retard et les majorations à 
partir du 21e jour du mois au lieu du 20e tel que prévu légalement. L’impact sur le calcul des inté-
rêts pour l’ensemble des paiements tardifs erronés devait encore être calculé ﬁ  n mai 2009. 
44 Le FAT contacte automatiquement tous les ayants droit potentiels à une pension dès qu’ils ont 
atteint certaines limites d’âge.
45 Le contrat d’administration du FAT dispose que 90 % des erreurs et retards de paiement constatés 
lors de la vériﬁ  cation des capitaux doivent être notiﬁ  és dans les quatre semaines. Bien que le FAT 
atteigne facilement cet objectif, le résultat prend une autre signiﬁ  cation s’il apparaît qu’en cas de 
cumul avec une pension pour un mois particulier, cette notiﬁ  cation est envoyée tardivement – après trois mois seulement. Un autre exemple réside dans le fait que le rapportage actuel ne contient aucune information sur la circulation ponctuelle des dossiers provenant d’autres services.
46 Le FAT pourrait par exemple, comme instrument de suivi complémentaire, dresser la liste des 
dossiers entérinés qui donnent lieu à un transfert de capital (par exemple, capital ascendants).Commentaire de
l’administration 24 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010La correspondance échangée avec les assureurs fait essentiellement l’ob- • 
jet d’un suivi manuel ou à l’aide de feuilles de calcul. Une partie importante de la correspondance afférente au cumul avec une pension (1.400 lettres par an
47) concerne surtout des notiﬁ  cations triennales, dans lesquelles ﬁ  gu-
rent les différences de calcul entre le FAT et les assureurs (voir point 2.3.2). Vu l’importance ﬁ  nancière de ces différences et la nécessité de disposer 
de davantage d’informations de gestion (sur la correspondance)
48, il serait 
utile d’élaborer un système de suivi plus efﬁ  cient. 
En raison de l’insufﬁ  sance des données disponibles • 49, il n’est pas possible 
de contrôler annuellement auprès des services qui perçoivent les capitaux si les montants ﬁ  gurant dans la comptabilité sont corrects et complets. Les 
procédures internes reposent essentiellement sur des instructions verbales ou d’anciennes directives. Cette situation a notamment pour conséquence des interprétations différentes de la procédure à suivre après la première notiﬁ cation. 
Concernant le suivi des assureurs, il a été constaté de manière générale • 
que, lorsque l’assureur ne verse qu’un montant partiel avant la date d’échéance légale, le FAT ne calcule pas de majoration ni d’intérêts de retard sur le solde payé après l’échéance légale. À la suite de l’audit de la Cour, le FAT a réclamé un montant supplémentaire de 23.846,64 euros à titre de majoration et d’intérêts de retard dans un dossier de capital ascen-dants. Dans un dossier similaire relatif à des paiements de cumul tardifs datant de 2005, un assureur n’était disposé à payer que les intérêts de retard et non les majorations dus à la suite d’un paiement partiel effectué après l’échéance légale. D’après le service juridique du FAT, les majora-tions et les intérêts de retard étaient bel et bien dus dans le cadre d’un paiement partiel tardif. La Cour des comptes n’a retrouvé aucune analyse approfondie de cette problématique ni aucun élément indiquant que celle-ci aurait été soumise au comité de gestion. Après un examen limité des dos-siers de 2007 et de 2008, la Cour a constaté qu’un montant potentiel d’en-viron 11.439,20 euros constitué de majorations afférentes à 48 dossiers de capitaux cumul pension et un montant de 48.481,37 euros constitué de majorations afférentes à 254 dossiers de capitaux article 45quater n’ont pas été réclamés. 
Ces montants doivent encore être majorés des intérêts de retard. Le FAT 
devra examiner dans quelle mesure ces majorations et intérêts de retard non perçus pourraient encore être récupérés. 
Après la première notiﬁ  cation, le même service suit également la réception • 
ultérieure des majorations et intérêts dans le cas des capitaux ascendants ou cumul pension. Le service de la comptabilité enregistre uniquement la créance supplémentaire. Dans le cas des capitaux article 45quater, c’est le service de la comptabilité qui suit le paiement des majorations et des inté-rêts de retard. Cette méthode de suivi entrave un contrôle indépendant des montants en souffrance et enregistrés dans la comptabilité. 
47 Il s’agit du nombre estimé de lettres envoyées en 2008 sur la base d’une liste de janvier 2009. 
Cette liste ne permettait pas de déduire clairement combien de lettres ont été effectivement envoyées. 
48 C’est ainsi qu’il est difﬁ  cile de contrôler à présent si les lettres ont été envoyées dans un délai 
déterminé, comme le prévoit le contrat d’administration. 
49 Outre des copies des lettres envoyées, les services ne disposent que de listes, établies par année 
et par rôle linguistique, de tous les capitaux, majorations et intérêts de retard réclamés et ne pos-sèdent pas de relevé des majorations et des intérêts de retard réclamés dans les dossiers arti-cle 45quater et cumul pension.  Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 25Lors du contrôle des transferts de capitaux en général et du contrôle des • 
paiements relatifs au cumul, le FAT constate des erreurs dans le chef des assureurs quant à la mise en œuvre de la législation (adaptation au bien-être, indexation, utilisation des barèmes, etc.). Ces erreurs ne sont toute-fois pas enregistrées ni utilisées pour organiser des contrôles d’inspection plus ciblés.
Le FAT reconnaît que le service d’inspection n’est pas systématiquement 
informé des erreurs commises par les entreprises d’assurance. À l’avenir, un proﬁ  l d’assureur sera établi auquel la direction des recettes et des dépenses collaborera par une liste des problèmes rencontrés avec chaque assureur.
2.2  Contrôle des transferts relatifs aux cotisations non-assujettis 
et aux cotisations RMD 
La perception et le contrôle des cotisations sur les primes des non-assujettis et 
sur les RMD des assureurs
50 sont assurés par le service d’inspection en collabo-
ration avec le service de la comptabilité. Les assureurs doivent introduire les déclarations de cotisation pour l’année concernée au cours de l’année suivante et payer dans le délai légal les cotisations ou l’avance pour les dossiers de cotisa-tions non-assujettis. 
Le contrôle effectué lors de la transmission annuelle des déclarations porte sur-
tout sur le calcul correct du montant de prime indiqué ou des réserves mention-nées et sur le paiement (en temps voulu) des cotisations et des avances. En cas d’absence de paiement, le service d’inspection doit informer sans tarder le ser-vice de la comptabilité des majorations et intérêts à récupérer ainsi que des créances supplémentaires éventuelles. 
Un contrôle est effectué chaque année de l’exactitude des cotisations versées 
par un tiers des assureurs pour trois exercices consécutifs, conformément à l’ar-ticle 24 du contrat d’administration 2006-2008 (contrôle ﬁ  nancier triennal). Le service d’inspection examine si les montants indiqués, sur la base desquels la cotisation est calculée, correspondent aux données ﬁ  nancières de l’assureur.
Le contrôle de la perception annuelle des cotisations pour les années 2006 • 
et 2007 (exercices 2007 et 2008) révèle que la perception et le suivi sont assurés manuellement et qu’il n’existe aucune procédure interne intégrale-ment consignée par écrit. Ainsi, à la ﬁ  n du mois de mai 2009, il n’existait 
aucune procédure spéciﬁ  que en cas de litige au sujet de la ﬁ  xation de l’avance en ce qui concerne les cotisations sur les primes non-assujettis. Il n’existe pas davantage de directives écrites relatives au suivi et au rappor-tage concernant les contrôles effectués, les constatations du contrôle et les créances supplémentaires. En outre, un rapport interne clair sur les cotisations à recouvrer, les constatations de l’inspecteur ou l’état de la situation n’est pas toujours disponible
51. L’organisme ne dispose pas d’une 
ﬁ che de contrôle servant d’instrument de gestion à la hiérarchie.
50 Dénommées ci-après « cotisations non-assujettis » et « cotisations RMD ».
51 Lors de l’examen des dossiers de déclaration concernant les cotisations non-assujettis – exercice 
2006, il a été constaté, à la ﬁ  n mars 2009, qu’il n’y avait pas de rapportage clair, contrairement aux 
déclarations – exercice 2007. Commentaire de
l’administration 26 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010Le FAT informe que des procédures ont été rédigées à l’issue de l’audit 
pour ce qui concerne les primes non-assujettis et cotisations RMD.
Les contrôles effectués par la Cour des comptes sur les déclarations RMD • 
pour la même période indiquent que ni le service d’inspection ni la CBFA ne vériﬁ  ent le calcul suivant les barèmes légaux et la composition de ces 
réserves mathématiques comme base de calcul pour la cotisation. Le FAT souhaite à l’avenir faire attester l’exactitude de ces réserves par un déon-tologue ( compliance ofﬁ  cer ). Toutefois, les directives de la CBFA
52 per-
mettent de déduire que cette fonction est en réalité peu appropriée pour cette opération. 
Le contrôle des RMD par le FAT se limite plutôt au contrôle ﬁ  nancier trien- • 
nal des mouvements de ces réserves. Étant donné que les réserves ont été constituées pour couvrir les indemnités versées aux victimes d’accidents du travail survenus avant le 1
er janvier 1988, ces réserves diminuent lors de 
chaque décès d’une victime ou d’un ayant droit. Par conséquent, les bre-vets de rentes correspondants viennent à échéance et ne sont plus repris dans le ﬁ  chier des brevets de rentes. L’inspection compare les dates des 
brevets de rentes échus avec les dates de décès ﬁ  gurant dans le registre 
national. Cependant, en cas de différence dans les dates, les rapports internes ne contiennent aucune information sur l’impact ﬁ  nancier éventuel 
de cette différence sur les réserves. Dans certains cas, les assureurs actualisent tardivement leur ﬁ  chier de brevets de rentes en raison de pro-
blèmes de gestion des données ou informatiques et réclament au FAT les montants indûment versés. Étant donné que le contrôle de ces réductions de réserves et de ces brevets de rentes n’est effectué que lors des contrô-les ﬁ  nanciers triennaux et ne porte que sur un tiers des assureurs, ces adaptations ne sont pas toujours vériﬁ  ées par la suite
53. Il serait dès lors 
opportun d’opérer un suivi ultérieur de ces adaptations par assureur. 
Les contrôles ﬁ  nanciers triennaux concernant les cotisations sur les primes • 
non-assujettis sont effectués après interrogation des diverses banques de données. Ainsi, le service d’inspection détecte le nombre de primes étu-diants et personnel intérimaire par le biais des données de la DMFA
54. Par 
contre, le nombre de polices afférentes aux gens de maison ne peut cepen-dant être obtenu qu’en cas de résiliation de cette police, par le biais du répertoire sectoriel des polices
55 des assureurs ou par le biais d’un contrôle 
auprès de l’assureur. Pour la catégorie des travailleurs inscrits dans une cellule pour l’emploi
56, l’entreprise en restructuration étant considérée 
52 D’après une circulaire de la CBFA du 10 mars 2005, la compliance  est une fonction indépendante 
au sein de l’organisation, axée sur l’examen et la promotion du respect, par l’entreprise, des règles 
relatives à l’intégrité de la profession d’assureur . Au sein des plus petites structures, un membre 
de la direction effective peut toutefois être amené à exercer la fonction de compliance .
53 Ainsi, le service d’inspection a reçu par le passé auprès d’un assureur des listes incomplètes des 
brevets de rentes pour les années 2000 et 2001. Cet assureur a également réduit annuellement les réserves entre 2001 et 2007 en raison de l’adaptation tardive de son ﬁ  chier des brevets de 
rentes. En dépit des adaptations répétées, le service d’inspection n’a pas examiné les diminutions de réserve à partir de 2004 et aucune mesure spéciﬁ  que n’a été prise pour remédier aux listes 
54 Par le biais des bons Primula , le FAT communique annuellement aux assureurs la masse salariale 
et les données relatives au temps de travail des travailleurs salariés. Ces données proviennent de la déclaration de l’employeur (DMFA – Déclaration multifonctionelle/Multifunctionele Aangifte). Les étudiants peuvent être isolés à l’aide de certains codes salariaux dans les codes DMFA.
55 Dans le cadre de l’ e-government , les assureurs et le FAT ont collaboré pour créer le répertoire 
électronique des polices.
56 Article 1er, 7°, de l’arrêté royal du 25 octobre 1971 étendant le champ d’application et ﬁ  xant les 
règles spéciales d’application de la LAT. Le VDAB a créé quinze cellules pour l’emploi.Commentaire de
l’administration Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 27comme employeur, aucune mesure de contrôle n’a encore été élaborée. Le 
FAT examine le nombre d’annulations de primes lors de la déclaration annuelle des cotisations non-assujettis, et uniquement auprès d’un tiers des assureurs et chaque fois pour trois exercices successifs, ce qui compli-que la détection, par le service d’inspection, d’éventuelles annulations erronées.
2.3 Autres constatations
2.3.1 Exonération et diminution des majorations et intérêts de retard
L’assureur qui ne verse pas dans les délais ﬁ  xés les transferts visés aux points 2.1 
et 2.2 est redevable d’un intérêt de retard et d’une majoration de 10 % conformé-ment à l’arrêté royal du 30 décembre 1976
57. Cet arrêté royal dispose également 
que le FAT peut accorder une exonération dans les conditions déterminées par un règlement du comité de gestion et approuvées par le ministre compétent. Cette exonération ne concerne pas le paiement tardif de la cotisation de 20 % sur les primes afférentes aux non-assujettis à l’ONSS
58. Le FAT peut également accor-
der une exonération lorsque le débiteur établit qu’il a été dans l’impossibilité de remplir ses obligations dans les délais prévus en raison d’un cas de force majeure dûment démontré. 
Le règlement du 12 juillet 2006 prévoit, pour les transferts concernés, une dimi-
nution de la majoration à concurrence de 100 % si :
l’entreprise d’assurance a payé avant la ﬁ  n du trimestre qui suit l’expiration • 
du délai légal et à condition qu’elle ne paye pas habituellement ces mon-tants en dehors du délai ; on entend par « habituellement » les douze mois précédents, à l’exception des transferts dans le cadre de l’article 42bis (capitaux cumul), pour lesquels les trois mois précédents sont examinés ; 
l’entreprise d’assurance a payé au plus tard le dixième jour qui suit l’expi- • 
ration des délais de paiement légaux. 
La Cour des comptes constate que cette dernière règle reporte de dix jours la 
date d’échéance pour le paiement des capitaux et l’application de la principale sanction, à savoir la majoration de 10 %. Or, le nombre d’exonérations accordées en 2008
59 ne permet pas de déduire que les dates d’échéance légales constituent 
un problème. Cette mesure peu efﬁ  cace a, en outre, pour conséquence que le FAT réclame d’abord une majoration et des intérêts de retard à l’assureur et reverse ensuite la majoration ayant fait l’objet d’une exonération, pour autant qu’elle ait déjà été payée. 
L’arrêté royal précité
60 permet également une réduction au maximum de 50 % de la 
majoration et au maximum de 25 % des intérêts de retard lorsque le retard de paie-ment est dû à des circonstances exceptionnelles et à condition que tous les mon-tants échus aient été payés. Le FAT peut porter cette réduction de la majoration 
57 Article 9 de l’arrêté royal du 30 décembre 1976 portant exécution de certaines dispositions de 
l’article 59quater de la loi du 10 avril 1971 sur les accidents du travail.
58 Article 10, § 1er, alinéa 1er, de l’arrêté royal du 30 décembre 1976.
59 En 2008, seules 62 demandes d’exonération ont été introduites en ce qui concerne les articles 
45quater, 59quinquies et 42bis, alors que 7.862 dossiers ont été introduits. Certaines demandes concernaient toutefois plusieurs dossiers. 
60 Article 10, § 2 et 3, de l’arrêté royal du 30 décembre 1976. 28 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010des cotisations à 100 % si l’assureur apporte la preuve qu’au moment du paiement, 
il possédait une créance certaine et exigible à l’égard de l’État ou si le comité de gestion admet que des raisons impérieuses d’équité ou d’intérêt économique natio-nal ou régional justiﬁ  ent à titre exceptionnel, pareille réduction.
Le FAT considère qu’il y a circonstances exceptionnelles lorsque le retard de 
paiement affecte 6 %
61 des cas (ou des dossiers)62. Il évalue donc le caractère 
exceptionnel uniquement sur la base du nombre total de dossiers (afférents à une année de référence antérieure) et non sur la base des circonstances factuelles. L’ONSS, par contre, effectue cette évaluation sur la base d’une liste limitative de circonstances exceptionnelles, approuvée par son comité de gestion. 
Ces procédures entraînent un règlement trop souple des cas. Les chiffres de 2007 
et 2008 montrent qu’en moyenne 50 % des majorations et 27 % des intérêts de retard initialement réclamés n’ont pas été perçus. Sur les 62 demandes d’exoné-ration introduites en 2008, le FAT a accordé une exonération à concurrence de 100 % dans 26 cas et une exonération de 50 % dans 35 cas.
2.3.2  Différence d’interprétation en ce qui concerne le cumul avec 
une pension 
Fixation des montants pour un tiers de la rente versée en capital 
L’article 45, alinéa 1
er, de la LAT dispose que la victime, le conjoint et le cohabi-
tant légal peuvent demander qu’un tiers au maximum de la valeur de la rente qui leur revient soit payé en capital
63. Pour l’application des règles en cas de cumul 
avec une pension, le FAT et les assureurs ne sont pas du même avis quant au calcul de la partie de la rente qui a été versée en capital et qui doit être déduite de l’indemnité forfaitaire à laquelle une des personnes précitées a encore droit. 
La divergence d’opinion a, d’une part, comme conséquence que le FAT reçoit de 
certains assureurs des capitaux plus élevés que ceux auxquels il a droit d’après son propre calcul. D’autre part, le FAT perçoit une rente moins élevée ou, dans certains cas, n’en perçoit aucune, alors qu’il doit verser une indemnité forfaitaire réduite indexée à la victime ou aux ayants droit. 
Le mode de calcul du FAT est antérieur à la prise en charge de l’indexation des 
rentes par les assureurs. En 1997 et 1999, le comité de gestion a estimé que la position des assureurs correspondait à la réalité économique et a proposé d’adap-ter les arrêtés royaux. Le ministre compétent s’y est toujours opposé
64. 
Le 17 février 2003, le comité de gestion a décidé de trancher la problématique par la voie judiciaire devant le tribunal du travail de Bruxelles et d’Anvers. Le point de vue du FAT a été récemment conﬁ  rmé par un jugement du tribunal du 
travail d’Anvers
65. 
61 En 1998, ce pourcentage s’élevait encore à 3 %. Fin 2000, il a été porté à 6 % à la demande des 
employeurs représentés au comité de gestion du FAT. En effet, une analyse du traitement des demandes d’exonération entre 1998 et 2000 a révélé qu’au cours des années précédentes, des exonérations n’avaient été demandées que dans dix dossiers en moyenne (soit 0,17 % du nombre total des dossiers indiqués) et qu’une exonération de la majoration a été accordée dans 61 % des dossiers en cause.
62 Les retards de plus d’un an ne donnent pas lieu à exonération. 
63 En règle générale, uniquement pour les accidents du travail ayant entraîné une ITP de plus de 19 %, 
à quelques exceptions près. 
64 En 2006, il a certes été question d’une éventuelle modiﬁ  cation de la loi (à l’avantage des assu-
reurs) lors de la proposition d’un nouvel arrêté royal sur l’exécution de l’article 42bis, mais cette modiﬁ  cation n’a ﬁ  nalement pas été effectuée. 
65 La partie adverse a interjeté appel. Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 29La Cour des comptes constate que l’impact ﬁ  nancier potentiel d’un jugement déﬁ  -
nitif ainsi que les mesures à prendre n’ont pas encore été examinés en détail66.
Fixation des montants lors de l’adaptation au bien-être 
Lors de l’adaptation au bien-être des indemnités d’accidents du travail effectuée 
en 2007, les indemnités minimum ont été augmentées de 2 % à partir du 1er sep-
tembre 2007. Ces indemnités minimum servent à déterminer le montant qui peut être cumulé avec une pension. L’adaptation au bien-être est à la charge du FAT pour tous les accidents du travail survenus avant le 1
er janvier 1988 et à la charge 
des assureurs pour les accidents du travail survenus après cette date. Cepen-dant, pour calculer les transferts de capitaux cumul pension (article 42bis LAT), l’adaptation au bien-être ne peut pas être appliquée aux minima. 
Or, un seul assureur a versé des capitaux inférieurs aux montants calculés par le 
FAT et des montants de rente supérieurs aux montants escomptés.
Fin décembre 2009, le FAT a adressé un nouveau courrier aux assureurs dans 
lequel étaient expliquées les conséquences de l’adaptation au bien-être des indemnités d’accident du travail. L’assureur concerné s’est alors déclaré disposé à appliquer le mode de calcul du FAT. Les différences de transfert du passé doi-vent encore être régularisées. 
Ampleur des litiges
Les comptes annuels ne permettent pas de déduire le montant du risque ﬁ  nancier 
encouru par le FAT pour les deux problèmes
67. De même, le nombre de dossiers 
de suivi ne peut être estimé qu’approximativement68. 
2.3.3 Contrôle et suivi des déclarations d’accident
Seuls les accidents du travail réglés69 peuvent entrer en considération pour le 
transfert d’un capital cumul pension, article 45quater et ascendants vers le FAT. 
La Cour des comptes a examiné dans quelle mesure les contrôles effectués au 
FAT offrent sufﬁ  samment de garanties que tous les accidents du travail sont déclarés en temps voulu et de manière correcte et que les accidents ayant donné lieu à un décès ou à une incapacité de travail permanente débouchent sur un règlement. 
66 Si les assureurs obtiennent gain de cause et que le FAT ne se pourvoit pas en appel, il peut se 
poser la question de savoir quel effet la décision judiciaire aura, par exemple, sur les assureurs qui suivent la position du FAT et ont transféré un capital pas sufﬁ  samment élevé. Il en va de même 
pour les bénéﬁ  ciaires des rentes qui, dans ce cas, auraient apparemment reçu une rente trop éle-
vée du FAT.
67 La Cour des comptes a calculé qu’à la ﬁ  n de l’année 2008, le FAT devait encore percevoir des 
assureurs un montant de 2.328.403,18 euros à titre de rentes (paiements cumul). Par ailleurs, le FAT a enregistré, ﬁ  n 2008, un capital de 4.590.193,35 euros et un décumul de 32.676,60 euros 
comme trop perçu des assureurs, sans toutefois opérer de distinction entre les dossiers avec ou sans litige. 
68 Sur les 2.871 dossiers requérant un suivi à la ﬁ  n janvier 2009, environ 1.681 concerneraient la 
problématique du paiement d’un tiers en capital. Dans 144 cas, il serait aussi question d’un pro-blème d’adaptation au bien-être. 266 dossiers portent uniquement sur un différend relatif à l’adap-tation au bien-être.
69 Voir note de bas de page 16.Commentaire de
l’administration 30 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010Elle a constaté que la plupart des contrôles actuels de la déclaration d’accident 
du travail ont un caractère unique et sont effectués par le biais d’une évaluation des systèmes de déclaration des risques sociaux
70. Cette évaluation est effec-
tuée dans le cadre de la stratégie nationale pour la sécurité et la santé sur le lieu de travail (2008-2012). En outre, le FAT ne suit pas encore systématiquement le traitement ultérieur d’un accident du travail par les assureurs. Ces contrôles sont encore en cours d’élaboration
71.
L’employeur peut envoyer par voie électronique une déclaration simpliﬁ  ée ou 
complète d’un accident de travail sur le site portail de la sécurité sociale. Les données de la déclaration sont transférées au FAT, qui les communique aux assu-reurs. La Cour des comptes a constaté que cette application développée expres-sément à cet effet n’est utilisée que pour environ 15.000 cas par an, sur un total d’environ 185.000 accidents du travail déclarés en 2007. La grande majorité des déclarations auprès des assureurs sont introduites sur papier ou via leur propre logiciel. Cet aspect devra donc certainement être abordé dans l’évaluation préci-tée. En outre, le FAT ne contrôle pas si les déclarations effectuées sur le site portail sont bien reprises dans le ﬂ  ux de données afférentes aux accidents du travail des assureurs qui lui sont destinés.
2.3.4 Application de la législation correcte 
En principe, la LAT est applicable à tous les employeurs du secteur privé et public 
qui relèvent en tout ou en partie de la loi ONSS. Tous ces employeurs sont tenus de s’assurer contre les accidents du travail et de payer des cotisations correspon-dantes à l’ONSS ou à l’ONSS-APL. Les assureurs assument les éventuels trans-ferts au FAT. 
La LAT exclut toutefois de son champ d’application le personnel de l’État et les 
employeurs
72 si ceux-ci sont énumérés dans la loi sur les accidents du travail dans 
le secteur public et ses arrêtés d’exécution73. Les obligations précitées ne s’ap-
pliquent pas à ces employeurs publics74.
Délimitation du champ d’application
Le champ d’application de la législation relative aux accidents du travail dans le 
secteur public est relativement complexe. Sauf disposition contraire, l’ensemble des membres du personnel des organismes publics et des personnes morales de droit public relevant de l’État, des communautés, des régions, de la Commission communautaire commune ou de la Commission communautaire française et dont 
70 Contenu : examen de la « sous »-déclaration, respect des délais pour la déclaration et qualité de la 
déclaration. 
71 Ainsi, le FAT propose, dans son projet de contrat d’administration 2010-2012, de dresser un proﬁ  l 
par assureur en fonction du nombre d’anomalies et d’erreurs, appelé à servir d’instrument pour exécuter des contrôles techniques et médicaux plus ciblés. À partir d’avril 2010, de nouveaux ﬂ  ux 
de données devraient être créés, qui permettront de suivre la situation d’un dossier d’accident du travail auprès de l’assureur.
72 Article 4 de la LAT.
73 Arrêté royal du 12 juin 1970, arrêté royal du 13 juillet 1970, arrêté royal du 24 janvier 1969 et 
arrêté royal du 17 septembre 1969.
74 Certains employeurs publics, les organismes publics, les personnes morales de droit public, les 
entreprises publiques autonomes et les administrations locales peuvent toutefois conclure une (ré)assurance pour couvrir le risque ﬁ  nancier (arrêté royal du 12 juin 1970 et arrêté royal du 13 juillet 1970). Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 31la création est postérieure au 31 décembre 2004 sont régis par la loi sur les acci-
dents du travail dans le secteur public75. L’entrée en vigueur de cette disposition 
est toutefois variable (par organisme ou ensemble d’organismes76). Pour délimiter 
correctement le champ d’application, il est nécessaire de prévoir un suivi constant, ce qui n’est pas apparemment pas le cas. Ainsi, la Cour des comptes a constaté qu’un employeur public ( Vlaams Agentschap voor Internationaal Ondernemen ) 
qui n’était plus régi par la LAT à partir du 1
er janvier 2007 en vertu de cette régle-
mentation, était toujours considéré par l’ONSS et le FAT comme tenu de s’assu-rer et de payer des cotisations.
Contrôle de l’obligation d’assurance
Le contrôle de l’obligation d’assurance auprès des nouveaux employeurs dans le 
secteur public est effectué à l’aide d’une banque de données (Reat) contenant les données des polices des employeurs du secteur privé (répertoire sectoriel des polices) et des données relatives aux employeurs fournies par l’ONSS.
Il est difﬁ  cile d’effectuer des contrôles ciblés portant sur certaines catégories de 
personnel auprès des employeurs publics qui doivent s’assurer. Les catégories de personnel de ces employeurs publics ne sont pas systématiquement comparées avec les données de l’ONSS relatives aux employeurs enregistrées dans la ban-que de données. En outre, les données de l’ONSSAPL relatives aux employeurs des administrations locales ne sont même pas disponibles sous forme électroni-que au FAT. 
Or, un tel contrôle a toute son importance. En vertu de l’arrêté d’exécution sur 
les administrations locales
77, l’engagement de ne fût-ce qu’un seul membre du 
personnel statutaire par les entreprises communales autonomes, les associations de communes, les services intercommunaux et les CPAS entraînent l’application de la loi sur les accidents du travail dans le secteur public. Cette règle implique a contrario que l’obligation d’assurance s’applique à l’ensemble des entreprises communales autonomes, associations de communes, services intercommunaux et CPAS qui emploient exclusivement des membres du personnel contractuels, ainsi que les entreprises provinciales autonomes, qui ne sont pas mentionnées dans l’arrêté d’exécution. 
D’après le service d’inspection du FAT, il ne s’agirait que d’un nombre limité 
d’employeurs. Une enquête effectuée auprès de l’ONSS-APL a fait apparaître que tout de même plus de 160 organismes (y compris les entreprises provinciales autonomes) sont régis par la LAT parce qu’ils emploient exclusivement des mem-bres du personnel contractuels. 
Le contrôle est également entravé par les éléments suivants :
absence au FAT d’un ﬁ  chier de données distinct pour le secteur public qui • 
serait alimenté par les données de l’ONSS et de l’ONSS-APL relatives aux employeurs ; 
non-enregistrement des polices du secteur public dans le répertoire secto- • 
riel des polices. Il est également difﬁ  cile de ﬁ  ltrer ces données relatives aux 
polices parmi les données statistiques relatives aux accidents du travail dans le secteur public
78.
75 Article 2bis de l’arrêté royal du 12 juin 1970.
76 Articles 3 et 7 de l’arrêté royal du 7 juin 2007 ( Moniteur belge  du 19 juin 2007 avec entrée en 
vigueur variable).
77 Article 1er de l’arrêté royal du 13 juillet 1970.
78 Arrêté royal du 19 avril 1999, modiﬁ  é par l’arrêté royal du 13 avril 2008. 32 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010Le FAT indique que déterminer si une institution publique ressortit à la loi relative 
aux accidents du travail dans le secteur public (et à ses arrêtés d’exécution), avec, le cas échéant, l’imposition de la cotisation salariale de 0,30 % qui est due, relève en première instance de la compétence et de la responsabilité de l’ONSS et de l’ONSS-APL. Eu égard au caractère limité des modiﬁ  cations, il importe de 
tenir également compte du coût de la mise en place d’un système de contrôle approfondi.
Pour sa part, la Cour des comptes souligne que l’application de la législation cor-
recte est déterminante, non seulement au niveau de l’obligation de cotisation, mais aussi à celui des éventuels transferts de capitaux à effectuer dans le cadre de la LAT. Depuis le 1
er juillet 2007, le FAT est également investi du contrôle du 
respect de la loi relative aux accidents du travail dans le secteur public ainsi que de ses arrêtés et règlements d’exécution, de sorte que s’impose un inventaire des employeurs qui y sont soumis.
2.4 Conclusion partielle
En matière de contrôle et de perception des cotisations et capitaux par le FAT, 
la Cour des comptes constate que les contrôles et leur organisation sont sus-ceptibles d’être améliorés sur plusieurs points. Ainsi, le FAT n’utilise pas de manière optimale toutes les informations disponibles dans ses ﬁ  chiers de don-nées pour suivre les diverses activités opérationnelles ou ne dispose pas des renseignements nécessaires pour assurer un tel suivi. En outre, il omet, à tort, de demander des majorations ou des intérêts de retard en cas de paiements partiels tardifs. Les assureurs ne sont dès lors pas traités sur un pied d’égalité. Ce manquement doit être résolu, si possible également pour les montants non perçus dans le passé. Lorsqu’il réclame effectivement une majoration et des intérêts de retard, le FAT applique un règlement d’octroi d’exonérations et de réductions beaucoup trop souple.
Dans les cas de cumul d’une indemnité d’accident du travail et d’une pension, les 
assureurs et le FAT interprètent différemment le calcul du capital à transférer au FAT et des paiements de rente réduits. Le FAT doit améliorer les rapports inter-nes (au comité de gestion) et externes (rapport annuel et comptes annuels) et examiner les démarches qu’il pourrait entreprendre de manière proactive et ulté-rieurement, après une décision judiciaire. 
Un transfert de capital vers le FAT n’est légalement possible que pour les acci-
dents du travail déclarés régis par la LAT. Le FAT procède actuellement à une évaluation des systèmes de déclaration et doit encore élaborer les contrôles des déclarations d’accident du travail. Ces contrôles devraient également comprendre le suivi des dossiers auprès des assureurs. L’évaluation des systèmes de décla-ration devra être attentive à l’utilisation actuellement limitée de la déclaration électronique disponible sur le site portail de la sécurité sociale. Il convient égale-ment d’examiner si les données relatives aux accidents du travail envoyées par le biais du site portail sont ﬁ  nalement reprises dans le ﬂ  ux d’informations des assu-
reurs vers le FAT. 
Le FAT doit suivre en permanence le champ d’application de la LAT et celui de la 
loi sur les accidents du travail dans le secteur public et appliquer immédiatement les modiﬁ  cations. Le contrôle du champ d’application requiert un relevé des employeurs assujettis à l’ONSS-APL et l’enregistrement de toutes les données sur les employeurs et les polices, y compris ceux du secteur public, dans une banque de données et dans le répertoire sectoriel des polices.Commentaire de
l’administration Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 33Chapitre 3 
Transferts vers la Gestion globale
Les indemnités d’accident du travail gérées par le FAT dans le cadre du système 
de répartition font partie de la Gestion globale. Les opérations effectuées dans le système de capitalisation en sont exclues
79 80.
Les moyens ﬁ  nanciers de la Gestion globale sont répartis entre les différents 
organismes sur la base des besoins à ﬁ  nancer. Ces besoins correspondent à la 
différence, sur base de trésorerie, entre les dépenses (opérations courantes et opérations de capital à l’exclusion des opérations de placement) et les recettes propres des différents régimes et branches.
Une distinction
81 est opérée entre les moyens qui sont « globalisés » et versés à 
l’ONSS-Gestion globale et les recettes propres des régimes et branches qui ne sont pas globalisés. D’après le rapport au Roi de l’arrêté royal du 8 août 1997
82, 
ces dernières recettes restent acquises à l’organisme. Elles sont toutefois dédui-tes des dépenses et des besoins à ﬁ  nancer des différents régimes. Il en résulte 
que l’organisme ne peut conserver ces recettes propres que dans la mesure où elles excèdent les dépenses.
Le rapport au Roi précité précise aussi que les organismes doivent transférer 
leurs moyens excédentaires qui dépassent le fonds de roulement à la Gestion globale ou les porter immédiatement en diminution du montant de leurs besoins à ﬁ nancer. Le comité de gestion de la sécurité sociale de l’ONSS-Gestion globale 
détermine pour chaque régime et chaque branche le fonds de roulement néces-saire pour le fonctionnement journalier
83. 
En ce qui concerne la gestion de trésorerie commune et la gestion des avoirs dis-
ponibles84, les IPSS doivent régulièrement envoyer plusieurs tableaux à l’ONSS :
dans le courant du mois de novembre de l’année en cours, une planiﬁ  cation • 
des recettes et des dépenses de l’année suivante sur une base mensuelle ; 
entre le 20 • e et le 25e jour de chaque mois, une estimation des recettes et 
des dépenses pour les deux mois à venir, ainsi que l’état d’exécution du mois précédent
85.
79 Article 21, § 2, de la loi du 29 juin 1981 établissant les principes généraux de la sécurité sociale des 
travailleurs salariés, inséré par l’arrêté royal du 8 août 1997.
80 Voir : Cour des comptes, « Gestion des besoins de trésorerie dans le cadre de la Gestion globale 
des travailleurs salariés », 164e Cahier, Volume I, p. 418 – 427. Disponible sur www.courdescomp-
tes.be. 
81 Article 22 de la loi du 29 juin 1981.
82 Arrêté royal du 8 août 1997 portant des mesures en vue du développement de la Gestion globale 
de la sécurité sociale, en application de l’article 9 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions et de l’article 3, § 1
er, 
4°, de la loi du 26 juillet 1996 visant à réaliser les conditions budgétaires de la participation de la Belgique à l’Union économique et monétaire européenne.
83 Article 39bis de la loi de principes généraux.
84 En vertu de l’article 5, 2°, d), de la loi du 27 juin 1969 révisant l’arrêté-loi du 28 décembre 1944 
concernant la sécurité sociale des travailleurs, la gestion de trésorerie commune a été conﬁ  ée à 
l’ONSS.
85 Le FAT utilise à cet effet le tableau de trésorerie comportant la planiﬁ  cation de caisse annuelle 
(transmis en novembre de l’année précédente), dans lequel les chiffres estimés du mois précédent sont remplacés par les chiffres d’exécution réels. 34 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010Ces tableaux doivent présenter les recettes et les dépenses de manière correcte 
et complète et reﬂ  éter le montant des moyens disponibles. 
3.2 Détermination des moyens disponibles 
Le FAT dresse de manière extracomptable deux types de tableaux de trésorerie 
contenant : 
les opérations du système de répartition pour la détermination des besoins • 
disponibles dans la Gestion globale ; 
les opérations du système de capitalisation. • 
Pour les recettes, ces données proviennent essentiellement du livre-journal ﬁ  nan-
cier. Pour les dépenses, le FAT se réfère aux données ﬁ  gurant dans l’application 
utilisée pour la gestion des paiements (Finan), à des relevés des ordres de paie-ments manuels et aux coûts de paiement et de gestion répartis sur les deux systèmes selon une clé. 
Les opérations effectuées par les services décentralisés d’Anvers et d’Ostende 
sont introduites sur la base d’états provisoires, parce que leurs opérations sont centralisées avec un mois de retard dans la comptabilité. Les tableaux contien-nent également des transferts internes, tels que les transferts effectués en exé-cution du cumul avec une pension entre le système de capitalisation et le système de répartition. Le tableau du système de répartition reprend également les trans-ferts de et vers la Gestion globale. 
La Cour des comptes constate que la détermination mensuelle des moyens dis-
ponibles tant dans le système de répartition que dans le système de capitalisa-tion est très complexe. Pour différentes raisons, les données d’exécution ﬁ  gurant 
dans les tableaux de trésorerie ne reposent pas intégralement sur les données comptables (livre-journal ﬁ  nancier).
Les opérations ﬁ  nancières du mois concerné n’ont pas toujours été inté- • 
grées à temps dans la comptabilité lorsque les tableaux sont élaborés, comme, par exemple, dans les services décentralisés d’Anvers et d’Os-tende.
Les contre-écritures dans le livre-journal ﬁ  nancier sont principalement des • 
comptes de bilan. Ceux-ci ne sont pas sufﬁ  samment ventilés (différents types de coûts, d’activités et de processus) pour compléter les divers pos-tes des tableaux de trésorerie. 
Tant sur le plan comptable (voir point 4.2) que ﬁ  nancier, aucune distinction • 
n’est opérée entre le système de capitalisation et le système de réparti-tion. Ainsi, les prestations des deux systèmes sont payées essentiellement par le biais d’un même compte ﬁ  nancier (compte administration centrale), 
qui a pourtant exclusivement été attribué au système de répartition. Le solde de ce compte est, certes, mis en concordance, comme les autres comptes de la Gestion globale, avec le solde disponible du tableau de tré-sorerie contenant les opérations du système de répartition, mais des diffé-rences mineures subsistent
86. 
86 Pour l’année 2007, il y avait en moyenne une différence mensuelle de 77 mille euros entre les 
soldes disponibles ﬁ  gurant dans les tableaux de trésorerie et les montants enregistrés dans les comptes ﬁ  nanciers.  Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 35Étant donné que les deux systèmes ne sont pas totalement scindés, il n’existe 
aucune certitude quant à l’attribution entièrement correcte de toutes les opéra-tions dans les tableaux de trésorerie. Cette incertitude est encore accentuée par les grandes différences entre les deux systèmes dans le bilan, lesquelles n’appa-raissent pas dans les tableaux de trésorerie. Ainsi, le déﬁ  cit de 23,6 millions d’euros en 2008 à l’actif du bilan du système de répartition (voir point 4.2) indi-que une créance à l’égard du système de capitalisation, de sorte que le solde disponible du système de répartition est probablement sous-évalué.
L’utilisation de données extracomptables a également pour conséquence que cer-
tains chiffres, quoi qu’en nombre limité, ont été repris dans les tableaux de tréso-rerie sur la base des transactions. 
3.3 Transfert à la Gestion globale
Le FAT calcule les montants à verser à la Gestion globale sur la base d’une pro-
cédure spéciﬁ  que, conformément à l’article 1
er de l’arrêté royal du 12 août 199487 
et non sur la base de son fonds de roulement, qui s’élève à 1.239.467,62 euros88. 
En vertu de cet article, les capitaux cumul pension et article 45quater à verser sont déterminés en fonction des besoins de trésorerie à ﬁ  nancer du FAT à la ﬁ  n 
de chaque mois. Le transfert de ces moyens globalisés à l’ONSS-Gestion globale intervient au plus tard le vingtième jour du mois qui suit.
Pour le vingt du mois, le FAT transfère à la Gestion globale au maximum la diffé-
rence entre les recettes et les dépenses dans le cadre de l’article 45quater et les recettes cumul pension du mois précédent. Ce transfert est effectué par tranche de 25.000 euros et par type de transfert (capitaux article 45quater avec ITP de moins de 10 %, ITP entre 10 et 16 %, ITP entre 16 et 19 % et capitaux cumul pen-sion). Pour le transfert des capitaux relatifs à une ITP de moins de 10 %, le FAT tient compte des dépenses escomptées sur une base annuelle , étant donné que 
la majeure partie de la rente est payée annuellement en novembre et en décem-bre. Avant le versement, il est aussi tenu compte des soldes des comptes ﬁ  nan-
ciers attribués au système de répartition ainsi que des opérations escomptées après le vingtième jour de chaque mois (principalement les dépenses), sans opé-rer de distinction entre les moyens globalisés et non globalisés. 
Cette façon de procéder entraîne la constitution, au cours de l’année, d’excé-
dents considérables au-delà du fonds de roulement autorisé
89 qui ne sont pas 
versés à la Gestion globale, ce qui peut causer des coûts de ﬁ  nancement supplé-
mentaire pour l’ONSS-Gestion globale.
D’après le FAT, la cause en est la distinction, opérée dans l’arrêté royal précité, 
entre les moyens globalisés (article 45quater et cumul pension) et les moyens non globalisés (toutes les autres recettes, comme la cotisation sur les RMD), qui sont considérés comme des recettes propres du FAT conformément à la loi de principes généraux. Comme il a été souligné au début du présent chapitre, ces revenus restent acquis pour le secteur (en l’occurrence, le FAT), mais doivent 
87 Arrêté royal du 12 août 1994 portant exécution de l’article 59, 9°, alinéa 2, de la loi du 10 avril 1971 
sur les accidents du travail. La nouvelle méthode a été introduite dans cet arrêté par l’arrêté royal du 1
er février 1999. 
88 Fixé le 4 septembre 1996.
89 En 2008, les moyens disponibles du système de répartition excédaient, en moyenne, à raison de 
473 %, soit de 1.239.000 euros, le fonds de roulement autorisé. 36 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 201090 Réunion de la CPF du 6 novembre 2007. La CPF organise une concertation au sujet du fonction-
nement pratique de la Gestion globale et des problèmes éventuels posés par la politique de tréso-rerie journalière. Il s’agit d’un organe exécutant au sein duquel siègent des représentants des organismes de paiement de la Gestion globale, de l’ONSS, du SPF Finances et du SPF Sécurité sociale. Ce n’est pas cette commission, mais bien l’ONSS-Gestion globale qui est exclusivement compétent pour décider de quelle manière les besoins des organismes seront ﬁ  nancés.
91 Les comptes ﬁ  nanciers et surtout le compte ﬁ  nancier principal du FAT ne sont pas utilisés exclusi-
vement pour l’un ou l’autre système. être portés en déduction des dépenses et, donc, des besoins à ﬁ  nancer. Cepen-
dant, le FAT applique cette distinction de manière très stricte sur une base men-suelle, au proﬁ  t des moyens propres. Ainsi, pour les mois où les recettes propres 
sont inférieures aux dépenses propres, le déﬁ  cit est ﬁ  nancé par l’excédent de moyens globalisés ou par un transfert de la Gestion globale vers le FAT. À l’in-verse, un excédent de recettes propres ne donne pas lieu à un transfert supplé-mentaire à la Gestion globale. 
Par contre, le FAT interprète l’arrêté royal de manière moins stricte pour déter-
miner chaque mois les moyens globalisés, en tenant compte également des dépenses à la ﬁ  n de l’année. 
Le rapport au Roi de l’arrêté royal du 8 août 1997 précise néanmoins qu’en cas 
de dépassement du fonds de roulement, les organismes doivent transférer leurs moyens excédentaires à la Gestion globale ou les porter immédiatement en dimi-nution du montant de leurs besoins à ﬁ  nancer. Le FAT ne suit pas cette règle.
Cette problématique a déjà été abordée au sein de la commission des problèmes 
ﬁ nanciers (CPF)
90 et la position du FAT n’a pas été suivie. Ainsi, il a été souligné 
que l’excédent constitué par le FAT provient également de versements de la Ges-tion globale (pour les mois où les moyens propres ne sufﬁ  sent pas). Dès que les 
recettes propres du FAT engendrent un excédent, les versements de la Gestion globale doivent être remboursés.
La Cour des comptes constate que l’arrêté royal n’est pas en concordance avec 
la loi de principes généraux et qu’il est appliqué de manière telle qu’il donne lieu à des divergences d’interprétation entre le FAT et la CPF et à une procédure compliquée pour déterminer les montants et les soldes disponibles du FAT qui reviennent en réalité à la Gestion globale.
La ministre des Affaires sociales partage l’avis de la Cour des comptes selon 
lequel, en cas de dépassement du fonds de roulement, les institutions doivent transférer leurs moyens excédentaires à la Gestion globale, ou les porter immé-diatement en déduction des besoins à ﬁ  nancer. Cette méthode de calcul du FAT 
n’a de plus pas été suivie par la CPF. La ministre fera également examiner les possibilités d’éviter à l’avenir les différences d’interprétation entre la commission des problèmes ﬁ  nanciers et le FAT.
3.4 Gestion des moyens disponibles
En raison de la scission insufﬁ  sante entre les opérations du système de réparti-
tion et celles du système de capitalisation au FAT, les soldes des différents comptes ﬁ  nanciers sont affectés à l’un ou l’autre système, compte tenu du sys-
tème dans lequel ils sont essentiellement utilisés
91. À la ﬁ  n de chaque mois, les 
soldes de ces comptes sont « partiellement » mis en concordance avec les moyens disponibles de ces deux systèmes suivant les tableaux de trésorerie du FAT. Commentaire de
la ministre des Affaires sociales Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 3792 Dans le cadre d’une gestion patrimoniale discrétionnaire, le portefeuille de placement est adapté 
au proﬁ  l et aux souhaits spéciﬁ  ques du client. D’après le contrat conclu entre le FAT et les gestion-
naires du patrimoine, les moyens sont uniquement placés dans des obligations d’État, conformé-ment à l’arrêté royal du 15 juillet 1997 portant des mesures de consolidation des actifs ﬁ  nanciers 
des administrations publiques.
93 Indice JP Morgan.
94 Taux d’intervention minimal ECB - 0,10%, Euribor 1 mois calculé le premier et le seizième jour du 
mois.
95 Étant donné qu’ils sont versés à la Gestion globale, ces moyens sont inférieurs à ceux du système 
de capitalisation, à savoir en moyenne 8,4 millions d’euros par mois en 2008. Les moyens du sys-tème de capitalisation, y compris les placements dans le portefeuille de titres, s’élevaient, ﬁ  n 2008, 
à 844,4 millions d’euros.
96 Taux d’intervention minimal ECB - 0,10%.Les moyens disponibles du système de capitalisation sont largement investis dans un portefeuille de titres en gestion discrétionnaire
92. La gestion a été conﬁ  ée 
à quatre institutions ﬁ  nancières, qui font rapport tous les trois mois au sujet de 
leurs prestations. Celles-ci sont ensuite évaluées par le FAT sur la base d’un parangonnage ( benchmarking )
93. Chaque année, une nouvelle répartition du por-
tefeuille est éventuellement proposée en fonction des résultats. Une partie est placée à court terme comme tampon, soit sur un compte à terme, soit sur deux comptes à vue à haut rendement
94.
Les moyens du système de répartition95 sont placés sur un compte à terme ou à 
vue (compte dit OS) à haut rendement auprès d’une institution ﬁ  nancière96 ou 
sont versés sur un compte ﬁ  nancier (compte administration centrale) sans impu-
tation d’intérêts créditeurs. Les placements à terme sont effectués après une analyse quotidienne de la situation ﬁ  nancière et des prévisions. 
La Cour des comptes constate que, sur une base annuelle, une grande partie des 
moyens disponibles restent sur le compte à vue (compte administration centrale) sans produire d’intérêts. En 2007 et 2008, le solde quotidien moyen s’est élevé respectivement à 3,3 et 3,4 millions d’euros. Si l’on applique le taux d’intérêt d’un des comptes à haut rendement, le FAT aurait subi une perte potentielle de res-pectivement 123.400 et 128.000 euros en 2007 et 2008. Pour les placements à court terme, la concurrence n’est pas consultée pour les deux systèmes.
En vertu de l’arrêté royal du 15 juillet 1997 portant des mesures de consolidation 
des actifs ﬁ  nanciers des administrations publiques, les IPSS sont tenues d’inves-
tir les disponibilités à moyen et à long terme dans des instruments ﬁ  nanciers émis 
par l’État, les communautés et les régions. Les disponibilités à court terme doi-vent être placées sur un compte de trésorerie auprès du Trésor. Les comptes à vue doivent être ouverts au nom du Trésor auprès de l’Ofﬁ  ce des chèques pos-
taux. En mars 1998, le FAT a obtenu l’autorisation du ministre des Finances de déroger à ces obligations pour les placements à vue et les placements à court, moyen et long terme du système de capitalisation (moyennant l’accord du minis-tre de tutelle). Bien que l’autorisation n’ait pas été accordée pour le système de répartition, les disponibilités de ce système sont également placées sur des comptes à terme ouverts auprès d’une institution ﬁ  nancière.
La loi de principes généraux a intégré la branche des accidents du travail, à l’ex-
clusion du système de capitalisation, dans la Gestion globale de la sécurité sociale. 38 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010La Cour des comptes constate que les tableaux de trésorerie qui doivent être 
remis à l’ONSS-Gestion globale sont élaborés de manière complexe et ne peu-vent pas être entièrement déduits de la comptabilité. Les raisons de cette situa-tion sont l’enregistrement reporté de certaines opérations dans la comptabilité, un manque de détail des postes du bilan et surtout la scission insufﬁ  sante du système de répartition et du système de capitalisation dans la comptabilité et les comptes ﬁ  nanciers. Cette scission insufﬁ  sante entraîne également une incerti-tude quant à l’attribution correcte des recettes et des dépenses aux deux systè-mes. L’organisation de la comptabilité doit être adaptée de manière à permettre une élaboration plus transparente de ces tableaux. 
Une telle complexité se retrouve également au niveau de la détermination des 
montants à verser à l’ONSS-Gestion globale. Au lieu de se baser sur un excédent par rapport au fonds de roulement, seuls les transferts article 45quater et cumul pensions, en tant que moyens globalisés, sont calculés proportionnellement aux besoins de trésorerie mensuels, de sorte que des excédents considérables se créent parfois en cours d’année au-delà de ce fonds de roulement. Le FAT se base à cet effet sur une disposition exécutoire spéciﬁ  que de la LAT qu’il applique au 
proﬁ t de ses moyens propres et qui ne correspond apparemment pas tout à fait à 
la loi de principes généraux ni à l’interprétation qui en est donnée. Une adaptation de la législation pourrait apporter une réponse à cette problématique.
La Cour des comptes a constaté que, pour les placements à court terme, notam-
ment ceux du système de répartition, il n’est procédé à aucune consultation de la concurrence et que certains montants demeurent sur des comptes à vue, sans produire d’intérêts. Étant donné que le FAT place ses disponibilités du système de répartition en dérogeant à l’arrêté royal du 15 juillet 1997 portant des mesures de consolidation des actifs ﬁ  nanciers des administrations publiques, le ministre des Finances doit encore approuver cette pratique.  Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 3997 La conﬁ  rmation peut être obtenue de différentes manières : copie de la lettre à l’assureur, listes 
des assureurs, ordre de comptabilisation donné dans une note distincte, etc.Chapitre 4
Enregistrement comptable des transferts
4.1 Imputation des transferts dans la comptabilité
Le service de la comptabilité enregistre les transferts, majorations et intérêts de 
retard à verser par l’assureur dans des comptes de résultats et des comptes débiteurs distincts (par transfert et par créancier). Les créances initiales du FAT ne sont enregistrées qu’après conﬁ  rmation par les services de la direction des recettes et des dépenses ou le service d’inspection compétent pour la ﬁ  xation des montants à recevoir
97. Les majorations et intérêts de retard sont imputés sur 
la base d’une copie de la lettre envoyée à l’assurance ou d’une note signée. 
Ces services suivent ensuite l’exhaustivité et la ponctualité des versements sur la 
base des recettes que le service de la comptabilité introduit dans l’application centrale Finan (montants cumul pension et capital article 45quater) ou via les relevés des comptes débiteurs de la comptabilité. La créance est enregistrée avant ou après la réception de paiements sur la base des documents d’accompa-gnement reçus (déclarations, listes, feuilles de calcul). 
Les imputations budgétaires sont effectuées simultanément aux imputations éco-
nomiques par le biais de comptes couplés. Des comptes budgétaires distincts sont utilisés par type de transferts, et les majorations et intérêts de retard y sont également enregistrés. 
L’audit de la Cour des comptes a révélé que les services chargés de suivre les 
montants ne reçoivent pas toujours en temps voulu du service de la comptabilité les informations sur les paiements reçus, l’exécution d’un remboursement et les exonérations ou réductions de majorations et d’intérêts de retard approuvées. 
Les majorations et intérêts de retard réclamés dans le cadre des capitaux article 
45quater ne sont comptabilisés qu’après une demande éventuelle d’exonération. Par conséquent, le droit constaté est parfois comptabilisé avec retard (par exem-ple, au cours d’une année budgétaire suivante). 
L’exactitude des résultats enregistrés et des soldes en souffrance sur les comp-
tes du bilan n’est pas contrôlée de manière générale avant la clôture des comptes à l’aide des informations disponibles auprès des services chargés de déterminer et de suivre les créances. Ces services ne tiennent pas sufﬁ  samment d’informa-
tions structurées à jour pour pouvoir exercer de tels contrôles (voir point 2.1). Une mise en concordance des données de la comptabilité et des données de ces services permettrait non seulement de fournir des informations sur l’exactitude et l’exhaustivité des données comptables, mais aussi de donner une idée du fonc-tionnement correct des services.  40 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 98 Les recettes et les dépenses relatives aux prothèses sont enregistrées séparément, mais font 
partie du système de capitalisation. 
 99 Chaque mois, des régularisations sont effectuées à partir d’autres comptes ﬁ  nanciers (apparte-
nant notamment au système de capitalisation) sur la base des moyens disponibles calculés pour chaque système dans les tableaux de trésorerie. Cependant, ces tableaux se basent aussi sur des informations erronées ou incomplètes (voir aussi point 4.1). 
100 Le FAT opère notamment une distinction entre le compte général des charges et produits bruts, 
le compte général des charges et produits bruts – opérations de répartition, le compte général des charges et produits bruts – opérations de capitalisation (y compris la gestion des prothèses), le compte général des charges et produits bruts – opérations de capitalisation (hors gestion des prothèses), le compte général des charges et produits bruts – opérations de capitalisation (ges-tion des prothèses), le bilan, le bilan des opérations de répartition et le bilan des opérations de capitalisation.4.2 Scission des opérations dans la comptabilité
Pour distinguer les opérations du système de capitalisation et celles du système 
de répartition, le FAT attribue les charges et produits dans la partie analytique de la comptabilité à 23 régimes et à différents centres de frais. Ces régimes peuvent tant relever du système de capitalisation
98 que du système de répartition. Les 
charges et produits généraux qui ne peuvent pas être attribués de manière univo-que sont affectés à un seul code régime du système de répartition sans être ensuite répartis dans cette comptabilité. Les opérations du bilan ne sont pas réparties sur une base analytique. 
La gestion ﬁ  nancière n’est pas davantage scindée. L’ensemble des recettes et 
des dépenses en cours des deux systèmes sont majoritairement effectuées via un seul compte ﬁ  nancier, qui est toutefois attribué au système de répartition
99.
La Cour des comptes constate donc que les opérations des deux systèmes ne 
sont pas gérées de manière totalement séparée dans la comptabilité. 
La méthode actuelle ne permet pas de déduire directement de la comptabilité les 
différents comptes partiels100 du compte annuel du FAT. L’organisme utilise un 
programme sur mesure conçu spécialement pour exporter les données de la comptabilité dans différents tableurs sur la base desquels les comptes partiels peuvent être imprimés après application d’une clé de répartition pour les charges et produits généraux.
Cette solution présente plusieurs lacunes.
Le programme sur mesure ne répartit pas toujours correctement les opéra- • 
tions de la comptabilité entre les différents comptes partiels du FAT. Ainsi, les coûts d’amortissement sont répartis entre les différents systèmes, tan-dis que les postes de l’actif correspondants (actifs corporels et amortisse-ments cumulés) sont entièrement attribués au système de répartition. En 2005, une correction de 23,9 millions d’euros a été imputée, faisant passer ce montant du résultat cumulé du système de capitalisation vers le système de répartition, sans modiﬁ  cation des postes de l’actif correspondants.
La clé de répartition utilisée pour l’attribution des charges et produits • 
généraux est établie chaque année de manière arbitraire, sur la base d’une enquête auprès des services au sujet du nombre d’équivalents temps plein par système.  Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 41101 La clé de répartition sert uniquement à la répartition des charges et produits généraux du FAT qui 
ont une moindre empreinte ﬁ  nancière sur l’ensemble des opérations. Une clé plus stricte est sur-
tout importante dans le cadre de la comptabilité analytique des coûts.Finalement, la méthode précitée a pour effet de créer pour chaque système des comptes qui ne sont pas en équilibre. Ainsi, ﬁ  n 2008, il existait un déﬁ  cit de 23,6 millions d’euros à l’actif du bilan du système de répartition et un déﬁ  cit d’un 
montant identique au passif du bilan du système de capitalisation. Ces déﬁ  cits 
indiquent l’existence d’une créance d’un système par rapport à l’autre, qui n’ap-paraît cependant pas dans le bilan. Ce déséquilibre entraîne une incertitude quant à l’exactitude des imputations et, partant, au résultat cumulé des deux systè-mes.
Il s’avère nécessaire de scinder complètement les deux systèmes si l’on veut 
fournir une information correcte à propos des résultats et des droits et obliga-tions en souffrance qui y sont liés. Concrètement, il convient d’assurer le suivi, tant ﬁ  nancier que comptable, de la situation vis-à-vis de la Gestion globale. 
Le FAT précise qu’une scission intégrale entre le système de répartition et le 
système de capitalisation est impossible à réaliser. Même à supposer que les services scinderaient les deux systèmes au sein de la comptabilité, il faudrait encore ﬁ  xer une clé de répartition, par déﬁ  nition arbitraire. En outre, l’utilisation 
de comptes ﬁ  nanciers distincts pour chaque système induirait un surcroît de tra-
vail, en plus d’une hausse des coûts. Il convient encore d’examiner la faisabilité d’une telle extension dans l’application principale Finan.
Le principal problème réside, en fait, dans la mauvaise répartition des diverses 
activités de base du FAT entre les deux systèmes dans la comptabilité et les comptes ﬁ  nanciers. La question de la clé de répartition arbitraire est, en ce qui 
concerne la scission entre les deux systèmes, d’ordre secondaire
101. Bien que 
cette scission n’aille pas de soi, il importe, selon la Cour des comptes, d’en étu-dier la possibilité.
Étant donné que seul le régime de répartition relève de la Gestion globale et que 
la méthode appliquée actuellement par le FAT pour déterminer les moyens dispo-nibles est complexe et peu transparente, la ministre souscrit à la recommandation d’appliquer une séparation comptable correcte entre le régime de répartition et le régime de capitalisation. 
À la ﬁ  n de l’année 2008, le FAT disposait d’un résultat cumulé de 28,6 millions 
d’euros dans le système de répartition qui a été imputé au compte « 1351 – résul-tat cumulé répartition ». Avant 2005, ce compte portait une autre dénomination, à savoir « Boni Gestion globale ». La Cour des comptes souligne que le compte « 135 – bonis divers reportés » et le compte « 136 – malis divers reportés » ont été repris dans le plan comptable normalisé des IPSS pour faire apparaître dans le bilan le résultat de caisse de la Gestion globale ou plus précisément la dette ou la créance de la Gestion globale. Ce résultat de caisse doit être distingué du résultat comp-table cumulé.
4.3 Comptabilité analytique
Le coût du traitement des transferts constitue un élément important pour la ges-
tion de ces derniers. Le système comptable du FAT permet de tenir une compta-bilité analytique. Comme mentionné au point 4.2, l’organisme ne fait qu’un usage limité de cette possibilité. Commentaire de
Commentaire dela ministre des Affaires sociales 42 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010102 Frais de personnel, frais de fonctionnement, frais de déplacement, frais relatifs au bâtiment, frais 
liés à l’informatique, investissements dans les bâtiments, investissements informatiques et autres investissements. 
103 Article 108 du contrat d’administration 2008-2009.
104 Ainsi, en 2006, le service comptable avait, par exemple, consacré 2.411 jours à sa propre activité. Comme, lors de l’introduction du contrat d’administration, les données du sys-tème comptable ne correspondaient plus aux besoins d’informations, le service de la comptabilité a mis en place, dès 2004, un calcul manuel du coût qui est exécuté chaque année. Dans le budget, les frais généraux de fonctionnement sont tout d’abord répartis entre plusieurs types de frais
102. Ensuite, ces coûts sont répartis 
entre dix-sept produits, sur la base du temps sur la base du pourcentage du temps de travail de chaque membre du personnel tel qu’il le déclare annuelle-ment. Cette façon de procéder permet de produire plusieurs tableaux de contin-gence du nombre de jours ouvrés, du nombre de membres du personnel ou des coûts par service, produit, etc.
Le FAT ajoute que le modèle de calcul des coûts utilisé se basait sur celui de 
l’Onem (années 1996 et 1997). N’ayant pas fourni de résultats satisfaisants, cette méthode a par la suite fait place à un autre mode de calcul des coûts portant sur les produits ﬁ  gurant dans le contrat d’administration.
Pour l’année 2006, le coût par produit a atteint 16,2 millions d’euros, répartis 
suivant le graphique ci-après. 
Bien que le FAT se soit ﬁ  xé l’objectif, dans son contrat d’administration, de déve-
lopper ou d’approfondir pour 2008-2009 un système de comptabilité analytique
103, 
la Cour constate que l’organisme n’exploite pas de manière optimale les possibi-lité du logiciel comptable utilisé et que le calcul manuel du coût présente plusieurs lacunes importantes. 
La subdivision actuelle ne permet pas de déterminer le coût de la percep-  –
tion des différents transferts ni de comparer l’efﬁ  cience des divers servi-
ces, notamment en raison de l’absence de codes produit pour certains transferts (perception des capitaux ascendants, cotisation de 20 % sur la prime des personnes non assujetties à l’ONSS, cotisation sur les RMD). Aucune distinction spéciﬁ  que n’est opérée pour la perception des capitaux 
et le décumul lors de la détermination d’une pension et le contrôle des paiements périodiques par les assureurs dans le cadre du cumul. 
Pour certaines activités et certains services au sein du FAT qui font en  –
réalité ofﬁ  ce d’appui logistique à d’autres services, les coûts ne sont pas 
répercutés sur les autres missions de base du FAT. Il s’agit, par exemple, de la logistique, du traitement comptable
104, de l’informatique, de la ges-
tion générale et du personnel. En 2006, un montant de 5 millions d’euros a été consacré à ces cinq produits, sur un total de 16,2 millions d’euros (soit 31,2 %).
Le FAT se base sur les données budgétaires qui ne tiennent toutefois pas  –
compte de certaines modiﬁ  cations du patrimoine, comme les amortisse-ments. Cette pratique fausse le coût des activités et rend impossible la comparaison des coûts sur plusieurs années. 
Le résultat de l’enquête annuelle réalisée auprès des membres du person-  –
nel sur l’affectation de leur temps fait apparaître une estimation très arbi-traire de la répartition du temps de travail.Commentaire de
l’administration Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 43105 Au moment de la clôture de l’audit ﬁ  n mai 2009, aucun calcul complet des coûts pour l’année 2007 
n’était encore disponible.Le calcul des coûts est effectué tardivement de sorte que son utilité est  –
limitée105. Graphique 1 – coût 2006 par produit (source FAT)
A: contrôle assureurs (arbitrage compris)B: affiliation d’officeC: contrôle financier
D: règlement accidents des employeurs non assurés et gens de merE: banque de données et préventionF: gestion du réseau BCSSG: cumul
H: transferts des capitaux et paiements I 19%
I: allocations avant 1988J: assistance sociale
K: entérinementL: logistique
M: paiement frais médicaux et prothèsesN: traitement comptableO: informatique
P: gestion généraleR: personnel020040060080010001200140016001800coûts totaux par produit (en milliers d’euros) - 2006 44 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010106 FAT, plans d’administration 2009 du contrat d’administration 2008-2009.
107 Le contrat d’administration 2008-2009 mentionne qu’en soutien notamment à la comptabilité ana-
lytique, les IPSS organiseraient un réseau de contact et d’échange auquel le SPF Budget et Contrôle de gestion apporterait une assistance. Enﬁ n, la Cour des comptes a pu constater lors de la réalisation de son audit que 
les informations provenant du calcul manuel des coûts ne sont pas utilisées. Les informations ﬁ  nancières ne sont pas encore mises en relation avec les informa-
tions non ﬁ  nancières (par exemple, le nombre de dossiers traités) pour le suivi ou 
le pilotage de certains processus. À la ﬁ  n du mois de mai 2009, l’organisme n’uti-
lisait pas le modèle de calcul des coûts pour ﬁ  xer le budget, alors que le contrat 
d’administration du FAT prévoyait d’utiliser progressivement ce modèle comme base pour l’élaboration du budget
106.
En février 2009, le SPF Budget et Contrôle de la gestion a effectué une enquête 
auprès du FAT concernant l’introduction d’une comptabilité analytique. Le FAT a répondu que l’introduction d’un budget de prestations requérait davantage de temps et de moyens. Il souhaite adopter en concertation avec les autres IPSS et le SPF Budget et Contrôle de la gestion un certain nombre de positions commu-nes et examiner les méthodes acceptables aﬁ  n d’éviter les frais et les efforts inutiles
107.
Le FAT répond qu’il a contacté le fournisseur du logiciel de comptabilité aﬁ  n d’al-
ler plus avant dans l’automatisation de la comptabilité (concernant le calcul des coûts). Une transition vers un budget de prestations nécessitera un investisse-ment plus important en temps, en personnel et en moyens ﬁ  nanciers. Le FAT souhaite par conséquent une concertation avec le SPF Budget et Contrôle de la gestion avant d’instaurer le budget de prestations ainsi qu’un (nouveau) système de calcul des coûts.
Le FAT ne réussit pas à opérer une scission complète entre le système de répar-
tition et le système de capitalisation, de sorte que les comptes partiels distincts doivent être déduits d’éléments extracomptables. Le FAT utilise alors une clé de répartition établie de manière relativement arbitraire. Cette méthode de travail débouche sur des comptes partiels (bilans) qui ne sont pas en équilibre et à des incertitudes quant à l’attribution correcte des opérations aux deux systèmes et, partant, des montants qui doivent être versés à la Gestion globale. Une réorgani-sation de la comptabilité s’impose par conséquent.
Une telle réorganisation pourrait également être l’occasion de développer davan-
tage la comptabilité analytique. Celle-ci ne permet pas actuellement un suivi opti-mal du fonctionnement efﬁ  cient de l’organisme ni l’élaboration d’un budget de prestations. 
En ce qui concerne les imputations, la Cour des comptes constate que les majo-
rations et intérêts de retard afférents aux capitaux article 45quater sont enregis-trés avec retard, c’est-à-dire largement après la constatation du droit. En outre, le FAT n’opère pas de distinction dans le système de répartition entre le résultat comptable cumulé et le résultat de la gestion de caisse, ou plus précisément entre la dette ou la créance envers la Gestion globale. Commentaire de
l’administration Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 45Quant au suivi des dossiers, la Cour des comptes souligne qu’il est nécessaire 
que le service de la comptabilité transmette en temps voulu aux services chargés de la perception et du suivi des montants à percevoir les informations relatives à la situation des créances et des ordres de paiement. Enﬁ  n, tous les chiffres de la 
comptabilité devraient être vériﬁ  és chaque année à l’aide des données de ces services. 46 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010Chapitre 5
L’audit de la Cour des comptes montre que, dans la branche des accidents du 
travail, divers transferts sont effectués par les assureurs et les employeurs privés vers les IPSS pour contribuer ainsi à l’équilibre ﬁ  nancier dans la sécurité sociale. 
La Cour estime les cotisations et transferts de capitaux effectués en 2008 à envi-ron 644,2 millions d’euros. 
Sur ce montant, 257,8 millions d’euros concernent des transferts de capitaux et 
de cotisations des assureurs vers le FAT. Après déduction des dépenses du FAT, ils ont donné lieu à un transfert net à la Gestion globale de 68,3 millions d’euros. Ce ﬁ nancement opaque, ainsi que la critique émise par le comité de gestion du 
FAT au sujet de ces transferts, surtout ceux afférents à l’article 45quater, ont amené la Cour des comptes à examiner de plus près l’impact et le suivi de ces transferts au FAT ainsi que la gestion opérationnelle et le traitement comptable au sein du FAT. 
5.1 Impact et suivi des transferts au FAT
La Cour des comptes relève que les transferts ont plusieurs conséquences.
Ils entraînent une gestion duale de l’assurance contre les accidents du tra- • 
vail. L’indemnité ou la rente sont versées non seulement par les assureurs, mais, dans un grand nombre de cas, également par le FAT. Les fonctions fondamentales de l’assureur et du FAT ainsi que les relations entre eux et avec la victime ou les proches s’en trouvent modiﬁ  ées. 
Les transferts que le FAT reçoit des assureurs et les dépenses qu’il effec- • 
tue avec ces moyens s’inscrivent dans le cadre d’un système de réparti-tion. Par conséquent, aucune réserve n’est constituée pour les accidents du travail ayant entraîné une ITP jusqu’à 19 % pour couvrir les dépenses futures. En l’absence de recettes nouvelles, le FAT devra demander des moyens supplémentaires à la Gestion globale à un moment où l’équilibre de la sécurité sociale sera déjà sous pression en raison du vieillissement de la population. 
Le contrôle de la perception de ces transferts par le FAT et le paiement • 
des indemnités entraînent un surcoût considérable que le FAT ne déter-mine pas clairement pour le moment. 
Les transferts sont utilisés comme moyen de ﬁ  nancement du coût des • 
adaptations au bien-être subi par les assureurs, de sorte que ce ﬁ  nance-
ment devient de plus en plus opaque et difﬁ  cilement contrôlable.
Ces inconvénients contrastent avec la contribution ﬁ  nancière relativement limitée 
du FAT par rapport à l’ensemble des recettes de la Gestion globale. 
La préoccupation émise par le comité de gestion à cet égard n’a toutefois pas 
donné lieu à un suivi systématique de ce problème. La preuve en est l’absence de prévisions régulières et d’informations ﬁ  ables sur le coût des transferts.  Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 47Recommandations
La Cour des comptes insiste pour que les partenaires sociaux siégeant dans le 
comité de gestion du FAT spéciﬁ  ent l’impact et les problèmes constatés au niveau des transferts des assureurs vers le FAT. Il convient, en concertation avec la ministre de l’Emploi et de l’Égalité des chances et le secteur des assurances, de chercher des solutions acceptables pour l’ensemble des parties.
Lors de l’inventaire de ces problèmes, il convient de réaliser des prévisions plus 
actualisées des recettes et des dépenses dans le cadre de l’article 45quater sur la base de données historiques détaillées et des barèmes appliqués, de manière à obtenir une image précise des coûts budgétaires à long terme pour le FAT. En outre, l’impact sur le transfert net à la Gestion globale doit également être éva-lué à cette occasion. La Cour propose de désigner un actuaire à cet effet.
D’après le FAT, au cas où une suppression des transferts serait envisagée, il 
conviendra d’en examiner soigneusement les conséquences. Une telle suppres-sion signiﬁ  era effectivement pour la Gestion globale qu’elle ne recevra plus de capitaux du FAT et que, dans le même temps, elle devra effectuer des transferts plus élevés vers le FAT à titre de cautionnement pour l’indemnisation des victi-mes dans le cadre des capitaux jadis versés au FAT.
Le FAT doit mieux déterminer les coûts de la gestion des transferts, ainsi que des autres activités (de base). Ces informations doivent permettre au comité de gestion d’évaluer l’efﬁ  cience des activités opérationnelles. La Cour propose éga-
lement d’intégrer dans le contrat d’administration des objectifs et des indica-teurs spéciﬁ  ques à cet effet. 
Le FAT devrait également effectuer une analyse coûts-bénéﬁ  ces de la poursuite du 
versement des indemnités cumul par ses services. Si le coût est trop élevé, le FAT pourrait éventuellement proposer d’à nouveau conﬁ  er cette tâche aux assureurs. 
Le FAT doit examiner dans quelle mesure il pourrait exercer, en collaboration 
avec le secteur des assurances, un contrôle a posteriori sur les coûts et le ﬁ  nan-
cement des adaptations au bien-être. Pour ce contrôle, il pourrait aussi être judi-cieux de désigner un actuaire. Pour les futures adaptations au bien-être, la Cour des comptes recommande de ﬁ  nancer ces coûts de manière plus transparente, 
de sorte qu’ils apparaissent également dans les comptes du FAT.
5.2 Gestion des transferts au FAT 
Les contrôles, le suivi des activités et l’organisation des services opérationnels 
dans le cadre de la perception des cotisations et des capitaux par le FAT sont susceptibles d’être optimalisés. En outre, le FAT n’applique pas de majoration ni d’intérêt de retard en cas de retard de paiement partiel et applique un régime souple pour l’octroi d’exonérations et de réductions.
En ce qui concerne le cumul d’une indemnité d’accident du travail avec une pension, 
il existe deux divergences d’interprétation entre les assureurs et le FAT : d’une part, lors du paiement d’un tiers de la rente indexée en capital et, d’autre part, lors de l’application de l’adaptation au bien-être. Les divergences d’opinion portent sur le calcul du capital à transférer au FAT et sur les paiements de rente réduits que le FAT verse aux bénéﬁ  ciaires. Les informations comptables et celles des services 
opérationnels ne permettent pas d’estimer le risque ﬁ  nancier qu’impliquent ces liti-
ges avec les assureurs ni de l’incorporer dans les comptes annuels. Les mesures et préparatifs du FAT en la matière ne sont pas sufﬁ  samment élaborés.Commentaire de
l’administration 48 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010108 Un projet d’archivage a été entamé au sein du FAT (la phase d’analyse est achevée) en vue d’in-
troduire un dossier électronique en remplacement du dossier papier. Dans sa forme actuelle, ce système ne se prête pas immédiatement au suivi de la correspondance propre. Pour détecter tous les transferts de capitaux possibles, le FAT ne contrôle pas encore systématiquement si toutes les déclarations d’accidents du travail du sec-teur privé ont été introduites en temps voulu et si elles sont correctes et complè-tes. Ces contrôles doivent être développés. Ils devraient certainement compren-dre un suivi des dossiers auprès des assureurs. Dans le cadre d’une évaluation des systèmes de déclaration par le FAT, la Cour souligne que la déclaration d’ac-cident du travail électronique (ASR) disponible sur le site portail de la sécurité sociale est très peu utilisée. Il convient d’examiner comment son utilisation par les employeurs pourrait être encouragée. Il serait aussi opportun de vériﬁ  er les 
données fournies au FAT via l’ASR à la lumière des données ﬁ  nales relatives aux 
accidents du travail transmises au FAT par les assureurs.
Les transferts au FAT n’existent qu’en application de la LAT. La Cour des comp-
tes constate que le champ d’application de la LAT par rapport à celui de la loi sur les accidents du travail dans le secteur public ne fait pas l’objet d’un suivi perma-nent et que les contrôles de l’obligation de s’assurer dans le chef des nouveaux employeurs dans le secteur public ne sont pas sufﬁ  samment élaborés. 
Le FAT pourrait mettre au point un système d’informations de gestion (SIG), 
notamment sur la base des données ﬁ  gurant dans la banque de données interne 
aﬁ n d’assurer un meilleur suivi des activités opérationnelles des services chargés 
de la perception et du contrôle des capitaux et des cotisations. Des informations sur les contrôles exécutés et à exécuter doivent être disponibles. Ces services doivent aussi, indépendamment de la comptabilité, tenir à jour des informations électroniques sur l’ensemble des capitaux, cotisations, majorations et intérêts de retard réclamés, aﬁ  n de permettre une meilleure harmonisation avec les données 
de la comptabilité. Vu la quantité importante de correspondance requise pour un transfert correct des capitaux et des rentes, la Cour des comptes propose d’en automatiser davantage le suivi
108 aﬁ n qu’il puisse aussi être fait rapport efﬁ  cace-
ment à ce sujet.
En vue de garantir un traitement équitable de tous les assureurs, les majorations 
et intérêts de retard doivent être réclamés également dans les cas où une partie seulement du montant est payée en retard. Pour le passé, le FAT doit examiner quelles récupérations sont encore possibles. Le Cour des comptes propose de conﬁ er le suivi du paiement des majorations et des intérêts de retard intégrale-
ment à la direction des recettes et des dépenses, et éventuellement de le cen-traliser auprès d’un seul service de cette direction. Ensuite, le FAT doit réévaluer les conditions souples régissant actuellement l’octroi de l’exonération de la majo-ration, telles que prévues dans le règlement, ainsi que la déﬁ  nition d’une circons-
tance exceptionnelle. Lorsqu’une exonération peut être accordée sur la base des informations disponibles au FAT, une simpliﬁ  cation administrative pour les assu-
reurs pourrait être envisagée en appliquant cette exonération automatiquement. Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 49La Cour des comptes propose également d’améliorer quelques contrôles. Le 
contrôle de l’exactitude des réserves mathématiques pour le calcul des cotisa-tions RMD peut être simpliﬁ  é en conﬁ  ant l’attestation indépendante de ces réserves à un réviseur d’entreprises. Les polices afférentes aux gens de maison devraient être enregistrées dans le répertoire sectoriel des polices dès leur conclusion de manière à ce que la perception de la cotisation auprès de cette catégorie de travailleurs salariés puisse être contrôlée de manière plus ciblée. En outre, le FAT doit se connecter le plus rapidement possible au cadastre des pen-sions pour la recherche des droits de pension. Les erreurs de calcul manuel pour-raient être partiellement évitées grâce à l’utilisation de feuilles de calcul prépro-grammées et testées dont les entrées seraient faciles à contrôler. Enﬁ  n, les procédures internes doivent être élaborées par écrit.
Le FAT reconnaît qu’il doit rester vigilant et adapter ses mesures de contrôle en 
fonction des changements dans les conditions internes et externes. Le projet de nouveau contrat d’administration prévoit d’ailleurs la mise en place progressive d’un service d’audit interne.
La Cour des comptes doit bien constater que le projet susmentionné est dépourvu 
d’engagements concrets concernant l’introduction d’un modèle de risques (par exemple ERM), l’évaluation du contrôle interne et la création d’un service d’audit interne.
Pour les divergences d’interprétation, en ce qui concerne le cumul avec une pen-sion, au sujet du calcul du capital et de la rente dans les cas où un tiers seule-ment de la rente indexée peut être versée en capital, le FAT doit continuer à inventorier les risques et examiner quelles mesures stratégiques il devrait pren-dre proactivement et après la résolution du litige. Il convient de faire le point chaque année sur l’état du litige (contenu, montants et nombres) et sur les démarches déjà entreprises, tant en interne, au comité de gestion, qu’en externe, dans le rapport annuel et les comptes annuels. 
Le FAT doit développer davantage les contrôles portant sur la ponctualité, l’ex-
haustivité et l’exactitude des déclarations d’accidents du travail et leur conférer un caractère systématique. Dès que les ﬂ  ux d’informations entre le FAT et les 
assureurs fourniront davantage d’informations sur la situation des dossiers auprès des assureurs, ce dernier aspect pourra aussi faire l’objet d’un suivi per-manent. Dans le cadre de l’évaluation des systèmes de déclaration, le FAT doit examiner dans quelle mesure l’utilisation de la déclaration d’accident du travail par le biais du site portail pourrait être améliorée. Il convient de vériﬁ  er que ce 
ﬂ ux de données est correctement intégré dans le ﬂ  ux d’informations ﬁ  nal prove-
nant des assureurs et destiné au FAT.
Le FAT doit suivre en permanence le champ d’application de la LAT et de la loi 
sur les accidents du travail dans le secteur public et en appliquer immédiatement les modiﬁ  cations. Aﬁ  n d’exercer des contrôles plus ciblés sur l’application de la 
législation correcte, le FAT doit d’urgence disposer, par le biais de la fourniture électronique des données des employeurs, d’un relevé des employeurs tenus de s’assurer et assujettis à l’ONSS-APL, et l’ensemble des polices doivent pouvoir être consultées dans le répertoire sectoriel des polices. Commentaire de
l’administration 50 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010109 Cette recommandation recoupe une recommandation globale formulée par la Cour des comptes 
pour l’ensemble des IPSS à l’occasion d’un audit horizontal : Cour des comptes, « Gestion des besoins de trésorerie dans le cadre de la Gestion globale des travailleurs salariés », 164
e Cahier, 
Volume I, p. 426. Disponible sur www.courdescomptes.be.5.3 Gestion des transferts à la Gestion globale
La Cour des comptes relève que l’élaboration des tableaux de trésorerie pour la 
Gestion globale est entravée par l’enregistrement tardif des données dans la comptabilité, l’absence de détails dans les postes du bilan et surtout l’absence de scission totale entre le système de répartition et le système de capitalisation dans la comptabilité. 
En outre, le FAT ne transfère pas sa contribution à la Gestion globale sur la base 
de l’excédent de disponibilités au-delà du fonds de roulement autorisé, mais en appliquant une méthode spéciﬁ  que réglementée qui n’a pas fait l’objet d’un accord 
entre le FAT et l’ONSS-Gestion globale. Par conséquent, le FAT dispose d’excé-dents considérables dans le courant de l’année. 
En ce qui concerne les placements à court terme, les excédents ne sont pas 
investis de manière concurrentielle. Par ailleurs, une approbation ministérielle dis-tincte doit encore être obtenue pour le placement des moyens du système de répartition.
Aﬁ n d’élaborer les tableaux de trésorerie de manière plus aisée et plus correcte 
sur la base des données comptables, le plan comptable doit être mieux adapté. Non seulement les comptes des charges et produits, mais aussi les comptes du bilan doivent être subdivisés suivant le système de capitalisation ou le système de répartition auquel ils appartiennent, mais il convient aussi de prendre une mesure pour éviter l’introduction tardive des opérations dans la comptabilité, comme celles des ﬁ  liales d’Ostende et d’Anvers.
Le FAT doit proposer au ministre de tutelle des mesures qui permettraient un 
transfert régulier à la Gestion globale en cas d’excédents de moyens au-delà du fonds de roulement. Une adaptation de la réglementation relative aux accidents du travail pourrait étendre la déﬁ  nition des moyens globalisés et introduire une 
procédure de transfert plus souple et plus conforme à la loi de principes géné-raux. 
Le FAT doit immédiatement faire jouer la concurrence pour les placements à court 
terme. Pour le compte ﬁ  nancier sans rémunération (compte de l’administration centrale), le FAT doit chercher une solution offrant un plus haut rendement
109. 
5.4 Enregistrement comptable et suivi des transferts
La principale lacune réside dans l’absence de scission totale entre le système de 
répartition et le système de capitalisation, de sorte que les comptes partiels dis-tincts doivent être déduits à partir de données extracomptables. La clé de répar-tition utilisée à cet effet pour les frais de fonctionnement généraux est établie de manière relativement arbitraire. La méthode de travail débouche sur des comptes partiels (bilans) qui ne sont pas en équilibre et sur des incertitudes quant à l’at-tribution correcte des opérations aux deux systèmes.  Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 51110 Le logiciel comptable utilisé par le FAT permet de travailler avec plusieurs entités. 
111 Un des problèmes réside dans le fait que certains ordres de paiement automatisés contiennent 
des montants relevant des deux systèmes. 
112 Les comptes (135) – bonis divers reportés et (136) – malis divers reportés doivent être réintro-
duits permettant d’apurer des excédents ou déﬁ  cits au proﬁ  t d’un nouveau compte comprenant le 
résultat cumulé (et non de caisse) du système de répartition.
113 Notamment les expériences de l’Ofﬁ  ce national de l’emploi (Onem).
114 Notamment le Handleiding invoeren van elementen van Prestatiebegroting , KULeuven, Instituut 
voor de Overheid, soumis à la Commission de normalisation de la comptabilité des IPSS (2006). La Cour des comptes a constaté que, dans le système de répartition, le FAT n’opère aucune distinction entre le résultat comptable cumulé et le résultat de la gestion de caisse, ou plus particulièrement entre la dette ou la créance à l’égard de la Gestion globale. En outre, les majorations et les intérêts de retard afférents aux capitaux article 45quater ne sont comptabilisés que longtemps après la constatation du droit. Les services chargés de la perception et du suivi des mon-tants à récupérer ne reçoivent pas toujours en temps voulu les informations sur la situation ultérieure des créances et des ordres de paiement. Enﬁ  n, tous les chiffres ﬁ  gurant dans la comptabilité ne sont pas examinés chaque année à la lumière des données de ces services. 
Bien que le FAT se soit engagé dans son contrat d’administration 2008-2009 à 
développer ou à approfondir une comptabilité analytique, ni cet instrument, ni un calcul manuel du coût distinct n’offre la possibilité de suivre le fonctionnement efﬁ cient de l’organisme. 
Le FAT doit examiner dans quelle mesure sa comptabilité et ses procédures 
pourraient être adaptées aﬁ  n d’effectuer une scission complète entre le système 
de répartition et le système de capitalisation110. Il convient tout d’abord de dres-
ser l’inventaire de tous les problèmes techniques empêchant la réalisation d’une telle scission
111. Pour que la scission soit correcte, la clé de répartition des frais 
de fonctionnement généraux doit aussi reposer sur l’enregistrement régulier par les exécutants. En outre, le FAT doit analyser l’origine de la différence dans les bilans partiels ainsi que l’exactitude du résultat cumulé des deux systèmes. Si cet examen révèle une créance permanente réelle du système de répartition envers le système de capitalisation, il convient de l’apurer. 
Dans le système de répartition, il faut opérer une distinction entre le résultat 
comptable cumulé et le résultat de la gestion de caisse
112. Les majorations et inté-
rêts de retard doivent être comptabilisés au moment de la constatation du droit.
Le service de la comptabilité doit informer périodiquement les services qui sui-
vent les paiements de la situation d’un dossier dans la comptabilité et de l’exé-cution des ordres de paiement. Lors de la clôture annuelle, il doit mettre en concordance l’ensemble des capitaux, cotisations, majorations et intérêts de retard avec les données de ces services. 
Compte tenu des expériences d’autres IPSS
113 et des recommandations formu-
lées dans des études externes114, il convient d’optimaliser le calcul des coûts aﬁ  n 
de pouvoir appréhender clairement le coût des prestations et l’efﬁ  cience de l’or-
ganisme. En outre, il y aura lieu d’examiner dans quelle mesure la partie analyti-que du logiciel comptable peut être utilisée à cet effet. Le FAT pourra utiliser par étapes les informations provenant de la comptabilité analytique pour élaborer un budget de prestations. 52 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010115 En ce qui concerne les dossiers d’incapacité de travail entre 16 et 19 %, les pourcentages de 
croissance qui ont été pris en compte sont ceux des dossiers d’incapacité de travail de 10 à moins de 16 % en raison du caractère limité des données historiques. Quant aux dépenses pour les dos-siers d’incapacité de travail de 16 à 19 %, elles ont été doublées aﬁ  n d’intégrer également les coûts additionnels afférents à l’indexation. 
116 S’agissant des dossiers d’incapacité de travail inférieure à 10 % et de 16 à 19 %, le FAT n’a cal-
culé aucun chiffre jusqu’en 2040. Sur la base des paramètres utilisés, la Cour des comptes a poursuivi l’extrapolation, qui, toutefois, donne probablement lieu à une surestimation. On peut, en effet, difﬁ  cilement considérer que le nombre de dossiers cumulés continue à augmenter de façon illimitée.Annexe 1
Évolution des recettes et dépenses article 45quater : chiffres historiques et prévisions
En décembre 2008, le FAT a fait parvenir à la Cour des comptes ses prévisions 
pour les capitaux à recevoir et les indemnités et rentes à verser dans les cas d’accidents du travail ayant entraîné une incapacité de travail inférieure à 10 %, de 10 à 16 % et de 16 à 19 %. 
Ces prévisions ont été établies à partir des données historiques des recettes et 
dépenses jusqu’en 2007. Différents paramètres s’en dégagent, tels que le nom-bre de nouveaux dossiers par an, le montant des capitaux reçus annuellement, le montant des indemnités et rentes versées, l’impact des nouveaux cas et l’octroi des adaptations au bien-être sur la moyenne des rentes versées et sur l’indexa-tion. 
Le nombre futur de dossiers annuels de recettes et de paiements est calculé sur 
la base de ces données historiques moyennes. Pour les prévisions des recettes, ces nouveaux dossiers ont été multipliés par un montant de recettes par dossier, lui-même multiplié annuellement par un taux de croissance. Pour les prévisions des dépenses, les dossiers cumulés ont été multipliés par le montant des dépen-ses par dossier, lui-même multiplié annuellement par un taux de croissance. Il n’a pas été tenu compte dans ce cadre de l’extinction des paiements des rentes consécutive au décès de l’ayant droit. 
Comme taux de croissance des recettes, le service ﬁ  nancier a utilisé un pourcen-
tage de croissance inférieur ou équivalent au taux de croissance moyen établi sur la base des données historiques. Pour les dépenses, il s’agit d’un pourcen-tage supérieur ou équivalent au taux de croissance moyen basé sur les données historiques
115.
La Cour des comptes a compilé les chiffres du FAT portant sur les trois types de 
capitaux116 pour obtenir les chiffres ci-dessous.
Évolution des recettes et dépenses article 45quater 1994-2007
Année Recettes Dossiers de 
paiementsDépenses Recettes − dépenses
1994 45.923.813,45 5.341,00 1.425.511,71 44.498.301,74
1995 50.302.068,40 10.461,00 5.575.150,16 44.726.918,24
1996 50.630.883,52 16.202,00 8.953.517,49 41.677.366,03
1997 96.322.820,43 22.146,00 12.109.945,74 84.212.874,69
1998 97.206.820,07 27.978,00 16.603.040,66 80.603.779,41
1999 109.121.710,29 33.233,00 21.094.330,97 88.027.379,32 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 53117 Le nombre de nouveaux dossiers s’écarte entre 2019 et 2028 de la moyenne utilisée, en raison 
d’une légère erreur matérielle. La faible différence des montants ne justiﬁ  e pas une modiﬁ  cation 
des chiffres du FAT.Année Recettes Dossiers de 
2000 106.251.916,94 39.368,00 25.594.928,67 80.656.988,27
2001 112.242.375,89 45.029,00 30.332.826,83 81.909.549,06
2002 129.406.298,43 50.246,00 35.648.661,72 93.757.636,71
2003 126.053.180,53 59.513,00 41.016.600,51 85.036.580,02
2004 159.854.036,35 62.758,00 46.861.268,58 112.992.767,77
2005 158.382.795,89 68.993,00 53.698.140,25 104.684.655,64
2006 168.109.589,98 77.219,00 60.252.335,88 107.857.254,10
2007 159.593.959,58 83.094,00 64.044.889,11 95.549.070,47
Totaux 1.569.402.269,75 423.211.148,28 1.146.191.121,47
Source : Rapport annuel FAT 2007
Prévisions des recettes et dépenses article 45quater 2008-2040
nouveaux 
dossiersNombre de 
dossiers 
cumulésRecettes Dossiers de 
paiementDépenses Recettes 
− dépenses
2008 6.434 92.656 160.699.585 89.485 74.078.364 86.621.221
2009 6.434 99.090 163.941.007 95.919 81.017.639 82.923.368
2010 6.434 105.524 167.251.897 102.353 88.125.782 79.126.115
2011 6.434 111.958 170.633.828 108.787 95.406.284 75.227.544
2012 6.434 118.392 174.088.407 115.221 102.862.708 71.225.699
2013 6.434 124.826 177.617.283 121.655 110.498.691 67.118.592
2014 6.434 131.260 181.222.141 128.089 118.317.947 62.904.194
2015 6.434 137.694 184.904.707 134.523 126.324.266 58.580.441
2016 6.434 144.128 188.666.749 140.957 134.521.516 54.145.233
2017 6.434 150.562 192.510.074 147.391 142.913.647 49.596.427
2018 6.434 156.996 196.436.536 153.825 151.504.692 44.931.844
2019 6.435117163.431 200.464.639 160.259 160.298.767 40.165.872
2020 6.436 169.867 204.580.578 166.693 169.300.075 35.280.503
2021 6.437 176.304 208.786.373 173.127 178.512.905 30.273.467
2022 6.438 182.742 213.084.093 179.561 187.941.640 25.142.453
2023 6.439 189.181 217.475.857 185.995 197.590.752 19.885.106
2024 6.440 195.621 221.963.836 192.429 207.464.807 14.499.029
2025 6.441 202.062 226.550.250 198.863 217.568.468 8.981.782
2026 6.442 208.504 231.237.376 205.297 227.906.498 3.330.877
2027 6.443 214.947 236.027.543 211.731 238.483.758 − 2.456.215
2028 6.434 221.381 240.717.107 218.165 249.311.670 − 8.594.563
2029 6.434 227.815 245.697.023 224.599 260.389.767 − 14.692.744
2030 6.434 234.249 250.786.230 231.033 271.722.883 − 20.936.653
2031 6.434 240.683 255.987.250 237.467 283.316.323 − 27.329.074
2032 6.434 247.117 261.302.666 243.901 295.175.504 − 33.872.838
2033 6.434 253.551 266.735.125 250.335 307.305.958 − 40.570.833
2034 6.434 259.985 272.287.334 256.769 319.713.336 − 47.426.002 54 Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010118 Pour un résultat plus correct, on peut procéder à une estimation distincte de l’ensemble des 
recettes et dépenses du système de répartition. Année Nombre de 
nouveaux 
dossiers 
− dépenses
2035 6.434 266.419 277.962.069 263.203 332.403.409 − 54.441.340
2036 6.434 272.853 283.762.170 269.637 345.382.072 − 61.619.902
2037 6.434 279.287 289.690.548 276.071 358.655.346 − 68.964.798
2038 6.434 285.721 295.750.180 282.505 372.229.379 − 76.479.199
2039 6.434 292.155 301.944.119 288.939 386.110.440 − 84.166.321
2040 6.434 298.589 308.275.490 295.373 400.304.972 − 92.029.482
Source : FAT – prévisions internes soumises à la Cour des comptes
Le graphique suivant découle de ces chiffres.
-200.000.000,00 € -100.000.000,00 € 0,00 € 100.000.000,00 € 200.000.000,00 € 300.000.000,00 € 400.000.000,00 € 500.000.000,00 €  
2008 
2010 
2012 
2014 
2016 2018 2020 
2022 
2024 
2026 
2028 
2030 2032 
2034 
2036 2038 2040 Recettes 
Dépenses 
Recettes–dépenses 
Recettes–dépenses–48 mil.  € 
Année 
Ces chiffres montrent qu’en 2027, les dépenses excéderont les recettes. Si tou-
tefois, on tient compte de la différence (48 millions d’euros) entre le revenu net moyen dans le cadre de l’article 45quater (106 millions d’euros) et le transfert net moyen vers la Gestion globale (58 millions d’euros) des cinq dernières années, l’impact négatif de l’évolution sur ce transfert devrait se faire sentir entre 2017 et 2018
118.  Transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail – Cour des comptes, avril 2010 55Annexe 2
Concerne : audit des transferts ﬁ  nanciers dans la branche des accidents du travail de la 
Le 29 janvier 2010, j’ai reçu de la Cour des comptes un courrier concernant l’audit 
que la Cour avait effectué sur les transferts ﬁ  nanciers dans la branche des acci-
dents du travail de la sécurité sociale, ainsi que le projet de rapport de cet audit.
J’ai pris connaissance avec attention de ce projet de rapport et vous trouverez 
ci-dessous ma réaction à quelques constatations et recommandations faites par la Cour au sujet du lien avec la Gestion globale de la sécurité sociale.
la méthode appliquée actuellement par le FAT pour déterminer les moyens dispo-nibles est complexe et peu transparente, je souscris à la recommandation d’appli-quer une séparation comptable correcte entre le régime de répartition et le régime de capitalisation.
Par ailleurs, la Cour signale qu’une différence dans la méthode de calcul des 
montants que le FAT doit verser à la Gestion globale a pour conséquence que, au ﬁ l de l’année, des excédents considérables se constituent qui dépassent le fonds 
de roulement autorisé. Ces excédents ne sont pas transférés à la Gestion glo-bale, ce qui peut engendrer des coûts de ﬁ  nancement supplémentaires pour l’ONSS – Gestion globale.
À juste titre, la Cour des comptes signale qu’en cas de dépassement du fonds de 
roulement, les institutions doivent transférer leurs moyens excédentaires à la Gestion globale, ou les porter immédiatement en déduction des besoins à ﬁ  nan-
cer. Cette méthode de calcul du FAT n’a de plus pas été suivie par la commission des problèmes ﬁ  nanciers. C’est pourquoi je fais également examiner les possibi-
lités d’éviter à l’avenir les différences d’interprétation entre la CPF et le FAT.
Veuillez agréer, Monsieur le Premier Président, l’assurance de ma considération 
la plus distinguée.
Laurette Onkelinx, vice-première ministre et ministre des Affaires sociales et de 
la Santé, en charge de l’Intégration sociale  COUR DES COMPTES
imprimeur
adresse
tél
fax

KAMER V AN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS — ZITTING 2009-2010
166eBOEK V AN HET REKENHOF
CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS — SESSION 2009-2010
166eCAHIER DE LA COUR DES COMPTES
166eBOEK V AN HET REKENHOF –  VOLUME I COMMENTAAR – 166eCAHIER DE LA COUR DES COMPTES –  VOLUME I COMMENTAIRES 166eBOEK
VA N H E T
REKENHOF
aan de
166eCAHIER
DE LA
ZITTING 2009-2010
166eBOEK
V AN HET
REKENHOF
SESSION 2009-2010
DE LA
VOLUME I – COMMENTAIRES 4 166e Boek van het RekenhofInhoud
Inhoud
Samenvatting  12
Deel I Algemene rekening van de Staat 2008  46
Titel I Uitvoeringsrekening van de begroting 2008  48
Hoofdstuk 1 Algemeen resultaat  50
Hoofdstuk 2 Opmerkingen over de uitvoeringsrekening van 
de begroting  56
1 Diensten van algemeen bestuur 56
2 Staatsdiensten met afzonderlijk beheer nieuw regime  76
Hoofdstuk 3 Ontvangsten  78
1 Ontvangsten geïnd door de Staat 78
1.1 Algemene commentaar 781.2 Bijzondere commentaar bij de ﬁ  scale ontvangsten 104
Totale ﬁ  scale ontvangsten 104
Effectisering van ﬁ  scale schuldvorderingen 110
Verwerking van de waarborgen gevestigd bij de indiening 
van sommige eenmalige bevrijdende aangiftes (EBA’s) 114
2 Op de rijksmiddelenbegroting aangerekende ontvangsten 132
2.1 Algemene commentaar 132
2.2 Commentaar bij de ontvangsten van de rijksmiddelenbegroting 138
Fiscale ontvangsten 138Niet-ﬁ  scale ontvangsten 140
Kapitaalontvangsten 144Leningopbrengsten 144Niet-voorziene ontvangsten 146Preﬁ nanciering van de vervolgingskosten door middel van 
ontvangsten uit de bedrijfsvoorhefﬁ  ng 146
Ministerie van Landsverdediging – Opbrengsten uit de verkoop 
van materieel en infrastructuur 158
3 Overgedragen ontvangsten 158  166e Cahier de la Cour des comptes 5Table des matières
Synthèse  13
Partie I Compte général de l’État 2008  47
Titre I Compte d’exécution du budget 2008  49
Chapitre 1 Résultat général  51
Chapitre 2 Observations concernant le compte d’exécution 
du budget  57
1 Services d’administration générale 57
2 Services de l’État à gestion séparée nouveau régime  77
Chapitre 3 Recettes  79
1 Recettes perçues par l’État 79
1.1 Commentaire général 791.2 Commentaire particulier afférent aux recettes ﬁ  scales 105
Recettes ﬁ  scales totales 105
Les opérations de titrisation de créances ﬁ  scales 111
Traitement des garanties constituées lors de l’introduction de 
certaines déclarations libératoires uniques (DLU) 115
2 Recettes imputées au budget des voies et moyens 133
2.1 Commentaire général 1332.2 Commentaires afférents aux recettes du budget des voies 
et moyens 139
Recettes ﬁ  scales 139
Recettes non ﬁ  scales 141
Recettes de capital 145
Produits d’emprunts 145
Recettes non prévues 147Le préﬁ  nancement des frais de poursuite par les recettes du 
précompte professionnel 147
Ministère de la Défense nationale – recettes provenant de 
la vente de matériel et d’infrastructure 159
3 Recettes transférées 159 6 166e Boek van het RekenhofInhoud
Hoofdstuk 4 Uitgaven  176
1 Algemene commentaar 176
Uitgavenkredieten 176Begrotingsuitgaven en primaire uitgaven 180
2 Bijzondere commentaar 196
Overschrijdingen van de personeelskredieten 196
3 Onderzoek van de begrotingsuitgaven per begrotingssectie 204
Sectie 03 – FOD Budget en Beheerscontrole 204Sectie 04 – FOD Personeel en Organisatie 208Sectie 14 – FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel 
en Ontwikkelingssamenwerking 212
Sectie 16 – Ministerie van Landsverdediging 216Sectie 24 – FOD Sociale Zekerheid 224Sectie 25 – FOD Volksgezondheid, Veiligheid van 
de Voedselketen en Leefmilieu 228
Sectie 33 – FOD Mobiliteit en Vervoer – Fonds voor 
de Financiering en de Verbetering van de Controle-, Inspectie- en Onderzoeksmiddelen en van de Preventieprogramma’s van de Luchtvaart (FVCIML) 234
Hoofdstuk 5 Staatsdiensten met afzonderlijk beheer  238
Overzending van de rekeningen en kerncijfers 238
de staatsschuld  246
Hoofdstuk 1 Rekening van de Thesaurie  248
Hoofdstuk 2 Evolutie van de staatsschuld  250
Impact van de ﬁ  nanciële crisis en de genomen steunmaatregelen 
op het beheer van de staatsschuld en op de evolutie van de staatsﬁ  nanciën 262
Titel III Rekening van de vermogenswijzigingen  294
Titel IV Samenvattende rekening  298
Titel V Rekeningen van de openbare instellingen  302
Hoofdstuk 1 Naleving van de voorgeschreven termijnen  304
Hoofdstuk 2 Kerncijfers  316  166e Cahier de la Cour des comptes 7Table des matières
Chapitre 4 Dépenses  177
1 Commentaire général 177
Crédits de dépenses 177Dépenses budgétaires et dépenses primaires 181
2 Commentaires spéciﬁ  ques 197
Dépassements de crédits de personnel 197
3 Examen des dépenses par section du budget 205
Section 03 – SPF Budget et Contrôle de la gestion 205Section 04 – SPF Personnel et Organisation 209Section 14 – SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et 
Coopération au développement 213
Section 16 – Ministère de la Défense nationale 217Section 24 – SPF Sécurité sociale 225Section 25 – SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne 
alimentaire et Environnement 229
Section 33 – SPF Mobilité et Transports – fonds pour 
le ﬁ nancement et l’amélioration des moyens de contrôle, 
d’inspection et d’enquête et des programmes de prévention de l’aéronautique (Famcia) 235
Chapitre 5 Services de l’État à gestion séparée  239
Transmission des comptes et chiffres-clés 239
de l’État  247
Chapitre 1 Compte de la Trésorerie  249
Chapitre 2 Évolution de la dette de l’État  251
Impact de la crise ﬁ  nancière et des mesures d’aide adoptées 
sur la gestion de la dette de l’État et sur l’évolution des ﬁ  nances 
publiques 263
Titre III Compte des variations du patrimoine  295
Titre IV Compte synthétique  299
Titre V Comptes des organismes publics  303
Chapitre 1 Respect des délais prescrits  305
Chapitre 2 Chiffres-clés  317 8 166e Boek van het RekenhofInhoud
Hoofdstuk 3 Bijzondere onderzoeken  322
Regie der Gebouwen – toepassing van de aanbevelingen 
van een consultant in verband met overheidsopdrachten 322
Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen 
(FAVV) – inning van de hefﬁ  ngen en retributies 338
Koninklijke Munt van België – situatie van de jaarrekeningen 
sinds 1997 352
Studiecentrum voor Kernenergie (SCK) – boekhoudkundige 
en ﬁ nanciële aspecten 358
Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV) – 
toepassing van de regelgeving op de overheidsopdrachten 376
Boeking van de door de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA) 
voorgeschoten sociale uitkeringen en van de administratiekosten 382
Deel II Rechtsprekende opdracht  394
Hoofdstuk 1 Administratieve fase  396
Hoofdstuk 2 Rechtsprekende fase  406
Deel III Sociale Zekerheid  408
Hoofdstuk 1 Ontvangsten en uitgaven van de stelsels van 
Globaal Beheer van de sociale zekerheid in 2008  410
Hoofdstuk 2 Speciﬁ  eke commentaren  442
Impact van de ﬁ  nanciële crisis op de effectenportefeuille en 
het thesauriebeheer van de RSZ-Globaal Beheer werknemers 442
Financiering van de verzekering voor geneeskundige verzorging 
vanaf 2008 456
Dekking van de uitgaven in de geneeskundige verzorging van 
de zelfstandigen als gevolg van de integratie van de kleine risico’s in de verplichte verzekering 472
Invloed van de wettelijke groeinorm van 4,5 % in de verzekering 
van de geneeskundige verzorging op de opvolging van de uitgaven en de ﬁ  nanciële verantwoordelijkheid van 
de verzekeringsinstellingen 486
Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV) –
beheer van de inkomsten en de uitgaven geneeskundige verzorging in het kader van de internationale overeenkomsten 498
Financiering van buitenlandse patiënten in de ziekenhuisbudgetten 
– vervolgartikel 508
Beheersing door de Staat van de bestuursovereenkomsten met 
de openbare instellingen van sociale zekerheid – opvolgingsaudit 514  166e Cahier de la Cour des comptes 9Table des matières
Chapitre 3 Contrôles spéciﬁ  ques  323
Régie des bâtiments – application des recommandations 
d’un consultant concernant les marchés publics 323
Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire (Afsca) – 
perception des contributions et rétributions 339
Monnaie royale de Belgique – situation des comptes depuis 1997 353Centre d’étude de l’énergie nucléaire (CEN) – 
aspects comptables et ﬁ  nanciers 359
Institut national d’assurance maladie-invalidité (Inami) – 
application de la réglementation relative aux marchés publics 377
La comptabilisation des prestations sociales et des frais 
administratifs avancés par l’Ofﬁ  ce national de l’emploi (Onem) 383
Partie II Mission juridictionnelle  395
Chapitre 1 Phase administrative  397
Chapitre 2 Phase juridictionnelle  407
Partie III Sécurité sociale  409
Chapitre 1 Recettes et dépenses des régimes de Gestion 
globale de la sécurité sociale en 2008  411
Chapitre 2 Commentaires spéciﬁ  ques  443
Impact de la crise ﬁ  nancière sur le portefeuille-titres et 
la gestion de la trésorerie de l’ONSS-Gestion globale des travailleurs salariés 443
Financement de l’assurance soins de santé à partir de 2008 457La couverture des dépenses de soins de santé en faveur 
des travailleurs indépendants suite à l’intégration des petits risques dans l’assurance obligatoire 473
Inﬂ uence de la norme légale de croissance de 4,5 % en matière 
d’assurance soins de santé sur le suivi des dépenses et la responsabilité ﬁ  nancière des organismes assureurs 487
gestion des recettes et des dépenses relatives aux soins médicaux dans le cadre des traités internationaux 499
Financement de patients étrangers dans les budgets 
des hôpitaux – article de suivi 509
La maîtrise par l’État des contrats d’administration des 
institutions publiques de sécurité sociale – audit de suivi 515 10 166e Boek van het RekenhofInhoud
Deel IV Beheer en Interne Controle  546
Eerste evaluatie van de inwerkingtreding van het project 
FEDCOM bij sommige departementen van het algemeen bestuur 548
Inventarisatie en beveiliging van materiële vaste activa bij 
de federale overheidsdiensten 566
Aanschafﬁ  ng en beheer van personenwagens door 
de federale besturen 582
Integriteitsbeleid bij sommige federale instellingen 600Gebruik van prestatiemeetsystemen bij de centrale federale 
overheden 620
FOD Justitie – subsidiëring van de instellingen die begeleiding 
aanbieden inzake alternatieve gerechtelijke straffen en maatregelen 652
samenwerking – ontvangstenrekeningen van de centrale diensten 662
Ministerie van Landsverdediging – ontvangsten en uitgaven 
verricht en verantwoord via de Centrale Comptabiliteitsbureaus 670
FOD Financiën – ﬁ  nanciële audit van de Dienst voor Alimentatie-
vorderingen (DAVO) 704
FOD Economie – Fonds voor de Analyse van Aardolieproducten 
(FAPETRO) 732
FOD Economie – opdrachten inzake openbare veiligheid 752
Deel V Human resources  772
Federaal openbaar ambt 774
Pensioenen ten laste van de rijksbegroting 804Humanresourcesbeheer van de Dienst Vreemdelingenzaken, 
het Commissariaat-generaal voor de Vluchtelingen en de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen 822
Humanresourcesbeheer bij het Federaal Kenniscentrum voor 
de Gezondheidszorg (KCE) 838  166e Cahier de la Cour des comptes 11Table des matières
Partie IV Gestion et contrôle interne  547
Première évaluation de l’application du projet Fedcom dans 
certains départements de l’administration générale 549
Inventorisation et sauvegarde des immobilisations corporelles 
dans les services publics fédéraux 567
Acquisition et gestion de véhicules à l’usage de personnes par 
les administrations fédérales 583
Politique d’intégrité dans certains organismes fédéraux 601Utilisation de systèmes de mesure des prestations par 
les administrations centrales fédérales 621
SPF Justice – subvention des organismes chargés d’encadrer 
les peines et mesures judiciaires alternatives 653
SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au 
développement – comptes de recettes des services centraux 663
Ministère de la Défense nationale – recettes et dépenses 
effectuées et justiﬁ  ées par le biais des bureaux centraux 
de comptabilité 671
SPF Finances – audit ﬁ  nancier du Service des créances 
alimentaires (Secal) 706
SPF Économie – Fonds d’analyse des produits pétroliers 
(Fapetro) 733
SPF Économie – missions de sécurité publique 753
Partie V Ressources humaines  773
La fonction publique fédérale 775
Pensions à charge du budget de l’État 805Gestion des ressources humaines de l’Ofﬁ  ce des étrangers, 
du Commissariat général aux réfugiés et aux apatrides et du Conseil du contentieux des étrangers 823
Gestion des ressources humaines du Centre fédéral d’expertise 
des soins de santé (KCE) 839 12 166e Boek van het RekenhofSamenvatting
1 Uitvoeringsrekening van de begroting 2008
Overzending van de algemene rekening van de Staat De algemene rekening moet uiterlijk op 30 juni van het jaar dat volgt op datgene 
waarop de rekening betrekking heeft, worden ingediend bij het Rekenhof. Het uit-gavengedeelte van de algemene rekening over het jaar 2008 werd tijdig, met name op 26 juni 2009, overgezonden. Het ontvangstengedeelte, inclusief de rekeningen van de terugbetalings- en toewijzingsfondsen en van de staatsdiensten met afzon-derlijk beheer, werd daarentegen pas op 16 september 2009 overgelegd. Bovendien werden aanzienlijke vertragingen vastgesteld bij de aﬂ  egging van de rekeningen van 
rekenplichtigen en bij de voorlegging van de verzamelstaten van de ﬁ  scale ontvang-
sten voor het begrotingsjaar 2008.
Het Rekenhof heeft de minister van Financiën er in een brief van 15 juli 2009 aan 
herinnerd dat het Rekenhof de algemene rekening van de Staat met zijn opmerk-ingen pas aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers kan bezorgen in de loop van de maand oktober volgend op het einde van het begrotingsjaar, wanneer de wette-lijke termijnen van overzending worden nageleefd. 
De overige deelrekeningen van de algemene rekening van de Staat, met name de 
rekening van Thesaurie, de rekening van de vermogenswijzigingen en ook de samen-vattende rekening werden nog niet ingediend, zodat ook dit jaar niet alle elementen van de algemene rekening van de Staat in dit Boek konden worden onderzocht.
Algemeen resultaat van de verrichtingen
Het nettobegrotingssaldo , met name het verschil tussen de lopende ontvangsten en 
de kapitaalontvangsten enerzijds (44.051,3 miljoen euro, buiten leningopbrengsten) en de lopende uitgaven en de kapitaaluitgaven anderzijds (70.112,6 miljoen euro, buiten schuldaﬂ  ossingen), bedraagt − 26.061,4 miljoen euro in 2008, tegenover − 4.055,9 miljoen euro in 2007. Dat verschil vindt hoofdzakelijk zijn oorsprong in de tegemoetkoming van de Staat van meer dan 20 miljard euro ten voordele van bepaalde ﬁ  nanciële instellingen in het kader van de ﬁ  nanciële crisis (cf. vierde aan-
passing van de begroting). Deze tegemoetkoming niet meegerekend, valt het tekort van − 6.041,0 miljoen euro hoger uit dan geraamd (− 3.311,9 miljoen euro) en dan het resultaat voor 2007 (− 4.055,9 miljoen euro).
Het vorderingensaldo  heeft een ander draagvlak dan het begrotingssaldo en omvat 
noch de toekenningen van kredieten noch de participatienemingen die de Staat in de loop van het voorbije jaar heeft uitgevoerd ten voordele van de banksector. In 2008 bedroeg dat saldo − 5.424 miljoen euro, d.i. − 1,6 % van het BBP. Voor alle openbare besturen samen bedroeg het − 4.060,5 miljoen euro (− 1,2 % van het BBP).  166e Cahier de la Cour des comptes 13Synthèse
Synthèse
1 Compte d’exécution du budget 2008
Transmission du compte général de l’État Le compte général doit être transmis à la Cour des comptes au plus tard le 30 juin 
de l’année qui suit celle à laquelle les comptes se rapportent. Le volet des dépenses du compte général 2008 a été envoyé dans les délais, le 26 juin 2009. Par contre, le volet des recettes, y compris les comptes des fonds de restitution et d’attribution et des services de l’État à gestion séparée, n’a été envoyé que le 16 septembre 2009. En plus, des retards importants ont été constatés en matière de reddition des comp-tes des comptables et des états récapitulatifs des recettes ﬁ  scales pour l’année budgétaire 2008.
Par lettre du 15 juillet 2009, la Cour des comptes a rappelé au ministre des Finances 
que seul le respect de ces délais légaux permet à la Cour des comptes de transmet-tre le compte général de l’État à la Chambre des représentants avec ses observa-tions dans le courant du mois d’octobre suivant la ﬁ  n de l’année budgétaire. 
Les autres comptes de développement du compte général, à savoir le compte de la 
Trésorerie, le compte des variations du patrimoine, et aussi le compte synthétique, n’ont pas encore été transmis, mettant, cette année encore, la Cour dans l’impossi-bilité d’examiner tous les éléments du compte général de l’État dans son Cahier.
Résultat général des opérations
Le solde budgétaire net , à savoir la différence entre les recettes courantes et de 
capital d’une part (44.051,3 millions d’euros, hors produit d’emprunts) et les dépen-ses courantes et de capital d’autre part (70.112,6 millions, hors amortissement de la dette), était de − 26.061,4 millions d’euros en 2008, contre − 4.055,9 millions d’euros en 2007. Ce déﬁ  cit résulte essentiellement de l’intervention de l’État en faveur de 
certaines institutions ﬁ  nancières dans le cadre de la crise des marchés ﬁ  nanciers (cf. quatrième ajustement du budget), à hauteur de plus de 20 milliards d’euros. Si on exclut cette intervention ﬁ  nancière, le déﬁ  cit est ramené à − 6.041,0 millions d’euros. 
Il se révèle supérieur à la prévision (− 3.311,9 millions d’euros) et au résultat de 2007 (− 4.055,9 millions d’euros).
Le solde de ﬁ  nancement  a une portée différente de celle du solde budgétaire et ne 
comprend ni les opérations d’octroi de crédit ni les prises de participation faites par l’État au cours de l’année écoulée en faveur du secteur bancaire. En 2008, le solde de ﬁ nancement s’élève à − 5.424 millions d’euros, soit − 1,6 % du PIB. Pour l’ensem-
ble des administrations publiques, ce solde représente − 4.060,5 millions d’euros (− 1,2 % du PIB). 14 166e Boek van het RekenhofSamenvatting
Ontvangsten geïnd door de StaatIn 2008 bedroegen de totale ontvangsten geïnd door de Staat, inclusief de ontvang-
sten toegekend aan andere overheden of geïnd voor hun rekening, 101,2 miljard euro. Dat is  3,1 % meer dan in 2007 bij courante prijzen. 
Het Rekenhof heeft bepaalde correcties toegepast om beter de werkelijke evolutie 
van de verdeling van de ontvangsten aan te tonen. Daaruit blijkt dat het gedeelte dat voor de Staat overblijft, de jongste jaren is afgenomen en minder bedraagt dan het aandeel van de gemeenschappen en gewesten, dat overeenstemt met 38 % van de ontvangsten. Het aandeel van de sociale zekerheid bedraagt ongeveer 19 % van de ontvangsten, terwijl 6,5 % van de middelen naar de lokale besturen gaat en 5 % naar de Europese Unie. De Staat behoudt zelf slechts 31 % van de geïnde ontvangsten.
De grootste voorafneming gebeurt op de opbrengst van de btw-ontvangsten (24 mil-
jard euro). Het gaat om quasi het volledige bedrag van deze belasting. 
Fiscale ontvangsten 
De totale ﬁ  scale ontvangsten voor het jaar 2008 bedragen 93.596,4 miljoen euro, 
d.i. een nominale stijging met 3,08 % ten opzichte van het voorgaande jaar. Deze evolutie ligt iets boven die van het BBP.
Effectisering van ﬁ  scale schuldvorderingen • 
De eerste effectiseringsoperatie van ﬁ  scale schuldvorderingen ging van start 
in 2005 en liep ten einde begin 2009. De Staat heeft de overblijvende porte-feuille teruggekocht en is verder gegaan met de invordering ervan. De tweede en derde effectiseringsverrichtingen zijn gestart in 2006 en 2007 en verlopen sneller dan gepland. 
Waarborgen gevestigd bij de indiening van sommige eenmalige bevrijdende • 
aangiften (EBA’s)
In het kader van de eenmalige bevrijdende aangifte (waarmee natuurlijke per-
sonen de mogelijkheid hadden om hun ﬁ  scale situatie wettelijk te regularise-
ren), moesten bepaalde aangevers, overeenkomstig de wet, een waarborg vestigen bij een ﬁ  nanciële instelling of bij de administratie van de Thesaurie 
om de betaling van de bijkomende bijdrage te garanderen die ze aan de Staat waren verschuldigd indien ze niet aan hun wettelijke verplichtingen zouden tegemoetkomen. Indien zij uiterlijk op 30 juni 2008 niet hadden aangetoond dat ze hun wettelijke verplichtingen waren nagekomen, waren de waarborgen verworven door de Schatkist. 
In dit Boek onderzoekt het Rekenhof de procedure die wordt gevolgd in het 
kader van die waarborgen. Het bedrag van de waarborgen dat aan de Staat toekomt, bedraagt 8.396.000,94 euro. 
Ontvangsten aangerekend op de rijksmiddelenbegroting
De ontvangsten aangerekend op de rijksmiddelenbegroting zijn de ontvangsten die 
toekomen aan de Staat na aftrek van de stortingen aan andere begunstigden. De leningopbrengsten buiten beschouwing gelaten, stijgen de rijksmiddelen, die 44.051 mil-joen euro belopen, met 2,5 %. Die ontvangsten liggen lager dan de ramingen.  166e Cahier de la Cour des comptes 15Synthèse
Recettes
Recettes perçues par l’ÉtatEn 2008, l’ensemble des recettes perçues par l’État, y compris les recettes attri-
buées à d’autres autorités ou perçues pour leur compte, s’élevaient à 101,2 mil-liards d’euros, soit 3,1 % de plus qu’en 2007 à prix courants. 
La Cour des comptes a opéré certains redressements aﬁ  n de mieux appréhender 
l’évolution réelle de la répartition des recettes. Il ressort de ces corrections que la part restant à l’État s’est amenuisée ces dernières années et est passée en dessous de la part des communautés et régions, qui s’élève à 38 % des recettes. La part de la sécurité sociale représente environ 19 % des recettes, tandis que 6,5 % des res-sources sont consacrées aux pouvoirs locaux et 5 % à l’Union européenne. L’État ne garde que 31 % des recettes qu’il perçoit.
Le prélèvement le plus important est celui opéré sur le produit des recettes TVA 
(24 milliards d’euros). Il porte sur la quasi-totalité de cet impôt.
Les recettes ﬁ  scales totales pour l’année 2008 s’élèvent à 93.596,4 millions d’euros, 
soit une augmentation nominale de 3,08 % par rapport à l’année précédente. Cette évolution est légèrement supérieure à celle du PIB.
Titrisation de créances ﬁ  scales • 
Lancée en 2005, la première opération de titrisation de créances ﬁ  scales a pris 
ﬁ n au début de l’année 2009. Le portefeuille de créances résiduel a été racheté 
par l’État qui poursuivra leur recouvrement. Les deuxième et troisième opéra-tions de titrisation, lancées en 2006 et 2007, se poursuivent à un rythme plus rapide que prévu.
Traitement des garanties constituées lors de l’introduction de certaines décla- • 
rations libératoires uniques (DLU) 
Dans le cadre de la déclaration libératoire unique (permettant aux personnes 
physiques de régulariser en toute légalité leur situation ﬁ  scale), certains décla-
rants DLU ont dû, conformément à la loi, constituer auprès d’établissements ﬁ nanciers ou de l’Administration de la trésorerie une garantie couvrant le paie-
ment d’une contribution complémentaire qu’ils auraient dû verser à l’État en cas de manquements à leurs obligations légales. Si les déclarants n’appor-taient pas la preuve, au plus tard le 30 juin 2008, de la bonne exécution de ces obligations, les garanties étaient acquises au Trésor.
La Cour des comptes commente dans ce Cahier la procédure prévue à l’égard 
de ces garanties. Le montant des garanties revenant à l’État s’élève à 8.396.000,94 euros.
Les recettes imputées au budget des voies et moyens sont celles qui reviennent à 
l’État après déduction des prélèvements en faveur des autres bénéﬁ  ciaires. Hors produit d’emprunts, les recettes des voies et moyens, qui s’élèvent à 44.051 mil-lions d’euros, augmentent de 2,5 %. Ces recettes sont inférieures aux prévisions. 16 166e Boek van het RekenhofSamenvatting
Preﬁ nanciering van de vervolgingskosten met ontvangsten uit de bedrijfsvoor- • 
hefﬁ ng
De vervolgingskosten voor de directe belastingen die zijn verschuldigd, worden 
door een ﬁ  scale rekenplichtige betaald en sinds 1995 zonder wettelijke basis 
door de bedrijfsvoorhefﬁ  ng gepreﬁ  nancierd. In 2008 bedragen die kosten 37,3 miljoen euro. De bedrijfsvoorhefﬁ  ng werd uiteindelijk niet wedersamenge-
steld zoals oorspronkelijk voorzien. Bovendien werd een deel van de ver-volgingskosten die sinds de invoering van dit preﬁ  nancieringssysteem bij de belastingplichtigen werden gerecupereerd, opgestapeld op een orderekening (64,5 miljoen euro eind 2008).
Opbrengsten uit de verkoop van materieel en infrastructuur van het Ministerie • 
van Landsverdediging
De verkoop van materieel (36,1 miljoen euro) en infrastructuur (5,6 miljoen euro) 
in 2008 heeft aanzienlijk minder opgebracht dan geraamd (respectievelijk 71,5 miljoen euro en 34,8 miljoen euro).
De douanerechten en de btw die voor de Europese Unie zijn bestemd,  vertegen-
woordigen een bedrag van 2.693,8 miljoen euro, wat overeenstemt met de bedragen die in 2007 werden overgedragen. 
De stortingen in verband met de aan de gemeenschappen en de gewesten toegewe-
zen belastinggedeelten beliepen 29.929,5 miljoen euro, d.i. een stijging met 6,59 %. 
In 2008 werd voor de gewestelijke belastingen 7.301,9 miljoen euro gestort, wat een 
lichte groei betekent ten opzichte van de stortingen in 2007.
In 2008 werden er in totaal voor 12.294,4 miljoen euro bedragen overgedragen aan 
de sociale zekerheid, d.i. een groei met 7,51 %. 
Uitgaven
AlgemeenZonder aﬂ  ossingen en intrestlasten van de schuld, bedroegen de begrotingsuitgaven 
in 2008 58.347,8 miljoen euro. Deze primaire uitgaven zijn met 68,1 % gestegen ten opzichte van 2007. Deze buitengewone stijging is vooral toe te schrijven aan de uit-gaven voor participaties in het kapitaal van ﬁ  nanciële instellingen en voor leningen aan 
die instellingen, ingevolge de ﬁ  nanciële crisis. Deze uitzonderlijke uitgaven buiten beschouwing gelaten, stegen de primaire uitgaven met 9,9 % ten opzichte van 2007.
De kredieten toegekend op de begroting van 2008 werden voor 96,7 % benut. De niet-gesplitste kredieten toegekend op de begroting van 2007, die tot eind 2008 
konden worden geordonnanceerd, werden voor 97,3 % benut.  166e Cahier de la Cour des comptes 17Synthèse
Préﬁ nancement des •  frais de poursuite par les recettes du précompte profes-
sionnel
Les frais de poursuite des impôts dus au titre de contributions directes sont 
payés par un comptable ﬁ  scal et préﬁ  nancés par le précompte professionnel, sans base légale, depuis 1995. En 2008, ces frais s’élèvent à 37,3 mil-lions d’euros. Le précompte professionnel n’a pas été reconstitué, contraire-ment à ce qui avait été prévu. En outre, une partie des frais de poursuite récupérés auprès des contribuables depuis l’instauration de ce système de préﬁ  nancement s’est accumulée sur un compte d’ordre (64,5 millions d’euros ﬁ  n 2008).
Recettes provenant de la vente de matériel et d’infrastructure du Ministère de • 
la Défense nationale
En 2008, les recettes réalisées par la vente de matériel (36,1 millions d’euros) 
et d’infrastructure (5,6 millions d’euros) sont nettement moins importantes que les prévisions (respectivement 71,5 et 34,8 millions d’euros).
Les droits de douanes et la TVA destinés à l’Union européenne s’élèvent à 
2.693,8 millions d’euros, montant équivalent aux recettes transférées en 2007.
Les versements relatifs aux parts attribuées d’impôts aux communautés et aux régions 
se sont élevés à 29.929,5 millions d’euros, soit une augmentation de 6,59 %.
Le montant des impôts régionaux versés en 2008 s’est élevé à 7.301,9 millions d’euros, 
en légère augmentation par rapport aux versements de 2007.
Les montants transférés en 2008 à la sécurité sociale s’élèvent au total à 12.294,4 mil-
lions d’euros, soit une croissance de 7,51 %.
Dépenses
Commentaire généralHors amortissements et charges d’intérêt de la dette, les dépenses budgétaires 
effectuées en 2008 se sont élevées à 58.347,8 millions d’euros. Ces dépenses primaires ont augmenté de 68,1 % par rapport à 2007. Cette augmentation excep-tionnelle est principalement imputable aux dépenses en matière de participations dans le capital des institutions ﬁ  nancières et de prêts accordés à ces dernières suite 
à la crise ﬁ  nancière. Abstraction faite de ces dépenses exceptionnelles, les dépenses 
primaires ont augmenté de 9,9 % par rapport à 2007.
Les crédits imputables au budget de 2008 ont été utilisés à 96,7 %. Les crédits non dissociés imputables au budget de 2007, qui ont pu être ordonnan-
cés jusqu’à la ﬁ  n de l’année 2008, ont été utilisés à 97,3 %. 18 166e Boek van het RekenhofSamenvatting
Overschrijdingen van de personeelskredieten 
De aanrekening van vaste personeelsuitgaven boven de begrotingskredieten leidt tot 
kredietoverschrijdingen in verschillende departementen. De overschrijdingen die op het einde van het jaar 2008 werden vastgesteld voor een bedrag van 22,6 miljoen euro op het niveau van de programma’s, werden voor het grootste deel weggewerkt, maar de regularisaties gebeurden laattijdig. Het systeem voor de opvolging van deze kre-dieten zou in de toekomst moeten worden gestructureerd en geautomatiseerd. Boven-dien zou, om die overschrijdingen te beperken, de administratieve behandeling van de herverdelingen moeten worden versneld.
Begrotingsuitgaven per sectie
Bij de FOD Budget en Beheerscontrole bestaat er een provisioneel krediet • 
voor verschillende uitgaven van andere FOD’s. Dat krediet bleef in 2008 deels ongebruikt. Voorts werden de kredieten die waren uitgetrokken voor de uit-voering van het FEDCOM-project slechts voor de helft gebruikt.
Bij de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamen- • 
werking stegen de totale uitgaven van België voor ontwikkelingssamenwerking sterk ten opzichte van 2007, maar bleven met 0,48 % van het BNI net onder de doelstelling van 0,50 % (zoals opgenomen in de begroting voor het jaar 2008). Het openstaande bedrag van de door de Belgische Technische Coöperatie uit te voeren bilaterale verbintenissen liep in 2008 verder op.
Hoewel het Ministerie van Landsverdediging ook in 2008 de nodige initiatie- • 
ven heeft genomen om de personeelsuitgaven verder te reduceren, werden de beoogde doelstellingen niet volledig gerealiseerd. In 2008 vonden geen nieuwe grote investeringen plaats. De investeringskredieten worden vooral gebruikt om de investeringen uit de periode 2004-2007 af te betalen.
De verhuizing van de FOD Sociale Zekerheid moest met verscheidene maan- • 
den worden uitgesteld omdat het nieuwe gebouw niet tijdig bedrijfsklaar was en het nieuwe meubilair laattijdig werd geleverd. Dit uitstel bracht aanzienlijke kosten mee, voornamelijk ruim 2 miljoen euro aan dubbele huurlasten. 
Voor de tegemoetkomingen aan personen met een handicap volstonden in 
2008 de toegekende begrotingskredieten niet om de reële uitgaven te dekken. De meeruitgaven werden aangerekend op een orderekening van de Thesaurie en werden aldus buiten de algemene uitgavenbegroting gehouden. De gemid-delde behandelingstermijn van de dossiers liep verder op tot 9,6 maanden, waardoor ook de verwijlintresten stegen.
Bij de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu • 
bleef het vastleggingskrediet van 157,5 miljoen euro voor de aankoop van vac-cins tegen de vogelgriep (H5N1) onbenut. Ook het krediet voor de terugbeta-ling van de onterecht geïnde bijdragen door het begrotingfonds voor de gezond-heid en kwaliteit van de dieren en de dierlijke producten en voor de vergoedingen aan derden in het kader van de dioxinecrisis werd slechts in beperkte mate gebruikt.   166e Cahier de la Cour des comptes 19Synthèse
Dépassement de crédits de personnel 
L’imputation de dépenses ﬁ  xes de personnel au-delà des crédits budgétaires pro-
voque des dépassements de crédits dans divers départements. Les dépassements constatés à la ﬁ  n de l’année 2008 au niveau des programmes, pour un total de 22,6 millions d’euros, ont été pour la plupart éliminés, mais les régularisations ont été réalisées tardivement. Le système de suivi de ces crédits devrait être à l’avenir struc-turé et automatisé. En outre, pour limiter ces dépassements, le traitement administra-tif des reventilations entre allocations de base devrait être accéléré.
Le SPF Budget et Contrôle de la gestion dispose d’un crédit provisionnel des- • 
tiné à couvrir différentes dépenses réalisées par d’autres SPF. Ce crédit est resté en partie inutilisé en 2008. Par ailleurs, seule la moitié des crédits des-tinés à la mise en œuvre du projet Fedcom a été utilisée.
Au SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au dévelop- • 
pement, les dépenses totales consacrées par la Belgique à la coopération au développement ont augmenté fortement par rapport à l’année 2007. Avec un pourcentage de 0,48 %, l’objectif, tel qu’il ﬁ  gurait au budget 2008 et qui vise à 
consacrer 0,50 % du RNB à ce secteur, a été pratiquement atteint. L’encours des engagements bilatéraux restant à exécuter par la Coopération technique belge a encore augmenté en 2008.
Bien que le ministère de la Défense nationale ait pris en 2008 également les • 
initiatives nécessaires pour réduire davantage les dépenses de personnel, les objectifs visés n’ont pas été complètement réalisés. Aucun nouvel investisse-ment important n’a été effectué en 2008. Les crédits d’investissement prévus ont surtout été utilisés pour payer les investissements effectués au cours de la période 2004-2007.
Le déménagement des services du SPF Sécurité sociale a été retardé de plu- • 
sieurs mois en raison de l’absence de mise à disposition en temps opportun du nouveau bâtiment et de la livraison tardive du mobilier neuf. Ce report a généré des surcoûts considérables, dont, principalement, des doubles charges locatives pour un montant dépassant deux millions d’euros. 
En matière d’allocations aux personnes handicapées, les crédits budgétaires 
alloués en 2008 ont été insufﬁ  sants pour couvrir les dépenses réelles. Cet excédent de dépenses a été imputé à un compte d’ordre de la Trésorerie et ainsi maintenu en dehors du budget général des dépenses. Le délai de traite-ment moyen des dossiers s’est encore accru jusqu’à atteindre 9,6 mois, avec, pour conséquence, une augmentation des intérêts moratoires.
Au SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement, • 
le crédit d’engagement de 157,5 millions d’euros destiné à l’achat de vaccins contre la grippe aviaire (H5N1) est resté inutilisé. De même, le crédit destiné au remboursement des montants indûment perçus par le fonds budgétaire pour la santé et la qualité des animaux et des produits animaux ainsi que des indemnités à des tiers dans le cadre de la crise de la dioxine n’a été utilisé que dans une mesure limitée. 20 166e Boek van het RekenhofSamenvatting
Bij de FOD Mobiliteit en Vervoer hebben de ontvangsten toegewezen aan het • 
Fonds voor de Financiering en de Verbetering van de Controle-, Inspectie- en Onderzoeksmiddelen en van de Preventieprogramma’s van de Luchtvaart (FVCIML) het mogelijk gemaakt de middelen van de Directie-Generaal van het Luchtvervoer (DGLV) te verhogen. De uitgaven die ten laste van het FVCIML worden gelegd, zijn vergelijkbaar met deze die ten laste van de andere pro-gramma’s van het DGLV worden aangerekend. Opdat de doelstelling van de begrotingsprogrammering beter zou kunnen worden gerespecteerd, zouden de verschillende opdrachten van het DGLV op een coherente manier moeten worden opgenomen in de begrotingsprogramma’s die onder zijn bevoegdheid vallen. 
Verschillende staatsdiensten met afzonderlijk beheer leggen hun rekeningen met 
vertraging voor aan het Rekenhof. Op 30 oktober 2009 beschikte het Rekenhof nog niet over de ofﬁ  ciële rekeningen 2007 en 2008 van de Regie van de Gevangenis-arbeid en van het Centrum voor Internationale Conferenties Egmont II-Egmontpaleis. De rekeningen 2008 ontbreken van het Internationaal Perscentrum en van de SAB belast met het beheer van de paspoorten, visa, identiteitskaarten voor Belgen in het buitenland en legalisaties. De rekeningen van het Instituut voor Criminalistiek en Criminologie ontbreken sinds 2005 en die van de Nationale Dienst voor Congressen sinds 2006.
2 Evolutie van de staatsschuld en gevolgen van de ﬁ  nanciële crisis
Evolutie van de StaatsschuldOp kasbasis gaven de begrotingsverrichtingen en de schatkistverrichtingen in 2008 
aanleiding tot een netto te ﬁ  nancieren saldo van 27.447,9 miljoen euro. Deze verslech-
tering met 23.665,5 miljoen euro ten opzichte van 2007 kan hoofdzakelijk worden verklaard door de tegemoetkoming van 20.020,4 miljoen euro die aan ﬁ  nanciële instel-
lingen werd toegekend. 
Andere bronnen van wijzigingen in de door de Staat uitgegeven of overgenomen 
schuld, de wijziging van de schuld van sommige instellingen waarvoor de Staat tege-moetkomt in de kosten, en de vermindering van de beheersverrichtingen van de Schatkist leidden er uiteindelijk toe dat het nominale bedrag van de staatsschuld in 2008 in totaal met 25.017,1 miljoen euro steeg. 
De geconsolideerde schuld van alle overheidsbesturen, uitgedrukt in procent van het 
BBP, steeg van 84,0 % in 2007 naar 89,6 % in 2008. 
op het beheer van de staatsschuld en op de evolutie van de staatsﬁ  nanciën
Ten gevolge van de ﬁ  nanciering van de steunmaatregelen is de schuld van de Staat 
met 4,5 % van het BBP gestegen. Bovendien werden belangrijke waar borgen 
verstrekt waarvan het op dit ogenblik onduidelijk is of en in welke mate deze ook effectief zullen moeten worden gerealiseerd. De onzekerheden in verband met deze waarborgen en de onzekere recuperatie van de kapitaalinjecties en krediet verleningen 
vormen de grootste risico’s voor de overheidsﬁ  nanciën.  166e Cahier de la Cour des comptes 21Synthèse
Au SPF Mobilité et Transports, les recettes affectées au fonds pour le ﬁ  nan- • 
cement et l’amélioration des moyens de contrôle, d’inspection et d’enquête et des programmes de prévention de l’aéronautique (fonds Famcia) ont permis d’augmenter les moyens de la Direction générale du transport aérien (DGTA). Les dépenses mises à la charge du fonds sont similaires à celles imputées à la charge des autres programmes de la DGTA. Aﬁ  n de mieux respecter l’ob-
jectif de la programmation budgétaire, les différentes missions de la DGTA devraient être intégrées de manière cohérente dans les programmes budgé-taires qui ressortissent à ses compétences.
Les comptes de plusieurs services de l’État à gestion séparée sont transmis avec 
retard à la Cour des comptes. Au 30 octobre 2009, la Cour ne disposait pas encore des comptes ofﬁ  ciels 2007 et 2008 de la Régie du travail pénitentiaire et du Centre 
de conférences internationales Egmont II – Palais d’Egmont. Les comptes 2008 du Centre de presse international manquent encore, ainsi que ceux des services de l’État chargés de la gestion des passeports, visas et cartes d’identités des Belges à l’étranger et des légalisations. Les comptes de l’Institut national de criminalistique et de criminologie font défaut depuis 2005 et ceux du Service national des congrès depuis 2006.
2 Évolution de la dette de l’État et impact de la crise ﬁ  nancière
Évolution de la dette de l’État Sur une base de caisse, les opérations budgétaires et les opérations de trésorerie ont 
engendré un solde net à ﬁ  nancer de 27.447,9 millions d’euros au cours de l’année 2008. 
Cette détérioration de 23.665,5 millions d’euros par rapport à 2007 s’explique princi-palement par l’intervention de 20.020,4 millions d’euros accordée à des institutions ﬁ nancières.
D’autres sources de variation de la dette émise ou reprise par l’État, la variation de 
la dette de certains organismes pour laquelle l’État intervient dans les charges, ainsi que la diminution des opérations de gestion du Trésor ont ﬁ  nalement entraîné en 2008 une augmentation globale de la dette de 25.017,1 millions d’euros en valeur nominale.
La dette consolidée de l’ensemble des administrations publiques, exprimée en pour-
centage du PIB, est passée à 89,6 % en 2008, contre 84,0 % en 2007.
Impact de la crise ﬁ  nancière et des mesures d’aide adoptées sur la 
gestion de la dette de l’État et sur l’évolution des ﬁ  nances publiques
Par suite du ﬁ  nancement des mesures d’aide, la dette de l’État s’est accrue de 
4,5 % du PIB. En outre, d’importantes garanties ont été octroyées, dont il est actuel-lement très difﬁ  cile de déterminer si elles devront effectivement être réalisées et, dans l’afﬁ  rmative, à quelle hauteur. Les incertitudes qui entourent ces garanties et 
l’insécurité qui prévaut quant à la récupération des injections de capital et des octrois de crédits constituent les risques les plus importants pour les ﬁ  nances publiques. 22 166e Boek van het RekenhofSamenvatting
De invloeden op de begroting zijn uiteenlopend. Enerzijds wordt de begroting gunstig 
beïnvloed door de intresten, dividenden en vergoedingen die de overheid voor de steun ontvangt. Anderzijds bezwaren de door schulduitgiften geﬁ  nancierde maatre-
gelen de begroting door de betaalde intresten. Tenslotte heeft ook het rentebeleid van de monetaire autoriteiten (ECB) als respons op de ﬁ  nanciële crisis een gunstige 
invloed op de begroting door de daling van de intrestlasten, hoewel die gunstige impact enigszins wordt getemperd door de hogere rentespread  van de effecten van 
de Belgische schuld in vergelijking met de Duitse Bunds  en de effecten van de schuld 
van andere landen in de eurozone met een hogere kredietwaardigheidsrating dan België.
3 Openbare instellingen 
Naleving van de voorgeschreven termijnen voor het toezenden van 
de rekeningen van de openbare instellingen aan het Rekenhof
De wettelijke en reglementaire termijnen voor het toezenden van de rekeningen wor-
den onvoldoende in acht genomen. Op 30 oktober 2009 beschikte het Rekenhof, voor het jaar 2008, over 21 rekeningen van de 48. Voor de jaren 2007 en 2006 hebben respectievelijk 19 en 13 instellingen hun rekeningen nog niet toegezonden. Bij de openbare instellingen van sociale zekerheid is de vertraging het grootst. Het Rekenhof stelt geen beduidende verbetering vast ten opzichte van voorgaande jaren.
Speciﬁ  eke onderzoeken per instelling
Regie der Gebouwen – toepassing van de aanbevelingen van een consultant in 
verband met overheidsopdrachten 
De Regie der Gebouwen liet in 2006 een consultant de risico’s op misbruiken bij de 
toewijzing en uitvoering van overheidsopdrachten bij de Regie onderzoeken. Het onderzoek resulteerde in een aantal concrete aanbevelingen. Het Rekenhof onder-zocht in hoeverre de Regie die maatregelen toepast en stelde vast dat zij een aantal van de aanbevelingen heeft geïmplementeerd en inspanningen doet om misbruiken te voorkomen. Door het uitblijven van een integraal internecontrolesysteem en van een interne-auditdienst blijven er echter belangrijke hiaten en lijken niet alle moge-lijke risico’s adequaat te worden afgedekt. De ingrijpende organisatorische wijziging die de Regie momenteel ondergaat, speelt daarbij een rol.
Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV) – 
inning van de hefﬁ  ngen en retributies 
Vanaf 2006 is het FAVV belast met het beheer van de hefﬁ  ngen (forfaitaire, jaarlijks 
verschuldigde belastingen) en retributies (vergoedingen voor prestaties) die operato-ren in de voedselketen moeten betalen. Voor het beheer van die bijdragen heeft het FAVV de dienst Financiering opgericht. Ook werden procedures uitgewerkt en maatre-gelen genomen om een snelle, tijdige en correcte inning te waarborgen. Het Rekenhof stelde vast dat het beheersproces nog kan worden verbeterd. Ook moeten bijkomende maatregelen worden genomen op het vlak van de interne controle.  166e Cahier de la Cour des comptes 23Synthèse
Les effets sur le budget sont divergents. D’une part, le budget est inﬂ  uencé favora-
blement par les intérêts, les dividendes et les rémunérations que les pouvoirs publics perçoivent pour l’aide accordée. D’autre part, les mesures ﬁ  nancées par des émis-
sions de titres de la dette obèrent le budget en raison des intérêts payés. Enﬁ  n, la 
politique en matière de taux d’intérêt que mènent les autorités monétaires (BCE) en réponse à la crise ﬁ  nancière a également une incidence favorable sur le budget en 
faisant baisser les charges d’intérêt, bien que le spread de taux plus élevé des titres 
de la dette belge en comparaison avec les bunds  allemands et les titres de la dette 
des autres pays de l’eurozone qui disposent d’un rating plus élevé que la Belgique 
diminue quelque peu cet impact favorable.
3 Organismes publics
Respect des délais prescrits pour la transmission des comptes des 
organismes publics à la Cour des comptes
Les délais légaux et réglementaires régissant la transmission des comptes des orga-
nismes publics ne sont pas sufﬁ  samment respectés. Au 30 octobre 2009, la Cour des comptes disposait, pour l’année 2008, de 21 comptes sur 48. Pour les années 2007 et 2006 également, respectivement 19 et 13 organismes n’ont pas encore envoyé leurs comptes. Les institutions publiques de sécurité sociale enregistrent le retard le plus important. La Cour des comptes ne relève aucune amélioration signiﬁ  -
cative par rapport aux années antérieures. 
Contrôles spéciﬁ  ques par organisme
Régie des bâtiments – application des recommandations d’un consultant 
concernant les marchés publics 
La Régie des bâtiments a commandé en 2006 à un consultant une étude sur les ris-
ques possibles d’abus lors de l’attribution et de l’exécution de marchés publics au sein de l’organisme. L’étude a débouché sur plusieurs recommandations concrètes. La Cour des comptes a examiné dans quelle mesure celles-ci sont appliquées par la Régie. L’audit a révélé que la Régie a mis en œuvre certaines recommandations et qu’elle fournit des efforts pour prévenir les abus. En raison de l’absence d’un sys-tème de contrôle interne intégral et d’un service d’audit interne, des lacunes impor-tantes subsistent et l’ensemble des risques potentiels ne semblent pas couverts de manière adéquate. La réorganisation radicale que connaît actuellement la Régie joue un rôle dans cette situation. 
perception des contributions et rétributions 
L’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire (Afsca) est chargée depuis 
2006 de la gestion des contributions (taxes annuelles forfaitaires) et rétributions (rémunérations de prestations) à payer par les opérateurs de la chaîne alimentaire. Elle a créé le service Financement à cet effet et mis au point des procédures et des mesures pour garantir une perception rapide, correcte et en temps voulu. La Cour des comptes relève que le processus de gestion peut encore être amélioré. De même, des mesures supplémentaires doivent être prises au niveau du contrôle interne. 24 166e Boek van het RekenhofSamenvatting
Koninklijke Munt van België – situatie van de jaarrekeningen sinds 1997
De termijnen voor de overzending aan het Rekenhof van de rekeningen 1997 tot 
2002 van de Koninklijke Munt van België werden ruimschoots overschreden. Voorts werd vanaf 2003 geen enkele rekening nog ofﬁ  cieel overgezonden. Het Rekenhof wijst erop dat er een structureel probleem is ontstaan doordat er geen oplossing is gevonden voor de moeilijkheden waarmee de instelling sinds haar oprichting kampt wat betreft de opstelling van haar jaarrekeningen.
Studiecentrum voor Kernenergie (SCK) – boekhoudkundige en ﬁ  nanciële aspecten
Het SCK lijkt steeds meer en op permanente wijze commerciële activiteiten te ont-
plooien om op die manier een aanzienlijk deel van zijn begroting te ﬁ  nancieren. Som-
mige commerciële verrichtingen houden door het bedrag dat ermee gepaard gaat, risico’s in voor de eigen middelen en voor de voorzieningen die het Centrum moet aanleggen krachtens de reglementering inzake kernafval. De wetgeving heeft nog niet voorzien in de veiligstelling van die voorzieningen. 
Het ontwerp van beheerscontract dat door het SCK werd voorbereid en dat op 
1 juli 2007 aan de toezichthoudende minister werd toegezonden (beheersplan voor de periode 2008-2012) werd nog niet goedgekeurd. 
In het kader van de wetenschappelijke projecten die de Europese Commissie mee-
ﬁ nanciert, werden uitgaven voorlopig verworpen. Die beslissing viel als gevolg van de 
controles die de Commissie uitvoerde aangaande de werkelijkheid en de contractu-ele correctheid van de uitgaven die door het SCK in rekening werden genomen.
Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering RIZIV – 
toepassing van de regelgeving op de overheidsopdrachten
Het RIZIV gunt en voert zijn contracten niet altijd uit conform de regelgeving op de 
overheidsopdrachten. Dat komt doordat het RIZIV organisatorisch en procedureel niet voldoende is uitgerust om een correcte toepassing van die regels te kunnen waar-borgen. Bovendien werden de delegatieregels soms niet gerespecteerd en ontbraken voor sommige gunningen en betalingen de nodige administratieve verantwoordings-stukken.
Boeking van de door de Rijksdienst voor arbeidsvoorziening (RVA) voorgeschoten 
sociale uitkeringen en van de administratiekosten 
Uit de resultaten van de vermogensboekhouding van de RVA blijken grote schom-
melingen die hoofdzakelijk voortvloeien uit zijn boekingsmethode. De RVA boekt de fondsenvoorschotten die worden gestort aan de uitbetalingsinstellingen van sociale uitkeringen als voorschotten, maar neemt ze pas op bij de bedrijfskosten in de alge-mene boekhouding in het jaar waarin hij de sociale uitkeringen die door de uitbeta-lingsinstellingen aan de uitkeringsgerechtigden zijn betaald, deﬁ  nitief goedkeurt. Ook 
de voorschotten die hij aan de uitbetalingsinstellingen toekent om hun administratie-kosten te dekken, neemt de RVA pas op in de bedrijfskosten nadat de toezichthou-dende minister ze heeft goedgekeurd. Deze goedkeuring van de afrekeningen gebeurt echter meestal met meer dan een jaar achterstand.  166e Cahier de la Cour des comptes 25Synthèse
Monnaie royale de Belgique – situation des comptes depuis 1997
Les délais de transmission des comptes de la Monnaie royale à la Cour des comptes, 
pour les années 1997 à 2002, ont été largement dépassés. Par ailleurs, aucun compte n’a été transmis ofﬁ  ciellement concernant les exercices 2003 et suivants. Les difﬁ  cul-
tés rencontrées par l’organisme, depuis sa création, en matière d’établissement de ses comptes annuels n’ont pas été résolues et conduisent à formuler un constat de carence.
Centre d’étude de l’énergie nucléaire (CEN) – aspects comptables et ﬁ  nanciers
Le CEN tend à recourir de plus en plus, et d’une manière permanente, à des activi-
tés commerciales pour ﬁ  nancer une part importante de son budget. En raison de leur 
montant, certaines opérations de nature commerciale comportent des risques sus-ceptibles d’affecter non seulement les fonds propres du CEN, mais également les provisions que le Centre se doit de constituer en vertu de la réglementation sur les déchets nucléaires. La législation n’a pas encore prévu la sécurisation de ces provi-sions. 
Le projet de contrat de gestion préparé par le CEN, transmis au ministre de tutelle 
le 1
er juillet 2007 (plan de gestion couvrant la période 2008-2012), n’a pas encore 
été approuvé.
Dans le cadre des projets scientiﬁ  ques que coﬁ  nance la Commission européenne, 
des dépenses ont été provisoirement rejetées à l’occasion de contrôles effectués par cette dernière, portant sur la réalité et la conformité contractuelle des dépenses prises en compte par le CEN. 
application de la réglementation relative aux marchés publics
L’Inami n’attribue et n’exécute pas toujours ses contrats conformément à la régle-
mentation relative aux marchés publics. Cette situation résulte du fait que l’Inami ne dispose pas de moyens sufﬁ  sants sur le plan de l’organisation et des procédures pour pouvoir garantir une application correcte des règles en vigueur en la matière. En outre, les règles de délégation n’ont pas été respectées dans certains cas et les pièces justiﬁ  catives administratives requises font défaut pour certaines adjudications 
et certains paiements.
Comptabilisation des prestations sociales et des frais administratifs avancés par 
l’Ofﬁ  ce national de l’emploi (Onem)
Les résultats dégagés par la comptabilité patrimoniale de l’Onem montrent de gran-
des variations qui résultent essentiellement de sa méthode de comptabilisation. Les avances de fonds versées aux organismes de paiement des prestations sociales sont comptabilisées en tant qu’acomptes, mais ne sont enregistrées en charges d’exploi-tation dans la comptabilité générale que l’année au cours de laquelle les prestations sociales payées aux allocataires par les organismes de paiement  sont déﬁ  nitivement 
approuvées par l’Onem. De même, les avances consenties aux organismes de paie-ment destinées à couvrir leurs frais administratifs ne sont comptabilisées dans les charges d’exploitation qu’après avoir été approuvées par le ministre de tutelle. Or, l’approbation de ces décomptes intervient généralement avec plus d’une année de retard. 26 166e Boek van het RekenhofSamenvatting
Het feit dat de lasten niet kunnen worden toegeschreven aan het boekjaar waarop 
ze betrekking hebben, zorgt ervoor dat de algemene lasten- en opbrengstenrekening een groot deel van zijn economische betekenis verliest. De lasten zouden via provi-sierekeningen moeten worden opgenomen zodat het resultaat overeenstemt met de realiteit. Het resultaat van de lasten- en opbrengstenrekening moet echter omzichtig worden geïnterpreteerd omdat sinds de invoering van het globaal ﬁ  nancieel beheer 
de RVA voornamelijk wordt geﬁ  nancierd naargelang zijn behoeften. 
4 Sociale Zekerheid
Ontvangsten en uitgaven van de globale beheren in 2008WerknemersDe voorlopige realisaties van het stelsel van de werknemers, resulteren in 2008 in 
een begrotingsoverschot van 311,4 miljoen euro. Het dekkingspercentage van de sociale uitkeringen door de bijdragen is licht gedaald ten opzichte van 2007 (74,59 %) en bedraagt 73,26 %.
De ontvangsten uit bijdragen stijgen met 5,7 %. De stijging van de ontvangsten wordt 
echter gedeeltelijk geneutraliseerd door de verhoging van de bijdrageverminderin-gen. Deze bedragen in 2008 6.423,0 miljoen euro. 
De stijging van de uitgaven voor prestaties bedraagt 6,1 %. Daarmee zijn ze 382,4 mil-
joen euro hoger dan begroot. Deze stijging kan in belangrijke mate worden verklaard door indexaties tengevolge van de hoge inﬂ  atie in 2008.
De uitkeringen van het Rijksinstituut voor ziekte- en invaliditeitsverzekering (RIZIV) 
liggen 384,0 miljoen euro hoger dan in 2007 (+ 9,88 %). De pensioensuitkeringen stij-gen met 1.193,7 miljoen euro (+ 7,62 %) bij een slechts licht stijgend aantal gepensi-oneerden. De uitgaven voor werkloosheidsuitkeringen stijgen in 2008 met 2,05 %. Het totaal aantal uitkeringstrekkers is in 2008 nagenoeg ongewijzigd t.o.v. 2007, maar de samenstelling ervan is gewijzigd: de daling van het aantal werklozen (voltijds werklo-zen, deeltijds werklozen, oudere werklozen …) gaat echter gepaard met een sterke stijging van het aantal tijdelijke werklozen.
Zelfstandigen
Het begrotingsresultaat 2008 voor het Globaal Beheer van het sociaal statuut van de 
zelfstandigen bedraagt 210,3 miljoen euro. 
Het dekkingspercentage van de sociale uitgaven door de ontvangsten uit bijdragen is 
achteruitgegaan van 68,6 % in 2007 naar 63,4 %. Als logisch gevolg daarvan zijn de ﬁ nanciële middelen die de Staat toekent, sterk gestegen. De alternatieve ﬁ  nancie-
ring voor het stelsel der zelfstandigen stijgt immers met 65,7 % en de staatstoelage met 11 %. Deze belangrijke wijzigingen die in de ﬁ  nancieringstructuur van het stelsel 
werden vastgesteld, zijn hoofdzakelijk het resultaat van de schikkingen die enerzijds werden getroffen voor de ﬁ  nanciering van het RIZIV en anderzijds voor de integratie 
van de kleine risico’s in de verplichte ziekteverzekering voor zelfstandigen.  166e Cahier de la Cour des comptes 27Synthèse
L’absence de rattachement des charges à l’exercice auquel elles se rapportent prive 
le compte général des charges et produits d’une bonne partie de son sens économi-que. Il y aurait lieu de redresser les charges via des comptes de provisions pour faire correspondre le résultat à la réalité. Le résultat du compte des charges et produits doit cependant être interprété avec prudence car l’Onem est principalement ﬁ  nancé 
selon ses besoins depuis l’introduction de la gestion ﬁ  nancière globale.
Recettes et dépenses des Gestions globales en 2008Travailleurs salariésLes réalisations provisoires du régime des travailleurs salariés ont dégagé, en 2008, 
un excédent budgétaire de 311,4 millions d’euros. Le taux de couverture des presta-tions sociales par les cotisations a légèrement baissé par rapport à celui de 2007 (74,59 %) et s’élève à 73,26 %.
Les recettes provenant des cotisations augmentent de 5,7 %. Cette croissance des 
recettes est toutefois partiellement neutralisée par l’augmentation des réductions de cotisations, qui ont représenté 6.423,0 millions d’euros en 2008.
La hausse des dépenses de prestations s’élève à 6,1 %. Elles sont supérieures de 
382,4 millions d’euros aux prévisions budgétaires. Cette croissance s’explique en grande partie par les indexations dues à la poussée de l’inﬂ  ation en 2008.
Les indemnités de l’Institut national d’assurance maladie-invalidité (Inami) dépassent 
de 384,0 millions d’euros celles de 2007 (+ 9,88 %). Les prestations de pensions aug-mentent de 1.193,7 millions d’euros (+ 7,62 %), alors que le nombre de pensionnés n’enregistre qu’une légère hausse. Les dépenses en matière d’allocations de chômage connaissent en 2008 une croissance de 2,05 %. Le nombre total d’allocataires est resté pratiquement stable en 2008 par rapport à 2007, mais ses composantes ont été modi-ﬁ  ées : la diminution du nombre de chômeurs (temps plein, temps partiel, chômeurs âgés,…) va de pair avec une croissance marquée du chômage temporaire.
Travailleurs indépendants
Le résultat budgétaire présenté, en 2008, pour la Gestion globale du statut social 
des travailleurs indépendants s’élève à 210,3 millions d’euros. 
Le taux de couverture des dépenses sociales par les recettes de cotisations s’est 
dégradé et atteint 63,4 %, contre 68,6 % en 2007. En corollaire, les moyens ﬁ  nanciers 
octroyés par l’État se sont fortement accrus. On constate en effet une augmentation de 65,7 % du ﬁ  nancement alternatif accordé au régime des indépendants et une majoration de 11 % de la subvention de l’État. Ces changements importants, consta-tés dans la structure de ﬁ  nancement du régime, résultent essentiellement des dispo-
sitions adoptées, d’une part, pour le ﬁ  nancement de l’Inami et, d’autre part, pour l’intégration des petits risques dans l’assurance maladie obligatoire des travailleurs indépendants. 28 166e Boek van het RekenhofSamenvatting
Riziv-geneeskundige verzorging (werknemers en zelfstandigen)
De voorlopige realisaties van de tak geneeskundige verzorging van 2008 resulteren 
in een begrotingsoverschot van 187,1 miljoen euro. 
De ontvangsten van de tak RIZIV-geneeskundige verzorging (vooral de overdrachten 
uit de globale beheren) zijn gestegen met 2.825,4 miljoen euro (+ 12,8 %) en liggen hoger dan de begroting. 
De uitgaven stegen in 2008 met 3.040,6 miljoen euro. Dit situeert zich vooral in de 
prestaties en de overdrachten naar de Globale Beheren. De stijging van de presta-ties met 1.830,7 miljoen euro (+ 9,7 %) kan in beperkte mate aan de integratie van de kleine risico’s zelfstandigen. Ondanks de stijging van de prestaties bleven die 729,9 miljoen euro onder de globale begrotingsdoelstelling.
Dit aanzienlijke overschot ten opzichte van de begrotingsdoelstelling van 729,9 mil-
joen euro heeft echter niet kunnen vermijden dat het saldo van de lopende rekeningen een deﬁ  cit vertoont (− 226,9 miljoen euro) dat 533,2 miljoen euro lager lag dan de 
begroting (306,3 miljoen euro). De verklaring hiervan ligt vooral in de overdrachten van het Fonds voor de Toekomst van de Geneeskundige Verzorging (615,3 mil-joen euro) naar de globale beheren, alsook in de gestegen diverse uitgaven.
Impact van de ﬁ  nanciële crisis op de effectenportefeuille en het thesauriebeheer 
van de RSZ-Globaal Beheer werknemers
Naar aanleiding van de ﬁ  nanciële crisis onderzocht het Rekenhof of de risico’s inzake 
het thesauriebeheer en de reserveportefeuille van de sociale zekerheid voldoende veilig zijn beheerd. Door de dalende rente-evolutie steeg de waarde van de OLO-portefeuille (Belgische overheidsobligaties) met 337,6 miljoen euro tot 3.899,4 mil-joen euro eind 2008. De Rijksdienst voor Sociale Zekerheid heeft dit uitzonderlijke rendement behaald via de uitbesteding aan “discretionaire beheerders”, maar heeft de risico’s in de mate van het mogelijke afdoende beperkt en opgevolgd. Door de toepassing van kredietlimieten en de beperking van plaatsingstermijnen heeft de RSZ-Globaal Beheer grotendeels een proactief en risicobewust thesauriebeheer gevoerd. Nochtans werd de kredietlimiet bij één bank in het najaar van 2008 voor de dag-aan-dag-beleggingen regelmatig overschreden. Aangezien het respecteren van kredietlimieten een niet te verwaarlozen maatregel is in het risicobeheer, is een regel-matige (dag aan dag) en geformaliseerde communicatie hierover tussen de Schatkist en de RSZ aangewezen. 
Financiering van de verzekering voor geneeskundige verzorging vanaf 2008
Vanaf 2008 is de stijging van het aandeel van de globale beheren in de ﬁ  nanciering 
van de tak geneeskundige verzorging beperkt tot de toename van hun ontvangsten uit de socialezekerheidsbijdragen. Het verschil tussen die groeivoeten van de ontvang-sten en de sterkere stijging van de begroting voor geneeskundige verzorging wordt opgevangen door het bijkomende bedrag aan alternatieve ﬁ  nanciering ten laste van 
de Staat. Omdat de begroting van de verzekering voor geneeskundige verzorging voor 2009 sneller is gestegen dan de ontvangsten uit de socialezekerheidsbijdragen in 2008, is het bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering in 2009 met 64,5 % toegeno-
men tot 1.041,6 miljoen euro. Dit bedrag kan in de toekomst nog sterk stijgen.  166e Cahier de la Cour des comptes 29Synthèse
Inami-soins de santé (travailleurs salariés et indépendants)
Les réalisations provisoires de la branche des soins de santé se sont soldées en 
2008 par un résultat budgétaire de 187,1 millions d’euros. 
Les recettes de la branche Inami-soins de santé (provenant essentiellement des 
transferts des Gestions globales) ont augmenté de 2.825,4 millions d’euros (+ 12,8 %) et sont également supérieures aux prévisions budgétaires.
En 2008, les dépenses ont augmenté de 3.040,6 millions d’euros. Cette situation 
résulte principalement des dépenses relatives aux prestations et des transferts réa-lisés au proﬁ  t des Gestions globales. L’augmentation des prestations à concurrence 
de 1.830,7 millions d’euros (+ 9,7 %) s’explique, en partie, par l’intégration des petits risques pour les travailleurs indépendants. Ces prestations, bien qu’en forte crois-sance, restent inférieures de 729,9 millions d’euros à l’objectif budgétaire global.
Cet important surplus par rapport à l’objectif budgétaire de 729,9 millions d’euros n’a 
toutefois pas permis d’éviter un déﬁ  cit du solde des comptes courants (− 226,9 mil-
lions d’euros), qui est inférieur de 533,2 millions d’euros au montant inscrit au budget (306,3 millions d’euros). Cette situation s’explique surtout par les transferts en pro-venance du fonds pour l’avenir des soins de santé (615,3 millions d’euros) qui ont été réalisés au proﬁ  t des Gestions globales, ainsi que par l’accroissement de dépenses 
diverses.
Contrôles spéciﬁ  ques
Impact de la crise ﬁ  nancière sur le portefeuille-titres et la gestion de la trésorerie 
de l’ONSS-Gestion globale des travailleurs salariés 
À la suite de la crise ﬁ  nancière, la Cour des comptes a examiné si les risques relatifs 
à la gestion de la trésorerie et au portefeuille de réserve de la sécurité sociale étaient gérés de manière sufﬁ  samment sûre. La valeur du portefeuille d’obligations linéaires 
de l’État belge a augmenté de 337,6 millions d’euros pour atteindre 3.899,4 millions d’euros ﬁ  n 2008 en raison de la baisse des taux d’intérêt. L’ONSS a dégagé ce ren-
dement exceptionnel grâce à la sous-traitance à des gestionnaires « discrétionnai-res », mais il a, dans la mesure du possible, limité et suivi les risques efﬁ  cacement. 
En appliquant des limites de crédits et en limitant les délais des placements, l’ONSS-Gestion globale a mené largement une gestion de la trésorerie proactive tout en tenant compte des risques. Cependant, la limite de crédit ﬁ  xée a été régulièrement 
dépassée auprès d’une banque à l’automne 2008 pour les placements au jour le jour. Étant donné que le respect des limites de crédits constitue une mesure non négligea-ble en matière de gestion des risques, il serait opportun d’organiser une communica-tion régulière (quotidienne) et formalisée à ce sujet entre le Trésor et l’ONSS. 
Financement de l’assurance soins de santé à partir de 2008 
À partir de 2008, l’augmentation de la quote-part des Gestions globales dans le 
ﬁ nancement de la branche des soins de santé est limitée à l’augmentation de leurs 
recettes provenant des cotisations de sécurité sociale. La différence entre ces taux de croissance des recettes et l’augmentation plus forte du budget des soins de santé est compensée par un montant complémentaire de ﬁ  nancement alternatif mis à la charge de l’État. Étant donné que le budget de l’assurance soins de santé a aug-menté plus rapidement en 2009 que les recettes provenant des cotisations de la sécurité sociale en 2008, le montant du ﬁ  nancement alternatif en 2009 a augmenté 
de 64,5 % pour atteindre 1.041,6 millions d’euros. Ce montant pourra encore être amené à subir de fortes hausses à l’avenir. 30 166e Boek van het RekenhofSamenvatting
Aangezien de bijdragen van de globale beheren en de alternatieve ﬁ  nanciering worden 
vastgesteld vóór de deﬁ  nitieve afsluiting van de rekeningen ontstaat bij de opmaak 
van de rekeningen een saldo. De wetgever bepaalt niet wie dit saldo ten laste zal nemen.
De globale begrotingsdoelstelling van de uitgaven voor verstrekkingen wordt vanaf 
2008 verhoogd met de vastgestelde kostprijs voor integratie van de kleine risico’s voor zelfstandigen. Het is aangewezen de weerslag van deze integratie over een langere periode op te volgen en te evalueren opdat de globale begrotingsdoelstelling kan worden aangepast wanneer belangrijke afwijkingen tussen de geraamde kost-prijs en de realisaties optreden. 
Dekking van de uitgaven in de geneeskundige verzorging van de zelfstandigen als 
gevolg van de integratie van de kleine risico’s in de verplichte verzekering
De wet die vanaf 2008 de kleine risico’s opneemt in de verplichte verzekering voor 
alle zelfstandigen, voorziet voor dat stelsel in nieuwe ﬁ  nancieringsbronnen. Volgens 
de ramingen van het Rekenhof vallen die ontvangsten 79,7 miljoen euro lager uit dan de uitgaven die in 2008 in deze sector werden verricht.
Invloed van de wettelijke groeinorm van 4,5 % in de verzekering van 
de geneeskundige verzorging op de opvolging van de uitgaven en de ﬁ  nanciële verantwoordelijkheid van de verzekeringsinstellingen
In 2008 bleven de uitgaven geneeskundige verzorging 3,4 % of 729,9 miljoen euro 
onder de globale begrotingsdoelstelling. Door de toepassing van de wettelijke groei-norm van 4,5 % worden ruime marges gecreëerd in de deelbudgetten, waardoor het risico op budgetoverschrijdingen afneemt. Het Rekenhof wees er in de voorbije jaren al op dat daardoor de nood om de uitgaven streng op te volgen minder groot wordt, wat het gevaar op efﬁ  ciëntieverlies inhoudt. Bovendien minimaliseert dit de respon-
sabilisering van de deelsectoren en de verzekeringsinstellingen. Met het oog op de ﬁ nanciële houdbaarheid van de tak geneeskundige verzorging en een verhoogde res-
ponsabilisering van de verschillende actoren, beveelt het Rekenhof een begrotings-opmaak aan waarin de partiële begrotingsdoelstellingen nauwer aansluiten bij de verwachte uitgaven.
Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV) – beheer van de inkom-
sten en de uitgaven geneeskundige verzorging in het kader van de internationale overeenkomsten
De inkomsten en uitgaven van het RIZIV die betrekking hebben op de geneeskundige 
verzorging in het kader van de internationale overeenkomsten bedroegen in 2008 respectievelijk 324,7 miljoen euro en 166,3 miljoen euro. Het onderzoek van het Rekenhof heeft uitgewezen dat het RIZIV procedureel en organisatorisch niet vol-doende kan waarborgen dat deze belangrijke geldstromen efﬁ  ciënt worden beheerd. 
De huidige boekingswijze van de uitgaven heeft tot gevolg dat de rechten en de plich-ten van het RIZIV in het kader van de internationale overeenkomsten niet correct in de rekeningen van het RIZIV worden weergegeven. Een nieuwe informaticatool zou deze tekortkomingen moeten verhelpen en moeten bijdragen tot kwaliteitsvolle beheersinformatie in de rapportering.  166e Cahier de la Cour des comptes 31Synthèse
Les contributions des Gestions globales et le montant du ﬁ  nancement alternatif étant 
ﬁ xés avant la clôture déﬁ  nitive des comptes, un solde apparaît lors de la confection 
des comptes. Le législateur ne prévoit pas qui prendra ce solde en charge. 
L’objectif budgétaire global des dépenses de prestations est majoré, à partir de 
2008, du coût prévu pour l’intégration des petits risques en faveur des travailleurs indépendants. Il serait opportun de suivre et d’évaluer l’impact de cette intégration sur une plus longue période de manière à pouvoir adapter l’objectif budgétaire global en cas d’écarts importants entre le coût estimé et les réalisations.
Couverture des dépenses de soins de santé en faveur des travailleurs 
indépendants suite à l’intégration des petits risques dans l’assurance obligatoire
La loi intégrant les petits risques dans l’assurance maladie obligatoire de tous les 
travailleurs indépendants à partir de 2008 a prévu pour ce régime de nouvelles sour-ces de ﬁ  nancement. Selon les estimations établies par la Cour des comptes, ces recettes ont été inférieures de 79,7 millions d’euros aux dépenses exposées en 2008 dans ce secteur. 
Inﬂ  uence de la norme légale de croissance de 4,5 % en matière d’assurance soins 
de santé sur le suivi des dépenses et la responsabilité ﬁ  nancière des organismes assureurs
En 2008, les dépenses de soins de santé se sont maintenues à 3,4 % (729,9 mil-
lions d’euros) en deçà de l’objectif budgétaire global. L’application de la norme légale de croissance de 4,5 % permet de créer, dans les budgets partiels, des marges impor-tantes, qui diminuent le risque de dépassements budgétaires. Ces dernières années, la Cour des comptes a déjà signalé que la nécessité d’un suivi strict des dépenses s’en trouvait dès lors réduite, ce qui implique un risque de perte d’efﬁ  cacité. En outre, cette situation minimalise la responsabilisation des secteurs particuliers et celle des organismes assureurs. Aﬁ  n d’assurer la viabilité ﬁ  nancière de la branche des soins de santé et d’accroître la responsabilisation des différents acteurs, la Cour des comptes recommande une élaboration du budget qui fasse davantage corres-pondre les objectifs budgétaires partiels aux dépenses prévues.
Institut national d’assurance maladie-invalidité (Inami) – gestion des recettes et 
des dépenses relatives aux soins médicaux dans le cadre des traités internationaux
Les recettes et les dépenses de l’Inami relatives aux soins médicaux dans le cadre 
des traités internationaux s’élèvent en 2008 à respectivement 324,7 millions d’euros et 166,3 millions d’euros. L’audit de la Cour des comptes a démontré qu’au plan de la procédure et de l’organisation, l’Inami ne peut garantir de manière satisfaisante que ces ﬂ  ux ﬁ nanciers importants sont gérés de manière efﬁ  cace. Le mode actuel de 
comptabilisation des dépenses a pour conséquence que les droits et les obligations de l’Inami dans le cadre des traités internationaux ne sont pas reﬂ  étés correctement 
dans les comptes. L’introduction d’un nouvel outil informatique devrait remédier à ces lacunes et contribuer à la présence d’informations de gestion de bonne qualité dans les rapports. 32 166e Boek van het RekenhofSamenvatting
Als vervolg op de opmerkingen van het Rekenhof in het 165e Boek wijst bijkomend 
onderzoek van het RIZIV uit dat de Staat, voor de periode 2002-2007, tussen de 86,1 en 87,8 miljoen euro zou moeten terugvorderen van de verzekeringsinstellingen voor de ﬁ  nanciering van buitenlandse patiënten. Daarnaast raamde het RIZIV dat het 
aan die verzekeringinstellingen in 2008 tot 113,7 miljoen euro te veel voorschotten betaalde voor de opname van buitenlandse patiënten. In afwachting werden de voor-schotten voor 2009 hiervoor verminderd met 30 miljoen euro. Het Rekenhof beveelt aan vlug de te veel betaalde bedragen te recupereren en de voorschotten te vermin-deren met een bedrag dat beter aansluit bij de ramingen van het RIZIV.
De minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid antwoordde dat het vorig jaar 
aangekondigde onderzoek bijna is afgerond. In 2010 zullen de ﬁ  nanciële middelen van het RIZIV hiervoor met 100 miljoen euro worden verminderd.
Beheersing door de Staat van de bestuursovereenkomsten met de openbare 
instellingen van sociale zekerheid (OISZ)
In maart 2005 had het Rekenhof onderzocht in welke mate de Staat de eerste reeks 
bestuursovereenkomsten van de OISZ beheerste. Het had aanbevolen dat de Staat zijn organisatie zou versterken om als volwaardige medecontractant te kunnen optre-den bij de onderhandelingen over de latere bestuursovereenkomsten en om een kwaliteitsvolle opvolging te kunnen waarborgen van de resultaten die door die instel-lingen worden voorgelegd. Het Rekenhof had eveneens gesuggereerd om, in de geest van het contractmanagement, de budgettaire middelen vast te leggen op basis van de verwachte prestaties. 
Uit de opvolgingsaudit die het Rekenhof in 2009 voerde, blijkt enerzijds dat het 
contractmanagement beter wordt beheerst dankzij de inspanningen van de FOD Soci-ale Zekerheid en anderzijds dat de Staat actiever deelneemt aan de onderhandelin-gen. De functie van regeringscommissaris zou echter moeten worden herzien of door een ondersteunende dienst worden versterkt, om het proces beter te kunnen beheer-sen. Op het vlak van de vastlegging van de middelen en de verbetering van de doel-treffendheid (één van de troeven van het contractmanagement) is geen evolutie vast gesteld ondanks de inspanningen die sommige OISZ hebben geleverd om een 
kosten opvolgingssysteem uit te bouwen. Dat deel zou ten uitvoer moeten worden 
gebracht.
5 Beheer en interne controle
Horizontale onderzoekenEerste evaluatie van de inwerkingtreding van het project FEDCOM bij sommige 
departementen van het algemeen bestuur
Op 1 januari 2009 is de federale overheidsboekhouding die werd ingevoerd door de 
wet van 22 mei 2003 in werking getreden in vijf pilootdepartementen. Op die datum ging ook het project FEDCOM van start, dat voorziet in de IT-ondersteuning voor de implementatie van de nieuwe overheidscomptabiliteit bij de federale Staat.
Tien maanden na de opstart van FEDCOM is geen enkel uitvoeringsbesluit goed-
gekeurd. Deze situatie zorgt voor rechtsonzekerheid en vormt een risico voor het welslagen van het project.   166e Cahier de la Cour des comptes 33Synthèse
Financement de patients étrangers dans les budgets des hôpitaux 
Suite aux observations faites par la Cour des comptes dans son 165e Cahier, un exa-
men complémentaire réalisé par l’Inami révèle que l’État devrait réclamer aux organis-mes assureurs, pour la période 2002-2007, un montant oscillant entre 86,1 et 87,8 mil-lions d’euros pour le ﬁ  nancement de patients étrangers. Par ailleurs, l’Inami a constaté 
avoir payé en 2008 aux organismes assureurs, jusqu’à 113,7 millions d’euros en trop au titre d’avances pour l’hospitalisation de patients étrangers. En attendant, les avan-ces pour l’année 2009 ont été diminuées de 30 millions d’euros. La Cour des comptes recommande de récupérer au plus vite le surplus de moyens ﬁ  nanciers versés et de 
réduire les avances à concurrence d’un montant plus conforme aux estimations de l’Inami.
La ministre des Affaires sociales et de la Santé publique indique que l’examen annoncé 
l’an dernier est presque terminé. Les moyens ﬁ  nanciers de l’Inami seront réduits de 
100 millions d’euros en 2010. 
La maîtrise par l’État des contrats d’administration des institutions publiques de 
sécurité sociale (IPSS)
En mars 2005, la Cour des comptes avait examiné dans quelle mesure l’État avait 
maîtrisé le premier cycle des contrats d’administration des IPSS. La Cour avait recommandé que l’État renforce son organisation aﬁ  n de négocier en tant que cocon-
tractant à part entière les contrats ultérieurs et d’assurer un suivi de qualité des résultats présentés par ces institutions. Elle avait également suggéré, conformément à l’esprit de la contractualisation, que les moyens budgétaires soient déterminés en fonction des performances attendues. 
L’audit de suivi qu’a réalisé la Cour en 2009 montre que le processus de contractua-
lisation est mieux maîtrisé grâce aux efforts fournis par le SPF Sécurité sociale et que l’État prend une part plus active dans la négociation. La fonction de commissaire du gouvernement devrait toutefois être revue ou renforcée par un service d’appui pour améliorer la maîtrise de ce processus. Concernant la détermination des moyens et l’amélioration de l’efﬁ  cience, qui constitue une des vertus de la contractualisation, 
aucune évolution n’a été constatée, malgré les efforts fournis par certaines IPSS pour mettre en place un système de suivi des coûts. La Cour des comptes estime que ce volet doit être mis en œuvre.
5 Gestion et contrôle interne
Audits horizontauxPremière évaluation de l’application du projet Fedcom dans certains départements 
La loi du 22 mai 2003 relative à la comptabilité fédérale est entrée en vigueur le 
1
er janvier 2009 dans cinq départements pilotes. Cette date correspond également 
au démarrage du projet Fedcom qui offre un soutien informatique dans la mise en œuvre de la nouvelle comptabilité publique dans les services publics fédéraux. 
Dix mois après le lancement de Fedcom, aucun arrêté d’exécution n’a été approuvé. 
Cette situation crée une insécurité juridique et constitue un risque pour la réussite du projet.  34 166e Boek van het RekenhofSamenvatting
Een eerste evaluatie toont aan dat het systeem nog niet beantwoordt aan de kwali-
teitsnormen die op vraag van het Rekenhof in 2002 werden vastgelegd. Bovendien gaat de invoering van de nieuwe boekhouding en de afschafﬁ  ng van het voorafgaand 
visum van het Rekenhof niet gepaard met een versterking van de internecontrolesys-temen, meer bepaald wat de scheiding van functies en de controle op de vereffenin-gen betreft.
de federale overheidsdiensten
Het beheer van de materiële vaste activa vertoont bij de meeste federale overheids-
diensten tekortkomingen. De fysieke inventarissen vormen in vele gevallen een onsa-menhangend geheel, vertonen leemten en overlappingen en zijn niet meer actueel. Ze bevatten doorgaans geen velden voor de waardering van de activa en de terug-koppeling naar de boekhouding moet manueel gebeuren. Systematische controles door een onafhankelijke dienst ontbreken vrijwel overal. Recent hebben een aantal departementen systemen ontwikkeld die hierin verandering moeten brengen en de kwaliteit van de interne controle verbeteren. Er is echter te weinig interdepartemen-taal overleg om uniforme en performante systemen te ontwikkelen. De opzet van de module vaste activa  van FEDCOM is alsnog te beperkt en de toepassing van som-
mige functies is te facultatief. 
Op het centrale niveau moeten onverwijld maatregelen worden getroffen wil de fede-
rale Staat, zoals de wetgeving voorschrijft, in 2013 een vermogensboekhouding en een inventaris voorleggen die beantwoordt aan de beginselen van de algemene boek-houding.
Aanschafﬁ  ng en beheer van personenwagens door de federale besturen
Het Rekenhof heeft tekortkomingen vastgesteld ten aanzien van de bepalingen van 
de ministeriële omzendbrief die speciﬁ  eke normen vastlegt inzake de aanschafﬁ  ng van personenwagens. Het gaat meer bepaald om de naleving van het criterium dat minimum 50 % van de nieuwe voertuigen de vastgelegde maximumuitstoot inzake CO
2 niet mogen overschrijden alsook het jaarlijks meedelen aan de minister bevoegd 
voor duurzame ontwikkeling van een lijst met de nieuw aangekochte voertuigen. Voorts is het niet altijd mogelijk om op basis van de gestructureerde informatie die wordt bijgehouden om het wagenpark te beheren, de kosten duidelijk te identiﬁ  ce-
ren. Op het vlak van de interne controle stelt het Rekenhof vast dat de normen vervat in het koninklijk besluit van 17 augustus 2007 betreffende het internecontrole-systeem en in het COSO-referentiekader soms onvoldoende gekend zijn.  166e Cahier de la Cour des comptes 35Synthèse
Une première évaluation montre que le système ne répond pas encore aux normes 
de qualité ﬁ  xées en 2002 à la demande de la Cour des comptes. En outre, l’introduc-
tion de la nouvelle comptabilité et la suppression du visa préalable de la Cour des comptes ne s’accompagnent pas d’un renforcement des systèmes de contrôle interne, plus particulièrement en ce qui concerne la séparation des fonctions et le contrôle des liquidations.
Inventorisation et sauvegarde des immobilisations corporelles dans les services 
publics fédéraux
Dans la plupart des services publics fédéraux, la gestion des immobilisations corpo-
relles présente des manquements. Souvent, les inventaires physiques forment un ensemble incohérent, contiennent des lacunes et des doublons et ne sont plus d’ac-tualité. Ils ne consacrent généralement pas de champ à l’évaluation des actifs, et le couplage comptable doit s’opérer manuellement. Des contrôles systématiques, par un service indépendant, font défaut presque partout. Récemment, plusieurs départe-ments ont développé des systèmes destinés à faire évoluer la situation et à amélio-rer la qualité du contrôle interne. La concertation entre les départements en vue de mettre en place des systèmes uniformes et performants est cependant insufﬁ  sante. 
L’utilisation faite du module Immobilisations de Fedcom est trop limitée et l’applica-tion de certaines fonctions est trop peu contraignante.
Si, comme le prévoit la législation, l’État fédéral entend présenter, en 2013, une 
comptabilité patrimoniale et un inventaire répondant aux principes de la comptabilité générale, il faut que des mesures soient prises sans tarder au niveau central.
Acquisition et gestion de véhicules à l’usage de personnes par les administrations 
fédérales
La Cour des comptes a relevé des manquements aux dispositions de la circulaire 
ministérielle ﬁ  xant des normes spéciﬁ  ques relatives à l’acquisition de véhicules à l’usage de personnes. Ces manquements concernent notamment le respect du cri-tère d’un minimum de 50 % de nouveaux véhicules ne dépassant pas les plafonds d’émission de CO
2 ﬁ xés, ainsi que la communication annuelle au ministre en charge 
du développement durable d’un relevé des nouvelles acquisitions de véhicules. Par ailleurs, la tenue d’informations structurées en vue d’assurer la gestion du parc auto-mobile ne permet pas toujours d’identiﬁ  er clairement les coûts. En matière de contrôle interne, la Cour des comptes constate une connaissance parfois insufﬁ  sante 
des normes inscrites à l’arrêté royal du 17 août 2007 relatif au système de contrôle interne ainsi que du référentiel Coso. 36 166e Boek van het RekenhofSamenvatting
Integriteitsbeleid bij sommige federale instellingen
De publicatie van het federaal deontologisch kader en de oprichting van het Bureau 
voor Ambtelijke Ethiek en Deontologie hebben de aandacht voor het integriteitsbeleid in een stroomversnelling gebracht. Tal van federale entiteiten namen reeds preven-tieve maatregelen om inbreuken te vermijden of legden regels vast over de aanpak van inbreuken. Naast een deontologische code, integriteitscoördinatoren of andere ondersteunende maatregelen, ook op het vlak van HRM, maken deze entiteiten vaak gebruik van speciﬁ  eke maatregelen om hun operationele opdrachten op een deonto-
logisch verantwoorde wijze te vervullen. Ze inspireren zich daarbij soms op de inter-nationale voorbeelden of op de aanpak in de private sector. Er is echter niet vaak sprake van overleg, uitwisseling van goede praktijken of andere vormen van onder-linge coördinatie binnen de federale overheid. 
Gebruik van prestatiemeetsystemen bij de centrale federale overheden
Prestatiemeting heeft ruim ingang gevonden bij de centrale federale overheden: in 
veertien departementen vindt één of andere vorm van prestatiemeting plaats. De meest gebruikte prestatiemeetsystemen zijn de Balanced Scorecard (BSC) en het Common Assessment Framework (CAF). 
Er zijn merkbare verschillen op het vlak van de systematisering van de meetpraktij-
ken binnen de departementen. Er wordt vooral gestreefd naar een centralisering van de prestatie-informatie, al dan niet in het kader van een globale reorganisatie van het departement (bv. Business Process Reengineering – BPR).
In alle departementen wordt de prestatiemeting ondersteund door informaticatoe-
passingen en doorgaans wordt bij de voorbereiding beroep gedaan op externe know-how. Bevragingen van het topmanagement en het personeel als input voor de pres-tatiemeting zijn echter geen algemene praktijk. Een minderheid van de departementen bevraagt ook klanten of burgers. Benchmarking en samenwerking tussen de depar-tementen gebeuren slechts uitzonderlijk.
Tot dusver blijkt prestatiemeting vooral een intern administratief gebeuren, waarbij de 
prestatie-informatie doorgaans wordt gebruikt om de administratieve werkprocessen of de strategische en operationele doelstellingen bij te sturen. Dit is in veel mindere mate het geval voor de begrotingswerkzaamheden en het budgettair beheer.  166e Cahier de la Cour des comptes 37Synthèse
Politique d’intégrité dans certains organismes fédéraux
La publication du cadre déontologique fédéral et la création du Bureau d’éthique et 
de déontologie administratives ont permis d’accroître la sensibilisation aux politiques d’intégrité. De nombreuses institutions fédérales ont déjà pris des mesures préven-tives pour éviter les infractions ou ont ﬁ  xé des règles pour le traitement de ces infractions. Outre un code de déontologie, des coordinateurs en matière d’intégrité ou d’autres mesures de soutien, y compris au niveau de la gestion des ressources humaines, ces entités prennent souvent des mesures spéciﬁ  ques pour effectuer leurs 
missions opérationnelles de manière déontologiquement correcte. Elles s’inspirent parfois d’exemples internationaux ou de l’approche utilisée dans le secteur privé. Cependant, il existe rarement une concertation, un échange de bonnes pratiques ou une autre forme de coordination mutuelle au sein des autorités fédérales. 
Utilisation de systèmes de mesure des prestations par les administrations 
centrales fédérales 
La mesure des prestations est très largement adoptée par les pouvoirs publics fédé-
raux : quatorze départements procèdent, sous une forme ou une autre, à une mesure des prestations. Les systèmes les plus utilisés sont le tableau de bord prospectif (Balanced Scorecard  –BSC) et le cadre d’auto-évaluation des fonctions publiques 
(Common Assessment Framework  – CAF). 
Il existe des différences signiﬁ  catives entre les départements dans la nature systé-
matique des habitudes de mesure. La centralisation des informations relatives aux prestations constitue un volet essentiel, dans le cadre ou non d’une réorganisation complète du département (par ex. Business Process Reengineering  – BPR).
La mesure des prestations s’appuie dans tous les départements sur des applications 
informatiques ; généralement, il est également fait appel à une expertise externe lors de la phase de préparation. L’entretien avec la direction générale et le personnel pour alimenter la réﬂ  exion sur la mesure des prestations ne constitue toutefois pas 
une pratique généralisée. Un petit nombre de départements a également interrogé les clients ou citoyens. Le parangonnage et la collaboration entre départements sont des exceptions.
Jusqu’ici, la mesure des prestations s’avère être une démarche administrative interne 
où les informations relatives aux prestations sont généralement utilisées pour adap-ter les procédures administratives ou les objectifs stratégiques ou opérationnels. Cette approche est utilisée dans une mesure nettement moindre dans le cadre des activités et de la gestion budgétaire. 38 166e Boek van het RekenhofSamenvatting
Speciﬁ  eke onderzoeken per FOD
FOD Justitie – subsidiëring van de instellingen die begeleiding aanbieden inzake 
alternatieve gerechtelijke straffen en maatregelen
De dienst van de Justitiehuizen van de FOD Justitie voert een grondige controle uit 
op de subsidieaanvragen die worden ingediend door de instellingen die reclasserings-projecten organiseren die een gespecialiseerde begeleiding aanbieden aan veroor-deelden. Hoewel het Rekenhof geen enkele grote tekortkoming heeft vastgesteld bij zijn controle van de dossiers voor de vernieuwing van subsidies, beveelt het de FOD aan om in de instellingen die subsidies genieten een controle ter plaatse te organise-ren om de echtheid van de aangiften na te gaan. De procedures die worden gevolgd, maken het niet mogelijk om de beslissing van toekenning van een subsidie te beteke-nen binnen de vier maanden na de aanvraag. Bovendien gebeurt de eerste vereffe-ning pas in juni van het betrokken jaar. De teveel ontvangen bedragen voor het jaar 2007, die op basis van de voorgelegde verantwoordingsstukken van uitgaven deﬁ  ni-
tief waren vastgesteld, waren op het moment van de controle door het Rekenhof nog niet teruggevorderd. Er moet een regelmatige rapportering worden georganiseerd aan de minister van Justitie en de voorzitter van het directiecomité van de FOD.
FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking – 
ontvangstenrekeningen van de centrale diensten
Er blijven structurele knelpunten bij het ﬁ  nanciële beheer en de ﬁ  nanciële rapportering 
van de rekenplichtigen van de centrale diensten van de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, hoewel het Rekenhof die al in 2006 aan de administratie en de bevoegde ministers had gesignaleerd. Ze bemoeilij-ken een efﬁ  ciënt ﬁ  nancieel beheer en een eenvormige, transparante en correcte ﬁ  nan-
ciële rapportering. Er worden geen concrete maatregelen in het vooruitzicht gesteld om ze te verhelpen.
Ministerie van Landsverdediging – ontvangsten en uitgaven verricht en 
verantwoord via de Centrale Comptabiliteitsbureaus (CCB’s)
Het Ministerie van Landsverdediging verricht een groot gedeelte van zijn uitgaven 
via vijf buitengewonde rekenplichtigen (centrale comptabiliteitsbureaus) via een spe-ciﬁ ek systeem van kredietopeningen. Die uitgaven worden op de begroting aangere-
kend op het ogenblik dat de nodige gelden aan deze comptabiliteitsbureaus worden overgemaakt. De op de begroting aangerekende bedragen verschillen in de praktijk soms echter aanzienlijk van de reële uitgaven. 
De CCB’s hebben in 2008 ongeveer 2 miljard euro of 69 % van het totale budget van 
het Ministerie van Landsverdediging (2,9 miljard euro) uitgegeven. De ontvangsten-rekenplichtige realiseerde in dit jaar voor 216 miljoen euro ontvangsten. Doordat het systeem afwijkt van de normale aanrekenings- en vereffeningsprocedure via het voorafgaand visum van het Rekenhof, bleken er aanzienlijke verschillen in meer en in min te zijn tussen de bedragen aangerekend op de begroting en de bedragen verant-woord in de beheersrekeningen van de rekenplichtigen. Bovendien deed het Ministe-rie van Landsverdediging om liquiditeitstekorten op te vangen, voornamelijk in de periode 2005-2007, een beroep op extrabudgettaire alternatieve ﬁ  nancieringswijzen 
en verliep het ontvangsten- en uitgavenproces voor bepaalde onderdelen niet altijd transparant en conform de annaliteits- en specialiteitsregels van de begroting. Lands-verdediging heeft wel inspanningen gedaan om de interne controle op de organisatie en werkingsprocessen van de CCB’s te versterken. Toch zijn de systemen soms onvoldoende gedocumenteerd en worden ze niet eenvormig toegepast.  166e Cahier de la Cour des comptes 39Synthèse
Contrôles spéciﬁ  ques par SPF
SPF Justice – subvention des organismes chargés d’encadrer les peines et 
mesures judiciaires alternatives
Le service des maisons de justice du SPF Justice opère un contrôle approfondi des 
demandes de subventions présentées par les organismes chargés de projets de réin-sertion qui offrent un encadrement spécialisé aux condamnés. Bien qu’elle n’ait relevé aucun manquement signiﬁ  catif lors de son contrôle des dossiers de reconduc-
tion des subventions, la Cour des comptes recommande qu’un contrôle sur place soit organisé par le SPF dans les organismes bénéﬁ  ciaires aﬁ  n de vériﬁ  er la réalité des 
déclarations. Les procédures suivies ne permettent pas de notiﬁ  er la décision d’oc-
troi des subventions dans les quatre mois de la demande et la première liquidation n’est effectuée qu’au mois de juin de l’année concernée. Les montants trop perçus pour l’année 2007, déﬁ  nitivement arrêtés sur la base des justiﬁ  catifs de dépenses 
présentés, n’avaient pas encore été récupérés lors du contrôle de la Cour des comp-tes. Un rapportage régulier au ministre de la Justice et au président du comité de direction du SPF devrait être organisé.
SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement – 
comptes de recettes des services centraux 
Il subsiste des problèmes structurels entravant la gestion ﬁ  nancière et le rapportage 
ﬁ nancier des comptables des services centraux du SPF Affaires étrangères, Com-
merce extérieur et Coopération au développement, bien que la Cour des comptes les ait déjà signalés en 2006 à l’administration et aux ministres compétents. Ces problè-mes entravent une gestion ﬁ  nancière efﬁ  ciente et un rapportage ﬁ  nancier uniforme, 
transparent et correct. Aucune mesure concrète n’est annoncée pour les résoudre.
Ministère de la Défense nationale – recettes et dépenses effectuées et justiﬁ  ées 
par le biais des bureaux centraux de comptabilité (BCC)
Le ministère de la Défense nationale effectue une grande partie de ses dépenses par 
le biais de cinq comptables extraordinaires (« bureaux centraux de comptabilité ») à l’aide d’un système spéciﬁ  que d’ouverture de crédits. L’imputation au budget est effectuée au moment où les moyens nécessaires sont transférés à ces bureaux de comptabilité. Dans la pratique, les montants imputés au budget diffèrent parfois consi-dérablement des dépenses réelles. 
Les bureaux centraux de comptabilité (BCC) ont dépensé en 2008 environ 2 mil-
liards d’euros, soit 69 % du budget total du ministère (2,9 milliards d’euros). Le comptable en recettes a réalisé au cours de cette année des recettes pour un mon-tant de 216 millions d’euros. L’utilisation de ce système qui déroge à la procédure normale d’imputation et de liquidation par le biais du visa préalable de la Cour des comptes a engendré des différences positives et négatives considérables entre les montants imputés au budget et ceux justiﬁ  és dans les comptes de gestion des comp-
tables. En outre, aﬁ  n de faire face à des problèmes de liquidité, principalement au 
cours de la période 2005-2007, le département a eu recours à des modes de ﬁ  nan-
cement alternatif hors budget. Le processus de recettes et de dépenses de certaines entités n’a pas toujours été transparent ni conforme aux règles d’annualité et de spécialité du budget. Malgré les efforts consentis par le ministère de la Défense nationale pour renforcer le contrôle interne de l’organisation et des processus de fonctionnement des BCC, les systèmes sont parfois insufﬁ  samment documentés et 
leur application manque d’uniformité.  40 166e Boek van het RekenhofSamenvatting
Het Rekenhof beveelt het Ministerie van Landsverdediging aan zich te buigen over de 
verdere handhaving van het huidige systeem van kredietopeningen en het minstens in overeenstemming te brengen met de nieuwe wettelijke bepalingen inzake de inrich-ting van het Rekenhof en de comptabiliteit van de federale Staat die op 1 januari 2012 op het ministerie van toepassing zullen worden.
FOD Financiën – ﬁ  nanciële audit van de Dienst voor Alimentatievorderingen 
(DAVO)
De omkaderings- en internecontrolemaatregelen die bij de DAVO van de FOD Finan-
ciën werden ingevoerd, bieden niet de mogelijkheid constant na te gaan of enerzijds de voorschotten op onderhoudsgelden op wettelijke basis worden toegekend en anderzijds of al die voorschotten en onderhoudsgelden worden ingevorderd. Er zouden maatregelen moeten worden genomen op het vlak van de informatica, de interne con-trole, de opleiding van de beheerders en de opvolging van de invordering om een uniforme behandeling van de onderhoudsgerechtigden en de onderhoudsplichtigen te kunnen garanderen. De ﬁ  nanciële staten zouden bovendien volledig en transparanter 
moeten zijn om ze als beheersinstrument te kunnen gebruiken. 
FOD Economie – Fonds voor de Analyse van Aardolieproducten (FAPETRO)
Het Fonds voor de Analyse van Aardolieproducten van de FOD Economie vertoonde 
een creditpositie van 9 miljoen euro in 2008. Dat resultaat doet echter afbreuk aan het principe dat er een evenwicht moet zijn tussen de hefﬁ  ngen die worden geïnd bij 
de operatoren uit de aardoliesector en de kosten van de analyses. Daarnaast moet er meer concurrentie zijn tussen de laboratoria die de analyses uitvoeren. De toeken-ning van middelen aan de chauffeurs van het Fonds moet worden herzien in het kader van de invoering van de nieuwe rijkscomptabiliteit. Diverse wettelijke en regle-mentaire bepalingen over het Fonds zijn niet meer actueel en zouden, naargelang het geval, moeten worden aangepast of opgeheven.
FOD Economie – opdrachten inzake openbare veiligheid 
Het Rekenhof heeft onderzocht hoe de opdrachten die de FOD Economie moet ver-
vullen inzake openbare veiligheid (gas en springstoffen), worden georganiseerd. De bevoegdheden in dit domein die aan de gewesten zijn overgedragen worden nog door de Staat uitgeoefend aangezien deze overdracht niet werd vastgelegd in de regle-mentering. Naar aanleiding van deze audit hebben de ministers initiatieven aange-kondigd om tegemoet te komen aan deze situatie.   166e Cahier de la Cour des comptes 41Synthèse
La Cour des comptes recommande au ministère de la Défense nationale de se pen-
cher sur la question du maintien du système actuel d’ouvertures de crédit et à tout le moins de le mettre en conformité avec les nouvelles dispositions légales relatives à l’organisation de la Cour et à la comptabilité de l’État fédéral qui lui seront appli-cables à partir du 1
SPF Finances – audit ﬁ  nancier du Service des créances alimentaires (Secal)
Les mesures d’encadrement et de contrôle interne mises en place au sein du Service 
des créances alimentaires du SPF Finances ne permettent pas d’assurer constam-ment, d’une part, la légalité de l’octroi des avances sur pensions alimentaires et, d’autre part, l’exhaustivité du recouvrement des avances et des pensions alimen-taires. Des mesures devraient être mises en œuvre en matière informatique, de contrôle interne, de formation des gestionnaires et de suivi du recouvrement aﬁ  n de 
garantir un traitement uniforme des créanciers et des débiteurs d’aliments. En outre, les états ﬁ  nanciers devraient être exhaustifs et plus transparents aﬁ  n de servir d’outil 
SPF Économie – Fonds d’analyse des produits pétroliers (Fapetro)
La position créditrice du Fonds d’analyse des produits pétroliers (Fapetro), qui a 
atteint 9 millions d’euros en 2008, ne respecte pas le principe d’équilibre entre le montant des redevances perçues auprès des opérateurs pétroliers et le coût des analyses. Par ailleurs, il conviendrait de mettre davantage en concurrence les labo-ratoires chargés des analyses. Les modalités d’octroi de moyens aux chauffeurs du Fonds devront être revues dans le cadre de la mise en œuvre de la nouvelle comp-tabilité publique. Diverses dispositions légales et réglementaires relatives au Fonds ne sont plus actuelles et devraient, selon le cas, être adaptées ou supprimées.
SPF Économie – missions de sécurité publique
La Cour des comptes a examiné la manière dont les missions du SPF Économie en 
matière de sécurité publique (gaz et explosifs) sont organisées. Les compétences transférées en la matière aux régions restent encore exercées par l’État dans la mesure où ce transfert n’a pas été traduit dans la réglementation. À la suite de cet audit, les ministres annoncent des initiatives aﬁ  n de remédier à cette situation. 42 166e Boek van het RekenhofSamenvatting
6 Human Resources
AlgemeenFederaal openbaar ambt 
De federale regering beschikt nog steeds niet over een periodieke en accurate rap-
portering over het aantal personen in dienst in het openbaar ambt. De gegevens van de FOD Personeel en Organisatie (P&O) blijven onvolledig en van wisselende kwali-teit. Het Rekenhof beveelt een exhaustieve inventarisering aan om te komen tot een repertorium met daarin alle diensten die onderworpen zijn aan het gezag van, de con-trole of het toezicht door de Staat. De diensten zouden zich strikt moeten houden aan hun verplichting om de FOD P&O de gegevens te bezorgen over hun personeels-bestand. Bij het verzamelen van die gegevens zou ook een meer nauwkeurige nomen-clatuur moeten worden gebruikt.
De leeftijdspiramide van het federaal administratief openbaar ambt wijst op vergrijzing 
van het personeelsbestand, vooral bij het statutaire personeel: het aantal statutaire ambtenaren ouder dan 50 jaar neemt steeds meer toe en vertegenwoordigde in 2008 47 % van het personeelsbestand. Het aantal statutaire ambtenaren ouder dan 60 jaar die in dienst blijven, steeg tussen 2007 en 2008 van 3 tot 6 % van het personeelsbe-stand van het federaal administratief openbaar ambt. 
Pensioenen ten laste van de rijksbegroting
De totale pensioenlast van de overheidssector bedroeg in 2008 9,4 miljard euro, 
d.i. een reële stijging (m.a.w. buiten inﬂ  atie) van 3,06 % tegenover 2007. De pensioe-
nen van de gemeenschappen en gewesten, inclusief het onderwijs, omvatten met 4,9 miljard euro ruim de helft daarvan. Voor de federale overheidsdiensten bedroeg de reële stijging 1,58 %. De zwaarste pensioenpost op federaal bestuursniveau blijft ook in 2008 die van de militaire pensioenen (leger + ex-Rijkswacht): 1,2 miljard euro op een totaalbedrag van 3,7 miljard euro (33,6 %). 
Speciﬁ  eke onderzoeken inzake het humanresourcesbeheer
Dienst Vreemdelingenzaken, Commissariaat-generaal voor de Vluchtelingen en 
Raad voor Vreemdelingenbetwistingen
De taken die verband houden met de erkenning van de hoedanigheid van vluchteling 
en de toekenning van verblijfsvergunningen aan personen met een buitenlandse nati-onaliteit worden verzekerd door het personeel van drie federale instanties: de Dienst Vreemdelingenzaken (een algemene directie van de FOD Binnenlandse Zaken), het Commissariaat-generaal voor de Vluchtelingen en de Raad voor Vreemdelingen-betwistingen. Het onderzoek van het Rekenhof toont aan dat de administratieve en geldelijke statuten die gelden voor de federale administratie correct worden toege-past. Toch werden aanbevelingen geformuleerd met betrekking tot de toegankelijk-heid van de verantwoordingsstukken voor de personeelsuitgaven, de interne audit en de afstemming van het personeelsplan en de begroting.  166e Cahier de la Cour des comptes 43Synthèse
6 Ressources humaines
Commentaire généralFonction publique fédérale
Le gouvernement fédéral ne dispose toujours pas d’un rapportage périodique et pré-
cis du nombre de personnes employées dans la fonction publique. Les données tenues par le SPF Personnel et Organisation (P & O) restent incomplètes et de qua-lité inégale. La Cour des comptes recommande d’opérer un recensement de manière exhaustive, aﬁ  n de pouvoir disposer d’un cadastre de tous les services soumis à l’autorité de l’État, à son pouvoir de contrôle ou de tutelle. Ces services devraient respecter strictement l’obligation qui leur est imposée de transmettre au SPF P & O les données relatives au personnel qu’ils occupent. Une plus grande rigueur dans la nomenclature utilisée dans la collecte de ces données est également souhaitable.
La pyramide des âges de la fonction publique administrative fédérale traduit un 
vieillissement des effectifs, surtout marqué dans le personnel statutaire : la propor-tion d’agents statutaires de plus de 50 ans ne cesse d’augmenter et représente 47 % du personnel en 2008. La part des membres du personnel statutaire qui restent en activité au-delà de 60 ans est passée de 3 à 6 % de l’effectif de la fonction publique administrative fédérale entre 2007 et 2008. 
Pensions à charge du budget de l’État 
En 2008, la charge totale des pensions publiques atteignait 9,4 milliards d’euros, soit 
une augmentation réelle (c.-à-d. hors inﬂ  ation) de 3,06 % par rapport à 2007. Les pen-
sions des communautés et des régions – enseignement compris – en constituent un peu plus de la moitié (4,9 milliards). Pour les pensions des services publics fédéraux, l’augmentation réelle s’élève à 1,58 %. Le poste de pensions le plus lourd au niveau fédéral reste, en 2008 également, celui des pensions militaires (armée et ancienne gendarmerie) : 1,2 milliard d’euros sur un montant total de 3,7 milliards (33,6 %).
Contrôles spéciﬁ  ques en matière de ressources humaines
Gestion des ressources humaines de l’Ofﬁ  ce des étrangers, du Commissariat 
général aux réfugiés et aux apatrides et du Conseil du contentieux des étrangers
Les tâches liées à la reconnaissance de la qualité de réfugié et à l’octroi des autori-
sations de séjour aux personnes de nationalité étrangère sont assurées par le per-sonnel de trois entités fédérales : l’Ofﬁ  ce des étrangers (une direction générale du 
SPF Intérieur), le Commissariat général aux réfugiés et aux apatrides ainsi que le Conseil du contentieux des étrangers. L’audit réalisé par la Cour des comptes mon-tre que les statuts administratif et pécuniaire en vigueur à l’administration fédérale sont appliqués correctement. Des recommandations sont cependant formulées à propos de l’accès aux pièces justiﬁ  catives des dépenses de personnel, de l’audit interne et de l’articulation du plan de personnel et du budget. 44 166e Boek van het RekenhofSamenvatting
Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE)
Het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg heeft al heel wat inspannin-
gen geleverd op het vlak van de human resources. Toch is het Rekenhof van oordeel dat meer transparantie in het personeelsplan aangewezen is en dat de kwaliteit van de personeelsdossiers moet worden verbeterd. Ook werden enkele onregelmatig-heden vastgesteld bij de vaststelling van het loon en bij sommige loopbaanbeslis-singen. Voor de experts, die in afwijking van het statutaire wervingsbeginsel bij arbeidsovereenkomst in dienst kunnen worden genomen, blijkt de groepsverzekering elementen te bevatten waarvoor geen rechtsbasis aanwezig is. Voor arbeidsongeval-len is de schaderegeling bedongen in de verzekeringsovereenkomst ruimer dan de wettelijke regeling.  166e Cahier de la Cour des comptes 45Synthèse
Gestion des ressources humaines du Centre fédéral d’expertise des soins de 
santé (KCE)
Si le Centre fédéral d’expertise des soins de santé a déjà fourni de nombreux efforts 
en matière de gestion des ressources humaines, la Cour des comptes estime que son plan de personnel devrait gagner en transparence et que la qualité des dossiers de son personnel devrait s’améliorer. Certaines irrégularités ont également été constatées au niveau de la ﬁ  xation de la rémunération et de certaines décisions de 
carrière. Pour les experts qui, en dérogation au principe de recrutement statutaire, peuvent être engagés par contrat de travail, l’assurance de groupe contractée com-porte certains éléments dénués de fondement juridique. En ce qui concerne les acci-dents du travail, le régime d’indemnisation stipulé dans le contrat d’assurance est plus large que le régime légal. 46 166e Boek van het RekenhofAlgemene rekening van de Staat
Deel I
Algemene rekening van de Staat 2008
verrichtingen van 1 januari tot 31 december. Ze bevat de samenvattende rekening van al deze verrichtingen alsook drie toelichtende rekeningen: de uit voeringsrekening 
van de begroting, de rekening van de vermogenswijzigingen en de rekening van de Thesaurie (artikel 80 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit). 
Zoals bepaald in artikel 180 van de Grondwet, wordt de algemene rekening van de 
Staat aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers voorgelegd samen met de opmerkingen van het Rekenhof. Die opmerkingen vormen het belangrijkste bestand-deel van dit Boek. 
Wegens achterstand bij de voorlegging van de rekeningen zullen de verslagen over 
de rekening van de Thesaurie en over de rekening van de vermogens wijzigingen in 
een aanvullend deel bij het Boek worden gepubliceerd.  166e Cahier de la Cour des comptes 47Compte général de l’État
Partie I
Compte général de l’État 2008
Le compte général de l’État contient toutes les opérations budgétaires, patrimoniales 
et de trésorerie effectuées entre le 1er janvier et le 31 décembre. Il réunit le compte 
synthétique de toutes les opérations ainsi que trois comptes de développement: le compte d’exécution du budget, le compte des variations du patrimoine et le compte de la Trésorerie (article 80 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État).
Comme le prévoit l’article 180 de la Constitution, le compte général de l’État est 
transmis à la Chambre des représentants accompagné des observations de la Cour des comptes. Ces observations constituent la majeure partie du présent Cahier.
En raison de retards dans la transmission des comptes, les rapports sur le compte 
de la Trésorerie et sur le compte des variations du patrimoine seront publiés dans un complément au Cahier. 48 166e Boek van het RekenhofUitvoeringsrekening van de begroting
Titel I 
Uitvoeringsrekening van de begroting 2008
De uitvoeringsrekening van de begroting stelt de begrotingsontvangsten en -uit gaven 
voor die de Staat in 2008 heeft gedaan, en vergelijkt ze met de begrotings ramingen 
en -machtigingen. 
Het verschil tussen ontvangsten en uitgaven is het nettobegrotingssaldo. Dit laatste 
mag niet worden verward met het vorderingensaldo. 
De uitvoeringsrekening van de begroting vormt de basis van het wetsontwerp 
houdende eindregeling van de begroting, waarmee de Kamer van Volksvertegen-woordigers haar goedkeuring verleent aan de uitvoering van de begroting en de regering kwijting verleent (rekeningenwet).  166e Cahier de la Cour des comptes 49Compte d’exécution du budget
Titre I
Compte d’exécution du budget 2008
Le compte d’exécution du budget présente les recettes et les dépenses budgétaires 
faites au cours de l’année 2008 par l’État et les confronte aux prévisions et autori-sations budgétaires. 
La différence entre les recettes et les dépenses est le solde budgétaire net, à ne 
pas confondre avec le solde de ﬁ  nancement.
Le compte d’exécution du budget constitue la base du projet de loi contenant le 
règlement déﬁ  nitif du budget par lequel la Chambre des représentants approuve l’exécution du budget et donne quitus au gouvernement (loi de compte). 50 166e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
1 Zie hoofdstuk 2, punt 3 van het deel Diensten van algemeen bestuur.Hoofdstuk 1
Dit hoofdstuk schetst de resultaten van de uitvoeringsrekening van de begroting 
voor het begrotingsjaar 2008 die de FOD Financiën heeft overgezonden, alsook de opmerkingen van het Rekenhof, overeenkomstig artikel 180 van de Grondwet en artikel 92 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit (hierna de gecoör-dineerde wetten genoemd). 
Krachtens artikel 1 van de gecoördineerde wetten worden de rekeningen van de 
staatsdiensten met afzonderlijk beheer nieuw regime  (georganiseerd overeenkom-
stig artikel 140 van diezelfde wetten) gescheiden van de rekeningen van de diensten van algemeen bestuur. Ze worden voorgesteld op het einde van hoofdstuk 2. 
Overeenkomstig artikel 80 van de gecoördineerde wetten moest de uitvoerings-
rekening van de begroting 2008 vóór 30 juni 2009 aan het Rekenhof worden toege-zonden. 
Het uitgavengedeelte van de rekening en de rekeningen van de terugbetalings- en 
toewijzingsfondsen en van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer werden op 26 juni 2009 overgezonden. Met brieven van 7 augustus 2009 en 14 augustus 2009 werden kleine correcties aangebracht in de rekening. Het ontvangstengedeelte werd toegezonden op 16 september 2009
1. Met een brief van 28 september 2009 werden 
kleine correcties aangebracht in de rekening.
Het Rekenhof publiceert hierna de resultaten van het onderzoek van de uitvoerings-
rekening van de begroting voor het begrotingsjaar 2008 met het oog op de goed-keuring van het wetsontwerp houdende eindregeling van de begroting. 
2 Algemeen resultaat van de verrichtingen
De lopende verrichtingen en de kapitaalverrichtingen voor 2008 zijn als volgt vast-
gesteld.
Tabel 1 – Algemeen resultaat van de verrichtingen
 (in miljoen euro)*
Ontvangsten 44.051,3
Uitgaven 70.112,6Saldo − 26.061,4
* Kleine afwijkingen zijn mogelijk in 
de saldi en de totalen door afronding van de cijfers.  166e Cahier de la Cour des comptes 51Compte d’exécution du budget Résultat général
1 Voir chapitre 2, point 3 de la partie Services d’administration générale.Chapitre 1
Ce chapitre présente les résultats du compte d’exécution du budget pour l’année 
budgétaire 2008, transmis par le SPF Finances, accompagnés des observations de la Cour des comptes, conformément à l’article 180 de la Constitution et à l’article 92 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État (ci-après « les lois coordonnées »).
er des lois coordonnées, les comptes des services de l’État à 
gestion séparée nouveau régime  (organisés conformément à l’article 140 des mêmes 
lois) sont séparés de ceux des services d’administration générale. Ils sont présentés en ﬁ n de chapitre 2.
En vertu de l’article 80 des lois coordonnées, le compte d’exécution du budget pour 
2008 devait être transmis à la Cour des comptes le 30 juin 2009.
Le volet des dépenses du compte, ainsi que les comptes des fonds de restitution et 
d’attribution et des services de l’État à gestion séparée ont été envoyés le 26 juin 2009. Des corrections mineures au compte ont été apportées par lettres du 7 août 2009 et du 14 août 2009. Le volet des recettes a été envoyé le 16 septembre 2009
1. Des 
corrections mineures au compte ont été apportées par lettre du 28 septembre 2009.
En vue de l’approbation du projet de loi portant règlement déﬁ  nitif du budget, la 
Cour des comptes publie ci-après les résultats de l’examen du compte d’exécution du budget pour l’année budgétaire 2008.
2 Résultat général des opérations
Les opérations courantes et de capital pour 2008 s’établissent comme suit.
Tableau 1 – Résultat général des opérations
 (en millions d’euros)*
Recettes 44.051,3
Dépenses 70.112,6Solde − 26.061,4
* Les totaux et les soldes peuvent 
légèrement différer en raison des arrondis. 52 166e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
2 Parl. St. Kamer, DOC 52 0992/001, p. 35.
3 Ibid, p. 180.Het nettobegrotingssaldo is het verschil tussen de lopende ontvangsten en de kapitaal-
ontvangsten (buiten leningopbrengsten) enerzijds en de lopende uitgaven en de kapi-taaluitgaven buiten schuldaﬂ  ossingen anderzijds. Dat begrotingssaldo (− 4.055,9 mil-
joen euro in 2007) bedraagt − 26.061,4 miljoen euro in 2008.
Dat verschil vindt hoofdzakelijk zijn oorsprong in de tegemoet koming van de Staat 
van meer dan 20 miljard euro ten voordele van bepaalde ﬁ  nanciële instellingen in het 
kader van de crisis die de ﬁ  nanciële markten heeft getroffen (cf. vierde aanpassing 
van de begroting).
Om dat saldo te vergelijken met het saldo dat in de algemene toelichting is geraamd, 
moet een onderscheid worden gemaakt tussen de optiek “algemene toelichting” die bepaalde uitgaven uitsluit, en de optiek “uitvoeringsrekening” die bedoeld is om alle uitgaven die op de begrotingsprogramma’s zijn aangerekend, in aanmerking te nemen. 
De volgende uitgaven worden uitgesloten:1. uitgaven met betrekking tot de ﬁ  nanciering van de Europese Unie, vierde 
ﬁ nancieringsbron (BNP), ten laste van programma 52.40.1
2;
2. overdrachten naar het Zilverfonds, ten laste van programma 51.45.3 (sinds 
2004) (zie punt 9 in hoofdstuk 23).
De volgende tabel schetst het verband tussen de twee optieken om een meer rele-
vante vergelijking van de geraamde en gerealiseerde saldi mogelijk te maken.
Tabel 2 – Begrotingssaldo 2008 (in miljoen euro)
Initiële 
toelichting(*)Uitvoerings-
rekening
Saldo optiek “algemene toelichting” − 840,4 – − 23.688,0Uitgesloten uitgaven algemene toelichting
EU-ﬁ  nanciering − 2.471,5 − 2.373,3
Zilverfonds 0 0
Totaal uitgesloten uitgaven − 2.471,5 − 2.373,3
Saldo optiek “uitvoeringsrekening van de begroting” − 3.311,9 − 26.061,4
(*) Er was geen aangepaste algemene toelichting in 2008. Enkel de uitgavenbegroting werd aangepast.
Bronnen: algemene toelichting van de begroting en uitvoeringsrekening van de begroting 2008
Door de ﬁ  nanciële crisis van 2008 is de vergelijking met het initieel geraamde saldo 
uiteraard weinig relevant. Daarom volgt hieronder dezelfde tabel, doch met wegla-ting van de uitzonderlijke uitgaven die op sectie 51 Rijksschuld zijn aangerekend 
voor de tegemoetkoming ten voordele van ﬁ  nanciële instellingen .  166e Cahier de la Cour des comptes 53Compte d’exécution du budget Résultat général
2 Doc. parl., Chambre, DOC 52 0992/001, p. 35.
3 Ibid, p. 180.Le solde budgétaire net est constitué par la différence entre les recettes courantes 
et de capital (hors produit d’emprunts) et les dépenses courantes et de capital (hors amortissement de la dette). Ce solde, qui était de − 4.055,9 millions d’euros en 2007, a atteint − 26.061,4 millions d’euros en 2008.
Ce déﬁ  cit résulte essentiellement de l’intervention de l’État en faveur de certaines 
institutions ﬁ  nancières dans le cadre de la crise des marchés ﬁ  nanciers (cf. qua-trième ajustement du budget), à hauteur de plus de 20 milliards d’euros.
Aﬁ n de le comparer au solde prévu dans l’exposé général, il est nécessaire de distin-
guer l’approche « exposé général» qui exclut certaines dépenses, de l’approche « compte d’exécution » qui a vocation à reprendre toutes les dépenses imputées sur les programmes budgétaires.
Les dépenses exclues sont les suivantes:1. dépenses liées au ﬁ  nancement de l’Union européenne, quatrième ressource 
(PNB), à charge du programme 52.40.1
2; 
2. transferts au Fonds de vieillissement, à charge du programme 51.45.3 (depuis 
2004) (voir le point 9 du chapitre 23).
Le tableau suivant reconstitue le lien entre les deux approches aﬁ  n de permettre une 
comparaison plus pertinente des soldes prévus et réalisés.
Tableau 2 – Solde budgétaire 2008 (en millions d’euros)
Exposé
initialExposé 
ajusté (*)Compte 
Solde optique «  exposé général  » − 840,4 – − 23.688,0
Dépenses exclues dans l’exposé général
Financement UE − 2.471,5 − 2.373,3
Fonds de vieillissement 0 0
Total dépenses exclues − 2.471,5 − 2.373,3
Solde optique «  compte d’exécution du budget  » − 3.311,9 − 26.061,4
(*) Il n’y a pas eu d’exposé général ajusté en 2008. Seul le budget des dépenses a été ajusté.
Sources: exposé général du budget et compte d’exécution du budget 2008
Bien entendu, la crise ﬁ  nancière de 2008 enlève presque toute pertinence à la com-
paraison avec le solde prévu initialement. Pour cette raison, le même tableau est 
donné en enlevant les dépenses exceptionnelles imputées sur la section 51 Dette publique pour l’intervention en faveur d’institutions ﬁ  nancières . 54 166e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
4 Voor de verschillende stappen in de berekening, zie het 164e Boek van het Rekenhof, Volume I, 
p. 40.
5 In het kader van deze procedure omvat het vorderingensaldo de nettobetaling van intresten die voort-vloeien uit swapovereenkomsten en uit overeenkomsten voor het waarborgen van de intrestvoet, in tegenstelling tot ESR 95.
6 Volgens de berekeningen van het Instituut voor de Nationale Rekeningen, zoals die zijn opgenomen in het document Reporting of Government Deﬁ  cits and Debt Levels  dat België op 30 september 2009 
opstuurde ter uitvoering van Verordening 3605/93 van de Raad van Ministers van de Europese Unie.Initiële 
rekening
Saldo optiek “algemene toelichting” − 840,4 – − 3.667,6
Uitgesloten uitgaven algemene toelichting
EU-ﬁ  nanciering − 2.471,5 − 2.373,3Zilverfonds 0 0
Saldo optiek “uitvoeringsrekening van de begroting” − 3.311,9 − 6.041,0
Dat tekort van − 6.041,0 miljoen euro (tegemoetkoming ten voordele van ﬁ  nanciële 
instellingen niet meegerekend) valt hoger uit dan geraamd (− 3.311,9) en dan het resultaat voor 2007 (− 4.055,9).
3 Evolutie van het vorderingensaldo
Het nettobegrotingssaldo (begrotingstekort) voor 2008 bedraagt − 26.061,4 mil-
joen euro.
De notie vorderingensaldo heeft een ander draagvlak dan het begrotingssaldo, dat 
alleen het verschil optekent tussen de ontvangsten ingeschreven in de rijksmiddelen-begroting en de uitgaven ingeschreven in de algemene uitgavenbegroting
4. Het vor-
deringensaldo omvat niet de toekenningen van kredieten noch de participatienemin-gen die de Staat in de loop van het voorbije jaar heeft uitgevoerd ten voordele van de banksector. 
Het vorderingensaldo van de Staat, dat door het Instituut voor de Nationale Reke-
ningen wordt berekend volgens de procedure van de excessieve tekorten
5 en dat niet 
tot uiting komt in de algemene rekening, evolueerde ongunstig. Terwijl het in 2006 nog licht positief was (57,7 miljoen euro), evolueerde het daarna tot een negatief bedrag, zowel in 2007 (− 3.556,1 miljoen euro) als in 2008 (− 5.424 miljoen euro, d.i. − 1,6 % van het BBP)
6. 
Voor alle openbare besturen samen bedroeg dat saldo in 2008 − 4.060,5 miljoen euro 
(− 1,2 % van het BBP) tegenover − 661,2 miljoen euro het jaar voordien (− 0,2 % van het BBP).  166e Cahier de la Cour des comptes 55Compte d’exécution du budget Résultat général
4 Pour les différentes étapes du calcul de ce solde, voir : Cour des comptes, 164e Cahier, Volume I, 
p. 40.
5 Dans le cadre de cette procédure, le solde de ﬁ  nancement inclut les paiements net d’intérêts résultant 
d’accords de swaps et de contrats de garantie de taux, contrairement au SEC95.
6 Selon les calculs de l’Institut des comptes nationaux, tels que repris dans le Reporting of Government 
Deﬁ  cits and Debt Levels  transmis par la Belgique le 30 septembre 2009, en exécution du règlement 
3605/93 du conseil des ministres de l’Union européenne. Exposé
ajustéCompte 
Solde optique « exposé général » − 840,4 – − 3.667,6
Financement UE − 2.471,5 − 2.373,3Fonds de vieillissement 0 0
Solde optique « compte d’exécution du budget » − 3.311,9 − 6.041,0
Ce déﬁ  cit de − 6.041,0 millions d’euros hors interventions en faveur des institutions 
ﬁ  nancières se révèle supérieur à la prévision (− 3.311,9) et au résultat de 2007 (− 4.055,9).
3 Évolution du solde de ﬁ  nancement
Le solde budgétaire net (déﬁ  cit budgétaire) pour 2008, s’est élevé à − 26.061,4 mil-
La notion de solde de ﬁ  nancement a une portée différente de celle de solde budgé-
taire, lequel n’enregistre que la différence entre les recettes inscrites au budget des voies et moyens et les dépenses enregistrées au budget général des dépenses
4. Le 
solde de ﬁ  nancement n’inclut pas, notamment, les opérations d’octroi de crédit et les 
prises de participation faites par l’État au cours de l’année écoulée en faveur du secteur bancaire.
Le solde de ﬁ  nancement de l’État, calculé par l’Institut des comptes nationaux selon 
la procédure des déﬁ  cits excessifs
5, et qui n’apparaît pas dans le compte général, a 
connu une évolution défavorable. Ce solde, qui était légèrement positif en 2006 (+ 57,7 millions d’euros), s’est dégradé tant en 2007 (− 3,556,1 millions d’euros) qu’en 2008 où il représente un solde négatif de − 5.424 millions d’euros (− 1,6 % du PIB)
6.
Pour l’ensemble des administrations publiques, ce solde s’est établi en 2008 à 
− 4.060,5 millions d’euros (− 1,2 % du PIB), contre − 661,2 millions l’année précé-dente (− 0,2 % du PIB). 56 166e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
1 Eveneens ter beschikking op www.rekenhof.be.Hoofdstuk 2
Opmerkingen over de uitvoeringsrekening van de begroting
In dit hoofdstuk wordt meer speciﬁ  eke commentaar gegeven bij het algemeen resul-
taat van de uitvoeringsrekening van de begroting 2008 dat in hoofdstuk 1 werd voor-gesteld.
1 D IENSTEN  VAN ALGEMEEN  BESTUUR
De volledige lijst van de wetten en besluiten die de begroting van het begrotingsjaar 2008 uitmaken en wijzigen, wordt vermeld in tabel B4 van Volume II van dit Boek
1. 
De resultaten van de rekening van uitvoering van de begroting overgezonden door 
de FOD Financiën zijn verwerkt in de samenvattende tabellen A.1 tot A.10 in Volume II, met inbegrip van de algemene conclusie in tabelvorm (A.1). 
2008 worden – onder voorbehoud van wat volgt – in overeenstemming bevonden met de documenten bijgehouden op het Rekenhof, alsook met de andere al eerder geveriﬁ  eerde controledocumenten. 
Het onderzoek van de uitvoeringsrekening van de begroting 2008 en van de verant-
woordingsstukken geeft aanleiding tot de volgende vaststellingen.
1 Voorlopige kredieten
Voor het begrotingsjaar 2008 werden de artikelen 24 tot 27 van de gecoördineerde 
wetten, die voorzien in het systeem van voorlopige kredieten (ook “voorlopige twaalf-den” genoemd) toegepast. Omdat de algemene uitgavenbegroting niet meer kon worden goedgekeurd voor het begin van het begrotingsjaar, zoals voorgeschreven in de artikelen 11 en 12 van de gecoördineerde wetten, heeft de ﬁ  nanciewet van 17 december 2007 voor het begrotingsjaar 2008 de voorlopige kredieten geopend die nodig zijn voor de werking van de diensten tijdens de eerste drie maanden van het jaar. Die voorlopige kredieten dienden te worden aangerekend op de begroting van dat begrotingsjaar. Naast de toepassing van bovenvermeld artikel 24 vernieuwde de ﬁ nanciewet voor 2008 de machtiging aan de regering om belastingen te heffen. 
Die machtiging wordt normaal in de rijksmiddelenbegroting opgenomen krachtens artikel 171 van de Grondwet. 
Wegens de laattijdige indiening van de ontwerpbegroting 2008 werden bij de wet 
van 7 april 2008 ook voor de maanden april, mei en juni 2008 voorlopige kredieten geopend.  166e Cahier de la Cour des comptes 57Compte d’exécution du budget Résultat général
1 Également disponible sur www.courdescomptes.be.Chapitre 2
Observations concernant le compte d’exécution du budget
Le présent chapitre fournit des commentaires plus spéciﬁ  ques sur le résultat général 
du compte d’exécution du budget 2008 qui est exposé au chapitre 1.
1 S ERVICES  D’ADMINISTRATION  GÉNÉRALE
La liste complète des lois et arrêtés formant et modiﬁ  ant le budget de l’année bud-
gétaire 2008 ﬁ  gure dans le tableau B4 du volume II de ce Cahier1.
Les résultats du compte d’exécution du budget transmis par le SPF Finances ﬁ  gurent 
dans les tableaux synthétiques A.1 à A.10 publiés dans le volume II, y compris la conclusion générale sous forme de tableau (A.1).
Les résultats du compte d’exécution du budget de l’année budgétaire 2008 sont 
conformes – sous réserve de ce qui suit – aux écritures tenues à la Cour des comp-tes, ainsi qu’aux autres documents de contrôle vériﬁ  és antérieurement.
L’examen du compte d’exécution du budget 2008 et des pièces justiﬁ  catives donne 
lieu aux constatations suivantes.
1 Crédits provisoires 
Pour l’année budgétaire 2008, les articles 24 à 27 des lois coordonnées, prévoyant 
le système des crédits provisoires (aussi appelés « douzièmes provisoires »), ont trouvé à s’appliquer. Le budget général des dépenses ne pouvant plus être approuvé avant le début de l’année budgétaire comme prévu par les articles 11 et 12 des lois coordonnées, la loi de ﬁ  nances du 17 décembre 2007 pour l’année budgétaire 2008 
a ouvert les crédits provisoires nécessaires au fonctionnement des services pour les trois premiers mois de l’année et à valoir sur le budget de cette année budgétaire. Au-delà de l’application de l’article 24 précité, la loi de ﬁ  nances renouvelait pour 2008 l’autorisation accordée au gouvernement de lever les impôts. Cette autorisa-tion ﬁ  gure normalement au budget des voies et moyens, en vertu de l’article 171 de 
la Constitution.
En raison du dépôt tardif du projet de budget 2008, la loi du 7 avril 2008 a ouvert 
des crédits provisoires aussi pour les mois d’avril, mai et juin 2008. 58 166e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
2 Basisallocatie 14.54.10.54.02.
3 Met correcties per brief van 28 september 2009.De publicatie op 7 juli 2008 van de wet van 1 juni 2008 houdende de algemene uit-
gavenbegroting voor het begrotingsjaar 2008 heeft de wetten tot opening van voor-lopige kredieten doen vervallen. 
2 Meerjarenverbintenissen op een niet-gesplitst krediet 
Bovenop de kredieten en vastleggingsmachtigingen waarin de gecoördineerde wetten 
voorzien, machtigt artikel 2.14.12 van de initiële begroting 2008 de regering, in het kader van de ontwikkelingssamenwerking, om “ nieuwe meerjarige overeenkomsten 
met de partnerlanden ” af te sluiten voor in totaal 175,0 miljoen euro, met dien ver-
stande dat het maximumencours van de verbintenissen van de Belgische Technische Coöperatie niet hoger mag komen te liggen dan 700,0 miljoen euro. 
Deze machtiging wijkt af van de gecoördineerde wetten en wordt niet vermeld in de 
tabellen van de begroting. Ze is dus niet opgenomen in de berekening van het totaal van de vastleggingen. Enkel de betalingen van het lopende jaar zijn in de begroting vermeld op een gewoon niet-gesplitst krediet
2 en geregistreerd in de uitvoerings-
rekening. De vastleggingen worden buiten de algemene comptabiliteit bijgehouden. 
3 Problemen bij de overzending van de staten van de ontvangsten 
Terwijl het uitgavengedeelte van de uitvoeringsrekening van de begroting de laatste 
jaren altijd naar het Rekenhof wordt gezonden vóór 30 juni van het daaropvolgende jaar, overeenkomstig artikel 80 van de gecoördineerde wetten, is er daarentegen systematisch een vertraging voor het deel ontvangsten. 
Het Rekenhof had de minister van Financiën bij brief van 16 februari 2005 verzocht 
de nodige maatregelen te nemen om de wettelijk bepaalde datums voor overzending van de rekeningen in acht te nemen. 
Het merkt daarbij echter op dat de vertragingen bij de overzending van het deel 
ontvangsten de voorbije jaren altijd maar zijn opgelopen: de ontvangsten van de rekening 2005 zijn op 19 juli 2006 overgezonden, die van de rekening 2006 op 28 september 2007 en die van de rekening 2007 op 20 oktober 2008.
Het Rekenhof heeft bij brief van 15 juli 2009 aan de minister van Financiën mee-
gedeeld dat de overzending van het gedeelte ontvangsten net zoals de voorgaande jaren in gevaar kwam door vertragingen bij de overzending van de rekeningen van de ﬁ  scale rekenplichtigen. Het heeft nogmaals een structurele oplossing voor dat probleem gevraagd en erop gewezen dat de ontbrekende delen van de algemene rekening van het jaar 2008 zo snel mogelijk moesten worden overgezonden. Het heeft ook opgemerkt dat een ernstige vertraging bij de overzending van de algemene rekening (of van het deel ontvangsten van de uitvoeringsrekening van de begroting in het bijzonder) de uitoefening van informatieopdracht van het Rekenhof ten behoeve van de Kamer van Volksvertegenwoordigers door middel van de tijdige indiening van zijn 166
e Boek in gevaar zou kunnen brengen. 
De rekening van ontvangsten werd op 16 september 20093 toegezonden. Zoals voor 
2007 konden echter de rekeningen van de belastingadministraties niet samen met de rekening worden voorgelegd. Het geheel van de verzamelstaten en van de verant-woordingsstukken ontbreekt.   166e Cahier de la Cour des comptes 59Compte d’exécution du budget Résultat général
2 Allocation de base 14.54.10.54.02.
3 Ainsi que des corrections par lettre du 28 septembre 2009.La publication, le 7 juillet 2008, de la loi du 1er juin 2008 concernant le budget géné-
ral des dépenses pour l’année 2008 a rendu caduques les lois ouvrant ces crédits provisoires.
2 Engagements pluriannuels sur un crédit non dissocié 
En plus des crédits et des autorisations d’engagement prévus par les lois coordon-
nées, l’article 2.14.12 du budget initial 2008 accorde au gouvernement, dans le cadre de la Coopération au développement, l’autorisation de conclure de « nouveaux 
engagements pluriannuels avec les pays partenaires »  pour un montant total de 
175,0 millions d’euros, étant entendu que l’encours maximal des engagements à exécuter par la Coopération technique belge ne peut dépasser 700,0 millions.
Cette autorisation dérogatoire aux lois coordonnées ne ﬁ  gure pas dans les tableaux 
du budget et n’est donc pas incluse dans le calcul du total des engagements. Seuls les paiements de l’année en cours sont prévus au budget sur un simple crédit non dissocié
2 et enregistrés dans le compte d’exécution. Les engagements sont tenus en 
dehors de la comptabilité générale.
3 Problèmes dans la transmission des états des recettes 
Alors que le volet des dépenses du compte d’exécution du budget est, ces dernières 
années, toujours envoyé à la Cour des comptes avant le 30 juin de l’année suivante, conformément à l’article 80 des lois coordonnées, un retard est par contre systéma-tiquement constaté pour le volet des recettes.
Par lettre du 16 février 2005, la Cour des comptes avait prié le ministre des Finances 
de prendre les mesures nécessaires en vue de respecter les dates légales prévues en matière de transmission des comptes.
La Cour a toutefois observé que les retards dans la transmission du volet des recet-
tes n’ont cessé de se creuser ces dernières années : les recettes du compte 2005 ont été transmises le 19 juillet 2006, celles du compte 2006 le 28 septembre 2007 et celles du compte 2007 le 20 octobre 2008.
Par lettre du 15 juillet 2009 au ministre des Finances, la Cour des comptes a constaté 
qu’à l’instar des années précédentes, la transmission du volet des recettes était com-promise par des retards dans la transmission des comptes des comptables ﬁ  scaux. 
La Cour a réitéré sa demande d’approche structurelle de ce problème et insisté sur la nécessité de transmettre dans les meilleurs délais les volets du compte général de l’année 2008 qui faisaient défaut. Elle a également fait savoir qu’un retard grave affectant la transmission du compte général (ou du volet des recettes du compte d’exécution du budget en particulier) pourrait compromettre l’exercice de sa mission d’information de la Chambre des représentants sous la forme du dépôt en temps opportun de son 166
e Cahier.
Le compte des recettes a été envoyé le 16 septembre 20093. Comme pour 2007, les 
comptes des administrations ﬁ  scales n’ont pu être remis en même temps que le compte. L’ensemble des états récapitulatifs ainsi que les pièces justiﬁ  catives font défaut. 60 166e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
4 Gegevensbank van de ontvangsten van de Thesaurie.
5 Zie vorig punt.
6 De begroting vermeldt − 1,125 miljoen euro.In het bijzonder zijn er aanzienlijke boekhoudkundige problemen sinds de oprichting 
van het enig kantoor van Douane en Accijnzen. De Inspectie van Financiën en de diensten van de Europese Commissie onderzoeken de rekeningen 2007 van de Admi-nistratie van Douane en Accijnzen. De rekeningen 2008 zijn nog steeds niet beschik-baar en de uitvoeringsrekening van de begroting vermeldt ﬁ  ctief, net zoals in 2007, 
de voorlopig aangerekende ontvangsten
4 voor in totaal 5.944,3 miljoen euro, als 
vastgestelde rechten van het jaar. 
In die omstandigheden heeft het Rekenhof slechts heel summier kunnen controleren 
of de ontvangstenrekening conform is met de stukken waarover het beschikt. 
4 Vastgestelde rechten 
De vastgestelde rechten in tabel A.4 en B.1 van Volume II omvatten overeenkomstig 
de artikelen 32 en 75 van de gecoördineerde wetten niet enkel de in 2008 vastge-stelde rechten, maar ook de vastgestelde rechten die van vroegere begrotingsjaren werden overgedragen. De respectieve totale bedragen belopen (in miljoen euro):
Overgedragen vastgestelde rechten 17.656,3
In 2008 vastgestelde rechten 77.082,2
(waarvan 5.944,3 euro forfaitaire vastgestelde rechten5)
Totaal 94.738,5
Volgens deze berekening liggen de totale vastgestelde rechten veel hoger dan de 
aangerekende ontvangsten (77.409,6 miljoen euro). Het gaat hier niet om een boek-houdkundige raming van de ontvangsten die waarschijnlijk in de loop van het jaar zullen worden geïnd, maar om een ofﬁ  ciële staat van de rechten die bestaan krach-
tens de wetten en besluiten die de inning ervan regelen en die de administratie heeft opgesteld in de loop van het begrotingsjaar of van een vorig begrotingsjaar. De rech-ten worden pas na het doorlopen van welbepaalde procedures geannuleerd of in onbepaald uitstel gebracht. De opbrengst van leningen (33.358,3 miljoen euro) is ook vervat in het totaal van de vastgestelde rechten en de aangerekende ontvangsten.
5 Begrotingsfondsen met een debet
Bepaalde begrotingsfondsen mogen een “debetsaldo” voor de vastleggingen ver-
tonen krachtens normatieve bepalingen in de begrotingswetten. 
Die speciﬁ  eke machtigingen overlappen met de vastleggingsmachtigingen ten laste 
van die fondsen voorzien in de gecoördineerde wetten (art. 45, § 4). Ze worden ook niet in de tabellen van de begroting vermeld.
Het Europees Fonds voor de Vluchtelingen (programma 44.55.3) vertoont een debet 
op de vastleggingen van − 1,3 miljoen euro
6. De laatste verrichtingen op dat fonds 
dateren van 2003. De excedentaire vastleggingen zouden moeten worden geannu-leerd.   166e Cahier de la Cour des comptes 61Compte d’exécution du budget Résultat général
4 Base de données des recettes de la Trésorerie.
5 Voir point précédent.
6 Le budget mentionne − 1,125 million d’euros.En particulier, des problèmes comptables importants existent depuis la mise en 
œuvre du Bureau unique des douanes et accises. Les comptes 2007 de l’Administra-tion des douanes et accises font l’objet d’audits par l’Inspection des ﬁ  nances et les 
services de la Commission européenne. Les comptes 2008 ne sont toujours pas dis-ponibles, et comme en 2007, le compte d’exécution du budget reprend ﬁ  ctivement 
comme droits constatés de l’année les recettes imputées provisoirement
4, pour un 
total de 5.944,3 millions d’euros.
Dans ces conditions, la Cour n’a pu réaliser qu’un contrôle très sommaire de la 
conformité du compte des recettes avec les pièces dont elle dispose.
4 Droits constatés 
En conformité avec les articles 32 et 75 des lois coordonnées, les droits constatés 
ﬁ gurant aux tableaux A.4 et B.1 du volume II comprennent non seulement les droits 
constatés en 2008, mais aussi les droits constatés reportés des années budgétaires antérieures. Les montants totaux respectifs s’établissent comme suit (en millions d’euros):
Droits constatés reportés 17.656,3
Droits constatés en 2008 77.082,2
(dont 5.944,3 euros de droits constatés forfaitaires5)
Total 94.738,5
Les droits constatés totaux ainsi calculés sont nettement plus élevés que les recet-
tes imputées (77.409,6 millions d’euros). En fait, il ne s’agit pas d’une évaluation comptable des recettes qui seront probablement encaissées au cours de l’année, mais d’une situation ofﬁ  cielle des droits existant en vertu des lois et arrêtés qui en 
règlent la perception, établie par l’administration au cours de l’année budgétaire ou d’une année antérieure. Les droits ne sont annulés ou portés en surséance indéﬁ  nie 
qu’au terme de procédures bien précises. À noter également que le produit d’em-prunts (33.358,3 millions d’euros) est inclus dans le total des droits constatés et des recettes imputées.
5 Fonds budgétaires en position débitrice
Différentes dispositions normatives dans les lois budgétaires accordent la possibilité 
à certains fonds budgétaires de présenter un « solde débiteur » en engagement.
Ces autorisations particulières font double emploi avec les autorisations d’engage-
ment à charge de ces fonds, prévues par les lois coordonnées (article 45, § 4), et ne sont pas reprises dans les tableaux du budget.
Le fonds européen pour réfugiés (programme 44.55.3) est en position débitrice d’en-
gagement de − 1,3 million d’euros
6. Les dernières opérations sur ce fonds remontent 
à 2003. Il conviendrait d’annuler les engagements excédentaires. 62 166e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
7 Zie in dat verband het onderzoek over de Dienst Alimentatievorderingen in deel IV Beheer en Interne 
Controle van dit Boek.
8 Art. 45: (…) Deze fondsen kunnen niet worden gestijfd met kredieten van de algemene uitgaven-
begroting . (…).
9 Titel I – Lopende ontvangsten – Hoofdstuk 13 – FOD Binnenlandse Zaken, artikel 11.01.Er zijn ook normatieve begrotingsbepalingen die debetsaldi toestaan voor de ordon-
nanceringen. De onderstaande tabel geeft een samenvatting van de toestand van die debetposities op de ordonnanceringen.
Tabel 1 – Machtigingen voor debetsaldi (in miljoen euro)
Begrotingsfonds  Programma Saldo op 
31 december 2007Toegelaten 
saldo in 
2008Vastgesteld saldo op 
31 december 2008
Vroegere rijkswacht – gebouwen 13-56-9 10,6 − 2,9 2,7
Alimentatievorderingen 18-70-0 − 23,7 − 52,7 − 34,4
Overmatige schuldenlast 32-49-2 − 2,8 − 5,0 − 4,7
Europees Sociaal Fonds (vóór 2007) 44-56-3 − 10,5 − 12,9 1,3
Europees Sociaal Fonds (2007-2013) 44-56-2 0,9 − 2,0 − 0,3
Sociale economie 44-56-4 − 8,6 − 12,0 − 11,5
Bronnen: begroting en uitvoeringsrekening van de begroting
Geen enkel limietbedrag werd overschreden en sommige saldi zijn zelfs positief. Voor 
het fonds van de alimentatievorderingen is de toestand echter opnieuw met 10 mil-joen euro verslechterd ten opzichte van het jaar voordien. De Schatkist schiet voort-aan een bedrag van 34,4 miljoen euro voor
7. 
Eind 2008 werd ook een debettoestand van − 8.745,61 euro vastgesteld op het 
fonds voor de organisatie van internationale tentoonstellingen (programma 32.43.4, zonder machtiging voor een debetsaldo), wat in strijd is met artikel 45 van de geco-ordineerde wetten. Het Rekenhof stelt vast dat de interne controle er niet in geslaagd is deze overschrijding te voorkomen. 
6 Begrotingsfonds geﬁ  nancierd door een niet-gesplitst krediet
Met toepassing van artikel 2.13.9 van de initiële begroting, en in afwijking van artikel 45 
van de gecoördineerde wetten
8, werden in 2008 voor 8,2 miljoen euro niet-gesplitste 
kredieten toegekend aan het begrotingsfonds geïntegreerde centra van dringende oproepen (programma 13.63.0) (in de begroting was voor dat fonds geen enkele ont-vangst opgenomen). Deze kredieten vertegenwoordigen het grootste deel van de middelen van het begrotingsfonds. Daaruit volgt dat de titel ( Opbrengsten voortvloei-
end uit de terugbetaling uitgevoerd door de openbare bedrijven voor het personeel ter beschikking gesteld van Call takers centra ) van het overeenstemmende artikel 
van de rijksmiddelenbegroting
9 verkeerd is: de ontvangsten zijn hoofdzakelijk afkom-
stig van de staatsbegroting en niet van de overheidsbedrijven.   166e Cahier de la Cour des comptes 63Compte d’exécution du budget Résultat général
7 À ce sujet, voir l’audit du Service des créances alimentaires, dans la partie IV Gestion et Contrôle 
interne de ce Cahier.
8 Article 45 : « […] Ces fonds ne peuvent pas être alimentés par des crédits du budget général des 
dépenses.  […] ».
9 Titre I – Recettes courantes – Chapitre 13 – SPF Intérieur, article 11.01.Des soldes débiteurs en ordonnancement sont également autorisés par des disposi-
tions budgétaires normatives. Le tableau suivant résume la situation des positions débitrices en ordonnancement.
Tableau 1 – Autorisations de soldes débiteurs (en millions d’euros) 
Fonds budgétaire Programme Solde
constaté au
31 décembre 2007Solde 
autorisé en 
2008Solde
31 décembre 2008
Ancienne gendarmerie – immeubles 13-56-9 10,6 − 2,9 2,7Créances alimentaires 18-70-0 − 23,7 − 52,7 − 34,4Surendettement 32-49-2 − 2,8 − 5,0 − 4,7Fonds social européen (avant 2007) 44-56-3 − 10,5 − 12,9 1,3
Fonds social européen (2007-2013) 44-56-2 0,9 − 2,0 − 0,3
Économie sociale 44-56-4 − 8,6 − 12,0 − 11,5
Aucune limite ﬁ  xée n’a été dépassée et certains soldes sont même positifs. Pour le 
fonds des créances alimentaires, la situation s’est cependant à nouveau aggravée de plus de 10 millions d’euros par rapport à l’année précédente. Le montant avancé par le Trésor est dorénavant de 34,4 millions d’euros
7. 
Une position débitrice de − 8.745,61 euros est également à nouveau constatée ﬁ  n 
2008 sur le fonds pour l’organisation d’expositions internationales (programme 32.43.4, sans autorisation de position débitrice), en infraction à l’article 45 des lois coordon-nées. La Cour des comptes constate que le contrôle interne n’a pas permis de préve-nir ce dépassement.
6 Fonds budgétaire alimenté par un crédit non dissocié
En application de l’article 2.13.9 du budget initial, et en dérogation à l’article 45 des 
lois coordonnées
8, des crédits non dissociés ont été alloués en 2008 au fonds bud-
gétaire Centres intégrés d’appel d’urgence (programme 13.63.0), pour un montant de 8,2 millions d’euros (aucune recette n’était prévue au budget pour ce fonds). Ces crédits représentent l’essentiel des moyens du fonds budgétaire. Il en résulte que l’intitulé ( Produit découlant du remboursement effectué par les entreprises publi-
ques pour le personnel mis à disposition des centres Call takers ) de l’article corres-
pondant du budget des voies et moyens
9 est erroné : les recettes proviennent essen-
tiellement du budget de l’État et non des entreprises publiques. 64 166e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
10 Rekenhof, 163e Boek, Volume I, p. 40-43 en 164e Boek, Volume I, p. 52-55.
11 Zodat de beginsaldi van die fondsen op 1 januari 2008 respectievelijk 390.268.099,36 euro en 
10.083.669,71 euro beliepen.7  Verrichtingen op begrotingsfondsen zonder budgettaire 
machtiging 
Er werd 60.326,00 euro als ontvangst bestemd voor het begrotingsfonds van de grond-
stoffen (programma 25.54.1), terwijl de begroting in geen enkel variabel krediet voor dat programma voorziet
10. Op 31 december 2008 was een saldo van 561.449,01 euro 
De verrichtingen werden in de gegevensbanken van de administratie geregistreerd 
en staan in de rekening van uitvoering van de begroting (zie tabel B.6 van Volume II van dit Boek). 
Aangezien er geen begrotingsmachtiging is, is deze som geblokkeerd. Ze zou moeten 
worden gedesaffecteerd en aan de algemene middelen van de Schatkist moeten worden toegevoegd. 
8 Overdracht en desaffectatie van variabele kredieten
Een bedrag van 11,0 miljoen euro is overgedragen van het fonds voor prestaties tegen 
betaling van programma 16.50.0 – Krijgsmacht, bestaansmiddelen, naar het fonds met dezelfde naam van programma 16.50.5 – Inzet, militaire operaties in het buitenland. Die overdracht was gepland in de begrotingstabellen, maar niet via een budgettaire bijbepaling, terwijl het gaat om een afwijking van artikel 45, § 2, van de gecoördineerde wetten. Volgens de administratie kan de minister van Landsverdediging vrij de midde-len van een programma naar een ander programma overdragen omdat het in feite om één enkel begrotingsfonds gaat dat over verschillende programma’s is gespreid. 
Krachtens artikel 2.33.9 van de begroting werd een deel van de beschikbare midde-
len van het fonds ter ﬁ  nanciering van de internationale rol en de hoofdstedelijke functie van Brussel (programma 33.56.2) en van het fonds voor de ﬁ  nanciering en de 
verbetering van de controle-, inspectie- en onderzoeksmiddelen van de preventie-programma’s van de luchtvaart (programma 33.52.5) gedesaffecteerd en toegevoegd aan de algemene middelen van de Schatkist, ten belope van respectievelijk 143.000 euro en 197.000 euro
11. 
9 Kredieten gekoppeld aan het Zilverfonds
De wet van 20 december 2005 tot wijziging van de wet van 5 september 2001 tot 
waarborging van een voortdurende vermindering van de overheidsschuld en tot oprich-ting van een Zilverfonds voorziet vanaf het begrotingsjaar 2007 in een structurele ﬁ nanciering van het fonds ten belope van 0,3 % van het BBP, die met 0,2 % per jaar 
wordt vermeerderd van 2008 tot 2012. Het jaarlijkse bedrag dat effectief aan het Zilverfonds wordt toegewezen, is expliciet gekoppeld aan het begrotingsoverschot. Daarnaast kunnen ook niet-ﬁ  scale ontvangsten voor een beperkt bedrag worden toe-
gewezen.
Overeenkomstig artikel 24 van diezelfde wet van 5 september 2001 wordt het bedrag 
dat aan het Zilverfonds wordt gestort op basis van het geraamde begrotingsover-schot en op basis van de aanbevelingen geformuleerd in de nota over de veroude-ring, jaarlijks opgenomen op de algemene uitgavenbegroting.  166e Cahier de la Cour des comptes 65Compte d’exécution du budget Résultat général
10 Cour des comptes, 163e Cahier, Volume I, p. 40-43 et 164e Cahier, Volume I, p. 52-55.
11 Si bien que les soldes de départ de ces fonds étaient au 1er janvier 2008 respectivement de 
390.268.099,36 euros et 10.083.669,71 euros.7  Opérations sur des fonds budgétaires sans autorisation 
Des recettes ont été affectées au fonds budgétaire des matières premières (pro-
gramme 25.54.1), pour un montant de 60.326,00 euros, alors qu’aucun crédit variable n’est prévu au budget pour ce programme
10. Le solde disponible est de 561.449,01 euros 
au 31 décembre 2008. 
Les opérations ont été enregistrées dans la base de données de l’administration, et 
ﬁ gurent au compte d’exécution du budget (voir tableau B.6 du volume II du présent 
Cahier).
À défaut d’autorisation budgétaire, cette somme est bloquée. Elle devrait être désaf-
fectée et ajoutée aux ressources générales du Trésor.
8 Transfert et désaffectation de crédits variables
Un montant de 11,0 millions d’euros a été transféré du fonds pour prestations contre 
paiement inscrit au programme 16.50.0 – Forces armées, subsistance vers le fonds du même nom inscrit au programme 16.50.5 – Mise en œuvre, opérations militaires extérieures. Le transfert était prévu dans les tableaux budgétaires, mais pas par un cavalier budgétaire, alors qu’il s’agit d’une dérogation à l’article 45, § 2, des lois coordonnées. Selon l’administration, comme il s’agit en fait d’un seul fonds budgé-taire réparti sur plusieurs programmes, le ministre de la Défense est libre de trans-férer les moyens d’un programme à l’autre.  
En vertu de l’article 2.33.9 du budget, une partie des moyens disponibles du fonds 
de ﬁ nancement du rôle international et de la fonction de capitale de Bruxelles (pro-
gramme 33.56.2) et du fonds pour le ﬁ  nancement et l’amélioration des moyens de 
contrôle, d’inspection et d’enquête et des programmes de prévention de l’aéronauti-que (programme 33.52.5) ont été désaffectés et ajoutés aux ressources générales du Trésor, à concurrence de respectivement 143.000 euros et 197.000 euros
11.
9 Crédits liés au Fonds de vieillissement
La loi du 20 décembre 2005, modiﬁ  ant la loi du 5 septembre 2001 portant garantie 
d’une réduction continue de la dette publique et création d’un Fonds de vieillisse-ment, prévoit, à partir de l’année budgétaire 2007, un ﬁ  nancement structurel du Fonds de 0,3 % du PIB, augmenté de 0,2 % par an de 2008 à 2012. Le montant annuel affecté effectivement au Fonds de vieillissement est lié explicitement à l’ex-cédent budgétaire auquel peut être ajoutée l’affectation de recettes non ﬁ  scales pour un montant limité.
En vertu de l’article 24 de la même loi du 5 septembre 2001, le montant qui est versé 
au Fonds de vieillissement sur la base du surplus budgétaire estimé et en fonction des recommandations formulées dans la note sur le vieillissement est inscrit, chaque année, au budget général des dépenses. 66 166e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
12 Rekenhof, 164e Boek, Volume I, p. 124-125.
13 Rekenhof, 165e Boek, Volume I, p. 61.
14 FEDCOM-hervorming.Voor 2008 was in geen enkel begrotingsoverschot voorzien dat een storting • 
aan het Zilverfonds mogelijk zou maken. 
Het saldo van het begrotingsfonds voor de overdracht van niet-ﬁ  scale ont- • 
vangsten naar het Zilverfonds (programma 51.45.3), dat op 1 januari 2008 werd overgedragen ten belope van 738,2 miljoen euro, werd op 31 december 2008 opnieuw integraal overgedragen. Dat bedrag, dat eind 2005 al werd overgedragen, stemt overeen met drie ontvangsten uit de voorgaande jaren bij de FOD Mobiliteit en Vervoer
12: 
verkoop van UMTS-mobilofoonlicenties (2002): 2,1 miljoen euro; –
dividend van Belgacom (2004): 197,5 miljoen euro; –
verkoop van aandelen van Belgacom (2004): 538,6 miljoen euro. –
10 Overgedragen kredieten van 2007
De niet-gesplitste kredieten die op het einde van het begrotingsjaar nog beschikbaar 
zijn, worden krachtens artikel 34 van de gecoördineerde wetten naar het volgende jaar overgedragen en mogen vanaf het begin van dat jaar worden aangewend om elke uitgave te ordonnanceren die werd vastgelegd tijdens het voorbije begrotings-jaar.
Zo werd een bedrag van 3.513,9 miljoen euro van 2007 naar 2008 overgedragen. 
Van die beschikbare kredieten werd 1.649,9 miljoen euro gebruikt (47 %). 
Dat bedrag omvat anticipatief een bedrag van 97.014,89 euro dat overeenstemt met 
de aanvullende kredieten die de regering heeft gevraagd in het ontwerp van reke-ningwet 2007 dat op 22 juni 2008 werd ingediend en die bestemd zijn om overschrij-dingen van niet-gesplitste kredieten te dekken. Dat bedrag is met 722.026,17 euro onderschat. De overschrijdingen bij de vastleggingen op niet-gesplitste kredieten beliepen immers 736.400,04 euro maar kwamen niet voor in de rekening 2007 terwijl de overschrijdingen op de ordonnanceringen, volgens de berekening van het Reken-hof, 82.641,02 euro en niet 97.014,89 euro beliepen
13.
Krachtens artikel 45 van de gecoördineerde wetten worden de variabele kredieten 
verhoogd met het beschikbare krediet dat op het einde van het vorig begrotingsjaar wordt overgedragen, dat vanaf het begin van het begrotingsjaar kan worden gebruikt. De totale naar 2008 overgedragen variabele kredieten belopen 2.074,9 miljoen euro. Daar die kredieten een geheel vormen met de kredieten van het jaar (bestemde ontvangsten), is het niet mogelijk een verbruikspercentage te berekenen. 
11 Naar 2009 over te dragen kredieten
De programmawet van 22 december 2008 organiseert de geleidelijke invoering van 
de hervorming van de openbare comptabiliteit uitgetekend in de wet van 22 mei 2003 houdende organisatie van de begroting en van de comptabiliteit van de federale Staat
14. 
Uit de programmawet blijkt dat de niet-gesplitste kredieten vanaf het begrotingsjaar 
2009 voor alle begrotingssecties worden vervangen door vastleggings- en vereffe-ningskredieten, die op het einde van de periode integraal worden geannuleerd.   166e Cahier de la Cour des comptes 67Compte d’exécution du budget Résultat général
12 Cour des comptes, 164e Cahier, Volume I, p. 124-125.
13 Cour des comptes, 165e Cahier, Volume I, p. 60.
14 Réforme Fedcom.Pour 2008, aucun excédent budgétaire permettant un versement au Fonds de • 
vieillissement n’a été prévu.
Le solde du fonds budgétaire de transfert de recettes non ﬁ  scales au Fonds • 
de vieillissement (programme 51.45.3), tel que reporté au 1er janvier 2008 
pour un montant de 738,2 millions d’euros, a été intégralement reporté à nou-veau au 31 décembre 2008. Ce montant, qui avait déjà été reporté ﬁ  n 2005, 
correspond à trois recettes réalisées les années précédentes au SPF Mobilité et Transports
12 :
vente des licences de mobilophonie UMTS (2002) : 2,1 millions d’euros ; –
dividende de Belgacom (2004) : 197,5 millions d’euros ; –
vente d’actions de Belgacom (2004) : 538,6 millions d’euros. –
10 Crédits reportés de 2007
En vertu de l’article 34 des lois coordonnées, les crédits non dissociés disponibles à 
la ﬁ n de l’année budgétaire sont reportés l’année suivante et peuvent être utilisés 
dès le commencement de cette année pour ordonnancer toute dépense engagée pendant l’année budgétaire révolue.
Un montant de 3.513,9 millions d’euros a ainsi été reporté de 2007 à 2008. De ces 
crédits disponibles, 1.649,9 millions ont été consommés (47 %). 
Ce montant comprend par anticipation une somme de 97.014,89 euros correspon-
dant aux crédits complémentaires sollicités par le gouvernement dans le projet de loi de compte 2007 déposé le 22 juin 2008, et destinés à couvrir des dépassements de crédits non dissociés. Ce montant est sous-évalué de 722.026,17 euros. En effet, les dépassements en engagement sur crédits non dissociés s’élevaient à 736.400,04 euros mais n’apparaissaient pas au compte 2007, tandis que les dépassements en ordon-nancement, selon le calcul de la Cour des comptes, s’élevaient à 82.641,02 euros et non 97.014,89 euros
13.
En vertu de l’article 45 des lois coordonnées, les crédits variables sont augmentés du 
crédit disponible reporté à la ﬁ  n de l’année budgétaire précédente, qui peut être utilisé dès le début de l’année budgétaire. Le total des crédits variables reportés à 2008 est de 2.074,9 millions d’euros. Comme ces crédits sont fusionnés avec les crédits de l’année (recettes affectées), il n’est pas possible de donner un pourcen-tage de consommation.
11 Crédits à reporter en 2009
La loi-programme du 22 décembre 2008 organise la mise en œuvre progressive de 
la réforme de la comptabilité publique prévue par la loi du 22 mai 2003 portant orga-nisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral
14.
Il ressort des dispositions de la loi-programme qu’à partir de l’année budgétaire 2009 
et pour toutes les sections budgétaires, les crédits non dissociés sont remplacés par les crédits d’engagement et les crédits de liquidation, qui sont intégralement annulés en ﬁ n de période. 68 166e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
15 Wet van 13 januari 2009 houdende de algemene uitgavenbegroting voor het begrotingsjaar 2009.
16 Zie het artikel “Overschrijdingen van personeelskredieten”, in hoofdstuk 4 Uitgaven van deze titel I. 
17 “Controleurs van de vastleggingen letten erop dat de begrotingskredieten niet overschreden worden.”
18 Basisallocaties 11 03 – Vast en stagedoend personeel en 11.04 – Ander dan statutair personeel.
19 Wetsbepaling 1-01-3, § 2, van de algemene uitgavenbegroting.
20 «De ordonnancerende minister kan tijdens het begrotingsjaar en met de instemming van de minister 
bevoegd voor de begroting, de basisallocaties herverdelen binnen de perken van de kredieten van elk van de programma’s van de algemene uitgavenbegroting».Artikel 1-01-3 van de begroting 200915 bepaalt dat de beschikbare niet-gesplitste 
kredieten en de kredieten voor schuldvorderingen van jaren vóór het begrotingsjaar 2008 die op 31 december 2008 nog beschikbaar zijn, worden geannuleerd (de kredie-ten worden geannuleerd krachtens dat artikel en niet zoals vroeger door de rekening-wet). 
Daaruit volgt dat op het einde van het jaar heel wat meer kredieten worden gean-
nuleerd dan de voorgaande jaren. 
12 Herverdeling van basisallocaties
Krachtens artikel 15 van de gecoördineerde wetten kan de ordonnancerende minis-
ter tijdens het begrotingsjaar en met de instemming van de minister bevoegd voor de begroting, de basisallocaties herverdelen binnen de perken van de kredieten van elk van de programma’s van de algemene uitgavenbegroting.
Het Rekenhof merkt op dat in april en mei 2009 bulletins van herverdeling van basi-
sallocaties werden goedgekeurd ten belope van 17,6 miljoen euro om bepaalde kre-dietoverschrijdingen binnen de secties 13 – FOD Binnenlandse Zaken en 17 – Fede-rale Politie en Geïntegreerde Werking weg te werken. Dit was lang na het verstrijken van het begrotingsjaar en dus in overtreding van artikel 15 van de gecoördineerde wetten
16. 
13 Overschrijdingen van kredieten op vastleggingszijde
Er werd met miskenning van artikel 48 van de gecoördineerde wetten17 een over-
schrijding op vastleggingszijde vastgesteld van niet-gesplitste kredieten op de basi-sallocaties voor personeelsuitgaven
18 van programma 32.61.0 – Plantentuin van 
Meise , voor een totaal bedrag van 282.535,99 euro. 
Het Rekenhof merkt daarbij het volgende op:
Die overschrijding wordt niet in de uitvoeringsrekening van de begroting ver- • 
meld.
De overschrijdingen hebben zich voorgedaan op basisallocaties voor perso- • 
neelsuitgaven, waarvoor een afwijking19 van artikel 15 van de gecoördineerde 
wetten20 geldt. Dit betekent dat deze basisallocaties alleen maar onder elkaar 
kunnen worden herverdeeld binnen eenzelfde sectie van de begroting. Het bedrag dat op de andere basisallocaties van de betrokken programma’s aan vastleggingszijde beschikbaar is, kan dus niet worden gebruikt om de over-schrijdingen te compenseren.
De overige vastgestelde overschrijdingen van basisallocaties zijn gedekt door vol-
doende beschikbare kredieten op de andere basisallocaties binnen hun respectieve programma’s. 
Voor het bovenvermelde bedrag moet dus een aanvullend krediet worden gevraagd.   166e Cahier de la Cour des comptes 69Compte d’exécution du budget Résultat général
15 Loi du 13 janvier 2009 contenant le budget général des dépenses pour l’année budgétaire 2009.
16 Voir à ce sujet l’article « Dépassements de crédits de personnel », au chapitre 4 Dépenses de ce 
titre I.
17 « Des contrôleurs des engagements veillent à ce que les crédits budgétaires ne soient pas dépas-
sés ».
18 Allocations de base 11 03 – Personnel statutaire déﬁ  nitif et stagiaire et 11.04 – Personnel autre que 
statutaire.
19 Article 1-01-3, § 2, du budget général des dépenses.
20 « Le ministre ordonnateur peut, pendant l’année budgétaire et après accord du ministre qui a le Bud-
get dans ses attributions, procéder à une nouvelle ventilation des allocations de base dans les limites des crédits de chacun des programmes du budget général des dépenses ».L’article 1-01-3 du budget 200915 stipule que les crédits non dissociés disponibles et 
les crédits pour créances d’années antérieures de l’année budgétaire 2008 encore disponibles au 31 décembre 2008 sont annulés (l’annulation des crédits a lieu en vertu de cet article et non, comme auparavant, par la loi de compte).
Il en résulte que les crédits annulés en ﬁ  n d’année sont bien plus importants que les 
années antérieures.
12 Redistribution d’allocations de base
En vertu de l’article 15 des lois coordonnées, le ministre ordonnateur peut, pendant 
l’année budgétaire et après accord du ministre qui a le Budget dans ses attributions, procéder à une nouvelle ventilation des allocations de base dans les limites des crédits de chacun des programmes du budget général des dépenses.
La Cour des comptes relève que des bulletins de redistribution d’allocations de base 
pour un montant de 17,6 millions d’euros visant à effacer certains dépassements de crédits au sein des sections 13 – SPF Intérieur et 17 – Police fédérale et Fonction-nement intégré ont été adoptés en avril et mai 2009, soit bien après l’expiration de l’année budgétaire, et donc en infraction à l’article 15 des lois coordonnées
16.
13 Dépassements de crédits en engagements
Un dépassement en engagements de crédits non dissociés est constaté, malgré 
l’article 48 des lois coordonnées17 sur les allocations de base de dépenses de per-
sonnel18 du programme 32.61.0 – Jardin botanique de Meise, pour un montant de 
282.535,99 euros.
Les remarques sont les suivantes :
Ce dépassement n’est pas mentionné dans le compte d’exécution du budget. • 
Comme le dépassement est survenu sur une allocation de base relative aux • 
dépenses de personnel et que ces dernières, en dérogation19 à l’article 15 des 
lois coordonnées20, ne peuvent être redistribuées qu’entre elles, au sein d’une 
même section du budget, le montant disponible en engagement sur les autres allocations de base du programme ne peut être utilisé pour compenser le dépassement.
Les autres dépassements d’allocations de base constatés sont couverts par des 
crédits disponibles sufﬁ  sants sur les autres allocations de base au sein de leurs programmes respectifs.
Il convient dès lors de solliciter un crédit complémentaire pour le montant précité. 70 166e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
21 «De ministers mogen geen enkele uitgave aangaan boven de voor ieder van hen geopende kredieten».  14 Overschrijdingen van kredieten op de ordonnanceringszijde
Met miskenning van artikel 28 van de gecoördineerde wetten21 werden overschrijdin-
gen van de door de Kamer van Volksvertegenwoordigers goedgekeurde uitgavenpro-gramma’s en ook overschrijdingen van basisallocaties met betrekking tot de perso-neelsuitgaven vastgesteld, zoals blijkt uit onderstaande tabel.
Tabel 2 – Overschrijdingen van kredieten op de ordonnanceringszijde (in euro)
Krediet Aanrekeningen Saldo
1) Overschrijdingen van programmakredieten
a) Overgedragen niet-gesplitste kredieten
17.40.1 396.898,01 459.669,18 − 62.771,17 17.41.1 865.575,75 900.789,44 − 35.213,69 
17.42.1 550.837,15 588.281,06 − 37.443,91 
17.43.1 774.481,49 877.143,16 − 102.661,67 Subtotaal − 238.090,44 
b) Gesplitste ordonnanceringskredieten
32.42.3 – 907.654,23 − 907.654,23 Totaal (a + b)   − 1.145.744,67 
2) Overschrijdingen van de basisallocaties 11.03 en 11.04
17.90.21.11.03 10.302.593,79 10.311.388,45 − 8.794,66 
b) Geopende niet-gesplitste kredieten
32.61.01.11.03 3.994.000,00 3.948.812,16 45.187,84 
32.61.01.11.04 1.879.000,00 2.206.723,83 − 327.723,83 
Subtotaal − 282.535,99 Totaal (a + b) − 291.330,65 
Totale overschrijdingen (1+2) − 1.437.075,32 
Bron: gegevensbank van het Rekenhof
De overschrijdingen op sectie 17 – Federale Politie en Geïntegreerde Werking  heb-
ben zich voorgedaan op basisallocaties voor personeelsuitgaven. De uitgaven op die basisallocaties zijn niet aan het visum van het Rekenhof onderworpen. 
De overschrijding op het gesplitst krediet van programma 32.42.3 –  Financiering van 
het nucleair passief  is aan het licht gekomen naar aanleiding van de eerste aanpas-
sing van de begroting, die het gesplitst krediet van dat programma heeft geannu-leerd terwijl de uitgaven al waren aangerekend. 
De afwijking van artikel 15 van de gecoördineerde wetten die wordt geregeld door 
artikel 1-01-3, § 2, van de begroting heeft tot gevolg dat de basisallocaties voor de personeelsuitgaven binnen elke begrotingssectie een aparte categorie vormen die men niet mag verwarren met de andere basisallocaties van de verschillende pro-gramma’s.   166e Cahier de la Cour des comptes 71Compte d’exécution du budget Résultat général
21 « Les ministres ne peuvent faire aucune dépense au-delà des crédits ouverts à chacun d’eux ».  14 Dépassements de crédits en ordonnancements
Des dépassements des programmes de dépense votés par la Chambre des représen-
tants ainsi que des dépassements d’allocations de base relatives aux dépenses de personnel sont constatés, en infraction à l’article 28 des lois coordonnées
21, comme 
le montre le tableau ci-après.
Tableau 2 – Dépassements de crédits en ordonnancement (en euros)
Crédit Imputations Solde
1) Dépassements de crédits-programmes
a) Crédits non dissociés reportés
17.43.1 774.481,49 877.143,16 − 102.661,67 Sous-total − 238.090,44 
b) Crédits dissociés d’ordonnancement
32.42.3 – 907.654,23 − 907.654,23 Total ( a + b)   − 1.145.744,67 
2) Dépassements des allocations de base 11.03 et 11.04
b) Crédits non dissociés ouverts
Sous-total − 282.535,99 Total (a + b) − 291.330,65 
Total des dépassements (1+2) − 1.437.075,32 
Source : base de données de la Cour des comptes
Les dépassements à la section 17 – Police fédérale et Fonctionnement intégré sont 
survenus sur des allocations de base relatives aux dépenses de personnel. Les dépenses sur ces allocations de base ne sont pas soumises au visa de la Cour des comptes.
Le dépassement sur le crédit dissocié du programme 32.42.3 – Financement du pas-
sif nucléaire est apparu à la suite du premier ajustement du budget, qui a annulé le crédit dissocié de ce programme alors que les dépenses étaient déjà imputées.
La dérogation à l’article 15 des lois coordonnées organisée par l’article 1-01-3, § 2, 
du budget a pour conséquence que les allocations de base relatives aux dépenses de personnel constituent, au sein de chaque section budgétaire, une catégorie à part qu’on ne peut confondre avec les autres allocations des différents programmes. 72 166e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
22 Rekenhof, 164e Boek, Volume I, p. 56-59.
23 160.453 ordonnanties.
24 De NBB komt ook tussenbeide op de thesaurierekeningen van de Staat, voor aanzienlijkere bedragen, 
met name voor de overheidsschuld. Voor de overschrijdingen van programma’s en basisallocaties moeten in totaal 1.437.075,32 euro aanvullende kredieten worden aangevraagd. 
De uitvoeringsrekening van de begroting vermeldt ook ten onrechte overschrijdingen 
op bepaalde programma’s, in verband met andere basisallocaties (waarvoor arti-kel 1-01-3, § 2 van de begroting niet geldt), terwijl er nog voldoende krediet beschik-baar blijft op die programma’s. Het Rekenhof verwijst in dit verband naar zijn com-mentaar hierover in het 164
e Boek22. 
Op de basisallocaties werden in totaal voor ongeveer 1.816.388,39 euro overschrij-
dingen vastgesteld. 
15 Totale aanrekeningen
Er werd in totaal voor 99.933,9 miljoen euro aan uitgavenordonnanties23 aangerekend 
op de uitvoeringsrekening van de begroting 2008, waaronder betalingen door de centraliserende rekenplichtige (31.044,4 miljoen) en de Nationale Bank voor rekening van de Staat (1.062,8 miljoen)
24. Het saldo van 67.826,7 miljoen euro stemt overeen 
met interne overschrijvingen in de rijkscomptabiliteit. Het gros van die overschrijvin-gen (in bedrag), en in feite de hoofdmoot van de aanrekeningen vindt men terug op sectie 51 – Rijksschuld  (62.056,4 miljoen).
Het uitzonderlijke bedrag van de uitgaven van die sectie kan worden verklaard door de 
tegemoetkoming van de Staat ten voordele van sommige ﬁ  nanciële instellingen in het 
kader van de crisis op de ﬁ  nanciële markten (cf. vierde aanpassing van de begroting). 
Het Rekenhof heeft voor in totaal 27.779,7 miljoen euro begrotingsregularisaties 
geviseerd. 
16 Niet-geregulariseerde uitgaven
Krachtens artikel 79 van de gecoördineerde wetten worden de betalingen van uit-
gaven die niet geregulariseerd konden worden vóór het einde van de maand februari volgend op het begrotingsjaar, afzonderlijk opgenomen in de rekening van uitvoering van de begroting van het jaar waarin ze zijn geordonnanceerd. In de praktijk vermeldt een kolom van de uitvoeringsrekening van de begroting de “niet-geregulariseerde betalingen”.
Het gaat om uitgavenordonnanties die werden aangerekend op de rekening van uit-
voering van de begroting en die werden betaald, maar die a posteriori bij het Rekenhof nog niet waren geregulariseerd op het einde van de wettelijke termijn (eind februari 2009). Het grootste deel van dat bedrag is opnieuw afkomstig van de verrichtingen van de rijksschuld (sectie 51 van de begroting). 
Volgens de rekening van uitvoering van de begroting vertegenwoordigen die niet-
geregulariseerde uitgaven in totaal 22.980,6 miljoen euro. Volgens de berekening van het Rekenhof gaat het om 22.918,5 miljoen euro. Het verschil kan worden ver-klaard door de termijn nodig om de door het Rekenhof geviseerde ordonnanties bij de Thesaurie te registreren (vier werkdagen).   166e Cahier de la Cour des comptes 73Compte d’exécution du budget Résultat général
22 Cour des comptes, 164e Cahier, Volume I, p. 56-59.
23 160.453 ordonnances.
24 La BNB intervient aussi sur les comptes de trésorerie de l’État, pour des montants plus importants, 
notamment pour la dette publique.Pour les dépassements de programme et d’allocations de base, il convient de deman-der des crédits complémentaires pour un total de 1.437.075,32 euros.
Le compte d’exécution du budget mentionne également, à tort, des dépassements 
sur certains programmes, concernant d’autres allocations de base (non visées par l’article 1-01-3, § 2, du budget), alors qu’il reste du crédit disponible sufﬁ  sant sur ces 
programmes. La Cour renvoie à ce sujet aux commentaires de son 164
e Cahier22. 
À titre indicatif, le total des dépassements constatés sur les allocations de base est 
de 1.816.388,39 euros.
15 Total des imputations
Des ordonnances de dépenses23 ont frappé le compte d’exécution du budget 2008 
pour un total de 99.933,9 millions d’euros, dont des paiements par le comptable centralisateur (31.044,4 millions) et la Banque nationale pour le compte de l’État (1.062,8 millions)
24. Le solde, 67.826,7 millions correspond à des virements internes 
dans la comptabilité de l’État. L’essentiel – en montant – de ces virements, et en fait l’essentiel des imputations, se situe à la section 51 – Dette publique  (62.056,4 mil-
lions). 
Le montant exceptionnel des dépenses de cette section s’explique par l’intervention 
de l’État en faveur de certaines institutions ﬁ  nancières dans le cadre de la crise des 
marchés ﬁ  nanciers (cf. quatrième ajustement du budget). 
Des régularisations budgétaires pour un total de 27.779,7 millions ont été visées par 
16 Dépenses non régularisées
En vertu de l’article 79 des lois coordonnées, les paiements de dépenses qui n’ont 
pu être régularisés à l’expiration du mois de février qui suit l’année budgétaire sont constatés séparément dans le compte d’exécution du budget de l’année pendant laquelle ils ont été ordonnancés. En pratique, une colonne du compte d’exécution du budget reprend les « paiements non régularisés ».
Il s’agit d’ordonnances de dépense qui ont été imputées au compte d’exécution du 
budget et payées, mais dont la régularisation a posteriori auprès de la Cour des comptes faisait encore défaut au bout du délai prévu par la loi, soit ﬁ  n février 2009. 
À nouveau, l’essentiel du montant provient des opérations de la dette publique (section 51 du budget).
Le total de ces paiements non régularisés s’élève à 22.980,6 millions d’euros selon 
le compte d’exécution du budget. D’après le calcul de la Cour des comptes, il est de 22.918,5 millions. La différence s’explique par le délai d’enregistrement à la Tré-sorerie des ordonnances visées par la Cour des comptes (quatre jours ouvrables).  74 166e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
25 Artikel 66.01 C.
26 Artikel 66.23 B.
27 Zie het artikel ”Overgedragen ontvangsten” in hoofdstuk 3 Ontvangsten van deze titel I.
28 Artikel 66.37 B.
29 Zie het artikel “Totale ontvangsten” in hoofdstuk 3 Ontvangsten van deze titel I.
30 Artikel 66.61 B.
31 Justitie, Binnenlandse Zaken, Federale Politie, Mobiliteit en Vervoer.17 Terugbetalingsfondsen en toewijzingsfondsen
Krachtens artikel 37 van de gecoördineerde wetten worden ambtshalve op de begro-
ting terugbetalingsfondsen geopend voor sommen die de minister van Financiën ten onrechte heeft geïnd. Ze vermelden de raming van de sommen die niet als rijksmid-delen zullen worden geboekt en waarover de rekenplichtigen die de ontvangsten hebben uitgevoerd, rechtstreeks op hun rekening kunnen beschikken om de ten onrechte geïnde bedragen en de nalatigheidsintresten te kunnen terugbetalen. 
De laatste jaren is het saldo op het terugbetalingsfonds van de Administratie der 
Directe Belastingen
25 sterk gestegen, tot 308,0 miljoen euro eind 2008. Dat saldo 
vloeit grotendeels voort uit de systematische dubbele boeking van het remgeld, en het zal in de rekening 2009 worden gecorrigeerd. 
Krachtens artikel 38 van de gecoördineerde wetten worden voor de gedeelten van de 
opbrengst van belastingen, hefﬁ  ngen en stortingen die zijn toegewezen aan andere 
openbare overheden, op de begroting ambtshalve toewijzingsfondsen geopend. Ze vermelden de te innen sommen die niet als rijksmiddelen worden geboekt en die de minister van Financiën rechtstreeks ter beschikking stelt van de betrokken over-heden. 
Het toewijzingsfonds van de personenbelasting aan de gewesten
26 vertoont een 
positief saldo van 72,0 miljoen euro27 dat jaar na jaar wordt overgedragen. 
Het Rekenhof merkt op dat het toewijzingsfonds voor de bijdrage van de btw aan de 
sociale zekerheid28 daarentegen een niet-toegelaten debet van 271,6 miljoen euro 
vertoonde op 31 december 200829, met miskenning van bovenvermeld artikel 38. Het 
Rekenhof vestigt al enkele jaren de aandacht op de steeds talrijkere afnemingen van de btw, zozeer zelfs dat die hoger dreigden te worden dan de echte ontvangsten. Dat risico is in 2008 bewaarheid. 
Anderzijds werden uitgaven voor in totaal 96,3 miljoen euro aangerekend op het toe-
wijzingsfonds aan de politiezones in het kader van de verkeersveiligheid
30. Het Reken-
hof stelt vast dat dat bedrag hoger ligt dan het maximumbedrag van 93,8 miljoen euro bepaald in het ministerieel besluit van 30 januari 2009 betreffende de toekenning van de ﬁ nanciële hulp van de Staat in het kader van de verkeersactieplannen.
Er werden ten laste van het fonds subsidies gestort aan verschillende federale over-
heidsdiensten
31 voor in totaal 12,8 miljoen euro. De FOD’s zijn geen openbare over-
heden in de zin van artikel 38 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabili-teit. De toekenning van die fondsen in de vorm van subsidies geeft aanleiding tot een dubbele boeking van de ontvangsten, een eerste keer op het toewijzingsfonds, een tweede keer op de rijksmiddelenbegroting. 
De verrichtingen op de terugbetalings- en toewijzingsfondsen worden vermeld in 
tabel A.9 van Volume II. De toegewezen ontvangsten worden meer in detail belicht in hoofdstuk 3 van deze Titel.   166e Cahier de la Cour des comptes 75Compte d’exécution du budget Résultat général
25 Article 66.01 C.
26 Article 66.23 B.
27 Voir l’article « Recettes transférées », au chapitre 3 Recettes de ce titre I.
28 Article 66.37 B.
29 Voir l’article « Recettes totales », au chapitre 3 Recettes de ce titre I.
30 Article 66.61 B.
31 Justice, Intérieur, Police fédérale, Mobilité et Transports.17 Fonds de restitution et d’attribution
En vertu de l’article 37 des lois coordonnées, des fonds de restitution sont ouverts 
d’ofﬁ ce au budget pour les sommes indûment perçues par le ministre des Finances. 
Ils mentionnent l’estimation des sommes qui ne seront pas comptabilisées comme voies et moyens de l’État et dont les comptables qui ont opéré les recettes peuvent directement disposer sur leur compte aﬁ  n de pourvoir à la restitution des montants 
indûment perçus et des intérêts de retard y afférents. 
Ces dernières années, le solde sur le fonds de restitution de l’Administration des 
contributions directes
25 a fortement augmenté, s’établissant à 308,0 millions d’euros 
ﬁ n 2008. Le solde résulte pour une grande part d’une double comptabilisation systé-
matique du ticket modérateur, et sera rectiﬁ  é dans le compte 2009.
En vertu de l’article 38 des lois coordonnées, des fonds d’attribution sont ouverts 
d’ofﬁ  ce au budget pour les parts du produit d’impôts, perceptions et versements attribués à d’autres autorités publiques. Ils mentionnent les sommes à percevoir qui ne sont pas comptabilisées comme voies et moyens de l’État et que le ministre des Finances met directement à la disposition des autorités concernées.
Le fonds d’attribution de l’impôt des personnes physiques aux régions
26 présente un 
solde positif reporté d’année en année de 72,0 millions d’euros27.
La Cour des comptes relève que, par contre, le fonds d’attribution concernant la 
contribution de la TVA à la sécurité sociale28 est en position débitrice non autorisée 
de 271,6 millions d’euros au 31 décembre 200829, en infraction à l’article 38 précité. 
Depuis plusieurs années, la Cour attire l’attention sur les prélèvements toujours plus nombreux à charge de la TVA, au point qu’ils risquent d’excéder les recettes réelles. Ce risque s’est réalisé en 2008.
D’autre part, des dépenses pour un total 96,3 millions ont été imputées à charge du 
fonds d’attribution aux zones de police dans le cadre de la sécurité routière
30. La 
Cour des comptes constate que ce montant dépasse le maximum qui avait été ﬁ  xé 
par l’arrêté ministériel du 30 janvier 2009 relatif à l’octroi de l’aide ﬁ  nancière de l’État dans le cadre des plans d’action en matière de sécurité routière 2008, soit 93,8 millions d’euros.
Des subsides ont été versés, à charge du fonds, à plusieurs services publics fédé-
raux
31, pour un total de 12,8 millions d’euros. Les SPF ne sont pas des autorités 
publiques au sens de l’article 38 des lois coordonnées. L’octroi de ces fonds sous la forme de subsides aboutit à une double comptabilisation des recettes, une première fois sur le fonds d’attribution, une seconde fois sur le budget des voies et moyens.
Les opérations sur les fonds de restitution et d’attribution ﬁ  gurent au tableau A.9 du 
volume II. Les recettes attribuées sont traitées plus en détail dans le chapitre 3 de ce titre I. 76 166e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
32 Artikel 63.01.00 A.
33 Rekening 86.05.07 FOD Financiën – stafdienst B&B – modernisering van de inning en de invordering 
(gewezen fonds P&O 63.01A).
34 Vaak doen bepalingen in een programmawet dienst als organieke wet.
35 Zie meer in detail hoofdstuk 5 Staatsdiensten met afzonderlijk beheer in deze titel I.18 Staatsdiensten met afzonderlijk beheer oud regime
De staatsdiensten met afzonderlijk beheer oud regime  zijn ontstaan uit de vroegere 
afzonderlijke sectie van de begroting en werden niet georganiseerd overeenkomstig artikel 140 van de gecoördineerde wetten. Evenmin werden ze in begrotingsfondsen omgezet. Het bestaan van die diensten is niet geregeld door de gecoördineerde wet-ten. Daarom blijven ze boekhoudkundig behoren tot de diensten van algemeen bestuur in de zin van artikel 1 van de gecoördineerde wetten (cf. tabel A.10 van Volume II). Het gaat hoofdzakelijk om refters en om de volgende diensten: 
Speciaal Fonds P&O; • 
Beheer “Shape-Village” en «Les Bruyères» (FOD Financiën); • 
Stichting Godtschalck (POD Maatschappelijke Integratie). • 
Het Speciaal Fonds P&O
32, dat bestemd is voor uitgaven die de FOD Personeel en 
Organisatie moet aangaan voor drukwerk, bureaubenodigdheden, brandstoffen, meu-bilair, kledij enz. van de verschillende ministeriële departementen en andere open-bare diensten, werd opgericht bij wet van 14 juli 1951 houdende de buitengewone begroting 1950. Het wordt afgeschaft krachtens artikel 5 van de programmawet van 17 juni 2009, en de op 31 december 2008 beschikbare middelen worden gedesaf-fecteerd en bij de algemene middelen van de Schatkist gevoegd. 
Eind 2008 had het fonds een saldo van 45,1 miljoen euro. Het Rekenhof merkt op dat 
28,2 miljoen euro werd gestort op een thesaurierekening
33 en niet op de rijksmidde-
lenbegroting zoals bepaald in de wet.
2  STAATSDIENSTEN  MET AFZONDERLIJK  BEHEER  
NIEUW  REGIME
De staatsdiensten met afzonderlijk beheer nieuw regime  zijn georganiseerd overeen-
komstig artikel 140 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit en dus door een organieke wet
34 en een koninklijk besluit. Ze moeten beantwoorden aan ver-
schillende eisen wat begroting en rekeningen betreft. Die eisen worden voornamelijk door de koning vastgelegd en kunnen van de ene dienst tot de andere verschillen.
Door de vertraging bij de overzending en de controle van de rekeningen van deze 
diensten kunnen de rekeningen van het begrotingsjaar 2008 niet worden gepubli-ceerd in dit Boek
35, buiten de rekening van Selor.
Volume II van dit Boek omvat ook rekeningen van voorgaande jaren (van 2003 tot 
2007).
In verschillende van die rekeningen werden kredietoverschrijdingen voor in totaal 
14.303.955,22 euro vastgesteld. Daarvoor zullen in het wetsontwerp houdende eind-regeling van de begroting aanvullende kredieten moeten worden gevraagd.
In de samenvattende tabellen A.11 (voorgaande jaren) en A.12 (2008) van Volume II 
van dit Boek, worden de resultaten van de uitvoeringsrekeningen van de begroting van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer vermeld.  166e Cahier de la Cour des comptes 77Compte d’exécution du budget Résultat général
32 Article 63.01.00 A.
33 Compte 86.05.07 SPF Finances – service d’encadrement B & CG – modernisation de la perception et 
du recouvrement (ancien fonds P & O 63.01A).
34 Souvent, des dispositions dans une loi-programme font ofﬁ  ce de loi organique.
35 Voir Chapitre 5 Services de l’État à gestion séparée de ce titre I.18 Services de l’État à gestion séparée ancien régime
Les services à gestion séparée ancien régime  sont issus de l’ancienne section par-
ticulière du budget et n’ont pas été organisés conformément à l’article 140 des lois coordonnées ni transformés en fonds budgétaires. Leur existence n’est pas prévue par les lois coordonnées. C’est pourquoi ils restent inclus, en comptabilité, parmi les services d’administration générale au sens de l’article 1
er des lois coordonnées 
(cf. tableau A.10 du volume II). Il s’agit essentiellement de réfectoires, ainsi que des services suivants :
Fonds spécial P & O ; • 
Gestion « Shape-Village » et « Les Bruyères » (SPF Finances) ; • 
Fondation Godtschalck (SPP Intégration sociale). • 
En vertu de l’article 5 de la loi-programme du 17 juin 2009, le fonds spécial P & O
32 
destiné à couvrir les dépenses à engager par le SPF Personnel et Organisation en vue d’approvisionner en imprimés, fournitures de bureau, combustibles, mobilier, effets d’habillement, etc., les divers départements ministériels et autres services publics, créé par la loi du 14 juillet 1951 contenant le budget des recettes et des dépenses extraordinaires pour l’exercice 1950, est supprimé, et les moyens disponi-bles au 31 décembre 2008 sont désaffectés et ajoutés aux ressources générales du Trésor.
Il restait un solde de 45,1 millions d’euros sur le fonds à la ﬁ  n 2008. La Cour des 
comptes observe qu’un montant de 28,2 millions a été viré sur un compte de tréso-rerie
33 et non au budget des voies et moyens comme stipulé par la loi. 
2  SERVICES  DE L’ÉTAT À GESTION  SÉPARÉE  
NOUVEAU  RÉGIME
Les services de l’État à gestion séparée nouveau régime  sont organisés conformé-
ment à l’article 140 des lois coordonnées et donc par une loi organique34 ainsi que 
par un arrêté royal, et doivent répondre à plusieurs exigences en matière de budget et de comptes, essentiellement ﬁ  xées par le Roi, et variables d’un service à l’autre.
Les délais dans la transmission et le contrôle des comptes des services à gestion 
séparée ne permettent pas de publier les comptes de l’année budgétaire 2008 dans le présent Cahier, hormis le compte de Selor
35.
Le volume II du Cahier comprend également des comptes d’années antérieures, de 
2003 à 2007.
Des dépassements de crédit pour un montant total de 14.303.955,22 euros ont été 
constatés dans plusieurs de ces comptes, pour lesquels des crédits complémentaires devront être sollicités dans le projet de loi portant règlement déﬁ  nitif du budget. 
séparée ﬁ  gurent dans les tableaux synthétiques A.11 (années antérieures) et A.12 
(2008) publiés dans le volume II. 78 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
1 O NTVANGSTEN  GEÏND  DOOR  DE STAAT
In 2008 bedroegen de ontvangsten geïnd door de Staat 101,2 miljard euro. Dat is 
3,1 % meer dan in 2007 bij courante prijzen. Bij constante prijzen zijn ze echter met 1,8 % gedaald in 2008.
van de verdeling van de ontvangsten aan te tonen. Daaruit blijkt dat het gedeelte dat voor de Staat overblijft, de jongste jaren verminderd is en minder bedraagt dan het aandeel van de gemeenschappen en gewesten, dat overeenstemt met 38 % van de ontvangsten. Het aandeel van de sociale zekerheid bedraagt ongeveer 19 % van de ontvangsten, terwijl 6,5 % van de middelen naar de lokale besturen gaat en 5 % naar de Europese Unie. De Staat behoudt zelf slechts 31 % van de geïnde ontvangsten.
De percentages van de voorafnemingen variëren sterk naargelang van de aard van 
de ontvangsten. De grootste voorafneming gebeurt op de opbrengst van de btw-ontvangsten. Van de opbrengst van die belasting (24.017,6 miljoen euro) behoudt de Staat slechts 14,7 miljoen euro (0,06 %). Zoals in 2007 hebben de voorafnemin-gen evenwel niet volstaan om de verschuldigde bedragen aan de begunstigden te betalen. De Staat heeft 271,6 miljoen euro meer betaald dan wat in 2008 aan mid-delen beschikbaar was, en 418,3 miljoen euro was op 31 december 2008 onbetaald gebleven.
1 Ontvangsten geïnd door de Staat in 2008
Deze ontvangsten zijn alle ontvangsten die de Staat int, inclusief de ontvangsten die 
aan andere overheden worden toegewezen of die voor rekening van andere overhe-den worden geïnd, maar exclusief de opbrengsten van leningen.
Vanaf dit jaar neemt het Rekenhof daarin ook de ontvangsten geïnd voor de lokale 
besturen op.
De volgende tabel schetst op basis van de aanrekeningen hoe de ontvangsten die de 
Staat in 2008 heeft geïnd, zijn verdeeld over de begunstigden.  166e Cahier de la Cour des comptes 79Compte d’exécution du budget Recettes
Chapitre 3
Recettes
1 R ECETTES  PERÇUES  PAR L’ÉTAT
En 2008, les recettes perçues par l’État s’élevaient à 101,2 milliards d’euros, soit 
3,1 % de plus qu’en 2007 à prix courants. À prix constants, elles ont toutefois baissé de 1,8 % en 2008.
Les taux de prélèvements varient fortement d’une recette à l’autre. Le prélèvement 
le plus important est celui opéré sur le produit des recettes TVA. Du produit de cet impôt (24.017,6 millions d’euros), l’État ne conserve que 14,7 millions d’euros (0,06 %). Toutefois, comme en 2007, ces prélèvements n’ont pas sufﬁ   pour payer les montants dus aux bénéﬁ  ciaires. L’État a versé 271,6 millions d’euros de plus que les moyens disponibles en 2008 et 418,3 millions d’euros restaient impayés au 31 décembre 2008.
1 Recettes perçues par l’État en 2008
Ces recettes comprennent l’ensemble des recettes perçues par l’État, y compris les 
recettes attribuées à d’autres autorités ou perçues pour leur compte, mais à l’exclu-sion des produits d’emprunts.
À partir de cette année, la Cour a également inclus dans ces recettes les recettes 
perçues pour les pouvoirs locaux. 
Le tableau suivant résume la répartition entre les bénéﬁ  ciaires des recettes perçues 
par l’État en 2008, sur la base des imputations. 80 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
1 Voor de rekening van de Thesaurie zijn de aanrekeningen nog niet deﬁ  nitief. Tabel 1 – Uitsplitsing van de aangerekende ontvangsten – Jaar 2008 (in miljoen euro)
Staat 44.051,3
Andere begunstigden: 57.158,6
Europese Unie 2.693,8
Gemeenschappen en gewesten 37.360,2Sociale zekerheid 11.864,7
Lokale besturen 4.735,3
Diversen 504,6
Totaal 101.209,9
De vermelde bedragen vloeien rechtstreeks voort uit de aanrekeningen van ontvang-
sten die zijn vastgesteld in de algemene rekening (uitvoeringsrekening van de begro-ting met inbegrip van de toewijzingsfondsen; rekening van de Thesaurie
1).
De in de tabel vermelde ontvangsten van de lokale besturen omvatten voornamelijk 
de gemeentelijke en provinciale opcentiemen. 
In het totaalbedrag van 101.209,9 miljoen euro zijn de transitbedragen op de rekenin-
gen van de belastingontvangers niet meegeteld. De aanrekening van die bedragen (990,0 miljoen) stond immers nog niet vast op het moment dat de uitvoeringsrekening van de begroting werd verzonden.   166e Cahier de la Cour des comptes 81Compte d’exécution du budget Recettes
1 Pour le compte de la Trésorerie, les imputations ne sont pas encore déﬁ  nitives. Tableau 1 – Ventilation des recettes imputées – Année 2008 (en millions d’euros)
État 44.051,3
Autres bénéﬁ  ciaires : 57.158,6
Union européenne 2.693,8
Communautés et régions 37.360,2Sécurité sociale 11.864,7
Pouvoirs locaux 4.735,3
Divers 504,6
Total 101.209,9
Les montants donnés résultent directement des imputations de recettes constatées 
au compte général (compte d’exécution du budget y compris les fonds d’attribution ; compte de la Trésorerie
1).
Les recettes des pouvoirs locaux reprises dans le tableau sont essentiellement les 
additionnels communaux et provinciaux. 
Le total de 101.209,9 millions d’euros ne comprend pas les sommes en transit sur 
les comptes des receveurs ﬁ  scaux, dont l’imputation n’était pas déterminée lors de 
l’envoi du compte d’exécution du budget, soit 990,0 millions. 82 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
2 Financiering van de sociale zekerheid, pensioenen van de overheidssector enz.2 Evolutie van de verdeling van de ontvangsten 
2.1 Evolutie op basis van de aangerekende ontvangsten De volgende tabel toont op basis van de aanrekeningen hoe de ontvangsten en de 
verdeling ervan de voorbije jaren geëvolueerd zijn (bij courante prijzen), op basis van de aanrekeningen.
Tabel 2 – Evolutie van het aandeel van de Staat en van de andere begunstigden in de ontvangsten
 (in miljoen euro).
2003 2004 2005 2006 2007 2008
Totaal van de geïnde ontvangsten 89.219,9 91.502,3 94.217,8 94.806,3 98.137,3 101.209,9
Staat 50.407,0 48.074,5 45.728,5 43.183,4 42.975,0 44.051,3
56,5 % 52,5 % 48,5 % 45,5 % 43,8 % 43,5 %
Andere begunstigdenEuropese Unie 2.365,0 2.260,1 2.421,8 2.477,0 2.694,5 2.693,8
Gemeenschappen en gewesten 27.088,1 28.364,8 32.052,0 33.426,0 35.273,3 37.360,2
Sociale Zekerheid 5.089,5 8.492,9 9.569,9 10.690,5 11.701,5 11.864,7Lokale besturen 4.206,1 4.203,8 4.241,8 4.329,1 4.734,3 4.735,3
Diversen 64,3 106,1 203,8 700,4 758,7 504,6
Subtotaal andere begunstigden 38.813,0 43.427,8 48.489,2 51.622,9 55.162,3 57.158,6
43,5% 47,5% 51,5% 54,5% 56,2% 56,5%
Op basis van de aanrekeningen zet de dalende trend bij het aandeel van de Staat in 
de geïnde ontvangsten zich jaar na jaar door. Over een periode van vijf jaar zijn de percentages van de Staat en de andere begunstigden overigens opmerkelijk omge-draaid.
2.2 Evolutie na bepaalde correcties
De vorige bedragen schetsen een ruw beeld van de uitsplitsing van de ontvangsten 
volgens de begrotingsdocumenten en de boekhoudkundige stukken. Om meer rele-vante conclusies aan de cijfers te kunnen verbinden, is het aangewezen bepaalde correcties door te voeren op basis van de volgende elementen:
De ontvangsten die aan de Staat worden toegewezen, dienen gedeeltelijk om • 
uitgaven te ﬁ  nancieren die ten laste van de begroting van de Staat vallen, maar die ten goede komen aan de andere begunstigden in de tabel.
Sommige aangerekende ontvangsten zijn het resultaat van interne verrichtin- • 
gen en stemmen dus niet overeen met een economische realiteit. Andere ont-vangsten werden geïnd, maar nog niet aangerekend op het gepaste artikel.
Wetswijzigingen kunnen aanleiding geven tot een wijziging van de structuur • 
van de begroting zonder de onderliggende sociaal-economische realiteit te veranderen, wat vergelijkingen kan scheeftrekken
2.  166e Cahier de la Cour des comptes 83Compte d’exécution du budget Recettes
2 Financement de la sécurité sociale, pensions du secteur public, etc.2 Évolution de la répartition des recettes 
2.1 Évolution sur la base des recettes imputéesLe tableau suivant montre comment les recettes et leur répartition ont évolué ces 
dernières années (à prix courants), sur la base des imputations.
Tableau 2 – Évolution de la part de l’État et des autres bénéﬁ  ciaires dans les recettes
 (en millions d’euros)
Total des recettes perçues 89.219,9 91.502,3 94.217,8 94.806,3 98.137,3 101.209,9
État 50.407,0 48.074,5 45.728,5 43.183,4 42.975,0 44.051,3
Autres bénéﬁ  ciairesUnion européenne 2.365,0 2.260,1 2.421,8 2.477,0 2.694,5 2.693,8
Communautés et régions 27.088,1 28.364,8 32.052,0 33.426,0 35.273,3 37.360,2
Sécurité sociale 5.089,5 8.492,9 9.569,9 10.690,5 11.701,5 11.864,7Pouvoirs locaux 4.206,1 4.203,8 4.241,8 4.329,1 4.734,3 4.735,3
Divers 64,3 106,1 203,8 700,4 758,7 504,6
Sous-total autres bénéﬁ  ciaires 38.813,0 43.427,8 48.489,2 51.622,9 55.162,3 57.158,6
43,5 % 47,5 % 51,5 % 54,5 % 56,2 % 56,5 %
Sur la base des imputations, la tendance à la baisse de la part de l’État dans les 
recettes perçues se conﬁ  rme chaque année. Sur cinq ans, les pourcentages de l’État 
et des autres bénéﬁ  ciaires se sont d’ailleurs remarquablement inversés.
2.2 Évolution après certaines corrections
Les montants précédents donnent une image brute de la répartition des recettes, 
ﬁ dèle aux documents budgétaires et comptables. Aﬁ  n de tirer des conclusions plus 
pertinentes à partir des chiffres, il est cependant préférable de procéder à certaines corrections, considérant les éléments suivants :
Les recettes attribuées à l’État servent en partie à ﬁ  nancer des dépenses à • 
charge du budget de l’État, mais au proﬁ  t des autres bénéﬁ  ciaires cités dans 
le tableau.
Certaines recettes imputées résultent de mouvements internes et n’ont donc • 
pas de réalité économique. D’autres recettes ne sont pas encore imputées à l’article idoine mais ont été perçues.
Des modiﬁ  cations législatives peuvent générer une modiﬁ  cation de la struc- • 
ture du budget sans altérer la réalité socio-économique sous-jacente, ce qui a tendance à fausser les comparaisons
2. 84 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
3 Voor een verantwoording van de correcties, zie ook Rekenhof, 163e Boek, Volume I, p. 81.
4 Rekenhof, 165e Boek, Volume I, p. 96.
5 Rekening 10.55. Zie punt 3 van het vorige hoofdstuk.
6 Uitgaven met economische code ‘45’ of ‘65’, in totaal 898,5 miljoen.
7 Uitgaven met economische code ‘42’, in totaal 7.454,7 miljoen.
8 Uitgaven met economische code ‘43’ of ‘63’, in totaal 1.854,0 miljoen.De schommelingen over verschillende jaren kunnen beter worden beoordeeld • 
aan de hand van constante prijzen. Van 2003 tot 2008 was er immers een inﬂ atie van ongeveer 13,65 %, wat iets meer is dan de helft van de stijging bij 
courante prijzen.
De volgende tabel geeft dan ook een duidelijker beeld van de evolutie en van de 
werkelijke verdeling van de ontvangsten over de verschillende begunstigden door de toepassing van de volgende correcties
3:
De interne ontvangsten (binnen eenzelfde FOD of tussen FOD’s) worden uit • 
het totaalbedrag geﬁ  lterd (nagenoeg 20 miljoen euro).
Sinds de begroting 2006 zijn de begrotingsfondsen van de Administratie der • 
Pensioenen overgeheveld naar de nieuwe Pensioendienst voor de Overheids-sector (PDOS). De aanzienlijke ontvangsten die op die begrotingsfondsen werden geboekt (1.776,8 miljoen euro in 2005) komen dus niet meer voor in de ontvangsten geïnd door de Staat. Ze zijn daarom ook afgetrokken van de cijfers van de voorgaande jaren (programma’s 21.51.1, 5 en 6). 
De ontvangsten afkomstig van de terugbetaling van inningskosten door de • 
Europese Gemeenschap konden in 2007 niet worden aangerekend op de rijks-middelen
4. Het voorlopige bedrag in de orderekening werd in 2008 in rekening 
genomen. De ontvangsten 2008 omvatten ook een bedrag van 70 miljoen euro dat nog niet is aangerekend.
De ﬁ nanciering van de Europese Unie, BNP-bijdrage, wordt afgetrokken van • 
de ontvangsten van de Staat en opgeteld bij de ontvangsten van de EU (pro-gramma 52.40.1). De ontvangsten die bij de douane werden geboekt maar nog niet aangerekend werden op de gepaste thesaurierekening worden daar ook aan toegevoegd
5.
Het gedeelte van de ﬁ  nanciering van de gemeenschappen en de gewesten dat • 
ten laste valt van de begroting, wordt opnieuw opgenomen bij de ontvangsten van de gemeenschappen en de gewesten (programma’s 01.34.1, 01.34.2, 12.56.5 partim , 14.54.2 partim , 23.56.8, 33.56.2 en 46.61.6)
6.
Het gedeelte van de ﬁ  nanciering van de sociale zekerheid ten laste van de • 
staatsbegroting wordt toegevoegd aan de ontvangsten van de sociale zekerheid (programma’s 14.54.2 partim , 23.56.2, 23.56.3, 24.54.1 en 24.58.4 partim )
7. 
De staatstoelagen voor lokale besturen (met inbegrip van vooral de gemeen- • 
telijke politiezones en de OCMW’s) worden toegevoegd aan de ontvangsten van die laatsten (het betreft de toelagen vervat in de programma’s 12.56.0, 13.40.4, 13.54.2, 13.54.3, 13.54.6, 13.56.7, 13.56.9, 17.90.1, 17.90.2, 25.55.5, 25.58.0, 44.55.1, 44.55.5, 51.40.1, 51.42.3, 51.43.1 en 51.43.3)
8. De gewes-
ten dragen ook bij tot de ﬁ  nanciering van de lokale besturen, maar in de tabel 
wordt met die ﬁ  nanciering geen rekening gehouden; ze is louter gebaseerd op 
de aanrekeningen in de rijkscomptabiliteit in enge zin.  166e Cahier de la Cour des comptes 85Compte d’exécution du budget Recettes
3 Pour une justiﬁ  cation de certains redressements, voir aussi : Cour des comptes, 163e Cahier, Volume I, 
p. 80.
4 Cour des comptes, 165e Cahier, Volume I, p. 96.
5 Compte 10.55. Voir chapitre 2, point 3.
6 Dépenses de code économique ‘45’ ou ‘65’, 898,5 millions au total.
7 Dépenses de code économique ‘42’, 7.454,7 millions au total.
8 Dépenses de code économique ‘43’ ou ‘63’, 1.854,0 millions au total.Les variations pluriannuelles s’apprécient mieux à prix constants. En effet, on • 
a enregistré, de 2003 à 2008, une inﬂ  ation de l’ordre de 13,65 %, soit un peu 
plus de la moitié de la croissance à prix courants.
Le tableau ci-après donne donc une idée plus claire de l’évolution et de la réparti-
tion réelle des recettes entre les divers bénéﬁ  ciaires en opérant les redressements suivants
3:
Les recettes internes (intra ou inter SPF) sont éliminées du total (montant de • 
l’ordre de 20 millions d’euros).
Depuis le budget de 2006, les fonds budgétaires de l’Administration des pen- • 
sions ont été transférés au nouveau Service des pensions du secteur public (SdPSP). Les recettes considérables enregistrées sur ces fonds (1.776,8 mil-lions d’euros en 2005) ne ﬁ  gurent plus dans les recettes perçues par l’État. 
Elles ont dès lors également été retranchées des chiffres des années précé-dentes (programmes 21.51.1, 5 et 6). 
Les recettes du remboursement des frais de perception par la Communauté • 
européenne n’ont pu être imputées aux voies et moyens en 2007
4. Le montant 
provisoire ﬁ  gurant sur le compte d’ordre a été comptabilisé en 2008. Les recettes de 2008 comprennent également 70 millions d’euros non encore imputés.
Le ﬁ  nancement de l’Union européenne, ressource PNB, est soustrait des • 
recettes de l’État et ajouté aux recettes de l’UE (programme 52.40.1). Les recettes comptabilisées aux douanes mais pas encore imputées sur le compte de trésorerie adéquat sont également ajoutées
5.
La partie du ﬁ  nancement des communautés et régions à charge du budget est • 
réintégrée parmi les recettes des communautés et régions (programmes 01.34.1, 01.34.2, 12.56.5 partim , 14.54.2 partim , 23.56.8, 33.56.2 et 46.61.6)
6. 
La partie du ﬁ  nancement de la sécurité sociale à charge du budget de l’État • 
est ajoutée aux recettes de la sécurité sociale (programmes 14.54.2 partim , 
23.56.2, 23.56.3, 24.54.1 et 24.58.4 partim )7. 
Les subventions de l’État aux pouvoirs locaux (y compris, et pour la plus • 
grande part, les zones de police communales et les CPAS) sont ajoutées aux recettes de ces derniers (les subsides prévus aux programmes 12.56.0, 13.40.4, 13.54.2, 13.54.3, 13.54.6, 13.56.7, 13.56.9, 17.90.1, 17.90.2, 25.55.5, 25.58.0, 44.55.1, 44.55.5, 51.40.1, 51.42.3, 51.43.1 et 51.43.3)
8. Il est à noter 
que les régions participent également au ﬁ  nancement des pouvoirs locaux, mais qu’il n’est pas tenu compte de ce ﬁ  nancement dans le tableau, qui est 
basé sur les seules imputations dans la comptabilité de l’État au sens strict. 86 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
 9 Artikel 66.44.
10 Artikel 66.37.
11 Die index omvat de evolutie van de prijzen voor brandstof, tabak en alcohol.Vanaf 2008 wordt de ﬁ  nanciering door de Staat van bepaalde sociale lasten • 
van de lokale politiezones aangerekend op een afzonderlijk artikel van de toe-wijzingsfondsen
9. Die lasten behoren tot de ﬁ  nanciering van de lokale bestu-
ren. Vóór 2008 werden ze ten onrechte samengevoegd met een deel van de btw dat aan de sociale zekerheid werd toegewezen
10. In de tabel zijn ze opge-
nomen bij de ontvangsten van de lokale besturen.
De ontvangsten van het fonds voor de verkeersveiligheid worden verdeeld • 
over de lokale politiezones en de Staat.
De cijfers houden rekening met de inﬂ  atie. Er werd gebruik gemaakt van het • 
algemene basisindexcijfer van de consumptieprijzen 2004 = 100 van de FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie
11 om de ontvangsten bij constante 
prijzen te berekenen. Om gemakkelijker te kunnen vergelijken, worden de bedragen vermeld in prijzen van 2008.
Voor elke begunstigde van ontvangsten geïnd door de Staat worden vijf percentages 
vermeld:
groei 1 jaar: in %, de werkelijke groei over één jaar van de aan de begunstigde • 
toegewezen ontvangsten;
groei 2003: in %, de werkelijke groei van die ontvangsten sinds 2003 ; • 
aandeel ontvangsten: in %, het aandeel van de totale ontvangsten dat aan die • 
begunstigde werd toegewezen;
evolutie aandeel 1 jaar: in %, de groei over één jaar van dat aandeel; • 
evolutie aandeel 2003: in %, de groei van dat aandeel sinds 2003. • 
Tabel 3 – Evolutie van het aandeel van de Staat en van de andere begunstigden in de geïnde ontvangsten: 
 indicatieve bedragen, opgesteld na bepaalde correcties (in miljoen euro)
Totaal 99.700,5 100.030,7 100.196,9 100.849,2 103.131,5 101.247,2
Groei 1 jaar 0,3 % 0,2 % 0,7 % 2,3 % − 1,8 %
Groei 2003 0,3 % 0,5 % 1,2 % 3,4 % 1,6 %
Staat 42.862,9 38.386,8 34.657,2 33.489,7 33.398,1 31.519,1
Groei 1 jaar − 10,4 % − 9,7 % − 3,4 % − 0,3 % − 5,6 %
Groei 2003 − 10,4 % − 19,1 % − 21,9 % − 22,1 % − 26,5 %Aandeel ontvangsten 43,0 % 38,4 % 34,6 % 33,2 % 32,4 % 31,1 %
Evolutie aandeel 1 jaar − 10,7 % − 9,9 % − 4,0 % − 2,5 % − 3,9 %
Evolutie aandeel 2003 − 10,7 % − 19,5 % − 22,8 % − 24,7 % − 27,6 %
Andere begunstigden 
Europese Unie  4.549,9 4.571,2 4.947,7 5.060,4 5.086,9 5.068,7
Groei 1 jaar 0,5 % 8,2 % 2,3 % 0,5 % − 0,4 %
Groei 2003 0,5 % 8,7 % 11,2 % 11,8 % 11,4 %
Aandeel ontvangsten 4,6 % 4,6 % 4,9 % 5,0 % 4,9 % 5,0 %
Evolutie aandeel 1 jaar 0,1 % 8,1 % 1,6 % − 1,7 % 1,5 %Evolutie aandeel 2003 0,1 % 8,2 % 10,0 % 8,1 % 9,7 %  166e Cahier de la Cour des comptes 87Compte d’exécution du budget Recettes
 9 Article 66.44.
10 Article 66.37.
11 Cet indice incorpore l’évolution des prix des carburants, du tabac et de l’alcool.À partir de 2008, le ﬁ  nancement par l’État de certaines charges sociales des • 
zones de police locales est imputé sur un article distinct des fonds d’attribu-tion
9. Ces charges font partie du ﬁ  nancement des pouvoirs locaux. Avant 
2008, cependant, elles étaient à tort amalgamées avec l’attribution à la sécu-rité sociale d’une part de la TVA
10. Dans le tableau, elles sont reprises parmi 
les recettes des pouvoirs locaux.
Les recettes du fonds de la sécurité routière sont partagées entre les zones • 
de police locale et l’État.
Les chiffres tiennent compte de l’inﬂ  ation. L’indice général des prix à la • 
consommation base 2004 = 100 du SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie
11 a été utilisé pour calculer les recettes à prix constants. Pour faci-
liter les comparaisons, les montants sont donnés aux prix de 2008.
Pour chaque bénéﬁ  ciaire des recettes perçues par l’État, cinq pourcentages sont 
donnés :
croissance 1 an : en %, la croissance réelle sur un an des recettes attribuées à • 
ce bénéﬁ  ciaire ;
croissance 2003 : en %, la croissance réelle de ces recettes depuis 2003 ; • 
part des recettes : en %, la part des recettes totales attribuée à ce bénéﬁ  - • 
ciaire ;
évolution part 1 an : en %, la croissance sur un an de cette part ; • 
évolution part 2003 : en %, la croissance de cette part depuis 2003. • 
Tableau 3 – Évolution de la part de l’État et des autres bénéﬁ  ciaires dans les recettes perçues :
 montants indicatifs établis après certaines corrections (en millions d’euros)
Total 99.700,5 100.030,7 100.196,9 100.849,2 103.131,5 101.247,2
Croissance 1 an 0,3 % 0,2 % 0,7 % 2,3 % − 1,8 %
Croissance 2003 0,3 % 0,5 % 1,2 % 3,4 % 1,6 %
État 42.862,9 38.386,8 34.657,2 33.489,7 33.398,1 31.519,1
Croissance 1 an − 10,4 % − 9,7 % − 3,4 % − 0,3 % − 5,6 %
Croissance 2003 − 10,4 % − 19,1 % − 21,9 % − 22,1 % − 26,5 %Part des recettes 43,0 % 38,4 % 34,6 % 33,2 % 32,4 % 31,1 %
Évolution part 1 an − 10,7 % − 9,9 % − 4,0 % − 2,5 % − 3,9 %
Évolution part 2003 − 10,7 % − 19,5 % − 22,8 % − 24,7 % − 27,6 %
Union européenne 4.549,9 4.571,2 4.947,7 5.060,4 5.086,9 5.068,7
Croissance 1 an 0,5 % 8,2 % 2,3 % 0,5 % − 0,4 %
Croissance 2003 0,5 % 8,7 % 11,2 % 11,8 % 11,4 %
Part des recettes 4,6 % 4,6 % 4,9 % 5,0 % 4,9 % 5,0 %
Évolution part 1 an 0,1 % 8,1 % 1,6 % − 1,7 % 1,5 %Évolution part 2003 0,1 % 8,2 % 10,0 % 8,1 % 9,7 % 88 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Gemeenschappen en gewesten 31.769,7 33.029,3 35.628,5 36.490,6 37.755,2 38.258,8
Groei 1 jaar 4,0 % 7,9 % 2,4 % 3,5 % 1,3 %
Groei 2003 4,0 % 12,1 % 14,9 % 18,8 % 20,4 %
Aandeel ontvangsten 31,9 % 33,0 % 35,6 % 36,2 % 36,6 % 37,8 %
Evolutie aandeel 1 jaar 3,6 % 7,7 % 1,8 % 1,2 % 3,2 %Evolutie aandeel 2003 3,6 % 11,6 % 13,6 % 14,9 % 18,6 %
Sociale zekerheid 13.034,0 16.530,0 17.342,4 18.421,1 19.154,2 19.309,0
Groei 1 jaar 26,8 % 4,9 % 6,2 % 4,0 % 0,8 %
Groei 2003 26,8 % 33,1 % 41,3 % 47,0 % 48,1 %
Aandeel ontvangsten 13,1 % 16,5 % 17,3 % 18,3 % 18,6 % 19,1 %
Evolutie aandeel 1 jaar 26,4 % 4,7 % 5,5 % 1,7 % 2,7 %Evolutie aandeel 2003 26,4 % 32,4 % 39,7 % 42,1 % 45,9 %
Lokale besturen 7.410,9 7.438,4 7.376,1 6.709,9 7.022,2 6.683,3
Groei 1 jaar 0,4 % − 0,8 % − 9,0 % 4,7 % − 4,8 %
Groei 2003 0,4 % − 0,5 % − 9,5 % − 5,2 % − 9,8 %
Aandeel ontvangsten 7,4 % 7,4 % 7,4 % 6,7 % 6,8 % 6,6 %
Evolutie aandeel 1 jaar 0,0 % − 1,0 % − 9,6 % 2,3 % − 3,1 %Evolutie aandeel 2003 0,0 % − 1,0 % − 10,5 % − 8,4 % − 11,2 %
Diversen 73,1 75,0 245,2 677,5 714,9 408,3
Aandeel ontvangsten 0,1 % 0,1 % 0,2 % 0,7 % 0,7 % 0,4 %
Subtotaal andere begunstigden  56.837,6 61.643,9 65.539,8 67.359,5 69.733,4 69.728,0
Groei 1 jaar 8,5 % 6,3 % 2,8 % 3,5 % 0,0 %
Groei 2003 8,5 % 15,3 % 18,5 % 22,7 % 22,7 %Aandeel ontvangsten 57,0 % 61,6 % 65,4 % 66,8 % 67,6 % 68,9 %
Evolutie aandeel 1 jaar 8,1 % 6,1 % 2,1 % 1,2 % 1,9 %
Evolutie aandeel 2003 8,1 % 14,7 % 17,2 % 18,6 % 20,8 %
Deﬂ ator 2008=100 88,0 % 89,8 % 92,3 % 94,0 % 95,7 % 100,0 %
Bronnen: algemene rekening van de Staat; FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie
Commentaar bij de tabel 
In werkelijke termen zijn de door de Staat geïnde ontvangsten met 1,8 % • 
gedaald in 2008. De daling wordt verklaard doordat de belastbare grondslag afneemt door de wereldwijde economische crisis.
Net als de vorige jaren neemt het eigen aandeel van de Staat in de ontvang- • 
sten nog verder af tot 31,1 % van het totaal. De daling in percentage ten opzichte van 2003 (− 27,6 %) is relatief: in 2003 werden immers aanzienlijke uitzonderlijke kapitaalontvangsten geboekt. 
Het aandeel van de ontvangsten bestemd voor de Europese Unie bedraagt • 
5,0 % van het totaal van de ontvangsten, na een groei in relatieve termen van 9,7 % over een periode van vijf jaar.   166e Cahier de la Cour des comptes 89Compte d’exécution du budget Recettes
Communautés et régions 31.769,7 33.029,3 35.628,5 36.490,6 37.755,2 38.258,8
Croissance 1 an 4,0 % 7,9 % 2,4 % 3,5 % 1,3 %
Croissance 2003 4,0 % 12,1 % 14,9 % 18,8 % 20,4 %
Part des recettes 31,9 % 33,0 % 35,6 % 36,2 % 36,6 % 37,8 %
Évolution part 1 an 3,6 % 7,7 % 1,8 % 1,2 % 3,2 %Évolution part 2003 3,6 % 11,6 % 13,6 % 14,9 % 18,6 %
Sécurité sociale 13.034,0 16.530,0 17.342,4 18.421,1 19.154,2 19.309,0
Croissance 1 an 26,8 % 4,9 % 6,2 % 4,0 % 0,8 %
Croissance 2003 26,8 % 33,1 % 41,3 % 47,0 % 48,1 %
Part des recettes 13,1 % 16,5 % 17,3 % 18,3 % 18,6 % 19,1 %
Évolution part 1 an 26,4 % 4,7 % 5,5 % 1,7 % 2,7 %Évolution part 2003 26,4 % 32,4 % 39,7 % 42,1 % 45,9 %
Pouvoirs locaux 7.410,9 7.438,4 7.376,1 6.709,9 7.022,2 6.683,3
Croissance 1 an 0,4 % − 0,8 % − 9,0 % 4,7 % − 4,8 %
Croissance 2003 0,4 % − 0,5 % − 9,5 % − 5,2 % − 9,8 %
Part des recettes 7,4 % 7,4 % 7,4 % 6,7 % 6,8 % 6,6 %
Évolution part 1 an 0,0 % − 1,0 % − 9,6 % 2,3 % − 3,1 %Évolution part 2003 0,0 % − 1,0 % − 10,5 % − 8,4 % − 11,2 %
Divers 73,1 75,0 245,2 677,5 714,9 408,3
Part des recettes 0,1 % 0,1 % 0,2 % 0,7 % 0,7 % 0,4 %
Sous-total autres bénéﬁ  ciaires 56.837,6 61.643,9 65.539,8 67.359,5 69.733,4 69.728,0
Croissance 1 an 8,5 % 6,3 % 2,8 % 3,5 % 0,0 %
Croissance 2003 8,5 % 15,3 % 18,5 % 22,7 % 22,7 %Part des recettes 57,0 % 61,6 % 65,4 % 66,8 % 67,6 % 68,9 %
Évolution part 1 an 8,1 % 6,1 % 2,1 % 1,2 % 1,9 %
Évolution part 2003 8,1 % 14,7 % 17,2 % 18,6 % 20,8 %
Déﬂ ateur 2008 = 100 88,0 % 89,8 % 92,3 % 94,0 % 95,7 % 100,0 %
Sources : compte général de l’État; SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie
Commentaires à propos de ce tableau : 
En termes réels, les recettes perçues par l’État ont baissé de 1,8 % en 2008. • 
La crise économique mondiale entraînant une baisse de l’assiette ﬁ  scale en est une explication.
Comme les années précédentes, la part propre de l’État dans les recettes • 
baisse encore et s’établit à 31,1 % du total. La baisse en pourcentage par rapport à 2003 (− 27,6 %) est à relativiser : d’importantes recettes de capital, au caractère exceptionnel, avaient été enregistrées en 2003. 
La part des recettes revenant à l’Union européenne s’établit à 5,0 % du total • 
des recettes, après une croissance en termes relatifs de 9,7 % en cinq ans.  90 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Het aandeel van de ontvangsten bestemd voor de gemeenschappen en de • 
gewesten stijgt nog meer (18,6 % op vijf jaar tijd) en overstijgen sinds 2005 de eigen ontvangsten van de Staat. Het verschil vergroot in 2008 en wordt belangwekkend (meer dan 6 % van de ontvangsten). 
De ontvangsten bestemd voor de sociale zekerheid stijgen met 2,7 % in 2008, • 
zodat 19,1 % van de totale middelen van de Staat nu toegewezen worden aan de sociale zekerheid. In relatieve termen betekent dat een stijging met 45,9 % over een periode van vijf jaar. 
De ontvangsten bestemd voor de lokale besturen, met inbegrip van de lokale • 
politie en de OCMW’s, schommelen maar waren op het einde van de periode met 11,2 % gedaald.
De ontvangsten bestemd voor “diverse begunstigden” zijn gedaald. In 2008 • 
waren er minder stortingen voor effectiseringsoperaties van ﬁ  scale schuldvor-
deringen.
De volgende graﬁ  eken geven de uitsplitsing van de ontvangsten 2008 weer, vóór en 
na de correcties.
Graﬁ ek 1 – Verdeling op basis van de aanrekeningen vóór de correcties 
:J'!,Ad`VaZ
WZhijgZc
)!, 9^kZghZc%!*HdX^VaZ
oZ`Zg]Z^Y
&&!,
<ZbZZchX]VeeZc
Zc\ZlZhiZc
(+!.HiVVi)(!*
Graﬁ ek 2 – Verdeling op basis van de aanrekeningen na de correcties
:J*!%Ad`VaZWZhijgZc
+!+9^kZghZc%!)
HdX^VaZ
oZ`Zg]Z^Y
&.!&
(,!-HiVVi(&!&
Het verschil tussen de twee verdelingen ligt voor de gemeenschappen en de gewes-
ten lager dan 1 % van de totale ontvangsten. De correcties hebben vooral geleid tot een herverdeling van de ontvangsten tussen de andere begunstigden.   166e Cahier de la Cour des comptes 91Compte d’exécution du budget Recettes
La part des recettes revenant aux communautés et régions connaît une crois- • 
sance encore supérieure (18,6 % en cinq ans) et sont depuis 2005 supérieures aux recettes propres de l’État. L’écart se creuse en 2008 et devient signiﬁ  ca-
tif (plus de 6 % des recettes). 
La part des recettes attribuées à la sécurité sociale s’accroît de 2,7 % en 2008, • 
si bien que 19,1 % des moyens totaux de l’État sont maintenant attribués à la sécurité sociale, soit une augmentation sur cinq ans de 45,9 % en termes relatifs. 
La part des pouvoirs locaux, y compris la police locale et les CPAS, ﬂ  uctue, • 
mais a baissé de 11,2 % au terme de la période.
Les recettes attribuées aux « divers bénéﬁ  ciaires » ont baissé. Les versements • 
liés aux opérations de titrisation des créances ﬁ  scales étaient moindres en 2008.
Les graphiques ci-après résument la répartition des recettes de 2008, avant et après 
corrections :
Graphique 1 – Répartition sur la base des imputations avant les corrections
J:'!,Edjkd^gh
adXVjm
9^kZgh%!*HXjg^ihdX^VaZ
&&!,
8dbbjcVjih
Zig\^dch
(+!.wiVi)(!*
Graphique 2 – Répartition sur la base des imputations après les corrections
J:*!%Edjkd^ghadXVjm
+!+9^kZgh%!)
HXjg^i
hdX^VaZ
&.!&
Zig\^dch
(,!-wiVi(&!&
Pour les communautés et régions, la différence entre les deux répartitions est infé-
rieure à 1 % des recettes totales. La redistribution des recettes introduite par les corrections a surtout lieu entre les autres bénéﬁ  ciaires.  92 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
2.3  Vergelijking van de ontvangsten met het bruto binnenlands 
product
Met de volgende tabel kunnen bepaalde groepen van ontvangsten worden vergele-
ken met het bruto binnenlands product (BBP) en kan hun evolutie over verschillende jaren worden nagegaan (constante prijzen), rekening houdend met de hiervoor uit-eengezette correcties.
Tabel 4 – Vergelijkende evolutie van de ontvangsten (na aanpassingen) en 
 van het bruto binnenlands product – bij constante prijzen (in miljoen euro)
 2003 2004 2005 2006 2007 2008
BBP constante prijzen (basis 2008) 307.144 315.690 322.542 332.267 340.902 344.206
Stijging 1 jaar 2,8 % 2,2 % 3,0 % 2,6 % 1,0 %
Stijging 2003 2,8 % 5,0 % 8,2 % 11,0 % 12,1 %
Geïnde ontvangsten 99.700,5 100.030,7 100.196,9 100.849,2 103.131,5 101.247,2
Stijging 1 jaar 0,3 % 0,2 % 0,7 % 2,3 % − 1,8 %Stijging 2003 0,3 % 0,5 % 1,2 % 3,4 % 1,6 %Aandeel BBP
32,5 % 31,7 % 31,1 % 30,4 % 30,3 % 29,4 %
Evolutie aandeel 1 jaar − 2,4 % − 2,0 % − 2,3 % − 0,3 % − 2,8 %Evolutie aandeel 2003 − 2,4 % − 4,3 % − 6,5 % − 6,8 % − 9,4 %
Fiscale ontvangsten 88.341,2 92.190,0 96.218,4 97.092,4 100.244,6 98.454,5
Stijging 1 jaar 4,4 % 4,4 % 0,9 % 3,2 % − 1,8 %Stijging 2003 4,4 % 8,9 % 9,9 % 13,5 % 11,4 %Aandeel BBP
28,8 % 29,2 % 29,8 % 29,2 % 29,4 % 28,6 %
Evolutie aandeel 1 jaar 1,5 % 2,2 % − 2,0 % 0,6 % − 2,7 %Evolutie aandeel 2003 1,5 % 3,7 % 1,6 % 2,2 % − 0,6 %
Ontvangsten van de Staat 42.862,9 38.386,8 34.657,2 33.489,7 33.398,1 31.519,1
Stijging 1 jaar − 10,4 % − 9,7 % − 3,4 % − 0,3 % − 5,6 %Stijging 2003 − 10,4 % − 19,1 % − 21,9 % − 22,1 % − 26,5 %Aandeel BBP
14,0 % 12,2 % 10,7 % 10,1 % 9,8 % 9,2 %
Evolutie aandeel 1 jaar − 12,9 % − 11,6 % − 6,2 % − 2,8 % − 6,5 %
Evolutie aandeel 2003 − 12,9 % − 23,0 % − 27,8 % − 29,8 % − 34,4 %
Bronnen: algemene rekening van de Staat; Belgostat september 2009; FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie
Commentaar bij de tabel: 
De Nationale Bank registreerde voor 2008 een stijging van het BBP met 1,0 %, • 
ondanks het begin van de economische crisis.
Het totaal van de ontvangsten daalt in 2008 met 1,8 %. Over een periode • 
van vijf jaar was er een lichte stijging van de geïnde uitgaven, maar duidelijk minder dan de economische groei.
De ﬁ  scale ontvangsten sloten dichter aan bij de groei, behalve in 2008. De • 
ratio van de ﬁ  scale ontvangsten ten opzichte van het BBP (één van de indica-
toren van de ﬁ  scale druk) daalt lichtjes in vergelijking met de voorgaande jaren 
en bedraagt 28,6 %.  166e Cahier de la Cour des comptes 93Compte d’exécution du budget Recettes
2.3 Comparaison des recettes au produit intérieur brut
intérieur brut (PIB) et de suivre leur évolution sur plusieurs années (prix constants), compte tenu des modiﬁ  cations explicitées ci-dessus.
Tableau 4 – Évolution comparée des recettes (après modiﬁ  cations) et 
 du produit intérieur brut – à prix constants (en millions d’euros)
PIB prix constants (base 2008) 307.144 315.690 322.542 332.267 340.902 344.206
Croissance 1 an 2,8 % 2,2 % 3,0 % 2,6 % 1,0 %
Croissance 2003 2,8 % 5,0 % 8,2 % 11,0 % 12,1 %
Recettes perçues 99.700,5 100.030,7 100.196,9 100.849,2 103.131,5 101.247,2
Croissance 1 an 0,3 % 0,2 % 0,7 % 2,3 % − 1,8 %Croissance 2003 0,3 % 0,5 % 1,2 % 3,4 % 1,6 %Part du PIB
Évolution part 1 an − 2,4 % − 2,0 % − 2,3 % − 0,3 % − 2,8 %Évolution part 2003 − 2,4 % − 4,3 % − 6,5 % − 6,8 % − 9,4 %
Recettes ﬁ  scales 88.341,2 92.190,0 96.218,4 97.092,4 100.244,6 98.454,5
Croissance 1 an 4,4 % 4,4 % 0,9 % 3,2 % − 1,8 %
Croissance 2003 4,4 % 8,9 % 9,9 % 13,5 % 11,4 %Part du PIB
Évolution part 1 an 1,5 % 2,2 % − 2,0 % 0,6 % − 2,7 %Évolution part 2003 1,5 % 3,7 % 1,6 % 2,2 % − 0,6 %
Recettes de l’État 42.862,9 38.386,8 34.657,2 33.489,7 33.398,1 31.519,1
Croissance 1 an − 10,4 % − 9,7 % − 3,4 % − 0,3 % − 5,6 %Croissance 2003 − 10,4 % − 19,1 % − 21,9 % − 22,1 % − 26,5 %Part du PIB
Évolution part 1 an − 12,9 % − 11,6 % − 6,2 % − 2,8 % − 6,5 %
Évolution part 2003 − 12,9 % − 23,0 % − 27,8 % − 29,8 % − 34,4 %
Sources : Compte général de l’État; Belgostat septembre 2009; SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie
Le taux de croissance du PIB enregistré par la Banque nationale est de 1,0 % • 
pour 2008, malgré le début de la crise économique.
Le total des recettes baisse d’1,8 % en 2008. Sur cinq ans, les recettes per- • 
çues ont légèrement progressé, mais nettement moins que la croissance éco-nomique.
Les recettes ﬁ  scales ont suivi la croissance de plus près, sauf en 2008. Le • 
ratio des recettes ﬁ  scales sur le PIB, un des indicateurs de la pression ﬁ  scale, 
baisse légèrement par rapport aux années précédentes, et s’établit à 28,6 %. 94 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Het eigen aandeel van de ontvangsten van de Staat in het BBP is over de hele • 
onderzochte periode aanzienlijk afgenomen en is in 2007 gezakt tot minder dan 10 %.
3 Voorafnemingen 2008 per soort van ontvangsten 
De vorige punten gaven telkens een verdeling van de ontvangsten volgens de begun-
stigden en ze analyseerden de evolutie van de ontvangsten in de loop van de voorbije jaren. Dit punt detailleert de ontvangsten volgens hun aard, met name volgens de onderscheiden belastingen die de ﬁ  scale ontvangsten uitmaken. De percentages van 
de voorafnemingen variëren sterk naargelang van de aard van de ontvangst. Nage-noeg 100 % van de btw wordt voorafgenomen ten voordele van andere begunstigden.
Bij de voorafgenomen ontvangsten wordt bovendien een onderscheid gemaakt naar-
gelang ze via thesaurierekeningen passeren (ontvangsten voor derden – in totaal 15,0 miljard euro) of via toewijzingsfondsen (toegewezen ontvangsten – in totaal 42,2 miljard euro).
De cijfers die hier vermeld worden, zijn afkomstig van de aanrekeningen in de over-
heidscomptabiliteit en van diverse boekhoudkundige staten die de administratie aan-levert. Ze houden geen rekening met de indicatieve aanpassingen die in punt 2.2 werden doorgevoerd om een meerjarenvergelijking te kunnen maken.
De volgende tabel toont per soort van ontvangst de bedragen die zijn afgehouden, 
afgestaan of toegewezen en toont het saldo dat overblijft voor de Staat. Tabel B.2 van Volume II van dit Boek detailleert de afhoudingen per belasting en per begunstigde.
Tabel 5 – Voorafnemingen op de geïnde ontvangsten (in miljoen euro)
Ontvangsten Geïnde 
ontvangstenOntvangsten 
voor derdenToegewezen 
ontvangstenTotaal 
van de 
vooraf-
nemingen Afgehouden 
% Saldo voor 
de Staat 
1 Fiscale ontvangsten 
Bedrijfsvoorhefﬁ  ng 37.787,6 43,0 16.763,6 16.806,7 44 % 20.981,0
Personenbelasting − 3.662,6 74,4 74,6 149,0 − 4 % − 3.811,6
Vennootschapsbelasting 1.532,9 29,9 53,0 82,8 5 % 1.450,0
Belasting van niet-inwoners 180,9 3,9 0,1 4,0 2 % 176,9
Belasting op voordelen afkomstig uit de 
toekenning van aandelenopties 51,8 51,8 51,8 100 % 0,0
Belastingen werknemersparticipatie 20,3 10,2 10,2 50 % 10,1Roerende voorhefﬁ  ng 3.294,8 0,2 494,2 494,4 15 % 2.800,4
Bijzondere socialezekerheidsbijdrage 208,1 208,1 208,1 100 % 0,0
Boetes directe belastingen 8,9 0,9 0,0 0,9 11 % 7,9Voorafbetalingen en diversen 11.436,8 30,4 0,0 30,4 0 % 11.406,4
Douanerechten 2.232,5 2.232,5 0,0 2.232,5 100 % 0,0
Accijnzen 6.872,7 0,0 940,2 940,2 14 % 5.932,4Diverse ﬁ  scale ontvangsten douanes 11,8 0,0 0,0 0,0 0 % 11,8
Btw 24.017,6 511,8 23.491,1 24.002,9 100 % 14,7
Zegelrechten en met het zegel 
gelijkgestelde taksen 1.481,2 14,4 14,4 1 % 1.466,8  166e Cahier de la Cour des comptes 95Compte d’exécution du budget Recettes
La part propre des recettes de l’État dans le PIB a signiﬁ  cativement baissé • 
durant toute la période sous revue et est passée en 2007 à moins de 10 %.
3 Prélèvements 2008 par type de recettes
Alors que les points précédents ventilaient les recettes selon leurs bénéﬁ  ciaires et 
analysaient l’évolution de ces recettes au cours des dernières années, ce point détaille les recettes selon leur type, en distinguant les différents impôts constituant les recet-tes ﬁ scales. Les taux de prélèvements varient fortement d’une recette à l’autre. Quasi 
100 % de la TVA sont prélevés en faveur d’autres bénéﬁ  ciaires.
Les recettes prélevées sont en outre distinguées selon qu’elles transitent par des comp-
tes de trésorerie (recettes pour tiers – pour un total de 15,0 milliards d’euros) ou par des fonds d’attribution (recettes attribuées – pour un total de 42,2 milliards d’euros).
Les chiffres donnés ici proviennent des imputations dans la comptabilité publique et 
de divers états comptables fournis par l’administration, et ne tiennent pas compte des redressements indicatifs opérés au point 2.2 pour la comparaison pluriannuelle.
Le tableau ci-après reprend les montants prélevés, cédés ou affectés par type de 
recettes et montre le solde restant à l’État. Le détail des prélèvements par impôts et par bénéﬁ  ciaire est développé au volume II du présent Cahier (tableau B.2).
Tableau 5 – Prélèvements à charge des recettes perçues (en millions d’euros)
Recettes Recettes 
pour tiersRecettes 
attribuéesTotal des 
prélèvements% prélevé Solde 
restant à 
l’État
1 Recettes ﬁ  scales
Précompte professionnel 37.787,6 43,0 16.763,6 16.806,7 44 % 20.981,0
Impôt des personnes physiques (IPP) rôles − 3.662,6 74,4 74,6 149,0 − 4 % − 3.811,6
Impôt des sociétés (Isoc) 1.532,9 29,9 53,0 82,8 5 % 1.450,0Impôt des non-résidents 180,9 3,9 0,1 4,0 2 % 176,9
Imposition d’avantages obtenus lors de 
l’attribution d’options sur actions 51,8 51,8 51,8 100 % 0,0
I
mpôts sur la participation des travailleurs 20,3 10,2 10,2 50 % 10,1
Précompte mobilier 3.294,8 0,2 494,2 494,4 15 % 2.800,4
Cotisation spéciale de sécurité sociale 208,1 208,1 208,1 100 % 0,0
Amendes contributions directes 8,9 0,9 0,0 0,9 11 % 7,9Versements anticipés et divers 11.436,8 30,4 0,0 30,4 0 % 11.406,4
Droits de douane 2.232,5 2.232,5 0,0 2.232,5 100 % 0,0
Accises 6.872,7 0,0 940,2 940,2 14 % 5.932,4Recettes diverses ﬁ  scales douanes 11,8 0,0 0,0 0,0 0 % 11,8
TVA 24.017,6 511,8 23.491,1 24.002,9 100 % 14,7
Droits de timbre et taxes assimilées
au timbre 1.481,2 14,4 14,4 1 % 1.466,8 96 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
12 Milieuvriendelijke maatregelen betreffende de autovoertuigen, cf. programmawet van 27 april 2007, 
artikel 152.
13 Die voorafneming werd aangerekend op het toewijzingsfonds 66.71 (tabel 3 van de algemene uitgaven-
begroting).Ontvangsten Geïnde 
van de 
vooraf-
de Staat 
Penale boetes 353,0 96,3 96,3 27 % 256,7
Boetes inzake belastingen 78,1 6,9 0,0 6,9 9 % 71,2Andere ﬁ  scale btw-ontvangsten 521,2 0,0 0,0 0,0 0 % 521,2
Totaal ﬁ  scale ontvangsten 86.427,5 2.934,0 42.197,7 45.131,6 52 % 41.295,8
2 Niet-ﬁ  scale ontvangsten 
Door de Directe Belastingen geïnde 
intresten 44,2 40,0 0,0 40,0 90 % 4,3
Door de Administratie van de BTW 
geïnde nalatigheidsintresten 98,2 41,1 0,0 41,1 42 % 57,1
Andere niet-ﬁ  scale courante 
ontvangsten 2.489,2 0,0 0,0 0,0 0 % 2.489,2
Andere niet-ﬁ  scale kapitaalontvangsten 204,9 0,0 0,0 0,0 0 % 204,9
Totaal niet-ﬁ  scale ontvangsten 2.836,5 81,0 0,0 81,0 3 % 2.755,4
3  Gewestbelastingen 
(zonder de intresten) 7.408,1 7.408,1 0,0 7.408,1 100 % 0,0
4 Lokale belastingen 4.537,8 4.537,8 0,0 4.537,8 100 % 0,0Totaal 101.209,9 14.960,9 42.197,7 57.158,6 56 % 44.051,3
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van gegevens van de administratie
3.1 Door de Directe Belastingen geïnde ontvangsten 
3.1.1 Bedrijfsvoorhefﬁ  ng 
In 2008 bedroegen de ontvangsten uit de bedrijfsvoorhefﬁ  ng 37.787,6 miljoen euro 
en de diverse afgestane, voorafgenomen of toegewezen ontvangsten beliepen 16.806,7 miljoen euro. De Staat heeft 20.981 miljoen euro overgehouden van de opbrengst van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng.
Van de 16.806,7 miljoen euro die werden afgetrokken van de opbrengst van de 
bedrijfsvoorhefﬁ  ng is 16.724,3 miljoen euro voorafgenomen in uitvoering van de bij-
zondere wet van 16 januari 1989 betreffende de ﬁ  nanciering van de gemeenschap-
pen en de gewesten (artikelen 34, 35octies, 47, 47bis en 65bis), de bijzondere wet van 12 januari 1989 met betrekking tot de Brusselse instellingen (artikel 46bis) en de wet van 31 december 1983 tot hervorming der instellingen voor de Duitstalige Gemeenschap (artikel 58nonies).
De andere voorafnemingen omvatten 38,9 miljoen euro ten gunste van het MMA-
fonds
12, 37,3 miljoen euro voor het dekken van de kosten voor vervolging en 0,4 mil-
joen euro als toelage voor de aankoop van huisbrandolie door gezinnen. Dat laatste bedrag was in de begrotingstabellen echter niet voorzien
13.  166e Cahier de la Cour des comptes 97Compte d’exécution du budget Recettes
12 Mesures environnementales véhicules automobiles, cf. loi-programme du 27 avril 2007, article 152.
13 Ce prélèvement a été imputé sur le fonds d’attribution 66.71 (tableau 3 du budget général des dépen-
ses).Recettes Recettes 
restant à 
l’État
Amendes pénales 353,0 96,3 96,3 27 % 256,7
Amendes en matière d’impôts 78,1 6,9 0,0 6,9 9 % 71,2Autres recettes ﬁ  scales TVA 521,2 0,0 0,0 0,0 0 % 521,2
Total recettes ﬁ  scales 86.427,5 2.934,0 42.197,7 45.131,6 52 % 41.295,8
2 Recettes non ﬁ  scales
Intérêt perçus par les contributions 
directes 44,2 40,0 0,0 40,0 90 % 4,3
Intérêts moratoires perçus par 
l’Administration de la TVA 98,2 41,1 0,0 41,1 42 % 57,1
Autres recettes non ﬁ  scales courantes 2.489,2 0,0 0,0 0,0 0 % 2.489,2
Autres recettes non ﬁ  scales de capital 204,9 0,0 0,0 0,0 0 % 204,9
Total recettes non ﬁ  scales 2.836,5 81,0 0,0 81,0 3 % 2.755,4
3 
Impôts régionaux (sans les intérêts) 7.408,1 7.408,1 0,0 7.408,1 100 % 0,0
4 Impôts locaux 4.537,8 4.537,8 0,0 4.537,8 100 % 0,0Total 101.209,9 14.960,9 42.197,7 57.158,6 56 % 44.051,3
3.1 Recettes perçues par les Contributions directes
3.1.1 Précompte professionnel
En 2008, les recettes du précompte professionnel s’élevaient à 37.787,6 millions d’euros et les divers cessions, prélèvements ou affectations à 16.806,7 millions d’euros. L’État a conservé 20.981 millions d’euros du produit du précompte professionnel.
Du montant de 16.806,7 millions d’euros soustraits du produit du précompte profes-
sionnel, 16.724,3 millions d’euros ont été prélevés en application de la loi spéciale du 16 janvier 1989 relative au ﬁ  nancement des communautés et des régions (articles 34, 
35octies, 47, 47bis et 65bis), de la loi spéciale du 12 janvier 1989 relative aux insti-tutions bruxelloises (article 46bis)
 et de la loi du 31 décembre 1983 de réformes 
Les autres prélèvements comprennent un montant de 38,9 millions au proﬁ  t du fonds 
Meva12, un montant de 37,3 millions d’euros pour la couverture des frais de pour-
suite, et 0,4 million au titre de la subvention pour l’achat de gasoil de chauffage par les ménages. Ce dernier montant n’était pas prévu dans les tableaux du budget
13. 98 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
14 Zie het artikel over de effectiseringsverrichtingen van ﬁ  scale schuldvorderingen in dit hoofdstuk.
15 Artikel 66, § 6, van de programmawet van 2 januari 2001.
16 Het minimum is gelijk aan 430 miljoen euro. Na indexering is dat 457,9 miljoen euro.
17 Artikel 66, § 7, 8, 9 en 12, van de programmawet van 2 januari 2001.
18 Artikel 46 van de wet van 26 maart 1999 betreffende het Belgisch actieplan voor de werkgelegenheid 
1998 en houdende diverse bepalingen. De opbrengst van de belasting werd volledig toegewezen.
19 In uitvoering van artikel 36 van de wet van 22 mei 2001 betreffende de werknemersparticipatie in het 
kapitaal en in de winst van de vennootschappen.
20 In uitvoering van artikel 66, § 9, van de programmawet van 2 januari 2001.Door de effectiseringen van 2005, 2006 en 2007 van de ﬁ  scale schuldvorderingen14 
moet de Staat bovendien de ontvangsten die met de afgestane schuldvorderingen overeenstemmen, doorstorten aan de respectieve vehikels. Bij die bedragen komen dus nog 5,7 miljoen euro in 2008 geregistreerde ontvangsten voor afgestane schuld-vorderingen aangaande de bedrijfsvoorhefﬁ  ng van de effectisering 2006.
3.1.2 Personenbelasting 
In 2008 bedroeg het resultaat van de inkohieringen ten laste van natuurlijke perso-nen − 3.662,6 miljoen euro door de berekening van de verschuldigde belasting en de toegekende terugbetalingen. De overdrachten of voorafnemingen beliepen 149 mil-joen euro en er was 3.811,6 miljoen euro terug te betalen door de Staat.
Die 149 miljoen euro omvatte 74,6 miljoen euro voor de alternatieve ﬁ  nanciering van 
de sociale zekerheid, in uitvoering van de programmawet van 2 januari 2001 (arti-kel 66, § 7-10) en 74,4 miljoen euro voor betalingen aan de effectiseringsvehikels, wat overeenstemde met de afgestane schuldvorderingen in het kader van de effecti-seringen 2005 en 2007 inzake personenbelasting.
3.1.3 Andere belastingen van de Directe Belastingen 
Voor de alternatieve ﬁ  nanciering van de sociale zekerheid werden de volgende voor-
afnemingen verricht: 
de roerende voorhefﬁ  ng • 
15: 494,2 miljoen euro (15 % van de ontvangsten 2008; 
dat bedrag ligt hoger dan het wettelijk bepaalde minimum16);
de vennootschapsbelasting • 17: 53 miljoen euro (3,5 % van de ontvangsten 
2008); 
de belasting op voordelen afkomstig uit de toekenning van aandelenopties • 18: 
51,8 miljoen euro (100 %); 
de belasting op de werknemersparticipatie • 19: 10,2 miljoen euro (50,3 %); 
de belasting voor niet-inwoners • 20: 0,073 miljoen euro (0,04 % van de ontvang-
sten 2008).
In het kader van de effectiseringen 2005, 2006 en 2007 inzake roerende voorhefﬁ  ng, 
vennootschapsbelasting en belasting voor niet-inwoners, bedragen de ontvangsten die overeenstemmen met de afgestane schuldvorderingen respectievelijk 0,2 miljoen euro, 29,9 miljoen euro en 3,9 miljoen euro.
De Administratie van de Directe Belastingen int 4.537,8 miljoen euro aan ontvang-
sten voor rekening van de lokale besturen.
Diezelfde administratie int ook ontvangsten inzake roerende voorhefﬁ  ng ten laste 
van niet-inwoners voor rekening van de staat waarin ze verblijven (30,4 miljoen euro).  166e Cahier de la Cour des comptes 99Compte d’exécution du budget Recettes
14 Voir l’article consacré aux opérations de titrisation de créances ﬁ  scales dans le présent chapitre.
15 Article 66, § 6, de la loi-programme du 2 janvier 2001.
16 Ce plancher est de 430 millions d’euros indexés, soit 457,9 millions d’euros.
17 Article 66, § 7, 8, 9 et 12, de la loi-programme du 2 janvier 2001.
18 Article 46 de la loi du 26 mars 1999 relative au plan belge pour l’emploi 1998 et portant des disposi-
tions diverses. Le produit de l’imposition est entièrement attribué.
19 En application de l’article 36 de la loi du 22 mai 2001 relative aux régimes de participation des tra-
vailleurs aux bénéﬁ  ces des sociétés.
20 En application de l’article 66, § 9, de la loi-programme du 2 janvier 2001.En outre, suite aux titrisations 2005, 2006 et 2007 des créances ﬁ  scales14, l’État doit 
verser, aux véhicules de titrisation respectifs, les recettes correspondant aux créan-ces cédées. À ces montants s’ajoutent donc les recettes enregistrées en 2008, à concurrence de 5,7 millions d’euros, pour des créances cédées en matière de pré-compte professionnel lors de la titrisation 2006.
3.1.2 Impôt des personnes physiques
En 2008, le résultat des enrôlements à charge des personnes physiques s’élevait à − 3.662,6 millions d’euros, en raison du calcul de l’impôt dû et des remboursements accordés. Les cessions ou prélèvements s’étant élevés à 149 millions d’euros, les montants à rembourser par l’État atteignent 3.811,6 millions d’euros.
Ces 149 millions d’euros comprennent 74,6 millions d’euros pour le ﬁ  nancement 
alternatif de la sécurité sociale, en application de la loi-programme du 2 janvier 2001 (article 66, § 7-10), et 74,4 millions d’euros à restituer aux véhicules et correspon-dant aux créances cédées dans le cadre des titrisations 2005 et 2007, en matière d’impôt des personnes physiques.
3.1.3 Autres impôts des contributions directes
Pour le ﬁ  nancement alternatif de la sécurité sociale, les prélèvements opérés sont 
les suivants :
le précompte mobilier • 
15 : 494,2 millions d’euros (15  % des recettes de 2008; ce 
montant est supérieur au plancher prévu par la loi16) ;
l’impôt des sociétés (Isoc) • 17 : 53 millions d’euros (3,5 % des recettes de 
2008) ;
l’imposition d’avantages obtenus lors de l’attribution d’options sur actions • 18 : 
51,8 millions d’euros (100 %) ;
l’impôt sur la participation des travailleurs • 19 : 10,2 millions d’euros (50,3 %) ;
de l’impôt des non-résidents • 20 : 0,073 million d’euros (0,04 % des recettes de 
2008).
Dans le cadre des titrisations 2005, 2006 et 2007, en matière de précompte mobilier, 
d’impôt des sociétés et d’impôt des non-résidents, les recettes correspondant aux créances cédées s’élèvent respectivement à 0,2 million d’euros, 29,9 millions d’euros et 3,9 millions d’euros.
L’Administration des contributions directes perçoit des recettes pour les pouvoirs 
locaux à hauteur de 4.537,8 millions d’euros.
Cette administration perçoit aussi des recettes de précompte mobilier à charge de 
non-nationaux pour compte de leur état de résidence (30,4 millions d’euros). 100 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
21 Algemene toelichting bij de begroting 2008, Parl. St. Kamer, DOC 52 992/001, p. 146-148.
22 Wet van 29 april 1999 betreffende de organisatie van de elektriciteitsmarkt.
23 De berekening van dat bedrag is terug te vinden in tabel B3.3 in Volume II van dit Boek.
24 Namelijk het verschil tussen 164,3 miljoen euro achterstallen en 139,1 miljoen euro die beschikbaar 
waren op het toewijzingfonds.3.1.4 Bijzondere socialezekerheidsbijdrage In uitvoering van de wet van 30 maart 1994 heeft de Administratie van de Directe Belastingen 208,1 miljoen euro geïnd voor de bijzondere socialezekerheidsbijdrage. Dat bedrag is niet opgenomen in de tabel VI A – Totale ontvangsten van de alge-mene toelichting bij de begroting 2008
21.
3.2 Douanerechten 
Het bedrag aan douanerechten, meer bepaald 2.232,5 miljoen euro, werd integraal 
aan de Europese Unie gestort.
3.3 Accijnzen en gelijkgestelde taksen 
In uitvoering van de programmawet van 2 januari 2001 werd voor de alternatieve 
ﬁ  nanciering van de sociale zekerheid 763,3 miljoen euro voorafgenomen van de opbrengst van de accijnzen op tabak (artikelen 66, § 5 en 67ter) en 130,0 miljoen euro werd voorafgenomen van de opbrengst van de verpakkingshefﬁ  ng (artikel 67quin-quies), terwijl 47,0 miljoen euro werd voorafgenomen ten voordele van de Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas (CREG)
22.
3.4  Belasting over de toegevoegde waarde (btw), zegelrechten en 
met het zegel gelijkgestelde taksen 
3.4.1 Btw (exclusief zegelrechten) 
In 2008 bedroegen de totale netto-ontvangsten inzake btw 24.017,6 miljoen euro en de diverse overdrachten, voorafnemingen of toewijzingen beliepen 24.002,9 mil-joen euro. Daaruit blijkt dat de Staat slechts 14,7 miljoen euro heeft overgehouden van de btw-opbrengst (0,06 %). 
De bedragen die in 2008 werden voorafgenomen van de ontvangsten inzake btw-
opbrengst zijn als volgt te detailleren:
461,3 miljoen euro ten voordele van de Europese Unie; • 
13.205,2 miljoen euro werd toegewezen aan de Vlaamse en aan de Franse • 
Gemeenschap in uitvoering van de bijzondere wet van 16 januari 1989 betref-fende de ﬁ  nanciering van de gemeenschappen en de gewesten;
10.076,9 miljoen euro voor de alternatieve ﬁ  nanciering van de sociale zeker- • 
heid, in uitvoering van de bepalingen van de programmawet van 2 januari 2001 (artikelen 66, § 1, 2, 3bis, 3quinquies, 3sexies, 11 en 67bis) en van de pro-grammawet van 27 december 2006 (artikel 116). Die voorafnemingen bedra-gen minder dan de 10.741,7 miljoen euro
23 die krachtens de genoemde wetten 
voor 2008 verschuldigd was. Inclusief het saldo van 2007 (25,2 miljoen24) was 
er 689,9 miljoen euro tekort om alle betalingen uit te voeren. Desondanks is 271,6 miljoen toch in 2008 betaald, waardoor het toewijzingsfonds 66.37 voor dat bedrag een debetpositie vertoont. Eind 2008 bleef een saldo van 418,3 mil-joen verschuldigd.  166e Cahier de la Cour des comptes 101Compte d’exécution du budget Recettes
21 Doc. parl., Chambre, DOC 52 992/001, Exposé général du budget de l’année 2008, p. 146-148.
22 Loi du 29 avril 1999 relative à l’organisation du marché de l’électricité.
23 Le calcul de ce montant ﬁ  gure au volume II du présent Cahier (tableau B3.3).
24 C’est-à-dire 164,3 millions d’euros d’arriérés moins 139,1 millions d’euros disponibles au fonds d’attri-
bution.3.1.4 Cotisation spéciale de sécurité socialeEn exécution de la loi du 30 mars 1994, l’Administration des contributions directes a perçu 208,1millions d’euros pour la cotisation spéciale de sécurité sociale. Ce mon-tant ne ﬁ  gure pas au tableau VI A Recettes totales de l’exposé général du budget de 
l’année 2008
21.
3.2 Droits de douane
Le montant des droits de douane, qui s’élève à 2.232,5 millions d’euros, a été inté-
gralement versé à l’Union européenne.
3.3 Accises et taxes assimilées
Pour le ﬁ  nancement alternatif de la sécurité sociale, en application de la loi-pro-
gramme du 2 janvier 2001, 763,3 millions ont été prélevés du produit des accises sur le tabac (articles 66, § 5 et 67ter) et 130,0 millions ont été prélevés du produit de la cotisation d’emballage (article 67quinquies), tandis que 47,0 millions ont été préle-vés au proﬁ  t de la Commission de régulation de l’électricité et du gaz (Creg)
22.
3.4  Taxe sur la valeur ajoutée (TVA), droits de timbre et 
taxes assimilées au timbre
3.4.1 TVA (hors droits de timbre) 
En 2008, les recettes nettes totales de la TVA s’élevaient à 24.017,6 millions d’euros et les divers cessions, prélèvements ou affectations, à 24.002,9 millions d’euros. Il en résulte que l’État n’a conservé que 14,7 millions d’euros du produit de la TVA (0,06 %). 
Les détails des montants prélevés sur les recettes du produit de la TVA en 2008 
sont les suivants :
461,3 millions d’euros au proﬁ  t de l’Union européenne ; • 
13.205,2 millions d’euros attribués aux communautés ﬂ  amande et française, • 
en vertu de la loi spéciale du 16 janvier 1989 relative au ﬁ  nancement des com-
munautés et des régions ;
10.076,9 millions d’euros pour le ﬁ  nancement alternatif de la sécurité sociale, en • 
application des dispositions de la loi-programme du 2 janvier 2001 (articles 66, § 1, 2, 3bis, 3quinquies, 3sexies, 11 et 67bis) et de la loi-programme du 27 décembre 2006 (article 116). Ce prélèvement était inférieur au montant de 10.741,7 millions d’euros
23 qui était dû en vertu des lois précitées pour l’année 
2008. En tenant compte également du solde à payer pour 2007 (25,2 millions24), 
il manquait 689,9 millions pour effectuer l’ensemble des paiements. Un montant de 271,6 millions a cependant été payé en 2008 aux bénéﬁ  ciaires, en plus des 
sommes prélevées, plaçant le fonds d’attribution 66.37 en position débitrice à due concurrence, tandis qu’un solde de 418,3 millions restait dû à ﬁ  n 2008 ; 102 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
25 Programmawet van 27 december 2006, artikel 86.197,4 miljoen euro voor de ﬁ  nanciering van de politiezones, in uitvoering van • 
de programmawet van 24 december 2002 (artikelen 190 en 191);
11,6 miljoen euro ten voordele van de Commissie voor de Regulering van de • 
Elektriciteit en het Gas (CREG) krachtens de wet van 29 april 1999 betref-fende de organisatie van de elektriciteitsmarkt (artikel 21ter). 
In de geïnde ontvangsten van 2008 zit 50,5 miljoen euro btw voor schuldvorderingen 
die werden afgestaan tijdens de effectiseringsverrichting 2006. Dat bedrag moet dus van de ontvangsten worden afgetrokken.
3.4.2 Taks op de verzekeringsverrichtingen
In uitvoering van de programmawet van 2 januari 2001 (artikel 66, §3sexies) werd voor de alternatieve ﬁ  nanciering van de sociale zekerheid 2,5 miljoen euro vooraf-genomen van de ontvangsten afkomstig van de jaarlijkse taks op de verzekerings-verrichtingen, terwijl 11,9 miljoen werd voorafgenomen ten voordele van de Natio-nale Kas voor Rampenschade
25.
3.5 Boetes
3.5.1 Penale boetes 
Krachtens de wet van 6 december 2005 betreffende de opmaak en de ﬁ  nanciering 
van actieplannen inzake verkeersveiligheid werd 96,3 miljoen euro afgehouden van de penale boetes.
3.5.2 Boetes inzake belastingen 
De ontvangsten die in het kader van de effectiseringen overeenstemmen met de boetes inzake belastingen bedragen 6,9 miljoen euro voor de btw en 1 miljoen euro voor de directe belastingen.
3.6 Intresten
De ontvangsten die in het kader van de effectiseringen overeenstemmen met de afge-
stane verwijlintresten bedragen 19,6 miljoen euro voor de btw en 38,8 miljoen euro voor de directe belastingen.
Anderzijds is 22,6 miljoen euro aan intresten afkomstig van de gewestbelastingen. 
Die intresten hebben voor het merendeel betrekking op successierechten.  166e Cahier de la Cour des comptes 103Compte d’exécution du budget Recettes
25 Loi-programme du 27 décembre 2006, article 86.197,4 millions d’euros pour le ﬁ  nancement des zones de police, en application • 
de la loi-programme du 24 décembre 2002 (articles 190 et 191) ;
11,6 millions d’euros au proﬁ  t de la Commission de régulation de l’électricité • 
et du gaz (Creg), en vertu de la loi du 29 avril 1999 relative à l’organisation du marché de l’électricité (article 21ter). 
En 2008, parmi les recettes encaissées par l’État ﬁ  gurent 50,5 millions de TVA pour 
des créances cédées lors de l’opération de titrisation 2006. Ce montant vient donc en déduction des recettes.
3.4.2 Taxe sur les opérations d’assurances
Pour le ﬁ  nancement alternatif de la sécurité sociale, en application de la loi-pro-gramme du 2 janvier 2001 (article 66, § 3sexies), 2,5 millions d’euros ont été préle-vés sur les recettes de la taxe annuelle sur les opérations d’assurance tandis que 11,9 millions furent prélevés au proﬁ  t de la Caisse nationale des calamités
25.
3.5 Amendes
3.5.1 Amendes pénales
En vertu de la loi du 6 décembre 2005 relative à l’établissement et au ﬁ  nancement 
de plans d’action en matière de sécurité routière, 96,3 millions ont été prélevés sur les amendes pénales.
3.5.2 Amendes en matière d’impôts
Dans le cadre des titrisations, les recettes correspondant aux amendes en matière d’impôts cédées s’élèvent à 6,9 millions d’euros pour la TVA et 1 million d’euros pour les contributions directes.
3.6 Intérêts
Dans le cadre des titrisations, les recettes correspondant aux intérêts de retard 
cédés s’élèvent à 19,6 millions d’euros pour la TVA et 38,8 millions d’euros pour les contributions directes.
D’autre part, 22,6 millions d’euros sont des intérêts générés par les impôts régio-
naux. Ces intérêts concernent pour la majeure partie les droits de succession. 104 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
1.2 Bijzondere commentaar bij de ﬁ  scale ontvangsten
TOTALE  FISCALE  ONTVANGSTEN  
De totale ﬁ  scale ontvangsten voor het jaar 2008 belopen 93.596,4 miljoen euro, 
1 Evolutie van de ﬁ  scale ontvangsten in 2008 per belastingcategorie
De ﬁ scale ontvangsten zijn in 2008 gestegen met 2.800,8 miljoen euro in vergelijking 
met 2007, wat neerkomt op een stijging met 3,08 %, iets meer dan de groei van het BBP in courante prijzen (2,77 %). Onderstaande tabel toont deze evolutie.
Tabel 1 – Evolutie van de ontvangsten en 2008 (in miljoen euro)
2007 2008
Totale ﬁ  scale ontvangsten  90.795,6  93.596,4
Groei ﬁ  scale ontvangsten 4,96 % 3,08 %
BBP (in courante prijzen) 334.917,0 344.206,0 
Groei BBP 5,25 % 2,77 %
Bronnen: FOD Financiën, conjunctuurnota van 31 augustus 2009; Belgostat (september 2009)*
* De cijfers zijn vastgesteld op basis van gegevens die de ﬁ  scale besturen overzenden voor de ontvangsten. 
Met die cijfers kan een coherente analyse worden gemaakt van de totale ﬁ  scale ontvangsten in de zin van 
algemene toelichting bij de begroting. Ze kunnen lichtjes afwijken van de cijfers die de Thesaurie opstelt op basis van de begrotingsaanrekeningen en die de algemene rekening van de Staat vormen en elders in dit Boek worden voorgesteld.
In onderstaande tabel worden de ﬁ  scale ontvangsten voor 2007 en 2008 in detail 
vermeld, telkens met het bedrag en de variatie.
Tabel 2 – Detailoverzicht van de ﬁ  scale ontvangsten in 2007 en 2008 (in miljoen euro)
2007 2008 Variatie in %Variatie in 
waarde
A. Lopende ontvangsten 89.117,8 91.680,3 2,88 % 2.562,51. Directe belastingen 50.062,8 52.649,8 5,17 % 2.587,0
Verkeersbelasting 1.260,0 1.368,8 8,63 % 108,7 
Belasting op inverkeerstelling 331,7 357,7 7,85 % 26,0 Eurovignet 115,2 120,4 4,52% 5,2 
Accijnscompenserende belasting 104,0 17,5 − 83,22 % − 86,6 
Belasting op spelen en weddenschappen 63,4 67,7 6,79 % 4,3 Belasting op automatische ontspanningstoestellen 55,7 53,9 − 3,20 % − 1,8 
Onroerende voorhefﬁ  ng 44,2 45,3 2,45 % 1,1  166e Cahier de la Cour des comptes 105Compte d’exécution du budget Recettes
1.2  Commentaire particulier afférent aux recettes 
ﬁ scales
RECETTES  FISCALES  TOTALES  
1 Évolution des recettes ﬁ  scales par catégorie d’impôt en 2008
Les recettes ﬁ  scales en 2008 ont augmenté de 2.800,8
 millions d’euros par rapport 
à l’année 2007, soit une croissance de 3,08 %, légèrement supérieure à la croissance du PIB à prix courants (2,77 %). Le tableau suivant illustre cette évolution.
Tableau 1 – Évolution des recettes en 2008 (en millions d’euros)
2007 2008
Recettes ﬁ  scales totales  90.795,6  93.596,4
Croissance recettes ﬁ  scales 4,96 % 3,08 %
PIB (à prix courants) 334.917,0 344.206,0 
Croissance PIB 5,25 % 2,77 %
Sources: SPF Finances, note de conjoncture du 31 août 2009 ; Belgostat (septembre 2009)*
* Établis sur la base des données transmises par les administrations ﬁ  scales en fonction des 
encaissements, ces chiffres permettent une analyse cohérente des recettes ﬁ  scales totales, au sens de 
l’exposé général du budget. Ils peuvent différer des chiffres établis par la Trésorerie à partir des imputations budgétaires formant le compte général de l’État et présentés ailleurs dans ce Cahier.
Le tableau suivant présente pour 2007 et 2008 le détail des recettes ﬁ  scales, en 
montant et en variation.
Tableau 2 – Détail des recettes ﬁ  scales en 2007 et 2008 (en millions d’euros)
2007 2008Variation
en %Variation en 
valeur
A. Recettes courantes 89.117,8 91.680,3 2,88 % 2.562,5
1. Contributions directes 50.062,8 52.649,8 5,17 % 2.587,0
Taxe de circulation 1.260,0 1.368,8 8,63 % 108,7 Taxe de mise en circulation 331,7 357,7 7,85 % 26,0 Eurovignette 115,2 120,4 4,52% 5,2 
Prélèvement compensatoire d’accises 104,0 17,5 − 83,22 % − 86,6 
Taxe sur les jeux et paris 63,4 67,7 6,79 % 4,3 Taxe sur les appareils automatiques 55,7 53,9 − 3,20 % − 1,8 
Précompte immobilier 44,2 45,3 2,45 % 1,1 106 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
waarde
Roerende voorhefﬁ  ng 2.983 3.295 10,46 % 312,0
Dividenden 1.456,5 1.610,2 10,55 % 153,7Overige (inclusief buitenland) 1.601,9 1.775,2 10,82 % 173,3Kohieren − 75,6 − 90,6 − 19,80 % − 15,0
Belasting werknemersbijdrage 31,8 20,3 − 36,14 % − 11,5 
Maatregelen diamantsector 0,4 0,0niet van 
toepassing − 0,4 
Voorafbetalingen 11.546,6 11.353,6 − 1,67 % − 193,0 
Kohieren − 2.035 − 1.896 6,83 % 138,9
Kohieren BNV 92,9 180,9 94,77 % 88,0
Vennootschappen 1.340,2 1.533,0 14,38 % 192,8 
Natuurlijke personen − 3.467,7 − 3.609,5 − 4,09 % − 141,9 
Bedrijfsvoorhefﬁ  ng 35.494 37.788 6,46 % 2.293,9
Bron 35.111,9 37.322,0 6,29 % 2.210,1 
Kohieren 381,8 465,6 21,93 % 83,7
Boetes en diversen 67,8 57,9 − 14,53 % − 9,9 
2. Douane en accijnzen 9.246,9 9.117,3 − 1,40 % − 129,6
Douane 2.235,4 2.232,5 − 0,13 % − 2,9 Accijnzen en diversen 7.012 6.885 − 1,81 % − 126,7 
Bier 191,1 185,3 − 3,05 % − 5,8 
Gegiste vruchtendranken 114,5 114,1 − 0,42 % − 0,5 
Alcohol 225,2 230,1 2,17 % 4,9
Alcoholvrije dranken 49,0 49,5 1,10 % 0,5 
Minerale oliën 3.807,5 3.675,1 − 3,48 % − 132,4 
Tabaksfabrikanten 1.844,7 1.831,3 − 0,72 % − 13,3 
Andere producten 122,0 133,8 9,69 % 11,8 
Openingsbelasting 0,3 0,3 − 14,38 % − 0,1
Milieutaksen 0,8 0,8 1,61 % 0,0Verpakkingshefﬁ  ng 295,8 308,3 4,20 % 12,4
Milieuhefﬁ  ng 4,7 13,5 187,58 % 8,8 
Bijdrage op energie 341,0 330,9 − 2,96 % − 10,1Andere 14,9 11,8 − 20,40 % − 3,0
3. Btw en registratie 29.808,1 29.913,2 0,35 % 105,2
Btw, zegelrechten 25.318,3 25.498,9 0,71 % 180,5Registratierechten en diversen 4.490 4.414 − 1,68 % − 75,4 
Registratierechten 3.675,6 3.588,1 − 2,38 % − 87,5
Diversen 814,1 826,3 1,49 % 12,1   166e Cahier de la Cour des comptes 107Compte d’exécution du budget Recettes
valeur
Précompte mobilier 2.983 3.295 10,46 % 312,0
Dividendes 1.456,5 1.610,2 10,55 % 153,7Autres (étranger inclus) 1.601,9 1.775,2 10,82 % 173,3Rôles − 75,6 − 90,6 − 19,80 % − 15,0
Taxe participation des travailleurs 31,8 20,3 − 36,14 % − 11,5 
Mesures secteur du diamant 0,4 0,0pas 
d’application − 0,4 
Versements anticipés 11.546,6 11.353,6 − 1,67 % − 193,0 
Rôles − 2.035 − 1.896 6,83 % 138,9
Rôles INR 92,9 180,9 94,77 % 88,0
Sociétés 1.340,2 1.533,0 14,38 % 192,8 
Pers. physiques − 3.467,7 − 3.609,5 − 4,09 % − 141,9 
Précompte professionnel 35.494 37.788 6,46 % 2.293,9
Source 35.111,9 37.322,0 6,29 % 2.210,1 
Rôles 381,8 465,6 21,93 % 83,7
Amendes et divers 67,8 57,9 − 14,53 % − 9,9 
2. Douanes et accises 9.246,9 9.117,3 − 1,40 % − 129,6
Douane 2.235,4 2.232,5 − 0,13 % − 2,9 Accises et divers 7.012 6.885 − 1,81 % − 126,7 
Bières 191,1 185,3 − 3,05 % − 5,8 
Boissons fermentées de fruits 114,5 114,1 − 0,42 % − 0,5 
Alcools 225,2 230,1 2,17 % 4,9
Boissons non alcoolisées 49,0 49,5 1,10 % 0,5 
Huiles minérales 3.807,5 3.675,1 − 3,48 % − 132,4 
Tabac manufacturé 1.844,7 1.831,3 − 0,72 % − 13,3 
Autres produits 122,0 133,8 9,69 % 11,8 
Taxe d’ouverture 0,3 0,3 − 14,38 % − 0,1
Écotaxes 0,8 0,8 1,61 % 0,0Cotisations d’emballage 295,8 308,3 4,20 % 12,4
Cotisation environnementale 4,7 13,5 187,58 % 8,8 
Cotisation sur l’énergie 341,0 330,9 − 2,96 % − 10,1Autres 14,9 11,8 − 20,40 % − 3,0
3. TVA et enregistrement 29.808,1 29.913,2 0,35 % 105,2
TVA, droits de timbre 25.318,3 25.498,9 0,71 % 180,5Enregistrement et divers 4.490 4.414 − 1,68 % − 75,4 
Droits d’enregistrement 3.675,6 3.588,1 − 2,38 % − 87,5
Divers 814,1 826,3 1,49 % 12,1  108 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
waarde
B. Kapitaalontvangsten 1.677,8 1.916,0 14,20 % 238,2
Totale ﬁ  scale ontvangsten in de zin van de algemene 
toelichting bij de begroting 90.795,6 93.596,4 3,08 % 2.800,8 
Bron: FOD Financiën, conjunctuurnota van 31 augustus 2009
De ontvangsten voor de directe belastingen belopen 52.649,8 miljoen euro, d.i. een 
stijging met 2.587,0 miljoen euro (+ 5,17 %) ten opzichte van 2007. De voornaamste posten die tot die groei bijdragen zijn de bedrijfsvoorhefﬁ  ng (+ 6,46 %), de roerende 
voorhefﬁ  ng (+ 10,46 %), de vennootschapsbelasting (kohieren vennootschappen; + 14,38 %) en de verkeersbelasting (+ 8,63 %). De voorafbetalingen, die opmerkelijk waren gestegen in 2007 (+ 6,47 %), dalen met 193,0 miljoen euro (− 1,67 %). De negatieve kohieren inzake personenbelasting (kohieren natuurlijke personen) blijven toenemen (− 4,09 %).
De ontvangsten uit btw en uit registratierechten belopen 29.913,2 miljoen euro, 
d.i. een stijging met 105,2 miljoen euro (+ 0,35 %).
De ontvangsten van douane en accijnzen belopen 9.117,3 miljoen euro, d.w.z. een 
lichte achteruitgang met 129,6 miljoen euro (− 1,40 %), voornamelijk ten laste van de ontvangsten op de minerale oliën die samenhangen met de daling van de prijzen van aardolieproducten. 
2 Budgettaire analyse van de ﬁ  scale ontvangsten
Voor 2008 was de begrotingsdoelstelling 96.460,2 miljoen euro. De geïnde ﬁ  scale 
ontvangsten lagen 2.863,8 miljoen euro lager dan de geraamde ontvangsten, d.i. een verschil van − 2,97%. De onderstaande tabel geeft per categorie de geraamde (in de initiële begroting) en de gerealiseerde ontvangsten.
Tabel 3 – Geraamde en gerealiseerde ﬁ  scale ontvangsten in 2008 (in miljoen euro)
Initiële 
begrotingVerwezenlij-
kingVerschil ten opzichte van 
de initiële begroting
In % In waarde
Directe belastingen 53.645,2 52.649,8 − 1,86 % 995,4
Bedrijfsvoorhefﬁ  ng 37.842,5 37.787,6 − 0,15 % 54,9
Voorafbetalingen 12.262,7 11.353,6 − 7,41 % 909,1
Roerende voorhefﬁ  ng 3.359,8 3.294,8 − 1,94 % 65,0
Kohieren − 1.965,3 − 1.895,7 − 3,54 %−  69,6
Andere belastingen 2.145,5 2.109,5 − 1,68 % 36,0 
Douane en accijnzen 9.421,3 9.117,3 − 3,23 % 304,0 Btw en registratie 31.588,8 29.913,2 − 5,30 % 1.675,6 
Successierechten 1.804,9 1.916,0 6,16 % − 111,1
Totale ﬁ  scale ontvangsten 96.460,2 93.596,4 − 2,97 % 2.863,8
Bronnen: Begroting 2008 (DOC 52 1526/001), FOD Financiën, Conjunctuurnota van 31 augustus 2009  166e Cahier de la Cour des comptes 109Compte d’exécution du budget Recettes
valeur
B. Recettes de capital 1.677,8 1.916,0 14,20 % 238,2
Recettes ﬁ  scales totales au sens de l’exposé général 
du budget 90.795,6 93.596,4 3,08 % 2.800,8 
Source : SPF Finances, note de conjoncture du 31 août 2009
Les recettes en contributions directes s’élèvent à 52.649,8 millions d’euros, soit une 
augmentation de 2.587,0 millions d’euros (+ 5,17 %) par rapport à 2007. Les princi-paux postes à l’origine de cette croissance sont le précompte professionnel (+ 6,46 %), le précompte mobilier (+ 10,46 %), les rôles de l’impôt des sociétés (+ 14,38 %) et la taxe de circulation (+ 8,63 %). Les versements anticipés, après avoir connu une nette augmentation en 2007 (+ 6,47 %), diminuent de 193,0 millions d’euros (− 1,67 %). Les rôles négatifs en impôt des personnes physiques poursuivent leur croissance (− 4,09 %).
Les recettes de TVA et des droits d’enregistrement s’élèvent à 29.913,2 mil-
lions d’euros, soit une augmentation de 105,2 millions d’euros (+ 0,35 %).
Les recettes des douanes et accises s’élèvent à 9.117,3 millions d’euros, soit un 
léger tassement de 129,6 millions d’euros (− 1,40 %), principalement à charge des recettes sur les huiles minérales liées à la baisse des prix des produits pétroliers.
2 Analyse budgétaire des recettes ﬁ  scales
L’objectif budgétaire ﬁ  xé pour l’année 2008 était de 96.460,2 millions d’euros. Les 
recettes ﬁ  scales encaissées ont été inférieures de 2.863,8 millions d’euros à celles 
estimées, soit un écart de − 2,97 %. Le tableau ci-dessous présente, par catégorie, les recettes estimées (budget initial) et les recettes réalisées.
Tableau 3 – Recettes ﬁ  scales estimées et réalisées en 2008 (en millions d’euros)
Budget 
initialRéalisation Ecart par rapport
au budget initial
En % En valeur
Contributions directes 53.645,2 52.649,8 − 1,86 % 995,4
Précompte professionnel 37.842,5 37.787,6 − 0,15 % 54,9
Versements anticipés 12.262,7 11.353,6 − 7,41 % 909,1
Précompte mobilier 3.359,8 3.294,8 − 1,94 % 65,0
Rôles − 1.965,3 − 1.895,7 − 3,54 %−  69,6
Autres impôts 2.145,5 2.109,5 − 1,68 % 36,0 
Douanes et accises 9.421,3 9.117,3 − 3,23 % 304,0 TVA et enregistrement 31.588,8 29.913,2 − 5,30 % 1.675,6 
Droit de succession 1.804,9 1.916,0 6,16 % − 111,1
Recettes ﬁ  scales totales 96.460,2 93.596,4 − 2,97 % 2.863,8
Sources : Budget 2008 (DOC 52 1526/001), SPF Finances, note de conjoncture du 31 août 2009 110 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
26 Die effectisering vond plaats in 2005, 2006 en 2007. Voor details over de verrichting van 2005, zie 
Rekenhof, 163e Boek, Volume I, p. 116. Voor details over de verrichting van 2006 en het vervolg van 
de verrichting van 2005, zie Rekenhof, 164e Boek, Volume I, p. 84. Voor een bondig overzicht van de 
effectiseringsverrichtingen in 2007, zie Rekenhof, 165e Boek, Volume I, p. 88.
27 Op 29 januari 2009. De in december 2008 ingevorderde bedragen waren toereikend om de investeer-
ders terug te betalen. De contracten over de afsluiting van de verrichting dateren van 9 februari 2009.
28 Het effectiseringsvehikel is de onderneming die speciaal werd opgericht voor de uitgave van de titels, 
obligaties of andere en voor het beheer van de verrichting.
29 De servicer fee  omvat een vast bedrag van 50.000 euro en een variabel bedrag.EFFECTISERING  VAN FISCALE  SCHULDVORDERINGEN
De eerste effectiseringsoperatie van ﬁ  scale schuldvorderingen ging van start in 2005 
en liep ten einde begin 2009. De Staat heeft de overblijvende portefeuille terug-gekocht en is verder gegaan met de invordering ervan. Bij aﬂ  oop van de operatie 
bedraagt het positieve saldo voor de Staat 4,28 miljoen euro, dankzij de gedifferen-tieerde verkoopprijs van de originele portefeuille. De tweede en derde effectiserings-verrichtingen zijn gestart in 2006 en 2007 en verlopen sneller dan gepland. 
1 Afsluiting van de eerste verrichting
Driemaal heeft de regering ﬁ  scale schuldvorderingen geëffectiseerd
26. De eerste 
verrichting ging begin 2005 van start en eindigde begin 2009. De verrichting werd sneller afgesloten dan initieel gepland (tweede semester van 2010), omdat het tempo van de invordering van de schuldvorderingen die de Staat had afgestaan, hoger lag dan de oorspronkelijke ramingen die steunden op historische invorderingsgegevens.
De afsluiting betekent dat de 500 miljoen euro aan obligaties die waren uitgegeven 
voor de betaling van de initiële aankoopprijs van de portefeuille van ﬁ  scale schuldvor-
deringen, integraal aan de investeerders was terugbetaald
27. De terugbetaling van 
het geïnvesteerde kapitaal en de betaling van de intrest aan de obligatiehouders en de kosten voor het effectiseringsvehikel
28 en voor de andere actoren van de verrich-
ting, werden afgenomen van de ontvangsten die waren ingevorderd op de schuld-vorderingen die de Staat had afgestaan. Het detail daarvan staat in de onderstaande tabel.
Tabel 1 – Bedragen ingevorderd en overgedragen aan het vehikel in het kader van 
 de eerste effectisering in 2005 (in euro)
Invorderingsjaar Ingevorderd totaal
2005  40.790.7382006 255.486.4952007 133.280.9352008 105.860.258
Totaal 535.418.426
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op grond van de 
gegevens overgezonden door de administratie
Een gedeelte van die bedragen wordt eveneens bestemd voor de betaling van de 
Staat die optreedt als beheerder voor de invordering van de schuldvorderingen. Deze bedragen (de zogeheten servicer fees ) variëren naargelang van het bedrag dat in de 
loop van het jaar werd ingevorderd
29.  166e Cahier de la Cour des comptes 111Compte d’exécution du budget Recettes
26 Ces opérations de titrisation ont eu lieu en 2005, 2006 et 2007. Pour des détails sur l’opération de 
2005, cf. Cour des comptes, 163e Cahier, Volume I, p. 116. Pour des détails sur l’opération de 2006 et 
les suites de l’opération de 2005, cf. Cour des comptes, 164e Cahier, Volume I, p. 84. Pour un bilan 
succinct des opérations de titrisation en 2007, cf. Cour des comptes, 165e Cahier, Volume I, p. 88.
27 À la date du 29 janvier 2009. Les sommes recouvrées au mois de décembre 2008 ont été sufﬁ  santes 
pour rembourser les investisseurs. Les contrats de clôture de l’opération datent du 9 février 2009.
28 Le véhicule de la titrisation  est la société créée spécialement pour l’émission des titres, obligations ou 
autres, et la gestion de l’opération.
29 Le servicer fee  comprend un montant ﬁ  xe de 50.000 euros et un montant variable.LES OPÉRATIONS  DE TITRISATION  DE CRÉANCES  FISCALES
Lancée en 2005, la première opération de titrisation de créances ﬁ  scales a pris ﬁ  n 
au début de l’année 2009. Le portefeuille de créances résiduel a été racheté par l’État qui poursuivra leur recouvrement. À sa clôture, le solde positif de l’opération pour l’État est de 4,28 millions d’euros, grâce au prix de vente différé du portefeuille originel. Les deuxième et troisième opérations de titrisation, lancées en 2006 et 2007, se poursuivent à un rythme plus rapide que prévu.
1 La clôture de la première opération
Le gouvernement a procédé à une opération de titrisation de créances ﬁ  scales à 
trois reprises
26. La première opération, lancée en 2005, a été clôturée au début de 
l’année 2009, soit plus tôt que prévu (clôture initialement ﬁ  xée au deuxième semes-
tre de 2010). Le rythme de recouvrement des créances cédées par l’État, en effet, a été plus élevé que les estimations originelles, faites sur la base des données histori-ques de recouvrement.
La clôture signiﬁ  e que les 500 millions d’euros d’obligations émises pour le paiement 
du prix d’achat initial du portefeuille de créances ﬁ  scales ont été intégralement rem-
boursés aux investisseurs
27. Le remboursement du capital investi et le paiement des 
intérêts aux obligataires et des frais du véhicule de la titrisation28 et des autres inter-
venants de l’opération ont été prélevés sur les recettes recouvrées sur les créances cédées par l’État, telles que détaillées dans le tableau suivant.
Tableau 1 – Montants recouvrés et transférés au véhicule, dans le cadre de 
 la première titrisation en 2005 (en euros)
Année de recouvrement Total recouvré
Total 535.418.426
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base de 
données transmises par l’administration
Une partie de ces montants est également affectée au paiement de l’État agissant 
en tant que gestionnaire du recouvrement des créances. Ces montants (appelés servicer fees ) varient en fonction du montant recouvré pendant l’année
29. 112 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 2 – Bedragen gestort aan de Staat in zijn hoedanigheid van servicer  van 
Invorderingsjaar Servicer fee
2005-2006 2.764.413
2007 2.684.9892008 2.134.468
Totaal 7.583.870
Niet alle ﬁ  scale schuldvorderingen die in 2005 werden verkocht – te weten 358.099 
schuldvorderingen aan directe belastingen voor een nominale waarde van 9.487.813.071 euro – werden echter ingevorderd. Bij de afsluiting waren er in de afgestane portefeuille nog 163.827 schuldvorderingen voor een nominale waarde van 6.548.921.777 euro.
Het effectiseringscontract bepaalt dat het effectiseringsvehikel de bestaande porte-
feuille van schuldvorderingen verkoopt bij het einde van de operatie. Daartoe heeft een derde de overblijvende portefeuille geraamd volgens dezelfde methode als die welke gold voor de raming van de oorspronkelijke portefeuille. Vervolgens heeft de Belgische Staat die portefeuille teruggekocht tegen de prijs van 79.407.408 euro.
Voorts bepaalde het contract dat op 2 december 2005 werd gesloten, een initiële 
aankoopprijs voor de afgestane schuldvorderingenportefeuille (500 miljoen euro), plus een uitgestelde aankoopprijs die gelijk is aan de som van alle liquide middelen op de bankrekeningen van het vehikel op de afsluitdatum van zijn vereffening, na de verkoop van alle schuldvorderingen van de portefeuille, verminderd met de verschil-lende vereffeningskosten.
Aangezien de prijs die de Staat aan het effectiseringsvehikel moest betalen om de 
overblijvende portefeuille terug te kopen, inbegrepen is in de uitgestelde aankoop-prijs die het vehikel aan de Staat moest betalen, heeft het vehikel enkel het verschil tussen de twee bedragen gestort. Op 9 maart 2009 heeft het vehikel aan de Staat 4.280.365 euro betaald. Dat is het positieve saldo voor de Staat van de eerste effec-tiseringsoperatie.
2 Voortzetten van de tweede en de derde verrichting in 2008
In 2008 bleef het invorderingspercentage voor de twee andere effectiseringsverrich-
tingen de ramingen overtreffen.
De Staat heeft 86.101.746 euro ingevorderd en overgedragen voor de effectisering 
van 2006, die betrekking had op schuldvorderingen inzake btw en roerende en bedrijfsvoorhefﬁ  ng.
In het kader van de effectisering van 2007, waarvan de portefeuille – zoals bij de 
eerste verrichting – bestond uit schuldvorderingen van directe belastingen, werd 38.942.765 euro ingevorderd en aan het vehikel van deze effectisering gestort.  166e Cahier de la Cour des comptes 113Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 2 – Montants versés à l’État en qualité de servicer  de 
Année de recouvrement Servicer fee
Total 7.583.870
Cependant, toutes les créances ﬁ  scales vendues en 2005 – soit 358.099 créances de 
contributions directes d’une valeur nominale de 9.487.813.071 euros – n’ont pas été recouvrées. À la clôture, il existait encore dans le portefeuille cédé 163.827 créan-ces, d’une valeur nominale de 6.548.921.777 euros.
Les dispositions contractuelles prévoient que le véhicule de la titrisation vende le 
portefeuille de créances existant au terme de l’opération. À cette ﬁ  n, le portefeuille 
résiduel a été évalué par un tiers, selon la même méthode que l’évaluation du porte-feuille d’origine, puis racheté par l’État belge au prix de 79.407.408 euros.
Par ailleurs, le contrat relatif à l’opération de titrisation, conclu le 2 décembre 2005, 
a prévu un prix d’achat initial du portefeuille de créances cédé (500 millions d’euros), plus un prix d’achat différé, qui est égal à la somme de toutes les liquidités détenues sur les comptes bancaires du véhicule à la date de clôture de sa liquidation, après la vente de toutes les créances du portefeuille, diminuée des divers coûts de liquida-tion.
Puisque la somme due au véhicule de la titrisation pour la vente du portefeuille rési-
duel est comprise dans le prix d’achat différé dû à l’État, seule la différence entre les deux montants a été versée par le véhicule. Le 9 mars 2009, celui-ci a payé la somme de 4.280.365 euros, solde positif de la première opération de titrisation pour l’État.
2 La poursuite des deuxième et troisième opérations en 2008
En 2008, le taux de recouvrement des deux autres opérations de titrisation a conti-
nué à dépasser les prévisions.
L’État a recouvré et transféré 86.101.746 euros relativement à la titrisation de 2006, 
qui concernait des créances de TVA et de précompte (mobilier et professionnel).
Dans le cadre de la titrisation de 2007, dont le portefeuille était constitué – comme 
la première opération – de créances de contributions directes, 38.942.765 euros ont été recouvrés et versés au véhicule de cette titrisation. 114 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
VERWERKING  VAN DE WAARBORGEN  GEVESTIGD  BIJ DE INDIENING  VAN SOMMIGE  
EENMALIGE  BEVRIJDENDE  AANGIFTES  (EBA’ S) 
Overeenkomstig de wet van 31 december 2003 moesten bepaalde EBA-aangevers 
een waarborg vestigen bij een ﬁ  nanciële instelling of bij de administratie van de Thesaurie om de betaling van de bijkomende bijdrage van 6 % te garanderen die ze aan de Staat zijn verschuldigd indien ze niet aan hun wettelijke verplichtingen zou-den tegemoetkomen. Indien de aangevers uiterlijk op 30 juni 2008 niet hadden aan-getoond dat ze hun wettelijke verplichtingen waren nagekomen, waren de waarbor-gen verworven door de Schatkist.
Hierna onderzoekt het Rekenhof de procedure die wordt gevolgd in het kader van 
die waarborgen. Het bedrag van de waarborgen dat aan de Staat toekomt, bedraagt 8.396.000,94 euro.
1 Context
1.1 Draagwijdte van het onderzoekHet Rekenhof analyseert de procedure die van toepassing is op de waarborgen die 
door bepaalde aangevers zijn gevestigd om de betaling te verzekeren van de bij-drage die als sanctie geldt in geval van niet-uitvoering van hun verplichtingen. Het Rekenhof gaat meer bepaald in op de invoering van de procedure, de opdracht die aan de ﬁ  nanciële instellingen alsook aan de administratie van de Thesaurie is toever-
trouwd, de mogelijkheden voor de aangevers om beroep aan te tekenen en het behoud van hun anonimiteit.
1.2 Tegensprekelijke procedure
Op 18 juni 2009 werd een ontwerpverslag gestuurd aan de minister van Financiën. 
De minister antwoordde op 30 juli 2009 op de conclusies van het Rekenhof. Zijn antwoord wordt in punt 5 behandeld.
1.3 Wettelijk en reglementair kader 
aangifte bood natuurlijke personen de mogelijkheid hun ﬁ  scale situatie wettelijk te 
regulariseren door aangifte te doen van bepaalde, bij wet vastgelegde bezittingen waar de ﬁ  scale administratie geen weet van had.
De regularisatie moest plaatsvinden tussen 1 januari en 31 december 2004 door 
indiening van een eenmalige bevrijdende aangifte (EBA) en betaling van een een-malige bijdrage van 6 % of 9 %. De indiening en de betaling moesten gebeuren hetzij bij een kredietinstelling, een beursvennootschap of een verzekeringsonderneming, hetzij bij de administratie van de Thesaurie indien de fondsen op een buitenlandse rekening bleven staan.   166e Cahier de la Cour des comptes 115Compte d’exécution du budget Recettes
TRAITEMENT  DES GARANTIES  CONSTITUÉES  LORS DE L’INTRODUCTION  DE 
CERTAINES  DÉCLARATIONS  LIBÉRATOIRES  UNIQUES  (DLU) 
Conformément à la loi du 31 décembre 2003, certains déclarants DLU ont dû 
constituer auprès d’établissements ﬁ  nanciers ou de l’Administration de la trésorerie une garantie couvrant le paiement de la contribution complémentaire de 6 % dont ils auraient été redevables à l’État en cas de manquements à leurs obligations légales. Si les déclarants n’apportaient pas la preuve, au plus tard le 30 juin 2008, de la bonne exécution de ces obligations, les garanties étaient acquises au Trésor.
La Cour des comptes commente ci-après la procédure prévue à l’égard de ces 
garanties. Le montant des garanties revenant à l’État s’élève à 8.396.000,94 euros.
1 Contexte
1.1 Portée de l’analyseDans son commentaire, la Cour des comptes analyse la procédure applicable aux 
garanties constituées par certains déclarants pour assurer le paiement de la contri-bution prévue à titre de sanction en cas de non-exécution de leurs obligations. Le commentaire porte plus particulièrement sur la mise en place de cette procédure, la mission conﬁ  ée aux établissements ﬁ  nanciers ainsi qu’à l’Administration de la tréso-
rerie, les voies de recours mises à la disposition des déclarants et la préservation de leur anonymat.
Un projet de rapport a été transmis le 18 juin 2009 au ministre des Finances. Celui-
ci a répondu aux conclusions de la Cour le 30 juillet 2009. Sa réponse est traitée au point 5.
1.3 Cadre légal et réglementaire
La loi du 31 décembre 2003 instaurant une déclaration libératoire unique a permis 
aux personnes physiques de régulariser en toute légalité leur situation ﬁ  scale en déclarant certains avoirs déﬁ  nis par la loi qui n’étaient pas connus de l’administration 
ﬁ scale.
La régularisation devait intervenir entre le 1
er janvier et le 31 décembre 2004 par le 
dépôt d’une déclaration libératoire unique (DLU) et le paiement d’une contribution unique de 6 % ou de 9 %. Le dépôt et le paiement devaient s’effectuer soit auprès d’un établissement de crédit, d’une société de bourse ou d’une entreprise d’assuran-ces, soit auprès de l’Administration de la trésorerie dans les cas où les fonds demeu-raient sur un compte à l’étranger.  116 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
30 Artikel 10 van de wet van 31 december 2003.
31 Artikel 11 van de wet van 31 december 2003.Belastingplichtigen die ervoor kozen een eenmalige bijdrage van 9 % te betalen, kon-
den naar eigen goeddunken beschikken over de bezittingen waarop de EBA betrek-king had, onder voorbehoud van de bepalingen inzake effecten aan toonder. Om het voorkeurstarief van 6 % te kunnen genieten daarentegen, moest de aangever zich ertoe verbinden de aangegeven sommen en roerende waarden, verminderd met de eenmalige bijdrage, binnen 30 dagen na de aangifte te investeren in bepaalde, bij wet vastgelegde goederen voor een periode van minstens drie jaar. Voor de effecten aan toonder was enkel de bijdrage van 9 % van toepassing, zonder de mogelijkheid om het verlaagd tarief te genieten. De effecten die initieel niet op een rekening ston-den, moesten op het ogenblik van de indiening van de EBA worden gedeponeerd op een rekening die in België of in het buitenland werd geopend op naam van de aan-gever, voor een periode van drie jaar.
De belastingplichtigen die niet of niet meer voldeden aan de hiervoor beschreven 
deponeringsvoorwaarden of aan de vereiste investering of herinvestering moesten als sanctie een bijkomende bijdrage van 6 % betalen, berekend op basis van de aan-gegeven sommen, kapitalen of roerende waarden
30. 
Artikel 2 van de wet van 14 december 2004 tot wijziging van de voornoemde wet van 
31 december 2003 legde de verplichting op een garantie te vestigen die de betaling van de bijkomende bijdrage moest dekken. Op het ogenblik van de betaling van de eenmalige bijdrage, werd door de kredietinstelling, de beursvennootschap of de ver-zekeringsonderneming die de EBA ontving, een bedrag geblokkeerd dat gelijk was aan de eventueel verschuldigde bijkomende bijdrage van 6 %. Ook wie een EBA indiende bij de betrokken dienst van de Thesaurie, vestigde een zakelijke zekerheid, een bankwaarborg of een andere persoonlijke zekerheid voor dat bedrag.
Bij EBA’s waarop het voorkeurtarief van 6 % met investeringsvereiste werd toege-
past en bij EBA’s voor effecten aan toonder (verplicht te deponeren op een reke-ning) waarop het tarief van 9 % van toepassing was, is dus een waarborg gevestigd ten gunste van de Staat die overeenstemt met het bedrag van de bijkomende bij-drage van 6 %.
2  Termijn waarover de aangevers beschikken om aan te tonen dat 
ze hun verplichtingen zijn nagekomen 
De sommen, kapitalen of roerende waarden die als waarborg werden geblokkeerd 
door privé-instellingen, zijn deﬁ  nitief door de Schatkist verworven op 1 juli 2008
31, 
tenzij de aangever of zijn rechthebbende tussen 1 februari 2008 en 30 juni 2008 had aangetoond dat de verplichte deponering of investering in orde was gebracht. Ook de inning van de bijkomende bijdrage door de vestiging van een zakelijke zekerheid of door middel van een bankwaarborg of enige andere persoonlijke waarborg ten gunste van de Schatkist, was mogelijk vanaf 1 juli 2008, tenzij de belastingplichtige of zijn rechthebbende tussen 1 februari en 30 juni 2008 het bewijs leverde dat aan de verplichtingen werd voldaan.  166e Cahier de la Cour des comptes 117Compte d’exécution du budget Recettes
30 Article 10 de la loi du 31 décembre 2003.
31 Article 11 de la loi du 31 décembre 2003.En optant pour la contribution unique de 9 %, le déclarant était libre de disposer, 
comme il l’entendait, des avoirs concernés par la DLU, sous réserve de ce qui était prévu pour les titres au porteur. Pour bénéﬁ  cier du taux préférentiel de 6 %, par contre, le déclarant devait s’engager à investir, dans les 30 jours de la déclaration, les sommes et valeurs mobilières déclarées, diminuées de la contribution unique, dans certains biens déﬁ  nis par la loi et à maintenir cet investissement pendant une 
période d’au moins trois ans. Pour les titres au porteur, seule la contribution de 9 % était d’application, sans possibilité de bénéﬁ  cier du taux réduit. Les titres qui n’étaient 
pas placés initialement sur un compte devaient faire l’objet d’un dépôt sur un compte ouvert au nom du déclarant, en Belgique ou à l’étranger, simultanément à l’introduc-tion de la DLU et y demeurer pendant trois ans.
Une sanction était prévue pour le contribuable qui ne satisfaisait pas ou plus aux 
conditions de dépôt ou à l’exigence d’investissement ou de réinvestissement décrites ci-dessus, sous la forme d’une contribution complémentaire de 6 % calculés sur les sommes, capitaux ou valeurs mobilières déclarés
30. 
L’article 2 de la loi du 14 décembre 2004 modiﬁ  ant la loi du 31 décembre 2003 pré-
citée a imposé la constitution d’une garantie couvrant le paiement de cette contribu-tion complémentaire. Au moment du paiement de la contribution unique, l’établisse-ment de crédit, la société de bourse ou l’entreprise d’assurances belges qui recevait la DLU bloquait un montant équivalent à la contribution complémentaire de 6 % éven-tuellement due. De même, la personne qui introduisait une DLU auprès du service concerné de la Trésorerie constituait une sûreté réelle, une garantie bancaire ou une autre sûreté personnelle pour ce montant.
Les DLU soumises au taux préférentiel de 6 %, sous la condition d’investissement, 
ainsi que les DLU relatives aux titres au porteur (à déposer obligatoirement sur un compte) soumises au taux de 9 % ont donc fait l’objet de la constitution d’une garantie au proﬁ  t de l’État équivalant au montant de la contribution complémentaire de 6 %.
2  Délai accordé aux déclarants pour prouver l’exécution de leurs 
obligations
Les sommes, capitaux ou valeurs mobilières ainsi bloqués à titre de garantie par les 
établissements privés étaient déﬁ  nitivement acquis au Trésor au 1
er juillet 200831, à 
moins que le déclarant ou son ayant droit n’ait démontré à partir du 1er février 2008 
et au plus tard le 30 juin 2008, que l’obligation de dépôt ou d’investissement avait été remplie. De même, la perception de la contribution complémentaire par la réali-sation de la sûreté réelle ou par le recours à la garantie bancaire ou à toute autre sûreté personnelle au proﬁ  t du Trésor était possible dès le 1
er juillet 2008, sauf si 
le contribuable ou son ayant droit apportait, entre le 1er février et le 30 juin 2008, 
la preuve qu’il avait satisfait à toutes ses obligations. 118 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
32 Febelﬁ  n, “EBA. Vragen en antwoorden 2007-2008” , vraag nr. 1, www.febelﬁ  n.be/febelﬁ  n/nl/press/
2007/press_0043.html. 2.1 Procedure voor de vrijgave van de waarborgen 
2.1.1 Waarborgen gevestigd bij privé-instellingen Rol van de privé-instellingen De blokkering van het bedrag dat overeenstemde met de eventueel verschuldigde 
bijkomende bijdrage als sanctie, werd vastgelegd in een bijzondere overeenkomst tussen de aangever en de ﬁ  nanciële instelling of de verzekeringsonderneming. Na aﬂ oop van de voornoemde wettelijke termijnen van drie jaar moesten die instellingen 
zich in het eerste semester van 2008 uitspreken over de naleving van die verplichtin-gen en bijgevolg over de vrijgave van de waarborg of over de betaling van de bijko-mende bijdrage. 
In december 2007 heeft de Federatie voor de Belgische ﬁ  nanciële sector (Febelﬁ  n) 
ter attentie van haar leden een nota opgesteld die de praktische modaliteiten uiteen-zet voor de uitvoering van die wettelijke bepalingen. Bij gebrek aan een wettelijk beschreven procedure heeft Febelﬁ  n voorgesteld bepaalde richtlijnen te volgen voor 
de verwerking van aanvragen tot beslissing betreffende de geblokkeerde waar borgen 
en heeft het modelformulieren voor de aanvragen tot beslissing opgesteld alsook de attesten die door de EBA-aangevers moeten worden ingediend. Die documenten werden voorgelegd aan de minister van Financiën, die liet weten geen opmerkingen te hebben aangaande de voorstellen van Febelﬁ  n. Er moet echter worden gepreci-
seerd dat bij gebrek aan wettelijke bepalingen ter zake, de instellingen die oorspron-kelijk de EBA’s ontvingen, niet verplicht waren de aangevers te informeren over de mogelijkheid om hun waarborg na aﬂ  oop van de termijn van drie jaar te recupereren. 
Het stond die instellingen vrij hun klanten al dan niet te informeren. 
De administratie van de Thesaurie heeft overigens op 23 juni 2008 een brief ver-
stuurd naar Assuralia (beroepsvereniging voor verzekeringsondernemingen) en naar Febelﬁ  n, waarin ze worden herinnerd aan de belangrijke rol die hun leden spelen in 
de afwikkeling van de procedure.
Overeenkomstig de reglementering moest de volledige procedure op schrift worden 
gesteld. De persoon die een EBA indiende, zijn mandataris of zijn rechthebbende in geval van overlijden, moest tussen 1 februari 2008 en 30 juni 2008 een aanvraag indienen opdat een beslissing zou worden genomen over de geblokkeerde waarborg. Febelﬁ  n heeft echter gesuggereerd dat de ﬁ  nanciële instellingen in de praktijk de aanvragen aanvaarden zodra de wettelijke termijn van drie jaar was verlopen, met dien verstande dat de beslissing pas ten vroegste op 1 februari 2008 aan de aangever zou worden bekendgemaakt en dat de waarborg dan eventueel zou worden vrijgegeven
32. Door de wet op die manier te interpreteren, had de aangever volgens 
Febelﬁ  n de beste kans om binnen de wettelijke termijn bij het bijzonder college (cf. infra) beroep aan te tekenen tegen een ongunstige beslissing van de bankinstel-ling.
De aangever moest zijn aanvraag tot vrijgave van de waarborg staven met de nodige 
verantwoordingsstukken. In dat opzicht preciseert de voornoemde nota van Febelﬁ  n, 
gericht aan de ﬁ  nanciële instellingen, welke bewijsstukken ontvankelijk en geldig zijn 
volgens de voorschriften van artikel 2, § 2 en 3, van het koninklijk besluit van 9 janu-ari 2004 tot uitvoering van de artikelen 2, § 1, zevende lid, 4, § 2, 6, § 3, tweede lid, en 10 van de wet van 31 december 2003 houdende invoering van een eenmalige bevrijdende aangifte. De beslissing werd overgelaten aan de ﬁ  nanciële instelling en 
was uit dien hoofde deﬁ  nitief en onherroepelijk, behoudens materiële fout. De aan-
vrager ontving vervolgens een gemotiveerd document.   166e Cahier de la Cour des comptes 119Compte d’exécution du budget Recettes
32 Febelﬁ  n, « DLU. Questions et réponses 2007-2008, question n°1 » , www.febelﬁ  n.be/febelﬁ  n/fr/press/
2007/press_0041a.html.2.1 Procédure de libération des garanties
2.1.1 Garanties constituées auprès des institutions privéesRôle des institutions privéesLe blocage du montant équivalent à la contribution complémentaire éventuellement 
due à titre de sanction faisait l’objet d’un contrat particulier entre le déclarant et l’établissement ﬁ  nancier ou d’assurances. Au terme des délais légaux précités de trois ans, ces institutions devaient se prononcer durant le premier semestre 2008 sur le respect de ces obligations et par conséquent sur le déblocage de la garantie ou sur le paiement de la contribution complémentaire. 
En décembre 2007, la Fédération belge du secteur ﬁ  nancier (Febelﬁ  n) a rédigé à 
l’attention de ses membres une note détaillant les modalités d’exécution pratique des dispositions légales. En l’absence de procédure décrite par la loi, Febelﬁ  n a pro-
posé de suivre certaines lignes directrices pour le traitement des demandes de déci-sion concernant les garanties bloquées et a établi des formulaires-types pour les demandes de décision et les attestations à introduire par les déclarants DLU. Ces documents ont été soumis au ministre des Finances qui a fait savoir qu’il n’avait pas de remarques à formuler concernant les propositions de Febelﬁ  n. Il faut cependant 
préciser qu’à défaut de disposition légale en ce sens, les institutions qui avaient reçu les DLU à l’origine n’avaient pas l’obligation d’informer les déclarants de la possibi-lité de récupérer leur garantie à l’issue du délai de trois ans. Chacune d’entre elles était libre de prendre l’initiative d’informer ses clients. 
L’Administration de la trésorerie a par ailleurs adressé un courrier daté du 23 juin 2008 
aux organismes Assuralia (union professionnelle des entreprises d’assurances) et Febelﬁ  n leur rappelant le rôle important de leurs membres dans le déroulement de la 
Conformément à la législation, l’ensemble de la procédure devait être écrite. La per-
sonne qui avait introduit la DLU, son mandataire ou son ayant droit en cas de décès devait déposer entre le 1
er février et le 30 juin 2008 une demande en vue d’obtenir 
une décision concernant la garantie bloquée. Néanmoins, Febelﬁ  n a suggéré qu’en pratique les établissements ﬁ  nanciers acceptent les demandes dès que le délai légal 
de trois ans était écoulé, étant entendu que la décision ne serait portée à la connais-sance du déclarant et la garantie éventuellement libérée que le 1
er février 2008 au plus 
tôt32. Selon Febelﬁ  n, cette interprétation de la loi permettait de préserver au mieux le 
droit des déclarants d’intenter dans le délai légal un recours contre la décision défa-vorable de l’organisme bancaire devant le collège spécial dont question ci-après.
Le déclarant joignait les pièces justiﬁ  catives à sa demande de libération de la garan-
tie. À cet égard, la note de Febelﬁ  n précitée rappelle aux institutions ﬁ  nancières quels sont les types de preuve recevables et valables selon les prescriptions prévues par l’article 2, § 2 et 3, de l’arrêté royal du 9 janvier 2004 portant exécution des arti-cles 2, § 1
er, alinéa 7, 4, § 2, 6, § 3, alinéa 2, et 10 de la loi du 31 décembre 2003 
instaurant une déclaration libératoire unique. La décision était laissée à l’apprécia-tion de l’organisme bancaire, celle-ci étant déﬁ  nitive et irrévocable dans son chef, sauf erreur matérielle. Un document motivé était ensuite envoyé au demandeur.  120 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
33 Artikel 2 van het koninklijk besluit van 9 januari 2004 tot vastlegging van de modellen van formulieren 
die moeten worden gebruikt ter uitvoering van de wet van 31 december 2003 houdende invoering van een eenmalige bevrijdende aangifte, en bijlage 5 van dat koninklijk besluit, waarin meer bepaald het model wordt vastgelegd van de samenvattende opgave van de door te storten bijkomende bijdragen.Resultaten van de behandelde dossiers 
Er zijn geen cijfers bekend over het aantal waarborgdossiers dat werd behandeld 
door de ﬁ  nanciële instellingen, de verzekeringsondernemingen en de beursvennoot-
schappen. Bij gebrek aan een wettelijke verplichting, hebben die laatste immers geen opgaven opgesteld van de waarborgen die initieel werden gevestigd bij indiening van de EBA. Er valt hoogstens te concluderen dat alle EBA’s waarop een taxatie van 6 % of een gecombineerde taxatie van 6 en 9 % werd geheven, in overeenstemming met de wettelijke bepalingen aanleiding hebben gegeven tot de vestiging van een waar-borg (1.839 dossiers). Aan die dossiers moeten de EBA’s worden toegevoegd die onderhevig waren aan het tarief van 9 % en de EBA’s die betrekking hadden op roe-rende waarden aan toonder. Daarvoor moest eveneens een waarborg worden geves-tigd, maar de exacte aantallen zijn niet gekend. Bijgevolg kan enkel worden uitge-maakt hoeveel betwiste dossiers er zijn en hoeveel waarborgen er uiteindelijk ten goede zijn gekomen aan de Staat, in vergelijking met het totale aantal waarborgen die in 2004 zijn gevestigd. 
Bij de storting van die sommen op de rekening van de Staat moesten de ﬁ  nanciële 
instellingen aan de administratie van de Thesaurie een samenvattende opgave bezor-gen van de bijkomende bijdragen die aan de administratie moesten worden doorge-stort, volgens het wettelijk voorgeschreven model
33. Die opgave omvatte de vol-
gende gegevens: het aantal EBA’s waarvoor een bijkomende bijdrage werd gestort (en waarbij een onderscheid moest worden gemaakt tussen de waarborgen onderhe-vig aan het tarief van 9 %, 6 % of aan het gecombineerde tarief van 6 en 9 %), de belastbare basis van die EBA’s en de bedragen van de bijkomende bijdragen. 
Eind mei 2009 bedroeg het aantal waarborgen die aan de Schatkist zijn doorgestort 
678. 
De verzekeringsondernemingen hebben de administratie van de Thesaurie geen 
enkele opgave bezorgd. In 2004 hadden ze 54 eenmalig bevrijdende aangiftes ont-vangen, waarvan er 26 onderhevig waren aan het tarief van 9 % en 28 aan het tarief van 6 %. Een enkele onder hen heeft een bedrag doorgestort aan de Thesaurie in hoofde van een bijkomende bijdrage maar zonder daarbij de ad hoc opgave toe te voegen.
Aangezien er geen opgaven en sommen werden doorgegeven, is de administratie 
van de Thesaurie ervan uit gegaan dat de waarborgen werden vrijgegeven volgens de wettelijk voorgeschreven voorwaarden.  166e Cahier de la Cour des comptes 121Compte d’exécution du budget Recettes
33 Article 2 de l’arrêté royal du 9 janvier 2004 ﬁ  xant le modèle des formulaires à utiliser en exécution de 
la loi du 31 décembre 2003 instaurant une déclaration libératoire unique et l’annexe 5 à cet arrêté royal ﬁ  xant plus particulièrement le modèle du relevé récapitulatif des contributions complémentaires à transférer.Résultats des dossiers traités
Il est impossible de connaître le nombre de dossiers de garantie traités par les insti-
tutions ﬁ  nancières, les compagnies d’assurances ou les sociétés de bourse puisqu’à 
défaut d’obligation légale, celles-ci n’ont pas dressé de relevés des garanties consti-tuées à l’origine au moment du dépôt des DLU. On peut tout au plus déduire que toutes les DLU qui ont fait l’objet d’une taxation à 6 % ou d’une taxation combinée à 6 et 9 % ont, conformément aux dispositions légales, donné lieu au dépôt d’une garantie, soit 1.839 dossiers. À ces dossiers doivent s’ajouter les DLU soumises au taux de 9 % et relatives à des valeurs mobilières au porteur, qui devaient également faire l’objet d’un dépôt de garantie mais leur nombre n’est pas connu. Par consé-quent, on ne peut établir le pourcentage des dossiers litigieux et des garanties ﬁ  na-
lement exécutées en faveur de l’État par rapport au nombre total de garanties dépo-sées en 2004. 
Concomitamment au versement des sommes sur le compte de l’État, les établisse-
ments ﬁ  nanciers devaient adresser à l’Administration de la trésorerie un relevé réca-
pitulatif des contributions complémentaires à transférer à cette administration, suivant le modèle établi par la loi
33. Ce relevé mentionnait les renseignements suivants : le 
nombre de DLU pour lesquelles il y a eu versement des contributions complémentai-res en distinguant celles soumises à l’origine à 9 %, à 6 % ou aux taux de 6 et 9 %, les bases imposables de ces DLU et les montants des contributions complémentaires. 
Fin mai 2009, le nombre de garanties transférées au Trésor s’élevait à 678.En ce qui concerne les compagnies d’assurances, elles n’ont adressé aucun relevé 
récapitulatif à l’Administration de la trésorerie. En 2004, elles avaient reçu 54 décla-rations libératoires uniques, dont 26 avaient été taxées au taux de 9 % et 28 l’avaient été au taux de 6 %. Une seule d’entre elles a transféré un montant à la Trésorerie à titre de contribution complémentaire mais sans l’accompagner du relevé ad hoc.
En l’absence de relevés et de sommes transmis, l’Administration de la trésorerie a 
présumé que les garanties ont été libérées dans le respect des conditions prévues par la loi. 122 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
34 Ter herinnering: de termijn om het nodige te doen verstreek op 30 juni 2008.
35 Die bepalingen hebben betrekking op de voorwaarden voor de storting van de bijkomende bijdrage en 
op de voorwaarden voor de doorstorting van de waarborg aan de Staat.2.1.2 Waarborgen gevestigd bij de Thesaurie 
Rol van de Thesaurie De EBA’s moesten bij de administratie van de Thesaurie van de FOD Financiën 
worden ingediend als de fondsen op een buitenlandse rekening bleven staan. Bij het verstrijken van de wettelijke termijn werd de administratie dus ook geconfronteerd met de problematiek van de vrijgave van de zakelijke of persoonlijke zekerheden die werden gevestigd ten gunste van de Staat. Net als voor de privé-instellingen, bepaalde de wet geenszins dat de administratie van de Thesaurie verplicht was de aangevers te herinneren aan de stappen die ze moesten ondernemen om de drie jaar eerder gevestigde waarborgen te deblokkeren. Ze heeft niettemin contact opgeno-men met de aangevers en met de betrokken privé-instellingen, weliswaar laattijdig. Midden juni 2008 heeft ze de betrokken belastingplichtigen een brief bezorgd
34 die 
melding maakte van de artikelen 10 en 11, § 4, van de wet van 31 december 2003 houdende invoering van een eenmalige bevrijdende aangifte
35. Op 26 juni 2008 heeft 
ze op haar website een bericht gepubliceerd waarin de stappen werden opgesomd om vrijgave van de waarborgen te bekomen. De administratie van de Thesaurie heeft alle tussenkomsten van de belastingplichtigen aanvaard (mails, telefoontjes, faxen) en ermee ingestemd dat de bewijzen voor het volbrengen van de verplichtingen ach-teraf zouden worden ingediend. Om de indiening van de aanvragen tot beslissing vlotter te laten verlopen, heeft de administratie ook een formulier goedgekeurd dat werd opgesteld op basis van het Febelﬁ  n-model. 
Resultaten van de behandelde dossiers 
De volgende tabellen geven een overzicht van de aanvragen die de aangevers bij de 
administratie van de Thesaurie hebben ingediend om een beslissing te verkrijgen over de vrijgave van hun waarborgen alsook van de beslissingen die de administratie heeft genomen.
Tabel 1 – Indiening van de aanvragen tot beslissing bij de administratie van 
 de Thesaurie
Aantal 
dossiers Bedrag van de 
waarborgen in euro 
Spontaan voorgelegde verantwoordingsdossiers 20 2.617.113,72 
Na herinnering voorgelegde verantwoordingsdossiers 13 234.400,82 
Ondanks herinnering niet-voorgelegde 
verantwoordingsdossiers  5 155.752,70 
Vrijwillig betaalde bijdrage vóór het verstrijken van 
de termijn  1 26.492,16 
Totaal aantal dossiers 39 3.033.759,40 
Bron: administratie van de Thesaurie (gegevens meegedeeld op 16 april 2009)
Op een totaal van 473 EBA’s die in 2004 bij de administratie van de Thesaurie wer-
den ingediend, werd er in 39 gevallen een waarborg gevestigd die na het verstrijken van de wettelijke termijn van drie jaar kon worden vrijgegeven of uitgevoerd. In 18 van die 39 dossiers heeft de administratie van de Thesaurie een herinneringsbrief gestuurd.  166e Cahier de la Cour des comptes 123Compte d’exécution du budget Recettes
34 Pour rappel, le délai pour effectuer les démarches expirait le 30 juin 2008.
35 Ces dispositions concernent les conditions de versement de la contribution complémentaire et de 
transfert de la garantie à l’État.2.1.2 Garanties constituées auprès de la Trésorerie
Rôle de la TrésorerieLes déclarations libératoires uniques devaient être introduites auprès de l’Adminis-
tration de la trésorerie du SPF Finances lorsque les fonds demeuraient sur un compte à l’étranger. Cette administration a donc été également confrontée, à l’échéance légale, à la problématique de la libération des sûretés réelles ou personnelles consti-tuées au proﬁ  t de l’État. Comme pour les établissements privés, la loi ne prévoyait 
pas d’obligation pour l’Administration de la trésorerie de rappeler aux déclarants les démarches à accomplir pour obtenir le déblocage des garanties constituées trois ans plus tôt. Elle s’est néanmoins manifestée auprès des déclarants et des établisse-ments privés concernés, mais assez tardivement. Elle a ainsi envoyé mi-juin 2008
34 
aux contribuables intéressés une lettre reproduisant les articles 10 et 11, § 4, de la loi du 31 décembre 2003 instaurant une déclaration libératoire unique
35 et a publié le 
26 juin 2008, sur son site internet, un communiqué résumant les étapes à suivre pour la libération des garanties. L’Administration de la trésorerie a accepté toutes les modalités d’intervention des contribuables (courriel, téléphone, fax) et admis que les preuves de la bonne exécution de leurs obligations soient apportées ultérieurement. Pour faciliter l’introduction des demandes de décision, l’administration a également adopté un formulaire établi sur le modèle du document rédigé par Febelﬁ  n.
Résultats des dossiers traités
Les tableaux suivants présentent un relevé des demandes des déclarants introduites 
auprès de l’Administration de la trésorerie en vue d’obtenir une décision sur la libé-ration de leurs garanties ainsi que des décisions prises par l’administration.
Tableau 1 – Introduction des demandes de décision auprès de l’Administration 
 de la trésorerie
Nombre de 
dossiersMontant des 
garanties en euros
Dossiers de preuve présentés spontanément 20 2.617.113,72 
Dossiers présentés après lettre de rappel 13 234.400,82 
Dossiers non présentés malgré lettre de rappel  5 155.752,70 
Contribution complémentaire payée volontaire ment 
avant l’échéance 1 26.492,16 
Nombre total de dossiers 39 3.033.759,40 
Source : Administration de la trésorerie (données communiquées le 16 avril 2009)
Sur un total de 473 déclarations libératoires uniques déposées auprès de l’Adminis-
tration de la trésorerie en 2004, 39 étaient assorties de la constitution d’une garantie à libérer ou à exécuter au terme de la période légale de trois ans. Sur ces 39 dossiers, l’Administration de la trésorerie a adressé une lettre de rappel dans 18 d’entre eux. 124 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
36 De bijkomende bijdrage werd op 20 januari 2005 gestort aan de Staat.
37 Artikel 11, § 6, van de wet van 31 december 2003 houdende invoering van een eenmalige bevrijdende 
aangifte, ingevoegd door artikel 2 van de wet van 14 december 2004. 
38 De voorzitter werd aangeduid door Febelﬁ  n indien het geschil betrekking had op een beursvennoot-
schap of een kredietinstelling. Indien er een verzekeringsonderneming betrokken was bij de betwisting, werd de voorzitter aangeduid door Assuralia.Tabel 2 – Beslissingen van de administratie van de Thesaurie
Aantal 
Aanvaarde dossiers (vrijgave van de waarborg) 29 2.802.653,01Geweigerde dossiers (uitvoering van de waarborg ten 
gunste van de Staat) 8 207.230,39 
In behandeling zijnde dossiers  2 23.876,00 
In 8 van de 39 dossiers (20,51 %) heeft de administratie van de Thesaurie de waar-
borg uitgevoerd en het bedrag van de bijkomende bijdrage doorgestort aan de Staat. Van die 8 negatieve beslissingen waren er 5 gebaseerd op het feit dat de aangever niet de nodige verantwoordingsstukken had voorgelegd. In 2 dossiers stoelde de weigering op het feit dat de voorwaarden inzake het deponeren of herinvesteren niet waren nageleefd en 1 dossier vloeit voort uit de beslissing van een aangever om de bijkomende bijdrage spontaan en vervroegd te betalen
36.
De nadruk moet worden gevestigd op een speciﬁ  eke moeilijkheid waarmee de admi-
nistratie van de Thesaurie werd geconfronteerd bij de uitvoering van de waarborgen ten gunste van de Staat: van de 39 waarborgen die werden gevestigd bij de Depo-sito- en Consignatiekas of bij ﬁ  nanciële instellingen, vervielen er 10 op 1 juli 2008 
aangezien de wet geen vervaldatum bepaalde voor die waarborgen. Voor 2 van die 10 waarborgen die de administratie moest uitvoeren, had de administratie van de Thesaurie slechts een dag de tijd om de praktische modaliteiten in orde te brengen.
2.1.3 Beroep bij een bijzonder college
In dit punt wordt de behandeling van de geschillen beschreven voor de EBA’s die bij de ﬁ  nanciële privé-instellingen werden ingediend. De wet heeft niet voorzien in beroep voor het bijzonder college in geval van een negatieve beslissing door de administratie van de Thesaurie.
Als de kredietinstelling, de verzekeringsonderneming of de beursvennootschap een 
negatieve beslissing nam over de ontvankelijkheid of de geldigheid van de bewijs-stukken, kon de aangever beroep aantekenen bij een bijzonder college (hierna het EBA-college genoemd) binnen 60 dagen na ontvangst van de beslissing
37. De betwis-
tingen moesten schriftelijk worden ingediend vóór 1 juli 2008. Het EBA-college met drie effectieve leden en drie plaatsvervangers, bestond uit een voorzitter die naarge-lang het geval werd aangeduid door Febelﬁ  n of door Assuralia
38 en uit twee leden 
waarvan de ene werd aangeduid door de minister van Financiën en de andere door de minister van Justitie. De leden van het EBA-college moesten bij de uitoefening van hun opdracht een strikte geheimhouding in acht nemen, behalve ten aanzien van de persoon die de aangifte had ingediend en ten aanzien van de kredietinstelling, de beursvennootschap of de verzekeringsonderneming.   166e Cahier de la Cour des comptes 125Compte d’exécution du budget Recettes
36 La contribution complémentaire a été versée à l’État le 20 janvier 2005.
37 Article 11, § 6, de la loi du 31 décembre 2003 instaurant une déclaration libératoire unique, introduit 
par l’article 2 de la loi du 14 décembre 2004. 
38 Il s’agissait d’un représentant désigné par Febelﬁ  n lorsque le litige concernait une société de bourse ou 
un établissement de crédit ou d’un représentant choisi par Assuralia si la contestation mettait en cause une compagnie d’assurances.Tableau 2 – Décisions prises par l’Administration de la trésorerie 
Nombre de 
Dossiers acceptés (libération de la garantie) 29 2.802.653,01Dossiers refusés (exécution de la garantie au proﬁ  t 
de l’État) 8 207.230,39 
Dossiers en instance  2 23.876,00 
L’Administration de la trésorerie a exécuté la garantie et a transféré le montant de 
la contribution complémentaire à l’État dans 8 dossiers sur 39, soit 20,51 %. Sur ces 8 décisions négatives, 5 sont fondées sur la non-présentation de preuves par le contribuable, 2 sont basées sur le non-respect des conditions de placement ou de réinvestissement et 1 fait suite à la décision d’un déclarant de payer anticipative-ment et spontanément la contribution complémentaire
36.
Il faut souligner une difﬁ  culté particulière rencontrée par l’Administration de la tréso-
rerie au moment d’exécuter les garanties au proﬁ  t de l’État. Sur les 39 garanties constituées auprès de la Caisse des dépôts et consignations ou d’institutions ﬁ  nan-
cières, 10 prenaient ﬁ  n le 1
er juillet 2008, la loi n’ayant pas prévu de date pour l’ex-
piration des garanties. Pour les 2 de ces 10 garanties qu’elle a dû réaliser, l’Adminis-tration de la trésorerie n’a disposé que d’un jour pour mettre en œuvre les modalités pratiques d’exécution.
2.1.3 Recours devant un collège spécial
Ce point décrit le traitement des litiges pour les DLU introduites auprès des institu-tions ﬁ  nancières privées. La loi n’a pas prévu de recours devant le collège spécial en 
cas de décisions négatives rendues par l’Administration de la trésorerie. 
En cas de décision négative relative à la recevabilité ou à la validité des preuves 
prononcée par l’établissement de crédit, l’entreprise d’assurances ou la société de bourse, le déclarant avait la faculté d’intenter un recours devant un collège spécial (également dénommé « collège DLU » ci-après) dans les 60 jours de la réception de la décision
37. Les contestations devaient être introduites par écrit avant le 
1er juillet 2008. Ce collège spécial, comprenant trois membres effectifs et trois mem-
bres suppléants, était composé d’un président désigné, suivant les cas, par Febelﬁ  n 
ou par Assuralia38 et de deux membres désignés, l’un, par le ministre des Finances, 
et l’autre, par le ministre de la Justice. Les membres du collège DLU étaient tenus d’observer une stricte obligation de secret dans l’exécution de leur mission, sauf à l’égard de la personne qui avait introduit la déclaration et de l’établissement de cré-dit, la société de bourse ou l’entreprise d’assurances.  126 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
39 Ministerieel besluit tot vaststelling van de nadere regels inzake de oprichting en de werking van het 
bijzonder college beoogd in artikel 11, § 6, van de wet van 31 december 2003 houdende invoering van een eenmalige bevrijdende aangifte ( Belgisch Staatsblad  van 4 juni 2008).
40 Dit is 60 dagen voor de publicatie van het adres van het EBA-college.
41 Het EBA-college kan de verzoeker of de betrokken ﬁ  nanciële instelling vragen naar de gegevens en 
bijkomende stukken die het nodig acht om een beslissing te kunnen nemen.
42 Belgisch Staatsblad , 23 juli 2008, p. 38483.De activiteiten van het EBA-college moesten achteraf worden geregeld en gepreci-
seerd door een besluit van de minister van Financiën. Dat ministerieel besluit kwam er op 16 mei 2008
39 en werd van kracht op 4 juni 2008. Het brengt de samenstelling 
van het college in herinnering, het preciseert het adres van het college en legt de werkingsregels van het college vast en meer bepaald de modaliteiten voor het verga-deren en delibereren, alsook de vormelijke en inhoudelijke voorwaarden waaraan het verzoek van de aangever, zijn rechthebbende of zijn wettelijke vertegenwoordiger moet beantwoorden. Het adres van het bijzonder college werd in eerste instantie in het Belgisch Staatsblad van 24 april 2008 gepubliceerd, zonder enige precisering over de vormelijke voorwaarden die moesten worden nageleefd of de procedure die moest worden gevolgd. Rekening houdende met het feit dat zich vanaf 1 februari 2008 betwistingen konden voordoen, was het voor aangevers die voor 24 februari 2008
40 
een negatieve beslissing ontvingen niet meer mogelijk beroep aan te tekenen binnen de wettelijke termijn van 60 dagen die verjaarde op straffe van nietigheid. Er moest dus worden voorzien in een afwijking voor dergelijke situaties en die kwam er door artikel 6, tweede lid, van het voornoemde ministerieel besluit van 16 mei 2008, waarin de aangever de mogelijkheid werd geboden om zijn verzoek uiterlijk op 30 juni 2008 in te dienen, indien de beslissing van de privé-instelling vóór 4 juni 2008 werd ontvan-gen. Op die manier konden aangevers waarvan de termijn om beroep aan te tekenen was verstreken, hun verzoek indienen. De betrokken ﬁ  nanciële instellingen en de administratie van de Thesaurie werden onmiddellijk op de hoogte gebracht als er een verzoek werd ingediend.
Het EBA-college zetelde met gesloten deuren en besliste op basis van stukken
41, bij 
meerderheid van stemmen, over de ontvankelijkheid en de gegrondheid van het ver-zoek. De verzoeker had het recht te worden gehoord en kon zich laten bijstaan of vertegenwoordigen. Het EBA-college moest een beslissing nemen binnen zes maan-den na de indiening van de betwisting of na de datum waarop het dossier volledig was. De beslissing werd door middel van een ter post aangetekende brief bekendge-maakt aan de betrokken partijen en aan de administratie van de Thesaurie.
De leden van het EBA-college werden aangesteld bij ministerieel besluit van 
30 juni 2008
42, dat met terugwerkende kracht in werking trad op 5 juni 2008.
Tabel 3 – Beslissingen van het EBA-college
Onontvankelijke verzoeken (ingediend buiten de termijn) 2
Onontvankelijke verzoeken (onvolledig dossier) 4Gunstige beslissing voor de verzoeker 6
Ongunstige beslissing voor de verzoeker 122
Aantal verzoeken die werden ingediend bij het EBA-college 134
Bron: administratie van de Thesaurie (gegevens opgesteld op basis van de afschriften van de beslissingen 
die ze ontving van het EBA-college)  166e Cahier de la Cour des comptes 127Compte d’exécution du budget Recettes
39 Arrêté ministériel ﬁ  xant des règles précises en matière de constitution et de fonctionnement du collège 
spécial visé à l’article 11, § 6, de la loi du 31 décembre 2003 instaurant une déclaration libératoire unique ( Moniteur belge , 4 juin 2008).
40 Soit plus de 60 jours avant la publication de l’adresse du collège spécial.
41 Le collège est libre de demander au requérant ou à l’établissement ﬁ  nancier concerné les informations 
et pièces complémentaires qu’il juge nécessaires pour pouvoir prendre sa décision.
42 Moniteur belge , 23 juillet 2008, p. 38483.Les activités du collège spécial devaient ultérieurement être réglées et précisées par 
un arrêté du ministre des Finances. Cet arrêté ministériel intervenu le 16 mai 200839, 
est entré en vigueur le 4 juin 2008. Il rappelle la composition du collège DLU, précise son adresse et détermine les règles de fonctionnement de celui-ci, notamment les modalités de réunion et de délibération et les conditions de forme et de fond de la requête introduite par le déclarant, son ayant droit ou son représentant légal. Préa-lablement, l’adresse du collège spécial avait été publiée au Moniteur belge  du 
24 avril 2008, sans autre précision quant aux conditions de forme à respecter et à la procédure à suivre. Compte tenu du fait que des contestations pouvaient naître à partir du 1
er février 2008, les déclarants qui auraient reçu une décision négative 
avant le 24 février 200840 étaient dans l’impossibilité d’introduire leur recours dans 
le délai légal de 60 jours, prescrit à peine de nullité. Il était donc indispensable de prévoir une dérogation pour ces situations. Cette dérogation a été introduite par l’article 6, alinéa 2, de l’arrêté ministériel du 16 mai 2008 précité qui a donné au contribuable la possibilité de déposer sa requête au plus tard le 30 juin 2008 dans les cas où la décision de l’établissement privé avait été reçue avant le 4 juin 2008. Elle a ainsi permis à des contribuables dont le délai de recours était écoulé d’intro-duire leur requête. Les établissements ﬁ  nanciers en cause et l’Administration de la 
trésorerie étaient immédiatement informés de l’existence d’une requête.
Le collège siégeait à huis-clos et statuait sur pièces
41, à la majorité des voix, sur la 
recevabilité et le bien-fondé de la requête. Le requérant avait le droit d’être entendu et pouvait se faire assister ou représenter. La décision du collège devait intervenir dans les six mois de la date d’introduction de la contestation ou de la date à laquelle le dossier était complet. Cette décision était notiﬁ  ée par pli recommandé aux parties 
en cause ainsi qu’à l’Administration de la trésorerie.
Les membres du collège spécial ont été désignés par arrêté ministériel du 
30 juin 2008
42 produisant ses effets rétroactivement au 5 juin 2008.
Tableau 3 – Décisions prises par collège spécial
Requêtes irrecevables car hors délai 2
Requêtes irrecevables car dossiers incomplets 4Décisions favorables aux requérants 6
Décisions défavorables aux requérants 122
Nombre de requêtes introduites devant le collège spécial 134
Source : Administration de la trésorerie (données établies sur la base des copies des décisions qui lui ont 
été envoyées par le collège spécial) 128 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
43 Artikel 6, § 6, van de wet van 31 december 2003 houdende invoering van een eenmalige bevrijdende 
aangifte.3  Financiële resultaten van de doorstorting van EBA-waarborgen 
aan de Staat 
De rijksmiddelenbegrotingen 2008 en 2009 bevatten geen speciﬁ  ek begrotingsartikel 
voor de ontvangsten die voortvloeiden uit de uitvoering van de EBA-waarborgen. Die ontvangsten worden aangerekend bij de diverse ontvangsten van de uitvoeringsreke-ningen van de begrotingen 2008 en 2009.
Tabel 4 – Verworven ontvangsten door de Staat op 16 april 2009 (in euro)
Bijkomende bijdragen gestort door de ﬁ  nanciële instellingen 
(beslissingen zonder beroep bij het EBA-college)6.878.134,67 
(na verwerping van het beroep door het EBA-college)1.310.635,88 
Bijkomende bijdragen geïnd door de Thesaurie 207.230,39 
Totaal 8.396.000,94 
Om redenen van vertrouwelijkheid is niet bij wet bepaald dat de administratie moet 
toezien op de goede toepassing door de private ﬁ  nanciële instellingen van de wet-
telijke voorwaarden om de vrijgave van EBA-waarborgen toe te staan of te weigeren. Haar rol bestond er enkel in na te gaan of de bedragen op de samenvattende opga-ven die door de ﬁ  nanciële instellingen werden doorgegeven, overeenstemden met de 
sommen die op de rekening van de Staat werden gestort.
Het Rekenhof onderstreept dat de wet een dergelijke controleopdracht had kunnen 
toevertrouwen aan een onafhankelijke openbare instelling zoals de Cel voor Financi-ele Informatieverwerking (CFI), die overigens al beschikte over een lijst van EBA-aangevers
43.
Wat de behandeling van de geschillen betreft, kon in uitvoering van de wet geen 
beroep worden aangetekend bij het EBA-college tegen negatieve beslissingen van de administratie van de Thesaurie, in tegenstelling tot de beslissingen van privé-instellingen. De betrokken belastingplichtigen hadden dus geen andere mogelijkheid dan eventueel gerechtelijke stappen te ondernemen.
Op het vlak van de termijn, bepaalde de wet van 31 december 2003 houdende invoe-
ring van een eenmalige bevrijdende aangifte dat de aangever binnen 60 dagen na de beslissing van de ﬁ  nanciële instelling tot verwerping, en uiterlijk op 30 juni 2008, beroep kon aantekenen bij het bijzonder college. 
Door de publicatie op 24 april 2008 van het adres van het EBA-college kon de wet-
telijke termijn van 60 dagen voor de negatieve beslissingen die voor 24 februari 2008 werden genomen, niet worden nageleefd. Het ministerieel besluit van 16 mei 2008 tot vaststelling van de nadere regels inzake de oprichting en de werking van het bijzonder college heeft bijgevolg een afwijking van die termijn ingevoerd, zonder het principe van de hiërarchie van de normen te respecteren.  166e Cahier de la Cour des comptes 129Compte d’exécution du budget Recettes
43 Article 6, § 6, de la loi du 31 décembre 2003 instaurant une déclaration libératoire unique.3 Résultats ﬁ  nanciers du transfert à l’État des garanties DLU
Les recettes résultant de l’exécution des garanties DLU n’ont pas fait l’objet d’un 
article budgétaire spéciﬁ  que aux budgets des voies et moyens 2008 et 2009. Elles 
seront imputées en recettes diverses dans les comptes d’exécution des budgets 2008 et 2009.
Tableau 4 – Recettes acquises à l’État au 16 avril 2009 (en euros)
Contributions complémentaires versées par les institutions 
ﬁ nancières (décisions sans recours au collège spécial)6.878.134,67 
ﬁ nancières (après rejet des recours par le collège spécial)1.310.635,88 
Contributions complémentaires perçues par la Trésorerie 207.230,39 
Total 8.396.000,94 
En raison des contraintes de conﬁ  dentialité, la loi n’a pas prévu l’exercice par l’Admi-
nistration de la trésorerie d’un contrôle de la bonne exécution par les établissements ﬁ nanciers privés des conditions prévues par la loi pour accorder ou refuser la libéra-
tion des garanties DLU. Son rôle était limité à une vériﬁ  cation de la concordance entre les montants ﬁ  gurant sur les relevés transmis par les établissements ﬁ  nanciers 
et les sommes versées sur le compte de l’État. 
La Cour souligne qu’il aurait été envisageable que la loi conﬁ  e une telle mission de 
contrôle à une institution publique indépendante, comme la Cellule de traitement des informations ﬁ  nancières (CTIF), qui était par ailleurs déjà en possession d’une liste 
des déclarants DLU
43.
Sur le plan du traitement des litiges, les décisions négatives prononcées par l’Admi-
nistration de la trésorerie ne pouvaient, en vertu de la loi, être contestées devant le collège spécial, contrairement aux décisions prises par les institutions privées. De ce fait, les contribuables en cause n’avaient pas d’autre recours que d’intenter éven-tuellement une action devant le pouvoir judiciaire.
En matière de délai, la loi du 31 décembre 2003 instaurant la déclaration libératoire 
unique prévoyait que le déclarant devait introduire son recours devant le collège spécial dans les 60 jours de la décision de rejet prise par l’établissement ﬁ  nancier et 
au plus tard le 30 juin 2008. 
La publication de l’adresse du collège spécial le 24 avril 2008 ne permettait pas de 
respecter le délai légal de 60 jours pour les décisions négatives prises avant le 24 février 2008. L’arrêté ministériel du 16 mai 2008 ﬁ  xant les règles précises de constitution et de fonctionnement du collège spécial a donc introduit une dérogation à ce délai, sans respecter le principe de la hiérarchie des normes. 130 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tot slot, ondanks de anonimiteit die de betrokkenen genoten ten aanzien van de 
administratie, waren de beslissingen van het EBA-college die ingevolge artikel 10 van het voornoemde ministerieel besluit werden bezorgd aan de administratie van de The-saurie, nominatief. Die anonimiteit, die werd gegarandeerd door de wet van 31 decem-ber 2003, had kunnen worden gevrijwaard door een identiﬁ  catie aan de hand van het 
EBA-nummer.
5 Reactie van de minister van Financiën
De minister van Financiën wenste een aantal kanttekeningen te maken bij de rol van 
de Thesaurie en het EBA-college.
Wat de controle van de stortingen aan de Schatkist door de kredietinstellingen betreft, 
erkent de minister dat de Thesaurie slechts de overeenstemming kan nagaan van de bedragen op de afschriften die haar worden doorgegeven en de sommen die op de rekening van de Staat worden gestort. De minister onderstreept echter dat deze instellingen een kopij bewaren van hun overzichten alsook van de stukken die ze zelf hebben opgesteld om de bedragen van de bijkomende bijdragen te berekenen. De ﬁ scale administratie heeft het recht deze documenten te controleren om na te gaan 
of de juiste bedragen wel degelijk aan de Schatkist werden overgedragen. Voor de minister is de rol van de CFI in het mechanisme van de EBA duidelijk omschreven door de wet van 31 december 2003. De verzending aan de CFI van een lijst met de identiteit van de EBA-aangevers, het nummer van het attest en het bedrag van de geregulariseerde kapitalen moest de latere veriﬁ  catie van de authenticiteit van het 
attest mogelijk maken.
Tot slot meent de minister dat het bijzonder college de artikelen 5 en 10 van het 
voornoemde ministerieel besluit van 16 mei 2008 heeft nageleefd wanneer het nomi-natieve beslissingen naar de administratie van de Thesaurie heeft gestuurd. Hij stelt dat nominatieve beslissingen vanuit praktisch oogpunt noodzakelijk waren opdat de stortingen konden worden geïdentiﬁ  ceerd en de bijkomende bijdragen konden wor-
den opgeëist.  166e Cahier de la Cour des comptes 131Compte d’exécution du budget Recettes
Enﬁ n, malgré l’anonymat dont bénéﬁ  ciaient les intéressés à l’égard de l’administra-
tion, les décisions du collège spécial transmises à l’Administration de la trésorerie, en vertu de l’article 10 de l’arrêté ministériel précité, étaient nominatives. L’identiﬁ  -
cation par le numéro de la déclaration libératoire unique aurait permis de maintenir cet anonymat garanti par la loi du 31 décembre 2003.
5 Réaction du ministre des Finances
Le ministre des Finances a souhaité apporter des précisions quant au rôle de la 
Trésorerie et du collège spécial. 
Pour le contrôle des versements effectués par les établissements de crédit au Trésor, 
le ministre reconnaît que la Trésorerie ne peut que vériﬁ  er la concordance entre les 
montants ﬁ  gurant sur les relevés qui lui sont transmis et les sommes versées sur le 
compte de l’État. Le ministre relève cependant que ces établissements conservent une copie de leurs relevés récapitulatifs ainsi que des pièces qu’ils ont eux-mêmes établies pour le calcul des montants des contributions complémentaires. L’administra-tion ﬁ  scale a le droit de contrôler ces documents aﬁ  n de vériﬁ  er si les montants corrects ont bien été transférés au Trésor. Pour le ministre, le rôle de la CTIF dans le mécanisme de la DLU est clairement circonscrit par la loi du 31 décembre 2003. L’envoi à la CTIF d’une liste reprenant l’identité des déclarants DLU, le numéro de l’attestation et le montant des capitaux régularisés était destiné à permettre la vériﬁ  -
cation ultérieure de l’authenticité de l’attestation.
Enﬁ n, selon le ministre, le collège spécial a respecté les articles 5 et 10 de l’arrêté 
ministériel du 16 mai 2008 précité en envoyant des décisions nominatives à l’Admi-nistration de la trésorerie. Le ministre invoque des impératifs pratiques qui impo-saient de disposer des décisions nominatives pour identiﬁ  er tous les versements ou 
pour réclamer les contributions complémentaires. 132 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
44 In afwijking van het universaliteitsbeginsel ingeschreven in artikel 3 van diezelfde wetten, volgens welk 
de gezamenlijke ontvangsten zijn bestemd voor de gezamenlijke uitgaven.2  OP DE RIJKSMIDDELENBEGROTING  
toekomen aan de Staat na aftrek van de stortingen aan andere begunstigden. De leningopbrengsten buiten beschouwing gelaten, stijgen de rijksmiddelenontvangsten, die 44.051 miljoen euro belopen, met 2,5 %. Die ontvangsten liggen lager dan de ramingen.
De tabel van de begrotingswet is onderverdeeld in lopende ontvangsten (titel I), kapitaalontvangsten (titel II) en leningopbrengsten (titel III). De lopende ontvangsten zijn zelf onderverdeeld in ﬁ  scale ontvangsten (het grootste deel van de lopende ont-
vangsten) en niet-ﬁ  scale ontvangsten. De kapitaalontvangsten bestaan enkel uit niet-ﬁ  scale ontvangsten.
Er wordt in de begroting en in de ontvangstenrekening eveneens een onderscheid 
gemaakt tussen bestemde en niet-bestemde ontvangsten. Overeenkomstig artikel 45 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit
44 worden de bestemde ont-
vangsten uitsluitend aangewend door welbepaalde begrotingsfondsen die in de alge-mene uitgavenbegroting zijn opgenomen.  166e Cahier de la Cour des comptes 133Compte d’exécution du budget Recettes
44 En dérogation au principe d’universalité budgétaire, inscrit à l’article 3 des mêmes lois, selon lequel 
l’ensemble des recettes s’applique à l’ensemble des dépenses.2  RECETTES  IMPUTÉES  AU BUDGET  DES VOIES  
ET MOYENS
l’État après déduction des prélèvements en faveur des autres bénéﬁ  ciaires. Hors produit d’emprunts, les recettes des voies et moyens, qui s’élèvent à 44.051 mil-lions d’euros, augmentent de 2,5 %. Ces recettes sont inférieures aux prévisions.
Le tableau de la loi budgétaire est divisé en recettes courantes (titre I), recettes de capital (titre II) et produit d’emprunts (titre III). Les recettes courantes sont elles-mêmes subdivisées en recettes ﬁ  scales (l’essentiel des recettes courantes) et non ﬁ  s-
cales. Les recettes de capital sont uniquement constituées de recettes non ﬁ  scales. 
On distingue également dans le budget et le compte des recettes, les recettes affec-
tées des recettes non affectées. Conformément à l’article 45 des lois coordonnées
44, 
les recettes affectées sont utilisées exclusivement par des fonds budgétaires déter-minés repris au budget général des dépenses.  134 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
1 Evolutie van de ontvangsten in 2008
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de ontvangsten die in 2008 op de 
rijksmiddelenbegroting werden aangerekend en van hun evolutie ten opzichte van 2007.
Tabel 1 – Rijksmiddelenontvangsten: vergelijking met 2007 (in miljoen euro)
Aard van de ontvangsten 2007 2008 Verschil 2008-2007
absoluut in %
I Lopende ontvangsten 42.341,7 43.846,4 1.504,6 + 3,6 %
Fiscale ontvangsten 40.775,5 41.295,8 520,3 + 1,3 %
Directe belastingen 31.545,4 33.021,0 1.475,6 + 4,7  %
Douane en accijnzen 6.096,2 5.944,3 − 151,9 − 2,5 %
Btw, registratie en domeinen 3.133,9 2.330,6 − 803,3 − 25,6 %
Niet-ﬁ  scale ontvangsten 1.566,2 2.550,5 984,3 + 62,8 %
II Kapitaalontvangsten 633,3 204,9 − 428,4 − 67,6 %Fiscale ontvangsten – – –
Niet-ﬁ  scale ontvangsten 633,3 204,9 − 428,4 − 67,6 %
III Opbrengst van leningen 29.345,6 33.358,3 4.012,7 + 13,7 %I + II 42.975,0 44.051,3 1.076,2 + 2,5 %
I + II + III 72.320,7 77.409,6 5.088,9 + 7,0%
Bron: rekening van uitvoering van de begroting, tabel A.4
De ontvangsten van de Staat (I + II) stijgen in 2008 met 2,5 %. Die groei is verge-
lijkbaar met die van het BBP (2,77 %). 
De ﬁ  scale ontvangsten van de Douane en Accijnzen en vooral die van de BTW, 
Registratie en Domeinen zijn duidelijk verminderd. Er wordt echter in herinnering gebracht dat het aandeel van de btw dat is ingeschreven in de rijksmiddelenbegro-ting, slechts een klein deel van de geïnde btw uitmaakt, aangezien de rest naar derden gaat. De evolutie van de ingeschreven btw-ontvangsten weerspiegelt feitelijk geen vergelijkbare daling van de totale geïnde btw, maar veeleer een nieuwe stijging van de afhoudingen ten laste van de btw. 
De groei van de lopende niet-ﬁ  scale ontvangsten compenseert de daling van de kapi-
taalontvangsten ruimschoots.   166e Cahier de la Cour des comptes 135Compte d’exécution du budget Recettes
1 Évolution des recettes en 2008
Le tableau ci-après donne un aperçu des recettes imputées au budget des voies et 
moyens en 2008 et de leur évolution par rapport à 2007.
Tableau 1 – Recettes des voies et moyens : comparaison avec 2007 
Nature des recettes 2007 2008 Écart 2008-2007
absolu en %
I Recettes courantes 42.341,7 43.846,4 1.504,6 + 3,6 %
Recettes ﬁ  scales 40.775,5 41.295,8 520,3 + 1,3 %
Contributions directes 31.545,4 33.021,0 1.475,6 + 4,7  %
Douanes et accises 6.096,2 5.944,3 − 151,9 − 2,5 %
domaines3.133,9 2.330,6 − 803,3 − 25,6 %
Recettes non ﬁ  scales 1.566,2 2.550,5 984,3 + 62,8 %
II Recettes de capital 633,3 204,9 − 428,4 − 67,6 %
Recettes ﬁ  scales – – –
Recettes non ﬁ  scales 633,3 204,9 − 428,4 − 67,6 %
III Produit d’emprunts 29.345,6 33.358,3 4.012,7 + 13,7 %
I + II 42.975,0 44.051,3 1.076,2 + 2,5 %
Source : compte d’exécution du budget, tableau A.4
Les recettes de l’État (I+II) croissent de 2,5 % en 2008. Cette croissance peut être 
comparée à la croissance du PIB (2,77 %).
Les recettes ﬁ  scales des douanes et accises et surtout celles de la TVA, de l’enre-
gistrement et des domaines sont en baisse prononcée. Il est cependant rappelé que la part de la TVA inscrite au budget des voies et moyens n’est qu’une petite partie de la TVA perçue, le reste allant à des tiers. De fait, l’évolution des recettes TVA inscrites ne reﬂ  ète pas une baisse comparable du total de la TVA perçue, mais plutôt 
une nouvelle augmentation des prélèvements à charge de la TVA.
La croissance des recettes non ﬁ  scales courantes compense largement la baisse des 
recettes de capital. 136 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
45 Amortisatiefonds van de Leningen voor de Sociale Huisvesting.
46 Artikel 26.01.
47 OLO 268.2 Vergelijking van de ontvangsten met de begrotingsramingen
De volgende tabel vergelijkt de gerealiseerde ontvangsten met de begrotingsramin-
gen voor de grote ontvangstencategorieën. Meer gedetailleerde vergelijkingen zijn te vinden in tabel B.1 van Volume II van dit Boek.
Tabel 2 – Rijksmiddelen: vergelijking met de begrotingsramingen (in miljoen euro)
I Lopende ontvangsten 45.829,5 43.846,4 − 1.983,1 − 4,3 %
Fiscale ontvangsten 43.249,0 41.295,8 − 1.953,2 − 4,5 %
Directe belastingen 34.289,2 33.021,0 − 1.268,2 − 3,7 %
Douane en accijnzen 6.182,9 5.944,3 − 238,6 − 3,9 %
Btw, registratie en 
domeinen2.777,0 2.330,6 − 446,4 − 16,1 %
Niet-ﬁ  scale ontvangsten 2.580,4 2.550,5 − 29,9 − 1,2 %
II Kapitaalontvangsten 144,8 204,9 60,1 + 41,5 %Fiscale ontvangsten – – – –
Niet-ﬁ  scale ontvangsten 144,8 204,9 60,1 + 41,5 %
III Opbrengst van leningen 29.602,5 33.358,3 3.755,8 + 12,7 %I + II 45.974,3 44.051,3 − 1.923,0 − 4,2 %
I + II + III 75.576,8 77.409,6 1.832,8 + 2,4 %
De verwezenlijkingen liggen lager dan de ramingen voor alle categorieën behalve 
voor de kapitaalontvangsten en de leningopbrengsten (zie verder). In totaal liggen de lopende en kapitaalontvangsten (I+II) 4,2 % lager dan de ramingen, terwijl de voor-naamste minderwaarde zich situeert bij de ﬁ  scale ontvangsten (die met meer dan 4 % 
werden overschat, zoals in 2007).
Sommige aangerekende ontvangsten liggen echter ruimschoots hoger dan de ramin-
gen, in het bijzonder in hoofdstuk 18 Financiën.
De ontvangsten ingeschreven als intresten aan de Staat verschuldigd afkom- • 
stig van de bedrijven belopen 34,5 miljoen euro, d.i. duidelijk meer dan de raming van 0,7 miljoen euro. Het overschot is afkomstig van de storting van intresten door het Waals Gewest voor het vroegere ALESH-fonds
45, wat in 
strijd lijkt met de titel van het artikel, vermits noch het Waals Gewest noch het ALESH bedrijven zijn
46. 
De diverse ontvangsten belopen 43,7 miljoen euro, terwijl deze op 4 miljoen euro • 
waren geraamd. Van de talrijke aangerekende ontvangsten is een bedrag van 24,9 miljoen euro afkomstig van de storting aan de rijksmiddelenbegroting van de pro rata intresten die werden ontvangen naar aanleiding van de partiële ver-koop van een lineaire obligatie (OLO)
47 in januari 2008.   166e Cahier de la Cour des comptes 137Compte d’exécution du budget Recettes
45 Fonds d’amortissement des emprunts du logement social.
46 Article 26.01.
47 OLO 268.2 Comparaison des recettes aux prévisions budgétaires
Le tableau suivant compare les réalisations de recettes aux prévisions budgétaires 
pour les grandes catégories de recettes. Des comparaisons plus détaillées se trou-vent dans le tableau B.1 du volume II du présent Cahier.
Tableau 2 – Recettes des voies et moyens : comparaison aux prévisions 
absolu en %
I Recettes courantes 45.829,5 43.846,4 − 1.983,1 − 4,3 %
Recettes ﬁ  scales 43.249,0 41.295,8 − 1.953,2 − 4,5 %
Contributions directes 34.289,2 33.021,0 − 1.268,2 − 3,7 %
Douanes et accises 6.182,9 5.944,3 − 238,6 − 3,9 %
domaines2.777,0 2.330,6 − 446,4 − 16,1 %
Recettes non ﬁ  scales 2.580,4 2.550,5 − 29,9 − 1,2 %
II Recettes de capital 144,8 204,9 60,1 + 41,5 %Recettes ﬁ  scales – – – –
Recettes non ﬁ  scales 144,8 204,9 60,1 + 41,5 %
III Produit d’emprunts 29.602,5 33.358,3 3.755,8 + 12,7 %I + II 45.974,3 44.051,3 − 1.923,0 − 4,2 %
Les réalisations sont inférieures aux prévisions pour toutes les catégories sauf pour 
les recettes de capital et les produits d’emprunts (voir plus loin). Au total, les recet-tes courantes et de capital (I+II) sont inférieures de 4,2 % aux prévisions, l’essentiel de la moins-value se trouvant aux recettes ﬁ  scales (surévaluées de plus de 4 %, comme en 2007).
Toutefois, certaines recettes imputées sont largement supérieures aux prévisions, en 
particulier au chapitre 18 Finances.
Les recettes inscrites au titre d’intérêts dus à l’État en provenance des entre- • 
prises s’élèvent à 34,5 millions d’euros, soit nettement plus que la prévision de 0,7 million. Le surplus provient d’un versement d’intérêts par la Région wallonne pour l’ancien fonds Fadels
45, ce qui semble contraire à l’intitulé de 
l’article, ni la Région wallonne ni le Fadels n’étant des entreprises46.
Les recettes diverses sont de 43,7 millions d’euros alors que 4 millions étaient • 
prévus. Parmi les nombreuses recettes imputées, un montant de 24,9 millions provient du versement au budget des voies et moyens de proratas d’intérêts reçus lors de la vente partielle d’une obligation linéaire (OLO)
47 en janvier 2008.  138 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
48 Cf. decreet van de Vlaamse Gemeenschap van 30 juni 2006 houdende de invoering van een forfaitaire 
vermindering in de personenbelasting.
49 Titel I, sectie I – ﬁ  scale ontvangsten, hoofdstuk 18, § 1, artikel 37.06.
50 Hoofdstuk 18, § 1, artikel 37.05 Belasting op het globaal inkomen geïnd door middel van kohieren ten 
laste van de natuurlijke personen.
51 Hoofdstuk 18, § 3, artikel 36.01 Belasting over de toegevoegde waarde, zegelrechten en met het zegel 
gelijkgestelde taksen.De diverse kapitaalontvangsten belopen 7,6 miljoen euro terwijl een bedrag • 
van 5.000 euro was geraamd. Het excedent is afkomstig van terugbetalingen door de Europese Investeringsbank en de Aziatische Ontwikkelingsbank als gevolg van de gunstige evolutie van de euro die leidt tot waardeaanpassingen van de aandelen van de leden. 
2.2  Commentaar bij de ontvangsten van 
de rijksmiddelenbegroting
FISCALE  ONTVANGSTEN
Overeenkomstig het akkoord dat de regeringen van het Waals Gewest, het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest en het Vlaams Gewest op 10 september 2008 hebben bereikt tijdens het overlegcomité Federale regering – gemeenschaps- en gewestregeringen  
en het koninklijk besluit van 24 oktober 2008 houdende vaststelling van de afreke-ningsmodaliteiten inzake de Vlaamse forfaitaire vermindering in de personenbelasting voor het aanslagjaar 2009, heeft de Vlaamse Gemeenschap 168,9 miljoen euro aan de Staat gestort om de forfaitaire vermindering van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng te compen-
seren. Deze vermindering was ingesteld door het koninklijk besluit van 18 decem-ber 2006 tot wijziging, wat de bedrijfsvoorhefﬁ  ng betreft, van het KB/WIB 92 en tot 
invoering van de Vlaamse forfaitaire vermindering van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng
48.
Dat bedrag werd aangerekend op de bedrijfsvoorhefﬁ  ng in de rijksmiddelenbegro-
ting49.
Bij de directe belastingen geven de kohieren personenbelasting (PB) in het algemeen 
aanleiding tot meer terugbetalingen dan belastingsupplementen. Daaruit volgt dat er negatieve ontvangsten zijn geboekt
50 (− 3.811,6 miljoen euro). De begroting voorziet 
trouwens in een negatieve ontvangst op dat artikel (− 3.693,5 miljoen euro).
Een deel van de ontvangsten die samenhangen met de inning van de btw, wordt 
geïnd door de Administratie van Douane en Accijnzen. Het Rekenhof merkt op dat al die ontvangsten op hetzelfde artikel
51 van de ﬁ  scale ontvangsten in de rijksmiddelen-
begroting worden aangerekend, terwijl ze zouden moeten worden uitgesplitst in btw, boetes en intresten (die trouwens geen ﬁ  scale ontvangsten zijn). Het zou interessant 
zijn de btw-ontvangsten ook uit te splitsen volgens de administratie die ze heeft geïnd.   166e Cahier de la Cour des comptes 139Compte d’exécution du budget Recettes
48 Cf. décret de la Communauté ﬂ  amande du 30 juin 2006 instaurant une réduction forfaitaire de l’impôt 
des personnes physiques.
49 Titre I, section I – recettes ﬁ  scales, chapitre 18, § 1er, article 37.06.
50 Chapitre 18, § 1er, article 37.05 Impôt sur le revenu global perçu par rôles à charge des personnes 
51 Chapitre 18, § 3, article 36.01 Taxe sur la valeur ajoutée, droits de timbre et taxes assimilées au 
timbre.Les recettes de capital diverses s’établissent à 7,6 millions d’euros alors que • 
5.000 euros étaient prévus. L’excédent provient de remboursements par la Banque européenne d’investissement et la Banque asiatique de développe-ment à la suite de l’évolution favorable de l’euro entraînant des ajustements de valeur des participations des membres.
2.2  Commentaires afférents aux recettes du budget 
RECETTES  FISCALES
Conformément à l’accord des gouvernements de la Région wallonne, de la Région 
Bruxelles-Capitale et de la Région ﬂ  amande donné le 10 septembre 2008 lors du Comité de concertation « Gouvernement fédéral – Gouvernements des communautés et des régions » et à l’arrêté royal du 24 octobre 2008 ﬁ  xant les modalités de décompte 
relatives à la réduction forfaitaire ﬂ  amande de l’impôt des personnes physiques pour 
l’exercice d’imposition 2009, la Communauté ﬂ  amande a versé 168,9 millions d’euros 
à l’État pour compenser la réduction forfaitaire du précompte professionnel instituée par l’arrêté royal du 18 décembre 2006 modiﬁ  ant, en matière de précompte profes-
sionnel, l’AR/CIR 92 et instaurant la réduction forfaitaire ﬂ  amande du précompte professionnel
48.
Ce montant a été imputé sur le précompte professionnel au budget des voies et 
moyens49.
Aux contributions directes, les rôles de l’IPP donnent généralement lieu à plus de 
remboursements que de suppléments d’impôt. Il en résulte que des recettes négati-ves sont enregistrées
50 (− 3.811,6 millions d’euros). Le budget prévoit d’ailleurs une 
recette négative à cet article (− 3.693,5 millions d’euros). 
Une partie des recettes liées à la perception de la TVA est perçue par l’Administra-
tion des douanes et accises. La Cour des comptes relève que toutes ces recettes sont imputées sur le même article
51 des recettes ﬁ  scales au budget des voies et 
moyens, alors qu’elles devraient être divisées en TVA, amendes, et intérêts (ceux-ci n’étant d’ailleurs pas des recettes ﬁ  scales). Il serait intéressant de ventiler égale-ment les recettes de TVA suivant l’administration perceptrice. 140 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
52 Hoofdstuk 18, § 1, artikel 37.02 Niet-verdeelde belasting vooraf gestort door de loontrekkenden en de 
niet-loontrekkenden (natuurlijke personen en vennootschappen).
53 Hoofdstuk 18, § 2, artikel 37.01 Hefﬁ  ng op de niet-benutte sites.
54 Wet van 8 december 2006 tot vaststelling van een hefﬁ  ng ter bestrijding van het niet benutten van een 
site voor de productie van elektriciteit door een producent. Zie ook Rekenhof, 164e Boek, Volume I, 
p. 118 en 165e Boek, Volume I, p. 109.
55 Hoofdstuk 18, § 2, artikel 37.02.
56 Hoofdstuk 25, art. 36.05.
57 Hoofdstuk 32, art. 36.10.
58 Hoofdstuk 18, § 1, Thesaurie, artikel 16.01 en § 4, Douane en Accijnzen, artikel 16.02.
59 Deze ontvangsten blijven hangende op de orderekening 86.06.08.In het algemeen voegen de verzamelstaten van de ﬁ  scale besturen, de rijksmiddelen-
begroting en de rekening van ontvangsten te veel ontvangsten samen op eenzelfde artikel. Om de comptabiliteit transparanter te maken en de Kamer van Volksverte-genwoordigers beter te informeren zou het wenselijk zijn aan elke ontvangst één of meer artikelen toe te kennen om op basis van de boekhoudkundige aanrekeningen de belastingen zoals de PB en de Vennootschapsbelasting (VenB) te kunnen weder-samenstellen, wat momenteel onmogelijk is. Het artikel in verband met de voorafbe-talingen
52 betreft bijvoorbeeld zowel de loontrekkenden, de zelfstandigen en de 
beheerders van vennootschappen (PB) als de vennootschappen (VenB). Daaruit volgt dat noch de opbrengst van de PB noch die van de VenB op duidelijke wijze terug te vinden zijn in de begroting en in de rekening. 
N
IET-FISCALE  ONTVANGSTEN
1 Interne ontvangsten
Meerdere aangerekende ontvangsten zijn afkomstig van de verschillende staats-
diensten en niet van derden. Deze interne ontvangsten worden in 2008 geraamd op 32,6 miljoen euro. 
2 Ontvangsten afkomstig van de energiesector
De rijksmiddelenbegroting voorzag afzonderlijk
53 in een ontvangst van 70 miljoen euro 
bij wijze van hefﬁ  ng op de niet-gebruikte elektriciteitsproductiesites. Dat was een verbetering ten opzichte van de voorgaande jaren toen de ontvangsten werden aan-gerekend op het artikel met betrekking tot de terugbetaling van een tekort van rekenplichtigen
54. 
De aangerekende ontvangsten bedragen echter slechts 2,8 miljoen euro. De ontvangst van 250 miljoen euro ingeschreven als bijdrage van de energiesector 
werd daarentegen integraal verwezenlijkt
55. Hetzelfde geldt voor de hefﬁ  ng op het 
transport van elektriciteit (2,5 miljoen euro) 56 en de bijdragen ten laste van de perso-
nen die aardolieproducten in verbruik stellen (3,6 miljoen euro)57. 
3 Terugbetaling van inningskosten door de Europese Gemeenschap
Hoofdstuk 18 – FOD Financiën van de rijksmiddelenbegroting bevatte bij de niet-
ﬁ  scale ontvangsten twee artikelen voor het boeken van de inningskosten die de Europese Gemeenschap terugbetaalt van de voor haar geïnde ontvangsten, voor in totaal 533,6  miljoen euro
58.
Op het eerste artikel werd een bedrag van 511,2 miljoen euro aangerekend dat over-
eenstemt met de ontvangsten van 2008. Het Rekenhof merkt op dat de ontvangsten 2007 nog niet werden aangerekend op de rijksmiddelenbegroting
59.   166e Cahier de la Cour des comptes 141Compte d’exécution du budget Recettes
52 Chapitre 18, § 1, article 37.02 Impôt non ventilé versé par anticipation par les salariés et les non-sala-
riés (personnes physiques et sociétés).
53 Chapitre 18, § 2, article 37.01 Redevance sur les sites non utilisés.
54 Loi du 8 décembre 2006 établissant un prélèvement visant à lutter contre la non-utilisation d’un site de 
production d’électricité par un producteur. Voir également : Cour des comptes, 164e Cahier, Volume I, 
p. 119 et 165e Cahier, Volume I, p. 108.
55 Chapitre 18, § 2, article 37.02.
56 Chapitre 25, article 36.05.
57 Chapitre 32, article 36.10.
58 Chapitre 18, § 1er, Trésorerie, article 16.01 et § 4, Douanes et accises, article 16.02.
59 Ces recettes restent en suspens sur le compte d’ordre 86.06.08.D’une façon générale, les états récapitulatifs des administrations ﬁ  scales, et le bud-
get des voies et moyens ainsi que le compte des recettes, agrègent trop de recettes sur un même article. Il serait souhaitable, pour la transparence comptable et pour l’information de la Chambre des représentants, que chaque recette se voie attribuer un ou plusieurs articles de façon à pouvoir, sur la base des imputations comptables, reconstituer les impôts comme l’IPP et l’Isoc, ce qui est actuellement impossible. Par exemple, l’article relatif aux versements anticipés
52 concerne aussi bien les salariés, 
les indépendants et les administrateurs (IPP) que les sociétés (Isoc). Il en résulte que ni le produit de l’IPP ni le produit de l’Isoc ne ﬁ  gurent de manière claire au bud-
get et dans le compte.
R
ECETTES  NON FISCALES
1 Recettes internes
Plusieurs recettes imputées proviennent des divers services de l’État, et non de 
tiers. Ces recettes internes sont évaluées à 32,6 millions d’euros en 2008.
2 Recettes provenant du secteur énergétique
Le budget des voies et moyens prévoyait distinctement53 une recette de 70 mil-
lions d’euros au titre de redevance sur les sites de production d’électricité non utili-sés. Il s’agissait d’une amélioration par rapport aux années précédentes, où les recettes avaient été imputées sur l’article dédié aux remboursements de déﬁ  cit des 
54.
Les recettes imputées ne s’élèvent toutefois qu’à 2,8 millions d’euros.Par contre, la recette de 250 millions d’euros prévue au titre de contribution du secteur 
énergétique a été intégralement réalisée
55. Il en va de même pour la redevance sur le 
transport d’électricité (2,5 millions d’euros)56 et les redevances à charge des person-
nes qui mettent en consommation des produits pétroliers (3,6 millions d’euros)57. 
3  Remboursement de frais de perception par la Communauté 
Parmi les recettes non ﬁ  scales, au chapitre 18 Finances, deux articles étaient prévus 
pour enregistrer les frais de perception remboursés par la Communauté européenne à charge des recettes perçues à son proﬁ  t, pour un total de 533,6 millions d’euros
58. 
Un montant de 511,2 millions, correspondant aux recettes de 2008, a été imputé sur 
le premier article. La Cour des comptes relève que les recettes de 2007 n’ont pas encore été imputées au budget des voies et moyens
59.  142 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
60 86.06.17.
61 Zie hoger, Titel 1, Hoofdstuk 2, punt 3 ”Problemen bij de overzending van de staten van de ontvang-
sten”. 
62 Titel I, sectie I, hoofdstuk 18 – FOD Financiën, § 1, artikel 37.06.02.
63 Zie verder in dit punt: “Preﬁ  nanciering van de vervolgingskosten door middel van ontvangsten uit de 
bedrijfsvoorhefﬁ  ng”.
64 Titel I, sectie II, hoofdstuk 18, § 1, artikelen 36.01 en 36.05.
65 Goedgekeurd door het koninklijk besluit van 4 april 2003.
66 Brussels International Airport Company ; idem, artikel 27.02.De in het tweede artikel van de rijksmiddelenbegroting voorziene ontvangsten werden 
niet op dat artikel aangerekend60 en evenmin op de orderekening die bestemd is 
voor de voorlopige aanrekeningen voor dat artikel, behalve de verrichtingen van januari 2008. De ontvangsten die niet voorkomen in de rijkscomptabiliteit worden geraamd op 62 miljoen euro. De blokkering is te wijten aan de grote boekhoud-kundige problemen die werden vastgesteld bij het enig kantoor der Douane
61. 
4 Recuperatie van de voorschotten van vervolgingskosten
In de rijksmiddelenbegroting werd bij de ﬁ  scale ontvangsten van de Administratie 
van de Directe Belastingen een raming van 38,8 miljoen euro ingeschreven voor de recuperatie van de voorschotten van vervolgingskosten
62. Er werd in de rekening van 
uitvoering van de begroting op dat artikel geen enkele ontvangst aangerekend. 
Er is in dit Boek een artikel opgenomen over de boeking van de vervolgingskosten63.
5 Ontvangsten afkomstig van overheidsbedrijven
De rijksmiddelenbegroting 2008 voorzag in twee ontvangsten afkomstig van de Nati-
onale Loterij, van respectievelijk 73,7 en 15 miljoen euro64. Deze ontvangsten wer-
den niet aangerekend in 2008 zoals gepland, maar in 2009.
Het bedrag en de modaliteiten van de betaling van de monopolierente die de Natio-
nale Loterij voor 2008 aan de staatsbegroting verschuldigd was, werden vastgelegd in een koninklijk besluit van 27 januari 2009. Dit koninklijk besluit bepaalde dat de Nationale Loterij als monopolierente een bedrag van 86,8 miljoen euro verschuldigd was dat overeenstemt met het bedrag vastgelegd in de beheersovereenkomst tus-sen de Belgische Staat en de Nationale Loterij
65, en 17,7 miljoen euro bij wijze van 
“aanvullend, eenmalig en uitzonderlijk bedrag”. De twee bedragen moesten worden gestort na aftrek van de roerende voorhefﬁ  ng (15 %). Ze stemmen overeen met de in 
de begroting 2008 ingeschreven bedragen. 
De Nationale Loterij heeft in 2008 een dividend van 15,5 miljoen euro aan de Staat 
betaald. Deze som werd aangerekend op artikel 36.01 – Ontvangsten afkomstig van 
de Nationale Loterij , van hoofdstuk 18 van de rijksmiddelenbegroting. Het Rekenhof 
merkt op dat dat artikel voorzag in de gewone monopolierente, een ontvangst die in 2008 niet werd verwezenlijkt, en dat noch in de begroting noch in de rekening een artikel is opgenomen voor het dividend van de Nationale Loterij. De economische ESR-code van een dergelijk artikel zou overigens met ‘27’ moeten beginnen. 
De dividenden die door Belgacom (386,4 miljoen euro) en door De Post (29,3 mil-
joen euro) werden betaald, liggen hoger dan geraamd. Het door de Federale Partici-patie- en Investeringsmaatschappij (17,0 miljoen euro) betaalde dividend was niet in de begroting ingeschreven, evenmin als het miniem dividend dat door BIAC
66 aan de 
Staat werd gestort (312,36 euro).   166e Cahier de la Cour des comptes 143Compte d’exécution du budget Recettes
61 Voir supra, Titre 1, Chapitre 2, point 3 Problèmes dans la transmission des états des recettes. 
62 Titre I, section I, chapitre 18 – SPF Finances, § 1, article 37.06.02.
63 Voir plus loin dans ce point : « Le préﬁ  nancement des frais de poursuite par les recettes du précompte 
professionnel ».
64 Titre I, section II, chapitre 18, § 1er, articles 36.01 et 36.05.
65 Approuvé par l’arrêté royal du 4 avril 2003.
66 Brussels International Airport Company  ; idem, article 27.02.Les recettes prévues au deuxième article du budget des voies et moyens n’ont pas 
été imputées sur cet article, ni sur le compte d’ordre dédié aux imputations provisoi-res pour cet article
60, sauf les opérations de janvier 2008. Les recettes n’apparaissant 
pas dans la comptabilité de l’État sont estimées à 62 millions d’euros. Le blocage est dû aux importants problèmes comptables constatés auprès du Bureau unique des douanes
61. 
4 Récupération des avances de frais de poursuite
Le budget des voies et moyens comprenait une prévision de 38,8 millions d’euros 
parmi les recettes ﬁ  scales de l’Administration des contributions directes au titre de 
récupération des avances de frais de poursuite62. Aucune recette n’a été imputée 
dans le compte d’exécution du budget sur cet article.
La comptabilisation des frais de poursuite fait l’objet d’un article dans le présent 
Cahier63.
5 Recettes provenant d’entreprises publiques
Le budget des voies et moyens de 2008 prévoyait deux recettes en provenance de 
la Loterie nationale, respectivement 73,7 et 15 millions d’euros64. Ces recettes n’ont 
pas été imputées en 2008 comme prévu, mais en 2009.
Un arrêté royal du 27 janvier 2009 a ﬁ  xé le montant et les modalités de paiement de 
la rente de monopole dont la Loterie nationale était redevable au budget de l’État pour l’année 2008. L’arrêté royal stipulait que la Loterie nationale était redevable, pour la rente de monopole, de 86,8 millions d’euros correspondant au montant ﬁ  xé 
par le contrat de gestion conclu entre l’État belge et la Loterie nationale
65, et 
17,7 millions à titre de montant « complémentaire, unique et exceptionnel ». Les deux montants devaient être versés après déduction du précompte mobilier (15 %). Ils correspondent aux montants prévus au budget 2008. 
La Loterie nationale a payé en 2008 un dividende de 15,5 millions à l’État. Cette 
somme a été imputée sur l’article 36.01 – Recettes en provenance de la Loterie nationale du chapitre 18 du budget des voies et moyens. La Cour des comptes relève que cet article prévoyait la rente ordinaire de monopole, recette non réalisée en 2008, et que ni le budget ni le compte ne comprennent un article dédié au dividende de la Loterie nationale. Le code économique SEC d’un tel article devrait du reste commencer par ‘27’.
Les dividendes versés par Belgacom (386,4 millions d’euros) et La Poste (29,3 mil-
lions) sont plus élevés que prévus. Le dividende versé par la Société fédérale de participations et d’investissement (17,0 millions) n’était pas prévu au budget, non plus que le dividende minime versé à l’État par Biac
66 (312,36 euros). 144 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
67 Titel I, sectie II, hoofdstuk 18, § 1, artikel 26.06.
68 Titel I, sectie II, hoofdstuk 24, artikel 34.01.6 Vastgestelde rechten
De krachtens artikel 54 van de bijzondere wet betreffende de ﬁ  nanciering van de 
gemeenschappen en de gewesten aan de Staat verschuldigde intresten (ritme- en saldi-intresten) worden aan de rijksmiddelenbegroting gestort
67. De minister van 
Financiën heeft bij brief van 4 november 2008 aan zijn collega van de Franse Gemeen-schap de deﬁ  nitieve afrekening bezorgd van de intresten die samenhangen met de 
toegewezen gedeelten van de opbrengst van de belastingen van de begrotingsjaren 2006 en 2007, met name 7,0 miljoen euro. De Franse Gemeenschap heeft het bedrag betwist en heeft geen enkele betaling uitgevoerd. Het Rekenhof merkt op dat deze niet betaalde vastgestelde rechten (vanuit het oogpunt van de Staat), die dus moe-ten worden overgedragen, niet worden vermeld in de rekening van ontvangsten. 
In verband met de terugbetaling van ten onrechte aan bepaalde gehandicapten uit-
betaalde uitkeringen belopen de vastgestelde rechten 63,9 miljoen euro (waarvan 49,7 miljoen euro overdragen van de voorgaande jaren) maar de aangerekende ontvangsten bedragen slechts 6,1 miljoen euro (raming: 4,1 miljoen euro), terwijl 12,5 miljoen vastgestelde rechten in 2008 werden geannuleerd
68. 
De Staat int geen ﬁ  scale kapitaalontvangsten meer sinds de successierechten werden 
geregionaliseerd. Daaruit volgt dat het totaal bedrag van de kapitaalontvangsten vaak afhangt van gerichte operaties en van jaar tot jaar heel sterk kan variëren. In het begrotingsjaar 2008 is er geen opmerkelijke operatie geweest. 
In hoofdstuk 16 – Defensie werd de opbrengst van de verkoop van vastgoed geraamd 
op 41,5 miljoen euro, maar er werd 6,9 miljoen euro verwezenlijkt. De termijn voor de verwezenlijking van sommige vervreemdingen blijkt regelmatig langer te zijn dan oorspronkelijk geraamd. 
In hoofdstuk 18 – Financiën werd de geraamde ontvangst bij wijze van terugbetaling 
van de tegoeden van de speciale rekening van België bij de Europese Investerings-bank niet verwezenlijkt (4 miljoen euro). 
In hoofdstuk 25 – FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leef-
milieu werden voor in totaal 137,7 miljoen euro rechten geannuleerd die overeen-stemmen met aan de ziekenhuizen toegekende terugvorderbare voorschotten. Krach-tens de wet van 22 februari 1998 houdende sociale bepalingen en als gevolg van de installatie van het Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheids-producten (FAGG) werd het bovenvermelde bedrag geïntegreerd in het boekhoud-kundig resultaat van het RIZIV.
L
ENINGOPBRENGSTEN
De opbrengsten van langetermijnleningen liggen 3.755,8 miljoen euro (+ 12,7 %), 
hoger dan de ramingen als gevolg van de tussenkomst van de Staat ten voordele van de ﬁ nanciële instellingen. In 2008 is die tegemoetkoming in hoofdzaak geﬁ  nancierd 
door uitgiften op korte termijn, waarvan de opbrengst niet in de rijksmiddelenbegro-ting is opgenomen.   166e Cahier de la Cour des comptes 145Compte d’exécution du budget Recettes
67 Titre I, section II, chapitre 18, § 1er, article 26.06.
68 Titre I, section II, chapitre 24, article 34.01.6 Droits constatés
Les intérêts dus à l’État en vertu de l’article 54 de la loi spéciale de ﬁ  nancement des 
communautés et régions (intérêts rythme et solde) sont versés au budget des voies et moyens
67. Par lettre du 4 novembre 2008, le ministre des Finances a notiﬁ  é à son 
collègue de la Communauté française le décompte déﬁ  nitif des intérêts liés aux attri-
butions de produits d’impôts des années budgétaires 2006 et 2007, soit 7,0 mil-lions d’euros. La Communauté française a contesté le montant et n’a procédé à aucun paiement. La Cour des comptes remarque que ces droits constatés (du point de vue de l’État) non payés, et donc à reporter, ne ﬁ  gurent pas au compte des recettes.
En ce qui concerne le remboursement d’allocations indûment payées à certains han-
dicapés, les droits constatés sont de 63,9 millions d’euros (dont 49,7 reportés des années précédentes) mais les recettes imputées s’élèvent à 6,1 millions d’euros seu-lement (prévision : 4,1 millions d’euros), tandis que 12,5 millions d’euros des droits constatés ont été annulés en 2008
68.
RECETTES  DE CAPITAL
L’État ne perçoit plus de recettes ﬁ  scales de capital depuis que les droits de succes-
sion ont été régionalisés. Il s’ensuit que le montant total des recettes de capital dépend bien souvent d’opérations ponctuelles et est très variable d’une année à l’autre. L’année budgétaire 2008 n’a pas connu d’opération marquante.
Au chapitre 16 Défense nationale, le produit de la vente de biens immobiliers était 
estimé à 41,5 millions d’euros. La réalisation est de 6,9 millions d’euros. Il semble que le délai de réalisation de certaines aliénations dépasse régulièrement les estima-tions initiales.
Au chapitre 18 Finances, la recette prévue au titre de remboursement des avoirs du 
compte spécial de la Belgique auprès de la Banque européenne d’investissement n’a pas été réalisée (4 millions d’euros).
Au chapitre 25 SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environne-
ment, des droits ont été annulés pour un total de 137,7 millions d’euros correspon-dant aux avances récupérables accordées aux hôpitaux. En vertu de la loi du 22 février 1998 portant des dispositions sociales et suite à l’institution de l’Agence fédérale des médicaments et des produits de santé (AFMPS), le montant précité a été intégré dans le résultat comptable de l’Inami.
P
RODUITS  D’EMPRUNTS
Les produits d’emprunts à long terme sont supérieurs aux prévisions, de 3.755,8 mil-
lions d’euros (+ 12,7 %), à la suite de l’intervention de l’État en faveur d’institutions ﬁ  nancières. En 2008, le ﬁ  nancement de cette intervention a essentiellement été effectué par des émissions à court terme, dont le produit n’est pas repris dans le budget des voies et moyens. 146 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
69 Zie hoofdstuk 2, punt 18 (Staatsdiensten van afzonderlijk beheer oud regime ).
70 Zie hoofdstuk 3, punt 1.2, artikel inzake de effectiseringsverrichtingen van ﬁ  scale schuldvorderingen.
71 Artikelen 08.00.07 en 16.00.06.NIET-VOORZIENE  ONTVANGSTEN
Er werden in 2008 voor een totaal bedrag van 184,2 miljoen euro ontvangsten aange-
rekend waarvoor in de rijksmiddelenbegroting geen enkele raming was ingeschreven. 
Hierna volgen de meest signiﬁ  cante onvoorziene ontvangsten: 
de voorschotten van de Europese Gemeenschap aan de Thesaurie voor de • 
preﬁ nanciering van de verbouwingswerken aan het Résidence Palace (77,3 mil-
joen euro);
de vergoedingen die de bankinstellingen moeten storten voor het optrekken • 
van het maximumwaarborgbedrag door de Staat op bankrekeningen (25,1 mil-joen euro) en de vergoedingen die de bankinstellingen moeten betalen voor het gebruiken van de staatswaarborg bij interbancaire leningen (11,7 mil-joen euro); 
de dividenden van de Federale Participatie- en Investeringsmaatschappij • 
(17,0 miljoen euro) en van de nv SOPIMA (7,5 miljoen euro);
de storting aan de Staat door Belgocontrol van een deel van de opbrengst van • 
de verkoop van het CCN-gebouw (10 miljoen euro);
de storting aan de Schatkist van een deel van het saldo van het bijzonder • 
fonds van de FOD P&O (16,9 miljoen euro)
69;
de effectisering van de schuldvorderingen van de Staat (6,7 miljoen euro), die • 
overeenstemt met servicer fees voor 2007 en 200870.
Voor twee niet-voorziene ontvangsten werden artikelen met drie groepen van twee 
cijfers toegekend, die overeenstemmen met de artikelen van de begroting 2009. In de begroting en rekening 2008 legt de FEDCOM-hervorming de artikelnummering nog niet op. Met verwijzing naar de begroting 2008 zou het voor de coherentie met de andere artikelen van de rekening van ontvangsten, beter zijn geweest artikelen met twee groepen toe te wijzen
71. 
De gedetailleerde inventaris van de niet-voorziene ontvangsten is opgenomen in 
tabel A.5 van Volume II van dit Boek. 
PREFINANCIERING  VAN DE VERVOLGINGSKOSTEN  DOOR  MIDDEL  VAN ONTVANGSTEN  
UIT DE BEDRIJFSVOORHEFFING
De vervolgingskosten van de belastingen die als directe belastingen zijn verschul-
digd, worden door een ﬁ  scale rekenplichtige betaald en worden sinds 1995 zonder wettelijke basis door de bedrijfsvoorhefﬁ  ng gepreﬁ  nancierd. In 2008 bedragen die kosten 37,3 miljoen euro. De bedrijfsvoorhefﬁ  ng wordt niet wedersamengesteld omdat enerzijds de in het automatisch systeem bij de belastingplichtigen gerecupe-reerde vervolgingskosten worden geboekt als niet-ﬁ  scale ontvangsten, en omdat anderzijds het gedeelte van de gerecupereerde vervolgingskosten dat in het manu-ele systeem wordt geboekt, wordt bijeengebracht op een orderekening die eind 2008 een bedrag van 64,5 miljoen euro vertegenwoordigde. 
De minister van Financiën zal ervoor zorgen dat de administratie de nodige maat-
regelen neemt zodat alle vervolgingskosten op de algemene uitgavenbegroting worden aangerekend en de correcties doorvoert die het Rekenhof had aanbevolen.  166e Cahier de la Cour des comptes 147Compte d’exécution du budget Recettes
69 Voir le chapitre 2, point 18 (Services de l’État à gestion séparée ancien régime).
70 Voir au chapitre 3, point 1.2, l’article concernant les opérations de titrisation de créances ﬁ  scales.
71 Articles 08.00.07 et 16.00.06.RECETTES  NON PRÉVUES
Des recettes, d’un montant total de 184,2 millions d’euros, ont été imputées en 2008, 
pour lesquelles aucune prévision n’était inscrite au budget des voies et moyens.
Les recettes imprévues les plus signiﬁ  catives sont :
les avances de la Communauté européenne à la Trésorerie pour le préﬁ  nance- • 
ment des travaux d’aménagement du Résidence Palace (77,3 millions d’euros) ;
les indemnités à verser par les institutions bancaires pour l’augmentation du • 
plafond de la garantie de l’État sur les comptes bancaires (25,1 millions d’euros) et les indemnités à verser par les institutions bancaires pour l’utilisation de la garantie de l’État lors des prêts interbancaires (11,7 millions d’euros) ;
les dividendes de la Société fédérale de participations et d’investissement • 
(17,0 millions d’euros) et de la SA Sopima (7,5 millions d’euros) ;
le versement à l’État par Belgocontrol d’une partie du produit de la vente du • 
bâtiment CCN (10 millions d’euros) ;
le versement au Trésor d’une partie du solde du fonds spécial du SPF P & O • 
(16,9 millions d’euros)
69 ;
la titrisation des créances de l’État (6,7 millions d’euros), correspondant à des • 
servicer fees  pour 2007 et 200870.
Pour deux recettes non prévues, des articles à trois groupes de deux chiffres ont été 
attribués, correspondant aux articles du budget 2009. Dans le budget et le compte 2008, cependant, la réforme Fedcom ne dicte pas encore la numérotation des arti-
cles. Il eût été préférable, en référence au budget 2008 et par cohérence avec les autres articles du compte des recettes, d’attribuer des articles à deux groupes
71.
L’inventaire détaillé des recettes non prévues ﬁ  gure au tableau A.5 du volume II de 
ce Cahier.
LE PRÉFINANCEMENT  DES FRAIS  DE POURSUITE  PAR LES RECETTES  DU PRÉCOMPTE  
PROFESSIONNEL
Les frais de poursuite des impôts dus au titre de contributions directes sont payés 
par un comptable ﬁ  scal et sont préﬁ  nancés par le précompte professionnel, sans base légale, depuis 1995. En 2008, ces frais s’élèvent à 37,3 millions d’euros. Le précompte professionnel n’est pas reconstitué parce que, d’une part, les frais de poursuite récupérés auprès des contribuables dans le système automatisé sont enregistrés comme des recettes non ﬁ  scales et, d’autre part, la partie des frais de poursuite récupérés, enregistrée dans le système manuel, s’accumule sur un compte d’ordre qui atteignait 64,5 millions d’euros ﬁ  n 2008. 
Le ministre des Finances s’est engagé à veiller à ce que l’administration prenne les 
mesures nécessaires pour que tous les frais de poursuite soient imputés au budget général des dépenses et procède aux correctifs recommandés par la Cour des comptes. 148 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
1 Context
1.1  Theoretisch mechanisme van de preﬁ  nanciering van 
de vervolgingskosten opgezet in 1995
Om de vervolgingskosten van de gerechtsdeurwaarders snel te kunnen vereffenen, 
betaalt de rekenplichtige van de ﬁ  scale ontvangsten van kantoor Brussel 3 Vennoot-
schappen deze kosten via zijn rekening, ondanks een beperkt budget. Dat gebeurt 
door een ruime toepassing te geven aan artikel 41, 2e lid, van de gecoördineerde 
wetten op de rijkscomptabiliteit, dat de ﬁ  scale rekenplichtigen toelating geeft voor-
schotten op hun kas uit te voeren voor sommige speciﬁ  eke uitgaven. 
Deze betalingen worden niet geregulariseerd ten laste van een artikel van de uitga-
venbegroting, zoals bepaald in bovenvermeld artikel 41, maar het systeem dat in 1995 werd ingesteld, bepaalt dat de rekening opnieuw wordt gestijfd door bedragen af te nemen van de ontvangsten van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng. 
Om het volledige bedrag van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng die aan de Staat toekomt, weder 
samen te stellen, werd in artikel 37.06 van deze ﬁ  scale ontvangst (personenbelasting 
geïnd als bedrijfsvoorhefﬁ  ng) in de rijksmiddelenbegroting een tweede lid ingevoegd 
om hierop de bij de belastingplichtigen gerecupeerde kosten te boeken. Het verschil tussen de afnemingen en de gerecupereerde kosten wordt in principe gedekt door een storting ten laste van de uitgavenbegroting. 
1.2 Voorwerp van de controle
Het Rekenhof heeft de ﬁ  nanciële stromen onderzocht waartoe het mechanisme van 
de preﬁ  nanciering van de vervolgingskosten aanleiding geeft, alsook de saldi op de 
betrokken orderekeningen. 
Er werd uitleg aan de Thesaurie gevraagd over de afnemingen op de bedrijfsvoorhef-
ﬁ  ng en er werden schriftelijke vragen gesteld aan de Thesaurie en de cel Budget, Fiscale Ontvangsten en Statistieken van de AOIF (Administratie van de Onder-nemings- en Inkomensﬁ  scaliteit). 
1.3 Tegensprekelijke procedure
Op 4 februari 2009 werd een vergadering gehouden met ambtenaren van de Thesaurie 
en van de Administratie van de Invordering om de vaststellingen te bespreken. 
Het ontwerpverslag werd op 26 augustus 2009 verstuurd aan de voorzitter van het 
directiecomité van de FOD Financiën alsook aan de minister van Financiën met de vraag hun commentaar te geven.
De minister van Financiën heeft geantwoord in een brief van 29 september 2009.  166e Cahier de la Cour des comptes 149Compte d’exécution du budget Recettes
1 Contexte
1.1  Le mécanisme théorique de préﬁ  nancement des frais de 
poursuite mis en place en 1995
Aﬁ  n de pouvoir honorer rapidement les créances des huissiers de justice, malgré 
l’étroitesse des crédits budgétaires, le comptable des recettes ﬁ  scales du bureau Bruxelles 3 Sociétés   paie ces frais directement à partir de son compte, en applica-
tion extensive de l’article 41, 2
e alinéa des lois coordonnées sur la comptabilité de 
l’État, qui autorise les comptables ﬁ  scaux à faire des avances sur leur caisse pour 
certaines dépenses spéciﬁ  ques.
Au lieu de régulariser ces paiements à charge d’un article du budget des dépenses 
comme le prévoit l’article 41 précité, le système mis en place en 1995 prévoit la réa-limentation du compte par prélèvement sur les recettes du précompte professionnel. 
Pour reconstituer la totalité du précompte professionnel restant à l’État, un deuxième 
alinéa a été inscrit à l’article 37.06 de cette recette ﬁ  scale (Impôt des personnes physiques perçu sous forme de précompte professionnel) au budget des voies et moyens pour y recevoir la récupération des frais opérée auprès des contribuables. La différence entre les prélèvements et les récupérations est en principe couverte par un versement à charge du budget des dépenses.
1.2 Objet du contrôle
Les ﬂ  ux ﬁ nanciers engendrés par le mécanisme du préﬁ  nancement des frais de pour-
suite ont été examinés ainsi que les soldes sur les comptes d’ordre concernés.
Des explications ont été demandées à la Trésorerie sur les prélèvements opérés sur 
le précompte professionnel et des questions ont été posées par écrit à la Trésorerie et la cellule Budget, Recettes ﬁ  scales et Statistiques de l’Afer (Administration de la 
ﬁ scalité des entreprises et des revenus).
Une réunion a été organisée le 4 février 2009, avec des fonctionnaires de la Tréso-
rerie et de l’Arec (Administration du recouvrement) pour discuter des constatations. 
Le projet de rapport a été adressé le 26 août 2009 au président du comité de direc-
tion du SPF Finances ainsi qu’au ministre des Finances, pour recueillir leurs avis.
Le ministre des Finances a répondu par lettre du 29 septembre 2009. 150 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
72 FOD Financiën, Thesaurie, 17e directie, 1e kantoor, vervolgingskosten ICPC (directe belastingen).
73 FOD Financiën, Administratie van de Directe Belastingen.
74 FOD Financiën, Thesaurie, 17e directie, 1e kantoor, vervolgingskosten.
75 Artikel 18 80 02 1201 van de algemene uitgavenbegroting.2 Resultaten van de controle
2.1 Analyse van de ﬁ  nanciële stromen met betrekking tot 2008
De vervolgingskosten, voor geleverde en aanvaarde diensten, worden rechtstreeks 
betaald via de rekening van de ﬁ  scale rekenplichtige van Brussel 3 Vennootschap-
pen. 
Maandelijks wordt een afneming voor een overeenkomstig bedrag uitgevoerd op 
de ontvangsten van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng en deze stijft de ontvangsten van orde-
rekening 86.07.0672. Er worden vervolgens uitgavenordonnanties aangerekend op die 
orderekening om de gelden over te schrijven op de rekening van de ﬁ  scale reken-
plichtige van Brussel 3 Vennootschappen . 
De terugbetalingen door de belastingplichtigen worden ofwel in het geautomati-
seerde systeem ICPC ofwel in het manuele systeem geboekt. 
De ontvangsten die in het geautomatiseerde systeem worden geregistreerd, worden 
gestort op de rijksmiddelenbegroting, op artikel 12.0173 van de niet-ﬁ  scale ontvang-
sten – gerecupereerde justitie- en vervolgingskosten. De ontvangsten van het manu-eel systeem worden daarentegen als ontvangsten geboekt op een rekening (86.07.04)
74, 
een orderekening waarop ze worden gecumuleerd sinds het preﬁ  nancieringssysteem 
werd ingesteld. 
Het bedrag van de niet-gerecupereerde vervolgingskosten wordt gestort op hetzelfde 
artikel 12.01 van de niet-ﬁ  scale ontvangsten door een ordonnantie houdende over-
schrijving in de schrifturen ten laste van de uitgavenbegroting75. 
In het volgende schema worden de verschillende fondsenbewegingen getoond met 
betrekking tot het dienstjaar 2008:  166e Cahier de la Cour des comptes 151Compte d’exécution du budget Recettes
72 SPF Finances, Trésorerie, 17e direction, 1er bureau, frais de poursuite ICPC (contributions directes).
73 SPF Finances, Administration des contributions directes.
74 SPF Finances, Trésorerie, 17e direction, 1er bureau, frais de poursuite.
75 Article 18 80 02 1201 du budget général des dépenses.2 Résultats du contrôle
2.1 Analyse des ﬂ  ux ﬁ nanciers relatifs à l’année 2008
Les frais de poursuite, service fait et accepté, sont payés directement par le compte 
du comptable ﬁ  scal de Bruxelles 3 Sociétés.
Mensuellement un prélèvement correspondant est réalisé sur les recettes du pré-
compte professionnel et vient alimenter les recettes du compte d’ordre 86.07.0672. 
Des ordonnances de dépenses sont ensuite imputées à ce compte d’ordre pour virer les fonds au compte du comptable ﬁ  scal de Bruxelles 3 Sociétés . 
Les remboursements effectués par les contribuables sont enregistrés ou dans le 
système automatisé ICPC ou dans le système manuel.
Les recettes enregistrées dans le système automatisé sont versées au budget des 
voies et moyens, à l’article 12.01
73 des recettes non ﬁ  scales - frais de justice et de 
poursuite récupérés. Les recettes du système manuel sont par contre enregistrées en recettes dans un autre compte d’ordre (86.07.04)
74, sur lequel elles s’accumulent 
depuis le début du système de préﬁ  nancement mis en place. 
Le montant des frais de poursuite non récupérés est viré au même article 12.01 des 
recettes non ﬁ  scales par une ordonnance de virement dans les écritures à charge du 
budget des dépenses75. 
Le schéma ci-après montre les différents mouvements de fonds qui se rapportent à 
l‘exercice 2008. 152 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
76 Krachtens de artikelen 5 en 28 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
77 In afwijking van de artikelen 3 en 45 worden ambtshalve in de begroting toewijzingsfondsen geopend 
voor de gedeelten van de opbrengsten van de belastingen, hefﬁ  ngen en stortingen die worden toege-
wezen aan andere openbare overheden. Deze vermelden de te innen sommen die niet als rijksmidden worden geboekt en die de minister van Financiën ter beschikking van de betrokken overheden zal stel-len overeenkomstig de wetten en besluiten die de toewijzing ervan regelen. Graﬁ ek 1 – Vervolgingskosten – mechanisme en bewegingen in 2008 (bedragen in miljoen euro)
dkZghX]g^_k^c\^cYZhX]g^[ijgZc
7ZYg^_[hkddg]Z[[^c\de
Vgi#(,#%+#%&<ZgZX]ihYZjglVVgYZgh 
KZgkda\^c\h`dhiZc 
(,!( 7ZaVhi^c\ea^X]i^\Zc 
<ZgZXjeZgZZgYZ
`dhiZc
(*!-
DcikVc\hi`VcidgZc 
BVcjZaZdcikVc\hiZc
'!+
DcikVc\hiZc>8E8 
((!'DgYZgZ`Zc^c\
-+#%,#%)
 '!+
%
DgYZgZ`Zc^c\
-+#%,#%+
 (,!(
DcikVc\hi`Vciddg
7gjhhZa(
 (,!(
(,!(
(,!(
J^i\VkZcWZ\gdi^c\ 
&!*C^Zi"[^hXVaZ
dcikVc\hiZcVgi#&'#%& 
((!'
 &!* '%#-(&!%
G^_`hb^YYZaZcWZ\gdi^c\ 
(,!(
2.2 Vaststellingen
Volgens het begrotingsrecht moeten de vervolgingskosten die voor een geleverde en 
aanvaarde dienst aan de gerechtsdeurwaarders moeten worden betaald, in hun geheel worden ingeschreven in de algemene uitgavenbegroting en moeten de ont-vangsten uit hoofde van de terugbetaling van die kosten door de belastingplichtigen als niet-ﬁ  scale ontvangsten
76 worden geboekt in de rijksmiddelenbegroting. 
In de uitgavenbegroting wordt evenwel enkel het bedrag van de niet-gerecupereerde 
kosten vermeld, namelijk 1,5 miljoen euro in plaats van 37,3 miljoen euro. 
De vervolgingskosten zijn bovendien geen uitgaven die kunnen worden betaald via 
voorschotten op de kas van de rekenplichtigen: artikel 41, 2e lid, 2°, van de gecoör-
dineerde wetten vermeldt enkel de vergoedingen aan derden, slachtoffers van onge-vallen waarvoor de Staat aansprakelijk is, alsook de verschillende procedurekosten met betrekking tot die ongevallen. 
De afnemingen van de opbrengst van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng werden uitgevoerd zon-
der wettelijke basis. De ontvangsten mogen met toepassing van artikel 38 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit enkel worden toegewezen door wetsbepalingen
77.   166e Cahier de la Cour des comptes 153Compte d’exécution du budget Recettes
76 En vertu des articles 5 et 28 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
77 Par dérogation aux articles 3 et 45, des fonds d’attribution sont ouverts d’ofﬁ  ce au budget pour les 
parts du produit d’impôts, perceptions et versements attribués à d’autres autorités publiques. Ils men-tionnent les sommes à percevoir qui ne sont pas comptabilisées comme voies et moyens de l’État et que le ministre des Finances mettra directement à la disposition des autorités concernées conformé-ment aux lois et arrêtés qui en règlent l’attribution.Graphique 1 – Frais de poursuite – mécanisme et mouvements de 2008 (montants en millions d’euros)

(,!( 
(*!-

'!+

((!'-+#%,#%)
 '!+
%
-+#%,#%+
 (,!(

 (,!(
(,!(
(,!(

&!*"

((!'

(,!(8dcig^WjVWaZh=j^hh^ZghYZ_jhi^XZ

;gV^hgXjegh ;gV^hYZedjghj^iZ

7jgZVjmYZgZXZiiZh
GZXZiiZhbVcjZaaZh
GZXZiiZhcdc[^hXVaZh 
Vgi#&'#%&7jY\ZiYZhYeZchZh
EgXdbeiZegd[Zhh^dccZa 
Vgi#(,#%+#%&7jY\ZiYZhkd^ZhZibdnZch GZXZiiZh>8E88dbeiZY¼dgYgZ
8dbeiZY¼dgYgZ7jgZVjYZgZXZiiZh
7gjmZaaZh(

k^gZbZciYVchaZhXg^ijgZh
Le droit budgétaire voudrait que les frais de poursuite à payer aux huissiers de jus-
tice pour service fait et accepté soient prévus dans leur totalité au budget général des dépenses et que les recettes engrangées au titre de remboursement de ces frais par les contribuables soient enregistrées au budget des voies et moyens comme recettes non ﬁ  scales
76. 
Or, au budget des dépenses, ne ﬁ  gure que le montant des frais non récupérés, soit 
1,5 million d’euros au lieu de 37,3 millions d’euros. 
En outre, les frais de poursuite ne sont pas des dépenses qui peuvent être payées 
par avances sur la caisse des comptables : l’article 41, 2e alinéa, 2°, des lois coordon-
nées ne mentionne que les indemnités aux tiers, victimes d’accidents dont la respon-sabilité incombe à l’État, ainsi que les divers frais de procédure se rapportant à ces accidents. 
Les prélèvements sur le produit du précompte professionnel ont été opérés sans 
base légale. En application de l’article 38 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, les recettes ne peuvent être attribuées que par des dispositions légales
77. 154 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
78 Dat bedrag vertegenwoordigt de gemaakte vervolgingskosten (37.303.330,49 euro) min de ontvang-
sten ICPC (33.185.246,46 euro) min de manuele ontvangsten (2.639.066,73 euro). De ordonnantie houdende overschrijving in de schrifturen via staat IV werd op 2 maart 2009 opgesteld. De ontvangsten van de voorhefﬁ  ng werden niet wedersamengesteld zoals normaal moest gebeuren volgens het aanvankelijk ingestelde mechanisme. De gerecupe-reerde ontvangsten die in het geïnformatiseerd systeem werden geregistreerd, worden niet gestort op het voorziene artikel 37.06.02 van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng, maar op artikel 12.01 van de niet-ﬁ  scale ontvangsten. De via het manuele systeem gerecupereerde ontvangsten blijven bovendien op een orderekening staan en zijn daar gecumuleerd tot een bedrag van 64,5 miljoen euro op 31 december 2008.
De uitvoeringstermijnen van de stortingen tussen de belastingadministratie en de 
Thesaurie leiden daarenboven tot een vertraging bij de terugbetalingen op de reke-ning van de rekenplichtige terwijl de bedragen bekend zijn en maandelijks worden doorgegeven. Op 25 februari 2008 werd een bedrag van 18 miljoen euro gestort, dat overeenstemt met de vervolgingskosten die de laatste zes maanden van 2007 werden betaald. De betalingen van de vervolgingskosten van de maanden oktober 2008, november 2008 en december 2008 ten belope van 9 miljoen euro werden pas op 13 februari 2009 terugbetaald. Door deze opeenvolgende vertragingen bleef sinds 1996 een bedrag van 154.935,86 euro (6,3 miljoen BEF) op orderekening 86.07.06 staan, dat van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng werd afgenomen hoewel het geen betrekking heeft op vervolgingskosten die door de rekenplichtige werden gepreﬁ  nancierd. 
3 Reacties van de administratie
De administratie heeft zich ertoe verbonden in de toekomst terug te keren naar een 
beleid van begrotingsorthodoxie, de foute aanrekeningen op de rijksmiddelenbegroting te corrigeren, het proces van de herbevoorrading van de rekening van de rekenplich-tige te versnellen, rekening te houden met de manuele ontvangsten om te bepalen wat de Staat nog verschuldigd is en om het saldo van de orderekening aan te zuiveren waarop zich manuele ontvangsten opstapelen. 
3.1 Genomen maatregelen
De manuele ontvangsten werden voor het eerst in aanmerking genomen om het 
bedrag van de vervolgingskosten te bepalen die voor het dienstjaar 2008 ten laste blijven van de Staat. Dat bedrag beloopt 1,5 miljoen euro
78 terwijl het zonder de 
ontvangsten van het manuele systeem 4,1 miljoen euro zou belopen. 
De ordonnanties om de rekening van de ﬁ  scale rekenplichtige van Brussel 3 Ven-
nootschappen  opnieuw te stijven, worden sneller opgesteld en aangerekend: op 
13 februari 2009 werden de drie ordonnanties die overeenstemmen met de uitgaven van het laatste trimester 2008 aangerekend, op 14 april 2009 de drie ordonnanties die overeenstemmen met de uitgaven van het eerste trimester 2009, op 17 juni die van de maanden april en mei en op 13 juli de ordonnantie van juni. 
3.2 Lopende projecten
De administratie zal een systeem instellen waarin alle uitgaven voor de vervolgings-
kosten in de uitgavenbegroting zullen worden ingeschreven. Ze heeft besprekingen aangevat met de verantwoordelijken van de begroting.   166e Cahier de la Cour des comptes 155Compte d’exécution du budget Recettes
78 Ce qui représente les frais de poursuite exposés (37.303.330,49 euros) moins les recettes ICPC 
(33.185.246,46 euros) moins les recettes manuelles (2.639.066,73 euros). L’ordonnance de virement dans les écritures par état IV a été rédigée le 2 mars 2009.Les recettes du précompte n’ont pas été reconstituées comme le mécanisme mis en place initialement le prévoyait. En effet, les recettes récupérées et enregistrées dans le système informatisé sont versées, non à l’article prévu 37.06.02 du précompte professionnel, mais à l’article 12.01 des recettes non ﬁ  scales. En outre, les recettes 
récupérées via le système manuel restent sur un compte d’ordre et s’y accumulent, atteignant un montant de 64,5 millions d’euros au 31 décembre 2008.
De plus, les délais d’exécution des versements entre l’administration ﬁ  scale et la 
Trésorerie occasionnent un retard dans les remboursements au compte du compta-ble alors que les montants sont connus et transmis mensuellement. Un montant de 18 millions d’euros, correspondant aux frais de poursuite payés les six derniers mois de l’année 2007, a été versé le 25 février 2008. Les paiements des frais de poursuite des mois d’octobre 2008, novembre 2008 et décembre 2008 n’ont été remboursés que le 13 février 2009 pour un montant de 9 millions d’euros. Ce décalage récurrent a généré depuis 1996 un montant de 154.935,86 euros (6,3 millions de francs bel-ges) sur le compte d’ordre 86.07.06, qui a été prélevé sur le précompte profession-nel sans correspondre à des frais de poursuite préﬁ  nancés par le comptable.
3 Réactions de l’administration
L’administration s’est engagée à revenir, à l’avenir, à l’orthodoxie budgétaire, à cor-
riger les imputations erronées au budget des voies et moyens, à accélérer le proces-sus de réalimentation du compte du comptable, à tenir compte des recettes manuel-les pour l’établissement de ce qui est encore dû par l’État et à apurer le solde du compte d’ordre où s’accumulent ces recettes manuelles.
3.1 Mesures prises
Pour la première fois, les recettes manuelles ont été prises en compte pour l’établis-
sement du montant des frais de poursuite restant à charge de l’État pour l’exercice 2008. Ce montant s’élève à 1,5 million euros
78, tandis que sans les recettes du sys-
tème manuel, il se serait élevé à 4,1 millions d’euros.
La rédaction et l’imputation des ordonnances réalimentant le compte du comptable 
ﬁ scal de Bruxelles 3 Sociétés  s’est accélérée : le 13 février 2009, les trois ordonnan-
ces correspondant aux dépenses du dernier trimestre 2008 étaient imputées, le 14 avril 2009, les trois ordonnances correspondant aux dépenses du premier trimes-tre 2009, le 17 juin, celles des mois d’avril et de mai et le 13 juillet, celle du mois de juin.
3.2 Projets en cours
L’administration mettra en place un système dans lequel toutes les dépenses pour 
les frais de poursuite seront prévues au budget des dépenses. Elle a entamé des discussions avec les responsables du budget. 156 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
79 Op 30 juni 2009 waren de ontvangsten uit het systeem ICPC nog geregistreerd op artikel 12.01 (niet-
ﬁ  scale ontvangsten) en waren de manuele ontvangsten nog steeds aangerekend op orderekening 86.07.04.Voorts zullen alle gerecupereerde kosten correct worden geboekt in Stimer, het nieuwe programma voor de registratie van de ontvangsten van de entiteiten van de FOD Financiën, en zullen ze als niet-ﬁ  scale ontvangsten worden aangerekend op de 
De administratie heeft zich ertoe verbonden de gerecupereerde vervolgingskosten 
voor 2009 te boeken op het artikel waarin is voorzien in de rijksmiddelenbegroting (37.06.02)
79.
De administratie heeft zich eveneens ertoe verbonden de orderekening 86.07.04 te 
salderen waarop het saldo van 64,5 miljoen euro op 31 december 2008 nog steeds aanwezig is. 
4 Conclusies en aanbevelingen 
Het Rekenhof formuleert de aanbeveling om in de toekomst het totale bedrag van de 
vervolgingskosten in de algemene uitgavenbegroting in te schrijven en de ontvang-sten van de recuperatie ervan als niet-ﬁ  scale ontvangsten aan te rekenen. 
Om de vastgestelde anomalieën recht te zetten, zouden echter 
de terugbetalingen van de vervolgingskosten die in het manuele systeem zijn • 
geregistreerd en die sinds vele jaren op de orderekening 86.07.04 werden gecumuleerd, moeten worden geboekt als ontvangsten in de rijksmiddelen-begroting, alsook de 154.935,86 euro die op de orderekening 86.07.06 zijn blijven staan; 
deze bedragen als ﬁ  scale ontvangsten moeten worden geboekt om de ont- • 
vangsten van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng terug samen te stellen. 
5 Antwoord van de minister van Financiën
De minister van Financiën zal de betrokken administraties ertoe aanzetten de ver-
bintenissen die ze zijn aangegaan alsook de correcties die het Rekenhof heeft aan-bevolen, met gepaste snelheid uit te voeren, rekening houdende met de budgettaire beperkingen en de termijnen die nodig zijn voor de realisatie van die verbintenissen en correcties.
De minister voegt eraan toe dat de terugkeer naar de budgettaire orthodoxie echter 
veronderstelt dat er voldoende begrotingskrediet wordt gereserveerd, en dat de administratie nog in 2009 daartoe de vraag zal formuleren, zodat aan die aanbeveling kan worden tegemoet gekomen.  166e Cahier de la Cour des comptes 157Compte d’exécution du budget Recettes
79 Au 30 juin 2009, les recettes venant du système ICPC étaient encore enregistrées à l’article 12.01 
(recettes non ﬁ  scales) et les recettes manuelles toujours imputées au compte d’ordre 86.07.04.Par ailleurs, tous les frais récupérés seront enregistrés correctement dans Stimer, le 
nouveau logiciel d’enregistrement des recettes des entités du SPF Finances, et seront imputés comme recettes non ﬁ  scales au budget des voies et moyens. 
L’administration s’est engagée à ce que pour 2009 les frais de poursuite récupérés 
soient enregistrés à l’article prévu au budget des voies et moyens (37.06.02)
79. 
L’administration s’est également engagée à solder le compte d’ordre 86.07.04. sur 
lequel le solde au 31 décembre 2008 de 64,5 millions d’euros subsiste encore.
4 Conclusions et recommandations 
À l’avenir, la Cour des comptes recommande de prévoir la totalité des frais de pour-
suite au budget général des dépenses et d’imputer les recettes de leur récupération comme des recettes non ﬁ  scales. 
Aﬁ n de redresser les anomalies constatées, il convient cependant de : 
verser au budget des voies et moyens, les remboursements des frais de • 
poursuite qui ont été enregistrés dans le système manuel et qui s’accumulent sur le compte d’ordre 86.07.04 depuis de nombreuses années, ainsi que les 154.935,86 euros, qui subsistent sur le compte d’ordre 86.07.06 ; 
comptabiliser ces montants à titre de recettes ﬁ  scales en vue de reconstituer • 
les recettes du précompte professionnel.
5 Réponse du ministre des Finances 
Le ministre des Finances veillera à ce que les engagements pris par l’administration 
et les correctifs recommandés par la Cour des comptes soient mis en œuvre par les administrations concernées avec toute la diligence requise en tenant toutefois compte des contraintes budgétaires et des délais incompressibles nécessaires à leur réalisa-tion effective.
Le ministre ajoute que le retour à l’orthodoxie budgétaire suppose toutefois qu’un 
crédit budgétaire sufﬁ  sant soit réservé à cet effet et que l’administration formulera 
encore en 2009 la demande nécessaire à la réalisation de cette recommandation. 158 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
80 Anders dan bij de verkoop van materieel is de verkoop van infrastructuur niet volledig in handen van 
Landsverdediging, maar verloopt die via de aankoopcomités van de FOD Financiën. Bovendien is de verkoop afhankelijk van een bestemmingswijziging van de onroerende goederen, eventuele uitvoerings-plannen en bodemsaneringen.MINISTERIE  VAN LANDSVERDEDIGING  – O PBRENGSTEN  UIT DE VERKOOP  VAN 
MATERIEEL  EN INFRASTRUCTUUR
De verkoop van materieel en infrastructuur heeft aanzienlijk minder opgebracht dan geraamd.
In 2008 raamde het Ministerie van Landsverdediging de opbrengsten uit de verkoop 
van materieel op 71,5 miljoen euro. Uiteindelijk werd slechts 36,1 miljoen euro geïnd, omdat een aantal verkopen niet in 2008 kon worden afgesloten, o.a. verkopen van oude wapensystemen aan Chili, Libanon, Marokko en Bahrein. Daarnaast waren er geen kandidaat-kopers voor kleine munitie, waardoor een bedrag van 20 miljoen euro niet werd ontvangen.
De opbrengst van verkopen van infrastructuur werd in de aangepaste begroting 2008 
geraamd op 34,8 miljoen euro. Slechts 5,6 miljoen euro werd geïnd. De belangrijkste verkopen waren de Mess Antigoon en een bijhorende woning in Antwerpen (2,6 mil-joen euro) en een aantal appartementen in Keulen (1,4 miljoen euro). Daarnaast bracht houtkapping 1,3 miljoen euro op. Circa 19 miljoen euro kon niet worden geïnd in 2008 omdat de contracten niet tijdig werden gerealiseerd
80 of omdat de FOD 
Financiën de inkomsten later dan gepland doorstortte. Enkele geplande verkopen, ten belope van ruim 8 miljoen euro, werden uitgesteld tot 2011 en 2012.
De douanerechten en de btw die voor de Europese Unie zijn bestemd, vertegen-woordigen een bedrag van 2.693,8 miljoen euro, wat overeenstemt met de bedra-gen die in 2007 werden overgedragen. 
De stortingen in verband met de aan de gemeenschappen en de gewesten toege-
wezen belastinggedeelten beliepen 29.929,5 miljoen euro, d.i. een stijging met 6,59 %. 
In 2008 werd voor de gewestelijke belastingen 7.301,9 miljoen euro gestort, wat 
een lichte groei betekent ten opzichte van de stortingen in 2007.
In 2008 werden er in totaal voor 12.294,4 miljoen euro bedragen gestort aan de 
sociale zekerheid, d.i. een groei met 7,51 %. 
1 Europese Unie
De douanerechten die voor de  Europese Unie worden geheven bedroegen 2.232,5 mil-
joen euro.  Bij de btw was dit 461,3 miljoen euro.
2 Gemeenschappen, gewesten en gemeenschapscommissies
2.1 Belastinggedeelten
Hiervoor werden in 2008 voor 29.929,5 miljoen euro stortingen uitgevoerd, d.i. een 
stijging met 6,59 % ten opzichte van de in 2007 betaalde bedragen.   166e Cahier de la Cour des comptes 159Compte d’exécution du budget Recettes
80 À la différence de la vente de matériel, celle d’infrastructures n’incombe pas intégralement à la Défense 
nationale, mais s’effectue par l’entremise des comités d’acquisition du SPF Finances. En outre, la vente est subordonnée à un changement d’affectation des biens immobiliers, à d’éventuels plans d’exécution et à un assainissement des sols. MINISTÈRE  DE LA DÉFENSE  NATIONALE  – RECETTES  PROVENANT  DE LA VENTE  DE 
MATÉRIEL  ET D’INFRASTRUCTURE  
Les recettes réalisées par la vente de matériel et d’infrastructure sont nettement 
moins importantes que prévu.
En 2008, le ministère de la Défense nationale a estimé les recettes de la vente de 
matériel à 71,5 millions d’euros. En ﬁ  n de compte, seul un montant de 36,1 millions 
d’euros a été réalisé, certaines ventes n’ayant pu être conclues en 2008, notam-ment, les ventes de systèmes d’armes obsolètes au Chili, au Liban, au Maroc et à Bahreïn. Par ailleurs, aucun candidat-acheteur ne s’est présenté pour des petites munitions, ce qui a réduit les recettes à concurrence de 20 millions d’euros.
Dans le budget ajusté 2008, les recettes de la vente d’infrastructure avaient été 
estimées à 34,8 millions d’euros. Les recettes réalisées n’ont atteint, en 2008, que 5,6 millions d’euros. Les ventes principales concernaient le Mess Antigoon et une habitation attenante à Anvers (2,6 millions d’euros) et plusieurs appartements situés à Cologne (1,4 million d’euros). En outre, l’exploitation forestière a rapporté 1,3 mil-lion d’euros. Un montant d’environ 19 millions d’euros n’a pu être perçu en 2008 en raison de retards enregistrés dans la réalisation de contrats
80 ou dans le versement 
prévu de revenus provenant du SPF Finances. Certaines ventes programmées pour un montant de plus de 8 millions d’euros ont été reportées à 2011 et 2012.
Les droits de douane et la TVA destinés à l’Union européenne s’élèvent à 2.693,8 millions d’euros, montant équivalent aux recettes transférées en 2007.
Les versements relatifs aux parts attribuées d’impôts aux communautés et aux 
régions se sont élevés à 29.929,5 millions d’euros, soit une augmentation de 6,59 %.
Enﬁ n les montants payés en 2008 à la sécurité sociale s’élèvent au total à 12.294,4 mil-
1 Union européenne
Les droits de douane perçus pour l’Union européenne se sont élevés à 2.232,5 mil-
lions d’euros et la TVA perçue pour l’Union européenne à 461,3 millions d’euros.
2 Communautés, régions et commissions communautaires
2.1 Quotes-parts d’impôts
Les versements effectués à ce titre en 2008 s’élèvent à 29.929,5 millions d’euros, 
soit une croissance de 6,59 % par rapport aux montants payés en 2007. 160 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
81 Die bedragen werden toegekend via de artikelen van de toewijzingsfondsen 66.21 (btw), 66.22, 66.23 
et 66.24 (bedrijfsvoorhefﬁ  ng).
82 Met andere woorden het verschil tussen de bedragen die zijn vastgesteld met de bekende parameters 
bij de opstelling van de begroting 2009, en de bedragen die zijn vastgesteld bij de opmaak van de rijksmiddelenbegroting 2008.
83 Rekenhof, 165e Boek, Volume I, p. 124.
84 Artikel 66.23 – Aan de gewesten toegewezen gedeelten van de personenbelasting.In 2007 is er geen aanpassing van de rijksmiddelenbegroting 2007 geweest. De in 2008 gestorte bedragen
81 omvatten dan ook de deﬁ  nitieve verschillen 2006 en 2007, 
m.a.w. het verschil tussen de in 2006 en 2007 betaalde bedragen en de voor die jaren deﬁ  nitief vastgestelde bedragen. De in 2008 betaalde bedragen omvatten eveneens het waarschijnlijke verschil 2008
82, terwijl dat verschil gewoonlijk mee was 
opgenomen in de initiële begroting voor het jaar daarop. Het deﬁ  nitieve verschil 2008 
werd geïntegreerd in de aanpassing van de rijksmiddelenbegroting voor 2009. 
In zijn vorige Boek83 had het Rekenhof opgemerkt dat er op een toewijzingsfonds84 
nog steeds een overgedragen saldo van 72 miljoen euro bleef staan en dat dit saldo aan de rijksmiddelenbegroting moest worden teruggestort. Op 31 juli 2009 stond dat saldo daar nog altijd op. 
In datzelfde Boek merkte het Rekenhof ook op dat noch de koninklijke besluiten die 
jaarlijks moeten worden gepubliceerd met toepassing van de artikelen 7, § 2, (vast-stelling van de ontvangsten uit de personenbelasting en het inwoneraantal van elk gewest), 38, § 4, (vaststelling van de aanpassingsfactor: evolutie van het aantal jon-geren) en 44, § 2, van de bijzondere wet van 16 januari 1989 betreffende de ﬁ  nancie-
ring van de gemeenschappen en de gewesten (vaststelling van de in de taalgemeen-schappen gelokaliseerde ontvangsten), noch de koninklijke besluiten waarin de artikelen 33bis, § 1, (negatieve term) en 75, § 1ter, (gedane inhoudingen voor uitga-ven in verband met over te dragen administratieve diensten) van die wet voorzien, zijn gepubliceerd. Dit was nog steeds niet het geval op 31 juli 2009.
Onderstaande tabel geeft een gedetailleerd overzicht van de belastinggedeelten die 
voor het jaar 2008 werden gestort aan de gemeenschappen, de gewesten en de gemeenschapscommissies.
Kolom 1 vermeldt de nog verschuldigde bedragen voor 2006 (verschil tussen de deﬁ  -
nitieve bedragen voor 2006 en de in 2006 en 2007 uitgevoerde betalingen).
Kolom 2 geeft de deﬁ  nitieve verschillen 2007 (verschil tussen de deﬁ  nitieve bedra-
gen voor 2007 en de in 2007 uitgevoerde betalingen).
Kolom 3 geeft de voor 2008 vastgestelde bedragen. Die bedragen zijn vastgesteld 
aan de hand van de parameters die traditiegetrouw bekend zijn op het ogenblik van de opstelling van de aanpassing van de rijksmiddelenbegroting. Aan de rijksmidde-lenbegroting 2008 ging immers een ﬁ  nancieringswet vooraf en ze is pas op 1 juni 2008 
afgekondigd. 
Kolom 4 vertegenwoordigt de som van de eerste drie kolommen. Ze geeft de bedra-
gen die in de rijksmiddelenbegroting 2008 zijn vermeld en die in 2008 zijn gestort.
Kolom 5 vertegenwoordigt de in 2008 gestorte bedragen. Kolom 6 is verkregen door het verschil te maken tussen de kolommen 5 en 4. Ze 
geeft de overschotten weer die in 2008 zijn betaald ter uitvoering van de bepalingen van de artikelen 15, § 1, 16, § 1 en 17, § 1, van de wet houdende de rijksmiddelenbe-groting voor het begrotingsjaar 2009. Die overschotten stemmen overeen met de waarschijnlijke verschillen 2008, berekend aan de hand van de bekende parameters op het ogenblik van de opstelling van de begroting 2009 (dit geldt niet voor de Duits-talige Gemeenschap).  166e Cahier de la Cour des comptes 161Compte d’exécution du budget Recettes
81 Ces montants ont transité par les articles des fonds d’attribution 66.21 (TVA), 66.22, 66.23 et 66.24 
(Précompte professionnel).
82 C’est-à-dire la différence entre les montants établis avec les paramètres connus lors de l’établisse-
ment du budget 2009 et ceux établis lors de la confection du budget des voies et moyens 2008. 
83 Cour des comptes, 165e Cahier, Volume I, p. 124.
84 Article 66.23 – Part de l’impôt des personnes physiques attribuée aux régions. En 2007, il n’y a pas eu d’ajustement du budget des voies et moyens 2007. Les montants versés
81 en 2008 comprennent par conséquent les écarts déﬁ  nitifs 2006 et 
2007, c’est-à-dire l’écart entre les montants payés en 2006 et en 2007 et les mon-tants déﬁ  nitivement établis pour ces années-là. Les montants versés en 2008 com-
prennent également l’écart probable 2008
82, alors que cet écart est d’ordinaire incor-
poré au budget initial de l’année suivante. L’écart déﬁ  nitif 2008 a été intégré à l’ajustement du budget des voies et moyens 2009.
Dans son précédent Cahier
83, la Cour des comptes a relevé qu’il subsistait, sur un 
fonds d’attribution84, un solde reporté de 72 millions d’euros et que ce solde devait 
être reversé au budget des voies et moyens. Au 31 juillet 2009, ce solde subsistait encore. 
Dans le même Cahier, la Cour des comptes relevait aussi que ni les arrêtés royaux 
qui devaient être publiés annuellement en application des articles 7, § 2 de la loi spé-ciale du 16 janvier 1989 relative au ﬁ  nancement des communautés et des régions 
(ﬁ xation des recettes de l’impôt des personnes physiques et du nombre d’habitants 
de chaque région), 38, § 4 (ﬁ  xation du facteur d’adaptation : évolution du nombre de 
jeunes) et 44, § 2 (ﬁ  xation des recettes localisées dans chacune des régions linguis-
tiques), de la même loi ni les arrêtés royaux prévus par les articles 33bis, § 1
er (terme 
négatif) et 75, § 1erter (prélèvements faits pour les dépenses relatives aux services 
administratifs à transférer), de cette loi n’ont été publiés. Cette publication n’était pas encore intervenue au 31 juillet 2009.
Le tableau suivant détaille les quotes-parts d’impôts versées aux communautés, aux 
régions et aux commissions communautaires pour l’année 2008.
La colonne 1 développe les montants encore dus pour 2006 (différence entre les 
montants déﬁ  nitifs pour l’année 2006 et les paiements qui ont été effectués 2006 et 
2007). 
La colonne 2 développe les écarts déﬁ  nitifs 2007 (différence entre les montants déﬁ  -
nitifs pour l’année 2007 et les paiements effectués en 2007).
La colonne 3 représente les montants ﬁ  xés pour 2008. Ces montants ont été établis 
avec les paramètres connus habituellement lors de l’établissement de l’ajustement du budget des voies et moyens. En effet, le budget des voies et moyens pour l’année 2008 a été précédé d’une loi de ﬁ  nances et n’a été promulgué que le 1
er juin 2008.
La colonne 4, qui est la somme des trois premières colonnes, développe les mon-
tants repris au budget des voies et moyens 2008 et qui ont été versés en 2008.
La colonne 5 détaille les montants versés en 2008.La colonne 6, obtenue par différence des colonnes 5 et 4, développe les surplus payés 
en 2008 en application des dispositions des articles 15, § 1
er, 16, § 1er et 17, § 1er de 
la loi contenant le budget des voies et moyens pour l’année budgétaire 2009. Hormis pour la Communauté germanophone, ces surplus correspondent aux écarts probables 2008, calculés avec les paramètres connus lors de l’établissement du budget 2009. 162 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 1 – In 2008 toegewezen belastinggedeelten (in miljoen euro)
Nog voor 
2006 
verschul-
digde 
verschillen 
2007Voor 2008 
vast-
gestelde 
bedragenIn de 
begroting 
2008 
ingeschreven 
bedragenIn 2008 
gestorte 
bedragenVerschil
Belasting over de toegevoegde waarde (btw)
Vlaamse Gemeenschap − 2,3 35,4 7.468,3 7.501,5 7.606,6 105,1
Franse Gemeenschap − 1,7 25,8 5.488,8 5.512,9 5.598,6 85,7
Subtotaal − 4,0 61,2 12.957,1 13.014,4 13.205,2 190,8
Personenbelasting (PB)
Vlaamse Gemeenschap 5,8 0,7 4.264,7 4.271,1 4.327,9 56,8
Franse Gemeenschap 3,0 30,1 2.279,6 2.312,7 2.346,7 34,0
Duitstalige Gemeenschap 0,0 0,0 5,6 5,6 5,6Subtotaal 8,8 30,8 6.549,8 6.589,4 6.680,2 90,8
Vlaams Gewest 11,3 1,1 5.606,9 5.619,3 5.689,1 69,8
Waals Gewest 4,1 − 21,8 3.391,3 3.373,7 3.419,3 45,5Brussels Hoofdstedelijk Gewest 1,1 33,3 812,2 846,6 871,4 24,8
Subtotaal 16,5 12,7 9.810,4 9.839,6 9.979,7 140,2
Vlaamse Gemeenschapscommissie 0,0 0,0 6,3 6,3 6,4 0,1Franse Gemeenschapscommissie 0,0 0,1 25,2 25,4 25,7 0,3
Brussels Hoofdstedelijk Gewest 0,1 0,2 31,5 31,7 32,2 0,4
Subtotaal 0,1 0,4 63,0 63,5 64,3 0,9
Vlaams Gewest 14,8 37,3 17.339,9 17.391,9 17.623,6 231,7
Waals Gewest 4,1 − 21,8 3.391,3 3.373,7 3.419,3 45,5
Brussels Hoofdstedelijk Gewest 1,2 33,5 843,7 878,3 903,6 25,3Franse Gemeenschap 1,3 56,0 7.768,4 7.825,6 7.945,4 119,8
Duitstalige Gemeenschap 0,0 0,0 5,6 5,6 5,6 0,0
Totaal 21,4 105,1 29.380,4 29.506,8 29.929,5 422,7
Subtotaal btw − 4,0 61,2 12.957,1 13.014,4 13.205,2 190,8
Subtotaal PB 25,4 43,9 16.423,2 16.492,5 16.724,3 231,9
Bron:  tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van de informatie van de Administratie van 
de Thesaurie 
In 2008 hebben de gedefedereerde entiteiten, met uitzondering van de Duitstalige 
Gemeenschap, 422,7 miljoen euro voortijdig ontvangen. De Duitstalige Gemeen-schap heeft echter haar dotatie ter compensatie van het kijk- en luistergeld niet geïnd. Aangezien het waarschijnlijk verschil in 2008 is gestort, impliceert de vaststel-ling van de deﬁ  nitieve bedragen voor 2008, bij de aanpassing van de begroting 2009, 
een vermindering van de in 2009 uit te voeren stortingen met 162 miljoen euro.  166e Cahier de la Cour des comptes 163Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 1 – Quotes-parts d’impôts attribuées en 2008 (en millions d’euros)
Montants 
encore 
dus pour 
2006Écarts 
déﬁ nitifs 
2007Montants 
établis 
pour 2008Montants 
prévus au 
budget 2008Montants 
versés en 
2008Écart
Taxe sur la valeur ajoutée (TVA)
Communauté ﬂ  amande − 2,3 35,4 7.468,3 7.501,5 7.606,6 105,1
Communauté française − 1,7 25,8 5.488,8 5.512,9 5.598,6 85,7
Sous-total − 4,0 61,2 12.957,1 13.014,4 13.205,2 190,8
Impôt des personnes physiques (IPP)
Communauté ﬂ  amande 5,8 0,7 4.264,7 4.271,1 4.327,9 56,8
Communauté française 3,0 30,1 2.279,6 2.312,7 2.346,7 34,0
Communauté germanophone 0,0 0,0 5,6 5,6 5,6Sous-total 8,8 30,8 6.549,8 6.589,4 6.680,2 90,8
Région ﬂ  amande 11,3 1,1 5.606,9 5.619,3 5.689,1 69,8
Région wallonne 4,1 − 21,8 3.391,3 3.373,7 3.419,3 45,5Région de Bruxelles-Capitale 1,1 33,3 812,2 846,6 871,4 24,8
Sous-total 16,5 12,7 9.810,4 9.839,6 9.979,7 140,2
Commission communautaire ﬂ  amande 0,0 0,0 6,3 6,3 6,4 0,1
Commission communautaire française 0,0 0,1 25,2 25,4 25,7 0,3
Région de Bruxelles-Capitale 0,1 0,2 31,5 31,7 32,2 0,4
Sous-total 0,1 0,4 63,0 63,5 64,3 0,9
Région ﬂ  amande 14,8 37,3 17.339,9 17.391,9 17.623,6 231,7
Région wallonne 4,1 − 21,8 3.391,3 3.373,7 3.419,3 45,5
Région de Bruxelles-Capitale 1,2 33,5 843,7 878,3 903,6 25,3Communauté française 1,3 56,0 7.768,4 7.825,6 7.945,4 119,8
Communauté germanophone 0,0 0,0 5,6 5,6 5,6 0,0
Total 21,4 105,1 29.380,4 29.506,8 29.929,5 422,7
Sous total TVA − 4,0 61,2 12.957,1 13.014,4 13.205,2 190,8
Sous-total IPP 25,4 43,9 16.423,2 16.492,5 16.724,3 231,9
Source :  tableau établi par la Cour des comptes sur la base de données de l’Administration de 
la trésorerie
En 2008, excepté la Communauté germanophone, les entités fédérées ont reçu pré-
maturément 422,7 millions d’euros. La Communauté germanophone n’a toutefois pas perçu sa dotation compensatoire pour la redevance radio et télévision. Comme l’écart probable a été versé en 2008, la ﬁ  xation des montants déﬁ  nitifs pour 2008, 
lors de l’ajustement du budget 2009, implique une diminution des versements à faire en 2009, de 162 millions d’euros. 164 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Onderstaande tabel vergelijkt de deﬁ  nitieve bedragen voor de jaren 2008 en 2007.
Tabel 2 – Vergelijking van de deﬁ  nitieve bedragen 2008 en 2007 (in miljoen euro)
bedragen, 
bijzondere 
ﬁ nancieringswet 
voor 2008Deﬁ nitieve 
bedragen, 
voor 2007Verschil 
= 
2008- 2007Groei
Vlaamse Gemeenschap 7.533,0 7.087,2 445,8 6,29 %
Franse Gemeenschap 5.548,6 5.238,2 310,4 5,93 %Subtotaal 13.081,6 12.325,5 756,2 6,14 %
Vlaamse Gemeenschap 4.297,9 4.072,7 225,2 5,53 %Franse Gemeenschap 2.301,0 2.177,1 123,9 5,69 %
Duitstalige Gemeenschap 5,7 5,4 0,2 4,49 %
Subtotaal 6.604,6 6.255,2 349,4 5,59 %Vlaams Gewest 5.640,2 5.329,5 310,7 5,83 %
Waals Gewest 3.418,4 3.239,8 178,5 5,51 %
Brussels Hoofdstedelijk Gewest 832,6 776,3 56,4 7,26 %Subtotaal 9.891,2 9.345,6 545,6 5,84 %
Franse Gemeenschapscommissie 25,4 24,0 1,4 5,74 %
Vlaamse Gemeenschapscommissie 6,4 6,0 0,3 5,74 %Subtotaal 31,8 30,0 1,7 5,74 %
Bijzondere middelen voor het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest 31,8 30,0 1,7 5,74 %
Totaal (btw + totaal PB) 29.640,9 27.986,3 1.654,6 5,91 %
Vlaamse Gemeenschap 17.471,10 16.489,36 981,74 5,95 %
Franse Gemeenschap 7.849,64 7.415,38 434,26 5,86 %Duitstalige Gemeenschap 5,7 5,4 0,2 4,49 %
Waals Gewest 3.418,36 3.239,83 178,52 5,51 %
Brussels Hoofdstedelijk Gewest 864,4 806,3 58,1 7,21 %Franse Gemeenschapscommissie 25,4 24,0 1,4 5,74 %
Vlaamse Gemeenschapscommissie 6,4 6,0 0,3 5,74 %
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van de informatie van de Administratie van de Thesaurie 
De belastinggedeelten toegewezen in toepassing van de ﬁ  nancieringswet zijn in totaal 
met 1.654,6 miljoen euro gestegen, dit is een groei van 5,91 %.  166e Cahier de la Cour des comptes 165Compte d’exécution du budget Recettes
Le tableau suivant compare les montants déﬁ  nitifs pour les années 2008 et 2007.
Tableau 2 – Comparaison des montants déﬁ  nitifs 2008 et 2007 (en millions d’euros)
Montants
déﬁ nitifs,
loi spéciale de 
ﬁ nancement
pour 2007Écart
=
2008-2007Croissance
Communauté ﬂ  amande 7.533,0 7.087,2 445,8 6,29 %
Communauté française 5.548,6 5.238,2 310,4 5,93 %Sous-total 13.081,6 12.325,5 756,2 6,14 %
Communauté ﬂ  amande 4.297,9 4.072,7 225,2 5,53 %
Communauté française 2.301,0 2.177,1 123,9 5,69 %Communauté germanophone 5,7 5,4 0,2 4,49 %
Sous-total 6.604,6 6.255,2 349,4 5,59 %
Région ﬂ  amande 5.640,2 5.329,5 310,7 5,83 %
Région wallonne 3.418,4 3.239,8 178,5 5,51 %
Région de Bruxelles-Capitale 832,6 776,3 56,4 7,26 %
Sous-total 9.891,2 9.345,6 545,6 5,84 %Commission communautaire française 25,4 24,0 1,4 5,74 %
Commission communautaire ﬂ  amande 6,4 6,0 0,3 5,74 %
Sous-total 31,8 30,0 1,7 5,74 %Moyens spéciaux pour la Région de Bruxelles-
Capitale31,8 30,0 1,7 5,74 %
Total (TVA + total IPP) 29.640,9 27.986,3 1.654,6 5,91 %
Région ﬂ  amande 17.471,10 16.489,36 981,74 5,95 %
Région wallonne 7.849,64 7.415,38 434,26 5,86 %
Communauté germanophone 5,7 5,4 0,2 4,49 %
Communauté française 3.418,36 3.239,83 178,52 5,51 %Région de Bruxelles-Capitale 864,4 806,3 58,1 7,21 %
Commission communautaire française 25,4 24,0 1,4 5,74 %
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base de données de l’Administration de la trésorerie
Les parts attribuées d’impôts en application de la loi de ﬁ  nancement ont globalement 
augmenté de 1.654,6 millions d’euros, soit une croissance de 5,91 %. 166 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
85 Dit is een stijging met 5,74 %.
86 Voor meer details: Rekenhof, 162e Boek, Volume I, p. 140.
87 Artikel 54 van de bijzondere wet van 16 januari 1989.
88 Zelfde hoofdstuk, punt 1.De diverse groeipercentages van de toegewezen belastinggedeelten kunnen als volgt 
worden gespeciﬁ  ceerd:
Het mechanisme van de herﬁ  nanciering van de gemeenschappen is gebonden • 
aan de schommeling van het gemiddelde indexcijfer van de consumptieprijzen en vertegenwoordigt sinds 2007 91 % van de werkelijke groei van het bruto nationaal inkomen). Dit mechanisme dat jaarlijks van 2002 tot 2011 supple-menten toekent, zorgt ervoor dat het aan de Vlaamse Gemeenschap toegewe-zen gedeelte van de btw-opbrengst stijgt met 445,8 miljoen euro en het aan de Franse Gemeenschap toegewezen gedeelte met 310,4 miljoen euro, wat neerkomt op een respectieve groei met 6,29 % en 5,93 %. Het verschil in groei voor elke gemeenschap vindt zijn verklaring in het repartitiestelsel dat ener-zijds is gebaseerd op het leerlingenaantal en anderzijds op het vermoedelijk rendement van de personenbelasting gelokaliseerd binnen elke gemeenschap. De toegekende bedragen zijn eveneens verbonden met de evolutie van de bevolking jonger dan 18.
Het mechanisme van de toekenning van de opbrengst van de personenbelas- • 
ting (PB) is tegelijkertijd verbonden met de schommeling van het gemiddelde indexcijfer van de consumptieprijzen (4,49 %) en met de reële groei van het bruto nationaal inkomen (1,2 %)
85. Dat bedrag wordt verhoogd met de dotatie 
ter compensatie van het kijk- en luistergeld, die enkel verbonden is met de schommeling van het gemiddelde indexcijfer van de consumptieprijzen. Dit mechanisme zorgt ervoor dat het aandeel van de Vlaamse Gemeenschap toe-neemt met 5,53 % en dat van de Franse Gemeenschap met 5,69 %, of respec-tievelijk 225,2 miljoen euro en 123,9 miljoen euro.
Het mechanisme voor de toewijzing van de PB aan de gewesten • 
86 zorgt ervoor 
dat de toegewezen gedeelten van de PB stijgen met 5,83 % voor het Vlaams Gewest, met 5,51 % voor het Waals Gewest en met 7,26 % voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, hetzij respectievelijk met 310,7 miljoen euro, 178,5 mil-joen euro et 56,4 miljoen euro. 
De belastinggedeelten toegekend aan de Vlaamse en de Franse Gemeen- • 
schapscommissie en de bijzondere middelen voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest stijgen met 5,74 %.
2.2 Gewestelijke belastingen
In 2008 werden voor 7.301,9 miljoen euro gewestelijke belastingen gestort, d.i. een 
lichte stijging (0,37 %) ten opzichte van de stortingen in 2007. Het detail van die belastingen is terug te vinden in Volume II van dit Boek.
Zoals bepaald in de wet worden de gewestelijke belastingen aan de gewesten door-
gestort in de maand die volgt op de maand waarin ze door de Staat werden geïnd
87. 
Dit verschil wordt verklaard door de discrepantie tussen de geïnde ontvangsten, opgenomen in de tabel der totale ontvangsten
88 en het hierboven vermelde bedrag 
dat verwijst naar de aan de gewesten gestorte ontvangsten.  166e Cahier de la Cour des comptes 167Compte d’exécution du budget Recettes
85 Soit une augmentation de 5,74 %.
86 Pour plus de détails, voir : Cour des comptes, 162e Cahier, Volume I, p. 140.
87 Article 54 de la loi spéciale du 16 janvier 1989 précitée.
88 Même chapitre, point 1.Les différents taux de croissance des parts attribuées d’impôts sont détaillés ci-des-
sous :
Le mécanisme de reﬁ  nancement des communautés est lié au taux de ﬂ  uctua- • 
tion de l’indice moyen des prix à la consommation et, depuis 2007, à 91 % de la croissance réelle du revenu national brut. Ce mécanisme qui octroie des suppléments chaque année, de 2002 à 2011, implique que la part attribuée du produit de la TVA augmente de 445,8 millions d’euros pour la Communauté ﬂ  amande et de 310,4 millions d’euros pour la Communauté française, leur accordant respectivement une croissance de 6,29 % et 5,93 %. La disparité de la croissance pour chaque communauté trouve son origine dans le mécanisme de répartition qui est basé, pour une part, sur le nombre d’élèves et pour une autre part, sur le rendement de l’IPP réputé localisé dans chaque commu-nauté. Les montants octroyés sont également liés à l’évolution de la popula-tion de moins de 18 ans.
Le mécanisme d’attribution du produit de l’impôt des personnes physi- • 
ques (IPP) est lié à la fois au taux de ﬂ  uctuation de l’indice moyen des prix à 
la consommation (4,49 %) et à la croissance réelle du RNB (1,2 %)
85. Ce mon-
tant est augmenté de la dotation compensatoire de la redevance radio et télé-vision, qui dépend uniquement du taux de ﬂ  uctuation de l’indice moyen des prix à la consommation. Ce mécanisme implique que la Communauté ﬂ  amande 
voit sa part augmenter de 5,53 % et la Communauté française, de 5,69 %, soit respectivement 225,2 millions d’euros et 123,9 millions d’euros.
Le mécanisme d’attribution de l’IPP aux régions • 
86 a pour effet que les parties 
de l’IPP attribuées augmentent de 5,83 % pour la Région ﬂ  amande, 5,51 % pour la Région wallonne et 7,26 % pour la Région de Bruxelles-Capitale, soit respectivement 310,7 millions d’euros, 178,5 millions d’euros et 56,4 mil-lions d’euros.
Les parts attribuées d’impôts à la Commission communautaire française et à • 
la Commission communautaire ﬂ  amande et les moyens spéciaux destinés à la 
Région de Bruxelles-Capitale croissent de 5,74 %.
2.2 Impôts régionaux
Le montant des impôts régionaux versés en 2008 s’élève à 7.301,9 millions d’euros, 
en légère augmentation (0,37 %) par rapport aux versements de 2007. Le détail de ces impôts ﬁ  gure au volume II du présent Cahier.
Comme le prévoit la loi, les impôts régionaux sont versés aux régions le mois qui suit 
leur perception par l’État
87. Cet écart explique la différence entre les recettes encais-
sées, reprises dans le tableau des recettes totales88 et le montant ci-dessus, qui se 
rapporte aux recettes versées aux régions. 168 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
89 Die bedragen vertegenwoordigen 20.143,3 euro voor de openingsbelasting op slijterijen van gegiste 
dranken en 1.053,7 euro voor het eurovignet.In 2007 werden de ontvangsten die door de centraliserende rekenplichtige van de douane werden geïnd, gestort op basis van ramingen, en de vertragingen bij de boe-king van die ontvangsten hebben geleid tot de betaling van niet-verschuldigde gewes-telijke belastingen (het door de douane geïnde eurovignet) aan het Brussels Hoofd-stedelijk Gewest voor een bedrag van 52.948 euro. Het gewest heeft die som niet terugbetaald. De ontvangsten uit het geïnde eurovignet voor 2008 voor een bedrag van 4.332,7 euro, zijn niet aan dat gewest doorgestort. 
Dezelfde vertragingen bij de boeking hebben ertoe geleid dat in 2009 aan de gewes-
ten enkel de openingsbelasting op slijterijen van gegiste dranken en het eurovignet werden gestort die in november 2008 werden geïnd
89. 
3 Ontvangsten overgedragen aan de sociale zekerheid
De achterstallige bedragen voor het jaar 2008 en de bedragen die in 2008 en 2009 
werden betaald, zijn in detail opgenomen in Volume II van dit Boek.
3.1 Bedragen verschuldigd aan de sociale zekerheid
De overdracht van ontvangsten naar de sociale zekerheid vindt zijn grondslag in de 
volgende wettelijke bepalingen, in dalende orde van grootte van de voor 2008 ver-schuldigde bedragen:
programmawet van 2 januari 2001 (artikelen 66, 67bis, 67ter en 67quinquies): • 
12.260,4 miljoen euro ;
wet van 26 maart 1999 betreffende het Belgisch actieplan voor de werkgele- • 
genheid 1998 en houdende diverse bepalingen (artikel 46): 51,8 miljoen euro;
wet van 22 mei 2001 betreffende de werknemersparticipatie in de winst van • 
de vennootschappen (artikel 36): 10,2 miljoen euro.
Aan die alternatieve ﬁ  nanciering in de strikte zin moet 208,1 miljoen euro worden 
toegevoegd van de bijzondere socialezekerheidsbijdrage die wordt geïnd en gestort krachtens de wet van 30 maart 1994 houdende sociale bepalingen (artikel 110) en 10 miljoen euro gestort aan het Fonds voor Beroepsziekten voor het Asbestfonds, afgenomen van de btw-opbrengst met toepassing van de programmawet van 27 december 2006 (artikel 116).
In totaal beloopt het voor 2008 verschuldigde bedrag 12.540,5 miljoen euro.
3.2 Bedragen gestort aan de sociale zekerheid
De in 2008 betaalde bedragen belopen in totaal 12.294,4 miljoen euro. Dat is een stij-
ging met 7,51 %. Deze bedragen omvatten 199,5 miljoen euro achterstallen van 2007. De achterstallen van 2007 bedroegen 231,2 miljoen euro; het saldo (31,7 miljoen euro) werd in 2009 gestort. 
Voor 2008 werden aan de begunstigde instellingen de volgende bedragen gestort.  166e Cahier de la Cour des comptes 169Compte d’exécution du budget Recettes
89 Ces montants s’élèvent à 20.143,3 euros pour la taxe d’ouverture des débits de boissons fermentées 
et à 1.053,7 euros pour l’eurovignette.En 2007, les montants perçus par le comptable centralisateur des douanes étaient versés sur la base d’estimations et les retards de comptabilisation de ces recettes ont provoqué le paiement d’impôts régionaux (l’eurovignette perçue par les douanes) indus à la Région de Bruxelles-Capitale pour un montant de 52.948 euros. La région n’a pas remboursé ce montant. Les recettes de l’eurovignette perçue pour 2008, soit 4.332,7 euros, n’ont pas été reversées à cette région. 
Les mêmes retards de comptabilisation ont entraîné un versement en 2009 seule-
ment de la taxe d’ouverture de débits de boissons fermentées et de l’eurovignette perçues en novembre 2008 pour les régions
89.
3 Recettes transférées à la sécurité sociale
Les montants dus au titre d’arriérés pour l’année 2008 ainsi que les montants payés 
en 2008 et 2009 sont détaillés au volume II du présent Cahier.
3.1 Montants dus en faveur de la sécurité sociale
Le transfert des recettes en faveur de la sécurité sociale trouve son fondement dans 
les dispositions légales suivantes, par ordre décroissant d’importance des montants dus pour 2008 :
la loi-programme du 2 janvier 2001 (articles 66, 67bis, 67ter et 67quinquies) : • 
12.260,4 millions d’euros ;
la loi du 26 mars 1999 relative au plan belge pour l’emploi 1998 et portant des • 
dispositions diverses (article 46) : 51,8 millions d’euros ;
la loi du 22 mai 2001 relative aux régimes de participation des travailleurs au • 
bénéﬁ  ce des sociétés (article 36) : 10,2 millions d’euros.
À ce ﬁ  nancement alternatif au sens strict, il faut ajouter 208,1 millions d’euros de 
cotisation spéciale de sécurité sociale perçus et versés en application de la loi du 30 mars 1994 portant des dispositions sociales (article 110) et 10 millions d’euros versés au Fonds des maladies professionnelles pour le fonds Amiante et prélevés sur le produit de la TVA en application de la loi-programme du 27 décembre 2006 (article 116).
Au total, le montant dû pour l’année 2008 s’élève à 12.540,5 millions d’euros.
3.2 Montants versés en faveur de la sécurité sociale
Les montants payés en 2008 s’élèvent au total à 12.294,4 millions d’euros, soit une 
croissance de 7,51 %. Ces montants comprennent 199,5 millions d’euros d’arriérés de 2007. Les arriérés de 2007 s’élevant à 231,2 millions d’euros, le solde (31,7 mil-lions d’euros) a été versé en 2009.
Pour l’année 2008, les versements aux organismes bénéﬁ  ciaires se résument comme 
suit. 170 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
90 Toelagen beoogd door de artikelen 10 tot 14 van de wet van 6 mei 2002 tot oprichting van het Fonds 
voor de Pensioenen van de Geïntegreerde Politie en houdende bijzondere bepalingen inzake sociale zekerheid.
91 Koninklijk besluit van 24 december 2008 houdende de toekenning aan de gemeente of aan de meer-
gemeentepolitiezone van een federale sociale toelage voor het jaar 2008.Tabel 3 – Overzicht per instelling van de stortingen (in miljoen euro)
Begunstigde instellingen Bedragen 
verschuldigd 
voor 2008waarvan Saldo
gestort in 
2008gestort in 
2009
Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ) 9.299,4 8.884,5 415,4 − 0,6
Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering 
(RIZIV)2.320,7 2.310,5 10,2 0
Fonds voor het Financieel Evenwicht in het Sociaal 
Statuut van de Zelfstandigen (RSVZ)799,3 778,7 20,6 − 0,0
Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA) 102,8 102,8 0 0
Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale 
en Plaatselijke Overheidsdiensten (RSZ-PPO)5,0 5,0 0
Fonds voor Beroepsziekten (FBZ) 10,0 10,0 0
Fonds tot Vergoeding van de in geval van Sluiting van 
Ondernemingen Ontslagen Arbeiders (FSO)3,4 3,4 0
Totaal 12.540,5 12.094,9 446,2 − 0,6
4 Financiering van de politiezones
Artikel 190, § 2, van de programmawet van 24 december 2002 bepaalt enerzijds dat 
de ﬁ nanciering van de toelagen die worden toegekend aan de gemeenten of aan de 
meergemeentepolitiezones als compensatie voor de sociale bijdragen voor sommige personeelsleden van de lokale politiezones, gebeurt door een afname van de opbrengst van de btw-ontvangsten
90. Voor 2008 werd een bedrag van 97,5 miljoen euro toege-
kend en in 2009 gestort aan de RSZ-PPO (Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale en Plaatselijke Overheidsdiensten) voor rekening van de politiezones
91. 
Anderzijds bepaalt artikel 191 van deze programmawet dat het bedrag dat overeen-
stemt met de patronale bijdrage voor de leden van de federale politie en van de inspectie-generaal van de federale en lokale politie wordt afgenomen van de btw-ontvangsten. Dat bedrag wordt met toepassing van artikel 6, § 1, van de wet van 6 mei 2002 aan het Fonds voor de Pensioenen van de Geïntegreerde Politie gestort. In 2008 werd in dat kader 101,7 miljoen euro van de btw-ontvangsten afgenomen en gestort aan de Pensioendienst van de Overheidssector.  166e Cahier de la Cour des comptes 171Compte d’exécution du budget Recettes
90 Subventions visées aux articles 10 à 14 de la loi du 6 mai 2002 portant création du Fonds des pensions 
de la police intégrée et portant des dispositions particulières en matière de sécurité sociale.
91 Arrêté royal du 24 décembre 2008 portant l’octroi à la commune ou à la zone de police pluricommunale 
d’une allocation sociale fédérale pour l’année 2008.Tableau 3 – Aperçu des versements par institution (en millions d’euros)
Institutions bénéﬁ  ciaires Montants 
dus pour 
2008Montants dus pour 2008 Solde
versés en 
2008versés en 
2009
Ofﬁ ce national de sécurité sociale (ONSS) 9.299,4 8.884,5 415,4 − 0,6
Institut national d’assurance maladie-invalidité (Inami) 2.320,7 2.310,5 10,2 0
Fonds pour l’équilibre ﬁ  nancier du statut social des 
travailleurs indépendants (Inasti)799,3 778,7 20,6 − 0,0
Ofﬁ ce national de l’emploi (Onem) 102,8 102,8 0 0
Ofﬁ ce national de sécurité sociale des administrations 
provinciales et locales (ONSS-APL)5,0 5,0 0
Fonds des maladies professionnelles (FMP) 10,0 10,0 0
Fonds d’indemnisation des travailleurs licenciés en cas 
de fermeture d’entreprises (FFE)3,4 3,4 0
Total 12.540,5 12.094,9 446,2 − 0,6
4 Financement des zones de police
D’une part, la loi-programme du 24 décembre 2002 prévoit, dans son article 190, § 2, 
que le ﬁ  nancement des subventions accordées aux communes ou aux zones de police 
pluricommunales en compensation des cotisations sociales de certains membres du personnel des corps de police locale se fait par un prélèvement sur le produit des recettes de la TVA
90. Pour 2008, un montant de 97,5 millions d’euros a été attribué 
et versé en 2009 au titre de subvention à l’ONSS-APL (Ofﬁ  ce national de sécurité 
sociale des administrations provinciales et locales) pour le compte des zones de police
91. 
D’autre part, cette loi-programme prévoit, dans son article 191, que le montant cor-
respondant à la cotisation patronale relative aux membres de la police fédérale ainsi que de l’inspection générale de la police fédérale et locale est prélevé sur les recet-tes de la TVA. Ce montant est versé au Fonds des pensions de la police intégrée, en application de l’article 6, § 1
er, de la loi du 6 mai 2002. En 2008, 101,7 millions d’euros 
ont été prélevés à ce titre sur les recettes de la TVA et versés au Service des pen-sions du secteur public. 172 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
92 Zie eveneens: Rekenhof, Fonds voor de Verkeersveiligheid. Financiering en evaluatie van de actie-
plannen van de politiediensten , verslag aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers, december 2007, 
48 p. Te raadplegen op www.rekenhof.be. 
93 In uitvoering van het koninklijk besluit van 19 december 2006 betreffende de opmaak en ﬁ  nanciering 
van actieplannen inzake verkeersveiligheid. 
94 De effectiseringsvehikels van 2005, 2006 en 2007 zijn respectievelijk de naamloze vennootschappen 
B-TRA 2005-I, B-TRA 2006-I en B-TRA 2007-I. Krachtens de wet van 6 december 2005 betreffende de opmaak en de ﬁ  nanciering van actieplannen inzake verkeersveiligheid wordt voorts een deel van de ontvang-sten uit penale verkeersboetes gestort voor de verkeersveiligheid
92. In 2008 werd 
96,3 miljoen gestort aan de volgende begunstigden93:
 Politiezones 83,6 miljoen euro
 Federale Politie  7,5 miljoen euro
 FOD Justitie  4,9 miljoen euro
 FOD Binnenlandse Zaken  0,2 miljoen euro FOD Mobiliteit en Vervoer  0,2 miljoen euro
Het koninklijk besluit van 12 oktober 2008 betreffende de voorafname op het ver-
keersveiligheidsfonds van een bedrag voor de projecten van de geïntegreerde politie voorzag voor 2008 in de toekenning van een bedrag van 15 miljoen euro aan de con-trolediensten inzake verkeersveiligheid die behoren tot de FOD Binnenlandse Zaken. Dat bedrag is in 2008 niet gestort.
5 Andere begunstigden 
In 2008 is een bedrag van 0,3 miljoen euro betaald ten laste van het toewijzingsfonds 
aan de gezinnen inzake de toelage voor het aanschaffen van huisbrandolie voor de verwarming van de privéwoning (toewijzingsfonds 66.71). 
De Nationale Kas voor Rampenschade ontving een storting van 11,9 miljoen euro.De Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas (CREG) ontving 
stortingen ten laste van twee toewijzingsfondsen van de Staat voor een totaal bedrag van 58,5 miljoen euro. 
Het eerste toewijzingsfonds (toewijzingsfonds 66.83 – Toewijzing van bijzondere 
accijnsrechten aan de ﬁ  nanciering van de CREG-fondsen) is bedoeld voor de ﬁ  nan-
ciering van de degressiviteit van de federale bijdrage op de elektriciteit. Een bedrag van 47,0 miljoen euro werd gestort. 
Het tweede toewijzingsfonds
 (toewijzingsfonds 66.84 – Affectatie van btw-ontvang-
sten aan de CREG) garandeert de terugbetaling van de voorschotten die het Broei-kasgassenfonds van de CREG heeft toegekend aan de Nationale Instelling voor Radioactief Afval en Verrijkte Splijtstoffen (NIRAS) en die overeenstemmen met de btw die NIRAS is verschuldigd op haar facturen waarmee ze tussenkomsten opvraagt, voor een bedrag van 11,6 miljoen euro in 2008.
Bovendien is een totaal bedrag van 38,9 miljoen euro betaald ten laste van het Fonds 
voor Milieumaatregelen inzake Autovoertuigen (Meva). 
Tot slot moeten de ontvangsten die de Staat heeft geïnd voor de ﬁ  scale schuldvor-
deringen die werden afgestaan in het kader van de effectiseringen, aan het vehikel worden terugbetaald
94. Deze ontvangsten worden terugbetaald tijdens de maand die 
volgt op hun inning. Deze ontvangsten en uitgaven worden aangerekend op orde-rekeningen van de Thesaurie.  166e Cahier de la Cour des comptes 173Compte d’exécution du budget Recettes
92 Voir également : Cour des comptes, Le Fonds de la sécurité routière – Financement et évaluation des 
plans d’action des services de police , rapport transmis à la Chambre des représentants, décem-
bre 2007, 48 p. Disponible sur le site www.courdescomptes.be. 
93 En application de l’arrêté royal du 19 décembre 2005 relatif à l’établissement et au ﬁ  nancement de 
plans d’action en matière de sécurité routière. 
94 Les véhicules des titrisations de 2005, 2006 et 2007 sont respectivement les sociétés anonymes 
B-TRA 2005-I, B-TRA 2006-I et B-TRA 2007-I. Par ailleurs, en vertu de la loi du 6 décembre 2005 relative à l’établissement et au ﬁ nancement de plans d’action en matière de sécurité routière, une partie des recet-
tes des amendes pénales en matière de circulation routière est consacrée à la sécu-rité routière
92. En 2008, 96,3 millions ont été versés aux bénéﬁ  ciaires suivants93 :
 Zones de police 83,6 millions d’euros
 Police fédérale 7,5 millions d’euros 
 SPF Justice 4,9 millions d’euros
 SPF Intérieur 0,2 million d’euros SPF Mobilité et Transports 0,2 million d’euros
L’arrêté royal du 12 octobre 2008 relatif au prélèvement du fonds de la sécurité 
routière d’un montant destiné aux projets de la police intégrée prévoyait l’attribution, pour 2008, d’un montant de 15 millions d’euros en faveur des services de contrôle en matière de sécurité routière relevant du service public fédéral Intérieur. Ce mon-tant n’a pas été versé en 2008.
5 Autres bénéﬁ  ciaires 
En 2008, un montant de 0,3 million d’euros a été payé à charge du fonds d’attribution 
aux ménages dans le cadre de la subvention pour l’achat de gasoil de chauffage de l’habitation privée (fonds d’attribution 66.71).
La Caisse nationale des calamités a bénéﬁ  cié d’un versement de 11,9 millions d’euros.
La Commission de régulation de l’électricité et du gaz (Creg) a bénéﬁ  cié de verse-
ments à charge de deux fonds d’attribution de l’État pour un total de 58,5 mil-lions d’euros. 
Le premier fonds (fonds d’attribution 66.83 – Affectation du droit d’accise spécial 
pour le ﬁ  nancement des fonds Creg) vise à assurer le ﬁ  nancement de la dégressivité 
de la cotisation fédérale sur l’électricité. Un montant de 47,0 millions d’euros a été versé. 
Le deuxième fonds (fonds d’attribution 66.84 – Affectation des recettes TVA au pro-
ﬁ  t de la Creg) enregistre le remboursement des sommes avancées à l’Organisme national des déchets radioactifs et des matières ﬁ  ssiles enrichies (Ondraf) par le fonds Gaz à effet de serre de la Creg, correspondant à la TVA due par cet orga-nisme sur ses factures d’appels de fonds, à concurrence de 11,6 millions d’euros en 2008.
Par ailleurs, un montant total de 38,9 millions d’euros a été payé à charge du fonds 
pour les mesures environnementales véhicules automobiles (Meva). 
Enﬁ n, les recettes que l’État a perçues pour des créances ﬁ  scales cédées dans le 
cadre des titrisations doivent être remboursées au véhicule
94. Ces recettes sont 
remboursées le mois qui suit leur perception. Ces recettes et ces dépenses sont imputées à des comptes d’ordre de la Trésorerie. 174 166e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
De onderstaande tabel vermeldt de aanrekeningen van het begrotingsjaar 2008.
Tabel 4 – Aanrekeningen betreffende de effectisering van ﬁ  scale schuldvorderingen (in euro)
Effectisering Orderekening Saldo op 
1 januari Ontvangsten 
= afnameUitgaven Saldo op 
2005 82.08.02.81 7.106.441,20 105.860.258,15 107.367.193,33 5.599.506,02
2006 86.09.13.34 
82.08.03.82 9.257.595,66 86.101.746,01 88.840.119,31 6.519.222,36
2007 82.08.04.83 4.271.104,11 38.942.765,49 40.785.716,15 2.428.153,45
Totaal 20.635.140,97 230.904.769,65 236.993.028,79 14.546.881,83
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van de informatie van de Administratie van de Thesaurie   166e Cahier de la Cour des comptes 175Compte d’exécution du budget Recettes
Le tableau ci-dessous récapitule les imputations de l’année budgétaire 2008.
Tableau 4 – Imputations relatives à la titrisation des créances ﬁ  scales (en euros)
Titrisation Comptes 
d’ordreSolde au
1er janvier Recettes = 
prélèvementsDépenses Solde au 
Total 20.635.140,97 230.904.769,65 236.993.028,79 14.546.881,83
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base de données de l’Administration de la trésorerie 176 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
1 Voor details over deze begrotingsgegevens, zie Volume II – Tabellen. 
2 Wegens de politieke toestand kon de algemene uitgavenbegroting niet tijdig worden goedgekeurd en 
werden voor de eerste zes maanden van 2008 voorlopige kredieten toegekend. Een eerste schijf voor-lopige kredieten werd goedgekeurd door de ﬁ  nanciewet voor het begrotingsjaar 2008 van 12 decem-
ber 2007, een tweede schijf werd vrijgegeven door de wet van 7 april 2008 tot opening van voorlopige kredieten voor de maanden april, mei en juni 2008.Hoofdstuk 4
Uitgaven
Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de aanwending van de begrotingskredieten in 
2008. De kredieten van het algemeen bestuur worden traditioneel verdeeld volgens twee benaderingen. In een eerste, functionele, benadering worden de kredieten ingedeeld naargelang van de opdracht van de verschillende diensten. Deze bena-dering komt tot uiting in de secties van de algemene uitgavenbegroting en onder-scheidt de gezagscel, de sociale cel en de economische cel. Een tweede, economi-sche, benadering verdeelt de uitgaven volgens hun aard: werking, intresten van de rijksschuld, overdrachten, investeringen enz.
De primaire uitgaven stegen in 2008 met 68,1 % ten opzichte van 2007. Deze bui-
tengewone stijging is vooral toe te schrijven aan de uitgaven voor participaties in het kapitaal van ﬁ  nanciële instellingen en voor leningen aan die instellingen. Als deze uitzonderlijke uitgaven buiten beschouwing worden gelaten, stegen de pri-maire uitgaven met 9,9 % ten opzichte van 2007.
De kredieten toegekend op de begroting van 2008 werden voor 96,7 % benut. 
De niet-gesplitste kredieten toegekend op de begroting van 2007, die tot eind 2008 
geordonnanceerd konden worden, werden voor 97,3 % benut.
U
ITGAVENKREDIETEN
De uitgavenkredieten voor het jaar 2008 werden vastgesteld op grond van de initiële 
kredieten ingeschreven in de wet houdende de algemene uitgavenbegroting, en de wijzigingen volgens de vier begrotingsaanpassingen die later werden goedgekeurd
1-2.
De kredieten ingeschreven in de initiële wet werden bijkomend gewijzigd door een 
aantal koninklijke besluiten, voornamelijk wat de verdeling van provisionele kredieten betreft. 
Bovendien maakten diverse bepalingen van de initiële begrotingswet en de aanpas-
singen ervan kredietoverdrachten tussen begrotingsprogramma’s mogelijk zonder dat daartoe speciﬁ  eke koninklijke besluiten moesten worden getroffen.   166e Cahier de la Cour des comptes 177Compte d’exécution du budget Dépenses
1 Pour les détails des données budgétaires, voir le volume II – Tableaux. 
2 En raison de la situation politique, le budget général des dépenses n’a pas pu être adopté à temps et 
des crédits provisoires ont été accordés pour les six premiers mois de l’année 2008. Une première tranche de crédits provisoires a été approuvée par le biais de la loi de ﬁ  nances pour l’année budgétaire 
2008 du 12 décembre 2007, une deuxième tranche a été libérée par la loi du 7 avril 2008 ouvrant des crédits provisoires pour les mois d’avril, mai et juin 2008.Chapitre 4
Dépenses
Ce chapitre présente l’utilisation faite des crédits budgétaires en 2008. Les crédits 
de l’administration générale sont traditionnellement répartis selon deux approches. Une approche fonctionnelle, tout d’abord, ventile les crédits en fonction de la mis-sion assignée aux différents services. Elle se traduit dans les sections du budget général des dépenses et distingue la cellule d’autorité, la cellule sociale et la cellule économique. Une seconde approche, économique, répartit les dépenses selon leur nature : fonctionnement, intérêts de la dette publique, transferts, investissements, etc. 
Les dépenses primaires ont augmenté en 2008 de 68,1 % par rapport à 2007. Cette 
augmentation exceptionnelle est principalement imputable aux dépenses en matière de participations dans le capital des institutions ﬁ  nancières et de prêts accordés à ces dernières. Abstraction faite de ces dépenses exceptionnelles, les dépenses pri-maires ont augmenté de 9,9 % par rapport à 2007.
Les crédits imputables au budget de 2008 ont été utilisés à 96,7 %. 
Les crédits non dissociés imputables au budget de 2007, qui ont pu être ordonnan-
cés jusqu’à la ﬁ  n de l’année 2008, ont été utilisés à 97,3 %.
C
RÉDITS  DE DÉPENSES
Les crédits de dépenses relatifs à l’année 2008 ont été ﬁ  xés sur la base des crédits 
initiaux inscrits dans la loi portant le budget général des dépenses ainsi que des modiﬁ  cations résultant des quatre ajustements adoptés par la suite
1-2.
Plusieurs arrêtés royaux ont, en outre, modiﬁ  é les crédits inscrits dans la loi initiale, 
notamment par répartition de crédits provisionnels. 
De plus, diverses dispositions des lois contenant le budget initial et les ajustements 
ont permis des transferts de crédits entre programmes budgétaires, sans nécessiter la prise d’arrêtés royaux spéciﬁ  ques. 178 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
3 De ministerraadbeslissing nr. 3209 betrof alle aanpassingen van kredieten opgenomen in het ontwerp 
van aanpassing van de begroting 2008. Daardoor werden die aanpassingen onmiddellijk uitvoerbaar, vóór de goedkeuring van de begrotingswet door de wetgever. Ten slotte machtigt artikel 44 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit de regering om uitgaven te doen boven de kredieten die in de algemene uitgavenbe-groting zijn ingeschreven, op voorwaarde dat ze bepaalde voorwaarden in acht neemt, zowel inhoudelijk (dringende uitgaven wegens onvoorzienbare of uitzonderlijke omstandigheden) als vormelijk (indiening van een wetsontwerp om de kredietover-schrijding die uit de beslissing voortvloeit, te regulariseren). In dat geval bepaalt hetzelfde artikel dat het Rekenhof de Kamer van Volksvertegenwoordigers onver-wijld zijn advies over de inachtneming van die voorwaarden meedeelt. 
In 2008 heeft de ministerraad zes maal een machtiging verleend tot het verrichten 
van uitgaven boven de begrotingskredieten:
Beraadslaging nr. 3206 tot het herschikken van de kredieten voor de ministe- • 
riële beleidsorganen
Beraadslaging nr. 3207, voor het vastleggen, ordonnanceren en betalen van • 
uitgaven ten belope van 800.000 euro bovenop de kredieten die in de ﬁ  nancie-
wet voor het begrotingsjaar 2008 zijn ingeschreven, onder de basisallocatie 40.03.34.40 “allerhande schadevergoedingen aan derden” in de afdeling 18- FOD Financiën
Beraadslaging nr. 3208, tot het herschikken van de kredieten voor de ministe- • 
riële beleidsorganen, en een machtiging tot het verrichten van uitgaven ten belope van 6.605.000 euro boven het maximumbedrag van deze kredieten 
Beraadslaging nr. 3209, voor het vastleggen, ordonnanceren en betalen van • 
uitgaven bovenop de kredieten opgenomen in de algemene uitgavenbegroting voor het begrotingsjaar 2008
3
Beraadslaging nr. 3210, voor het vastleggen, ordonnanceren en betalen van • 
uitgaven ten belope van 8.150.000 euro bovenop de oorspronkelijke kredieten voor ontwikkelingssamenwerking 
Beraadslaging nr. 3211, voor het vastleggen, ordonnanceren en betalen van • 
uitgaven ten belope van 412.000 euro ten laste van bijkredieten voor de voor-gaande jaren voor de departementen Justitie en Binnenlandse Zaken 
Voor de beraadslagingen nr. 3206, 3208 en 3210 heeft het Rekenhof opgemerkt dat 
de voorwaarden uit artikel 44 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit vervuld waren. Voor beraadslaging nr. 3207 werd de onvoorzienbaarheid van de uit-gaven niet aangetoond, voor beraadslaging nr. 3209 waren geen van de voorwaarden van artikel 44 vervuld en voor beraadslaging nr. 3211 werd de hoogdringendheid niet aangetoond.  166e Cahier de la Cour des comptes 179Compte d’exécution du budget Dépenses
Enﬁ n, l’article 44 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État autorise le gou-
vernement à effectuer des dépenses au-delà des crédits inscrits dans le budget général des dépenses, moyennant le respect de certaines conditions de fonds (dépenses urgentes en raison de circonstances imprévisibles ou exceptionnelles) et de forme (dépôt d’un projet de loi en vue de régulariser le dépassement budgétaire découlant de la délibération). Le cas échéant, le même article stipule que la Cour des comptes fait part à la Chambre des représentants, dans les meilleurs délais, de son avis sur le respect des conditions précitées. 
Au cours de l’année 2008, le conseil des ministres a adopté six délibérations qui ont 
autorisé des dépenses au-delà des crédits budgétaires :
Délibération n° 3206 visant à réaménager les crédits destinés aux organes • 
stratégiques ministériels ;
Délibération n° 3207 autorisant l’engagement, l’ordonnancement et le paie- • 
ment de dépenses à concurrence de 800.000 euros au-delà des crédits ins-crits dans la loi de ﬁ  nances pour l’année budgétaire 2008 à l’allocation de base 40.03.34.40 « Indemnités diverses à des tiers », inscrite à la section 18 – SPF Finances ; 
Délibération n° 3208 visant à réaménager les crédits destinés aux organes • 
stratégiques ministériels et autorisant l’exécution de dépenses à concurrence de 6.605.000 euros au-delà de la limite de ces crédits ;
Délibération n° 3209 autorisant l’engagement, l’ordonnancement et le paie- • 
ment de dépenses au-delà des crédits inscrits dans le budget général des dépenses pour l’année budgétaire 2008
3 ;
Délibération n° 3210 autorisant l’engagement, l’ordonnancement et le paie- • 
ment de dépenses à concurrence de 8.150.000 euros au-delà des crédits ini-tiaux prévus pour la coopération au développement ; 
Délibération n° 3211 autorisant l’engagement, l’ordonnancement et le paie- • 
ment de dépenses à concurrence de 412.000 euros à la charge de crédits supplémentaires pour années antérieures pour les départements Justice et Intérieur.
Pour les délibérations n° 3206, 3208 et 3210, la Cour des comptes a fait observer 
que les conditions prévues à l’article 44 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État étaient remplies. Pour la délibération n° 3207, le caractère imprévisible des dépenses n’avait pas été démontré, pour la délibération n° 3209, aucune des condi-tions imposées par l’article 44 n’était remplie et, pour la délibération n° 3211, le caractère urgent n’avait pas été démontré.
3 La délibération ministérielle n° 3209 concernait l’ensemble des ajustements des crédits inscrits dans le projet d’ajustement du budget 2008. De ce fait, ces ajustements étaient immédiatement exécutoires, avant l’approbation de la loi budgétaire par le législateur.  180 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
4 Kredietverleningen en deelnemingen hebben een impact op het begrotingssaldo, doch worden geneu-
traliseerd bij de berekening van het vorderingensaldo. Het vorderingensaldo is de internationale refe-rentie voor een begrotingsvergelijking.
5 Met inbegrip van de bijdrage aan de Europese Unie van 2.373,3 miljoen euro.BEGROTINGSUITGAVEN  EN PRIMAIRE  UITGAVEN
1 Evolutie van de primaire uitgaven 
De begrotingsuitgaven bedroegen in 2008 99.933,9 miljoen euro, waarvan 98.284,0 mil-
joen euro op begrotingskredieten van het jaar 2008 en 1.649,9 miljoen euro op kredie-ten overgedragen van het jaar 2007.
De primaire begrotingsuitgaven zijn de totale uitgaven verminderd met de uitgaven 
aangerekend op de sectie 51 – Rijksschuld die verband houden met de aﬂ  ossingen en 
de intrestlasten van die schuld. De primaire uitgaven bedroegen aldus 58.347,8 mil-joen euro. Ze stegen met 68,1 % ten opzichte van 2007. Die buitengewone stijging is vooral toe te schrijven aan de uitgaven voor participaties in het kapitaal van ﬁ  nanciële 
instellingen en voor leningen aan die instellingen
4. Die uitgaven beliepen 20.470,3 mil-
joen euro.
Deze uitzonderlijke uitgaven buiten beschouwing gelaten, bedroegen de primaire uit-
gaven5 37.877,5 miljoen euro, waarvan 36.255,8 miljoen euro ten laste van begro-
tingskredieten 2008 en 1.621,7 miljoen euro ten laste van overgedragen kredieten 2007. Dit is een stijging met 9,9 % ten opzichte van 2007.
De belangrijkste procentuele stijgingen situeren zich in 2008 bij de departementen 
Wetenschapsbeleid, Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking en Binnen-landse Zaken. In absolute cijfers stijgen vooral de uitgaven van de sociale departe-menten.
De speciﬁ  eke commentaar van het Rekenhof bij de uitvoering van de afzonderlijke 
begrotingsprogramma’s wordt verderop gegeven in dit hoofdstuk.  166e Cahier de la Cour des comptes 181Compte d’exécution du budget Dépenses
DÉPENSES  BUDGÉTAIRES  ET DÉPENSES  PRIMAIRES
1 Évolution des dépenses primaires 
Les dépenses budgétaires effectuées en 2008 se sont élevées à 99.933,9 mil-
lions d’euros, dont 98.284,0 millions d’euros à la charge des crédits budgétaires de l’année 2008 et 1.649,9 millions d’euros à la charge des crédits reportés de 2007.
Les dépenses budgétaires primaires sont constituées des dépenses totales dimi-
nuées des imputations à la section 51 – Dette publique, relatives aux amortisse-ments et aux charges d’intérêts de cette dette. Les dépenses primaires se sont ainsi élevées à 58.347,8 millions d’euros et ont augmenté de 68,1 % par rapport à 2007. Cette augmentation exceptionnelle est principalement imputable aux dépenses en matière de participations dans le capital des institutions ﬁ  nancières et de prêts accordés à ces dernières
4. Ces dépenses ont atteint 20.470,3 millions d’euros.
Abstraction faite de ces dépenses exceptionnelles, les dépenses primaires5 se sont 
élevées à 37.877,5 millions d’euros, dont 36.255,8 millions d’euros à la charge des crédits budgétaires de l’année 2008 et 1.621,7 millions d’euros à la charge des cré-dits reportés de 2007. Il s’agit là d’une augmentation de 9,9 % par rapport à 2007.
En 2008, les principales augmentations en pourcentage ont concerné les départe-
ments Politique scientiﬁ  que, Affaires étrangères et Coopération au développement 
et Intérieur. En chiffres absolus, ce sont surtout les dépenses des départements sociaux qui subissent une hausse.
Les commentaires spéciﬁ  ques formulés par la Cour des comptes à propos de la mise 
en œuvre de chaque programme budgétaire ﬁ  gurent plus loin dans ce chapitre.
4 Les octrois de crédits et les participations ont un impact sur le solde budgétaire, mais sont neutralisés 
lors du calcul du solde de ﬁ  nancement. Le solde de ﬁ  nancement est la référence internationale pour 
comparer les budgets. 
5 En ce compris la contribution à l’Union européenne à concurrence de 2.373,3 millions d’euros. 182 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 1 – Vergelijking van de primaire uitgaven tussen 2008 en 2007 (in miljoen euro)
Secties Geordon-
nanceerd 
2008Geordon-
nanceerd 
2007Verschil 
2008-2007%
Gezagscel 11.724,6 10.417,7 1.306,9 12,5 %
01 Dotaties 467,7 451,4 16,3 3,6 %02 Kanselarij van de Eerste Minister 96,3 89,9 6,4 7,1 %
03 Budget en Beheerscontrole 27,4 26,5 0,9 3,4 %04 Personeel en Organisatie 53,9 52,3 1,6 3,1 %
05 Informatie- en Communicatietechnologie 25,5 26,6 − 1,1 − 4,1 %
12 Justitie 1.621,5 1.474,9 146,6 9,9 %
13 Binnenlandse Zaken 621,8 505,6 116,2 23,0 %14 Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking 1.582,6 1.267,3 315,3 24,9 %
16 Landsverdediging 3.086,7 2.845,3 241,4 8,5 %
17 Federale Politie en Geïntegreerde Werking 1.747,7 1.523,2 224,5 14,7 %18 Financiën 1.703,6 1.580,6 123,0 7,8 %
19 Regie der Gebouwen 689,9 574,1 115,8 20,2 %
Sociale cel 19.230,2 17.908,9 1321,3 7,4 %
21 Pensioenen 7.381,9 6.947,6 434,3 6,2 %
23 Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg 583,2 577,2 6,0 1,0 %
24 Sociale Zekerheid 9.737,5 8.893,6 843,9 9,5 %25  Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en 
Leefmilieu336,9 348,3 − 11,4 3,2 %
44  Maatschappelijke Integratie, Armoedebestrijding en 
Sociale Economie1.190,7 1.142,2 48,5 4,3 %
Economische cel 4.549,4 3.959,4 590,0 4,9 %
32 Economie, KMO, Middenstand en Energie 380,5 315,7 64,8 20,5 %33 Mobiliteit en Vervoer 3.566,4 3.211,8 354,6 11,0 %
46 Wetenschapsbeleid 602,5 431,9 170,6 39,5 %
Andere 2.373,3 2.173,9 199,4 9,2 %
52 Europese Unie 2.373,3 2.173,9 199,4 9,2 %Totale primaire uitgaven, excl. S. 51 – Rijksschuld 37.877,5 34.459,9 3.417,6 9,9 %
51 Rijksschuld, excl. aﬂ  ossingen en intrestlasten 20.470,3 251,6 20.218,7 8.136,0 %
Totale primaire uitgaven 58.347,8 34.711,4 23.636,4 68,1 %  166e Cahier de la Cour des comptes 183Compte d’exécution du budget Dépenses
Tableau 1 – Comparaison des dépenses primaires en 2008 et 2007 (en millions d’euros) 
Sections Ordonnancé  
en 2008Ordonnancé  
en 2007Différence
2008-2007% 
Cellule d’autorité 11.724,6 10.417,7 1.306,9 12,5 %
01 Dotations 467,7 451,4 16,3 3,6 %02 Chancellerie du Premier ministre 96,3 89,9 6,4 7,1 %
03 Budget et Contrôle de la gestion 27,4 26,5 0,9 3,4 %
04 Personnel et Organisation 53,9 52,3 1,6 3,1 %05 Technologie de l’information et de la communication 25,5 26,6 − 1,1 − 4,1 %
12 Justice 1.621,5 1.474,9 146,6 9,9 %
13 Intérieur 621,8 505,6 116,2 23,0 %14 
Affaires étrangères et Coopération au développement 1.582,6 1.267,3 315,3 24,9 %
16 Défense nationale 3.086,7 2.845,3 241,4 8,5 %
17 Police fédérale et Fonctionnement intégré 1.747,7 1.523,2 224,5 14,7 %18 Finances 1.703,6 1.580,6 123,0 7,8 %
19 Régie des bâtiments 689,9 574,1 115,8 20,2 %
Cellule sociale 19.230,2 17.908,9 1321,3 7,4 %
21 Pensions 7.381,9 6.947,6 434,3 6,2 %
23 Emploi, Travail et Concertation sociale 583,2 577,2 6,0 1,0 %
24 Sécurité sociale 9.737,5 8.893,6 843,9 9,5 %25  Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et 
Environnement336,9 348,3 − 11,4 3,2 %
44  Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et 
Économie sociale1.190,7 1.142,2 48,5 4,3 %
Cellule économique 4.549,4 3.959,4 590,0 4,9 %
32 Économie, PME, Classes moyennes et Énergie 380,5 315,7 64,8 20,5 %
33 Mobilité et Transports 3.566,4 3.211,8 354,6 11,0 %
46 Politique scientiﬁ  que 602,5 431,9 170,6 39,5 %
Autres 2.373,3 2.173,9 199,4 9,2 %
52 Union européenne 2.373,3 2.173,9 199,4 9,2 %
Total des dépenses primaires, 
hors section 51 – Dette de l’État 37.877,5 34.459,9 3.417,6 9,9 %
51  Dette de l’État, hors amortissements et charges 
d’intérêts20.470,3 251,6 20.218,7 8.136,0 %
Total des dépenses primaires 58.347,8 34.711,4 23.636,4 68,1 % 184 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
2 Functionele verdeling van de primaire uitgaven 2008 
samen ten laste van de uitgavenkredieten 2008. De percentages geven een aanwij-zing van het belang van elke functionele cel en van elke sectie ten opzichte van de primaire uitgaven van de Staat vermeld in de algemene uitgavenbegroting.
Tabel 2 – Functionele verdeling van de primaire uitgaven ten laste van de kredieten 2008 
 (in miljoen euro)
Miljoen 
uitgaven
Gezagscel 11.566,9 31,0 % 11.724,6 31,0 %
01 Dotaties 467,7 1,3 % 467,7 1,2 %
02 Kanselarij van de Eerste Minister 97,0 0,3 % 96,3 0,3 %03 Budget en Beheerscontrole 23,3 0,1 % 27,4 0,1 %
04 Personeel en Organisatie 52,2 0,1 % 53,9 0,1 %
05 Informatie- en Communicatietechnologie 36,5 0,1 % 25,5 0,1 %12 Justitie 1.591,1 4,3 % 1.621,5 4,3 %
13 Binnenlandse Zaken 563,5 1,5 % 621,8 1,6 %
14  Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking 2165,7 5,8 % 1.582,6 4,2 %
16 Landsverdediging 2588,7 6,8 % 3.086,7 8,2 %
17 Federale Politie en Geïntegreerde Werking 1633,6 4,4 % 1.747,7 4,6 %
18 Financiën 1682,3 4,5 % 1.703,6 4,5 %19 Regie der Gebouwen 665,4 1,8 % 689,9 1,8 %
Sociale cel 18.922,1 50,6 % 19.230,2 50,7 %
21 Pensioenen 7.353,4 19,7 % 7.381,9 19,5 %
23 Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg 586,9 1,6 % 583,2 1,5 %24 Sociale Zekerheid 9.506,2 25,4 % 9.737,5 25,7 %
25  Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en 
Leefmilieu316,5 0,8 % 336,9 0,9 %
Sociale Economie1.159,1 3,1 % 1.190,7 3,1 %
Economische cel 4.498,7 12,0 % 4.549,4 12,0 %
32 Economie, KMO, Middenstand en Energie 442,5 1,2 % 380,5 1,0 %
33 Mobiliteit en Vervoer 3.518,2 9,4 % 3.566,4 9,4 %
46 Wetenschapsbeleid 538,0 1,4 % 602,5 1,6 %
Andere 2.400,0 6,4 % 2.373,3 6,3 %
52 Europese Unie 2.400,0 6,4 % 2.373,3 6,3 %
Totaal 37.387,7 100,0 % 37.877,5 100,0 %  166e Cahier de la Cour des comptes 185Compte d’exécution du budget Dépenses
2 Répartition fonctionnelle des dépenses primaires 2008 
Le tableau suivant fournit, par section du budget, une vue synthétique des engage-
ments et des ordonnancements effectués à la charge des crédits budgétaires de l’année 2008. Les pourcentages indiquent l’importance de chaque cellule fonction-nelle et de chaque section par rapport aux dépenses primaires de l’État reprises dans le budget général des dépenses.
Tableau 2 – Répartition fonctionnelle des dépenses primaires à la charge des crédits de 2008 
Montant En % de 
dépenses 
primaires Montant En % de 
dépenses 
primaires 
Cellule d’autorité 11.566,9 31,0 % 11.724,6 31,0 %01 Dotations 467,7 1,3 % 467,7 1,2 %02 Chancellerie du Premier ministre 97,0 0,3 % 96,3 0,3 %03 Budget et Contrôle de la gestion 23,3 0,1 % 27,4 0,1 %
04 Personnel et Organisation 52,2 0,1 % 53,9 0,1 %
05 Technologie de l’information et de la communication 36,5 0,1 % 25,5 0,1 %12 Justice 1.591,1 4,3 % 1.621,5 4,3 %
13 Intérieur 563,5 1,5 % 621,8 1,6 %14  Affaires étrangères et Coopération au développement 2165,7 5,8 % 1.582,6 4,2 %
16 Défense nationale 2588,7 6,8 % 3.086,7 8,2 %
17 Police fédérale et Fonctionnement intégré 1633,6 4,4 % 1.747,7 4,6 %
18 Finances 1682,3 4,5 % 1.703,6 4,5 %19 Régie des bâtiments 665,4 1,8 % 689,9 1,8 %
Cellule sociale 18.922,1 50,6 % 19.230,2 50,7 %
21 Pensions 7.353,4 19,7 % 7.381,9 19,5 %
23 Emploi, Travail et Concertation sociale 586,9 1,6 % 583,2 1,5 %24 Sécurité sociale 9.506,2 25,4 % 9.737,5 25,7 %
25  Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et 
Environnement316,5 0,8 % 336,9 0,9 %
44  Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie 
sociale1.159,1 3,1 % 1.190,7 3,1 %
Cellule économique 4.498,7 12,0 % 4.549,4 12,0 %
32 Économie, PME, Classes moyennes et Énergie 442,5 1,2 % 380,5 1,0 %
33 Mobilité et Transports 3.518,2 9,4 % 3.566,4 9,4 %
46 Politique scientiﬁ  que 538,0 1,4 % 602,5 1,6 %
Autres 2.400,0 6,4 % 2.373,3 6,3 %
52 Union européenne 2.400,0 6,4 % 2.373,3 6,3 %
Total 37.387,7 100,0 % 37.877,5 100,0 % 186 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
3 Economische verdeling van de uitgaven 2008
dend dat de algemene uitgavenbegroting in basisallocaties is onderverdeeld, kunnen de begrotingsuitgaven, buiten de aﬂ  ossing van de rijksschuld, als volgt worden uitge-
splitst.
Tabel 3 – Economische uitsplitsing van de uitgaven in 2008 (in miljoen euro)*
Lopende uitgaven voor goederen en diensten 7.929,6 11,4 % 8.471,4 12,1 %
Intrestlasten 11.770,3 16,9 % 11.765,2 16,8 %
sectoren van de economie 8.093,4 11,6 % 7.865,4 11,2 %
Overdrachten van inkomsten binnen de sector 
overheidsbesturen** 18.797,72 27,0 % 19.205,8 27,4 %
Kapitaaloverdrachten 2.095,1 3,0 % 2.055,2 2,9 %
Investeringen 180,5 0,2 % 207,2 0,3 %Toekenning van kredieten en deelnemingen 20.831,9 29,9 % 20.533,7 29,3 %
Totaal 69.698,5 100,0 % 70.103,8 100,0 %
* Aangerekend op de kredieten van het jaar 2008, evenals op de van 2007 overgedragen kredieten.
** Met inbegrip van de kredieten ingeschreven op de begroting van de dotaties.
Ten opzichte van 2007 stijgen de totale begrotingsuitgaven, exclusief de aﬂ  ossing 
van de rijksschuld, met 23.094,2 miljoen euro. Die stijging is bijna volledig te wijten aan de steunmaatregelen in het kader van de ﬁ  nanciële crisis.
De lopende uitgaven voor goederen en diensten bestaan voor circa drie vierden uit 
wedden en sociale lasten (6.202,9 miljoen euro). De belangrijkste personeelsuit-gaven betreffen de departementen Landsverdediging (1.900,5 miljoen euro), Finan-ciën (1.352,9 miljoen euro), Justitie (1.171,9 miljoen euro) en de Federale Politie (800,9 miljoen euro). 
De overdrachten van inkomsten naar de andere sectoren van de economie 
(7.865,4 miljoen euro) kunnen worden onderverdeeld in drie grote groepen: 
De subsidies aan bedrijven (2.171,6 miljoen euro) betreffen vooral de NMBS • 
(1.674,8 miljoen euro) en in mindere mate de Post (317,5 miljoen euro) en de diensten van de vrije ziekteverzekering (59,6 miljoen euro). 
De subsidies aan particulieren vertegenwoordigen 2.280,0 miljoen euro en • 
slaan vooral op de betaling van de uitkeringen aan gehandicapten (1.579,8 mil-joen euro) en het gewaarborgd inkomen van bejaarden (429,7 miljoen euro).
Tot slot gaan de overdrachten van inkomsten aan het buitenland (3.413,8 mil- • 
(BNP-bijdrage) van de Europese Unie (2.373,3 miljoen euro), de internatio-nale samenwerking (659,2 miljoen euro) en het Europees Ruimtevaartagent-schap (246,2 miljoen euro).   166e Cahier de la Cour des comptes 187Compte d’exécution du budget Dépenses
3 Répartition économique des dépenses 2008
répartition en allocations de base du budget général des dépenses, les dépenses budgétaires, hors amortissement de la dette publique, peuvent être ventilées comme suit.
Tableau 3 – Ventilation économique des dépenses en 2008 (en millions d’euros)*
Dépenses courantes pour biens et services 7.929,6 11,4 % 8.471,4 12,1 %Charges d’intérêts 11.770,3 16,9 % 11.765,2 16,8 %Transferts de revenus à destination d’autres 
secteurs de l’économie 8.093,4 11,6 % 7.865,4 11,2 %
Transferts de revenus à l’intérieur du secteur 
des administrations publiques** 18.797,72 27,0 % 19.205,8 27,4 %
Transferts en capital 2.095,1 3,0 % 2.055,2 2,9 %
Investissements 180,5 0,2 % 207,2 0,3 %Octroi de crédits et participations 20.831,9 29,9 % 20.533,7 29,3 %
Total 69.698,5 100,0 % 70.103,8 100,0 %
* Imputation sur les crédits de l’année 2008, ainsi que sur les crédits reportés de 2007. 
** Y compris les crédits inscrits au budget des dotations.
Par rapport à 2007, les dépenses budgétaires totales, à l’exclusion de l’amortisse-
ment de la dette publique, ont augmenté de 23.094,2 millions d’euros. Cette aug-mentation est presque entièrement imputable aux mesures d’aide accordées dans le cadre de la crise ﬁ  nancière. 
Les dépenses courantes pour biens et services sont constituées, à raison d’environ 
trois quarts, des salaires et des charges sociales (6.202,9 millions d’euros). Les prin-cipales dépenses de personnel concernent les départements de la Défense nationale (1.900,5 millions d’euros), des Finances (1.352,9 millions d’euros), et de la Justice (1.171,9 millions d’euros) ainsi que la Police fédérale (800,9 millions d’euros). 
Les transferts de revenus aux autres secteurs de l’économie (7.865,4 millions d’euros) 
se subdivisent en trois ensembles : 
Les subsides aux entreprises (2.171,6 millions d’euros) concernent avant tout • 
la SNCB (1.674,8 millions d’euros) et, dans une moindre mesure, La Poste (317,5 millions d’euros) et les services d’assurance mutualiste libre (59,6 mil-lions d’euros). 
Les subsides aux particuliers représentent 2.280,0 millions d’euros et portent • 
notamment sur le paiement des allocations aux personnes handicapées (1.579,8 millions d’euros) et la garantie de revenus aux personnes âgées (429,7 millions d’euros).
Enﬁ n, les transferts de revenus à l’étranger (3.413,8 millions d’euros) portent • 
avant tout sur la participation de la Belgique à la quatrième ressource de ﬁ nancement (ressource PNB) de l’Union européenne (2.373,3 millions d’euros), 
la coopération internationale (659,2 millions d’euros) et l’Agence spatiale européenne (246,2 millions d’euros).  188 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
6 Economische codes 5 en 6.
7 Door de introductie van de nieuwe boekhouding op basis van de wet van 22 mei 2003 wordt aan de 
uitgavenzijde vanaf 2009 het stelsel van vastleggings- en vereffeningskredieten veralgemeend voor alle diensten van het algemeen bestuur. Hierdoor verdwijnt ook het systeem van de automatische over-dracht van de niet-gesplitste kredieten, waarin artikel 34 van de gecoördineerde wetten op de rijks-comptabiliteit voorzag. Artikel 1-01-3 van de wet van 13 januari 2009 houdende de algemene uitgaven-begroting voor het begrotingsjaar 2009 bevestigt de annulatie van de beschikbare niet-gesplitste kredieten aan het eind van het begrotingsjaar 2008. De overdrachten van inkomsten binnen de sector van de overheidsbesturen, met inbegrip van de dotaties, beliepen 19.205,8 miljoen euro:
Een totaalbedrag van 9.064,7 miljoen euro werd gestort aan instellingen die • 
deel uitmaken van de federale overheid stricto sensu. De belangrijkste over-drachten betreffen de dotatie voor de PDOS (7.381,9 miljoen euro), de Regie der Gebouwen (586,3 miljoen euro), de instellingen uit afdeling 01 – Dotaties van de begroting (301.6 miljoen euro), het Federaal Agentschap voor de Opvang van Asielzoekers (292,9 miljoen euro) en het Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (127,8 miljoen euro). 
De overdrachten naar besturen binnen de sector van de sociale zekerheid • 
bedroegen 7.454,7 miljoen euro, en bestaan voornamelijk uit de globale sub-sidie aan de sociale zekerheid van de werknemers (5.835,0 miljoen euro), de zelfstandigen (1.272,4 miljoen euro) en de overzeese sociale zekerheid (326,2 miljoen euro).
De overdrachten naar de lokale overheden beliepen 1.818,8 miljoen euro, in • 
hoofdzaak voor de ﬁ  nanciering van de lokale politie (719,5 miljoen euro) en de 
provincies en gemeenten (184,9 miljoen euro), en de dekking van uitgaven van OCMW’s (822,8 miljoen euro).
Tot slot werd 840,6 miljoen euro van de federale begroting naar de gewesten • 
overgeheveld, onder andere voor de ﬁ  nanciering van de programma’s voor de 
strijd tegen de werkloosheid (485,8 miljoen euro), het universitair onderwijs aan buitenlandse studenten (90,3 miljoen euro) en de ﬁ  nanciering van de Duitstalige Gemeenschap (131,7 miljoen euro) en de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie (34,4 miljoen euro). 
6 bedroegen 2.055,2 miljoen euro. Ze omvatten voorna-
melijk de dotatie aan het Fonds voor Spoorweginfrastructuur (128,0 miljoen euro), de deelname van de Staat in het kapitaal van de openbare spoorbedrijven (1.205,1 mil-joen euro) en de dekking van de operationele kosten van de Belgische Technische Coöperatie (160,0 miljoen euro).
Tot slot vertegenwoordigden de investeringen en de kredietverleningen en deelnemin-
gen aangerekend op de begroting respectievelijk 207,2 miljoen euro en 20.533,7 mil-joen euro. De belangrijkste kredietverleningen en deelnemingen betreffen de partici-paties in het kapitaal van bepaalde ﬁ  nanciële instellingen (11.518,8 miljoen euro), leningen toegekend aan bepaalde ﬁ  nanciële instellingen (8.501,7 miljoen euro) en het 
lidmaatschap van de Internationale Ontwikkelingsassociatie (171,0 miljoen euro).
4 Uitgaven ten laste van niet-gesplitste kredieten 2007
Zoals bepaald in artikel 34 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit, 
worden de niet-gesplitste kredieten die op het einde van het begrotingsjaar beschik-baar zijn, naar het volgende jaar overgedragen en kunnen ze van bij het begin van dat jaar worden gebruikt om iedere in het voorbije begrotingsjaar vastgelegde uit-gave te ordonnanceren
7.  166e Cahier de la Cour des comptes 189Compte d’exécution du budget Dépenses
Les transferts de revenus à l’intérieur du secteur des administrations publiques, y 
compris les dotations, se sont élevés à 19.205,8 millions d’euros :
Des versements pour un montant total de 9.064,7 millions d’euros ont été effec- • 
tués vers des organismes et des institutions qui font partie du pouvoir fédéral au sens strict. Les principaux transferts concernent les dotations au SdPSP (7.381,9 millions d’euros), à la Régie des bâtiments (586,3 millions d’euros), aux institutions ressortissant à la division 01 – Dotations, du budget (301.6 millions d’euros), à l’Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs d’asile (292,9 mil-lions d’euros) et à l’Agence pour la sécurité de la chaîne alimentaire (127,8 mil-lions d’euros). 
Les transferts réalisés au bénéﬁ  ce d’administrations ressortissant au secteur • 
de la sécurité sociale se sont élevés à 7.454,7 millions d’euros, sous la forme, principalement, du paiement de la subvention globale à la sécurité sociale des travailleurs salariés (5.835,0 millions d’euros) et des travailleurs indépendants (1.272,4 millions d’euros) ainsi qu’à la sécurité sociale d’outre-mer (326,2 mil-lions d’euros).
Les transferts aux pouvoirs locaux ont atteint 1.818,8 millions d’euros, essen- • 
tiellement pour le ﬁ  nancement de la police locale (719,5 millions d’euros) ainsi 
que des provinces et communes (184,9 millions d’euros) et la couverture de dépenses assumées par les CPAS (822,8 millions d’euros).
En outre, sur le budget fédéral, un montant de 840,6 millions d’euros a été • 
transféré aux régions, notamment, pour le ﬁ  nancement des programmes de lutte contre le chômage (485,8 millions d’euros), l’enseignement universitaire aux étudiants étrangers (90,3 millions d’euros) et le ﬁ  nancement de la Com-
munauté germanophone (131,7 millions d’euros) ainsi que celui de la Commis-sion communautaire commune (34,4 millions d’euros). 
6 se sont élevés à 2.055,2 millions d’euros et concernent 
essentiellement la dotation au Fonds d’infrastructure ferroviaire (128,0 millions d’euros), la participation de l’État dans les entreprises ferroviaires publiques (1.205,1 millions d’euros) et la couverture des frais opérationnels de la Coopération technique belge (160,0 millions d’euros).
get ont représenté respectivement 207,2 millions d’euros et 20.533,7 millions d’euros. Les principaux octrois de crédits et participants concernent les participations dans le capital de certaines institutions ﬁ  nancières (11.518,8 millions d’euros), les prêts accordés à certaines institutions ﬁ  nancières (8.501,7 millions d’euros) et la participa-
tion à l’Association internationale de développement (171,0 millions d’euros).
4 Dépenses à la charge des crédits non dissociés de 2007
Conformément à l’article 34 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, les 
crédits non dissociés disponibles à la ﬁ  n de l’année budgétaire sont reportés l’année 
suivante et peuvent être utilisés dès le commencement de cette année pour ordon-nancer toute dépense engagée pendant l’année budgétaire révolue
7.
6 Codes économiques 5 et 6.
7 En ce qui concerne les dépenses, à la suite de l’introduction de la nouvelle comptabilité en vertu de la loi du 22 mai 2003, le système des crédits d’engagement et de liquidation est généralisé, à compter de 2009, à l’ensemble des services de l’administration générale. Cette mesure entraîne la disparition du système du transfert automatique des crédits non dissociés, qui était prévu à l’article 34 des lois coor-données sur la comptabilité de l’État. L’article 1-01-3 de la loi du 13 janvier 2009 contenant le budget général des dépenses pour l’année budgétaire 2009 conﬁ  rme l’annulation des crédits non dissociés disponibles à la ﬁ  n de l’année budgétaire 2008.  190 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Het totaal van de uitgaven op de niet-gesplitste kredieten 2007 kan dan ook pas 
worden berekend na aﬂ  oop van het jaar 2008. Die kredieten mogen immers tot het 
einde van dat jaar worden geordonnanceerd.
Onderstaande tabel toont de totale benuttingsgraad van de niet-gesplitste kredieten 
toegekend op de begroting 2007.
Tabel 4 – Uitgaven geordonnanceerd ten laste van de niet-gesplitste kredieten ingeschreven in 
 de algemene uitgavenbegroting voor het jaar 2007 (in miljoen euro) 
Secties Totaal 
kredieten 
2007Geordonnan-
ceerd 2007Geordonnan-
ceerd 2008Totaal 
geordonnan-
ceerdUiteindelijk 
aanwendings-
01 Dotaties 450,6 450,4 0,0 450,4 100,0 %
02 Kanselarij 96,1 84,2 4,6 88,8 92,4 %
03  Budget en 
Beheerscontrole111,4 22,9 1,2 24,1 21,7 %
04  Personeel en 
Organisatie50,5 39,7 4,7 44,4 88,0 %
Communicatie-technologie16,0 10,7 2,3 13,0 81,4 %
12 Justitie 1.465,6 1.307,6 86,5 1.394,1 95,1 %
13 Binnenlandse Zaken 467,4 368,3 78,7 446,9 95,6 %
14  Buitenlandse Zaken, 
Buitenlandse Handel en Ontwikkelings-samenwerking986,1 794,0 129,0 923,0 93,6 %
16 Landsverdediging 2.372,9 1.888,2 408,4 2.296,6 96,8 %
Geïntegreerde Werking1.516,0 1.341,1 157,7 1.498,8 98,9 %
18 Financiën 1.541,9 1.422,8 93,0 1.515,8 98,3 %
19 Regie der Gebouwen 596,6 490,4 24,5 514,9 86,3 %21 Pensioenen 6.870,6 6.842,1 28,5 6.870,6 100,0 %
23  Tewerkstelling, 
Arbeid en Sociaal Overleg579,7 570,6 3,0 573,7 99,0 %
24 Sociale Zekerheid 8.934,0 8.678,6 250,1 8.928,7 99,9 %
25  Volksgezondheid, 
Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu297,0 222,2 45,9 268,0 90,3 %
32  Economie, KMO, 
Middenstand en Energie308,6 227,8 58,3 286,1 92,7 %
33  Mobiliteit en Vervoer 3.193,3 3.036,1 140,7 3.176,8 99,5 %
44  Maatschappelijke 
Integratie, Armoedebestrijding en Sociale Economie1.098,4 989,9 100,7 1.090,6 99,3 %  166e Cahier de la Cour des comptes 191Compte d’exécution du budget Dépenses
Le montant total des dépenses effectuées sur les crédits non dissociés de l’année 
2007 ne peut dès lors être calculé qu’à l’expiration de l’année 2008. Ces crédits peuvent en effet être ordonnancés jusqu’à la ﬁ  n de cette année. 
Le taux d’utilisation total des crédits non dissociés ouverts au budget de 2007 ﬁ  gure 
dans le tableau ci-après.
Tableau 4 – Dépenses ordonnancées à la charge des crédits non dissociés inscrits au budget général 
 des dépenses pour l’année 2007 (en millions d’euros) 
Sections Total des 
dissociés 
2007Ordonnan-
cements
effectués
en 2007Ordonnan-
cements
effectués
en 2008Total des 
ordonnan-
cements
effectuésTaux 
d’utilisation 
ﬁ nal
01 Dotations 450,6 450,4 0,0 450,4 100,0 %
02 Chancellerie 96,1 84,2 4,6 88,8 92,4 %
03  Budget et Contrôle 
de la gestion111,4 22,9 1,2 24,1 21,7 %
04  Personnel et 
Organisation50,5 39,7 4,7 44,4 88,0 %
05  Technologie de 
l’information et de la communication16,0 10,7 2,3 13,0 81,4 %
12 Justice 1.465,6 1.307,6 86,5 1.394,1 95,1 %
13 Intérieur 467,4 368,3 78,7 446,9 95,6 %
14  Affaires étrangères, 
Commerce extérieur et Coopération au développement986,1 794,0 129,0 923,0 93,6 %
16 Défense nationale 2.372,9 1.888,2 408,4 2.296,6 96,8 %
Fonctionnement intégré1.516,0 1.341,1 157,7 1.498,8 98,9 %
18 Finances 1.541,9 1.422,8 93,0 1.515,8 98,3 %
19 Régie des bâtiments 596,6 490,4 24,5 514,9 86,3 %21 Pensions 6.870,6 6.842,1 28,5 6.870,6 100,0 %
23  Emploi, Travail et 
Concertation sociale579,7 570,6 3,0 573,7 99,0 %
24 Sécurité sociale 8.934,0 8.678,6 250,1 8.928,7 99,9 %
25  Santé publique, 
Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement297,0 222,2 45,9 268,0 90,3 %
32  Économie, PME, 
Classes moyennes et Énergie308,6 227,8 58,3 286,1 92,7 %
33  Mobilité et 
Transports3.193,3 3.036,1 140,7 3.176,8 99,5 %
44  Intégration sociale, 
Lutte contre la pauvreté et Économie sociale1.098,4 989,9 100,7 1.090,6 99,3 % 192 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
8 Cf. artikel 45 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. 
9 Zie ook Rekenhof, 164e Boek, Volume I, p. 122-125. Secties Totaal 
kredieten 
46 Wetenschapsbeleid 256,0 246,4 3,8 250,2 97,7 %
51 Rijksschuld 34.778,2 33.714,5 28,2 33.742,7 97,0 %52 Europese Unie 2.449,2 2.173,9 0,0 2.173,9 88,8 %
Totalen 68.436,2 64.922,5 1.649,9 66.572,4 97,3 %
Uit de tabel blijkt dat globaal 97,3 % van de niet-gesplitste kredieten ingeschreven in 
de begroting van 2007 uiteindelijk werd geordonnanceerd. Dit aanwendingspercen-tage was licht lager dan dat van 2006 (97,5 %).
De lage aanwendingsgraad van de sectie 03 – Budget en Beheerscontrole is toe te 
schrijven aan het niet benutten van een groot gedeelte van het provisioneel krediet dat op deze begrotingssectie is ingeschreven.
5 Benutting van de kredieten 2008
De introductie van de nieuwe boekhouding overeenkomstig de wet van 22 mei 2003, 
meerbepaald de veralgemening van het stelsel van vastleggings- en vereffenings-kredieten vanaf 2009, laat toe een eindafrekening op te stellen met de benuttings-graad van alle kredieten 2008, inclusief de niet-gesplitste kredieten. De gezamenlijke kredieten toegekend op de begroting 2008, werden voor 96,7 % benut. De niet-gesplitste kredieten (“ngk”) en de gesplitste ordonnanceringskredieten (“gkr”) wer-den respectievelijk benut ten belope van 98,7 % en 96,3 %. De variabele kredieten (“fon”) werden slechts benut ten belope van 25,6 %. 
De benuttingsgraad van de variabele kredieten wordt op verschillende wijze ver-
klaard door de eigenheid van die kredieten. De wettelijke variabele kredieten zijn samengesteld uit de gedane ontvangsten op de overeenkomstige posten van de rijksmiddelenbegroting, vermeerderd met het krediet dat op het einde van het vorige begrotingsjaar beschikbaar was
8. Ze kunnen in belangrijke mate afwijken van de 
geraamde uitgavenkredieten in de begroting, wat zich bijvoorbeeld uitdrukkelijk manifesteert bij de sectie van de rijksschuld. 
De meeste begrotingsfondsen hadden in de voorgaande jaren saldi opgebouwd, 
waardoor het percentage van hun uitgaven ten opzichte van het krediet verlaagt. Dit doet zich in bijzondere mate bij het Fonds voor Hulp aan Slachtoffers van Geweld-daden en het Fonds van de Kansspelcommissie (Justitie), het Fonds ter Financiering van de Europese Toppen (Binnenlandse Zaken), het Gebouwenfonds en het Belgisch Overlevingsfonds (Buitenlandse Zaken), het Effectiseringsfonds (Financiën), het Ervaringsfonds (Werkgelegenheid), het Fonds ter Financiering van de Internationale Rol en Hoofdstedelijke Functie van Brussel (Mobiliteit) en het Fonds voor Onderzoek en Ontwikkeling (Wetenschapsbeleid). 
Bovendien komen op verscheidene begrotingssecties fondsen voor met beschikbare 
saldi, maar zonder jaarbestedingen. Ook die verlagen het aanwendingspercentage van de sectie. Voor 2008 beïnvloedt het beschikbaar saldo op het Zilverfonds
9 
(738,2 miljoen euro) in belangrijke mate het bestedingspercentage van de sectie Rijksschuld.   166e Cahier de la Cour des comptes 193Compte d’exécution du budget Dépenses
dissociés 
cements
effectués
cements
effectués
ordonnan-
cements
ﬁ nal
46 Politique scientiﬁ  que 256,0 246,4 3,8 250,2 97,7 %
51 Dette publique 34.778,2 33.714,5 28,2 33.742,7 97,0 %52 Union européenne 2.449,2 2.173,9 0,0 2.173,9 88,8 %
Totaux 68.436,2 64.922,5 1.649,9 66.572,4 97,3 %
8 Cf. article 45 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
9 Voir aussi : Cour des comptes, 164e Cahier, Volume I, p. 122-125. Il ressort du tableau que, globalement, 97,3 % des crédits non dissociés ouverts au 
budget de 2007 ont ﬁ  nalement été ordonnancés. Ce taux d’utilisation est quelque peu inférieur à celui enregistré en 2006 (97,5 %).
Le faible taux d’utilisation de la section 03 – Budget et Contrôle de la gestion s’ex-
plique par la non-utilisation d’une partie importante du crédit provisionnel inscrit à cette section budgétaire.
5 Utilisation des crédits en 2008
L’introduction de la nouvelle comptabilité en vertu de la loi du 22 mai 2003, et plus 
particulièrement la généralisation du système des crédits d’engagement et de liqui-dation à partir de 2009, permet d’établir un décompte ﬁ  nal contenant le taux d’utili-
sation de tous les crédits de 2008, y compris les crédits non dissociés. L’ensemble des crédits inscrits au budget 2008 ont été utilisés à concurrence de 96,7 %. Les crédits non dissociés (« cnd ») et les crédits d’ordonnancement dissociés (« cd ») ont été utilisés à concurrence respectivement de 98,7 % et 96,3 %. Les crédits variables (« fon ») n’ont été utilisés qu’à concurrence de 25,6 %. 
Le taux d’utilisation des crédits variables s’explique de diverses manières par la par-
ticularité des crédits. Les crédits variables légaux se composent des recettes effec-tuées sur les postes correspondants du budget des voies et moyens, majorées des crédits disponibles à la ﬁ  n de l’année budgétaire précédente
8. Ils peuvent largement 
s’écarter des crédits de dépenses estimés dans le budget, ce qui se manifeste, par exemple, clairement dans la section de la dette publique. 
La plupart des fonds budgétaires ont constitué des soldes au cours des dernières 
années, de sorte que le pourcentage de leurs dépenses par rapport aux crédits dimi-nue. Tel est le cas dans presque tous les départements, mais plus particulièrement pour le Fonds d’aide aux victimes d’actes intentionnels de violence et le Fonds de la commission des jeux de hasard (Justice), le Fonds de ﬁ  nancement des sommets européens (Intérieur), le Fonds des bâtiments et le Fonds belge de survie (Affaires étrangères), le Fonds de titrisation (Finances), le Fonds de l’expérience profession-nelle (Emploi), le Fonds de ﬁ  nancement du rôle international et de la fonction de capitale de Bruxelles (Mobilité) et le Fonds pour la recherche et le développement (Politique scientiﬁ  que). 
De plus, plusieurs sections budgétaires contiennent des fonds présentant un solde 
disponible, sans affectation annuelle. Ces soldes entraînent aussi une diminution du taux d’utilisation de la section. Pour l’année 2008, le solde disponible du Fonds de vieillissement
9 (738,2 millions d’euros) inﬂ  uence considérablement le pourcentage 
d’affectation de la section Dette publique. 194 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Omgekeerd worden de aanwendingspercentages beïnvloed door fondsen met al dan 
niet gemachtigde debetposities, m.a.w. fondsen waarvan de uitgaven de ontvang-sten voorafgaan. Dit geldt o.a. voor de begrotingssecties Financiën (Fonds voor Alimentatievorderingen), Economie (Fonds ter Bestrijding van de Overmatige Schul-denlast) en Maatschappelijke Integratie (Fonds Sociale Economie 2000-2006).
Onderstaande tabel toont de benuttingsgraad per kredietsoort en per departement.
Tabel 5 – Benutting van de kredieten ingeschreven in de algemene uitgavenbegroting voor het jaar 2008 
 (in miljoen euro) 
Secties Krediet-
soortKredieten Geordon-
nanceerdAanwendingspercentage
ngk gkr fon
01 Dotaties ngk 468,2 467,7 99,9 %
02 Kanselarij ngk
fon97,5
2,290,5
1,292,8 %
52,7 %
03  Budget en Beheerscontrole ngk
gkr97,1
8,518,3
7,918,9 %
92,6 %
04 Personeel en Organisatie ngk
gkr49,6
10,541,0
8,182,7 %
77,3 %
05  Informatie- en Communicatietechnologie ngk
gkr8,3
22,77,1
16,184,7 %
70,7 %
12  Justitie ngk
gkr
fon1.539,4
60,048,21.461,8
59,913,395,0 %
99,8 %
27,6 %
13  Binnenlandse Zaken ngk
gkr
fon493,4
24,4
167,5464,5
18,859,994,1 %
77,3 %
35,7 %
14  Buitenlandse Zaken, Buitenlandse 
Handel en Ontwikkelings samenwerkingngk
gkr
fon927,3
576,7535,9840,3
552,9
60,490,6 %
95,9 %
11,3 %
16 Landsverdediging ngk
gkr
fon2.349,6
330,1213,42.180,9
329,2168,292,8 %
99,7 %
78,9 %
17  Federale Politie en Geïntegreerde 
Werkingngk
gkr
fon1.589,8
14,176,91.529,4
10,650,096,2 %
75,1 %
65,1 %
18 Financiën ngk
gkr
fon1.653,8
60,226,91.527,5
60,123,092,4 %
99,9 %
85,5 %
19 Regie der Gebouwen ngk 680,3 665,4 97,8 %21 Pensioenen ngk 7.353,4 7.353,4 100,0 %23  Tewerkstelling, Arbeid en Sociaal 
Overlegngk
gkr
fon585,3
0,9
44,3576,5
0,63,198,5 %
59,2 %
6,9 %
24 Sociale Zekerheid ngk 9.515,8 9.487,3 99,7 %
25  Volksgezondheid, Veiligheid van de 
Voedselketen en Leefmilieungk
gkr
fon336,2
8,1
20,4273,9
6,6
10,581,5 %
82,0 %
51,6 %  166e Cahier de la Cour des comptes 195Compte d’exécution du budget Dépenses
Inversement, les taux d’utilisation sont inﬂ  uencés par les fonds présentant des posi-
tions débitrices autorisées ou non, en d’autres termes les fonds dont les dépenses précèdent les recettes. Il en est ainsi notamment des sections Finances (Fonds des créances alimentaires), Économie (Fonds de traitement du surendettement) et Inté-gration sociale (Fonds de l’économie sociale 2000-2006).
Le tableau ci-dessous reprend le taux d’utilisation par type de crédits et par dépar-
tement.
Tableau 5 – Utilisation des crédits inscrits au budget général des dépenses pour l’année 2008 
Sections Type de 
créditsCrédits Ordon-
nan-
cementTaux d’utilisation
cnd cd fon
01 Dotations cnd 468,2 467,7 99,9 %
02 Chancellerie cnd
fon97,5
2,290,5
1,292,8 %
52,7 %
03 Budget et Contrôle de la gestion cnd
cd97,1
8,518,3
7,918,9 %
92,6 %
04 Personnel et Organisation cnd
cd49,6
10,541,0
8,182,7 %
77,3 %
05  Technologie de l’information et de la 
communication cnd
cd8,3
22,77,1
16,184,7 %
70,7 %
12  Justice cnd
cd
99,8 %
27,6 %
13  Intérieur cnd
cd
fon493,4
24,4
77,3 %
35,7 %
14  Affaires étrangères, Commerce extérieur 
et Coopération au développementcnd
cd
fon927,3
552,9
60,490,6 %
95,9 %
11,3 %
16 Défense nationale cnd
cd
99,7 %
78,9 %
17  Police fédérale et Fonctionnement 
intégrécnd
cd
75,1 %
65,1 %
18 Finances cnd
cd
99,9 %
85,5 %
19 Régie des bâtiments cnd 680,3 665,4 97,8 %21 Pensions cnd 7.353,4 7.353,4 100,0 %23  Emploi, Travail et Concertation sociale cnd
cd
fon585,3
0,9
44,3576,5
59,2 %
6,9 %
24 Sécurité sociale cnd 9.515,8 9.487,3 99,7 %
25  Santé publique, Sécurité de la chaîne 
alimentaire et Environnementcnd
cd
fon336,2
8,1
20,4273,9
6,6
10,581,5 %
82,0 %
51,6 % 196 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
10 Artikel 18 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. 
11 Artikelen 12 en 28 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. Secties Krediet-
ngk gkr fon
32  Economie, KMO, Middenstand en 
Energiengk
gkr
fon355,8
6,3
29,6302,9
6,3
13,085,1 %
100,5 %
43,9 %
33 Mobiliteit en Vervoer ngk
gkr
fon3.406,5
9,2
528,63.350,8
3,3
71,698,4 %
36,4 %
13,5 %
44  Maatschappelijke Integratie, Armoede-
bestrijding en Sociale Economiengk
gkr
fon1.084,3
43,2
− 1,81.039,0
42,6
8,495,8 %
98,7 %
46 Wetenschapsbeleid ngk
gkr
fon268,6
335,8
56,3261,3
331,3
6,197,3 %
98,7 %
10,9 %
51 Rijksschuld ngk
fon62.072,5
938,261.828,2
200,099,6 %
21,3 %
52 Europese Unie ngk 2.471,5 2.373,3 96,0 %Totalen ngk
gkr
fon97.404,3
1.510,72.686,696.141,0
1.454,4
688,798,7 %
96,3 %
25,6 %
2 B IJZONDERE  COMMENTAAR
OVERSCHRIJDINGEN  VAN DE PERSONEELSKREDIETEN
De aanrekening van vaste personeelsuitgaven boven de begrotingskredieten leidt 
tot kredietoverschrijdingen in verschillende departementen. De overschrijdingen op het niveau van de programma’s die op het einde van het jaar 2008 werden vast-gesteld (22,6 miljoen euro), werden voor het grootste deel weggewerkt, maar de regularisaties gebeurden laattijdig. Het systeem voor de opvolging van de kredieten zou in de toekomst moeten worden gestructureerd en geautomatiseerd. Bovendien zou, om die overschrijdingen te beperken, de administratieve behandeling van de herverdelingen moeten worden versneld.
Het Rekenhof onderzoekt regelmatig de graad van verbruik van de kredieten van de 
verschillende departementen om na te gaan of er overschrijdingen zijn op het vlak van het programma of de basisallocaties. Dit is noodzakelijk om ervoor te zorgen dat de uitgaven noch de basisallocaties
10 noch de programma’s overschrijden. De minis-
ters mogen immers geen enkele uitgave verrichten boven de kredieten11 die voor hun 
departement per programma zijn geopend.   166e Cahier de la Cour des comptes 197Compte d’exécution du budget Dépenses
nan-
cnd cd fon
32  Economie, PME, Classes moyennes et 
Energiecnd
cd
fon355,8
6,3
29,6302,9
6,3
13,085,1 %
100,5 %
43,9 %
33 Mobilité et Transports cnd
cd
9,2
3,3
71,698,4 %
36,4 %
13,5 %
44  Intégration sociale, Lutte contre la 
pauvreté et Économie socialecnd
cd
43,2
42,6
8,495,8 %
98,7 %
46 Politique scientiﬁ  que cnd
cd
fon268,6
335,8
56,3261,3
331,3
6,197,3 %
98,7 %
10,9 %
51 Dette publique cnd
21,3 %
52 Union européenne cnd 2.471,5 2.373,3 96,0 %Totaux cnd
cd
1.454,4
96,3 %
25,6 %
10 Article 18 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État. 
11 Articles 12 et 28 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État. 2 C OMMENTAIRES  SPÉCIFIQUES
DÉPASSEMENTS  DE CRÉDITS  DE PERSONNEL  
L’imputation de dépenses ﬁ  xes de personnel au-delà des crédits budgétaires cause 
des dépassements de crédits dans divers départements. Les dépassements consta-tés à la ﬁ  n de l’année 2008 au niveau des programmes (22,6 millions d’euros) ont été pour la plupart éliminés, mais les régularisations ont été réalisées tardivement. Le système de suivi des crédits devrait être à l’avenir structuré et automatisé. En outre, pour limiter ces dépassements, le traitement administratif des reventilations entre allocations de base devrait être accéléré.
1 Objet du contrôle 
La Cour des comptes examine régulièrement le degré de consommation des crédits 
des différents départements aﬁ  n de détecter l’existence de dépassements soit au niveau du programme, soit au niveau des allocations de base. Cette analyse est nécessaire aﬁ  n de s’assurer que les dépenses ne dépassent ni les allocations de base
10, ni les programmes, les ministres ne pouvant faire aucune dépense au-delà 
des crédits ouverts par programme11 pour leurs départements.  198 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
12 Bij de sectie 32 – Economie, KMO’s, Middenstand en Energie werden ook overschrijdingen vastgesteld 
op andere kredieten dan de personeelskredieten, maar het gaat om eerder zeldzame situaties. In een geval is de overschrijding een gevolg van een krediet dat volledig of gedeeltelijk werd geschrapt als gevolg van een begrotingsaanpassing, terwijl reeds uitgaven waren gedaan ten laste van dat krediet (gesplitste kredieten van programma 32.42.3 – Financiering van het nucleair passief, voor een bedrag van 0,9 miljoen euro). In een ander geval lag de oorzaak in de wijziging van de wisselkoers die was opgetreden tijdens verrichtingen met het oog op een betaling in het buitenland (basisallocatie 42.50.35.07 – Bijdrage van België aan het Europees Centrum voor Nucleair Onderzoek (CERN) in Genève, voor een bedrag van 0,2 miljoen euro).
13 De Centrale Dienst der Vaste Uitgaven werd opgericht door een koninklijk besluit van 13 maart 1952 
teneinde de vereffening van alle vaste uitgaven ten laste van de Staat te centraliseren. Hij maakt deel uit van de administratie van de Thesaurie van de FOD Financiën. De vaste uitgaven worden gedeﬁ  ni-
eerd in artikel 41 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
14 Het saldo wordt betaald via het stelsel van het voorafgaand visum (verschillende terugbetalingen, 
voorschotten aan rekenplichtigen…).
15 Zie Deel IV Beheer en Interne Controle.Om na te gaan op welke manier deze begrotingsmiddelen worden beheerd, hoe de overschrijdingen zich voordoen en of ze geregulariseerd zijn, heeft het Rekenhof gestandaardiseerde vragenlijsten verzonden naar de stafdiensten Budget en Beheers-controle. De antwoorden werden ofwel schriftelijk, ofwel tijdens gesprekken met de ambtenaren van de betrokken overheidsdiensten verstrekt. 
De onderzochte cijfergegevens zijn afkomstig van de gegevensbank van de Thesaurie 
en van die van het Rekenhof. 
2.1  Oorsprong en gevolgen van de overschrijdingen op de basis-
allocaties bestemd voor de bezoldiging van het personeel 
De overschrijdingen die zich in 2008 hebben voorgedaan, betreffen vrijwel uitslui-
tend
12 de basisallocaties die bestemd zijn voor de personeelsuitgaven, evenals, in 
verschillende gevallen, de programma’s waarvan ze deel uitmaken. Deze toestand wordt verklaard door het feit dat, in tegenstelling tot de andere uitgaven, de meeste personeelsuitgaven (66 %) worden verricht via de Centrale Dienst der Vaste Uit-gaven (CDVU)
13 op basis van collectieve staten die de departementen toezenden, los 
van het bestaan van begrotingskredieten op de basisallocaties in kwestie en zonder voorafgaand visum van het Rekenhof
14. 
Het Ministerie van Landsverdediging gebruikt echter een bijzonder systeem, dat 
verderop in dit Boek wordt onderzocht15.
Deze overschrijdingen zijn een gevolg van ofwel moeilijkheden in verband met de 
raming van de personeelsuitgaven, ofwel de administratieve decentralisering die de opvolging van die kredieten kan bemoeilijken, ofwel de talrijke wijzigingen in de affectatie en in de statutaire toestand van de personeelsleden in de loop van het jaar, zoals bijvoorbeeld bij de Federale Politie of bij Justitie.
Het bestaan van overschrijdingen op de basisallocaties die bestemd zijn voor de 
bezoldiging van het personeel, geeft aanleiding tot moeilijkheden bij het beheer van het geheel van de kredieten die aan de departementen worden toegekend. Gelet op hun omvang kunnen die overschrijdingen immers leiden tot een overschrijding van het begrotingsprogramma en daardoor tot een blokkering van de uitgaven in kwestie, met inbegrip van andere uitgaven dan de personeelsuitgaven en daardoor tot het uitstellen van de betaling van facturen die de Staat is verschuldigd.  166e Cahier de la Cour des comptes 199Compte d’exécution du budget Dépenses
Aﬁ n d’examiner de quelle manière sont gérés ces moyens budgétaires, comment les 
dépassements se produisent et s’ils sont régularisés, la Cour des comptes a envoyé des questionnaires standardisés aux services d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion. Les réponses ont été fournies soit par écrit, soit au cours d’entretiens avec les fonctionnaires des services publics concernés.
Les données chiffrées examinées sont issues de la banque de données de la Tréso-
rerie et de celle de la Cour des comptes.
2.1  Origine des dépassements sur les allocations de base destinées 
à la rémunération du personnel et conséquences
Les dépassements apparus en 2008 concernent quasi exclusivement
12 les allocations 
de base destinées aux dépenses de personnel ainsi que dans plusieurs cas, les pro-grammes dont elles font partie. Cette situation s’explique par le fait que, contraire-ment aux autres dépenses, la majorité des dépenses de personnel (66 %) sont exé-cutées via le Service central des dépenses ﬁ  xes (SCDF)
13 sur la base d’états 
collectifs transmis par les départements, indépendamment de l’existence de crédits budgétaires sur les allocations de base concernées et sans visa préalable de la Cour des comptes
14. 
Le ministère de la Défense nationale utilise toutefois un système particulier, qui est 
examiné plus loin dans le présent Cahier15.
Ces dépassements proviennent soit des difﬁ  cultés liées au mode de prévision des 
dépenses de personnel, soit de la décentralisation administrative qui peut rendre plus malaisé le suivi de ces crédits, soit, enﬁ  n, des nombreux changements d’affec-
tation et de position statutaire des membres du personnel en cours d’année, comme par exemple à la Police fédérale ou à la Justice. 
L’existence de dépassements sur les allocations de base destinées à la rémunération 
du personnel engendre des difﬁ  cultés dans la gestion de l’ensemble des crédits accordés aux départements. En effet, vu leur ampleur, ces dépassements peuvent provoquer le dépassement du programme budgétaire, entraînant de ce fait le blo-cage des dépenses concernées, y compris les dépenses autres que celles de person-nel et, de ce fait, le report du paiement de factures dues par l’État.
12 Des dépassements sur des crédits autres que les crédits de personnel ont également été observés 
pour la section 32 – Économie, PME, Classes moyennes et Énergie mais il s’agit de cas de ﬁ  gure assez rares. Dans un cas, le dépassement est dû à un crédit qui a été supprimé en tout ou en partie après un ajustement budgétaire alors que des dépenses avaient déjà été faites à la charge de ce crédit (crédits dissociés du programme 32.42.3 – Financement du passif nucléaire, pour un montant 
de 0,9 million d’euros) et dans l’autre, il a été causé par la variation du taux de change pendant les opérations relatives à un paiement à l’étranger (allocation de base 42.50.35.07 – Cotisation de la Belgique au Centre européen de recherche nucléaire (Cern) à Genève, pour un montant de 0,2 mil-lion d’euros).
13 Le Service central des dépenses ﬁ  xes a été créé par un arrêté royal du 13 mars 1952 aﬁ  n de centrali-
ser la liquidation de toutes les dépenses ﬁ  xes à charge de l’État. Il fait partie de l’Administration de 
la trésorerie du SPF Finances. Les dépenses ﬁ  xes sont déﬁ  nies à l’article 41 des lois coordonnées sur 
la comptabilité de l’État.
14 Le solde est payé suivant le système du visa préalable (remboursements divers, avances à des comp-
tables, etc.).
15 Voir Partie IV Gestion et contrôle interne. 200 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
16 96,6 % van de personeelsuitgaven op variabele kredieten worden in de vorm van vaste uitgaven ver-
richt.
17 In afwijking van artikel 15 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit kan voor de basisal-
locaties betreffende de wedden en allerhande vergoedingen “1103-Vast en stagedoend statutair per-soneel” en “1104-Ander dan statutair personeel” enkel tot onderlinge herverdelingen worden overge-gaan binnen eenzelfde sectie van de begroting.
18 Het gaat erom de aanrekening van deze uitgaven te annuleren en ze opnieuw aan te rekenen op de 
juiste basisallocatie. Deze verrichting wordt door de Thesaurie uitgevoerd op vraag van het departe-ment.Bovendien is het zo dat de aanrekening van vaste uitgaven op variabele personeels-kredieten
16 ertoe kan leiden dat een begrotingsfonds in een debetpositie komt te 
staan. Dat is het geval voor het Fonds voor de Organisatie van Internationale Ten-toonstellingen (sectie 32 – Economie, KMO’s, Middenstand en Energie) in 2008.
2.2  Beheer van de personeelskredieten door de departementen 
en wegwerken van de overschrijdingen die nog bestaan op 31 december 2008
Om hun kredieten, en meer bepaald de personeelskredieten, te beheren, beschikken 
de departementen over gegevens die worden verstrekt door de Thesaurie, de CDVU en de FOD Budget en Beheerscontrole. Op basis van die inlichtingen richt elk depar-tement gegevensbanken op die door hun stafdiensten Budget en Beheerscontrole en Personeel en Organisatie (P&O) worden beheerd. Die dienst P&O deelt de statutaire en geldelijke toestand van het personeel mee, alsook de verwachte evolutie van het personeelsbestand. Hoe nauwer de samenwerking tussen de stafdiensten van de departementen is, des te beter is de kwaliteit van de informatie die de CDVU krijgt. Deze goede praktijk die bij de FOD Financiën wordt toegepast, maakt een juiste aan-rekening van de uitgaven mogelijk en vermijdt het ontstaan van overschrijdingen.
De geïnformatiseerde gegevensbanken maken het voor de departementen mogelijk 
de evolutie van hun personeelskredieten te volgen en aldus sommige overschrijdin-gen te voorzien. Bovendien vestigt de FOD Budget en Beheerscontrole vanaf de maand september de aandacht van de departementen op de risico’s van overschrij-dingen. Dat informatiesysteem is echter nog onvoldoende gestructureerd en geauto-matiseerd en functioneert dan ook niet als een extern alarmsysteem.
De overschrijdingen worden over het algemeen in de loop van het jaar geregulari-
seerd op vier verschillende manieren:
door kredietoverdrachten vanuit de interdepartementale provisie die in de • 
algemene uitgavenbegroting ingeschreven is (die interdepartementale provisie groepeert elementen van de bezoldiging, zoals de indexeringen, de competen-tiepremies, de loopbaanhervormingen, de aanwervingen in het kader van de interne en de externe mobiliteit); 
door begrotingsaanpassingen; • 
door herverdelingen tussen basisallocaties betreffende het personeel binnen • 
eenzelfde sectie van de begroting krachtens artikel 1-01-3, § 2, van de alge-mene uitgavenbegroting 2008
17;
door wijzigingen van aanrekening na betaling • 18 (hoofdzakelijk voor de Federale 
Politie) .  166e Cahier de la Cour des comptes 201Compte d’exécution du budget Dépenses
Il convient en outre de signaler que l’imputation de dépenses ﬁ  xes sur les crédits 
variables de personnel16 peut amener un fonds budgétaire à présenter une position 
débitrice. C’est le cas du fonds pour l’organisation d’expositions internationales (section 32 – Économie, PME, Classes moyennes et Énergie) en 2008. 
2.2  Gestion des crédits de personnel par les départements et 
effacement des dépassements subsistant au 31 décembre 2008
Aﬁ  n de gérer leurs crédits, et plus particulièrement les crédits de personnel, les 
départements disposent de données fournies par la Trésorerie, le SCDF et le SPF Budget et Contrôle de la gestion. Sur la base de ces renseignements, chaque dépar-tement met sur pied des bases de données gérées par ses services d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion (B & CG) et Personnel et Organisation (P & O). Le service P & O communique la situation statutaire et barémique du personnel et l’évo-lution prévue de l’effectif. Plus la collaboration des services d’encadrement des départements est étroite, meilleure est la qualité des informations envoyées au SCDF. Cette bonne pratique, observée au SPF Finances, permet l’imputation cor-recte des dépenses et l’élimination d’une source de dépassement.
Les bases de données informatisées permettent aux départements de suivre l’évolu-
tion de leurs crédits de personnel et de prévoir ainsi l’apparition de certains dépas-sements. De plus, dès le mois de septembre, le SPF Budget et Contrôle de la ges-tion attire l’attention des départements sur les risques de dépassements. Ce système d’information n’est toutefois pas sufﬁ  samment structuré et automatisé et n’agit donc 
pas comme un système externe d’alerte.
Les dépassements sont généralement régularisés en cours d’année de quatre maniè-
res différentes :
par des transferts de crédits depuis la provision interdépartementale inscrite • 
au budget général des dépenses (il y a lieu de noter que la provision interdé-partementale regroupe des éléments de la rémunération tels que les indexa-tions, les primes de compétences, les réformes de carrière, les engagements dans le cadre de la mobilité interne et externe) ; 
par des ajustements budgétaires ; • 
par des reventilations entre allocations de base relatives au personnel au sein • 
d’une même section du budget en vertu de l’article 1-01-3 § 2 du budget géné-ral des dépenses 2008
17 ;
par des modiﬁ  cations d’imputation après paiement • 18 (essentiellement pour la 
Police fédérale) .
16 96,6 % des dépenses de personnel sur crédits variables sont effectuées sous forme de dépenses 
ﬁ xes.
17 Par dérogation à l’article 15 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, les allocations de base 
relatives aux rémunérations et allocations généralement quelconques « 1103-Personnel statutaire déﬁ  -
nitif et stagiaire » et « 1104-Personnel autre que statutaire », peuvent être redistribuées uniquement entre elles au sein d’une même section du budget.
18 Il s’agit d’annuler l’imputation de ces dépenses et de les réimputer sur l’allocation de base adéquate. 
Cette opération est réalisée par la Trésorerie après demande du département. 202 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
19 Het bulletin van de herverdeling van de basisallocaties wordt ondertekend door de minister-ordonna-
teur en door de inspecteur van Financiën, en wordt vervolgens naar de FOD Budget en Beheerscon-trole gezonden, die het, na onderzoek, ter ondertekening voorlegt aan de minister van Begroting. Het wordt dan door de FOD Budget en Beheerscontrole deﬁ  nitief in zijn gegevensbank geboekt. Het bul-
letin wordt vervolgens toegezonden aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers, het Rekenhof, de controleur der vastleggingen, het departement, de inspecteur van Financiën en de Administratie van de Thesaurie.
20 Artikel 15 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
21 Het gaat om kredieten van het jaar 2008 en kredieten 2007 die werden overgedragen naar 2008.
22 Rekenhof, 163e Boek, Volume 1, p. 42-44 en 164e Boek, Volume 1, p. 57-59.Het uitvoeren van die procedures vergt soms lange termijnen. De herverdeling van basisallocaties moet immers talrijke stadia doorlopen
19. 
Bovendien werden de meeste bulletins van de herverdeling van basisallocaties betref-
fende personeelsuitgaven vanaf november 2008 en in de loop van de eerste vijf maanden van 2009 ingediend, terwijl de wetgeving slechts herverdelingen binnen het begrotingsjaar toestaat
20, in casu in de loop van het jaar 2008.
Op het einde van het jaar 2008 werden overschrijdingen voor een totaal bedrag van 
6.341 miljoen euro op basisallocaties vastgesteld waarvan 56 miljoen euro voor perso-neelskredieten
21. De overschrijdingen op het niveau van de programma’s bedroegen 
22,6 miljoen euro. De grootste overschrijdingen werden vastgesteld in de secties 12 – Justitie, 13 – Binnenlandse Zaken, 17 – Federale Politie en 32 – Economie, KMO’s, Middenstand en Energie.
In de loop van 2008 hebben belangrijke overdrachten vanuit de interdepartementale 
provisie (meer dan 100 miljoen euro) de personeelskredieten echter verhoogd. Voorts werden deze kredieten eveneens met meer dan 100 miljoen euro verhoogd naar aan-leiding van de aanpassing van de begroting 2008.
De overschrijdingen die op 31 december 2008 bestonden, werden in 2009 wegge-
werkt, ofwel door herverdeling tussen basisallocaties, ofwel door wijziging van de aanrekeningen na betaling. Op 11 augustus 2009 bleef slechts een overschrijding bestaan van 706.515,01 euro op de basisallocaties en 520.626,43 euro op de pro-gramma’s. Er zullen aanvullende kredieten moeten worden gevraagd voor de secties 17 – Federale Politie en 32 – Economie, KMO’s, Middenstand en Energie.
3 Conclusies en aanbevelingen
De herverdeling tussen basisallocaties in de loop van het volgende begrotingsjaar 
om kredietoverschrijdingen weg te werken, is niet in overeenstemming met de begro-tingsregels. De toekenning van aanvullende kredieten daarentegen komt wel tege-moet aan de budgettaire prerogatieven van het parlement
22.
Een verbetering van het administratieve proces voor de goedkeuring van de herver-
deling van basisallocaties zou de budgettaire overschrijdingen verminderen. Boven-dien moet, wanneer uit het opvolgingssysteem blijkt dat er een overschrijding zal zijn, de mogelijkheid van een herverdeling worden onderzocht zodra het probleem wordt vastgesteld. Op die manier kan de budgettaire overschrijding worden ver-meden. Zo goed als alle herverdelingen tussen basisallocaties inzake personeel gebeuren momenteel op het einde van het begrotingsjaar.  166e Cahier de la Cour des comptes 203Compte d’exécution du budget Dépenses
La mise en œuvre de ces procédures requiert des délais parfois longs. En particulier, 
la reventilation des allocations de base passe par de nombreuses étapes19. 
De plus, l’essentiel des bulletins de reventilation d’allocations de base concernant 
les dépenses de personnel a été introduit à partir de ﬁ  n novembre 2008, ainsi qu’au 
cours des cinq premiers mois de 2009, alors que la législation n’autorise les reventi-lations que durant l’année budgétaire
20, en l’occurrence au cours de l’année 2008. 
Des dépassements sur les allocations de base s’élevant à 56 millions d’euros ont été 
constatés à la ﬁ  n de l’année 2008, pour des crédits de personnel21 d’un montant 
total de 6.341 millions d’euros. Les dépassements au niveau des programmes s’éle-vaient à 22,6 millions d’euros. Les dépassements les plus importants sont survenus au sein des sections 12 – Justice, 13 – Intérieur,17 – Police fédérale et 32 – Écono-mie, PME, Classes moyennes et Énergie.
Pourtant, durant l’année 2008, d’importants transferts provenant de la provision 
interdépartementale (plus de 100 millions d’euros) avaient augmenté les crédits de personnel. Par ailleurs, ces crédits avaient été majorés, également de plus de 100 millions d’euros, lors de l’ajustement du budget 2008.
Les dépassements existant au 31 décembre 2008 ont été éliminés en 2009, soit par 
reventilation entre allocations de base, soit par une modiﬁ  cation des imputations après paiement. Il ne subsistait, le 11 août 2009, qu’un dépassement sur les alloca-tions de base de 706.515,01 euros et sur les programmes, de 520.626,43 euros. Des crédits complémentaires devront être sollicités, pour les sections 17 – Police fédé-rale et 32 – Économie, PME, Classes moyennes et Énergie.
La reventilation entre allocations de base réalisée au cours de l’année suivante en 
vue de mettre ﬁ  n à des dépassements de crédits n’est pas conforme aux règles bud-
gétaires. En revanche, le recours à l’octroi de crédits complémentaires constitue une procédure respectueuse des prérogatives budgétaires du Parlement
22.
L’amélioration du processus administratif d’approbation des reventilations d’alloca-
tion de base limiterait les dépassements budgétaires. De plus, lorsque le système de suivi permet de prévoir un dépassement, il convient d’examiner la possibilité d’intro-duire une reventilation dès la détection du problème, ce qui permettrait d’éviter le dépassement budgétaire. Actuellement la quasi-totalité des reventilations entre allo-cations de base de personnel a lieu en ﬁ  n d’année budgétaire.
19 Le bulletin de reventilation d’allocations de base est signé par le ministre ordonnateur, puis par l’ins-
pecteur des ﬁ  nances du département et envoyé au SPF Budget et Contrôle de la gestion qui le sou-
met, après examen, au ministre du Budget pour signature. Il est alors enregistré déﬁ  nitivement par le 
SPF Budget et Contrôle de la gestion dans ses banques de données. Le bulletin est transmis ensuite à la Chambre des représentants, la Cour des comptes, le contrôleur des engagements, le départe-ment, l’inspecteur des ﬁ  nances et l’Administration de la trésorerie.
20 Article 15 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
21 Il s’agit des crédits de l’année 2008 et des crédits 2007 reportés en 2008.
22 Cour des comptes, 163e Cahier, Volume I, p. 42-44 et 164e Cahier, Volume I, p. 57-59. 204 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
23 Vanaf 1 januari 2009 van toepassing op alle FOD’s en POD’s overeenkomstig artikel 3, in ﬁ  ne, van de 
programmawet van 22 december 2008.
24 Parl. St . Kamer, DOC 52 0993/003, p. 139. 
25 Parl. St . Kamer, DOC 52 1504/004, p. 22.
26 Door middel van gedeeltelijke verdelingen van het provisioneel krediet conform artikel 2.03.2 van de 
wet van 1 juni 2008 houdende de algemene uitgavenbegroting voor het begrotingsjaar 2008, bij konink-lijke besluiten van 12 augustus 2008, 28 november 2008, 7 december 2008 en 8 december 2008.Tot slot moet rekening worden gehouden met het feit dat op basis van artikel 52 van de wet van 22 mei 2003 houdende organisatie van de begroting en van de compta-biliteit van de federale Staat
23 kan worden overgegaan tot herverdelingen van basi-
sallocaties binnen de grenzen van de vereffeningskredieten van elke sectie van de algemene uitgavenbegroting, en niet enkel binnen de grenzen van elk programma. Deze bepaling zou het mogelijk moeten maken de overschrijdingen beter te beper-ken, op voorwaarde dat de duur van de behandeling van de herverdelingsbulletins wordt verminderd.
3  ONDERZOEK  VAN DE BEGROTINGSUITGAVEN  
PER BEGROTINGSSECTIE
SECTIE 03 – FOD B UDGET  EN BEHEERSCONTROLE
Bij de FOD Budget en Beheerscontrole bestaat er een provisioneel krediet voor ver-
schillende uitgaven van andere FOD’s. Dat krediet bleef in 2008 deels ongebruikt. 
Ook de kredieten die waren uitgetrokken voor de uitvoering van het project FED-
COM werden slechts voor de helft gebruikt.
1 Gebruik van het provisioneel krediet
In afwijking van het beginsel van de begrotingsspecialiteit wordt bij de FOD Budget 
en Beheerscontrole (programma 03.41.1) elk jaar een provisioneel krediet ingeschre-ven ter ﬁ  nanciering van “diverse uitgaven”. Het krediet, dat initieel 197,9 miljoen euro bedroeg
24, werd bij de eerste aanpassing van de algemene uitgavenbegroting 
verminderd met 1,3 miljoen euro25 tot 196,6 miljoen euro. 
In 2008 werd 122,8 miljoen euro van dat krediet aangewend26, waarvan 98,8 mil-
joen euro voor bijkomende personeelskredieten (bijkomende en achterstallige com-petentietoelagen, de overschrijding van de index in augustus 2008, de verhoging van de eindejaarstoelage …). Het krediet werd pas gebruikt als de al toegekende perso-neelskredieten niet volstonden om die bijkomende kosten op te vangen.
Het ongebruikte krediet van 73,8 miljoen euro heeft betrekking op de geplande uit-
gaven inzake personeelskredieten (30 miljoen euro), mobiliteit (21,5 miljoen euro) en de verhuis van een aantal diensten (22,3 miljoen euro).  166e Cahier de la Cour des comptes 205Compte d’exécution du budget Dépenses
Enﬁ n, il y a lieu de tenir compte du fait que l’article 52 de la loi du 22 mai 2003 por-
tant organisation du budget et de la comptabilité de l’État23 fédéral permet de pro-
céder à des reventilations d’allocations de base dans les limites des crédits de liqui-dation de chacune des sections du budget général des dépenses et non plus seulement dans les limites de chacun des programmes. Cette disposition devrait permettre de mieux limiter les dépassements, à condition que la durée de traitement des bulletins de redistribution soit réduite.
3  EXAMEN  DES DÉPENSES  PAR SECTION  DU 
BUDGET
SECTION  03 – SPF B UDGET  ET CONTRÔLE  DE LA GESTION
Le SPF Budget et Contrôle de la gestion dispose d’un crédit provisionnel destiné à 
couvrir différentes dépenses réalisées par d’autres SPF. Ce crédit est resté en par-tie inutilisé en 2008.
De même, seule la moitié des crédits destinés à la mise en œuvre du projet Fedcom 
a été utilisée.
1 Utilisation du crédit provisionnel
Chaque année, un crédit provisionnel destiné à ﬁ  nancer des dépenses de toute nature 
est inscrit au budget du SPF Budget et Contrôle de la gestion (programme 03.41.1), dérogeant ainsi au principe de spécialité budgétaire. Ce crédit, qui s’élevait initiale-ment à 197,9 millions d’euros
24, a été réduit de 1,3 million d’euros25 lors du premier 
ajustement du budget général des dépenses pour atteindre 196,6 millions d’euros. 
Un montant de 122,8 millions d’euros de ce crédit provisionnel a été utilisé en 200826, 
dont 98,8 millions d’euros destinés à des crédits de personnel supplémentaires (retards et compléments d’allocations de compétence, dépassement de l’index en août 2008, augmentation de l’allocation de ﬁ  n d’année,…). Le crédit n’a été uti-
lisé que lorsque les crédits de personnel ne sufﬁ  saient pas à couvrir ces dépenses 
supplémentaires. 
Le crédit inutilisé de 73,8 millions d’euros concerne les dépenses prévues en matière 
de crédits de personnel (30 millions d’euros), de mobilité (21,5 millions d’euros) et de déménagement de plusieurs services (22,3 millions d’euros).
23 D’application à partir du 1er janvier 2009 pour tous les SPF et SPP en exécution de l’article 3, in ﬁ  ne, 
de la loi-programme du 22 décembre 2008. 
24 Doc. parl., Chambre, DOC 52 0993/003, p. 139. 
25 Doc. parl., Chambre, DOC 52 1504/004, p. 22.
26 Par le biais de répartitions partielles du crédit provisionnel appliquées conformément à l’article 2.03.2 
de la loi du 1er juin 2008 contenant le budget général des dépenses pour l’année budgétaire 2008, par 
les arrêtés royaux des 12 août, 28 novembre, 7 décembre et 8 décembre 2008. 206 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
27 Voor een stand van zaken over het FEDCOM-project, zie het artikel hierover in deel IV van dit Boek 
en ook Rekenhof, 165e Boek, Volume I, p. 450-461.
28 FEDCOM wordt in verschillende fasen geïmplementeerd bij de federale en programmatorische over-
heidsdiensten. Het pilootproject voert de nieuwe federale overheidsboekhouding in bij vijf federale overheidsdiensten (piloot-FOD’s), m.n. de FOD Kanselarij van de Eerste Minister, de FOD Budget en Beheerscontrole, de FOD Personeel en Organisatie, de FOD Informatie- en Communicatietechnologie en de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu.
29 De drie roll-outgolven zijn geprogrammeerd op 1 januari 2010, 2011 en 2012.2 Uitvoering FEDCOM
houding. Initieel werd in 2004 voor een budgettaire boekhouding op transactiebasis gekozen. De overheidsopdracht voor het implementeren van een informaticaplat-form voor deze boekhouding werd in 2007 gegund. Het contract had een waarde van 16,4 miljoen euro.
De ministerraad besliste op 25 juli 2008 de omvang van het project te wijzigen en in 
overeenstemming te brengen met de principes uit de wet van 22 mei 2003 houdende organisatie van de begroting en van de comptabiliteit van de federale Staat. Er werd geopteerd voor een volledige algemene boekhouding geïntegreerd met een begro-tingsboekhouding
27.
Zowel de werkingskredieten van het project FEDCOM als het expertenkrediet ble-
ven deels onbenut. Voor het werkingskrediet komt dat onder meer doordat het pro-ject aanvankelijk wordt beperkt tot vijf piloot-FOD’s
28. Intussen is in 2009, na de 
positieve evaluatie van het pilootproject, beslist om het contract verder uit te brei-den. Deze uitbreiding stelt de invoering van een volledige algemene boekhouding bij de overige federale en programmatorische overheidsdiensten voorop in drie bijko-mende fasen
29. Ten opzichte van het initiële contract wordt de implementatie gespreid 
over drie in plaats van twee jaar. 
Voorts bleven ook de kredieten voor experten gedeeltelijk ongebruikt, omdat minder 
e-GOV-ambtenaren dan gepland werden ingeschakeld.  166e Cahier de la Cour des comptes 207Compte d’exécution du budget Dépenses
2 Projet Fedcom
Le projet Fedcom vise l’introduction d’une nouvelle comptabilité fédérale. Initialement, 
il avait été prévu, en 2004, d’élaborer une comptabilité budgétaire tenue sur la base des transactions. Le marché public destiné à implémenter la plateforme informatique nécessaire à la tenue de cette comptabilité a été attribué en 2007. Le contrat portait sur un montant de 16,4 millions d’euros.
Le 25 juillet 2008, le conseil des ministres a décidé de modiﬁ  er la portée du projet et 
de le rendre conforme aux principes ﬁ  gurant dans la loi du 22 mai 2003 portant orga-
nisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral. Il a été opté pour la tenue d’une comptabilité générale complète, intégrée à une comptabilité budgétaire
27.
Tant les crédits de fonctionnement du projet Fedcom que le crédit destiné aux 
experts sont restés en partie inutilisés. La sous-utilisation du crédit de fonctionne-ment résulte notamment de la limitation initiale du projet à cinq départements pilo-tes
28. Entre-temps, il a néanmoins été décidé, en 2009, d’étendre le contrat à la suite 
de l’évaluation positive du projet pilote. Cette extension présuppose l’introduction d’une comptabilité générale complète dans les autres services publics fédéraux et de programmation, en trois phases supplémentaires
29. Par rapport au contrat initial, 
l’implémentation est étalée sur trois ans au lieu de deux. 
En outre, les crédits destinés aux experts sont restés en partie inutilisés, étant donné 
que les agents affectés à l’ASBL Egov ont été moins nombreux que prévu.
27 Pour l’état d’avancement du projet, voir l’article dans le présent Cahier (Partie IV Gestion et contrôle 
interne) ainsi que : Cour des comptes, 165e Cahier, Volume I, p. 450-461.
28 Fedcom est implémenté en différentes phases dans les services publics fédéraux et de programmation. 
Le projet pilote prévoit d’introduire la nouvelle comptabilité fédérale dans cinq services publics fédé-raux (SPF pilotes). Il s’agit des SPF Chancellerie du Premier ministre ; Budget et Contrôle de la ges-tion ; Personnel et Organisation ; Technologie de l’information et de la communication et Santé publi-que, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement.
29 Les trois phases de déploiement ( roll out ) ont été programmées pour les 1er janvier 2010, 2011 et 
2012. 208 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Kredieten FEDCOM 2007-2008 (in miljoen euro)
Basisallocatie Omschrijving Vastleggings-
kredietenVastleggingen Ordonnance-
ringskredietenOrdonnan-
ceringen
200702 31 01 12.20 Experten FEDCOM 1,5 0,0 1,5 0,0
02 31 10 12.12 Werkingsuitgaven in het 
kader van de implementatie van het project FEDCOM21,0 16,8 7,0 1,4
02 31 10 74.12 Investeringsuitgaven in 
het kader van de implementatie van het project FEDCOM10,3 6,7 1,8 1,1
Totaal 2007 32,8 23,5 10,3 2,5
2008
02 31 01 12.20 Experten FEDCOM 2,0 0,8 2,0 0,2
kader van de implementatie van het project FEDCOM5,1 2,6 5,9 5,8
het kader van de implementatie van het project FEDCOM0,9 0,9 2,6 2,1
Totaal 2008 8,0 4,3 10,5 8,1
Bron: algemene rekening
SECTIE 04 – FOD P ERSONEEL  EN ORGANISATIE
Het “speciaal fonds” van het departement werd in 2009 afgeschaft. Het saldo, dat 
op 31 december 2008 nog 45,1 miljoen euro bedroeg, is inmiddels tot nul terug-gebracht.
De functionele analyse voor het in gebruik nemen van de module basisadministratie 
van het project e-HRM  (Electronic Human Resources Management) werd in 2008 
afgerond. De kredieten voor speciﬁ  eke werkzaamheden in 2008 bleven grotendeels ongebruikt.  166e Cahier de la Cour des comptes 209Compte d’exécution du budget Dépenses
Crédits Fedcom 2007-2008 (en millions d’euros)
baseLibellé Crédits 
d’engagementEngagements Crédits 
d’ordonnance-
mentOrdonnance-
ments
2007
02 31 01 12.20 Experts Fedcom 1,5 0,0 1,5 0,0
02 31 10 12.12 Frais de fonctionnement 
dans le cadre de l’implé-mentation du projet Fedcom21,0 16,8 7,0 1,4
02 31 10 74.12 Dépenses d’investisse-
ment dans le cadre de l’implémentation duprojet Fedcom10,3 6,7 1,8 1,1
Total 2007 32,8 23,5 10,3 2,5
2008
02 31 01 12.20 Experts Fedcom 2,0 0,8 2,0 0,2
dans le cadre de l’implé-mentation du projet Fedcom5,1 2,6 5,9 5,8
ment dans le cadre de l’implémentation duprojet Fedcom0,9 0,9 2,6 2,1
Total 2008 8,0 4,3 10,5 8,1
Source : compte général
SECTION  04 – SPF P ERSONNEL  ET ORGANISATION
Le « fonds spécial » du SPF Personnel et Organisation a été supprimé en 2009. Son 
solde, qui atteignait encore 45,1 millions d’euros au 31 décembre 2008, a été ramené à zéro dans l’intervalle.
L’analyse fonctionnelle préalable à la mise en œuvre du module d’administration de 
base prévu dans le cadre du projet e-HRM  (Electronic Human Resources Manage-
ment) s’est achevée en 2008. Les crédits destinés à des activités spéciﬁ  ques sont 
restés, en 2008, en grande partie inutilisés. 210 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
30 Wet van 14 juli 1951 houdende de buitengewone begroting van 1950 (artikel 63.01.A).
31 Zie ook: Rekenhof, 165e Boek, Volume I , p. 169; 164e Boek, Volume I , p. 176 en 163e Boek, Volume I , 
p. 223.
32 Programmawet van 17 juni 2009.
33 Dit bedrag werd ook ingeschreven in de aangepaste begroting van de FOD Financiën voor het jaar 
2009.
34 Programma 04.31.5 – Interdepartementale implementatie van het e-HRM systeem.1 Speciaal Fonds
Anders dan de meeste andere fondsen werd het speciaal fonds bestemd tot dekking 
van de uitgaven aan te gaan door de FOD P&O met het oog op de bevoorrading in drukwerken, bureaubenodigdheden, brandstoffen, meubilair, kledingsstukken, enz. van de verschillende ministeriële departementen en andere openbare diensten
30 bij 
de budgettaire hervorming van 1989 niet afgeschaft of omgevormd tot een organiek begrotingsfonds. Het werd ondergebracht bij de staatsdiensten met afzonderlijk beheer (oud regime)
31.
In 2008 werd voor 8,2 miljoen euro uitgaven aangerekend op het fonds, waarvan 
7,6 miljoen euro voor de modernisering van de ﬁ  scale administraties. De FOD Perso-
neel en Organisatie werkt in dat kader in opdracht en voor rekening van de FOD Financiën. De overige betalingen hebben betrekking op de ﬁ  nanciering van gecertiﬁ  -
ceerde opleidingen (bijna 0,6 miljoen euro).
Het speciaal fonds werd in 2009 afgeschaft
32. Van het saldo van 45,1 miljoen euro 
werd nagenoeg 17 miljoen euro aan de Schatkist gestort en aangerekend op de rijks-middelenbegroting. De rest, 28,1 miljoen euro, zal worden aangewend ter ondersteu-ning van de ﬁ  scale administraties en werd voorlopig overgeschreven naar een orde-
rekening van de Thesaurie
33.
Toestand speciaal fonds P&O (in miljoen euro)
Jaar Ontvangsten Uitgaven Gecumuleerd saldo 
op 31 december
2004 8,1
2005 55,0 3,0 60,12006 0,0 1,6 58,5
2007 0,0 5,2 53,3
2008 0,0 8,2 45,12009 0,0 45,1 0,0
Bron: FOD P&O
2 Project e-HRM
Het project e-HRM ( Electronic Human Resources Management ) 34 beoogt de invoe-
ring van een ERP-toepassing ( Enterprise Resource Planning) om de informatisering 
van de humanresourcesprocessen bij de FOD’s en POD’s te ondersteunen. Het doel van dit elektronische systeem is een beter beheer van de human resources, een betere controle op dit beheer en een betere ondersteuning van beslissingen door middel van statistieken en verslagen. Het vormt een instrument voor personeelsbe-heer maar ook voor budgetbeheer.  166e Cahier de la Cour des comptes 211Compte d’exécution du budget Dépenses
1 Fonds spécial
À la différence de la plupart des autres fonds, le fonds spécial destiné à couvrir les 
dépenses à engager par le SPF P & O en vue d’approvisionner en imprimés, fourni-tures de bureau, combustibles, mobilier, effets d’habillement, etc. les différents départements ministériels et autres services publics
30 n’a pas été supprimé ou trans-
formé en un fonds budgétaire organique à la suite de la réforme budgétaire de 1989. Ce fonds spécial a été classé dans les services de l’État à gestion séparée (ancien régime)
31.
En 2008, le montant total des dépenses imputé sur ce fonds spécial s’élevait 
à 8,2 millions d’euros, dont 7,6 millions d’euros pour la modernisation des adminis-trations ﬁ  scales. Le SPF Personnel et Organisation fonctionne, dans ce cadre, sur 
ordre et pour le compte du SPF Finances. Les autres paiements concernent le ﬁ  nan-
cement de formations certiﬁ  ées (près de 0,6 million d’euros).
En 2009, le fonds spécial a été supprimé
32. Du solde de 45,1 millions d’euros, un 
montant de près de 17 millions d’euros a été versé au Trésor et imputé au budget des voies et moyens. Le montant restant de 28,1 millions d’euros a été viré provisoi-rement à un compte d’ordre de la Trésorerie en attendant d’être affecté au support des administrations ﬁ  scales
33.
Situation du fonds spécial P & O (en millions d’euros)
Année Recettes Dépenses Solde cumulé 
au 31 décembre
2004 8,1
Source : SPF P & O
2 Projet e-HRM
Le projet e-HRM (Electronic Human Resources Management )34 vise à doter les SPF 
et SPP d’une application ERP ( Enterprise Resource Planning ) pour les aider à pour-
suivre l’informatisation des processus liés aux ressources humaines. L’objectif de ce système électronique est d’assurer, au moyen de statistiques et de rapports, une meilleure gestion des ressources humaines, un meilleur contrôle de cette gestion et un meilleur soutien à la prise de décisions. Plus qu’un instrument de gestion du per-sonnel, il est aussi un outil utile à la gestion budgétaire.
30 Loi du 14 juillet 1951 contenant le budget extraordinaire de 1950 (article 63.01.A).
31 Voir aussi : Cour des comptes, 165e Cahier, Volume I, p. 168 ; 164e Cahier, Volume I, p. 177 et 
163e Cahier, Volume I, p. 222.
32 Loi-programme du 17 juin 2009.
33 Ce montant a également été inscrit au budget ajusté du SPF Finances pour l’année 2009.
34 Programme 04.31.5 – Implémentation interdépartementale du système e-HRM . 212 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
35 Bovendien werd in december 2007 een aanvullend bedrag van 1,1 miljoen euro vastgelegd om de 
vervroeging van de module business intelligence mogelijk te maken.Het project is opgebouwd uit vijf modules die gefaseerd in gebruik zullen worden genomen:
module basisadministratie: personeelsdossier en organogram; • 
module tijdsbeheer: werkroosters, afwezigheden en beheer van verlofdagen; • 
module strategisch HRM: opleidingen, competentiebeheer en ontwikkelcirkels; • 
module personeels- en kostenplanning: personeelsplan; • 
module verloning: berekening van wedde en verwerking nadien (bv. de RSZ- • 
aangifte).
Aan iedere module is er een module business intelligence  gekoppeld ter ondersteu-
ning van de strategische planning.
De overheidsopdracht voor het systeem werd in april 2007 gegund. Het contract 
heeft een waarde van 26,2 miljoen euro
35 en het project loopt over zeven jaar. De 
module basisadministratie zou volgens de planning in de loop van 2009 in gebruik worden genomen. In 2008 werd hiervoor de functionele analyse afgerond. De totale uitgaven in het kader van de uitvoering van het contract in 2008 bedroegen nage-noeg 5 miljoen euro.
Daarnaast werden in de begroting 2008 van het project e-HRM kredieten ingeschre-
ven ten bedrage van 1,7 miljoen euro voor een aantal speciﬁ  eke werkzaamheden die 
niet in het contract begrepen waren (basisallocaties 31.50.12.05 en 31.50.74.05). Het betrof een krediet voor de implementatie van een strategie van kwaliteitscon-trole, voor de exploitatie van het systeem, voor de uitbouw van een disaster recovery 
oplossing en voor het vervolledigen van de hardware. Deze kredieten bleven groten-deels onbenut en werden opnieuw ingeschreven in de begroting 2009.
S
ECTIE 14 – FOD B UITENLANDSE  ZAKEN, BUITENLANDSE  HANDEL  EN 
De totale uitgaven voor ontwikkelingssamenwerking van België stegen sterk ten opzichte van 2007, maar bleven met 0,48 % van het BNI net onder de doelstelling van 0,50 %.
De openstaande verbintenissen van de Belgische Technische Coöperatie liepen in 
2008 verder op.
1 Evolutie van de uitgaven voor ontwikkelingssamenwerking
Artikel 458 van de programmawet (I) van 24 december 2002 bepaalt dat de middelen 
voor ontwikkelingshulp, in overeenstemming met de richtsnoeren van het Comité voor Ontwikkelingshulp van de OESO, uiterlijk vanaf 2010 ten minste 0,7 % van het bruto nationaal inkomen (BNI) moeten bedragen.
In de begroting voor het jaar 2008 werd als streefdoel 0,50 % van het BNI genomen. 
Ongeveer 60 % hiervan valt ten laste van de begroting van het directoraat-generaal Ontwikkelingssamenwerking (DGOS) van de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking.   166e Cahier de la Cour des comptes 213Compte d’exécution du budget Dépenses
Le projet s’articule autour de cinq modules, dont la mise en œuvre sera réalisée par 
phases :
un module d’administration de base : le dossier personnel et l’organigramme ; • 
un module de gestion du temps : les horaires, les absences et la gestion du • 
nombre de jours de congé ;
un module de gestion stratégique des ressources humaines : les formations, la • 
gestion des compétences et les cercles de développement ;
un module de planiﬁ  cation du personnel et des coûts : le plan de personnel ; • 
un module axé sur la rémunération : le calcul du traitement et les opérations • 
en aval (par exemple, la déclaration à l’ONSS).
À chacun d’eux est rattaché, en soutien de la planiﬁ  cation stratégique, un module de 
business intelligence .
Le marché public lancé en vue de la mise en place du système a été attribué au mois 
d’avril 2007. La valeur du contrat s’établit à 26,2 millions d’euros35. La durée du 
projet est de sept ans. La mise en usage du module d’administration de base est prévue pour 2009. L’analyse fonctionnelle exécutée à cet effet a été clôturée en 2008. Le montant total des dépenses s’inscrivant dans le cadre de l’exécution du contrat s’élevait en 2008 à près de cinq millions d’euros.
Par ailleurs, un montant de 1,7 million d’euros destiné à un certain nombre d’activi-
tés spéciﬁ  ques hors contrat (allocations de base 31.50.12.05 et 31.50.74.05) était 
inscrit au budget 2008 du projet e-HRM . Il s’agissait d’un crédit destiné à mettre en 
œuvre une stratégie de contrôle de la qualité, à assurer l’exploitation du système, à développer un plan de reprise d’activité ( disaster recovery)  et à compléter le maté-
riel (« hardware  »). Ces crédits, restés en grande partie inutilisés, ont été réinscrits 
au budget 2009.
S
ECTION  14 – SPF A FFAIRES  ÉTRANGÈRES , COMMERCE  EXTÉRIEUR  ET 
COOPÉRATION  AU DÉVELOPPEMENT
Les dépenses totales consacrées à la coopération au développement par la Belgique ont augmenté fortement par rapport à l’année 2007. Avec un pourcentage de 0,48 %, l’objectif visant à consacrer 0,50 % du RNB à ce secteur est pratiquement atteint.
L’encours des engagements de la Coopération technique belge a encore augmenté 
en 2008.
1  Évolution des dépenses relatives à la coopération 
L’article 458 de la loi-programme (I) du 24 décembre 2002 dispose que les moyens 
affectés à l’aide au développement doivent atteindre, au plus tard à partir de 2010, au moins 0,7 % du revenu national brut (RNB), selon les critères établis au sein du Comité d’aide au développement de l’OCDE.
Le budget pour l’année 2008 avait ﬁ  xé l’objectif à 0,50 % du RNB. Environ 60 % de 
cet objectif est inscrit à la charge du budget de la Direction générale de la coopéra-tion au développement (DGCD) du SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement.
35 En outre, un montant supplémentaire de 1,1 million d’euros a été engagé en décembre 2007 aﬁ  n de 
pouvoir anticiper le module de business intelligence . 214 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
36 ODA = Ofﬁ  cial Development Aid.  Dit zijn de uitgaven die meetellen om de 0,7 %-norm te halen.Uit de cijfers blijkt dat deze doelstelling niet werd gehaald. De uitgaven voor ontwik-
kelingssamenwerking bedroegen niettemin in 2008 nagenoeg 0,48 % van het BNI, wat beduidend meer is dan in 2007 toen slechts 0,42 % van het BNI aan ontwikke-lingshulp werd besteed.
Ten opzichte van het jaar 2007 steeg de multilaterale samenwerking aanzienlijk. De 
schuldkwijtscheldingen namen daarentegen sterk af.
Tabel 1 – Uitgaven inzake ontwikkelingshulp (in duizend euro)
2007 2008
Directoraat-generaal Ontwikkelingssamenwerking 847.998 1.089.083
– Gouvernementele samenwerking 214.045 269.405
– Niet-gouvernementele samenwerking 187.722 193.249
– Multilaterale samenwerking 331.098 474.712– Belgisch Overlevingsfonds 29.998 33.642
– Varia 85.135 118.075
Andere federale overheden 368.989 417.937Niet-federale overheden 73.335 77.446
Schuldkwijtschelding 135.031 69.790
Totale ODA
361.425.353 1.654.256
BNI 336.743.800 345.583.200 
ODA in % van het BNI 0,42 0,48
2 Belgische Technische Coöperatie (BTC)
Artikel 2.14.12 van de algemene uitgavenbegroting voor het jaar 2008 bepaalde dat 
de Staat in dat jaar nieuwe meerjarige verbintenissen voor projecten en programma’s van de BTC kon aangaan voor een bedrag van 175 miljoen euro. Daarnaast was bepaald dat het openstaande bedrag van de door BTC uit te voeren bilaterale verbin-tenissen maximaal 700 miljoen euro mocht bedragen. 
Deze bovengrenzen werden gerespecteerd. In 2008 ging de Staat nieuwe meerjarige 
verbintenissen aan voor 147,8 miljoen euro. Het openstaande bedrag van de door BTC nog uit te voeren bilaterale verbintenissen (het zogenaamde “encours”) liep niet-temin verder op van 599,9 miljoen euro eind 2007 tot 616 miljoen euro eind 2008.
Tabel 2 – Openstaande verplichtingen BTC (in miljoen euro)
2005 2006 2007 2008 
Encours op 31 december 524,1 553,2 599,9 616,0
Bron: FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking  166e Cahier de la Cour des comptes 215Compte d’exécution du budget Dépenses
36 ODA= Ofﬁ  cial Development Aid . Il s’agit des dépenses qui entrent en ligne de compte pour atteindre 
la norme de 0,7 %.Les chiffres relatifs aux réalisations montrent que cet objectif global n’a pas été atteint. En 2008, les dépenses consacrées à la coopération au développement ont néanmoins représenté près de 0,48 % du RNB, ce qui est nettement plus qu’en 2007, année au cours de laquelle les moyens affectés à l’aide au développement se sont élevés à seulement 0,42 % du RNB.
Par rapport à l’année 2007, la coopération multilatérale s’est considérablement 
accrue. Les annulations de dettes sont, par contre, en net recul.
Tableau 1 – Dépenses en matière d’aide au développement (en milliers d’euros)
2007 2008
Direction générale de la coopération au développement 847.998 1.089.083
– Coopération gouvernementale 214.045 269.405
– Coopération non gouvernementale 187.722 193.249
– Coopération multilatérale 331.098 474.712– Fonds belge de survie 29.998 33.642
– Divers 85.135 118.075
Autres autorités fédérales 368.989 417.937Autorités non fédérales 73.335 77.446
Annulation de dettes 135.031 69.790
Total ODA
RNB 336.743.800 345.583.200 
ODA en % du RNB 0,42 0,48
Source : SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement
2 Coopération technique belge (CTB)
L’article 2.14.12 du budget général des dépenses de l’année 2008 disposait que l’État 
pouvait, au cours de cette année, conclure de nouveaux engagements pluriannuels portant sur des projets et des programmes du CTB pour un montant de 175 mil-lions d’euros. En outre, il prévoyait que l’encours des engagements bilatéraux à exé-cuter par la CTB ne pouvait pas dépasser 700 millions d’euros.
Ces plafonds ont été respectés. En 2008, l’État a contracté de nouveaux engage-
ments pluriannuels à concurrence de 147,8 millions d’euros. L’encours des engage-ments bilatéraux restant à exécuter par la CTB a ainsi encore augmenté, passant de 599,9 millions d’euros ﬁ  n 2007 à 616 millions d’euros ﬁ  n 2008.
Tableau 2 – Obligations en souffrance de la CTB (en millions d’euros)
Encours au 31 décembre 524,1 553,2 599,9 616,0
Source : SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement 216 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
37 Zie hierover het artikel “Ontvangsten en uitgaven verricht en verantwoord via de Centrale Comptabil-
liteitsbureaus” in deel IV – Beheer en interne controle van dit Boek. 
38 Circa 10 % van de totale begroting.SECTIE 16 – M INISTERIE  VAN LANDSVERDEDIGING
Het Ministerie van Landsverdediging verricht een groot gedeelte van zijn uitgaven via vijf buitengewonde rekenplichtigen (“centrale comptabiliteitsbureaus”). Die uit-gaven worden op de begroting aangerekend op het ogenblik dat de nodige gelden aan deze comptabiliteitsbureaus worden overgemaakt. De op de begroting aan-gerekende bedragen verschillen in de praktijk soms echter aanzienlijk van de reële uitgaven.
Hoewel het Ministerie van Landsverdediging ook in 2008 de nodige initiatieven 
heeft genomen om de personeelsuitgaven verder te reduceren, werden de beoogde doelstellingen niet volledig gerealiseerd.
In 2008 vonden geen nieuwe grote investeringen plaats. De investeringskredieten 
worden vooral gebruikt om de investeringen uit de periode 2004-2007 af te betalen.
1 Algemeen
Ongeveer twee derde van het totale budget van het Ministerie van Landsverdediging 
(ongeveer 2 miljard euro op een totaal van 2,9 miljard euro) wordt uitgegeven via vijf 
buitengewone rekenplichtigen (centrale comptabiliteitsbureaus genoemd), en dus niet via het systeem van het voorafgaand visum, noch via het systeem van de vaste uitgaven. Deze buitengewone rekenplichtigen krijgen hun gelden ter beschikking via ordonnanties van kredietopeningen. Elk comptabiliteitsbureau is verantwoordelijk voor een categorie van uitgaven.
De deﬁ  nitieve aanrekening van de uitgaven op de begroting van het Ministerie van 
Landsverdediging gebeurt al op het ogenblik dat de gelden aan de comptabiliteitsbu-reaus ter beschikking worden gesteld. Op dat ogenblik zijn er echter nog geen wer-kelijke uitgaven gebeurd. Deze gelden worden dus enkel op de begroting aangere-kend op basis van een raming en niet op basis van de werkelijke uitgaven. De werkelijke uitgaven worden geboekt in de beheersrekeningen van het comptabili-teitsbureau op het ogenblik dat het bureau de uitgaven verricht.
Uit het onderzoek dat het Rekenhof in 2008 naar de werking van deze comptabili-
teitsbureaus heeft uitgevoerd
37, blijkt dat de werkelijke uitgaven zoals aangerekend 
in de beheersrekeningen van de rekenplichtigen, vrij sterk kunnen verschillen van de geraamde uitgaven zoals aangerekend op de begroting. Zo gaven deze comptabili-teitsbureaus volgens hun beheersrekeningen in de begrotingsjaren 2005 en 2006 respectievelijk 148,5 miljoen euro en 139,1 miljoen euro meer uit dan aangerekend op de begroting. In 2007 en 2008 werd dan weer respectievelijk 262,7 miljoen euro
38 
en 174,7 miljoen euro minder uitgegeven dan aangerekend op de begroting.   166e Cahier de la Cour des comptes 217Compte d’exécution du budget Dépenses
37 Voir l’article « Ministère de la Défense nationale – recettes et dépenses effectuées et justiﬁ  ées par le 
biais des bureaux centraux de comptabilité » dans la partie IV Gestion et contrôle interne de ce Cahier. 
38 Environ 10 % du budget total.SECTION  16 – M INISTÈRE  DE LA DÉFENSE  NATIONALE
Le ministère de la Défense nationale effectue une grande partie de ses dépenses par le biais de cinq comptables extraordinaires (les « bureaux centraux de compta-bilité »). L’imputation au budget est effectuée au moment où les moyens nécessaires sont transférés à ces bureaux de comptabilité. Dans la pratique, les montants impu-tés au budget diffèrent parfois considérablement des dépenses réelles. 
Bien que le ministère de la Défense nationale ait pris en 2008 également les initia-
tives nécessaires pour réduire davantage les dépenses de personnel, les objectifs visés n’ont pas été complètement réalisés. 
Aucun nouvel investissement important n’a été effectué en 2008. Les crédits d’inves-
tissement prévus ont surtout été utilisés pour payer les investissements effectués au cours de la période 2004-2007.
1 Généralités
Environ deux tiers du budget total du ministère de la Défense nationale (près de 
2 milliards sur un total de 2,9 milliards d’euros) sont dépensés par le biais de cinq comptables extraordinaires (dénommés « bureaux centraux de comptabilité »), donc en dehors du système du visa préalable et des dépenses ﬁ  xes. Ces comptables extraordinaires reçoivent leurs fonds par la voie d’ordonnances d’ouverture de crédit. Chaque bureau de comptabilité est responsable d’une catégorie de dépenses. 
Les dépenses sont imputées déﬁ  nitivement au budget du ministère de la Défense 
nationale dès qu’elles sont mises à disposition des bureaux de comptabilité. Or, à ce moment-là, aucune dépense réelle n’a encore été effectuée. L’imputation de ces som-mes au budget repose donc uniquement sur une estimation des dépenses et non sur les dépenses effectivement réalisées. Ces dernières sont enregistrées dans les comp-tes de gestion du bureau de comptabilité au moment où la dépense est effectuée. 
L’audit que la Cour des comptes a consacré en 2008 au fonctionnement de ces 
bureaux centraux de comptabilité
37 révèle, notamment, que les dépenses réelles telles 
qu’imputées dans les comptes de gestion des comptables peuvent différer de manière relativement importante des dépenses estimées, telles qu’imputées au budget. Ainsi, d’après leurs comptes de gestion, ces bureaux de comptabilité ont dépensé au cours des années budgétaires 2005 et 2006 respectivement 148,5 et 139,1 millions d’euros de plus que les montants imputés au budget. En 2007 et 2008, les dépenses réelles ont été inférieures de respectivement 262,7
38 et 174,7 millions d’euros aux montants 
imputés au budget. 218 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
39 In het stuurplan van het Ministerie van Landsverdediging, dat in 2003 werd opgesteld, werd als streef-
doel vastgelegd dat het aandeel van de personeelsuitgaven tegen 2015 moet dalen tot 50 % van het totale budget, ten voordele van de investeringen (25 %) en de werkingsuitgaven (eveneens 25 %).
40 Parl. St. Kamer, DOC 52 0995/008.
41 Personeelsuitgaven met uitzondering van de ‘activiteitsgebonden’ personeelsuitgaven. Deze zijn opge-
nomen onder de werkingsuitgaven.2 Evolutie van de personeelsuitgaven
Het Ministerie van Landsverdediging streeft sinds een aantal jaren naar een vermin-
dering van de personeelsuitgaven ten opzichte van de andere uitgaven (voornamelijk de investeringen)
39 en nam hiertoe al diverse initiatieven (zie hieronder). Zowel in zijn 
politieke oriëntatienota 2008-2011 als in zijn algemene beleidsnota voor het jaar 2008
40 herbevestigt de minister van Landsverdediging dit voornemen.
Uit onderstaande tabel blijkt dat de personeelsuitgaven de afgelopen jaren vrijwel 
gelijk gebleven zijn en dat deze doelstelling nog niet gerealiseerd werd. Ondanks de relatieve daling in 2008 bevindt het departement zich nog steeds op het niveau van 2006. Dat is toe te schrijven aan de meerkosten veroorzaakt door de veroudering van het personeel, verschillende pecuniaire maatregelen, de toegepaste indexeringen en het slechts gedeeltelijk welslagen van een aantal outsourcingactiviteiten.
Tabel 1 – Verhouding uitgavensoorten in de begroting van het Ministerie van Landsverdediging 
 (2004-2008 – ordonnanceringen, in miljoen euro)
2004 2005 2006 2007 2008
Bedrag % Bedrag % Bedrag % Bedrag % Bedrag %
Personeelsuitgaven411.591,8 60,9 % 1.639,0 62,1 % 1.674,9 62,9 % 1.659,4 64,9 % 1.691,9 63,2 %
Werkingsuitgaven 712,0 27,2 % 676,6 25,7 % 668,2 25,1 % 637,3 24,9 % 557,7 20,8 %
– Materieel 622,9 23,8 % 590,1 22,4 % 575,5 21,6 % 530,2 20,7 % 449,5 16,8 %–  Activiteitgebonden 
uitgaven 89,1 3,4 % 86,5 3,3 % 92,7 3,5 % 107,1 4,2 % 108,2 4,0 %
Investeringen 310,6 11,9 % 322,3 12,2 % 320,0 12,0 % 262,2 10,2 % 429,6 16,0 %
Totaal 2.614,4 100 % 2.637,9 100 % 2.663,1 100 % 2.558,9 100 % 2.679,2 100 %
Het Ministerie van Landsverdediging wijst erop dat het sinds verscheidene jaren 
onderhevig is geweest aan opgelegde besparingen op het niveau van de totale enve-loppe. Aangezien de loonmassa niet onmiddellijk indrukbaar is vanwege het statuut van het personeel, stijgt het percentage personeelsuitgaven proportioneel over de jaren heen.  166e Cahier de la Cour des comptes 219Compte d’exécution du budget Dépenses
39 Le plan directeur du ministère de la Défense nationale qui a été élaboré en 2003 prévoyait comme 
objectif que la part des dépenses de personnel devait être réduite à 50 % du budget total en 2015, au proﬁ t des investissements (25 %) et des dépenses de fonctionnement (également 25 %). 
40 Doc. parl. , Chambre, DOC 52 0995/008.
41 Dépenses de personnel à l’exception des dépenses de personnel liées aux activités, qui sont reprises 
parmi les dépenses de fonctionnement.2 Évolution des dépenses de personnel
Le ministère de la Défense nationale s’efforce, depuis quelques années, de réduire 
ses dépenses de personnel par rapport aux autres types de dépenses (principale-ment les investissements)
39 et a déjà pris diverses initiatives à cet effet (voir ci-des-
sous). Tant dans sa note d’orientation politique 2008-2011 que dans sa note de politique générale 2008
40, le ministre de la Défense conﬁ  rme une nouvelle fois cette 
intention.
Le tableau ci-dessous montre que, ces dernières années, les dépenses de personnel 
sont restées pratiquement identiques et que cet objectif n’a pas encore été atteint. En dépit d’une diminution relative en 2008, le département se situe encore au niveau de 2006. Cette situation est imputable aux coûts supplémentaires engendrés par le vieillissement du personnel, à diverses mesures pécuniaires, aux indexations appli-quées et au fait que certaines activités de mise à disposition du personnel ( outsour-
cing) n’ont connu qu’un succès limité. 
Tableau 1 – Part des différentes dépenses dans le budget du ministère de la Défense nationale 
 (2004-2008 – ordonnancements en millions d’euros)
Montant % Montant % Montant % Montant % Montant %
personnel411.591,8 60,9 % 1.639,0 62,1 % 1.674,9 62,9 % 1.659,4 64,9 % 1.691,9 63,2 %
fonctionnement 712,0 27,2 % 676,6 25,7 % 668,2 25,1 % 637,3 24,9 % 557,7 20,8 %
– Matériel 622,9 23,8 % 590,1 22,4 % 575,5 21,6 % 530,2 20,7 % 449,5 16,8 %–  Dépenses liées 
aux activités 89,1 3,4 % 86,5 3,3 % 92,7 3,5 % 107,1 4,2 % 108,2 4,0 %
Investissements 310,6 11,9 % 322,3 12,2 % 320,0 12,0 % 262,2 10,2 % 429,6 16,0 %Total 2.614,4 100 % 2.637,9 100 % 2.663,1 100 % 2.558,9 100 % 2.679,2 100 %
Source : ministère de la Défense nationale 
Le ministère de la Défense nationale souligne que, depuis plusieurs années, le dépar-
tement a été soumis à des économies imposées au niveau de l’enveloppe globale. Étant donné que la masse salariale ne peut pas être directement compressée en raison du statut du personnel, le pourcentage des dépenses de personnel augmente proportionnellement au ﬁ  l des ans.  220 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
42 Situatie op 19 juli 2009.
43 Idem.De initiatieven die het Ministerie van Landsverdediging de laatste jaren nam, zijn 
vooral gericht op een outsourcing van militairen naar andere overheidsdiensten of de privésector. Zo wordt personeel ter beschikking gesteld van gemeenten voor de uit-reiking van elektronische identiteitskaarten (e-ID) en van de FOD Justitie (centraal bestuur, justitiehuizen en penitentiair beambten), de politiezones en het project “Calltaker” (ingebruikname nieuw Europees noodnummer 112). Daarnaast wordt ook getracht conventies aan te gaan met particuliere arbeidssectoren (o.a. de bouw- en transportsector) en werd in 2008 beslist tot de mogelijkheid van vrijwillige opschor-ting van prestaties (VOP). 
Een aantal van deze initiatieven resulteert voorlopig niet of slechts ten dele in de 
beoogde vermindering van de personeelsaantallen, waardoor er minder op de perso-neelsuitgaven wordt bespaard dan geraamd. Zo werden bij de geplande overheveling van militairen naar de FOD Justitie de vooropgestelde doelstellingen tot dusver niet gehaald. 
Onderstaande tabel bevat een overzicht van de initiatieven die het Ministerie van 
Landsverdediging in 2008 nam, alsook de bijbehorende geraamde en gerealiseerde besparingen op personeelsuitgaven.
Tabel 2 – Geraamde en gerealiseerde besparingen 2008 ten gevolge van personeelsvermindering
Project Aantal personeelsleden Besparing in euro 
Initieel 
geraamdAangepaste 
ramingGerealiseerd Initieel 
geraamdGerealiseerd
Calltakers 53 20 20 784.000 191.000
VOP 0 150 0 0 0Conventies (privésector) 80 2 0 480.000 0
Politiezones 79 52 70 995.031 702.000
FOD Justitie 500 94 85 10.000.000 373.000e-ID 108 103 103 3.572.000 2.370.000
Totaal 820 421 278 15.831.031 3.636.000
Deze cijfers slaan enkel op het jaar 2008. Sinds de inwerkingtreding van de maatre-
gelen stapten al 236 militairen over naar de FOD Justitie42.
Het project van de vrijwillige opschorting van prestaties ging pas van start in 2009. 
Inmiddels maakten al 1.139 militairen43 ervan gebruik, waardoor in 2009 al 4,2 mil-
joen euro werd bespaard.  166e Cahier de la Cour des comptes 221Compte d’exécution du budget Dépenses
42 Situation au 19 juillet 2009.
43 Idem.Les initiatives prises par le ministère de la Défense nationale ces dernières années 
sont principalement axées sur un détachement ( outsourcing ) de militaires vers 
d’autres services publics ou le secteur privé. Ainsi, des membres du personnel de la Défense nationale sont mis à la disposition de communes dans le cadre de la délivrance des cartes d’identité électroniques ( e-ID), du SPF Justice (affectation à 
l’administration, dans les maisons de justice et en tant qu’agent pénitentiaire), des zones de police et du projet Calltaker  (mise en service du nouveau numéro d’ur-
gence européen 112). En outre, le département tente aussi de conclure des conven-tions avec des secteurs d’activités (notamment le secteur de la construction et du transport) et a décidé en 2008 d’introduire la possibilité d’une interruption volontaire des prestations (IVP). 
Plusieurs de ces initiatives ne donnent pas lieu, ou alors partiellement, à la réduction 
visée de l’effectif, de sorte que les économies réalisées sur les dépenses de person-nel sont inférieures aux estimations prévues. Tel est, notamment, le cas du transfert de militaires au SPF Justice qui n’a pas permis jusqu’à présent d’atteindre les objec-tifs ﬁ xés. 
Le tableau ci-dessous contient un aperçu des initiatives prises en 2008 par le minis-
tère de la Défense nationale, ainsi que des économies estimées et réalisées sur les dépenses de personnel qui en ont découlé. 
Tableau 2 – Économies estimées et réalisées en 2008 à la suite de la réduction de l’effectif du personnel 
Projet Effectif du personnel Économies en euros
initialesEstimations 
adaptéesRéalisations Estimations 
initialesRéalisations
IVP 0 150 0 0 0
Conventions (secteur privé) 80 2 0 480.000 0
Zones de police 79 52 70 995.031 702.000
SPF Justice 500 94 85 10.000.000 373.000e-ID 108 103 103 3.572.000 2.370.000
Total 820 421 278 15.831.031 3.636.000
Les chiffres précités concernent uniquement l’année 2008. Depuis l’application de 
ces mesures, 236 militaires ont déjà été transférés au SPF Justice42.
Le projet d’IVP n’a été lancé qu’en 2009. Depuis son lancement, 1.139 militaires43 ont 
déjà eu recours au projet, générant une économie de 4,2 millions d’euros en 2009.  222 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
44 De belangrijkste betalingen hadden betrekking op tweedehands fregatten (Nederland – 69 miljoen euro), 
lichte alle-terreinvoertuigen (LMV – 46,5 miljoen euro), voertuigen AIV (Armoured Infantry Vehicle – 39,3 miljoen euro), voertuigen MPPV (Multi Purpose Protected Vehicle – 35,5 miljoen euro), steunheli-kopters (33,1 miljoen euro), materieel voor waarneming (Recce & Observation – 18,5 miljoen euro), doelaanwijzingsapparatuur (Targeting Pods – 12 miljoen euro), richtsysteem helmen gevechtspiloten (7,9 miljoen euro) en vrachtwagens (8T – 7,8 miljoen euro).
45 Belgian Soldier Transformation . Dit zgn. “geïntegreerd soldaatsysteem” heeft tot doel de bescherming 
en de effectiviteit van de te voet optredende soldaat te verbeteren.
46 Integratie tussen soldaat en voertuig via communicatie-, navigatie- en informatiemiddelen, bescher-
mingsuitrusting, draagsysteem en energievoorziening.3 Uitvoering investeringsprogramma 2004-2007
In 2008 werd de schuld voor het Plan voor Investeringen in Defensie en Veiligheid 
(PIDV) 2004-2007 verder afbetaald, ten belope van 298,4 miljoen euro44. Voor dit 
investeringsprogramma bleef er begin 2009 nog 907,3 miljoen te betalen.
Tabel 3 – Afbetaling investeringen: ordonnanceringen in 2008 en encours op 
 1 januari 2009 (in miljoen euro)
Jaar Vastgelegd Geordonnanceerd in 2008 Encours
2004 228,8 12,3 157,9
2005 338,8 142,2 102,5
2006 430,1 53,8 372,02007 346,1 70 245,1
2008 50 20,1 29,8
Totaal 1.393,8 298,4 907,3
In 2008 vonden geen nieuwe grote investeringen plaats.
Het programma BEST45, aangekondigd in de beleidsnota 2008 van de minister van 
Landsverdediging en bestaande uit een aantal deelprogramma’s, werd nog niet aan-gevat. Een eerste deelprogramma ( SMARTVEST
46) zou via BENELUX-samenwer-
king worden gestart in 2010; de volgende deelprogramma’s zijn gepland in 2012 en 2013. Daartoe is een budget van 149,0 miljoen euro uitgetrokken.
4 Laattijdige betalingen en verwijlintresten
In 2008 werden 6895 facturen voor in totaal 175 miljoen euro laattijdig betaald. 
In 2008 betaalde het Ministerie van Landsverdediging in totaal 2,6 miljoen euro aan 
verwijlintresten. Daarvan had 0,3 miljoen euro betrekking op wettelijke en gerechte-lijke intresten (geschillendossiers) en 2,3 miljoen euro op verwijlintresten in het kader van overheidsopdrachten en handelstransacties.
21 facturen, voor in totaal 4,6 miljoen euro, met vervaldatum in 2008, werden pas 
betaald in 2009.  166e Cahier de la Cour des comptes 223Compte d’exécution du budget Dépenses
3 Exécution du programme d’investissement 2004-2007
En 2008, l’apurement de la dette dans le cadre du Plan d’investissement pour la 
défense et la sécurité (PIDS) 2004-2007 a été poursuivi, à concurrence d’un mon-tant total de 298,4 millions d’euros
44. Pour ce programme d’investissement, une 
somme de 907,3 millions d’euros restait encore à payer au début de 2009.
Tableau 3 – Réalisation des investissements : ordonnancements en 2008 et encours au 
 1er janvier 2009 (en millions d’euros)
Année Engagements Ordonnancements en 2008 Encours
Total 1.393,8 298,4 907,3
En 2008, aucun nouvel investissement important n’a été effectué.
Le programme Best45 annoncé dans la note de politique générale 2008 du ministre 
de la Défense se compose de plusieurs sous-programmes et n’a pas encore été entamé. Un premier sous-programme (Smartvest
46) devrait démarrer en 2010 grâce 
à une collaboration du Benelux ; d’autres sous-programmes sont prévus en 2012 et 2013. Un budget de 149,0 millions d’euros est prévu à cet effet.
4 Retards de paiement et intérêts de retard
En 2008, 6.895 factures représentant un montant total de 175 millions d’euros ont 
été payées avec retard. 
Au cours de l’année 2008, le ministère de la Défense nationale a payé, en tout, 
2,6 millions d’euros d’intérêts de retard. Sur ce montant, 0,3 million d’euros concer-nait des intérêts légaux et judiciaires (dossiers de contentieux) et 2,3 millions d’euros, des intérêts de retard dus dans le cadre de marchés publics et de transactions com-merciales. 
Parmi les factures venant à échéance en 2008, 21 ont été payées seulement en 
2009. Elles représentaient un montant total de 4,6 millions d’euros.
44 Les paiements principaux concernaient des frégates de seconde main (Pays-Bas – 69 millions d’euros), 
des véhicules légers tous terrains (LMV – 46,5 millions d’euros), des blindés AIV ( Armoured Infantry 
Vehicle  – 39,3 millions d’euros) et MPPV ( Multi Purpose Protected Vehicle  – 35,5 millions d’euros), 
des hélicoptères d’appui (33,1 millions d’euros), du matériel d’observation ( Recce & Observation  – 
18,5 millions d’euros), des appareils de désignation d’objectifs ( Targeting Pods  – 12 millions d’euros), 
un système de visée pour casques de pilotes de chasse (7,9 millions d’euros) et des camions (8T – 7,8 millions d’euros).
45 Belgian Soldier Transformation . Ce « système intégré de soldat » a pour objectif d’augmenter la protec-
tion et l’efﬁ  cacité du fantassin.
46 Intégration entre le soldat et le véhicule par le biais de moyens de communication, de navigation et 
d’information, d’équipement de protection, d’un système vecteur et d’approvisionnement en énergie. 224 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
47 Arrest Raad van State nr. 183.809 van 5 juni 2008.
48 Nog niet alle kosten van de bijkomende huurlasten en de eindschoonmaak van de gebouwen die worden 
verlaten zijn bekend. Het bedrag houdt bovendien nog geen rekening met terugbetaling van de eerste installatiewerken aan de Regie der Gebouwen. Die worden geschat op 352.000 euro per jaar over een periode van negen jaar.SECTIE 24 – FOD S OCIALE  ZEKERHEID
De verhuizing van de FOD Sociale Zekerheid moest met verscheidene maanden worden uitgesteld omdat het nieuwe gebouw niet tijdig bedrijfsklaar was en het nieuwe meubilair laattijdig werd geleverd. Dit uitstel bracht aanzienlijke kosten mee, voornamelijk ruim 2 miljoen euro aan dubbele huurlasten.
Voor de tegemoetkomingen aan personen met een handicap volstonden in 2008 de 
toegekende begrotingskredieten niet om de reële uitgaven te dekken. De meer-uitgaven werden aangerekend op een orderekening van de Thesaurie en werden aldus buiten de algemene uitgavenbegroting gehouden. De gemiddelde behande-lingstermijn van de dossiers liep verder op tot 9,6 maanden, waardoor ook de ver-wijlintresten stegen.
1 Verhuizing van de FOD Sociale Zekerheid naar de Finance Tower
De FOD Sociale Zekerheid plande om vanaf midden 2008 diverse van zijn diensten 
naar de gerenoveerde Finance Tower te kunnen verhuizen. 
Met de ingebruikname van de Finance Tower werd het ‘Dynamic Ofﬁ  ce’-concept 
ingevoerd, waarbij wordt afgestapt van een vaste werkplaats voor elke werknemer. Daartoe werd voor 3,4 miljoen euro nieuw meubilair aangekocht. De Raad van State had een eerdere toewijzing van de bestelling geschorst omdat de FOD het gehan-teerde beoordelingssysteem niet vooraf aan de kandidaten had meegedeeld
47. De 
FOD moest daarop alle ingediende offertes opnieuw evalueren en de opdracht opnieuw toewijzen. Voornamelijk daardoor werd de verhuizing met een vijftal maan-den uitgesteld (met dubbele huurlasten tot gevolg). Uiteindelijk kon het gebouw pas in gebruik worden genomen vanaf eind 2008.
In totaal werd 6,2 miljoen euro aan verhuiskosten verrekend
48, inclusief de aankoop 
van het nieuwe kantoormeubilair. Zoals onderstaande tabel aantoont, veroorzaakte het uitstel van de verhuizing belangrijke meerkosten, doordat meer dan 2 miljoen euro aan dubbele huurlasten werd betaald voor een periode van vijf maanden.
Tabel 1 – Verhuiskosten (in miljoen euro)
Omschrijving Bedrag
Aankoop nieuw meubilair Finance Tower  en toebehoren 3,5
Verhuiskosten (transport, (de)montage, verhuisopdracht…) 0,5Dubbele huurlasten 2,2
Totaal 6,2
Bron: FOD Sociale Zekerheid  166e Cahier de la Cour des comptes 225Compte d’exécution du budget Dépenses
SECTION  24 – SPF S ÉCURITÉ  SOCIALE
Le déménagement des services du SPF Sécurité sociale a été retardé de plusieurs 
mois en raison de l’absence de mise à disposition en temps opportun du nouveau bâtiment et de la livraison tardive du mobilier neuf. Ce report a généré des surcoûts considérables, dont, principalement, des doubles charges locatives pour un mon-tant dépassant deux millions d’euros.
En matière d’allocations aux personnes handicapées, les crédits budgétaires alloués 
en 2008 ont été insufﬁ  sants pour couvrir les dépenses réelles. Cet excédent de dépenses a été imputé à un compte d’ordre de la Trésorerie et ainsi maintenu en dehors du budget général des dépenses. Le délai de traitement moyen des dossiers s’est encore accru jusqu’à atteindre 9,6 mois, avec, pour conséquence, une aug-mentation des intérêts moratoires.
1 Déménagement du SPF Sécurité sociale à la Finance Tower
Le SPF Sécurité sociale prévoyait le déménagement à partir de la ﬁ  n juin 2008 de 
plusieurs de ses services à la Tour des ﬁ  nances ( Finance Tower)  rénovée. 
Conjointement à la mise en service de la Finance Tower  a été introduit le concept du 
bureau dynamique ( Dynamic Ofﬁ  ce)  qui consiste à ne plus allouer d’emplacement de 
travail ﬁ  xe à chaque travailleur. Du mobilier neuf a par conséquent été acquis pour 
un montant de 3,4 millions d’euros. Le Conseil d’État a annulé la première attribution de la commande au motif que le système d’évaluation utilisé par le département n’a pas été communiqué préalablement aux candidats
47. De ce fait, le SPF a dû rééva-
luer l’intégralité des offres introduites et réattribuer le marché. C’est principalement pour cette raison que le déménagement a été reporté de cinq mois (avec, comme conséquence, le paiement de doubles charges locatives). Le bâtiment a ﬁ  nalement 
été mis en service à la ﬁ  n de l’année 2008.
Au total, les frais de déménagement acquittés se sont élevés à 6,2 millions d’euros
48, 
l’achat de meubles de bureau neufs inclus. Ainsi qu’il ressort du tableau ci-dessous, le report de cette opération de déménagement a engendré un surcoût important en raison du paiement de doubles charges locatives, pour un montant dépassant deux millions d’euros, et pour une période de cinq mois.
Tableau 1 – Frais de déménagement (en millions d’euros)
Libellé Montant
Achat de mobilier neuf pour la Finance Tower  et d’accessoires 3,5
Frais de déménagement 
(transport, (dé)montage, marché de déménagement…)0,5
Doubles charges locatives 2,2
Total 6,2
47 Arrêt du Conseil d’État n° 183.809 du 5 juin 2008.
48 La totalité des frais liés aux charges locatives supplémentaires et au nettoyage ﬁ  nal des bâtiments 
délaissés par les services ne sont pas connus. En outre, leur montant n’inclut pas encore le rembour-sement à la Régie des bâtiments des travaux de première installation, lesquels sont estimés à 352.000 euros par an sur une période de neuf ans. 226 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
49 Basisallocatie 24.55.22.34.06.
50 Orderekening 87.02.06.15 – Tegemoetkomingen aan Gehandicapten
51 Deze verwijlintrestintresten zijn slechts verschuldigd indien de niet tijdige behandeling van een dossier 
te wijten is aan een fout van het departement.
52 Wet van 13 maart 2009 tot wijziging van artikel 8bis van de wet van 27 februari 1987 betreffende de 
tegemoetkomingen aan personen met een handicap.2 Tegemoetkomingen aan personen met een handicap
De dienst Tegemoetkomingen aan Personen met een Handicap van het directoraat-
generaal Personen met een Handicap van de FOD Sociale Zekerheid handelt de aanvragen voor tegemoetkoming administratief af en betaalt ze uit. Concreet gaat het hier om hetzij een inkomensvervangende tegemoetkoming wanneer een persoon wegens zijn handicap niet in staat is een voldoende inkomen te verwerven, hetzij een integratietegemoetkoming aan een persoon bij wie een gebrek aan of een verminde-ring van de zelfredzaamheid werd vastgesteld en die daardoor bijkomende kosten heeft om zich in het maatschappelijk leven in te passen. Daarnaast bestaat er ook nog een aparte tegemoetkoming voor gehandicapten ouder dan 65 jaar.
Zoals onderstaande tabel aantoont, volstonden de in het begrotingsjaar 2008 toe-
gekende kredieten
49 niet om alle uitgaven te ﬁ  nancieren. Om het tekort van ruim 
30 miljoen euro te preﬁ  nancieren, werd zoals in 2007 de orderekening 87.02.06 van 
de Thesaurie aangewend50. Deze rekening vertoonde eind 2008 een gecumuleerd 
debetsaldo van 60,5 miljoen euro. Dit debetsaldo werd in augustus 2009 aangezui-verd ten laste van de begrotingskredieten.
Tabel 2 – Overzicht van de tegemoetkomingen aan personen met een handicap voor de periode 2004-2008 
Jaar Toegekend 
begrotingskredietenReële 
uitgavenSaldo 
orderekening 
per 31/12Gemiddelde 
onderzoekstermijn 
(in maanden)Verwijlintresten
2004 1.323,9 1.362,5 − 34,4 7,9 1,9
2005 1.464,2 1.394,2 − 34,4 7,2 1,7
2006 1.455,2 1.426,5 0 7,2 2,1
2007 1.391,1 1.439,3 − 45,1 7,9 2,32008 1.567,4 1.598,2 − 60,5 9,6 3,0
Voorts stelt het Rekenhof vast dat de gemiddelde behandelingstermijn in 2008 sterk 
is toegenomen, net als de verwijlintresten die moeten worden betaald als de dossiers niet binnen de wettelijke termijn van acht maanden zijn behandeld
51. De administra-
tie stelt dat dit komt doordat de (oudere) dossiers met een onderzoekstermijn van langer dan acht maanden prioritair worden verwerkt. Zodra de achterstand is weg-gewerkt, zouden de behandelingstermijn van de dossiers en de verwijlintresten opnieuw moeten dalen.
Vanaf 1 januari 2010 wordt de wettelijke behandelingstermijn voor een dossier ech-
ter teruggebracht tot zes maanden
52. Als de FOD er bijgevolg niet in slaagt de 
gemiddelde behandelingstermijn sterk te reduceren, zullen de uitgaven voor verwijl-intresten aanzienlijk hoger komen te liggen dan de voorbije jaren.  166e Cahier de la Cour des comptes 227Compte d’exécution du budget Dépenses
2 Allocations aux personnes handicapées
Au sein de la Direction générale des personnes handicapées du SPF Sécurité sociale, 
le service des allocations aux personnes handicapées assure le traitement adminis-tratif des demandes d’allocations et leur paiement. Concrètement, il s’agit soit d’une allocation de remplacement de revenus lorsque, en raison de son handicap, une per-sonne n’est pas en mesure d’acquérir un revenu sufﬁ  sant, soit d’une allocation d’in-
tégration lorsqu’une personne présente un manque ou une réduction d’autonomie et doit, dès lors, faire face à des dépenses supplémentaires pour s’intégrer dans la vie sociale. Il existe également une allocation distincte pour l’aide aux personnes handi-capées âgées de plus de 65 ans.
Ainsi que le démontre le tableau ci-dessous, les crédits
49 accordés au cours de l’exer-
cice budgétaire 2008 n’ont pas été sufﬁ  sants pour ﬁ  nancer la totalité des dépenses. 
Pour le préﬁ  nancement du déﬁ  cit de plus de 30 millions d’euros, il a été recouru, à 
l’instar de 2007, au compte d’ordre de la Trésorerie 87.02.0650. Ce compte présen-
tait à la ﬁ  n de l’année 2008 un solde débiteur cumulé de 60,5 millions d’euros. Ce 
déﬁ cit a été apuré en août 2009 à la charge des crédits budgétaires.
49 Allocation de base 24.55.22.34.06.
50 Compte d’ordre 87.02.06.15 – Allocations aux personnes handicapées.
51 Ces intérêts moratoires ne sont dus que si le défaut de traitement d’un dossier dans le délai prévu 
résulte d’une faute du département.
52 Loi du 13 mars 2009 modiﬁ  ant l’article 8bis de la loi du 27 février 1987 relative aux allocations aux 
personnes handicapées.Tableau 2 – Relevé des allocations aux personnes handicapées pour la période 2004-2008 
Année Crédits budgétaires 
allouésDépenses 
réellesSolde du 
compte 
d’ordre au 
31 décembreDélai moyen 
d’examen 
(en mois)Intérêts 
moratoires
En outre, la Cour des comptes constate que le délai moyen de traitement s’est net-
tement accru en 2008, à l’instar des intérêts moratoires dus en cas de non-examen des dossiers dans le délai légal de huit mois
51. L’administration estime que la prolon-
gation résulte du traitement prioritaire des dossiers (plus anciens) dont le délai d’examen dépassait huit mois. Aussitôt l’arriéré résorbé, le délai de traitement des dossiers et les intérêts moratoires liquidés devraient baisser à nouveau.
er janvier 2010, le délai légal de traitement d’un dossier sera ramené à 
six mois52. Par conséquent, si le département ne parvient pas à réduire fortement le 
délai moyen de traitement, les dépenses résultant des intérêts moratoires seront sensiblement plus élevées que les années antérieures. 228 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
53 Basisallocatie 52.32.12.11.01 – Aankoop anti-pandemische vaccins
54 Parl. St.  Kamer, DOC 52 0995/002, p. 31-32.
55 Artikel 17, § 2, f van de wet van 24 december 1993 bepaalt dat bij onderhandelingsprocedures 
de bekendmakingsregel niet hoeft te worden nageleefd voor werken, leveringen of diensten die vanwege hun technische speciﬁ  citeit slechts aan één bepaalde aannemer, leverancier of dienst verlener 
kunnen worden toevertrouwd.
56 Begrotingsberaadslaging nr 3.212.SECTIE 25 – FOD V OLKSGEZONDHEID , VEILIGHEID  VAN DE VOEDSELKETEN  EN 
LEEFMILIEU
Het vastleggingskrediet van 157,5 miljoen euro voor de aankoop van vaccins tegen de vogelgriep (H5N1) bleef onbenut.
Ook het krediet voor de terugbetaling van de onterecht geïnde bijdragen door het 
begrotingfonds voor de gezondheid en kwaliteit van de dieren en de dierlijke pro-ducten en voor de vergoedingen aan derden in het kader van de dioxinecrisis werd slechts in beperkte mate gebruikt. 
1 Aankoop anti-pandemische vaccins
Tijdens het begrotingsconclaaf van 27 februari 2008 besliste de ministerraad tot de 
aankoop van vaccins tegen de vogelgriep (H5N1). Daartoe werd in de begroting van de FOD Volksgezondheid voor 2008 een vastleggingskrediet van 157,5 miljoen euro ingeschreven
53. Voor het begrotingsjaar 2008 werd geen ordonnanceringskrediet 
opgenomen, omdat de levering gespreid zou worden over negen jaar met een eerste levering begin 2009. De aankoop paste in het beleid tot bescherming van de Belgi-sche bevolking tegen een grieppandemie (vogelgriep). In zijn beleidsnota voor het begrotingsjaar 2008
54 wees de minister van Volksgezondheid erop dat de bestaande 
voorraad te beperkt was om aan de hele bevolking een dosis te kunnen verstrekken.
Het Rekenhof stelt vast dat het uitgetrokken krediet niet werd gebruikt.De complexiteit van het aankoopdossier en de noodzaak zowel medisch als juridisch 
advies in te winnen, veroorzaakte een grote vertraging in de opmaak van het bestek. Bovendien moest in het najaar van 2008 de aanbestedingsprocedure opnieuw wor-den uitgesteld. Uit bijkomend onderzoek bleek immers dat ook een tweede bedrijf over de noodzakelijke vergunningen beschikte om het anti-pandemische H5N1-vaccin aan te maken. Bijgevolg kon de FOD het aankoopdossier niet langer toekennen op basis van artikel 17, §2, f van de wet van 24 december 1993 betreffende de over-heidsopdrachten en sommige opdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten
55. De aanbestedingsprocedure moest worden aangepast en uitgesteld naar 
2009. 
Gezien het belang van de aankoop beslist de ministerraad in zijn begrotingsconclaaf 
van 14 oktober 2008 in de begroting 2009 opnieuw een vastleggingskrediet van 152,5 miljoen euro en een vereffeningskrediet van 17,5 miljoen euro in te schrijven.
Het uitbreken van de H1N1-griep noopte de regering ertoe het bestek om te zetten 
naar de aankoop van het anti-pandemische H1N1-vaccin. Ook werden voor 9 miljoen euro mondmaskers aangekocht
56.  166e Cahier de la Cour des comptes 229Compte d’exécution du budget Dépenses
SECTION  25 – SPF S ANTÉ PUBLIQUE , SÉCURITÉ  DE LA CHAÎNE  ALIMENTAIRE  ET 
ENVIRONNEMENT  
Le crédit d’engagement de 157,5 millions d’euros destiné à l’achat de vaccins 
contre la grippe aviaire (H5N1) est resté inutilisé.
De même, le crédit destiné au remboursement des montants indûment perçus par 
le fonds budgétaire pour la santé et la qualité des animaux et des produits animaux ainsi que des indemnités à des tiers dans le cadre de la crise de la dioxine n’a été utilisé que dans une mesure limitée.
1 Achat de vaccins anti-pandémiques
Lors du conclave budgétaire du 27 février 2008, le conseil des ministres a décidé 
d’acheter des vaccins pour lutter contre la grippe aviaire (H5N1). À cet effet, un crédit d’engagement de 157,5 millions d’euros a été inscrit au budget du SPF Santé publique
53. Aucun crédit d’ordonnancement n’a été prévu pour l’année budgé-
taire 2008, étant donné que la livraison devait être étalée sur une période de neuf ans et que la première livraison était prévue pour le début de l’année 2009. L’acqui-sition prévue se situait dans le cadre de la politique de protection de la population belge contre le risque d’une pandémie de grippe (aviaire). Dans sa note de politique générale
54 pour l’année budgétaire 2008, la ministre de la Santé publique a signalé 
que le stock existant était trop restreint pour pouvoir administrer une dose à l’en-semble de la population. 
La Cour des comptes constate que le crédit prévu n’a pas été utilisé.La complexité du dossier d’achat, ainsi que la nécessité d’obtenir un avis tant médi-
cal que juridique ont provoqué un retard important dans la rédaction du cahier des charges. En outre, au cours de l’automne 2008, la procédure de passation du marché a dû encore être reportée. En effet, un examen complémentaire a démontré qu’une deuxième ﬁ  rme disposait également des autorisations requises pour fabriquer le vac-
cin antipandémique H5N1. Dès lors, le département ne pouvait plus attribuer le mar-ché sur la base de l’article 17, §2, f, de la loi du 24 décembre 1993 relative aux marchés publics et à certains marchés de travaux, de fournitures et de services
55. Il 
a fallu adapter une nouvelle fois la procédure d’attribution du marché et la reporter en 2009. 
Eu égard à l’importance de l’achat, le conseil des ministres a décidé, lors du conclave 
budgétaire du 14 octobre 2008, de réinscrire au budget 2009 un crédit d’engage-ment pour un montant de 152,5 millions d’euros, ainsi qu’un crédit de liquidation de 17,5 millions d’euros.
L’apparition soudaine de la grippe H1N1 a contraint le gouvernement à adapter le 
cahier des charges en vue de l’acquisition du vaccin anti-pandémique H1N1. Il a également été décidé d’acheter des masques de protection pour un montant de 9 millions d’euros
56.
53 Allocation de base 52.32.12.11.01 – Achat de vaccins anti-pandémiques
54 Doc. parl. , Chambre, DOC 52 0995/002, p. 31-32.
55 L’article 17, § 2, f, de la loi du 24 décembre 1993 prévoit que, dans le cas d’une procédure négociée, 
les règles de publicité ne doivent pas être respectées pour les travaux, fournitures ou services qui, en raison de leur spéciﬁ  cité technique, ne peuvent être conﬁ  és qu’à un entrepreneur, fournisseur ou pres-
tataire de services déterminé.
56 Délibération budgétaire n° 3.212. 230 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
57 Artikel 17, § 2, c van de wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachten en sommige 
58 Zie ook de commentaar en opmerkingen van het Rekenhof naar aanleiding van de initiële begroting 2008 
en 2009 (respectievelijk Parl. St . Kamer, DOC 52 0993/003, p. 76-79 en Parl. St . Kamer, DOC 52 
1527/002, p. 48-50) en Rekenhof, 164e Boek, Volume I , p. 216-219.Wegens het dringende karakter gebeurt de aankoop bij onderhandelingsprocedure 
zonder naleving van de bekendmakingsregels57. De eerste leveringen vonden plaats 
in het najaar 2009.
2 Vergoedingen aan derden – Verantwoordelijkheid van de Staat
Het krediet van 39,7 miljoen euro op basisallocatie 54.02.3479 - Vergoedingen aan 
derden – Verantwoordelijkheid van de Staat is zowel bestemd voor de terugbetaling van de onterecht geïnde bijdragen voor de periode 1988-1996 aan het begroting-fonds voor de gezondheid en kwaliteit van de dieren en de dierlijke producten als voor de vergoedingen aan derden in het kader van de dioxinecrisis. Van het krediet werd in 2008 slechts 6,7 miljoen euro vastgelegd en geordonnanceerd.
Tabel 1 – Overzicht van de uitbetaalde vergoedingen in 2008 (in miljoen euro)
Omschrijving Hoofdsom Interesten Totaal
Terugbetaling bijdragen 1988-1996:
•  Rechtsvorderingen ingediend voor 2002 0,4 0,4 0,8
•  Rechtsvorderingen ingediend na 2002 5,2 0 5,2
Vergoedingen dioxinecrisis 0 0,7 0,7
Totaal 5,6 1,1 6,7
Bron: FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu
Het begrotingsfonds voor de gezondheid van de kwaliteit van de dieren en de dier-
lijke producten werd opgericht door de Dierengezondheidswet van 24 maart 1987 met als doel de producenten te laten bijdragen in de bestrijding van de dierenziekten en de bevordering van de kwaliteit van de dierlijke producten. De bijdragen werden opgelegd aan de slachthuizen en verder doorgerekend aan de producenten. Omdat de Belgische Staat had nagelaten deze regeling als steunmaatregel aan de Europese Commissie te melden heeft het Europees Hof van Justitie op 21 oktober 2003 deﬁ  -
nitief vastgesteld dat de grondslag van voormelde wetgeving niet in overeenstem-ming was met het gemeenschapsrecht. Bijgevolg waren de betaalde bijdragen aan het dierenfonds voor de periode van 1 januari 1988 tot 9 augustus 1996 onwettig en moesten ze worden terugbetaald. Maximaal kan deze terugbetaling oplopen tot 172,5 miljoen euro in hoofdsom. Het Rekenhof heeft in het verleden al diverse malen gewezen op de belangrijke budgettaire weerslag van deze terugbetaling, alsmede op het gebrek aan verantwoording van het krediet
58.  166e Cahier de la Cour des comptes 231Compte d’exécution du budget Dépenses
Étant donné l’urgence de l’achat, le marché est attribué par le biais d’une procédure 
négociée sans le respect des règles de publicité57. Les premières livraisons ont eu 
lieu au cours de l’automne 2009.
2 Indemnités à des tiers – Responsabilité de l’État
À l’allocation de base 54.02.3479 – Indemnités à des tiers – Responsabilité de 
l’État, le crédit inscrit de 39,7 millions d’euros est destiné tant au remboursement des cotisations indûment perçues au cours de la période 1988-1996 en faveur du fonds budgétaire pour la santé et la qualité des animaux et des produits animaux qu’au versement d’indemnités à des tiers dans le cadre de la crise de la dioxine. Sur ce crédit, les engagements et ordonnancements se limitent, en 2008, à un montant de 6,7 millions d’euros. 
Tableau 1 – Relevé des indemnités payées en 2008 (en millions d’euros)
Libellé Somme 
principale Intérêts Total
Remboursement de cotisations 1988-1996 :
•  Actions introduites avant 2002 0,4 0,4 0,8
•  Actions intentées après 2002 5,2 0 5,2
Indemnités octroyées dans le cadre de 
la crise de la dioxine0 0,7 0,7
Total 5,6 1,1 6,7
Source : SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement 
Le fonds budgétaire pour la santé et la qualité des animaux et des produits animaux 
a été créé par la loi relative à la santé des animaux du 24 mars 1987 dans le but de faire participer les producteurs à la lutte contre les maladies des animaux et de pro-mouvoir la qualité des produits animaux. Les cotisations obligatoires ont été impo-sées aux abattoirs, qui les répercutaient aux producteurs. Étant donné que l’État belge a omis de signaler cette mesure d’aide à la Commission européenne, la Cour européenne de Justice a rendu, le 21 octobre 2003, un arrêt déﬁ  nitif stipulant que le 
fondement légal de la législation précitée n’était pas conforme avec le droit commu-nautaire. Par conséquent, les cotisations versées au fonds des animaux pour la période allant du 1
er janvier 1988 au 9 août 1996 étaient illégales et devaient être 
remboursées. Le montant maximal à rembourser pourrait s’élever au total à 172,5 mil-lions d’euros (à titre principal). La Cour des comptes a déjà souligné à plusieurs reprises dans le passé l’impact budgétaire important de ce remboursement, ainsi que l’absence de justiﬁ  cation du crédit
58.
57 Article 17, § 2, c, de la loi du 24 décembre 1993 relative aux marchés publics et à certains marchés de 
travaux, de fournitures et de services.
58 Cf. également les commentaires et observations formulés par la Cour des comptes lors de l’examen 
des budgets initiaux 2008 et 2009 (respectivement Doc. parl. , Chambre, DOC 52 0993/003, p. 76-79 
et Doc. parl. , Chambre, DOC 52 1527/002, p. 48-50) ainsi que : Cour des comptes, 164e Cahier, 
Volume, p. 216-219. 232 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
59 Naar aanleiding van negatieve gerechtelijke uitspraken door de rechtbank van eerste aanleg.
60 De (niet-landbouw)bedrijven die de steunmaatregelen in uitvoering van de wet van 3 december 1999 
betreffende steunmaatregelen ten gunste van landbouwbedrijven getroffen door de dioxinecrisis niet konden genieten, hebben de federale overheid aansprakelijk gesteld voor de economische schade en een eis tot schadevergoeding ingesteld.Om deze onterecht geïnde bedragen terug te betalen, opteerde de ministerraad van 24 februari 2006 ervoor om voor alle rechtsvorderingen ingediend voor 2002 zoveel mogelijk dadingen af te sluiten. Het gaat om 99 dossiers, waarvan eind 2008 al 83 dossiers met een dading werden afgesloten. Deze dadingen vertegenwoordi-gen een bedrag van 82,3 miljoen euro, waarvan 46 miljoen aan verwijlintresten (zijnde 55 %). Zoals bovenstaande tabel aantoont, werd in 2008 voor een bedrag van 0,8 miljoen euro aan dadingen uitbetaald, waarvan 0,4 miljoen aan verwijlintres-ten. Van de resterende 16 dossiers die in aanmerking komen voor een dading, werd in de eerste helft van 2009 nog 1 bijkomende dading afgesloten voor een bedrag van 2,2 miljoen euro. De FOD Volksgezondheid wijst erop dat voor de resterende dossiers vermoedelijk geen dading meer zal afgesloten worden aangezien de tegen-partij geen dadingsovereenkomst wenst te sluiten. 
Voor de rechtsvorderingen ingediend na 2002 opteerde de ministerraad ervoor om 
de rechterlijke uitspraken af te wachten. Het betreft tot dusver 867 dagvaardingen voor een totaal bedrag van 119,2 miljoen euro in hoofdsom, waarvan 572 dagvaar-dingen voor een bedrag van 13,6 miljoen euro in de loop van 2008 werden ingediend. Van de rechtsvorderingen ingediend in 2008 is een belangrijk gedeelte van de geëiste bedragen nog niet bekend en niet in deze raming opgenomen. Het totaal gevorderde bedrag zou dus beduidend hoger kunnen uitvallen. 
Op twee dossiers na waarvoor in 2008 in totaal 5,2 miljoen euro (zie bovenstaande 
tabel) werd gestort op een geblokkeerde rekening bij de Deposito-en Consignatie-kas
59, werden nog geen uitbetalingen verricht voor rechtsvorderingen ingediend na 
2002.
De FOD Volksgezondheid werd – met uitzondering van één dossier – tot op heden 
steeds veroordeeld door de rechtbank van eerste aanleg. Het belangrijkste tegen-argument van de Belgische Staat, nl. de verjaring van de vordering op 1 januari 2002, werd hierbij niet aanvaard. De FOD gaat telkens in hoger beroep tegen deze uit-spraken. Het hof van beroep van Brussel heeft in april 2009 een eerste arrest uitge-sproken. Het hof volgt de argumentatie van de Belgische Staat wel. Tegen deze uitspraak is cassatieberoep aangetekend. 
Een ander discussiepunt is het moment van aanrekening van de verwijlintresten. In 
recente gerechtelijke uitspraken werd het standpunt van de Belgische Staat dat de intresten pas verschuldigd zijn vanaf de dagvaarding en niet vanaf de betaling van de bijdragen in het begrotingsfonds, gevolgd. Hierdoor verminderen de eventueel te betalen intresten aanzienlijk, namelijk van 142,8 miljoen euro tot 29,8 miljoen euro.
Wat de schadevergoedingen in het kader van de dioxinecrisis betreft, werd in 2008 
aan twee bedrijven in totaal 700.000 euro aan intresten uitbetaald. Sinds geruime tijd zijn over die schadevergoedingen 86 rechtszaken hangende. Allereerst gaat het daarbij over schadevergoedingen ingevolge de burgerrechtelijke aansprakelijkheid van de Belgische Staat
60 en bijkomend ook de terugbetaling aan de diervoedersector   166e Cahier de la Cour des comptes 233Compte d’exécution du budget Dépenses
59 À la suite de décisions judiciaires négatives prises par le tribunal de première instance.
60 Les entreprises (non agricoles) qui ne pouvaient bénéﬁ  cier des mesures d’aide en exécution de la loi 
du 3 décembre 1999 relative à des mesures d’aide en faveur d’entreprises agricoles touchées par la crise de la dioxine, ont invoqué la responsabilité civile de l’État pour les dommages économiques subis et intenté une action en dommages et intérêts.En ce qui concerne le remboursement de ces montants indûment perçus, le conseil des ministres du 24 février 2006 a décidé de conclure, autant que possible, des tran-sactions pour toutes les créances introduites avant 2002. Il s’agit de 99 dossiers, dont, ﬁ  n 2008, 83 ont déjà été clôturés par le biais d’une transaction. Ces transac-
tions représentent un montant de 82,3 millions d’euros, y compris 46 millions d’inté-rêts de retard (soit 55 %). Comme l’indique le tableau ci-dessus, un montant de 0,8 million d’euros a été payé pour les transactions en 2008, dont 0,4 million à titre d’intérêts de retard. Sur les seize dossiers restants qui entrent en considération pour la conclusion d’une transaction, une transaction supplémentaire a encore été conclue au cours du premier semestre 2009, pour un montant de 2,2 millions d’euros. Le SPF Santé publique signale qu’en ce qui concerne le reliquat des dossiers, il ne sera pro-bablement plus conclu de transaction, étant donné que la partie adverse ne souhaite pas conclure un accord transactionnel. 
Pour ce qui est des créances introduites après 2002, le conseil des ministres a décidé 
d’attendre les décisions judiciaires. Cette décision concerne jusqu’ici 867 actions pour un montant total de 119,2 millions d’euros (à titre principal), dont 572, repré-sentant une somme de 13,6 millions d’euros, ont été introduites dans le courant de l’année 2008. Pour les créances introduites en 2008, une part importante des mon-tants réclamés n’est pas encore connue et n’a pas été reprise dans cette estimation. Le montant total exigé pourrait donc s’établir à un niveau nettement plus élevé. 
Hormis deux dossiers dans le cadre desquels un montant total de 5,2 millions d’euros 
a été versé en 2008 sur un compte bloqué à la Caisse de dépôt et de consignation
59 
(cf. tableau ci-dessus), aucun paiement n’a encore été effectué pour des actions introduites après 2002.
Jusqu’à présent, le SPF Santé publique a toujours – à une exception près – été jugé 
par le tribunal de première instance, lequel n’a pas accepté le principal argument de l’État belge concernant la prescription de la créance. Le département a, dans chaque cas, interjeté appel de ce jugement. Un premier arrêt de la cour d’appel de Bruxelles a été prononcé en avril 2009. La cour d’appel suit cette fois l’argumentation de l’État belge. Un pourvoi en cassation a été introduit contre cet arrêt.
Un autre point litigieux concerne le moment d’imputation des intérêts de retard. Des 
jugements récents ont suivi le point de vue de l’État belge, selon lequel les intérêts ne sont dus qu’à partir du moment où l’action est intentée, et non à partir du paie-ment au fonds budgétaire susmentionné. Les intérêts à payer éventuellement s’en trouveraient considérablement réduits (29,8 millions d’euros au lieu de 142,8 millions d’euros).
En ce qui concerne les indemnités octroyées dans le cadre de la crise de la dioxine, 
des intérêts ont été payés en 2008 à deux entreprises, pour un montant total de 700.000 euros. Depuis longtemps, 86 procès sont pendants à ce sujet. Il s’agit principalement du paiement de dédommagements dans le cadre de la responsabilité civile de l’État belge
60 et également, en ordre subsidiaire, du remboursement au 
secteur de l’alimentation animale de cotisations versées en exécution de l’arrêté  234 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
61 Koninklijk besluit van 15 oktober 2000 betreffende de verplichte en vrijwillige bijdragen verschuldigd 
door de veevoedersector aan het Fonds voor de schadeloosstelling van landbouwbedrijven getroffen door de dioxinecrisis.van bijdragen in uitvoering van het koninklijk besluit van 15 oktober 200061 dat werd 
vernietigd door de Raad van State. De FOD Volksgezondheid raamt de totale door de overheid (potentieel) verschuldigde betalingen op 397 miljoen euro exclusief intresten.
S
ECTIE 33 – FOD M OBILITEIT  EN VERVOER  – F ONDS  VOOR  DE FINANCIERING  
EN DE VERBETERING  VAN DE CONTROLE -, INSPECTIE - EN ONDERZOEKSMIDDELEN  
EN VAN DE PREVENTIEPROGRAMMA ’S VAN DE LUCHTVAART  (FVCIML) 
Door de toewijzing van ontvangsten aan een speciﬁ  ek begrotingsfonds kon het 
Directoraat-Generaal Luchtvaart (DGLV) een ambitieuzer beleid gaan voeren omdat het hierdoor zijn middelen zag stijgen.
De uitgaven die ten laste van het FVCIML worden gelegd, zijn vergelijkbaar met die 
welke ten laste van de andere programma’s van het DGLV worden aangerekend. Opdat de doelstelling van de begrotingsprogrammering beter zou kunnen worden gerespecteerd, zouden de verschillende opdrachten van het DGLV op een cohe-rente manier moeten worden opgenomen in de begrotingsprogramma’s die onder zijn bevoegdheid vallen. 
Artikel 231 van de wet van 12 augustus 2000 houdende sociale, budgettaire en 
diverse bepalingen heeft een organiek fonds opgericht, dat onder de bevoegdheid valt van het Directoraat-Generaal Luchtvaart (DGLV) van de FOD Mobiliteit en Ver-voer, om de capaciteit van de luchtvaartadministratie inzake controle en inspectie te vergroten. Het fonds werd toen Fonds voor de Verbetering van de Controle- en 
Inspectiemiddelen van de Luchtvaart  genoemd (FVCIML afgekort).
Artikel 55 van de programmawet van 19 juli 2001 wijzigde de benaming van het 
fonds in Fonds voor de Financiering en de Verbetering van de Controle-, Inspectie- 
en Onderzoeksmiddelen en van de Preventieprogramma’s van de Luchtvaart . Het 
breidt het toepassingsgebied van het fonds uit tot onderzoekskosten ingeval van vliegongevallen of -incidenten en tot de uitgaven in het kader van de bevordering van preventieprogramma’s in de luchtvaartveiligheid. 
De memorie van toelichting van de wet van 12 augustus 2000 verantwoordt de 
oprichting van een begrotingsfonds door de sterke en constante groei van de lucht-vaart en door de liberalisering ervan die leiden tot een aanzienlijke stijging van de controle- en inspectieverplichtingen van de luchtvaartadministratie.
Het fonds moet de administratie in staat te stellen met de vereiste soepelheid en 
snelheid tegemoet te komen aan de nieuwe behoeften.
De ontvangsten van het fonds beliepen 3,2 miljoen euro in 2008 en bestaan hoofd-
zakelijk uit retributies. 
De uitgaven ten laste van het FVCIML bestaan uit personeels- en werkingsuitgaven. 
Ze zijn vergelijkbaar met die welke worden aangerekend ten laste van de allocaties van de verschillende directies van het Directoraat-Generaal Luchtvaart (DGLV) en de verschillende diensten. 
Op 31 december 2008 vertoonden de beschikbare middelen een saldo van 10,67 mil-
joen euro.  166e Cahier de la Cour des comptes 235Compte d’exécution du budget Dépenses
61 Arrêté royal du 15 octobre 2000 relatif aux cotisations obligatoires et contributions dues par le secteur 
de l’alimentation animale en fonds pour l’indemnisation d’entreprises agricoles touchées par la crise de la dioxine.royal du 15 octobre 200061, annulé par le Conseil d’État. Le montant total des paie-
ments à la charge de l’État a été estimé par le SPF Santé publique à potentiellement 397 millions d’euros, hors intérêt.
S
ECTION  33 – SPF M OBILITÉ  ET TRANSPORTS  – FONDS  POUR LE FINANCEMENT  
ET L’AMÉLIORATION  DES MOYENS  DE CONTRÔLE , D’INSPECTION  ET D’ENQUÊTE  ET 
DES PROGRAMMES  DE PRÉVENTION  DE L’AÉRONAUTIQUE  (FAMCIA )
L’affectation de recettes à un fonds budgétaire spéciﬁ  que a permis à la Direction 
générale du transport aérien (DGTA), en complétant ses ressources, de se doter des moyens d’une politique plus ambitieuse. 
Les dépenses mises à la charge du Famcia sont similaires à celles imputées à la 
charge des autres programmes de la DGTA. Aﬁ  n de mieux respecter l’objectif de la programmation budgétaire, les différentes missions de la DGTA devraient être inté-grées de manière cohérente dans les programmes budgétaires qui ressortissent à ses compétences. 
Un fonds organique ressortissant aux compétences de la Direction générale du 
transport aérien (DGTA) du SPF Mobilité et Transports a été créé par l’article 231 de la loi du 12  août 2000 portant des dispositions sociales, budgétaires et diverses 
en vue de renforcer les capacités de l’administration de l’aéronautique en matière de contrôle et d’inspection ; il était alors dénommé «Fonds pour l’amélioration des moyens de contrôle et d’inspection de l’aéronautique» (en abrégé, Famcia).
L’article 55 de la loi programme du 19 juillet 2001 a modiﬁ  é la dénomination du 
fonds en « Fonds pour le ﬁ  nancement et l’amélioration des moyens de contrôle, d’inspection et d’enquête et des programmes de prévention de l’aéronautique » et étendu ainsi les domaines d’intervention du fonds aux dépenses destinées à couvrir les frais d’enquête en cas d’accident et d’incident d’aviation et à promouvoir des programmes de prévention de la sécurité aérienne. 
Selon l’exposé des motifs de la loi du 12 août 2000, la création d’un fonds budgé-
taire se justiﬁ  e par la croissance importante et constante de l’aviation ainsi que sa 
libéralisation qui entraînent une augmentation considérable des obligations de contrôle et d’inspection de l’administration de l’aéronautique.
Le fonds a comme objectif de permettre à l’administration de répondre adéquate-
ment, avec la souplesse et la rapidité requises, aux besoins nouveaux. 
Les recettes du fonds se sont élevées à 3,2 millions d’euros en 2008 et comprennent 
essentiellement des redevances.
Les dépenses à charge du Famcia sont constituées de dépenses de personnel et de 
fonctionnement. Elles sont similaires à celles qui sont imputées à la charge des allo-cations des différentes directions de la DGTA et des divers services. 
Le solde des moyens disponibles au 31 décembre 2008 était de 10,67 millions 
d’euros. 236 166e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
62 Organisatieafdeling 52 is gestructureerd in zes programma’s (realisaties in duizend euro in 2008):
0 Bestaansmiddelen: 7.856,91 Regeling van het luchtverkeer en internationale samenwerking: 466,3
4 Brussel Nationale Luchthaven: 1.736,8
5 FVCIML: 2.605,07 Ombudsdienst: 15,9
8 Instituut voor het beheer van de geluidshinder: 0.Uitgaven van het FVCIML (in duizend euro)
2008Realisaties 
2007Realisaties 
2006
51 Bedrijfserkenningen en inspecties 2.050 1.463 1.14352 Onderzoek ongevallen en incidenten 67 46 83
53 Beveiliging 488 542 860
Totaal 2.605 2.051 2.086
In de algemene uitgavenbegroting voor het jaar 2009 worden de uitgaven van het 
FVCIML herhaaldelijk op identieke wijze verantwoord als de uitgaven ingeschreven in de overige programma’s van het DGLV
62. Bovendien blijkt uit de tabel van de 
kredieten van die organisatieafdeling dat de uitgaven sterk zijn geconcentreerd in het programma Bestaansmiddelen  (78 % van de vereffeningskredieten in 2008). 
De FOD voert aan dat de doelstelling van het fonds, zoals die blijkt uit de memorie 
van toelichting van de programmawet van 12 augustus 2000, er niet in bestond alle controle- en inspectieactiviteiten in kwestie te ﬁ  nancieren, maar wel die te ontwik-
kelen. De uitgaven voor de controle en inspectie blijven ten laste van de overige begrotingsprogramma’s, maar een deel van de kosten wordt aangerekend op het fonds omdat de activiteiten zijn toegenomen. 
Ter verantwoording van haar werkwijze stelt de administratie dat ze deze uitgaven 
onmogelijk uitsluitend ten laste kan laten nemen door het fonds of volledig door de begrotingsprogramma’s. Het zou niet in overeenstemming zijn met de doelstellingen van het fonds om de door het FVCIML geﬁ  nancierde opdrachten af te zonderen, en 
het zou de band tussen de uitgaven en de ontvangsten tenietdoen. De retributies moeten echter worden bestemd voor het doel waarvoor ze worden geïnd. De FOD is bijgevolg van oordeel dat gelijkaardige uitgaven onvermijdelijk op het fonds en in de overige programma’s van de begroting voorkomen. 
Het Rekenhof stelt vast dat de huidige toestand de doelstelling van de wetgever om 
met programmabegrotingen te weken, uitholt. Deze programmabegrotingen moeten immers beantwoorden aan duidelijk geïdentiﬁ  ceerde opdrachten. In het geval van het 
DGLV zijn deze opdrachten versnipperd over de directies en het FVCIML. 
Het Rekenhof beveelt aan de begrotingsspecialiteit te verbeteren en, om het principe 
van de programmabegroting na te leven, de algemene uitgaven van het DGLV te onderscheiden van de uitgaven die speciﬁ  ek betrekking hebben op de uitbouw van 
de controle- en expertiseactiviteiten van het FVCIML.  166e Cahier de la Cour des comptes 237Compte d’exécution du budget Dépenses
62 La division organique 52 est structurée en six programmes (réalisations en milliers d’euros en 2008) :
0 Subsistance : 7.856,91 Régulation du traﬁ  c aérien et coopération internationale : 466,3
4 Aéroport de Bruxelles-National : 1.736,8
5 Famcia : 2.605,07 Service de médiation : 15,9
8 Institut des nuisances sonores : 0.Dépenses du Famcia (en milliers d’euros)
2008Réalisations 
2007Réalisations 
2006
51 Agréation des entreprises et inspections 2.050 1.463 1.14352 Enquêtes accidents et incidents 67 46 83
53 Sûreté 488 542 860
Total 2.605 2.051 2.086
La justiﬁ  cation des dépenses du Famcia dans le budget général des dépenses pour 
l’année 2009 se réfère, à maintes reprises, à des justiﬁ  cations identiques à celles avancées pour des dépenses inscrites aux autres programmes de la DGTA
62. Le 
tableau des crédits de cette division organique montre par ailleurs une forte concen-tration des dépenses dans le programme de subsistance (78 % des crédits de liqui-dation en 2008). 
Le SPF fait valoir que l’objectif du fonds, tel qu’il ressort de l’exposé des motifs de 
la loi-programme du 12 août 2000, n’était pas d’assumer la totalité du ﬁ  nancement 
des activités de contrôle et d’inspection en cause, mais bien leur développement. Les dépenses en matière de contrôle et d’inspection reste à la charge des autres programmes du budget, mais une partie des coûts est imputée au fonds en raison de l’accroissement des activités. 
L’administration justiﬁ  e sa manière de procéder par l’impossibilité de faire supporter 
la charge de ces dépenses exclusivement par le fonds ou intégralement par les pro-grammes budgétaires. Séparer les missions ﬁ  nancées par le Famcia ne serait pas conforme aux objectifs du fonds et priverait les dépenses d’une relation aux recettes. Or, les redevances doivent être affectées à la ﬁ  nalité pour laquelle elles sont per-
çues. Le SPF estime, dès lors, inévitable que des dépenses similaires ﬁ  gurent au fonds et dans les autres programmes du budget.
La Cour des comptes constate que la situation actuelle dénature l’objectif poursuivi 
par le législateur d’établir des budgets par programmes. Ceux-ci doivent en effet correspondre à des missions clairement identiﬁ  ées. Or, dans le cas de la DGTA, ces 
missions sont diluées dans les directions et le Famcia.
La Cour des comptes recommande d’améliorer la spécialité budgétaire et, en vue de 
respecter le principe d’un budget de programmes, de distinguer les dépenses géné-rales de la DGTA de celles qui relèvent spéciﬁ  quement des activités de contrôle et 
d’expertise du Famcia. 238 166e Boek van het RekenhofStaatsdiensten Uitvoeringsrekening van de begroting
3 Hierin is ook de Nationale Dienst voor Congressen in Brussel opgenomen. Die voert sinds augus-
tus 2006 geen enkele opdracht meer uit, maar bestaat formeel nog steeds. De laatste aan het Reken-hof overgezonden rekening heeft betrekking op het jaar 2005. De NDC is volgens het recht nochtans verplicht rekeningen over te zenden, zelfs als de dienst geen echte activiteit uitoefent.Hoofdstuk 5
Staatsdiensten metafzonderlijk beheer 
OVERZENDING  VAN DE REKENINGEN  EN KERNCIJFERS
vertraging voor aan het Rekenhof. Op 30 oktober 2009 beschikte het Rekenhof nog niet over de ofﬁ  ciële rekeningen 2007 en 2008 van de Regie van de Gevangenis-arbeid en van het Centrum voor Internationale Conferenties Egmont II-Egmont-paleis. De rekeningen 2008 ontbreken van het Internationaal Perscentrum en van de SAB belast met het beheer van de paspoorten, visa, identiteitskaarten voor Belgen in het buitenland en legalisaties. Van het Instituut voor Criminalistiek en Criminologie ontbreken de rekeningen sinds 2005, van de Nationale Dienst voor Congressen sinds 2006.
Staatsdiensten met afzonderlijk beheer (SAB) zijn staatsdiensten waarvan het 
beheer door een bijzondere wet is gescheiden van het beheer van de diensten van algemeen bestuur (artikel 140 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabili-teit). Ze hebben geen eigen rechtspersoonlijkheid en zijn onderworpen aan de beheersregels die de koning vaststelt op voordracht van de minister van Financiën en van de ministers onder wie ze ressorteren.
2 Overzending van de rekeningen 
In de speciﬁ  eke regelgeving van de diverse SAB’s is de timing voor het opstellen, 
goedkeuren en overzenden van de jaarrekeningen niet overal dezelfde, maar telkens zijn bepalingen terug te vinden die een tijdige voorlegging van de rekeningen van de Staat aan het Rekenhof moeten waarborgen.
De rekeningen van de SAB’s maken deel uit van de algemene rekening van de Staat
1, 
die vóór 30 juni van het daaropvolgende jaar2 aan het Rekenhof moet worden toege-
zonden.
Eind 2008 waren er 26 staatsdiensten met afzonderlijk beheer3. Het Federaal Kennis-
centrum voor de Civiele Veiligheid werd operationeel in 2008 en legde voor de eerste maal rekeningen voor.  166e Cahier de la Cour des comptes 239Compte d’exécution du budget Services de l’État à gestion séparée
2 Article 80, dernier alinéa, des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
3 Y compris le Service national des congrès à Bruxelles. Déchargé de toute mission depuis le mois 
d’août 2006, le SNC n’a toutefois pas encore été supprimé. Le dernier compte transmis à la Cour est celui de l’année 2005. De jure, le SNC est cependant tenu de rendre des comptes, même en l’absence d’activité réelle.Chapitre 5
TRANSMISSION  DES COMPTES  ET CHIFFRES -CLÉS 
retard à la Cour des comptes. Au 30 octobre 2009, la Cour ne disposait pas encore des comptes ofﬁ  ciels 2007 et 2008 de la Régie du travail pénitentiaire et du Centre de conférences internationales Egmont II – Palais d’Egmont. Les comptes 2008 du Centre de presse international manquent encore, ainsi que des services de l’État chargés de la gestion des passeports, visas et cartes d’identités des Belges à l’étranger et des légalisations. En ce qui concerne l’Institut national de criminalisti-que et de criminologie, les comptes font défaut depuis 2005 et ceux du Service national des congrès depuis 2006.
est, en vertu d’une loi particulière, distincte de celle des services d’administration générale (article 140 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État). Ils ne sont pas dotés d’une personnalité juridique propre et sont soumis aux règles de gestion ﬁ xées par le Roi, sur proposition du ministre des Finances et des ministres dont ces 
services relèvent.
ne prévoient pas toutes le même calendrier d’établissement, d’approbation et de transmission des comptes annuels, mais toutes contiennent des dispositions de nature à garantir une reddition des comptes de l’État en temps voulu à la Cour des comptes.
ral de l’État
1, lequel doit être transmis à la Cour des comptes avant le 30 juin de 
On dénombre, ﬁ  n 2008, 26 services de l’État à gestion séparée3. Le Centre fédéral 
de connaissances pour la sécurité civile est opérationnel depuis 2008 et a transmis des comptes pour la première fois. 240 166e Boek van het RekenhofStaatsdiensten Uitvoeringsrekening van de begroting
4 De SAB belast met het beheer van de identiteitskaarten stelde voor het jaar 2006 geen uitvoeringsre-
kening van de begroting op. Het Rekenhof beschikt voor 2006 bijgevolg enkel over cijfers afkomstig uit de economische boekhouding.De rekeningen 2007 en 2008 van de Regie van de Gevangenisarbeid en van het Centrum voor Internationale Conferenties Egmont II – Egmontpaleis en de rekenin-gen 2008 van het Internationaal Perscentrum en van de SAB belast met het beheer van de paspoorten, visa, identiteitskaarten voor Belgen in het buitenland en legalisa-ties waren op 30 oktober 2009 nog niet voorgelegd. De rekeningen van het Natio-naal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie ontbreken sinds 2005.
3 Kerncijfers
De onderstaande tabel omvat de kerncijfers in de rekeningen van de staatsdiensten 
Kerncijfers van de uitvoeringsrekeningen van de begroting van 
Secties 2006 2007 2008
02 FOD Kanselarij van de Eerste Minister
 waarvan dotatie
Uitgaven3,5
1,2
1,52,4
0,2
1,72,6*
0,1*
1,9*
04 FOD Personeel en Organisatie 
Uitgaven 12,9
12,5
13,613,2
12,6
13,714,1
12,9
11,4
Uitgaven 0,3
0,2
0,20,5
0,4
0,40,4
0,4
0,3
12 FOD Justitie 
Uitgaven 23,7
0,0
15,226,1*
0,0*
16,0*22,1*
0,0*
15,8*
Criminalistiek en CriminologieOntvangsten
Uitgaven 10,7*
3,1*
7,6*10,1*
3,4*
5,5*n.b.
n.b.n.b.
13 FOD Binnenlandse Zaken 
Federaal Kenniscentrum voor 
de Civiele VeiligheidOntvangsten
Uitgaven/
///
//0,8
0,8
0,4
SAB belast met het beheer van 
de identiteitskaarten
4Ontvangsten waarvan dotatie
Uitgaven 55,0**
18,4
47,9**44,3**
13,0
54,6**73,6
19,4
54,1
14 FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking 
het Centrum voor Internationale Conferenties Egmont II – EgmontpaleisOntvangsten
Uitgaven/
//0,1*
0,0*
0,0*n.b.
n.b.n.b.  166e Cahier de la Cour des comptes 241Compte d’exécution du budget Services de l’État à gestion séparée
4 Les comptes ofﬁ  ciels pour l’année 2006 du SEGS chargé de la gestion des cartes d’identité ne com-
portent pas de compte d’exécution du budget. La Cour des comptes dispose dès lors uniquement des chiffres relatifs provenant de la comptabilité économique.Les comptes des années 2007 et 2008 de la Régie du travail pénitentiaire, du Centre de conférences internationales Egmont II – Palais d’Egmont, les comptes 2008 du Centre de presse international ainsi que du service de l’État chargé de la gestion des passeports, des cartes d’identité des Belges à l’étranger et des légalisations n’avaient pas encore été transmis au 30 octobre 2009. Les comptes de l’Institut national de criminalistique et de criminologie manquent depuis 2005. 
3 Chiffres-clés 
Le tableau ci-dessous donne les chiffres principaux des comptes des services de 
l’État à gestion séparée.
Chiffres principaux extraits des comptes annuels d’exécution du budget 
Sections 2006 2007 2008
 dont dotation
Dépenses3,5
1,2
1,52,4
0,2
1,72,6*
0,1*
1,9*
04 SPF Personnel et Organisation 
Dépenses12,9
12,5
13,613,2
12,6
13,714,1
12,9
11,4
Dépenses0,3
0,2
0,20,5
0,4
0,40,4
0,4
0,3
Dépenses23,7
0,0
15,226,1*
0,0*
0,0*
15,8*
et de criminologieRecettes
Dépenses10,7*
3,1*
7,6*10,1*
3,4*
5,5*n.d.
n.d.n.d.
13 SPF Intérieur
Centre fédéral de connaissances 
pour la sécurité civileRecettes
Dépenses/
///
//0,8
0,8
0,4
SEGS chargé de la gestion des 
cartes d’identité
4Recettes dont dotation
Dépenses55,0**
18,4
13,0
19,4
54,1
14 SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement
SEGS chargé de la gestion 
du Centre de conférences internationales Egmont II – Palais d’EgmontRecettes
Dépenses/
//0,1*
0,0*
0,0*n.d.
n.d.n.d. 242 166e Boek van het RekenhofStaatsdiensten Uitvoeringsrekening van de begroting
beheer belast met het beheer van de Paspoorten, Visa, Identiteitskaarten voor Belgen in het buitenlandOntvangsten
Uitgaven 21,3
0,0
18,823,2
0,0
19,6n.b.
n.b.n.b.
16 Ministerie van Landsverdediging 
en de Krijgsgeschiedenis Ontvangsten
Uitgaven 2,5
1,6
5,23,5
3,2
3,03,6
3,2
2,7
Restauratie- en Hoteldienst van 
Defensie Ontvangsten
Uitgaven 26,7
0,0
25,926,0
0,0
26,327,3
0,0
26,0
18 FOD Financiën
Uitgaven 190,1
0,0
198,4267,1
0,0
289,0190,8
0,0
189,6
46 POD Wetenschapsbeleid 
Algemeen Rijksarchief en 
Rijksarchief in de Provinciën Ontvangsten
Uitgaven 5,6
4,2
5,97,0
4,9
5,87,0
5,0
7,7
Uitgaven 6,9
6,1
7,48,6
7,0
7,99,0
7,2
9,9
“Oorlog en Hedendaagse Maatschappij”Ontvangsten
Uitgaven 1,7
1,3
1,81,9
1,4
2,02,3
1,3
2,0
AëronomieOntvangsten
Uitgaven 4,8
1,1
4,46,1
1,3
5,46,4
1,3
5,8
van België Ontvangsten
Uitgaven 6,0
3,0
6,38,3
4,5
6,27,1
4,6
6,6
Kunstpatrimonium Ontvangsten
Uitgaven 2,6
1,0
2,73,2
1,3
2,83,2
1,3
2,9
Natuurwetenschappen Ontvangsten
Uitgaven 18,0
6,6
15,218,9
7,0
19,117,2
7,4
18,0
Koninklijk Museum voor 
Midden-Afrika Ontvangsten
Uitgaven 8,6
2,9
7,89,8
3,4
8,611,1
3,5
10,9
GeschiedenisOntvangsten
Uitgaven 10,3
4,5
9,49,8
4,8
10,311,0
5,1
10,6
Kunsten van België Ontvangsten
Uitgaven 9,6
3,5
8,911,0
4,2
10,511,0
4,3
10,4
België Ontvangsten
Uitgaven 3,4
1,0
3,96,3
1,3
5,06,5
1,6
5,2  166e Cahier de la Cour des comptes 243Compte d’exécution du budget Services de l’État à gestion séparée
passeports, visas et cartes d’identité des Belges à l’étrangerRecettes
Dépenses 21,3
0,0
18,823,2
0,0
19,6n.d.
n.d.n.d.
16 Ministère de la Défense nationale
d’histoire militaire Recettes
Dépenses2,5
1,6
5,23,5
3,2
3,03,6
3,2
2,7
d’hôtellerie de la Défense Recettes
Dépenses26,7
0,0
25,926,0
0,0
26,327,3
0,0
26,0
18 SPF Finances
Dépenses190,1
0,0
0,0
0,0
189,6
46 SPP Politique scientiﬁ  que
Archives générales du Royaume 
et archives de l’État dans les provincesRecettes
Dépenses 5,6
4,2
5,97,0
4,9
5,87,0
5,0
7,7
Dépenses6,9
6,1
7,48,6
7,0
7,99,0
7,2
9,9
Centre d’études et 
de documentation Guerre et Sociétés contemporainesRecettes
Dépenses1,7
1,3
1,81,9
1,4
2,02,3
1,3
2,0
Dépenses4,8
1,1
4,46,1
1,3
5,46,4
1,3
5,8
Belgique Recettes
Dépenses6,0
3,0
6,38,3
4,5
6,27,1
4,6
6,6
artistique Recettes
Dépenses2,6
1,0
2,73,2
1,3
2,83,2
1,3
2,9
naturelles de Belgique Recettes
Dépenses18,0
6,6
15,218,9
7,0
19,117,2
7,4
18,0
Dépenses8,6
2,9
7,89,8
3,4
8,611,1
3,5
10,9
Dépenses10,3
4,5
9,49,8
4,8
10,311,0
5,1
10,6
Musées royaux des beaux-arts de 
Dépenses9,6
3,5
8,911,0
4,2
10,511,0
4,3
10,4
Dépenses3,4
1,0
3,96,3
1,3
5,06,5
1,6
5,2 244 166e Boek van het RekenhofStaatsdiensten Uitvoeringsrekening van de begroting
Technische Informatie Ontvangsten
Uitgaven 0,9
0,6
0,81,0
0,6
0,91,0
0,6
0,9
Uitgaven n.b.
n.b.n.b.n.b.
n.b.n.b.
Belgisch Telematicaonderzoeks-
netwerk BELNETOntvangsten
Uitgaven 12,3
7,9
10,411,4
8,0
17,511,5
8,4
11,2
* Ofﬁ  cieuze cijfers
**  Economische opbrengsten en lasten, aangezien de instelling voor deze jaren geen uitvoeringsrekening 
heeft opgesteld.
n.b. niet beschikbaar
/ niet operationeel  166e Cahier de la Cour des comptes 245Compte d’exécution du budget Services de l’État à gestion séparée
et technique Recettes
Dépenses0,9
0,6
0,81,0
0,6
0,91,0
0,6
0,9
Service national des congrès Recettes
Dépensesn.d.
n.d.
n.d.n.d.
n.d.
n.d.n.d.
n.d.
n.d.
recherche BelnetRecettes
Dépenses12,3
7,9
10,411,4
8,0
17,511,5
8,4
11,2
* Chiffres ofﬁ  cieux
**  Produits et charges économiques, l’organisme n’ayant pas établi de compte d’exécution du budget 
pour ces années.
/ non opérationnel 246 166e Boek van het RekenhofRekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
Titel II
Rekening van deThesaurie en evolutie van de staatsschuld
Staat. Ze bevat een overzicht van de ﬁ  nanciële verrichtingen van de Schatkist, die optreedt als beheerder van de geldmiddelen van de Staat. Dit houdt in dat ze de nodige geldmiddelen voorschiet indien de ontvangsten te traag worden geïnd en niet volstaan om de uitgaven te dekken.
Concreet geeft de rekening alle verrichtingen weer op de orderekeningen van de 
Thesaurie en op de thesaurierekeningen. De orderekeningen dienen om de ver-richtingen van de Schatkist met derden te boeken, de thesaurierekeningen om de ﬁ  nanciële verrichtingen van de Staat te registreren en te rechtvaardigen.  166e Cahier de la Cour des comptes 247Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État
Titre II
Le compte de la Trésorerie est un élément du compte général de l’État. Il comprend 
un aperçu des opérations ﬁ  nancières de la Trésorerie qui fait ofﬁ  ce de gestionnaire 
des ressources ﬁ  nancières de l’État. Il appartient à la Trésorerie d’avancer les moyens ﬁ  nanciers nécessaires si les recettes sont perçues trop lentement et ne sufﬁ sent pas à couvrir les dépenses.
Concrètement, ce compte regroupe toutes les opérations sur les comptes d’ordre 
de la Trésorerie et sur les comptes de trésorerie. Les comptes d’ordre sont utilisés pour comptabiliser les opérations du Trésor public avec des tiers ; les comptes de trésorerie pour enregistrer et justiﬁ  er les opérations ﬁ  nancières de l’État. 248 166e Boek van het RekenhofRekening van de Thesaurie Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
De rekening van de Thesaurie over het jaar 2008 werd nog niet overgelegd aan het 
Rekenhof. Zodra die rekening is overgelegd en onderzocht, zal er afzonderlijk over worden gerapporteerd in een bijvoegsel van dit 166
e Boek.  166e Cahier de la Cour des comptes 249Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Compte de la Trésorerie
Chapitre 1
Le compte de la Trésorerie pour l’année 2008 n’a pas encore été transmis à la Cour 
des comptes. Cette dernière fera part de ses observations dans un complément au 166
e Cahier. 250 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
1 Alle cijfers uit de punten 1 en 2 van dit hoofdstuk zijn overgenomen uit de maandelijkse Schatkist-
toestand op 31 december 2008, en uit de toestand van de staatsschuld op dezelfde datum, gepubli-ceerd door de federale overheidsdienst Financiën. De begrotingsverrichtingen in dit hoofdstuk werden vastgesteld op 31 december 2008.Hoofdstuk 2 
de Schatkistverrichtingen en andere factoren zoals de kapitalisatie van intresten. 
Op kasbasis gaven de begrotingsverrichtingen en de Schatkistverrichtingen in 2008 
aanleiding tot een netto te ﬁ  nancieren saldo van 27.447,9 miljoen euro, een ver-slechtering met 23.665,5 miljoen euro ten opzichte van 2007, dat hoofdzakelijk kan worden verklaard door de tegemoetkoming van 20.020,4 miljoen euro die aan ﬁ  nan-ciële instellingen werd toegekend. 
schuld, de wijziging van de schuld van sommige instellingen waarvoor de Staat tegemoetkomt in de kosten, en de vermindering van de beheersverrichtingen van de Schatkist leidden er uiteindelijk toe dat het nominale bedrag van de staatsschuld in 2008 in totaal met 25.017,1 miljoen euro steeg. 
De geconsolideerde schuld van alle overheidsbesturen, uitgedrukt in procent van 
het bruto binnenlands product, steeg van 84,0 % in 2007 naar 89,6 % in 2008.
1  Saldo van de begrotingsverrichtingen en 
van de Schatkistverrichtingen
Eind 2008 sloten de begrotingsverrichtingen op kasbasis af met een negatief saldo 
van 23.439,0 miljoen euro, terwijl in 2007 een negatief saldo van 1.958,4 miljoen euro werd opgetekend
1. 
De begrotingsontvangsten bedroegen 43.926,2 miljoen euro, waarvan nagenoeg 94 % 
uit ﬁ scale ontvangsten bestond. De begrotingsuitgaven beliepen 67.365,2 miljoen euro. 
De begrotingsuitgaven omvatten de primaire uitgaven (55.599,1 miljoen euro) en de intrestlasten van de schuld (11.766,1 miljoen euro). 
Het verschil ten opzichte van 2007 kan hoofdzakelijk worden verklaard door de tege-
moetkoming van 20.020,4 miljoen euro die aan sommige ﬁ  nanciële instellingen werd 
toegekend. 
Naast de begrotingsverrichtingen hebben de Schatkistverrichtingen een invloed op 
den en de uitgifte- en delgingsverschillen, zoals blijkt uit de onderstaande tabel.  166e Cahier de la Cour des comptes 251Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
1 Tous les chiffres mentionnés aux points 1 et 2 de ce chapitre sont repris de la situation mensuelle du 
Trésor au 31 décembre 2008 et de la situation de la dette publique à la même date, publiées par le service public fédéral Finances. Les opérations budgétaires mentionnées dans le présent chapitre sont arrêtées au 31 décembre 2008.Chapitre 2 
de trésorerie et d’autres facteurs tels que la capitalisation des intérêts.
Sur une base de caisse, les opérations budgétaires et les opérations de trésorerie 
ont engendré un solde net à ﬁ  nancer de 27.447,9 millions d’euros au cours de l’année 2008, une détérioration de 23.665,5 millions d’euros par rapport à 2007 qui s’explique principalement par l’intervention de 20.020,4 millions d’euros accordée à des institutions ﬁ  nancières.
centage du produit intérieur brut, est passée à 89,6 % en 2008, contre 84,0 % en 2007.
1 Solde des opérations budgétaires et des opérations de trésorerie
À la ﬁ  n de l’année 2008, les opérations budgétaires effectuées sur une base de 
caisse se sont clôturées par un solde négatif de 23.439,0 millions d’euros, alors qu’un solde négatif de 1.958,4 millions d’euros avait été enregistré en 2007
1.
Les recettes budgétaires se sont élevées à 43.926,2 millions d’euros, dont près de 
94 % de recettes ﬁ  scales, et les dépenses budgétaires à 67.365,2 millions d’euros. Les 
dépenses budgétaires comprennent les dépenses primaires (55.599,1 millions d’euros) et les charges d’intérêt de la dette (11.766,1 millions d’euros).
La différence par rapport à l’année 2007 s’explique principalement par l’intervention 
de 20.020,4 millions d’euros accordée à certaines institutions ﬁ  nancières.
ces d’émission et d’amortissement, comme le montre le tableau ci-après. 252 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
Tabel 1 – Saldo van de Schatkistverrichtingen (in miljoen euro)
2007 2008
Derdengelden 1.504,2 − 831,0
Uitgifteverschillen − 268,7 − 514,6
Delgingsverschillen − 113,6 − 8,3Andere verrichtingen − 2.945,9 − 2.655,0
Totaal − 1.824,0 − 4.008,9
Derdengelden zijn gelden die de Schatkist int voor rekening van andere overheden en 
instellingen. Het gaat in hoofdzaak om de overdrachten aan de gemeenschappen, de gewesten en de sociale zekerheid, de opcentiemen ten voordele van de provincies en de gemeenten, de teruggaven van belastingen en de verrichtingen met de Europese Unie. 
Voor het jaar 2008 werd het resultaat van de derdengelden vooral beïnvloed door 
het saldo van de verrichtingen van de toekenning van een deel van de btw-opbrengst aan de sociale zekerheid, en door het saldo van de verrichtingen met de Europese Unie. 
uitgifteprijs en de nominale waarde van de uitgegeven leningen. 
De delgingsverschillen houden vooral verband met de premies die de Schatkist heeft 
betaald bij haar terugkoopverrichtingen met lineaire obligaties op de secundaire markt. 
De andere Schatkistverrichtingen omvatten vooral de wijzigingen van de kasgelden 
van de diverse rekenplichtigen, de bedragen die voorlopig niet kunnen worden aan-gerekend op de begroting bij gebrek aan voldoende informatie en de opbrengst van de beleggingen van de Schatkist. 
In 2008 vertoonde het geheel van de Schatkistverrichtingen een negatief saldo van 
4.008,9 miljoen euro. 
Uit de begrotingsverrichtingen en de Schatkistverrichtingen vloeit voort dat het netto 
te ﬁ nancieren saldo in 2008 een negatief saldo van 27.447,9 miljoen euro vertoonde, 
wat neerkomt op een verslechtering met 23.665,5 miljoen euro ten opzichte van 2007.
2 Wijziging van de nominale staatsschuld
Naast het netto te ﬁ  nancieren saldo verklaren andere factoren, zoals de wissel-
verschillen, de schuldovernames en de gekapitaliseerde intresten de wijziging van de staatsschuld. 
Die verschillende factoren hebben de schuld met 443,9 miljoen euro doen stijgen, 
zoals aangegeven in onderstaande tabel.  166e Cahier de la Cour des comptes 253Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
Tableau 1 – Solde des opérations de trésorerie (en millions d’euros)
2007 2008
Fonds de tiers 1.504,2 − 831,0
Différences d’émission − 268,7 − 514,6
Différences d’amortissement − 113,6 − 8,3Autres opérations − 2.945,9 − 2.655,0
Total − 1.824,0 − 4.008,9
Les fonds de tiers sont des fonds que le Trésor perçoit pour compte d’autres pouvoirs 
et institutions. Il s’agit principalement des transferts aux communautés, aux régions et à la sécurité sociale, des centimes additionnels au bénéﬁ  ce des provinces et des 
communes, des restitutions d’impôts et des opérations avec l’Union européenne.
Pour l’année 2008, le résultat des fonds de tiers a notamment été inﬂ  uencé par le 
solde des opérations relatives à l’attribution d’une partie du produit de la TVA à la sécurité sociale, et par le solde des opérations vis-à-vis de l’Union européenne.
Les autres opérations de trésorerie comprennent notamment la variation de l’encaisse 
entre les mains des divers comptables, les montants qui ne peuvent provisoirement être imputés au budget faute d’informations sufﬁ  santes et le produit des placements 
du Trésor.
En 2008, l’ensemble des opérations de trésorerie a présenté un solde négatif de 
4.008,9 millions d’euros.
à ﬁ nancer a présenté, en 2008, un solde négatif de 27.447,9 millions d’euros, soit 
une dégradation de 23.665,5 millions d’euros par rapport à l’année 2007.
2 Variation de la dette publique en valeur nominale
Outre le solde net à ﬁ  nancer, d’autres facteurs tels que les variations de change, 
les reprises de dettes et les intérêts capitalisés expliquent la variation de la dette publique.
Ces divers facteurs ont augmenté la dette de 443,9 millions d’euros comme l’indique 
le tableau ci-après. 254 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
2 De schuldvordering van 790,2 miljoen euro op het Waals Gewest, die het nog verschuldigde saldo van 
dit gewest in de regeling van de schulden van het ALESH vertegenwoordigt, is niet opgenomen in de beheersverrichtingen. Deze schuldvordering is immers een boekhoudkundige schriftuur zonder kas-beweging. Tabel 2 – Andere bronnen van wijziging van de schuld (in miljoen euro)
2007 2008
Gekapitaliseerde intresten 655,8 689,4
Schuldovernames 2.084,8 0
Wisselverschillen − 59,7 − 244,7Varia 0 − 0,8
Totaal 2.680,9 443,9
Het Zilverfonds belegt de ontvangsten die bij regeringsbeslissing aan het fonds 
worden toegewezen in speciaal hiertoe gecreëerde Schatkistbons. Deze Schatkist-bons genereren intresten, die tijdens de looptijd van die effecten worden gekapita-liseerd en die in één keer worden uitbetaald op de eindvervaldag. Deze kapitalisatie leidde tot een verhoging van de schuld met 689,4 miljoen euro in 2008 zonder dat de geconsolideerde schuld van de overheidsbesturen werd beïnvloed. 
De openbare schuld bestaat ook uit leningen in vreemde munten waarvan de wis-
selkoersen dagelijks schommelen. Door een daling van de wisselkoersen van deze munten tegenover de euro verminderde het uitstaande bedrag van de schuld met 244,7 miljoen euro in 2008.
De Schatkist voert ook beheersverrichtingen uit, zoals beleggingen van diverse 
aard, de ﬁ  nanciering van andere openbare entiteiten en het in portefeuille nemen van eigen effecten van de staatsschuld. Deze verrichtingen vertegenwoordigden 7.191,7 miljoen euro op 31 december 2008
2, wat neerkwam op een vermindering 
met 2.902,6 miljoen euro ten opzichte van het jaar voordien. Het bedrag van deze verrichtingen vormt het verschil tussen de netto- en brutostaatsschuld. 
Rekening houdend met het netto te ﬁ  nancieren saldo, de andere bronnen van wijzi-
gingen van de schuld en de beheersverrichtingen is de door de Staat uitgegeven of overgenomen schuld in bruto waarde met 24.989,2 miljoen euro gestegen in 2008.
Sinds 2004 worden de schulden van sommige instellingen, waarvoor de Staat tege-
moetkomt in de ﬁ  nanciële lasten (de vroegere gedebudgetteerde schuld), opgenomen 
in het uitstaande bedrag van de staatsschuld. Deze rubriek van de schuld vertegen-woordigde 613,6 miljoen euro op 31 december 2008.
Tabel 3 – Schuld van sommige instellingen (in miljoen euro)
2007 2008
Regie der Gebouwen 243,7 299,7
Plaatselijke overheden 41,6 29,8Nationale Delcrederedienst 148,6 154,3
Federale Participatie- en Investeringsmaatschappij 151,8 129,8
Totaal 585,7 613,6
Bron: FOD Financiën, Thesaurie  166e Cahier de la Cour des comptes 255Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
2 La créance de 790,2 millions d’euros sur la Région wallonne, qui représente le solde restant dû par 
cette dernière dans le règlement des dettes du Fadels, n’est pas reprise dans les opérations de ges-tion. En effet, cette créance est une écriture comptable sans mouvement de caisse.Tableau 2 – Autres sources de variation de la dette (en millions d’euros)
2007 2008
Intérêts capitalisés 655,8 689,4
Reprises de dettes 2.084,8 0
Variations de change − 59,7 − 244,7Divers 0 − 0,8
Total 2.680,9 443,9
affecter dans des bons du Trésor créés spécialement à cet effet. Ces bons du Trésor génèrent des intérêts, capitalisés durant la durée de vie de ces titres et qui seront liquidés en une seule fois à l’échéance. Cette capitalisation a augmenté la dette de 689,4 millions d’euros en 2008 sans inﬂ  uencer toutefois la dette consolidée de l’en-
semble des administrations publiques.
tue journellement. Suite à une diminution des cours de change de ces devises par rapport à l’euro, l’encours de la dette a diminué de 244,7 millions d’euros en 2008.
Le Trésor réalise également des opérations de gestion telles que des placements de 
nature diverse, le ﬁ  nancement d’autres entités publiques et la prise en portefeuille 
de titres propres de la dette publique. Ces opérations s’élèvent à 7.191,7 mil-lions d’euros au 31 décembre 2008
2 soit une diminution de 2.902,6 millions d’euros 
par rapport à l’année précédente. Le montant de ces opérations représente la diffé-rence entre la dette publique nette et brute.
Compte tenu du solde net à ﬁ  nancer, des autres sources de variations de la dette et 
des opérations de gestion, la dette émise ou reprise par l’État en valeur brute a augmenté de 24.989,2 millions d’euros en 2008.
Depuis l’année 2004, les dettes de certains organismes, pour lesquelles l’État inter-
vient dans les charges ﬁ  nancières (l’ancienne dette débudgétisée), sont reprises dans l’encours de la dette publique. Cette rubrique de la dette représente 613,6 mil-lions d’euros au 31 décembre 2008.
Tableau 3 – Dette de certains organismes (en millions d’euros)
2007 2008
Régie des bâtiments 243,7 299,7
Pouvoirs locaux 41,6 29,8Ofﬁ ce national du ducroire 148,6 154,3
Société fédérale de participation et d’investissement 151,8 129,8
Total 585,7 613,6
Source : SPF Finances, Trésorerie 256 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
De schuld van sommige instellingen waarvoor de Staat tegemoetkomt in de ﬁ  nanciële 
lasten, is met 27,9 miljoen euro gestegen in 2008, zodat de totale staatsschuld met 25.017,1 miljoen euro is gestegen.
Tabel 4 – Evolutie van de schuld (in miljoen euro)
2007 2008 Verschil
overgenomen schuld285.225,7 310.214,9 + 24.989,2 + 8,76 %
Schuld van sommige instellingen 585,7 613,6 + 27,9 + 4,76 %
Totale staatsschuld 285.811,4 310.828,5 + 25.017,1 + 8,75 %
Hieronder wordt een schematisch overzicht gegeven van het geheel van de verrich-
tingen die de wijziging van de staatsschuld in 2008 verklaren.  166e Cahier de la Cour des comptes 257Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
La dette de certains organismes pour laquelle l’État intervient dans les charges 
ﬁ nancières a augmenté de 27,9 millions d’euros en 2008, de sorte que la dette totale 
de l’État a crû de 25.017,1 millions d’euros.
Tableau 4 – Évolution de l’endettement (en millions d’euros)
2007 2008 Différence
Dette émise ou reprise par l’État 285.225,7 310.214,9 + 24.989,2 + 8,76 %
Dette de certains organismes 585,7 613,6 + 27,9 + 4,76 %
Endettement de l’État 285.811,4 310.828,5 + 25.017,1 + 8,75 %
Ci-après ﬁ  gure un relevé schématique de l’ensemble des opérations qui expliquent la 
variation de la dette de l’État pour l’année 2008. 258 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
Wijziging van de staatsschuld als gevolg van de verrichtingen van de Schatkist in 2008 – 
Toestand op 31 december 2008 (op kasbasis) (in miljoen euro)
+ 43.926,2Begrotingsuitgaven 
− 66.929,3Begrotingsuitgaven 
− 435,9
Saldo van de 
− 4.008,9Begrotingssaldo
− 23.439,0
(NFS)
− 27.447,9Diverse
− 0,8
+ 27.447,9Andere bronnen van wijziging 
van de staatsschuld
+ 443,9
Wijziging van de totale staatsschuld
+ 25.017,1Wijziging van de schuld van bepaalde instellingen waarvoor 
de Staat tussenbeide komt in de ﬁ  nanciële lasten
+ 27,9Wijziging van de door de Staat uitgegeven of overgenomen schuld 
in brutowaarde
+ 24.989,2Beheersverrichtingen
− 2.902,6Wijziging van de door de Staat uitgegeven of overgenomen schuld 
in nettowaarde
+ 27.891,8Schuldovernames
0
− 244,7Gekapitaliseerde intresten van de 
+ 689,4  166e Cahier de la Cour des comptes 259Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
Variation de la dette publique suite aux opérations du Trésor en 2008 – 
Situation au 31 décembre 2008 (sur une base de caisse) (en millions d’euros)
+ 43.926,2Dépenses budgétaires
− 66.929,3Dépenses budgétaires
− 435,9
Solde des opérations 
de trésorerie
− 4.008,9Solde budgétaire
− 23.439,0
(SNF)
− 27.447,9Divers
− 0,8
+ 27.447,9Autres sources de variations de la dette publique
+ 443,9
Variation de la dette totale de l’État
+ 25.017,1Variation de la dette de certains organismes pour laquelle 
+ 27,9Variation de la dette émise ou reprise par l’État en valeur brute
+ 24.989,2Opérations de gestion
− 2.902,6Variation de la dette émise ou reprise par l’État en valeur nette
+ 27.891,8Reprises de dettes
0
− 244,7Intérêts capitalisés des coupons 
+ 689,4 260 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
3 Geconsolideerde schuld van alle overheidsbesturen
Om de overgang van de staatsschuld naar de geconsolideerde schuld van alle over-
heidsbesturen3 te maken, moet rekening worden gehouden met de schuldenlast van 
het geheel van de overheidsbesturen en met het consolidatie-effect. 
Consolidatie betekent in deze context dat de schulden van de verschillende sub-
sectoren van de overheid (federale overheid, gemeenschappen en gewesten, plaat-selijke overheden, en socialezekerheidsinstellingen), waartegenover ﬁ  nanciële activa 
staan die door eenheden van deze subsectoren worden aangehouden, buiten beschou-wing worden gelaten bij de berekening van de totale overheidsschuld. 
De geconsolideerde schuld van het geheel van de overheidsbesturen is gestegen van 
281.183 miljoen euro eind 2007 naar 308.744 miljoen euro eind 2008
4.
Tabel 5 – Uitsplitsing van de schuld van alle overheidsbesturen 
2007 2008
Federale overheid 264.006 289.691Gemeenschappen en gewesten 12.380 13.935
Plaatselijke overheden 16.861 16.436
Sociale zekerheid 0 0
Intersectorale consolidatie − 12.064 − 11.318
Totaal 281.183 308.744
Bron: Nationale Bank van België
Uitgedrukt in procent van het bruto binnenlands product steeg de geconsolideerde 
schuld van het geheel van de overheidsbesturen met 5,6 % ten opzichte van 2007.
Tabel 6 – Evolutie van de geconsolideerde schuld van alle overheidsbesturen
Jaar 2003 2004 2005 2006 2007 2008
Schuld in % BBP 98,7 94,4 92,2 87,9 84,0 89,6
3 De Europese verordening EG 3605/93 van 22 november 1993 betreffende de toepassing van het aan 
het Verdrag betreffende de Europese Unie (Verdrag van Maastricht) van 7 februari 1992 gehechte Protocol betreffende de procedure bij buitensporige tekorten deﬁ  nieert de overheidsschuld als de nominale waarde van alle aan het einde van het jaar uitstaande brutoverplichtingen van de sector over-heid, met uitzondering van de verplichtingen waarvan de corresponderende ﬁ  nanciële activa door die 
sector worden aangehouden. 
4 Alle onder dit punt vermelde cijfers zijn afkomstig uit het Statistisch Tijdschrift  van de Nationale Bank 
voor het eerste kwartaal van 2009.  166e Cahier de la Cour des comptes 261Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
3 Dette consolidée de l’ensemble des administrations publiques
Le passage de la dette de l’État à la dette consolidée de l’ensemble des administra-
tions publiques3 implique la prise en compte de l’endettement de toutes les adminis-
trations publiques et de l’effet de consolidation.
Dans ce contexte, la consolidation signiﬁ  e que les dettes des différents sous-
secteurs publics (pouvoir fédéral, communautés et régions, administrations locales et organismes de sécurité sociale), auxquelles correspondent des actifs ﬁ  nanciers détenus par des entités de ces sous-secteurs, ne sont pas prises en considération dans le calcul de la dette publique totale.
La dette consolidée de l’ensemble des administrations publiques est passée de 
281.183 millions d’euros ﬁ  n 2007 à 308.744 millions d’euros ﬁ  n 2008
4.
Tableau 5 – Décomposition de la dette de l’ensemble des administrations publiques 
2007 2008
Pouvoir fédéral 264.006 289.691Communautés et régions 12.380 13.935
Administrations locales 16.861 16.436
Sécurité sociale 0 0
Consolidation intersectorielle − 12.064 − 11.318
Total 281.183 308.744
Exprimée en pourcentage du produit intérieur brut, la dette consolidée de l’ensemble 
des administrations publiques a augmenté de 5,6 % par rapport à l’année 2007.
Tableau 6 – Évolution de la dette consolidée de l’ensemble des administrations 
 publiques
Année 2003 2004 2005 2006 2007 2008
Dette en % du PIB 98,7 94,4 92,2 87,9 84,0 89,6
3 Le règlement européen CE 3605/93 du 22 novembre 1993, relatif à l’application du protocole sur la 
procédure concernant les déﬁ  cits excessifs annexé au traité instituant la Communauté européenne du 
7 février 1992 (Traité de Maastricht), déﬁ  nit la dette publique comme étant la valeur nominale de tous 
les engagements bruts en cours à la ﬁ  n de l’année du secteur « administrations publiques », à l’excep-
tion des engagements dont les actifs ﬁ  nanciers correspondants sont détenus par ce secteur.
4 Tous les chiffres mentionnés dans ce point sont repris du Bulletin statistique  de la Banque nationale 
pour le premier trimestre 2009. 262 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
IMPACT  VAN DE FINANCIËLE  CRISIS  EN DE GENOMEN  STEUNMAATREGELEN  OP HET 
BEHEER  VAN DE STAATSSCHULD  EN OP DE EVOLUTIE  VAN DE STAATSFINANCIËN
Het Rekenhof onderzocht de gevolgen voor de staatschuld en voor de begroting 
van de steunmaatregelen aan de ﬁ  nanciële sector.
De ﬁ  nanciering van deze steunmaatregelen heeft de schuld van de federale Staat 
met 4,5 % van het BBP verhoogd. 
De begroting wordt op positieve wijze beïnvloed door de intresten, dividenden en 
vergoedingen die de overheid voor de steun ontvangt. De intresten die de Staat betaalt op de schulduitgiften hebben dan weer een negatieve weerslag. 
Het volledige verslag is te raadplegen op de website van het Rekenhof.
In de herfst van 2008 werd de bankwereld getroffen door de wereldwijde ﬁ  nanciële 
crisis, waardoor verschillende nationale overheden zich genoodzaakt zagen om in te grijpen. Ook de Belgische overheid zag zich genoodzaakt maatregelen (zoals kapi-taalinjecties en kredietverleningen) te treffen die een betekenisvol effect op het bedrag van de overheidsschuld hebben en het beheer van de schuldmassa beïnvloe-den. Ze verschafte eveneens staatswaarborg voor leningen tussen bankinstellingen en trok het plafond van de staatswaarborg op bankrekeningen op.
Het onderzoek van het Rekenhof had tot doel zowel het kwantitatieve als het kwali-
tatieve aspect van deze effecten
5 van de ﬁ  nanciële crisis te evalueren en de gevol-
gen en risico’s voor de evolutie van de overheidsﬁ  nanciën in kaart te brengen.
Het ontwerpverslag werd in het kader van een tegensprekelijke procedure gestuurd 
aan de eerste minister, de minister van Financiën, de minister van Begroting, de staatssecretaris voor Begroting en de voorzitter van het directiecomité van de FOD Financiën.
De eerste minister en de ministers van Begroting en van Financiën hebben hun com-
mentaren meegedeeld op respectievelijk 5 oktober, 23 en 25 september 2009.
Dit artikel is een samenvatting van het verslag dat op de website van het Rekenhof 
kan worden geraadpleegd (www.rekenhof.be).
2  Evolutie van de ﬁ  nancieringsvoorwaarden voor de Staat als gevolg 
van de ﬁ  nanciële crisis
Onderstaande graﬁ  ek geeft het verloop weer van de rendementen van de Schatkist-
certiﬁ  caten op drie maanden en de lineaire obligaties (OLO’s) op tien jaar in de tweede helft van 2007, het hele jaar 2008 en de eerste helft van 2009. De rende-menten van de betreffende schuldeffecten kunnen als goede indicatoren van de alge-mene ﬁ  nancieringsvoorwaarden voor de Schatkist worden beschouwd.
5 In dit artikel wordt voornamelijk het effect van de steunmaatregelen toegelicht. Vanzelfsprekend leidde 
de ﬁ nanciële crisis ook tot een daling van de (ﬁ  scale) ontvangsten. Hierop wordt ingegaan in Deel I.   166e Cahier de la Cour des comptes 263Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
IMPACT  DE LA CRISE  FINANCIÈRE  ET DES MESURES  D’AIDE ADOPTÉES  SUR LA 
GESTION  DE LA DETTE  DE L’ÉTAT ET SUR L’ÉVOLUTION  DES FINANCES  PUBLIQUES
La Cour des comptes a examiné les conséquences, pour la dette de l’État et le 
budget, des mesures d’aide accordées au secteur ﬁ  nancier.
Par suite du ﬁ  nancement de ces mesures d’aide, la dette de l’État fédéral s’est 
accrue de 4,5 % du PIB. 
Le budget est inﬂ  uencé favorablement par les intérêts, dividendes et rémunérations 
que les pouvoirs publics perçoivent pour l’aide accordée. Les intérêts payés par l’État sur les émissions de titres de la dette ont une incidence négative.
La version intégrale du rapport peut être consultée sur le site web de la Cour des 
comptes.
Au cours de l’automne 2008, le monde bancaire a été touché par la crise ﬁ  nancière 
mondiale, qui a contraint les différentes autorités nationales à intervenir. Les pou-voirs publics belges se sont également vus dans l’obligation de prendre des mesures (telles que des injections de capital et des octrois de crédits), qui ont un effet signi-ﬁ catif sur le montant de la dette publique et qui inﬂ  uencent la gestion de la masse 
de la dette. Les pouvoirs publics ont, en outre, apporté la garantie de l’État à des prêts entre organismes bancaires et relevé le plafond de la garantie de l’État sur les comptes bancaires.
L’audit de la Cour des comptes avait pour but d’évaluer les aspects tant quantitatifs 
que qualitatifs de ces effets
5 de la crise ﬁ  nancière et d’inventorier ses conséquences 
ainsi que les risques qui en découlent pour l’évolution des ﬁ  nances publiques.
Dans le cadre d’une procédure contradictoire, le projet de rapport a été envoyé au 
Premier ministre, au ministre des Finances, au ministre du Budget, au secrétaire d’État au Budget et au président du comité de direction du SPF Finances.
Le Premier ministre et les ministres du Budget et des Finances ont fait parvenir leurs 
commentaires respectivement les 5 octobre, 23 et 25 septembre 2009.
Le présent article est une synthèse du rapport d’audit disponible sur le site web de 
la Cour des comptes (www.courdescomptes.be).
2  Évolution des conditions de ﬁ  nancement pour l’État à la suite de 
la crise ﬁ  nancière
Le graphique ci-dessous montre l’évolution du rendement des certiﬁ  cats de trésore-
rie (CT) à trois mois et des obligations linéaires (OLO) à dix ans au cours du second semestre de 2007, de toute l’année 2008 et de la première moitié de 2009. Les ren-dements des différents titres de la dette peuvent être considérés comme étant de bons indicateurs des conditions de ﬁ  nancement générales pour le Trésor.
5 Le présent article est consacré principalement aux effets des mesures d’aide. Il va sans dire que la 
crise ﬁ  nancière a également entraîné une diminution des recettes (ﬁ  scales), laquelle est abordée dans 
la partie I. 264 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
Graﬁ ek 1 – Verloop ﬁ  nancieringsvoorwaarden op korte en lange termijn
%&'()*+
'%%,">>> '%%,">K '%%-"> '%%-">> '%%-">>> '%%-">K '%%."> '%%.">>
I^_YhVhGZcYZbZci^cegdXZciGZcYZbZciZcH@8(b
GZcYZbZciZcDAD&%_g#
Bron:  Nationale Bank van België, Verslag 2008 – Economische en ﬁ  nanciële ontwikkeling (eindekwartaal-
gegevens in 2007 en 2008), en Statistisch Tijdschrift 2009 – II (daggemiddelden van maart en juni 2009)
Uit dit verloop blijkt dat zowel de rendementen op korte termijn als die op lange ter-
mijn in de loop van de tweede jaarhelft en vooral in het laatste kwartaal van 2008 sterk zijn gedaald. Bovendien is het verschil tussen de korte- en de langetermijnrente signi-ﬁ  cant toegenomen. De ﬁ  nanciële crisis en de door de monetaire autoriteiten in het kielzog van deze crisis gevoerde politiek vormen een belangrijke verklarende factor voor deze evolutie.
Globaal was er daarnaast sprake van een gestadige toename van de spreads  (ren-
dementsverschillen) tussen de OLO en de Bund  (de in de eurozone toonaangevende 
Duitse overheidsobligatie) tot januari 2009 met een tussentijdse piek in maart 2008 en een opvallend snellere toename vanaf september 2008.
De volgende graﬁ  ek schetst het verschil in rendement tussen de tienjarige OLO en 
de tienjarige Duitse overheidsobligatie (Bund)
6 in de periode van juli 2007 (politieke 
crisis) tot juni 2009 (ﬁ  nanciële crisis).
6 Rendementsverschil berekend volgens de methode van de asset swap spreads , die als voordeel heeft 
dat ze het verschil in tijdsduur tussen de twee referentieleningen corrigeert.   166e Cahier de la Cour des comptes 265Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
Graphique 1 – Évolution des conditions de ﬁ  nancement à court et à long terme
%&'()*+
6mZiZbedgZaGZcYZbZciZcGZcYZbZci8I(bd^h
GZcYZbZciDAD&%Vch
Source :  Banque nationale de Belgique, Rapport 2008 – Évolution économique et ﬁ  nancière (données 
trimestrielles en 2007 et 2008), et Bulletin statistique 2009 – II (moyennes journalières de mars et juin 2009).
Cette évolution montre que tant les rendements à court terme que ceux à long terme 
ont fortement diminué au second semestre et surtout au dernier trimestre de 2008. En outre, la différence entre les intérêts à court terme et à long terme a connu une hausse signiﬁ  cative. La crise ﬁ  nancière et la politique menée par les autorités moné-
taires constituent un facteur explicatif important de cette évolution.
Globalement, on constate par ailleurs une augmentation constante des spreads  (dif-
férences de rendement) entre l’OLO et le bund  (l’obligation d’État allemande de réfé-
rence dans la zone euro) jusqu’en janvier 2009, avec un pic intermédiaire en mars 2008 et une accélération étonnante de l’augmentation à partir de septembre 2008.
Le graphique ci-dessous reﬂ  ète la différence de rendement entre l’OLO à dix ans et 
l’obligation d’État allemande à dix ans (Bund)
6 au cours de la période allant de 
juillet 2007 (crise politique) à juin 2009 (crise ﬁ  nancière).
6 Écart de rendement calculé suivant la méthodologie des asset-swap spreads , qui offre l’avantage de 
corriger la différence de durée entre les deux emprunts de référence.  266 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
Graﬁ ek 2 – Spread 10-jarige OLO / 10-jarige Bund (maandgemiddelden)
%'%)%+%-%&%%&'%
_ja$%,Vj\$%,
hZe$%,
d`i$%,
cdk$%,
YZX$%,_Vc$%-
[ZW$%-bgi$%-
Veg$%-bZ^$%-
_jc$%-
_ja$%-
Vj\$%-hZe$%-
d`i$%-cdk$%-
YZX$%-
_Vc$%.[ZW$%.
bgi$%.Veg$%.
bZ^$%._jc$%.WVh^hejciZc
Bron: Agentschap van de Schuld 
De evolutie van deze spreads sloot echter altijd nauw aan bij die van de spreads van 
de andere landen in de eurozone tegenover de Bund. Deze spreads noteerden steeds hoger dan die van de Franse en Nederlandse tienjarige leningen (Frankrijk en Neder-land hebben, in tegenstelling tot België, een AAA-rating op het vlak van kredietwaar-digheid), maar waren wel lager dan die van de landen uit de eurozone die een lagere kredietwaardigheidsrating dan België hebben. Kredietwaardigheid bleek de belang-rijkste verklarende factor voor hun evolutie te vormen, op enige afstand gevolgd door de liquiditeit
7 van de schuld. De Duitse Bund haalt in dit opzicht een aanzienlijk voor-
deel uit het bestaan van de zogenaamde Bundfutures8, maar de schuld van landen 
als Frankrijk en Italië is, als gevolg van het omvangrijker volume van hun schuldin-strumenten, eveneens meer liquide dan de Belgische schuld en levert die landen daardoor ook een belangrijk voordeel in termen van spreads op. 
De piek in maart 2008 viel samen met de ernstigere vorm die de kredietcrisis toen 
begon aan te nemen. De versnelde verhoging van de spreads vanaf september 2008 volgde op de verdere ontwikkeling van de kredietcrisis in die maand, meer in het bijzonder door het failliet van de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers, en op het besef dat de gevolgen voor de reële economie vrij groot zouden zijn. Die evolutie culmineerde in januari 2009. 
De recente dalende trend van de spreads houdt aan als gevolg van de afnemende 
risicoaversie van de beleggers, die ook in stijgende beurskoersen tot uiting komt.
7 Liquiditeit kan in dit verband het best worden gedeﬁ  nieerd als de mate waarin de schuldeffecten op de 
secundaire markt kunnen worden verhandeld, zonder dat dit prijsschokken als gevolg van discrepanties tussen vraag en aanbod teweegbrengt.
8 Bundfutures  zijn gestandaardiseerde ﬁ  nanciële termijncontracten, die de Duitse Bunds als onderlig-
gende waarden hanteren. Als gevolg van de benchmarkstatus van deze Bunds op de markt van over-heidsobligaties in de eurozone wordt in deze muntzone in sterke mate een beroep gedaan op Bundfu-tures om bestaande obligatieposities in euro in te dekken. Het tot vervaldag komen van die Bundfutures leidt aanhoudend tot een sterke vraag naar en een grote liquiditeit van de onderliggende Bunds, wat de koersen van die Bunds op peil houdt en hun rendementen op die manier automatisch relatief laag houdt.   166e Cahier de la Cour des comptes 267Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
Graphique 2 – Spread OLO à 10 ans / Bund à 10 ans (moyennes mensuelles)
_jaa#$%,Vdi$%,hZei#$%,dXi#$%,cdk#$%,YX#$%,
_Vck#$%-
[kg#$%-bVgh$%-Vkg#$%-bV^$%-
_j^c$%-
_jaa#$%-
Vdi$%-hZei#$%-
dXi#$%-
cdk#$%-
YX#$%-_Vck#$%.[kg#$%.bVgh$%.Vkg#$%.bV^$%._j^c$%.ed^cihYZWVhZ
Source : Agence de la dette
Toutefois, l’évolution de ces spreads  a toujours étroitement suivi celle des spreads  
des autres pays de la zone euro par rapport au bund . Ils ont toujours été côtés à un 
niveau plus élevé que ceux des emprunts français et néerlandais à dix ans (la France et les Pays-Bas possèdent, contrairement à la Belgique, un rating  (notation) AAA), 
mais ont aussi toujours été inférieurs à ceux des pays de la zone euro ayant une note de solvabilité inférieure à celle de la Belgique. La solvabilité s’est avérée le principal facteur expliquant cette évolution, suivie de près par la liquidité
7 de la dette. À cet 
égard, le bund  allemand retire un avantage substantiel de l’existence des bund-
futures8, mais la dette de pays comme la France et l’Italie est aussi plus liquide que 
celle de la Belgique, grâce au volume plus important de leurs instruments de la dette, et offre, dès lors, à ces pays un avantage important en termes de spreads .
Le pic en mars 2008 a coïncidé avec l’aggravation de la crise des crédits. L’augmen-
tation accélérée des spreads  à partir de septembre 2008 a fait suite au développe-
ment de la crise des crédits au cours de ce mois, surtout suite à la faillite de la banque d’affaires américaine Lehman Brothers, et à la prise de conscience de l’im-portance considérable de ses conséquences pour l’économie réelle. Cette évolution a atteint son point culminant en janvier 2009 . 
La récente tendance à la baisse des spreads  se poursuit à la suite de la diminution 
de l’aversion pour le risque des investisseurs, laquelle se reﬂ  ète aussi dans la hausse 
des cours boursiers.
7 Dans ce contexte, la liquidité peut être déﬁ  nie comme étant la mesure dans laquelle les titres de la 
dette peuvent être vendus sur le marché secondaire, sans entraîner de chocs des prix à la suite de décalages entre l’offre et la demande.
8 Les bundfutures  sont des contrats ﬁ  nanciers à terme standardisés qui utilisent les bunds  allemands 
comme valeur sous-jacente. En raison du statut de référence de ces bunds  sur le marché des obliga-
tions d’État dans la zone euro, il y est fortement recouru dans cette zone monétaire pour couvrir les positions obligataires en euros. L’arrivée à échéance des bundfutures  entraîne en permanence une 
forte demande et une grande liquidité des bunds  sous-jacents, ce qui permet de maintenir le cours de 
ces bunds  à niveau et, automatiquement, leur rendement relativement bas. 268 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
3 Aanpassing van de strategieën inzake schuldbeheer
De Schatkist heeft voor de ﬁ  nanciering van de steunmaatregelen aan de ﬁ  nanciële 
instellingen gebruik gemaakt van haar bestaande schuldinstrumentarium en geen speciﬁ  eke nieuwe ﬁ  nanciële producten in het leven geroepen. Elke steunmaatregel, 
die aanleiding gaf tot een ﬁ  nanciële kasstroom, werd in eerste instantie geﬁ  nancierd 
met behulp van het kortetermijninstrumentarium dat de Schatkist elke dag ter beschikking staat, namelijk de ontleningen op de interbankenmarkt en de uitgifte van Belgian Treasury Bills  (BTB’s).
Met uitzondering van de ontleningen in deviezen ten behoeve van het Special Purpose 
Vehicle  (SPV) voor Fortis Bank, die door middel van BTB’s geherﬁ  nancierd bleven, 
werden alle ﬁ  nancieringen van steunmaatregelen in een latere fase grotendeels geher-
ﬁ nancierd met uitgiften binnen het reguliere ﬁ  nancieringsprogramma van de Schatkist, 
d.w.z. met Schatkistcertiﬁ  caten en OLO’s. Deze gedeeltelijke herﬁ  nanciering met OLO’s kaderde eveneens in het voornemen de extra kortetermijnschuld als gevolg van de steunmaatregelen voor een deel te consolideren. 
De verhoging van de maximumpercentages inzake herﬁ  nancieringsrisico en herzet-
tingsrisico en de mogelijkheid in te spelen op een eventuele daling van de lange-termijnintrestvoeten in de richtlijnen voor het schuldbeheer in 2009 geven de Schat-kist een grotere manoeuvreerruimte qua schuldbeheer dan de richtlijnen van vorige jaren. Ook hebben bepaalde beleidsmaatregelen als gevolg van de ﬁ  nanciële crisis, 
met name de oprichting van een Special Purpose Vehicle  voor de overname van 
toxische producten van de Fortis Bank, inhoudelijke gevolgen voor de richtlijnen van dat jaar. 
Als gevolg van het faillissement van Lehman Brothers heeft de Schatkist in okto-
ber 2008 een uitstaande swap met deze tegenpartij geannuleerd. De voor de Schat-kist positieve marktwaarde van 9,2 miljoen euro van deze geannuleerde positie werd meegedeeld aan de curator bij de afwikkeling van het faillissement. Van dat bedrag heeft de Schatkist tot op heden echter niets kunnen recupereren.
Met Amerikaanse zakenbank Goldman Sachs had de Schatkist vóór de aanvang van 
de crisis vier swaps uitstaan, waarvoor geen collaterals
9 waren afgesloten. Nadat 
Goldman Sachs had geweigerd een eenzijdige collateral  af te sluiten met de Schat-
kist voor een FX-swap10 van Amerikaanse dollar naar euro op een BTB-uitgifte, 
omdat deze bank als gevolg van de ﬁ  nanciële crisis de kost van een dergelijke unila-
terale collateral  niet wou dragen en deze als funding charge  in de swap wou verre-
kenen, blokkeerde de Schatkist eind september 2008 alle kredietlijnen met Goldman Sachs voor afgeleide producten, behalve FX-swaps en opties met een looptijd van respectievelijk ten hoogste zes en drie maanden. De bestaande posities met Gold-man Sachs werden wegens een te hoge kostprijs tot op heden echter niet afge-bouwd. 
 9 Collaterals  zijn contracten die de Schatkist in het kader van haar kredietrisicobeheer voor afgeleide 
producten (swaps en opties) sluit met de betreffende ﬁ  nanciële tegenpartijen. Ze houden in dat de marktwaarde van de posities in de betreffende afgeleide producten regelmatig wordt geëvalueerd. Naargelang deze waarde positief is voor de Schatkist, ontvangt zij geld van de tegenpartij. Deze akkoorden zijn unilateraal, d.w.z. dat de Schatkist bij een negatieve marktwaarde niets hoeft te betalen aan de tegenpartij. Het aan de tegenpartij gevraagde bedrag hangt af van de haar toegekende thres-
hold (drempel) op grond van haar persoonlijke kredietwaardigheidsrating. Stel dat de marktwaarde van 
de positie in een bepaald afgeleid product 100 miljoen euro bedraagt en de threshold  van de betref-
fende tegenpartij 75 miljoen euro is, dan zal de Schatkist 25 miljoen euro vragen aan de tegenpartij. De ontvangen gelden worden geplaatst op deposito’s die intresten genereren voor de tegenpartij.
10 Foreign exchange swap . FX-swaps zijn contante aankopen van vreemde munten voor euro’s, die zijn 
gekoppeld aan een gelijktijdige verkoop op termijn van deze vreemde munten voor euro’s aan dezelfde tegenpartij(en) en voor hetzelfde hoofdbedrag.  166e Cahier de la Cour des comptes 269Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
3 Modiﬁ  cation des stratégies en matière de gestion de la dette
Pour ﬁ  nancer les mesures d’aide aux institutions ﬁ  nancières, le Trésor a utilisé les 
instruments de la dette dont il disposait, sans créer aucun nouveau produit ﬁ  nancier 
spéciﬁ  que. Chaque mesure d’aide, qui a donné lieu à un ﬂ  ux de caisse ﬁ  nancier, a 
d’abord été ﬁ  nancée à l’aide des instruments à court terme dont dispose quotidien-
nement le Trésor, à savoir les emprunts sur le marché interbancaire et l’émission de bons du Trésor ( Belgian Treasury Bills  – BTB).
À l’exception des emprunts en devises effectués pour ﬁ  nancer le special purpose 
vehicle  (SPV) au proﬁ  t de Fortis Banque, qui ont continué à être reﬁ  nancés par le 
biais de BTB, le ﬁ  nancement de toutes les mesures d’aide a été largement reﬁ  nancé 
ultérieurement par le biais d’émissions dans le cadre du programme de ﬁ  nancement 
normal du Trésor, c’est-à-dire avec des certiﬁ  cats de trésorerie et des OLO. Ce reﬁ  nancement partiel à l’aide d’OLO visait aussi à consolider en partie la dette à court terme supplémentaire résultant des mesures d’aide.
L’augmentation des pourcentages maximums en matière de risque de reﬁ  nancement 
et de reﬁ  xation et la possibilité de réagir à une diminution éventuelle des taux d’inté-
rêt à long terme prévues par les directives de 2009 offrent au Trésor une marge de manœuvre plus grande que les années précédentes pour gérer la dette. En outre, certaines mesures politiques prises à la suite de la crise ﬁ  nancière, notamment la création d’un special purpose vehicle  pour la reprise d’actifs toxiques de la banque 
Fortis, ont inﬂ  uencé le contenu des directives de cette année.
À la suite de la faillite de Lehman Brothers, le Trésor a procédé en octobre 2008 à 
l’annulation d’un swap en cours avec cette contrepartie. La valeur marchande posi-tive pour le Trésor de cette position annulée, à savoir 9,2 millions d’euros, a été communiquée au curateur lors du règlement de la faillite. Cependant, à ce jour, le Trésor n’a rien pu récupérer de ce montant. 
Avant le début de la crise, le Trésor possédait quatre swaps avec la banque d’affai-
res américaine Goldman Sachs, pour lesquels aucun collateral
9 (contrat de nantisse-
ment)  n’avait été conclu. Après le refus de Goldman Sachs de conclure un collateral 
unilatéral avec le Trésor pour un FX-swap10 de dollars américains en euros sur une 
émission de BTB, parce que cette banque ne voulait pas supporter le coût d’un tel collateral  unilatéral en temps de crise et souhaitait intégrer celui-ci dans le swap en 
tant que funding charge (coût de ﬁ  nancement), le Trésor a, ﬁ  n septembre 2008, 
bloqué toutes les lignes de crédit avec Goldman Sachs pour les produits dérivés, sauf pour les FX-swaps et les options de six et trois mois au plus. Les positions existantes avec Goldman Sachs n’ont, toutefois, pas été apurées à ce jour, en raison du coût trop élevé. 
 9 Les collaterals sont des contrats conclus par le Trésor dans le cadre de sa gestion des risques de 
crédit pour les produits dérivés (swaps et options) avec les contreparties ﬁ  nancières concernées. Ces 
contrats impliquent une évaluation régulière de la valeur de marché des positions des produits dérivés concernés. Si cette valeur est positive pour le Trésor, il reçoit un certain montant de la contrepartie. Ces accords sont unilatéraux, en d’autres termes, le Trésor ne doit rien payer à la contrepartie en cas de valeur de marché négative. Le montant demandé à la contrepartie est ﬁ  xé en fonction du threshold  
(seuil) qui lui a été attribué sur la base de sa note de solvabilité personnelle. Imaginons que la valeur de marché de la position d’un produit dérivé déterminé s’élève à 100 millions d’euros et que le thres-
hold de la contrepartie concernée est de 75 millions d’euros, le Trésor demandera 25 millions d’euros 
à la contrepartie. Les montants reçus sont placés en dépôts qui génèrent des intérêts pour la contre-partie.
10 Foreign exchange swap . Les FX-swaps sont des achats au comptant de devises contre euros, liés 
simultanément à des ventes à terme des mêmes devises contre euros aux mêmes contreparties ﬁ  nan-
cières ayant toujours trait au même montant principal. 270 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
Als gevolg van de ﬁ  nanciële crisis werden zowel algemene als meer punctuele maat-
regelen genomen inzake de aan ﬁ  nanciële tegenpartijen toe te kennen kredietlijnen 
voor de plaatsingen en het gebruik van afgeleide producten door de Schatkist. Ver-der wordt in het kader van het beheer van datzelfde kredietrisico, d.i. het risico dat de tegenpartijen hun betalingsverplichtingen niet nakomen, een groter beroep gedaan op bijna risicovrije reverse repo’s
11 en daarmee verband houdende EMA-contracten 
(EMA = European Master Agreement ) i.p.v. op plaatsingen op de interbankenmarkt. 
Het feit dat vele instellingen nu ook een staatsgarantie in het buitenland genieten biedt de Schatkist een extra zekerheid. 
In verband met de herschikking van het korps van primary dealers  en recognized 
dealers  van de Schatkist
12 kan worden opgemerkt dat de ﬁ  nanciële crisis niets heeft 
veranderd aan de lijst van primary dealers en dat enkel Lehman Brothers is wegge-vallen als recognized dealer als vanzelfsprekend gevolg van het faillissement ervan.
4 Optreden van de Nationale Bank van België (NBB)
Tijdens de eerste fase van de ﬁ  nanciële onrust, voor september 2008, kon het Euro-
systeem van centrale banken binnen het bestaande operationele kader optreden. Toen de interbankenmarkt na het faillissement van Lehman Brothers in septem-ber 2008 bruusk en vrijwel volledig stilviel, zag het Eurosysteem zich genoodzaakt extra – en soms uitzonderlijke – maatregelen te nemen om de liquiditeit van de banken op peil te houden. Net zoals andere centrale banken moest de Nationale Bank van België (NBB) gedurende een beperkte periode noodliquiditeiten verstrek-ken aan instellingen die een systeemrisico vertoonden doordat hun moeilijkheden het hele Belgische of zelfs Europese ﬁ  nanciële systeem dreigden aan te tasten. De uit-
dagingen waren des te groter, omdat de situatie waarmee men werd geconfronteerd, totaal nieuw was en de omvang van de problemen ongezien. Zo moest de NBB voor het eerst een beroep doen op Emergency Liquidity Assistance  (ELA)
13 en overnight -
kredieten14 toestaan in euro en Amerikaanse dollar voor uitzonderlijke bedragen. 
In tegenstelling tot het risico dat gepaard gaat met de kredietverlening in het kader 
van het monetaire beleid is het aan de noodkredieten verbonden risico volledig ten laste van de centrale bank die deze kredieten toestaat. De wet van 15 oktober 2008 heeft daarom met terugwerkende kracht aan de NBB staatswaarborg verleend voor alle operaties die zij verricht om de ﬁ  nanciële stabiliteit te vrijwaren. 
11 Een reverse repo  is een contante aankoop van effecten, gekoppeld aan een verkoop op termijn van 
dezelfde effecten tegen dezelfde prijs aan dezelfde tegenpartij.
12 Het korps van primary dealers  is een reeks ﬁ  nanciële instellingen (een lijst van zestien in 2009), waar-
van de taak bestaat in het bevorderen van de plaatsing van OLO’s, gesplitste effecten en schatkistcer-tiﬁ caten op de primaire markt, het verzekeren van de liquiditeit van deze effecten op de secundaire 
markt en het promoten van de effecten van de Belgische staatsschuld als dusdanig. Hun functies, opdrachten en relaties met de Schatkist worden gedetailleerd beschreven in een lastenboek. Recogni-
zed dealers  (nog slechts twee na het wegvallen van Lehman Brothers) zijn instellingen waaraan de 
speciﬁ  eke taak wordt toevertrouwd de effecten van de Belgische staatsschuld in welbepaalde geogra-
ﬁ sche zones te gaan promoten en de Schatkist adviezen te verstrekken over welbepaalde aan te boren 
marktsegmenten. 
13 ELA ( Emergency Liquidity Assistance ) zijn noodkredieten die pas worden toegestaan aan een ﬁ  nanci-
ele instelling, als deze laatste elke mogelijkheid heeft uitgeput om kredieten bij de Europese Centrale Bank (ECB) op te nemen, met inbegrip van de permanente faciliteiten.
14 Overnight -kredieten zijn middelen die gedurende 24 uur ter beschikking worden gesteld.  166e Cahier de la Cour des comptes 271Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
À la suite de la crise ﬁ  nancière, des mesures générales et plus ponctuelles ont été 
prises en ce qui concerne les lignes de crédit à accorder aux contreparties ﬁ  nanciè-
res pour les placements et l’utilisation, par le Trésor, de produits dérivés. En outre, dans le cadre de la gestion de ce même risque de crédit, c’est-à-dire le risque que les contreparties ne respectent pas leurs engagements de paiement, il a été fait plus largement appel aux reverse repos
11, pratiquement sans risque, et aux contrats EMA 
(European Master Agreement ) y afférents, au lieu de placements sur le marché 
interbancaire. Le fait que de nombreuses institutions disposent aussi à présent d’une garantie d’État à l’étranger offre une sécurité supplémentaire au Trésor.
En ce qui concerne le réaménagement du corps des primary dealers  et des recogni-
zed dealers  du Trésor
12, il peut être souligné que la crise ﬁ  nancière n’a pas modiﬁ  é 
la liste des primary dealers  et que seule la banque Lehman Brothers a été supprimée 
en tant que recognized dealer  à la suite de sa faillite.
4 Intervention de la Banque nationale de Belgique (BNB)
Au cours de la première phase des turbulences ﬁ  nancières, avant septembre 2008, 
l’Eurosystème des banques centrales a pu agir dans le cadre opérationnel existant. La faillite de Lehman Brothers en septembre 2008 ayant provoqué le blocage brutal et quasi complet du marché interbancaire, l’Eurosystème a été contraint de prendre des mesures supplémentaires, parfois exceptionnelles, pour sauvegarder la liquidité des banques. Comme d’autres banques centrales, la Banque nationale de Belgique (BNB) a dû fournir, pendant une période limitée, des liquidités d’urgence à des ins-titutions qui présentaient un risque systémique dans la mesure où leurs difﬁ  cultés pouvaient avoir un effet de contagion sur l’ensemble du système ﬁ  nancier belge, voire européen. Les déﬁ  s étaient d’autant plus importants que les situations rencon-
trées étaient inédites et l’ampleur des problèmes, sans précédent. Ainsi, la BNB a dû recourir pour la première fois à l’ Emergency Liquidity Assistance  (ELA)
13 et accor-
der des crédits au jour le jour14 en euros et en dollars américains pour des montants 
exceptionnels.
Contrairement au risque lié aux crédits accordés dans le cadre de la politique moné-
taire, le risque lié aux crédits d’urgence est entièrement à la charge de la banque centrale qui les accorde. C’est pourquoi la loi du 15 octobre 2008 a octroyé avec effet rétroactif la garantie de l’État à la BNB pour toutes les opérations qu’elle effectue en vue de sauvegarder la stabilité ﬁ  nancière.
11 Un reverse repo  est l’achat au comptant de titres, combiné à une vente à terme des mêmes titres à la 
même contrepartie et à un prix identique.
12 Le corps des primary dealers  est un ensemble d’institutions ﬁ  nancières (au nombre de seize en 2009), 
dont la tâche consiste à promouvoir le placement d’OLO, de titres scindés et de certiﬁ  cats de trésore-
rie sur le marché primaire, à assurer la liquidité de ces titres sur le marché secondaire et à promouvoir les titres de la dette belge en tant que telle. Leurs fonctions, missions et relations avec le Trésor sont décrites en détail dans un cahier des charges. Les recognized dealers  (au nombre de deux seulement 
après la faillite de Lehman Brothers) sont des institutions dont la tâche spéciﬁ  que est de promouvoir 
les titres de la dette belge dans certaines zones géographiques et de fournir des avis au Trésor sur des segments bien déﬁ  nis du marché à explorer.
13 Les ELA ( Emergency Liquidity Assistance ) sont des crédits d’urgence qui ne sont accordés que 
lorsqu’une institution ﬁ  nancière a épuisé toutes les possibilités d’obtenir du crédit auprès de la Banque 
centrale européenne (BCE), y compris les facilités permanentes.
14 Les crédits au jour le jour ( overnight ) sont des moyens mis à disposition pour une durée de 24 heures. 272 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
5  Kapitaalinjecties en andere ﬁ  nancieringsverrichtingen via de 
Federale Participatie- en investeringsmaatschappij (FPIM)
De FPIM is een naamloze vennootschap van openbaar nut waarvan de Staat de 
enige aandeelhouder is15.
Haar opdrachten bestaan erin participaties te nemen in overheids- en privébedrijven 
die van strategisch belang zijn en te investeren in ondernemingen die van maat-schappelijk belang zijn. 
De wet voorziet ook in een mechanisme van gedelegeerde opdracht: de FPIM moet 
elke opdracht uitvoeren die haar wordt toevertrouwd door bijzondere wetten of door in de ministerraad overlegde koninklijke besluiten. In dat geval verstrekt de Staat aan de FPIM alle ﬁ  nanciële middelen die nodig zijn voor de uitvoering van die opdrachten.
In het kader van de gedelegeerde opdrachten heeft de Staat de FPIM ermee belast 
aandelen van ﬁ  nanciële instellingen aan te kopen. Deze participaties werden volledig 
door de Staat geﬁ  nancierd.
De FPIM heeft participaties in het kapitaal van vijf ﬁ  nanciële instellingen genomen.
Tabel 1 – Participaties van FPIM in ﬁ  nanciële instellingen
Financiële instelling Aandeel in het
kapitaalPrijs betaald door
de Staat (euro)
Fortis Bank 25,0 % 8
79,42 miljard
BNP Paribas 11,6 %
SPV Royal Park Investments 43,5 % 0,74 miljard
Ethias Finance nv 25,0 % 0,50 miljardDexia nv 5,73 % 1,00 miljard
Totaal 11,66 miljard
De FPIM, Fortis Holding en BNP Paribas hebben een optieovereenkomst gesloten 
waardoor Fortis Holding tussen 10 oktober 2010 en 9 oktober 2016 een aankoop-optie kan uitoefenen op de aandelen BNP Paribas in het bezit van de FPIM. 
Indien Fortis Holding zijn optie uitoefent, zal de FPIM aan die ﬁ  nanciële instelling het 
verschil moeten uitbetalen tussen de koers van het aandeel BNP Paribas op het ogen-blik van de uitoefening van de optie en 68 euro (prijs van het aandeel BNP Paribas betaald door de FPIM). Dat mechanisme zou het voor de aandeelhouders van Fortis Holding moeten mogelijk maken te genieten van een eventuele meerwaarde van de aandelen BNP Paribas. 
Aangezien de FPIM 121 miljoen aandelen BNP Paribas bezit, zou de uitoefening van 
de optie een weerslag kunnen hebben op de middelen van de FPIM en van de Staat.
In juni 2009 ontving de FPIM haar eerste dividend van BNP Paribas voor een bedrag 
van 121 miljoen euro (of 1 euro per aandeel). De regering had de keuze tussen een betaling in contant geld of een betaling in aandelen (tegen de prijs van 34,79 euro per aandeel) en opteerde voor een betaling in aandelen. Als gevolg hiervan beschikt de FPIM over 3,46 miljoen extra aandelen BNP Paribas. 
15 De organieke wet van de FPIM is de wet van 2 april 1962 betreffende de Federale Participatie- en 
Investeringsmaatschappij en de gewestelijke investeringsmaatschappijen gewijzigd door de wet van 26 augustus 2006 houdende fusie van de Federale Investeringsmaatschappij en de Federale Participatie-maatschappij.  166e Cahier de la Cour des comptes 273Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
5  Injections de capital et autres opérations de ﬁ  nancement par le 
biais de la Société fédérale de participations et d’investissement (SFPI)
La SFPI est une société anonyme d’intérêt public dont l’État est l’unique actionnaire
15.
Ses missions consistent à prendre des participations dans des entreprises publiques 
et privées ayant un intérêt stratégique et d’investir dans des entreprises présentant une valeur sociétale intéressante. 
La loi prévoit également un mécanisme de mission déléguée où la SFPI est tenue 
d’accomplir toute mission qui lui est conﬁ  ée par des lois spéciales ou par des arrêtés 
royaux délibérés en conseil des ministres. Dans ce cas, l’État fournit à la SFPI toutes les ressources ﬁ  nancières nécessaires à l’accomplissement de ces missions.
Dans le cadre des missions déléguées, l’État a chargé la SFPI d’acquérir des actions 
d’institutions ﬁ  nancières. Ces participations ont été entièrement ﬁ  nancées par l’État.
La SFPI détient des participations dans le capital de cinq institutions ﬁ  nancières :
Tableau 1 – Participations de la SFPI dans le capital d’institutions ﬁ  nancières
Institution ﬁ  nancière Part dans le capital Prix payé par l’État 
(en euros)
Fortis Banque 25,0 % 8
79,42 milliards
SPV Royal Park Investments 43,5 % 0,74 milliard
Ethias Finance SA 25,0 % 0,50 milliardDexia SA 5,73 % 1,00 milliard
Total 11,66 milliards
La SFPI, Fortis Holding et BNP Paribas ont conclu un contrat d’option par lequel 
Fortis Holding peut, entre le 10 octobre 2010 et le 9 octobre 2016 exercer une option d’achat sur les actions BNP Paribas détenues par la SFPI.
Si Fortis Holding exerce son option, la SFPI devra lui payer la différence entre le 
cours de l’action BNP Paribas au moment de l’exercice de l’option et 68 euros (prix de l’action BNP Paribas payé par la SFPI). Ce mécanisme devrait permettre aux actionnaires de Fortis Holding de bénéﬁ  cier d’une éventuelle plus-value des actions 
BNP Paribas.
Étant donné que la SFPI détient 121 millions d’actions BNP Paribas, l’exercice de 
l’option pourrait avoir un impact sur les ressources de la SFPI et de l’État. 
En juin 2009, la SFPI a reçu son premier dividende de BNP Paribas pour un montant 
de 121 millions d’euros (soit 1 euro par action). Le gouvernement pouvait choisir entre un versement en numéraire ou en actions (au prix de 34,97 euros l’action), et il a choisi de recevoir des actions. Suite à cette opération, la SFPI dispose actuelle-ment de 3,46 millions d’actions BNP Paribas supplémentaires. 
15 La loi organique de la SFPI est la loi du 2 avril 1962 relative à la Société fédérale de participations et 
d’investissement et les sociétés régionales d’investissement, modiﬁ  ée par la loi du 26 août 2006 por-
tant fusion de la Société fédérale d’investissement et de la Société fédérale de participations. 274 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
Naast de aankoop van gewone aandelen werd de FPIM er door de Staat mee belast 
in te schrijven op een achtergestelde lening van 3,5 miljard euro die werd uitge geven 
door KBC en werd vertegenwoordigd door onvervreemdbare kapitaaleffecten zonder stemrecht. De FPIM zal een coupon ontvangen, berekend op basis van het dividend dat voor de gewone aandelen wordt gestort. Als KBC geen dividend aan de gewone aandeelhouders uitbetaalt, wordt er echter geen dividend aan de Staat gestort. 
6 Door de Staat toegekende garanties
De wettelijke grondslag van de garanties is vervat in artikel 117bis van de wet van 
2 augustus 2002 betreffende het toezicht op de ﬁ  nanciële sector en de ﬁ  nanciële diensten. Dat artikel werd ingevoegd door de wet van 15 oktober 2008
16 en later 
aangevuld door de wet van 14 april 200917.
Het biedt de mogelijkheid het stelsel van de bankdepositogarantie uit te breiden en 
tak 21-levensverzekeringen met gewaarborgd rendement garantie te verlenen. Boven-dien machtigt het de ministerraad om te overleggen over de koninklijke besluiten tot toekenning van staatsgaranties voor:
onderschreven verbintenissen en schuldvorderingen in handen van ﬁ  nanciële • 
instellingen die onder controle staan van de Belgische overheid;
verliezen op bepaalde activa in handen van ﬁ  nanciële instellingen die onder • 
controle staan van de Belgische overheid;
leningen die zijn aangegaan door de Gemeentelijke Holding • 
18.
De Staat heeft ook de mogelijkheid garanties te verstrekken voor bepaalde verbin-
tenissen die werden onderschreven door bad banks  (entiteiten die worden opgericht 
om de zogeheten rommelkredieten van de banken aan te kopen, te beheren en door te verkopen), alsook voor het kapitaal van de vennoten van sommige coöperatieve vennootschappen, waarvan minstens de helft van het vermogen is geïnvesteerd in de ﬁ nanciële sector.
De garanties worden in principe toegekend tegen een vergoeding die marktconform 
is en die door de Europese Commissie moet worden goedgekeurd.
De FPIM speelt geen rol bij de toekenning van de garanties, maar wel bij de her-
kapitaliseringen.
Naast de door artikel 117bis van de wet van 2 augustus 2002 toegestane garanties, 
verleent de Staat ook garanties voor de levering van noodliquiditeiten door de NBB (ELA) en voor verrichtingen inzake alternatieve ﬁ  nanciering van de NMBS. Ook in 
het kader van de reddingsoperatie van de Kaupthing Bank draagt de Staat een deel van het risico.
Onderstaande tabel bevat een samenvattend overzicht van de waarborgen die de 
Staat heeft verleend.
16 Wet van 15 oktober 2008 houdende maatregelen ter bevordering van de ﬁ  nanciële stabiliteit en inzon-
derheid tot instelling van een staatsgarantie voor verstrekte kredieten en andere verrichtingen in het kader van de ﬁ  nanciële stabiliteit.
17 Wet van 14 april 2009 tot wijziging van de wet van 2 augustus 2002 betreffende het toezicht op de 
ﬁ nanciële sector en de ﬁ  nanciële diensten.
18 De Gemeentelijke Holding is een naamloze vennootschap waarvan de aandeelhouders de Belgische 
provincies en gemeenten zijn. De holding houdt participaties aan in de ﬁ  nanciële sector, in hernieuw-
bare energie en in de vastgoedsector.  166e Cahier de la Cour des comptes 275Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
Outre l’acquisition d’actions ordinaires, la SFPI a été chargée par l’État de souscrire 
un emprunt subordonné de 3,5 milliards d’euros émis par KBC et représenté par des titres en capital non cessibles et sans droit de vote. La SFPI percevra un coupon calculé sur la base du dividende versé sur les actions ordinaires. Cependant, si KBC ne verse pas de dividende aux actionnaires ordinaires, l’État n’en reçoit pas non plus.
6 Garanties accordées par l’État
La base légale de ces garanties est l’article 117bis de la loi du 2 août 2002 relative 
à la surveillance du secteur ﬁ  nancier et aux services ﬁ  nanciers, inséré par la loi du 
15 octobre 2008
16 et complété ultérieurement par la loi du 14 avril 200917.
Cet article permet d’étendre le régime de protection des dépôts bancaires et de 
garantir les contrats d’assurance sur la vie avec rendement garanti relevant de la branche 21. En outre, il autorise le conseil des ministres à délibérer sur des arrêtés royaux accordant des garanties de l’État pour :
des engagements souscrits et des créances détenues par des institutions • 
ﬁ nancières contrôlées par les autorités belges ;
les pertes sur certains actifs détenus par des institutions ﬁ  nancières contrô- • 
lées par les autorités belges ;
les emprunts contractés par le Holding communal • 
18.
Il est également possible pour l’État de garantir certains engagements souscrits par 
des bad banks  (structures de défaisance, c.à-d. des entités créées pour acquérir, 
gérer et revendre les actifs dits toxiques des banques), ainsi que le capital des asso-ciés de certaines sociétés coopératives dont au moins la moitié du patrimoine est investi dans le secteur ﬁ  nancier.
Les garanties sont, en principe, accordées contre une rémunération conforme aux 
marchés et obligatoirement approuvée par la Commission européenne.
À la différence des recapitalisations, la SFPI n’intervient pas dans l’octroi des garan-
ties.
Outre les garanties autorisées par l’article 117bis de la loi du 2 août 2002, l’État 
garantit également les mises à disposition de liquidités d’urgence (ELA) accordées par la BNB et les opérations de ﬁ  nancement alternatif de la SNCB. Dans le cadre 
de l’opération de sauvetage de la banque Kaupthing, l’État a également supporté une partie des risques.
Le tableau ci-après donne un aperçu synthétique des garanties octroyées par l’État.
16 Loi du 15 octobre 2008 portant des mesures visant à promouvoir la stabilité ﬁ  nancière et instituant en 
particulier une garantie d’État relative aux crédits octroyés et autres opérations effectuées dans le cadre de la stabilité ﬁ  nancière.
17 Loi du 14 avril 2009 modiﬁ  ant la loi du 2 août 2002 relative à la surveillance du secteur ﬁ  nancier et aux 
services ﬁ  nanciers.
18 Le Holding communal est une société anonyme dont les actionnaires sont les provinces et communes 
belges. Le holding détient des participations dans le secteur ﬁ  nancier, les énergies renouvelables et 
l’immobilier.  276 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
Tabel 2 – Waarborgen verleend door de Staat
Waarborg Maximum
Banktegoeden 100.000 euro per persoon
(onbepaald aantal)
Levensverzekeringen (tak 21) 100.000 euro per verzekeringsnemer 
Dexia nv (interbancaire herﬁ  nanciering) 90,75 miljard euro19
Dexia nv (portefeuille beheerd door FSA AM) 10,53 miljard Amerikaanse dollar
Fortis Holding (CASHES) 2,35 miljard euro
Fortis Holding (ﬁ  nanciering SPV) 1 miljard euro
SPV Royal Park Investments 4,37 miljard euroFortis Bank (portefeuille van gestructureerde pro-
ducten, die niet naar het SPV werd overgeheveld)1,5 miljard euro
KBC (portefeuille van gestructureerde kredieten) 15,32 miljard euro
Gemeentelijke Holding 400 miljoen euro
20
Nationale Bank (levering van noodliquiditeiten) Bepaald door de kredietlijnen die de 
NBB aan banken in moeilijkheden toekent
NMBS-Holding (alternatieve ﬁ  nanciering) 18,7 miljoen Amerikaanse dollar
Kaupthing Bank 160 miljoen euro
De waarborging van de verbintenissen onderschreven door de ﬁ  nanciële instellingen 
wordt hierna uiteengezet.
Waarborging van de verbintenissen ten aanzien van andere kredietinstellingen 
De Staat waarborgt de terugbetalingsverplichtingen (in kapitaal en intrest) die voort-
vloeien uit contracten die aan bepaalde criteria beantwoorden. 
De wettelijke basis is het koninklijk besluit van 16 oktober 2008 dat werd genomen 
tot uitvoering van artikel 117bis van de wet van 2 augustus 2002 betreffende het toezicht op de ﬁ  nanciële sector en de ﬁ  nanciële diensten.
Enkel de verbintenissen die zijn aangegaan tussen 9 oktober 2008 en 31 oktober 2009 
en die ten laatste op 31 oktober 2011 vervallen, worden gewaarborgd. Rekening hou-dend met het feit dat de interbankenmarkt niet volledig is gestabiliseerd en dat de onrust op de ﬁ  nanciële markten aanhoudt, heeft de regering beslist de waarborg met 
een jaar te verlengen.
De waarborg wordt vergoed door een storting vanwege de ﬁ  nanciële instelling op de 
rekening van de rekenplichtige van de diverse ontvangsten van de Thesaurie, die wordt ingeschreven in de rijksmiddelenbegroting
21. 
19 60,50 miljard euro vanaf 31 oktober 2009.
20 250 miljoen euro vanaf 1 oktober 2009.
21 Titel I – Lopende ontvangsten, hoofdstuk 18 – FOD Financiën, § 1, Administratie der Thesaurie, 
artikel 16.05 – Vergoeding te storten door de bankinstellingen voor het gebruik van de staatswaar-borg voor leningen tussen bankinstellingen.  166e Cahier de la Cour des comptes 277Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
19 60,50 milliards d’euros à partir du 31 octobre 2009.
20 250 millions d’euros à partir du 1er octobre 2009.
21 Titre I – Recettes courantes, chapitre 18 – SPF Finances, § 1er, Administration de la trésorerie, arti-
cle 16.05 – Indemnités à verser par les institutions bancaires pour l’utilisation de la garantie de l’État lors des prêts interbancaires.Tableau 2 – Garanties accordées par l’État
Garantie Maximum
Dépôts bancaires 100.000 euros par personne
(nombre indéterminé)
Assurances sur la vie (branche 21) 100.000 euros par preneur d’assurance 
Dexia SA (reﬁ  nancement interbancaire) 90,75 milliards d’euros19
Dexia SA (portefeuille géré par FSA AM) 10,53 milliards de dollars américains
Fortis Holding (CASHES) 2,35 milliards d’euros
Fortis Holding (ﬁ  nancement SPV) 1 milliard d’euros
SPV Royal Park Investments 4,365 milliards d’euros
Fortis Banque (portefeuille de produits structurés, 
non transférés au SPV)1,5 milliard d’euros
KBC (portefeuille de crédits structurés) 15,32 milliards d’euros
Holding communal 400 millions d’euros20
Banque nationale (fourniture de liquidités 
d’urgence)Déterminé par les lignes de crédits 
accordées par la BNB aux banques en difﬁ culté
SNCB Holding (ﬁ  nancement alternatif) 18,7 millions de dollars américains
Kaupthing Banque 160 millions d’euros
Les garanties des engagements souscrits par des institutions ﬁ  nancières sont déve-
loppées ci-après.
Garantie des engagements envers d’autres établissements de crédits
L’État garantit les obligations de remboursement (en capital et en intérêt) résultant 
de contrats répondant à certains critères. 
La base légale est l’arrêté royal du 16 octobre 2008 pris en exécution de l’article 117bis 
de la loi du 2 août 2002 relative à la surveillance du secteur ﬁ  nancier et aux services 
ﬁ nanciers.
Seuls les engagements contractés entre le 9 octobre 2008 et le 31 octobre 2009 et 
échus au plus tard le 31 octobre 2011 sont garantis. Compte tenu du fait que le marché interbancaire n’est pas entièrement stabilisé et que les turbulences sur les marchés ﬁ nanciers demeurent, le gouvernement a décidé de prolonger la garantie d’un an.
La garantie est rémunérée par un versement de l’institution ﬁ  nancière sur le compte 
du comptable des recettes diverses de la Trésorerie et est inscrite au budget des voies et moyens
21. 278 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
22 Informatie beschikbaar op de website van het Agentschap voor de Schuld (www.debtagency.be).
23 Staatssteun NN 49/2008.Dexia nv heeft de waarborg in kwestie gevraagd voor de verbintenissen die werden 
onderschreven door Dexia nv, Dexia Bank België (en haar ﬁ  liaal in Groot-Brittannië), 
Dexia Crédit Local (en zijn ﬁ  lialen in Groot-Brittannië, Japan en de Verenigde Staten) en Dexia Banque Internationale (en haar ﬁ  liaal in Singapore). 
De overeenkomst die op 9 oktober 2008 werd afgesloten tussen België, Frankrijk en 
Luxemburg en Dexia nv bepaalt dat die waarborg niet meer mag bedragen dan een maximum van 150 miljard euro, te weten:
90,75 miljard euro voor België (federale Staat) (60,5 %); –
54,75 miljard euro voor Frankrijk (36,5 %); –
4,50 miljard euro voor Luxemburg (3,0 %). –
Op 31 augustus 2009 waarborgden de Staten de herﬁ  nancieringsverrichtingen van 
Dexia voor bijna 79 miljard euro
22.
De vergoeding bestaat uit een commissie die Dexia maandelijks moet betalen. De 
hoogte van deze vergoeding hangt af van de looptijd van de verrichting en bedraagt minstens 0,5 % op jaarbasis.
Voor de periode van oktober 2008 tot augustus 2009 heeft Dexia 200,6 miljoen euro 
aan vergoedingen aan de Schatkist betaald.
De Europese Commissie heeft de aan Dexia nv toegekende waarborg goedge-
keurd
23.
Waarborging van verbintenissen ten aanzien van een ﬁ  liaal
De Staat kan eveneens garant staan voor verbintenissen die een bank is aangegaan 
op ﬁ nanciële activa die door één van haar ﬁ  lialen worden aangehouden.
Dit soort waarborg wordt toegestaan door het koninklijk besluit van 10 decem-
ber 2008 betreffende de waarborg van bepaalde risico’s aangegaan door ﬁ  nanciële 
instellingen (gewijzigd door het koninklijk besluit van 29 april 2009).
Financial Security Assurance Holding (FSA) is een Amerikaans ﬁ  liaal van Dexia, 
gespecialiseerd in obligatieverzekering. Dit houdt in dat de lening van een privé- of openbare instelling wordt gewaarborgd mits incassering van een premie.
De premies die FSA ontving, werden belegd in een portefeuille van activa die wordt 
beheerd door FSA Asset Management (FSA AM).
Als gevolg van de ﬁ  nanciële crisis heeft de Dexia-groep de obligatieverzekerings-
activiteit van FSA verkocht. De portefeuille ﬁ  nanciële producten aangehouden door 
FSA AM zal niet worden verkocht en blijft onder de beheersverantwoordelijkheid van Dexia die deze geleidelijk zal laten uitdoven.
De verkoop van FSA ging gepaard met een waarborg van de Belgische en de Franse 
Staat die betrekking had op de verbintenissen die Dexia nv en Dexia Crédit Local ten aanzien van FSA AM waren aangegaan. De portefeuille activa, die door de waar-borg wordt gedekt, wordt geraamd op 16,98 miljard Amerikaanse dollar.  166e Cahier de la Cour des comptes 279Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
22 Information disponible sur le site internet de l’Agence de la dette (www.debtagency.be).
23 Aide d’État NN 49/2008.Dexia SA a sollicité le bénéﬁ  ce de cette garantie pour les engagements souscrits par 
Dexia SA, Dexia Banque Belgique (et sa succursale en Grande-Bretagne), Dexia Crédit Local (et ses succursales en Grande-Bretagne, au Japon et aux États-Unis) et Dexia Banque Internationale (et sa succursale à Singapour). 
La convention du 9 octobre 2008 conclue entre les États belges, français et luxembour-
geois et Dexia SA prévoit que la garantie ne peut pas excéder un plafond de 150 mil-liards d’euros soit :
90,75 milliards d’euros pour la Belgique (État fédéral) (60,5 %) –
54,75 milliards d’euros pour la France (36,5 %) –
4,50 milliards d’euros pour le Luxembourg (3,0 %). –
Au 31 août 2009, les États garantissaient les opérations de reﬁ  nancement de Dexia 
pour près de 79 milliards d’euros
22.
La rémunération est constituée d’une commission que Dexia doit acquitter mensuel-
lement. Le montant de cette rémunération dépend de la durée de l’opération et s’élève à 0,5 % minimum sur une base annuelle.
Pour la période d’octobre 2008 à août 2009, Dexia a versé 200,6 millions d’euros de 
rémunérations à la Trésorerie.
La Commission européenne a approuvé la garantie octroyée à Dexia SA
23.
Garantie d’engagements envers une ﬁ  liale 
L’État peut aussi être amené à garantir des engagements pris par une banque sur 
des actifs ﬁ  nanciers détenus par une de ses ﬁ  liales.
Ce type de garantie est autorisé par l’arrêté royal du 10 décembre 2008 relatif à la 
garantie de certains risques assumés par des institutions ﬁ  nancières (modiﬁ  é par l’arrêté royal du 29 avril 2009).
Financial Security Assurance Holding (FSA) est une ﬁ  liale américaine de Dexia spé-
cialisée dans le rehaussement de crédit. Cette activité consiste à garantir l’emprunt d’un organisme privé ou public contre l’encaissement d’une prime.
Les primes perçues par FSA ont été investies dans un portefeuille d’actifs géré par 
FSA Asset Management (FSA AM).
Suite à la crise ﬁ  nancière, le groupe Dexia a vendu l’activité de rehaussement de 
crédit de FSA. Le portefeuille de produits ﬁ  nanciers détenus par FSA AM n’est pas 
vendu et reste sous la responsabilité de gestion de Dexia, qui le mettra progressive-ment en extinction.
La vente de FSA a été assortie d’une garantie accordée par les États belge et fran-
çais et portant sur les engagements pris par Dexia SA et Dexia Crédit local vis-à-vis de FSA AM. Le portefeuille d’actifs couvert par la garantie est évalué à 16,98 mil-liards de dollars américains. 280 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
24 Staatssteun C 9/2009.
25 Het betreft obligaties zonder vervaldatum uitgegeven door Fortis Bank die omzetbaar zijn in aandelen 
van Fortis Holding ( Convertible and Subordinated hybrid equity-linked securities) .Op basis van de op 30 juni 2009 ondertekende overeenkomsten tussen de Belgische 
en de Franse Staat, Dexia en FSA AM is het maximum van de waarborg vastgesteld op 10,53 miljard Amerikaanse dollar voor de Belgische Staat (62 %) en op 6,45 mil-jard Amerikaanse dollar voor de Franse Staat (38 %). De vergoeding voor de waar-borg, waarvan het tarief werd vastgesteld op 1,13 % per jaar, zal elk semester (op 31 januari en 31 juli) door Dexia aan de Belgische en de Franse Staat worden gestort. Een tarief voor bijkomende vergoedingen werd vastgesteld op 0,32 %. 
De Europese Commissie heeft op 13 maart 2009 haar goedkeuring voor deze waar-
borg gegeven onder voorbehoud van een grondiger onderzoek
24.
Waarborging van de schuldvorderingen gehouden door een ﬁ  nanciële instelling
De Staat kan borg staan voor de verbintenissen van een ﬁ  nanciële instelling maar 
ook voor de schuldvorderingen die deze aanhoudt. Deze waarborg is bijzonder belangrijk voor de ﬁ  nanciële instelling wanneer een schuldenaar in gebreke blijft.
Krachtens het koninklijk besluit van 14 april 2009 tot toekenning van een staats-
waarborg aan bepaalde operaties in verband met de redding van Fortis, waarborgt de Staat drie types van schuldvorderingen aangehouden door Fortis Bank:
vorderingen ten laste van Fortis Holding met betrekking tot de uitgifte van • 
CASHES
25 (maximum 2,35 miljard euro);
vorderingen ten laste van Fortis Holding met betrekking tot de ﬁ  nanciering van • 
het SPV (maximum 1 miljard euro);
vorderingen ten laste van het SPV Royal Park Investments (maximum 4,37 mil- • 
jard euro).
Opdat de Fortis-groep over liquide middelen zou kunnen beschikken, heeft Fortis 
Bank eind 2007 CASHES uitgegeven met vlottende intrestvoeten en zonder eind-vervaldag.
Als de houder ervan dat wenst, kunnen de CASHES worden ingeruild voor aandelen 
van Fortis Holding.
Om die inruiling mogelijk te maken, heeft Fortis Holding, parallel met de uitgifte van 
de CASHES, 125.313.283 aandelen (voor een totale waarde van 2,35 miljard euro) uitgegeven, die worden aangehouden tot de omzetting van de CASHES.
In verband met die effecten hebben Fortis Bank en Fortis Holding een overeenkomst 
afgesloten: de Relative Performance Note  (RPN).
De Staat waarborgt de verplichtingen die Fortis Holding ten aanzien van Fortis Bank 
is aangegaan in het kader van de RPN, voor een maximum van 2,35 miljard euro.
De betaling van de vergoeding die aan de Staat is verschuldigd voor de toekenning 
van de waarborg, of 0,70 % van de waarde van de RPN, zal ten laste vallen van Fortis Holding, die eveneens aandelen van Fortis Insurance Belgium in pand zal moeten geven.
Het SPV Royal Park Investments is een vennootschap die werd opgericht om een 
gedeelte te verwerven van de portefeuille gestructureerde producten van Fortis Bank. Het kapitaal ervan voor een bedrag van 1,7 miljard euro zal worden geﬁ  nan-
cierd door Fortis Holding (760 miljoen euro), de FPIM (740 miljoen euro geﬁ  nancierd 
door de Staat) en BNP Paribas (200 miljoen euro).  166e Cahier de la Cour des comptes 281Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
24 Aide d’État C 9/2009.
25 Il s’agit d’obligations sans échéance émises par Fortis Banque et qui peuvent être converties en actions 
de Fortis Holding (« Convertible and Subordinated hybrid equity-linked securities  »).Sur la base des conventions signées le 30 juin 2009 entre les États belge et français, 
Dexia et FSA AM, le plafond de la garantie a été ﬁ  xé à 10,53 milliards de dollars 
américains pour l’État belge (62 %) et à 6,45 milliards de dollars américains pour l’État français (38 %). La rémunération de la garantie dont le taux a été ﬁ  xé à 1,13 % 
par an sera versée par Dexia chaque semestre (au 31 janvier et au 31 juillet) aux États belge et français. Un taux de rémunération additionnelle a été ﬁ  xé à 0,32 %.
La Commission européenne a donné son accord sur cette garantie le 13 mars 2009 
sous réserve d’un examen plus approfondi
24.
Garantie des créances détenues par une institution ﬁ  nancière
En plus de garantir des engagements souscrits par une institution ﬁ  nancière, l’État 
peut également garantir des créances détenues par celle-ci. Cette garantie est par-ticulièrement importante pour l’institution ﬁ  nancière en cas de défaillance du débi-
teur.
En vertu de l’arrêté royal du 14 avril 2009 octroyant une garantie d’État à certaines 
opérations relatives au sauvetage de Fortis, l’État garantit trois types de créances détenues par Fortis Banque :
Créances à la charge de Fortis Holding relatives à l’émission de CASHES • 
(2,35 milliards d’euros maximum)
Créances à la charge de Fortis Holding relatives au ﬁ  nancement du SPV • 
(1 milliard d’euros maximum)
Créances à la charge du SPV Royal Park Investments (4,365 milliards d’euros • 
maximum)
Aﬁ n que le groupe Fortis puisse disposer de liquidités, Fortis Banque a émis ﬁ  n 2007 
des CASHES
25 à taux ﬂ  ottant et sans échéance.
À la discrétion de son titulaire, une CASHES peut être échangée contre des actions 
Fortis Holding.
Aﬁ  n de permettre cet échange, Fortis Holding a émis, parallèlement à l’émission 
des CASHES, 125.313.283 actions (pour une valeur totale de 2,35 milliards d’euros) qu’elle détient jusqu’à la conversion des CASHES.
Ces titres ont fait l’objet d’une convention entre Fortis Banque et Fortis Holding : la 
Relative Performance Note  (RPN).
L’État garantit les obligations que Fortis Holding a contractées dans le cadre de la 
RPN envers Fortis Banque pour un maximum de 2,35 milliards d’euros.
Le paiement de la rémunération due à l’État pour l’octroi de la garantie, soit 0,7 % de 
la valeur de la RPN, sera à la charge de Fortis Holding, qui devra également déposer un nantissement composé d’actions de Fortis Insurance Belgium.
Le SPV Royal Park Investments est une société créée pour acquérir une partie du 
portefeuille de produits structurés de Fortis Banque. Son capital de 1,7 milliard d’euros sera ﬁ  nancé par Fortis Holding (760 millions d’euros), la SFPI (740 millions d’euros 
ﬁ nancés par l’État) et BNP Paribas (200 millions d’euros). 282 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
26 4,3 miljard USD, 1,05 miljard GBP en 21 miljoen AUD.
27 Wanneer een instelling een super senior  lening afsluit, is ze verplicht de schuldeiser van die lening als 
eerste terug te betalen, voor haar andere schuldeisers.
28 5,8 miljard USD en 236 miljoen GBP.
29 Staatssteun N 255/2009.Om enerzijds zijn participatie in het kapitaal van SPV en anderzijds de daarmee samenhangende kosten te ﬁ  nancieren, zal Fortis Holding 1 miljard euro kunnen lenen 
bij Fortis Bank. In deze hypothese zal de lening volledig door de Staat worden gewaarborgd. De vergoeding die aan de Staat is verschuldigd voor de toekenning van de waarborg (0,70 % van de gewaarborgde lening), zal ten laste vallen van Fortis Holding, die eveneens aandelen van Fortis Insurance Belgium in pand zal moeten geven.
De aankoopprijs die het SPV zal moeten betalen voor de aankoop van de portefeuille 
gestructureerde producten, is vastgesteld op 11,7 miljard euro. Dat bedrag zal worden geﬁ nancierd door het kapitaal (1,7 miljard euro) en via het aangaan van een lening van 
10 miljard euro, verdeeld als volgt:
Fortis Bank zal 5 miljard euro in deviezen • 
26 uitlenen in de vorm van een super 
senior  lening27 die niet gewaarborgd is door de Staat. 
Het saldo zal worden geﬁ  nancierd door BNP Paribas (0,5 miljard euro in • 
deviezen) en door een programma van commercial papers  (4,37 miljard euro 
in deviezen)28 uit te geven door het SPV en dit keer gewaarborgd door de 
Staat. In afwachting van de uitgifte van de commercial papers  zal Fortis Bank 
de deviezen, eveneens met staatswaarborg, uitlenen.
Indien de commercial papers  onvoldoende kopers op de markt vinden, verbindt Fortis 
Bank zich ertoe op het saldo in te tekenen.
De vergoeding die aan de Staat is verschuldigd voor de toekenning van de waarborg 
op de lening die Fortis Bank verstrekt en op het co mmercial paper , valt ten laste van 
het SPV. Zij vertegenwoordigt 0,70 % van het gewaarborgde bedrag.
In juli 2009 heeft het SPV 4,3 miljoen euro gestort aan de Schatkist voor de ver-
goeding van de waarborg op de door Fortis Bank toegekende lening in deviezen.
De Europese Commissie heeft op 12 mei 2009 haar akkoord gegeven voor deze 
waarborg29.
Waarborging van de verliezen of van het risico van niet-betaling op een portefeuille 
van ﬁ  nanciële activa
Fortis BankKrachtens het bovengenoemde koninklijk besluit van 14 april 2009 waarborgt de 
Staat de verliezen die Fortis Bank lijdt op haar portefeuille van gestructureerde producten die niet naar het SPV Royal Park Investments werd overgeheveld.
Fortis zal deze portefeuille van 21 miljard euro laten uitdoven.De eerste schijf van het verlies valt ten laste van Fortis Bank (3,5 miljard euro). 
Boven dat bedrag waarborgt de Staat de verliezen voor maximum 1,5 miljard euro.
De vergoeding voor deze waarborg is eveneens vastgesteld op 0,70 % van het 
gewaarborgde bedrag.  166e Cahier de la Cour des comptes 283Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
26 4,3 milliards USD, 1,05 milliards GBP et 21 millions AUD.
27 Lorsqu’un organisme contracte un prêt super senior , il est tenu de rembourser ce créancier en premier 
s’il a d’autres créanciers.
28 5,8 milliards USD et 236 millions GBP.
29 Aide d’État N 255/2009.Aﬁ n de ﬁ  nancer, d’une part, sa participation dans le capital du SPV et, d’autre part, 
les coûts liés à celle-ci, Fortis Holding pourra emprunter 1 milliard d’euros à Fortis Banque. Dans cette hypothèse, ce prêt sera entièrement garanti par l’État. La rému-nération due à l’État pour l’octroi de la garantie (soit 0,7 % du prêt garanti) sera à la charge de Fortis Holding, qui devra également déposer un nantissement composé d’actions de Fortis Insurance Belgium.
Le prix d’achat à payer par le SPV pour l’acquisition du portefeuille de produits struc-
turés a été ﬁ  xé à 11,7 milliards d’euros. Ce montant sera ﬁ  nancé par le capital (1,7 mil-
liard d’euros) et le recours à un emprunt de 10 milliards d’euros réparti comme suit :
Fortis Bank Banque prêtera 5 milliards d’euros en devises • 
26 sous la forme d’un 
prêt super senior27, qui n’est pas garanti par l’État. 
Le solde sera ﬁ  nancé par BNP Paribas (0,5 milliard d’euros en devises) et par • 
un programme de commercial papers  (4,365 milliards d’euros en devises)28 à 
émettre par le SPV et garanti cette fois par l’État. En attendant l’émission des commercial papers , Fortis Banque prêtera les devises également avec la 
garantie de l’État.
Si les commercial papers  ne trouvaient pas sufﬁ  samment d’acquéreurs sur le marché, 
Fortis Banque s’engage à souscrire pour le solde.
La rémunération due à l’État pour l’octroi de la garantie sur le prêt accordé par 
Fortis Banque et sur les commercial papers  est à la charge du SPV. Elle représente 
0,70 % du montant garanti.
En juillet 2009, le SPV a versé 4,3 millions d’euros à la Trésorerie pour la rémunéra-
tion de la garantie sur le prêt en devises accordé par Fortis Banque.
La Commission européenne a marqué son accord sur cette garantie le 12 mai 2009
29.
Garantie des pertes ou du risque de défaut sur un portefeuille d’actifs  ﬁ  nanciers
Fortis BanqueEn vertu de l’arrêté royal du 14 avril 2009 précité, l’État garantit les pertes réalisées 
par Fortis Banque sur son portefeuille de produits structurés non transféré au SPV Royal Park Investments.
Ce portefeuille de 21 milliards d’euros sera mis en extinction.La première tranche de perte (3,5 milliards d’euros) est à la charge de Fortis Banque. 
Au-delà de ce montant, l’État garantit les pertes à concurrence de 1,5 milliard d’euros maximum.
La rémunération de cette garantie est aussi ﬁ  xée à 0,70 % du montant garanti. 284 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
30 Het betreft een document waarin de belangrijkste elementen van de nog te ﬁ  naliseren overeenkomst 
zijn opgenomen.
31 Voor de staatswaarborg is de grondslag het koninklijk besluit van 14 april 2009 tot toekenning van een 
staatswaarborg aan bepaalde leningen van de Gemeentelijke Holding, gewijzigd door het koninklijk besluit van 20 mei 2009.
32 Staat (400 miljoen euro), Vlaams Gewest (200 miljoen euro), Waals Gewest (140 miljoen euro) en 
Brussels Hoofdstedelijk Gewest (60 miljoen euro).
33 De vergoeding wordt gestort in de Rijksmiddelenbegroting – Titel I – Lopende ontvangsten, hoofd-
stuk 18 – FOD Financiën, § 1, Administratie der Thesaurie, artikel 16.05 – Vergoeding te storten door de bankinstellingen voor het gebruik van de staatswaarborg voor leningen tussen bankinstellingen.KBC
Een gedeelte van de portefeuille gestructureerde kredieten van KBC wordt ver-
zekerd door de Amerikaanse verzekeraar MBIA. Als gevolg van de afstand van een deel van zijn activa zou MBIA zijn solvabiliteit hebben zien dalen en zou KBC zelf een deel van de verliezen op zijn portefeuille ten laste moeten nemen.
Voorts zou ook het deel van hogere kwaliteit ( super senior  deel) van de portefeuille 
gestructureerde kredieten van KBC aanleiding kunnen geven tot verliezen.
Om KBC te ondersteunen, waarborgt de Staat het risico van niet-betaling op de 
portefeuille gestructureerde kredieten van de bank boven een eerste vooraf bepaald verlies.
Op basis van de term sheet
30 die op 14 mei 2009 werd gesloten, gaat het akkoord 
om een bedrag van 20,0 miljard euro. 
De eerste schijf verliezen (3,2 miljard euro) valt ten laste van KBC.De tweede schijf verliezen (2 miljard euro) valt eveneens ten laste van KBC, maar 
de bank zou aan de Staat kunnen vragen tussenbeide te komen in een kapitaals-verhoging om dat verlies te ﬁ  nancieren. In dat geval zou de Staat gewone aandelen 
van KBC kopen tegen de marktprijs.
De derde schijf verliezen (14,8 miljard euro) wordt verdeeld tussen de Staat (90 % of 
13,32 miljard euro) en KBC (het saldo).
Volgens de term sheet  is de vergoeding voor de waarborg vastgesteld op 719 mil-
joen euro voor de tweede schijf en op 1.152 miljoen euro voor de derde schijf. 
De vergoeding wordt opgesplitst in twaalf gelijke schijven die om de zes maand 
moeten worden betaald gedurende zes jaar.
Waarborg voor de leningen van de Gemeentelijke Holding
Om zijn participaties te ﬁ  nancieren gaat de Gemeentelijke Holding leningen aan, die 
ze waarborgt door aandelen uit haar portefeuille in pand te geven. Als gevolg van de daling in waarde van bepaalde activa van de Gemeentelijke Holding, waarborgen de Staat
31 en de gewesten de leningen van de holding tot 30 september 2009 voor een 
maximum van 800 miljoen euro.
Op basis van de term sheet  van 28 april 2009 waarborgen de Staat en de gewesten 
twintig leningen die werden afgesloten bij Fortis, Dexia en ING32.
De vergoeding van de waarborg bestaat uit een commissie, gelijk aan 0,70 % van 
de gewaarborgde bedragen en uit een waarborgcommissie, vastgesteld op 1 % per jaar
33.
In april 2009 stortte de Gemeentelijke Holding 1,1 miljoen euro aan de Schatkist als 
vergoeding voor de waarborg.  166e Cahier de la Cour des comptes 285Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
30 Il s’agit d’un document reprenant les principaux éléments d’un contrat qui reste à ﬁ  naliser.
31 Pour la garantie de l’État, la base légale est l’arrêté royal du 14 avril 2009 octroyant une garantie 
d’État à certains emprunts du Holding communal, modiﬁ  é par l’arrêté royal du 20 mai 2009. 
32 État (400 millions d’euros), Région ﬂ  amande (200 millions d’euros), Région wallonne (140 millions 
d’euros) et Région de Bruxelles-Capitale (60 millions d’euros).
33 La rémunération est inscrite au budget des voies et moyens – Titre I – Recettes courantes – Chapi-
tre 18 – SPF Finances, § 1er, Administration de la trésorerie, article 16.05 – Indemnités à verser par les 
institutions bancaires pour l’utilisation de la garantie de l’État lors des prêts interbancaires. KBC
Une partie du portefeuille de crédits structurés de KBC est assuré par l’assureur 
américain MBIA. Mais, suite à la cession de certains de ces actifs, MBIA aurait subi une baisse de sa solvabilité, et KBC pourrait devoir prendre en charge elle-même une partie des pertes sur son portefeuille.
Par ailleurs, la tranche de qualité supérieure (tranche super senior ) du portefeuille 
de crédits structurés de KBC pourrait également générer des pertes.
Aﬁ n de soutenir KBC, l’État garantit le risque de défaut de paiement sur le porte-
feuille de crédits structurés de la banque au-delà d’une première perte prédéﬁ  nie.
Sur la base de la term sheet
30 conclue le 14 mai 2009, l’accord porte sur un montant 
de 20,0 milliards d’euros. 
La première tranche de perte (3,2 milliards d’euros) est à la charge de KBC.La deuxième tranche de perte (2 milliards d’euros) est également à la charge de 
KBC, mais la banque pourrait demander à l’État d’intervenir dans une augmentation de capital pour ﬁ  nancer cette perte. Dans ce cas, l’État achèterait des actions ordi-
naires de KBC au prix du marché.
La troisième tranche de perte (14,8 milliards d’euros) est répartie entre l’État, qui en 
supporterait 90 % (soit 13,32 milliards d’euros), et KBC pour le solde.
D’après la term sheet , la rémunération de la garantie a été ﬁ  xée à 719 millions d’euros 
pour la deuxième tranche et à 1.152 millions d’euros pour la troisième tranche. 
La rémunération est scindée en 12 tranches égales payables tous les six mois pen-
dant six ans.
Garantie des emprunts du Holding communal
Pour ﬁ  nancer ses participations, le Holding contracte des emprunts et les garantit en 
donnant des actions de son portefeuille en gage. Suite à la dépréciation de certains actifs du Holding communal, l’État
31 et les régions garantissent les emprunts du Hol-
ding jusqu’au 30 septembre 2009 et pour un maximum de 800 millions d’euros.
Sur la base de la term sheet  du 28 avril 2009, l’État et les régions garantissent 20 
emprunts conclus avec Fortis, Dexia et ING32.
La rémunération de la garantie se compose d’une commission égale à 0,70 % des 
montants garantis et d’une commission de garantie ﬁ  xée à 1 % par an33.
En avril 2009, le Holding communal a versé 1,1 million d’euros à la Trésorerie pour la 
rémunération de la garantie. 286 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
34 Voorafgaand verslag van het college van experts aan de algemene vergadering van 11 februari 2009 
van Fortis nv, p. 50.
35 Als gevolg van de kredietcrisis en de ermee gepaard gaande verlagingen van de kredietwaardigheids-
ratings, voldeden de beleggingen in het kader van sommige alternatieve ﬁ  nanciële verrichtingen met 
Amerikaanse tegenpartijen niet meer aan de contractueel vastgelegde minimum ratingvereisten.
36 Het nominale bedrag voor 2009 is 18,7 miljoen dollar. De vergoeding wordt gestort in de Rijksmidde-
lenbegroting – Titel I – Lopende ontvangsten, hoofdstuk 18 – FOD Financiën, § 1, Administratie der Thesaurie, artikel 16.08 – Vergoeding te storten door de NMBS-holding voor het gebruik van de staatswaarborg voor haar verrichtingen door alternatieve ﬁ  nanciering.Mocht de waarborg worden uitgevoerd, dan zouden de Staat en de gewesten deel-
genoot worden in het kapitaal van de holding voor een bedrag gelijk aan het bedrag dat in het kader van de waarborg wordt betaald.
De aan de holding toegekende waarborg werd vanaf 1 oktober 2009 teruggebracht 
tot 500 miljoen euro. Die waarborg loopt tot 31 december 2009.
Waarborging van de levering van noodliquiditeiten (ELA-stelsel) toegekend door 
de NBB 
In het Eurosysteem van centrale banken leent een centrale bank van een lidstaat (en 
niet de ECB) op eigen verantwoordelijkheid en te eigen laste fondsen aan een ﬁ  nan-
ciële instelling die liquiditeitsproblemen kent. Deze leningen worden gedekt door effecten of andere activa die de bank in moeilijkheden in pand geeft.
Om de aandeelhouders van de NBB te beschermen tegen elk risico waartoe een 
dergelijke verrichting aanleiding zou kunnen geven, waarborgt de Staat volledig de lening die de NBB toekent.
De wettelijke grondslag is de wet van 22 februari 1998 tot vaststelling van het orga-
niek statuut van de Nationale Bank van België, meer bepaald het artikel 9 van die wet, zoals aangevuld door de wet van 15 oktober 2008 houdende maatregelen ter bevordering van de ﬁ  nanciële stabiliteit.
Gelet op de strikt vertrouwelijke aard van deze verrichtingen hoeft de NBB de 
Administratie van de Thesaurie niet te informeren over het verstrekken van drin-gende liquide middelen.
De verrichtingen in kwestie kunnen aanzienlijke bedragen vertegenwoordigen. Zo 
heeft de NBB bijvoorbeeld op 3 oktober 2008 in het kader van het ELA-stelsel een lening toegestaan aan Fortis van 54 miljard euro
34.
Deze waarborg wordt gratis toegestaan.
Waarborg toegekend aan de NMBS-Holding
Om het hoofd te bieden aan de kredietcrisis, waarborgt de Staat twee verrichtingen 
van alternatieve ﬁ  nanciering van de NMBS-Holding, en dit rekening houdende met 
de limiet van maximum 80 % van de totale ﬁ  nanciële verbintenissen die uit elke trans-
actie voortvloeien35.
De wettelijke grondslag is het artikel 166, § 1, van de programmawet van 30 decem-
ber 1988.
De waarborg wordt verleend door het koninklijk besluit van 31 maart 2009 tot toe-
kenning van de staatswaarborg voor alternatieve ﬁ  nanciële verrichtingen van de NMBS-Holding.
De jaarlijkse premie die de NMBS-Holding voor de staatswaarborg moet betalen, 
bedraagt 52,5 basispunten op het uitstaande nominale bedrag
36.  166e Cahier de la Cour des comptes 287Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
34 Rapport préliminaire du collège d’experts à l’assemblée générale du 11 février 2009 de Fortis SA, 
p. 50. 
35 À la suite de la crise de crédit et des réductions de cotes de solvabilité y afférentes, les placements 
effectués dans le cadre de certaines opérations de ﬁ  nancement alternatif avec des contreparties amé-
ricaines ne remplissaient plus les cotes de solvabilité minimums requises contractuellement.
36 Le montant nominal est de 18,7 millions de dollars pour 2009. La rémunération est inscrite au budget 
des voies et moyens – Titre I – Recettes courantes, Chapitre 18 – SPF Finances, § 1er, Administration 
de la trésorerie, article 16.08 - Indemnités à verser par la SNCB-Holding pour l’utilisation de la garan-tie de l’État lors de ses opérations de ﬁ  nancement alternatif. Si la garantie devait être exercée, l’État et les régions pourraient entrer dans le capi-
tal du Holding pour un montant équivalent au montant payé dans le cadre de la garantie.
La garantie accordée au Holding a été ramenée à 500 millions d’euros à partir du 
1
er octobre 2009. Cette garantie est octroyée jusqu’au 31 décembre 2009.
Garantie de mise à disposition de liquidités d’urgence (ELA) accordée par la BNB 
Dans le système européen des banques centrales, une banque centrale d’un État 
membre (et non la BCE) prête, sous sa responsabilité et à sa charge, des fonds à une institution ﬁ  nancière qui connaît des problèmes de liquidités. Ces prêts sont couverts par des titres ou d’autres actifs donnés en gage par la banque en difﬁ  -culté.
Aﬁ n d’exonérer les actionnaires de la BNB de tout risque qui pourrait résulter d’une 
telle opération, l’État garantit la totalité du prêt accordé par la BNB.
La base légale est la loi du 22 février 1998 ﬁ  xant les statuts organiques de la Banque 
nationale de Belgique et plus particulièrement l’article 9 de cette loi telle que com-plétée par la loi du 15 octobre 2008 portant des mesures visant à promouvoir la stabilité ﬁ  nancière.
Vu le caractère strictement conﬁ  dentiel de ces opérations, la BNB n’est pas tenue 
d’informer l’Administration de la trésorerie des mises à disposition de liquidités d’ur-gence.
Les opérations en question peuvent représenter des montants importants. À titre 
d’exemple, la BNB a prêté 54 milliards d’euros sous forme d’ELA à Fortis le 3 octo-bre 2008
34.
Cette garantie est accordée à titre gracieux.
Garantie accordée à la SNCB Holding
Aﬁ n de faire face à la crise de crédit, l’État garantit deux opérations de ﬁ  nancement 
alternatif de la SNCB Holding, dans la limite de maximum 80 % des engagements ﬁ nanciers globaux résultant de chaque transaction
35.
La base légale est l’article 166, § 1er, de la loi-programme du 30 décembre 1988.
La garantie est accordée par l’arrêté royal du 31 mars 2009 octroyant la garantie 
d’État à des opérations de ﬁ  nancement alternatif de la SNCB Holding.
La prime annuelle à payer par la SNCB Holding pour la garantie de l’État s’élève à 
52,5 points de base du montant nominal36. 288 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
37 10,53 miljard dollar voor Dexia FSA (dat is 7,69 miljard euro op 20 mei 2009), 4,5 miljard euro voor het 
SPV Royal Park Investments, 1,5 miljard euro voor Fortis Bank en 15,32 miljard euro voor KBC.Steunverlening in het kader van de redding van Kaupthing Bank
Het herstructureringsplan om Kaupthing Bank te redden bepaalde dat de Luxemburgse 
Staat een lening van 320 miljoen euro zou verstrekken aan de bank. België kende een kredietopening van 160 miljoen euro toe aan de Luxemburgse Staat en de risico’s van de lening van 320 miljoen euro werden tussen beide landen gelijk verdeeld. 
De lening van 160 miljoen euro zal eveneens aanleiding geven tot intresten en terug-
betalingen van het kapitaal van Luxemburg aan België.
Conclusie
Uit wat voorafgaat blijkt de zeer grote omvang van de bedragen waarvoor de Staat 
zich garant heeft gesteld. 
Dit is vooral het geval voor de waarborg gegeven voor de banktegoeden, de waar-
borg toegekend aan de NBB voor de levering van noodliquiditeiten en voor de waar-borg gegeven aan Dexia om haar herﬁ  nanciering op de interbankenmarkt te verge-
makkelijken.
Bovendien heeft de Staat waarborg verstrekt voor portefeuilles met zeer complexe 
gestructureerde producten voor een totaal van 29,01 miljard euro
37, d.i. ongeveer 9 % 
van de totale schuld van de Staat. 
Deze waarborgen vormen een onmiskenbaar risico (zie verder punt 10), doch hebben 
in eerste instantie een positieve weerslag op de begroting van de Staat.
7 Kasstromen als gevolg van de steunmaatregelen
Drie types steunmaatregelen aan ﬁ  nanciële instellingen hebben voor de Schatkist 
ﬁ nanciële kasstromen met een kwantitatieve impact op de staatsschuld en de begro-
ting tot gevolg gehad: kapitaalinjecties (participaties in het kapitaal), kredietverlenin-gen (toekenningen van leningen) en toekenningen van garanties, waarvoor de Schat-kist een vergoeding kreeg. 
Eind 2008 en de eerste maanden van 2009 werden gekenmerkt door aanzienlijke 
negatieve kasstromen die opliepen tot in totaal meer dan 20 miljard euro. De afge-lopen maanden kon 4,65 miljard euro (leningen toegekend aan het SPV van Fortis Bank) worden gerecupereerd na de goedkeuring van de overname van Fortis door BNP Paribas.
Op 31 augustus 2009 hebben de ﬁ  nanciële instellingen, voor de door de Staat toege-
kende waarborgen, vergoedingen gestort voor een bedrag van 325,3 miljoen euro:
waarborg voor bankdeposito’s en levensverzekeringen (via het Bijzonder • 
Fonds ter Bescherming van de Deposito’s en Levensverzekeringen, dat werd opgericht binnen de Deposito- en Consignatiekas): 119,3 miljoen euro vergoe-ding;
waarborg voor de interbancaire herﬁ  nanciering van Dexia: 200,6 miljoen euro • 
vergoeding;
waarborg voor de lening van Fortis Bank, toegekend aan SPV Royal Park • 
Investments: 4,3 miljoen euro vergoeding;
waarborg voor de interbancaire herﬁ  nanciering van de Gemeentelijke Holding: • 
1,1 miljoen euro vergoeding.  166e Cahier de la Cour des comptes 289Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
37 10,53 milliards de dollars pour Dexia FSA (soit 7,69 milliards d’euros au 20 mai 2009), 4,5 mil-
liards d’euros pour le SPV Royal Park Investments , 1,5 milliard d’euros pour Fortis Banque et 15,32 mil-
liards d’euros pour KBC.Octroi d’une aide dans le cadre du sauvetage de la banque Kaupthing
Le plan de restructuration en vue du sauvetage de la banque Kaupthing prévoyait 
que l’État luxembourgeois accorderait un prêt de 320 millions d’euros à la banque. La Belgique a accordé une ouverture de crédit de 160 millions d’euros à l’État luxem-bourgeois et les risques de l’emprunt de 320 millions d’euros ont été répartis entre les deux États à parts égales. 
Le prêt de 160 millions d’euros donnera également lieu à des intérêts et à des rem-
boursements de capital du Luxembourg à la Belgique.
Il apparaît ainsi que l’État s’est porté garant pour des montants considérables.
C’est le cas surtout pour la garantie donnée sur les dépôts bancaires, la garantie 
octroyée à la BNB pour les mises à disposition de liquidités d’urgence et pour la garantie donnée à Dexia en vue de faciliter son reﬁ  nancement sur le marché inter-
bancaire.
De plus, l’État a donné sa garantie sur des portefeuilles de produits structurés très 
complexes pour un total de 29,01 milliards d’euros
37, soit près de 9 % de la dette 
totale de l’État.
Ces garanties constituent un risque indéniable (cf. point 10), mais ont, dans un pre-
mier temps, un impact positif sur le budget de l’État.
7 Flux de caisse découlant des mesures d’aide
Trois types de mesures d’aide aux institutions ﬁ  nancières ont généré pour le Trésor 
des ﬂ  ux de caisse ﬁ  nanciers exerçant un impact quantitatif sur la dette publique et le 
budget : injections de capital (participations dans le capital), octrois de crédits (octrois de prêts) et octrois de garanties, pour lesquels le Trésor a perçu une rémunération.
La ﬁ n de l’année 2008 et les premiers mois de 2009 ont été caractérisés par des ﬂ  ux 
de caisse nettement négatifs qui se sont élevés à un montant total excédant 20 mil-liards d’euros. Une partie de ce montant, soit 4,65 milliards d’euros (prêts consentis au special purpose vehicle  (SPV) de Fortis Banque) a pu être récupérée après l’ap-
probation de la reprise de Fortis par BNP Paribas.
Au 31 août 2009, les institutions ﬁ  nancières ont versé 325,3 millions d’euros de 
rémunération pour les garanties octroyées par l’État :
garantie des dépôts bancaires et des assurances sur la vie (via le Fonds spé- • 
cial de protection des dépôts et des assurances sur la vie créé au sein de la Caisse des dépôts et consignations) : 119,3 millions d’euros ;
garantie du reﬁ  nancement interbancaire de Dexia : 200,6 millions ; • 
garantie du prêt de Fortis Banque accordé au SPV Royal Park Investments : • 
4,3 millions d’euros ;
garantie du reﬁ  nancement interbancaire du Holding communal : 1,1 million • 
d’euros. 290 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
In het kader van de door de Staat verleende kredietopening voor de redding van 
Kaupthing Bank heeft de Schatkist in augustus 2009 een eerste terugbetaling ont-vangen van 16,0 miljoen euro. 
Abstractie gemaakt van de (niet exact te berekenen) betaalde intresten op kasbasis, 
die voortvloeiden uit de door middel van leningen verrichte ﬁ  nancieringen en herﬁ  -
nancieringen van de vermelde steunmaatregelen van de federale regering, hebben ﬁ nanciële kasstromen ten gevolge van deze maatregelen de (federale) staatsschuld 
doen toenemen met 15,2 miljard euro. Het betreft ongeveer 4,5 % van het BBP tegen marktprijzen in 2008.
8 Invloed op de intrestlasten
De intrestlasten die de Schatkist zelf betaalde vanwege de bijkomende schulduitgif-
ten zijn moeilijk exact te berekenen. Dit komt doordat eveneens en vaak gelijktijdig voldaan moest worden aan andere ﬁ  nancieringsbehoeften van de Schatkist dan die 
welke voortvloeien uit deze steunmaatregelen, en er geen administratief onderscheid tussen die verschillende ﬁ  nancieringsbehoeften wordt gemaakt. De approximatieve bijkomende budgettaire intrestlasten op economische basis bedroegen tot 30 juni 2009, d.w.z. voor een periode van in totaal ongeveer negen maanden, 340 miljoen euro, of 0,1 % van het bovenvermelde BBP. 
Deze (approximatieve) bijkomende budgettaire intrestlasten kunnen echter bezwaar-
lijk als het enige gevolg van de ﬁ  nanciële crisis voor de totale intrestlasten in de begroting worden beschouwd. De ﬁ  nanciële (en economische) crisis is immers op zijn 
minst gedeeltelijk verantwoordelijk voor de gevoelige daling van het algemene intrest-peil, die bij de laatste begrotingscontrole in februari 2009 aanleiding gaf tot een aan-zienlijke neerwaartse herziening van de geraamde intrestlasten. Zo konden bij deze begrotingscontrole in weerwil van het stijgende schuldvolume de geraamde intrestlas-ten op economische basis voor 2009 met 1.166,2 miljoen euro worden verlaagd ten opzichte van de initiële begroting voor 2009. Ondanks alle steunmaatregelen aan de ﬁ nanciële sector en ondanks de stijgende staatsschuld heeft de ﬁ  nanciële crisis per 
saldo voorlopig geleid tot een lagere intrestlast voor de federale begroting.
9 Invloed op het vorderingensaldo
Wat het vorderingensaldo van de overheid betreft, kan op algemene wijze worden 
opgemerkt dat de kredietverleningen en kapitaalinjecties hierop geen invloed heb-ben. De andere kasstromen, waaronder de te betalen en ontvangen intresten en de vergoedingen resulterend uit de steunmaatregelen, beïnvloeden daarentegen wel het vorderingensaldo. 
Het vorderingensaldo wordt berekend door het Instituut voor de Nationale Rekenin-
gen en voor goedkeuring overgelegd aan de Europese instanties.  166e Cahier de la Cour des comptes 291Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
Dans le cadre de l’ouverture de crédit accordée par l’État pour le sauvetage de la 
banque Kaupthing, la Trésorerie a reçu un premier remboursement de 16,0 mil-lions d’euros en août 2009. 
Abstraction faite des intérêts (impossibles à calculer avec exactitude) payés sur une 
base de caisse, qui découlent des ﬁ  nancements et reﬁ  nancements opérés au moyen 
de prêts ainsi que des mesures d’aide précitées prises par le gouvernement fédéral, les ﬂ ux de caisse ﬁ  nanciers découlant de ces mesures ont accru la dette publique 
(fédérale) de 15,2 milliards d’euros, soit quelque 4,5 % du PIB aux prix de marché en 2008.
8 Incidence sur les charges d’intérêts
Les charges d’intérêts que le Trésor a payées lui-même à la suite des émissions de 
titres de la dette supplémentaires sont difﬁ  ciles à calculer avec exactitude en raison 
du fait qu’il convenait de satisfaire également, et souvent simultanément, aux besoins de ﬁ  nancement du Trésor autres que ceux découlant de ces mesures d’aide et qu’aucune distinction n’est opérée, sur le plan administratif, entre ces besoins de ﬁ  nancement. Les charges d’intérêts supplémentaires approximatives sur une base économique se sont élevées, jusqu’au 30 juin 2009, c’est-à-dire pour une période de quelque neuf mois au total, à 340 millions d’euros, soit 0,1 % du PIB précité.
Ces charges d’intérêts supplémentaires (approximatives) peuvent toutefois difﬁ  cile-
ment être considérées comme constituant la seule conséquence de la crise ﬁ  nancière 
pour les charges d’intérêts globales ﬁ  gurant au budget. La crise ﬁ  nancière (et éco-
nomique) est, en effet, à tout le moins partiellement responsable de la baisse sensi-ble du niveau général des taux d’intérêt, qui, à l’occasion du dernier contrôle budgé-taire réalisé en février 2009, a donné lieu à une révision à la baisse considérable des charges d’intérêts. Il a ainsi été possible, à l’occasion de ce contrôle budgétaire, en dépit de la croissance du volume de la dette, de réduire les charges d’intérêts pour 2009, estimées sur une base économique, de 1.166,2 millions d’euros par rapport au budget initial de 2009. En dépit de toutes les mesures d’aide en faveur du secteur ﬁ  nancier et nonobstant la croissance de la dette publique, la crise ﬁ  nancière a eu provisoirement pour résultat, par solde, une diminution de la charge d’intérêt pour le budget fédéral.
9 Incidence sur le solde de ﬁ  nancement
En ce qui concerne le solde de ﬁ  nancement des pouvoirs publics, il peut être observé, 
de manière générale, que les octrois de crédits et les injections de capital n’ont aucune incidence en la matière. Par contre, les autres ﬂ  ux de caisse, notamment les 
intérêts dus et perçus et les rémunérations résultant des mesures d’aide, inﬂ  uencent 
le solde de ﬁ  nancement.
Le solde de ﬁ  nancement est calculé par l’Institut des comptes nationaux et soumis à 
l’approbation des instances européennes. 292 166e Boek van het RekenhofEvolutie staatsschuld Rekening van de Thesaurie en evolutie van de staatsschuld
10 Risico’s verbonden aan de steunmaatregelen
Uit het voorgaande blijkt dat de in het kader van de ﬁ  nanciële crisis getroffen steun-
maatregelen niet zonder risico’s zijn voor de verdere evolutie van de overheidsﬁ  nan-
ciën. De risico’s worden vooral beïnvloed door:
de mate waarin de verleende waarborgen ook daadwerkelijk zullen moeten • 
worden uitgevoerd;
de mate waarin het in diverse instellingen geïnjecteerde kapitaal kan worden • 
gerecupereerd.
In absolute (theoretische) cijfers vormen de verleende staatswaarborgen verreweg 
het grootste risico. De kans dat de risico’s zich ook daadwerkelijk zullen voordoen is echter bijzonder moeilijk in te schatten, aangezien ze ook worden beïnvloed door de internationale context en het verdere verloop van de ﬁ  nanciële crisis. Ook zijn ver-
schillende garantieregelingen onderling afhankelijk van elkaar, waardoor het totale (maximale) risico dat de Staat op zich heeft genomen niet zonder meer kan worden afgeleid (door samenvoeging) van de individuele maatregelen. Zo hebben de waar-borgverleningen aan individuele instellingen tot doel een faillissement te vermijden, waardoor het minder waarschijnlijk wordt dat in het kader van de waarborg van de bankdeposito’s tussenbeide moet worden gekomen. 
11 Besluit
De ﬁ nanciële crisis en de maatregelen die de overheid heeft genomen om de ﬁ  nanci-
ele sector te ondersteunen, hebben een belangrijke invloed gehad op de evolutie en het beheer van de staatsschuld. 
Hoewel de Schatkist voor de ﬁ  nanciering van de steunmaatregelen heeft gebruik 
gemaakt van het bestaande instrumentarium en geen nieuwe ﬁ  nanciële producten in 
het leven heeft geroepen, werden de strategieën inzake schuldbeheer enigszins aan-gepast.
Ten gevolge van de ﬁ  nanciering van de steunmaatregelen is de schuld van de fede-
rale Staat met 4,5 % van het BBP gestegen. Bovendien werden belangrijke waar-borgen verstrekt waarvan het op dit ogenblik onduidelijk is of en in welke mate deze ook effectief zullen moeten worden gerealiseerd. De onzekerheden in verband met deze waarborgen en de onzekere recuperatie van de kapitaalinjecties en krediet-verleningen vormen de grootste risico’s voor de overheidsﬁ  nanciën.
beïnvloed door de intresten, dividenden en vergoedingen die de overheid voor de steun ontvangt. Anderzijds bezwaren de door schulduitgiften geﬁ  nancierde maat-regelen de begroting door de betaalde intresten. Tenslotte heeft ook het rentebeleid van de monetaire autoriteiten (ECB) als respons op de ﬁ  nanciële crisis een gunstige 
In de loop van 2010 zal het Rekenhof de toegekende steunmaatregelen blijven opvol-
gen, in het bijzonder de inning van de door de ﬁ  nanciële sector verschuldigde vergoe-
dingen. Daarover zal verslag worden uitgebracht in het 167
e Boek.  166e Cahier de la Cour des comptes 293Compte de la Trésorerie et évolution de la dette de l’État Évolution de la dette de l’État
10 Risques liés aux mesures d’aide
Il ressort des considérations qui précèdent que les mesures d’aide prises dans le 
cadre de la crise ﬁ  nancière ne sont pas dénuées de risques pour l’évolution future 
des ﬁ  nances publiques. Les risques sont surtout liés aux éléments suivants :
le degré de mise en œuvre effective des garanties accordées ; • 
le degré de récupération du capital injecté dans les diverses institutions. • 
En termes absolus (théoriques), les garanties de l’État accordées constituent de loin 
le risque principal. La probabilité de concrétisation effective des risques est toutefois particulièrement malaisée à évaluer, étant donné qu’ils dépendent aussi du contexte international et de l’évolution future de la crise ﬁ  nancière. En outre, les différents régimes de garantie sont interdépendants, de sorte que le risque total (maximal) que l’État assume ne saurait se déduire sans plus (de l’addition) des mesures individuel-les. Ainsi, les garanties octroyées à des institutions individuelles ont précisément pour objectif d’éviter une faillite, ce qui réduit la probabilité de devoir intervenir dans le cadre de la garantie des dépôts bancaires.
11 Conclusion
La crise ﬁ  nancière et les mesures prises par les pouvoirs publics en vue de soutenir 
le secteur ﬁ  nancier ont exercé une inﬂ  uence considérable sur l’évolution et la gestion 
de la dette publique.
Bien que le Trésor ait eu recours, pour ﬁ  nancer les mesures d’aide, à l’instrumentaire 
existant et n’ait pas créé de nouveaux produits ﬁ  nanciers, les stratégies en matière 
de gestion de la dette ont été quelque peu ajustées.
Par suite du ﬁ  nancement des mesures d’aide, la dette de l’État fédéral s’est accrue 
de 4,5 % du PIB. En outre, d’importantes garanties ont été octroyées, dont il est actuellement très difﬁ  cile de déterminer si elles devront effectivement être réali-sées et, dans l’afﬁ  rmative, à quelle hauteur. Les incertitudes qui entourent ces garanties et l’insécurité qui prévaut quant à la récupération des injections de capital et des octrois de crédits constituent les risques les plus importants pour les ﬁ  nan-ces publiques.
Les effets sur le budget sont divergents : d’une part, le budget est inﬂ  uencé favora-
Dans le courant de l’année 2010, la Cour des comptes continuera à suivre les mesu-
res d’aide octroyées et, en particulier, la perception des rémunérations dues par le secteur ﬁ  nancier. Il sera fait rapport à ce sujet dans le 167
e Cahier. 294 166e Boek van het RekenhofRekening van de vermogenswijzigingen
Titel III
gen die samen met de samenvattende rekening deel uitmaken van de algemene rekening van de Staat. Ze geeft de wijzigingen aan in het actief en passief van het vermogen van de Staat.  166e Cahier de la Cour des comptes 295Compte des variations du patrimoine
Titre III
ment qui, conjointement avec le compte synthétique, font partie du compte général de l’État. Il expose les modiﬁ  cations de l’actif et du passif du patrimoine de l’État. 296 166e Boek van het RekenhofRekening van de vermogenswijzigingen
De rekening van de vermogenswijzigingen over het jaar 2008 werd nog niet over-
gelegd aan het Rekenhof. Zodra die rekening is overgelegd en onderzocht, zal er afzonderlijk over worden gerapporteerd in een bijvoegsel van dit 166
e Boek.  166e Cahier de la Cour des comptes 297Compte des variations du patrimoine
Le compte des variations du patrimoine de l’année 2008 n’a pas encore été transmis 
à la Cour des comptes. Il sera fait rapport sur ce compte dans un complément au 166
e Cahier dès que les documents auront été transmis et examinés. 298 166e Boek van het RekenhofSamenvattende rekening
Titel IV
lichtende rekeningen: de uitvoeringsrekening van de begroting, de rekening van de Thesaurie en de rekening van de vermogenswijzigingen. Samen vormen deze reke-ningen de algemene rekening van de Staat.  166e Cahier de la Cour des comptes 299Compte synthétique
Titre IV
savoir le compte d’exécution du budget, le compte de la Trésorerie et le compte des variations du patrimoine. Tous ces comptes constituent ensemble le compte général de l’État. 300 166e Boek van het RekenhofSamenvattende rekening
De samenvattende rekening over het jaar 2008 werd nog niet overgelegd aan het 
e Boek.  166e Cahier de la Cour des comptes 301Compte synthétique
Le compte synthétique pour l’année 2008 n’a pas encore été transmis. Au terme de 
son examen, la Cour des comptes fera rapport au sujet de ce compte dans un com-plément au 166
e Cahier. 302 166e Boek van het RekenhofRekeningen van de openbare instellingen
Titel V
Rekeningen van de openbare instellingen
De rekeningen van de openbare instellingen worden ter controle voorgelegd aan 
In deze titel wordt nagegaan of de instellingen van openbaar nut de termijnen naleven 
voor de overzending van de jaarrekeningen en wordt een overzicht gegeven van de kerncijfers van de jaarrekeningen van de instellingen die onderworpen zijn aan de wet van 16 maart 1954, van de openbare instellingen van sociale zekerheid onder-worpen aan de toepassing van het koninklijk besluit van 3 april 1997 en van bepaalde federale instellingen sui generis.
Deze titel geeft ook bijzondere commentaar bij de rekeningen van sommige open-
bare instellingen.  166e Cahier de la Cour des comptes 303Comptes des organismes publics
Titre V 
Comptes des organismes publics
Les comptes des organismes publics sont soumis au contrôle de la Cour des 
comptes.
organismes d’intérêt public sont respectés. Il comprend aussi un aperçu des chif-fres-clés des comptes annuels des organismes régis par la loi du 16 mars 1954, des institutions publiques de sécurité sociale visés par l’arrêté royal du 3 avril 1997, ainsi que de certaines institutions fédérales sui generis.
Ce titre rassemble également des commentaires spéciﬁ  ques sur les comptes de 
certains organismes publics. 304 166e Boek van het RekenhofNaleving termijnen Rekeningen van de openbare instellingen
2 Koninklijk besluit van 3 april 1997 houdende maatregelen met het oog op de responsabilisering van de 
openbare instellingen van sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels. Het Fonds tot Vergoeding van de ingeval van Sluiting van Ondernemingen Ontslagen Werknemers (FSO) is niet als OISZ opgenomen in het koninklijk besluit van 3 april 1997. Het FSO is echter op dezelfde manier gebonden aan een bestuursovereenkomst als de vijftien instellingen van sociale zekerheid die in het bovenvermeld koninklijk besluit staan vermeld. Daarom wordt het in dit hoofdstuk ook opgenomen onder de instellingen van sociale zekerheid.
3 Voor het begrotingsjaar 2008 moeten 48 rekeningen worden ingediend in het kalenderjaar 2009, hoe-wel er in totaal 49 instellingen zijn. Overeenkomstig artikel 12 van het koninklijk besluit van 22 juni 2001, gewijzigd door het koninklijk besluit van 28 augustus 2002 moet het RIZIV op 31 januari van het jaar X+2 zijn rekening overzenden aan het Rekenhof. Voor de rekening 2008 is dat dus op 31 janu-ari 2010.Hoofdstuk 1 
De wettelijke en reglementaire termijnen voor het toezenden van de rekeningen van 
de openbare instellingen worden onvoldoende in acht genomen. Op 30 oktober 2009 beschikte het Rekenhof, voor het jaar 2008, over 21 van de 48 rekeningen. Voor de jaren 2007 en 2006 hebben respectievelijk 19 en 13 instellingen hun rekeningen nog niet toegezonden. Bij de openbare instellingen van de sociale zekerheid is de ver-traging het grootst. Het Rekenhof stelt geen beduidende verbetering vast ten opzichte van voorgaande jaren.
De 24 instellingen van de categorieën A, B, C en D, die in 2008 waren onderworpen 
aan de wet van 16 maart 1954
1, de 16 openbare instellingen van sociale zekerheid 
onderworpen aan de toepassing van het koninklijk besluit van 3 april 19972, alsook 
9 instellingen sui generis, moeten strikte termijnen respecteren voor het opstellen, goedkeuren en toezenden van hun jaarrekeningen
3.
1.1 Onderzochte instellingen
De instellingen van openbaar nut, waarvan het Rekenhof de rekeningen moet contro-
leren voor het beheersjaar 2008 overeenkomstig wettelijke en reglementaire bepalin-gen, zijn de volgende: 
Federaal Agentschap voor de Opvang van Asielzoekers (Fedasil) • 
Federaal Agentschap voor Geneesmiddelen en Gezondheidsproducten (FAGG) • 
Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV) • 
Federaal Planbureau (FPB) • 
Regie der Gebouwen (RDG) • 
Pensioendienst voor de Overheidssector (PDOS) •   166e Cahier de la Cour des comptes 305Comptes des organismes publics Respect des délais
1 Loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public. 
ques de sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions. Notons que le Fonds d’indemnisation des travailleurs licenciés en cas de fermeture d’entreprises (FFE) n’est pas repris, dans l’arrêté royal du 3 avril 1997, en tant qu’IPSS. Le FFE est néanmoins lié par un contrat d’admi-nistration, au même titre que les quinze institutions de sécurité sociale mentionnées par l’arrêté royal précité. C’est à ce titre qu’il a été inclus parmi les organismes de sécurité sociale visés dans le présent chapitre.
3 Pour l’exercice budgétaire 2008, 48 comptes doivent être présentés au cours de l’année civile 2009, bien qu’il existe 49 organismes. Selon l’article 12 de l’arrêté royal du 22 juin 2001, modiﬁ  é par l’arrêté 
royal du 28 août 2002, l’Inami doit transmettre son compte à la Cour des comptes le 31 janvier de l’année X+2. Le compte 2008 doit donc être transmis le 31 janvier 2010.Chapitre 1
Les délais légaux et réglementaires régissant la transmission des comptes des 
organismes publics ne sont pas sufﬁ  samment respectés. Au 30 octobre 2009, la Cour des comptes disposait, pour l’année 2008, de 21 des 48 comptes. Pour les années 2007 et 2006, respectivement 19 et 13 organismes n’ont pas encore envoyé leurs comptes. Les institutions publiques de sécurité sociale enregistrent le retard le plus important. La Cour des comptes ne relève aucune amélioration signiﬁ  cative par rapport aux années antérieures. 
Les 24 organismes des catégories A, B, C et D, régis en 2008 par la loi du 
1, les 16 institutions publiques de sécurité sociale soumises à l’applica-
tion de l’arrêté royal du 3 avril 19972, ainsi que les 9 institutions sui generis, sont 
tenus de respecter des délais stricts pour l’élaboration, l’approbation et la transmis-sion de leurs comptes annuels
3. 
Les organismes d’intérêt public, dont la Cour des comptes doit contrôler les comptes 
de l’année 2008 en vertu de dispositions légales et réglementaires, sont :
Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs d’asile (Fedasil) • 
Agence fédérale des médicaments et des produits de santé (AFMPS) • 
Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire (Afsca) • 
Bureau fédéral du plan (BFP) • 
Régie des bâtiments (RDB) • 
Service des pensions du secteur public (SdPSP) •  306 166e Boek van het RekenhofNaleving termijnen Rekeningen van de openbare instellingen
Agentschap voor de Oproepen tot de Hulpdiensten (Agentschap 112) • 
Belgisch Interventie- en Restitutiebureau (BIRB) • 
Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg (KCE) • 
Zilverfonds • 
Instituut voor de Gelijkheid van Vrouwen en Mannen (IGVM) • 
Nationaal Geograﬁ  sch Instituut (NGI) • 
Instituut voor Veteranen – Nationaal Instituut voor Oorlogsinvaliden, Oud- • 
strijders en Oorlogsslachtoffers (IV-NIOOO)
Centrale Dienst voor Sociale en Culturele Actie van het Ministerie van Lands- • 
Nationaal Orkest van België (NOB) • 
Koninklijke Muntschouwburg (KMS) • 
Federaal Agentschap voor Nucleaire Controle (FANC) • 
Bureau voor Normalisatie (NBN) • 
Participatiefonds (PF) • 
Controledienst voor de Ziekenfondsen en de landsbonden van Ziekenfondsen • 
(CDZ)
Nationale Delcrederedienst (NDD) • 
Bijzondere Verrekenkas voor Gezinsvergoedingen ten bate van de Arbeiders • 
gebezigd door de Ladings- en lossingsondernemingen en door de Stuwadoors in de Havens, Losplaatsen, Stapelplaatsen en Stations (BK1)
Pool van de Zeelieden ter Koopvaardij (POOL) • 
Openbare Instellingen van Sociale Zekerheid (OISZ)
Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid (KSZ) • 
Hulpkas voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (HZIV) • 
Hulpkas voor Werkloosheidsuitkeringen (HVW) • 
Hulp- en Voorzorgskas voor Zeevarenden (HVKZ) • 
Fonds voor Arbeidsongevallen (FAO) • 
Fonds voor Beroepsziekten (FBZ) • 
Fonds tot Vergoeding van de ingeval van Sluiting van Ondernemingen Ont- • 
slagen Werknemers (FSO)
Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV) • 
Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen (RSVZ) • 
Rijksdienst voor Kinderbijslag voor Werknemers (RKW) • 
Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA) •   166e Cahier de la Cour des comptes 307Comptes des organismes publics Respect des délais
Agence des appels aux services de secours (Agence 112) • 
Bureau d’intervention et de restitution belge (Birb) • 
Centre fédéral d’expertise des soins de santé (KCE) • 
Fonds de vieillissement • 
Institut pour l’égalité des femmes et des hommes (IEFH) • 
Institut géographique national (IGN) • 
Institut des vétérans – Institut national des invalides de guerre, anciens com- • 
battants et victimes de guerre (IV-Inig) 
Ofﬁ ce central d’action sociale et culturelle du ministère de la Défense natio- • 
nale (Ocasc) 
Orchestre national de Belgique (ONB) • 
Théâtre royal de la Monnaie (TRM) • 
Agence fédérale de controle nucléaire (AFCN) • 
Bureau de normalisation (NBN) • 
Fonds de participation (FP) • 
Ofﬁ  ce de contrôle des mutualités et des unions nationales de mutualités • 
(OCM) 
Ofﬁ ce national du ducroire (OND) • 
Caisse spéciale de compensation pour allocations familiales en faveur des tra- • 
vailleurs occupés par les entreprises de chargement, déchargement et manu-tention de marchandises dans les ports, débarcadères, entrepôts et stations (CSP1)
vailleurs occupés dans les entreprises de batellerie (CSP4) 
Pool des marins de la marine marchande (Pool) • 
Banque-carrefour de la sécurité sociale (BCSS) • 
Caisse auxiliaire d’assurance maladie-invalidité (Caami) • 
Caisse auxiliaire de paiement des allocations de chômage (Capac) • 
Caisse de secours et de prévoyance en faveur des marins (CSPM) • 
Fonds des accidents du travail (FAT) • 
Fonds des maladies professionnelles (FMP) • 
Fonds d’indemnisation des travailleurs licenciés en cas de fermeture d’entre- • 
prises (FFE)
Institut national d’assurance maladie-invalidité (Inami) • 
Institut national d’assurances sociales pour travailleurs indépendants (Inasti) • 
Ofﬁ ce national d’allocations familiales pour travailleurs salariés (Onafts) • 
Ofﬁ ce national de l’emploi (Onem) •  308 166e Boek van het RekenhofNaleving termijnen Rekeningen van de openbare instellingen
4 Rekenhof, 162e Boek, Volume I, p. 342-367;163e Boek, Volume I, p. 356-365; 164e Boek, Volume I, 
p. 306-317 en 165e Boek, Volume I, p. 258-269.Rijksdienst voor Pensioenen (RVP) • 
Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ) • 
Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van Provinciale en Plaatselijke Overheids- • 
diensten (RSZPPO)
Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV) • 
Dienst voor de Overzeese Sociale Zekerheid (DOSZ) • 
Federale Instellingen sui generis
Deposito- en Consignatiekas (DCK) • 
Nationale Kas voor Rampenschade (NKR) • 
Nationale Kas voor Oorlogspensioenen (NKO) • 
Nationale Arbeidsraad (NAR) • 
Koninklijke Schenking (KS) • 
Belgisch Instituut voor Postdiensten en Telecommunicatie (BIPT) • 
Instituut voor de Nationale Rekeningen (INR) • 
Nationaal Gedenkteken van het Fort van Breendonk (NGFB) • 
Vermogen van de Koninklijke Militaire School (Vermogen KMS) • 
Net zoals in de vorige vier Boeken4 bespreekt dit artikel de naleving van de wette-
lijke en reglementaire termijnen door deze federale openbare instellingen.
Dit artikel geeft een overzicht van de toestand voor de begrotingsjaren 2006, 2007 
en 2008 zoals vastgesteld op 30 oktober 2009.
1.2 Wettelijk en reglementair kader
De data voor de opmaak, goedkeuring en toezending van begrotingsdocumenten en 
rekeningen zijn vastgelegd in volgende wettelijke en reglementaire bepalingen:
wet van 16 maart 1954 betreffende de controle op sommige instellingen van • 
koninklijk besluit van 5 augustus 1986 houdende algemeen reglement op de • 
koninklijk besluit van 3 april 1997 houdende maatregelen met het oog op de • 
responsabilisering van de openbare instellingen van sociale zekerheid, in uitvoe-ring van artikel 47 van de wet van 26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioen-stelsels;
koninklijk besluit van 22 juni 2001 tot vaststelling van de regelen inzake de begro- • 
ting, de boekhouding en de rekeningen van de openbare instellingen van sociale zekerheid die zijn onderworpen aan het koninklijk besluit van 3 april 1997;
diverse wettelijke en reglementaire bepalingen van toepassing op de federale • 
instellingen sui generis.  166e Cahier de la Cour des comptes 309Comptes des organismes publics Respect des délais
4 Cour des comptes, 162e Cahier, Volume I, p. 342-367 ; Cour des comptes, 163e Cahier, Volume I, 
p. 356-365 ; 164e Cahier, Volume I, p. 306-317 et 165e Cahier, Volume I, p. 258-269.Ofﬁ ce national des pensions (ONP) • 
Ofﬁ ce national de sécurité sociale (ONSS) • 
Ofﬁ ce national de sécurité sociale des administrations provinciales et locales • 
(ONSS-APL) 
Ofﬁ ce national des vacances annuelles (ONVA) • 
Ofﬁ ce de sécurité sociale d’outre-mer (Ossom) • 
Caisse des dépôts et consignations (CDC) • 
Caisse nationale des calamités (CNC) • 
Caisse nationale des pensions de guerre (CNPG) • 
Conseil national du travail (CNT) • 
Donation royale (DR) • 
Institut belge des services postaux et des télécommunications (IBPT) • 
Institut des comptes nationaux (ICN) • 
Mémorial national du fort de Breendonk (MNFB) • 
Patrimoine de l’École royale militaire (Patrimoine ERM) • 
À l’instar des quatre précédents Cahiers4, le présent article examine le respect des 
délais légaux et réglementaires par ces organismes publics fédéraux.
Cet article donne un aperçu des années budgétaires 2006, 2007 et 2008, établi au 
30 octobre 2009. 
Les dates d’établissement, d’approbation et de transmission des documents budgé-
taires et des comptes sont ﬁ  xées dans les dispositions légales et réglementaires suivantes :
loi du 16 mars 1954 relative au contrôle de certains organismes d’intérêt public ; • 
arrêté royal du 5 août 1986 portant règlement général sur le budget et la comp- • 
tabilité des organismes d’intérêt public appartenant à la catégorie D, visée par la loi du 16 mars 1954 ; 
arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisa- • 
tion des institutions publiques de sécurité sociale, en application de l’article 47 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions ; 
arrêté royal du 22 juin 2001 ﬁ  xant les règles en matière de budget, de comp- • 
tabilité et de comptes des institutions publiques de sécurité sociale soumises à l’arrêté royal du 3 avril 1997 ; 
diverses dispositions légales et réglementaires applicables aux institutions • 
fédérales sui generis. 310 166e Boek van het RekenhofNaleving termijnen Rekeningen van de openbare instellingen
5 Resp. 30, 25 en 99 dagen.
6 Rekenhof, 165e boek, Volume I , p. 281-285.
7 Ingediend op 13 augustus 2009.De termijn voor de overzending aan het Rekenhof van de rekeningen van de instel-
lingen van openbaar nut zijn de volgende: 
de instellingen van categorie A, B, C en D: 31 mei van het jaar volgend op het • 
beheersjaar;
de openbare instellingen van sociale zekerheid: 30 juni van het jaar volgend op • 
het beheersjaar, behalve het RIZIV dat zijn rekeningen op 31 januari van het tweede jaar volgend op het beheersjaar moet voorleggen;
de federale instellingen sui generis moeten hun rekeningen jaarlijks voorleg- • 
gen. Speciﬁ  eke data van overlegging worden enkel opgelegd aan de DCK, de 
NKO en de NKR (31 maart x+1) en aan de KS (30 juni x+1).
2 Resultaten van het onderzoek
Op 30 oktober 2009 hadden 28 van de 48 instellingen hun ofﬁ  ciële rekeningen 2008 
nog niet overgezonden aan het Rekenhof. Van de ofﬁ  cieel ingediende rekeningen waren er slechts 6 binnen de wettelijke termijn. Ook voor de beheersjaren 2007 en 2006 ontbraken nog steeds respectievelijk van 19 en 13 instellingen de rekeningen. In vergelijking met de voorgaande jaren is er dus geen beduidende verbetering.
Wat de zes instellingen van categorie A betreft, werden enkel de rekeningen 2008 
van het FAVV, FAGG en het FPB ofﬁ  cieel overgezonden aan het Rekenhof, zij het 
met een vertraging
5. De overige drie instellingen, Fedasil, PDOS en RDG, hadden op 
datum van 30 oktober 2009 hun rekeningen nog niet overgezonden, ook niet ofﬁ  ci-
eus. Hoewel de minister van Financiën zich had geëngageerd om de achterstand in de overlegging van de rekeningen van de RDG weg te werken
6, is de laatste reke-
ning van de RDG die aan het Rekenhof werd overgelegd die van het jaar 20047.
Bij de tien instellingen van categorie B hadden op 30 oktober 2009 drie instellingen 
(Agentschap 112, IV-NIOOO en KMS) hun rekeningen 2008 niet ofﬁ  cieel overgezon-
den. De KMS heeft wel de ofﬁ  cieuze rekening doorgestuurd op 19 juni 2009. Van de 
overige zeven instellingen hebben er vier (NGI, NOB, KCE en BIRB) de rekeningen 
binnen de opgestelde termijn doorgestuurd, twee (CDSCA en Zilverfonds) met een kleine vertraging van respectievelijk 5 en 2 dagen en één (IVGVM) met een vertra-ging van 59 dagen. Voor 2007 heeft het Rekenhof evenmin de rekeningen ontvangen van het Agentschap 112 en IV-NIOOO.
De vijf instellingen van categorie C hebben alle hun rekening 2008 ofﬁ  cieel overge-
zonden aan het Rekenhof. Enkel het Participatiefonds deed dit binnen de opgelegde termijn. De rekeningen van het NBN, de NDD en het FANC werden overgezonden met een vertraging van respectievelijk 2, 22 en 26 dagen. De rekening van de CDZ had een vertraging van 46 dagen.
Van de drie instellingen van categorie D hebben BK 1 en BK 4 hun rekeningen ofﬁ  -
cieel toegezonden aan het Rekenhof zij het met een vertraging van respectievelijk 113 en 31 dagen. De POOL had zijn rekening 2007 en 2008 nog niet ofﬁ  cieel toege-
zonden.  166e Cahier de la Cour des comptes 311Comptes des organismes publics Respect des délais
5 Retard de 30, 25 et 99 jours respectivement.
6 Cour des comptes, 165e Cahier, Volume I, p. 281
7 Reçu le 13 août 2009.Les délais pour la transmission des comptes des organismes d’intérêt public à la 
Cour des comptes sont les suivants.
Pour les organismes de catégories A, B, C et D : le 31 mai de l’année qui suit • 
l’exercice ;
Pour les institutions publiques de sécurité sociale : le 30 juin de l’année qui • 
suit l’exercice, sauf pour l’Inami qui doit transmettre ses comptes le 31 jan-vier de la deuxième année suivant l’exercice ; 
Pour les institutions fédérales sui generis, les comptes doivent être transmis • 
annuellement. Des dates précises de transmission sont seulement imposées à la CDC, la CNPG et la CNC (31 mars x+1) et à la DR (30 juin x+1).
À la date du 30 octobre 2009, la Cour des comptes ne disposait pas encore des 
comptes ofﬁ  ciels 2008 de 28 organismes sur 48. Parmi les comptes ofﬁ  ciels trans-
mis, seuls 6 sont parvenus dans le délai légal. Pour les exercices 2007 et 2006, respectivement 19 et 13 organismes n’ont toujours pas transmis leurs comptes. La situation ne s’est pas améliorée de manière signiﬁ  cative par rapport aux années pré-
cédentes.
En ce qui concerne les six organismes de la catégorie A, seuls les comptes 2008 de 
l’Afsca, de l’AFPMS et du BFP ont été transmis à la Cour, bien qu’en retard
5. Les 
trois autres organismes – Fedasil, SdPSP et RDB – n’avaient pas encore envoyé leurs comptes à la Cour au 30 octobre 2009, pas même de manière ofﬁ  cieuse. Bien 
que le ministre des Finances se soit engagé à résorber le retard dans la transmission des comptes de la RDB
6, le dernier compte de la Régie transmis à la Cour est celui 
afférent à l’année 20047.
Parmi les dix organismes de la catégorie B, trois (Agence 112, IV-Inig et TRM) 
n’avaient pas encore transmis leurs comptes ofﬁ  ciels 2008 au 30 octobre 2009. Le 
TRM a toutefois envoyé les comptes ofﬁ  cieux le 19 juin 2009. Sur les sept autres 
organismes, seuls quatre (IGN, ONB, KCE et Birb) ont envoyé leurs comptes dans le délai prévu, deux (OCASC et Fonds de vieillissement) avec un léger retard de cinq et deux jours respectivement, et un seul (IEFH) avec un retard de 59 jours. La Cour n’a pas non plus reçu les comptes 2007 de l’Agence 112 et de l’IV-Inig.
Les cinq organismes de la catégorie C ont tous transmis ofﬁ  ciellement leurs comptes 
2008 à la Cour. Seul le Fonds de participation l’a fait dans le délai prévu. Les comp-tes du NBN, de l’OND et de l’AFCN ont été transmis avec un retard respectif de 2, 22 et 26 jours. Le compte de l’OCM a subi un retard de 46 jours.
Sur les trois organismes de la catégorie D, la CSP1 et la CSP4 ont envoyé leurs 
comptes ofﬁ  ciels à la Cour des comptes, quoiqu’avec un retard de 113 et 31 jours. 
Le Pool n’avait pas encore envoyé ofﬁ  ciellement ses comptes 2007 et 2008.  312 166e Boek van het RekenhofNaleving termijnen Rekeningen van de openbare instellingen
8 Rekenhof, 165e Boek, Volume I, p. 267.
9 “In de begroting van een jaar worden slechts de tijdens dat jaar eisbare rechten als verworven opge-
nomen, voor zover zij uiterlijk op 31 maart van het daaropvolgend jaar nauwkeurig kunnen bepaald worden .” (Artikel 3 van het koninklijk besluit van 5 augustus 1986 houdende algemeen reglement 
betreffende de begroting en de boekhouding der instellingen van openbaar nut, behorend tot de cate-gorie D, beoogd bij de wet van 16 maart 1954 en artikel 2 van het koninklijk besluit van 22 juni 2001 tot vaststelling van de regelen inzake de begroting, de boekhouding en de rekeningen van de openbare instellingen van sociale zekerheid die zijn onderworpen aan het koninklijk besluit van 3 april 1997 hou-dende maatregelen met het oog op de responsabilisering van de openbare instellingen van sociale zekerheid).Van de zestien openbare instellingen van sociale zekerheid heeft de minister van Begroting geen enkele rekening 2008 aan het Rekenhof overgezonden. Voor het jaar 2007 hebben drie instellingen (HVKZ, RSVZ en RJV) hun rekening ofﬁ  cieel overge-
zonden en voor 2006 zes instellingen (FBZ, HVKZ, RSZ, DOSZ, RJV en RSVZ). Hoewel voor de jaren 2008, 2007 en 2006 bij respectievelijk drie, zes en tien instel-lingen het beheerscomité de rekeningen heeft goedgekeurd, zijn die nog niet ofﬁ  cieel 
overgezonden aan het Rekenhof.
Wat de negen instellingen sui generis betreft hebben vier instellingen (NGFB, NKO, 
NKR en DCK) hun rekening 2008 ofﬁ  cieel overgezonden. Alleen NGFB deed dat binnen de opgelegde termijn. De NAR heeft zijn ofﬁ  cieuze rekeningen overgezonden. 
Alle instellingen in deze categorie hebben hun rekeningen 2007 en 2006 overgezon-den, met uitzondering van het NAR en het BIPT. Zij hebben voor deze jaren wel de ofﬁ cieuze rekeningen ingediend. Hoewel het beheerscomité van het BIPT de rekenin-
gen van 2003 tot en met 2007 al heeft goedgekeurd, werden ze nog niet aan het Rekenhof overgezonden. Deze problematiek werd al vermeld in het 165
e Boek maar 
is sindsdien niet veranderd8.
3 Conclusies en aanbevelingen 
Na herhaaldelijk aandringen in voorgaande Boeken stelt het Rekenhof geen verbete-
ring vast in de naleving van de wettelijke en reglementaire termijnen voor de opmaak, goedkeuring en voorlegging van de jaarrekeningen van de federale openbare instel-lingen.
De vertragingen houden verband met de administratieve procedures van opmaak en 
overzending van de rekeningen en de certiﬁ  cering door de bedrijfsrevisor.
Zoals voorgaande jaren stelt het Rekenhof vast dat geen of onvoldoende gevolg 
wordt gegeven aan zijn algemene aanbeveling om de administratieve procedure van de opmaak van de rekeningen tot de overzending ervan naar het Rekenhof te ver-snellen en procedures af te spreken tussen de verschillende betrokken partijen.
Ook de andere aanbevelingen uit de voorgaande Boeken blijven onverkort gelden:
De speciﬁ  eke problematiek van de instellingen van categorie D en de open- • 
bare instellingen van sociale zekerheid die nog tot 31 maart facturen van het voorgaande jaar kunnen aanrekenen
9, zou moeten worden opgelost binnen de 
Commissie voor de Normalisatie van de Boekhouding van de OISZ en in samenspraak met die instellingen.
De minister van Begroting zou, in overleg met de Commissie voor de Norma- • 
lisatie van de Boekhouding van de OISZ, moeten nagaan in welke mate een bijsturing van de algemene organisatie (reglementering, instructies, procedures, opvolging…) voor de opstelling van de rekeningen van de OISZ, een tijdige naleving van de termijnen kan bevorderen.  166e Cahier de la Cour des comptes 313Comptes des organismes publics Respect des délais
8 Cour des comptes, 165e Cahier, Volume I, p. 267.
9 « Au budget d’une année ne sont (…) repris comme droits acquis que ceux exigibles durant ladite 
année et pour autant qu’ils puissent être déterminés, conformément aux règles prescrites par le plan comptable général au plus tard le 31 mars de l’année suivante. » (Article 3 de l’arrêté royal 
du 5 août 1986 portant règlement général sur le budget et la comptabilité des organismes d’intérêt public appartenant à la catégorie D visée par la loi du 16 mars 1954 et article 2 de l’arrêté royal du 22 juin 2001 ﬁ  xant les règles en matière de budget, de comptabilité et de comptes des institutions 
publiques de sécurité sociale soumises à l’arrêté royal du 3 avril 1997 portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions publiques de sécurité sociale). En ce qui concerne les seize institutions publiques de sécurité sociale, le ministre du Budget n’a envoyé à la Cour aucun compte ofﬁ  ciel relatif à l’année 2008. Pour l’an-
née 2007, trois institutions (CSPM, ONSS et ONVA) ont transmis ofﬁ  ciellement leurs comptes et, pour 2006, elles sont six institutions à l’avoir fait (FMP, CSPM, ONSS, Ossom, ONVA et Inasti). Bien que les comités de direction aient approuvé les comptes 2008 de trois institutions, les comptes 2007 de six institutions et les comptes 2006 de dix institutions, aucun de ces documents n’était encore parvenu ofﬁ ciellement à la Cour des comptes.
Pour ce qui est des neuf institutions sui generis, trois d’entre elles (MNFB, CNPG, 
CNC et CDC) ont transmis leurs comptes ofﬁ  ciels 2008. Seul le MNFB a respecté 
les délais. Le CNT a envoyé ses comptes ofﬁ  cieux. Les comptes 2007 et 2006 de 
toutes les institutions de cette catégorie ont été transmis à la Cour, à l’exception du CNT et de l’IBPT, qui ont néanmoins envoyé leurs comptes ofﬁ  cieux pour ces années. 
Bien que le comité de gestion de l’IBPT ait déjà approuvé les comptes afférents aux années 2003 à 2007, ceux-ci n’ont pas encore été transmis à la Cour. Ce problème a déjà été mentionnée dans le 165
e Cahier, mais la situation n’a pas changé à ce 
jour8. 
Malgré une insistance répétée au ﬁ  l des Cahiers précédents, la Cour ne relève 
aucune amélioration du respect des délais légaux ou réglementaires en matière d’établissement, d’approbation et de transmission des comptes annuels des organis-mes publics fédéraux.
Les retards sont liés aux procédures administratives de confection et de transmis-
sion des comptes et à la certiﬁ  cation par le réviseur d’entreprises. 
Comme les années précédentes, la Cour des comptes constate qu’il n’a pas été donné 
suite, sinon insufﬁ  samment, à la recommandation générale d’accélérer la procédure 
administrative entre la confection et la transmission des comptes à la Cour et d’ame-ner les différentes parties concernées à se mettre d’accord sur des procédures.
Les autres recommandations formulées à plusieurs reprises par la Cour dans ses 
Cahiers précédents restent valables :
Résoudre le problème propre aux organismes de catégorie D et aux institu- • 
tions publiques de sécurité sociale qui peuvent encore imputer jusqu’au 31 mars des factures relatives à l’année écoulée
9, dans le cadre de la Commission de 
normalisation de la comptabilité des IPSS et en concertation avec les organis-mes concernés.
En ce qui concerne spéciﬁ  quement les IPSS, inviter le ministre du Budget, en • 
concertation avec la Commission de normalisation de la comptabilité des IPSS, à vériﬁ  er dans quelle mesure un réaménagement de l’organisation générale (réglementation, instructions, procédures, suivi, etc.) concernant l’établisse-ment des comptes des IPSS serait de nature à favoriser le respect des dates butoir.  314 166e Boek van het RekenhofNaleving termijnen Rekeningen van de openbare instellingen
10 Voor de OISZ is de minister van Begroting samen met de toezichthoudende minister bevoegd voor de 
aanwijzing van de bedrijfsrevisor. Voor de instellingen die vallen onder de wet van 16 maart 1954 zijn dat de minister van Financiën en de toezichthoudende minister.De toezichthoudende minister en de ministers van Financiën en van Begroting • 
zouden tijdig een bedrijfsrevisor moeten aanstellen10 zodat die zijn controle-
opdracht nauwkeurig kan uitoefenen;
De wettelijke termijnen waarbinnen de bedrijfsrevisor zijn rapport over de • 
rekeningen moet opmaken en de wettelijke termijnen van opmaak en overzen-ding van de rekeningen moeten op elkaar moeten worden afgestemd. In de huidige wetgeving heeft de revisor voor de OISZ tot 15 augustus tijd om zijn rapport over de rekeningen op te maken, terwijl die rekeningen al op 30 juni aan het Rekenhof moeten zijn overgezonden. Voor de instellingen die vallen onder de categorieën A, B, C en D van de wet van 16 maart 1954, heeft de revisor hiervoor een maand de tijd tot 31 mei, de uiterste datum waarop de rekeningen aan het Rekenhof moeten worden overgezonden.
Het Rekenhof vraagt dan ook nogmaals dat een gevolg zou worden gegeven aan 
deze aanbevelingen.  166e Cahier de la Cour des comptes 315Comptes des organismes publics Respect des délais
10 Pour les institutions publiques de sécurité sociale, le ministre du Budget est habilité conjointement 
avec le ministre de tutelle à désigner le réviseur d’entreprise. Pour ce qui concerne les organismes ressortissant à la loi du 16 mars 1954, cette prérogative incombe au ministre des Finances et au minis-tre de tutelle.Faire désigner en temps voulu le réviseur d’entreprises par le ministre de • 
tutelle et les ministres des Finances et du Budget10 dans l’intérêt d’un exer-
cice ponctuel de sa mission de contrôle. 
Synchroniser les délais impartis légalement au réviseur d’entreprises pour éta- • 
blir son rapport sur les comptes avec les délais légaux ﬁ  xés pour la confection 
et la transmission des comptes. Dans l’état actuel de la législation, pour les IPSS, le réviseur peut établir son rapport sur les comptes jusqu’au 15 août, alors que les comptes doivent déjà avoir été transmis le 30 juin à la Cour des comptes. Pour les organismes ressortissant aux catégories A, B, C et D de la loi du 16 mars 1954, le réviseur dispose d’un mois, soit jusqu’au 31 mai, date limite pour la transmission des comptes à la Cour des comptes.
La Cour des comptes demande dès lors, à nouveau, qu’il soit donné suite à ces 
recommandations. 316 166e Boek van het RekenhofKerncijfers Rekeningen van de openbare instellingen
1 Het Agentschap 112 valt onder de bevoegdheid van de ministers die respectievelijk bevoegd zijn voor 
Binnenlandse Zaken en Volksgezondheid (art. 20 van het KB van 26 maart 2007 tot vaststelling van de vestigingsplaats, de werking en de organisatie van het Agentschap voor de oproepen tot de hulpdien-sten).
2 De cijfers die de tabel vermeldt voor het FANC zijn afkomstig uit de economische rekeningen van de instelling, omdat die geen uitvoeringsrekening publiceert conform de wet van 16 maart 1954.Hoofdstuk 2 
Kerncijfers 
De kerncijfers in de tabel hieronder zijn (met uitzondering van bepaalde gevallen) 
afkomstig uit de uitvoeringsrekening van de begroting van elke instelling, voorgelegd aan het Rekenhof door de minister van Financiën op grond van artikel 6, § 3 en 4, van de wet van 16 maart 1954 of op grond van de organieke bepalingen die eigen zijn aan bepaalde instellingen. De cijfers geven de situatie weer tot 30 september 2009 en omvatten de ontvangsten en uitgaven voor orde.
Voor rekeningen die slechts ofﬁ  cieus aan het Rekenhof zijn voorgelegd, werden de 
cijfers enkel vermeld indien ze zijn goedgekeurd door de bevoegde organen (het bevoegde beheersorgaan voor instellingen van categorie B, C en D, of de hiërar-chisch bevoegde minister voor instellingen van categorie A). Er wordt enkel rekening gehouden met de dotatie ten laste van de Staat.
Ontvangsten, uitgaven en dotaties van de openbare instellingen in 2006, 2007 en 2008 
Categorie Instelling Cijfers 2006 2007 2008
B KMS Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven42,3
29,6
41,744,2
31,1
43,545,5
31,6
45,4
B NOB Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven9,8
6,5
8,99,2
6,6
9,09,6
6,9
9,5
03 FOD Budget en Beheerscontrole
B Zilverfonds Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven555,9
0,2
555,9176,9
0,2
176,90,3
0,3
0,3
13 FOD Binnenlandse Zaken
B Agentschap 112
1Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven*
***
***
**
C FANC
2Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven17,9
0,0
15,020,0
0,0
19,019,4
0,0
27,4
16 Ministerie van Landsverdediging
B CDSCA Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven34,0
7,2
30,740,0
7,6
32,633,1
6,8
37,0  166e Cahier de la Cour des comptes 317Comptes des organismes publics Chiffres-clés
1 L’Agence 112 relève des ministres qui ont respectivement l’Intérieur et la Santé publique dans leurs 
attributions (article 20 de l’arrêté royal du 26 mars 2007 ﬁ  xant le lieu d’établissement, le fonctionne-
ment et l’organisation de l’Agence des appels aux services de secours).
2 Les chiffres repris dans le tableau pour l’AFCN sont tirés des comptes économique de l’organisme, celui-ci ne publiant pas de compte d’exécution conforme à la loi du 16 mars 1954.Chapitre 2 
Les chiffres-clés qui ﬁ  gurent dans le tableau ci-après proviennent (sauf cas particu-
liers) du compte d’exécution du budget de chaque organisme, transmis à la Cour des comptes par le ministre des Finances en vertu de l’article 6, §  3 et 4, de la loi du 16 mars 1954 ou des dispositions organiques propres à certains organismes. Ces chiffres concernent la situation arrêtée au 30 septembre 2009 et incluent les recet-tes et les dépenses pour ordre.
Pour les comptes qui n’ont été transmis qu’ofﬁ  cieusement à la Cour, les chiffres 
n’ont été repris que s’ils ont été approuvés par les organes compétents (organe de gestion compétent pour les organismes de catégorie B, C et D, ou par le ministre hiérarchiquement compétent pour les organismes de catégorie A). Il est uniquement tenu compte de la dotation à charge de l’État.
Recettes, dépenses et dotations des organismes d’intérêt public en 2006, 2007 et 2008 
Catégorie Organisme Chiffres 2006 2007 2008
B TRM Recettes
 dont dotationDépenses42,3
29,6
41,744,2
31,1
43,545,5
31,6
45,4
B ONB Recettes
 dont dotationDépenses9,8
6,5
8,99,2
6,6
9,09,6
6,9
9,5
B
Fonds de vieillissement Recettes
 dont dotationDépenses555,9
0,2
0,2
176,90,3
0,3
0,3
B Agence 112
1Recettes
 dont dotationDépenses*
***
***
**
C AFCN
2Recettes
 dont dotationDépenses17,9
0,0
15,020,0
0,0
19,019,4
0,0
27,4
B OCASC Recettes
 dont dotationDépenses34,0
7,2
30,740,0
7,6
32,633,1
6,8
37,0 318 166e Boek van het RekenhofKerncijfers Rekeningen van de openbare instellingen
3 De laatste rekening van de Regie der Gebouwen die ofﬁ  cieel werd overgezonden, betreft het begro-
tingsjaar 2004. De vermelde bedragen zijn afkomstig uit de ontwerpbegroting.
4 De vermelde cijfers zijn afkomstig van de gerealiseerde cijfers zoals opgenomen in de begroting 2008, 2009 en 2010 (ontwerpbegroting) met inbegrip van de opdrachtenbegroting.Categorie Instelling Cijfers 2006 2007 2008
B IV-NIOOO Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven60,8
56,5
56,048,1
47,1
51,945,1
44,3
45,0
B NGI Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven15,7
11,8
15,916,0
12,1
15,616,3
10,8
16,9
Sui generis NGFB Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven0,6
0,3
0,70,9
0,6
0,60,7
0,3
0,7
Sui generis Vermogen KMS Ontvangsten
0,0
0,62,6
0,0
2,9*
**
C PF Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven18,5
2,4
11,919,8
2,5
13,022,5
2,5
14,0
Sui generis DCK Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven2.847,9
0,0
2.729,93.338,7
0,0
3.299,73.281,4
0,0
3.277,0
Sui generis KS Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven20,4
0,0
16,313,9
0,0
10,3*
**
Sui generis NKO Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven234,9
234,9
234,9219,4
219,4
219,4211,5
211,5
211,5
Sui generis NKR Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven53,1
0,0
34,435,2
0,0
22,130,6
0,0
25,9
19 Regie der Gebouwen
A RDG
3Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven720,8
567,6
740,7732,2
515,8
691,1794,7
675,6
717,6
21 Pensioenen
A PDOS
4Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven8.862,0
0,0
8.859,110.141,4
0,0
10.136,210.789,7
0,0
10.724,1
23 FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg
B IVGVM Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven4,4
4,3
4,14,9
4,4
4,85,0
4,5
5,0
D POOL Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven3,7
3,7
3,73,1
0,0
3,33,0
0,0
3,1  166e Cahier de la Cour des comptes 319Comptes des organismes publics Chiffres-clés
3 Le dernier compte de la Régie des bâtiments, transmis ofﬁ  ciellement, concerne l’année budgé-
taire 2004. Les montants indiqués proviennent du projet de budget.
4 Les chiffres indiqués proviennent des chiffres réalisés tels que mentionnés dans les budgets de 2008,2009 et 2010 (projet de budget), y compris le budget des marchés publics.Catégorie Organisme Chiffres 2006 2007 2008
B IV-Inig Recettes
 dont dotationDépenses60,8
56,5
56,048,1
47,1
51,945,1
44,3
45,0
B IGN Recettes
 dont dotationDépenses15,7
11,8
15,916,0
12,1
15,616,3
10,8
16,9
Sui generis MNFB Recettes
 dont dotationDépenses0,6
0,3
0,70,9
0,6
0,60,7
0,3
0,7
Sui generis Patrimoine ERM Recettes
0,0
0,62,6
0,0
2,9*
**
C FP Recettes
 dont dotationDépenses18,5
2,4
11,919,8
2,5
13,022,5
2,5
14,0
Sui generis CDC Recettes
 dont dotationDépenses2.847,9
0,0
0,0
0,0
3.277,0
Sui generis DR Recettes
 dont dotationDépenses20,4
0,0
16,313,9
0,0
10,3*
**
Sui generis CNPG Recettes
 dont dotationDépenses234,9
234,9
219,4
211,5
211,5
Sui generis CNC Recettes
 dont dotationDépenses53,1
0,0
34,435,2
0,0
22,130,6
0,0
25,9
A RDB
3Recettes
 dont dotationDépenses720,8
567,6
515,8
675,6
717,6
A SdPSP
4Recettes
 dont dotationDépenses8.862,0
0,0
0,0
0,0
10.724,1
B IEFH Recettes
 dont dotationDépenses4,4
4,3
4,14,9
4,4
4,85,0
4,5
5,0
D Pool Recettes
 dont dotationDépenses3,7
3,7
3,73,1
0,0
3,33,0
0,0
3,1 320 166e Boek van het RekenhofKerncijfers Rekeningen van de openbare instellingen
5 Instelling opgericht door de wet van 20 juli 2006 (in werking getreden op 1 januari 2007).
6 De uitvoeringsrekening van de begroting van de instelling omvat enkel de werkingskosten.
7 De vermelde cijfers 2008 zijn afkomstig van de ofﬁ  cieuze cijfers zoals voorgelegd door de instelling.Categorie Instelling Cijfers 2006 2007 2008
Sui generis NAR Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven2,7
2,7
2,73,0
3,0
2,73,1
3,1
3,0
24 FOD Sociale zekerheid
C CDZ Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven4,2
0,0
3,63,4
0,0
3,43,9
0,0
3,6
D BK 1 Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven17,0
0,0
17,017,4
0,0
17,418,3
0,0
18,3
D BK 4 Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven13,7
0,0
13,815,4
0,0
15,417,2
0,0
17,3
25 FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Milieu
A FAVV Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven160,9
68,1
157,1172,5
85,4
164,4212,5
114,5
188,5
A FAGG
5Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven/
/
/50,9
17,3
43,649,7
17,7
41,7
B KCE Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven8,8
2,2
5,68,9
2,3
6,49,3
2,3
6,9
32 FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie
A FPB Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven9,1
8,8
9,39,5
8,8
8,89,9
9,0
9,8
B BIRB Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven446,7
13,6
441,7319,3
14,0
281,5316,7
13,4
378,0
C NBN Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven5,3
5,3
2,33,3
2,2
4,94,2
2,7
3,0
C NDD
6Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven1,9
0,0
15,81,1
0,0
17,71,9
0,0
20,7
Sui generis BIPT Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven40,3
0,0
32,135,7
0,0
41,1*
**
Sui generis INR Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven0,02
0,02
0,010,02
0,02
0,01*
**
44 POD Maatschappelijke Integratie, Armoedebestrijding en Sociale Economie
A FEDASIL
7Ontvangsten
 waarvan dotatieUitgaven241,5
237,8
216,5240,0
236,1
218,2239,0
237,9
241,5
* niet beschikbaar  166e Cahier de la Cour des comptes 321Comptes des organismes publics Chiffres-clés
5 Organisme créé par la loi du 20 juillet 2006 (entrée en vigueur le 1er janvier 2007).
6 Le compte d’exécution du budget de l’organisme n’inclut que les seuls frais de fonctionnement.
7 Les chiffres de 2008 proviennent des comptes ofﬁ  cieux, tels que transmis par l’organisme. Catégorie Organisme Chiffres 2006 2007 2008
Sui generis CNT Recettes
 dont dotationDépenses2,7
2,7
2,73,0
3,0
2,73,1
3,1
3,0
C OCM Recettes
 dont dotationDépenses4,2
0,0
3,63,4
0,0
3,43,9
0,0
3,6
D CSP1 Recettes
 dont dotationDépenses17,0
0,0
17,017,4
0,0
17,418,3
0,0
18,3
D CSP4 Recettes
 dont dotationDépenses13,7
0,0
13,815,4
0,0
15,417,2
0,0
17,3
25 SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement
A Afsca Recettes
 dont dotationDépenses160,9
68,1
85,4
114,5
188,5
A AFMPS
5Recettes
 dont dotationDépenses/
/
/50,9
17,3
43,649,7
17,7
41,7
B KCE Recettes
 dont dotationDépenses8,8
2,2
5,68,9
2,3
6,49,3
2,3
6,9
32 SPF Economie, PME, Classes moyennes et Energie
A BFP Recettes
 dont dotationDépenses9,1
8,8
9,39,5
8,8
8,89,9
9,0
9,8
B Birb Recettes
 dont dotationDépenses446,7
13,6
14,0
13,4
378,0
C IBN Recettes
 dont dotationDépenses5,3
5,3
2,33,3
2,2
4,94,2
2,7
3,0
C OND
6Recettes
 dont dotationDépenses1,9
0,0
15,81,1
0,0
17,71,9
0,0
20,7
Sui generis IBPT Recettes
 dont dotationDépenses40,3
0,0
32,135,7
0,0
41,1*
**
Sui generis ICN Recettes
 dont dotationDépenses0,02
0,02
0,010,02
0,02
0,01*
**
44 SPF Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Economie sociale
A Fedasil
7Recettes
 dont dotationDépenses241,5
237,8
236,1
237,9
241,5
* non disponible 322 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
REGIE DER GEBOUWEN  – T OEPASSING  VAN DE AANBEVELINGEN  VAN 
EEN CONSULTANT  IN VERBAND  MET OVERHEIDSOPDRACHTEN  
toewijzing en uitvoering van overheidsopdrachten bij de instelling onderzoeken. Het onderzoek resulteerde in een aantal concrete aanbevelingen. Het Rekenhof onder-zocht in hoeverre de Regie die maatregelen toepast. Uit het onderzoek blijkt dat de Regie een aantal van de aanbevelingen heeft geïmplementeerd en inspanningen doet om misbruiken te voorkomen. Door het uitblijven van een integraal interne-controlesysteem en van een interne auditdienst blijven er echter belangrijke hiaten en lijken niet alle mogelijke risico’s adequaat te worden afgedekt. De ingrijpende organisatorische wijziging die de Regie momenteel ondergaat, speelt daarbij een rol.
1 Context
1.1 Voorwerp van het onderzoekOp 22 juni 2006 gaf de Regie der Gebouwen (hierna: RDG) aan een privé-audit-
bureau (hierna: de consultant) de opdracht de risico’s op misbruiken bij de toewijzing en de uitvoering van overheidsopdrachten bij de instelling te onderzoeken. Die ver-tegenwoordigen 393 miljoen euro voor werken, 7 miljoen euro voor leveringen en diensten en 111 miljoen euro voor alternatieve ﬁ  nanciering (waarvan een groot deel 
overheidsopdrachten zoals promotieovereenkomsten). De consultant legde in novem-ber 2006 zijn rapport met conclusies en aanbevelingen voor aan de RDG.
Het Rekenhof onderzocht begin 2009 in hoeverre de aanbevelingen van de consul-
tant waren geïmplementeerd. Het onderzoek houdt geen evaluatie in van het onder-zoek van de consultant. Het Rekenhof heeft evenmin zelf de risico’s onderzocht die zich bij de RDG kunnen voordoen bij de gunning, uitvoering en betaling van overheids opdrachten.
Het onderzoek werd op 15 oktober 2008 aangekondigd bij de minister van Financiën 
en bij de administrateur-generaal van de RDG. 
Het voorontwerp van verslag werd bij brief van 15 juli 2009 ter commentaar aan de 
administrateur-generaal voorgelegd. Die antwoordde op 1 september 2009 dat hij geen opmerkingen had.
Op 2 september 2009  werd het ontwerpverslag vervolgens aan de minister van 
Financiën gezonden. Bij de afsluiting van dit Boek had de minister niet geantwoord.  166e Cahier de la Cour des comptes 323Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
Chapitre 3 
RÉGIE DES BÂTIMENTS  – APPLICATION  DES RECOMMANDATIONS  
D’UN CONSULTANT  CONCERNANT  LES MARCHÉS  PUBLICS  
La Régie des bâtiments a commandé en 2006 à un consultant une étude sur les 
risques possibles d’abus lors de l’attribution et de l’exécution de marchés publics au sein de l’organisme. L’étude a débouché sur plusieurs recommandations concrè-tes. La Cour des comptes a examiné dans quelle mesure celles-ci sont appliquées par la Régie. L’audit a révélé que la Régie a mis en œuvre certaines recommanda-tions et qu’elle fournit des efforts pour prévenir les abus. En raison de l’absence d’un système de contrôle interne intégral et d’un service d’audit interne, des lacu-nes importantes subsistent et l’ensemble des risques potentiels ne semblent pas couverts de manière adéquate. La réorganisation radicale que connaît actuellement la Régie joue un rôle dans cette situation. 
1 Contexte
1.1 Objet de l’auditLe 22 juin 2006, la Régie des bâtiments (ci-après « la Régie ») a chargé un bureau 
d’audit privé (consultant) d’effectuer une étude sur les risques possibles d’abus lors de l’attribution et de l’exécution de marchés publics au sein de l’organisme. En termes ﬁ nanciers, les marchés publics représentent 393 millions d’euros de travaux, 7 mil-
lions d’euros de fournitures et services et 111 millions d’euros pour le ﬁ  nancement 
alternatif (une grande partie de ce montant concerne des marchés publics portant notamment sur des conventions de promotion). En novembre 2006, le consultant a remis à la Régie son rapport contenant des conclusions et des recommandations.
La Cour des comptes a examiné début 2009 dans quelle mesure les recommanda-
tions du consultant ont été mises en œuvre. L’audit ne se prononce pas sur les activités d’audit réalisées par le consultant. La Cour n’a pas non plus analysé les risques susceptibles de survenir au sein de la Régie en matière de passation, d’exé-cution et de paiement de marchés publics.
L’audit a été annoncé le 15 octobre 2008 au ministre des Finances et à l’administra-
teur général de la Régie. 
L’avant-projet de rapport a été soumis pour commentaires à l’administrateur général 
par lettre du 15 juillet 2009. Il a répondu le 1
er septembre 2009 qu’il n’avait pas de 
remarque à formuler. 
Par lettre du 2 septembre 2009, le projet de rapport a été envoyé au ministre des 
Finances. À la clôture du Cahier, la Cour n’avait pas reçu de réponse de sa part.  324 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
1 KB van 17 augustus 2007 betreffende het intern controlesysteem binnen sommige diensten van de 
federale uitvoerende macht; KB van 17 augustus 2007 betreffende de interne auditactiviteiten binnen sommige diensten van de federale uitvoerende macht. 2 Onderzoeksresultaten
2.1 InleidingHet rapport van de consultant bevatte twee algemene aanbevelingen: een integrale 
aanpak van de risico’s voor alle activiteiten van de RDG en de ontwikkeling van een geïntegreerde beheersstrategie.
Daarnaast werden nog achttien concrete aanbevelingen geformuleerd die deels 
betrekking hadden op de administratieve en interne controle (tien) en deels op het menselijk kapitaal (acht).
2.2 Algemene aanbevelingen
2.2.1 Uitbreiden van de risicoanalyse tot alle activiteiten van de RDG
De consultant was van mening dat om te komen tot een efﬁ  ciënte en effectieve stra-
tegie voor fraudebeheersing, een integrale aanpak van het risico op misbruiken pri-mordiaal was. Daartoe moeten alle activiteiten van de RDG onder de loep worden genomen en niet enkel de overheidsopdrachten. De uitvoering van die aanbeveling moet gepaard gaan met de ontwikkeling van een interncontrolesysteem en een interne audit zoals voorgeschreven in de koninklijke besluiten van 17 augus-tus 2007
1. 
De RDG heeft nog niet voldaan aan die verplichtingen. De instelling wijst er echter 
op dat ze in volle reorganisatie is en dat zolang de reorganisatie niet meer vorm heeft gekregen, een volledige realisatie van die interne controle en interne audit niet aangewezen is.
Het nieuwe directiecomité heeft al wel een werkgroep Interne Controle opgericht die 
samenwerkt met de diensten van de FOD Budget & Beheerscontrole. De werkgroep zal een plan opstellen dat in lijn met de koninklijke besluiten kan worden uitgevoerd. Binnen deze werkgroep werden 55 ‘acties’ voorgesteld. Op basis daarvan zal het directiecomité een actieplan uitwerken, dat klaar zou moeten zijn in februari 2010. De eigenlijke invulling van de maatregelen om de risico’s binnen de organisatie maxi-maal af te dekken, zal in een volgende fase gebeuren.
2.2.2 Ontwikkelen van een geïntegreerde beheersstrategie
De RDG moet volgens de consultant een duidelijk geformuleerd antifraudecharter 
opstellen en werk maken van een geformaliseerd aanbestedingsbeleid. Dat aan-bestedingsbeleid moet er zorg voor dragen dat de aankoopfunctie binnen de Regie wordt geprofessionaliseerd, dat de werkprocessen doelmatiger en uniformer verlopen en dat de interne controle op die werkprocessen wordt verstevigd. 
Tot dusver heeft de RDG nog geen antifraudecharter opgesteld, maar in uitvoering 
van de gedetailleerde aanbevelingen nam de instelling wel al enkele initiatieven om de integriteit te versterken en fraude te voorkomen.
Zoals onder punt 2.2.1 is vermeld, werden ook verschillende initiatieven genomen om 
de interne controle in het algemeen te verbeteren, die ook hun invloed zullen hebben op de gunning en uitvoering van overheidsopdrachten.  166e Cahier de la Cour des comptes 325Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
1 Arrêté royal du 17 août 2007 relatif au système de contrôle interne dans certains services du pouvoir 
exécutif fédéral ; arrêté royal du 17 août 2007 relatif aux activités d’audit interne dans certains services du pouvoir exécutif fédéral. 2 Résultats de l’audit
2.1 IntroductionLe rapport de du consultant contenait deux recommandations générales plaidant en 
faveur d’une approche intégrale des risques pour l’ensemble des activités de la Régie et du développement d’une stratégie de gestion intégrée. 
En outre, il a formulé dix-huit recommandations concrètes portant en partie sur le 
contrôle administratif et interne (dix) et, pour une autre partie, sur le capital humain (huit). 
2.2 Recommandations générales
2.2.1 Application de l’analyse des risques à l’ensemble des activités de la Régie
Le consultant a estimé que, pour réaliser une stratégie efﬁ  cace de répression de la 
fraude, une approche intégrée du risque d’abus était primordiale. À cet effet, il y a lieu d’analyser l’intégralité des activités de la Régie, et pas seulement les marchés publics. L’exécution de cette recommandation doit s’accompagner du développe-ment d’un système de contrôle interne et d’un audit interne dans le sens prescrit par les arrêtés royaux du 17 août 2007
1. 
La Régie n’a pas encore satisfait aux obligations qui lui sont imposées par les arrêtés 
précités. La Régie souligne toutefois que l’organisme est en pleine réorganisation et que, tant que celle-ci ne sera pas plus avancée, une mise en place intégrale d’un tel système ne serait pas judicieuse.
Toutefois, le nouveau comité de direction a déjà créé un groupe de travail consacré 
au contrôle interne, qui collabore avec les services du SPF Budget et Contrôle de la gestion. Ces travaux doivent déboucher sur un plan pouvant être exécuté conformé-ment aux arrêtés royaux. Le groupe de travail a proposé 55 « actions ». Sur cette base, le comité de direction élaborera un plan d’action pour février 2010. Les mesu-res jugées nécessaires pour couvrir au maximum les risques au sein de l’organisation seront concrétisées au cours d’une phase ultérieure.
2.2.2 Élaboration d’une stratégie de gestion intégrée
La Régie doit, selon le consultant, rédiger une charte de lutte contre la fraude claire-
ment formulée et mettre en place une politique d’adjudication formalisée. Cette poli-
tique doit permettre la professionnalisation de la fonction d’achat au sein de la Régie, l’amélioration de l’efﬁ  cience et de l’uniformité des processus de travail et le renfor-
cement du contrôle interne de ces processus.
Si une telle charte n’a pas encore été rédigée à ce jour, la Régie a néanmoins déjà 
pris plusieurs initiatives, en exécution des recommandations détaillées, pour renfor-cer l’intégrité et prévenir la fraude.
Comme mentionné au point 2.2.1, diverses initiatives ont également été prises pour 
améliorer le contrôle interne en général, lesquelles auront également une inﬂ  uence 
sur l’attribution et l’exécution des marchés publics. 326 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
2.3  Aanbevelingen in verband met administratieve en 
2.3.1 Verplicht gebruik van één beheersinstrument
Tijdens het onderzoek had de consultant vastgesteld dat de werfopvolging binnen de RDG niet gestandaardiseerd was. Terwijl er binnen de organisatie twee beheer-instrumenten waren ontworpen waarmee de werfdossiers vanaf het begin van het project tot de betaling kunnen worden opgevolgd, bleven een aantal diensten de dos-siers op hun eigen manier opvolgen.
De consultant beval daarom aan die beheersinstrumenten uniform te maken, het 
gebruik ervan verplicht te maken en op termijn te komen tot één enkele beheerstool voor alle dossiers overheidsopdrachten, zodat de gegevens uit de boekhouding en die uit de beheerstool volledig op elkaar zullen kunnen worden afgestemd.
De RDG heeft meerdere instrumenten ontwikkeld waarmee de werfgerelateerde 
dossiers centraal kunnen worden opgevolgd. De diensten moeten de belangrijkste dossiergegevens invullen in de twee beheersinstrumenten die standaard worden gebruikt voor dossieropvolging. Uit een steekproef van het Rekenhof bleek echter dat één buitendienst (directie Brussel 1) één van de instrumenten, nl. de opvol-gingstool voor de kredietvastleggingen, niet in alle gevallen gebruikte. 
Daarnaast werd er ook een instrument ontwikkeld waarmee de toewijzing van over-
heidsopdrachten met een onderhandelingsprocedure kan worden opgevolgd. Dit instrument bevat ook een gegevensbank waarin de aannemers zijn opgenomen waarop een beroep kan worden gedaan bij een dergelijke gunning (de zgn. gege-vensbank ‘Gegadigden’). Het onderzoek van het Rekenhof heeft uitgewezen dat ook dit instrument niet door alle diensten van de RDG wordt gebruikt. In april 2009 werden 154 vastleggingen genomen voor opdrachten gegund met een onderhande-lingsprocedure. Daarvan kon het Rekenhof er slechts 21 terugvinden in de gegevens-bank ‘Gegadigden’. Het is niet zeker dat systematisch wordt gecontroleerd of een aannemer met wie wordt onderhandeld en aan wie op die manier een opdracht wordt toegekend, voorkomt in de gegevensbank ‘Gegadigden’.
De gegevensbank ‘Gegadigden’ is niet gelinkt aan de opvolgingstool voor de vast-
leggingen, terwijl beide gegevens bevatten die elkaar aanvullen. Hierdoor gaan con-trolemogelijkheden verloren.
De RDG blijft vooralsnog met verschillende opvolgingstools voortwerken en de 
controle mogelijkheden die deze instrumenten in zich dragen worden niet optimaal 
gebruikt.
2.3.2  Implementatie van de bestaande reorganisatieplannen overheidsopdrachten 
en werfcontrole
De consultant beval aan om op basis van de al klaargemaakte organisatieplannen in te grijpen in de organisatie van de RDG op het vlak van voorbereiding (ontwerpfase en aanbestedingsfase) en uitvoering van overheidsopdrachten, rekening houdende met de doelstellingen van standaardisatie en het bevorderen van kennis- en ervarings-uitwisseling.
Ondertussen werd de organisatie van de RDG ingrijpend gewijzigd. Er werd een 
administrateur-generaal aangesteld, die de vroegere directeur-generaal vervangt voor de dagelijkse leiding van de instelling. De vroegere organisatiestructuur, die steunde op een ‘territoriale’ bevoegdheidsverdeling, wordt vervangen door een orga-nisatiestructuur die steunt op vier pijlers: ‘operationele diensten’, ‘klantenbeheer’, ‘strategie en vastgoedbeheer’ en ‘stafdiensten’.  166e Cahier de la Cour des comptes 327Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
2.3  Recommandations relatives au contrôle administratif 
et interne
2.3.1 Utilisation obligatoire d’un seul instrument de gestion
Au cours de l’examen, le consultant avait constaté que le suivi des chantiers n’était pas standardisé au sein de la Régie. Malgré l’existence à la Régie de deux instru-ments de gestion développés pour suivre les dossiers de chantier depuis le début du projet jusqu’au paiement, plusieurs services ont continué à suivre les dossiers selon leurs propres méthodes.
Le consultant a, dès lors, recommandé d’uniformiser ces outils, d’en rendre l’usage 
obligatoire et, à terme, d’en faire un outil de gestion unique pour l’ensemble des dossiers relatifs à des marchés publics, de manière à réaliser une totale mise en concordance entre les données de la comptabilité et celles de l’outil de gestion.
La Régie a élaboré plusieurs instruments permettant de suivre au niveau central les 
dossiers relatifs aux chantiers. Les différents services sont tenus d’insérer les prin-cipales données des dossiers dans les deux instruments de gestion désormais utili-sés de manière standardisée pour assurer le suivi des dossiers. Un échantillonnage effectué par la Cour a révélé qu’un service extérieur de la Régie (direction Bruxelles 1) n’a pas utilisé dans tous les cas un des instruments développés, à savoir l’outil de suivi des engagements de crédit. 
Un autre instrument de suivi a été élaboré pour suivre l’attribution des marchés 
publics passés par procédure négociée. Cet instrument contient aussi une banque de données où sont enregistrés les entrepreneurs auxquels il peut être fait appel pour une telle attribution (la banque de données « Candidatures »). L’audit de la Cour a révélé que cet instrument n’est pas non plus utilisé par tous les services de la Régie. En avril 2009, 154 engagements ont été pris pour des marchés passés par procédure négociée. Sur ce nombre, seuls 21 sont repris dans la banque de données « Candida-tures ». Il n’apparaît pas clairement si, en cas de recours à une procédure négociée, un contrôle est systématiquement organisé pour vériﬁ  er si l’entrepreneur de travaux 
avec lequel il est négocié et auquel le marché est ainsi attribué ﬁ  gure dans la banque 
de données « Candidatures ».
La banque de données « Candidatures » n’est pas reliée à l’outil de suivi pour les 
engagements, alors que ces deux instruments contiennent des données qui se com-plètent. Des possibilités de contrôle ne sont pas exploitées de ce fait. 
La Régie continue pour le moment à travailler avec différents outils de suivi et les 
possibilités de contrôle que comportent ces instruments ne sont pas utilisées de manière optimale. 
2.3.2  Application des plans de réorganisation ﬁ  nalisés « marchés publics » et 
« contrôle de chantiers »
Le consultant a recommandé de partir des plans d’organisation, déjà ﬁ  nalisés, pour 
modiﬁ  er l’organisation de la Régie en matière de préparation (phases de projet et d’at-
tribution) et de mise en œuvre des marchés publics, en tenant compte des objectifs de standardisation et de promotion de l’échange de connaissances et d’expérience.
Entre-temps, l’organisation de la Régie a subi une modiﬁ  cation radicale. Un adminis-
trateur général a été désigné en remplacement de l’ancien directeur général pour assurer la direction journalière de l’organisme. L’ancienne structure organisation-nelle, qui s’appuyait sur une répartition « territoriale » des compétences, est rempla-cée par une structure organisationnelle s’appuyant sur quatre piliers : « services opé-rationnels », « gestion des clients », « stratégie et gestion du parc immobilier » et « services d’encadrement ».  328 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
2 Het koninklijk besluit van 14 oktober 1996 legt de drempelbedragen vast voor de dossiers overheids-
opdrachten die, alvorens een gunningsprocedure mag worden opgestart, aan de ministerraad ter goed-keuring moeten worden voorgelegd.De implementatie van de bestaande reorganisatieplannen voor de overheidsopdrach-ten en de werfcontrole vormt een prioriteit voor de nieuwe directeur-generaal opera-tionele diensten, die in dienst trad op 1 september 2009.
2.3.3 Oprichting van een interne-auditdienst
De consultant was van oordeel dat er op korte termijn een interne-auditdienst moest worden opgericht die de tweedelijnscontrole binnen de Regie invult.
Ook de eerder vermelde koninklijk besluiten van 17 augustus 2007 bepaalden al dat 
een hoofd interne-auditactiviteiten en interne auditors moesten worden aangesteld.
De RDG is van oordeel dat eerst de internecontroleprocedures volledig moeten zijn 
afgewerkt vooraleer het hoofd van de interne audit kan worden aangesteld. De aan-stelling hangt dus mee af van de vordering van de reorganisatie en van het project inzake interne controle vermeld onder punt 2.2.1. 
In overleg met de Inspectie van Financiën werden ook de voorafgaande controle-
mogelijkheden van de inspectie op de overheidsopdrachten binnen de RDG strikter georganiseerd. De RDG heeft de nieuwe controleregels in een omzendbrief aan haar medewerkers meegedeeld. Een aantal maatregelen daarvan hebben tot doel de con-trole van de Inspectie van Financiën op de opdrachten gegund met een onderhande-lingsprocedure of in het kader van een bestellingsopdracht – die het meest fraude-gevoelig zijn – te versterken.
Uit het onderzoek van het Rekenhof bleek echter dat de nieuwe regels niet altijd 
strikt worden opgevolgd. Zo worden de semestriële overzichtslijsten van opdrach-ten gegund met een onderhandelingsprocedure, die aan de Inspectie van Financiën zouden moeten worden voorgelegd, niet opgesteld.
2.3.4 Allocatie van de geldmiddelen
De consultant was van oordeel dat de geldmiddelenallocatie anders moest worden georganiseerd en beter afgestemd op een uniforme meerjarenplanning.
De RDG nam maatregelen voor een meer transparante allocatie van de geldmidde-
len. Zij maakt, in overleg met haar klanten, een planning op middellange termijn (drie jaar) op. Dit resulteert in een zgn. “Fysisch Programma” met alle projecten die de RDG noodzakelijk acht. Daaruit wordt, rekening houdend met de middelen, een prioriteitenlijst geselecteerd.
De rol van de RDG bij de vaststelling van de huisvestingsprioriteiten blijft echter 
beperkt. De ministerraad beslist over de grotere bouwprojecten
2, die vaak ook in 
meerjarenplannen passen die de ministerraad opstelt en goedkeurt in overleg met de betrokken overheden.
2.3.5 Belangenvermenging
De consultant stelde voor een procedure uit te werken om belangenvermenging te voorkomen.
De RDG heeft de bestaande procedure ter voorkoming van belangenvermenging 
geactualiseerd. Ze zou ook strikt worden toegepast. Iedere cumulatie of mogelijke belangenvermenging moet worden gemeld (via een typedocument).  166e Cahier de la Cour des comptes 329Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
2 L’arrêté royal du 14 octobre 1996 impose des seuils pour les dossiers en matière de marchés publics 
qui, avant que toute procédure de passation puisse être entamée, doivent être soumis à l’accord du conseil des ministres.La mise en œuvre des plans de réorganisation existants concernant les marchés publics et le contrôle des chantiers constituera une priorité pour le directeur général des services opérationnels, qui est entré en service le 1
er septembre 2009. 
2.3.3 Création d’un service d’audit interne
Le consultant a estimé qu’à court terme, il convenait de créer un service d’audit interne qui assurerait concrètement le contrôle en seconde ligne au sein de la Régie.
L’obligation de désigner un responsable des activités d’audit interne et des auditeurs 
internes ﬁ  gurait déjà dans les arrêtés royaux précités du 17 août 2007.
La Régie estime qu’il faut d’abord mettre entièrement au point les procédures de 
contrôle interne avant de désigner le chef de l’audit interne. Cette désignation dépend donc également de l’avancement de la réorganisation et du projet relatif au contrôle interne mentionné au point 2.2.1. 
En concertation avec l’Inspection des ﬁ  nances, les possibilités de contrôle préalable 
exercé par celle-ci sur les marchés publics au sein de la Régie des bâtiments ont fait l’objet d’une organisation plus stricte. Les nouvelles modalités de contrôle ont été communiquées aux collaborateurs de la Régie par le biais d’une circulaire. Plusieurs mesures sont destinées à renforcer le contrôle de l’Inspection des ﬁ  nances sur les 
marchés publics attribués par procédure négociée ou dans le cadre d’un marché de commandes – qui sont les plus susceptibles de faire l’objet de fraudes.
L’audit de la Cour des comptes a, toutefois, révélé que les nouvelles règles ne sont 
pas suivies dans tous les cas de manière stricte au sein de la Régie. Ainsi, les listes semestrielles des marchés attribués par procédure négociée, à soumettre à l’Inspec-tion des ﬁ  nances, ne sont pas dressées.
2.3.4 Allocation des ressources ﬁ  nancières
Selon le consultant, l’allocation des ressources ﬁ  nancières doit être organisée diffé-
remment et mieux correspondre à une planiﬁ  cation pluriannuelle uniforme.
La Régie a pris des mesures en vue d’améliorer la transparence dans l’allocation des 
ressources ﬁ  nancières. Elle dresse, en concertation avec ses clients, une planiﬁ  ca-
tion à moyen terme (trois ans). Elle débouche sur un « programme physique » qui comprend tous les projets que la Régie juge nécessaires. À partir de ce programme, une liste de priorités est dressée en tenant compte des ressources disponibles.
Le rôle de la Régie dans la détermination des priorités dans le domaine de l’héber-
gement reste toutefois limité. Les décisions portant sur les projets importants de construction de la Régie
2 sont prises en conseil des ministres. Ces projets s’inscri-
vent souvent aussi dans le cadre de plans pluriannuels que le conseil des ministres approuve et dresse de concert avec les autorités concernées. 
2.3.5 Conﬂ  it d’intérêts
Le consultant a proposé d’élaborer une procédure en vue de prévenir les conﬂ  its d’intérêts.
La Régie a actualisé la procédure existante visant à prévenir pareils conﬂ  its. Elle 
devra être appliquée de manière stricte. Tout cumul d’activités ou confusion d’inté-rêts éventuelle doit être signalé (au moyen d’un document type). 330 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
2.3.6 Sensibilisatie binnen de organisatie van het belang van de interne controle
Om de leiding op directie- en afdelingsniveau te ondersteunen in haar verantwoorde-lijkheid op het vlak van organisatiebeheersing stelde de consultant voor dat de interne auditdienst een sensibiliseringsactie over interne controle voert waarbij bv. een “leidraad interne controle” wordt overhandigd aan de leiding van de verschil-lende diensten.
De RDG heeft momenteel nog geen interne-auditdienst. De opgestarte projecten 
hebben echter ook tot doel de controleomgeving binnen de RDG te verbeteren zodat iedereen zich bewust is van het belang van de interne controle en van de naleving van de regels die tot doel hebben die interne controle te optimaliseren.
2.3.7 Gebruik van een document managing system
De consultant formuleerde als aanbeveling dat de RDG zou gebruik maken van een document management-systeem  en een business process management-systeem  
zodat men op elk ogenblik weet waar een dossier zich bevindt en wie bepaalde docu-menten binnen het dossier heeft gecreëerd of gewijzigd.
De RDG beschikt momenteel nog niet over dergelijke systemen. De RDG werkt wel, 
in samenwerking met de dienst Management Support van de FOD Budget & Beheers-controle, aan de organisatie van een Project Management Ofﬁ  ce, dat op termijn een 
gestandaardiseerde dossieropvolging zou moeten creëren.
2.3.8 Klokkenluidersregeling
De consultant vond het noodzakelijk dat alle mogelijke signalen of meldingen van integriteitschendingen worden opgevangen en stelde voor hiertoe een klokkenluiders-regeling uit te werken.
De RDG gaat ervan uit dat een dergelijke regeling federaal moet worden ingevoerd 
en een wettelijke regeling vereist, die wordt uitgewerkt door het bureau voor Amb-telijke Ethiek en Deontologie. Het directiecomité overweegt wel twee van zijn leden aan te wijzen als compliance ofﬁ  cer .
2.3.9 Post factum controle op facturen
De consultant vond het aangewezen dat de interne-auditdienst geregeld een globale controle achteraf zou uitvoeren op werken op aangenomen factuur.
Aangezien nog geen interne-auditdienst operationeel is, werd deze aanbeveling nog 
niet uitgevoerd.
2.3.10 Sensibilisatie klanten
De consultant was van mening dat ook de klanten moeten worden geresponsabili-seerd om de behoeften zorgvuldig en verantwoord te kunnen inschatten.
Het registreren van de behoeften van de klanten wordt momenteel structureel beter 
uitgewerkt. De RDG heeft zijn belangrijkste klanten ook op de hoogte bracht van de nieuwe initiatieven inzake integriteit.  166e Cahier de la Cour des comptes 331Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
2.3.6 Sensibilisation de l’organisation à l’importance du contrôle interne 
Pour aider les dirigeants des directions et des divisions à assumer leurs responsabili-tés quant à la maîtrise de l’organisation, le consultant a proposé que le service d’audit interne mène une action de sensibilisation axée sur le contrôle interne en remettant, par exemple, un « guide du contrôle interne » aux chefs des différents services.
La Régie ne dispose pas pour l’instant d’un service d’audit interne. Les projets lan-
cés ont néanmoins aussi pour but d’améliorer l’environnement de contrôle en son sein, pour rendre chacun conscient de l’importance du contrôle interne et du respect des règles tendant à l’optimaliser.
2.3.7 Emploi d’un système de gestion des documents
Le consultant a recommandé de faire usage d’un document management system (système de gestion de documents) et d’un business process management system (système de gestion des processus métier), de manière à pouvoir connaître à tout moment la localisation d’un dossier et les personnes qui ont créé et/ou modiﬁ  é cer-
tains documents du dossier.
La Régie ne dispose pas pour le moment de tels systèmes. La Régie travaille cepen-
dant, en collaboration avec le service Management Support du SPF B & CG, à l’orga-nisation d’un Project Management Ofﬁ  ce, qui devrait permettre, à terme, la réalisa-
tion d’un suivi standardisé des dossiers. 
2.3.8 Système de sonnette d’alarme
Le consultant a jugé nécessaire de recueillir tous les signaux et mentions possibles de violation de l’intégrité et a proposé d’élaborer à cet effet un système de sonnette d’alarme.
La Régie estime que ce système de sonnette d’alarme doit être introduit au niveau 
fédéral et qu’il requiert l’instauration d’un régime légal, qui est mis au point par le Bureau d’éthique et de déontologie administratives. Le comité de direction envisage de désigner deux de ses membres comme compliance ofﬁ  cer .
2.3.9 Contrôle a posteriori des factures
Le consultant a estimé judicieux que le service d’audit interne effectue périodiquement un contrôle global a posteriori des marchés constatés sur simple facture acceptée.
Comme le service d’audit interne n’est, pour l’heure, pas encore opérationnel, cette 
recommandation n’a pas encore été mise en œuvre. 
2.3.10 Sensibilisation de la clientèle
Selon le consultant, les clients devaient également être responsabilisés aﬁ  n de leur 
permettre de procéder à une estimation des besoins avec soin et de manière justi-ﬁ ée.
L’enregistrement des besoins des clients est actuellement améliorée du point de vue 
structurel. La Régie a également informé ses principaux clients des initiatives prises entre-temps en matière d’intégrité. 332 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
2.4 Aanbevelingen in verband met menselijk kapitaal
De consultant formuleerde een aantal aanbevelingen om de ambtenaren op een posi-
tieve manier te stimuleren tot integer handelen, zoals de benoeming van een integer directiecomité, de herverdeling van de beschikbare capaciteit op basis van objec-tieve parameters, de uitwerking van een opleidings- en begeleidingsplan voor nieuwe medewerkers, het bevorderen van teamwerk en horizontale communicatie, de invoe-ring van een modern beoordelingssysteem en het benutten van de aanwezige interne deskundigheid alvorens uit te besteden. 
Een aantal van deze aanbevelingen werd ondertussen uitgevoerd. De speciﬁ  eke aan-
bevelingen over integer handelen komen aan bod in een volgend punt.
Er werd een directiecomité benoemd. De administrateur-generaal en de directeurs-
generaal werden aangesteld na een selectieprocedure, georganiseerd door Selor. Eén belangrijke functie binnen de instelling moet nog worden ingevuld: het hoofd van de interne audit. 
Welke implicaties de huidige reorganisatie zal hebben voor de herverdeling van de 
‘interne capaciteit’ is nog niet duidelijk. Het nieuwe personeelsplan moet nog worden goedgekeurd. 
De Regie is wel al begonnen met de invoering van ‘ontwikkelcirkels’, een evaluatie-
systeem ontwikkeld door de FOD Personeel en Organisatie. De bedoeling van dit evaluatiesysteem is ook dat de verticale en horizontale communicatie verbeterd wordt en dat het teamwerk wordt aangemoedigd.
2.5 Integriteitsbeleid
De consultant stelde voor een antifraudebeleid of integriteitbeleid uit te werken op 
basis van een formeel, geschreven document waarin de houding van de instelling tegenover fraude, misbruiken en andere integriteitschendingen wordt weergegeven. Hij formuleerde daarbij gedetailleerde aanbevelingen om een werkbare gedragscode voor de organisatie als geheel te implementeren en een permanente werkgroep inte-griteit te installeren.
In het najaar 2007 ging bij de RDG de Actiegroep Integriteit van start met als doel 
een integriteitpolitiek te concipiëren. Met een omzendbrief werd onder de perso-neelsleden het ‘Deontologisch kader voor ambtenaren van het federaal administra-tief openbaar ambt’ verspreid. De omzendbrief bevat bovendien een aantal richt-lijnen met voorbeelden over hoe ambtenaren moeten reageren als derden hen giften, geschenken, beloningen of voordelen aanbieden. 
Met een korte brief werden ook de klanten, leveranciers, dienstverleners en aan-
nemers die de laatste drie jaar voor de RDG hadden gewerkt, hiervan op de hoogte gebracht. Op initiatief van de actiegroep werd een korte ‘integriteitsclausule’ opge-nomen in de bestekken van de RDG, waarin wordt opgeroepen het integriteitsbeleid van de Regie te respecteren.
In het najaar 2008 werd aan alle leidinggevende ambtenaren een integriteitsopleiding 
gegeven. Daarnaast nam de Regie ook enkele initiatieven die corruptie moeten voor-komen of alleszins ontraden.  166e Cahier de la Cour des comptes 333Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
2.4 Recommandations relatives au capital humain
Le consultant a formulé plusieurs recommandations visant à encourager positive-
ment les fonctionnaires à se comporter de manière intègre, comme la nomination d’un comité de direction intègre, la redistribution de la capacité disponible sur la base de paramètres objectifs, l’élaboration d’un plan de formation et d’accompagne-ment pour les nouveaux collaborateurs, la promotion du travail d’équipe et de la communication horizontale, l’instauration d’un système d’évaluation moderne et l’uti-lisation de l’expertise interne existante avant de recourir à la sous-traitance. 
Plusieurs de ces recommandations ont été mises en œuvre. Les recommandations 
spéciﬁ  ques concernant l’intégrité du comportement sont évoquées dans un point suivant.
Un comité de direction a été nommé. L’administrateur général et les directeurs géné-
raux ont été désignés à l’issue d’une procédure de sélection organisée par Selor. L’organisme doit, toutefois, encore pourvoir à une fonction importante, celle de chef de l’audit interne.
L’impact de la réorganisation actuelle de l’organisme sur la redistribution de la « capa-
cité interne » n’apparaît pas encore clairement. Le nouveau plan du personnel doit encore être approuvé.
La Régie a, certes, déjà entamé l’introduction des « cercles de développement », un 
système d’évaluation développé par le SPF Personnel et Organisation. L’objectif de ce système est également d’améliorer la communication verticale et horizontale et d’encourager le travail d’équipe.
2.5 Politique d’intégrité
Le consultant proposait de mettre au point une politique de lutte contre la fraude, ou 
politique d’intégrité, sur la base d’un document formel et écrit reﬂ  étant l’attitude de 
l’organisme à l’égard de la fraude, des abus et d’autres violations de l’intégrité. Il a formulé à ce sujet des recommandations détaillées pour mettre en œuvre un plan de conduite acceptable pour l’organisation dans son ensemble et installer un groupe de travail permanent consacré à l’intégrité.
En automne 2007, ce groupe de travail nommé « groupe d’action Intégrité » a entamé 
ses travaux à la Régie. Son but était de concevoir au sein de la Régie une politique en matière d’intégrité. Le « cadre déontologique des agents de la fonction publique administrative fédérale » a été diffusé parmi le personnel par le biais d’une circulaire. Celle-ci contient, en outre, plusieurs directives, illustrées par des exemples, concer-nant l’attitude à adopter par les agents lorsque des tiers leur proposent des dons, des cadeaux, des gratiﬁ  cations ou des avantages.
Les clients de la Régie ainsi que les fournisseurs, prestataires de services et entre-
preneurs ayant travaillé pour la Régie au cours des trois dernières années, ont éga-lement été brièvement informés par courrier de cette politique. À l’initiative du groupe d’action, une « clause d’intégrité » sommaire a été insérée dans les cahiers spéciaux des charges de la Régie, invitant à respecter la politique d’intégrité de la Régie.
Durant l’automne 2008, tous les fonctionnaires dirigeants de la Régie ont reçu une 
formation en matière d’intégrité. Par ailleurs, la Régie a aussi pris quelques initiati-ves qui doivent contribuer à prévenir la corruption à l’avenir, ou du moins la décou-rager.  334 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
3 De Regie werd nog niet op de hoogte gebracht van het gevolg dat de Commissie voor de Erkenning 
van de Aannemers aan haar verzoek heeft gegeven.
4 Koninklijk besluit van 8 januari 1996 betreffende de overheidsopdrachten voor de aanneming van wer-ken, leveringen en diensten en de concessies voor openbare werken.
“Artikel  17. Onverminderd de bepalingen betreffende de erkenning van de aannemers van werken, 
kan uitgesloten worden van deelneming aan de opdracht de aannemer:
4° die bij zijn beroepsuitoefening een ernstige fout heeft begaan, vastgesteld op elke grond die de 
aanbestedende overheden aannemelijk kunnen maken;
(…)”.
5 Een aantal ondernemers stapte naar de Raad van State met de vraag deze interne beslissing van de 
Regie te vernietigen. Hun verzoek werd ondertussen verworpen.In een aantal gerechtelijke onderzoeken naar corruptie waarbij ook ambtenaren van de RDG betrokken zijn, stelde de instelling zich burgerlijke partij. Daardoor kreeg de RDG inzage in het strafrechtelijk dossier en stelde ze vast dat er sterke aanwijzingen waren dat aannemers ernstige fouten pleegden die voor strafrechtelijke vervolging in aanmerking komen, zoals omkoping van personen die een openbaar ambt uitoefenen, valsheid in geschrifte enz. 
Uit de gerechtelijke dossiers bleek dat de fraudemechanismen erin bestonden dat 
ambtenaren van de instelling en aannemers afspraken maakten bij kleinere opdrach-ten die met een onderhandelingsprocedure werden gegund. De ambtenaar van de RDG vroeg enkel een prijsofferte aan de aannemers die bij de afspraak betrokken waren, maar kon wel de schijn ophouden dat aan meerdere aannemers een prijs werd gevraagd. De aannemers verdeelden de opdrachten onderling en zorgden ervoor dat de vooraf aangewezen begunstigde de goedkoopste offerte deed. Op voorhand was blijkbaar afgesproken dat tijdens de uitvoering van de werken de prijs, door de aanvaarding van meerwerken, werd opgedreven. Omdat het om kleine wer-ken ging en de gefraudeerde bedragen niet excessief waren, kon dit soort fraude moeilijk worden gedetecteerd. Sindsdien weert de RDG de aannemers die bij de afspraken waren betrokken.
Tegen de ambtenaren tegen wie het gerechtelijk onderzoek loopt, werden ook tucht-
procedures gestart binnen het bestaande wettelijke statuut van de ambtenaren. 
De RDG heeft ook de gerechtelijke uitspraken niet afgewacht om de bevoegde minis-
ter een klacht te laten indienen bij de Commissie voor de Erkenning der Aannemers om de erkenning van de betrokken aannemers te schrappen
3. Een juridische richtlijn 
verspreidde de lijst van deze aannemers binnen de RDG en verplicht de diensten de offertes of kandidaatstellingen voor overheidsopdrachten van deze aannemers te weren op basis van artikel 17, 4° van het koninklijk besluit van 8 januari 1996
4-5.
3 Besluit en aanbevelingen
De RDG houdt rekening met de aanbevelingen die de consultant heeft geformuleerd 
om de interne controle op de gunning en opvolging van de overheidsopdrachten te versterken. Verschillende initiatieven zijn opgestart die in de toekomst nuttig kunnen blijken. Die inspanningen moeten echter worden voortgezet en verﬁ  jnd. Bovendien 
moet erover worden gewaakt dat ze consequent worden toegepast.  166e Cahier de la Cour des comptes 335Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
3 La Régie n’a pas encore été informée de la suite possible que la Commission d’agréation d’entrepre-
neurs de travaux a donnée à sa requête. 
4 Arrêté royal du 8 janvier 1996 relatif aux marchés publics de travaux, de fournitures et de services et aux concessions de travaux publics.
« Article  17 – Sans préjudice des dispositions relatives à l’agréation d’entrepreneurs de travaux, peut 
être exclu de la participation au marché l’entrepreneur :
4° qui, en matière professionnelle, a commis une faute grave dûment constatée par tout moyen dont 
les pouvoirs adjudicateurs pourront justiﬁ  er ;
(…) »
5 Un certain nombre d’entrepreneurs ont saisi le Conseil d’État en lui demandant d’annuler cette déci-
sion. Entre-temps, leur demande a été rejetée.Dans le cadre d’un certain nombre d’enquêtes judiciaires en matière de corruption, qui concernent également des agents de la Régie, l’organisme s’est porté partie civile. Il a ainsi obtenu accès au dossier pénal et a constaté l’existence de présomp-tions sérieuses que plusieurs entrepreneurs auraient apparemment commis des fau-tes graves susceptibles d’entraîner des poursuites pénales, telles que la corruption de personnes exerçant une fonction publique, les faux en écritures, etc. 
Les dossiers judiciaires ont révélé que les mécanismes de fraude consistaient, dans 
le chef des fonctionnaires de l’organisme et de différents entrepreneurs, à conclure des accords au sujet de l’attribution de marchés de moindre importance passés par procédure négociée. Le fonctionnaire de la Régie ne demandait un prix qu’aux entre-preneurs concernés par l’accord, mais pouvait, par contre, sauvegarder l’apparence qu’un prix avait été demandé à plusieurs entrepreneurs. Les entrepreneurs se parta-geaient ces marchés et s’assuraient que le bénéﬁ  ciaire désigné d’avance introduise 
l’offre la moins chère. Il était apparemment convenu au préalable qu’en cours d’exé-cution des travaux, le prix serait gonﬂ  é par l’acceptation de travaux supplémentaires. 
Comme il s’agissait de travaux mineurs et que les montants fraudés n’étaient pas excessifs, ce type de fraude était difﬁ  cile à détecter. Depuis lors, la Régie exclut les 
entrepreneurs impliqués dans ces accords.
Des démarches ont également été entreprises, par le biais d’une procédure discipli-
naire, à l’encontre des fonctionnaires ayant fait l’objet de l’enquête judiciaire dans le cadre légal existant du statut des fonctionnaires. 
En outre, la Régie n’a pas attendu la décision de justice pour porter plainte, par le 
biais du ministre compétent, auprès de la Commission d’agréation d’entrepreneurs de travaux en la priant de retirer l’agréation des entrepreneurs concernés
3. Une 
directive juridique a diffusé la liste de ces entrepreneurs au sein de la Régie et intimé aux services l’obligation d’exclure les offres ou les candidatures des entrepreneurs mentionnés sur la base de l’article 17, 4° de l’arrêté royal du 8 janvier 1996
4, en se 
référant aux faits constatés et aux éventuelles infractions pénales5.
3 Conclusion et recommandations
La Régie tient compte des recommandations émises par le consultant en vue de 
renforcer le contrôle interne concernant la passation et le suivi des marchés publics. Différentes initiatives ont été lancées, qui pourraient s’avérer utiles à l’avenir. Ces efforts doivent cependant être poursuivis et afﬁ  nés. Il faut, en outre, veiller à ce qu’ils soient appliqués de manière cohérente. 336 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
Doordat de RDG in volle reorganisatie is, kan de impact van deze initiatieven nog 
niet worden ingeschat. De reorganisatie lijkt de organisatiestructuur en de operatio-nele processen binnen de instelling ingrijpend te zullen wijzigen. Daardoor is het momenteel moeilijk een analyse te maken van de internecontrolerisico’s waarmee de RDG in de nieuwe structuur zal worden geconfronteerd. Evenmin kan worden uitge-maakt of de instelling de nodige maatregelen nam om die risico’s voldoende af te dekken. 
De implementatie van verschillende aanbevelingen van de consultant moet samen-
gaan met de ontwikkeling van internecontrolesystemen en de oprichting van een interne auditdienst, zoals ook voorgeschreven in de koninklijke besluiten van 17 augustus 2007. Volgens de RDG is dit pas mogelijk wanneer haar interne reorga-nisatie zal zijn beëindigd.
Het Rekenhof is van mening dat de RDG zo snel mogelijk moet voldoen aan de ver-
plichtingen uit voornoemde koninklijke besluiten en er zorg moet voor dragen dat de risicoanalyse die in dat kader moet worden verricht, betrekking heeft op alle activi-teiten van de instelling.
De RDG is, in samenwerking met de FOD Budget & Beheerscontrole, een aantal 
projecten begonnen om een controleomgeving te creëren waarin iedereen de interne controle zal aanvaarden. Die projecten moeten leiden tot de creatie van een aantal instrumenten die het management een beter inzicht moeten geven in de werking van de instelling en waarop de internecontroleprocedures kunnen worden geënt. Ze zouden de basis moeten leggen voor een actieplan dat moet uitmonden in een geïn-tegreerde beheersstrategie met aandacht voor een duidelijk geformuleerd integri-teitsbeleid en een geformaliseerd aanbestedingsbeleid.
Het management moet erop toezien dat deze projecten tot resultaat leiden en binnen 
de deadlines (begin 2010) worden gerealiseerd.
In de bestaande beheersinstrumenten voor overheidsopdrachten kunnen nog bij-
komende controles worden ingebouwd. Zo zou het onmogelijk moeten worden gemaakt kredietvastleggingen te nemen zonder dat die in de daartoe ontworpen tool zijn geregistreerd. Die opvolgingstool voor de vastleggingen zou kunnen worden gelinkt aan de gegevensbank ‘Gegadigden’, zodat kan worden voorkomen dat een opdracht via een onderhandelingsprocedure wordt toegewezen aan een aannemer die niet voorkomt op de ‘lijst van gegadigden’.
Het lijkt aangewezen dat binnen de operationele diensten een coördinator – of coör-
dinatoren – de verschillende opvolgingsinstrumenten waarover de RDG beschikt, beheert en toeziet op het gebruik ervan. Hij zou eveneens als aanspreekpunt voor de gebruikers en de ICT-dienst, die de instrumenten ontwikkelt, kunnen fungeren. De RDG moet ook een rapporteringsprocedure uitwerken, zodat het management van de instelling systematisch op de hoogte wordt gehouden van de vaststellingen die bij de controle werden gedaan.
De RDG moet zich verder beraden over de aanbeveling van de consultant om op 
middellange termijn te komen tot één beheerstool voor alle dossiers overheids-opdrachten, waarvan de gegevens zijn afgestemd op de boekhouding. Alleszins moet worden gezorgd voor voldoende – automatische – controles om de gegevens in deze extracomptabele beheerstools volledig te laten overeenstemmen met die van de boekhouding.
De RDG moet er ook op toezien dat de maatregelen die ze heeft genomen om de 
controle van de Inspectie van Financiën strikter te kunnen laten verlopen, ook wor-den toepast zoals vastgelegd in de omzendbrief die ze daarover heeft verspreid.  166e Cahier de la Cour des comptes 337Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
Comme la Régie est en pleine réorganisation, il n’est pas encore possible d’évaluer 
l’impact de ces initiatives. La réorganisation semble devoir entraîner un changement radical de la structure organisationnelle et des processus opérationnels au sein de l’organisme. En conséquence, il est actuellement difﬁ  cile de procéder à une analyse 
des risques de contrôle interne auxquels la Régie sera confrontée dans sa nouvelle structure. Il n’est évidemment pas davantage possible de déterminer si l’organisme a pris les mesures nécessaires pour se prémunir à sufﬁ  sance contre ces risques.
La mise en œuvre des différentes recommandations du consultant doit s’accompa-
gner de la mise au point de systèmes de contrôle interne et de la création d’un ser-vice d’audit interne au sens des arrêtés royaux du 17 août 2007. D’après la Régie, il ne pourra y être procédé qu’après la ﬁ  n de sa réorganisation interne.
La Cour des comptes estime que la Régie doit se conformer dans les meilleurs délais 
aux obligations ﬁ  xées dans les arrêtés royaux précités et veiller à ce que l’analyse de 
risques effectuée dans ce cadre porte sur l’ensemble de ses activités.
Les projets déjà lancés au sein de la Régie en collaboration avec le SPF B & CG 
visent à créer un environnement de contrôle où le contrôle interne sera accepté par chacun. Ces projets doivent déboucher sur la création d’un certain nombre d’instru-ments destinés à améliorer la compréhension du fonctionnement de l’organisme par les gestionnaires et sur lesquels se grefferont les procédures de contrôle interne. Ils devraient constituer la base d’un plan d’action devant déboucher sur une stratégie de gestion intégrée, soucieuse d’une politique d’intégrité clairement formulée et d’une politique d’adjudication formalisée.
La direction doit s’assurer que ces projets donnent des résultats et soient réalisés 
dans les délais prévus (début 2010). 
Des contrôles supplémentaires peuvent encore être intégrés aux instruments de 
gestion existants relatifs aux marchés publics. Ainsi, il devrait désormais être impos-sible de prendre des engagements de crédit sans qu’ils soient enregistrés dans l’outil conçu à cet effet. L’instrument de suivi des engagements pourrait être relié à la banque de données « Candidatures » pour empêcher qu’un marché à attribuer par, procédure négociée ne le soit à un entrepreneur ne ﬁ  gurant pas sur la « liste des candidatures ».
Il paraît judicieux d’affecter au sein des services opérationnels un coordinateur – ou 
plusieurs coordinateurs – chargé(s) de la gestion des différents instruments de suivi dont la Régie dispose et de la surveillance de leur utilisation. Il pourrait également faire ofﬁ  ce de point de contact pour les utilisateurs et le service ICT, qui élabore les 
instruments. La Régie devrait également mettre au point une procédure de rappor-tage, de manière à ce que les gestionnaires de l’organisme soient systématiquement tenus informés des constatations effectuées dans le cadre du contrôle.
La Régie doit réﬂ  échir à la recommandation du consultant d’utiliser, à moyen terme, 
un outil de gestion unique pour l’ensemble des dossiers de marchés publics, dont les données concorderaient avec la comptabilité. En tout état de cause, elle doit s’assu-rer de la mise en place d’un nombre sufﬁ  sant de contrôles – automatiques – devant 
garantir que les données reprises dans ces outils de gestion hors comptabilité cor-respondent entièrement aux données de la comptabilité.
La Régie doit également veiller à ce que les mesures qu’elle a prises aﬁ  n que le 
contrôle de l’Inspection des ﬁ  nances soit effectué de manière plus stricte soient appliquées conformément à la circulaire qu’elle a publiée. 338 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
6 Een operator wordt in de wet van 9 december 2004 omschreven als “ elke natuurlijke persoon of 
rechtspersoon van wie de activiteiten zijn onderworpen aan de controle van het FAVV ”.
7 Ingeschreven in de begroting van de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leef-
milieu op het artikel 54.41.00.41.
8 Het begrotingsfonds voor de gezondheid en de kwaliteit van de dieren en de dierlijke producten, het begrotingsfonds voor de productie en de bescherming van planten en plantaardige producten en het begrotingsfonds voor de grondstoffen.Verder is het aangewezen dat de RDG geregeld haar personeel herinnert aan de verplichting cumulactiviteiten of mogelijke belangenvermenging te melden en mee-deelt wat de sancties zijn bij niet-naleving van deze regel. Tot slot moet de Regie ervoor zorgen dat de lijst van aannemers die wegens (mogelijke) fraude worden geweerd, zo actueel en accuraat mogelijk blijft.
F
EDERAAL  AGENTSCHAP  VOOR  DE VEILIGHEID  VAN DE VOEDSELKETEN  (FAVV) 
– INNING  VAN DE HEFFINGEN  EN RETRIBUTIES  
Vanaf 2006 is het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen 
(FAVV) belast met het beheer van de hefﬁ  ngen en retributies die operatoren in de voedselketen moeten betalen. Voor het beheer van die bijdragen heeft het FAVV de dienst Financiering opgericht. Ook werden procedures uitgewerkt en maatregelen genomen om een snelle, tijdige en correcte inning te waarborgen.
Een onderzoek van het Rekenhof heeft aangetoond dat het beheersproces nog kan 
worden verbeterd. Ook moeten bijkomende maatregelen worden genomen op het vlak van de interne controle.
1 Context
1.1 Voorwerp van het onderzoekVanaf 1 januari 2006 betalen de operatoren in de voedselketen
6 aan het Federaal 
Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV) bijdragen in de vorm van hefﬁ  ngen (forfaitaire, jaarlijks verschuldigde belasting) en retributies (vergoeding 
voor prestaties). Het FAVV heeft daarnaast ook de volgende inkomsten:
de dotatie ten laste van de federale begroting • 
7;
de ontvangsten van drie begrotingsfondsen • 8 die het FAVV beheert voor reke-
ning van de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leef-milieu;
diverse ontvangsten, zoals de opbrengst van administratieve geldboeten en de • 
tussenkomsten van de Europese Unie.
In 2009 worden de inkomsten uit de hefﬁ  ngen en retributies geraamd op 60,1 mil-
joen euro (op een totaal van 212,2 miljoen euro aan begrotingsontvangsten). Zoals blijkt uit de onderstaande tabel, is het aandeel van de hefﬁ  ngen en retributies in de 
totale ontvangsten van het FAVV tussen 2006 en 2009 afgenomen en is de dotatie in dezelfde periode toegenomen.  166e Cahier de la Cour des comptes 339Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
6 Un opérateur est déﬁ  ni dans la loi du 9 décembre 2004 comme « toute personne physique ou morale 
dont l’activité est soumise au contrôle de l’Afsca ».
7 Inscrite au budget du SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement à l’article 54.41.00.41.
8 Le « fonds budgétaire pour la santé et la qualité des animaux et des produits animaux », le « fonds bud-gétaire pour la production et la protection des végétaux et produits végétaux » et le « fonds budgétaire des matières premières ».En outre, il serait opportun que la Régie rappelle régulièrement à son personnel l’obligation de signaler les cumuls d’activités ou les éventuels conﬂ  its d’intérêts et 
l’informe des sanctions applicables en cas de non-respect de cette règle. Enﬁ  n, la 
Régie doit veiller à ce que la liste des entrepreneurs exclus pour cause de fraude (présumée) reste aussi actuelle et précise que possible.
A
GENCE  FÉDÉRALE  POUR LA SÉCURITÉ  DE LA CHAÎNE  ALIMENTAIRE  (AFSCA) – 
PERCEPTION  DES CONTRIBUTIONS  ET RÉTRIBUTIONS  
L’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire (Afsca) est chargée 
depuis 2006 de la gestion des contributions et rétributions à payer par les opérateurs de la chaîne alimentaire. Elle a créé le service Financement à cet effet et mis au point des procédures et des mesures pour garantir une perception rapide, correcte et en temps voulu. 
La Cour des comptes relève que le processus de gestion peut encore être amélioré. 
De même, des mesures supplémentaires doivent être prises au niveau du contrôle interne.
1 Contexte
1.1 Objet de l’auditDepuis le 1
er janvier 2006, les opérateurs de la chaîne alimentaire6 versent leur par-
ticipation ﬁ  nancière à l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire (Afsca)  sous la forme d’une contribution (taxe annuelle forfaitaire) et d’une rétribu-
tion (rémunération de prestations). L’Afsca dispose en outre des revenus suivants :
une dotation à la charge du budget fédéral • 
7 ;
les recettes de trois fonds budgétaires • 8 gérés par l’Afsca pour le compte du 
SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement ;
des recettes de nature diverse, telles que le produit d’amendes administrati- • 
ves et les interventions de l’Union européenne. 
En 2009, les revenus des contributions et des rétributions sont estimés à 60,1 mil-
lions d’euros (sur un montant total de recettes budgétaires estimé à 212,2 millions d’euros). Comme le montre le tableau ci-dessous, la part des contributions et des rétributions dans les recettes totales de l’Afsca a diminué entre 2006 et 2009, tandis que la dotation a augmenté pendant la même période.  340 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
 9 Parl. St . Kamer, DOC 52 0995/014, Algemene Beleidsnota 2008 van de  minister van KMO’s, Zelf-
standigen, Landbouw en Wetenschapsbeleid , deel Voedselveiligheid, p. 7.
10 Dit koninklijk besluit is bekrachtigd door artikel 158 van de wet van 20 juli 2006 houdende diverse 
bepalingen. Tabel 1 – Evolutie van de ontvangsten 2006-2009 (in miljoen euro)
Rekeningen 
2006Rekeningen 
2007Rekeningen 
2008Begroting 
2009
Toaal eigen ontvangsten 74,1 69,2 75,4 68,2
Hefﬁ  ngen en retributies 59,8 59,4 64,8 60,1
Diverse ontvangsten 14,3 9,8 10,6 8,1
Federale dotatie 68,1 85,4 114,5 113,8Begrotingsfondsen 18,7 17,9 22,6 30,2
Totale ontvangsten 160,9 172,5 212,5 212,2
Bron: rekeningen 2006, 2007 en 2008 en aangepaste begroting 2009
Bij de invoering van de regeling in 2006 ging de wetgever ervan uit dat de operato-
ren de globale kosten van de controle zouden dragen en dat de overheidstussen-komst niet mocht stijgen ten opzichte van de voorgaande jaren. Naar aanleiding van de opmaak van de begroting 2008 besliste de regering om de dotatie voor het FAVV te verhogen en het aandeel van de operatoren in de inkomsten te verminderen
9.
Omdat de hefﬁ  ngen en retributies ook in 2009 nog een belangrijk deel van de totale 
ontvangsten van het FAVV uitmaken, heeft het Rekenhof beslist te onderzoeken hoe het FAVV de invordering en het beheer van die middelen heeft georganiseerd. 
De audit beoogde na te gaan welke maatregelen het FAVV heeft genomen om te 
waarborgen dat alle operatoren in de voedselketen de hefﬁ  ngen en retributies tijdig 
en correct betalen. De klemtoon van het onderzoek lag in de eerste plaats op het beheer van de bijdragen uit hefﬁ  ngen, waarvoor het FAVV zelf het initiatief moet nemen voor de inning (in tegenstelling tot de retributies die een vergoeding zijn voor geleverde prestaties). Daarnaast werd ook aandacht besteed aan de administratieve organisatie van het FAVV: maatregelen van interne beheersing, uitwisseling van gegevens, gebruik van externe gegevens, enz.
1.2 Wettelijk kader
De inkomstenbronnen van het FAVV zijn opgesomd in de wet van 9 december 2004 
betreffende de ﬁ  nanciering van het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen. Voor de hefﬁ  ngen en retributies gelden bovendien de volgende teksten: 
koninklijk besluit van 10 november 2005 betreffende hefﬁ  ngen bepaald in • 
artikel 4 van de wet van 9 december 2004 betreffende de ﬁ  nanciering van het FAVV
10, (hefﬁ  ngenbesluit);
koninklijk besluit van 10 november 2005 betreffende retributies bepaald bij • 
artikel 5 van de wet van 9 december 2004 betreffende de ﬁ  nanciering van het 
FAVV (retributiebesluit).   166e Cahier de la Cour des comptes 341Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
 9 Doc. parl. , Chambre, DOC 52 0995/014, Note de politique générale de la ministre des PME, des 
Indépendants, de l’Agriculture et de la Politique scientiﬁ  que – Partie Sécurité alimentaire, p. 7.
10 Cet arrêté royal a été conﬁ  rmé par l’article 158 de la loi du 20 juillet 2006 portant des dispositions 
diverses. Tableau 1– Évolution des recettes 2006-2009 (en millions d’euros)
2006Réalisations 
2008Budget
2009
Recettes propres 74,1 69,2 75,4 68,2
Contributions et rétributions 59,8 59,4 64,8 60,1
Recettes diverses 14,3 9,8 10,6 8,1
Dotation fédérale 68,1 85,4 114,5 113,8Fonds budgétaires 18,7 17,9 22,6 30,2
Total des recettes 160,9 172,5 212,5 212,2
Sources : comptes 2006, 2007 et 2008 et budget 2009 ajusté
Lorsque la réglementation a été instaurée en 2006, le législateur est parti du prin-
cipe que les opérateurs prendraient en charge le coût global des contrôles et que l’intervention des pouvoirs publics devait rester au niveau des années antérieures. Lors de la confection du budget 2008, le gouvernement a décidé d’augmenter la dotation de l’Afsca et de réduire la part des opérateurs dans les revenus
9.
Comme les contributions et les rétributions représentent toujours, en 2009, une part 
importante des revenus de l’Afsca, la Cour des comptes a décidé de vériﬁ  er com-
ment l’organisme a organisé le recouvrement et la gestion de ces moyens. 
L’audit visait à examiner quelles sont les mesures prises par l’Afsca pour garantir 
que tous les opérateurs de la chaîne alimentaire paient en temps voulu et correcte-ment les contributions et rétributions dues. L’audit s’est concentré en premier lieu sur la gestion des recettes issues des contributions, dont la perception dépend de l’initiative de l’Afsca (contrairement aux rétributions, qui constituent une indemnité pour prestations fournies). L’audit a également mis l’accent sur l’organisation admi-nistrative de l’Afsca : mesures de contrôle interne, échange de données, utilisation de données externes, etc. 
1.2 Cadre légal
Les sources de ﬁ  nancement de l’Afsca sont énumérées dans la loi du 9 décembre 
2004 relative au ﬁ  nancement de l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne ali-
mentaire. En matière de contributions et de rétributions, les textes suivants s’appli-quent également : 
arrêté royal du 10 novembre 2005 ﬁ  xant les contributions visées à l’article 4 • 
de la loi du 9 décembre 2004 relative au ﬁ  nancement de l’Afsca
10 (arrêté rela-
tif aux contributions) ;
arrêté royal du 10 novembre 2005 relatif aux rétributions visées à l’article 5 de • 
la loi du 9 décembre 2004 portant ﬁ  nancement de l’Afsca (arrêté relatif aux 
rétributions). 342 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
11 Voor sommige operatoren (bv. in de primaire productie) is een forfaitaire hefﬁ  ng ingevoerd; die opera-
toren hoeven bijgevolg geen aangifte in te dienen.
12 Finfood is de informaticatoepassing, waarin de facturen voor de hefﬁ  ngen en de retributies worden 
berekend en beheerd. 1.3 Onderzoeksmethode
De onderzoeksnormen met betrekking tot de wijze van vaststelling en inning van het 
recht zijn ontleend aan de wet van 9 december 2004 en aan het hefﬁ  ngen- en het 
retributiebesluit.
Het onderzoek is van januari tot april 2009 ter plaatse in het FAVV uitgevoerd aan 
de hand van een uitgebreide documentenanalyse, vragenlijsten en gesprekken met de belangrijkste personeelsleden die bij de inning van de hefﬁ  ngen en retributies zijn 
betrokken. 
1.4 Tegensprekelijke procedure
De vaststellingen van het onderzoek werden in het kader van de eerste fase van de 
tegensprekelijke procedure op een vergadering met de gedelegeerd bestuurder en enkele van zijn medewerkers besproken.
De onderzoeksresultaten van het Rekenhof zijn op 19 augustus 2009 meegedeeld 
aan de minister van KMO, Zelfstandigen, Landbouw en Wetenschapsbeleid en aan de gedelegeerd bestuurder van het FAVV. 
Bij de redactie van dit artikel is rekening gehouden met het antwoord van de minister 
van 18 september 2009. 
Het onderzoek heeft aangetoond dat het beheer van de hefﬁ  ngen en retributies nog 
op een aantal punten kan worden verbeterd. De vaststellingen gelden meestal alleen voor de hefﬁ  ngen, tenzij uitdrukkelijk anders aangegeven in de tekst.
2.1 Algemene vaststellingen
Het FAVV streeft naar een tijdige, snelle en correcte inning van de hefﬁ  ngen en 
retributies en heeft sinds 2006 een aantal initiatieven genomen om die doelstelling te realiseren. Zo werd binnen de Algemene Diensten de dienst Financiering opgericht die instaat voor het beheer en de opvolging van de ontvangsten uit de hefﬁ  ngen en 
de retributies. Ook is de wetgeving op een aantal punten aangepast, onder meer wat de procedure voor de opslagen en verwijlintresten bij laattijdige betaling betreft. 
Het bedrag van de hefﬁ  ng kan pas worden berekend als de operator zijn aangifte 
heeft ingediend
11. Daarom streeft het FAVV ernaar de operatoren te stimuleren om 
hun aangifte in te dienen. Dit gebeurt door middel van gerichte campagnes via de beroepsverenigingen, maar ook door bv. te voorzien in de nodige logistieke onder-steuning. De ondersteuning is in de praktijk uitbesteed aan de vzw Smals en verloopt via een callcenter. 
Een sterk punt in het beheer van de hefﬁ  ngen en de retributies is de hoge mate van 
automatisering. Aan de hand van de tarieven en gegevens in Finfood
12 kunnen factu-
ren automatisch worden berekend en opgemaakt. Daardoor kunnen de medewerkers van de dienst Financiering hun aandacht meer richten op het opvolgen van laattijdige betalingen en op het afhandelen van klachten over facturen.  166e Cahier de la Cour des comptes 343Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
11 Pour certains opérateurs (par exemple, dans la production primaire), une contribution forfaitaire a été 
introduite ; ces opérateurs ne doivent donc pas remettre de déclaration.
12 Finfood est l’application informatique qui permet de calculer et de gérer les contributions et rétribu-
tions. 1.3 Méthode d’audit
Les normes relatives au mode de ﬁ  xation et de perception du droit utilisées pour 
l’audit proviennent de la loi du 9 décembre 2004 et des arrêtés royaux relatifs aux contributions et aux rétributions. 
L’audit a été réalisé de janvier à avril 2009 dans les locaux de l’Afsca à l’aide d’une 
analyse détaillée des documents, de questionnaires et d’entretiens avec les princi-paux collaborateurs intervenant dans la perception des contributions et rétributions.
Les constatations de l’audit ont été discutées dans le cadre de la première phase de 
la procédure contradictoire pendant une réunion organisée avec l’administrateur délégué et certains de ses collaborateurs. 
Les résultats de l’audit ont été communiqués le 19 août 2009 à la ministre des PME, 
des Indépendants, de l’Agriculture et de la Politique scientiﬁ  que et à l’administrateur 
délégué de l’Afsca. 
Le présent article tient compte de la réponse de la ministre du 18 septembre 2009. 
L’audit a montré que la gestion des contributions et rétributions peut encore être 
améliorée sur plusieurs points. Les constatations s’appliquent en général uniquement aux contributions, sauf mention contraire expresse dans le texte.
2.1 Constatations générales
L’Afsca s’efforce d’assurer une perception ponctuelle, rapide et correcte des contri-
butions et rétributions et a, depuis 2006, pris plusieurs initiatives pour réaliser cet objectif. Ainsi, elle a créé au sein des services généraux le service Financement, qui assure la gestion et le suivi des recettes provenant des contributions et des rétribu-tions. De même, la législation a été modiﬁ  ée sur un certain nombre de points, notam-
ment la procédure relative aux majorations et intérêts moratoires en cas de retard de paiement. 
Le montant de la contribution ne peut être calculé qu’une fois que l’opérateur a 
remis sa déclaration
11. C’est la raison pour laquelle l’Afsca tend à stimuler les opé-
rateurs à remettre leur déclaration, en organisant des campagnes ciblées via les associations professionnelles, mais aussi en prévoyant, par exemple, le soutien logis-tique nécessaire. Dans la pratique, le soutien a été sous-traité à l’ASBL Smals et s’effectue par le biais d’un centre de contact.
Un point fort de la gestion des contributions et des rétributions est son automatisa-
tion poussée. Le calcul et l’établissement des factures se fait automatiquement à partir des tarifs et données ﬁ  gurant dans Finfood
12. Les collaborateurs du service 
Financement peuvent ainsi davantage se consacrer au suivi des retards de paiement et au traitement des plaintes relatives aux factures. 344 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
13 In 2006 en 2007 lagen de werkelijke ontvangsten uit de hefﬁ  ngen resp. 29 % en 34 % onder de ramin-
gen. 
14 Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen, Businessplan 2009-2011 , hoofd-
stuk 10.
15 Voor de inning van de hefﬁ  ng worden zeven sectoren onderscheiden: toelevering landbouw, landbouw, 
verwerking, groothandel, kleinhandel, horeca en transport.2.2 Beheer van de hefﬁ  ngen
2.2.1 Begrotingsramingen
In 2006 en 2007 werden grote verschillen vastgesteld tussen de geraamde en de werkelijke ontvangsten uit hefﬁ  ngen
13. Vanaf 2008 vormen de gerealiseerde ont-
vangsten de basis voor de begrotingsramingen, zodat de ramingen beter aansluiten bij de gerealiseerde ontvangsten. 
De verschillen werden vooral veroorzaakt door een overschatting van het aantal ope-
ratoren. Voor de begrotingsramingen van 2006 en 2007 ging het FAVV uit van 180.000 operatoren die hefﬁ  ngen moesten betalen, terwijl het aantal operatoren vol-
gens recentere gegevens ongeveer 140.000 zou bedragen
14. Daarnaast maakte het 
FAVV in 2006 en 2007 voor de sectoren15 van de horeca, de verwerking en het 
transport, in samenwerking met de beroepsverenigingen, een gedetailleerde analyse van de verschillen tussen de ramingen en de realisaties. De resultaten van die ana-lyses werden gebruikt om het aangifteproces te verbeteren (door de regelgeving aan te passen, het opsporen van operatoren die nog niet waren geregistreerd bij het FAVV) en om de begrotingsramingen vanaf 2008 te verbeteren.
Periodiek wordt aan het Raadgevend Comité van het FAVV gerapporteerd over de 
stand van zaken bij de inning van de hefﬁ  ngen. Die rapportering heeft vooral betrek-king op de evaluatie van het aangifteproces (aantal ingediende aangiften ten opzichte van het aantal verzonden formulieren) en is niet in de eerste plaats gericht op een cijfermatige analyse van de verschillen tussen de begrotingsramingen en de gerealiseerde ontvangsten. Hoewel de totale ontvangsten in 2008 nauw aansloten bij de ramingen, kunnen de ontvangsten per sector in de praktijk uiteenlopend evo-lueren. De oorzaken van die evolutie – die op termijn de ontvangsten kan beïnvloe-den – worden niet systematisch in kaart gebracht. Het strategisch plan dat de dienst Financiering in 2009 heeft goedgekeurd en dat erin voorziet dat in de toekomst de verschillen tussen de begroting en de werkelijke ontvangsten periodiek zullen worden geanalyseerd, kan bijdragen tot een grotere betrouwbaarheid van de begro-tingsramingen, zodat de begroting meer een managementinstrument wordt.
De begrotingsopmaak behoort tot de taken van de dienst Budget en Beheerscon-
trole. Voor de ontvangsten uit hefﬁ  ngen en retributies is die dienst aangewezen op 
informatie van de dienst Financiering. Tussen de beide diensten zijn geen afspraken gemaakt over een taakverdeling bij de opmaak van de begroting. 
2.2.2 Vaststelling van de verschuldigde bedragen
Het FAVV identiﬁ  ceert de operatoren die de hefﬁ  ng zijn verschuldigd via de data-
bank BOOD. Om te bepalen of een onderneming of natuurlijk persoon als operator in de voedselketen moet worden beschouwd, ﬁ  ltert het FAVV de gegevens uit de bestanden van de Kruispuntbank voor Ondernemingen (KBO) aan de hand van de NACEBEL-codes. Die selectie levert echter niet steeds de meest betrouwbare resul-taten, waardoor er geen zekerheid bestaat over de volledigheid van de gegevens in BOOD, en a fortiori niet over de volledigheid van de aangiften.   166e Cahier de la Cour des comptes 345Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
13 En 2006 et 2007, les recettes réelles provenant des contributions étaient inférieures de respective-
ment 29 et 34 % aux estimations.
14 Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire, Business plan 2009-2011 , chapitre 10.
15 Pour la perception de la contribution, sept secteurs sont distingués : agrofourniture, agriculture, trans-
formation, commerce de gros, commerce de détail, horeca et transport.2.2 Gestion des contributions
2.2.1 Estimations budgétaires
En 2006 et 2007, des différences importantes ont été constatées entre les estima-tions et les recettes réelles provenant des contributions
13. Depuis 2008, les estima-
tions budgétaires sont basées sur les recettes réalisées et correspondent donc mieux à ces dernières. 
Ces différences sont surtout dues à une surestimation du nombre d’opérateurs. Pour 
les estimations budgétaires de 2006 et 2007, l’Afsca avait estimé que 180.000 opé-rateurs devaient verser des contributions, alors que, selon des données plus récen-tes, ce nombre s’élèverait à environ 140.000
14. En outre, l’Afsca a effectué en 2006 
et 2007 une analyse détaillée portant sur les différences entre les estimations et les réalisations dans les secteurs de l’horeca, de la transformation et du transport
15, en 
collaboration avec les associations professionnelles. Les résultats de ces analyses ont été utilisés pour améliorer le processus de déclaration (en modiﬁ  ant la réglemen-
tation et en détectant les opérateurs qui ne sont pas encore enregistrés) et pour améliorer les estimations budgétaires à partir de 2008.
L’état d’avancement de la perception des contributions fait périodiquement l’objet 
de rapports à l’intention du comité consultatif de l’Afsca. Ceux-ci concernent surtout l’évaluation du processus de déclaration (nombre de déclarations introduites par rap-port au nombre de formulaires envoyés) et ne sont pas axés en premier lieu sur une analyse chiffrée des différences entre les estimations budgétaires et les recettes réalisées. Bien que le montant total des recettes réalisées en 2008 soit très proche du montant des estimations, les recettes par secteur peuvent, dans la pratique, évo-luer de manière divergente. Les causes de cette évolution – qui peut inﬂ  uencer les 
recettes à terme – ne sont pas systématiquement inventoriées. Le plan stratégique approuvé par le service Financement en 2009, et qui prévoit une analyse périodique des différences entre le budget et les recettes réelles, pourrait contribuer à augmen-ter la ﬁ  abilité des estimations budgétaires et à faire du budget un véritable instru-
ment de management. 
La confection du budget relève des tâches du service Budget et Contrôle de la ges-
tion. Pour ce qui est des recettes provenant des contributions et rétributions, ce service est tributaire d’informations du service Financement. Ces deux services n’ont pas convenu d’une répartition des tâches lors de l’élaboration du budget.
2.2.2 Fixation des montants dus
L’Afsca identiﬁ  e via la banque de données Bood les opérateurs redevables d’une contribution. Pour déterminer si une entreprise ou une personne physique doit être considérée comme opérateur dans la chaîne alimentaire, l’Afsca ﬁ  ltre les données des ﬁ  chiers de la Banque-Carrefour des entreprises (BCE) sur la base des codes Nacebel. Les résultats de cette sélection ne sont toutefois pas toujours des plus ﬁ ables. Il n’existe aucune certitude quant à l’exhaustivité des données ﬁ  gurant dans 
Bood et a fortiori quant à l’exhaustivité des déclarations.  346 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
16 Artikel 15 van de wet van 9 december 2004 vertrouwt die controlebevoegdheid toe aan door het FAVV 
aan te wijzen ambtenaren. Die aanwijzing is geregeld door het ministerieel besluit van 29 septem-ber 2006 tot aanduiding van de personeelsleden belast met het toezicht op de wet van 9 decem-ber 2004.
17 Tarieven mogen pas voor de berekening worden gebruikt nadat ze zijn gevalideerd. Daartoe worden, 
na aanpassing of wijziging van de tarieven, een aantal testfacturen afgedrukt die vervolgens door een medewerker van de dienst Financiering manueel worden nagerekend. Het resultaat van de beide bere-keningen moet gelijk zijn.Dit blijkt duidelijk uit de hefﬁ  ngscampagne voor 2008. In totaal diende 55 % van de 
aangeschreven operatoren ook daadwerkelijk een aangifte in; in de overige gevallen reageerde de operator niet (34,3 %) of was het adres op de aangifte onjuist (10,7 %). De inspanningen van het FAVV om de kwaliteit van de gegevens in BOOD te ver-beteren, moeten ertoe leiden dat de globale respons in 2009 hoger ligt en het aantal onbekende operatoren (teruggekomen poststukken) verder afneemt.
Controles moeten onder meer zijn gericht op het opsporen van operatoren die geen 
aangifte indienen. Hoewel het FAVV zich inspant om de kwaliteit van de gegevens in BOOD te verbeteren, moet ook worden onderzocht hoe de kwaliteit van de gege-vens in de KBO kan worden verbeterd bijvoorbeeld door derden, zoals het FAVV, de mogelijkheid te geven om de gegevens in de KBO te laten wijzigen als blijkt dat ze onjuiste informatie bevatten. 
De controle op de juistheid van de aangiften voor de hefﬁ  ng moet verder worden 
uitgebouwd
16. De controle op de juistheid van de aangiften blijft vooralsnog beperkt 
tot een controle op de interne samenhang van het aangifteformulier. De bestanden van bv. de RSZ, de ﬁ  scale administraties, de gewesten of de beroepsverenigingen 
worden – voor zover ze kunnen worden geraadpleegd – vooral gebruikt bij de identi-ﬁ catie van de (activiteiten van de) operatoren en veel minder voor de controle op de 
juistheid van de gegevens van de aangiften. De medewerkers van het directoraat- generaal Controle krijgen de gegevens van de aangiften en worden aangemoedigd om die gegevens te controleren, maar die controles worden niet systematisch uitge-voerd. Volgens het FAVV wordt dit verklaard door de opdracht van de medewerkers van DG Controle: zij staan in de eerste plaats in voor de controles in de voedselke-ten; de controles op de juistheid van de aangiften zijn voor hen een bijkomende opdracht. Medewerkers van andere diensten zijn op het ogenblik van de audit even-min belast met de controle ter plaatse op de juistheid van de aangiften, hoewel de huidige regelgeving die mogelijkheid niet uitsluit.
2.2.3 Facturatie en boekhoudkundige verwerking van de bijdragen
De berekening van de facturen is volledig geautomatiseerd. De belangrijkste para-meters voor de facturatie (tarieven; rekeningen waarop de facturen in de boekhou-ding moeten worden geboekt) zijn vooraf gedeﬁ  nieerd en gevalideerd
17. 
In verband met de boekhoudkundige verwerking is vastgesteld dat er geen volledige 
zekerheid bestaat over de overeenstemming van de aangiften met de uiteindelijke factuur en over de volledigheid van de verzonden facturen. Facturen kunnen boven-dien worden geboekt voordat ze zijn verzonden. 
Aan de hand van de gestructureerde mededeling op het overschrijvingsformulier 
kunnen betalingen normaal gezien onmiddellijk aan de juiste debiteur en factuur worden gekoppeld. Betalingen die niet aan een debiteur kunnen worden toegewe-zen, worden op een wachtrekening geboekt in afwachting van de identiﬁ  catie van de debiteur. De dienst Financiering slaagt er echter niet steeds in de debiteur te iden-tiﬁ  ceren (bv. omdat het ondernemingsnummer op de documenten onjuist is of omdat   166e Cahier de la Cour des comptes 347Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
16 L’article 15 de la loi du 9 décembre 2004 conﬁ  e cette compétence de contrôle à des fonctionnaires à 
désigner par l’Afsca. Cette désignation est réglée par l’arrêté ministériel du 29 septembre 2006 dési-gnant les membres du personnel chargés de la surveillance de la loi du 9 décembre 2004 (…).
17 Les tarifs ne peuvent être utilisés pour le calcul qu’une fois qu’ils ont été validés. Après adaptation ou 
modiﬁ  cation des tarifs, quelques factures-test sont imprimées, puis recalculées manuellement par un 
collaborateur du service Financement. Les résultats des deux calculs doivent être identiques.Ce problème apparaît clairement dans la campagne de contribution pour 2008. Au total, 55 % des opérateurs ayant reçu un formulaire ont remis effectivement une déclaration. Dans les autres cas, l’opérateur n’a pas réagi (34,3 %) ou l’adresse indi-quée sur la déclaration était incorrecte (10,7 %). Les efforts fournis par l’Afsca pour améliorer la qualité des données ﬁ  gurant dans Bood devraient permettre d’augmen-
ter le taux de réponse global en 2009 et de diminuer davantage le nombre d’opéra-teurs inconnus (retours de courriers).
Les contrôles doivent notamment être axés sur la détection des opérateurs qui ne 
remettent pas de déclaration. Indépendamment des efforts entrepris par l’Afsca pour améliorer la qualité des données de Bood, les possibilités d’amélioration de la qualité des données de la BCE devraient également être examinées. L’Afsca et d’autres tiers pourraient ainsi par exemple être autorisés à faire modiﬁ  er les données de la 
BCE lorsqu’elles s’avèrent incorrectes. 
Le contrôle de l’exactitude des déclarations relatives aux contributions doit être 
étendu
16. Il se limite pour le moment à un contrôle de la cohésion interne du formu-
laire de déclaration. Les ﬁ  chiers de l’ONSS, des administrations ﬁ  scales, des régions 
ou des associations professionnelles, par exemple, sont surtout utilisés – lorsqu’ils peuvent être consultés – pour identiﬁ  er les opérateurs ou leurs activités, et beau-
coup moins pour contrôler l’exactitude des données ﬁ  gurant dans les déclarations. 
Les collaborateurs de la Direction générale du contrôle reçoivent les données des déclarations et sont encouragés à les vériﬁ  er, mais les contrôles ne sont pas exécu-
tés systématiquement. D’après l’Afsca, cette situation s’explique par le fait que la mission première de ces collaborateurs est d’assurer des contrôles dans la chaîne alimentaire et non des contrôles de l’exactitude des déclarations, qu’ils considèrent comme subsidiaires. Au moment de l’audit, l’Afsca n’avait pas non plus chargé d’autres collaborateurs de contrôler sur place l’exactitude des déclarations, alors que la réglementation actuelle le permet.
2.2.3 Facturation et traitement comptable des cotisations
Le calcul des factures est entièrement automatisé. Les principaux paramètres de la facture (tarifs, comptes sur lesquels les factures doivent être enregistrées dans la comptabilité) sont déﬁ  nis et validés au préalable
17. 
En ce qui concerne le traitement comptable, il a été constaté qu’il n’existe aucune 
certitude quant à la concordance des déclarations avec la facture ﬁ  nale ni quant à 
l’exhaustivité des factures envoyées. De plus, il est possible d’enregistrer les factu-res dans la comptabilité avant leur envoi. 
Grâce à la communication structurée ﬁ  gurant sur le formulaire de virement, les paie-
ments sont, en principe, immédiatement couplés à un débiteur et à une facture. Les paiements ne pouvant pas être attribués à un débiteur sont enregistrés sur un compte d’attente jusqu’à ce que le service Financement identiﬁ  e le débiteur, ce qui n’est toutefois pas toujours possible (par exemple, parce que le numéro d’entre-prise mentionné sur les documents est inexact ou parce que le paiement a été  348 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
de betaling werd uitgevoerd door een natuurlijk persoon), wat – vooral in de begin-
fase – leidde tot een vrij hoog saldo op de wachtrekeningen. Dat saldo daalde van 436.059,72 euro in 2006 tot 176.683,43 euro in 2007 en 157.655,67 euro in 2008. De daling in 2008 is mede het gevolg van een gerichte actie van het FAVV: alle operatoren die de hefﬁ  ng in 2006 en 2007 niet hadden betaald, kregen een aanma-ning (zonder dat daarop sancties werden toegepast). Aan de hand van de reacties kon het FAVV sommige op de wachtrekeningen geboekte bedragen toewijzen aan een debiteur, waardoor de vordering van die debiteur werd aangezuiverd. De geringe daling in 2008 geeft echter aan dat de wachtrekeningen een nagenoeg permanent karakter hebben verkregen (de erop geboekte bedragen dateren nagenoeg uitslui-tend van 2006).
Niet toegewezen betalingen leiden tot een overschatting van de debiteuren op de 
balans. Immers, de betalingen staan op een wachtrekening, terwijl in de debiteuren-rekeningen (onterecht) een saldo blijft openstaan. Het FAVV moet daarom zoeken naar een oplossing voor dit probleem.
2.2.4 Opvolging van laattijdige betalingen
Eind 2008 bedroeg het saldo van de openstaande vorderingen voor de hefﬁ  ngen 7.078.251,15 euro. Een deel van dit saldo staat al sinds 2006 open en wordt maar langzaam aangezuiverd. Wettelijk heeft het FAVV slechts beperkte sanctiemogelijk-heden in geval van niet-betaling van de verschuldigde hefﬁ  ng: boeten kunnen immers 
niet worden opgelegd.
Het openstaande saldo bevat ook een aantal vorderingen voor een relatief gering 
bedrag, waarvoor de kosten van invordering hoger zullen liggen dan de openstaande vordering zelf. Er moet worden gezocht naar een oplossing voor het probleem van de invordering van geringe bedragen.
De procedure voor de opvolging van de faillissementen werd in de loop van 2008 
uitgewerkt. Het toenemende aantal faillissementen dat sinds medio 2008 wordt geregistreerd, zorgt in de praktijk voor een grote werklast. Er moeten maatregelen worden genomen om het toenemend aantal faillissementen op te volgen en de rech-ten van het FAVV te vrijwaren, volgens de procedures die hiervoor reeds werden uitgewerkt. Ook moet informatie over faillissementen of debiteuren die hun activitei-ten hebben stopgezet, tussen de verschillende diensten worden uitgewisseld zodat elke dienst hiervan gebruik kan maken bij de opvolging van de operatoren.
2.3 Administratieve organisatie
2.3.1 Functiescheidingen en bevoegdheden
Functiescheidingen vormen een belangrijk onderdeel van de interne controle. In dat verband is uit het onderzoek gebleken dat er onvoldoende functiescheiding bestaat tussen het beheer van de facturen, de registratie ervan in de boekhouding en de opvolging van de betalingen. In het belang van een goede opvolging van de open-staande vorderingen en een duidelijke functiescheiding kan het debiteurenbeheer best gebeuren onafhankelijk van de registratie.
Het onderzoek heeft ook uitgewezen dat een groot aantal personen de mogelijkheid 
heeft om in de boekhouding rekeningen van debiteuren te blokkeren waardoor die debiteuren geen aanmaningen meer zullen krijgen. Voor een optimaal beheer van de aanmaningen is het noodzakelijk de mogelijkheid om klantenrekeningen te blokkeren, te beperken tot die personen die de aanmaningen behandelen. Voor zover andere diensten klantenrekeningen blokkeren, moeten die diensten zelf de nodige stappen zetten voor de invordering en moeten zij de informatie over de geblokkeerde rekenin-gen doorsturen naar de dienst Budget en Beheerscontrole en de dienst Financiering.  166e Cahier de la Cour des comptes 349Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
effectué par une personne physique). Cette situation a entraîné – surtout au début 
– l’apparition d’un solde relativement élevé sur les comptes d’attente. Ce solde est passé de 436.059,72 euros en 2006 à 176.683,43 euros en 2007 et à 157.655,67 euros en 2008. La diminution relevée en 2008 résulte en partie d’une action ciblée de l’Afsca : tous les opérateurs qui avaient omis de payer leur contribution en 2006 et 2007 ont reçu une sommation (non suivie d’une sanction). Sur la base des réac-tions, l’Afsca a pu attribuer certains montants comptabilisés sur les comptes d’at-tente à un débiteur, permettant ainsi d’apurer la créance de ce dernier. La légère diminution notée en 2008 indique cependant que les comptes d’attente ont acquis un caractère presque permanent (les montants qui y sont imputés datent pratique-ment tous de 2006).
Les paiements non attribués entraînent une surestimation du poste des débiteurs 
dans le bilan. En effet, les paiements se trouvent sur un compte d’attente, alors qu’un solde reste en souffrance (à tort) dans les comptes des débiteurs. L’Afsca doit, dès lors, remédier à ce problème.
2.2.4 Suivi des retards de paiement
À la ﬁ  n de l’année 2008, le solde des créances en souffrance en ce qui concerne les 
contributions s’élevait à 7.078.251,15 euros. Une partie de ce solde est en souf-france depuis 2006 déjà et n’est apuré que lentement. Légalement, l’Afsca ne dis-pose que de possibilités limitées en matière de sanction en cas de non-paiement de la contribution due : elle ne peut pas, en effet, inﬂ  iger d’amende. 
Le solde en souffrance contient aussi plusieurs créances d’un montant relativement 
minime pour lesquelles les frais de recouvrement dépasseraient le montant de la créance même. Il convient de chercher une solution au problème du recouvrement des montants minimes.
La procédure de suivi des faillites a été mise au point en 2008. Le nombre croissant 
de faillites enregistrées depuis la mi-2008 entraîne, dans la pratique, une charge de travail importante. Il faut prendre des mesures pour assurer le suivi du nombre crois-sant de faillites et garantir les droits de l’Afsca, suivant les procédures élaborées à cet effet. En outre, les différents services devraient échanger les informations relati-ves aux faillites ou aux débiteurs en cessation d’activité de manière à ce que chacun d’entre eux puisse en faire usage dans le cadre du suivi des opérateurs.
2.3 Organisation administrative
2.3.1 Séparations de fonctions et compétences
Les séparations de fonctions constituent un élément essentiel du contrôle interne. À cet égard, l’audit a démontré que la séparation était insufﬁ  sante entre la gestion des 
factures et leur enregistrement dans la comptabilité et le suivi des paiements. Dans l’intérêt d’un bon suivi des créances en souffrance et d’une séparation des fonctions claire, la gestion des débiteurs devrait, de préférence, être effectuée indépendam-ment de l’enregistrement.
L’audit a aussi révélé qu’un grand nombre de personnes ont la possibilité de bloquer 
des comptes de débiteurs dans la comptabilité, de manière à ce que ceux-ci ne reçoi-vent plus de sommation. En vue d’assurer une gestion optimale des sommations, il est nécessaire de limiter la possibilité de bloquer des comptes clients aux personnes qui traitent les sommations. Si d’autres services bloquent des comptes clients, ils doivent eux-mêmes entreprendre les démarches nécessaires pour le recouvrement et transmettre les informations concernant les comptes bloqués au service Budget et Contrôle de la gestion et au service Financement. 350 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
2.3.2 Andere maatregelen van interne controle
Voor een aantal (deel)aspecten van het beheer van de hefﬁ  ngen zijn de bestaande 
procedures onvoldoende uitgewerkt. Zo kunnen in verschillende stadia van het pro-ces van de inning van de hefﬁ  ngen vertragingen ontstaan, bijvoorbeeld:
bij de verwerking van de aangiften, als gevolg van de regeling waarbij opera- • 
toren zowel een elektronische aangifte als een aangifte op papier kunnen indienen;
door het ontbreken van een voorrangsregeling voor het goedkeuren en valide- • 
ren van aangiften en facturen inzake de hefﬁ  ngen die aan de vzw Smals worden 
gestuurd.
2.3.3 Doorstroming van gegevens
Bij het beheer van de hefﬁ  ngen en retributies zijn verschillende diensten betrokken. 
In de procedures voor het beheer van de eigen bijdragen is veel aandacht besteed aan de elektronische gegevensuitwisseling en aan de uitwisseling van gegevens tus-sen het FAVV en de vzw Smals (voor de hefﬁ  ngen). De communicatie tussen de diensten van het FAVV zelf verloopt meestal via hiërarchische weg of is het gevolg van een persoonlijk initiatief van een medewerker. Het ontbreken van een systema-tische uitwisseling van gegevens tussen de diensten van het FAVV doet zich voor in verschillende fasen van het beheersproces.
Het FAVV heeft sinds 2006 grote inspanningen geleverd (en levert die nog) om te 
komen tot een snelle, tijdige en correcte inning van de hefﬁ  ngen en retributies en is 
er ook in geslaagd de grote verschillen tussen de geraamde en werkelijke ontvang-sten weg te werken.
Niettegenstaande de geleverde inspanningen blijkt uit het onderzoek van het Reken-
hof dat het proces nog op een aantal punten kan worden verbeterd. 
– Inzake het beheer van de ontvangsten
Bij de hefﬁ  ngen moet meer aandacht gaan naar de controle op de aangifteplicht en 
op de juistheid van de aangiften. Daarnaast moet worden gewaakt over de over-eenstemming van de gegevens in de verschillende bestanden (facturatiebestand Finfood, boekhouding). 
De betalingen en de openstaande debiteuren moeten sneller worden opgevolgd. Ook 
moeten bedragen op wachtrekeningen zo snel mogelijk worden toegewezen aan een debiteurenrekening, zodat de saldi op die rekeningen beperkt blijven.
– Inzake de administratieve organisatie
Het FAVV moet de nodige functiescheidingen inbouwen in alle stadia van het 
beheers proces. Ook moet in alle fasen van het beheersproces aandacht worden 
besteed aan de uitwisseling van andere informatie dan de gegevens die nu reeds elektronisch worden doorgestuurd.   166e Cahier de la Cour des comptes 351Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
2.3.2 Autres mesures de contrôle interne 
Pour certains aspects (ou éléments) de la gestion des contributions, les procédures existantes ne sont pas sufﬁ  samment élaborées. Ainsi, des retards peuvent être enre-
gistrés à certains stades du processus de perception des contributions, par exemple : 
lors du traitement des déclarations, en conséquence de la règle qui permet • 
aux opérateurs d’introduire une déclaration tant électronique que papier ;
en raison de l’absence de règles de priorité pour l’approbation et la validation • 
des déclarations et factures relatives aux contributions, envoyées à l’ASBL Smals.
2.3.3 Circulation des données
Plusieurs services sont associés à la gestion des contributions et des rétributions. Les procédures de gestion de ces cotisations accordent une grande attention à l’échange de données électronique et à l’échange de données entre l’Afsca et l’ASBL Smals (en ce qui concerne les contributions). La communication entre services au sein de l’Afsca s’effectue généralement par la voie hiérarchique ou résulte d’une initiative person-nelle d’un collaborateur. L’absence d’échange systématique de données entre ces services est constatée dans différentes phases du processus de gestion.
Depuis 2006, l’Afsca a déjà fourni des efforts importants (et poursuit sur cette voie) 
pour assurer une perception rapide, correcte et en temps voulu des contributions et des rétributions, et elle est également parvenue à éliminer les grandes différences entre les recettes estimées et les recettes réelles. 
En dépit des efforts consentis, l’audit de la Cour des comptes révèle cependant que 
le processus peut encore être amélioré sur plusieurs points.
– En matière de gestion des recettes
Le contrôle doit accorder davantage d’attention à l’obligation de déclaration et à 
l’exactitude des déclarations relatives aux contributions. Il convient en outre de veiller à la concordance des données reprises dans les différents ﬁ  chiers (ﬁ  chier de factu-
ration Finfood, comptabilité). 
Le suivi des paiements et des débiteurs en souffrance doit être effectué plus rapide-
ment. De même, les montants comptabilisés sur des comptes d’attente doivent être attribués le plus rapidement possible à un compte de débiteurs, de manière à limiter les soldes de ces comptes. 
– En matière d’organisation administrative
L’Afsca doit prévoir les séparations de fonctions nécessaires à tous les stades du 
processus de gestion. De plus, dans toutes les phases du processus de gestion, elle doit veiller à l’échange d’autres informations que les données déjà transmises par voie électronique.  352 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
18 Het Muntfonds werd opgericht in 1930 […]. Het moest alle kosten dragen en de opbrengsten innen in 
verband met de pasmunten die het ter beschikking van de Nationale Bank van België stelde en die door de Koninklijke Munt van België werden aangemaakt (158
e Boek). 4 Antwoord van de administratie en van de minister
Op 18 september 2009 antwoordde de minister van KMO, Zelfstandigen, Landbouw 
en Wetenschapsbeleid dat zij kennis neemt van de inhoud van het verslag en dat zij zich kan aansluiten bij de aanbevelingen. Bij haar antwoord voegt zij een kopie van het in overleg met het FAVV opgestelde actieplan voor de uitvoering van de aan-bevelingen. 
K
ONINKLIJKE  MUNT VAN BELGIË – SITUATIE  VAN DE JAARREKENINGEN  
SINDS  1997
2002 van de Koninklijke Munt van België werden ruimschoots overschreden. Vanaf 2003 werd geen enkele rekening nog ofﬁ  cieel overgezonden.
Het Rekenhof komt tot de vaststelling dat er een tekortkoming is doordat er geen 
oplossing is gevonden voor de moeilijkheden waarmee de instelling sinds haar oprichting kampt wat betreft de opstelling van haar jaarrekeningen.
1 Context 
1.1 Onderzoek Het Rekenhof heeft een controle ter plaatse uitgevoerd van de rekeningen die door 
de Koninklijke Munt van België zijn opgesteld voor de jaren 1997 tot 2002 en het heeft de situatie van de instelling onderzocht vanaf het jaar 2003.
1.2 Wettelijk en reglementair kader 
Tot 1996 was de Koninklijke Munt van België (KMR) een dienst van de Administratie 
van de Thesaurie. De KMR werd opgericht als staatsbedrijf door de wet van 4 april 1995 houdende ﬁ  scale en ﬁ  nanciële bepalingen (artikelen 49 tot 63) die op 
1 januari 1997 in werking trad. 
Diezelfde wet maakte van het Muntfonds eveneens een staatsdienst met afzonder-
lijk beheer (artikelen 17 tot 22), een bepaling die eveneens in werking trad op 1 januari 1997
18. 
Die wijzigingen van de statuten waren het gevolg van de evolutie van de activiteiten 
van de Koninklijke Munt en meer in het bijzonder van de uitbouw van de commerciële activiteiten van die instelling (vervaardiging en verkoop van gouden munten, enz.).
In 1996, een jaar vóór de wettelijke scheiding van beide entiteiten, werden afzonder-
lijke boekhoudingen ingevoerd. 
Bij de scheiding op 1 januari 1997 moesten ten behoeve van de nieuwe Koninklijke 
Munt de middelen worden overgeheveld die de instelling nodig had om haar activitei-ten te kunnen beheren en om haar opdrachten te kunnen vervullen. De gepubliceerde overnamebalans van 1 januari 1997 werd herhaaldelijk aangepast en de laatste ver-sie ervan dateert van 4 oktober 2004.   166e Cahier de la Cour des comptes 353Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
18 Créé en 1930, le Fonds monétaire avait pour fonction de supporter toutes les charges et de percevoir 
les produits relatifs aux monnaies divisionnaires qu’il mettait à la disposition de la Banque nationale de Belgique, et dont la fabrication était conﬁ  ée à la Monnaie royale de Belgique (158
e Cahier). 4 Réponse de l’administration et de la ministre
Le 18 septembre 2009, la ministre des PME, des Indépendants, de l’Agriculture et 
de la Politique scientiﬁ  que a répondu qu’elle a pris connaissance du contenu du rap-
port et qu’elle se rallie aux recommandations. Elle joint à sa réponse une copie du plan d’action établi en concertation avec l’Afsca pour mettre en œuvre les recom-mandations de la Cour.
M
ONNAIE  ROYALE  DE BELGIQUE  – SITUATION  DES COMPTES  DEPUIS  1997
Les délais de transmission des comptes de l’organisme à la Cour des comptes, 
pour les années 1997 à 2002, ont été largement dépassés. Aucun compte n’a été transmis ofﬁ  ciellement concernant les exercices 2003 et suivants.
Les difﬁ  cultés rencontrées par l’organisme, dès sa création, en matière d’établisse-
ment de ses comptes annuels n’ont pas été résolues et conduisent à formuler un constat de carence.
1 Contexte 
1.1 Le contrôle effectuéLa Cour des comptes a procédé à un contrôle sur place des comptes établis par la 
Monnaie royale de Belgique pour les années 1997 à 2002, ainsi qu’à un examen de la situation de l’organisme à partir de 2003.
Service de l’administration de la Trésorerie jusqu’en 1996, la Monnaie royale de 
Belgique (MRB) a été érigée en entreprise d’État par la loi du 4 avril 1995 portant des réformes ﬁ  scales et ﬁ  nancières (articles 49 à 63), avec entrée en vigueur le 1
er janvier 1997. 
La même loi emportait également la transformation du Fonds monétaire en service 
de l’État à gestion séparée (articles 17 à 22), également avec prise d’effet au 1er jan-
vier 199718. 
Ces changements de statuts résultaient de l’évolution des activités de la Monnaie 
royale et, plus particulièrement, du développement de ses activités commerciales (fabrication et ventes de pièces d’or, etc.).
Anticipant d’un an la séparation légale des deux entités, des comptabilités distinctes 
ont été mises en place dès 1996. 
Cette séparation, au 1
er janvier 1997, impliquait un transfert en faveur de la nouvelle 
Monnaie royale des avoirs nécessaires à la gestion de ses activités et à la réalisation de ses missions. Un bilan de reprise au 1
er janvier 1997, a été publié et modiﬁ  é à 
plusieurs reprises, la dernière mouture de ce bilan remontant au 4 octobre 2004.  354 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
19 Vr. en Antw . Kamer, 23 januari 2009, QRVA 52 52, Vraag 334 van mevr. Véronique Salvi aan de 
minister van Financiën en Institutionele Hervormingen.De moeilijkheden waar de instelling van bij aanvang mee kampte voor het opstellen van de jaarrekeningen, hebben het beheerscomité er in 2007 toe gebracht externe hulp in te schakelen om de achterstand in te lopen en de boekhoudkundige dienst te hervormen (gepland budget: 340.000 euro). Die projecten zijn echter dode letter gebleven. 
Naar aanleiding van een parlementaire vraag over de toekomst van de Koninklijke 
Munt
19 heeft de minister geantwoord dat hij van plan was om tegen januari 2010 
over te gaan tot de vereffening van de instelling wegens de sterke daling van het aantal euromunten die moeten worden geslagen en wegens de ernstige moeilijkhe-den die de instelling ondervindt om haar opdrachten te vervullen.
1.3 Tegensprekelijke procedure 
Het Rekenhof heeft zijn controleverslag op 8 juni 2009 verstuurd naar de minister 
van Financiën. Bij de afsluiting van dit Boek, had de minister nog niet gereageerd op de opmerkingen en aanbevelingen van het Rekenhof.
2 Resultaten van de controle 
2.1  Opstelling en overzending van de rekeningen van de Koninklijke 
Munt van België in haar hoedanigheid van staatsbedrijf 
Artikel 120, § 1, van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit bepaalt dat 
de rekeningen van de instelling aan de minister van Financiën moeten worden over-gezonden uiterlijk op 31 maart van het jaar volgend op het jaar waarop ze betrekking hebben. Vervolgens moet de minister de rekeningen vóór 30 april van datzelfde jaar aan het Rekenhof bezorgen.
Het Rekenhof stelt vast dat die bepalingen niet zijn nageleefd (vandaag nog steeds 
niet) en het betreurt de grote achterstand die de Koninklijke Munt van België heeft opgelopen voor het opstellen en overzenden van de jaarrekeningen.
De minister van Financiën heeft pas na een uitgebreide briefwisseling en talloze her-
inneringen de rekeningen voor de jaren 1997 tot en met 2001 ofﬁ  cieel overgezonden 
op 23 maart 2004. 
De rekeningen van de instelling voor het jaar 2002 zijn ofﬁ  cieel overgezonden op 
17 juli 2008. 
In de loop van het jaar 2007 heeft de instelling de economische rekeningen voor het 
jaar 2003 ofﬁ  cieus ter beschikking gesteld. De volledige versie van de rekeningen 2003 werd op 28 oktober 2009 ofﬁ  cieus voorgelegd. De ofﬁ  ciële rekeningen 2003 werden nog niet voorgelegd door de minister van Financiën. 
De rekeningen voor het jaar 2004 en volgende werden noch ofﬁ  cieel, noch ofﬁ  cieus 
overgezonden.  166e Cahier de la Cour des comptes 355Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
19 Chambre, 23 janvier 2009, QRVA 52 52, Question 334 de Mme Véronique Salvi au ministre des 
Finances et des Réformes institutionnelles.Les difﬁ  cultés rencontrées, dès le départ, par l’organisme en matière d’établisse-ment de ses comptes annuels ont amené le Comité de gestion à envisager, en 2007, de recourir à une aide extérieure aﬁ  n de rattraper les retards enregistrés et de res-
tructurer son service comptable (budget prévu : 340.000 euros). Aucune suite n’a été donnée à ces projets. 
À l’occasion d’une question parlementaire concernant l’avenir de la Monnaie royale
19, 
le ministre a répondu qu’il avait la ferme intention de procéder à la liquidation de l’entreprise à l’horizon de janvier 2010, en raison de la forte diminution du volume des pièces de monnaie euro à frapper et des sérieux problèmes rencontrés par l’organisme dans l’exercice de ses missions.
La Cour des comptes a envoyé son rapport de contrôle au ministre de tutelle le 
8 juin 2009. Au moment de la clôture du présent Cahier, le ministre des Finances n’avait pas répondu aux remarques et recommandations formulées par la Cour.
2.1  Établissement et transmission des comptes de la Monnaie 
royale de Belgique en tant qu’entreprise d’État
L’article 120, § 1
er, des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État prévoit que les 
comptes de l’organisme sont transmis au ministre des Finances au plus tard le 31 mars de l’année qui suit celle à laquelle ils se rapportent, à charge pour ce dernier d’en assurer la transmission à la Cour des comptes avant le 30 avril de la même année.
La Cour constate que ces dispositions n’ont pas été respectées (et ne le sont tou-
jours pas à ce jour) et déplore les importants retards accumulés par la Monnaie royale de Belgique (MRB), tant en ce qui concerne l’établissement de ses comptes qu’en ce qui concerne leur transmission.
Ce n’est qu’à l’issue de nombreux échanges de courriers et rappels que les comptes 
relatifs aux exercices 1997 à 2001 inclus ont été transmis ofﬁ  ciellement par le ministre 
des Finances, le 23 mars 2004. 
Les comptes de l’organisme pour l’année 2002 ont été transmis ofﬁ  ciellement le 
17 juillet 2008. 
Les comptes de l’année 2003, limités aux seuls comptes économiques, ont été ofﬁ  -
cieusement mis à disposition dans le courant de l’année 2007. La version complète des comptes 2003 a été transmise à titre ofﬁ  cieux le 28 octobre 2009. Les comptes 
ofﬁ ciels de l’année 2003 n’ont pas encore été transmis par le ministre des Finances. 
Les comptes 2004 et suivants n’ont été transmis, ni ofﬁ  ciellement, ni ofﬁ  cieusement. 356 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
20 In dit geval voor rekening van het Muntfonds (cf. artikel 51 van de wet van 4 april 1995 houdende 
ﬁ scale en ﬁ  nanciële bepalingen).2.2 Verslagen van de bedrijfsrevisoren 
De rekeningen van de KMR zijn vanaf het boekjaar 2000 voorgelegd aan een bedrijfs-
revisor.
Voor de jaren 2000 en 2003 hebben de bedrijfsrevisoren hun werkzaamheden besloten 
met een onthoudende verklaring. De rekeningen van de jaren 2001 en 2002 gaven aanleiding tot verklaringen met voorbehoud.
Over het algemeen stellen de bedrijfsrevisoren de gebrekkige administratieve orga-
nisatie van de KMR aan de kaak, in het bijzonder wat betreft het bepalen van de productiekosten. 
De Thesaurie voerde in 2000 een audit uit van de ﬁ  nanciële werking van de KMR en 
daaruit kwamen al diverse tekortkomingen naar voren. 
2.3 Inhoud en vorm van de overgezonden rekeningen 
De overgezonden rekeningen omvatten een uitvoeringsrekening van de begroting die 
is opgebouwd volgens de wettelijke voorschriften, alsook een balans met daarbij een resultatenrekening.
De economische rekeningen worden niet ondersteund door een deﬁ  nitieve rekenin-
genbalans, noch door één of meer bedrijfsrekeningen, noch door de uiteenzetting waarin artikel 119 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit voorziet (een document met daarin de regels voor de raming van de bestanddelen van het patrimonium van de instelling en bijlagen die de boekhoudkundige bewegingen van het boekjaar expliciteren).
2.4 Onderzoek van de economische rekeningen 
Vaststellingen
De administratieve structuur maakt het niet mogelijk alle boekhoudkundige en • 
industriële processen te beheersen en biedt geen garanties inzake de correcte analytische uitsplitsing van de goederen en diensten (problematiek van het bepalen van de kostprijzen).
Aangezien de bijlagen bij de balans ontbreken, komen verrichtingen voor reke- • 
ning van derden
20 (met name de verkoop van metalen) niet duidelijk naar 
voren. De slechte leesbaarheid van die verrichtingen valt te betreuren, aange-zien sommige van die verrichtingen, uitgevoerd voor rekening van het Munt-fonds, slecht aﬂ  iepen als gevolg van het faillissement van een koper. 
Het voeren van de schrifturen lijdt onder de talrijke mogelijkheden van beslag- • 
legging. Deze praktijken verhogen immers het risico op fouten. 
Artikel 119 van de wetten op de rijkscomptabiliteit bepaalt dat de instelling • 
één of meer bedrijfsrekeningen moet opmaken, maar de KMR stelt één enkele resultatenrekening op voor zowel de commerciële opdrachten als de wettelijke opdrachten. Op basis van de resultatenrekeningen zoals ze door de instelling worden opgesteld en voorgelegd, kan men zich onmogelijk een beeld vormen van de uitsplitsing van de opbrengsten en van de lasten die verband houden met die speciﬁ  eke opdrachten. 
Uit het vergelijkend onderzoek van de balansen en van de resultatenrekenin- • 
gen komt overigens een aantal ongerijmdheden naar voren op het vlak van de boekhoudkundige techniek.  166e Cahier de la Cour des comptes 357Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
20 En l’occurrence pour le compte du Fonds monétaire (cf. article 51 de la loi du 4 avril 1995 portant des 
dispositions ﬁ  scales et ﬁ  nancières).2.2 Rapports des réviseurs d’entreprises
Les comptes de la MRB ont été soumis à l’appréciation d’un réviseur d’entreprises 
à partir de l’exercice 2000.
Pour les années 2000 et 2003, les réviseurs d’entreprise ont conclu leurs travaux par 
une déclaration d’abstention. Les comptes des années 2001 et 2002 ont donné lieu à des attestations avec réserves.
D’une manière générale, les réviseurs dénoncent une organisation administrative 
déﬁ ciente de la Monnaie royale, en particulier en ce qui concerne la détermination 
des coûts de production. 
Par ailleurs, un audit de la fonction ﬁ  nancière de la MRB, réalisé en 2000 par la Tréso-
rerie, mettait déjà en évidence l’existence de multiples déﬁ  ciences. 
2.3 Contenu et forme des comptes transmis
Les comptes transmis comprennent un compte d’exécution du budget structuré 
conformément au prescrit légal et un bilan accompagné d’un compte de résultats.
Les comptes économiques transmis ne sont appuyés d’aucune balance déﬁ  nitive des 
comptes, pas plus que d’un ou plusieurs comptes d’exploitation, ni du document explicatif prévu par l’article 119 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État (document contenant les règles présidant à l’évaluation des éléments constitutifs du patrimoine de l’institution et des annexes permettant d’expliciter les mouvements comptables de l’exercice).
2.4 Examen des comptes économiques 
Constatations :
La structure administrative ne permet pas de maîtriser l’ensemble des proces- • 
sus comptables et industriels et ne garantit pas la correcte ventilation analyti-que des biens et services (problématique de la détermination des prix de revient).
Faute d’annexes au bilan, les opérations pour compte de tiers • 
20, notamment 
les ventes de métaux, n’apparaissent pas clairement. Le manque de lisibilité de ces opérations est regrettable, dès lors que certaines opérations de ce type, effectuées pour le compte du Fonds monétaire, ont trouvé une issue fâcheuse à la suite de la faillite d’un acheteur. 
La tenue des écritures souffre de moyens de saisie multiples, ces pratiques • 
étant de nature à accroître les risques d’erreurs. 
Alors que l’article 119 des lois sur la comptabilité de l’État prévoit que l’orga- • 
nisme est tenu d’établir un ou plusieurs comptes d’exploitation, la MRB établit un compte de résultats unique, agrégeant les missions commerciales et les missions légales. La lecture des comptes de résultats tels qu’ils sont établis et présentés par l’organisme ne permet pas de se faire une idée de la ventilation des produits et des charges se rapportant à ces missions spéciﬁ  ques. 
L’examen des bilans et comptes de résultats comparés a fait apparaître, par • 
ailleurs, un certain nombre d’anomalies relevant de la technique comptable. 358 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
2.5 Onderzoek van de begrotingsrekeningen 
De uitvoeringsrekeningen van de begroting zijn over het algemeen opgebouwd uit 
drie delen, overeenkomstig de wettelijke bepalingen. 
Voor de begrotingsjaren 1997 en 1998 werd geen enkele begroting gepubliceerd als 
bijlage bij de algemene uitgavenbegroting. De uitvoeringsrekeningen van de begro-tingen van de overeenstemmende jaren omvatten dan ook geen enkel krediet, noch bij de ontvangsten, noch bij de uitgaven.
De begrotingen voor de latere jaren zijn op regelmatige wijze gepubliceerd in de 
algemene uitgavenbegroting en de uitvoeringsrekeningen van de begroting omvatten wel degelijk de gestemde kredieten.
De uitvoeringsrekening van de begroting van het jaar 2002 vertoont een aantal 
onvolkomenheden (fout totaal; de artikelen 36.2, 36.03 en 36.04 duiken voor het eerst op in de ontvangsten, zonder benaming; bedragen in Belgische frank; enz.).
De overschrijdingen van limitatieve kredieten zijn over het algemeen toegenomen en 
dan vooral tussen 1999 en 2002. 
De uitvoeringsrekening van de begroting voor het jaar 2003 was nog niet opgesteld 
tijdens de audit.
Rekening houdend met de vastgestelde tekortkomingen beveelt het Rekenhof aan de 
gecumuleerde boekhoudkundige achterstanden integraal in te lopen en, vooral, om onverwijld een exhaustieve inventaris te maken van de bezittingen en de schulden van de KMR, zodat indien nodig een afsluiting kan worden voorgelegd die ten minste overeenstemt met de resultaten van de inventarisatie.
S
TUDIECENTRUM  VOOR  KERNENERGIE  (SCK) – BOEKHOUDKUNDIGE  EN 
FINANCIËLE  ASPECTEN
Het Studiecentrum voor Kernenergie (SCK) lijkt steeds meer en op permanente 
wijze commerciële activiteiten te ontplooien om op die manier een aanzienlijk deel van zijn begroting te ﬁ  nancieren. 
Sommige commerciële verrichtingen houden door het bedrag dat ermee gepaard 
gaat, risico’s in voor de eigen middelen van het SCK en voor de voorzieningen die het Centrum moet aanleggen krachtens de reglementering inzake kernafval. De wetgeving heeft nog niet voorzien in de veiligstelling van die voorzieningen. 
ﬁ nanciert, werden uitgaven voorlopig verworpen. Die beslissing viel als gevolg van 
de controles die de Commissie uitvoerde aangaande de werkelijkheid en de contrac-tuele correctheid van de uitgaven die door het SCK in rekening werden genomen.   166e Cahier de la Cour des comptes 359Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
2.5 Examen des comptes budgétaires 
D’une manière générale, les comptes d’exécution du budget sont structurés en trois 
parties, conformément aux dispositions légales. 
Aucun budget n’a été publié en annexe du Budget général des dépenses pour les 
années budgétaires 1997 et 1998. Les comptes d’exécution du budget des années correspondantes ne reprennent dès lors aucun crédit, ni en recettes, ni en dépen-ses.
Pour les exercices postérieurs, les budgets de l’organisme ont été régulièrement 
publiés dans le budget général des dépenses et les comptes d’exécution du budget reprennent bien les crédits votés.
Le compte d’exécution du budget de l’année 2002 présente, quant à lui, un certain 
nombre d’imperfections (erreur de totalisation; articles 36.2, 36.03 et 36.04 appa-raissant pour la première fois en recettes, sans intitulé; montants repris en francs belges ; …).
D’une manière générale, les dépassements de crédits limitatifs se sont multipliés et 
ont augmenté de manière signiﬁ  cative entre 1999 et 2002. 
Le compte d’exécution du budget de l’année 2003 n’était pas encore établi au moment 
Compte tenu des lacunes relevées, la Cour des comptes recommande qu’il soit pro-
cédé au rattrapage intégral des retards comptables accumulés et, surtout, qu’un inventaire exhaustif de tous les avoirs et dettes de la Monnaie royale de Belgique, soit effectué sans plus attendre, de manière à pouvoir présenter, si nécessaire, une situation de clôture à tout le moins conforme aux résultats de cet inventaire.
C
ENTRE  D’ÉTUDE  DE L’ÉNERGIE  NUCLÉAIRE  (CEN) – ASPECTS  COMPTABLES  ET 
FINANCIERS
Le Centre d’étude de l’énergie nucléaire (CEN) tend à recourir de plus en plus, et 
d’une manière permanente, à des activités commerciales pour ﬁ  nancer une part importante de son budget.
En raison de leur montant, certaines opérations de nature commerciale comportent 
des risques susceptibles d’affecter non seulement les fonds propres du CEN, mais également les provisions que le Centre se doit de constituer en vertu de la régle-mentation sur les déchets nucléaires. La législation n’a pas encore prévu la sécuri-sation de ces provisions. 
le 1
des dépenses ont été provisoirement rejetées à l’occasion de contrôles effectués par cette dernière, portant sur la réalité et la conformité contractuelle des dépenses prises en compte par le CEN.  360 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
21 Koninklijk besluit van 23 juli 1957, Stichting van de instelling van openbaar nut “Studiecentrum voor 
Kernenergie” – Statuut – Goedkeuring ( Belgisch Staatsblad  van 28 juli 1957).1 Context 
1.1 Draagwijdte van de controleHet Rekenhof heeft de rekeningen die het SCK voor 2006 en 2007 heeft opgesteld, 
ter plaatse gecontroleerd. Het controleprogramma omvatte het onderzoek van de administratieve organisatie, de evaluatie van de risico’s, van de interne controle en van de externe controles. Ook de economische en budgettaire rekeningen werden gecontroleerd. 
Het Studiecentrum voor Kernenergie werd op 2 april 1952 opgericht als vzw, maar 
werd op 29 mei 1957 omgevormd tot een instelling van openbaar nut
21. Vanaf 1970 
werd zijn maatschappelijk doel uitgebreid naar de niet-nucleaire technologie. Als gevolg van de federalisering van België werden de niet-nucleaire activiteiten op 16 oktober 1991 overgeheveld van het Centrum naar de VITO (Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek). De statuten van het SCK hebben nadien nog diverse wijzigingen ondergaan. De laatste versie dateert van 27 maart 2006 toen de instel-ling werd omgevormd in een privaatrechtelijke stichting van openbaar nut. 
Het SCK heeft tot taak het in stand houden van een excellentiecentrum voor kern-
energie en ioniserende stralingen. Daarvoor moet het prioritair onderzoek doen naar de aspecten veiligheid, afvalbeheer en bescherming van mens en milieu. Het moet eveneens de kennis beheren die nodig is voor de vorming en communicatie en alle diensten verlenen die op dat vlak worden gevraagd, meer bepaald door de nucleaire sector, de medische sector en de overheid. Het moet eveneens wetenschappelijke en multidisciplinaire contacten aanknopen die nodig zijn op het vlak van de energie-problematiek. 
Het SCK staat onder de controle van de federale minister van Klimaat en Energie die 
zijn toezicht uitoefent via één of meer regeringscommissarissen. 
Het omzetcijfer van het SCK bedroeg 86,38 miljoen euro op 31 december 2007, en 
het centrum telde nagenoeg 620 personeelsleden. Het wordt voor 50 % geﬁ  nancierd 
door rechtstreekse subsidies van de Staat en voor 40 % door inkomsten uit contrac-tuele werkzaamheden en dienstprestaties. De overige 10 % is afkomstig van de ont-manteling van uit gebruik genomen installaties en valt onrechtstreeks ten laste van de Staat. 
Het centrum heeft bovendien een aan voorwaarden gebonden herﬁ  nanciering van de 
Staat gekregen om een einde te maken aan het permanent structureel tekort waar-mee het te kampen heeft als gevolg van zijn kostenniveau, zijn ﬁ  nanciering en zijn 
prioriteiten. Deze herﬁ  nanciering voor een bedrag van 13 miljoen euro voor de peri-
ode 2006-2008, impliceerde in ruil dat een herorganisatie- en besparingsplan moest worden aangenomen om het ﬁ  nancieel evenwicht te garanderen en dat met de toe-
zichthoudende overheid een beheerscontract moest worden afgesloten.   166e Cahier de la Cour des comptes 361Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
21 Arrêté royal du 23 juillet 1957, Fondation de l’établissement d’utilité publique « Centre d’étude de 
l’énergie nucléaire » – Statuts – Approbation ( Moniteur belge , 28 juillet 1957).1 Contexte 
1.1 Portée du contrôleLa Cour a procédé à un contrôle sur place des comptes établis par le CEN pour les 
années 2006 et 2007. Le programme de contrôle comportait l’examen de l’organisa-tion administrative, l’évaluation des risques, du contrôle interne et des contrôles externes ainsi que l’examen des comptes économiques et budgétaires.
Créé le 2 avril 1952 sous la forme d’une ASBL, le Centre d’étude de l’énergie 
nucléaire a été transformé en établissement d’utilité publique le 29 mai 1957
21. À 
partir de 1970, son objet social a été étendu à la technologie non nucléaire. Suite à la fédéralisation de la Belgique, les activités non nucléaires du Centre ont été trans-férées au Vito ( Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek ), le 16 octo-
bre 1991. Les statuts du CEN ont encore connu diverses modiﬁ  cations par la suite, 
la dernière version remontant au 27 mars 2006 et transformant l’organisme en fon-dation d’utilité publique de droit privé.
Le Centre a pour tâche de maintenir un centre d’excellence ayant trait à l’énergie 
nucléaire et aux radiations ionisantes, en effectuant prioritairement de la recherche sur les aspects de sûreté, la gestion des déchets ainsi que la protection de l’homme et de l’environnement. Il doit également gérer la connaissance nécessaire à la forma-tion et à la communication et fournir tous les services demandés dans ce domaine, notamment par l’industrie nucléaire, le secteur médical et les pouvoirs publics. Il est également chargé de nouer les contacts scientiﬁ  ques et pluridisciplinaires nécessai-
res en matière de problématique énergétique.
Le Centre est soumis au contrôle du ministre fédéral du Climat et de l’Énergie qui 
exerce sa tutelle à l’intervention d’un ou plusieurs commissaires du gouvernement.
Le chiffre d’affaires du Centre s’élevait à 86,38 millions d’euros au 31 décem-
bre 2007, avec un effectif de quelque 620 agents. Son ﬁ  nancement est assuré par 
des subventions directes de l’État à concurrence de 50 % et par des revenus prove-nant de travaux sous contrat et prestations de services à raison de 40 %, les 10 % restant provenant du démantèlement des installations déclassées indirectement à charge de l’État.
Le Centre vient en outre de bénéﬁ  cier d’un reﬁ  nancement conditionnel de la part de 
l’État pour mettre ﬁ  n à un déﬁ  cit structurel permanent qui résultait à la fois du niveau 
de ses coûts, de son ﬁ  nancement et de ses priorités. Ce reﬁ  nancement, se montant 
à 13 millions d’euros sur la période 2006-2008, impliquait en contrepartie l’adoption d’un plan de réorganisation et d’économies garantissant l’équilibre ﬁ  nancier et la conclusion d’un contrat de gestion avec la tutelle. 362 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
22 De raad van bestuur vergadert vier keer per jaar.1.3 Tegensprekelijke procedure
De bevindingen van de controle werden in januari 2009 in het kader van een tegen-
sprekelijke procedure aan de directie van het SCK voorgelegd. Het Rekenhof heeft zijn controleverslag op 8 juli 2009 aan de minister van Klimaat en Energie toegezon-den na hierin de opmerkingen en commentaar te hebben verwerkt die de directie had geformuleerd. De minister heeft op 29 juli 2009 geantwoord en erop gewezen dat hij een brief aan de instelling had gericht om haar te vragen alle in het controleverslag geformuleerde aanbevelingen te volgen en de reeds aangegane verbintenissen na te komen. Hij verduidelijkt ook een aantal zaken die in punt 4 zijn opgenomen.
2 Controleresultaten
2.1 Opdrachten van het SCK en commerciële risico’s Het Rekenhof heeft vastgesteld dat het SCK steeds meer en op permanente wijze 
commerciële activiteiten ontwikkelt om een aanzienlijk deel van zijn begroting te ﬁ nancieren (nagenoeg 40 % voor de onderzochte dienstjaren). Zo hebben het SCK en 
Belgoprocess in juni 2008 een gezamenlijke commerciële offerte ingediend voor de ontmanteling van Belgonucleaire. Sommige commerciële verrichtingen houden door het bedrag dat ze vertegenwoordigen, risico’s in die niet enkel de eigen middelen van het SCK in het gedrang kunnen brengen, maar ook de voorzieningen die het Cen-trum moet aanleggen krachtens de reglementering inzake kernafval. De wetgeving heeft echter nog niet voorzien in de veiligstelling van die voorzieningen.
Tijdens de tegensprekelijke procedure heeft het SCK aangevoerd dat de toezichthou-
dende overheid over het sluiten van belangrijke commerciële contracten op de hoogte wordt gehouden via de regeringscommissarissen die overeenkomstig de statuten zete-len in de leidende organen van de instelling (raad van bestuur en bureau). Voorts stelt het SCK dat het werkt met contractuele bepalingen of waarborgen en zekerheden om het risiconiveau zo laag mogelijk te houden voor zover dat mogelijk is.
In de notulen van de raad van bestuur die ter plaatse werden ingekeken, en die lopen 
over de periode van maart 2006 tot maart 2008
22, komt echter geen enkel punt voor 
met betrekking tot de offerte voor de ontmanteling van Belgonucleaire, evenmin als over andere commerciële contracten.
2.2 Beheer en interne controle
2.2.1 Kwaliteitsverzekering en interne controle
Het SCK streeft ernaar een kwaliteitsverzekeringsbeleid te voeren. In zijn strate-gisch plan is bovendien bepaald dat het toepassingsveld van het systeem voor kwa-liteitsbeheer zal worden verruimd naar alle activiteiten van de instelling.
Voorts heeft het SCK een zeker aantal internecontrolemaatregelen ingevoerd, maar 
niet op systematische wijze en zonder validering door de interne audit (deze functie bestaat niet binnen de instelling). Het SCK is niet van plan een interne auditor aan te duiden omdat het door zijn beleid inzake kwaliteitsverzekering een hoog controle-niveau kan garanderen.   166e Cahier de la Cour des comptes 363Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
22 Le conseil d’administration se réunit quatre fois par an.1.3 Procédure contradictoire
Les constatations résultant du contrôle ont fait l’objet d’une procédure contradictoire 
avec la direction du CEN, en janvier 2009. Le rapport de contrôle intégrant les remarques et commentaires formulés par l’organisme a été envoyé au ministre du Climat et de l’Énergie, le 8 juillet 2009. Dans sa réponse du 29 juillet 2009, le minis-tre indique avoir envoyé à l’organisme un courrier lui demandant de suivre toutes les recommandations formulées dans le rapport et de respecter les engagements déjà pris. Il apporte également certaines précisions, mentionnées au point 4.
2.1 Missions du CEN et risques commerciauxLa Cour a constaté que le CEN tend à recourir de plus en plus, et d’une manière 
permanente, à des activités commerciales pour ﬁ  nancer une part importante de son 
budget (de l’ordre de 40 % pour les exercices à l’examen). Ainsi, le CEN et Belgopro-cess ont déposé en juin 2008 une offre commerciale conjointe pour le démantèle-ment de Belgonucléaire. En raison de leur montant, certaines opérations de nature commerciale comportent des risques susceptibles d’affecter non seulement les fonds propres du CEN, mais également les provisions que le Centre se doit de constituer en vertu de la réglementation sur les déchets nucléaires. Or, la législation n’a pas prévu la sécurisation de ces provisions. 
Au cours de la procédure contradictoire, le CEN a fait valoir que la tutelle est tenue 
informée des contrats commerciaux importants conclus via les commissaires du gouvernement présents au sein des instances dirigeantes de l’organisme (conseil d’administration et bureau), conformément aux statuts. Par ailleurs, le CEN afﬁ  rme recourir à des clauses contractuelles ou à des garanties/assurances pour minimiser le niveau de risque, dans la mesure du possible.
Les procès-verbaux du conseil d’administration consultés sur place, et couvrant la 
période de mars 2006 à mars 2008
22, ne contiennent toutefois aucun point portant 
sur l’offre de démantèlement de Belgonucléaire, pas plus que sur d’autres contrats commerciaux. 
2.2 Gestion et contrôle interne
2.2.1 Assurance qualité et contrôle interne 
Le CEN s’efforce de mettre en œuvre une politique d’assurance de la qualité. Son plan stratégique prévoit, en outre, d’élargir le champ d’application du système de gestion de la qualité à toutes les activités de l’organisme. 
Par ailleurs, le CEN a mis en place un certain nombre de mesures de contrôle interne. 
Celles-ci n’ont toutefois pas fait l’objet d’une systématisation, ni d’une validation par l’audit interne, laquelle fonction n’existe pas au sein de l’organisme. Le CEN n’envi-sage pas de désigner un auditeur interne, considérant que sa politique d’assurance de qualité lui permet d’assurer un niveau de contrôle élevé. 364 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
2.2.2 Beheerscontract
Tijdens de controle van het Rekenhof, had de minister nog steeds niet ofﬁ  cieel gere-
ageerd op het ontwerp van beheerscontract dat het SCK hem op 1 juli 2007 had toegezonden (beheersplan over de periode 2008-2012) overeenkomstig het reorga-nisatieplan dat in de loop van 2006 werd aangenomen. 
2.3 Rapportering
Krachtens de wet van 2 mei 2002 betreffende de verenigingen zonder winstoogmerk, 
de internationale verenigingen zonder winstoogmerk en de stichtingen moet het SCK zijn boekhouding voeren en zijn jaarrekeningen opstellen overeenkomstig de bepalin-gen van de wet van 17 juli 1975 met betrekking tot de boekhouding van de onder-nemingen. Op grond daarvan alleen al is het SCK minstens verplicht zich te conforme-ren aan de vennootschapswetgeving in verband met de norm, de inhoud, de controle en de neerlegging van de jaarrekeningen en het beheersverslag van de raad van bestuur. Voor 2006 en 2007 werd geen enkel dergelijk beheersverslag opgesteld. 
Krachtens artikel 21 van zijn statuten moet het SCK jaarlijks zijn activiteitenverslag 
aan de toezichthoudende minister toezenden. Voor 2006 en 2007 is dat niet gebeurd, net zo min als voor de voorgaande jaren. 
2.4 Inventaris van de investeringen 
De dienst Boekhoudkundige Inspectie van de FOD Economie veriﬁ  eert jaarlijks de 
boeking van de door het SCK uitgevoerde investeringen. De instelling stelt welis-waar dat er een fysieke inventaris bestaat van haar sinds 1 januari 2004 uitgevoerde investeringen, maar ze geeft toe dat ze niet over een volledige historische inventaris van haar vaste activa beschikt.
2.5  Audit van de Europese Commissie met betrekking tot 
de coﬁ  nanciering van wetenschappelijke projecten
In het kader van de wetenschappelijke projecten die de Europese Commissie coﬁ  -
nanciert, heeft ze controles uitgevoerd naar de werkelijkheid en de contractuele overeenstemming van de uitgaven in het kader van sommige projecten. De auditeur van de Europese Commissie heeft in zijn voorlopig verslag een deel van de recht-streekse personeelskosten en de onrechtstreekse kosten verworpen. Hij plaatste enerzijds vraagtekens bij de door het SCK gehanteerde gemiddelde uurtarieven en anderzijds bij de interpretatie van de deﬁ  nitie van de onrechtstreekse kosten. Er zijn 
ondertussen contacten geweest tussen de betrokkenen om de toestand uit te klaren en de voorlopig verworpen bedragen te rechtvaardigen. De instelling heeft zich ertoe verbonden het Rekenhof op de hoogte te houden van de evolutie van het dossier. 
2.6 Raad van bestuur en wetenschappelijk adviescollege
2.6.1 Statuten, bezoldiging en dienstvoertuigen
In de statuten van het SCK zijn geen selectiecriteria of selectievoorwaarden en evenmin onverenigbaarheidsregels bepaald voor de benoeming van de leden van de raad van bestuur. Er bestaat geen reglementaire basis voor hun bezoldiging. Het SCK heeft de facto, en “ om de eenvormigheidsregels in de openbare sector te eer-
biedigen ” de bedragen van de emolumenten en van de vergoedingen die worden 
toegekend aan de leden van zijn raad van bestuur en van het wetenschappelijk adviescollege afgestemd op deze die door de Nationale Instelling voor Radioactief Afval en Verrijkte Splijtstoffen (NIRAS) worden toegekend.  166e Cahier de la Cour des comptes 365Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
2.2.2 Contrat de gestion 
Lors du contrôle effectué par la Cour, le ministre n’avait toujours pas réagi ofﬁ  cielle-
ment au projet de contrat de gestion que le CEN lui avait soumis le 1er juillet 2007 
(plan de gestion couvrant la période 2008-2012) conformément au plan de réorgani-sation adopté dans le courant de l’année 2006.
2.3 Rapportage
En vertu de la loi du 2 mai 2002 sur les associations sans but lucratif, les associa-
tions internationales sans but lucratif et les fondations, le CEN doit tenir sa compta-bilité et établir ses comptes annuels conformément aux dispositions de la loi du 17 juillet 1975 relative à la comptabilité des entreprises. À ce titre, le CEN est au moins tenu de se conformer au code des sociétés en ce qui concerne la norme, le contenu, le contrôle et le dépôt des comptes annuels et du rapport de gestion du conseil d’administration. Aucun rapport de gestion de cette nature n’a été produit pour les années 2006 et 2007. 
En vertu de l’article 21 de ses statuts, le Centre doit transmettre annuellement son 
rapport d’activités au ministre de tutelle. Ce ne fut le cas ni pour 2006, ni pour 2007, pas plus que pour les années antérieures.
2.4 Inventaire des investissements 
Le service de l’inspection comptable du SPF Économie vériﬁ  e annuellement la 
comptabilisation des investissements réalisés par le CEN. Tout en faisant état de l’existence d’un inventaire physique de ses investissements réalisés depuis le 1
er janvier 2004, l’organisme reconnaît ne pas disposer d’un inventaire historique 
complet de ses immobilisés. 
2.5  Audit de la Commission européenne portant sur 
le coﬁ  nancement de projets scientiﬁ  ques
Dans le cadre des projets scientiﬁ  ques qu’elle coﬁ  nance, la Commission européenne 
a procédé à des contrôles portant sur la réalité et la conformité contractuelle des dépenses effectuées dans le cadre de certains projets. Dans son rapport provisoire, l’auditeur de la Commission européenne a rejeté des frais de personnel directs ainsi que des frais indirects, remettant en question, d’une part, les tarifs horaires moyens utilisés par le CEN et, d’autre part, l’interprétation de la déﬁ  nition des frais indirects. 
Des contacts ont eu lieu entre-temps entre les intéressés aﬁ  n de clariﬁ  er la situation 
et de justiﬁ  er les montants provisoirement rejetés. L’organisme s’est engagé à tenir 
la Cour informée de l’évolution du dossier.
2.6 Conseil d’administration et conseil scientiﬁ  que
2.6.1 Statuts, rémunérations et voitures de fonction 
Les statuts du CEN ne prévoient ni critères ou conditions de sélection, ni cas d’in-compatibilité pour la nomination des membres du conseil d’administration. Leur rémunération ne repose sur aucune base réglementaire propre. De facto et « dans le 
but de respecter les règles d’uniformité dans le secteur public » , le CEN a aligné les 
montants des émoluments et des indemnités octroyés aux membres de son conseil d’administration et du conseil scientiﬁ  que sur ceux alloués par l’Organisme national 
des déchets radioactifs et des matières ﬁ  ssiles enrichies (Ondraf).  366 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
23 Rekenhof, “Nationale Instelling voor Radioactief Aval en Verrijkte Splijtstoffen (NIRAS) – Controle van 
de rekeningen 2004 en 2005”, 165e Boek, Volume I, p. 294-304. Beschikbaar op www.rekenhof.be.Sommige leden van de raad van bestuur van het SCK beschikken over een dienst-voertuig en een tankkaart ten laste van de instelling. Bij NIRAS had de toezicht-houdende overheid echter geen dergelijk voordeel toegekend aan de leden van de raad van bestuur. Ingevolge een recente controle van het Rekenhof
23 heeft NIRAS 
bovendien komaf gemaakt met gelijkaardige niet-reglementaire gevallen.
Het SCK heeft verwezen naar zijn huidige statuut van private stichting van openbaar 
nut om de autonomie van de raad van bestuur inzake het vaststellen van de emolu-menten van zijn leden te rechtvaardigen. Het Rekenhof merkt echter op dat de meeste middelen van het SCK van de Staat komen en dat de Staat het nog in hoge mate ﬁ  nanciert. 
De bezoldigingen van de leden van het huidig wetenschappelijk adviescollege (en 
van de leden van de vroegere adviescolleges) werden door de raad van bestuur van het SCK vastgelegd zonder reglementaire basis. Sommige leden van de raad van bestuur zetelen eveneens in dat wetenschappelijk adviescollege. Deze toestand kan mogelijk aanleiding geven tot belangenconﬂ  icten. 
2.6.2 Overeenkomsten met universiteiten 
De bezoldigingen van de vicevoorzitter en van een ander lid van het wetenschappe-lijk adviescollege (respectievelijk lid van de raad van bestuur en voorzitter van de raad van bestuur) vloeien voort uit consultancy- en samenwerkingsovereenkomsten tussen het SCK en twee universiteiten waar de betrokkenen gewoon hoogleraar zijn. De bedragen ten laste van het SCK werden, zonder verantwoording, forfaitair bere-kend op een grondslag van drie werkdagen op vijf per week voor de eerste hoogle-raar, en op basis van één dag op vijf voor de tweede. Die overeenkomsten hebben bovendien in geen enkele mogelijkheid tot controle a posteriori van de effectieve prestaties van de betrokkenen ten voordele van het SCK voorzien.
2.6.3 Onkostennota’s en gebruik van kredietkaarten
In tegenstelling tot de procedure die voor het personeel van toepassing is, heeft het Rekenhof vastgesteld dat geen enkele norm is vastgelegd om de onkostennota’s die de leden van de raad van bestuur en de leden van het wetenschappelijk advies-college indienen, systematisch te verwerken en te controleren. In het algemeen reglement van de raad van bestuur is hierover niets bepaald en bij ontstentenis van een procedure worden de onkostennota’s door de directeur-generaal goedgekeurd. Datzelfde reglement voorziet immers voor elke uitgevoerde opdracht noch in de ver-plichting om het voorwerp en de voorwaarden van de opdracht vooraf te laten goed-keuren, noch in rapporteringsverplichtingen. Bij het onderzoek van een steekproef van onkostennota’s, meer bepaald van de voorzitter van de raad van bestuur, konden in bepaalde gevallen leemten aan het licht worden gebracht, zoals het ontbreken van originele verantwoordingsstukken en de laattijdige indiening van de onkostennota’s. Bovendien blijkt niet duidelijk dat bepaalde van die uitgaven wel rechtstreeks en speciﬁ  ek enkel in het voordeel van het SCK werden gemaakt.
Voorts hebben sommige leden van de raad van bestuur en personeelsleden een 
kredietkaart op naam van het SCK, zonder dat er schriftelijke normen zijn in verband met de toekenning en het gebruik van die kredietkaarten.   166e Cahier de la Cour des comptes 367Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
23 Cour des comptes, « Organisme national des déchets radioactifs et des matières ﬁ  ssiles enrichies 
(Ondraf) – Contrôle des comptes 2004 et 2005 », 165e Cahier, Volume I, p. 294-304. Disponible sur le 
site www.courdescomptes.be.Par ailleurs, des membres du conseil d’administration du CEN bénéﬁ  cient d’une voiture de fonction et d’une carte de carburant à charge de l’organisme. Or, dans le cas de l’Ondraf, la tutelle n’avait pas accordé ce type d’avantage aux membres du conseil d’administration. Suite à un contrôle récent de la Cour des comptes, l’Ondraf a par ailleurs mis ﬁ  n à l’existence de cas similaires non réglementaires
23.
Le CEN a mis en avant son statut actuel de fondation d’utilité publique à caractère 
privé, aﬁ  n de justiﬁ  er l’autonomie du conseil d’administration en matière de ﬁ  xation 
des émoluments de ses membres. La Cour relève toutefois que c’est l’État qui a ﬁ nancé le CEN de manière prépondérante et continue à le (re)ﬁ  nancer de manière 
substantielle. 
Les rémunérations allouées aux membres de l’actuel conseil scientiﬁ  que (et aux 
membres des anciens comités consultatifs) ont été ﬁ  xées par le conseil d’administra-
tion du CEN, sans base réglementaire. Certains membres du conseil d’administra-tion sont également présents au sein dudit conseil scientiﬁ  que. Cette situation est 
potentiellement porteuse de risques de conﬂ  its d’intérêts. 
2.6.2 Conventions avec des universités 
Les rémunérations du vice-président et d’un autre membre du conseil scientiﬁ  que (respectivement membre du conseil d’administration et président du conseil d’admi-nistration) découlent de conventions de « consultation et de collaboration » conclues entre l’organisme et deux universités où les précités remplissent respectivement leurs fonctions de professeurs ordinaires. Les montants à charge du CEN ont été calculés forfaitairement, sans justiﬁ  cation, sur la base de trois jours ouvrables sur cinq par semaine, pour le premier professeur, et sur la base d’un jour sur cinq, dans le cas du second. Par ailleurs, lesdites conventions n’ont prévu aucune possibilité de contrôle a posteriori des prestations effectives des intéressés au bénéﬁ  ce du CEN. 
2.6.3 Notes de frais et utilisation de cartes de crédit
Contrairement à la procédure applicable au personnel, la Cour a constaté qu’aucune norme n’a été établie pour traiter et contrôler systématiquement les notes de frais introduites par les membres du conseil d’administration et du conseil scientiﬁ  que. Le 
règlement général du conseil d’administration ne prévoit rien à cet effet et, en l’ab-sence de procédure applicable, c’est le directeur général qui approuve les notes de frais. Ce même règlement ne prévoit, pour toute mission effectuée, aucune obliga-tion d’approbation préalable quant à l’objet et aux conditions de ladite mission, ni les devoirs en matière de rapportage. L’examen d’un échantillon de notes de frais, notamment du président du conseil d’administration, a permis de mettre en évidence, dans certains cas, des lacunes telles que l’absence de pièces justiﬁ  catives originales 
et l’introduction tardive des notes de frais. En outre, il n’apparaît pas clairement que certaines de ces dépenses ont bien été exposées pour le bénéﬁ  ce direct et spéciﬁ  -
que du CEN. 
Par ailleurs, certains membres du conseil d’administration et du personnel bénéﬁ  -
cient d’une carte de crédit établie au nom du CEN, et cela en l’absence de normes écrites en matière d’octroi et d’usage desdites cartes de crédit.  368 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
24 Basisovereenkomst gesloten in 1960 en nadien gewijzigd.2.7 Overheidsopdrachten
2.7.1 Aankoop van ﬁ  rmawagens voor privégebruik
Voor de aankoop van ﬁ  rmawagens voor privégebruik werd geen beroep op de mede-
dinging gedaan en voor dergelijke aankopen is de goedkeuring van de raad van bestuur ook niet vereist. Het SCK geeft toe dat er geen speciﬁ  eke geformaliseerde procedure 
werd gevolgd voor de aankoop van die ﬁ  rmawagens en het ziet er geen bezwaar in om 
de raad van bestuur hierover in de toekomst op de hoogte te brengen.
2.7.2 Geval van vertekende mededinging
Het principe van de gelijke behandeling van de mededingers werd niet nageleefd voor een overheidsopdracht die in het kader van de renovatie van een gebouw werd afge-sloten. Het SCK heeft de duur van de werken gewijzigd, maar heeft die informatie enkel meegedeeld aan de ondernemingen die bij het verplichte werfbezoek aanwezig waren. Bovendien werd de begindatum van de werken in de bestelbon van het SCK vier maanden later gewijzigd, hoewel die begindatum in het bestek was vastgelegd.
Het SCK erkent de feiten maar voert verschillende omstandigheden aan die samen-
hangen met de aanstelling van een nieuwe verantwoordelijke. Volgens de directie van de instelling is bovendien pas na het opstarten van de procedure gebleken dat de aanvankelijk vastgelegde termijn te kort was. Tot slot is in het kader van deze opdracht eveneens een probleem gerezen in verband met de ruil van onroerende goederen met het VITO, dat naast de installaties van het SCK is gevestigd. 
2.8 Door EURATOM meegeﬁ  nancierde investeringen
Er zijn investeringen in vaste activa die bij overeenkomst werden meegeﬁ  nancierd 
door EURATOM
24 en die momenteel nog problemen doen rijzen. Die problemen doen 
zich niet enkel voor in verband met de eigendomsrechten, maar ook in verband met de verantwoordelijkheid voor de ﬁ  nanciering van de ontmanteling van de betrokken 
installaties en de kosten voor de verwerking van het radioactief afval die eruit voort-vloeien.
Vooreerst moet a posteriori worden vastgesteld dat de uitvoering van de initiële 
overeenkomst en van de opeenvolgende versies ervan door het verantwoordelijke gemengde comité (SCK – Europese Commissie) niet voldeed voor wat betreft de opvolging van de rekeningen en het bijhouden van de inventaris enerzijds, en ander-zijds voor wat betreft de maatregelen die moesten worden genomen met het oog op de afwikkeling van de basisovereenkomst. Dat is intussen nog steeds niet gebeurd.
De rekeningen met betrekking tot de door EURATOM meegeﬁ  nancierde vaste activa 
staan weliswaar nog steeds open op de actiefzijde van de balans van het SCK, maar de kosten voor de ontmanteling van die installaties en voor de behandeling van hun radioactief afval werden niet in aanmerking genomen. Ook al wordt hierover niets gezegd in de toenmalige overeenkomsten, toch werd deze problematiek aangekaart in bepaalde verslagen van het verbindingscomité naar aanleiding van de bespreking van het probleem van de liquidatie bepaald in artikel 21 van de overeenkomst van 1960. Het onderwerp is momenteel dus nog steeds niet afgesloten.
Het SCK heeft in dat verband verwezen naar de lopende besprekingen met de 
Europese Commissie en de FOD Economie.   166e Cahier de la Cour des comptes 369Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
24 Convention de base conclue en 1960 et amendée par la suite.2.7 Marchés publics 
2.7.1 Acquisition de voitures de société à usage personnel
L’achat de voitures de société à usage personnel n’a pas fait l’objet d’un appel à la concurrence et l’approbation du conseil d’administration pour ce type d’achat n’a pas été requise non plus. Le CEN reconnaît qu’il n’y a pas eu, comme telle, de procédure formalisée en ce qui concerne l’achat de ces voitures de société et ne voit pas d’ob-jection à en informer, à l’avenir, le conseil d’administration.
2.7.2 Cas de mise en concurrence faussée
L’égalité de traitement entre les candidats n’a pas été respectée dans le cas d’un marché public conclu dans le cadre d’une rénovation d’immeuble. Le CEN a notam-ment modiﬁ  é la durée des travaux mais n’a communiqué cette information qu’aux seules entreprises présentes lors de la visite obligatoire du chantier. De plus, si le cahier des charges avait ﬁ  xé la date du début des travaux, le bon de commande du 
Centre en a ﬁ  xé une autre quatre mois plus tard.
Le CEN reconnaît les faits mais invoque diverses circonstances liées à la désignation 
d’un nouveau responsable. En outre, selon la direction de l’organisme, l’insufﬁ  sance 
du délai ﬁ  xé initialement n’est apparue qu’après le lancement de la procédure. Enﬁ  n, 
s’est également posé, dans le cadre de ce marché, un problème d’échange de biens immobiliers avec le Vito, voisin des installations du CEN.
2.8 Investissements coﬁ  nancés par Euratom
Des investissements corporels, coﬁ  nancés conventionnellement par Euratom
24, 
posent encore problème aujourd’hui, non seulement quant aux droits de propriété s’y rattachant, mais aussi quant à la responsabilité du ﬁ  nancement du démantèlement 
des installations concernées et du coût de traitement des déchets radioactifs en découlant.
Il y a tout d’abord lieu de constater, a posteriori, que l’exécution de la convention 
initiale et de ses versions successives par le comité mixte responsable (CEN/Com-mission européenne) s’avère avoir été déﬁ  ciente en ce qui concerne, d’une part, le 
suivi des comptes et la tenue de l’inventaire, et d’autre part, les mesures à prendre en vue de la liquidation de la convention de base, qui n’a toujours pas été prononcée à ce jour.
Si des comptes portant sur les immobilisations coﬁ  nancées par Euratom restent tou-
jours ouverts à l’actif du bilan du CEN, les coûts du démantèlement de ces installa-tions et du traitement de leurs déchets radioactifs n’ont pas été pris en compte. Bien que les conventions de l’époque ne le mentionnent pas, ce problème a néanmoins été abordé, notamment dans certains comptes-rendus du comité de liaison évoquant la question de la liquidation prévue à l’article 21 de la convention de 1960. Le sujet n’est donc toujours pas clos à l’heure actuelle.
À cet égard, le CEN a fait état de discussions en cours avec la Commission euro-
péenne et le SPF Économie. 370 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
25 Intosai ( International Organization of Supreme Audit Institutions  – Internationale Organisatie van de 
Hoge Controle-instellingen voor de Openbare Financiën), Richtsnoeren over de internecontrolenormen die in de openbare sector moeten worden gepromoot: “De interne controle is een geïntegreerd proces 
dat door de verantwoordelijken en het personeel van een organisatie ten uitvoer wordt gelegd om de risico’s aan te pakken en een redelijke zekerheid te verschaffen in verband met de verwezenlijking, in het raam van de opdracht van de instelling, van de volgende algemene doelstellingen: 
uitvoering van geordende, ethische, zuinige, doelmatige en doeltreffende verrichtingen;• 
naleving van de verplichtingen om rekenschap af te leggen;• 
overeenstemming met de vigerende wetten en reglementen;• 
bescherming van de middelen tegen verlies, slecht gebruik en schade.”• 
26 Cf. koninklijk besluit van 2 oktober 2002 betreffende de interne audit binnen de federale overheids-
diensten en koninklijk besluit van 17 augustus 2007 betreffende het intern controlesysteem binnen sommige diensten van de federale uitvoerende macht.3 Conclusies en aanbevelingen
3.1 Commerciële risico’sHet Rekenhof heeft de aanbeveling geformuleerd om een procedure in te voeren die 
expliciet zou waarborgen dat de toezichthoudende overheid tijdig wordt ingelicht over de commerciële risico’s die de instelling loopt en dat ze de voorwaarden ervan aanvaardt. 
3.2 Beheer en interne controle
3.2.1 Kwaliteitsverzekering en interne controle
Het Rekenhof heeft opgemerkt dat de benadering van het SCK inzake kwaliteits-verzekering streeft naar een perfect verloop van de processen vanuit het oogpunt van de tevredenheid van de interne en de externe klanten, terwijl de interne controle in hoofdzaak streeft naar risicobeheersing. 
De twee demarches overlappen elkaar slechts gedeeltelijk en de kwaliteitsverzeke-
ring kan op zich niet volstaan om de doelstellingen van de interne controle hard te maken, zoals die zijn beschreven door INTOSAI
25. Dat streven naar excellentie geldt 
overigens eveneens voor de interne controle als proces. 
Het Rekenhof heeft er eveneens aan herinnerd dat de validering van de interne con-
trole normaal onder de bevoegdheid van de interne audit valt, overeenkomstig een genormaliseerde methodologie en referentiekaders
26. Deze validering slaat vooreerst 
op de vaststelling dat er internecontrolemaatregelen bestaan, vervolgens op de con-trole dat deze maatregelen goed worden toegepast en tot slot op een evaluatie van de doeltreffendheid ervan.
Het Rekenhof heeft dus aan de instelling de aanbeveling geformuleerd dat ze haar 
standpunt in verband met de interne controle zou herbekijken en het heeft haar ver-zocht een echt auditcomité op te richten en een auditcharter ad hoc op te stellen. 
3.2.2 Beheerscontract
Het Rekenhof heeft de aanbeveling geformuleerd om dat beheersplan (eventueel geactualiseerd) zo snel mogelijk door de toezichthoudende overheid te laten onder-zoeken.   166e Cahier de la Cour des comptes 371Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
25 Intosai ( International Organization of Supreme Audit Institutions  – Organisation internationale des 
institutions supérieures de contrôle des ﬁ  nances publiques), Lignes directrices sur les normes de contrôle interne à promouvoir dans le secteur public : « Le contrôle interne est un processus intégré 
mis en œuvre par les responsables et le personnel d’une organisation et destiné à traiter les risques et à fournir une assurance raisonnable quant à la réalisation, dans le cadre de la mission de l’orga-nisme, des objectifs généraux suivants :
exécution d’opérations ordonnées, éthiques, économiques, efﬁ  cientes et efﬁ  caces ; • 
respect des obligations de rendre compte ;• 
conformité aux lois et réglementations en vigueur ;• 
protection des ressources contre les pertes, les mauvais usages et les dommages. »• 
26 Cf. arrêté royal du 2 octobre 2002 relatif à l’audit interne au sein des services publics fédéraux et 
arrêté royal du 17 août 2007 relatif aux activités d’audit interne dans certains services du pouvoir exécutif fédéral.3 Conclusions et recommandations
3.1 Risques commerciauxLa Cour a recommandé d’adopter une procédure qui garantisse explicitement que la 
tutelle soit informée en temps utile des risques commerciaux encourus par l’orga-nisme et qu’elle en a accepté les termes.
3.2 Gestion et contrôle interne
3.2.1 Assurance qualité et contrôle interne
La Cour a fait remarquer que l’approche assurance de la qualité mis en place par l’organisme vise l’excellence des processus du point de vue de la satisfaction du client, aussi bien interne qu’externe, alors que le contrôle interne vise essentielle-ment la maîtrise des risques. 
Les deux démarches ne se recouvrent que partiellement et l’assurance de la qualité 
ne peut assurer à elle seule les objectifs du contrôle interne, tels que décrits par l’Intosai
25, ceci indépendamment du fait que la culture de l’excellence vaut également 
pour le contrôle interne en tant que processus. 
La Cour a également rappelé que la validation du contrôle interne relève normale-
ment de la compétence de l’audit interne, conformément à une méthodologie et à des référentiels normalisés
26. Cette validation porte, tout d’abord, sur le constat de 
l’existence de mesures de contrôle interne, puis sur le contrôle de leur bonne appli-cation et, enﬁ  n, sur une évaluation de leur efﬁ  cacité. 
La Cour a donc recommandé à l’organisme de reconsidérer sa position en ce qui 
concerne le contrôle interne et l’a invité à se doter d’un véritable comité d’audit et d’une charte d’audit ad hoc.
3.2.2 Contrat de gestion
La Cour a recommandé que ce projet de plan de gestion, éventuellement actualisé, soit examiné par la tutelle dans les meilleurs délais. 372 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
3.3 Rapportering
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat het jaarlijks beheersverslag van de raad van 
bestuur niet werd opgesteld voor de jaren 2006 en 2007. 
Wat het jaarlijks activiteitenverslag betreft, heeft het Rekenhof de instelling aan-
bevolen zich te conformeren aan haar eigen statutaire bepalingen ter zake. 
3.4 Inventaris van de investeringen
Het Rekenhof heeft de instelling aanbevolen om, in de mate van het mogelijke, spoe-
dig werk te maken van een dergelijke inventaris en ervoor te zorgen dat de rekenin-gen en de gegevens van deze inventaris overeenstemmen. 
3.5  Audit van de Europese Commissie met betrekking tot 
Het Rekenhof heeft het SCK aanbevolen alles in het werk te stellen om de risico’s 
op verwerping van bepaalde uitgaven door Europa te vermijden. 
3.6 Raad van bestuur en wetenschappelijk adviescollege
3.6.1 Statuten, bezoldiging en dienstvoertuigen
Rekening houdend met de speciﬁ  citeit van de opdrachten van de instelling onder-streepte het Rekenhof dat de statuten van het SCK niet voorzien in selectiecriteria of -voorwaarden, noch in onverenigbaarheidsregels voor de benoeming van de leden van de raad van bestuur. 
Het Rekenhof merkt op dat, ondanks het feit dat het SCK momenteel het statuut 
heeft van een privaatrechtelijke stichting van openbaar nut, het hoofdzakelijk de Staat is die het SCK heeft geﬁ  nancierd en nog blijft (her)ﬁ  nancieren. Het is boven-
dien van oordeel dat de raad van bestuur weliswaar statutair bevoegd is om de bezoldigingen van het personeel vast te stellen, maar dat hij de emolumenten van zijn eigen leden enkel kan vastleggen mits expliciet akkoord van de toezichthoudende overheid.
Voorts heeft het Rekenhof de instelling aanbevolen erop toe te zien dat de aanwe-
zigheid van bestuurders binnen het wetenschappelijk adviescollege niet tot interfe-renties kan leiden, meer bepaald voor het vaststellen van de bezoldigingen van de leden van dat wetenschappelijk adviescollege. 
3.6.2 Overeenkomsten met universiteiten
Om bij de door het SCK ten laste genomen bedragen elke vorm van willekeur uit te sluiten, heeft het Rekenhof aanbevolen de prestaties van de betrokken hoogleraren te evalueren en in voorkomend geval de overeenkomsten op basis van de vastge-stelde resultaten aan te passen.
3.6.3 Onkostennota’s en gebruik van kredietkaarten 
Net zoals de procedures die in heel wat openbare instellingen worden gevolgd, heeft het Rekenhof met het oog op een grotere transparantie aanbevolen dat de boekhou-ding jaarlijks een omstandig en samenvattend verslag zou opstellen van de uitgaven die kunnen worden toegeschreven aan de leden van de raad van bestuur en van het wetenschappelijk adviescollege, om deze ter goedkeuring aan de raad van bestuur voor te leggen.  166e Cahier de la Cour des comptes 373Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
3.3 Rapportage 
La Cour a constaté que le rapport de gestion annuel du conseil d’administration n’a 
pas été produit pour les années 2006 et 2007. 
Quant au rapport d’activités annuel, la Cour a recommandé à l’organisme de se 
conformer à ses propres dispositions statutaires en la matière.
3.4 Inventaire des investissements
La Cour a recommandé à l’organisme de procéder, dans la mesure du possible, à un 
tel inventaire physique dans les meilleurs délais et de veiller à assurer la concor-dance entre ses comptes et les données de cet inventaire. 
3.5  Audit de la commission européenne portant sur le ﬁ  nancement 
de projets scientiﬁ  ques
La Cour a recommandé au CEN de mettre tout en œuvre aﬁ  n d’éviter, à l’avenir, les 
risques de rejets de certaines dépenses par les instances européennes. 
3.6 Conseil d’administration et conseil scientiﬁ  que 
3.6.1 Statuts, rémunérations et voitures de fonction 
Compte tenu des spéciﬁ  cités des missions de l’organisme, la Cour a souligné que les 
statuts du CEN ne prévoient ni critères ou conditions de sélection, ni cas d’incompa-tibilité pour la nomination des membres du conseil d’administration. 
La Cour relève que, même si l’organisme bénéﬁ  cie du statut actuel de fondation 
d’utilité publique à caractère privé, c’est l’État qui a ﬁ  nancé le CEN de manière pré-
pondérante et continue à le (re)ﬁ  nancer de manière substantielle. Elle considère, par 
ailleurs, que si le conseil d’administration de l’organisme a reçu statutairement le pouvoir de ﬁ  xer les rémunérations applicables au personnel, il ne pourrait ﬁ  xer lui-
même les émoluments de ses propres membres qu’avec l’accord explicite de la tutelle.
Par ailleurs, la Cour a recommandé à l’organisme de veiller à ce que la présence 
d’administrateurs au sein du conseil scientiﬁ  que ne puisse interférer, notamment en 
matière de ﬁ  xation des rémunérations des membres dudit conseil scientiﬁ  que.
3.6.2 Conventions avec les universités
Aﬁ n d’ôter tout caractère arbitraire aux montants pris en charge par le CEN, la Cour 
a recommandé qu’il soit procédé à une évaluation des prestations respectives des professeurs concernés et, le cas échéant, d’ajuster les conventions en fonction des résultats enregistrés.
3.6.3 Notes de frais et utilisation de cartes de crédit
Pour assurer une plus grande transparence, et à l’instar des procédures suivies dans nombre d’organismes publics, la Cour a recommandé que la comptabilité établisse annuellement un rapport récapitulatif et circonstancié des dépenses imputables aux membres du conseil d’administration et du conseil scientiﬁ  que, en vue de les soumet-
tre au conseil d’administration, pour approbation. 374 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
In reactie op de aanbevelingen van het Rekenhof heeft het SCK zich ertoe verbon-
den de aanvragen voor zendingen en de rapportering voor de leden van de raad van bestuur en van het wetenschappelijk adviescollege te formaliseren, door regels goed te keuren die vergelijkbaar zijn met deze die op het operationeel personeel van toe-passing zijn.
Het Rekenhof heeft de instelling aanbevolen om minstens regelmatig na te gaan of 
het gebruik van de kaarten door de begunstigden nog steeds gerechtvaardigd is in het licht van hun opdrachten. Het Rekenhof heeft bovendien het gebruik van bedrijfs-kredietkaarten afgeraden en stelt voor meer gebruik te maken van persoonlijke kaar-ten, waarbij de uitgaven worden terugbetaald op basis van de bewijsstukken die aantonen dat het om beroepskosten gaat. 
3.7 Overheidsopdrachten
3.7.1 Aankoop van ﬁ  rmawagens voor privégebruik
Het Rekenhof heeft de instelling de aanbeveling geformuleerd om voortaan de wet-geving op de overheidsopdrachten na te leven bij de aankoop van dergelijke voer-tuigen en de gunningscriteria voor die ﬁ  rmawagens voor privégebruik en de gebruiks-
voorwaarden ervan reglementair vast te leggen.
3.7.2 Geval van vertekende mededinging
Het Rekenhof heeft akte genomen van de verklaringen die de instelling heeft ver-strekt en heeft haar aanbevolen om in de toekomst voorzichtiger te werk te gaan. 
3.8 Door Euratom meegeﬁ  nancierde investeringen
Aangezien de problemen momenteel nog steeds hangende zijn, is het Rekenhof van 
oordeel dat de rekeningen in verband met de door Euratom meegeﬁ  nancierde vaste 
activa op de actiefzijde van de balans moeten worden gehandhaafd totdat een oplos-sing wordt gevonden. 
Het Rekenhof heeft de instelling bovendien aanbevolen in het kader van haar toe-
komstige medeﬁ  nancieringsprojecten (met name het Myrrha-project) bijzondere aan-
dacht te besteden aan de ﬁ  nanciële verantwoordelijkheid van de partijen bij de ont-
manteling van de installaties en de verwerking van afval. 
4 Reactie van de minister van Klimaat en Energie
De toezichthoudende minister heeft in zijn brief van 29 juli 2009 verduidelijkingen 
verstrekt in verband met bepaalde speciﬁ  eke punten van het verslag. 
4.1 Commerciële risico’s
De minister heeft laten weten dat zijn collega die met economie belast is, en hijzelf, 
NIRAS opdracht hebben gegeven een duidelijk en samenhangend kader uit te werken om de kosten van kernenergie te dekken. Dat kader moet de verplichting opleggen om voldoende voorzieningen aan te leggen en zal de nodige bepalingen moeten vast-leggen om ervoor te zorgen dat de voorzieningen beschikbaar zijn wanneer dat nodig is. Dat kader zal op alle nucleaire operatoren van toepassing zijn, ook op het SCK.  166e Cahier de la Cour des comptes 375Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
En réaction aux recommandations de la Cour, le CEN s’est engagé à formaliser les 
demandes de missions et le rapportage pour les membres du conseil d’administra-tion et du conseil scientiﬁ  que, en adoptant des règles semblables à celles applicables 
au personnel opérationnel.
La Cour a recommandé à l’organisme de vériﬁ  er, au moins périodiquement, si l’usage 
des cartes par les bénéﬁ  ciaires continue à se justiﬁ  er au regard des missions qui leur 
sont conﬁ  ées. La Cour déconseille, par ailleurs, l’usage de cartes de crédit de société 
et préconise plutôt le recours à des cartes personnelles, avec remboursement des dépenses sur la base de justiﬁ  catifs professionnels probants.
3.7 Marchés publics 
3.7.1 Acquisition de voitures de société à usage personnel
La Cour a recommandé à l’organisme de respecter dorénavant la législation sur les marchés publics lors de l’acquisition de tels véhicules et de ﬁ  xer réglementairement 
les critères d’attribution desdits véhicules de société à usage personnel, ainsi que leurs conditions d’utilisation. 
3.7.2 Cas de mise en concurrence faussée
La Cour a pris acte des explications fournies par l’organisme et lui a recommandé d’être plus circonspect à l’avenir. 
3.8 Investissements coﬁ  nancés par Euratom
Compte tenu des problèmes encore en suspens à l’heure actuelle, la Cour considère 
qu’il y a lieu de maintenir à l’actif du bilan les comptes relatifs aux immobilisations coﬁ nancées par l’Euratom, et cela jusqu’à ce qu’une solution puisse être dégagée.
Par ailleurs, la Cour a recommandé à l’organisme d’être particulièrement attentif, 
dans le cadre de ses futurs projets de coﬁ  nancement (notamment le projet Myrrha), 
aux problèmes de la responsabilité ﬁ  nancière des parties en matière de démantèle-
ment des installations et du traitement des déchets.
4 Réaction du ministre du Climat et de l’Énergie
Dans sa lettre du 29 juillet 2009, le ministre de tutelle a apporté des précisions 
concernant certains points spéciﬁ  ques du rapport.
4.1 Risques commerciaux
Le ministre a fait savoir que son collègue en charge de l’Économie, et lui-même, ont 
donné mission à l’Ondraf d’établir un cadre clair et cohérent qui organise la couver-ture des coûts nucléaires. Ce cadre devra imposer la constitution de provisions suf-ﬁ  santes et devra ﬁ  xer les dispositions nécessaires pour assurer la disponibilité en temps utile des provisions. Ce cadre sera applicable à tous les opérateurs nucléai-res, y compris le CEN. 376 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
27 Wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachten en sommige opdrachten van werken, 
leveringen en diensten en uitvoeringsbesluiten van deze wet.4.2 Beheerscontract
De minister heeft geantwoord dat hij over het ontwerp van een beheersovereen-
komst beschikt dat hem door het SCK werd voorgelegd, maar dat de instelling zijn tegenvoorstellen niet heeft aanvaard. 
Er wordt momenteel bovendien een peer review  (onderzoek door homologe instel-
lingen) door het Agentschap voor Kernenergie (AKE) van de OESO georganiseerd naar de opportuniteit van het Myrrha-project. De minister is van oordeel dat pas een akkoord met het SCK zal kunnen worden gesloten nadat de resultaten van de audit door het AKE bekend zijn. 
4.3 Rapportering
De minister heeft laten weten dat hij aan het SCK gevraagd heeft hem in de toe-
komst het jaarlijks beheersverslag van de raad van bestuur toe te sturen. 
4.4 Raad van bestuur en wetenschappelijk adviescollege
De minister heeft in zijn antwoord laten weten dat hij het SCK heeft gevraagd de 
statuten van de raad van bestuur aan te passen in de door het Rekenhof gevraagde zin en een einde te maken aan de huidige toestand van de dienstvoertuigen en tank-kaarten voor twee leden van de raad van bestuur en van het wetenschappelijk adviescollege. Hij heeft het SCK eveneens gevraagd opheldering te geven over de toestand van de overeenkomsten met universiteiten. 
R
IJKSINSTITUUT  VOOR  ZIEKTE- EN INVALIDITEITSVERZEKERING  (RIZIV) – 
TOEPASSING  VAN DE REGELGEVING  OP DE OVERHEIDSOPDRACHTEN
overheidsopdrachten. Dat komt doordat het RIZIV organisatorisch en procedureel niet voldoende is uitgerust om een correcte toepassing van die regels te kunnen waarborgen. 
Bovendien werden soms de delegatieregels niet gerespecteerd en ontbraken voor 
sommige gunningen en betalingen de nodige administratieve verantwoordings-stukken.
1 Context
1.1 Onderzoek van het Rekenhof
Het Rekenhof heeft voor een aantal belangrijke contracten de naleving van de regel-
geving op de overheidsopdrachten nagegaan
27. Het onderzoek had betrekking op de 
uitgaven in de rekeningen 2004, met een actualisering van de gegevens tot 2008. Alle vermelde bedragen zijn exclusief btw.  166e Cahier de la Cour des comptes 377Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
27 Loi du 24 décembre 1993 relative aux marchés publics et à certains marchés de travaux, de fournitures 
et de services et ses arrêtés d’exécution.4.2 Contrat de gestion
Le ministre a répondu qu’il dispose en effet du projet de contrat de gestion qui lui a 
été soumis par le CEN, mais que les contre-propositions qu’il a formulées n’ont pas été acceptées par l’organisme. 
Par ailleurs, l’opportunité du projet Myrrha fait notamment l’objet, actuellement, d’un 
examen par les pairs ( peer review ) par l’Agence pour l’énergie nucléaire (AEN) de 
l’OCDE. Le ministre estime qu’un accord avec le CEN ne pourra intervenir avant que les résultats de l’audit mené par l’AEN ne soient connus.
4.3 Rapportage
Le ministre a fait savoir qu’il a demandé au CEN de lui faire parvenir, dans le futur, 
le rapport de gestion annuel du conseil d’administration.
4.4 Conseil d’administration et conseil scientiﬁ  que
Dans sa réponse, le ministre déclare avoir demandé au CEN d’adapter les statuts du 
conseil d’administration dans le sens souhaité par la Cour et de mettre ﬁ  n à la situa-
tion actuelle des voitures de fonction et des cartes de carburant pour deux membres du conseil d’administration et du conseil scientiﬁ  que. Il a également demandé à l’or-
ganisme de clariﬁ  er la situation des conventions avec les universités.
I
NSTITUT  NATIONAL  D’ASSURANCE  MALADIE -INVALIDITÉ  (INAMI) – 
APPLICATION  DE LA RÉGLEMENTATION  RELATIVE  AUX MARCHÉS  PUBLICS
mentation relative aux marchés publics. Cette situation résulte du fait que l’Inami ne dispose pas de moyens sufﬁ  sants sur le plan de l’organisation et des procédures pour pouvoir garantir une application correcte des règles en vigueur en la matière.
En outre, les règles de délégation n’ont pas été respectées dans certains cas et les 
pièces justiﬁ  catives administratives requises font défaut pour certaines adjudica-tions et certains paiements.
1 Contexte
1.1 Audit de la Cour des comptes
La Cour des comptes a examiné le respect de la réglementation relative aux marchés 
publics pour un certain nombre de contrats importants
27. L’audit a porté sur les 
dépenses inscrites dans les comptes 2004, avec une actualisation des données jusqu’en 2008. Tous les montants mentionnés sont hors TVA. 378 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
28 Artikel 17, § 2 ,2°, a) en b), van de wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachten
29 De administrateur-generaal heeft een delegatiebevoegdheid om kandidaten te selecteren en opdrach-
ten toe te kennen als het geraamde bedrag voor de opdracht zonder bekendmaking, 371.840,3 euro niet overschrijdt.
30 De gemiddelde prijs met uitsluiting van de hoogste en laagste prijs was 309.624,84 euro.1.2 Tegensprekelijke procedure
De vaststellingen en aanbevelingen werden in het kader van de tegensprekelijke 
procedure besproken met de administratie op 28 januari 2009. Het verslag werd op 1 april 2009 aan de staatssecretaris voor Begroting en aan het management van de instelling verstuurd, met kopie aan de minister van Sociale Zaken en Volksgezond-heid. Daarin werd rekening gehouden met de opmerkingen van de administratie.
2.1 Gunning en uitvoering van de opdrachtenConsultancyopdracht
In 2003 werd een consultancyopdracht toegekend via de onderhandelingsprocedure 
zonder bekendmaking voor een bedrag van 45.000 euro. In de periode 2003-2007 werd deze telkens verlengd en uitgebreid en werd voor de totale opdracht 942.273 euro gefactureerd. 
De uitbreidingen van de oorspronkelijke opdracht zijn in strijd met de regelgeving 
over de overheidsopdrachten
28: aanvullende diensten mogen niet meer dan 50 % van 
de hoofdopdracht uitmaken of nieuwe diensten die moeten overeenstemmen met een basisontwerp kunnen slechts toegewezen worden indien de eerste opdracht gegund werd na een aanbesteding of offerteaanvraag. Het RIZIV kon niet bewijzen dat bij de uitbreiding van de opdracht de mededinging werd gerespecteerd.
De gunning van de opdracht werd, in strijd met de delegatiebevoegdheid
29 toe gekend 
aan de administrateur-generaal, evenmin voorgelegd aan het Algemeen Beheers-comité. Het RIZIV kon evenmin een bijzonder bestek of contract voorleggen, zodat de instelling, bij eventuele betwistingen, over geen door beide partijen ondertekende of aanvaarde contractuele bepalingen beschikte.
Investeringsopdrachten
Voor het opmaken van de voorstudie, de selectie van de aannemers en de begelei-
ding van de renovatiewerken aan het gebouw te Hasselt deed het RIZIV beroep op een ingenieurs- en architectenbureau. Voor deze opdracht, die werd geraamd op 230.000 euro, werd 317.067,83 euro gefactureerd.
Ook hier werd de opdracht, in strijd met de wet op de overheidsopdrachten, toege-
kend via een onderhandelingsprocedure zonder bekendmaking en konden evenmin bewijzen worden voorgelegd die aantonen dat het beroep op de mededinging werd nageleefd. 
Voor de vervanging van de onderhoudsgondels aan het gebouw in Brussel, gegund 
op basis van een algemene offerteaanvraag voor een bedrag van 191.000 euro, werd in de periode 2004-2005 220.749 euro gefactureerd. Deze opdracht werd gegund aan een ﬁ  rma die uit de procedure had moeten worden geweerd omdat ze op het 
moment van de gunning niet voldeed aan de kwalitatieve selectiecriteria. De opdracht werd toch aan deze ﬁ  rma gegund omdat o.m. het prijsvoordeel
30 aanzienlijk was. Een   166e Cahier de la Cour des comptes 379Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
28 Article 17, § 2,2°, a) et b), de la loi du 24 décembre 1993 relative aux marchés publics.
29 L’administrateur général possède une compétence de délégation pour sélectionner les candidats et 
accorder les marchés si le montant estimé des marchés passés sans publicité qui ne dépassent pas 371.840,3 euros.
30 Le prix moyen, à l’exclusion du prix le plus élevé et du prix le plus bas, s’élevait à 309.624,84 euros.1.2 Procédure contradictoire
Les constatations et recommandations ont été examinées avec l’administration 
le 28 janvier 2009 dans le cadre de la procédure contradictoire. Le rapport a été envoyé le 1
er avril 2009 au secrétaire d’État au Budget ainsi qu’à la direction de 
l’organisme, avec copie à la ministre des Affaires sociales et de la Santé publique. Le rapport tenait compte des observations de l’administration.
2.1 Attribution et exécution des marchésMarché de consultance
En 2003, un marché de consultance a été attribué par procédure négociée sans publi-
cité préalable pour un montant de 45.000 euros. Au cours de la période 2003-2007, ce marché a été prolongé et étendu de sorte que le marché total a représenté un montant de 942.273 euros. 
Les extensions du marché initial sont contraires aux dispositions
28 de la règlementa-
tion relative aux marchés publics : les services complémentaires ne peuvent pas excéder 50 % du montant du marché principal ; quant aux services nouveaux, ils doi-vent être conformes à un projet de base et ne peuvent être attribués qu’à condition que le premier marché ait été passé par adjudication ou sur appel d’offres. L’Inami n’a pas été en mesure de démontrer que les règles de mise en concurrence ont été respectées lors de l’extension du marché. 
En violation de la compétence de délégation
29 accordée à l’administrateur général, 
l’attribution du marché n’a pas davantage été soumise au comité général de gestion. L’Inami n’a pas non plus été en mesure de produire un cahier spécial des charges ou un contrat, de sorte qu’il ne dispose d’aucun instrument contractuel signé ou accepté par les deux parties en cas de litige.
Marchés d’investissement
Pour la rédaction de l’étude préliminaire, la sélection des entrepreneurs et l’accom-
pagnement des travaux de rénovation du bâtiment d’Hasselt, l’Inami a fait appel à un bureau d’ingénieurs et d’architectes. Un montant de 317.067,83 euros a été facturé pour ce marché, estimé au départ à 230.000 euros.
Ce marché a été passé par procédure négociée sans publicité préalable, en violation 
de la loi relative aux marchés publics, et la mise en concurrence n’a pas pu être établie.
Pour remplacer les cabines d’entretien dans le bâtiment de Bruxelles, marché passé 
sur la base d’un appel d’offres général et d’un montant de 191.000 euros, les factu-res se sont élevées à 220.749 euros au cours de la période 2004-2005. Ce marché a été attribué à une ﬁ  rme qui aurait dû être écartée de la procédure parce qu’au moment de l’attribution, elle ne satisfaisait pas aux critères de la sélection qualita-tive. Le marché a néanmoins été attribué à cette ﬁ  rme, parce que l’avantage ﬁ  nan-
cier
30 était considérable. La raison de cette différence de prix n’est pas expliquée  380 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
verklaring voor dit prijsverschil wordt niet vermeld in het dossier. Bij de toekenning 
van deze opdracht schond het RIZIV het gelijkheidsbeginsel met het risico op proce-dures en eventueel betaling van schadevergoeding als gevolg. 
Omdat het RIZIV niet over de nodige expertise beschikte voor de begeleiding en 
opvolging van de werken, nam het hiervoor tijdelijk bijkomend personeel in dienst. Hoewel deze personen niet vertrouwd waren met de organisatie van het RIZIV, werden geen bevoegdheidsbeperkingen opgelegd of taakomschrijvingen opgesteld. Het Rekenhof wijst op het gevaar van misbruiken bij gebrek aan internecontrole-maatregelen en bevoegdheidsbeperking.
Het Rekenhof stelde ook leemten vast bij de opvolging van de facturatie bij de vervan-
ging van de onderhoudsgondels en de renovatiewerken aan het gebouw in Brussel. Een gedetailleerde opvolging van de facturatie bij de renovatiewerken aan het gebouw in Brussel kon niet worden voorgelegd, zodat het onmogelijk was een duidelijk zicht te krijgen op de meer- of minderprijs van de verschillende onderdelen, noch van de wer-ken in hun totaliteit. Voor dit project werd in totaal 18.605.042,12 euro gefactureerd, wat 29,73 % hoger is dan het oorspronkelijk bedrag van de opdracht. Voor de ver-vanging van de onderhoudsgondels kon geen gedetailleerde eindstaat worden voor-gelegd. De bijkomende werken (+ 15,57 %) worden toegeschreven aan veiligheids-controles die bijkomende aanpassingen aan het oorspronkelijk project nodig gemaakt hebben. Verantwoordingsstukken konden echter niet worden voorgelegd.
2.2 Interne organisatie van het RIZIV
Het onderzoek van het Rekenhof heeft ook uitgewezen dat het RIZIV organisatorisch 
en procedureel niet voldoende is uitgerust om de regels correct te kunnen toepas-sen. Zo is de aankoopprocedure bij de verschillende diensten van het RIZIV onvol-doende geformaliseerd en hebben de operationele diensten te weinig kennis van de wet op de overheidsopdrachten en haar uitvoeringsbesluiten.
3 Aanbevelingen
Om een correcte toepassing van de wet op de overheidsopdrachten te ver- • 
zekeren, moet het RIZIV ervoor zorgen dat het personeel voldoende kennis heeft, o.m. door opleidingen aan te bieden en een vademecum op te stellen met de nodige procedures en richtlijnen, zowel voor de toepassing van de wet op de overheidsopdrachten als voor de opvolging en het bijhouden van de dos-siers.
Het is aangewezen een centrale dienst te organiseren of een persoon aan te • 
wijzen, waar het personeel terecht kan met vragen over een correcte toepas-sing van de wetgeving betreffende overheidsopdrachten. Dit meldpunt kan bovendien alle lopende overheidsopdrachten centraliseren. 
Bij de gunning van overheidsopdrachten moet het RIZIV waakzaam zijn voor: • 
het beroep op de mededinging;  –
een zo getrouw mogelijke raming van de opdracht opdat in overeenstem- –
ming met de wet, de meest geschikte procedure kan worden gekozen. 
het vastleggen van een duidelijke taakomschrijving en bevoegdheids- –
beperkingen bij de aanstelling van de persoon die de leiding van en het toezicht uitoefent op de uitvoering van de opdracht (eventueel in het huis-houdelijk reglement), om misbruiken te voorkomen.   166e Cahier de la Cour des comptes 381Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
dans le dossier. Lors de l’octroi de ce marché, l’Inami a enfreint le principe d’égalité, 
entraînant le risque de déclencher des procédures à son encontre et le paiement éventuel de dommages et intérêts. 
Comme l’Inami ne disposait pas de l’expertise nécessaire pour assurer l’accompa-
gnement et le suivi des travaux, il a recruté temporairement du personnel supplé-mentaire. Bien que ces personnes ne soient pas familiarisées avec l’organisation de l’Inami, aucune limite de compétence n’a été imposée et aucune description des tâches n’a été rédigée. La Cour des comptes souligne le danger d’abus en l’absence de mesures de contrôle interne et de limitation des compétences.
La Cour a également constaté des lacunes dans le suivi de la facturation relative au 
remplacement des cabines d’entretien et aux travaux de rénovation du bâtiment à Bruxelles. L’Inami n’a pas pu produire un suivi détaillé de la facturation relative aux travaux de rénovation du bâtiment de Bruxelles, de sorte qu’il a été impossible d’avoir une idée claire des augmentations ou diminutions du coût des différents lots, ou des travaux dans leur totalité. Pour ce projet, un montant total de 18.605.042,12 euros a été facturé, ce qui représente 29,73 % de plus que le montant initial du marché. Pour le remplacement des cabines d’entretien, aucun état ﬁ  nal détaillé n’a pu être produit. 
Les travaux supplémentaires (+ 15,57 %) sont dus à des contrôles de sécurité qui ont révélé la nécessité d’apporter des adaptations supplémentaires au projet initial. L’Inami n’a toutefois pas pu produire de pièces justiﬁ  catives en la matière. 
2.2 Organisation interne de l’Inami
L’audit de la Cour des comptes a également démontré qu’à ce jour, l’Inami ne dis-
pose pas de moyens sufﬁ  sants sur le plan de l’organisation et des procédures pour 
appliquer correctement les règles en vigueur en la matière. Ainsi, la procédure d’achat des différents services de l’Inami est insufﬁ  samment formalisée et les diffé-
rents services opérationnels ne connaissent pas assez la règlementation en matière de marchés publics.
Pour garantir une application correcte de la loi relative aux marchés publics, • 
l’Inami doit veiller à ce que son personnel dispose de connaissances sufﬁ  san-
tes, notamment en proposant des formations et en rédigeant un vadémécum contenant les procédures et directives nécessaires, tant pour l’application de la loi relative aux marchés publics que pour le suivi et la tenue des dossiers. 
Il serait opportun d’organiser un service central ou de désigner une personne à • 
qui le personnel pourrait adresser les questions concernant une application cor-recte de la législation relative aux marchés publics. Ce point de contact pour-rait, en outre, assurer la centralisation de tous les marchés publics en cours.
Lors de l’attribution des marchés publics, l’Inami doit être attentif aux points • 
suivants : 
la mise en concurrence ;  –
une estimation aussi ﬁ  dèle que possible du marché, de manière à pouvoir  –
choisir, conformément à la loi, la procédure la plus adaptée ; 
l’élaboration d’une description des tâches claire et de limites de compé- –
tences lors de la désignation d’une personne pour diriger et contrôler l’exécution du marché (éventuellement dans le règlement d’ordre inté-rieur), en vue d’éviter les abus. 382 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
Het RIZIV moet een opvolgings- en rapporteringssysteem ontwikkelen, zodat • 
problemen en afwijkingen bij de uitvoering en facturatie tijdig gedetecteerd en gerapporteerd kunnen worden. Dit systeem zou ook moeten bijdragen tot een periodieke rapportering aan de administrateur-generaal en het Algemeen Beheerscomité. 
De bepalingen van het huishoudelijk reglement over de delegatiebevoegdheid • 
van de administrateur-generaal moeten worden nageleefd. Het huishoudelijk reglement moet worden aangepast aan de euro en aan de nieuwe drempel-waarden uit de wet op de overheidsopdrachten.
4 Reactie van het RIZIV
Het RIZIV heeft de bevindingen van het Rekenhof niet weerlegd en is er zich terdege 
van bewust dat met betrekking tot de toepassing van de wetgeving en reglemente-ring op de overheidsopdrachten zijn organisatie en procedures structurele tekortko-mingen vertonen. Het is bereid tegemoet te komen aan de aanbevelingen van het Rekenhof, maar wijst erop dat dit heel wat tijd en middelen zal vergen.
Bij het afsluiten van dit Boek had het Rekenhof geen antwoord ontvangen van de 
staatssecretaris voor Begroting en de minister van Sociale zaken en Volksgezond-heid.
B
OEKING  VAN DE DOOR  DE RIJKSDIENST  VOOR  ARBEIDSVOORZIENING  (RVA) 
VOORGESCHOTEN  SOCIALE  UITKERINGEN  EN VAN DE ADMINISTRATIEKOSTEN  
melingen die hoofdzakelijk voortvloeien uit zijn boekingsmethode. De RVA boekt de fondsenvoorschotten die worden gestort aan de uitbetalingsinstellingen van sociale uitkeringen als voorschotten, maar neemt ze pas op bij de bedrijfskosten in de alge-mene boekhouding in het jaar waarin hij de sociale uitkeringen die door de uitbeta-lingsinstellingen aan de uitkeringsgerechtigden zijn betaald, deﬁ  nitief goedkeurt. Ook de voorschotten die hij aan de uitbetalingsinstellingen toekent om hun adminis-tratiekosten te dekken, neemt de RVA pas op in de bedrijfskosten nadat de toe-zichthoudende minister ze heeft goedgekeurd. Deze goedkeuring van de afrekenin-gen gebeurt echter meestal met meer dan een jaar achterstand. 
ze betrekking hebben, zorgt ervoor dat de algemene lasten- en opbrengstenreke-ning een groot deel van zijn economische betekenis verliest. De lasten zouden via provisierekeningen moeten worden opgenomen zodat het resultaat overeenstemt met de realiteit. Het resultaat van de lasten- en opbrengstenrekening moet echter omzichtig worden geïnterpreteerd omdat sinds de invoering van het globaal ﬁ  nanci-eel beheer de RVA voornamelijk wordt geﬁ  nancierd naargelang zijn behoeften. 
1 Context
De RVA is een openbare instelling van sociale zekerheid (OISZ) die overeenkomstig 
artikel 11 van het koninklijk besluit van 22 juni 2001 de volgende rekeningen moet opmaken: een rekening van begrotingsuitvoering (begroting van de opdrachten en beheersbegroting), een rekening van budgettair beheer, een rekening kapitaalver-richtingen, een balans der rekeningen, een balans van de activa en de passiva, een rekening van de brutokosten en opbrengsten, een algemene rekening van de netto-kosten en opbrengsten.   166e Cahier de la Cour des comptes 383Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
L’Inami doit mettre au point un système de suivi et de rapportage, aﬁ  n de • 
pouvoir détecter et faire rapport en temps voulu sur les problèmes et les écarts concernant l’exécution et la facturation. Ce système devrait aussi ali-menter un rapportage périodique à l’administrateur général et au comité géné-ral de gestion. 
Les dispositions du règlement d’ordre intérieur relatives à la compétence de • 
délégation de l’administrateur général doivent être respectées. Le règlement doit être adapté à l’euro et aux nouveaux seuils applicables conformément à la loi relative aux marchés publics. 
4 Réaction de l’Inami
L’Inami n’a pas réfuté les constatations de la Cour et est pleinement conscient des 
lacunes structurelles de son organisation et de ses procédures pour ce qui est de l’application de la législation et de la réglementation relatives aux marchés publics. Il est disposé à donner suite aux recommandations de la Cour, mais fait observer qu’un tel suivi nécessitera beaucoup de temps et de moyens. 
À la clôture du présent Cahier, le secrétaire d’État au Budget et la ministre des 
Affaires sociales et de la Santé publique n’avaient pas réagi.
L
A COMPTABILISATION  DES PRESTATIONS  SOCIALES  ET DES FRAIS  ADMINISTRATIFS  
AVANCÉS  PAR L’OFFICE NATIONAL  DE L’EMPLOI  (ONEM)
des variations qui résultent essentiellement de sa méthode de comptabilisation. Les avances de fonds versées aux organismes de paiement des prestations sociales sont comptabilisées en tant qu’acomptes, mais ne sont enregistrées en charges d’exploitation dans la comptabilité générale que l’année au cours de laquelle les prestations sociales payées aux allocataires par les organismes de paiement  sont 
déﬁ  nitivement approuvées par l’Onem. De même, les avances consenties aux orga-nismes de paiement destinées à couvrir leurs frais administratifs ne sont comptabi-lisées dans les charges d’exploitation qu’après avoir été approuvées par le ministre de tutelle. Or, l’approbation de ces décomptes intervient généralement avec plus d’une année de retard. 
le compte général des charges et produits d’une bonne partie de son sens écono-mique. Il y aurait lieu de redresser les charges via des comptes de provisions pour faire correspondre le résultat à la réalité. Le résultat du compte des charges et pro-duits doit cependant être interprété avec prudence car l’Onem est principalement ﬁ  nancé selon ses besoins depuis l’introduction de la gestion ﬁ  nancière globale.  
1 Contexte
L’Onem est une institution publique de sécurité sociale (IPSS) qui, conformément à 
l’article 11 de l’arrêté royal du 22 juin 2001, doit dresser les comptes suivants : un compte d’exécution du budget (budget des missions et budget de gestion), un compte de gestion budgétaire, un compte des opérations en capital, une balance des comptes, un bilan des actifs et passifs, un compte des charges et des produits bruts, un compte général des charges et produits nets.  384 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
31 Rekenhof, 159e Boek, Volume I, p. 286.Bij de controle van de rekeningen van de dienstjaren 2004 en 2005 heeft het Reken-
hof meer in het bijzonder aandacht besteed aan de boeking van de bedragen die werden gestort aan de instellingen die de sociale uitkeringen moeten betalen (hoofd-zakelijk de werkloosheidsuitkeringen) en aan de boeking van de voorschotten die voor hun administratiekosten worden toegekend. Het Rekenhof had reeds in 2001 opmerkingen met betrekking tot dat laatste punt geformuleerd in zijn 159
e Boek31. 
Het Rekenhof heeft zijn controleverslagen met betrekking tot de dienstjaren 2004 en 
2005 respectievelijk op 11 januari 2008 en 4 juni 2009 aan de minister van Begroting toegezonden, telkens met een kopij aan de minister van Werk. De vaststellingen van die controles en de aanbevelingen die daarbij werden geformuleerd, werden vooraf in het kader van een tegensprekelijke procedure toegezonden aan de RVA. 
Dit artikel vermeldt enkel de opmerkingen en aanbevelingen met betrekking tot deze 
problematiek, en geeft aan om welke bedragen het gaat. 
2 Economische en budgettaire resultaten
Tabel 1 – Resultaat van de algemene rekening van de (bruto)lasten en -opbrengsten 
Jaar Lasten Opbrengsten Resultaat
2000* 6.268,4 6.226,7 − 41,7
2001* 5.418,5 6.623,6 1.205,12002 8.326,7 7.416,0 − 910,7
2003 7.736,4 8.042,1 305,7
2004 8.612,1 8.588,6 − 23,5
2005 8.838,4 9.497,6 659,2
2006** 9.491,8 9.352,8 − 139,02007** 9.320,3 9.418,5 98,2
2008** 10.007,7 9.916,5 − 91,3
* De oorspronkelijke bedragen van de jaren 2000 en 2001 waren in BEF.
**  De bedragen van de jaren 2006, 2007 en 2008 werden nog niet door het college van revisoren 
onderzocht en nog niet gecontroleerd door het Rekenhof.
Bron: rekeningen RVA
Uit deze tabel blijkt hoe sterk het economisch resultaat schommelt. 
Zo leverde 2001 een resultaat van 1.205,1 miljoen euro op, wegens een daling van 
de bedrijfskosten. Deze daling is echter toe te schrijven aan het feit dat dat bedrag slechts tien maanden sociale uitkeringen omvat in plaats van twaalf. Het jaar daarop werden daarentegen veertien maanden lasten geboekt, met een negatief resultaat van 910,7 miljoen euro als gevolg. In 2003 krijgen we opnieuw een daling van de lasten terwijl de tijdens dat jaar betaalde uitkeringen niet gedaald zijn, omdat nu terug twaalf maanden uitkeringen worden geboekt. 
De lasten worden eveneens beïnvloed door de groepering van verschillende jaren 
administratiekosten (zie punt 4).   166e Cahier de la Cour des comptes 385Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
31 Cour des comptes, 159e Cahier, Volume I, p. 286.Lors du contrôle des comptes des exercices 2004 et 2005, la Cour des comptes 
s’est intéressée plus particulièrement au mode de comptabilisation des montants versés aux organismes chargés de payer les prestations sociales (dont principale-ment les allocations de chômage) ainsi qu’à la comptabilisation des avances consen-ties pour leurs frais administratifs. Ce dernier point avait déjà fait l’objet d’observa-tions de la Cour des comptes en 2001, détaillées dans son 159
e Cahier31. 
La Cour des comptes a adressé ses rapports de contrôle portant sur les exercices 
2004 et 2005 au ministre chargé du Budget, respectivement le 11 janvier 2008 et le 4 juin 2009, avec chaque fois copie au ministre chargé de l’Emploi. Les constatations issues de ces contrôles et les recommandations associées ont été préalablement transmises à l’Onem dans le cadre d’une procédure contradictoire. 
Le présent article ne reprend que les observations et recommandations relatives à 
cette problématique et met à jour les montants en cause.
2 Résultats économiques et budgétaires
Tableau 1 – Résultat du compte général des charges et produits (bruts) 
 en millions d’euros
Année Charges Produits Résultat 
2000* 6.268,42 6.226,73 − 41,7
2001* 5.418,52 6.623,59 1.205,12002 8.326,73 7.416,01 − 910,7
2003 7.736,40 8.042,11 305,7
2004 8.612,09 8.588,62 − 23,5
2005 8.838,36 9.497,57 659,2
2006** 9.491,83 9.352,84 − 139,02007** 9.320,26 9.418,47 98,2
2008** 10.007,73 9.916,46 − 91,3
* Les montants originaux des années 2000 et 2001 étaient libellés en francs belges.
**  Les montants des années 2006, 2007 et 2008 n’ont pas encore été audités par le collège des 
réviseurs, ni contrôlés par la Cour des comptes.
Source : comptes de l’Onem
La lecture de ce tableau met en évidence la variabilité du résultat économique.
Ainsi, l’année 2001 présentait un résultat de 1.205,1 millions d’euros, en raison d’une 
réduction des charges d’exploitation. Cette diminution est toutefois due au fait que ce montant ne comprend que 10 mois d’allocations sociales au lieu de douze. Par contre, l’année suivante, quatorze mois ont été enregistrés en charges, entraînant un résultat négatif de 910,7 millions d’euros. L’année 2003 présente une nouvelle dimi-nution des charges alors que les allocations versées durant cette année n’ont pas diminué, en raison du retour à une comptabilisation portant sur douze mois d’alloca-tions versées.
Les charges sont également inﬂ  uencées par le regroupement de plusieurs années de 
frais administratifs (voir point 4). 386 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
32 De bezoldigingen en werkloosheidsuitkeringen van december worden aangerekend op de begroting van 
het jaar daarop sinds de inwerkingtreding van het KB 279 van 30 maart 1984, hoewel dit strijdig is met de ESER-boekhoudnormen. Dit is echter niet het geval voor de brugpensioenuitkeringen. Deze regel zorgt eveneens voor een vertekening bij de scheiding van de boekjaren, aangezien de ontvangsten van de RVA worden geboekt tot en met december. De bedragen van de begrotingsuitgaven blijken daarentegen stabieler te zijn en een meer coherente groei te vertonen.
Tabel 2 – Rekening van uitvoering van de opdrachtenbegroting (in miljoen euro)
Jaar Ontvangsten Uitgaven Begrotingsresultaat
2002 7.196,4 7.153,3 43,12003 7.820,7 7.796,0 24,7
2004 8.363,7 8.368,8 − 5,0
2005 8.825,2 8.744,5 80,62006 9.124,2 9.118,3 5,9
2007 9.149,0 9.117,1 31,9
2008 9.674,7 9.557,1 117,6
Aangezien de begrotingscomptabiliteit in wezen anders wordt gevoerd dan de econo-
mische boekhouding, leveren die twee boekhoudingen verschillende resultaten op. De begrotingscomptabiliteit is bedoeld om de door het parlement verleende toelatin-gen op te volgen, terwijl de economische boekhouding een getrouw beeld van de ﬁ nanciële situatie van de instelling moet geven. 
Naast de verschillen als gevolg van de aard van de uitgaven die in elk van de boek-
houdingen worden geboekt (aankopen en verkopen van vermogensgoederen, afschrij-vingen, …) zijn de verschillen tussen de budgettaire en economische resultaten van de RVA aan de volgende elementen toe te schrijven: 
de scheiding van de boekhoudkundige en budgettaire dienstjaren is niet dezelfde • 
wat betreft de boeking van de werkloosheidsuitkeringen van december
32;
de begrotingsuitgaven omvatten de bedragen die in de loop van een dienstjaar • 
aan de uitbetalingsinstellingen van sociale uitkeringen werden voorgeschoten, terwijl de lasten de goedgekeurde bedragen omvatten (zie volgend punt); 
de boeking van de tegemoetkoming van de RVA in de administratiekosten van • 
de uitbetalingsinstellingen gebeurt niet in de loop van hetzelfde boekjaar als de budgettaire aanrekening van die uitgaven. 
Dit artikel wil die laatste twee verschillen, waarvoor geen gegronde verantwoording 
bestaat, onderzoeken.   166e Cahier de la Cour des comptes 387Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
32 Depuis l’entrée en vigueur de l’AR 279 du 30 mars 1984, et bien que ce soit contraire aux normes 
comptables SEC, les rémunérations et les allocations de chômage de décembre sont imputées sur le budget de l’exercice suivant. Ce n’est toutefois pas le cas des allocations de prépensions. Cette règle provoque également une distorsion dans la césure de l’exercice, les recettes de l’Onem étant compta-bilisées jusqu’en décembre.Les montants des dépenses budgétaires se révèlent par contre plus stables et leur croissance, plus cohérente.
Tableau 2 – Compte d’exécution du budget missions (en millions d’euros)
Année Recettes Dépenses Résultat budgétaire
La comptabilité budgétaire étant, par essence, une comptabilité différente de la 
comptabilité économique, les résultats issus de ces deux comptabilités sont diffé-rents. Si la ﬁ  nalité de la comptabilité budgétaire est de suivre les autorisations don-
nées par le Parlement, le but de la comptabilité économique est de donner une image ﬁ dèle de la situation ﬁ  nancière de l’organisme.
Outre les écarts dus à la nature des dépenses enregistrées dans chaque comptabi-
lité (achats et ventes de biens patrimoniaux, amortissements,…), les différences entre les résultats budgétaires et économiques de l’Onem sont dus aux éléments suivants :
la césure des exercices comptables et budgétaires n’est pas la même pour ce • 
qui concerne l’enregistrement des allocations de chômage de décembre
32 ;
les dépenses budgétaires comprennent les montants avancés aux organismes • 
de paiement des prestations sociales au cours d’un exercice tandis que les charges comprennent les montants approuvés (voir point suivant) ; 
la comptabilisation de l’intervention de l’Onem dans les frais administratifs • 
des organismes de paiement n’est pas effectuée au cours du même exercice comptable que l’imputation budgétaire de ces dépenses. 
L’objet du présent article est d’examiner ces deux derniers écarts, qui n’ont pas de 
justiﬁ  cation légitime. 388 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
33 Met uitzondering van de dienstjaren 2001 en 2002.
34 De vroeger goedgekeurde bedragen belopen meer dan 95 %.
35 Ingeval de RVA zou beslissen het geheel van de uitkeringen die op goedkeuring wachten bij de lasten 
te boeken.3 Boeking van de sociale uitkeringen
De sociale uitkeringen vertegenwoordigen in 2008 86,6 % van de begroting van de 
RVA. Ze omvatten de werkloosheidsuitkeringen, de brugpensioenen en de vergoe-dingen voor loopbaanonderbreking en tijdskrediet. 
De RVA schiet de nodige fondsen voor aan de instellingen die de sociale uitkeringen 
aan de begunstigden moeten betalen, namelijk aan de Hulpkas voor Werkloosheids-uitkeringen (HVW) – een openbare instelling van sociale zekerheid – en de private uitbetalingsinstellingen (het Algemeen Belgisch Vakverbond (ABVV), het Algemeen Christelijk Vakverbond (ACV), de Algemene Centrale der Liberale Vakbonden van België (ACLVB)). 
De voorschotten aan de uitbetalingsinstellingen worden in de algemene rekeningen 
van de RVA correct aangerekend als voorschotten, die – ter herinnering – worden vermeld op de actiefzijde van de balans, maar worden pas in de lasten van de alge-mene rekening aangerekend na goedkeuring door de RVA van het bedrag van de uitkeringen die de uitbetalingsinstellingen aan de begunstigden hebben gestort. 
De uitkeringen die worden geboekt bij de lasten van een boekjaar, zijn bijgevolg de 
uitkeringen die tijdens dat dienstjaar werden goedgekeurd. Rekening houdend met de goedkeuringsprocedure gaat het gewoonlijk om de uitkeringen met betrekking tot de periode van 1 oktober van het jaar voordien tot 30 september van het lopend dienstjaar
33. 
Deze werkwijze is in strijd met het annaliteitsbeginsel dat wil dat de lasten worden 
gekoppeld aan het boekjaar waarop ze betrekking hebben, dus de uitkeringen van januari tot december. Dat principe wordt daarentegen wel in acht genomen voor de opbrengsten en de ontvangsten. 
Om de economische resultatenrekening te corrigeren en rekening te houden met de 
nog niet goedgekeurde lasten met betrekking tot het boekjaar beveelt het Rekenhof aan voorzieningen aan te leggen ten belope van het geraamd bedrag van de uitkerin-gen die op goedkeuring wachten (op basis van de goedkeuringspercentages in het verleden
34), of de uitkeringen die op goedkeuring wachten, te boeken in een regula-
risatierekening35. 
Tijdens de tegensprekelijke procedure met betrekking tot de resultaten van de con-
trole van de rekeningen 2005 heeft de RVA opgemerkt dat voor het boeken van uit-keringen die op goedkeuring wachten, tijdens het jaar en het jaar daarop heel wat correctie boekingen zouden moeten worden uitgevoerd. Deze werkwijze zou het werk 
van de boekhoudinspectie ingewikkeld maken aangezien er een minder transparante link zou zijn tussen de boekhouding en de controleprocedure. Om tegemoet te komen aan de behoefte aan informatie van de verschillende interne en externe controle-instanties wordt een ﬁ  nanciële toelichting Boekhoudkundige en statistische gegevens  
bij de staat van de rekeningen gevoegd, die heel wat informatie verstrekt uitgesplitst per boekjaar. 
De RVA is van oordeel dat deze problematiek zou moeten worden behandeld in de 
Commissie voor de Normalisatie van de Boekhouding van de openbare instellingen van sociale zekerheid.   166e Cahier de la Cour des comptes 389Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
33 À l’exception des exercices 2001 et 2002.
34 Les taux d’approbation historiques sont supérieurs à 95 %. 
35 Dans le cas où l’Onem déciderait de comptabiliser dans les charges l’ensemble des prestations en 
attente d’approbation.3 La comptabilisation des prestations sociales
En 2008, les prestations sociales représentent 86,6 % du budget de l’Onem. Elles 
comprennent les allocations de chômage, les prépensions et les indemnités pour interruption de carrière et crédits-temps.
L’Onem avance les fonds nécessaires aux organismes chargés de payer les alloca-
tions sociales aux bénéﬁ  ciaires, à savoir la Caisse auxiliaire de paiement des alloca-
tions de chômage (Capac) – une institution publique de sécurité sociale - et des établissements de paiement privés : la fédération générale du travail de Belgique (FGTB), la Confédération des syndicats chrétiens (CSC), et la Centrale générale des syndicats libéraux de Belgique (CGSLB). 
Les avances aux organismes de paiement sont correctement imputées dans les 
comptes généraux de l’Onem en tant qu’acomptes, lesquels – pour rappel – ﬁ  gurent 
à l’actif du bilan mais ne sont imputées dans les charges du compte général qu’après approbation par l’Onem du montant des allocations versées par les organismes de paiement aux bénéﬁ  ciaires. 
Les allocations comptabilisées dans les charges d’un exercice sont dès lors celles qui 
ont été approuvées durant cet exercice, soit usuellement, compte tenu de la procé-dure d’approbation, les allocations afférentes à la période s’étendant du 1
er octobre 
de l’année précédente au 30 septembre de l’exercice en cours33. 
Cette pratique est en contradiction avec le principe d’annualité qui prévoit de ratta-
cher les charges à l’exercice comptable auquel elles se rapportent, soit les alloca-tions de janvier à décembre. Ce principe est respecté, par contre, pour ce qui est des produits et des recettes. 
Aﬁ n de redresser le compte de résultat économique et de tenir compte des charges 
relatives à l’exercice mais non encore approuvées, la Cour des comptes recommande que des provisions soient constituées à concurrence d’une estimation des allocations en attente d’approbation, sur la base des taux d’approbation historiques
34, ou que 
les allocations en attente d’approbation soient enregistrées dans un compte de régu-larisation
35. 
Lors de la procédure contradictoire portant sur les résultats du contrôle des comptes 
2005, l’Onem a fait remarquer que la comptabilisation d’allocations en attente d’ap-probation imposerait de nombreuses écritures correctives en cours d’année et l’an-née suivante et compliquerait le travail de l’inspection comptable, en rendant le lien entre la comptabilité et la procédure de contrôle moins transparent. Pour répondre aux besoins d’informations des diverses instances de contrôle internes et externes, une annexe ﬁ  nancière, intitulée « Données comptables et statistiques », est jointe à la 
situation des comptes et fournit de nombreuses informations ventilées par exercice.
L’Onem estime que cette problématique devrait être abordée au sein de la Commis-
sion de normalisation de la comptabilité des institutions publiques de sécurité sociale.  390 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
Het Rekenhof is van oordeel dat de toepassing van de gebruikelijke regels van het 
dubbel boekhouden het mogelijk maakt onmiddellijk volledige informatie te geven in de rekeningen over het resultaat van het jaar, zonder een beroep te moeten doen op tabellen buiten de boekhouding. 
4  Boeking van de tegemoetkomingen in de werkingskosten van 
de uitbetalingsinstellingen
De uitbetalingsinstellingen van de sociale uitkeringen hebben jaarlijks recht op een 
ﬁ nanciële tegemoetkoming van de RVA in hun werkingskosten. Deze uitgaven worden 
in de economische boekhouding geboekt wanneer ze door de toezichthoudende minis-ter worden goedgekeurd. De goedkeuringstermijn zorgt voor verschillen en aanzien-lijke inhaalbewegingen van boekjaar tot boekjaar en doet de rekening van de lasten en opbrengsten haar economische zin verliezen. 
Het Rekenhof heeft hierover reeds opmerkingen geformuleerd naar aanleiding van 
zijn vorige controles en heeft deze problematiek uiteengezet in het 159
e Boek. De 
minister van Werk had op 17 januari 2002 geantwoord dat deze kwestie opnieuw zou worden onderzocht. De situatie is echter niet gewijzigd en de tekortkomingen die destijds werden vastgesteld, bestaan nog steeds. 
Zo vermeldt de algemene rekening van de brutokosten en -opbrengsten met betrek-
king tot het dienstjaar 2004, een bedrag van 243 miljoen euro voor de tegemoet-komingen in de werkingskosten van de uitbetalingsinstellingen, dat overeenstemt met voorschotten van vóór 2002. 
In 2005 werden een bedrag van 137,7 miljoen euro (zonder de HVW) aan voorschot-
ten gestort, maar voor dat jaar werden slechts 15.759 euro lasten geboekt. De in 2005 gestorte voorschotten werden in 2008 in de lasten opgenomen. 
De termijnen tussen de budgettaire aanrekening en de boeking in de lasten zijn aan-
zienlijk: op 31 december 2005 waren de administratiekosten van de jaren 2002, 2003, 2004 en 2005 nog niet goedgekeurd. Deze uitgaven vertegenwoordigden toen 548.218.189 euro (zonder de HVW). 
Bij gebrek aan goedkeuring door de minister vermeldt de rekening van de lasten in 
2007 voor het geheel van die lasten slechts een bedrag van 11.707 euro. In 2008 werd daarentegen een bedrag van 420.279.775 euro geboekt op de resultatenrekening.
Tabel 3 – Uitgaven en lasten met betrekking tot de werkingskosten van 
 de uitbetalingsinstellingen met uitzondering van de HVW (in euro)
Jaar Uitgaven
(begrotingsboekhouding)Lasten
(algemene boekhouding)
2004 148.025.957 245.194.9372005 137.763.992 15.759
2006 140.514.720 271.972.777
2007 143.108.089 11.7072008 150.387.423 420.279.775
Bron: rekeningen RVA  166e Cahier de la Cour des comptes 391Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
La Cour des comptes considère qu’appliquer les règles usuelles de la comptabilité 
en partie double permet de donner directement dans les comptes une information complète sur le résultat de l’année, sans devoir recourir à des tableaux extra-comp-tables.
4  La comptabilisation des interventions dans les frais 
de fonctionnement des organismes de paiement
Les organismes de paiement des prestations sociales bénéﬁ  cient annuellement d’une 
intervention ﬁ  nancière de l’Onem dans leurs frais de fonctionnement. Ces dépenses 
sont enregistrées en comptabilité économique au moment de leur approbation par le ministre de tutelle. Le délai d’approbation provoque des écarts et des rattrapages importants d’un exercice à l’autre et détériore le sens économique du compte des charges et produits. 
La Cour des comptes a déjà fait des observations à ce sujet lors de ses contrôles 
précédents et a exposé cette problématique dans son 159
e Cahier. La vice-première 
ministre et ministre de l’Emploi avait répondu, le 17 janvier 2002, que cette question serait réexaminée. La situation n’a toutefois pas évolué et les lacunes observées à l’époque sont toujours présentes.
Ainsi, pour l’exercice 2004, le compte général des charges et produits bruts reprend, 
pour les interventions dans les frais de fonctionnement des organismes de paiement, un montant de 243 millions d’euros, qui correspond à des avances antérieures à 2002. 
En 2005, des avances ont été versées à concurrence de 137,7 millions (hors Capac), 
mais les charges comptabilisées cette année-là ne comprennent qu’un montant de 15.759 euros. Les avances versées en 2005 n’ont été imputées en charges qu’en 2008. 
Les délais entre imputation budgétaire et comptabilisation en charges sont important : 
au 31 décembre 2005, les frais d’administration des années 2002, 2003, 2004 et 2005 n’étaient pas encore approuvés. Ces dépenses représentaient, à ce moment, un montant de 548.218.189 euros (hors Capac).
De même, en raison de l’absence d’approbation ministérielle, le compte des charges 
ne reprend en 2007, pour l’ensemble de ces charges, qu’un montant de 11.707 euros. Par contre, en 2008, un montant de 420.279.775 euros a été comptabilisé au compte de résultat. 
Tableau 3 – Dépenses et charges relatives aux frais de fonctionnement 
 des organismes de paiement à l’exclusion de la Capac (en euros)
Année Dépenses
(comptabilité budgétaire)Charges
(comptabilité générale)
Source : comptes de l’Onem 392 166e Boek van het RekenhofBijzondere onderzoeken Rekeningen van de openbare instellingen
De RVA voert aan dat artikel 6 van het koninklijk besluit van 16 september 1991 
bepaalt dat de afrekening moet worden goedgekeurd door de toezichthoudende minister en dat deze afrekening hoger of lager kan zijn dan de aanvankelijk toege-kende voorschotten. Om een voorziening te kunnen aanleggen zouden de deﬁ  nitieve 
administratiekosten moeten worden geraamd. Op het einde van het betrokken dienstjaar is echter slechts één parameter bekend van de wiskundige formule die gebruikt wordt om de administratiekosten vast te stellen, namelijk de evolutie van het indexcijfer. De andere vereiste parameters (het aantal behandelde gevallen, de evolutie van de loonlasten, de evolutie van de productiviteit, de complexiteit) zijn later pas beschikbaar. 
Het Rekenhof is niettemin van oordeel dat het bedrag van die kosten zou kunnen 
worden geraamd op basis van de ervaring uit voorgaande jaren en van de gestorte voorschotten. 
5 Conclusies en aanbevelingen
De huidige boekingswijze van de RVA suggereert grote schommelingen van het eco-
nomisch resultaat die niet overeenstemmen met de realiteit. 
Het Rekenhof is van oordeel dat de algemene rekening van de lasten en opbrengsten 
van de RVA haar economische zin verliest door het handhaven van de huidige boek-houdkundige werkwijzen. 
Het boekhoudkundig principe van de aanrekening van de lasten op het betrokken 
dienstjaar zou in acht moeten worden genomen om tot een realistisch economisch resultaat te komen.
Het Rekenhof beveelt aan om de lasten te corrigeren via rekeningen voor voorzienin-
gen, zowel wat de administratiekosten van de uitbetalingsinstellingen betreft die wachten op de goedkeuring van de minister, als wat de sociale uitkeringen betreft. Bovendien zou erop moeten worden toegezien dat de termijn voor de goedkeuring van de administratiekosten wordt ingekort. 
Het economisch resultaat moet echter met de nodige omzichtigheid worden geïnter-
preteerd want sinds de invoering van het globaal ﬁ  nancieel beheer wordt de RVA hoofdzakelijk geﬁ  nancierd naargelang van zijn behoeften.
6 Antwoorden van de ministers
Naar aanleiding van de opmerkingen van het Rekenhof over de rekeningen 2004 van 
de RVA heeft de minister van Werk op 12 juni 2007 schriftelijk geantwoord dat ze haar vertegenwoordigers bij de Commissie voor de Normalisatie van de Boek houding 
van de openbare instellingen van sociale zekerheid opdracht had gegeven om deze kwestie op te lossen. 
In antwoord op de opmerkingen waaraan werd herinnerd naar aanleiding van de con-
trole van de rekeningen 2005 heeft de staatssecretaris voor Begroting bij brief van 30 juli 2009 laten weten dat de invoering van een systeem van analytische boek-houding, interne controle en interne audit alsook prestatiemeetsystemen een groot onderdeel vormen van zijn verwachtingen met betrekking tot de onderhandelingen rond de derde generatie bestuursovereenkomsten en dat dit met name zal leiden tot meer stiptheid, regelmatigheid en een betere correctie van de boekingen, wat nodig is voor het houden van een goede boekhouding. Hij heeft de regeringscommissaris voor de Begroting en de FOD Budget en Beheerscontrole de opdracht gegeven om, binnen hun bevoegdheden, er alles aan te doen om de vertraging in de overlegging van de rekeningen in te halen.  166e Cahier de la Cour des comptes 393Comptes des organismes publics Contrôles spéciﬁ  ques
L’Onem fait valoir que l’article 6 de l’arrêté royal du 16 septembre 1991 dispose que 
le décompte doit être approuvé par le ministre de tutelle et que ce décompte peut être supérieur ou inférieur aux avances initialement accordées. Constituer une provi-sion exigerait une évaluation des frais d’administration déﬁ  nitifs. Or, à la ﬁ  n de l’exer-
cice concerné, il n’y a qu’un seul paramètre de la formule mathématique utilisée pour ﬁ xer les frais d’administration qui est connu, à savoir l’évolution de l’index. Les autres 
paramètres nécessaires (nombre de cas traités, évolution des charges salariales, évolution de la productivité, complexité) ne sont disponibles qu’ultérieurement. 
La Cour des comptes estime néanmoins que le montant de ces frais pourrait être 
estimé sur la base de l’expérience des années antérieures et des acomptes versés.
La méthode de comptabilisation actuelle de l’Onem laisse apparaître des variations 
importantes du résultat économique qui ne correspondent pas à la réalité. 
La Cour des comptes considère que le maintien des pratiques comptables actuelles 
prive le compte général des charges et produits de l’Onem de son sens économi-que.
Aﬁ  n d’obtenir un résultat économique réaliste, le principe comptable de rattache-
ment des charges à l’exercice concerné devrait être respecté. La Cour des comptes recommande de redresser les charges via des comptes de provisions tant en ce qui concerne les frais d’administration des organismes de paiement, en attente d’appro-bation ministérielle, qu’en ce qui concerne les prestations sociales. En outre, il conviendrait de veiller à réduire le délai d’approbation des frais d’administration. 
Le résultat économique doit cependant être interprété avec prudence car l’Onem est 
principalement ﬁ  nancé selon ses besoins depuis l’introduction de la gestion ﬁ  nan-cière globale.
6 Réponses des ministres 
Suite aux remarques de la Cour sur les comptes 2004 de l’Onem, la ministre de 
l’Emploi a répondu, par lettre du 12 juillet 2007, qu’elle avait chargé ses représen-tants auprès de la Commission de normalisation de la comptabilité des institutions publiques de sécurité sociale de résoudre cette question.
En réponse aux observations rappelées lors du contrôle des comptes 2005, le secré-
taire d’État au Budget a fait savoir, par lettre du 30 juillet 2009, que l’introduction d’un système de comptabilité analytique, de contrôle interne et d’audit interne, ainsi que de méthodes de mesure de performance constituent une large part de ses atten-tes lors de la négociation de la troisième génération des contrats d’administration et que cela aura notamment pour effet de renforcer la ponctualité, la régularité et la correction des imputations indispensables à la bonne tenue de la comptabilité. Le Secrétaire d’État a également donné instruction au commissaire du gouvernement au Budget et au SPF B & CG, dans la limite de leurs compétences, de tout mettre en œuvre pour résorber le retard dans la transmission des comptes. 394 166e Boek van het RekenhofRechtsprekende opdracht
Deel II
Het Rekenhof controleert de rekeningen van de rekenplichtigen in twee opeen-
volgende, van elkaar onderscheiden fasen.
In de administratieve fase sluit het Rekenhof de rekeningen van de rekenplichtigen 
af. Daartoe leggen de rekenplichtigen periodiek of in geval van tekort of beëindi-ging van hun ambt rekening af. Het Rekenhof stelt vast of de rekening effen is, een tegoed vertoont of met een tekort sluit. Het Rekenhof stuurt vervolgens de afgeslo-ten rekeningen naar de bevoegde overheid.
In de rechtsprekende fase beoordeelt het Rekenhof de aansprakelijkheid van de 
rekenplichtige voor tekorten die in zijn rekening werden vastgesteld. De bevoegde overheid moet de rekenplichtige in wiens rekening een tekort werd vastgesteld, dagvaarden voor het Rekenhof, tenzij ze van oordeel is dat de rekenplichtige zich kan beroepen op overmacht of het bedrag van het tekort niet hoger is dan 1.250 euro. Als de bevoegde overheid de rekenplichtige voor het Rekenhof dag-vaardt, wordt een openbare en tegensprekelijke procedure ingezet waarbij de rekenplichtige kan worden veroordeeld tot de gehele of gedeeltelijke terugbetaling van het tekort. Als de bevoegde overheid beslist de rekenplichtige niet te dagvaar-den, brengt ze het Rekenhof daarvan op de hoogte, met vermelding van de motie-ven, gestaafd door voldoende en afdoende bewijsstukken. Het Rekenhof rappor-teert in zijn Boek over deze gevallen.  166e Cahier de la Cour des comptes 395Mission juridictionnelle
Partie II
Les comptes des comptables sont contrôlés par la Cour des comptes en deux 
phases successives, distinctes l’une de l’autre.
Dans la phase administrative, la Cour des comptes arrête les comptes des comp-
tables. À cette ﬁ  n, les comptables transmettent leurs comptes périodiquement, ainsi qu’en cas de déﬁ  cit et de cessation de leurs fonctions. La Cour établit si les comptables sont quittes, en avance ou en débet. Elle envoie les comptes arrêtés à l’autorité compétente.
Dans la phase juridictionnelle, la Cour des comptes apprécie la responsabilité du 
comptable à l’égard des débets qu’elle a constatés dans son compte. L’autorité compétente doit citer à comparaître devant la Cour le comptable dans le compte duquel un débet a été constaté, sauf lorsqu’elle est d’avis que le comptable peut se prévaloir de la force majeure ou lorsque le déﬁ  cit n’excède pas 1.250 euros. Lorsque l’autorité compétente cite le comptable devant la Cour, une procédure publique et contradictoire est mise en place, au terme de laquelle le comptable peut être condamné à rembourser tout ou partie du déﬁ  cit. Lorsque l’autorité compétente s’abstient de citer le comptable, elle en avise la Cour par un écrit motivé, accompagné de toutes les pièces justiﬁ  catives. La Cour des comptes en fait rapport dans son Cahier. 396 166e Boek van het RekenhofRechtsprekende opdracht
Administratieve fase
OVERLEGGING  VAN DE PERIODIEKE  REKENINGEN  EN DE EINDEBEHEERSREKENINGEN
Bij sommige diensten bestaat nog steeds een aanzienlijke achterstand in de voor-
legging van de rekeningen van de rekenplichtigen aan het Rekenhof, ondanks de herinneringsbrieven die regelmatig worden toegestuurd aan de betrokken adminis-traties en ministers. 
Op 30 oktober 2009 had het Rekenhof nog geen rekeningen over het jaar 2008 
ontvangen van de rekenplichtigen belast met de inning van de ﬁ  scale ontvangsten.
Voor de niet-ﬁ  scale ontvangsten was iets minder dan vier vijfden van de rekeningen 
(433 op 543) ingediend bij het Rekenhof. Op het vlak van de uitgaven was de toe-stand beter: slechts circa 3 % van de rekeningen (9 op 320) bleef uit. Tot slot was 22 % (15 op 67) van de rekeningen met betrekking tot materieel niet aan het Reken-hof voorgelegd. 
Bovendien was op diezelfde datum een niet verwaarloosbaar aantal (87) rekenin-
gen van vorige jaren evenmin aan het Rekenhof voorgelegd.
Bij sommige federale overheidsdiensten wijzen de vertragingen op structurele 
problemen. Dit is het geval bij de FOD Justitie, de FOD Buitenlandse Zaken, Buiten-landse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, de FOD Financiën, de FOD Werk-gelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg en het Ministerie van Landsverdediging.
1 Verantwoording van de boekhoudkundige verrichtingen
Alle ontvangsten en uitgaven van de Staat worden gerealiseerd door rekenplichtigen, 
die verantwoording verschuldigd zijn aan het Rekenhof en die op bepaalde tijdstip-pen en in geval van een tekort of eindebeheer rekening moeten aﬂ  eggen aan het Rekenhof.
De gewone rekenplichtigen innen de ontvangsten. De uitgaven door middel van 
ordonnanties van geldvoorschot of kredietopening, die daardoor van het voorafgaand visum van het Rekenhof zijn vrijgesteld, worden gedaan door buitengewone reken-plichtigen. Het beheer van het materieel van de Staat, tot slot, is toevertrouwd aan rekenplichtigen over waren. 
2 Vertraging in de overlegging van de rekeningen
De ontvangsten voor het jaar 2008 geïnd door de gewone rekenplichtigen van de 
niet-ﬁ  scale besturen bedragen 2,8 miljard euro. Voor de ﬁ  scale besturen bedragen 
de totale ontvangsten 176,3 miljard euro.
In 2008 werden voor 2,3 miljard euro uitgaven verricht via de rekeningen van de 
buitengewone rekenplichtigen, waarvan ongeveer 2,1 miljard euro voor rekening van de buitengewone rekenplichtigen van het Ministerie van Landsverdediging.  166e Cahier de la Cour des comptes 397Mission juridictionnelle
Chapitre 1 
Phase administrative
TRANSMISSION  DES COMPTES  PÉRIODIQUES  ET DES COMPTES  DE FIN DE GESTION
ministres les comptes de comptables en retard, certains services accusent encore un arriéré considérable en matière de transmission des comptes. 
À la date du 30 octobre 2009, la Cour des comptes n’a encore reçu aucun compte 
des comptables chargés de la perception des recettes ﬁ  scales pour l’année 2008.
Pour les recettes non ﬁ  scales, la Cour a reçu un peu moins de quatre cinquièmes 
des comptes (433 sur 543). En dépenses, la situation est meilleure puisque seuls quelque 3 % des comptes manquent (9 sur 320). Enﬁ  n, 22 % des comptes en matiè-res (15 sur 67) n’ont pas été transmis à la Cour. 
En outre, à la même date, un nombre non négligeable de comptes relatifs à des 
années antérieures (87) n’avaient pas non plus été transmis à la Cour.
Dans certaines administrations fédérales, les retards de transmission révèlent des 
problèmes structurels. Tel est le cas du SPF Justice, du SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement, du SPF Finances, du SPF Emploi, Travail et Concertation sociale et du ministère de la Défense nationale.
1 Justiﬁ  cation des opérations comptables
Toutes les recettes et les dépenses de l’État sont réalisées par des comptables, 
justiciables devant la Cour des comptes et tenus de rendre compte de leur gestion selon une périodicité déﬁ  nie et en tout cas en ﬁ  n de gestion ou en cas de déﬁ  cit.
Les comptables ordinaires sont chargés de percevoir les recettes. Les dépenses 
réalisées par le biais d’ordonnances d’avances de fonds ou d’ouvertures de crédit, qui échappent de ce fait au visa préalable de la Cour des comptes, sont réalisées par des comptables extraordinaires. Enﬁ  n, le matériel appartenant à l’État est géré par 
des comptables en matières.
2 Retards dans la transmission des comptes
Les recettes des comptables ordinaires appartenant aux administrations non ﬁ  scales 
s’élèvent à 2,8 milliards d’euros en 2008. L’ensemble des recettes des administra-tions ﬁ  scales atteint 176,3 milliards d’euros.
En 2008, des dépenses ont été effectuées par le biais des comptes des comptables 
extraordinaires pour un montant de 2,3 milliards d’euros, dont environ 2,1 milliards d’euros pour le compte des comptables extraordinaires du ministère de la Défense nationale. 398 166e Boek van het RekenhofRechtsprekende opdracht
In vele gevallen worden de termijnen voor de overlegging van de rekeningen niet nage-
leefd. Om de omvang van de achterstand te illustreren, wordt in de volgende tabel een overzicht gegeven van het totale aantal beheren en van het aantal rekeningen van 2008 en vroeger, die op 30 oktober 2009 nog niet aan het Rekenhof waren over-gelegd. De tabel bevat niet de ﬁ  scale rekenplichtigen.
Aantal achterstallige beheren per FOD en POD en per categorie rekeningen (toestand op 30 oktober 2009)
FOD en POD Totaal aantal 
beherenAantal beheren met vertraging
Rekeningen
over 2008 niet
voorgelegdRekeningen van 
vóór 2008 niet 
voorgelegdGelden*
WarenGeldvoorschotten
Gelden*
Waren
Geldvoorschotten
Gelden*
Waren
Geld-oorschotten
FOD Kanselarij van de Eerste Minister 7 2
FOD Justitie 83 42 92 35 14 4 34 2
FOD Binnenlandse Zaken 61 70
Ontwikkelingssamenwerking167 14 64 27 2
Ministerie van Landsverdediging 4 3 6 1 1
Federale Politie 2 2 2
FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie 33 1 16 1FOD Mobiliteit en Vervoer 19 5
FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg 28 21 8 2
FOD Financiën 54 19 34 1 1 1POD Wetenschapsbeleid 15 3 1 1 1
Landbouw 2 2
Regie der Gebouwen 1FOD Sociale Zekerheid 14 10FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedsel-
keten en Leefmilieu34 32 1 2 1 1
FOD Personeel en Organisatie 5 6
FOD Informatie- en Communicatietechnologie 1 1POD Maatschappelijke Integratie, Armoede-
bestrijding en Sociale Economie14 3
POD Budget en Beheer 1 1
Totaal 543 67 320 110 15 9 65 2 7
* Niet-ﬁ  scale ontvangsten
Bron: gegevens van het Rekenhof  166e Cahier de la Cour des comptes 399Mission juridictionnelle
Dans de nombreux cas, les délais de transmission des comptes ne sont pas respec-
tés. Pour illustrer l’ampleur de l’arriéré en matière de transmission des comptes, le tableau suivant établit un relevé du nombre total de gestions et du nombre de comp-tes afférents à 2008 et aux années antérieures qui n’avaient pas encore été transmis à la Cour des comptes au 30 octobre 2009. Ce tableau ne comprend pas les comp-tables ﬁ  scaux.
Nombre de gestions en retard par SPF et SPP et par catégorie de comptes (situation au 30 octobre 2009)
SPF et SPP Nombre total
de gestionsNombre de gestions en retard
Comptes 
2008 
non transmisComptes 
d’avant 2008 
Matières
Deniers*
Matières
Deniers*
Matières
SPF Chancellerie du Premier ministre 7 2
SPF Justice 83 42 92 35 14 4 34 2
SPF Intérieur 61 70SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et 
Coopération au développement167 14 64 27 2
Ministère de la Défense nationale 4 3 6 1 1
SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie 33 1 16 1
SPF Mobilité et Transports 19 5
SPF Emploi, Travail et Concertation sociale 28 21 8 2SPF Finances 54 19 34 1 1 1SPP Politique scientiﬁ  que 15 3 1 1 1
Agriculture 2 2Régie des bâtiments 1
SPF Sécurité sociale 14 10
SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne
alimentaire et Environnement34 32 1 2 1 1
SPF Personnel et Organisation 5 6
SPF Technologie de l’information et de la
communication11
SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté 
et Économie sociale14 3
Total 543 67 320 110 15 9 65 2 7
* Recettes non ﬁ  scales
Source : données de la Cour des comptes 400 166e Boek van het RekenhofRechtsprekende opdracht
3  Structurele problemen bij de tijdige voorlegging van 
de rekeningen
FOD JustitieZoals blijkt uit de voorgaande tabel hebben sommige rekenplichtigen van de FOD 
Justitie een belangrijke achterstand bij het aﬂ  eggen van hun rekeningen, die soms 
oploopt tot twee jaar. 
Op 11 juni 2009 (gewone rekenplichtigen en rekenplichtigen over waren) en 
10 juli 2009 (buitengewone rekenplichtigen) heeft het Rekenhof de voorzitter van het directiecomité van de FOD Justitie verzocht de betrokken rekeningen zo vlug moge-lijk voor te leggen en de nodige maatregelen te treffen opdat in de toekomst de wettelijk voorziene limietdatum strikt zou worden gerespecteerd.
De achterstand bij de verantwoording van de geldvoorschotten door de buiten-
gewone rekenplichtigen is aanzienlijk kleiner geworden. Op 30 oktober 2009 ont-braken nog slechts rekeningen voor vier beheren over het jaar 2008.
Anderzijds waren op 30 oktober 2009 34 rekeningen gelden over 2007 nog niet voor-
gelegd.
In 1999 werd besloten het beheer van de diplomatieke en consulaire posten te her-
vormen en de posten ﬁ  nanciële autonomie te bezorgen.
Vanaf het begin van deze hervorming heeft het Rekenhof gesteld dat overeenkom-
stig de wetgeving op de rijkscomptabiliteit in alle buitenlandse posten ordonnateurs moeten worden aangesteld en ook rekenplichtigen die hun ﬁ  nanciële verrichtingen door middel van een beheersrekening moeten verantwoorden.
Inmiddels zijn in nagenoeg alle posten – dat zijn er ongeveer 130 – rekenplichtigen 
aangesteld. Ook werd een groot aantal beheersrekeningen voorgelegd aan het Rekenhof, maar op 30 oktober 2009 ontbraken voor 71 beheren nog een aantal reke-ningen met betrekking tot 2006 en vooral 2007 en 2008. De situatie is aanzienlijk verbeterd in vergelijking met voorgaande jaren.
Wat de voormalige Secties Ontwikkelingssamenwerking  betreft, heeft het Rekenhof 
bij brief van 10 september 2009 nogmaals de aandacht van de minister van Buiten-landse Zaken erop gevestigd dat de gewone rekenplichtigen van negentien secties vanaf 1 januari 2001 geen enkele rekening meer hadden ingediend. De rekeningen over 2001 ontbreken nog steeds. 
Voor de sectie in Bolivië stelt zich bovendien nog steeds het probleem dat de buiten-
gewone rekenplichtige sinds 1 januari 2003 geen rekening meer indient omdat het departement reeds sinds jaren onderhandelt met de nv Belgische Technische Coöpe-ratie (BTC) over de te verantwoorden bedragen van enkele projecten in dat land. Niettemin moet de rekenplichtige krachtens artikel 15 van de wet van 29 okto-ber 1846 op de inrichting van het Rekenhof viermaandelijks rekening aﬂ  eggen.  166e Cahier de la Cour des comptes 401Mission juridictionnelle
3  Problèmes structurels affectant la transmission des comptes en 
temps voulu
SPF JusticeComme il ressort du tableau ci-dessus, certains comptables du SPF Justice ont 
accumulé un retard important dans la reddition de leurs comptes, qui s’élève parfois à deux ans. 
Par lettres des 11 juin 2009 (comptables ordinaires et comptables en matières),) et 
10 juillet 2009 (comptables extraordinaires), la Cour des comptes a prié le président du comité de direction du SPF Justice de transmettre sans délai les comptes concer-nés et de prendre les initiatives nécessaires pour assurer, à l’avenir, le respect strict de l’échéance légale prévue en la matière.
L’arriéré afférent à la justiﬁ  cation des avances de fonds accordées par les compta-
bles extraordinaires s’est considérablement résorbé. Au 30 octobre 2009, il ne man-quait plus que les comptes 2008 de quatre gestions. 
Par ailleurs, 34 comptes en deniers afférents à 2007 n’avaient pas encore été trans-
mis à la Cour au 30 octobre 2009.
SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement 
En 1999, il avait été décidé de réformer la gestion ﬁ  nancière des postes diplomati-
ques et consulaires et de leur accorder l’autonomie ﬁ  nancière.
lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, il y avait lieu de désigner, au sein de tous les postes à l’étranger, des ordonnateurs ainsi que des comptables tenus de rendre compte de leurs opérations ﬁ  nancières par le biais d’un compte de gestion. 
Depuis lors, des comptables ont été désignés dans presque tous les postes – soit 
environ 130 postes. En outre, un grand nombre de comptes de gestion a été trans-mis à la Cour, mais au 30 octobre 2009, certains comptes afférents aux années 2006, et surtout 2007 et 2008, n’avaient pas encore transmis pour 71 gestions. La situation s’est considérablement améliorée par rapport aux années antérieures. 
Pour ce qui est des anciennes sections de la Coopération au développement , la 
Cour des comptes a, par lettre du 10 septembre 2009, une nouvelle fois attiré l’at-tention du ministre des Affaires étrangères sur le fait que les comptables ordinaires de dix-neuf sections n’ont plus rendu aucun compte depuis le 1
er janvier 2001. Les 
comptes de 2001 font encore défaut. 
En outre, pour la section en Bolivie, le comptable extraordinaire ne transmet plus de 
compte depuis le 1er janvier 2003, parce que le département examine encore avec la 
SA Coopération technique belge (CTB) le montant à justiﬁ  er de quelques projets menés dans ce pays. Or, en vertu de l’article 15 de la loi organique de la Cour des comptes du 29 octobre 1846, le comptable doit rendre des comptes tous les quatre mois. 402 166e Boek van het RekenhofRechtsprekende opdracht
1 Rekenhof, 162e Boek, Volume I, p. 514; 163e Boek, Volume I, p. 434; 164e Boek, Volume I, p. 376; 
165e Boek, Volume I, p. 355.
2 Rekenhof, 165e Boek, Volume I, p. 355.Ministerie van Landsverdediging
Hoewel er in 2009 een einde is gekomen aan de grote vertragingen die jarenlang 
optraden in de voorlegging van de rekeningen van de buitengewone rekenplichtigen van de centrale comptabiliteitsbureaus (CCB) van Landsverdediging
1 blijven er zich 
bij twee rekeningen speciﬁ  eke problemen voordoen.
De toenmalige rekenplichtige van de Strategische Cel Defensie (de jaarrekening van 
de kabinetsuitgaven) heeft op 27 december 2007 zijn ambt stopgezet zonder een eindebeheersrekening af te leggen. Ook de rekeningen over de jaren 2005 en 2006 waren niet voorgelegd. Aangezien de rekenplichtige hierna niet meer verbonden was aan het departement, heeft het Rekenhof op 6 augustus 2008 aan de minister van Landsverdediging gevraagd artikel 7, tweede lid, van de wet van 29 oktober 1846 toe te passen, dat de administratie ertoe verplicht van ambtswege een rekening op te stellen als een rekenplichtige zijn rekening niet aﬂ  egt binnen de termijn die zij stelt
2. Vermits hierop niet werd geantwoord en er sindsdien geen enkele verbetering 
is opgetreden in de voorlegging van de voormelde rekeningen heeft het Rekenhof op 22 juli 2009 een herinneringsbrief aan de minister gestuurd. 
In een brief van 22 oktober 2009 antwoordt het Ministerie van Landsverdediging dat 
het bij gebrek aan gegevens over de uitgaven van de rekenplichtige onmogelijk was een ambtshalve rekening op te stellen en dat het dus aangewezen is dat er een onderhoud komt tussen de diensten van het Rekenhof en deze van Landsverdediging om na te gaan welk standpunt moet worden ingenomen.
Het Rekenhof stelde tevens vast dat vanaf de beheersrekening van het vierde kwar-
taal 2006, de gebruikelijke verklaring die de beheersrekeningen van het CCB SGRS (de militaire inlichtingendienst Service Général du Renseignement et de la Sécurité  
– Algemene Dienst Inlichting en Veiligheid of ADIV) vergezelt, niet meer persoonlijk wordt ondertekend door de minister van Landsverdediging maar, per order, door de Chef Defensie. Het is van mening dat deze handelwijze de facto een sinds de beheersrekening van het tweede kwartaal 1962 bestaande modus vivendi verbreekt. De persoonlijke handtekening van de tegenover het parlement politiek verantwoor-delijke minister compenseerde immers het ontbreken van de verantwoordingsstuk-ken van de uitgaven bij de beheersrekening. Deze worden als strikt geheim en ver-trouwelijk beschouwd en worden om die reden niet aan het Rekenhof voorgelegd zodat dit zijn door artikel 180 van de Grondwet opgedragen taak niet ten volle kan vervullen. Vermits het Rekenhof van mening is dat deze verantwoordelijkheid niet kan worden gedelegeerd, verzocht het op 10 september 2009 de minister van Lands-verdediging de verklaring bij de beheersrekening zelf te ondertekenen, dan wel te zoeken naar alternatieve controlemodaliteiten met het oog op het nazicht van de wettelijkheid, regelmatigheid en werkelijkheid van de verrichtingen die via die beheersrekening worden verantwoord. Het wees in dit verband op de mogelijkheid dat het Comité I, in toepassing van de wet van 18 juli 1991 tot regeling van het toe-zicht op politie- en inlichtingendiensten en op het coördinatieorgaan voor de drei-gingsanalyse, zou kunnen overgaan tot het periodiek veriﬁ  ëren van de verrichtingen 
van het CCB SGRS die omwille van hun vertrouwelijke aard vandaag aan elke (interne) controle, met inbegrip van de controle van het Rekenhof, ontsnappen.  166e Cahier de la Cour des comptes 403Mission juridictionnelle
1 Cour des comptes, 162e Cahier, Volume I, p. 514 ; 163e Cahier, Volume I, p. 434 ; 164e Cahier, 
Volume I, p. 376 ; 165e Cahier, Volume I, p. 355.
2 Cour des comptes, 165e Cahier, Volume I, p. 355.Ministère de la Défense nationale
Il subsiste des problèmes spéciﬁ  ques en ce qui concerne deux comptes, bien qu’en 
2009 il ait été mis ﬁ  n aux retards importants constatés pendant plusieurs années dans la transmission des comptes des comptables extraordinaires des bureaux de comptabilité centrale (CCB) du ministère de la Défense nationale
1. 
Le 27 décembre 2007, le comptable de la cellule stratégique Défense (comptes 
annuels des dépenses de cabinet) a cessé ses fonctions sans établir de compte de ﬁ n de gestion. De plus, les comptes afférents aux années 2005 et 2006 n’avaient pas 
été transmis. Étant donné qu’après cette date, le comptable n’était plus lié au dépar-tement, la Cour des comptes a demandé le 6 août 2008 au ministre de la Défense nationale d’appliquer l’article 7, alinéa 2, de la loi du 29 octobre 1846, qui impose à l’administration d’établir un compte d’ofﬁ  ce si un comptable ne rend pas son compte 
dans le délai qu’elle lui a ﬁ  xé
2. Faute de réponse ou d’amélioration dans la transmis-
sion des comptes, la Cour a envoyé une lettre de rappel au ministre le 22 juillet 2009. 
Dans sa réponse du 22 octobre 2009, le ministère de la Défense nationale afﬁ  rme 
qu’en l’absence de données sur les dépenses du comptable, il était impossible d’éta-blir un compte d’ofﬁ  ce et qu’il s’indiquerait, dès lors, qu’une entrevue ait lieu entre 
les services de la Cour et ceux de la Défense nationale aﬁ  n de déterminer quelle position adopter. 
La Cour des comptes a également constaté que, depuis le compte de gestion du 
quatrième trimestre de l’année 2006, la déclaration d’usage accompagnant les comp-tes de gestion du CCB SGRS (le service de renseignements militaires – Service 
général du renseignement et de la sécurité ), n’est plus signée personnellement par 
le ministre de la Défense nationale, mais, pour ordre, par le chef Défense. Elle estime que cette manière de procéder met ﬁ  n de facto à un modus vivendi appliqué depuis 
le deuxième trimestre de l’année 1962. En effet, la signature personnelle du ministre politiquement responsable devant le Parlement compensait l’absence de pièces jus-tiﬁ  catives des dépenses dans le compte de gestion. Celles-ci sont considérées comme strictement secrètes et conﬁ  dentielles et ne sont dès lors pas soumises à la 
Cour des comptes, qui ne peut par conséquent exercer pleinement la mission qui lui est conﬁ  ée par l’article 180 de la Constitution. Estimant que cette responsabilité ne 
peut être déléguée, la Cour a, le 10 septembre 2009, prié le ministre de la Défense nationale de signer lui-même la déclaration accompagnant le compte de gestion, ou de rechercher des modalités de contrôle alternatives pour vériﬁ  er la légalité, la régu-
larité et la réalité des opérations justiﬁ  ées par le biais de ce compte de gestion. La 
Cour a signalé à cet égard qu’en application de la loi organique du 18 juillet 1991 du contrôle des services de police et de renseignement et de l’Organe de coordination pour l’analyse de la menace (Ocam), il serait possible de conﬁ  er au comité R la véri-
ﬁ cation périodique des opérations du CCB SGRS qui, en raison de leur nature conﬁ  -
dentielle, échappent actuellement à tout contrôle (interne), y compris celui de la Cour des comptes. 404 166e Boek van het RekenhofRechtsprekende opdracht
3 Brief van 23 september 2009.
4 Brief van 22 september 2009.In een brief van 28 oktober 2009 antwoordt de minister dat hij de Chef Defensie 
expliciete delegatie zal verlenen om de wettelijkheid, de regelmatigheid en de werke-lijkheid van de verrichtingen in de betrokken beheersrekeningen te controleren en deze rekeningen te ondertekenen. De maatregel biedt evenwel geen oplossing aan-gaande de noodzaak het wegvallen van de externe controle te compenseren door een ministeriële goedkeuring van de rekeningen.
Wat de niet-ﬁ  scale rekeningen betreft, wordt de grootste achterstand vastgesteld bij 
de Koninklijke Munt, waarvan de laatst voorgelegde rekening over gelden nog steeds dateert van 2003.
Volgens de FOD Financiën
3 zijn de beheersrekeningen over gelden 2004 en 2005 
opgesteld en worden ze in de loop van oktober 2009 voorgelegd aan de Raad van Beheer. Na goedkeuring door de Raad van Beheer en de bedrijfsrevisor zullen ze worden overgelegd aan het Rekenhof.
Net zoals in de voorgaande jaren was op 30 oktober 2009 nog geen enkele van de 
531 ﬁ  scale jaarrekeningen over voorgaand jaar voorgelegd. Voor 2007 ontbreken nog twaalf jaarrekeningen van de Administratie der Douane en Accijnzen. De jaar-rekeningen over 2007 van de Administratie van de Directe Belastingen zijn op 5 augustus 2009 ingediend en de jaarrekeningen van de Administratie van de BTW, Registratie en Domeinen zijn ingediend op 23 september 2009. 
Geen enkele ontvangstenrekening over 2008 werd tijdig ingediend. Inmiddels zijn de 
meeste rekeningen voorgelegd: op 30 oktober 2009 ontbraken nog acht rekeningen van de 28 over 2008 en twee van vóór 2007. De rekeningen geldvoorschotten zijn intussen allemaal voorgelegd. 
Landbouw
De achterstand bij de overzending van de rekeningen aan het Rekenhof die was 
ontstaan door de opsplitsing van de federale diensten ingevolge de regionalisering van de materie Landbouw in 2003 is grotendeels ingelopen. Toch ontbraken op 30 oktober 2009 nog steeds twee eindrekeningen over geldvoorschotten. Volgens de minister van KMO’s, Zelfstandigen, Landbouw en Wetenschapsbeleid
4 werden de 
rekeningen wel degelijk opgesteld maar heeft het Rekenhof ze nog steeds niet ont-vangen door de opsplitsing van de diensten belast met de doorzending van de reke-ningen en de overdracht van een deel van het personeel aan de gewesten.  166e Cahier de la Cour des comptes 405Mission juridictionnelle
3 Lettre du 23 septembre 2009.
4 Lettre du 22 septembre 2009.Dans une lettre du 28 octobre 2009, le ministre répond qu’il délèguera explicitement le 
chef de la Défense au contrôle de la légalité, de la régularité et de la réalité des opé-rations sur les comptes de gestion visés et à la signature de ces comptes. La mesure n’offre toutefois aucune solution en ce qui concerne l’obligation de compenser l’aban-don du contrôle externe par une approbation des comptes dans le chef du ministre.
Pour ce qui est des comptes non ﬁ  scaux, le retard le plus important concerne tou-
jours la Monnaie royale, dont le dernier compte en deniers transmis est celui de 2003.
Selon le SPF Finances
3, les comptes de gestion en deniers afférents aux années 
2004 et 2005 ont été établis et seront soumis au conseil d’administration dans le courant du mois d’octobre 2009. Après approbation par le conseil d’administration et le réviseur d’entreprises, ils seront transmis à la Cour des comptes. 
Comme les années antérieures, aucun des 531 comptes ﬁ  scaux annuels afférents à 
l’année qui précède n’avait encore été transmis au 30 octobre 2009. Pour l’année 2007, douze comptes annuels de l’Administration des douanes et accises font encore défaut. Les comptes annuels 2007 de l’Administration des contributions directes ont été transmis le 5 août 2009 et ceux de l’Administration de la TVA, de l’enregistre-ment et des domaines, le 23 septembre 2009. 
Aucun compte de recettes afférent à 2008 n’a été produit en temps voulu. Entre-
temps, la plupart des comptes ont été transmis : au 30 octobre 2009, il manquait encore 8 comptes sur un total de 28 relatifs à l’année 2008 et 2 autres antérieurs à 2007. Les comptes d’avances de fonds ont tous été transmis. 
Agriculture
L’arriéré dans la transmission des comptes à la Cour induit par la scission des servi-
ces fédéraux résultant de la régionalisation de l’agriculture en 2003 a été en grande partie résorbé. Toutefois, deux comptes déﬁ  nitifs d’avances de fonds faisaient tou-
jours défaut au 30 octobre 2009. Selon la ministre des PME, des Indépendants, de l’Agriculture et de la Politique scientiﬁ  que
4, les comptes ont bien été établis, mais la 
Cour des comptes ne les a pas reçus en raison de la scission des services chargés de leur envoi et eu égard au transfert d’une partie du personnel aux régions. 406 166e Boek van het RekenhofRechtsprekende opdracht
Rechtsprekende fase
In 2008 ontving het Rekenhof van de bevoegde overheden acht beslissingen om de 
rekenplichtige in wiens rekening een tekort werd vastgesteld, niet te dagvaarden. In het totaal bedroegen de tekorten ruim 4.380 euro. In 2008 heeft het Rekenhof twee rekenplichtigen veroordeeld tot gedeeltelijke terugbetaling van het vastgestelde tekort, ten belope van respectievelijk 900 en 60.000 euro.
rekenplichtige in wiens rekening een tekort werd vastgesteld, niet te dagvaarden. De bedragen van deze tekorten worden in de hiernavolgende tabel weergegeven.
Rekeningen met een tekort per FOD waarvoor de overheid besliste niet te dagvaarden 
(bedragen in euro)
FOD Aantal Totaal bedrag
FOD Financiën 5 3.841,57 FOD Binnenlandse Zaken 3 540,00
Totaal 8 4.381,57
Bron: gegevens Rekenhof
In één aan het Rekenhof voorgelegde beslissing tot niet-dagvaarding werd tegelijker-
tijd verwezen naar het bedrag van het tekort dat niet hoger is dan 1.250 euro en naar een situatie van overmacht in hoofde van de rekenplichtige. Vier beslissingen werden gemotiveerd door te verwijzen naar het bedrag van het tekort dat niet hoger is dan 1.250 euro. Voor drie beslissingen werd verwezen naar een situatie van over-macht om de rekenplichtige niet te dagvaarden. 
Alle beslissingen werden gesteund op een onderzoek van de aansprakelijkheid van 
de betrokken rekenplichtigen.
Met betrekking tot een tekort van 2.397.348,59 euro vastgesteld in de rekening van 
de rekenplichtige der terugvorderingen van het voormalig Ministerie van Midden-stand en Landbouw, nam de bevoegde overheid geen beslissing tot al of niet dag-vaarding. Bijgevolg verkreeg deze rekenplichtige vijf jaar na het neerleggen van zijn functies deﬁ  nitief kwijting. Het tekort vond zijn oorsprong in de annulatie van open-
staande vastgestelde rechten met betrekking tot terugvorderbare voorschotten die tijdens de periode 1974-1978 in het kader van de ruilverkaveling van landeigendom-men aan de voormalige Nationale Landmaatschappij werden aangerekend.
In 2008 werden twee federale rekenplichtigen door het Rekenhof (Nederlandse 
Kamer) veroordeeld tot een gedeeltelijke terugbetaling van een in hun rekening vast-gesteld tekort. 
In een eerste zaak werd een rekenplichtige van de FOD Justitie veroordeeld • 
tot de terugbetaling van 900 euro; het vastgestelde tekort bedroeg 2.121,15 euro (arrest met rolnummer 27 van. 4 maart 2008).
In een tweede zaak werd een rekenplichtige van de FOD Financiën veroor- • 
deeld tot de terugbetaling van 60.000 euro; het vastgestelde tekort bedroeg 163.951,50 euro (arrest met rolnummer 28 van 27 maart 2008).
De integrale tekst van de arresten werd gepubliceerd op de website van het Reken-
hof www.rekenhof.be onder de rubriek “arresten”.  166e Cahier de la Cour des comptes 407Mission juridictionnelle
Chapitre 2 
En 2008, la Cour des comptes a reçu des autorités compétentes huit décisions de 
non-citation à comparaître de comptable dans le compte desquels un débet avait été constaté. Au total, les débets se sont élevés à un peu plus 4.380 euros. En 2008, la Cour des comptes a condamné deux comptables à rembourser une partie des débets constatés, à hauteur respectivement de 900 et 60.000 euros. 
non-citation à comparaître de comptable dans le compte desquels un débet avait été constaté. Les montants des débets ﬁ  gurent dans le tableau ci-après.
Comptes en débet par SPF pour lesquels l’autorité a décidé de ne pas poursuivre 
 (montants en euros)
SPF Finances 5 3.841,57 SPF Affaires intérieures 3 540,00
Total 8 4.381,57
Une des décisions de non-citation à comparaître soumises à la Cour faisait simulta-
nément référence au montant du déﬁ  cit, qui ne peut excéder 1.250 euros, et à la force majeure dans le chef du comptable. Quatre décisions ont fait référence au montant du débet qui n’excède pas 1.250 euros. Dans trois cas, il a été fait réfé-rence à la force majeure pour ne pas citer le comptable.
Toutes les décisions ont reposé sur un examen de la responsabilité des comptables 
concernés. 
Concernant un débet de 2.397.348,59 euros constaté dans le compte du comptable 
des récupérations de l’ancien ministère des Classes moyennes et de l’Agriculture, l’autorité compétente n’a pas pris de décision de citation ou non. Par conséquent, l’intéressé a été déclaré déﬁ  nitivement quitte cinq ans après avoir cessé ses fonc-
tions. L’origine du débet résidait dans l’annulation des droits constatés en souffrance relatifs aux avances récupérables imputées à l’ancienne Société nationale terrienne au cours de la période 1974-1978.
En 2008 deux comptables fédéraux ont été condamnés par la Cour des comptes 
(chambre néerlandaise) à rembourser partiellement un déﬁ  cit constaté dans leur compte.
Dans une première affaire, un comptable du SPF Justice a été condamné à • 
rembourser 900 euros ; le déﬁ  cit constaté s’élevait à 2.121,15 euros (arrêt du 
4 mars 2008, repris au rôle sous le numéro 27).
Dans une deuxième affaire, un comptable du SPF Finances a été condamné à • 
rembourser 60.000 euros ; le déﬁ  cit constaté s’élevait à 163.951,50 euros (arrêt du 27 mars 2008, repris au rôle sous le numéro 28).
Le texte intégral des arrêts a été publié sur le site internet de la Cour des comptes 
www.courdescomptes.be dans la rubrique « arrêts ». 408 166e Boek van het RekenhofSociale Zekerheid
Deel III
vijftien openbare instellingen van sociale zekerheid, die worden geﬁ  nancierd door de RSZ-Globaal Beheer voor de werknemers en door het RSVZ-Globaal Beheer voor de zelfstandigen. De ontvangsten en uitgaven worden door het Rekenhof gecontroleerd. Hierna wordt commentaar gegeven bij de uitvoering van de begro-tingen van de sociale zekerheid in 2008. In Hoofdstuk 2 van dit Deel worden een aantal speciﬁ  eke controles toegelicht.  166e Cahier de la Cour des comptes 409Sécurité sociale
Partie III
Les opérations de la sécurité sociale s’effectuent en majeure partie par l’inter-
médiaire de quinze institutions publiques de sécurité sociale qui sont ﬁ  nancées par l’ONSS-Gestion globale pour les travailleurs salariés et par l’Inasti-Gestion globale des travailleurs indépendants. Les recettes et les dépenses sont contrôlées par la Cour des comptes. Ci-dessous ﬁ  gure un commentaire de l’exécution des budgets de la sécurité sociale en 2008. Le chapitre 2 de la présente partie commente cer-tains contrôles spéciﬁ  ques. 410 166e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven Sociale Zekerheid
Ontvangsten en uitgaven van de stelsels van Globaal Beheer van de sociale zekerheid in 2008
Door de wet van 31 januari 2007 die een nieuwe ﬁ  nanciering van de ziekteverze-
kering invoert en de wet van 26 maart 2007 waarmee de integratie van de kleine risico’s in de verplichte ziekteverzekering voor zelfstandigen wordt gerealiseerd, wordt er vanaf 2008 in de tak RIZIV-geneeskundige verzorging geen onderscheid meer gemaakt tussen het stelsel van de werknemers en het stelsel van de zelf-standigen. De tak RIZIV-geneeskundige verzorging wordt daarom afzonderlijk besproken. 
Bij de beoordeling van de resultaten van de globale beheren moet hiermee rekening 
worden gehouden. Voortaan bevatten de tabellen voor de berekening van de voor-lopige resultaten van de globale beheren nog enkel hun overdrachten naar de tak RIZIV-geneeskundige verzorging. De voorlopige realisaties van de globale beheren komen aldus tot stand zonder hun aandeel in het resultaat van de tak RIZIV-genees-kundige verzorging.
De voorlopige realisaties van het stelsel van de werknemers, resulteren in 2008 in 
De ontvangsten uit bijdragen stijgen met 5,7 %. De stijging van de ontvangsten 
wordt echter gedeeltelijk geneutraliseerd door de verhoging van de bijdragevermin-deringen. Deze bedragen in 2008 6.423,0 miljoen euro. 
De stijging van de uitgaven voor prestaties bedraagt 6,1 %. Daarmee zijn ze 
382,4 miljoen euro hoger dan begroot. Deze stijging kan in belangrijke mate worden verklaard door indexaties tengevolge van de hoge inﬂ  atie in 2008.
De RIZIV-uitkeringen liggen 384,0 miljoen euro hoger dan in 2007 (+ 9,88 %). De 
pensioensuitkeringen stijgen met 1.193,7 miljoen euro (+ 7,62 %) bij een slechts licht stijgend aantal gepensioneerden. De uitgaven voor werkloosheidsuitkeringen stijgen in 2008 met 2,05 %. Het totaal aantal uitkeringstrekkers is in 2008 nagenoeg ongewijzigd t.o.v. 2007, maar de samenstelling ervan is gewijzigd: de daling van het aantal werklozen (voltijds werklozen, deeltijds werklozen, oudere werklozen …) gaat echter gepaard met een sterke stijging van het aantal tijdelijke werklozen.
Het begrotingsresultaat 2008 voor het Globaal Beheer van het sociaal statuut van 
de zelfstandigen bedraagt 210,3 miljoen euro. 
Het dekkingspercentage van de sociale uitgaven door de ontvangsten uit bijdragen 
is achteruitgegaan van 68,6 % in 2007 naar 63,4 %. Als logisch gevolg daarvan zijn de ﬁ  nanciële middelen die de Staat toekent, sterk gestegen. De alternatieve ﬁ  nan-ciering voor het stelsel der zelfstandigen stijgt immers met 65,7 % en de staats-toelage met 11 %. Deze belangrijke wijzigingen die in de ﬁ  nancieringstructuur van   166e Cahier de la Cour des comptes 411Sécurité sociale Recettes et dépenses
Chapitre 1
Recettes et dépenses des régimes de Gestion globale de la sécurité sociale en 2008
Suite à la loi du 31 janvier 2007, qui introduit un nouveau ﬁ  nancement de l’assu-
rance maladie, et à la loi du 26 mars 2007, qui prévoit l’intégration des petits risques dans l’assurance maladie obligatoire pour les travailleurs indépendants, la branche Inami-soins de santé n’opère plus de distinction depuis 2008 entre le régime des travailleurs salariés et celui des travailleurs indépendants. La branche Inami-soins de santé fait dès lors l’objet d’un examen distinct.
Cette donnée doit être prise en compte lors de l’examen des résultats des Gestions 
globales. Dorénavant, les tableaux établis pour calculer les résultats provisoires des Gestions globales comprennent seulement les transferts qu’elles réalisent au proﬁ  t de la branche Inami-soins de santé. Les résultats provisoires des Gestions globales sont dès lors présentés sans référence à leurs quotes-parts dans le résultat de la branche Inami-soins de santé.
Les réalisations provisoires du régime des travailleurs salariés ont dégagé, en 2008, 
un excédent budgétaire de 311,4 millions d’euros. Le taux de couverture des pres-tations sociales par les cotisations a légèrement baissé par rapport à celui de 2007 (74,59 %) et s’élève à 73,26 %.
Les indemnités de l’Inami dépassent de 384,0 millions d’euros celles de 2007 
(+9,88 %). Les prestations de pensions augmentent de 1.193,7 millions d’euros (+7,62 %), alors que le nombre de pensionnés n’enregistre qu’une légère hausse. Les dépenses en matière d’allocations de chômage connaissent en 2008 une crois-sance de 2,05 %. Le nombre total d’allocataires est resté pratiquement stable en 2008 par rapport à 2007, mais ses composantes ont été modiﬁ  ées : la diminution du nombre de chômeurs (temps plein, temps partiel, chômeurs âgés,…) va de pair avec une croissance marquée du chômage temporaire.
Le résultat budgétaire présenté, en 2008, pour la gestion globale du statut social 
dégradé et atteint 63,4 %, contre 68,6 % en 2007. En corollaire, les moyens ﬁ  nan-ciers octroyés par l’État se sont fortement accrus. On constate en effet une aug-mentation de 65,7 % du ﬁ  nancement alternatif accordé au régime des indépendants et une majoration de 11 % de la subvention de l’État. Ces changements importants,  412 166e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven Sociale Zekerheid
1 De regelingen en takken behorend tot de RSZ-Globaal Beheer zijn opgenomen in artikel 21, § 2 van de 
wet van 29 juni 1981 houdende de algemene beginselen van de sociale zekerheid voor werknemers. De stelsels en sectoren behorend tot het RSVZ-Globaal Beheer werden vastgelegd in artikel 6, § 2 van het koninklijk besluit van 18 november 1996 strekkende tot invoering van een globaal ﬁ  nancieel beheer in 
het sociaal statuut der zelfstandigen.
2 De cijfers van de voorlopige realisaties 2008 werden opgesteld op basis van de eind juli 2009 aan het Rekenhof door de FOD Sociale Zekerheid ter beschikking gestelde tabellen. De voorlopige cijfers van de voorbije jaren werden waar mogelijk geactualiseerd, zodat het mogelijk is dat ze niet altijd overeen-stemmen met de cijfers opgenomen in de vorige Boeken.het stelsel werden vastgesteld, zijn hoofdzakelijk het resultaat van de schikkingen die enerzijds werden getroffen voor de ﬁ  nanciering van het RIZIV en anderzijds voor de integratie van de kleine risico’s in de verplichte ziekteverzekering voor zelfstandigen. 
De ontvangsten van de tak RIZIV-geneeskundige verzorging (vooral de overdrach-
ten uit de globale beheren) zijn gestegen met 2.825,4 miljoen euro (+ 12,8 %) en liggen hoger dan de begroting. 
prestaties en de overdrachten naar de globale beheren. De stijging van de presta-ties met 1.830,7 miljoen euro (+ 9,7 %) kan in beperkte mate worden toegeschreven aan de integratie van de kleine risico’s zelfstandigen. Ondanks de stijging van de prestaties bleven ze 729,9 miljoen euro onder de globale begrotingsdoelstelling.
Het aanzienlijke overschot ten opzichte van de begrotingsdoelstelling van 729,9 mil-
joen euro heeft echter niet kunnen vermijden dat het saldo van de lopende rekenin-gen een deﬁ  cit vertoont ( − 226,9 miljoen euro) dat 533,2 miljoen euro lager lag dan 
de begroting (306,3 miljoen euro). De verklaring hiervan ligt vooral in de overdrach-ten van het Fonds voor de Toekomst van de Geneeskundige Verzorging (615,3 mil-joen euro) naar de globale beheren, alsook in de gestegen diverse uitgaven.
1 Stelsels van Globaal Beheer
De RSZ-Globaal Beheer voor de regeling van de werknemers en het RSVZ-Globaal 
Beheer voor de regeling van de zelfstandigen ﬁ  nancieren de openbare instellingen van sociale zekerheid (OISZ) in functie van hun thesauriebehoeften voor wat betreft de takken van de sociale zekerheid die door de wetgever aan de globale beheren werden toegewezen
1. De voorlopige gegevens over het afgelopen begrotingsjaar zijn 
hierdoor eenvoudig te consolideren en vormen een betrouwbare indicatie van het resultaat. 
Voor zijn analyse heeft het Rekenhof zich gebaseerd op de voorlopig vastgestelde 
werkelijke uitgaven van de verschillende takken van de sociale zekerheid
2. 
De commentaren betreffen voornamelijk de meest opvallende evoluties in de ont-
vangsten en uitgaven, waarbij de voorlopige realisaties van 2008 worden vergeleken met de begroting 2008 en met de voorlopige realisaties van de twee voorgaande jaren (2006 en 2007).  166e Cahier de la Cour des comptes 413Sécurité sociale Recettes et dépenses
1 Les régimes et branches de l’ONSS-Gestion globale sont énumérés à l’article 21, § 2, de la loi du 
29 juin 1981 établissant les principes généraux de la sécurité sociale des travailleurs salariés. Les régimes et secteurs de l’Inasti-Gestion globale ont été ﬁ  xés à l’article 6, § 2, de l’arrêté royal du 18 novembre 1996 visant l’introduction d’une gestion ﬁ  nancière globale dans le statut social des tra-
2 Les chiffres des réalisations provisoires 2008 ont été établis sur la base des tableaux mis à la disposi-tion de la Cour des comptes ﬁ  n juillet 2009 par le SPF Sécurité sociale. Les chiffres provisoires des 
années précédentes ont été actualisés dans la mesure du possible. Certains chiffres peuvent dès lors différer des données ﬁ  gurant dans les Cahiers précédents.constatés dans la structure de ﬁ  nancement du régime, résultent essentiellement des 
dispositions adoptées, d’une part, pour le ﬁ  nancement de l’Inami et, d’autre part, pour l’intégration des petits risques dans l’assurance maladie obligatoire des tra-vailleurs indépendants.
résulte principalement des dépenses relatives aux prestations et des transferts réali-sés au proﬁ  t des Gestions globales. L’augmentation des prestations à concurrence 
L’important surplus par rapport à l’objectif budgétaire de 729,9 millions d’euros n’a 
toutefois pas permis d’éviter un déﬁ  cit du solde des comptes courants ( − 226,9 mil-
lions d’euros), qui est inférieur de 533,2 millions d’euros au montant inscrit au budget (306,3 millions d’euros). Cette situation s’explique surtout par les transferts en provenance du Fonds pour l’avenir des soins de santé (615,3 millions d’euros) qui ont été réalisés au proﬁ  t des Gestions globales, ainsi que par l’accroissement de dépenses diverses.
1 Régimes de gestion globale
L’ONSS-Gestion globale pour le régime des travailleurs salariés et l’Inasti-Gestion 
globale pour le régime des travailleurs indépendants ﬁ  nancent les institutions publi-
ques de sécurité sociale (IPSS) en fonction de leurs besoins de trésorerie, pour les branches de la sécurité sociale que le législateur a attribuées à ces Gestions globa-les
1. Les données provisoires de l’année budgétaire écoulée sont ainsi faciles à 
consolider et constituent une indication ﬁ  able du résultat.
Dans son analyse, la Cour des comptes s’est fondée sur les dépenses réelles provi-
soires établies pour les différentes branches de la sécurité sociale2.
Les commentaires concernent surtout les évolutions les plus marquantes des recet-
tes et des dépenses ; les réalisations provisoires de 2008 sont comparées au budget 2008 et aux réalisations provisoires des deux années précédentes (2006 et 2007). 414 166e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven Sociale Zekerheid
3 Zie in dit deel het artikel “Financiering van de verzekering voor geneeskundige verzorging vanaf 2008”.
4 In de ontvangsten uit bijdragen zijn de bijzondere bijdragen voor sociale zekerheid niet inbegrepen. 
Deze zijn in tabel 2 begrepen in de toegewezen ontvangsten omdat ze worden geïnd via de FOD Finan-ciën. In 2008 bedroegen deze ontvangsten 986,4 miljoen euro.Nieuwe voorstellingswijze
Door de wet van 31 januari 2007 die een nieuwe ﬁ  nanciering van de ziekteverzekering 
invoert en de wet van 26 maart 2007 waarmee de integratie van de kleine risico’s in de verplichte ziekteverzekering voor zelfstandigen wordt gerealiseerd, wordt er vanaf 2008 in de tak RIZIV-geneeskundige verzorging geen onderscheid meer gemaakt tus-sen het stelsel van de werknemers en het stelsel van de zelfstandigen.
3 De cijfers in 
verband met de tak RIZIV-geneeskundige verzorging worden daarom afzonderlijk besproken. Om een zinvolle vergelijking tussen cijfers mogelijk te maken, werd de voorstellingswijze reeds in het vorige Boek over 2007 aangepast aan de situatie van het Globaal Beheer exclusief de tak geneeskundige verzorging. Dit heeft tot gevolg dat de cijfers niet langer vergelijkbaar zijn met de cijfers opgenomen in de voorgaande Boeken van het Rekenhof.
De overdracht van de globale beheren naar de uitkeringsinstellingen vertegenwoor-
digt de te ﬁ  nancieren behoeften van de takken. De ﬁ  nanciering van de geneeskun-
dige verzorging ten laste van het stelsel van de werknemers of zelfstandigen komt te voorschijn in de rubriek “Overdracht GV” van de globale beheren.
2.1 BegrotingsresultaatDe voorlopige realisaties van 2008, inclusief de overdracht naar de tak geneeskun-
dige verzorging, resulteren in een begrotingsoverschot van 311,4 miljoen euro, dit is 92,2 miljoen euro lager dan het resultaat van de begroting die voorzag in een over-schot van 403,6 miljoen euro.
2.2 Dekkingspercentage van de uitgaven
Het dekkingspercentage van de uitgaven wordt berekend door de som van de bijdra-
gen te delen door het bedrag van de prestaties, exclusief de tak geneeskundige verzorging (GV), en de overdracht aan de tak geneeskundige verzorging. 
In het stelsel van de werknemers bedraagt dit dekkingspercentage van de sociale 
uitkeringen door de bijdragen in 2008 73,26 %.
Tabel 1 – Evolutie van het dekkingspercentage (in miljoen euro)
Voorlopige 
2006Voorlopige 
2007Voorlopige 
2008
Ontvangsten uit bijdragen434.400,6 36.322,2 38.392,7
Prestaties en uitkeringen 46.609,3 48.693,5 52.408,4
Dekkingspercentage 73,81 % 74,59 % 73,26 %
Bron: percentages berekend door het Rekenhof op basis van de gegevens van de FOD Sociale 
Zekerheid  166e Cahier de la Cour des comptes 415Sécurité sociale Recettes et dépenses
3 Voir l’article « Financement de l’assurance soins de santé à partir de 2008 », plus loin dans cette partie.
4 Les recettes issues de cotisations ne comprennent pas la cotisation spéciale de sécurité sociale. Celle-
ci fait partie des recettes affectées (voir tableau 2), étant donné qu’elle est perçue par le SPF Finan-ces. En 2008, cette recette s’élevait à 986,4 millions d’euros.Nouveau mode de présentation
Suite à la loi du 31 janvier 2007, qui introduit un nouveau ﬁ  nancement de l’assurance 
maladie, et à la loi du 26 mars 2007, qui prévoit l’intégration des petits risques dans l’assurance maladie obligatoire pour les travailleurs indépendants, la branche Inami-soins de santé n’opère plus de distinction depuis 2008 entre le régime des travailleurs salariés et le régime des travailleurs indépendants
3. Les chiffres relatifs à la branche 
Inami-soins de santé font dès lors l’objet d’un examen distinct. Aﬁ  n de permettre une 
comparaison pertinente entre les chiffres, le mode de présentation a déjà été adapté dans le précédent Cahier, relatif à l’année 2007, en excluant de la Gestion globale la branche des soins de santé. Il en résulte que les chiffres ne sont plus comparables avec ceux ﬁ  gurant dans les Cahiers antérieurs de la Cour des comptes.
Le transfert des Gestions globales aux organismes de paiement représente les 
besoins à ﬁ  nancer des branches. Le ﬁ  nancement des soins de santé à la charge du 
régime des travailleurs salariés ou des indépendants apparaît dans la rubrique « Transfert soins de santé » des Gestions globales.
2.1 Résultat budgétaireLes réalisations provisoires de 2008, comprenant le transfert vers la branche des 
soins de santé, donnent lieu à un excédent budgétaire de 311,4 millions d’euros, soit 92,2 millions d’euros de moins que le résultat du budget, qui prévoyait un surplus de 403,6 millions d’euros.
2.2 Taux de couverture des dépenses
Le taux de couverture des dépenses est calculé en divisant le total des cotisations 
par le montant des prestations (excluant la branche des soins de santé) et le trans-fert à la branche des soins de santé.
Dans le régime des travailleurs salariés, le taux de couverture des prestations socia-
les par les cotisations atteint 73,26 % en 2008.
Tableau 1 – Évolution du taux de couverture (en millions d’euros)
2008
Recettes issues de cotisations434.400,6 36.322,2 38.392,7
Prestations et indemnités 46.609,3 48.693,5 52.408,4
Taux de couverture 73,81 % 74,59 % 73,26 %
Source : pourcentages calculés par la Cour des comptes à partir des données du SPF Sécurité sociale 416 166e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven Sociale Zekerheid
2.3 Ontvangsten en uitgaven
Tabel 2 – Begrotingsresultaten van het Globaal Beheer van het stelsel van de werknemers 
 (in miljoen euro, exclusief interne overdrachten, exclusief geneeskundige verzorging)
 Voorlopige 
2007Begroting 
2008Voorlopige 
2008
Bijdragen 34.400,6 36.322,2 38.088,3 38.392,7
Tegemoetkomingen van de Staat 5.430,7 5.522,1 5.669,1 5.745,6
Alternatieve ﬁ  nanciering 7.715,8 8.465,1 9.363,6 9.297,1Toegewezen ontvangsten 1.040,7 1.112,8 1.146,8 1.187,0
Externe overdrachten 379,5 642,5 392,1 402,4
Overdracht GV 17,8 6,7 0,0 553,7Inkomsten uit beleggingen 4,3 70,5 161,0 195,5
Diversen 467,5 484,9 555,4 564,7
Totaal lopende ontvangsten 49.456,9 52.626,8 55.376,3 56.338,7
Uitgaven
Uitkeringen (RIZIV) 3.610,6 3.886,7 4.142,6 4.270,7
Pensioenen 15.175,4 15.671,5 16.700,0 16.865,2Kinderbijslag 3.645,9 3.735,8 3.875,3 3.922,7
Loopbaanonderbreking, werkloosheid, 
brugpensioen8.269,3 8.108,7 8.244,5 8.275,0
Andere 485,1 484,8 488,8 500,0
Totale prestaties zonder GV 31.186,3 31.887,5 33.451,2 33.833,6
Externe overdrachten 738,5 981,5 794,7 877,5
Overdracht GV 15.423,0 16.806,0 18.375,8 18.574,8Lopende uitgaven Globaal Beheer 1.819,5 2.023,4 2.349,6 2.330,2Totaal lopende uitgaven 49.167,3 51.698,4 54.971,3 55.616,1
Saldo lopende rekeningen 289,6 928,4 405,0 722,6
Saldo van de kapitaalverrichtingen 59,9 335,5 − 1,4 − 411,2
Begrotingsresultaat 349,5 1.263,9 403,6 311,4
Bron: gegevens FOD Sociale Zekerheid (tabellen van 29 juli 2009)  166e Cahier de la Cour des comptes 417Sécurité sociale Recettes et dépenses
2.3 Recettes et dépenses
Tableau 2 – Résultats budgétaires de la Gestion globale de la sécurité sociale des travailleurs salariés 
 (en millions d’euros, hors transferts internes et hors soins de santé)
2007Budget
2008
Recettes  
Cotisations 34.400,6 36.322,2 38.088,3 38.392,7
Interventions de l’État 5.430,7 5.522,1 5.669,1 5.745,6Financement alternatif 7.715,8 8.465,1 9.363,6 9.297,1
Recettes affectées 1.040,7 1.112,8 1.146,8 1.187,0
Transferts externes 379,5 642,5 392,1 402,4Transfert soins de santé 17,8 6,7 0,0 553,7
Revenus de placements 4,3 70,5 161,0 195,5
Recettes diverses 467,5 484,9 555,4 564,7Total des recettes courantes 49.456,9 52.626,8 55.376,3 56.338,7
Dépenses
Indemnités (Inami) 3.610,6 3.886,7 4.142,6 4.270,7Pensions 15.175,4 15.671,5 16.700,0 16.865,2
Allocations familiales 3.645,9 3.735,8 3.875,3 3.922,7
Interruption de carrière, chômage, 
prépension8.269,3 8.108,7 8.244,5 8.275,0
Autres 485,1 484,8 488,8 500,0
Prestations totales hors soins de santé 31.186,3 31.887,5 33.451,2 33.833,6
Transferts externes 738,5 981,5 794,7 877,5Transfert soins de santé 15.423,0 16.806,0 18.375,8 18.574,8
Dépenses courantes Gestion globale 1.819,5 2.023,4 2.349,6 2.330,2
Total des dépenses courantes 49.167,3 51.698,4 54.971,3 55.616,1
Solde des comptes courants 289,6 928,4 405,0 722,6
Solde des opérations en capital 59,9 335,5 − 1,4 − 411,2
Résultat budgétaire 349,5 1.263,9 403,6 311,4
Source : données du SPF Sécurité sociale (tableaux du 29 juillet 2009) 418 166e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven Sociale Zekerheid
 5 Bron RSZ.
 6 Bron RSZ.
 7 De RSZ int de bijdragen verschuldigd voor het personeel van de federale Staat, de gemeenschappen, 
de gewesten en de instellingen van openbaar nut die eronder ressorteren. Dit zowel voor de statutair vastbenoemde personeelsleden, die uitsluitend bijdragen voor de sector geneeskundige verzorging, als voor de contractuele personeelsleden die samen met de nog niet vastbenoemden in principe bijdragen voor alle regelingen.
 8 Als berekeningsbasis werden de bijdragen genomen exclusief de bijdragen rechtstreeks geïnd door de 
geneeskundige verzorging.
 9 Tegemoetkomingen van de Staat (5.745,6 miljoen euro) + alternatieve ﬁ  nanciering (9.297,1 miljoen 
euro).
10 De RSZ-Globaal Beheer rekende in 2008 9.297,1 miljoen euro aan, als volgt samengesteld: 
9.294,6 miljoen euro ontvangsten van de RSZ waarvan 8.042,6 miljoen euro btw, 444,8 miljoen euro • 
roerende voorhefﬁ  ng, 50,4 miljoen euro stock options, 56,0 miljoen euro accijnzen tabak, 126,1 mil-
joen euro personen- en vennootschapsbelasting en 10,2 miljoen euro belasting werknemerspartici-patie en het aandeel van de Staat in de uitgaven van de geneeskundige verzorging, 564,5 miljoen euro;
2,5 miljoen euro overdrachten aan de RVA.• 
11 Zie in dit deel het artikel “Financiering van de verzekering voor geneeskundige verzorging vanaf 
2008”.
12 Opgericht door de programmawet van 27 december 2006, gewijzigd door de programmawet van 
22 december 2008.
13 Artikel 114, 1°, van de programmawet van 22 december 2008.De ontvangsten uit bijdragen stijgen in 2008 met 2.070,5 miljoen euro of met 5,70 %. Deze toename kan in belangrijke mate worden verklaard door de aangroei van de loonmassa, die met 5,39 %
5 in de privésector stijgt en met 2,84 %6 in de overheids-
sector7. Het effect van de stijging van de loonmassa wordt gedeeltelijk geneutrali-
seerd door de stijging van de bijdrageverminderingen. De bijdrageverminderingen stijgen in 2008 met 293,8 miljoen euro, dit is met 4,79 % tot 6.423,0 miljoen euro. De bijdrage verminderingen bedragen hierdoor 16,73 % van de aan het Globaal Beheer 
verschuldigde bijdragen
8. 
De transfers van de federale overheid (staatstoelagen en alternatieve ﬁ  nanciering) 
nemen in 2008 toe met 1.055,5 miljoen euro, d.i. met 7,06 %, tot 15.042,7 miljoen euro
9.
De alternatieve ﬁ  nanciering steeg met 9,83 % of 832,0 miljoen euro tot 9.297,1 mil-
joen euro10. De alternatieve ﬁ  nanciering uit de btw-opbrengsten stijgt met 808,4 mil-
joen euro. Een belangrijk gedeelte van die meeropbrengsten (564,5 miljoen euro) bestaat uit het aandeel ten laste van de Staat in de uitgaven van de geneeskundige verzorging.
11 
De overdracht vanuit de Geneeskundige Verzorging (553,7 miljoen euro) betreft het 
Fonds voor de Toekomst van de Geneeskundige Verzorging12 dat op 1 januari 2008 
voor 90 % werd overgedragen aan het Globaal Beheer van de werknemers en voor 10 % aan het Globaal Beheer van de zelfstandigen. De  RSZ beheert dit fonds voor 
rekening van de twee voormelde globale beheren
13 (zie punt 2.5 van dit hoofdstuk).
In 2008 bedragen de uitgaven voor prestaties sociale zekerheid (exclusief de ver-
strekkingen voor geneeskundige verzorging) 33.833,6 miljoen euro. De voorlopige uitgaven liggen daarmee lichtjes (382,4 miljoen) hoger dan begroot. De uitgaven voor prestaties zijn in vergelijking met 2007 gestegen met 1.946,1 miljoen euro of 6,1 %. Deze stijging kan in belangrijke mate worden verklaard door indexaties tenge-volge van de hoge inﬂ  atie in 2008.   166e Cahier de la Cour des comptes 419Sécurité sociale Recettes et dépenses
 5 Source : ONSS.
 6 Source : ONSS.
 7 L’ONSS perçoit les cotisations dues pour le personnel de l’État fédéral, des communautés, des régions 
et des organismes d’intérêt public qui en dépendent. Il s’agit tant du personnel statutaire nommé à titre déﬁ  nitif, qui cotise exclusivement pour le secteur des soins de santé, que du personnel contractuel 
qui cotise, en principe, tout comme le personnel en attente de nomination déﬁ  nitive, pour tous les régimes.
 8 La base de calcul utilisée comprend les cotisations à l’exclusion de celles directement perçues par les 
soins de santé.
 9 Interventions de l’État (5.745,6 millions d’euros) + ﬁ  nancement alternatif (9.297,1 millions d’euros).
10 En 2008, le montant imputé à l’ONSS-Gestion globale s’est élevé à 9.297,1 millions d’euros qui sont 
répartis comme suit : 
9.294,6 millions d’euros de recettes en provenance de l’ONSS, dont 8.042,6 millions d’euros de la • 
TVA, 444,8 millions d’euros du précompte mobilier, 50,4 millions d’euros des stock options, 56,0 millions d’euros des accises sur le tabac, 126,1 millions d’euros de l’impôt des personnes physiques et des sociétés, 10,2 millions d’euros de l’impôt sur les participations des travailleurs et 564,5 mil-lions d’euros de la quote-part de l’État dans les dépenses de soins de santé ;
2,5 millions d’euros transférés à l’Onem.• 
11 Voir l’article « Financement de l’assurance soins de santé à partir de 2008 », plus loin dans cette par-
tie.
12 Créé par la loi-programme du 27 décembre 2006, modiﬁ  ée par la loi programme du 22 décem-
bre 2008.
13 Article 114, 1°, de la loi-programme du 22 décembre 2008.En 2008, les recettes provenant des cotisations augmentent de 2.070,5 millions d’euros, soit 5,7 %. Cette hausse s’explique dans une large mesure par la croissance de la masse salariale, qui progresse de 5,39 %
5 dans le secteur privé et de 2,84 %6 
dans le secteur public7. L’effet de la hausse de la masse salariale est neutralisé, en 
partie, par l’augmentation des réductions de cotisations. Ces dernières ont crû de 293,8 millions d’euros en 2008 pour atteindre 6.423,0 millions d’euros, soit une aug-mentation de 4,79 %. En 2008, les réductions de cotisations représentaient 16,73 % des cotisations dues à la Gestion globale
8.
En 2008, les transferts de l’autorité fédérale (subventions de l’État et ﬁ  nancement 
alternatif) ont connu une augmentation de 1.055,5 millions d’euros pour atteindre 15.042,7 millions d’euros
9, soit + 7,06 %.
Le ﬁ nancement alternatif est passé à 9.297,1 millions d’euros (+ 9,83 % ou 832,0 mil-
lions d’euros)10. Le ﬁ  nancement alternatif provenant des recettes de la TVA a aug-
menté de 808,4 millions d’euros. Une partie importante de ces recettes supplémen-taires (564,5 millions d’euros)
11 représente la quote-part de l’État dans les dépenses 
de soins de santé.
Le transfert en provenance de la branche des soins de santé (553,7 millions d’euros) 
concerne le Fonds pour l’avenir des soins de santé12, qui, au 1er janvier 2008, a été 
transféré à raison de 90 % à l’ONSS-Gestion globale du régime social des travailleurs salariés et de 10 % à la Gestion ﬁ  nancière globale du régime social des travailleurs 
indépendants. L’ONSS assume la gestion de ce fonds pour le compte des deux Ges-tions globales précitées
13 (voir le point 2.5 de ce chapitre).
En 2008, les dépenses de prestations de sécurité sociale (à l’exclusion des dépen-
ses afférentes aux soins de santé) s’élèvent à 33.833,6 millions d’euros. Les dépen-ses provisoires sont ainsi légèrement (382,4 millions) supérieures au montant inscrit au budget. Par rapport à 2007, les dépenses de prestations ont augmenté de 1.946,1 millions d’euros, soit de 6,1 %. Cette hausse s’explique en grande partie par les indexations dues à la poussée de l’inﬂ  ation en 2008. 420 166e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven Sociale Zekerheid
De stijging van de pensioenuitgaven met 1.193,7 miljoen euro (+ 7,62 %) wordt 
vooral verklaard door de verschillende maatregelen in het kader van de welvaarts-vastheid van de pensioenen; het aantal uitkeringsgerechtigden van pensioenen blijft nagenoeg constant (+ 0,9 %). Ook in de kinderbijslag is de toename van de uitgaven (+ 5,0 %) vooral het gevolg van speciﬁ  eke maatregelen en blijft de stijging van het 
aantal rechthebbende kinderen beperkt (+ 1,22 %).
De stijging bij de RIZIV-uitkeringen met 384,0 miljoen euro (+ 9,88 %) ligt voorname-
lijk in de volumestijging in het aantal vergoede dagen primaire arbeidsongeschiktheid (+ 6,37 %). 
Na een jaar van daling in 2007 stegen de uitkeringen ten laste van de RVA (+ 2,05 %). 
Bij een ongewijzigd aantal uitkeringstrekkers wordt de stijging vooral verklaard door indexaties en de stijging van de tijdelijke werkloosheid. Begin 2008 werd de dalende tendens in de werkloosheid nog voortgezet om vanaf het tweede semester te vertra-gen en om te slaan. Zo steeg het aantal faillissementen in 2008 met 9,19 % van 2.904 tot 3.171 met een verlies van 22.183 banen (+ 4,49 %) tot gevolg. Vooral in het laatste kwartaal van 2008 gingen een groot aantal arbeidsposten (6.339) ver-loren ingevolge de sluiting van ondernemingen.
Dit wordt nog beter geïllustreerd door de sterke stijging van de tijdelijke werkloos-
heid in het vierde trimester 2008 die zich nog verder doorzet in 2009. De kost van de tijdelijke werkloosheid (430,6 miljoen euro) stijgt in 2008 met 49,2 miljoen euro (+ 12,91 %) ten opzichte van 2007. Dit blijkt ook uit de onderstaande graﬁ  ek die het 
aantal tijdelijke werklozen toont over de periode juli 2006 tot en met juni 2009.
Bron: gegevens RVA
Ook loopbaanonderbreking en tijdkrediet stijgen sterk met 53,4 miljoen euro (+ 8,26 %). Vanaf eind juni 2009 werd daarenboven als tijdelijke crisismaatregel het crisistijds-krediet voor bedienden ingevoerd.  166e Cahier de la Cour des comptes 421Sécurité sociale Recettes et dépenses
L’augmentation des dépenses de pensions à concurrence de 1.193,7 millions d’euros 
(+ 7,62 %) s’explique principalement par les diverses mesures prises dans le cadre de la liaison des pensions au bien-être ; le nombre de bénéﬁ  ciaires d’une pension reste, lui, relativement constant (+ 0,9 %). Dans le secteur des allocations familiales, la progression des dépenses (+ 5,0 %) est surtout due à des mesures spéciﬁ  ques et 
l’évolution du nombre d’enfants bénéﬁ  ciaires reste limitée (+ 1,22 %).
Les indemnités de l’Inami enregistrent une hausse de 384,0 millions d’euros, ce qui 
représente une progression de 9,88 %, qui s’explique essentiellement par l’augmen-tation du nombre de jours d’incapacité de travail primaire indemnisée (+ 6,37%).
Les interventions à la charge de l’Onem augmentent (+ 2,05 %) après une année 
2007 en recul. Cette augmentation s’explique essentiellement par l’indexation des allocations, alors que le nombre de bénéﬁ  ciaires est resté inchangé, et par la pro-
gression du chômage temporaire. La tendance à la baisse enregistrée dans le sec-teur du chômage s’est poursuivie au début de l’année 2008, avant de ralentir et de s’inverser à partir du second semestre. En 2008, le nombre de faillites est ainsi passé de 2.904 à 3.171 (+ 9,19 %), entraînant la perte de 22.183 emplois (+ 4,49 %). La disparition d’un grand nombre de postes de travail (6.339) suite à la fermeture d’entreprises s’est surtout produite au cours du dernier trimestre de 2008.
La forte croissance du chômage temporaire au cours du quatrième trimestre de 
2008, qui se poursuit encore en 2009, illustre encore mieux la situation. Le coût du chômage temporaire en 2008 (430,6 millions d’euros) augmente de 49,2 mil-lions d’euros (+ 12,91 %) par rapport à 2007. C’est ce qui ressort également du graphique ci-après, qui montre l’évolution du nombre de chômeurs temporaires entre juillet 2006 et juin 2009 inclus.
Source : données Onem
L’interruption de carrière et le crédit-temps progressent nettement de 53,4 mil-lions d’euros (+ 8,26 %). Par ailleurs, depuis la ﬁ  n du mois de juin 2009, les employés 
peuvent bénéﬁ  cier du crédit-temps de crise, une mesure temporaire mise en place 
pour faire face à la situation économique. 422 166e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven Sociale Zekerheid
14 De nog beschikbare middelen bij de uitkeringsinstellingen worden niet aan de kasmiddelen van de 
RSZ-Globaal Beheer toegevoegd vermits zij, overeenkomstig de principes van het Globaal Beheer, slechts zijn bedoeld als werkkapitaal (een liquiditeitsmarge om de dagelijkse werking te verzekeren).Aangezien de tak RIZIV-geneeskundige verzorging afzonderlijk wordt besproken, zijn de prestaties qua voorstellingswijze aangepast aan de situatie van het Globaal Beheer exclusief de tak geneeskundige verzorging. De ﬁ  nanciering van de genees-
kundige verzorging ten laste van het stelsel van de werknemers komt te voorschijn in de rubriek Externe overdrachten – overdracht geneeskundige verzorging  van de 
RSZ-Globaal Beheer en is 199,0 miljoen hoger dan begroot. Deze hogere overdracht wordt verklaard door de bijdrage van het Globaal Beheer in de voorlopige en deﬁ  ni-
tieve afrekeningen van de tak RIZIV-geneeskundige verzorging over de voorgaande jaren.
2.4 Kastoestand op 31 december 2008
In het stelsel voor werknemers stijgen de eigen kasmiddelen van de RSZ-Globaal 
Beheer
14 van 1.129,7 miljoen euro op 1 januari 2008 tot 1.330,8 miljoen euro op 
31 december 2008, wat op jaarbasis een aangroei met 201,1 miljoen euro betekent.
Het gemiddelde dagsaldo op jaarbasis lag echter lichtjes lager op 1.003 miljoen euro. 
Zoals steeds kende het dagsaldo een aanzienlijke slingerwijdte met piek van 2.847,8 miljoen euro (in december 2008) en een laagtepunt van − 360,6 miljoen euro (in februari 2008). Dit verschil tussen een hoog eindsaldo en de dagelijkse situatie in de loop van het jaar is voornamelijk verklaarbaar vanuit de staatstoelagen en de alternatieve ﬁ  nanciering uit btw-ontvangsten die een zeer groot volume kenden in het tweede semester van 2008 en de stijging van de bijdrageontvangsten die zich vooral doorzette in het laatste kwartaal van 2008.
Het kasresultaat 2008 (201,1 miljoen euro) is 110,3 miljoen euro lager dan het begro-
tingsresultaat. 
Er wordt vastgesteld dat er net zoals in de voorbije jaren geen kasmiddelen zijn over-
gedragen naar of onttrokken aan het reservefonds.
2.5 Belegde reserves op 31 december 2008
De structurele overschotten van het Globaal Beheer van het stelsel van de werkne-
mers zijn vastgelegd in een beleggingsportefeuille. De inventariswaarde van de portefeuille bedroeg eind 2007 3.561,8 miljoen euro en is eind 2008 aangegroeid tot 3.899,4 miljoen euro. De portefeuille bestaat voornamelijk uit beleggingen in OLO’s (Obligation Linéaire  – Lineaire Obligatie).
De reserves van het Globaal Beheer groeiden aan met 337,6 miljoen euro. Het ren-
dement van de portefeuille is afhankelijk van de evolutie van de rentevoeten. De portefeuille wordt gewaardeerd aan de beurskoers van de inventarisdatum, verder verhoogd met de reeds gelopen couponintresten. De waardering gebeurt hierdoor aan reële marktwaarde. De opeenvolgende stijgingen van de rentevoeten gedurende 2006, met als gevolg een dalende beurswaarde voor de OLO’s, was verantwoordelijk voor het tegenvallende rendement in 2006. Vanaf 2007 zijn de obligatiemarkten onrustig en volatiel door de kredietcrisis en zijn invloed op de ﬁ  nanciële markten en   166e Cahier de la Cour des comptes 423Sécurité sociale Recettes et dépenses
14 Les moyens encore disponibles des organismes prestataires ne sont pas ajoutés aux liquidités de 
l’ONSS-Gestion globale, étant donné que, conformément aux principes de la Gestion globale, ils ne sont attribués qu’à titre de fonds de roulement (marge de liquidité pour assurer le fonctionnement quotidien).Étant donné que la branche Inami-soins de santé est examinée séparément, le mode de présentation des prestations a été adapté à la situation de la Gestion globale hors soins de santé. Le ﬁ  nancement des soins de santé à la charge du régime des 
travailleurs salariés ﬁ  gure à la rubrique Transferts externes – transfert soins de santé  
de l’ONSS-Gestion globale et est supérieur de 199,0 millions d’euros au montant inscrit au budget. Ce transfert plus élevé s’explique par la contribution de la Gestion globale aux décomptes provisoires et déﬁ  nitifs de la branche Inami-soins de santé au 
cours des années précédentes.
2.4 Situation de caisse au 31 décembre 2008
14 
passe de 1.129,7 millions d’euros au 1er janvier 2008 à 1.330,8 millions d’euros au 
31 décembre 2008, ce qui représente une croissance de 201,1 millions d’euros.
Cependant, le solde journalier moyen sur une base annuelle, soit 1.003 millions 
d’euros, est légèrement inférieur. Comme c’est toujours le cas, l’amplitude de varia-tion du solde journalier a été signiﬁ  cative, son niveau le plus haut s’établissant à 2.847,8 millions d’euros (en décembre 2008) et son niveau le plus bas à − 360,6 mil-lions d’euros (en février 2008). Cette différence entre un solde ﬁ  nal élevé et la situa-
tion journalière au cours de l’année s’explique principalement par les subsides de l’État et le ﬁ  nancement alternatif provenant des recettes de la TVA, qui ont repré-
senté un volume très important au second semestre de 2008, ainsi que par l’aug-mentation des recettes de cotisations, qui s’est surtout intensiﬁ  ée au cours du der-
nier trimestre de 2008.
Le résultat de caisse de 2008 (201,1 millions d’euros) est inférieur de 110,3 mil-
lions d’euros au résultat budgétaire.
Pas plus que les années précédentes, des encaisses n’ont été transférées au fonds 
de réserve ni prélevées sur celui-ci.
2.5 Réserves immobilisées au 31 décembre 2008
Les surplus structurels de la Gestion globale du régime des travailleurs salariés ont 
été logés dans un portefeuille de placements. La valeur d’inventaire du portefeuille s’élevait, ﬁ  n 2007, à 3.561,8 millions d’euros et a atteint 3.899,4 millions d’euros ﬁ  n 
2008. Le portefeuille est constitué principalement de placements en OLO (obliga-tions linéaires – lineaire obligaties).
Les revenus des réserves de la Gestion globale ont augmenté de 337,6 millions 
d’euros. Le rendement du portefeuille dépend de l’évolution des taux d’intérêt. Le portefeuille est valorisé au cours de bourse de la date d’inventaire et augmenté à concurrence des intérêts des coupons déjà courus. La valorisation correspond dès lors à la valeur réelle du marché. Les hausses successives des taux d’intérêt au cours de l’année 2006, qui ont entraîné une réduction de la valeur boursière des OLO, étaient responsables du faible rendement en 2006. L’année 2007 a également été une année troublée et volatile sur les marchés obligataires et s’est caractérisée par la  424 166e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven Sociale Zekerheid
15 Zie in dit deel het artikel “Impact van de ﬁ  nanciële crisis op de effectenportefeuille en het thesauriebe-
heer van de RSZ-Globaal Beheer werknemers”.
16 Idem.
17 De uitkeringen groeperen de in 2008 werkelijk uitgevoerde sociale uitgaven voor elke tak van het soci-
aal statuut. Voor de geneeskundige verzorging boekt het RIZIV de werkelijke uitgaven die kunnen worden toegeschreven aan het stelsel van de werknemers en die aan het stelsel van de zelfstandigen niet meer apart. Het Rekenhof heeft zijn berekening bijgevolg uitgevoerd op basis van de externe overdrachten van het Globaal Beheer naar het RIZIV.de kredietmarkt in het bijzonder en de verspreiding naar de wereldeconomie.15 
Ondanks de kredietcrisis kan voor 2008 een uitzonderlijk hoog positief rendement worden voorgelegd dat in grote mate kan worden toegewezen aan de lage rente-stand en het succes van overheidsobligaties die door de markt werden verkozen boven risicovollere waarden. 
Naast de beleggingsportefeuille beheert de RSZ-Globaal Beheer ook het Fonds voor 
de Toekomst van de Geneeskundige Verzorging (dat voor 90 % toebehoort aan de RSZ-Globaal Beheer en voor 10 % aan het RSVZ-Globaal Beheer). Op 31 decem-ber 2008 was voor 587,3 miljoen euro in het Toekomstfonds gestort (waarvan 309 miljoen euro in 2007 en 278,3 miljoen euro door de RSZ-Globaal Beheer in 2008). Op 31 december 2008 had dit fonds een totale waarde van 608,2 miljoen euro
16.
3 Globaal Beheer van het stelsel van de zelfstandigen
3.1 BegrotingsresultaatDe verrichtingen die voor 2008 in de budgettaire boekhouding werden geregistreerd, 
sluiten opnieuw met een batig saldo, namelijk 210,3 miljoen euro. Voor het bepalen van dat batig saldo moet worden onderstreept dat de sociale uitkeringen overeen-stemmen met de in 2008 werkelijk gedane uitgaven, met uitzondering van de uit-gaven voor geneeskundige verzorging die worden gevaloriseerd ten belope van het forfaitaire bedrag dat door het RSVZ naar het RIZIV werd overgeheveld overeen-komstig de nieuwe ﬁ  nancieringsregels voor de geneeskundige verzorging. 
3.2 Dekkingspercentage van de uitgaven 
Tabel 3 – Evolutie van het dekkingspercentage van de uitgaven (in miljoen euro)
Voorlopige
2007Voorlopige
2008
Ontvangsten uit bijdragen 2.728,8 2.846,0 3.245
Uitkeringen en vergoedingen 
(inclusief GV)3.949,5 4.147,1 5.114,817
Dekkingspercentage 69,1 % 68,6 % 63,4 %
Bron: FOD Sociale Zekerheid – DG Sociaal Beleid – stand van de gegevens op 29 juli 2009  166e Cahier de la Cour des comptes 425Sécurité sociale Recettes et dépenses
15 Voir l’article « Impact de la crise ﬁ  nancière sur le portefeuille-titres et la gestion de la trésorerie de 
l’ONSS-Gestion globale des travailleurs salariés », plus loin dans cette partie.
16 Idem.
17 Les prestations regroupent les dépenses sociales réellement exposées en 2008 pour chaque branche 
du statut social. Pour les soins de santé, l’Inami ne comptabilise plus séparément les dépenses réelles imputables au régime des salariés et à celui des indépendants. Dès lors, la Cour des comptes a établi son calcul sur la base des transferts externes de la Gestion globale en faveur de l’Inami.crise du crédit, et son inﬂ  uence sur les marchés ﬁ  nanciers et le marché du crédit en 
particulier, de même que par le risque d’une extension à l’économie mondiale15. En 
dépit de cette crise du crédit, le rendement de 2008 s’est révélé exceptionnellement positif, principalement grâce aux faibles taux d’intérêt et au succès des obligations d’État qui ont été préférées par le marché à des valeurs plus risquées.
Outre le portefeuille d’investissements, l’ONSS-Gestion globale gère également le 
Fonds pour l’avenir des soins de santé (qui appartient pour 90 % à l’ONSS-Gestion globale et 10 % à l’Inasti-Gestion globale). Au 31 décembre 2008, 587,3 millions d’euros avaient été versés dans le Fonds d’avenir (dont 309 millions en 2007 et 278,3 millions par l’ONSS-Gestion globale en 2008). Au 31 décembre décembre 2008, ce fonds avait une valeur totale de 608,2 millions d’euros
16.
3 Gestion globale du régime des indépendants
3.1 Résultat budgétaireLes opérations enregistrées en comptabilité budgétaire se soldent à nouveau par un 
boni qui s’élève, pour 2008, à 210,3 millions d’euros. Il faut souligner que, pour l’éta-blissement de ce boni, les prestations sociales correspondent aux dépenses réelle-ment exposées en 2008, à l’exception des soins de santé qui sont valorisés à hauteur du montant forfaitaire transféré par l’Inasti à l’Inami conformément aux nouvelles règles de ﬁ  nancement des soins de santé.
3.2 Taux de couverture des dépenses
Tableau 3 – Évolution du taux de couverture des dépenses (en millions d’euros)
provisoires
2006Réalisations
2007Réalisations
2008
Recettes de cotisation 2.728,8 2.846,0 3.245
Prestations et indemnité
(soins santé inclus)3.949,5 4.147,1 5.114,817
Taux de couverture 69,1 % 68,6 % 63,4 %
Source : SPF Sécurité Sociale – DG Politique Sociale – données établies au 29 juillet 2009 426 166e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven Sociale Zekerheid
18 Zoals blijkt uit het artikel Dekking van de uitgaven in de geneeskundige verzorging van de zelfstandi-
gen als gevolg van de integratie van de kleine risico’s in de verplichte ziekteverzekering in Hoofd-
stuk 2 van dit Deel III, raamde het Rekenhof de opbrengst van de verhoging van de bijdragen voor 2008 op 298,2 miljoen euro. De uitgaven die samenhangen met de kleine risico’s belopen in totaal 655,3 miljoen euro voor de zelfstandigen en hun rechthebbenden alsook voor de starters, de begunstig-den van de inkomensgarantie voor ouderen (IGO) en de personen ingeschreven in het rijksregister. 
19 Het gaat om nagenoeg 100.000 kinderen van wie één van de ouders werknemer is en de andere zelf-
standige, alsook om 33.760 echtgenoten van werknemers die een loopbaan van zelfstandige in bij-beroep hebben. 
20 Hier worden nagenoeg 287.000 personen beoogd die, nadat ze bij het stelsel van de zelfstandigen 
waren aangesloten, geen enkel recht in het stelsel van de werknemers of in dat van de zelfstandigen meer kunnen laten gelden maar die, onder bepaalde voorwaarden, een dekking in het kader van de ziekteverzekering kunnen genieten. 
21 Artikel 5, 2°, van de wet van 26 maart 2007 houdende diverse bepalingen met het oog op de integratie 
van de kleine risico’s in de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging voor de zelfstandigen. Het dekkingspercentage daalt met 5,2 %, gedeeltelijk als gevolg van het feit dat de kleine risico’s zijn geïntegreerd in de verplichte ziekteverzekering voor zelfstandigen. Deze maatregel ging immers gepaard met een verhoging van de sociale bijdragen ingekohierd ten laste van de zelfstandigen, waarvan de opbrengst echter slechts 45,5 % van alle uitgaven in verband met de kleine risico’s dekte
18. Dat lage dekkings-
percentage hangt hoofdzakelijk samen met het feit dat nagenoeg 420.760 sociaal verzekerden die tot gemengde gezinnen
19 behoren of die in het rijksregister20 zijn 
ingeschreven, werden aangesloten bij het stelsel van de zelfstandigen. Voor die per-sonen werden de kosten van de geneeskundige verzorging in 2008
21 vastgelegd op 
182,6 miljoen euro en volledig ten laste gelegd van de alternatieve ﬁ  nanciering. 
De stijging van de ontvangsten uit bijdragen, die grotendeels werd gebruikt om het 
hoofd te bieden aan de nieuwe uitgaven inzake geneeskundige verzorging, kon de toename van de uitgaven in de sector pensioenen (+ 9,8 %), uitkeringen (+ 10,4 %) en kinderbijslagen (+ 10 %) niet dekken. 
3.3 Ontvangsten en uitgaven
Tabel 4 – Ontvangsten, uitgaven en saldo van de verrichtingen van het Globaal Beheer van het stelsel van 
 de zelfstandigen, exclusief interne overdrachten (in miljoen euro)
2007Initiële
begrotingVoorlopige 
2008
Bijdragen 2.728,8 2.846,0 3.212,2 3.245,0
Gewone bijdragen 2.569,4 2.677,9 3.049,7 3.067,2Consolidatiebijdragen 0,1 0 0 0,0
Bijdragen openbare mandatarissen 6,3 5,6 8 5,7
Vennootschapsbijdragen 153 162,4 154,6 172,1
Tegemoetkomingen van de Staat 1.103,4 1.123,8 1.231,4 1.248,2
Alternatieve ﬁ  nanciering 295,6 484,6 812,1 803,0
Inkomsten uit beleggingen 12,6 24,5 32,5 34,7
Diverse ontvangsten + externe overdrachten 12,3 23,5 7,9 69,9
Toegewezen ontvangsten 17,7 15,9 16,2 16,2
Totale ontvangsten 4.170,4 4.518,3 5.312,3 5416,9  166e Cahier de la Cour des comptes 427Sécurité sociale Recettes et dépenses
18 Selon les données présentées au chapitre 2 de cette partie III, dans l’article « La couverture des dépen-
ses de soins de santé en faveur des travailleurs indépendants suite à l’intégration des petits risques dans l’assurance obligatoire », le produit de la majoration des cotisations a été estimé par la Cour des comptes à 298,2 millions d’euros pour 2008. Les dépenses liées aux petits risques totalisent quant à elles 655,3 millions d’euros pour les indépendants et leurs ayants droit ainsi que pour les starters, les bénéﬁ  ciaires de la Grapa et les personnes inscrites au registre national.
19 Il s’agit de quelque 100.000 enfants dont l’un des parents est salarié et l’autre indépendant et aussi de 
33.760 conjoints de travailleurs salariés qui ont une carrière accessoire d’indépendants.
20 On vise ici quelque 287.000 personnes qui, après avoir été afﬁ  liées au régime des travailleurs indépen-
dants, ne peuvent plus faire valoir aucun droit dans le régime des travailleurs salariés ou dans celui des travailleurs indépendants mais peuvent, sous certaines conditions, bénéﬁ  cier d’une couverture dans le 
cadre de l’assurance maladie.
21 Article 5, 2° de la loi du 26 mars 2007 portant des dispositions diverses en vue de la réalisation de 
l’intégration des petits risques dans l’assurance obligatoire soins de santé pour les travailleurs indé-pendants.Le taux de couverture présente une diminution de 5,2 %. Cette évolution est liée pour partie à l’intégration des petits risques dans l’assurance maladie obligatoire des travailleurs indépendants. En effet, cette mesure a été accompagnée d’une augmen-tation des cotisations sociales enrôlées à charge des travailleurs indépendants, dont le produit n’a cependant couvert que 45,5 %
18 de l’ensemble des dépenses liées aux 
petits risques. Ce faible taux de couverture est dû essentiellement au rattachement, au régime des indépendants, de quelque 420.760 assurés sociaux appartenant à des familles mixtes
19 ou inscrits au registre national20. Pour ces personnes, le coût des 
soins de santé a été ﬁ  xé à 182,6 millions d’euros en 200821 et a été entièrement mis 
à charge du ﬁ  nancement alternatif.
L’accroissement des recettes de cotisations, largement utilisé pour faire face aux 
dépenses nouvelles de soins de santé, n’a pu couvrir l’augmentation des dépenses constatée dans le secteur des pensions (+ 9,8 %), des indemnités (+ 10,4 %) et des prestations familiales (+ 10 %).
3.3 Recettes et dépenses
Tableau 4 – Recettes, dépenses et solde des opérations de la Gestion globale du régime des travailleurs 
 indépendants à l’exclusion des transferts internes (en millions d’euros)
initialRéalisations 
2008
Recettes
Cotisations 2.728,8 2.846,0 3.212,2 3.245,0
Cotisations ordinaires 2.569,4 2.677,9 3.049,7 3.067,2
Cotisations de consolidation 0,1 0 0 0,0
Cotisations mandataires publics 6,3 5,6 8 5,7
Cotisations des sociétés 153 162,4 154,6 172,1
Subventions de l’État 1.103,4 1.123,8 1.231,4 1.248,2Financement alternatif 295,6 484,6 812,1 803,0
Revenus de placements 12,6 24,5 32,5 34,7
Recettes diverses + transferts externes 12,3 23,5 7,9 69,9
Recettes affectées 17,7 15,9 16,2 16,2
Total des recettes 4.170,4 4.518,3 5.312,3 5416,9 428 166e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven Sociale Zekerheid
22 Het bijdragebedrag werd met 2,35 % opgetrokken voor het deel van de beroepsinkomsten dat niet 
hoger ligt dan 45.894,16 euro, met toepassing van de artikelen 7bis tot undecies ingevoegd in de wet van 26 maart 2007 door de wet van 21 december 2007 tot wijziging van de wet van 26 maart 2007 houdende diverse bepalingen met het oog op de integratie van de kleine risico’s in de verplichte verze-kering voor geneeskundige verzorging voor de zelfstandigen.
23 Voor de bijdragen van het jaar 2007 zijn de basisinkomsten voor de berekening van de bijdragen die 
van 2004 en voor de bijdragen 2008 worden de inkomsten van 2005 genomen. Voorlopige 
2008
Uitgaven
RIZIV-Uitkeringen 221,5 251,9 277,3 278,2Pensioenen RVP 2.197,5 2.310,7 2.499,1 2.537,2
RSVZ-Gezinsbijslag 337,4 355,0 388,9 390,5
RSVZ-Faillissementsverzekering 1,6 1,7 4,8 4,1Totale uitkeringen excl. geneeskundige 
 verzorging2.758,0 2.919,3 3.170,1 3.210,0
Externe overdracht 
(RIZIV – Geneeskundige verzorging)1.191,5 1.227,8 1.958,9 1.904,8
Externe overdrachten: andere 94,9 22,0 2,6 1,3
Lopende uitgaven van het Globaal Beheer 77,8 80,9 91,0 86,3
Totale uitgaven 4.122,2 4.250,0 5.222,6 5.202,4
Saldo lopende rekeningen 48,2 268,3 89,7 214,5Saldo van de kapitaalverrichtingen 3,2 1,0 0,0 − 4,2
Begrotingsresultaat 51,4 269,3 89,7 210,3
Bron: gegevens FOD Sociale Zekerheid (tabellen van juli 2009)
De totale ontvangsten van het sociaal statuut van de zelfstandigen zijn met 19,9 % 
gestegen ten opzichte van de ontvangsten van 2007. Deze evolutie vloeit in hoofd-zaak voort uit een stijging met 14 % van de ontvangsten uit bijdragen van het sociaal statuut, een stijging met 65,7 % van de alternatieve ﬁ  nanciering en een toename met 
11 % van de tegemoetkoming van de Staat. 
Bijdragen
De ontvangsten uit bijdragen van het sociaal statuut zijn vooreerst gestegen als 
gevolg van een verhoging van het ten laste van de zelfstandigen
22 ingekohierde 
bedrag aan bijdragen om de integratie van de kleine risico’s in de verplichte ziekte-verzekering van de zelfstandigen te ﬁ  nancieren. 
Daarenboven is de inkomstenmassa waarop de bijdragen worden afgenomen, met 
5,17 % gegroeid ten opzichte van 2007
23.
Tot slot hebben de maatregelen inzake de strijd tegen de sociale fraude en het 
optrekken van de inkomensgrenzen van de toegelaten arbeid voor gepensioneerden eveneens een positieve impact op de ontvangsten uit bijdragen gehad.   166e Cahier de la Cour des comptes 429Sécurité sociale Recettes et dépenses
22 Le taux de cotisation a été majoré de 2,35 % sur la partie des revenus professionnels qui n’excède pas 
45.894,16 euros, en application des articles 7bis à undecies insérés dans la loi du 26 mars 2007 par la loi du 21 décembre 2007 modiﬁ  ant la loi du 26 mars 2007 portant des dispositions diverses en vue de 
la réalisation de l’intégration des petits risques dans l’assurance obligatoire soins de santé pour les travailleurs indépendants.
23 Pour les cotisations de l’année 2007, les revenus de base pour le calcul des cotisations sont ceux de 
2004 et pour les cotisations de 2008, il s’agit des revenus de 2005. Réalisations 
2008
Dépenses
Inami-Indemnités 221,5 251,9 277,3 278,2
Pensions ONP 2.197,5 2.310,7 2.499,1 2.537,2Prestations familiales Inasti 337,4 355,0 388,9 390,5
Assurance faillite Inasti 1,6 1,7 4,8 4,1Total de prestations hors soins de santé 2.758,0 2.919,3 3.170,1 3.210,0Transfert externe (Inami – Soins de santé) 1.191,5 1.227,8 1.958,9 1.904,8Autres  transferts externes 94,9 22,0 2,6 1,3
Dépenses courantes de la Gestion globale 77,8 80,9 91,0 86,3Total des dépenses 4.122,2 4.250,0 5.222,6 5.202,4
Solde des comptes courants 48,2 268,3 89,7 214,5
Solde des opérations de capital 3,2 1,0 0,0 − 4,2Résultat budgétaire 51,4 269,3 89,7 210,3
Source: données du SPF Sécurité sociale (tableau de juillet 2009)
Les recettes globales du statut social des travailleurs indépendants marquent une 
augmentation de 19,9 % par rapport aux recettes de l’année 2007. Cette évolution est due, principalement, à une augmentation de 14 % des recettes de cotisations du statut social, à une majoration de 65,7 % du ﬁ  nancement alternatif et à une augmen-
tation de 11 % de la subvention de l’État. 
Les recettes de cotisations du statut social ont augmenté tout d’abord suite à une 
majoration du taux des cotisations enrôlées à charge des travailleurs indépendants
22 
destinée à ﬁ  nancer l’intégration des petits risques dans l’assurance maladie obliga-
toire des travailleurs indépendants.
De plus, la masse des revenus sur lesquels sont prélevées les cotisations a aug-
menté de 5,17 % par rapport à 200723. 
Enﬁ n, les mesures de lutte contre la fraude sociale et le relèvement des limites du 
travail autorisé pour les pensionnés ont également eu un impact positif sur les recet-tes de cotisations. 430 166e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven Sociale Zekerheid
24 Het inningspercentage is gedaald van 97,19 % in 2007 naar 95,33 % in 2008.
25 Overeenkomstig artikel 19 van het koninklijk besluit van 27 juli 1967 vervangen door artikel 8 van de 
bovenvermelde wet van 26 maart 2007, gaat het om een geïndexeerd basisbedrag van 71,5 mil-joen euro. 
26 Overeenkomstig de bepalingen van artikel 66, § 3 septies, van de programmawet van 2 januari 2001.
27 Vermeld in artikel 26 van de wet van 21 december 2007 houdende sociale bepalingen.
28 Met toepassing van het koninklijk besluit van 12 augustus 2008 tot vaststelling van de bedragen voor 
de alternatieve ﬁ  nanciering van de verplichte verzekering van de geneeskundige verzorging bestemd 
voor de stelsels van sociale zekerheid voor werknemers en zelfstandigen voor het jaar 2008.
29 De alternatieve ﬁ  nanciering wordt meer bepaald gestijfd door een afneming van de btw-ontvangsten 
die sinds 2001 is vastgesteld op 23,514 %.Er moet echter worden onderstreept dat de stijging van de ontvangsten uit bijdragen van het sociaal statuut die door die verschillende maatregelen werd gegenereerd, werd afgeremd door een daling met 1,86 %
24 van het inningspercentage van de bij-
dragen ten opzichte van 2007. 
Tegemoetkoming van de Staat
De tegemoetkoming van de Staat is met 124,4 miljoen euro, d.i. 11 %, gestegen ten 
opzichte van 2007, als gevolg van de reglementaire indexaanpassing, maar ook van een stijging met 77,1 miljoen euro
25 die in 2008 werd toegekend om bij te dragen tot 
de ﬁ nanciering van de integratie van de kleine risico’s in de verplichte ziekteverzeke-
ring van de zelfstandigen. 
Alternatieve ﬁ  nanciering
De alternatieve ﬁ  nanciering voor het Globaal Beheer van het sociaal statuut van de 
zelfstandigen is met 318,4 miljoen euro gestegen ten opzichte van 2007. 
Deze stijging omvat een bedrag van 182 miljoen euro26 toegekend aan het stelsel 
van de zelfstandigen als gevolg van de integratie van de kleine risico’s in de ver-plichte ziekteverzekering van de zelfstandigen. 
Er werd in 2008 ook een extra bedrag van 64,5 miljoen euro
27 toegekend om de 
stijging van de minimumpensioenen van de zelfstandigen te ﬁ  nancieren. 
In het kader van het nieuwe ﬁ  nancieringssysteem van de geneeskundige verzorging 
heeft het Globaal Beheer bovendien een extra inbreng gekregen van 57,8 mil-joen euro
28 die aan het RIZIV werd doorgestort als aanvulling op de beperkte tege-
moetkoming die voor het stelsel van de zelfstandigen werd vastgelegd. 
De toename kan tot slot worden verklaard door de conjuncturele stijging van de btw-
ontvangsten29. 
De uitgaven van het Globaal Beheer van het sociaal statuut van de zelfstandigen 
stijgen globaal met 22,4 %, hoofdzakelijk als gevolg van de integratie van de kleine risico’s in de verplichte ziekteverzekering van de zelfstandigen maar ook van de toe-name van de uitgaven voor pensioenen, uitkeringen en gezinsbijslagen.   166e Cahier de la Cour des comptes 431Sécurité sociale Recettes et dépenses
24 Le taux de perception est passé de 97,19 % en 2007 à 95,33 % en 2008.
25 Conformément à l’article 19 de l’arrêté royal du 27 juillet 1967 remplacé par l’article 8 de la loi du 
26 mars 2007 précitée, il s’agit d’un montant de base de 71,5 millions d’euros indexé.
26 Conformément aux dispositions de l’article 66, § 3septies, de la loi-programme du 2 janvier 2001.
27 Mentionné à l’article 26 de la loi du 21 décembre 2007 portant des dispositions diverses.
28 En application de l’arrêté royal du 12 août 2008 ﬁ  xant les montants pour le ﬁ  nancement alternatif de 
l’assurance obligatoire soins de santé destinés aux régimes de sécurité sociale des travailleurs salariés et des indépendants pour l’année 2008.
29 Le ﬁ  nancement alternatif est alimenté, notamment, par un prélèvement sur les recettes de TVA ﬁ  xé à 
23,514 % depuis 2001.Il faut toutefois signaler que la progression des recettes de cotisations du statut social générée par ces différentes mesures a été freinée par une baisse de 1,86 %
24 
du taux de perception des cotisations par rapport à 2007.
Subvention de l’État
La subvention de l’État a augmenté de 124,4 millions d’euros par rapport à 2007, 
soit 11 %. Cette évolution est due à l’indexation règlementaire, mais aussi à une majoration de 77,1 millions d’euros
25 octroyée aﬁ  n de contribuer, en 2008, au ﬁ  nan-
cement de l’intégration des petits risques dans l’assurance maladie obligatoire des travailleurs indépendants.
Le ﬁ nancement alternatif octroyé à la Gestion globale du statut social des travailleurs 
indépendants présente une augmentation de 318,4 millions d’euros par rapport à 2007.
Cette augmentation comprend un montant de 182 millions d’euros
26 octroyé au 
régime des travailleurs indépendants suite à l’intégration des petits risques dans l’assurance maladie obligatoire des travailleurs indépendants.
Un supplément de 64,5 millions d’euros
27 a également été octroyé en 2008 aﬁ  n de 
ﬁ nancer l’augmentation des pensions minimales des travailleurs indépendants.
En outre, dans le cadre du nouveau système de ﬁ  nancement des soins de santé, la 
Gestion globale a bénéﬁ  cié d’un apport supplémentaire de 57,8 millions d’euros28 qui 
a été reversé à l’Inami en complément de l’intervention limitée ﬁ  xée pour le régime 
L’accroissement s’explique enﬁ  n par l’augmentation conjoncturelle des recettes de 
TVA29.
Les dépenses de la Gestion globale du statut social des travailleurs indépendants 
présentent une augmentation globale de 22,4 % liée, essentiellement, à l’intégration des petits risques dans l’assurance maladie obligatoire des travailleurs indépendants, mais aussi à l’augmentation des dépenses de pension, d’indemnité et de prestations familiales. 432 166e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven Sociale Zekerheid
30 In 2008 omvatten de overdrachten de beperkte tegemoetkoming van het Globaal Beheer in de kosten 
van de geneeskundige verzorging (1.788,8 miljoen euro), vermeerderd met de alternatieve ﬁ  nanciering 
die wordt overdragen als aanvulling op die tegemoetkoming (56,8 miljoen euro) maar verminderd met een bedrag van 52 miljoen euro, dat voortvloeit uit de afsluiting van de rekeningen van vorige jaren. 
31 In uitvoering van artikel 5 van het bovenvermeld koninklijk besluit van 26 maart 2007.
32 Idem.Geneeskundige verzorging
De overdrachten voor de ﬁ  nanciering van de geneeskundige verzorging vertonen een 
stijging met 677 miljoen euro tussen 2007 en 2008, d.i. met 55,1 %30.
Deze overdrachten vertegenwoordigen het belangrijkste gedeelte van de (door de 
wet beperkte) tegemoetkoming van het Globaal Beheer in de uitgaven voor genees-kundige verzorging van het RIZIV, verminderd met de batige saldi na afsluiting van de vorige jaren. Om rekening te houden met de integratie van de kleine risico’s in de verplichte ziekteverzekering van de zelfstandigen werd de beperkte tegemoetkoming verhoogd met 453,6 miljoen euro
31. Er werd ook een bedrag van 182,1 miljoen euro32 
toegevoegd om de uitgaven te dekken van de geneeskundige verzorging van de gemengde gezinnen en van de personen ingeschreven in het rijksregister van de natuurlijke personen. 
Anderzijds omvatten de voor de ﬁ  nanciering van de geneeskundige verzorging uit-
gevoerde overdrachten een inbreng van de alternatieve ﬁ  nanciering van 57,8 mil-joen euro als aanvulling op de beperkte tegemoetkoming van het Globaal Beheer, die aan het RIZIV moet worden teruggestort. 
Pensioenuitgaven
De toename van de pensioenuitgaven ten opzichte van 2007 bedraagt 226,5 mil-
joen euro, d.i. 9,8 %. Deze stijging is het gevolg van verschillende maatregelen, waar-van de voornaamste zijn:
de stijging van de minimumpensioenen met 2 % op 1 juli 2008; • 
het optrekken met 25 % van de grenzen van de toegelaten activiteit voor de • 
begunstigden van een rustpensioen die de pensioenleeftijd hebben bereikt, en met 8 % voor de begunstigden van een overlevingspensioen;
de verlichting van de boete die wordt toegepast in geval van vervroegd pen- • 
sioen.
Gezinsbijslagen
Ondanks een constante daling van het aantal in aanmerking komende gezinnen en de 
gerechtigde kinderen, zijn de gezinsbijslagen met 10 % gestegen tussen 2007 en 2008 als gevolg van verschillende maatregelen die werden genomen ten voordele van sommige categorieën van zelfstandigen. Hier worden beoogd: 
de verhoging met tien euro van de gezinsbijslag vanaf 1 april 2008 toegekend • 
voor het eerste kind;
de betaling van een jaarlijkse bijslag van vijfentwintig euro voor kinderen van • 
achttien tot vijfentwintig jaar;
de verhoging met twintig euro per kind en per maand van de kinderbijslagen • 
betaald aan sommige alleenstaande zelfstandigen.   166e Cahier de la Cour des comptes 433Sécurité sociale Recettes et dépenses
30 En 2008, les transferts comprennent l’intervention limitée de la Gestion globale dans le coût des soins 
de santé (1.788,8 millions d’euros), majorée du ﬁ  nancement alternatif transféré en complément de cette intervention (56,8 millions d’euros) mais diminuée d’un montant de 52 millions d’euros résultant de la clôture des comptes d’années antérieures.
31 En application de l’article 5 de l’arrêté royal du 26 mars 2007 précité.
32 IdemSoins de santé
Les transferts opérés pour le ﬁ  nancement des soins de santé présentent une aug-
mentation de 677 millions d’euros entre 2007 et 2008, soit 55,1 %30.
Ces transferts représentent essentiellement l’intervention (limitée par la loi) de la 
gestion globale dans les dépenses de soins de santé exposées par l’Inami, diminuée des bonis de clôture des années antérieures. Pour tenir compte de l’intégration des petits risques dans l’assurance maladie obligatoire des travailleurs indépendants, l’intervention limitée a été majorée de 453,6 millions d’euros
31. Un montant de 
182,1 millions d’euros32 a également été ajouté pour couvrir les dépenses de soins 
de santé des familles mixtes et des personnes inscrites au registre national des per-sonnes physiques.
D’autre part, les transferts opérés pour le ﬁ  nancement des soins de santé compren-
nent un apport de ﬁ  nancement alternatif de 57,8 millions d’euros qui doit être reversé 
à l’Inami, en complément de l’intervention limitée de la Gestion globale.
Pensions
L’accroissement des dépenses de pensions par rapport à 2007 se chiffre à 226,5 mil-
lions d’euros, soit 9,8 %. Cette augmentation fait suite à plusieurs mesures dont les plus importantes sont 
l’augmentation de 2 % des pensions minimales au 1 • 
er juillet 2008 ;
le relèvement de 25 % des limites de l’activité autorisée aux bénéﬁ  ciaires d’une • 
pension de retraite qui ont atteint l’âge de la pension et de 8 % pour les béné-ﬁ ciaires d’une pension de survie ;
l’allègement de la pénalité appliquée en cas de pension anticipée. • 
Prestations familiales
Malgré une baisse constante du nombre de familles attributaires et d’enfants béné-
ﬁ ciaires, les prestations familiales ont augmenté de 10 % entre 2007 et 2008 suite à 
différentes mesures prises en faveur de certaines catégories de travailleurs indépen-dants. Sont visés: 
l’augmentation de dix euros de l’allocation familiale accordée pour le 1 • 
er enfant 
à partir du 1er avril 2008 ;
le paiement d’une allocation annuelle de vingt-cinq euros pour les enfants de • 
18 à 25 ans ;
l’augmentation de vingt euros par enfant et par mois des allocations familiales • 
payées à certains travailleurs indépendants isolés. 434 166e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven Sociale Zekerheid
33 Opgericht bij het RSVZ in 2006 door de programmawet van 27 december 2006.Uitkeringen
De uitgaven in de sector van de uitkeringen stijgen met 26,3 miljoen euro ten opzichte 
van 2007, d.i. met 10,4 %.
Deze groei kan hoofdzakelijk worden verklaard door een indexering van de uitkerin-
gen in januari, mei en september 2008, die in totaal 4,6 % uitmaakt.
Bovendien werd het bedrag van de uitkeringen in lijn gebracht met die van de mini-
mumpensioenen en zijn deze aldus met 2 % gestegen. 
Tot slot werden de uitkeringen aan alleenstaanden of aan personen met gezinslast 
met tien euro per maand opgetrokken.
3.4 Kastoestand op 31 december 2008
Tabel 5 – Kastoestand van het Globaal Beheer van de zelfstandigen 
 op 31 december 2008 (in miljoen euro)
de ﬁ nanciële
Op 31 december 2005 13,2 527,6 540,8
Op 31 december 2006 22,9 573,4 596,3
Schommeling 2005/2006 73,48  % 8,68 % 10,26  %
Op 31 december 2007 51,6 829,3 880,9
Schommeling 2006/2007 125,33  % 44,63  % 47,73  %
Op 31 december 2008 32,5 1.074,1 1.106,6
Schommeling 2007/2008 − 37,02  % 29,52  % 25,62  %
Bron: RSVZ – rekeningen van het boekjaar 2008 – nota aan de raad van bestuur van 18 juni 2009 
In 2008 groeit de kasvoorraad van het RSVZ-Globaal Beheer met 25,6 % van 
880,9 miljoen euro op 31 december 2007 naar 1.106,6 miljoen euro eind 2008. Deze toestand heeft geleid tot een stijging met 10,2 miljoen euro van de inkomsten uit beleggingen, wat neerkomt op een stijging met 41,6 %. 
3.5 Reserves van het Globaal Beheer
In de balans van het RSVZ komen verschillende reserves voor met een totaal bedrag 
van 1.118,5 miljoen euro in 2008.
Het gaat vooreerst om de middelen bestemd voor het Welvaartsfonds van de zelf-
standigen
33 die in de balans van het RSVZ als diverse reserves worden vermeld. 
Deze post komt in totaal op 646,4 miljoen euro, na toewijzing van een bedrag van 171,1 miljoen euro in 2008.  166e Cahier de la Cour des comptes 435Sécurité sociale Recettes et dépenses
33 Loi-programme du 27 décembre 2006.Indemnités
Les dépenses exposées dans le secteur des indemnités présentent une augmenta-
tion de 26,3 millions d’euros par rapport à 2007, soit 10,4 %.
Cette croissance s’explique par une indexation des indemnités en janvier, mai et sep-
tembre 2008, totalisant 4,6 %.
En outre, le montant des indemnités a été aligné sur celui des pensions minimales et 
ont ainsi augmenté de 2 %.
Enﬁ n, les indemnités octroyées aux personnes isolées ou ayant une charge familiale 
ont été majorées de dix euros par mois.
3.4 Situation de caisse au 31 décembre 2008
Tableau 5 – Encaisse de la Gestion globale des indépendants au 31 décembre 2008 
 Disponible sur
les comptes
ﬁ nanciersPlacements auprès 
du trésorTotal
Au 31 décembre 2005 13,2 527,6 540,8
Au 31 décembre 2006 22,9 573,4 596,3
Variation 2005/2006 73,48  % 8,68  % 10,26  %
Au 31 décembre 2007 51,6 829,3 880,9
Variation 2006/2007 125,33  % 44,63  % 47,73  %
Au 31 décembre 2008 32,5 1074,1 1106,6
Variation 2007/2008 − 37,02  % 29,52  % 25,62  %
Source: Inasti – Comptes de l’exercice 2008 – Note au conseil d’administration du 18 juin 2009
En 2008, l’encaisse de l’Inasti-Gestion globale présente un accroissement de 25,6 %, 
passant de 880,9 millions d’euros au 31 décembre 2007 à 1.106,6 millions d’euros à la ﬁ n de 2008. Cette situation a généré une augmentation de 10,2 millions d’euros 
des revenus de placements, soit une augmentation de 41,6 %.
3.5 Réserves de la Gestion globale
Le bilan de l’Inasti présente différentes réserves dont le total s’élève à 1.118,5 mil-
lions d’euros en 2008.
Il s’agit tout d’abord des moyens affectés au Fonds pour le bien-être des indépen-
dants
33, présentés au bilan de l’Inasti au titre de réserves diverses. Ce poste totalise 
646,4 millions d’euros, après affectation d’un montant de 171,1 millions d’euros en 2008. 436 166e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven Sociale Zekerheid
34 Overeenkomstig de programmawet van 22 december 2008.
35 Vastgelegd door het koninklijk besluilt van 8 maart 2009.
36 Na aftrek van de bedragen toegekend aan het Fonds voor de Toekomst van de Geneeskundige Ver-
zorging.
37 Opgericht in 2006 krachtens artikel 191, 15 octies van de op 14 juli 1994 gecoördineerde wet betref-
fende de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen.Er wordt een bedrag van 62,9 miljoen euro vermeld als reserves van repartitie en col-lectieve kapitalisatie. Het gaat om de ﬁ  nanciële middelen toegewezen aan het Fonds 
voor de Toekomst van de Geneeskundige Verzorging dat is opgericht om ten vroegste in 2012 deel de nemen aan de nodige investeringen om het systeem van de genees-kundige verzorging aan te passen aan de vergrijzing van de bevolking. Aanvankelijk was het fonds bij het RIZIV opgericht, maar sinds 1 januari 2008 behoort het voor 90 % tot het Globaal Beheer van de werknemers en voor 10 % tot het Globaal Beheer van de zelfstandigen. De waarde van het fonds omvat: 
de overdracht van 10 % van het RIZIV naar het RSVZ • 
34, d.i. 30,9 miljoen euro;
de intresten die het fonds in 2008 heeft gegenereerd en die toekomen aan het • 
sociaal statuut van de zelfstandigen, d.i. 1,4 miljoen euro;
het aandeel van het stelsel van de zelfstandigen in de batige saldi van de tak van • 
de geneeskundige verzorging voor het boekjaar 2008, d.i. 30,6 miljoen euro35. 
De kapitaalrekeningen van het RSVZ omvatten bovendien een saldo van de gecumu-
leerde resultaten dat door zijn aard als een reserve kan worden beschouwd. Dat saldo beloopt 479,2 miljoen euro in 2008. Dat bedrag blijft sinds 2006 onveranderd omdat het positief saldo
36 dat op het einde van een boekjaar door het Globaal Beheer 
wordt gegenereerd, moet worden gestort aan het Welvaartsfonds van de zelfstandi-gen, dat is opgericht om deel te nemen in de ﬁ  nanciering van de uitkeringen van het 
sociaal statuut van de zelfstandigen. 
Er moet worden onderstreept dat een reserve van 4,1 miljoen euro op de balans van 
het RSVZ van 2007 voor het Provisiefonds voor de Geneesmiddelen
37 in 2008 werd 
geannuleerd. Dat fonds werd immers afgeschaft en de inhoud ervan, dat door de farmaceutische bedrijven werd gestijfd, werd aan die bedrijven teruggestort. 
4 RIZIV-geneeskundige verzorging
Door de wet van 31 januari 2007 die een nieuwe ﬁ  nanciering van de ziekteverzeke-
ring invoert en de wet van 26 maart 2007 waarmee de integratie van de kleine risi-co’s in de verplichte ziekteverzekering voor zelfstandigen wordt gerealiseerd, wordt er vanaf 2008 in de tak RIZIV-geneeskundige verzorging geen onderscheid meer gemaakt tussen het stelsel van de werknemers en het stelsel van de zelfstandigen. De tak RIZIV-geneeskundige verzorging wordt hier dan ook afzonderlijk besproken, zonder onderscheid tussen de twee stelsels.
4.1 Begrotingsresultaat
De voorlopige realisaties van 2008 resulteren in een begrotingsoverschot van 
187,1 miljoen euro, dit is 119,2 miljoen euro minder dan de begroting waarin nog een overschot van 306,3 miljoen euro was voorzien.  166e Cahier de la Cour des comptes 437Sécurité sociale Recettes et dépenses
34 Conformément à la loi-programme du 22 décembre 2008.
35 Fixés par l’arrêté royal du 8 mars 2009.
36 Après déduction des montants octroyés au Fonds pour l’avenir des soins de santé.
37 Créé en 2006 en vertu de l’article 191, 15 octies de la loi coordonnée du 14 juillet 1994 relative à 
l’assurance obligatoire soins de santé et indemnités.Un montant de 62,9 millions d’euros est présenté au titre de réserves de répartition et de capitalisation collective. Il s’agit des moyens ﬁ  nanciers affectés au Fonds pour 
l’avenir des soins de santé créé aﬁ  n de participer, au plus tôt en 2012, aux investis-
sements nécessaires pour adapter le système des soins de santé au vieillissement de la population. À l’origine, le Fonds avait été créé auprès de l’Inami, mais depuis le 1
er janvier 2008, il appartient à 90 % à la Gestion globale des salariés et à 10 % à la 
Gestion globale des indépendants. La valeur du fonds comprend :
le transfert de 10 % de l’Inami vers l’Inasti • 34, soit 30,9 millions d’euros ;
les intérêts générés par le fonds en 2008 qui reviennent au statut social des • 
travailleurs indépendants, soit 1,4 million d’euros euros ;
la part du régime des travailleurs indépendants dans les bonis de la branche • 
des soins de santé pour l’exercice 2008, soit 30,6 millions d’euros35.
Les comptes de capital de l’Inasti comportent en outre un solde des résultats cumu-
lés qui, par nature, peut être considéré comme une réserve. Ce solde s’élève à 479,2 millions d’euros en 2008. Depuis 2006, ce montant reste inchangé puisque le solde positif
36 dégagé par la Gestion globale au terme d’un exercice comptable doit 
être versé au Fonds pour le bien-être des indépendants, créé aﬁ  n de participer au 
ﬁ nancement des prestations du statut social des travailleurs indépendants.
Il faut souligner qu’une réserve de 4,1 millions d’euros présentée au bilan de l’Inasti 
de 2007 pour le Fonds provisionnel médicaments37 a été annulée en 2008. Ce Fonds 
a en effet été supprimé et son contenu, alimenté par les entreprises pharmaceuti-ques, leur a été remboursé.
4 Inami-soins de santé
En vertu de la loi du 31 janvier 2007, qui introduit un nouveau ﬁ  nancement de l’assu-
rance maladie, et de la loi du 26 mars 2007, qui prévoit l’intégration des petits ris-ques dans l’assurance maladie obligatoire pour les travailleurs indépendants, la bran-che Inami-soins de santé n’opère, à partir de 2008, plus de distinction entre le régime des travailleurs salariés et le régime des travailleurs indépendants. Cette branche fait donc l’objet ci-dessous d’un examen indépendant, sans distinction entre les deux régimes.
4.1 Résultat budgétaire
Les réalisations provisoires de 2008 donnent lieu à un excédent budgétaire de 
187,1 millions d’euros, soit 119,2 millions d’euros de moins que l’excédent de 306,3 millions d’euros que prévoyait le budget. 438 166e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven Sociale Zekerheid
38 De achterstallen verschuldigd aan de ziekenhuizen (73,8 miljoen euro) werden begroot onder de 
externe overdrachten maar bij de realisaties 2008 werden deze opgenomen onder de prestaties. Om de vergelijkbaarheid van de cijfers te bevorderen werden de begrotingscijfers aangepast en werden de achterstallen gerubriceerd onder de prestaties.4.2 Ontvangsten en uitgaven
Tabel 6 – Begrotingsresultaten van het RIZIV-geneeskundige verzorging 
 (werknemers en zelfstandigen, in miljoen euro)
RIZIV-geneeskundige verzorging Voorlopige 
2008
Bijdragen 690,3 719,2 782,6 789,8
Tegemoetkomingen van de Staat 0,0 0,0 0,0 0,0Alternatieve ﬁ  nanciering 2.033,9 2.190,1 2.310,5 2.322,4
Toegewezen ontvangsten 1.098,4  1.018,9 958,0 971,5
Externe overdrachten 0,3 5,8 0,4 0,4Inkomsten uit beleggingen 2,7 3,2 4,9 4,9
Diversen 255,8 276,5 304,3 304,3
Overdrachten uit het Globaal Beheer 16.614,6 18.033,8 20.334,6 20.479,6Totaal lopende ontvangsten 20.696,0  22.047,5 24.695,3 24.872,9
Uitgaven
Prestaties geneeskundige verzorging 17.735,3 18.873,4 21.434,0 20.704,1
Beheerskosten 837,9 869,7 920,7 921,7Externe overdrachten 1.373,1 1.395,8 1.488,4 1.691,8
Diversen 759,7 913,6 545,9 1.166,9
Overdrachten naar het Globaal Beheer 0,0 6,7 0,0 615,3Totaal lopende uitgaven 20.706,0 22.059,2 24.389,0 25.099,8
Saldo lopende rekeningen − 10,0  188,3 306,3 − 226,9
Saldo kapitaalrekeningen − 79,0 − 334,5 0,0 414,0
Begrotingsresultaat − 89,0 − 146,2 306,3 187,1
Bron: gegevens FOD Sociale Zekerheid (tabellen van 29 juli 2009)38
De ontvangsten stijgen in 2008 met 2.825,4 miljoen euro (+ 11,8 %). Deze stijging 
situeert zich vooral bij de overdrachten uit de globale beheren (+ 2.445,8 mil-joen euro) van het stelsel van de werknemers (18.574,8 miljoen euro) en zelfstandi-gen (1.904,8 miljoen euro). Deze stijging wordt vooral verklaard door de stijging van de begroting voor verstrekkingen voor geneeskundige verzorging (de globale begro-tingsdoelstelling).  166e Cahier de la Cour des comptes 439Sécurité sociale Recettes et dépenses
38 Les arriérés dus aux hôpitaux (73,8 millions d’euros) ont été inscrits au budget sous la rubrique « Trans-
ferts externes », mais repris, dans les réalisations de 2008, parmi les prestations. Pour permettre de mieux comparer les données, les chiffres budgétaires ont été adaptés et les arriérés classés dans les prestations.4.2 Recettes et dépenses
Tableau 6 – Résultats budgétaires de l’Inami-soins de santé 
 (travailleurs salariés et indépendants, en millions d’euros)
Inami-soins de santé Réalisations 
2008
Recettes
Cotisations 690,3 719,2 782,6 789,8Interventions de l’État 0,0 0,0 0,0 0,0
Financement alternatif 2.033,9 2.190,1 2.310,5 2.322,4
Recettes affectées 1.098,4 1.018,9 958,0 971,5
Transferts externes 0,3 5,8 0,4 0,4Revenus de placements 2,7 3,2 4,9 4,9
Divers 255,8 276,5 304,3 304,3
Transferts de la Gestion globale 16.614,6 18.033,8 20.334,6 20.479,6Total des recettes courantes 20.696,0 22.047,5 24.695,3 24.872,9
Dépenses
Prestations soins de santé 17.735,3 18.873,4 21.434,0 20.704,1Frais de gestion 837,9 869,7 920,7 921,7
Transferts externes 1.373,1 1.395,8 1.488,4 1.691,8
Divers 759,7 913,6 545,9 1.166,9Transferts vers la Gestion globale 0,0 6,7 0,0 615,3
Total des dépenses courantes 20.706,0 22.059,2 24.389,0 25.099,8
Solde des comptes courants − 10,0 188,3 306,3 − 226,9
Solde des comptes de capital − 79,0 − 334,5 0,0 414,0
Résultat budgétaire − 89,0 − 146,2 306,3 187,1
Source : données du SPF Sécurité sociale (tableaux du 29 juillet 2009)38
En 2008, les recettes ont enregistré une croissance de 2.825,4 millions d’euros 
(+ 11,8 %), qui s’explique principalement par les transferts en provenance des Ges-tions globales (+ 2.445,8 millions d’euros) du régime des travailleurs salariés (18.574,8 millions d’euros) et de celui des travailleurs indépendants (1.904,8 mil-lions d’euros). Cette situation résulte surtout de l’augmentation du budget des pres-tations de soins de santé (objectif budgétaire global). 440 166e Boek van het RekenhofOntvangsten en uitgaven Sociale Zekerheid
De totale lopende uitgaven stegen in 2008 met 3.040,6 miljoen euro tot 25.099,8 mil-
joen euro. Over 2008 werd er aldus 710,8 miljoen euro meer uitgegeven dan geraamd. Daar de afwijkingen van de prestaties en de diverse uitgaven ten aanzien van de ramingen (met respectievelijk 729,9 miljoen euro minder en 621,0 miljoen euro meer dan geraamd) elkaar enigszins compenseren, situeert de meeruitgave zich vooral in de niet voorziene overdrachten naar het Globaal Beheer (615,3 miljoen euro). Er werden in 2007 en 2008 respectievelijk bedragen van 309,0 en 306,3
39 miljoen euro 
toegewezen aan het Fonds voor de Toekomst van de Geneeskundige Verzorging. 
De prestaties (20.704,1 miljoen euro) stegen in 2008 met 1.830,7 miljoen euro 
(+ 9,7 %). Deze stijging kan gedeeltelijk toegeschreven worden aan de integratie van de kleine risico’s zelfstandigen. Desondanks liggen de prestaties 729,9 miljoen euro lager dan de globale begrotingsdoelstelling (21.434 miljoen euro
40).41
39 De RSZ stortte eind 2008 278,3 miljoen euro in het Fonds voor de Toekomst van de Geneeskundige 
Verzorging. Dit bedrag werd herzien in minus met 2,6 miljoen euro in het koninklijk besluit van 8 maart 2009 tot vaststelling voor het jaar 2008 van het overschot bedoeld in artikel 111 van de pro-grammawet van 27 december 2006. De RSVZ stortte zijn aandeel in het overschot (30,6 miljoen euro) aan de RSZ op 22 april 2009.
40 De globale begrotingsdoelstelling van 21.434 miljoen euro betreft de prestaties geneeskundige verzor-
ging (21.360,2 miljoen euro) en achterstallen verschuldigd aan de ziekenhuizen (73,8 miljoen euro).
41 Zie verder in hoofdstuk 2 van dit deel het artikel “Invloed van de wettelijke groeinorm van 4,5 % in de 
verzekering van de geneeskundige verzorging op de opvolging van de uitgaven en de ﬁ  nanciële verant-
woordelijkheid van de verzekeringsinstellingen”.  166e Cahier de la Cour des comptes 441Sécurité sociale Recettes et dépenses
Le total des dépenses courantes a atteint 25.099,8 millions d’euros en 2008, ce qui 
représente une hausse de 3.040,6 millions d’euros. Les dépenses effectuées en 2008 sont donc supérieures de 710,8 millions d’euros au montant estimé. Les écarts res-pectifs des prestations et des dépenses diverses par rapport aux estimations (les prestations sont inférieures de 729,9 millions d’euros aux prévisions et les dépenses diverses leur sont supérieures de 621,0 millions d’euros) se compensent quelque peu, si bien que les dépenses supplémentaires se situent surtout au niveau des transferts non prévus vers la Gestion globale (615,3 millions d’euros). En 2007 et 2008, des montants de 309,0 et 306,3
39 millions d’euros ont respectivement été 
versés au Fonds pour l’avenir des soins de santé. 
En 2008, les prestations ont augmenté de 1.830,7 millions d’euros (+9,7 %), pour 
s’établir à 20.704,1 millions d’euros. Cette augmentation peut être imputée en partie à l’intégration des petits risques pour les travailleurs indépendants. Néanmoins, les prestations restent inférieures de 729,9 millions d’euros à l’objectif budgétaire global (21.434 millions d’euros
40)41.
39 Fin 2008, l’ONSS a versé 278,3 millions d’euros au Fonds pour l’avenir des soins de santé. L’arrêté 
royal du 8 mars 2009 ﬁ  xant pour l’année 2008 les bonis visés à l’article 111 de la loi-programme du 
27 décembre 2006 a revu ce montant à la baisse de 2,6 millions d’euros. Le 22 avril 2009, l’Inasti a versé sa quote-part dans le surplus (30,6 millions d’euros) à l’ONSS.
40 L’objectif budgétaire global de 21.434 millions d’euros concerne les prestations de soins de santé 
(21.360,2 millions d’euros) et les arriérés dus aux hôpitaux (73,8 millions d’euros).
41 Voir l’article « Inﬂ  uence de la norme légale de croissance de 4,5 % en matière d’assurance soins de 
santé sur le suivi des dépenses et la responsabilité ﬁ  nancière des organismes assureurs », au chapitre 2 
de cette partie. 442 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
IMPACT  VAN DE FINANCIËLE  CRISIS  OP DE EFFECTENPORTEFEUILLE  EN 
HET THESAURIEBEHEER  VAN DE RSZ-G LOBAAL  BEHEER  WERKNEMERS
Naar aanleiding van de ﬁ  nanciële crisis onderzocht het Rekenhof of de risico’s 
inzake het thesauriebeheer en de reserveportefeuille van de sociale zekerheid vol-doende veilig zijn beheerd.
Deze reserveportefeuille heeft met 2008 een succesjaar achter de rug. Door de 
dalende rente-evolutie steeg de waarde van de OLO-portefeuille met 337,6 mil-joen euro tot 3.899,4 miljoen euro eind 2008. De RSZ heeft dit uitzonderlijke ren-dement behaald via de uitbesteding aan “discretionaire beheerders”, maar heeft de risico’s in de mate van het mogelijke afdoende beperkt en opgevolgd. Door de toe-passing van kredietlimieten en de beperking van plaatsingstermijnen heeft de RSZ-Globaal Beheer grotendeels een proactief en risicobewust thesauriebeheer gevoerd. Nochtans werd de kredietlimiet bij één bank in het najaar van 2008 voor de dag-aan-dag-beleggingen regelmatig overschreden. Aangezien het respecteren van kredietlimieten een niet te verwaarlozen maatregel is in het risicobeheer, is een regelmatige (dag aan dag) en geformaliseerde communicatie hierover tussen de Schatkist en de RSZ aangewezen.
1 Context
1.1  Financiële crisis en impact ervan op de reserveportefeuille van 
de sociale zekerheid 
Het jaar 2008 wordt gekenmerkt door een ﬁ  nanciële crisis van een ongeziene omvang. 
Het was in deze moeilijke omstandigheden dat de RSZ-Globaal Beheer de reserve-portefeuille van de sociale zekerheid en zijn thesaurie moest beheren en dat hij begin 2008 het beheer van het Fonds voor de Toekomst van de Geneeskundige Verzorging (Toekomstfonds) toevertrouwd kreeg.  166e Cahier de la Cour des comptes 443Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
Chapitre 2
IMPACT  DE LA CRISE  FINANCIÈRE  SUR LE PORTEFEUILLE -TITRES  ET LA GESTION  DE 
LA TRÉSORERIE  DE L’ONSS-G ESTION  GLOBALE  DES TRAVAILLEURS  SALARIÉS  
À la suite de la crise ﬁ  nancière, la Cour des comptes a examiné si les risques rela-
tifs à la gestion de la trésorerie et au portefeuille de réserve de la sécurité sociale étaient gérés de manière sufﬁ  samment sûre. 
Ce portefeuille de réserve a connu en 2008 une année fructueuse. La valeur du 
portefeuille d’OLO a augmenté de 337,6 millions d’euros pour atteindre 3.899,4 mil-lions d’euros ﬁ  n 2008 en raison de la baisse des taux d’intérêt. L’ONSS a dégagé ce rendement exceptionnel grâce à la sous-traitance à des gestionnaires « discré-tionnaires », mais il a, dans la mesure du possible, limité et suivi les risques efﬁ  ca-cement. En appliquant des limites de crédits et en limitant les délais des place-ments, l’ONSS-Gestion globale a mené une gestion de la trésorerie proactive tout en tenant compte des risques. Cependant, la limite de crédit ﬁ  xée a été régulière-ment dépassée auprès d’une banque à l’automne 2008 pour les placements au jour le jour. Étant donné que le respect des limites de crédits constitue une mesure non négligeable en matière de gestion des risques, il serait opportun d’organiser une communication régulière (quotidienne) et formalisée à ce sujet entre le Trésor et l’ONSS. 
1 Contexte
1.1  Crise ﬁ  nancière et impact sur le portefeuille de réserve de la 
L’année 2008 se caractérise par une crise ﬁ  nancière d’une ampleur sans précédent. 
C’est dans ces circonstances difﬁ  ciles que l’ONSS-Gestion globale a dû gérer le portefeuille de réserve de la sécurité sociale et sa trésorerie et s’est vu conﬁ  er début 
2008 la gestion du Fonds pour l’avenir des soins de santé (Fonds d’avenir). 444 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
1 Alleen de RSZ-Globaal Beheer heeft de bevoegdheid om leningen af te sluiten (artikel 39bis, § 1, van 
de wet van 29 juni 1981 houdende algemene beginselen van de sociale zekerheid voor werknemers). De leningsbevoegdheid van de socialezekerheidsinstellingen werd in het kader van het Globaal Beheer in 1999 opgeheven (zie Titel V, hoofdstuk I, afdeling I van de wet van 15 januari 1999 houdende bud-gettaire en diverse bepalingen).
2 610,94 miljoen euro werd ingebracht in 1999, 1.412,99 miljoen euro in 2000 en 495,79 miljoen euro in 2001. Sinds 2001 werden geen nieuwe bedragen meer toegevoegd.
3 Artikel 114, 1°, van de programmawet van 22 december 2008.1.2 Wettelijk en reglementair kader
Vanaf 1 januari 1995 bestaat in het stelsel van de sociale zekerheid voor werkne-
mers een systeem van globaal beheer van de middelen. Doel van dit systeem was de ontvangsten (bij de RSZ) en de uitgaven (van de instellingen van het Globaal Beheer) beter op elkaar af te stemmen. Bij de uitvoering van het Globaal Beheer werd een centrale rol weggelegd voor de RSZ (in die hoedanigheid aangeduid als “RSZ-Globaal Beheer”). Daarbij staat de RSZ-Globaal Beheer in voor de afstemming van de beschikbare middelen op de behoeften. De RSZ-Globaal Beheer moet een even-tueel tekort aan middelen aanvullen door leningen
1, terwijl een tijdelijk thesaurie-
overschot (op korte termijn) kan worden belegd. Op 31 december 2008 was een thesaurieoverschot van 1.580,8 miljoen euro belegd bij de Schatkist.
De RSZ kan structurele overschotten op lange termijn vastleggen in het reserve-
fonds . Dit fonds heeft de vorm van een beleggingsportefeuille. Initieel werd 
2.519,72 miljoen euro in het reservefonds gestort
2. De inventariswaarde van de effec-
tenportefeuille bedroeg eind 2008 3.899,4 miljoen euro (waarvan 1,7 miljoen euro in liquiditeiten).
Het Toekomstfonds werd op 1 januari 2008 voor 90 % overgedragen aan de RSZ-
Globaal Beheer en voor 10 % aan het globaal ﬁ  nancieel beheer in het statuut der zelfstandigen. De RSZ beheert dit fonds voor rekening van de twee voormelde globale beheren
3.
1.3 Onderzoeksmethode
Het Rekenhof heeft nagegaan wat de impact was van de ﬁ  nanciële crisis op het 
reservefonds, het Toekomstfonds en het thesauriebeheer van de RSZ-Globaal Beheer werknemers en hoe werd gehandeld op het vlak van risicobeheer.
Het onderzoek had betrekking op 2008 met een bijwerking van de gegevens tot en 
met het tweede kwartaal 2009.
De informatie is deels gebaseerd op de rapporteringen bestemd voor de Commissie 
voor Financiële Problemen (CFP) en het Beheerscomité van de Sociale Zekerheid (BC-SZ) en op de werking van de instelling zelf. Ze werd tenslotte aangevuld met interviews.
De onderzoeksresultaten van het Rekenhof zijn op 9 september 2009 meegedeeld 
aan de minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid en aan de administrateur-generaal van de RSZ.
Bij de redactie van dit artikel is rekening gehouden met het antwoord van de admi-
nistrateur-generaal van de RSZ van 7 oktober 2009.  166e Cahier de la Cour des comptes 445Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
1 Seul l’ONSS-Gestion globale est habilité à conclure des emprunts (article 39bis, § 1er, de la loi du 
29 juin 1981 établissant les principes généraux de la sécurité sociale des travailleurs salariés). L’auto-risation d’emprunt des institutions de sécurité sociale a été supprimée en 1999 dans le cadre de la Gestion globale (voir Titre V, chapitre I, section I, de la loi du 15 janvier 1999 portant des dispositions budgétaires et diverses).
2 610,94 millions d’euros ont été placés en 1999, 1.412,99 millions d’euros en 2000 et 495,79 millions d’euros en 2001. Depuis 2001, plus aucun nouveau montant n’a été ajouté. 
3 Article 114, 1°, de la loi-programme du 22 décembre 2008.1.2 Cadre légal et réglementaire
Depuis le 1er janvier 1995, un système de gestion globale des moyens a été instauré 
dans le régime de la sécurité sociale des travailleurs salariés. L’objectif de ce sys-tème est d’aboutir à une meilleure adéquation entre les recettes (de l’ONSS) et les dépenses (des organismes de la Gestion globale). L’ONSS joue un rôle central dans le cadre de la mise en œuvre de la Gestion globale (dénommé, en cette qualité, « ONSS-Gestion globale »). L’ONSS-Gestion globale assure l’adéquation entre les moyens disponibles et les besoins. Il doit compenser les éventuels manques de moyens par des emprunts
1, tandis qu’il peut placer (à court terme) les excédents 
temporaires de trésorerie. Au 31 décembre 2008, un excédent de trésorerie de 1.580,8 millions d’euros avait été placé auprès du Trésor.
L’ONSS peut immobiliser à long terme les excédents structurels dans le fonds de 
réserve . Ce dernier revêt la forme d’un portefeuille de placement. Initialement, un 
montant de 2.519,72 millions d’euros a été investi dans le fonds de réserve
2. La 
valeur d’inventaire du portefeuille de titres s’élevait, ﬁ  n 2008, à 3.899,4 millions d’euros 
(dont 1,7 million d’euros en liquidités). 
Au 1er janvier 2008, le Fonds d’avenir a été transféré à concurrence de 90 % à 
l’ONSS-Gestion globale et à concurrence de 10 % à la gestion ﬁ  nancière globale du 
statut des indépendants. L’ONSS gère ce fonds pour le compte des deux gestions globales précitées
3.
1.3 Méthode de contrôle
La Cour des comptes a examiné l’impact de la crise ﬁ  nancière sur le fonds de réserve, 
le Fonds d’avenir et la gestion de la trésorerie de l’ONSS-Gestion globale des tra-vailleurs salariés ainsi que la manière dont les risques sont gérés. 
L’audit a porté sur l’année 2008 et les données ont été ajustées jusqu’au deuxième 
trimestre 2009 inclus. 
Ces informations s’appuient en partie sur des rapports destinés à la Commission des 
problèmes ﬁ  nanciers (CPF) et au Comité de gestion de la sécurité sociale (Comité 
de gestion) et du fonctionnement de l’organisme proprement dit. Elles ont ensuite été complétées par des entrevues.
Les résultats de l’examen de la Cour des comptes ont été communiqués à la ministre 
des Affaires sociales et de la Santé publique le 9 septembre 2009, ainsi qu’à l’admi-nistrateur général de l’ONSS.
Lors de la rédaction du présent article, il a été tenu compte de la réponse fournie par 
l’administrateur général de l’ONSS en date du 7 octobre 2009. 446 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
4 ING Investment Management NV, KBC Asset Management NV, Dexia Asset Management Belgium 
NV en Fortis Investment Management NV.
5 In overeenstemming met het koninklijk besluit van 15 juli 1997 tot consolidatie van de ﬁ  nanciële activa. 
Hierdoor kan rekening worden gehouden met de portefeuille bij de bepaling van de overheidsschuld.
6 Dit is het risico dat de emittent niet meer in staat is zijn verbintenissen na te komen. Dit risico is nage-noeg onbestaande aangezien in de landen van de OESO de Staat wordt beschouwd als de beste schuldenaar.
7 Dit is het risico dat de belegger moeilijkheden ondervindt om voor de vastgestelde eindvervaldag zijn belegde kapitaal te recupereren. De instrumenten in de reserveportefeuille zijn zeer liquide en dus gemakkelijk verhandelbaar via de secundaire markt.
8 Dit is het risico dat een ongunstige evolutie van de munt het rendement nadelig beïnvloedt. Dit is niet aanwezig aangezien de reserveportefeuille in euro is belegd.2 Resultaten van het onderzoek
2.1 ReserveportefeuilleDe RSZ is belast met de actieve opvolging van de reserveportefeuille die in discreti-
onair beheer werd gegeven bij vier ﬁ  nanciële instellingen
4. De beheerders rapporteren 
maandelijks aan de RSZ-Globaal Beheer over de evolutie van de door hen aangehou-den portefeuille en rekenen hiervoor beheerskosten aan (0,6 miljoen euro in 2008).
Het reservefonds bestaat voornamelijk uit beleggingen in OLO’s ( Obligation Linéaire  
– Lineaire Obligatie) en in mindere mate uit schatkistcertiﬁ  caten ( Belgian treasury 
bill) en uit de saldi van de speciﬁ  ek voor het beheer geopende zichtrekeningen bij de 
beheerders. De gelden die op middellange en lange termijn worden geplaatst, moeten immers worden belegd in ﬁ  nanciële instrumenten uitgegeven door de federale Staat, 
de gemeenschappen en de gewesten.
5 
2.2 Risico’s verbonden aan het beheer van de reserveportefeuille
In het opzet en het beheer van een portefeuille moeten diverse risico’s worden 
beheerst. Het betreft het emittentenrisico6, het beheerdersrisico, het liquiditeits-
risico7, het wisselkoersrisico8 en het renterisico. Enkel de reële risico’s worden ver-
der besproken.
Het beheerdersrisico is het risico dat de beheerders insolvabel worden. Het jaar 
2008 heeft aangetoond dat dit risico reëel is met diverse banken die in moeilijkheden kwamen. De door hen aangehouden portefeuille blijft echter eigendom van diegene die het beheer heeft toevertrouwd aan de beheerder. Bijgevolg zouden de effecten uit de portefeuille nog steeds beschikbaar moeten zijn en heeft de RSZ een recht-streeks recht op teruggave van deze effecten. Slechts in uitzonderlijke omstandig-heden (o.a. fraude) zal hier niet aan voldaan zijn. Diversiﬁ  catie is dan ook een must 
om dit risico te verkleinen en hiertoe heeft de RSZ-Globaal Beheer de reserveporte-feuille gespreid over verschillende beheerders.
Het renterisico is het risico dat de rente-evolutie aanleiding geeft tot een koersdaling 
van het effect. Dit risico is reëel en afhankelijk van de marktrente-evolutie. De markt-waarde van een obligatie is immers verbonden aan de rentevoet die ermee over-eenkomt. Een schommeling van de marktrentevoet brengt dan ook een prijsverande-ring van de OLO met zich mee maar in omgekeerde richting. Een stijging van de marktrentevoet boven de nominale rente van de OLO, zal een daling van de prijs van de OLO veroorzaken (en omgekeerd). 
De bedoeling van het discretionair beheer is dat de beheerders het rentevoetrisico 
beheren en, door het aan- en verkopen op de beurs van OLO’s met verschillende rendementen en resterende looptijden, een zo hoog mogelijk rendement realiseren, waarbij de gerealiseerde resultaten continu worden herbelegd.   166e Cahier de la Cour des comptes 447Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
4 ING Investment Management SA, KBC Asset Management SA, Dexia Asset Management Belgium SA 
et Fortis Investment Management SA.
5 Conformément à l’arrêté royal du 15 juillet 1997 portant des mesures de consolidation des actifs ﬁ  nan-
ciers des administrations publiques. Il peut dès lors être tenu compte du portefeuille lors de la ﬁ  xation 
de la dette de l’État. 
6 Il s’agit du risque que l’émetteur ne soit plus en mesure de respecter ses engagements. Il est pratique-ment inexistant puisque, dans les pays de l’OCDE, l’État est considéré comme étant le meilleur débi-teur. 
7 Il s’agit du risque que l’investisseur rencontre des difﬁ  cultés pour récupérer le capital investi avant l’échéance ﬁ  nale ﬁ  xée. Les instruments ﬁ  gurant dans le portefeuille de réserve sont très liquides et 
donc aisément négociables sur le marché secondaire. 
8 Il s’agit du risque qu’une évolution défavorable de la monnaie inﬂ  uence négativement le rendement. Ce 
risque n’est pas présent étant donné que le portefeuille de réserve est investi en euros.2 Résultats de l’audit
2.1 Portefeuille de réserveL’ONSS est chargé du suivi actif du portefeuille de réserve qui a été conﬁ  é à la ges-
tion discrétionnaire de quatre institutions ﬁ  nancières
4. Les gestionnaires font men-
suellement rapport à l’ONSS-Gestion globale de l’évolution du portefeuille qu’ils détiennent et facturent des frais de gestion (0,6 million d’euros en 2008). 
Le fonds de réserve  se compose principalement de placements en OLO (Obligation 
linéaire – Lineaire obligatie) et, dans une moindre mesure, de certiﬁ  cats de trésorerie 
(Belgian treasury bill ) ainsi que des soldes des comptes à vue ouverts spécialement 
pour la gestion auprès des gestionnaires. Les sommes placées à moyen et à long terme doivent en effet être investies dans des instruments ﬁ  nanciers émis par l’État 
fédéral, les communautés et les régions
5. 
2.2 Risques liés à la gestion du portefeuille de réserve
Dans le cadre de la gestion d’un portefeuille, il convient de gérer divers risques, à 
savoir le risque émetteur6, le risque gestionnaire, le risque de liquidité7, le risque de 
change8 et le risque de taux d’intérêt. Seuls les risques réels sont abordés ci-des-
sous.
Le risque gestionnaire concerne le risque d’insolvabilité des gestionnaires. Les faits 
en 2008 ont démontré que ce risque était réel puisque plusieurs banques ont rencon-tré des difﬁ  cultés. Le portefeuille qu’elles détiennent reste toutefois la propriété de 
celui qui a conﬁ  é la gestion au gestionnaire. Par conséquent, les titres ﬁ  gurant dans 
le portefeuille devraient toujours être disponibles et l’ONSS a un droit direct sur la restitution de ces titres. Ce n’est que dans des circonstances exceptionnelles (notam-ment la fraude) que ce principe n’est pas respecté. La diversiﬁ  cation est dès lors une 
obligation pour limiter ce risque et l’ONSS-Gestion globale a par conséquent réparti le portefeuille de réserve entre plusieurs gestionnaires.
Le risque de taux d’intérêt est le risque que l’évolution des intérêts donne lieu à une 
diminution du cours du titre. Ce risque est réel et dépend de l’évolution du taux du marché. La valeur marchande d’une obligation est en effet liée au taux d’intérêt cor-respondant. Toute variation du taux d’intérêt sur le marché entraîne donc une modi-ﬁ cation du prix de l’OLO, mais dans le sens inverse. Ainsi, une augmentation du taux 
d’intérêt sur le marché au-delà du taux d’intérêt nominal de l’OLO causera une dimi-nution du prix de l’OLO (et inversement). 
L’objectif de la gestion discrétionnaire est que les gestionnaires gèrent le risque de 
taux d’intérêt et atteignent un rendement aussi élevé que possible grâce à l’achat et à la vente en bourse d’OLO présentant des rendements et des durées différentes. En outre, les résultats réalisés doivent être réinvestis en permanence.  448 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
 9 De benchmark is een referte-index, d.w.z. een theoretische portefeuille samengesteld uit Belgische 
overheidsobligaties met een looptijd van meer dan één jaar.
10 De aangroei in de periode 1999-2001 wordt vooral verklaard door de inbreng. Zie voetnoot 1.De RSZ-Globaal Beheer volgt het rendement van de portefeuille op door, voor de verschillende perioden, de rendementen die de beheerders hebben behaald, af te toetsen met elkaar en met een in het beheerscontract vastgelegde benchmark. Deze benchmark is de J P Morgan Government Bond Index Belgium
9 en dient als referte-
index waarbij er een maximum toegelaten tracking error  van 1 % is. Deze tracking 
error  bakent het niveau af van het relatief risico dat de beheerders mogen nemen. 
De RSZ tracht op deze wijze te bereiken dat de resultaten van de beheerders de referentie zo goed mogelijk benaderen of zelfs overschrijden, maar dit zonder buiten-matige risico’s te nemen. 
Deze aftoetsing kan aanleiding geven tot een herschikking van het aandeel van elke 
beheerder in de portefeuille zodat uiteindelijk het beheer zal worden voortgezet met de ﬁ nanciële instellingen die het best presteren. Zo besliste het Beheerscomité van 
de Sociale Zekerheid in oktober 2006 tot een herverdeling van de portefeuille op basis van de door de portefeuillebeheerders behaalde rendementen. Er werd bij de herverdeling rekening gehouden met het gewenste behoud van een zekere risico-spreiding over de verschillende beheerders. Het was de eerste herverdeling van de portefeuille sinds het ontstaan ervan in 1999. In het vervolg zou om de drie jaar een evaluatie van het beheer gebeuren met daaraan gekoppeld een eventueel voorstel tot herverdeling. Inmiddels zijn drie jaar verstreken, maar de RSZ acht de context niet opportuun om tot een herverdeling over te gaan.
2.3 Evolutie van de portefeuille
Tot eind 2007 zijn de beheerders erin geslaagd de reserveportefeuille te laten aan-
groeien tot een inventariswaarde van 3.561,8 miljoen euro (voor de kredietcrisis). In vergelijking met de totale ingebrachte middelen werd eind 2007 een meerwaarde van 1.042,1 miljoen euro behaald.
Graﬁ ek 1 – Evolutie van de reserveportefeuille van het Globaal Beheer 1999-2007 
 (in euro)
%*%%#%%%#%%%&#%%%#%%%#%%%&#*%%#%%%#%%%'#%%%#%%%#%%%'#*%%#%%%#%%%(#%%%#%%%#%%%(#*%%#%%%#%%%)#%%%#%%%#%%%
&... '%%% '%%& '%%' '%%( '%%) '%%* '%%+ '%%,
Bron:  graﬁ ek opgesteld door het Rekenhof op basis van informatie van de Commissie voor Financiële 
Problemen10  166e Cahier de la Cour des comptes 449Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
 9 Le benchmark  est un indice de référence, à savoir un portefeuille théorique composé d’obligations 
d’État belges d’une durée de plus d’un an.
10 La croissance au cours de la période 1999-2001 s’explique surtout par les investissements. Voir 
note 1. L’ONSS-Gestion globale suit le rendement du portefeuille en comparant entre eux, pour les différentes périodes, les rendements obtenus par les gestionnaires et en le comparant avec un indice de référence ( benchmark ) ﬁ xé dans le contrat de gestion. 
Cet indice est le “JP Morgan Government Bond Index Belgium”
9 et sert d’indice de 
référence. La “ tracking error ” maximale autorisée est de 1 %. Cette “ tracking error ” 
est un critère de mesure de la volatilité de l’écart des prestations du gestionnaire par rapport à l’indice de référence et délimite le niveau du risque relatif que les gestion-naires peuvent prendre. L’ONSS tente ainsi de s’assurer que les résultats des ges-tionnaires approchent autant que possible la référence ou même la dépassent, mais sans prendre de risques démesurés. 
Cette comparaison peut donner lieu à un ajustement de la part de chaque gestion-
naire dans le portefeuille de manière à ce que ﬁ  nalement la gestion soit poursuivie 
par les institutions ﬁ  nancières fournissant les meilleures prestations. Ainsi, le comité 
de gestion de la sécurité sociale a décidé en octobre 2006 de reventiler le porte-feuille sur la base des rendements atteints par les gestionnaires du portefeuille. Lors de cette reventilation, il a été tenu compte du maintien souhaité d’une certaine répartition des risques entre plusieurs gestionnaires. Il s’agit de la première reventi-lation du portefeuille depuis sa création en 1999. Par la suite, il serait procédé tous les trois ans à une évaluation de la gestion, suivie éventuellement d’une proposition de reventilation. Entre-temps, trois ans plus tard, l’ONSS a estimé qu’il n’était pas opportun, dans le présent contexte, de procéder à une reventilation.
2.3 Évolution du portefeuille
Jusqu’à la ﬁ  n de l’année 2007, les gestionnaires ont réussi à faire croître le porte-
feuille de réserve pour atteindre une valeur d’inventaire de 3.561,8 millions d’euros (avant la crise du crédit). En comparaison avec le montant total des moyens investis, une plus-value de 1.042,1 millions d’euros avait été dégagée ﬁ  n 2007.
Graphique 1 – Évolution du portefeuille de réserve de la Gestion globale 1999-2007 
 (en euros)
Source :  graphique élaboré par la Cour des comptes sur la base des informations de la Commission des 
problèmes ﬁ  nanciers10 450 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
Met de moeilijke omstandigheden die 2008 bracht, was het niet vanzelfsprekend dat 
deze evolutie kon worden voortgezet. De eerste jaarhelft van 2008 werd immers gekenmerkt door een vertragende conjunctuur en een inﬂ  atoire opstoot. Deze omstandigheden hebben een daling van de obligaties veroorzaakt en op die manier de inventariswaarde en het rendement van de effectenportefeuille negatief beïn-vloed.
Het derde kwartaal wordt gedomineerd door het faillissement van een Amerikaanse 
zakenbank, waarna de ﬁ  nanciële crisis volledig losbarstte. De inﬂ  atievrees maakte plaats voor recessievrees en deﬂ  atie. De ﬁ  nanciële crisis werd een economische crisis. De kortetermijnrente zakte ineen, evenals de beurzen. In hun vlucht naar kwa-liteit hebben investeerders zich massaal geheroriënteerd naar overheidsobligaties op korte termijn. De staatsobligaties zijn eind 2008 het toevluchtswaardepapier bij uit-stek en dit heeft een zeer positieve impact op de reserveportefeuille waarvan de inventariswaarde aangroeide met 337,6 miljoen euro tot 3.899,4 miljoen euro eind 2008.
Onderstaande graﬁ  ek toont de evolutie van de langetermijnmarktrente en de reser-
veportefeuille van het Globaal Beheer van eind 2007 tot eind juni 2009.
Graﬁ ek 2 – Evolutie van de langetermijnmarktrente en de reserveportefeuille van 
 het Globaal Beheer 31 december 2007 – 31 juni 2009 (in miljoen euro)
Bron:  graﬁ ek opgesteld door het Rekenhof op basis van informatie van de Commissie voor 
Financiële Problemen
In 2009 steeg de inventariswaarde van de reserveportefeuille verder naar 3.976,8 mil-
joen euro op 30 juni 2009.  166e Cahier de la Cour des comptes 451Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
Vu les circonstances difﬁ  ciles rencontrées en 2008, il n’était pas évident que cette 
tendance puisse être poursuivie. Le premier semestre 2008 a, d’ailleurs, été carac-térisé par un ralentissement de la conjoncture et une poussée de l’inﬂ  ation. Ces circonstances ont entraîné une diminution des obligations, ce qui a inﬂ  uencé négati-
vement la valeur d’inventaire et le rendement du portefeuille-titres. 
Le troisième trimestre est marqué par la faillite d’une banque d’affaires américaine, 
qui a entraîné l’éclatement de la crise ﬁ  nancière. La crainte d’une inﬂ  ation a fait place à une crainte de récession et à une déﬂ  ation et la crise ﬁ  nancière s’est trans-
formée en crise économique. Les taux d’intérêt à court terme se sont effondrés, tout comme les bourses. Dans leur recherche de la qualité, les investisseurs se sont réo-rientés en masse vers les obligations d’État à court terme. À la ﬁ  n de l’année 2008, 
les obligations d’État étaient la valeur refuge par excellence, ce qui a eu un impact très positif sur le portefeuille de réserve, dont la valeur d’inventaire a augmenté de 337,6 millions d’euros pour atteindre 3.899,4 millions d’euros ﬁ  n 2008.
Le graphique ci-dessous illustre l’évolution des intérêts à long terme sur le marché 
et du portefeuille de la gestion globale entre ﬁ  n 2007 et ﬁ  n juin 2009.
Graphique 2 – Évolution des intérêts à long terme sur le marché et du portefeuille 
  de réserve de la Gestion globale entre le 31 décembre 2007 et 
le 30 juin 2009 (en millions d’euros)
Source :  graphique élaboré par la Cour des comptes sur la base des informations de la 
Commission des problèmes ﬁ  nanciers
En 2009, la valeur d’inventaire du portefeuille de réserve a poursuivi sa progression 
pour s’établir à 3.976,8 millions d’euros au 30 juin. 452 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
11 Het koninklijk besluit van 15 juli 1997 houdende maatregelen tot consolidatie van de ﬁ  nanciële activa 
bepaalt dat de geldmiddelen moeten worden belegd op een rekening bij de Nationale Bank van België of het Bestuur der Postcheques. De RSZ heeft in toepassing van dit koninklijk besluit een afwijking bekomen. Deze afwijking is echter niet van toepassing op 31 december van elk jaar.
12 Het betrof beleggingen begin december 2008 bij een Spaanse bank. De crisis was op dat ogenblik al 
minder acuut maar de situatie was nog niet volledig genormaliseerd. 
13 Ingeval van faillissement van de betrokken bank, zou het aanzienlijke verlies van de belegging ten laste 
van de Staat zijn gekomen.
14 Artikel 111 van de programmawet van 27 december 2006.2.4 Risico’s verbonden aan het thesauriebeheer
De RSZ kan tijdelijke thesaurieoverschotten beleggen. Zo bedroeg het gemiddeld 
kassaldo van de rekening van het Globaal Beheer in 2008 1.003 miljoen euro en ﬂ uctueerde het tussen een piek van 2.847,8 miljoen euro en een dal van − 360,6 mil-
joen euro. Per 31 december 2008 bedroeg het saldo van de rekening Globaal Beheer 1.330,8 miljoen euro. 
Voor de beleggingen tot drie maanden is de RSZ vrij in zijn keuze van ﬁ  nanciële 
instelling en kan een beroep worden gedaan op de markt.
11 Daartoe vergelijkt de 
RSZ de voorwaarden van de Schatkist met deze van particuliere ﬁ  nanciële instellin-
gen. Bij gelijke voorwaarden wordt de voorkeur gegeven aan de Schatkist. 
Wat de plaatsingen en thesaurie betreft, is het insolvabiliteitsrisico veruit het belang-
rijkste risico. Ingeval een bank in gebreke bleef, kon de RSZ immers geen beroep doen op het depositogarantiefonds aangezien dit slechts voor particulieren, vereni-gingen en kmo’s van toepassing was en beperkt tot 100.000 euro (na de verhoging in 2008).
In de moeilijke context van 2008 heeft de RSZ dan ook uit voorzorg de looptijden van 
de plaatsingen beperkt tot twee weken (vanaf begin september), daarna tot zeven dagen en op het hoogtepunt van de crisis tot dag-aan-dag. Slechts uitzonderlijk werd hiervan afgeweken ingeval van extreem gunstige voorwaarden.
12
Voor de plaatsingen heeft de Schatkist adviezen gegeven inzake de kredietlimieten die voor elke bank afzonderlijk van toepassing waren. Het doel van deze kredietlimie-ten is een betere spreiding van het risico. Omdat deze echter werden gecommuni-ceerd naar diverse openbare instellingen, bestond het gevaar dat het geheel van deze beleggingen de opgegeven limiet ruimschoots overschreed waardoor grotere risico’s werden genomen dan aanvaardbaar wordt geacht. De opgegeven krediet-limieten werden tijdens 2008 door de RSZ doorgaans gerespecteerd maar in het laatste kwartaal werd de verlaagde kredietlimiet (na een ratingverlaging) van één bank herhaaldelijk ruim overschreden omdat met de verlaging geen rekening werd gehouden. Het ging hierbij weliswaar vooral om dag-aan-dag (of weekend) plaatsin-gen met dus slechts een korte blootstelling. De betreffende bank genoot van een staatsgarantie
13. Het jaar 2008 heeft echter voldoende aangetoond dat de situatie 
van enkele banken op één nacht of weekend dramatisch kon wijzigen, zodat in volle bankencrisis het risicovol was de kredietlimieten niet na te leven.
2.5  Risicobeheer door de RSZ van het Fonds voor de Toekomst van 
de Geneeskundige Verzorging
Het Toekomstfonds werd eind 2006 bij het RIZIV ingesteld
14 om bij te dragen tot de 
investeringen noodzakelijk voor de aanpassing van het stelsel van de geneeskundige verzorging aan de veroudering van de bevolking, en dit ten vroegste vanaf 2012.  166e Cahier de la Cour des comptes 453Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
11 L’arrêté royal du 15 juillet 1997 portant des mesures de consolidation des actifs ﬁ  nanciers des admi-
nistrations publiques dispose que les moyens sont placés sur un compte ouvert auprès de la Banque nationale de Belgique ou de l’Ofﬁ  ce des chèques postaux. En application de cet arrêté royal, l’ONSS 
a obtenu une dérogation, mais qui n’est pas applicable au 31 décembre de chaque année. 
12 Il s’agit de placements effectués début décembre 2008 auprès d’une banque espagnole. À ce moment-
là, la crise était déjà moins aigue, mais la situation n’était pas encore tout à fait normalisée.
13 Si la banque en question avait fait faillite, la perte considérable concernant le placement aurait été 
mise à la charge de l’État. 
14 Article 111 de la loi-programme du 27 décembre 2006.2.4 Risques liés à la gestion de la trésorerie
L’ONSS peut placer les excédents de trésorerie temporaires. Ainsi, le solde de 
caisse moyen du compte de la Gestion globale s’élevait à 1.003 millions d’euros en 2008 et a ﬂ  uctué entre un pic de 2.847,8 millions d’euros et un creux de − 360,6 mil-
lions d’euros. Au 31 décembre 2008, le solde du compte de la Gestion globale s’éle-vait à 1.330,8 millions d’euros. 
Pour les placements jusqu’à trois mois, l’ONSS est libre de choisir l’institution ﬁ  nan-
cière et peut faire appel au marché
11. Elle compare alors les conditions du Trésor et 
celles des institutions ﬁ  nancières privées. Si les conditions proposées sont identi-ques, la préférence va au Trésor. 
En matière de placements et de trésorerie, le risque d’insolvabilité constitue de loin le 
risque le plus important. En cas de défaillance de la part de la banque, l’ONSS ne peut, en effet, pas faire appel au fonds de garantie des dépôts étant donné que celui-ci n’est destiné qu’aux particuliers, associations et PME et est limité à 100.000 euros (après l’augmentation décidée en 2008). 
Dans le contexte difﬁ  cile de 2008, l’ONSS a donc, par précaution, limité la durée des 
placements à deux semaines (à partir de début septembre), ensuite à sept jours et, au sommet de la crise, au jour le jour. Il n’a dérogé à ces limites que dans des cas exceptionnels lorsque les conditions étaient extrêmement favorables
12.
Pour les placements, le Trésor a émis des avis en ce qui concerne les limites de cré-
dits applicables à chaque banque distinctement. L’objectif de ces limites de crédits est de mieux répartir le risque. Cependant, comme ces limites ont été communiquées à diverses institutions publiques, le risque existait que l’ensemble de ces placements dépasse largement la limite imposée, de sorte que des risques plus importants que le niveau acceptable seraient pris. L’ONSS a généralement respecté en 2008 les limites ﬁ xées, mais, au cours du dernier trimestre, la limite de crédit diminuée (à la suite de 
la baisse du rating ) d’une banque a été largement dépassée à plusieurs reprises, 
parce qu’il n’a pas été tenu compte de la diminution. Il s’agissait surtout de place-ments d’un jour (ou d’un week-end), impliquant donc une exposition de courte durée seulement. La banque concernée bénéﬁ  ciait d’une garantie d’État
13. L’année 2008 a, 
cependant, sufﬁ  samment démontré que la situation de quelques banques pouvait prendre une tournure dramatique en une nuit ou un weekend, de sorte qu’il était ris-qué de ne pas respecter les limites de crédits en pleine crise bancaire. 
2.5  Gestion des risques par l’ONSS en ce qui concerne le Fonds 
pour l’avenir des soins de santé
Le Fonds d’avenir a été créé ﬁ  n 2006 auprès de l’Inami
14 aﬁ n de participer, au plus 
tôt dès 2012, aux investissements nécessaires pour adapter le régime des soins de santé au vieillissement de la population. 454 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
15 Dit bedrag werd herzien in minus met 2,6 miljoen euro in het koninklijk besluit van 8 maart 2009 tot 
vaststelling voor het jaar 2008 van het overschot bedoeld in artikel 111 van de programmawet van 27 december 2006. De RSVZ stortte zijn aandeel in het overschot (30,6 miljoen euro) aan de RSZ op 22 april 2009.
16 Eind 2008 was het door de RSZ-Globaal Beheer gestorte voorschot nog niet belegd in OLO’s.Het beheer van het Toekomstfonds werd op 1 januari 2008 toevertrouwd aan de RSZ (zie punt 1.2). Dit fonds omvatte 309 miljoen euro en werd omwille van de bijzondere context en de interessante voorwaarden van de abnormaal hoge korte termijnrentevoeten aanvankelijk exclusief in korte termijndeposito’s belegd. Deze deposito’s werden daarbij gespreid over de tijd om naar best vermogen te kunnen inspelen op eventuele opportuniteiten. Toen de crisissfeer op de markten luwde en de langetermijnrentevoeten zich enigszins herstelden, werd geleidelijk vanaf het laatste kwartaal van 2008 geïnvesteerd op langere termijn.
Eind 2008 stortte de RSZ een voorschot van zijn schijf in het overschot inzake 
geneeskundige verzorging met betrekking tot 2008 (278,3 miljoen euro)
15, waardoor 
het totale geïnvesteerde bedrag in het Toekomstfonds 587,3 miljoen euro bedroeg. De totale waarde van het fonds op 31 december 2008 bedroeg 608,2 miljoen euro en was voor 58,07 % geïnvesteerd in OLO’s en voor het overige in termijndeposi-to’s
16. In vergelijking met de totale ingebrachte middelen werd eind 2008 een meer-
waarde van 20,9 miljoen euro behaald.
Aan het einde van het tweede kwartaal van 2009 bedroeg de inventariswaarde van 
het Toekomstfonds 654,6 miljoen euro en was deze nagenoeg volledig (99,74 %) belegd in OLO’s. In vergelijking met de totale ingebrachte middelen (615,3 miljoen euro) werd tot eind juni 2009 een meerwaarde van 39,3 miljoen euro behaald. 
In de overweging dit al dan niet uit te besteden aan een extern beheerder werden de 
diverse types beheer onderzocht door de RSZ. Conclusie was dat het gemiddelde rendement bij geen van de diverse beheersvormen substantieel kan afwijken van de benchmark (referte-index) met inachtneming van een aanvaardbare risicolimiet (tracking error ). De RSZ beheert dit fonds dan ook volledig zelf, zonder extern 
beheerder, en stelt over zijn beheer per kwartaal een uitvoerig beheersverslag op voor het RIZIV. 
De risico’s verbonden aan het beheer van het Toekomstfonds zijn voor de beleggin-
gen in OLO’s vergelijkbaar met die van de reserveportefeuille en voor de overige beleggingen met die van het thesauriebeheer. Voor de naleving van de krediet-limieten bij de plaatsingen worden de overige beleggingen van het Toekomstfonds samengevoegd met de thesauriebeleggingen van de RSZ. Een bijkomend risico vormt het zelfstandige beheer door de RSZ dat de nodige competenties, technische mid-delen en human resources vereist.
Het risiconiveau van de reserveportefeuille lijkt dankzij enkele voorzorgsmaatregelen 
(spreiding, benchmark, tracking error , actieve opvolging door de RSZ van beheer-
ders en strategie) beperkt. 
Het risiconiveau van de thesaurie was verhoogd maar werd mits kredietlimieten en 
plaatsingstermijnen aanvaardbaar gehouden met uitzondering van de niet gerespec-teerde kredietlimiet van één bank gedurende het laatste kwartaal van 2008. Er moet worden benadrukt dat de naleving van de kredietlimieten een niet te verwaarlozen maatregel is in het risicobeheer. Een regelmatige (dag aan dag) en geformaliseerde communicatie tussen de Schatkist en de RSZ lijkt aangewezen wat betreft de in acht te nemen kredietlimieten bij de thesauriebeleggingen door de RSZ.  166e Cahier de la Cour des comptes 455Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
15 Ce montant a été diminué de 2,6 millions d’euros dans l’arrêté royal du 8 mars 2009 ﬁ  xant pour l’année 
2008 les bonis visés à l’article 111 de la loi-programme du 27 décembre 2006. L’Inasti a versé sa part du boni (30,6 millions d’euros) à l’ONSS le 22 avril 2009.
16 Fin 2008, l’avance versée par l’ONSS-Gestion globale n’avait pas encore été investie dans des OLO. La gestion du Fonds d’avenir a été conﬁ  ée à l’ONSS au 1er janvier 2008 (voir 
point 1.2). Ce fonds contenait 309 millions d’euros et a été initialement placé exclu-sivement dans des dépôts à court terme eu égard au contexte particulier et aux conditions intéressantes des taux d’intérêt à court terme anormalement élevés. Ces dépôts ont été répartis dans le temps aﬁ  n de pouvoir réagir au mieux aux opportuni-
tés éventuelles. Lorsque la crise s’est quelque peu calmée sur les marchés et que les taux d’intérêt à long terme se sont un peu rétablis, il a progressivement été investi, à partir du dernier trimestre de 2008, à plus long terme.
À la ﬁ  n de l’année 2008, l’ONSS a versé au Fonds une avance de sa tranche dans 
les bonis en matière de soins de santé concernant 2008 (278,3 millions d’euros)
15, 
de sorte que le montant total investi dans le Fonds d’avenir s’élevait à 587,3 mil-lions d’euros. La valeur totale du fonds atteignait au 31 décembre 2008 608,2 mil-lions d’euros et était investie à concurrence de 58,07 % dans des OLO et, pour le surplus, dans des dépôts à terme
16. Par rapport au montant total investi, une plus-
value de 20,9 millions d’euros avait été atteinte ﬁ  n 2008.
À l’issue du deuxième trimestre 2009, la valeur d’inventaire du Fonds d’avenir s’éle-
vait à 654,6 millions d’euros, presque totalement (99,74 %) investie en OLO. Une plus-value de 39,3 millions d’euros a été dégagée jusqu’à ﬁ  n juin 2009 par rapport 
aux moyens totaux apportés (615,3 millions d’euros).
Aﬁ n de déterminer si ce fonds devait ou non être conﬁ  é à un gestionnaire externe, 
divers types de gestion ont été examinés par l’ONSS. En conclusion, le rendement moyen d’aucune des formes de gestion ne s’écarte en substance de l’indice de réfé-rence en tenant compte d’une limite de risque acceptable (« tracking error  »). Par 
conséquent, l’ONSS gère ce fonds entièrement en interne, sans gestionnaire externe, et rédige chaque trimestre un rapport de gestion détaillé à l’intention de l’Inami. 
Les risques liés à la gestion du Fonds d’avenir sont, pour les placements en OLO, 
comparables à ceux du portefeuille de réserve et, pour les autres placements, à ceux de la gestion de la trésorerie. En ce qui concerne les limites de crédits applicables aux placements, les autres placements du Fonds d’avenir sont ajoutés aux place-ments de trésorerie de l’ONSS. Un risque supplémentaire est constitué par la ges-tion autonome assurée par l’ONSS, qui exige des compétences, des moyens techni-ques et des ressources humaines spéciﬁ  ques.
Le niveau de risque du portefeuille de réserve semble limité grâce à quelques mesu-
res de précaution (répartition, indice de référence, tracking error , suivi actif par les 
gestionnaires par l’ONSS et stratégie). 
Le niveau de risque de trésorerie s’est accru, mais a été maintenu à un niveau 
acceptable grâce aux limites de crédits et délais de placements, à l’exception du non-respect, pour une seule banque, de la limite de crédits imposée pendant le dernier trimestre de 2008. Il convient de souligner que le respect des limites de crédits constitue une mesure non négligeable de la gestion des risques. Une com-munication régulière (quotidienne) et formalisée entre le Trésor et l’ONSS serait opportune en ce qui concerne les limites de crédits à appliquer pour les placements de trésorerie effectués par l’ONSS.  456 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
Het Toekomstfonds kende op sommige momenten een verhoogd risico door de hoge 
mate van liquiditeiten en het eigen beheer door de RSZ maar is inmiddels (eind juni 2009) nagenoeg volledig (99,74 %) belegd in OLO’s. 
Het thesaurie- en portefeuillebeheer in het door crisissfeer gekenmerkte 2008 
gebeurde grotendeels met inachtneming van voldoende risicobeheersing en heeft tot uitzonderlijke rendementen geleid. Dit rendement in 2009 trachten te behouden, ver-der uit te bouwen of veilig te stellen zal echter geen eenvoudige taak zijn. 
In de huidige omstandigheden van lage rentevoeten en de dreiging van een oplo-
pende inﬂ  atie, is de kans op toekomstige rentestijgingen reëel. Gezien de mogelijke 
negatieve impact van eventuele rentestijgingen op het rendement van de portefeuille, moet de RSZ-Globaal Beheer haar beleggingsstrategie opvolgen en indien nodig aanpassen aan de omstandigheden.
4 Antwoord van de administratie en van de minister
In zijn antwoord van 7 oktober 2009 sluit de administrateur-generaal van de RSZ zich 
aan bij de inhoud van het artikel. Hij deelt ook mee dat de besluiten en aanbevelin-gen zullen worden gebruikt om de samenwerking van de RSZ met de Schatkist nog te verbeteren.
F
INANCIERING  VAN DE VERZEKERING  VOOR  GENEESKUNDIGE  VERZORGING  
VANAF  2008
van de tak geneeskundige verzorging beperkt tot de toename van hun ontvangsten uit socialezekerheidsbijdragen. Het verschil tussen die groeivoeten van de ontvang-sten en de sterkere stijging van de begroting voor geneeskundige verzorging wordt opgevangen door het bijkomende bedrag aan alternatieve ﬁ  nanciering ten laste van de Staat. Omdat de begroting van de verzekering voor geneeskundige verzorging voor 2009 sneller is gestegen dan de ontvangsten uit socialezekerheidsbijdragen in 2008, is het bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering in 2009 met 64,5 % toegenomen tot 1.041,6 miljoen euro. Dit bedrag kan in de toekomst nog sterk stijgen.
Aangezien de bijdragen van de globale beheren en de alternatieve ﬁ  nanciering wor-
den vastgesteld vóór de deﬁ  nitieve afsluiting van de rekeningen ontstaat bij de opmaak van de rekeningen een saldo. De wetgever bepaalt niet wie dit saldo ten laste zal nemen.
2008 verhoogd met de vastgestelde kostprijs voor integratie van de kleine risico’s voor zelfstandigen. Het is aangewezen de weerslag van deze integratie over een langere periode op te volgen en te evalueren opdat de globale begrotingsdoel-stelling kan worden aangepast wanneer belangrijke afwijkingen tussen de geraamde kostprijs en de realisaties optreden.   166e Cahier de la Cour des comptes 457Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
Le Fonds d’avenir présentait à certains moments un risque élevé en raison de la 
grande part de liquidités et de la gestion propre par l’ONSS, mais a, entre-temps (ﬁ n juin 2009), été presque intégralement (99,74 %) investi en OLO. 
La gestion de la trésorerie et du portefeuille en une année 2008, caractérisée par 
une ambiance de crise, a, en grande partie, tenu compte d’une maîtrise des risques sufﬁ  sante et a donné lieu à des rendements exceptionnels. Toutefois, le maintien, l’augmentation ou la sécurisation de ce rendement en 2009 ne sera pas une tâche aisée. 
Dans les circonstances actuelles de taux d’intérêt bas et vu la menace d’une inﬂ  ation 
en hausse, les risques d’une augmentation future des intérêts sont réels. Eu égard à l’impact négatif potentiel des éventuelles augmentations d’intérêts sur le rendement du portefeuille, l’ONSS-Gestion globale doit suivre sa stratégie de placement et, si nécessaire, l’adapter aux circonstances. 
4 Réponse de l’administration et de la ministre
Dans sa réponse du 7 octobre 2009, l’administrateur général de l’ONSS se rallie au 
contenu de l’article. Il signale également que les conclusions et les recommandations seront mises à proﬁ  t aﬁ n d’améliorer la collaboration entre l’ONSS et la Trésorerie.
F
INANCEMENT  DE L’ASSURANCE  SOINS  DE SANTÉ  À PARTIR  DE 2008
À partir de 2008, l’augmentation de la quote-part des gestions globales dans le 
ﬁ  nancement de la branche des soins de santé est limitée à l’augmentation de leurs recettes provenant des cotisations de sécurité sociale. La différence entre ces taux de croissance des recettes et l’augmentation plus forte du budget des soins de santé est compensée par un montant complémentaire de ﬁ  nancement alternatif mis à la charge de l’État. Étant donné que le budget de l’assurance soins de santé a augmenté plus rapidement en 2009 que les recettes provenant des cotisations de la sécurité sociale en 2008, le montant du ﬁ  nancement alternatif en 2009 a aug-menté de 64,5 % pour atteindre 1.041,6 millions d’euros. Ce montant pourra encore être amené à subir de fortes hausses à l’avenir.
Les contributions des gestions globales et le montant du ﬁ  nancement alternatif étant 
ﬁ  xés avant la clôture déﬁ  nitive des comptes, un solde apparaît lors de la confection des comptes. Le législateur ne prévoit pas qui prendra ce solde en charge. 
2008, du coût prévu pour l’intégration des petits risques en faveur des travailleurs indépendants. Il serait opportun de suivre et d’évaluer l’impact de cette intégration sur une plus longue période de manière à pouvoir adapter l’objectif budgétaire global en cas d’écarts importants entre le coût estimé et les réalisations.  458 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
17 Zie onder meer: Nationale Arbeidsraad, Rapport nr. 66 met betrekking tot de ﬁ  nanciering van de soci-
ale zekerheid , 12 juli 2005, p. 78-79.
18 Het gaat om een jaarlijkse bijdrage als tussenkomst van het RSVZ in de uitgaven voor verzekerden 
met een gemengde loopbaan als zelfstandige en werknemer, voor wie het recht op verstrekkingen voor gezondheidszorgen wordt geopend in de algemene regeling. 
19 Bron: tabellen van de FOD Sociale Zekerheid (juli 2009).1 Context
De wet van 31 januari 2007 tot wijziging van de wet van 23 december 2005 betref-
fende het Generatiepact met het oog op de invoering van een nieuw systeem voor de ﬁ  nanciering van de ziekteverzekering beperkt vanaf 2008 de tussenkomst van de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ) en het Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der Zelfstandigen (RSVZ) in de behoeften van de tak geneeskundige verzorging. De verhoging van het aandeel van de twee globale beheren is voortaan gekoppeld aan de stijging van hun ontvangsten uit socialezekerheidsbijdragen. Daar-door komt een einde aan de toestand waarbij de uitgaven voor geneeskundige ver-zorging een steeds groter deel van de middelen van de globale beheren voor hun rekening namen, omdat de stijging van die uitgaven de stijging van de ontvangsten uit socialezekerheidsbijdragen overtrof
17. 
Daarnaast heeft de wet van 26 maart 2007 houdende diverse bepalingen met het 
oog op de integratie van de kleine risico’s in de verplichte verzekering voor genees-kundige verzorging voor de zelfstandigen de dekking van de verplichte verzekering voor de zelfstandigen vanaf 1 januari 2008 uitgebreid tot de kleine risico’s. Daardoor hebben de zelfstandigen voortaan recht op dezelfde verstrekkingen als de werk-nemers en maakt het Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV) in het beheer van de verplichte verzekering niet langer een onderscheid tussen de beide categorieën van rechthebbenden.
Hierna wordt de werking van het nieuwe ﬁ  nancieringsmechanisme toegelicht aan de 
hand van de begroting en de voorlopige rekeningen voor 2008 (punt 2). De gevolgen van de integratie van de kleine risico’s op de begroting van het RIZIV-geneeskundige verzorging worden afzonderlijk behandeld (punt 3).
2 Financiering van de geneeskundige verzorging in 2008
2.1 Basisprincipe
Vanaf 2008 bestaat de ﬁ  nanciering van de tak  geneeskundige verzorging, naast de 
eigen ontvangsten van het RIZIV en de bijdrage van het RSVZ in de uitgaven voor rechthebbenden met een gemengde loopbaan
18, uit de volgende ontvangsten:
de tussenkomst van de RSZ-Globaal Beheer en het RSVZ-Globaal Beheer, • 
beperkt volgens de bepalingen van de wet van 31 januari 2007 (hierna “basis-bedrag” genoemd);
de bijkomende alternatieve ﬁ  nanciering; • 
na het verstrijken van het boekjaar: het aandeel van de globale beheren in de • 
eventuele overschrijding van de globale begrotingsdoelstelling.
In de voorlopige rekeningen van het RIZIV-geneeskundige verzorging
19 werden de 
volgende ontvangsten opgenomen:  166e Cahier de la Cour des comptes 459Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
17 Voir notamment : Conseil national du travail, Rapport n°66 concernant le ﬁ  nancement de la sécurité 
sociale , 12 juillet 2005, p. 78-79.
18 Il s’agit d’une contribution annuelle sous la forme d’une intervention de l’Inasti dans les dépenses affé-
rentes aux assurés ayant une carrière mixte en tant qu’indépendant et salarié, pour qui le droit aux prestations de soins de santé est ouvert dans le régime général. 
19 Source : tableaux du SPF Sécurité sociale (juillet 2009).1 Contexte
La loi du 31 janvier 2007 modiﬁ  ant la loi du 23 décembre 2005 relative au pacte de 
solidarité entre générations en vue d’introduire un nouveau système de ﬁ  nancement 
de l’assurance maladie limite, à partir de 2008, l’intervention de l’Ofﬁ  ce national de 
sécurité sociale (ONSS) et de l’Institut national d’assurances sociales pour tra-vailleurs indépendants (Inasti) dans les besoins de ﬁ  nancement de la branche des soins de santé. L’augmentation de la part des deux gestions globales est dorénavant liée à l’augmentation de leurs recettes provenant des cotisations de sécurité sociale. Cette mesure permet de mettre ﬁ  n à la situation dans laquelle les dépenses liées aux 
soins de santé accaparaient une part sans cesse croissante des moyens des gestions globales, parce que l’augmentation de ces dépenses dépassait celle des recettes provenant des cotisations de sécurité sociale
17. 
En outre, la loi du 26 mars 2007 portant des dispositions diverses en vue de la réa-
lisation de l’intégration des petits risques dans l’assurance obligatoire soins de santé pour les travailleurs indépendants a étendu la couverture de l’assurance obligatoire des travailleurs indépendants aux petits risques à partir du 1
er janvier 2008. Par 
conséquent, les travailleurs indépendants ont à présent droit aux mêmes prestations que les travailleurs salariés et l’Institut national d’assurance maladie-invalidité (Inami) n’opère plus de distinction entre les deux catégories d’ayants droit dans la gestion de l’assurance obligatoire.
Le fonctionnement du nouveau mécanisme de ﬁ  nancement est illustré ci-après sur la 
base du budget et des comptes provisoires pour 2008 (point 2). Les conséquences de l’intégration des petits risques sur le budget de l’Inami-soins de santé sont trai-tées dans un point distinct (point 3). 
2 Financement des soins de santé en 2008
2.1 Principe de base
À partir de 2008, le ﬁ  nancement de la branche des soins de santé est constitué, 
outre des recettes propres et de la contribution de l’Inasti dans les dépenses pour les ayants droit à carrière mixte
18, des recettes suivantes : 
l’intervention de l’ONSS-Gestion globale et de l’Inasti-Gestion globale, limitée • 
conformément aux dispositions de la loi du 31 janvier 2007 (dénommée ci-après « montant de base ») ;
le ﬁ nancement alternatif complémentaire ; • 
au terme de l’exercice : la part des gestions globales dans le dépassement • 
éventuel de l’objectif budgétaire global. 
Dans les comptes provisoires de l’Inami-soins de santé
19 ﬁ  gurent les recettes sui-
vantes : 460 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
20 Naar aanleiding van de voorlopige afsluiting van de rekeningen van de geneeskundige verzorging 
in april 2009 heeft het RIZIV de basisbedragen vastgesteld op 19.594,5 miljoen euro (zie punt 2.2).
21 Naar aanleiding van de voorlopige afsluiting van de rekeningen van de geneeskundige verzorging 2008 
heeft het RIZIV berekend dat de alternatieve ﬁ  nanciering 665,6 miljoen euro bedraagt (zie punt 2.3). Tabel 1 – RIZIV-geneeskundige verzorging, voorlopige ontvangsten 2008 
Bedragen Aandeel
Eigen ontvangsten 4.393,3 17,66  %
Overdrachten door de globale beheren 20.479,6 82,34  %
Basisbedragen2019.580,1 78,72  %
Bijkomend bedrag aan alternatieve ﬁ  nanciering21621,3 2,50  %
Deﬁ  nitieve afsluiting rekeningen 2004 en 2005 166,9 0,67  %
Bijdrage in de uitgaven voor gemengde loopbanen 
(RSVZ)111,3 0,45  %
Totaal ontvangsten geneeskundige verzorging 24.872,9 100,00  %
2.2 Basisbedragen ten laste van de globale beheren
Als het aandeel van de globale beheren, verhoogd met de eigen ontvangsten van het 
RIZIV, niet volstaat voor de dekking van de uitgaven, wordt het verschil bijgepast uit de alternatieve ﬁ  nanciering. Bijgevolg is de vaststelling van het aandeel van de 
globale beheren van groot belang voor de vaststelling van de bijkomende alterna-tieve ﬁ  nanciering voor de tak geneeskundige verzorging.
– In aanmerking genomen overdrachten voor 2007
De wet van 31 januari 2007 bepaalt dat de overdrachten van de globale beheren 
voor 2007 als uitgangspunt moeten worden genomen voor de vaststelling van de basisbedragen 2008. Die wet geeft echter niet aan hoe en op welk ogenblik die over-drachten moeten worden vastgesteld.
Naar aanleiding van de begrotingsopmaak 2008 zijn de overdrachten 2007 vast-
gesteld op 18.123,1 miljoen euro. Dit bedrag ligt lager dan het in de begroting inge-schreven bedrag (18.328,1 miljoen euro) omdat de regering besliste rekening te hou-den met drie elementen die een grote invloed hadden op de ﬁ  nanciering door de globale beheren in 2007 (zie tabel hierna).  166e Cahier de la Cour des comptes 461Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
20 À l’occasion de la clôture déﬁ  nitive des comptes des soins de santé en avril 2009, l’Inami a ﬁ  xé les 
montants de base à 19.594,5 millions d’euros (voir point 2.2).
21 À l’occasion de la clôture déﬁ  nitive des comptes des soins de santé pour l’année 2008, l’Inami a calculé 
que le ﬁ  nancement alternatif s’élevait à 665,6 millions d’euros (voir point 2.3). Tableau 1 – Inami-soins de santé, recettes provisoires 2008
Montants Part
Recettes propres 4.393,3 17,66 %Transferts par les gestions globales 20.479,6 82,34 % 
Montants de base
2019.580,1 78,72  %
Montant complémentaire du ﬁ  nancement alternatif21621,3 2,50  %
Clôture déﬁ  nitive des comptes 2004 et 2005 166,9 0,67  %
Contribution dans les dépenses pour les carrières 
mixtes (Inasti) 111,3 0,45  %
Total des recettes de soins de santé 24.872,9 100,00 %
2.2 Montants de base à la charge des gestions globales 
Si la part des gestions globales, majorée des recettes propres de l’Inami, ne sufﬁ  t 
pas à couvrir les dépenses, la différence est compensée par le ﬁ  nancement alterna-
tif. Par conséquent, la ﬁ  xation de la part des gestions globales est très importante 
pour la ﬁ  xation du ﬁ  nancement alternatif complémentaire pour la branche des soins 
de santé. 
– Transferts pris en considération pour 2007
La loi du 31 janvier 2007 prévoit que les transferts des gestions globales pour l’an-
née 2007 doivent servir de point de départ pour la ﬁ  xation des montants de base de 
l’année 2008. Cette loi n’indique toutefois pas comment ni quand ces transferts doi-vent être déterminés.
À l’occasion de la confection du budget 2008, les transferts afférents à 2007 ont été 
ﬁ xés à 18.123,1 millions d’euros. Ce montant est inférieur au montant inscrit dans le 
budget (18.328,1 millions d’euros), parce que le gouvernement a décidé de tenir compte de trois éléments ayant une grande inﬂ  uence sur le ﬁ  nancement par les ges-
tions globales en 2007 (voir le tableau ci-dessous). 462 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
22 Als de voorschotten die de verzekeringsinstellingen voor de prestaties van geneeskundige verzorging 
ontvangen meer bedragen dan hun uitgaven, kunnen zij het verschil terugstorten in een wachtreserve. Als hun voorschotten onvoldoende zijn, kunnen zij uit die wachtreserve eventueel middelen opvragen om de uitgaven te betalen. De wachtreserve voor het boekjaar wordt opgeheven bij de voorlopige afsluiting van de rekeningen. Een hoge wachtreserve kan wijzen op een begrotingsoverschot, maar kan ook het gevolg zijn van een vertraging in de betaling van de facturen. 
23 In “gemengde gezinnen” (gezinnen waarvan één verzekerde de hoedanigheid heeft van zelfstandige) 
hadden de personen ten laste tot 2007 steeds recht op de terugbetaling van hun verstrekkingen in de (voor hen gunstigere) algemene regeling. Omdat bij de terugbetalingen geen onderscheid meer wordt gemaakt tussen de twee regelingen, neemt het RSVZ-Globaal Beheer voortaan het aandeel van de zelfstandigen in die uitgaven ten laste.Tabel 2 – In aanmerking te nemen overdrachten 2007 
RSZ RSVZ Totaal
Overdracht vastgesteld in de begroting 2007 17.135,5 1.192,6 18.328,1Aanpassingen van de overdrachten
Fonds voor de Toekomst van de Gezondheidszorgen + 288,6 + 20,4 309,0
Voorlopige afrekening 2006 + 160,7 − 65,4 95,3Storting van liquiditeiten in de wachtreserve door 
de verzekeringsinstellingen− 571,2 − 38,1 − 609,3
In aanmerking genomen overdrachten 2007 17.013,6 1.109,5 18.123,1
Bron: berekeningen van het Rekenhof
Door de correcties sluiten de in aanmerking genomen overdrachten 2007 beter aan 
bij de werkelijk door de globale beheren geﬁ  nancierde overdrachten. 
Op het ogenblik van de begrotingsopmaak 2008 stonden de bedragen voor het Fonds 
voor de Toekomst van de Gezondheidszorgen en de voorlopige afrekening 2006 reeds deﬁ  nitief vast. De wachtreserve
22 wijzigde echter nog na de begrotingsopmaak 
en bedroeg bij de voorlopige afsluiting van de rekeningen 591,5 miljoen euro, 17,8 miljoen euro minder dan de 609,3 miljoen euro waarmee het basisbedrag werd gecor-rigeerd. 
De overdrachten 2007 zijn na de begrotingsopmaak echter niet meer aangepast. 
Indien rekening zou gehouden zijn met de deﬁ  nitieve wachtreserve voor 2007 was 
het berekende basisbedrag ten laste van de globale beheren hoger en het bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering lager dan de nu vastgestelde bedragen. 
– Vaststelling van het basisbedrag 2008
De overdrachten 2007 worden verhoogd met het percentage waarmee de sociale-
zekerheidsbijdragen van de globale beheren in 2007 zijn gestegen tegenover 2006 (de groeivoet ). In het uiteindelijk vastgestelde basisbedrag ten laste van elk Globaal 
Beheer is ook de weerslag verwerkt van de integratie van de kleine risico’s. De geraamde kostprijs van die integratie (verhoging van de globale begrotingsdoel-stelling en bijkomende administratiekosten voor de verzekeringsinstellingen) wordt toegevoegd aan het basisbedrag ten laste van het RSVZ-Globaal Beheer. Daarnaast wordt een bedrag van 182,1 miljoen euro in mindering gebracht van het aandeel van de RSZ-Globaal Beheer en toegevoegd aan het aandeel van het RSVZ-Globaal Beheer. Die correctie is het gevolg van een herverdeling van de uitgaven voor de tak geneeskundige verzorging tussen de werknemers en de zelfstandigen
23.   166e Cahier de la Cour des comptes 463Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
22 Lorsque les avances versées aux organismes assureurs pour les prestations de soins de santé dépas-
sent leurs dépenses, ils peuvent reverser la différence dans une réserve d’attente. Lorsque les avances sont insufﬁ  santes, ils peuvent éventuellement demander des moyens ﬁ  gurant dans la réserve d’attente 
pour payer leurs dépenses. La réserve d’attente de l’exercice est supprimée lors de la clôture provi-soire des comptes. Une réserve d’attente élevée peut indiquer un excédent budgétaire, mais peut aussi être la conséquence d’un retard de paiement des factures. 
23 Dans les « ménages mixtes » (ménages où un assuré a la qualité de travailleur indépendant), les person-
nes à charge avaient toujours droit au remboursement de leurs prestations dans le régime général (plus favorable pour eux). Étant donné qu’au niveau des remboursements, il n’est plus opéré de distinc-tion entre les deux régimes, l’Inasti-Gestion globale prend dorénavant à sa charge la quote-part des travailleurs indépendants dans ces dépenses.Tableau 2 – Transferts à prendre en considération pour l’année 2007 
ONSS Inasti Total
Transfert ﬁ  xé dans le budget 2007 17.135,5 1.192,6 18.328,1
Adaptations des transferts
Fonds pour l’avenir des soins de santé + 288,6 + 20,4 309,0
Décompte provisoire 2006 + 160,7 − 65,4 95,3Versement des liquidités dans la réserve d’attente 
par les organismes assureurs− 571,2 − 38,1 − 609,3
Transferts pris en considération pour 2007 17.013,6 1.109,5 18.123,1
Source : calculs de la Cour des comptes
Grâce aux corrections, les transferts pris en considération pour 2007 concordent 
davantage avec les transferts effectivement ﬁ  nancés par les gestions globales. 
Au moment de la confection du budget 2008, le montant destiné au Fonds pour l’ave-
nir des soins de santé et celui du décompte provisoire 2006 étaient déjà ﬁ  xés de manière déﬁ  nitive. La réserve d’attente
22 a toutefois encore été modiﬁ  ée après la 
confection du budget et s’élevait, lors de la clôture provisoire des comptes, à 591,5 mil-lions d’euros, soit 17,8 millions d’euros de moins que la somme ayant servi à corriger le montant de base, à savoir 609,3 millions d’euros. 
Les transferts de 2007 n’ont cependant plus été modiﬁ  és après la confection du bud-
get. S’il avait été tenu compte du montant déﬁ  nitif de la réserve d’attente pour 2007, 
le montant de base à la charge des gestions globales aurait été plus élevé et le mon-tant du ﬁ  nancement alternatif moins élevé que les montants établis aujourd’hui. 
– Fixation du montant de base pour l’année 2008
Les transferts 2007 sont majorés du pourcentage d’augmentation des cotisations de 
sécurité sociale perçues par les gestions globales en 2007 par rapport à 2006 (le taux de croissance). Le montant de base déﬁ  nitif à la charge de chaque gestion globale 
tient aussi compte de l’impact de l’intégration des petits risques. Le coût estimé de cette intégration (augmentation de l’objectif budgétaire global et frais d’administra-tion supplémentaires pour les organismes assureurs) est ajouté au montant de base à la charge de l’Inasti-Gestion globale. En outre, un montant de 182,1 millions d’euros est déduit de la quote-part de l’ONSS-Gestion globale et ajouté à la quote-part de l’Inasti-Gestion globale. Cette correction résulte d’une nouvelle répartition des dépen-ses pour la branche des soins de santé entre les travailleurs salariés et les travailleurs indépendants
23.  464 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
Aldus zijn bij de opmaak van de begroting 2008 de basisbedragen ten laste van de 
globale beheren vastgesteld op 19.580,1 miljoen euro, waarvan 17.791,3 miljoen euro voor de RSZ-Globaal Beheer en 1.788,8 miljoen euro voor het RSVZ-Globaal Beheer.
Tabel 3 – Vaststelling van de basisbedragen 2008 ten laste van de globale beheren 
Begroting 2008 RSZ RSVZ Totaal
In aanmerking genomen overdrachten 2007 17.013,6 1.109,5 18.123,1Groeivoet bijdragen 2007/2006 (begroting) 5,6 % 3,9 %
17.973,4 1.153,1 19.126,5
Integratie kleine risico's zelfstandigenFinanciering uitgaven voor prestaties – 442,2 442,2
Financiering bijkomende administratiekosten 
verzekeringsinstellingen– 11,4 11,4
Weerslag herverdeling uitgaven − 182,1 182,1 0
Basisbedragen in de begroting 2008 17.791,3 1.788,8 19.580,1
Voorlopige afsluiting 2008 RSZ RSVZ Totaal
Basisbedragen in de voorlopige afsluiting 17.802,1 1.792,4 19.594,5
Bron: ontwerp van begroting 2008 en voorlopige afsluiting 2008
Het deﬁ  nitieve bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering voor 2008 werd in april 2009 
vastgesteld bij de opmaak van de voorlopige afsluiting van de rekeningen van de tak geneeskundige verzorging. De op dat ogenblik gekende deﬁ  nitieve groeivoeten, gebaseerd op de werkelijke ontvangsten 2007 van de RSZ en het RSVZ, lagen iets hoger dan deze die bij de begrotingsopmaak werden gebruikt en waren gebaseerd op geactualiseerde ramingen van de ontvangsten. Het RIZIV herberekende de door de globale beheren verschuldigde basisbedragen aangepast aan de werkelijke groeivoe-ten, waarna het deﬁ  nitieve bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering kon worden vast-
gesteld. 
Door deze aanpassing stijgen de basisbedragen ten laste van de globale beheren 
met 14,4 miljoen euro tot 19.594,5 miljoen euro (RSZ-Globaal Beheer: 17.802,1 mil-joen euro; RSVZ-Globaal Beheer: 1.792,4 miljoen euro) en vermindert de bijkomende alternatieve ﬁ  nanciering met een zelfde bedrag (zie ook punt 2.3).
2.3 Alternatieve ﬁ  nanciering
De bijkomende alternatieve ﬁ  nanciering is bestemd om het verschil te dekken tus-
sen de uitgaven van de tak geneeskundige verzorging en de ontvangsten van die tak (eigen ontvangsten en basisbedragen ten laste van de globale beheren). Het bedrag wordt voorafgenomen op de btw-ontvangsten en wordt gestort aan de globale beheren.  166e Cahier de la Cour des comptes 465Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
C’est ainsi que, lors de la confection du budget 2008, les montants de base à la charge 
des gestions globales ont été ﬁ  xés à 19.580,1 millions d’euros, dont 17.791,3 millions 
pour l’ONSS-Gestion globale et 1.788,8 millions pour l’Inasti-Gestion globale.
Tableau 3 – Fixation des montants de base 2008 à la charge des gestions globales 
Budget 2008 ONSS Inasti Total
Transferts 2007 pris en considération 17.013,6 1.109,5 18.123,1Taux de croissance des cotisations 2007/2006 
(budget)5,6 % 3,9 %
Intégration des petits risques indépendants Financement des dépenses relatives aux
pres ta tions – 442,2 442,2
Financement des frais d’administration
supplémentaires pour les organismes assureurs – 11,4 11,4
Inﬂ uence de la nouvelle répartition des dépenses − 182,1 182,1 0
Montants de base dans le budget 2008 17.791,3 1.788,8 19.580,1
Clôture provisoire 2008 ONSS Inasti Total
Montants de base dans la clôture provisoire 17.802,1 1.792,4 19.594,5
Source : projet de budget 2008 et clôture provisoire 2008
Le montant déﬁ  nitif du ﬁ  nancement alternatif pour l’année 2008 a été déterminé 
en avril 2009 lors de l’élaboration de la clôture provisoire des comptes de la branche des soins de santé. Les taux de croissance déﬁ  nitifs connus à ce moment et basés 
sur les recettes effectives de l’ONSS et de l’Inasti en 2007, étaient légèrement supérieurs à ceux utilisés lors de la confection du budget et tenaient compte d’esti-mations actualisées des recettes. L’Inami a recalculé les montants de base dus par les gestions globales en les adaptant aux taux de croissance effectifs, après quoi le montant déﬁ  nitif du ﬁ  nancement alternatif a pu être ﬁ  xé.
À la suite de cette adaptation, les montants de base à la charge des gestions globales 
ont augmenté de 14,4 millions d’euros pour atteindre 19.594,5 millions d’euros (ONSS-Gestion globale : 17.802,1 millions et Inasti-Gestion globale : 1.792,4 millions) et le ﬁ  nancement alternatif a diminué à concurrence d’un montant identique (voir aussi point 2.3). 
2.3 Financement alternatif
Le ﬁ nancement alternatif complémentaire est destiné à couvrir la différence entre les 
dépenses de la branche des soins de santé et les recettes de cette branche (recet-tes propres et montants de base à la charge des gestions globales). Le montant est prélevé sur les recettes de TVA et est versé aux gestions globales.  466 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
24 Koninklijk besluit van 12 augustus 2008 tot vaststelling van de bedragen voor de alternatieve ﬁ  nancie-
ring van de verplichte verzekering voor de geneeskundige verzorging bestemd voor de stelsels van sociale zekerheid van werknemers en zelfstandigen voor het jaar 2008. Dit bedrag verschilt van het bedrag van 621,3 miljoen euro in de voorlopige rekeningen van de FOD Sociale Zekerheid (zie tabel 1).
25 Dit zal bv. het geval zijn voor de ontvangsten en uitgaven in het kader van de internationale ver-
dragen. 
26 Waarvan 949,1 miljoen euro voor de RSZ-Globaal Beheer en 92,5 miljoen euro voor het RSVZ-Globaal 
Beheer. Zie: koninklijk besluit van 7 juni 2009 tot vaststelling van de bedragen van de alternatieve ﬁ nanciering van de verplichte verzekering van geneeskundige verzorging bestemd voor de stelsels van 
sociale zekerheid voor werknemers en zelfstandigen voor het jaar 2009.– Bijkomende alternatieve ﬁ  nanciering in 2008
Het koninklijk besluit van 12 augustus 200824 stelt het bedrag van de alternatieve 
ﬁ nanciering vast op 633,2 miljoen euro, waarvan 575,3 miljoen euro is gestort aan de 
RSZ-Globaal Beheer en 57,9 miljoen euro aan het RSVZ-Globaal Beheer. Het deﬁ  ni-
tieve bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering wordt vastgesteld bij de voorlopige afsluiting van de rekeningen van de geneeskundige verzorging. Dit bedrag is gelijk aan de in de begroting van de geneeskundige verzorging goedgekeurde uitgaven en het totaal van de ontvangsten van het RIZIV op het ogenblik van de voorlopige afslui-ting van de rekeningen. 
In het kader van de voorlopige afsluiting van de rekeningen 2008 becijferde het RIZIV 
dat de deﬁ  nitieve alternatieve ﬁ  nanciering 665,6 miljoen euro zou bedragen, hetzij 32,4 miljoen euro meer dan bij koninklijk besluit vastgesteld . Het verschil wordt ver-
klaard door een lager bedrag aan eigen ontvangsten (− 46,8 miljoen euro) dat slechts gedeeltelijk wordt gecompenseerd door een toename van de bijdragen van de globale beheren (+ 14,4 miljoen euro, zie punt 2.2).
In de deﬁ  nitieve rekeningen voor 2007 zullen de ontvangsten en uitgaven verschillen 
van de bedragen die zijn opgenomen in de voorlopige afsluiting
25, waardoor in de 
rekeningen een saldo zal ontstaan. In dat verband bepaalt de wet van 31 januari 2007 alleen dat een overschrijding van de globale begrotingsdoelstelling ten laste valt van de globale beheren. Of de verschillen tussen de voorlopige en de deﬁ  nitieve rekenin-
gen met betrekking tot de andere ontvangsten en uitgaven ten laste vallen van de globale beheren of van de alternatieve ﬁ  nanciering, is in de wet niet geregeld. 
– Evolutie van de bijkomende alternatieve ﬁ  nanciering
Voor 2009 is de alternatieve ﬁ  nanciering vastgesteld op 1.041,6 miljoen euro
26, wat 
een stijging met 64,5 % is tegenover het bij koninklijk besluit vastgestelde bedrag voor 2008 (633,2 miljoen euro). Die evolutie is vooral te verklaren doordat de groei-voeten van de ontvangsten 2008/2007 van de globale beheren (5,27 % voor de RSZ en 1,87 % voor het RSVZ) lager liggen dan de stijging van de globale begrotingsdoel-stelling (+ 7,70 %). 
Als de stijging van de uitgaven ook de volgende jaren hoger ligt dan de groeivoeten 
van de globale beheren, zal het bedrag voor de alternatieve ﬁ  nanciering in de toe-
komst stijgen.   166e Cahier de la Cour des comptes 467Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
24 Arrêté royal du 12 août 2008 ﬁ  xant les montants pour le ﬁ  nancement alternatif de l’assurance obliga-
toire soins de santé destinés aux régimes de sécurité sociale des travailleurs salariés et des indépen-dants pour l’année 2008. Ce montant diffère du montant de 621,3 millions d’euros inscrit dans les comptes provisoires du SPF Sécurité sociale (voir tableau 1). 
25 Tel sera, par exemple, le cas pour les recettes et les dépenses effectuées dans le cadre des traités 
26 Dont 949,1 millions d’euros pour l’ONSS-Gestion globale et 92,5 millions pour l’Inasti-Gestion globale. 
Voir l’arrêté royal du 7 juin 2009 ﬁ  xant les montants pour le ﬁ  nancement alternatif de l’assurance obli-
gatoire soins de santé destinés aux régimes de sécurité sociale des travailleurs salariés et des tra-vailleurs indépendants pour l’année 2009. – Financement alternatif complémentaire en 2008
L’arrêté royal du 12 août 200824 ﬁ xe le montant du ﬁ  nancement alternatif à 633,2 mil-
lions d’euros, dont 575,3 millions ont été versés à l’ONSS-Gestion globale et 57,9 millions à l’Inasti-Gestion globale. Le montant déﬁ  nitif du ﬁ  nancement alternatif 
est ﬁ xé lors de la clôture provisoire des comptes des soins de santé. Ce montant est 
égal à la différence entre les dépenses approuvées ﬁ  gurant au budget et le total des 
recettes de l’Inami au moment de la clôture provisoire des comptes. 
Lors de la clôture provisoire des comptes 2008, l’Inami a calculé que le ﬁ  nancement 
alternatif déﬁ  nitif s’élèverait à 665,6 millions d’euros, soit 32,4 millions d’euros de 
plus que le montant ﬁ  xé par arrêté royal. La différence s’explique par un montant inférieur de recettes propres (− 46,8 millions d’euros), qui n’est que partiellement compensé par une augmentation des cotisations versées aux gestions globales (+ 14,4 millions d’euros, voir point 2.2).
Dans les comptes déﬁ  nitifs de l’année 2007, les recettes et les dépenses seront 
différentes des montants ﬁ  gurant dans la clôture provisoire
25, ce qui créera un solde 
dans les comptes. À cet égard, la loi du 31 janvier 2007 dispose uniquement qu’un dépassement de l’objectif budgétaire global doit être pris en charge par les gestions globales. Elle ne précise pas si les différences entre les comptes provisoires et déﬁ  -
nitifs en ce qui concerne les autres recettes et dépenses sont à la charge des ges-tions globales ou du ﬁ  nancement alternatif.
– Évolution du ﬁ  nancement alternatif complémentaire
Pour 2009, le ﬁ  nancement alternatif a été ﬁ  xé à 1.041,6 millions d’euros
26, soit une 
augmentation de 64,5 % par rapport au montant ﬁ  xé par arrêté royal pour 2008 (633,2 millions d’euros). Cette évolution s’explique par les taux de croissance des recettes 2008/2007 des Gestions globales (5,27 % pour l’ONSS et 1,87 % pour l’Inasti) qui sont inférieurs à la croissance de l’objectif budgétaire global (7,70 %).
Si, les prochaines années, l’augmentation des dépenses budgétaires dépasse aussi 
les taux de croissance des gestions globales, le montant du ﬁ  nancement alternatif 
subira une forte hausse. 468 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
27 Het bedrag voor de afschafﬁ  ng van de regel voor toewijzing van de uitgaven van gemengde gezinnen 
(zie punt 2.2) is hierin niet begrepen. 
28 In recentere berekeningen komt het RSVZ tot een bedrag van 443,6 miljoen euro.
29 Dit bedrag ligt 7,3 miljoen euro lager dan het bedrag waarmee het aandeel van het RSVZ-Globaal 
Beheer in de begroting van het RIZIV werd verhoogd, omdat de Dienst voor Geneeskundige Verzorging van het RIZIV voor de indexering andere coëfﬁ  ciënten gebruikt dan degene die het RSVZ gebruikt voor 
de vaststelling van zijn tussenkomst. Zie ook het artikel “Dekking van de uitgaven in de geneeskundige verzorging van de zelfstandigen als gevolg van de integratie van de kleine risico’s in de verplichte ver-zekering” verder in dit hoofdstuk. 
30 Begrepen in het basisbedrag ten laste van het RSVZ-Globaal Beheer, zie punt 2.2.3 Integratie van de kleine  risico’s
Met toepassing van de wet van 26 maart 2007 is de tussenkomst van het RSVZ-
Globaal Beheer in de uitgaven voor de integratie van de kleine risico’s in de ver-plichte verzekering voor 2008 geraamd op 453,6 miljoen euro
27, meer bepaald:
de weerslag van de integratie op de uitgaven voor prestaties (globale begro- • 
tingsdoelstelling): 442,2 miljoen euro28; 
de forfaitaire verhoging van de administratiekosten voor de verzekeringsinstel- • 
lingen: 11,4 miljoen euro.
3.1 Invloed op de uitgaven voor geneeskundige verzorging
Om vanaf 2008 rekening te houden met de kost voor de integratie van de kleine 
risico’s werd de globale begrotingsdoelstelling 2008 verhoogd met 434,9 mil-joen euro
29. De uitgaven voor de integratie van de kleine risico’s zouden volgens het 
RIZIV nauw aansluiten bij de geraamde kostprijs. Daarbij is rekening gehouden met zowel de uitgaven die rechtstreeks verband houden met de kleine risico’s als met de onrechtstreekse weerslag op de uitgaven die behoren tot de grote risico’s. 
Het is belangrijk dat de weerslag van de integratie van de kleine risico’s na verloop 
van tijd wordt geëvalueerd. Blijvende (grote) afwijkingen tussen het geraamde bedrag en de werkelijke kostprijs hebben immers gevolgen op een aantal vlakken. 
Een situatie waarin de totale uitgaven systematisch lager liggen dan de ramingen, 
leidt tot het ontstaan van (bijkomende) budgettaire ruimte in de globale begrotings-doelstelling. Zonder aanpassing van de globale begrotingsdoelstelling zullen de verze-keringsinstellingen voorschotten ontvangen voor uitgaven die zij niet zullen (moeten) verrichten. De wet van 26 maart 2007 voorziet echter niet in een latere aanpassing van de globale begrotingsdoelstelling.
Ook voor de bijdrage van het RSVZ-Globaal Beheer in de begroting van de tak 
geneeskundige verzorging kunnen verschillen tussen de geraamde kostprijs en de werkelijke uitgaven op termijn gevolgen hebben. De bijdrage
30 die het RSVZ-Globaal 
Beheer vanaf 2008 aan het RIZIV-geneeskundige verzorging betaalt voor de uitvoe-ring van die maatregel is immers bepaald op basis van de geraamde kostprijs. Als de werkelijke uitgaven voor de integratie van de kleine risico’s beduidend afwijken van het geraamde bedrag, is het aangewezen te overwegen om ook die bijdrage aan te passen. Om te voorkomen dat die aanpassing automatisch wordt gecompenseerd door een aanpassing van het bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering, moet tegelijk 
ook de globale begrotingsdoelstelling worden aangepast.   166e Cahier de la Cour des comptes 469Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
27 Le montant relatif à la suppression de la règle pour l’attribution des dépenses afférentes à des ména-
ges mixtes (voir point 2.2) n’est pas compris. 
28 L’Inasti a publié des chiffres plus récents : 443,6 millions d’euros. 
29 Ce montant est inférieur de 7,3 millions d’euros au montant de la majoration de la quote-part de 
l’Inasti-Gestion globale dans le budget de l’Inami, parce que le service des soins de santé de l’Inami a utilisé pour l’indexation d’autres coefﬁ  cients que ceux utilisés par l’Inasti dans le calcul de son interven-
tion. Voir également l’article « La couverture des dépenses de soins de santé en faveur des travailleurs indépendants suite à l’intégration des petits risques dans l’assurance obligatoire ».
30 Comprise dans le montant de base à la charge de l’Inasti-Gestion globale, voir point 2.2.3 Intégration des petits risques
En application de la loi du 26 mars 2007, l’intervention de l’Inasti-Gestion globale 
dans les dépenses en faveur de l’intégration des petits risques dans l’assurance obligatoire pour l’année 2008 a été estimée à 453,6 millions d’euros
27, plus particu-
lièrement :
l’impact de l’intégration sur les dépenses relatives aux prestations (objectif • 
budgétaire global) : 442,2 millions d’euros28 
l’augmentation forfaitaire des frais d’administration pour les organismes assu- • 
reurs : 11,4 millions d’euros.
3.1 Inﬂ  uence sur les dépenses de soins de santé
Pour tenir compte, à partir de 2008, du coût de l’intégration des petits risques, l’ob-
jectif budgétaire global a été augmenté de 434,9 millions d’euros29. Les dépenses 
relatives à l’intégration des petits risques seraient, d’après l’Inasti, très proches des estimations. À cet égard, il a été tenu compte tant des dépenses directement liées aux petits risques qu’à l’impact indirect sur les dépenses afférentes aux grands risques. 
Il est important de prévoir dans quelque temps l’évaluation de l’impact de l’intégra-
tion des petits risques. Des écarts (importants) permanents entre le montant estimé et le coût réel ont, en effet, des conséquences à plusieurs niveaux. 
Un montant total des dépenses systématiquement inférieur aux estimations condui-
rait à la création d’une marge budgétaire (supplémentaire) dans l’objectif budgétaire global. Sans adaptation de celui-ci, les organismes assureurs percevront des avan-ces pour des dépenses qu’ils ne réaliseront pas (ou ne devront pas réaliser). Or, la loi du 26 mars 2007 ne prévoit pas d’adaptation ultérieure de l’objectif budgétaire global. 
Des différences entre le coût estimé et les dépenses effectives peuvent, à terme, 
également avoir des conséquences pour la contribution de l’Inasti-Gestion globale dans le budget de la branche des soins de santé. La contribution
30 que l’Inasti-Ges-
tion globale verse depuis 2008 à l’Inami-soins de santé en exécution de cette mesure est en effet déterminée sur la base du coût estimé. Si les dépenses effectives de l’intégration des petits risques s’écartent considérablement du montant estimé, il serait opportun d’envisager également une adaptation de cette contribution. Pour éviter que cette adaptation soit automatiquement compensée par une adaptation du montant du ﬁ  nancement alternatif, il conviendrait d’adapter parallèlement l’objectif 
budgétaire global.  470 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
3.2 Financiering bij het RSVZ
De geraamde tussenkomst van het RSVZ-Globaal Beheer in de uitgaven voor 
de integratie van de kleine risico’s (442,2 miljoen euro) is voor 77,1 miljoen euro geﬁ  nancierd met een verhoging van de staatstoelage. Het saldo moet het RSVZ ﬁ nancieren met de middelen van het Globaal Beheer. Die middelen zijn voor 298,2 mil-
joen euro afkomstig van een verhoging van de socialezekerheidsbijdragen voor de zelfstandigen, speciﬁ  ek bestemd voor de ﬁ  nanciering van de integratie van de kleine 
risico’s.
Vanaf 1 januari 2008 is een nieuw ﬁ  nancieringsmechanisme van kracht in de ver-
plichte verzekering voor geneeskundige verzorging. Tegelijk is de dekking van die verzekering uitgebreid tot de kleine risico’s voor zelfstandigen. Als gevolg van die wijzigingen maakt het RIZIV in de tak geneeskundige verzorging niet langer een onderscheid tussen de regeling van de werknemers en de regeling van de zelfstan-digen. 
Voor de toepassing van het nieuwe ﬁ  nancieringsmechanisme wordt de stijging van 
het aandeel van de globale beheren beperkt in functie van de evolutie van hun ont-vangsten uit socialezekerheidsbijdragen. Voor 2008 werd die beperking berekend aan de hand van de voor 2007 door de RSZ-Globaal Beheer en het RSVZ-Globaal Beheer geﬁ  nancierde thesauriebehoeften. Door de evolutie van de wachtreserves lagen de overdrachten van de globale beheren in 2007 echter 17,8 miljoen euro hoger dan het bedrag waarmee bij de begrotingsopmaak 2008 rekening werd gehou-den. Dit heeft geleid tot de vaststelling van basisbedragen ten laste van de globale beheren die ongeveer 18 miljoen euro lager liggen, wat wordt gecompenseerd door een hoger bedrag aan alternatieve ﬁ  nanciering. 
Het bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering wordt deﬁ  nitief vastgesteld bij de afslui-
ting van de voorlopige rekeningen. De ontvangsten en uitgaven in de deﬁ  nitieve rekeningen zullen echter afwijken van de voorlopige rekeningen, waardoor in de deﬁ  -
nitieve rekeningen een saldo zal ontstaan. De wetgeving bepaalt niet wie dit saldo ten laste zal nemen.
Binnen het huidige wettelijke kader leidt de begrensde inbreng van de globale behe-
ren op termijn bovendien tot een toename van de alternatieve ﬁ  nanciering . Immers, 
de groeivoet van de bijdragen ligt (meestal) lager dan de stijging van de uitgaven in de tak geneeskundige verzorging. Mede daardoor is het bedrag van de alternatieve ﬁ nanciering in 2009 gestegen met 64,5 % tegenover 2008.
De globale begrotingsdoelstelling wordt vanaf 2008 verhoogd met de (geraamde) 
kostprijs van de integratie van de kleine risico’s voor zelfstandigen in de verplichte verzekering. De wetgeving voorziet niet in een afzonderlijke opvolging van en rap-portering over de uitvoering van die maatregel. Het is echter aangewezen de weer-slag van de integratie over een langere periode op te volgen en te evalueren opdat de globale begrotingsdoelstelling kan worden aangepast wanneer belangrijke afwij-kingen tussen de ramingen en de realisaties optreden.   166e Cahier de la Cour des comptes 471Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
3.2 Financement à l’Inasti
L’intervention estimée de l’Inasti-Gestion globale dans les dépenses en faveur de 
l’intégration des petits risques (442,2 millions d’euros) est ﬁ  nancée à concurrence de 
77,1 millions d’euros par une augmentation de la dotation de l’État. L’Inasti doit ﬁ nancer le solde avec les moyens à disposition de la Gestion globale. Ces moyens 
proviennent pour 298,2 millions d’euros d’une augmentation des cotisations de sécu-rité sociale des travailleurs indépendants, spécialement destinée au ﬁ  nancement de 
l’intégration des petits risques. 
Depuis le 1
er janvier 2008, un nouveau mécanisme de ﬁ  nancement est entré en 
vigueur dans l’assurance obligatoire soins de santé. Parallèlement, la couverture de cette assurance a été étendue aux petits risques pour les travailleurs indépendants. À la suite de ces modiﬁ  cations, l’Inami n’opère plus de distinction, dans la branche 
des soins de santé, entre le régime des travailleurs salariés et celui des travailleurs indépendants. 
Pour l’application du nouveau mécanisme de ﬁ  nancement, l’augmentation de la 
quote-part des gestions globales est limitée en fonction de l’évolution de leurs recet-tes provenant des cotisations de sécurité sociale. Pour l’année 2008, cette limitation a été calculée à l’aide des besoins de trésorerie ﬁ  nancés en 2007 par l’ONSS-Ges-
tion globale et l’Inasti-Gestion globale. Toutefois, en raison de l’évolution des réser-ves d’attente, les transferts des gestions globales étaient en 2007 inférieurs de 17,8 millions d’euros au montant pris en compte lors de la confection du budget 2008. Cette situation a conduit à la ﬁ  xation de montants de base à la charge des gestions 
globales qui étaient inférieurs d’environ 18 millions d’euros. Ils ont été compensés par une augmentation du ﬁ  nancement alternatif. 
Le montant du ﬁ  nancement alternatif est ﬁ  xé déﬁ  nitivement lors de la clôture des 
comptes provisoires. Les recettes et les dépenses inscrits dans les comptes déﬁ  nitifs 
s’écarteront toutefois des comptes provisoires, de sorte qu’un solde sera créé dans les comptes déﬁ  nitifs. La législation ne précise pas qui prendra ce solde en charge. 
En outre, dans le cadre légal actuel, l’apport plafonné des gestions globales conduira 
à terme à une augmentation du ﬁ  nancement alternatif. En effet, le taux de crois-sance des cotisations est (généralement) inférieur à l’augmentation des dépenses dans la branche des soins de santé. De ce fait notamment, le montant du ﬁ  nance-
ment alternatif a augmenté en 2009 de 64,5 % par rapport à 2008.
Depuis 2008, l’objectif budgétaire global est majoré du coût (estimé) de l’intégration 
des petits risques pour travailleurs indépendants dans l’assurance obligatoire. La législation ne prévoit pas de suivi ni de rapportage distincts concernant l’exécution de cette mesure. Il serait, toutefois, opportun de suivre et d’évaluer l’impact de l’in-tégration sur une plus longue période aﬁ  n de pouvoir adapter l’objectif budgétaire 
global en cas d’écarts importants entre les estimations et les réalisations.  472 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
31 Het gaat om tuberculose, kanker, kinderverlamming en geestesziekten. 
32 Artikel 27bis van de wet van 6 augustus 1990 betreffende de ziekenfondsen en de landsbonden van 
ziekenfondsen.
33 Koninklijk besluit van 10 juni 2006 tot wijziging van het koninklijk besluit van 29 december 1997 hou-
dende de voorwaarden waaronder de toepassing van de wet betreffende de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen, gecoördineerd op 14 juli 1994, tot de zelfstandigen en de leden van de kloostergemeenschappen wordt verruimd.
34 In deze context gaat het om startende zelfstandigen die een beroepsactiviteit aanvangen als zelfstan-
dige in hoofdberoep, na 30 juni 2006 maar vóór 31 december 2007, en die in de loop van de vier voorafgaande trimesters geen beroepsactiviteit als zelfstandige in hoofdberoep hebben uitgeoefend.
35 Wet van 26 maart 2007 houdende diverse bepalingen met het oog op de integratie van de kleine risi-
co’s in de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging van de zelfstandigen.DEKKING  VAN DE UITGAVEN  IN DE GENEESKUNDIGE  VERZORGING  VAN 
DE ZELFSTANDIGEN  ALS GEVOLG  VAN DE INTEGRATIE  VAN DE KLEINE  RISICO ’S IN 
DE VERPLICHTE  VERZEKERING
De wet die vanaf 2008 de kleine risico’s opneemt in de verplichte verzekering voor alle zelfstandigen, voorziet voor dat stelsel in nieuwe ﬁ  nancieringsbronnen. Volgens de ramingen van het Rekenhof vallen die ontvangsten 79,7 miljoen euro lager uit dan de uitgaven die in 2008 in deze sector werden verricht.
1 Context
Het verplichte stelsel van de verzekering voor gezondheidszorgen dat in 1945 voor 
werknemers werd ingevoerd, werd vanaf 1 juli 1964 naar de zelfstandigen uitgebreid. De dekking die deze verzekering aan de zelfstandigen bood, was beperkt tot wel-bepaalde risico’s, genaamd “grote risico’s”. Die omvatten de behandeling van zoge-heten “sociale” ziektes
31, de zorgen bij bevalling, de belangrijkste chirurgische ingre-
pen, de ziekenhuiskosten, de geneesmiddelen verstrekt bij een verblijf in een verzorgingsinstelling en tot slot een aantal speciﬁ  eke zorgen die op limitatieve wijze 
zijn vastgelegd.
Naast de verplichte ziekte- en invaliditeitsverzekering konden de zelfstandigen een 
zogeheten “vrije” verzekering onderschrijven bij een ziekenfonds en aldus een dek-king voor gezondheidszorgen verkrijgen die identiek was aan die van de werknemers. Deze vrije verzekering werd geﬁ  nancierd door bijdragen die de ziekenfondsen vrij bepaalden volgens verschillende criteria zoals de leeftijd, de familiale toestand als gezinshoofd of alleenstaande, het aantal personen ten laste. Daarnaast kende de Staat een toelage toe
32. 
Op 30 juni 200633 werden de kleine risico’s, zonder wijziging van de sociale bijdra-
gen, opgenomen in de verplichte verzekering gezondheidszorgen van de “starters”34 
en van de gepensioneerde zelfstandigen die een inkomensgarantie voor ouderen (IGO) hebben. 
Op 1 januari 2008 tot slot werd de dekking van de kleine risico’s uitgebreid tot alle 
zelfstandigen mits een verplichte bijdrage wordt betaald
35.  166e Cahier de la Cour des comptes 473Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
31 Il s’agit de la tuberculose, du cancer, de la poliomyélite et des maladies mentales.
32 Article 27bis de la loi du 6 août 1990 relative aux mutualités et aux unions nationales de mutualités.
33 Arrêté royal du 10 juin 2006 modiﬁ  ant l’arrêté royal du 29 décembre 1997 portant les conditions dans 
lesquelles l’application de la loi relative à l’assurance obligatoire soins de santé et indemnités, coordon-née le 14 juillet 1994, est étendue aux travailleurs indépendants et aux membres des communautés religieuses.
34 Dans ce contexte, les starters sont les travailleurs indépendants qui entament une activité profession-
nelle, en qualité d’indépendant à titre principal, après le 30 juin 2006 mais avant le 31 décembre 2007 et qui n’ont pas exercé une activité professionnelle indépendante à titre principal au cours des 4 tri-mestres civils précédents.
35 Loi du 26 mars 2007 portant des dispositions diverses en vue de la réalisation de l’intégration des 
petits risques dans l’assurance obligatoire soins de santé pour les travailleurs indépendants.LA COUVERTURE  DES DÉPENSES  DE SOINS  DE SANTÉ  EN FAVEUR  DES TRAVAILLEURS  
INDÉPENDANTS  SUITE  À L’INTÉGRATION  DES PETITS  RISQUES  DANS L’ASSURANCE  
OBLIGATOIRE
La loi intégrant les petits risques dans l’assurance maladie obligatoire de tous les travailleurs indépendants à partir de 2008 a prévu pour ce régime de nouvelles sources de ﬁ  nancement. Selon les estimations établies par la Cour des comptes, ces recettes ont été inférieures de 79,7 millions d’euros aux dépenses exposées en 2008 dans ce secteur. 
1 Contexte
Le régime obligatoire de l’assurance soins de santé, créé en 1945 pour les travailleurs 
salariés, a été étendu aux travailleurs indépendants à partir du 1
er juillet 1964. La 
couverture offerte par cette assurance aux travailleurs indépendants était réduite à des risques bien déterminés, appelés gros risques  et comprenant le traitement des 
maladies dites sociales
31, les soins d’accouchement, les interventions chirurgicales 
les plus importantes, les soins hospitaliers, les médicaments délivrés lors d’un séjour dans un établissement de soins et enﬁ  n quelques soins spéciaux ﬁ  xés de manière limitative.
À côté de l’assurance obligatoire maladie-invalidité, les travailleurs indépendants 
pouvaient souscrire une assurance dite libre auprès d’une mutualité et ainsi bénéﬁ  -
cier d’une couverture en matière de soins de santé identique à celle des travailleurs salariés. Cette assurance libre était ﬁ  nancée par des cotisations, ﬁ  xées librement par 
les mutuelles selon différents critères tels que l’âge, la situation familiale de chef de famille ou d’isolé, le nombre de personnes à charge, auxquelles venaient s’ajouter une subvention de l’État
32. 
Au 30 juin 200633, les petits risques ont été intégrés, sans modiﬁ  cation des cotisa-
tions sociales, dans l’assurance obligatoire soins de santé des indépendants starters34 
et des  indépendants pensionnés bénéﬁ  ciant d’une garantie de revenus aux personnes 
âgées (Grapa). 
Enﬁ n, au 1er janvier 2008, la  couverture des petits risques a été étendue à l’ensem-
ble des travailleurs indépendants  moyennant le paiement d’une cotisation obliga-
toire35.  474 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
36 Overeenkomstig artikel 2 van de bovengenoemde wet van 26 maart 2007. Dat bedrag wordt bere-
kend op grond van een basisbedrag van 439,9 miljoen dat is aangepast aan de evolutie van de gezondheidsindex en vermenigvuldigd met een jaarlijkse aanpassingscoëfﬁ  ciënt vastgesteld in uitvoe-ring van artikel 6, § 1bis, van het koninklijk besluit van 18 november 1996 strekkende tot invoering van een globaal ﬁ  nancieel beheer in het sociaal statuut der zelfstandigen, met toepassing van hoofdstuk I van titel VI van de wet van 26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels.
37 Het gaat om een bedrag van 37,2 miljoen euro dat is aangepast aan de evolutie van de gezondheids-
index en vermenigvuldigd met een aanpassingscoëfﬁ  ciënt voor het jaar 2008.
38 434,9 miljoen euro verdeeld over 850.886 zelfstandigen (“starters” en “IGO’s” niet inbegrepen) – 
Bron: statistieken van het RSVZ voor het jaar 2008.
39 Overeenkomstig artikel 5,1°,  van de bovengenoemde wet van 26 maart 2007, gaat het om een bedrag 
van 402,7 miljoen euro aangepast aan een evolutie van de gezondheidsindex met 5,79 % en vermenig-vuld met een aanpassingscoëfﬁ  ciënt 1,04136078 voor het jaar 2008.
40 Artikel 5, 2°, van de bovengenoemde wet van 26 maart 2007.
41 Men beoogt hier ongeveer 100.000 kinderen van wie één van de ouders werknemer is en de andere 
zelfstandige, of nog de 33.760 partners van werknemers die te geringe inkomsten als zelfstandige heb-ben om een bijdrage te moeten betalen. Deze personen waren voordien voor de kleine risico’s gedekt door het stelsel van de werknemers.
42 Het gaat hier om ongeveer 287.000 personen die in het stelsel van de werknemers of in dat van de 
zelfstandigen op geen enkel recht meer kunnen aanspraak maken, maar die, in bepaalde omstandighe-den, recht hebben op een dekking in het kader van de ziekteverzekering.
43 Bedrag vastgesteld in artikel 5, 2°, van de bovengenoemde wet van 26 maart 2007.2 Evaluatie van de kosten voor de dekking van de kleine risico’s
2.1  Kosten opgenomen in de begroting van het RIZIV en van het 
RSVZ
De wet raamt de kosten voor de dekking van de kleine risico’s die het RIZIV voor alle 
zelfstandigen ten laste neemt op 472,7 miljoen euro voor 200836. Dat bedrag werd 
opgenomen in het bedrag voor de budgettaire doelstelling voor de gezondheids-zorgen. 
Het bevat de uitgaven die ten laste worden genomen voor de kleine risico’s van de 
starters en van de IGO-gerechtigden voor een bedrag van 37,8 miljoen euro
37. Na 
aftrek blijkt dat de toename van de begrotingsdoelstelling voor de dekking van de kleine risico’s voor alle andere zelfstandigen 434,9 miljoen euro bedraagt, of een gemiddeld jaarlijks bedrag van 511 euro per zelfstandige
38.
De wet van 2007 beperkt de tegemoetkoming van het RSVZ in die kost van 
472,7 miljoen euro voor alle zelfstandigen echter tot 443,593 miljoen euro39. 
Naast deze kosten werd een bijkomende forfaitaire kost van 182,1 miljoen euro 
vastgesteld door de wet van 200740 voor de gemengde gezinnen41 en voor de per-
sonen ingeschreven in het rijksregister van de natuurlijke personen die, voordat ze elk sociaal statuut verloren, onderworpen waren aan het sociaal statuut van de zelf-standigen
42.
Tot slot moet de begroting van het RSVZ eveneens een forfaitair bedrag van 11,4 mil-
joen euro43 ten laste nemen dat de verhoging van de administratiekosten van de 
ziekenfondsen dekt die een gevolg is van de integratie van de kleine risico’s.
2.2.  In 2008 gemaakte kosten voor de dekking van de kleine risico’s 
van de zelfstandigen
Het RIZIV heeft geen afzonderlijke afrekening van de werkelijke uitgaven opgesteld 
voor de starters en de IGO-gerechtigden. Het bedrag van 37,8 miljoen euro dat in de begroting 2008 is vastgesteld, stemt in feite overeen met de werkelijke uitgaven van het voorgaande jaar zonder enig aangroeipercentage.   166e Cahier de la Cour des comptes 475Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
36 Conformément à l’article 2 de la loi du 26 mars 2007 précitée. Ce montant est calculé au départ d’un 
montant de base de 439,9 millions d’euros adapté à l’évolution de l’indice santé et multiplié par un coefﬁ  cient d’adaptation annuel ﬁ  xé en exécution de l’article 6, § 1
er bis, de l’arrêté royal du 18 novem-
bre 1996 visant l’introduction d’une gestion ﬁ  nancière globale dans le statut social des travailleurs indépendants, en application du chapitre Ier du titre VI de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisa-tion de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux de pensions.
37 Il s’agit d’un montant de 37,2 millions d’euros adapté à l’évolution de l’indice santé et multiplié par un 
coefﬁ  cient d’adaptation pour l’année 2008.
38 434,9 millions d’euros divisés entre 850.886 indépendants (“Starters” et “Grapa” non compris) – 
Source : statistiques de l’Inasti pour l’année 2008.
39 Conformément à l’article 5,1°,  de la loi du 26 mars 2007 précitée, il s’agit d’un montant de 402,7 mil-
lions d’euros  adapté à une évolution de l’indice santé de 5,79 % et multiplié par un coefﬁ  cient d’adap-
tation de 1,04136078 pour l’année 2008.
40 Article 5, 2° de la loi du 26 mars 2007 précitée.
41 On vise ici quelque 100.000 enfants dont l’un des parents est salarié et l’autre indépendant ou encore 
les 33.760 conjoints de travailleurs salariés qui ont des revenus d’indépendants trop faibles pour don-ner lieu au paiement d’une cotisation. Ces personnes étaient auparavant couvertes pour les petits risques par le régime des travailleurs salariés.
42 On vise ici quelque 287.000 personnes qui ne peuvent plus faire valoir aucun droit dans le régime des 
travailleurs salariés ou dans celui des travailleurs indépendants mais peuvent, sous certaines condi-tions, bénéﬁ  cier d’une couverture dans le cadre de l’assurance maladie.
43 Montant ﬁ  xé à l’article 5, 2° de la loi du 26 mars 2007 précitée.2 Évaluation du coût de la couverture des petits risques
2.1 Coûts prévus au budget de l’Inami et de l’InastiLe coût de la couverture des petits risques pris en charge par l’Inami pour l’ensemble 
des travailleurs indépendants a été estimé par la loi à 472,7 millions d’euros pour l’année 2008
36. Ce montant a été intégré dans le montant de l’objectif budgétaire 
des soins de santé. 
Il inclut les dépenses prises en charge pour les petits risques des débutants (star-
ters) et des bénéﬁ  ciaires de la Grapa à concurrence de 37,8 millions d’euros37. Par 
déduction, l’accroissement de l’objectif budgétaire pour la couverture des petits ris-ques de tous les autres travailleurs indépendants se chiffre à 434,9 millions d’euros, soit un montant annuel moyen de 511 euros par indépendant
38.
Pour l’ensemble des indépendants, l’intervention de l’Inasti dans ce coût de 472,7 mil-
lions d’euros a cependant été limitée par la loi de 2007 à 443,6 millions  d’euros39. 
En marge de ce coût, un coût forfaitaire  complémentaire  de 182,1 millions d’euros a 
été ﬁ xé dans la loi de 200740 pour les familles mixtes41 et pour les personnes inscri-
tes au registre national des personnes physiques qui, avant de perdre tout statut social, étaient assujetties au statut social des travailleurs indépendants
42.
Enﬁ n, le budget de l’Inasti doit également prendre en charge un montant forfaitaire 
de 11,4 millions d’euros43 couvrant l’augmentation des frais d’administration des 
mutuelles, générée par l’intégration des petits risques.
2.2  Coûts exposés en 2008 pour la couverture des petits risques
des travailleurs indépendants
L’Inami n’a pas établi un décompte des dépenses réelles distinct pour les starters et 
les bénéﬁ  ciaires de la Grapa. Le montant de 37,8 millions d’euros ﬁ  xé au budget 2008 correspond en fait aux dépenses réelles de l’année antérieure sans aucun taux de croissance.  476 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
44 Het gaat om een bedrag van 37,2 miljoen euro dat is aangepast aan de evolutie van de gezondheids-
45 Artikel 7 van bovengenoemde wet van 26 maart 2007.
46 Artikelen 7bis tot undecies ingevoegd in de wet van 26 maart 2007 door de wet van 27 december 2007 
tot wijziging van de wet van 26 maart 2007 houdende diverse bepalingen met het oog op de integratie van de kleine risico’s in de verplichte verzekering voor de geneeskundige verzorging voor de zelfstan-digen.Voor de andere zelfstandigen heeft het RIZIV in augustus 2009 een voorlopige afre-kening opgesteld die de werkelijke uitgaven op 388,9 miljoen euro becijferde.  Voor 
die nieuwe groep blijkt de budgettaire raming van 2008 (434,9 miljoen euro) dan ook met 46 miljoen euro overschat.
Het RIZIV heeft echter vastgesteld dat, door de toegang tot medische raadplegingen 
aan te moedigen, de dekking van de kleine risico’s ook de prestaties die als grote risico’s zijn geclassiﬁ  ceerd, aanzienlijk heeft doen toenemen, zoals de laboanalyses, 
radiograﬁ  eën en opnames in een ziekenhuis. Het RIZIV heeft dan ook geoordeeld dat 
er zich in 2008 geen enkele bonus heeft afgetekend ten aanzien van de budgettaire doelstelling voor de sector gezondheidszorgen in het stelsel van de zelfstandigen.
3  Financiering van de nieuwe uitgaven die samenhangen met 
de kleine risico’s
Door de integratie van de kleine risico’s van zelfstandigen in de verplichte ziektever-
zekering was een verhoging nodig van alle ﬁ  nancieringsbronnen van het stelsel van 
de sociale verzekering van de zelfstandigen.
3.1  Financiering van de kleine risico’s van starters en 
van IGO-gerechtigden
De wetgeving stelt dat de tegemoetkoming van 37,8 miljoen euro
44 die is vastgesteld 
voor de dekking van de kleine risico’s van startende zelfstandigen en IGO-gerechtig-den in 2008 moet worden geﬁ  nancierd door de reserves en/of de ontvangsten van 
het Globaal Beheer van het sociale statuut van de zelfstandigen, en dat ze, indien de middelen ontoereikend zijn, uitsluitend moet worden gedekt door een verhoging van de sociale bijdragen bestemd voor dat sociaal statuut
45.
3.2 Financiering van de kleine risico’s van de andere zelfstandigen
De wetsbepalingen voorzien in bijkomende ﬁ  nanciële inbrengen via een verhoging 
van de persoonlijke sociale bijdragen van de zelfstandigen, van de toelage van de Staat en van de alternatieve ﬁ  nanciering. 
Verhoging van de bijdragen
De uitbreiding van de dekking van de kleine risico’s voor alle zelfstandigen werd 
verwezenlijkt door de betaling van een verplichte bijdrage. De wetsbepalingen
46 leg-
gen geen afzonderlijke bijdrage op, maar hervormen de berekeningswijze van de enige bijdrage die aan de zelfstandigen wordt opgelegd krachtens het koninklijk besluit nr. 38 houdende organisatie van hun sociaal statuut.  166e Cahier de la Cour des comptes 477Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
44 Il s’agit d’un montant de 37,2 millions d’euros adapté à l’évolution de l’indice santé et multiplié par un 
45 Article 7 de la loi du 26 mars 2007 précitée.
46 Articles 7 bis à undecies insérés dans la loi du 26 mars 2007 par la loi du 27 décembre 2007 modiﬁ  ant 
la loi du 26 mars 2007 portant des dispositions diverses en vue de la réalisation de l’intégration des petits risques dans l’assurance obligatoire soins de santé pour les travailleurs indépendants.Pour les autres travailleurs indépendants, un décompte provisoire a été établi par l’Inami en août 2009, chiffrant les dépenses réelles à 388,9 millions d’euros.  Pour ce 
nouveau groupe, l’estimation budgétaire de 2008 (434,9 millions d’euros) s’avère par conséquent surévaluée à concurrence de 46 millions d’euros.
Néanmoins, l’Inami a constaté qu’en favorisant l’accès aux consultations médicales, 
la couverture des petits risques avait aussi accru de manière signiﬁ  cative les presta-
tions classées en gros risques, telles que les analyses en laboratoire, les radiogra-phies et les hospitalisations. L’Inami a dès lors considéré qu’aucun boni ne s’est dégagé en 2008 pour le régime des indépendants dans le secteur des soins de santé par rapport à l’objectif budgétaire.
3 Financement des dépenses nouvelles liées aux petits risques
L’intégration des petits risques des travailleurs indépendants dans l’assurance mala-
die obligatoire a nécessité une augmentation de toutes les sources de ﬁ  nancement 
du régime de sécurité sociale des travailleurs indépendants.
3.1  Financement des petits risques des starters et des bénéﬁ  ciaires 
de la Grapa
La législation précise que l’intervention de 37,8 millions d’euros
44 ﬁ xée pour la cou-
verture des petits risques des indépendants starters et des bénéﬁ  ciaires de la Grapa 
en 2008  doit être ﬁ  nancée par les réserves et/ou des recettes de la Gestion globale 
du statut social des travailleurs indépendants et qu’en cas d’insufﬁ  sance, elle doit 
être couverte exclusivement par une majoration des cotisations sociales destinées audit statut social
45.
3.2 Financement des petits risques des autres indépendants
Les dispositions légales assurent des apports ﬁ  nanciers supplémentaires par le biais 
d’une majoration des cotisations sociales personnelles des travailleurs indépendants, de la subvention de l’État et du ﬁ  nancement alternatif. 
Augmentation des cotisations
L’extension de la couverture des petits risques pour l’ensemble des travailleurs indé-
pendants a été réalisée moyennant le paiement d’une cotisation obligatoire. Les dis-positions légales
46 n’imposent pas une cotisation distincte, mais réforment le mode 
de calcul de la cotisation unique mise à charge des travailleurs indépendants en vertu de l’arrêté royal n° 38 organisant leur statut social. 478 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
47 Het gaat om zelfstandigen in hoofdberoep of bijberoep met inbegrip van diegenen die de pensioenleef-
tijd hebben bereikt, maar hun pensioen niet ontvangen omdat ze het toegelaten inkomensmaximum overschrijden.
48 Voor de startende zelfstandigen wordt het percentage van de bijdrage verminderd tot 20,5 % voor het 
eerste jaar activiteit en tot 21 % en vervolgens tot 21,5 % voor de twee volgende jaren.
49 Overeenkomstig artikel 7 bis van de bovengenoemde wet van 26 maart 2007, gaat het om een bedrag 
van 15.831,12 euro dat verbonden is aan het indexcijfer, of 45.894,16 euro.
50 De berekening van de bijdragen voor 2005 steunt op de inkomsten van de zelfstandigen voor het jaar 
2002.
51 De bijdragen die krachtens het sociaal statuut werden ingekohierd, evolueerden van 2.755,9 miljoen 
euro in 2007 tot 3.216,3 miljoen euro in 2008; dat is een stijging met 17 %.Concreet wordt voor de zelfstandigen47 en de meewerkende partners het percentage 
van de bijdrage van 19,65 % op 22 %48 gebracht op het gedeelte van de beroepsin-
komsten dat niet hoger ligt dan 45.894,16 euro49, dat is een verhoging die 2,35 % van 
die inkomsten vertegenwoordigt. Voor gepensioneerde zelfstandigen die binnen de toegelaten grenzen blijven werken, werd het bijdragepercentage niet verhoogd met het oog op de ﬁ  nanciering van de kleine risico’s.
Naast de wijziging van het basispercentage wordt de verhoging van de opbrengst 
van de bijdragen ook verzekerd door een verhoging met 16,6 % van de minimum-bijdrage en met 3,1 % van de inkomstenmaxima die voor de berekening van de bijdra-gen in aanmerking worden genomen.
Tot slot heeft deze hervorming een einde gesteld aan de vermindering van de bijdra-
gen met 15 % die vroeger aan de zelfstandigen werd toegekend voor hun vierde jaar activiteit.
De weerslag van de hervorming van de bijdragen werd door de actuariaatsdienst van 
de FOD Sociale Zaken op 307,3 miljoen euro geraamd voor 2008. Daarbij werd gesteund op de gegevens van 2005
50, geïndexeerd met het tot 2006 gekende per-
centage en met een geraamd percentage voor de volgende jaren. Voor de opstelling van de budgettaire vooruitzichten voor 2008 werd de actuariële raming ten onrechte beschouwd als een waarde uitgedrukt in prijzen 2005. Een indexeringspercentage en een aanpassingscoëfﬁ  ciënt werden dan ook een tweede maal toegepast, waardoor 
de raming met 9,9 % werd verhoogd. De bijkomende ontvangsten uit bijdragen bestemd voor de ﬁ  nanciering van de kleine risico’s werden in de begroting van het 
RSVZ aldus op 337,9 miljoen euro geraamd. Er moet eveneens worden onderstreept dat de raming van de FOD Sociale Zaken de bijdragen betrof die ten laste van de zelfstandigen werden ingekohierd, en niet de ontvangsten die tijdens het jaar 2008 werkelijk werden geïnd.
Doordat de bijdrage “kleine risico’s” werd geïntegreerd in de enige bijdrage die ver-
schuldigd is krachtens het sociale statuut, is het niet gemakkelijk zicht te krijgen op de bijkomende bijdragen die worden geïnd als gevolg van de hervorming van de berekening van de bijdragen. De ﬁ  nanciële en statistische informatie die bij het RSVZ 
beschikbaar is, maakt het echter toch mogelijk een beeld te krijgen van de werkelijk geïnde nieuwe ontvangsten.
Volgens de mededelingen van de socialeverzekeringsfondsen zijn de sociale bijdra-
gen die bij de zelfstandigen werden ingekohierd, tussen 2007 en 2008 gestegen met 460,4 miljoen euro
51.
Verschillende factoren hebben echter tot die evolutie bijgedragen. Om de impact van 
de hervorming van de bijdragen te ramen, moeten de verhogingen die een gevolg zijn van externe factoren dan ook worden uitgesloten.  166e Cahier de la Cour des comptes 479Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
47 Il s’agit des indépendants à titre principal ou complémentaire, y compris les indépendants qui ont 
atteint l’âge de la pension mais ne bénéﬁ  cient pas de leur pension parce qu’ils dépassent le plafond de 
revenu autorisé.
48 Pour les indépendants starters, le taux de cotisation est réduit à 20,5 % pour la première année d’acti-
vité et à 21 puis 21,5 % pour les deux années suivantes.
49 Conformément à l’article 7 bis de la loi du 26 mars 2007 précitée, il s’agit d’un montant de 
15.831,12 euros indexé soit 45.894,16 euros.
50 Le calcul des cotisations de 2005 se fonde sur les revenus des travailleurs indépendants de l’année 
2002.
51 Les cotisations enrôlées en vertu du statut social sont passées de 2.755,9 millions d’euros en 2007 à 
3.216,3 millions d’euros en 2008, soit 17 % d’augmentation.Concrètement, pour les indépendants47 et les conjoints aidants, le taux de cotisation 
est porté de 19,65 % à 22 %48 sur la partie des revenus professionnels qui n’excède 
pas 45.894,16 euros49, soit une augmentation représentant 2,35 % de ces revenus. Il 
faut signaler que, pour les indépendants pensionnés qui travaillent dans les limites autorisées, le taux de cotisation n’a pas été majoré en vue du ﬁ  nancement des petits 
risques.
Outre la modiﬁ  cation du taux de base, l’augmentation du produit des cotisations est 
également assurée par une majoration de 16,6 % du minimum de cotisation et de 3,1 % des plafonds de revenu pris en considération pour le calcul des cotisations.
Enﬁ n, cette réforme a mis ﬁ  n à la réduction de cotisations de 15 % accordée précé-
demment aux travailleurs indépendants pour leur quatrième année d’activité.
L’impact de la réforme des cotisations a été estimé par le service d’actuariat du SPF 
Affaires sociales à 307,3 millions d’euros pour 2008, en se basant sur des données de 2005
50 indexées au taux connu jusqu’en 2006 et à un taux estimatif pour les 
années suivantes. Pour établir les prévisions budgétaires de 2008, l’estimation actua-rielle a été erronément considérée comme une valeur exprimée en prix 2005. Un pourcentage d’indexation et un coefﬁ  cient d’adaptation a dès lors été appliqué une 
deuxième fois, majorant l’estimation de 9,9 %. Les recettes de cotisations supplé-mentaires destinées au ﬁ  nancement des petits risques ont ainsi été estimées à 337,9 millions d’euros dans le budget de l’Inasti. Il faut également souligner que l’estimation du SPF Affaires sociales portait sur les cotisations enrôlées à charge des travailleurs indépendants et non sur les recettes réellement perçues au cours de l’année 2008.
L’intégration de la cotisation petits risques  dans la cotisation unique due en vertu du 
statut social ne permet pas une observation aisée des suppléments de cotisations perçus suite à la réforme du calcul des cotisations. Néanmoins, les informations ﬁ nancières et statistiques disponibles à l’Inasti permettent d’approcher les recettes 
nouvelles réellement perçues.
Selon les déclarations des caisses d’assurances sociales, les cotisations sociales enrô-
lées auprès des travailleurs indépendants ont connu une augmentation de 460,4 mil-lions d’euros
51 entre 2007 et 2008.
Plusieurs facteurs ont toutefois contribué à cette évolution. Pour estimer l’impact de 
la réforme des cotisations, il convient dès lors d’exclure les augmentations générées par les facteurs qui y sont étrangers. 480 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
52 Volgens de dienst Statistiek van het RSVZ evolueerde de omvang van de inkomsten die als grondslag 
dienden voor de berekening van de bijdragen, van 13,2 miljoen euro in 2007 tot 13,9 miljoen euro in 2008.
53 Te weten 2.755,9 miljoen euro aan bijdragen ingekohierd in 2007, vermenigvuldigd met 5,17 %. Te 
noteren dat de bijdragen van 2007 berekend zijn op grond van de inkomsten van 2004.
54 Verslag aan de raad van bestuur van het RSVZ van 18 juni 2009 betreffende de rekeningen van het 
jaar 2008.
55 Bron: jaarverslag van de CVZ voor 2008.In de eerste plaats is de omvang van de inkomsten van de zelfstandigen tussen 2004 en 2005 met 5,17 % gestegen
52, wat aanleiding heeft gegeven tot een stijging van de 
bijdragen die op 142,4 miljoen euro kan worden geraamd53.
Volgens de ramingen die werden opgesteld bij de voorbereiding van de begroting van 
het RSVZ voor 2008, moesten de maatregelen voor de bestrijding van de sociale fraude anderzijds een verhoging met 5 miljoen euro van de ontvangsten uit bijdragen met zich meebrengen. Het optrekken van de grenzen van de toegestane arbeid voor gepensioneerden moest van zijn kant voor 0,2 miljoen euro bijkomende bijdragen opleveren.
Rekening houdend met die verschillende elementen kan de verhoging van de bijdra-
gen die ten laste van de zelfstandigen werden ingekohierd voor de ﬁ  nanciering van 
de kleine risico’s, als volgt worden geraamd (in miljoen euro):
Verhoging van de inkohieringen tussen 2007 en 2008: 460,4
− verhoging toe te schrijven aan de verhoging met 5,17 % van de inkomsten 142,4−  verhoging toe te schrijven aan de maatregelen voor de bestrijding van de 
sociale fraude5,0
−  verhoging toe te schrijven aan het optrekken van de maxima voor toegestane 
arbeid0,2
=  verhoging van de inkohieringen als gevolg van de hervorming van de 
bijdragen voor de ﬁ  nanciering van de kleine risico’s312,8
Voorts worden de bijdragen die bij de zelfstandigen worden ingekohierd, niet volledig 
geïnd. Zo heeft het RSVZ het inningspercentage voor de bijdragen die in 2008 werden ingekohierd, op 95,33 % geraamd
54. 
De nieuwe ontvangsten, die werkelijk werden geïnd als gevolg van de hervorming 
van de berekening van de bijdragen, kunnen dan ook op 298,2 miljoen euro worden geraamd. Ze blijken lager te liggen dan de nieuwe uitgaven voor gezondheidszorgen die het RIZIV in 2008 ten laste heeft genomen voor de dekking van de kleine risico’s van de zelfstandigen.
Volgens deze raming vertegenwoordigt de participatie van de zelfstandigen in de 
kosten van de kleine risico’s gemiddeld een bedrag van 323 euro per jaar.
Het is interessant deze ﬁ  nanciële participatie te vergelijken met de gemiddelde 
bijdrage die de zelfstandigen tot in 2007 betaalden die hun kleine risico’s dekten door een vrije bijkomende verzekering die ze bij hun ziekenfonds afsloten. Voor het jaar 2007 heeft de Controledienst voor de Ziekenfondsen en Landsbonden van Ziekenfondsen
55 een gemiddelde bijdrage van 634,8 euro per verzekeringnemer 
vastgesteld.  166e Cahier de la Cour des comptes 481Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
52 Selon le service des statistiques de l’Inasti, la masse des revenus de base pour le calcul des cotisations 
est passée de 13,2 millions d’euros en 2007 à 13,9 millions d’euros en 2008.
53 Soit 2.755,9 millions d’euros de cotisations enrôlées en 2007 multipliés par 5,17 %. À noter que les 
cotisations de 2007 sont calculées sur la base des revenus de 2004.
54 Rapport au Conseil d’administration de l’Inasti du 18 juin 2009 concernant les comptes de l’exercice 
2008.
55 Source : rapport annuel de l’OCM pour 2008.Tout d’abord, la masse des revenus des travailleurs indépendants a augmenté de 5,17 % entre 2004 et 2005
52, générant une augmentation des cotisations qui peut 
être estimée à 142,4 millions d’euros53.
Par ailleurs, selon les estimations établies pour la préparation du budget de l’Inasti 
pour 2008, les mesures de lutte contre la fraude sociale devaient générer une aug-mentation des recettes de cotisations de 5 millions d’euros et le relèvement des limites du travail autorisé pour les pensionnés devait, quant à lui, produire un supplé-ment de cotisations de 0,2 million d’euros.
En tenant compte de ces différents éléments, la majoration des cotisations, enrôlées 
à charge des travailleurs indépendants pour le ﬁ  nancement des petits risques, peut 
être estimée comme suit (en millions d’euros) :
Augmentation des enrôlements entre 2007 et 2008 460,4
−  Augmentation imputable à l’augmentation de 5,17 % de la masse des revenus 142,4
−  Augmentation imputable aux mesures de lutte contre la fraude sociale 5,0
−  Augmentation imputable au relèvement des limites du travail autorisé 0,2
=  Augmentation des enrôlements générée par la réforme des cotisations pour 
le ﬁ nancement des petits risques312,8
Par ailleurs, les cotisations enrôlées auprès des travailleurs indépendants ne sont 
pas entièrement perçues. Ainsi, l’Inasti a évalué à 95,33 %54 le taux de perception 
des cotisations enrôlées en 2008.
Les recettes nouvelles, réellement perçues suite à la réforme du calcul des cotisa-
tions, peuvent en conséquence être estimées à 298,2 millions d’euros. Elles s’avèrent inférieures aux nouvelles dépenses de soins de santé prises en charge par l’INAMI en 2008 pour la couverture des petits risques des travailleurs indépendants.
Selon cette estimation, la participation des indépendants au coût des petits risques 
représente, en moyenne, un montant de 323 euros par an.
Il est intéressant de comparer cette participation ﬁ  nancière à la cotisation moyenne 
payée, jusqu’en 2007, par les indépendants qui couvraient leurs petits risques par une assurance libre complémentaire souscrite auprès de leur mutuelle. Pour l’année 2007, l’Ofﬁ  ce de contrôle des mutualités et des unions nationales de mutualités (OCM)
55 a établi une cotisation moyenne de 634,8 euros par souscripteur. 482 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
56 Artikel 8 van de bovengenoemde wet van 26 maart 2007.
57 Artikel 66, §3, septies, van de programmawet van 2 januari 2001, ingelast door artikel 6 van de boven-
genoemde wet van 26 maart 2007.
58 Hervorming ingericht door de wet van 31 januari 2007 tot wijziging van de wet van 23 december 2005 
betreffende het generatiepact met het oog op de invoering van een nieuw systeem voor de ﬁ  nanciering 
van de ziekteverzekering. Aan deze hervorming is een speciﬁ  ek artikel gewijd in dit hoofdstuk.Verhoging van de toelage van de Staat
De wet van 2007 met het oog op de integratie van de kleine risico’s in de verplichte 
verzekering voor geneeskundige verzorging voor de zelfstandigen voorziet in de stor-ting door de Staat van een bijkomende toelage van 71.500.000 euro die jaarlijks wordt aangepast aan de evolutie van het indexcijfer
56. Voor 2008 heeft het RSVZ 
een bedrag van 77.120.588 euro ontvangen.  
De alternatieve ﬁ  nanciering toegekend aan het Globaal Beheer van het sociaal sta-
tuut van de zelfstandigen werd door de wet van 2007 verhoogd met een bijkomend bedrag van 182,1 miljoen euro
57 om de uitgaven voor gezondheidszorgen te dekken 
die het RIZIV moet betalen voor de gemengde gezinnen en voor de personen die ingeschreven zijn in het rijksregister van de natuurlijke personen en die, voordat ze elk sociaal statuut verloren, onderworpen waren aan het sociaal statuut van de zelf-standigen. 
4 Impact van de maatregel op het stelsel van de zelfstandigen
Als gevolg van de hervorming die voor de ﬁ  nanciering van de ziekteverzekering werd 
58, worden de kosten voor de prestaties voor gezondheidszorg niet lan-
ger geﬁ  nancierd door elk van de twee globale beheren (werknemers en zelfstandi-
gen) ten belope van de uitgaven die op hun stelsel moeten worden aangerekend. Hun interventie verloopt immers in de vorm van een forfait opdat de aangroei van hun uitgaven behouden zou blijven binnen de grenzen van hun ﬁ  nanciële capaciteit.  
De respectieve inbrengen van  het Globaal Beheer van de werknemers en van dat 
van de zelfstandigen worden elk jaar bij koninklijk besluit vastgesteld.
Rekening houdend met de kosten die de wet van 2007 ten laste legt van het stelsel 
van de zelfstandigen en van de nieuwe ontvangsten, kan de ﬁ  nanciële impact van de 
integratie van de kleine risico’s op het sociaal statuut van de zelfstandigen als volgt worden geraamd:  166e Cahier de la Cour des comptes 483Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
56 Article 8 de la loi du 26 mars 2007 précitée.
57 Article 66, § 3septies, de la loi-programme du 2 janvier 2001 inséré par l’article 6 de la loi du 
26 mars 2007 précitée.
58 Réforme organisée par la loi du 31 janvier 2007, modiﬁ  ant la loi du 23 décembre 2005 relative au pacte 
de solidarité entre générations en vue d’introduire un nouveau système de ﬁ  nancement de l’assurance 
maladie. Cette réforme fait l’objet d’un article distinct dans le présent chapitre.Majoration de la subvention de l’État
La loi de 2007 organisant l’intégration des petits risques dans l’assurance soins de 
santé des indépendants prévoit le versement par l’État d’une subvention complé-mentaire de 71.500.000 euros adaptée annuellement à l’évolution de l’indice des prix
56. Pour 2008, l’Inasti a perçu un montant de 77.120.588 euros.
Le ﬁ nancement alternatif accordé à la gestion globale du statut social des travailleurs 
indépendants a été majoré par la loi de 2007 d’un montant complémentaire de 182,1 millions d’euros
57 pour couvrir les dépenses de soins de santé exposées par 
l’Inami pour les familles mixtes et pour les personnes inscrites au registre national des personnes physiques qui, avant de perdre tout statut social étaient assujetties au statut social des travailleurs indépendants.
4 Impact de la mesure pour le régime des indépendants
Suite à la réforme adoptée pour le ﬁ  nancement de l’assurance maladie
58, le coût des 
prestations de soins de santé n’est plus ﬁ  nancé par chacune des deux gestions glo-
bales (salariés et indépendants) à hauteur des dépenses imputables à leur régime. En effet, leur intervention a été forfaitisée aﬁ  n que la croissance des dépenses soit 
maintenue dans les limites de leur capacité ﬁ  nancière.  Les apports respectifs de la 
Gestion globale des travailleurs salariés et de celle des indépendants sont ﬁ  xés cha-
que année par arrêté royal.
Compte tenu des coûts mis à charge du régime des indépendants par la loi de 2007 
et des recettes nouvelles, l’impact ﬁ  nancier de l’intégration des petits risques pour le 
statut social des travailleurs indépendants peut être estimé comme suit : 484 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
59 Overeenkomstig artikel 5,1°,  van de bovengenoemde wet van 26 maart 2007 gaat het om een bedrag 
van 402,7 miljoen euro, dat aangepast is aan de evolutie van de gezondheidsindex met 5,79 % en ver-menigvuldigd met een aanpassingscoëfﬁ  ciënt van 1,04136078 voor het jaar 2008.
60 Zie punt 3 van dit artikel, in ﬁ  ne.
61 Bedrag vastgesteld in artikel 5, 2°, van de bovengenoemde wet van 26 maart 2007.
62 Overeenkomstig artikel 8 van de bovengenoemde wet van 26 maart 2007.
63 Bedrag vastgesteld in artikel 5, 2°, van de bovengenoemde wet van 26 maart 2007.
64 Artikel 66, §3, septies, van de programmawet van 2 januari 2001, ingevoegd door artikel 6 van de 
bovengenoemde wet van 26 maart 2007.Impact van de integratie van de kleine risico’s op het sociaal statuut van 
 de zelfstandigen
Uitgaven Ontvangsten
Beperkte interventie van het Globaal Beheer 
in de uitgaven voor de kleine risico’s verricht door het RIZIV:
443,6 miljoen euro
59Raming van de ontvangsten ingevolge de 
verhoging van de bijdragen60:
298,2 miljoen euro
Tenlasteneming van de administratiekosten 
van de verzekeringsinstellingen die voort-vloeien uit de integratie van de kleine risico’s:
11,4 miljoen euro
61Verhoging van de toelage van de Staat:77,1 miljoen euro
62
Bijkomende interventie voor de gemengde 
gezinnen en de personen ingeschreven in het rijksregister:
182,1 miljoen euro
63Alternatieve ﬁ  nanciering: 
182,1 miljoen euro64
Totaal: 637,1 miljoen euro Totaal: 557,4 miljoen euro
Bron: gegevens van het Rekenhof
De nieuwe ontvangsten die bestemd zijn voor de ﬁ  nanciering van de kleine risico’s 
van de zelfstandigen, dekken niet alle kosten die in dat speciﬁ  ek kader ten laste van 
het Globaal Beheer worden gelegd. Het vastgestelde verschil tussen nieuwe ont-vangsten en uitgaven wordt voor het jaar 2008 op 79,7 miljoen euro geraamd.
ziekteverzekering van alle zelfstandigen heeft voor dat stelsel voorzien in nieuwe ﬁ nancieringsbronnen die, volgens de ramingen van het Rekenhof, lager blijken te zijn 
dan de uitgaven die in 2008 werden verricht. Het malus op die verrichtingen werd geraamd op 79,7 miljoen euro.
Deze toestand wordt in hoofdzaak verklaard doordat de nieuwe ontvangsten die 
worden voortgebracht door de hervorming van de berekening van de bijdragen, lager waren dan de ramingen die werden opgesteld bij de voorbereiding van de begro-ting.  166e Cahier de la Cour des comptes 485Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
59 Conformément à l’article 5,1°,  de la loi du 26 mars 2007 précitée, il s’agit d’un montant de 402,7 mil-
60 Voir le point 3 du présent article, in ﬁ  ne.
61 Montant ﬁ  xé à l’article 5, 2° de la loi du 26 mars 2007 précitée.
62 Conformément à l’article 8 de la loi du 26 mars 2007 précitée.
63 Montant ﬁ  xé à l’article 5, 2° de la loi du 26 mars 2007 précitée.
64 Article 66, § 3septies, de la loi-programme du 2 janvier 2001 inséré par l’article 6 de la loi du 
26 mars 2007 précitée.Impact ﬁ  nancier de l’intégration des petits risques pour le statut social 
 des travailleurs indépendants Majoration des cotisations
Intervention limitée de la gestion globale
dans les dépenses de petits risquesexposées par l’Inami :
443,6 millions d’euros
59Estimation des recettes générées par la 
majoration des cotisations60 :
298,2 millions d’euros
Prise en charge des frais d’administration
des organismes assureurs engendrés par l’intégration des petits risques :
11,4 millions d’euros
61Majoration de la subvention de l’État :77,1 millions d’euros
62
Intervention complémentaire pour les familles 
mixtes et les personnes inscrites au registre national :
182,1 millions d’euros
63Financement alternatif : 182,1 millions d’euros
64
Total : 637,1 millions d’euros Total : 557,4 millions d’euros
Les recettes nouvelles destinées au ﬁ  nancement des petits risques des travailleurs 
indépendants ne couvrent pas l’ensemble des coûts mis à charge de la Gestion glo-bale dans ce cadre spéciﬁ  que. L’écart constaté entre recettes et dépenses nouvelles 
est estimé à 79,7 millions d’euros pour l’année 2008.
La loi de 2007 intégrant les petits risques dans l’assurance maladie obligatoire de 
tous les travailleurs indépendants a prévu pour ce régime de nouvelles sources de ﬁ nancement qui, selon les estimations de la Cour des comptes, s’avèrent inférieures 
aux dépenses exposées en 2008. Le mali dégagé sur ces opérations a été estimé à 79,7 millions d’euros.
Cette situation s’explique principalement par le fait que les recettes nouvelles géné-
rées par la réforme du calcul des cotisations, ont été inférieures aux prévisions éta-blies pour la préparation du budget. 486 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
65 Dit artikel heeft enkel betrekking op de uitgaven opgenomen onder de globale begrotingsdoelstelling 
en niet op de totale uitgaven in de tak geneeskundige verzorging zoals vermeld in het artikel “Financie-ring van de uitgaven geneeskundige verzorging vanaf 2008” elders in dit hoofdstuk.
66 Volgens de uitgavenstaten van de verzekeringsinstellingen stegen de uitgaven voor zelfstandigen 
kleine risico’s van 271,4 miljoen euro in 2007 naar 603,3 miljoen euro in 2008.
67 In 2005, 2006 en 2007 namen de uitgaven toe met respectievelijk 2,85 %, 2,81 % en 6,42 %.
68 KB van 8 maart 2009 tot vaststelling voor het jaar 2008 van het overschot bedoeld in artikel 111 van 
de programmawet (I) van 27 december 2006. Het bedrag is samengesteld uit 275.651,1 duizend euro vanwege de RSZ-globaal beheer, en 30.627,9 duizend euro vanwege het fonds voor het ﬁ  nanciële evenwicht in het sociaal statuut van de zelfstandigen.INVLOED  VAN DE WETTELIJKE  GROEINORM  VAN 4,5 % IN DE VERZEKERING  VAN DE 
GENEESKUNDIGE  VERZORGING  OP DE OPVOLGING  VAN DE UITGAVEN  EN 
DE FINANCIËLE  VERANTWOORDELIJKHEID  VAN DE VERZEKERINGSINSTELLINGEN
In 2008 bleven de uitgaven geneeskundige verzorging 3,4 % of 729,9 miljoen euro onder de globale begrotingsdoelstelling. Door de toepassing van de wettelijke groeinorm van 4,5 % worden ruime marges gecreëerd in de deelbudgetten, waar-door het risico op budgetoverschrijdingen afneemt. Het Rekenhof wees er in de voorbije jaren al op dat daardoor de nood om de uitgaven streng op te volgen minder groot wordt, wat het gevaar op efﬁ  ciëntieverlies inhoudt. Bovendien minima-liseert dit de responsabilisering van de deelsectoren en de verzekeringsinstellingen. Met het oog op de ﬁ  nanciële houdbaarheid van de tak geneeskundige verzorging en een verhoogde responsabilisering van de verschillende actoren, beveelt het Rekenhof een begrotingsopmaak aan waarin de partiële begrotingsdoelstellingen nauwer aansluiten bij de verwachte uitgaven.
1 Uitgaven geneeskundige verzorging 2008
1.1 Algemeen
De globale begrotingsdoelstelling geneeskundige verzorging voor 2008 werd vast-
gelegd op 21.434 miljoen euro
65. Hierin is een bedrag van 472,7 miljoen euro opge-
nomen voor de integratie van de kleine risico’s zelfstandigen. De voorlopige uitgaven geneeskundige verzorging stegen in 2008 met 9,7 % tot 20.704,1 miljoen euro. Een gedeelte van deze stijging (1,76 %)
66 kan worden toegeschreven aan de integratie 
van de kleine risico’s zelfstandigen. 
Het overschot op de begrotingsdoelstelling bedraagt dus 729,9 miljoen euro. Dit 
overschot is in grote mate opgebouwd uit reserves die al bij de opmaak van de begroting in 2007 werden opgenomen als niet uit te geven bedragen in de begro-tingsdoelstelling. Ondanks een sterke stijging van de uitgaven
67, diende geen enkele 
reserve te worden aangesproken. 
De reserves zijn samengesteld uit:
een gereserveerd bedrag van 306,3 miljoen euro: bij de opmaak van de begro- • 
ting 2008 werd 380 miljoen euro als reserve opgenomen; 73,7 miljoen daarvan werd onmiddellijk in mindering gebracht om de inhaalbedragen van de zieken-huizen over de periode 1999-2002 te betalen. Het resterende bedrag, 306,3 miljoen euro, werd in maart 2009 toegewezen
68 aan het Fonds voor de 
Toekomst van de Geneeskundige Verzorging;  166e Cahier de la Cour des comptes 487Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
65 Cet article concerne uniquement les dépenses reprises sous l’objectif budgétaire global et non, comme 
indiqué dans l’article « Financement des dépenses de soins de santé à partir de 2008 » du présent cha-pitre, les dépenses totales exposées dans le secteur des soins de santé.
66 Selon les états des dépenses des organismes assureurs, les dépenses relatives aux petits risques des 
indépendants sont passées de 271,4 millions d’euros en 2007 à 603,31 millions d’euros en 2008.
67 En 2005, 2006 et 2007, les dépenses se sont accrues respectivement de 2,85 %, 2,81 % et 6,42 %.
68 Arrêté royal du 8 mars 2009 ﬁ  xant pour l’année 2008 les bonis visés à l’article 111 de la loi-pro-
gramme (I) du 27 décembre 2006. Le montant comprend 275.651,1 milliers d’euros provenant de l’ONSS-gestion globale et 30.627,9 milliers d’euros du fonds pour l’équilibre ﬁ  nancier du statut social des indépendants.INFLUENCE  DE LA NORME  LÉGALE  DE CROISSANCE  DE 4,5 % EN MATIÈRE  
D’ASSURANCE  SOINS  DE SANTÉ  SUR LE SUIVI DES DÉPENSES  ET 
LA RESPONSABILITÉ  FINANCIÈRE  DES ORGANISMES  ASSUREURS
En 2008, les dépenses de soins de santé se sont maintenues à 3,4 % (729,9 millions d’euros) en deçà de l’objectif budgétaire global. L’application de la norme légale de croissance de 4,5 % permet de créer, dans les budgets partiels, des marges impor-tantes, qui diminuent le risque de dépassements budgétaires. Ces dernières années, la Cour des comptes a déjà signalé que la nécessité d’un suivi strict des dépenses s’en trouvait dès lors réduite, ce qui implique un risque de perte d’efﬁ  cacité. En outre, cette situation minimalise la responsabilisation des secteurs particuliers et celle des organismes assureurs. Aﬁ  n d’assurer la viabilité ﬁ  nancière de la branche 
des soins de santé et d’accroître la responsabilisation des différents acteurs, la Cour des comptes recommande une élaboration du budget qui fasse davantage corres-pondre les objectifs budgétaires partiels aux dépenses prévues.
1 Dépenses de soins de santé pour l’année 2008
1.1 Généralités
L’objectif budgétaire global a été ﬁ  xé, pour l’année 2008, à 21.434 millions d’euros
65. 
Ce montant comprend 472,7 millions d’euros pour l’intégration des petits risques des indépendants. En 2008, les dépenses provisoires de soins de santé ont aug-menté de 9,7 %, s’établissant à 20.704,1 millions d’euros. Une partie de cette hausse (1,76 %)
66 peut être imputée à l’intégration des petits risques des indépendants.
Le surplus par rapport à l’objectif budgétaire s’élève donc à 729,9 millions d’euros. 
Cet excédent est constitué, dans une large mesure, par des réserves qui, lors de la confection du budget en 2007, ont déjà été inscrites comme montants à ne pas dépenser dans le cadre de l’objectif budgétaire. Malgré une forte croissance des dépenses
67, aucune réserve n’a dû être mobilisée.
Les réserves comprennent :
un montant réservé de 306,3 millions d’euros : lors de l’élaboration du budget • 
2008, un montant de 380 millions d’euros a été inscrit au titre de réserve ; 73,7 millions d’euros provenant de cette réserve ont été immédiatement por-tés en déduction en vue du paiement des montants de rattrapage des hôpi-taux pour la période 1999-2002. Le reliquat, soit 306,3 millions d’euros, a été attribué
68, en mars 2009, au Fonds pour l’avenir des soins de santé.  488 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
69 De stabiliteitsprovisie is bedoeld om de meeruitgaven te dekken die worden geregistreerd tussen het 
ogenblik waarop een mogelijke overschrijding van de uitgaven voor een bepaalde sector wordt vastge-steld en het ogenblik waarop de (verplicht te nemen) uitgavenbeperkende maatregelen in werking treden. 
70 Enkel in 2007 werd deze provisie opgenomen in het Fonds voor de Toekomst van de Geneeskundige 
Verzorging.
71 Deze reserve werd wel in mindering gebracht van de begrotingsdoelstelling van de verzekeringsinstel-
lingen, zodat hun ﬁ  nanciële verantwoordelijkheid werd beïnvloed.
72 Volgens de bepalingen van het KB van 5 oktober 1999 tot uitvoering van artikel 51, § 4, van de wet 
betreffende de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen, gecoördineerd op 14 juli 1994. Deze correctiemechanismen moeten vooraf zijn opgenomen in de overeenkomsten en akkoorden.
73 Hierdoor werd een bijkomende marge gecreëerd van 302,2 miljoen euro voornamelijk in de volgende 
sectoren: honoraria geneesheren (72,1 miljoen), farmaceutische verstrekkingen (27,1 miljoen), implan-taten (97,1 miljoen), RVT/ROB (17,0 miljoen), revalidatie en herscholing (17,1 miljoen) en de maxi-mumfactuur (17,7 miljoen). Door deze bijkomende marge kon per saldo een bedrag van 223,9 miljoen euro worden gerealiseerd, zie punt 1.1.Om deels rekening te houden met dit effect, werd in de begro-ting 2009 een bedrag van 119,6 miljoen euro in mindering gebracht van de uitgaven.een stabiliteitsprovisie van 99,7 miljoen euro: de stabiliteitsprovisie • 69, die sinds 
het jaar 2006 is opgenomen in de begrotingsdoelstelling, werd nog geen enkel jaar aangesproken
70 en fungeert zo als een “permanente” reserve in de begro-
tingsdoelstelling;
een bedrag van 100 miljoen euro aan niet uit te geven bedragen: dit bedrag • 
werd tijdens het begrotingsjaar 2008 niet uitgesplitst over de verschillende partiële begrotingsdoelstellingen, waardoor geen enkele deelsector was geres-ponsabiliseerd
71 om deze “thesauriebesparing” daadwerkelijk te realiseren. 
Het resterende bedrag (223,9 miljoen euro) is het saldo van de overschrijdingen en 
de onderschrijdingen in de verschillende deelsectoren.
1.2 Responsabilisering van de deelsectoren
De globale begrotingsdoelstelling wordt jaarlijks uitgesplitst in partiële begrotings-
doelstellingen. Indien er in de loop van het begrotingsjaar een beduidende72 budget-
overschrijding dreigt, moeten de bevoegde overeenkomsten- en akkoordencommis-sies, het bevoegde orgaan of de minister optreden. 
Mede doordat nieuwe initiatieven niet of laattijdig werden uitgevoerd
73, waren de 
meeste partiële begrotingsdoelstellingen in 2008 (net zoals in de periode 2005-2007) voldoende om de uitgaven te dekken, zodat er geen correctie- of besparingsmaatre-gelen hoefden te worden opgelegd. Een uitzondering geldt voor de farmaceutische specialiteiten, waar in september 2008 een overschrijding van 117,7 miljoen euro werd vastgesteld (zie 1.3.2) en waarvoor een correctiemaatregel werd ingevoerd. 
In de sector daghospitalisatie en de sector eindeloopbaan werden ook overschrijdin-
gen vastgesteld, respectievelijk 5,47 % of 9 miljoen euro en 23 % of 13,4 miljoen euro. Deze overschrijdingen gaven echter geen aanleiding tot bijsturingen. Ze worden ver-klaard door een verkeerde inschatting van het aantal forfaits (daghospitalisatie) en een inhaaloperatie van de betalingen van het sociaal akkoord van 2005 (eindeloop-baan). De oplossing bestond erin de partiële doelstelling voor het volgende jaar (2009) voldoende hoog te stellen zodat er geen overschrijdingen meer zullen zijn. Voor de sector daghospitalisatie beveelt het RIZIV in zijn permanente audits ook een verdere analyse van de gegevens aan.  166e Cahier de la Cour des comptes 489Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
69 La provision de stabilité est destinée à couvrir les dépenses supplémentaires qui sont enregistrées 
entre le moment où l’on constate la possibilité d’un dépassement des dépenses pour un secteur déter-miné et l’entrée en vigueur des mesures (obligatoires) de restriction des dépenses.
70 Cette provision n’a été intégrée dans le fonds pour l’avenir des soins de santé qu’en 2007.
71 Cette réserve a cependant été déduite de l’objectif budgétaire des organismes assureurs, ce qui a 
inﬂ uencé leur responsabilité ﬁ  nancière.
72 En vertu des dispositions de l’arrêté royal du 5 octobre 1999 portant exécution de l’article 51, § 4, de 
la loi relative à l’assurance obligatoire soins de santé et indemnités, coordonnée le 14 juillet 1994. Ces mécanismes de correction doivent être préalablement inscrits dans les conventions et accords.
73 Une marge supplémentaire de 302,2 millions d’euros a ainsi été créée, principalement dans les sec-
teurs suivants : les honoraires de médecins (72,1 millions d’euros), les fournitures pharmaceutiques (27,1 millions d’euros), les implants (97,1 millions d’euros), les maisons de repos/maisons de repos et de soins (17,0 millions d’euros), la rééducation et le recyclage (17,1 millions d’euros) et le maximum à facturer (17,7 millions d’euros). Cette marge supplémentaire a permis de réaliser, par solde, un reli-quat de 223,9 millions d’euros, voir point 1.1. Pour tenir compte partiellement de cet effet, un montant de 119,6 millions d’euros a été déduit des dépenses dans le budget 2009.une provision de stabilité égale à 99,7 millions d’euros. La provision de stabi- • 
lité69, qui est intégrée dans l’objectif budgétaire depuis 2006, n’a encore 
jamais été sollicitée70 et sert de réserve « permanente » dans le cadre de l’ob-
jectif budgétaire. 
une somme de 100 millions d’euros au titre de montants à ne pas dépenser : au • 
cours de l’année budgétaire 2008, ce montant n’a pas été scindé entre les dif-férents objectifs budgétaires partiels, de sorte qu’aucun secteur particulier n’était responsabilisé
71 pour opérer réellement cette « économie de trésorerie ». 
Le montant restant (223,9 millions d’euros) est le solde des dépassements et des 
sous-utilisations dans les différents secteurs particuliers.
1.2 Responsabilisation des secteurs particuliers
L’objectif budgétaire global est scindé annuellement en objectifs budgétaires par-
tiels. Les commissions compétentes de conventions et d’accords, l’organe ou le ministre compétent sont tenus d’intervenir lorsqu’un dépassement budgétaire signi-ﬁ catif
72 risque de se produire au cours de l’année budgétaire. 
En raison, notamment, de la non-exécution des nouvelles initiatives73 ou de leur 
entrée en vigueur tardive, la plupart des objectifs budgétaires partiels étaient sufﬁ  -
samment larges pour couvrir les dépenses en 2008 (ainsi que durant la période 2005-2007), de sorte qu’aucune mesure de correction ou d’économie ne s’est impo-sée. Les spécialités pharmaceutiques font néanmoins exception puisqu’elles ont enregistré, en septembre 2008, un dépassement de 117,7 millions d’euros (voir point 1.3.2.), pour lequel une mesure de correction a été prévue.
Dans les secteurs de l’hospitalisation de jour et de la ﬁ  n de carrière, des dépasse-
ments ont également été constatés ; ils s’établissent respectivement à 5,47 % (soit 9 millions d’euros) et à 23 % (soit 13,4 millions d’euros). Ces dépassements n’ont toutefois pas donné lieu à des corrections. Ils s’expliquent par une estimation erro-née du nombre de forfaits (hospitalisation de jour) et une opération de rattrapage des versements prévus par l’accord social de 2005 (ﬁ  n de carrière). La solution a consisté à ﬁ  xer l’objectif partiel de l’année suivante (2009) à un niveau sufﬁ  samment 
haut, empêchant tout autre dépassement. Pour le secteur de l’hospitalisation de jour, les audits permanents effectués par l’Inami recommandent également de pour-suivre l’analyse des données. 490 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
74 Koninklijk besluit van 9 december 2008 tot vaststelling van de regels betreffende de betaling van de 
positieve inhaalbedragen van de ziekenhuizen.
75 Artikel 191, 15°, octies, van de wet betreffende de verplichte verzekering voor geneeskundige verzor-
ging, gecoördineerd op 14 juli 1994. 
76 Koninklijk besluit van 15 juni 2009 tot vaststelling van de percentages van de subsidiaire hefﬁ  ng voor-
zien door artikel 191, eerste lid, 15°undecies van de wet betreffende de verplichte verzekering voor geneeskundige verzorging en uitkeringen, gecoördineerd op 14 juli 1994 en tot vaststelling van de uitzonderingsmodaliteiten voor sommige farmaceutische specialiteiten – jaar 2008.1.3 Speciﬁ  eke uitgaven
1.3.1 Inhaalbedragen ziekenhuizen
In december 2008 besliste de regering de betaling van de inhaalbedragen van de zie-kenhuizen nog in 2008 te verhogen met 129,7 miljoen euro
74. Dit bedrag zal echter 
niet worden aangerekend op de begrotingsdoelstelling, maar worden opgenomen in de administratiekosten van het RIZIV. Het RIZIV argumenteert dat de beslissing tot de betaling van hogere inhaalbedragen steunt op het globale overschot in de sector geneeskundige verzorging (met inbegrip van de administratiekosten) en niet enkel op het overschot op de globale begrotingsdoelstelling. 
Het Rekenhof merkt op dat de niet-systematische opname van de inhaalbedragen 
van de ziekenhuizen in de begrotingsdoelstelling de transparantie van de begrotings-doelstelling aantast.
1.3.2 Farmaceutische specialiteiten – Provisiefonds geneesmiddelen
Bij de programmawet van 27 december 2005 werd vanaf 2006 een provisiefonds geneesmiddelen ingesteld dat werd geﬁ  nancierd door bijdragen van de farmaceuti-
sche ondernemingen. Het bedrag van dit fonds is 100 miljoen euro.
Op basis van de door de verzekeringsinstellingen geboekte uitgaven stelde het 
RIZIV
75 in september 2008 een overschrijding vast van het budget geneesmiddelen 
met 117,7 miljoen euro. Op dat moment diende het provisiefonds geneesmiddelen in werking te treden en moest het RIZIV een som die overeenstemt met deze over-schrijding afnemen van het provisiefonds. Deze afname
 deed de onmiddellijke ver-
plichting ontstaan het provisiefonds opnieuw aan te vullen door de inning van een nieuwe bijdrage van de farmaceutische ondernemingen. 
In 2008 werden de middelen van het provisiefonds echter niet aangesproken. Bij de 
opmaak van de begroting 2009 werd immers beslist het provisiefonds af te schaffen en de bedragen aan de farmaceutische ondernemingen terug te storten. De over-schrijding van het geneesmiddelenbudget 2008 zal pas in 2009 worden gecompen-seerd door een aanvullende hefﬁ  ng ten laste van de farmaceutische sector. Die werd 
vastgelegd op 3,29 % op het omzetcijfer van 2008
76. Dit betekent dat de overschrij-
ding in 2008 werd gepreﬁ  nancierd door de globale beheren en niet werd geﬁ  nancierd 
door het provisiefonds, zoals oorspronkelijk werd bedoeld.
2 Thesauriebehoeften verzekeringsinstellingen
2.1 WachtreserveSinds 2005 zijn de thesauriebehoeften van de verzekeringsinstellingen lager dan de 
voorschotten die ze toegekend krijgen om hun uitgaven te ﬁ  nancieren. De overtollige 
liquiditeiten kunnen ze terugstorten aan het RIZIV. Deze wachtreserve wordt jaarlijks, bij de voorlopige afrekening van de uitgaven geneeskundige verzorging, verrekend.   166e Cahier de la Cour des comptes 491Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
74 Arrêté royal du 9 décembre 2008 ﬁ  xant les modalités de paiement des montants de rattrapages posi-
tifs des hôpitaux.
75 Article 191, 15°octies, de la loi relative à l’assurance obligatoire soins de santé, coordonnée le 
76 Arrêté royal du 15 juin 2009 ﬁ  xant les pourcentages de la cotisation subsidiaire prévue par l’article 191, 
alinéa 1er, 15°undecies de la loi relative à l’assurance obligatoire soins de santé et indemnités, coordon-
née le 14 juillet 1994 et déterminant les modalités d’exonérations pour certaines spécialités pharma-ceutiques - année 2008.1.3 Dépenses spéciﬁ  ques
1.3.1 Montants de rattrapage des hôpitaux
En décembre 2008, le gouvernement a décidé que le paiement des montants de rattrapage des hôpitaux serait encore majoré de 129,7 millions d’euros
74 en 2008. 
Cependant, ce montant sera non pas intégré dans l’objectif budgétaire mais comp-tabilisé parmi les frais administratifs de l’Inami. L’Inami argumente que la décision de verser des montants de rattrapage plus élevés se fonde sur l’excédent global dans le secteur des soins de santé (incluant les frais administratifs) et pas seulement sur les bonis par rapport à l’objectif budgétaire global.
La Cour des comptes fait observer que l’intégration irrégulière des montants de 
rattrapage des hôpitaux dans l’objectif budgétaire nuit à la transparence de l’objectif budgétaire.
1.3.2 Spécialités pharmaceutiques – fonds provisionnel pour les médicaments
La loi-programme du 27 décembre 2005 a institué, à partir de 2006, un fonds provi-sionnel pour les médicaments, ﬁ  nancé grâce à une contribution de l’industrie phar-
maceutique. Le montant de ce fonds s’élève à 100 millions d’euros.
Sur la base des dépenses comptabilisées par les organismes assureurs, l’Inami
75 a 
constaté en septembre 2008 un dépassement du budget des médicaments à concur-rence de 117,7 millions d’euros. À ce moment, le fonds provisionnel pour les médica-ments devait intervenir et l’Inami était tenu de déduire du fonds provisionnel une somme correspondant à ce dépassement. Cette déduction a eu pour effet l’obliga-tion immédiate de réalimenter le fonds provisionnel en prélevant une nouvelle contri-bution auprès des entreprises pharmaceutiques.
En 2008, les moyens ﬁ  nanciers du fonds provisionnel n’ont toutefois pas été sollici-
tés. Lors de la confection du budget 2009, il a été décidé de supprimer le fonds provisionnel et de reverser aux entreprises pharmaceutiques les montants qui avaient été perçus. Le dépassement du budget des médicaments pour l’année 2008 ne sera compensé qu’en 2009, en percevant une cotisation complémentaire auprès du sec-teur pharmaceutique. Cette cotisation a été ﬁ  xée à 3,29 % du chiffre d’affaires de 2008
76. Autrement dit, le dépassement constaté en 2008 a été préﬁ  nancé par les 
gestions globales, et n’a donc pas été ﬁ  nancé par le fonds provisionnel, comme prévu 
initialement.
2 Besoins de trésorerie des organismes assureurs
2.1 Réserve d’attenteDepuis 2005, les besoins de trésorerie des organismes assureurs sont inférieurs aux 
avances qui leur sont octroyées pour ﬁ  nancer leurs dépenses. Ils peuvent reverser 
leurs liquidités excédentaires à l’Inami. Cette réserve d’attente est prise en compte annuellement, lors du décompte provisoire des dépenses de soins de santé. 492 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
77 De Raad van de Controledienst voor de Ziekenfondsen en de Landsbonden van Ziekenfondsen besliste 
dat deze gelden deel blijven uitmaken van de geldmiddelen van het stelsel van de verplichte verzeke-ring ter ﬁ  nanciering van de terugbetaling van de prestaties geneeskundige verzorging.
78 Zie artikel “Dubbele ﬁ  nanciering van buitenlandse patiënten in de ziekenhuisbudgetten” elders in dit 
hoofdstuk.
79 Herziene technische ramingen 2009 van 22 juli 2009 (RIZIV).Voor het boekjaar 2008 stortten de verzekeringsinstellingen gezamenlijk 576 mil-joen euro terug aan het RIZIV. Dit bedrag ligt bijna even hoog als in 2007, maar er is een duidelijk verschil in de gerealiseerde boni van beide begrotingsjaren. In 2007 werd bij de voorlopige afrekening van de uitgaven een boni vastgesteld van 461,3 miljoen euro, in 2008 bedraagt het boni slechts 282,1 miljoen euro. 
De helft van de wachtreserve 2008 moet bijgevolg aan andere factoren dan het boni 
worden toegeschreven. Het RIZIV onderzocht in 2008 de oorsprong van de overtol-lige liquiditeiten en kwam tot de conclusie dat deze ﬁ  nanciële reserves ook tot stand 
komen door:
de afrekeningen van vorige dienstjaren • 
77;
de stijging van het bedrag van de openstaande facturen, wat impliceert dat • 
een deel van de middelen die ter beschikking zijn gesteld van de verzekerings-instellingen om hun uitgaven te dekken, niet binnen de geplande termijnen zijn aangewend;
te hoge voorschotten in het kader van de ﬁ  nanciering van de ziekenhuizen • 
78.
Het RIZIV stelt dat de opbouw van de wachtreserves bij de verzekeringsinstellingen 
zal aanhouden zolang de uitgaven onder de begrotingsdoelstelling liggen. Volgens de herziene technische ramingen van het RIZIV
79 zullen de uitgaven in 2009 de begro-
tingsdoelstelling benaderen.
Tabel 1 – Evolutie van de onbetaalde facturen, liquide middelen en wachtreserves van 
  de verzekeringsinstellingen en de boni/mali bij de verzekeringsinstellingen 
Onbetaalde
facturen
(op 31 december)Liquide
middelen
(op 31 december)Wachtreserve 
m.b.t. jaar x
(op 30 april.x+1)Boni/mali (−)
2004 1.533.067,00 38.158,00 0,00 − 501.487,41
2005 1.259.649,00 95.212,00 0,00 112.890,81
2006 1.200.397,00 30.713,00 745.287,50 569.649,622007 1.331.588,00 83.204,00 591.547,71 461.304,70
2008 1.533.208,00 50.805,00 575.993,64 282.096,35
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van gegevens van het RIZIV  166e Cahier de la Cour des comptes 493Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
77 Le conseil de l’Ofﬁ  ce de contrôle des mutualités et des unions nationales de mutualités (OCM) a 
décidé que ces fonds continuent de faire partie des moyens ﬁ  nanciers du système de l’assurance obli-
gatoire destinés à ﬁ  nancer le remboursement des prestations de soins de santé.
78 Voir l’article « Double ﬁ  nancement de patients étrangers dans les budgets des hôpitaux » dans le pré-
sent chapitre.
79 Estimations techniques révisées du 22 juillet 2009, portant sur l’année 2009 (Inami).En ce qui concerne l’exercice 2008, les organismes assureurs ont conjointement reversé à l’Inami 576 millions d’euros. Ce montant est quasiment aussi élevé qu’en 2007, mais les deux années budgétaires se distinguent nettement sur le plan des bonis réalisés. En 2007, un boni de 461,3 millions d’euros a été constaté lors du décompte provisoire des dépenses, alors qu’il n’a atteint que 282,1 millions d’euros en 2008.
La moitié de la réserve d’attente de 2008 doit dès lors être imputée à des facteurs 
autres que le boni. En 2008, l’Inami a examiné l’origine des liquidités excédentaires. Il est ainsi arrivé à la conclusion que ces réserves ﬁ  nancières des organismes assu-
reurs résultent également :
des décomptes relatifs à des années antérieures • 
77;
de l’augmentation du montant des factures en souffrance, qui implique qu’une • 
partie des moyens mis à la disposition des organismes assureurs en vue de couvrir leurs dépenses n’a pas été utilisée dans les délais prévus ;
des avances trop élevées octroyées dans le cadre du ﬁ  nancement des hôpi- • 
taux
78.
L’Inami signale que la constitution des réserves d’attente au sein des organismes 
assureurs se poursuivra aussi longtemps que les dépenses resteront en deçà de l’objectif budgétaire. Selon les estimations techniques révisées
79 de l’Inami, les 
dépenses exposées en 2009 se rapprocheront de l’objectif budgétaire.
Tableau 1 – Évolution des factures impayées, des liquidités et des réserves d’attente 
  des organismes assureurs ainsi que de leur boni/mali 
 Factures impayées 
(au 31 décembre)Liquidités
(au 31 décembre)Réserve d’attente 
pour l’année x
(au 30 avril+ 1)Boni/mali (−)
Source : tableau établi par la Cour des comptes à partir des données de l’Inami 494 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
80 Vanaf 2008 zullen de bijzondere reservefondsen van de algemene regeling en de regeling zelfstandi-
gen, als gevolg van de integratie kleine risico’s, worden samengevoegd, ongeacht het niveau per gerechtigde in elke regeling.
81 Volgens de voorlopige afsluitingen van de rekeningen 2007 en 2008 zullen de verzekeringsinstellingen 
bij de deﬁ  nitieve afsluiting bijkomende boni ontvangen ten bedrage van respectievelijk 115,3 miljoen 
euro en 70,5 miljoen euro, zodat de verzekeringsinstellingen voor de jaren 2005-2008 een totaal bedrag van 356,4 miljoen euro aan boni zullen verworven hebben.2.2  Financiële verantwoordelijkheid van de verzekeringsinstellingen 
– Bijzonder reservefonds
De ﬁ nanciële verantwoordelijkheid van de verzekeringsinstellingen· weerspiegelt zich 
in de samenstelling van het bijzonder reservefonds, dat iedere verzekeringsinstelling moet aanhouden en dat minimaal 4,46 euro per gerechtigde moet bedragen. Het dient om het deel van de mali ten laste van de verzekeringsinstellingen in de volgende begrotingsjaren te dekken.
Het bijzonder reservefonds is samengesteld uit de verworven aandelen in de boni 
(25 %) en eigen bijdragen van de verzekeringsinstellingen (zie tabel hieronder). Bij de aanzuivering van een mali moeten de verzekeringsinstellingen eerst de component “boni” opgebruiken, vooraleer ze een beroep kunnen doen op de component “bijdragen en/of eigen inbreng”.
Tabel 2 – Samenstelling van het bijzonder reservefonds van alle verzekeringsinstellingen 
 over de periode 2004-2006 (in duizend euro)
Jaar Algemene regeling Regeling
zelfstandigen80Gecumuleerd totaal
Bijdragen Boni Bijdragen Boni Bijdragen Boni
2004 63.326,1 2.245,1 6.967,5 1.668,8 70.293,6 3.911,9
2005 63.433,6 29.569,6 6.136,8 4.145,3 69.570,4 33.714,9
2006 64.870,9 163.158,7 6.414,4 12.968,6 71.285,3 176.127,3
Bron:  tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van gegevens van de Controledienst voor de Ziekenfondsen en 
de Landsbonden van Ziekenfondsen
Door de toepassing van de wettelijke groeinorm van 4,5 % voor de bepaling van de 
globale begrotingsdoelstelling van de geneeskundige verzorging zijn de begrotings-aandelen van de verzekeringsinstellingen sinds 2005 hoger vastgesteld dan hun geraamde uitgaven. Dit heeft tot gevolg dat de verzekeringsinstellingen elk jaar een overschot op de begrotingsdoelstelling realiseren, zodat het bijzonder reservefonds jaarlijks aangroeit met het hun toegekende aandeel in de boni en niet aangesproken hoeft te worden. 
De verworven aandelen van de boni worden ﬁ  nancieel afgerekend bij de deﬁ  nitieve 
afsluiting van de rekeningen geneeskundige verzorging door het RIZIV. Zo ontvin-gen de verzekeringinstellingen in september 2008 en in februari 2009 respectievelijk hun aandeel in de boni voor de jaren 2005 (28,2 miljoen euro) en 2006 (142,4 mil-joen euro). Deze afrekeningen geven aan de verzekeringsinstellingen bijkomende ﬁ  nanciële middelen (die leiden tot bijkomende liquiditeitsoverschotten), die ze enkel mogen gebruiken in de verplichte verzekering. 
Het aan de verzekeringsinstellingen toe te kennen aandeel van de boni voor de laat-
ste vier jaren (2005-2008) wordt op 356,4 miljoen euro geschat
81. Dit bedrag staat 
in contrast met de 175,9 miljoen euro die de verzekeringsinstellingen sinds de invoe-ring van de ﬁ  nanciële verantwoordelijkheid in 1995, met enkele jaren van grote tekor-
ten, hebben moeten bijdragen aan de tak geneeskundige verzorging.  166e Cahier de la Cour des comptes 495Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
80 Suite à l’intégration des petits risques, les fonds de réserve particuliers du régime général et du régime 
des indépendants seront fusionnés à partir de 2008, indépendamment du niveau par ayant droit dans chaque régime. 
81 Compte tenu de la clôture provisoire des comptes 2007 et 2008, les organismes assureurs recevront, 
à la clôture déﬁ  nitive, des bonis supplémentaires s’élevant respectivement à 115,3 millions  et 70,5 mil-
lions d’euros, de sorte que les organismes assureurs disposeront, pour les années 2005-2008, d’un montant total de 356,4 millions d’euros au titre de bonis acquis.2.2  Responsabilité ﬁ  nancière des organismes assureurs – 
fonds spécial de réserve
La responsabilité ﬁ  nancière des organismes assureurs se reﬂ  ète dans la composition 
du fonds spécial de réserve, que chaque organisme assureur est tenu d’alimenter à concurrence de 4,46 euros minimum par afﬁ  lié. Ce fonds est destiné à couvrir la part 
du mali à charge des organismes assureurs au cours des années suivantes.
Le fonds spécial de réserve est composé des quotités acquises des bonis (25 %) et des 
cotisations propres des organismes assureurs (voir le tableau ci-dessous). Pour apurer un mali, les organismes assureurs doivent d’abord épuiser la composante « boni » avant de pouvoir recourir à la composante « cotisations et/ou moyens propres ».
Tableau 2 – Composition du fonds spécial de réserve de tous les organismes assureurs 
 pour la période 2004-2006 (en milliers d’euros)
Année Régime général Régime des
indépendants80Total cumulé
Cotisations Bonis Cotisations Bonis Cotisations Bonis
Source :  tableau établi par la Cour des comptes à partir de données de l’Ofﬁ  ce de contrôle des mutualités et des 
unions nationales de mutualités
Du fait de l’application de la norme légale de croissance de 4,5 % pour la ﬁ  xation de 
l’objectif budgétaire global des soins de santé, les quotités budgétaires des organis-mes assureurs ont été ﬁ  xées, depuis 2005, à un montant supérieur à celui de leurs 
dépenses estimées. Il en résulte que les organismes assureurs ont réalisé chaque année un excédent par rapport à l’objectif budgétaire. Cet excédent a pour effet de faire croître le fonds spécial de réserve, année après année, à concurrence de la part des bonis qui leur est octroyée et de ne pas devoir le solliciter.
Le décompte ﬁ  nancier des quotités acquises de bonis s’opère au moment de la clô-
ture déﬁ  nitive des comptes de la branche des soins de santé par l’Inami. Ainsi, en septembre 2008 et février 2009, les organismes assureurs ont obtenu leurs quo-tités de bonis respectivement pour les années 2005 (28,2 millions d’euros) et 2006 (142,4 millions d’euros). Ces décomptes procurent aux organismes assureurs des moyens ﬁ  nanciers supplémentaires (donnant lieu à nouveau à des excédents de liqui-
dités), qu’ils doivent affecter à l’assurance obligatoire.
La part des bonis à octroyer aux organismes assureurs pour les quatre dernières 
années (2005-2008) est estimée à 356,4 millions d’euros
81. Ce montant contraste 
avec le montant de 175,9 millions d’euros par solde à concurrence duquel les orga-nismes assureurs ont dû contribuer à la branche des soins de santé depuis l’instau-ration de la responsabilité ﬁ  nancière en 1995, période qui a compté quelques années 
marquées par des déﬁ  cits importants. 496 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
3 Besluit
De vrije budgettaire beleidsruimte van 2008 werd bij de opmaak van de begroting 
van 2008 voor meer dan de helft opgevuld met reserves en provisies, terwijl daar-naast uitgaven van de geneeskundige verzorging, i.c. de inhaalbedragen aan de zieken huizen, buiten de algemene begrotingsdoelstelling werden betaald. Na aﬂ  oop 
van het begrotingsjaar werd vastgesteld dat de uitgaven onder de begrotingsdoel-stelling blijven, dat de ingebouwde reserves niet hoefden te worden aangesproken en dat er 302,2 miljoen euro minder uitgaven waren doordat nieuwe maatregelen niet of slechts laattijdig werden uitgevoerd. Slechts een gedeelte van de reserves van de geneeskundige verzorging werd toegewezen aan het Fonds voor de Toekomst van de Geneeskundige Verzorging, zodat de overige reserves konden worden beschouwd als een buffer in de begrotingsdoelstelling, die de ruimte bood mogelijke overschrij-dingen van partiële begrotingsdoelstellingen op te vangen. Door de toepassing van de wettelijke groeinorm van 4,5 % worden aldus marges gecreëerd in de deelbudget-ten. Dit heeft ook tot gevolg dat de meeste deelsectoren geen correctie- of bespa-ringsmaatregelen hoeven op te leggen, zodat hun responsabilisering wordt gemini-maliseerd. Het speciﬁ  eke responsabiliseringsmechanisme voor de beheersing van de 
uitgaven in de farmaceutische sector, m.n. het provisiefonds, werd bovendien afge-schaft. Met het oog op de ﬁ  nanciële houdbaarheid van de tak geneeskundige ver-
zorging en een verhoogde responsabilisering van de verschillende actoren, beveelt het Rekenhof een begrotingsopmaak aan waarin de partiële begrotingsdoelstellingen nauwer aansluiten bij de verwachte uitgaven.
Het aandeel van de boni dat aan de verzekeringsinstellingen moet worden toegekend 
voor de laatste vier jaren (2005-2008) wordt op 356,4 miljoen euro geschat. Deze aandelen worden toegevoegd aan de bijzondere reservefondsen die dienen om het deel van de mali ten laste van de verzekeringsinstellingen in volgende begrotingsja-ren te dekken. Het aandeel van de boni in de bijzondere reservefondsen zal na de deﬁ nitieve afsluiting van de rekeningen 2008 meer dan het dubbele bedragen van het 
bedrag dat de verzekeringsinstellingen sinds de invoering van de ﬁ  nanciële verant-
woordelijkheid in 1995 hebben moeten bijdragen. 
4 Antwoord van de minister
Het ontwerpartikel werd op 9 september 2009 voorgelegd aan de minister van 
Sociale Zaken en Volksgezondheid. 
De minister antwoordde op 9 oktober 2009 dat de verhoging van de norm naar 4,5 % 
een einde stelde aan het mechanisme van de “exogene uitgaven” dat destijds nood-zakelijk bleek bij de norm van 1,5 % (1995-2000) of 2,5 % (2001-2004), waarbij bud-getten boven de norm werden toegestaan. In dat opzicht zorgt de toepassing van de norm van 4,5% voor een grotere transparantie van het budget. 
De creatie van marges wordt noodzakelijk geacht om aan de toekomstige behoeften 
i.v.m. de vergrijzing en de evolutie van de dure medische technologie tegemoet te komen . Ook de integratie van de kleine risico’s zelfstandigen zorgt voor onzekerheid, 
aangezien de consumptieaanpassing van de zelfstandigen nog niet bekend is.  166e Cahier de la Cour des comptes 497Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
Lors de la confection du budget de l’année 2008, plus de la moitié de la marge bud-
gétaire relative à cet exercice a été couverte par des réserves et des provisions, alors que des dépenses de soins de santé, en l’espèce les montants de rattrapage des hôpitaux, ont par ailleurs été liquidées en dehors de l’objectif budgétaire général. Au terme de l’année budgétaire, il a été constaté que les dépenses se maintiennent en deçà de l’objectif budgétaire, que les réserves constituées n’ont pas dû être sol-licitées et que la non-exécution de nouvelles mesures ou leur entrée en vigueur tar-dive ont généré 302,2 millions d’euros de dépenses en moins. Seule une partie des réserves en matière de soins de santé a été attribuée au Fonds pour l’avenir des soins de santé, si bien que le reste a pu être considéré comme une marge dans les limites de l’objectif budgétaire, qui permettait de compenser des dépassements éventuels des objectifs budgétaires partiels. L’application de la norme légale de croissance de 4,5 % permet de créer des marges dans les budgets partiels. Les bud-gets trop larges ont également pour effet que la plupart des secteurs particuliers ne sont pas amenés à imposer des mesures de correction ou d’économie, ce qui mini-malise leur responsabilisation. En outre, le mécanisme de responsabilisation spéciﬁ  -
que visant à maîtriser les dépenses du secteur pharmaceutique, à savoir le fonds provisionnel, a été supprimé. Aﬁ  n d’assurer la viabilité ﬁ  nancière de la branche des 
soins de santé et d’accroître la responsabilisation des différents acteurs, la Cour des comptes recommande une élaboration du budget qui fasse davantage correspondre les objectifs budgétaires partiels aux dépenses prévues.
années (2005-2008) est estimée à 356,4 millions d’euros. Ces quotités sont ajou-tées aux fonds spéciaux de réserve destinés à couvrir la part du mali qui incombera aux organismes assureurs au cours des années budgétaires suivantes. Après la clô-ture déﬁ  nitive des comptes de l’année 2008, la part des bonis dans les fonds spé-
ciaux de réserve sera plus de deux fois supérieure au montant à concurrence duquel les organismes assureurs ont dû contribuer depuis l’instauration de la responsabilité ﬁ nancière en 1995.
Le projet d’article a été soumis à la ministre des Affaires sociales et de la Santé 
publique le 9 septembre 2009.
Le 9 octobre 2009, la ministre a répondu que le relèvement de la norme à 4,5 % a mis 
ﬁ  n au mécanisme des « dépenses exogènes », qui s’était avéré nécessaire en son temps pour la norme de 1,5 % (1995-2000) ou celle de 2,5 % (2001-2004), en ce sens qu’il permettait d’octroyer des budgets au-delà de la norme. De ce point de vue, l’application de la norme de 4,5 % induit une plus grande transparence budgétaire.
La création de marges est jugée indispensable pour répondre aux besoins futurs liés 
au vieillissement et à l’évolution des technologies médicales coûteuses . L’intégration 
des petits risques pour les travailleurs indépendants est, elle aussi, source d’incerti-tude puisque l’adaptation de la consommation dans le chef de ces derniers n’est pas encore connue. 498 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
Volgens de minister zorgen de permanente auditdienst en de Commissie voor de 
Begrotingscontrole bij het RIZIV voor een adequate opvolging van de uitgaven en worden er tijdig maatregelen genomen om budgetoverschrijdingen binnen een sector of van een speciﬁ  eke maatregel te corrigeren. 
De minister gaat akkoord met de vaststelling dat de gereserveerde bedragen (ont-
staan door de laattijdige invoering van de maatregelen) hebben bijgedragen tot de boni die de voorbije jaren in de sector geneeskundige verzorging zijn gerealiseerd.
Het beheer van de reservefondsen door de verzekeringsinstellingen maakt deel uit 
van het wettelijke mechanisme van de ﬁ  nanciële verantwoordelijkheid van de ver-zekeringsinstellingen. Het aandeel van de boni (25 %) verworven door de verzeke-ringsinstellingen, kan niet als eigen middelen beschouwd worden, maar blijft deel uitmaken van het regime. Deze reserves zullen worden aangewend om toekomstige tekorten te dekken die voor 25 % ten laste zijn van de verzekeringsinstellingen (wel beperkt tot 2 % van de begrotingsdoelstelling). De minister merkt op dat de verzeke-ringsinstellingen geen intresten ontvangen op deze middelen, omdat ze aangewend worden voor de betaling van de uitgaven geneeskundige verzorging. 
R
IJKSINSTITUUT  VOOR  ZIEKTE- EN INVALIDITEITSVERZEKERING  (RIZIV) – BEHEER  
VAN DE INKOMSTEN  EN DE UITGAVEN  GENEESKUNDIGE  VERZORGING  IN HET KADER  
VAN DE INTERNATIONALE  OVEREENKOMSTEN
De inkomsten en uitgaven van het RIZIV die betrekking hebben op de genees-
kundige verzorging in het kader van de internationale overeenkomsten bedroegen in 2008 respectievelijk 324,7 miljoen euro en 166,3 miljoen euro. Het onderzoek van het Rekenhof heeft uitgewezen dat het RIZIV procedureel en organisatorisch niet voldoende kan waarborgen dat deze belangrijke geldstromen efﬁ  ciënt worden beheerd.
De huidige boekingswijze van de uitgaven heeft tot gevolg dat de rechten en de 
plichten van het RIZIV in het kader van de internationale overeenkomsten niet correct in de rekeningen van het RIZIV worden weergegeven.
Een nieuwe informaticatool zou deze tekortkomingen moeten verhelpen en moeten 
bijdragen tot kwaliteitsvolle beheersinformatie in de rapportering.
1 Context
1.1  Inkomsten en uitgaven geneeskundige verzorging m.b.t. 
de internationale overeenkomsten
De directie Internationale Relaties (verder “directie IR”) van het RIZIV beheert de 
inkomsten en uitgaven geneeskundige verzorging m.b.t. de internationale overeen-komsten. Deze directie is het verbindingsorgaan tussen de Belgische verzekerings-instellingen (verder “VI’s”) en de buitenlandse organen van sociale zekerheid die de schulden en vorderingen in het kader van de verstrekkingen voor geneeskundige verzorging afhandelen. 
De boekhouding van het RIZIV bevat te weinig gegevens om het ﬁ  nanciële belang en 
de evolutie van de ontvangsten en uitgaven geneeskundige verzorging in het kader van de internationale overeenkomsten weer te geven. Het Rekenhof steunde daar-voor enerzijds op een jaarlijks rapport van het RIZIV over de afsluiting van de reke-ningen internationale verdragen en anderzijds op één thesauriestaat over de periode 2005-2008 die in 2009 aan het Algemeen Beheerscomité werd voorgelegd.  166e Cahier de la Cour des comptes 499Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
La ministre estime que le service d’audit permanent et la Commission de contrôle 
budgétaire de l’Inami assurent un suivi adéquat des dépenses, et que des mesures sont prises en temps voulu aﬁ  n de corriger les dépassements budgétaires au sein 
d’un secteur déterminé ou dans le cadre d’une mesure spéciﬁ  que.
Elle partage le constat que les montants réservés (générés par l’introduction tardive 
des mesures) ont contribué à la réalisation des bonis dans le secteur des soins de santé au cours des dernières années.
La gestion des fonds de réserve par les organismes assureurs relève du mécanisme 
légal de responsabilité ﬁ  nancière de ces organismes. Les quotités de bonis (25 %), 
acquises par les organismes assureurs, ne peuvent être considérées comme des moyens propres mais continuent à faire partie du régime. Ces réserves serviront à couvrir de futurs malis qui incombent, à concurrence de 25 %, aux organismes assu-reurs (mais sont limités à 2 % de l’objectif budgétaire). La ministre fait remarquer que les organismes assureurs ne perçoivent pas d’intérêts sur ces moyens puisque ceux-ci sont affectés au paiement des dépenses de soins de santé.
I
NSTITUT  NATIONAL  D’ASSURANCE  MALADIE -INVALIDITÉ  (INAMI) – GESTION  DES 
RECETTES  ET DES DÉPENSES  RELATIVES  AUX SOINS  MÉDICAUX  DANS LE CADRE  
DES TRAITÉS  INTERNATIONAUX
des traités internationaux s’élèvent en 2008 à respectivement 324,7 millions d’euros et 166,3 millions d’euros. L’audit de la Cour des comptes a démontré qu’au plan de la procédure et l’organisation, l’Inami ne peut garantir de manière satisfaisante que ces ﬂ  ux ﬁ  nanciers importants sont gérés de manière efﬁ  cace. 
Le mode actuel de comptabilisation des dépenses a pour conséquence que les 
droits et les obligations de l’Inami dans le cadre des traités internationaux ne sont pas reﬂ  étés correctement dans les comptes. 
L’introduction d’un nouvel outil informatique devrait remédier à ces lacunes et contri-
buer à la présence d’informations de gestion de bonne qualité dans les rapports.
1 Contexte
1.1  Recettes et dépenses relatives aux soins médicaux effectuées 
dans le cadre des traités internationaux
La direction des relations internationales (appelée ci-après « direction RI ») de l’Inami 
gère les recettes et les dépenses relatives aux soins médicaux effectuées dans le cadre des traités internationaux. Cette direction est l’organe de liaison entre les organismes assureurs belges (dénommés ci-après « OA ») et les organes étrangers de sécurité sociale chargés du traitement des dettes et des créances dans le cadre des prestations de soins de santé. 
La comptabilité de l’Inami contient trop peu de données pour reﬂ  éter l’importance 
ﬁ nancière et l’évolution des recettes et des dépenses relatives aux soins médicaux 
effectuées dans le cadre des traités internationaux. La Cour des comptes s’est basée, d’une part, sur un rapport annuel de l’Inami portant sur la clôture des comp-tes relatifs aux traités internationaux et, d’autre part, sur un état de trésorerie pour la période 2005-2008, soumis en 2009 au comité général de gestion. 500 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
82 Met toepassing van artikel 93 van Verordening (EEG) 574/72 van de Raad van 21 maart 1972 tot 
vaststelling van de wijze van toepassing van Verordening (EEG) 1408/71 betreffende de toepassing van de sociale zekerheidsregelingen op werknemers en zelfstandigen, alsmede op hun gezinsleden, die zich binnen de Gemeenschap verplaatsen.
83 Met toepassing van de artikelen 94 en 95 van Verordening (EEG) 574/72: de aan België te betalen 
forfaits worden berekend door de dienst Actuariaat van het RIZIV en zijn gebaseerd op de gemiddelde kostprijs van de verstrekkingen. De forfaits worden voorgelegd aan de Rekencommissie van de Euro-pese Commissie, waar de andere lidstaten hun bedenkingen kunnen maken; vervolgens worden de bedragen goedgekeurd en gepubliceerd in het Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen. De nieuwe Verordening 883/2004 van 29 april 2004 betreffende de coördinatie van de socialezekerheids-stelsels bepaalt dat, vanaf de inwerkingtreding van de verordening in 2010, alle uitgaven tegen werke-lijke kosten zullen vergoed worden, en dus het forfait dan niet meer van toepassing zal zijn.Als de Belgische VI’s uitgaven verrichten voor de geneeskundige verzorging van bui-tenlanders, kan het RIZIV, steunend op de Europese verordeningen of bilaterale overeenkomsten, die uitgaven van de buitenlandse organen terugvorderen. Dat gebeurt op basis van uitgavenstaten die de Belgische VI’s bij het RIZIV indienen. Voor de landen die onder de EU-reglementering resorteren, moet er een onderscheid worden gemaakt tussen terugvorderingen van de werkelijke kosten en terugvorderin-gen op basis van een forfait. Dit betekent dat:
het RIZIV de werkelijke kosten • 
82 (opgegeven door de VI’s) terugvordert van 
het buitenland voor buitenlanders die in België wonen of er tijdelijk verblijven;
het buitenlandse orgaan een maandelijks forfait • 83 betaalt voor personen die 
een (rust)pensioen ontvangen ten laste van een andere staat. 
De uitgavenstaten van de VI’s geven aan dat de kosten, in de periode 2003 tot 2007 
met 39,41% toenamen van 227,7 miljoen euro tot 317,7 miljoen euro.
De uitgaven van het RIZIV ontstaan doordat buitenlandse socialezekerheidsinstel-
lingen de terugbetaling vragen van de geneeskundige verzorging die Belgen in het buitenland genieten. Na de controle door de Belgische VI’s betaalt het RIZIV de goedgekeurde uitgaven aan het buitenlandse verbindingsorgaan en neemt deze op in haar rekeningen. In de begrotingen van het RIZIV namen deze uitgaven tussen 2003 en 2007 met 89,18 % toe van 134,1 miljoen euro tot 253,6 miljoen euro.
Uit een thesaurierapport van het RIZIV blijkt dat de ontvangsten uit de terugvorde-
ringen anders evolueren dan de uitgaven van de VI’s, doordat buitenlandse instel-lingen onregelmatig betalen. Ook de betalingen die het RIZIV aan het buitenland verricht, vertonen sterke schommelingen. Dit komt vooral doordat de buitenlandse instellingen ook hun vorderingen onregelmatig indienen.
Thesaurieontvangsten en -betalingen in het kader van internationale verdragen 
 (bedragen in euro)
 Ontvangsten Verschil Betalingen Verschil
2005 176.379.366,01  169.856.964,31  2006 276.843.697,33 + 56,96 % 195.641.878,35 + 15,18 %
2007 228.094.542,15 − 17,61 % 175.636.428,93 − 10,23 %
2008 324.718.953,73 + 42,36 % 166.313.186,99 − 5,31 %
Bron: Nota Algemeen Beheerscomité nr. 2009/15 van 26 februari 2009 .  166e Cahier de la Cour des comptes 501Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
82 En application de l’article 93 du règlement (CEE) 574/72 du Conseil du 21 mars 1972 ﬁ  xant les moda-
lités d’application du règlement (CEE) 1408/71 relatif à l’application des régimes de sécurité sociale aux travailleurs salariés et à leur famille qui se déplacent à l’intérieur de la Communauté. 
83 En application des articles 94 et 95 du règlement (CEE) 574/72 : les forfaits à payer à la Belgique sont 
calculés par le service de l’actuariat de l’Inami et se basent sur le coût moyen des prestations. Les forfaits sont soumis à la commission des comptes de la Commission européenne, où les autres États membres peuvent formuler leurs considérations. Ensuite, les montants sont approuvés et publiés au Journal ofﬁ  ciel des Communautés. Le nouveau règlement 883/2004 du 29 avril 2004 portant sur la 
coordination des systèmes de sécurité sociale dispose que, dès l’entrée en vigueur du règlement en 2010, toutes les dépenses seront indemnisées à concurrence des frais effectifs et, donc, que le forfait ne sera plus applicable. Lorsque les OA belges effectuent des dépenses pour les soins médicaux dispensés à des étrangers, ces dépenses peuvent être récupérées par l’Inami auprès des orga-nes étrangers en vertu de règlements européens ou d’accords bilatéraux. Le recou-vrement est effectué sur la base des états de dépenses transmis à l’Inami par les OA belges. Pour les pays concernés par la règlementation européenne, il convient d’opé-rer une distinction entre le recouvrement des frais effectifs et le recouvrement sur la base d’un forfait. En d’autres termes :
L’Inami récupère les frais réels • 
82 (indiqués par les OA) à l’étranger pour les 
patients étrangers qui habitent ou séjournent temporairement en Belgique ; 
L’organe étranger paie un forfait mensuel • 83 pour les personnes qui perçoivent 
une pension (de retraite) à la charge d’un autre État. 
Les états de dépenses des OA indiquent que les dépenses de soins de santé affé-
rents à des patients étrangers en Belgique sont passées, au cours de la période de 2003 à 2007, de 227,7 à 317,7 millions d’euros, soit une croissance de 39,41 %.
Les dépenses de l’Inami sont la conséquence des demandes de remboursement de 
soins de santé introduites par les institutions de sécurité sociale étrangères pour les soins médicaux prodigués à des Belges à l’étranger. Après le contrôle effectué par les OA belges, l’Inami paie les dépenses approuvées à l’organe de liaison étranger et les enregistre dans ses comptes. Dans les budgets de l’Inami, ces dépenses passent de 134,1 millions d’euros en 2003 à 253,6 millions d’euros en 2007, soit une progres-sion de 89,18 %.
Un rapport de trésorerie de l’Inami révèle que les recettes relatives aux recouvre-
ments ne suivent pas la même évolution que les dépenses des OA en raison du rythme irrégulier des paiements effectués par l’étranger. Les paiements effectués par l’Inami à l’étranger présentent également des variations importantes, qui sont principalement causées par l’introduction irrégulière des créances par les institutions étrangères.
Recettes et paiements (en trésorerie) effectués dans le cadre des traités internationaux 
 Recettes Différence Paiements Différence
Source : note du comité général de gestion n° 2009/15 du 26 février 2009 . 502 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
1.2 Onderzoek van het Rekenhof
Het Rekenhof heeft onderzocht hoe het RIZIV de inkomsten en uitgaven in verband 
met de geneeskundige verzorging, zoals geregeld door internationale verdragen, beheert en of de boekhoudkundige verwerking leidt tot een juiste weergave van de ﬁ nanciële positie in de rekeningen van de instelling.
Het Rekenhof heeft de uitgebreide bevindingen, conclusies en aanbevelingen van het 
onderzoek op 2 september 2009 aan het RIZV bezorgd, met kopie aan de minister van Begroting en de minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid.
Dit artikel geeft de belangrijkste bevindingen en aanbevelingen van het uitgebreide 
verslag weer.
2 Resultaten van het onderzoek 
Het onderzoek van het Rekenhof wijst uit dat het RIZIV procedureel en organisato-
risch niet voldoende kan waarborgen dat deze belangrijke geldstromen efﬁ  ciënt wor-
den beheerd.
plichten van het RIZIV in het kader van de internationale overeenkomsten niet cor-rect in de rekeningen van het RIZIV worden weergegeven.
2.1 Beheer van de ontvangsten en uitgaven
Procedurebeschrijving Alle instructies die de voorbije jaren over het beheer van uitgaven en ontvangsten 
werden verspreid, zouden moeten worden gebundeld tot een gedetailleerde procedu-rehandleiding die permanent wordt aangepast aan de regelgeving en de interne organisatie van het RIZIV.
Werkinstrumenten
De enige informaticatool waarover de directie IR momenteel beschikt voor het beheer 
van de ontvangsten en uitgaven is een klassiek rekenblad. Het onderzoek toont aan dat het programma niet de nodige transparante ﬁ  nanciële informatie en gestandaar-
diseerde rapporten kan genereren, onvoldoende controles en boekhoudkundige reconciliaties mogelijk maakt en een reëel risico’s op onvolledigheid, weglatingen of vergissingen inhoudt. Het RIZIV zou daarom in een nieuwe IT-applicatie moeten voorzien die die onvolkomenheden verhelpt.  166e Cahier de la Cour des comptes 503Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
La Cour des comptes a examiné la manière dont l’Inami gère les recettes et les 
dépenses relatives aux soins de santé, comme le prévoient les traités internationaux, et si le traitement comptable se traduit par une image exacte de la position ﬁ  nan-
cière dans les comptes de l’institution.
La Cour des comptes a largement détaillé les constatations, conclusions et recom-
mandations de l’audit dans un rapport qui a été soumis le 2 septembre 2009 à l’Inami, avec copie au ministre du Budget et à la ministre des Affaires sociales et de la Santé publique.
Le présent article résume les principaux résultats et les conclusions du rapport 
complet. 
2 Résultats de l’audit 
L’examen de la Cour des comptes révèle que l’Inami ne présente pas sufﬁ  samment 
de garanties au plan procédural et organisationnel que ces ﬂ  ux ﬁ nanciers importants 
sont gérés de manière efﬁ  cace.
Le mode de comptabilisation actuel des dépenses a pour conséquence que les droits 
et les obligations de l’Inami dans le cadre des traités internationaux ne sont pas reﬂ étés correctement dans les comptes de l’Inami.
2.1 Gestion des recettes et des dépenses
Description de la procédureToutes les instructions diffusées parmi le personnel au cours des années écoulées à 
propos de la gestion des dépenses et des recettes devraient être réunies en un manuel de procédure unique, adapté en permanence en fonction des modiﬁ  cations 
apportées à la réglementation et à l’organisation interne de l’Inami.
Instruments de travail
Le seul instrument informatique dont la direction RI dispose actuellement pour gérer 
les recettes et les dépenses est un tableur classique, dont l’examen a révélé qu’il est incapable de générer les informations ﬁ  nancières transparentes et les rapports stan-
dardisés nécessaires. Il ne permet pas de procéder à des contrôles et réconciliations comptables satisfaisantes et il comporte un risque réel de non-exhaustivité, d’omis-sions ou d’erreurs. L’Inami devrait dès lors prévoir une nouvelle application informa-tique qui remédierait à ces lacunes. 504 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
84 Bron: Tabel opgemaakt door de ﬁ  nanciële dienst voor de controle van de staten T3 en T43 van de 
VI’s.Thesaurierapport
Het thesaurierapport voor het Algemeen Beheerscomité van het RIZIV, dat voor de 
eerste maal is opgemaakt in 2009, is onvolledig. Het neemt immers enkel de betalin-gen op die ten laste vallen van de VI’s en niet de betalingen die ten laste zijn van de private verzekeringsmaatschappijen. Daardoor werd 950.800,81 euro
84 (exclusief 
administratiekosten) voor het jaar 2006 ten onrechte niet opgenomen in het thesau-rierapport onder de betalingen. De informatie die in het thesaurierapport wordt ver-meld, moet dus worden bijgestuurd.
Betalingen 
De directie IR en de ﬁ  nanciële dienst hebben geen afspraken over de betalings-
termijn voor de betalingen aan het buitenland. Daardoor worden sommige betalingen met vertraging (enkele weken tot een maand) uitgevoerd. De directie IR wordt niet systematisch ingelicht over de werkelijke betaaldata. Om de vorderingen en betalin-gen efﬁ  ciënter op te volgen en om een betere thesaurieplanning mogelijk te maken 
moet een betere informatieuitwisseling tussen deze twee diensten worden georgani-seerd.
Ook in de ﬁ  nanciële rapportering waarover de directie IR beschikt, ontbreekt beheers-
informatie die nodig is om de vorderingen en betalingen sluitend op te volgen. Er bestaat geen rapport waarin de betalingen aan het buitenland worden ingedeeld op jaarbasis of volgens de aard van de uitgave. Een overzicht van de afboekingen of de bedragen die ten laste blijven van de Belgische ziekteverzekering en een gedetail-leerde lijst waaruit blijkt welke aanvragen er op bepaalde data nog in behandeling zijn, ontbreken. De rapportering over de uitgaven die van het buitenland moeten worden teruggevorderd, is uitgebreider dan die over de betalingen aan het buiten-land. Bij de afsluiting van de rekeningen wordt immers een gedetailleerd overzicht opgemaakt van de uitgaven die de VI’s in de loop van het kalenderjaar hebben ver-richt. Het rapport geeft echter geen informatie over het werkelijk terugvorderbaar bedrag, zodat niet duidelijk is welk gedeelte ten laste blijft van de Belgische ziekte-verzekering.
Ook over de ontvangen betalingen wordt weinig informatie opgenomen in de rappor-
tering.
Het Rekenhof beveelt dan ook aan de rapportering over de internationale overeen-
komsten aan te passen en uit te breiden, zodat een duidelijk en getrouw beeld gege-ven wordt van deze transacties. De rapportering zou o.m. informatie moeten bevat-ten over de uitgaven die niet-recupereerbaar zijn en dus ten laste blijven van de Belgische ziekteverzekering, over de jaren waarop de ontvangsten en uitgaven betrekking hebben en over de betaalde voorschotten.  166e Cahier de la Cour des comptes 505Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
84 Source : Tableau dressé par le service ﬁ  nancier pour le contrôle des états T3 et T43 des OA.Rapport de trésorerie
Le rapport de trésorerie présenté au comité général de gestion de l’Inami et rédigé 
pour la première fois en 2009 est incomplet, puisqu’il ne reprend que les paiements incombant aux OA et non ceux à la charge des sociétés d’assurance privées. Pour l’année 2006, un montant de 950.800,81 euros
84 (hors frais d’administration) n’a, 
par conséquent, pas été correctement repris comme paiement dans le rapport de trésorerie. Les informations mentionnées dans ledit rapport doivent dès lors être cor-rigées.
Paiements 
L’absence d’accords entre la direction RI et le service ﬁ  nancier en ce qui concerne le 
délai de paiement à appliquer dans le cadre des paiements à l’étranger a pour consé-quence que certains paiements sont effectués avec retard (de quelques semaines à un mois). La direction RI n’est pas systématiquement informée des dates de paie-ment réelles. Dans l’intérêt d’un suivi efﬁ  cace des créances et des paiements et pour 
permettre une meilleure planiﬁ  cation de la trésorerie, il convient d’organiser un meilleur échange d’informations entre ces deux services.
Rapportage 
Les rapports ﬁ  nanciers dont dispose la direction RI ne contiennent pas davantage les 
informations de gestion nécessaires à un suivi exhaustif des créances et paiements. Il n’existe aucun rapport dans lequel les paiements effectués à l’étranger seraient répartis sur une base annuelle ou selon la nature de la dépense. Un relevé des décomptes ou des montants restant à la charge de l’assurance maladie belge et une liste détaillée des demandes encore en cours de traitement à des dates précises font défaut. Les rapports relatifs aux dépenses à récupérer à l’étranger sont plus circons-tanciés que ceux portant sur les paiements à l’étranger, en ce sens qu’à la clôture des comptes, il est dressé un relevé détaillé des dépenses effectuées par les OA au cours de l’année civile. Le rapport ne fournissant toutefois aucune information au sujet du montant effectivement recouvrable, il n’apparaît pas clairement quelle partie reste à la charge de l’assurance maladie belge.
De même, en matière de paiements perçus, les rapports existants sont avares d’infor-
mations.
La Cour des comptes recommande dès lors que les modalités actuelles du rapportage 
au sujet des traités internationaux soient adaptées et étendues, de manière à donner une image claire et ﬁ  dèle de ces transactions. Les rapports devraient, notamment, 
comporter des informations au sujet des dépenses qui ne sont pas récupérables et qui restent donc à la charge de l’assurance maladie belge, au sujet des années aux-quelles les recettes et les dépenses se rapportent et au sujet des avances liquidées. 506 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
85 Vaststellingen naar aanleiding van de rekeningencontroles van het RIZIV voor de jaren 1994,1995,1996 
en 2003.Administratiekosten
Het onderzoek wijst ook uit dat de administratiekosten die Luxemburg aan België 
betaalt, niet worden verrekend in de rekeningen van de geneeskundige verzorging maar onmiddellijk worden doorgestort naar de VI’s. Het Rekenhof heeft erop aange-drongen dat om de volledigheid en de transparantie van de rekeningen te garanderen ook deze administratiekosten zouden worden opgenomen in de afsluiting van de rekeningen internationale overeenkomsten en worden verrekend bij de deﬁ  nitieve afsluiting van de rekeningen geneeskundige verzorging.
2.2 Boekhouding
Het Rekenhof heeft al meermaals
85 aangedrongen op een oplossing voor de registra-
tie in de boekhouding van de rechten en plichten i.v.m. de internationale verdragen. Uit vorige onderzoeken bleek telkens dat de boekhouding onvolledig was en dat de ﬁ nanciële dienst van het RIZIV over onvoldoende informatie beschikte om de vorde-
ringen en de schulden op te volgen. Om tegemoet te komen aan de opmerkingen van het Rekenhof, werkte het RIZIV in 2002 een mogelijke boekingswijze uit, met de bedoeling die toe te passen vanaf het boekjaar 2004. Deze boekingswijze werd ech-ter nooit in de rekeningen ingevoerd, omdat de directie IR het schema als praktisch onbruikbaar achtte. Een alternatief werd niet meer voorgesteld, zodat de eerdere vaststellingen van het Rekenhof nog steeds actueel zijn. 
De huidige boekingswijze van de uitgaven heeft tot gevolg dat de rechten en de plich-
ten van het RIZIV in het kader van de internationale overeenkomsten niet correct in de rekeningen van het RIZIV worden weergegeven:
Bij de afsluiting van het boekjaar worden de aanvragen vanuit het buitenland • 
niet in de boekhouding geregistreerd. De directie IR stelt dat de bedragen in de aanvragen nog niet vaststaan en daarom niet kunnen worden opgenomen in de uitvoeringsrekening van de begroting. Het Rekenhof is van mening dat dit de instelling niet belet om de ontvangen aanvragen in de balans op te nemen. 
De vordering van het RIZIV t.o.v. de private verzekeringsmaatschappijen wordt • 
niet in de balans en de resultatenrekening opgenomen.
Het RIZIV boekt in eenzelfde eindejaarsboeking enerzijds de rechten van de • 
VI’s (de VI’s hebben recht op een volledige terugbetaling van hun uitgaven internationale overeenkomsten) en anderzijds boekt het datzelfde bedrag als vordering t.o.v. het buitenland. Het RIZIV ontvangt echter niet de volledige terugbetaling vanuit het buitenland: door toepassing van de forfaits voor de vaste maandbedragen ligt de vordering in vele gevallen heel wat lager dan de uitgave door de VI’s.
De openstaande saldi van de rekeningen i.v.m. de internationale verdragen • 
kunnen niet worden aangesloten met de werkbladen van de directie IR. Beide diensten registreren andere gegevens in hun rekeningen, zodat de aansluiting op het einde van het boekjaar onmogelijk is.  166e Cahier de la Cour des comptes 507Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
85 Constatations effectuées à l’occasion du contrôle des comptes de l’Inami pour les années 1994,1995, 
1996 et 2003.Frais d’administration
L’examen fait également apparaître que les frais d’administration versés par le 
Luxembourg à la Belgique ne sont pas enregistrés dans les comptes des soins de santé, mais transférés directement aux OA. La Cour des comptes a insisté pour que ces frais d’administration soient inclus dans la clôture des comptes relatifs aux trai-tés internationaux et soient également imputés lors de la clôture des comptes des soins de santé aﬁ  n de garantir l’exhaustivité et la transparence des comptes.
2.2 Comptabilité
La Cour des comptes a déjà insisté à maintes reprises
85 pour qu’une solution soit 
apportée au problème de l’enregistrement des droits et obligations relatifs aux trai-tés internationaux. Des examens antérieurs ont révélé que la comptabilité était incomplète et que le service ﬁ  nancier de l’Inami ne disposait pas d’informations suf-
ﬁ  santes pour assurer le suivi des créances et des dettes. Pour donner suite aux observations de la Cour des comptes, l’Inami a élaboré, en 2002, un projet de comp-tabilisation, qui devait être appliqué à partir de l’exercice 2004. Ce nouveau mode de comptabilisation n’a toutefois jamais été appliqué, la direction des RI jugeant le schéma inutilisable dans la pratique. Une solution alternative n’a pas été proposée, de sorte que les premières constatations de la Cour des comptes conservent tou-jours leur actualité.
et les obligations de l’Inami dans le cadre des traités internationaux ne sont pas reﬂ étés correctement dans ses comptes :
À la clôture de l’exercice, les demandes provenant de l’étranger ne sont pas • 
enregistrées dans la comptabilité. La direction RI précise que les montants inscrits dans les demandes ne sont pas encore déﬁ  nitifs et qu’ils ne peuvent 
dès lors pas être enregistrés dans le compte d’exécution du budget. La Cour des comptes estime que cette impossibilité n’empêche pas l’Institut d’inscrire dans son bilan les demandes reçues.
Les créances de l’Inami à l’égard des compagnies d’assurance privées ne ﬁ  gu- • 
rent pas comme telles au bilan ni dans le compte de résultats.
L’Inami enregistre lors d’une même opération de clôture de ﬁ  n d’exercice, • 
d’une part, les droits des OA (ces derniers ont droit au remboursement com-plet de leurs dépenses dans le cadre des traités internationaux) et, d’autre part, un montant identique en tant que créance à l’égard de l’étranger. Or, l’Inami ne perçoit pas la totalité du remboursement de l’étranger : de par l’ap-plication de forfaits pour les montants mensuels ﬁ  xes, la créance est, dans de 
nombreux cas, largement inférieure à la dépense effectuée par les OA.
Les soldes en souffrance des comptes relatifs aux traités internationaux ne • 
sont pas cohérents avec les tableurs de la direction RI. Les deux services enregistrent des données différentes dans leurs comptes, de sorte qu’il n’est pas possible de les réconcilier à la ﬁ  n de l’exercice.  508 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
86 De nieuwe verordening (EEG) nr.883/2004 zal belangrijke administratieve wijzigingen meebrengen 
voor de dienst Internationale Relaties van het RIZIV.
87 Rekenhof,”Financiering van de ziekenhuisuitgaven voor buitenlandse patiënten”, 165e Boek, Volume I, 
p. 410-421.
88 In 2008 werd dit budget vastgelegd op 4.179,2 miljoen euro.3 Antwoord van de administratie 
Het RIZIV heeft zich in het kader van de tegensprekelijke procedure op de vergade-
ring met het Rekenhof van 13 augustus 2009 akkoord verklaard met de vaststellingen van het Rekenhof en engageert zich om tegemoet te komen aan de opmerkingen.
Het RIZIV is er zich van bewust dat de vervanging van het rekenblad zal leiden tot 
meer en betere beheersinformatie. In overleg met het Centrum voor Informatie-verwerking van het RIZIV, zal het de mogelijkheden voor de aankoop (of eigen ont-wikkeling) van een tool onderzoeken. De aanpassing van de werking van de directie IR – die vanaf 2010 noodzakelijk zal zijn door het van kracht worden van de nieuwe Europese verordening
86 – kan worden benut om de informatica te moderniseren. 
Met betrekking tot de boekhouding, zullen de ﬁ  nanciële dienst en de directie IR in 
onderling overleg voortwerken aan de opstelling van een boekhoudschema, met de bedoeling dit vanaf 2010 in de rekeningen toe te passen.
F
INANCIERING  VAN BUITENLANDSE  PATIËNTEN  IN DE ZIEKENHUISBUDGETTEN  –
VERVOLGARTIKEL
onderzoek van het RIZIV uit dat de Staat, voor de periode 2002-2007, tussen de 86,1 en 87,8 miljoen euro zou moeten terugvorderen van de verzekeringsinstellin-gen voor de ﬁ  nanciering van buitenlandse patiënten. Daarnaast raamde het RIZIV dat het aan die verzekeringinstellingen in 2008 tot 113,7 miljoen euro te veel voor-schotten betaalde voor de opname van de buitenlandse patiënten. In afwachting werden de voorschotten voor 2009 hiervoor verminderd met 30 miljoen euro. Het Rekenhof beveelt aan vlug de te veel betaalde bedragen te recupereren en de voor-schotten te verminderen met een bedrag dat beter aansluit bij de ramingen van het RIZIV.
De minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid antwoordt dat het vorig jaar 
aangekondigde onderzoek bijna is afgerond. In 2010 zullen de ﬁ  nanciële middelen van het RIZIV hiervoor met 100 miljoen euro verminderd worden. 
1 Voorgaand onderzoek
In zijn 165
e Boek rapporteerde het Rekenhof over de ﬁ  nanciering van de ziekenhuis-
uitgaven voor buitenlandse patiënten door middel van dubbele voorschotten en het ontbreken van een jaarlijkse afrekening van deze uitgaven, die ten laste vallen van de FOD Volksgezondheid
87. Deze ﬁ  nanciering vertegenwoordigt in 2008 een bedrag 
van 2,72 % van het budget verpleegdagprijs88. 
Om een dubbele terugbetaling van de ziekenhuisuitgaven voor de buitenlandse pati-
enten te voorkomen, moet het RIZIV de voorschotten aan de verzekeringsinstellin-gen verminderen met het bedrag dat hen daartoe al wordt uitgekeerd via de uitgaven in het kader van de internationale verdragen. Het Rekenhof raamde het te veel betaalde bedrag voor 2007 op 71,2 miljoen euro.  166e Cahier de la Cour des comptes 509Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
86 Le nouveau règlement (CEE) n° 883/2004 entraînera des modiﬁ  cations administratives importantes 
pour le service des relations internationales de l’Inami. 
87 Cour des comptes, « Financement des dépenses hospitalières relatives aux patients étrangers », 
165e Cahier, Volume I, p. 410-421.
88 En 2008, ce budget a été ﬁ  xé à 4.179,2 millions d’euros.3 Réponse de l’administration 
Lors de la réunion du 13 août 2009 qui s’est tenue dans le cadre de la procédure 
contradictoire, l’Inami a souscrit aux constatations de la Cour des comptes et s’est engagé à donner suite aux observations. 
L’Institut est conscient du fait que le remplacement d’un tableur permettra de fournir 
de meilleures informations de gestion. En concertation avec le Centre de traitement de l’information de l’Inami, les possibilités d’achat (ou de développement en interne) d’un outil seront examinées. L’adaptation du mode de fonctionnement de la direc-tion RI – qui sera nécessaire à partir de 2010 en raison de l’entrée en vigueur du nouveau règlement européen
86 – pourra être mise à proﬁ  t pour moderniser l’informa-
tique. 
Concernant la comptabilité, le service ﬁ  nancier et la direction RI continueront, de 
commun accord, à travailler à un nouveau schéma comptable, dans le but de l’appli-quer dans les comptes à partir de 2010.
F
INANCEMENT  DE PATIENTS  ÉTRANGERS  DANS LES BUDGETS  DES HÔPITAUX  – 
Suite aux observations faites par la Cour des comptes dans son 165e Cahier, un 
examen complémentaire réalisé par l’Inami révèle que l’État devrait réclamer aux organismes assureurs, pour la période 2002-2007, un montant oscillant entre 86,1 et 87,8 millions d’euros pour le ﬁ  nancement de patients étrangers. Par ailleurs, l’Inami a constaté avoir payé en 2008 aux organismes assureurs, jusqu’à 113,7 mil-lions d’euros en trop au titre d’avances pour l’hospitalisation de patients étrangers. En attendant, les avances pour l’année 2009 ont été diminuées de 30 mil-lions d’euros. La Cour des comptes recommande de récupérer au plus vite le sur-plus de moyens ﬁ  nanciers versés et de réduire les avances à concurrence d’un montant plus conforme aux estimations de l’Inami.
La ministre des Affaires sociales et de la Santé indique que l’examen annoncé l’an 
dernier est presque terminé. Les moyens ﬁ  nanciers de l’Inami seront réduits de 100 millions d’euros en 2010. 
1 Audit précédent
Dans son 165
e Cahier, la Cour des comptes a fait rapport au sujet du ﬁ  nancement, 
qui se traduit par un système de doubles avances, des dépenses hospitalières rela-tives aux patients étrangers, ainsi que sur l’absence d’un décompte annuel de ces dépenses à la charge du SPF Santé publique
87. En 2008, ce ﬁ  nancement représen-
tait 2,72 % du budget du prix de la journée d’hospitalisation88.
Pour éviter un double remboursement des dépenses hospitalières relatives aux 
patients étrangers, l’Inami est tenu de déduire des avances versées aux organismes assureurs le montant qui leur a déjà été octroyé à cet effet par le biais des dépenses effectuées dans le cadre des conventions internationales. Pour l’année 2007, la Cour des comptes a estimé l’excédent de versements à 71,2 millions d’euros. 510 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
89 Het budget van ﬁ  nanciële middelen van elk ziekenhuis is onderverdeeld in een vast (ongeveer 80 %) en 
een variabel gedeelte (de resterende 20 %), zowel voor het deel van het RIZIV als voor het deel van de Staat.
90 Het RIZIV baseerde zich voor de berekening op de uitgavenstaten van de verzekeringsinstellingen, 
aangezien noch de verzekeringsinstellingen, noch de FOD Volksgezondheid gedetailleerde informatie kon aanleveren.Voor het gedeelte van het ziekenhuisbudget dat wordt geﬁ  nancierd door de Belgi-
sche Staat, moeten de nodige regelgeving en procedures worden opgesteld om de uitgaven te corrigeren met de uitgaven die van buitenlandse verzekeringsorganen kunnen worden gerecupereerd. Dat mechanisme werkt al voor het RIZIV-aandeel. Volgens het voorgaande onderzoek van het Rekenhof moest de Staat voor de peri-ode 2002-2007 66,8 miljoen euro terugvorderen van de verzekeringsinstellingen.
2 Gevolgen verleend aan de aanbevelingen van het Rekenhof
2.1 Verbintenissen van de minister in 2008De minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid gaf aan de FOD Volksgezondheid 
en het RIZIV de opdracht de problematiek grondig te onderzoeken. In afwachting van de onderzoeksresultaten besliste de minister, bij de opmaak van de begroting 2009, de te ﬁ  nancieren behoeften van het RIZIV te verminderen met 30 miljoen euro om 
mogelijke dubbeltellingen uit te sluiten tussen het deelbudget van ﬁ  nanciële middelen 
en dat van de internationale verdragen. Zodra het onderzoek volledig was afgerond, zouden concrete besparingsmaatregelen worden uitgevoerd.
Het Rekenhof onderzocht in hoeverre het onderzoek is afgerond en welke maatrege-
len zullen worden uitgevoerd.
2.2 Onderzoek van de problematiek door het RIZIV
2.2.1 Dubbele ﬁ  nanciering van de uitgaven
Het RIZIV onderzocht de ﬁ  nancieringswijze van de ziekenhuizen en stelde vast dat de 
verzekeringsinstellingen inderdaad een dubbele voorﬁ  nanciering ontvangen voor de uitgaven geneeskundige verzorging van buitenlandse patiënten. Dit komt doordat het budget van de ziekenhuizen de totale activiteit van die ziekenhuizen dekt en bijgevolg de ziekenhuisverblijven die onder de internationale verdragen vallen op dezelfde wijze aanrekent als die welke onder de verplichte Belgische verzekering vallen.
Het Rekenhof raamde in zijn 165
e Boek het bedrag van de dubbele ﬁ  nanciering voor 
het jaar 2007 op 71,2 miljoen euro. Volgens het RIZIV ligt het bedrag echter hoger, aangezien ook het variabele gedeelte
89 van de ziekenhuisﬁ  nanciering in rekening 
moet worden gebracht. Het RIZIV berekende dat de verzekeringsinstellingen in 2007 89,0 miljoen te veel hebben ontvangen. Voor 2008 zou het bedrag oplopen tot 113,7 miljoen euro
90. De voorlopige maatregel om de te ﬁ  nancieren behoeften van 
het RIZIV in 2009 te verminderen met 30 miljoen euro, volstaat bijgevolg niet om de dubbele ﬁ  nanciering te neutraliseren. 
Het RIZIV benadrukt dat enkel de verzekeringsinstellingen een dubbele ﬁ  nanciering 
ontvangen en niet de ziekenhuizen, aangezien de verzekeringsinstellingen slechts eenmaal de ziekenhuistwaalfden en de ziekenhuisfacturen betalen aan de zieken-huizen.  166e Cahier de la Cour des comptes 511Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
89 Le budget des moyens ﬁ  nanciers de chaque hôpital se divise en une partie ﬁ  xe (environ 80 %) et une 
partie variable (les 20% restants), tant pour la quote-part de l’Inami que pour celle de l’État.
90 Pour réaliser le calcul, l’Inami s’est basé sur les états des dépenses des organismes assureurs, vu que 
ni ceux-ci ni le SPF Santé publique n’étaient en mesure de fournir des informations détaillées.Pour la partie du budget des hôpitaux ﬁ  nancée à la charge de l’État belge, il convien-
drait de mettre en place la réglementation et les procédures nécessaires aﬁ  n de cor-
riger, comme c’est le cas pour la quote-part de l’Inami, le montant des dépenses en fonction des dépenses susceptibles d’être récupérées auprès d’organismes assureurs étrangers. Selon l’audit précédent de la Cour, l’État devait récupérer auprès des orga-nismes assureurs un montant de 66,8 millions d’euros pour la période 2002-2007.
2 Suite donnée aux recommandations de la Cour des comptes
2.1 Engagements de la ministre en 2008La ministre des Affaires sociales et de la Santé publique a demandé au SPF Santé 
publique et à l’Inami d’examiner le problème en profondeur. Dans l’attente des résul-tats de l’examen, la ministre a décidé, lors de la confection du budget 2009, de réduire les besoins à ﬁ  nancer de l’Inami à concurrence de 30 millions d’euros aﬁ  n d’éviter les doublons éventuels entre le budget partiel des moyens ﬁ  nanciers, d’une 
part, et celui des conventions internationales, d’autre part. Une fois l’examen ter-miné, des mesures d’économie concrètes seraient mises en place.
La Cour des comptes a examiné à quel stade de sa ﬁ  nalisation se trouve l’analyse et 
quelles mesures seront mises en place.
2.2 Examen de la problématique par l’Inami
2.2.1 Double ﬁ  nancement des dépenses
Après examen du mode de ﬁ  nancement des hôpitaux, l’Inami constate que les orga-
nismes assureurs bénéﬁ  cient effectivement d’un double préﬁ  nancement des dépenses 
de soins de santé exposées par les patients étrangers. Cette situation s’explique par le fait que le budget des hôpitaux couvre l’activité totale de ces derniers et qu’il comp-tabilise dès lors les hospitalisations relevant du système des conventions internationa-les de la même façon que celles auxquelles s’applique l’assurance belge obligatoire.
La Cour des comptes a estimé le montant du double ﬁ  nancement à 71,2 mil-
lions d’euros pour l’année 2007. Selon l’Inami, il est toutefois supérieur puisque la partie variable
89 du ﬁ  nancement des hôpitaux doit elle aussi être portée en compte. 
L’Inami a calculé que les organismes assureurs ont perçu, en 2007, 89,0 mil-lions d’euros en trop. Pour l’année 2008, le surplus s’élèverait à 113,7 millions d’euros
90. 
La mesure provisoire, consistant à réduire les besoins à ﬁ  nancer de l’Inami à concur-
rence de 30 millions d’euros en 2009, ne sufﬁ  t donc pas à neutraliser le double ﬁ  nan-
cement. 
L’Inami souligne que seuls les organismes assureurs bénéﬁ  cient d’un double ﬁ  nance-
ment et non les hôpitaux, étant donné que les organismes assureurs ne leur paient qu’une fois les douzièmes et les factures d’hôpital. 512 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
91 De begrotingsdoelstelling, die als basis dient voor de berekening van de ﬁ  nanciële verantwoordelijkheid 
van de verzekeringsinstellingen, vermindert in dit geval.
92 Het budget “Internationale overeenkomsten” valt immers buiten de ﬁ  nanciële verantwoordelijkheid van 
de verzekeringsinstellingen. Zij ontvangen een volledige terugbetaling van de uitgaven geneeskundige verzorging voor buitenlandse patiënten.
93 Volgens deze verzekeringsinstellingen is het technisch niet mogelijk deze bedragen op te splitsen.Het RIZIV heeft nog geen concrete oplossingen uitgewerkt voor deze problematiek. Volgens de instelling moet allereerst het budget van de verpleegdagprijs worden opgesplitst in een budget voor de Belgische patiënten en een budget voor de buiten-landse patiënten. De FOD Volksgezondheid geeft aan dat ze vanaf het jaar 2010-2011 over de nodige informatie zal beschikken om dit onderscheid te kunnen door-voeren.
Het is nog onduidelijk of deze opsplitsing zal leiden tot een vermindering van de par-
tiële begrotingsdoelstelling “Verpleegdagprijs” of tot een vermindering van het bud-get “Internationale overeenkomsten”. De eerste mogelijkheid beïnvloedt de ﬁ  nanci-
ele verantwoordelijkheid van de verzekeringsinstellingen
91, de tweede mogelijkheid 
heeft enkel een invloed op de thesaurie van de verzekeringsinstellingen92.
Het Rekenhof is van oordeel dat de partiële begrotingsdoelstelling “Verpleegdag-
prijs” moet worden verminderd, aangezien daarin ook een gedeelte van de verpleeg-dagprijs is opgenomen dat bestemd is voor de buitenlandse patiënten. De geboekte uitgaven daarentegen bevatten enkel die van de Belgische patiënten.
2.2.2 Regularisatie van de budgetten
Via overlegvergaderingen met de FOD Volksgezondheid en de verzekeringsinstellin-gen, onderzocht het RIZIV de vaststellingen van het Rekenhof in verband met de afrekening van de ziekenhuisbudgetten.
Wat de regularisatie van het budget van het RIZIV betreft, bevestigt het RIZIV dat 
de verzekeringsinstellingen de dubbele ﬁ  nanciering op de juiste wijze corrigeren door 
negatieve bedragen in hun uitgavenstaten op te nemen en dat ze de te veel ontvan-gen geldmiddelen bij de afsluiting van de rekeningen verrekenen.
Voor de regularisatie van het budget ten laste van de Staat, stelt het RIZIV ten eerste 
vast dat er onvoldoende data beschikbaar zijn bij de verzekeringsinstellingen en de FOD Volksgezondheid om de te regulariseren bedragen exact te berekenen. 
Het onderzoek van het RIZIV toont aan dat de verzekeringsinstellingen niet over een 
uniforme werkwijze beschikken om de dubbele ﬁ  nanciering te regulariseren. Enkele 
verzekeringsinstellingen geven aan dat ze de regularisaties (negatieve bedragen) maandelijks opnemen in de uitgavenstaten van de Staat, maar merken op dat die bedragen zijn samengesteld uit enerzijds, de bedragen die in mindering moeten worden gebracht als gevolg van de subrogatie en anderzijds, uit de bedragen die in mindering moeten worden gebracht als gevolg van de opname van buitenlandse pati-enten
93. Andere verzekeringsinstellingen nemen geen negatieve bedragen op voor de 
buitenlandse patiënten.
De FOD Volksgezondheid kan geen bijkomende gegevens aanleveren.Doordat de correcte data ontbreken, moet het RIZIV een berekeningsmethode ont-
wikkelen om vast te stellen hoeveel de Staat bij elke verzekeringsinstelling moet recupereren. Er is nog geen consensus met de FOD Volksgezondheid en de verzeke-ringsinstellingen over de toe te passen methodologie.   166e Cahier de la Cour des comptes 513Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
91 Dans ce cas, l’objectif budgétaire qui sert de base au calcul de la responsabilité ﬁ  nancière des orga-
nismes assureurs diminue.
92 En effet, la responsabilité ﬁ  nancière des organismes assureurs ne concerne pas le budget « conventions 
internationales ». Les organismes assureurs se voient rembourser l’intégralité des dépenses de soins de santé exposées pour des patients étrangers.
93 Selon ces organismes assureurs, il est techniquement impossible de scinder ces montants.L’Inami n’a pas encore élaboré de solution concrète pour faire face à ce problème. Selon lui, il conviendrait, en premier lieu, de scinder le budget du prix de la journée d’hospitalisation en un budget pour les patients belges et un autre pour les patients étrangers. Le SPF Santé publique indique qu’il disposera, à partir de 2010-2011, des informations nécessaires à la réalisation de cette distinction.
On ignore encore si cette scission donnera lieu à une réduction de l’objectif budgé-
taire partiel « prix de la journée d’hospitalisation » ou à une diminution du budget « conventions internationales ». Si le choix se porte sur la première possibilité, la res-ponsabilité ﬁ  nancière des organismes assureurs s’en trouvera inﬂ  uencée
91 ; par 
contre, si la deuxième possibilité l’emporte, elle n’aura une incidence que sur la tré-sorerie des organismes assureurs
92.
La Cour des comptes estime que l’objectif budgétaire partiel « prix de la journée 
d’hospitalisation » doit être revu à la baisse, étant donné qu’il comprend également une partie du prix de la journée d’hospitalisation qui est destinée aux patients étran-gers. En revanche, les dépenses comptabilisées ne comprennent que celles se rap-portant aux patients belges.
2.2.2 Régularisation des budgets
À l’occasion de réunions de concertation qu’il a tenues avec le SPF Santé publique et les organismes assureurs, l’Inami a examiné les constatations de la Cour des comptes relatives au décompte des budgets des hôpitaux.
S’agissant de la régularisation du budget à sa charge, l’Inami conﬁ  rme que les orga-
nismes assureurs corrigent adéquatement le double ﬁ  nancement en intégrant les montants négatifs dans leurs états des dépenses et que le surplus de moyens ﬁ  nan-
ciers perçus est imputé lors de la clôture des comptes.
En ce qui concerne la régularisation du budget à la charge de l’État, l’Inami afﬁ  rme 
que les organismes assureurs et le SPF Santé publique ne disposent pas de données sufﬁ santes qui permettraient de calculer avec précision les montants à régulariser. 
L’examen réalisé par l’Inami révèle que les organismes assureurs ne disposent pas 
d’une méthodologie uniforme permettant de régulariser le double ﬁ  nancement. Cer-
tains organismes assureurs indiquent qu’ils intègrent mensuellement les régularisa-tions (montants négatifs) dans les états des dépenses de l’État, tout en faisant remarquer que ces montants sont composés, d’une part, des déductions résultant de la subrogation et, d’autre part, des déductions à opérer suite à l’intégration de patients étrangers
93. D’autres organismes assureurs n’intègrent pas de montants 
négatifs pour les patients étrangers.
Le SPF Santé publique ne peut fournir aucune donnée supplémentaire.L’absence de données correctes oblige l’Inami à développer une méthode de calcul 
permettant d’établir le montant que l’État doit récupérer auprès de chaque orga-nisme assureur. Aucun consensus n’a encore pu être dégagé avec le SPF Santé publique et les organismes assureurs au sujet de la méthodologie à appliquer.  514 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
De eerste ramingen van het RIZIV geven aan dat het totale bedrag voor de periode 
2002-2007, dat van de ﬁ  nanciering door de Staat moet worden afgetrokken, tussen 
de 86,1 en 87,8 miljoen ligt Het Rekenhof schatte het bedrag voor deze periode op 66,8 miljoen euro. 
Daarnaast stelt het RIZIV vast dat er geen ofﬁ  ciële afrekening gebeurt van de dub-
bele ﬁ  nanciering. 
De FOD Volksgezondheid geeft aan dat ze rekening houdt met de regularisaties van 
de verzekeringsinstellingen door de negatieve bedragen op te nemen in de lopende rekening van de verzekeringsinstellingen, zodat de schuld van de FOD Volksgezond-heid t.o.v. de verzekeringsinstellingen wordt verminderd. 
De verzekeringsinstellingen ontvangen echter geen overzicht of saldobevestiging van 
hun lopende rekening, zodat ze die bedragen niet kunnen aansluiten met hun boek-houding. 
De analyse van deze problematiek wijst op de complexiteit en op onvoldoende 
samenwerking en gegevensuitwisseling tussen de verzekeringsinstellingen en de FOD Volksgezondheid.
Het Rekenhof beveelt aan de te veel betaalde bedragen zo vlug mogelijk te recupe-
reren en de voorschotten te verminderen met een bedrag dat beter aansluit bij de ramingen van het RIZIV.
3 Antwoord van de minister
Het ontwerpartikel werd op 9 september 2009 voorgelegd aan de minister van Sociale 
Zaken en Volksgezondheid. De minister deelde op 9 oktober 2009 mee dat het onder-zoek, aanbevolen naar aanleiding van het artikel in het 165
e Boek, bijna is afgerond. 
Om de mogelijke dubbelﬁ  nanciering te vermijden zal het ziekenhuisbudget moeten 
worden opgesplitst in een budget voor nationaal verzekerden en een budget voor verzekerden onderworpen aan een buitenlands regime. De minister stelde aan de regering voor om een taskforce op te richten tussen het RIZIV en de FOD Volks-gezondheid, om een deﬁ  nitieve en structurele oplossing uit te werken voor deze problematiek.
In afwachting zal, naar analogie van de beslissing in 2009, aan de regering worden 
voorgesteld om de ﬁ  nanciële behoeften van het RIZIV voor het jaar 2010 te vermin-
deren met 100 miljoen euro.
B
EHEERSING  DOOR  DE STAAT VAN DE BESTUURSOVEREENKOMSTEN  MET 
DE OPENBARE  INSTELLINGEN  VAN SOCIALE  ZEKERHEID  – OPVOLGINGSAUDIT
bestuursovereenkomsten van de openbare instellingen van sociale zekerheid (OISZ) beheerste. Het had aanbevolen dat de Staat zijn organisatie zou versterken om als volwaardige medecontractant te kunnen optreden bij de onderhandelingen over de latere bestuursovereenkomsten en om een kwaliteitsvolle opvolging te kunnen waar-borgen van de resultaten die door die instellingen worden voorgelegd. Het Rekenhof had eveneens gesuggereerd om, in de geest van het contractmanagement, de bud-gettaire middelen vast te leggen op basis van de verwachte prestaties.   166e Cahier de la Cour des comptes 515Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
Les premières estimations de l’Inami indiquent que le montant total qui doit être 
déduit de la charge de l’État pour la période 2002-2007 oscille entre 86,1 et 87,8 mil-lions d’euros. La Cour des comptes avait estimé le montant pour cette période à 66,8 millions d’euros. 
En outre, l’Inami constate qu’il n’existe aucun décompte ofﬁ  ciel du double ﬁ  nance-
ment.
Le SPF Santé publique indique qu’il tient compte des régularisations des organismes 
assureurs en intégrant les montants négatifs dans le compte courant des organismes assureurs, de sorte que la dette du SPF Santé publique à l’égard des organismes assureurs est réduite d’autant. 
Ces derniers ne reçoivent toutefois ni relevé ni conﬁ  rmation de solde de leur compte 
courant, si bien qu’ils ne peuvent assurer la concordance de ces montants avec leur comptabilité. 
L’analyse de cette problématique montre à quel point la situation est complexe, et 
elle met en lumière l’insufﬁ  sance de la collaboration et des échanges d’informations 
entre les organismes assureurs et le SPF Santé publique.
La Cour des comptes recommande de récupérer au plus vite le surplus de moyens 
ﬁ nanciers versés et de réduire les avances à concurrence d’un montant plus conforme 
aux estimations de l’Inami.
3 Réponse du ministre
Le projet d’article a été soumis à la ministre des Affaires sociales et de la Santé le 
9 septembre 2009. 
La ministre a signalé le 9 octobre 2009 que l’examen complémentaire, recommandé 
par l’article dans le 165
e Cahier, touche à sa ﬁ  n.
Le budget des hôpitaux devra être divisé en un budget pour les assurés nationaux et 
un budget pour les assurés qui ressortissent à un régime étranger aﬁ  n d’éviter tout 
double ﬁ  nancement éventuel. La ministre a proposé au gouvernement de créer un 
groupe de travail constitué de représentants de l’Inami et du SPF Santé publique en vue d’élaborer une solution déﬁ  nitive et structurelle de ce problème.
Par analogie avec la décision prise en 2009, il sera proposé dans l’intervalle au gouver-
nement de réduire les besoins ﬁ  nanciers de l’Inami à concurrence de 100 millions d’euros 
en 2010.
L
A MAÎTRISE  PAR L’ÉTAT DES CONTRATS  D’ADMINISTRATION  DES INSTITUTIONS  
PUBLIQUES  DE SÉCURITÉ  SOCIALE  – AUDIT  DE SUIVI
maîtrisé le premier cycle des contrats d’administration des institutions publiques de sécurité sociale (IPSS). La Cour avait recommandé que l’État renforce son organi-sation aﬁ  n de négocier en tant que cocontractant à part entière les contrats ultérieurs 
et d’assurer un suivi de qualité des résultats présentés par ces institutions. Elle avait également suggéré, conformément à l’esprit de la contractualisation, que les moyens budgétaires soient déterminés en fonction des performances attendues.  516 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
94 Wet van 26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid 
van de wettelijke pensioenstelsels.
95 Rekenhof, De bestuursovereenkomsten van de openbare instellingen van sociale zekerheid. Een 
beheersinstrument voor de Staat , verslag van het Rekenhof aan de Kamer van Volksvertegenwoordi-
gers, Brussel, maart 2005, 44 p. Beschikbaar op de website www.rekenhof.be.De opvolgingsaudit toont enerzijds aan dat het contractmanagement beter wordt beheerst dankzij de inspanningen van de FOD Sociale Zekerheid en anderzijds dat de Staat actiever deelneemt aan de onderhandelingen. De functie van regerings-commissaris zou echter moeten worden herzien of door een ondersteunende dienst worden versterkt, om het proces beter te kunnen beheersen. Op het vlak van de vastlegging van de middelen en de verbetering van de doeltreffendheid (één van de troeven van het contractmanagement) is geen evolutie vastgesteld ondanks de inspanningen die sommige OISZ hebben geleverd om een kostenopvolgings-systeem uit te bouwen. Dat deel moet ten uitvoer worden gebracht.
Met de invoering van het contractmanagement in de werking van de openbare instel-
lingen van sociale zekerheid (OISZ) via de wet van 26 juli 1996
94, wilde de wetgever 
het efﬁ  ciënte beheer van die instellingen verbeteren, door die instellingen meer ver-
antwoordelijkheid te geven en ze te verplichten rekenschap af te leggen over hun prestaties.
De eerste tien bestuursovereenkomsten traden in werking op 1 januari 2002 en de 
vijf volgende op 1 januari 2003. Ze liepen ten einde op 31 december 2005. De tweede reeks overeenkomsten liepen over de periode 2006-2008 en werden in de feiten verlengd tot eind 2009. De onderhandelingen voor de derde reeks overeenkomsten zouden aanvangen op het moment dat deze opvolgingsaudit werd afgesloten.
De actoren die optreden voor rekening van de Staat zijn de toezichthoudende minis-
ters van elke OISZ, voornamelijk met de steun van de FOD Sociale Zekerheid en de FOD Budget en Beheerscontrole (FOD B&B), en van twee regeringscommissa-rissen, de ene bevoegd voor de aspecten van de sociale zekerheid (regerings-commissaris “voogdij”), de andere voor de kwesties begroting en personeel (rege-ringscommissaris “begroting”).
1.1 Initiële audit en draagwijdte van de opvolgingsaudit
In maart 2005 had het Rekenhof aan het parlement het verslag bezorgd van een 
audit die tot doel had na te gaan of de Staat het proces beheerst van de onderhan-deling en opvolging van de eerste bestuursovereenkomsten met de openbare instel-lingen van sociale zekerheid
95. 
In dat verslag over de eerste bestuursovereenkomsten had het Rekenhof benadrukt 
dat de vastgestelde zwakke punten gezien moesten worden in het kader van een leerproces. 
Via de opvolgingsaudit wil het Rekenhof nagaan in hoeverre zijn aanbevelingen ten 
uitvoer werden gelegd.   166e Cahier de la Cour des comptes 517Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
94 Loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes 
légaux des pensions.
95 Cour des comptes, Les contrats d’administration des institutions publiques de sécurité sociale – Un 
outil de gestion pour l’État , rapport transmis à la Chambre des représentants, Bruxelles, mars 2005, 
44 p. Disponible sur le site www.courdescomptes.be.L’audit de suivi montre que le processus de contractualisation est mieux maîtrisé grâce aux efforts fournis par le SPF Sécurité sociale et que l’État prend une part plus active dans la négociation. La fonction de commissaire du gouvernement devrait toutefois être revue ou renforcée par un service d’appui pour améliorer la maîtrise de ce processus. Concernant la détermination des moyens et l’amélioration de l’efﬁ  cience, qui constitue une des vertus de la contractualisation, aucune évolu-tion n’a été constatée, malgré les efforts fournis par certaines IPSS pour mettre en place un système de suivi des coûts. La Cour des comptes estime que ce volet doit être mis en œuvre.
En introduisant la notion de contractualisation dans le fonctionnement des institu-
tions publiques de sécurité sociale (IPSS) par la loi du 26 juillet 1996
94, le législateur 
avait pour objectif d’améliorer l’efﬁ  cacité de la gestion de ces organismes en les responsabilisant davantage et en leur imposant de rendre compte de leur perfor-mance. 
Les dix premiers contrats d’administration sont entrés en vigueur le 1
er janvier 2002 
et les cinq suivants le 1er janvier 2003. Ils ont expiré le 31 décembre 2005. Les 
deuxièmes contrats couvraient la période 2006-2008 et ont été prolongés dans les faits jusque ﬁ  n 2009. Les négociations pour les troisièmes contrats devaient débuter 
à la clôture du présent audit de suivi.
Les intervenants pour le compte de l’État sont les ministres de tutelle de chaque 
IPSS, avec le soutien principalement du SPF Sécurité sociale et du SPF Budget et Contrôle de la gestion, et de deux commissaires du gouvernement, l’un compétent pour les aspects de la sécurité sociale (commissaire du gouvernement « tutelle »), l’autre pour les questions budgétaires et de personnel (commissaire du gouverne-ment « budget »).
1.1 Audit initial et portée de l’audit de suivi
En mars 2005, la Cour des comptes avait communiqué au Parlement le rapport d’un 
audit visant à évaluer la maîtrise par l’État du processus de négociation et de suivi des premiers contrats d’administration avec les institutions publiques de sécurité sociale
95. 
Dans ce rapport relatif aux premiers contrats, la Cour des comptes avait insisté sur 
le fait que les faiblesses constatées prenaient place dans le cadre d’un processus d’apprentissage. 
L’objectif de l’audit de suivi a été de vériﬁ  er dans quelle mesure les recommanda-
tions de la Cour ont été mises en œuvre. 518 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
1.2 Onderzoeksmethode
Het onderzoek berust enerzijds op een analyse van de reglementering en van de 
documenten betreffende de onderhandeling en de opvolging van de bestuursover-eenkomsten, en anderzijds op gesprekken met de betrokken diensten van de FOD Sociale Zekerheid en van de FOD B&B, met vier regeringscommissarissen ”voogdij” en met twee regeringscommissarissen “begroting”. Er vond ook een ont-moeting plaats met een vertegenwoordiger van de voormalige minister van Sociale Zaken en met een vertegenwoordiger van de staatssecretaris voor Begroting.
De opvolgingsaudit werd op 14 januari 2009 aangekondigd aan de minister van 
Sociale Zaken en Volksgezondheid, aan de minister van Werk en Gelijke Kansen, aan de minister van Binnenlandse Zaken, aan de minister van KMO’s, Zelfstandi-gen, Landbouw en Wetenschapsbeleid, aan de minister van Maatschappelijke Inte-gratie, Pensioenen en Grote Steden en aan de staatssecretaris voor Begroting.
Er vond een gedachtewisseling plaats met de vertegenwoordigers van de FOD 
Sociale Zekerheid en de FOD B&B.
Het Rekenhof heeft zijn ontwerpverslag met een brief van 18 juni 2009 toegestuurd 
aan de toezichthoudende ministers van OISZ en aan de staatssecretaris voor Begro-ting.
De minister van KMO’s, Zelfstandigen, Landbouw en Wetenschapsbeleid, als toe-
zichthoudend minister van het Rijksinstituut voor de Sociale Verzekeringen der Zelf-standigen (RSVZ), heeft schriftelijk geantwoord op 22 juli 2009, de minister van Pensioenen en Grote Steden, als toezichthoudend minister van de Rijksdienst voor Pensioenen (RVP), op 3 september 2009, en de staatssecretaris voor Begroting op 17 september 2009. De andere toezichthoudende ministers hebben geen commen-taar gestuurd. De ontvangen antwoorden worden in punt 5.3 behandeld.
2 Evoluties in de rol en organisatie van de Staat 
2.1  Rol van de Staat en van de partijen die voor zijn rekening 
optreden 
2.1.1 Richtlijnen voor de onderhandeling van de bestuursovereenkomsten
In zijn initiële audit had het Rekenhof opgemerkt dat, in het kader van de bestuurs-overeenkomsten, de nieuwe rol van de Staat en van de partijen die voor rekening van de Staat optreden niet duidelijk gedeﬁ  nieerd was in de reglementering of door richt-
lijnen. 
Met het oog op het sluiten van de tweede reeks van bestuursovereenkomsten heeft 
de FOD Sociale Zekerheid in december 2004 richtlijnen opgesteld in overleg met de beleidscellen van de toezichthoudende ministers en in overleg met het college van de OISZ dat alle administrateurs-generaal van de instellingen verenigt. Die richt-lijnen werden in 2008, voor de derde reeks bestuursovereenkomsten, overgenomen en geamendeerd op basis van overleg waarbij ook de FOD’s in kwestie werden betrokken.   166e Cahier de la Cour des comptes 519Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
1.2 Méthode d’audit
L’examen repose, d’une part, sur l’analyse de la réglementation et des documents de 
négociation et de suivi et, d’autre part, sur des entretiens avec les services compé-tents du SPF Sécurité sociale et du SPF Budget et Contrôle de la gestion ainsi qu’avec quatre commissaires du gouvernement « tutelle » et deux commissaires « budget ». Un représentant du précédent ministre des Affaires sociales et un représentant du secré-taire d’État au Budget ont également été rencontrés.
1.3 Procédure contradictoire 
L’audit de suivi a été annoncé le 14 janvier 2009 aux ministres des Affaires sociales 
et de la Santé publique ; de l’Emploi et de l’Égalité des chances ; de l’Intérieur ; des PME, des Indépendants, de l’Agriculture et de la Politique scientiﬁ  que ; de l’Intégra-
tion sociale, des Pensions et des Grandes villes et au secrétaire d’État au Budget.
Un échange de vues a été réalisé avec les représentants du SPF Sécurité sociale et 
du SPF Budget et Contrôle de la gestion. 
La Cour des comptes a adressé son projet de rapport aux ministres de tutelle des 
IPSS précités et au secrétaire d’État au Budget par lettre du 18 juin 2009. 
La ministre des PME, des Indépendants, de l’Agriculture et de la Politique scientiﬁ  -
que, en tant que ministre de tutelle de l’Inasti, a répondu par courrier du 22 juillet 2009, le ministre des Pensions et des Grandes villes, en tant que ministre de tutelle de l’ONP, le 3 septembre 2009, et le secrétaire d’État au Budget, le 17 septembre 2009. Les autres ministres de tutelle n’ont pas fait parvenir de commentaires. Les répon-ses reçues sont traitées au point 5.3.
2 Évolutions du rôle de l’État et de son organisation
2.1 Le rôle de l’État et de ses intervenants
2.1.1 Directives pour la négociation des contrats d’administration
Dans son audit initial, la Cour des comptes avait relevé que, dans le cadre des contrats d’administration, le nouveau rôle de l’État et de ses intervenants, en parti-culier les commissaires du gouvernement et les SPF, n’avait pas été clairement déﬁ  ni 
dans la réglementation ou par des directives. 
En vue de la conclusion des deuxièmes contrats, le SPF Sécurité sociale a rédigé, 
en décembre 2004, des directives, en concertation avec les cellules stratégiques des ministres de tutelle et le collège des IPSS qui réunit l’ensemble des administrateurs généraux des institutions. Elles ont été reprises et amendées en 2008, pour les troi-sièmes contrats à venir, sur la base d’une concertation élargie aux SPF impliqués.  520 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
96 Een algemeen coördinator bij de FOD Sociale Zekerheid en één coördinator voor elke toezicht houdende 
minister, voor de minister voor Begroting en voor elke OISZ.
97 Via een informeel akkoord heeft de FOD Werkgelegenheid het beheer van het proces van contract-
management van de instellingen die onder het toezicht staan van de minister van Werk, toevertrouwd aan de FOD Sociale Zekerheid.Deze richtlijnen, die een gemeenschappelijke procedure vastleggen voor alle OISZ, preciseren de opdeling in fases van de onderhandelingen, alsook de kalender daar-van, en de rol en de taken van de diverse betrokkenen, waaronder de FOD Sociale Zekerheid. Bij elke voor de Staat optredende partij zijn ook verantwoordelijken aan-gesteld die de onderhandelingen moeten coördineren
96. Het college van de OISZ 
speelt een centraliserende rol bij de onderhandelingen die alle instellingen aan-belangen.
Deze richtlijnen zijn bekend en worden aanvaard en toegepast door de diverse 
betrokkenen
97. 
2.1.2 Ondersteunende rol van de FOD Sociale Zekerheid 
Overeenkomstig de aanbeveling van het Rekenhof heeft de FOD Sociale Zekerheid een cel voor horizontale ondersteuning voor het sluiten van de overeenkomsten opgericht die over de vereiste deskundigheid beschikt.
Het Rekenhof had ook aanbevolen dat deze dienst de acties van de verschillende 
toezichthoudende FOD’s en de FOD B&B zou coördineren. De FOD Sociale Zeker-heid heeft die rol van coördinator duidelijk gepreciseerd in de richtlijnen en treedt zo op voor alle betrokkenen waaraan hij een methodologische ondersteuning biedt zowel op het vlak van de onderhandeling als op het vlak van de opvolging. Door op te tre-den als algemeen coördinator van het onderhandelingsproces en ondersteuning te bieden aan alle toezichthoudende ministers, garandeert hij het goede verloop van de onderhandelingen. Die rol beantwoordt aan de aanbeveling van het Rekenhof.
Uit de gevoerde gesprekken blijkt echter dat die rol nog niet helemaal aanvaard is 
door een aantal OISZ die niet onder het toezicht van de minister van Sociale Zaken staan en door bepaalde partijen die bij die OISZ optreden.
2.1.3 Rol van de regeringscommissarissen 
De regeringscommissarissen behoren tot de belangrijkste voor de Staat optredende partijen, maar hun rol is nog altijd niet duidelijk omschreven. Noch de reglemente-ring, noch de richtlijnen van de FOD Sociale Zekerheid bakenen duidelijk de grenzen af van de bevoegdheden van de twee regeringscommissarissen “voogdij” en “begro-ting”. Ze bepalen evenmin wat er van hen wordt verwacht op het vlak van de onder-handelingen over en de opvolging van de bestuursovereenkomsten. In de praktijk is die opdracht een bijzaak ten opzichte van de andere functies die de regerings-commissarissen uitoefenen, waardoor ze de voorgestelde vastleggingen en de in de opvolgingsverslagen opgenomen resultaten niet ten gronde kunnen onderzoeken. Deze functie wordt op ongelijke wijze uitgeoefend. 
In die context heeft de Staat de meer doorgedreven steun van de FOD Sociale 
Zekerheid nodig en/of een professionelere aanpak van de functie van regerings-commissaris, indien de Staat meer greep wil houden op het proces van het contract-management. De FOD Sociale Zekerheid had daartoe een voorstel uitgewerkt om vier voltijdse regeringscommissarissen “voogdij” aan te stellen, die elk bevoegd zouden zijn voor drie of vier OISZ. Het voorstel is echter niet ten uitvoer gebracht.   166e Cahier de la Cour des comptes 521Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
96 Un coordinateur général auprès du SPF Sécurité sociale et un coordinateur par ministre de tutelle, 
pour le ministre du Budget et pour chaque IPSS.
97 Par un accord informel, le SPF Emploi a délégué au SPF Sécurité sociale la gestion du processus de 
contractualisation des organismes pour lesquels la tutelle a été attribuée au ministre de l’Emploi.Ces directives, qui déﬁ  nissent un processus commun pour l’ensemble des IPSS, pré-
cisent notamment la segmentation en phases des négociations, y compris le calen-drier, ainsi que le rôle et les tâches des différents intervenants, en ce compris le SPF Sécurité sociale. Des responsables chargés de la coordination des négociations ont également été désignés auprès de chaque intervenant
96. Le collège des IPSS joue un 
rôle centralisateur pour les négociations qui concernent l’ensemble des organismes.
Ces directives sont connues, acceptées et suivies par les différents intervenants97.
2.1.2 Rôle d’appui du SPF Sécurité sociale
Conformément à la recommandation de la Cour des comptes, le SPF Sécurité sociale a constitué une cellule d’appui horizontal au processus de contractualisation, dotée de l’expertise adéquate. 
La Cour avait également recommandé que ce service coordonne les actions des dif-
férents SPF de tutelle et du SPF Budget et Contrôle de la gestion. Le SPF Sécurité sociale a clairement déterminé ce rôle de coordinateur dans les directives et apparaît comme tel pour l’ensemble des intervenants auquel il offre un appui méthodologique tant pour la négociation que le suivi. En intervenant comme coordinateur général du processus de négociation et en soutien pour tous les ministres de tutelle, il garantit le bon déroulement des négociations. Ce rôle répond à la recommandation de la Cour.
Des entretiens menés, il apparaît cependant que son rôle n’est pas encore pleine-
ment accepté par certaines IPSS ne relevant pas de la tutelle du ministre des Affai-res sociales et par certains intervenants agissant auprès de celles-ci.
2.1.3 Le rôle des commissaires du gouvernement
Les commissaires du gouvernement comptent parmi les intervenants majeurs, mais leur rôle n’a toujours pas été précisé. Ni la réglementation, ni les directives du SPF Sécurité sociale ne permettent de cerner les limites des compétences des deux com-missaires du gouvernement « tutelle » et « budget » et ce que l’on attend d’eux tant sur le plan de la négociation que pour le suivi des contrats d’administration. En pratique, cette mission accessoire, par rapport aux autres fonctions qu’ils exercent, ne leur permet pas d’examiner en profondeur les propositions d’engagement, ni les résultats présentés dans les rapports de suivi. Cette fonction est dès lors exercée de manière inégale. 
Dans ce contexte, une meilleure maîtrise du processus de contractualisation par 
l’État passe par un appui renforcé de la part du SPF Sécurité Sociale et/ou une professionnalisation du commissaire du gouvernement. C’est dans cette optique que le SPF Sécurité sociale avait élaboré une proposition comprenant la désignation de quatre commissaires du gouvernement « tutelle » à temps plein, chargés chacun de trois ou quatre IPSS. Cette proposition n’a toutefois pas pu aboutir.  522 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
Voorts is het college van regeringscommissarissen waarin de reglementering voor-
ziet, er niet gekomen. Zo’n college zou met behulp van een ondersteunende dienst de mogelijkheid kunnen creëren voor de regeringscommissarissen “voogdij” en “begroting” om hun ontmoetingen te systematiseren en de nodige ondersteuning te genieten.
2.1.4 Verwachtingen van de Staat 
De Staat heeft actiever deelgenomen aan de onderhandelingen over de tweede bestuursovereenkomsten door de strategische verwachtingen te deﬁ  niëren die in de 
overeenkomsten moesten worden opgenomen. Dat was niet gebeurd voor de eerste contracten. Die verwachtingen omvatten gemeenschappelijke en individuele verbin-tenissen vanwege alle OISZ en gingen zowel over kwesties van sociale zekerheid als over de ontwikkeling van de analytische boekhouding.
2.2 Bewaring van documenten 
In zijn initiële audit had het Rekenhof opgemerkt dat het gebrek aan documentatie 
een zwak punt betekende voor de beheersing door de Staat en gewezen op de nood-zaak om de onderhandelingen en de opvolging van de bestuursovereenkomsten op structurele en gecentraliseerde manier te documenteren. Deze aanbevelingen wer-den gevolgd. De ondersteunende cel van de FOD Sociale Zekerheid die sindsdien werd opgericht, centraliseert systematisch de onderhandelingsdocumenten en de opvolgingsrapporten die ze ontvangt van de OISZ. De FOD B&B verzamelt en bewaart voor elke OISZ de onderhandelingsdocumenten en, zoals voorheen al het geval was, de begrotingsgegevens. Op die manier wordt bij die FOD’s voor elke instelling een dossier aangelegd en bewaard. 
3 Evolutie van de kwaliteit van de bestuursovereenkomsten 
3.1 Bepaling van de middelen 
3.1.1 Onderhandeling van de middelen 
Het Rekenhof had aangestipt dat de middelen van de OISZ niet werden bepaald op basis van de te bereiken resultaten. Dat viel met name te verklaren door het feit dat de meeste instellingen geen informatie hadden over de kosten voor de realisatie van de opdrachten. De Staat moest er dus op toezien dat er betrouwbare informatie-systemen zouden worden ingevoerd om gegevens te verschaffen over de kosten waarmee de resultaten gepaard gingen. 
Zoals bepaald in de richtlijnen van de FOD Sociale Zekerheid, verliepen de onder-
handelingen over de tweede bestuursovereenkomsten in twee grote fases. Eerst werd de inhoud van de overeenkomst bilateraal benaderd, tussen de OISZ en de vertegenwoordigers van de toezichthoudende overheden (beleidscellen, regerings-commissarissen “voogdij” en de FOD Sociale Zekerheid). Vervolgens werd de bepa-ling van de middelen trilateraal onderzocht, door de actoren van het bilateraal over-leg en de vertegenwoordigers van Begroting, met name de FOD B&B.
Parallel met het bilateraal overleg had de FOD B&B de begrotingsenveloppe van de 
beheerskredieten van de OISZ bepaald op basis van de begrotingen van het jaar 2005 (in dat jaar liep de eerste bestuursovereenkomst ten einde), vermeerderd met de gebruikelijke aanpassingscoëfﬁ  ciënten. De OISZ van hun kant hebben de ont-werpbegrotingen opgemaakt met daarin de vraag om bijkomende kredieten voor de ﬁ nanciering van nieuwe projecten en door de regering geplande maatregelen.   166e Cahier de la Cour des comptes 523Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
Par ailleurs, le collège des commissaires du gouvernement prévu par la réglementa-
tion n’a pas été mis en place. Un tel collège, soutenu par un service d’appui, permet-trait aux commissaires « tutelle » et « budget » de systématiser leurs rencontres et de bénéﬁ  cier du support nécessaire.
2.1.4 Attentes de l’État
Pour les deuxièmes contrats d’administration, l’État a pris une part plus active à la négociation en déﬁ  nissant les attentes stratégiques à intégrer dans les contrats, ce 
qu’il n’avait pas fait pour les premiers contrats. Ces attentes, consistant en des engagements communs et individuels de la part des IPSS, avaient trait tant à des questions de sécurité sociale qu’à des éléments budgétaires, tel que le développe-ment de la comptabilité analytique.
2.2 La conservation des documents
Dans son audit initial, la Cour des comptes avait relevé que le défaut de documen-
tation affaiblissait la maîtrise de l’État et signalé la nécessité de documenter de manière structurée et centralisée le processus de négociation et de suivi des contrats d’administration. Ses recommandations ont été suivies. La cellule d’appui du SPF Sécurité sociale, créée depuis lors, centralise systématiquement les documents de la négociation et les rapports de suivi envoyés par les IPSS. Le SPF Budget récolte et conserve, par IPSS, les documents de la négociation et, comme déjà précédemment, les informations budgétaires. Un dossier est ainsi constitué par institution et conservé au sein de ces SPF.
3 Évolution de la qualité des contrats d’administration
3.1 La détermination des moyens
3.1.1 La négociation des moyens
La Cour des comptes avait relevé que les moyens des IPSS n’avaient pas été déter-minés au regard des résultats à atteindre. Cette situation s’expliquait notamment par l’absence d’informations sur le coût de réalisation des missions dans la plupart des organismes. L’État devait donc veiller à la mise en place de systèmes d’informa-tion ﬁ  ables sur les coûts liés aux résultats. 
Comme prévu dans les directives élaborées par le SPF Sécurité Sociale, les négocia-
tions des deuxièmes contrats se sont déroulées en deux phases principales. Premiè-rement, le contenu du contrat a été abordé en bilatérale, entre les IPSS et les repré-sentants de la tutelle (cellules stratégiques, commissaires du gouvernement « tutelle » et SPF Sécurité sociale). Ensuite, la détermination des moyens a été examinée en trilatérale, entre les acteurs de la bilatérale et les représentants du Budget, à savoir le SPF Budget.
Parallèlement aux bilatérales, le SPF Budget a déterminé l’enveloppe budgétaire des 
crédits de gestion des IPSS sur la base des budgets de l’année 2005, dernière année du premier contrat, majorés des coefﬁ  cients d’adaptation habituels. De leur côté, les 
IPSS ont élaboré des projets de budget, contenant des demandes de crédits supplé-mentaires, destinés notamment à ﬁ  nancer de nouveaux projets et des mesures pré-
vues par le gouvernement.  524 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
In werkelijkheid had de FOD B&B slechts drie dagen om de ontwerpovereenkomsten 
te analyseren die het resultaat waren van de bilaterale onderhandelingen. De FOD heeft zich dus beperkt tot de begrotingsaspecten. De kwesties in verband met het niveau van de prestaties en de verwachte kwaliteit van de door de OISZ gepres-teerde diensten werden niet behandeld. 
Sommige OISZ, zoals de RVA, de RKW en de KSZ, hebben gebruik gemaakt van 
hun eigen kostenberekeningssysteem om een raming te maken van de middelen die ze tijdens de looptijd van de tweede overeenkomst nodig zouden hebben om het werk te voltooien en het verwachte kwaliteitsniveau te halen. Op die manier verant-woordden ze hun vraag om hogere kredieten dan degene die voortvloeiden uit het indexeringsprincipe. Die logica voor de bepaling van de middelen stemt overeen met de geest van het contractmanagement, maar werd niet gevolgd.
Na aﬂ  oop van de trilaterale onderhandelingen is de beleidscel van de minister voor 
Begroting teruggekomen op een aantal overeenkomsten die werden gesloten met de FOD B&B. Bij de onderhandelingen tussen de kabinetten moesten nieuwe compro-missen worden gesloten zonder deelname van de OISZ. Dat stemt niet overeen met de logica van het contractmanagement.
3.1.2 Beperkte meerjarengarantie voor de middelen 
Volgens de reglementering en de verbintenissen die werden aangegaan in de bestuursovereenkomsten, is de evolutie van de beheerskredieten vastgelegd voor de volledige duur van de overeenkomst en wordt elk krediet vermeerderd met een in de overeenkomst vastgelegde coëfﬁ  ciënt. Die meerjarengarantie moet de OISZ in staat 
stellen verbintenissen aan te gaan over resultaten gedurende de volledige looptijd van de overeenkomst. 
In de praktijk wordt echter elk jaar onderhandeld bij het opstellen van de begroting 
van de OISZ. De FOD B&B bereidt een begroting voor die is gebaseerd op de kre-dieten in de overeenkomst en op de toegelaten verhogingsnormen. De OISZ, van hun kant, stellen ontwerpbegrotingen op waarin behoeften aan nieuwe ﬁ  nancieringen 
vervat zijn, meer bepaald in verband met de nieuwe opdrachten die aan de OISZ worden toevertrouwd. De begrotingen worden uiteindelijk vastgesteld bij onderhan-delingen tussen de kabinetten. 
Voorts worden soms nieuwe uitgaven gecompenseerd met oude kredieten, terwijl er 
kredieten zijn vastgelegd voor de duur van de overeenkomst. Die compensaties kun-nen de meerjarigheid in het gedrang brengen.
3.1.3 Ontbreken van efﬁ  ciëntie-indicatoren 
Het verslag aan de koning bij het koninklijk besluit van 3 april 1997 stipt aan dat de middelen moeten worden toegekend in overeenstemming met de opdrachten die aan de instelling zijn toevertrouwd en in overeenstemming met de doelstellingen die de instelling kreeg opgelegd. Het benadrukt bovendien dat het contractmanagement moet bijdragen tot een efﬁ  ciënter beheer van de OISZ.
Parallel met de bepaling van doelstellingen en indicatoren die moeten garanderen 
dat de OISZ hun opdrachten efﬁ  ciënt vervullen, veronderstelt het contractmanage-
ment immers dat de middelen rigoureus worden berekend op basis van de verwachte prestaties. De afstemming van de begroting op de resultaten moet garanderen dat de OISZ ook efﬁ  ciënt werken. Dat aspect van het contractmanagement heeft echter 
nog geen concrete invulling gekregen.  166e Cahier de la Cour des comptes 525Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
Dans les faits, le SPF Budget n’a disposé que de trois jours pour examiner les pro-
jets de contrats issus des négociations bilatérales et s’est limité aux aspects budgé-taires, sans aborder en parallèle les questions relatives au niveau des performances et de la qualité des services attendue de la part des IPSS. 
Certaines IPSS, telles que l’Onem, l’Onafts ou la BCSS ont utilisé leur système de 
calcul des coûts pour évaluer les moyens dont elles auraient besoin au cours de la période couverte par le deuxième contrat, pour faire face au volume de travail et au niveau de qualité attendu. Elles justiﬁ  aient ainsi des demandes d’augmentations des 
crédits supérieures à celles qui découlaient du principe d’indexation. Cette logique de détermination des moyens, conforme à l’esprit de contractualisation, n’a pas été suivie.
À la suite des négociations trilatérales, la cellule stratégique du ministre du Budget 
est revenue sur certains des accords conclus avec le SPF Budget. Lors des négocia-tions en inter-cabinets, de nouveaux compromis ont dû être conclus, sans la partici-pation des IPSS. Ceci contredit la logique de la contractualisation.
3.1.2 Une garantie pluriannuelle des moyens limitée en pratique
Selon la réglementation et les engagements pris dans les contrats d’administration, l’évolution des crédits de gestion est ﬁ  xée pour toute la durée du contrat, chaque 
crédit étant majoré par un coefﬁ  cient ﬁ  xé dans le contrat. Cette garantie plurian-nuelle a pour but de permettre à l’IPSS de s’engager sur des résultats pendant toute la durée du contrat. 
En pratique, toutefois, des négociations ont lieu chaque année lors de l’élaboration 
du budget des IPSS. Le SPF Budget prépare un budget basé sur les crédits ﬁ  xés 
dans le contrat et les normes autorisées d’augmentation. De leur côté, les IPSS élaborent des projets de budget qui intègrent les besoins de ﬁ  nancement nouveaux, 
notamment relatifs aux nouvelles missions qu’elles se voient conﬁ  ées. En déﬁ  nitive, 
les budgets sont arrêtés lors des négociations inter-cabinets.
Par ailleurs, de nouvelles dépenses sont parfois compensées sur d’anciens crédits, 
alors que ces crédits sont ﬁ  xés pour la durée du contrat. Ces compensations peuvent 
mettre à mal la pluriannualité.
3.1.3 L’absence d’indicateurs d’efﬁ  cience
Le rapport au Roi de l’arrêté royal du 3 avril 1997 relève que les moyens doivent être accordés conformément aux missions conﬁ  ées à l’organisme et aux objectifs qui lui 
sont assignés. Il souligne, en outre, que la contractualisation vise à rendre la gestion des IPSS plus efﬁ  ciente.
Parallèlement à la déﬁ  nition d’objectifs et d’indicateurs visant à garantir que les IPSS 
remplissent leurs missions de manière efﬁ  cace, la contractualisation suppose, en effet, que les moyens soient calculés de manière rigoureuse en fonction des perfor-mances attendues. L’ajustement du budget aux résultats doit garantir que les IPSS travaillent aussi de manière efﬁ  ciente. Ce volet de la contractualisation n’a cepen-
dant pas encore été concrétisé. 526 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
98 De uitvoering van de organieke wet betreffende de ﬁ  nancieringswetten van 1 augustus 2001 in Frank-
rijk berust op een gelijkaardige demarche. Naast de strategische doelstellingen inzake de sociaal-ece-nomische doeltreffendheid (impact van het beleid) en de kwaliteit van de geleverde diensten, zijn twee doelstellingen van doelmatigheid van het beheer opgenomen: enerzijds de producten van de overheids-activiteit doen toenemen zonder de middelen te verhogen, en anderzijds eenzelfde activiteitsniveau bereiken met minder middelen.Om de middelen aan de resultaten te kunnen koppelen, moeten efﬁ  ciëntiedoel-stellingen en -indicatoren worden ingevoerd: bijvoorbeeld, een bepaalde prestatie-graad bereiken met minder middelen en vice versa, of de marges opnieuw bestem-men en een beslissing nemen over de prioriteiten inzake performantie
98. 
Om een initiatief te kunnen ontplooien om de efﬁ  ciëntie te verhogen, moet men in de 
eerste plaats kunnen steunen op een betrouwbaar systeem dat de kosten meet en daarnaast moet er ook een sfeer van vertrouwen worden opgebouwd tussen de acto-ren van de begrotingsonderhandelingen. Het voornoemde initiatief mag immers niet als voorwendsel dienen om de kredieten stelselmatig te verhogen of uit te hollen onder de dekmantel van het meer nauwkeurige meetinstrument.
In de tweede reeks bestuursovereenkomsten zijn geen efﬁ  ciëntie-indicatoren opge-
nomen. De meeste OISZ beschikten immers niet over de vereiste gegevens om dergelijke indicatoren te deﬁ  niëren.
In haar algemene beleidsnota voor 2009 onderstreept de minister van Sociale Zaken 
dat de ontwikkeling van efﬁ  ciëntie-indicatoren één van de elementen is die de dyna-
miek moet onderhouden die door het contractmanagement is ontstaan. Eén van de werkgroepen die door de minister was opgericht voor de voorbereiding van de derde reeks bestuursovereenkomsten, pleit ervoor om op termijn efﬁ  ciëntie-indicatoren in 
te voeren die zijn afgestemd op de speciﬁ  eke kenmerken van de OISZ. De diverse 
betrokkenen zijn die weg ingeslagen. Bij het deﬁ  niëren van de indicatoren zal gebruik 
moeten worden gemaakt van methodes die door de vertegenwoordigers van de FOD B&B zijn erkend en gevalideerd. 
De staatssecretaris voor Begroting heeft in zijn verwachtingen ten aanzien van de 
derde bestuursovereenkomsten de wens geformuleerd dat er een systeem zou worden ontwikkeld om de efﬁ  ciëntie te meten. Dat systeem zou in eerste instantie de vorm 
aannemen van een efﬁ  ciëntie-indicator, zoals de berekening van de kosten per dossier. 
De evolutie ervan zou dan worden vergeleken met een bepaalde referentieperiode. Het meetsysteem zou worden ingevoerd met de hulp van de FOD B&B en los staan van het systeem van de analytische boekhouding.
3.1.4 Uitbouw van een analytische boekhouding 
Om de toegekende middelen te kunnen koppelen aan de verwachte prestaties, moet in principe enerzijds kunnen worden gesteund op een nauwkeurig systeem voor kostenanalyse (analytische boekhouding) en anderzijds op betrouwbare beheers-gegevens waarvan de kwaliteit buiten kijf moet staan.
De Staat had de ontwikkeling van een systeem voor analytische boekhouding opge-
nomen in de bestuursovereenkomsten van alle OISZ. Er kwam echter geen adequate steun om dat systeem uit te bouwen. Het college van OISZ had geen initiatief geno-men omdat het rekende op de steun die de FOD B&B bij het begin had toegezegd. De FOD heeft die steun echter niet geboden en riep daarvoor personeelsgebrek in en het gebrek aan initiatieven bij de OISZ. Voorts werden de werkzaamheden van de werkgroep inzake analytische boekhouding die steunt op de deskundigheid van uni-versiteitsprofessoren stopgezet.  166e Cahier de la Cour des comptes 527Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
98 La mise en œuvre de la Loi organique relative aux lois de ﬁ  nances du 1er août 2001 (LOLF) en France 
repose sur une démarche similaire. À côté des objectifs stratégiques d’efﬁ  cacité socio-économique (impact des politiques) et de qualité des services rendus, ﬁ  gurent deux types d’objectifs d’efﬁ  cience de 
la gestion : d’une part, accroître les produits des activités publiques sans augmenter les ressources, et d’autre part, atteindre un même niveau d’activité avec moins de moyens.Le lien entre moyens et résultats implique que soient mis en place des objectifs et indicateurs d’efﬁ  cience : par exemple, atteindre un seuil donné de performance en consommant moins de ressources et inversement ou réaffecter les marges et arbi-trer les priorités en matière de performance
98. 
La mise en œuvre d’une démarche d’amélioration de l’efﬁ  cience suppose d’abord 
qu’on puisse s’appuyer sur un système ﬁ  able de mesure des coûts et ensuite qu’un 
climat de conﬁ  ance s’installe entre les acteurs de la négociation budgétaire. En effet, 
cette démarche ne peut servir de prétexte ni à une augmentation systématique des crédits, ni à l’érosion de ceux-ci sous couvert de l’instrument de mesure plus précis.
Les deuxièmes contrats d’administration ne comprennent pas d’indicateurs d’efﬁ  -
cience. Les informations nécessaires à la déﬁ  nition de tels indicateurs faisaient, en 
effet, défaut pour la plupart des IPSS.
Dans sa Note de politique générale 2009, la ministre des Affaires sociales souligne 
que le développement d’indicateurs d’efﬁ  cience est un des éléments qui doivent entretenir la dynamique engendrée par la contractualisation. Un des groupes de tra-vail mis en place par la ministre pour préparer les troisièmes contrats préconise l’in-troduction, à terme, et selon les spéciﬁ  cités des IPSS, d’indicateurs d’efﬁ  cience. Les 
différents intervenants se sont engagés dans cette voie. Ceux-ci devront être déﬁ  nis 
au moyen de méthodes reconnues et validées par les représentants du Budget. 
Le secrétaire d’État au Budget, dans ses attentes vis-à-vis des troisièmes contrats, a 
formulé son souhait de voir se développer un système de mesure de l’efﬁ  cience qui 
prendrait la forme dans un premier temps d’un indice d’efﬁ  cience tel que le calcul des 
coûts par dossier, dont l’évolution serait comparée à une période de référence déter-minée. La mise en œuvre de ce système de mesure se ferait avec l’accompagnement du SPF Budget et serait indépendante du système de comptabilité analytique.
3.1.4 La mise en place de la comptabilité analytique
Établir un lien entre les moyens accordés et les performances escomptées suppose normalement de s’appuyer d’une part sur un système précis d’analyse des coûts (comptabilité analytique) et d’autre part sur des données de gestion ﬁ  ables dont la 
qualité doit être garantie.
L’État avait fait ﬁ  gurer le développement d’un système de comptabilité analytique 
dans les contrats d’administration de toutes les IPSS. Le soutien adéquat pour intro-duire ce système n’a toutefois pas été concrétisé. En effet, le collège des IPSS n’avait rien entrepris, comptant sur l’aide que le SPF Budget avait proposée à l’ori-gine. Le SPF n’a pas offert ce soutien, invoquant un manque de personnel et l’ab-sence d’initiative des IPSS. Par ailleurs, les travaux du groupe de travail sur la comp-tabilité analytique s’appuyant sur l’expertise de professeurs d’université ont été interrompus. 528 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
De invoering van de analytische boekhouding bij de instellingen verloopt in de prak-
tijk vrij traag en is niet voltooid, hoewel sommige OISZ het systeem al hebben uitge-bouwd en het al lange tijd gebruiken, met name om hun begroting op te maken en om zich voor te bereiden op de begrotingsbesprekingen. 
De meeste OISZ hebben in het begin van de jaren 2000 standaardboekhoudsoftware 
aangeschaft, met daarin een module voor analytische boekhouding. Op een of andere manier gebruiken ze die module om de werkingskosten per dienst te berekenen. 
In zijn verwachtingen ten aanzien van de derde reeks bestuursovereenkomsten her-
haalt de staatssecretaris voor Begroting de noodzaak een analytische boekhouding in te voeren bij de OISZ. In verband met de kosten van die implementatie stelt hij voor dat synergieën zouden worden uitgebouwd tussen de OISZ.
3.2 Bepaling van doelstellingen en indicatoren
In zijn initiële audit had het Rekenhof vastgesteld dat de Staat over het algemeen de 
kwaliteit van de bestuursovereenkomsten niet kon garanderen. De organisatie die het voorstelde uit te bouwen moest een vergelijkend onderzoek mogelijk maken van de kwaliteit van de doelstellingen en de indicatoren. Door zijn steentje bij te dragen in de bepaling van gelijkaardige doelstellingen en indicatoren voor identieke proces-sen binnen de verschillende OISZ, had de Staat good practices  kunnen op punt zet-
ten en verspreiden.
Op het einde van deze opvolgingsaudit moesten de onderhandelingen met het oog 
op de derde bestuursovereenkomsten worden aangevat. De tweede overeenkomsten die de jaren 2006 tot 2008 afdekten, werden in de feiten immers verlengd tot eind 2009. Eind mei 2009 was nog geen ofﬁ  ciële verlenging van de overeenkomsten formeel goedgekeurd. 
In de loop van de onderhandelingen over de tweede overeenkomsten heeft de onder-
steunende dienst van de FOD Sociale Zekerheid vanuit technisch oogpunt onder-zocht of de door alle OISZ voorgestelde doelstellingen en indicatoren, ongeacht de toezichthoudende minister, kwalitatief goed, terdege gedeﬁ  nieerd en meetbaar waren 
zonder dat hij zich echter uitsprak over de inhoud van de overeenkomsten. Voor elke ontwerpovereenkomst werd een nota opgesteld waarin de te corrigeren technische problemen worden opgesomd (slecht gedeﬁ  nieerde normen, onaangepaste informa-
tie over de te bereiken resultaten, slechte indicatoren of doelstellingen zonder con-crete acties, …). De richtlijnen van de FOD die eerder aan bod kwamen, wijden een hoofdstuk aan de fundamentele principes die zorgen voor de formele kwaliteit van de doelstellingen. 
De beleidscel van de minister van Sociale Zaken heeft van haar kant eveneens 
gewaakt over de kwaliteit van de onder haar toezicht vallende overeenkomsten (schrapping van overbodige indicatoren, vraag om precisering in verband met de gewone intentieverklaringen, …). 
De regeringscommissarissen “voogdij” en “begroting” worden voortaan systematisch 
uitgenodigd deel te nemen aan de onderhandelingen over de voorstellen van overeen-komst, en meer bepaald op de bilaterale en trilaterale vergaderingen wat de regerings-commissaris “voogdij” betreft, en op de trilaterale vergaderingen wat de regerings-commissaris “begroting” betreft.   166e Cahier de la Cour des comptes 529Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
En pratique, l’introduction de la comptabilité analytique au sein des organismes se 
fait assez lentement et n’est pas achevée, même si quelques IPSS l’ont déjà déve-loppée et l’utilisent depuis longtemps, notamment pour établir leur budget et se préparer en vue des discussions budgétaires. 
La plupart des IPSS se sont dotées, au début des années 2000, de systèmes infor-
matiques de comptabilité standards, comportant un module de comptabilité analyti-que. Elles utilisent d’une manière ou d’une autre ce module pour calculer des coûts de fonctionnement par services. 
Le secrétaire d’État au Budget réitère, dans ses attentes relatives aux troisièmes 
contrats, la nécessité de mettre en place au sein des IPSS une comptabilité analyti-que. Quant au coût lié à cette implémentation, il propose que des synergies soient développées entre les IPSS.
3.2 La détermination des objectifs et des indicateurs
Lors de son audit initial, la Cour avait constaté que, d’une manière générale, l’État 
ne pouvait pas répondre de la qualité des contrats d’administration. L’organisation qu’elle suggérait de mettre en place aurait notamment permis un examen transversal de la qualité des objectifs et des indicateurs. En contribuant à déterminer des objec-tifs et des indicateurs similaires pour des processus identiques au sein des différen-tes IPSS, l’État aurait pu ainsi dégager et diffuser des bonnes pratiques. 
À la ﬁ  n du présent audit de suivi, les négociations en vue des troisièmes
 contrats 
devaient être entamées. Les deuxièmes contrats couvrant les années 2006 à 2008 ont en effet été prolongés dans les faits jusque ﬁ  n 2009. Fin mai 2009, aucune pro-
longation ofﬁ  cielle des contrats n’avait encore été formellement adoptée. 
Au cours de la négociation des deuxièmes contrats, la cellule d’appui du SPF Sécu-
rité sociale a examiné d’un point de vue technique si les objectifs et indicateurs proposés par toutes les IPSS, quel que soit le ministre de tutelle, étaient de bonne qualité, bien déﬁ  nis et mesurables, sans toutefois se prononcer sur le contenu des 
contrats. Une note énumérant les problèmes techniques à rectiﬁ  er a été rédigée pour chaque projet de contrat (normes mal déﬁ  nies, informations inadéquates sur les 
résultats à atteindre, indicateurs de mauvaise qualité ou objectifs sans actions concrètes, …). Les directives du SPF, évoquées plus haut, consacrent un chapitre aux principes fondamentaux assurant la qualité formelle des objectifs.
Pour sa part, la cellule stratégique du ministre des Affaires sociales a également 
veillé à la qualité des contrats soumis à sa tutelle (suppression d’indicateurs super-ﬂ us, demande de précision concernant les simples déclarations d’intention, …).
Les commissaires du gouvernement « tutelle » et « budget » sont dorénavant invités 
systématiquement à participer aux négociations sur les propositions de contrats, notamment lors des réunions bi- et trilatérales pour les premiers et trilatérales pour les seconds.  530 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
Bovendien heeft de FOD Sociale Zekerheid een globale evaluatie van de tweede 
overeenkomsten uitgevoerd met betrekking tot de kwaliteit van de doelstellingen en de indicatoren van elke OISZ en over de graad van verwezenlijking (zie infra punt 4.1.2). Dat evaluatieverslag vermeldt het standpunt van de OISZ en heeft ook betrekking op de verbintenissen van de Staat. 
Uit dat verslag en uit het onderzoek van de overeenkomsten door het Rekenhof blijkt 
dat de overeenkomsten van de tweede generatie over het algemeen duidelijk van een betere kwaliteit getuigen, en meer bepaald de overeenkomsten van de kleinste OISZ. 
De overeenkomsten zijn over het algemeen beter gestructureerd, volgens de gene-
rieke opdrachten van de instellingen, en vermelden strategische en operationele doelstellingen. Het aantal slecht gedeﬁ  nieerde of niet-meetbare doelstellingen is duidelijk verminderd. Voor sommige overeenkomsten werd het aantal indicatoren verminderd om zich te kunnen concentreren op de meest relevante. 
In haar beleidsnota 2009 geeft de minister van Sociale Zaken te kennen dat ze meer 
strategische overeenkomsten wil ontwikkelen, die vooral hoofdoriënteringen inzake het sociaal beleid weerspiegelen. Eén van de werkgroepen die werd opgericht om de derde overeenkomsten voor te bereiden, heeft deze mogelijkheid onderzocht en de derde overeenkomsten zouden in die richting moeten evolueren. De operationele doelstellingen in verband met de traditionele opdrachten werden er ook in vermeld, maar in een meer samengevatte vorm of in synoptische tabellen, of zelfs als instru-menten voor intern beheer. Sommige prestatieniveaus voor operationele doelstellin-gen die bevredigend worden geacht, zouden bv. kunnen worden gehandhaafd, zonder meer ambitieuze niveaus vast te leggen. 
Over het algemeen moeten de overeenkomsten bij elke generatie evolueren omdat 
ze anders een verstard instrument worden dat louter beperkt is tot operationele opvolging. De huidige reglementering bevat echter in de overeenkomsten nog een nauwe band tussen de taken die moeten worden vervuld om alle opdrachten van de OISZ te realiseren en de doelstellingen. 
Er werd afgestapt van de idee om gezamenlijke doelstellingen en indicatoren te ont-
wikkelen omdat de opdrachten van de OISZ te verschillend zijn en omdat de proces-sen moeilijk kunnen worden vergeleken. Elke instelling heeft bovendien ook een spe-ciﬁ eke cultuur en tradities. 
4  Evoluties in de opvolging en evaluatie van 
de bestuursovereenkomsten
4.1 Opvolging en evaluatieIn zijn initiële audit had het Rekenhof vastgesteld dat er, bij gebrek aan richtlijnen en 
een echte ondersteuning voor de regeringscommissarissen, uiteenlopende opvol-gingswerkwijzen waren, van variabele kwaliteit en dat het moeilijk was vergelijkende analyses van de resultaten te maken. Het had echter opgemerkt dat de invoering van beheersinstrumenten binnen de OISZ een belangrijke verworvenheid van het con-tractmanagement was voor de opvolging van de overeenkomsten.   166e Cahier de la Cour des comptes 531Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
En outre, le SPF Sécurité sociale a réalisé une évaluation globale des deuxièmes 
contrats qui a porté sur la qualité des objectifs et des indicateurs de chaque IPSS et sur leur degré de réalisation (voir 4.1.2.). Ce rapport d’évaluation reprend le point de vue des IPSS et porte aussi sur les engagements de l’État.
De ce rapport, ainsi que de l’examen des contrats par la Cour des comptes, il ressort 
que la qualité générale des contrats de la deuxième génération est en nette amélio-ration, en particulier ceux des plus petites IPSS. 
Les contrats sont, en général, mieux structurés, selon les missions génériques des 
organismes, et comportent des objectifs stratégiques et opérationnels. Le nombre d’objectifs mal déﬁ  nis ou non mesurables a nettement diminué. Pour certains contrats, 
le nombre d’indicateurs a été réduit aﬁ  n de pouvoir se concentrer sur ceux qui sont 
les plus pertinents.
Dans sa note de politique générale 2009, la ministre des Affaires sociales exprime 
son intention de développer des contrats plus stratégiques, reﬂ  étant avant tout les 
orientations maîtresses de la politique sociale. Un des groupes de travail constitués pour préparer les troisièmes contrats a examiné cette possibilité et les troisièmes contrats devraient évoluer dans cette direction. Les objectifs opérationnels relatifs aux missions traditionnelles y ﬁ  gureraient également, mais sous une forme plus résu-
mée ou dans des tableaux synoptiques, voire des outils de gestion interne. Certains niveaux de performance réalisés pour des objectifs opérationnels jugés satisfaisants pourraient par exemple être maintenus, sans ﬁ  xer de seuils plus ambitieux. 
De manière générale, les contrats doivent continuer à évoluer à chaque génération, 
sous peine de devenir un outil sclérosé, limité au suivi purement opérationnel. La réglementation actuelle prévoit toutefois encore dans les contrats un lien étroit entre les tâches nécessaires à la réalisation de l’ensemble des missions de l’IPSS et les objectifs. 
L’idée de développer des objectifs et indicateurs communs a été abandonnée au 
motif que les missions des IPSS sont trop différentes et les processus difﬁ  cilement 
comparables. En outre, la culture et les traditions de chaque organisme sont égale-ment très spéciﬁ  ques.
4  Évolutions dans le suivi et l’évaluation des contrats 
4.1 Suivi et évaluation Dans son audit initial, la Cour des comptes avait constaté, en raison de l’absence de 
directives et d’appui réel au proﬁ  t des commissaires du gouvernement, des pratiques 
de suivi hétérogènes et de qualité variable ainsi qu’une difﬁ  culté à mener des analy-
ses transversales des résultats. Elle avait toutefois relevé qu’un des acquis impor-tants de la contractualisation était la mise en place au sein des IPSS d’outils de gestion pour le suivi des contrats.  532 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
99 Zie verder punt 2.1.3 Rol van de regeringscommissarissen.4.1.1 Opvolgingsverslagen van de bestuursovereenkomsten
In de richtlijnen van de FOD Sociale Zekerheid zijn enkele normen opgenomen voor de opvolgingsverslagen van de overeenkomsten, waarin de basiskwaliteitsprincipes worden gedeﬁ  nieerd: leesbaarheid en consistentie van de verslagen en betrouwbaar-
heid van de informatie. De FOD Sociale Zekerheid had een ontwerp van nieuw proto-col voorgesteld dat moest worden gesloten tussen de commissarissen en de adminis-trateurs-generaal van de OISZ en dat was gericht op de naleving van basisprincipes voor de opvolgingsverslagen en de opvolgingsinformatie, waaronder het principe van de betrouwbaarheid. Dit voorstel is echter blijven liggen. In tegenstelling tot de toe-passelijke reglementering bestaat er formeel geen protocol meer waarnaar men dient terug te grijpen voor de tweede overeenkomsten. 
De FOD Sociale Zekerheid heeft eveneens een analyserooster ontwikkeld om de 
regeringscommissarissen en de ondersteuningscel van de FOD in staat te stellen de overeenkomsten gemakkelijker op te volgen. Zoals eerder aangegeven (punt 2.1.3) lijkt een grondige opvolging van de overeenkomsten door de regeringscommissaris-sen echter niet realistisch, aangezien hun mandaat van bijkomende aard is en ze eveneens een functie van vertegenwoordiger van de toezichthoudende minister ver-vullen. In een dergelijke context zal de opvolging van variabele kwaliteit blijven. Deze kwaliteit kan enkel worden verbeterd door een grote steun of door een grondige herziening van hun functie
99. 
4.1.2 Globale evaluatie van de bestuursovereenkomsten
Het verslag houdende de globale evaluatie van de eerste generatie van overeenkom-sten werd uitgewerkt overeenkomstig de reglementering. Het werd aan de minister-raad voorgelegd, met een reeks algemene denklijnen voor de verbetering van de technische kwaliteit van de overeenkomsten. Er werd geen speciﬁ  eke opvolging van 
de aanbevelingen uitgevoerd, maar ze vormden aandachtspunten bij de onderhande-lingen over de tweede overeenkomsten, die trouwens van betere kwaliteit waren in de door het verslag voorgestelde zin (cf. punt 3.2). 
Met de instemming van de OISZ heeft de cel ondersteuning van de FOD Sociale 
Zekerheid voor de tweede overeenkomsten opnieuw een globale evaluatie uitge-voerd die volgens de reglementering enkel voor de eerste generatie bepaald was. 
Toen de opvolgingsaudit werd uitgevoerd, was het verslag met betrekking tot die 
evaluatie goedgekeurd door de OISZ. 
In zijn initiële audit had het Rekenhof aanbevolen om in de reglementering op te 
nemen dat na aﬂ  oop van elke overeenkomst een globale evaluatie zou worden uitge-
voerd over de kwaliteit van die overeenkomst, en dit binnen een termijn die nuttig is voor de onderhandeling van de volgende overeenkomsten. Het principe van de globale evaluatie werd echter niet vast ingeschreven in de reglementering. Er is een ontwerp van wijziging van het koninklijk besluit van 1997, bevestigd door een wet, om enkel deze tweede evaluatie een ofﬁ  cieel karakter te geven. 
4.1.3 Openbaarheid van de resultaten van de bestuursovereenkomsten
In zijn initiële audit had het Rekenhof aanbevolen om in overleg met de OISZ de resultaten van de uitvoering van de bestuursovereenkomsten openbaar te maken. Uit de huidige opvolgingsaudit blijkt dat er niet veel ruchtbaarheid wordt gegeven aan die resultaten. Enkel het RIZIV publiceert ze op zijn website.   166e Cahier de la Cour des comptes 533Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
99 Voir  2.1.3 Le rôle des commissaires du gouvernement.4.1.1 Les rapports de suivi des contrats d’administration
Les directives du SPF Sécurité sociale comprennent quelques normes pour les rap-ports de suivi des contrats, déﬁ  nissant des principes de qualité de base : lisibilité et 
consistance des rapports et ﬁ  abilité des informations. Le SPF Sécurité sociale avait 
proposé un projet de nouveau protocole, à conclure entre les commissaires et les administrateurs généraux des IPSS, qui avait notamment pour mérite d’imposer le respect de principes de base pour les rapports et informations de suivi, dont celui de la ﬁ abilité. Cette proposition n’a toutefois pas abouti. Contrairement à la réglemen-
tation applicable, il n’existe plus formellement de protocole auquel il convient de se référer pour les deuxièmes contrats.
Le SPF Sécurité sociale a également développé une grille d’analyse pour faciliter le 
suivi des contrats par les commissaires du gouvernement et sa cellule d’appui. Tou-tefois, comme évoqué précédemment (2.1.3), un suivi approfondi des contrats par les commissaires de gouvernement ne semble pas réaliste, étant donné le caractère accessoire de leur mandat et le fait qu’ils exercent également une fonction de repré-sentant du ministre de tutelle. Dans un tel contexte, ce suivi restera de qualité varia-ble. Pour en améliorer la qualité, un appui conséquent ou une révision profonde de leur fonction
99 sont nécessaires.
4.1.2 L’évaluation globale des contrats d’administration
Le rapport d’évaluation globale de la première génération des contrats a été élaboré conformément à la réglementation. Ce rapport, contenant une série de pistes d’amé-liorations générales visant à améliorer la qualité technique des contrats, a été pré-senté au conseil des ministres. Les recommandations n’ont pas fait l’objet d’un suivi particulier, mais elles ont constitué des points d’attention lors de la négociation des deuxièmes contrats. La qualité de ceux-ci s’est d’ailleurs améliorée dans le sens préconisé par le rapport (cf. 3.2).
Avec l’accord des IPSS, la cellule d’appui du SPF Sécurité sociale a réédité, pour les 
deuxièmes contrats, l’évaluation globale qui n’était prévue par la réglementation que pour la première génération. 
Au moment de l’audit de suivi, le rapport afférent à cette évaluation avait été 
approuvé par les IPSS. 
Dans son audit initial, la Cour avait recommandé d’intégrer dans la réglementation 
au terme de chaque contrat une évaluation globale portant sur la qualité du contrat, à réaliser dans un délai utile pour la négociation des contrats suivants. Le principe de l’évaluation globale n’a pas été pérennisé dans la réglementation. Un projet de modi-ﬁ  cation de l’arrêté royal de 1997, conﬁ  rmé par une loi, est prévu pour ofﬁ  cialiser uniquement cette seconde évaluation.
4.1.3 Publicité des résultats des contrats d’administration
Dans son audit initial, la Cour recommandait à l’État, en concertation avec les IPSS, de publier les résultats de l’exécution des contrats d’administration. Le présent audit de suivi montre que ces résultats ont fait l’objet de peu de publicité. Seul l’Inami les publie sur son site internet.  534 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
4.1.4 Positieve en negatieve sancties
In zijn initiële audit had het Rekenhof aanbevolen een oplossing te zoeken voor de positieve en negatieve sancties waarin de reglementering voorziet en die niet werden uitgevoerd, door hetzij de wet toe te passen, hetzij de wet te amenderen.
Naar aanleiding van zijn opvolgingsaudit stelt het Rekenhof vast dat het stelsel van 
de positieve en negatieve sancties nog niet ten uitvoer is gelegd. 
De werkgroep in verband met contractmanagement stelt voor in de derde bestuurs-
overeenkomsten een systeem in te voeren dat enkel de positieve sancties, de zoge-naamde incentives , overhoudt. 
De OISZ hebben zich akkkoord verklaard over het principe van de positieve sancties, 
maar de kwestie van de ﬁ  nanciering is nog niet opgelost (nieuw krediet, heraanwen-
ding van niet-gebruikte kredieten, eigen ontvangsten of efﬁ  ciëntiewinsten die door 
een beter beheer worden gegenereerd?). 
De toepassingsmaatregelen moeten nog worden gepreciseerd en er zullen betrouw-
bare meetinstrumenten ontwikkeld moeten worden om ze op objectieve basis te kunnen toekennen. De Staat zal zich eveneens op beslissende wijze moeten engage-ren in de opvolging. Bovendien zal ook de verdeling van de voordelen onder de OISZ moeten worden geregeld, en zelfs binnen deze OISZ. De problematiek van de tenuit-voerlegging is dus verre van opgelost. Op korte termijn kan geen oplossing omtrent de positieve sancties worden overwogen die totaal zou tegemoetkomen aan de logica van het contractmanagement. 
In een dergelijke context blijven de sancties zelf ter discussie staan. Rekening houdend met de reglementering lijkt het in het vlak van contractmanage-
ment bovendien moeilijk te verdedigen dat enkel positieve sancties zouden worden genomen. 
4.2 Beheersinstrumenten
In zijn initiële audit had het Rekenhof erop gewezen dat de Staat geen redelijke 
zekerheid bezit over de kwaliteit van de opvolgingsgegevens. De regeringscommis-sarissen hangen immers af van de informatie die door de instellingen wordt verstrekt om hun opdracht inzake opvolging van de bestuursovereenkomst te vervullen. Ze kunnen niet op een doeltreffende wijze controleren of die informatie juist is. Het-zelfde geldt voor de beleidscel van de minister van Sociale Zaken en de diensten van de betrokken administraties. Er is op dat vlak niets veranderd. 
Het Rekenhof stelde dat om de kwaliteit van de opvolgingsgegevens te waarborgen 
er basisprincipes voor de kwaliteit moesten worden vastgelegd, de ontwikkeling van een systeem van interne controle binnen de OISZ moest worden aangemoedigd en interneauditdiensten moesten worden opgericht. Zo niet kan de Staat geen zeker-heid hebben over de kwaliteit van de beheersinstrumenten en –informatie. 
4.2.1 Interne-auditcellen 
De huidige opvolgingsaudit toont aan dat de Staat de tenuitvoerlegging van de inter-necontrolesystemen en van de interneauditdiensten in de OISZ niet heeft opgevolgd noch aangemoedigd. 
Bij de initiële audit beschikten twee OISZ (RVA en RVP) reeds over een interne-
auditdienst, maar deze hadden geen bijzondere rol gespeeld in verband met de kwaliteit van de beheersgegevens van de opvolging van de bestuursovereen-komsten.   166e Cahier de la Cour des comptes 535Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
4.1.4 Les sanctions positives et négatives
Dans son audit initial, la Cour avait recommandé de trouver une solution à la ques-tion des sanctions positives ou négatives, prévues par la réglementation et non mises en application, soit en exécutant la loi, soit en l’amendant. 
Au terme de son audit de suivi, la Cour constate que le régime des sanctions positi-
ves et négatives n’a pas encore été mis en œuvre.
Le groupe de travail consacré à la contractualisation propose d’introduire, dans les 
troisièmes contrats d’administration, un système ne retenant que les sanctions posi-tives, appelées « incentives  ». 
Les IPSS se sont montrées d’accord sur le principe des sanctions positives, mais la 
question du ﬁ  nancement reste pendante (nouveau crédit, réutilisation de crédits non 
utilisés, recettes propres ou gains d’efﬁ  cience générés par une meilleure gestion ?).
Les mesures d’application doivent encore être précisées et nécessiteront de déve-
lopper des instruments de mesure ﬁ  ables pour en objectiver l’octroi. Cela nécessi-
tera également pour l’État de s’engager de manière décisive dans le suivi. En outre, il faudra également régler la répartition des avantages entre les IPSS, voire au sein de celles-ci. La problématique de la mise en œuvre est donc loin d’être résolue. Une solution sur les sanctions positives qui répondrait totalement à la logique de la contractualisation n’est pas envisageable à court terme. 
Dans un tel contexte, la question même des sanctions reste posée.Par ailleurs, sur le plan de la contractualisation et tenant compte de la réglementa-
tion, retenir uniquement les sanctions positives paraît difﬁ  cilement justiﬁ  able.
4.2 Les outils de gestion
Dans son audit initial, la Cour avait signalé que l’État n’était pas en mesure d’avoir 
une assurance raisonnable quant à la ﬁ  abilité des données de suivi. En effet, pour 
accomplir leur mission de suivi du contrat d’administration, les commissaires du gou-vernement sont tributaires des informations produites par les organismes. Ils ne peu-vent procéder à des contrôles efﬁ  caces sur la validité de ces informations. Il en va de 
même pour la cellule stratégique du ministre des Affaires sociales et les services des administrations concernées. La situation sur ce point n’a pas évolué.
La Cour avait relevé que l’assurance de la ﬁ  abilité des données de suivi passait par 
la mise en œuvre de principes fondamentaux de qualité, par la promotion du déve-loppement d’un système de contrôle interne au sein des IPSS et par la mise en place de services d’audit interne. À défaut, l’État ne peut avoir d’assurance quant à la qualité des outils et des informations de gestion.
4.2.1 Les cellules d’audit interne 
Le présent audit de suivi montre que l’État n’a pas suivi et stimulé la mise en œuvre des systèmes de contrôle interne et des services d’audit interne dans les IPSS. 
Lors de l’audit initial, deux IPSS (Onem et ONP) disposaient déjà d’un service d’audit 
interne. Ceux-ci n’avaient pas joué un rôle particulier concernant la qualité des don-nées de gestion du suivi des contrats d’administration.  536 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
100 De kwaliteit van deze diensten, namelijk in hoeverre ze de internationaal aanvaarde professionele 
normen in acht nemen, werd bij deze opvolgingsaudit niet geëvalueerd.In de loop van de tweede bestuursovereenkomsten hebben sommige instellingen een interne-auditdienst opgericht of onderzocht of ze er één konden oprichten, maar er zijn niet binnen alle instellingen dergelijke plannen. Slechts één OISZ heeft in de overeenkomst een vaste verbintenis aangegaan om een interne-auditdienst op te richten en is deze verbintenis nagekomen. Volgens gegevens die bij de OISZ werden verzameld, zullen acht van de vijftien instellingen eerstdaags over een interne -
auditdienst beschikken en beschikken vier OISZ al over een dergelijke dienst
100. Er 
moet echter worden onderstreept dat voor kleinschalige OISZ de oprichting van een interne-auditdienst een te zware ﬁ  nanciële last kan betekenen. Tot slot hebben instellingen, zonder een interneauditdienst in te voeren, de interne controle ver beterd 
om meer bepaald beheersgegevens van betere kwaliteit voort te brengen. In het algemeen kan men stellen dat er op dat vlak vooruitgang is geboekt. 
De regeringscommissarissen hebben echter weinig contact met deze interne-audit-
diensten en ontvangen slechts informatie als die aan het beheerscomité wordt mee-gedeeld. 
De FOD B&B had in zijn antwoord naar aanleiding van de initiële audit beloofd dat 
hij alle OISZ methodologische ondersteuning zou bieden inzake interne controle en installatie van interne-auditcellen, maar heeft dat niet gedaan. Sommige OISZ heb-ben echter een beroep gedaan op de expertise van de FOD B&B inzake interne controle. 
De werkgroep in verband met contractmanagement formuleert de aanbeveling dat 
alle OISZ zouden beschikken over een internecontrole- en een interne-auditfunctie. De kleine instellingen zouden zich op vrijwillige basis kunnen groeperen om een geza-menlijke auditfunctie op te richten. De werkgroep stelt voor dat het college van de OISZ gezamenlijke principes zou deﬁ  niëren in verband met de samenstelling en de 
opdrachten van de interne controle en de interne audit. 
4.3 Herziening van de overeenkomst 
In de initiële audit had het Rekenhof gesteld dat het stelsel om de bestuursovereen-
komsten te herzien weinig ﬂ  exibel was. Bij de tweede bestuursovereenkomsten zou 
hieraan bijzondere aandacht moeten worden geschonken en de partijen moesten met elkaar tot een akkoord komen over de meest doeltreffende manier en het best pas-sende ogenblik om die herzieningen te doen.
De procedure voor de goedkeuring van de bijakten bij de tweede bestuursovereen-
komsten is niet gewijzigd en blijft te zwaar omdat ze impliceert dat zelfs heel kleine veranderingen aan de ministerraad moeten worden voorgelegd. Eén enkele bijakte werd omgezet in een koninklijk besluit. 
In de praktijk werden informele akkoorden gesloten tussen de regeringscommissaris-
sen en de OISZ over wijzigingen in verband met sommige doelstellingen en perfor-mantieniveaus, zonder budgettaire weerslag om aan dat formalisme te ontsnappen.   166e Cahier de la Cour des comptes 537Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
100 La qualité de ces services, à savoir la mesure dans laquelle ils respectent les normes professionnelles 
internationalement reconnues, n’a pas été évaluée dans cet audit de suivi.Au cours des deuxièmes contrats d’administration, certains organismes ont mis sur pied un service d’audit interne ou en ont examiné la mise en œuvre. Seule une IPSS a pris un engagement ferme dans le contrat de mettre en œuvre un service d’audit interne et l’a rempli. Selon les données récoltées auprès des IPSS, huit des quinze institutions seront dotées prochainement d’un service d’audit interne et quatre IPSS disposent d’un tel service
100. Il faut toutefois souligner que, pour les IPSS de petite 
taille, la mise en place d’un service d’audit interne peut représenter une charge ﬁ nancière excessive. Enﬁ  n, sans mettre en place un service d’audit interne, des orga-
nismes ont procédé à une amélioration du contrôle interne aﬁ  n, notamment, de pro-
duire des données de gestion de meilleure qualité. D’une manière générale, on peut considérer qu’il y a eu un progrès en la matière.
Les commissaires du gouvernement ont peu de contacts avec les services d’audit 
interne et ne reçoivent d’information que lorsque celle-ci est communiquée au comité de gestion.
Pour sa part, le SPF Budget n’a pas offert à l’ensemble des IPSS un appui métho-
dologique en matière de contrôle interne et d’installation de cellules d’audit interne, comme il s’y était engagé dans sa réponse lors de l’audit initial. Certaines IPSS ont toutefois fait appel à l’expertise du SPF Budget en matière de contrôle interne.
Le groupe de travail consacré à la contractualisation recommande que toutes les 
IPSS disposent d’une fonction de contrôle et d’audit internes. Les petites institutions pourraient, sur une base volontaire, se regrouper aﬁ  n de créer une fonction d’audit 
commune. Le groupe propose que le collège des IPSS déﬁ  nisse des principes com-
muns quant à la composition et les missions du contrôle et de l’audit internes.
4.3 La révision du contrat 
L’audit initial avait révélé un système de révision des contrats d’administration peu 
ﬂ  exible. Une attention particulière devait être accordée à ce problème lors des deuxièmes contrats d’administration et les parties devaient s’accorder sur la manière de procéder efﬁ  cacement et en temps opportun à des révisions. 
La procédure d’adoption des avenants aux deuxièmes contrats d’administration n’a 
pas été modiﬁ  ée et reste trop lourde, puisqu’elle implique que des changements même minimes soient soumis au conseil des ministres. Un seul avenant a abouti à un arrêté royal.
En pratique, des modiﬁ  cations concernant certains objectifs et niveaux de perfor-
mance, sans impact budgétaire, ont fait l’objet d’accords informels entre les commis-saires du gouvernement et les IPSS, aﬁ  n d’échapper à ce formalisme. 538 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
De werkgroep voor contractmanagement stelde vast dat meer soepelheid wenselijk is 
en heeft voorgesteld dat wanneer nieuwe opdrachten aan de OISZ worden toegewe-zen ingevolge een beslissing van de ministerraad, de wijziging van de bestuursover-eenkomst naar aanleiding daarvan niet meer aan de ministerraad hoeft te worden voorgelegd. Over deze bijakte zou door de betrokken toezichthoudende ministers, de minister van Begroting en de vertegenwoordigers van de instelling worden onderhan-deld. Er bestaat een ontwerp van wijziging van het koninklijk besluit van 3 april 1997 in die zin. Als het bepalen van de middelen de oorzaak vormt waarom de bijakten niet kunnen worden goedgekeurd, is dat project echter geen oplossing. 
5.1 ConclusiesDankzij de initiatieven die de FOD Sociale Zekerheid heeft genomen, heeft de Staat 
ten opzichte van de eerste generatie overeenkomsten meer grip gekregen op het proces van contractmanagement. Zowel het onderhandelingsproces als de kwaliteit en de opvolging van de resultaten van de overeenkomsten worden beter begeleid. Dankzij het werk van de ondersteuningscel van de FOD Sociale Zekerheid kon de kwaliteit van de bestuursovereenkomsten in het algemeen worden verbeterd. De Staat heeft zelf zijn strategische oriëntaties voor de tweede overeenkomsten te ken-nen gegeven. 
De derde overeenkomsten evolueren naar meer strategische overeenkomsten waar-
bij de operationele aspecten die in de tweede overeenkomsten aanwezig zijn, zullen worden opgevolgd via internebeheersinstrumenten. 
De functie van regeringscommissaris daarentegen is sinds de initiële audit weinig 
geëvolueerd, wat in combinatie met de beperkte middelen van de ondersteunende dienst van de FOD Sociale Zekerheid tot gevolg heeft dat de positie van de Staat bij de onderhandelingen en bij de opvolging wordt verzwakt. 
In de logica van het contractmanagement zouden de middelen voortaan moeten wor-
den toegewezen op grond van de resultaten. In alle tweede bestuursovereenkomsten werd hetzelfde engagement ingeschreven om systemen van analytische boekhouding te ontwikkelen met de steun van de FOD B&B. In de praktijk beschikken sommige OISZ weliswaar reeds over een systeem van analytische boekhouding, maar ze gebruiken dat instrument niet om de middelen te bepalen. Deze middelen worden dus nog steeds vastgelegd op basis van een begrotingsenveloppe. In de overeen-komsten is daarenboven geen enkele doelstelling ingeschreven in verband met het verbeteren van de efﬁ  ciëntie, terwijl dat laatste punt nochtans één van de goede elementen van contractmanagement is. De staatssecretaris voor Begroting heeft in het kader van de onderhandelingen over de derde overeenkomsten duidelijk gevraagd dat de efﬁ  ciëntie zou worden opgevolgd op basis van een eerste vereenvoudigd systeem, in afwachting dat er een volledig systeem van kostencalculatie wordt inge-voerd. De contracterende partijen blijken dus echt vooruitgang te willen boeken inzake de opvolging van de efﬁ  ciëntie. 
In de feiten werden de tweede overeenkomsten met één jaar verlengd om het jaar 
2009 af te dekken. Eind mei 2009 was nog geen ofﬁ  ciële verlenging goedgekeurd. 
De regeringscommissarissen kunnen in verband met de betrouwbaarheid van de 
opvolgingsgegevens niet nagaan of deze van goede kwaliteit zijn. De Staat moet de OISZ bijgevolg aanmoedigen doeltreffende internecontrolesystemen in te voeren en een interneauditfunctie in het leven te roepen. Dergelijke diensten worden progres-sief geïnstalleerd. Er moet over de interne controle en de interneauditopdrachten worden gerapporteerd aan de regeringscommissarissen.   166e Cahier de la Cour des comptes 539Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
Constatant que plus de souplesse est souhaitable, le groupe de travail sur la contrac-
tualisation a proposé que, lorsque des nouvelles missions sont conﬁ  ées aux IPSS à 
la suite d’une décision du conseil des ministres, il ne faudrait plus soumettre à ce dernier la modiﬁ  cation du contrat d’administration qui en découle. Cet avenant serait 
négocié par les ministres de tutelle concernés, le ministre du Budget et les représen-tants de l’institution. Un projet de modiﬁ  cation de l’arrêté royal du 3 avril 1997 existe 
en ce sens. Toutefois, si la raison de l’échec de l’adoption des avenants est à trouver dans la détermination des moyens, ce projet ne paraît pas être une solution.
5.1 Conclusions Grâce aux initiatives prises par le SPF Sécurité sociale, la maîtrise du processus de 
contractualisation par l’État s’est améliorée par rapport à la première génération de contrats. Tant le processus de négociation, que la qualité et le suivi des résultats des contrats sont mieux encadrés. Le travail accompli par la cellule d’appui du SPF Sécu-rité sociale a permis une amélioration générale de la qualité des contrats d’adminis-tration. L’État lui-même a fait connaître ses orientations stratégiques pour les deuxiè-mes contrats.
Les troisièmes contrats évoluent vers des contrats plus stratégiques, où les aspects 
opérationnels présents dans les deuxièmes contrats seront suivis à l’aide d’outils de gestion interne. 
La fonction de commissaire de gouvernement, par contre, a peu évolué depuis l’audit 
initial. Ceci, combiné aux moyens limités du service d’appui du SPF Sécurité sociale, a pour conséquence d’affaiblir la position de l’État lors des négociations et du suivi.
La logique de la contractualisation voudrait que les moyens soient dorénavant alloués 
en fonction des résultats. Un engagement commun avait été inscrit dans les deuxiè-mes contrats d’administration de développer des systèmes de comptabilité analyti-que avec l’appui du SPF Budget. Dans les faits, les quelques IPSS qui disposent déjà d’un système de comptabilité analytique, n’utilisent toutefois pas cet outil pour la détermination des moyens. Ceux-ci continuent dès lors à être ﬁ  xés sur la base d’une enveloppe budgétaire. De plus, l’amélioration de l’efﬁ  cience ne fait l’objet d’aucun objectif dans les contrats. Ce dernier point constitue pourtant une des ver-tus de la contractualisation. Le secrétaire d’État au Budget, dans le cadre de la négociation des troisièmes contrats, a clairement demandé que l’efﬁ  cience soit suivie 
à l’aide d’un premier système simpliﬁ  é, dans l’attente de la mise en place d’un sys-
tème abouti de calcul des coûts. Il semble dès lors qu’il existe une réelle volonté de la part des parties contractantes d’aller de l’avant en matière de suivi de l’efﬁ  -cience.
Dans les faits, les deuxièmes contrats ont été prolongés d’un an aﬁ  n de couvrir l’an-
née 2009. Fin mai 2009, aucune prolongation ofﬁ  cielle n’avait toutefois encore été 
adoptée.
Pour ce qui est de la ﬁ  abilité des données de suivi, les commissaires du gouverne-
ment ne peuvent pas s’assurer de leur qualité. L’État doit donc encourager les IPSS à mettre en place des systèmes de contrôle interne efﬁ  caces et à se doter d’une fonction d’audit interne. De tels services se mettent progressivement en place. Le rapportage au proﬁ  t des commissaires du gouvernement afférent au contrôle interne 
et aux missions d’audit interne doit être assuré.  540 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
De problematiek van de positieve en negatieve sancties is niet opgelost. Er rijzen 
nog vragen bij de tenuitvoerlegging van het voorstel om uitsluitend positieve sancties te overwegen. 
Met het oog op de herziening van de overeenkomsten wordt een soepelere proce-
dure gepland. De toestand zou echter moeten worden geanalyseerd om zich ervan te vergewissen dat het voornaamste en enige obstakel voor de herziening van de con-tracten niet samenhangt met de bepaling van de middelen die samengaat met de onderhandeling over sommige bijakten. In dat geval zal het probleem enkel kunnen worden opgelost door relevante informatie over de efﬁ  ciëntie en het gebruik ervan in 
een constructieve geest van contractmanagement en goed beheer. 
5.2 Aanbevelingen 
– Versterking of herziening van de functie van regeringscommissarisDe rol van de regeringscommissaris “voogdij” en “begroting” en die van de onder-
steunende dienst van de FOD Sociale Zekerheid moet in het kader van de bestuurs-overeenkomsten duidelijk worden afgebakend. 
Om de regeringscommissarissen in staat te stellen hun rol bij de onderhandeling en 
de opvolging van de bestuursovereenkomsten voluit te kunnen spelen, zouden zij moeten kunnen beschikken over een systematische ondersteuning vanwege een ver-sterkte cel bij de FOD Sociale Zekerheid, waarvan de rol door alle betrokken partijen volkomen wordt aanvaard. Ook kan een wijziging van de geldende reglementering noodzakelijk zijn voor het optreden van de ondersteunende dienst bij de opvolging. 
Indien er geen dergelijke herstructurering komt, kan een college van regeringscom-
missarissen, dat over een ondersteunende dienst beschikt, worden ingesteld. 
Voor de derde reeks overeenkomsten moeten de deelnemende partijen erover waken 
dat tussen de regeringscommissarissen en de OISZ met het oog op de opvolging een protocol wordt goedgekeurd. Deze protocollen werden voor de opvolging van de tweede overeenkomsten niet formeel goedgekeurd. 
– Bepaling van de middelen en efﬁ  ciëntie als doelstelling
Om de doelstellingen inzake contractmanagement volledig te kunnen halen, moet 
ook het deel over de efﬁ  ciëntie worden gerealiseerd. 
Het onderhandelingsproces over de middelen moet worden herzien en alle actoren 
moeten erbij worden betrokken. Het klimaat van wantrouwen dat bij die onderhande-lingen heerst, moet worden weggewerkt door tegemoet te komen aan de respectieve gevoelens van vrees van de vertegenwoordigers van de begroting en de OISZ: 
het contractmanagement is geen opportuniteit om de middelen automatisch • 
op te drijven of terug te dringen;
de verbetering van de informatie over de kosten kan geen voorwendsel zijn om • 
te snoeien in de begroting.
Een verbetering van de efﬁ  ciëntie kan een gunstige context scheppen om positieve 
sancties toe te kennen.   166e Cahier de la Cour des comptes 541Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
La problématique des sanctions positives et négatives n’est pas résolue. La proposi-
tion d’envisager exclusivement des sanctions positives soulève encore beaucoup de questions de mise en œuvre. 
Pour faciliter la révision des contrats, il est envisagé d’assouplir la procédure. La 
situation devrait toutefois être analysée aﬁ  n de s’assurer que l’obstacle principal, voire exclusif, à la révision des contrats n’est pas lié à la détermination des moyens qui accompagne la négociation de certains avenants. Dans ce cas, seule une infor-mation pertinente sur l’efﬁ  cience et son utilisation dans un esprit constructif de contractualisation et de bonne gestion pourra résoudre le problème.
5.2 Recommandations 
– Renforcer ou revoir la fonction de commissaire du gouvernementLe rôle que jouent les commissaires du gouvernement « tutelle » et « budget » et le 
service d’appui du SPF Sécurité sociale dans le cadre des contrats d’administration doit être clairement déﬁ  ni.
Pour permettre aux commissaires du gouvernement de remplir leur rôle dans la négo-
ciation et le suivi des contrats d’administration, ils devraient disposer d’un appui systématique de la part d’une cellule renforcée au sein du SPF Sécurité sociale, dont le rôle serait pleinement accepté par tous les intervenants. L’intervention du service d’appui dans le suivi peut nécessiter une modiﬁ  cation de la réglementation en vigueur. 
À défaut d’une telle restructuration, le collège des commissaires du gouvernement, 
disposant d’un service d’appui, devrait être mis en place.
Pour les troisièmes contrats, les parties prenantes devront veiller à faire adopter un 
protocole entre les commissaires du gouvernement et l’IPSS en vue du suivi. Ces protocoles n’ont pas formellement été adoptés pour le suivi des deuxièmes
 contrats.
– La détermination des moyens et l’efﬁ  cience comme objectif
Pour atteindre pleinement les objectifs de la contractualisation, il faut que le volet 
consacré à l’amélioration de l’efﬁ  cience soit également mis en œuvre.
Le processus de négociation des moyens doit être revu, en associant tous les acteurs 
concernés. Le climat de méﬁ  ance qui règne lors de ces négociations doit être dissipé 
en rencontrant les craintes respectives des représentants du Budget et des IPSS :
la contractualisation n’est pas une opportunité pour augmenter ou diminuer • 
automatiquement les moyens ;
l’amélioration des informations sur les coûts ne peut pas constituer un pré- • 
texte pour procéder à des coupes budgétaires.
L’amélioration de l’efﬁ  cience créera un contexte favorable pour l’attribution de sanc-
tions positives. 542 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
Met de steun van de FOD B&B moet meer werk worden gemaakt van de ontwikke-
ling van betrouwbare systemen van analytische boekhouding die een objectieve raming van de middelen mogelijk maken. In de derde reeks overeenkomsten zou een vaste en gemeenschappelijke verbintenis moeten worden aangegaan om te komen tot efﬁ  ciëntiedoelstellingen voor alle bestuursovereenkomsten van de vierde genera-
tie. Er werd over dergelijke verbintenissen onderhandeld op het ogenblik van de opvolgingsaudit. 
– Waken over de kwaliteit van de beheersinstrumenten
Voor een betere garantie over de kwaliteit van de beheersgegevens moeten verdere 
inspanningen worden gedaan op het vlak van de interne controle en de invoering van onafhankelijke interne-auditdiensten. Voor de OISZ die niet groot genoeg zijn om over een eigen dienst te beschikken, zou kunnen worden overwogen een gemeen-schappelijke interne-auditfunctie in te stellen. De functie zou op homogene wijze moeten worden ingevuld. De Staat, en meer in het bijzonder de FOD B&B, die ter zake over deskundige kennis beschikt, zou de tenuitvoerlegging van de interne con-trole en de interne audit moeten opvolgen. Er moet voor worden gezorgd dat over de interne controle en de auditopdrachten wordt gerapporteerd aan de regeringscom-missarissen. 
– Behoud van de globale evaluatie 
Het globale evaluatieverslag zou moeten worden bestendigd omdat het een rol speelt 
in de verbetering van het contractmanagementproces. Een wijziging van de wetge-ving in die zin zou duidelijkheid brengen. 
–  Oplossing van de problematiek van de sancties met inachtneming van 
de contractmanagementlogica
De kwestie van de sancties waarin de reglementering voorziet, moet worden beslecht. 
Ofwel moet een objectief middel worden gedeﬁ  nieerd om deze concreet toe te pas-
sen, ofwel moet ervan worden afgestapt. Deze kwestie kan echter moeilijk los worden gezien van een doelmatigheidsopvolging bij de realisatie van de doelstellin-gen en zonder te voorzien in een systeem van negatieve sancties. 
–  Bekendmaking van de resultaten van de verwezenlijking van de overeenkomsten 
in overleg met de OISZ 
Aangezien de bestuursovereenkomsten van de OISZ worden gepubliceerd, acht het 
Rekenhof het nuttig dat ook de resultaten van de verwezenlijkingen bekend worden gemaakt, op een manier waarover in nauw overleg met de OISZ kan worden onder-handeld. 
5.3 Ontvangen antwoorden
De toezichthoudende minister van het RSVZ, de minister van KMO’s, Zelfstandigen, 
Landbouw en Wetenschapsbeleid sluit zich aan bij de vaststellingen en aanbevelin-gen van de opvolgingsaudit. Ze laat met name weten dat het RSVZ zijn analystisch boekhoudsysteem zal verbeteren om de opvolging van de efﬁ  ciëntie mogelijk te maken. In de derde bestuursovereenkomst zal ze zich engageren om een systeem uit te werken voor de interne controle en de beheersing van de organisatie. Vervolgens zal zij er een interne-auditdienst aan toevoegen.  166e Cahier de la Cour des comptes 543Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
Le développement de systèmes de comptabilité analytique ﬁ  ables, permettant une 
estimation objective des moyens, doit être intensiﬁ  é, avec le soutien du SPF Budget. 
Un engagement ferme et commun devrait être pris dans les troisièmes contrats aﬁ  n 
d’aboutir à des objectifs d’efﬁ  cience pour l’ensemble des contrats d’administration 
de la quatrième génération. Au moment de l’audit de suivi, de tels engagements étaient en cours de négociation.
– Veiller à la qualité des outils de gestion
Une meilleure assurance sur la qualité des données de gestion demande que soient 
poursuivis l’effort en matière de contrôle interne et la mise en œuvre de cellules d’audit interne indépendantes. Une mutualisation de la fonction d’audit interne pour-rait être envisagée pour les IPSS qui n’atteignent pas la taille critique pour disposer d’une cellule propre. Une homogénéité dans la fonction devrait être assurée. Cette mise en œuvre du contrôle interne et de l’audit interne doit être suivie par l’État et plus particulièrement par le SPF Budget qui dispose d’une expertise en la matière. Le rapportage au proﬁ  t des commissaires du gouvernement sur le contrôle interne et 
les missions d’audit doit être assuré.
– Maintenir l’évaluation globale
Vu son rôle dans l’amélioration du processus de contractualisation, le rapport d’éva-
luation global devrait être pérennisé. Une modiﬁ  cation en ce sens de la législation 
clariﬁ  erait les choses.
–  Résoudre la problématique des sanctions dans le respect de la logique de 
contractualisation
La question des sanctions, prévues par la réglementation, doit être tranchée. Il faut 
déﬁ  nir un moyen objectif de les appliquer concrètement ou les abandonner. Cette question peut toutefois difﬁ  cilement s’envisager sans un suivi de l’efﬁ  cience dans la 
réalisation des objectifs et sans prévoir un système de sanctions négatives.
– Publier les résultats de la réalisation des contrats en concertation avec les IPSS
Les contrats d’administration des IPSS faisant l’objet d’une publication, la Cour des 
comptes estime utile que les résultats des réalisations fassent également l’objet d’une mesure de publicité, à négocier en concertation étroite avec les IPSS.
5.3 Réponses reçues 
En tant que ministre de tutelle de l’Inasti, la ministre des PME, des Indépendants, de 
l’Agriculture et de la Politique scientiﬁ  que se rallie aux constatations et recomman-
dations de l’audit de suivi. Elle fait notamment savoir que l’Inasti améliorera son système de comptabilité analytique en vue de permettre le suivi de l’efﬁ  cience et s’engagera dans son troisième contrat d’administration à développer un système de contrôle interne et de maîtrise de l’organisation. Elle y greffera ensuite un service d’audit interne.  544 166e Boek van het RekenhofSpeciﬁ  eke commentaren Sociale Zekerheid
De minister steunt ook de voortzetting van de globale evaluatieoperatie die door de 
FOD Sociale Zekerheid wordt doorgevoerd en gaat ervan uit dat die zal bijdragen tot een verbetering van de overeenkomsten. Voorts is ze er voorstander van om de resultaten van de uitvoering van de bestuursovereenkomsten openbaar te maken.
Als toezichthoudend minister van de RVP, heeft de minister van Pensioenen en Grote 
Steden geantwoord dat hij ervan uitging dat de regeringscommissarissen die bevoegd zijn voor de RVP hun rol volledig hebben kunnen spelen en dat de wettelijke voor-schriften met betrekking tot een jaarlijkse evaluatie altijd werden nageleefd. Hij ver-zekert dat voor de derde overeenkomst zo snel mogelijk een samenwerkingsprotocol tussen de regeringscommissarissen en de RVP zal worden gesloten.
Wat de bepaling van de middelen en de opvolging van de efﬁ  ciëntie betreft, ver-
duidelijkt hij dat de RVP zich in de derde overeenkomst ertoe zal verbinden zijn mid-delen efﬁ  ciënt en doeltreffend te beheren en dat de instelling zal voortwerken aan de 
ontwikkeling van een analytisch boekhoudsysteem. De RVP zal nog voordat deze overeenkomst ten einde loopt, overstappen op een begroting die op de resultaten is gericht en niet langer op de middelen.
De minister herinnert eraan dat de RVP sinds 2002 over een interne-auditdienst 
beschikt die onder meer als opdracht heeft om de werking van het internecontrole-systeem te analyseren en te evalueren. Bovendien zal de RVP in de derde overeen-komst het engagement op zich nemen om een risicoanalyse uit te voeren in het licht van de doelstellingen van de overeenkomst, een business continuity plan  te bepalen 
voor wanneer zich een ramp voordoet, automatische controles op te nemen in zijn IT-toepassingen en een ex post  kwaliteitscontrole uit te voeren op de beslissingen.
Tot slot geeft de minister aan dat de globale evaluatie op initiatief van de FOD 
Volksgezondheid zal worden voortgezet, dat de basis van een uniform systeem van positieve en negatieve sancties zal worden vastgelegd op basis van een voorstel van het college van de OISZ en dat de RVP voorstander is van een bekendmaking van de resultaten van de overeenkomsten.
De staatssecretaris voor Begroting gaat eveneens akkoord met de geformuleerde 
vaststellingen en aanbevelingen. Hij verduidelijkt dat hij het protocolontwerp, dat weliswaar tussen de OISZ en de regeringscommissarissen “begroting” was opge-start maar niet voortgezet, zal heropstarten.
Wat de bepaling van de middelen en de opvolging van de efﬁ  ciëntie betreft, is hij van 
mening dat de middelen van de OISZ moeten worden gelinkt aan de doelstellingen van de bestuursovereenkomsten. Om dit te realiseren zal een verbintenis worden opgenomen in de derde overeenkomst waarbij de OISZ worden gestimuleerd hun inspanningen om een systeem voor analystische boekhouding en voor de opvolging van de efﬁ  ciëntie op poten te zetten, voort te zetten. Hetzelfde zal gebeuren voor de 
interne controle en audit.
Wat de problematiek van de sancties betreft, is hij van oordeel dat er nog meer denk-
werk moet worden geleverd en dat er eerst efﬁ  ciëntie-indicatoren moeten worden bepaald voordat sancties kunnen worden gedeﬁ  nieerd. Tot slot is de staatssecretaris 
voor Begroting ook de mening toegedaan dat de procedure voor de herziening van de bestuursovereenkomsten moet worden versoepeld.  166e Cahier de la Cour des comptes 545Sécurité sociale Commentaires spéciﬁ  ques
La ministre soutient également la poursuite de l’opération d’évaluation globale menée 
par le SPF Sécurité sociale, estimant qu’elle contribue à une amélioration des contrats. Elle est par ailleurs favorable à une publicité des résultats de l’exécution des contrats d’administration.
En tant que ministre de tutelle de l’ONP, le ministre des Pensions et des Grandes 
villes a répondu qu’il estimait que les commissaires du gouvernement en charge de l’ONP ont été en mesure de jouer pleinement leur rôle et que le prescrit légal en matière d’évaluation annuelle a toujours été respecté. Il assure que, pour le troi-sième contrat, un protocole de collaboration entre les commissaires et l’ONP sera conclu dans les meilleurs délais.
Pour la détermination des moyens et le suivi de l’efﬁ  cience, il précise que l’ONP 
s’engagera dans le troisième contrat, à mener une gestion efﬁ  ciente et efﬁ  cace de 
ses moyens et que l’organisme poursuivra le développement d’un système de comp-tabilité analytique. L’ONP passera avant l’expiration de ce contrat à un budget axé sur les résultats et non plus sur les moyens.
Le ministre rappelle que l’ONP dispose d’un service d’audit interne depuis 2002 qui 
a entre autres pour mission d’analyser et évaluer le fonctionnement du système de contrôle interne. En outre, dans le troisième contrat, l’ONP prendra notamment l’en-gagement de mener une analyse de risque au regard des objectifs du contrat, de déﬁ nir un plan de business continuity en cas de catastrophe, d’intégrer des contrôles 
automatiques dans ses applications IT et d’exercer un contrôle de qualité ex post sur les décisions. 
Il est enﬁ  n précisé que l’opération d’évaluation globale menée à l’initiative du SPF 
Sécurité sociale sera poursuivie, que les bases d’un système uniforme de sanctions positives et négatives seront déterminées à partir d’une proposition du collège des IPSS et que l’ONP est favorable à la publication des résultats de la réalisation des contrats.
Le secrétaire d’État au Budget rejoint également les constatations et recommanda-
tions formulées. Il précise qu’il réactivera le projet de protocole entre les IPSS et les commissaires du gouvernement « budget », entamé mais laissé en suspens. 
En ce qui concerne la détermination des moyens et le suivi de l’efﬁ  cience, il estime 
que la liaison entre les moyens des IPSS et les objectifs des contrats d’administra-tion doit être opérée. Pour ce faire, un engagement, incitant les IPSS à continuer leurs efforts de mise en place d’un système de comptabilité analytique et de suivi de l’efﬁ cience, sera inscrit dans le troisième contrat. Il en sera de même pour le contrôle 
et l’audit internes. 
Quant à la problématique des sanctions, il estime que la réﬂ  exion n’est pas encore 
arrivée à maturité et que la déﬁ  nition d’indicateurs d’efﬁ  cience est un préalable à la 
déﬁ nition des sanctions. Enﬁ  n, le secrétaire d’État au Budget est également d’avis 
d’assouplir la procédure de révision des contrats d’administration. 546 166e Boek van het RekenhofBeheer en Interne Controle
Deel IV 
Beheer en Interne Controle
De commentaar van het Rekenhof bij de algemene rekening blijft niet beperkt tot 
de resultaten van de controle van de rekeningen en de rechtmatigheid van de ﬁ  nanciële verrichtingen van het jaar, maar besteedt ook aandacht aan het beheer van de openbare diensten en de goede besteding van de overheidsgelden. 
rekeningen 2008 maar wel deel uitmaken van de jaarlijkse controleprogramma’s van het Rekenhof. Ze kunnen algemeen opgevat zijn of betrekking hebben op wel-bepaalde overheidsdiensten of uitgavencategorieën. 
Zoals de afgelopen jaren wordt bijzondere aandacht geschonken aan de interne 
controle bij de federale departementen, omdat deze essentieel is voor good gover-nance of deugdelijk bestuur.  166e Cahier de la Cour des comptes 547Gestion et contrôle interne
Partie IV 
Les commentaires de la Cour des comptes sur le compte général ne se limitent pas 
aux résultats du contrôle des comptes et à la légalité des opérations ﬁ  nancières de l’année. Ils se concentrent également sur la gestion des services publics et la bonne utilisation des moyens à la disposition du secteur public.
Cette partie comprend le résultat d’audits qui ne sont pas directement liés aux 
comptes 2008 mais font partie des programmes de contrôle annuels de la Cour. Ces audits peuvent être de portée générale ou concerner des services publics ou des catégories de dépenses spéciﬁ  ques.
Comme les années précédentes, une attention particulière est portée au contrôle 
interne dans les départements fédéraux, élément essentiel du concept de bonne gouvernance. 548 166e Boek van het RekenhofEerste evaluatie inwerkingtreding project FEDCOM Beheer en Interne Controle
1 FOD Kanselarij van de Eerste Minister, FOD Budget en Beheerscontrole, FOD Personeel en Organi-
satie, FOD Informatie- en Communicatietechnologie en FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de voedsel keten en Leefmilieu.
2 Rekenhof, 164e Boek, Volume I, p. 550 en 165e Boek, Volume I, p. 451.EERSTE  EVALUATIE  VAN DE INWERKINGTREDING  VAN HET PROJECT  FEDCOM BIJ 
SOMMIGE  DEPARTEMENTEN  VAN HET ALGEMEEN  BESTUUR
gekeurd. Deze situatie zorgt voor rechtsonzekerheid en vormt een risico voor het welslagen van het project. 
teitsnormen die op vraag van het Rekenhof in 2002 werden vastgelegd. Bovendien gaat de invoering van de nieuwe boekhouding en de afschafﬁ  ng van het voor-afgaand visum van het Rekenhof niet gepaard met een versterking van de interne-controlesystemen, meer bepaald wat de scheiding van functies en de controle op de vereffeningen betreft.
De federale overheidsboekhouding, die met de wet van 22 mei 2003 houdende 
organisatie van de begroting en van de comptabiliteit van de federale Staat werd ingevoerd, is sinds 1 januari 2009 in werking getreden bij vijf pilootdepartementen van het algemeen bestuur
1.
Het project FEDCOM behelst de IT-ondersteuning voor de implementatie van die 
nieuwe overheidscomptabiliteit bij de federale Staat. 
In het 164e en het 165e Boek van het Rekenhof werd al een stand van zaken over het 
FEDCOM-project opgenomen2. Dit artikel doet verslag over de eerste evaluatie die 
het Rekenhof heeft gemaakt van de werking van het systeem. Het heeft tijdens het eerste semester van 2009 de operationaliteit en de kwaliteit van de IT-applicatie onderzocht, meer bepaald wat betreft de mogelijkheden en beperkingen van het sys-teem, de manier van toegang en consultatie, de volledigheid van de erin opgenomen verrichtingen, de wijze waarop de kredieten worden bewaakt en de kwaliteit en pre-sentatie van de rapportering. Het Rekenhof heeft ook nagegaan wat de gevolgen zijn op het vlak van de rekenplichtigheid, in het bijzonder wat de afschafﬁ  ng van de bui-
tengewone rekenplichtigen betreft, en op welke manier de verantwoordingsstukken in een omgeving zonder voorafgaand visum worden bewaard en gearchiveerd.
2 Tegensprekelijke procedure
De bevindingen en aanbevelingen van het Rekenhof betreffende het project FED-
COM werden met brief van 9 september 2009 aan de minister van Begroting toe-gestuurd, met afschriften aan de staatssecretaris voor Begroting, aan de voorzitter a.i. van de FOD Budget en Beheerscontrole, aan de Federal Accountant en aan de projectmanager van FEDCOM. 
Het antwoord van de minister van Begroting werd op 23 oktober ontvangen en wordt 
in punt 8 kort toegelicht.   166e Cahier de la Cour des comptes 549Gestion et contrôle interne Première évaluation de l’application du projet Fedcom
1 SPF Chancellerie du Premier ministre, SPF Budget et Contrôle de la gestion, SPF Personnel et Orga-
nisation, SPF Technologie de l’information et de la communication et SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement. 
2 Cour des comptes, 164e Cahier, Volume I, p. 550 et 165e Cahier, Volume I, p. 451.PREMIÈRE  ÉVALUATION  DE L’APPLICATION  DU PROJET  FEDCOM  DANS CERTAINS  
DÉPARTEMENTS  DE L’ADMINISTRATION  GÉNÉRALE  
La loi du 22 mai 2003 relative à la comptabilité fédérale est entrée en vigueur 
le 1er janvier 2009 dans cinq départements pilotes. Cette date correspond égale-
ment au démarrage du projet Fedcom qui offre un soutien informatique dans la mise en œuvre de la nouvelle comptabilité publique dans les services publics fédéraux. 
Cette situation crée une insécurité juridique et constitue un risque pour la réussite du projet. 
de qualité ﬁ  xées en 2002 à la demande de la Cour des comptes. En outre, l’intro-duction de la nouvelle comptabilité et la suppression du visa préalable de la Cour des comptes ne s’accompagnent pas d’un renforcement des systèmes de contrôle interne, plus particulièrement en ce qui concerne la séparation des fonctions et le contrôle des liquidations.
La comptabilité publique fédérale, qui a été instaurée par la loi du 22 mai 2003 portant 
organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral , est en vigueur depuis le 
1
er janvier 2009 dans cinq départements pilotes de l’administration générale1.
Le projet Fedcom comprend le soutien informatique à la mise en œuvre de cette 
nouvelle comptabilité publique de l’État.
La Cour avait dressé l’état des lieux du projet Fedcom dans ses deux Cahiers pré-
cédents2. Elle rend à présent compte de sa première évaluation du fonctionnement 
du système. L’examen réalisé au cours du premier semestre 2009 a porté sur le caractère opérationnel et la qualité de l’application informatique, en particulier les possibilités et les limites du système, sur son mode d’accès et de consultation et sur l’exhaustivité des opérations y ﬁ  gurant, sur le mode de surveillance des crédits et sur 
la qualité et la présentation des rapports. La Cour a également analysé le mode de conservation et d’archivage des pièces justiﬁ  catives dans un environnement sans visa préalable ainsi que les conséquences en matière de responsabilité comptable, en particulier en ce qui concerne la suppression des comptables extraordinaires.
Les constatations et recommandations de la Cour au sujet du projet Fedcom ont été 
communiquées, par lettre du 9 septembre 2009, au ministre du Budget, avec copies au secrétaire d’État au Budget, au président a.i. du SPF Budget et Contrôle de la gestion, au service Comptable fédéral et au gestionnaire du projet Fedcom. 
La réponse du ministre du Budget, reçue le 23 octobre, est brièvement exposée au 
point 8. 550 166e Boek van het RekenhofEerste evaluatie inwerkingtreding project FEDCOM Beheer en Interne Controle
3 Met dien verstande dat er voor elke deelnemer eigenlijk twee go live datums zijn: 1 december voor de 
vastleggingen op het volgende boekjaar en 1 januari voor de opstart van het nieuwe jaar.
4 De voorbereiding van elke roll out  start al in februari van het eraan voorafgaande jaar en de roll out  
loopt in principe tot februari van het daaropvolgende jaar teneinde de opstart van de volgende roll out  
te kunnen evalueren ( go/no go ).Wat speciﬁ  ek de problematiek van de afschafﬁ  ng van de buitengewone rekenplich-
tigen en de aanstelling van nieuwe uitgavenrekenplichtigen betreft, werden de vast-stellingen van het Rekenhof met brieven van 16 september 2009 aan de bevoegde ministers van de FEDCOM-departementen en aan de staatssecretaris voor Begro-ting meegedeeld. Bij de afsluiting van dit Boek had het Rekenhof van hen geen antwoord ontvangen.
3 Actuele stand van het project FEDCOM
3.1 Uitbreiding van het project FEDCOM en roll out
Het was de bedoeling FEDCOM als pilootproject in productie te nemen op 1 okto-
ber 2008 in de vier horizontale FOD’s en in de FOD Volksgezondheid. Bij de andere FOD’s en POD’s zou de applicatie worden ingevoerd middels een uitrolscenario in drie golven van elk acht maanden. Het pilootproject is uiteindelijk bij de vijf bedoelde FOD’s op 1 januari 2009
3 live gegaan. De gebruikte software is SAP.
De ministerraad van 25 juli 2008 besliste om de federale comptabiliteitswet van 
22 mei 2003 volledig uit te voeren en de draagwijdte van het project uit te breiden tot alle aspecten waarin de wet voorziet, meer bepaald, het voeren van een volledige algemene boekhouding die geïntegreerd is met de budgettaire boekhouding en het opmaken van een ofﬁ  ciële rapportering die zowel de jaarrekening, de rekening van 
uitvoering van de begroting als een jaarverslag omvat. Er werd ook beslist het oor-spronkelijke uitroltijdpad van twee jaar met een jaar te verlengen en de go live  van 
elke roll out  te doen samenvallen met een nieuw begrotingsjaar: de eerste roll out  in 
2010, de tweede in 2011 en de laatste in 2012
4. 
Eind 2008 werd de samenstelling van de drie roll outs  bekendgemaakt:
Roll out  1 (2010) Roll Out  2 (2011) Roll Out  3 (2012)
•  FOD Sociale Zekerheid
•  FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal 
overleg
•  FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie
•  FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel 
en Ontwikkelingssamenwerking
•  POD Maatschappelijke Integratie, Armoede-
bestrijding, Sociale Economie en Grootsteden-beleid•  FOD Financiën
•  FOD Justitie
•  FOD Mobiliteit en Vervoer•  FOD Binnenlandse Zaken
•  POD Wetenschapsbeleid
•  Ministerie van 
•  Federale Politie
Gezien de positieve evaluatie van het pilootproject werd in februari 2009 gestart met 
de voorbereiding van de eerste roll out  om op 1 januari 2010 vier nieuwe FOD’s en 
een POD in de FEDCOM-perimeter op te nemen.
Eind oktober 2009 werd echter beslist dat de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse 
Handel en Ontwikkelingssamenwerking een jaar uitstel krijgt en pas op 1 januari 2011 in FEDCOM zal stappen.  166e Cahier de la Cour des comptes 551Gestion et contrôle interne Première évaluation de l’application du projet Fedcom
3 Étant entendu qu’il existe deux dates d’implémentation ( go live ) pour chaque participant : le 1er décem-
bre pour les engagements inscrits à l’exercice suivant et le 1er janvier pour le départ de la nouvelle 
année.
4 La préparation de chaque phase de déploiement est entamée plus tôt, en février de l’année qui pré-cède et elle dure, en principe, jusqu’en février de l’année suivante aﬁ  n de pouvoir évaluer le lancement 
de la phase de déploiement suivante (implémentation ou non).En ce qui concerne plus spéciﬁ  quement la problématique de la suppression des comp-
tables extraordinaires et de la désignation de nouveaux comptables des dépenses, la Cour a fait part de ses constatations aux ministres responsables des départements où Fedcom est utilisé et au secrétaire d’État au Budget par lettres du 16 septem-bre 2009. À la clôture de ce Cahier, elle n’avait pas reçu de réponse de leur part. 
3 Situation actuelle du projet Fedcom
3.1  Extension du projet Fedcom et phases de déploiement 
(« roll out  »)
L’objectif était que Fedcom entre en production, en tant que projet pilote, le 1
er octo-
bre 2008 dans les quatre SPF horizontaux et dans le SPF Santé publique. L’applica-tion devait être introduite dans les autres SPF et SPP en trois phases de migration de huit mois chacune. Le projet pilote a ﬁ  nalement été lancé le 1
er janvier 20093 dans 
les cinq SPF précités. Le logiciel utilisé est SAP. 
Le conseil des ministres du 25 juillet 2008 a décidé d’appliquer intégralement la loi 
du 22 mai 2003 relative à la comptabilité fédérale en élargissant la portée du projet à l’ensemble des aspects prévus par la loi, à savoir, plus particulièrement, la tenue d’une comptabilité générale complète intégrée avec la comptabilité budgétaire et la mise au point d’un rapportage ofﬁ  ciel comprenant tant les comptes annuels que le 
compte d’exécution du budget et un rapport annuel. Il a également été décidé de prolonger d’une année le calendrier de déploiement initial de deux ans et de faire coïncider la mise en œuvre ( go live) de chaque  phase de déploiement ( roll out ) avec 
une nouvelle année budgétaire : première phase en 2010, deuxième phase en 2011 et troisième et dernière phase en 2012
4. 
La composition des trois phases a été annoncée à la ﬁ  n 2008 :
•  SPF Sécurité sociale
•  SPF Emploi, Travail et Concertation sociale
•  SPF Économie, PME, Classes moyennes et 
Énergie
•  SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur 
•  SPP Intégration sociale, Lutte contre la
pauvreté, Économie sociale et Politiquedes grandes villes •  SPF Finances 
•  SPF Justice
•  SPF Mobilité et Transports•  SPF Intérieur
•  SPP Politique scientiﬁ  que
•  Ministère de la Défense 
nationale
•  Police fédérale
Vu l’évaluation positive du projet pilote, la préparation de la première phase de 
déploiement ( roll out 1 ) visant à intégrer, au 1er janvier 2010, quatre nouveaux SPF 
et un SPP dans le périmètre Fedcom a été entamée en février 2009. 
Fin octobre 2009, la décision a toutefois été prise de reporter d’un an, à savoir au 
1er janvier 2011, l’intégration du SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et 
Coopération au développement au système Fedcom. 552 166e Boek van het RekenhofEerste evaluatie inwerkingtreding project FEDCOM Beheer en Interne Controle
 5 Belgisch Staatsblad  van 29 december 2008, 4e editie, p. 68649.
 6 Meer bepaald Titel II, Hoofdstuk I van Titel III, Titel IV, Titel V en Titel VI.
 7 Meer bepaald de artikelen 19, 21, 26 en 43 tot 76.
 8 Zoals aangepast door de wet van 22 mei 2003 tot wijziging van de wet van 29 oktober 1846 op de 
inrichting van het Rekenhof.
 9 Artikelen 9 tot 15.
10 Parl. St.  Kamer, DOC 52 1607/001, p. 13.3.2 Programmawet 2008
De programmawet van 22 december 20085 heeft de inwerkingtreding van de wet van 
22 mei 2003 houdende organisatie van de begroting en van de comptabiliteit van de federale Staat uitgesteld tot 1 januari 2012. 
De programmawet organiseerde een procedure van progressieve tenuitvoerlegging 
van die wet vanaf 1 januari 2009 en bepaalde dat een aantal bepalingen vanaf 1 janu-ari 2009 al van toepassing werden op de vijf piloot-FOD’s
6. Bovendien zijn vanaf 
1 januari 2009 een aantal bepalingen van de federale comptabiliteitswet van 22 mei 2003 ook van toepassing op alle FOD’s en POD’s van het algemeen bestuur
7.
Die progressieve inwerkingtreding van de hervorming van 2003 voor de piloot-FOD’s 
blijkt ook uit de inwerkingtreding voor die diensten, vanaf 1 januari 2009, van som-mige nieuwe bepalingen die te maken hebben met de organisatie van de controle door het Rekenhof. Dat is het geval voor het nieuwe artikel 5 van de wet van 29 okto-ber 1846 op de inrichting van het Rekenhof
8. Dat artikel geeft een ruimere en meer 
coherente deﬁ  nitie van de controlebevoegdheden van het Rekenhof, onder meer in 
het domein van de algemene en de budgettaire boekhouding.
Diezelfde programmawet legt ook een aantal bepalingen met betrekking tot de con-
trole van de vastleggingen vanaf 1 januari 2009 aan de piloot-FOD’s op9. Die regels 
viseren het van kracht blijven van het geheel van de bepalingen van het koninklijk besluit van 31 mei 1966 houdende regeling van de controle op de vastlegging van uitgaven in de diensten van algemeen bestuur van de Staat
10.
4 Juridische omkadering van FEDCOM
De programmawet van 22 december 2008, die de tenuitvoerlegging van de voor-
noemde wet van 22 mei 2003 regelt, vormt de wettelijke basis voor de invoering vanaf 1 januari 2009 van FEDCOM in de vijf piloot-FOD’s.
Meer dan tien maanden nadat met FEDCOM werd gestart, ontbreken nog alle konink-
lijke besluiten waarin de regels voor de uitvoering van de nieuwe comptabiliteitsregels moeten worden vastgelegd. De besluiten met betrekking tot het boekhoudplan, de aanvullende regels van voorstelling van de jaarrekening, de voorstelling van de uitvoe-ringsrekening van de begroting, het toekennen van voorschotten, de aan de rechts-macht van het Rekenhof onderworpen rekenplichtigen, de actoren en de archivering van verantwoordingsstukken zijn weliswaar in voorbereiding, maar een sluitend regle-mentair kader ligt op korte termijn niet in het verschiet.  166e Cahier de la Cour des comptes 553Gestion et contrôle interne Première évaluation de l’application du projet Fedcom
 5 Moniteur belge , 29 décembre 2008, 4e édition p. 68649.
 6 Plus précisément, le titre II ; le chapitre I du titre III ; le titre IV ; le titre V et le titre VI.
 7 À savoir les articles 19, 21, 26 et 43 à 76.
 8 Telle qu’adaptée par la loi du 22 mai 2003 modiﬁ  ant la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisation 
de la Cour des comptes.
 9 Articles 9 à 15.
10 Doc. parl., Chambre, DOC 52 1607/001, p. 13. 3.2 Loi-programme de 2008
La loi-programme du 22 décembre 20085 a reporté au 1er janvier 2012 l’entrée en 
vigueur de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral. 
La loi-programme a organisé la mise en œuvre progressive de cette loi à partir du 
1
er janvier 2009 en prévoyant l’application dès cette date de certaines dispositions 
aux cinq départements pilotes6. En outre, depuis le 1er janvier 2009, un certain nom-
bre de dispositions de la loi du 22 mai 2003 relative à la comptabilité fédérale sont applicables à tous les SPF et SPP de l’administration générale
7.
Cette application progressive de la réforme de 2003 pour les départements pilotes 
ressort également de l’entrée en vigueur, à partir du 1er janvier 2009, dans ces ser-
vices, de certaines nouvelles dispositions relatives à l’organisation du contrôle par la Cour des comptes. Tel est notamment le cas du nouvel article 5 de la loi du 29 octo-bre 1846 relative à l’organisation de la Cour des comptes
8. Cet article contient une 
déﬁ nition plus large et plus cohérente des compétences de contrôle de la Cour des 
comptes, notamment dans le domaine de la comptabilité générale et budgétaire.
Cette même loi-programme prévoit aussi l’application aux départements pilotes à 
partir du 1er janvier 2009 de plusieurs dispositions relatives au contrôle des engage-
ments9. Ces règles visent à maintenir l’application de toutes les dispositions de l’ar-
rêté royal du 31 mai 1966 portant règlement de l’engagement des dépenses dans les services d’administration générale de l’État
10.
4 Cadre juridique de Fedcom
La loi-programme du 22 décembre 2008, qui règle la mise en œuvre de la loi du 
22 mai 2003 précitée, a posé le fondement légal de l’introduction au 1er janvier 2009 
du système Fedcom dans les cinq départements pilotes. 
Or, plus de dix mois après le lancement de Fedcom, les arrêtés royaux qui doivent 
ﬁ xer les modalités d’exécution des nouvelles règles comptables font toujours défaut. 
Les arrêtés relatifs au plan comptable, les règles complémentaires relatives à la pré-sentation des comptes annuels, à la présentation du compte d’exécution du budget, à l’octroi d’avances, aux comptables justiciables de la Cour des comptes, aux acteurs et à l’archivage des pièces justiﬁ  catives sont, certes, en préparation, mais la création 
d’un cadre réglementaire exhaustif ne se dessine pas dans un futur proche. 554 166e Boek van het RekenhofEerste evaluatie inwerkingtreding project FEDCOM Beheer en Interne Controle
De inwerkingtreding van de nieuwe comptabiliteitswet en het operationeel worden 
van de FEDCOM-toepassing op 1 januari 2009 hebben er de facto  toe geleid dat er 
afspraken werden gemaakt en dat al nieuwe actoren werden ingeschakeld, niettegen-staande de hierover noodzakelijke reglementaire bepalingen ontbreken. Zo worden er bijvoorbeeld voorschotten toegekend, rekenplichtigen aangesteld en vereffenaars en boekhouders ingeschakeld in het comptabele proces zonder dat de overeenkomstig de federale comptabiliteitswet van 22 mei 2003 reglementair te bepalen uitvoerings-regels, verantwoordelijkheden en bevoegdheden voor handen zijn.
In afwachting van de goedkeuring en publicatie van de diverse koninklijke besluiten 
werden bij ministeriële omzendbrief van de staatssecretaris voor Begroting van 2 maart 2009 richtlijnen in verband met de optredende actoren en de vaststelling van het boekhoudplan op de piloot-FOD’s van toepassing verklaard. Die richt lijnen nemen 
letterlijk de betrokken ontwerpen van koninklijk besluit over. Deze pragmatische regeling is ontoereikend en kan hoogstens gedurende een korte periode het gemis aan de wettelijke besluiten opvangen. Minstens één ontwerp van koninklijk besluit (in verband met de actoren) is trouwens intussen al grondig gewijzigd, wat de juridische onzekerheid en verwarring nog heeft doen toenemen.
De afwezigheid van een reglementair kader vormt een risico voor het welslagen van 
het project die een impact kan hebben op ondermeer de doorlooptijd, het contract met de consultant, het budget, de boekhoudkundige registratie, de verantwoordelijk-heden en de organisatie van het budgettaire en comptabele proces.
Het Rekenhof is van oordeel dat de hoogste prioriteit moet worden toegekend aan 
de goedkeuring van de regelgeving die nog ontbreekt, zeker in het licht van de vol-gende roll outs .
5 Toegankelijkheid van het systeem en ﬁ  nanciële rapportering
De informatisering van de nieuwe boekhouding biedt opportuniteiten om te komen 
tot een meer performant en transparant boekhoudstelsel. Voor het Rekenhof houdt dit onder meer in dat het systeem de nodige informatie moet bevatten en een ﬁ  nan-
ciële rapportering moet genereren op basis waarvan het Rekenhof zijn controles en informatieopdrachten in de best mogelijke omstandigheden kan uitvoeren.
5.1 Vroegere engagementen
Het Rekenhof heeft van de voormalige voorzitter van de FOD Budget en Beheers-
controle, in antwoord op zijn brief van 20 november 2002, de garantie gekregen dat hem, ten behoeve van zijn informatieopdracht op budgettair vlak, permanent en onmiddellijk toegang zou worden verzekerd tot de budgettaire aanrekeningen op de vastleggingskredieten en de vereffeningskredieten, en dat voor de uitoefening van zijn andere controleopdrachten het online  verbonden zou worden met het ERP-sys-
teem ( Enterprise Resource Planning ), in het Rekenhof en ter plaatse in de departe-
menten.
Bovendien zou het systeem voorzien in de uitbouw van een warehouse -applicatie om 
speciﬁ  eke transacties of data uit het geheel te halen die nodig zijn voor het uitvoeren 
van gerichte en aanvullende controles en van relevante querries  en voor de analyse 
van volledige databases aan de hand van gegevensbestanden van het type  ﬂ  at ﬁ  le .   166e Cahier de la Cour des comptes 555Gestion et contrôle interne Première évaluation de l’application du projet Fedcom
L’entrée en vigueur de la nouvelle loi comptable et la mise en œuvre de l’application 
Fedcom au 1er janvier 2009 ont abouti de facto à la conclusion d’un certain nombre 
d’accords et à l’intervention, d’ores et déjà, de nouveaux acteurs, et ce malgré l’ab-sence des dispositions réglementaires nécessaires à cet effet. C’est ainsi, par exem-ple, que des avances de fonds sont octroyées, des comptables désignés et des liqui-dateurs et des comptables intégrés au processus comptable malgré l’absence des modalités d’exécution, des responsabilités et des compétences à ﬁ  xer réglementaire-
ment, conformément aux dispositions de la loi comptable fédérale du 22 mai 2003.
En attendant l’approbation et la publication des divers arrêtés royaux, une circulaire 
ministérielle du secrétaire d’État au Budget du 2 mars 2009 a déclaré applicables aux départements pilotes des directives concernant les acteurs intervenants et la ﬁ xation du plan comptable. Ces directives reprennent à la lettre les projets d’arrêtés 
royaux concernés. Ce règlement pragmatique est insufﬁ  sant et ne peut pallier tout 
au plus que pendant une brève période l’absence des arrêtés prévus par la loi. D’ailleurs, dans l’intervalle, au moins un projet d’arrêté royal (relatif aux acteurs) a déjà subi une modiﬁ  cation fondamentale, ce qui n’a fait qu’accroître l’insécurité juri-
dique et la confusion.
L’absence de cadre réglementaire constitue un risque pour la réussite du projet qui 
peut avoir une incidence sur, notamment, le délai d’exécution, le contrat conclu avec le consultant, le budget, l’enregistrement comptable, les responsabilités et l’organi-sation du processus budgétaire et comptable.
La Cour des comptes estime qu’il convient d’accorder la plus haute priorité à l’adop-
tion de la réglementation qui fait encore défaut, certainement à la lumière des pro-chaines phases de déploiement.
5 Accessibilité du système et rapportage ﬁ  nancier
L’informatisation de la nouvelle comptabilité constitue une occasion pour augmenter 
la performance et la transparence du système comptable. Pour la Cour des comptes, cela signiﬁ  e, notamment, que le système doit contenir les informations nécessaires 
et générer des rapports ﬁ  nanciers qui lui permettront de remplir dans les meilleures 
conditions possibles ses missions de contrôle et d’information. 
5.1 Engagements antérieurs
En réponse à sa lettre du 20 novembre 2002, la Cour des comptes a obtenu de l’an-
cien président du SPF Budget et Contrôle de la gestion la garantie que, sur le plan de sa mission d’information en matière budgétaire, elle serait capable de suivre en permanence et immédiatement les imputations budgétaires pour les crédits d’enga-gement et de liquidation et que, pour l’exercice de ses autres missions de contrôle, elle serait reliée en ligne avec le système ERP ( Enterprise Resource Planning ), tant 
depuis ses bureaux que, sur place, dans les départements. 
En outre, le système prévoirait le développement d’une application « warehouse  ». 
Cette application permettrait d’une part, d’extraire de la banque de données les opérations ou données spéciﬁ  ques nécessaires à la réalisation de contrôles ciblés et 
complémentaires et d’autre part, d’analyser les banques de données de manière intégrale au moyen de ﬂ  at ﬁ  les  et d’effectuer des recherches pertinentes de manière 
informatisée ( querries ).  556 166e Boek van het RekenhofEerste evaluatie inwerkingtreding project FEDCOM Beheer en Interne Controle
5.2 Vaststellingen
Het Rekenhof heeft tijdens de eerste maanden van 2009 de operationaliteit en de 
kwaliteit van de IT-applicatie onderzocht. Zoals blijkt uit de hierna opgenomen vast-stellingen, beantwoordt het FEDCOM-systeem momenteel nog niet aan de kwali-teitsnormen die in punt 5.1 zijn vermeld.
5.2.1 Technische moeilijkheden inzake het genereren van de gewenste informatie
Het genereren van de gewenste informatie is technisch moeilijk en weinig gebruiks-vriendelijk door een gebrek aan bruikbare en leesbare rapporten, werkinstructies of handleidingen en door de afwezigheid van een verklarende lijst van de gebruikte termen en codes.
5.2.2 Beperkte toegang tot de transacties
Het is niet in overeenstemming met de eerder vermelde afspraken dat het Rekenhof, als externe controleur, geen toegang heeft tot alle transacties in FEDCOM die het nodig acht voor zijn controles. Het kan begrijpen dat het geen toegang krijgt tot transacties die direct ingrijpen in de totstandkoming van de stamgegevens van FEDCOM of die rechtstreeks invloed hebben op de boekhouding van de FOD’s, maar het kan niet aanvaarden dat het niet gemachtigd is sommige transacties over de facturen, de kasinningen, het kasboek, de saldi van leveranciers en de verrichtin-gen van rekenplichtigen te ondervragen.
Het Rekenhof heeft er bij de minister van Begroting op aangedrongen dat het op een 
algemene manier toegang zou krijgen tot alle transacties, met uitzondering van de transacties waarvoor de Federal Accountant kan aantonen dat de autorisatie niet aan het Rekenhof kan worden verleend om redenen van beheer of veiligheid.
5.2.3 Ontoereikende ﬁ  nanciële rapportering
Het Rekenhof heeft de maandelijkse rapporten over de uitvoering van de begroting in de vijf piloot-FOD’s, zoals afgeleverd door de diensten van de Federal Accountant, meermaals becommentarieerd, onder meer wat betreft de gebruiksvriendelijkheid, de conformiteit met de wetgeving, de presentatie van de resultaten op niveau van de basisallocaties en het wettelijk programmakrediet, de scheiding tussen de verrichtin-gen op gesplitste en variabele kredieten en de correctheid van de cijfers van de rap-porten.
Het heeft vastgesteld dat er geen of slechts in beperkte mate rekening met zijn 
opmerkingen en suggesties werd gehouden. De rapporten vertonen dan ook nog heel wat belangrijke gebreken. Het Rekenhof dringt er dus op aan dat de rapporten zouden worden aangepast overeenkomstig de opmerkingen die het heeft geformu-leerd.
5.2.4 Onvoldoende kredietbewaking 
De automatische beschikbaarheidscontrole van de kredieten binnen SAP lijkt enkel te gebeuren op het niveau van de sub-basisallocatie
11, voor zover het geen perso-
neels- of andere vaste uitgaven betreft. Op die manier kunnen de in de begroting toegestane kredieten worden overschreden (zowel op het niveau van de basisalloca-tie als op het niveau van het wettelijke programmakrediet), door de aanrekening van uitgaven op andere sub-basisallocaties (met beschikbaar krediet) van eenzelfde 
11 De basisallocaties worden in FEDCOM onderverdeeld in sub-basisallocaties, ten behoeve van de ana-
lytische boekhouding van de departementen.  166e Cahier de la Cour des comptes 557Gestion et contrôle interne Première évaluation de l’application du projet Fedcom
11 Dans Fedcom, les allocations sont subdivisées en sous-allocations de base en vue de la comptabilité 
analytique des départements. 5.2 Constatations
La Cour des comptes a, durant les premiers mois de 2009, analysé le caractère opé-
rationnel et la qualité de l’application informatique. Ainsi qu’il ressort des constata-tions ci-après, le système Fedcom ne répond, pour le moment, pas encore aux nor-mes de qualité énumérées au point 5.1.
5.2.1  Difﬁ  cultés techniques en matière de génération des informations 
souhaitées
La génération des informations souhaitées est techniquement difﬁ  cile et peu convi-
viale à défaut de rapports, d’instructions de travail ou de manuels utilisables et lisi-bles et en l’absence d’une liste explicative des termes et codes utilisés.
5.2.2 Accès limité aux transactions
Contrairement à ce qui avait été convenu, la Cour des comptes, en sa qualité de contrôleur externe, n’a pas obtenu l’accès à l’ensemble des transactions, présentes dans Fedcom et jugées utiles à la réalisation de ses contrôles. La Cour comprend que l’accès aux transactions qui ont un impact direct sur l’élaboration des données fondamentales de Fedcom ou sur la comptabilité des SPF lui soit refusé, mais elle ne peut accepter que certaines transactions concernant les factures, les perceptions de caisse, le livre de caisse, les soldes des fournisseurs et les opérations des compta-bles ne lui soient pas accessibles.
La Cour des comptes a insisté auprès du ministre du Budget pour obtenir de manière 
générale l’accès à toutes les transactions, à l’exception de celles pour lesquelles le service Comptable fédéral peut démontrer que l’autorisation ne peut lui être accor-dée pour des raisons de gestion ou de sécurité. 
5.2.3 Insufﬁ  sance du rapportage ﬁ  nancier
La Cour des comptes a commenté à plusieurs reprises les rapports mensuels consa-crés à l’exécution du budget dans les cinq départements pilotes, tels que fournis par le service Comptable fédéral. Les commentaires concernaient, notamment, la convi-vialité, la conformité avec la législation, la présentation des résultats au niveau des allocations de base et du crédit de programme légal, la distinction entre les opéra-tions effectuées sur les crédits dissociés et variables et l’exactitude des chiffres des rapports. 
Elle a constaté que ses observations et suggestions n’ont pas été prises en compte, 
ou seulement dans une mesure limitée, et que les rapports présentent encore de nombreuses lacunes. La Cour insiste, dès lors, pour que les rapports soient adaptés en fonction des observations qu’elle a formulées.
5.2.4 Insufﬁ  sance de la surveillance des crédits
Le contrôle automatique de la disponibilité des crédits prévu dans SAP semble s’ef-fectuer uniquement au niveau de la sous-allocation de base
11, pour autant qu’il ne 
s’agisse pas de dépenses de personnel ou d’autres dépenses ﬁ  xes. De cette manière, 
il est donc possible de dépasser les crédits accordés dans le budget (tant au niveau de l’allocation de base qu’au niveau du crédit de programme légal) par l’imputation des dépenses à d’autres sous-allocations de base (dotées d’un crédit disponible)  558 166e Boek van het RekenhofEerste evaluatie inwerkingtreding project FEDCOM Beheer en Interne Controle
12 Artikel 3 maakt hoofdstuk I van titel III van de wet van 22 mei 2003 ook van toepassing op de andere 
FOD’s en POD’s van het algemeen bestuur.programma. Die modaliteit miskent de door het parlement gemachtigde limiet van het wettelijke programmakrediet en verhindert ook dat het Rekenhof een antwoord kan bieden op de vereisten van alinea 3 van artikel 61 van de federale comptabili-teitswet van 22 mei 2003, die stelt dat “ het Rekenhof zonder uitstel de bevoegde 
minister, de minister van Begroting en, in voorkomend geval, de Kamer van volks-vertegenwoordigers, inlicht over elke vastgestelde overschrijding of overschrijving van de uitgavenkredieten”.  
Het Rekenhof vraagt dat in de SAP-toepassing een sluitende controle wordt inge-
bouwd die de in alinea 1 van artikel 61 verboden kredietoverschrijdingen onmogelijk moet maken.
5.2.5 Onvoldoende auditmogelijkheden
Het Rekenhof heeft evenmin toegang tot de transacties in SAP die de mogelijkheid bieden de databank op een meer efﬁ  ciënte en systematische manier te ondervragen. 
Om een moderne ﬁ  nanciële audit van de openbare comptabiliteit te kunnen uit voeren, 
moet het Rekenhof naast de traditionele rapporten ook kunnen beschikken over ﬂ  at 
ﬁ  les die alle pertinente boekhoudgegevens van een beoogde periode bevatten. De 
raadpleging van de gegevens uit FEDCOM zou dus ook moeten kunnen gebeuren door middel van auditmodules die normaal standaard in SAP zijn geïntegreerd.
Het Rekenhof heeft aan de minister van Begroting gevraagd hem toegang tot die 
auditmodules te verschaffen.
5.2.6 Risico op laattijdige overlegging van de algemene rekening
De uitvoering van de programmawet van 22 december 2008
12 impliceert dat de alge-
mene rekening 2009 van alle FOD’s en POD’s vóór 31 maart 2010 moet worden voorgelegd aan het Rekenhof, die de rekening met zijn commentaar vóór 31 mei 2010 aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers zal overleggen.
Het Rekenhof herinnert eraan dat het naast elkaar bestaan van twee boekhoudsys-
temen en twee boekhoudwetgevingen, met elk eigen regels voor de boeking en de aanrekening van de verrichtingen, de transparantie, de kwaliteit van de rapportering en het respect van de kalender in het gedrang kan brengen. Het Rekenhof kan niet aanvaarden dat een gedeeltelijke verantwoordelijkheid wordt ingevoerd voor de opmaak van de algemene rekening zodanig dat hem twee (deel)rekeningen (de minis-ter van Financiën voor de niet-FEDCOM-FOD’s en de minister van Begroting voor de FEDCOM-FOD’s) worden overgelegd. Het heeft de minister van Begroting, die bevoegd is om de geconsolideerde algemene rekening op te stellen, gevraagd de nodige maatregelen te treffen om hem die rekening tijdig toe te sturen. Een snelle en efﬁ  ciënte rekeningcontrole is slechts mogelijk indien het Rekenhof voorafgaand 
aan de wettelijke overleggingstermijn al kan beschikken over een aantal voorberei-dende ﬁ  nanciële staten.
De regering en het Rekenhof hebben steeds benadrukt dat de invoering van de 
nieuwe boekhouding en de afschafﬁ  ng van het voorafgaand visum van het Rekenhof 
gepaard zouden moeten gaan met een versterking van de internecontrolesystemen en de uitbouw van een betrouwbare interne audit.  166e Cahier de la Cour des comptes 559Gestion et contrôle interne Première évaluation de l’application du projet Fedcom
12 L’article 3 rend le chapitre I du titre III de la loi du 22 mai 2003 également applicable aux autres SPF 
et SPP de l’administration générale.d’un même programme. Cette modalité méconnaît la limite du crédit de programme légal autorisé par le Parlement et, en outre, ne permet pas à la Cour des comptes de satisfaire aux exigences de l’alinéa de l’article 61 de la loi comptable fédérale du 22 mai 2003, qui dispose que la Cour des comptes « informe sans délai le ministre 
compétent, le ministre du Budget et, le cas échéant, la Chambre des représentants de tout dépassement ou de tout transfert de crédit des dépenses constaté » .
Elle demande, dès lors, que soit intégré à l’application SAP un contrôle efﬁ  cace 
qui doit rendre impossibles les dépassements de crédits interdits à l’alinéa 1
er de 
l’article 61.
5.2.5 Insufﬁ  sance des possibilités d’audit
La Cour des comptes n’a pas davantage accès aux transactions effectuées dans SAP qui permettent une consultation plus efﬁ  ciente et systématique de la banque de 
données. Pour pouvoir effectuer un audit ﬁ  nancier moderne de la comptabilité publi-
que, la Cour des comptes devrait pouvoir disposer, outre des rapports traditionnels, de ﬂ  at ﬁ  les , qui contiennent toutes les données comptables pertinentes d’une période 
déterminée. Les données ﬁ  gurant dans Fedcom devraient donc aussi pouvoir être consultées à l’aide de modules d’audit, qui sont normalement intégrés de manière standard dans SAP.
La Cour des comptes a demandé au ministre du Budget de lui donner accès à ces 
modules d’audit. 
5.2.6 Risque de transmission tardive du compte général
L’exécution de la loi-programme du 22 décembre 2008
12 implique que le compte 
général 2009 de l’ensemble des SPF et SPP doit être soumis avant le 31 mars 2010 à la Cour des comptes, qui le transmettra à la Chambre des représentants avec ses observations avant le 31 mai 2010. 
La Cour rappelle que la coexistence de deux systèmes comptables et de deux légis-
lations comptables, ayant chacun leurs propres règles pour la comptabilisation et l’imputation des opérations, peut mettre en péril la transparence, la qualité des rap-ports et le respect du calendrier. Elle ne peut accepter l’instauration d’une responsa-bilité partagée pour la confection du compte général de sorte que deux comptes (partiels) lui seraient soumis (par le ministre des Finances pour les départements non pilotes et par le ministre du Budget pour les pilotes). Elle a demandé au ministre du Budget, qui est compétent pour élaborer le compte général consolidé, de prendre les mesures nécessaires pour lui envoyer ce compte dans les délais prévus. Un contrôle rapide et efﬁ  cient des comptes n’est possible que si elle peut disposer, dès 
avant le délai légal de transmission, d’un certain nombre d’états ﬁ  nanciers prépara-
toires.
Le gouvernement et la Cour des comptes ont toujours insisté sur le fait que l’intro-
duction de la nouvelle comptabilité et la suppression du visa préalable de la Cour devraient aller de pair avec un renforcement des systèmes de contrôle interne et l’instauration d’un audit interne ﬁ  able. 560 166e Boek van het RekenhofEerste evaluatie inwerkingtreding project FEDCOM Beheer en Interne Controle
13 Artikel 7.
14 Brieven van 11 februari 2009.
15 Zie artikel 4 van de programmawet van 22 december 2008.
16 Brief van 11 februari 2009.Met de koninklijke besluiten van 17 augustus 2007 werden de principes van het 
internecontrolesysteem, de interne-auditactiviteiten en de oprichting van een audit-comité binnen sommige diensten van de federale uitvoerende macht vastgelegd. In die besluiten zijn maatregelen opgenomen om de risico’s te beheersen die betrekking hebben op de budgettaire, boekhoudkundige en ﬁ  nanciële processen. 
Het Rekenhof heeft nagegaan of er bij de ontwikkeling en operationalisering van het 
FEDCOM-project voldoende aandacht werd besteed aan de interne controle. De belangrijkste bevindingen die het in de piloot-FOD’s heeft gemaakt, zijn de volgende:
onvoldoende controle op de vereffeningen door de controleur van de vastleg- • 
gingen; 
weinig of geen initiatieven voor de uitbouw van een degelijke interne controle die • 
beantwoordt aan de voornoemde koninklijke besluiten van 17 augustus 2007;
de in de wet vastgelegde scheiding van de beslissings-, uitvoerings-, registra- • 
tie-, bewarende en toezichtsfuncties wordt niet of niet strikt toegepast en de functie- en taakbeschrijvingen voor de personen die optreden in het nieuwe ﬁ  nanciële en comptabele proces ontbreken, niettegenstaande FEDCOM al operationeel is en georganiseerd wordt rond duidelijk afgebakende rollen en verantwoordelijkheden;
het ontbreken van uniforme regels in verband met de centrale archivering van • 
vastleggings- en vereffeningsdossiers, die een vlotte toegankelijkheid voor het 
Rekenhof moet waarborgen.
7  Afschafﬁ  ng van buitengewone rekenplichtigen en aanstelling van 
nieuwe uitgavenrekenplichtigen der voorschotten
Zowel de federale comptabiliteitswet van 22 mei 2003 als de wet van 22 mei 2003 
tot wijziging van de wet op de inrichting van het Rekenhof bepaalt niet meer de voor-afgaande tussenkomst van het Rekenhof in het uitgavenproces. De programmawet van 22 december 2008
13 heeft in de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van 
het Rekenhof een artikel 22 ingevoegd die de artikelen 14 (voorafgaand visum) en 15 (systeem van geldvoorschotten) van die organieke wet opheft ten aanzien van de piloot-FOD’s. Als gevolg daarvan verdwijnen de buitengewone rekenplichtigen in deze departementen.
Het Rekenhof had de voorzitters van de piloot-FOD’s erover ingelicht dat hun buiten-
gewone rekenplichtigen zo vlug mogelijk een eindrekening van hun beheer moesten opmaken, het resterende saldo van de geldvoorschotten moesten terugstorten in de Schatkist en hun postrekening moesten afsluiten
14. Tezelfdertijd wees het Rekenhof 
er de ministers op dat, in afwijking van artikel 66 van de wet van 22 mei 2003, vanaf 1 januari 2009 aan rekenplichtigen voorschotten kunnen worden toegekend om de betaling van sommige uitgaven mogelijk te maken
15. Aan de minister van Financiën 
werd gevraagd het Rekenhof door middel van maandelijkse of trimesteriële staten op de hoogte te brengen van de verstrekte nieuwe voorschotten en van de ﬁ  nanciële 
rekeningen die daartoe worden geopend
16.  166e Cahier de la Cour des comptes 561Gestion et contrôle interne Première évaluation de l’application du projet Fedcom
13 Article 7.
14 Lettres du 11 février 2009.
15 Cf. article 4 de la loi-programme du 22 décembre 2008.
16 Lettre du 11 février 2009.Les arrêtés royaux du 17 août 2007 ont ﬁ  xé les principes du système de contrôle 
interne, des activités d’audit interne et de la création d’un comité d’audit au sein de certains services du pouvoir exécutif fédéral. Ces arrêtés prévoient également des mesures en matière de maîtrise des risques liés aux processus budgétaires, compta-bles et ﬁ  nanciers.
La Cour des comptes a vériﬁ  é si, dans le cadre du développement et de la mise en 
service du projet Fedcom, le contrôle interne a fait l’objet d’une attention sufﬁ  sante. 
Les principales constatations effectuées au sein des départements pilotes sont les suivantes :
Le contrôle des liquidations par le contrôleur des engagements est insufﬁ  - • 
sant ; 
Les initiatives en vue d’élaborer un contrôle interne de qualité respectant les • 
dispositions des arrêtés royaux du 17 août 2007 précités sont inexistantes ou peu nombreuses ;
La séparation des fonctions de décision, d’exécution, d’enregistrement, de • 
conservation et de surveillance prévue par la loi n’est pas encore d’applica-tion, sinon de manière peu stricte, et les descriptions de fonctions et de tâches pour les intervenants dans le nouveau processus ﬁ  nancier et comptable font 
défaut, bien que le système Fedcom soit déjà opérationnel et soit organisé autour de rôles et de responsabilités clairement déﬁ  nis.
Il n’existe pas de règles uniformes relatives à l’archivage centralisé des dos- • 
siers d’engagement et de liquidation, qui doit garantir une accessibilité aisée à la Cour.
7  Suppression des comptables extraordinaires et désignation de 
nouveaux comptables des avances
Tant la loi du 22 mai 2003 relative à la comptabilité fédérale que la loi du 22 mai 2003 
modiﬁ  ant la loi organique de la Cour des comptes ne prévoient plus l’intervention préalable de la Cour dans le processus de dépenses. La loi-programme du 22 décem-bre 2008
13 a inséré dans la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisation de la 
Cour des comptes un article 22 visant à abroger les articles 14 (visa préalable) et 15 (système des avances de fonds) de cette loi organique à l’égard des départe-ments pilotes. Cette abrogation entraîne la disparition des comptables extraordinai-res dans ces départements. 
La Cour des comptes avait informé les présidents des départements pilotes que 
leurs comptables extraordinaires devaient établir le plus rapidement possible un compte de ﬁ  n de gestion, reverser le solde restant des avances de fonds au Trésor 
et clôturer leur compte postal
14. Parallèlement, la Cour a informé les ministres qu’en 
dérogation à l’article 66 de la loi du 22 mai 2003, des avances pouvaient être octroyées aux comptables des départements pilotes aﬁ  n de permettre le paiement 
de certaines dépenses à partir du 1
er janvier 200915. Elle a demandé au ministre des 
Finances de la tenir informée par le biais d’états mensuels ou trimestriels des nou-velles avances accordées et des comptes ﬁ  nanciers ouverts à cet effet
16. 562 166e Boek van het RekenhofEerste evaluatie inwerkingtreding project FEDCOM Beheer en Interne Controle
17 De rekening Nationale Cultuurpactcommissie, de rekening Kanselarij en de rekening Begroting en 
Financiën – tramkaarten, postzegels van de FOD Volksgezondheid.
18 Het gaat om de voorschotrekeningen Arbeidsongevallen-N en Arbeidsongevallen-F.
19 Het betreft de rekening Medisch centrum Doornik.De diensten van het Rekenhof hebben eind augustus 2009 een stand van zaken opgesteld. Daaruit blijkt het volgende:
Van de 46 rekeningen geldvoorschotten hebben er 19 nog steeds geen einde- • 
beheer bij het Rekenhof ingediend en werden slechts 3 postrekeningen van de buiten gewone rekenplichtigen deﬁ  nitief afgesloten
17.
In 2009 werden al 31 nieuwe uitgavenrekenplichtigen der voorschotten • voor-
lopig  aangesteld, in afwachting van de koninklijk besluiten tot regeling van 
het statuut van de aan de rechtsmacht van het Rekenhof onderworpen reken-plichtigen en tot regeling van de toekenning van voorschotten door de minis-ter van Financiën.
De in 2009 toegekende voorschotten hebben de drempelbedragen die door • 
de bijzondere departementale wetsbepalingen werden ingesteld niet over-schreden.
Voor drie rekeningen van de FOD Volksgezondheid worden de bestaande • 
postrekeningen in 2009 verder gebruikt om voorschotten te ontvangen en uit-gaven te doen: voor twee ervan
18 worden de voorschotten – die worden ont-
vangen door de vereffening van de bedragen ten laste van de begroting op basis van een ﬁ  ctieve factuur – niet verstrekt op grond van artikel 66 en de 
worden verrichtingen niet opgenomen in FEDCOM. Voor de derde rekening
19 
worden de voorschotten toegekend volgens de procedure van artikel 66 en de verrichtingen worden geregistreerd in FEDCOM maar de oude ﬁ  nanciële reke-
ning blijft in gebruik niettegenstaande een nieuwe postrekening werd geopend.
8 Antwoord van de administratie en de minister
De minister van Begroting is van oordeel dat de externe kijk van het Rekenhof ver-
rijkend is voor het project en een belangrijke aanzet vormt om aanpassingen door te voeren en bepaalde prioriteiten te herzien.
Samen met het Rekenhof is de minister er zich van bewust dat de uitvoeringsbeslui-
ten van de wet van 22 mei 2003 snel moeten worden afgerond. Hij wijst erop dat sommige besluiten weldra ter ondertekening aan de koning worden voorgelegd ter-wijl andere zich in de laatste fase van de technische voorbereiding bevinden. De optie om ook externe experts en de stafdirecteurs B&B bij de werkzaamheden te betrekken, maakt de procedure langer maar komt uiteindelijk de kwaliteit ten goede. Het blijft de bedoeling een maximaal aantal uitvoeringsbesluiten van kracht te laten worden begin 2010.
Het rapporteringsteam van de Federal Accountant is ervan overtuigd dat alle voor 
het Rekenhof essentiële informatie in het productiesysteem aanwezig is en is bereid het Rekenhof bij te staan om een oplossing te vinden voor de technische moeilijk-heden die het heeft om de gewenste informatie uit de IT-applicatie te halen. De minister erkent dat door de keuze om een standaardoplossing te implementeren, in casu via de ERP SAP, er soms moet worden ingeboet op de gebruiksvriendelijkheid van het systeem maar met de nodige ervaring, het creëren van varianten en ade-quate opleidingen zullen gebruikers vlotter met de applicatie kunnen omgaan. De   166e Cahier de la Cour des comptes 563Gestion et contrôle interne Première évaluation de l’application du projet Fedcom
17 Le compte Commission nationale du pacte culturel, le compte Chancellerie et le compte Budget et 
Finances – cartes de tram, timbres postaux du SPF Santé publique.
18 Il s’agit des comptes d’avances Accidents du travail-F et Accidents du travail-N.
19 Il s’agit du compte Centre médical Tournai.Les services de la Cour ont dressé un état de la situation à la ﬁ  n du mois d’août 
2009. Il en ressort ce qui suit :
Sur les 46 comptes d’avances de fonds, 19 n’ont pas encore fait l’objet d’un • 
compte de ﬁ  n de gestion transmis à la Cour et seuls trois comptes postaux 
des comptables extraordinaires ont été clôturés déﬁ  nitivement17.
En 2009, 31 nouveaux comptables des avances ont déjà été désignés • provi-
soirement , dans l’attente des arrêtés royaux réglant le statut des comptables 
justiciables de la Cour des comptes et l’octroi d’avances de fonds par le minis-tre des Finances.
Les avances accordées en 2009 n’ont pas dépassé les seuils ﬁ  xés par les dis- • 
positions légales particulières afférentes aux départements. 
Pour trois comptes du SPF Santé publique, les comptes postaux existants • 
sont encore utilisés en 2009 pour percevoir des avances et réaliser des dépen-ses : pour deux d’entre eux
18, les avances – qui sont perçues par la liquidation 
des montants à la charge du budget sur la base d’une facture ﬁ  ctive – ne sont 
pas octroyées conformément à l’article 66 et les opérations ne sont pas repri-ses dans Fedcom ; en ce qui concerne le troisième compte
19, les avances sont 
octroyées suivant la procédure prévue à l’article 66 et les opérations sont enregistrées dans Fedcom, mais l’ancien compte ﬁ  nancier est toujours utilisé 
alors qu’un nouveau compte postal a été ouvert.
8 Réponse de l’administration et du ministre
Le ministre du Budget considère que le regard extérieur que la Cour porte sur le 
projet est enrichissant et qu’il incite non seulement à y apporter des adaptations mais aussi à revoir quelques priorités.
À l’instar de la Cour, le ministre est conscient de la nécessité de ﬁ  naliser rapidement 
les arrêtés d’exécution de la loi du 22 mai 2003. Il souligne que certains arrêtés seront soumis prochainement à la signature du Roi, tandis que d’autres se trouvent dans la dernière phase des préparatifs techniques. L’option consistant à associer également aux travaux des experts externes et les directeurs d’encadrement du SPF Budget et Contrôle de la gestion allonge la procédure, mais elle constitue en déﬁ  ni-
tive un avantage en termes de qualité. Ceci étant, l’objectif reste l’entrée en vigueur d’un maximum d’arrêtés d’exécution au début de l’année 2010.
L’équipe de rapportage du service Comptable fédéral est convaincue que toutes les 
informations essentielles pour la Cour sont présentes dans le système de produc-tion, et elle est disposée à aider la Cour à résoudre les problèmes techniques qu’elle rencontre pour extraire les informations souhaitées de l’application IT. Le ministre reconnaît que le choix d’une solution standard, développée en l’espèce via le sys-tème informatisé ERP SAP, diminue parfois la convivialité. Cependant, grâce à l’ex-périence acquise, à la création de variantes et à des formations adéquates, les utili-sateurs seront à même de maîtriser plus aisément l’application. À cet égard, le  564 166e Boek van het RekenhofEerste evaluatie inwerkingtreding project FEDCOM Beheer en Interne Controle
minister stelt in dat verband dat de medewerkers van het Rekenhof mee zullen 
kunnen proﬁ  teren van het uitgewerkte vormingsaanbod dat vanaf 2010 wordt geor-
ganiseerd voor de gebruikers van FEDCOM. Het is de bedoeling om jaarlijks een aantal key users  op te leiden in de verschillende domeinen van de nieuwe boekhou-
ding en de IT-applicatie, die hun kennis aan collega’s via interne trainingen moeten door geven.
De aanpassing van de standaardrapporten in het operationele systeem is niet een-
voudig en kan beter worden vermeden om in de geest van de standaardoplossing te blijven.
De minister verklaart zich ook bereid het Rekenhof toegang te verlenen tot alle 
leestransacties die aanwezig zijn in het systeem evenals tot de auditmodules die het mogelijk maken de databank op een meer efﬁ  ciënte en systematische wijze te onder-
vragen.
Om tegemoet te komen aan de opmerking van het Rekenhof op het vlak van de 
gebrekkige kredietbewaking, belooft de minister, enerzijds, dat de FOD B&B een technische aanpassing zal doorvoeren die een beschikbaarheidscontrole van de kre-dieten op het niveau van het programma mogelijk moet maken, en, anderzijds, dat de dienst Begeleiding Begroting een rapport zal ontwikkelen dat tijdig zal waarschuwen voor een mogelijke overschrijding van het programmakrediet zodat zo nodig een tij-delijke blokkering van bepaalde kredieten kan worden doorgevoerd.
Omdat in de fase van de roll out  de gegevens voor de opmaak van de algemene 
rekening uit twee systemen moeten worden gehaald (voor de FEDCOM-FOD’s bij de FOD B&B en voor de niet-FEDCOM-FOD’s bij de Administratie van de Thesau-rie), zal het niet mogelijk zijn die rekening op de wettelijk voorgeschreven datum, in casu vóór 31 maart van het daaropvolgende jaar, bij het Rekenhof in te dienen. De minister formuleert dan ook zijn intentie om tijdens de fase van de roll out  te voor-
zien in een overgangsbepaling voor artikel 72 van de wet van 22 mei 2003, ertoe strekkende de huidige datum voor het neerleggen van de algemene rekening bij het Rekenhof, in casu 30 juni, te behouden.
De minister van Begroting kan de algemene conclusie van het Rekenhof, die wijst op 
de noodzaak om de interne controle uit te bouwen volgens de besluiten van 17 augus-tus 2007, volledig onderschrijven. Hij volgt het Rekenhof om snel duidelijkheid te brengen over de rol van de huidige controleur van de vastleggingen in het systeem en de eventuele integratie ervan in de interne controle van de departementen. Het begeleiden van de overgang van een ex ante  naar een ex post  controle vormt een 
van de opdrachten van de regeringscommissaris belast met de interne audit van de federale overheid.
De FEDCOM-applicatie voorziet niet in de controle op de vereffeningen maar er 
werd een procedure uitgewerkt waarbij het departement dagelijks de lijst van de daags voordien geboekte facturen aan de controleur van de vastleggingen voorlegt, samen met een afschrift van de geboekte schuldvorderingen.
Tot slot stipt de minister van Begroting aan dat de FEDCOM-FOD’s werden aange-
schreven om hen aan te sporen de nodige maatregelen te nemen op het vlak van de onverenigbaarheden in de rollenverdeling of om de rollen aan te passen aan de eisen inzake interne controle. De toekenning van de rollen en de effectieve taakbeschrij-vingen behoren tot de bevoegdheid van de betrokken departementen.  166e Cahier de la Cour des comptes 565Gestion et contrôle interne Première évaluation de l’application du projet Fedcom
ministre relève que les collaborateurs de la Cour pourront proﬁ  ter eux aussi des for-
mations qui seront organisées, à partir de 2010, à l’intention des utilisateurs de Fedcom. Le but est de former chaque année un certain nombre d’utilisateurs-clés dans les différents domaines de la nouvelle comptabilité et de l’application IT, les-quels devront ensuite transmettre leurs connaissances à leurs collègues par le biais de formations internes.
L’adaptation des rapports standardisés dans le système opérationnel n’est pas simple 
et il vaudrait mieux l’éviter si l’on veut rester dans l’esprit de la solution standard.
Le ministre se dit également disposé à autoriser l’accès de la Cour, en lecture seule, 
à toutes les transactions présentes dans le système ainsi qu’aux modules d’audit permettant un examen plus efﬁ  cient et systématique de la banque de données.
En réponse à l’observation de la Cour concernant l’insufﬁ  sance de la surveillance des 
crédits, le ministre promet, d’une part, que le SPF Budget et Contrôle de la gestion procédera à un ajustement technique qui devra permettre de contrôler la disponibi-lité des crédits au niveau du programme, et, d’autre part, que le service d’assistance à l’élaboration du budget fera rapport en temps voulu sur les possibles dépasse-ments de crédits inscrits au programme, aﬁ  n de bloquer temporairement certains crédits, le cas échéant.
Puisque, dans la phase de déploiement ( roll out ), les données nécessaires à la 
confection du compte général doivent être extraites de deux systèmes (auprès du SPF Budget et Contrôle de la gestion pour les départements concernés par le projet Fedcom et auprès de l’Administration de la trésorerie pour les départements hors Fedcom), il ne sera pas possible de transmettre ce compte à la Cour pour la date légale prévue, c’est-à-dire avant le 31 mars de l’année suivante. Dès lors, le ministre annonce son intention de prévoir, dans la phase de déploiement, une disposition transitoire concernant l’article 72 de la loi du 22 mai 2003, visant à maintenir la date actuelle ﬁ  xée pour le dépôt du compte général à la Cour, à savoir le 30 juin.
Le ministre du Budget souscrit entièrement à la conclusion générale de la Cour, qui 
met en évidence la nécessité de développer le contrôle interne conformément aux arrêtés du 17 août 2007. Il partage le point de vue de la Cour selon lequel il convient de clariﬁ  er rapidement le rôle de l’actuel contrôleur des engagements au niveau du 
système et son intégration éventuelle dans le contrôle interne des départements. L’accompagnement de la transition d’un contrôle ex ante  vers un contrôle ex post  est 
l’une des missions dévolues au commissaire du gouvernement chargé de l’audit interne de l’autorité fédérale.
Le contrôle des liquidations n’est pas prévu dans l’application Fedcom. Une procé-
dure a toutefois été élaborée, qui prévoit que le département soumet quotidienne-ment au contrôleur des engagements la liste des factures enregistrées la veille, accompagnée d’une copie des créances comptabilisées.
Enﬁ n, le ministre du Budget signale qu’un contact a été pris avec les départements 
participant à Fedcom aﬁ  n de les inciter à adopter les mesures qui s’imposent en vue 
de régler les incompatibilités dans la répartition des rôles ou d’adapter les rôles en fonction des exigences du contrôle interne. L’attribution des rôles et la description effective des tâches relèvent de la compétence des départements concernés. 566 166e Boek van het RekenhofBeheer van materiële vaste activa Beheer en Interne Controle
20 In 2009 heeft het Rekenhof wel het beheer van het staatspatrimonium onderzocht dat is toevertrouwd 
aan twee federale musea. Zie Rekenhof, Koninklijke Musea voor Schone Kunsten en Koninklijke 
Musea voor Kunst en Geschiedenis – Kennis en conservatie van de collecties,  Verslag aan de Kamer 
van Volksvertegenwoordigers, Brussel, oktober 2009, 72 p. Ter beschikking op www.rekenhof.be. 
21 De inventarisatie van onroerende goederen verloopt op een andere manier. Bovendien bestaat daar-
over al informatie bij het kadaster (FOD Financiën).INVENTARISATIE  EN BEVEILIGING  VAN MATERIËLE  VASTE  ACTIVA  
BIJ DE FEDERALE  OVERHEIDSDIENSTEN
Het beheer van de materiële vaste activa vertoont bij de meeste federale overheids-diensten tekortkomingen. De fysieke inventarissen vormen in vele gevallen een onsamenhangend geheel, vertonen leemten en overlappingen en zijn niet meer actueel. Ze bevatten doorgaans geen velden voor de waardering van de activa en de terugkoppeling naar de boekhouding moet manueel gebeuren. Systematische controles door een onafhankelijke dienst ontbreken vrijwel overal. Recent hebben een aantal departementen systemen ontwikkeld die hierin verandering moeten bren-gen en de kwaliteit van de interne controle verbeteren. Er is echter te weinig inter-departementaal overleg om uniforme en performante systemen te ontwikkelen. De opzet van de module vaste activa  van FEDCOM is alsnog te beperkt en de toepas-
sing van sommige functies is te facultatief. 
rale Staat, zoals de wetgeving voorschrijft, in 2013 een vermogensboekhouding en een inventaris voorleggen die beantwoordt aan de beginselen van de algemene boekhouding.
De integrale versie van het onderzoeksverslag kan worden geraadpleegd op de 
website van het Rekenhof www.rekenhof.be. 
1 Context
1.1 Voorwerp van het onderzoekHet Rekenhof heeft nagegaan of de federale departementen beschikken over een 
volledige en betrouwbare inventaris van hun materiële vaste activa waarop de balans van de Staat kan worden afgestemd, zoals de wetgeving voorschrijft. 
Daarbij werd onderzocht of de overheidsdiensten de nodige maatregelen hebben 
getroffen om hun materiële vaste activa en de bijbehorende bestanden te beveiligen tegen verlies, diefstal of oneigenlijk gebruik.
Ook moest de audit een eerste appreciatie toelaten van de module  vaste activa  
ontwikkeld in het kader van FEDCOM, die ertoe moet bijdragen dat alle federale departementen tegen 2012 een vermogenscomptabiliteit kunnen voeren die beant-woordt aan de comptabiliteitswet van 22 mei 2003.
1.2 Afbakening van het onderzoeksveld
Het onderzoek werd uitgevoerd bij de federale en programmatorische overheids-
diensten, het Ministerie van Landsverdediging en de Federale Politie. De entiteiten met autonomie vielen buiten het onderzoek
20.
Het onderzoek werd beperkt tot de materiële vaste activa, met uitzondering van 
onroerende goederen en voorraden21.   166e Cahier de la Cour des comptes 567Gestion et contrôle interne Gestion des immobilisations corporelles
20 En 2009, la Cour a examiné par ailleurs la gestion du patrimoine de l’État conﬁ  ée à deux musées 
fédéraux. Voir : Cour des comptes, Les Musées royaux des beaux-arts et les Musées royaux d’art et 
d’histoire – La connaissance et la conservation des collections , rapport transmis à la Chambre des 
représentants, Bruxelles, octobre 2009, 72 p. Disponible sur www.courdescomptes.be.
21 Les biens immeubles sont inventoriés d’une autre façon. Les informations relatives à ces biens sont 
d’ailleurs répertoriées au Cadastre (SPF Finances).INVENTORISATION  ET SAUVEGARDE  DES IMMOBILISATIONS  CORPORELLES  
DANS LES SERVICES  PUBLICS  FÉDÉRAUX
Dans la plupart des services publics fédéraux, la gestion des immobilisations cor-porelles présente des manquements. Souvent, les inventaires physiques forment un ensemble incohérent, contiennent des lacunes et des doublons et ne sont plus d’actualité. Ils ne consacrent généralement pas de champ à l’évaluation des actifs, et le couplage comptable doit s’opérer manuellement. Des contrôles systématiques, par un service indépendant, font défaut presque partout. Récemment, plusieurs départements ont développé des systèmes destinés à faire évoluer la situation et à améliorer la qualité du contrôle interne. La concertation entre les départements en vue de mettre en place des systèmes uniformes et performants est cependant insuf-ﬁ  sante. L’utilisation faite du module Immobilisations de Fedcom est trop limitée et l’application de certaines fonctions est trop peu contraignante.
comptabilité patrimoniale et un inventaire répondant aux principes de la comptabi-lité générale, il faut que des mesures soient prises sans tarder au niveau central.
La version intégrale du rapport d’audit de la Cour des comptes peut être consultée 
sur son site internet (www.courdescomptes.be).
1 Contexte
1.1 Objet de l’auditL’objectif de l’audit de la Cour des comptes était d’examiner si chaque département 
fédéral dispose d’un inventaire complet et ﬁ  able de ses immobilisations corporelles, 
avec lequel le bilan de l’État peut, comme le prévoit la législation, être mis en concor-dance.
Il s’agissait aussi de vériﬁ  er si les services publics ont pris les mesures nécessaires 
pour protéger contre tout risque de perte, de vol ou d’usage impropre tant leurs immobilisations corporelles que les ﬁ  chiers de données les concernant.
L’audit devait également permettre une première appréciation du module Immobili-
sations mis au point dans le cadre du projet Fedcom, qui doit contribuer à ce que tous les départements fédéraux puissent tenir, d’ici 2012, une comptabilité patrimo-niale qui satisfasse à la loi comptable du 22 mai 2003.
1.2 Délimitation du domaine d’audit
L’audit a été réalisé auprès des services publics fédéraux et de programmation ainsi 
qu’au ministère de la Défense nationale et à la Police fédérale. Les entités autono-mes n’entraient pas dans le champ de l’audit
20.
L’audit s’est limité aux immobilisations corporelles, sans prendre en considération les 
immeubles et les stocks21.  568 166e Boek van het RekenhofBeheer van materiële vaste activa Beheer en Interne Controle
22 Europese richtlijn nr. 21 ter uitvoering van de INTOSAI-controlenormen, ook bekend als ISSAI-300 – 
“Fundamentele auditprincipes – normen voor de praktijk”.De waarde van de onderzochte activa kan op basis van informatie beschikbaar bij de Commissie voor de Inventaris van het Vermogen van de Staat( CIV) worden geraamd op ruim 1,7 miljard euro.
Er zijn grote verschillen tussen de departementen, zowel wat betreft de totale waarde 
van de activa die ze beheren als wat betreft de aard ervan. Zo zijn bepaalde klassen, zoals het vliegend en varend materieel, grotendeels beperkt tot het Ministerie van Landsverdediging en de Federale Politie. 
1.3 Wettelijk, reglementair en normatief kader
Het Rekenhof heeft de internecontrolemaatregelen van de federale departementen 
voor het beheer en de inventarisatie van materiële vaste activa afgetoetst aan de internationale auditstandaarden en aan de normen ontwikkeld in het kader van de comptabiliteitswet. 
Zo bepaalt Europese richtlijn nr. 21
22 dat de internecontroleomgeving en de internecon-
trolemaatregelen inzonderheid moeten verzekeren dat eigendommen en informatie daarover moeten worden beveiligd en dat daarbij bijzondere aandacht moet worden geschonken aan waardevolle, vervoerbare, vervangbare of aantrekkelijke goederen.
De gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit (GWR) bepalen dat de federale 
departementen een beschrijvende inventaris van hun roerende goederen moeten opmaken. Aan de hand van die inventarissen stelt de CIV de waarde-inventaris van de Staat op waarmee de balans van de Staat in overeenstemming moet worden gebracht.
Ook de comptabiliteitswet van 22 mei 2003, die de regels van de algemene (dub-
bele) boekhouding invoert en overeenkomstig de programmawet van 22 decem-ber 2008 in de periode 2009-2012 voor alle federale departementen in werking zal treden, legt de verantwoordelijkheid voor de inventarissen bij de overheidsdiensten en behoudt het principe dat de balans moet worden afgestemd op de inventaris:
Artikel 16: “ De diensten verrichten omzichtig en te goeder trouw ten minste eens 
per jaar de nodige opnemingen, veriﬁ  caties, onderzoekingen en waarderingen om de inventaris per 31 december op te maken van al hun bezittingen (…). Die inven-taris wordt opgesteld overeenkomstig de balansklassen die aansluiten bij die van het algemeen rekeningstelsel. ”
Artikel 17: “ De balans wordt opgesteld nadat de rekeningen in overeenstemming 
zijn gebracht met de gegevens van de inventaris .” 
De basisregels voor de waardering en afschrijving van de activa werden vastgelegd 
in een ontwerp van koninklijk besluit tot vaststelling van het boekhoudplan en zullen door de ministers van Financiën en Begroting verder worden uitgewerkt op advies van een nog op te richten commissie. 
Met het oog op de kwaliteit van de interne controle werd in de comptabiliteitswet 
expliciet het beginsel van functiescheiding opgenomen. Daarbij mogen de beslis-sings-, de uitvoerings-, de registratie-, de bewarende en de toezichtfuncties niet door eenzelfde persoon worden uitgeoefend. De concrete invulling hiervan wordt echter overgelaten aan de koning.
Ook de werkinstructies van de module  vaste activa  van FEDCOM houden rekening 
met deze normen. Die module biedt ook een aantal mogelijkheden die moeten bijdra-gen tot een betere interne controle.   166e Cahier de la Cour des comptes 569Gestion et contrôle interne Gestion des immobilisations corporelles
22 Ligne directrice européenne n° 21 concernant l’application des normes de contrôle de l’Intosai, égale-
ment connue sous l’appellation ISSAI-300 « Norme d’application du contrôle des ﬁ  nances publiques ». Sur la base des informations disponibles auprès de la Commission pour l’inventaire 
du patrimoine de l’État (ci-après « CIP »), la valeur des actifs contrôlés peut être esti-mée à plus de 1,7 milliard d’euros.
Il existe de grandes disparités entre les départements, tant sur le plan de la valeur 
totale des actifs qu’ils gèrent que par la nature même de ceux-ci. Certaines classes, telles que le matériel volant et naviguant, se limitent ainsi, en grande partie, au ministère de la Défense nationale et à la Police fédérale.
1.3 Cadre légal, réglementaire et normatif
Pour évaluer les mesures de contrôle interne appliquées par les départements fédé-
raux dans le domaine de la gestion et de l’inventaire des immobilisations corporelles, la Cour des comptes s’est référée aux normes d’audit internationales et à celles mises au point dans le cadre de la loi comptable.
Ainsi, la ligne directrice européenne n° 21 prévoit que l’environnement de contrôle 
interne et les mesures de contrôle interne doivent garantir notamment la protection des actifs et des informations y afférentes, en portant une attention particulière aux biens de valeur, transportables, échangeables ou convoités
22.
Les lois coordonnées sur la comptabilité de l’État (LCCE) disposent que les dépar-
tements fédéraux sont tenus de dresser un inventaire descriptif de leur mobilier, sur la base duquel la CIP procède à l’inventaire des valeurs de l’État avec lequel le bilan de l’État doit être mis en concordance.
La loi comptable du 22 mai 2003 qui introduit des règles de comptabilité générale 
(en partie double) et qui, conformément à la loi-programme du 22 décembre 2008, entrera en vigueur dans tous les départements fédéraux entre 2009 et 2012, conﬁ  e 
aux services publics la responsabilité liée aux inventaires et conserve le principe de la concordance obligatoire du bilan avec l’inventaire :
Article 16 : « Les services procèdent une fois l’an au moins, avec bonne foi et pru-
dence, aux opérations de relevé, de vériﬁ  cation, d’examen et d’évaluation nécessai-res pour établir à la date du 31 décembre un inventaire complet de leurs avoirs  […]. 
Cet inventaire est ordonné de la même manière que les classes de bilan du plan comptable général. »
Article 17 : « Le bilan est établi après que les comptes aient été mis en concordance 
avec les données de l’inventaire. »
Les règles de base applicables à l’évaluation et à l’amortissement des actifs ont été 
coulées dans un projet d’arrêté royal ﬁ  xant le plan comptable. Elles seront dévelop-
pées par les ministres des Finances et du Budget, sur l’avis d’une commission qui doit encore être créée.
Aﬁ n de garantir la qualité du contrôle interne, la loi comptable a introduit explicite-
ment le principe de la séparation des fonctions : les fonctions de décision, d’exécu-tion, d’enregistrement, de conservation et de surveillance ne peuvent être exercées par une même personne. La concrétisation de ce principe est cependant laissée au Roi.
Les instructions opérationnelles du module Immobilisations de Fedcom tiennent 
compte de ces normes. Le module offre également un certain nombre de possibilités qui doivent contribuer à améliorer le contrôle interne.  570 166e Boek van het RekenhofBeheer van materiële vaste activa Beheer en Interne Controle
Het onderzoek werd uitgevoerd aan de hand van een gestandaardiseerde vragenlijst 
die werd voorgelegd aan elke overheidsdienst en die werd besproken met de functi-onarissen betrokken bij het beheer van de materiële vaste activa. 
Daarnaast werden de beschikbare inventarissen en de bijbehorende documenten 
geanalyseerd, met inbegrip van de FEDCOM-rapporten en -bestanden voor zover die toegankelijk waren voor het Rekenhof.
Ten slotte werd in 15 overheidsdiensten een steekproef uitgevoerd, waarbij in totaal 
voor 290 activa werd nagegaan of de gefactureerde goederen tijdig en correct wer-den geïnventariseerd en zich daadwerkelijk op de locatie bevonden aangegeven in die inventaris.
De onderzoeksbevindingen werden besproken met de contactpersonen aangewezen 
bij de verschillende overheidsdiensten en vervolgens opgenomen in een voorontwerp van verslag dat op 15 juli 2009 voor commentaar werd toegezonden aan de voorzit-ters van de overheidsdiensten, de Chef Defensie en de commissaris-generaal van de Federale Politie. 
De commentaren werden verwerkt in het ontwerp van verslag met de belangrijkste 
onderzoeksbevindingen en aanbevelingen, dat op 2 september 2009 voor commen-taar werd toegezonden aan de verantwoordelijke ministers en staatssecretarissen. 
Dit artikel is een beknopte synthese van het eindverslag, dat integraal kan worden 
geraadpleegd op de website van het Rekenhof www.rekenhof.be.
2 Onderzoeksresultaten
2.1 Kwaliteit van de inventarissen 
De federale departementen en a fortiori de CIV beschikken niet over inventarissen 
van hun materiële vaste activa die voldoende actueel, volledig en betrouwbaar zijn, wat een essentiële voorwaarde vormt voor een kwaliteitsvolle afstemming van de balans. 
Bij de meeste departementen zijn meerdere (van twee tot enkele tientallen), vaak 
verouderde of onvolledige deelinventarissen in gebruik, die weinig samenhang ver-tonen en waarvan de kwaliteit, bij gebrek aan instructies en terreincontroles door onafhankelijke diensten, vrijwel uitsluitend afhangt van de personeelsleden die ze beheren. Die heterogeniteit leidt ertoe dat sommige soorten activa, of de activa van bepaalde entiteiten, niet of dubbel worden geïnventariseerd. 
Hoewel een aantal departementen duidelijke inspanningen hebben geleverd om een 
elektronisch activabeheer te ontwikkelen, beschikt geen enkel departement over een geconsolideerde inventaris van al zijn activa en is er op enkele uitzonderingen na geen automatische koppeling tussen de boekhouding en de inventaris(sen). Tot deze uitzonderingen behoren het Ministerie van Landverdediging, de Federale Politie en de FOD Volksgezondheid. 
De meeste inventarissen bevatten geen waardering van de activa.Van de omvangrijke collecties kunst- en bibliotheekwerken waarover een aantal 
departementen beschikt, bestaat meestal slechts een catalogus, die ongeschikt is als instrument van interne controle.   166e Cahier de la Cour des comptes 571Gestion et contrôle interne Gestion des immobilisations corporelles
L’audit a été réalisé à l’aide d’un questionnaire standardisé qui a été soumis à cha-
que service public et discuté avec les fonctionnaires concernés par la gestion des immobilisations corporelles. 
Par ailleurs, les inventaires disponibles ainsi que les documents y afférents, en ce 
compris les rapports relatifs à Fedcom et les ﬁ  chiers auxquels la Cour des comptes 
a pu obtenir un accès direct, ont été analysés.
Enﬁ  n, dans quinze services publics, un contrôle a été réalisé selon la technique 
d’échantillonnage. Le but était de vériﬁ  er, pour un total de 290 actifs, si les biens 
facturés avaient été correctement inventoriés dans les délais prescrits et s’ils se trouvaient effectivement à l’endroit mentionné dans cet inventaire.
Les constatations de l’audit ont été examinées avec les personnes de contact dési-
gnées au sein des différents services publics. Elles ont ensuite été intégrées dans un avant-projet de rapport qui a été soumis, le 15 juillet 2009, pour commentaire éven-tuel aux présidents des services publics, au chef de la Défense ainsi qu’au commis-saire général de la Police fédérale.
Les commentaires ont été repris dans le projet de rapport, contenant les constata-
tions majeures de l’audit ainsi que des recommandations, qui a été adressé le 2 sep-tembre 2009, pour commentaire, aux ministres et secrétaires d’État compétents.
Le présent article est un résumé succinct du rapport ﬁ  nal qui peut être consulté dans 
son intégralité sur le site de la Cour des comptes www.courdescomptes.be.
2 Résultats d’audit
2.1 Qualité des inventaires
Alors que l’inventorisation des immobilisations corporelles constitue une condition 
essentielle pour la mise en concordance avec le bilan, les départements fédéraux et, a fortiori, la CIP ne disposent pas d’inventaires sufﬁ  samment à jour, complets et ﬁ ables.
La plupart des départements utilisent plusieurs inventaires partiels (de deux à quel-
ques dizaines), souvent dépassés ou incomplets, qui présentent peu de cohérence et dont la qualité, en l’absence d’instructions et de contrôles effectués sur le terrain par des services indépendants, dépend presque exclusivement des membres du person-nel chargés de leur gestion. En raison de cette hétérogénéité, certains types d’actifs ou les actifs de certaines entités ne sont pas inventoriés ou le sont deux fois.
Même si un certain nombre de départements ont, à l’évidence, accompli des efforts 
pour développer un système de gestion électronique des actifs, aucun d’eux ne dis-pose d’un inventaire consolidé de tous ses actifs et, à quelques exceptions près, il n’existe aucune connexion automatique entre l’inventaire (ou les inventaires) et la comptabilité. Le ministère de la Défense nationale, la Police fédérale et le SPF Santé publique comptent parmi ces exceptions.
La plupart des inventaires ne comportent aucune évaluation des actifs.Généralement, les importantes collections d’ouvrages de bibliothèque et/ou d’œu-
vres d’art dont disposent un certain nombre de départements sont simplement réper-toriées dans un catalogue, inutilisable comme instrument de contrôle interne. 572 166e Boek van het RekenhofBeheer van materiële vaste activa Beheer en Interne Controle
De waarde van 508,5 miljoen euro, die voor de bibliotheekwerken van de FOD Eco-
nomie sinds de jaren 1990 is ingeschreven in de inventaris van de Staat en de reke-ning van de vermogenswijzigingen, is gezien het zeer hoge bedrag kennelijk foutief. 
Slechts een vijftal departementen houdt ook de inventaris bij van de activa van de 
beleidsorganen.
Op het overkoepelende niveau kan de activiteit van de CIV, door de beperkte 
bevoegdheden en middelen waarover deze commissie beschikt, die tekortkomingen niet compenseren.
2.2 Kwaliteit van de procedures en de internecontrolemaatregelen
Bij de meeste federale departementen zijn de procedures met betrekking tot de 
materiële vaste activa beperkt tot gedragscodes over de bewaring en het gebruik. Als er al meer substantiële procedures bestaan, zijn die vaak verouderd of wordt de toepassing ervan nauwelijks of niet gecontroleerd. 
Vooral in een aantal grote departementen wordt de beveiliging van activa (tegen 
diefstal) als een pijnpunt ervaren en worden steeds meer maatregelen genomen om de activa en de bijbehorende bestanden te beveiligen resp. selectief toegankelijk te maken. 
Bij een aantal overheidsdiensten kunnen de eindgebruikers van activa de inventaris 
van de activa van hun dienst raadplegen (via het intranet) en zijn lees- en schrijf-bevoegdheid selectief bepaald. Hoewel een algemene tendens merkbaar is waarbij informaticasystemen worden verruimd en bestanden beter worden beveiligd, zijn vele deelinventarissen echter nog uitsluitend beschikbaar op een elektronische of op papieren drager die alleen toegankelijk is voor de personeelsleden die deze inventa-rissen opstellen en waarvoor elke vorm van beveiliging ontbreekt. 
Slechts twee van de zeventien departementen (Federale Politie en Landsverdedi-
ging) gaven te kennen dat de fysieke aanwezigheid van alle activa in alle diensten systematisch wordt gecontroleerd. Een dergelijke controle vindt bij de meeste andere overheidsdiensten niet plaats, en, in de gevallen waarin dit toch gebeurt, is de con-trolerende dienst vaak niet onafhankelijk van de gebruikers. Bij departementen met een gedecentraliseerde structuur wordt het initiatief voor lokale controle in vele gevallen overgelaten aan de plaatselijke diensthoofden. De opnemingen die krach-tens de wet vereist zijn voor de afstemming van de balans op de inventaris, zijn dan ook erg beperkt, ook omdat richtlijnen op dit vlak ontbreken. 
Bij vrijwel alle departementen bevatten de (deel)inventarissen velden die verwijzen 
naar het lokaal of de gebruiker van de activa. In het steekproefonderzoek werd echter geregeld vastgesteld dat een of meer activa zich niet (meer) bevonden op de locatie of bij de gebruiker vermeld in de inventaris. Bij de POD Maatschappelijke Integratie, de FOD Werkgelegenheid en de FOD Buitenlandse Zaken konden een of meer in de inventaris vermelde activa niet worden teruggevonden op het moment van de con-trole.
Bij de departementen Personeel en Organisatie en Sociale Zekerheid worden alle 
activa voorzien van een unieke, doorlopende nummering en wordt gebruik gemaakt van een streepjescode. Bij de overige departementen gebeurt dit niet of alleen voor bepaalde deelinventarissen. Voor informaticamateriaal wordt het serienummer van de fabrikant als inventarisnummer gebruikt.  166e Cahier de la Cour des comptes 573Gestion et contrôle interne Gestion des immobilisations corporelles
L’estimation des ouvrages de la bibliothèque du SPF Économie, inscrite dans l’inven-
taire de l’État et le compte des variations du patrimoine depuis les années 1990, pour 508,5 millions d’euros est manifestement erronée vu son montant très élevé.
Seuls cinq départements dressent également un inventaire des actifs des organes 
Au niveau global, l’activité de la CIP, étant donné ses compétences limitées et le peu 
de moyens dont elle dispose, ne peut pas compenser ces lacunes.
2.2 Qualité des procédures et des mesures de contrôle interne
Dans la plupart des départements fédéraux, les procédures concernant les immobili-
sations corporelles se limitent à des codes de conduite en matière de conservation et d’utilisation. Lorsqu’il existe des règles de procédure plus substantielles, elles sont souvent obsolètes ou leur application n’est guère, voire jamais, contrôlée.
C’est surtout dans certains grands départements que la protection des actifs (contre 
le vol) est considérée comme problématique et que des mesures se multiplient aﬁ  n 
de sécuriser les actifs et les ﬁ  chiers qui s’y rapportent ou de limiter leur accès.
Dans plusieurs services publics, les utilisateurs ﬁ  naux des actifs peuvent (via l’intra-
net) consulter l’inventaire des actifs de leur service et des droits de lecture et d’écri-ture ont été déﬁ  nis. Or, même si l’élargissement des systèmes informatiques et l’amélioration de la protection des ﬁ  chiers tendent manifestement à se généraliser, 
de nombreux inventaires partiels restent encore exclusivement disponibles sur un support électronique ou papier, uniquement accessible aux membres du personnel chargés de leur élaboration, et dépourvu de toute forme de protection. 
Seuls deux des dix-sept départements (en l’occurrence la Police fédérale et la 
Défense nationale) ont indiqué que la présence physique de tous les actifs est contrôlée systématiquement dans tous les services. Dans la plupart des autres ser-vices publics, ce contrôle n’est pas pratiqué et, lorsqu’il l’est, le service qui le réalise n’est souvent pas indépendant des utilisateurs. Dans les départements dotés d’une structure décentralisée, l’initiative d’un contrôle local est, dans de nombreux cas, laissée à l’appréciation des chefs de service sur place. Dès lors, les opérations de relevé légalement requises pour la mise en concordance du bilan et de l’inventaire sont très limitées, notamment parce que des directives en la matière font défaut.
Dans presque tous les départements, les inventaires (partiels) comportent des 
champs qui renvoient aux lieux où se trouvent les actifs ou à leur utilisateur. Or, l’examen de l’échantillon a régulièrement permis de constater qu’un ou plusieurs actifs ne se trouvaient pas (plus) sur les lieux ou chez l’utilisateur mentionnés dans l’inventaire physique. Aux SPP Intégration sociale, SPF Emploi et SPF Affaires étran-gères, un ou plusieurs actifs mentionnés dans l’inventaire n’ont pu être retrouvés au moment du contrôle.
Au SPF Personnel et Organisation et au SPF Sécurité sociale, tous les actifs font 
l’objet d’une numérotation unique, continue, et sont dotés d’un code-barre. Dans les autres départements, ce procédé n’est pas utilisé ou il l’est seulement pour certains inventaires partiels. Pour le matériel informatique, le numéro de série du fabricant sert de numéro d’inventaire. 574 166e Boek van het RekenhofBeheer van materiële vaste activa Beheer en Interne Controle
Bij zeven van de zeventien departementen worden de boeking van de uitgave en de 
betaling uitgevoerd door andere personen dan degenen die de activa ontvangen, keuren en bewaren. Bij alle andere is deze elementaire functiescheiding voor een of meer, maar lang niet voor alle deelinventarissen doorgevoerd.
Een positieve vaststelling is dat vrijwel alle departementen waardevolle, vervoerbare 
en aantrekkelijke goederen opnemen in hun fysieke inventaris, ook als die goederen niet als investeringsgoederen (hoeven te) worden geboekt.
Buiten gebruik gestelde goederen worden vaak zonder meer geschrapt in de inven-
taris. De redenen van desaffectatie worden niet vermeld en geschrapte goederen zijn veelal niet meer traceerbaar. De algemene regels voor de verkoop of de vernie-tiging van buiten gebruik gestelde goederen onder toezicht van de Patrimoniumdien-sten van Financiën, zijn bij de overheidsdiensten soms onvoldoende bekend of ze worden als problematisch ervaren. Al te vaak worden deze goederen zonder meer in de lokalen opgeslagen.
2.3 FEDCOM project – de module vaste activa 
De module vaste activa  van FEDCOM is beslist een stap in de goede richting. Ze 
kon echter pas worden geactiveerd nadat de regering medio 2008 had beslist tot een integrale toepassing van de algemene boekhouding (met opname van de materiële vaste activa in de balans). Daardoor vertonen zowel de regelgeving die de rechts-grond vormt, als het systeem zelf en de toepassing ervan nog tal van lacunes en tekortkomingen. 
In de module kunnen alsnog geen activa worden geboekt die al in het bezit waren 
van het departement op het ogenblik dat het systeem in gebruik werd genomen, evenmin als activa die overeenkomstig de ESR 95-norm niet als investeringsgoede-ren worden opgenomen in de balans, maar die vanwege hun aantrekkelijke en ver-voerbare karakter een risico inhouden op vervreemding of oneigenlijk gebruik. 
Voor de fysieke inventarissen die ook de in vorig punt bedoelde activa bevatten, 
blijven de departementen voorlopig aangewezen op hun eigen databanken, waarvoor de meest uiteenlopende informaticasystemen in gebruik (of in ontwikkeling) zijn. Met het oog op de keuze van performante programma’s, waarmee de gegevens van deze databanken in FEDCOM kunnen worden ingeladen en omgekeerd, is er nood aan centrale sturing en best practices-overleg tussen alle departementen. 
Voor het beheer en de interne controle (en audit) van de investeringsgoederen biedt 
de module vaste activa in principe belangrijke mogelijkheden, o.m. op het vlak van de cyclische opvolging van de activa (van bestelling tot buitengebruikstelling), automa-tische terugkoppeling naar begroting en boekhouding en opmaak van inventarissen. Met de gebruikte programmatuur kunnen bovendien alle wijzigingen van een ﬁ  che worden opgevolgd en de auteurs ervan worden geïdentiﬁ  ceerd. Voorlopig blijken die 
mogelijkheden nog maar zeer gedeeltelijk te worden benut.
Tal van velden in de module zijn bovendien facultatief of kunnen achteraf naar goed-
dunken worden gewijzigd. Zo wordt per bestelling automatisch een inventaris nummer 
gegenereerd, gevolgd door een vrij te kiezen getal dat toelaat elk activum binnen die bestelling individueel te inventariseren zoals de ESR 95 norm voorschrijft. Van die laatste mogelijkheid blijkt echter voorlopig geen gebruik te worden gemaakt.   166e Cahier de la Cour des comptes 575Gestion et contrôle interne Gestion des immobilisations corporelles
Dans sept des dix-sept départements, les dépenses sont comptabilisées et liquidées 
par d’autres personnes que celles qui perçoivent, contrôlent et conservent les actifs. Dans tous les autres, cette séparation élémentaire des fonctions est opérée pour un ou plusieurs inventaires partiels mais assurément pas pour tous.
Un constat positif est que presque tous les départements intègrent dans leur inven-
taire physique des biens de valeur, transportables ou convoités, même lorsque ces biens ne sont pas comptabilisés comme biens d’investissement ou ne doivent pas l’être.
Les biens désaffectés sont souvent simplement radiés de l’inventaire. Les raisons de 
la désaffectation ne sont pas mentionnées et il est généralement impossible de retrou-ver la trace des biens rayés de la liste. Dans les services publics, les règles générales s’appliquant à la vente ou à la destruction de biens désaffectés, à effectuer sous le contrôle des services patrimoniaux des Finances, sont parfois insufﬁ  samment connues 
et/ou considérées comme problématiques. Trop souvent, ces biens sont simplement stockés dans les locaux.
2.3 Projet Fedcom – module Immobilisations
Le module Immobilisations de Fedcom constitue sans aucun doute un pas dans la 
bonne direction. Cependant, comme il n’a pu être activé qu’après la décision du gou-vernement à la mi-2008 d’appliquer intégralement la comptabilité générale (en inté-grant les immobilisations corporelles dans le bilan), plusieurs lacunes et manque-ments subsistent tant dans la réglementation, qui représente le fondement juridique de son application, qu’au sein même du système.
Le module ne permet pas encore de comptabiliser les actifs déjà en la possession du 
département au moment de la mise en service du système, ni les actifs qui, confor-mément à la norme SEC95, ne sont pas enregistrés dans le bilan comme des biens d’investissement, mais qui, en raison de leur caractère attractif et transportable, com-portent un risque d’aliénation ou d’usage impropre.
Pour les inventaires physiques comportant également les actifs qui viennent d’être 
évoqués, les départements restent pour l’instant tributaires de leurs propres bases de données, pour lesquelles sont utilisés (ou développés) des systèmes informati-ques très disparates. Dans l’optique de la recherche d’un programme performant, permettant également de charger le contenu de ces bases de données dans Fedcom et inversement, il est recommandé de mettre en place un pilotage central et une concertation sur les meilleures pratiques entre tous les départements.
Sur le plan de la gestion et du contrôle interne (ainsi que de l’audit interne) des biens 
d’investissement, le module Immobilisations offre, en principe, des possibilités impor-tantes, notamment concernant le suivi cyclique des actifs (de leur acquisition à leur désaffectation), le couplage automatique au budget et à la comptabilité, ainsi que l’établissement d’inventaires. Le programme utilisé permet, en outre, de suivre tou-tes les modiﬁ  cations apportées dans une ﬁ  che et d’identiﬁ  er leurs auteurs. Actuelle-
ment, ces possibilités ne sont encore utilisées que très partiellement.
De plus, de nombreux champs du module sont facultatifs ou peuvent être aisément 
modiﬁ  és a posteriori. Ainsi, chaque commande génère automatiquement un numéro 
d’inventaire, suivi d’un nombre au choix qui permet, conformément à la norme SEC95, d’inventorier individuellement chaque élément d’actif de cette commande. Cette der-nière possibilité n’est toutefois pas exploitée actuellement. 576 166e Boek van het RekenhofBeheer van materiële vaste activa Beheer en Interne Controle
23 Ontwerp van koninklijk besluit in uitvoering van de wet van 22 mei 2003 houdende organisatie van de 
begroting en van de comptabiliteit van de Federale Staat: de actoren.Wil de module een volwaardig instrument van interne controle zijn, o.m. met het oog op de jaarlijkse opnemingen die de nieuwe wetgeving rijkscomptabiliteit voorschrijft, dan zullen bovenvermelde mogelijkheden beter moeten worden benut. Zodra de regelgeving over de afschrijvingen, herwaarderingen en bijzondere vermogens-verrichtingen vaste vorm heeft gekregen, zal de module voor de praktische uitvoe-ring van die regels moeten zorgen. Zoniet zullen de overheidsdiensten niet bij machte zijn om binnen de termijnen vastgelegd in de programmawet, een balans voor te leg-gen die voldoet aan de voorwaarden van de comptabiliteitswet.
Met de formele aanstelling van beheerders vaste activa wachten de meeste depar-
tementen kennelijk nog totdat het koninklijk besluit “actoren”
23 vaste vorm zal heb-
ben gekregen en waarbij de onverenigbaarheden die bij die functie horen, deﬁ  nitief 
zullen zijn vastgesteld. Om dezelfde reden is bij de federale overheidsdiensten geen systematische scheiding van functies. 
Om de balans van de Staat te kunnen opstellen en die te kunnen afstemmen op de 
inventaris, moet een aantal maatregelen worden getroffen zowel op het vlak van de regelgeving als wat betreft de procedures en de internecontrolesystemen.
De regelgeving en de administratieve richtlijnen moeten zo spoedig mogelijk • 
duidelijkheid verschaffen over de deﬁ  nitie van de vaste activa die in de reke-
ningen en in de balans moeten worden geboekt, alsook over de waarderings-stelsels en de onverenigbaarheden tussen de actoren betrokken bij het activa-beheer. 
Er moeten concrete en uniforme procedures worden uitgewerkt waarin: • 
wordt verduidelijkt hoe voor de verschillende activaklassen de departe- –
menten de jaarlijkse opnemingen, veriﬁ  caties, onderzoekingen en waarde-
ringen zullen verrichten om per 31 december een actuele, volledige en betrouwbare inventaris op te maken van al hun bezittingen;
controles door onafhankelijke diensten worden opgenomen, waarvan de  –
vorm en de frequentie worden bepaald op basis van risico’s;
basisregels worden vooropgesteld om de gegevensbestanden met betrek- –
king tot de materiële vaste activa afdoende te beveiligen, o.m. door het gebruik van geschikte dragers, selectieve toegankelijkheid en back-up-systemen.
Daarbij aansluitend moeten de departementen eigen regels publiceren, aan-
gepast aan hun speciﬁ  eke situatie.
De departementen moeten de materiële vaste activa die krachtens de ESR • 
95-norm niet in de balans worden geboekt als investeringsgoederen, maar die door hun aantrekkelijke en vervoerbare karakter risico’s inhouden, kunnen toe-voegen aan hun fysieke inventaris. Die moet op zijn beurt kunnen worden gekoppeld aan of geïntegreerd in de module vaste activa  van FEDCOM, 
waarin die goederen moeten kunnen worden onderscheiden van de investe-ringsgoederen. Er wordt aanbevolen een lijst op te stellen van deze goederen, die geldt voor alle departementen. 
Om een volledige balans te kunnen opstellen, moeten de departementen • 
beschikken over een gegevensbank waarin ook de activa worden opgenomen en gewaardeerd die werden aangekocht voor de ingebruikname van de module vaste activa.  166e Cahier de la Cour des comptes 577Gestion et contrôle interne Gestion des immobilisations corporelles
23 Projet d’arrêté royal portant exécution de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de 
la comptabilité de l’État fédéral : les acteurs.Pour faire de ce module un instrument valable de contrôle interne, notamment en vue des opérations de relevé annuelles prévues par la nouvelle législation sur la compta-bilité de l’État, il conviendra de mieux exploiter les possibilités évoquées ci-dessus. Dès que la réglementation relative aux amortissements, aux réévaluations et aux opé-rations patrimoniales particulières aura été ﬁ  xée, le module devra assurer l’exécution 
pratique de ces règles. Si tel n’est pas le cas, les services publics ne seront pas en mesure de présenter, dans les délais prescrits par la loi-programme, un bilan satisfai-sant à la loi comptable.
Avant de désigner formellement des gestionnaires des immobilisations, la plupart 
des départements attendent manifestement la concrétisation de l’arrêté royal relatif aux « acteurs »
23, qui établira déﬁ  nitivement les incompatibilités se rattachant à cette 
fonction. C’est pour la même raison que les services publics fédéraux ne pratiquent pas la séparation systématique des fonctions.
Aﬁ n de pouvoir établir le bilan de l’État et en assurer la concordance avec l’inven-
taire, un certain nombre de mesures doivent être prises tant au niveau de la régle-mentation que des procédures et des systèmes de contrôle interne.
La réglementation et les directives administratives doivent permettre de pré- • 
ciser au plus vite la déﬁ  nition des immobilisations qu’il s’agit d’enregistrer dans les comptes et dans le bilan, ainsi que les systèmes d’évaluation et les incompatibilités entre les acteurs concernés par la gestion des actifs.
Il convient d’élaborer des procédures concrètes et uniformes : • 
précisant comment les départements effectueront, pour les différentes  –
classes d’actifs, les relevés annuels, les vériﬁ  cations, contrôles et évalua-
tions aﬁ  n de pouvoir établir, au 31 décembre, un inventaire actuel, complet 
et ﬁ able de tous leurs avoirs ;
prévoyant des contrôles effectués par des services indépendants et dont  –
la forme et la fréquence sont déﬁ  nies en fonction de risques ;
proposant des règles de base pour sécuriser de manière satisfaisante les  –
ﬁ  chiers de données relatifs aux immobilisations corporelles, notamment par l’application de supports de données adéquats, une accessibilité sélec-tive et des systèmes de sauvegarde.
En complément, les départements doivent publier leurs propres règles, adap-
tées à leur situation spéciﬁ  que.
Les départements doivent pouvoir ajouter à leur inventaire physique les immo- • 
bilisations corporelles qui, conformément à la norme SEC95, ne sont pas enregistrées dans le bilan comme des biens d’investissement, mais qui com-portent des risques en raison de leur caractère attractif et transportable. Cet inventaire physique devra à son tour pouvoir être relié ou intégré au module Immobilisations de Fedcom, tout en distinguant ces immobilisations des biens d’investissement. La Cour recommande d’établir une liste de ces biens qui s’applique à l’ensemble des départements.
Aﬁ n d’établir un bilan complet, les départements doivent disposer d’une base • 
de données dans laquelle sont repris et évalués les actifs achetés avant la mise en service du module Immobilisations. 578 166e Boek van het RekenhofBeheer van materiële vaste activa Beheer en Interne Controle
Voor de keuze van een eenvormig informaticasysteem, dat optimaal tegemoet • 
komt aan bovenvermelde toepassingen, wordt aanbevolen een overleg te organiseren waarbij de best practices en ervaringen kunnen worden benut die de departementen hebben opgedaan met de vele programma’s die momenteel in gebruik zijn.
Het is wenselijk dat dit systeem ook een programma omvat waarmee de inven-
tarisnummers kunnen worden gekoppeld aan een streepjescode. 
Op het niveau van de departementen wordt aanbevolen een coördinator aan • 
te stellen die intern bijdraagt tot een coherent activabeheer in de diverse enti-teiten en extern instaat voor de communicatie met de bestaande en geplande centrale overlegstructuren (CIV, Commissie voor de Openbare Comptabili-teit…). Als dusdanig zorgt deze coördinator voor een onderlinge afstemming en een eerstelijncontrole van de (deel)inventarissen, waakt hij over de toepas-sing van de procedures in samenspraak met de betrokken actoren (zoals de vasteactivabeheerders) en het management.
Op het overkoepelende niveau moet de precieze (centraliserende en toezicht- • 
houdende) rol van de CIV worden vastgelegd.
De inventarissen van de departementen moeten ook de materiële vaste activa • 
bevatten van de beleidsorganen.
Er moet meer aandacht worden geschonken aan de fysieke beveiliging van de • 
activa van de klassen 246 (werken van bibliotheken) en 247 (kunstwerken en -voorwerpen, zeldzaam materiaal en zeldzame instrumenten). De daarop betrek-king hebbende gegevensbestanden moeten worden geactualiseerd en aangevuld met bijkomende velden waarmee de bestaande informatie – die vaak beperkt is tot een (lezers)catalogus – kan worden gekoppeld aan boekhoudkundige gege-vens zodat ze ten volle kunnen worden benut voor internecontroledoeleinden.
In het kader van de geplande overlegstructuren moet een werkbaar systeem 
worden ontwikkeld om de voormelde activa conform de ESR 95 norm naar marktwaarde te waarderen.
De waarde van de activa van de klasse 246 van de FOD Economie, waarvoor 
in de inventaris van de Staat van 2007 een bedrag van 508,5 miljoen euro is ingeschreven, moet worden verantwoord en zo nodig gecorrigeerd en in reke-ning gebracht bij de volgende afstemming van de balans.
Om de beschikbare infrastructuur efﬁ  ciënter te beheren, moeten de praktische • 
regels voor de verkoop of de vernietiging van buiten gebruik gestelde activa en de rol van de Patrimoniumdiensten van de FOD Financiën in dat proces, in schriftelijke instructies worden gepreciseerd en gecommuniceerd naar alle betrokken entiteiten.
Om zijn controleopdracht naar behoren te kunnen vervullen, vraagt het Reken- • 
hof dat het als externe auditor toegang zou krijgen tot alle rapporten van de module vaste activa .
4 Reacties 
Uit de reacties van de departementen blijkt in het algemeen dat ze zich aansluiten 
bij de conclusies en aanbevelingen van het Rekenhof. 
Wat betreft de module vaste activa  van FEDCOM overweegt de FOD Budget en 
Beheerscontrole een overgangsperiode van vijf jaar in te lassen die de overheids-diensten moet toelaten hun inventarissen bij te werken, aan te vullen met de activa aangekocht vóór 2009 en alle activa naar behoren te waarderen. Hiervoor wordt verwezen naar de aanbevelingen van de International Public Sector Accounting 
Standard 17  (IPSAS 17).   166e Cahier de la Cour des comptes 579Gestion et contrôle interne Gestion des immobilisations corporelles
Pour ce qui est du choix d’un système informatique uniforme qui corresponde • 
de manière optimale aux applications précitées, il est recommandé d’organiser une concertation sur les meilleures pratiques. Celle-ci permettrait de mettre à proﬁ t les expériences acquises par les départements en ce qui concerne les 
nombreux programmes utilisés actuellement.
Il est souhaitable que ce système comprenne également un programme per-
mettant de relier les numéros de l’inventaire à l’utilisation d’un code-barre.
Au niveau des départements, il est recommandé de désigner un coordinateur qui • 
contribuera, au niveau interne, à une gestion cohérente des actifs dans les diver-ses entités et sera responsable, au niveau externe, de la communication avec les structures de concertation centrale existantes et prévues (CIP, Commission de la comptabilité publique,…). En tant que tel, ce coordinateur sera chargé de la concordance entre les inventaires (partiels) et d’un contrôle de première ligne. Il veillera à l’application des procédures en concertation avec les acteurs concer-nés (notamment les gestionnaires des immobilisations) et la direction.
Au niveau global, il convient de déﬁ  nir la portée exacte du rôle (de centralisa- • 
tion et de contrôle) de la CIP.
Les inventaires des départements doivent également comprendre les immobi- • 
lisations corporelles des organes stratégiques.
La protection physique des actifs des classes 246 (ouvrages de bibliothèque) • 
et 247 (objets et œuvres d’art, matériel et instruments rares) doit faire l’objet d’une plus grande attention. Les ﬁ  chiers de données y afférentes doivent être 
actualisés et complétés par des champs supplémentaires permettant de relier les informations existantes – souvent limitées à un catalogue (public) – aux données comptables, de manière à pouvoir les utiliser de manière optimale en vue d’un contrôle interne.
Dans le cadre des structures de concertation telles que prévues, il convient de 
développer un système efﬁ  cace qui permette d’évaluer les actifs précités selon leur valeur marchande conformément à la norme SEC95.
La valeur des actifs de la classe 246 du SPF Économie, pour lesquels un mon-
tant de 508,5 millions d’euros est inscrit dans l’inventaire de l’État pour 2007, doit être justiﬁ  ée et, si nécessaire, corrigée et portée en compte lors de la prochaine mise en concordance du bilan.
Aﬁ n de gérer le matériel disponible avec plus d’efﬁ  cacité, il convient de préci- • 
ser dans des instructions écrites les modalités pratiques de la vente ou de la destruction d’actifs désaffectés, ainsi que le rôle joué par les services patri-moniaux du SPF Finances dans ce processus, et de les communiquer à toutes les entités concernées.
Pour lui permettre d’exécuter correctement sa mission de contrôle, la Cour • 
des comptes demande d’avoir accès, en tant qu’auditeur externe, à tous les rapports du module Immobilisations.
4 Réactions
Les réactions des départements font apparaître, de manière générale, que ceux-ci se 
rallient aux conclusions et recommandations de la Cour des comptes. 
En ce qui concerne le module Immobilisations de Fedcom, le SPF Budget et Contrôle 
de la gestion envisage d’insérer une période transitoire de cinq ans qui devrait per-mettre aux services publics de mettre au point leurs inventaires, de les compléter par les actifs acquis avant 2009 et d’évaluer correctement l’ensemble des actifs. Le SPF renvoie à cet effet aux recommandations de l’ International Public Sector Accounting 
Standard  17 (IPSAS 17). 580 166e Boek van het RekenhofBeheer van materiële vaste activa Beheer en Interne Controle
De FOD belooft ook ervoor te zullen zorgen dat het Rekenhof toegang krijgt tot alle 
FEDCOM-rapporten.
Andere overheidsdiensten lieten weten dat ze inmiddels hun inventarissen, de bijbe-
horende informaticasystemen en internecontrolemaatregelen hebben aangevuld of geoptimaliseerd. Dit geldt voor de Federale Politie, het Ministerie van Landsverdedi-ging, de FOD Mobiliteit en Vervoer, de FOD Binnenlandse Zaken, de POD Maat-schappelijke Integratie, de FOD Kanselarij van de Eerste Minister en de FOD Soci-ale Zekerheid.
Een aantal overheidsdiensten wijst op de nood aan een permanente overlegstructuur 
en/of laten zich kritisch uit over de module vaste activa.
De FOD Financiën deelt mee dat duidelijke, geactualiseerde regels voor de verkoop 
of de vernietiging van activa zullen worden uitgevaardigd en gecommuniceerd aan alle departementen.
De FOD Economie belooft een onderzoek naar de correcte inventariswaarde van zijn 
bibliotheekwerken.
In een aparte brief sluit de minister van Defensie zich aan bij het besluit van het 
Rekenhof en wijst hij in het bijzonder op de vele onduidelijkheden en het gebrek aan een centraal gestuurd overleg tussen de departementen. De minister van Ambtena-renzaken laat weten de nodige maatregelen te zullen treffen om de inventaris van de FOD Personeel en Organisatie te actualiseren tegen eind 2009. Ook de minister van Ontwikkelingssamenwerking antwoordt alles in het werk te stellen om het dossier met spoed te behandelen. 
5 Commentaar van het Rekenhof
Het Rekenhof zal de nieuwe ingevoerde en de aangekondigde maatregelen opvolgen 
en evalueren. 
Wat betreft de sturing en het creëren van een overlegplatform waarbij alle departe-
menten worden betrokken, vraagt het dat de FOD Budget en Beheerscontrole de nodige initiatieven zou nemen. 
Wat het uitstel van vijf jaar betreft dat deze FOD in overweging wil nemen, wijst het 
Rekenhof erop dat dit impliceert dat de comptabiliteitswet niet ten volle in werking kan treden op 1 januari 2012, zoals in de programmawet van 22 december 2008 nochtans is bepaald. De IPSAS-aanbeveling die de FOD daartoe aanvoert, is overi-gens niet toepasbaar omdat de federale overheid dit normenkader niet formeel heeft onderschreven. Het is daardoor ook onduidelijk wanneer een dergelijke termijn zou moeten ingaan.
Het Rekenhof vraagt dat een stappenplan zou worden uitgewerkt, waaruit duidelijk 
blijkt binnen welke termijn een vermogenscomptabiliteit zal worden gerealiseerd die volledig tegemoet komt aan de regelgeving. Ook op het vlak van de inventarisatie en boekhoudkundige verwerking moeten de nodige maatregelen worden getroffen opdat op 31 maart 2013 een jaarrekening van de federale Staat over het jaar 2012 aan het Rekenhof zou kunnen worden over gelegd die beantwoordt aan artikel 17 van de 
comptabiliteitswet van 22 mei 2003.  166e Cahier de la Cour des comptes 581Gestion et contrôle interne Gestion des immobilisations corporelles
Le SPF promet également qu’il veillera à ce que la Cour des comptes ait accès à 
tous les rapports qui peuvent être générés dans le cadre de Fedcom.
D’autres services publics ont signalé avoir complété ou optimalisé leurs inventaires, 
les systèmes informatiques s’y rapportant ainsi que les mesures de contrôle interne. Tel est le cas, entre autres, de la Police fédérale, du ministère de la Défense natio-nale, du SPF Mobilité et Transports, du SPF Affaires étrangères, du SPP Intégration sociale, du SPF Chancellerie du Premier ministre et du SPF Sécurité sociale.
Plusieurs services publics soulignent la nécessité d’une structure de concertation 
permanente et/ou se montrent critiques vis-à-vis du module Immobilisations.
Le SPF Finances signale que des règles claires et actualisées portant sur la vente ou 
la destruction d’actifs seront édictées et communiquées à tous les départements.
Le SPF Économie s’engage à effectuer des recherches en vue d’estimer de manière 
précise la valeur d’inventaire des ouvrages de sa bibliothèque.
Dans un courrier distinct, le ministre de la Défense nationale déclare souscrire aux 
conclusions de la Cour et pointe en particulier les nombreuses imprécisions et le manque de pilotage central dans la concertation entre les départements. Le ministre de la Fonction publique fait savoir qu’il prendra les mesures nécessaires pour que soit actualisé l’inventaire du SPF Personnel et Organisation d’ici la ﬁ  n 2009. Le ministre de la Coopération au développement répond quant à lui qu’il mettra tout en œuvre pour que le dossier soit traité de manière urgente.
5 Commentaires de la Cour des comptes
La Cour des comptes suivra et évaluera les nouvelles mesures introduites et celles 
qui ont été annoncées.
Elle demande, en ce qui concerne le pilotage et la création d’une plate-forme de 
concertation associant tous les départements, que le SPF Budget et Contrôle de la gestion prenne les initiatives nécessaires en la matière.
S’agissant du report de cinq ans envisagé par ce SPF, la Cour des comptes souligne 
qu’un tel délai implique que la loi relative à la comptabilité de l’État ne pourra pas entrer pleinement en vigueur le 1
er janvier 2012, alors que telle est pourtant la date 
ﬁ xée dans la loi-programme du 22 décembre 2008. La recommandation de l’IPSAS 
que le SPF invoque à cet effet n’est d’ailleurs pas applicable, puisque l’autorité fédé-rale n’a pas souscrit formellement à ce cadre normatif et que, pour cette raison, il n’apparaît pas clairement quand un tel délai devrait commencer.
La Cour des comptes demande que soit élaboré un plan par étapes, dont il ressorti-
rait clairement dans quel délai sera réalisée une comptabilité patrimoniale qui satis-fasse pleinement à la réglementation. De même, pour ce qui est de l’inventaire et du 
traitement comptable, les mesures nécessaires doivent être prises aﬁ  n de permettre 
la transmission à la Cour des comptes, le 31 mars 2013, d’un compte annuel de l’État fédéral pour l’année 2012 qui soit conforme à l’article 17 de la loi relative à la comp-tabilité du 22 mai 2003. 582 166e Boek van het RekenhofAanschafﬁ  ng en beheer van personenwagens Beheer en Interne Controle
24 Deze omzendbrief is niet van toepassing op de diensten van de Federale Politie, noch op het wagen-
park van de secretariaten en de beleidsorganen.AANSCHAFFING  EN BEHEER  VAN PERSONENWAGENS  DOOR  DE FEDERALE  BESTUREN
Het Rekenhof heeft tekortkomingen vastgesteld ten aanzien van de bepalingen van de ministeriële omzendbrief 307 quater van 3 mei 2004 die speciﬁ  eke normen vast-legt inzake de aanschafﬁ  ng van personenwagens. 
De tekortkomingen betreffen meer bepaald de naleving van het criterium dat mini-
mum 50 % van de nieuwe voertuigen de vastgelegde maximumuitstoot inzake CO
2 
niet mogen overschrijden alsook het jaarlijks meedelen aan de minister bevoegd voor duurzame ontwikkeling van een lijst met de nieuw aangekochte voertuigen. 
Voorts is het niet altijd mogelijk om op basis van de gestructureerde informatie die 
wordt bijgehouden om het wagenpark te beheren, de kosten duidelijk te identiﬁ  ceren. 
Op het vlak van de interne controle stelt het Rekenhof vast dat de normen vervat in 
het koninklijk besluit van 17 augustus 2007 betreffende het internecontrolesysteem en in het COSO-referentiekader soms onvoldoende bekend zijn.
1 Context 
1.1 Voorwerp van de auditDe federale besturen moeten voor de aanschaf van elk voertuig voor personenvervoer 
teruggrijpen naar de bepalingen van omzendbrief 307 quater die speciﬁ  eke normen 
vastlegt in verband met het aanschaffen van personenwagens die bestemd zijn voor de staatsdiensten. Volgens de gegevens die het Rekenhof heeft vergaard, werden tussen 2004 en 2008 568 voertuigen aangeschaft onder de regeling van deze omzend-brief, ofwel ter vervanging van versleten voertuigen, ofwel als bijkomende voer-tuigen. 
De audit van het Rekenhof wenste na te gaan of, naast de naleving van de regel-
geving inzake overheidsopdrachten, die bepalingen worden toegepast door de fede-rale en programmatorische overheidsdiensten en door de burgerlijke diensten van het Ministerie van Landsverdediging sinds de inwerkingtreding van de omzendbrief in 2004 en tot eind 2008
24. Het is eveneens de bedoeling na te gaan of er gestructu-
reerde informatie wordt bijgehouden die het mogelijk maakt het beheer van het wagenpark binnen de verschillende FOD’s en POD’s op te volgen en te evalueren of hun interne controle een redelijke zekerheid biedt op het vlak van de naleving van de normen. 
De audit heeft zich gebaseerd op het volgende normenkader:
de wetgeving en reglementering in verband met de overheidsopdrachten; • 
het koninklijk besluit van 17 augustus 2007 betreffende het interncontrole- • 
systeem binnen somminge diensten van de federale uitvoerende macht;
de omzendbrief 307 quater van 3 mei 2004 tot vaststelling van de speciﬁ  eke • 
normen in verband met het aanschaffen van personenwagens die bestemd zijn voor de staatsdiensten;
de methodologische gids voor de aankoop van voertuigen; • 
het Federaal Plan voor Duurzame Ontwikkeling 2004-2008. •   166e Cahier de la Cour des comptes 583Gestion et contrôle interne Acquisition et gestion de véhicules 
24 Cette circulaire ne s’applique pas aux services de la Police fédérale, ni au parc automobile des secré-
tariats et des organes stratégiques.ACQUISITION  ET GESTION  DE VÉHICULES  À L’USAGE  DE PERSONNES  PAR 
LES ADMINISTRATIONS  FÉDÉRALES
La Cour des comptes a relevé des manquements aux dispositions de la circulaire ministérielle 307quater du 3 mai 2004 ﬁ  xant des normes spéciﬁ  ques relatives à l’ac-quisition de véhicules à l’usage de personnes.
Ces manquements concernent notamment le respect du critère d’un minimum de 
50 % de nouveaux véhicules ne dépassant pas les plafonds d’émission de CO
2 ﬁ  xés, 
ainsi que la communication annuelle au ministre en charge du développement dura-ble d’un relevé des nouvelles acquisitions de véhicules.
Par ailleurs, la tenue d’informations structurées en vue d’assurer la gestion du parc 
automobile ne permet pas toujours d’identiﬁ  er clairement les coûts. 
En matière de contrôle interne, la Cour des comptes constate une connaissance 
parfois insufﬁ  sante des normes inscrites à l’arrêté royal du 17 août 2007 relatif au système de contrôle interne ainsi que du référentiel Coso.
1 Contexte 
1.1 Objet de l’auditPour l’acquisition de tout véhicule à l’usage des personnes, les administrations fédé-
rales doivent se référer aux dispositions de la circulaire 307quater ﬁ  xant des normes 
spéciﬁ  ques relatives à l’acquisition de véhicules de personnes destinés aux services 
de l’État. Selon les données recueillies par la Cour, 568 véhicules ont été acquis sous le régime de cette circulaire entre 2004 et 2008, soit à titre de remplacement de véhicules usagés, soit comme véhicule supplémentaire.
L’audit de la Cour des comptes a pour objet de vériﬁ  er, parallèlement au respect de 
la réglementation en matière de marchés publics, que ces dispositions sont appli-quées par les services publics fédéraux et de programmation et les services civils du ministère de la Défense nationale depuis l’entrée en vigueur de la circulaire en 2004 jusqu’à la ﬁ  n de l’année 2008
24. L’objectif est également de s’assurer de la tenue à 
jour d’informations structurées permettant un suivi de la gestion du parc automobile au sein des différents SPF/SPP et aussi de l’organisation de leur contrôle interne aﬁ n de vériﬁ  er si celui-ci offre une assurance raisonnable sur le plan du respect des 
normes.
Le cadre normatif de l’audit est le suivant :
législation et réglementation relatives aux marchés publics ; • 
arrête royal du 17 août 2007 relatif au système de contrôle interne dans certains • 
services du pouvoir exécutif fédéral ;
circulaire 307quater du 3 mai 2004 ﬁ  xant des normes spéciﬁ  ques relatives à • 
l’acquisition de véhicules de personnes destinés aux services de l’État ;
guide méthodologique d’achat des véhicules • 
plan fédéral de développement durable 2004-2008 •  584 166e Boek van het RekenhofAanschafﬁ  ng en beheer van personenwagens Beheer en Interne Controle
Omzendbrief 307 quater is voortaan vervangen door versie quinquies van 13 juli 2009. 
Deze nieuwe versie bevestigt en verstrengt echter de richtlijnen die de regering in 2004 uitvaardigde inzake de omkadering van het aankoopbeleid van voertuigen en inzake de verplichtingen in het licht van de duurzame ontwikkeling.
1.3 Auditmethode
Eind 2008 werd een vooronderzoek gedaan om het aantal voertuigen te verkrijgen 
dat sinds 2004 door alle betrokken FOD’s en POD’s werden aangeschaft. 
De eigenlijke audit, die plaatsvond in het eerste semester 2009, is gebeurd via inter-
views op basis van een eenvormige vragenlijst met de door de verschillende FOD’s en POD’s aangewezen contactpersonen. Er werden ook steekproefsgewijze over-eenstemmingscontroles uitgevoerd die voor elk departement betrekking hadden op 20 % van de meest recente aankoopdossiers van voertuigen, met een minimum van tien aankoopdossiers, d.i. in totaal 161 dossiers. Deze controles werden vervolledigd met een onderzoek van het raamcontract voor de aankoop van voertuigen voor per-sonenvervoer dat werd gesloten door de dienst FOD-Overschrijdende Raamcontrac-ten (FOR) van de FOD Personeel en Organisatie. 
Op 2 september 2009 heeft het Rekenhof het ontwerpverslag toegezonden aan de 
betrokken ministers en staatssecretarissen alsook aan de voorzitters van de directie-comités van de FOD’s en POD’s en aan de Chef Defensie. 
Bij het afsluiten van dit Boek, hadden vier FOD’s (Binnenlandse Zaken, Budget en 
Beheerscontrole, Economie en Sociale Zekerheid) en vier ministers (Binnenlandse Zaken, Landsverdediging, Financiën en Ambtenarenzaken) laten weten dat ze zich in het algemeen aansloten bij de conclusies en aanbevelingen van het Rekenhof. 
2.1 Naleving normen omzendbrief 307 quater 
Van de nieuw aangekochte voertuigen moet minstens 50 % een CO
2-uitstoot 
hebben van minder dan 145 gr/km voor voertuigen met een dieselmotor en een uitstoot van minder dan 160 gr/km voor voertuigen met een benzinemotor.
Het Rekenhof wijst erop dat niet alle betrokken departementen het quotum van min-
stens 50 % nieuw aangekochte voertuigen met een CO
2-uitstoot die lager ligt dan de 
in omzendbrief 307 quater vastgelegde normen op dezelfde manier interpreteren. De omzendbrief preciseert immers niet op welke basis dat quotum moet worden nage-leefd: op jaarbasis of cumulatief sinds 2004?
Bovendien is de maximale CO
2-uitstoot los van de voertuigencategorie vastgelegd, 
waardoor het criterium van 50 % soms verregaande gevolgen had voor het beleid inzake de vernieuwing van wagens uit hogere categorieën.
Het quotum van 50 % heeft ook niet dezelfde impact in alle departementen en hangt 
af van het soort voertuigen dat ze nodig hebben om hun opdrachten te vervullen.   166e Cahier de la Cour des comptes 585Gestion et contrôle interne Acquisition et gestion de véhicules 
La circulaire 307quater est désormais remplacée par sa version quinquies du 
13 juillet 2009. Cette nouvelle version conﬁ  rme, tout en les renforçant, les directives 
données en 2004 par le gouvernement en matière d’encadrement de la politique d’acquisition de véhicules et d’obligations à l’égard du développement durable. 
À la ﬁ  n de l’année 2008, une enquête préalable a été réalisée en vue d’obtenir le 
nombre de véhicules acquis depuis 2004 par tous les SPF/SPP concernés.
L’audit proprement dit, réalisé durant le premier semestre 2009, s’est déroulé au 
moyen d’entretiens réalisés sur la base d’un questionnaire uniforme avec les person-nes de contact désignées par les différents départements et de contrôles de corro-boration par sondage qui ont porté, pour chaque département, sur les 20 % des dos-siers d’achat de véhicules les plus récents, avec un minimum de 10 dossiers d’achat, soit au total 161 dossiers. Ces contrôles ont été complétés par un examen du contrat-cadre pour l’achat des véhicules de personnes conclu par le service Contrats multiservices publics fédéraux (CMS) du SPF Personnel et Organisation.
Le 2 septembre 2009, la Cour des comptes a adressé le projet de rapport aux minis-
tres et secrétaires d’État concernés, ainsi qu’aux présidents de comité de direction des SPP/SPF et au chef de la Défense.
À la date de clôture du présent Cahier, quatre SPF (Intérieur, Budget et Contrôle de 
la gestion, Économie et Sécurité sociale) et quatre ministres (Intérieur, Défense natio-nale, Finances et Fonction publique) ont fait valoir qu’ils se ralliaient de manière géné-rale aux conclusions et recommandations de la Cour. 
2.1 Respect des normes ﬁ  xées par la circulaire 307quater
Acquisition d’au moins 50 % de nouveaux véhicules présentant une production 
de CO
2 inférieure à 145 g/km pour les véhicules à moteur diesel et inférieure à 
160 g/km pour ceux équipés d’un moteur à essence
La Cour relève que la référence à une proportion de 50 % au moins de nouveaux 
véhicules acquis présentant une production de CO2 inférieure aux normes ﬁ  xées 
dans la circulaire 307quater n’est pas interprétée de manière uniforme par les dépar-tements concernés. En effet, la circulaire ne précise pas comment ce quota doit être apprécié (base annuelle ou cumulative depuis 2004).
En outre, le niveau d’émission maximum de CO
2 ayant été ﬁ  xé indépendamment de 
la catégorie de véhicules, le critère de 50 % a parfois eu des conséquences contrai-gnantes sur la politique de renouvellement des véhicules existants de catégorie supérieure.
Le quota de 50 % a également pesé de manière différente sur les départements, en 
fonction des catégories de véhicules dont ils ont besoin pour assumer leurs mis-sions. 586 166e Boek van het RekenhofAanschafﬁ  ng en beheer van personenwagens Beheer en Interne Controle
De beschikbaarheid van de informatie en de verschillen in interpretatie van de 
50 %-norm maken het alleszins niet mogelijk de naleving ervan door elk departement over de gehele periode op een precieze en vergelijkende manier te beoordelen. Op basis van het totale aantal voertuigen dat per departement in de periode 2004-2008 werd aangeschaft, stelt het Rekenhof enkel vast dat zeven departementen niet vol-doen aan de norm van 50 % nieuwe voertuigen met lage CO
2-uitstoot. Het gaat om 
de FOD’s Fedict, Justitie, Binnenlandse Zaken, Buitenlandse Zaken en Werkgele-genheid, de POD Wetenschapsbeleid en het Ministerie van Landsverdediging. In sommige gevallen was de niet-naleving van de norm echter het gevolg van bijzondere omstandigheden. Zo was het Ministerie van Landsverdediging in de periode 2004–2008 nog gebonden aan contracten voor de aankoop van voertuigen die nog waren gesloten onder het stelsel van omzendbrief 307 ter, waarin geen maximale CO
2-uit-
stoot werd bepaald.
Het Rekenhof wijst er echter op dat de meeste federale overheidsdiensten bij de 
aanschaf van voertuigen geleidelijk aan dit criterium zijn gaan opvolgen.
Voorts preciseert de nieuwe omzendbrief 307 quinquies dat de milieunormen voort-
aan van toepassing zullen zijn op alle nieuwe wagens en niet meer enkel op het quotum van 50 %. Voor elk van de geherdeﬁ  nieerde categorieën van voertuigen worden die normen bovendien gedeﬁ  nieerd in termen van ecoscore en niet langer uitsluitend op basis van een maximale CO
2-uitstoot. De Europese normen (euro-
normen) inzake maximale uitstoot moeten ook in acht worden genomen en bij nieuwe dieselvoertuigen mag de uitstoot van deeltjes niet hoger liggen dan 5mg/km.
Het niveau van de CO
2-uitstoot moet als gunningscriterium worden gehanteerd bij 
het toewijzen van de overheidsopdrachten en telkens als dat mogelijk is, moet de voorkeur worden gegeven aan voertuigen die uitgerust zijn met milieuvriendelijke technologieën.
Op basis van het onderzoek van de contracten bij de steeksproefgewijze controle 
kan worden besloten dat de meeste departementen bij de aankoop van personen-wagens het niveau van de CO
2-uitstoot als – weliswaar niet overal even zwaar door-
wegend – criterium hanteren bij de gunning van opdrachten. Bij leasingwagens speelt dat criterium een veel minder grote rol.
Volgens de beschikbare toelichtende gegevens werden sinds 2004 in totaal, voor alle 
departementen samen, acht hybride wagens (die rijden op benzine en elektriciteit) aangeschaft. Dat geringe aantal is te verklaren door de vrij hoge kostprijs van die wagens. De hybride wagens zijn aangekocht door de FOD Mobiliteit en Vervoer (1), de FOD Volksgezondheid (1), de FOD Sociale Zekerheid (4) en de FOD Binnen-landse Zaken (2).
De nieuwe omzendbrief 307 quinquies bepaalt eveneens dat milieucriteria in aan-
merking moeten worden genomen bij de gunning van de opdrachten. De milieucrite-ria moeten een wegingscoëfﬁ  ciënt hebben van minstens 15 %.
Maximumprijzen naargelang van het soort voertuig 
Het Rekenhof wijst erop dat de door de omzendbrief vastgelegde maximumprijzen 
voor de aankoop en de leasing van nieuwe wagens over het algemeen in acht werden genomen ondanks het feit dat de maximumprijzen in de omzendbrief tijdens de hele periode niet werden geïndexeerd of herzien. Bij de steekproefcontroles werden echter overschrijdingen van de maximumprijs vastgesteld bij de FOD Sociale Zekerheid (2 gevallen) en de FOD Volksgezondheid (1 geval).  166e Cahier de la Cour des comptes 587Gestion et contrôle interne Acquisition et gestion de véhicules 
Quoi qu’il en soit, la disponibilité des informations ainsi que les divergences d’inter-
prétation de la norme de 50 % ne permettent pas de porter une appréciation précise et comparable de son respect tout au long de la période dans chaque département. La Cour des comptes constate seulement, en se basant sur le nombre total de véhi-cules acquis par département entre 2004 et 2008, que sept d’entre eux n’ont pas satisfait à la norme de 50 % de nouveaux véhicules à faible taux d’émission de CO
2 : 
les SPF Fedict, Justice, Intérieur, Affaires étrangères et Emploi, le SPP Politique scientiﬁ  que et le ministère de la Défense nationale. Dans certains cas cependant, le 
non-respect de la norme résulte de conditions particulières, comme au ministère de la Défense nationale, encore lié au cours de la période 2004-2008 à des contrats d’acquisition de véhicules conclus précédemment sous le régime de la circulaire 307ter, qui ne prévoyait pas de normes d’émission maximum de CO
2.
La Cour des comptes relève cependant qu’un suivi des acquisitions de véhicules sur 
ce plan a été progressivement organisé dans la plupart des services publics fédéraux aﬁ n de respecter ce critère.
Par ailleurs, la nouvelle circulaire 307quinquies précise que les normes environne-
mentales concerneront désormais l’ensemble des nouveaux véhicules et non plus seulement un quota de 50 %. En outre, pour chacune des catégories redéﬁ  nies de véhicules, ces normes sont ﬁ  xées en termes d’écoscore et non plus seulement eu égard à un niveau maximum d’émission de CO
2. Les normes européennes détermi-
nant les émissions maximales devront également être respectées (normes euro) et, pour les nouveaux véhicules diesel, les émissions de particules ne pourront plus dépasser 5 mg/km.
Prise en considération du taux d’émission de CO
2 comme critère d’attribution lors 
de la passation des marchés publics concernés et préférence donnée, chaque fois que c’est possible, à des véhicules utilisant des technologies éco-naturelles.
L’examen des contrats de l’échantillon de contrôle permet de conclure que le taux 
d’émission de CO
2 a le plus souvent été intégré, avec un poids variable selon les 
services publics fédéraux, dans les critères d’attribution des marchés d’achat de véhicules conclus par les départements. Pour les véhicules de leasing, ce critère a moins souvent été pris en considération.
Selon les données déclaratives disponibles, huit véhicules de type hybride (essence-
électricité) ont été acquis depuis 2004 pour l’ensemble des services. Ce faible nom-bre s’explique notamment par le prix relativement élevé des véhicules concernés. Les véhicules hybrides ont été acquis par le SPF Mobilité et Transports (1), le SPF Santé publique (1), le SPF Sécurité sociale (4) et le SPF Intérieur (2).
Les critères environnementaux ont également été repris pour la passation des mar-
chés par la nouvelle circulaire 307quinquies, qui impose de leur attribuer un poids d’au moins 15 %.
Prix maximums en fonction du type de véhicule
La Cour relève que les prix maximums ﬁ  xés par la circulaire pour l’achat et le leasing 
de nouveaux véhicules ont généralement été respectés, bien que les limites de prix ﬁ xées par la circulaire n’aient pas fait l’objet d’indexations ou de révisions tout au 
long de la période. Des dépassements de prix ont cependant été constatés dans les échantillons de contrôle aux SPF Sécurité sociale (2 cas) et Santé publique (1 cas). 588 166e Boek van het RekenhofAanschafﬁ  ng en beheer van personenwagens Beheer en Interne Controle
De inachtneming van de maximumprijzen werd vergemakkelijkt door het raamcon-
tract dat de dienst FOR sloot voor de verschillende categorieën van voertuigen en dat de federale overheidsdiensten een gamma voertuigen aanbiedt die voldoen aan de normen opgenomen in de omzendbrief. Het gamma bestaat effectief uit voertui-gen waarvan de prijs niet hoger ligt dan het bij omzendbrief vastgelegde maximum, onder voorbehoud weliswaar van het type motor en de gekozen uitrusting.
De nieuwe maximumprijzen in omzendbrief 307 quinquies liggen lager dan deze 
opgenomen in omzendbrief 307 quater. De nieuwe bedragen zullen de evolutie vol-gen van het algemene maandelijkse indexcijfer van de consumptieprijzen. 
Geen verhoging van de kredieten voor investeringsuitgaven 
(aankoop van voer tuigen), noch van de kredieten voor lopende uitgaven (leasing)
Het Rekenhof meent dat de formulering van die norm voor interpretatie vatbaar is. 
Het is immers niet duidelijk of de norm van toepassing is op het begrotingsbeheer van alle betrokken basisallocaties samen of enkel op het beleid inzake de aankoop of leasing van voertuigen. Bovendien schommelen de kosten van jaar tot jaar, afhanke-lijk van de mate waarin het wagenpark wordt vernieuwd. Daardoor is moeilijk uit te maken of de toepassing van de nieuwe normen werkelijk aanleiding geeft tot een stijging van de uitgaven. 
De steekproefcontrole van het Rekenhof heeft uitgewezen dat verschillende depar-
tementen (met name de FOD Mobiliteit en Vervoer) kredietherverdelingen tussen basisallocaties hebben doorgevoerd. Gezien de begrotingsbeperkingen heeft de administratie soms ook geopteerd voor leasingcontracten in plaats van voor aan-koopovereenkomsten. De naleving van de begrotingsnorm zette soms ook een rem op de vernieuwing van het wagenpark, wat de onderhouds- en herstellingskosten van de oudere voertuigen deed toenemen. Dat was meer bepaald het geval bij de FOD Financiën. 
Voor elke aankoop van een voertuig is de goedkeuring van de Inspectie van 
Financiën vereist. 
Bij het onderzoek van de controlesteekproeven heeft het Rekenhof opgemerkt dat 
het verplichte advies van de Inspectie van Financiën bij de aankoop of leasing van een nieuw voertuig niet systematisch in het dossier zat. Dat was met name het geval bij de FOD Volksgezondheid, de FOD Sociale Zekerheid en de FOD Buitenlandse Zaken. In een aantal dossiers formuleerde de Inspectie van Financiën opmerkingen over de naleving van de normen van de omzendbrief 307 quater, zowel op het vlak van de overschrijding van de maximumprijzen (POD Wetenschapsbeleid) als van de CO
2-uitstoot (FOD Financiën) van de nieuwe voertuigen.
De functionele noden moeten worden bepaald alvorens een nieuw dienstvoertuig 
aan te kopen.
Er wordt zelden een bepaling van de functionele noden bij het aankoopdossier 
gevoegd. De aankoop van een nieuw voertuig wordt vaak eenvoudigweg verantwoord door het feit dat een oud voertuig aan vervanging toe is (dat gebeurt onder meer bij de FOD Financiën). De dossiers voor de aankoop van nieuwe voertuigen bij de FOD Justitie en de FOD Binnenlandse Zaken, daarentegen, worden gestaafd door een bepaling van de noden.  166e Cahier de la Cour des comptes 589Gestion et contrôle interne Acquisition et gestion de véhicules 
Le respect des plafonds de prix a été facilité par l’existence du contrat-cadre conclu 
par le service CMS pour les différentes catégories de véhicules, qui met à la dispo-sition des services publics fédéraux une gamme de voitures respectant les normes de la circulaire. Cette gamme présente effectivement des véhicules dont les prix sont conformes aux plafonds ﬁ  xés par la circulaire, sous réserve cependant du type 
de moteur et des équipements choisis.
La circulaire 307quinquies ﬁ  xe de nouveaux plafonds de prix maximums, inférieurs à 
ceux de la circulaire 307 quater. Les nouveaux montants cités suivront l’évolution de l’indice mensuel général des prix à la consommation. 
Non-augmentation des crédits prévus pour les dépenses d’investissement 
(achat de voitures) et des crédits pour les dépenses courantes (leasing)
La Cour des comptes estime que la formulation de cette norme est sujette à inter-
prétation. En effet, la norme ne précise pas si elle s’impose à la gestion budgétaire des allocations de base concernées dans leur ensemble ou à la seule politique d’achat ou de leasing de voitures.  En outre, la ﬂ  uctuation des coûts d’une année à l’autre est 
surtout fonction du taux de renouvellement du parc automobile et permet difﬁ  cile-
ment d’appréhender si l’application des nouvelles normes donne réellement lieu à une augmentation des dépenses. 
Au niveau de l’échantillon de contrôle, la Cour constate que plusieurs SPF ont eu 
recours à des redistributions de crédits entre allocations de base (notamment au SPF Mobilité et Transports). L’administration a également parfois opté, vu cette contrainte budgétaire, pour la conclusion de contrats de leasing au lieu de l’achat. Le respect de cette norme budgétaire a aussi eu parfois pour effet de freiner le renou-vellement du parc automobile, en dépit du coût d’entretien et de réparation des véhicules les plus anciens, notamment pour le SPF Finances.
Approbation obligatoire de l’Inspection des ﬁ  nances pour toute acquisition de 
véhicule
Lors de l’examen des échantillons de contrôle, la Cour des comptes a relevé que 
l’avis obligatoire de l’Inspection des ﬁ  nances pour l’achat ou le leasing de tout nou-
veau véhicule n’est pas systématiquement joint au dossier. Tel est le cas notamment au SPF Santé publique et au SPF Affaires étrangères. Dans quelques dossiers, l’Ins-pection des ﬁ  nances a formulé des observations en matière de respect des normes 
de la circulaire 307quater, tant en ce qui concerne le dépassement des prix maxi-mums (SPP Politique scientiﬁ  que) que des niveaux d’émission de CO
2 (SPF Finan-
ces) des nouveaux véhicules.
Déﬁ  nition des besoins fonctionnels avant l’acquisition de tout nouveau véhicule de 
service
Une déﬁ  nition des besoins fonctionnels est rarement jointe au dossier d’acquisition. 
L’achat d’un nouveau véhicule est souvent justiﬁ  é simplement par le remplacement 
d’un véhicule ancien (tel est le cas, entre autres, au SPF Finances). A contrario, les dossiers d’acquisition de nouveaux véhicules aux SPF Justice et Intérieur sont étayés par une identiﬁ  cation des besoins.  590 166e Boek van het RekenhofAanschafﬁ  ng en beheer van personenwagens Beheer en Interne Controle
Elk jaar moet in de maand december een overzichtslijst van de aangekochte of 
geleasede voertuigen worden bezorgd aan de minister bevoegd voor duurzame ontwikkeling. 
De verplichting om elk jaar in december een overzichtslijst van de aangekochte of 
geleasede voertuigen te bezorgen aan de minister bevoegd voor duurzame ontwikke-ling, wordt zelden in acht genomen. Meerdere departement hebben nooit zo’n over-zichtslijst opgesteld die sinds 2004 wordt gevraagd of hebben dat onlangs pas gedaan, nadat ze een herinnering hadden ontvangen van de minister voor wie deze lijst bestemd is. 
In 2008 hebben zes FOD’s en POD’s van de zestien die in de omzendbrief worden 
beoogd, de gevraagde gegevens bezorgd aan de minister voor Klimaat en Energie. Het betreft de FOD’s Financiën, Economie, Sociale Zekerheid en Fedict, alsook de POD’s Maatschappelijke Integratie en Wetenschapsbeleid. 
Omzendbrief 307 quinquies maakt de verplichtingen van de FOD’s en POD’s op dat 
vlak strikter en bepaalt dat de overzichtslijst vooraf wordt voorgelegd aan de Inspec-tie van Financiën.
2.2 Wetgeving inzake overheidsopdrachten
Aankoop van voertuigen door middel van het raamcontract voor aankopen dat 
door de dienst FOR werd gesloten
Sinds 2004 hebben de FOD’s en POD’s bij de aankoop van voertuigen in nagenoeg 
85 % van de gevallen gebruik gemaakt van het door de dienst FOR gesloten raam-contract, dat een gamma voertuigen voorstelt dat overeenstemt met de categorieën opgenomen in de omzendbrief 307 quater. 
Die opdracht biedt de federale administratie de mogelijkheid personenwagens te 
bestellen aan vooraf bepaalde voorwaarden. Het betreft een opdracht voor leverin-gen die werd gegund na een algemene offerteaanvraag met Europese bekend making. 
De opdracht bestaat uit acht percelen op basis van de zes indicatieve voertuigcate-gorieën van de omzendbrief 307 quater.
Het onderzoek van de verantwoordingsstukken van deze opdracht toont aan dat de 
wettelijke bepalingen in acht zijn genomen. Bovendien zijn er geen bijzondere opmerkingen te formuleren naar aanleiding van het steekproefsgewijze onderzoek van de verantwoordingsstukken van de bestellingen die door de departementen zijn geplaatst.
Gunning van opdrachten voor de aankoop van voertuigen door de FOD’s en POD’s 
Voor ongeveer 15 % van de voertuigen die de FOD’s en POD’s sinds 2004 hebben 
aangekocht, werd een opdracht gesloten via een onderhandelingsprocedure zonder voorafgaande bekendmaking, waarbij meestal diverse leveranciers werden gecontac-teerd. 
Uit de steekproefsgewijze dossiercontroles is gebleken dat de regels inzake over-
heidsopdrachten over het algemeen in acht worden genomen, meer bepaald wat betreft de prijs, het principe van de verstrekte en aanvaarde diensten, de borgtocht en de leveringstermijnen.  166e Cahier de la Cour des comptes 591Gestion et contrôle interne Acquisition et gestion de véhicules 
Envoi chaque année, en décembre, d’un état récapitulatif des véhicules achetés 
ou acquis en leasing au ministre responsable pour le développement durable
L’obligation d’envoyer chaque année, en décembre, un état récapitulatif des véhicu-
les achetés ou acquis en leasing au ministre responsable pour le développement durable est peu respectée. Plusieurs départements n’ont pas établi le rapport demandé depuis 2004 ou ne l’ont confectionné que récemment, suite à un rappel du ministre destinataire.
En 2008, six SPF/SPP sur les seize concernés par la circulaire ont communiqué au 
ministre du Climat et de l’Énergie les informations demandées, à savoir les SPF Finances, Économie, Sécurité sociale et Fedict et les SPP Intégration sociale et Poli-tique scientiﬁ  que. 
La circulaire 307quinquies renforcera les obligations des SPF/SPP à cet égard et 
prévoit la soumission préalable de cet état récapitulatif à l’Inspection des ﬁ  nances.
2.2 Législation relative aux marchés publics
Acquisition de véhicules par l’intermédiaire du contrat-cadre d’achat conclu par le 
service CMS
Dans près de 85 % des cas, les SPF/SPP ont recouru, depuis 2004, pour l’achat de 
leurs véhicules au contrat-cadre conclu par le service CMS, qui présente une gamme de véhicules correspondant aux catégories ﬁ  xées par la circulaire 307quater.
Ce marché permet à l’administration fédérale de passer commande à des conditions 
prédéterminées de véhicules à l’usage des personnes. Il s’agit d’un marché de four-nitures à commandes passé par appel d’offres général, selon les règles de publicité européenne. Il comprend huit lots, sur la base des six catégories indicatives de véhi-cules ﬁ  xées dans la circulaire 307quater.
Le contrôle des pièces justiﬁ  catives relatives à ce marché montre que les disposi-
tions légales ont été respectées. En outre, l’examen par échantillonnage des dos-siers justiﬁ  catifs relatifs aux commandes passées par les départements n’a pas donné lieu à remarques.
Passation de marchés pour l’achat de véhicules par les SPF/SPP
Quinze pour cent environ des véhicules achetés depuis 2004 par les SPF/SPP l’ont 
été via des marchés conclus le plus fréquemment par procédure négociée sans publi-cité préalable avec, en général, consultation de plusieurs fournisseurs. 
L’examen des dossiers de l’échantillon de contrôle a montré que les règles applica-
bles aux marchés publics sont généralement respectées, notamment en ce qui concerne le prix, le principe du service fait et accepté, le cautionnement et les délais de livraison. 592 166e Boek van het RekenhofAanschafﬁ  ng en beheer van personenwagens Beheer en Interne Controle
Er werden echter een aantal tekortkomingen vastgesteld op het niveau van de 
samenstelling van de verantwoordingsdossiers, die soms onvolledig waren. In een aantal gunningsdossiers van de FOD Buitenlandse Zaken en de FOD Volksgezond-heid ontbrak een gedetailleerde nota aan de Inspectie van Financiën en zat geen advies van de Inspectie zoals gevraagd in de omzendbrief. Bovendien vermelden de bestelbonnen van de FOD Buitenlandse Zaken geen verplichte leveringstermijn, waardoor het onmogelijk is de boetes wegens vertraging toe te passen waarin artikel 66, § 1, van de algemene aannemingsvoorwaarden voor de overheids-opdrachten voorziet.
Aanschaf van leasingwagens 
De dienst FOR biedt geen raamcontract aan voor leasingwagens. Omzendbrief 307 
quater raadt aan het modelcontract te gebruiken van de cel Aankoopbeleid en -advies (ABA) van de FOD Personeel en Organisatie. Dat document behartigt maximaal de belangen van de diensten en laat milieufactoren zwaar doorwegen bij de gunningscri-teria.
Uit de steekproefsgewijze dossiercontroles blijkt dat de departementen over het 
algemeen gebruik maken van het contract opgesteld door de leasingmaatschappij. De regelgeving inzake overheidsopdrachten wordt niet altijd nageleefd. Dat is meer bepaald het geval voor de oproep tot mededinging, die zich vaak beperkt tot twee of drie leasingmaatschappijen.
Er moet echter rekening worden gehouden met het feit dat iemand die recht heeft 
op een dienstwagen zelf het merk en het model mag kiezen binnen de vastgelegde maxima, wat de mededinging beperkt.
De leasingcontracten die de departementen ondertekenen, bepalen meestal niet dat 
de opdrachtnemer een borg moet storten. Dat is echter verplicht voor alle contracten die betrekking hebben op een bedrag van minstens 22.000 euro exclusief btw (bedrag voor de volledige duur van het contract, meestal 48 maanden). 
Leasingwagens worden altijd omnium verzekerd. Het contract voorziet soms echter 
in een hogere vrijstelling dan het maximum van 620 euro dat is vastgelegd in de omzendbrief 307 quater (FOD Volksgezondheid en FOD Sociale Zekerheid). 
Omzendbrief 307 quinquies bepaalt dat enkel nog leasingcontracten mogen worden 
gesloten voor voertuigen uit de klasse afstandsvoertuigen  en grote afstandsvoertui-
gen en op voorwaarde dat die wagens meer dan 25.000 km per jaar aﬂ  eggen. De 
omzendbrief bepaalt ook voorwaarden inzake de duur van het leasingcontract. Die moet zo realistisch mogelijk worden geschat en beloopt twee tot vijf jaar naargelang van het geraamde aantal kilometer.
2.3  Bijhouden van gestructureerde informatie voor de opvolging 
van het beheer van het wagenpark
Het beheer van een wagenpark houdt speciﬁ  eke risico’s in die het bijhouden van 
informatie over het gebruik van het voertuig vergen alsook maatregelen ter bescher-ming van de activa en kennis over de staat van de voertuigen om te kunnen plannen wanneer ze aan vervanging toe zijn. 
De FOD’s en POD’s houden weliswaar diverse gestructureerde informatie bij over 
hun wagenpark (samenstelling, ouderdom en staat van de voertuigen, kilometer-stand, verzekeringen, buitengebruikstelling van oude voertuigen en andere kosten), maar de kwaliteit, de volledigheid en de beschikbaarheid van die informatie verschil-len van departement tot departement.   166e Cahier de la Cour des comptes 593Gestion et contrôle interne Acquisition et gestion de véhicules 
Quelques lacunes ont cependant été constatées au niveau de la constitution des 
dossiers justiﬁ  catifs, parfois incomplets. Certains dossiers d’attribution des SPF Affaires étrangères et Santé publique ne contiennent pas de note détaillée à l’atten-tion de l’Inspection des ﬁ  nances, ni l’avis de celle-ci demandé par la circulaire. En 
outre, les bons de commandes du SPF Affaires étrangères ne mentionnent pas de délai de livraison obligatoire, rendant ainsi inapplicables les amendes de retard pré-vues à l’article 66, § 1, du cahier général des charges.
Acquisition de véhicules en leasing
En matière de leasing, le service CMS ne propose pas de contrat-cadre. La circulaire 
307quater recommande d’utiliser le contrat-type de la cellule Conseil et Politique d’achat (CPA) du SPF Personnel et Organisation, qui garantit au maximum l’intérêt des services et donne un poids important aux facteurs environnementaux dans les critères d’attribution.
À l’examen des dossiers de l’échantillon, il apparaît que les départements recourent 
généralement au contrat élaboré par la société de leasing cocontractante. La régle-mentation en matière de marchés publics n’est pas toujours respectée, notamment pour l’appel à la concurrence, souvent limité à deux ou trois sociétés de leasing.
Il faut cependant tenir compte du fait que, pour les voitures de fonction, le bénéﬁ  -
ciaire conserve la liberté de choix de la marque et du modèle, dans le respect des plafonds de prix prévus, ce qui tend à limiter la mise en concurrence. 
Généralement, les contrats de leasing conclus par les départements ne prévoient 
pas le versement par l’adjudicataire du cautionnement, alors que celui est dû pour tous les contrats d’un montant d’au moins 22.000 euros hors TVA (montant du contrat pour l’ensemble de la durée du contrat, soit le plus souvent 48 mois). 
Les véhicules pris en leasing sont toujours assurés en omnium. Cependant, le contrat 
prévoit parfois une franchise plus élevée que le plafond de 620 euros ﬁ  xé par la cir-
culaire (SPF Santé Publique, SPF Sécurité Sociale). 
La circulaire 307quinquies prévoit qu’un contrat de leasing ne pourra plus être conclu 
que pour les véhicules relevant des classes routières et grandes routières et à condi-tion que ces véhicules roulent plus de 25.000 km par an. Des conditions de durée des contrats de leasing sont également ﬁ  xées, allant de 2 à 5 ans en fonction du kilométrage prévu, qui devra être estimé de manière réaliste.
2.3  Tenue d’informations structurées nécessaires au suivi de 
la gestion du parc automobile
La gestion d’un parc de véhicules est source de risques particuliers qui nécessitent 
la collecte d’informations portant sur l’usage du véhicule et exigent des mesures de protection des actifs, ainsi que la connaissance de l’état des véhicules en vue de planiﬁ  er leur remplacement. 
Si les SPF/SPP tiennent et gèrent effectivement différentes informations structu-
rées sur leur parc de voitures (en ce qui concerne sa composition, son âge, son état, les kilomètres parcourus, les assurances, la désaffectation des véhicules usagés et les autres coûts), la qualité, l’exhaustivité et la disponibilité de ces informations sont cependant variables selon les départements. 594 166e Boek van het RekenhofAanschafﬁ  ng en beheer van personenwagens Beheer en Interne Controle
Omzendbrief 307 quater verplicht de departementen om de minister bevoegd voor 
duurzame ontwikkeling jaarlijks een overzichtslijst te bezorgen van de nieuw aange-kochte voertuigen. De verschillende departementen, waaronder de FOD Binnenlandse Zaken en de FOD Justitie, konden echter op het moment van de audit geen exacte gegevens voorleggen over het aantal voertuigen waarover hun diensten beschikken, met uitzondering van de gegevens met betrekking tot hun centrale diensten. 
Diverse departementen en meer bepaald de FOD Justitie en de FOD Volksgezond-
heid, hebben tijdens de auditgesprekken echter aangekondigd dat ze bezig zijn het beheer van hun wagenpark binnen de dienst Logistiek te centraliseren.
De FOD’s en POD’s gaan op uiteenlopende wijze te werk bij het beheer van de 
informatie. Soms gebeurt dat manueel en in andere gevallen computergestuurd door middel van performante toepassingen. Dat is bijvoorbeeld zo bij het Ministerie van Landsverdediging (het ILIAS-programma) en bij de FOD Mobiliteit en Vervoer, waar een computerprogramma sinds 2005 beheersinformatie verschaft over het volledige wagenpark (bv. kilometerstand van elk voertuig, gegevens van de tankkaarten, voor-uitzichten in verband met de vernieuwing van het wagenpark, onderhoud van de wagens). Bovendien omvat het programma ook een systeem voor de gemotiveerde reservatie van voertuigen. 
De FOD Economie hanteert twee databases om de voertuigen en het gebruik ervan 
te beheren. De ene database heeft betrekking op het algemene beheer (facturen, onderhoudskosten, chauffeurs, enz.) en de andere op het brandstofverbruik.
Andere departementen, zoals de FOD Financiën en de FOD Werkgelegenheid, kun-
nen ook talrijke gegevens voorleggen op basis van de nummerplaat van elk voertuig (afgelegde kilometers per jaar, kostprijs van herstellingen, enz.). Ook bij de POD Wetenschapsbeleid zijn de gegevens in verband met het wagenpark actueel en snel beschikbaar.
Het Rekenhof stelt vast dat het vaak moeilijk is informatie te vinden over het beheer 
en het bedrag van de kosten (aankopen, onderhoud, exploitatie, verzekeringen) van de wagens die werden aangekocht in het kader van omzendbrief 307 quater. Dat valt te verklaren door het feit dat er geen speciﬁ  eke basisallocaties bestaan voor het boeken van de verrichtingen in kwestie. De aankoop van voertuigen wordt aangere-kend op basisallocatie 74.01 van de rechthebbende dienst, terwijl leasing-, onder-houds- en herstellingskosten en verzekeringen worden aangerekend op basisallocatie 12.01, zonder onderscheid met de andere uitgaven ten laste van die basisallocatie.
Alle departementen hebben overigens verklaard dat oude voertuigen na vervanging 
aan de Administratie van de Domeinen van de FOD Financiën worden overgedragen om te worden verkocht.  166e Cahier de la Cour des comptes 595Gestion et contrôle interne Acquisition et gestion de véhicules 
En dépit de l’obligation qui leur est faite par la circulaire 307quater de communiquer 
chaque année au ministre en charge du développement durable un état récapitulatif des nouveaux véhicules acquis, plusieurs départements, dont le SPF Intérieur et le SPF Justice, n’étaient pas en mesure de fournir, au moment de l’annonce de l’audit, des données précises sur le nombre de véhicules dont leurs différents services dis-posaient, à l’exception des données relatives à leurs services centraux. 
Plusieurs départements, notamment le SPF Justice et le SPF Santé publique, ont 
cependant annoncé, lors des entretiens d’audit, que la centralisation de la gestion de leur parc automobile au sein de leur service logistique était en cours.
Les informations sont gérées de manières diverses selon les départements : simple-
ment à la main ou, dans les autres cas, par ordinateur au moyen d’applications per-formantes, comme au ministère de la Défense nationale (application Ilias) et au SPF Mobilité et Transports, où l’outil informatique permet depuis 2005 d’accéder à des informations de gestion pour l’ensemble du parc, portant par exemple sur le kilomé-trage de chaque véhicule, les données des cartes essence, les prévisions de renou-vellement des véhicules, les entretiens réalisés et intègre en outre un système de réservation motivée des véhicules.
Au SPF Économie, deux bases de données permettent de gérer les véhicules et leur 
utilisation. L’une concerne la gestion générale (factures, frais d’entretien, chauf-feurs,…) et l’autre la consommation de carburant.
Dans d’autres départements, il est également possible d’obtenir de nombreux ren-
seignements (kilométrage annuel, coût des réparations,…) sur la base de la plaque d’immatriculation de chaque véhicule. Tel est notamment le cas au SPF Finances et au SPF Emploi. De même, au SPP Politique scientiﬁ  que, toutes les informations relatives au parc de véhicules sont tenues à jour et aisément disponibles.
La Cour constate que les informations relatives à la gestion et au montant des coûts 
(achats, entretiens, exploitation, assurances,…) des véhicules acquis dans le cadre de la circulaire 307quater restent souvent difﬁ  ciles à identiﬁ  er, notamment parce qu’il n’existe pas d’allocations de base spéciﬁ  ques pour enregistrer les opérations concernées. Les achats de véhicules sont imputés sur l’allocation de base 74.01 du service bénéﬁ  ciaire, tandis que les coûts du leasing de véhicules, les frais d’entretien 
et/ou de réparation et les assurances sont imputés sur une allocation de base 12.01, sans distinction par rapport aux autres dépenses à charge de cette allocation.
Par ailleurs, tous les départements ont déclaré qu’au moment de leur remplacement, 
les véhicules usagés étaient remis à l’Administration des domaines du SPF Finances pour y être revendus. 596 166e Boek van het RekenhofAanschafﬁ  ng en beheer van personenwagens Beheer en Interne Controle
2.4  Interne controle van de verrichtingen voor de aankoop van 
personenwagens
Aan de hand van gesprekken heeft het Rekenhof de kwaliteit onderzocht van de 
interne controle op de procedure voor de aankoop van personenwagens in de zes departementen die tussen de datum van de inwerkingtreding van omzendbrief 307 quater en eind december 2008 minstens dertig wagens aankochten of leaseden. Het heeft zich daarvoor gebaseerd op de normen van het koninklijk besluit van 17 augus-tus 2007 betreffende het internecontrolesysteem binnen sommige diensten van de federale uitvoerende macht en meer bepaald op het COSO-referentiekader dat in het voornoemde besluit naar voren wordt geschoven. De zes gecontroleerde depar-tementen zijn de FOD Binnenlandse Zaken, het Ministerie van Landsverdediging, de FOD Financiën, de FOD Volksgezondheid, de FOD Economie en de FOD Mobiliteit en Vervoer.
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat sommige van die departementen onvoldoende 
vertrouwd zijn met de normen voorgeschreven in het voormelde koninklijk besluit en met het COSO-referentiekader.
Het wijst ook op een sterk uiteenlopende kennis bij de betrokkenen van de normen die 
zijn vervat in omzendbrief 307 quater en in de methodologische gids. Die normen zijn op uiteenlopende wijze opgenomen in de documentatie van de aankoopprocedures.
Over het algemeen vloeien die procedures voort uit de algemene procedures die 
werden ontwikkeld voor de aankoop van materieel en de gunning van overheidsop-drachten. 
Soms worden echter meer speciﬁ  eke procedures voor wagens gekoppeld aan de 
basisprocedures van de aankoopcyclus. 
De dienst Logistiek van de FOD Mobiliteit en Vervoer heeft in het geïnformatiseerde 
beheer van het wagenpark bijvoorbeeld rekening gehouden met de grootste geïden-tiﬁ ceerde risico’s en met economische factoren. De database die daarvoor werd aan-
gelegd, voorziet effectief in de mogelijkheid om controles uit te voeren en anoma-lieën op te sporen.
Het Ministerie van Landsverdediging heeft in zijn aankoopprocedures ook bijzondere 
bepalingen opgenomen in verband met de aankoop van personenwagens, zoals bij-voorbeeld de verplichting om de dossiers in kwestie voor te leggen aan de Inspectie van Financiën. De verantwoordelijkheden van de personen zijn duidelijk omschreven in de te volgen richtlijnen.
Het Rekenhof stelt vast dat de FOD’s en POD’s bij de aanschaf van personen-
wagens de algemene normen in acht nemen die van toepassing zijn op de diverse soorten aankopen, alsook de procedures toepassen die hiervoor werden ontwikkeld. De reglementering inzake overheidsopdrachten wordt nageleefd en de verrichtingen worden correct op de begroting aangerekend. Er zijn echter een aantal tekortkomin-gen vastgesteld op het vlak van de inhoud van de verantwoordingsdossiers, het eisen van een borgtocht en het beroep op de mededinging voor leasingcontracten.
Wat de toepassing betreft van de normen van omzendbrief 307 quater en de metho-
dologische gids, geeft het onderzoek van het Rekenhof een meer uiteenlopend beeld. Tijdens de gesprekken is gebleken dat bepaalde FOD’s en POD’s niet helemaal ver-trouwd waren met de inhoud van de omzendbrief en niet op de hoogte waren van het normatieve karakter ervan, of het moeilijk vonden om de normen te interpreteren.  166e Cahier de la Cour des comptes 597Gestion et contrôle interne Acquisition et gestion de véhicules 
2.4  Contrôle interne des opérations d’acquisition de véhicules de 
personnes
À l’occasion d’entretiens, la Cour des comptes a examiné la qualité du contrôle 
interne du processus d’acquisition des voitures de personnes dans les six départe-ments ayant acheté ou pris en leasing au moins trente véhicules entre la date d’en-trée en vigueur de la circulaire 307quater et la ﬁ  n de l’année 2008, par référence aux 
normes prévues par l’arrêté royal du 17 août 2007 relatif au système de contrôle interne dans certains services du pouvoir exécutif fédéral, notamment en ce qui concerne le référentiel Coso retenu par cet arrêté. Il s’agit des SPF Intérieur, Finan-ces, Santé publique, Économie, Mobilité et Transports ainsi que du ministère de la Défense nationale.
La Cour des comptes a relevé, dans certains de ces départements, une connais-
sance insufﬁ  sante des normes inscrites dans l’arrêté royal précité ainsi que du réfé-
rentiel Coso.
Elle relève également une connaissance très variable par les intervenants des nor-
mes inscrites dans la circulaire 307quater, ainsi que dans le guide méthodologique. L’intégration des normes concernées dans la documentation des processus d’achat a été diversement réalisée.
D’une manière générale, les procédures appliquées relèvent des procédures généra-
les développées pour les achats de matériel et la passation des marchés publics. 
Des procédures plus spéciﬁ  ques pour les voitures sont cependant parfois associées 
aux procédures de base en vigueur pour le cycle des achats. 
Ainsi, le service logistique du SPF Mobilité et Transports a tenu compte dans la ges-
tion informatisée de son parc automobile des principaux risques identiﬁ  és ainsi que 
des facteurs économiques. La base de données créée à cet effet prévoit la possibi-lité d’opérer des contrôles et permet la détection d’anomalies. 
Le ministère de la Défense nationale a également incorporé dans ses processus 
d’achat les contraintes particulières liées à l’acquisition de voitures de personnes, comme l’obligation de soumission des dossiers concernés à l’Inspection des ﬁ  nan-ces. Les responsabilités des personnes ont été clairement déﬁ  nies dans les lignes directrices.
La Cour constate qu’en matière d’acquisition de véhicules à l’usage des personnes, 
les SPF/SPP appliquent les normes générales relatives au cycle des différents types d’achats, ainsi que les procédures développées dans ce cadre. La réglementation en matière de marchés publics est respectée et les opérations sont correctement bud-gétisées. Quelques manquements ont cependant été relevés, notamment concernant le contenu des dossiers justiﬁ  catifs, la constitution d’un cautionnement et, en matière 
d’appel à la concurrence, pour les contrats de leasing.
Concernant les normes de la circulaire 307quater et du guide méthodologique, la 
Cour relève une situation plus contrastée. À l’occasion des entretiens, il est apparu que certains SPF/SPP n’avaient qu’une connaissance limitée du contenu de la circu-laire et de son caractère normatif ou éprouvaient des difﬁ  cultés d’interprétation des 
normes. 598 166e Boek van het RekenhofAanschafﬁ  ng en beheer van personenwagens Beheer en Interne Controle
De belangrijkste tekortkomingen ten aanzien van de normen in de omzendbrief zijn 
enerzijds de niet-naleving van het quotum van 50 % nieuwe voertuigen die onder de vastgelegde maximum CO
2-uitstoot moeten blijven en anderzijds de jaarlijkse ver-
zending van een overzichtslijst van de nieuw aangekochte voertuigen naar de minis-ter bevoegd voor duurzame ontwikkeling. De beslissing om nieuwe voertuigen aan te schaffen, steunt zelden op een studie waarin de functionele noden worden aange-toond. Bovendien bestaan er slechts weinig speciﬁ  eke procedures om te garanderen 
dat de normen in de omzendbrief worden nageleefd.
Het Rekenhof is echter van mening dat sommige normen in omzendbrief 307 quater 
onduidelijk zijn en aanleiding kunnen geven tot uiteenlopende interpretaties. Boven-dien houden ze niet altijd rekening met bijzondere situaties die bijvoorbeeld voort-vloeien uit de omvang van FOD’s en POD’s of uit de ouderdom van hun wagenpark. Een deel van de door het Rekenhof gedane vaststellingen houdt verband met die moeilijkheden.
Wat het bijhouden van informatie betreft over het beheer van het wagenpark, wijst 
het Rekenhof op de grote verschillen tussen de departementen. De toestand van het gecentraliseerde beheer van de informatie bij de stafdiensten Budget en Beheers-controle van de FOD’s en POD’s vertoont soms lacunes aangezien bepaalde FOD’s en POD’s niet alle door het Rekenhof gevraagde gegevens konden voorleggen in verband met de aankoop van voertuigen (in het bijzonder voor hun gedecentrali-seerde diensten). Andere departementen, zoals het Ministerie van Landsverdediging en de FOD Mobiliteit en Vervoer, hebben daarentegen informaticatoepassingen ont-wikkeld waarmee ze niet enkel permanent zicht hebben op de samenstelling van hun wagenpark, maar dat wagenpark ook kunnen beheren, meer bepaald op het vlak van de onderhouds- en herstellingskosten, het ter beschikking stellen van wagens en het beleid voor de vervanging van oude wagens.
Het Rekenhof benadrukt dat het belangrijk is exhaustieve, betrouwbare en actuele 
gegevens bij te houden. Vanuit boekhoudkundig standpunt is het wagenpark een actief waarvan de waarde bekend moet zijn en waarvoor een vastgelegd afschrij-vingsbeleid moet worden gedeﬁ  nieerd. Op economisch vlak is het nodig informatie bij 
te houden om het beleid voor de vervanging van oude wagens te kunnen uitstippelen op meerjarenbasis. In die context beveelt het Rekenhof aan werk te maken van het bijhouden van dergelijke gegevens en ze gecentraliseerd te beheren in de stafdien-sten Budget en Beheerscontrole. Het is des te belangrijker over gecentraliseerde informatie te kunnen beschikken aangezien tegen 2012 de nieuwe boekhoudkundige normen van kracht zullen worden die vervat liggen in de wet van 22 mei 2003 hou-dende organisatie van de begroting en van de comptabiliteit van de federale Staat. Die normen zullen toepasselijk zijn op alle FOD’s en POD’s en zullen onder meer een impact hebben op het vlak van de inventarisatie en het afschrijvingsbeleid voor voer-tuigen.
Het Rekenhof stelt echter vast dat de situatie erop vooruit is gegaan in de periode 
2004-2008, zowel wat de naleving van de normen betreft als op het vlak van het bijhouden van gestructureerde informatie. Geleidelijk aan worden ook nieuwe beheersinstrumenten in gebruik genomen. Die gunstige evolutie wint nog aan belang omdat de nieuwe omzendbrief 307 quinquies die de ministerraad van 26 juni 2009 heeft goedgekeurd, een strikter kader zal scheppen voor de aanschafﬁ  ng van nieuwe 
wagens. Het Rekenhof beveelt aan de nieuwe verplichtingen om te zetten in gedocu-menteerde procedures en die te bezorgen aan de betrokken personeelsleden.  166e Cahier de la Cour des comptes 599Gestion et contrôle interne Acquisition et gestion de véhicules 
Les manquements les plus signiﬁ  catifs par rapport aux normes de la circulaire por-
tent sur le non-respect du critère de 50 % de nouveaux véhicules ne dépassant pas les plafonds d’émission de CO
2 ﬁ xés par la circulaire et sur l’envoi annuel d’un relevé 
des nouvelles acquisitions de véhicules au ministre en charge de l’environnement durable. Les décisions d’acquisition de nouveaux véhicules ne s’appuient que rare-ment sur une étude étayée des besoins fonctionnels. Peu de procédures spéciﬁ  ques 
ont en outre été développées pour s’assurer du respect des normes de la circulaire.
La Cour des comptes estime cependant que certaines des normes déﬁ  nies dans la 
circulaire 307quater sont imprécises et peuvent avoir donné lieu à des interpréta-tions différentes. En outre, elles ne tiennent pas toujours compte de situations par-ticulières dues par exemple à la taille des SPF/SPP ou à l’âge de leur parc automo-bile. Une partie des constatations relevées par la Cour résulte de ces difﬁ  cultés.
Concernant la tenue d’informations de gestion relatives à leur parc automobile, la 
Cour des comptes relève des différences importantes. En matière de gestion centra-lisée des informations au niveau des services d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion des SPF/SPP, la situation est parfois lacunaire, certains SPF/SPP n’ayant pas été en mesure de fournir toutes les informations demandées par la Cour à pro-pos de l’acquisition de véhicules, notamment en ce qui concerne leurs services décentralisés. D’autres départements, comme le ministère de la Défense nationale et le SPF Mobilité et Transports, ont par contre développé des applications informa-tiques qui leur permettent non seulement de connaître en permanence la composi-tion de leur parc, mais aussi de gérer ce dernier, notamment sur les plans des coûts d’entretien et de réparation, de la mise à disposition des véhicules et de la politique de renouvellement des voitures usagées.
La Cour des comptes souligne l’importance de la tenue à jour d’informations exhaus-
tives, ﬁ  ables et actuelles. Le parc automobile constitue, d’un point de vue comptable, 
un actif dont la valeur doit pouvoir être identiﬁ  ée et une politique d’amortissement 
déﬁ nie. Sur le plan économique, la tenue d’informations est nécessaire pour planiﬁ  er 
la politique de remplacement des véhicules usagés dans un cadre pluriannuel. Dans ce contexte, la Cour recommande de développer la tenue de telles informations et de les gérer de manière centralisée au niveau des services d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion. La disponibilité d’informations centralisées est d’autant plus importante que d’ici 2012, les nouvelles normes comptables inscrites dans la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral seront d’application pour l’ensemble des SPF/SPP et auront entre autres des impli-cations en termes d’inventaire et de politique d’amortissement des véhicules.
La Cour des comptes constate cependant une tendance à l’amélioration au cours de 
la période 2004-2008, tant sur le respect des normes que sur la tenue d’informations structurées. De nouveaux outils de gestion sont progressivement mis en œuvre. Cette évolution favorable est d’autant plus importante que la nouvelle circulaire 307quinquies, approuvée par le conseil des ministres du 26 juin 2009, encadrera de manière plus contraignante la politique d’acquisition de nouveaux véhicules. La Cour recommande de traduire ces nouvelles obligations dans des procédures documen-tées et de les porter à la connaissance des agents concernés.  600 166e Boek van het RekenhofIntegriteitsbeleid Beheer en Interne Controle
25 Rekenhof, “Integriteitsbeleid bij de federale overheid”, 164e Boek, Volume I, p. 526.
26 Niet enkel bij de openbare instellingen, maar ook bij de staatsdiensten met afzonderlijk beheer, zoals 
de federale wetenschappelijke instellingen. 
27 Belgisch Staatsblad van 27 augustus 2007.INTEGRITEITSBELEID  BIJ SOMMIGE  FEDERALE  INSTELLINGEN
Tal van federale entiteiten namen preventieve maatregelen om inbreuken te ver-mijden of legden regels vast over de aanpak van inbreuken.
Naast een deontologische code, integriteitscoördinatoren of andere ondersteunende 
maatregelen, ook op het vlak van HRM, maken deze entiteiten vaak gebruik van speciﬁ  eke maatregelen om hun operationele opdrachten op een deontologisch ver-antwoorde wijze te vervullen. 
Ze inspireren zich hierbij soms op de internationale voorbeelden of op de aanpak in 
de private sector. Er is echter niet vaak sprake van overleg, uitwisseling van goede praktijken of andere vormen van onderlinge coördinatie binnen de federale over-heid.
voor Ambtelijke Ethiek en Deontologie hebben de aandacht voor het integriteitsbe-leid in een stroomversnelling gebracht. 
1 Context
1.1 InleidingIn zijn 164
e Boek bracht het Rekenhof verslag uit over de stand van zaken van het 
integriteitsbeleid bij de centrale administraties van de federale overheid25. Daarbij 
aansluitend deed het Rekenhof in 2009 onderzoek rond hetzelfde thema bij sommige federale instellingen
26. 
Het Rekenhof onderzocht de wijze waarop vijf van deze instellingen omgaan met 
integriteit en het wil hiermee ook de overige federale entiteiten aansporen om vol-doende aandacht te besteden aan dit onderwerp en eventueel inspiratie te putten uit hun aanpak.
1.2 Recente evoluties 
Op het ogenblik dat het 164
e Boek van het Rekenhof werd gepubliceerd, was de 
omzendbrief nr. 573 van 17 augustus 2007 met betrekking tot het deontologisch kader voor de ambtenaren van het federaal administratief openbaar ambt (hierna: federaal deontologisch kader), pas verschenen
27 en konden de overheidsdiensten er 
nog niet uitdrukkelijk rekening mee houden. Sindsdien werden geen bijkomende reglementaire teksten gepubliceerd. Ondertussen zetten de meeste federale dien-sten stappen om hun eigen deontologische regels aan te passen aan het federaal deontologisch kader, meestal in samenspraak met het Bureau voor Ambtelijke Ethiek en Deontologie (hierna: het federaal Bureau).
Het Rekenhof stuurde een e-mail aan zevenenzestig federale instellingen. Deze 
e-mail bevatte een zeer korte vragenlijst om informatie in te winnen over het bestaan van een integriteitsbeleid of integriteitsondersteunende maatregelen. De ontvangen antwoorden bevatten informatie over vijftig instellingen, waaronder alle grotere instellingen.  166e Cahier de la Cour des comptes 601Gestion et contrôle interne Politique d’intégrité 
25 Cour des comptes, « Politique d’intégrité du pouvoir fédéral », 164e Cahier, Volume I, p. 526.
26 Non seulement auprès des organismes publics, mais aussi des services de l’État à gestion séparée, 
tels que les établissements scientiﬁ  ques fédéraux. 
27 Moniteur belge , 27 août 2007.POLITIQUE  D’INTÉGRITÉ  DANS CERTAINS  ORGANISMES  FÉDÉRAUX
De nombreuses institutions fédérales ont pris des mesures préventives pour éviter 
les infractions ou ont ﬁ  xé des règles pour le traitement de ces infractions.
Outre un code de déontologie, des coordinateurs en matière d’intégrité ou d’autres 
mesures de soutien, y compris au niveau de la gestion des ressources humaines, ces entités prennent souvent des mesures spéciﬁ  ques pour effectuer leurs missions opérationnelles de manière déontologiquement correcte. 
Elles s’inspirent parfois d’exemples internationaux ou de l’approche utilisée dans le 
secteur privé. Cependant, il existe rarement une concertation, un échange de bon-nes pratiques ou une autre forme de coordination mutuelle au sein des autorités fédérales. 
de déontologie administratives ont permis d’accroître la sensibilisation aux politi-ques d’intégrité.
1 Contexte
1.1 IntroductionDans son 164
e Cahier, la Cour des comptes a examiné la situation en matière 
d’intégrité au sein des administrations centrales des pouvoirs publics fédéraux25. 
Dans le prolongement de cet audit, elle a mené en 2009 une enquête sur le même thème auprès de certaines institutions fédérales
26. 
La Cour des comptes a examiné la manière dont cinq de ces institutions traitent 
l’intégrité et entend ainsi inciter les autres entités fédérales à consacrer sufﬁ  sam-
ment d’attention à ce thème et, le cas échéant, à s’inspirer de l’approche décrite.
1.2 Évolutions récentes 
Lors de la publication du 164e Cahier de la Cour des comptes, la circulaire n° 573 du 
17 août 2007 relative au cadre déontologique destiné aux agents de la fonction publique fédérale (ci-après : cadre déontologique fédéral) venait de paraître
27 et les 
services publics ne pouvaient pas encore en tenir compte de manière expresse. Depuis lors, aucun autre texte réglementaire n’a été publié. La plupart des services fédéraux ont cependant pris des mesures pour adapter leurs propres règles de déon-tologie au cadre déontologique fédéral, généralement en concertation avec le Bureau d’éthique et de déontologie administratives (ci-après : le bureau fédéral).
La Cour des comptes a adressé un courriel à 67 organismes fédéraux. Ce courriel 
contenait un questionnaire très bref visant à récolter des informations sur l’existence d’une politique d’intégrité ou de mesures de soutien à l’intégrité. Cinquante organis-mes, dont tous les plus grands, ont fourni des informations. 602 166e Boek van het RekenhofIntegriteitsbeleid Beheer en Interne Controle
28 Deel I, Titel V, Hoofdstuk 3, Bijzondere Onderzoeken, “Regie der Gebouwen – toepassing van de aan-
bevelingen van een consultant in verband met overheidsopdrachten”.Het Rekenhof selecteerde op basis hiervan vijf instellingen: de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA), de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ), het Fonds voor Arbeidsongevallen (FAO), de Nationale Delcrederedienst (NDD) en het Alge-meen Rijksarchief en Rijksarchief in de Provinciën (Rijksarchief). Hiervoor werd reke-ning gehouden met de volgende criteria: de grootte van de instelling, de stand van het integriteitsbeleid, potentieel interessante integriteitsondersteunende maatrege-len en een evenwichtige spreiding van openbare instellingen binnen en buiten de sociale zekerheid. 
De geselecteerde instellingen werden gecontacteerd voor een interview aan de hand 
van een vooraf voorgelegde vragenlijst. Op basis van de verzamelde informatie werd een verslag opgesteld, dat aan de betrokken instellingen en de verantwoordelijke ministers werd opgestuurd met een vraag om reactie. Rekening houdend met deze reacties bevat voorliggend artikel een synthese van dit verslag. 
In dit Boek brengt het Rekenhof ook verslag uit over een onderzoek dat het heeft 
gevoerd bij de Regie der Gebouwen naar de gevolgen die werden gegeven aan de aanbevelingen van een consultant in verband met de overheidsopdrachten gegund door de instelling
28. Deze aanbevelingen hebben hoofdzakelijk betrekking op maatre-
gelen inzake integriteit. Beide artikels kunnen samen gelezen worden.
2.1 InleidingIn het eerste deel van dit artikel wordt een algemeen beeld geschetst van het 
gevoerde integriteitsbeleid en van enkele integriteitsondersteunende maatregelen. In tweede instantie worden maatregelen beschreven die speciﬁ  ek zijn voor sommige 
instellingen of die wijzen op een eigen aanpak. 
2.2 Algemeen overzicht 
2.2.1 Integriteitsbeleid
Alle instellingen verklaren zich akkoord met het federaal integriteitsbeleid. Hun ver-antwoordelijken hebben het federaal deontologisch kader aan al hun medewerkers meegedeeld. Voor de instellingen die onder de sociale zekerheid ressorteren, is die mededeling belangrijk in het licht van de rol die ze vervullen bij de vrijwaring van de verschillende stelsels van sociale bescherming: één van hun opdrachten bestaat er immers in zich te vergewissen van de integriteit van de verschillende actoren en begunstigden. 
Bij de RSZ is het federaal deontologisch kader opgenomen als bijlage bij het arbeids-
reglement en bij het FAO is het geïntegreerd in de personeelsgids die aan elk perso-neelslid wordt overhandigd. Beide instellingen plannen in hun komende bestuurs-overeenkomsten (2010-2012) een speciﬁ  ek integriteitsbeleid te ontwikkelen, en het 
Rijksarchief doet dat in zijn nieuw strategisch plan (2009-2011).  166e Cahier de la Cour des comptes 603Gestion et contrôle interne Politique d’intégrité 
28 Partie I, Titre V, Chapitre 3 Contrôles spéciﬁ  ques, « Régie des bâtiments – application des recomman-
dations d’un consultant concernant les marchés publics ».La Cour des comptes a alors sélectionné cinq organismes : l’Ofﬁ  ce national de sécu-
rité sociale (ONSS), l’Ofﬁ  ce national de l’emploi (Onem), le Fonds des accidents du 
travail (FAT), l’Ofﬁ  ce national du ducroire (OND), les Archives générales du Royaume 
et les Archives de l’État dans les provinces (Archives de l’État). Elle a effectué cette sélection en fonction des critères suivants : taille de l’organisme, état de la politique d’intégrité, mesures de soutien à l’intégrité potentiellement intéressantes et réparti-tion équilibrée entre les organismes relevant de la sécurité sociale et les autres.
Contact a été pris avec les organismes sélectionnés aﬁ  n d’organiser une entrevue 
sur la base d’un questionnaire remis au préalable. Un rapport a été rédigé à partir des informations recueillies, lequel rapport a été envoyé aux organismes concernés et aux ministres responsables, en leur demandant de réagir. La synthèse du rapport et des réactions fait l’objet du présent article. 
Dans ce Cahier, la Cour des comptes présente également les résultats d’un audit
28 
qu’elle a réalisé auprès de la Régie des bâtiments en vue de vériﬁ  er l’application de 
recommandations, émises par un consultant, en matière de risques affectant les 
marchés publics . Les deux articles peuvent être lus en parallèle.
2 Résultats de l’enquête
2.1 Introduction Dans sa première partie, l’article présente un aperçu général de l’état de la politique 
d’intégrité menée et de quelques mesures de soutien à l’intégrité. Il décrit dans une deuxième partie les mesures spéciﬁ  ques à certains organismes et indiquant une approche propre. 
2.2 Aperçu général 
2.2.1 Politique d’intégrité
Tous les organismes déclarent s’inscrire dans la politique fédérale d’intégrité et leurs responsables ont communiqué le cadre déontologique fédéral à l’ensemble de leurs collaborateurs. Pour les organismes relevant de la sécurité sociale, cette communi-cation est importante au regard de leur rôle dans la sauvegarde des différents régi-mes de protection sociale : en effet, une de leurs missions est de s’assurer de l’inté-grité des divers acteurs et bénéﬁ  ciaires. 
Le cadre déontologique fédéral ﬁ  gure en annexe du règlement du travail à l’ONSS et 
est intégré dans le guide du personnel remis à tout membre du personnel au FAT. Ces deux organismes prévoient de développer une politique d’intégrité spéciﬁ  que dans leurs prochains contrats d’administration (2010-2012) et les Archives de l’État inscriront cette politique dans leur nouveau plan stratégique (2009-2011). 604 166e Boek van het RekenhofIntegriteitsbeleid Beheer en Interne Controle
De RVA besteedt al verscheidene jaren aandacht aan integriteit. Er is een brochure 
in voorbereiding waarbij het federaal deontologisch kader uitvoerig wordt toegelicht voor de personeelsleden. Er wordt ook gewerkt aan de praktijkgerichte vertaling van dit deontologisch kader naar alle personeelsleden die rechtstreeks contact hebben met het publiek. 
De NDD is gestart met het uitwerken van zijn eigen integriteitsbeleid door een com-
pliance charter  aan te nemen, d.i. een conformiteitscharter (zie verder punt 2.3.4).
2.2.2 Ondersteuningsmaatregelen
– IntegriteitscoördinatorenBij de RSZ en het FAO werden integriteitscoördinatoren aangewezen. Bij de RSZ 
hebben ze deelgenomen aan verschillende vormingen die hebben geleid tot de uit-werking van een eerste reeks actiepunten. In afwachting van de vorming die de medewerker van het FAO moet volgen, onderstreept het FAO dat bij de onder-steuning van de integriteit zal worden gezocht naar een optimaal evenwicht tussen preventieve en repressieve maatregelen. 
Bij de RVA is de coördinatie van de integriteitsaanpak in handen van een werkgroep 
“deontologie” onder leiding van de twee hoogste leidend ambtenaren. Om te ver-zekeren dat de aandacht voor deontologie operationeel optimaal wordt ingebed, kiest de instelling ervoor om geen speciﬁ  eke functies of diensten op te richten die exclu-
sief integriteitsondersteunend werken maar de verantwoordelijkheid voor het integri-teitsbeleid bij de hiërarchie te leggen, die hiertoe een aangepaste vorming krijgt.
Het is de compliance ofﬁ  cer  die deze functie uitoefent bij de NDD (zie verder 
punt 2.3.4).
Het Rijksarchief heeft geen integriteitscoördinatoren aangewezen maar voor deonto-
logische problemen kan het personeel terecht bij de vertrouwenspersonen van de instelling: de departementshoofden, de HR-verantwoordelijke, de preventieadviseur en de algemeen archivaris.
– Deontologische codes
De RVA beschikt over verschillende speciﬁ  eke interne deontologische codes die 
momenteel worden herzien naar aanleiding van de publicatie van het federaal deon-tologisch kader (meer hierover in punt 2.3.1).
De RSZ beschikt weliswaar nog niet over zijn eigen deontologische code maar de 
instelling heeft een identiteitsverklaring uitgewerkt, d.i. een soort missieverklaring waarin bepaalde normen en waarden op de voorgrond worden gesteld die ze als fundamenteel beschouwt: openheid, vertrouwen en innovatie. De identiteitsverkla-ring werd voor de eerste keer in 1994 opgesteld, geactualiseerd in 2004 en in 2009 en gevalideerd tijdens de strategische besprekingen. Bovendien heeft de instelling een handvest voor een klantvriendelijke overheid  goedgekeurd en verspreid bij zijn 
basisklanten: de werkgevers.
Het FAO heeft geen eigenlijke deontologische code uitgewerkt maar in de perso-
neelsgids die binnen de instelling van kracht is, zijn verschillende bepalingen inzake integriteit opgenomen. Vóór de publicatie van het federaal deontologisch kader bevatte die gids al verschillende bepalingen over gelijke kansen, eerbiediging van de diversiteit en niet-discriminatie, maatregelen inzake bestrijding van geweld, mobbing en ongewenst seksueel gedrag op het werk en maatregelen in verband met de bescherming van persoonsgegevens (geïnformatiseerd). Het FAO heeft geen voor de instelling speciﬁ  eke aanvullende gedragsregels vastgelegd.   166e Cahier de la Cour des comptes 605Gestion et contrôle interne Politique d’intégrité 
L’Onem accorde de l’attention à l’intégrité depuis plusieurs années déjà. Une bro-
chure est en préparation dans laquelle le cadre déontologique fédéral est expliqué en détail à l’intention des membres du personnel. Une traduction de ce cadre déontolo-gique orientée vers la pratique est aussi en cours d’élaboration et sera destinée à tous les membres du personnel qui se trouvent directement en contact avec le public.
L’OND a entamé l’élaboration de sa propre politique d’intégrité en adoptant une 
compliance charter, soit une charte de conformité (voir le point 2.3.4).
2.2.2 Mesures de soutien
– Coordinateurs de l’intégritéDes coordinateurs de l’intégrité ont été désignés à l’ONSS et au FAT. À l’ONSS, ils 
ont participé à différentes formations qui ont mené à l’élaboration d’une première série de points d’action. En attente de formation pour son collaborateur, le FAT sou-ligne que dans le soutien à l’intégrité, un équilibre optimal sera recherché entre les mesures préventives et répressives. 
À l’Onem, la coordination de l’approche en matière d’intégrité est conﬁ  ée à un groupe 
de travail « déontologie » placé sous la direction des deux plus hauts fonctionnaires dirigeants. Pour garantir au niveau opérationnel une intégration optimale de l’intérêt pour la déontologie, l’organisme a choisi de ne pas créer de fonctions ou de services spéciﬁ  ques chargés exclusivement du soutien à l’intégrité, mais de conﬁ  er la respon-
sabilité de la politique d’intégrité à la hiérarchie, qui reçoit une formation appropriée à cet effet.
C’est le compliance ofﬁ  cer  qui exerce cette fonction auprès de l’OND (voir le 
point 2.3.4).
Les Archives de l’État n’ont pas désigné de coordinateurs de l’intégrité, mais, pour 
ce qui est des problèmes déontologiques, le personnel peut s’adresser aux person-nes de conﬁ  ance de l’organisme : les chefs de département, le responsable des res-
sources humaines, le conseiller en prévention et l’archiviste général.
– Codes de déontologie
L’Onem dispose de plusieurs codes de déontologie internes spéciﬁ  ques qui sont en 
cours de révision suite à la publication du cadre déontologique fédéral (voir le 2.3.1).
Si l’ONSS ne dispose pas encore de son propre code de déontologie, l’institution a 
toutefois élaboré une déclaration d’identité, une sorte de déclaration de mission qui met en exergue certaines normes et valeurs qu’elle considère comme fondamenta-les : l’ouverture, la conﬁ  ance et l’innovation. La déclaration d’identité a été rédigée 
une première fois en 1994, actualisée en 2004 et 2009 et validée à l’occasion des discussions stratégiques. En outre, l’organisme a adopté une charte pour une admi-
nistration à l’écoute des usagers  et l’a diffusée auprès de ses clients de base, à 
savoir les employeurs. 
Le FAT n’a pas élaboré un code de déontologie à proprement parler mais le guide du 
personnel en vigueur au sein de l’organisme contient diverses dispositions en matière d’intégrité. Avant la publication du cadre déontologique fédéral, ce guide contenait déjà diverses dispositions en matière d’égalité des chances, de respect de la diver-sité et de non-discrimination, des mesures de lutte contre la violence, le harcèlement moral ou sexuel au travail et des mesures concernant la protection des données (informatiques) à caractère personnel. Le FAT n’a pas ﬁ  xé de règles de conduite complémentaires propres à l’organisme.  606 166e Boek van het RekenhofIntegriteitsbeleid Beheer en Interne Controle
De NDD beschikt niet over een eigen code. Er worden maatregelen inzake integriteit 
toegepast die zijn opgenomen in de arbeidsovereenkomst en de dienstorders. 
Het Rijksarchief beschikt als deontologische code over de beroepscode van de archi-
varissen opgesteld door de Internationale Archiefraad (zie verder punt 2.3.5). 
– Risicobeheersing en interne administratieve procedures
Bij de RVA wordt noch door de interne-auditdienst, noch door de Management 
Cockpit noch door het geïntegreerd model voor risicobeheer bijzondere aandacht 
besteed aan integriteit. Wegens de interne procedures die van kracht zijn was de hoge directie van oordeel dat de eventuele risico’s voldoende worden afgedekt; er werden dus geen extra integriteitsondersteunende maatregelen genomen, noch inzake opsporing noch inzake preventie. 
De cumulatie van functies die in hoofdbetrekking en in bijbetrekking worden uitgeoe-
fend, vormen in alle instellingen een aandachtspunt. De bijkomende activiteiten moe-ten worden aangegeven en er moet toestemming voor worden aangevraagd. In het algemeen wordt in de instellingen van de sociale zekerheid eventueel nagegaan of de verplichtingen inzake sociale zekerheid van de werkgever worden nageleefd. 
Er worden regels inzake functiescheiding toegepast hoewel ze nog niet zijn geïnte-
greerd in de procedurehandleidingen. Bij de NDD is de dienst die de kredietverzeke-ringen toekent bijvoorbeeld volledig gescheiden van de ﬁ  nanciële dienst die de beta-
lingen uitvoert. Bij de RSZ bestaat er binnen de personeelsdienst eveneens een scheiding tussen de diensten die respectievelijk voor de administratieve loopbaan en de geldelijke loopbaan verantwoordelijk zijn. 
Bovenop deze functiescheiding komt de jobrotatie voor sommige gevoelige functies. 
Zo veranderen de sociale inspecteurs die de verzekeringsmaatschappijen moeten controleren bij het FAO regelmatig van maatschappij. 
Tot slot is de bescherming van de persoonsgegevens een aandachtspunt voor elke 
instelling. De openbare instellingen binnen de Sociale Zekerheid zijn krachtens de wetgeving op de Kruispuntbank onderworpen aan een corpus van regels die de per-soonsgegevens willen beschermen. Bij de RVA is terzake een sleutelrol weggelegd voor de veiligheidsadviseur en de interne dienst voor beveiliging van de informatie-verwerking, terwijl bij de RSZ alle bevragingen van de gegevensbanken worden geregistreerd om een spoor van de uitgevoerde verrichtingen te bewaren. Bij het FAO en de ONDD krijgt men pas toegang tot de gegevens nadat men zich er schrif-telijk toe verbonden heeft deze vertrouwelijk te behandelen. Bij het Rijksarchief wordt de gegevensbescherming verzekerd door de ICT-dienst. 
– HR-maatregelen
De deontologie vormt in het algemeen geen belangrijk element bij de aanwerving en 
de selectie. Enkel de RVA besteedt hieraan bijzondere aandacht omdat het integri-teitsbeleid rechtstreeks werd toevertrouwd aan de leidinggevenden en niet aan een afzonderlijke dienst. 
Bij de RSZ is voor de nieuwe medewerkers een brochure in voorbereiding die zal 
handelen over het federaal integriteitsbeleid. Anderzijds worden sommige aspecten in samenhang met de integriteit, zoals de vertrouwelijkheid van de gegevens, onder-zocht in het kader van de ontwikkelingscirkels.   166e Cahier de la Cour des comptes 607Gestion et contrôle interne Politique d’intégrité 
L’OND ne dispose pas d’un code propre. Des mesures en matière d’intégrité conte-
nues dans le contrat de travail et les ordres de service sont d’application. 
Les Archives de l’État disposent comme code de déontologie du code professionnel 
des archivistes établi par le Conseil international des archives (voir le 2.3.5). 
– Maîtrise des risques et procédures administratives internes
À l’Onem, ni le service d’audit interne, ni le Management Cockpit  ni encore le modèle 
intégré de gestion des risques n’accordent une attention particulière à l’intégrité. En raison des procédures internes en vigueur, la haute direction a jugé que les risques éventuels sont sufﬁ  samment couverts ; aucune mesure supplémentaire de soutien à 
l’intégrité n’a par conséquent été prise, ni en matière de détection ni en matière de prévention.
Le cumul entre les fonctions exercées à titre principal et accessoire constitue un 
point d’attention dans tous les organismes. Les activités accessoires doivent être signalées et autorisées. De manière générale, dans les organismes relevant de la sécurité sociale, une vériﬁ  cation éventuelle du respect par l’employeur des obliga-tions en matière de sécurité sociale est effectuée. 
Des règles de séparation de fonctions sont appliquées bien qu’elles n’aient pas 
encore été intégrées dans les manuels de procédures. À l’OND par exemple, le ser-vice qui octroie les assurances-crédit est entièrement séparé du service ﬁ  nancier qui 
effectue les paiements. De même à l’ONSS, au sein du service du personnel, il existe une séparation entre les services respectivement responsables de la carrière administrative et de la carrière pécuniaire. 
À cette séparation de fonction, il convient d’ajouter la rotation d’emploi pour certai-
nes fonctions sensibles. Ainsi au FAT, les inspecteurs sociaux chargés de contrôler les compagnies d’assurances changent de compagnie régulièrement.
Enﬁ n, la protection des données à caractère personnel est une question prioritaire 
pour chaque organisme. Les institutions publiques de sécurité sociale sont soumises en vertu de la législation sur la Banque-Carrefour à un corpus de règles visant à protéger les données à caractère personnel. À l’Onem, un rôle clé est réservé en la matière au conseiller en sécurité et au service interne de sécurité du traitement des informations tandis qu’à l’ONSS, toutes les interrogations des bases de données sont enregistrées aﬁ  n de conserver la trace des opérations effectuées. Au FAT et à 
l’OND, l’accès aux données est subordonné à un engagement écrit sur la conﬁ  denti-
alité des données. Aux Archives de l’État, la protection des données est assurée par le service ICT. 
– Mesures RH
De manière générale, la déontologie ne constitue pas un élément important lors du 
recrutement et de la sélection, sauf à l’Onem. Cette attention particulière de l’orga-nisme est justiﬁ  ée par sa décision de conﬁ  er la politique d’intégrité directement à la 
direction et non à un service distinct. 
À l’ONSS, une brochure est en préparation à l’intention des nouveaux collabora-
teurs, qui traitera de la politique d’intégrité fédérale. Par ailleurs, certains aspects liés à l’intégrité, comme la conﬁ  dentialité des données, sont examinés dans le cadre 
des cercles de développement.  608 166e Boek van het RekenhofIntegriteitsbeleid Beheer en Interne Controle
Het FAO beschikt over functiebeschrijvingen waarin een gedeelte over integriteit 
voorkomt. Daarin wordt, in het bijzonder voor de functies van niveau A, een groot belang gehecht aan de loyaliteit. Bij de NDD moet een getuigschrift van goed zede-lijk gedrag worden voorgelegd bij de indiensttreding. Bij het Rijksarchief worden de referenties van de toekomstige werknemers zorgvuldig onderzocht. 
De RVA beschikt inzake opleiding over een nationaal opleidingscentrum dat opleidin-
gen verstrekt aan een tweetalig publiek om te garanderen dat deze opleidingen op dezelfde wijze worden gegeven binnen heel zijn ambtsgebied. Men spitst de oplei-ding toe op werkelijke situaties om te waarborgen dat ze concreet toepasbaar zijn. Anderzijds worden richtlijnen inzake deontologie door de leidende ambtenaren ver-spreid om te waarborgen dat ze zich zelf ook betrokken voelen. 
Bij de RSZ en het Rijksarchief omvat het opleidingsaanbod nog geen integriteits-
gerelateerde aspecten. De leidende ambtenaren van het Rijksarchief hebben een algemene managementcursus gevolgd waarbij integriteit op het programma stond. 
2.3 Speciﬁ  eke aanpak 
2.3.1 Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening
De RVA besteedt vooral aandacht aan integriteit in hoofde van een aantal doelgroe-pen, dit zijn ambtenaren die rechtstreekse contacten hebben met de klanten of met het publiek.
In het hoofdstuk “Rechtszekerheid en gelijke behandeling waarborgen” van de 
bestuursovereenkomst 2006-2008 staat vermeld dat de RVA een deontologische code toepast voor het personeel dat rechtstreeks of onrechtstreeks betrokken is bij het handhavingsbeleid en dat deze deontologische code wordt gebruikt als basis voor het organiseren van de permanente vorming van de medewerkers. 
Al in 1998 stelde de RVA een gedragscode op voor de sociaal controleurs, als refe-
rentie-instrument bij de uitoefening van hun taken. Deze ambtenaren controleren de naleving van de werkloosheidswetgeving. Zij hebben hiervoor speciﬁ  eke bevoegdhe-
den en hun activiteiten hebben ook vaak belangrijke administratieve en strafrechte-lijke gevolgen. Om hen te ondersteunen werd, in nauw overleg met de betrokkenen en hun hiërarchie, een gedragscode opgesteld, die sindsdien werd geactualiseerd om rekening te kunnen houden met de belangrijkste maatschappelijke evoluties (bijvoor-beeld op het vlak van privacy). Deze gedragscode wordt aan iedere sociaal contro-leur bezorgd wanneer die zijn functie opneemt en wordt op vormingssessies uit voerig 
toegelicht. 
Een gelijkaardige handleiding (“Deontologie inzake de behandeling van geschillen”) 
werd opgesteld voor personen die belast zijn met de behandeling van geschillen.
Bij het opstellen van deze handleiding kon de RVA niet terugvallen op vergelijkbare 
codes bij andere administraties en de instelling vond geen externe deskundigen die er hun medewerking aan konden verlenen. Het resultaat is dan ook volledig geba-seerd op de eigen ervaring en aangepast aan de speciﬁ  eke noden. 
Ook voor de facilitatoren, die worden ingeschakeld bij de activering van werklozen en 
de werklozen begeleiden in het zoeken naar werk, werd op gelijkaardige wijze een speciﬁ  eke deontologische code opgesteld. Deze deontologische code wordt voorge-
steld in de vorm van een vademecum en maakt een essentieel deel uit van de vor-ming die de betrokkenen krijgen bij hun indienstneming.  166e Cahier de la Cour des comptes 609Gestion et contrôle interne Politique d’intégrité 
Le FAT dispose de descriptions de fonctions qui comportent un volet consacré à 
l’intégrité. Un grand intérêt y est porté à la loyauté, en particulier pour les fonctions de niveau A. À l’OND, un certiﬁ  cat de bonne vie et mœurs doit être produit lors de 
l’entrée en service, tandis qu’aux Archives de l’État, les références fournies par les futurs collaborateurs sont soigneusement examinées.
En matière de formation, l’Onem dispose d’un centre de formation national qui dis-
pense les formations à un public bilingue, aﬁ  n d’en garantir la mise en œuvre identi-
que dans l’ensemble de son ressort. Leur application concrète est aussi garantie en axant la formation sur des situations réelles. En outre, les directives en matière de déontologie sont diffusées par les fonctionnaires dirigeants aﬁ  n de garantir leur implication.
À l’ONSS et aux Archives de l’État, l’offre de formations n’inclut pas encore d’as-
pects liés à l’intégrité. Les fonctionnaires dirigeants des Archives de l’État ont suivi un cours de gestion général où l’intégrité ﬁ  gurait au programme.
2.3 Approche spéciﬁ  que
2.3.1 Ofﬁ  ce national de l’emploi
L’Onem accorde une attention particulière à l’intégrité dans le chef de certains grou-pes cibles, à savoir de fonctionnaires en contact direct avec les clients ou avec le public.
Au chapitre « Sécurité juridique et égalité de traitement » du contrat d’administration 
2006-2008, il est stipulé que « l’Ofﬁ  ce national de l’emploi applique un code déon-
tologique destiné à tous les agents qui sont directement ou indirectement concer-nés par la sauvegarde du régime », et que « ce code déontologique est utilisé pour la formation permanente des collaborateurs concernés  ».
Dès 1998, l’Onem a établi un code de conduite destiné aux contrôleurs sociaux, qui 
doit servir d’instrument de référence dans l’exécution de leurs tâches. Ces agents contrôlent le respect de la législation sur le chômage. Ils disposent à cet effet de compétences spéciﬁ  ques et, souvent, leurs activités ont aussi des conséquences importantes en matière administrative et pénale. Un code de conduite a été rédigé pour leur venir en appui, en étroite concertation avec les intéressés et leur hié-rarchie. Il a été actualisé depuis lors pour tenir compte des principales évolutions sociales (par exemple, le respect de la vie privée). Ce code de conduite est distribué à chaque contrôleur social lorsqu’il prend ses fonctions et est commenté en détail lors des séances de formation.
Un manuel similaire ( Déontologie en matière de traitement des litiges ) a été rédigé 
à l’intention des personnes chargées du traitement des litiges. 
Lors de la rédaction de ce manuel, l’Onem n’a pas pu s’inspirer de codes compara-
bles en vigueur dans d’autres administrations, ni trouver des experts externes qui auraient pu y apporter leur contribution. Le résultat est donc entièrement basé sur l’expérience propre à l’institution et est adapté à ses besoins spéciﬁ  ques. 
Un code de déontologie spéciﬁ  que a été établi de la même manière pour les facilita-
teurs, qui sont chargés de l’activation des chômeurs et de leur accompagnement dans leur recherche d’emploi. Ce code de déontologie est présenté sous la forme d’un vade-mecum et constitue un élément essentiel de la formation dispensée aux intéressés après leur recrutement.  610 166e Boek van het RekenhofIntegriteitsbeleid Beheer en Interne Controle
29 Conventie nr. 81 van de Internationale Arbeidsorganisatie betreffende de arbeidsinspectie in de indus-
trie en de handel.
30 Wet van 16 november 1972 betreffende de arbeidsinspectie.
31 Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst.
32 Directive Administrative n°1- Déontologie, ref.DGVI/MS/ JMF en Compétences et pouvoirs des ins-
pecteurs et controleurs sociaux de l’ONSS, ref. ADVI/DIR/MS/JFL.Voor de inspecteurs van de boekhouding van de betalingsinstellingen bestaat nog geen speciﬁ  eke deontologische code en ook geen centraal gevalideerde administra-
tieve handleiding. Het is de enige groep die in nauw contact komt met externen waar-voor dit nog ontbreekt.
2.3.2 Rijksdienst voor Sociale Zekerheid
– Arbeidsinspecteurs en -controleursDe inspecteurs en controleurs binnen de RSZ zijn in het bijzonder gehouden aan 
speciﬁ  eke regels die hun oorsprong vinden in de conventie nr. 81 van de Internatio-
nale Arbeidsorganisatie
29, die werden overgenomen in de Belgische wetgeving30. Op 
basis hiervan zou een deontologische code worden uitgewerkt, waarbij de SIOD31 
een belangrijke rol zou spelen. Deze code zou niet zozeer nieuwe regels bevatten, maar zou vooral de regels die nu verspreid zijn over verschillende richtlijnen bij ver-schillende administraties in één tekst samenbundelen. 
De RSZ beschikt over interne richtlijnen
32 waarin de deontologische aspecten van de 
vermelde wet meer gedetailleerd worden uitgewerkt. Deze richtlijnen werden aange-vuld met andere instructies inzake de aanvraag en het communiceren van sociale gegevens van persoonlijke aard en betreffende de wijze waarop de ambtenaren omgaan met hun speciﬁ  eke bevoegdheden.
– Klachtenbeheer
De instelling ontwikkelde een systeem van klachtenbeheer voor werkgevers, waar-
door klachten (o.m. inbreuken op de integriteit) over het gedrag van personeelsleden (bv. inspecteurs) of de instelling in haar geheel kunnen worden geregistreerd. Het directiecomité is bevoegd om te beslissen over de eventuele gevolgen van een der-gelijke klacht. Dit systeem bestaat reeds geruime tijd maar bracht nog geen effec-tieve onregelmatigheden aan het licht. Het werd recent onder de aandacht gebracht door de FOD P&O door middel van een publiciteitscampagne, ondermeer via een vermelding op de overheidswebsites. De RSZ stelde nog geen verhoging van het aantal ingediende klachten vast.
Daarnaast kunnen ook burgers die inbreuken op de sociale wetgeving vermoeden, 
steeds klachten indienen bij de inspectiedienst van de RSZ, die dergelijke klachten registreert en opvolgt.  166e Cahier de la Cour des comptes 611Gestion et contrôle interne Politique d’intégrité 
29 Convention n° 81 de l‘Organisation internationale du travail concernant l’inspection du travail dans 
l’industrie et le commerce.
30 Loi du 16 novembre 1972 concernant l’inspection du travail.
31 Service d’information et de recherche sociale.
32 Directive administrative n°1- Déontologie , réf. DGVI/MS/ JMF et Compétences et pouvoirs des 
inspecteurs et contrôleurs sociaux de l’ONSS , réf. ADVI/DIR/MS/JFL.Il n’existe pas encore de code de déontologie spéciﬁ  que, ni de manuel administratif 
validé au niveau central pour les inspecteurs de la comptabilité des organismes de paiement . Il s’agit du seul groupe en contact étroit avec des personnes extérieures 
pour lequel un tel code fait encore défaut.
2.3.2 Ofﬁ  ce national de sécurité sociale
– Inspecteurs et contrôleurs du travailLes inspecteurs et contrôleurs opérant au sein de l’ONSS sont particulièrement 
tenus de respecter des règles spéciﬁ  ques qui trouvent leur origine dans la conven-
tion n° 81 de l’Organisation internationale du travail
29, et qui sont transposées dans 
la loi belge30. Il serait question d’établir un code déontologique sur cette base, et le 
Sirs31 devrait jouer un rôle important à cet égard. Ce code ne viserait pas tellement 
à énoncer de nouvelles règles, mais plutôt à rassembler dans un texte unique les règles qui sont à présent dispersées dans plusieurs directives édictées par différen-tes administrations.
L’ONSS dispose de directives internes
32 qui décrivent de manière plus détaillée les 
aspects déontologiques de la loi précitée. Ces directives ont été complétées par d’autres instructions relatives à la demande et à la communication de données socia-les à caractère personnel, ainsi qu’à la manière dont les fonctionnaires exercent leurs compétences spéciﬁ  ques. 
– Gestion des plaintes
L’institution a développé un système de gestion des plaintes à l’intention des 
employeurs, qui peuvent y enregistrer des plaintes (notamment les infractions aux règles d’intégrité) concernant le comportement de membres du personnel (par exem-ple, des inspecteurs) ou de l’organisme dans son ensemble. Le comité de direction est compétent pour décider des suites éventuelles à donner à une telle plainte. Ce système existe depuis un certain temps mais n’a pas encore révélé de réelles irrégu-larités. Il y a peu, le SPF Personnel et Organisation a mis en exergue ce système dans le cadre d’une campagne publicitaire, notamment via une annonce sur les sites internet des services publics. L’ONSS n’a pas encore constaté d’augmentation du nombre de plaintes introduites. 
Par ailleurs, les citoyens qui suspectent des infractions à la législation sociale peu-
vent toujours porter plainte auprès de l’inspection du travail de l’ONSS. Celle-ci enregistre et suit de telles plaintes. 612 166e Boek van het RekenhofIntegriteitsbeleid Beheer en Interne Controle
– Toekomstperspectieven
De RSZ benadrukt dat al belangrijke inspanningen werden geleverd om het interne-
controlesysteem en de interne-auditfunctie verder uit te bouwen. Ook met de kwa-liteitsaanpak en het klachtenbeheer wil ze de integriteitsaspecten in de praktijk brengen. Toch wil de instelling verdere stappen zetten, en schuift ze in de eerstvol-gende bestuursovereenkomst (voor de periode 2010-2012) een aantal actiepunten naar voor:
werken aan een ethische cultuur aan de hand van communicatiecampagnes en • 
workshops over kwetsbaarheid en weerbaarheid op het vlak van integri-teitschendingen; 
het management verder ondersteunen door een adequaat opleidingsaanbod in • 
ethisch leiderschap, integratie van ethiek en deontologie in het werkoverleg en dilemmatraining; 
het integriteitsbeleid verder integreren in het personeelsbeleid, ondermeer • 
door bij de indiensttreding de ethische code speciﬁ  ek toe te lichten en de ken-
nis ervan op te volgen. In het opleidingsaanbod zullen ook trainingen inzake integriteit (o.m. dilemmatrainingen) worden voorzien. 
Er werden voorstellen gedaan om acties inzake integriteit te coördineren binnen het 
kader van het College van openbare instellingen van sociale zekerheid zodat ook ervaringen kunnen worden uitgewisseld en een netwerk tussen de verschillende inte-griteitscoördinatoren kan worden uitgebouwd. De RSZ kondigt aan dat de integri-teitscoördinatoren van de instelling hiertoe initiatieven zullen nemen, met ondersteu-ning van het federaal Bureau.
2.3.3 Fonds voor Arbeidsongevallen
– BeroepsgeheimOp het gebied van vertrouwelijkheid bestaat er voor het FAO een bijzondere straf-
bepaling die is opgenomen in de Arbeidsongevallenwet van 10 april 1971. Krachtens de artikelen 88ter en 88 quater van deze wet zijn de sociaal controleurs, de sociaal inspecteurs, de personen die deel uitmaken of kunnen deelnemen aan de vergaderin-gen van het beheerscomité en van de technische comités van het FAO en de perso-nen die deze functies hebben uitgeoefend, gehouden tot een strikt beroepsgeheim. Overtredingen van deze bepalingen worden bestraft op grond van artikel 458 van het Strafwetboek (bepalingen betreffende het beroepsgeheim in de medische sector en van alle andere personen die uit hoofde van hun staat of beroep kennis dragen van geheimen die hen zijn toevertrouwd).
In sommige (inspectie-)diensten werd een systeem voor kwaliteitscontrole ingesteld, 
om na te gaan hoe de betrokkenen reageren op klachten van slachtoffers van arbeids-ongevallen. Op basis hiervan past de instelling de procedures eventueel aan.  166e Cahier de la Cour des comptes 613Gestion et contrôle interne Politique d’intégrité 
– Perspectives
L’ONSS souligne que des efforts importants ont déjà été fournis pour développer le 
système de contrôle interne et la fonction d’audit interne. L’organisme entend éga-lement mettre en pratique les aspects liés à l’intégrité dans le cadre de l’approche qualitative et de la gestion des plaintes. Mais il a également l’intention de franchir une étape supplémentaire en mettant en avant un certain nombre de points d’action dans le prochain contrat d’administration (pour la période 2010-2012) :
Développer une culture d’éthique à travers des campagnes de communication • 
et des ateliers consacrés à la vulnérabilité et à la capacité de résistance face aux violations de l’intégrité. 
Apporter un appui supplémentaire à la direction en proposant une offre adé- • 
quate de formations au management éthique, à l’intégration de l’éthique et de la déontologie dans la concertation professionnelle et à la résolution de dilemmes. 
Intégrer davantage la politique d’intégrité dans la gestion du personnel, en • 
introduisant, notamment lors de l’entrée en service, des exposés spéciﬁ  ques 
consacrés au code d’éthique et en vériﬁ  ant ultérieurement les connaissances. 
L’offre de formation prévoira aussi des formations en matière d’intégrité (notamment la résolution des dilemmes). 
Des propositions ont été formulées en vue de coordonner les actions en matière 
d’intégrité dans le cadre du collège des institutions publiques de sécurité sociale, de manière à échanger des expériences et à former un réseau entre les différents coor-dinateurs de l’intégrité. L’ONSS annonce que les coordinateurs en matière d’inté-grité prendront des initiatives à cet effet, moyennant le soutien du bureau fédéral. 
2.3.3 Fonds des accidents du travail
– Secret professionnelEn matière de conﬁ  dentialité, il existe une disposition pénale propre au FAT ﬁ  gurant 
dans la loi sur les accidents du travail du 10 avril 1971 : en vertu des articles 88ter et quater de cette loi, les inspecteurs et contrôleurs sociaux, les personnes habilitées à participer au comité de gestion et aux comités techniques du Fonds, ainsi que les personnes qui ont exercé auparavant lesdites fonctions sont tenues au secret pro-fessionnel. Les infractions à ces dispositions sont punies selon les peines prévues à l’article 458 du code pénal (dispositions relatives au secret professionnel de person-nes travaillant dans le domaine médical et de toute autre personne qui, par état ou par profession, est dépositaire des secrets qu’on lui conﬁ  e).
Un système de contrôle de qualité a été instauré dans certains services (d’inspec-
tion) pour vériﬁ  er comment les intéressés répondent aux plaintes déposées par des 
victimes d’accidents du travail. Ce système permet à l’organisme d’adapter éven-tuellement ses procédures.  614 166e Boek van het RekenhofIntegriteitsbeleid Beheer en Interne Controle
33 Sinds 2004 is de NDD verplicht om een milieueffectenrapport te laten opstellen voor projecten die 
meer kosten dan tien miljoen euro. 
34 Om concurrentievervalsing te voorkomen werd de markt van de openbare kredietverzekeraars door de 
Europese Commissie ingeperkt. Dit resulteerde in de oprichting in 2004 van de nv Delcredere, waar alle courante handelstransacties werden ondergebracht. 2.3.4 Nationale Delcrederedienst
– Compliance charterDe NDD hanteert sinds 2006 een compliance charter . 
De NDD deﬁ  nieert compliance  als een onafhankelijke functie binnen een organisatie 
die erop toeziet dat de interne procedures geheel conform verlopen met de wettelijke en reglementaire bepalingen over integriteit en met de interne gedragscodes. 
Deze onafhankelijke compliance functie  wordt waargenomen door een compliance 
ofﬁ  cer . Concreet moet hij voorstellen formuleren aan de directeur-generaal om 
bestaande procedures te evalueren en volgt hij de uitvoering van de vernieuwde pro-cedures op. Verder moet hij voor alle medewerkers een sensibiliserende rol spelen en opleidingen rond integriteit aanbieden. Hij treedt ook op als contactpersoon voor externe controle-instanties, zoals de ﬁ  scale administraties en het gerecht. Tot slot is 
hij ook bevoegd voor de vaststelling en de opvolging van de integriteitsinbreuken. Hiertoe kan hij alle mogelijke documenten inkijken, met inbegrip van de interne audi-trapporten en de notulen van het directiecomité en de raad van bestuur. 
De NDD stelde pas op het einde van 2008 een personeelslid als compliance ofﬁ  cer  
aan. Hierdoor is de concrete invulling van het takenpakket nog maar net aangevat. Zo kon, met uitzondering van een aantal speciﬁ  eke procedures rond milieu aspecten
33, 
de evaluatie van de bestaande procedures nog niet worden voltooid. 
Het vermelde charter duidt ook de domeinen aan waarbinnen de organisatie belang 
hecht aan integer gedrag. In dit verband wordt het begrip integriteit  ruim ingevuld. 
Zo beperkt het zich niet tot de opmaak van een ethische code voor de werknemers, een regeling rond belangenconﬂ  icten of de bescherming van het privéleven, maar heeft het ook betrekking op het bewaken van de integriteit bij de burgers die gebruik maken van de diensten van de instelling, wat dan meer concreet wordt vertaald in het voorkomen van ﬁ  scale fraude en de strijd tegen milieuvervuiling. 
De aandacht die de NDD aan integriteit besteedt, en meer bepaald de oprichting van 
een compliance functie , ontstond vanuit de verplichtingen die de Commissie voor het 
Bank-, Financie- en Assurantiewezen (hierna: CBFA) oplegde aan de nv Delcredere
34, 
een naamloze vennootschap binnen de Nationale Delcrederegroep en als verzeke-ringsonderneming onderworpen aan het toezicht door de CBFA.
De nv Delcredere staat dan ook verder in de uitwerking van een integriteitsbeleid. 
Het directiecomité keurde op 8 augustus 2006 een document goed waarbij de nv verschillende integriteitsengagementen  op zich nam. Eventueel zou het document als 
een soort van deontologische code kunnen worden beschouwd, met dit verschil dat verschillende van de opgenomen engagementen door de nv Delcredere worden aan-gegaan, en niet door de individuele werknemers. Tegelijk is ook hier de ruime invul-ling van het begrip integriteit opvallend: er wordt immers ook aandacht besteed aan de integriteit van de burger of gebruiker van de diensten van de nv, zoals richtlijnen ter bestrijding van ﬁ  scale fraude, het witwassen van geld en de ﬁ  nanciering van het 
terrorisme.   166e Cahier de la Cour des comptes 615Gestion et contrôle interne Politique d’intégrité 
33 Depuis 2004, l’OND est tenu de rédiger un rapport d’incidence environnementale pour les projets 
excédant dix millions d’euros.
34 Pour éviter une distorsion de concurrence, la Commission européenne a restreint le marché des assu-
reurs-crédit publics. Cette décision a mené à la création, en 2004, de la SA Ducroire, qui regroupe toutes les transactions commerciales courantes. 2.3.4 Ofﬁ  ce national du ducroire
– Compliance charterL’OND utilise depuis 2006 une charte de conformité ( compliance charter ). 
L’OND déﬁ  nit la notion de « compliance  » (conformité) comme une fonction indépen-
dante au sein d’une organisation, qui consiste à veiller à la conformité intégrale des procédures internes avec les dispositions légales et réglementaires relatives à l’inté-grité et les codes de conduite internes. 
C’est le compliance ofﬁ  cer  qui exerce cette fonction de conformité indépendante. 
Concrètement, il lui revient de formuler des propositions à l’intention du directeur général pour évaluer les procédures existantes et de suivre la mise en œuvre des procédures renouvelées. Il doit en outre sensibiliser l’ensemble des collaborateurs et proposer des formations en matière d’intégrité. Il est aussi la personne de contact pour des instances de contrôle externes, telles que les administrations ﬁ  scales et la 
justice. Enﬁ  n, il est également compétent pour enregistrer les infractions à l’intégrité 
et en assurer le suivi. À cet effet, il est autorisé à consulter tous les documents pos-sibles, y compris les rapports d’audit internes et les procès-verbaux du comité de direction et du conseil d’administration.
L’OND n’a désigné un membre du personnel au poste de compliance ofﬁ  cer  qu’à la 
ﬁ n de l’année 2008. Il vient à peine d’entamer l’exécution de ces tâches. Ainsi, il n’a 
pas encore terminé l’évaluation des procédures existantes, hormis certaines procé-dures spéciﬁ  ques portant sur des aspects liés à l’environnement
33.
La charte susmentionnée précise aussi dans quels domaines l’organisation attache 
une grande importance à un comportement intègre. La notion d’intégrité y est envisa-gée dans une acception large. Par exemple, elle ne se limite pas à la rédaction d’un code d’éthique destiné aux travailleurs, à un règlement relatif aux conﬂ  its d’intérêt ou 
à la protection de la vie privée, mais elle a également trait à la surveillance de l’inté-grité des citoyens qui recourent aux services de l’organisme, ce qui se traduit dans la pratique par la prévention de la fraude ﬁ  scale et la lutte contre la pollution.
L’attention que l’OND accorde à l’intégrité, et plus particulièrement à la création 
d’une fonction de compliance ofﬁ  cer , résulte des obligations imposées par la Com-
mission bancaire, ﬁ  nancière et des assurances (ci-après : CBFA) à la SA Ducroire
34, 
société anonyme dépendant du groupe Ofﬁ  ce national du ducroire, qui est soumise, 
en tant qu’entreprise d’assurances, au contrôle de la CBFA.
La SA Ducroire a donc davantage progressé dans l’élaboration d’une politique d’in-
tégrité. Le 8 août 2006, son comité de direction a adopté un document par lequel la société souscrivait à une série d’ engagements en matière d’intégrité . Ce document 
pourrait éventuellement être considéré comme une sorte de code de déontologie, si ce n’est que plusieurs de ces engagements ont été pris par la SA Ducroire, et non par les travailleurs à titre individuel. Ce qui frappe également est l’interprétation assez large de la notion d’intégrité : l’intégrité du citoyen ou de l’utilisateur des ser-vices de la SA fait en effet l’objet d’une attention particulière à travers des directives concernant la lutte contre la fraude ﬁ  scale, le blanchiment d’argent ou le ﬁ  nancement 
du terrorisme. 616 166e Boek van het RekenhofIntegriteitsbeleid Beheer en Interne Controle
35 Raad van Bestuur van 12 december 2006.
36 Document: Vrijwilligerswerk in projecten van het Rijksarchief – Intentieverklaring en vrijwilligersover-
eenkomst .Als overheidsinstelling binnen dezelfde groep wil de NDD haar integriteitsbeleid op 
dezelfde basis verder uitbouwen. De Raad van Bestuur van de NDD besliste om de integriteitsengagementen die de nv heeft goedgekeurd, mits enkele aanpassingen aan het publiekrechtelijke karakter van de NDD, grotendeels over te nemen
35. 
In de tussentijd is de nv Delcredere zelf begonnen aan een actualisering van haar integriteitsbeleid en -engagementen, en wil de NDD wachten op de afronding hier-van om de beslissing van haar raad van bestuur verder uit te werken en zo haar integriteitsbeleid op dat van de groep te kunnen afstemmen.
– OESO-aanbevelingen
De NDD heeft een aantal speciﬁ  eke procedures uitgewerkt in opvolging van de 
OESO-aanbevelingen inzake milieuaspecten en de strijd tegen de corruptie. Zoals dit ook het geval was bij het deﬁ  niëren van het begrip integriteit in de uitwerking van 
een integriteitsbeleid, wordt hier het toepassingsgebied van de relatie tussen werk-gever en werknemer overschreden en draait het hier om de integriteit van de burger die gebruik maakt van de diensten van de NDD. Om corruptie te bestrijden moet er bij elke aanvraag voor een kredietverzekering een verklaring worden getekend dat men kennis heeft van de anticorruptieregelgeving. Ook mag de aanvrager, of elke persoon die voor hen handelt in het kader van de transactie, in de laatste vijf jaar die aan de transactie voorafgaat, niet veroordeeld zijn geweest voor corruptie.
2.3.5 Algemeen rijksarchief en Rijksarchief in de provinciën
– Beroepscode voor archivarissenArchivarissen en personeel werkzaam in het kader van de wetenschappelijke dienst-
verlening (in en rond de leeszaal) zijn gehouden aan de strikte toepassing van de archiefwetgeving, de wetgeving op de bescherming van de persoonlijke levenssfeer en de wetgeving openbaarheid van bestuur. Op dit vlak bestaan er interne gedrags-regels. 
Voor de archivarissen geldt een deontologische code die werd opgesteld door de 
Internationale Archiefraad en door alle archiefdiensten in binnen- en buitenland wordt toegepast. De code is opgebouwd uit tien gedragsregels en beschrijft hoe archivaris-sen moeten omgaan met archiefmateriaal, gebruikers, het algemeen belang,… Ook professionele deskundigheid en internationale samenwerking komen erin aan bod.
Deze code wordt op internationaal vlak geëvalueerd en aangepast. 
– Vrijwilligerswerk
Vrijwillige medewerkers in het Rijksarchief moeten de waarden van de instelling res-
pecteren. Zij verbinden zich ertoe om een aantal afspraken na te leven die verband houden met de werking en opdrachten van de dienst. Deze afspraken worden vast-gelegd in een vrijwilligersovereenkomst
36.   166e Cahier de la Cour des comptes 617Gestion et contrôle interne Politique d’intégrité 
35 Conseil d’administration du 12 décembre 2006.
36 Document : Les projets des bénévoles des Archives de l’État – Déclaration d’intention et contrat de 
bénévole .En tant qu’organisme public appartenant au même groupe, l’OND entend développer 
sa politique d’intégrité sur une base identique. Le conseil d’administration de l’OND a décidé
35 de reprendre en grande partie les engagements relatifs à l’intégrité 
approuvés par la SA, moyennant quelques adaptations en raison du caractère d’en-tité de droit public de l’OND. Dans l’intervalle, la SA Ducroire a entamé l’actualisa-tion de sa politique et de ses engagements d’intégrité, et l’OND souhaite attendre la ﬁ n de ces travaux pour poursuivre la mise en œuvre de la décision de son conseil 
d’administration, ce qui lui permettrait d’aligner sa politique d’intégrité sur celle du groupe.
– Recommandations de l’OCDE
L’OND a mis en place une série de procédures spéciﬁ  ques conformément aux recom-
mandations de l’OCDE en matière d’environnement et de lutte contre la corruption. À l’instar de la déﬁ  nition de la notion d’intégrité retenue au moment de l’élaboration 
de la politique d’intégrité, ces procédures excèdent le champ d’application de la rela-tion entre employeur et employé et sont axées sur l’intégrité du citoyen qui recourt aux services de l’OND. Dans le cadre de la lutte contre la corruption, chaque demande d’assurance-crédit doit être accompagnée d’une déclaration signée par laquelle le demandeur déclare avoir pris connaissance de la réglementation anti-cor-ruption. En outre, le demandeur, ou toute personne agissant pour lui dans le cadre de la transaction, ne peut avoir été condamné pour corruption dans les cinq années qui précèdent la transaction.
2.3.5 Archives générales du Royaume et Archives de l’État dans les provinces
– Code professionnel des archivistesLes archivistes et le personnel qui travaille dans le cadre des services scientiﬁ  ques 
(dans la salle de lecture et dans ses environs) sont tenus d’appliquer strictement la législation en matière d’archives, de protection de la vie privée et de publicité de l’administration. Il existe à cet égard des règles de conduite internes.
Les archivistes sont soumis à un code de déontologie qui a été établi par le Conseil 
international des archives et est appliqué par tous les services d’archives de Belgi-que et à l’étranger. Le code comprend dix règles de conduite et décrit la manière dont les archivistes doivent traiter les documents d’archives, recevoir les utilisateurs et respecter l’intérêt général,… L’expertise professionnelle et la collaboration inter-nationale y sont également abordées.
Ce code est en cours d’évaluation et de modiﬁ  cation au niveau international.
– Bénévolat
Les collaborateurs bénévoles des Archives de l’État doivent respecter les valeurs de 
l’institution. Ils déclarent respecter certains engagements en matière de fonctionne-ment et de missions du service. Ces engagements sont ﬁ  xés dans le contrat de béné-
vole
36.  618 166e Boek van het RekenhofIntegriteitsbeleid Beheer en Interne Controle
3 Conclusies 
Dit onderzoek bij vijf federale instellingen illustreert dat niet enkel bij de centrale 
federale administraties werk wordt gemaakt van het thema integriteit, maar dat ook sommige instellingen een integriteitsbeleid uittekenden en algemene of speciﬁ  eke integriteitsondersteunende maatregelen namen. 
Op basis van de beschreven voorbeelden stelt het Rekenhof volgende tendensen 
vast (die vaak ook gelijklopen met de vaststellingen bij de centrale overheden):
1. Het opstellen van een deontologische code is voor de meeste instellingen een 
eerste stap op het vlak van integriteit. Deze codes kaderen zelden binnen een volledig uitgewerkt integriteitsbeleid.
2. De publicatie van het federaal deontologisch kader en de oprichting van het 
federaal Bureau heeft de aandacht voor het integriteitsbeleid in een stroom-versnelling gebracht. Sommige instellingen hebben deze evolutie niet afge-wacht en besteedden reeds voordien aandacht aan het onderwerp. Het aan-passen van de bestaande teksten aan het federaal deontologisch kader is nog aan de gang.
3. Afhankelijk van de opdrachten van de instellingen worden vaak speciﬁ  eke inte-
griteitsondersteunende maatregelen genomen. Opvallend is dat overleg tus-sen instellingen met een gelijkaardige opdracht, of die werken binnen een-zelfde context (bijvoorbeeld de sociale zekerheid), zelden voorkomt. De instellingen zijn daarom ook niet altijd voldoende op de hoogte van elkaars aanpak en initiatieven.
4. De meeste openbare instellingen hebben operationele opdrachten die recht-
streeks contact met het publiek impliceren. Dit vertolkt zich ook in de wijze waarop wordt omgegaan met integriteit: de aandacht gaat vooral uit naar de relatie ambtenaar/klant, eerder dan naar de interne procedures. Dit wordt wel gecompenseerd door een strikte hiërarchische structuur met veel checks and 
balances .
5. Voor een aantal instellingen is de context (binnen- en buitenlands) waarbinnen 
ze werken doorslaggevend voor de genomen maatregelen.
6. De beheersing van de risico’s op het vlak van integriteit wordt niet noodzake-
lijk binnen een uitdrukkelijk integriteitsbeleid georganiseerd: sluitende inter-necontrolemaatregelen en aandacht voor preventie en sensibilisering kunnen vaak al voldoende garanties bieden.
7. De openbare instellingen binnen de sociale zekerheid verwijzen naar de hui-
dige of toekomstige bestuursovereenkomst als referentiepunt voor het integri-teitsbeleid.  166e Cahier de la Cour des comptes 619Gestion et contrôle interne Politique d’intégrité 
3 Conclusions 
La présente enquête, réalisée auprès de cinq organismes fédéraux, montre que le 
thème de l’intégrité est non seulement pris en compte au niveau de l’administration centrale fédérale, mais que certains organismes ont élaboré une politique d’intégrité et adopté des mesures spéciﬁ  ques ou générales de soutien à l’intégrité. 
À partir des exemples décrits, la Cour des comptes constate les tendances suivan-
tes (souvent similaires aux constatations effectuées auprès des administrations centrales) :
1. La rédaction d’un code de déontologie représente, pour la plupart des organis-
mes, une première étape en matière d’intégrité. Ces codes se situent rare-ment dans le cadre d’une politique d’intégrité entièrement élaborée.
2. La publication du cadre déontologique fédéral et la création du bureau fédéral 
ont permis d’accroître la sensibilisation aux politiques d’intégrité. Certains organismes s’étaient déjà intéressés auparavant à ce sujet et n’ont donc pas attendu cette évolution. L’adaptation des textes existants en fonction de ce cadre est toujours en cours.
3. Les organismes prennent souvent des mesures spéciﬁ  ques de soutien à l’inté-
grité en fonction de leurs missions. Il est à noter qu’une concertation est rare-ment organisée entre des organismes dont la mission est similaire, ou qui opèrent dans un même contexte (par exemple, la sécurité sociale). Dès lors, ils ne sont pas toujours sufﬁ  samment informés de l’approche ni des initiatives 
appliquées par les uns et les autres.
4. La plupart des organismes publics exercent des missions opérationnelles qui 
impliquent un contact direct avec le public. La manière dont l’intégrité est traitée s’en ressent : leur attention porte surtout sur la relation entre le fonc-tionnaire et le client, plutôt que sur les procédures internes. Cette tendance est néanmoins compensée par une structure hiérarchique stricte comportant de nombreuses vériﬁ  cations (« checks and balances » ). 
5. Pour certains organismes, le contexte (belge et international) dans lequel ils 
opèrent est déterminant pour les mesures prises. 
6. La maîtrise des risques au niveau de l’intégrité n’est pas nécessairement orga-
nisée dans le cadre d’une politique d’intégrité explicite : souvent, des mesures efﬁ caces de contrôle interne et l’attention portée à la prévention et à la sen-
sibilisation peuvent déjà offrir des garanties sufﬁ  santes. 
7. Les institutions publiques de sécurité sociale renvoient à leur contrat d’adminis-
tration actuel ou futur comme point de référence pour la politique d’intégrité. 620 166e Boek van het RekenhofGebruik van prestatiemeetsystemen Beheer en Interne Controle
37 Prestatiemeting in strikte zin kan worden omschreven als “het geheel van, eventueel via informatie-
technologie ondersteunde, methoden, technieken en procedures om prestatie-informatie te registreren en te verwerken”. Kwaliteit kan worden omschreven als “het geheel van kenmerken van een object (bijvoorbeeld activiteit, dienstverlening of organisatie) waarmee wordt aangeduid in hoeverre dit object geschikt is voor het realiseren van vooropgestelde doelstellingen”. Bron: B
OUCKAERT , G. en A UWERS , T., 
Prestaties meten in de overheid , Reeks Overheidsmanagement, nr. 5, Brugge, Die Keure, 1999, p. 193 
en 194.GEBRUIK  VAN PRESTATIEMEETSYSTEMEN  BIJ DE CENTRALE  FEDERALE  OVERHEDEN
Prestatiemeting heeft ruim ingang gevonden bij de centrale federale overheden: in veertien departementen vindt één of andere vorm van prestatiemeting plaats. De meest gebruikte prestatiemeetsystemen zijn de Balanced Scorecard (BSC) en het Common Assessment Framework (CAF). 
Er zijn merkbare verschillen op het vlak van de systematisering van de meetprak-
tijken binnen de departementen. Er wordt vooral gestreefd naar een centralisering van de prestatie-informatie, al dan niet in het kader van een globale reorganisatie van het departement (bv. Business Process Reengineering - BPR).
In alle departementen wordt de prestatiemeting ondersteund door informatica-
toepassingen en doorgaans wordt bij de voorbereiding beroep gedaan op externe knowhow. Bevragingen van het topmanagement en het personeel als input voor de prestatiemeting zijn geen algemene praktijk. Een minderheid van de departementen bevraagt ook klanten of burgers. Benchmarking en samenwerking tussen de depar-tementen gebeuren slechts uitzonderlijk.
Tot dusver blijkt prestatiemeting vooral een intern administratief gebeuren, waarbij 
de prestatie-informatie doorgaans wordt gebruikt om de administratieve werk-processen of de strategische en operationele doelstellingen bij te sturen. Dit is in veel mindere mate het geval voor de begrotingswerkzaamheden en het budgettair beheer.
1 Context
1.1 InleidingSinds enkele jaren heeft het zgn. Nieuw Publiek Management  (NPM) meer en meer 
ingang gevonden bij de overheidsdiensten. NPM streeft naar kwaliteit van de dienst-verlening en naar een betere werking van publieke organisaties op basis van kwanti-tatieve en kwalitatieve criteria, waarmee prestaties kunnen worden gemeten. 
Sinds het begin van deze eeuw is ook binnen de federale overheid de belangstelling 
voor prestatiemeting en voor kwaliteitsvolle dienstverlening gegroeid
37. 
Verschillende principes uit de doctrine van het NPM werden op federaal vlak als basis 
voor hervormingen gehanteerd: topmanagers moeten meer verantwoordelijkheid dra-gen (op basis van zichtbare en duidelijke bevoegdheden), er moeten duidelijke pres-tatienormen worden gehanteerd (deﬁ  nitie van doelen, zo mogelijk gekwantiﬁ  ceerd) en 
een grotere nadruk komt te liggen op outputcontrole (budgetten gebaseerd op pres-taties, meten en begrijpen van de meetresultaten). Dit kan maar als er binnen de organisatie zicht is op de doelbereiking en de gerealiseerde resultaten.   166e Cahier de la Cour des comptes 621Gestion et contrôle interne Utilisation de systèmes de mesure des prestations 
37 La mesure des prestations, prise au sens strict du terme, est déﬁ  nie comme suit (traduction) : « l’en-
semble des méthodes, techniques et procédures d’enregistrement et de traitement d’informations sur les prestations, au moyen ou non des technologies de l’information  ». La qualité est ensuite déﬁ  nie 
comme « l’ensemble des caractéristiques d’un objet (par exemple, activité, service ou organisation) 
indiquant dans quelle mesure cet objet est approprié pour réaliser les objectifs ﬁ  xés  ». B
OUCKAERT , G. 
et A UWERS , T., Prestaties meten in de overheid, Reeks Overheidsmanagement, nr. 5, (Mesure des 
prestations dans les services publics, Série Gestion des services publics, n° 5), Die Keure, Brugge, 1999, p. 193.UTILISATION  DE SYSTÈMES  DE MESURE  DES PRESTATIONS  PAR 
LES ADMINISTRATIONS  CENTRALES  FÉDÉRALES  
La mesure des prestations est très largement adoptée par les pouvoirs publics 
fédéraux : quatorze départements procèdent, sous une forme ou une autre, à une mesure des prestations. Les systèmes les plus utilisés sont le tableau de bord pros-pectif ( Balanced Scorecard  – BSC) et le cadre d’auto-évaluation des fonctions 
publiques ( Common Assessment Framework  – CAF). 
La mesure des prestations s’appuie dans tous les départements sur des applica-
tions informatiques ; généralement, il est également fait appel à une expertise externe lors de la phase de préparation. L’entretien avec la direction générale et le person-nel pour alimenter la réﬂ  exion sur la mesure des prestations ne constitue pas une pratique généralisée. Un petit nombre de départements a également interrogé les clients ou citoyens. Le parangonnage et la collaboration entre départements sont des exceptions.
Jusqu’ici, la mesure des prestations s’avère être une démarche administrative 
interne où les informations relatives aux prestations sont généralement utilisées pour adapter les procédures administratives ou les objectifs stratégiques ou opéra-tionnels. Cette approche est utilisée dans une mesure nettement moindre dans le cadre des activités et de la gestion budgétaire. 
1 Contexte
1.1 IntroductionCes dernières années, le « nouveau management public » (NMP) a acquis une place 
de plus en plus importante dans les services publics. Il s’agit d’un modèle qui tend notamment à promouvoir la qualité du service et à améliorer le fonctionnement des organismes publics sur la base de critères quantitatifs et qualitatifs permettant de mesurer les prestations. 
Depuis le début du siècle, l’intérêt pour la mesure des prestations et pour la qualité 
de service s’est également accru au sein des services publics fédéraux
37. 
Plusieurs principes de la doctrine du NMP ont servi de base aux réformes entrepri-
ses au niveau fédéral : les hauts dirigeants doivent assumer davantage de responsa-bilités (sur la base de compétences visibles et claires), des normes de prestation claires (déﬁ  nition d’objectifs, si possible quantiﬁ  és) doivent être utilisées et l’accent 
doit davantage être placé sur le contrôle des réalisations (budgets basés sur les prestations, mesures et interprétation des résultats des mesures). Une telle respon-sabilisation n’est possible que s’il existe, au sein de l’organisation, une idée claire du degré de réalisation des objectifs et des résultats obtenus.  622 166e Boek van het RekenhofGebruik van prestatiemeetsystemen Beheer en Interne Controle
38 Rekenhof, “Mandaathouders bij de federale overheid – Management-, en operationele en onder-
steuningsplannen”, 165e Boek, Volume I, p. 470-490.
39 Het gaat om systemen voor prestatiemeting op het zgn. collectieve niveau, dus van de organisatie als 
geheel (deel uitmakend van het globaal managementsysteem) en niet om prestatiemeting van individu-ele personeelsleden.Naast planningsinstrumenten (strategische en operationele plannen) is het dus van belang over meetinstrumenten en -systemen te beschikken om de kwaliteit van de dienstverlening en de prestaties uit te drukken, te vatten en te meten. Daartoe zijn er tal van modellen en meetsystemen gangbaar zoals het Common Assessment 
Framework  (CAF), de Balanced Scorecard  (BSC), doelmatigheidsanalyse (DMA), 
benchmarking, Handvesten, het EFQM-model ( European Foundation for Quality 
Management ), ISO 9000-normen ( International  Organization for Standardisation ) 
enz. Van belang daarbij is een duidelijke keuze van de elementen die moeten worden gemeten, de toepassing van juiste meetindicatoren en een oordeelkundig gebruik van de prestatie-informatie.
Aansluitend bij eerdere onderzoeken
38 heeft het Rekenhof de centrale federale over-
heden bevraagd naar de mate waarin zij hun prestaties meten39 en op welke wijze 
deze prestatiemeting wordt voorbereid, toegepast en uitgebaat. 
Het Rekenhof heeft zich daarbij toegespitst op de meetinstrumenten als dusdanig en 
niet op de evaluatie van de integrale veranderingsprocessen in het kader van de Business Proces Reengineering  (BPR), hoewel die meetinstrumenten uiteraard 
daartoe kunnen worden gebruikt.
Om de huidige stand van zaken op het vlak van prestatiemeting in kaart te brengen, 
werd het onderzoek beschrijvend opgevat. Er werd niet overgegaan tot een grondige evaluatie van de bestaande prestatiemeetsystemen (PMS).
Het onderzoek werd aangekondigd met brieven van 18 februari 2009, gericht aan 
alle federale ministers en staatssecretarissen en aan de leidend ambtenaren van de centrale federale departementen (FOD’s, POD’s, Ministerie van Landsverdediging en Federale Politie). Aan de hand van een elektronische vragenlijst verzamelde het Rekenhof in de periode februari – mei 2009 de nodige informatie. 
Alle departementen (negentien) hebben de vragenlijst beantwoord via een daartoe 
aangewezen contactpersoon. 
1.3 Onderzoeksvragen
Het onderzoek steunde op vier globale onderzoeksvragen die in de vragenlijst verder 
werden opgedeeld in meer operationele vragen:
1. Wordt er binnen de administratie een prestatiemeetsysteem gebruikt om pres-
taties of kwaliteit te meten en op te volgen? 
2. Wat is de ontstaanscontext en de ﬁ  naliteit van dit prestatiemeetsysteem?
3. Hoe wordt het gekozen model toegepast?
4. Hoe worden de meetresultaten geëxploiteerd?
Het onderzoek werd niet toegespitst op een welbepaald prestatiemeetsysteem en 
werd bewust ruim opgevat om alle vormen van prestatiemeting, kwaliteitsbewaking of evaluatie te omvatten.   166e Cahier de la Cour des comptes 623Gestion et contrôle interne Utilisation de systèmes de mesure des prestations 
38 Cour des comptes, 165e Cahier, Volume I, « Titulaires de mandat des pouvoirs publics fédéraux – Plans 
de management, d’appui et opérationnels », p. 470.
39 Il s’agit de systèmes de mesure des prestations au niveau « collectif », c’est-à-dire, de l’organisation 
dans son ensemble (faisant partie du système de management global), et non de la mesure des pres-tations de membres du personnel individuels.Il importe donc de disposer, non seulement d’outils de planiﬁ  cation (plans opération-
nels et stratégiques), mais également d’instruments et de systèmes permettant de reﬂ éter, d’appréhender et de mesurer la qualité du service et des prestations. À cet 
effet, on dispose d’un nombre important de systèmes de mesure, tels que le cadre d’auto-évaluation des fonctions publiques ( Common Assessment Framework  – CAF), 
le tableau de bord prospectif ( Balanced Scorecard  – BSC), l’analyse de l’efﬁ  cacité, 
le parangonnage, les chartes, le modèle EFQM (Fondation européenne pour la ges-tion de la qualité), les normes ISO 9000 (Organisation internationale de normalisa-tion), etc. Il importe de déterminer clairement quels sont les éléments à mesurer, d’appliquer les indicateurs de mesure corrects et d’analyser à bon escient les infor-mations relatives aux prestations.
Dans le droit ﬁ  l d’audits antérieurs
38, la Cour des comptes a demandé aux adminis-
trations centrales fédérales quel système de mesures de prestations elles utilisent39 
et de quelle manière cette mesure est préparée, appliquée et exploitée. 
La Cour des comptes s’est concentrée sur les instruments de mesure en tant que 
tels et non sur l’évaluation des processus de changement intégrés dans le cadre des projets d’amélioration ( Business Process Reengineering  – BPR), bien que ces ins-
truments de mesure puissent évidemment être utilisés à cet effet.
Pour dresser l’état des lieux en matière de mesure des prestations, l’audit a été 
conçu de manière descriptive. Il n’a pas été procédé à une évaluation approfondie des systèmes de mesure des prestations (SMP).
L’audit a été annoncé par lettres du 18 février 2009 à tous les ministres et secrétai-
res d’État fédéraux ainsi qu’aux fonctionnaires dirigeants des départements centraux fédéraux (SPF, SPP, ministère de la Défense nationale et Police fédérale). Au cours de la période allant de février à mai 2009, la Cour a collecté les informations néces-saires à l’aide d’un questionnaire électronique. 
Tous les départements (dix-neuf) ont répondu au questionnaire par le biais d’une 
personne de contact désignée à cet effet. 
1.3 Questions d’audit
L’audit repose sur quatre questions globales, qui ont été subdivisées ensuite dans le 
questionnaire en questions plus opérationnelles : 
1. Existe-t-il, au sein de l’administration, un système pour mesurer les presta-
tions ou la qualité ainsi que pour assurer un suivi ?
2. Dans quel contexte ce système de mesure des prestations a-t-il vu le jour et 
quelle est sa ﬁ  nalité ?
3. Comment le modèle choisi est-il appliqué ?
4. De quelle manière les résultats des mesures sont-ils exploités ?
L’audit n’est pas axé sur un SMP particulier, et c’est à dessein qu’il a été pris dans 
un sens large, aﬁ  n d’englober toutes les formes de mesure des prestations, de contrôle de la qualité ou d’évaluation.  624 166e Boek van het RekenhofGebruik van prestatiemeetsystemen Beheer en Interne Controle
40 Belgisch Staatsblad , 18 oktober 2007.Er is geen speciﬁ  ek wettelijk of reglementair kader dat het gebruik van prestatie-
meetsystemen oplegt. Het gebruik van prestatiemeetsystemen vloeit wel onrecht-streeks voort uit andere reglementering die de beginselen van NPM als uitgangspunt heeft (bv. koninklijke besluiten van 29 oktober 2001 (mandaatfuncties) en 2 okto-ber 2002 (staffuncties) en de koninklijke besluiten van 17 augustus 2007 i.v.m. interne controle en interne audit, gebaseerd op COSO en INTOSAI
40).
Naast de vraag naar het al dan niet gebruiken van prestatiemeetsystemen (syste-
men voor prestatiemeting in strikte zin of een model van kwaliteitsbewaking van hun werkprocessen en resultaten, zoals bv. het CAF) werd in het algemeen ook nage-gaan of een aantal uitgangspunten voor de invoering en de aanwending van een prestatiemeetsysteem door de departementen voor ogen werden gehouden. 
Zo werd gevraagd wat de ontstaanscontext was om een prestatiemeetsysteem in te 
voeren (bv. voorbereiding en vastlegging van de beoogde meetresultaten; al dan niet inhuren van externe knowhow), hoe dit werd geïmplementeerd ( topdown  vs. bottom 
up, informatiecampagne…), hoe dit wordt toegepast (technische ondersteuning, 
instrumenten, eenmalige of permanente toepassing in de organisatie) en hoe de resultaten van de metingen worden “geëxploiteerd” (leereffecten, bijsturing proces-sen, rapportering aan het management).
Een verslag werd op 15 juli 2009 voor commentaar toegezonden aan de ministers, 
staatssecretarissen, de voorzitters van de FOD/POD’s, de chef Defensie en de commissaris-generaal van de Federale Politie. 
In dit verslag werden de onderzoeksresultaten globaal weergegeven en, voor zover 
relevant, werden speciﬁ  eke praktijken van één of meerdere departementen bij wijze 
van illustratie vermeld.
2 Resultaten van de enquête
2.1 Algemeen2.1.1 Overzicht van de federale departementen
In negen federale departementen worden één of meer prestatiemeetsystemen gebruikt voor het geheel van de organisatie. In vijf departementen is dit het geval voor onderdelen van de organisatie, doorgaans op het niveau van een directoraat-generaal, een directie of een dienst.
In drie departementen vindt momenteel geen prestatiemeting plaats maar is er een 
prestatiemeetsysteem in voorbereiding. Twee departementen (FOD Justitie en POD Consumentenzaken) geven aan dat er geen prestatiemeetsysteem wordt toegepast; bij de FOD Justitie wordt wel de invoering ervan overwogen. 
Onderstaande tabel biedt een globaal overzicht.  166e Cahier de la Cour des comptes 625Gestion et contrôle interne Utilisation de systèmes de mesure des prestations 
40 Moniteur belge , 18 octobre 2007.Il n’existe pas de cadre légal ou réglementaire spéciﬁ  que imposant l’utilisation de 
systèmes de mesure des prestations. Il n’en demeure pas moins que le recours aux SMP découle indirectement d’un autre type de réglementation qui se fonde sur les principes du NMP – par exemple, les arrêtés royaux du 29 octobre 2001 (fonc-tions à mandat) et du 2 octobre 2002 (fonctions d’encadrement) et les arrêtés royaux du 17 août 2007 relatifs au contrôle interne et à l’audit interne, basés sur les normes Coso et Intosai
40).
Le questionnaire tendait non seulement à savoir si les départements utilisent des 
systèmes de mesure des prestations (pris au sens strict ou un modèle de contrôle de la qualité des processus opérationnels et des résultats, tels que, par exemple, le CAF), mais également à vériﬁ  er s’ils ont pris en compte certains éléments pour intro-
duire et appliquer un SMP. 
C’est ainsi que des questions ont été posées sur le contexte d’introduction d’un 
SMP (par exemple, préparation et déﬁ  nition des objectifs de mesure visés ; recours 
éventuel à une expertise externe), sur sa mise en œuvre (du sommet à la base ou de la base au sommet, campagne d’information,…), sur les modalités d’application (appui technique, instruments, application au sein de l’organisation une seule fois ou en permanence) et sur l’exploitation des résultats des mesures (effets d’apprentis-sage, adaptation des processus, rapports à la direction).
Le rapport a été envoyé le 15 juillet 2009 aux ministres, secrétaires d’État, prési-
dents de SFP/SPP, au chef de la Défense et au commissaire-général de la police fédérale.
Le présent rapport donne un aperçu global des résultats de l’audit et, pour autant 
qu’elles soient pertinentes, les pratiques spéciﬁ  ques d’un ou de plusieurs départe-
ments seront citées à titre d’illustration. 
2.1 Aspects généraux2.1.1 Vue d’ensemble des départements fédéraux
Neuf départements fédéraux utilisent un ou plusieurs systèmes de mesure des pres-tations dans l’ensemble de leur organisation. Cinq autres disposent de tels systèmes pour certaines parties de l’organisation, généralement au niveau d’une direction générale, d’une direction ou d’un service. 
Trois départements ne mesurent actuellement pas les prestations, mais des SMP y 
sont en préparation. Deux départements (SPF Justice et SPP Protection des consom-mateurs) répondent qu’aucun SMP n’est appliqué ; le SPF Justice envisage toutefois son introduction.
Le tableau ci-après présente un aperçu global. 626 166e Boek van het RekenhofGebruik van prestatiemeetsystemen Beheer en Interne Controle
41 In de periode januari 2005 – juni 2006 werd het systeem van de BSC al toegepast in een gezamenlijk 
project van de vier “horizontale” FOD’s (FOD Kanselarij van de Eerste Minister, FOD Personeel en Organisatie, FOD Informatie- en Communicatietechnologie en FOD Budget en Beheerscontrole). Dit stond in het teken van de opvolging van de managementplannen. De eenvormigheid werd bewaakt door een “Overkoepelend verbeterteam” en een stuurgroep waarin de vier FOD’s waren vertegen-woordigd.Tabel 1 – Prestatiemeetsystemen in de federale departementen
Departement
Voor het hele 
departement
Voor onderdelen
In voorbereiding
FOD Kanselarij van de Eerste Minister X
FOD Personeel en Organisatie X
FOD Informatie- en Communicatietechnologie XFOD Budget en Beheerscontrole X
FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikke-
lingssamenwerkingX
FOD Sociale Zekerheid X
FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en 
LeefmilieuX
FOD Binnenlandse Zaken XFOD Financiën X
FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg X
FOD Mobiliteit en Vervoer XFOD Economie, KMO, Middenstand en Energie X
Federale Politie X
Ministerie van Landsverdediging XPOD Wetenschapsbeleid X
POD Duurzame ontwikkeling X
POD ConsumentenzakenPOD Maatschappelijke Integratie, Strijd tegen de Armoede en 
Sociale EconomieX
Bij de FOD Kanselarij van de Eerste Minister, de FOD Personeel en Organisatie en 
de POD Duurzame Ontwikkeling is de BSC in voorbereiding. Bij de FOD Personeel en Organisatie gaat het om een herinvoering
41 van de BSC aan de hand van nieuwe 
indicatoren, waarbij o.m. rekening zal worden gehouden met de arbeidstijd die aan de taken wordt besteed.
Bij de POD Duurzame Ontwikkeling wordt de toepassing van de BSC voorbereid in 
het kader van de opstelling van het nieuwe managementplan van de voorzitter.  166e Cahier de la Cour des comptes 627Gestion et contrôle interne Utilisation de systèmes de mesure des prestations 
41 Entre janvier 2005 et juin 2006, le BSC a déjà été appliqué dans un projet commun aux quatre SPF 
“horizontaux” (Chancellerie du Premier ministre, Personnel et Organisation, Technologie de l’informa-tion et de la communication et Budget et Contrôle de la gestion). Ce projet s’inscrivait dans le cadre du suivi des plans de gestion. Une « équipe générale d’amélioration » veillait à l’uniformité et les quatre SPF étaient représentés au sein d’un groupe de pilotage. Tableau 1 – Systèmes de mesure des prestations (SMP) appliqués 
 dans les départements fédéraux
Département
Ensemble du département
Parties du
département
En préparation
SPF Chancellerie du Premier ministre X
SPF Personnel et Organisation X
SPF Technologie de l’information et de la communication X
SPF Budget et Contrôle de la gestion XSPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération 
au développementX
SPF Sécurité sociale X
SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et 
EnvironnementX
SPF Intérieur X
SPF Finances XSPF Emploi, Travail et Concertation sociale X
SPF Mobilité et Transports X
SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie XPolice fédérale X
Ministère de la Défense nationale X
SPP Politique scientiﬁ  que X
SPP Développement durable X
SPP Protection des consommateurs
SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie 
socialeX
Un projet BSC est en préparation au SPF Chancellerie du Premier ministre, au SPF 
Personnel et Organisation et au SPP Développement durable. Le SPF Personnel et Organisation envisage de réintroduire le BSC
41 à l’aide de nouveaux indicateurs, qui 
tiendraient compte, notamment, de la durée de travail consacrée aux différentes tâches. 
Au SPP Développement durable, l’application du BSC est préparée dans le cadre de 
la rédaction du nouveau plan de gestion du président.  628 166e Boek van het RekenhofGebruik van prestatiemeetsystemen Beheer en Interne Controle
42 Bepaald in artikel 20 van het koninklijk besluit van 21 december 2001 tot bepaling van de algemene 
structuur van het Ministerie van Landsverdediging en tot vastlegging van de bevoegdheden van bepaalde autoriteiten (Belgisch Staatsblad, 12 januari 2002).
43 Aanvankelijk toevertrouwd aan de toenmalige “Cel Evaluatie en Controle van het beheer van de inves-
tering- en infrastructuurdossiers”.
44 Integrated Monitoring and Reporting System .Het Ministerie van Landsverdediging gebruikte van 2002 tot einde 2006 de BSC. 
Prestatiemeting behoorde tot de kerntaken van het toenmalige stafdepartement Evaluatie
42. Vanaf 2007 vond er een heroriëntatie plaats naar interne controle en 
interne audit, gericht op de uitwerking van de bovenvermelde koninklijke besluiten van 17 augustus 2007
43. 
Sinds maart 2008 gaat bij het Ministerie van Landsverdediging de aandacht exclusief 
uit naar de uitbouw van de internecontrolesystemen en de interne audit, een bevoegd-heid van de Interne Audit van Defensie (IAD). Sindsdien wordt de uitvoering van het concept evaluatie en het gebruik van prestatiemeetsystemen niet meer opgevolgd voor het departement in zijn geheel. Diverse diensten binnen het Ministerie van Landsverdediging blijven echter verder hun BSC uitbouwen en verrichten zelfevalua-ties aan de hand van het EFQM. Het Ministerie van Landsverdediging geeft aan dat er bij de ontwikkeling van de internecontrolesystemen ook de nodige aandacht zal uitgaan naar het nastreven van efﬁ  ciëntie, effectiviteit en zuinigheid.
2.1.2 Gebruikte prestatiemeetsystemen en hun doelstellingen
Het meest gebruikte prestatiemeetsysteem is de BSC (dertien departementen). Daarnaast wordt in zes departementen tegelijkertijd de BSC en het CAF gebruikt. Het Ministerie van Landsverdediging gebruikt zowel de BSC als EFQM; de Federale Politie de BSC, het CAF en EFQM. 
Zes departementen gebruiken naast de BSC en/of het CAF nog een speciﬁ  ek 
systeem, zoals ISO (FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu, POD Wetenschapsbeleid, Ministerie van Landsverdediging, FOD Werk-gelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg), speciﬁ  ek ontwikkelde boordtabellen (FOD 
Werk gelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg), IMARS
44 (FOD Mobiliteit en Vervoer) 
of een jaarlijkse tevredenheidsmeting bij interne en externe stakeholders (POD Maatschappelijke Integratie, Strijd tegen de Armoede en Sociale Economie) of Business Proces Management  (BPM) (Ministerie van Landsverdediging). 
De Federale Politie gebruikt voor het geheel van de organisatie een systeem voor 
prestatiemeting in uren (ISLP-ADMIN-PPP), waarvoor het de bedoeling is deze metingen te relateren aan de doelstellingen in het Nationaal Veiligheidsplan, en deze op eenvormige wijze op te volgen, te evalueren en bij te sturen, o.a. via de invoering van klantentevredenheidsenquêtes. Omdat de BSC, het CAF, het EFQM en andere instrumenten (zoals bv. kwaliteitsmetingen) in onderdelen van de organisatie worden gebruikt, leveren deze instrumenten weliswaar volledige prestatie-informatie op voor de betrokken onderdelen, maar slechts fragmentarische informatie voor de volledige organisatie. De Federale Politie wil deze instrumenten dan ook systematiseren in het licht van de strategische doelstellingen.  166e Cahier de la Cour des comptes 629Gestion et contrôle interne Utilisation de systèmes de mesure des prestations 
42 Prévue à l’article 20 de l’arrêté royal du 21 décembre 2001 déterminant la structure générale du minis-
tère de la Défense nationale et ﬁ  xant les attributions de certaines autorités.
43 Conﬁ  ée initialement à la « Cellule d’évaluation et de contrôle de la gestion des dossiers d’investisse-
ment et d’infrastructure ».
44 Integrated Monitoring and Reporting System  (Infrastructure mutualisée d’accès et de routage sécuri-
sés).Le ministère de la Défense nationale a appliqué le BSC de 2002 à ﬁ  n 2006. La mesure des prestations constituait une des tâches essentielles de l’ancien départe-ment d’état-major Évaluation
42. À partir de 2007, une réorientation a eu lieu dans le 
sens du contrôle interne et de l’audit interne, axée sur la mise en œuvre des arrêtés royaux précités du 17 août 2007
43. 
Au ministère de la Défense nationale, l’attention se concentre depuis le mois de 
mars 2008 uniquement sur l’élaboration des systèmes de contrôle interne et d’audit interne, qui relèvent de la compétence du service d’audit interne de la Défense (IAD). Depuis lors, la mise en œuvre du concept d’évaluation et l’utilisation de systèmes de mesure des prestations ne font plus l’objet d’un suivi au niveau de l’ensemble du ministère. Toutefois, plusieurs services du ministère poursuivent l’extension de leur BSC et réalisent des auto-évaluations à l’aide du modèle EFQM. Le ministère de la Défense nationale indique que l’attention nécessaire sera portée lors du développe-ment des systèmes de contrôle interne à la recherche de l’efﬁ  cacité, du rendement 
et de l’économie. 
2.1.2 Systèmes de mesure des prestations utilisés et objectifs 
Le SMP le plus utilisé est le BSC (treize départements). En outre, six départements utilisent simultanément le BSC et le CAF, alors que le ministère de la Défense natio-nale recourt au BSC et à l’EFQM et la Police fédérale au BSC, au CAF et à l’EFQM. 
Six départements utilisent, en plus du BSC et/ou du CAF, un système spéciﬁ  que tel 
que ISO (SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement, SPP Politique scientiﬁ  que, ministère de la Défense nationale, SPF Emploi, Travail et 
Concertation sociale), des tableaux de bord spéciﬁ  ques (SPF Emploi, Travail et Concertation sociale), l’infrastructure mutualisée d’accès et de routage sécurisés (Imars
44) (SPF Mobilité et Transports) ou une mesure annuelle de satisfaction des 
parties intéressées internes et externes (SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale) ou encore le Business Process Management (BPM) 
(ministère de la Défense nationale). 
La Police fédérale utilise, pour l’ensemble de l’organisation, un SMP en heures 
(ISLP-ADMIN-PPP), dont l’objectif est d’établir une corrélation avec les objectifs ﬁ xés dans le Plan national de sécurité, d’en assurer un suivi uniforme, de les évaluer 
et de les adapter, notamment, en instaurant des enquêtes de satisfaction des usa-gers. Les BSC, CAF, EFQM et autres instruments tels que les mesures de la qualité, utilisés dans certaines parties de l’organisation, ont fourni jusqu’à présent des infor-mations complètes sur les parties concernées, mais seulement des informations par-cellaires pour l’ensemble de l’organisation. La Police fédérale entend systématiser ces instruments à la lumière de ses objectifs stratégiques. 630 166e Boek van het RekenhofGebruik van prestatiemeetsystemen Beheer en Interne Controle
Tabel 2 – Gebruikte prestatiemeetsystemen
BSC
CAF
EFQM
Andere
FOD Informatie- en Communicatietechnologie X
FOD Budget en Beheerscontrole X
OntwikkelingssamenwerkingX
FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen 
en LeefmilieuXX
FOD Binnenlandse Zaken X X
FOD Financiën X
FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg X X X
FOD Mobiliteit en Vervoer X X XFOD Economie, KMO, Middenstand en Energie X X
Federale Politie X X X X
Ministerie van Landsverdediging X X XPOD Wetenschapsbeleid X
POD Maatschappelijke Integratie, Strijd tegen de 
Armoede en Sociale EconomieXX X
De prestatiemeetsystemen werden in gebruik genomen in de periode 1999-2009 en 
voornamelijk in de jaren 2004 en 2005.
Als doelstellingen van de toegepaste prestatiemeetsystemen worden overwegend 
aangehaald: het verhogen van de efﬁ  ciëntie en de effectiviteit en het verbeteren van 
de systemen om verantwoording af te leggen. Twee departementen (Federale Politie en POD Wetenschapsbeleid) geven aan dat de prestatiemeting ook wordt aan-gewend om budgettaire doelstellingen te bewaken.
Daarnaast staat de prestatiemeting ook in functie van andere doelstellingen zoals 
het verbeteren van de concurrentiële positie en de uitstraling van een dienst binnen de administratie, het creëren van een organisatiecultuur, het opvolgen van de reali-satie van de doelstellingen uit het managementplan, het verhogen van de kwaliteit van de dienstverlening, de operationele opvolging, dossieropvolging en het harmoni-seren van het toezicht op het welzijn op het werk over het hele land (FOD Werk-gelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg).  166e Cahier de la Cour des comptes 631Gestion et contrôle interne Utilisation de systèmes de mesure des prestations 
Tableau 2 – Systèmes de mesure des prestations utilisés
BSC
CAF
EFQM
Autres
SPF Technologie de l’information et 
de la communicationX
SPF Budget et Contrôle de la gestion X
Coopération au développementX
et EnvironnementXX
SPF Intérieur X X
SPF Finances X
SPF Emploi, Travail et Concertation sociale X X X
SPF Mobilité et Transports X X XSPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie X X
Police fédérale X X X X
Ministère de la Défense nationale X X XSPP Politique scientiﬁ  que X
Économie socialeXX X
Les systèmes de mesure des prestations ont été instaurés au cours de la période 
1999-2009 et, surtout, pendant les années 2004 et 2005.
Les objectifs des systèmes de mesure des prestations appliqués les plus souvent 
cités sont les suivants : améliorer l’efﬁ  cacité et le rendement et améliorer les systè-
mes de justiﬁ  cation. Deux départements (Police fédérale et SPP Politique scientiﬁ  -
que) signalent que la mesure des prestations est également utilisée pour le suivi des objectifs budgétaires. 
Par ailleurs, la mesure des prestations répond aussi à d’autres objectifs, tels que 
l’amélioration de la position concurrentielle et le rayonnement d’un service au sein de l’administration, la création d’une culture de l’organisation, le suivi de la réalisation des objectifs du plan de gestion, l’amélioration de la qualité des services prestés, le suivi opérationnel, le suivi des dossiers et l’harmonisation du contrôle régional dans l’ensemble du pays (SPF Emploi, Travail et Concertation sociale). 632 166e Boek van het RekenhofGebruik van prestatiemeetsystemen Beheer en Interne Controle
45 Wel hebben de betrokken personeelsleden externe vorming genoten.2.2 Ontstaanscontext van de prestatiemeetsystemen
Aan de departementen werd gevraagd wat de voornaamste redenen waren voor de 
invoering van een prestatiemeetsysteem, wie daartoe initiatief nam, of er een beroep werd gedaan op externe knowhow, of er overleg was met het personeel over de beoogde beleidseffecten en de gebruikte meetindicatoren en hoe dit overleg werd georganiseerd, of de politiek verantwoordelijken daarbij werden betrokken. Daar-naast werd ook gevraagd hoe de start van de toepassing van het prestatiemeet-systeem werd voorbereid (nulmeting, pilootproject) en in welke mate over dit alles werd gecommuniceerd.
2.2.1 Motieven, initiatief, knowhow en overleg
Voor de invoering van (een) prestatiemeetsyste(e)m(en) worden diverse redenen aangehaald: de behoefte aan beter beheer van de acties en een grotere focus op het beleid van de organisatie, betere communicatie, nood aan gecentraliseerde manage-mentinformatie voor de directeurs-generaal en de stafdirecteurs met het oog op een goede aansturing van de diensten, om aldus de operationele en strategische doel-stellingen te bereiken of de werking daartoe bij te sturen, o.m. na een reorganisatie van het departement of met het oog op de uitbouw van de interne controle. 
Het initiatief voor de invoering van een prestatiemeetsysteem wordt in alle departe-
menten genomen op het niveau van de administratie, en niet op politiek niveau (bv. bevoegde minister). Veelal is de initiatiefnemer de voorzitter of de hoogste leidend ambtenaar (elf departementen), in samenspraak met een mandaathouder of een houder van een staffunctie.
Alle departementen (uitgezonderd het Ministerie van Landsverdediging
45) deden 
beroep op externe knowhow. In twaalf departementen werd deze aangetrokken uit de private sector. Het ging daarbij zowel om particuliere consultancy als advies van universitaire expertisecentra, al dan niet samen met knowhow uit de publieke sector, met name de FOD Personeel en Organisatie. 
De beleidseffecten die met het prestatiemeetsysteem worden beoogd werden in 
twaalf departementen vooraf gedeﬁ  nieerd, waarbij dit in tien departementen gebeurde 
in overleg met het personeel, via een taskforce of werkgroep(en).
Beoogde beleidseffecten zijn: de opvolging van de doelbereiking van de manage-
mentplannen en operationele opvolging (onder meer in het kader van de BPR’s en de modernisering van het departement, bv. FOD Binnenlandse Zaken), de ontwikkeling van een eenvormig begrippenkader (nomenclatuur) en methodiek en het verhogen van de kwaliteit van de dienstverlening (met indicatoren die zijn gerelateerd aan interne processen en activiteiten).
In acht departementen worden de met het prestatiemeetsysteem beoogde beleids-
effecten bepaald in overleg met de politiek verantwoordelijken. Zo worden deze effecten bijvoorbeeld opgenomen in de managementplannen die ter validatie of goedkeuring aan de minister worden voorgelegd (FOD Mobiliteit en Vervoer, FOD Budget en Beheerscontrole, FOD Informatie- en Communicatietechnologie, Fede-rale Politie) of worden de BPR’s vooraf besproken met het ministerieel kabinet en maakt een lid van het kabinet deel uit van een daartoe samengestelde stuurgroep (FOD Binnenlandse Zaken).   166e Cahier de la Cour des comptes 633Gestion et contrôle interne Utilisation de systèmes de mesure des prestations 
45 Les membres du personnel concernés ont toutefois suivi une formation externe. 2.2  Contexte d’introduction des systèmes de mesure des prestations 
Les départements ont été interrogés sur les principales raisons qui les ont incités à 
introduire un SMP, sur l’origine de l’initiative, l’appel éventuel à une expertise externe, l’organisation d’une concertation avec le personnel au sujet des effets visés par la politique et des indicateurs de mesure utilisés et les modalités de leur utilisation, et sur l’association des responsables politiques à ces choix. Le questionnaire tendait égale-ment à déﬁ  nir comment l’application du SMP a été préparée (mesure zéro, projet pilote) et dans quelle mesure l’information sur ces différents aspects a été organisée.
2.2.1 Raisons, initiative, expertise et concertation 
Les raisons pour introduire un/des SMP sont diverses : besoin d’une meilleure gestion des actions et accentuation de la politique de l’organisation, amélioration de la communication, besoin d’informations de management centralisées à l’intention des directeurs généraux et des directeurs d’encadrement en vue d’un pilotage des services qui permette de réaliser les objectifs opérationnels et stratégiques ou d’orienter le fonctionnement dans ce sens, notamment, à la suite d’une réorganisa-tion du département ou aﬁ  n de développer le contrôle interne.
Dans l’ensemble des départements, l’initiative d’introduire un SMP revient à l’admi-
nistration, et non au niveau politique (par exemple, le ministre compétent). Généra-lement, c’est le président ou le plus haut fonctionnaire dirigeant qui est à l’origine de l’initiative (onze départements), en collaboration avec le titulaire d’un mandat ou d’une fonction d’encadrement.
Tous les départements (hormis le ministère de la Défense nationale
45) ont fait appel 
à une expertise externe. Dans douze départements, celle-ci provenait du secteur privé. Il s’agissait tantôt de consultance particulière, tantôt d’avis de centres d’ex-pertise universitaires, éventuellement combinés à une expertise du secteur public, en particulier, du SPF Personnel et Organisation. 
Les effets en termes de politique visés par l’application du SMP ont été déﬁ  nis au 
préalable dans douze départements, et dans dix d’entre eux, cette déﬁ  nition a été 
concertée avec le personnel par le biais d’une taskforce  ou d’un (de) groupe(s) de 
travail. 
Les effets visés par la politique sont décrits comme suit : suivi de la réalisation des 
plans de management et suivi opérationnel, notamment dans le cadre des BPR et de la modernisation du département, par exemple du SPF Intérieur, développement d’un cadre conceptuel et d’une méthodologie uniformes (nomenclature) et amélioration de la qualité des services prestés à l’aide d’indicateurs liés aux processus et aux activi-tés internes.
Huit départements ont déﬁ  ni les effets en termes de politique du SMP en concerta-
tion avec les responsables politiques. Ces effets ont, par exemple, été intégrés dans les plans de gestion soumis au ministre pour validation ou approbation (SPF Mobilité et Transports, SPF Budget et Contrôle de la gestion, SPF Technologie de l’informa-tion et de la communication, Police fédérale) ou les BPR sont examinés au préalable avec le cabinet ministériel et un membre du cabinet fait partie d’un groupe de pilo-tage constitué à cet effet (SPF Intérieur).  634 166e Boek van het RekenhofGebruik van prestatiemeetsystemen Beheer en Interne Controle
46 NCS, Nouveau Cahier de Service .
47 De POD Maatschappelijke Integratie, Strijd tegen de Armoede en Sociale Economie vermeldt een 
demo die werd gegeven voor de betrokken ministeriële kabinetten.Bij de bepaling van kwaliteitsdoelstellingen wordt ook getracht de coherentie te bewaken met de beleidsnota van de toezichthoudend minister (POD Wetenschaps-beleid). Bij de FOD Sociale Zekerheid wordt ervoor gekozen speciﬁ  eke indicatoren 
met bij horende resultaten voor te leggen aan de minister.
In elf departementen worden de in het prestatiemeetsysteem gehanteerde deﬁ  nities 
en meetindicatoren ontwikkeld in overleg met het personeel, bijvoorbeeld via interne werkgroepen (FOD Binnenlandse Zaken, FOD Sociale Zekerheid, POD Wetenschaps-beleid, POD Maatschappelijke Integratie) en zgn. klankbordgroepen (FOD Binnen-landse Zaken) waarbij ook de mogelijkheid bestaat kritische prestatie-indicatoren voor te stellen (FOD Informatie- en Communicatietechnologie).
2.2.2 Voorbereiding en communicatie
Negen departementen geven aan dat er bij de invoering van de prestatiemeet-systemen indicatoren, boordtabellen of andere gegevens werden gebruikt die reeds voorheen bestonden. Zo werd bijvoorbeeld geput uit informatie die ter beschikking was in bestaande geïnformatiseerde administratieve processen (FOD Werkgelegen-heid, Arbeid en Sociaal Overleg), uit dienstinformatie
46 van de voormalige Rijkswacht 
(Federale Politie), personeelsplannen en informatie over de uitvoering van de begro-ting (FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie), bestaande boordtabellen (FOD Binnenlandse Zaken en FOD Budget en Beheerscontrole) en manueel bijge-houden statistieken (FOD Financiën), resultaten uit het CAF en interne controle (POD Wetenschapsbeleid), resultaten van tevredenheidsmetingen (POD Maatschap-pelijke Integratie, Strijd tegen de Armoede en Sociale Economie).
De Federale Politie, de FOD Binnenlandse Zaken en de FOD Budget en Beheers-
controle vermelden dat zij voor de ingebruikname van hun prestatiemeetsystemen een kosten-batenanalyse uitvoerden. Bij de Federale Politie gebeurde dit via testfa-sen in pilooteenheden. Bij de FOD Binnenlandse Zaken werd per BPR een kosten-batenanalyse, een enquête bij de stakeholders en een risicoanalyse uitgevoerd.
Acht departementen geven aan dat zij hun prestatiemeting zijn gestart met een nul-
meting, waarbij ofwel de eerste prestatiemeting als zodanig wordt beschouwd, ofwel wordt verwezen naar eerdere meetgegevens (bv. het CAF of een meting van de bestaande interne controle).
Voor de ontwikkeling van de prestatiemeetsystemen werd overwegend gesteund op 
wetenschappelijke literatuur, rapporten uit de overheid, ervaringen en praktijken in het eigen departement, ervaringen en praktijken in andere federale departementen en ervaringen uit de private sector, bijvoorbeeld via een inbreng van particuliere con-sultants. De FOD Binnenlandse Zaken vermeldt in dat verband de oprichting van FED 20, einde 2007: twintig transversale indicatoren die de mogelijkheid bieden gegevens van een overheidsdienst te benchmarken met gelijkaardige organisaties, toegespitst op HR-materies.
In tien departementen werd begonnen met een (kleinschalig) pilootproject binnen 
een directie of (buiten)dienst.
Eveneens in tien departementen werd een interne informatiecampagne georganiseerd 
vooraleer de prestatiemeetsystemen in gebruik werden genomen, ofwel voor het voltallige personeel, ofwel voor de personeelsleden die concreet betrokken zijn bij de prestatiemeting, en dit via infosessies
47 en -vergaderingen, opleidingen, artikels, richt-
lijnen en intranet.  166e Cahier de la Cour des comptes 635Gestion et contrôle interne Utilisation de systèmes de mesure des prestations 
47 Le SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale signale qu’une démonstration 
a été organisée pour les cabinets ministériels concernés. Lors de la déﬁ  nition des objectifs qualiﬁ  catifs, le département s’efforce également de 
veiller à la cohérence avec la note de politique du ministre de tutelle (SPP Politique scientiﬁ  que). Le SPF Sécurité sociale a décidé de soumettre au ministre des indica-
teurs spéciﬁ  ques en même temps que les résultats y afférents.
Dans onze départements, les déﬁ  nitions utilisées dans le SMP ainsi que les indica-
teurs de mesure ont été élaborés en concertation avec le personnel, en recourant, par exemple, à des groupes de travail internes (SPF Intérieur, SPF Sécurité sociale, SPP Politique scientiﬁ  que) et à des groupes servant de “caisse de résonance” (SPF Intérieur), qui peuvent également proposer des indicateurs critiques de presta-tions (SPF Technologie de l’information et de la communication).
2.2.2 Préparation et communication
Neuf départements signalent que certains des indicateurs, tableaux de bord ou autres données utilisés existaient déjà lors de l’introduction des SMP. Ils se sont notamment inspirés d’informations disponibles dans des processus administratifs informatisés existants (SPF Emploi, Travail et Concertation sociale), d’informations de service
46 de 
l’ancienne gendarmerie (Police fédérale), de plans de personnel et d’informations sur l’exécution du budget (SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie), de tableaux de bord existants (SPF Intérieur et SPF Budget et Contrôle de la gestion) et de statistiques établies manuellement (SPF Finances), de résultats de CAF et du contrôle interne (SPP Politique scientiﬁ  que), ainsi que de résultats de mesures de satisfaction (SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale).
La Police fédérale, le SPF Intérieur et le SPF Budget et Contrôle de la gestion décla-
rent avoir réalisé une analyse coût-bénéﬁ  ce avant la mise en service de leur SMP. 
Cette analyse a été réalisée, à la Police fédérale, au moyen de phases de test effec-tuées dans des unités pilotes. Le SPF Intérieur a pratiqué une analyse coût-bénéﬁ  ce 
pour chaque BPR, ainsi qu’une enquête auprès des parties intéressées et une ana-lyse de risques.
Huit départements indiquent qu’ils ont commencé leur mesure des prestations par 
une mesure zéro, soit en considérant comme telle la première mesure effectuée, soit en se référant à des données de mesures antérieures (par exemple, le CAF ou une mesure du contrôle interne existant).
L’élaboration du SMP s’est principalement appuyée sur la littérature scientiﬁ  que, 
des rapports des pouvoirs publics, des expériences et pratiques du département même ou d’autres départements fédéraux, ainsi que d’expériences du secteur privé, telles que de consultants particuliers. Le SPF Intérieur signale à cet égard la création de FED 20 à la ﬁ  n de l’année 2007, à savoir, vingt indicateurs transversaux qui per-
mettent d’effectuer le parangonnage d’un service public en matière de ressources humaines par rapport à des organisations similaires. 
Dans dix départements, un projet pilote (à petite échelle) a d’abord été lancé au sein 
d’une direction ou d’un service (externe). 
De même, dix départements ont organisé une campagne d’information avant le lance-
ment des SMP, soit pour l’ensemble du personnel, soit pour les membres du person-nel directement concernés par la mesure des prestations, par le biais de séances
47 et 
de réunions d’information, de formations, d’articles, de directives et de l’intranet.  636 166e Boek van het RekenhofGebruik van prestatiemeetsystemen Beheer en Interne Controle
48 KPI’s zijn variabelen die managementdoelstellingen kwantiﬁ  ceren, zodat de uitvoering van de strategie 
kan worden gemeten.
49 Dit behoort tot de kerntaken van de stafdienst Budget- en Beheerscontrole. In de praktijk wordt het 
prestatiemeetsysteem gerealiseerd door middel van een programma en verschillende projecten waar-van de Directie Performantiemanagement de leiding heeft. Een businesscorrespondent staat, onder het gezag van de verantwoordelijke administrateur(-generaal), in voor de coördinatie en de inhoudelijke invulling van het prestatiemeetsysteem binnen zijn of haar entiteit of administratie. De Directie Perfor-mantiemanagement coördineert het geheel op het niveau van de FOD Financiën.
50 De verantwoordelijke “kwaliteit” volgt voor het ISO-meetsysteem de implementatie van de kwali-
teitsmeting op via jaarlijkse interne audits.2.3 Toepassing van de prestatiemeetsystemen
In punt 2.1.1 werd vermeld welke departementen prestatiemeting uitvoeren voor het 
geheel van hun organisatie en welke departementen prestaties meten in bepaalde onderdelen van de organisatie.
De departementen passen hun prestatiemeetsystemen ofwel permanent, ofwel op 
bepaalde tijdstippen toe (maandelijks, trimestrieel, jaarlijks). De FOD Binnenlandse Zaken en de POD Maatschappelijke Integratie, Strijd tegen de Armoede en Sociale Economie geven aan dat de toegepaste kritieke prestatie-indicatoren (KPI’s)
48 ver-
schillende termijnen bestrijken (maandelijks, trimestrieel, semestrieel, jaarlijks).
Aan de departementen werd ook gevraagd wie supervisie uitoefent op de toepassing 
van de prestatiemeetsystemen en hoe de verantwoordelijkheden zijn bepaald. Ook werd gepeild naar de ondersteuning (vorming, informatica), de bewaking van de vali-diteit en eventuele bijsturing op basis van benchmarking of samenwerking tussen departementen.
2.3.1 Supervisie en verantwoordelijkheden
De toepassing van de prestatiemeetsystemen staat onder supervisie van de staf-dienst van de voorzitter of de hoogste leidend ambtenaar, een mandaathouder of houder van een staffunctie (doorgaans de stafdirecteur Budget en Beheer of de stafdirecteur Personeel en Organisatie) of een diensthoofd, bv. de adviseur-generaal verantwoordelijk voor de betrokken directies of een diensthoofd Communicatie, Kennisbeheer en Organisatie (POD Maatschappelijke Integratie, Strijd tegen de Armoede en Sociale Economie), in samenwerking met de staﬂ  eden. 
In twaalf departementen staat een speciﬁ  ek samengesteld team of een afzonderlijke 
dienst in voor de toepassing van de prestatiemeetsystemen. Bij een aantal departe-menten is de coördinatie in handen van de Directie Performantiemanagement
49 (FOD 
Financiën), een kwaliteitsmanager (FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedsel-keten en Leefmilieu), een adviseur-generaal of een verantwoordelijke “kwaliteit”
50 
(FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg) of een coördinator per toege-past prestatiemeetsysteem (FOD Mobiliteit en Vervoer).
Bij de FOD Binnenlandse Zaken is dit de verantwoordelijkheid van de cel organisatie-
ontwikkeling van de stafdienst Personeel en Organisatie die samen met de KPI-cor-
respondenten  in de verschillende algemene directies de monitoring verzekert van de 
BSC van alle diensten. In 2007 is in dit departement een “netwerk kritische presta-tie-indicatoren” opgericht, waarin de algemene directies en de stafdienst Personeel en Organisatie zijn vertegenwoordigd. Ook de leden van het directiecomité spelen een rol in de opvolging via de periodieke rapportage.  166e Cahier de la Cour des comptes 637Gestion et contrôle interne Utilisation de systèmes de mesure des prestations 
48 Les ICP sont des variables qui quantiﬁ  ent les objectifs de management, de manière à permettre de 
mesurer l’exécution de la stratégie.
49 C’est l’une des tâches principales du service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion. Dans la 
pratique, le système de mesure des prestations prend la forme d’un programme et de divers projets dont la direction est assumée par la direction de la gestion de la performance. Sous l’autorité de l’administrateur(-général) responsable, un correspondant commercial ( business correspondant ) est 
chargé de la coordination et du volet contenu du système de mesure des prestations au sein de son entité ou administration. La direction de la gestion de la performance coordonne l’ensemble au niveau du SPF Finances.
50 Celui-ci assure le suivi de la mise en œuvre des mesures de la qualité par le biais d’audits internes 
annuels. 2.3 Application des systèmes de mesure des prestations
Il a été mentionné au point 2.1.1 quels départements appliquent un SMP à l’ensem-
ble de leur organisation et ceux qui mesurent les prestations dans certaines parties de leur organisation.
Les départements appliquent leur SMP soit en permanence, soit périodiquement 
(tous les mois, tous les trimestres, annuellement). Le SPF Intérieur signale que les indicateurs critiques de prestation appliqués (ICP)
48 couvrent des délais différents 
(mensuel, trimestriel, semestriel, annuel).
Il a également été demandé aux départements de préciser qui supervise l’application 
des SMP et comment sont déﬁ  nies les responsabilités. D’autres questions portaient 
sur l’appui (formation, informatique), le contrôle de la validité et les éventuelles cor-rections effectuées sur la base de parangonnage ou d’une collaboration entre dépar-tements.
2.3.1 Supervision et responsabilités 
L’application des SMP est placée sous la supervision du service d’encadrement du président ou du plus haut fonctionnaire dirigeant, d’un mandataire ou d’un titulaire d’une fonction d’encadrement (généralement, le directeur d’encadrement Budget et Gestion ou le directeur d’encadrement Personnel et Organisation) ou encore d’un chef de service, par exemple le conseiller général responsable des directions concer-nées ou un chef de service Communication, Gestion de la connaissance et Organisa-tion (SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale), en col-laboration avec les membres du personnel. 
Dans douze départements, une équipe constituée spéciﬁ  quement à cet effet ou un 
service distinct est chargé d’appliquer les SMP. Dans certains départements, la coordination relève de la direction de la gestion de la performance
49 (SPF Finances), 
d’un manager de la qualité (SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement), d’un conseiller général ou d’un responsable qualité
50 (SPF Emploi, 
Travail et Concertation sociale) ou d’un coordinateur pour chaque SMP appliqué (SPF Mobilité et Transports).
Au SPF Intérieur, cette responsabilité échoit à la cellule de développement du ser-
vice d’encadrement Personnel et Organisation, qui assure, de concert avec les cor-respondants ICP, le monitoring du BSC de tous les services. En 2007, ce départe-ment a créé un réseau d’indicateurs critiques de prestations où les directions générales, ainsi que le service d’encadrement Personnel et Organisation, sont repré-sentés. Les membres du comité de direction jouent également un rôle dans le suivi grâce aux rapports réguliers. 638 166e Boek van het RekenhofGebruik van prestatiemeetsystemen Beheer en Interne Controle
51 Deze FOD hanteert ook een documentatie “kwaliteit” en een werkingsgids voor de toepassing van 
ISO-normering in de Algemene Directie Toezicht op het Welzijn op het Werk.
52 Ook beslissingen i.v.m. het prestatiemeetsysteem, zoals inzake toegangsrechten, worden door het 
directiecomité genomen.Bij de FOD Buitenlandse Zaken is de toepassing van het prestatiemeetsysteem in handen van een persoon binnen de stafdienst Budget en Beheerscontrole die belast is met “Performantie & Management Reporting”. Bij de FOD Economie, KMO, Midden stand en Energie is dit het secretariaat van het directiecomité.
Ook bij de FOD Sociale Zekerheid is er één BSC-verantwoordelijke per dienst en 
een intern team binnen de Sociale Inspectie. De FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu heeft een kwaliteitsmanager aangesteld die wordt bijgestaan door werkgroepen en een speciﬁ  eke dienst.
De POD Wetenschapsbeleid heeft een speciﬁ  ek team samengesteld bestaande 
uit een beheerscontroleur, een intern auditor, een cel “Kwaliteit/Leefomgeving” en kwaliteitscorrespondenten in elke dienst.
Alle departementen omschrijven de toepassing van de prestatiemeetsystemen als 
een kerntaak voor de betrokken diensten of personeelsleden, uitgezonderd de FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu en de FOD Informatie- en Communicatietechnologie die aangeven dat dit voor de betrokkenen een bijkomende opdracht is. Bij deze laatste FOD’s is de toepassing een taak van de voorzitter, de mandaathouders en houders van een staffunctie.
2.3.2 Richtlijnen, vorming, ondersteuning en input
In tien departementen is de toepassing van het prestatiemeetsysteem opgenomen in een formele procedure, zoals interne richtlijnen of dienstorders (Federale Politie, FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg
51), handleidingen (bv. voor het 
invullen van de meetgegevens, POD Maatschappelijke Integratie, Strijd tegen de Armoede en Sociale Economie) en formele beslissingen van het directiecomité (FOD Mobiliteit en Vervoer), gekoppeld aan een maandelijkse rapportering aan het directiecomité (FOD Budget en Beheerscontrole), detailﬁ  ches per indicator (FOD Sociale Zekerheid en FOD Binnenlandse Zaken), beschrijvingen op intranet en gemeenschappelijke informaticabestanden en kennisﬁ  ches per KPI (FOD Binnen-landse Zaken, POD Wetenschapsbeleid). Het prestatiemeetsysteem van de FOD Financiën bevat een speciﬁ  eke boordtabel ( Just in Time ) waarmee maandelijks 
aan het directiecomité wordt gerapporteerd
52.
Uitgezonderd bij de FOD Informatie- en Communicatietechnologie en de FOD Eco-
nomie, KMO, Middenstand en Energie volgen de betrokken personeelsleden interne en/of externe vorming (door de FOD Personeel en Organisatie en/of externe con-sultants).
In alle departementen worden de prestatiemeetsystemen informaticatechnisch onder-
steund, meestal via een aangekocht softwarepakket, soms door een softwarepakket dat werd ontwikkeld binnen het departement. Dit laatste is bijvoorbeeld het geval bij de Algemene Directie Toezicht op het Welzijn op het Werk van de FOD Werk-gelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg. De FOD Sociale Zekerheid heeft het aan-gekochte softwarepakket verder verﬁ  jnd, met het oog op een betere visualisatie van 
de meet resultaten. Bij de FOD Mobiliteit en Vervoer werd de software gezamenlijk 
ontwikkeld met een private consultant.
Aan de departementen werd ook de vraag voorgelegd in welke mate zij bij de toepas-
sing van hun prestatiemeetsystemen gebruik maken van enquêtes bij de politiek ver-antwoordelijken, het topmanagement, het personeel en de klanten of burgers.  166e Cahier de la Cour des comptes 639Gestion et contrôle interne Utilisation de systèmes de mesure des prestations 
51 Ce SPF utilise aussi une documentation sur la qualité un guide fonctionnel d’application pour la norma-
lisation ISO au sein de la Direction générale du contrôle du bien-être au travail.
52 Les décisions relatives au système de mesure des prestations, telles que les droits d’accès, sont éga-
lement prises par le comité de direction.Au SPF Affaires étrangères, l’application du SMP a été conﬁ  ée à un membre du service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion, qui est chargé du rappor-tage sur la performance et la gestion. Au SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie, c’est le secrétariat du comité de direction qui s’en charge.
Le SPF Sécurité sociale a également désigné un responsable du BSC par service, 
ainsi qu’une équipe interne au sein de l’Inspection sociale. Quant au SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement, il a désigné un mana-ger de la qualité, assisté par des groupes de travail et un service spéciﬁ  que. 
Le SPP Politique scientiﬁ  que a constitué une équipe spéciﬁ  que composée d’un 
contrôleur de gestion, d’un auditeur interne, d’une cellule Qualité/Environnement et de correspondants de la qualité dans chaque service.
Tous les départements décrivent l’application des SMP comme une tâche essentielle 
des services ou des membres du personnel concernés, à l’exception du SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement et du SPF Technologie de l’information et de la communication, qui répondent qu’il s’agit d’une tâche supplé-mentaire pour les personnes concernées. Dans ces derniers SPF, ce sont le président, les mandataires et les titulaires d’une fonction d’encadrement qui s’en chargent.
2.3.2 Directives, formation, appui et données
Dix départements ont intégré l’application du SMP dans une procédure formelle, telle que des directives internes ou des ordres de service (Police fédérale, SPF Emploi, Travail et Concertation sociale
51), des manuels (par exemple, pour compléter 
les données des mesures – SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Éco-nomie sociale) et des décisions formelles du comité de direction (SPF Mobilité et Transports). Cette procédure est complétée par un rapport mensuel au comité de direction (SPF Budget et Contrôle de la gestion), des ﬁ  ches détaillées établies par 
indicateur (SPF Sécurité sociale et SPF Intérieur), des descriptions sur l’intranet, des ﬁ  chiers informatisés communs et des ﬁ  ches de connaissance pour chaque indi-
cateur de prestations critique (SPF Intérieur, SPP Politique scientiﬁ  que). Le système 
de mesure des prestations du SPF Finances comporte un tableau de bord ( Just in 
Time ) qui permet un rapport mensuel au comité de direction
52. 
Les membres du personnel concernés suivent une formation interne et/ou externe 
(assurée par le SPF Personnel et Organisation et/ou par des consultants externes), sauf au SPF Technologie de l’information et de la communication et au SPF Écono-mie, PME, Classes moyennes et Énergie.
Les systèmes de mesure des prestations bénéﬁ  cient d’une assistance technique 
informatique dans tous les départements, le plus souvent, sous la forme d’un progi-ciel acheté, ou parfois aussi d’un progiciel développé en interne. Tel est le cas, par exemple, de la Direction générale du contrôle du bien-être au travail du SPF Emploi, Travail et Concertation sociale. Le SPF Sécurité sociale a afﬁ  né le progiciel acheté 
aﬁ n de mieux visualiser les résultats des mesures. Au SPF Mobilité et Transports, le 
logiciel a été développé en collaboration avec un consultant privé.
Il a également été demandé aux départements dans quelle mesure ils recourent, 
pour appliquer leurs SMP, aux avis des responsables politiques, des hauts fonction-naires dirigeants, du personnel et des clients ou des citoyens.  640 166e Boek van het RekenhofGebruik van prestatiemeetsystemen Beheer en Interne Controle
53 Geldigheid van de indicatoren, meetcapaciteit, correcte verwerking van de gegevens…
54 De meetgegevens worden gebruikt als input voor SWOT-analyses en het CAF. Om de drie jaar wordt 
de BSC van de POD Maatschappelijke Integratie, Strijd tegen de Armoede en Sociale Economie aan-gepast ter gelegenheid van het nieuw managementplan.
55 Daartoe werden ook werkbezoeken gedaan bij de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening en de FOD 
Informatie- en Communicatietechnologie.
56 De FOD Sociale Zekerheid relateert de resultaten van de Sociale Inspectie aan de resultaten van de 
Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst (SIOD).
57 Zowel met de FOD Personeel en Organisatie en “FED 20” als met particuliere adviesbureaus.Acht departementen maken gebruik van bevragingen van het topmanagement, elf van bevragingen van het personeel. Enkel de POD Maatschappelijke Integratie, Strijd tegen de Armoede en Sociale Economie geeft aan dat daarnaast ook de poli-tiek verantwoordelijken worden bevraagd.
Zes departementen bevragen eveneens de klanten/burgers. De FOD Binnenlandse 
Zaken vermeldt in dat verband het regelmatig afnemen van interne en externe tevre-denheidsenquêtes. De FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (Algemene Directie Toezicht op het Welzijn op het Werk) organiseert eigen enquêtes (opgelegd door ISO 9001) en houdt regelmatig een symposium waar de betrokken ondernemin-gen hun mate van tevredenheid en eventuele verbetervoorstellen kenbaar kunnen maken.
De FOD Budget en Beheerscontrole geeft aan dat ook de regeringscommissaris 
belast met de interne audit van de federale overheid, kan bijdragen tot een ver-betering van de prestatiemeetsystemen, zodat die efﬁ  ciënter en effectiever worden. Zo zou hij de verdere harmonisering van de prestatiemeetsystemen bij de departe-menten onderling kunnen ondersteunen, ook op het vlak van de begrotingswerk-zaamheden.
2.3.3 Bewaking en bijsturing
De meeste departementen geven aan dat de validiteit van hun prestatiemeetsyste-men
53 wordt bewaakt en dat op basis daarvan de nodige bijsturingen plaatsvinden. 
Dit gebeurt bijvoorbeeld via maandelijkse opvolgingsvergaderingen (FOD Informatie- en Communicatietechnologie) of driemaandelijkse besprekingen (POD Maatschap-pelijke Integratie, Strijd tegen de Armoede en Sociale Economie
54), of jaarlijks 
(FOD Financiën), bijvoorbeeld na een herziening van het managementplan (FOD Budget en Beheerscontrole). Ook ter gelegenheid van een reorganisatie of wijzi-gende opdrachten worden de meetinstrumenten bijgestuurd (Federale Politie, FOD Binnenlandse Zaken).
Bij het Bestuur van de Medische Expertise van de FOD Volksgezondheid, Veiligheid 
van de Voedselketen en Leefmilieu wordt de validiteit gecertiﬁ  ceerd door een extern 
bureau. De FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg geeft aan dat voor zijn ISO-meetsysteem de controle op de functionaliteit in handen is van de inspecteurs, dat de coherentie wordt bewaakt door de hiërarchie en dat de interne audit mee instaat voor de kwaliteitsbewaking. Daarnaast gebeuren er certiﬁ  catieaudits door externe auditors.
Op te merken valt dat er zelden benchmarking met andere departementen plaats-
vindt. Enkel de FOD Mobiliteit en Vervoer (voor de BSC), de FOD Binnenlandse Zaken (voor de BSC
55 en het CAF, dit laatste in samenwerking met de FOD Perso-
neel en Organisatie), de FOD Sociale Zekerheid56 en de FOD Volksgezondheid, 
Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu57 geven aan dat zij dit doen.   166e Cahier de la Cour des comptes 641Gestion et contrôle interne Utilisation de systèmes de mesure des prestations 
53 Validité des indicateurs, capacité de mesure, exactitude du traitement, des données,…
54 Les données de mesure sont utilisées dans le cadre d’analyses Swot et du CAF. Tous les trois ans, le 
BSC du SPP Intégration sociale, lutte contre la pauvreté et Économie sociale est adapté à l’occasion du nouveau plan de management.
55 Des visites de travail ont également été effectuées à l’Ofﬁ  ce national de l’emploi et au SPF Technolo-
gie de l’information et de la communication.
56 Le SPF Sécurité sociale met en relation les résultats de l’Inspection sociale et ceux du Service d’infor-
mation et de recherche sociales (Sirs). 
57 Tant avec le SPF Personnel et Organisation et « FED 20 » qu’avec des bureaux de consultance privés.Huit départements demandent l’avis des plus hauts fonctionnaires dirigeants et onze, celui du personnel. Seul le SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale indique consulter également les responsables politiques.
Six départements demandent également l’avis des clients/citoyens. Le SPF Intérieur 
signale à cet égard qu’il pratique régulièrement des enquêtes de satisfaction inter-nes et externes. Le SPF Emploi, Travail et Concertation sociale (Direction générale du contrôle du bien-être au travail) organise ses propres enquêtes (imposées par ISO 9001) et tient régulièrement un symposium au cours duquel les entreprises concernées peuvent faire connaître leur degré de satisfaction et formuler d’éventuel-les propositions d’améliorations. 
Le SPF Budget et Contrôle de la gestion indique que le commissaire du gouverne-
ment chargé de l’audit interne des autorités fédérales peut contribuer à l’améliora-tion des systèmes de mesure des prestations de manière à les rendre plus efﬁ  cients 
et plus efﬁ  caces. Il pourrait soutenir, par exemple, une harmonisation plus poussée 
des systèmes de mesure des prestations des services publics, aussi sur le plan des divers aspects budgétaires.
2.3.3 Contrôle et corrections
La plupart des départements déclarent que la validité de leurs systèmes de mesure des prestations
53 est contrôlée et que les corrections nécessaires ont lieu sur cette 
base. Ce contrôle est organisé, par exemple, sous la forme de réunions de suivi mensuelles (SPF Technologie de l’Information et de la Communication) ou de discus-sions trimestrielles (SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale
54), ou encore annuellement (SPF Finances), notamment à la suite d’une révi-
sion du plan de gestion (SPF Budget et Contrôle de la gestion). Les instruments de mesure sont également adaptés à l’occasion d’une réorganisation ou de modiﬁ  ca-tions des missions (Police fédérale, SPF Intérieur).
À l’Administration de l’expertise médicale du SPF Santé publique, Sécurité de la 
chaîne alimentaire et Environnement, la validité est certiﬁ  ée par un bureau externe. 
Le SPF Emploi, Travail et Concertation sociale signale que les inspecteurs sont char-gés du contrôle fonctionnel de son système de mesure ISO, que la hiérarchie veille à la cohérence et que l’audit interne est également responsable du contrôle de la qualité. En outre, des auditeurs externes effectuent des audits de certiﬁ  cation. 
Il est à noter que le parangonnage avec d’autres départements n’est pratiqué que 
rarement. Seuls les SPF suivants déclarent l’appliquer : Mobilité et Transports (pour le BSC), Intérieur (pour le BSC
55 et le CAF, pour ce qui est de ce dernier, en colla-
boration avec le SPF Personnel et Organisation), Sécurité sociale56 et SPF Santé 
publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement57.  642 166e Boek van het RekenhofGebruik van prestatiemeetsystemen Beheer en Interne Controle
58 Eventueel enkel speciﬁ  eke gegevens op vraag van de minister (FOD Sociale Zekerheid).
59 Rapportering aan de ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken en aan de Federale Politieraad.
60 Deze FOD licht het personeel ook in via intranet en e-communities.
61 Zo wordt bijvoorbeeld het jaarverslag van de Algemene Directie Toezicht op het Welzijn op het Werk 
door de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg voorgelegd aan de Hoge Raad voor Preven-tie en Bescherming op het Werk.
62 De noodzaak om bijkomend personeel te werven, wordt onderstreept door het gebruik van de meetre-
sultaten (indicatoren, tabellen, graﬁ  eken).
63 Bijvoorbeeld voor de Federale Politie: wet op de geïntegreerde politie en wet op het politieambt.2.4 Aanwending van de meetresultaten
2.4.1 Rapportering
De meetresultaten worden doorgaans voorgelegd aan de voorzitter of de hoogste leidend ambtenaar (en/of het directiecomité), aan de leidend ambtenaar van de dienst(en) waarin het prestatiemeetsysteem wordt toegepast en aan de stafdien-sten. In vier departementen worden zij eveneens voorgelegd aan de bevoegde minister(s)
58, bijvoorbeeld via jaar- en activiteitenverslagen (bv. opvolging Nationaal 
Veiligheidsplan door de Federale Politie59).
In vijf departementen wordt het voltallige personeel ingelicht, bijvoorbeeld via het ter 
beschikking stellen van auditverslagen en notulen en maandelijkse vergaderingen (bv. FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg
60).
Nagenoeg alle departementen vermelden dat de bij de prestatiemeting betrokken 
personeelsleden feedback ontvangen, bijvoorbeeld door middel van (regio)vergaderin-gen (FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg), seminaries (FOD Finan-ciën), het netwerk KPI bij de FOD Binnenlandse Zaken, driemaandelijkse besprekin-gen op stafvergaderingen (FOD Binnenlandse Zaken, POD Maatschappelijke Integratie, Strijd tegen de Armoede en Sociale Economie), periodieke schriftelijke en mondelinge communicatie op verschillende niveaus binnen de administratie (FOD Mobi-liteit en Vervoer), rapporten en analyses (Federale Politie), via de leden van het direc-tiecomité (FOD Informatie- en Communicatietechnologie) of tijdens stafmeetings (FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen).
Zeven departementen (FOD Budget en Beheerscontrole, FOD Sociale Zekerheid, 
FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu, FOD Financiën, Federale Politie, FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg en POD Maat-schappelijke Integratie, Strijd tegen de Armoede en Sociale Economie) rapporteren ook extern over de resultaten van hun prestatiemeting. Dit gebeurt doorgaans via jaarverslagen
61 of (ad hoc) activiteitenverslagen. De FOD Volks gezondheid, Veilig-
heid van de Voedselketen en Leefmilieu en de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg communiceren bepaalde resultaten ook via het internet.
2.4.2 Gebruik van de prestatie-informatie
De meetresultaten worden doorgaans teruggekoppeld naar de doelstellingen die werden uitgezet bij de opstart van de prestatiemeetsystemen en naar de strategi-sche en operationele doelstellingen van het departement (managementplannen). Vier departementen geven aan dat zij ook terugkoppelen naar de beleidsnota van de minister. Daarnaast wordt de prestatie-informatie aangewend voor de toepassing van het evaluatiesysteem van het topmanagement en voor wervingsinitiatieven
62 
(FOD Binnenlandse Zaken), voor actieplannen van diensten (FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg), voor evaluaties opgelegd door wettelijke regelingen
63 en 
voor de gewone recurrente taken (FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie).   166e Cahier de la Cour des comptes 643Gestion et contrôle interne Utilisation de systèmes de mesure des prestations 
58 Éventuellement, seules des données spéciﬁ  ques sont fournies à la demande du ministre (SPF Sécurité 
sociale).
59 Rapports aux ministres de la Justice et de l’Intérieur, ainsi qu’au conseil fédéral de police.
60 Ce SPF informe également son personnel par le biais de l’intranet et de communautés électroniques. 
61 Ainsi, par exemple, le SPF Emploi, Travail et Concertation sociale transmet le rapport annuel de la Direc-
tion générale du contrôle du bien-être au travail au Conseil supérieur pour la prévention et la protection au travail. 
62 Le besoin de recrutement de personnel supplémentaire est souligné par l’utilisation des résultats de 
mesure (indicateurs, tableaux, graphiques,…). 
63 Par exemple, en ce qui concerne la Police fédérale, la loi sur la police intégrée et la loi sur la fonction 
de police.2.4 Utilisation des résultats des mesures
2.4.1 Rapports
Les résultats des mesures sont généralement soumis au président ou au plus haut fonctionnaire dirigeant (ou au comité de direction), au fonctionnaire dirigeant respon-sable du service où le SMP est appliqué, ainsi qu’aux services d’encadrement. Dans quatre services publics, ils sont également soumis au(x) ministre(s) compétent(s)
58, 
notamment par le biais de rapports annuels et de rapports d’activité (par exemple, suivi du Plan national de sécurité de la Police fédérale
59).
Cinq services publics informent l’ensemble de leur personnel, par exemple, en met-
tant à disposition les rapports d’audit, les procès-verbaux et les réunions mensuelles (notamment le SPF Emploi, Travail et Concertation sociale
60).
Presque tous les services publics signalent que les membres du personnel concer-
nés par la mesure des prestations reçoivent un retour d’information, par exemple, au moyen de réunions (régionales) (SPF Emploi, Travail et Concertation sociale), de séminaires (SPF Finances), du réseau ICP au SPF Intérieur, de discussions trimes-trielles lors de réunions d’encadrement (SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale), de communications périodiques, orales et écrites, à différents niveaux au sein de l’administration (SPF Mobilité et Transports), de rap-ports et d’analyses (Police fédérale), par le biais des membres du comité de direc-tion (SPF Technologie de l’information et de la communication) ou lors de réunions d’encadrement (SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environ-nement).
Sept départements (SPF Budget et Contrôle de la gestion, SPF Sécurité sociale, SPF 
Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement, SPF Finances, Police fédérale, SPF Emploi, Travail et Concertation sociale et SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale) rédigent en outre des rapports externes sur les résultats des mesures de prestations. Ces rapports prennent généralement la forme de rapports annuels
61 ou de rapports d’activités ponctuels. Le SPF Santé publi-
que, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement et le SPF Emploi, Travail et Concertation sociale communiquent également leurs résultats par le biais de l’internet.
2.4.2 Utilisation des informations relatives aux prestations
Les résultats des mesures sont le plus souvent reliés aux objectifs ﬁ  xés lors du lance-
ment des systèmes de mesure des prestations, ainsi qu’aux objectifs stratégiques et opérationnels du département (plans de gestion). Quatre départements signalent qu’ils se réfèrent également à la note de politique générale du ministre. De plus, certaines informations relatives aux prestations sont utilisées pour appliquer le système d’éva-luation des hauts dirigeants et dans le cadre d’initiatives de recrutement
62 (SPF Inté-
rieur), pour élaborer les plans d’action de services (SPF Emploi, Travail et Concerta-tion sociale), en vue d’évaluations imposées par des dispositions légales
63 et pour des 
tâches ordinaires récurrentes (SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie).  644 166e Boek van het RekenhofGebruik van prestatiemeetsystemen Beheer en Interne Controle
Meer concreet werd aan de departementen gevraagd of de meetresultaten reeds 
aanleiding hebben gegeven tot aanpassingen aan de begroting, tot bijsturing van werkprocessen binnen de administratie, tot bijsturing van strategische of operatio-nele doelstellingen of tot aanpassingen aan de organisatie van het departement.
Bij elf departementen hebben de resultaten geleid tot aanpassingen van de werk-
processen en bij zeven departementen tot aanpassingen van de strategische of ope-rationele doelstellingen. In vier departementen werd de administratieve organisatie aangepast ten gevolge van de prestatiemeting.
De prestatie-informatie blijkt in mindere mate te worden gebruikt in het kader van de 
begrotingswerkzaamheden: slechts drie departementen geven aan dat deze informa-tie wordt gebruikt voor bijsturing van hun begroting.
Onderstaande tabel bevat een overzicht.
Tabel 3 – Gebruik van de prestatie-informatie
Aanpassing werkprocessen
Aanpassing strategische/
operationele doelstellingen
Aanpassing organisatie
Bijsturing begroting
FOD Sociale Zekerheid X X X
FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedsel-
keten en LeefmilieuXXXX
FOD Binnenlandse Zaken X X X X
FOD Financiën X X
FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg X X XFOD Mobiliteit en Vervoer X X
Federale Politie X X X
POD Wetenschapsbeleid XPOD Maatschappelijke Integratie, Strijd tegen de 
Armoede en Sociale EconomieXX
Bron: gegevens van het Rekenhof  166e Cahier de la Cour des comptes 645Gestion et contrôle interne Utilisation de systèmes de mesure des prestations 
De manière plus concrète, il a été demandé aux services publics de préciser si les 
résultats des mesures ont déjà servi à adapter le budget, à corriger certains proces-sus de travail au sein de l’administration, à modiﬁ  er des objectifs stratégiques ou opérationnels, ou encore, à adapter l’organisation du département.
Dans onze départements, les résultats ont donné lieu à des adaptations des proces-
sus de travail et dans sept, à des ajustements des objectifs stratégiques ou opéra-tionnels. Dans quatre départements, l’organisation administrative a été modiﬁ  ée à la 
suite de la mesure des prestations. 
Il apparaît que les informations sur les prestations sont moins souvent utilisées dans 
le cadre des travaux budgétaires : seuls trois départements déclarent que ces infor-mations sont utilisées pour ajuster leur budget. 
Le tableau ci-après présente une synthèse de ces données.
Tableau 3 – Utilisation des informations relatives aux prestations
Modiﬁ  cation des processus 
de travail
Adaptation des objectifs 
stratégiques/opérationnels
Adaptation de l’organisa-
tion
Ajustement du budget
de la commu nicationX
SPF Sécurité sociale X X X
SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne 
alimentaire et EnvironnementXXXX
SPF Intérieur X X X X
SPF Emploi, Travail et Concertation sociale X X XSPF Mobilité et Transports X XPolice fédérale X X X
Économie socialeXX
Source : Cour des comptes 646 166e Boek van het RekenhofGebruik van prestatiemeetsystemen Beheer en Interne Controle
64 Deze herziening zal mogelijks aanleiding geven tot aanpassingen aan de organisatie van het departe-
ment.
65 Bijvoorbeeld zgn. inconveniënten en ﬁ  etsvergoedingen.Als voorbeelden van aanpassingen in de werkprocessen worden vermeld: wervings- en 
selectieproces en doorlooptijden (FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedsel-keten en Leefmilieu), begeleiding van de begroting (FOD Budget en Beheers controle), 
aanpassing van een service desk voor klachtenbehandeling (FOD Informatie- en Communicatietechnologie en FOD Mobiliteit en Vervoer), patrimoniumdocumentatie (FOD Financiën), tijdige uitreiking van vergunningen (FOD Mobiliteit en Vervoer), maatregelen betreffende gebruik van tankkaarten en gsm en kosten voor dienstreizen (POD Wetenschapsbeleid), inspecties, registraties en opleidingen (FOD Werkgele-genheid, Arbeid en Sociaal Overleg).
De prestatiemeting kan er ook toe leiden dat bijvoorbeeld jaarlijkse doelstellingen 
worden vertaald naar driejaarlijkse doelstellingen of tot een verhoging van de doel-stellingen (FOD Sociale Zekerheid) en verschuivingen op vlak van prioriteitstelling (FOD Binnenlandse Zaken). Bij de POD Wetenschapsbeleid worden de resultaten van de BSC gebruikt voor de opmaak van een nieuw managementplan.
Aanpassingen aan de organisatie houden bijvoorbeeld in: een herverdeling van de 
werklast, maatregelen betreffende administratieve vereenvoudiging en uitbreiding van het takenpakket van bepaalde diensten (FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu), heroriëntatie van middelen en de oprichting van een afdeling Kennisbeheer binnen de Algemene Directie Toezicht op het Welzijn op het Werk (FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg).
De FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en Leefmilieu geeft aan 
dat de prestatie-informatie wordt gebruikt voor verantwoording van kredietverhogin-gen. Bij de FOD Sociale Zekerheid hebben de meeste diensten indicatoren om hun vastleggings- en betalingsritme op te volgen en de stafdienst Budget- en Beheers-controle volgt de budgetten ondermeer op via de BSC. Naast het gebruik van meetresultaten om personele middelen te verantwoorden aan de Inspectie van Finan-ciën en de FOD Budget en Beheerscontrole, gebruikt de FOD Binnenlandse Zaken deze resultaten ook om doorlooptijden bij te sturen en om organisatiedoelstellingen aan te passen. Deze laatste FOD vermeldt ook dat het managementplan 2010-2012 zal worden herzien
64 in de richting van een prestatiebegroting, waarbij de doelstel-
lingen in het managementplan, de BSC en de begroting aan elkaar worden gekop-peld. De Federale Politie heeft de ambitie het gebruikte prestatiemeetsysteem, gekoppeld aan andere gegevensbronnen, op termijn in te schakelen voor het beheer van bepaalde personeelsvergoedingen
65.
3.1 ConclusiesPrestatiemeting heeft ruim ingang gevonden bij de centrale federale over heden: in 
veertien departementen vindt één of andere vorm van prestatie meting plaats. In drie 
departementen is deze in voorbereiding.
De bevraging wijst uit dat er een zekere diversiteit bestaat in de prestatie meting: er 
zijn merkbare verschillen op het vlak van systematisering van de meetpraktijken bin-nen de departementen, alsook op het vlak van de afbakening van de organisatie waarin de prestaties worden gemeten (eerder kleinschalig, op niveau van een dienst of directie, dan wel grootschalig, op niveau van een directoraat-generaal of een vol-ledig departement) en op het vlak van de frequentie van de metingen.   166e Cahier de la Cour des comptes 647Gestion et contrôle interne Utilisation de systèmes de mesure des prestations 
64 Cette révision pourrait donner lieu à des modiﬁ  cations d’organisation du département.
65 Par exemple, les “indemnités pour inconvénients” et les indemnités bicyclette. Parmi les modiﬁ  cations des processus de travail, on relève les exemples suivants : 
processus de recrutement et de sélection et durée des processus (SPF Santé publi-que, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement), accompagnement du bud-get (SPF Budget et Contrôle de la gestion), adaptation d’un service desk  de traite-
ment des plaintes (SPF Technologie de l’information et de la communication et SPF Mobilité et Transports), documentation patrimoniale (SPF Finances), délivrance ponctuelle d’autorisations (SPF Mobilité et Transports), mesures relatives à l’utilisa-tion de cartes de carburant et de GSM, ainsi qu’aux frais liés aux voyages de service (SPP Politique scientiﬁ  que), inspections, enregistrements et formations (SPF Emploi, 
Travail et Concertation sociale).
La mesure des prestations peut également servir à traduire des objectifs annuels en 
objectifs trisannuels ou à relever les objectifs (SPF Sécurité sociale) et à modiﬁ  er les 
priorités (SPF Intérieur). Au SPP Politique scientiﬁ  que, les résultats du BSC sont utilisés pour établir un nouveau plan de management.
Les modiﬁ  cations apportées à l’organisation comprennent, par exemple : une nouvelle 
répartition de la charge de travail, des mesures de simpliﬁ  cation administrative et d’extension de l’ensemble des tâches de certains services (SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement), une réorientation des moyens et la création d’un service Gestion de la connaissance au sein de la Direction générale du contrôle du bien-être au travail (SPF Emploi, Travail et Concertation sociale).
Le SPF Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et Environnement déclare 
utiliser les informations relatives aux prestations pour justiﬁ  er des augmentations de 
crédits. Au SPF Sécurité sociale, la plupart des services disposent d’indicateurs de suivi du rythme des engagements et des paiements et le service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion effectue le suivi des budgets, notamment, par le biais du BSC. Le SPF Intérieur recourt aux résultats des mesures pour justiﬁ  er l’uti-
lisation de personnel vis-à-vis de l’Inspection des ﬁ  nances et du SPF Budget et Contrôle de la gestion. Ce dernier signale, en outre, que son plan de management 2010-2012 sera revu dans le sens d’un budget lié aux prestations
64, et en reliant 
entre eux les objectifs du plan de management, le BSC et le budget. La Police fédé-rale a l’ambition d’employer, à terme, le SMP utilisé pour la gestion de certaines indemnités de personnel
65, associé à d’autres sources de données.
3.1 ConclusionsLa mesure des prestations a acquis une place importante dans les administrations 
centrales fédérales : quatorze départements appliquent déjà l’une ou l’autre forme de mesure des prestations, tandis que trois préparent son application. 
L’enquête fait apparaître une certaine diversité : il existe des différences notables en 
ce qui concerne la systématisation des pratiques de mesure au sein des départe-ments, ainsi que la délimitation de l’organisation dans laquelle les prestations sont mesurées (elles peuvent être effectuées à petite échelle, au niveau d’un service ou d’une direction, ou à grande échelle, au niveau d’une direction générale ou de l’en-semble du département) ainsi que la fréquence des mesures pratiquées.  648 166e Boek van het RekenhofGebruik van prestatiemeetsystemen Beheer en Interne Controle
66 De FOD Financiën geeft aan dat de staatssecretaris voor de Bestrijding van de Fiscale Fraude en de 
staatssecretaris voor Fraudebestrijding gevraagd hebben prestatierapportering te verkrijgen vanuit de FOD Financiën.
67 Zo geeft het Opleidingsinstituut voor de Federale Overheid (OFO) o.m. opleidingen m.b.t. kwaliteits-
beheer (CAF) en prestatiemeting (BSC).De meest gebruikte prestatiemeetsystemen zijn de BSC en het CAF. Daarnaast gebruiken sommige departementen andere systemen zoals ISO of speciﬁ  eke, intern 
ontwikkelde toepassingen.
Over het algemeen wordt de nood aan meer gecentraliseerde managementinforma-
tie als een belangrijk motief voor de prestatiemeting aangehaald. Daarbij wordt dan gestreefd naar systematisering van de prestatie-informatie (via een eenvormig begrippenkader en methodiek). Ook een globale reorganisatie brengt sommige departementen ertoe een prestatiemeting in te voeren.
Tot dusver blijkt prestatiemeting vooral een intern administratief gebeuren. De doel-
stellingen van de prestatiemeting worden in de helft van de departementen wel aan het politieke niveau voorgelegd, maar de kabinetten van de ministers maken zelf niet het voorwerp uit van de prestatiemeting.
Het initiatief om over te gaan tot prestatiemeting wordt topdown  genomen (top-
management, doorgaans in overleg met de “horizontale” stafdiensten Budget en Beheerscontrole en Personeel en Organisatie), al dan niet in het kader van de BPR’s. Deze diensten staan ook in voor de supervisie op de prestatiemeting en de resulta-ten worden in eerste instantie aan hen gerapporteerd. Het initiatief tot prestatieme-ting gaat in geen enkel departement uit van de bevoegde minister en slechts in vier departementen wordt aan de minister gerapporteerd
66.
Voor de uitbouw van de prestatiemeting werd in ruime mate een beroep gedaan op 
externe knowhow uit de private sector en op de FOD Personeel en Organisatie67.
In de helft van de departementen worden de met de prestatiemeting beoogde effec-
ten vooraf gedeﬁ  nieerd in overleg met het personeel. Deze effecten kunnen een weerslag hebben op de managementplannen of op de lopende BPR.
Er is geen algemene praktijk op het vlak van voorbereiding van de invoering van 
prestatiemeting: ongeveer de helft van de departementen geeft aan te steunen op voorheen bestaande gegevens, voert een voorafgaande kosten-batenanalyse uit of start met een nulmeting en een kleinschalig pilootproject. 
In één departement op twee wordt aandacht besteed aan interne communicatie bij 
de opstart van de prestatiemeting, bijvoorbeeld via infosessies, of steunt de presta-tiemeting op een formeel vastgelegde procedure (dienstorders, handleidingen…)
De toepassing van de prestatiemeetsystemen is doorgaans in handen van een spe-
ciﬁ ek aangewezen of opgerichte dienst, voor wie dit meestal ook een kerntaak vormt 
en waarvoor interne en externe vorming wordt gevolgd. In alle departementen wordt de prestatiemeting ondersteund door informaticatoepassingen. Bevragingen van top-management en personeel als input voor de prestatiemeting zijn geen algemene praktijk; een minderheid van de departementen bevraagt ook klanten of burgers.
In de meeste departementen wordt toegezien op de validiteit van het meetsysteem, 
soms zelfs via externe certiﬁ  cering. Benchmarking en samenwerking tussen de departementen gebeuren echter slechts uitzonderlijk.  166e Cahier de la Cour des comptes 649Gestion et contrôle interne Utilisation de systèmes de mesure des prestations 
66 Le SPF Finances signale que le secrétaire d’État à la Coordination de la Lutte contre la fraude et le 
secrétaire d’État à la Lutte contre la fraude ﬁ  scale ont demandé à obtenir des rapports sur les presta-
tions auprès du SPF.
67 L’Institut de formation de l’administration fédérale (IFA) dispense notamment des formations en 
matière de gestion de la qualité (CAF) et de mesure des prestations (BSC).Les systèmes de mesure des prestations les plus courants sont le BSC et le CAF. Parallèlement, certains départements recourent à d’autres systèmes, tels que ISO ou des applications spéciﬁ  ques développées en interne.
En général, la principale raison invoquée pour justiﬁ  er les mesures de prestation est 
le besoin d’informations de gestion centralisées, assorti d’un souci de systématisa-tion des informations relatives aux prestations (par le biais d’un cadre conceptuel et d’une méthodologie). Certains départements sont également amenés à instaurer une mesure des prestations lors d’une réorganisation globale. 
Jusqu’à présent, il apparaît que la mesure des prestations est effectuée avant tout 
à un niveau administratif interne. Certes, les objectifs de la mesure des prestations sont soumis au niveau politique dans la moitié des départements, mais les cabinets des ministres ne font pas eux-mêmes l’objet de la mesure des prestations.
L’adoption de la mesure des prestations est une initiative prise par le sommet de 
l’organisation (les plus hauts dirigeants, généralement en concertation avec les ser-vices d’encadrement horizontaux Budget et Contrôle de la gestion et Personnel et Organisation), éventuellement dans le cadre des BPR. Ces services sont également chargés de superviser les mesures de prestations et c’est à eux que sont destinés en premier lieu les rapports sur les résultats. L’initiative de mesurer les prestations n’émane jamais du ministre compétent et quatre départements seulement en font rapport au ministre
66.
Pour la mise en œuvre de la mesure de la prestation, les administrations ont large-
ment fait appel à une expertise externe provenant du secteur privé ainsi que du SPF Personnel et Organisation
67.
Dans la moitié des départements, les effets visés par la mesure des prestations ont 
été déﬁ  nis au préalable en concertation avec le personnel. Ces effets peuvent avoir 
des répercussions sur les plans de gestion ou sur le BPR en cours.
Il n’existe pas de pratique généralisée au niveau de la préparation de l’introduction 
d’un système de mesure de la prestation : environ la moitié des départements déclare s’appuyer sur des données préexistantes, effectue préalablement une analyse coût-bénéﬁ  ce ou pratique d’abord une mesure zéro et un projet pilote à petite échelle. 
Un département sur deux attache de l’importance à la communication interne lors du 
lancement de la mesure des prestations, en organisant, par exemple, des séances d’information ou en s’appuyant sur une procédure formelle (ordre de service, manuels,…).
Un service spécialement désigné ou créé à cet effet, dont la mesure des prestations 
constitue l’une des tâches essentielles, est en général chargé de l’application du système, qui fait l’objet d’une formation interne et externe. La mesure des presta-tions bénéﬁ  cie d’une assistance technique informatique dans tous les départements. 
Les enquêtes auprès des hauts dirigeants et du personnel en vue de documenter la mesure des prestations ne sont pas généralisées ; une minorité des départements réalise aussi des enquêtes auprès des clients ou des citoyens. 
La validité du système de mesure est contrôlée dans la plupart des départements, 
parfois même sanctionnée au moyen d’une certiﬁ  cation extérieure. Il n’existe que très exceptionnellement un parangonnage et une collaboration entre départements. 650 166e Boek van het RekenhofGebruik van prestatiemeetsystemen Beheer en Interne Controle
Zoals eerder vermeld is de rapportering aan het topmanagement de regel, terwijl de 
rapportering aan de minister eerder uitzonderlijk is. Dit laatste is ook het geval voor het inlichten van het personeel en voor externe rapportering over de resultaten. Wel wordt feedback gegeven aan de personeelsleden die speciﬁ  ek bij de prestatiemeting 
zijn betrokken.
De prestatie-informatie wordt doorgaans gebruikt voor bijsturing van administratieve 
werkprocessen of van de strategische en operationele doelstellingen; in veel mindere mate is dit het geval voor de begrotingswerkzaamheden en het budgettair beheer. In de meeste departementen staat de prestatiemeting los van de begrotingswerkzaam-heden.
3.2 Aanbevelingen
Het Rekenhof doet op basis van een analyse van de antwoorden van de diensten op 
een algemene vragenlijst de volgende aanbevelingen: 
Er moet voldoende aandacht worden besteed aan de voorbereiding van een presta-
tiemeetsysteem. Zo moet vooraf de reeds beschikbare informatie in kaart worden gebracht en kan een kosten-batenanalyse het mogelijk maken de prestatiemeting concreter af te stemmen op de gewenste beleidseffecten.
Elk departement moet erop toezien dat de prestatiemeting voldoende coherent 
gebeurt in het licht van duidelijk onderscheiden doeleinden, in het bijzonder wanneer er verschillende prestatiemeetsystemen naast elkaar worden toegepast. Aldus kan versnippering van meetresultaten worden tegengegaan en kunnen de meetresultaten eenduidig worden gerelateerd aan de voorop gestelde doelstellingen.
Alle geledingen binnen de administratie moeten op een relevante wijze bij de presta-
tiemeting worden betrokken, bijvoorbeeld via gerichte bevragingen. Ook moeten de resultaten van de prestatiemeting departementsbreed en op een transparante wijze worden gecommuniceerd. Aldus kan de betrokkenheid van het personeel bij de pres-tatiemeting worden vergroot, wat de kwaliteit van de meting ten goede komt, bij-voorbeeld door het bijsturen van meetindicatoren of de verwerking van meetresulta-ten.
Bovendien kan de kwaliteit van de prestatiemeting in een departement worden bevor-
derd door goede praktijken in andere departementen of organisaties te onderkennen, om aldus de eigen prestatiemeetsystemen te evalueren en waar nodig bij te sturen (benchmarking). Daartoe kan de aangehaalde FED 20 (transversale indicatoren die de mogelijkheid bieden gegevens van een overheidsdienst te benchmarken met gelijk-aardige organisaties) een aanzet vormen. Op dit punt kan gebruik worden gemaakt van de ondersteuning die wordt geboden door de FOD Personeel en Organisatie, zowel voor vorming, voor de ontwikkeling van (onderdelen van) de prestatiemeetsys-temen (FED 20, CAF, BSC) als voor verdere initiatieven voor de reorganisatie van de departementen waarbij prestatiemeting wordt gebruikt, bijvoorbeeld in het kader van de ontwikkelcirkels en de hervorming van het mandaatsysteem en het werken met beheersovereenkomsten.
Rapportering van meetresultaten aan het politieke niveau kan ertoe bijdragen dat het 
gebruik van prestatiemeting als beleids- en beheersinstrument wordt bevorderd. Aldus kunnen managementplannen beter worden afgestemd op beleidsdoelstellingen (bv. in beleidsnota’s). In die optiek moet prestatiemeting ook meer worden aange-wend als instrument voor begrotingsbeheer, zowel voor het onderbouwen van nieuwe kredietaanvragen als voor het verantwoorden van uitgaven in het licht van beleids-doelstellingen.  166e Cahier de la Cour des comptes 651Gestion et contrôle interne Utilisation de systèmes de mesure des prestations 
Comme mentionné ci-dessus, les rapports sont établis, en règle générale, à l’inten-
tion des hauts dirigeants, les rapports au ministre relevant plutôt de l’exception. Tel est également le cas de l’information donnée au personnel et du rapport externe au sujet des résultats. En revanche, les membres du personnel directement concernés par la mesure des prestations bénéﬁ  cient d’un retour d’informations.
En général, les informations relatives aux prestations sont utilisées pour corriger les 
processus de travail administratifs ou les objectifs stratégiques et opérationnels, mais beaucoup moins dans le cadre des travaux budgétaires et de la gestion budgé-taire. Dans la plupart des départements, il n’existe aucun lien entre la mesure des prestations et les travaux budgétaires.
3.2 Recommandations 
Sur la base d’une analyse des réponses à un questionnaire général fournies par les 
services, la Cour des comptes formule les recommandations suivantes : 
Il convient de prêter une attention sufﬁ  sante à la préparation d’un système de mesure 
des prestations. Il s’agit notamment d’inventorier au préalable les informations déjà disponibles ; une analyse coût-bénéﬁ  ce peut permettre d’accorder la mesure des prestations de manière plus concrète avec les effets visés par la politique. 
Chaque département doit veiller à une cohérence sufﬁ  sante de la mesure des pres-
tations à la lumière d’objectifs clairement déﬁ  nis, en particulier lorsque plusieurs systèmes de mesure des prestations différents sont utilisés en parallèle. En procé-dant de la sorte, il est possible d’éviter le morcellement des résultats des mesures et de relier ceux-ci de manière univoque aux objectifs ﬁ  xés.
Toutes les composantes de l’administration doivent être associées de manière perti-
nente à la mesure des prestations, au moyen, par exemple, d’enquêtes ciblées. De plus, les résultats de la mesure des prestations devraient être communiqués à l’en-semble du département, et en toute transparence. L’effet en sera d’obtenir une par-ticipation d’autant plus grande du personnel, ce qui contribue à la qualité de la mesure, notamment, au niveau de la correction des indicateurs de mesure ou du traitement des résultats des mesures. 
En outre, chaque département pourrait améliorer la qualité de la mesure des presta-
tions en son sein en étudiant les bonnes pratiques d’autres départements ou organi-sations, aﬁ  n d’évaluer ses propres systèmes et, le cas échéant, de les corriger. L’ini-
tiative FED 20 précitée (des indicateurs transversaux permettant d’effectuer le parangonnage d’un service public par rapport à des organisations similaires) pourrait en constituer l’amorce. Il peut être fait appel au soutien offert dans ce domaine par le SPF Personnel et Organisation, tant pour la formation et la mise au point (d’éléments) de systèmes de mesure des prestations (FED 20, CAF, BSC) que pour d’autres ini-tiatives en vue de la réorganisation des départements où la mesure des prestations est utilisée, par exemple dans le cadre des cercles de développement et la réforme du système des mandats et le recours aux contrats d’administration.
Soumettre les résultats des mesures au niveau politique pourrait contribuer à pro-
mouvoir l’utilisation de la mesure des prestations comme instrument politique et outil de gestion. Les plans de gestion pourraient ainsi être mieux alignés sur les objectifs de la politique (par exemple, dans les notes de politique). Dans cette optique, la mesure des prestations devrait également s’appliquer davantage comme instrument de gestion budgétaire, tant pour étayer de nouvelles demandes de crédits que pour justiﬁ  er des dépenses à la lumière des objectifs de la politique.  652 166e Boek van het RekenhofFOD Justitie – alternatieve straffen Beheer en Interne Controle
4 Antwoord van de departementen
Negen departementen hebben gereageerd op het rapport van het Rekenhof (FOD 
Kanselarij van de Eerste Minister, FOD Personeel en Organisatie, FOD Budget en Beheerscontrole, FOD Binnenlandse Zaken, FOD Financiën, FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, POD Maatschappelijke Integratie, Strijd tegen de Armoede en Sociale Economie, Federale Politie en het Ministerie van Landsverdediging). 
De departementen gaven aan dat zij akkoord kunnen gaan met de bevindingen en 
conclusies van het Rekenhof. De antwoorden bevatten hoofdzakelijk voorstellen tot tekstaanpassingen die als dusdanig werden opgenomen in het rapport.
FOD J
USTITIE  – SUBSIDIËRING  VAN INSTELLINGEN  DIE BEGELEIDING  AANBIEDEN  
INZAKE  ALTERNATIEVE  GERECHTELIJKE  STRAFFEN  EN MAATREGELEN
op de subsidieaanvragen die worden ingediend door de instellingen die reclasse-ringsprojecten organiseren die een gespecialiseerde begeleiding bieden aan ver-oordeelden. 
Hoewel het Rekenhof geen enkele grote tekortkoming heeft vastgesteld bij zijn 
controle van de dossiers voor de vernieuwing van subsidies, beveelt het de FOD aan om in de instellingen die subsidies genieten een controle ter plaatse te organi-seren om de echtheid van de aangiften na te gaan. 
De procedures die worden gevolgd, maken het niet mogelijk om de beslissing van 
toekenning van een subsidie te betekenen binnen de vier maanden na de aanvraag. Bovendien gebeurt de eerste vereffening pas in juni van het betrokken jaar. 
De te veel ontvangen bedragen voor het jaar 2007, die op basis van de voorge-
legde verantwoordingsstukken van uitgaven deﬁ  nitief waren vastgesteld, waren op het moment van de controle door het Rekenhof nog niet teruggevorderd. 
Er moet een regelmatige rapportering worden georganiseerd aan de minister van 
Justitie en de voorzitter van het directiecomité van de FOD. 
1 Context
1.1 Begeleiding bij alternatieve straffen en maatregelenNaast de gevangenisstraf kent ons rechtssysteem ook andere vormen van bestraf-
ﬁ ng. Zo zijn er alternatieve straffen en maatregelen die het voordeel bieden dat de 
dader van het misdrijf bewust de verantwoordelijkheid kan opnemen om de aange-richte schade te vergoeden.
Er bestaan twee ﬁ  nancieringssystemen voor projecten inzake begeleiding van alter-
natieve gerechtelijke straffen en maatregelen. 
Enerzijds zijn er de projecten die behoren tot het globaal plan  voor de werkgelegen-
heid, het concurrentievermogen en de sociale zekerheid in het kader waarvan de gemeenten een forfaitaire tegemoetkoming kunnen krijgen voor elke aanwerving van bijkomend burgerlijk personeel belast met de begeleiding van alternatieve gerechte-lijke maatregelen.   166e Cahier de la Cour des comptes 653Gestion et contrôle interne SPF Justice – peines alternatives 
4 Réaction des services publics
Neuf services publics ont réagi au rapport de la Cour des comptes (les SPF Chancel-
lerie du Premier ministre ; SPF Personnel et Organisation ; SPF Budget et Contrôle de la gestion ; SPF Intérieur ; SPF Finances ; SPF Emploi, Travail et Concertation sociale ; SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale ; la Police fédé-rale et le ministère de la Défense nationale). 
Ces services publics ont indiqué qu’ils peuvent se rallier aux résultats et aux conclu-
sions du rapport de la Cour des comptes. Leurs réactions portent essentiellement sur des aspects rédactionnels dont il a été tenu compte dans le présent rapport.
SPF J
USTICE  – SUBVENTION  DES ORGANISMES  CHARGÉS  D’ENCADRER  
LES PEINES  ET MESURES  JUDICIAIRES  ALTERNATIVES
demandes de subventions présentées par les organismes chargés de projets de réinsertion qui offrent un encadrement spécialisé aux condamnés.
Bien qu’elle n’ait relevé aucun manquement signiﬁ  catif lors de son contrôle des 
dossiers de reconduction des subventions, la Cour des comptes recommande qu’un contrôle sur place soit organisé par le SPF dans les organismes bénéﬁ  ciaires aﬁ  n de vériﬁ  er la réalité des déclarations.
Les procédures suivies ne permettent pas de notiﬁ  er la décision d’octroi des sub-
ventions dans les quatre mois de la demande et la première liquidation n’est effec-tuée qu’au mois de juin de l’année concernée.
Les montants trop perçus pour l’année 2007, déﬁ  nitivement arrêtés sur la base des 
justiﬁ  catifs de dépenses présentés, n’avaient pas encore été récupérés lors du contrôle de la Cour des comptes.
Un rapportage régulier au ministre de la Justice et au président du comité de direc-
tion du SPF devrait être organisé.
1 Contexte 
1.1 L’encadrement des peines et mesures alternativesÀ côté de la peine d’emprisonnement, notre système juridique connaît également 
d’autres formes de sanction : les peines et mesures alternatives qui présentent l’avantage de permettre à l’auteur du délit de prendre délibérément la responsabilité de réparer le préjudice causé. 
Il existe deux systèmes de ﬁ  nancement des projets concernant l’encadrement des 
peines et mesures judiciaires alternatives.
D’une part, il y a les projets relevant du « Plan global » pour l’emploi, la compétitivité 
et la sécurité sociale dans le cadre duquel les communes peuvent bénéﬁ  cier d’une 
intervention forfaitaire pour tout recrutement de personnel civil supplémentaire chargé de l’accompagnement de mesures judiciaires alternatives. 654 166e Boek van het RekenhofFOD Justitie – alternatieve straffen Beheer en Interne Controle
Anderzijds bestaan er nationale projecten die werden gestart in het kader van de 
wet van 29 juni 1964 betreffende de opschorting, het uitstel en de probatie. Die wet vormt een vernieuwing van de klassieke gerechtelijke procedure door invoering van de concepten werkzaamheden van openbaar belang  en vorming . Het zijn deze 
projecten die in deze audit werden onderzocht. 
De wetgever heeft ervoor gekozen op basis van goed gedeﬁ  nieerde voorwaarden 
zowel publiekrechtelijke als privaatrechtelijke instellingen te subsidiëren die reclas-seringsprojecten organiseren die een gespecialiseerde begeleiding bieden aan ver-oordeelden. 
In 2008 werd 5,6 miljoen euro subsidies aan die instellingen toegekend. De controle 
op het gebruik van die ﬁ  nanciële middelen is toevertrouwd aan een speciale dienst 
van het directoraat-generaal Justitiehuizen. 
1.2 Draagwijdte van de audit en methode
De audit van het Rekenhof ging na op welke manier de ad hoc-dienst van de FOD 
Justitie deze subsidies toekent en controleert.
De organisatie en de gebruikte controleprocedures werden hoofdzakelijk onderzocht 
op basis van de wetgeving die ter zake van toepassing is en op basis van interviews. De controle had betrekking op de dossiers voor de vernieuwing van de subsidiëring voor alle instellingen in 2008 en op alle verantwoordingsstukken die de instellingen hebben voorgelegd om hun ﬁ  nanciële aanspraken voor de jaren 2006 en 2007 te staven.
1.3 Reglementair kader
De wetgeving die hier van toepassing is, is het koninklijk besluit van 17 decem-
ber 2003 betreffende de subsidiëring van instellingen die voorzien in een gespeciali-seerde begeleiding voor burgers die betrokken zijn in een gerechtelijke procedure, gewijzigd door het koninklijk besluit van 26 januari 2006.
De voorlopige resultaten van de audit zijn op 3 juni 2009 toegestuurd aan de voorzit-
ter van het directiecomité van de FOD Justitie. De administratie heeft haar opmer-kingen en suggesties bij brief van 14 juli 2009 aan het Rekenhof meegedeeld.
Het Rekenhof heeft vervolgens het ontwerpverslag op 19 augustus 2009 voorgelegd 
aan de minister van Justitie. Bij het afsluiten van dit Boek had de minister nog niet gereageerd.  166e Cahier de la Cour des comptes 655Gestion et contrôle interne SPF Justice – peines alternatives 
D’autre part, il existe des projets nationaux  pris dans le cadre de la loi du 29 juin 1964 
concernant la suspension, le sursis et la probation. Cette loi innove en matière de procédure judiciaire classique en introduisant notamment les concepts de travaux d’intérêt général et de formation. Ce sont lesdits projets qui ont fait l’objet du pré-sent audit.
Le législateur a choisi de subventionner à des conditions bien déﬁ  nies des organis-
mes tant de droit public que de droit privé organisant des projets de réinsertion qui offrent un encadrement spécialisé aux condamnés. 
Les subventions accordées en 2008 à ces organismes ont représenté 5,6 mil-
lions d’euros. Le contrôle de l’utilisation de ces moyens ﬁ  nanciers est dévolu à un 
service spécial de la direction générale des maisons de justice.
1.2 Portée de l’audit et méthode
L’audit entrepris par la Cour des comptes a porté sur la manière dont ces subven-
tions sont attribuées et contrôlées par le service ad hoc du SPF Justice. 
L’analyse de l’organisation et des procédures de contrôle utilisées a été réalisée 
essentiellement à partir de la législation applicable en la matière ainsi que sur la base d’entretiens. Ce contrôle a porté sur les dossiers de reconduction de la subvention pour tous les organismes en 2008 et sur toutes les pièces justiﬁ  catives présentées 
par les organismes à l’appui de leurs prétentions ﬁ  nancières pour les années 2006 et 
2007.
1.3 Cadre réglementaire
La législation applicable en la matière est l’arrêté royal du 17 décembre 2003 relatif 
à la subvention d’organismes offrant un encadrement spécialisé aux citoyens impli-qués dans une procédure judiciaire, modiﬁ  é par l’arrêté royal du 26 janvier 2006.
Les résultats provisoires de l’audit ont été soumis, par lettre du 3 juin 2009, au pré-
sident du comité de direction du SPF Justice. Les remarques et suggestions de l’administration ont été transmises à la Cour par courrier daté du 14 juillet 2009.
Le projet de rapport a été transmis pour commentaire au ministre de la Justice par 
lettre du 19 août 2009. À la clôture du présent Cahier, le ministre n’avait pas réagi. 656 166e Boek van het RekenhofFOD Justitie – alternatieve straffen Beheer en Interne Controle
68 De dienst bepaalt op jaarbasis het personeelsbestand in voltijds equivalenten waarop de instelling voor 
het volgend jaar recht zal hebben, op basis van het aantal dossiers dat de instelling verklaart te zullen behandelen, de begeleiding waarin de reglementering voorziet en de inachtneming van de voorwaar-den. De personeelskosten worden vervolgens bepaald volgens de beroepskwaliﬁ  caties van de perso-
neelsleden van de instelling en volgens de bezoldiging van elk van hen op basis van de bepalingen opgelegd door het bevoegd paritair comité. Het subsidiegedeelte dat bestemd is om de werkings-kosten te dekken, wordt vervolgens forfaitair bepaald. 
69 Voor 2007 en 2008 werden de overeenkomsten respectievelijk op 28 februari 2007 en 28 februari 2008 
ondertekend door de minister en op 29 maart 2007 en 21 maart 2008 vastgelegd.2 Resultaten van de controle
2.1 Onderzoek van de subsidieaanvragenDe instellingen richten hun subsidieaanvragen in oktober van het jaar n-1 aan de 
minister van Justitie, vergezeld van een activiteitenverslag, een actieplan en de raming van hun begroting, waarin ze eveneens hun personeelsbehoeften vastleggen.
De ploeg van de FOD die belast is met het onderzoek van die aanvragen vergewist 
zich ervan dat de instellingen die de subsidies aanvragen de voorwaarden inzake de georganiseerde activiteiten en de voor te leggen documenten naleven. Ze berekent ook het bedrag van de subsidies die hun kunnen worden toegekend
68. 
Uit de controle van het Rekenhof is gebleken dat alle instellingen ter ondersteuning 
van hun budgettaire eisen de reglementaire bepalingen (indienen van een activitei-tenverslag, van een actieplan enz.) naleven en dat de documenten door de bevoegde diensten van de FOD worden geanalyseerd en in aanmerking worden genomen voor de verlenging (en de eventuele uitbreidingen) van de nationale projecten. 
Aangezien het jaar nog niet voorbij is op het moment dat het activiteitenverslag 
wordt verzonden, extrapoleren de diensten van de FOD de gegevens die de instel-lingen in hun activiteitenverslag verstrekken op jaarbasis. De administratie wacht echter tot de indiening van het ﬁ  naal activiteitenverslag van de instellingen, in januari 
van het jaar daarop, om de ontwerpsubsidie voor advies voor te leggen aan de Inspectie van Financiën (die verkiest een advies te verstrekken op basis van de wer-kelijke gegevens). 
De minister moet zijn beslissing binnen vier maanden na ontvangst van de aanvraag 
aan de instelling meedelen. Uit het onderzoek van de datums van de verschillende procedurestappen blijkt dat die termijn niet in acht wordt genomen: de overeenkom-sten werden zowel voor 2007 als voor 2008 pas in april
69 aan de instellingen toege-
zonden, terwijl de instellingen hun activiteitenverslagen eind september/begin okto-ber toezenden. 
Hoewel de reglementering de bevoegde diensten van de FOD de mogelijkheid biedt 
alle informatie en nuttige stukken op te vragen en een onderzoek ter plaatse uit te voeren om zich te vergewissen van de naleving van de bepalingen die het mogelijk maken de subsidies verder te blijven genieten, stelt het Rekenhof vast dat tot nu toe geen enkel onderzoek ter plaatse werd uitgevoerd. In het kader van de tegenspreke-lijke procedure heeft de administratie aangestipt dat een indirecte controle ter plaatse gebeurt via de justitieassistenten en via de coördinatoren, die kunnen beves-tigen dat de vormingen wel degelijk plaatsvinden. 
Voorts brengt de administratie noch aan de minister noch aan de voorzitter van het 
directiecomité van de FOD verslag uit over de toegekende subsidies en de manier waarop ze worden gebruikt.   166e Cahier de la Cour des comptes 657Gestion et contrôle interne SPF Justice – peines alternatives 
68 Le service détermine sur une base annuelle l’effectif en équivalents temps plein auquel l’organisme 
aura droit pour l’année suivante à partir du nombre de dossiers dont l’organisme déclare s’occuper, de l’encadrement prévu par la réglementation et du respect des conditions prévues. Les frais de personnel sont ensuite établis d’après les qualiﬁ  cations professionnelles des membres du personnel de l’orga-nisme et la rémunération de chacun d’entre eux sur la base des dispositions imposées par la commis-sion paritaire compétente. La partie des subventions destinée à couvrir les frais de fonctionnement est ensuite déterminée forfaitairement. 
69 Pour les années 2007 et 2008, les conventions ont été signées par le ministre respectivement le 
28 février 2007 et le 28 février 2008 et engagées les 29 mars 2007 et 21 mars 2008.2 Résultats du contrôle
2.1 Concernant l’examen des demandes de subventionsLes organismes adressent leur demande de subventions au ministre de la Justice, 
accompagnée d’un rapport d’activités, d’un plan d’action et du calcul de leur budget, dans lequel ils ﬁ  xent également leurs besoins en personnel, au mois d’octobre de l’année n-1. 
L’équipe du SPF chargée de l’examen de ces demandes veille à s’assurer que les 
organismes demandeurs respectent les conditions en matière d’activités organisées et de documents à produire et calcule le montant des subventions qui peuvent leur être octroyées
68.
Le contrôle de la Cour des comptes a montré qu’à l’appui de leurs prétentions bud-
gétaires, tous les organismes respectent le prescrit des dispositions réglementai-res (dépôt de rapport d’activités, d’un plan d’action, etc.) et que les documents sont analysés et pris en compte par les services compétents du SPF pour la reconduction (et les éventuelles extensions) des projets nationaux. 
Comme l’année n’est pas encore terminée lorsque le rapport d’activités est envoyé, 
les services du SPF extrapolent sur une base annuelle les données fournies par les organismes dans leur rapport d’activités. L’administration attend cependant le dépôt du rapport d’activités ﬁ  nal des organismes, qui intervient en janvier de l’année sui-
vante, pour soumettre le projet de subvention à l’avis de l’Inspection des ﬁ  nances, 
qui préfère donner un avis à partir des données réelles. 
Le ministre doit communiquer sa décision à l’organisme dans les quatre mois à dater 
de la réception de la demande. L’examen des dates des différentes étapes de la procédure montre que ce délai n’est pas respecté : les conventions n’ont été trans-mises aux organismes qu’en avril
69, tant pour l’année 2007 que pour l’année 2008, 
alors que les organismes transmettent leurs rapports d’activités ﬁ  n septembre/début 
octobre. 
Bien que la réglementation permette aux services compétents du SPF de requérir 
toutes les informations et pièces utiles et mener une enquête sur place pour assurer le respect des dispositions permettant de continuer à bénéﬁ  cier de subventions, la 
Cour des comptes constate qu’aucune enquête sur place n’a été menée à ce jour. L’administration a signalé, lors de la procédure contradictoire, qu’un contrôle sur place indirect est effectué par l’entremise des assistants de justice et des coordina-teurs, qui peuvent attester que les formations sont bien organisées.
Par ailleurs, l’administration ne fait rapport ni au ministre ni au président du comité 
de direction du SPF sur les subventions accordées et l’usage qui en est fait. 658 166e Boek van het RekenhofFOD Justitie – alternatieve straffen Beheer en Interne Controle
2.2 Vereffening van de subsidies
In de reglementering wordt bepaald dat de subsidies in tweemaandelijkse schijven 
worden gestort en dat de eerste schijf, die overeenstemt met 2/12e van het jaar-
lijkse subsidiebedrag wordt gestort binnen twee maanden na ontvangst door de administratie van de verklaring van schuldvordering van de instelling.
De instellingen hebben zowel in 2007 als 2008 in april drie verklaringen van schuld-
vordering ingediend voor de periode van januari tot juni van het lopende jaar. De vereffeningen zijn ongeveer twee maanden later gebeurd, op één uitzondering na. 
In tegenstelling tot de letter van de reglementering dekt de eerste vereffening 50 % 
van de subsidies (groepering van drie schijven). Deze betaling is gebeurd in juni van het subsidiejaar en de rest werd via tweemaandelijkse schijven vereffend. 
Er verstrijken meer dan zeven maanden tussen de subsidieaanvraag (oktober van het 
jaar voordien) en de vereffening van de eerste schijf. Door de tijd die elke optre-dende partij in de procedure nodig heeft (onderzoek van de aanvraag, advies van de inspecteur van Financiën, akkoord van de minister, visum van de controleur van de vastleggingen, verzending van de overeenkomst naar de instelling, ondertekenen en terugsturen van de overeenkomst), kan de storting in tweemaandelijkse schijven waarin het besluit van 2003 voorziet, niet worden nageleefd en kunnen de instellin-gen eventueel in thesauriemoeilijkheden komen. 
2.3  Financiële verslagen, deﬁ  nitieve vaststelling van de subsidies 
en terugbetaling van de te veel ontvangen bedragen
In tegenstelling tot de werkwijze die geldt voor de meeste subsidies, waarbij 80 % 
zonder verantwoordingen wordt vereffend, en de laatste 20 % na voorlegging van de verantwoordingsstukken, voorziet het koninklijk besluit van 2003 in de storting van 100 % van de subsidie, met de mogelijkheid voor de diensten van de FOD om het eventueel te veel betaalde bedrag het jaar nadien te recupereren. 
De voor het jaar n verschuldigde subsidie wordt deﬁ  nitief bepaald in het jaar n+1, 
wanneer de instelling een ﬁ  nancieel verslag aan de minister heeft toegezonden, d.w.z. het geheel van de verantwoordingsstukken die al haar personeels- en werkings-uitgaven dekken. De instelling moet dat verslag uiterlijk drie maanden na het einde van het activiteitenjaar voorleggen. 
De diensten van de FOD voeren een controle uit naar de juistheid en de conformiteit 
van de originele stukken. De ﬁ  nanciële deskundige van de FOD onderzoekt alle voor-
gelegde stukken en corrigeert in voorkomend geval de berekening van de verplaat-singskosten. 
De verantwoordingsstukken worden niet op eenvormige wijze voorgelegd. De verantwoordingsstukken in verband met kleinere aankopen (wat in de winkel kan 
worden gekocht) zijn gewone kastickets zonder dat het mogelijk is de uitgave uit-drukkelijk te koppelen aan kosten met betrekking tot het uitoefenen van opdrachten van de instelling als zodanig. 
Het Rekenhof heeft voor de gecontroleerde dienstjaren vastgesteld dat de meeste 
instellingen te veel subsidies hadden ontvangen. Deze toestand is hoofdzakelijk een gevolg van achterstand bij de aanwerving van het beloofde personeel.
Voor 2006 moest 35.095,25 euro worden terugbetaald, en voor 2007 474.146,91 euro, 
d.i. 9 % van de subsidies die voor dat jaar werden toegekend. Toen de controle eind april 2009 werd uitgevoerd, was nog geen enkele terugbetaling geëist van de betrokken instellingen en was nog geen terugbetaling in mindering gebracht van de volgende subsidies.   166e Cahier de la Cour des comptes 659Gestion et contrôle interne SPF Justice – peines alternatives 
2.2 Concernant la liquidation des subsides
La réglementation prévoit que les subventions sont versés par tranche bimestrielle 
et que la première tranche, correspondant à deux douzièmes du montant annuel subventionné, est versée dans les deux mois à dater de la réception par l’administra-tion de la déclaration de créance de l’organisme. 
Tant en 2007 qu’en 2008, les organismes ont introduit en avril trois déclarations de 
créance, couvrant la période de janvier à juin de l’année en cours. Les liquidations ont eu lieu environ deux mois plus tard, à une exception près. 
Contrairement à la lettre de la réglementation, la première liquidation recouvre 50 % 
des subventions (regroupement de trois tranches). Elle a été effectuée en juin de l’année de la subvention et le reste a été liquidé par tranches bimestrielles. 
Plus de sept mois s’écoulent entre la demande de subvention (octobre de l’année 
précédente) et le premier versement.  Les délais pris par chaque intervenant dans la 
procédure (examen de la demande, avis de l’inspecteur des ﬁ  nances, accord du ministre, visa du contrôleur des engagements, envoi de la convention à l’organisme, signature et renvoi de la convention) ne permettent pas de respecter le versement par tranches bimensuelles prévu par l’arrêté de 2003 et peuvent mettre éventuelle-ment les organismes en difﬁ  culté de trésorerie.
2.3  Concernant les rapports ﬁ  nanciers, la ﬁ  xation déﬁ  nitive 
des subsides et le remboursement du trop perçu
Contrairement à la pratique observée pour la plupart des subventions pour lesquelles 
80 % sont versés sans justiﬁ  cations et les 20 derniers pourcents sur présentation des 
pièces justiﬁ  catives, l’arrêté royal de 2003 prévoit un versement de 100 % de la sub-
vention mais une possibilité pour les services du SPF de récupérer le trop perçu éventuel l’année suivante. 
La ﬁ  xation déﬁ  nitive de la subvention due pour l’année n s’effectue au cours de 
l’année n+1, lorsque l’organisme a transmis au ministre un rapport ﬁ  nancier, c’est-à-
dire l’ensemble des pièces justiﬁ  catives couvrant l’intégralité de ses dépenses de personnel et de fonctionnement. Ce rapport doit être présenté par l’organisme au plus tard trois mois suivant la ﬁ  n de l’année d’activités.
Le contrôle opéré par les services du SPF sur la base des pièces originales est un 
contrôle d’exactitude et de conformité. L’expert ﬁ  nancier du SPF examine toutes les 
pièces présentées et redresse le cas échéant les calculs des frais de déplacement. 
Les justiﬁ  catifs ne sont pas présentés de manière uniforme. 
Les pièces justiﬁ  catives concernant les achats d’importance mineure (c’est-à-dire ce 
qui peut être acheté en magasin) sont de simples tickets de caisse sans qu’il soit possible de rattacher expressément la dépense à des frais relatifs à l’exercice de missions de l’organisme en tant que tel. 
La Cour a constaté que, pour les exercices contrôlés, la majorité des organismes 
avaient perçu trop de subventions. Cette situation provient essentiellement de retards dans l’engagement du personnel prévu.
Les montants à rembourser étaient de 35.095,25 euros pour l’année 2006 et de 
474.146,91 euros pour l’année 2007, soit 9 % des subsides accordés pour cette année-là. Au moment du contrôle, ﬁ  n avril 2009, aucun remboursement n’avait encore 
été réclamé aux organismes concernés, ni déduit des subventions suivantes. 660 166e Boek van het RekenhofFOD Justitie – alternatieve straffen Beheer en Interne Controle
Uit de controle is gebleken dat de voorwaarden voor de toekenning van subsidies 
aan instellingen die belast zijn met de gespecialiseerde begeleiding inzake alterna-tieve gerechtelijke straffen en maatregelen worden nageleefd en dat de administra-tie controle- en opvolgingsregels heeft uitgewerkt om dat na te gaan.
Het Rekenhof beveelt echter aan dat de diensten van de FOD controles ter plaatse 
zouden uitvoeren in de instellingen die nationale projecten hebben lopen, om de echtheid van de aangiften te veriﬁ  ëren. 
Bovendien zou de gespecialiseerde dienst van de FOD jaarlijks aan de voorzitter van 
de FOD en aan de toezichthoudende minister rekenschap moeten aﬂ  eggen over de 
activiteiten die werden gerealiseerd met de opbrengst van de subsidies.
Het Rekenhof stelt vast dat de beslissing van de minister niet binnen vier maanden 
na de aanvraag wordt betekend en dat de gevolgde procedures het niet mogelijk maken de subsidies in de loop van het eerste semester tweemaandelijks te storten (vereffening van 50 % van de subsidie bij de eerste storting in juni). 
Wat de verantwoordingsstukken betreft die de instellingen moeten voorleggen om 
hun personeels- en werkingsuitgaven te staven, formuleert het Rekenhof de aan-beveling dat de verzamelstaat van de stukken zou worden ondertekend door een verantwoordelijke van de instelling die de aanvraag tot validering doet, en dat de kasstukken in verband met kleine uitgaven duidelijk en ondubbelzinnig zouden ver-wijzen naar uitgaven die op naam en voor rekening van de betrokken instelling werden gedaan. 
De reglementering zegt niets over de termijn die moet worden nageleefd om de 
terugbetaling te vorderen van het te veel aan toegekende subsidies. Met het oog op een gezond ﬁ  nancieel beheer, zou het deﬁ  nitieve bedrag van de toegekende subsidie 
elk jaar snel moeten worden bepaald en zou ervoor moeten worden gezorgd dat de eventueel te veel ontvangen bedragen worden teruggevorderd onmiddellijk na vast-stelling ervan (via compensatie of terugbetaling), zodat de verrichtingen up-to-date blijven.  166e Cahier de la Cour des comptes 661Gestion et contrôle interne SPF Justice – peines alternatives 
Le contrôle a montré que les conditions d’octroi des subventions aux organismes 
chargés d’organiser un encadrement spécialisé en matière de peines et de mesures alternatives sont respectées et que l’administration a mis en place des modalités de contrôle et de suivi pour s’en assurer.
La Cour des comptes recommande cependant que des contrôles sur place soient 
organisés par les services du SPF dans les organismes bénéﬁ  ciaires des projets nationaux pour contrôler la réalité des déclarations.
En outre, le service spécialisé du SPF devrait annuellement rendre compte des acti-
vités réalisées avec le produit des subventions au président du SPF et au ministre de tutelle. 
La Cour des comptes constate que la décision du ministre n’est pas notiﬁ  ée dans les 
quatre mois de la demande et que les procédures suivies ne permettent pas un ver-sement bimestriel des subsides au cours du premier semestre (liquidation de 50 % du subside lors du premier versement en juin). 
En ce qui concerne les pièces justiﬁ  catives fournies par les organismes à l’appui de 
leurs dépenses de personnel et de fonctionnement, la Cour des comptes recom-mande que l’état récapitulatif des pièces soit signé par un responsable de l’orga-nisme demandeur pour les valider et que les pièces de caisse relatives aux petites dépenses renvoient d’une manière claire et sans équivoque à des dépenses effec-tuées au nom et pour le compte de l’organisme concerné. 
La réglementation est muette à propos du délai à respecter pour exiger le rembour-
sement de l’excédent du subside octroyé. Dans un souci d’une saine gestion ﬁ  nan-
cière, il convient de déterminer rapidement chaque année le montant déﬁ  nitif de la 
subvention accordée et de veiller à récupérer les éventuels montants trop perçus dès leur constatation (par compensation ou par remboursement) aﬁ  n de conserver aux 
opérations un caractère contemporain. 662 166e Boek van het RekenhofFOD Buitenlandse Zaken – ontvangstenrekeningen Beheer en Interne Controle
70 Gewone rekenplichtigen zijn belast met de inning van gelden voor rekening van de overheid, in de zin 
van artikel 59 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit. Zij kunnen ook uitgaven doen als dat wettelijk is bepaald.
71 Rekeningen van 2007 of van 2008.
72 SAB restaurant Buitenlandse Zaken, SAB Consulaire en Kanselarij-activiteiten, SAB CC Egmont.FOD B UITENLANDSE  ZAKEN, BUITENLANDSE  HANDEL  EN ONTWIKKELINGS -
SAMENWERKING  – ONTVANGSTENREKENINGEN  VAN DE CENTRALE  DIENSTEN
Er blijven structurele knelpunten bij het ﬁ  nanciële beheer en de ﬁ  nanciële rapporte-ring van de rekenplichtigen van de centrale diensten van de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, hoewel het Rekenhof die al in 2006 aan de administratie en de bevoegde ministers had gesignaleerd. Ze bemoeilijken een efﬁ  ciënt ﬁ  nancieel beheer en een eenvormige, transparante en correcte ﬁ  nanciële rapportering. Er worden geen concrete maatregelen in het voor-uitzicht gesteld om ze te verhelpen.
1 Context
1.1 Voorwerp van de auditDe ontvangsten van de centrale diensten van de FOD Buitenlandse Zaken, Buiten-
landse Handel en Ontwikkelingssamenwerking gebeuren via de rekeningen van 18 gewone rekenplichtigen
70.
Het totaal van die ontvangsten geregistreerd in de laatst aan het Rekenhof voor-
gelegde jaarrekeningen71 bedraagt 141,6 miljoen euro. Daarvan is 104 miljoen euro 
aangerekend op de rijksmiddelenbegroting, 13,7 miljoen op orderekeningen van de Thesaurie en 23,9 miljoen is opgenomen in de beheersrekening van de rekenplichti-gen van drie staatsdiensten met afzonderlijk beheer (SAB) die onder de FOD res-sorteren
72.
De belangrijkste ontvangsten voor de rijksmiddelenbegroting zijn, naast de algemene 
ontvangsten van het departement, de opbrengsten van de kanselarij- en consulaat-rechten en visa der paspoorten, de terugbetalingen van toelagen in het kader van de Belgische export, terugbetalingen en ontvangsten inzake leningen en participaties en stortingen van de Nationale Loterij.
1.2 Doelstelling van de audit
In 2006 waren de beheren van de rekenplichtigen onderzocht op het vlak van de 
instructies, de boekhouding en de rekeningaﬂ  egging, de procedures voor ontvang-sten en uitgaven en de organisatie van de betrokken diensten en van het toezicht. 
Daarbij waren volgende onderzoeksvragen gehanteerd: 
Stemt de organisatie van het ﬁ  nancieel beheer overeen met de wettelijke en • 
reglementaire bepalingen?
Biedt de FOD organisatorisch en procedureel voldoende waarborgen opdat de • 
vastgestelde rechten en de ontvangsten correct en adequaat worden geboekt, geïnd en beheerd? 
Worden de rechten van de Staat volgens de voorschriften vastgesteld, geïnd • 
en geannuleerd?
Leggen de rekenplichtigen jaarlijks over hun ﬁ  nancieel beheer rekening af op • 
de wijze die wettelijk en reglementair is voorgeschreven?  166e Cahier de la Cour des comptes 663Gestion et contrôle interne SPF Affaires étrangères – comptes de recettes 
70 Les comptables ordinaires sont chargés de la perception des deniers pour le compte des autorités 
publiques, au sens de l’article 59 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État. Ils peuvent égale-ment effectuer des dépenses si des dispositions légales le prévoient. 
71 Comptes de 2007 ou de 2008.
72 SGS restaurant Affaires étrangères, SGS Activités consulaires et de la Chancellerie, SGS CC 
Egmont.SPF A FFAIRES  ÉTRANGÈRES , COMMERCE  EXTÉRIEUR  ET COOPÉRATION  AU 
DÉVELOPPEMENT  – COMPTES  DE RECETTES  DES SERVICES  CENTRAUX  
ﬁ  nancier des comptables des services centraux du SPF Affaires étrangères, Com-merce extérieur et Coopération au développement, bien que la Cour des comptes les ait déjà signalés en 2006 à l’administration et aux ministres compétents. Ces problèmes entravent une gestion ﬁ  nancière efﬁ  ciente et un rapportage ﬁ  nancier uni-forme, transparent et correct. Aucune mesure concrète n’est annoncée pour les résoudre.
1 Contexte
1.1 Objet de l’auditLes recettes des services centraux du SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur 
et Coopération au développement sont effectuées par le biais des comptes de 18 comptables ordinaires
70.
Le montant total des recettes enregistrées dans les derniers comptes annuels des 
comptables ordinaires du SPF transmis à la Cour des comptes71 s’élève à 141,6 
millions d’euros. Sur ce montant, 104 millions d’euros sont imputés au budget des voies et moyens, 13,7 millions sur des comptes d’ordre de la Trésorerie et 23,9 mil-lions sur le compte de gestion des comptables des trois services de l’État à gestion séparée (SGS) qui ressortissent du SPF
72.
Les principales recettes enregistrées dans le budget des voies et moyens sont, outre 
les recettes générales du département, les recettes des droits de chancellerie et consulaires et du visa des passeports, les remboursements de subsides dans le cadre des exportations belges, les remboursements et les recettes concernant les prêts et les participations et les versements de la Loterie nationale. 
1.2 Objectif de l’audit
En 2006, les gestions des comptables ont été examinées en ce qui concerne les 
instructions, la comptabilité et la reddition des comptes, les procédures en matière de recettes et de dépenses, ainsi que l’organisation des services concernés et du contrôle.
Les questions d’audit suivantes avaient été examinées :
La gestion ﬁ  nancière est-elle organisée conformément aux dispositions légales • 
et réglementaires applicables en la matière ?
Existe-t-il, au niveau de l’organisation et des procédures au sein du SPF, des • 
garanties sufﬁ  santes que les droits constatés et les recettes sont enregistrés, 
recouvrés et gérés de manière correcte et adéquate ? 
La constatation, le recouvrement et l’annulation des droits de l’État sont-ils • 
conformes aux normes en vigueur ? 
Les comptables rendent-ils compte annuellement de leur gestion ﬁ  nancière • 
selon les prescriptions légales et réglementaires ? 664 166e Boek van het RekenhofFOD Buitenlandse Zaken – ontvangstenrekeningen Beheer en Interne Controle
Het Rekenhof had zijn bevindingen, opmerkingen en aanbevelingen met brieven van 
5 april 2006 aan de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken, de minister van Ontwikkelingssamenwerking en aan de staatssecretaris voor Europese Zaken mee-gedeeld. Deze brieven zijn onbeantwoord gebleven.
Begin 2009 is een zelfde onderzoek uitgevoerd om na te gaan in welke mate aan die 
opmerkingen en aanbevelingen gevolg werd gegeven.
Het uitgebreide verslag met opmerkingen en aanbevelingen werd op 15 juli 2009 
voor commentaar naar de voorzitter van het directiecomité van de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Zaken en Ontwikkelingssamenwerking gestuurd. De voorzitter heeft geen gebruik gemaakt van de wettelijke antwoordtermijn van één maand om zijn standpunt mee te delen.
Het verslag werd vervolgens op 26 augustus 2009 gestuurd naar de minister van 
Buitenlandse Zaken, de minister van Ontwikkelingssamenwerking en de staatssecre-taris voor Europese Zaken. Bij de afsluiting van dit Boek had niemand van hen geant-woord.
De essentie van de opmerkingen en aanbevelingen wordt hierna weergegeven.
Wat de rekeningperiode over 2007 en 2008 betreft, werd aan enkele opmerkingen 
en aanbevelingen van het Rekenhof uit 2006 voldaan. 
Enkele belangrijke structurele knelpunten werden echter nog steeds niet verholpen 
op de wijze waarop het Rekenhof dat in 2006 had gevraagd. 
2.1 Beschrijving van de beheersrekeningen
Het departement beschikt niet over documenten waarin wordt beschreven wat de 
speciﬁ  eke rol van elke rekening afzonderlijk is en hoe zij functioneert. Daarvoor moet 
worden voortgegaan op de uitleg van de rekenplichtige zelf.
Het gebrek aan documentatie over de rekeningen en de bijbehorende procedures 
heeft verscheidene negatieve gevolgen:
De eenvormigheid en consistentie bij de afhandeling en boeking van de ver- • 
richtingen worden onvoldoende gegarandeerd. 
De relaties tussen de rekenplichtige en de verschillende diensten, de verant- • 
woordelijkheden voor de boeking, opvolging en inning van de vastgestelde rechten en voor de uitgaven zijn onduidelijk afgebakend.
Zowel de interne als de externe controle op de rekeningen worden bemoei- • 
lijkt. 
Van elke rekening zou een beschrijving moeten worden opgemaakt waarin volgende 
punten aan bod komen: 
de diensten waar de ontvangsten en uitgaven ontstaan; • 
de soorten ontvangsten en uitgaven per dienst; • 
de communicatiestroom in beide richtingen tussen de diensten en de reken- • 
plichtige; 
de precieze omschrijving van de taken en verantwoordelijkheden van alle • 
actoren die bij de rekening betrokken zijn,   166e Cahier de la Cour des comptes 665Gestion et contrôle interne SPF Affaires étrangères – comptes de recettes 
La Cour des comptes avait envoyé ses constatations, observations et recommanda-
tions par lettres du 5 avril 2006 au ministre des Affaires étrangères de l’époque, au ministre de la Coopération au développement et au secrétaire d’État aux Affaires européennes. Ces courriers sont restés sans réponse.
Un audit similaire a été effectué début 2009 aﬁ  n d’examiner dans quelle mesure il a 
été donné suite aux observations et recommandations.
Le rapport complet contenant les observations et recommandations a été envoyé le 
15 juillet 2009 pour commentaire au président du comité de direction du SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement. Le président n’a pas fait usage du délai de réponse d’un mois pour communiquer son point de vue.
Le rapport de la Cour a ensuite été adressé le 26 août 2009 au ministre des Affaires 
étrangères, au ministre de la Coopération au développement ainsi qu’au secrétaire d’État aux Affaires européennes. À la clôture du présent Cahier, aucun d’eux n’avait réagi. 
L’essence de ces observations et recommandations est résumée ci-après.
Concernant les exercices comptables 2007 et 2008, il a été donné suite dans les comp-
tes à quelques observations et recommandations formulées en 2006 par la Cour.
Quelques problèmes structurels importants n’ont cependant toujours pas été résolus 
de la manière demandée par la Cour en 2006. 
2.1 Description des comptes de gestion
Le département ne prévoit pas de documents décrivant le rôle spéciﬁ  que ni le fonc-
tionnement de chaque compte individuel. Pour les déﬁ  nir, il faut se baser entièrement 
sur l’explication du comptable même.
L’absence de documentation concernant les comptes et les procédures y afférentes, 
présente divers inconvénients :
Il est impossible de garantir à sufﬁ  sance l’uniformité et la cohérence dans • 
le traitement et l’enregistrement des opérations.
Les relations entre le comptable et les différents services, de même que les • 
responsabilités en matière d’enregistrement, de suivi et de recouvrement des droits constatés et en matière de dépenses ne sont pas clairement déﬁ  nis.
Le contrôle des comptes, tant interne qu’externe, n’en devient que plus difﬁ  cile. • 
Il conviendrait d’établir une description de chaque compte, où les aspects suivants 
devraient être abordés :
les services à l’origine des recettes et des dépenses ; • 
les types de recettes et de dépenses par service ; • 
le ﬂ ux d’informations réciproque entre les services concernés et le comptable ; • 
les tâches et responsabilités de tous les acteurs concernés par le compte : •  666 166e Boek van het RekenhofFOD Buitenlandse Zaken – ontvangstenrekeningen Beheer en Interne Controle
73 De ordonnateur doet de uitgaven van de Staat ontstaan of werkt aan de uitvoering ervan mee. Op het 
vlak van de ontvangsten stelt hij de rechten vast.de mechanismen die garanderen dat alle rechten worden geregistreerd en • 
geïnd en de uitgaven correct verlopen, 
een beschrijving van de procedures, de boekhoudstukken en van de boek- • 
houdregels; 
de voorschriften voor de voorlegging van het beheer aan de interne controle, • 
voor de behandeling van de boekhouding door de interne controle en voor de opslag en bewaring van de boekhoudstukken.
2.2 Registratie van de rechten
In een aantal rekeningen van de FOD Buitenlandse Zaken ontbreekt een degelijk 
beheer van de rechten waarmee een ontvangst kan worden geassocieerd met een recht. Of een betaling verschuldigd is of niet, kan alleen worden vastgesteld door de dienst van de ordonnateur te consulteren
73. Die wordt op een niet geformaliseerde 
wijze van de ontvangst op de hoogte gebracht, veelal door een elektronisch bericht of toezending van een fotokopie van het rekeninguittreksel. De terugkoppeling naar de rekening van de rekenplichtige is evenmin aan formele afspraken onderworpen.
De ordonnancerende dienst houdt de stand van de inning bij en verstuurt zo nodig 
aanmaningen.
De boekhouding van de rechten moet volwaardig uitgebouwd zijn bij de rekenplich-
tige. Ze moet het mogelijk maken rechtstreeks de staat van de vastgestelde rechten op te maken. Deze lijst wordt bij de rekening gevoegd en omvat alle overgedragen vorderingen van het vorige jaar, de gedurende het jaar vastgestelde vorderingen, de geïnde vorderingen, eventueel geannuleerde vorderingen en het saldo van de open-staande vorderingen dat naar het volgende boekjaar wordt overgedragen.
2.3 Eenvormige boekhouding
Sommige rekenplichtigen werken uitsluitend met tabellen van een reken- of tekstver-
werkingsprogramma, waarvan zij zelf de vorm en de inhoud bepalen. Doordat ver-schillende soorten programma’s en tabellen worden gebruikt, moet telkens als er lijsten moeten worden gegenereerd of sorteringen of andere bewerkingen moeten worden uitgevoerd in het kader van de controle, vooraf worden onderzocht hoe de gegevens zijn opgenomen, wat vaak omslachtig is. De particulariteiten van elke boekhouding houden immers het gevaar in dat vermelde acties niet tot een betrouw-baar resultaat leiden.
Voor alle rekenplichtige beheren moeten dezelfde boekhoudprogramma’s worden 
opgelegd die aangepast zijn aan de wetgeving, reglementering en instructies. De vorm van de belangrijkste boekhoudregisters, zoals het journaal, moet worden gestandaardiseerd. Ook moet het boekhoudsysteem zó beveiligd zijn dat geregis-treerde gegevens niet zomaar, zonder een spoor na te laten, kunnen worden gewij-zigd. Een boeking moet deﬁ  nitief zijn en mag alleen via een voldoende gedocumen-
teerde en geautoriseerde correctieboeking worden gewijzigd. De programma’s moeten vergezeld zijn van een gedetailleerde beschrijving.  166e Cahier de la Cour des comptes 667Gestion et contrôle interne SPF Affaires étrangères – comptes de recettes 
73 L’ordonnateur fait naître les dépenses inscrites dans l’état ou collabore à leur exécution et, en matière 
de recettes, il constate les droits. les mécanismes qui garantissent l’enregistrement et la perception de tous les • 
droits ainsi que le déroulement correct des dépenses ; 
une description des procédures, pièces et règles comptables ; • 
les directives concernant la soumission du compte au contrôle interne, le trai- • 
tement de la comptabilité par le contrôle interne et l’entreposage et la conser-vation des pièces comptables.
2.2 Enregistrement des droits
Une gestion sérieuse des droits permettant d’associer une recette à un droit fait 
défaut pour un certain nombre de comptes du SPF Affaires étrangères. La seule manière de déterminer si un paiement est dû ou non est de consulter les services de l’ordonnateur
73. Ils sont informés de la recette de manière non formalisée, générale-
ment au moyen d’un message électronique ou de l’envoi d’une photocopie de l’ex-trait de compte. Le lien rétroactif avec le compte du comptable ne fait pas davan-tage l’objet de règles formelles. 
C’est le service d’ordonnancement qui assure le suivi du recouvrement et qui est 
chargé d’envoyer, éventuellement, des mises en demeure.
La comptabilité des droits devrait être pleinement développée au niveau du compta-
ble et permettre d’établir directement l’état des droits constatés. Cette liste serait jointe au compte et comprendrait toutes les créances reportées de l’année précé-dente, les créances établies pendant l’année, les créances recouvrées, le cas échéant, celles qui ont été annulées, ainsi que le solde des créances en souffrance à reporter à l’exercice suivant.
2.3 Uniformité de la comptabilité
Certains comptables travaillent uniquement avec des tableaux générés par un pro-
gramme de calcul ou un traitement de texte, dont ils déterminent eux-mêmes le contenu et la forme. Le recours à différents types de programmes et de tableaux explique pourquoi, avant de générer des listes et d’opérer des tris et d’autres opéra-tions dans le cadre d’un contrôle, il faut procéder, chaque fois, à un examen complexe du mode d’enregistrement des données. En effet, en raison des spéciﬁ  cités de chaque 
comptabilité, le risque est réel que les actions précitées ne permettent pas d’aboutir à un résultat ﬁ  able.
Il est nécessaire d’imposer, pour toutes les gestions comptables, des programmes 
comptables identiques, qui soient adaptés à la législation, à la réglementation et aux instructions en vigueur en matière de gestion comptable. La forme des principaux registres comptables, comme par exemple, le livre-journal, devrait être standardisée. De même, le système comptable devrait être sécurisé, de telle manière que les don-nées enregistrées ne puissent être simplement effacées sans laisser de trace. Un enregistrement devrait être déﬁ  nitif et ne pourrait être modiﬁ  é que par une écriture 
corrective dûment documentée et autorisée. Les programmes devraient être assortis d’une description détaillée.  668 166e Boek van het RekenhofFOD Buitenlandse Zaken – ontvangstenrekeningen Beheer en Interne Controle
2.4 Controle van het rekenplichtig beheer
Het is niet duidelijk in welke mate de boekhouding van de rekenplichtigen periodiek 
aan een interne controle wordt voorgelegd. De controle op de rekenplichtige verrich-tingen mag niet beperkt blijven tot het nagaan of alle ontvangsten en uitgaven in de maandelijkse staten zijn opgenomen. Er moet op worden toegezien dat de invorde-ring en de inning wordt behartigd van alle rechten, contante en niet-contante, die in de verschillende diensten ontstaan en dat de uitgaven berusten op uitgavenstukken die voldoen aan de wettelijke en reglementaire vereisten. De nauwkeurigheid van de boekingen moet tot uiting komen in de boekhoudstukken (journaal, staten van ont-vangsten en uitgaven, register van de rechten, facturenboek enz.).
De dienst Risicobeheer van de FOD zou kunnen onderzoeken op welke wijze de 
stukken ter beschikking van de toezichtambtenaar moeten staan om afdoende con-troles mogelijk te maken. Bijkomende aandachtspunten daarbij zijn onder meer de vergrendeling van de bestanden zodat ze niet meer kunnen worden gewijzigd en de archivering ervan.
In een handleiding moet worden omschreven welke cyclische controles de toezicht-
ambtenaar kan uitvoeren.
De boekhoudregisters moeten ook ter beschikking van het Rekenhof staan.
2.5 Geldbewegingen tussen rekenplichtigen
Op een drietal postrekeningen werden ontvangsten gedaan voor rekening van andere 
rekenplichtigen. Deze bedragen werden vervolgens doorgestort naar de rekenplichti-gen die over het artikel beschikken waar ze deﬁ  nitief kunnen worden aangerekend.
Het Rekenhof dringt erop aan dat in het belang van een doorzichtig ﬁ  nancieel beheer 
en om de interne en externe controle op de inning en aanwending van overheidsgel-den te vergemakkelijken, geldbewegingen tussen rekenplichtigen zoveel mogelijk worden vermeden. Voor elk soort recht moet duidelijk bepaald zijn welke rekenplich-tige het moet innen. Deze rekenplichtige rekent de ontvangst rechtstreeks aan op het artikel waarover hij daartoe beschikt. Als een bedrag ten onrechte op een ﬁ  nan-
ciële rekening terechtkomt, moet voor de boeking van de ontvangst en de uitgave de daartoe bestemde orderekening 87.08.01.28 worden gebruikt.
2.6 Tijdige voorlegging van de rekeningen aan het Rekenhof
Overeenkomstig artikel 74 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit 
moeten de beheersrekeningen aan het Rekenhof worden voorgelegd vóór 1 maart van het jaar na dat waarvoor ze worden opgemaakt. Omdat een groot aantal rekeningen van de centrale diensten na die datum en twee rekeningen ervan nog steeds niet werden voorgelegd, heeft het Rekenhof aangedrongen op maatregelen opdat in de toekomst de beheersrekeningen binnen de wettelijke termijn zouden worden over-gelegd.   166e Cahier de la Cour des comptes 669Gestion et contrôle interne SPF Affaires étrangères – comptes de recettes 
2.4 Contrôle des gestions comptables
Il n’apparaît pas clairement dans quelle mesure la comptabilité des comptables est 
soumise périodiquement à un contrôle interne. Le contrôle des opérations comptables ne peut se limiter à vériﬁ  er si toutes les recettes et dépenses sont inscrites dans les 
états mensuels. Il convient de veiller au recouvrement et à la perception de tous les droits, au comptant ou non, nés dans les différents services et de vériﬁ  er que les dépenses sont étayées par des justiﬁ  catifs de dépense qui remplissent les conditions 
légales et réglementaires. La précision des écritures doit se reﬂ  éter dans les docu-
ments comptables (livre-journal, états des recettes et des dépenses, registre des droits, facturier, etc.).
Le service Gestion des risques du SPF pourrait examiner de quelle manière les piè-
ces devraient être mises à la disposition du fonctionnaire de surveillance pour per-mettre des contrôles sufﬁ  sants. Les aspects importants à prendre aussi en considé-
ration à cet égard seraient notamment l’archivage des ﬁ  chiers et leur verrouillage pour en interdire la modiﬁ  cation.
Un manuel relatif aux gestions comptables doit décrire les contrôles cycliques que le 
fonctionnaire de surveillance peut pratiquer. 
Les registres comptables doivent également être mis à la disposition de la Cour des 
comptes.
2.5 Mouvements de fonds entre comptables
Des recettes ont été réalisées pour le compte d’autres comptables sur trois comp-
tes postaux. Ces montants ont ensuite été transférés aux comptables disposant de l’article auquel ils peuvent être imputés déﬁ  nitivement.
La Cour des comptes a souligné qu’en vue de la transparence de la gestion ﬁ  nan-
cière et aﬁ  n de faciliter le contrôle interne et externe de la perception et de l’utilisa-
tion des fonds publics, il est essentiel d’éviter autant que possible des mouvements de fonds divers entre les comptables. Il y aurait lieu de déterminer clairement, pour chaque type de droits, quel comptable est chargé de leur perception. Celui-ci impu-terait la recette directement à l’article dont il dispose à ce titre. Au cas où un mon-tant aboutirait indûment sur un compte ﬁ  nancier, il conviendrait d’utiliser le compte 
d’ordre 87.08.01.28 pour enregistrer la dépense et la recette.
2.6 Soumission des comptes à la Cour en temps opportun
Conformément à l’article 74 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État, les 
comptes de gestion doivent être remis à la Cour des comptes avant le 1
er mars de 
l’année qui suit celle pour laquelle ils sont établis. Étant donné que bon nombre de comptes des services centraux n’avaient pas été transmis après cette date et que deux comptes n’avaient pas encore été transmis, la Cour a insisté sur la nécessité de prendre des mesures pour qu’à l’avenir, les comptes de gestion puissent être transmis dans les délais légaux. 670 166e Boek van het RekenhofMinisterie van Landsverdediging – CCB’s Beheer en Interne Controle
74 Het gaat voornamelijk om uitgaven ten laste van niet-gesplitste kredieten die zowel in het lopend 
begrotingsjaar (2007) als in het jaar nadien (2008) kunnen plaatsvinden.3 Conclusie 
Het Rekenhof heeft in 2009 opnieuw de beheren van de rekenplichtigen van de cen-
trale diensten van de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikke-lingssamenwerking onderzocht om na te gaan in welke mate aan zijn opmerkingen en aanbevelingen uit een soortgelijk onderzoek in 2006 gevolg was gegeven. Wat de rekeningperiode over 2007 en 2008 betreft, werd aan enkele opmerkingen en aanbe-velingen voldaan. Enkele belangrijke structurele knelpunten die een efﬁ  ciënt ﬁ  nanci-
eel beheer en een eenvormige, transparante en correcte ﬁ  nanciële rapportering bemoeilijken, werden echter nog steeds niet verholpen op de wijze waarop het Rekenhof dat in 2006 had gevraagd. Er worden geen concrete maatregelen in het vooruitzicht gesteld om ze te verhelpen.
M
INISTERIE  VAN LANDSVERDEDIGING  – ONTVANGSTEN  EN UITGAVEN  VERRICHT  EN 
VERANTWOORD  VIA DE CENTRALE  COMPTABILITEITSBUREAUS
De Centrale Comptabiliteitsbureaus (CCB’s) van het Ministerie van Landsverdedi-
ging hebben in 2008 ongeveer 2 miljard euro of 69 % van het totale budget van het Ministerie van Landsverdediging (2,9 miljard euro) uitgegeven. De uitgaven werden verricht door vijf buitengewone rekenplichtigen via een speciﬁ  ek systeem van kredietopeningen. De ontvangstenrekenplichtige realiseerde in dit jaar voor 216 mil-joen euro ontvangsten. 
Doordat het systeem afwijkt van de normale aanrekenings- en vereffeningsproce-
dure via het voorafgaand visum van het Rekenhof, bleken er aanzienlijke verschillen in meer en in min te zijn tussen de bedragen aangerekend op de begroting en de bedragen verantwoord in de beheersrekeningen van de rekenplichtigen.
Bovendien deed het Ministerie van Landsverdediging om liquiditeitstekorten op te 
vangen, voornamelijk in de periode 2005-2007, een beroep op extrabudgettaire alternatieve ﬁ  nancieringswijzen en verliep het ontvangsten- en uitgavenproces voor bepaalde onderdelen niet altijd transparant en conform de annaliteits- en speciali-teitsregels van de begroting.
Landsverdediging heeft wel inspanningen gedaan om de interne controle op de 
organisatie en werkingsprocessen van de CCB’s te versterken. Toch zijn de syste-men soms onvoldoende gedocumenteerd en worden ze niet eenvormig toegepast.
Het Rekenhof beveelt het Ministerie van Landsverdediging aan zich te buigen over 
de verdere handhaving van het huidige systeem van kredietopeningen en het min-stens in overeenstemming te brengen met de nieuwe wettelijke bepalingen inzake de inrichting van het Rekenhof en de comptabiliteit van de federale Staat die op 1 januari 2012 op het ministerie van toepassing zullen worden.
1 Context
1.1 Onderwerp van het onderzoekOngeveer 2 miljard euro of 69 % van het totale budget van het Ministerie van Lands-
verdediging (2,9 miljard euro) werd ten laste van de begroting 2008
74 uitgegeven via 
vijf buitengewone rekenplichtigen, en dus niet via het systeem van het voorafgaand visum of in vaste uitgaven.   166e Cahier de la Cour des comptes 671Gestion et contrôle interne Ministère de la Défense nationale – BCC
74 Il s’agit principalement de dépenses inscrites à la charge de crédits non dissociés pouvant être effec-
tuées tant pendant l’année budgétaire en cours (2007) que pendant l’année suivante (2008).3 Conclusion
La Cour des comptes a réexaminé en 2009 la gestion des comptables des services 
centraux du SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au déve-loppement aﬁ  n de vériﬁ  er dans quelle mesure une suite avait été donnée à ses obser-
vations et recommandations suite à un audit similaire en 2006. En ce qui concerne les exercices comptables 2007 et 2008, seules quelques observations et recomman-dations ont été suivies d’effet. Les importants problèmes structurels qui entravent une gestion ﬁ  nancière efﬁ  ciente et un rapportage ﬁ  nancier uniforme, transparent et 
correct n’ont pas encore été résolus de la manière suggérée par la Cour en 2006. Aucune mesure concrète n’est annoncée pour les résoudre.
M
INISTÈRE  DE LA DÉFENSE  NATIONALE  – RECETTES  ET DÉPENSES  EFFECTUÉES  ET 
JUSTIFIÉES  PAR LE BIAIS DES BUREAUX  CENTRAUX  DE COMPTABILITÉ  
Les bureaux centraux de comptabilité (BCC) du ministère de la Défense nationale 
ont dépensé en 2008 environ 2 milliards d’euros, soit 69 % du budget total du minis-tère (2,9 milliards d’euros). Les dépenses ont été réalisées par cinq comptables extraordinaires par le biais d’un système spéciﬁ  que d’ouvertures de crédit. Le comptable en recettes a réalisé au cours de cette année des recettes pour un mon-tant de 216 millions d’euros. 
L’utilisation de ce système, qui déroge à la procédure normale d’imputation et de 
liquidation par le biais du visa préalable de la Cour des comptes, a engendré des différences positives et négatives considérables entre les montants imputés au bud-get et ceux justiﬁ  és dans les comptes de gestion des comptables. 
En outre, aﬁ  n de faire face à des problèmes de liquidité, principalement au cours de 
la période 2005-2007, le département a eu recours à des modes de ﬁ  nancement alternatif hors budget. Le processus de recettes et de dépenses de certaines entités n’a pas toujours été transparent ni conforme aux règles d’annualité et de spécialité du budget. 
Malgré les efforts consentis par le ministère de la Défense nationale pour renforcer 
le contrôle interne de l’organisation et des processus de fonctionnement des BCC, les systèmes sont parfois insufﬁ  samment documentés et leur application manque d’uniformité. 
1 Contexte
1.1 Thème de l’auditEnviron 2 milliards d’euros, soit 69 % du budget total du ministère de la Défense 
nationale (2,9 milliards d’euros) ont été dépensés à la charge du budget 2008
74 par 
le biais de cinq comptables extraordinaires, c’est-à-dire en dehors du système du visa préalable et des dépenses ﬁ  xes.  672 166e Boek van het RekenhofMinisterie van Landsverdediging – CCB’s Beheer en Interne Controle
75 Daarnaast is er nog de buitengewone rekenplichtige van het kabinet van de minister van Landsverde-
diging. Deze is echter niet georganiseerd als een CCB en viel buiten het onderzoek.
76 Ook de CCB Restauratie en Hoteldienst van Defensie (RHDD) is een gewone rekenplichtige maar viel 
buiten het onderzoek. De CCB RHDD legt als staatsdienst met afzonderlijk beheer rekeningen voor aan het Rekenhof en verschilt budgettair volledig van de andere CCB’s.
77 Huren en huurwaarborgen, afrekening kredietkaarten, vergoedingen Operaties & Training, marsbevelen.
78 Lokale aankopen kleiner dan 2.500 euro excl. btw, medische kosten, telefoonkosten, werkingskosten 
Operaties & Training.Deze buitengewone rekenplichtigen, Centrale Comptabiliteitsbureaus (CCB) genaamd75, 
krijgen hun fondsen ter beschikking via het systeem van kredietopeningen.
Daarnaast was een gewone rekenplichtige, eveneens CCB genoemd, belast met de 
inning van de ontvangsten, voor een bedrag van 216 miljoen euro in 2008.
Deze zes CCB’s76 situeren zich binnen de Algemene Directie Budget en Financiën 
(DGBF) van het Ministerie van Landsverdediging, meer bepaald bij de sectie Finan-ciële Boekhouding van  de divisie Financiële en Begrotingsuitvoering (BFA-B). Ze 
leggen als rekenplichtigen rekening af aan het Rekenhof over het gebruik van hun fondsen: 
CCB Bezoldigingen (hierna: CCB 20): alle wedden, toelagen en vergoedingen • 
van de militairen en het burgerpersoneel van Landsverdediging (1,8 miljard euro);
CCB 17: getarifeerde • 
77 en niet-getarifeerde78 uitgaven (102 miljoen euro) via 
een tachtigtal onderrekenplichtigen;
CCB BMSO (Belgian Military Supply Ofﬁ  ce): aankopen in de VS en Canada, • 
voornamelijk in het kader van het F16-programma (65 miljoen euro);
CCB Atta Def: werkingskosten van militaire attachés in het buitenland (1,5 mil- • 
CCB SGRS (Service Général du Renseignement et de la Sécurité): werkings- • 
kosten militaire inlichtingendienst (1,7 miljoen euro);
CCB Ontvangsten: ontvangsten allerlei en prestaties geleverd aan derden • 
(216 miljoen euro ontvangsten).
Het Rekenhof heeft de ontvangsten en uitgaven onderzocht die deze CCB’s verrich-
ten en verantwoorden. Het evalueerde ook de organisatie en werking van DGBF m.b.t. deze ontvangsten en uitgaven. De CCB’s vormen immers het sluitstuk van een geïntegreerd systeem van berekening, vaststelling, vereffening, ordonnancering, betaling en boekhoudkundige registratie van rechten dat is opgezet binnen DGBF.
Het onderzoek wil een antwoord geven op de vraag of de organisatie, de instructies, 
de procedures en de interne controle binnen het Ministerie van Landsverdediging, toereikend zijn om te kunnen waarborgen dat:
1. de raming van de begrotingskredieten en het ritme van de toewijzing via kre-
dietopening van de fondsen aan de rekenplichtigen en de onderrekenplichtigen aansluiten bij de reële uitgavenbehoeften;  166e Cahier de la Cour des comptes 673Gestion et contrôle interne Ministère de la Défense nationale – BCC
75 À ces BCC s’ajoute le comptable extraordinaire du cabinet du ministre de la Défense. Celui-ci n’a pas 
été examiné dans le cadre de l’audit, étant donné qu’il n’est pas organisé en BCC.
76 Le BCC Service de restauration et d’hôtellerie de la Défense (SRHD) est un autre comptable ordi-
naire, mais il n’a pas fait partie de l’audit. Ce BCC transmet ses comptes à la Cour des comptes en tant que service de l’État à gestion séparée et diffère totalement sur le plan budgétaire des autres BCC.
77 Loyers et garanties locatives, décompte des cartes de crédits, indemnités Opérations & Entraînement, 
ordres de marche.
78 Achats locaux inférieurs à 2.500 euros hors TVA, frais médicaux, frais téléphoniques, frais de fonction-
nement Opérations & Entraînement.Ces comptables extraordinaires, dénommés « bureaux centraux de comptabilité (BCC) »
75, reçoivent leurs fonds par le biais du système des ouvertures de crédit. 
Par ailleurs, un comptable ordinaire (BCC également) a été chargé de la perception 
des recettes, lesquelles se sont élevées à 216 millions d’euros en 2008. 
Ces six BCC76 se situent au sein de la Direction générale du budget et des ﬁ  nances 
(DGBF) du ministère de la Défense nationale (ci-après « Défense »), et plus particu-lièrement auprès de la section Comptabilité ﬁ  nancière de la division Exécution ﬁ  nan-
cière et budgétaire (BFA-B). En tant que comptables, ils rendent compte de l’utilisa-tion de leurs fonds à la Cour des comptes : 
BCC Rémunérations (ci-après « BCC 20 ») : ensemble des traitements, allo- • 
cations et indemnités des militaires et du personnel civil de la Défense (1,8 milliard d’euros) ;
BCC 17 : dépenses tarifées • 
77 et non tarifées78 (102 millions d’euros) par le 
biais d’environ 80 sous-comptables ; 
BCC BMSO ( • Belgian Military Supply Ofﬁ  ce ) : achats effectués aux États-
Unis et au Canada, principalement dans le cadre du programme F16 (65 mil-lions d’euros) ;
BCC Atta Def : frais de fonctionnement d’attachés militaires à l’étranger • 
(1,5 million d’euros) ;
BCC SGRS (Service général du renseignement et de la sécurité) : frais de • 
fonctionnement du service du renseignement (1,7 million d’euros) ;
BCC Recettes : recettes diverses et prestations à des tiers (recettes de 216 mil- • 
lions d’euros en 2008).
La Cour des comptes a examiné les recettes et les dépenses effectuées et justiﬁ  ées 
par le biais de ces BCC. Elle a également évalué l’organisation et le fonctionnement de la Direction générale du budget et des ﬁ  nances (DGBF) en ce qui concerne ces 
recettes et dépenses. Les BCC constituent, en effet, la pierre angulaire du système intégré créé, au sein de cette direction générale, en vue du calcul, de la constatation, de la liquidation, de l’ordonnancement, du paiement et de l’enregistrement comptable des droits. 
L’audit avait pour objectif de savoir si l’organisation, les instructions, les procédures 
et le contrôle interne au sein de la Défense sont sufﬁ  sants pour pouvoir garantir ce 
qui suit :
1. L’estimation des crédits budgétaires et le rythme de l’attribution, par une 
ouverture de crédit, des fonds aux comptables et aux sous-comptables corres-pondent aux besoins réels en matière de dépenses. 674 166e Boek van het RekenhofMinisterie van Landsverdediging – CCB’s Beheer en Interne Controle
79 Vastgelegd in het koninklijk besluit van 17 augustus 2007 betreffende het interne controlesysteem 
binnen sommige diensten van de federale uitvoerende macht.
80 Koninklijk besluit van 17 juli 1991 houdende coördinatie van de gecoördineerde wetten op de rijks-
comptabiliteit. De wet van 22 mei 2003 houdende organisatie van de begroting en van de comptabili-teit van de federale Staat treedt voor het Ministerie van Landsverdediging maar integraal in werking met ingang van 1 januari 2012.2. de berekening, vaststelling, vereffening, ordonnancering van de rechten onder 
verantwoordelijkheid van DGBF, de ontvangst of betaling van deze rechten via de centrale rekenplichtigen en de onderrekenplichtigen, alsook de boekhoud-kundige registratie ervan overeenstemmen met de wet- en regelgeving, bv. op het vlak van autorisatie, tijdigheid, volledigheid, juistheid, bestaan, waardering en rubricering;
3. de ﬁ  nanciële rapportering via de beheersrekeningen van de CCB’s of via 
andere kanalen het mogelijk maakt tijdig en transparant verantwoording af te leggen over het beheer van de gelden;
4. alle ontvangsten en uitgaven volgens dezelfde normen worden aangerekend 
op de uitvoeringsrekening van de begroting van de Staat;
5. de inningen en betalingen van deze rechten alsook het beheer van de gelden 
via de CCB’s op de meest efﬁ  ciënte wijze gebeuren en in overeenstemming 
met de geldende voorschriften;
6. de CCB’s via schatkistvoorschotten, interne transfers en orderekeningen van 
de Thesaurie transparant en in overeenstemming met de geldende regelgeving worden geﬁ  nancierd.
1.3 Wettelijk en reglementair kader
Het onderzoek heeft de organisatie en de werking van DGBF getoetst aan de normen 
op het vlak van interne controle, o.m. de internationale normenkaders van COSO (ERM)
79 en INTOSAI. Volgende punten kwamen daarbij aan bod:
de controleomgeving (o.a. organisatie en beleid op vlak van verantwoordelijk- • 
heden en delegatie, beleid en strategie op vlak van risicobeheersing, middelen en beheersinstrumenten);
de risicobeoordeling (de wijze waarop Landsverdediging de risico’s m.b.t. het • 
projectverloop identiﬁ  ceert en beoordeelt naar impact en waarschijnlijkheid);
adequate en effectieve beheersings- of controleactiviteiten (doelstelling van • 
controle, intensiteit van de interne controle, aanwending van resultaten, aan-dacht voor normen van ﬁ  nanciële verslaggeving: autorisatie, tijdigheid, volle-
digheid, juistheid, bestaan, waardering en rubricering);
informatie- en communicatie (beschikbaarheid van controleresultaten); • 
monitoring (aanwending van de controleresultaten). • 
Daarnaast werd getoetst of, rekening houdende met de gecoördineerde wetten op 
de rijkscomptabiliteit (GWRC)
80 en de regelgeving op het personeel van Landsverde-
diging, de interne controleactiviteiten van Landsverdediging in overeenstemming zijn met de normen die het departement zichzelf heeft opgelegd, zoals het Reglement over de Financiële Administratie (“P1”)
Tot slot werd nagegaan of de praktijk bij Landsverdediging overeenstemt met de wet 
van 29 oktober 1846 op de inrichting van het Rekenhof.  166e Cahier de la Cour des comptes 675Gestion et contrôle interne Ministère de la Défense nationale – BCC
79 Prévu par l’arrêté royal du 17 août 2007 relatif au système de contrôle interne dans certains services 
du pouvoir exécutif fédéral.
80 Arrêté royal du 17 juillet 1991 portant coordination des lois sur la comptabilité de l’État. La loi du 
22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité fédérale n’entrera en vigueur dans son intégralité que le 1
er janvier 2012 pour le ministère de la Défense nationale.2. Le calcul, la constatation, la liquidation et l’ordonnancement des droits placés 
sous la responsabilité de la DGBF, la réception ou le paiement de ces droits par le biais des comptables centraux et des sous-comptables, ainsi que leur enregistrement comptable sont conformes à la législation et aux règles en vigueur sur les plans notamment des normes d’autorisation, de ponctualité, d’exhaustivité, d’exactitude, d’existence, de valorisation et de classement en rubriques.
3. Le rapportage ﬁ  nancier par le biais des comptes de gestion des BCC ou 
d’autres canaux permet de justiﬁ  er de manière transparente et en temps voulu 
la gestion des deniers.
4. L’ensemble des recettes et des dépenses sont imputées au compte d’exécu-
tion du budget de l’État selon des normes identiques.
5. Les perceptions et les paiements de ces droits ainsi que la gestion des deniers 
par le biais des BCC sont effectués avec un maximum d’efﬁ  cacité et confor-
mément aux prescriptions en vigueur.
6. Le ﬁ  nancement des BCC par le biais d’avances de trésorerie, de transferts 
internes et de comptes d’ordre de la Trésorerie est effectué de manière trans-parente et conformément aux dispositions en vigueur.
L’audit a examiné en premier lieu l’organisation et le fonctionnement de la DGBF à 
la lumière des normes de contrôle interne, notamment les cadres normatifs interna-tionalement admis tels que le Coso (ERM)
79 et les normes de l’Intosai. Les points 
suivants ont été abordés :
environnement de contrôle (notamment, l’organisation et la politique menée • 
en ce qui concerne les responsabilités et la délégation ; la politique et la stra-tégie concernant la maîtrise des risques, les moyens et les instruments de gestion) ;
évaluation des risques (la manière dont la Défense identiﬁ  e les risques relatifs • 
au déroulement des projets et évalue leur impact et probabilité) ; 
activités de maîtrise ou de contrôle adéquates et efﬁ  caces (objectif du contrôle, • 
intensité du contrôle interne, utilisation des résultats, prise en compte des normes de rapportage ﬁ  nancier : autorisation, ponctualité, exhaustivité, exacti-
tude, existence, valorisation et classement en rubriques) ;
information et communication (disponibilité des résultats du contrôle) ; • 
pilotage (utilisation des résultats du contrôle). • 
En outre, l’audit a examiné si, en tenant compte des lois coordonnées sur la compta-
bilité de l’État (LCCE)
80 ainsi que de la législation et de la réglementation relatives 
au personnel de la Défense, les activités de contrôle interne de la Défense sont conformes aux normes que le département s’est imposées, comme le règlement de l’administration ﬁ  nancière (« P1 »).
Enﬁ  n, l’audit a vériﬁ  é que la pratique en vigueur à la Défense respecte la loi du 
29 octobre 1846 portant organisation de la Cour des comptes.  676 166e Boek van het RekenhofMinisterie van Landsverdediging – CCB’s Beheer en Interne Controle
81 In het uitgebreide verslag aan de administratie en de minister van Landsverdediging werden de zes 
onderzoeksvragen uitgebreid beantwoord. Ook de technische vaststellingen m.b.t. het uitgaven- en ontvangstenproces en de rekeningaﬂ  egging kwamen in dat verslag aan bod.1.4 Onderzoeksmethode
Het onderzoek werd ter plaatse uitgevoerd in 2008. Waar mogelijk en relevant 
werden de cijfergegevens geactualiseerd aan de hand van de rekeningen over het jaar 2008.
Op basis van een analyse van de relevante documentatie, interviews en dossiertes-
ten werden de systemen van interne beheersing beschreven, geanalyseerd en getest op hun sterktes en zwaktes.
Het Rekenhof kondigde op 16 april 2008 zijn onderzoek aan bij de minister van 
Landsverdediging, bij de Chef Defensie (CHOD) en bij DGBF.
Op 16 juni 2009 werden de conclusies van het onderzoek voorgesteld aan de admi-
nistratie van Landsverdediging. Vervolgens werd het voorontwerp van verslag voor-gelegd aan de CHOD. Die antwoordde op 21 augustus 2009 dat de conclusies en aanbevelingen, voor zover ze al geen aanleiding hebben gegeven tot interne ver-beteringen, verder zouden worden uitgevoerd en opgevolgd. Met dit antwoord werd rekening gehouden in het ontwerpverslag dat op 10 september 2009 ter commentaar aan de minister van Landsverdediging werd gestuurd. Zijn reactie, ontvangen op 29 oktober 2009, wordt in punt 4 kort toegelicht. 
Dit artikel gaat voornamelijk in op de begroting van de kredieten bestemd voor 
omzetting naar fondsen voor de CCB’s, de aanrekening daarvan op de begroting en in de beheersrekeningen, de controleomgeving en het risicobeheer
81.
2.1 Begrotingscyclus
Dit punt behandelt de cyclus van begrotingsopmaak, de toewijzing van fondsen via 
kredietopening en andere kanalen, de begrotingsaanrekening en de rapportering via beheersrekeningen. 
De buitengewone rekenplichtigen verrichten hun uitgaven in principe met fondsen die 
ze tijdens het begrotingsjaar volgens een vastgelegde betaalkalender verkrijgen via een systeem van kredietopeningen, die op hun beurt worden aangerekend op de vastleggings- en ordonnanceringskredieten in de algemene uitgavenbegroting.   166e Cahier de la Cour des comptes 677Gestion et contrôle interne Ministère de la Défense nationale – BCC
81 Dans le rapport à l’administration et au ministre de la Défense nationale, les six questions d’audit ont 
été traitées en détail. Les constatations techniques relatives au processus de dépenses et de recettes et à la reddition des comptes y ont également été abordées.1.4 Méthode d’audit
L’audit a été exécuté sur place en 2008. Dans la mesure du possible et pour autant 
qu’elles soient pertinentes, les données chiffrées ont été actualisées à l’aide des comptes de l’année 2008.
À partir d’une analyse de la documentation pertinente, d’entretiens et de tests de 
dossiers, les systèmes de contrôle interne ont été décrits et analysés, et leurs points forts et faibles, testés.
La Cour des comptes a annoncé son audit le 16 avril 2008 au ministre de la Défense 
nationale, au chef de la Défense (CHOD) et à la DGBF.
Les conclusions de l’audit ont été présentées le 16 juin 2009 à l’administration de la 
Défense. L’avant-projet de rapport a ensuite été soumis au CHOD. Celui-ci a annoncé par une lettre du 21 août 2009 que, pour autant qu’elles n’aient pas encore donné lieu à des améliorations internes, les conclusions et les recommandations seront exploitées et suivies. Cette réponse a été intégrée dans le projet de rapport adressé pour commentaire au ministre de la Défense nationale le 10 septembre 2009. La réaction du ministre, reçue le 29 octobre 2009, est brièvement commentée au point 4.
Le présent article aborde principalement le budget des crédits destinés à être conver-
tis en fonds pour les BCC, leur imputation au budget et dans les comptes de ges-tion, ainsi que l’environnement de contrôle et la gestion des risques
81.
2.1 Cycle budgétaire
Ce point traite du cycle de la confection du budget, de l’attribution de fonds par le 
biais d’ouvertures de crédit et d’autres canaux, de l’imputation budgétaire et du rap-portage au niveau des comptes de gestion. 
Les comptables extraordinaires effectuent en principe leurs dépenses à l’aide de 
fonds qu’ils reçoivent pendant l’année budgétaire, selon un calendrier de paiement déterminé, par le biais d’un système d’ouvertures de crédit qui sont à leur tour impu-tées à la charge des crédits d’engagement et d’ordonnancement du budget général des dépenses.  678 166e Boek van het RekenhofMinisterie van Landsverdediging – CCB’s Beheer en Interne Controle
82 De structuur van de federale begroting (op basis van programma’s, activiteiten en basisallocaties) 
wordt binnen Landsverdediging verder functioneel onderverdeeld in zgn. verbruiksprogramma’s. Die zijn geordend via “budgettaire catalogi” volgens de aard van de uitgaven. De vier “budgettaire anten-nes” hebben de eindverantwoordelijkheid over het beheer van de kredieten. Zij beheren telkens een budgettaire catalogus en volgen daarvan het kredietverbruik en de kosten op, en kennen de gebruiks-rechten toe aan andere eenheden en diensten. 2.1.1 Wettelijke basis voor de vereffeningswijze via kredietopeningHet gebruik van kredietopeningen steunt enerzijds op artikel 15, 1
e lid, 1°, van de 
wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het Rekenhof en anderzijds op diverse begrotingsruiters in de jaarlijkse uitgavenbegroting. Ook in de gevallen waarin de begrotingswet voorziet in het gebruik van geldvoorschotten (artikel 15, 1
e, 2°, van 
die wet) wordt eveneens gebruik gemaakt van kredietopeningen. De wijze waarop Landsverdediging deze kredietopeningen verantwoordt, is speciﬁ  ek en steunt op een 
aanvaarde administratieve praktijk die afwijkt van de bij ministerieel besluit vastge-legde instructies van de Thesaurie. 
Uit het onderzoek van het Rekenhof blijkt dat de werkelijke uitgaven van Lands-
verdediging de afgelopen jaren sterk afweken van de uitgaven die op de begroting (op basis van ramingen) werden aangerekend (zie tabel 4). Dat maakt op zich al een aanpassing van het systeem noodzakelijk 
Bovendien strookt dit systeem, dat ook afwijkt van het voorafgaand visum van het 
Rekenhof, niet meer met de wet van 22 mei 2003 houdende de organisatie van de begroting en van de comptabiliteit van de federale Staat en de wet van 22 mei 2003 tot wijziging van de wet van 29 oktober 1846 op de inrichting van het Rekenhof. Beide wetten zijn vanaf 1 januari 2012 ook op het Ministerie van Landsverdediging van toepassing en heffen de wetsbepalingen vermeld in de eerste alinea op. Hierdoor verdwijnt dan ook de belangrijkste bestaansreden en de rechtsbasis voor het sys-teem van de CCB’s.
Luidens artikel 66 van de wet van 22 mei 2003 kan de minister van Financiën nog 
wel voorschotten aan rekenplichtigen toekennen om uitgaven te dekken waarvan de koning de aard vastlegt. Het was echter niet de bedoeling van de wetgever het uit-gebreide gebruik van geldvoorschotten in stand te houden maar het te beperken tot de uitzonderlijke gevallen waarin contante betalingen van kleine uitgaven noodzake-lijk zijn.
Door de nieuwe wetgeving zal ook de wijze waarop de CCB’s hun fondsen toegewe-
zen krijgen en hun ontvangsten en uitgaven boeken, moeten worden aangepast. Het systeem van kredietopeningen verdwijnt immers en het begrip vastgestelde rechten krijgt een nieuwe invulling. Ook niet-gesplitste kredieten en overgedragen kredieten verdwijnen uit de begrotingscyclus en de principes van het dubbel boekhouden en begrotingsboekhouding op basis van vastgestelde rechten zoals voorzien in FEDCOM zullen moeten worden toegepast.
2.1.2 Raming van de uitgavenkredieten
Er wordt geen afzonderlijke begroting opgemaakt per CCB. De “budgettaire anten-nes”
82 weten echter vrij precies welk deel van de uitgavenkredieten zij via krediet-
opening zullen omzetten in fondsen voor de CCB’s. Ze delen die informatie echter niet vooraf niet mee aan de dienst Divisie Planning, Opmaak en Opvolging van de Begroting van DGBF (BFB). Deze centrale ﬁ  nanciële dienst (de “budgettaire piloot”) 
kan bijgevolg bij de opmaak van de begroting geen rekening houden met de veref-feningswijze van de uitgaven (via directe aanrekening of via de CCB’s). Omdat BFB   166e Cahier de la Cour des comptes 679Gestion et contrôle interne Ministère de la Défense nationale – BCC
82 À la Défense, la structure du budget fédéral (basée sur des programmes, activités et allocations de 
base) est encore subdivisée en programmes de consommation sur le plan fonctionnel. Ceux-ci sont classés à l’aide des catalogues budgétaires en fonction de la nature des dépenses. Les quatre anten-nes budgétaires assument la responsabilité ﬁ  nale de la gestion des crédits. Elles gèrent chacune un 
catalogue budgétaire à l’aide duquel elles assurent le suivi de la consommation des crédits et des frais ainsi que l’octroi des droits d’usage aux autres services et unités.2.1.1 Base légale pour la liquidation par le biais d’une ouverture de créditL’utilisation du système d’ouvertures de crédit repose, d’une part, sur l’article 15, alinéa 1
er, 1°, de la loi du 29 octobre 1846 relative à l’organisation de la Cour des 
comptes et, d’autre part, sur divers cavaliers budgétaires repris dans le budget annuel des dépenses. La Défense fait aussi appel aux ouvertures de crédit dans les cas où la loi budgétaire prévoit l’utilisation d’avances de fonds (article 15, 1
e, 2°, de 
la loi précitée). Le mode de justiﬁ  cation de ces ouvertures de crédit par la Défense 
est spéciﬁ  que et se base sur une pratique administrative acceptée qui déroge aux 
instructions de la Trésorerie ﬁ  xées par arrêté ministériel. 
L’audit de la Cour a révélé que, ces dernières années, les dépenses réelles de la 
Défense se sont fortement écartées des dépenses imputées, sur la base d’estima-tions, au budget (voir tableau 4), ce qui en soi déjà rend nécessaire l’adaptation de ce système.
De plus, le système actuel, qui déroge au visa préalable de la Cour des comptes, ne 
respecte pas les dispositions de la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral et de la loi du 22 mai 2003 modiﬁ  ant la loi du 
29 octobre 1846 relative à l’organisation de la Cour des comptes. Ces deux lois seront d’application à la Défense à partir du 1
er janvier 2012, abrogeant ainsi les 
dispositions légales énumérées plus haut. Ainsi disparaîtra dès lors la principale rai-son d’être et la base légale du système des BCC. 
En vertu de l’article 66 de la loi du 22 mai 2003, le ministre des Finances peut encore 
octroyer des avances aux comptables aﬁ  n de couvrir des dépenses dont la nature est 
déterminée par le Roi. L’objectif du législateur n’est toutefois pas de conserver l’uti-lisation étendue des avances de fonds, mais de la limiter aux cas exceptionnels dans lesquels des paiements comptants de petites dépenses sont nécessaires.
La nouvelle législation impliquera également de modiﬁ  er la manière dont les BCC 
reçoivent leurs fonds et comptabilisent leurs recettes et leurs dépenses, puisqu’elle entraîne la disparition du système des ouvertures de crédit et la redéﬁ  nition de la notion des droits constatés. En outre, les crédits non dissociés et les crédits reportés disparaîtront aussi du cycle budgétaire et les principes de la comptabilité en partie double et de la comptabilité budgétaire sur la base de droits constatés comme le prévoit Fedcom devront être appliqués.
2.1.2 Estimation des crédits de dépenses
Il n’est pas établi de budget distinct par BCC. Les « antennes budgétaires »
82 savent 
par contre de manière assez précise quelle partie des crédits de dépenses elles convertiront en fonds pour les BCC par le biais d’une ouverture de crédit. Elles n’en informent toutefois pas préalablement la division Planning, Programmation, Établis-sement et Suivi du budget de la DGBF (BFB). Ce service ﬁ  nancier centralisateur (le 
« pilote budgétaire ») ne peut, dès lors, pas tenir compte du mode de liquidation des dépenses (imputation directe ou imputation via les BCC) lors de la confection du  680 166e Boek van het RekenhofMinisterie van Landsverdediging – CCB’s Beheer en Interne Controle
83 Volgens dit principe mochten de ordonnanceringskredieten niet volledig worden gebruikt. De begro-
tingsdoelstellingen voor de primaire uitgaven werden gemonitord om de ordonnanceringen beter te kunnen beheersen.evenmin beschikt over beheersinformatie over de concrete uitgaven die met deze fondsen worden gerealiseerd, beperkt zijn rol zich tot het toetsen van de ﬁ  nanciële 
haalbaarheid van de budgetvoorstellen en de toepassing van de globale richtlijnen van de FOD Budget & Beheer. 
Maar ook de budgettaire antennes gebruiken slechts globale informatie over de 
gerealiseerde uitgaven. Nochtans blijkt dat zowel de kalender van omzetting van de kredieten als het volume van deze fondsen niet optimaal zijn afgestemd op de behoeften van de CCB’s. 
Budgettair relevante informatie stroomt dus te weinig door en gegevens over begro-
tingsuitvoering worden te weinig aangewend voor de monitoring van het globale budget.
2.1.3  Aanrekening op de begroting van de uitgaven en alternatieve ﬁ  nancierings-
kanalen
De opmaak van de begroting en de uitvoering ervan voor de kredieten die naar fond-sen worden omgezet vormen twee zo goed als geïsoleerde processen. Dit zorgt voor disfuncties en een gebrek aan transparantie.
Het onderzoek van het Rekenhof wijst uit dat de wijze waarop de kredieten uitge-
trokken op de begroting worden omgezet in fondsenvoorschotten ertoe leidt dat de aanrekening van de uitgaven op de begroting aanzienlijk afwijkt van de aanrekening van de uitgaven in de beheersrekeningen van de CCB’s.
De CCB’s geven aan dat de omzetting van kredieten naar fondsen soms veel tijd in 
beslag neemt (tot enkele maanden), ondanks het gestandaardiseerde vereffenings-proces, waarbij wordt uitgegaan van een richttermijn van zes weken voor de uit-voering van de omzetting in fondsen. Dit zou op bepaalde ogenblikken liquiditeits-tekorten veroorzaken. 
Het onderzoek van het Rekenhof toont echter aan dat een betere verklaring voor de 
tekorten allicht ligt in het interne kredietbeheer van Landsverdediging ten gevolge van het ankerprincipe
83. De budgettaire antennes volgen immers, in samenwerking 
met de Divisie Financiële en Begrotingsuitvoering van DGBF (BFA), minutieus het verbruik van de begrotingskredieten op en wegen daarbij voortdurend af of ze de kredieten ter beschikking stellen voor omzetting naar fondsen of de uitgaven laten vereffenen via het voorafgaand visum (o.a. met het oog op de afbetaling van inves-teringsschulden). Bijgevolg kan het niet anders dan dat de bevoegde instanties bewust te weinig fondsen omzetten en de tekorten van de CCB’s opvingen door bijkomende liquiditeiten te genereren via onderlinge leningen en de orderekening van de Thesaurie.
De tekorten worden veroorzaakt doordat de fondsen uit de begroting onvoldoende 
afgestemd zijn op de reële uitgaven en ﬁ  nancieringsbehoeften. Deze tekorten leidden 
ertoe dat de CCB’s soms hun betalingen uitstellen (a), of, om hun liquiditeits tekorten 
op te vangen, gebruik maken van alternatieve ﬁ  nancieringswijzen door onderling te 
lenen (b) of door geldtransfers vanuit orderekeningen van de Thesaurie (c).  166e Cahier de la Cour des comptes 681Gestion et contrôle interne Ministère de la Défense nationale – BCC
83 Du temps du principe de l’ancre, les crédits d’ordonnancement ne pouvaient pas être utilisés complè-
tement et les objectifs budgétaires pour les dépenses primaires faisaient l’objet d’un monitoring aﬁ  n de 
mieux maîtriser les ordonnancements. budget. Comme il ne dispose pas davantage d’informations de gestion sur les dépen-ses concrètes réalisées avec ces fonds, son rôle se limite au contrôle de la faisabilité ﬁ nancière des propositions budgétaires et à l’application des directives globales du 
SPF Budget et Contrôle de la gestion. 
De même, les antennes budgétaires n’utilisent que des informations globales sur les 
dépenses réalisées. Or, il apparaît que la concordance entre, d’une part, les besoins des BCC et, d’autre part, le calendrier de la conversion des crédits et le volume de ces fonds n’est pas optimale. 
Les informations budgétaires pertinentes ne circulent donc pas assez et les données 
relatives à l’exécution du budget ne sont pas sufﬁ  samment utilisées pour piloter le 
budget global. 
2.1.3 Imputation au budget des dépenses et canaux de ﬁ  nancement alternatif
La confection et l’exécution du budget en ce qui concerne les crédits convertis en fonds constituent deux processus quasiment isolés, ce qui entraîne des dysfonction-nements et un manque de transparence. 
L’audit de la Cour des comptes révèle que la manière dont les crédits inscrits au 
budget sont convertis en avances de fonds a pour conséquence que l’imputation des dépenses au budget s’écarte considérablement de l’imputation des dépenses aux comptes de gestion des BCC. 
Les BCC signalent que la conversion de crédits en fonds prend parfois beaucoup de 
temps (jusqu’à quelques mois), malgré le processus de liquidation standardisé, qui prévoit un délai indicatif de six semaines pour l’exécution de la conversion en fonds. Ce long délai entraîne des déﬁ  cits de liquidités à certains moments. 
L’audit de la Cour montre cependant que la meilleure explication se situerait plutôt 
au niveau de la gestion interne des crédits au sein de la Défense suite à l’application du principe de l’ancre
83. En effet, les antennes budgétaires effectuent, en collabora-
tion avec la division Exécution ﬁ  nancière et budgétaire (BFA), un monitoring minu-
tieux de la consommation des crédits budgétaires et comparent en permanence la mise à disposition de crédits destinés à être convertis en fonds et la liquidation des dépenses par le biais du visa préalable (notamment en vue du remboursement des dettes d’investissement). Par conséquent, la seule explication est que les instances compétentes ne convertissent pas délibérément sufﬁ  samment de moyens et résol-
vent les déﬁ  cits des BCC en générant des liquidités supplémentaires par le biais de 
prêts mutuels et du compte d’ordre de la Trésorerie.
Les déﬁ  cits sont probablement aussi causés par le fait que les fonds budgétaires ne 
sont pas sufﬁ  samment mis en concordance avec les dépenses réelles et les besoins 
de ﬁ nancement. Ces déﬁ  cits entraînent parfois (a) un report de paiements par les 
BCC, (b) le recours, pour résoudre leurs problèmes de liquidités, à des modes de ﬁ nancement alternatif tels les prêts mutuels ou (c) des transferts de crédits prove-
nant de comptes d’ordre de la Trésorerie.  682 166e Boek van het RekenhofMinisterie van Landsverdediging – CCB’s Beheer en Interne Controle
a) Buitenlandse betalingen kunnen bijvoorbeeld worden uitgesteld. Voor die 
betalingen doet Landsverdediging een beroep de Nationale Bank van België (NBB). Die “preﬁ  nanciert” de buitenlandse betalingen door de omzetting van 
euro in dollar ten behoeve van aankopen van CCB BMSO in de VS en Canada, en vordert de omgezette bedragen terug van Landsverdediging. Die laatste stort de sommen echter niet onmiddellijk terug, waardoor deze middelen op korte termijn voor andere uitgaven beschikbaar zijn (zie tabel 1).
Tabel 1 – Overzicht van stortingen en terugbetalingen tussen NBB en CCB BMSO 
Jaar Storting NBB Jaar
terugbetalingTerugbetaald 
BMSO%
2005 39.605.536 2005 9.904.479 25 %
2006 29.701.056 75 %
2006 49.684.050 2006 9.971.516 20 %
2007 39.712.533 80 %
2007 41.828.379 2007 9.930.928 24 %
2008 31.897.451 76 %
2008 54.583.086 2008 49.094.513 90 %
2009 5.488.573 10 %
Totaal 185.701.050 185.701.050
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van gegevens van Landsverdediging
Uit de tabel blijk dat in de jaren 2005 tot en met 2007 BMSO tot 80 % van de 
door de NBB “gepreﬁ  nancierde” bedragen pas een jaar later terugbetaalde.
b) Een oplossing om liquide middelen te creëren werd gevonden in onderlinge 
leningen. Vooral CCB BMSO fungeerde als tijdelijk ﬁ  nancieringskanaal voor 
de andere CCB’s. Die CCB beschikt immers over grote kasreserves met het oog op transacties m.b.t. militair materieel in de VS. Keerzijde van deze vorm van ﬁ  nanciering (buiten begroting) is dat de CCB’s in hun boekhouding uit-gaven op bepaalde basisallocaties in deﬁ  cit aanrekenen.  166e Cahier de la Cour des comptes 683Gestion et contrôle interne Ministère de la Défense nationale – BCC
a) Les paiements à l’étranger peuvent être reportés. Pour ces paiements, la 
Défense a recours à la Banque nationale de Belgique (BNB). La BNB « préﬁ  -
nance » les paiements à l’étranger en convertissant en dollars les montants libellés en euros destinés à des achats effectués par le BCC BMSO aux États-Unis et au Canada, et réclame les montants convertis à la Défense, qui ne rembourse pas les sommes immédiatement, de sorte que ces moyens sont disponibles à court terme pour d’autres dépenses. Voir tableau 1.
Tableau 1 – Relevé des versements et remboursements entre la BNB et le BCC BMSO 
Année Versement de
la BNBAnnée de
remboursementMontant
remboursé par 
BMSO%
Total 185.701.050 185.701.050
Source : tableau établi par la Cour des comptes à partir des données du ministère de la Défense 
nationale
Le tableau fait apparaître qu’au cours des années 2005 à 2007, le BCC BMSO 
n’a remboursé qu’un an plus tard jusqu’à 80 % des montants « préﬁ  nancés » par 
la BNB.
b) L’organisation d’un système de prêts mutuels s’est avérée une solution per-
mettant la création de liquidités. C’est surtout le BCC BMSO qui a servi de canal de ﬁ  nancement temporaire des autres BCC. Ce dernier dispose, en effet, de réserves de caisse importantes en vue des transactions relatives au matériel militaire aux États-Unis. Le revers de cette forme de ﬁ  nancement (hors budget) est que les BCC imputent dans leur comptabilité des dépenses à certaines allocations de base en déﬁ  cit. 684 166e Boek van het RekenhofMinisterie van Landsverdediging – CCB’s Beheer en Interne Controle
84 Landsverdediging preﬁ  nanciert de uitgaven voor deze personeelsleden en kan daartoe een beroep 
doen op de vermelde orderekening; de terugstortingen daarvan door de derden (ontvangsten) worden eveneens gerecupereerd via de orderekening. Het bestaan en gebruik van deze orderekeningen wordt geregeld door artikel 91 van de GWRC.Tabel 2 – Geldtransfers tussen rekenplichtigen (bedragen in euro)
Jaar CCB 20 CCB 17 CCB Atta Def CCB BMSO
Totaal 2000 0 − 8.676.270 8.676.270 0 Totaal 2001 21.742.351 245.807 2.478.933 − 24.467.091 
Totaal 2002 9.000.000 30.000.000 0 − 39.000.000 
Totaal 2003 − 10.000.000 10.000.000 0 0 Totaal 2004 35.000.000 15.000.000 0 − 50.000.000 
Totaal 2005 81.000.000 − 13.000.000 0 − 68.000.000 
Totaal 2006 44.270.000 15.730.000 0 − 60.000.000 Totaal 2007 65.600.000 5.700.000 − 1.800.000 − 69.500.000 
Totaal 2008 − 5.338.295 21.338.295 0 − 16.000.000 
Eindtotaal 241.274.056 76.337.831 9.355.204 − 326.967.091 
Deze bedragen zijn inmiddels aangezuiverd met uitzondering van de leningen 
tussen CCB 17 en CCB Atta Def in 2000 en 2001 (11,1 miljoen euro).
De onderlinge leningen en de deﬁ  citaire aanrekeningen blijken overigens struc-
tureel en worden als normaal beschouwd binnen het werkproces van de CCB’s, niettegenstaande de kredietopeningen met omzetting naar fondsen er op zich-zelf al moeten voor zorgen dat liquide middelen soepel aan de CCB’s ter beschikking kunnen worden gesteld en de omzettingstermijn in principe rela-tief kort kan zijn.
De onderling ontleende bedragen worden achteraf wel geregulariseerd maar 
veroorzaken secundaire transacties die onvoldoende tot uiting komen in de beheersrekeningen. Ze houden ook bijkomende risico’s in, zoals laattijdige terugbetalingen tussen de CCB’s onderling, een afhankelijkheid van (laat)-tijdig terbeschikkinggestelde nieuwe fondsen door de budgettaire antennes of het voorkomen van budgettair weinig orthodoxe deﬁ  citaire aanrekeningen in de beheersrekeningen. 
c) Naast de preﬁ  nanciering met begrotingsmiddelen kan Landsverdediging een 
beroep doen op een orderekening van de Thesaurie (87.07.01.25 B+), bestemd voor het beheer van derdengelden, in casu: de uitgaven en ontvangsten voor rekening van derden bij wie personeel van Landsverdediging werkt. 
Daartoe wordt jaarlijks een begrotingsruiter (2.16.11) in de algemene uit-
gavenbegroting opgenomen. Deze begrotingsruiter bepaalt dat de ordereke-ning van Thesaurie mag worden gebruikt voor de uitbetaling (en recuperatie van deze betalingen) van bezoldigingen voor rekening van andere departe-menten of diensten, van buitenlandse of internationale instellingen of van andere derden
84.   166e Cahier de la Cour des comptes 685Gestion et contrôle interne Ministère de la Défense nationale – BCC
84 La Défense préﬁ  nance les dépenses pour ces membres du personnel et peut, à cet effet, avoir recours 
au compte d’ordre précité. Les remboursements effectués par les tiers (recettes) sont également récu-pérés via ce compte d’ordre. L’existence et l’utilisation des comptes d’ordre sont réglés par l’article 91 des LCCE. Tableau 2 – Transferts de deniers entre comptables (montants en euros) 
Année BCC 20 BCC 17 BCC Atta Def BCC BMSO
Total 2000 0 − 8.676.270 8.676.270 0 Total 2001 21.742.351 245.807 2.478.933 − 24.467.091 
Total 2002 9.000.000 30.000.000 0 − 39.000.000 
Total 2003 − 10.000.000 10.000.000 0 0 Total 2004 35.000.000 15.000.000 0 − 50.000.000 
Total 2005 81.000.000 − 13.000.000 0 − 68.000.000 
Total 2006 44.270.000 15.730.000 0 − 60.000.000 Total 2007 65.600.000 5.700.000 − 1.800.000 − 69.500.000 
Total 2008 − 5.338.295 21.338.295 0 − 16.000.000 
Total ﬁ  nal 241.274.056 76.337.831 9.355.204 − 326.967.091 
nationale
Ces montants ont, entre-temps, été apurés à l’exception des prêts entre le 
BCC 17 et le BCC Atta Def conclus en 2000 et 2001 (11,1 millions d’euros).
Les prêts mutuels et les imputations déﬁ  citaires sont, en outre, structurels et 
sont considérés comme un élément normal du processus de fonctionnement des BCC, malgré le fait que le système budgétaire des ouvertures de crédit avec conversion en fonds permette déjà en soi une mise à disposition souple de moyens liquides aux BCC et que le délai de conversion peut, en principe, être relativement court.
Les montants empruntés à d’autres comptables sont, certes, régularisés ulté-
rieurement, mais provoquent des transactions secondaires qui n’apparaissent pas clairement dans les comptes de gestion et qui comportent des risques supplémentaires, tels que des remboursements tardifs entre les BCC, une dépendance par rapport à la ponctualité ou au retard dans la mise à disposi-tion des nouveaux fonds par les antennes budgétaires ou encore l’exécution d’imputations déﬁ  citaires, peu orthodoxes sur le plan budgétaire, dans les comptes de gestion. 
c) Outre le préﬁ  nancement à l’aide de moyens budgétaires, la Défense peut avoir 
recours à un compte d’ordre de la Trésorerie (87.07.01.25 B+), destiné à la gestion des deniers de tiers, en l’occurrence, les dépenses et les recettes pour le compte de tiers qui emploient du personnel de la Défense.
À cet effet, un cavalier budgétaire (2.16.11) est repris chaque année dans le 
budget général des dépenses. Il prévoit que ce compte d’ordre de la Trésore-rie peut être utilisé pour le paiement (et la récupération de ces paiements) des rémunérations pour le compte d’autres départements ou services, d’institu-tions étrangères ou internationales ou d’autres tiers
84.  686 166e Boek van het RekenhofMinisterie van Landsverdediging – CCB’s Beheer en Interne Controle
85 Parl. St . Kamer, DOC 52 0834/001, 163e Boek van het Rekenhof, Gebruik van thesaurierekeningen en 
orderekeningen van de Thesaurie.
86 Rekenhof, 165e Boek, Volume I, p. 174-175. Ter beschikking op www.rekenhof.be.In de jaren 2004 tot en met 2006 maakte Landsverdediging echter een onei-genlijk gebruik van de orderekening om de liquiditeitstekorten op te vangen. Kredieten van deze rekening werden immers niet enkel gebruikt voor betalin-gen beoogd in de begrotingsruiter maar ook voor betalingen van de gewone personeelslasten van Defensie. Hierover werd het parlement ingelicht op een hoorzitting op 23 oktober 2007
85 en via een artikel in het 165e Boek van het 
Rekenhof86.
In 2007 werden de oneigenlijk gebruikte sommen teruggestort naar de ordere-
kening.
Tabel 3 – Overzicht ontvangsten en uitgaven voor derden via orderrekening 87.07.01.25 B+ volgens 
 de beheersrekeningen (bedragen in euro)
Evolutie Saldo
aanvangOntvangen 
fondsenUitgaven voor 
derdenTerugstorting 
aan SchatkistSaldo
einde% saldo
uitgaven
1997 18.093.417 54.536.575 65.758.521 0 6.871.471 10,4 %1998 6.871.471 58.254.978 60.894.812 0 4.231.638 6,9 %
1999 4.231.638 95.439.007 63.140.309 0 36.530.336 57,9 %
2000 36.530.336 26.028.820 55.486.715 0 7.072.441 12,7 %2001 7.072.441 63.212.849 43.914.996 0 26.370.294 60,0 %
2002 26.370.294 59.634.400 45.573.296 0 40.431.399 88,7 %
2003 40.431.399 50.000.000 48.864.830 0 41.566.568 85,1 %2004 41.566.568 75.000.000 48.736.475 0 67.830.093 139,2 %
2005 67.830.093 125.000.000 51.068.594 0 141.761.500 277,6 %
2006 141.761.500 125.000.000 53.191.870 0 213.569.629 401,5 %2007 213.569.629 59.011.191 121.124.799 33.433.639 56,7 %
2008 33.433.639 18.000.000 48.877.458 0 2.556.181 5,2 %
Uit de tabel kan worden afgeleid dat sinds 2001 de middelen die de CCB’s uit 
de orderekening ontvingen, hun uitgaven voor derden overstegen. Zeker vanaf 2004 waren de middelen in essentie bedoeld om de structurele ﬁ  nancierings-
tekorten voor de begrotingsuitgaven op te vangen. 
Een dergelijk gebruik van de orderekeningen van de Thesaurie is oneigenlijk 
en leidde er toe dat substantiële bedragen buiten begroting konden worden uitgegeven. Deze techniek wordt sinds 2007 niet meer toegepast voor de ﬁ nanciering van de CCB’s.
Vanaf het jaar 2008 beperkt begrotingsruiter 2.16.11 het risico op oneigenlijk 
gebruik van de orderekening door te bepalen dat de orderekening maar een negatief saldo mag vertonen van maximaal 55 miljoen euro. In 2008 waren de fondsen die van de orderekening werden ontvangen, verhoogd met het beschik-bare saldo, ongeveer gelijk aan de uitgaven voor derden, zodat het beschik-bare saldo eind 2008 in orde van grootte in lijn ligt van de jaren 1997-1998.  166e Cahier de la Cour des comptes 687Gestion et contrôle interne Ministère de la Défense nationale – BCC
86 Doc. parl. , Chambre, 15 février 2008, DOC 52 0834/001, 163e Cahier de la Cour des comptes, Utili-
sation des comptes de trésorerie et des comptes d’ordre de la Trésorerie.
87 Cour des comptes, 165e Cahier, Volume I, p. 174-175. Disponible sur www.courdescomptes.be.De 2004 à 2006, la Défense a toutefois fait un usage impropre du compte d’ordre de la Trésorerie pour faire face aux problèmes de liquidités. Les cré-dits de ce compte d’ordre étaient, en effet, non seulement utilisés pour effec-tuer les paiements visés par le cavalier budgétaire, mais aussi pour réaliser ceux relatifs aux charges de personnel ordinaires de la Défense. Le Parlement en a été informé lors de la séance du 23 octobre 2007
85 et par le biais d’un 
article dans le Cahier précédent86. 
En 2007, les sommes utilisées de manière inappropriée ont été remboursées 
sur le compte d’ordre.
Tableau 3 – Relevé des recettes et dépenses pour tiers effectuées via le compte d’ordre 87.07.01.25 B+ 
 d’après les comptes de gestion (en euros)
Évolution Solde de 
départFonds
reçusDépenses
effectuées 
pour des tiersRembour-
sement au 
TrésorSolde de
ﬁ n% solde 
dépenses
1997 18.093.417 54.536.575 65.758.521 0 6.871.471 10,4 %
1998 6.871.471 58.254.978 60.894.812 0 4.231.638 6,9 %
Source : tableau établi par la Cour des comptes à partir des données du ministère de la Défense nationale
Le tableau montre que, depuis 2001, les moyens reçus par les BCC en prove-
nance du compte d’ordre dépassent les dépenses pour tiers. Depuis 2004 au moins, les moyens mis à disposition étaient essentiellement destinés à résou-dre les déﬁ  cits de ﬁ  nancement structurels pour les dépenses budgétaires.
L’utilisation des comptes d’ordre de la Trésorerie dans ce contexte constitue 
un usage impropre et a permis ainsi la réalisation de dépenses substantielles hors budget. Cette technique de ﬁ  nancement des BCC n’est plus utilisée depuis 2007. 
Depuis l’année 2008, le cavalier budgétaire 2.16.11 limite le risque d’utilisa-
tion impropre du compte d’ordre en prévoyant qu’il peut présenter un solde négatif maximal de 55 millions d’euros. En 2008, les fonds reçus du compte d’ordre, majorés du solde disponible, s’élevaient à un montant environ égal à celui des dépenses pour tiers, de sorte que le solde disponible ﬁ  n 2008 était 
du même ordre de grandeur que celui des années 1997-1998. 688 166e Boek van het RekenhofMinisterie van Landsverdediging – CCB’s Beheer en Interne Controle
2.1.4 Budgettaire aanrekening versus beheersrekeningen
Er blijkt geen overeenstemming te zijn tussen de uitgaven van de rekenplichtigen, verantwoord via de beheersrekeningen, en de uitgaven aangerekend op de begro-ting, op basis van de toegekende kredieten, bestemd voor omzetting naar fondsen.
Hoewel de vastleggingen en ordonnanceringen van kredietopeningen wel binnen de 
toegekende limitatieve kredieten blijven, blijkt uit een analyse voor de begrotings-jaren 2004-2008 dat de totaalcijfers van de diverse beheersrekeningen structureel afwijken van de toegekende fondsen uit de begroting. Hoewel kleine verschillen ver-klaarbaar zijn doordat men moet uitgaan van ramingen, wijst dit er toch op dat de aanrekening in de boekhouding van de buitengewone rekenplichtigen niet altijd strookt met de gewone aanrekening op de begroting. 
Aangerekende versus gerealiseerde uitgaven
In de beheersrekeningen wordt, bij de boekhoudkundige verwerking van de uitgaven, 
dezelfde structuur (programma’s, basisallocaties) gehanteerd als in de begroting. Elke basisallocatie wordt in de beheersrekening opgedeeld in een debetzijde en een creditzijde. Aan debetzijde worden de fondsen, ontvangen via kredietopening, geboekt; aan creditzijde worden de verrichte uitgaven geboekt. Het bedrag aan debetzijde kan dus als uitgavenlimiet worden beschouwd.
In de jaren 2005 en 2006 gaven de CCB’s 287 miljoen euro meer uit dan dat er uit-
gavenkredieten via fondsenvoorschotten op de begroting werden aangerekend (zie tabel 4 hierna). 
Voor 2005 en 2006 kan dit o.m. worden verklaard door de wijze waarop het Ministe-
rie van Landsverdediging het toenmalige ankerprincipe toepaste, waardoor in het lopende begrotingsjaar te weinig fondsen via kredietopening werden omgezet ten voordele van de vereffening van gewone uitgaven (via voorafgaand visum). Hierdoor ontstond een ﬁ  nancieringstekort voor betaling van personeelsuitgaven. Aangezien die uitgaven uiteraard niet konden worden uitgesteld, werd dit tekort opgevangen via derdengelden (orderekening van de Thesaurie) en onderlinge leningen tussen reken-plichtigen.
Tabel 4 – Uitvoering van de begroting (uitgaven aangerekend op de begroting versus 
 verantwoord in de beheersrekeningen) (bedragen in euro)
Begrotingsjaar 2005 2006 2007 2008
Uitgaven Lopend Over-
gedragenLopend Over-
gedragen
Vastleggingsjaar 2005 2004 2006 2005 2007 2006 2008 2007
Aangerekend op 
de begroting via kredietopening1.574.778.334 166.119.998 1.473.662.525 308.287.781 1.730.795.353 449.229.774 1.971.560.407 171.254.145 
Verantwoord in de 
beheersrekeningen1.830.947.358 58.462.451 1.862.579.815 58.501.059 1.860.256.936 56.995.366 1.915.404.318 52.737.925 
Verschil − 256.169.024 107.657.548 − 388.917.290 249.786.722 − 129.461.582 392.234.408 56.156.089 118.516.220 
Totaal verschil -148.511.477 -139.130.569 262.772.826 174.672.309
Gecumuleerd -148.511.477 -287.642.046 -24.869.220 149.803.090
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van gegevens van Landsverdediging  166e Cahier de la Cour des comptes 689Gestion et contrôle interne Ministère de la Défense nationale – BCC
2.1.4 Imputation budgétaire et comptes de gestion 
Il n’existe manifestement pas de concordance entre les dépenses des comptables justiﬁ  ées par le biais des comptes de gestion et les dépenses imputées au budget 
sur la base des crédits alloués destinés à être convertis en fonds.
Bien que l’engagement et l’ordonnancement des ouvertures de crédit ne dépassent 
pas les crédits limitatifs octroyés, une analyse réalisée pour les années budgétaires 2004-2008 montre que les chiffres totaux des divers comptes de gestion s’écartent structurellement des fonds budgétaires accordés. Bien que les différences mineures puissent s’expliquer par la nécessité de se baser sur des estimations, cet écart indi-que que l’imputation dans la comptabilité des comptables extraordinaires ne corres-pond pas toujours à l’imputation ordinaire au budget.
Dépenses imputées et dépenses réalisées
Les comptes de gestion suivent la même structure que le budget pour le traitement 
comptable des dépenses (programmes, allocations de base). Chaque allocation de base est subdivisée en un volet débit et un volet crédit dans le compte de gestion. Les fonds reçus par le biais d’une ouverture de crédit sont comptabilisés du côté du débit et les dépenses effectuées sont comptabilisées du côté du crédit. Le montant du débit peut donc être considéré comme le plafond autorisé des dépenses.
Pour les années 2005 et 2006, les BCC ont dépensé 287 millions d’euros de plus 
que le montant des crédits de dépenses imputés au budget par le biais des avances de fonds (voir tableau 4). 
Pour les années 2005 et 2006, cette situation peut notamment s’expliquer par la 
façon dont la Défense appliquait le principe de l’ancre en vigueur à l’époque. Ce mode d’application a eu pour conséquence qu’au cours de l’année budgétaire trop peu de fonds obtenus par une ouverture de crédit ont été convertis au proﬁ  t de la 
liquidation des dépenses ordinaires (via le visa préalable). Par conséquent, le dépar-tement a dû faire face à un manque de ﬁ  nancement pour payer les dépenses de personnel. Comme ces dernières ne pouvaient pas être reportées, ce déﬁ  cit a été 
comblé en recourant aux fonds de tiers (compte d’ordre de la Trésorerie) et à des prêts mutuels entre comptables.
Tableau 4 – Exécution du budget (dépenses imputées au budget par rapport aux dépenses justiﬁ  ées 
 dans les comptes de gestion) (montants en euros)
Année budgétaire 2005 2006 2007 2008
Dépenses En cours Reportées En cours Reportées En cours Reportées En cours Reportées
Année d’ordon nan-
cement2005 2004 2006 2005 2007 2006 2008 2007
Imputation au 
budget par une ouverture de crédit1.574.778.334 166.119.998 1.473.662.525 308.287.781 1.730.795.353 449.229.774 1.971.560.407 171.254.145 
Justiﬁ  cation dans 
les comptes de gestion 1.830.947.358 58.462.451 1.862.579.815 58.501.059 1.860.256.936 56.995.366 1.915.404.318 52.737.925 
Différence − 256.169.024 107.657.548 − 388.917.290 249.786.722 − 129.461.582 392.234.408 56.156.089 118.516.220 
Différence globale − 148.511.477 − 139.130.569 262.772.826 174.672.309
Différence cumulée − 148.511.477 − 287.642.046 − 24.869.220 149.803.090
Source : tableau établi par la Cour des comptes à partir des données du ministère de la Défense nationale 690 166e Boek van het RekenhofMinisterie van Landsverdediging – CCB’s Beheer en Interne Controle
Voor de basisallocaties waarop personeelsuitgaven worden aangerekend, werden in 
2005 en 2006 systematisch meer uitgaven verantwoord dan dat er fondsen vanuit de ordonnanceringskredieten werden omgezet. Zo waren voor basisallocatie 50.01.1103 (personeelsuitgaven Krijsmacht) in 2005 en 2006 de verantwoorde uitgaven respec-tievelijk 148,2 miljoen euro en 98,7 miljoen euro hoger dan de omgezette fondsen. 
Waren de uitgaven ten laste van de begroting van Landsverdediging integraal 
geordonnanceerd zonder kredietopeningen, dan zou het begrotingssaldo van het begrotingsjaar 2005 voor 148,5 miljoen negatief zijn beïnvloed.
Vanaf 2007 werd deze situatie aangezuiverd en is het totaal van de fondsen omgezet 
via kredietopeningen hoger dan de verantwoorde uitgaven. Toch was er eind 2007 nog steeds 24,9 miljoen euro aan gerealiseerde uitgaven niet op de federale uit-gavenbegroting aangerekend. 
In 2008 doet zich de omgekeerde situatie voor. Uit tabel 4 blijkt immers dat meer 
uitgaven op de begroting werden aangerekend dan er werkelijke uitgaven via de beheersrekeningen zijn verantwoord, zodat (na verrekening van het tekort van 24,9 miljoen euro) er in 2009 een positief saldo van 149,8 miljoen euro blijft.
Zowel het negatieve als het positieve saldo overtreden het principe van de begro-
tingsannaliteit, omdat het jaar van de werkelijke uitgaven niet overeenstemt met het jaar waarin de fondsen via kredietopening op de begroting zijn aangerekend. Immers, mocht het systeem van kredietopeningen niet zijn toegepast, dan zouden de uit gaven 
voor het lopende jaar 2006 388,9 miljoen euro meer bedragen dan aangerekend op de begroting. In 2008 werden op de kredieten van het lopende jaar 56 miljoen euro meer uitgaven aangerekend en op de overgedragen kredieten 118,5 miljoen euro meer dan er uitgaven werden verantwoord via de beheersrekeningen.
Overschrijding begrotingskredieten
Voor sommige basisallocaties overschreden de werkelijke uitgaven de door de wet-
gever goedgekeurde vastleggings- en ordonnanceringskredieten zodat het limitatieve karakter van deze kredieten werd miskend.
In een normale uitvoering van de begroting zou dat niet mogelijk zijn, want er zou een 
voorafgaande herverdeling van kredieten door de bevoegde minister (d.i. van Lands-verdediging) aan de minister van Begroting moeten zijn gevraagd. In het systeem van kredietopening met omzetting naar fondsen zijn in de beheersrekening echter overschrijdingen op niveau van basisallocaties mogelijk zonder dat dit tot herverde-ling aanleiding geeft. Dat leidt bovendien tot een gebrek aan transparantie, doordat dergelijke overschrijdingen enkel zichtbaar zijn in de beheersrekeningen die a poste-riori (m.n. na de realisatie van de uitgaven) worden opgemaakt en voorgelegd.
In volgende tabel worden de goedgekeurde kredieten van het begrotingsjaar 2008 
voor een aantal basisallocaties vergeleken met de werkelijke uitgaven ten laste van die kredieten in 2008 (lopend).  166e Cahier de la Cour des comptes 691Gestion et contrôle interne Ministère de la Défense nationale – BCC
En ce qui concerne les allocations de base auxquelles les dépenses de personnel 
sont imputées, le montant des dépenses justiﬁ  ées en 2005 et 2006 a systématique-
ment dépassé celui des fonds convertis à partir des crédits d’ordonnancement. Ainsi, pour l’allocation de base 50.01.1103 (dépenses de personnel Forces armées), les dépenses justiﬁ  ées en 2005 et 2006 ont dépassé de respectivement 148,2 et 98,7 millions d’euros le montant des fonds convertis. 
Si les dépenses à la charge du budget de la Défense avaient été intégralement 
ordonnancées sans ouvertures de crédit, le solde budgétaire de l’année 2005 aurait été inﬂ  uencé négativement à concurrence de 148,5 millions d’euros.
Depuis 2007, cette situation est apurée et le montant total des fonds convertis par 
le biais d’ouvertures de fonds est supérieur à celui des dépenses justiﬁ  ées. Cepen-
dant, ﬁ  n 2007 un déﬁ  cit de 24,9 millions d’euros lié à des dépenses réalisées n’avait 
pas encore été imputé au budget des dépenses fédéral. 
En 2008 se produit la situation inverse. En effet, le tableau 4 montre que les dépen-
ses imputées au budget étaient plus importantes que les dépenses réelles justiﬁ  ées à 
travers les comptes de gestion, de sorte que l’année 2009 (après prise en compte du déﬁ cit de 24,9 millions d’euros) présente un solde positif de 149,8 millions d’euros.
Tant les soldes négatifs que positifs constituent une infraction au principe d’annua-
lité du budget, parce que l’année de réalisation effective des dépenses ne corres-pond pas à celle de l’imputation au budget des fonds obtenus par ouverture de crédit. En effet, si le système des ouvertures de crédit n’avait pas été appliqué, les dépenses afférentes à l’année 2006 auraient été supérieures de 388,9 millions d’euros au montant des dépenses imputées au budget. En 2008, les montants des dépenses imputées sur les crédits de l’année en cours et sur les crédits reportés ont été supérieurs de respectivement 56 millions et 118,5 millions d’euros au montant des dépenses justiﬁ  ées par le biais des comptes de gestion.
Dépassement des crédits budgétaires
Les dépenses réelles imputées à certaines allocations de base ont dépassé les cré-
dits d’engagement et d’ordonnancement votés, de sorte que le caractère limitatif de ces crédits n’a pas été respecté. 
Dans le cadre d’une exécution normale du budget, pareille chose n’aurait pu se pro-
duire étant donné qu’un tel dépassement impliquerait que le ministre compétent (à savoir le ministre de la Défense) demande une reventilation préalable des crédits au ministre du Budget. Le système de l’ouverture de crédit avec conversion en fonds permet la présence, dans le compte de gestion, de dépassements au niveau des allocations de base, sans nécessiter de reventilation. De plus, cette façon de procé-der entraîne un manque de transparence, de tels dépassements n’étant visibles que dans les comptes de gestion, élaborés et transmis a posteriori (c’est-à-dire après la réalisation des dépenses). 
Le tableau suivant compare les crédits votés pour l’année budgétaire 2008 pour plu-
sieurs allocations de base aux dépenses réelles effectuées à la charge de ces crédits en 2008 (crédits en cours). 692 166e Boek van het RekenhofMinisterie van Landsverdediging – CCB’s Beheer en Interne Controle
87 CCB BMSO is niet opgenomen in de tabel, gelet op de speciﬁ  eke begrotingsruiter 2.16.5 die voor deze 
CCB een aanwending van saldi na het verstrijken van het begrotingsjaar toelaat.Tabel 5 – Vergelijking van de werkelijke uitgaven met de gestemde kredieten (bedragen in euro)
SE OA PR AC EC1 EC2 SC Gestemde 
vastleggings-
kredieten 
2008Gestemde 
ringskredieten 
2008Uitgaven voorafgaand 
visum + werkelijke 
uitgaven in
beheersrekening
(tot eind 2008)<> Gestemde 
kredieten – 
werkelijke 
uitgaven<> Gestemde 
ordonnancerings-
kredieten –
werkelijke
uitgaven
16 50 0 1 11 04 cnd 0 0 1.088.369 − 1.088.369 − 1.088.369 
16 50 0 2 12 06 cnd 11.246.000 11.246.000 11.362.683 − 116.683 − 116.683 
16 50 0 3 11 03 cnd 3.982.000 3.982.000 3.999.700 − 17.700 − 17.700 
16 50 2 1 13 81 fon 0 32.700.000 67.530.924 0 − 34.830.924 16 50 3 1 13 82 fon 0 34.200.000 41.198.728 0 − 6.998.728 
16 50 5 1 11 03 cnd 35.125.000 35.125.000 52.730.070 − 17.605.070 − 17.605.070 
16 70 4 1 11 03 cnd 43.906.000 43.906.000 43.965.483 − 59.483 − 59.483 16 70 4 1 11 04 cnd 514.000 514.000 752.018 − 238.018 − 238.018 
De overschrijding op niveau van de basisallocaties in de begroting vormt bij gebrek 
aan voorafgaande herverdeling door de minister van Landsverdediging een inbreuk op het principe van de begrotingsspecialiteit.
Negatieve en positieve saldi op basisallocaties
Zoals blijkt uit volgende tabel
87 zijn in de beheersrekeningen voor sommige basisal-
locaties negatieve saldi opgenomen (totaal 57 miljoen euro gecumuleerd van 2001 tot en met 2006), hoewel dit begrotingstechnisch niet mogelijk is.
Tabel 6 – Negatieve saldi per 31 december 2008 volgens de beheersrekeningen van het 4e kwartaal 2008 
 (zonder BMSO) (bedragen in euro)
PROGR 1998 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 Totaal
Totaal 50/0 0 − 33.501 − 105.769 0 − 8.840.659 − 4.498.465 − 4.174.104 − 6.987.676 − 3.926.080 − 28.566.254 
Totaal 50/1 0 − 2.862 0 0 0 0 − 1.491 0 0 − 4.353 
Totaal 50/2 0 0 0 − 124.375 0 0 0 0 0 − 124.375 
Totaal 50/5 0 0 0 0 − 1.854.803 0 − 1.504.869 − 32.755 − 17.760.070 − 21.152.497 
Totaal 60/0 0 0 0 0 − 15.683 − 142.623 0 0 0 − 158.305 
Totaal 70/4 − 0 0 0 0 − 1.877 0 − 1.392.046 0 − 297.502 − 1.691.424 
Eindtotaal − 0 − 36.363 − 105.769 − 124.375 − 10.713.022 − 4.641.088 −7.072.510 − 7.020.430 − 21.983.652 − 51.697.209
Bijgevolg hadden er na het verstrijken van het begrotingsjaar bijkredieten moeten 
worden aangevraagd, aan te rekenen op een volgend begrotingsjaar. Uit artikel 568 van het ﬁ  nanciële reglement P1 volgt dat om de vereiste bijkredieten te ver-krijgen, BFA-B de budgettaire antennes verwittigt als de uitgaven de inkomsten overschrijden.  166e Cahier de la Cour des comptes 693Gestion et contrôle interne Ministère de la Défense nationale – BCC
87 Le BCC BMSO n’est pas repris dans le tableau, puisque le cavalier budgétaire 2.16.5 l’autorise à 
utiliser les soldes après la ﬁ  n de l’année budgétaire. Tableau 5 – Comparaison des dépenses réelles et des crédits votés (en euros)
SE DO PR AC EC1 EC2 SC Crédits 
d’engagement 
votés 2008Crédits
d’ordon-
nancement
votés 2006Dépenses visa
préalable + dépenses 
effectives dans le 
compte de gestion
(jusque ﬁ  n 2008) <> Crédits 
votés et
dépenses
effectives <> Crédits
ment votés et
dépenses
effectives
En l’absence de reventilation préalable par le ministre de la Défense, le dépassement 
au niveau des allocations de base dans le budget constitue une infraction au principe de la spécialité budgétaire.
Soldes négatifs et positifs des allocations de base
Comme le montre le tableau suivant
87, les comptes de gestion font apparaître un solde 
négatif pour certaines allocations de base (au total, un montant cumulé de 57 millions d’euros entre 2001 et 2006), bien que la technique budgétaire ne le permette pas.
Tableau 6 – Soldes négatifs au 31 décembre 2008 selon les comptes de gestion du 4e trimestre 2008 
 (sans BMSO) (montants en euros) 
PROGR 1998 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 Total
Total 50/0 0 − 33.501 − 105.769 0 − 8.840.659 − 4.498.465 − 4.174.104 − 6.987.676 − 3.926.080 − 28.566.254 
Total 50/1 0 − 2.862 0 0 0 0 − 1.491 0 0 − 4.353 
Total 50/2 0 0 0 − 124.375 0 0 0 0 0 − 124.375 
Total 50/5 0 0 0 0 − 1.854.803 0 − 1.504.869 − 32.755 − 17.760.070 − 21.152.497 
Total 60/0 0 0 0 0 − 15.683 − 142.623 0 0 0 − 158.305 
Total 70/4 − 0 0 0 0 − 1.877 0 − 1.392.046 0 − 297.502 − 1.691.424 
Total général − 0 − 36.363 − 105.769 − 124.375 − 10.713.022 − 4.641.088 −7.072.510 − 7.020.430 − 21.983.652 − 51.697.209
Par conséquent, à la ﬁ  n de l’année budgétaire, des crédits supplémentaires auraient 
dû être sollicités et imputés à l’année budgétaire suivante. L’article 568 du règle-ment ﬁ  nancier P1 prévoit qu’en cas d’excédents des dépenses sur les recettes, la 
BFA-B est tenue d’avertir les antennes budgétaires aﬁ  n d’obtenir les crédits supplé-
mentaires requis. 694 166e Boek van het RekenhofMinisterie van Landsverdediging – CCB’s Beheer en Interne Controle
88 Volgens artikel 34 van de GWRC wordt voor niet-gesplitste kredieten het gedeelte van de kredieten 
dat niet geordonnanceerd werd op 31 december van het volgende jaar, geannuleerd. Artikel 35 GWRC bepaalt dat de gesplitste kredieten die beschikbaar zijn op het einde van het begrotingsjaar worden geannuleerd.
89 Een uitgave of een ontvangst vereffenen betekent de werkelijkheid, de wettelijkheid en de regelmatig-
heid, de correcte omvang en de aanrekening ervan bepalen.
90 Bij de ordonnancering wordt de betaling van het verschuldigde bedrag goedgekeurd door het opstellen 
van bevel tot betaling aan de rekenplichtige.
91 Een recht is een gebeurtenis die aanleiding geeft tot een verplichting tot betaling.Daarnaast vertonen sommige basisallocaties positieve saldi die wijzen op niet-aan-gewende fondsen (totaal 54 miljoen euro gecumuleerd van 1997 tot en met 2006). In een normale begrotingscontext vervallen niet-gebruikte ordonnanceringskredieten op het einde van het begrotingsjaar indien er geen voorafgaande vastlegging is geweest
88. In praktijk gebeuren er onvoldoende terugstortingen en bleef het posi-
tieve saldo van een basisallocatie in de beheersrekening beschikbaar als ﬁ  nancie-ringsbron voor uitgaven.
Tabel 7 – Positieve saldi per 31 december 2008 op basis van de beheersrekeningen van 
 het 4e kwartaal van 2008 (bedragen in euro)
PROGR 1997 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 Totaal
Totaal 01/0 0 0 59.673 88.542 86.578 78.560 38.508 33.763 97.542 997.852 1.481.018 
Totaal 02/0 0 0 0 0 0 0 87 0 0 0 87 
Totaal 50/0 50.589 3.643.136 905.120 681.218 722.568 1.809.315 426.431 233.139 1.972.305 27.886.006 38.329.827 
Totaal 50/1 0 29.676 99.881 166.457 311.364 497.848 443.775 22.026 245.882 1.493.116 3.310.026 
Totaal 50/2 0 20.122 0 53.283 348.996 237.346 181.494 387.460 130.506 286.209 1.645.417 
Totaal 50/3 0 0 0 0 0 0 0 0 21.014 2.058 23.072 
Totaal 50/4 0 0 0 0 0 0 0 41 0 0 41 
Totaal 50/5 0 859.443 4.803 917 305 92.015 43.202 37.078 27.409 22.099.660 23.164.831 
Totaal 60/0 0 49.347 527.248 597 198.091 70 205 991 1.181 1.872.137 2.649.867 
Totaal 60/1 0 108.262 100.757 0 0 0 0 465 0 0 209.484 
Totaal 70/4 0 58.559 592.192 934.234 573.335 1.135.151 358.044 90.272 642.567 740.664 5.125.018 
Totaal 70/5 0 61.607 501.977 537.717 302.635 342.665 1.109 74.945 149.837 1.035.259 3.007.749 
Eindtotaal 50.589 4.830.152 2.791.650 2.462.965 2.543.872 4.192.971 1.492.854 880.179 3.288.244 56.412.962 78.946.437
2.2 Controleomgeving en risicobeheersing
De processen van uitgaven en ontvangsten van de onderscheiden CCB’s vormen het 
sluitstuk van een geïntegreerd systeem van berekening, vaststelling, vereffening89, 
ordonnancering90, betaling en boekhoudkundige registratie van rechten91 tot en met 
de uiteindelijke rekeningaﬂ  egging aan het Rekenhof, dat is opgezet binnen DGBF. 
Deze processen vinden plaats in een complexe organisatorische structuur, met bin-
nen- en buitendiensten met speciﬁ  eke bevoegdheden en verantwoordelijkheden en 
een grote interne opdeling naar deelprocessen. Dit is in het bijzonder het geval voor de uitgaven en ontvangsten die worden verwerkt via de CCB’s 17, 20 en CCB Ont-vangsten.   166e Cahier de la Cour des comptes 695Gestion et contrôle interne Ministère de la Défense nationale – BCC
88 En vertu de l’article 34 des LCCE, la partie des crédits non dissociés non ordonnancée le 31 décembre 
de l’année suivante tombe en annulation. L’article 35 des LCCE prévoit que les crédits dissociés dis-ponibles à la ﬁ  n de l’année budgétaire tombent en annulation.
89 La liquidation d’une dépense ou d’une recette implique d’en déterminer la réalité, la légalité et la régu-
larité, le montant correct et l’imputation.
90 Lors de l’ordonnancement, le paiement du montant dû est approuvé par le biais de l’émission d’un 
ordre de paiement au comptable. 
91 Un droit est un événement qui donne lieu à une obligation de paiement. Par ailleurs, certaines allocations de base présentent des soldes positifs, ce qui indi-que une non-utilisation de fonds (pour un montant total cumulé de 54 millions d’euros entre 1997 et 2006). Dans un contexte budgétaire normal, les crédits d’ordonnance-ment non utilisés tombent en annulation à la ﬁ  n de l’année budgétaire s’il n’y a eu 
aucun engagement préalable
88. Dans la pratique, les remboursements sont insufﬁ  -
sants et le solde positif d’une allocation de base est resté disponible dans le compte de gestion comme source de ﬁ  nancement de dépenses.
 
Tableau 7 – Soldes positifs au 31 décembre 2008 sur la base des comptes de gestion 
 du 4e trimestre de 2008 (en euros)
Programme 1997 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 Total
Total 01/0 0 0 59.673 88.542 86.578 78.560 38.508 33.763 97.542 997.852 1.481.018 
Total 02/0 0 0 0 0 0 0 87 0 0 0 87 Total 50/0 50.589 3.643.136 905.120 681.218 722.568 1.809.315 426.431 233.139 1.972.305 27.886.006 38.329.827 Total 50/1 0 29.676 99.881 166.457 311.364 497.848 443.775 22.026 245.882 1.493.116 3.310.026 
Total 50/2 0 20.122 0 53.283 348.996 237.346 181.494 387.460 130.506 286.209 1.645.417 
Total 50/3 0 0 0 0 0 0 0 0 21.014 2.058 23.072 Total 50/4 0 0 0 0 0 0 0 41 0 0 41 
Total 50/5 0 859.443 4.803 917 305 92.015 43.202 37.078 27.409 22.099.660 23.164.831 
Total 60/0 0 49.347 527.248 597 198.091 70 205 991 1.181 1.872.137 2.649.867 Total 60/1 0 108.262 100.757 0 0 0 0 465 0 0 209.484 
Total 70/4 0 58.559 592.192 934.234 573.335 1.135.151 358.044 90.272 642.567 740.664 5.125.018 
Total 70/5 0 61.607 501.977 537.717 302.635 342.665 1.109 74.945 149.837 1.035.259 3.007.749 Total 
général
50.589 4.830.152 2.791.650 2.462.965 2.543.872 4.192.971 1.492.854 880.179 3.288.244 56.412.962 78.946.437
2.2 Environnement de contrôle et maîtrise des risques 
Les processus de recettes et de dépenses des différents BCC constituent la pierre 
angulaire d’un système intégré créé au sein de la DGBF en vue du calcul, de la constatation, de la liquidation
89, de l’ordonnancement90, du paiement et de l’enregis-
trement comptable des droits91, ainsi que, ﬁ  nalement, de la reddition des comptes à 
Ces processus sont intégrés dans une structure organisationnelle complexe, conte-
nant des services internes et externes ayant des compétences et des responsabilités spéciﬁ  ques et caractérisée par une subdivision interne importante en sous-proces-
sus. Tel est en particulier le cas pour les dépenses et les recettes effectuées via les BCC 17, 20 et Recettes.  696 166e Boek van het RekenhofMinisterie van Landsverdediging – CCB’s Beheer en Interne Controle
Een dergelijke complexiteit heeft inherente risico’s, zoals heterogeniteit van proce-
dures en informaticaondersteuning. Dat kan leiden tot inefﬁ  ciëntie en oneigenlijk gebruik van middelen. 
Het Rekenhof onderzocht de sterke en zwakke punten van de processen, ging na hoe 
Landsverdediging tegenover de risico’s staat en welke maatregelen werden getrof-fen om ze te ondervangen. Hierna volgen de belangrijkste conclusies.
1. DGBF heeft aandacht voor de beheersing van de organisatorische en proce-
durele risico’s bij de inning van ontvangsten en het verrichten van uitgaven via de rekenplichtigen. Sinds 2004 worden deze risico’s mee bewaakt door een afzonderlijke dienst binnen DGBF en vanaf 2009 zou de beheersing ervan structureel in kaart worden gebracht onder impuls van de Interne Auditdienst Defensie (IAD). 
2. De interne regelgeving over de te hanteren procedures wordt slechts frag-
mentair aangeboden. Geschreven procedures over de deelprocessen binnen de uitgavencyclus waarvoor de CCB’s instaan, ontbreken. De systemen zijn onvoldoende gedocumenteerd en weinig transparant. 
3. Het risico op discontinuïteit van de werking van de CCB’s ingevolge informa-
ticaproblemen moet worden onderkend en opgevangen, niet alleen om de tij-dige verwerking van de verrichtingen te garanderen maar ook om de risico-beheersing binnen de werkprocessen niet in het gedrang te brengen.
4. De CCB’s passen bepaalde elementen in de boekhoudkundige procedure niet 
op dezelfde manier toe, bv. de toepassing van zgn. allerleirekeningen (CAD). De werkzaamheden van de IAD kunnen hieraan tegemoet komen. 
5. Voor de budgettair belangrijkste rekenplichtige (CCB 20) betalen en ordonnan-
ceren de centrale diensten de prestaties, maar wel op basis van een registratie en goedkeuring in de lokale eenheden. Met andere woorden: tegenover een centrale betaling en ordonnancering staat een decentrale registratie en veref-fening. In een dergelijke complexe organisatiestructuur staat of valt de garantie dat de geattesteerde prestaties werkelijk zijn uitgevoerd met een interne con-trole die gefaseerd verloopt en al vanaf het decentrale niveau actief is. 
Het controlesysteem in de eenheden voorziet in een functiescheiding tussen 
de militair die de prestaties registreert, namelijk de eenheidscommandant, en het hogere controlerende echelon, de korpscommandant die de centrale dien-sten verzoekt de prestaties te betalen en die de uiteindelijke hoofdverant-woordelijke is voor het internecontrolesysteem in de eenheden. 
Collusie tussen beiden blijft echter altijd mogelijk en moet door interne con-
trole worden geminimaliseerd. De aanvullende interne controle berust voorna-melijk bij de Sectie Bezoldigingen en Familiale uitkeringen van BFA (BFA-R). Die gebruikt daarvoor onder andere geprogrammeerde controles.   166e Cahier de la Cour des comptes 697Gestion et contrôle interne Ministère de la Défense nationale – BCC
Une telle complexité de processus et de systèmes implique des risques inhérents, 
tels que l’hétérogénéité des procédures et de l’appui informatique, lesquels peuvent donner lieu à des inefﬁ  ciences et à un usage impropre des moyens. 
La Cour des comptes a examiné les points forts et les faiblesses des processus. En 
outre, elle a analysé la manière dont la Défense réagit face aux risques et quelles mesures ont été prises pour y remédier. Les principales conclusions ﬁ  gurent ci-après.
1. La DGBF est attentive à la maîtrise des risques organisationnels et procédu-
raux lors de la perception des recettes et l’exécution des dépenses par le biais des comptables. Depuis 2004, ces risques sont également surveillés par un service distinct au sein de la DGBF et, depuis 2009, la maîtrise de ces risques ferait l’objet d’un inventaire structurel sous l’impulsion du service d’audit interne de la Défense (IAD).
2. La réglementation interne disponible concernant les procédures à appliquer 
n’est proposée que de manière fragmentaire. Il n’existe pas de procédure écrite relative aux sous-processus du cycle des dépenses relevant de la res-ponsabilité des BCC. Les systèmes ne sont pas sufﬁ  samment documentés et 
sont peu transparents. 
3. Le risque de discontinuité du fonctionnement des BCC à la suite de problè-
mes informatiques doit aussi être reconnu et pris en charge, et ce non seule-ment pour garantir le traitement en temps voulu des opérations, mais aussi pour ne pas entraver la maîtrise des risques dans les processus de travail. 
4. Les BCC n’appliquent pas certains éléments de la procédure comptable de la 
même manière, notamment l’application de comptes « à divers » (CAD). Les activités de l’audit interne peuvent y remédier.
5. En ce qui concerne le comptable qui a le plus de poids sur le plan budgétaire 
(le BCC 20), le paiement et l’ordonnancement des prestations sont effectués par les services centraux, mais sur la base d’un enregistrement et d’une appro-bation dans les unités locales. En d’autres termes, le paiement et l’ordonnan-cement centraux font suite à un enregistrement et une liquidation décentrali-sés. Dans une structure organisationnelle si complexe, la garantie de la réalité des prestations attestées est tributaire d’un contrôle interne phasé, activé dès le niveau décentralisé. 
Le système de contrôle au sein des unités prévoit une séparation de fonctions 
entre le militaire qui enregistre les prestations, à savoir le commandant d’unité, et l’échelon de contrôle supérieur, à savoir le commandant de corps, qui demande aux services centraux de payer les prestations et qui porte la res-ponsabilité ﬁ  nale du système de contrôle interne dans les unités. 
S’il peut malgré tout subsister des risques de collusion entre les deux com-
mandants, ceux-ci doivent être minimisés par le biais du contrôle interne. La section Rémunérations et allocations familiales de la BFA (BFA-R), principale-ment chargée du contrôle interne complémentaire, utilise notamment d’autres contrôles programmés à cet effet.  698 166e Boek van het RekenhofMinisterie van Landsverdediging – CCB’s Beheer en Interne Controle
92 Landsverdediging deelde op 21 augustus 2009 mee dat momenteel een informaticatoepassing voor de 
opvolging van het verbruik van de fondsen wordt ontwikkeld.3 Aanbevelingen
3.1 Begrotingscyclus1. Het Ministerie van Landsverdediging moet de handhaving van het systeem 
van toekenning van kredietopeningen aan de CCB’s ter discussie stellen, aan de actuele behoeften aanpassen en het een wettelijke basis bezorgen die met inbegrip van de verantwoording ervan beter is afgestemd op alle uitgaven die via deze werkwijze gebeuren. In voorbereiding van de ingebruikname van FED-COM moet het nagaan hoe de technische complexiteit van de vereffenings-cycli kan worden verzoend met de nieuwe aanrekeningsregels en met de ver-plichting om parallel een begrotingsboekhouding en een algemene boekhouding bij te houden. Daarbij moet ervoor worden gezorgd dat de op de begroting aangerekende bedragen niet afwijken van de gerealiseerde uitgaven. 
Tegen 1 januari 2012 moet het systeem van de CCB’s alleszins in overeen-
stemming worden gebracht met de nieuwe rijkscomptabiliteit waarin het voor-afgaand visum en het systeem van kredietopeningen worden afgeschaft en het werken met geldvoorschotten enkel nog in uitzonderlijke gevallen door de minister van Financiën zal kunnen worden toegestaan.
2. In de toelichting bij de algemene uitgavenbegroting moet tot uiting komen 
welk deel van de kredieten via kredietopeningen wordt omgezet naar fondsen en welk deel centraal wordt vereffend buiten kredietopeningen. Landsverdedi-ging moet onderzoeken hoe de budgettaire antennes de beschikbare informa-tie over timing en behoeften aan fondsen beter kunnen gebruiken bij de voor-bereiding van de begroting en de opmaak van de fondsenkalenders. BFB zou hierbij als supervisor kunnen optreden door de budgetvoorstellen van de bud-gettaire antennes en de fondsenkalenders (marginaal) te toetsen aan de reële kredietbehoeften van de CCB’s. Dat zou alvast de transparantie van de begro-ting ten goede komen en ze beter op de realiteit afstemmen. 
Als BFB het werkelijke verbruik van de fondsen online zou kunnen opvolgen, 
kan zij mee de opvolging van de begroting en de aanpassing ervan sturen op basis van het reële uitgavenpatroon van de CCB’s. Bovendien kan ze zo tijdig tendensen in de aard van de uitgaven van de CCB’s onderkennen en ermee rekening te houden bij de opmaak van een nieuwe begroting, ook in een meer-jarenperspectief
92.
3. De kloof tussen begroting en realiteit kan ook worden gedicht als per CCB 
een intern-administratieve begroting wordt opgesteld op basis van het krediet-verbruik van de laatste jaren en de vooruitzichten voor het volgende jaar. Die begrotingen moeten als dusdanig worden gepresenteerd bij de opmaak van de algemene uitgavenbegroting. Daartoe moeten de buitengewone rekenplichti-gen (CCB’s), de sectie Financiële Boekhouding (BFA-B), de budgettaire antennes, de budgettaire piloot (BFB) en de sectie Vereffeningen en Vastleg-gingen (BFA-L) overleggen, o.a. om de gehanteerde omzettingskalenders voor fondsen op elkaar af te stemmen. Aansluitend moet een analyse worden gemaakt van de zgn. “vaste uitgaven” die moeten worden gedekt door beta-lingen via fondsen, zodat een besparing die door de FOD B&B wordt opgelegd geen impact meer kan hebben op het inhouden of niet tijdig doorstorten van fondsen aan de CCB’s.  166e Cahier de la Cour des comptes 699Gestion et contrôle interne Ministère de la Défense nationale – BCC
92 La Défense a signalé le 21 août 2009 qu’une application informatique destinée au suivi de la consom-
mation des fonds était en cours de développement.3 Recommandations
3.1 Cycle budgétaire1. La Défense devrait mettre en question le maintien du système actuel d’octroi 
d’ouvertures de crédit aux BCC, adapter celui-ci aux besoins actuels et pré-voir à cet effet une base légale, y compris sa justiﬁ  cation, qui serait mieux harmonisée avec toutes les dépenses effectuées par ce biais. En préparation à la mise en service de Fedcom, elle doit examiner comment concilier d’une part, la complexité technique des cycles de liquidation et d’autre part les nou-velles règles d’imputation et l’obligation de tenir en parallèle une comptabilité budgétaire et une comptabilité générale. À cet égard, il faut veiller à ce que les montants imputés au budget ne diffèrent pas des montants des dépenses réelles.
Pour le 1
er janvier 2012, le système des BCC doit, quoi qu’il en soit, être mis 
en conformité avec la nouvelle comptabilité de l’État fédéral qui prévoit la suppression du visa préalable et du système des ouvertures de crédit et qui ne permet plus l’octroi d’avances de fonds que dans des cas exceptionnels moyennant l’autorisation du ministre des Finances.
2. L’exposé du budget général des dépenses doit faire apparaître quelle partie 
des crédits sont convertis en fonds par le biais d’une ouverture de crédit et quelle partie est liquidée de manière centralisée en dehors des ouvertures de crédit. La Défense doit examiner comment les antennes budgétaires pour-raient mieux utiliser les informations disponibles relatives au calendrier et aux besoins en fonds lors de la préparation du budget et de l’élaboration des calendriers de fonds. Dans ce cadre, un rôle de supervision pourrait être conﬁ  é 
à la BFB pour qu’elle examine, éventuellement par un contrôle marginal, les propositions budgétaires émanant des antennes budgétaires et les calendriers de fonds à la lumière des besoins réels de crédits des BCC. Cela contribuerait à la transparence d’un budget davantage conforme à la réalité.
Si la BFB pouvait suivre en direct la consommation effective des fonds, elle 
pourrait jouer un rôle directeur dans le cadre du suivi et de l’ajustement du budget, et ce sur la base du modèle de dépenses réelles des BCC. Un tel suivi permettrait, en outre, de dégager en temps voulu les tendances quant à la nature des dépenses des BCC et d’en tenir compte lors de la confection d’un nouveau budget, y compris dans une perspective pluriannuelle
92.
3. Le fossé entre le budget et la réalité pourrait également être comblé si un 
budget administratif interne était élaboré pour chaque BCC sur la base de la consommation en crédits des dernières années et des prévisions pour l’année suivante. Ces budgets devraient être présentés comme tels lors de la confec-tion du budget général des dépenses. À cet effet, une concertation devrait être organisée entre les comptables extraordinaires (BCC) et la section Comptabilité ﬁ  nancière (BFA-B), les antennes budgétaires, le pilote budgé-taire (BFB) et la section Liquidations et engagements (BFA-L), notamment pour mieux harmoniser les calendriers utilisés pour la conversion en fonds. Enﬁ n, les dépenses dites ﬁ  xes à couvrir par des paiements effectués via des 
fonds devraient être analysées de sorte qu’une économie imposée par le SPF Budget et Contrôle de la gestion ne puisse plus avoir d’impact sur la retenue ou le non-versement à temps de fonds aux BCC. 700 166e Boek van het RekenhofMinisterie van Landsverdediging – CCB’s Beheer en Interne Controle
4. De budgettaire antennes moeten, in overleg met de CCB’s, ervoor zorgen dat 
de omzettingskalender afgestemd is op de werkelijke behoeften van de CCB’s. Hun uitgaven zijn immers doorgaans vrij stereotiep en voorspelbaar, zodat daarmee zowel bij de raming van de middelen als in de omzettingskalender terdege rekening kan worden gehouden.
5. Vertragende factoren in de omzettingsprocedure moeten worden opgespoord 
en verholpen, zodat de fondsen tijdig aan de rekenplichtigen worden doorge-stort en die niet afhankelijk zijn van onderlinge leningen of van een gedebud-getteerde ﬁ  nanciering vanuit een orderekening van de Thesaurie.
Landsverdediging moet nagaan hoe het het verbruik van fondsen door de 
CCB’s overkoepelend kan opvolgen en actief kan beheren. Daartoe moeten de CCB’s, de budgettaire antennes en BFB overleggen.
6. Het systeem van onderlinge leningen tussen buitengewone rekenplichtigen 
moet zo veel mogelijk worden beperkt. In de mate dat deze leningen te wijten zijn aan vertragingen binnen de omzettingsprocedure van kredieten naar fond-sen, moet de oorzaak van die vertragingen worden opgespoord en verholpen.
7. Hoewel Landsverdediging sinds 2007 de orderekening van de Thesaurie niet 
meer gebruikt voor de ﬁ  nanciering van de eigen begrotingsuitgaven, moet het 
departement er blijvend over waken dat ook in de toekomst geen oneigenlijk gebruik meer wordt gemaakt van deze techniek waarmee bedragen buiten begroting kunnen worden uitgegeven. 
8. De beheersrekeningen moeten, conform de logica van het systeem van kre-
dietopening, voor het jaar waarop zij betrekking hebben een zo getrouw moge-lijk beeld geven van de aangewende begrotingskredieten. Daarbij moet er over worden gewaakt dat de budgettaire aanrekeningen in de beheersrekeningen overeenstemmen met de begrotingsaanrekeningen. Het soepele regime van kredietopening mag er niet toe leiden dat de principes van annaliteit en speci-aliteit van de begroting en het limitatieve karakter van niet-gesplitste en over-gedragen kredieten worden miskend. Dit impliceert dat er tijdig voldoende fondsen worden ter beschikking gesteld van de CCB’s, mede in het licht van het verdwijnen van niet-gesplitste kredieten vanaf het begrotingsjaar 2009.
9. De negatieve saldi van de basisallocaties in de beheersrekeningen voor de 
jaren tot en met 2006 (zoals bekend in het tweede kwartaal van 2008) moeten worden aangezuiverd via bijkredieten en de positieve saldi moeten aanleiding geven tot terugbetaling aan de Schatkist.
10. Over de uitgaven van de rekenplichtigen moet periodiek aan de budgettaire 
antennes worden gerapporteerd op een voor hen relevant niveau (bv. per ver-bruiksprogramma), zodat ze de nieuwe begrotingsvoorstellen beter kunnen onderbouwen en op hun beurt interne controle kunnen uitoefenen op de aard van de uitgaven die gebeuren ten laste van de budgettaire catalogi onder hun beheer.
De rekenplichtigen zouden zowel intern als extern en minstens jaarlijks, moe-
ten rapporteren over de uitgaven die zijn aangerekend op de begroting van de Staat in verhouding tot de werkelijke uitgaven verantwoord via de beheersre-keningen. Dit gebeurt bij voorkeur voor de publicatie van de algemene reke-ning van de Staat.  166e Cahier de la Cour des comptes 701Gestion et contrôle interne Ministère de la Défense nationale – BCC
4. Les antennes budgétaires doivent veiller, en concertation avec les BCC, à 
adapter le calendrier de conversion aux besoins réels des BCC. La nature de leurs dépenses est, en effet, généralement plutôt stéréotypée et relativement prévisible, de sorte qu’il peut en être dûment tenu compte lors de l’estimation des moyens disponibles et de l’élaboration du calendrier de conversion.
5. Il convient de détecter et de résoudre les facteurs retardateurs présents dans 
la procédure de conversion de manière à ce que les fonds puissent être versés en temps voulu aux comptables et que ces derniers ne soient pas tributaires de prêts mutuels ou d’un ﬁ  nancement débudgétisé en ayant recours à un compte d’ordre de la Trésorerie. 
La Défense doit examiner la façon dont elle pourrait suivre globalement la 
consommation des fonds par les BCC et la gérer activement. À cet effet, une concertation devrait être organisée entre les BCC, les antennes budgétaires et la BFB.
6. Le système des prêts mutuels entre comptables extraordinaires doit être limité 
un maximum. Dans les cas où les prêts ont pour origine des retards dans la procédure de conversion des crédits en fonds, il convient de détecter et de résoudre la cause de ces retards.
7. Bien que, depuis 2007, la Défense n’utilise plus le compte d’ordre de la Tré-
sorerie pour ﬁ  nancer ses propres dépenses budgétaires, le département doit 
veiller de façon durable à ce que cette technique ne soit plus utilisée de manière impropre pour dépenser des montants hors budget.
8. Conformément à la logique du système d’ouverture de crédit, les comptes de 
gestion doivent donner une image aussi ﬁ  dèle que possible des crédits budgé-
taires utilisés pour l’année à laquelle ils se rapportent. À cet égard, il faut veiller à ce que les imputations budgétaires reprises dans les comptes de ges-tion correspondent aux imputations dans le budget. Le régime souple de l’ouverture de crédit ne peut pas conduire au non-respect des principes d’an-nualité et de spécialité du budget ni du caractère limitatif des crédits non dissociés et des crédits reportés. Étant donné, également, que les crédits non dissociés disparaîtront à partir de l’année budgétaire 2009, il convient de met-tre sufﬁ  samment de fonds à la disposition des BCC en temps voulu.
9. Les soldes négatifs que des allocations de base présentent dans les comptes 
de gestion jusqu’à l’année 2006 (situation au deuxième trimestre 2008) doi-vent être apurés par le biais de crédits supplémentaires et les soldes positifs doivent donner lieu à un remboursement au Trésor.
10. Des rapports périodiques sur les dépenses des comptables doivent être sou-
mis aux antennes budgétaires, et ce à un niveau pertinent pour elles (par exemple, programme de consommation). Ces rapports doivent leur permettre de mieux étayer les nouvelles propositions budgétaires ainsi que d’exercer à leur tour un contrôle interne sur la nature des dépenses réalisées à la charge des catalogues budgétaires qu’elles gèrent.
Les comptables devraient faire rapport au moins annuellement, tant en interne 
qu’en externe, au sujet des dépenses imputées au budget de l’État par rap-port aux dépenses réelles justiﬁ  ées par le biais des comptes de gestion. Ces 
rapports devraient de préférence être disponibles avant la publication du compte général de l’État. 702 166e Boek van het RekenhofMinisterie van Landsverdediging – CCB’s Beheer en Interne Controle
3.2 Controleomgeving en risicobeheersing
1. Het ﬁ  nancieel reglement P1 en de afzonderlijke richtlijnen over de organisatie 
en werking van de CCB’s moeten worden geactualiseerd en gecoördineerd in een toegankelijk werkdocument dat regelmatig wordt geüpdatet. Landsverde-diging vermeldt in zijn antwoord dat er inmiddels gedetailleerde en toeganke-lijke beschrijvingen van de processen bij de lokale administratieve steuneen-heden (ASE’s) zijn opgesteld.
2. Als diensten zelf procedures uitschrijven (zoals CCB Ontvangsten), moet 
Landsverdediging dit stimuleren en het nodige te doen voor de validatie en publicatie, bijvoorbeeld via het intranet.
3. Daarnaast moeten de vereffeningsprocedures, in het bijzonder die van CCB 
17, CCB 20 en CCB Ontvangsten, intern worden geanalyseerd om de efﬁ  ci-
entie van de gegevensstroom (zowel fysiek als elektronisch) te verbeteren, zonder afbreuk te doen aan de interne controles. Zo kan worden nagegaan of een dubbel circuit van gegevens (fysiek en elektronisch) in alle onderdelen van de procedure noodzakelijk is en of de opeenvolgende interne controles effec-tief een toegevoegde waarde hebben.
4. Aangezien BFA-R als ordonnateur onvoldoende de werkelijkheid van de ver-
richtingen kan waarborgen, moet in samenspraak met de divisie Surveillance (BFC-S) worden onderzocht welke meerwaarde een steekproefsgewijze onver-wachte controle ter plaatse in de eenheden kan bieden. De verschillende acto-ren in het proces dienen op hun verantwoordelijkheden te worden gewezen en dienen hun rol als goede huisvader te vervullen. 
Naast de bestaande controle-queries moet worden beoordeeld voor welke 
toelagen het nuttig en mogelijk zou zijn die door middel van een query op te volgen, om zo de decentrale controle te versterken.
De administratie had geen fundamentele bedenkingen bij het voorontwerp van ver-
slag en heeft in zijn antwoord enkel technische correcties aangebracht en, wat betreft de boekhoudkundige verwerking van de uitgaven en ontvangsten, aangegeven op welke punten er inmiddels initiatieven tot verbetering worden genomen.  
De minister van Landsverdediging gaat akkoord met de analyse en de conclusies van 
het Rekenhof wat betreft het onderzoek van de budgettaire cyclus. Hij verstrekt toelichting bij de vastgestelde functiestoornissen. De minister verduidelijkt welke initiatieven al genomen zijn om aan de vaststellingen en aanbevelingen van het Rekenhof tegemoet te komen. Bovendien zal Landsverdediging zich voorbereiden op de afschaffing van de kredietopeningen en de ingebruikname van FEDCOM vanaf 1 januari 2012.   166e Cahier de la Cour des comptes 703Gestion et contrôle interne Ministère de la Défense nationale – BCC
3.2 Environnement de contrôle et maîtrise des risques
1. Le règlement ﬁ  nancier P1 et les directives distinctes qui déterminent l’organi-
sation et le fonctionnement des BCC doivent être actualisées et coordonnées dans un document de travail accessible et régulièrement mis à jour. Dans sa réponse, la Défense indique que des descriptions détaillées et accessibles des processus appliqués au sein des unités d’appui administrative (UAA) ont été établis entre-temps.
2. La Défense doit encourager les services qui élaborent eux-mêmes des procé-
dures (tel le BCC Recettes) et faire le nécessaire en matière de validation et de publication, par exemple, via l’intranet. 
3. En outre, les procédures de liquidation, en particulier celles utilisées par les 
BCC 17, BCC 20 et BCC Recettes, doivent faire l’objet d’une analyse interne pour améliorer l’efﬁ  cacité du ﬂ  ux de données (tant physique qu’électronique), 
mais sans porter atteinte aux contrôles internes mis en place. Ainsi, il pourrait être examiné si un double circuit de données (physique et électronique) est nécessaire à tous les niveaux de la procédure et si les contrôles internes suc-cessifs ont effectivement une valeur ajoutée.
4. Étant donné que la BFA-R en tant qu’ordonnatrice ne peut pas offrir sufﬁ  sam-
ment de garanties quant à la réalité des opérations, il convient d’examiner en collaboration avec la division Surveillance (BFC-S) quelle valeur ajoutée un contrôle sur place inopiné au sein des unités, basé sur un échantillonnage, pourrait apporter. Il y a lieu de rappeler aux différents acteurs du processus leurs responsabilités et l’obligation de jouer leur rôle en bon père de famille.
Outre les contrôles existants, il faudrait évaluer pour quelles allocations il 
serait utile et possible d’assurer un suivi par des interrogations de bases de données, aﬁ  n de renforcer le contrôle décentralisé.
L’administration n’a formulé aucune remarque fondamentale au sujet de l’avant-pro-
jet de rapport et n’a apporté dans sa réponse que des corrections techniques. Elle a également indiqué, au sujet du traitement comptable des dépenses et des recettes, les points pour lesquels des initiatives d’amélioration ont été prises entre-temps. 
Le ministre de la Défense nationale est d’accord avec l’analyse et les conclusions 
de l’audit du cycle budgétaire de la Cour et commente les dysfonctionnements constatés. Il précise les initiatives prises pour rencontrer les constatations et recommandations de la Cour. Par ailleurs, la Défense entend se préparer à la sup-pression des ouvertures de crédit et à l’application du système Fedcom à partir du 1
er janvier 2012. 704 166e Boek van het RekenhofFOD Financiën Beheer en Interne Controle
93 Wet van 21 februari 2003 tot oprichting van een Dienst voor Alimentatievorderingen bij de FOD Finan-
ciën, aangevuld door de programmawetten van 5 augustus 2003, 22 december 2003 en 11 juli 2005; wet van 20 juli 2005; koninklijke besluiten van 20 juni 2005 en 10 augustus 2005
94 De onderhoudsplichtige is degene die het onderhoudsgeld moet betalen.
95 De onderhoudsgerechtigde is degene die het onderhoudsgeld ontvangt.
96 Vroeger Administratie van het Kadaster, Registratie en Domeinen.
97 Bedragen voor 2009. Het bedrag wordt vastgelegd in artikel 1409 van het Gerechtelijk Wetboek.
98 Artikel 4, § 2, lid 1, van de wet van 21 februari 2003.FOD F INANCIËN  – FINANCIËLE  AUDIT  VAN DE DIENST  VOOR  
ALIMENTATIEVORDERINGEN  (DAVO)
De omkaderings- en internecontrolemaatregelen die bij de Dienst voor Alimentatie-
vorderingen van de FOD Financiën werden ingevoerd, bieden niet de mogelijkheid constant na te gaan of enerzijds de voorschotten op onderhoudsgelden op wette-lijke basis worden toegekend en anderzijds of al die voorschotten en onderhouds-gelden worden ingevorderd. 
Er zouden maatregelen moeten worden genomen op het vlak van de informatica, de 
interne controle, de opleiding van de beheerders en de opvolging van de invorde-ring om een uniforme behandeling van de onderhoudsgerechtigden en de onder-houdsplichtigen te kunnen garanderen. 
De ﬁ  nanciële staten zouden bovendien volledig en transparanter moeten zijn om ze 
als beheersinstrument te kunnen gebruiken. 
1 Context
1.1 Dienst voor Alimentatievorderingen (DAVO)
De Dienst voor Alimentatievorderingen (DAVO) werd opgericht door de wet van 
21 februari 2003
93. Hij heeft tot doel voorschotten toe te kennen op onderhoudsgeld 
dat verschuldigd is voor kinderen, en onderhoudsgelden (waaronder de voorschotten) en achterstallige alimentatievorderingen te innen en in te vorderen ten laste van de onderhoudsplichtige
94. De dienst is sinds 1 juni 2004 operationeel voor de invordering 
van onderhoudsgeld en achterstallen. Sinds 1 oktober 2005 worden aan de onder-houdsgerechtigden
95 ook voorschotten gestort op onderhoudsgeld voor kinderen, in 
zoverre die hen ten laste zijn. Voordien was de laatstgenoemde taak toe vertrouwd 
aan de OCMW’s.
Op 31 december 2008 had de DAVO 30.028 dossiers behandeld. Het totale bedrag 
aan toegekende voorschotten in 2008 bedroeg 16.255.966,79 euro.
De DAVO ressorteert onder het directoraat-generaal Niet-ﬁ  scale Invordering bij de 
Algemene Administratie Patrimoniumdocumentatie96 van de FOD Financiën. De 
centrale diensten van de DAVO zorgen voor het algemene beheer van de dienst, de boekhouding, de controle en de coördinatie van de uitvoering van de opdrachten. Op lokaal vlak ontvangen en behandelen de dertig cellen van de DAVO, onderge-bracht bij de kantoren van de Domeinen, de aanvragen van de onderhoudsgerech-tigden. De gewestelijke directies zijn bevoegd voor betwistingen en de inspectie van de kantoren.
Het recht op voorschotten op onderhoudsgeld wordt toegekend als de eigen midde-
len van de ouder die niet onderhoudsplichtig is (of van de persoon die het gezag over de kinderen heeft verworven) lager zijn dan 1.271 euro netto per maand, verhoogd met 61 euro per kind ten laste
97. Het bedrag van elk van de voorschotten is gelijk 
aan het onderhoudsgeld, met een maximum van 175 euro per maand en per onder-houdsgerechtigde
98. Elke onderhoudsgerechtigde die in België gedomicilieerd is en   166e Cahier de la Cour des comptes 705Gestion et contrôle interne SPF Finances
93 Loi du 21 février 2003 créant un Service des créances alimentaires au sein du SPF Finances modiﬁ  ée 
et complétée par les lois-programmes des 5 août 2003, 22 décembre 2003, 11 juillet 2005 ; la loi du 20 juillet 2005 et les arrêtés royaux des 20 juin 2005 et 10 août 2005.
94 Débiteur d’aliments : qui paie la pension alimentaire.
95 Créancier d’aliments : qui bénéﬁ  cie de la pension alimentaire.
96 L’ancienne Administration du cadastre, de l’enregistrement et des domaines.
97 Chiffres pour 2009. Le montant est ﬁ  xé par l’article 1409 du code judiciaire.
98 Article 4, § 2, al. 1er de la loi du 21 février 2003.SPF F INANCES  – AUDIT  FINANCIER  DU SERVICE  DES CRÉANCES  ALIMENTAIRES  
(SECAL)
Les mesures d’encadrement et de contrôle interne mises en place au sein du Ser-
vice des créances alimentaires du SPF Finances ne permettent pas d’assurer constamment, d’une part, la légalité de l’octroi des avances sur pensions alimen-taires et, d’autre part, l’exhaustivité du recouvrement des avances et des pensions alimentaires.
Des mesures devraient être mises en œuvre en matière informatique, de contrôle 
interne, de formation des gestionnaires et de suivi du recouvrement aﬁ  n de garantir un traitement uniforme des créanciers et des débiteurs d’aliments.
En outre, les états ﬁ  nanciers devraient être exhaustifs et plus transparents aﬁ  n de 
servir d’outil de gestion.
1 Contexte
1.1 Le Service des créances alimentaires (Secal)
Le Service des créances alimentaires, créé par la loi du 21 février 2003
93, a pour 
missions d’octroyer des avances sur la pension alimentaire due aux enfants et de percevoir ou recouvrer les pensions alimentaires (dont les avances) et les arriérés des créances alimentaires à charge du débiteur d’aliments
94. Le service fonctionne 
depuis le 1er juin 2004, en ce qui concerne le recouvrement des pensions et arriérés, 
et depuis le 1er octobre 2005, en ce qui concerne l’octroi des avances au créancier 
d’aliments95 au bénéﬁ  ce des enfants, pour autant que ceux-ci soient à leur charge. 
Cette dernière mission était assurée auparavant par les CPAS. 
Au total, le Secal avait traité 30.028 dossiers à la date du 31 décembre 2008. Le 
montant des avances octroyées en 2008 est de 16.255.966,79 euros.
Le Secal dépend de la Direction générale du recouvrement non ﬁ  scal qui relève de 
l’Administration générale de la documentation patrimoniale96 du SPF Finances. Les 
services centraux du Secal sont chargés de la gestion globale du Secal, de la comp-tabilité, du contrôle et de la coordination de l’exécution des missions. Au niveau local, 30 cellules du Secal, logées dans les bureaux des Domaines, reçoivent et trai-tent les demandes des créanciers d’aliments. Par ailleurs, les directions régionales sont compétentes notamment en matière de contentieux et d’inspection des bureaux.
Le droit aux avances sur pension alimentaire est attribué quand les ressources pro-
pres du parent non débiteur d’aliments (ou la personne ayant obtenu la garde des enfants) ne sont pas supérieures au montant de 1.271 euros nets par mois, majoré de 61 euros nets par enfant à charge
97. Le montant de chacune des avances est égal à 
celui de la pension alimentaire, avec un maximum de 175 euros par mois et par créan-cier d’aliments
98. Tout créancier d’aliments, domicilié en Belgique et en possession  706 166e Boek van het RekenhofFOD Financiën Beheer en Interne Controle
 99 Opgericht door artikel 29 van de wet van 21 februari 2003.
100 www.secal.belgium.be, rubriek “Evaluatiecommissie”.
101 Parl. St . Kamer, DOC 51 2043/003, p. 83 en 84; DOC 51 2704/003, p. 82 tot 84; DOC 52 0993/003, 
p. 69; DOC 52 1527/002, p. 40.die in het bezit is van een uitvoerbare titel kan een tegemoetkoming van de DAVO aan vragen als de onderhoudsplichtige zich in de twaalf maanden vóór de aanvraag 
tweemaal, al dan niet achter elkaar, geheel of gedeeltelijk heeft onttrokken aan de verplichting om onderhoudsgeld te betalen. Voor de tegemoetkoming van de DAVO moeten zowel de onderhoudsgerechtigde als de onderhoudsplichtige een bijdrage in de werkingskosten betalen.
Maandelijks ontvangt de onderhoudsplichtige een betalingsformulier met het bij-
gewerkte saldo van de schuld. Enkel betalingen aan de DAVO stellen de onder-houdsplichtige vrij van zijn schuld. De eventuele gerechtskosten en kosten voor de invordering die de DAVO betaalt, zijn ten laste van de onderhoudsplichtige. De inning of de invordering van het onderhoudsgeld (en dus de betaling van de voorschotten), stopt zodra de onderhoudsplichtige het onderhoudsgeld (met de kosten) gedurende minstens zes opeenvolgende maanden aan de DAVO heeft betaald. 
Een evaluatiecommissie
99 stelt een jaarlijks evaluatieverslag op voor de minister(s) 
bevoegd voor Financiën en Begroting. Dat verslag, dat nadien bij het parlement wordt ingediend, bevat minstens de evaluatie van de werking en de organisatie van de DAVO, de evaluatie van de relevantie en de graad van verwezenlijking van de doelstellingen van de wet en de doeltreffendheid, de weerslag en de leefbaarheid van de wet. Het bevat ook aanbevelingen. De verslagen voor de jaren 2004 tot 2008 zijn beschikbaar
100. 
1.2 Voorwerp van het onderzoek
Het Rekenhof heeft zijn aandacht toegespitst op de volgende vragen:
Zijn de maatregelen die de FOD Financiën heeft genomen op het vlak van de • 
organisatie en de procedures, toereikend en adequaat om te verzekeren dat de uitgaven op wettelijke wijze gebeuren?
Worden de terugvorderingen in de voorgeschreven vorm en tijdig uitgevoerd? • 
Zijn de ﬁ  nanciële staten betrouwbaar, compleet en geactualiseerd? • 
Het onderzoek gaat niet in op het structurele tekort van het begrotingsfonds waar-
over het Rekenhof verschillende opmerkingen heeft geformuleerd bij het onderzoek van de algemene uitgavenbegroting van de jaren 2006 tot 2009
101.
Voor de audit werden bij de centrale DAVO interviews afgenomen, werden de pro-
cedures geanalyseerd, de ﬁ  nanciële staten onderzocht en de aanbevelingen van de 
evaluatiecommissie geanalyseerd. Drie plaatsbezoeken werden georganiseerd om te onderzoeken hoe een plaatselijk kantoor van de DAVO werkt en hoe de informatie-stromen verlopen. De audit liep van maart tot juni 2009.  166e Cahier de la Cour des comptes 707Gestion et contrôle interne SPF Finances
 99 Instituée par l’article 29 de la loi du 21 février 2003.
100 Sur www.secal.belgium.be/Commission d’évaluation/Rapports.
101 Doc. parl. , Chambre, DOC 51 2043/003, p. 83-84 ; Doc. parl. , Chambre, DOC 51 2704/003, 
p. 82-84 ; Doc. parl. , Chambre, DOC 52 0993/003, p. 69 ; Doc. parl. , Chambre, DOC 521527/002, 
p. 40.d’un titre exécutoire, peut demander l’intervention du Secal lorsque le débiteur d’ali-ments s’est soustrait à l’obligation de paiement des aliments en tout, ou en partie, pour deux termes, consécutifs ou non, au cours des douze mois qui précèdent la demande. L’intervention du Secal entraîne le paiement d’une contribution aux frais de fonctionnement, à charge et du créancier et du débiteur. 
Un avis de paiement est envoyé mensuellement au débiteur avec le solde actualisé 
de la dette. Seuls les paiements effectués auprès du Secal libèrent le débiteur de sa dette. Les éventuels frais de justice et de recouvrement payés par le Secal sont à charge du débiteur. La
 perception ou le recouvrement de la pension alimentaire (et 
donc le paiement des avances)  prend ﬁ  n dès que tous les termes échus de la pension 
alimentaire (augmentés des frais) ont été payés au Secal pendant au moins six mois consécutifs.
Une commission d’évaluation
99 est chargée d’établir un rapport annuel d’évaluation 
à l’intention du (des) ministre(s) en charge des Finances et du Budget. Ce rapport déposé ensuite au Parlement  contient au moins : l’évaluation du fonctionnement et de l’organisation du Secal, l’évaluation de la pertinence et du degré de réalisation des objectifs de la loi ainsi que l’efﬁ  cacité, l’impact et la viabilité de la loi. Des recommandations y ﬁ  gurent également. Les rapports pour les années 2004 à 2008 
sont disponibles
100.
1.2 Objet de l’audit 
La Cour des comptes a porté son attention sur les questions suivantes :
Les mesures organisationnelles et procédurales prises par le SPF Finances • 
sont-elles sufﬁ  santes et adéquates pour assurer la légalité des dépenses ?
Les recouvrements sont-ils opérés selon les formes prescrites et toutes les • 
diligences voulues ?
Les états ﬁ  nanciers sont-ils ﬁ  ables, exhaustifs et actuels ? • 
Le présent audit n’aborde pas le déﬁ  cit structurel du fonds budgétaire qui a, par 
ailleurs, fait l’objet de plusieurs observations de la Cour des comptes lors de l’exa-men du budget général des dépenses des années 2006 à 2009
101.
L’audit a comporté, au sein du Secal central, des entretiens, une analyse des procé-
dures, un examen des états ﬁ  nanciers produits et une analyse des recommandations 
de la commission d’évaluation. Trois visites sur place ont eu lieu aﬁ  n d’examiner le 
mode de fonctionnement d’un bureau local du Secal et l’organisation des ﬂ  ux d’infor-
mations. L’audit s’est déroulé de mars à juin 2009. 708 166e Boek van het RekenhofFOD Financiën Beheer en Interne Controle
102 Met name de originele documenten zoals het afschrift van het vonnis, het vonnis dat de notariële akte 
homologeert in het kader van een scheiding met onderlinge toestemming, die onlosmakelijk verbonden zijn met de fase van de bijstand en de invordering. Als de aanvrager voorschotten op het onderhouds-geld vraagt, moeten ook het aanslagbiljet, de gezinssamenstelling, de weddenﬁ  ches, een attest van de 
kinderbijslag enz. worden toegevoegd.1.4 Tegensprekelijke procedure 
De voorlopige auditresultaten werden in een brief van 15 juli 2009 voorgelegd aan de 
waarnemend voorzitter van het directiecomité van de FOD Financiën. De administra-tie deelde haar opmerkingen en suggesties aan het Rekenhof mee in een brief van 11 augustus 2009.
Het Rekenhof heeft zijn ontwerpverslag op 16 september 2009 toegezonden aan de 
minister van Financiën. Een afschrift ervan werd ter informatie toegezonden aan de staatssecretaris voor Gezinsbeleid en aan de voorzitter van het directiecomité van de FOD Financiën.
De staatssecretaris antwoordt in zijn brief van 23 oktober 2009 met aandacht kennis 
te hebben genomen van de aanbevelingen. Het antwoord van de minister van Finan-ciën van 14 oktober wordt in punt 6 behandeld.
2 Werking van DAVO
2.1 Aanvragen voor tegemoetkomingen De onderhoudsgerechtigde kan een aanvraag voor de inning van onderhoudsgeld, 
voor de invordering van achterstallen of voor voorschotten indienen bij de cel van de DAVO van zijn woonplaats, ofwel bij het kantoor van de Registratie, die de aan-vragen zonder behandeling overzendt aan die cel. 
De dossierbeheerder van de DAVO onderzoekt de aanvraag en stelt het dossier 
samen met de vereiste ofﬁ  ciële documenten
102. Hij veriﬁ  eert en analyseert de diverse 
documenten en gegevens om het bedrag van de te innen gelden en achterstallen te bepalen en, als er voorschotten worden gevraagd, het totale bedrag van de maande-lijkse bestaansmiddelen van de aanvrager. 
Zodra alle documenten binnen zijn, worden de bruikbare gegevens onder een dos-
siernummer geregistreerd in de informaticatoepassing “TP Alim”. Dat systeem gene-reert enerzijds de lastgeving die de aanvrager moet ondertekenen en anderzijds, na ontvangst van de door de aanvrager ondertekende en gedateerde lastgeving, een kennisgeving van de aanvraag voor tegemoetkoming van de DAVO die automatisch aan de onderhoudsplichtige wordt verzonden. Die beschikt over vijftien dagen om aan te tonen dat de rechtstitel die de onderhoudsgerechtigde aanvoert, niet meer actueel is of dat hij zijn taak als onderhoudsplichtige op een regelmatige wijze heeft uitgevoerd.
Na de eventuele reactie van de onderhoudsplichtige ontvangt de onderhoudsgerech-
tigde een kennisgeving van de beslissing over de tegemoetkoming van de DAVO. In het geval van een positieve beslissing wordt de onderhoudsplichtige in gebreke gesteld en moet hij de verschuldigde sommen betalen op de postrekening-courant van de DAVO. In geval van een negatieve beslissing wordt hij daarvan op de hoogte gebracht met een aangetekende brief.  166e Cahier de la Cour des comptes 709Gestion et contrôle interne SPF Finances
102 Notamment les documents originaux tels que l’expédition du jugement, le jugement homologuant 
l’acte notarié dans le cadre d’un divorce par consentement mutuel, indissociables des phases d’inter-vention et de recouvrement. L’avertissement-extrait de rôle, la composition de ménage, les ﬁ  ches de 
rémunération et l’attestation des allocations familiales, e. a., sont également joints, lorsque le deman-deur demande le paiement d’avances sur pension alimentaire.1.4 Procédure contradictoire 
Les résultats provisoires de l’audit ont été soumis, par lettre du 15 juillet 2009, au 
président du comité de direction du SPF Finances faisant fonction. Les remarques et suggestions de l’administration ont été transmises à la Cour des comptes par cour-rier daté du 11 août 2009.
La Cour a adressé le 16 septembre 2009 son projet de rapport de contrôle au ministre 
des Finances. Une copie a été transmise au secrétaire d’État à la Politique des familles, pour information, ainsi qu’au président du comité de direction du SPF Finances. 
Le secrétaire d’État, dans sa réponse du 23 octobre 2009, indique avoir pris bonne 
note des recommandations formulées. La réponse du ministre des Finances du 14 octobre 2009 est traitée au point 6.
2 Fonctionnement du Secal
2.1 Les demandes d’interventionLe créancier d’aliments peut introduire sa demande de perception de pensions ali-
mentaires et de recouvrement d’arriérés ainsi que sa demande d’avances auprès de la cellule du Secal de son domicile ou auprès du bureau de l’Enregistrement qui transmet sa demande sans la traiter à cette cellule. 
Le gestionnaire de dossier  du Secal local instruit la demande et constitue le dossier 
qui comprend les documents ofﬁ  ciels demandés
102. Le gestionnaire de dossier vériﬁ  e 
et analyse les différents documents et informations en vue d’établir le montant des pensions et des arriérés à percevoir et, en cas de demande d’avances, le montant total des moyens d’existence mensuels du demandeur. 
Dès réception de tous les documents, les  données utiles sont enregistrées dans 
l’application informatique TP Alim sous un numéro de dossier. Ce système génère d’une part, le mandat que le demandeur est invité à signer et d’autre part, dès récep-tion du mandat daté et signé par le demandeur, une notiﬁ  cation de la demande d’in-
tervention du Secal, qui est automatiquement envoyée au débiteur d’aliments. Le débiteur dispose d’un délai de quinze jours pour démontrer soit que le titre invoqué par le créancier n’est plus actuel, soit qu’il a régulièrement exécuté ses devoirs en tant que débiteur d’aliments.
Après réaction éventuelle du débiteur, une notiﬁ  cation de la décision concernant 
l’intervention du Secal  est envoyée au créancier d’aliments. Si la décision est posi-
tive, le débiteur d’aliments est mis en demeure de payer les sommes dues exclusive-ment sur le compte courant postal du Secal. Si la décision est négative, il en est informé par envoi recommandé. . 710 166e Boek van het RekenhofFOD Financiën Beheer en Interne Controle
103 Dossiers die op verzoek van de onderhoudsgerechtigden rechtstreeks of ingevolge hun overdracht 
door de OCMW’s worden geopend voor de betaling van voorschotten. Tabel 1 – Evolutie van het aantal DAVO-dossiers103
Jaar Aantal dossiers
2004 1.6992005 9.716
2006 13.554
2007 14.9312008 17.912
Bron: Evaluatiecommissie 
2.2 Invordering
Het DAVO-kantoor dat bevoegd is voor de invordering, is het kantoor van de woon-
plaats van de onderhoudsplichtige op het moment van de ingebrekestelling waarin artikel 10 van de wet van 21 februari 2003 voorziet. 
In principe wordt de kennisgeving voorafgegaan door een (vereenvoudigd) solvabili-
teitsonderzoek van de onderhoudsplichtige op initiatief van de DAVO van de onder-houdsgerechtigde en op basis van gegevens die die laatste aanreikt. Het grondige solvabiliteitsonderzoek wordt vervolgens uitgevoerd door het DAVO-kantoor van de woonplaats van de onderhoudsplichtige. Daarbij kunnen nieuwe betalingsvoorwaar-den en -termijnen worden toegestaan.
De invordering kan gebeuren via een dwangbevel dat wordt betekend via gerechts-
deurwaarderexploot of door gedwongen uitvoering via de bestaande wettelijke mid-delen (uitvoerend beslag onder derden, roerend beslag en onroerend beslag).
Tabel 2 – Op 31 december 2008 invorderbaar gestelde en ingevorderde bedragen 
 (gecumuleerd sinds 2004, in euro)
Invorderbaar gesteld Ingevorderd
DAVO-dossiers 148.399.357,47 20.534.395,36
OCMW-dossiers 20.400.096,71  3.169.178,33Totaal 168.799.454,18 23.703.573,69
Voor onderhoudsplichtigen die in het buitenland wonen, gebeurt de invordering op 
initiatief van de Ontvanger van het kantoor der Domeinen van Brussel 1. De dienst voor Internationale Rechtshulp in Burgerlijke Zaken van de FOD Justitie speelt ook een rol in de invorderingsprocedure als de onderhoudsplichtige in een staat woont die het verdrag van New York van 20 juni 1956 inzake het verhaal in het buitenland van uitkeringen tot onderhoud heeft ondertekend.  166e Cahier de la Cour des comptes 711Gestion et contrôle interne SPF Finances
103 Dossiers ouverts à la demande des créanciers, directement ou suite à leur transfert, par les CPAS, 
pour le paiement d’avances (en cours). Tableau 1 – Évolution du nombre de dossiers Secal103
Année Nombre de dossiers
Source : Commission d’évaluation 
2.2 Le recouvrement
Le bureau Secal compétent pour le recouvrement est le bureau du domicile du débi-
teur d’aliments au moment de la mise en demeure prévue à l’article 10 de la loi du 21 février 2003.
En principe, la notiﬁ  cation est précédée d’une enquête de solvabilité (simpliﬁ  ée) du 
débiteur réalisée à l’initiative du bureau Secal du créancier sur la base, notamment, des informations livrées par celui-ci. L’enquête de solvabilité approfondie est ensuite réalisée par le bureau du Secal du domicile du débiteur. De nouveaux délais et moda-lités de paiement peuvent être accordés.
Le recouvrement peut être effectué par voie de contrainte, signiﬁ  ée par exploit 
d’huissier, ou par exécution forcée en recourant aux moyens légaux existants (saisie-arrêt exécution, saisie mobilière et saisie immobilière).
Tableau 2 – Montants mis en recouvrement et montants recouvrés au 31 décembre 2008 
 (montants cumulés depuis 2004, en euros)
Dossiers Mis en recouvrement Recouvrés
Secal 148.399.357,47 20.534.395,36
CPAS   20.400.096,71   3.169.178,33Totaux 168.799.454,18 23.703.573,69
En ce qui concerne les débiteurs domiciliés à l’étranger, le recouvrement se fait à 
l’initiative du receveur du bureau des Domaines de Bruxelles 1. Le service d’entraide judiciaire internationale en matière civile du SPF Justice intervient également dans la procédure lorsque le débiteur est domicilié dans un État signataire de la convention de New-York du 20 juin 1956 sur le recouvrement des aliments à l’étranger. 712 166e Boek van het RekenhofFOD Financiën Beheer en Interne Controle
2.3 Ontvangsten en uitgaven in verband met onderhoudsgelden
Om de voorschotten op de onderhoudsgelden te kunnen ﬁ  nancieren werd een begro-
tingsfonds opgericht dat over de volgende ﬁ  nanciële middelen beschikt: bijdragen ten laste van de onderhoudsplichtigen en de onderhoudsgerechtigden, intresten op teruggevorderde voorschotten, teruggevorderde alimentatievorderingen. Omdat het fonds onvoldoende ontvangsten heeft om zijn uitgaven het hoofd te bieden, wordt het door jaarlijkse wettelijke bepalingen gemachtigd om een debetpositie te verto-nen. Er worden variabele kredieten ingeschreven op sectie 18 van de algemene uit-gavenbegroting. 
Een rekenplichtige beheert de ontvangsten en de uitgaven, met uitzondering van de 
voorschotten op onderhoudsgelden die de Thesaurie rechtstreeks aan de onderhouds-gerechtigden betaalt ten laste van sectie 18 van de algemene uitgavenbegroting. 
De ontvangsten worden voornamelijk gevormd door de betalingen van onderhouds-
plichtigen. 
De “TP Alim”-toepassing rekent elke betaling achtereenvolgens aan op de eventuele 
door de OCMW’s toegekende voorschotten, de eventueel voorgeschoten invorde-ringskosten, de werkingskosten, de intresten, de door de DAVO toegekende voor-schotten, het verschil tussen de alimentatievordering en het toegekende voorschot, en tot slot het bedrag van de achterstallen. 
Het saldo wordt maandelijks aan de onderhoudsgerechtigden gestort en bedragen 
die eventueel te veel zijn ingevorderd, worden aan de onderhoudsplichtigen terug-gestort. Gerecupereerde voorschotten en bijdragen in de kosten worden aan de Schatkist gestort en aangerekend op het begrotingsfonds. Al die stortingen vormen de uitgaven van de ﬁ  nanciële rekening van de DAVO.
Tabel 4 – Evolutie van de aan de onderhoudsgerechtigden betaalde bedragen (in euro) 
Ten laste van de ﬁ  nanciële
rekening van de DAVOTen laste van sectie 18 van de 
2004      96.306,31
2005    917.224,02   3.481.066,32
2006 2.081.476,20 14.216.277,57
2007 3.662.656,29 14.923.170,75
2008 6.260.845,59 16.255.966,79
Bron: Evaluatiecommissie Tabel 3 – Evolutie van de stortingen aan het begrotingsfonds (in euro)
Gerecupereerde 
DAVO-voorschottenGerecupereerde 
OCMW-voorschottenWerkingskosten Totaal
2005 46.190,38 1.138.121,90 198.724,99 1.383.037,27
2006 932.401,29 1.621.091,03 331.481,31 2.884.973,63
2007 2.160.560,62 2.055.596,16 433.548,21 4.649.704,99
2008 3.315.691,69 1.824.179,08 521.645,86 5.661.516,63
Bron:  Patrimoniumdocumentatie (dienst IV, Functionele Expertise en Ondersteuning, directie VI/4, Begroting – Comptabiliteit 
– Statistieken  166e Cahier de la Cour des comptes 713Gestion et contrôle interne SPF Finances
2.3 Les recettes et dépenses relatives aux pensions alimentaires
Pour ﬁ  nancer le paiement des avances sur pensions, un fonds budgétaire a été créé 
qui dispose des moyens ﬁ  nanciers suivants : contributions à charge des débiteurs et 
des créanciers, intérêts sur avances recouvrées, créances alimentaires récupérées. Les recettes du fonds étant insufﬁ  santes pour faire face à ses dépenses, des dispo-
sitions légales annuelles autorisent le fonds à présenter une position débitrice. Des crédits variables sont inscrits à la section 18 du budget général des dépenses.
Un comptable assure la gestion des recettes et des dépenses à l’exception des 
avances sur pensions alimentaires payées directement aux créanciers d’aliments par la Trésorerie à charge de la section 18 du budget général des dépenses. 
Les recettes sont constituées principalement par les paiements effectués par les 
débiteurs d’aliments. 
L’application TP Alim impute sur chaque paiement successivement les avances 
octroyées par les CPAS si c’est le cas, les frais de recouvrement éventuellement avancés, les frais de fonctionnement, les intérêts, les avances accordées par le Secal, la différence entre la créance alimentaire et l’avance accordée et, enﬁ  n, le montant des arriérés éventuels. 
Le solde est versé mensuellement aux créanciers d’aliments et les éventuels trop 
perçus aux débiteurs tandis que les avances récupérées et les contributions aux frais de fonctionnement sont versées au Trésor et imputées au fonds budgétaire. L’en-semble de ces versements forment les dépenses du compte ﬁ  nancier du Secal.
Tableau 4 – Évolution des montants payés aux créanciers (en euros)
À charge du compte ﬁ  nancier
du SecalÀ charge du budget général
des dépenses
Source : Commission d’évaluation Tableau 3 – Évolution des versements au fonds budgétaire (en euros)
Avances Secal
récupéréesAvances CPAS
récupérées Contributions
aux frais de
fonctionnementTotal
Source :  Documentation patrimoniale, (service IV Expertise et support fonctionnels, direction VI/4 Budget, comptabilité, 
statistiques) 714 166e Boek van het RekenhofFOD Financiën Beheer en Interne Controle
3 Financiële staten
Het beheer van de rekenplichtige van de DAVO wordt geregeld door een onderrich-
ting van 24 december 2004 die de algemene onderrichting betreffende de comptabi-liteit van de Algemene Administratie van de Patrimoniumdocumentatie van toepas-sing maakt. Die onderrichting van 2004 legt de taken van de rekenplichtige van de 
DAVO vast. Hij legt over zijn beheer rekenschap af door middel van een beheersre-kening die is geïntegreerd in een jaarlijkse verzamelstaat van de ontvangsten en uit-gaven van de “Administratie van de BTW, de Registratie en de Domeinen”. 
Die rekening van de rekenplichtige vermeldt, als ontvangsten, de voorschotten en 
gerecupereerde onderhoudsgelden, de intresten, de bijdragen van de onderhoudsge-rechtigden en onderhoudsplichtigen, en als uitgaven, de aan de onderhoudsgerech-tigden verschuldigde onderhoudsgelden en de teruggaven van niet-verschuldigde bedragen aan de onderhoudsplichtigen.
4 Resultaten van de controle 
4.1 Wettelijkheid van de uitgaven De eerste onderzoeksvraag onderzoekt of de maatregelen op het vlak van de orga-
nisatie en de procedures toereikend en adequaat zijn om te verzekeren dat de uit-gaven op wettelijke wijze gebeuren.
4.1.1 Organisatorische maatregelen 
De beheerders beschikken over een verzameling van geactualiseerde en verspreide onderrichtingen, alsook over gidsen die toelichting geven bij het computerprogramma TP Alim en de bijbehorende onlinetoepassing (Web Alim). Die gidsen omvatten ook de procedures voor het invoeren van elke aanvraag tot tegemoetkoming in het infor-maticasysteem. 
De centrale DAVO biedt de beheerders logistieke ondersteuning (helpdesk) en ook 
bijstand van meer juridische aard, meer bepaald inzake collectieve schuldenregeling of stuiting van de verjaring.
Het Rekenhof stelt vast dat die omkaderingsmaatregelen wel toereikend zijn, maar 
dat de opleiding van de ambtenaren op het vlak van sociale en ﬁ  scale wetgeving onvolledig is.
De DAVO vestigt de aandacht op de speciﬁ  citeit van de materie alimentatievorderin-
gen. Die vergt een bijzondere opleiding waarvoor de centra voor beroepsopleiding van de FOD Financiën niet altijd de capaciteiten hebben. Bovendien blijkt de onder-steuning door medewerkers van de centrale DAVO noodzakelijk te zijn, die hun handen al vol hebben met het dagelijkse beheer van de dienst. Er zijn niettemin opleidingen gepland, met name in het kader van het STIMER-project (cf. infra).
De DAVO voegt eraan toe dat in de huidige organisatie de ambtenaren die de kan-
toren moeten inspecteren, niet altijd voldoende kennis hebben van de bepalingen van niet-ﬁ  scale invordering waarvan ze de toepassing moeten controleren. 
Voor het samenstellen van de dossiers kunnen de beheerders informatie raadplegen 
bij zowel de ﬁ  scale besturen als bij andere entiteiten van de sociale zekerheid. Die 
informatie wordt meestal op papier verstrekt, waardoor het onderzoek van de inkom-sten langer wordt. De DAVO heeft nog geen elektronische toegang tot de sociale gegevens over de onderhoudsgerechtigden en de onderhoudsplichtigen bij de Kruis-puntbank van de Sociale Zekerheid (KSZ).  166e Cahier de la Cour des comptes 715Gestion et contrôle interne SPF Finances
3 États ﬁ  nanciers
La gestion du comptable du Secal est réglée par une instruction du 24 décembre 
2004 appliquant notamment les dispositions de l’instruction générale relative à la comptabilité en vigueur à l’Administration générale de la documentation patrimo-niale. Cette instruction de 2004 ﬁ  xe les tâches du comptable qui rend compte de sa 
gestion au moyen d’un compte de gestion intégré dans un état récapitulatif annuel des recettes et dépenses de « l’Administration de la TVA, de l’Enregistrement et des Domaines ». 
Ce compte comprend, en recettes, les avances et les pensions alimentaires récupé-
rées, les intérêts, les contributions des créanciers et des débiteurs et, en dépenses, les pensions alimentaires dues aux créanciers et les restitutions d’indus aux débi-teurs.
4 Résultats du contrôle
4.1 La légalité des dépenses
La première question d’audit concerne le caractère sufﬁ  sant et adéquat des mesures 
organisationnelles et procédurales pour assurer la légalité des dépenses.
4.1.1 Les mesures organisationnelles
Les gestionnaires ont à leur disposition un recueil d’instructions actualisées et diffu-sées, ainsi que des guides expliquant le programme TP Alim et son application en ligne (Web Alim) et reprenant les processus d’introduction de toute demande d’in-tervention dans le système informatisé. 
Le Secal central fournit une aide logistique aux gestionnaires ( help desk ) ainsi qu’une 
assistance de nature plus juridique, notamment en matière de règlement collectif de dettes ou d’interruption de la prescription.
La Cour constate que, si les mesures d’encadrement prises sont satisfaisantes, il 
apparaît qu’en matière de législation sociale et ﬁ  scale, la formation des agents des 
bureaux locaux est incomplète.
Le Secal attire l’attention sur la spéciﬁ  cité de la matière des créances alimentaires, 
qui nécessite une formation particulière que les centres de formation professionnelle du SPF Finances ne sont pas toujours à même de dispenser et sur le fait qu’il s’avère nécessaire de recourir à l’appui des agents du Secal central, déjà fort investis dans la gestion quotidienne. Néanmoins, des formations sont envisagées notamment dans le cadre du projet Stimer (cf. infra).
Le Secal ajoute que, dans l’organisation actuelle, les agents chargés de l’inspection 
des bureaux ne maîtrisent pas sufﬁ  samment les dispositions en matière de recouvre-
ment non ﬁ  scal dont ils doivent vériﬁ  er l’application.
Pour la constitution des dossiers, les gestionnaires ont accès aux informations non 
seulement auprès des administrations ﬁ  scales mais aussi auprès d’entités de la sécurité sociale. Ces informations sont majoritairement fournies sur support papier, ce qui allonge le délai de l’enquête sur les revenus. Le Secal ne dispose pas encore d’un accès électronique aux données sociales relatives aux créanciers et aux débi-teurs d’aliments auprès de la Banque-Carrefour de la sécurité sociale (BCSS). 716 166e Boek van het RekenhofFOD Financiën Beheer en Interne Controle
De DAVO deelt mee dat de elektronische gegevensuitwisseling wordt uitgebouwd 
in het kader van het gezamenlijke ZACHEUS-project waaraan de administraties van de ﬁ  scale en de niet-ﬁ  scale invorderingen deelnemen. Dat project zal in principe eind 2009 operationeel zijn.
Hoewel er informatie ter beschikking wordt gesteld, stelt het Rekenhof vast dat de 
beheerders volledig afhankelijk zijn van de informatie die de onderhoudsplichtige en de onderhoudsgerechtigde verstrekken. De beheerder kan niet systematisch nagaan of er elementen niet zijn meegedeeld die een weerslag hebben op het niveau van de inkomsten van de onderhoudsgerechtigde, bij de aanvraag of bij de vernieuwing ervan (geplaatste kinderen, meerderjarige werkende kinderen, vonnis dat niet werd meegedeeld). Daardoor kunnen bijdragen worden betaald die eigenlijk niet verschul-digd zijn. Er kunnen niettemin sancties worden getroffen, zoals het stopzetten van de betaling van voorschotten, of zelfs de terugbetaling van voorschotten of van delen van niet-verschuldigde voorschotten. De onderhoudsplichtige kan eventueel het gevraagde bedrag betwisten.
Ondanks de informaticatoepassing TP Alim, waarmee heel wat taken zijn geïnforma-
tiseerd, blijkt het informaticasysteem onafgewerkt, ingewikkeld, niet erg gebruiks-vriendelijk en stroef te zijn. De ontwikkeling van de toepassing werd eind mei 2007 stopgezet na aﬂ  oop van een overheidsopdracht die niet werd verlengd. Bovendien 
kunnen sommige wijzigingen in de dossiergegevens die geldelijke gevolgen hebben, niet in het oorspronkelijke dossier worden ingevoegd en moet er een nieuw dossier worden aangemaakt. Dergelijke manuele herberekeningen vormen een potentiële bron van vergissingen.
De administratie verklaart dat de informaticaondersteuning zich beperkt tot het onder-
houd van de toepassing. De stafdienst ICT is immers van oordeel dat het geen zin heeft om nog te sleutelen aan de toepassing TP-Alim gezien de ouderdom en de satu-ratie ervan en gezien de vooruitgang van het STIMER-informaticaproject ( Système de 
traitement intégré multi-entités recouvrement  – geïntegreerd verwerkingssysteem van 
invordering ten behoeve van meerdere entiteiten). Dat project zou immers alle behoef-ten moeten dekken inzake boekhouding, inning en invordering van de drie entiteiten van de FOD, (Thesaurie, Patrimoniumdocumentatie en de Belastingen en Invorde-ring). STIMER zal een database zijn van alle ﬁ  scale en niet-ﬁ  scale elementen die betrekking hebben op een debiteur. Op het vlak van alimentatievorderingen zal de STIMER-toepassing als database fungeren voor het bepalen van de schuldvordering.
De DAVO verzekert dat zodra STIMER operationeel zal zijn, tegemoet zal worden 
gekomen aan de meeste aanbevelingen van het Rekenhof, zowel inzake het invorde-ringspercentage, de informatie over de solvabiliteit als op het gebied van de rappor-tering over de invorderingsactiviteiten (cf. volgende punten).
Tot slot zou de verwezenlijking van het STIMER-project gepaard gaan met een struc-
turele reorganisatie van de algemene directie van de Niet-Fiscale Invordering, om de acties van vestiging, inning en invordering, meer bepaald van de niet-ﬁ  scale schuld-
vorderingen, beter te omkaderen en op te volgen. In die context is het de bedoeling, op het vlak van interne controle, te zorgen voor een controle op de processen en de boekhouding. 
STIMER zal bestaan uit verschillende modules en de DAVO-module die als prioritair 
wordt beschouwd, zou op 1 juli 2010 moeten worden geïmplementeerd.   166e Cahier de la Cour des comptes 717Gestion et contrôle interne SPF Finances
Le Secal fait savoir que le développement de l’échange électronique s’effectue dans 
le cadre du projet Zacheus commun aux administrations du recouvrement ﬁ  scal et 
non ﬁ  scal, en principe opérationnel ﬁ  n 2009.
Malgré cette mise à disposition d’informations, la Cour des comptes constate que 
les gestionnaires dépendent entièrement des données fournies par le créancier et le débiteur. Ainsi, le gestionnaire ne peut systématiquement détecter l’omission, dans la communication, d’éléments (enfants placés, enfants majeurs mis au travail, juge-ment subséquent non transmis,…) ayant une incidence sur la ﬁ  xation du niveau de 
revenus du créancier, tant au moment de la demande que lors d’un renouvellement, ce qui peut entraîner le paiement d’indus. Néanmoins, des sanctions peuvent être prises, comme l’arrêt du paiement d’avances, voire le remboursement d’avances ou de portions d’avances indues. Quant au débiteur, il peut, le cas échéant, contester le montant réclamé.
Malgré la mise en œuvre de l’application TP Alim, qui a permis l’informatisation de 
nombreuses tâches, le système informatique s’avère inachevé, complexe, peu convi-vial et rigide. Le développement de l’application s’est arrêté ﬁ  n mai 2007 au terme 
d’un marché non renouvelé. De plus, certaines modiﬁ  cations apportées aux données 
du dossier ayant des conséquences pécuniaires ne peuvent être introduites dans le dossier initial et nécessitent l’ouverture d’un nouveau dossier. Ces recalculs manuels constituent des sources potentielles d’erreurs.
L’administration explique que l’assistance informatique est limitée à la maintenance 
de l’application, le service d’encadrement TIC ayant estimé qu’il n’était plus oppor-tun d’améliorer l’application TP Alim, en raison, d’une part, de son ancienneté et de sa saturation et, d’autre part, de l’avancement du projet informatique Stimer (Sys-tème de traitement intégré multi-entités recouvrement) qui couvrirait tous les besoins en matière de comptabilité, de perception et de recouvrement des trois entités du SPF (Trésorerie/Documentation patrimoniale/Impôts et Recouvrement). Stimer constituera une base de données rassemblant tous les éléments ﬁ  scaux et non ﬁ  s-
caux se rapportant à un débiteur. Pour ce qui concerne les créances alimentaires, l’application Stimer servira de base de données pour l’établissement de la créance.
Le Secal assure que dès que Stimer sera opérationnel, la plupart des recommanda-
tions formulées par la Cour pourront être rencontrées, que ce soit à propos du taux de recouvrement, des informations concernant la solvabilité ou encore du rapportage des activités de recouvrement (cf. points suivants).
Enﬁ n, la réalisation du projet Stimer s’accompagnerait d’une réorganisation structu-
relle de la Direction générale du recouvrement non ﬁ  scal, aﬁ  n de mieux encadrer et 
suivre les actions liées à l’établissement, à la perception et au recouvrement notam-ment des créances non ﬁ  scales. Dans ce contexte, en matière de contrôle interne, il 
est prévu d’assurer un contrôle sur les processus et sur la comptabilité. 
Stimer sera composé de plusieurs modules et celui du Secal, jugé prioritaire, devrait 
être implémenté le 1
er juillet 2010.  718 166e Boek van het RekenhofFOD Financiën Beheer en Interne Controle
104 Artikel 11, § 2, van de wet van 21 februari 2003.4.1.2 Internecontrolemaatregelen 
De interne controle is bedoeld om een organisatie te helpen haar risico’s onder con-trole te houden en haar doelstellingen te realiseren. Het gaat om een continu proces dat een geheel van activiteiten omvat die zijn geïntegreerd in de dagelijkse werking van de openbare dienst. 
Tijdens zijn controle heeft het Rekenhof belangrijke leemten vastgesteld. Er bestaan 
heel wat onderrichtingen, maar er wordt niet nagegaan of die wel correct worden toegepast. Op de aanvragen voor tegemoetkoming, de samenstelling van het dossier en de registratie van de gegevens in de informaticatoepassing door de dossier-beheerder wordt geen enkele overeenstemmingscontrole uitgevoerd. De beheerder stelt echter op basis van de verschillende verzamelde documenten niet enkel het bedrag van de onderhoudsgelden en te ontvangen achterstallen vast, maar ook het totaalbedrag van de bestaansmiddelen van de aanvrager. Meer algemeen voeren noch de gewestelijke directies noch het hoofdbestuur inspecties uit.
In die omstandigheden kan de administratie niet garanderen dat de onderrichtingen 
correct en eenvormig worden toegepast en van daaruit ook niet dat de onderhouds-gerechtigden en onderhoudsplichtigen op gelijke wijze worden behandeld.
De administratie erkent de huidige leemten. Ze preciseert dat de interne controle die 
de eenvormigheid en de goede uitvoering van de processen moet garanderen, slechts tot stand kan komen voor zover ze kan beschikken over de nodige budgettaire, men-selijke en technische middelen. Wat de human resources betreft bijvoorbeeld, is de administratie van oordeel dat de centrale diensten momenteel onderbemand zijn. Er is slechts één kleine ploeg om alle niet-ﬁ  scale invorderingen, met inbegrip van de alimentatievorderingen, uit te voeren. 
4.1.3 Betaling van voorschotten 
Afgezien van de geldigheid van de informatie waarover de DAVO beschikt, stelt het Rekenhof vast dat in het informaticasysteem beveiligingen zijn ingebouwd om niet-verschuldigde betalingen te vermijden. 
De voorschotten worden gedurende een periode van zes maanden betaald, tenzij de 
inkomsten of de gezinstoestand van de onderhoudsgerechtigde wijzigt. Voor het einde van die periode ontvangt de onderhoudsgerechtigde een brief met het oog op de vernieuwing van de voorschotten, opdat hij zijn inkomsten of middelen zou mee-delen en het aantal kinderen ten laste. Als de onderhoudsgerechtigde geen gevolg geeft aan die brief, stopt de betaling van de voorschotten automatisch. Het systeem stopt ook automatisch als het onderhoudsgeld, verhoogd met de bijdrage van de onderhoudsplichtige, gedurende zes opeenvolgende maanden is betaald
104.
De beheerder kan de beslissing tot toekenning van voorschotten vroegtijdig en 
gemotiveerd stopzetten, maar grijpt in geen enkel geval in het vereffeningsproces in. Enkel de centrale DAVO kan zo nodig een betaling toevoegen.  166e Cahier de la Cour des comptes 719Gestion et contrôle interne SPF Finances
104 Article 11, § 2, de la loi du 21 février 2003.4.1.2 Les mesures de contrôle interne
La ﬁ nalité du contrôle interne est d’aider une organisation à maîtriser ses risques et 
à réaliser ses objectifs. Il s’agit d’un processus continu comprenant un ensemble d’activités intégrées dans le fonctionnement quotidien du service public.
Au cours de son contrôle, la Cour des comptes a constaté d’importantes lacunes. Il 
existe de nombreuses instructions mais leur correcte application n’est pas vériﬁ  ée. 
Pour les demandes d’intervention, la constitution du dossier et l’enregistrement des données dans l’application informatique effectués par le gestionnaire du dossier ne font l’objet d’aucune vériﬁ  cation. Or, c’est le gestionnaire qui, sur la base des diffé-
rents documents recueillis, établit non seulement le montant des pensions et des arriérés à recevoir mais aussi le montant total des moyens d’existence du deman-deur. Plus globalement, aucune inspection n’est réalisée ni par les directions régio-nales, ni par l’administration centrale.
Dans ces conditions, l’administration ne peut garantir que l’application des instruc-
tions soit correcte et uniforme et, partant, que l’égalité de traitement des créanciers et des débiteurs soit assurée.
L’administration reconnaît les lacunes actuelles en cette matière et précise que le 
contrôle interne destiné à garantir l’uniformité et la bonne exécution des processus ne pourra voir le jour que pour autant qu’elle puisse disposer des moyens budgétai-res, humains et techniques nécessaires. Or, actuellement, pour ce qui concerne les moyens humains par exemple, l’administration estime que le personnel des services centraux est en sous-effectif : une seule petite équipe œuvre pour tous les recouvre-ments non ﬁ  scaux, en ce compris les créances alimentaires.
4.1.3 Le paiement des avances
Sans préjudice de la validité des informations dont dispose le Secal, la Cour des comptes constate que le système informatique comporte des sécurités pour éviter des paiements indus. 
Sauf modiﬁ  cation de revenus ou de la situation familiale du créancier, les avances 
sont payées pendant une période de six mois. Avant la ﬁ  n de ce terme, un courrier 
est adressé au créancier en vue du renouvellement des avances, aﬁ  n qu’il fasse part 
de ses revenus ou ressources et du nombre d’enfants à charge. Si le créancier ne donne pas suite à ce courrier, il est automatiquement mis ﬁ  n au paiement des avan-
ces. De même, le système s’arrête automatiquement après six mois de paiements consécutifs du montant comprenant la pension, augmentée de la contribution du débiteur
104.
Le gestionnaire peut procéder à un arrêt motivé prématuré de la décision d’octroi 
d’avances, mais il n’intervient en aucun cas dans le processus de liquidation. Seul le Secal central peut ajouter, le cas échéant, un paiement.  720 166e Boek van het RekenhofFOD Financiën Beheer en Interne Controle
4.2 Invorderingen 
De tweede onderzoeksvraag onderzoekt of de invorderingen volgens de voor-
geschreven vormvereisten en met de vereiste zorg gebeuren.
De schuldvorderingen die de lokale kantoren behandelen, zijn vaak dubieuze schuld-
vorderingen, te weten schuldvorderingen waarvan de invordering op de vervaldag geheel of ten dele twijfelachtig is of in gevaar komt, voornamelijk vanwege de ﬁ  nan-
ciële toestand van de debiteur, maar ook vanwege de betrouwbaarheid van de gege-vens overgezonden door de schuldeiser of door een derde die aan de onderhouds-plichtige moet betalen en tot slot, in geval van invordering in het buitenland, vanwege de traagheid van de procedure.
4.2.1 Procedure
Voor elk dossier moet er in principe een inning of een invordering gebeuren. 
De dossierbeheerders beschikken over een grote autonomie, niet alleen voor de 
praktische organisatie van de invordering maar ook voor het bepalen van de wijze van invordering. Omdat elektronische verbindingen ontbreken, blijft het grondige sol-vabiliteitsonderzoek dat de dossierbeheerder moet uitvoeren hoofdzakelijk schrifte-lijk. Door die procedure, gecombineerd met de gebruikelijke onstabiliteit van de onderhoudsplichtigen, beschikt men enkel over niet-actuele gegevens. Net als bij de samenstelling van het dossier van de onderhoudsgerechtigde, kan de reële ﬁ  nanciële 
toestand van de onderhoudsplichtige maar worden vastgesteld als de onderhouds-plichtige actuele informatie meedeelt.
Voordat er naar gedwongen invordering wordt gegrepen (zie 2.3), wordt eerst gepro-
beerd in der minne in te vorderen, eventueel samen met een betalingsplan als daarom verzocht wordt. Alle gedeeltelijke betalingen worden aanvaard. 
Tijdens de invorderingsfase kunnen nieuwe elementen over onderhoudsplichtigen en 
onderhoudsgerechtigden opduiken die de voorwaarden en de bedragen van de DAVO-tegemoetkoming wijzigen. De dossiers worden dan teruggezonden naar de ambtenaren die ze hebben aangelegd voor een nieuw onderzoek.
4.2.2 Invorderingspercentage van de invordering 
Om een invorderingspercentage te berekenen dat met de realiteit overeenstemt, moet worden nagegaan of alle te innen of in te vorderen schuldvorderingen ook effectief invorderbaar zijn gesteld, m.a.w. of ze geïdentiﬁ  ceerd en geregistreerd zijn 
en of de DAVO in elk dossier een eerste betalingsbevel (de eerste stap in de uit-voering) heeft verstuurd. Er bestaat echter geen internecontrolemaatregel om te veriﬁ  ëren of alle dossiers die ter inning aan een DAVO-kantoor zijn bezorgd, een dergelijk bevel bevatten.
Vroeger moesten de OCMW’s alle onderhoudsgelden invorderen waarvoor ze voor-
schotten hadden betaald overeenkomstig de organieke wet van 8 juli 1976 van de OCMW’s. De DAVO verzekert die opdracht sinds 1 januari 2004. 
Bij de dossiers die vanuit de OCMW’s werden overgeheveld, moet een onderscheid 
worden gemaakt tussen enerzijds de dossiers die aan een bestaand DAVO-dossier konden worden gekoppeld of waarvoor de DAVO voorschotten op het onderhouds-geld betaalt sinds oktober 2005, en anderzijds de dossiers zonder verband met een bestaand DAVO-dossier (de zogeheten “OCMW-dossiers”).  166e Cahier de la Cour des comptes 721Gestion et contrôle interne SPF Finances
4.2 Recouvrements
La deuxième question d’audit tend à déterminer si les recouvrements sont effectués 
selon les formes prescrites et avec toutes les diligences voulues.
Les créances que traitent les bureaux locaux sont des créances dont le recouvre-
ment à l’échéance est, en tout ou en partie, incertain ou compromis en raison, prin-cipalement, de la situation ﬁ  nancière du débiteur, mais aussi de la ﬁ  abilité des infor-
mations transmises par le créancier ou par tout tiers redevable au débiteur d’aliments et, enﬁ  n, dans le cas de recouvrement à l’étranger, des lenteurs des procédures.
4.2.1 La procédure
En principe, tout dossier doit faire l’objet d’une perception ou d’un recouvrement. 
Une grande autonomie est laissée au gestionnaire non seulement pour l’organisation 
pratique du recouvrement, mais aussi pour le mode de recouvrement. À défaut de connexions électroniques, l’enquête de solvabilité approfondie effectuée par le  ges-
tionnaire reste essentiellement écrite. Cette procédure, combinée à l’instabilité habi-tuelle des débiteurs, conduit dans de nombreux cas à recueillir des éléments devenus obsolètes. Comme pour la constitution du dossier du créancier, l’établissement de la situation ﬁ  nancière réelle du débiteur est tributaire de la communication d’informa-
tions actualisées par le débiteur.
Avant de passer, si nécessaire, au recouvrement forcé (voir 2.3), il est procédé à un 
recouvrement amiable accompagné éventuellement d’un plan d’apurement, s’il est sollicité. Tous les paiements partiels sont acceptés. 
Lors de la phase de recouvrement, des éléments nouveaux concernant les créanciers 
et les débiteurs peuvent apparaître qui modiﬁ  ent les conditions et les montants de 
l’intervention du Secal. Les dossiers sont alors renvoyés vers les agents qui ont initié le dossier du créancier pour un nouvel examen.
4.2.2 Le taux de recouvrement
Pour calculer un taux de recouvrement ﬁ  dèle à la réalité, il importe de s’assurer que 
toutes les créances à percevoir ou à recouvrer sont effectivement mises en recou-vrement, c’est-à-dire que toutes les créances sont identiﬁ  ées, enregistrées et qu’un 
premier avis de paiement (à savoir le premier acte de mise en exécution) est envoyé par le Secal dans chaque dossier. Or, aucune mesure de contrôle interne ne permet d’assurer que tous les dossiers conﬁ  és au bureau du Secal chargé du recouvrement 
contiennent ce premier acte. 
Auparavant, les CPAS avaient pour mission de recouvrer l’intégralité des pensions 
alimentaires pour lesquelles ils avaient effectué des avances conformément à la loi du 8 juillet 1976 organique des CPAS. Cette mission est assurée par le Secal depuis le 1
er juin 2004. 
Parmi les dossiers transmis par les CPAS, on distingue, d’une part, les dossiers pour 
lesquels un lien a pu être établi avec des dossiers Secal existants ou ceux dans les-quels les avances sur pension alimentaire sont payées par le Secal depuis octo-bre 2005 et, d’autre part, les dossiers sans lien avec un dossier Secal existant (appe-lés « dossiers CPAS »). 722 166e Boek van het RekenhofFOD Financiën Beheer en Interne Controle
Bij de plaatsbezoeken stelde het Rekenhof vast dat in een bepaald plaatselijk kan-
toor de OCMW-dossiers die in orde waren en niet met DAVO-dossiers waren ver-bonden, niet werden ingevorderd bij gebrek aan personeel. Uit de gesprekken bleek dat de prioriteit bij de invordering uitging naar de eigen DAVO-dossiers en niet naar die van de OCMW’s, waarvoor in bepaalde gevallen bovendien al veel tijd nodig was geweest om ze in orde te brengen.
Op het ogenblik dat de audit liep, was het enige bekende percentage dat van de 
gerecupereerde voorschotten, dus het quotiënt van de voorschotten gerecupereerd op de voorschotten die zijn betaald, en dit voor alle kantoren van de DAVO. De onderstaande tabel schetst de evolutie van dat percentage over de drie voorbije vol-ledige jaren:
Tabel 5 – Percentage gerecupereerde voorschotten
Jaar Invorderingspercentage
2006 6,56 %2007 14,48 %
2008 20,40 %
Bron:  Patrimoniumdocumentatie (Dienst IV, Functionele Expertise 
en Ondersteuning, Directie VI/4, Begroting – Comptabiliteit – Statistieken)
Het invorderingspercentage wordt om budgettaire doeleinden berekend omdat het 
de begrotingsontvangsten (de gerecupereerde voorschotten) vergelijkt met de begro-tingsuitgaven (de betaalde voorschotten). 
Het invorderingspercentage van de andere schuldvorderingen (onderhoudsgelden) 
wordt noch voor alle kantoren samen noch per kantoor berekend. Bovendien wordt dat percentage enkel berekend op basis van de bedragen, zodat men geen enkele informatie heeft over het aantal ingevorderde schuldvorderingen. De administratie ontzegt zich op die manier een nuttig beheersinstrument
De volgende tabel toont het totale invorderingpercentage dat het Rekenhof heeft 
kunnen ramen op basis van de ontvangen betalingen en de in te vorderen bedragen:
Tabel 6 – Globaal invorderingspercentage 
2006 6,85 %
2007 9,13 %
2008 14,04 %
Zoals de Evaluatiecommissie aangeeft in haar verslagen, worden de mogelijkheden 
tot invordering niet alleen beperkt door de solvabiliteit van de onderhoudsplichtige, maar ook door het feit of hij een leeﬂ  oon ontvangt en of er eventueel een collectieve 
schuldbemiddeling bestaat.  166e Cahier de la Cour des comptes 723Gestion et contrôle interne SPF Finances
Lors des visites sur place, il a été constaté que dans un des bureaux locaux, les 
dossiers CPAS en règle et non liés à des dossiers Secal n’étaient pas mis en recou-vrement par manque de personnel. Il ressort des entretiens menés que la priorité en matière de recouvrement allait aux dossiers propres au Secal et non aux dossiers CPAS dont la mise en ordre avait par ailleurs, dans certains cas, déjà pris beaucoup de temps.
Au moment de l’audit, le seul taux connu est celui de la récupération des avances, à 
savoir le quotient des avances récupérées sur les avances payées et ceci pour l’en-semble des bureaux du Secal. Le tableau qui suit reprend l’évolution de ce taux, sur les trois dernières années complètes.
Tableau 5 – Taux de récupération des avances
Année Taux de récupération
Source :  Documentation patrimoniale (service IV Expertise et 
support fonctionnels, direction VI/4 Budget, comptabilité, statistiques)
La mesure de ce taux a une ﬁ  nalité de suivi budgétaire, puisqu’il compare les recet-
tes budgétaires (avances récupérées) aux dépenses budgétaires (avances payées). 
Le taux de recouvrement des autres créances (pensions) n’est calculé ni pour l’en-
semble des bureaux ni par bureau. En outre, le taux est calculé uniquement sur la base de montants, ce qui ne donne aucune information sur le nombre de créances recouvrées. L’administration se prive ainsi d’un outil de gestion.
Le tableau suivant présente le taux de recouvrement global que la Cour des comptes 
a pu estimer à partir des paiements reçus et des montants à recouvrer.
Tableau 6 – Taux de recouvrement global
Année Taux global
2006    6,85 %
2007    9,13 %
2008  14,04 %
Source : Cour des comptes 
Comme le mentionne la Commission d’évaluation dans ses rapports, les possibilités 
de recouvrement sont limitées par la solvabilité relative du débiteur, le revenu d’in-tégration sociale dont il pourrait bénéﬁ  cier et l’existence éventuelle d’un règlement 
collectif de dettes. 724 166e Boek van het RekenhofFOD Financiën Beheer en Interne Controle
105 Artikel 194 van de programmawet van 22 december 2008 heeft de draagwijdte van artikel 334 van de 
programmawet van 27 december 2004 verruimd: “ Elke som die aan een persoon moet worden terug-
gegeven of betaald, hetzij in het kader van de toepassing van de belastingwetten die onder de bevoegdheid van de Federale Overheidsdienst Financiën vallen of waarvan de inning en invordering door die federale overheidsdienst worden verzekerd, hetzij krachtens de bepalingen van het burger-lijk recht met betrekking tot de onverschuldigde betaling, kan naar keuze en zonder formaliteit door de bevoegde ambtenaar worden aangewend ter betaling van de door deze persoon verschuldigde bedragen bij toepassing van bedoelde belastingwetten of ter voldoening van de ﬁ  scale of niet-ﬁ  scale schuldvorderingen waarvan de inning of invordering, door of krachtens een bepaling met kracht van wet, door de Federale Overheidsdienst Financiën worden verzekerd. Die aanwending wordt beperkt tot het niet-betwiste gedeelte van de schuldvorderingen op deze persoon .”Bovendien stelt het Rekenhof vast dat invorderingen in het buitenland (zie 2.3) tot 
dusver geen enkel concreet resultaat hebben opgeleverd. Zo zijn 589 invorderings-dossiers toevertrouwd aan slechts één ambtenaar op het kantoor der Domeinen Brussel 1 voor wie dit niet zijn hoofdopdracht is. Van die 589 dossiers zijn er 182 overgedragen aan de dienst voor Internationale Rechtshulp van de FOD Justitie met het oog op invordering in het kader van de conventie van New York. Geen van die dossiers is tot dusver met een invordering geëindigd.
Bij de invordering van alimentatiegelden in het buitenland stipt de administratie aan 
dat er steeds meer contacten zijn tussen de DAVO en de bovengenoemde dienst van de FOD, met het oog op een betere informatie-uitwisseling en dossieropvolging.
Het Rekenhof stelt vast dat de administratie concrete maatregelen heeft genomen 
om het invorderingspercentage te verhogen. Een onderrichting van 31 mei 2006 regelt de samenwerking tussen de Belastingen en Invordering (sectoren directe belastingen en btw) en de Patrimoniumdocumentatie waarvan de DAVO afhangt. De twee entiteiten wisselen informatie over terugbetalingen van belastingen aan onder-houdsplichtigen uit en de DAVO maakt voor zijn invorderingsopdracht gebruik van bestaande wettelijke middelen (overdracht van schuldvordering, sommendelegatie en uitvoerend beslag onder derden).
Door de goedkeuring van artikel 194 van de programmawet van 22 december 2008
105 
kan de administratie een betere inning van de haar verschuldigde bedragen garande-ren. Door een onderrichting van 15 juni 2009 kan het niet-betwiste gedeelte van de ﬁ  scale en niet-ﬁ  scale schuldvorderingen (waaronder de schuldvorderingen van de DAVO) die de FOD van een bepaalde persoon moet invorderen, voortaan zonder enige formaliteit wordt aangerekend op de terugbetalingen ten voordele van die per-soon. Om die compensatie te vergemakkelijken, wordt een geïnformatiseerde balans van schuldvorderingen en schulden opgericht.
4.2.3 Controlemaatregelen 
Het Rekenhof heeft belangrijke gebreken vastgesteld op het vlak van interne con-trole bij de DAVO-kantoren.
De dossiers die andere kantoren overzenden met het oog op invordering, worden 
bijvoorbeeld niet systematisch ingeschreven als ze toekomen. Daardoor is niet gega-randeerd dat alle dossiers effectief in invordering worden gebracht, met inbegrip van deze die worden herzien. Hetzelfde geldt voor de dossiers van de OCMW’s. Boven-dien wordt op geen enkele manier geveriﬁ  eerd of de aanzuiveringsplannen en de gedwongen invordering in België en in het buitenland worden opgevolgd. Zo is er sinds 2004 in de vier grote lokale kantoren (Brussel, Luik, Antwerpen, Charleroi) geen enkele beweging geweest in 2.266 dossiers die zich in de fase van de invorde-ring bevinden.
Meer in het algemeen heeft het Rekenhof ook vastgesteld dat veriﬁ  catiemaatregelen 
bij de gewestelijke directies en de centrale administratie ontbreken.  166e Cahier de la Cour des comptes 725Gestion et contrôle interne SPF Finances
105 L’article 194 de la loi-programme du 22 décembre 2008 a élargi la portée de l’article 334 de la loi 
programme du 27 décembre 2004 : « Toute somme à restituer ou à payer à une personne, soit dans 
le cadre de l’application des lois d’impôts qui relèvent de la compétence du Service public fédéral Finances ou pour lesquelles la perception et le recouvrement sont assurés par ce Service public fédéral, soit en vertu des dispositions du droit civil relatives à la répétition de l’indu, peut être affec-tée sans formalités et au choix du fonctionnaire compétent, au paiement des sommes dues par cette personne en application des lois d’impôts concernées ou au règlement de créances ﬁ  scales ou non-ﬁ  scales dont la perception et le recouvrement sont assurés par le Service public fédéral Finances par ou en vertu d’une disposition ayant force de loi. Cette affectation est limitée à la partie non contestée des créances à l’égard de cette personne  ». Par ailleurs, la Cour des comptes constate qu’à ce jour le recouvrement à l’étranger 
(cf. 2.3) n’a donné aucun résultat concret. Ainsi, parmi les 589 dossiers de recouvre-ment conﬁ  és à un seul agent du bureau des Domaines de Bruxelles 1, dont ce n’est 
pas l’activité principale, 182 ont été transférés au service d’entraide judiciaire inter-nationale du SPF Justice aux ﬁ  ns de recouvrement dans le cadre de la convention de 
New-York et aucun de ces dossiers n’a, jusqu’à présent, donné lieu à recouvrement.
En matière de recouvrement à l’étranger, l’administration signale que des contacts 
se multiplient entre le Secal et le service précité du SPF Justice aﬁ  n d’améliorer l’échange d’informations et le suivi des dossiers.
La Cour des comptes relève que l’administration a pris des mesures concrètes en 
vue d’augmenter le pourcentage de recouvrement. Une instruction du 31 mai 2006 régit la collaboration entre les Impôts et Recouvrement (secteurs Contributions directes et TVA) et la Documentation patrimoniale dont dépend le Secal. Des infor-mations concernant des remboursements d’impôts au proﬁ  t des débiteurs d’aliments 
sont échangées et le Secal recourt aux moyens légaux existants (cession de créance, délégation de sommes ou saisie-arrêt exécution) pour exécuter sa mission de recou-vrement.
L’adoption de l’article 194 de la loi-programme du 22 décembre 2008
105 a permis à 
l’administration d’assurer une meilleure perception des montants qui lui sont dus. Une instruction du 15 juin 2009 permet désormais d’imputer sans formalité, sur les restitutions du SPF Finances au proﬁ  t d’une personne (dans le cadre des lois d’impôt 
ou en cas d’indu), la partie non contestée des créances ﬁ  scales et non ﬁ  scales (dont 
les créances du Secal) que le SPF doit recouvrer à charge de cette personne. Cette compensation est facilitée par la création d’un « bilan des créances et des dettes » informatisé.
4.2.3 Les mesures de contrôle
La Cour des comptes a constaté des manquements importants dans le contrôle interne au sein des bureaux Secal. 
Par exemple, les dossiers transmis par d’autres bureaux aux ﬁ  ns de recouvrement 
ne sont pas systématiquement enregistrés à leur arrivée. Cette carence a pour conséquence que la mise en recouvrement de toutes les créances, y compris celles qui ont fait l’objet d’une révision n’est pas garantie. Il en va ainsi également des dossiers des CPAS. De plus, le suivi des plans d’apurement, ainsi que le suivi du recouvrement forcé en Belgique et à l’étranger ne font l’objet d’aucune vériﬁ  cation. Ainsi, depuis 2004, pour les quatre plus grands bureaux locaux (Bruxelles, Liège, Anvers, Charleroi), 2.266 dossiers en statut de recouvrement n’ont connu aucun mouvement.
D’une manière plus générale, la Cour des comptes a également constaté l’absence 
de mesures de vériﬁ  cation de la part des directions régionales et de l’administration 
centrale. 726 166e Boek van het RekenhofFOD Financiën Beheer en Interne Controle
106 Artikel 23 van de wet van 21 februari 2003 – zie punt 2.3.
107 Het bestand van die niet-aangerekende betalingen is om technische redenen slechts vijftien dagen per 
maand toegankelijk, omdat de databank voor andere doeleinden wordt gebruikt tijdens de overige dagen.4.3 Financiële staten 
De derde onderzoeksvraag betreft de betrouwbaarheid, de volledigheid en de actua-
liteitswaarde van de ﬁ  nanciële staten van de DAVO.
4.3.1 Volledigheid, betrouwbaarheid en actualiteitswaarde van de ﬁ  nanciële staten 
De boekhouding van de DAVO moet worden georganiseerd om een getrouw beeld te geven van de totaliteit van de schuldvorderingen die aan de dienst worden toever-trouwd en van de stand van invordering ervan.
Het Rekenhof heeft de beheersrekening onderzocht die de rekenplichtige elk jaar 
indient. Die rekening geeft een beeld van de totale ontvangsten en uit gaven verricht 
tijdens het jaar. Ze steunt op een maandelijkse staat van de ontvangsten en de uit-gaven. De rekening wordt gevoerd in de vorm van een kasboekhouding, zoals elke boekhouding die de ontvangstkantoren van de FOD voeren. 
Uit het onderzoek van die staat blijkt dat de rekening niet transparant is omdat er 
ook niet-ﬁ  scale ontvangsten in voorkomen die geen link hebben met het beheer van 
de DAVO.
De betalingen door onderhoudsplichtigen (voorschotten, alimentatiegelden, bijdragen) 
of onderhoudsgerechtigden (bijdragen) worden in elk dossier aangerekend in de volg-orde waarin de wet voorziet
106, door middel van een gestructureerde mededeling die 
op het overschrijvingsformulier wordt vermeld en die het systeem automatisch opstelt. Op 31 maart 2009 telde het Rekenhof 3.128 betalingen die niet konden worden aan-gerekend op een dossier. Die betalingen waren niet alleen afkomstig van de bijdrage-plichtigen maar ook van hun lastgevers, derden-betalers, OCMW’s en kantoren der Domeinen. Doordat de gestructureerde mededeling ontbrak of niet correct was, kan de betaling a priori niet worden aangerekend zoals de reglementering voorschrijft. Dergelijke betalingen worden maandelijks manueel behandeld
107 om ze te identiﬁ  ce-
ren en correct aan te rekenen. Ondanks de geleverde inspanningen (opzoekingen bij de beheerders, de bijdrageplichtigen, de OCMW’s, de kantoren der Domeinen, ﬁ  nan-
ciële instellingen), neemt het volume van die betalingen van jaar tot jaar toe.
Tabel 7 – Overzicht van de niet-aangerekende betalingen op 31 december (in euro)
Jaar Niet-aangerekende betalingen
2004 125.478,39 2005 397.531,62 2006 675.465,96 2007 628.343,36 
2008 830.951,75 
Voorts is niet gegarandeerd dat de rekening volledig is. Zoals gesteld in punt 4.2.3 
bestaat er geen enkele internecontrolemaatregel die garandeert dat alle schuld-vorderingen invorderbaar worden gesteld.  166e Cahier de la Cour des comptes 727Gestion et contrôle interne SPF Finances
106 Article 23 de la loi du 21 février 2003 – voir point 2.3.
107 L’accès au ﬁ  chier de ces paiements non imputés est techniquement limité à quinze jours par mois, la 
base de données étant utilisée à d’autres ﬁ  ns pendant l’autre quinzaine. 4.3 Les états ﬁ  nanciers
La troisième question d’audit concerne la ﬁ  abilité, l’exhaustivité et l’actualité des 
états ﬁ  nanciers du Secal.
4.3.1 L’exhaustivité, la ﬁ  abilité et l’actualité des états ﬁ  nanciers
La comptabilité du Secal doit être organisée aﬁ  n de donner une image ﬁ  dèle de la 
totalité des créances qui lui sont conﬁ  ées et de l’état de leur recouvrement.
La Cour des comptes a examiné le compte de gestion que le comptable dépose 
annuellement. Ce compte donne une image des recettes et des dépenses globales effectuées pendant l’année. Il s’appuie sur un état mensuel des recettes et des dépenses. Le compte est tenu sous la forme d’une comptabilité de caisse, comme toute comptabilité tenue par les bureaux de recettes du SPF.
De l’examen de cet état, il ressort que le compte manque de transparence du fait de 
l’incorporation de recettes non ﬁ  scales sans lien avec la gestion du Secal. 
L’imputation dans chaque dossier, dans l’ordre successif prévu par la loi
106, des paie-
ments effectués par les débiteurs (avances, pensions, contributions) ou les créan-ciers d’aliments (contributions) est assurée par l’utilisation de la communication structurée mentionnée sur le virement remis à ces personnes et établie automatique-ment par le système. Au 31 mars 2009, la Cour des comptes dénombrait 3.128 paie-ments non imputables à un dossier émanant non seulement des débiteurs mais aussi de leurs mandataires, de tiers payeurs, de CPAS et de bureaux des Domaines et pour lesquels l’absence ou le caractère erroné de la communication structurée empê-che a priori l’imputation prévue par la règlementation. Ces paiements font l’objet d’un traitement manuel
107 en vue de leur identiﬁ  cation et de leur imputation correcte. 
Malgré les diligences faites (recherches faites auprès des gestionnaires, des débi-teurs, des CPAS, des bureaux des Domaines, des organismes ﬁ  nanciers), le volume 
de ces paiements croît d’année en année.
Tableau 7 – Situation des paiements non imputés au 31 décembre (en euros)
Année Paiements non imputés
2004 125.478,392005 397.531,622006 675.465,962007 628.343,36
2008 830.951,75
Par ailleurs, l’exhaustivité du compte n’est pas garantie. En effet, comme évoqué au 
point 4.2.3, aucune mesure de contrôle interne n’existe pour garantir que toutes les créances sont mises en recouvrement.  728 166e Boek van het RekenhofFOD Financiën Beheer en Interne Controle
108 Artikel 24 van de wet van 21 februari 2003.
109 Artikelen 26 en 27 van de wet van 21 februari 2003.Terwijl de wet de opening van slechts één ﬁ  nanciële rekening voorschrijft108, maakt 
het kasproces-verbaal bovendien gewag van tegoeden op twee andere ﬁ  nanciële rekeningen, waarvan de ene werd geopend voor het registreren van de vervolgings- en gerechtskosten en de andere voor het terugstorten van onverschuldigde bedra-gen. Die rekeningen omvatten enkel ontvangsten. Voor de bestemming van die bedragen wordt immers gewacht op de deﬁ  nitieve cijfers van de voorschotten van de 
OCMW’s en op een geïnformatiseerde procedure die een automatische aanrekening mogelijk zal maken.
Tot slot worden de onderhoudsvorderingen geboekt als niet-ﬁ  scale schuldvorderin-
gen. Alle voorschotten die de DAVO toekent en de voorschotten die de OCMW’s toekennen en waarvoor die staatstegemoetkomingen krijgen op het ogenblik van hun toekenning, zijn schuldvorderingen die nog moeten worden ontvangen. Ze maken deel uit van het patrimonium van de Staat en moeten als vastgestelde rechten in de comptabiliteit worden ingeschreven.
Bij de beheersrekening is echter geen enkele jaarlijkse staat van de vastgestelde 
rechten gevoegd. Elk kantoor zou nochtans op basis van zijn dossiers een jaarlijkse staat moeten opstellen met het totaal van de vastgestelde rechten die van de voor-gaande jaren zijn overgedragen, die tijdens het jaar zelf werden vastgesteld, die tijdens het jaar werden aangezuiverd, die werden geannuleerd of in onbepaald uitstel werden geplaatst en, tot slot, van de rechten die nog moeten worden ingevorderd en naar het volgende jaar overgedragen.
Het Rekenhof heeft vastgesteld dat nog geen enkele beslissing was genomen om de 
invordering van schuldvorderingen uit te stellen of ze te annuleren, zoals de wet in sommige omstandigheden bepaalt
109. Dat komt omdat er nog geen richtlijnen zijn die 
die voorwaarden preciseren. De kantoren beheren daardoor een stock aan schuld-vorderingen waarvan sommige in uitstel kunnen worden gebracht of eventueel gean-nuleerd. De administratie moet op de hoogte worden gebracht van de omvang van die schuldvorderingen waarvan de invordering opgegeven of uitgesteld is en van de redenen voor die beslissing.
Hoewel de schuldvorderingen die de DAVO moet invorderen, niet toebehoren aan 
het vermogen van de Staat, is het Rekenhof toch van oordeel dat ze wel in een boek-houdkundige toestand moeten worden opgenomen die een overzicht geeft van de eventueel in onbepaald uitstel te brengen of te annuleren vorderingen.
4.3.2 Controlemaatregelen 
De rekenplichtige verricht maandelijks, overeenkomstig de onderrichtingen, een con-trole via steekproef op enkele betalingsorders aan de onderhoudsgerechtigden die door het informaticasysteem zijn opgesteld.
Voor de rest bestaat er geen enkel systeem van permanente controle. Zo wordt de 
manuele bestemming van betalingen waarvan de identiﬁ  catie onderzoek vergde, niet 
geveriﬁ  eerd, terwijl de sporen van die wijzigingen niet worden bijgehouden.  166e Cahier de la Cour des comptes 729Gestion et contrôle interne SPF Finances
108 Article 24 de la loi du 21 février 2003.
109 Articles 26 et 27 de la loi du 21 février 2003.En outre, alors que la loi prévoit l’ouverture d’un seul compte ﬁ  nancier108, le procès-
verbal de caisse fait état d’avoirs sur deux autres comptes ﬁ  nanciers, ouverts pour 
enregistrer, l’un, les frais de poursuite et d’instance, l’autre, les retours d’indus. Ces comptes ne connaissent que des recettes. En effet, l’affectation de ces sommes est en attente notamment des chiffres déﬁ  nitifs des avances versées par les CPAS et 
d’une procédure informatisée qui permettra une imputation automatique.
Enﬁ n, les créances alimentaires sont comptabilisées comme des créances non ﬁ  sca-
les. Toutes les avances octroyées par le Secal et celles des CPAS subventionnées par l’État au moment de leur octroi, sont des créances encore à percevoir. Elles constituent une part du patrimoine de l’État et doivent ﬁ  gurer à ce titre dans la comptabilité comme des droits constatés.
Or, le compte de gestion n’est accompagné d’aucun état annuel des droits consta-
tés. Chaque bureau devrait pourtant dresser, à partir de l’ensemble de ses dossiers, un état annuel comprenant les totaux des droits reportés des années précédentes, des droits constatés pendant l’année, des droits apurés pendant l’année, des droits annulés ou portés en surséance et enﬁ  n, des droits encore à recouvrer et à reporter 
à l’année suivante. 
La Cour a constaté qu’aucune décision de surseoir au recouvrement d’une créance 
ou de l’annuler, comme le prévoit la loi sous certaines conditions
109, n’avait été prise 
faute d’instructions précisant ces conditions. Dès lors, les bureaux gèrent actuelle-ment un stock de créances dans lesquelles ﬁ  gurent des créances à mettre en sur-
séance et, éventuellement, à annuler. L’administration doit être informée de l’am-pleur des créances dont le recouvrement est abandonné ou différé et des raisons ayant justiﬁ  é cette décision.
Bien que les créances dont le recouvrement est conﬁ  é au Secal, telles les pensions 
et les arriérés de pensions, n’appartiennent pas au patrimoine de l’État, la Cour des comptes estime qu’elles devraient faire l’objet d’une situation comptable qui rend compte notamment des mises en surséance et des annulations éventuelles.
4.3.2 Les mesures de contrôle
Le comptable effectue mensuellement, conformément aux instructions, un contrôle par coup de sonde de quelques ordres de paiements aux créanciers d’aliments éta-blis par le système informatique.
Pour le surplus, aucun système de contrôle permanent n’a été mis en place. Ainsi 
l’affectation manuelle des paiements dont l’identiﬁ  cation a nécessité des recherches 
ne subit aucune vériﬁ  cation alors que les traces de ces modiﬁ  cations ne sont pas conservées. 730 166e Boek van het RekenhofFOD Financiën Beheer en Interne Controle
Het Rekenhof is van oordeel dat de omkaderingsmaatregelen en de internecontrole-
maatregelen geen gelijke behandeling van de onderhoudsgerechtigden en onder-houdsplichtigen kunnen garanderen. Het beveelt de volgende maatregelen aan:
Er moet sneller en op ruimere schaal werk worden gemaakt van links tussen • 
de FOD Financiën en de Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid (KSZ), met inachtneming van de regels over de bescherming van de persoonlijke levens-sfeer, om de DAVO elektronisch toegang te geven tot de sociale gegevens over de onderhoudsgerechtigden en de onderhoudsplichtigen bij de KZS.
De computertoepassing die de gegevens van het dossier van de onderhouds- • 
gerechtigde verwerkt, moet dringend worden verbeterd zodat, met inacht-neming van beveiligingsregels, de gegevens van het computerdossier die een impact hebben op de ﬁ  nanciële situatie van de onderhoudsgerechtigde, recht-
streeks kunnen worden gewijzigd.
Op het vlak van interne controle moet de algemene directie van de Niet-Fiscale • 
Invordering maatregelen invoeren om ervoor te zorgen dat de onderrichtingen correct worden toegepast en dat de gegevens in het informaticasysteem in overeenstemming zijn met het papieren dossier, zodat dossiers eenvormig worden behandeld.
Wat de omkadering betreft, moet de opleiding van de personeelsleden worden • 
voortgezet, zodat ze alle nuttige gegevens kunnen gebruiken die voorkomen in de documenten waarop het onderzoek van de inkomsten en de solvabiliteit wordt gebaseerd.
In verband met de invordering heeft het Rekenhof leemten vastgesteld in de omka-
dering- en controlemaatregelen van de activiteiten. Daardoor kan niet worden nage-gaan of alle schuldvorderingen worden ingevorderd. De administratie kan dus geen exact invorderingspercentage vaststellen. Het Rekenhof beveelt in dat verband aan:
in elk lokaal kantoor een onmiddellijke registratie in te voeren van de schuld- • 
vorderingen waarvoor een invordering wordt ingesteld, per type van schuld-vordering en in volgorde van de datum van binnenkomst, om de volledigheid te verzekeren van de boeking van de vastgestelde rechten en van de schuld-vorderingen van derden die aan de DAVO worden toevertrouwd;
voor alle lokale kantoren herinneringsprocedures in te voeren voor dossiers • 
waarin de onderhoudsplichtige geen gevolg heeft gegeven aan de twee beve-len tot betaling van onderhoudsgeld. Door die procedures moeten ook, in geval van gespreide betalingen, de onderbrekingen aan het licht kunnen worden gebracht.
Het Rekenhof stelt tot slot vast dat de ﬁ  nanciële staten de vastgestelde rechten niet 
vermelden. Die staten geven geen getrouw en volledig beeld van de werkelijkheid. Ze informeren de administratie niet over het rendement van de invordering en kun-nen niet als beheersinstrument worden gebruikt. Het Rekenhof formuleert als aan-beveling:
te waken over de verplichting een volledige stand van de vastgestelde rechten • 
bij te houden, zowel voor de schuldvorderingen van de DAVO als voor die welke van de OCMW’s werden overgenomen.
volledige ﬁ  nanciële staten op te stellen van de invorderingen die voor rekening • 
van derden werden verricht.  166e Cahier de la Cour des comptes 731Gestion et contrôle interne SPF Finances
La Cour des comptes estime que les mesures d’encadrement et de contrôle interne 
ne permettent pas de garantir un traitement uniforme des créanciers et débiteurs d’aliments et recommande les mesures suivantes :
Le développement des connexions entre le SPF Finances et la Banque-Carre- • 
four de la sécurité sociale (BCSS) doit être accéléré et étendu, dans le res-pect des règles relatives à la vie privée, aﬁ  n de doter le Secal d’un accès électronique aux données sociales relatives aux créanciers et aux débiteurs d’aliments.
L’application informatisée qui traite les données du dossier du créancier doit • 
être améliorée d’urgence, en autorisant, dans le respect de règles de sécurité, les modiﬁ  cations directes des données du dossier informatique ayant un impact 
sur la situation ﬁ  nancière du créancier.
En matière de contrôle interne, la Direction générale du recouvrement non • 
ﬁ  scal doit adopter des mesures visant à assurer la correcte application des instructions et la conformité des données enregistrées dans le système infor-matique avec celles contenues dans le dossier papier aﬁ  n d’assurer un traite-
ment uniforme des dossiers.
En matière d’encadrement, la formation des agents doit être poursuivie aﬁ  n de • 
leur permettre d’exploiter toutes les données utiles qui ﬁ  gurent notamment dans les documents fondant les enquêtes de revenus et de solvabilité.
En ce qui concerne le recouvrement, la Cour des comptes a constaté des manque-
ments dans les mesures d’encadrement et de contrôle des activités, qui ne permet-tent notamment pas d’assurer l’exhaustivité dans la mise en recouvrement des créan-ces. L’administration n’est dès lors pas en mesure d’établir un taux de recouvrement probant. À cet égard, la Cour des comptes recommande les mesures suivantes :
Instaurer dans chaque bureau local un enregistrement immédiat des créances • 
conﬁ ées au recouvrement, par type de créance et par ordre d’entrée, en vue 
d’assurer l’exhaustivité de l’enregistrement des droits constatés et des créan-ces de tiers conﬁ  ées au Secal.
Mettre au point pour l’ensemble des bureaux locaux des procédures de rappel • 
pour des dossiers auxquels aucune suite n’a été donnée après l’envoi de deux avis de paiement au débiteur d’aliments. Ces procédures doivent aussi permet-tre de faire apparaître en cas de paiements étalés les interruptions de ceux-ci.
Enﬁ n, la Cour des comptes constate que les états ﬁ  nanciers ne reprennent pas les 
droits constatés. Ces états ne sont pas le reﬂ  et ﬁ dèle et complet de la réalité. Ils 
n’informent pas l’administration sur le rendement du recouvrement et ne peuvent pas être utilisés comme outil de gestion. À cet égard, la Cour des comptes recom-mande les mesures suivantes :
Veiller au respect de l’obligation de la tenue d’une situation des droits consta- • 
tés exhaustive tant pour les créances du Secal que pour celles reprises des CPAS. 
Établir des états ﬁ  nanciers exhaustifs relatifs aux recouvrements effectués • 
pour compte de tiers. 732 166e Boek van het RekenhofFonds voor de Analyse van Aardolieproducten Beheer en Interne Controle
in die ﬁ  nanciële staten duidelijk te laten blijken voor welke schuldvorderingen • 
de invordering werd opgegeven of uitgesteld. Als die informatie beschikbaar is, kan de berekening van het invorderingspercentage worden verﬁ  jnd. Als dat 
type van schuldvorderingen uit het geheel van de in te vorderen schuldvorde-ringen kan worden gelicht, zullen de fasen van invordering van de lopende dossiers met meer aandacht kunnen gevolgd.
in de onderrichtingen precies de voorwaarden te bepalen voor het annuleren • 
of in onbepaald uitstel brengen van schuldvorderingen, om zo tot een een-vormige praktijk te komen.
vanuit de algemene directie Niet-Fiscale Invordering internecontrolemaat- • 
regelen in te voeren en te waken over hun toepassing.
6 Reactie van de minister van Financiën
In zijn antwoord geeft de minister van Financiën aan dat hij zich bewust is van de 
bezorgdheid van het Rekenhof op het vlak van de gelijke behandeling van onder-houdsgerechtigden en -plichtigen en op het vlak van de interne controle, zowel op het vlak van de geldstromen als van de uitvoering van taken en procedures.
Hij zal er bij de verantwoordelijken van de dienst Opleiding op aandringen bijko-
mende opleidingen voor de ambtenaren van de DAVO te organiseren, maar wijst op de zware belasting van deze dienst in het kader van de opleidingen voor het gebruik van de programma’s Stipad en STIMER. 
Hij voegt er tot slot aan toe dat hij zijn administratie heeft gevraagd de conclusies en 
aanbevelingen van het Rekenhof in overweging te nemen bij de invoering van STIMER en de reorganisatie van de diensten.
FOD E
CONOMIE  – F ONDS  VOOR  DE ANALYSE  VAN AARDOLIEPRODUCTEN  
(FAPETRO )
Het Fonds voor de Analyse van Aardolieproducten (Fapetro) van de FOD Economie 
vertoonde een creditpositie van 9 miljoen euro in 2008. Dat resultaat doet echter afbreuk aan het principe dat er een evenwicht moet zijn tussen de hefﬁ  ngen die worden geïnd bij de operatoren uit de aardoliesector en de kosten van de analyses. Daarnaast moet er meer concurrentie zijn tussen de laboratoria die de analyses uitvoeren. De toekenning van middelen aan de chauffeurs moet worden herzien in het kader van de invoering van de nieuwe rijkscomptabiliteit. Diverse wettelijke en reglementaire bepalingen over het Fonds zijn niet meer actueel en zouden, naarge-lang het geval, moeten worden aangepast of opgeheven.
1 Context
1.1 Onderwerp van de audit
Het Fonds voor de Analyse van Aardolieproducten (Fapetro) ziet sinds 1993 toe op 
de kwaliteit van de aardoliebevoorrading van het land. Het dagelijkse beheer ervan is in handen van de Administratie voor Energie van de FOD Economie.  166e Cahier de la Cour des comptes 733Gestion et contrôle interne Fonds d’analyse des produits pétroliers
Faire apparaître distinctement, dans ces états ﬁ  nanciers, l’ensemble des • 
créances dont le recouvrement est abandonné ou différé. Une fois cette infor-mation connue, le calcul du taux de recouvrement pourrait être afﬁ  né. L’iden-
tiﬁ  cation de ce type de créances dans l’ensemble des créances à recouvrer permettra de suivre plus attentivement les phases du recouvrement des dos-siers en cours.
Déﬁ nir avec précision dans les instructions les conditions d’annulation et de • 
mise en surséance des créances aﬁ  n d’avoir une pratique uniforme. 
La Direction générale du recouvrement non ﬁ  scal doit mettre en place des • 
mesures de contrôle interne et vériﬁ  er leur application.
6 Réaction du ministre des Finances
Dans sa réponse, le ministre indique qu’il a pris bonne note des inquiétudes de la 
Cour des comptes relatives au traitement uniforme des créanciers et débiteurs d’ali-ments ainsi qu’au contrôle interne tant en matière de ﬂ  ux ﬁ nanciers que d’exécution 
des tâches et procédures.
Il insistera auprès des responsables du service de la formation pour que soient orga-
nisées des sessions de formation supplémentaires à l’intention des agents du Secal, mais évoque la très forte sollicitation de ce service dans le cadre des formations à l’utilisation des programmes Stipad et Stimer.
Il ajoute enﬁ  n qu’il a chargé son administration de prendre en considération les 
conclusions et recommandations de la Cour des comptes lors de l’implémentation de Stimer et de la réorganisation des services.
SPF É
CONOMIE  – F ONDS  D’ANALYSE  DES PRODUITS  PÉTROLIERS  (FAPETRO )
La position créditrice du Fonds d’analyse des produits pétroliers (Fapetro) du 
SPF Économie, qui a atteint 9 millions d’euros en 2008, ne respecte pas le principe d’équilibre entre le montant des redevances perçues auprès des opérateurs pétro-liers et le coût des analyses. Par ailleurs, il conviendrait de mettre davantage en concurrence les laboratoires chargés des analyses. Les modalités d’octroi de moyens aux chauffeurs devront être revues dans le cadre de la mise en œuvre de la nouvelle comptabilité publique. Diverses dispositions légales et réglementaires relatives au Fonds ne sont plus actuelles et devraient, selon le cas, être adaptées ou supprimées.
1 Contexte
Le Fonds d’analyse des produits pétroliers (Fapetro) est chargé depuis 1993 de la 
surveillance de la qualité de l’approvisionnement du pays en produits pétroliers. Sa gestion journalière est assurée par les services de l’Administration de l’Énergie du SPF Économie. 734 166e Boek van het RekenhofFonds voor de Analyse van Aardolieproducten Beheer en Interne Controle
110 Koninklijk besluit tot vaststelling van de modaliteiten voor de werking van het Fonds voor de Analyse 
van Aardolieproducten.
111 Ministerieel besluit tot wijziging van het ministerieel besluit van 25 april 2001 houdende goedkeuring 
van het huishoudelijk reglement van het Beheerscomité van het Fonds voor de Analyse van Aardolie-producten. Het fonds moest aanvankelijk brandstofstalen nemen in de distributiepunten voor eindverbruikers (openbare en private brandstofpompen), maar het neemt sinds 2003 ook stookoliestalen bij de distributeurs. De stalen worden in privélaboratoria geana-lyseerd. De laboratoria controleren of de benaming, de eigenschappen en het gehalte aan chemische bestanddelen van de afgenomen stalen overeenstemmen met de kwaliteitsnormen die bij koninklijk besluit werden vastgelegd. Om de kosten van de analyses te dekken, int het fonds een hefﬁ  ng bij de economische actoren uit de aard-
oliesector.
Het Rekenhof heeft de ﬁ  nanciële processen van het fonds onderzocht en de wette-
lijkheid en de regelmatigheid van de ontvangsten- en uitgavenverrichtingen gecon-troleerd. Het onderzoek had ook betrekking op de kwaliteit van de gegevens die aan het fonds worden meegedeeld met het oog op de vaststelling van de hefﬁ  ngen, en 
op de manier waarop het nemen van te controleren brandstofstalen is georgani-seerd.
De actiemiddelen van het fonds steunen op artikel 160 van de wet van 30 decem-
ber 1992 houdende sociale en diverse bepalingen. Dat machtigt de koning ertoe aan elke natuurlijke of rechtspersoon die aardolie en aardolieproducten in verbruik stelt, al dan niet gemengd met biobrandstoffen, en de vervangingsproducten ervan van biologische oorsprong, een bijdrage op te leggen voor alle kosten voor de analyse van de aardolieproducten.
Het koninklijk besluit van 8 februari 1995
110 stelt het bedrag van die bijdrage vast 
op 0,25 euro per 1000 liter benzine, diesel voor wegverkeer en stookolie voor ver-warming. Dat besluit bepaalt ook de algemene voorwaarden voor de vestiging en de inning van de bijdragen, evenals de categorieën van uitgaven die het fonds mag ver-richten.
Volgens bijlage 2 Toezicht op de kwaliteit van de bevoorrading van aardolieproduc-
ten van het ministerieel besluit van 24 januari 2002
111 omvatten de activiteiten van 
het fonds alles wat nodig is voor de systematische veriﬁ  catie van de kwaliteit van de 
aardolieproducten, op alle niveaus van de distributie. 
1.3 Uitvoering van de opdrachten van het fonds
Het fonds heeft in 2007 10.339 brandstofstalen afgenomen aan openbare en private 
tankstations en 606 stookoliestalen.
Het percentage stalen die niet in overeenstemming waren met de reglementering 
bedroeg 4 % in de openbare tankstations, 16,5 % voor de privébenzinepompen en 9,4 % voor de stookolie. Als gevolg van de controles werden 384 dossiers geopend door de Algemene Directie Controle en Bemiddeling van de FOD, die aanleiding gaven tot 249 processen-verbaal houdende waarschuwing en 32 pro justitia’s. 
Het fonds publiceert parallel daarmee een jaarverslag over zijn activiteiten waarin de 
resultaten aan de hand van statistieken worden uiteengezet en geanalyseerd.  166e Cahier de la Cour des comptes 735Gestion et contrôle interne Fonds d’analyse des produits pétroliers
110 Arrêté royal ﬁ  xant les modalités de fonctionnement du Fonds d’Analyse des produits pétroliers.
111 Arrêté ministériel modiﬁ  ant l’arrêté ministériel du 25 avril 2001 approuvant le règlement d’ordre inté-
rieur du comité de gestion du Fonds d’analyse des produits pétroliers. Initialement chargé de prélever des échantillons de carburant routier auprès des points de distribution de consommation ﬁ  nale (pompes publiques et privées), le Fonds prélève également depuis 2003 des échantillons de mazout de chauffage auprès des distributeurs. L’analyse des échantillons est conﬁ  ée à des laboratoires privés, qui vériﬁ  ent les dénominations, caractéristiques et teneurs en éléments chimi-
ques des produits prélevés par rapport aux normes de qualité ratiﬁ  ées par arrêté royal. Aﬁ  n de couvrir les frais d’analyse, le Fonds perçoit une redevance auprès des 
acteurs économiques pétroliers. 
L’audit de la Cour a pour objet l’examen des processus ﬁ  nanciers du Fonds ainsi que 
du respect de la légalité et de la régularité des opérations en recettes et en dépen-ses. Il porte également sur la qualité des données mises à disposition du Fonds pour l’établissement des redevances, ainsi que sur l’organisation du prélèvement des échantillons de carburant à contrôler.
Les moyens d’action du Fonds se fondent sur l’article 160 de la loi du 30 décem-
bre 1992 portant des dispositions sociales et diverses, qui autorise le Roi à imposer, au bénéﬁ  ce du Fonds, et à charge de toute personne physique ou morale mettant en 
consommation du pétrole et des produits pétroliers, mélangés ou non avec des bio-carburants, et leurs produits de substitution d’origine biologique, une redevance pour couvrir l’ensemble des frais d’analyse des produits pétroliers.
L’arrêté royal du 8 février 1995
110 ﬁ xe le montant de cette redevance à 0,25 euro par 
1000 litres d’essence, de diesel routier et de gasoil de chauffage. Cet arrêté déter-mine également les conditions générales d’établissement et de perception des rede-vances, ainsi que les catégories de dépenses autorisées du Fonds.
Selon l’annexe 2 « Surveillance de la qualité de l’approvisionnement des produits 
pétroliers » de l’arrêté ministériel du 24 janvier 2002
111, les activités du Fonds com-
prennent tout ce qui permet la vériﬁ  cation systématique de la qualité des produits 
pétroliers à tous les niveaux de la distribution.
1.3 Mise en œuvre des missions du Fonds
Le Fonds a procédé en 2007 au prélèvement de 10.339 échantillons de carburant dans 
les pompes publiques et privées et de 606 échantillons de mazout de chauffage.
Le taux d’échantillons non conformes à la réglementation était de 4 % pour les pom-
pes publiques, 16,5 % pour les pompes privées et 9,4 % pour le mazout de chauffage. À la suite des contrôles, 384 dossiers ont été ouverts par la direction générale Contrôle et Médiation du SPF, qui ont donné lieu à 249 procès-verbaux d’avertisse-ment et 32 pro justitia. 
Le fonds publie parallèlement un rapport annuel de ses activités, explicitant et ana-
lysant de manière statistique les résultats obtenus. 736 166e Boek van het RekenhofFonds voor de Analyse van Aardolieproducten Beheer en Interne Controle
1.4 Tegensprekelijke procedure 
Op 10 september 2009 heeft het Rekenhof een ontwerpverslag ter commentaar ver-
stuurd naar de minister voor Klimaat en Energie, alsook naar de voorzitter van het directiecomité van de FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie. Bij de afslui-ting van dit Boek, was er op die brieven nog geen reactie gekomen.
2.1 Reglementaire grondslag van het fondsHet Rekenhof stelt vast dat de wettelijke en reglementaire teksten die het toezicht 
op de kwaliteit van de aardolieproducten organiseren, sinds 2002 niet zijn geactuali-seerd. Ze werden niet aangepast aan de evolutie van de normen over de karakteris-tieken van de aardolieproducten. Bijlage 2 bij het ministerieel besluit van 24 janu-ari 2002 verwijst nog naar koninklijke besluiten die werden opgeheven. Bovendien omkadert geen enkele norm op dit moment de organisatie van de kwaliteitscontroles voor stookolie, meer bepaald wat het nemen van stalen betreft.
Artikel 34 van de wet van 27 december 2005 houdende diverse bepalingen heeft het 
fonds er daarnaast toe gemachtigd verrichtingen te preﬁ  nancieren van andere fond-
sen of organen die de minister voor Energie heeft opgericht om de kwaliteit van de aardolieproducten, de zekerheid van de bevoorrading of de veiligheid van de eindge-bruiker van die producten te controleren. Door middel van dat artikel moest Fapetro meer bepaald de kosten voor het opstarten van het centrale orgaan voor het beheer van de strategische aardolievoorraden, Apetra, kunnen preﬁ  nancieren.
Diezelfde bepaling heeft het fonds er ook toe gemachtigd steun te verlenen aan 
andere fondsen en organen die worden opgestart in verband met de activiteiten van de aardoliesector. Zo is het fonds ook bevoegd voor de behandeling, opmaak en verzending van de bijdragestaten ten laste van aardolieproducten of vervangproduc-ten die aan die fondsen en organen moeten worden betaald. Het ontvangt daarvoor een ﬁ  nanciële compensatie die moet worden vastgesteld in een samenwerkings-akkoord tussen de betrokken partijen. Een van de doelstellingen daarvan was één enkel loket te creëren dat de gesprekspartner zou zijn voor alle economische opera-toren in de aardoliesector voor alles wat te maken heeft met de driemaandelijkse aangiften van de ondernemingen die aan de accijnzen onderworpen zijn. Het zorgt daarbij voor alle etappes, ook voor de inning van de bijdragen die het vervolgens aan de rechthebbende fondsen doorstort. 
In de praktijk is de uitbreiding van de bevoegdheden van het fonds waartoe artikel 
34 machtiging verleent, beperkt gebleven. Het fonds stelt momenteel enkel de staten van de bijdragen op en verzendt ze voor rekening van het sociaal Stookolie-fonds en voor het Bodemsaneringsfonds voor tankstations (vzw Bofas). In de beide gevallen behandelt het fonds ook eventuele klachten van operatoren van de aardolie-sector, maar int het niet de bijdragen. Dat doen de twee fondsen zelf. De preﬁ  nan-
ciering van verrichtingen voor andere fondsen of organen werd daarentegen niet in de praktijk gebracht, onder meer wat de steun aan Apetra betreft.
Algemeen stelt het Rekenhof vast dat de wettelijke en reglementaire grondslag voor 
het fonds bij gebrek aan actualisering niet langer, of toch voor een deel, in overeen-stemming is met de huidige organisatie van de activiteiten van het fonds.  166e Cahier de la Cour des comptes 737Gestion et contrôle interne Fonds d’analyse des produits pétroliers
Le 10 septembre 2009, la Cour des comptes a adressé un projet de rapport au 
ministre du Climat et de l’Énergie, ainsi qu’au président du comité de direction du SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie, aﬁ  n qu’ils puissent faire part de 
leurs commentaires éventuels. À la date de clôture du Cahier, ces courriers étaient restés sans réponse.
2.1 La base réglementaire du FondsLa Cour constate que les textes législatifs et réglementaires organisant la sur-
veillance de la qualité des produits pétroliers n’ont plus fait l’objet d’une mise à jour depuis 2002. Leurs dispositions n’ont pas été adaptées à l’évolution des normes relatives aux caractéristiques des produits pétroliers. L’annexe 2 de l’arrêté ministé-riel du 24 janvier 2002 fait encore référence à certains arrêtés royaux supprimés. En outre, aucune norme n’encadre actuellement l’organisation des contrôles de qualité pour le gasoil de chauffage, notamment sur le plan de l’échantillonnage.
L’article 34 de la loi du 27 décembre 2005 portant des dispositions diverses a par 
ailleurs autorisé le Fonds à procéder au préﬁ  nancement d’opérations d’autres fonds 
ou organes créés par le ministre en charge de l’énergie avec pour objectifs le contrôle de la qualité des produits pétroliers, la sécurité d’approvisionnement et/ou la sécu-rité du consommateur ﬁ  nal de ces produits. Cet article devait notamment permettre 
à Fapetro d’effectuer le préﬁ  nancement des coûts de démarrage de l’organe central 
pour la gestion des stocks stratégiques de pétrole, Apetra.
Cette même disposition a également autorisé le Fonds à apporter son soutien à 
d’autres fonds et organes en préparation qui seront actifs dans le secteur pétrolier. Il est ainsi compétent pour assurer le traitement, l’élaboration et l’expédition des états de cotisation à charge des produits pétroliers ou de substitution dues à ces institutions, moyennant une compensation ﬁ  nancière à ﬁ  xer dans un accord de coo-
pération entre les parties concernées. Un des objectifs était la création d’un guichet unique, interlocuteur auprès des opérateurs économiques pétroliers pour l’ensemble des opérations relatives au traitement des déclarations trimestrielles des entreprises soumises aux accises, qui prendrait en charge toutes les étapes, en ce compris la perception des cotisations avant de les ristourner aux fonds bénéﬁ  ciaires.
En pratique, l’extension des compétences du Fonds, autorisée par l’article 34, est 
restée limitée. Le Fonds élabore et expédie actuellement des états de cotisation uniquement pour le compte du Fonds social Mazout, ainsi que pour le Fonds d’Assai-nissement des sols des stations-service (ASBL Bofas). Dans les deux cas, les acti-vités du Fonds incluent le traitement des réclamations éventuelles des opérateurs pétroliers, mais pas la perception des cotisations, qui incombe à ces deux fonds. Le préﬁ nancement d’opérations pour compte d’autres fonds ou organe n’a par contre 
pas été mis en œuvre, notamment en ce qui concerne le soutien à Apetra.
D’une manière générale, la Cour constate ainsi que la base législative et réglemen-
taire applicable au Fonds, en l’absence de mise à jour, ne concorde plus, en partie du moins, avec l’organisation actuelle des activités du Fonds. 738 166e Boek van het RekenhofFonds voor de Analyse van Aardolieproducten Beheer en Interne Controle
112 Rekenhof, 163e Boek, Volume I, p. 276. 2.2 Financiële toestand van het fonds
De verrichtingen van het fonds zijn opgenomen in het activiteitenprogramma 42/1 
van sectie 32 van de algemene uitgavenbegroting. 
In de initiële begroting 2009 van het fonds waren 3,98 miljoen euro ontvangsten en 
3,40 miljoen uitgaven opgenomen. Ook de voorgaande jaren werden meer ontvang-sten dan ordonnanceringen voor het fonds geboekt, zodat het creditsaldo van het fonds van jaar tot jaar aangroeit. Het zou, volgens de algemene uitgavenbegroting 2009, op het einde van dat jaar 9,5 miljoen euro bedragen. Het Rekenhof heeft vroe-ger
112 al de aandacht gevestigd op het accumuleren van een overschot aan beschik-
bare middelen en vastgesteld dat het overschot was gestegen van 3,5 miljoen euro in 2003 tot 7,6 miljoen (raming) in 2006. De jongste zeven jaar steeg het beschik-bare saldo aldus met gemiddeld een miljoen euro per jaar.
Het Rekenhof herinnert er in dat verband aan dat artikel 160 van de wet van 
30 december 1992 houdende sociale en diverse bepalingen de bijdragen die de koning ten voordele van het fonds kan opleggen aan de betrokken operatoren, uit-drukkelijk beperkt tot het bedrag van de kosten van de analyses van de aardolie-producten. 
In die context heeft het beheerscomité van het fonds eind 2006 voorgesteld het 
bedrag van de bijdragen die bij de actoren uit de aardoliesector worden geïnd, tijde-lijk met de helft te verminderen. Hoewel dat voorstel, verminderd tot 2,0 miljoen euro, in de ontvangstenramingen van het fonds in de initiële begroting van 2008 werd opgenomen, is het uiteindelijk niet in de reglementering ingeschreven.
Tabel 1 – Fonds voor de Analyse van Aardolieproducten – Ordonnanceringsmiddelen 
 (in duizend euro)
2006
Realisaties2007
Realisaties2008
Aangepaste 
begroting2009
Initiële
begroting
Saldo op 1 januari 6.067 7.104 8.146 8.922
Ontvangsten 3.940 3.868 3.687 3.979Uitgaven 2.903 2.826 2.911 3.403
Saldo op 31 december 7.104 8.146 8.922 9.498
Bron: algemene uitgavenbegrotingen 2008-2009
2.3 Ontvangsten van het fonds
Informatie vereist voor het vaststellen van de bijdragen door de economische 
operatoren van de aardoliesector
De bijdragen die het fonds moet innen om de uitvoering van zijn opdrachten te dek-
ken, hangen af van de hoeveelheid aardolieproducten die in België op drie maanden in verbruik worden gesteld. Deze inverbruikstelling wordt vastgesteld op het ogenblik dat de accijnzen verschuldigd zijn.   166e Cahier de la Cour des comptes 739Gestion et contrôle interne Fonds d’analyse des produits pétroliers
112 Cour des comptes, 163e Cahier, Volume I, p. 276.2.2 Situation ﬁ  nancière du Fonds
Les opérations du Fonds sont inscrites dans le programme d’activité 42/1 de la 
section 32 du budget général des dépenses.
Le budget 2009 initial du Fonds a prévu des recettes à concurrence de 3,98 millions 
d’euros, pour des dépenses de 3,40 millions. Les années précédentes, un excédent des recettes sur les ordonnancements du Fonds a également été enregistré, de sorte que le solde créditeur du Fonds progresse d’année en année. Il devrait s’élever, selon le budget général des dépenses 2009, à 9,5 millions d’euros à la ﬁ  n de cette 
année. La Cour a déjà précédemment attiré l’attention
112 sur l’accumulation d’un 
excédent de moyens disponibles, constatant que celui-ci était passé de 3,5 millions d’euros en 2003 à 7,6 millions (estimation) en 2006. Au cours des sept dernières années, le solde disponible a ainsi enregistré en moyenne une croissance de l’ordre d’un million d’euros par an.
La Cour rappelle à cet égard que l’article 160 de la loi du 30 décembre 1992 portant 
des dispositions sociales et diverses limite expressément la redevance que le Roi peut imposer aux opérateurs concernés au bénéﬁ  ce du Fonds au montant de l’en-
semble des frais résultant des analyses des produits pétroliers.
Dans ce contexte, le Comité de gestion du Fonds a suggéré à la ﬁ  n de 2006 de 
réduire temporairement de moitié le taux des redevances à percevoir auprès des acteurs pétroliers. Bien que reprise dans les prévisions de recettes du Fonds au budget initial de 2008, ramenées à 2,0 millions d’euros, cette proposition n’a ﬁ  nale-
ment pas été transcrite dans la réglementation.
Tableau 1 – Fonds d’analyse des produits pétroliers – Moyens en ordonnancement 
 (en milliers d’euros)
2006
Réalisations2007
Réalisations2008
Budget
ajusté2009
Budget
initial
Solde au 1er janvier 6.067 7.104 8.146 8.922
Recettes 3.940 3.868 3.687 3.979Dépenses 2.903 2.826 2.911 3.403
Solde au 31 décembre 7.104 8.146 8.922 9.498
Source : Budgets généraux des dépenses 2008 et 2009
2.3 Recettes du Fonds
Informations nécessaires à l’établissement des redevances à charge des opérateurs 
économiques du secteur pétrolier
Les redevances à percevoir par le Fonds pour couvrir l’exercice de ses missions sont 
fonction de la quantité de produits pétroliers mis à la consommation en Belgique sur une base trimestrielle. Cette mise à la consommation est assimilée au moment où les accises deviennent redevables. 740 166e Boek van het RekenhofFonds voor de Analyse van Aardolieproducten Beheer en Interne Controle
113 De gegevens van de in verbruik gestelde hoeveelheden vormen in feite een gezamenlijke hefﬁ  ngs-
grondslag om de respectieve bijdragen te bepalen. Krachtens het ministerieel besluit van 24 januari 2002 moeten de erkende operatoren die houder zijn van een accijnsnummer en de niet-geregistreerde operatoren die occa-sioneel brandstoffen in verbruik stellen op de Belgische markt, de bijdrage betalen. Het aldus gedeﬁ  nieerde toepassingsveld dekt alle brandstoffen die op de Belgische 
markt in verbruik worden gesteld via de in België geïnstalleerde rafﬁ  naderijen en via 
de Europese Unie. 
Om het fonds in staat te stellen het bedrag van de te innen bijdragen vast te stellen, 
deelt de Administratie van Douane en Accijnzen van de FOD Financiën via informa-ticabestanden aan de Administratie voor Energie uiterlijk de laatste werkdag van de tweede maand die volgt op elk trimester, de volumes brandstof mee.
Door middel van de informatie over de hoeveelheden brandstof die in verbruik worden 
gesteld, kan Fapetro ook de bijdragen bepalen die ondernemingen die aan accijnzen onderworpen zijn, moeten betalen aan het Sociaal Stookoliefonds en het Bodemsane-ringsfonds voor tankstations (vzw Bofas), zoals is bepaald in de samenwerkingsak-koorden die met deze twee instellingen zijn afgesloten. 
Voor de in verbruik gestelde brandstoffen blijft het fonds afhankelijk van de juist-
heid van de basisgegevens die de Administratie van Douane en Accijnzen over-zendt. Ze richt zich ook tot die administratie als de economische operatoren het bedrag van de bijdragen achteraf zouden betwisten op basis van onjuiste mee-gedeelde basisgegevens. 
Bepaling van de vastgestelde rechten en boeking van de ontvangsten van het Fonds
Om de te innen rechten vast te stellen behandelt en veriﬁ  eert het fonds via geïnfor-
matiseerde procedures de brutogegevens die de Administratie van Douane en Accijn-zen doorstuurt. Zo kan het uit de massa verstrekte brutogegevens uitsluitend die inlichtingen identiﬁ  ceren die relevant zijn voor het vaststellen van de rechten. Ver-
volgens factureert het fonds aan de economische operatoren de bijdragen die ze moeten betalen voor de drie betrokken fondsen (Fapetro, Bofas, sociaal Stookolie-fonds)
113.
Bijlage 2 van het ministerieel besluit van 25 april 2001 bepaalt dat de verschuldigde 
bijdragen aan de operatoren moeten worden meegedeeld uiterlijk de laatste werkdag van de derde maand die op het trimester volgt. De operatoren beschikken vervol-gens over een maand om ze te betalen. Ook bepaalt ze termijnen voor het indienen en behandelen van betwistingen over de in verbruik gestelde hoeveelheden, die het fonds geval per geval opvolgt.
De ontvangsten van het fonds omvatten ook de jaarlijkse bijdragen van 25.000 euro 
elk die het sociaal Stookoliefonds en de vzw Bofas betalen voor de berekening, vast-stelling en verzending van de bijdragen naar de ondernemingen, zoals is bepaald in de overeenkomsten die Fapetro met deze twee instellingen heeft gesloten. 
Ze omvatten bovendien de terugbetaling door de betrokken ondernemingen van de 
kosten voor de analyse van niet-conforme stalen.
Het onderzoek van de staten over het vierde trimester 2008 heeft aangetoond dat 
de termijnen werden nageleefd en dat de ontvangsten effectief geboekt zijn op de rekening in specie die de rekenplichtige van het fonds beheert.  166e Cahier de la Cour des comptes 741Gestion et contrôle interne Fonds d’analyse des produits pétroliers
113 Les données relatives aux quantités mises à la consommation constituent en effet une assiette com-
mune pour la ﬁ  xation des redevances respectives. En vertu de l’arrêté ministériel du 24 janvier 2002, la redevance est due par opéra-
teur agréé et détenteur d’un numéro d’accises, ainsi que par les opérateurs non enregistrés qui mettent ponctuellement à la consommation des carburants sur le marché belge. Le champ d’application ainsi déﬁ  ni couvre l’ensemble des carburants 
mis en consommation sur le marché belge via les rafﬁ  neries installées en Belgique 
ainsi que via l’Union européenne. 
Aﬁ n de permettre au Fonds de ﬁ  xer le montant des redevances à percevoir, l’admi-
nistration des Douanes et Accises du SPF Finances communique par ﬁ  chiers infor-
matiques à l’administration de l’Energie, au plus tard le dernier jour ouvrable du deuxième mois qui suit chaque trimestre, les volumes de carburant concernés.
Les informations sur les quantités de carburant mises à la consommation permettent 
également à Fapetro de déterminer les redevances dues par les sociétés soumises à accises au Fonds social Mazout, ainsi qu’au Fonds d’Assainissement des sols des stations-service (Bofas), tel que prévu par les accords de coopération conclus avec ces deux institutions. 
Concernant les carburants mis en consommation, le Fonds reste tributaire de l’exac-
titude des données de base transmises par l’administration des Douanes et Accises et s’adresse à cette administration pour toute contestation ultérieure par les opéra-teurs économiques du montant des redevances qui résulterait de l’inexactitude des données de base fournies par celle-ci. 
Établissement des droits constatés et enregistrement des recettes du Fonds
Aﬁ n de ﬁ  xer les droits à percevoir, le Fonds traite et vériﬁ  e les données brutes trans-
mises par l’administration des Douanes et Accises, en s’appuyant notamment sur des procédures informatisées. Le traitement des données vise notamment à identi-ﬁ er dans la masse des informations brutes fournies toutes les informations pertinen-
tes pour la ﬁ  xation des droits et seulement celles-ci. À l’issue de ces opérations, les 
redevances dues sont facturées aux opérateurs économiques pour les trois Fonds concernés (Fapetro, Bofas, Fonds social Mazout)
113.
L’arrêté ministériel du 25 avril 2001 en son annexe 2 prévoit que les redevances 
dues doivent être notiﬁ  ées aux opérateurs au plus tard le dernier jour ouvrable du 
troisième mois qui suit le trimestre. Ces opérateurs disposent ensuite d’un mois pour acquitter les montants signiﬁ  és. Des délais sont également prévus pour l’introduction 
et le traitement des contestations éventuelles relatives aux quantités mises en consommation, qui font l’objet d’un suivi au cas par cas par le Fonds.
Les recettes du Fonds portent également sur les participations ﬁ  nancières annuelles 
de 25.000 euros chacune à verser par le Fonds social Mazout et par l’ASBL Bofas pour le calcul, l’établissement et l’envoi aux entreprises soumises aux accises des redevances qui leur sont dues, conformément aux conventions conclues par Fapetro avec ces deux institutions.
Elles comprennent en outre le remboursement par les sociétés concernées des frais 
d’analyse des échantillons non-conformes.
L’examen des états relatifs au quatrième trimestre 2008 a montré que les délais 
prévus étaient respectés et que les recettes sont effectivement enregistrées dans le compte en deniers géré par le comptable du Fonds. 742 166e Boek van het RekenhofFonds voor de Analyse van Aardolieproducten Beheer en Interne Controle
Uit de onderzochte documenten blijkt echter dat de rekenplichtige bijna de volledige 
behandeling op zich neemt van de basisgegevens die de Administratie van Douane en Accijnzen meedeelt en op basis waarvan de vastgestelde rechten kunnen worden bepaald. Het Rekenhof herinnert er daarbij aan dat, krachtens het principe van func-tiescheiding, de ordonnateur verantwoordelijk is voor het bepalen van de vastge-stelde rechten en de facturering en die verrichtingen door zijn handtekening bekrach-tigt. De rekenplichtige zorgt in principe enkel voor de inning van de vastgestelde rechten, met inbegrip van eventuele rappels.
In een brief van 22 februari 2007 had het Rekenhof aan de voorzitter van het direc-
tiecomité van de FOD Economie de resultaten meegedeeld van zijn controles van bepaalde beheren van rekenplichtigen over gelden van de FOD Economie (verrichtin-gen over het jaar 2005), waaronder die van de rekenplichtige over gelden van het fonds. Het Rekenhof had toen vastgesteld dat een handleiding ontbrak voor de orga-nisatie van het beheer en die verwijst naar de toepasselijke wettelijke bepalingen, dat een vorming en georganiseerde omkadering van de rekenplichtige ontbrak en dat de interne controle zich niet mag beperken tot de formele aspecten, maar ook het eigenlijke beheer moet betreffen. Ook werden vaststellingen gedaan over het beheer van de vastgestelde rechten, onder meer over de behandeling van niet of moeilijk in te vorderen rechten. Aangezien de administratie niet op die brief heeft geantwoord, werden de conclusies van die controle op 18 juli 2007 meegedeeld aan de minister van Economie, Energie, Buitenlandse Handel en Wetenschapsbeleid. Op die brief kwam evenmin een antwoord. 
Formalisering van de procedures
In 2008 is het fonds begonnen met een eerste fase van formalisering van de proce-
dures voor de bepaling van de vastgestelde rechten. Dat gebeurt door middel van diagrammen die de weg beschrijven die documenten volgen en die de punten in de procedure aangeven waar een beslissing moet worden genomen. Bij die gelegenheid werden de procedures voor het nemen van een beslissing opnieuw geëvalueerd.
Met de documenten die tot nu toe opgesteld zijn, kunnen nog niet alle etappes wor-
den geïdentiﬁ  ceerd. De punten voor de controle en de bekrachtiging zijn niet syste-
matisch geïdentiﬁ  ceerd en de diagrammen steunen niet op gedetailleerde beschrij-
vingen van de onderliggende verrichtingen.
Over het algemeen is het Rekenhof van oordeel dat de procedures beter gedocu-
menteerd en afgewerkt zouden moeten zijn. Het onderzoek van de gegevens in de geïnformatiseerde staten op basis waarvan de vastgestelde rechten worden vastge-steld, toont aan dat bepaalde cijfers onvoldoende expliciet zijn.
2.4 Uitgaven van het fonds
De uitgaven van het fonds omvatten alle kosten voor de organisatie van de controle 
op de kwaliteit van aardolieproducten. Het gaat om de uitgaven voor de betaling van de stalen bij de brandstofverdelers, het transport en de opslag ervan, de analyse-kosten, de aankoop van speciﬁ  ek benodigd materieel en de bezoldigingen en andere 
kosten aan de natuurlijke of rechtspersonen die opdrachten uitvoeren bij de contro-les of de analyses. De uitgaven dekken ook de behandeling en verzending van bijdra-gen voor rekening van het sociaal Stookoliefonds en de vzw Bofas.   166e Cahier de la Cour des comptes 743Gestion et contrôle interne Fonds d’analyse des produits pétroliers
Il ressort cependant des documents examinés que le comptable assume l’essentiel 
du processus de traitement des données de base fournies par l’administration des Douanes et Accises, qui permet de ﬁ  xer les droits constatés. À cet égard, la Cour 
rappelle qu’en vertu du principe de la séparation des fonctions, les tâches relatives à la détermination des droits constatés et de la facturation relève de la responsabi-lité de l’ordonnateur, qui valide ces opérations par sa signature, seule la perception des droits constatés, en ce compris les rappels éventuels, étant en principe à charge du comptable.
Dans un courrier du 22 février 2007, la Cour avait communiqué au président du 
comité de direction du SPF Économie les résultats de ses contrôles concernant cer-taines gestions de comptables en deniers de cette administration (opérations affé-rentes à l’année 2005), dont celle du comptable en deniers du Fonds. Les constata-tions générales ont porté sur l’absence de manuel organisant la gestion et faisant référence aux dispositions légales applicables à celle-ci, l’absence de formation et d’encadrement organisé du comptable et sur le fait que le contrôle interne ne doit pas se limiter aux aspects formels, mais porter sur la gestion proprement dite. Des constatations ont également été formulées au niveau de la gestion des droits consta-tés, notamment en ce qui concerne le traitement des droits irrécouvrables ou difﬁ  ci-
lement recouvrables. L’administration n’ayant pas répondu à ce courrier, les conclu-sions de ce contrôle ont été communiquées le 18 juillet 2007 au ministre de l’Économie, de l’Énergie, du Commerce extérieur et de la Politique scientiﬁ  que. Cette 
lettre est également restée sans réponse. 
Formalisation des procédures
Au cours de l’année 2008, le Fonds a initié une première phase de formalisation des 
procédures liées à l’établissement des droits constatés, notamment au moyen de diagrammes décrivant la circulation des documents et visant à identiﬁ  er les points de 
procédure nécessitant une décision. À cette occasion, les processus de décision ont fait l’objet d’une réévaluation.
Les documents déjà établis ne permettent pas encore d’identiﬁ  er l’ensemble des 
étapes. Les points de contrôle et de validation ne sont pas systématiquement iden-tiﬁ és et les diagrammes ne s’appuient pas, en l’état, sur des descriptions détaillées 
des opérations concernées.
D’une manière générale, la Cour est d’avis que les procédures devraient être mieux 
documentées et ﬁ  nalisées. L’examen des données contenues dans les états informa-
tiques qui servent de base pour ﬁ  xer les droits constatés montre que certaines des 
données chiffrées ne sont pas sufﬁ  samment explicites. 
2.4 Dépenses du Fonds
Les dépenses du Fonds comprennent l’ensemble des frais inhérents à l’organisation 
des contrôles de la qualité des produits pétroliers. Sont concernées les dépenses relatives au paiement des échantillons prélevés auprès des distributeurs, à leur transport et leur stockage, aux frais d’analyse, à l’acquisition du matériel spéciﬁ  que 
nécessaire et au paiement des rémunérations et autres frais aux personnes physi-ques ou morales chargées de missions dans le cadre des contrôles ou des analyses. Les dépenses couvrent le traitement et l’envoi des redevances pour le compte du Fonds social Mazout et de l’ASBL Bofas.  744 166e Boek van het RekenhofFonds voor de Analyse van Aardolieproducten Beheer en Interne Controle
114 Koninklijk besluit tot oprichting van het BELAC-accreditatiesysteem van instellingen voor de confor-
miteitsbeoordeling.Voor al die uitgaven zijn in de aangepaste algemene uitgavenbegroting 2008 voor 2,9 miljoen euro kredieten uitgetrokken, verdeeld over drie basisallocaties, voor res-pectievelijk personeelskosten (11.04), lopende uitgaven (12.55) en investerings-uitgaven (74.02). De uitgaven die in 2008 effectief op die kredieten werden aange-rekend bedroegen in totaal 2,9 miljoen euro.
Tabel 2 – Verdeling van de uitgaven van het fonds Fapetro in 2008
Basis-
allocatieAangerekende 
uitgaven in euro% van het 
totaal
Personeelskosten 11.04 347.306,86 12,03%Analysekosten laboratoria 12.55 2.039.941,14 70,65%
Aankopen van bussen voor de afnames 12.55 86.932,85 3,01%
Fondsenvoorschotten aan de buitenge-
wone rekenplichtige 12.55 184.000,00 6,37%
Allerlei 12.55 88.429,46 3,06%
Aankoop van materieel voor de afname 
van stookolie74.02 26.644,83 0,92%
Aankoop van 4 bestelwagens 74.02 85.946,40 2,98%
Totaal 2.887.201,54 100,00%
Bron: Rekenhof
De belangrijkste uitgavenpost in 2008 betrof de kosten voor de analyse van de sta-
len van aardolieproducten. Die eiste meer dan 70 % van de in de begroting ingeschre-ven middelen op. De betalingen werden ten dele verricht voor de opdracht van de systematische analyse en de controle van de kwaliteit van de aardolieproducten die in 2007 werd gegund en ten dele voor de nieuwe opdracht die in maart 2008 werd gegund en die nog steeds liep op het ogenblik van de audit. Aan de gunning van die laatste opdracht en aan een aantal ordonnanceringen die erop betrekking hadden, werd een grondig onderzoek gewijd. 
Het Rekenhof stelt vast dat de gunning van de laatste opdracht onvoldoende open 
stond voor concurrentie. Dat is onder meer te wijten aan het feit dat slechts drie Belgische laboratoria op dit ogenblik beschikken over het accrediteringsgetuigschrift dat het bijzonder bestek vereist en dat wordt uitgereikt door het Belgische accredi-tatie-instituut Belac
114, dat de technische kennis voor de gevraagde analyses erkent 
met verwijzing naar de NBN-EN ISO 17025 norm of gelijkwaardige normen. Om door vergelijking de kwaliteit en de standvastigheid van de resultaten na te gaan en om zeker te zijn van de continuïteit van de analyses als een van de laboratoria in gebreke blijft, ziet het fonds zich genoodzaakt de opdracht te verdelen over ten min-ste drie verschillende laboratoria. Daartoe wordt de opdracht in verschillende loten opgedeeld die vervolgens over de kandidaten kunnen worden verdeeld. Die splitsing maakt het ook voor kleinere laboratoria mogelijk in te schrijven voor een beperkt aantal loten.   166e Cahier de la Cour des comptes 745Gestion et contrôle interne Fonds d’analyse des produits pétroliers
114 Arrêté royal du 31 janvier 2006 portant création du système Belac d’accréditation des organismes 
d’évaluation de la conformité.Pour l’ensemble de ces dépenses, le budget général des dépenses ajusté 2008 a inscrit des crédits d’un montant de 2,9 millions d’euros, répartis en trois allocations de base respectivement pour les frais de personnel (11.04), les dépenses courantes (12.55) et les dépenses d’investissement (74.02). Les dépenses effectivement impu-tées sur ces crédits 2008 ont représenté un montant total de 2,9 millions d’euros. 
Tableau 2 – Répartition des dépenses du Fonds Fapetro en 2008
de baseDépenses impu-
tées en euros% du total
Frais de personnel 11.04 347.306,86 12,03 %
Frais d’analyse par les laboratoires 12.55 2.039.941,14 70,65 %
Achats de bidons pour les prélèvements 12.55 86.932,85 3,01 %
Avances de fonds au comptable extraor-
dinaire 12.55 184.000,00 6,37 %
Divers 12.55 88.429,46 3,06 %
Achat de matériel pour le prélèvement 
de mazout de chauffage74.02 26.644,83 0,92 %
Achat de 4 camionnettes 74.02 85.946,40 2,98 %
Total 2.887.201,54 100,00 %
Le principal poste de dépenses a porté en 2008 sur les frais d’analyse des échan-
tillons de produits pétroliers, qui ont mobilisé plus de 70 % des moyens inscrits au budget. Les paiements ont été effectués pour partie dans le cadre du marché relatif à l’analyse systématique et au contrôle de la qualité des produits pétroliers conclu en 2007 et pour partie dans le cadre du nouveau marché conclu en mars 2008, toujours en cours au moment de l’audit. La passation de ce dernier marché, ainsi qu’un échan-tillon des ordonnancements y relatifs, ont fait l’objet d’un examen approfondi.
La Cour relève que l’ouverture à la concurrence lors de l’adjudication du marché est 
insufﬁ  sante. Cette situation est notamment due au fait que seuls trois laboratoires 
belges disposent à l’heure actuelle du certiﬁ  cat d’accréditation exigé par le cahier spécial des charges et fourni par l’organisme belge d’accréditation Belac
114, qui leur 
reconnait les compétences techniques pour les analyses demandées, en référence à la norme NBN-EN ISO 17025 ou équivalente. Aﬁ  n de pouvoir s’assurer, par compa-
raison, de la qualité et de la constance des résultats d’analyse, ainsi que pour être en mesure d’assurer la continuité des analyses en cas de défaillance d’un des adju-dicataires, le Fonds estime nécessaire de devoir partager le marché entre au moins trois laboratoires différents. À cette ﬁ  n, le marché est scindé en plusieurs lots, qui 
peuvent ensuite être répartis entre les candidats. Cette scission permet également aux laboratoires de plus petite taille de souscrire pour un nombre limité de lots.  746 166e Boek van het RekenhofFonds voor de Analyse van Aardolieproducten Beheer en Interne Controle
Anderzijds nemen buitenlandse laboratoria, hoewel ze daartoe worden verzocht, niet 
deel aan de mededinging, waarschijnlijk vooral door de termijn van maximum 24 uur die wordt opgelegd tussen het ogenblik waarop ze in Brussel de stalen in bezit krijgen en de mededeling van het resultaat van de analyses. Dat vormt een ernstige hinderpaal voor laboratoria die verder weg liggen. 
Het Rekenhof stelt ook een gebrek aan mededinging vast bij de overheidsopdracht 
voor de vaten voor de brandstofafnames. Dat wordt verklaard door de speciﬁ  eke eigenschappen van te vervoeren product en door de precieze afmetingen die de vaten moeten hebben om in de rekken van de bestelwagens te passen omdat de stabiliteit tijdens het transport verzekerd moet zijn. 
De brandstofstalen worden bij de tankstations afgenomen door de vier chauffeurs 
van het fonds. De stalen worden met een bankkaart betaald omdat sommige ver-deelpunten onbemand zijn. 
Het Rekenhof stelt vast dat die bankkaarten gekoppeld zijn aan privébankrekeningen 
geopend op naam van de chauffeurs en waarop de buitengewone rekenplichtige van het fonds voorschotten stort. In 2008 bedroegen die voorschotten 119.000 euro, bestaande uit schijven die per chauffeur tot 4.000 euro konden bedragen. De chauf-feurs staven het gebruik van de rekeningen met verantwoordingsstukken die ook worden opgenomen in de rekeningen van fondsenvoorschotten die de buitengewone rekenplichtige aan het Rekenhof voorlegt. De rekenplichtige hangt dus voor de opvol-ging van de uitgaven van de chauffeurs af van de rekeninguittreksels en van de uit-gavenstaten die de chauffeurs bezorgen. Uit de auditgesprekken blijken vertragingen en moeilijkheden bij het toezenden van sommige van die stukken aan de reken-plichtige.
Het Rekenhof is van oordeel dat de bankkaarten die de chauffeurs gebruiken, ver-
bonden zouden moeten zijn aan bankrekeningen op naam van de Staat. Die werk-wijze zou immers waarborgen bieden voor de opvolging van de verrichtingen, m.n. voor de beschikbaarheid van de rekeninguittreksels. Bovendien zouden de voorschot-ten tot aan hun effectieve aanwending eigendom van de Staat blijven.
Het huidige systeem van voorschotten aan de chauffeurs zal hoe dan ook moeten 
worden herzien in het licht van de reglementering die voorbereid wordt voor de rekenplichtigen over voorschotten van de federale overheidsdiensten, ter uitvoering van de wet van 22 mei 2003 houdende organisatie van de begroting en de compta-biliteit van de federale Staat. 
Het Rekenhof stelt vast dat in 2008 een voertuig ter waarde van 21.486,60 euro 
werd aangekocht ten laste van basisallocatie 12.55 van het fonds (Dekken van de kosten voor controle en analyse van de aardolieproducten). Rekening houdend met de aard van de uitgave had die aankoop moeten worden aangerekend op basisallo-catie 74.02 (Investeringsuitgaven) en had een inventarisnummer moeten worden aangebracht op de betalingsordonnantie, zoals dat het geval was voor de aankoop in 2008 van vier bestelwagens voor een bedrag van 85.946,40 euro.  166e Cahier de la Cour des comptes 747Gestion et contrôle interne Fonds d’analyse des produits pétroliers
En outre, bien qu’ils soient invités à participer, les laboratoires situés à l’étranger ne 
soumissionnent pas aux adjudications, probablement à cause principalement du délai de maximum 24 heures exigé entre la prise en possession des échantillons par les laboratoires, à Bruxelles, et la communication du résultat des analyses, qui repré-sente une contrainte importante pour les laboratoires plus éloignés.
La Cour constate de même l’absence de concurrence concernant le marché public 
relatif aux bidons destinés à contenir les prélèvements de carburant à analyser. Cette absence s’explique cependant par les spéciﬁ  cités du produit, ainsi que par les 
dimensions très précises que doivent respecter les bidons en fonction des rayonna-ges des camionnettes, de manière à garantir leur stabilité lors du transport. 
Les échantillons de carburant sont prélevés auprès des pompes publiques par les 
quatre chauffeurs du Fonds. Ces échantillons sont payés par carte bancaire en rai-son de l’existence de points de distribution sans personnel. 
La Cour relève que ces cartes bancaires sont actuellement liées à des comptes ban-
caires privés ouverts au nom des chauffeurs, alimentés par des avances consenties par la comptable extraordinaire du Fonds. En 2008, ces avances se sont élevées à 119.000 euros, au moyen de tranches pouvant atteindre 4.000 euros par chauffeur. L’utilisation des moyens ainsi avancés fait l’objet de justiﬁ  cations remises par les chauffeurs, à leur tour reprises comme pièces justiﬁ  catives dans les comptes d’avan-
ces de fonds soumis à la Cour par le comptable extraordinaire. Le suivi des dépen-ses des chauffeurs par le comptable dépend ainsi des extraits de compte et des états de dépenses que ceux-ci doivent lui transmettre. Les entretiens d’audit ont révélé l’existence de retards ou de difﬁ  cultés au niveau de la transmission au comp-
table de certaines des pièces concernées.
À cet égard, la Cour estime que les cartes de banque utilisées par les chauffeurs 
auraient dû être liées à des comptes bancaires ouverts au nom de l’État. Cette pra-tique aurait en effet offert des garanties en matière de suivi des opérations, notam-ment en ce qui concerne la disponibilité des extraits de compte. En outre, les mon-tants avancés, jusqu’au moment de leur utilisation effective, seraient restés la propriété de l’État.
Quoi qu’il en soit, le système actuel des avances consenties aux chauffeurs devra 
être revu à la lumière de la réglementation en préparation relative aux comptables d’avances des services publics fédéraux, en exécution de la loi du 22 mai 2003 por-tant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral. 
La Cour relève qu’un véhicule d’une valeur de 21.486,60 euros a été acquis en 2008 
à charge de l’allocation de base 12.55 du Fonds – Couverture des frais de contrôle et d’analyse des produits pétroliers. Compte tenu de la nature de la dépense, cet achat aurait dû être imputé à charge de l’allocation de base 74.02 – Dépenses d’in-vestissement, et un numéro d’inventaire porté sur l’ordonnance de paiement, comme ce fut le cas pour l’achat de quatre camionnettes en 2008 pour un montant de 85.946,40 euros. 748 166e Boek van het RekenhofFonds voor de Analyse van Aardolieproducten Beheer en Interne Controle
115 Voor de tankstations wordt de informatie met name geactualiseerd op basis van de vaststellingen 
door de chauffeurs.
116 Op 1 januari 2008 lag 59 % van de tankstations in het Vlaams Gewest, 36 % in het Waals Gewest en 
5 % in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest. 2.5 Organisatie van de afneming van brandstofstalen
Bijlage 2 bij het koninklijk besluit van 24 januari 2002 stelt normen vast voor de 
afname van stalen. Zo moet over de kwaliteit worden gewaakt op basis van een steekproef die representatief is voor de geograﬁ  sche verdeling, het aandeel van de 
merken en het type van station, volgens een algoritme vastgesteld door het beheers-comité. De steekproef moet een betrouwbaarheid van 95 % garanderen voor alle verkochte brandstoffen. Het toezicht moet strikt neutraal zijn: iedereen moet dezelfde kans op controle hebben, met als enige uitzondering de pompen waar niet-conforme stalen werden vastgesteld die ambtshalve in de loop van de weken erna opnieuw worden gecontroleerd. 
De voornoemde bijlage 2 becijfert sommige parameters voor de staalafname die moet 
worden georganiseerd op basis van de lijst van alle verdeelpunten van brandstof, zowel openbaar als privé. Zo moeten elke week in 80 tankstations en bij 50 privépom-pen stalen worden genomen. Er moeten minstens 210 stalen worden genomen. 
Het Rekenhof stelt vast dat de lijsten van de openbare en de privépompen die het 
fonds heeft opgesteld op grond van diverse informatiebronnen
115, regelmatig moeten 
worden geactualiseerd, hoofdzakelijk wat de privépompen betreft. De volledige inventaris daarvan is moeilijk op te stellen. Volgens de gegevens van het fonds omvatte deze lijst in 2007 3.295 openbare tankstations en 6.230 privépompen.
Organisatie van de controle op de openbare tankstations
Het personeelslid van het fonds dat de inventaris van de distributiepunten bijhoudt, 
kiest de uit te voeren afnames. Om die afnames zo goed mogelijk te organiseren en de af te leggen kilometers tot een minimum te beperken, worden ze gegroepeerd. Elke dag wordt een gemeente gekozen in elk van de twee grote regio’s van het land, waar-bij elke dag van provincie wordt gewisseld. Daarbij wordt geen enkel distributiepunt vrijgesteld, zodat alle pompen worden bezocht voordat de al bezochte pompen opnieuw worden gecontroleerd. De steekproef voorziet in de controle van ongeveer twintig tankstations per dag voor het volledige grondgebied, waarbij telkens ten minste een staal benzine en een staal diesel wordt afgenomen.
Na de wekelijkse steekproefbepaling, geeft de verantwoordelijke aan de chauffeurs 
de lijst van de pompen die ze moeten bezoeken. De openbare tankstations worden niet vooraf op de hoogte gebracht. 
Het Rekenhof stelt vast dat de organisatie van de controle erop gericht is geleidelijk 
alle pompen te bezoeken, maar zonder statistisch algoritme. De steekproef biedt bij-gevolg onvoldoende garantie dat elk distributiepunt evenveel kans heeft op controle. 
Aangezien het Vlaamse Gewest meer tankstations telt dan het Waalse
116, stelt het 
Rekenhof ook vast dat de steekproefneming ertoe leidt dat een tankstation in het zuiden van het land vaker wordt bezocht dan een in het noorden (gemiddeld 1,6 keer meer), wat in strijd is met de normale praktijk van steekproeftrekking en met het al vermelde principe van strikte neutraliteit bij het organiseren van het toezicht.  166e Cahier de la Cour des comptes 749Gestion et contrôle interne Fonds d’analyse des produits pétroliers
115 Pour les stations services, les informations sont mises à jour notamment sur la base des constatations 
visuelles des chauffeurs.
116 Au 1er janvier 2008, la répartition des stations-service était de 59 % en Région ﬂ  amande, de 36 % en 
Région wallonne et de 5 % en Région de Bruxelles-Capitale. 2.5 Organisation du prélèvement des échantillons de carburant
L’annexe 2 de l’arrêté ministériel du 24 janvier 2002 ﬁ  xe plusieurs normes pour l’or-
ganisation de l’échantillonnage. Il prévoit que la surveillance de la qualité doit s’effec-tuer sur la base d’un échantillon représentatif de la répartition géographique, de la quote-part des marques et du type de station, selon un algorithme ﬁ  xé par le Comité 
de gestion. La taille de l’échantillonnage doit garantir un degré de ﬁ  abilité de 95 % 
pour tous les carburants vendus. La surveillance doit être strictement neutre, c’est-à-dire que tous les intéressés doivent avoir la même probabilité d’être contrôlés, la seule exception concernant les pompes ayant présenté des échantillons non confor-mes, qui sont d’ofﬁ  ce à nouveau contrôlées au cours des semaines qui suivent. 
L’annexe 2 précitée chiffre certains paramètres de l’échantillonnage, à organiser sur 
la base de la liste de tous les points de distribution de carburants, publics et privés. Des prélèvements doivent ainsi être effectués chaque semaine dans 80 stations-ser-vice et dans 50 pompes privées, le nombre d’échantillons minimum à constituer étant pour sa part ﬁ  xé à 210. 
La Cour constate que les listes des pompes publiques et privées, constituées par le 
Fonds à partir de sources d’informations diverses
115, doivent être remises à jour 
régulièrement, principalement en ce qui concerne les pompes privées, dont l’inven-taire complet reste difﬁ  cile à établir. En 2007, selon les données du Fonds, ce relevé 
comportait 3.295 stations publiques et 6.230 pompes privées.
Organisation du contrôle des pompes publiques
L’agent du Fonds responsable de la tenue de l’inventaire des points de distribution 
procède à l’échantillonnage des prélèvements à effectuer. De manière à organiser au mieux ces derniers et limiter le kilométrage parcouru, les prélèvements sont regroupés sur la base du choix d’une commune à visiter par jour dans chacune des deux grandes régions du pays, en changeant de province chaque jour. Cet échantillonnage se fait sans remise, de manière à couvrir l’ensemble des pompes avant d’entamer un nou-veau contrôle des pompes déjà visitées. L’échantillonnage prévoit de contrôler environ 20 stations-service par jour pour l’ensemble du pays, avec chaque fois un prélèvement d’au moins un échantillon d’essence et d’un échantillon de diesel routier.
À l’issue de l’échantillonnage, effectué chaque semaine, le responsable remet aux 
chauffeurs la liste des pompes qu’ils devront visiter. Les pompes publiques concer-nées ne sont pas averties du contrôle. 
La Cour constate que l’organisation des contrôles repose sur le souci de couvrir 
progressivement l’ensemble des pompes, mais sans référence à un algorithme sta-tistique. L’échantillonnage obtenu par cette voie n’offre dès lors pas de garanties sufﬁ santes pour s’assurer du principe selon lequel chaque point de distribution doit 
avoir la même probabilité d’être contrôlé.
Compte tenu du nombre de stations-service situées en Région ﬂ  amande plus impor-
tant qu’en Région wallonne
116, la Cour relève également que ce système d’échan-
tillonnage abouti à visiter plus fréquemment chaque station-service dans le sud du Pays que dans la partie nord (en moyenne, environ 1,6 fois plus souvent), en contra-diction avec les pratiques normales d’échantillonnage statistique et avec le principe de stricte neutralité dans l’organisation de la surveillance déjà cité. 750 166e Boek van het RekenhofFonds voor de Analyse van Aardolieproducten Beheer en Interne Controle
117 Dat lage gemiddelde aantal wordt gedeeltelijk verklaard doordat er in juli en augustus niet wordt 
gecontroleerd. Organisatie van de controle op privépompen
In tegenstelling tot de openbare tankstations, wordt met de privépompen vooraf con-
tact opgenomen om er toegang toe te krijgen.
Deze activiteit is minder omvangrijk. Ze vertegenwoordigt ongeveer 15 % van het 
totaal aantal stalen. In 2007 werden 1.724 stalen genomen, een gemiddelde van slechts 33 stalen per week
117, terwijl bijlage 2 van het ministerieel besluit het aantal 
te bezoeken privépompen op 50 vaststelt.
Daarnaast is het register van de privépompen, dat nochtans onontbeerlijk is om de 
kwaliteit van de steekproefneming te waarborgen, niet volledig. Door volgehouden opzoekingswerk van de administratie is het aantal opgenomen privépompen geste-gen van 5.635 in 2006 tot 6.230 in 2007. Dat aantal verschilt echter sterk van gewest tot gewest: er zijn 4.730 privépompen geregistreerd in het Vlaams Gewest, 1.436 in het Waals en 64 in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
Controle van stookolie 
Tot nu toe is geen enkele norm uitgevaardigd die de steekproeven organiseert om de 
stookolie te controleren. Het fonds en de Belgische Federatie van Brandstoffen-handelaars hebben enkel een overeenkomst gesloten die de procedure voor de controle van de kwaliteit van stookolie bij de levering organiseert.
Naleving van de normen
Tijdens de auditgesprekken bleek dat de vertegenwoordigers van het fonds de nor-
men van bijlage 2 van het ministerieel besluit om de afnames te organiseren, weinig begrijpelijk vinden, vooral omdat ze algemene principes en praktische details door elkaar mengen. Tijdens die gesprekken kon het Rekenhof geen informatie verkrijgen over de draagwijdte en de toepassing van de norm dat de steekproef 95 % betrouw-baarheid moet bieden voor alle verkochte brandstoffen.
De resultaten van de analyses die het fonds in zijn jaarverslagen voorstelt, gaan 
enkel over de stalen. Er wordt geen enkele statistische extrapolatie aan gewijd waar-mee uitspraken zouden kunnen worden gedaan over de kwaliteit van alle aardolie-producten die op de markt beschikbaar zijn.
De verrichtingen van het fonds respecteren de normen op het vlak van begroting en 
wettelijkheid. De boekhouding van het fonds is in overeenstemming met de verrich-tingen en steunt op bewijskrachtige stukken.
De creditpositie van het fonds, met name 9 miljoen euro in 2008, is echter in strijd 
met artikel 160 van de wet van 30 december 1992, dat bepaalt dat er een evenwicht moet zijn tussen de hefﬁ  ngen die geïnd worden bij de petroleumoperatoren en de kost van de analyses.  166e Cahier de la Cour des comptes 751Gestion et contrôle interne Fonds d’analyse des produits pétroliers
117 Ce nombre moyen peu élevé s’explique en partie par l’absence de contrôles au cours des mois 
de juillet et d’août. Organisation du contrôle des pompes privées
Contrairement aux pompes publiques, des contacts sont pris préalablement avec les 
pompes privées, de manière à en organiser l’accès.
Cette activité, moins importante, représente environ 15 % du nombre total d’échan-
tillons prélevés. En 2007, 1.724 échantillons au total ont été prélevés dans les points de distribution concernés, soit une moyenne de 33 échantillons par semaine seule-ment
117, alors que l’annexe 2 de l’arrêté ministériel ﬁ  xe à 50 le nombre de pompes 
privées à visiter.
D’autre part, le registre des pompes privées, pourtant indispensable pour garantir la 
qualité de l’échantillonnage, n’est pas complet. Suite aux efforts de recensement entrepris par l’administration, le nombre de pompes privées enregistrées dans le registre est passé de 5.635 en 2006 à 6.230 en 2007, un nombre qui reste cepen-dant caractérisé par une grande disparité régionale, 4.730 pompes privées étant enregistrées en Région ﬂ  amande, 1.436 en Région wallonne et 64 en Région de Bruxelles-Capitale. 
Contrôle du mazout de chauffage 
Aucune norme visant à organiser l’échantillonnage des contrôles du mazout de chauf-
fage n’a jusqu’à présent été édictée. Seule la procédure d’organisation des modali-tés de contrôle de la qualité du mazout de chauffage lors de la livraison fait l’objet d’une convention entre le Fonds et la Fédération belge des négociants en combusti-bles et carburants. 
Respect des normes
D’une manière générale, la Cour relève que les normes inscrites dans l’annexe 2 de 
l’arrêté ministériel pour organiser les prélèvements sont, de l’aveu même des repré-sentants du Fonds lors des entretiens d’audit, peu compréhensibles, notamment parce qu’elles mélangent des principes généraux et des détails pratiques d’organisa-tion de l’échantillonnage. Aucune information n’a pu être obtenue lors de ces mêmes entretiens concernant la portée et l’application de la norme indiquant que la taille de l’échantillonnage doit être telle qu’elle garantisse un degré de ﬁ  abilité de 95 % pour 
tous les carburants vendus.
Les résultats des analyses présentés dans les rapports annuels du Fonds ne concer-
nent que les échantillons, et ne font l’objet d’aucune extrapolation par inférence statistique visant à se prononcer sur la qualité de l’ensemble des produits pétroliers disponibles sur le marché. 
Les opérations du Fonds respectent les normes générales en matière budgétaire et 
de légalité. Les écritures du Fonds sont conformes aux opérations et reposent sur des pièces probantes.
La position créditrice du Fonds, soit 9 millions d’euros en 2008, est contraire au 
principe d’équilibre entre le montant des redevances perçues auprès des pétroliers et le coût des analyses tel qu’il est inscrit dans l’article 160 de la loi du 30 décem-bre 1992. 752 166e Boek van het RekenhofOpdrachten inzake openbare veiligheid Beheer en Interne Controle
Wat de regelgeving betreft die van toepassing is op het fonds, zou moeten worden 
nagegaan welke bepalingen kunnen worden aangepast of eventueel opgeheven, en of nieuwe bepalingen moeten worden ingevoerd zodat de activiteiten van het fonds beter kunnen worden gepreciseerd en afgebakend in een beter aangepast juridisch kader.
Speciﬁ  ek bijlage 2 van het ministerieel besluit van 24 januari 2002, die onder meer 
bepaalde normen vaststelt voor de organisatie van de afnames van brandstofstalen, is niet langer aangepast aan de huidige organisatie van het controlebeleid van het fonds. Los van de algemene principes voor de organisatie van de steekproefneming en de toepassing van statistische methodes, die bij besluit kunnen worden vastge-steld, zou het aangewezen zijn de praktische regels voor het toepassen van die prin-cipes in detail op te nemen in interne documenten over procedures van het fonds. De steekproefalgoritmes zouden beter moeten worden gepreciseerd en geformaliseerd en zouden op die basis moeten worden goedgekeurd door het beheerscomité van het fonds.
Het Rekenhof beveelt aan de formalisering van de procedures die onlangs werd aan-
gevat, voort te zetten in samenhang met de aankoop van informaticatoepassingen voor de behandeling van de ontvangsten en de uitgaven van het fonds. 
Wat de uitgaven betreft, moet worden nagegaan hoe meer mededinging kan worden 
bereikt bij de overheidsopdrachten aan laboratoria die de systematische analyses uitvoeren.
De wijze waarop de betaalmiddelen ter beschikking worden gesteld van de chauf-
feurs moet worden herzien, rekening houdend met de reglementering die in voorbe-reiding is voor de toekenning van voorschotten aan de rekenplichtigen van de over-heidsdiensten in het kader van de invoering van de nieuwe overheidscomptabiliteit (Fedcom). 
FOD E
CONOMIE  – OPDRACHTEN  INZAKE  OPENBARE  VEILIGHEID  
vullen inzake openbare veiligheid (gas en springstoffen), worden georganiseerd. 
De bevoegdheden in dit domein die aan de gewesten zijn overgedragen worden 
nog door de Staat uitgeoefend aangezien deze overdracht niet werd vastgelegd in de reglementering. 
Naar aanleiding van deze audit kondigden de ministers initiatieven aan om tege-
moet te komen aan deze situatie.
1.1 Wettelijk kaderGasHet vervoer van gasachtige producten en andere door middel van leidingen wordt 
geregeld door de wet van 12 april 1965 betreffende het vervoer van gasachtige pro-ducten en andere door middel van leidingen en door de toepassingsbesluiten van die wet.
Deze reglementering wordt ten uitvoer gelegd en bewaakt door twee algemene 
directies van de FOD Economie: Energie enerzijds en Kwaliteit en Veiligheid ander-zijds.   166e Cahier de la Cour des comptes 753Gestion et contrôle interne Missions de sécurité publique
La base législative actuellement applicable au Fonds devrait faire l’objet d’une 
réﬂ exion visant à identiﬁ  er les dispositions qui pourraient être adaptées ou éventuel-
lement supprimées, et à voir si des dispositions nouvelles ne devraient pas être pri-ses, en vue de préciser et délimiter les activités du Fonds au moyen d’un cadre juridique mieux adapté.
En particulier, l’annexe 2 de l’arrêté ministériel du 24 janvier 2002, qui ﬁ  xe notam-
ment certaines normes pour l’organisation des prélèvements d’échantillons de carbu-rant, n’est plus adaptée à l’organisation actuelle de la politique de contrôle du Fonds. À cet égard, indépendamment des principes généraux de l’organisation de l’échan-tillonnage et de recours aux méthodes statistiques qui peuvent être ﬁ  xées par arrêté, 
les modalités pratiques de mise en œuvre de ces principes gagneraient à être tradui-tes dans des documents de procédures internes du Fonds. Les algorithmes d’échan-tillonnage devraient également être mieux précisés et formalisés et approuvés sur cette base par le Comité de gestion du Fonds.
La Cour recommande de poursuivre la formalisation des procédures entreprise depuis 
peu, en liaison avec l’acquisition d’applications informatiques prenant en charge le traitement des recettes et des dépenses du Fonds.
En matière de dépenses, la réﬂ  exion actuelle doit être poursuivie concernant une 
plus grande mise en concurrence dans le cadre des marchés publics conclus avec les laboratoires chargés des analyses systématiques.
Une réponse devra être trouvée pour organiser la mise à la disposition des chauf-
feurs du Fonds chargés des prélèvements des moyens de paiement nécessaires, tenant compte de la nouvelle réglementation en préparation relative à l’octroi d’avan-ces à des comptables des services publics, liée à la mise en œuvre de la nouvelle comptabilité publique (Fedcom).
SPF É
CONOMIE  – MISSIONS  DE SÉCURITÉ  PUBLIQUE
matière de sécurité publique (gaz et explosifs) sont organisées.
Les compétences transférées en la matière aux régions restent encore exercées par 
l’État dans la mesure où ce transfert n’a pas été traduit dans la règlementation.
À la suite de cet audit, les ministres annoncent des initiatives aﬁ  n de remédier à 
cette situation.
1.1 Cadre légalGazLe transport des produits gazeux et autres par canalisations est réglementé par la loi 
du 12 avril 1965 relative au transport de produits gazeux et autres par canalisations et ses arrêtés d’application.
Cette réglementation est assurée par deux directions générales du SPF Économie : 
Énergie, d’une part, et Qualité et Sécurité, d’autre part. 754 166e Boek van het RekenhofOpdrachten inzake openbare veiligheid Beheer en Interne Controle
De Algemene Directie Energie is belast met de normatieve aspecten, de procedures 
voor de toekenning van toelatingen voor de oprichting en exploitatie alsmede met de gewaarborgde bevoorrading van het land. 
De Algemene Directie Kwaliteit en Veiligheid (ADKV) is belast met de controle van 
de technische en veiligheidsaspecten van de installaties, van bij het ontwerp tot de exploitatie ervan. Ze ziet onder meer toe op de toepassing van de wetgeving inzake zware ongevallen (Seveso).
Springstoffen
De basisteksten zijn: 
de wet van 28 mei 1956 betreffende ontplofbare en voor de deﬂ  agratie vat- • 
bare stoffen en mengsels en de daarmede geladen tuigen;
het koninklijk besluit van 23 september 1958 houdende algemeen reglement • 
betreffende het fabriceren, opslaan, onder zich houden, verkopen, vervoeren en gebruiken van springstoffen;
het ministerieel besluit van 3 februari 2000 tot vaststelling van de bijzondere • 
veiligheidsvoorschriften inzake feestvuurwerk (pyrotechnische artikelen) bestemd voor particulieren.
1.2  Opdrachten inzake openbare veiligheid voor springstoffen en 
gas
Wat de springstoffen voor burgerlijk gebruik betreft, is de ADKV verantwoordelijk 
voor het toezicht op de volledige keten van activiteiten (erkenning van de producten, machtiging voor en toezicht op de fabricageplaatsen, de opslaginstallaties, de ver-voerverrichtingen – inclusief de erkenning van de chauffeurs, begeleiders en voer-tuigen – en op de ontplofﬁ  ngen). 
Het domein van de springstoffen beoogt een markt van industriële actoren die veeleer 
stabiel zijn en goed op de hoogte zijn van het belang van de veiligheid van het perso-neel en van de wettelijke verplichtingen. De ADKV schat de hoeveelheid burgerlijke springstoffen die jaarlijks op het Belgisch grondgebied worden afgezet op 9.000 ton. Tot dit domein behoort ook de markt van de pyrotechnische artikelen (vuurwerk), die meer in beweging is en meer directe risico’s kan betekenen voor de openbare veilig-heid. 
Wat gas betreft, staat de ADKV in voor het toezicht en de controle op de reglemen-
tering, voert ze onderzoeken uit naar aanleiding van ongevallen, formuleert ze tech-nische adviezen naar aanleiding van de aanvragen voor een toelating voor vervoer via leidingen of voor ondergrondse opslag, en ziet ze toe op de aanleg en de exploi-tatie van die leidingen. Deze markt wordt gekenmerkt door een belangrijk eerstelijns-toezicht door de beheerder van het vervoernet. 
Het actieterrein van de ADKV omvat meer bepaald het toezicht op 6.000 km leidin-
gen voor gasachtige producten, nagenoeg 300 opslagplaatsen voor springstoffen, 10 fabrieken voor springstoffen uit de Seveso-categorie en 3 sites voor gas uit dezelfde categorie.
De ADKV is bovendien verantwoordelijk voor de fysieke veiligheid van het publiek 
(veiligheid van installaties zoals pretparken), de veiligheid van de producten, de metrologie, alsmede het Belgische beleid voor normalisatie en accreditatie op het vlak van de kwaliteit.  166e Cahier de la Cour des comptes 755Gestion et contrôle interne Missions de sécurité publique
La direction générale Énergie est chargée des aspects normatifs, des procédures 
d’octroi des autorisations d’établissement et d’exploitation ainsi que de la garantie d’approvisionnement du pays.
La direction générale Qualité et Sécurité (DGQS) est chargée de contrôler les 
aspects techniques et de sécurité des installations, de leur conception à leur exploi-tation. Elle veille notamment à l’application de la législation en matière d’accidents majeurs (Seveso).
Explosifs
Les textes fondamentaux sont :
la loi du 28 mai 1956 relative aux substances et mélanges explosifs ou suscep- • 
tibles de déﬂ  agrer et aux engins qui en sont chargés ;
l’arrêté royal du 23 septembre 1958 portant règlement général sur la fabrica- • 
tion, le débit, le transport et l’emploi des produits explosifs ;
l’arrêté ministériel du 3 février 2000 ﬁ  xant les exigences particulières de sécu- • 
rité relatives aux artiﬁ  ces de joie (articles pyrotechniques) destinés aux parti-
culiers.
1.2 Missions de sécurité publique gaz et explosifs
En ce qui concerne les explosifs civils, la DGQS est responsable de la surveillance de 
la chaîne complète d’activités (reconnaissance des produits, autorisation et surveillance des lieux de fabrication, des installations de stockage, des opérations de transport – y compris l’agréation des chauffeurs, convoyeurs et véhicules – et des tirs). 
Le domaine des explosifs vise un marché d’acteurs industriels stables et bien au fait 
de l’importance de la sécurité du personnel et des contraintes légales. La DGQS estime à 9.000 tonnes la quantité d’explosifs civils mis annuellement en œuvre sur le territoire belge. Ce domaine comprend également le marché des articles pyrotechni-ques (feux d’artiﬁ  ce), lequel est plus mouvant et présente des risques plus directs 
pour la sécurité du public. 
En ce qui concerne le gaz, la DGQS a pour mission la surveillance et le contrôle de 
la réglementation, la réalisation d’enquêtes suite à des accidents, l’émission d’avis techniques lors des demandes d’autorisation de transport par canalisation ou de stockage souterrain, ainsi que la surveillance de la pose et de l’exploitation de ces canalisations. Ce marché est caractérisé par une surveillance de première ligne assu-rée par le gestionnaire du réseau de transport. 
Le champ d’action de la DGQS comprend notamment la surveillance de 6.000 km de 
conduites de transport de produits gazeux, quelque 300 dépôts d’explosifs, 10 usi-nes d’explosifs classées Seveso et 3 sites de stockage de gaz pareillement classés. 
La DGQS a en outre la responsabilité de la sécurité physique du public (sécurité des 
installations telles que les parcs d’attraction), de la sécurité des produits, de la métrologie, ainsi que de la politique belge de normalisation et d’accréditation dans le domaine de la qualité.  756 166e Boek van het RekenhofOpdrachten inzake openbare veiligheid Beheer en Interne Controle
1.3 Audit 
Het Rekenhof heeft aandacht besteed aan de volgende vier vragen:
a) Zijn de menselijke middelen van de ADKV aangepast aan haar opdrachten 
inzake openbare veiligheid? 
b) Maakt het jaarlijks controleprogramma het mogelijk de opdrachten van open-
bare veiligheid inzake gas, springstoffen en pyrotechnische artikelen af te dek-ken?
c) Zijn de gebruikte beheersindicatoren representatief voor de te bereiken doel-
stellingen en voor het verrichte werk?
d) Maakt de informatie die voortvloeit uit de machtigingen en de controles het 
mogelijk de doelstellingen op te volgen en de resultaten te valoriseren?
De antwoorden op die vragen moeten worden gesitueerd in de context van een reor-
ganisatie van de ADKV in september 2006 (zie punt 2). 
Er is bij brief van 18 juni 2009 een voorontwerp van verslag voorgelegd aan de ADKV 
die op 17 juli 2009 schriftelijk heeft geantwoord. Vervolgens werd op 5 augustus 2009 een ontwerpverslag verstuurd naar de minister voor Ondernemen en Vereenvoudigen, alsook naar de minister van Klimaat en Energie. De minister voor Ondernemen en Vereenvoudigen heeft geantwoord in een brief van 4 september 2009. De minister van Klimaat en Energie heeft op 15 september 2009 zijn antwoord meegedeeld.
Het huidige verslag houdt rekening met deze antwoorden en met de nieuwe elemen-
ten die de ADKV heeft aangevoerd.
2 Algemene Directie Kwaliteit en Veiligheid
2.1 ContextDe opdrachten inzake openbare veiligheid bevinden zich in de marge van de strate-
gische prioriteiten van de FOD Economie. In het algemeen doet de ADKV inspan-ningen om de doeltreffendheid van haar opdrachten inzake toezicht en controle te verbeteren in een context van vermindering van het personeelsvolume en door de voorkeur te geven aan het concept van hoog toezicht. 
Het hoog toezicht bestaat erin de betrokken economische sectoren te responsabili-
seren en de eerstelijnscontroles te outsourcen om het toezicht op het aldus inge-stelde systeem en de reguleringsmaatregelen (toelatingen, erkenningen, informatie-campagnes, vaststellingen van inbreuken, …) voor de openbare dienst voor te behouden. 
2.2 Nieuwe structuur sinds september 2006
Voor gas, springstoffen en pyrotechnische artikelen is de ADKV georganiseerd in 
twee polen: een afdeling Reglementering en Controlebeleid en een afdeling Con-trole.
De afdeling Reglementering en Controlebeleid is belast met: 
1. het toezicht op de afstemming van de wettelijke en normatieve teksten;
2. het uitreiken van toelatingen (licenties, erkenningen, machtigingen, …) bepaald 
in de reglementering voor “gassen” of “springstoffen”;
3. het voorbereiden van het jaarprogramma van de afdeling Controle.  166e Cahier de la Cour des comptes 757Gestion et contrôle interne Missions de sécurité publique
1.3 Audit 
La Cour des comptes a porté son attention sur les quatre questions suivantes.
a) Les ressources humaines de la DGQS sont-elles adaptées au regard de ses 
missions de sécurité publique ?
b) Le programme annuel de contrôle permet-il de couvrir les missions de sécurité 
publique en matière de gaz, d’explosifs et d’articles pyrotechniques ?
c) Les indicateurs de gestion utilisés sont-ils représentatifs des objectifs à attein-
dre et du travail réalisé ? 
d) Les informations résultant des autorisations et des contrôles permettent-elles 
le suivi des objectifs et la valorisation des résultats ? 
Les réponses à ces questions doivent être placées dans le contexte d’une réorgani-
sation de la DGQS en septembre 2006 (voir le point 2).
Un avant-projet de rapport a été soumis à la DGQS par lettre du 18 juin 2009. Celle-
ci a répondu par un courrier en date du 17 juillet 2009. Un projet de rapport a ensuite été adressé au ministre pour l’Entreprise et la Simpliﬁ  cation, ainsi qu’au ministre du 
Climat et de l’Énergie par lettres du 5 août 2009. Le ministre pour l’Entreprise et la Simpliﬁ  cation a répondu par un courrier du 4 septembre 2009. Le ministre du Climat 
et de l’Énergie a communiqué sa réponse en date du 15 septembre 2009.
Le présent rapport tient compte de ces réponses et des éléments nouveaux apportés 
par la DGQS.
2 Direction générale Qualité et Sécurité
2.1 ContexteLes missions en matière de sécurité publique sont en marge des priorités stratégi-
ques du SPF Économie. De manière générale, la DGQS s’efforce d’améliorer l’efﬁ  -
cacité de ses missions de surveillance et de contrôle dans un contexte de réduction du volume de personnel en privilégiant le concept de haute surveillance.
La haute surveillance consiste à responsabiliser les secteurs économiques concernés 
et à externaliser les contrôles de première ligne de façon à réserver au service public la surveillance du système ainsi mis en place et les mesures de régulation (autorisa-tions, agréments, campagnes d’information, constatations des infractions, …).
2.2 Nouvelle structure depuis septembre 2006
En ce qui concerne le gaz, les explosifs et les articles pyrotechniques, la DGQS est 
organisée en deux pôles : une division Réglementation et politique de contrôle et une division Contrôle.
La division Réglementation et politique de contrôle est chargée de : 
1. veiller à l’adéquation des textes légaux et normatifs ; 
2. délivrer les autorisations (licences, agréments, autorisations,..) prévues par la 
règlementation « gaz » ou « explosifs » ;
3. préparer le programme annuel de la division Contrôle. 758 166e Boek van het RekenhofOpdrachten inzake openbare veiligheid Beheer en Interne Controle
118 De Raad van State heeft via een arrest van 26 februari 1993 de eis van de Staat verworpen waarin 
deze verzocht om de nietigverklaring van het besluit van de Waalse Gewestregering van 18 juli 1991 tot wijziging van het koninklijk besluit van 23 september 1958 en heeft bevestigd dat het gewest bevoegd is inzake de externe politie van de geklasseerde instellingen. De afdeling Controle legt het jaarlijks controleprogramma ten uitvoer en heeft tot opdracht bij te dragen tot het behoud van een optimaal niveau van openbare veilig-heid in de sectoren die hij onder zijn hoede heeft. 
De reorganisatie was bedoeld om het aantal afdelingen en het aantal diensten te 
beperken, om de regelgevende en de controlerende functie te scheiden, en om de middelen te groeperen om van schaalvoordelen te genieten. 
De afdeling Controle moest een dienst Controle Noord en een dienst Controle Zuid 
omvatten waarin alle bevoegdheden gegroepeerd waren (metrologie, springstoffen, vuurwerk, gassen, veiligheid van de installaties). 
In de praktijk bleken de opdrachten die ressorteren onder de metrologie en deze 
welke ressorteren onder de veiligheid niet echt te verzoenen, omwille van de grote diversiteit van de technieken en de doelgroepen. De afdeling Controle omvat dus vier diensten (Metrologie Noord en Zuid en eveneens Veiligheid Noord en Zuid). 
2.3 Kruispunt van bevoegdheden 
De opdrachten die de ADKV uitoefent, bevinden zich op het kruispunt van de bevoegd-
heden die aan de gewesten zijn toegekend of aan andere FOD’s binnen de Staat. 
Aan de gewesten toegekende bevoegdheden
Wat gas betreft, kent artikel 6, § 1, VII, b, van de bijzondere wetten van 8 augus-
tus 1980 en 1988 tot hervorming van de instellingen aan de gewesten de openbare gasdistributie toe. 
Voor springstoffen kent artikel 6, § 1, II, 3°, van dezelfde wetten aan de gewesten de 
politie van de gevaarlijke, ongezonde en hinderlijke bedrijven toe, onder voorbehoud van de bepalingen die betrekking hebben op de arbeidsbescherming, die een fede-rale bevoegdheid zijn. 
Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en het Waals Gewest hebben elk voor hun 
materie het koninklijk besluit van 23 september 1958 houdende algemeen reglement betreffende het fabriceren, opslaan, onder zich houden, verkopen, vervoeren en gebruiken van springstoffen gewijzigd
118.
De overdracht van die bevoegdheden die gewestbevoegdheden zijn geworden, is 
niet opgenomen in de reglementering en is bijgevolg niet georganiseerd. De diensten van de ADKV van de FOD Economie blijven opdrachten uitoefenen die niet meer tot de Staat behoren. Deze toestand kan worden verklaard door de bekommernis om het niveau van openbare veiligheid niet te verminderen, voor zover er geen andere administratie klaar staat om deze opdrachten over te nemen. 
Bovendien is het volgens de ADKV technisch onmogelijk om een advies af te leveren 
over de interne politie van de geklasseerde instellingen wanneer abstractie wordt gemaakt van de externe politie.  166e Cahier de la Cour des comptes 759Gestion et contrôle interne Missions de sécurité publique
118 Par un arrêt du 26 février 1993, le Conseil d’État a rejeté la requête de l’État qui demandait l’annula-
tion de l’arrêté de l’exécutif régional wallon du 18 juillet 1991 modiﬁ  ant l’arrêté royal du 23 septem-
bre 1958 et a conﬁ  rmé la compétence régionale en matière de police externe des établissements classés.La division Contrôle met en œuvre le programme annuel de contrôle et a pour mis-sion de contribuer au maintien d’un niveau de sécurité publique optimal dans les secteurs conﬁ  és à sa surveillance. 
La réorganisation avait pour objectifs de réduire le nombre de services, de séparer 
la fonction réglementaire et la fonction de contrôle, et de regrouper les ressources aﬁ n de bénéﬁ  cier d’effets d’échelle.
La Division Contrôle devait comprendre un service Contrôle Nord et un service 
Contrôle Sud regroupant toutes les compétences (métrologie, explosifs, articles pyrotechniques, gaz, sécurité des installations). 
En pratique, en raison notamment de la grande diversité des techniques et des 
publics-cibles, il s’est révélé inapplicable d’associer les missions qui relèvent de la métrologie avec celles qui relèvent de la sécurité. La division Contrôle comprend donc quatre services (Métrologie Nord et Sud ainsi que Sécurité Nord et Sud).
2.3 Carrefour des compétences 
Les missions exercées par la DGQS sont au carrefour de compétences attribuées 
aux Régions ou à d’autres SPF au sein de l’État.
Compétences attribuées aux Régions
En ce qui concerne le gaz, l’article 6, § 1
er, VII, b, des lois spéciales des 8 août 1980 
et 8 août 1988 de réformes institutionnelles attribue aux Régions la distribution publique de gaz.
En ce qui concerne les explosifs, l’article 6, § 1
er, II, 3°, des mêmes lois, attribue aux 
Régions la police des établissements dangereux, insalubres et incommodes, sous réserve des mesures de police interne qui concernent la protection du travail, les-quelles sont de compétence fédérale.
La Région de Bruxelles-Capitale et la Région wallonne ont, chacune pour ce qui la 
concerne, modiﬁ  é l’arrêté royal du 23 septembre 1958 portant règlement général sur 
la fabrication, le débit, le transport et l’emploi des produits explosifs
118. 
Le transfert de ces compétences devenues régionales n’a pas été traduit dans la 
réglementation et, en conséquence, n’a pas été organisé. Les services de la DGQS continuent à exercer des missions qui ne relèvent plus de l’État. Cette situation s’ex-plique par le souci de ne pas diminuer le niveau de sécurité publique, dans la mesure où aucune autre administration ne serait prête à reprendre ces missions. 
En outre, selon la DGQS, il est techniquement impossible d’émettre un avis relatif à 
la police interne des établissements classés en faisant abstraction de la police externe. 760 166e Boek van het RekenhofOpdrachten inzake openbare veiligheid Beheer en Interne Controle
119 Dit actieplan werd goedgekeurd door de Raad van de Europese Unie op 18 april 2008 en is een gevolg 
van de aanslagen in Madrid in maart 2004. Het heeft tot doel terroristische organisaties de middelen te ontnemen die ze nodig hebben voor hun activiteiten, meer bepaald wat betreft het materiaal om bommen en technologieën te fabriceren die worden gebruikt om aanslagen te plegen.Bevoegdheden van de FOD’s
Voor het beheersen van de gevaren die samenhangen met zware ongevallen waarbij 
gevaarlijke stoffen betrokken zijn, werkt de Staat samen met de gewesten krachtens een samenwerkingsakkoord van 21 juni 1999. 
Zowel voor de opslag en het vervoer van gas via leidingen als voor springstoffen en 
vuurwerk moet de FOD Economie zijn bevoegdheden samen uitoefenen met de FOD Binnenlandse Zaken en de FOD Werk, alsmede met de FOD Mobiliteit en Vervoer. 
De FOD Binnenlandse Zaken is immers verantwoordelijk voor de noodplannen inzake 
civiele bescherming, meer bepaald ingeval van zware ongevallen (Seveso), alsmede voor de kwesties in verband met de veiligheid. 
Wat de springstoffen betreft, zal het Actieplan van de Europese Unie betreffende 
de verbetering van de veiligheid van de springstoffen
119 een nauwere samenwerking 
nodig maken met de politiediensten alsook met de bewakingsdiensten. Deze evolutie van de veiligheidsaspecten zal de rol van de FOD Binnenlandse Zaken versterken.
De FOD Werk treedt op als referentieorgaan (voor springstoffen) of als bevoegd 
orgaan (gas), in verband met de wetgeving inzake het welzijn van de werknemers, alsook voor de beheersing van de risico’s van zware ongevallen. De bevoegdheden in verband met het welzijn op het werk werden voor alle sectoren naar de FOD Werk overgeheveld in het raam van de Copernicushervorming, met uitzondering van spring-stoffen en vuurwerk. 
De FOD Mobiliteit en Vervoer tot slot, is verantwoordelijk voor het vervoer van 
gevaarlijke goederen, met uitzondering van radioactieve stoffen en springstoffen. 
2.4 Diagnose van de reorganisatie
Sterke punten
De wil om de regelgevende functie en de controleactiviteiten te scheiden. • 
Het concept van hoog toezicht. • 
Nadruk op de opdrachten van openbare veiligheid en de verdeling van de • 
Zwakke punten
De weerstand tegen verandering van ambtenaren, die sterk cultureel getint is • 
en wordt gekenmerkt door waarden zoals autonomie en verantwoordelijkheid, werd onderschat. 
De reglementering in verband met springstoffen werd niet aan de nieuwe • 
organisatie van de diensten aangepast en er is weinig vooruitgang geboekt op het vlak van de modernisering van deze reglementering.   166e Cahier de la Cour des comptes 761Gestion et contrôle interne Missions de sécurité publique
119 Adopté par le Conseil de l’Union européenne le 18 avril 2008, il fait suite aux attentats de Madrid 
de mars 2004 et a pour objectif de priver les organisations terroristes des instruments dont elles ont besoin pour leurs activités, notamment en ce qui concerne le matériel servant à fabriquer des bombes et les technologies qui sont utilisées pour commettre des attentats. Compétences des SPF
Pour ce qui est de la maîtrise des dangers liés aux accidents majeurs impliquant des 
substances dangereuses, l’État intervient en coopération avec les Régions, en vertu d’un accord de coopération du 21 juin 1999.
Tant en ce qui concerne le stockage et le transport de gaz par canalisation que les 
explosifs et articles pyrotechniques, le SPF Économie doit partager ses compétences avec le SPF Intérieur et le SPF Emploi, ainsi qu’avec le SPF Mobilité et Transports.
Le SPF Intérieur est en effet responsable des plans d’urgence en matière de sécurité 
civile, notamment en cas d’accidents majeurs (Seveso), ainsi que des questions qui relèvent de la sûreté.
Le Plan d’action de l’Union européenne relatif à l’amélioration de la sécurité des 
explosifs
119 rendra nécessaire une collaboration plus étroite avec les services de 
police ainsi qu’avec les sociétés de gardiennage. Ce développement des aspects sécuritaires va renforcer le rôle du SPF Intérieur. 
Quant au SPF Emploi, il intervient en tant qu’organe de référence (pour les explo-
sifs) ou au titre d’organe compétent (gaz), en ce qui concerne la législation relative au bien-être des travailleurs, ainsi que pour la maîtrise des risques d’accidents majeurs. Les compétences relatives au bien-être au travail ont été transférées pour tous les secteurs au SPF Emploi dans le cadre de la réforme Copernic, à l’exception des explosifs et des articles pyrotechniques.
Enﬁ n, le SPF Mobilité et Transports a la responsabilité du transport des marchandi-
ses dangereuses, à l’exception des matières nucléaires et des explosifs. 
2.4 Diagnostic de la réorganisation
Points forts
La volonté de séparer les fonctions réglementaires et les activités de • 
contrôle.
Le concept de haute surveillance. • 
La mise en évidence des missions de sécurité publique et de la répartition des • 
compétences.
Points faibles
La résistance au changement de fonctionnaires ayant une identité culturelle • 
forte, caractérisée par des valeurs telles que l’autonomie et la responsabilité, a été sous-estimée. 
La réglementation relative aux explosifs n’a pas été adaptée à la nouvelle • 
organisation des services et peu d’avancées peuvent être constatées dans la modernisation de cette réglementation. 762 166e Boek van het RekenhofOpdrachten inzake openbare veiligheid Beheer en Interne Controle
Zo snel mogelijk ten uitvoer te leggen aanbevelingen
Een scheiding invoeren tussen de reglementaire functie en de controle- • 
activiteiten wat de springstoffen betreft.
De ADKV onderstreept hierover in zijn antwoord dat er binnenkort verande-
ring komt in de arbeidsprocedures.
Een coherente functionele hiërarchie installeren die is gebaseerd op de mate- • 
rie. Concreet zou een afdeling veiligheid een reglementaire pool omvatten voor springstoffen en vuurwerk alsook een controlepool voor diezelfde mate-ries, gasachtige producten en de veiligheid van de consument. 
Aanbevelingen op middellange termijn
Ervoor zorgen dat de uitoefening van de bevoegdheden die aan de gewesten • 
toekomen ter uitvoering van de wetten van 8 augustus 1980 en 1988 tot her-vorming van de instellingen, namelijk de openbare distributie van gas en de externe politie voor de geklasseerde instellingen, concreet wordt overgedra-gen aan de gewesten. Deze overheveling impliceert dat ervoor moet worden gezorgd dat deze bevoegdheden worden uitgeoefend door de betrokken gewest administraties, zonder onderbreking die de openbare veiligheid in 
gevaar zou kunnen brengen. 
In hun antwoorden delen de ministers het idee om dit debat uit te breiden. De 
minister voor Ondernemen en Vereenvoudigen is bereid het debat te openen in het kader van een interministeriële economische commissie (IEC) waarin alle overheden zijn vertegenwoordigd. De ministers wijzen op het belang om een kosten/baten-analyse te maken van dergelijke bevoegdheidsoverdrachten zonder te raken aan de hoofdopdracht die erin bestaat de continuïteit van de veiligheid van de installaties en de producten te garanderen. Ze wensen reke-ning te houden met de visie van de betrokken economische sectoren en zijn dan ook bereid om na dit overleg een confrontatie te organiseren met de betrokken sectoren en dit, in het kader van een kosten/baten-analyse en de evolutie van de reglementering op Europees vlak. Afhankelijk van het behaalde resultaat kan dan worden onderzocht welke acties moeten worden onder-nomen. 
Op federaal niveau overleg opstarten om de opdrachten op meer rationele • 
wijze toe te kennen.
Een belangrijk deel van de opdrachten van openbare veiligheid van de  –
ADKV inzake springstoffen en vuurwerk zou kunnen worden toevertrouwd aan de FOD Binnenlandse Zaken. 
Voor de inspecties van instellingen die risico’s op zware ongevallen en  –
inzake het welzijn op het werk vertonen, zouden de betrokken diensten van de FOD Werk de opdrachten kunnen overnemen die nu nog aan de FOD Economie zijn toegekend. 
Voor springstoffen zou het ook doeltreffender zijn dat de FOD Mobiliteit  –
en Vervoer zou instaan voor de organisatie en de controle van het vervoer van gevaarlijke goederen.
De openbare veiligheid van het vervoer van gas via leidingen en van de  –
ondergrondse opslag ervan, het toezicht op de markt van vuurwerk en de veiligheid van de consumenten zouden aldus binnen de ADKV van de FOD Economie behouden blijven.   166e Cahier de la Cour des comptes 763Gestion et contrôle interne Missions de sécurité publique
Recommandations à mettre en œuvre dans les meilleurs délais
Appliquer la séparation entre la fonction réglementaire et les activités de • 
contrôle en ce qui concerne les explosifs. 
À ce sujet, la DGQS a souligné dans sa réponse qu’un changement doit inter-
venir prochainement dans les procédures de travail. 
Établir une hiérarchie fonctionnelle cohérente, basée sur la matière. Concrète- • 
ment, une division de la sécurité comprendrait un pôle réglementaire pour les explosifs et les articles pyrotechniques ainsi qu’un pôle contrôle pour ces mêmes matières, les produits gazeux et la sécurité du consommateur.
Recommandations pour le moyen terme
Organiser le transfert concret aux Régions de l’exercice des compétences qui • 
leur reviennent, à savoir, la distribution publique de gaz et la police externe des établissements classés. Ce transfert implique d’organiser l’exercice de ces compétences par les administrations régionales concernées, sans inter-ruption de nature à mettre en péril la sécurité publique. 
Dans leurs réponses, les ministres partagent l’idée d’élargir ce débat. Le 
ministre pour l’Entreprise et la Simpliﬁ  cation est disposé à ouvrir les discus-
sions au sein d’une Commission économique interministérielle (CEI) où tous les pouvoirs sont représentés. Les ministres relèvent l’importance de faire une analyse coûts/bénéﬁ  ces de tels transferts de compétences en évitant toute 
concession à la mission prioritaire qui est d’assurer la continuité de la sécurité des installations et des produits. Ils tiennent à intégrer la vision des secteurs économiques concernés. Ils sont dès lors prêts à organiser, après cette concer-tation, une confrontation avec les secteurs concernés et ceci, dans le cadre d’une analyse coûts/bénéﬁ  ces et de l’évolution de la réglementation sur le plan européen. En fonction du résultat obtenu, les actions à entreprendre pourront alors être examinées.
Au niveau fédéral, engager une concertation en vue d’attribuer les missions de • 
façon plus rationnelle.
Le SPF Intérieur pourrait se voir conﬁ  er une part importante des missions  –
de sécurité publique de la DGQS en matière d’explosifs et d’articles pyro-techniques.
En ce qui concerne les inspections des établissements présentant des ris- –
ques d’accident majeur et le bien-être au travail, les services concernés du SPF Emploi pourraient reprendre les missions encore attribuées au SPF Économie.
De même, pour les explosifs, l’organisation et le contrôle du transport des  –
marchandises dangereuses pourraient plus efﬁ  cacement être exercés par 
le SPF Mobilité et Transports.
Subsisteraient au sein de la direction générale Qualité et Sécurité du SPF  –
Économie, la sécurité publique du transport de gaz par canalisation et de son stockage souterrain, la surveillance du marché des articles pyrotech-niques ainsi que la sécurité des consommateurs. 764 166e Boek van het RekenhofOpdrachten inzake openbare veiligheid Beheer en Interne Controle
121 Nederland, 13 mei 2000.De ADKV onderstreept in haar antwoord dat dergelijke beslissingen aan de minister 
toekomen. De medewerkers van de betrokken diensten vestigen er de aandacht op dat er lessen moeten worden getrokken uit de ramp van Enschede
121 waarbij de ver-
spreiding van de opdrachten tussen verschillende overheden geleid had tot een uit-holling van de professionele bevoegdheden en communicatieproblemen inzake de te nemen maatregelen.
De ministers verduidelijken dat, in het verlengde van het verslag van het Rekenhof, 
de administratie een aantal organisatorische maatregelen heeft genomen en dat de huidige werking geen klachten oplevert vanwege de FOD’s, de gewestelijke overhe-den en de bedrijven.
3 Human resources
AnalyseDe geauditeerde diensten vragen al heel wat jaren bijkomend personeel. Er worden 
echter veel middelen ingezet voor opdrachten die door de gewesten zouden moeten worden uitgeoefend zoals het toezicht op het net voor openbare distributie van gas. 
Er is nood aan een inventaris van de populatie waarop toezicht moet worden uit-
geoefend (aantal sites, aantal beheerders, …) en aan een informatiesysteem over de resultaten van de vroegere dossiers en controles om te kunnen bepalen hoeveel personeel nodig is. Die inventaris en dat informatiesysteem bestaan niet. 
Het Rekenhof heeft jaar na jaar van 1 januari 2004 tot 1 januari 2009 de evolutie van 
het aantal personeelsleden van niveau A (ingenieurs) en van de technische beamb-ten van niveau B die aan de betrokken diensten zijn toegewezen, onderzocht. 
Uit de onderstaande tabel blijkt dat deze effectieven de laatste jaren zijn gestegen.
Evolutie van de effectieven op 1 januari 
 2004 2005 2006 2007 2008 2009
Dienst / Niveau A B A B A B A B A B A B
Controle Noord 525252645565
Controle Zuid 6 7 7 7 7 8Dienst Springstoffen 525252
Dienst Reglementering Springstoffen en Gas 5 6 6Totaal 1 641 741 741 841 852 05
Totaal  per jaar 20 21 21 22 23 25
Bij deze human resources moet men de administratieve medewerkers tellen die met 
veriﬁ catietaken belast kunnen worden. Hun aantal, hun beschikbaarheid, en de mate 
waarin deze taken aan die medewerkers kunnen worden gedelegeerd, lopen heel sterk uiteen.
Er moet echter rekening worden gehouden met het feit dat de dienst Reglementering 
Springstoffen en Gas slechts over drie ambtenaren van niveau A beschikte van febru-ari tot september 2007 en dat hij sindsdien belast is met de opleiding van nieuwe medewerkers. De effectieven van de controlediensten waren meer stabiel.   166e Cahier de la Cour des comptes 765Gestion et contrôle interne Missions de sécurité publique
121 Pays-Bas, 13 mai 2000.Dans sa réponse, la DGQS souligne que de telles décisions appartiennent au minis-
tre. Les collaborateurs des services concernés attirent l’attention sur les enseigne-ments de la catastrophe d’Enschede
121 où l’éparpillement des missions entre plu-
sieurs autorités avait mené à l’estompement des compétences professionnelles et à des problèmes de communications sur les mesures à prendre.
Les ministres précisent que, dans le prolongement du rapport de la Cour, l’adminis-
tration a pris un certain nombre de mesures organisationnelles et que le fonctionne-ment actuel ne donne pas lieu à des plaintes de la part des SPF, des autorités régionales et des entreprises.
3 Ressources humaines
AnalyseLes services audités sont en demande de personnel depuis de nombreuses années. 
Des ressources importantes sont toutefois consacrées à des missions qui devraient être exercées par les Régions, telles que la surveillance du réseau de distribution publique de gaz. 
La quantiﬁ  cation des effectifs nécessaires requiert un inventaire de la population à 
surveiller (nombre de sites, nombre de gestionnaires, ..) et un système d’information sur les résultats des dossiers et contrôles antérieurs. Cet inventaire et ce système d’information n’existent pas. 
La Cour des comptes a examiné l’évolution du nombre des agents de niveau A (ingé-
nieurs) et des agents techniques de niveau B affectés aux services concernés, d’an-née en année, du 1
er janvier 2004 au 1er janvier 2009. 
Le tableau qui suit montre que ces effectifs ont augmenté ces dernières années.
Évolution des effectifs au 1er janvier 
Service  / Niveau A B A B A B A B A B A BContrôle Nord 525252645565
Contrôle Sud 6 7 7 7 7 8
Service des explosifs 525252
Service Réglementation gaz et explosifs 5 6 6
Total 1 641 741 741 841 852 05
Total  par année 20 21 21 22 23 25
À ces ressources doivent être ajoutés les collaborateurs administratifs auxquels des 
tâches de vériﬁ  cation peuvent être conﬁ  ées. Leur nombre, leur disponibilité et la mesure dans laquelle ces tâches peuvent leur être déléguées sont très variables.
Il convient toutefois de tenir compte du fait que le service Réglementation gaz et 
explosifs n’a disposé que de trois agents de niveau A de février à septembre 2007 et a depuis en charge la formation de nouveaux collaborateurs. Les effectifs des services de contrôle ont été davantage stables.  766 166e Boek van het RekenhofOpdrachten inzake openbare veiligheid Beheer en Interne Controle
Er moet eveneens worden opgemerkt dat, binnen de dienst Reglementering Spring-
stoffen en Gas, het op de markt brengen van vuurwerk steunt op een enkel perso-neelslid. Zodra Europese richtlijn 2007/23 ten uitvoer wordt gelegd, zal de erkenning van vuurwerkartikelen echter worden uitbesteed. Deze activiteit zal dus ten laatste in juni 2010 verdwijnen.
Het Rekenhof antwoordt positief op de vraag of de menselijke middelen zijn aange-
past aan de opdrachten inzake openbare veiligheid van de ADKV: 
1. de ADKV beschikt voor het vervullen van haar opdrachten inzake openbare 
veiligheid over technisch onderlegd personeel, dat professioneel gemotiveerd is en dat een groot verantwoordelijkheidsgevoel heeft; 
2. sinds 1 januari 2004 zijn de menselijke middelen voor die opdrachten toegeno-
men en zijn ze talrijk genoeg op voorwaarde dat men zich tot de louter fede-rale bevoegdheden beperkt. 
De goede aanwending van deze middelen kan gevoelig worden verbeterd door een 
actiever management en de vastlegging van prioriteiten.
4 Controlebeleid
AnalyseSinds 2007 beschikt de afdeling Controle over twee jaarlijkse controleplannen, één 
voor de dienst Controle Noord en een ander voor de dienst Controle Zuid. De con-trolediensten Noord en Zuid hebben een verschillend controlebeleid en verschillende methodologieën voor hetzelfde soort controles. De te controloren populatie is welis-waar verschillend, maar een zelfde soort publiek wordt niet op dezelfde manier gecontroleerd in het noorden als in het zuiden. De dialoog tussen deze diensten is niet georganiseerd. 
Deze controleplannen worden in hoofdzaak opgesteld op basis van de zaken die in de 
voorgaande jaren werden gerealiseerd bij reeds geïdentiﬁ  ceerde actoren. Ze worden 
in de loop van het jaar aangevuld en aangepast. Er wordt geen onderscheid gemaakt tussen de eigenlijke springstoffen en vuurwerk. Het programma en de verwezenlijkin-gen worden uitgedrukt in aantal bezoeken en niet in aantal controles. Er wordt niet vermeld hoe groot de populatie is waarop toezicht moet worden uitgeoefend. 
Wat betreft de nodige standaardisering van de methodes en de organisatie van de 
dialoog tussen de diensten, biedt het ISO 9000–initiatief dat de ADKV heeft opge-start een veelbelovend perspectief. Het project is momenteel in ontwikkeling en de certiﬁ  ëringsaudit is gepland voor 2010.
Het Rekenhof besluit dat het jaarlijks controleprogramma het niet mogelijk maakt 
de opdrachten van openbare veiligheid inzake gas, springstoffen en vuurwerk af te dekken. 
Het jaarlijks controleprogramma is voornamelijk gebaseerd op de verwezenlijkingen 
van de voorgaande jaren bij reeds geïdentiﬁ  ceerde actoren en geeft geen aanwijzing 
over de mate waarin de populaties waarop toezicht moet worden uitgeoefend, worden afgedekt. Met de huidige middelen bestaat er een ruime marge van vooruitgang.  166e Cahier de la Cour des comptes 767Gestion et contrôle interne Missions de sécurité publique
À noter également, au sein du service Réglementation gaz et explosifs, que la procé-
dure de mise sur le marché des articles pyrotechniques repose sur un seul agent. L’agrément des articles pyrotechniques sera toutefois externalisé dès la mise en œuvre de la directive européenne 2007/23. Cette activité disparaîtra donc au plus tard en juin 2010.
La Cour des comptes apporte une réponse positive à la question de savoir si les 
ressources humaines sont adaptées au regard des missions de sécurité publique de la direction générale Qualité et Sécurité :
1. la direction générale Qualité et Sécurité dispose pour assurer ses missions de 
sécurité publique d’un personnel techniquement compétent, professionnelle-ment motivé et qui manifeste un sentiment de responsabilité ;
2. les ressources humaines affectées à ces missions ont augmenté depuis le 
1
er janvier 2004 et sont sufﬁ  santes en nombre, à condition de se limiter aux 
compétences fédérales.
Le bon emploi de ces ressources peut être amélioré sensiblement par un manage-
ment plus actif et la déﬁ  nition de priorités. 
4 Politique de contrôle
AnalyseDepuis 2007, la division Contrôle dispose de deux plans de contrôle annuels, l’un 
pour le service Contrôle Nord, l’autre pour le service Contrôle Sud. Les services de contrôle Nord et Sud ont une politique de contrôle et des méthodologies différentes pour les mêmes types de contrôles. La population à contrôler est certes différente, mais un même type de public n’est pas contrôlé de la même manière dans le Nord et dans le Sud. Le dialogue entre ces services n’est pas organisé.
Ces plans de contrôle sont essentiellement établis sur la base des réalisations des 
années antérieures auprès des acteurs déjà identiﬁ  és. Ils sont complétés et adaptés 
en cours d’année. Aucune distinction n’est opérée entre les explosifs proprement dits et les articles pyrotechniques. Le programme et les réalisations sont exprimés en nombre de visites et non en nombre de contrôles. La population à surveiller n’est pas mentionnée.
En ce qui concerne la nécessaire standardisation des méthodes et l’organisation du 
dialogue entre les services, la démarche ISO 9000 engagée par la DGQS constitue un cadre prometteur. Le projet est en phase de développement et l’audit de certiﬁ  -
cation est planiﬁ  é en 2010.
La Cour des comptes conclut que le programme annuel de contrôle ne permet pas 
de couvrir les missions de sécurité publique en matière de gaz, d’explosifs et d’arti-cles pyrotechniques.
Le programme annuel de contrôle est essentiellement basé sur les réalisations des 
années antérieures auprès des acteurs déjà identiﬁ  és et ne donne pas d’indication 
sur le degré de couverture des populations à surveiller. Il existe une importante marge de progrès, à ressources constantes. 768 166e Boek van het RekenhofOpdrachten inzake openbare veiligheid Beheer en Interne Controle
Er kunnen positieve elementen worden aangehaald, zoals het feit dat de controle-
diensten de betrokken economische sectoren heel goed kennen en het initiatief van dienst Controle Zuid om in twee jaar tijd alle gekende opslagplaatsen voor vuurwerk op zijn grondgebied te inspecteren. 
De ADKV antwoordt dat er sinds meerdere maanden wordt gewerkt aan een nieuwe 
gegevensbank in verband met pyrotechnische artikelen (feestvuurwerk). Het toepas-singsgebied van die gegevensbank werd recentelijk uitgebreid tot alle soorten spring-stoffen. Bedoeling is dat alle toegestane opslagplaatsen en de controles uitgevoerd in 2008 en 2009 erin worden opgenomen.
5 Beheersindicatoren
AnalyseDe opvolging van de verwezenlijkingen en de toewijzing van de middelen worden 
door de algemene directie uitgevoerd door middel van een maandelijks activiteiten-verslag. 
De dienst Reglementering Springstoffen en Gas  heeft geen werkprogramma en legt 
slechts occasioneel rekenschap af over zijn activiteiten. 
Voor de controlediensten gebeurt de opvolging van de activiteiten logischerwijze aan 
de hand van het controleplan en legt dit plan de grenzen ervan vast. Het aantal geplande controles en uitgevoerde controles, alsook het aantal gebruikte werkdagen, geven geen enkele indicatie over de graad van complexiteit van de uitgevoerde con-troles, over de resultaten ervan of over de vraag in welke mate de te bewaken popu-laties worden afgedekt. 
Elke dienst heeft weliswaar vele instrumenten ontwikkeld voor de opvolging, maar de 
meeste zijn onvolledig. Er is geen gestandaardiseerde nomenclatuur voor de activitei-ten en het is niet mogelijk volledig na te gaan hoe de middelen werden toegewezen. 
Het Rekenhof is van oordeel dat de gebruikte beheersindicatoren niet representatief 
zijn voor de te bereiken doelstellingen en voor het verrichte werk. 
Een rationalisering van de opvolging van de activiteiten is noodzakelijk om op goed-
kopere wijze tot relevante indicatoren te komen (zoals bijvoorbeeld het aandeel dat werd gecontroleerd van elke populatie die aan toezicht is onderworpen, de frequen-tie van de controles, de resultaten, …) en beter rekenschap af te leggen over de activiteiten. 
De ADKV kondigt als antwoord aan dat de controleresultaten in aanmerking zullen 
worden genomen wanneer de beheersgegevens worden verzameld.
6 Valorisatie van de resultaten
AnalyseDe aangehaalde zwakke punten op het vlak van de programmering van de controles 
en de beheersindicatoren hebben een impact op de valorisering van de resultaten.
In concreto heeft elke dienst correct bijgehouden dossiers. Er worden verslagen 
opgemaakt van de controles. Op het ogenblik van de audit bestond er echter geen gegevensbank in verband met de toelatingen, erkenningen en controleresultaten. Elk geval wordt afzonderlijk behandeld en de diagnoses die globaal worden geformu-leerd, berusten in hoofdzaak op de ervaring van de ambtenaren.   166e Cahier de la Cour des comptes 769Gestion et contrôle interne Missions de sécurité publique
Des éléments positifs peuvent être mis en évidence, tels que la très bonne connais-
sance par les services de contrôle des secteurs économiques concernés et l’initiative du service Contrôle Sud d’inspecter en deux ans tous les dépôts d’articles pyrotech-niques recensés sur son territoire.
Dans sa réponse, la DGQS signale qu’une nouvelle base de données relative aux 
articles pyrotechniques (artiﬁ  ces de joie) est en cours d’élaboration depuis plusieurs 
mois. Son champ d’application a été récemment étendu à tous les types d’explosifs. Elle est destinée à recenser tous les dépôts autorisés et les contrôles exécutés en 2008 et 2009.
5 Indicateurs de gestion
AnalyseLe suivi des réalisations et de l’affectation des ressources est effectué au niveau de 
la direction générale au moyen d’un rapport d’activités mensuel. 
Le service Réglementation gaz et explosifs n’a pas de programme de travail et ne 
rend qu’occasionnellement compte de ses activités.
Quant aux services de contrôle, le suivi des activités est logiquement réalisé au 
départ du plan de contrôle et en partage les limites. Le nombre de contrôles prévus et de contrôles réalisés, ainsi que le nombre de jours de travail utilisés, ne donnent aucune indication sur le degré de complexité des contrôles réalisés, sur leurs résul-tats ou sur la mesure dans laquelle les populations à surveiller sont couvertes. 
Chaque service a certes développé de nombreux instruments de suivi mais la plupart 
de ces instruments sont incomplets. La nomenclature des activités n’est pas standar-disée et il n’est pas possible de retracer complètement l’affectation des ressources. 
La Cour des comptes estime que les indicateurs de gestion utilisés ne sont pas 
représentatifs des objectifs à atteindre et du travail réalisé.
Une rationalisation du suivi des activités est nécessaire aﬁ  n d’aboutir, à moindres 
coûts, à des indicateurs pertinents (tels que, par exemple, la part de chaque popula-tion à surveiller qui a été contrôlée, la fréquence des contrôles, les résultats, …) et de mieux rendre compte des activités.
En réponse, la DGQS annonce que les résultats des contrôles seront pris en consi-
dération dans la récolte des données de gestion.
6 Valorisation des résultats
AnalyseLes faiblesses relevées en matière de programmation des contrôles et d’indicateurs 
de gestion ont un impact sur la valorisation des résultats.
Concrètement, chaque service a des dossiers correctement tenus. Les contrôles font 
l’objet de comptes rendus. Au moment de l’audit, il n’existait toutefois pas de base de données relative aux autorisations, agréments et résultats des contrôles. Chaque cas est traité de façon isolée et les diagnostics posés globalement reposent essen-tiellement sur l’expérience des fonctionnaires. 770 166e Boek van het RekenhofOpdrachten inzake openbare veiligheid Beheer en Interne Controle
Het Rekenhof meent dat de informatie afkomstig van de machtigingen en de contro-
les het niet mogelijk maakt de doelstellingen op te volgen en de resultaten te valori-seren. 
Gelet op de heterogene aard van de opdrachten kunnen de resultaten van de dos-
siers en controles niet doeltreffend worden benut op het niveau van de algemene directie en moeten de afdelingshoofden hierbij worden betrokken.  166e Cahier de la Cour des comptes 771Gestion et contrôle interne Missions de sécurité publique
La Cour des comptes estime que les informations résultant des autorisations et des 
contrôles ne permettent pas le suivi des objectifs et la valorisation des résultats.
Vu le caractère hétérogène des missions, une exploitation efﬁ  cace des résultats des 
dossiers et contrôles ne peut être réalisée au seul niveau de la direction générale et doit impliquer les chefs de division. 772 166e Boek van het RekenhofHuman resources
Deel V
Human resources
In dit Deel onderzoekt het Rekenhof diverse aspecten van het humanresources-
management van de Staat. 
Sinds 2006 verzamelt het Rekenhof elk jaar statistische gegevens over het federaal 
openbaar ambt. Hierna worden eerst een aantal basisgegevens voorgesteld over het personeel van de Staat in 2008 en over de pensioenen ten laste ervan. 
Ter herinnering: de Staat ﬁ  nanciert niet alleen het personeel waarover hij beschikt 
om zijn wettelijke opdrachten te vervullen, maar ook de overheidspensioenen van een groot deel van het Belgisch openbaar ambt. 
Nadien komen de resultaten aan bod van onderzoeken over het humanresources-
beheer van de volgende diensten: de Dienst Vreemdelingenzaken, het Commissa-riaat-generaal voor de Vluchtelingen en de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen en het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg.  166e Cahier de la Cour des comptes 773Ressources humaines
Partie V
Dans cette partie, la Cour des comptes examine divers aspects de la gestion des 
ressources humaines par l’État. 
Chaque année, depuis 2006, la Cour des comptes collecte des données statisti-
ques relatives à la fonction publique fédérale. Sont présentées ici des informations de base concernant le personnel de l’État en 2008 ainsi que des données concer-nant les pensions à sa charge.
Pour rappel, l’État n’assume pas seulement la charge des ressources humaines 
mises à sa disposition pour remplir ses missions, mais aussi le coût des pensions publiques d’une grande partie de la fonction publique belge.
Cette partie se termine par les résultats des examens qui ont porté sur la gestion 
des ressources humaines des organismes suivants : l’Ofﬁ  ce des étrangers, le Com-missariat général aux réfugiés et aux apatrides, le Conseil du contentieux des étrangers et le Centre fédéral d’expertise des soins de santé. 774 166e Boek van het RekenhofFederaal openbaar ambt Human resources
1 Koninklijk besluit van 4 oktober 2005 houdende uitvoering van artikel 3 van het koninklijk besluit 
nr. 141 van 30 december 1982 tot oprichting van een databank betreffende de personeelsleden van de overheidssector.FEDERAAL  OPENBAAR  AMBT 
portering over het aantal personen in dienst in het openbaar ambt. De gegevens van de FOD Personeel en Organisatie (P&O) blijven onvolledig en van wisselende kwaliteit. Het Rekenhof beveelt een exhaustieve inventarisering aan om te komen tot een repertorium met daarin alle diensten die onderworpen zijn aan het gezag van, de controle of het toezicht door de Staat. De diensten zouden zich strikt moe-ten houden aan hun verplichting om de FOD P&O de gegevens te bezorgen over hun personeelsbestand. Bij het verzamelen van die gegevens zou ook een meer nauwkeurige nomenclatuur moeten worden gebruikt.
De leeftijdspiramide van het federaal administratief openbaar ambt wijst op vergrij-
zing van het personeelsbestand, vooral bij het statutaire personeel: het aantal sta-tutaire ambtenaren ouder dan 50 jaar neemt steeds meer toe en vertegenwoordigde in 2008 47 % van het personeelsbestand. Het aantal statutaire ambtenaren ouder dan 60 jaar die in dienst blijven, steeg tussen 2007 en 2008 van 3 tot 6 % van het personeelsbestand van het federaal administratief openbaar ambt.
Inleiding 
De federale overheidsdiensten moeten sinds 1996 een gegevensbank bijhouden met 
de administratieve en geldelijke toestand van de personen die door hun begroting bezoldigd worden. Ze moeten die om de zes maanden aan de minister van Ambtena-renzaken toezenden. Welke gegevens opgenomen moeten worden, is vastgelegd in het koninklijk besluit dat de gegevensbank opricht
1. De FOD Personeel en Organisa-
tie integreert de gegevens in principe in de gegevensbank Pdata, op basis van de criteria gedeﬁ  nieerd in dat koninklijk besluit. Met die toepassing kunnen de gegevens 
van het volledige federaal openbaar ambt interactief en evolutief worden verwerkt.
Die databank is de enige ofﬁ  ciële referentie voor het personeelsbestand van het vol-
ledige federaal openbaar ambt. Volgens het verslag aan de koning zou de regering op basis van die statistieken efﬁ  ciënt beslissingen moeten kunnen nemen voor het 
personeel van de overheidssector en zouden de statistieken betrekking moeten heb-ben op alle diensten waarvan het personeel rechtstreeks of onrechtstreeks bezoldigd wordt ten laste van de Staat.
1 Diensten opgenomen in de databank 
Het koninklijk besluit nr. 141 beoogt de volgende diensten:
de besturen en andere diensten van de Staat, met inbegrip van de krijgs- • 
macht;
de magistratuur en de onder de rechterlijke macht ressorterende diensten; • 
de Raad van State; • 
de instellingen van openbaar nut onderworpen aan het gezag, de controle of • 
het toezicht van de Staat; 
de diensten van de buitenlandse betrekkingen; • 
het bestuur Erediensten, Giften, Legaten en Stichtingen ressorterend onder • 
het ministerie van Justitie en op welker begroting de bedienaars der eredien-sten worden aangerekend.  166e Cahier de la Cour des comptes 775Ressources humaines Fonction publique fédérale
1 Arrêté royal du 4 octobre 2005 portant exécution de l’article 3 de l’arrêté royal n° 141 du 30 décem-
bre 1982 créant une banque de données relative aux membres du personnel du secteur public.LA FONCTION  PUBLIQUE  FÉDÉRALE
Le gouvernement fédéral ne dispose toujours pas d’un rapportage périodique et précis du nombre de personnes employées dans la fonction publique. Les données tenues par le SPF Personnel et Organisation (P & O) restent incomplètes et de qualité inégale. La Cour des comptes recommande d’opérer un recensement de manière exhaustive, aﬁ  n de pouvoir disposer d’un cadastre de tous les services soumis à l’autorité de l’État, à son pouvoir de contrôle ou de tutelle. Ces services devraient respecter strictement l’obligation qui leur est imposée de transmettre au SPF P & O les données relatives au personnel qu’ils occupent. Une plus grande rigueur dans la nomenclature utilisée dans la collecte de ces données est égale-ment souhaitable.
vieillissement des effectifs, surtout marqué dans le personnel statutaire : la propor-tion d’agents statutaires de plus de 50 ans ne cesse d’augmenter et représente 47 % du personnel en 2008. La part des membres du personnel statutaire qui res-tent en activité au-delà de 60 ans est passée de 3 à 6 % de l’effectif de la fonction publique administrative fédérale entre 2007 et 2008. 
Depuis 1996, les services publics fédéraux doivent tenir une banque de données 
contenant la situation administrative et pécuniaire des personnes dont la rémunéra-tion émarge à leur budget. Ils sont tenus de transmettre ces données tous les six mois au ministre de la Fonction publique. Les données et services concernés sont ﬁ xés dans un arrêté royal créant la banque de données
1. Les données sont intégrées 
dans l’application Pdata par le SPF Personnel et Organisation, en fonction des critè-res déﬁ  nis dans cet arrêté royal. Cette application permet de traiter de manière interactive et évolutive les données reçues pour l’ensemble de la fonction publique fédérale.
Cette banque de données constitue la seule référence ofﬁ  cielle pour l’effectif de la 
fonction publique fédérale dans son ensemble. Ces statistiques, selon le rapport au Roi, devaient permettre au gouvernement une prise de décision efﬁ  cace relative au 
personnel du secteur public et concerner tous les services publics dont le personnel est rémunéré directement ou indirectement à charge du budget de l’État.
1 Services répertoriés dans la banque de données
Les services publics visés par l’arrêté royal n° 141 sont :
les administrations et autres services de l’État y compris les forces armées ; • 
la magistrature et les services relevant du pouvoir judiciaire ; • 
le Conseil d’État ; • 
les organismes d’intérêt public soumis à l’autorité, au pouvoir de contrôle ou • 
de tutelle de l’État ;
les services des relations extérieures ; • 
l’administration des cultes, dons, legs et fondations relevant du ministre de la • 
Justice, au budget duquel émargent les desservants des cultes. 776 166e Boek van het RekenhofFederaal openbaar ambt Human resources
2 De instellingen die onder het stelsel van de sociale zekerheid ressorteren staan opgesomd in artikel 3 
van het koninklijk besluit van 3 april 1997 houdende maatregelen met het oog op de responsabilisering van de openbare instellingen van sociale zekerheid, met toepassing van artikel 47 van de wet van 26 juli 1996 tot modernisering van de sociale zekerheid en tot vrijwaring van de leefbaarheid van de wettelijke pensioenstelsels, bevestigd door de wet van 12 maart 1977.
3 Rekenhof, 165e Boek, Volume I, p. 687. Ter beschikking op www.rekenhof.be.Elk van die diensten moet wat zijn personeelsleden betreft, een databank aanleggen met daarin het administratieve en geldelijke statuut van de personen van wie de bezoldiging ten laste van ziijn begroting valt.
Het Rekenhof stelt echter vast dat de databank van de FOD P&O niet alle entiteiten 
omvat die de wet beoogt.
Een zestigtal entiteiten zijn erin opgenomen, maar de dienst van de FOD P&O die de 
gegevens centraliseert (dienst PData), schat dat ongeveer 180 diensten onder de wetgeving vallen en hun gegevens zouden moeten overzenden. Tot op heden is er geen repertorium gemaakt van de diensten die het federaal openbaar ambt vormen. De centrale gegevensbank stuurt die diensten ook geen herinneringen.
Vanaf 2008 heeft de dienst PData de verzamelde gegevens opnieuw gestructureerd 
rond drie categorieën van diensten waarvan de personeelsgegevens in de databank moeten worden opgenomen: 
1. De diensten die het federaal administratief openbaar ambt vormen (d.i. degene 
die zijn opgesomd in artikel 1 van de wet van 22 juli 1993 houdende bepaalde maatregelen inzake ambtenarenzaken), namelijk:
de diensten van algemeen bestuur: de federale overheidsdiensten (FOD’s)  –
en de programmatorische overheidsdiensten (POD’s), alsook het burger-personeel van het Ministerie van Landverdediging;
de wetenschappelijke instellingen; –
bepaalde instellingen van openbaar nut (ION); –
de openbare instellingen van sociale zekerheid (OISZ) –
2.
In verband met de diensten van algemeen bestuur en de wetenschappelijke 
instellingen had het Rekenhof in zijn vorig Boek3 opgemerkt dat er geen gege-
vens waren over de FOD Sociale Zekerheid, de POD Maatschappelijke Inte-gratie, het Algemeen Rijksarchief en het Rijksarchief in de provinciën. Voor het jaar 2008 zijn de statistieken van die entiteiten wel opgenomen in de data-bank. De personeelsgegevens van de buitendiensten van de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel, Ontwikkelingssamenwerking ontbreken echter.
De gegevensbank PData behoudt in de categorie van de ION uitsluitend de 
diensten die strikt gezien deel uitmaken van het federaal administratief open-baar ambt in de zin van artikel 1 van de wet van 22 juli 1993. De gegevens over de andere instellingen worden gepubliceerd in de rubriek “overige dien-sten” zodra de dienst PData erover beschikt.
2. De krijgsmacht en de Federale Politie 3. De “overige diensten”
Deze rubriek omvat de gegevens over de erediensten, de grifﬁ  es en de par-
ketten, de magistratuur, de Raad van State, de Inspectie van Financiën, als-ook over de ION die geen deel uitmaken van het federaal administratief open-baar ambt. Enkel de ION die gegevens bezorgen, worden opgenomen in de databank.  166e Cahier de la Cour des comptes 777Ressources humaines Fonction publique fédérale
2 Les institutions relevant du régime de la sécurité sociale sont énumérées à l’article 3 de l’arrêté royal 
du 3 avril 1997, portant des mesures en vue de la responsabilisation des institutions publiques de sécurité sociale, en application de l’article 47 de la loi du 26 juillet 1996 portant modernisation de la sécurité sociale et assurant la viabilité des régimes légaux des pensions, conﬁ  rmé par la loi du 12 mars 1977.
3 Cour des comptes, 165e Cahier, Volume I, p. 686. Disponible sur le site www.courdescomptes.be.Chacun de ces services doit, en ce qui concerne les membres de son personnel, élaborer une banque de données contenant la situation administrative et pécuniaire des personnes dont la rémunération émarge à son budget.
La Cour des comptes constate cependant que les organismes visés par la loi ne 
ﬁ gurent pas tous dans la base de données du SPF P & O.
Alors qu’une soixantaine d’institutions y sont répertoriées, le service du SPF P & O 
chargé de la centralisation de ces données (« service P-data ») estime que plus ou moins 180 services sont concernés par cette législation et devraient fournir leurs données. Aucun cadastre des services qui constituent la fonction publique fédérale n’a toutefois été établi à ce jour. Aucun rappel n’est fait à ces services par la banque de données centrale.
À partir de l’année 2008, le service Pdata a restructuré les données récoltées de 
manière à faire apparaître trois catégories de services dont le personnel doit ﬁ  gurer 
dans la banque de données : 
1. Les services qui constituent la fonction publique administrative fédérale  (c’est-
à-dire tous ceux qui ﬁ  gurent à l’article 1
er de la loi du 22 juillet 1993 portant 
certaines mesures en matière de fonction publique)  :
les services d’administration générale : les services publics fédéraux (SPF)  –
et les services publics de programmation (SPP) ainsi que le personnel civil du ministère de la Défense nationale ;
les établissements scientiﬁ  ques ;  –
certains organismes d’intérêt public (OIP) ; –
les institutions publiques de sécurité sociale (IPSS) –
2.
En ce qui concerne les services d’administration générale et les établisse-
ments scientiﬁ  ques, la Cour des comptes avait relevé dans son Cahier précé-
dent3, l’absence de données pour le SPF Sécurité sociale, le SPP Intégration 
sociale et les Archives générales du Royaume et Archives de l’État dans les provinces. Pour l’année 2008, les statistiques concernant ces entités sont intégrées à la base de données. Le personnel des services extérieurs du SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement n’y ﬁ gure par contre pas. 
La banque de données Pdata ne maintient dans la catégorie des OIP que les 
seuls services faisant strictement partie de la fonction publique administrative fédérale au sens de l’article 1
er de la loi du 22 juillet 1993. Les données rela-
tives aux autres organismes sont publiées dans la rubrique « autres services » lorsqu’elles sont connues par le service Pdata.
2. Les forces armées et la police fédérale 
3. Les « autres services » 
Cette rubrique comprend les données concernant les cultes, les greffes et les 
parquets, la magistrature, le Conseil d’État et l’Inspection des ﬁ  nances ainsi 
que les OIP qui ne font pas partie de la fonction publique administrative fédé-rale à proprement parler. Seuls les OIP qui fournissent leurs données sont repris dans la banque de données. 778 166e Boek van het RekenhofFederaal openbaar ambt Human resources
4 Vr. en Antw . Senaat, schriftelijke vraag nr. 4-1754 van 3 oktober 2008 van de heer Jurgen Ceder en 
antwoord van 16 december 2008.Elk jaar worden diensten en entiteiten aan de databank toegevoegd en eruit geschrapt. Daardoor was het tot nog toe niet mogelijk de totale ontwikkeling van het personeelsbestand te toetsen aan de diverse criteria uit het voornoemde koninklijk besluit van 4 oktober 2005. De toetsing is slechts mogelijk per overheidswerkgever en op voorwaarde dat die zijn personeelsgegevens correct heeft uitgesplitst over de verschillende rubrieken van het koninklijk besluit.
In de ministerraad van 12 juni 2009 heeft de federale regering verzocht om een perio-
dieke en accurate rapportering over de evolutie van het aantal ambtenaren. Om eenduidige informatie te bekomen, zal de Task Force, opgericht voor de evaluatie van de personeelsplannen 2009 van de FOD’s en de POD’s, een uniform opvol-gingssysteem uitwerken dat alle personeelsleden werkzaam binnen de federale overheid in kaart moet brengen.”
Die maatregel zou zich echter niet beperken tot de FOD’s en de POD’s, maar worden 
uitgebreid tot het volledige federaal openbaar ambt.  
Door de grote diversiteit aan te registreren diensten beveelt het Rekenhof een 
exhaustieve inventarisering aan om te komen tot een repertorium met daarin alle diensten die onderworpen zijn aan het gezag van, de controle of het toezicht door de Staat en om aldus adequater te beantwoorden aan de voorschriften van het konink-lijk besluit nr. 141.
2 Kwaliteit van de gegevens 
Hoewel er evaluaties mogelijk zouden moeten zijn op basis van alle criteria in het 
koninklijk besluit van 4 oktober 2005, dat bepaalt welke gegevens de databank moet omvatten, vertonen de gegevens diverse tekortkomingen, waardoor ze niet allemaal kunnen worden gebruikt.
De gegevens zijn weinig harmonieus 
Doordat de vereisten op het vlak van aanlevering van gegevens verschillen per enti-
teit, heeft de gegevensbank geen harmonieuze inhoud.
Voor het federaal administratief openbaar ambt worden talrijke gegevens gevraagd. 
Door die gegevens te kruisen, kan de structuur van het personeel op accurate wijze worden geanalyseerd en kan het personeelsbeheer worden geëvalueerd. De gege-vens hebben betrekking op de persoonlijke (geslacht, geboortedatum en woonplaats), administratieve (juridische aard van het werk, hiërarchische classiﬁ  catie, arbeidstijd 
en taalstelsel) en geldelijke status van elk personeelslid. De ﬁ  nanciële gegevens zijn 
echter nog altijd niet in de databank opgenomen.
Voor de entiteiten die tot het openbaar ambt in ruime zin behoren, zijn de vereisten 
minder streng, in het bijzonder voor de bijzondere korpsen (leger, federale politie, magistratuur, Raad van State en Inspectie van Financiën): zij hoeven enkel gegevens mee te delen over de juridische aard van het werk en de dienstactiviteit.
De kwaliteit van de gegevens verschilt 
De dienst van de FOD P&O die de toepassing PData heeft ontwikkeld, stelt grote 
verschillen vast in de kwaliteit van de gegevens die de diensten meedelen
4.  166e Cahier de la Cour des comptes 779Ressources humaines Fonction publique fédérale
4 Sénat, 3 octobre 2008, Question écrite n° 4-1754 de M. Jurgen Ceder, réponse reçue le 16 décem-
bre 2008. Jusqu’à présent, en raison des ajouts et retraits de services et d’organismes de la banque de données qui interviennent chaque année, il n’est pas possible d’évaluer l’évolution globale de l’effectif en fonction des divers critères prévus par l’arrêté royal du 4 octobre 2005 précité. Les évaluations ne peuvent se faire que par employeur public et à condition que celui-ci ait convenablement ventilé les données relatives à son personnel entre les différentes rubriques prévues par l’arrêté.
En réunion du conseil des ministres du 12 juin 2009, le gouvernement fédéral a mar-
qué sa volonté d’avoir accès  « à un rapportage périodique et précis au sujet de 
l’évolution du nombre de fonctionnaires ». Il a prévu qu’ « aﬁ  n d’obtenir une informa-
tion univoque, la Task Force, créée pour l’évaluation des plans de personnel 2009 des SPP et SPF, développera un système de suivi uniforme qui doit cartographier tous les membres actifs dans l’administration fédérale. »
Cette mesure ne devrait cependant pas se limiter aux seuls SPP et SPF mais s’éten-
dre à l’ensemble de la fonction publique fédérale.  
En raison de la grande diversité des entités à répertorier, la Cour des comptes 
recommande d’opérer un recensement de manière exhaustive, aﬁ  n de pouvoir dispo-
ser d’un cadastre de tous les services publics soumis à l’autorité de l’État, à son pouvoir de contrôle ou de tutelle et de répondre ainsi plus adéquatement aux pres-crits de l’arrêté n° 141.
2 Qualité des données
Alors que des évaluations devraient être possibles à partir de tous les critères repris 
dans l’arrêté royal du 4 octobre 2005 qui prévoit la nature des données que doit contenir la banque de données, toutes les données ne peuvent pas être utilisées, en raison des divers défauts qu’elles présentent.
Des données peu harmonisées
Comme les exigences en matière de livraison des données diffèrent suivant les enti-
tés, la banque de données ne présente pas un contenu harmonisé. 
En ce qui concerne la fonction publique administrative fédérale, les données exigées 
sont nombreuses aﬁ  n de permettre, par leur recoupement, une analyse précise de la 
structure du personnel et une évaluation de sa gestion. Elles portent sur la situation personnelle (genre, date de naissance et domicile), administrative (nature juridique de l’emploi, classiﬁ  cation hiérarchique, temps de travail et rôle linguistique) et pécu-
niaire de chaque membre du personnel. Les données pécuniaires ne ﬁ  gurent cepen-
dant toujours pas dans la banque de données.
En ce qui concerne les entités faisant partie de la fonction publique au sens large, 
par contre, les exigences sont moindres, en particulier pour les corps spéciaux (for-ces armées, police fédérale, magistrature, Conseil d’État et Inspection des ﬁ  nances) 
qui doivent fournir uniquement les données relatives à la nature juridique de l’emploi et à l’activité de service.
Des données de qualité inégale
Le service du SPF P & O, qui a développé l’application Pdata, relève de grandes 
différences dans la qualité des données transmises par les services publics
4. 780 166e Boek van het RekenhofFederaal openbaar ambt Human resources
Om dat euvel te verhelpen, heeft de FOD een procedure opgesteld die de kwaliteit 
van de gegevens moet waarborgen. De procedure bestaat er voornamelijk in herin-neringen te sturen naar nalatige diensten of hen erop te wijzen dat de meegedeelde gegevens foutief of onvolledig zijn. In laatste instantie kan de minister van Ambtena-renzaken zijn collega’s aanporren.
De procedure wordt echter alleen toegepast op het administratief openbaar ambt.De progressieve ingebruikname, vanaf januari 2009, van de eerste module van het 
project eHR (Basisadministratie) zal de verschillende federale diensten in principe verplichten hun personeelsgegevens op uniforme wijze te beheren door middel van eenzelfde applicatie. Dat zou meer relevante gegevens moeten opleveren voor de berekening van de personeelsstatistieken.
De overheidswerkgevers zijn onzorgvuldig 
Het koninklijk besluit van 4 oktober 2005 verplicht de overheidswerkgevers om hun 
personeel uit te splitsen over diverse rubrieken. De onzorgvuldigheid waarmee ze te werk gaan, komt tot uiting in het misbruik van de rubrieken “varia” of “overige” en bemoeilijkt de analyse van de gegevens.
Zo zijn 449 medewerkers die noch bij de statutaire ambtenaren, noch bij de contrac-
tuele personeelsleden konden worden ingedeeld, in de statistieken over de aard van de tewerkstelling bij de federale besturen terechtgekomen in een rubriek «varia». Die 449 medewerkers vertegenwoordigen 0,5 % van het voltallige personeelsbestand van het federaal administratief openbaar ambt.
In sommige diensten ligt het aantal medewerkers dat in die weinig duidelijke rubriek 
is ondergebracht, hoger:
Federaal Planbureau: 33 personen (32 % van het personeelsbestand) ; • 
POD Wetenschapsbeleid: 46 personen (16 % van het personeelsbestand); • 
Nationaal Instituut voor Criminalistiek en Criminologie: 9 personen (7 % van • 
het personeelsbestand);
FOD Mobiliteit en Vervoer: 41 personen (3 % van het personeelsbestand); • 
straﬁ nrichtingen van de FOD Justitie: 283 personen (3 % van het personeels- • 
bestand);
hoofdbestuur van de FOD Justitie: 22 personen (1,5 % van het personeels- • 
bestand).
Er bestaat geen precieze nomenclatuur van de gehanteerde juridische begrippen
Doordat er geen precieze nomenclatuur bestaat, kunnen de gegevens soms moeilijk 
worden benut. Zo stelt het Rekenhof vast dat de bijzondere korpsen non-actieve militairen opnemen in het totale personeelsbestand van het leger, terwijl het non-actieve personeel van andere entiteiten van het totale personeelsbestand worden afgetrokken. Het Rekenhof is van oordeel dat, als non-actieve personeelsleden op een verschillende wijze worden geclassiﬁ  ceerd al naargelang van de entiteit waar zij 
werken, er dan op zijn minst een reden moet worden aangevoerd en moet worden gepreciseerd wat het begrip precies inhoudt.   166e Cahier de la Cour des comptes 781Ressources humaines Fonction publique fédérale
Aﬁ n de pallier cet inconvénient, le SPF a élaboré une procédure qui vise à garantir la 
qualité des données. Cette procédure consiste principalement à faire des rappels aux services retardataires ou à les informer que des données transmises sont erro-nées ou incomplètes. En dernier recours, le ministre de la Fonction publique peut intervenir auprès de ses collègues.
Cette procédure n’est cependant d’application que pour la fonction publique admi-
En principe, la mise en place progressive à partir de janvier 2009 du premier module 
du projet e-HR  (Administration de base) obligera les différents services fédéraux à 
gérer de manière uniforme dans une même application les données de leur person-nel. Cela devrait optimaliser la génération d’informations pertinentes pour le calcul des statistiques en matière de personnel.
Un manque de rigueur dans le chef des employeurs publics
Le manque de rigueur des employeurs publics dans la répartition de leur personnel 
entre les différentes rubriques exigées par l’arrêté royal du 4 octobre 2005 se traduit par une utilisation abusive des rubriques « divers » ou « autres », qui rend l’analyse des données problématique.
Ainsi, dans les statistiques relatives à la nature de l’emploi des administrations fédé-
rales, 449 agents qui n’ont pu être intégrés ni à la catégorie des statutaires, ni à celle des contractuels sont répertoriés sous une rubrique « divers ». Ces 449 agents représentent 0,5 % de l’effectif de la fonction publique administrative fédérale.
Pour certains services, la proportion d’agents classés sous cette rubrique imprécise 
est plus élevée :
le Bureau fédéral du plan : 33 personnes (32 % de l’effectif) ; • 
le SPP Politique scientiﬁ  que : 46 personnes (16 % de l’effectif) ; • 
l’Institut national de criminalistique et de criminologie : 9 personnes (7 % de • 
l’effectif) ;
le SPF Mobilité et Transports : 41 personnes (3 % de l’effectif) ; • 
les établissements pénitentiaires du SPF Justice : 283 personnes (3 % de l’ef- • 
fectif) ;
l’administration centrale du SPF Justice : 22 personnes (1,5 % de l’effectif). • 
L’absence d’une nomenclature précise des notions juridiques utilisées
L’absence d’une nomenclature précise rend parfois l’exploitation des données peu 
aisée. Ainsi, pour les corps spéciaux, la Cour des comptes constate que les militaires en non-activité sont comptabilisés dans le total des effectifs de l’armée, tandis que le personnel en non-activité des autres institutions est soustrait de l’effectif total. La Cour estime que si le personnel en non-activité est comptabilisé différemment selon l’institution, il est pour le moins nécessaire d’en préciser la raison et d’indiquer ce que recouvre exactement cette notion.  782 166e Boek van het RekenhofFederaal openbaar ambt Human resources
Er zijn geen gegevens voorhanden waarmee de diversiteit kan worden geanalyseerd 
Artikel 4 van de wet van 12 januari 2007 […] tot integratie van de genderdimensie in 
het geheel van de federale instellingen bepaalt: “[…] ziet elke minister er, in de 
domeinen die onder zijn bevoegdheid vallen, op toe dat de statistieken die de fede-rale overheidsdiensten, het Ministerie van Landsverdediging, de programmatorische overheidsdiensten, de overheidsinstellingen voor sociale zekerheid, de federale wetenschappelijke instellingen en de instellingen van openbaar nut in hun actiedo-mein produceren, verzamelen en bestellen, naar geslacht opgesplitst worden  …”.
De algemene gegevens worden in PData goed uitgesplitst naar geslacht, maar die 
precisering verschijnt niet bij alle behandelde gegevens. Zo kan uit deze gegevens niet worden afgeleid hoeveel vrouwelijke managers er zijn of hoe de vrouwen ver-spreid zijn over de diverse klassen van niveau A.
Conclusie
De dienst PData heeft duidelijk de intentie om het personeelsbestand van het open-
baar ambt waarheidsgetrouw te inventariseren, maar de FOD P&O kan geen dwang uitoefenen op de entiteiten die onderworpen zijn aan het koninklijk besluit nr. 141 van 30 december 1982 en de FOD beschikt niet over de middelen om zijn opdracht optimaal te kunnen volbrengen.
3 Personeelsbestand van het federaal openbaar ambt 
De gegevens in dit punt zijn hoofdzakelijk afkomstig uit de gegevensbank PData op 
datum van 30 juni 2008 en zijn opgesplitst in drie groepen van diensten overeenkom-stig de verdeling in PData.
Het federaal openbaar ambt in ruime zin telt naar schatting 157.000 personen.Dat cijfer omvat het federaal administratief openbaar ambt (83.228 ambtenaren), 
de federale politie (niet de lokale), het leger, de magistratuur, de grifﬁ  es en recht-
banken, de erediensten, de Raad van State en de Inspectie van Financiën. De statis-tieken over de buitendiensten van de FOD Buitenlandse Zaken (nagenoeg 1.950 personen) zijn niet opgenomen in PData en zijn bijgevolg niet in aanmerking geno-men in de hierna volgende cijfers.
3.1 Evolutie van het personeelsbestand in 2008
De volgende tabellen vermelden het personeel van het federaal administratief open-
baar ambt op 30 juni 2008 verdeeld volgens de juridische aard van de tewerkstelling (statutair of contractueel). De laatste kolom vermeldt per dienst de evolutie van 30 juni 2007 tot 30 juni 2008 (in percent).  166e Cahier de la Cour des comptes 783Ressources humaines Fonction publique fédérale
L’absence de données permettant d’analyser la diversité
L’article 4 de la loi du 12 janvier 2007 (…) intégrant la dimension du genre dans 
l’ensemble des politiques fédérales prévoit que  « chaque ministre veille, dans les 
domaines relevant de ses compétences, à ce que les statistiques que les services publics fédéraux, le ministère de la Défense nationale, les services publics de pro-grammation, les institutions publiques de sécurité sociale, les établissements scien-tiﬁ  ques fédéraux et les organismes d’intérêt public produisent, collectent et com-mandent dans leur domaine d’action soient ventilées par sexe… ».
Les données générales de Pdata sont bien ventilées par genre, mais cette précision 
n’apparaît pas dans toutes les données traitées. Ainsi, les données ne permettent pas de connaître le nombre de managers féminins ou la répartition des femmes entre les différentes classes du niveau A.
Malgré la volonté manifeste du service Pdata de répertorier ﬁ  dèlement les effectifs 
de la fonction publique, le SPF Personnel et Organisation, qui ne dispose pas d’un pouvoir de contrainte sur les institutions soumises à l’arrêté royal n° 141 du 30 décem-bre 1982, manque de moyens pour exercer de manière optimale la mission qui lui est conﬁ ée.
3 Effectif de la fonction publique fédérale 
Les informations reprises sous ce point sont issues, pour la plupart, de la banque de 
données Pdata à la date du 30 juin 2008 et sont scindées en trois groupes de servi-ces publics en fonction de la répartition adoptée par Pdata.
La fonction publique fédérale au sens large peut être estimée à environ 157.000 
personnes.
Ce chiffre comprend la fonction publique administrative fédérale (83.228 agents) 
ainsi que la police fédérale (et non la police locale), l’armée, la magistrature, les greffes et tribunaux, les cultes, le Conseil d’État et l’Inspection des ﬁ  nances. À noter 
cependant que les statistiques relatives aux services extérieurs du SPF Affaires étrangères (environ 1.950 personnes) ne sont pas reprises dans Pdata et ne sont donc pas prises en compte ci-après.
3.1 Évolution de l’effectif en 2008
Les tableaux suivants reprennent le personnel de la fonction publique administrative 
fédérale au 30 juin 2008 réparti en fonction de la nature juridique de l’emploi (statu-taire ou contractuel). La dernière colonne mentionne par service le pourcentage d’évolution de l’effectif total du 30 juin 2007 au 30 juin 2008. 784 166e Boek van het RekenhofFederaal openbaar ambt Human resources
5 De gegevens in Pdata voor 2007 zijn manifest foutief.Tabel 1 – Federaal administratief openbaar ambt 
Diensten Statutairen 
30 juni 
2008Contrac-
tuelen 
30 juni 
2008Percen-
tage 
contrac-
tuelen 
30 juni 
2008Totaal 
30 juni 
30 juni 
2007Evolutie 
(in %)
FOD Kanselarij van de 
Eerste Minister99 89 47,34 % 188 191 − 1,6 %
FOD Personeel en Organisatie 418 109 20,68 % 527 535 − 1,5 %
FOD Budget en Beheerscontrole 117 24 17,02 % 141 139 + 1,4 %FOD Informatie- en Communicatie-
technologie16 11 40,74 % 27 31 − 12,9 %
FOD Mobiliteit en Vervoer 1.063 238 18,29 % 1.301 1.102 + 18 %
FOD Economie, KMO, Middenstand 
en Energie2.000 689 25,62 % 2.689 2.759 − 2,5 %
FOD Financiën 24.697 6.124 19,87 % 30.821 31.379 − 1,8 %
FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse 
Handel en Ontwikkelingssamenwerking1.317 639 32,67 % 1.956 1.803 + 8,5 %
FOD Binnenlandse Zaken 3.211 1.836 36,38 % 5.047 4.878 + 3,5 %
FOD Sociale Zekerheid 880 311 26,11 % 1.191 n. b.  –
FOD Volksgezondheid, Veiligheid 
van de Voedselketen en Leefmilieu846 430 33,70 % 1.276 1.487 − 14,1 %
FOD Justitie (hoofdbestuur, justitie-
huizen en straﬁ  nrichtingen)9.826 1.948 16,54 % 11.774 11.453 + 2,8 %
FOD Werkgelegenheid, Arbeid en 
Sociaal Overleg1.041 361 25,75 % 1402 1.426 − 1,7 %
POD Consumentenzaken 1 0 0,00 % 1 1 0
POD Duurzame Ontwikkeling 7 7 50,00 % 14 14 0POD Maatschappelijke Integratie, 
Armoedebestrijding en Sociale Economie85 84 49,70 % 169 n. b. –
POD Wetenschapsbeleid 168 118 41,26 % 286 142
5–
(burgerpersoneel)1.844 523 22,10 % 2.367 2.488 − 4,9 %
Subtotaal 1 FOD-POD 47.636 13.541 22 % 61.177 59.828 –
Regie der Gebouwen 1.003 370 26,95 % 1.373 1.460 − 6 %
Pensioendienst voor 
de Overheidssector416 83 16,63 % 499 505 − 1,2 %
Federaal Agentschap voor 
de Veiligheid van de Voedselketen816 481 37,09 % 1.297 1.299 − 0,2 %
Federaal Agentschap voor Genees-
middelen en Gezondheidsproducten198 127 39,08 % 325 280 + 16,1 %
Belgisch Interventie- en Restitutie-
bureau161 34 17,44 % 195 208 − 6,25 %  166e Cahier de la Cour des comptes 785Ressources humaines Fonction publique fédérale
5 Les données reprises dans Pdata pour 2007 sont manifestement erronées.Tableau 1 – Fonction publique administrative fédérale
Services Personnel 
statutaire 
au
30 juin 
2008Personnel 
contrac-
tuel au
30 juin 
2008Pourcen-
tage de 
contrac-
tuels au 
30 juin 
2008Total au
30 juin 
30 juin 
2007Évolution
(en %)
SPF Chancellerie du Premier ministre 99 89 47,34 % 188 191 − 1,6 %
SPF Personnel et Organisation 418 109 20,68 % 527 535 − 1,5 %
SPF Budget et Contrôle de la gestion 117 24 17,02 % 141 139 + 1,4 %
de la communication16 11 40,74 % 27 31 − 12,9 %
SPF Mobilité et Transports 1.063 238 18,29 % 1.301 1.102 + 18 %
SPF Économie, PME, Classes 
moyennes et Énergie2.000 689 25,62 % 2.689 2.759 − 2,5 %
SPF Finances 24.697 6.124 19,87 % 30.821 31.379 − 1,8 %
extérieur et Coopération au développement1.317 639 32,67 % 1.956 1.803 + 8,5 %
SPF Intérieur 3.211 1.836 36,38 % 5.047 4.878 + 3,5 %
SPF Sécurité sociale 880 311 26,11 % 1.191 n. d. –
SPF Santé publique, Sécurité de la 
chaîne alimentaire et Environnement846 430 33,70 % 1.276 1.487 − 14,1 %
SPF Justice (administration centrale, 
maisons de justice et établissements pénitentiaires)9.826 1.948 16,54 % 11.774 11.453 + 2,8 %
sociale1.041 361 25,75 % 1.402 1.426 − 1,7 %
SPP Protection des consommateurs 1 0 0,00 % 1 1 0
SPP Développement durable 7 7 50,00 % 14 14 0SPP Intégration sociale, Lutte contre 
la pauvreté et Économie sociale85 84 49,70 % 169 n. d. –
SPP Politique scientiﬁ  que 168 118 41,26% 286 142
5–
Ministère de la Défense nationale 
(personnel civil)1.844 523 22,10 % 2.367 2.488 − 4,9 %
Sous-total 1 SPF/SPP 47.636 13.541 22  % 61.177 59.828 –
Régie des bâtiments 1.003 370 26,95 % 1.373 1.460 − 6 %
Service des pensions des services 
publics416 83 16,63 % 499 505 − 1,2 %
Agence fédérale pour la sécurité de 
la chaîne alimentaire816 481 37,09 % 1.297 1.299 − 0,2 %
Agence fédérale des médicaments et 
des produits de santé198 127 39,08 % 325 280 + 16,1 %
Bureau d’intervention et de restitu tion 
belge161 34 17,44 % 195 208 − 6,25 % 786 166e Boek van het RekenhofFederaal openbaar ambt Human resources
30 juni 
tuelen 
30 juni 
tage 
contrac-
tuelen 
30 juni 
30 juni 
30 juni 
(in %)
Centrale Dienst voor Sociale en 
Culturele Actie ten voordele van de leden van de militaire gemeenschap159 144 47,52 % 303 276 + 9,8 %
Nationaal Geograﬁ  sch Instituut 205 45 18,00 % 250 259 − 3,5 %
Nationaal Instituut voor Oorlogs-
invaliden, Oudstrijders en Oorlogs-slachtoffers91 63 40,91 % 154 163 − 5,5 %
Controledienst voor de Zieken-
fondsen en de Landsbonden van Ziekenfondsen33 2 5,71 % 35 34 + 2,9 %
Instituut voor de Gelijkheid van 
Vrouwen en Mannen16 21 56,76 % 37 33 + 12,1 %
Federaal Planbureau 52 50 49,02 % 102 99 + 3 %
Subtotaal 2 ION 3.150 1.420 31 % 4.570 4.616 –
Dienst voor de Overzeese Sociale 
Zekerheid124 29 18,95 % 153 153 0
Fonds voor Arbeidsongevallen 190 60 24,00 % 250 260 − 3,8 %
Fonds voor Beroepsziekten 222 54 19,57 % 276 284 − 2,8 %Hulp- en Voorzorgskas voor 
Zee varenden15 2 11,76 % 17 16 + 6,2 %
Hulpkas voor Werkloosheids-
uitkeringen386 290 42,90 % 676 611  + 10,2%
Hulpkas voor Ziekte- en Invaliditeits-
verzekering218 88 28,76 % 306 306 0
Pool van de Zeelieden ter Koopvaardij 6 0 0,00 % 6 6 0
Rijksdienst voor Kinderbijslag voor 
Werknemers764 189 19,83 % 953 933 + 2,1 %
Rijksdienst voor Sociale Zekerheid 1.340 191 12,48 % 1.531 1.518 + 0,9 %
Rijksdienst voor Sociale Zekerheid 
van de Provinciale en Plaatselijke Overheden242 114 32,02 % 356 349 + 2 %
Verzekeringen der Zelfstandigen587 188 24,26 % 775 787 − 1,5 %
Rijksinstituut voor Ziekte- en 
Invaliditeitsverzekering1.112 222 16,64 % 1.334 1.318 + 1,2 %
Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie 234 81 25,71 % 315 333 − 5,4 %
Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening 2.872 2.355 45,05 % 5.227 5.308 − 1,5 %
Rijksdienst voor Pensioenen 1713 440 20,44 % 2.153 2.196 − 2 %Kruispuntbank van de Sociale 
Zekerheid25 4 13,79 % 29 25 + 16 %
Subtotaal 3 OISZ 10.050 4.307 30 % 14.357 14.403 –  166e Cahier de la Cour des comptes 787Ressources humaines Fonction publique fédérale
au
30 juin 
contrac-
tuel au
30 juin 
tage de 
contrac-
tuels au 
30 juin 
30 juin 
30 juin 
(en %)
Ofﬁ ce central d’action sociale et 
culturelle au proﬁ  t des membres de 
la communauté militaire159 144 47,52 % 303 276 + 9,8 %
Institut géographique national 205 45 18,00 % 250 259 − 3,5 %
Institut national des invalides de 
guerre, anciens combattants et  victimes de guerre91 63 40,91 % 154 163 − 5,5 %
Ofﬁ ce de contrôle des mutualités et 
des unions nationales de mutualités33 2 5,71 % 35 34 + 2,9 %
Institut pour l’égalité des femmes et 
des hommes16 21 56,76 % 37 33 + 12,1 %
Bureau fédéral du plan 52 50 49,02 % 102 99 + 3 %
Sous-total 2 OIP 3.150 1.420 31  % 4.570 4.616      –
Ofﬁ ce de sécurité sociale d’outre-mer 124 29 18,95 % 153 153 0
Fonds des accidents du travail 190 60 24,00 % 250 260 − 3,8 %
Fonds des maladies professionnelles 222 54 19,57 % 276 284 − 2,8 %Caisse de secours et de prévoyance 
en faveur des marins15 2 11,76 % 17 16 + 6,2 %
Caisse auxiliaire de paiement des 
allocations de chômage386 290 42,90 % 676 611 + 10,2 %
Caisse auxiliaire d’assurance
maladie-invalidité218 88 28,76 % 306 306 0
Pool des marins de la marine 
marchande6 0 0,00 % 6 6 0
O
fﬁ ce national d’allocations familiales 
pour travailleurs salariés764 189 19,83 % 953 933 + 2,1 %
Ofﬁ ce national de sécurité sociale 1.340 191 12,48 % 1.531 1.518 + 0,9 %
Ofﬁ ce national de sécurité sociale 
des administrations provinciales et locales242 114 32,02 % 356 349 + 2 %
Institut national d’assurances sociales 
pour travailleurs indépendants587 188 24,26 % 775 787 − 1,5 %
Institut national d’assurances
maladie-invalidité1.112 222 16,64 % 1.334 1.318 + 1,2 %
Ofﬁ ce national des vacances annuelles 234 81 25,71 % 315 333 − 5,4 %
Ofﬁ ce national de l’emploi 2.872 2.355 45,05 % 5.227 5.308 − 1,5 %
Ofﬁ ce national des pensions 1713 440 20,44 % 2.153 2.196 − 2 %
Banque-Carrefour de la sécurité 
sociale25 4 13,79 % 29 25 + 16 %
Sous-total 3 IPSS 10.050 4.307 30  % 14.357 14.403 – 788 166e Boek van het RekenhofFederaal openbaar ambt Human resources
6 Het Penitentiair Onderzoeks- en Klinisch Observatiecentrum is niet operationeel; de enkele perso-
neelsleden die via een arbeidsovereenkomst in dienst zijn genomen, zijn opgenomen in de personeels-formatie van verschillende gevangenissen ( Vr. en Antw . Senaat, vraag nr. 3-1523 van 7 oktober 2004 
van M. Van Hauthem).Diensten Statutairen 
30 juni 
tuelen 
30 juni 
tage 
contrac-
tuelen 
30 juni 
30 juni 
30 juni 
(in %)
Centrum voor Onderzoek in 
Diergeneeskunde en Agrochemie74 33 30,84 % 107 107 0
Nationale Plantentuin van België 86 68 44,16 % 154 153 + 0,6 %
Criminalistiek en Criminologie71 57 44,53 % 128 132 − 3 %
Penitentiair Onderzoeks- en Klinisch 
Observatiecentrum6n.b. n.b. n.b. n.b. n.b. –
Koninklijk Museum voor het Leger en 
de Krijgsgeschiedenis44 5 10,20 % 49 47 + 4,2 %
Algemeen Rijksarchief en Rijksar chief 
in de Provinciën130 131 50,19 % 261 n.b. –
Aëronomie48 78 61,90 % 126 122 + 3,3 %
Natuurwetenschappen139 224 61,71 % 363 406 − 10,6 %
Koninklijk Instituut voor het Kunst-
patrimonium86 65 43,05 % 151 148 + 2 %
van België82 95 53,67 % 177 187 − 5,3 %
Midden-Afrika100 176 63,77 % 276 279 − 1,1 %
Koninklijke Bibliotheek van België 179 136 43,17 % 315 298 + 5,7 %
Geschiedenis88 247 73,73 % 335 296 + 13,2 %
 Kunsten van België91 168 64,86 % 259 232 + 11,6 %
Koninklijke Sterrenwacht van België 78 79 50,32 % 157 150 + 4,7 %
Wetenschappelijk Instituut voor 
Volksgezondheid172 94 35,34 % 266 297 − 10,4 %
Subtotaal 4
Wetenschappelijke instellingen1468 1656 53 % 3124 2.854 –
Algemeen totaal 62.304 20.924 25 % 83.228 81.695 –
Bron: PData op 30 juni 2008  166e Cahier de la Cour des comptes 789Ressources humaines Fonction publique fédérale
6 Le Centre pénitentiaire de recherche et d’observation clinique n’est pas opérationnel, les quelques 
membres du personnel engagés par contrats de travail ont été intégrés au cadre du personnel de dif-férentes prisons (Sénat, 7 octobre 2004, Questions et réponses, Question n° 3-1523 de M. Van Hauthem). Services Personnel 
au
30 juin 
contrac-
tuel au
30 juin 
tage de 
contrac-
tuels au 
30 juin 
30 juin 
30 juin 
(en %)
Centre d’études et de recherches 
vétérinaires et agrochimiques74 33 30,84 % 107 107 0
Jardin botanique national de Belgique 86 68 44,16 % 154 153 + 0,6 %
Institut national de criminalistique et 
de criminologie71 57 44,53 % 128 132 − 3 %
Centre pénitentiaire de recherche et 
d’observation clinique6n. d. n. d. n. d. n. d. n. d.      –
militaire44 5 10,20 % 49 47 + 4,2 %
Archives générales du Royaume et 
Archives de l’État dans les provinces130 131 50,19 % 261 n. d.      –
Belgique48 78 61,90 % 126 122 + 3,3 %
Institut royal des sciences naturelles 
de Belgique139 224 61,71 % 363 406 − 10,6 %
Institut royal du patrimoine artistique 86 65 43,05 % 151 148 + 2 %
Belgique82 95 53,67 % 177 187 − 5,3 %
Musée royal de l’Afrique centrale 100 176 63,77 % 276 279 − 1,1 %
Bibliothèque royale de Belgique 179 136 43,17 % 315 298 + 5,7 %Musées royaux d’art et d’histoire 88 247 73,73 % 335 296 + 13,2 %
Musée royaux des beaux-arts de 
Belgique91 168 64,86 % 259 232 + 11,6 %
Observatoire royal de Belgique 78 79 50,32 % 157 150 + 4,7 %
Institut scientiﬁ  que de la santé 
publique172 94 35,34 % 266 297 − 10,4 %
Sous-total 4
Établissements scientiﬁ  ques1468 1.656 53  % 3.124 2.854 –
Total général 62.304 20.924 25  % 83.228 81.695 –
Source : Pdata au 30 juin 2008 790 166e Boek van het RekenhofFederaal openbaar ambt Human resources
7 Activiteitenverslag 2008 van de FOD Buitenlandse Zaken, Buitenlandse Handel en Ontwikkelings-
samenwerking. Cijfers op 1 november 2008.
8 Krachtens de wet ter bevordering van de werkgelegenheid van 24 december 1999.Aan deze cijfers dient het personeel van buitenlandse betrekkingen van de FOD Buitenlandse Zaken
7 te worden toegevoegd dat niet vermeld is in PData en dat 
ongeveer 1.950 personen telt (400 statutairen en 1.550 contractuelen die in de meeste gevallen ter plaatse in het buitenland in dienst zijn genomen). 
De contractuelen nemen gemiddeld 25 % in van de betrekkingen van het federaal 
administratief openbaar ambt. Deze verhouding varieert naargelang van de betrok-ken openbare entiteiten. Zo hebben de FOD’s en POD’s 22 % contractueel personeel in dienst, terwijl dat percentage bij de andere entiteiten hoger ligt (30 % voor de OISZ, 31 % voor de ION en 53 % voor de wetenschappelijke instellingen). 
Artikel 4 van de bovenvermelde wet van 22 juli 1993 bepaalt dat slechts in beperkte 
gevallen tot contractuele aanwerving kan worden overgegaan: 
om te voldoen aan uitzonderlijke en tijdelijke behoeften (bv. in de tijd beperkte • 
acties of buitengewone toename van werk);
om hulp- of speciﬁ  eke taken te vervullen vastgelegd door de reglementering • 
(bv. restaurantpersoneel, suppoosten in musea);
om een volledig of gedeeltelijk afwezig personeelslid te vervangen, dat al dan • 
niet in actieve dienst is (bv. wegens ziekte of opdracht);
om taken uit te voeren waarvoor een bijzondere kennis of deskundigheid ver- • 
eist is. 
De PData-gegevens maken het mogelijk de contractuelen volgens die categorieën 
uit te splitsen, althans voor de eerste drie ervan. Een rubriek “andere”, waarvan de inhoud niet is gepreciseerd, vormt de vierde categorie.
Tabel 2 – Verdeling van de contractuelen van het federaal administratief 
 openbaar ambt in categorieën
Categorie Aantal %
Uitzonderlijke en tijdelijke behoeften 3.683 17,6 %Hulp- en speciﬁ  eke taken 2.936 14 %
Vervangingen 5.579 26,7 %
Andere 8.726 41,7 %Totaal 20.924 100 %
Bron: PData op 30 juni 2008
Het Rekenhof merkt op dat meer dan 41 % van de contractuelen van het federaal 
administratief openbaar ambt zijn ondergebracht in de rubriek “andere”. De start-baanovereenkomsten
8 waren op 30 juni 2008 goed voor 858 personen.
Het Rekenhof beveelt de diensten die aan koninklijk besluit nr. 141 zijn onderworpen, 
aan strikter tewerk te gaan bij de verdeling van hun personeel over de verschillende rubrieken van het koninklijk besluit van 4 oktober 2005. De FOD P&O moet ook nauwkeuriger preciseren wat hij in de rubrieken “varia” en “andere” opgenomen wil zien.   166e Cahier de la Cour des comptes 791Ressources humaines Fonction publique fédérale
7 SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur et Coopération au développement, Rapport d’activités 
2008 (chiffres au 1er novembre 2008).
8 En vertu de la loi en vue de la promotion de l’emploi du 24 décembre 1999.À ces chiffres, il y a lieu d’ajouter le personnel des relations extérieures du SPF Affaires étrangères
7 qui n’est pas repris dans Pdata et qui compte environ 1.950 
personnes (400 statutaires et 1.550 contractuels majoritairement engagés sur place à l’étranger).
Les contractuels occupent en moyenne 25 % de l’emploi de la fonction publique admi-
nistrative fédérale. Cette proportion varie en fonction des entités publiques concer-nées. Ainsi, les SPF et SPP occupent 22 % de personnel contractuel, alors que les autres entités présentent des taux d’occupation de personnel sous contrat plus éle-vés (30 % pour les IPSS, 31 % pour les OIP et 53 % pour les établissements scientiﬁ  -
ques). 
L’article 4 de la loi du 22 juillet 1993 précitée prévoit que les engagements contrac-
tuels dans la fonction publique administrative fédérale doivent restés limités aux cas suivants :
pour répondre à des besoins exceptionnels et temporaires (ex. : actions limi- • 
tées dans le temps ou surcroît extraordinaire de travail) ;
pour accomplir des tâches auxiliaires ou spéciﬁ  ques ﬁ  xées par la réglementa- • 
tion (ex. : personnel des restaurants, gardiens de musée) ;
pour remplacer un membre du personnel totalement ou partiellement absent, • 
en activité de service ou non (par exemple, pour maladie ou mission) ;
pour pourvoir à l’exécution de tâches exigeant des connaissances particulières • 
ou une expérience de haut niveau.
Les données Pdata permettent de ventiler les contractuels selon ces catégories, du 
moins pour les trois premières d’entre elles. Une rubrique « autres », dont le contenu n’est pas précisé, fait ofﬁ  ce de quatrième catégorie.
Tableau 2 – Répartition par catégories des contractuels de la fonction 
 publique administrative fédérale
Catégorie Nombre %
Besoins exceptionnels et temporaires 3.683 17,6 %Tâches auxiliaires et spéciﬁ  ques 2.936 14 %
Remplacements 5.579 26,7 %
Autres 8.726 41,7 %Total 20.924 100 %
Source : Pdata au 30 juin 2008
La Cour des comptes relève que plus de 41 % des contractuels de la fonction publi-
que administrative fédérale sont rangés sous la rubrique « autres ». À noter que les conventions de premier emploi
8 représentent 858 personnes au 30 juin 2008. 
La Cour des comptes recommande aux services qui sont soumis à l’arrêté royal 
n° 141 de faire preuve d’une plus grande rigueur dans la répartition de leur personnel entre les différentes rubriques reprises à l’arrêté royal du 4 octobre 2005. Il appar-tient également au SPF P & O de déﬁ  nir plus précisément ce qu’il veut voir ﬁ  gurer 
dans les rubriques résiduelles « divers » et « autres ».  792 166e Boek van het RekenhofFederaal openbaar ambt Human resources
 9 De cijfers lijken niet up-to-date. Zie Rekenhof, 165e Boek, Volume I, p. 687.
10 Ibidem.De volgende tabellen tonen de overige diensten van het federaal openbaar ambt (die 
dus geen deel zijn van het administratief  federaal openbaar ambt).
Tabel 3 – Personeelsbestand van het leger en de Federale Politie
2008 2007
Leger 36.818 38.464Federale Politie
1. Operationeel personeel 10.1782. Logistiek en administratief kader 3.906
Statutair 2.583Contractueel (33,87%) 1.323
3. Totaal 13.784 12.991
De evolutie 2007-2008 is niet berekend omdat de gegevens van verschillende bron-
nen afkomstig zijn, met name:
Voor het leger: • 
Cijfers 2008: aangeleverd door het Ministerie van Landsverdediging op  –
17 juni 2009 omdat de cijfers in Pdata niet betrouwbaar zijn9. 
Cijfers 2007: cijfers op 31 december 2007 vermeld in de beleidsnota van  –
Landsverdediging van juni 2008. 
Voor de Federale Politie: • 
Cijfers 2008: aangeleverd door de Federale Politie.  –
Cijfers 2007: overgenomen uit PData op 30 juni 2007. Die cijfers liggen  –
echter lager dan deze vermeld in de begrotingsdocumenten 200710.   166e Cahier de la Cour des comptes 793Ressources humaines Fonction publique fédérale
 9 Les données ne semblent pas à jour. Voir 165e Cahier, Volume I, p. 686.
10 Ibid.Les tableaux suivants reprennent le reste de l’effectif de la fonction publique fédé-
rale (c.-à-d. le personnel n’appartenant pas à la fonction publique administrative).
Tableau 3 – Effectif des forces armées et de la police fédérale
2008 2007
Forces armées 36.818 38.464Police fédérale
1. Personnel opérationnel 10.1782. Cadre administratif et logistique 3.906
Statutaire 2.583Contractuel (33,87 %) 1.323
3. Total 13.784 12.991
L’évolution de 2007 à 2008 n’a pas été calculée car les données mentionnées 
proviennent de sources différentes, à savoir :
Pour les forces armées : • 
Chiffres 2008 : données au 17 juin 2009 du ministère de la Défense natio- –
nale étant donné le manque de ﬁ  abilité des données de Pdata9 ;
Chiffres 2007 : données au 31 décembre 2007 ﬁ  gurant dans la note  –
d’orientation politique de la Défense de juin 2008. 
Pour la police fédérale : • 
Chiffres 2008 : données de la police fédérale ;  –
Chiffres 2007 : données Pdata au 30 juin 2007. Ces dernières sont cepen- –
dant inférieures à celles mentionnées dans les documents budgétaires 2007
10.  794 166e Boek van het RekenhofFederaal openbaar ambt Human resources
Tabel 4 – Personeelsbestand van de “Overige diensten”
Statutair 
personeel 
op 
30 juni 2008Contractueel 
personeel
op 
30 juni 2008Percentage 
contractuelen 
30 juni 2008 Totaal 
30 juni 
30 juni 
2007/2008
(in %)
Federaal Agentschap 
voor Nucleaire Controle0 112 100 % 112 108 + 3,7 %
Centrale Raad voor het 
Bedrijfsleven43 21 38,18 % 64 127 − 49,6 %
Nationale Arbeidsraad 35 8 18,60 % 43 43 0
Hoge Raad voor 
Zelfstandigen en KMO’s13 4 23,53 % 17 17 0
Nationaal Gedenkteken 
van het Fort van Breendonk10 2 16,17 % 12 11 + 9 %
Federaal Kenniscentrum 
voor de Gezondheidszorg 7 25 78,13 % 32 47 − 31,9 %
voor de Opvang van Asielzoekers2 1.064 99,81 % 1.066 1.061 + 0,4 %
Deze “overige diensten” vallen niet onder de strikte regels van het federaal adminis-
tratief openbaar ambt. Volgens hun organieke wet kunnen zij tot 100 % contractuelen in dienst nemen. 
Het Centrum voor Gelijke Kansen en Racismebestrijding is niet vermeld in deze tabel 
omdat het zijn gegevens niet doorstuurt naar PData.
Tabel 5 – Personeel van de bijzondere korpsen 
Vastbenoemd 
personeel op
30 juni 2008Percentage
contractuelen op
30 juni 2008 
Rechterlijke orde
(magistraten)2.535 98 3,72 %
Rechterlijke orde 
(grifﬁ  es en parketten)6.422 2.735 29,87 %
Bestuur Erediensten 3471 0 0,00 %
Raad van State 409 194 32,17 %
Interdepartementaal Korps 
van de Inspectie van Financiën70 0 0,00 %
Bron: PData 30 juni 2008. De gegevens op 30 juni 2007 waren niet beschikbaar.  166e Cahier de la Cour des comptes 795Ressources humaines Fonction publique fédérale
Tableau 4 – Effectif des « Autres services » 
Personnel 
au
30 juin 2008Personnel 
au
30 juin 2008Pourcentage 
de contrac-
tuels au
30 juin 2008 Total 
au
30 juin 
2008Total 
au
30 juin 
2007/2008
(en %)
nucléaire0 112 100 % 112 108 + 3,7 %
Conseil central de l’éco-
nomie43 21 38,18 % 64 127 − 49,6 %
Conseil national du travail 35 8 18,60 % 43 43 0
Conseil supérieur des 
 indépendants et des PME13 4 23,53 % 17 17 0
Mémorial national du fort 
de Breendonk10 2 16,17 % 12 11 + 9 %
des soins de santé 7 25 78,13 % 32 47 − 31,9 %
Agence fédérale pour 
l’accueil des demandeurs d’asile2 1.064 99,81 % 1.066 1.061 + 0,4 %
Ces « autres services » ne sont pas soumis aux règles strictes prévues pour la fonc-
tion publique administrative fédérale et leur loi organique leur permet d’employer jusqu’à 100 % de contractuels.
Le Centre pour l’égalité des chances et la lutte contre le racisme n’est pas repris 
dans ce tableau parce qu’il n’envoie pas ses données à Pdata. 
Tableau 5 – Effectif des corps spéciaux 
Personnel
déﬁ nitif au
contractuel au
30 juin 2008Pourcentage de 
contractuels au 
30 juin 2008 
Ordre judiciaire (magistrats) 2.535 98 3,72 %
Ordre judiciaire
(greffes et parquets)6.422 2.735 29,87 %
Administration des cultes 3.471 0 0,00 %
Conseil d’État 409 194 32,17 %
Corps interdépartemental 
de l’inspection des ﬁ  nances70 0 0,00 %
Source : Pdata au 30 juin 2008. Les données au 30 juin 2007 n’étaient pas disponibles. 796 166e Boek van het RekenhofFederaal openbaar ambt Human resources
11 Koninklijk besluit van 2 oktober 2002 betreffende de aanduiding en de uitoefening van de staffuncties 
in de federale overheidsdiensten en de programmatorische federale overheidsdiensten (in hoofdzaak de directeurs van de stafdiensten P&O, Budget en ICT); 
Koninklijk besluit van 29 oktober 2001 betreffende de aanduiding en de uitoefening van de manage-
mentfuncties in de federale overheidsdiensten en de programmatorische federale overheidsdiensten;
Koninklijk besluit van 22 januari 2003 betreffende de aanduiding en de uitoefening van de manage-
mentfuncties in de wetenschappelijke instellingen van de Staat en dat diverse wijzigingen aanbrengt in de personeelsstatuten van de wetenschappelijke instellingen van de Staat;
Koninklijk besluit van 13 maart 2003 betreffende het statuut van de managementfuncties van adminis-
trateur-generaal en adjunct administrateur-generaal in de openbare instellingen van sociale zekerheid.
12 Rekenhof, “Human resources van het federaal openbaar ambt”, 164e Boek, Volume I, p. 618-631.
13 Parl. St.  Kamer, DOC 52 1529/017: Algemene beleidsnota van de minister van Ambtenarenzaken en 
Overheidsbedrijven van 5 november 2008, p. 12.3.2 Niveau van betrekking
De betrekkingen in de overheidssector zijn hiërarchisch gestructureerd op basis van 
de opleidings- en competentieniveaus die worden geëist bij de indiensttreding. 
De staf- en managementfuncties die een grote autonomie vergen en belangrijke 
verantwoordelijkheden omvatten, worden uitgeoefend binnen een tijdelijk mandaat van zes jaar
11. Op 30 juni 2008 waren er in het federaal openbaar ambt 153 ambte-
naren met een mandaat. 
Voor het overige is de hiërarchische structuur van de rijksambtenaren opgebouwd 
rond vier functieniveaus:
niveau A voor de studie, coördinatie, conceptie en voorbereiding van regle- • 
mentaire teksten (universitair diploma vereist);
niveau B voor de specialisatietaken (graduaatsdiploma vereist); • 
niveau C voor de logistieke taken of de gewone controleactiviteiten (diploma • 
van het hoger secundair onderwijs vereist);
niveau D voor de gewone taken (geen enkel diploma vereist). • 
Tabel 6 – Personeelsbestand van het federaal openbaar ambt per niveau 
 (federaal administratief openbaar ambt en “overige diensten”)
 Niveau A Niveau B Niveau C Niveau D Totaal
Statutairen 14.989 17,72 % 13.227 15,64 % 19.145 22,64 % 15.053 17,80 % 62.414 73,80 %
Contractuelen 3.144 3,72 % 2.315 2,74 % 6.553 7,75 % 10.148 12,00 % 22.160 26,20 %
Totaal 18.133 21,44  % 15.542 18,38  % 25.698 30,39  % 25.201 29,80  % 84.574 100,00  %
Meer dan 60 % van het personeel van het federaal openbaar ambt, de bijzondere 
korpsen niet meegerekend, werkt in de twee niveaus met de minste kwaliﬁ  catiever-
eisten. In die niveaus werkt meer dan 75 % van het contractueel personeel. 
Als de toestand van 2008 wordt vergeleken met die van 200612, dan lijken de cijfers 
te bevestigen dat de regering progressief de niveaus met de minste kwaliﬁ  caties wil 
verminderen ten voordele van betrekkingen van niveau A13. De totale cijfers moeten 
echter voorzichtig worden geïnterpreteerd omdat de inhoud van PData in de loop der jaren varieerde. Als men enkel naar de FOD Financiën kijkt, wordt deze tendens bevestigd: de totale daling met 3 % van het aantal personeelsleden houdt een toe-name met 3 % voor niveau A in en een daling van 2,5 % voor niveau B en 5 % voor de niveaus C en D.  166e Cahier de la Cour des comptes 797Ressources humaines Fonction publique fédérale
11 Arrêté royal du 2 octobre 2002 relatif à la désignation et à l’exercice des fonctions d’encadrement dans 
le service public fédéral (essentiellement les directeurs des services d’encadrement P & O, Budget et TIC) ;
Arrêté royal du 29 octobre 2001 relatif à l’exercice des fonctions de management dans les services 
publics fédéraux et les services publics fédéraux de programmation ;
Arrêté royal du 22 janvier 2003 relatif à la désignation et à l’exercice des fonctions de management au 
sein des établissements scientiﬁ  ques de l’État et apportant diverses modiﬁ  cations aux statuts du per-
sonnel des établissements scientiﬁ  ques de l’État ; 
Arrêté royal du 13 mars 2003 ﬁ  xant des fonctions de management d’administrateur général et d’admi-
nistrateur général adjoint des institutions publiques de sécurité sociale.
12 Cour des comptes, « Les ressources humaines de la fonction publique fédérale », 164e Cahier, Volume I, 
p. 618-631. 
13 Doc. parl. , Chambre, 5 novembre 2008, DOC 52 1529/017, Note de politique générale du ministre de 
la Fonction publique et des Entreprises publiques, p. 12.3.2 Niveau de l’emploi 
L’emploi public est structuré de manière hiérarchique en fonction des niveaux de 
formation et de compétences exigés au moment de l’entrée en service.
Les fonctions d’encadrement et de management, qui nécessitent une grande autono-
mie et comportent des responsabilités importantes, sont exercées dans le cadre d’un mandat temporaire de six ans
11. Au 30 juin 2008, la fonction publique fédérale comp-
tait 153 fonctionnaires sous mandat.
Pour le reste, la structure hiérarchique des agents de l’État s’articule autour de qua-
tre niveaux de fonction : 
niveau A pour les travaux d’études, de coordination, de conception et de pré- • 
paration de textes réglementaires (diplôme universitaire requis) ;
niveau B pour les tâches de spécialisation (diplôme de graduat requis) ; • 
niveau C pour les tâches logistiques ou les activités de contrôle simples • 
(diplôme de l’enseignement secondaire supérieur requis) ; 
niveau D pour des tâches simples (aucun diplôme requis). • 
Tableau 6 – Effectif de la fonction publique fédérale par niveaux 
 (fonction publique administrative fédérale et « Autres services »)
Statutaires 14.989 17,72  % 13.227 15,64  % 19.145 22,64  % 15.053 17,80  % 62.414 73,80  %
Contractuels 3.144 3,72  % 2.315 2,74  % 6.553 7,75  % 10.148 12,00  % 22.160 26,20  %
Total 18.133 21,44  % 15.542 18,38  % 25.698 30,39  % 25.201 29,80  % 84.574 100,00  %
Source : Pdata 30 juin 2008
Plus de 60 % du personnel de la fonction publique fédérale, hormis les corps spé-
ciaux, occupent les deux niveaux les moins qualiﬁ  és de la fonction publique. Ces niveaux regroupent plus de 75 % du personnel contractuel.
Si l’on compare la situation de 2008 à celle de 2006
12, on constate que les chiffres 
semblent conﬁ  rmer la volonté du gouvernement de réduire progressivement les niveaux 
les moins qualiﬁ  és au proﬁ  t de l’emploi de niveau A13. Il convient toutefois de rester 
prudent quant à l’interprétation des chiffres globaux en raison des variations du contenu de Pdata au ﬁ  l des années. Si l’on se réfère uniquement au SPF Finances, cette ten-
dance se conﬁ  rme : la diminution globale de 3 % du nombre d’agents se traduit par un 
accroissement de 3 % pour le niveau A et par une diminution pour les autres niveaux de respectivement 2,5 % pour le niveau B et 5 % pour les niveaux C et D.  798 166e Boek van het RekenhofFederaal openbaar ambt Human resources
Tabel 7 – Personeel van de strijdkrachten per niveau 
Ofﬁ cieren 4.690 12,74 %
Onderofﬁ  cieren 16.198 43,99 %
Korporaals en soldaten 15.930 43,27 %
Totaal 36.818 100,00 %
Bron: Ministerie van Landsverdediging (17 juni 2009)
De ofﬁ  cieren en onderofﬁ  cieren vertegenwoordigen meer dan 56 % van het personeel 
van de strijdkrachten.
Tabel 8 – Personeel van de Federale Politie per niveau (operationeel personeel)
Hoofdcommissaris 324 3,18 %Commissaris 1.552 15,25 %Eerstaanwezend inspecteur 3.451 33,91 %Inspecteur 4.820 47,36 %
Politieagent 31 0,30 %
Totaal 10.178 100,00  %
Bron: Federale Politie op 30 juni 2008
Tabel 9 – Personeel van de Federale Politie per niveau (administratief en logistiek personeel)
Niveau A Niveau B Niveau C Niveau D Totaal
Statutairen 445 11,39 % 565 14,46 % 905 23,17 % 668 17,10 % 2583 66,13 %
Contractuelen 152 3,89 % 206 5,27 % 210 5,38 % 755 19,33 % 1323 33,87 %
Totaal 597 15,28 % 771 19,74 % 1115 28,55 % 1423 36,43 % 3906 100,00 %
4 Leeftijdspiramide van het federaal administratief openbaar ambt 
De verdeling van de betrekkingen in het federaal administratief openbaar ambt 
volgens leeftijd wordt geïllustreerd door de volgende drie piramides.  166e Cahier de la Cour des comptes 799Ressources humaines Fonction publique fédérale
Tableau 7 – Effectif des forces armées par niveaux
Ofﬁ ciers 4.690 12,74 %
Sous-ofﬁ  ciers 16.198 43,99 %
Caporaux et soldats 15.930 43,27 %
Total 36.818 100,00 %
Source : Ministère de la Défense nationale (17 juin 2009)
Les ofﬁ  ciers et sous-ofﬁ  ciers représentent plus de 56 % des effectifs des forces 
armées.
Tableau 8 – Effectif de la police fédérale par niveaux (personnel opérationnel)
Commissaire divisionnaire 324 3,18 %Commissaire 1.552 15,25 %Inspecteur principal 3.451 33,91 %Inspecteur 4.820 47,36 %
Agent de police 31 0,30 %
Total 10.178 100,00  %
Source : Police fédérale (30 juin 2008)
Tableau 9 – Effectif de la police fédérale par niveaux (cadre administratif et logistique)
Niveau A Niveau B Niveau C Niveau D Total
Statutaires 445 11,39 % 565 14,46 % 905 23,17 % 668 17,10 % 2583 66,13 %
Contractuels 152 3,89 % 206 5,27 % 210 5,38 % 755 19,33 % 1323 33,87 %
Total 597 15,28 % 771 19,74 % 1115 28,55 % 1423 36,43 % 3906 100,00 %
4  Pyramide des âges dans la fonction publique administrative 
fédérale 
La répartition de l’emploi dans la fonction publique administrative fédérale selon 
l’âge est illustrée par les trois pyramides suivantes. 800 166e Boek van het RekenhofFederaal openbaar ambt Human resources
Graﬁ ek 1 – Leeftijdspiramide van het volledige personeel 
Bron: graﬁ  ek opgesteld door het Rekenhof op basis van gegevens van PData op 30 juni 2008
Graﬁ ek 2 – Leeftijdspiramide van het statutair personeel
Bron: graﬁ  ek opgesteld door het Rekenhof op basis van gegevens van PData op 30 juni 2008  166e Cahier de la Cour des comptes 801Ressources humaines Fonction publique fédérale
Graphique 1 – Pyramide des âges de l’ensemble du personnel 
Source : Graphique établi par la Cour des comptes à partir des données Pdata (30 juin 2008)
Graphique 2 – Pyramide des âges du personnel statutaire
Source : Graphique établi par la Cour des comptes à partir des données Pdata (30 juin 2008) 802 166e Boek van het RekenhofFederaal openbaar ambt Human resources
14 Rekenhof, 164e Boek, Volume I, p. 630 en 165e Boek, Volume I, p. 697.Graﬁ ek 3 – Leeftijdspiramide van het contractueel personeel
De leeftijdspiramide van het contractueel personeel vertoont een meer evenwichtig 
proﬁ el dan die van het statutair personeel. 
In vergelijking met de cijfers in de vorige twee Boeken14 is zowel het contractuele als 
het statutaire personeel in de leeftijdscategorieën van 26 tot 40 jaar verminderd wegens het lage aanwervingspercentage. Deze categorieën vertegenwoordigden in 2008 22 % van het statutaire personeel (tegenover 23,7 % in 2007 en 24 % in 2006) en 44 % van het contractuele personeel (tegenover 48,2 % in 2006 en 2007).
Parallel daarmee stijgt de categorie vijftigplussers onvermijdelijk omdat de baby-
boomers (geboren tussen 1945 en 1960) in die categorie terechtkomen. Ze ver-tegenwoordigden 39 % van het statutaire personeel in 2006, 41,1 % in 2007 en 47 % in 2008. Ook het contractuele personeel in die leeftijdscategorie stijgt, namelijk 17 % in 2006, 18 % in 2007 en 22 % in 2008.
Het aandeel statutairen dat na zijn zestigste blijft werken, stijgt: het vertegenwoor-
digde minder dan 3 % van de personeel van het federaal administratief openbaar ambt in 2006 en 2007, terwijl het in 2008 meer dan 6 % vertegenwoordigde. 
Tot 2015 zal het federaal administratief openbaar ambt onvermijdelijk worden gecon-
fronteerd met een snelle toename van het aantal pensioneringen. Dat effect zal zich zelfs vroeger laten voelen aangezien de gemiddelde pensioenleeftijd lager ligt dan 65 jaar. Daarom moet elke dienst nu al mechanismen uitwerken om de kennis en deskundigheid over te dragen.   166e Cahier de la Cour des comptes 803Ressources humaines Fonction publique fédérale
14 Cour des comptes, 164e Cahier, Volume I, p. 629 et 165e Cahier, Volume I, p. 696.Graphique 3 – Pyramide des âges du personnel contractuel
Source : Graphique établi par la Cour des comptes à partir des données Pdata (30 juin 2008) 
La pyramide des âges du personnel contractuel présente un proﬁ  l plus équilibré que 
celui du personnel statutaire.
Par rapport aux chiffres exposés dans les deux Cahiers précédents14, les effectifs 
tant contractuels que statutaires repris dans les tranches d’âge de 26 à 40 ans ont diminué en raison du faible taux de recrutement. En 2008, ces tranches d’âges repré-sentent 22 % de l’effectif statutaire (contre 23,7 % en 2007 et 24 % en 2006) et 44 % de l’effectif contractuel (contre 48,2 % en 2006 et 2007). 
Parallèlement, on constate que la catégorie des plus de 50 ans augmente inévitable-
ment en raison de l’arrivée dans cette tranche d’âge des baby boomers  (nés de 1945 
à 1960). Ils représentaient 39 % du personnel statutaire en 2006, 41,1 % en 2007 et 47 % en 2008. Une augmentation du personnel contractuel dans cette tranche d’âge se constate également : 17 % en 2006 ; 18 % en 2007 et 22 % en 2008.
La part de statutaires qui poursuivent leur carrière au-delà de 60 ans est en augmen-
tation : ils représentaient moins de 3 % de l’effectif de la fonction publique adminis-trative fédérale en 2006 et 2007, alors qu’en 2008, leur part s’élève à plus de 6 %.
D’ici à 2015, la fonction publique administrative fédérale sera inévitablement confron-
tée à une augmentation rapide du volume des départs à la retraite et cet effet se fera même sentir plus tôt dans la mesure où l’âge moyen des départs à la retraite est inférieur à 65 ans. Cette circonstance impose de prévoir dès maintenant dans chaque service des mécanismes assurant le transfert des connaissances et de l’expertise. 804 166e Boek van het RekenhofPensioenen Human resources
15 Het jaarbedrag tegen 100 % (m.a.w het niet-geïndexeerde jaarbedrag). 
16 Sommige overheidsdiensten (parastatalen, provincies, gemeenten, OCMW’s, intercommunales…) 
betalen zelf hun pensioenen of laten ze betalen door middel van een sociaal secretariaat. PENSIOENEN  TEN LASTE  VAN DE RIJKSBEGROTING
De totale pensioenlast van de overheidssector bedroeg in 2008 9,4 miljard euro, een reële stijging van 3,06 % (d.w.z. buiten inﬂ  atie) tegenover 2007. De pensioenen van de gemeenschappen en gewesten, inclusief het onderwijs, omvatten met 4,9 miljard euro ruim de helft daarvan. Voor de federale overheidsdiensten bedroeg de reële stijging 1,58 %. De zwaarste pensioenpost op federaal bestuursniveau blijft ook in 2008 die van de militaire pensioenen (leger + ex-Rijkswacht): 1,2 miljard euro op een totaalbedrag van 3,7 miljard euro (33,6 %).
1 Pensioendienst voor de Overheidssector (PDOS)
De Pensioendienst voor de Overheidssector (PDOS) is een openbare instelling die 
het recht op de meeste rust- en overlevingspensioenen van de overheidssector vast-stelt en die pensioenen berekent
15, beheert en opvolgt. De PDOS geeft ook de 
instructies tot betaling voor de meeste pensioenen die hij beheert. Het netto maand-bedrag (verkregen na indexatie en inhouding van sociale en ﬁ  scale lasten) wordt in 
de regel
16 berekend en betaald door de Centrale Dienst der Vaste Uitgaven (CDVU), 
een dienst van de Thesaurie van de FOD Financiën.
2 Pensioenen beheerd door de PDOS
2.1 Pensioenen ten laste van de Schatkist 2.1.1 Financiering met algemene ontvangsten
De PDOS beheert de pensioenen van de statutaire of daarmee gelijkgestelde perso-neelsleden van: 
de federale en regionale parlementen; • 
de magistratuur; • 
sommige bijzondere korpsen (Grondwettelijk Hof, Raad van State, Reken- • 
hof…);
de federale en programmatorische overheidsdiensten (FOD’s en POD’s); • 
de federale instellingen van openbaar nut; • 
het leger; • 
de vroegere Rijkswacht; • 
de departementen en instellingen van openbaar nut van de gemeenschappen • 
en gewesten;
het gemeenschapsonderwijs en het vroegere rijksonderwijs; • 
het gesubsidieerd ofﬁ  cieel (gemeentelijk en provinciaal) onderwijs; • 
het gesubsidieerd vrij onderwijs; • 
de autonome overheidsbedrijven (De Post, Belgacom, ex-BIAC, Belgocontrol, • 
Dienst voor de Scheepvaart…).   166e Cahier de la Cour des comptes 805Ressources humaines Pensions
15 Le montant annuel à 100 % (en d’autres termes, le montant annuel non indexé).
16 Certains services publics (parastataux, provinces, communes, CPAS, intercommunales,…) assurent 
eux-mêmes le paiement de leurs pensions ou le conﬁ  ent à un secrétariat social.PENSIONS  À CHARGE  DU BUDGET  DE L’ÉTAT 
En 2008, la charge totale des pensions publiques atteignait 9,4 milliards d’euros, 
soit une augmentation réelle (c.-à-d. hors inﬂ  ation) de 3,06 % par rapport à 2007. Les pensions des communautés et des régions – enseignement compris – en consti-tuent un peu plus de la moitié (4,9 milliards d’euros). Pour les pensions des servi-ces publics fédéraux, l’augmentation réelle s’élève à 1,58 %. Le poste de pensions le plus lourd au niveau fédéral reste, en 2008 également, celui des pensions militai-res (armée et ancienne gendarmerie) : 1,2 milliard d’euros sur un montant total de 3,7 milliards (33,6 %).
1 Service des pensions du secteur public (SdPSP)
Le Service des pensions du secteur public (SdPSP) est un organisme public qui éta-
blit le droit à la plupart des pensions de retraite et de survie du secteur public, en calcule le montant
15 et en assure la gestion et le suivi. Le SdPSP donne aussi les 
instructions de paiement pour la plupart des pensions qu’il gère. Le calcul et le paie-ment du montant mensuel net (obtenu après indexation et retenue des charges sociales et ﬁ  scales) ressortissent, en règle générale
16, à la compétence du Service 
central des dépenses ﬁ  xes (SCDF), un service de la Trésorerie du SPF Finances.
2 Pensions gérées par le SdPSP
2.1 Pensions à la charge du Trésor public2.1.1 Financement sur les recettes générales
Le SdPSP assure l’administration des pensions des membres du personnel statutai-res ou assimilés des entités suivantes : 
parlements fédéral et régionaux ; • 
magistrature ; • 
certains corps spéciaux (Cour constitutionnelle, Conseil d’État, Cour des • 
comptes,…) ;
services publics fédéraux et de programmation (SPF et SPP) ; • 
organismes fédéraux d’intérêt public ; • 
armée ; • 
ancienne gendarmerie ; • 
départements et organismes d’intérêt public des communautés et des • 
régions ;
enseignement communautaire et ancien enseignement de l’État ; • 
enseignement ofﬁ  ciel (communal et provincial) subventionné ; • 
enseignement libre subventionné ; • 
entreprises publiques autonomes (La Poste, Belgacom, Biac, Belgocontrol, • 
Ofﬁ ce de la navigation,…). 806 166e Boek van het RekenhofPensioenen Human resources
17 Zoals bv de provincie Waals-Brabant, het Universitair Ziekenhuis Gent… 2.1.2 Financiering met toegewezen ontvangsten
De rustpensioenen  van statutaire personeelsleden van de federale, gewestelijke of 
communautaire instellingen aangesloten bij het pensioenregime van de wet van 28 april 1958 (“Pool der Parastatalen”) worden betaald met bijdragen die overeen-stemmen met een percentage van de maandwedden van het personeel in vast dienst-verband. 
De overlevingspensioenen  van rechthebbenden uit de personeelscategorieën in 
punt 2.1.1 en punt 2.1.2 worden geﬁ  nancierd met de verplichte bijdrage van 7,50 % 
op de brutowedden van het statutaire personeel. Het overschot van die opbrengst is bestemd voor betaling van de rustpensioenen van gewezen personeelsleden van de openbare sector.
2.2 Pensioenen ten laste van fondsen buiten de Schatkist 
Sommige pensioenen die de PDOS beheert, vallen ten laste van fondsen buiten de 
Schatkist: 
de rust- en overlevingspensioenen van personeelsleden en hun rechthebben- • 
den van de lokale besturen (gemeenten, OCMW’s, intercommunales) aange-sloten bij het pensioenstelsel van de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale en Plaatselijke Overheden (RSZPPO);
de rust en –overlevingspensioenen van de personeelsleden en hun rechtheb- • 
benden van de geïntegreerde politie (federaal en lokaal) ten laste van het Fonds voor de Pensioenen van de Personeelsleden van de Geïntegreerde Politie (FPGP).
Deze pensioenen worden vastgesteld op grond van een regelgeving die volledig of 
grotendeels aansluit bij het pensioenstelsel van de federale ambtenaren. 
2.3 Pensioenen buiten de bevoegdheid van de PDOS
De PDOS is niet bevoegd voor de pensioenen van sommige onderdelen van de open-
bare sector, zoals: 
de Nationale Maatschappij van de Belgische Spoorwegen (NMBS). Sinds • 
1 januari 2007 worden deze pensioenen gedragen door de Schatkist. De NMBS-Holding voert wel het administratieve, boekhoudkundige en betalings-verkeer, onder controle van de PDOS;
instellingen van openbaar nut die niet aangesloten zijn bij de regeling van de • 
wet van 28 april 1958 maar een eigen pensioenregime hebben (Nationale Bank, VRT, TEC…);
provincies, gemeenten, OCMW’s en intercommunales met een eigen pensioen- • 
regeling en een eigen pensioenkas of die hun pensioenen laten beheren door een voorzorgsinstelling;
de parlementsleden. • 
Niettemin beheert de PDOS sommige van deze pensioenen in het kader van een 
overeenkomst met betrokken instellingen of besturen
17. De PDOS treedt hier op als 
een voorzorgsinstelling, zonder zich echter met de ﬁ  nanciering van betreffende pen-
sioenen in te laten.   166e Cahier de la Cour des comptes 807Ressources humaines Pensions
17 Par exemple, la province du Brabant wallon, l’Hôpital universitaire de Gand,…2.1.2 Financement au moyen de recettes affectées
Les pensions de retraite  des membres du personnel statutaires des organismes 
fédéraux, régionaux ou communautaires afﬁ  liés au régime de pensions instauré par 
la loi du 28 avril 1958 (« Pool des parastataux ») sont payées grâce à des cotisations, qui correspondent à un pourcentage des traitements mensuels payés au personnel nommé à titre déﬁ  nitif.
Les pensions de survie  des ayants droit appartenant aux catégories de personnel 
mentionnées aux points 2.1.1 et 2.1.2 sont ﬁ  nancées grâce au produit de la cotisa-
tion obligatoire de 7,50 % prélevée sur les traitements bruts du personnel statutaire. Le reliquat de ce produit est affecté au paiement des pensions de retraite des anciens membres du personnel du secteur public.
2.2 Pensions à la charge de fonds étrangers au Trésor public
Certaines pensions gérées par le SdPSP sont à la charge de fonds ne relevant pas 
du Trésor public : 
pensions de retraite et de survie des membres du personnel et de leurs ayants • 
droit des administrations locales (communes, CPAS, intercommunales) afﬁ  -liées au régime de pensions de l’Ofﬁ  ce national de sécurité sociale des admi-
nistrations provinciales et locales (ONSS-APL) ;
pensions de retraite et de survie des membres du personnel de la police inté- • 
grée (fédérale et locale) et de leurs ayants droit à la charge du fonds des pensions pour les membres du personnel de la police intégrée (FPPI).
Ces pensions sont établies conformément à une réglementation qui correspond 
entièrement ou en grande partie au régime de pension des fonctionnaires fédéraux.
2.3 Pensions ne ressortissant pas à la compétence du SdPSP
Le SdPSP n’est pas compétent pour les pensions de certaines entités du secteur 
public, telles que :
La Société nationale des chemins de fer belges (SNCB). Depuis le 1 • 
er jan-
vier 2007, ces pensions sont à la charge du Trésor public. La SNCB-Holding effectue toutefois les formalités en matière d’administration, de comptabilité et de paiement, sous le contrôle du SdPSP.
Les organismes d’intérêt public non afﬁ  liés au régime de la loi du 28 avril 1958, • 
mais dotés d’un propre régime de pension (Banque nationale, VRT, TEC,…).
Les provinces, communes, CPAS et intercommunales dotés d’un régime et • 
d’une caisse de pension propres ou conﬁ  ant la gestion de leurs pensions à une 
institution de prévoyance.
Les parlementaires. • 
La gestion de certaines de ces pensions est néanmoins assurée par le SdPSP dans 
le cadre d’une convention passée avec les administrations ou les organismes concer-nés
17. Le SdPSP intervient alors comme institution de prévoyance sans s’occuper 
toutefois du ﬁ  nancement de ces pensions. 808 166e Boek van het RekenhofPensioenen Human resources
3 Andere pensioenen die behoren tot de bevoegdheid van de PDOS 
De PDOS is ook bevoegd voor:
de militaire en burgerlijke vergoedingspensioenen en – renten van oorlogs- en • 
vredestijd en de renten gekoppeld aan de nationale orden; 
de arbeidsongevallenrenten van een groot deel van de overheidssector; • 
de begrafenisvergoedingen bij overlijden van gepensioneerde ambtenaren. • 
De vaststelling van het recht van vergoedingspensioenen en -renten van de burger-
lijke oorlogsslachtoffers  is een taak van de Dienst voor Oorlogsslachtoffers van de 
FOD Sociale Zekerheid.
4 Pensioenstatistieken
Onderstaande tabellen en graﬁ  eken geven een overzicht van de pensioenen betaald 
in 2008 en van hun evolutie ten opzichte van 2007. Het cijfermateriaal is ontleend aan de databank van de PDOS.
Tabel 1 – Jaaruitgaven van de rust- en overlevingspensioenen naar bestuursniveau (in miljoen euro)
2007 2008
Rust-
pensioenenOver-
levings-
pensioenenTotaal Rust-
levings-
pensioenenTotaal
Federale overheidsdiensten
Departementen 632,7 225,9 858,6 667,1 229,2 896,3
Speciale korpsen 130,5 37,7 168,1 138,7 38,9 177,6
Autonome overheidsbedrijven 695,3 160,4 855,6 765,8 169,2 935,0
Instellingen van openbaar nut 164,0 41,1 205,1 174,2 42,2 216,4
Erediensten 32,0 0,2 32,2 32,8 0,2 33,0
Leger 784,0 214,9 998,8 815,0 220,8 1.035,8
Geïntegreerde politie 139,5 7,5 147,0 176,0 9,4 185,4
Ex-Rijkswacht 137,0 66,1 203,1 135,3 67,0 202,3
Subtotaal 2.714,9 753,7 3.468,6 2.905,0 776, 8 3.681,8
Departementen 104,8 14,9 119,8 118,5 16,9 135,4
Instellingen van openbaar nut 54,6 6,5 61,1 60,0 7,0 67,0
Gemeenschapsonderwijs 622,2 56,4 678,6 672,0 58,7 730,7
Ofﬁ cieel gesubsidieerd 
onderwijs 300,1 34,0 334,1 324,4 35,1 359,5
Vrij gesubsidieerd onderwijs 1.296,8 72,2 1.369,0 1.415,1 77,4 1.492,5
Subtotaal 2.378,5 184,1 2.562,6 2.590,0 195,1 2.785,1  166e Cahier de la Cour des comptes 809Ressources humaines Pensions
3 Autres pensions relevant de la compétence du SdPSP
Le SdPSP est également compétent pour :
les pensions et rentes militaires et civiles de réparation du temps de guerre et • 
du temps de paix et les rentes attachées aux ordres nationaux ;
les rentes accordées en réparation des accidents du travail d’une grande par- • 
tie du secteur public ;
les indemnités pour frais funéraires allouées suite au décès de fonctionnaires • 
pensionnés.
L’établissement du droit aux pensions et rentes de réparation allouées aux victimes 
civiles de la guerre incombe au service des victimes de la guerre du SPF Sécurité sociale. 
4 Statistiques des pensions
Les tableaux et graphiques ci-après donnent un aperçu des pensions payées en 2008 
et de l’évolution par rapport à 2007. Les chiffres sont extraits de la banque de don-nées du SdPSP.
Tableau 1 – Dépenses annuelles (en millions d’euros) relatives aux pensions de retraite et de survie, 
 réparties par niveau de pouvoir
2007 2008
Pensions 
de retraitePensions 
de survieTotal Pensions 
de survieTotal
Départements 632,7 225,9 858,6 667,1 229,2 896,3
Corps spéciaux 130,5 37,7 168,1 138,7 38,9 177,6
Entreprises publiques autonomes 695,3 160,4 855,6 765,8 169,2 935,0
Organismes d’intérêt public 164,0 41,1 205,1 174,2 42,2 216,4
Cultes 32,0 0,2 32,2 32,8 0,2 33,0
Armée 784,0 214,9 998,8 815,0 220,8 1.035,8
Police intégrée 139,5 7,5 147,0 176,0 9,4 185,4
Ancienne gendarmerie 137,0 66,1 203,1 135,3 67,0 202,3
Sous-total 2.714,9 753,7 3.468,6 2.905,0 776, 8 3.681,8
Communauté ﬂ  amande
Départements 104,8 14,9 119,8 118,5 16,9 135,4
Organismes d’intérêt public 54,6 6,5 61,1 60,0 7,0 67,0
Enseignement communautaire 622,2 56,4 678,6 672,0 58,7 730,7
Enseignement ofﬁ  ciel subven-
tionné300,1 34,0 334,1 324,4 35,1 359,5
Enseignement libre subventionné 1.296,8 72,2 1.369,0 1.415,1 77,4 1.492,5
Sous-total 2.378,5 184,1 2.562,6 2.590,0 195,1 2.785,1 810 166e Boek van het RekenhofPensioenen Human resources
2007 2008
Rust-
levings-
levings-
Franse Gemeenschap
Departementen 29,6 3,8 33,4 33,0 4,0 37,0
Instellingen van openbaar nut 49,4 5,3 54,7 53,5 5,6 59,1
Gemeenschapsonderwijs 513,5 43,9 557,3 551,8 45,9 597,7
onderwijs 513,1 31,8 544,8 555,2 33,5 588,7
Vrij gesubsidieerd onderwijs 626,3 38,2 664,5 686,8 40,4 727,2
Subtotaal 1.731,8 123,0 1.854,8 1.880,3 129,4 2009,7
Duitstalige Gemeenschap
Departementen 0,6 0,02 0,6 0,6 0,01 0,7
Instellingen van openbaar nut 0,1 – 0,1 0,1 – 0,1
Gemeenschapsonderwijs 6,7 0,3 7,0 7,6 0,3 7,9
onderwijs 4,4 0,7 5,1 4,8 0,7 5,5
Vrij gesubsidieerd onderwijs 4,1 0,4 4,5 4,6 0,4 5,0
Subtotaal 15,9 1,4 17,3 17,1 1,4 17,5
Waals Gewest
Departementen 45,2 8,6 53,8 52,1 9,8 61,9
Instellingen van openbaar nut 11,5 2,7 14,2 12,6 3,0 15,6
Subtotaal 56,8 11,3 68,1 64,7 12,8 77,5
Brussels Hoofdstedelijk Gewest 
Departementen 9,0 1,0 10,0 10,5 1,0 11,5
Instellingen van openbaar nut 5,7 0,5 6,2 6,8 0,5 7,3
Subtotaal 14,7 1,4 16,2 17,3 1,5 18,8
Vlaamse lokale besturen 
Gemeenten 185,0 54,6 239,6 203,4 58,6 262,0
OCMW’s 84,7 7,1 91,8 95,3 7,9 103,2
Intercommunales 65,2 16,2 81,3 69,7 16,5 86,2
Subtotaal 334,8 77,9 412,7 368,5 83,0 451,5
Waalse lokale besturen
Gemeenten 104,3 41,0 145,2 112,0 42,0 154,0
OCMW’s 35,7 3,8 39,5 39,3 3,9 43,2
Intercommunales 35,5 6,9 42,4 40,9 7,4 48,3
Subtotaal 175,5 51,6 227,1 192,3 53,3 245,5  166e Cahier de la Cour des comptes 811Ressources humaines Pensions
2007 2008
Pensions 
Départements 29,6 3,8 33,4 33,0 4,0 37,0
Organismes d’intérêt public 49,4 5,3 54,7 53,5 5,6 59,1
Enseignement communautaire 513,5 43,9 557,3 551,8 45,9 597,7
tionné513,1 31,8 544,8 555,2 33,5 588,7
Enseignement libre subventionné 626,3 38,2 664,5 686,8 40,4 727,2
Sous-total 1.731,8 123,0 1.854,8 1.880,3 129,4 2009,7
Départements 0,6 0,02 0,6 0,6 0,01 0,7
Organismes d’intérêt public 0,1 – 0,1 0,1 – 0,1
Enseignement communautaire 6,7 0,3 7,0 7,6 0,3 7,9
tionné4,4 0,7 5,1 4,8 0,7 5,5
Enseignement libre subventionné 4,1 0,4 4,5 4,6 0,4 5,0
Sous-total 15,9 1,4 17,3 17,1 1,4 17,5
Départements 45,2 8,6 53,8 52,1 9,8 61,9
Organismes d’intérêt public 11,5 2,7 14,2 12,6 3,0 15,6
Sous-total 56,8 11,3 68,1 64,7 12,8 77,5
Départements 9,0 1,0 10,0 10,5 1,0 11,5
Organismes d’intérêt public 5,7 0,5 6,2 6,8 0,5 7,3
Sous-total 14,7 1,4 16,2 17,3 1,5 18,8
Administrations locales ﬂ  amandes
Communes 185,0 54,6 239,6 203,4 58,6 262,0
CPAS 84,7 7,1 91,8 95,3 7,9 103,2
Sous-total 334,8 77,9 412,7 368,5 83,0 451,5
Communes 104,3 41,0 145,2 112,0 42,0 154,0
CPAS 35,7 3,8 39,5 39,3 3,9 43,2
Sous-total 175,5 51,6 227,1 192,3 53,3 245,5 812 166e Boek van het RekenhofPensioenen Human resources
18 Bron: FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie. 
19 De evolutie 2007-2008 werd berekend door de bedragen van 2008 terug te brengen naar het prijsni-
veau van 2007, d.i. door rekening te houden met een inﬂ  atie van 4,5 %.2007 2008
Rust-
levings-
levings-
Brusselse lokale besturen 
Gemeenten 70,5 18,5 89,0 78,3 19,9 98,3
OCMW’s 24,4 2,9 27,3 26,3 2,9 29,2
Intercommunales 34,6 2,5 37,1 36,9 2,8 39,7
Subtotaal 129,5 23,9 153,4 141,6 25,6 167,2
Totaal 7.552,6 1.228,2 8.780,8  8.177,3 1.279,3 9.456,6
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van de gegevens van de PDOS
In 2008 steeg de brutopensioenlast over alle bestuursniveaus heen, met 7,7 % tegen-
over 2007. De inﬂ  atie bedroeg 4,5 %18, zodat de reële aangroei van de pensioenuit-
gaven neerkomt op 3,06 %19.
Voor de pensioenen van de federale overheidsdiensten bedraagt de reële stijging 
1,58 %.
Reële stijging in afnemende volgorde voor de andere bestuursniveaus:
Brussels Hoofdstedelijk Gewest: + 11,05 % • 
Waals Gewest: + 8,90 % • 
Vlaamse lokale besturen: + 4,69 % • 
Brusselse lokale besturen: + 4,30 % • 
Vlaamse Gemeenschap: + 4,00% • 
Franse Gemeenschap: + 3,69 % • 
Waalse lokale besturen: + 3,45 % • 
Duitstalige Gemeenschap: − 3,20 % • 
Worden de pensioenuitgaven van alle bestuursniveaus in rekening gebracht, dan is 
de sector onderwijspensioenen de zwaarste uitgavenpost: 4.514,7 miljoen euro (of 47,7 %) op een totaalbedrag van 9.456,6 miljoen euro.  166e Cahier de la Cour des comptes 813Ressources humaines Pensions
18 Source : SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie.
19 L’évolution 2007-2008 a été calculée en ramenant les montants de 2008 au niveau des prix de 2007, 
c’est-à-dire en tenant compte d’un taux d’inﬂ  ation de 4,5 %.2007 2008
Pensions 
Administrations locales bruxelloises
Communes 70,5 18,5 89,0 78,3 19,9 98,3
CPAS 24,4 2,9 27,3 26,3 2,9 29,2
Sous-total 129,5 23,9 153,4 141,6 25,6 167,2
Total 7.552,6 1.228,2 8.780,8  8.177,3 1.279,3 9.456,6
Source : tableau établi par la Cour à partir des données du SdPSP
En 2008, la charge brute des pensions, tous niveaux de pouvoir confondus, a aug-
menté de 7,7 % par rapport à 2007. L’inﬂ  ation s’est élevée à 4,5 %18, de sorte que les 
dépenses en matière de pensions ont connu une augmentation réelle de 3,06 %.
Pour les pensions des services publics fédéraux, l’augmentation réelle s’élève à 
1,58 %.
Pour les autres niveaux de pouvoir, elle se présente comme suit19 (en ordre décrois-
sant) :
Région de Bruxelles-Capitale : + 11,05 % ; • 
Région wallonne : + 8,90 % ; • 
Administrations locales ﬂ  amandes : + 4,69 % ; • 
Administrations locales bruxelloises : + 4,30 % ; • 
Communauté ﬂ  amande : + 4,00 % ; • 
Communauté française : + 3,69 % ; • 
Administrations locales wallonnes : + 3,45 % ; • 
Communauté germanophone : − 3,20 %. • 
Si l’on tient compte des dépenses de pensions exposées à tous les niveaux de pou-
voir, le poste de dépenses le plus lourd est celui de l’enseignement : 4.514,7 mil-lions d’euros sur un montant total de 9.456,6 millions d’euros (47,7 %). 814 166e Boek van het RekenhofPensioenen Human resources
Graﬁ ek 1 – Procentuele verdeling van de pensioenuitgaven (rust en overleving) 
 naar bestuursniveau (2008)
;ZYZgVaZ
dkZg]Z^YhY^ZchiZc
(.
<ZbZZchX]VeeZcZc\ZlZhiZc
ZmXajh^Z[dcYZgl^_h
)DcYZgl^_h
)-Ad`VaZWZhijgZc
.
Bron: graﬁ  ek opgesteld door het Rekenhof op basis van gegevens van 
de PDOS
De belangrijkste pensioenpost op federaal niveau blijft (net zoals in 2007) ook in 
2008 die van de militaire pensioenen (leger + ex-Rijkswacht): 1.238,1 miljoen euro (of 33,6 %) op een totaalbedrag van 3.681,8 miljoen euro.
In de nabije toekomst zullen de militaire pensioenen wellicht nog een groter aandeel 
in de federale pensioenlast innemen. Het KB van 7 januari 2009 tot inwerkingstelling van de artikelen met betrekking tot de pensioenberekening van de wet Gemengd Loopbaanconcept (GLC) en tot inwerkingstelling van het KB van 14 juni 2007 hou-dende bepalingen betreffende het pensioen en aanpassing van de loopbaan van de militairen van het actief kader, heeft immers met ingang van 1 januari 2009 geleid tot een gunstigere pensioenberekening voor militairen.
Een kort overzicht van de belangrijkste verschillen tegenover de vorige berekenings-
wijze: 
nieuwe leeftijdsgrenzen voor sommige personeelscategorieën; • 
herziening van de studieboniﬁ  caties; • 
loopbaanboniﬁ  catie van twee jaar voor alle graden; • 
nieuwe in aanrekening te nemen referentiewedde (niet langer de laatste • 
activiteitswedde verbonden aan de graad, maar de gemiddelde wedde van de laatste vijf jaren van de loopbaan); 
weddetoelagen die voortaan in aanmerking komen voor de pensioenbereke- • 
ning: commandotoelage voor ofﬁ  cieren, vormingstoelage voor onderofﬁ  cieren 
en meesterschapstoelage voor vrijwilligers; 
nieuwe annuïteit voor de werkelijke diensten gepresteerd met behoud van • 
wedde (1/50
e in plaats van 1/60e), in combinatie met afschafﬁ  ng van het ver-
meerderingspercentage voor verworven graadanciënniteit.  166e Cahier de la Cour des comptes 815Ressources humaines Pensions
Graphique 1 – Répartition, en pourcentage, des dépenses en matière de pensions 
 (de retraite et de survie) en fonction du niveau de pouvoir (2008)
HZgk^XZhejWa^Xh
[YgVjm
(.
G\^dchZiXdbbjcVjih
]dghZchZ^\cZbZci
):chZ^\cZbZci
)-6Yb^c^higVi^dchadXVaZh
.
Source : graphique établi par la Cour à partir des données du SdPSP
En 2008 comme en 2007, le poste de pensions le plus lourd au niveau fédéral reste 
celui des pensions militaires (armée et ancienne gendarmerie) : 1.238,1 millions d’euros sur un montant total de 3.681,8 millions d’euros (33,6 %).
Dans un proche avenir, les pensions militaires représenteront une part probablement 
plus importante encore de la charge des pensions au niveau fédéral. L’arrêté royal du 7 janvier 2009 mettant en vigueur, d’une part, les articles de la loi relative au concept de la carrière mixte (CCM) portant sur le calcul de la pension et, d’autre part, l’arrêté royal du 14 juin 2007 portant des dispositions relatives à la pension et à l’aménagement de la carrière des militaires du cadre actif a en effet entraîné, à partir du 1
er janvier 2009, de profonds changements favorables au niveau de la pen-
sion des militaires.
Les différences essentielles par rapport à l’ancien mode de calcul peuvent se résu-
mer comme suit : 
nouvelles limites d’âge pour certaines catégories de personnel ; • 
révision des boniﬁ  cations pour études ; • 
boniﬁ  cation de carrière de deux ans pour tous les grades ; • 
nouveau traitement de référence à prendre en considération (c’est-à-dire non • 
plus le dernier traitement d’activité lié au grade, mais le traitement moyen des cinq dernières années de la carrière) ; 
suppléments de traitement désormais admissibles pour le calcul de la pension : • 
allocation de commandement pour les ofﬁ  ciers, allocation de formation pour 
les sous-ofﬁ  ciers et allocation de maîtrise pour les volontaires ;
nouvelle annuité pour les services effectifs prestés avec maintien du traite- • 
ment (fraction de 1/50 au lieu de 1/60), combinée à la suppression du pour-centage de majoration pour l’ancienneté de grade acquise. 816 166e Boek van het RekenhofPensioenen Human resources
Tabel 2 – Aantal rust- en overlevingspensioenen ingedeeld naar bestuursniveau en geslacht titularis 
 (1 juli 2008)
Rustpensioenen Overlevingspensioenen
Man Vrouw Totaal Man Vrouw Totaal
Ambtenaren 20.927 7.651 28.578 318 14.560 14.878
Speciale korpsen 2.462 1.066 3.528 63 1.438 1.501
Autonome overheidsbedrijven 29.515 8.038 37.553 308 13.119 13.427
Instellingen van openbaar nut 4.836 2.995 7.831 100 2.902 3.002
Erediensten 2.303 17 2.320 –3 2 32
Leger 31.514 651 32.165 61 16.221 16.282
Geïntegreerde politie 5.902 296 6.198 17 523 540
Ex-Rijkswacht 5.347 8 5.355 16 4.725 4.741
Subtotaal 102.806 20.722 123.528 883 53.520 54.403
Departementen 3.743 932 4.675 33 989 1.022
Instellingen van openbaar nut 1.458 1.388 2.846 40 461 501
Gemeenschapsonderwijs 12.998 14.441 27.439 475 3.694 4.169
Ofﬁ cieel gesubsidieerd onderwijs 7.113 5.584 12.697 201 2.125 2.326
Vrij gesubsidieerd onderwijs 19.594 28.482 48.076 668 3.828 4.496
Subtotaal 44.906 50.827 95.733 1.417 11.097 12.514
Departementen 701 674 1.375 25 280 305
Instellingen van openbaar nut 944 890 1.834 35 286 321
Gemeenschapsonderwijs 8.804 12.722 21.526 331 2.974 3.305
Ofﬁ cieel gesubsidieerd onderwijs 8.184 13.837 22.021 382 2.314 2.696
Vrij gesubsidieerd onderwijs 9.656 14.576 24.232 314 2.205 2.519
Subtotaal 28.289 42.699 70.988 1.087 8.059 9.146
Departementen 12 4 16 –4 4
Instellingen van openbaar nut 2 – 2 –– –
Gemeenschapsonderwijs 134 217 351 42 6 30
Ofﬁ cieel gesubsidieerd onderwijs 77 130 207 43 4 38
Vrij gesubsidieerd onderwijs 96 56 152 12 2 23
Subtotaal 321 407 728 9 86 95
Departementen 1.885 411 2.296 12 697 709
Instellingen van openbaar nut 372 142 514 3 176 179
Subtotaal 2.257 553 2.810 15 873 888  166e Cahier de la Cour des comptes 817Ressources humaines Pensions
Tableau 2 – Nombre de pensions de retraite et de survie ventilé en fonction du niveau de pouvoir et 
 du genre du titulaire (1er juillet 2008)
Pensions de retraite Pensions de survie
Homme Femme Total Homme Femme Total
Fonctionnaires 20.927 7.651 28.578 318 14.560 14.878
Corps spéciaux 2.462 1.066 3.528 63 1.438 1.501
Entreprises publiques autonomes 29.515 8.038 37.553 308 13.119 13.427
Organismes d’intérêt public 4.836 2.995 7.831 100 2.902 3.002
Cultes 2.303 17 2.320 –3 2 32
Armée 31.514 651 32.165 61 16.221 16.282
Police intégrée 5.902 296 6.198 17 523 540
Ancienne gendarmerie 5.347 8 5.355 16 4.725 4.741
Sous-total 102.806 20.722 123.528 883 53.520 54.403
Départements 3.743 932 4.675 33 989 1.022
Organismes d’intérêt public 1.458 1.388 2.846 40 461 501
Enseignement communautaire 12.998 14.441 27.439 475 3.694 4.169
Enseignement ofﬁ  ciel subventionné  7.113 5.584 12.697 201 2.125 2.326
Enseignement libre subventionné 19.594 28.482 48.076 668 3.828 4.496
Sous-total 44.906 50.827 95.733 1.417 11.097 12.514
Départements 701 674 1.375 25 280 305
Organismes d’intérêt public 944 890 1.834 35 286 321
Enseignement communautaire 8.804 12.722 21.526 331 2.974 3.305
Enseignement ofﬁ  ciel subventionné 8.184 13.837 22.021 382 2.314 2.696
Enseignement libre subventionné 9.656 14.576 24.232 314 2.205 2.519
Sous-total 28.289 42.699 70.988 1.087 8.059 9.146
Départements 12 4 16 –4 4
Organismes d’intérêt public 2 – 2 –– –
Enseignement communautaire 134 217 351 42 6 30
Enseignement ofﬁ  ciel subventionné 77 130 207 43 4 38
Enseignement libre subventionné 96 56 152 12 2 23
Sous-total 321 407 728 9 86 95
Départements 1.885 411 2.296 12 697 709
Organismes d’intérêt public 372 142 514 3 176 179
Sous-total 2.257 553 2.810 15 873 888 818 166e Boek van het RekenhofPensioenen Human resources
Departementen 267 140 407 10 53 63
Instellingen van openbaar nut 206 122 328 33 2 35
Subtotaal 473 262 735 13 85 98
Vlaams lokale besturen 
Gemeenten 8.917 2.387 11.304 94 4.145 4.239
OCMW’s 1.572 5.106 6.678 155 712 867
Intercommunales 2.350 798 3.148 27 1.109 1.136
Subtotaal 12.839 8.291 21.130 276 5.966 6.242
Gemeenten 4.713 1.672 6.385 55 3.237 3.292
OCMW’s 775 2.031 2.806 80 550 630
Intercommunales 1.044 774 1.818 34 429 463
Subtotaal 6.532 4.477 11.009 169 4.216 4.385
Gemeenten 2.431 1.210 3.641 47 1.417 1.464
OCMW’s 408 937 1.345 35 191 226
Intercommunales 490 1.170 1.660 36 139 175
Subtotaal 3.329 3.317 6.646 118 1.747 1.865
totaal 201.752 131.555 333.307 3.987 85.649 89.636
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van gegevens van de PDOS
Op 1 juli 2008 waren er 422.943 lopende pensioenen waarvan 333.307 rustpensioe-
nen (78,8 %) en 89.636 overlevingspensioenen (21,2 %). 
In vergelijking met 1 juli 2007 is er een stijging van zowat 3 %: er zijn 12.168 
nieuwe dossiers bijgekomen, waaronder 11.343 rustpensioenen en 825 overlevings-pensioenen.  166e Cahier de la Cour des comptes 819Ressources humaines Pensions
Départements 267 140 407 10 53 63
Organismes d’intérêt public 206 122 328 33 2 35
Sous-total 473 262 735 13 85 98
Administrations locales ﬂ  amandes 
Communes 8.917 2.387 11.304 94 4.145 4.239
CPAS 1.572 5.106 6.678 155 712 867
Sous-total 12.839 8.291 21.130 276 5.966 6.242
Communes 4.713 1.672 6.385 55 3.237 3.292
CPAS 775 2.031 2.806 80 550 630
Sous-total 6.532 4.477 11.009 169 4.216 4.385
Administrations locales bruxelloises 
Communes 2.431 1.210 3.641 47 1.417 1.464
CPAS 408 937 1.345 35 191 226
Sous-total 3.329 3.317 6.646 118 1.747 1.865
Total 201.752 131.555 333.307 3.987 85.649 89.636
Au 1er juillet 2008, le nombre des pensions en cours s’élevait à 422.943, dont 333.307 
pensions de retraite (78,8 %) et 89.636 pensions de survie (21,2 %).
Par rapport au 1er juillet 2007, on constate une augmentation de 3 %. En effet, 12.168 
nouveaux dossiers ont été ouverts, dont 11.343 pour des pensions de retraite et 825 pour des pensions de survie.  820 166e Boek van het RekenhofPensioenen Human resources
20 Dit bedrag is het maximumbedrag (plafond) vermeld in artikel 39, 2e lid, van de wet van 5 augus-
tus 1978.
21 Verhogingscoëfﬁ  ciënt 1,4282 vanaf 30/01/2008 en 1,4568 vanaf 29/05/2008 (bron: FOD Economie, 
KMO, Middenstand en Energie).
22 Zuivere loopbaan: loopbaan uitsluitend in de overheidssector. Gemengde loopbaan: loopbaan in over-
heidssector + privésector. Tabel 3 – Verdeling van het aantal pensioenen naar brutomaandbedrag 
Bruto-
 maandbedrag
(in euro)Rustpensioenen Overlevingspensioenen
1 juli 2007 1 juli 2008 1 juli 2007 1 juli 2008
<500
500 – 999
1.000 – 1.4991.500 – 1.9992.000 – 2.4992.500 – 2.9993.000 – 3.4993.500 – 3.9994.000 – 4.4994.500 – 4.9995.000 – 5.4995.500 – 5.691
2020.99833.31150.50862.46472.85946.37518.778
7.4733.3902.4173.39120.151
31.91748.48160.86871.29856.86323.343
8.4894.8442.7601.5732.72015.194
26.98126.10311.351
5.3972.141
982661
114.713
25.87726.32112.294
5.7832.6001.228
517303
Totaal 321.964 333.307 88.811 89.636
In 2008 verkregen meer titularissen een brutomaandpensioen in de schijven boven 
2.500 euro voor de rustpensioenen en in de schijven boven 1.000 euro voor de over-levingspensioenen. Dit heeft te maken met zowel het toenemende aantal pensioen-titularissen ten gevolge van de vergrijzing als met de indexsprongen in de periode juli 2007 – juni 2008
21.
Zonder onderscheid te maken tussen pensioenen voor enerzijds een zuivere en 
anderzijds een gemengde loopbaan22, bedroeg het gemiddelde brutomaandbedrag 
op 1 juli 2008 van een rustpensioen van de openbare sector 2.030 euro; voor een overlevingspensioen is dit 1.167 euro.
Het gemiddelde brutomaandbedrag van de pensioenen voor een zuivere loopbaan in 
de openbare sector bedraagt 2.275 euro voor de rustpensioenen en 1.417 euro voor de overlevingspensioenen.  166e Cahier de la Cour des comptes 821Ressources humaines Pensions
20 Ce montant est le montant maximal (plafond) tel que mentionné à l’article 39, 2e al., de la loi du 
5 août 1978.
21 Coefﬁ  cient de majoration de 1,4282 à partir du 30 janvier 2008 et de 1,4568 à partir du 29 mai 2008 
(Source : SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie).
22 Carrière pure : carrière accomplie exclusivement dans le secteur public. Carrière mixte : carrière accom-
plie dans le secteur public et dans le secteur privé. Tableau 3 – Répartition du nombre de pensions en fonction du montant mensuel brut 
Montant
mensuel brut
(en euros)Pensions de retraite Pensions de survie
1er juillet 2007 1er juillet 2008 1er juillet 2007 1er juillet 2008
<500
500 – 999
982661
114.713
517303
Total 321.964 333.307 88.811 89.636
En 2008, un plus grand nombre de titulaires ont perçu une pension mensuelle brute 
dont le montant se situe dans les tranches supérieures à 2.500 euros pour les pen-sions de retraite et dans les tranches excédant 1.000 euros pour les pensions de survie. Cette situation s’explique tant par le nombre croissant de titulaires d’une pension à la suite du vieillissement que par les sauts d’index opérés entre juillet 2007 et juin 2008
21.
Au 1er juillet 2008, le montant mensuel brut moyen des pensions accordées indiffé-
remment pour une carrière pure ou une carrière mixte22 s’élève à 2.030 euros pour 
une pension de retraite dans le secteur public. Ce montant est de 1.167 euros pour une pension de survie.
Le montant mensuel brut moyen des pensions accordées pour une carrière pure dans 
le secteur public s’élève à 2.275 euros pour les pensions de retraite et à 1.417 euros pour les pensions de survie. 822 166e Boek van het RekenhofOnderzoeksresultaten Human resources
Tabel 4 – Verdeling van het aantal pensioenen naar leeftijd van de titularis
Leeftijd
titularis op 
31 decemberRustpensioenen Overlevingspensioenen
< 40
40 – 4445 – 4950 – 5455 – 5960 – 6465 – 6970 – 7475 – 7980 – 8485 – 89
≥90587
1.0312.7677.054
16.18872.36267.22457.42445.31331.35815.580
5.076568
987
2.6086.802
16.28475.55468.87960.26046.46232.39017.368
5.145564
575
1.2962.3463.6635.4817.298
11.37517.33118.89113.441
6.550555
502
1.2222.3263.6485.5547.161
11.31216.90318.91815.064
6.471
Op 1 juli 2008 waren 27.249 titularissen van rustpensioenen jonger dan 60 jaar. 
Hieronder vallen personeelsleden:
van wie de pensioenleeftijdgrens onder de 60 jaar ligt (bv. militairen); • 
die hun pensioenrechten kunnen opnemen op een leeftijd onder de 60 jaar • 
(bv. sommige categorieën van het politiepersoneel);
die werden gepensioneerd wegens deﬁ  nitieve lichamelijke ongeschiktheid. • 
Het grootste aantal rustpensioenen werd toegekend in het leeftijdsinterval 60 – 
64 jaar (75.554 of 22,7 %). De meeste overlevingspensioenen vielen in het leeftijds-interval 80 – 84 jaar (18.918 of 21,1%). 
Iets meer dan 11.600 pensioenen werden uitbetaald aan titularissen van 90 jaar of 
ouder.
H
UMANRESOURCESBEHEER  VAN DE DIENST  VREEMDELINGENZAKEN , 
HET COMMISSARIAAT -GENERAAL  VOOR  DE VLUCHTELINGEN  EN 
DE RAAD VOOR  VREEMDELINGENBETWISTINGEN
De taken die verband houden met de erkenning van de hoedanigheid van vluchte-
ling en de toekenning van verblijfsvergunningen aan personen met een buitenlandse nationaliteit worden verzekerd door het personeel van drie federale instanties: de Dienst Vreemdelingenzaken, het Commissariaat-Generaal voor de Vluchtelingen en de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen. Het onderzoek toont aan dat de adminis-tratieve en geldelijke statuten die gelden voor de federale administratie correct wor-den toegepast. Toch werden aanbevelingen geformuleerd met betrekking tot de toegankelijkheid van de verantwoordingsstukken voor de personeelsuitgaven, de interne audit en de afstemming van het personeelsplan en de begroting.  166e Cahier de la Cour des comptes 823Ressources humaines Résultats d’audits
Tableau 4 – Répartition du nombre de pensions en fonction de l’âge du titulaire
Âge du
titulaire au
31 décembrePensions de retraite Pensions de survie
< 40
≥90587
5.076568
987
5.145564
575
6.550555
502
6.471
Au 1er juillet 2008, 27.249 titulaires de pensions de retraite étaient âgés de moins de 
60 ans.
Parmi ceux-ci ﬁ  gurent d’anciens membres du personnel :
dont la limite d’âge est inférieure à 60 ans (par exemple, les militaires) ; • 
qui peuvent faire valoir leurs droits à la pension à un âge inférieur à 60 ans • 
(par exemple, certaines catégories de personnel de police) ;
qui ont été admis à la pension pour cause d’inaptitude physique déﬁ  nitive. • 
Les pensions de retraite les plus nombreuses se trouvent dans la tranche d’âge de 
60 à 64 ans (75.554, soit 22,7 %). Quant aux pensions de survie, elles se trouvent pour la plupart dans la tranche d’âge de 80 à 84 ans (18.918, soit 21,1 %). 
Un peu plus de 11.600 pensions sont versés à des titulaires âgés de 90 ans ou 
plus.
G
ESTION  DES RESSOURCES  HUMAINES  DE L’OFFICE DES ÉTRANGERS , 
DU COMMISSARIAT  GÉNÉRAL  AUX RÉFUGIÉS  ET AUX APATRIDES  ET DU CONSEIL  
DU CONTENTIEUX  DES ÉTRANGERS
Les tâches liées à la reconnaissance de la qualité de réfugié et à l’octroi des auto-
risations de séjour aux personnes de nationalité étrangère sont assurées par le personnel de trois entités fédérales : l’Ofﬁ  ce des étrangers, le Commissariat général aux réfugiés et aux apatrides ainsi que le Conseil du contentieux des étrangers. L’audit réalisé par la Cour montre que les statuts administratif et pécuniaire en vigueur à l’administration fédérale sont appliqués correctement. Des recommanda-tions sont cependant formulées à propos de l’accès aux pièces justiﬁ  catives des dépenses de personnel, de l’audit interne et de l’articulation du plan de personnel et du budget. 824 166e Boek van het RekenhofOnderzoeksresultaten Human resources
1.1 Onderzochte materieIn de loop van het eerste semester 2008 heeft het Rekenhof de wettelijkheid onder-
zocht van de betaling van de lonen en de aanwervingsprocedure van het personeel dat wordt ingezet voor de erkenning van de hoedanigheid van vluchteling en voor de toekenning van verblijfsvergunningen aan personen met een buitenlandse nationali-teit. Deze audit ging de wettelijkheid na van de individuele administratieve beslis-singen, op basis van een steekproef, en onderzocht de planning van de personeels-behoeften.
Het auditdomein omvatte het personeel van de drie administraties die zijn belast met 
de tenuitvoerlegging van de wet van 15 december 1980 betreffende de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen. Het gaat enerzijds om een algemene directie van de FOD Binnenlandse Zaken, namelijk de Dienst Vreemdelingenzaken (DVZ) en anderzijds om twee autonome federale instanties: het Commissariaat-Generaal voor de Vluchtelingen en de Staatlozen (CGVS) en de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen (RVV).
Bondig voorgesteld zijn de opdrachten van deze administraties de volgende.De DVZ staat in voor het beheer van de toegang tot het grondgebied en het verblijf 
van de vreemdelingen in België. Hij neemt de asielaanvragen in ontvangst en oefent beslissingsbevoegdheden uit, meer bepaald wat betreft de opsluiting in een gesloten centrum en de uitvaardiging van een bevel het Belgische grondgebied te verlaten. Hij stelt een dossier op van de asielaanvraag en legt het voor aan het CGVS. De DVZ maakt deel uit van de FOD Binnenlandse Zaken en zijn personeel is verpreid over de centrale diensten van Brussel en de gesloten centra die een groot aantal veiligheids-agenten tellen. Meer dan 75 % van het personeel van de DVZ behoort tot de niveaus C en D.
Het CGVS is een onafhankelijke federale instelling met rechtsbevoegdheid om de 
hoedanigheid van vluchteling te erkennen of te weigeren. Zijn beslissingen kunnen worden aangevochten voor de RVV. Meer dan 68 % van het personeel van het CGVS behoort tot niveau A. 
De RVV is de administratieve rechtbank waarbij beroep kan worden aangetekend 
tegen de individuele beslissingen die werden genomen in uitvoering van de wetten op de toegang tot het grondgebied, het verblijf, de vestiging en de verwijdering van vreemdelingen. Zijn personeelsbestand bestaat voor 60 % uit magistraten en perso-neelsleden van niveau A.
De ﬁ nanciële middelen waarover de drie betrokken administraties beschikken, worden 
opgenomen in sectie 13 van de algemene uitgavenbegroting ingeschreven in de orga-nisatieafdelingen 55 (DVZ), 60 (CGVS) en 64 (RVV). In de begroting 2008 bedragen ze in totaal 89,91 miljoen euro. Op 31 december 2008, stelde de DVZ 1.780 mensen te werk, de CGVS 427 personen en de RVV 200 personen.
De toegepaste normen zijn hoofdzakelijk afkomstig uit het administratief en geldelijk 
statuut van het rijkspersoneel, uit de speciﬁ  eke statutaire bepalingen voor de sector 
die bepaalde elementen regelen in verband met de aanvullende vergoeding bovenop de baremieke wedde en uit het stelsel betreffende de arbeidstijdregeling voor de personeelsleden van de gesloten centra. Het koninklijk besluit van 17 augustus 2007 betreffende de interne-auditactiviteiten binnen sommige diensten van de federale uitvoerende macht werd ook gebruikt als referentienorm.  166e Cahier de la Cour des comptes 825Ressources humaines Résultats d’audits
1 Contexte
1.1 Objet de l’auditAu cours du premier semestre 2008, la Cour des comptes a examiné la légalité du 
paiement des rémunérations et du recrutement du personnel affecté à la reconnais-sance de la qualité de réfugié et à l’octroi des autorisations de séjour aux personnes de nationalité étrangère. Cet audit portait sur la vériﬁ  cation de la légalité de déci-
sions administratives individuelles à partir d’un échantillon de celles-ci et sur l’étude de la programmation des besoins en personnel.
Le champ de l’audit couvrait le personnel des trois administrations chargées de la 
mise en œuvre de la loi du 15 décembre 1980 sur l’accès au territoire, le séjour, l’établissement et l’éloignement des étrangers. Ces administrations sont, d’une part, une direction générale du SPF Intérieur, l’Ofﬁ  ce des étrangers (OE), et, d’autre part, 
deux instances fédérales indépendantes : le Commissariat général aux réfugiés et aux apatrides (CGRA) et le Conseil du contentieux des étrangers (CCE). 
Très schématiquement, les missions de ces administrations sont les suivantes.L’Ofﬁ  ce des étrangers (OE) est chargé de la gestion de l’accès au territoire et du 
séjour des étrangers en Belgique. Il enregistre les demandes d’asile et exerce des compétences de décision, notamment en ce qui concerne la détention dans un centre fermé et la notiﬁ  cation d’un ordre de quitter le territoire. Il constitue un dossier de 
demande d’asile qu’il transmet au CGRA. L’OE fait partie du SPF Intérieur et son personnel se répartit entre les services centraux de Bruxelles et les centres fermés qui comptent un nombre important d’agents de sécurité. Plus de 75 % du personnel de l’OE appartient aux niveaux C et D.
Le CGRA est l’instance fédérale indépendante, dotée d’un pouvoir d’instruction, qui 
reconnaît ou refuse la qualité de réfugié. Ses décisions sont susceptibles de recours devant le CCE. L’effectif du CGRA est composé à plus de 68 % de personnel de niveau A. 
Le CCE est la juridiction administrative auprès de laquelle sont introduits des recours 
contre les décisions individuelles prises en application des lois sur l’accès au terri-toire, le séjour, l’établissement et l’éloignement des étrangers. Son personnel compte 60 % de magistrats et d’agents de niveau A.
Les moyens ﬁ  nanciers mis à la disposition des trois administrations concernées sont 
inscrits à la section 13 du budget général des dépenses, aux divisions organiques 55 (OE), 60 (CGRA) et 64 (CCE). Ils s’élevaient au total, dans le budget 2008, à 89,91 millions d’euros. Au 31 décembre 2008, l’OE occupait 1.780 personnes, le CGRA, 427 personnes et le CCE, 200 personnes.
Les normes appliquées sont essentiellement tirées du statut administratif et pécu-
niaire du personnel de l’État, des dispositions statutaires spéciﬁ  ques au secteur qui 
gouvernent certains éléments de la rémunération complémentaire au traitement barémique, ainsi que du régime d’aménagement du temps de travail, limité au per-sonnel des centres fermés. L’arrêté royal du 17 août 2007 relatif au système de contrôle interne dans certains services du pouvoir exécutif fédéral a également constitué une norme de référence. 826 166e Boek van het RekenhofOnderzoeksresultaten Human resources
Op 17 december 2008 heeft het Rekenhof een voorontwerp van verslag bezorgd aan 
de voorzitster van het directiecomité van de FOD Binnenlandse Zaken, aan de com-missaris-generaal van het CGVS en aan de eerste voorzitter van de RVV. De voor-zitster van het directiecomité van de FOD Binnenlandse Zaken en de eerste voor-zitter van de RVV hebben het Rekenhof hun commentaar toegestuurd bij brieven van respectievelijk 20 en 16 januari 2009.
De minister van het Migratie- en Asielbeleid heeft in een brief van 20 april 2009 
geantwoord op het ontwerpverslag dat het Rekenhof op 4 maart 2009 had toe-gestuurd. De minister sluit zich aan bij de opmerkingen die de voorzitster van het directiecomité van de FOD Binnenlandse Zaken en de eerste voorzitter van de RVV hebben geformuleerd in hun bovenvermelde brieven. De minister van Binnenlandse Zaken heeft niet geantwoord op de conclusies en aanbevelingen van het ontwerp-verslag dat het Rekenhof op 4 maart 2009 had toegestuurd.
2 Betaling van de lonen 
2.1 Organisatie van de procedure De volledige procedure voor de betaling van de lonen is opgebouwd rond twee pij-
lers, namelijk de stafdienst Personeel en Organisatie van de FOD Binnenlandse Zaken (dienst P&O) en de Centrale Dienst der Vaste Uitgaven van de FOD Finan-ciën (CDVU).
De dienst P&O van de FOD Binnenlandse Zaken komt tussen voor de vaststelling 
van de geldelijke rechten van het personeel van de DVZ, aangezien deze een alge-mene directie is van de FOD Binnenlandse Zaken. Hoewel geen wettelijke bepaling daartoe verplicht, doet de dienst hetzelfde voor het personeel van het CGVS en van de RVV. Dat voor die regeling werd gekozen, is een goede praktijk, want een stelsel van administratieve centralisering zorgt voor een meer uniforme toepassing van de administratieve en geldelijke statuten van een personeelsbestand dat verspreid zit over verschillende entiteiten die elk autonomie genieten.
De tussenkomst van de CDVU bij de vereffening van de wedden van de personeels-
leden van de DVZ, het CGVS en de RVV vormt een garantie voor de veiligheid van de betalingsprocedure. De CDVU vereffent alle elementen in de bezoldiging van de personeelsleden, alsook de sectorspeciﬁ  eke toelagen.
Wat de gesloten centra onder het beheer van de DVZ betreft, constateerde het 
Rekenhof dat aan het personeel toelagen werden toegekend voor onregelmatige 
prestaties  voor een totaalbedrag van 1,9 miljoen euro op jaarbasis. Deze toelagen 
vormen een weddecomplement voor het verzekeren van een continue dienstver-lening in de centra door het leveren van nacht- en weekendprestaties. Deze toe-lagen worden toegekend op basis van rechten die door de plaatselijke verantwoor-delijken van de centra worden vastgesteld. 
Sinds 1 oktober 2007 gebruiken alle centra een autonoom elektronisch systeem om 
de prestaties te registreren. De dienst P&O kan echter slechts een beperkte controle uitvoeren op de uurprestaties. De wijze waarop de gegevens door de centra aan de centrale administratie worden doorgegeven bevat te weinig details om na te kunnen gaan of alle bepalingen van de wet van 14 december 2000 tot vaststelling van som-mige aspecten van de organisatie van de arbeidstijd in openbare sector worden toe-gepast, in het bijzonder wat het evenwicht tussen de werk- en rusttijden betreft.  166e Cahier de la Cour des comptes 827Ressources humaines Résultats d’audits
En date du 17 décembre 2008, la Cour des comptes a communiqué à la présidente 
du comité de direction du SPF Intérieur, au commissaire général aux réfugiés et aux apatrides et au premier président du CCE un avant-projet de rapport. Les commen-taires de la présidente du comité de direction du SPF Intérieur et du premier prési-dent du CCE ont été adressés à la Cour par courrier des 20 et 16 janvier 2009.
Par lettre du 20 avril 2009, la ministre de la Politique de migration et d’asile a répondu 
au projet de rapport que la Cour lui avait envoyé le 4 mars 2009. La ministre se rallie notamment aux remarques formulées par la présidente du comité de direction du SPF Intérieur et par le premier président du CCE dans leurs courriers précités. Le ministre de l’Intérieur n’a pas répondu aux conclusions et recommandations du projet de rapport que la Cour lui a envoyé le 4 mars 2009.
2 Paiement des rémunérations
2.1 Organisation du processusL’ensemble du processus de paiement des rémunérations est articulé autour de deux 
piliers : le service d’encadrement Personnel et Organisation du SPF Intérieur (service P & O) et le Service central des dépenses ﬁ  xes du SPF Finances (SCDF).
Le service P & O du SPF Intérieur intervient pour la constatation des droits pécuniai-
res du personnel de l’Ofﬁ  ce des étrangers (OE), étant donné que l’Ofﬁ  ce constitue 
une direction générale du SPF Intérieur. Bien qu’aucune disposition légale ne l’im-pose, le service assure aussi ce rôle pour le personnel du CGRA et du CCE. Ce choix organisationnel constitue une bonne pratique, car un régime de centralisation administrative permet d’assurer une meilleure uniformité dans l’application des sta-tuts administratif et pécuniaire lorsque l’effectif est réparti entre des entités dispo-sant chacune d’une autonomie de gestion.
L’intervention du SCDF dans la liquidation des traitements des agents de l’OE, du 
CGRA et du CCE constitue une garantie de la sécurité du processus de paiement. Le SCDF liquide tous les éléments de la rémunération du personnel, en ce compris les primes spéciﬁ  ques au secteur.
En ce qui concerne les centres fermés gérés par l’OE, la Cour des comptes a constaté 
l’octroi d’allocations pour « prestations irrégulières », accordées au personnel pour un volume annuel total évalué à 1,9 million d’euros. Ces allocations forment un complé-ment de rémunération justiﬁ  é par le service continu nécessaire dans les centres et, 
plus précisément, par les prestations de nuit et durant le week-end. Ces allocations sont octroyées sur la base de droits constatés par les dirigeants locaux des centres. Depuis le 1
er octobre 2007, les prestations des agents sont enregistrées dans tous 
les centres par un système électronique autonome. Le contrôle que le service P & O peut exercer sur ces prestations horaires a toutefois des limites. La présentation des données par les centres à l’administration centrale est insufﬁ  samment détaillée pour 
permettre un contrôle de l’application de toutes les dispositions de la loi du 14 décem-bre 2000 ﬁ  xant certains aspects de l’aménagement du temps de travail dans le sec-
teur public, notamment pour ce qui a trait à l’équilibre entre temps de travail et temps de repos. 828 166e Boek van het RekenhofOnderzoeksresultaten Human resources
De administratie preciseerde dat de nacht- en weekendprestaties vastliggen in een 
speciﬁ  ek voor dat gesloten centrum geldend arbeidsreglement en in een individueel 
uurrooster. Die beide documenten houden rekening met de verplichting die vervat is in de voornoemde wet van 14 december 2000.
Het Rekenhof beveelt aan dat de controle op de procedure van de betaling van de 
lonen, op het ogenblik van de audit nog steeds uitgeoefend door de traditionele hië-rarchische lijn, ook zou worden opgenomen in het actieterrein van de dienst Interne Inspectie van de stafdienst Budget en Beheerscontrole van de FOD Binnenlandse Zaken. Deze aanbeveling is niet ingegeven door de enkele fouten die werden vastge-steld in de toepassing van de statuten maar moet bijdragen aan een betere beheer-sing van het proces.
2.2  Geldelijke rechten van het personeel dat in 2007 is 
aangeworven
Bij de controle van de wettelijkheid van de vastgestelde rechten ten gunste van 
statutaire en contractuele personeelsleden die in dienst werden genomen tussen september en december 2007 is vastgesteld dat de administratieve en geldelijke statuten correct worden toegepast. 
2.3 Toegankelijkheid van de verantwoordingsstukken 
Uit de controle van het Rekenhof is gebleken dat de authentieke verantwoordings-
stukken moeilijk toegankelijk zijn, wat een belemmering betekent voor de doeltref-fendheid van de externe en interne controles op de personeelsuitgaven.
Deze verantwoordingsstukken zijn aktes in verband met in de statuten voorziene 
gebeurtenissen, zoals verlof of competentiemaatregelen, die zich kunnen voordoen tijdens de loopbaan van een personeelslid en die een invloed hebben op het maande-lijkse bedrag van de bezoldiging. De toegangsmoeilijkheden tot de informatie werden vastgesteld op het vlak van de toekenning van de premie voor competentieontwikke-ling, de toepassing van de vermindering van de bedrijfsvoorhefﬁ  ng wegens gezins-
last, de herziening van de geldelijke anciënniteit van contractuele personeelsleden die lange tijd wegens ziekte afwezig waren en meer algemeen, de toepassing van de regels met betrekking tot verloven en afwezigheden 
Deze moeilijke toegang is te wijten aan een gebrekkige archivering van de authen-
tieke stukken. Het Rekenhof benadrukt dat het belang van dit administratieve aspect van het personeelsbeheer niet zou worden onderschat. De gearchiveerde stukken zijn immers belangrijk voor de vaststelling van de pensioenrechten van de perso-neelsleden, meer bepaald op het moment dat de werkgever alle nuttige gegevens moet doorgeven aan de Pensioendienst voor de Overheidssector (PDOS).
Bovendien, wat de archivering van de beslissingen betreft, mag de verhoogde digita-
lisering met het oog de invoering van e-HR  op het niveau van de federale Staat, de 
uitvoering van een externe controle op de wettelijkheid van de beslissingen van de administratie niet belemmeren. Bij gebrek aan beschikbare authentieke stukken of wettelijke bepalingen rond deze informatisering, zal de controle enkel de waarschijn-lijkheid kunnen evalueren van de gegevens die in de betalingssystemen worden inge-geven en de juridische conformiteit ervan niet meer kunnen waarborgen.
Daarom formuleert het Rekenhof ten aanzien van de FOD Binnenlandse Zaken de 
aanbeveling erover te waken dat de modernisering die is aangevat, geen afbreuk mag doen aan het bijhouden van een uniek dossier , al dan niet in papieren vorm, 
voor elk personeelslid en aan de toegankelijkheid van de verantwoordingsstukken voor de uitgaven.  166e Cahier de la Cour des comptes 829Ressources humaines Résultats d’audits
L’administration a précisé que les prestations de nuit et de week-end sont ﬁ  xées 
dans un règlement de travail s’appliquant spéciﬁ  quement au centre fermé concerné 
ainsi que dans un horaire individuel, ces deux documents tenant compte de l’obliga-tion stipulée dans la loi précitée du 14 décembre 2000.
La Cour recommande que la maîtrise du processus de paiement des rémunérations, 
encore essentiellement assurée par la voie du contrôle hiérarchique au moment de l’audit, soit également intégrée dans le champ des activités du service d’inspection interne du service d’encadrement Budget et Contrôle de la gestion du SPF Intérieur. Cette recommandation n’est pas justiﬁ  ée par les quelques erreurs constatées dans 
l’application des statuts, mais par le souci de contribuer au perfectionnement de la maîtrise des processus. 
2.2 Droits pécuniaires du personnel recruté en 2007
Le contrôle de la légalité des droits constatés en faveur des agents recrutés sous 
statut et sous contrat entre septembre et décembre 2007 permet de conclure à la correcte application des statuts administratif et pécuniaire.
2.3 Accessibilité aux pièces justiﬁ  catives
Le contrôle de la Cour des comptes a révélé un problème d’accessibilité aux pièces 
justiﬁ  catives authentiques qui constitue un handicap pour l’efﬁ  cacité des contrôles 
externe et interne des dépenses de personnel.
Ces pièces justiﬁ  catives authentiﬁ  ent les événements prévus par les statuts, tels 
que les congés ou les mesures de compétence, qui émaillent le parcours profession-nel d’un agent et font varier le montant mensuel de la rémunération. Une difﬁ  culté 
d’accéder à l’information a été constatée dans le cadre de l’octroi de la prime de développement de compétence, de l’application de la réduction du précompte pro-fessionnel pour charge de famille, de la révision de l’ancienneté pécuniaire d’agents contractuels absents pour maladie de longue durée et, plus généralement, de l’appli-cation des règles relatives aux congés et aux absences.
L’origine de cette difﬁ  culté est liée à un archivage déﬁ  cient des pièces authentiques. 
La Cour insiste pour que cet aspect administratif de la gestion des ressources humai-nes ne soit pas négligé. Les pièces archivées revêtent une importance particulière au moment de l’établissement des droits des agents en matière de pension, spéciﬁ  que-
ment lorsque toutes les données utiles doivent être transmises par l’employeur au Service des pensions du secteur public (SdPSP).
En outre, en ce qui concerne l’archivage des décisions, la dématérialisation accrue 
de l’information dans la perspective de la mise en place d’une e-HR  à l’échelle de 
l’État fédéral ne peut pas contrarier l’exercice d’un contrôle externe sur la légalité des décisions prises par l’administration. En l’absence de pièces authentiques dispo-nibles ou de l’adoption de dispositions légales encadrant la dématérialisation, le contrôle en serait réduit à évaluer la vraisemblance des données introduites dans les systèmes de paiement et ne pourrait plus en garantir la conformité juridique. 
C’est pourquoi la Cour des comptes recommande au SPF Intérieur de veiller à ce 
que le travail de modernisation entrepris ne remette pas en cause la tenue d’un « dossier unique » pour chaque agent, sous une forme « papier » ou non, et l’accès aisé aux pièces justiﬁ  catives de la dépense.  830 166e Boek van het RekenhofOnderzoeksresultaten Human resources
23 Rekenhof, Werving en selectie van contractueel personeel – Een onderzoek bij twaalf federale over-
heidsadministraties , verslag voorgelegd aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers, Brussel, janu-
ari 2009, 52 p.In haar antwoord geeft de voorzitster van het directiecomité te kennen dat zij zich bewust is van de risico’s op vergissingen die de electronische archivering, meer bepaald de e-Recruiting, met zich meebrengen. 
3 Aanwerving
3.1 Organisatie van de procedure De aanwervingsprocedure wordt georganiseerd door de dienst P&O van de FOD Bin-
nenlandse Zaken, in samenwerking met Selor. Deze centralisering valt te verklaren door het feit dat het administratieve personeel van het CGVS en van de RVV bestaat uit personen die door de FOD Binnenlandse Zaken zijn aangeworven en vervolgens ter beschikking zijn gesteld, overeenkomstig de bijzondere reglementering voor deze twee onafhankelijke instellingen.
De activiteiten in het kader van de aanwerving zijn conform met de bepalingen van 
het koninklijk besluit van 2 oktober 1937 houdende het statuut van het rijksperso-neel.
In verband met de toepassing van het koninklijk besluit van 25 april 2005 tot vast-
stelling van de voorwaarden voor de indienstneming bij arbeidsovereenkomst beves-tigt de controle de conclusies van een audit die het Rekenhof onlangs uitvoerde binnen de federale administraties
23. 
Die audit heeft aangetoond dat op basis van de onderzochte individuele dossiers niet 
kon worden gesteld dat de door de reglementering ingevoerde hiërarchie van de aanwervingsprocedures, systematisch werd gerespecteerd. Volgens het koninklijk besluit van 25 april 2005 kunnen de diensten slechts terugvallen op de arbeidsmarkt (eventueel via de VDAB of de Forem ) nadat ze de database van Selor hebben 
geraadpleegd en de voorrangsrechten van de laureaten van een wervingsexamen of een vroegere vergelijkende wervingsselectie hebben gerespecteerd. 
Die vaststelling illustreert de problematiek die in het vorige punt aan bod kwam, met 
name deze van de verantwoording van de regelmatigheid van administratieve beslis-singen door gecertiﬁ  ceerde verantwoordingsstukken. In dit geval is het zo dat het gebruik van e-Recruiting ertoe leidt dat in de individuele dossiers geen documenten 
terug te vinden zijn die de regelmatigheid van al die praktijken aantonen.
3.2 Uitvoering van het personeelsplan
De personeelsbehoeften van de drie entiteiten worden opgenomen in één enkel plan 
dat door de dienst P&O van de FOD Binnenlandse Zaken wordt gecoördineerd en dat wordt gekoppeld aan de inschrijving van de begrotingskredieten die aan de ver-schillende administraties werden toegekend in het kader van eenzelfde sectie van de algemene uitgavenbegroting. De functioneel verantwoordelijken van de drie entitei-ten worden nauw betrokken bij de bepaling van de behoeften van hun diensten inzake human resources. 
Het Rekenhof stipt echter aan dat deze functionele organisatie niet overeenstemt 
met de reglementering die stelt dat een speciﬁ  ek personeelsplan wordt opgesteld voor het CGVS.   166e Cahier de la Cour des comptes 831Ressources humaines Résultats d’audits
23 Cour des comptes, Recrutement et sélection de personnel contractuel – examen auprès de douze admi-
nistrations publiques fédérales , rapport transmis à la Chambre des représentants, Bruxelles, janvier 2009, 
50 p. Dans sa réponse, la présidente du comité de direction s’est dit consciente des risques d’erreurs introduits par l’archivage électronique, notamment par le e-Recrui-
ting.
3 Recrutement
3.1 Organisation du processusLe processus de recrutement est assuré par le service P & O du SPF Intérieur en 
partenariat avec Selor. Cette centralisation s’explique par le fait que le personnel administratif employé par le CGRA et le CCE est constitué par des agents recrutés par le SPF Intérieur et, ensuite, mis à disposition, conformément à la réglementation applicable à ces deux entités indépendantes. 
Les opérations de recrutement sont conformes aux prescriptions de l’arrêté royal du 
2 octobre 1937 portant le statut des agents de l’État.
En ce qui concerne l’application de l’arrêté royal du 25 avril 2005 ﬁ  xant les conditions 
d’engagement par contrat de travail, le contrôle a conﬁ  rmé les conclusions d’un audit 
réalisé récemment par la Cour au sein des administrations fédérales
23. 
Cet audit a montré que les dossiers individuels ne permettaient pas d’établir que la 
hiérarchie des procédures de recrutement mise en place par la réglementation avait été systématiquement respectée. Selon l’arrêté royal du 25 avril 2005, les services publics ne peuvent recourir au marché du travail, éventuellement via le Forem ou le VDAB, qu’après avoir consulté la base de données de Selor et respecté les droits de priorité reconnus aux lauréats d’un concours de recrutement ou d’une sélection com-parative antérieure. 
Ce constat illustre la problématique, traitée sous le point précédent, de la justiﬁ  ca-
tion de la régularité des décisions administratives par des pièces justiﬁ  catives certi-
ﬁ ées. En l’espèce, le recours à l’ e-Recruiting  ne permet plus d’alimenter les dossiers 
individuels en documents prouvant le respect de toutes les obligations légales en la matière.
3.2 Exécution du plan de personnel 
Les besoins en personnel des trois entités sont repris dans un plan unique coordonné 
par le service P & O du SPF Intérieur et couplé à l’inscription des crédits budgétaires alloués aux différentes administrations dans le cadre d’une même section du budget général des dépenses. Les responsables fonctionnels des trois entités sont étroite-ment associés à la détermination des besoins de leurs services en termes de res-sources humaines.
La Cour des comptes relève que, formellement, cette organisation fonctionnelle ne 
correspond pas à la réglementation qui prévoit l’établissement d’un plan de person-nel spéciﬁ  que pour le CGRA.  832 166e Boek van het RekenhofOnderzoeksresultaten Human resources
24 Artikel 1-01-3, § 2, van de algemene uitgavenbegroting voor begrotingsjaar 2007.De gegevens die de administratie heeft meegedeeld tijdens de audit hadden betrek-
king op de uitvoering van het personeelsplan 2007, geldig voor de periode van 1 december 2006 tot 1 december 2007. Het personeelsbestand uitgedrukt in VTE op 1 december 2007 (1.486,45 VTE voor de DVZ en 385,37 VTE voor het CGVS) is stabiel gebleven ten opzichte van de situatie op 1 december 2006. Het bereikte nog steeds niet de vooropgestelde cijfers van het personeelsplan dat voorzag in 1.634,55 VTE voor de DVZ en 421,5 VTE voor het CGVS.
De meest opmerkelijke evolutie in 2007 betreft het personeelsbestand van het 
CGVS, waar het aantal statutaire personeelsleden is toegenomen van 101,7 tot 214,34 VTE en het aantal contractuele personeelsleden is gedaald van 267,94 tot 171,03 VTE. Die groei van het statutaire personeelsbestand van het CGVS is con-form de voorrang die binnen het overheidsambt moet worden gegeven aan statutaire aanwervingen.
Het Rekenhof is van oordeel dat de leesbaarheid van de gegevens op twee punten 
moet verbeteren om de uitvoering van de personeelsplannen, in verhouding tot het gebruik van de begrotingskredieten, te kunnen analyseren. 
Enerzijds wordt het principe van de begrotingsspecialiteit uitgehold door budgettaire 
bepalingen van algemene draagwijdte in de jaarlijkse begrotingswetten. Deze bepa-lingen voorzien immers in interdepartementale provisies die het mogelijk maken, meer bepaald wat betreft de bezoldiging van het personeel
24, de basisallocaties voor 
de personeelsuitgaven exclusief onder elkaar te herschikken binnen de diverse pro-gramma’s van elke sectie. 
De administratie heeft op dat vlak bevestigd dat het gebruik van interdepartemen-
tale provisionele kredieten (met name voor de ﬁ  nanciering van bijkomende uitgaven 
die voortvloeien uit de loopbaanhervorming) niet transparant is en dat het beter zou zijn die kredieten onmiddellijk bij de gewone personeelskredieten te voegen.
Anderzijds zouden de gegevens in verband met de uitvoering van het personeelsplan 
moeten worden aangevuld door een bijlage bij de begroting, waarin voor het afgelo-pen dienstjaar de door het personeelsplan geprogrammeerde doelstellingen in ter-men van human resources worden getoetst aan de verwezenlijkingen. Deze toetsing van de doelstellingen aan de verwezenlijkingen zou kunnen worden geïnspireerd op de weergave van de gegevens betreffende het humanresourcesbeheer (in de vorm van een sociale balans ), zoals opgelegd aan bepaalde ondernemingen door hoofd-
stuk IX van de wet van 22 december 1995 houdende maatregelen tot uitvoering van het meerjarenplan voor werkgelegenheid.
In haar antwoord van 20 april 2009 stelt de minister van het migratie- en asielbeleid 
dat de wijze van opstelling van de personeelsplannen is verbeterd door omzendbrief nr. 593 van 28 januari 2009 met als titel “Informatie inzake de personeelsenveloppe 2009, het strategisch personeelsplan 2009-2011 en de eraan verbonden operatio-nele personeelsplannen”.  166e Cahier de la Cour des comptes 833Ressources humaines Résultats d’audits
24 Article 1-01-3, § 2, du budget général des dépenses pour l’année budgétaire 2007.Les données communiquées par l’administration lors de l’audit concernaient l’exécu-
tion du plan de personnel 2007. Le volume de l’effectif exprimé en ETP à la date du 1
er décembre 2007 (1.486,45 ETP pour l’OE et 385,37 ETP pour le CGRA) est resté 
stable par rapport à la situation au 1er décembre 2006. Il n’atteignait toujours pas les 
prévisions du plan de personnel qui prévoyait 1.634,55 ETP pour l’OE et 421,5 ETP pour le CGRA.
L’évolution la plus notable enregistrée au cours de l’année 2007 concerne l’effectif 
du CGRA, au sein duquel le nombre d’agents statutaires est passé de 101,7 à 214,34 et le nombre des agents contractuels de 267,94 à 171,03. Cette augmenta-tion de l’effectif statutaire à disposition du CGRA est conforme à la primauté du principe du recrutement sous statut dans la fonction publique.
La Cour des comptes estime que l’analyse des réalisations des plans de personnel, 
en liaison avec la consommation des crédits budgétaires, impose d’améliorer la lisi-bilité de l’information à deux égards. 
D’une part, la spécialité budgétaire est actuellement affectée par des dispositions de 
portée générale incluses dans les lois annuelles de budget. Ces dispositions pré-voient, en effet, l’existence de provisions interdépartementales et, en ce qui concerne plus particulièrement la rémunération du personnel
24, autorisent la reventilation au 
sein des différents programmes de chaque section, exclusivement entre elles, des allocations de base relatives aux dépenses de personnel. 
L’administration, à cet égard, a conﬁ  rmé que « l’utilisation de crédits provisionnels 
interdépartementaux (notamment pour ﬁ  nancer les dépenses supplémentaires résul-tant de la réforme des carrières) n’est pas transparente »  et qu’il « vaudrait mieux 
ajouter ces crédits immédiatement aux crédits de personnel ordinaires » .
D’autre part, les données relatives à l’exécution du plan de personnel devraient être 
complétées par la présentation, en annexe du budget, d’un document confrontant, pour l’exercice écoulé, les objectifs programmés en termes de gestion des ressour-ces humaines par le plan et les réalisations. Cette confrontation des objectifs et des réalisations pourrait s’inspirer de la présentation des informations relatives à la ges-tion des ressources humaines imposée, sous la forme d’un bilan social, à certaines entreprises par le chapitre IX de la loi du 22 décembre 1995 portant des mesures visant à exécuter le plan pluriannuel pour l’emploi.
En sa réponse du 20 avril 2009, la ministre de la Politique de migration et d’asile fait 
état de l’amélioration du mode de rédaction des plans de personnel par la circulaire n°593 du 28 janvier 2009 intitulée « Information relative à l’enveloppe de personnel 2009, au plan de personnel stratégique 2009-2011 et aux plans de personnel opéra-tionnels y associés ». 834 166e Boek van het RekenhofOnderzoeksresultaten Human resources
25 Zie het inleidend artikel van dit Deel V.
26 Federale Overheidsdienst Binnenlandse Zaken, Algemene Directie van de Dienst Vreemdelingenzaken, 
Activiteitenrapport 2006, p. 18.
27 Federale Overheidsdienst Binnenlandse Zaken, Algemene Directie van de Dienst Vreemdelingenzaken, 
Activiteitenrapport 2003.
28 OESO, Onderzoeken van de OESO over het humanresourcesbeheer in de Belgische overheidsadmi-
nistratie,  verslag, 12 november 2007, 226 p.
29 Parl. St . Kamer, 7 april 2008, DOC 52 0994/004, Verantwoording van de algemene uitgavenbegroting 
voor het begrotingsjaar 2008, p. 328 e.v.3.3 Contractuele tewerkstelling
Het Rekenhof stelt vast dat het percentage contractuelen, dat voor alle diensten 
samen die in de audit werden onderzocht, 49 % bedraagt ten opzichte van het statu-taire personeelsbestand, hoger ligt dan het federale gemiddelde, dat op 25 % wordt geraamd
25. Het laatste activiteitenrapport van de DVZ voor 2006 verklaart deze situ-
atie door het levende en evolutieve  karakter van de opdrachten26. De gegevens die 
in het verslag van 200327 werden gepubliceerd, tonen aan dat er reeds in 2001 een 
belangrijk aandeel contractuele personeelsleden was. 
Het Rekenhof herinnert eraan dat de wet van 22 juli 1993 houdende bepaalde maat-
regelen inzake ambtenarenzaken bepaalt dat de personeelsleden van het federale openbaar ambt worden aangeworven als statutaire personeelsleden en dat een con-tractuele aanwerving slechts bij uitzondering is toegestaan.
Het koninklijk besluit van 1 februari 1993 tot bepaling van de bijkomende of speci-
ﬁ eke opdrachten in de federale overheidsdiensten, de programmatorische overheids-
diensten en de diensten die ervan afhangen, alsook in sommige instellingen van openbaar nut vormt de voornaamste reglementaire basis voor de tewerkstelling van de contractuele personeelsleden door de FOD Binnenlandse Zaken. Dit besluit werd genomen in uitvoering van bovenvermelde wet. De bepalingen van het besluit stipu-leren meer bepaald dat onder bijkomende of speciﬁ  eke opdrachten de opdrachten moeten worden verstaan die niet kunnen worden toevertrouwd aan personeelsleden die ter uitvoering van het vreemdelingenbeleid, belast zijn met de werking van de gesloten centra, noch aan het bijkomend personeel dat nodig is voor de behandeling van de asieldossiers binnen de DVZ, het CGVZ en de voormalige Vaste Beroeps-commissie voor Vluchtelingen.
Vanuit formeel oogpunt merkt het Rekenhof op dat de regelmatigheid van de admi-
nistratieve toestand van de contractuele personeelsleden die bijkomende of speci-ﬁ eke opdrachten uitvoeren bij de RVV kan worden betwist aangezien het koninklijk 
besluit van 1 februari 1993 niet expliciet de RVV beoogt maar de onlangs afge-schafte Beroepscommissie. De voorzitster van het directiecomité heeft geantwoord dat het koninklijk besluit zou worden aangepast. De ministerraad van 27 maart 2009 heeft een ontwerp van koninklijk besluit goedgekeurd dat hieraan tegemoetkomt.
Meer fundamenteel doet het in dienst houden van 1.108 personen voor de uitvoering 
van bijkomende en speciﬁ  eke opdrachten  of de tegemoetkoming aan uitzonderlijke 
en tijdelijke behoeften  binnen een globaal personeelsbestand van 2.406 personeels-
leden vragen rijzen over de werkelijke aard van die opdrachten en over het niveau van het personeelsbestand dat structureel nodig is om de organieke opdrachten te verwezenlijken. Dit probleem dat werd aangekaart in een rapport van de OESO
28, 
krijgt een bijzondere bijklank in een sector die bezig is met het wegwerken van een administratieve achterstand bij het beheer van de asielaanvragen
29 en waarvan paral-
lel daarmee de opdrachten werden geherdeﬁ  nieerd.   166e Cahier de la Cour des comptes 835Ressources humaines Résultats d’audits
25 Voir l’article introductif de cette partie V.
26 Service public fédéral Intérieur, Direction générale de l’ofﬁ  ce des étrangers, Rapport d’activités 2006, 
p. 18.
27 Service public fédéral Intérieur, Direction générale de l’ofﬁ  ce des étrangers, Rapport d’activités 2003.
28 OCDE, Examens de l’OCDE sur la gestion des ressources humaines dans l’administration publique : 
Belgique , rapport, 12 novembre 2007, 226 p.
29 Voir  Doc. parl. , Chambre, 7 avril 2008, DOC 52 0994/004, Justiﬁ  cation du budget général des dépen-
ses pour l’année budgétaire 2008, p. 328 et suiv.3.3 Emploi contractuel
Si l’on envisage l’ensemble des services qui ont fait l’objet de l’audit, on constate 
que la proportion de l’emploi contractuel, évaluée à 49 % par rapport à l’emploi sta-tutaire, reste plus élevée que la moyenne fédérale, estimée à 25 %
25. Le dernier 
rapport d’activités publié par l’OE, pour 2006, lie cette situation à la nature « vivante et évolutive » des missions
26. Les données publiées dans le rapport de 2003 montrent 
l’existence d’une importante proportion d’agents sous contrat déjà en 200127. 
La Cour rappelle que la loi du 22 juillet 1993 portant certaines mesures en matière 
de fonction publique prévoit que les membres du personnel de la fonction publique administrative fédérale sont recrutés en qualité d’agents statutaires et qu’un recru-tement sous contrat n’est autorisé qu’à titre de dérogation.
La base réglementaire à l’occupation des agents contractuels recrutés par le SPF 
Intérieur repose principalement sur l’arrêté royal du 1
er février 1993 déterminant les 
tâches auxiliaires et spéciﬁ  ques dans les services publics fédéraux, les services publics de programmation et autres services qui en dépendent ainsi que dans cer-tains organismes d’intérêt public, pris en exécution de cette loi. Cet arrêté stipule notamment qu’il y a lieu d’entendre par tâches auxiliaires ou spéciﬁ  ques, les tâches 
qui ne peuvent être conﬁ  ées ni au personnel chargé du fonctionnement des centres 
fermés, en exécution de la politique des étrangers, ni au personnel complémentaire nécessaire au traitement des dossiers d’asile actif au sein de l’OE, du CGRA et de la Commission permanente de recours des réfugiés (en vigueur à l’époque).
D’un point de vue formel, la Cour a relevé que la régularité de la situation adminis-
trative des agents contractuels exerçant des tâches auxiliaires ou spéciﬁ  ques au sein 
du CCE est contestable, puisque l’arrêté royal du 1
er février 1993 ne vise pas expli-
citement le CCE, mais bien la Commission permanente récemment supprimée. La présidente du comité de direction a répondu que l’arrêté royal serait modiﬁ  é. Par la 
suite, le conseil des ministres du 27 mars 2009 a approuvé un projet d’arrêté royal visant à combler cette lacune.
Plus fondamentalement, le maintien en service de 1.108 personnes pour la réalisa-
tion de « tâches auxiliaires et spéciﬁ  ques »  ou de « besoins exceptionnels et tempo-
raires »  à l’intérieur d’un effectif global de 2.406 agents amène à s’interroger sur la 
nature réelle de ces tâches et sur le niveau de l’effectif structurellement utile à la réalisation des missions organiques. Ce problème, abordé dans le cadre d’un rapport de l’OCDE
28, trouve une résonance particulière dans ce secteur, attelé à la résorp-
tion d’un arriéré administratif dans la gestion des demandes d’asiles29 et dont, paral-
lèlement, les missions ont été redéﬁ  nies.  836 166e Boek van het RekenhofOnderzoeksresultaten Human resources
In 2007 werden twee vergelijkende examens georganiseerd voor statutaire aan-
wervingen. De drie instellingen hebben zich ertoe verbonden het structureel nood-zakelijke personeelsbestand te bepalen op basis van de opvolging van hun output in termen van het aantal behandelde dossiers. De administratie is echter ook via arbeidsovereenkomsten blijven aanwerven. 
Aanwervingen op basis van een arbeidsovereenkomst kunnen weliswaar in bepaalde 
omstandigheden noodzakelijk zijn, maar het Rekenhof herinnert eraan dat voorrang moet worden gegeven aan statutaire aanwervingen en dat de voorwaarden voor der-gelijke aanwervingen moeten worden nageleefd. 
De voorzitster van het directiecomité onderstreept dat “ de permanente doelstelling 
erin bestaat het aantal statutaire ambtenaren in de asiel- en migratiediensten te verhogen, zoals in de andere diensten van de FOD ” en “ dat inzonderheid speciﬁ  eke 
vergelijkende selecties in 2009 zullen worden georganiseerd voor de niveaus A, B en C ”. De eerste voorzitter van de RVV verklaarde in zijn antwoord van 16 janu-
ari 2009 eveneens dat voorrang wordt gegeven aan statutaire aanwervingen en stelde dat er in de loop van de jaren 2008 en 2009 examens zullen worden georga-niseerd voor personeelsleden van niveau A en niveau C.
4.1 Betaling van de bezoldigingen4.1.1  Zorgen voor centralisering van de elementen van het individuele dossier van 
de personeelsleden
Noch de spreiding van het personeelsbeheer over verschillende diensten, noch de digitalisering van de informatiedragers mogen afbreuk doen aan de noodzaak van het bijhouden van een uniek dossier  voor elk personeelslid. Dit dossier moet een gemak-
kelijke toegang tot de verantwoordingsstukken van de personeelsuitgaven waarbor-gen en bijgevolg ook tot de stukken die betrekking hebben op de toepassing van de vormen van onderbreking of van vermindering van de arbeidstijd of op de toekenning van toelagen, vergoedingen of diverse premies. Een dergelijk dossier moet het niet alleen mogelijk maken voor de interne en de externe controleurs een globaal zicht op de loopbaan van een personeelslid te behouden en het goede beheer te controleren van de interacties tussen de verschillende stappen in de personeelscyclus. Het moet ook beantwoorden aan het principe van de volledigheid en de motivering van de administratieve beslissingen.
Het Rekenhof constateert in dat verband dat geen enkele reglementaire bepaling het 
bijhouden van individuele dossiers of het bestaan van weddeﬁ  ches omkadert.
4.1.2 Personeelsuitgaven opnemen in het activiteitsveld van de interne audit
Het Rekenhof beveelt de FOD Binnenlandse Zaken aan de personeelsuitgaven die via de hiërarchische weg worden gecontroleerd, op te nemen in het activiteitsveld van de dienst Interne Inspectie en in de controles die door zijn stafdienst Begroting en Beheerscontrole worden uitgevoerd.  166e Cahier de la Cour des comptes 837Ressources humaines Résultats d’audits
En 2007, deux concours de recrutement sous statut ont été organisés et les trois 
entités se sont engagées dans un travail de détermination de l’effectif structurelle-ment utile à partir d’un suivi, notamment, du nombre de dossiers traités. Cependant, parallèlement, le recrutement sous contrat de travail a perduré.
Même si des engagements sous contrat de travail peuvent s’avérer nécessaires dans 
certaines circonstances, la Cour tient à rappeler qu’il convient de donner priorité au recrutement statutaire et de respecter les conditions imposées à ce type de recrute-ment.
La présidente du comité de direction de l’OE a souligné que « l’objectif permanent 
est d’augmenter le nombre d’agents statutaires dans les services d’asile et de migration, à l’instar des autres services des SPF »  et que  « des sélections compara-
tives spéciﬁ  ques seront, notamment, organisées en 2009 pour les niveaux A, B et C ». Le premier président du CCE, dans sa réponse du 16 janvier 2009, a déclaré 
également que la priorité est donnée au recrutement statutaire et a fait état de l’or-ganisation d’examens statutaires d’agents de niveau A et de niveau C dans le cou-rant des années 2008 et 2009.
4.1 Paiement des rémunérations4.1.1  Assurer une centralisation des éléments du dossier individuel des membres 
du personnel
La répartition de la gestion du personnel entre différents services et la numérisation des supports de l’information ne peuvent remettre en question la tenue d’un dossier unique pour chaque agent. Ce dossier doit garantir un accès aux pièces justiﬁ  catives 
des dépenses de personnel, y compris celles qui concernent l’application des formes d’interruption ou de réduction du temps de travail ou l’octroi d’allocations, indemni-tés ou primes diverses. Un tel dossier doit permettre aux contrôleurs interne et externe de garder une vision globale de la carrière d’un agent et de contrôler la bonne gestion des différentes étapes du cycle du personnel. Il vise aussi à répondre au principe d’exhaustivité et de motivation des décisions administratives.
La Cour des comptes relève à cet égard qu’aucune disposition réglementaire précise 
n’encadre la tenue des dossiers individuels ou l’existence même de la ﬁ  che de traite-
ment. 
4.1.2  Inclure les dépenses de personnel dans le champ des activités de l’audit 
interne
La Cour des comptes invite le SPF Intérieur à inclure les dépenses de personnel, contrôlées par la voie hiérarchique, dans le champ des activités de l’audit interne et des vériﬁ  cations opérées par le service d’inspection interne de son service d’enca-
drement Budget et Contrôle de la gestion. 838 166e Boek van het RekenhofOnderzoeksresultaten Human resources
30 Artikelen 259 tot 300.
31 Het totale aantal van het personeelsbestand strookt dus niet met de gegevens in tabel 4 van het inlei-
dende artikel van dit deel, dat de gegevens uit PData vermeldt.4.2 Aanwervingsprocedure 
4.2.1 Betere afstemming van het personeelsplan en de begroting 
De betrokken begrotingssectie zou een document als bijlage moeten bevatten op basis waarvan een vergelijking kan worden gemaakt, voor het afgelopen begrotings-jaar, van de door het personeelsplan geprogrammeerde doelstellingen in termen van effectieven (onder meer inzake aanwervingen) en kosten, en de realisaties.
4.2.2 Voorkeur geven aan statutaire aanwervingen
Hoewel aanwervingen met een arbeidsovereenkomst in bepaalde omstandigheden noodzakelijk zijn, moet de FOD Binnenlandse Zaken doorgaan met de opgestarte acties om statutair personeel aan te werven, overeenkomstig het principe dat statu-taire aanwervingen voorrang hebben in het openbaar ambt.
H
UMANRESOURCESBEHEER  BIJ HET FEDERAAL  KENNISCENTRUM  VOOR  
DE GEZONDHEIDSZORG  (KCE)
gen geleverd op het vlak van de human resources. Toch is het Rekenhof van oor-deel dat meer transparantie in het personeelsplan aangewezen is en dat de kwaliteit van de personeelsdossiers moet worden verbeterd. Ook werden enkele onregel-matigheden vastgesteld bij de vaststelling van het loon en bij sommige loopbaan-beslissingen.
Voor de experts, die in afwijking van het statutaire wervingsbeginsel bij arbeids-
overeenkomst in dienst kunnen worden genomen, blijkt de groepsverzekering elementen te bevatten waarvoor geen rechtsbasis aanwezig is. Voor arbeidsonge-vallen is de schaderegeling bedongen in de verzekeringsovereenkomst ruimer dan de wettelijke regeling.
1 Context
1.1 InstellingHet Rekenhof heeft in 2008 onderzocht of het humanresourcesbeheer bij het Fede-
raal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg in overeenstemming met de regel-geving gebeurt. 
Het Federaal Kenniscentrum voor de Gezondheidszorg  (KCE ) is een instelling van 
categorie B die werd opgericht door de programmawet (I) van 24 december 2002
30 
om de beleidsmakers bij hun beslissingen inzake het gezondheidsbeleid en de verze-kering geneeskundige verzorging te ondersteunen. Het centrum werd in mei 2003, na benoeming van de leiding, operationeel.
Om zijn opdracht te vervullen beschikte het KCE op het ogenblik van het onderzoek 
over 48 personeelsleden: 3 managers, 34 experts en 11 administratieve of logistieke personeelsleden
31.  166e Cahier de la Cour des comptes 839Ressources humaines Résultats d’audits
30 Articles 259 à 300.
31 Le total de l’effectif 2008 ne correspond pas aux données du tableau 4 de l’article introductif de cette 
partie qui reprend les chiffres de Pdata.4.2 Processus de recrutement 
4.2.1 Assurer une meilleure articulation du plan de personnel et du budget
Il conviendrait de présenter, en annexe du budget, un document permettant de confronter, pour l’exercice écoulé, les objectifs programmés par le plan de personnel, en termes d’effectifs (notamment en matière de recrutements) et de coûts, et leurs réalisations. 
4.2.2 Privilégier le recrutement statutaire
Bien que les engagements sous contrat de travail soient nécessaires dans certaines circonstances, le SPF Intérieur doit poursuivre les actions engagées aﬁ  n de recruter 
du personnel statutaire, conformément à la prééminence du recrutement sous statut dans le droit de la fonction publique.
G
ESTION  DES RESSOURCES  HUMAINES  DU CENTRE  FÉDÉRAL  D’EXPERTISE  DES 
SOINS  DE SANTÉ  (KCE)
en matière de gestion des ressources humaines, la Cour estime que son plan de personnel devrait gagner en transparence et que la qualité des dossiers de son personnel devrait s’améliorer. Certaines irrégularités ont également été constatées au niveau de la ﬁ  xation de la rémunération et de certaines décisions de carrière.
Pour les experts qui, en dérogation au principe de recrutement statutaire, peuvent 
être engagés par contrat de travail, l’assurance de groupe contractée comporte certains éléments dénués de fondement juridique. En ce qui concerne les accidents du travail, le régime d’indemnisation stipulé dans le contrat d’assurance est plus large que le régime légal.
1 Contexte
1.1 OrganismeAu cours de l’année 2008, la Cour des comptes a examiné si la gestion des ressour-
ces humaines du Centre fédéral d’expertise des soins de santé était conforme à la réglementation en vigueur. 
Le Centre fédéral d’expertise des soins de santé est un organisme de catégorie B 
créé par la loi-programme (I) du 24 décembre 2002
30 pour assister les responsables 
politiques dans leurs décisions en matière de soins de santé et d’assurance maladie. Le centre est devenu opérationnel en mai 2003, après la nomination de la direction.
Pour accomplir sa mission, le KCE disposait, au moment de l’audit, d’un effectif de 
48 personnes
31, soit 3 titulaires d’une fonction de management, 34 experts et 
11 membres du personnel administratif ou logistique. 840 166e Boek van het RekenhofOnderzoeksresultaten Human resources
32 Meer bepaald de koninklijk besluiten van 8 januari 1973 tot vaststelling van het statuut van het perso-
neel van sommige instellingen van openbaar nut en houdende bezoldigingsregeling van het personeel van sommige instellingen van openbaar nut.1.2 Juridisch kader
De oprichtingswet van het KCE bepaalt dat de leidinggevende functies via mandaat 
worden ingevuld en dat de experts, in afwijking van de normale statutaire aan werving, 
bij arbeidsovereenkomst in dienst kunnen worden genomen. Deze experts kunnen worden ingezet om de taken opgesomd in artikel 263 van de oprichtingswet uit te voeren: analyses maken ter ondersteuning van het gezondheidsbeleid, anonieme onderzoeksgegevens ter beschikking stellen, wetenschappelijke informatie verzame-len en verspreiden enz.
De rechtspositie van de personeelsleden wordt verder geconcretiseerd in de konink-
lijk besluiten van 20 februari 2003 houdende de aanduiding en de uitoefening van de managementfuncties bij het KCE en van 22 september 2005 houdende het adminis-tratief en geldelijk statuut van het personeel. Dit laatste besluit maakt de gangbare rechtspositieregelingen binnen de openbare instellingen
32 van toepassing op de 
experts en op het ondersteunende personeel, maar bevat tegelijkertijd belangrijke uitzonderingen voor experts, zoals hogere weddeschalen, bijzondere aanwervings-voorwaarden (beschikken over nuttige professionele ervaring en een grote deskun-digheid bewezen door publicaties) en een geldelijke anciënniteitsregeling gebaseerd op die ervaring.
Het onderzoek werd bij brief van 28 februari 2008 aangekondigd bij de algemeen 
directeur van het kenniscentrum en de minister van Sociale Zaken en Volksgezond-heid. 
Het Rekenhof verzamelde zijn onderzoeksgegevens aan de hand van interviews met 
personeelsverantwoordelijken, veriﬁ  catie van personeelsdossiers en van diverse ﬁ nanciële stavingsdocumenten (bv. loonﬁ  ches).
Het voorontwerp van verslag werd op 5 maart 2009 ter commentaar naar de adminis-
tratie verzonden. De administratie bracht geen repliek uit op het voorontwerp. Het ontwerpverslag werd op 24 juni 2009 ter commentaar naar de minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid gestuurd. Die repliceerde op 4 september 2009. Het ant-woord van de minister wordt behandeld in punt 3.
2 Onderzoeksresultaten 
2.1 PersoneelsplanBinnen het KCE vormen de experts een afzonderlijke personeelscategorie. Ze heb-
ben een soepelere aanwervings- en verloningsregelgeving dan de overige perso-neelsleden. Om de toepassing van die uitzonderingsregelgeving op voldoende door-zichtige wijze te organiseren, moet de betrokken personeelscategorie transparant in kaart worden gebracht. Hoewel de personeelsplannen beantwoorden aan de geldende omzendbrieven, drong het Rekenhof erop aan dat de gegevens die op de experts betrekking hebben, in het personeelsplan niet alleen per graad maar ook per experttype worden ingedeeld (bv. expert-geneesheer, expert-economische analyse, expert-socioloog…).  166e Cahier de la Cour des comptes 841Ressources humaines Résultats d’audits
32 Plus précisément les arrêtés royaux du 8 janvier 1973 ﬁ  xant le statut du personnel de certains organis-
mes d’intérêt public et portant statut pécuniaire du personnel de certains organismes d’intérêt public.1.2 Cadre juridique
La loi organique du Centre fédéral d’expertise des soins de santé prévoit que les 
fonctions dirigeantes sont conﬁ  ées par mandat, et qu’en dérogation au principe de 
recrutement statutaire, les experts peuvent être recrutés par contrat. Ces experts peuvent être affectés à l’exécution des tâches énumérées à l’article 263 : réalisation d’analyses en vue de soutenir la politique de santé, mise à disposition de données anonymes, collecte et diffusion d’informations à caractère scientiﬁ  que, etc.
Le statut juridique des membres du personnel est explicité dans l’arrêté royal du 
20 février 2003 relatif à la désignation et à l’exercice des fonctions de management au sein du KCE et dans l’arrêté royal du 22 septembre 2005 portant statut adminis-tratif et pécuniaire du personnel. Ce dernier arrêté rend les statuts juridiques ayant cours dans les organismes publics
32 applicables aux experts et au personnel de sup-
port, tout en prévoyant des exceptions importantes pour les experts, telles que des échelles de traitements supérieures, des conditions de recrutement particulières (posséder l’expérience professionnelle utile et une haute expertise, attestée par des publications) et un régime d’ancienneté pécuniaire basé sur cette expérience.
1.3 Débat contradictoire
L’audit a été annoncé par lettre du 28 février 2008 au directeur général du Centre 
d’expertise des soins de santé et à la ministre des Affaires sociales et de la Santé publique. 
La Cour a recueilli les informations nécessaires à l’audit sur la base d’entretiens 
avec des responsables du personnel, par la vériﬁ  cation de dossiers du personnel et 
le contrôle de divers justiﬁ  catifs ﬁ  nanciers (par exemple, des ﬁ  ches salariales).
L’administration n’a pas réagi à l’avant-projet de rapport qui lui a été envoyé le 
5 mars 2009 pour commentaires. Le projet de rapport a été envoyé le 24 juin 2009 à la ministre des Affaires sociales et de la Santé publique qui a répondu le 4 septem-bre 2009. La réponse de la ministre est traitée au point 3.
2.1 Plan de personnelAu sein du KCE, les experts constituent une catégorie de personnel distincte. Ils 
sont soumis à des règles de recrutement et de rétribution plus souples que celles qui prévalent pour les autres membres du personnel. Aﬁ  n de garantir une transparence 
sufﬁ sante dans l’application de ces exceptions, il s’impose d’établir une cartographie 
claire de cette catégorie du personnel. Même si les plans du personnel sont confor-mes aux circulaires applicables en la matière, la Cour des comptes insiste pour que les données relatives aux experts ﬁ  gurant dans le plan de personnel ne soient pas 
seulement détaillées par grade mais également par type d’expert (par exemple, médecin, économiste de la santé, sociologue de la santé,…). 842 166e Boek van het RekenhofOnderzoeksresultaten Human resources
33 Wet van 3 juli 1967 betreffende de preventie van of de schadevergoeding voor arbeidsongevallen, voor 
ongevallen op de weg naar en van het werk en voor beroepsziekten in de overheidssector.
34 Bericht nr. 6 van de Diensten van de Eerste Minister gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad van 
29 januari 1971.2.2 Groepsverzekering
In 2004 sloot het KCE voor zijn contractuele experts een groepsverzekering  af die 
bestaat uit een aanvullende pensioenverzekering en een aanvullende sociale ver-zekering met de bedoeling de contractuele experts een pensioen aan te bieden dat gelijkwaardig is aan een overheidspensioen. 
De groepsverzekering is niet geschikt om dat doel te realiseren. Ze is immers van 
het type “vaste bijdrage”, dat enkel beoogt de begunstigde een opbrengst van de bijdragen te bieden, zonder dat vooraf het uiteindelijke resultaat kan worden bepaald. 
Verder garandeert de verzekering de contractuele experts een invaliditeitsrente bij 
gehele of gedeeltelijke arbeidsongeschiktheid wegens ongeval in het privéleven. Die rente is evenmin geschikt om contractuelen een zelfde garantie voor een dergelijk inkomensverlies te bieden als statutairen.
De rente moet bovendien worden beschouwd als een element van bezoldiging, dat 
bijgevolg alleen reglementair en niet contractueel kan worden toegekend. Dat geldt ook voor de bijkomende vergoeding voor experts tijdens bevallingsverlof, die even-eens in de aanvullende sociale verzekering werd opgenomen. 
2.3 Arbeidsongevallen
Uit het onderzoek van de verzekeringspolis blijkt dat de dekking tegen inkomens-
verlies ten gevolge van een arbeidsongeval ruimer is dan de wettelijke schaderege-ling, vastgelegd in de wet van 3 juli 1967
33. Dat is in strijd met artikel 16 van die wet, 
waaruit volgt dat de schaderegeling bedongen in een verzekeringsovereenkomst niet ruimer mag zijn dan de wettelijke regeling
34.
2.4 Kwaliteit van de personeelsdossiers
In de personeelsdossiers ontbreken stelselmatig belangrijke documenten zoals het 
afschrift van het diploma, het bewijs van goed zedelijk gedrag en de attesten van vorige werkgevers. Geregeld wordt nagelaten de geldelijke anciënniteit, weddeschaal of graad van het personeelslid vast te leggen. Af en toe bevatten de aanwervings-overeenkomsten een foutief tewerkstellingspercentage of werkrooster. 
De personeelsdossiers zouden de nodige verantwoordings- en stavingsdocumenten 
moeten bevatten. Ook beveelt het Rekenhof aan de geldelijke valorisatie van voor-gaande diensten pas toe te kennen als alle attesten van vorige werkgevers bezorgd zijn. Om anomalieën in arbeidsovereenkomsten te vermijden acht het Rekenhof het raadzaam te werken met een modelovereenkomst waarin wordt verwezen naar de toepasselijke regelgeving.  166e Cahier de la Cour des comptes 843Ressources humaines Résultats d’audits
33 Loi du 3 juillet 1967 sur la prévention ou la réparation des dommages résultant des accidents du tra-
vail, des accidents survenus sur le chemin du travail et des maladies professionnelles dans le secteur public.
34 Avis n° 6 des services du Premier ministre, publié dans le Moniteur belge  du 29 janvier 1971.2.2 Assurance de groupe
En 2004, en vue d’offrir à ces experts contractuels une pension équivalente à celle 
du personnel statutaire, le KCE a contracté une assurance de groupe qui se com-pose d’une assurance pension complémentaire et d’une assurance sociale complé-mentaire. 
Cette assurance de groupe contractée n’est pas adéquate pour atteindre l’objectif 
annoncé. En effet, elle est du type « contribution déﬁ  nie » qui vise uniquement à offrir 
un revenu des cotisations au bénéﬁ  ciaire, sans que le résultat ﬁ  nal puisse être déter-
miné préalablement.
Par ailleurs, l’assurance garantit aux experts contractuels une rente d’invalidité en 
cas d’incapacité de travail complète ou partielle consécutive à un accident survenu dans la vie privée. Cette rente n’est pas non plus de nature à donner au contractuel une garantie semblable à celle offerte au statutaire, en ce qui concerne une telle forme de perte de revenus.
De plus, cette rente doit être considérée comme un élément de la rémunération, qui 
peut uniquement être accordé par la voie d’un règlement et non d’un contrat. Cet argument vaut aussi pour l’indemnité complémentaire que l’assurance complémen-taire prévoit à l’intention des experts en congé de maternité.
2.3 Accidents du travail
L’examen de la police d’assurance révèle que la couverture contre la perte de reve-
nus consécutive à un accident du travail est plus large que le régime d’indemnisation légal prévu par la loi du 3 juillet 1967
33. Cette situation est contraire à l’article 16 de 
cette loi, qui stipule que le régime d’indemnisation octroyé par l’assurance ne peut être plus large que le régime légal
34.
2.4 Qualité des dossiers du personnel
Dans les dossiers du personnel font systématiquement défaut d’importants docu-
ments tels que la copie du diplôme, le certiﬁ  cat de bonne vie et mœurs et les attes-
tations des employeurs précédents. De même, il est régulièrement omis de spéciﬁ  er 
l’ancienneté pécuniaire, l’échelle de traitements ou le grade du membre du person-nel. Occasionnellement, les contrats de recrutement stipulent un pourcentage de prestations ou un horaire erronés.
Les dossiers du personnel devraient contenir les documents justiﬁ  catifs et probants 
nécessaires. La Cour des comptes recommande dès lors de n’accorder la valorisa-tion pécuniaire des services antérieurs que lorsque toutes les attestations des employeurs précédents ont été transmises. Pour prévenir les anomalies dans les contrats de travail, la Cour estime judicieux d’utiliser un contrat type faisant réfé-rence à la réglementation applicable. 844 166e Boek van het RekenhofOnderzoeksresultaten Human resources
35 Artikel 14, §3, van het koninklijk besluit van 29 juni 1973 houdende bezoldigingsregeling van het 
personeel van de federale overheidsdiensten.
36 Met toepassing van artikel 3, §1, 9° van het koninklijk besluit van 8 januari 1973 tot vaststelling van 
het statuut van het personeel van sommige instellingen van openbaar nut. 
37 Artikel 49 van het koninklijk besluit van 19 november 1998.2.5 Werving en selectie
Het onderzoek wijst uit dat het KCE het beginsel van de statutaire indienstneming 
gewoonlijk respecteert. 
Wat de selectie en rekrutering van personeelsleden betreft, concludeert het Rekenhof 
dat het KCE redelijke inspanningen levert om de objectiviteit van haar indienstnemin-gen te garanderen en de gelijke toegang tot het openbaar ambt te respecteren.
2.6 Vaststelling en betaling van het loon
Aan de hand van de curricula vitae werd vastgesteld dat het KCE systematisch de 
privédiensten van zijn personeelsleden valoriseert, ook bij administratieve medewer-kers. Voor die personeelsleden konden privédiensten, op het moment van het onder-zoek echter enkel in aanmerking worden genomen hetzij als ze expliciet vereist waren voor de indienstneming en de duur ervan was vastgelegd door de toezichthoudend minister, hetzij bij een eerste werving in niveau A voor zover het nuttige ervaring betrof en de minister van Ambtenarenzaken zijn akkoord had verleend
35. Bij geen van 
de administratieve personeelsleden was aan deze voorwaarden voldaan.
Van de weging van de managersfuncties, noodzakelijk om hun salaris te bepalen, 
konden geen documenten worden voorgelegd. 
De managers gebruiken bovendien dienstwagens voor privéaangelegenheden, niet-
tegenstaande de regelgeving niet in deze mogelijkheid voorziet.
2.7 Afwezigheden wegens ziekte
Het KCE valt onder toepassing van het koninklijk besluit van 19 november 1998 
betreffende de verloven en afwezigheden toegestaan aan personeelsleden van de rijksbesturen
36. Bijgevolg moet het KCE voor de controle op afwezigheden wegens 
ziekte van haar personeel een beroep doen op het Bestuur van de Medische Exper-tise (Medex)
37.
Uit het onderzoek blijkt echter dat het KCE afwezigheden wegens ziekte niet aan 
Medex doorgeeft.
2.8 Loopbaanbeslissingen
Sinds zijn oprichting heeft het KCE twaalf contractuele experts bevorderd tot een 
hogere klasse. Dat gebeurde omdat het KCE oordeelde dat hun expertise sinds hun indiensttreding een hoger niveau had bereikt. De bevorderingen verliepen weinig transparant, werden nauwelijks of niet gemotiveerd en tot dusver meestal niet in het personeelsplan opgenomen. Het bevorderen van contractuele personeelsleden mist bovenal juridische grondslag, want de regelgeving voorziet niet in deze mogelijk-heid.   166e Cahier de la Cour des comptes 845Ressources humaines Résultats d’audits
35 Article 14, § 3, de l’arrêté royal du 29 juin 1973 portant statut pécuniaire du personnel des services 
publics fédéraux.
36 En application de l’article 3, § 1er, 9°, de l’arrêté royal du 8 janvier 1973 ﬁ  xant le statut du personnel de 
certains organismes d’intérêt public. 
37 Article 49 de l’arrêté royal du 19 novembre 1998.2.5 Recrutement et sélection
L’audit montre que le Centre d’expertise respecte généralement le principe du recru-
tement statutaire. 
En matière de sélection et de recrutement des membres du personnel, la Cour des 
comptes conclut que le KCE fait des efforts raisonnables pour garantir l’objectivité de ses recrutements et respecter l’application du principe de l’égalité d’accès à la fonction publique.
2.6 Fixation et paiement de la rémunération
À partir des curriculum vitae, la Cour a pu constater que le KCE valorise systémati-
quement les services accomplis dans le secteur privé par les membres de son per-sonnel, même dans le cas des collaborateurs administratifs. Or, pour cette catégorie précise, les services accomplis dans le secteur privé n’étaient, au moment de l’audit, admissibles que dans deux cas. Premièrement, lorsque ces services avaient été explicitement exigés pour le poste et que leur durée maximale avait été déterminée par le ministre de tutelle. Deuxièmement, à l’occasion d’un premier recrutement au niveau A, lorsqu’il s’agissait d’une expérience utile, moyennant l’accord du ministre de la Fonction publique
35. Aucun membre du personnel administratif ne répondait à 
de telles conditions.
Aucun document reprenant la pondération des fonctions de management, nécessaire 
à la ﬁ  xation du salaire des titulaires, n’a pu être produit.
Les titulaires d’une fonction de management utilisent en outre des véhicules de ser-
vice à des ﬁ  ns privées, bien que cette possibilité ne soit pas prévue dans la régle-
2.7 Absences pour cause de maladie
L’arrêté royal du 19 novembre 1998 relatif aux congés et aux absences accordés aux 
membres du personnel des administrations de l’État s’appliquant au KCE36, le Cen-
tre est tenu de recourir aux services de l’Administration de l’expertise médicale (Medex) pour assurer le contrôle des absences pour maladie des membres de son personnel
37.
L’audit a cependant fait apparaître que les absences pour maladie ne sont pas signa-
lées au Medex.
2.8 Décisions de carrière
Depuis la création du KCE, douze experts contractuels ont été promus à une classe 
supérieure. Le KCE a en effet jugé que, depuis leur entrée en service, leur expertise avait atteint un niveau supérieur. Ces promotions ont été effectuées de manière peu transparente, ont à peine, voire pas du tout, été motivées et ne sont, le plus souvent, pas prévues dans le plan de personnel. La promotion de membres du personnel contractuels est dénuée de fondement juridique, la réglementation ne prévoyant pas cette possibilité.  846 166e Boek van het RekenhofOnderzoeksresultaten Human resources
Voor experts kunnen wel plausibele redenen worden aangehaald om dergelijke bevor-
deringen te verantwoorden. Het KCE moet immers marktconforme arbeidsvoorwaar-den aanbieden om deze op de arbeidsmarkt gegeerde personeelsleden in dienst te kunnen nemen en houden. Daartoe moet echter de regelgeving worden aangevuld, zodat deze bevorderingen op een algemene en objectieve manier kunnen worden geregeld.
Daarnaast werd een aantal administratieve personeelsleden in een hogere vakklasse 
opgenomen door hen een expertovereenkomst toe te kennen (auditor van het Secto-raal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid, verantwoordelijke HR en Communicatie…). Het Rekenhof is van oordeel dat die opdrachten niet als exper-topdrachten kunnen worden gekwaliﬁ  ceerd en dat bijgevolg de expertovereenkom-
sten oneigenlijk worden gebruikt.
2.9 Evaluatie van de managers
Alleen van de adjunct-algemeen directeur kon het evaluatieverslag worden voorge-
legd. Wat de algemeen directeur betreft, kon uit geen enkel element van het perso-neelsdossier worden opgemaakt of hij werd geëvalueerd, hoewel artikel 19 van het koninklijk besluit van 20 februari 2003 voorschrijft dat de managers om de twee jaar worden beoordeeld.
3 Antwoord van de minister en commentaar
In haar antwoord merkt de minister van Sociale Zaken en Volksgezondheid op dat 
het personeelsplan geen indeling per experttype bevat omdat het KCE op die manier de indienstneming van valabele kandidaat-experts dreigt mis te lopen omdat die niet altijd over het juiste diploma beschikken. 
Het Rekenhof is echter van oordeel dat deze ad-hocbenadering niet past binnen een 
modern HR-beleid, waarbij de indienstnemingen steunen op nauwkeurig uitgewerkte functiebeschrijvingen en competentieproﬁ  elen, die overigens niet beperkt hoeven te 
zijn tot één speciﬁ  ek diploma. De precieze planning van de KCE-activiteiten (o.a. via 
het jaarprogramma) alsook de speciﬁ  citeit ervan, vragen trouwens bij voorbaat dui-
delijk omschreven personeels- en competentiebehoeften. De zorgvuldige afbakening van die behoeften is bovendien nodig om de strikte toepassing van de uitzonderings-regelgeving te kunnen waarborgen.
Wat betreft de bezoldigingselementen voor de experts vastgelegd in de groeps-
verzekering (vergoeding voor loonverlies, vergoeding bij bevallingsverlof) antwoordt de minister dat de rechtsbasis daarvoor terug te vinden is in artikel 272 van de oprichtingswet van het KCE. Ter staving daarvan verwijst zij naar de voorbereidende werken van de (programma)wet.
Deze interpretatie strookt echter niet met bewoordingen van het bewuste artikel dat 
enkel een rechtsbasis biedt om experts in een hogere weddeschaal in te schalen en bijgevolg niet kan worden aangevoerd om de bedoelde bezoldigingselementen toe te kennen.
Wat betreft de oververzekering bij arbeidsongevallen belooft de minister de overeen-
komst aan te passen.
De tekortkomingen op het vlak van de kwaliteit van de personeelsdossiers waren 
volgens de minister te wijten aan het feit dat het KCE nog een jonge instelling was die zijn organisatie nog helemaal vorm moest geven. Ondertussen werden de aan-bevelingen van het Rekenhof opgevolgd en is de kwaliteit van de dossiers verbeterd, aldus de minister.  166e Cahier de la Cour des comptes 847Ressources humaines Résultats d’audits
En ce qui concerne les experts, des motifs plausibles peuvent, certes, être invoqués 
pour justiﬁ  er semblables promotions. Le KCE doit, en effet, offrir des conditions de 
travail conformes au marché pour pouvoir recruter et conserver en service ces mem-bres du personnel recherchés sur le marché du travail. Pour ce faire, le cadre régle-mentaire doit néanmoins être complété de sorte que ces promotions puissent être réglées de manière globale avec une même objectivité.
En outre, plusieurs membres du personnel administratif ont été repris dans une 
classe de fonction supérieure par le biais de l’octroi d’un contrat d’expert (auditeur auprès du comité sectoriel de la sécurité sociale et de la santé, responsable RH et communication,…). La Cour des comptes est d’avis que de telles missions ne peu-vent être qualiﬁ  ées de missions d’expertise et que, partant, il est fait un usage impropre des contrats en cause.
2.9 Évaluation des titulaires d’une fonction de management
Un rapport d’évaluation n’a pu être produit que pour le directeur général adjoint. 
Pour ce qui est du directeur général, aucun élément du dossier n’a permis d’établir s’il avait été évalué, alors que l’article 19 de l’arrêté royal du 20 février 2003 prévoit l’évaluation bisannuelle des titulaires d’une fonction de management.
3 Réponse de la ministre et commentaires 
Dans sa réponse, la ministre des Affaires sociales et de la Santé publique fait obser-
ver que le plan de personnel ne comporte pas de répartition par type d’experts parce que le KCE risquerait ainsi de passer à côté de candidats-experts valables qui ne disposeraient pas du diplôme adéquat. 
La Cour des comptes estime toutefois que cette approche ad hoc ne s’inscrit pas dans 
le cadre d’une gestion RH moderne, où les recrutements reposent sur des descriptions de fonctions et des proﬁ  ls de compétences établis avec précision, et qui ne doivent pas 
nécessairement se limiter à un diplôme spéciﬁ  que. D’ailleurs, la planiﬁ  cation précise 
des activités du KCE (notamment, par le biais du programme annuel), ainsi que leur spéciﬁ  cité, requièrent de se référer au préalable à des besoins de personnel et de compétences clairement déﬁ  nis. Il est, en outre, nécessaire de délimiter soigneuse-
ment ces besoins aﬁ  n de pouvoir garantir la stricte application des règles d’exception. 
En ce qui concerne les éléments de rémunération des experts prévus dans l’assu-
rance de groupe (indemnité pour perte de revenus, indemnité versée pendant le congé de maternité), la ministre répond que leur fondement juridique se situe à l’ar-ticle 272 de la loi organique du KCE, ce qu’elle justiﬁ  e en renvoyant aux travaux préparatoires de la loi(-programme). 
Or, cette interprétation ne correspond pas aux termes de l’article en question, qui 
confère uniquement un fondement juridique à l’insertion des experts dans une échelle de traitement supérieure et ne peut donc pas être invoqué pour octroyer les élé-ments de rémunération en question. 
Quant à la surassurance en cas d’accidents du travail, la ministre promet d’adapter 
le contrat.
Les lacunes au niveau de la qualité des dossiers du personnel étaient dues, selon la 
ministre, au fait que le KCE est encore un organisme récent dont l’organisation devait encore être entièrement élaborée. Entre-temps, il a été donné suite aux recommandations de la Cour des comptes, et la ministre estime que la qualité des dossiers s’améliore.  848 166e Boek van het RekenhofOnderzoeksresultaten Human resources
38 Wet van 1 mart 2007 houdende diverse bepalingen (III)Voorgaande privédiensten van (administratieve) contractuele personeelsleden zou-
den volgens de minister enkel worden gevaloriseerd als ze nuttig zijn voor de functie. Deze verklaring doet echter geen afbreuk aan de opmerking dat de valorisatie van deze diensten strijdig is met de reglementering.
Aangaande de afwezigheid van enig document waarin de weging van de manage-
mentfuncties is weergegeven stelt de minister dat deze documenten ongetwijfeld beschikbaar zijn bij de FOD Personeel en Organisatie. Deze mogelijkheid werd ech-ter al tevergeefs onderzocht tijdens de audit.
De minister belooft verder om de mogelijkheid voor de managers om te beschikken 
over een dienstwagen voor privégebruik uitdrukkelijk in te lassen in het koninklijk besluit van 20 februari 2003.
De minister meldt ook dat het KCE inmiddels is aangesloten bij Medex.Met betrekking tot de bevordering van contractuele experts antwoordt de minister 
dat hiervoor een intern reglement bestaat, dat ze als bijlage bij haar antwoord voegt. Dat reglement, dat dateert van 12 juni 2008 (dit is ná de audit), zorgt misschien wel voor transparantie, maar biedt geenszins een afdoende rechtsbasis voor de bewuste bevorderingen.
In haar antwoord betwist de minister het oneigenlijke gebruik van de expertovereen-
komsten. De functie van auditor van het Sectoraal Comité van de Sociale Zekerheid en van de Gezondheid, die slechts tijdelijk was, ressorteert volgens de minister onder de expertentaak bepaald in artikel 263, § 1, 2°, van de oprichtingswet: “ het ter 
beschikking stellen van anonieme gegevens en informatie ingezameld door het KCE met het oog op de ondersteuning van het gezondheidsbeleid en het ontwikkelen van een coherent datamodel hiertoe” .
De taak van auditor bij het voormelde Comité – die ook binnen andere administraties 
bestaat – is echter een adviserende opdracht die past binnen de privacywetgeving en de bescherming van de persoonlijke levenssfeer tot voorwerp heeft (en niet de gezondheidszorg). De taak staat volledig los van de taken die de oprichtingswet aan het KCE toevertrouwt. De bewuste opdracht werd overigens pas in 2007 aan het KCE toevertrouwd door een afzonderlijke wet
38.
Met betrekking tot de “expertfunctie” Verantwoordelijke HR en Communicatie stelt 
de minister dat betrokkene voor haar communicatie-opdracht samenwerkt met wetenschappers en zij bijgevolg ook noties van wetenschappen moet hebben, wat volgens de minister de inschaling in een hogere weddeschaal rechtvaardigt. 
Uit het functieproﬁ  el blijkt echter niet dat betrokkene over enige wetenschappelijke 
kennis moet beschikken. Bovendien mag worden verondersteld dat ook de andere communicatieverantwoordelijken binnen de overheid, die geen hogere inschaling krijgen, over een zekere kennis van hun bevoegdheidsdomein beschikken. 
Ten slotte deelt de minister mee dat de algemeen directeur door haar voorganger 
werd geëvalueerd maar dat hij ondertussen het KCE heeft verlaten en zijn beoor-delingsdossier heeft meegenomen.  166e Cahier de la Cour des comptes 849Ressources humaines Résultats d’audits
38 Loi du 1er mars 2007 portant des dispositions diverses (III).Selon la ministre, les services antérieurs prestés dans le secteur privé par des mem-
bres du personnel (administratif) contractuels, ne seraient valorisés que dans la mesure où ils sont utiles pour la fonction visée. Cette explication ne modiﬁ  e cepen-
dant pas l’observation selon laquelle la valorisation de ces services contrevient aux dispositions réglementaires.
Concernant l’absence de tout document reprenant la pondération des fonctions de 
management, la ministre afﬁ  rme que ces documents sont sans aucun doute disponi-
bles au SPF Personnel et Organisation. Or, cette possibilité avait déjà été examinée, en vain, au moment de l’audit. 
La ministre promet d’intégrer expressément dans l’arrêté royal du 20 février 2003 la 
possibilité donnée aux titulaires de fonctions de management d’utiliser les véhicules de service pour leur usage privé. 
La ministre signale également qu’entre-temps, le KCE s’est afﬁ  lié au Medex.
Pour ce qui est de la promotion d’experts contractuels, la ministre réplique qu’il 
existe à cet effet un règlement interne, joint en annexe à sa réponse. Ce règlement, qui date apparemment du 12 juin 2008 (soit après la réalisation de l’audit), garantit peut-être une certaine transparence, mais n’offre en aucun cas un fondement juridi-que sufﬁ  sant pour les promotions concernées. 
Dans sa réponse, la ministre conteste le recours indu aux contrats d’experts. La 
fonction d’auditeur du comité sectoriel de la sécurité sociale et de la santé, qui n’était que temporaire, relève selon la ministre de la tâche de l’expert prévue à l’article 263, § 1, 2° de la loi organique, à savoir, la mise à disposition des données anonymes et des informations collectées par le KCE en vue de soutenir la politique de santé et le développement, à cette ﬁ  n, d’un modèle de données cohérent. 
Or, la tâche remplie par l’auditeur auprès du comité précité – qui existe également 
au sein d’autres administrations – est une tâche consultative dans le cadre de la législation sur la protection de la vie privée (et non des soins de santé). Cette tâche est totalement indépendante de celles qui relèvent du KCE en vertu de sa loi orga-nique. D’ailleurs, la mission concernée n’a été conﬁ  ée au KCE qu’en 2007, et ce par 
une loi distincte
38.
Pour ce qui est de la « fonction d’expert » de la responsable RH et communication, la 
ministre souligne que, dans le cadre de sa mission de communication, l’intéressée collabore avec des scientiﬁ  ques et qu’elle doit donc également maîtriser des notions 
scientiﬁ  ques, ce qui, selon la ministre, justiﬁ  e son intégration dans une échelle de traitement supérieure. 
Toutefois, l’obligation de disposer de connaissances scientiﬁ  ques ne ﬁ  gure pas dans 
le proﬁ  l de fonction de la titulaire. En outre, on peut supposer que les autres respon-
sables de la communication au sein des services publics, qui ne bénéﬁ  cient pas d’un 
classement supérieur, disposent également de certaines connaissances dans leur domaine de compétence. 
Enﬁ n, la ministre signale que le directeur général a été évalué par son prédécesseur, 
mais qu’il a, depuis lors, quitté le KCE en emportant son dossier d’évaluation. Aangenomen in algemene vergadering
van 18 november 2009
du 18 novembre 2009
De cijfers in dit Boek zijn bijgewerkt tot 30 juni 2009.
Antwoorden op de onderzoeken werden waar mogelijk verwerkt 
tot 30 oktober 2009.
Les données chiffrées du présent Cahier ont été actualisées au 30 juin 2009.
Dans la mesure du possible, les réponses reçues dans le cadre des audits 
ont été intégrées jusqu’au 30 octobre 2009.
De eerste voorzitter
Le premier président F. Vanstapel
De voorzitter
Le président Ph. Roland
De raadsheren
Les conseillers J. Beckers
M. de Fays
P. Rion
R. Lesage
I. Desomer
J. Debucquoy
D. Claisse
F. Wascotte
De hoofdgriffier
Le greffier en chef J. Van Ingelgem
De griffier
Le greffier A. Bolly   KAMER V AN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS — ZITTING 2009-2010
166eBOEK V AN HET REKENHOF –  VOLUME I COMMENTAAR – 166eCAHIER DE LA COUR DES COMPTES –  VOLUME I COMMENTAIRES

Rekeningenboek over 2014
Brussel, oktober 2015  Verslag goedgekeurd in de Nederlandse kamer van het Rekenhof op 13 oktober 2015
Vlaams Parlement, 36 (2015-2016) – Nr. 1Rekeningenboek over 2014  Inhoud Ͱ
1 Opbouw van het rekeningenboek over 2014 142 Controlestrategie en toepassing van single audit 153 Eerste toepassing van ESR2010 17
Begrotingsuitvoering door de Vlaamse overheid – algemeen beeld 191.1 Geconsolideerd begrotingsresultaat en vorderingensaldo 201.2 Ontvangsten 241.3 Uitgaven 271.4 Schuld 34
Begrotingsuitvoering op beleidsdomeinniveau 39
2.1 Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid 402.2 Bestuurszaken 412.3 Financiën en Begroting 432.4 Internationaal Vlaanderen 532.5 Economie, Wetenschap en Innovatie 552.6 Onderwijs en Vorming 612.7 Welzijn, Volksgezondheid en Gezin 662.8 Cultuur, Jeugd, Sport en Media 762.9 Werk en Sociale Economie 802.10 Landbouw en Visserij 842.11 Leefmilieu, Natuur en Energie 872.12 Mobiliteit en Openbare Werken 922.13 Ruimtelijke Ordening, Wonen en Onroerend Erfgoed 992.14 Hogere Entiteiten 106
Resultaten van diepteonderzoeken 1093.1 Toepassing ESR2010 door de Vlaamse overheid 1103.2 Kas- en schuldbeheer van de Vlaamse overheid 1263.3 Budgettaire impact van alternatieve ﬁ nancieringsprojecten 139
3.4 Beheer van huuruitgaven door het agentschap Facilitair Bedrijf 1553.5 Vorderingensaldo van de Vlaamse lokale overheden en engagementen van Vlaan-
deren in het kader van het stabiliteitsprogramma 160
3.6 Verwerking en transparantie van de stromen binnen de Vlaamse Belastingdienst 1683.7 Transparantie en ﬁ nanciële impact van de activiteiten van de Participatiemaat-
schappij Vlaanderen 182
3.8 Studentenvoorzieningen bij de hogescholen 1953.9 Uitvoering van de armoede- en schuldbemiddelingsdecreten 1993.10 Projectsubsidies bij de agentschappen met rechtspersoonlijkheid in het beleids-
domein WVG 210
3.11 Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek: wisselwerking tussen het agent-
schap en het Eigen Vermogen 214
3.12 Renovatie-, verbeterings- en aanpassingspremies in Vlaanderen 220 REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͱ
Bijlage 1
Voorlegging van de rekeningen van DAB’s en rechtspersonen 228
Bijlage 2
Stand van uitvoering van de vroegere aanbevelingen 237  Samenvatting ʹ
In zijn rekeningenboek presenteert het Rekenhof aan het Vlaams Parlement de bevindingen uit 
zijn controle op de rekeningen van de Vlaamse ministeries, diensten met afzonderlijk beheer en rechtspersonen. De rekeningen 2014 zijn de eerste rekeningen waarin de Vlaamse overheid het nieuwe Europese rekeningensysteem ESR2010 moest toepassen. Deze toepassing loopt dan ook als een rode draad door het rekeningenboek.
Geconsolideerd beeld van de begrotingsuitvoering
In een eerste hoofdstuk geeft het Rekenhof een vooral cijfermatig, Vlaamsbreed beeld van de be-grotingsuitvoering in 2014. Het toont daarin ook de overgang van de totale begrotingsontvang-sten en -uitgaven naar de ESR-geconsolideerde ontvangsten en uitgaven en analyseert de samen-stelling ervan. Het Rekenhof komt voor 2014 uit op een gecorrigeerd Vlaams vorderingensaldo, dat is het verschil tussen de geconsolideerde ontvangsten en uitgaven van de Vlaamse overheid, van min 664,9 miljoen euro. De geconsolideerde brutoschuld van de Vlaams overheid liep eind 2014 op tot 18.763,1 miljoen euro.
Het tweede boekhoofdstuk overziet de begrotingsuitvoering 2014 door de beleidsdomeinen van 
de Vlaamse overheid. Die sloot voor de belangrijkste entiteiten nauw aan bij de raming. In een aantal kaderstukjes vestigt het Rekenhof voor de meeste beleidsdomeinen de aandacht op spe-ciﬁ eke controleresultaten. Zo spoorde het Financiën en Begroting nogmaals aan tot een meer 
tijdige betaling van facturen. Het wees er dit departement ook op dat de project ﬁ nanciering voor 
een VMM-bouwproject niet strookte met de beleidsintenties en dat het te ﬁ nancieren bedrag 
werd verhoogd door de keuze van vastgoedcerti ﬁ caten, met een hogere rente dan bij een klas-
sieke ﬁ nanciering.
In het beleidsdomein Economie Wetenschap en Innovatie wees het Rekenhof onder meer op de 
aanslepende renovatie van de geregionaliseerde plantentuin in Meise. Voor het beleidsdomein Welzijn Volksgezondheid en Gezin onderzocht het Rekenhof andermaal de wijze waarop het Vlaams Zorgfonds belegt. Het stelde vast dat de Vlaamse Regering sinds vorig jaar een meer ri-sicovolle portefeuillesamenstelling heeft toegestaan. Voor Cultuur Jeugd Sport en Media was de fusie tussen de opera en het ballet van Vlaanderen in 2014 bijzonder. Het Rekenhof merkte daarbij op dat de verschillen in het personeelsstatuut de werkbaarheid op de werkvloer bemoeilijken. 
Ondanks inspanningen van het ministerie blijft Mobiliteit en Openbare Werken aanzienlijke ver-
wijlintresten genereren door laattijdige betalingen. Bovendien blijft het totaal van de openstaan-de vorderingen bij het Vlaams Infrastructuurfonds nog verder aangroeien door de moeizame af-werking van schadedossiers en discussies met de federale belastingadministratie. Ten slotte wijst het Rekenhof er het beleidsdomein Ruimte Wonen en Onroerend Erfgoed nogmaals op dat de vastleggingskredieten voor restauratiepremies ruim ontoereikend zijn om aan de huidige verbin-tenissen te kunnen voldoen en dat de alsmaar groeiende openstaande verbintenissen de reële beleidsruimte in het beleidsveld Onroerend Erfgoed ernstig in het gedrang brengen.
Diepteonderzoeken
Naar aanleiding van de rekeningencontrole heeft het Rekenhof ook een aantal diepteonderzoe-ken uitgevoerd bij een selectie van overheidsentiteiten. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͵
Zo onderzocht het Rekenhof de toepassing door de Vlaamse overheid van ESR2010, dat sinds sep-
tember 2014 ESR95 vervangt als centraal referentiekader voor de sociale en economische statis-tieken van de Europese Unie. Het stelde vast dat de Vlaamse overheid zich onvoldoende intern heeft georganiseerd om conform ESR2010 te rapporteren aan Europa. Ze hanteert bovendien haar eigen consolidatiekring en neemt niet alle instellingen tijdig in de ESR-consolidatie op. In de ESR-geconsolideerde rapportering aan het Vlaams Parlement ontbreken tal van correcties en toelichtingen, zodat het parlement geen zicht heeft op de gegevens die Europa over de Vlaamse overheid ontvangt.
Het Rekenhof onderzocht ook het kas- en schuldbeheer van de Vlaamse overheid. Dat heeft een 
degelijke decretale basis, die echter nog niet volledig is uitgewerkt. Zo heeft de Vlaamse overheid de agentschappen nog niet verplicht tot een centraal schuldenbeheer. Andere knelpunten zijn de operationalisering van het kas- en schuldbeheer, die, onder meer, nog een duidelijke sturing en een normenkader mist, en de rapportering. Het ministerieel rapport aan het Vlaams Parlement bevat bijvoorbeeld onvoldoende geconsolideerde informatie of informatie over pps-investerin-gen. Het Rekenhof is van oordeel dat een eventuele verdere centralisering van het liquiditeiten-beheer van de instellingen per instelling moet worden onderzocht.
Uit zijn onderzoek van de lopende alternatieve ﬁ nancieringsprojecten concludeerde het Reken-
hof dat die de Vlaamse schuld eind 2014 met 2.984,1 miljoen euro verhoogden. De verdere af-werking van de lopende programma’s voor scholen en weginfrastructuur zal de schuld nog doen aangroeien. De Vlaamse overheid heeft de investeringskosten en schulden nog niet conform de Europese richtlijnen in haar boekhouding en jaarrekeningen verwerkt. Rekening houdend met de al gesloten projecten, evolueert de ﬁ nanciële impact van de periodiek te betalen vergoedingen 
voor de Vlaamse overheid van 2.310,3 miljoen euro per legislatuur tot ruim 4.181 miljoen euro per legislatuur. De beoogde budgettaire spreiding zal de meerjarenbegrotingen nog tientallen jaren feitelijk belasten.
Het Agentschap Facilitair Bedrijf (AFB) kan terugvallen op duidelijke beleidsdoelstellingen voor 
de facilitaire dienstverlening en compact en concreet omschreven processen voor het vastgoed-beheer in het bijzonder. Een steekproef van het Rekenhof wees echter uit dat het beheer van huuruitgavendossiers in de praktijk te wensen overlaat. Daarbij doen zich drie structurele pro-blemen voor: onvolledige dossiers, onvoldoende kennis van de huurcontracten en onvoldoende standaardisatie ervan.
Hoewel Vlaanderen er zich toe verbonden heeft de Vlaamse lokale besturen de begrotingsdoel-
stellingen te doen naleven, heeft het daartoe geen speci ﬁ eke maatregelen genomen. Bovendien 
ontsnappen een aantal entiteiten die volgens ESR tot de overheid behoren, aan zijn toezicht. Vlaanderen geeft geen prioriteit aan een ESR-matige opvolging van het resultaat van zijn lokale besturen. De verbetering van de kwaliteit en de tijdigheid van de rekeningen van de lokale over-heden moet – in het bijzonder met het oog op de rapporteringsverplichtingen van het INR aan Europa – een aandachtspunt blijven.
De uniforme verwerking van alle belastingen en he ﬃ  ngen in het Vlaams Fiscaal Platform (VFP) 
komt de e ﬃ  ciëntie, e ﬀ ectiviteit en klantgerichtheid ten goede. Het Rekenhof vond dan ook geen 
signiﬁ cante tekortkomingen in de verwerking of rapportering erover door de Vlaamse Belasting-
dienst (Vlabel). Wel stroomt nog onvoldoende gedetailleerde informatie door van het VFP naar Oraﬁ n, waardoor de rapportering uit dat systeem niet altijd transparant is. Een ander knelpunt is  ͭͬ
de overdracht van de registratie- en er fb elasting naar de Vlaamse overheid. Die heeft geleid tot 
vertragingen in de inkohiering en inning. Er worden evenwel acties ondernomen om de achter-stand weg te werken.
Het Rekenhof onderzocht voorts de transparantie en ﬁ nanciële impact van de activiteiten van 
PMV. Ondanks een gedeeltelijke clustering van haar uitgebreide diensten en activiteiten, kent PMV een complexe structuur van dochtervennootschappen en interne business units, en zijn haar eigenlijke investeringsactiviteiten versnipperd. Tot op heden kon PMV nog maar een beperkt aan-tal meerwaarden op investeringen realiseren. Bij gebrek aan een geconsolideerde jaarrekening van de PMV-groep en een transparant jaarverslag ontvangt het Vlaams Parlement geen systema-tische gestructureerde verantwoording over de diverse activiteiten van de PMV-groep, noch over de ﬁ nanciële resultaten of de maatschappelijke meerwaarde ervan.
Het onderzoek van de studentenvoorzieningen bij de hogescholen wees uit dat de hogescholen 
verschillen onderling sterk wat bestuur, beheer, werking en rapportering van en over de sociale voorzieningen betreft, alsook in de toekenning van sociale toelagen aan de studenten. Dat is voor-al een gevolg van hun autonomie. Echter, ook binnen eenzelfde hogeschool is een gelijkwaardige behandeling niet altijd gegarandeerd door een gebrek aan objectieve procedures en instructies.
De Vlaamse Regering heeft in de periode 2009-2014 de budgettaire middelen voor armoedebe-
strijding en schuldbemiddeling verviervoudigd. De jaarlijkse begrotingstoelichtingen geven ech-ter nauwelijks cijfermatige duiding over de aanwending ervan. De acties in het Vlaams Actieplan Armoedebestrijding 2015-2019 zijn onvoldoende meetbaar geformuleerd en budgetramingen ontbreken vaak. De uitvoering van het armoededecreet vertoont een aantal duidelijke pijnpun-ten. Zo worden de middelen voor vormings- en begeleidingsinitiatieven onvoldoende e ﬃ  ciënt 
ingezet. Daarenboven is er een groot risico dat de lokale besturen de middelen voor lokale kinder-armoedebestrijding vanaf 2016 daarvoor niet meer gebruiken wegens hun ﬁ nanciële problemen. 
Ook zijn niet alle OCMW’s bereid actief te participeren aan de samenwerkingsverbanden voor schuldbemiddeling.
De toekenning van projectsubsidies door de agentschappen met rechtspersoonlijkheid in het be-
leidsdomein Welzijn Volksgezondheid en Gezin biedt blijkens onderzoek van het Rekenhof voor-alsnog weinig garanties op een gelijke behandeling van alle aanvragers. Daarbuiten zijn ook de interne controle op de subsidieaanwending en -afrekening, de boekhoudkundige aanrekening van de subsidies en de rapportering over de projectevaluaties pijnpunten.
Het Rekenhof stelde ook vast dat de keuze van de Vlaamse Regering het Instituut voor Landbouw- 
en Visserijonderzoek (ILVO) op te splitsen in een intern verzelfstandigd agentschap zonder en een eigen vermogen mét rechtspersoonlijkheid, met gelijklopende takenpakketten en een onduide-lijke bevoegdheidsverdeling, onduidelijkheid en ine ﬃ  ciënties creëert op diverse vlakken. Zo is het 
vaak onduidelijk op de begroting van welke subentiteit investeringen en werkingsuitgaven moe-ten worden aangerekend. Bovendien belemmert de tweeledige structuur een duidelijke en con-sistente rapportering over de kostprijs en samenhang van de activiteiten en onderzoeksprojecten.
Ten slotte onderzocht het Rekenhof de renovatie-, verbeterings- en aanpassingspremies in Vlaan-
deren. Het concludeerde dat Wonen-Vlaanderen erin slaagde het succes van de renovatiepremie en de verbeterings- en aanpassingspremie in Vlaanderen administratief op te vangen, op een aantal piekmomenten na ingevolge aanzuige ﬀ ecten die de wijzigende regelgeving creëerde. De  REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͭ
regelgeving zelf vertoont wel enkele zwaktes. Zij hanteert bijvoorbeeld een vrij ruime doelgroep-
bepaling. Meer problemen veroorzaken de procesbeheersing, die zich beperkt tot kwantitatieve indicatoren, en het gebrek aan handhavingscontroles. Wonen-Vlaanderen meet vooralsnog ook te weinig het doelbereik of de e ﬃ  ciëntie van de subsidiëring. De stopzetting van de ﬁ scalisering 
van de renovatiepremie in september 2014 en het getalm met de introductie van een nieuwe re-geling, creëerden tijdelijk een rechtsvacuüm.  Inleiding ͭͰ
1 Opbouw van het rekeningenboek over 2014
Uitgangspunt van dit rekeningenboek is het geconsolideerd beeld van de uitvoering van de 
begroting 2014 door de Vlaamse overheid.
In hoofdstuk 1 belicht het Rekenhof de uitvoering van de begroting 2014 door de Vlaamse over-
heid in haar geheel: ministeries, DAB’s en rechtspersonen. Enerzijds toont het de overgang van de totale begrotingsontvangsten en -uitgaven naar de ESR-geconsolideerde ontvangsten en uitgaven. Anderzijds situeert het daarbij als aanvulling op zijn verslag over de algemene rekeningen 2014
1, de belangrijkste ontvangsten en uitgaven van de diverse beleidsdomeinen 
ten opzichte van de geconsolideerde begrotingsuitvoering. Een afzonderlijk deelhoofdstuk is gewijd aan de Vlaamse schuldpositie in 2014.
Hoofdstuk 2 van dit rekeningenboek biedt per beleidsdomein een overzicht van de begro-
tingsuitvoering 2014 door de belangrijkste entiteiten. Voor alle besproken entiteiten heeft het Rekenhof ten aanzien van hun rekeningen over 2014, controleactiviteiten uitgevoerd. De resultaten van deze activiteiten zijn telkens vermeld. Ook deze deelhoofdstukken gaan uit van een geconsolideerd beeld per beleidsdomein. Ten opzichte van de begrotingsuitvoering zijn overgedragen saldi, interne stromen, kapitaalverrichtingen en schuldverrichtingen ge-elimineerd. Informatie over instellingen met een belangrijke overheidstaak die in 2014 niet mee geconsolideerd werden, maar waarvoor het Rekenhof op grond van zijn bevoegdheden toch controleactiviteiten heeft uitgevoerd, is aan de overzichten toegevoegd. De gra ﬁ eken die 
de beleidsdomeinen in kaart brengen zijn opgemaakt op grond van de aanwending van de geconsolideerde betaalkredieten 2014. Een aantal kaderstukken belichten voor de meeste be-leidsdomeinen enkele speci ﬁ eke bevindingen die uit de ﬁ nanciële controles voortvloeiden. 
Zij bevatten soms ook resultaten van opvolgingsonderzoeken met betrekking tot diepteon-derzoeken uit vorige jaren.
In de marge van zijn rekeningencontroles heeft het Rekenhof aan de Vlaamse overheidswer-
king in 2014 ook een aantal diepteonderzoeken gewijd. Het heeft deze diepteonderzoeken ge-selecteerd op grond van eigen monitoring en risicoanalyse. Hoofdstuk 3 geeft de belangrijkste bevindingen weer. Een aantal van deze diepteonderzoeken, zoals die over ESR2010, kasbeheer en alternatieve ﬁ nanciering, zijn beleidsdomeinoverschrijdend. 
Bijlage 1 toont de evolutie in de rekeningvoorlegging door de diverse Vlaamse rechtspersonen 
en de ontvangst van de bedrijfsrevisorale controleresultaten sinds de publicatie van het ver-slag over de algemene rekeningen in juli 2015. Bijlage 2 schetst ten slotte de stand van zaken wat betreft de uitvoering door de geauditeerden en ministers van een selectie van vroegere aanbevelingen van het Rekenhof.
De website van het Rekenhof (
www.rekenhof.be ) bevat meer detailcijfers over de begrotings-
uitvoering 2014, alsook over de resultaten van de individuele rekeningencontroles ten aanzien van de Vlaamse rechtspersonen. Zij bevat ten slotte een bijlage met meer details over de di-verse onderdelen van de PMV-groep, onderwerp van een diepteonderzoek.
1 Vlaams Parlement, 36-A (2014-2015) – Nr. 1 van 22 juli 2015. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͱ
2 Controlestrategie en toepassing van single audit
Naar aanleiding van het rekendecreet koos het Rekenhof voor een nieuwe ﬁ nanciële contro-
lestrategie, waarbij het vertrekt van een geconsolideerde aanpak van de controle en maximaal gebruik maakt van de controleresultaten van andere controleactoren. Daarbij besteedt het in zijn controle op de uitvoering van de begroting aandacht aan de begrotingsaccenten van de Vlaamse Regering en aan de opmerkingen die het al bij zijn begrotingsonderzoek heeft gefor-muleerd. Het stuurt zijn ﬁ nanciële controles zowel bij de ministeries als bij de rechtspersonen 
vanuit een geïntegreerd risicomodel.
In het rekeningenboek wil het Rekenhof volgens die controlestrategie een globaal beeld geven 
van de begrotingsuitvoering door de Vlaamse overheid, zowel op een geconsolideerd niveau als op beleidsdomeinniveau:
• In eerste instantie focust het op het getrouwe beeld van de ﬁ nanciële rapportering. Daar-
bij wil het aangeven in welke mate de ﬁ nanciële rapportering van de Vlaamse overheid 
minstens op hoofdlijnen de resultaten van de uitvoering van de begroting en de werkelijke ﬁ nanciële toestand nauwkeurig weergeeft, overeenkomstig de geldende boekhoudprinci-
pes en de bepalingen van de begroting en het rekendecreet. Het Rekenhof geeft aan welke nuances of correcties nodig zijn voor een juiste lezing van de ﬁ nanciële rapportering die 
de Vlaamse overheid heeft voorgelegd. Vanaf 2020 moet het de algemene rekening van de Vlaamse overheid op dat vlak formeel certi ﬁ ceren. Dat moet voor het Vlaams Parlement 
en andere stakeholders een kwaliteitsgarantie vormen voor de betrouwbaarheid van de ﬁ nanciële informatie die wordt verstrekt, ook in een Europese context. 
• In tweede instantie geeft het rekeningenboek duiding over de wijze waarop de Vlaamse 
overheid de begroting inhoudelijk heeft uitgevoerd in de diverse beleidsdomeinen. Vooral ﬁ nanciële aspecten zoals kredietaanwending, werking van de interne controle, wettelijk-
heid van bepaalde verrichtingen, impact op het vorderingensaldo en actuele knelpunten voor de begroting van het afgelopen jaar, worden daarbij beknopt toegelicht of beoordeeld (zie vooral hoofdstuk 2).
• In laatste instantie diept het rekeningenboek enkele actuele of speci ﬁ eke ﬁ nanciële pro-
blemen verder uit (diepteonderzoeken).
De integratie van het single-auditconcept in de controles van het Rekenhof steunt op een op-
timale afstemming met de controleactiviteiten van de controleactoren en duidelijke afspraken met, onder meer Audit Vlaanderen en het Instituut van de Bedrijfsrevisoren.
De single-auditafspraken 2014 zijn door het departement Financiën en Begroting van de 
Vlaamse Gemeenschap, het Rekenhof en het Instituut van de Bedrijfsrevisoren goedgekeurd en op 13 februari 2015 als mededeling ter attentie van de Vlaamse Regering gebracht. De af-spraken gelden voor alle entiteiten onder het toepassingsgebied van het rekendecreet
2. Zij 
zullen jaarlijks worden geactualiseerd. De afspraken verminderen de eigen verantwoordelijk-heden van het Rekenhof of de bedrijfsrevisor niet: de bedrijfsrevisor blijft verantwoordelijk voor een correcte certi ﬁ cering van de individuele jaarrekening; het Rekenhof voor de kwaliteit 
2 Het betreft de entiteiten die nominatief zijn opgenomen in artikel 4, §1, 1° en 2°, en de entiteiten opgenomen in arti-
kel 4, §2, die behoren tot de consolidatieperimeter Vlaamse overheid met sectorcode S13.12 conform de lijst opgeno-men in de begroting. ͭͲ
van zijn controles op de budgettaire ontvangsten en uitgaven, en een passende rapportering 
aan het Vlaams Parlement.
In de afspraken single audit gaf het Rekenhof aan met welke materialiteitsgrenzen  het reke-
ning houdt bij de controle, zowel op het niveau van de groep als geheel, als op het niveau van de groepsonderdelen. Zo kan het Rekenhof mee bepalen in welke mate van detail een groeps-onderdeel gecontroleerd zal worden en beslissen over de ondergrens voor de rapportering van controlebevindingen. Het heeft de groepsmaterialiteit vastgesteld op 100 miljoen euro op grond van de ESR-uitgaven. Een geconsolideerde uitvoeringsrekening van de begroting die meer dan 100 miljoen euro afwijkingen bevat, geeft dus geen getrouw beeld. Die groeps-materialiteit gebruikt het Rekenhof ook om de ﬁ nancieel signi ﬁ cante groepsonderdelen te 
selecteren. Op basis van de aangepaste begroting 2014 waren er in de consolidatieperimeter 35 entiteiten (ministeries, DAB’s én rechtspersonen) die op grond van hun ﬁ nancieel belang 
voor de groep, signi ﬁ cant waren. Zij stonden in voor meer dan 90% van de geconsolideerde 
budgettaire uitgaven en vereisten een volkomen controle.
Voor de controle van de individuele jaarrekeningen heeft het Rekenhof de groepsmaterialiteit 
omgerekend naar een materialiteit op entiteitsniveau. Met behulp daarvan zette het zijn au-ditmiddelen in. Waar de bedrijfsrevisor een lagere materialiteit toepaste, bouwde het Reken-hof voort op zijn controleresultaten. Gebruikte hij een hogere materialiteit, dan overwoog het Rekenhof extra controles.
Voor niet signi ﬁ cante groepsonderdelen bepaalde het Rekenhof geen materialiteit op enti-
teitsniveau, aangezien zij minder zwaar doorwogen in de geconsolideerde uitvoeringscijfers van de begroting. De afspraken over single audit bepaalden wel een grenswaarde  van 5 miljoen 
euro. Alle opmerkingen met een (gezamenlijke) impact van 5 miljoen euro en alle opmer-kingen die de bedrijfsrevisor als materieel beoordeelde, moesten aan het Rekenhof worden meegedeeld. Die informatie verwerkte het Rekenhof in zijn beoordeling van de correctheid van de geconsolideerde uitvoeringscijfers van de begroting.
In de afsprakennota hebben de partijen zich ertoe verbonden de rapporteringsdeadlines van 
het rekendecreet te halen. Daartoe vond in januari-februari 2015 een planningsoverleg tussen bedrijfsrevisor en Rekenhof plaats voor de audit van signi ﬁ cante groepsonderdelen. Vervol-
gens verbonden de bedrijfsrevisoren zich ertoe uiterlijk op 31 maart 2015 het Rekenhof op de hoogte te brengen van opmerkingen, fouten en correcties met een invloed op de (geconsoli-deerde) ESR-rapportering van de Vlaamse overheid ( early warning ). In een closing meeting 
hebben de bedrijfsrevisoren de resultaten van hun rekeningencontroles met het Rekenhof be-sproken voor de signi ﬁ cante rechtspersonen, waarbij het Rekenhof inzage in de werkdossiers 
kon bekomen. Ten slotte bezorgden de bedrijfsrevisoren tegen 21 april 2015 hun auditversla-gen, samen met de gecerti ﬁ ceerde jaarrekeningen 2014, aan het departement Financiën en Be-
groting, dat deze stukken op zijn beurt doorstuurde naar het Rekenhof en Audit Vlaanderen.
Voor 31% (9 van de 29) van de signi ﬁ cante rechtspersonen, voornamelijk in het departement 
WVG, was voor 2014 geen revisor aangesteld, zodat het Rekenhof een aangepaste rekenin-gencontrole diende uit te voeren. Het Rekenhof heeft de toepassing van single audit bij de rekeningcontrole 2014 geëvalueerd. Het deed daarbij onder meer de volgende vaststellingen: REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͳ
• voor 60% (12 van de 20) van de gecontroleerde entiteiten vond een planningsoverleg plaats 
tussen Rekenhof en revisor. Dat is relatief veel, aangezien de afsprakennota pas in februari 2015 door alle partijen werd ondertekend.
• Bij 65% (13 van de 20) van de gecontroleerde entiteiten vond een closing meeting plaats.
• In 65% (13 van de 20) van de signi ﬁ cante dossiers heeft het Rekenhof het verslag van de 
revisor tijdig ontvangen. 
Het Rekenhof heeft geconcludeerd dat de single audit aanpak van de rekeningencontrole 2014 
in meer dan de helft van de dossiers voor een duidelijke meerwaarde heeft gezorgd, maar dat nog verdere acties en afspraken nodig zijn om alle vooropgestelde doelstellingen van single audit te bereiken.
3 Eerste toepassing van ESR2010
Het Europees Systeem van nationale en regionale Rekeningen (verordening nr. 2223/96 van 26 juni 1996) krijgt steeds meer aandacht als referentie voor de ﬁ nanciële verantwoording en 
begroting van overheden. Naar aanleiding van het rekendecreet van 8 juli 2011 heeft de Vlaam-se overheid de ESR-rapportering verder geïntegreerd in haar ﬁ nanciële verantwoording. Sinds 
2012 geschiedt de aanrekening en ﬁ nanciële verantwoording voor ESR ook op transactiebasis, 
zoals gebruikelijk is voor de economische aanrekening en verantwoording in de balans en de resultatenrekening. In het rekeningenboek over 2012 heeft het Rekenhof daarom de overgang van kasbasis naar transactiebasis in de ESR-uitvoeringsrekeningen van de begroting onder-zocht
3.
Sinds september 2014 is de vernieuwde ESR2010-methodiek van toepassing: de aangepaste 
begroting 2014 en de uitvoeringsrekening van de begroting 2014 moesten op die basis worden opgesteld. ESR2010 wijzigt de voorstellingswijze van een aantal speci ﬁ eke overheidsuitgaven, 
zoals de kapitalisatie van onderzoeks- en ontwikkelingskosten, overgedragen pensioenver-plichtingen en e ﬀ ectiseringstransacties. De nieuwigheden in ESR2010 impliceren ook een 
verruiming van de consolidatieperimeter van de overheid en een strengere classi ﬁ catie van 
alternatieve ﬁ nancieringen en voorwaardelijke investeringsbijdragen. 
In dit rekeningenboek over 2014 heeft het Rekenhof bijzondere aandacht besteed aan de toe-
passing van ESR2010 bij de Vlaamse overheid, de impact van de resultaten van de Vlaamse lo-kale besturen op het ESR-vorderingensaldo en de budgettaire impact van de geherklasseerde alternatieve ﬁ nancieringen. Over de impact van de verruimde consolidatieperimeter heeft het 
Rekenhof al een eerste maal gerapporteerd in zijn verslag over de algemene rekeningen 2014. De toerekening van ontvangsten en uitgaven aan het juiste jaar vormt een blijvend aandachts-punt bij de controle van de nauwkeurigheid van de begrotingsuitvoering door de Vlaamse ministeries en rechtspersonen. Met die aandachtspunten wil het Rekenhof de ﬁ nanciële rap-
portering van de Vlaamse overheid aan het Vlaams Parlement en Europa duiden en nuance-ren. Het wil er de Vlaamse overheid ook toe aanzetten (op korte termijn) de kwaliteit van de ﬁ nanciële rapportering verder te verbeteren en in overeenstemming te brengen met de meest 
moderne normen.
3 Zie Overﬂ ow en toepassing van de aanrekeningsregels in 2012  in het rekeningenboek over 2012, Vlaams Parlement, 
36 (2013-2014) – Nr. 1, p. 17 en volgende.  Hoofdstuk 1
door de Vlaamse overheid –algemeen beeld ͮͬ
1.1 Geconsolideerd begrotingsresultaat en vorderingensaldo
De geconsolideerde rekening 2014 steunt op de uitvoeringscijfers uit de algemene rekening 
van de Vlaamse Gemeenschap (voor de ministeries en diensten met afzonderlijk beheer) en op de uitvoeringscijfers uit de individuele jaarrekeningen van de geconsolideerde rechtsper-sonen. De Vlaamse overheid heeft in 2014 voor het geheel van de ministeries, DAB’s en rechts-personen een negatief vorderingensaldo van 664,9 miljoen euro gerapporteerd. De onder-staande tabel toont het aandeel van elk beleidsdomein in dit resultaat.
Beleidsdomein ONTVANGSTEN UITGAVEN SALDO
 2014  2014 % 2014 2014 % 2014 2014 begroting uitvoering  begroting uitvoering  Begroting Uitvoering
DAR 19,5 19,9 102,1% 146,8 143,3 97,6% -127,3 -123,4
BZ 15,4 15,8 102,6% 2.868,4 2.867,2 99,9% -2.853,0 -2.851,4FB 25.775,5 25.613,6 99,4% 453,5 369,8 81,5% 25.322,0 25.243,8IV 10,8 12,3 113,8% 182,7 176,3 96,5% -171,9 -164,0EWI 261,7 333,8 127,6% 1.399,3 1.394,1 99,6% -1.137,6 -1.060,3OV 142,3 140,1 98,5% 10.891,7 10.862,7 99,7% -10.749,4 -10.722,6WVG 215,6 218,7 101,4% 4.085,1 4.073,6 99,7% -3.869,1 -3.854,9CJSM 239,4 247,1 103% 1.318,4 1.309,0 99,3% -1.079,6 -1.061,8WSE 125,6 115,4 91,9% 1.586,1 1.535,0 96,8% -1.460,5 -1.419,5LV 22,1 20,9 94,6% 181,4 183,9 101,4% -158,9 -163,1LNE 219,6 194,7 88,7% 851,9 812,5 95,4% -632,6 -617,8MOW 486,2 510,7 105,0% 3.058,6 3.235,5 105,8% -2.572,4 -2.724,8RWO 15,9 3,3 20,8% 846,2 820,7 97,0% -830,3 -817,3HE 0 2,2 nvt 129,6 126,0 97,2% -129,6 -123,8Totaal 27.549,6 27.448,5 99,6% 27.999,7 27.909,6 99,7% -450,2 -461,0Extra comptabele correcties Onderbenutting 633,4 
4
 Alternatieve ﬁ nanciering VIPA -312,8 -294,2
 Herclassi ﬁ catie VMSW 207,2 236,0
 Overheidsactiva binnen kader PPS -91,5 -243,8
 Sluis Terneuzen  120,0
 Andere 16,0 -21,9
Vorderingensaldo       2,1 -664,9
De tabel geeft de geconsolideerde beleidsdomeinontvangsten en -uitgaven 2014 weer. Die uit-
voeringscijfers worden vergeleken met de geconsolideerde begrotingscijfers die naar aanlei-ding van de tweede begrotingsaanpassing
5 2014 aan het Vlaams Parlement zijn meegedeeld.
Het de ﬁ nitieve vorderingensaldo was negatiever dan geraamd. Dat is vooral te wijten aan een 
hogere aanwending van kredieten dan voorzien (een onderaanwending van 90,1 miljoen euro in plaats van 633,4 miljoen euro), lagere ontvangsten (-101,1 miljoen euro) en meer pps-pro-
4 De onderaanwending is verrekend in de uitvoeringscijfers van de uitgavenkredieten.
5 Deze ramingen stemmen niet overeen met de de ﬁ nitieve begrotingskredieten, aangezien nog geen rekening is ge-
houden met de kredietoverdrachten van vorige jaren en met de herverdelingen. Vooralsnog rapporteert de Vlaamse overheid de de ﬁ nitieve kredieten wel in de individuele jaarrekeningen, maar niet geconsolideerd. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͭ
jecten6, die ingevolge het strenger Europese toezicht budgettair moesten worden aangerekend 
(-152,3 miljoen euro). Het voorschot voor de sluis van Terneuzen is niet in de berekening van het vorderingensaldo meegeteld. Dat heeft een positieve impact van 120 miljoen euro
7.
Het vervolg van dit hoofdstuk geeft een inzicht in de belangrijkste ontvangsten- en uitga-
venstromen van de Vlaamse overheid. De analyse van de geconsolideerde cijfers betreft de ontvangsten en uitgaven gerapporteerd in de economische hergroepering van de begrotings-verrichtingen afsluiting 2014 van de Vlaamse Gemeenschap, die het Rekenhof op 29 april 2015 heeft ontvangen. De analyse houdt verder geen rekening met de bijkomende extracomptabele correcties die nodig zijn om vanuit de economische hergroepering het vorderingensaldo te berekenen. De geconsolideerde ontvangsten en uitgaven zijn nettocijfers, waarbij overgedra-gen saldi, interne stromen, kapitaalverrichtingen en schuldverrichtingen zijn geëlimineerd. De entiteiten die de Vlaamse overheid buiten de consolidatieperimeter houdt, worden in deze analyse als derde partijen beschouwd.
Het Rekenhof heeft tijdens zijn rekeningencontroles diverse opmerkingen geformuleerd met 
een impact op het vorderingensaldo. Die opmerkingen heeft het samengevat in zijn verslag over de algemene rekeningen 2014 van de Vlaamse Gemeenschap
8. Dit rekeningenboek gaat 
op een aantal van die opmerkingen meer uitvoerig in.
Een bijzonder aandachtspunt bij de rekeningencontrole 2014 was de correcte toerekening 
van de budgettaire ontvangsten en uitgaven aan het jaar waarop zij betrekking hebben. Het verslag over de algemene rekeningen illustreerde aan de hand van verscheidene voorbeelden dat zowel bij het ministerie van de Vlaamse Gemeenschap en de diensten met afzonderlijk beheer, als bij de Vlaamse rechtspersonen problemen inzake jaarafgrenzing voorkwamen, die samen een signi ﬁ cante impact hadden op het vorderingensaldo. Hoofdstuk 2 geeft daarvan 
bijkomende voorbeelden.
De onderstaande tabel biedt inzage in de overgang van de totale ontvangsten naar de ESR-
geconsolideerde ontvangsten.
6 Bij de tweede begrotingsaanpassing 2014 werd alleen de impact van Scholen voor Morgen ingecalculeerd.
7 Zie het verslag van het Rekenhof over de algemene rekeningen 2014 van de Vlaamse Gemeenschap, Vlaams Parle-
ment, 36-A (2014-2015) – Nr. 1, van 22 juli 2015.
8 Vlaams Parlement, 36-A (2014-2015) – Nr. 1 van 22 juli 2015, p. 10-11. ͮͮ
 2014  Interne Extra Interne ESR 8 ESR 9 ESR gecon-
 uitvoering verrichtingen comptabele stromen   solideerde   correcties    ontvangsten
DAR 85,4 25,0 0 40,5 0,0 0 19,9
BZ 91,4 0,3 0 75,2 0,0 0 15,9FB 27.266,1 922,2 11,3 163,3 501,6 54,2 25.613,6IV 181,6 52,1 0 115,9 1,3 0 12,3EWI 2.023,0 635,5 0 880,0 173,6 0,1 333,8OV 624,5 128,2 0 350,1 6,1 0 140,1WVG 2.906,4 150,5 0 2.537,2 0,0 0 218,7CJSM 1.167,4 100,8 0 487,5 331,9 0 247,1WSE 955,3 215,1 0 624,8 0 0 115,4LV 124,3 13,8 0 89,6 0 0 20,9LNE 922,6 234,9 -6,8 493,1 6,6 0 194,8MOW 2.689,6 175,0 13,8 1.972,9 17,2 0 510,7RWO 92,2 39,1 0 44,1 3,5 2,2 3,3HE 96,6 0 0 91,5 2,8 0 2,2Totaal 39.226,3 2.692,7 18,3 7.965,7 1.044,6 56,5 27.448,5
De eliminatie van de interne verrichtingen is een technische correctie, waarbij de verreke-
ningen met andere dienstjaren (overgedragen of over te dragen overschotten en tekorten) en de opnemingen uit en de stijvingen van reservefondsen uit de uitvoeringscijfers worden weg-geﬁ lterd.
De geconsolideerde rekening geeft alleen de verrichtingen van de Vlaamse overheid met derde 
partijen weer. Alle verrichtingen tussen entiteiten van de Vlaamse overheid onderling worden weggelaten. De werkings- en investeringsdotaties die de rechtspersonen en diensten met af-zonderlijk beheer ontvangen van de ministeries, of van andere entiteiten uit de groep, worden geëlimineerd. Normaliter heeft deze eliminatie geen resultaatsimpact, omdat aan ontvang-sten- en aan uitgavenzijde eenzelfde bedrag wordt geschrapt.
0,0100,0200,0300,0400,0500,0600,0
FB EWI CJSM Overigemiljoen euroESR 8 - Kredietaflossingen en vereffeningen van 
deelnemingen
MVG RP REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͯ
De ESR8-ontvangsten betre ﬀ en de kredieta ﬂ ossingen en vere ﬀ eningen van deelnemingen. 
In begrotingsjaar 2014 ging het vooral over de gedeeltelijke terugbetaling van de KBC-steun (500 miljoen euro) langs het departement Financiën en Begroting en de verkoop van de be-leggingsportefeuille van het VRT-pensioenfonds (331,9 miljoen euro). De geconsolideerde ondernemingen uit het beleidsdomein EWI hebben 173,5 miljoen euro gerealiseerd. Die ont-vangsten situeren zich hoofdzakelijk bij de Limburgse Reconversiemaatschappij (51,8 miljoen euro), de Participatiemaatschappij Vlaanderen (41,0 miljoen euro), PMV re Vinci (30,2 mil-joen euro) en LRM Mijnen (20,8 miljoen euro).
De ESR9-ontvangsten bevatten de opname van overheidsschuld. In 2014 heeft de nv Diestse-
poort 54,2 miljoen euro obligaties uitgegeven, waarop het Vlaamse Gewest via het departe-ment Financiën en Begroting heeft ingetekend.
De onderstaande tabel biedt inzage in de overgang van de totale uitgaven naar de ESR-gecon-
solideerde uitgaven. Evenals bij de ontvangsten zijn bij de uitgaven de interne verrichtingen en de interne stromen geëlimineerd.
 uitvoering verrichtingen comptabele stromen   solideerde   correcties    uitgaven
DAR 208,6 24,1 0 41,3 0 0 143,3
BZ 2.941,6 1,2 0 73,1 0,0 0 2.867,3FB 2.924,4 942,3 0 166,9 135,0 1.310,4 369,8IV 349,6 54,5 0 115,6 3,3 0 176,3EWI 3.139,8 642,4 0 859,3 243,4 0,6 1.394,1OV 11.350,2 126,9 0 342,5 0 18,2 10.862,7WVG 6.463,1 -144,3 0 2.533,8 0 0,1 4.073,5CJSM 2.169,8 379,0 0 481,7 0 0,2 1.309,0WSE 2.386,4 218,2 0 631,2 2,0 0 1.535,0LV 304,2 28,9 0 91,3 0,0 0 183,9LNE 1.534,4 228,8 0 486,7 6,3 0 812,6MOW 5.397,7 97,5 18,4 1.952,3 51,3 42,6 3.235,5RWO 912,7 41,5 0 43,7 6,8 0 820,7HE 221,8 0 0 91,5 4,2 0 126,1Totaal 40.304,4 2.641,0 18,4 7.910.938 452,4 1.372,0 27.909,6
0,050,0100,0150,0200,0250,0300,0
FB EWI MOW Overigemiljoen euroESR 8 - Kredietverleningen en deelnemingen
MVG DAB RP ͮͰ
De ESR8-uitgaven betre ﬀ en de kredietverleningen en deelnemingen. Het departement Finan-
ciën en Begroting investeerde 54,2 miljoen euro in de vastgoedcerti ﬁ caten van de nv Diest-
sepoort en stortte kapitaal in de Participatiemaatschappij Vlaanderen (57,5 miljoen euro), Finlab (12,5 miljoen euro) en Via-Invest (9,8 miljoen euro). De rechtspersonen van het be-leidsdomein EWI investeerden 243,4 miljoen euro. Het betreft onder meer een schuldher-schikkingsoperatie, waarbij de nv Gigarant leningen verschafte in ruil voor de vrijg ave van 
verstrekte waarborgen (63,5 miljoen euro) en verrichtingen van de Limburgse Reconversie-maatschappij (57,9 miljoen euro), LRM Mijnen (32,9 miljoen euro) en Participatiemaatschap-pij Vlaanderen (30,0 miljoen euro). In het beleidsdomein MOW bedroegen de kredietverle-ningen en deelnemingen 47,7 miljoen euro, waarvan Via-Invest 31,3 miljoen euro voor zijn rekening nam.
0,0200,0400,0600,0800,01.000,01.200,01.400,0
FB Overigemiljoen euroESR 9 - Aflossing schuld
MVG RP
Het departement Financiën en Begroting loste de in 2014 vervallende schijf van de EMTN-
schuld (1.250,0 miljoen euro) af en de nv Diestsepoort her ﬁ nancierde haar lening bij de bank 
(56,4 miljoen euro) met de uitgifte van obligaties.
1.2 Ontvangsten
1.2.1 Ontvangsten via FB en Vlabel
Het departement Financiën en Begroting en het IVA Vlaamse Belastingdienst realiseren sa-
men meer dan 99% van de ontvangsten van de Vlaamse middelenbegroting. De belangrijkste ontvangsten zijn opgenomen in slechts zes begrotingsartikelen, die samen meer dan 25 mil-jard euro bedroegen. De begrotingsgegevens van het departement bevatten de ontvangsten die de federale overheid doorstortte (dotaties en federaal geïnde belastingen). De ontvangsten van de zelf geïnde belastingen vallen onder de entiteit Vlaamse Belastingdienst (Vlabel). Het programma schuld bevatte bovendien een ontvangst van 500 miljoen miljard euro uit de te-rugbetaling door KBC van de Vlaamse overheidssteun die deze ﬁ nanciële instelling ontving 
tijdens de ﬁ nanciële crisis van 2009.
De onderstaande tabel toont de realisatie van de belangrijkste middelenbegrotingsartikels. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͱ
   Raming Uitvoering Aanreke- Uitvoering % Uitvoering
 2014  20149 nings- na aanre-  na aanre-
   correctie kenings-  kenings-
   2014 correctie  correctie
     2014  2013
Ministerie FB 26.264,1 26.114,1 -11,3 26.102,8 99,4 27.274,3
Departement FB 24.900,0 24.742,9 -11,3 24.731,8 99,4 25.908,7Algemeen en schuld 545,7 544,6  544,6 99,8 2.077,9
Terugbetaling KBC 501,2 501,3  501,3 100,0 1.750,0Dividend ﬁ nanciële instelling-KBC 0,0 0,0  0,0 0,0 297,8
Andere (onder andere Terugbetalingen VMSW) 44,5 43,3  43,3 97,3 30,1
Inkomensoverdrachten van de federale overheid voorgemeenschapsaangelegenheden 13.723,4 13.681,4  13.681,4 99,7 13.393,9
Gedeelde belastingen 13.060,5 13.019,5  13.019,5 99,7 12.741,4Compensatie kijk- en luistergeld (artikel 47bis BFW)  585,6 584,8  584,8 99,9 580,5Andere 77,2 77,1  77,1 99,9 72,0
Inkomensoverdrachten van de federale overheid voorgewestaangelegenheden 6.526,8 6.531,6  6.531,6 100,1 6.501,0
Samengevoegde belastingen 6.250,4 6.255,3  6.255,3 100,1 6.224,6Artikel 35 BFW (tewerkstellingsprogramma’s) 261,6 261,6  261,6 100,0 261,6Andere 14,8 14,8  14,8 99,8 14,8
Gewestelijke belastingen, nog geïnd door defederale overheid 4.104,0 3.985,2 -11,3 3.973,9 97,4 3.935,9
Registratierechten op overdrachten 1.934,5 1.884,6 +134,5 2.019,0 104,4 1.880,3Registratierechten op hypotheken 129,5 131,1 +21,2 152,3 117,6 143,6Schenkingsrechten  305,8 290,9 +10,7 301,6 98,6 284,1Successierechten en recht van overgang bij overlijden  1.640,4 1.597,5 -180,5 1.417,0 86,4 1.543,6Andere (om spelen en weddenschappen) 93,6 81,1 +2,9 84,0 89,7 84,3
Vlaamse Belastingdienst 1.364,1 1.371,2  1.371,2 100,5 1.365,5Gewestelijke belastingen, geïnd door Vlabel 1.349,7 1.353,3  1.353,3 100,3 1.343,6
Verkeersbelasting 993,2 997,1  997,1 100,7 985,8Belasting op inverkeerstelling  200,2 197,4  197,4 94,1 201,8Onroerende voorhe ﬃ  ng  103,8 104,6  104,6 104,4 103,7
Eurovignet 52,5 54,1  54,1 103,0 52,3
Gewestbelastingen (planbatenhe ﬃ  ng, leegstandshe ﬃ  ngen) 14,4 17,9  17,9 124,6 21,9
Ontvangst lange termijnleningen 718,9 0,0  0,0 0,0 0,0DAB Veiling Emissierechten 0,0 0,00  0,00  0,0 36,4Rechtspersonen FB binnen consolidatie 12,7 163,3 -151,2 12,1 95,3 20,5
De totale ontvangsten voor het ministerie Financiën en Begroting daalden ten opzichte van 
2013 met meer dan 1 miljard euro. De oorzaak daarvan lag in de lagere terugbetaling van de staatsteun door KBC en het ontbreken van een dividend voor het begrotingsjaar 2014.
De ontvangsten uit de gedeelde belastingen vielen 40 miljoen euro lager uit dan geraamd en 
sloten aan bij de federale raming, die uitging van geactualiseerde parameters. Het Rekenhof heeft op die overschatting al in zijn begrotingsverslag van 14 november 2014 gewezen
10.
9 De aanrekeningscorrectie wordt uitgevoerd om ook voor de federaal geïnde gewestbelasting te komen tot een aanre-
kening op transactiebasis.
10 Vlaams Parlement, 16 (2014-2015) – Nr. 1 van 14 november 2014 – Onderzoek van de tweede aanpassing van de Vlaam-
se begroting voor 2014 en de Vlaamse begroting voor 2015. ͮͲ
De aanrekeningen van de in 2014 nog federaal geïnde registratierechten, schenkingsrechten 
en successierechten waren 108 miljoen euro lager dan de raming in de begroting. De belang-rijkste oorzaak daarvan waren de lagere ontvangsten voor de successierechten door de tijde-lijke blokkering van de aangiftedossiers ingevolge de overname van de inning van successie-rechten door de Vlaamse belastingdienst.
De registratierechten kenden een hogere ontvangst dan geraamd door het e ﬀ ect van de ver-
laagde woonbonus, waardoor eind 2014 meer transacties plaatsvonden.
De hervorming van de woonbonus leidde in januari 2015 (federale ontvangsten van december 
2014) tot meer dan een verdubbeling van de ontvangsten uit registratierechten, een verhoging met meer dan 150 miljoen euro, die de matige ontvangsten van voordien meer dan neutrali-seerde. In de eerste maanden van 2015 vielen de ontvangsten logischerwijze terug.
De overname van de successierechten en de federale blokkering van de vere ﬀ ening van de 
aangiftes die ermee gepaard ging, hadden tot gevolg dat de ontvangsten uit federale doorstor-tingen in het eerste trimester van 2015 aanzienlijk lager uitvielen dan in het eerste trimester van 2014. Een aantal tekortkomingen hebben geleid tot een achterstand in de inkohiering en inning, die Vlabel evenwel in de tweede helft van 2015 nog kan inhalen
11.
1.2.2 Ontvangsten andere beleidsdomeinenDe onderstaande tabel toont de uitvoering van de ontvangstenbegroting per beleidsdomein, 
exclusief de ontvangsten die gerealiseerd worden door het departement Financiën en Begro-ting en het intern verzelfstandigd agentschap Vlaamse belastingdienst (Vlabel):
De belangrijkste ontvangstenstromen buiten FB situeren zich bij de geconsolideerde rechts-
personen van de beleidsdomeinen MOW, CJSM, WVG, EWI en LNE, bij de DAB’s van MOW en LNE en in het ministerie van OV. Deze eigen ontvangstenstromen vertegenwoordigen sa-men 1.645,2 miljoen euro op een Vlaamsbreed totaal van 1.731,7 niet FB-ontvangsten. 
11 Zie hoofdstuk 3.6 in dit boek: Verwerking en transparantie van de stromen binnen de Vlaamse Belastingdienst.Ϭ͕ϬϭϬϬ͕ϬϮϬϬ͕ϬϯϬϬ͕ϬϰϬϬ͕ϬϱϬϬ͕ϬϲϬϬ͕Ϭ
EWI OV WVG CJSM LNE MOW Overigemiljoen euroGeconsolideerde ontvangsten
MVG DAB RP REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͳ
Het grootste ontvangstenblok vormen de rechtspersonen van MOW. De belangrijkste ervan, 
exclusief de interne stromen (dotaties), situeerden zich in 2014 bij De Lijn (184,5 miljoen euro voornamelijk vervoersontvangsten) en de dienst met afzonderlijk beheer Loodswezen (75,1 miljoen euro voornamelijk loodsgelden). Verder droegen ook de DAB VIF (59,7 miljoen euro onder meer concessie- en schadevergoedingen), Tunnel Lie ƨ enshoek (54,7 miljoen euro 
tolgelden), De Scheepvaart (38,3 miljoen euro scheepvaartrechten, retributies en concessies), Waterwegen en Zeekanaal (28,7 miljoen euro scheepvaartrechten, retributies en concessies) en de BAM (36,7 miljoen euro concessievergoeding van Lie ƨ enshoektunnel) in belangrijke 
mate bij tot de MOW-ontvangsten. De ontvangsten in CJSM betre ﬀ en vooral De VRT. De om-
roep boekte 199,0 miljoen euro eigen ontvangsten, vooral uit commerciële communicatie en boodschappen van algemeen nut. De geconsolideerde WVG-ontvangsten bedroegen in 2014 218,7 miljoen euro en situeerden zich hoofdzakelijk bij Kind en Gezin, met 155,6 miljoen euro eigen ontvangsten. Zij bestonden vooral uit ouderbijdragen uit inkomensgerelateerde opvang, kinderdagverblijfopvang en diensten voor opvanggezinnen. De eigen ontvangsten van EWI (333,8 miljoen euro) situeren zich vooral bij de rechtspersonen (297,5 miljoen euro). PMV re Vinci (52,0 miljoen euro), VITO (50,9 miljoen euro, onder meer verkopen van onderzoeken), het FWO (50,9 miljoen euro bijdragen van de federale overheid en tussenkomsten van de sociale zekerheid), het VIB (38,3 miljoen euro verkopen van onderzoeken), het Hermes-fonds (20,6 miljoen euro terugvorderingen van ondernemingen en vermogenshe ﬃ  ngen) en PMV 
(20,5 miljoen euro voor dienstverlening en ﬁ nanciële opbrengsten) realiseren hiervan bijna 
80%. Het ministerie van OV (109,0 miljoen euro) boekt vooral ontvangsten uit terugvorderin-gen van wedden. De eigen ontvangsten van het beleidsdomein LNE (194,8 miljoen euro) ko-men vooral van DAB Minafonds (114,8 miljoen euro onder meer voor diverse milieuhe ﬃ  ngen).
1.3 Uitgaven
De onderstaande tabel toont per beleidsdomein de geconsolideerde uitgaven van de ministe-
ries, DAB’s en rechtspersonen binnen de consolidatiekring.
0,0 2.000,0 4.000,0 6.000,0 8.000,0 10.000,0 12.000,0DARBZFBIVEWIOVWVGCJSMWSELVLNEMOWRWOHE
miljoen euroGeconsolideerde uitgaven
MVG DAB RP ͮʹ
De mate van verzelfstandiging in de Vlaamse overheid, dat is de mate waarin overheidsentitei-
ten los van het ministerie overheidstaken beheren, kan bijgevolg als volgt worden voorgesteld, waarbij het ministerie het minst en de rechtspersonen het meest verzelfstandigd zijn:
ϲϲйϰйϯϬйMate van verzelfstandiging
MVG
DAB
RP
Op grond van de ESR-rubricering kan naar de aard van de uitgaven een uitsplitsing worden 
gemaakt. Het Rekenhof heeft de ESR-geconsolideerde uitgaven samengevat in de volgende categorieën:
• ESR 11 – lonen en sociale lasten• ESR 12 – aankopen van niet-duurzame diensten en goederen
• ESR 2 – renten en huurgelden van gronden
• ESR 3+4 – inkomensoverdrachten• ESR 5+6 – kapitaaloverdrachten
• ESR 14 + ESR 7 – onderhoud en investeringen
De onderstaande tabel toont het relatieve aandeel van de ESR-geconsolideerde uitgavenru-
brieken (in miljoen euro).
0%
9%
7% 1%
34%37%6%6%Geconsolideerde uitgaven
Niet verdeelde uitgaven
Lonen en sociale lasten
Aankopen van goederen en
diensten
Renten en huurgelden van gronden
Inkomensoverdrachten exclusief
onderwijs
Betoelaging onderwijs
Kapitaaloverdrachten
Onderhoud en investeringen REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮ͵
De onderstaande alinea’s verstrekken bij elk van deze categorieën een bondige toelichting 
over de inhoud van de uitgaven en de beleidsdomeinen en entiteiten die ervoor verantwoor-delijk zijn.
0,0 100,0 200,0 300,0 400,0 500,0 600,0 700,0 800,0 900,0DARBZFBIVEWIOVWVGCJSMWSELVLNEMOWRWOHE
miljoen euroESR 11 - Lonen en sociale lasten
MVG DAB RP
De lonen en sociale lasten (2.615,5 miljoen euro) omvatten de weddenlast van de ministeries 
(720,1 miljoen euro), de DAB’s (106,8 miljoen euro) en de rechtspersonen (1.788,6 miljoen euro). De wedden van onderwijs zijn hier niet in begrepen, maar worden beschouwd als een inkomensoverdracht (zie de gra ﬁ ek op de vorige bladzijde).
Het beleidsdomein MOW droeg 30% van deze uitgavencategorie. Binnen het ministerie gaf 
het departement MOW 41,0 miljoen euro uit aan lonen en sociale lasten, het Agentschap voor Maritieme Dienstverlening en Kust 16,4 miljoen euro en het Agentschap Wegen en Ver-keer 71,8 miljoen euro. De DAB Loodswezen en de DAB Vloot besteedden respectievelijk 58,3 miljoen euro en 31,9 miljoen euro aan personeelskosten. De weddenlast van De Lijn be-droeg 475,0 miljoen euro, terwijl Waterwegen & Zeekanaal en De Scheepvaart respectievelijk 53,3 miljoen euro en 33,5 miljoen euro aanrekenden.
De top-18 bij de rechtspersonen vertegenwoordigt 1.612,5 miljoen euro of 90% van de lonen 
en sociale lasten die de rechtspersonen aanrekenden. Behalve de al vermelde rechtspersonen uit het beleidsdomein MOW, betreft het de VDAB (248,8 miljoen euro), de VRT (191,2 miljoen euro), het FWO (98,5 miljoen euro), de VITO (71,3 miljoen euro), de VMM (62,0 miljoen euro), het Vlaams Parlement (60,6 miljoen euro), het Pensioenfonds VRT (56,8 miljoen euro), het VIB (44,5 miljoen euro), de VLM (44,1 miljoen euro), het BLOSO (33,2 miljoen euro), FIT (27,5 miljoen euro), het Kunsthuis (26,3 miljoen euro) en de OVAM (23,9 miljoen euro).
Buiten het beleidsdomein MOW, zijn de entiteiten in de ministeries met de hoogste perso-
neelskosten: het IVA Jongerenwelzijn (62,6 miljoen euro), het departement LNE (42,0 miljoen euro), het Agentschap voor Natuur en Bos (36,9 miljoen euro), het departement BZ (29,7 mil-joen euro), het Agentschap voor Binnenlands Bestuur (26,2 miljoen euro), het Agentschap voor Onderwijsdiensten (21,7 miljoen euro) en de Vlaamse Belastingdienst (21,0 miljoen euro). ͯͬ
De ministeries hebben 392,1 miljoen euro aankopen van diensten en diverse goederen aan-
gerekend. Het agentschap Facilitair Bedrijf uit het beleidsdomein BZ besteedde daarvan 98,2 miljoen euro. Het departement MOW, het agentschap Wegen en Verkeer en het Agent-schap Maritieme Dienstverlening en Kust gaven samen 69,6 miljoen euro uit.
De aankopen van niet-duurzame goederen en diensten bij de DAB’s (206,4 miljoen euro) si-
tueren zich vooral bij de DAB VIF (85,7 miljoen euro), de DAB ICT (46,7 miljoen euro), de DAB Vloot (28,1 miljoen euro) en de DAB Minafonds (19,3 miljoen euro).
De top-18 bij de rechtspersonen vertegenwoordigt 1.250,5 miljoen euro of 90% van de aankopen 
van goederen en diensten die de rechtspersonen aanrekenden. Het betreft De Lijn (542,3 mil-joen euro), de VRT (278,3 miljoen euro), de VDAB (146,7 miljoen euro), de VMM (36,4 miljoen euro), het VIB (27,3 miljoen euro), het BLOSO (25,5 miljoen euro), de nv Tunnel Lie ƨ enshoek 
(22,9 miljoen euro), Toerisme Vlaanderen (22,6 miljoen euro), de VITO (21,8 miljoen euro), het AGIV (20,7 miljoen euro), Kind & Gezin (20,6 miljoen euro), Waterwegen & Zeekanaal (17,7 miljoen euro), FIT (17,1 miljoen euro), de VLM (14,0 miljoen euro), het Vlaams Parlement (13,4 miljoen euro), de OVAM (11,8 miljoen euro) en het GO! (11,5 miljoen euro).0,0100,0200,0300,0400,0500,0600,0700,0800,0900,0
BZ EWI CJSM WSE LNE MOW Overigemiljoen euroESR 12 - Aankoop van goederen en 
diensten
MVG DAB RP
0,020,040,060,080,0100,0120,0140,0
FB MOW Overigemiljoen euroESR 2 - Renten en huurgelden van gronden
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͯͭ
Het beleidsdomein FB boekte 116,6 miljoen euro ﬁ nanciële kosten, waarvan het departement 
FB 109,7 miljoen euro aanrekende als rente verbonden aan schulden (zie ook 1.4).
De ﬁ nanciële kosten van het beleidsdomein MOW (38,0 miljoen euro) betre ﬀ en enerzijds de 
rente verbonden aan schulden, vooral van de nv Tunnel Lie ƨ enshoek (11,2 miljoen euro) en de 
BAM (8,3 miljoen euro), en anderzijds de verwijlintresten en intresten door vonnis of dading, vooral van de DAB VIF (5,6 miljoen euro).
0,02.000,04.000,06.000,08.000,010.000,012.000,0
 t/ Ks ts' :^D t^ KǀĞƌŝŐĞmiljoen euroESR 3+4 - Inkomensoverdrachten
MVG DAB RP
De inkomensoverdrachten (of werkingssubsidies) zijn ESR-matig opgedeeld in inkomens-
overdrachten aan andere sectoren (ESR 3) en inkomensoverdrachten binnen de overheidssec-tor (ESR 4). De bovenstaande gra ﬁ ek combineert beide, na eliminatie van de interne stromen. 
In 2014 voerde de Vlaamse overheid 19.679,5 miljoen euro inkomensoverdrachten uit. Het is de grootste uitgavenpost van de geconsolideerde uitvoeringsrekening. 16.079,3 miljoen euro werd uitgegeven door de ministeries, 188,6 miljoen euro door de DAB’s en 3.411,6 miljoen euro door de rechtspersonen.
Het beleidsdomein OV besteedde 10.336,4 miljoen euro: 7.585,0 miljoen euro was bestemd 
voor de ﬁ nanciering van het kleuter- en leerplichtonderwijs en 1.638,0 miljoen euro ging naar 
de ﬁ nanciering van het hoger onderwijs. De ﬁ nanciering van het deeltijds kunstonderwijs en 
het volwassenenonderwijs bedroeg 609,3 miljoen euro en 445,6 miljoen euro was bestemd voor de ondersteuning van het beleidsveld.
In het beleidsdomein BZ kende het agentschap Binnenlands Bestuur 2.473,8 miljoen euro toe 
aan de steden en gemeenten, verdeeld over het gemeentefonds (2.244,1 miljoen euro), de Elia-compensatie (83,0 miljoen euro) en het stedenfonds (146,7 miljoen euro). Naar inburgering en integratie ging 52,8 miljoen euro en het provinciefonds kreeg 37,2 miljoen euro.
De inkomensoverdrachten van het beleidsdomein WVG bedroegen 3.593,3 miljoen euro, 
waarvan 1.206,9 miljoen euro werd uitgekeerd door het ministerie (departement WVG en agentschap Zorg en Gezondheid) en 2.386,4 miljoen euro door de rechtspersonen. Het mi-nisterie besteedde 151,4 miljoen euro aan het programma welzijn (onder meer welzijnswerk 89,4 miljoen euro, Vlaams Intersectoraal Akkoord Social Pro ﬁ t 24,2 miljoen euro en armoe- ͯͮ
debestrijding en samenlevingsopbouw 14,0 miljoen euro) en 1.055,5 miljoen euro aan het pro-
gramma thuis- en ouderenzorg (onder meer gezinszorg 546,8 miljoen euro, dotatie aan het Vlaams Zorgfonds 216,3 miljoen euro, thuiszorg 107,0 miljoen euro en animatiewerking in rusthuizen 43,2 miljoen euro). Bij de rechtspersonen keerden Kind & Gezin, het Fonds Jonge-renwelzijn en het VAPH respectievelijk 619,9 miljoen euro, 376,3 miljoen euro en 1.390,1 mil-joen euro uit als inkomensoverdracht.
In het beleidsdomein WSE ging 1.086,6 miljoen euro naar inkomensoverdrachten. Het depar-
tement besteedde 412,7 miljoen euro aan het programma werk (onder meer gesubsidieerde contractuelen 267,4 miljoen euro en Vlaamse werkervaringsmaatregelen met ESF-co ﬁ nan-
ciering 53,1 miljoen euro) en 364,6 miljoen euro aan het programma sociale economie (onder meer beschutte werkplaatsen 260,2 miljoen euro en sociale werkplaatsen 72,1 miljoen euro). Daarbuiten gaven ook de VDAB en Syntra Vlaanderen respectievelijk 255,2 miljoen euro en 54,0 miljoen euro uit als inkomensoverdracht.
De inkomensoverdrachten van het beleidsdomein CJSM bedroegen 571,4 miljoen euro. Daar-
van ging 37,1 miljoen euro naar het transversaal cultuurbeleid, 188,9 miljoen euro naar sociaal-cultureel werk, 164,0 miljoen euro naar kunsten en erfgoed en 67,8 miljoen euro naar jeugd. BLOSO kende 57,3 miljoen euro toe en het Vlaams Audiovisueel Fonds 24,9 miljoen euro.
Het beleidsdomein EWI gaf 776,8 miljoen euro uit, 305,2 miljoen euro via het ministerie en 
471,6 miljoen euro via de rechtspersonen. De inkomensoverdrachten van het ministerie be-troﬀ en onder meer diverse bijzondere onderzoeksfondsen aan industrie en universiteiten 
(189,0 miljoen euro) en steun aan strategische onderzoekscentra (86,2 miljoen euro). Het Hermesfonds keerde 67,5 miljoen euro uit en het IWT en het FWO kenden respectievelijk 283,6 en 119,9 miljoen euro toe.
0,0100,0200,0300,0400,0500,0600,0700,0
FB EWI OV WVG LNE MOW RWO Overigemiljoen euroESR 5+6 - Kapitaaloverdrachten
MVG DAB RP
De economische hergroepering splitst de kapitaaloverdrachten (of investeringssubsidies) uit 
in kapitaaloverdrachten aan andere sectoren (ESR 5) en kapitaaloverdrachten binnen de over-heidssector (ESR 6). De bovenstaande gra ﬁ ek combineert beide, na eliminatie van de interne 
stromen. In 2014 besteedde de Vlaamse overheid 1.815,2 miljoen euro aan kapitaaloverdrach- REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͯͯ
ten. 808,3 miljoen euro werd uitgegeven door de ministeries, 177,6 miljoen euro door de DAB’s 
en 829,3 miljoen euro door de rechtspersonen.
Het aandeel van het beleidsdomein RWO bedroeg 589,2 miljoen euro. Het agentschap Wonen 
besteedde 475,0 miljoen euro, waarvan 334,0 miljoen euro ging naar de VMSW en 101,0 mil-joen euro werd uitgekeerd als renovatie-, verbeterings- of aanpassingspremie (zie 3.12). De uitgaven van het agentschap Onroerend Erfgoed beliepen 72,1 miljoen euro en de DAB Fonds ter Bestrijding van de Uithuiszetting gaf 31,1 miljoen euro uit. 
Het Financieringsfonds voor de Schulda Ɵ ouw en Eenmalige Investeringsuitgaven uit het 
beleidsdomein FB kende 122,6 miljoen euro toe aan diverse investeringsprojecten (waarvan 102,9 miljoen euro ging naar het wegwerken van gevaarlijke punten), terwijl de DAB Mina-fonds uit het beleidsdomein LNE daaraan 82,3 miljoen euro besteedde. De kapitaaloverdrach-ten in het beleidsdomein OV situeren zich vooral bij AGIOn (266,4 miljoen euro) en bij het Agentschap voor Hoger Onderwijs, Volwassenenonderwijs en Studietoelagen (48,8 miljoen euro). In het beleidsdomein WVG betreft het vooral de kapitaaloverdrachten van het VIPA (215,8 miljoen euro). In het beleidsdomein EWI verliepen de kapitaaloverdrachten langs het Hermesfonds (117,3 miljoen euro), het Agentschap Ondernemen (20,9 miljoen euro) en de Herculesstichting (20,6 miljoen euro). Het beleidsdomein MOW trok 206,2 miljoen euro uit voor kapitaaloverdrachten, 141,9 miljoen euro langs het departement MOW (waarvan 120 mil-joen euro als voorschot werd betaald aan Nederland voor de bouw van de sluis van Terneuzen) en 64,2 miljoen euro langs de DAB Vlaams Infrastructuurfonds.
EWI OV LNE MOW Overigemiljoen euroESR 14 + ESR 7 - Onderhoud en 
investeringen
MVG DAB RP
De voorgaande gra ﬁ ek combineert de ESR 14-uitgaven (561,0 miljoen euro) met de ESR 
7-uitgaven (1.073,5 miljoen euro). ESR 14 betreft het herstel en niet waardevermeerderend onderhoud van wegen- en waterbouwkundige werken, terwijl ESR 7 betrekking heeft op de investeringen van de Vlaamse overheid. Ongeveer 80% van deze uitgaven situeren zich in het beleidsdomein MOW (1.244,0 miljoen euro, waarvan 745,4 miljoen euro investeringen en 561,0 miljoen euro onderhoud). Het ministerie en de DAB VIF besteedden samen 374,8 mil-joen euro aan het programma waterwegen en maritieme toegang, en 413,2 miljoen euro aan het programma wegen en verkeer. Bij de rechtspersonen zijn de belangrijkste investeringen terug te vinden bij De Lijn (196,6 miljoen euro), Waterwegen & Zeekanaal (59,3 miljoen euro  ͯͰ
onderhoud en 164,1 miljoen euro investeringen), De Scheepvaart (74,5 miljoen euro) en de 
Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel (23,5 miljoen euro).
De investeringen van het beleidsdomein LNE (133,8 miljoen euro) zijn hoofdzakelijk uitge-
voerd door de Vlaamse Landmaatschappij (50,6 miljoen euro), de OVAM (30,2 miljoen euro), de VMM (21,5 miljoen euro) en DAB Minafonds (20,5 miljoen euro). Het beleidsdomein OV investeerde langs GO! (49,0 miljoen euro), terwijl de investeringen van het beleidsdomein EWI (51,3 miljoen euro) zich vooral situeerden bij PMV re Vinci (31,8 miljoen euro) en de VITO (9,6 miljoen euro).
1.4 Schuld
1 Uitstaande schuld van de rechtspersoon Vlaamse overheid12
De Vlaamse Regering heeft op 12 mei 2015 het jaarlijks rapport over het gevoerde beleid inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer 2014 aan het Vlaams Parlement bezorgd
13. De onderstaande 
tabel toont de samenstelling van de uitstaande schuld van de Vlaamse overheid op 31 decem-ber in de periode 2010-2014 volgens de eindrekening van de Vlaamse overheid.
 2010 2011 2012 2013 2014
(Middel)lange termijn 5.173,6 5.596,1 5.079,7 4.023,3 2.766,7
EMTN 5.170,0 5.370,0 4.670,0 3.620,0 2.370,0Bankleningen
14 3,6 226,1 294,7 288,3 281,7
Private leningen15 0 0 115,0 115,0 115,0
Investeringsfonds lokale besturen 0 0 0 0 0,6Korte termijnschuld (BCP) 399,1 221,1 363,4 0 0Directe uitstaande schuld 5.572,7 5.817,1 5.443,1 4.023,3 2.767,3Directe kasschuld 1.036,0 831,2 1.050,8 434,8 1.911,8Indirecte schuld 2,7 2,5 2,4 2,2 1,9Totale schuld 6.611,4 6.650,8 6.496,3 4.460,3 4.681,0Evolutie t.o.v. vorig jaar +8,2% +0,6% -2,3% -31,3% +4,9%
Bron: Vol 10 Algemene Rekening 2014
In 2014 bereikte een EMTN-lening van 1,25 miljard euro haar vervaldag. De Vlaamse overheid 
heeft dat bedrag enerzijds geher ﬁ nancierd met 500 miljoen euro terugbetaling van KBC en 
anderzijds met het kaskrediet, dat met bijna 1,5 miljard euro steeg tegenover eind 2013.
12 Ministeries en DAB’s, exclusief rechtspersonen.
13 Vlaams Parlement, 32 (2014-2015) – Nr. 1 van 12 mei 2015. Conform artikel 21 van het decreet van 7 mei 2004 houdende 
bepalingen inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap en het Vlaamse Gewest.
14 De leningen die de Vlaamse overheid heeft overgenomen van de Vismijn Oostende (eind 2014 nog 2,9 miljoen euro) en 
van de Gemeentelijke Holding (215,4 miljoen euro eind 2014) en de lening voor Amoras.
15 Toegekend door de nv BAM (100 miljoen euro) en de nv Finindus (15 miljoen euro). REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͯͱ
De algemene toelichting bij de begrotingscontrole 2014 raamde het kaskrediet eind 2014 op 
0,94 miljard euro. Uit de rekening 2014 blijkt dat de kasschuld bijna 1 miljard euro meer be-droeg, vooral door het begrotingstekort in 2014 (in plaats van het verwachte evenwicht) en de vroegere uitbetaling van de onderwijssalarissen voor de maand december
16.
Net als in vorige jaren, rapporteren de algemene rekening en het rapport Kas-, Schuld- en 
Waarborgbeheer verschillende lange-termijnschuldtotalen. In het rapport ontbreekt name-lijk de lening voor project Amoras, die loopt tot 31 augustus 2026
17. Het rapport vermeldt deze 
schuld van 59,8 miljoen euro wel bij de geconsolideerde schuld18.
2 Geconsolideerde brutoschuld van de Vlaamse overheid
De onderstaande tabel overziet de geconsolideerde brutoschuld van de Vlaamse overheid. Het 
rapport Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer vergelijkt de geconsolideerde schuld 2014 niet met vorige jaren, het rapport van de interne auditor doet dat wel. De totalen van beide rapporte-ringen komen overeen.
Schuld op korte termijn 970,1 1.336,4 413,5 1.861,7
Schuld op lange termijn 5.596,1 4.908,4 3.855,8 2.603,2Totaal directe schuld 6.566,2 6.244,8 4.269,4 4.464,9Huisvestingsmaatschappijen 6.700,6 7.368,7 7.781,0 9.010,2VIPA 945.6 1.072,3 1.836,2 2.130,4Geconsol. vennsch. S13 sept 2014 1.091,2 930,4 857,3 862,6Geconsol. vennsch. S13 mrt 2014 59,2 137,3 195,2 162,6PPS  172,6 301,3 482,2 711,3Gesubsidieerde schoolinfrastructuur 410,6 411,3 396,4 384,1Universiteiten en hogescholen 328,2 338,1 351,1 390,3Totaal Indirecte schuld 10.553,5 11.288,4 12.524,2 14.298,2Totaal geconsolideerde schuld 17.119,7 17.533,3 16.793,5 18.763,1
Bron:  Geconsolideerde schuld Vlaamse overheid volgens interne auditor19
Het Rekenhof merkte in zijn verslag over de algemene rekening 201420 op dat deze tabel net-
tocijfers weergeeft. De leningen die entiteiten binnen de consolidatieperimeter onderling aangingen, komen niet tot uiting. Dat maakt het moeilijker de cijfers te vergelijken met de 
16 Een van de maatregelen van de akkoorden van sectorale sociale programmatie voor de sector onderwijs. De betrokken 
salarissen werden uitbetaald op 31 december 2014 in plaats van 1 januari 2015.
17 Ook de begrotingen leggen de a ﬂ ossingen van de Amoraslening niet ten laste van Titel III (Schuld), maar van de wer-
kingskosten van het beleidsdomein Mobiliteit en Openbare werken. De rentelasten worden eveneens aangerekend als werkingskosten bij dit beleidsdomein. De Vlaamse Regering bevestigde de opmerking van het Rekenhof daarover bij de begrotingscontrole 2013.
18 De algemene rekening vermeldt 63,5 miljoen euro. Volgens een a ﬂ ossingstabel die MOW ter beschikking van het Re-
kenhof stelde bedroeg de schuld eind 2014 61,4 miljoen euro.
19 Rapport van 1 juni 2015 (KDW/MVW/15/audit 2014).
20 Vlaams Parlement, 36-A (2014-2015) – Nr. 1, van 22 juli 2015. ͯͲ
jaarrekeningen van de betrokken instellingen. De minister van Financiën en Begroting ar-
gumenteerde dat de Vlaamse overheid voor de berekening van haar geconsolideerde schuld dezelfde methodiek toepast als het Instituut voor Nationale Rekeningen, dat ook alleen deze nettocijfers vermeldt. Nochtans gaven het rapport Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer over 2013 en de algemene toelichting bij de tweede begrotingscontrole 2014 wel de interrelaties weer. De voorstellingswijziging bemoeilijkte dus ook de vergelijking van begrotingsgegevens met uitvoeringsgegevens voor 2014:
• Voor de BAM vermeldt het rapport Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer 2014 een schuld 
van 168,5 miljoen euro. Die schuld is echter ten opzichte van de nv Tunnel Lie ƨ enshoek, 
die ook tot de consolidatiekring behoort. Voor een correcte stand van de geconsolideerde schuld, mag de administratie geen rekening houden met dit bedrag.
• Voor de universiteiten en hogescholen is de schuld 40 miljoen euro hoger dan in het rap-
port bij de tweede begrotingscontrole.
• LAK Invest heeft volgens het rapport een schuld van 32,9 miljoen euro. De balans van 
deze instelling vermeldt 34,6 miljoen euro. Het verschil is gelijk aan de interne lening die PMV LAK Invest verstrekte door op 18 van de 355 vastgoedcerti ﬁ caten in te tekenen. In 
tegenstelling tot het rapport 2013, heeft het rapport 2014 geen correctie aangebracht voor de intekening van het Vlaams Zorgfonds op de vastgoedcerti ﬁ caten van LAK Invest. Deze 
instelling tekende in op 80 van de 355 certi ﬁ caten
21.
3 Kostprijs van de schuldEen overzicht van de kosten verbonden aan het schuldbeheer van de Vlaamse Gemeenschap, 
blijkt uit de ordonnanceringen op het programma van de schuld. Het budget voor de schuld-kosten bedroeg 112,0 miljoen euro. Daarop werd in totaal 110,2 miljoen euro aangerekend. Daarbuiten was er nog het budget van 1.253,615 miljoen euro voor de kapitaala ﬂ ossingen van 
de (middel)lange termijnschuld. Daarop vond de aanrekening plaats van de a ﬂ ossing van de 
EMTN-lening voor 1,25 miljard euro.
4 Gewaarborgde schuldDe onderstaande tabel overziet de evolutie van de uitstaande schuld met een gemeenschap of 
gewestwaarborg
22.
21 Het is onduidelijk waarom die inschrijving in 2013 wel als interne lening werd meegeteld en in 2014 niet.
22 Deze waarborgen omvatten behalve de waarborgen aan die instellingen zelf, ook de waarborgen die het Vlaams Ge-
west pas in de tweede graad verleent en die in de eerste plaats zijn verstrekt door de Vlaamse openbare rechtsperso-nen zelf. Ze bevatten ook de waarborgen aan naamloze vennootschappen. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͯͳ
Waarborgen aan (lokale) overheden 1.239,9 1.176,6 1.111,2 988,6 899,6
De Watergroep 105,3 143,4 150,7 153,9 160,8Stad Antwerpen 671,8 611,6 545,6 473,0 393,8Cross Border Lease 89,8 92,7 90,0 87,0 99,2Andere (onder ander De Lijn,
Universiteiten, FRGE) 373,0 328,8 325,0 274,7 245,8
Waarborgen gedekt door activa 7.196,5 8.008,6 8.658,8 9.515,3 10.993,9Sociale Huisvesting 653,5 752,5 736,5 642,4 673,3EVA Vl Maatschappij Sociaal Wonen 2.265,1 2.687,7 3.125,6 3.408,7 4.260,9Vlaams Woningfonds 2.187,6 2.280,4 2.446,7 2.604,5 3.025,9IVA AGION (infrastructuur onderwijs) 199,8 224,0 248,7 254,7 269,1IVA VIPA (infrastructuur welzijnsinst.) 1.386,4 1.551,7 1.711,5 2.234,6 2.373,0Beheersmaatsch. Antwerpen Mobiel nv 193,2 193,2 192,5 184,5 168,4Project Brabo 47,2 80,8 111,9 111,1 110,2Andere (Domus Flandria, Tunnel
Liefkenshoek, Scholen van Morgen,Deurganckdoksluis) 263,8 238,4 85,5 74,9 113,1
Economische waarborgen 1.149,9 1.150,7 957,5 1.070,9 930,1Waarborgbeheer nv 512,0 583,3 582,1 563,2 546,6Gigarant nv 342,6 299,0 130,9 285,8 175,5Arkimedesfonds 120,5 120,5 120,5 120,5 120,5Andere (FIVA, VLIF,VIB,IMEC,
Micro ﬁ nanciering) 174,7 147,9 124,0 101,4 87,4
Rest 0,5 0,4 0,2 0,1 0,1VZW de gezinsbond 0,5 0,4 0,2 0,1 0,1Totaal 9.578,8 10.336,3 10.727,7 11.574,9 12.823,6Evolutie ten opzichte van vorig jaar +15,2% +7,9% +3,8% +7,9% +10,7%
De gewaarborgde schuld nam in 2014 toe van 11,5 tot 12,8 miljard euro. De belangrijkste stij-
ging situeert zich in het domein van de sociale huisvesting. Het rapport noemt als belangrijke oorzaken de lage intrestvoeten en de strengere bankvoorwaarden.
De onderstaande tabel biedt een overzicht van de ontvangen bijdragen voor de toekenning 
van de gewest- en gemeenschapswaarborg. De entiteiten ontvangen ook bijdragen die ze op hun eigen begroting aanrekenen.
 Begrotingsjaar Ontvangsten  Ontvangsten
  Ministerie rechtspersonen
 2010 9.4 Niet opgenomen in schuldrapport 2011 14.6 25,9 2012 
237.7 16,1
 2013 4,6  22,3 2014 15,2 24,1
Bron:  Rekening van de ontvangsten 2010-2014 Ministerie Vlaamse Gemeenschap en rapport Kas-, Schuld- en 
Waarborgbeheer van de betrokken jaren.
23 Naar aanleiding van de invoering van het rekendecreet wijzigde het aanrekeningsmoment voor de ontvangsten. Sinds 
2012 gaat het om geboekte in plaats van e ﬀ ectief geïnde ontvangsten. ͯʹ
De uitwinningen halveerden ten opzichte van 2013, vooral dankzij minder uitwinningen bij de 
nv Waarborgbeheer en Gigarant in vergelijking met 2013. Structureel situeren de meeste uit-winningen zich in de nv Waarborgbeheer. De onderstaande tabel toont het uitwinningsper-centage bij de nv, in combinatie met de terugwinningen en de ontvangen waarborgpremies:
 Jaar Gewaarborgd  Uitwinningen Terug- Waarborg- Saldo Uitwinnings-
  bedrag  winningen premies  percentage
 2010 512,0 28,1 6,1 5,0 -17,0 5,5%
 2011 583,3 21,7 10,4 5,1 -6,2 3,7% 2012 582,1 23,9 7,8 3,9 -12,2 4,1% 2013 563,2 35,1 10,0 3,9 -21,2 6,2% 2014 546,6 20,8 8,9 3,6 -8,3 3,8%
Bron: Tabel 20 en 21 rapport 2014 Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer
Ook het te ﬁ nancieren saldo daalde sterk, maar vertoonde nog altijd een negatieve waarde. 
Het negatieve saldo kan worden aangezuiverd vanuit de begroting24.
24 Artikel EC0-1ECA2Z-IS, programma EC218. Hoofdstuk 2
beleidsdomeinniveau Ͱͬ
2.1 Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid
Het beleidsdomein DAR deed in 2014 143,3 miljoen euro ESR-geconsolideerde uitgaven, d.w.z. 
0,5% van de totaliteit van de geconsolideerde Vlaamse uitgaven. De onderstaande gra ﬁ ek 
toont de samenstelling van het beleidsdomein op grond van de geconsolideerde uitgaven in 2014 (vere ﬀ eningen). Daarbij is het aandeel ministerie en DAB’s geel en het aandeel rechts-
personen groen weergegeven.
DAB IAVA
0,19
Interne Audit van de 
Vlaamse Administratie
3,38Studiedienst van de 
Vlaamse Regering
3,77Muntpunt
4,41Rand
7,29Vlaams 
7,39
SERV
9,86
AGIV
30,80Departement DAR
76,20
overig
36,29DAR
In 2014 had de beslissing tot reorganisatie van de Vlaamse overheid een grote impact op het 
beleidsdomein. Zij bracht een fusie met het beleidsdomein Bestuurszaken tot Kanselarij en Bestuur mee, inclusief een herverkaveling van de diensten en de agentschappen. De impact van die gebeurtenis zal echter maar tot uiting komen in de rekeningen over de volgende jaren. De onderstaande alinea’s lichten de begrotingsuitvoering door de grootste entiteiten in het beleidsdomein toe.
De begrotingsuitvoering 2014 sloot in het beleidsdomein nauw aan bij de begroting. Bij het 
ministerie situeerde de grootste onderaanwending zich bij de entiteit Interne Audit van de Vlaamse Gemeenschap (0,7 miljoen euro en een aanwending van 82%). De transformatie tot Audit Vlaanderen verliep immers budgettair trager dan verwacht. Behalve een aantal kleinere opmerkingen, merkte het Rekenhof vooral de schending van de regelgeving op de overheids-opdrachten door het departement op bij een consultancyopdracht voor ongeveer 250.000 euro
25.
Subsidies aan vzw Kazerne DossinSinds 2014 worden de subsidies aan de vzw Kazerne Dossin, ter uitvoering van een aan-
beveling van het Rekenhof, geconcentreerd bij één beleidsdomein. Er is geopteerd dat te doen bij het beleidsdomein DAR, en niet bij het beleidsdomein CJSM.
25 Splitsing van de opdracht, te korte tijdspanne voor de indiening van o ﬀ ertes en overschrijding van het contractueel 
plafondbedrag. Voor een deelopdracht werd zelfs het met een bijakte verhoogde plafondbedrag overschreden.Ministerie REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   Ͱͭ
Het Agentschap voor Geogra ﬁ sche Informatie Vlaanderen (AGIV) heeft in 2014 30,6 miljoen 
euro ontvangsten en 32,1 miljoen euro uitgaven geboekt, wat leidde tot een tekort van 1,5 mil-joen euro. Dat bracht het gecumuleerd overschot eind 2014 terug tot 12,4 miljoen euro. Op grond van een risicoanalyse besliste het Rekenhof tot een controle van de jaarrekening 2014 van het AGIV. Het merkte op dat het AGIV een aantal kosten niet schraagde met verantwoor-dingsstukken. Deze kosten kunnen bijgevolg niet worden beschouwd als bestuurlijke uitga-ven. Het AGIV dient ze dan ook terug te vorderen. Het betreft onder meer 18.000 euro kosten die een personeelslid met een visakaart van het agentschap betaalde. Het Rekenhof vroeg ook aan de minister te bevestigen of alle kosten (60.000 euro) voor activiteiten in het kader van de pensionering van hetzelfde personeelslid, kunnen worden gekwali ﬁ ceerd als bestuurlijke 
uitgaven
26.
De minister van Financiën antwoordde stappen te zullen ondernemen om de onvoldoende 
bewezen kosten terug te vorderen en te zullen onderzoeken in hoeverre de pensioneringskos-ten als verantwoordbaar kunnen worden beschouwd.
2.2 Bestuurszaken
Het beleidsdomein BZ was in 2014 goed voor een geconsolideerd uitgaventotaal van 2.867,26 miljoen euro of 10,3% van de totaliteit van de geconsolideerde Vlaamse uitgaven. Daarvan beheerde het agentschap voor Binnenlands Bestuur het leeuwendeel (2.619,12 mil-joen euro of 91,3%). Deze uitgaven waren voornamelijk bestemd voor de programma’s Lokale en regionale besturen en Stedenbeleid. De onderstaande gra ﬁ ek toont de samenstelling van 
het beleidsdomein op grond van de geconsolideerde uitgaven in 2014 (vere ﬀ eningen). Daarbij 
is het aandeel ministerie en DAB’s geel en het aandeel rechtspersonen groen weergegeven.
De onderstaande alinea’s lichten de begrotingsuitvoering door de grootste entiteiten in het 
beleidsdomein toe.
26 Voor elke bestuurlijke uitgave moet een bestuur kunnen verantwoorden dat ze niet onrechtmatig is en evenredig met 
het belang van de Vlaamse Gemeenschap dat er mee behartigd wordt.AGIV
Vlabest
0,17
Agentschap 
Integratie en 
Inburgering
1,20
DAB Digitale Drukkerij
1,39DGOUV
3,03
DAB Overheidspersoneel
4,40E-Government 
en ICT-Beheer
6,50Agentschap voor 
Overheidspersoneel
7,43DAB Catering
9,85
DAB Schoonmaak
10,12
Departement BZ
33,96
DAB E-Government 
53,54
116,56Agentschap voor Binnenlands 
Bestuur
2.619,12overig
44,09BZ Ͱͮ
De ﬁ nanciële uitvoering van de begrotingen sloot voor het beleidsdomein Bestuurszaken 
nauw aan bij de vooropgestelde ramingen en kredieten. Bij het departement deed zich een budgetoverschrijding voor, te wijten aan de overschrijding met 7,1 miljoen euro op het begro-tingsartikel voor de pensioenbijdragen van de Vlaamse overheid aan de PDOS (Pensioendienst voor de Overheidssector). Een herberekening door de PDOS in 2014 deed de factuur voor de regio stijgen met 7 à 8 miljoen euro per jaar, tot 14 miljoen euro. Het stedenbeleid kende een onderaanwending van 2,6 miljoen euro
27. Het Rekenhof merkte bij zijn rekeningencontrole 
voorts op dat het ministerie het saldo 2014 aan het gemeente- en aan het provinciefonds van 75 miljoen euro op 2015 aanrekende in plaats van op 2014.
De gebeurtenis die in 2014 de grootste impact had op het beleidsdomein, was de beslissing 
tot reorganisatie van de Vlaamse overheid. Voor het beleidsdomein betekende dat de fusie met Diensten voor het Algemeen Regeringsbeleid tot Kanselarij en Bestuur, inclusief een her-verkaveling van de diensten en de agentschappen. De impact van die gebeurtenis zal echter maar tot uiting komen in de volgende jaren. Wel al zichtbaar in 2014, was de a Ɵ ouw van het 
provinciefonds met 55 miljoen euro, van 92 tot 37 miljoen euro.
Binnen bestuurszaken was al een reorganisatietraject aan de gang. In 2014 fuseerde het Agent-
schap Facilitair Management met de Entiteit e-government en ICT-Beheer tot het Agentschap Facilitair Bedrijf. In 2014 werden ook de nodige stappen ondernomen met het oog op de e ﬀ ec-
tieve start van het Agentschap Integratie en Inburgering door de inkanteling van de integra-tie- en inburgeringsdiensten op 1 januari 2015 en de huizen van het Nederlands op 1 juli 2015.
In het rekeningenboek 2013 heeft het Rekenhof gemeld dat het Agentschap voor Facilitair 
Management naliet 48 miljoen euro vaste activa in aanbouw na hun voltooiing in de balans van de Vlaamse overheid over te boeken naar hun de ﬁ nitieve activarekening. Het grootste 
deel van dat bedrag vond zijn oorsprong in facturen van vóór 2010. Voor het VAC Hasselt, dat al in gebruik is sinds 2004, stond bijvoorbeeld nog steeds een saldo van 13 miljoen euro geboekt als actief in aanbouw. Aangezien in de loop van 2014 geen toewijzingen plaatsvonden, dringt het Rekenhof opnieuw aan op een snelle toewijzing aan de correcte vast actiefrubriek van het openstaande saldo op de rubriek activa in aanbouw. Ook voor de inrichtingswerken van gebouwen waarvan de Vlaamse overheid geen eigenaar is en die toch in het actief van de Vlaamse overheid zijn opgenomen, zijn de aangekondigde correcties nog niet uitgevoerd.
Het rekeningenboek over 2013 meldde dat een aantal saldi op orderekeningen niet aansloten 
bij de werkelijkheid, zoals dat op rekening BE0-8X0902 ( ﬁ ctieve rekening voor ambtenaren-
wedden). Eind 2014 bedroeg het saldo op deze orderekening 616 miljoen euro, wat niet over-eenkomt met de e ﬀ ectieve schuld voor de ambtenarenlonen (volgens de boekhoudsleutelto-
talen in Ora ﬁ n ongeveer 150 miljoen euro). Wat het niet bestemde saldo van 218.120,65 euro 
bij de DAB Overheidspersoneel betreft, beloofde de minister op 11 september 2014 dat deze gelden op korte termijn een bestemming zouden krijgen. Eind 2014 was deze toewijzing nog niet geschied. Ook voor andere orderekeningen, die het rekeningenboek over 2013 vermeldde, dienden nog verschillende saldi een correcte bestemming te krijgen.
27 Vooral van het begrotingsartikel voor stadsvernieuwing. De administratie heeft weinig greep op het betaalritme, aan-
gezien ze a fh ankelijk is van de snelheid waarmee de werken opschieten en dus van de snelheid waarmee de steden 
vorderingen kunnen indienen.Ministerie REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   Ͱͯ
In zijn verslag uit 2013 over de onderhouds- en investeringswerken aan gebouwen door het 
Agentschap Facilitair Management formuleerde het Rekenhof een aantal aanbevelingen voor een tijdige en correcte betaling, zoals: doorlooptijden onder controle houden, dossiers beter beheren en betalingstermijnen respecteren. Het agentschap nam structurele maatregelen. Het slaagde er zodoende in de doorlooptijden sterk in te korten. Voor het respecteren van de betalingstermijnen blijft het echter een knelpunt dat in Ora ﬁ n de correcte gewenste be-
taaldatum niet wordt ingevoerd. Er is ook gewerkt aan de verbetering van de kwaliteit van de dossiers, maar op dat vlak zijn nog verdere inspanningen nodig
28.
Naar aanleiding van de rekeningencontrole 2014 had het Rekenhof nog bijzondere aandacht 
voor de huuruitgaven van het Agentschap Facilitair Bedrijf. De resultaten van deze controle staan onder punt 3.4.
Op grond van zijn risicoanalyse heeft het Rekenhof vooral aandacht besteed aan de jaarre-
keningen van de DAB Informatie Vlaanderen. De fusie tussen de entiteit e-government en ICT-Beheer (e-IB) en het Agentschap Facilitair Management zal vanaf 2015 voor de DAB Infor-matie Vlaanderen een aantal vroegere opmerkingen remediëren
29. De opvolging en het beheer 
van het vast actief vinden echter nog altijd in een extracomptabele toepassing plaats en niet in Ora ﬁ n. Daardoor geven noch de inventaris van de DAB, noch de algemene rekening van de 
Vlaamse overheid een correct beeld van de werkelijkheid van het vermogen. Ondanks belof-tes naar aanleiding van de opmerkingen van het Rekenhof over de jaarrekening 2013, bleef de DAB voorts inkooporders voor recurrente uitgaven boeken op het moment dat hij de factuur ontving, in strijd met het rekendecreet. Wegens een vertraagde dossierstroom en ontoerei-kende vere ﬀ eningskredieten kon de DAB ten slotte niet alle prestaties die in 2014 werden gele-
verd, ook e ﬀ ectief in 2014 aanrekenen. Op die manier schoof ongeveer 1 miljoen euro facturen 
door naar het volgende begrotingsjaar. De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 24 augustus 2015 verduidelijkingen verstrekt bij de opmerkingen. Het Rekenhof zal in zijn rekeningencontrole 2015 toetsen of de DAB het beheer en de opvolging van zijn vast actief in Oraﬁ n heeft geoptimaliseerd en of het vere ﬀ eningskrediet toereikend was.
Op 11 september 2015 heeft de Vlaamse minister van Binnenlands Bestuur geantwoord dat 
een aantal maatregelen zijn genomen om aan de opmerkingen van het Rekenhof tegemoet te komen. Het Rekenhof zal dit opvolgen bij zijn controle van de rekeningen over 2015.
2.3 Financiën en Begroting
Het beleidsdomein FB deed in 2014 369,8 miljoen euro ESR-geconsolideerde uitgaven, goed voor ongeveer 1,3% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgavenbegroting 2014. Daar tegenover staat dat het beleidsdomein instond voor 25.613,6 miljoen euro geconsolideerde ontvangsten (93,3% van de totale Vlaamse geconsolideerde ontvangsten). De onderstaande graﬁ ek toont de samenstelling van het beleidsdomein op grond van de geconsolideerde uit-
gaven in 2014 (vere ﬀ eningen). Daarbij is het aandeel ministerie en DAB’s geel en het aandeel 
rechtspersonen groen weergegeven.
28 In sommige dossiers ontbraken documenten, andere dossiers bevatten verkeerde documenten. De regelgeving op de 
overheidsopdrachten legt tal van termijnen op, die alleen kunnen worden nageleefd en gecontroleerd als alle relevante data worden geregistreerd. In de onderzochte dossiers was dat vaak niet het geval.
29 Zo zal de begroting apparaatsuitgaven onderscheiden van beleidsuitgaven en de budgetopvolging van de uitgaven zal 
niet meer extracomptabel plaatsvinden.Informatie Vl.
Antwoord ͰͰ
Betaalgedrag ministerieIn 2013 stelde de Vlaamse Regering een maximale tijdige betaling tegen 1 januari 2015 
en de maximale digitale overdracht van factuurinformatie vanaf 2017 voorop
30. In dat 
licht onderzocht het Rekenhof het betaalgedrag van het Departement FB en de Vlaamse Belastingdienst (Vlabel) in 2014 op basis van de bestaande rapportering
31. Het stelde vast 
dat deze entiteiten respectievelijk 20% en 14% van alle facturen te laat betaalden. Zij verwerkten respectievelijk 54 en 59% van de facturen middels intelligent scannen. Voor deze facturen daalde het percentage te late betalingen tot respectievelijk 19 en 9%. Deze procedure had dus alleen bij Vlabel een duidelijk positieve invloed op de tijdigheid van betaling. Beide entiteiten boekten beterschap in vergelijking met 2013. Vlabel halveerde het aantal te late betalingen, het departement realiseerde een daling van 3%. Het de-partement dient dan ook de inspanningen inzake intelligent scannen op te drijven
32 en 
moet bijkomende maatregelen tre ﬀ en om te komen tot een maximale tijdige betaling. 
De huidige rapportering maakt alleen een onderscheid tussen tijdig en te laat betaalde facturen. Zij kan het beste een bijkomend onderscheid maken naargelang het aantal dagen te laat. Steekproefcontroles wezen immers uit dat veel facturen slechts één dag te laat werden betaald. 
men meer dan 99% van de ontvangsten van de Vlaamse middelenbegroting. De begrotings-gegevens van het departement bevatten de ontvangsten die de federale overheid doorstortte (dotaties en federaal geïnde belastingen). De ontvangsten van de zelf geïnde belastingen 
30 VR 2013 1207 DOC.0735. Als tussenstap naar een e-invoicingsysteem kunnen de administraties sinds 22 juni 2013 fac-
turen inscannen, waarbij zij automatisch in Ora ﬁ n worden ingebracht door middel van de optical character recognition 
(OCR) waarmee Ora ﬁ n automatisch facturen aanmaakt. De work ﬂ ow wordt daarna doorlopen op basis van het gedigi-
taliseerd document.
31 Managementrapport Percentage Te Late Betalingen , parameter exclusief orde- en thesaurierekeningen.
32 Pas in de loop van 2015 heeft het de eerste facturen verwerkt met e-invoicing.Toekomstfonds
0,08
Lakinvest
1,23Diestsepoort
3,41Egalisatiefonds
7,62VFLD
9,89
Vlaamse 
Belastingdienst
50,34
FFEU
123,33Departement FB
173,85
overig
22,23FB
Departement REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   Ͱͱ
vallen onder de entiteit Vlaamse Belastingdienst (Vlabel). De uitgaven van het departement 
waren in verhouding tot de ontvangsten relatief beperkt. Behalve de schuldgerelateerde uit-gaven, zijn de participaties en provisies de belangrijkste budgetrubrieken.
De begrotingscontrole 2014 heeft de provisies in het beleidsdomein als volgt bijgesteld:
 Vastleggingskrediet Vere ﬀ eningskrediet
Strategisch actieplan Limburg in het kwadraat (SALK) 0,0 5,0
Indexprovisie vakantiegeld 7,5 7,5Buﬀ er extra uitgaven 187,8 187,8
Competitiviteitsprovisie 166,0 83,0Responsabiliseringsbijdrage 68,9 68,9Wegbeprijzing 0,6 1,0Onverdeeld 0,5 0,5Krediet 2014 431,3 353,7Overdracht vorige jaren 109,0 0,0Totaal krediet 540,3 353,7Besteding provisie (via herverdelingen) -223,9 -181,5Niet aangewend 316,4 172,2Over te dragen naar 2015 192,4 0,0
• In 2013 voorzag de Vlaamse Regering in een provisie van 24 miljoen euro (beleidskrediet) 
voor de uitvoering van het strategisch actieplan Limburg in het kwadraat (SALK). In 2013 werd hiervan al 7,3 miljoen euro vastgelegd. Het overgedragen saldo van 16,7 miljoen euro werd in 2014 verdeeld over diverse Limburgse investeringsprojecten (onder meer in vrije-tijdseconomie, woningrenovatie en kinderarmoedebestrijding). Het betaalkrediet van 5 miljoen euro voor 2014 werd middels herverdeling volledig besteed.
• Het departement gebruikte de bu ﬀ er voor extra uitgaven deels voor de voor ﬁ nanciering 
van de nieuwe sluis te Terneuzen (80 miljoen euro beleidskrediet en 120 miljoen euro be-taalkredieten). Het kende ook 6,2 miljoen euro (beleidskredieten) toe aan het Fonds voor Culturele Infrastructuur ter ﬁ nanciering van fase 2 van het masterplan van het Koninklijk 
Museum voor Schone Kunsten Antwerpen.
• De competitiviteitsprovisie ging onder meer naar restauratiedossiers van onroerend erf-
goed (14,1 miljoen euro), de versterking van bestaande innovatie-instrumenten (26 mil-joen euro), bodemsanering en rioleringssubsidies langs het Minafonds (17,5 miljoen euro), compensatie aan bedrijven voor indirecte emissiekosten (26 miljoen euro) en de verster-king van het aanbod in de kinderopvang (9 miljoen euro). 
• De provisie voor de verhoging van de responsabiliseringsbijdrage (68,9 miljoen euro) bleef 
in 2014 onaangewend.
Het Vlaams Gewest heeft langs het departement FB 134,2 miljoen euro geïnvesteerd in parti-
cipaties en kredietverleningen. ͰͲ
Krediet 2014 voor participaties 0,2 195,2
Overgedragen kredieten van vorige jaren 659,1 0,0Totaal krediet 659,3 195,2Bestedingen -139,4 -134,2Niet aangewend 519,9 61,0Over te dragen naar 2015 499,9 0,0
Zo tekende het voor 54,2 miljoen euro in op de obligaties die de nv Diestsepoort uitgaf. De 
Participatiemaatschappij Vlaanderen (PMV) vroeg 57,5 miljoen euro kapitaal op: 55 miljoen euro had nog betrekking op vroegere kapitaalverhogingen en was bestemd voor de Vlaamse Erfgoedkluis (5 miljoen euro), Flanders Care Invest (5 miljoen euro), TINA-fonds (25 miljoen euro) en Arkimedes II (20 miljoen); 2,5 miljoen euro betrof een eerste storting van 25% voor een bijkomende kapitaalverhoging van 10 miljoen euro bij Arkimedes II. Daarbuiten heeft het Vlaams Gewest de aandelen van het Participatiefonds Vlaanderen nv tegen een inbreng-waarde van 1 euro in PMV ingebracht. Via Invest nv vroeg 9,8 miljoen euro kapitaal op. Ten slotte tekende het Vlaams Gewest ook in op een kapitaalverhoging van 50 miljoen euro bij de nv Finlab, waarvan het onmiddellijk 12,5 miljoen euro betaalde. De in 2013 voorziene ka-pitaalverhoging van 100 miljoen euro in de Limburgse Reconversiemaatschappij in het kader van het SALK ging niet door. In plaats daarvan kreeg de LRM een lening van 100 miljoen euro van PMV. Na een eerste opname van 20 miljoen euro in 2013, heeft de LRM in 2014 bijkomend 40 miljoen euro opgenomen. De investeringen voor SOFI (10 miljoen euro) en niet nader om-schreven pps-projecten (30 miljoen euro) waarin de begroting voorzag, werden in 2014 nog niet gerealiseerd.
Vlaanderen int langs de Vlaamse Belastingdienst (Vlabel) zelf ontvangsten, zoals verkeersbe-
lasting en onroerende voorhe ﬃ  ng. In 2010 onderzocht het Rekenhof de werkmethode voor 
de inning van de onroerende voorhe ﬃ  ng en in het rekeningenboek over 2013 rapporteerde 
het over zijn opvolgingsonderzoek met de klemtoon op de boekhouding. In het kader van zijn rekeningencontrole 2014 onderzocht het Rekenhof de verwerking en transparantie van de gegevensstromen in Vlabel, alsook de registratie in de boekhouding van de Vlaamse overheid ervan. Het richtte zich daarbij vooral op de onroerende voorhe ﬃ  ng en de verkeersbelasting. 
De resultaten van dit onderzoek zijn opgenomen onder punt 3.6.
Het Financieringsfonds voor Schulda Ɵ ouw en Eenmalige Investeringsuitgaven (FFEU) heeft 
in 2014 122,6 miljoen euro ontvangsten en 127,2 miljoen euro uitgaven geboekt, wat leidde tot een tekort van 4,6 miljoen euro, dat het gecumuleerd overschot eind 2014 terugbracht tot 434,7 miljoen euro.
Het Rekenhof heeft een simulatie gemaakt van de uitvoeringsrekening van de begroting 2014. 
Enerzijds blijkt daaruit een overschrijding van in totaal 26 miljoen euro, vooral met betrek-king tot projecten van MOW (40 miljoen euro). De toelichting bij de deelrekeningen geeft geen verklaring voor de overschrijding. Anderzijds bleven ook een aantal projectkredieten onderbenut, zoals die voor het project GO! De toelichting bij dat project bevat een gedetail-leerd overzicht van de verschillende deelprojecten, maar verklaart de onderbenutting van de vereﬀ eningskredieten niet. Bovendien vermeldt de jaarrekening een vastlegging van 23,2 mil-Vlabel
FFEU REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   Ͱͳ
joen euro33, terwijl de toelichting 17,4 miljoen euro vermeldt. In antwoord op de opmerkingen 
bij de jaarrekening 2013 beloofde de Vlaamse minister van Begroting en Financiën de leidend ambtenaren van de verschillende projecten te zullen wijzen op de ontoereikende toelichtin-gen. Zij deed dat echter niet.
De doorlooptijden van de verschillende maatschappelijke investeringsprojecten zijn zeer 
lang. Het uitstaande bedrag aan investeringsprojecten is met 26 miljoen euro gestegen ten opzichte van 2013 en bedroeg eind 2014 198,9 miljoen euro. Het Rekenhof heeft een overzicht van projecten van minstens vijf jaar oud met een belangrijk niet-uitgevoerd gedeelte aan de leidend ambtenaar van het FFEU bezorgd.
Het bedrag aan verwijlintresten bleef in 2014 op hetzelfde, hoge niveau als in 2013. Het FFEU 
belooft al een paar jaar onbetwiste factuurgedeelten op de vervaldag te zullen betalen om de verwijlintresten te verminderen, maar bij controle kon het FFEU geen lijst voorleggen met fac-turen waarvoor het deze procedure volgde. Het Rekenhof heeft andermaal aangedrongen op maatregelen om de doelstellingen van de Vlaamse Regering d.d. 12 juli 2013 inzake maximaal tijdige en digitaal verwerkte betalingen te halen
34.
De beleidsnota 2014-2019 Financiën en Begroting stelde dat de begroting transparanter moet 
worden en naar een prestatiebegroting moet evolueren. Zij vermeldt echter niet het FFEU onder de instellingen in het beleidsdomein waarvan de structuur zou worden herbekeken. Uit contacten met de administratie van het FFEU centraal bleek dat ook het FFEU bezig is met een optimalisering van zijn werking. De huidige FFEU-structuur roept inderdaad een aantal vragen op: 
• Het protocol van de sociale huisvesting is al enkele jaren geleden uitgevoerd met kredieten 
van een andere rechtspersoon, namelijk het VMSW.
• De DAB VIF heeft de studies voor de wegwerking van zwarte punten aangerekend, terwijl 
het FFEU de e ﬀ ectieve investeringen boekte. Dat ondermijnt een klaar beeld over welke 
begrotingsmiddelen aan welke uitgaven worden besteed. 
• Het actief wordt ge ﬁ nancierd door het FFEU en wordt met veel vertraging
35 en niet per 
activum geboekt en opgevolgd in Ora ﬁ n. Zo vindt noch in Ora ﬁ n, noch bij het FFEU een 
detailopvolging van de activa plaats.
• Het FFEU centraal heeft geen hiërarchische relatie met de ambtenaren die verantwoorde-
lijk zijn voor de projectuitvoering.
• Belangrijke investeringswerken (bijvoorbeeld het kanaal Gent Terneuzen36) worden opge-
splitst over verschillende begrotingen: de voor ﬁ nanciering van 120 miljoen euro verloopt 
langs de algemene uitgavenbegroting en vanaf 2016 verloopt een bedrag van maximaal 59,5 miljoen euro langs het FFEU.
De Vlaamse minister van Begroting en Financiën heeft op 1 september 2015 geantwoord dat 
het beleidsdomein een nieuwe berekeningsmethode hanteert voor de opmaak van de progno-
33 Als omschrijving van de vastlegging wordt ‘vastlegging FFEU’ vermeld. Door deze algemene omschrijving geeft de 
vastleggingstabel niet weer op welke projecten de vastlegging betrekking heeft.
34 Beslissing van de Vlaamse Regering 2013 1207 DOC0735/1.
35 Eind 2014 bedroeg de achterstand van de boekingen in de module vast actief 208 miljoen euro.
36 Zie de beslissing van de Vlaamse Regering 2014 1912 DOC 1422-1. Ͱʹ
ses van het vere ﬀ eningskrediet om overschrijding van kredieten tegen te gaan. De minister is 
van oordeel dat al voldoende inspanningen werden geleverd om de ontoereikende toelichting te verbeteren. Het Rekenhof heeft nochtans opgemerkt dat de toelichting ontbrak voor een aantal projecten met een lange doorlooptijd
37. Volgens de minister zal het FFEU vanaf 2016 
gebruik maken van het boekhoudsysteem Ora ﬁ n en zodoende ook van de mogelijkheden tot 
digitale factuurverwerking en activa-updating. Verder zou worden gewerkt aan een optimali-satie van het beheer van de projecten en kredieten die langs het FFEU verlopen. Het Rekenhof zal dat bij zijn controle van de rekeningen 2015 opvolgen. 
Het Vlaams Fonds voor de Lastendelging (VFLD) heeft in 2014 40,6 miljoen euro ontvangsten 
en 11,7 miljoen euro uitgaven geboekt, wat leidde tot een overschot van 29,0 miljoen euro. Dat bracht het gecumuleerd overschot eind 2014 op 202,0 miljoen euro. Het Rekenhof heeft opgemerkt dat de toelichting bij de jaarrekening 2014 van het fonds nog altijd niet het totaal vermeldde van de schadeclaims tegen de Vlaamse overheid die het fonds kunnen belasten. De minister antwoordde op 1 september 2015 dat zij vindt dat een vermelding van dat totaal niets toevoegt aan de inschatting van de toekomstige risico’s van het VFLD en geen meerwaarde biedt voor de weerg ave van het getrouw beeld van de werkelijkheid van het VFLD.
In 2014 voerde het VFLD nog een betaling van 7,1 miljoen euro uit voor de pre ﬁ nanciering 
van de scholenbouw in de stad Antwerpen, die het al op de begroting 2013 aanrekende. Het Rekenhof ging op 18 februari 2014 akkoord met de tenlasteneming door het VFLD, maar stelde dat het aangewezen was in de regelgeving expliciet de procedure te verankeren om bij drin-gendheid of budgettekort bij de beleidsdomeinen, vanuit het VFLD het volledige bedrag uit te betalen op voorwaarde van gedeeltelijke terugbetaling bij de volgende begrotingsronde. De minister van Financiën en Begroting antwoordde op 18 juli 2014 dat aan die aanbeveling was tegemoetgekomen, aangezien de beslissing van de Vlaamse Regering vermeldde hoeveel het beleidsdomein aan het VFLD moest terugbetalen. Het Rekenhof blijft echter aandringen op een wijziging van de regelgeving. De huidige minister kondigde een aanpassing van het be-sluit van de Vlaamse Regering van 24 mei 1995 op dit vlak aan.
De VZW Egalisatiefonds Responsabiliseringsbijdrage van de Vlaamse Gemeenschap – Vlaams Pensioenfonds heeft in 2004 4,9 miljoen euro ontvangsten en 7,6 miljoen euro uitgaven geboekt, wat resulteerde in een tekort van 2,7 miljoen euro en een gecumuleerd overschot eind 2014 van 271,4 miljoen euro. Het Rekenhof heeft opgemerkt dat het ESR-vorderingensaldo 2014 van de vzw 264.000 euro of 11% minder gunstig was dan begroot, doordat de inkomsten uit beleggingen tegenvielen en de vzw de makelaarslonen voor Fortis in 2013 en 2014 niet budgetteerde. Ook ont-brak een budget voor de uitgaven van roerende voorhe ﬃ  ng. Bovendien stemden de begrotings-
cijfers in de jaarrekening niet overeen met die bij de begrotingscontrole 2014. Het overgedragen saldo, het over te dragen saldo en de kredieten op ESR-code 12.50 vertoonden verschillen.
Op grond van een beslissing van 27 september 2013 van de toenmalige Vlaamse minister van Financiën en Begroting boekte het pensioenfonds de aan- en verkopen van geldbeleggingen niet budgettair
38, omdat deze transacties niet in de begroting worden opgenomen, a Ƣ ankelijk 
zijn van opportuniteiten, voor grote afwijkingen kunnen zorgen tussen begroting en uitvoe-ringsrekening en geen invloed hebben op het ESR-vorderingensaldo. Deze werkwijze brengt 
37 Onderwijs en Vorming (2001) en ﬁ etspaden (2009).
38 De aanhef van de beslissing vermeldt dat deze werkwijze onder meer ook wordt gebruikt bij het Zorgfonds.VFLD
Egalisatie-
fonds REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   Ͱ͵
mee dat gerealiseerde meer- of minderwaarden niet worden geregistreerd in de begrotings-
boekhouding. Voor het Vlaams Pensioenfonds betekent dat een afwijking van 1,1 miljoen euro tussen het economisch en het budgettair resultaat. Het Rekenhof heeft aanbevolen de aange-legenheid te onderzoeken en duidelijke boekhoudregels op te stellen, die alle instellingen met gelijkaardige verrichtingen uniform kunnen toepassen. 
De minister van Financiën en Begroting antwoordde op 17 juli 2015 dat de instructies van de 
Vlaamse overheid worden gevolgd. Deze instructies zijn echter niet opgenomen op de daar-voor bestemde website, zoals voorzien in de beslissing van de Vlaamse Regering
39 met betrek-
king tot de handleiding over de boekhoudregels met toepassing van het rekendecreet en zijn uitvoeringsbesluiten. Publicatie op deze site draagt nochtans bij tot een uniforme toepassing van de regels.
Diestsepoort nv heeft in 2014 58,9 miljoen euro ontvangsten en 60,2 miljoen euro uitgaven 
geboekt. Het sloot het boekjaar aldus met een tekort van 1,2 miljoen euro en bracht het ge-cumuleerd overschot eind 2014 terug tot 0,3 miljoen euro. De belangrijkste transacties van Diestsepoort nv betre ﬀ en entiteiten van het ministerie van de Vlaamse Gemeenschap. Aange-
zien de nv tot dezelfde consolidatiekring behoort, dient zij daarvoor de speci ﬁ eke ESR-codes 
te gebruiken, opdat de reconciliatie tussen beide jaarrekeningen correct kan verlopen. De nv deed dat in 2014 niet altijd. Zo gebruikte het verkeerde codes voor de a ﬂ ossing van de lening 
aan het departement Financiën en Begroting en de aanrekeningen van de rente daarbij, als-ook voor de verrichtingen in het kader van de inrichtingswerken van het VAC Leuven. In haar antwoord van 17 juli 2015 beloofde de minister van Financiën en Begroting vanaf het begro-tingsjaar 2015 de correcte codes te zullen gebruiken.
LAK INVEST nv heeft in 2014 2,1 miljoen ontvangsten en 2,1 miljoen uitgaven geboekt. Het 
had een klein tekort, dat het gecumuleerd overschot eind 2014 terugbracht tot 12,0 miljoen euro. Het Rekenhof stelde een aantal kleine kredietoverschrijdingen vast. De controle gaf ook aanleiding tot enkele opmerkingen bij de her ﬁ nanciering van een VMM-gebouw met vast-
goedcerti ﬁ caten door de nv LAK INVEST (zie kaderstuk).
Financiering van VMM-gebouw met vastgoedcerti ﬁ caten
Om in een nieuw gebouw voor de Vlaamse Milieu Maatschappij (VMM) te voorzien, is in 
2010 door middel van een overheidsopdracht een publiek-private samenwerking opge-start. Voor de uitvoering is op 3 november 2010 de nv LAK INVEST opgericht
40. Op 17 no-
vember 2010 verwierf de Participatie Maatschappij Vlaanderen (PMV), via haar vast-goedvennootschap PMV re Vinci nv, 49% van de aandelen in LAK INVEST, die optrad als bouwheer van het project. Sinds die datum verhuurt LAK INVEST het op die datum nog op te richten gebouw aan de VMM voor een periode van 27 jaar. Op 25 januari 2011 ontving LAK INVEST een lening van 20,8 miljoen euro met als eindvervaldag 31 maart 2012 voor de oprichting van het VMM-gebouw. Door een vertraging in het bouwproces werd de einddatum 30 september 2012. Ook steeg het bouwkrediet tot 21,8 miljoen euro. 
39 VR 2011 2312 MED 598.
40 Bestaande uit de nv Grondbank The Loop, de nv Banimmo en AGSOB. Het maatschappelijk kapitaal bedroeg 2,26 mil-
joen euro. Op 17 december 2012 bracht een kapitaalvermindering van 1,76 miljoen euro het kapitaal op 0,5 miljoen euro, zonder vernietiging van aandelen.Diestsepoort
LAK Invest ͱͬ
Na de voorlopige oplevering op 30 april 2012, werd PMV via PMV re Vinci nv enig aan-
deelhouder van LAK INVEST. Op 22 oktober 2012 werd beslist het a ﬂ opende krediet te 
herﬁ nancieren met de uitgifte van vastgoedcerti ﬁ caten41. De de ﬁ nitieve oplevering van 
het gebouw en de installaties vond plaats op 3 december 2014. 
Financiering met vastgoedcerti ﬁ caten
Op 22 oktober 2012 bracht LAK INVEST een prospectus uit voor de uitgifte van 35,5 mil-
joen euro vastgoedcerti ﬁ caten ter her ﬁ nanciering van de bouwlening (355 certi ﬁ caten 
van elk 100.000 euro). De PMV organiseerde de uitgifte. Dit bedrag vertegenwoordigde de marktwaarde van het goed (33,8 miljoen euro), de vordering op de huurder voor de ﬁ -
nanciering van de inrichtingswerken (0,9 miljoen euro), verrichtingskosten (0,8 miljoen euro) en werkingsmiddelen. Aangezien de her ﬁ nanciering van de bouw met vastgoed-
certiﬁ caten de oorspronkelijke lening van 21,8 miljoen euro verhoogde tot de geschatte 
waarde op dat moment, zijnde 35,5 miljoen euro, ﬁ nancierde LAK INVEST meer dan 
10 miljoen euro extra. Dit bedrag staat sindsdien op zicht- en spaarrekeningen, die in 2014 een intrestvergoeding van 0,4% opleverden. 
Kostene ﬃ  ciëntie
Door de bouw van het VMM-gebouw toe te vertrouwen aan LAK INVEST heeft de Vlaam-
se Regering geen gebruik gemaakt van haar eigen positie op de kapitaalmarkt. Boven-dien werd door de keuze voor vastgoedcerti ﬁ caten het te ﬁ nancieren bedrag opgedreven 
van 21,8 miljoen euro naar 35,5 miljoen euro (de marktwaarde + de transactiekosten). Het Rekenhof heeft een vergelijking gemaakt tussen de kostprijs van de ﬁ nanciering via 
vastgoedcerti ﬁ caten en een klassieke ﬁ nanciering, waarbij het een aantal parameters 
heeft gebruikt uit de rapporten Kas-, Schuld- en Waarborgbeheer van de Vlaamse over-heid. In 2012 sloot de Vlaamse overheid een lange termijnlening af met een rentevoet van 3% of 43 basispunten boven de OLO rente. Bij de vorige lange termijnleningen was de marge 49
42 en 5143 basispunten. De OLO rente op 27 jaar (looptijd ﬁ nanciering via vast-
goedcerti ﬁ caten) bedroeg op 22 oktober 201244 3,29%. Indien daarop een marge wordt 
genomen van 50 basispunten op basis van de hierboven aangehaalde leningen wordt een rente van 3,79% bekomen. 
De onderstaande tabel geeft een vergelijking van de kostprijs van de vastgoedcerti ﬁ caten 
volgens de gegevens uit de prospectus en een reguliere bulletlening
45.
41 Het doel van de vennootschap werd daarvoor gewijzigd. Voor de periode van 30 september 2012 tot aan de uitgifte van 
vastgoedcerti ﬁ caten op 15 december 2012 werd een overbruggings ﬁ nanciering toegestaan.
42 Lening van 750 miljoen euro op 4 jaar en lening van 1,25 miljard op 7 jaar.
43 Lening van 1,25 miljard euro op 5 jaar.
44 Datum prospectus vastgoedcerti ﬁ caten.
45 De terugbetaling van de hoofdsom gebeurt op het einde van de looptijd van de lening. Tussentijds gebeuren enkel 
betalingen van intresten op de hoofdsom. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͱͭ
 Vergoeding vastgoedcerti ﬁ caten  Simulatie intresten en
  volgens prospectus  Kapitaal
46  Intresten  kapitaala ﬂ ossing
      reguliere bulletlening  Raming Uitvoering Raming Uitvoering van 21,8 miljoen euro      over 27 jaar tegen rente      van 3,79%      (3,29%+ 0,50%)
 2013 874.720 876.463 860.875 876.798 826.220 2014 842.770 848.292 906.315 929.118 826.220 2015 846.320  936.845  826.220 2016 850.225  972.700  826.220 2017 854.485  1.002.875  826.220 2018 858.745  1.026.660  826.220 2019 863.360  1.064.290  826.220 … … … … … …. 2038 691.540  1.956.760  826.220 2039 15.568.880  321.275  
4722.626.220
 Totaal 35.240.850  36.036.405  44.107.940
Uit deze tabel blijkt dat de constructie via vastgoedcerti ﬁ caten duurder is dan een ﬁ -
nanciering via een gebruikelijke bulletlening. Bij een meer gebruikelijke48, kortere ﬁ -
nancieringsperiode, zou de kostprijs van een gebruikelijke bulletlening nog lager liggen. De oorzaak van deze duurdere ﬁ nanciering ligt hoofdzakelijk aan het grotere bedrag 
dat opgehaald wordt voor ﬁ nanciering en de hogere rentevergoeding. Er wordt in de 
vastgoedprospectus immers een Internal Rate of Return voorzien van 4,5%. De onder-staande punten temperen enigszins de hogere kostprijs van de ﬁ nanciering via vastgoed-
certiﬁ caten:
• Aangezien PMV (S1312) en het Zorgfonds (S1314) inschreven op deze vastgoedcerti ﬁ -
caten
49, recupereren deze instellingen op het geconsolideerde niveau van de Vlaamse 
overheid een deel van de kostprijs. In totaal hebben zij ingeschreven op 27% van de vastgoedcerti ﬁ caten. Deze recuperatie dient wel genuanceerd te worden aangezien 
PMV en Zorgfonds dit bedrag ook op een andere manier hadden kunnen doen ren-deren.
• Indien de Vlaamse overheid eigenaar zou zijn, zouden een aantal kosten voor reke-
ning zijn van de Vlaamse overheid, terwijl die nu in mindering gebracht worden van de opbrengst voor de eigenaars van de vastgoedcerti ﬁ caten. In 2014 ging het om een 
bedrag van 78.000 euro. 
• Het bedrag dat extra ge ﬁ nancierd werd via vastgoedcerti ﬁ caten, wordt belegd via 
spaarrekeningen binnen LAK Invest. In 2014 werd daarvoor een renteopbrengst van 0,4% geboekt.
46 De vergoeding voor het kapitaalgedeelte voor het jaar 2039 wordt berekend zoals beschreven in punt 6.2 van het sta-
tuut van het certi ﬁ caat “LAK VMM Gent”.
47 Terugbetaling hoofdsom + intresten
48 De lange termijnleningen van de centrale overheid hebben een maximale looptijd van 10 jaar.
49 PMV schreef in op 18 en het Zorgfonds op 80 van de 355 uitgegeven certi ﬁ caten. ͱͮ
In een reactie gaf LAK INVEST een aantal redenen50 voor de keuze voor vastgoedcerti ﬁ -
caten. In deze reactie ontbreekt een cijfermatige vergelijking tussen een aantal ﬁ nancie-
ringsvormen. 
De ﬁ nanciering omzetten in een uitgifte van vastgoedcerti ﬁ caten strookt niet met een 
aantal bepalingen uit de beleidsnota 2009-2014 van Financiën en Begroting51. Die bood 
voor PPS-structuren net de mogelijkheid een beroep te doen op overheids ﬁ nanciering, 
zoals voor de nv Diestsepoort. Zij pleitte bovendien voor een eenvoudige en e ﬃ  ciënte 
ﬁ nanciering, en voor kostenbesparende centralisatie52. De beleidsbrief stelde ten slotte 
dat constructies om PPS-projecten buiten de overheidsuitgaven te houden, nooit ten koste mochten gaan van kostene ﬃ  ciëntie en transparantie en dat grote project ﬁ nan-
ciering ook in de post-crisisperiode zeer duur blijven ten opzichte van de klassieke ﬁ -
nanciering. Bovendien zou de Vlaamse overheid bij een klassieke ﬁ nanciering eigenaar 
worden van het gebouw bij het a ﬂ open van de lening, terwijl dat niet het geval is bij een 
ﬁ nanciering met vastgoedcerti ﬁ caten. 
BesluitDe project ﬁ nanciering voor het VMM-bouwproject strookt niet met de beleidsintenties 
sinds 2009, het te ﬁ nancieren bedrag werd verhoogd door de keuze van vastgoedcerti ﬁ -
caten en de rente is hoger dan bij een klassieke ﬁ nanciering. 
AanbevelingToekomstige projecten moeten de principes van centrale ﬁ nanciering volgen die de re-
centste beleidsnota’s hebben vastgelegd en afwijkingen daarvan vergen een uitvoerige verantwoording.
Antwoord van de ministerDe minister van Financiën en Begroting bezorgde het Rekenhof op 17 juli 2015 een uitge-
breide toelichting, onder meer over de beweegredenen van PMV om voor vastgoedcer-tiﬁ caten te kiezen. Zij heeft evenwel geen argumenten aangereikt die konden leiden tot 
een standpuntwijziging van het Rekenhof.
50 Recuperatie van middelen door PMV, mogelijkheid tot ophalen van bijkomende middelen, overdragen van investe-
ringsrisico’s aan derden, betrokken blijven bij beheer vastgoed en verwerking op ESR neutrale manier.
51 Deze principes werden herhaald in de beleidsnota 2014-2019.
52 De kostprijs van het opzetten van de ﬁ nanciering met vastgoedcerti ﬁ caten bedroeg immers 0,8 miljoen euro, wat 
neerkomt op meer dan 2% van het te ﬁ nancieren bedrag. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͱͯ
2.4 Internationaal Vlaanderen
Het beleidsdomein IV deed in 2014 176,29 miljoen euro ESR-geconsolideerde uitgaven, goed 
voor 0,6% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgavenbegroting 2014. De geconsolideerde ontvangsten bedroegen 12,28 miljoen euro. De onderstaande gra ﬁ ek toont de samenstelling 
van het beleidsdomein op grond van de geconsolideerde uitgaven in 2014 (vere ﬀ eningen). 
Daarbij is het aandeel ministerie en DAB’s geel en het aandeel rechtspersonen groen weerge-geven.
Vlaams Agentschap 
voor Internationale 
Samenwerking
0,00
DAB 
Waarborgfonds 
Microfinanciering
0,01
SARiV
0,35Vleva
1,20
Departement iV
51,96FIT
58,61TVL
64,14
overig
1,57IV
Sinds 1 april 2014 is het intern verzelfstandigd agentschap VAIS als een afdeling opgenomen in 
het departement IV, zodat het ministerie IV sindsdien nog alleen uit het departement bestaat. De twee belangrijkste rechtspersonen in het beleidsdomein, Toerisme Vlaanderen (TVL) en het Vlaams Agentschap voor Internationaal Ondernemen – Flanders Investment and Trade (FIT), vertegenwoordigen samen bijna 70% van de uitgaven van het beleidsdomein IV. Het Vlaams regeerakkoord 2014-2019 voorziet in de afscha ﬃ  ng van de Strategische Adviesraad 
Internationaal Vlaanderen (SARIV). Hoewel die afscha ﬃ  ng pas plaatsvond met ingang van 
1 juli 2015, besliste de SARIV al in zijn laatste plenaire vergadering op 22 september 2014 zijn adviesverlening stop te zetten. Het departement en het FIT ressorteren onder de minister-president, die bevoegd is voor het buitenlands beleid. TVL ressorteert onder de Vlaamse mi-nister van Toerisme.
De geconsolideerde uitgaven van het departement IV stegen in 2014 slechts met 5,66 miljoen 
euro, niettegenstaande de integratie van het VAIS, dat in 2013 nog 31,8 miljoen euro geconsoli-deerde uitgaven deed. De beperkte stijging is hoofdzakelijk te wijten aan de overheveling naar de begroting van Toerisme Vlaanderen van de kredieten voor de samenwerkingsovereenkomst tussen de Vlaamse Regering en de vzw KMDA, en van de subsidie voor de vernieuwbouw van de Koningin Elisabethzaal, in 2013 samen goed voor 22,5 miljoen euro. De reorganisatie lever-de echter geen besparing van personeelskosten op. Die kosten stegen zelfs licht (met 0,9%). Ministerie ͱͰ
Toerisme Vlaanderen (TVL) heeft in 2014 68,2 miljoen euro ontvangsten en 64,1 miljoen euro 
uitgaven geboekt, wat resulteerde in een overschot van 4,1 miljoen euro. Dat verhoogde het gecumuleerde overschot eind 2014 tot 49,6 miljoen euro. Het Rekenhof kon voor TVL de prin-cipes van single audit niet toepassen, aangezien het agentschap pas op 20 maart 2015 een bedrijfsrevisor heeft aangesteld en het nog geen rapport heeft ontvangen.
De btw-administratie heeft medio 2014 het btw-verhoudingsgetal voor Toerisme Vlaanderen, 
een gemengd btw-plichtige, herzien en voor de periode 2011-2014 een regularisatie van bijna 2 miljoen euro gevorderd, exclusief boetes en verwijlinteresten. Gelet op de materialiteit van deze bedragen en de budgettaire impact ervan, heeft het Rekenhof aanbevolen periodiek het toegepaste btw-verhoudingsgetal na te zien.
Het agentschap heeft in 2014 inspanningen geleverd om zijn balansposten uit te zuiveren en 
transparanter te maken. De correctieboekingen gaven aanleiding tot een aantal balansbewe-gingen, waarvan een aantal impact hadden op het resultaat.
In de toelichting bij zijn jaarrekening rapporteerde TVL over de prestatiebegroting die het 
sinds 2014 voert, waarbij het zijn vier beleidsdoelstellingen heeft gekoppeld aan vier begro-tingsartikelen. Dat leidde tot een rapportering op het niveau van de strategische doelstellin-gen in het jaarondernemingsplan. Een aantal belangrijke impulsprogramma’s, zoals 100 Jaar Groote Oorlog, Vlaamse Kunststeden-Brussel, Kust of Fietsen in Vlaanderen steunen echter op verschillende strategische doelstellingen. Het Rekenhof beoordeelt het feit dat een presta-tiebegroting werd opgesteld als positief maar het detail is nog onvoldoende.
De boekhouding van Toerisme Vlaanderen is in 2014 grondig geherstructureerd en onderge-
bracht in de MOD DAR iV. Het is voor de organisatie echter nog onduidelijk welke activiteiten de drie nieuwe gemeenschappelijke dienstencentra bij de Vlaamse overheid (boekhoudkan-toor, sociaal secretariaat en dienstencentrum voor facilitaire ondersteuning) zullen overne-men.
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 24 augustus 2015 geantwoord dat 
het btw-verhoudingsgetal zal worden opgevolgd, zodat de instelling niet meer voor verras-singen zal komen te staan. Ook zal de uitzuivering van de balans worden voortgezet en de rapportering daarop afgestemd. Ten slotte zal voor de gemeenschappelijke dienstencentra per entiteit een instapdatum met stappenplan worden afgesproken.
Flanders Investment and Trade (FIT) heeft in 2014 57,8 miljoen euro ontvangsten en 59,6 mil-
joen euro uitgaven geboekt, wat resulteerde in een tekort van 1,7 miljoen euro. Dat bracht het gecumuleerd overschot eind 2014 terug tot 4,3 miljoen euro. Het Rekenhof heeft een sum-miere rekeningencontrole uitgevoerd, die geen aanleiding heeft gegeven tot opmerkingen. De bedrijfsrevisor had onder meer aandacht voor de integratie van de MOD-diensten in het beleidsdomein. Die is in 2014 van start gegaan en bestaat uit twee projecten die parallel wor-den uitgevoerd: de integratie van de MOD-binnenland in de MOD DAR-IV en het Experti-secentrum Buitenlands Netwerk. Concreet betekent dit netwerk dat FIT alle dienstverlening voor personeel in het buitenland zal aanbieden aan alle vertegenwoordigers van Vlaanderen in het buitenland (dus niet alleen het buitenlands netwerk van FIT), als gevolg van de zeer diverse en complexe reglementering in de verschillende landen. Het is nog onduidelijk welk gevolg de oprichting van de drie gemeenschappelijke dienstencentra bij de Vlaamse overheid TVL
FIT REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͱͱ
(boekhoudkantoor, sociaal secretariaat en dienstencentrum voor facilitaire ondersteuning) 
daarbij zal hebben.
Exportbevordering door Flanders Investment and Trade (FIT)Het Rekenhof onderzocht de he Ɵ omen waarmee Flanders Investment and Trade (FIT) 
de export door Vlaamse ondernemingen wil bevorderen
53. De doelstellingen voor export-
bevordering zijn uitgewerkt in de beheersovereenkomst 2011-2015 met FIT. Zij zijn niet altijd een weerg ave van de t oenmalige doelstellingen op beleidsniveau, die op hun beurt 
soms niet eenduidig waren geformuleerd. Ook in de recente beleidsnota 2014-2019 zijn de exportdoelstellingen in het algemeen onvoldoende toetsbaar geformuleerd. Van de drie exportbevorderende he Ɵ omen van FIT subsidies, acties en consults – zijn de subsi-
diestelsels het minst aangepast aan de beleidsaccenten, namelijk focus op groeilanden en preferente bedrijfssectoren. Uit het klantentevredenheidsonderzoek uit 2013 bleek dat nagenoeg alle ondernemingen in de toekomst nog met FIT willen samenwerken.
2.5 Economie, Wetenschap en Innovatie
Het beleidsdomein Economie, Wetenschap en Innovatie deed in 2014 ruim 1.394,1 miljoen euro ESR-geconsolideerde uitgaven, goed voor ongeveer 5,0% van de totale Vlaamse gecon-solideerde uitgavenbegroting 2014. Het zorgde ook voor 333,8 miljoen euro geconsolideerde ontvangsten (ongeveer 1,2% van de Vlaamse geconsolideerde middelenbegroting). De onder-staande gra ﬁ ek toont de samenstelling van het beleidsdomein op grond van de geconsoli-
deerde uitgaven in 2014 (vere ﬀ eningen). Daarbij is het aandeel ministerie en DAB’s geel en het 
aandeel rechtspersonen groen weergegeven.
53 Vlaams Parlement, Document 37-G, Nr  1, van 18 augustus 2015.BiotechVL
0,1
KVAB
1,2
VRWi
1,3
Gigarant
1,5VEB
3,0VLIZ
8,2APM
11,5
Hercules
21,4
LRM-groep
24,7
46,2
PMV-groep
61,7VIB
77,9
VITO
102,8FFEB
192,7FWO
228,4IWT
298,7
Departement EWI
312,8
overig
26,8EWI ͱͲ
Wetenschappelijk onderzoek en innovatie waren ook in 2014 speerpunten in het departe-
mentaal subsidiebeleid. De begrotingsprogramma’s EE Wetenschappelijk onderzoek: Excel-
lentie voor alles  en EF Meer  innovatie en kennisvalorisatie bevatten respectievelijk 484,7 en 
427,9 miljoen euro vere ﬀ eningskredieten. Het departement wendde die kredieten nagenoeg 
volledig aan en spendeerde ongeveer 179 miljoen euro aan de strategische onderzoekscentra (zie kaderstuk).
Betoelaging strategische onderzoekscentra (SOC)De SOC (VITO, Imec, iMinds, VIB en Flanders Make) zijn zeer verscheiden. Alle SOC 
ontvangen op grond van een convenant een basistoelage, die a Ƣ angt van de vervulling 
van key performance indicatoren (KPI), waarvan het departement jaarlijks de realisatie controleert. De SOC behalen telkens alle KPI over de gehele duur van de convenant.
Transparantie over de bedrijfsopbrengsten: publieke en private ﬁ nanciering
In 2014 bedroegen de toegezegde basistoelagen aan de SOC 169,1 miljoen euro. Buiten 
de basistoelage ontvingen het VIB en iMinds respectievelijk nog 0,9 en 0,8 miljoen euro extra uit addenda bij de convenanten (SALK middelen). Het VITO ontving nog een refe-rentietoelage van 8,6 miljoen euro. De SOC genereren ook inkomsten van semi publieke 
en private aard. De jaarlijkse ﬁ nanciële rapportering van de SOC aan de Vlaamse Rege-
ring en de controleverslagen van het departement onderscheiden echter niet exact het publieke en private aandeel in de ﬁ nanciering van de SOC. Uit een bevraging van de 
ICA-ROS-databank blijkt dat het IWT in 2014, behalve de basistoelagen, aan de SOC 17,1 miljoen euro rechtstreeks heeft uitbetaald, en 4,9 miljoen euro indirect aan SOC als onderzoekspartner of onderaannemer via bedrijven of andere derden. Er zijn ook geld-stromen tussen de SOC onderling en tussen SOC en universiteiten, en deelnemingen in het SOFI-fonds, bestemd voor de spin-o ﬀ ’s van de SOC. Belangrijk zijn ook de ad hoc 
kapitaalsubsidies, waaronder die aan het Imec bijvoorbeeld een recurrent karakter ver-tonen. Grote Research and Technology Organisations, waaronder het Imec en iMinds, presenteren zich als contractonderzoeksorganisaties en boeken alle indirecte overheids-subsidies onder contractonderzoeksinkomsten (bijvoorbeeld geoormerkte bijdragen of projectgebonden ﬁ nanciering). Het Imec nam in zijn jaarverslag 2013 aan de Vlaamse 
overheid alleen de structurele ﬁ nanciering of de basistoelage van de Vlaamse Regering 
op (13%) en niet de indirecte ﬁ nanciering vanwege de Vlaamse overheid. Het aandeel 
ﬁ nanciering door de overheid is groter dan blijkt uit de ﬁ nanciële rapportering. Het Re-
kenhof concludeert dat de SOC in hun jaarlijkse ﬁ nanciële verslaggeving aan het Vlaams 
Gewest de verschillende componenten van hun bedrijfsopbrengsten eenduidig dienen te rubriceren en te de ﬁ niëren
54.
54 Als voorbeeld kan de rubricering van de inkomsten door de Earto (European Association of Research and Technology 
Organisations) gelden, of de ﬁ nanciële rapportering door de universiteiten over de componenten van de vierde geld-
stroom. Naar analogie met het hoger onderwijs kunnen het departement EWI of de regeringscommissarissen bij de SOC jaarlijks rapporteren over de werking en ﬁ nanciële gezondheid van de SOC.Departement REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͱͳ
Imec-investeringsproject transitie naar 450 mm-wafer
Het project tot volledige ontwikkeling van de 450mm-wafer transitie55 kost ongeveer 1 
miljard euro. Daarvan zal het Vlaams Gewest 10% (100 miljoen euro) ﬁ nancieren voor de 
bouw van de cleanroom. Europa zal eveneens 10% ﬁ nancieren, de Imec-partners de rest. 
Het Vlaams Gewest heeft voor de bouw van de cleanroom in 2012 en 2013 respectievelijk 20,0 en 10,1 miljoen euro kapitaalsubsidies verstrekt. In 2014 verhoogde het bovendien zijn deelneming in de nv Finlab met 50 miljoen euro. Deze dochter-nv verstrekte Imec vervolgens een lening tegen marktprijs van 50 miljoen euro voor de bouw van de clean-room. 
Het project houdt een aantal risico’s in. Over de engagementen van Europa bestaat onze-
kerheid wegens besparingen op onderzoeksgelden ten voordele van het Europees Fonds voor Strategische Investeringen. Het succes van de transitie hangt bovendien af van de verwachte cash-instromen, die evolueren met de halfgeleidermarkt, en van de ﬁ nanci-
ele solvabiliteit van de kernpartners. Wellicht zijn slechts drie spelers op korte termijn geneigd de transitie naar 450 mm te maken. De cash ﬂ ow-tabellen die het Imec heeft 
voorgelegd ter ondersteuning van het ﬁ nancieel plan, zijn niet door een ona Ƣ ankelijke 
revisor geattesteerd en de gegevens die het Imec aan de administratie heeft verstrekt over de engagementen van en onderhandelingen met de privépartners, zijn weinig concreet. Mocht het transitieproject niet doorgaan, moet Imec de Vlaamse overheid een alterna-tief plan voorleggen voor het gebruik van de nieuwe cleanroom. Dat kan voor de Vlaamse overheid bijkomende kosten meebrengen, zoals de waardevermindering van zijn deel-neming in Finlab nv of de noodzaak om bijkomend te moeten tussenkomen in de bouw-kosten. De bouwkosten voor de cleanroom zijn intussen opgelopen tot 108 miljoen euro.
In 2014 heeft het Agentschap Ondernemen 8,3 miljoen euro meer ontvangen (27,1 miljoen 
euro) dan begroot (18,8 miljoen euro). Het heeft onder meer 8,1 miljoen euro meer ontvangen voor het Fonds voor de Waarborgregeling van de nv Waarborgbeheer. Dit fonds is in 2014 opgericht om de premies en recuperaties in het kader van het waarborgbeheer te ontvangen. Eind 2013 had de nv Waarborgbeheer nog 8,1 miljoen euro middelen voor de betaling van de uitwinningen. Dat bedrag werd in 2014 in het fonds gestort, maar was niet opgenomen in de begroting. Voor de netto-verlies ﬁ nanciering voor de nv Waarborgbeheer was 18,9 miljoen 
euro begroot, maar dat krediet moest niet worden aangesproken. De premies en recuperaties in het kader van de waarborgen die de nv beheert, werden gestort in het bovengenoemde be-grotingsfonds en volstonden voor de uitwinningen in 2014. De uitstaande waarborgen daalden in 2014 van 563,2 tot 546,6 miljoen euro.
55 De overstap naar een grotere diameter van de siliciumsubstraten (wafers) waarop de elektronische componenten wor-
den gefabriceerd.Ondernemen ͱʹ
Het Hermesfonds – Fonds voor Flankerend Economisch Beleid (FFEB) heeft nagenoeg al zijn 
betaalkredieten in 2014 aangewend. Dat was echter maar mogelijk door op het einde van het jaar de 16,5 miljoen euro overblijvende kredieten te herverdelen naar de kredieten voor de compensatiesubsidiëring van de indirecte emissiekosten
56. Eind december betaalde het fonds 
daarvoor nog 25,4 miljoen euro. De herverdeling vertekende de begrotingsuitvoering van het fonds. Zelfs na deze betaling, restte nog een openstaande schuld van ongeveer 24 miljoen euro, die het fonds tegen eind juni 2015 moest betalen. De vereiste kredieten kwamen er pas met de aangepaste begroting 2015
57. Bij de controle van de jaarrekening heeft het Rekenhof 
opgemerkt dat de balanspost overige vorderingen  (63,6 miljoen euro) 6,5 miljoen euro vor-
deringen bevat met een onbekende bestemmeling. De rubriek bevat bovendien in totaal 24,1 miljoen euro vorderingen met een negatief bedrag. Deze voorstelling kan de jaarrekening vertekenen. De balansposten handelsvorderingen  en handelsschulden op ten hoogste één jaar  
bevatten transacties van vóór 2012, die voortvloeiden uit de fusie van het Vlaams Agentschap Ondernemen met het Agentschap Economie. De onderliggende documenten verklaren niet al deze boekingen. Deze balansposten bleven voorts al enkele jaren ongewijzigd. Het Rekenhof heeft geconcludeerd dat de juiste ﬁ nanciële toestand van het Hermesfonds dan ook onzeker 
is.
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting ging op 17 juli 2015 akkoord met de opmer-
kingen van het Rekenhof en gaf de nodige onderrichtingen om de problemen op te lossen.
Het agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie (IWT) boekte eind 2014 een 
begrotingsoverschot van 15,2 miljoen euro, vooral dankzij de kredietlijn van de Vlaamse Re-gering voor onderzoek en ontwikkeling en innovatiesteun waarvan 9,1 miljoen euro niet werd aangewend. De bedrijfsrevisor heeft, in tegenstelling tot de voorgaande jaren, de jaarrekening 2014 zonder voorbehoud kunnen beoordelen.
Door besparingen ontving het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek – Vlaanderen (FWO) in 
2014 van de federale overheid 23 miljoen euro minder dan begroot. Daarenboven ontving het FWO voor de recuperatie van bedrijfsvoorhe ﬃ  ng voor postdoctorale onderzoekers 11 miljoen 
euro minder dan begroot. Deze tegenvallers werden opgevangen door een verhoogde over-dracht vanuit de sociale zekerheid van 24 miljoen euro voor recuperatie van RSZ en voor de terugg ave in het kader van de bevordering van de werkgelegenheid van een bepaalde categorie 
van mandaathouders. Het FWO diende eind maart 2015 zijn jaarrekening in zonder bedrijfs-economische rekening. Het keurde pas in juni de bedrijfseconomische jaarrekening goed. 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting beloofde op 27 juli 2015 de jaarrekening in 
het kader van het rekendecreet en de statutaire jaarrekening op een controleerbare wijze met elkaar aan te sluiten.
56 Het Europese emissiehandelssysteem verplicht ondernemingen emissierechten in te leveren. De elektriciteitssector 
kan CO 2-kosten doorrekenen in de elektriciteitsprijs. Daardoor verschuift de last van de aankoop van emissierechten 
naar de verbruikers. Grote elektriciteitsafnemers verliezen zo concurrentiekracht, wat deze subsidies compenseren.
57 De problematiek is ook uitgebreid aan bod gekomen bij het onderzoek van de aanpassing van de Vlaamse begroting 
voor 2015 door het Rekenhof, Vlaams Parlement, 20-A (2014-2015) – Nr. 1.Hermesfonds
IWT
FWO REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͱ͵
Regionalisering van de Plantentuin Meise
De vijfde staatshervorming van 2001 impliceerde de overdracht van de Nationale Planten-
tuin van België aan de Vlaamse overheid. Op 1 januari 2014 startte het extern verzelfstan-digd Agentschap Plantentuin Meise. De federale Staat heeft daarbij het wetenschappe-lijk patrimonium, waarvan het eigenaar bleef, in bruikleen gegeven. De personeelsleden die op 1 januari 2014 respectievelijk tot de Nederlandse en Franse taalrol behoorden, zijn overgedragen aan de Vlaamse Gemeenschap en de Franse Gemeenschap. De per-soneelsleden van het vroegere Eigen Vermogen zijn allen geïntegreerd in het EVA. Naar aanleiding van deze overdracht heeft het Rekenhof een onderzoek uitgevoerd naar de investeringen en de personeelsoverdracht.
In de periode van veertien jaar tussen de beslissing en de e ﬀ ectieve overdracht bleven 
een aantal noodzakelijke investeringen en onderhoudswerken onuitgevoerd, waardoor een aantal gebouwen tot verval kwamen. Vlaanderen heeft een masterplan uitgewerkt dat met 100 miljoen euro investeringen de plantentuin tegen 2026 in zijn eer moet her-stellen. De begrotingskredieten lieten in 2014 nog niet toe met de uitvoering van het plan te starten. De Vlaamse overheid ontving voor de plantentuin in 2014 een dotatie van 6,6 miljoen euro van de federale overheid, maar deze middelen kwamen in de alge-mene middelen van de Vlaamse overheid terecht. De plantentuin ontving in 2014 van de Vlaamse overheid alleen haar reguliere werkingsdotatie van 10,8 miljoen euro, die niet volstond om de renovatiewerken te starten. Pas in 2015 heeft de plantentuin van FFEU speciﬁ ek voor de renovatie 5 miljoen euro ontvangen. Het Rekenhof beveelt dan ook aan 
het Agentschap Plantentuin Meise voldoende kredieten ter beschikking te stellen om de infrastructuur te herstellen en de wetenschappelijke taken in goede omstandigheden te kunnen uitvoeren overeenkomstig de bedoeling van de Vlaamse Regering.
De overdracht van de personeelsleden van de federale overheid verliep moeizaam. Pas 
eind mei 2014 hadden de Vlaamse personeelsleden zekerheid over hun verloning. Daar-enboven zijn er verschillen met hun Franstalige ex-collega’s. Ook andere werkmodalitei-ten verschillen naargelang van de taalgroep van de ex-personeelsleden van de federale plantentuin. De jaarrekening bevat geen toelichtende informatie over de loonkosten voor het personeel dat onder de toepassing van het personeelsstatuut van de Franse Ge-meenschap valt. 
Door zijn laattijdige aanstelling heeft de bedrijfsrevisor zijn oordeel over de jaarrekening 
pas in augustus 2015 afgeleverd. Hij heeft een oordeel met voorbehoud gegeven voor de jaarrekening van het agentschap. De bedrijfsrevisor heeft opmerkingen geformuleerd bij de waardering van het vast actief van het agentschap. Tevens heeft hij de loonkost niet kunnen veri ﬁ ëren met de ﬁ scale aangifte. Ten slotte merkt hij op dat in de jaarrekening 
de waarde van het wetenschappelijk patrimonium niet wordt toegelicht.
De Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) deed in 2014 4,5 miljoen euro 
minder uitgaven dan begroot. De ESR-rubrieken tonen echter grote verschuivingen, vooral tussen personeelskosten en investeringen. Zij zijn hoofdzakelijk het gevolg van de activerings-wijze voor de kosten van onderzoek en ontwikkeling (O&O). De begroting voorzag in 30 mil-joen euro voor investeringen in O&O. Na de begrotingsopmaak is echter gebleken dat ESR2010 VITO Ͳͬ
alleen O&O die bij derden is aangekocht, als investering beschouwt. De personeelskosten 
voor eigen O&O moest de VITO dus niet als investeringen, maar als lonen en sociale lasten boeken. De rekening kon zodoende maar 5,7 miljoen euro O&O-investeringen rapporteren. De uitvoeringsrekening bevat voorts een aantal onzekerheden, die pas in 2015 invulling zullen krijgen. Enerzijds is een rechtszaak hangende over de 8,1 miljoen euro voorschotten die de VITO betaalde voor de ontwikkeling van een UAV-vliegtuig, die niet verloopt zoals gepland. Anderzijds heerst onduidelijkheid over de 8,8 miljoen euro ﬁ scale recuperatie van de bedrijfs-
voorheﬃ  ng voor onderzoekers. Beide zijn niet aangerekend. Over de ﬁ scale recuperatie van 
de bedrijfsvoorhe ﬃ  ng is inmiddels een gunstige beslissing genomen. De aanrekening ervan 
zal in het uitvoeringsjaar 2015 plaatsvinden. 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 17 juli 2015 meer duiding gegeven 
ter verantwoording van de gehanteerde methodes.
Bij de Participatiemaatschappij Vlaanderen (PMV) en de Limburgse Reconversiemaatschap-
pij (LRM) wijken de begrotingen en de begrotingsuitvoeringen sterk af. PMV heeft in 2014 voor 160,7 miljoen euro uitgaven begroot en 142,6 miljoen uitgevoerd. Voor LRM is dit respec-tievelijk 54,5 miljoen euro begroot en voor 78,4 miljoen euro uitgevoerd. De begroting steunt op een aantal inschattingen op het moment van de opmaak. De kredieta ﬂ ossingen door be-
drijven in de begroting zijn gebaseerd op de a ﬂ ossingstabellen van op dat moment uitgegeven 
leningen. De PMV en LRM analyseren ook strategisch de dossiers die in het uitvoeringsjaar tot een exit zouden kunnen leiden. Deze inschattingen kunnen tijdens de begrotingsuitvoering volledig wijzigen. Het Rekenhof heeft weliswaar opgemerkt dat de PMV en de LRM zich op verschillende gronden baseren voor de afwaardering van participaties. Zo boekte PMV een dossier waarin ook de LRM een belang heeft, volledig af, terwijl de LRM dat maar voor 50% deed. Op het Vlaamse consolidatieniveau, zou beter een zelfde waarderingsbeleid gelden.
In 2014 is de ESR-consolidatiekring sterk uitgebreid. Dit heeft tot gevolg dat tal van onderne-
mingen behorende tot de PMV-groep in de consolidatiekring van de Vlaamse overheid wer-den opgenomen. Het Rekenhof heeft een diepteonderzoek uitgevoerd naar de transparantie en ﬁ nanciële impact van de activiteiten van de groep rond de PMV
58.
Het Rekenhof heeft de rekeningen 2011 tot en met 2014 van Gimvindus gecontroleerd. Het 
heeft daarover apart gerapporteerd volgens zijn protocol van 21 december 1994 met het Vlaams Gewest
59.
De initiële uitgavenbegroting 2014 verleende de Herculesstichting een vastleggingsmachtiging 
van 22,3 miljoen euro. De tweede begrotingsaanpassing verhoogde dat bedrag tot 32,1 miljoen euro. De Herculesstichting ging in 2014 uiteindelijk 47,9 miljoen euro engagementen aan en overschreed dus de machtiging met 15,8 miljoen euro.
58 Zie punt 3.7 van dit rekeningenboek.
59 Vlaams Parlement, 37-I (2014-2015) – Nr. 1 van 10 september 2015.PMV en LRM
Gimvindus
Hercules REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   Ͳͭ
2.6 Onderwijs en Vorming
Het beleidsdomein OV deed in 2014 10.862,7 miljoen euro ESR-geconsolideerde uitgaven, 
goed voor ongeveer 38,9% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgavenbegroting 2014. Het is daarmee het grootste beleidsdomein. Het zorgde ook voor 140,1 miljoen euro geconso-lideerde ontvangsten
60 (ongeveer 0,5% van de Vlaamse geconsolideerde middelenbegroting). 
De onderstaande gra ﬁ ek toont de samenstelling van het beleidsdomein op grond van de ge-
consolideerde uitgaven in 2014 (vere ﬀ eningen). Daarbij is het aandeel ministerie en DAB’s 
geel en het aandeel rechtspersonen groen weergegeven.
Werden nog niet geconsolideerd: het Instituut voor Tropische Geneeskunde, de Universitaire 
Faculteit Protestantse Godgeleerdheid Brussel, de Evangelische theologische faculteit, de Vlaamse Interuniversitaire Raad, de Vlaamse Hogescholenraad en de associaties. De universi-teiten en de hogescholen werden evenmin in de consolidatieperimeter 2014 verrekend omdat, aldus de toelichting bij de algemene uitgavenbegroting 2014, het administratieve begrotings-proces van deze instellingen zich, net als in 2013, nog in een groeitraject bevindt
61.
Het Agentschap voor Onderwijsdiensten (AgODi) en het Agentschap Hoger Onderwijs, Vol-
wassenenonderwijs en Studietoelagen (AHOVOS) waren in 2014 samen goed voor ruim 95% van de geconsolideerde onderwijsuitgaven. Het Rekenhof heeft zijn controle dan ook vooral op deze entiteiten gericht. De Vlaamse minister van Onderwijs verklaarde in de Commissie voor Onderwijs naar aanleiding van de tweede aanpassing van de algemene uitgavenbegro-ting van de Vlaamse Gemeenschap voor het begrotingsjaar 2014, dat de automatische kosten-drijvers kenmerkend zijn voor de onderwijsbegroting.
60 Waarvan ongeveer de helft terugvorderingen van onverschuldigde salarissen en vergoedingen van het onderwijzend 
61 Verslag over de algemene rekeningen 2014 van de Vlaamse Gemeenschap, juli 2015. Daarin wordt gesteld dat volgens 
de berekeningswijze van de PBT-kennisgeving van 15 april 2015 de opname van universiteiten en hogescholen in de consolidatieperimeter een invloed heeft op het vorderingensaldo van ± 29,0 miljoen euro.UP 36 Invest
0,0
Schoolinvest
0,9
VLOR
2,6
DAB Fonds inschrijving 
Centra voor 
volwassenenonderwijs
6,3Agentschap voor 
Onderwijscommunicatie
6,4EPON
8,1Agentschap voor 
Kwaliteitszorg
19,7
GO
78,8
OV
114,7
Agion
273,5Agentschap H. 
Onderwijs, 
Volwassenenonderwijs 
en Studietoelage
2.253,6Agentschap voor 
Onderwijsdiensten
8.098,1overig
44,0OV
Ministerie Ͳͮ
De loon- en werkingskredieten voor het basisonderwijs en het secundair onderwijs vertegen-
woordigden in 2014 samen 7.491,9 miljoen euro (89% van de geraamde AgODi-kredieten). Deze kredieten waren nauwkeurig begroot en gaven slechts aanleiding tot een onderaanwen-ding voor de lonen (geraamd op 6.541,8 miljoen euro) en de werking (geraamd op 950,1  mil-joen euro) van respectievelijk 3,8 miljoen euro (0,058% van het krediet) en 0,3 miljoen euro (0,032% van het krediet)
62.
Werkingsbudgetten gewoon basis- en secundair onderwijsHet Rekenhof onderzocht de werkingsbudgetten voor het gewoon basis- en secundair 
onderwijs
63. Sinds het schooljaar 2008-2009 kent de Vlaamse overheid aan de scholen 
van het gewoon basis- en secundair onderwijs werkingsbudgetten toe op grond van leer-lingen- en schoolkenmerken. Uit het onderzoek van het Rekenhof bleek dat de bereke-ning van de werkingsbudgetten complex is en weinig transparant, maar correct verloopt. Het toezicht op de aanwending van de werkingsmiddelen is voor bijsturing vatbaar. De overheid beschikt niet over een methode om een globaal zicht te krijgen op de aanwen-ding van de werkingsbudgetten. Het Rekenhof heeft op basis van de besteding door de scholen onderzocht of de weging van de school- en leerlingenkenmerken in de ﬁ nancie-
ring adequaat is. De aanwending van de werkingsbudgetten blijkt slechts beperkt a Ƣ an-
kelijk te zijn van de leerlingenkenmerken.
Het (AgODi) betaalde de werkingstoelagen voor het schooljaar 2014-2015 met een voor-
schot in januari 2015 en een saldo in juni 2015. Het agentschap rekent de werkingstoela-gen budgettair en bedrijfseconomisch aan op kasbasis, in plaats van ze pro rata te sprei-den over het schooljaar. Het algemene aanrekeningsprincipe van het rekendecreet stelt nochtans dat kosten moeten worden toegerekend aan de periode waarop zij betrekking hebben
64.
In zijn septemberverklaring op 23 september 2013 verklaarde de minister-president dat de 
CAO’s voor het onderwijs onverkort zouden worden uitgevoerd. Voor de cao’s onderwijs voor-zag de initiële begroting 2014 in 122,0 miljoen euro provisies. De aangepaste begroting 2014 heeft dit provisioneel cao-krediet ter uitvoering van de protocollen van de cao’s X, IV en III, verdeeld over verschillende begrotingsartikelen. De betrokken cao’s houden personeelsmaat-regelen in, inclusief een verhoging van de eindejaarstoelage.
De maatregelen uit de bovenstaande cao’s kregen alle uitvoering. Tezelfdertijd werden voor 
de onderwijssector de besparingen uitgevoerd ingevolge het raamakkoord van 23 november 2012, dat voorzag in een besparingsregeling zonder koopkrachtverlies voor het onderwijs-personeel. Deze besparingsmaatregel kon worden gerealiseerd door het vakantiegeld voor sommige personeelsleden te verminderen en tegelijkertijd de eindejaarstoelage te verhogen met eenzelfde bedrag. Voor die verhoging werd een deel van het budget aangesproken dat de Vlaamse Regering voor de onderwijscao’s had uitgetrokken. Van die initiële 122,0 miljoen euro 
62 Ook voor de andere loonkredieten (zoals voor de CLB’s, het DKO, de pedagogische begeleiding en de inspectie) was er 
slechts een geringe afwijking tussen raming en realisatie.
63 Vlaams Parlement, 37-F (2014-2015) – Nr. 1.
64 Verslag over de algemene rekeningen 2014 van de Vlaamse Gemeenschap, Rekenhof, juli 2015.AgODi REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   Ͳͯ
werd 77,1 miljoen euro toegewezen voor de uitvoering van het raamakkoord en de resterende 
44,9 miljoen euro voor de uitvoering van de cao’s.
De minister-president beloofde in zijn septemberverklaring ook het onderwijs te versterken 
door het masterplan secundair onderwijs in de praktijk te brengen65, het technisch onderwijs 
met het STEM-actieplan te promoten en de zijinstroom te vergemakkelijken66. De eerste twee 
punten hadden in 2014 geen materiële budgettaire impact. In 2014 kon evenmin een de ﬁ ni-
tieve regeling voor de zijinstroom worden getro ﬀ en. De Vlaamse Regering diende immers het 
ontwerpbesluit van 14 april 2014 te herwerken na opmerkingen van de Raad van State.
Het AHOVOS raamde de lonen voor het volwassenenonderwijs nauwgezet op 364,4 miljoen 
euro en bereikte een realisatiegraad van 99,4%. Ook de basis ﬁ nanciering van het hoger on-
derwijs (1.612,1 miljoen euro werkelijke uitgaven tegenover een raming van 1.612,9 miljoen euro) en de studie ﬁ nanciering (raming en werkelijke uitg ave beide 152,6 miljoen euro) toon-
den geen noemenswaardige afwijkingen
67. Het Rekenhof heeft vastgesteld dat het AHOVOS 
de twaalfde schijf van de werkingsuitkeringen 2014 voor de universiteiten (70,8 miljoen euro) budgettair pas in resultaat heeft genomen in het begrotingsjaar 2015. Het heeft nochtans het saldo van de werkingstoelagen voor de hogescholen correct aangerekend ten laste van het begrotingsjaar 2014.
De Vlaamse minister van Onderwijs heeft in haar antwoord van 24 september 2015 deze werk-
wijze beaamd. Vanaf het begrotingsjaar 2015 zal de twaalfde schijf worden aangerekend in hetzelfde begrotingsjaar.
De minister-president vermeldde in zijn septemberverklaring dat de investeringen in scholen-
bouw op peil zouden blijven of zelfs zouden toenemen. Bij de bespreking van de initiële be-groting in de Commissie voor Onderwijs
68 vermeldde de Vlaamse minister van Onderwijs de 
verdere a Ɵ ouw van de wachtlijsten met de reguliere middelen voor scholenbouw. Bij AGIOn 
stegen de principiële akkoorden voor het niet-hoger onderwijs (vrij en o ﬃ  cieel) in 2014 tot 
242,7 miljoen euro. Dat betekende een stijging met 15,9 miljoen euro tegenover 2013. Het hoge aantal principiële akkoorden leidde in 2014 niet direct tot een hoog betalingsniveau. De uitvoeringsrekening van de begroting 2014 meldde 240,42 miljoen euro voor het niet-hoger onderwijs, tegenover 227,02 miljoen euro in 2013. Die berekening bevat echter een boekhoud-kundige correctie van 30,3 miljoen euro voor de jaarafgrenzing. Die correctie bedroeg in 2013 maar 9,4 miljoen euro. 
Eind 2014 stond nog een saldo van 531,1 miljoen euro principiële akkoorden open, waarvoor 
tijdens de realisatie van de bouwwerken in de toekomst voldoende ﬁ nanciële middelen be-
schikbaar zullen moeten zijn. Eind 2014 telde de totale wachtlijst voor het vrij en o ﬃ  cieel 
gesubsidieerd onderwijs 1.782 dossiers, voor een geraamd subsidiebedrag van 2,7 miljard euro. 
65 Het regeerakkoord 2009-2014 stelde op p. 26: Het secundair onderwijs wordt vernieuwd op basis van een breed draag-
vlak bij alle stakeholdersgroepen.
66 Het regeerakkoord 2009-2014 stelde op p. 25: Er zullen initiatieven genomen worden zodat mensen met praktijk-
ervaring vanuit de privésector gemakkelijker kunnen overstappen naar het onderwijs. Hiervoor moeten de nodige middelen worden voorzien.
67 AHOVOS heeft het Rekenhof meegedeeld dat 4,5 miljoen euro goedgekeurde dossiers eind 2014 nog niet waren be-
taald. De betaling geschiedde begin 2015.
68 Vlaams Parlement, 15 (2013-2014) – Nr. 3-H.AHOVOS
AGIOn ͲͰ
Het aantal dossiers op de wachtlijst steeg in 2014 met 301 tegenover 2013, maar het geraamde 
subsidiebedrag bleef nagenoeg ongewijzigd. De onderstaande tabel toont de evolutie van de wachtlijst. 
Aantal 2650 2621 691481 1782
Geraamd bedrag  2640 2671 2702 2709
Om de wachtlijsten een halt toe te roepen, heeft de Vlaamse Regering naar de alternatieve 
ﬁ nancieringsbron DBFM (Design, Build, Finance and Maintain) gegrepen70. Op de DBFM-
operatie kunnen zowel scholen van het gesubsidieerd onderwijs, als van het GO! intekenen. Medio 2014 werd de eerste van 165 scholen in het kader van de DBFM-operatie Scholen van 
Morgen  opgeleverd. Vanaf de oplevering is de school gedurende een periode van 30 jaar een 
beschikbaarheidsvergoeding verschuldigd, die het AGIOn (gedeeltelijk) subsidieert. Het AGIOn betaalde daarvoor in 2014 0,5 miljoen euro subsidies uit.
De rekening die het departement Financiën en Begroting op 31 maart 2015 aan het Rekenhof 
bezorgde bevatte niet het gedeelte consolidatie van de jaarrekeningen van de scholengroepen.  
Deze geconsolideerde rekening heeft het departement pas op 29 september 2015 bezorgd. In de centrale GO!-uitvoeringsrekening 2014 sloot het overgedragen overschot uit vorige boek-jaren (83,9 miljoen euro) niet aan met het over te dragen overschot in de uitvoeringsrekening 2013 (56,1 miljoen euro). Daardoor is het over te dragen overschot van het boekjaar in de uit-voeringsrekening 2014 evenmin correct. Voorts heeft het Rekenhof opnieuw vragen gesteld bij de waarde van de bedrijfseconomische boekhouding van het centrale niveau en de beperkte toepassing van de principes van het dubbel boekhouden. De Vlaamse minister van Finan-ciën en Begroting heeft op 29 juni 2015 geantwoord dat de geconsolideerde jaarrekening niet eerder kon worden overgelegd door de timing waarin het bijzonder decreet van het Gemeen-schapsonderwijs voorziet
71. Het GO! zou het overgedragen saldo dan ook in de jaarrekening 
2015 aanpassen. Het zou ook werk maken van de inventarisatie van de vaste activa en de prin-cipes van dubbel boekhouden.
De tweede aanpassing van de algemene uitgavenbegroting 2014 voorzag voor het GO! in 
74,6 miljoen euro betalingskredieten voor infrastructuur: 7,9 miljoen euro voor eigenaarson-derhoud, 12,3 miljoen euro voor kleine infrastructuurwerken en 54,5 miljoen euro voor grote infrastructuurwerken
72. Het krediet voor deze grote werken steeg ten opzichte van de initiële 
begroting 2014 met 18,4 miljoen euro, vooral omdat Onderwijs een beter zicht kreeg op de evolutie van de dossiers. Zo was 11,0 miljoen euro extra nodig voor capaciteitsdossiers die een snellere uitvoering kenden. Eind 2014 werden voor 66,9 miljoen euro bouwdossiers goedge-keurd, waarvoor in 2014 66,4 miljoen euro betalingskredieten werden uitgetrokken. Volgens 
69 De sterke daling van het aantal dossiers tussen 2012 en 2013 komt door een wijziging van de berekeningsmethode van 
de wachtlijst. Tot 2012 werden ook de kortlopende dossiers meegerekend. Aangezien die dossiers op korte tijd worden behandeld en de bedragen ervan beperkt zijn, werden ze vanaf 2013 niet meer meegerekend. Daarom daalde het aan-tal dossiers sterk terwijl het bedrag nagenoeg gelijk bleef.
70 Zie ook het artikel over publiek-private samenwerking (punt 3.3).
71 Artikel 46, §2, van het bijzonder decreet van het gemeenschapsonderwijs bepaalt: Elk jaar voor 30 april dienen de scho-
lengroepen een goedgekeurde jaarrekening over het voorgaande begrotingsjaar in bij de Raad. Artikel 46, §3 stelt: Elk jaar voor 30 september dient de Raad een goedgekeurde jaarrekening over het voorgaande jaar in bij de Regering.
72 In 2013 was voor grote infrastructuurwerken 19,4 miljoen euro uitgetrokken.GO! REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   Ͳͱ
het GO! was er voor eigenaarsonderhoud en kleine infrastructuurwerken een betalingskre-
diettekort van 20,0 miljoen euro, gelet op de werkelijke kosten. Ook voor de grote infrastruc-tuurwerken waren de budgetten ontoereikend om te voldoen aan de noden. Daarom schoof het GO! een aantal werken die in 2014 in voorbereiding waren, door naar 2015. 
In tegenstelling tot het AGIOn, legt het GO! geen wachtlijsten aan. Het GO! berekende dat 
de grote infrastructuurwerken iets meer dan 2 miljard euro middelen vereisten. De boven-genoemde DBFM-operatie heeft een kortstondige impuls gegeven, maar structureel rest er volgens cijfers van het GO! een onder ﬁ nanciering van ongeveer 100,0 miljoen euro per jaar.
Het Rekenhof heeft de jaarrekening van het UZ Gent pas op 10 september 2015 ontvangen. 
Het heeft zijn controle bijgevolg gebaseerd op de o ﬃ  cieuze rekening die het UZ Gent be-
zorgde. Volgens die rekening heeft het UZ Gent zijn bedrijfseconomische jaarrekening af-gesloten met een balanstotaal van 467,4 miljoen euro en een nettowinst van het boekjaar van 30,4 miljoen euro. De bedrijfsrevisor heeft op 29 juni 2015 een voorbehoud geformuleerd aangaande de overwaardering van het eigen vermogen door de opname van investeringen die worden ge ﬁ nancierd via het investeringsfonds, onvoldoende procedures om de tijdige en cor-
recte erkenning van de resultaten van de onderzoeksprojecten in de resultatenrekening tot uitdrukking te brengen, een onderwaardering van het resultaat door rechtstreekse boeking van onderzoeksactiviteiten op de beschikbare reserves en een gebrek aan afdoende interne controle op het nieuw tari ﬁ catie- en facturatiepakket. De bedrijfsrevisor heeft eveneens de 
aandacht gevestigd op de onzekerheid die voortvloeit uit de problematiek van de raming van de inhaalbedragen. Op vraag van het Rekenhof heeft het UZ Gent op 30 juni 2015 ook een of-ﬁ cieuze ESR-uitvoeringsrekening voorgelegd.
Toelagen en vergoedingen in het UZ GentIn zijn rekeningenboek over 2013 heeft het Rekenhof een aantal aanbevelingen gefor-
muleerd naar aanleiding van zijn onderzoek van de toelagen en vergoedingen in het UZ Gent. De reactie van het UZ Gent op deze aanbevelingen heeft geleid tot een opvolgings-onderzoek. Dat wees uit dat het UZ Gent voor bepaalde aanbevelingen een voorstel tot statutenwijziging aan de vakbonden heeft voorgelegd, maar dat het nog geen akkoord kon bereiken. Op andere aanbevelingen is het UZ Gent ingegaan: het heeft de controle-rapporten verder ontwikkeld en screent momenteel de artsendossiers. Deze acties zijn positief, maar een aantal aanbevelingen wachten nog op uitvoering. Het Rekenhof zal hun uitvoering opvolgen bij een volgende rekeningencontrole.
Het Rekenhof controleerde de rekeningen 2014 van de universiteiten summier. Deze controle 
gaf geen aanleiding tot opmerkingen. Het Rekenhof heeft bij zijn rekeningencontrole 2014 bijzondere aandacht besteed aan de toepassing van de aanrekeningsregels van het ESR2010
73. 
Het Rekenhof controleerde de rekeningen van de hogescholen niet, maar onderzocht de stu-dentenvoorzieningen bij de hogescholen
74.
73 Zie punt 3.1 van dit rekeningenboek.
74 Zie punt 3.8 van dit rekeningenboek.UZ Gent
Universiteiten
Hogescholen ͲͲ
2.7 Welzijn, Volksgezondheid en Gezin
Het beleidsdomein WVG deed in 2014 4.073,54 miljoen euro ESR-geconsolideerde uitgaven, 
goed voor ongeveer 14,6% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgavenbegroting 2014. Het is daarmee een van de grotere beleidsdomeinen. Het zorgde ook voor 218,66 miljoen euro geconsolideerde ontvangsten (ongeveer 0,8% van de Vlaamse geconsolideerde middelenbe-groting). De onderstaande gra ﬁ ek toont de samenstelling van het beleidsdomein op grond 
van de geconsolideerde uitgaven in 2014 (vere ﬀ eningen). Daarbij is het aandeel ministerie en 
DAB’s geel en het aandeel rechtspersonen groen weergegeven.
KAGB
0,04DAB CICOV
0,46IVA Zorginspectie
6,73
IVA Jongerenwelzijn
67,79VIPA
215,83
FJW
388,75
WVG
397,32K&G
702,78IVA Zorg en Gezondheid
871,27VAPH
1.422,57
overig
7,23WVG
De samenstelling van het beleidsdomein verschilde in 2014 niet van die in 2013. Buiten de con-
solidatiekring 13.12 bevindt zich nog het IVA Vlaams Zorgfonds (355,2 miljoen euro uitgaven) en EVA’s openbaar psychiatrisch zorgcentrum Geel (OPZ Geel) en openbaar psychiatrisch zorgcentrum Rekem (OPZC Rekem). Zij waren goed voor respectievelijk 66,6 miljoen euro en 43,0 miljoen euro uitgaven. Ze ontvingen van de Vlaamse Gemeenschap dotaties van res-pectievelijk 6,9 miljoen euro en 7,5 miljoen euro. De overige middelen komen van de federale overheid. 
De uitgaven van het departement WVG stegen met 35,7 miljoen euro (1,2%) tot 2.931,0 miljoen 
euro door een stijging van de interne stromen met 17,4 miljoen euro enerzijds en van de wer-kingsuitgaven en toelagen met 18,7 miljoen euro anderzijds. Vooral de toelage aan het Vlaams Zorgfonds steeg (+ 18,3 miljoen euro). Ook ging 4,5 miljoen euro bijkomende middelen naar lokale kinderarmoedebestrijding en verhuisde het budget van 7,7 miljoen euro voor de Cen-tra Integrale Gezinszorg naar het Fonds Jongerenwelzijn
75. De niet gebruikte departementale 
vastleggingskredieten namen in 2014 met 4,5 miljoen euro (57,8%) toe tot 12,3 miljoen euro, vooral door late kredietherschikkingen en een algemene verlaging van het voorschottenper-centage voor toelagen.
75 Zie ook het artikel over de uitvoering van de armoede- en schuldbemiddelingsdecreten in dit rekeningenboek.Ministerie REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   Ͳͳ
De uitgaven van het Vlaams Agentschap Zorg en Gezondheid (VAZG) stegen met 25,5 miljoen 
euro (3%) tot 857,9 miljoen euro, vooral ingevolge de interne staatshervorming. Die had onder meer een stijging van de kredieten voor het thuis- en ouderenzorgbeleid tot gevolg: 7,3 mil-joen euro middelen voor gezins- en thuiszorg werd overgeheveld uit het Provinciefonds, het urencontingent thuiszorg verhoogde met 1,79% en de VIA-4-akkoorden voor de social- en non-pro ﬁ tsector werden uitgevoerd
76. De niet gebruikte vastleggingskredieten van het VAZG 
daalden eind 2014 met 7,9 miljoen euro (5,3%) tot 141,7 miljoen euro, vooral door de uitzui-vering van de oudere, ongebruikte vastleggingskredieten en een optimale aanwending van de vereﬀ eningskredieten voor preventief gezondheidsbeleid.
Het Rekenhof heeft een selectie van 102 transacties uit 2014 met bijhorende verbintenissen 
gecontroleerd, voor in totaal 5,7 miljoen euro. De uitgavencontrole was vooral gericht op niet-gereglementeerde subsidies en overheidsopdrachten. Het aantal fouten (6) bij de budgettaire en boekhoudkundige aanrekeningen is sterk verminderd ten opzichte van vorige jaren.
Eén van de uitdagingen voor het VAZG is de verdere uitbouw van thuiszorgondersteunende 
ouderenzorginitiatieven, zoals centra voor kortverblijf en dagverzorgingscentra, opdat zorg-behoevende ouderen langer thuis kunnen blijven wonen. De onderstaande tabel illustreert de evolutie van het aantal erkende centra en het aantal verblijfeenheden. 
 Toestand op Centra voor kort verblijf Dagverzorgingscentra
  Erkende Erkende Erkende Erkende  verblijfgelegenheden centra verblijfgelegenheden centra
 1 januari 2011 1.166 253 1.618 117
 1 januari 2012 1.450 77? 1.771 131
 1 januari 2013 1.562 333 1.998 151 1 januari 2014 1.761 370 
78- 211
 1 augustus 2015 2.051 405 - 223
De centra voor kortverblijf en dagverzorging zijn verbonden aan erkende woonzorgcentra. 
Sinds 17 december 2012 kunnen ook erkende diensten voor gezinszorg en aanvullende thuis-zorg een dagverzorgingscentrum uitbaten. Het is de bedoeling op middellange termijn te ko-men tot één dergelijk centrum per gemeente. 
Een andere uitdaging op het vlak van ouderenzorgbeleid is de geleidelijke uitbreiding van 
het contingent subsidiabele uren gezinszorg. De onderstaande tabel toont de evolutie van dit urencontingent en de e ﬀ ectief gesubsidieerde uren gezinszorg.
76 In het kader van de interne staatshervorming is in 2014 12,8 miljoen euro middelen uit het Provinciefonds overgegaan 
naar het beleidsdomein WVG. De middelen zijn op de eerste plaats gebruikt voor de schrapping van de RSZ-verminde-ring die werd ingehouden op de subsidies aan de private diensten gezinszorg (6,6 miljoen euro) en de verhoging van de subsidie-enveloppes voor de centra voor algemeen welzijnswerk, de centra voor geestelijke gezondheidszorg en de dagverzorgingscentra (2,2 miljoen euro).
77 Niet geregistreerd in het informaticaprogramma Vesta.
78 Vanaf 17 december 2012 worden dagverzorgingscentra niet meer geprogrammeerd in verblijfseenheden. Ͳʹ
 jaar Uren- Uitbreiding Aangroei (%) E ﬀ ectief gesubsi- Aanwendings-
  contingent   dieerde uren percentage
 2011 16.638.242 291.712 1,78 15.483.488 93,06
 2012 16.966.775 328.533 1,97 15.880.481 93,60 2013 17.323.914 357.139 2,10 16.134.957 93,14 2014 17.633.631 309.717 1,79 16.406.979 93,04 2015 17.420.313 -213.318 -1,21 - -
In de periode 2011-2014 steeg het in budget voorziene urencontingent jaarlijks met circa 2%. 
Dat was onvoldoende om de programmatieachterstand weg te werken. Voor 2014 was de pro-grammatie vastgesteld op 22.010.024 uren. De vermindering in 2015 kadert in de besparings-politiek van de huidige Vlaamse Regering. Bijkomend schommelt het aanwendingspercentage rond de 93%, vooral door de lagere realisatiegraad bij de openbare gezinszorgdiensten.
Instellingen met rechtspersoonlijkheidHet Rekenhof kon voor de instellingen met rechtspersoonlijkheid die aan het beleidsdo-
mein WVG verbonden zijn de principes van single audit niet toepassen, aangezien voor 2014 nog geen bedrijfsrevisor was benoemd voor het beleidsdomein.
De rekeningen 2014 van het Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap gaven blij-
kens de controle van het Rekenhof een getrouw beeld van de werkelijkheid. Het Rekenhof formuleerde geen materiële opmerkingen. De uitvoering van de begroting sloot nauw aan bij de begrotingscijfers, met een uitvoeringspercentage van de subsidie-uitgaven van 99,6%. 
Het VAPH stond in 2014 voor de uitdagingen de wachtlijsten weg te werken door uitbreidings-
beleid en geleidelijk de zorgvernieuwing in te voeren
79. 1.238,8 miljoen euro op een totaal van 
1.422,6 miljoen euro VAPH-uitgaven hadden betrekking op Zorg. Daarvan ging 629,2 miljoen euro naar Zorgvernieuwing, 596,5 miljoen euro naar de residentiële sector en 17,8 miljoen euro naar de ambulante sector. Zorgvernieuwing betreft de voorzieningen die in het kader van de introductie van het regelluw  kader
80, van de residentiële en ambulante sector zijn overgehe-
veld naar multifunctionele centra (MFC), het ﬂ exibel meerderjarigenaanbod (FAM), de recht-
streeks toegankelijke hulpverlening (RTH) en de ambulante begeleiding in punten (APU). De uitgaven voor sociale omkadering betre ﬀ en de individuele materiële bijstand (IMB) en de 
persoonlijke assistentiebudgetten (PAB). Zij bedroegen in 2014 respectievelijk 32,9 miljoen euro en 91,4 miljoen euro.
De meerjarenbegroting 2010-2014 beloofde 145,5 miljoen euro uitbreidingsmiddelen voor het 
zorgvernieuwings- en uitbreidingsbeleid in de sector van personen met een handicap. In 2014 werd de laatste 27,24 miljoen euro van deze middelen toegekend. De uitbreidingsmiddelen gingen in 2014 enerzijds naar projecten uit de VIPA-bu ﬀ er (zorg) en anderzijds naar persoons-
volgende zorg: RTH (zorg), PAB (sociale omkadering) en persoonsvolgende convenanten (PVC, zorg).
79 Bij de zorgvernieuwing, die gerealiseerd moet zijn tegen 2020, wordt ingezet op preventie, inclusie, een basis ﬁ nancie-
ringssysteem, zorggarantie, een gedereguleerd kader en een zorgzame samenleving.
80 In voorbereiding van het decreet persoonsvolgende ﬁ nanciering (PVF) dat op 25 april 2014 werd goedgekeurd. In 2015 
en 2016 zullen de resterende residentiële en ambulante instellingen overschakelen naar MFC en FAM.VAPH REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   Ͳ͵
De uitgaven in de sector zorg en de PAB namen door dit uitbreidingsbeleid in 2014 dus weer 
toe, met respectievelijk 23,8 en 11,2 miljoen euro. De overheveling van pleegzorg naar FJW compenseerde die toename bij zorg met 8,9 miljoen euro. Behalve de 4,9 miljoen euro uitbrei-dingsmiddelen voor de PAB, werd ook de geschatte vrijgekomen marge door de opstart van het werkkapitaal van 7,5 miljoen euro ingezet
81, en werden ook VIA4-middelen toegekend. De 
onderstaande tabel met klantenaantallen illustreert de toename van de ondersteuning van personen met een handicap door het uitbreidingsbeleid.
  2009 2010 2011 2012 2013 2014
Klanten zorg in natura (excl. convenanten) 34.256 36.009 37.907 39.773 41.587 43.479
Actieve PAB's 1.704 1.808 1.900 2.075 2.248 2.545
Bronnen: zorgregierapport 31/12/2014 en jaarverslag 2014
Ondanks het uitbreidingsbeleid bleef het aantal actieve vragen van meerderjarigen in 2014 
licht aangroeien. Volgens het zorgregierapport van eind 2014 stagneerden de zorgvragen op 11.122. Bij de PAB namen zij echter met 181 toe, tot 2.848 vragen. De cijfers 2012-2014 over min-derjarigen zijn niet meer vergelijkbaar door de invoering van de intersectorale toegangspoort (ITP).
Actieve vragen van meerderjarigen
PAB       2.135 2.667 2.848Zorg 7.793 9.663 10.832 11.499 11.170 11.122Actieve vragen van minderjarigenPAB       607 625 ?
82
Zorg 4.706 5.684 6.169 6.611 4.727 3.960
Bronnen: zorgregierapporten 31/12/2012, 31/12/2013 en 31/12/2014
De wachtlijsten waren in 2014 nog signi ﬁ cant. De meerjarenbegroting 2015-2019 voorziet in 
330,0 miljoen euro middelen voor nieuw beleid in de sector personen met een beperking, in functie van de uitvoering van decreet PVF. 
 Trap 1  Trap 2 totaal
 (BOB83 + RTH)  (nietRTH) PmH
  BOB RTH
2015   10,0 30,0 40,02016 9,0   9,0 18,02017 43,8 11,0 54,8 109,52018 22,8   47,2 70,02019  35,5 57,0 92,5TOTAAL  132,0 198,0 330,0
81 Het werkkapitaalsysteem is op 1 januari 2013 ingevoerd. Budgethouders krijgen een kapitaal van 5/12den van het jaar-
budget uitgekeerd en vervolgens terugbetaling na kostenbewijs. Zo kwam een budgettaire marge vrij die in het vorige systeem geblokkeerd was, ook al werd het niet aangewend.
82 Deze informatie wordt niet meer geregistreerd: contactpersonen van minderjarigen kunnen de vraag tot activeren van 
een PAB krijgen als er middelen voor zijn, maar voor PAB worden geen instroomlijsten bijgehouden, daar dit niet aan voorziening gekoppeld is.
83 Basisondersteuningsbudget. ͳͬ
Volgens de minister zullen in 2020 in totaal 120.000 personen een beperking en een onder-
steuningsnood hebben, van wie er 70.000 zullen voldoen aan de criteria voor trap 1 en 50.000 aan de criteria voor trap 2
84. Met de 75,5 miljoen euro BOB voor de periode 2016-2018 kan 
de minister 20.982 personen ondersteunen. Van die groep staan momenteel 11.500 personen op de centrale registratie zorgvragen (CRZ). Bovendien kan het zijn dat een deel van deze groep een grotere ondersteuningsnood heeft dan kan worden opgelost met een BOB. Over de 34,5 miljoen euro voor trap 1 in 2019 wordt pas beslist na evaluatie.
Met de 198 miljoen euro middelen voor trap 2 zouden maximum 4.950 mensen kunnen wor-
den geholpen. De wachtlijst voor PAB en Zorg zal dus niet volledig opgelost zijn, maar het aantal personen met een ondersteuning komt in de buurt van de vooropgestelde 50.000 per-sonen die voldoen aan de criteria voor trap 2. 
De rekeningen 2014 van Kind en Gezin geven geen volledig beeld van de werkelijkheid, daar 
de instelling subsidiesaldi budgettair niet aanrekende. Dat maakte voor 2014 een verschil van 5,6 miljoen euro inkomsten en 27,3 miljoen euro uitgaven. Daarbuiten zal K&G organisato-ren van voorschoolse opvang die door de nieuwe subsidieregeling de eerste jaren verliezen lijden, compenseren
85. Het heeft de kosten van die maatregel, voor 2014 op 2,9 miljoen euro 
geschat86, bedrijfseconomisch noch budgettair geboekt. De Vlaamse minster van Financiën 
antwoordde op 8 juli 2015 dat ze het niet eens was, gelet op het onderscheid tussen onvoor-waardelijke en voorwaardelijke subsidies. Als de toekenning van een subsidie onderworpen is aan voorwaarden, wordt de subsidie pas aangerekend op het moment dat die voorwaarden zijn vervuld. Het Rekenhof blijft echter bij zijn standpunt
87.
Kind en Gezin boekte in 2014 155,6 miljoen euro eigen ontvangsten, voornamelijk uit ouder-
bijdragen. De uitgaven (720,8 miljoen euro) bestaan voornamelijk uit toelagen kinderopvang (539,1 miljoen euro), toelagen maatschappelijke positie van het kind (62,6 miljoen euro), lo-nen en sociale lasten (61,8 miljoen euro), werkingsmiddelen (20,6 miljoen euro) en toela-gen preventieve zorgverlening (18,1 miljoen euro). In plaats van het begrote overschot van 0,5 miljoen euro, boekte K&G uiteindelijk een tekort van 9,6 miljoen euro en overschreed het zijn budget met 12,5 miljoen euro. Het tekort is volgens de instelling vooral te wijten aan de afrekening van het eerste kwartaal van 2014, die nog in 2014 zelf plaatsvond in plaats van in 2015 (10,1 miljoen euro). Voorts onderschatte K&G het bedrag voor groepsopvang om een begroting in evenwicht te kunnen indienen. De ﬁ nanciële bijdragen van de gezinnen lopen 
volgens K&G achter op de evolutie van de uitgaven voor kinderopvang. Het Rekenhof con-cludeert dat K&G de kosten van de creatie van opvangplaatsen accuraat heeft begroot, maar dat het de kostprijs van de invoering van het nieuwe decreet voorschoolse kinderopvang wat minder precies inschatte.
84 Het decreet persoonsvolgende ﬁ nanciering (PVF) voorziet twee trappen: trap 1, een basisondersteuningsbudget (BOB) 
voor mensen met een beperkte ondersteuningsnood en trap 2, een persoonsvolgend budget (PVB) voor mensen die meer intensieve of gespecialiseerde ondersteuning nodig hebben.
85 Ministerieel besluit van 23 april 2014. De overgangsmaatregel ter compensatie bedraagt 75% van het verschil in 2014 
(zijnde 100% voor drie kwartalen), 90% in 2015, 60% in 2016 en 30% in 2017.
86 De begrotingsaanpassing 2015 voorzag al in 5,9 miljoen euro omdat de saldi lager uitvielen.
87 Namelijk dat de kosten van de subsidiesaldi en van de compensatiemaatregel moeten worden opgenomen in de be-
drijfseconomische en budgettaire rekeningen.K&G REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͳͭ
K&G stond in 2014 voor de uitdaging bijkomende opvangplaatsen te realiseren en het nieuwe 
decreet voorschoolse kinderopvang in te voeren. De onderstaande tabel toont de evolutie van het aantal kinderopvangplaatsen en de ingezette budgetten.
  Aantal opvangplaatsen Geplande middelen voor extra plaatsen
  (in miljoen euro)
2009 83.154  
2010 86.427 5,72011 88.346 4,22012 89.726 18,32013 90.548 2,92014 91.838 13,6
Vlaanderen heeft zijn oude doelstelling gehaald tegen 2016 opvang voor 50% van de 0-3-jari-
gen te realiseren. Sommige regio’s vergen nog een inhaalbeweging, maar de toekenning van het uitbreidingsbeleid houdt daar rekening mee. 
Het nieuwe decreet voor voorschoolse kinderopvang belooft opvang tegen 2020 voor ieder 
kind dat daar nood aan heeft. Volgens Kind en Gezin zijn daarvoor nog ongeveer 17.500 extra plaatsen nodig. Het nieuwe decreet en het uitbreidingsbeleid veroorzaakten in 2014 stijgin-gen van zowel de ouderbijdragen (+6,7 miljoen euro) als de uitgaven voor de kinderopvang (+39,9 miljoen euro). Er is niet alleen de bovengenoemde compensatiemaatregel, maar naar eigen schatting ongeveer 80% van de organisatoren ontvingen in 2014 meer subsidies dan voorheen. Het subsidiebesluit van 22 november 2013 voorzag ook in overgangsmaatregelen. Zo is voor de zelfstandige kinderdagverblijven met IKG een groeipad voorzien dat in totaal 74 miljoen euro zal kosten bij een gelijkblijvend aantal plaatsen. Aangezien de Vlaamse Re-gering nog bijkomende plaatsen moet creëren, zal de toepassing van het decreet de komende jaren veel uitbreidingsmiddelen vereisen.
De rekeningen 2014 van het Vlaams Infrastructuurfonds voor Persoonsgebonden Aangele-
genheden geven geen getrouw beeld van de werkelijkheid, doordat de instelling de alternatief geﬁ nancierde investeringsprojecten maar boekt a rato van de jaarlijkse gebruikstoelagen. In 
2014 verwittigde het INR het VIPA dat de voorwaardelijkheid van de gebruikstoelagen te zwak was om de spreiding in de tijd te verantwoorden. Het eiste daarom de aanrekening in één keer van het kapitaalgedeelte van de gebruikstoelagen. Het VIPA paste zijn aanrekeningswijze niet aan
88, maar het departement Financiën en Begroting corrigeerde de schuld extracomptabel op 
het niveau van de Vlaamse Gemeenschap op grond van de VIPA-gegevens. De onderstaande tabel toont de correcties voor de periode 2008-2014.
88 Op aanraden van het departement heeft het VIPA de schuld wel opgenomen in de staat van de openstaande verbin-
tenissen van zijn jaarrekening, in plaats van op de balans. De jaarrekening bevat een uitgebreide toelichting over deze schuld.VIPA ͳͮ
Schuld op 31 december 2008 109,4 miljoen euro
Toename schuld 2009 308,9 miljoen euroToename schuld 2010 421,2 miljoen euroToename schuld 2011 106,1 miljoen euroToename schuld 2012 126,7 miljoen euroToename schuld 2013 763,9 miljoen euroToename schuld 2014 294,2 miljoen euroTotale schuld op 31 december 2014 2.130,4 miljoen euro
De schuldpositie van de overheid nam aldus toe met ruim 2,1 miljard euro89. Omwille van het 
getrouw beeld van de ﬁ nanciële positie, het vermogen en de resultaten van het VIPA, is het 
Rekenhof van mening dat het VIPA de bovenstaande correcties zowel in zijn bedrijfseconomi-sche, als in zijn budgettaire rekeningen moet boeken. De minister heeft zich in haar antwoord van 8 juli 2015 beperkt tot een herhaling van de gebruikte methodiek.
Het VIPA stond in 2014 vooral voor de uitdaging de investeringen in zorginfrastructuur op 
peil te houden. De vastleggingen voor investeringen met klassieke ﬁ nanciering namen in 2014 
echter af van 32,2 tot 17,0 miljoen euro en de toegekende principiële akkoorden voor inves-teringen met alternatieve ﬁ nanciering daalden met 76,5 miljoen euro tot 265,4 miljoen euro. 
De investeringen bleven dus geenszins op het peil van 2013. In 2015 is er overigens helemaal geen budget meer voor investeringssubsidies voor zorginfrastructuur. Nochtans zijn de noden hoog. Eind 2014 kenden de sectoren ouderen- en thuiszorgvoorzieningen, ziekenhuizen en voorzieningen voor personen met een handicap de volgende wachtlijsten:
Ontvankelijke dossiers 2013 2014
Ouderen- en thuiszorgvoorzieningen 384.852.909 901.049.716.891
Voorzieningen personen met een handicap 74.139.598 85.494.282Ziekenhuizen 1.064.663.753 1.009.174.649Totaal 1.523.656.260 2.144.385.823
Het VIPA boekte in 2014 een overschot van 6,7 miljoen euro, terwijl het een nul-saldo had ge-
budgetteerd. Enerzijds haalde het 0,7 miljoen euro meer inkomsten uit de waarborgbijdragen, anderzijds gaf het in de klassieke en alternatieve sectoren respectievelijk 3,6 miljoen euro en 2,1 miljoen euro minder uit dan begroot. 
Om de investeringen mogelijk te maken kent het VIPA ook waarborgen toe. De onderstaande 
tabel toont dat de gewaarborgde schuld op vijf jaar tijd meer dan verdubbelde (in miljoen euro).
89 De toekomstige gebruikstoelagen wegen bijgevolg alleen voor het intrestgedeelte nog op het vorderingensaldo.
90 De aangekondigde stopzetting van het oude ﬁ nancieringssysteem veroorzaakte de toename van de wachtlijst bij de 
ouderen- en thuiszorgvoorzieningen. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͳͯ
 Nieuwe waarborgen Waarborgpositie
2009 387,8  1.170,0 
2010 273,6  1.396,2 2011 216,1  1.550,4 2012 235,8  1.711,5 2013 
91611,1 2.234,6 
2014 370,2  922.477,5
Om de investeringen verder te bevorderen heeft de Vlaamse Regering de waarborgregeling in 
2014 versoepeld door de invoering van de faciliteringswaarborg. Zij breidde de mogelijkheid tot waarborgverstrekking zonder subsidies bij de begrotingscontrole 2015 nog uit tot alle sec-toren van het VIPA-decreet. Het Rekenhof waarschuwt ervoor dat een hogere waarborgpositie ook een groter risico op waarborguitwinning meebrengt. 
Het IVA Vlaams Zorgfonds bevindt zich buiten de consolidatiekring 13.12. Het fonds besteed-
de in 2014 355,2 miljoen euro aan, vooral, de subsidiëring van de werking van de zorgkassen en de tenlastenemingen in het kader van de zorgverzekering. Het boekte 139,2 miljoen euro eigen ontvangsten (104 miljoen euro ledenbijdragen, 29,5 miljoen euro beleggingsopbrengsten en 5,3 miljoen euro administratieve boeten). De rekeningen 2014 geven blijkens de controles van het Rekenhof een getrouw beeld van de werkelijkheid.
Het Zorgfonds stond in 2014 voor de uitdaging de groeivoet van de dossiers correct in te schat-
ten, opdat het alle tenlastenemingen correct kon uitbetalen, alsook de reserves goed te behe-ren in functie van toekomstige uitgaven.
Het Vlaams Zorgfonds boekte een resultaat dat 4,4 miljoen euro hoger is dan gebudgetteerd, 
voornamelijk door minder tenlastenemingen (2,5 miljoen euro). Het schatte de groeivoet dus iets te hoog in
93. In 2014 namen de kosten voor tenlastenemingen toe met 12,4 miljoen euro, 
vooral door meer mantel- en thuiszorgdossiers (toename met 3,3% in plaats van de geschatte groei van 4,9%) en meer dossiers voor residentiële zorg (1.336 dossiers meer, tegenover een geschatte toename met 4.327 dossiers). 
Aantal dossiers 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014
Mantel/thuiszorg 118.918 129.868 138.803 145.357  150.259 157.317 162.491
Residentiële zorg 69.481 70.975 71.412 72.072  72.539 74.113 75.449Totaal 188.399 200.843 210.215 217.429 222.798 231.430 237.940
91 In 2013 waren er enkele zeer grote ziekenhuisdossiers.
92 Inclusief 102,4 miljoen euro leningcontracten onder de faciliteringswaarborg.
93 Al bij al is deze uitdaging goed begroot. De groeivoet is immers moeilijk in te schatten.Zorgfonds ͳͰ
Beleggingen en liquide middelen Vlaams Zorgfonds
Eind 2014 bedroegen de beleggingen en liquide middelen van het Vlaams Zorgfonds94 
1.076,4 miljoen euro. Zij zijn verdeeld over de onderstaande categorieën (in euro):
De marktwaarde van de aandelenportefeuille bedroeg 221,9 miljoen euro of 20,6% van 
het totaal. Net als vorig jaar heeft het fonds dus de maximumgrens overschreden voor beleggingen in aandelen, die de Vlaamse Regering op 14 juli 2006 heeft vastgelegd op 20%. Bij de jaarrekening 2013 had het Rekenhof opgemerkt dat het Zorgfonds een jaar de tijd had om de grenzen weer te respecteren
95.
Op 6 maart 2015 wijzigde de Vlaamse Regering haar beleggingsstrategie. Het fonds mag 
voortaan geen aandelen meer bijkopen zodra 20% van het reservefonds uit aandelen bestaat, maar het mag tot 25% beleggen in aandelen als de overschrijding van de 20%-norm voortvloeit uit ﬂ uctuaties van de marktwaarde van de beleggingsportefeuilles. De 
Vlaamse Regering heeft bovendien in het compartiment zorgverzekering van de insti-tutionele bevek Vladubel een dividend-aandelenklasse gecreëerd, die de waarde van de aandelen van het Zorgfonds in deze bevek zal doen dalen. Met die strategiewijzigingen, voldoen de beleggingen van het fonds aan alle normen.
Het risico van de extern beheerde staats- en bedrijfsobligatieportefeuille van het Vlaams 
Zorgfonds, met een marktwaarde van 782,4 miljoen euro, nam in 2014 licht toe. Het aandeel van de e ﬀ ecten in deze portefeuille met een rating tussen BBB+ en BB steeg van 
35,42% eind 2013 tot 37,07% eind 2014 door het grotere aandeel overheidsobligaties en semi-overheidsobligaties van Spanje en Italië (21,5% in 2013, 24,3% in 2014). Een kleiner aandeel bedrijfsobligaties met ratings tussen BBB+ en BB compenseerde dat risico ge-deeltelijk.
94 Gewaardeerd tegen marktwaarde, dus inclusief gelopen rente. Onder de liquide middelen zijn alle liquide middelen 
opgenomen, dus ook die welke geen deel uitmaken van het reservefonds.
95 Tenzij de marktomstandigheden niet goed zijn.Liquide middelen
8.632.249Vastgoed
14.517.107
Aandelen
221.873.906
Indexobligaties 
overheden
49.004.039
Overheidsobligaties (incl 
semi-overheid)
622.772.537Bedrijfs-
obligaties
159.583.262 REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͳͱ
Het Rekenhof stelde vast dat, ondanks inspanningen om op vraag van de vorige bedrijfsre-
visor diverse kosten en opbrengsten bedrijfseconomisch aan te rekenen, FJW in 2014 toch nog een aantal kosten onterecht niet bedrijfseconomisch en budgettair heeft aangerekend. Zo ontbreekt de aanrekening van 31,3 miljoen euro saldibetalingen in het kader van de enve-loppe ﬁ nanciering. De Vlaamse minister van Financiën antwoordde op 6 juli 2015 dat ze het 
daarmee niet eens was, gelet op het onderscheid tussen onvoorwaardelijke en voorwaardelijke subsidies. Als de toekenning van een subsidie onderworpen is aan voorwaarden, wordt de sub-sidie pas aangerekend op het moment dat die voorwaarden zijn vervuld. Het Rekenhof blijft echter bij zijn standpunt.
Het FJW gaf in 2014 388,7 miljoen euro uit, vooral aan voorschotten op de enveloppe ﬁ nancie-
ring voor de EMK-instellingen
96 (220,6 miljoen euro), voorschotten voor pleegzorg (54,6 mil-
joen euro), voorschotten op de enveloppe ﬁ nanciering van onthaal-, oriëntatie- en observatie-
centra (26,3 miljoen euro) en afrekeningen voor 2013 (29,5 miljoen euro). Het FJW behaalde zodoende een positief resultaat van 3,5 miljoen euro, 2,8 miljoen euro beter dan gebudget-teerd. Het fonds heeft zijn uitgaven dus goed begroot.
Het FJW stond in 2014 voor de uitdaging de wachtlijst volledig weg te werken en het decreet 
integrale jeugdhulp uit te voeren, met de start van de intersectorale toegangspoort op 1 april 2014. Bovendien diende het nog het pleegzorgdecreet uit te voeren. 
Het jaarverslag 2014 van het FJW maakte voor het eerst melding van wachtlijsten in de jeugd-
hulp. De wachtlijsten zouden 7.427 aangemelde kinderen en jongeren bevatten. Om deze wachtlijsten weg te werken zal ook jongerenwelzijn de komende jaren bijkomende uitbrei-dingsmiddelen nodig hebben.
Het decreet integrale jeugdhulp veranderde de jeugdhulp grondig. Een aantal maatregelen 
had een invloed op de rekeningen. Zo ging de intersectorale toegangspoort
97 op 1 april 2014 
deﬁ nitief van start. Het VAPH droeg daarvoor het budget voor de multidisciplinaire verslagen 
van minderjarigen over (1,6 miljoen euro). Het FJB zette daarbuiten het experimenteel mo-dulair kader (EMK) en zijn enveloppe ﬁ nanciering, die het decreet invoerde, verder. In 2014 
was 95% van de voorzieningen overgeschakeld. Op 1 januari 2015 schakelde ook de rest van de voorzieningen over. Sinds 2014 worden ook de onthaal-, oriëntatie- en observatiecentra en de centra voor integrale gezinszorg (CIG’s) gemoduleerd en ge ﬁ nancierd met een enveloppe. Het 
departement droeg de CIG’s in 2014 over (7,6 miljoen euro).
Om aan meer vragen te kunnen voldoen, zette het FJW in 2014 weer extra middelen in: 3,5 mil-
joen euro extra voor VIA4, knelpuntdossiers, ondersteuning van pleegplaatsingen, internaten en preventieve sociale actie. 
De inwerkingtreding van het pleegzorgdecreet heeft de pleegzorgdiensten gecentraliseerd in 
vijf provinciale diensten en de doelgroep verruimd. Voortaan behoren ook meerderjarigen met een handicap of psychiatrische problematiek tot het doelpubliek. Daarvoor verhuisden de pleegzorgmiddelen van het VAPH en K&G naar het FJW. Dat deed de inkomensoverdrach-ten bij FJW toenemen met ruim 10 miljoen euro.
96 Experimenteel modulair kader.
97 Elke hulpvraag van een minderjarige voor niet rechtstreeks toegankelijke hulp moet eerst een beoordeling krijgen van 
deze toegangspoort.FJW ͳͲ
2.8 Cultuur, Jeugd, Sport en Media
Het beleidsdomein CJSM deed in 2014 1.309,0 miljoen euro ESR-geconsolideerde uitgaven, 
goed voor ongeveer 4,7% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgavenbegroting 2014. Het zorgde ook voor 247,1 miljoen euro geconsolideerde ontvangsten (ongeveer 0,9% van de Vlaamse geconsolideerde middelenbegroting). De onderstaande gra ﬁ ek toont de samenstel-
ling van het beleidsdomein op grond van de geconsolideerde uitgaven in 2014 (vere ﬀ eningen). 
Topstukken
0,46
Kantl
0,49SARC
0,50
DAB Kasteel van 
Gaasbeek
0,97
DAB
Landcommanderij 
1,00DAB ULDK
1,15VRM
2,29
Beheerscomm
2,70DAB
KMSKA
3,20VFL
6,44MHKA
6,52
Singel
7,72
FOCI
19,72
VAF
28,43
Kunsthuis
34,17
Pensioenfonds VRT
57,06
Departement CJSM
82,56Bloso
122,47Kunsten en 
Erfgoed
176,79Sociaal-Cultureel Werk
264,47VRT
489,84
overig
33,44CJSM
In 2014 heeft het Rekenhof ten aanzien van het ministerie CJSM 221 transactiecontroles uit-
gevoerd voor een totaalbedrag van 7,5 miljoen euro. In 10% van de dossiers heeft het kleine tekortkomingen vastgesteld, die het met de administratie heeft besproken.
De twee grootste kredieten met betrekking tot volwassenen betre ﬀ en de werking en toelagen 
voor sociaal cultureel volwassenenwerk (53,7 miljoen euro) en voor het lokaal cultuurbeleid (103,3 miljoen euro). Het eerste krediet wordt aangewend voor de subsidiëring van de sociaal-culturele organisaties voor volwassenenwerk. In 2014 werd 100% van het budget besteed. Het decreet van 6 juli 2012 betre ﬀ ende het Lokaal Cultuurbeleid trad op 1 januari 2014 in wer-
king. Het leidde tot een nieuwe manier van subsidiëren, die uitgaat van de krachtlijnen van de bestaande regelgeving, maar de gemeenten meer autonomie biedt om een cultuurbeleid op maat te voeren. Aan de hand van beleidsprioriteiten
98 ondersteunt de Vlaamse Gemeenschap 
de steden en gemeenten bij de uitbouw van hun lokaal cultuurbeleid. In 2014 subsidieerde de Vlaamse overheid aldus 284 gemeenten, 2 intergemeentelijke samenwerkingsverbanden en de Vlaamse Gemeenschapscommissie. Het beschikbare krediet werd volledig aangewend.
98 De gemeenten moeten een kwalitatief en duurzaam lokaal cultuurbeleid voeren, een laagdrempelige bibliotheek or-
ganiseren, aangepast aan de hedendaagse behoeften, en een cultuurcentrum organiseren.Ministerie
SCW/Volw. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͳͳ
Wat het sociaal-cultureel werk voor de jeugd betreft, ging in 2014 32,5 miljoen euro naar 
werkingssubsidies voor landelijke georganiseerde jeugdverenigingen, cultuureducatieve vere nigingen en informatie- en participatieverenigingen, alsook naar een aantal bijzonde-
re organisaties
99 en projectsubsidies. Om een lokaal jeugdbeleid te voeren, ontvingen ook 
de gemeentebesturen subsidies. In 2014 trok de Vlaamse Regering daarvoor een budget van 21,3 miljoen euro uit, dat zij nagenoeg volledig besteedde.
Subsidiëring van JeugdverenigingenHet Rekenhof voert momenteel een audit uit van de subsidiëring van Jeugdverenigingen. 
De ondersteuning van verenigingen in de jeugdsector door middel van subsidies, is een van de belangrijkste instrumenten voor het Vlaams jeugd- en kinderrechtenbeleid. De begroting 2014 bevatte daarvoor 33,61 miljoen euro vastleggingskredieten. Het Rekenhof onderzoekt de rechtmatigheid en doelgerichtheid van de subsidiëring en de resultaten ervan. Het auditverslag zal begin 2016 aan de minister worden bezorgd en later als af-zonderlijk rapport aan het Vlaams Parlement. In 2014 stond het agentschap Sociaal Cul-tureel Werk voor Jeugd en Volwassenen in voor de uitvoering van de subsidiering. Na de fusie van 1 april 2015, is deze taak geïntegreerd in het departement CJSM.
In 2014 besteedde Kunsten en Erfgoed 98,2 miljoen euro aan de subsidiëring van kunsten-
organisaties, kunstencentra, festivals, concertorganisaties, muziekclubs, muziekensembles, werkplaatsen, kunsteducatieve organisaties, sociaal-artistieke organisaties, periodieke publi-caties en steunpunten ter uitvoering van het kunstendecreet van 2 april 2004. In 2014 ontvin-gen 256 organisaties een subsidie. Voor de realisatie in 2014 van de strategische doelstellingen participatie en diversiteit, e-cultuur en digitalisering en internationaal cultuurbeleid ging, on-
der meer, 29,6 miljoen euro (100% van het budget) naar de structurele subsidiëring van de culturele erfgoedsector. In 2014 werd ook een dotatie van 24,4 miljoen euro toegekend aan Kunsthuis Opera Vlaanderen Ballet Vlaanderen (zie kaderstuk).
99 Vzw Ambrassade, vzw Kenniscentrum Kinderrechten, vzw Vereniging Vlaamse Jeugddiensten, vzw Jint, vzw Kinder-
rechtencoalitie.Kunsten en
Erfgoed ͳʹ
Kunsthuis Opera Vlaanderen Ballet Vlaanderen 
Op 22 oktober 2014 heeft de toenmalige Vlaamse minister van Cultuur de nota Verho-
ging synergie kunstinstellingen van de Vlaamse Gemeenschap aan de Vlaamse Regering voorgelegd, waarin hij een oproep deed tot de creatie van een meerwaarde door meer samenwerking en clustering. Zo moest de cluster van de Vlaamse Opera vzw en het Ko-ninklijk Ballet van Vlaanderen leiden tot een meer rationele inzet van de beschikbare middelen en een maximalisatie van de kwaliteit, maatschappelijke relevantie en lan-delijke en internationale uitstraling van deze instellingen. Een transitiemanager heeft deze operatie voorbereid. Zij resulteerde, na de goedkeuring door de raden van bestuur van de Vlaamse Opera en het Koninklijk Ballet van Vlaanderen, op 1 januari 2014 in een inbreng om niet van het ballet in de opera. Daarbij werden alle activa en passiva en alle rechten en plichten overgedragen aan de opera, die sinds 1 februari 2014 Kunsthuis Opera 
Vlaanderen Ballet Vlaanderen heet. 
Zowel de transitiemanager als de raden van bestuur van beide instellingen hebben opge-
merkt dat het personeelsbeleid en de loon- en arbeidsvoorwaarden van de verschillende groepen personeelsleden bij de samenvoeging tot één rechtspersoon moesten worden geharmoniseerd. Een gespecialiseerd advocatenkantoor onderzocht de arbeidsrechte-lijke gevolgen van de samenvoeging van de twee vzw’s. Het bestudeerde zowel de hypo-these van de oprichting van een nieuwe vzw, als de hypothese dat één vzw optreedt als ontvangende werkgever voor het personeel van de andere. De raad van bestuur koos op voordracht van de transitiemanager voor de tweede hypothese en duidde de Vlaamse Opera aan als ontvangende werkgever. Binnen één vzw is het immers perfect mogelijk twee onderscheiden personeelsgroepen te hebben, elk met eigen arbeidsvoorwaarden. Conform CAO 32bis traden de werknemers van het Koninklijk Ballet van Vlaanderen, zonder onderbreking in hun contract, in dienst van het Kunsthuis, dat zowel de indivi-duele als de collectieve arbeids- en loonvoorwaarden moet respecteren. 
De verschillen in het personeelsstatuut bemoeilijken echter de werkbaarheid op de 
werkvloer, want de arbeidsvoorwaarden van het Koninklijk Ballet van Vlaanderen zijn nog van toepassing op de ex-werknemers van deze instelling en kunnen niet wijzigen zonder hun akkoord. Vooral het verschil in werkduur, 35-uren per week voor de ex-werk-nemers van het Koninklijk Ballet tegenover 38-uren bij de Vlaamse Opera, leidt tot or-ganisatorische problemen. Het Kunsthuis neemt nieuwe personeelsleden nu in dienst onder eigen loon- en arbeidsvoorwaarden en de directie werkt momenteel een voorstel uit om de verschillen in arbeidsvoorwaarden weg te werken. Het Kunsthuis streeft er-naar een regularisering en volledige eenmaking na de volgende beheersovereenkomst te verwezenlijken. De huidige beheersovereenkomst loopt tot 2017, maar er is momenteel nog geen akkoord over een hervorming. Het Kunsthuis wil de eenmaking in elk geval ten laatste in mei 2022 bereiken.
De Vlaamse Radio- en Televisieomroep (VRT) ontving in 2014 11,8 miljoen euro minder dota-
ties dan verwacht en moest bijkomende besparingsmaatregelen tre ﬀ en. Zo heeft de VRT het 
personeelsbestand in dit besparingstraject niet volledig ingevuld en in het kader van e ﬃ  ci-
entiemaatregelen heeft het structureel bespaard op de werkingskosten. De uitgaven van de VRT waren begroot op 494,4 miljoen euro. De werkelijke uitgaven bedroegen 489,8 miljoen VRT REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͳ͵
euro. De minderuitg ave ten op zichte van de begroting situeerde zich voornamelijk bij de per-
soneelskosten. Ten opzichte van vorig jaar zijn de uitgaven met 5 miljoen euro toegenomen. Vooral de investeringsuitgaven stegen (in 2013 waren nog een aantal grote projecten uitge-steld). Ook in 2015 werd een kleinere dotatie voorzien voor de VRT. 
De decretale overdracht van de activa van het Pensioen ﬁ nancieringsorganisme Statutairen 
VRT (het pensioenfonds) was voorzien voor 2014, maar werd uitgesteld tot ten laatste 31 de-cember 2015. Het pensioenfonds ging in 2014 verder met de verkoop van zijn beleggingen waar de Vlaamse overheid om vroeg, en plaatste de opbrengsten ervan op een CFO-rekening. De verkopen brachten in 2014 331,9 miljoen euro op (22,3 miljoen euro in 2013). Door de verkoop daalden de renteontvangsten. Met 312,5 miljoen euro activa tegenover 1.813,3 miljoen euro ver-plichtingen, had het VRT-pensioenfonds een tekort van 1.500,9 miljoen euro (1.042,5 miljoen euro in 2013) De Vlaamse Gemeenschap staat in voor het saldo van alle pensioenverplichtin-gen.
Het BLOSO en het departement hebben de kredieten voor sportinfrastructuur niet volle-
dig aangewend. In totaal bleef 2,3 miljoen euro ongebruikt. Enerzijds hadden nog niet alle gemeenten eind 2014 bij het BLOSO al een afrekening ingediend voor de subsidiëring van kleinschalige sportinfrastructuur. Anderzijds vorderden de eigen infrastructuurwerken van het BLOSO minder goed dan verwacht. De vordering van de werken is moeilijk vooraf in te schatten. Het departement besteedde haar budget voor de subsidiëring van voetbalstadions, bovenlokale sportinfrastructuur en sportinfrastructuur van de particuliere sector niet volledig doordat begunstigden soms verantwoordingsstukken later indienden dan zij bij de begro-tingsopmaak aangaven of omdat de bedragen lager lagen dan oorspronkelijk gecommuni-ceerd. In latere jaren zullen voldoende middelen voorhanden moeten zijn om de engagemen-ten in sportinfrastructuur alsnog te honoreren.
Op 6 juli 2012 voerde de decreetgever een nieuwe regelgeving in voor de stimulatie en subsi-
diëring van lokaal sportbeleid. Zij trad op 1 januari 2014 in werking. Het decreet stelde vier beleidsprioriteiten
100 voorop als criteria voor subsidiëring. Gemeenten en steden dienen zelf 
30% te co- ﬁ nancieren met eigen middelen. In 2014 heeft de Vlaamse overheid in dit verband 
voorschotten uitbetaald. In 2015 volgt de de ﬁ nitieve afrekening, na aanvaarding van de jaar-
lijkse verslagen van de lokale besturen door de minister en controle door het BLOSO. Nog op 1 januari 2014 is het tewerkstellingsdecreet van 8 november 2013
101 in werking getreden, dat 
beoogt de professionalisering en tewerkstelling in de sportsector te stroomlijnen en te ver-groten. Voor de uitvoering van dit decreet heeft het departement CJSM de middelen voor het ex-DAC
102 overgeheveld.
100 Kwalitatieve uitbouw van de sportverenigingen, kwaliteitsvolle jeugdsportbegeleiding, laagdrempelig beweeg- en 
sportaanbod en gelijke kansen.
101 Decreet van 8 november 2013 houdende het stimuleren, het coördineren en het subsidiëren van de tewerkstelling in de 
sportsector.
102 Derde Arbeidscircuit.VRT-
pensioen- fonds
BLOSO en
departement ʹͬ
Sportinfrastructuur
Het Rekenhof onderzocht in 2014 de investeringen in sportinfrastructuur door de 
Vlaamse Gemeenschap103, meer bepaald investeringen in eigen BLOSO-sportinfrastruc-
tuur, investeringssubsidies en projecten alternatieve ﬁ nanciering. Het stelde vast dat de 
beleidsdoelstellingen voor sportinfrastructuur niet altijd voldoende zijn geoperationali-seerd om de uitvoering ervan te sturen. De subsidies steunen meestal op vooraf bepaalde criteria. Tevens heeft de Vlaamse Regering enkele ad-hoc-beslissingen genomen. Het investeringsproces in Bloso-sportcentra verloopt e ﬃ  ciënt, maar vertoont ook enkele te-
kortkomingen, onder andere bij de gunning. De selectie van projecten voor alternatieve ﬁ nanciering en de keuze van de private partners verlopen correct.
De Vlaams minister van Sport antwoordde op 28 september 2015. De minister deelde mee voor 
de operationalisering en de uitvoering van de beleidsdoelstellingen voor sportinfrastructuur een aantal initiatieven te hebben genomen. Zo zullen de Bloso-centra worden geëvalueerd in functie van de bovenlokale invulling, zal er een globaal strategisch sportinfrastructuurplan worden uitgewerkt en zal één administratie instaan voor sport vanaf 1 januari 2016. Verder er-kende de minister dat de betaalkalender voor sportinfrastructuurkredieten varieert in de tijd, maar hij beklemtoonde dat de vastleggingen vroeg of laat worden gehonoreerd.
2.9 Werk en Sociale Economie
Het beleidsdomein WSE deed in 2014 1.535,0 miljoen euro ESR-geconsolideerde uitgaven, goed voor ongeveer 5,5% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgavenbegroting 2014. Het zorgde ook voor 115,4 miljoen euro geconsolideerde ontvangsten (ongeveer 0,4% van de Vlaamse geconsolideerde middelenbegroting). De onderstaande gra ﬁ ek toont de samenstel-
103 Document 37-A (2014-2015) – Nr. 1 (29 oktober 2014).Antwoord
Syntra
68,60
VDAB
667,01Departement WSE
799,34WSE REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ʹͭ
Op 1 juni 2014 zijn de activiteiten van het Vlaams Subsidieagentschap Werk en Sociale Eco-
nomie (VSAWSE) overgeheveld naar het departement Werk en Sociale Economie. Een her-verdelingsbesluit wees de kredieten van het agentschap in 2014 toe aan bestaande of nieuw gecreëerde kredieten van het departement. De ontvangsten werden eveneens getransfereerd naar het departement
104. Ook de activiteiten van de vzw ESF-Agentschap Vlaanderen worden 
geïntegreerd in het departement WSE en de VDAB. Vanaf 1 januari 2016 zal het departement WSE aldus het operationeel programma 2014-2020 uitvoeren. Het ESF-Agentschap zal het ope-rationeel programma 2007-2013 verder afwerken. Het ESF-Agentschap stelde in 2014 voor het eerst een volwaardige uitvoeringsrekening op. Hoewel het tot de ESR-consolidatiekring van de Vlaamse overheid behoort, zijn de uitvoeringscijfers niet in de ESR-consolidatie verrekend. 
De onderstaande alinea’s lichten de begrotingsuitvoering door de grootste entiteiten in het beleidsdomein toe.
De vorderingen van het departement bedroegen in 2014 slechts 1,5 miljoen euro, tegenover 
10,4 miljoen euro begrote vorderingen. Het departement voerde immers een tegenboeking van 8,8 miljoen euro uit voor een vordering op de federale overheid uit een samenwerkings-akkoord over de meerwaardeneconomie, die het departement niet meer zal ontvangen inge-volge de bevoegdheidsoverdrachten van de zesde staatshervorming. Zonder die uitzonderlijke boeking, zouden de vorderingen 10,3 miljoen euro bedragen, zoals begroot en in lijn met de reguliere vorderingen 2013. De voornaamste ontvangsten waren de 6,2 miljoen euro uit het Europees Sociaal Fonds (ESF) voor de co ﬁ nanciering in het kader van Vlaamse werkervarings-
De totale uitgaven van het verruimde departement WSE waren begroot op 1.478,9 miljoen 
euro, inclusief de dotaties aan de te consolideren agentschappen, de VDAB en Syntra Vlaan-deren (respectievelijk 554,5 miljoen euro en 67,7 miljoen euro). Het departement gaf daar-van 1.432,6 miljoen euro uit. Voor twee beleidskredieten was er een beperkte onderaanwen-ding: 12,9 miljoen euro voornamelijk premies voor gesubsidieerde contractuelen (gesco’s) en 11,1 miljoen euro subsidies aan het ESF-Agentschap in het kader van de Vlaamse co ﬁ nancie-
ring. Ook de resterende 10,4 miljoen euro provisionele kredieten bleven ongebruikt. In 2013 gaf het departement 1.438,6 miljoen euro uit. De enige belangrijke mutaties betro ﬀ en de ver-
mindering van de uitgaven voor het ESF-Agentschap met 24,0 miljoen euro en de toename van de kredieten voor maatwerken, in het bijzonder de beschutte werkplaatsen, met 13,8 miljoen euro.
Een belangrijk deel van de beleidskredieten ging naar het programma Werkgelegenheid. Hier-
in zijn de uitgaven begrepen van de loon- en omkaderingspremies voor de gesco’s (276,4 mil-joen euro), DAC-ers (16,2 miljoen euro) en doelgroepwerkers in de maatregel werkervaring (53,1 miljoen euro plus Europese co ﬁ nanciering), alsook de aanmoedigingspremies voor tijds-
krediet of loopbaanonderbreking in de openbare, social pro ﬁ t en privésector (52,6 miljoen 
euro, waarvan 20,4 miljoen euro voor landingsbanen). Het programma Sociale Economie kende vooral uitgaven voor de ondersteuning van de sociale en beschutte werkplaatsen (res-pectievelijk 72,4 en 260,2 miljoen euro) en de lokale diensteneconomie voor doelgroepwerk-nemers (20,3 miljoen euro). Ten slotte bevatte de departementale begroting provisies voor 
104 Voor de analyse van de mutaties 2014 tegenover 2013 heeft het Rekenhof de uitvoeringscijfers van het agentschap 
over 2013 eveneens toegevoegd aan die van het departement.Ministerie ʹͮ
de ﬁ nanciering van de tewerkstellingsplannen Alternatieven Jobkorting, Loopbaanakkoord 
en Werkgelegenheids- en Investeringsplan (WIP). De begrotingsopmaak voorzag in 19,7 mil-joen euro, waarvan een herverdelingsbesluit 9,3 miljoen euro toewees aan de VDAB en Syntra Vlaanderen, zodat 10,4 miljoen euro ongebruikt bleef.
Het Rekenhof controleerde bij het ministerie een beperkte selectie van vere ﬀ eningen uit 2014. 
Het richtte zich in eerste instantie op de aanrekeningsregels. In geen van de gecontroleerde dossiers stelde het belangrijke tekortkomingen vast. Wel merkt het op dat het departement de afrekeningen van diverse toegekende subsidies pas in het volgende boekjaar heeft ontvangen en geboekt.
De belangrijkste beleidsdomeinontvangsten situeerden zich bij de Vlaamse Dienst voor 
Arbeidsbemiddeling en Beroepsopleiding (VDAB). De dienst ontving 670,1 miljoen euro, 4,0 miljoen euro minder dan begroot en 11,4 miljoen euro meer dan in 2013. De VDAB be-kwam in totaal 557,1 miljoen euro dotaties van de Vlaamse overheid, 3,2 miljoen euro minder dan begroot, maar 5,2 miljoen euro meer dan in 2013. De werkings- en investeringsdotaties vertegenwoordigden daarvan 422,4 miljoen euro. De overige dotaties waren bestemd voor de uitvoering van de beleidsopdrachten en bevatten de tewerkstellingspremies 50+ (37,4 miljoen euro), de Vlaamse ondersteuningspremies voor personen met een handicap (VOP - 78,1 mil-joen euro) en de opleidings- en loopbaanbegeleidingscheques (16,7 miljoen euro). De ont-vangsten voor 50+premies stegen met 15,2 miljoen euro tegenover 2013, die voor de VOP-pre-mies daalden met 7,1 miljoen euro. Voorts ontving de VDAB, zoals begroot, 12,2 miljoen euro van de federale overheid in het kader van het inschakelingsplan en 28,7 miljoen euro Europese middelen. Ten slotte verwierf de VDAB 72,2 miljoen euro eigen ontvangsten, 7,1 miljoen euro meer dan in 2013. De belangrijkste waren de factureringen voor premies individuele beroeps-opleidingen (IBO) aan bedrijven. Zij bedroegen 56,5 miljoen euro, 9,4 miljoen euro meer dan in 2013.
De VDAB gaf in 2014 in totaal 667,0 miljoen euro uit, 7,1 miljoen euro minder dan begroot 
en 44,3 miljoen euro meer dan in 2013. De voornaamste uitgaven gingen naar personeelskos-ten (248,8 miljoen euro), werkingskosten (146,7 miljoen euro) en investeringen (16,3 miljoen euro), samen 411,8 miljoen euro. De dienst gaf 13,9 miljoen euro minder uit dan geraamd. Hij gaf in het bijzonder 15,7 miljoen euro minder werkingskosten uit
105 en 2,3 miljoen euro 
meer investeringskosten. In vergelijking met 2013 stegen de personeelskosten met 5,4 miljoen euro
106, ondanks een gestage vermindering van de personeelsaantallen. De investeringen daal-
den met 6,5 miljoen euro, vooral die in gebouwen. De werkingskosten daalden met 6,8 mil-joen euro, vooral die voor ICT. Deze kosten dekken in grote mate de kerntaken van de VDAB: begeleiding van werkzoekenden, ondersteuning van werkgevers, loopbaandienstverlening aan burgers en de erkenning en versterking van competenties.
De VDAB verleende ook voor 255,2 miljoen euro diverse subsidies en tegemoetkomingen, 
6,8 miljoen euro meer dan begroot en 39,1 miljoen euro meer dan in 2013. Het ging in het bijzonder om de ondersteuningspremies VOP (80,6 miljoen euro), tewerkstellingspremies 50+ (38,2 miljoen euro), IBO-premies (54,4 miljoen euro) en opleidings- en loopbaanbegelei-dingscheques (15,6 miljoen euro). Tegenover 2013 namen de 50+premies toe met 13,2 miljoen 
105 Vooral voor ICT, provinciale projectprogrammatie, facility en functionele ondersteuning, …
106 Onder meer voor het instructiepersoneel en statutairen (barema’s, anciënniteit, statutarisering van gesco’s).VDAB REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ʹͯ
euro, zoals begroot, en de IBO-premies met 8,9 miljoen euro, iets meer dan begroot. De VOP-
premies kenden met 3,3 miljoen euro in 2014 een zeer beperkte toename, die niet was begroot. De VDAB verstrekt pas sinds juli 2013 loopbaanbegeleidingscheques. De uitgaven ervoor ste-gen in 2014 met 5,4 miljoen euro. De subsidies voor personen met een handicap lagen met 33,1 miljoen euro in lijn met die in 2013 en met de begroting.
Gelet op het grote aandeel van de VDAB in het beleid, heeft het Rekenhof bijzondere aandacht 
gehad voor de jaarrekening van deze rechtspersoon. De bedrijfsrevisor heeft een voorbehoud geformuleerd bij de jaarrekening 2014 van de VDAB omdat belangrijke transacties op het pas-sief van de balans ontbraken. Zo boekte de VDAB geen voorziening ten bedrage van 12,9 mil-joen euro voor niet opgenomen vakantiedagen, evenmin als schulden voor de tewerkstellings-premies 50+ en de VOP-premies, respectievelijk voor 9,7 miljoen euro en 21,8 miljoen euro. Het betreft de premies uitbetaald na het jaareinde, maar met onderliggende prestaties in 2014. De bedrijfsrevisor formuleerde ook een voorbehoud voor de geboekte kapitaalsubsidies, die in 2014 voor 5,1 miljoen euro bestonden uit herbestemde werkingsdotaties. Het Rekenhof heeft dezelfde opmerkingen meegedeeld aan de Vlaamse minister van Financiën en Begroting. Zij antwoordde op 17 juli 2015 dat de VDAB voor de niet geboekte vakantiedagenvoorziening zijn jaarrekening opstelde volgens de omzendbrief daarover en dat de dienst de VOP en 50+pre-mies louter als een ﬁ nanciële prestatie beschouwt. Het aanrekeningsmoment is bijgevolg dat 
van de vaststelling van de VDAB-verplichting volgens het subsidiebesluit, en daarom boekt de VDAB de kosten van de premies in het kwartaal volgend op de tewerkstelling. Ten slotte bevestigde de minister dat de VDAB jaarlijkse extra (on)roerende investeringen ﬁ nanciert met 
werkingsmiddelen of eigen middelen en deelde nog mee dat een aangepaste begroting een correctere verdeling tussen werkings- en investeringstoelage zal weerspiegelen.
De bedrijfsrevisor en het Rekenhof hebben nog meer vaststellingen onder de aandacht van 
de VDAB gebracht, in het bijzonder het soms foutieve gebruik van de bedrijfseconomische boekhoudrekeningen en de budgettaire aanrekeningen, onvolkomenheden in de toelichtin-gen bij de jaarrekening en de laattijdige doorstroming van de te controleren ﬁ nanciële infor-
matie. Het Rekenhof heeft de VDAB aanbevolen passende organisatorische maatregelen te treﬀ en om de ﬁ nanciële informatie en de jaarrekening sneller ter beschikking te stellen, en de 
jaarrekening vollediger en correcter op te stellen, met toepassing van het rekendecreet en de handleiding over de boekhoudregels van het departement Financiën en Begroting.
De ontvangsten 2014 van het Vlaams Agentschap voor Ondernemingsvorming – Syntra Vlaan-
deren bedroegen 68,6 miljoen euro en sloten nauw aan bij de begroting en de ontvangsten in het vorige jaar. Zij bevatten vooral een werkingsdotatie van 67,7 miljoen euro. Syntra Vlaande-ren gaf ook 68,6 miljoen euro uit, enerzijds voor personeels- en werkingskosten (14,5 miljoen euro) en anderzijds voor toelagen en subsidies (54,0 miljoen euro, waarvan 52,6 miljoen euro werkings- en investeringssubsidies voor de Syntra lesplaatsen, de kerntaak van het agent-schap). De uitgaven lagen in de lijn van de begroting en van de uitgaven 2013. Het Rekenhof heeft de jaarrekening 2014 van Syntra Vlaanderen gecontroleerd, maar had daarbij geen op-merkingen.
Het ESF-Agentschap Vlaanderen vzw boekte 100,9 miljoen euro niet-geconsolideerde ont-
vangsten. Het ontving onder meer van de Europese Unie 80,2 miljoen euro en van de Vlaamse overheid 17,8 miljoen euro. Het ESF-Agentschap besteedde die middelen hoofdzakelijk aan het beheer en de uitvoering van de programma’s van het Europese Sociaal Fonds (ESF) in Syntra Vl.
ESF-
Agentschap ʹͰ
Vlaanderen. Het beheert daarnaast ook het Europees Integratiefonds (EIF) en het Europees 
Globalisatiefonds (EGF), evenals de bijhorende co ﬁ nancieringsmiddelen van de Vlaamse 
overheid. De vzw ontving 12,2 miljoen euro meer dan begroot doordat zij deze ontvangsten onderraamde en rente-inkomsten niet begrootte.
Het ESF-Agentschap deed 99,4 miljoen euro niet-geconsolideerde uitgaven. Voor personeels- 
en werkingskosten spendeerde het in totaal 6,7 miljoen euro. De overige uitgaven betro ﬀ en 
voornamelijk de verdeling van de ontvangen middelen naar de VDAB (59,1 miljoen euro) en Syntra Vlaanderen (2,9 miljoen euro), alsook aan bedrijven en vzw’s (respectievelijk 9,3 en 17,5 miljoen euro). De totale uitgaven lagen weliswaar slechts 5,1 miljoen euro onder de be-grote, maar kenden wel aanzienlijke kredietonderaanwendingen en kredietoverschrijdingen doordat de bij amendement ingediende begroting onzorgvuldig was opgesteld.
2.10 Landbouw en Visserij
Het beleidsdomein LV deed in 2014 183,9 miljoen euro ESR-geconsolideerde uitgaven, goed voor ongeveer 0,8% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgavenbegroting 2014. De on-derstaande gra ﬁ ek toont de samenstelling van het beleidsdomein op grond van de geconsoli-
SALV
0,4
VILT
0,5FIVA
2,7Instituut voor 
Landbouw en 
Visserijonderzoek
17,4
EV ILVO
28,3Departement LV
36,8Agentschap voor 
Visserij
38,0VLIF
59,8
Overig
21,0LV
Het grootste deel van het landbouwbeleid wordt op Europees niveau bepaald en ge ﬁ nancierd. 
Het aandeel van de Europese steunmaatregelen is bijgevolg groter dan dat van de Vlaamse. Ambtenaren van het Vlaamse beleidsdomein LV voeren evenwel de Europese steunmaatre-gelen uit.
Het Vlaams Infocentrum Land- en Tuinbouw (VILT) behoort sinds 2014 tot de ESR-consolida-
tiekring van het beleidsdomein en is opgenomen in de geconsolideerde uitgaven. Het Fonds voor de Scheepsjongens (0,2 miljoen euro uitgaven) behoort ook tot de consolidatiekring, maar is nog niet opgenomen in de Vlaamse geconsolideerde uitgaven. De vzw Vlaams Cen-trum voor Agro- en Visserijmarketing (VLAM) (23,5 miljoen euro gebudgetteerde uitgaven) valt sinds 2014 buiten de consolidatiekring. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ʹͱ
De uitvoering van de begroting door het beleidsdomein LV sloot vrij goed aan bij de voorop-
gestelde ramingen en kredieten. Het ministerie heeft 4,8% van zijn kredieten ongebruikt gela-ten, grotendeels variabele uitgavenkredieten. Bij de rechtspersonen overschreed het VLIF zijn kredieten met 1,27 miljoen doordat het een niet in de begroting voorziene minderwaarde op dubieuze vorderingen van 0,28 miljoen euro boekte en doordat de begroting het overgedragen saldo verkeerd voorstelde. De onderstaande alinea’s lichten de begrotingsuitvoering door de grootste entiteiten in het beleidsdomein toe.
Het ministerie LV heeft in 2014 vooral de fusie op 1 januari 2015 tussen het departement LV en 
het agentschap LV uitgewerkt (zie kaderstuk).
Fusie tussen departement en agentschap LVIn april 2014 heeft de Vlaamse Regering een transitiemanager aangesteld die de fusie 
tussen het departement en het agentschap LV moet begeleiden volgens de richtlijnen in een conceptnota van september 2013. De fusie moet het beleid en de uitvoering ster-ker verbinden, e ﬃ  ciëntiewinst opleveren en de planlasten verminderen. De conceptnota 
vroeg ook minder detaillistisch in het beleidsveld actief te zijn en sterker in te zetten op digitalisering voor externe klanten, zij het altijd met oog voor de toekomstige bespa-ringen. Op grond van een overzicht van de uitgevoerde processen en taken in de twee entiteiten, heeft het departement een nieuwe structuur uitgewerkt met acht afdelingen. Deze structuur is nog niet de ﬁ nitief. Binnen twee tot drie jaar zullen mogelijks een aan-
tal afdelingen fuseren om de overheadkosten te verminderen. In functie van een e ﬃ  -
ciënt georganiseerde entiteit onderzoekt het departement nog welke management- en overlegorganen en andere beleidsorganen moeten blijven, kunnen wegvallen of nieuw moeten worden gecreëerd. Het fusiedepartement heeft in de volgende jaren nog tal van uitdagingen in het kader van de fusie: medewerkers moeten leren op een eenduidige manier te werken, eigen controles moeten worden afgebouwd terwijl Europa geen marge toestaat op de controles die het oplegt, met een ingeperkt IT-budget moet extra worden gedigitaliseerd, in 2015 gaan gewijzigde maatregelen in als gevolg van een nieuwe cyclus van zes jaar op grond van de EU-programma’s voor het Gemeenschappelijk Landbouw-beleid, en een personeelsbesparing van 90 VTE moet worden gerealiseerd.
Gelet op het budgettaire belang van het VLIF in het beleidsdomein, heeft het Rekenhof bij-
zondere aandacht gehad voor de rekeningen 2014 van deze rechtspersoon. De belangrijkste taak van het VLIF is de toekenning en uitbetaling van steun aan landbouwers, coöperatieve vennootschappen en samenwerkingsverbanden van de landbouwers. Het VLIF verleent steun in de vorm van rentesubsidies en kapitaalpremies. Het heeft in 2014 in totaal 58,8 miljoen euro steun uitbetaald, tegenover 76,5 miljoen euro in 2013. De onderstaande tabel geeft een overzicht van deze steunverlening.Ministerie
VLIF ʹͲ
Uitgaven   Uitvoering  Uitvoering Aandeel % 2014
 2014 2013 2014 t.o.v. 2013
Rentesubsidies 35,18 46,47 59,8% 75,7%
Verbetering 28,41 36,16 48,3% 78,6%Eerste installatie 2,71 3,20 4,6% 84,7%Regionale steun 2,61 3,77 4,4% 69,2%Diversi ﬁ catie 1,45 3,33 2,5% 43,5%
Kapitaalpremies 23,61 30,07 40,2% 78,5%
Investeringen 15,55 19,04 26,5% 81,7%Nieuwe vestiging 2,76 3,36 4,7% 82,1%Diversi ﬁ catie 1,78 2,88 3,0% 61,8%
Praktijkcentra 1,73 1,06 2,9% 163,2%Agrovoeding 1,70 3,13 2,9% 54,3%Health check 0,05 0,59 0,1% 8,5%Startsteun samenwerkingsverbanden 0,04 0,01 0,1% 400%
Zowel de rentesubsidies als de kapitaalpremies daalden sterk tegenover 2013. Alleen de prak-
tijkcentra en de samenwerkingsverbanden ontvingen meer steun dan in 2013. Bij de rentesub-sidies is de daling met 24,3% het gevolg van het uitstel van de betalingen voor het vierde kwar-taal van 2014 naar het eerste kwartaal van 2015 (14,8 miljoen euro). Gelet op de voorwaarden die het subsidiebesluit vermeldde, stonden die subsidies echter vast in 2014. Het VLIF diende ze in de rekeningen 2014 dan ook als kosten en uitgaven te boeken.
De daling van de kapitaalpremies met 21,5% was in realiteit nog groter, want het VLIF betaalde 
3,2 miljoen euro kapitaalpremies 2015 in 2014 vervroegd uit. Na correctie daarvan, komt de daling tegenover 2013 op 32%. De subsidies die in 2014 nog niet voldeden aan de toekennings-voorwaarden en het betaalschema uit het subsidiebesluit, mocht het VLIF echter pas in de resultatenrekening en in de uitvoeringsrekening van de begroting van 2015 opnemen. Bij ka-pitaalpremies kan de e ﬀ ectieve steun sterk verschillen van de toegekende, zodat het e ﬀ ectief 
opgevraagde en goedgekeurde steunbedrag moeilijk in te schatten is. 
In 2014 heeft het VLIF 46,4 miljoen euro rentesubsidies en 18,3 miljoen euro kapitaalpremies 
principieel toegekend. Na de uitvoering 2014 stond nog 204,0 miljoen euro steun open. Het VLIF verwacht daarvan 77 miljoen euro te moeten vere ﬀ enen in 2015. Dat is meer dan waarin 
de aangepaste algemene uitgavenbegroting 2015 heeft voorzien (63,7 miljoen euro VEK). 
Uitgaven  Open Nieuwe Uitvoering Open Betaalkal.
 1/1/2014 verbint. 2014 31/12/2014 2015
Rentesubsidies 144,46 46,41 35,18 155,69 50,00
Kapitaalpremies 51,94 18,25 23,16 48,36 27,03Totaal 196,40 64,66 58,34 204,05 77,03
Het Rekenhof stelt zich vragen bij de reële omvang van het openstaande bedrag. Sommige 
landbouwers die investeringssteun hebben aangevraagd, vragen uiteindelijk niet de betaling ervan. Doordat het subsidiebesluit geen termijn bepaalt waarbinnen de begunstigde na de in-vesteringsperiode uitbetaling moet vragen en verantwoordingsstukken moet bezorgen, is het moeilijk zich een realistisch beeld te vormen van de openstaande verplichtingen. Eenzelfde  REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ʹͳ
problematiek ervaart ook het FIVA, dat evenmin een realistisch zicht op de werkelijke open-
staande verplichtingen heeft.
Doordat het VLIF dubieuze debiteuren en terugbetalingen van het betaalorgaan Landbouw & 
Visserij de laatste tien jaar inconsistent heeft geboekt, kon het Rekenhof de correcte balans-waarde van de vorderingen niet controleren. Het VLIF dient dan ook een procedure voor de verwerking van dubieuze debiteuren op te stellen en een uitzuiveringsoperatie uit te voeren. 
Een ander potentieel risico op het toekomstige resultaat van het VLIF vormen de borgstellingen voor leningen van landbouwers bij een kredietinstelling. In 2014 brachten die 0,7 miljoen euro kosten met zich. Deze jaarlijkse kosten zijn moeilijk in te schatten, want a Ƣ ankelijk van het 
aantal landbouwers dat in moeilijkheden komt, de doorlooptijd van de a Ƣ andeling, de con-
junctuur en de individuele situatie van de landbouwer. Het VLIF heeft weinig impact op deze factoren. Eind 2014 bedroeg het gewaarborgd totaal 46 miljoen euro. Het VLIF kende in 2014 maar 3,8 miljoen euro nieuwe borgstellingen toe, terwijl het gemachtigd was 40 miljoen euro toe te kennen. Het VLIF maakt dan ook bij voorkeur gebruik van andere steunmaatregelen.
Voor de rechtspersoon Eigen Vermogen van het Instituut voor Landbouw- en Visserijonder-zoek (EV ILVO) heeft het Rekenhof geen afzonderlijke controle van de jaarrekening over 2014 uitgevoerd, gelet op het oordeel zonder voorbehoud van de bedrijfsrevisor
107. Wel heeft het de 
wisselwerking tussen het intern verzelfstandigd agentschap ILVO, dat onderdeel is van het ministerie, en de rechtspersoon EV ILVO nader geanalyseerd
108.
2.11 Leefmilieu, Natuur en Energie
Het beleidsdomein LNE deed in 2014 812,6 miljoen euro ESR-geconsolideerde uitgaven, goed voor ongeveer 2,9% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgavenbegroting 2014. Het zorg-de ook voor 194,8 miljoen euro geconsolideerde ontvangsten (ongeveer 0,7% van de Vlaamse geconsolideerde middelenbegroting). De onderstaande gra ﬁ ek toont de samenstelling van 
107 De bedrijfsrevisor heeft zich evenwel onthouden van een oordeel over de resultatenrekening en de vergelijkende cij-
fers van het voorgaande boekjaar.
108 Zie punt 3.11 in dit boek.EV ILVO
Minaraad
1,1
Grindfonds
1,4EV INBO
3,6VREG
4,5VMH
8,5Instituut voor Natuur-
en Bosonderzoek
14,5
Agentschap voor 
Natuur en Bos
50,2
Departement LNE
66,3OVAM
69,0
Vlaams Energieagentschap
71,1VMM
122,9VLM
127,6DAB MINA FONDS
271,9
Overig
33,6LNE ʹʹ
Buiten de consolidatiekring zijn er nog het Eigen Vermogen OC-ANB en Sustainable Energy 
Ventures, samen goed voor 5,2 miljoen euro uitgaven, en de Vlaamse Maatschappij voor Wa-tervoorziening (De Watergroep) met 690,8 miljoen euro uitgaven. Die instellingen hebben eigen ontvangsten en ontvangen geen dotaties van de Vlaamse overheid. Weliswaar ontvangt De Watergroep, zoals de overige Vlaamse drinkwatermaatschappijen, een toelage van het Vlaams Gewest om de bovengemeentelijke saneringsverplichting te kunnen naleven. 
Het ministerie realiseerde met 19,8 miljoen euro in 2014 nog niet de helft van de 40,5 miljoen 
euro begrote ontvangsten. Dat is nagenoeg volledig te wijten aan de lage opbrengsten uit de verkoop van rioolwaterzuiveringsinstallaties (RWZI’s) aan de nv Aqua ﬁ n, die langs de VMM 
worden doorgestort. Van de 23 initieel begrote verkopen voor 27,3 miljoen euro, gingen er in 2014 slechts vijf door, voor in totaal 5,9 miljoen euro. 
De belangrijkste uitgaven van het ministerie situeerden zich in het departement LNE. Dat 
vereﬀ ende in 2014 497,4 miljoen euro, waarvan 428,2 miljoen euro dotaties aan de te con-
solideren instellingen in het beleidsdomein en 2,7 miljoen euro aan instellingen buiten het beleidsdomein. Sinds 2013 vallen de uitgaven van het Vlaams Klimaatfonds onder de depar-tementale uitgaven. In 2014 was daarvoor een saldo van 24,1 miljoen euro variabele kredieten beschikbaar, waarvan 7,2 miljoen euro ESR-matig aanrekenbaar in 2014. De begroting 2014 vermeldde echter in dit verband ontvangsten noch uitgaven. Op het Belgisch niveau was im-mers nog geen akkoord bereikt tussen de federale staat en de gewesten over de verdeling van de inkomsten uit de veiling van emissierechten (periode 2013-2020), noch over de lastenverde-ling (verdeling van de reductie-inspanning en de internationale klimaat ﬁ nanciering). 
De belangrijkste beleidskredieten van het ministerie situeerden zich bij het Vlaams Energie-
agentschap, met 72,6 miljoen euro begrote kredieten, 21,6 miljoen euro overgedragen kre-dieten, en 71,1 miljoen euro vere ﬀ eningen. Het grootste aandeel van de vere ﬀ eningen ging 
naar energie-e ﬃ  ciëntie op grond van het energiedecreet, dat aan de netbeheerders open-
bare dienstverplichtingen oplegde. Het betreft voornamelijk premies ter verbetering van de energieprestaties van een woning (50,8 miljoen euro) en de verplichting inzake energiescans (4,6 miljoen euro).
Het programma LDO Agentschap voor Natuur en Bos toonde een onderaanwending van 33%. 
Het agentschap gebruikte maar 53,8 van de 81,4 miljoen euro beschikbare kredieten, vooral doordat het maar 4,5 miljoen euro van de 30,8 miljoen euro beschikbare variabele kredieten voor het biodiversiteitsbeleid gebruikte. Deze kredieten
109 dienen hoofdzakelijk voor aanko-
pen van bossen. Het bossencompensatiefonds is het voorwerp van een lopende audit van het Rekenhof.
De grootste ontvangsten in het beleidsdomein zijn die van de DAB Minafonds. Zij waren voor 
2014 begroot op 335,6 miljoen euro en de vorderingen bedroegen 327,3 miljoen euro, waarvan een ontvangen dotatie van 217,6 miljoen euro. Zo kon de DAB beschikken over 27,9 miljoen euro ontvangsten meer dan in 2013, ondanks een daling van de dotatie met ruim 18 miljoen 
109 Deze zijn onbeperkt overdraagbaar naar de volgende jaren.Ministerie
Minafonds REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ʹ͵
euro. De eigen ontvangsten lagen met 108 miljoen euro immers ruim 46 miljoen euro ho-
ger dan in 2013, toen de DAB 61,6 miljoen euro corrigerende waardeverminderingen boekte. In 2014 betro ﬀ en de belangrijkste eigen ontvangsten de vorderingen van milieuhe ﬃ  ngen en 
-boetes, beheerd door de OVAM, VMM en VLM (respectievelijk 27,9, 63,4 en 5,4 miljoen euro aanrekeningen). Daarin zijn waardeverminderingen begrepen met een netto positieve impact van 2,9 miljoen euro, ongeveer één miljoen euro per beherend agentschap (zie kaderstuk).
Waardeverminderingen op vorderingen van milieuhe ﬃ  ngen en -boetes
De DAB Minafonds heeft met de agentschappen OVAM, VMM en VLM samenwer-
kingsprotocollen gesloten voor een correcte en tijdige boeking van vorderingen van mi-lieuheﬃ  ngen en -boetes. Die traden op 1 januari 2013 in werking. De toepassing van het 
rekendecreet resulteerde in 2013 ook in de boeking van 61,6 miljoen euro waardevermin-deringen voor dubieuze en oninbare vorderingen, waarvan 54,6 miljoen euro voor de vorderingen tot eind 2011
110. In 2014 beïnvloedden de waardeverminderingen de vorde-
ringen positief met 2,8 miljoen euro (2,9 miljoen euro toevoegingen en 5,7 miljoen euro terugnemingen).
De waardeverminderingen 2013 leidden niet tot bijzondere opmerkingen
111. De waarde-
verminderingen 2014 bevatten enerzijds wijzigingen in de waardeverminderingen 2013 door annuleringen of inningen van de vorderingen in 2014. Voor deze boekingen werkte de DAB een passende werkwijze uit, die hij consequent toepaste. Hij legde de boekingen voor aan het departement Financiën en Begroting, dat echter geen gevolg gaf aan zijn vraag om goedkeuring. De OVAM en de VLM leverden de vereiste informatie voor de boekingen, alsook voor de opvolging van de openstaande vorderingen 2014. De VMM kon door informaticaproblemen alleen totaalbedragen op grond van ramingen verstrek-ken. Voor de he ﬃ  ngen die de VMM beheerde, zijn de gegevens in de uitvoeringsrekening 
2014 van de DAB dan ook onzeker. Anderzijds diende de DAB nieuwe waardeverminde-ringen te boeken voor in 2014 dubieus of oninbare geworden vorderingen. Hij deed dat echter niet omdat het departement Financiën en Begroting geen goedkeuring verstrekte en omdat de informatie van de VMM ontoereikend was. De impact op de vorderingen in de uitvoeringsrekening 2014 is onduidelijk, maar de netto correctie in 2015 zal wellicht beperkt zijn.
Het Minafonds boekt waardeverminderingen overigens niet altijd op de juiste bedrijfs-
economische en budgettaire rekeningen, door beperkingen in Ora ﬁ n en het ontbreken 
van adequate richtlijnen in de handleiding over de boekhoudregels van het departement Financiën en Begroting. 
Het Rekenhof heeft het Minafonds aanbevolen met de agentschappen afspraken te ma-
ken voor een tijdige en correcte doorstroming van de ﬁ nanciële informatie en rappor-
teringen. De DAB Minafonds dient de samenwerkingsprotocollen in die zin te herzien.
110 Met correctie van het ESR-vorderingensaldo.
111 Weliswaar volgden de agentschappen verschillende benaderingen voor de afwaarderingen van niet geïnde vorderin-
gen, maar de uiteenlopende samenstelling van de openstaande vorderingen verantwoordden dat. ͵ͬ
Het Rekenhof heeft al bij zijn rekeningencontroles 2012 en 2013 opgemerkt dat de DAB Mina-
fonds diverse prestaties en leveringen niet in het correcte boekjaar, overeenkomstig het reken-decreet, boekte. Dat bleek ook zo te zijn in 2014. De geboekte te ontvangen facturen bedroe-
gen eind 2014 slechts 0,8 miljoen euro, terwijl de DAB in het eerste kwartaal 2015 daarbuiten nog 6,0 miljoen euro facturen aanrekende met factuurdatum 2014. Steekproefsgewijs dos-sieronderzoek wees uit dat de gefactureerde prestaties of leveringen wel degelijk overwegend betrekking hadden op 2014. Ook hadden facturen met factuur- en boekingsdatum in 2015, soms betrekking op 2014, zonder dat de DAB ze in 2014 opnam onder te ontvangen facturen . 
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting heeft op 21 september 2015 geantwoord dat 
de DAB Minafonds in 2015 de nodige afspraken zal maken over de boeking van de vorderingen en waardeverminderingen. Het doorschuiven van een aantal kosten met betrekking tot 2014 naar het begrotingsjaar 2015 verklaarde ze hoofdzakelijk door budgettekorten.
De ontvangsten van de geconsolideerde rechtspersonen (342,2 miljoen euro), waartoe sinds 
2014 ook de Vlaamse Milieuholding
112 (VMH) en het Eigen Vermogen Instituut voor Natuur- 
en Bosonderzoek (EV INBO) behoren, bevatten vooral dotaties (269,5 miljoen euro). Met 72,7 miljoen euro lagen de eigen ontvangsten ruim 46 miljoen euro hoger dan die in het voor-gaande jaar en bereikten zij weer het niveau van 2012. De VLM inde daarvan 34,5 miljoen euro (21,2 miljoen euro meer dan in 2013), vooral investeringsbijdragen van lokale overheden (15,2 miljoen euro) en inkomsten uit de verkoop van gronden (6,9 miljoen euro). De eigen ontvangsten van de OVAM bedroegen 15,3 miljoen euro (4 miljoen euro meer dan in 2013), waarvan 11,9 miljoen euro uit bodemattesten. De hogere retributies kwamen er pas in juni 2013 (50 in plaats van 34 euro) en hadden dus pas in 2014 e ﬀ ect voor een volledig jaar. Daar-
enboven deden zich in september en oktober onvoorziene pieken voor door de verminderde ﬁ scale aftrek van de woonbonus vanaf 2015. De eigen ontvangsten van de VMH bedroegen 
10,1 miljoen euro. Zij betro ﬀ en ontvangen dividenden van Aqua ﬁ n. De VMM boekte in 2014 
8,9 miljoen euro eigen ontvangsten, 7,5 miljoen euro meer dan in 2013. 5,9 miljoen euro resul-teerde uit RWZI-verkopen. 
De belangrijkste agentschappen van het beleidsdomein binnen de consolidatie, de VMM, 
VLM en OVAM, gaven in 2014 samen 329,3 miljoen euro uit. Die uitgaven waren overwegend bestemd voor personeels- en werkingskosten (respectievelijk 98,4, 58,1 en 35,7 miljoen euro). Bij de controle van de rekeningen 2014 besteedde het Rekenhof in hoofdzaak aandacht aan de opvolging van de opmerkingen en aanbevelingen die het bij voorgaande rekeningencontroles formuleerde. Voor de OVAM leidde dat niet tot opmerkingen. Voor de VLM formuleerde het Rekenhof enkele boekhoudtechnische opmerkingen.
Het Rekenhof heeft de VMM bij zijn rekeningencontrole over 2013 aanbevolen passende orga-
nisatorische maatregelen uit te werken en de ingestelde procedures te herzien voor een tijdige en correcte registratie van jaaroverschrijdende boekhoudverrichtingen. In 2014 registreerde de VMM echter evenmin alle jaaroverschrijdende verrichtingen tijdig en correct, ondanks een striktere toepassing en opvolging van de bestaande procedures. De VMM kon de procedures pas herzien na de aanpassing van zijn softwarepakket en de opleiding van de betrokkenen. De gewijzigde procedures kwamen er pas in februari 2015 en zullen bijgevolg pas een e ﬀ ect heb-
112 Het Rekenhof heeft de rekeningen van de VMH gecontroleerd tot en met de rekening 2014. Het rapporteerde daarover 
afzonderlijk aan het Vlaams Parlement overeenkomstig het protocol van 21 september 1994 met het Vlaams Gewest. Vlaams Parlement, 37-H (2014-2015) – Nr. 1 van 10 september 2015.Agent-
schappen
VMM REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͵ͭ
ben vanaf de jaarrekening 2015. Het Rekenhof vroeg de VMM erop toe te zien dat de gewijzigde 
procedures ten volle worden toegepast. Op 18 september 2015 trad de minister van Begroting en Financiën de opmerking van het Rekenhof bij. Zij deelde mee dat de VMM de opvolging van de gewijzigde ontvangstenprocedure verder zal bewaken, met bijzondere aandacht voor een formalisering ervan voor de directieraad. In de instructies voor de jaarafsluiting 2015 zal dit nogmaals aan alle gebruikers worden gecommuniceerd.
De belangrijkste ontvangsten van De Watergroep waren de 495,1 miljoen euro eigen ontvang-
sten, in het bijzonder uit waterverkopen en saneringsbijdragen, samen goed voor 437,8 mil-joen euro. Voor de bovengemeentelijke saneringen inde De Watergroep ook een werkings-toelage van de DAB Minafonds van 41,2 miljoen euro. De opbrengsten van leningen lagen in 2014 met 62,9 miljoen euro bijna 48 miljoen euro hoger dan in 2013. De overnames van het gemeentelijk waterbedrijf Hoeilaart begin 2014 en de Intercommunale Watermaatschappij (IWM) eind 2014, eisten daarvan het leeuwendeel op.
De Watergroep gaf 690,8 miljoen euro uit, 64,1 miljoen meer dan in 2013. De 492,7 miljoen 
euro werkings- en personeelsuitgaven maakten ruim 70% van de totale uitgaven uit. Zij be-droegen in 2013 nog 507,8 (81%). De investeringsuitgaven, ge ﬁ nancierd met leningen, bedroe-
gen 169,3 miljoen euro, bijna het dubbele van die in 2013 (89,7 miljoen euro). In vergelijking met voorgaande jaren, sloot de uitvoering van de begroting in 2014 nauwer aan bij de begro-ting. Toch deden zich nog overschrijdingen voor van zowel de werkings- en personeelsbud-getten (met 4,8 miljoen euro of 1%) als het investeringsbudget (14,1 miljoen euro of 9%). De overschrijding van het investeringsbudget volgt uit een onderschatting van de overgenomen activa van de waterdienst Hoeilaart (6 miljoen euro) en de eindejaarsafrekeningen van de re-guliere investeringen (9,6 miljoen euro).
De bedrijfsrevisor heeft een voorbehoud bij de jaarrekening geformuleerd over de uitsplitsing 
over de subcategorieën in de jaarlijkse ESR-rapportering. Bij de jaarrekening 2013 merkte het Rekenhof op dat De Watergroep voor de gewijzigde waarderingsregels geen ministeriële goed-keuring kon voorleggen en dat de groep onterecht 543,4 miljoen euro voorzieningen voor pen-sioenen van de personeelsleden en hun rechthebbenden aanhield, gelet op de eind 2011 de-cretaal verleende gewestwaarborg. Beide aangelegenheden werden in 2014 in orde gebracht. Enerzijds ging de Vlaamse minister van Begroting en Financiën op 5 maart 2015 akkoord met de aanpassing van de bestaande waarderingsregels met ingang van 1 januari 2014. De belang-rijkste verandering betreft de inkorting van de afschrijvingsduur van de drinkwater- en riool-leidingen tot 45 jaar, zonder behoud van een restwaarde. Anderzijds heeft De Watergroep de voorziening voor pensioenen teruggenomen: het gedeelte aangelegd via de resultatenreke-ning werd via het uitzonderlijk resultaat teruggenomen, het gedeelte aangelegd via het eigen vermogen werd ook via het eigen vermogen teruggenomen.De
Watergroep ͵ͮ
2.12 Mobiliteit en Openbare Werken
Het beleidsdomein MOW deed in 2014 ruim 3.235,5 miljoen euro ESR-geconsolideerde uit-
gaven, goed voor ongeveer 11,6% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgavenbegroting 2014. Het beleidsdomein zorgde ook voor 510,7 miljoen geconsolideerde ontvangsten (circa 1,9% van de Vlaamse geconsolideerde middelenbegroting). De onderstaande gra ﬁ ek toont de 
samenstelling van het beleidsdomein op grond van de geconsolideerde uitgaven in 2014 (ver-eﬀ eningen). Daarbij is het aandeel ministerie en DAB’s geel en het aandeel rechtspersonen 
groen weergegeven.
Vlaamse Havens
-0,05
DAB 
Luchthaven 
Oostende
0,00
DAB 
Antwerpen
0,00
LOM Oostende
0,02
LOM Antwerpen
0,03
Lijninvest
1,30Pendelfonds
1,39Via-Invest
1,39Wandelaar Invest
4,47
Liefkenshoektunnel
38,89
65,41
DAB Vloot
65,88
Agentschap voor Maritieme 
Dienstverlening en Kust
73,80BAM
75,24
DS
116,01
Agentschap Wegen en Verkeer
238,47W&Z
296,84Departement MOW
443,70DAB Vlaams 
InfrastructuurFonds
595,96De Lijn
1.216,74
overig
8,66MOW
De inbreng van MOW-entiteiten in de consolidatiekring van de Vlaamse overheid wijzigde in 
2014 sterk ingevolge het ESR2010113. Zo behoren de DAB’s regionale luchthavens van Oostende 
en Antwerpen sinds 2014 tot de consolidatiekring, maar ging hun DAB-beheersstructuur tege-lijk in de loop van 2014 over naar een structuur met een luchthavenontwikkelingsmaatschap-pij (LOM) en een luchthavenexploitatiemaatschappij (LEM). De overheid bleef via de LOM instaan voor de aanleg en instandhouding van de luchthaveninfrastructuur, de LEM nam de exploitatie van de luchthaven in concessie. De de ﬁ nitieve (boekhoudkundige) ophe ﬃ  ng van 
beide DAB’s zal echter pas in 2015 plaatsvinden. Voor 2014 dienden de regionale luchthavens van Oostende en Antwerpen zowel een DAB- als een LOM-rekening op te maken
114.
In 2014 kwamen bovendien een aantal rechtspersonen die werden opgericht in het kader 
van alternatieve ﬁ nancieringsprojecten115, de consolidatiekring aanvullen. Het gaat om Via-
Invest, Nautinvest116 en Wandelaar Invest, met geconsolideerde uitgaven van respectievelijk 
1,4 miljoen, 0,2 miljoen en 4,5 miljoen euro. Ook de nv Tunnel Lie ƨ enshoek werd in 2014 
in de consolidatiekring opgenomen (38,9 miljoen euro geconsolideerde uitgaven). Ten slotte behoren nog het Eigen Vermogen Flanders Hydraulics, de Vlaamse Stichting Verkeerskunde en de nv Site Kanaal sinds 2014 tot de Vlaamse perimeter, doch ze werden nog niet in de ESR geconsolideerde rekening verwerkt. Hun geconsolideerde uitgaven bedroegen respectievelijk 1,9 miljoen, 5,6 miljoen en 0,03 miljoen euro.
113 Zie punt 3.1 in dit boek.
114 De geconsolideerde uitgaven van de LOM’s Antwerpen en Oostende bleven in 2014 beperkt tot respectievelijk 0,03 mil-
joen en 0,02 miljoen euro en de DAB’s gaven respectievelijk 4,7 miljoen en 9,8 miljoen euro uit.
115 Zie punt 3.3 in dit boek.
116 Toegevoegd aan het beleidsdomein Economie, Wetenschap en Innovatie. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͵ͯ
MOW inde in 2014 510,7 miljoen euro geconsolideerde eigen ontvangsten, waarvan 360,1 mil-
joen euro door de rechtspersonen en 141,4 miljoen euro door de DAB’s. De globale ontvangsten van het beleidsdomein stegen met 12,7% (57,6 miljoen euro). De ontvangsten van de rechts-personen stegen met 60,4 miljoen euro (20,2%). De stijging komt uitsluitend door de uitbrei-ding van de overheidsperimeter met onder meer nv Tunnel Lie ƨ enshoek (54,8 miljoen euro 
ontvangsten) en Wandelaar Invest (11,0 miljoen euro ontvangsten). De ontvangsten van de DAB’s daalden met 2,8 miljoen euro (1,9%). Als alleen de instellingen in beschouwing worden genomen die al in 2013 deel uitmaakten van de consolidatieperimeter, daalden de ontvangsten van de rechtspersonen zelfs met 11,4 miljoen euro.
Een aanzienlijk deel van de kredieten van het ministerie bestaat uit dotaties aan instellin-
gen in het beleidsdomein. Deze interne stromen vertegenwoordigen 1.911,4 miljoen euro (bijna 72% van de totale uitgaven van het ministerie). De Lijn en het VIF nemen daarvan het grootste deel voor hun rekening (respectievelijk 1.080,6 en 497,2 miljoen euro). Van de reste-rende 756,0 miljoen euro geconsolideerde uitgaven van het ministerie, gaf het departement 443,7 miljoen euro uit, het agentschap Wegen en Verkeer 238,5 miljoen euro en het agent-schap Maritieme Dienstverlening en Kust 73,8 miljoen euro. Deze uitgaven gingen vooral naar onderhoud en onderhoudsbaggerwerken in de havens en maritieme toegangen (234,0 mil-joen euro), naar wegenonderhoud en winterdienst (148,7 miljoen euro) en naar betalingen van uitgevoerde werken die Nederland doorfactureerde aan Vlaanderen (138,6 miljoen euro). Voor wegenonderhoud en winterdienst daalden de uitgaven met 13,2 miljoen euro tegenover 2013 en bleef ongeveer 10% van het krediet ongebruikt door een tijdelijke blokkering van de kre-dieten als gevolg van de regeringsvorming
117 en door de zachte winter. Nederland factureerde 
127,2 miljoen euro meer door dan in 2013, maar het ministerie betaalde daarvan 120,0 miljoen euro eind 2014 als bijdrage voor de voorbereidingskosten en als voorschot voor de realisatie-kosten van het nieuwe sluisproject in Terneuzen. Het ministerie heeft deze bijdrage integraal aangerekend als kapitaaloverdracht aan het buitenland. Nochtans gaat het grotendeels om een voorschot en ware een aanrekening als kredietverlening aan het buitenland correcter ge-weest. Overigens heeft het Vlaams Gewest weinig impact op de voortgang en facturatie van de werken op Nederlands grondgebied. Ten slotte merkte het Rekenhof op dat het ministerie de subsidies aan het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen voor baggerwerken niet op de juiste ESR-code en economische rekening aanrekende.
117 Wat aanleiding gaf tot latere vastleggingen en minder vere ﬀ eningen.Ontvangsten
Ministerie ͵Ͱ
Laattijdige aanrekening van facturen en verwijlintresten bij het ministerie
Door de laattijdige aanrekening van prestaties geeft de algemene rekening voor het mi-
nisterie geen volledig en actueel beeld van de begrotingsuitvoering en is de leveranciers-schuld onderschat. Het Rekenhof heeft zijn vroegere controlebevindingen op dat vlak opgevolgd voor de uitvoering 2014 van de belangrijkste begrotingsprogramma’s voor We-gen en Verkeer (MH) en voor Waterwegen (MI). Het stelde vast dat het ministerie MOW op deze programma’s ten minste 114 miljoen euro prestaties van 2014 laattijdig aanre-kende
118. De laattijdige aanrekeningen met betrekking tot 2013 bedroegen 127 miljoen 
euro. Dat bracht in 2014 ook de laattijdige betaling van 24,7% van de prestaties mee, wat 4,8 miljoen euro aan verwijlintresten veroorzaakte, tegenover 4,6 miljoen euro in 2013. Het ministerie doet nochtans al jaren inspanningen om laattijdige betalingen te beper-ken. Het bouwt zijn dossieropvolgingssysteem eDelta stapsgewijze verder uit, maar de meeste afdelingen van het Agentschap Wegen en Verkeer registreren sommige aankopen en contractwijzigingen met ﬁ nanciële implicaties nog in afzonderlijke systemen en ach-
teraf nogmaals in het boekhoudsysteem Ora ﬁ n. Pas na de aanpassingen begin 2015 kan 
eDelta de opvolging van alle aspecten van schuldvorderingen en facturen beheren. Voor verwijlintresten en dadingen bestaat nog geen geïntegreerde registratie. Een belangrijke evolutie is de mogelijkheid vanaf 2015 alle schuldvorderingen van bij ontvangst te regis-treren, in plaats van na a ﬂ oop van alle administratieve controles. Als alle diensten van 
het ministerie die mogelijkheid volledig en consequent toepassen, moet het mogelijk zijn op het einde van het jaar nog te ontvangen of te betalen facturen nauwkeurig weer te geven.
Het VIF ontving in 2014 499,7 miljoen euro dotaties, en boekte 59,7 miljoen eigen ontvang-
sten. Eind 2014 had het echter nog 198,6 miljoen euro openstaande vorderingen, waaronder de sinds 2005 achtergestelde lening van 176,5 miljoen euro aan de BAM. Van de resterende 22,1 miljoen euro openstaande vorderingen was eind 2014 66% meer dan een jaar vervallen.
118 Prestaties met betrekking tot 2014, aangerekend op de algemene uitgavenbegroting en VIF-begroting 2015 (tot 30 juni 
2015).VIF REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͵ͱ
Openstaande vorderingen bij de DAB Vlaams Infrastructuurfonds
In zijn rekeningenboek over 2013 rapporteerde het Rekenhof over zijn onderzoek van de 
vorderingen 2013 bij het VIF. Het stelde vast dat de DAB de vorderingen in de voorbije jaren met veel vertraging inde, door juridische geschillen of procedurele vertragingen in schadedossiers, maar ook door een gebrek aan opvolging van de openstaande vorderingen. De regelgeving bleek op dat vlak vaag te zijn en concrete richtlijnen ontbraken. Het VIF pakte openstaande en vervallen vorderingen bijgevolg disparaat aan. Ten slotte waren ook de tijdigheid en volledigheid van de vorderingen in de boekhouding niet gegarandeerd.
Een opvolgingsonderzoek wees uit dat het aandeel van meer dan een jaar vervallen vor-deringen in het geheel van de openstaande vorderingen eind 2014 was gestegen van 45% in 2013 tot 66%. De oorzaak lag nog altijd gedeeltelijk bij aanslepende problemen, zo-als de discussie met de federale belastingadministratie over het verschuldigd zijn van roerende voorhe ﬃ  ng door de nevenbedrijven op een deel van de concessievergoeding, 
en de moeizame a Ƣ andeling van schadedossiers en aslastendossiers. Uit een beperkte 
steekproef van in 2014 openstaande vorderingen, bleek dat het gebrek aan duidelijke regelgeving en richtlijnen nog steeds procedureproblemen gaf, onder meer inzake de opvolging van de vorderingen, de verzending van herinneringen, ingebrekestellingen en interne communicatie tussen de diensten.
Het Rekenhof stelde voor de begrotingsjaren 2012 en 2013 al vast dat het VIF een groot aantal 
transacties, die onder meer betrekking hadden op kosten verbonden aan de uitvoering van overheidsopdrachten, niet aanrekende in het begrotingsjaar waaraan de facturen waren ver-bonden, maar pas in het daaropvolgende begrotingsjaar. Daardoor schoof het een gedeelte van de uitgaven door en was de leveranciersschuld in werkelijkheid structureel hoger dan uit de rekeningen bleek. Die trend zette zich in 2014 nog sterker door. Doordat de aanvaarde leve-ringen en prestaties niet tijdig in het boekhoudsysteem werden geregistreerd, was de leveran-ciersschuld eind 2014 minstens met 50,4 miljoen euro onderschat
119. De Vlaamse minister van 
Begroting en Financiën heeft op 1 september 2015 gemeld dat het ministerie van Mobiliteit en Openbare Werken een globaal plan van aanpak heeft uitgewerkt, dat maatregelen bevat om de herverdeling van kredieten, laattijdige betalingen en verwijlintresten te beperken.
In 2014 heeft het VIF 601,8 miljoen euro vastgelegd, ruim 53 miljoen minder dan in 2013. Het 
vereﬀ ende 603,0 miljoen euro, 47,4 miljoen euro meer dan in 2013. De uitgaven voor wegen-
bouwkundige werken door het IVA Wegen en Verkeer
120 (286,8 miljoen euro) daalden tegen-
over 2013 met bijna 50 miljoen euro, maar maken nog altijd 47,6% van de totale vere ﬀ eningen 
door het VIF in 2014 uit. De verbintenissen voor deze investeringen stegen met bijna 10%, tot 377,5 miljoen euro. Het VIF legde nog slechts 3,1 miljoen euro vast voor investeringsbijdra-gen in ﬁ etspaden, doortochten en veilige schoolomgevingen, een terugval met bijna 93%. De 
vereﬀ eningen daarvan kenden met 33,4 miljoen euro een lichte daling. De Vlaamse overheid 
119 Het VIF heeft in het eerste kwartaal 2015 voor de programma’s MH en MI (inclusief het vroegere programma MG) 
respectievelijk ongeveer 36,0 miljoen euro en 14,4 miljoen euro uitgaven met betrekking tot 2014 en vroeger, aangere-kend. Vorig jaar ging het om  respectievelijk 32,1 en 13,1 miljoen euro.
120 Zoals structureel onderhoud, (her)aanleg van wegen, ontsluiting van industriezones en plaatsing van geluidswerende 
voorzieningen. ͵Ͳ
vereﬀ ende ook 14,3 miljoen euro (bijna 24% minder) investeringen in de bevordering van de 
doorstroming van het openbaar vervoer.
Het VIF ging in 2014 62,4 miljoen euro verbintenissen aan voor investeringen in en buiten-
gewoon onderhoud van de zeehavens en de maritieme toegangswegen (ruim 34 miljoen euro minder dan in 2013), terwijl de vere ﬀ eningen van die investeringen met 46,5 miljoen euro 
stegen, tot 84,1 miljoen euro. De havens ontvingen samen nog 14,1 miljoen euro subsidies voor investeringen aan haveninterne basis- en uitrustingsinfrastructuur en 23,0 miljoen euro subsidies voor, onder meer, het onderhoud en de exploitatie van de sluizen, kanaaldokken en zwaaikommen. Samen is dat 13,3 miljoen euro meer dan in 2013. De verbintenissen voor deze subsidies bedroegen respectievelijk 2,8 en 22,2 miljoen euro, samen ruim 16 miljoen euro minder. Voor het geïntegreerd kustbeheer en werken in het kader van het masterplan Kustvei-ligheid betaalde het VIF 52,5 miljoen euro (33,1 miljoen euro meer) en legde het 25,2 miljoen euro vast (6,1 miljoen euro minder).
In 2012 had het VIF 54,7 miljoen euro vastgelegd voor de ondertunneling van de R11 bij de 
luchthaven Antwerpen. In de loop van 2014 heeft het daarop voor het eerst aangerekend (10,1 miljoen euro). Terwijl het in 2013 nog 20 miljoen euro verbintenissen aanging en 20 mil-joen euro facturen boekte voor wegenprojecten in het kader van het stationsomgevingsproject Mechelen (gepre ﬁ nancierd door de NMBS), waren er in 2014 daarvoor geen kredieten inge-
schreven
121. De beschikbaarheidsvergoedingen die het agentschap Wegen en Verkeer vere ﬀ en-
de in het kader van de alternatieve ﬁ nancieringsprojecten Noordelijke wegontsluiting lucht-
haven Zaventem, Kempense Noord-Zuidverbinding, Vervollediging zuidelijke tak R4 Gent en Brabo I (niet-tramgedeelte) stegen van 7,0 miljoen euro in 2013 tot 25,0 miljoen euro in 2014.
Het Loodswezen registreerde in 2014 70,7 miljoen euro ontvangsten uit loodsgelden, ongeveer 
1 miljoen euro minder dan in 2013. De evolutie van de loodsgelden hangt sterk samen met de economische ontwikkelingen (evolutie van de handel, schaalvergroting van schepen, …). De overige ontvangsten van de DAB kwamen vooral uit de afrekening voor 2013 in het kader van de samenwerking met Nederland.
De DAB kampt al sinds 2009 met een aanzienlijke betalingsachterstand door de inkomsten-
daling wegens minder tra ﬁ ek ingevolge de economische crisis. De uitvoeringsrekening van de 
DAB vertoonde eind 2014 een over te dragen tekort van 13,0 miljoen euro, het resultaat van het overgedragen tekort uit 2013 (12,4 miljoen euro) en het jaartekort (0,6 miljoen euro). Eind 2014 had de DAB weliswaar bijna 12,6 miljoen euro openstaande vastgestelde rechten en 9,2 mil-joen euro op zijn bankrekening, maar hij had ook nog 61,0 miljoen euro te betalen facturen. Dat resulteerde uiteindelijk in een werkelijk tekort van 39,2 miljoen euro. Dat aanzienlijke tekort kwam niet tot uiting in de uitvoeringsrekening 2014. In haar antwoord op de opmer-kingen van het Rekenhof bij de tweede begrotingsaanpassing 2012 stelde de Vlaamse Regering dat zij voor een structurele oplossing van deze betalingsachterstand een aantal scenario’s zou onderzoeken. Tot vandaag trof zij echter geen maatregelen.
Door een tariefverhoging en het succes van sms-tickets stegen de ne ttovervoer ontvangsten 
van De Lijn met 1,8 miljoen euro, ondanks een daling van het geraamde aantal reizigers met 1,4% en een daling van de forfaitaire tegemoetkomingen van openbare besturen en derden 
121 In 2013 werd zowel het deel voor 2013 als dat voor 2014 gereserveerd.Loodswezen
De Lijn REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͵ͳ
door de krappe budgettaire situatie van veel steden en gemeenten. Extra middelen haalde 
De Lijn ook uit de verkoop van MOBIB-kaarten (4,1 miljoen euro meer dan in 2013). Om het tramproject Livan 1 met een bijkomende tramwissel aan te sluiten op het tramproject Brabo 1, ontving De Lijn in 2014 bijkomend ook 3,5 miljoen euro
122.
De Lijn besteedde 540,4 miljoen euro aan algemene werkingskosten, 10,7 miljoen euro meer 
dan in 2013. De toename wordt onder meer verklaard door 3,5 miljoen euro voor uitzend-krachten, consultancy, selectie en opleiding in het kader van het reorganisatieproject De Lijn 
van de Toekomst en 3,1 miljoen euro voor de ingebruikname van de tramwissel Livan 1. De 
brandsto ƨ osten daalden met 4,4 miljoen euro door een prijsdaling en, in mindere mate, een 
daling van het aantal kilometers en verbruikte liters. De personeelsuitgaven van De Lijn be-droegen 476,1 miljoen euro. Zij namen af met 2,8 miljoen euro ten opzichte van 2013 door de opgelegde besparingsmaatregelen. Tegenover 2013 slonk het personeelsbestand met 37,9 VTE. De Lijn vere ﬀ ende 196,6 miljoen euro investeringen, 3,5% meer dan begroot en 18,9 mil-
joen euro meer dan in 2013. De grootste ervan betro ﬀ en werken aan stelplaatsen, spoorver-
nieuwingen, aankopen van lagevloertrams en (hybride) bussen en de implementatie van het nieuwe registratie-, ticketing- en boordcomputersysteem (Retibo) op de voertuigen. De Lijn sloot 2014 af met een budgettair overschot van 27,7 miljoen euro en bracht het over te dragen tekort zodoende op 19,8 miljoen euro.
Het Rekenhof steunde zijn controle op de jaarrekening van De Lijn op de controles door de 
bedrijfsrevisor op de begrotings- en de bedrijfseconomische rekeningen. De bedrijfsrevisor formuleerde geen voorbehoud, maar wel een aantal toelichtingen
123.
De Lijn sloot het boekjaar 2014 af met een bedrijfseconomisch resultaat in evenwicht. Dat 
evenwicht is volgens het Rekenhof slechts een benadering van het werkelijke economische resultaat, aangezien De Lijn een aantal eenmalige e ﬀ ecten in rekening heeft gebracht
124.
In september 2014 herklasseerde het Instituut voor de Nationale Rekeningen (INR) een aantal 
pps-projecten van De Lijn (Brabo I, Livan I en stelplaats Tongeren). De Lijn heeft de beschik-baarheidsvergoedingen van die projecten bij gebrek aan richtlijnen, in haar bedrijfseconomi-sche rekening 2014 integraal als kosten geboekt, zoals in voorgaande jaren. Bovendien heeft zij de investering en de openstaande schuld niet in de balans tot uiting gebracht. Zij heeft de totale ﬁ nanciële impact van de pps-projecten wel expliciet in de toelichting vermeld. Uit cor-
respondentie met het departement Financiën en Begroting bleek dat pps-herwerkingen op het niveau van de Vlaamse Gemeenschap dienden plaats te vinden. Het Rekenhof herhaalt dat de ﬁ nanciële rapportering aan het parlement maximaal moet sporen met de nationale en 
122 Daarvan boekte De Lijn 3,1 miljoen euro als opbrengst en nam zij 0,4 miljoen euro gespreid in resultaat gedurende de 
uitvoering van het project Livan 1.
123 Zij hadden in hoofdzaak betrekking op: de boekhoudkundige verwerking van pps-constructies, de entreevergoeding 
bij een pps-verrichting, leasing, niet uitbetaalde kapitaalsubsidies en bepaalde pensioenverplichtingen, de toelichting bij de jaarrekening en afwijkende waarderingsregels, de administratieve organisatie inzake ﬁ nanciële rapportering en 
begrotingsopvolging, de voorraadinventarisatie, de afrekening van de exploitanten en de volledigheid van het contrac-tenbestand en de investeringen, het niet opstellen van een meerjarenbegroting en de rapportering over de beheers-overeenkomst.
124 De ﬁ nanciering van eigen investeringen met de concessievergoeding van LijnCom, de toewijzing van toekomstige in-
vesteringen aan meeropbrengsten, de overdracht van een deel van de exploitatiedotatie voor een correcte matching, de aanleg van een voorziening voor pensioenverplichtingen en een aantal correcties op de vaste activa in aanbouw met resultaatsimpact. ͵ʹ
regionale rekeningen125. Om transparantieredenen moet de ESR-consolidatie van de Vlaamse 
overheid ook aansluiten bij de individuele jaarrekeningen van de Vlaamse rechtspersonen. Door de correcties op het niveau van de Vlaamse Gemeenschap gaf de individuele jaarreke-ning van De Lijn de impact van de pps-projecten op de ﬁ nanciële toestand en resultaten van 
De Lijn niet weer overeenkomstig de geldende internationale boekhoudnormen. Het Reken-hof heeft daarom aanbevolen te herklasseren op het niveau van de individuele jaarrekenin-gen. Het Rekenhof stelde ten slotte vast dat de bijkomende toelichting bij de jaarrekening 2014 de bouwkosten van de diverse pps-projecten niet consistent weergaf
126.
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting sloot zich in haar antwoord van 19 augustus 
2015 aan bij de bevindingen van het Rekenhof en deelde mee dat zij haar administratie de opdracht heeft gegeven een methodologische nota voor de boeking van pps-projecten op te stellen en toe te passen bij de afsluiting 2015.
In 2014 verkocht De Scheepvaart 16,6 miljoen euro gronden, waaronder een bedrijventerrein 
te Ham Zwartenhoek voor 12,5 miljoen euro. Inkomsten uit concessies, bezettingsrechten en vergunningen bedroegen 4,1 miljoen euro, 12% minder dan in 2013. De verdere a Ɵ ouw van de 
Luikse staalnijverheid veroorzaakte een verdere tra ﬁ ekdaling met 2,4% op het kanalennet van 
De Scheepvaart en bracht het scheepvaartrechtentotaal op 0,8 miljoen euro. 
De Scheepvaart vere ﬀ ende in 2014 71,5 miljoen euro investeringen, 13,4 miljoen euro meer dan 
in 2013. Zij betaalde onder meer de ontwikkelingskosten voor het bedrijventerrein Ham Zwar-tenhoek terug aan de LRM. De voornaamste investeringen bestonden uit stabiliteitswerk-zaamheden aan dijken en brugverhogingen. De Scheepvaart sloot 2014 af met een positief be-grotingssaldo van 1,2 miljoen euro en bracht het over te dragen overschot op 15,3 miljoen euro. 
Ook in 2014 rekende De Scheepvaart een aantal transacties
127 laattijdig aan bij gebrek aan 
voldoende vastleggingskredieten. Daardoor zijn de uitgaven in de uitvoeringsrekening en het overzicht van de openstaande verbintenissen onderschat met ongeveer 4,1 miljoen euro. Dat is een daling met 2,6 miljoen euro tegenover de onderschatting in 2013.
De Scheepvaart rekende alle nieuwe concessieovereenkomsten uit 2014 correct aan
128. Zij re-
kende alle overige concessieovereenkomsten, van vóór 2014, voor het volledige bedrag aan in het begrotingsjaar waarin zij de betalingen ontving. Daardoor ontstond een afgrenzingsfout van ongeveer 1,7 miljoen euro ontvangsten, die De Scheepvaart pas in het begrotingsjaar 2015 mocht aanrekenen
129.
De Vlaamse minister van Financiën en Begroting sloot zich op 19 augustus 2015 aan bij de 
bevindingen van het Rekenhof.
De eigen ontvangsten van Waterwegen & Zeekanaal (W&Z) bestonden in hoofdzaak uit 
13,4 miljoen euro watervangretributies en 6,7 miljoen euro inkomsten uit concessieovereen-
125 Advies aan De Lijn van 24 maart 2015 met als kenmerk N 09-3.708.645 B1.
126 Zie de inventarisatie en budgettaire impact van de alternatieve ﬁ nancieringsprojecten, punt 3.3 in dit boek.
127 Onder meer bij de uitvoering van de overheidsopdrachten.
128 Zij droeg ongeveer 0,4 miljoen euro over omdat die betrekking had op het volgende begrotingsjaar.
129 Vorig jaar bedroeg de afgrenzingsfout op de concessieontvangsten ongeveer 1,8 miljoen euro.De
Scheepvaart
W&Z REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͵͵
komsten. De positieve kentering in de tra ﬁ ek op het kanalennet van W&Z heeft zich in 2014 
voortgezet. Het goederenvervoer nam toe met 0,5%; het containervervoer met 20%. De tra-ﬁ ekverhoging bracht de scheepvaartrechten op 1,4 miljoen euro, een stijging met 17% tegen-
over 2013. W&Z kwam tegemoet aan de vraag van het Rekenhof te ontvangen facturen budget-tair aan te rekenen. Zodoende vere ﬀ ende de instelling 48,1 miljoen euro meer investeringen 
dan in 2013 (21% meer dan gebudgetteerd). Zij bracht het investeringstotaal op 164 miljoen euro en sloot 2014 af met een negatief begrotingsresultaat van 71,2 miljoen euro. Daarmee bracht zij het over te dragen tekort op 18,4 miljoen euro. Het Rekenhof, noch de bedrijfsrevi-sor, had opmerkingen bij de rekeningen 2014 van W&Z.
De ontvangsten van de Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel (BAM) omvatten voorname-
lijk rente-inkomsten op termijnrekeningen (4,5 miljoen euro). Als gevolg van de opname van de nv Tunnel Lie ƨ enshoek (TLH) in de consolidatiekring van de Vlaamse overheid, zijn de 
interne stromen tussen BAM en TLH, zoals de retributie voor de Lie ƨ enshoektunnelconces-
sie, geëlimineerd. Het gebruik van de Lie ƨ enshoektunnel kende in 2014 overigens een record 
met bijna 7,9 miljoen voertuigen. Voor het eerst sinds de start van de uitbating zijn meer dan 3 miljoen vrachtwagendoortochten geregistreerd. De totale omzet van TLH bedroeg, exclusief schaduwtol
130, 50,6 miljoen euro, dat is 1,7% meer dan in 2013.
Op 19 december 2014 trad de dading in werking die de BAM en Noriant op 24 oktober 2014 
overeenkwamen. De BAM betaalde Noriant een stopzettings- en verbrekingsvergoeding van 37,2 miljoen euro en verwierf voor 5,1 miljoen euro ook het gebruiksrecht van Noriant voor het ontwerp van Linkeroever en Scheldetunnel. De BAM vere ﬀ ende 23,5 miljoen euro investe-
ringen, waarvan 12,1 miljoen euro voor studies (inclusief het referentieontwerp van Noriant), 7,2 miljoen euro voor grondverwervingen en 4,3 miljoen euro voor het spoorbruggenproject. Mede door de dading met Noriant sloot de BAM haar uitvoeringsrekening af met een negatief resultaat van 33,6 miljoen euro. Dat bracht het over te dragen tekort op 18,5 miljoen euro. TLH sloot zijn uitvoeringsrekening af met een negatief resultaat van 0,2 miljoen euro. De bedrijfs-revisoren bij de BAM en TLH formuleerden geen voorbehoud en de controle van het Rekenhof gaf geen aanleiding tot opmerkingen.
2.13 Ruimtelijke Ordening, Wonen en Onroerend Erfgoed
Het beleidsdomein RWO verrichtte in 2014 voor een bedrag van 820,67 miljoen euro aan ESR-geconsolideerde uitgaven, goed voor ongeveer 2,94% van de totale Vlaamse geconsolideerde uitgavenbegroting 2014. Het zorgde ook voor 3,3 miljoen euro geconsolideerde ontvangsten (ongeveer 0,01% van de Vlaamse geconsolideerde middelenbegroting). De onderstaande gra-ﬁ ek toont de samenstelling van het beleidsdomein op grond van de geconsolideerde uitgaven 
in 2014 (vere ﬀ eningen). Daarbij is het aandeel ministerie en DAB’s geel en het aandeel rechts-
130 Een betaling per voertuigpassage vanwege de Vlaamse overheid aan de tunnel exploitant in het kader van de conces-
sie.BAM/TLH ͭͬͬ
Rubicon
0,10
Vl Woonraad
0,28
VEK
0,33
SARO
0,34
DAB VIOE
0,44Vlabinvest
0,90Garantiefonds
1,26DAB 
Grondfonds
1,83DAB Herstelfonds
2,10Inspectie RWO
7,76
DAB Fonds ter 
bestrijding van de 
uithuiszetting
31,43
Departement RWO
39,89Onroerend 
Erfgoed
97,41Agentschap Wonen-Vlaanderen
636,61
overig
15,32RWO
De samenstelling van het beleidsdomein verschilde in 2014 niet van die in 2013. Buiten de 
consolidatiekring 13.12 bevonden zich tot september 2014 nog de EVA’s Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (VMSW) en Vlaams Woningfonds (VWF). De VMSW gaf in 2014 ruim 2.681,65 miljoen euro uit; het VWF 130,4 miljoen euro.
Consolidatie van VMSW, VWF en erkende kredietmaatschappijenIn 2014 werden de nationale rekeningen van de EU-lidstaten aangepast aan het ESR2010. 
Een van de wijzigingen was de verruiming van de perimeter van de overheid. Daardoor zijn de VMSW, en andere sociale woonactoren, zoals het Vlaams Woningfonds en de erkende kredietmaatschappijen sinds 30 september 2014 geklasseerd in de sector over-heid. Hun schulden maakten voordien alleen deel uit van de gewaarborgde schuld van de Vlaamse overheid. Door de herklasseringen behoren ze nu ook tot de geconsolideerde schuld. De VMSW, het VWF en de EKM’s hadden eind 2014 aldus respectievelijk een aandeel van 5.969 miljoen euro, 3.041 miljoen euro en 730 miljoen euro in de geconsoli-deerde brutoschuld van de Vlaamse overheid (18.763 miljoen euro). De EKM’s verstrek-ken sociale hypotheekleningen tegen een voordelig tarief voor bescheiden woningen. Zij hebben weliswaar een begroting ingediend, maar worden nog niet e ﬀ ectief in de 
Vlaamse consolidatieperimeter verrekend, omdat het administratieve begrotingsproces van deze instellingen zich nog in een groeitraject bevindt
131. Mocht dit wel gebeurd zijn, 
zouden deze instellingen een positief e ﬀ ect hebben op het ESR-vorderingensaldo van 
ongeveer 4 miljoen euro.
131 De erkenningscriteria in het laatste erkenningsbesluit (bv. een groter eigen vermogen) werken schaalvergroting door 
fusies bij de maatschappijen in de hand. Voor het boekjaar 2014 zijn nog 18 jaarrekeningen ingediend. Op korte tijd is het aantal vennootschappen meer dan gehalveerd. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͬͭ
De grootste uitdaging in het beleidsveld Wonen is het bereiken van het bindend sociaal ob-
jectief, het bijkomend aanbod sociale huur- en koopwoningen en kavels dat een gemeente moet realiseren volgens het decreet grond en pandenbeleid. Het Rekenhof heeft daaraan een afzonderlijke audit gewijd
132 (zie kaderstuk).
Sociale woningen: beleid en ﬁ nanciering
Het Rekenhof heeft onderzocht of er in Vlaanderen een degelijk onderbouwd en ge-
concretiseerd beleid inzake sociale huisvesting is en of de doelstellingen en ﬁ nanciële 
middelen op elkaar zijn afgestemd. Het concludeerde dat een duidelijke globale visie of beleidskader voor wonen in het algemeen en voor sociale huisvesting in het bijzonder, ontbreken. Bijkomende sociale huurwoningen, een belangrijke doelstelling, komen er minder snel dan vooropgesteld en de realisatie van bijkomende sociale koopwoningen dreigt te worden bemoeilijkt door de recente afscha ﬃ  ng van de subsidies. Als reactie op 
het rapport kondigde de Vlaamse minister van Wonen alvast maatregelen aan.
Het Rekenhof richtte zijn rekeningencontrole 2014 ten aanzien van het ministerie vooral 
op het Agentschap Wonen-Vlaanderen, dat met 636,6 miljoen euro instond voor meer dan driekwart van de geconsolideerde beleidsdomeinuitgaven. Het had daarbij geen rekening-technische opmerkingen. Bij zijn rekeningencontrole had het bijzondere aandacht voor de renovatie-, verbeterings- en aanpassingspremie, de meest omvangrijke subsidie die Wonen-Vlaanderen verstrekt. De resultaten van dit diepteonderzoek zijn opgenomen onder punt 3.12 van dit rekeningenboek.
Het Rekenhof had ook aandacht voor de werking van de DAB’s Grondfonds, Vlaams Huurga-
ratiefonds en Vlaams Instituut Onroerend Erfgoed (VIOE). 
Bij de DAB Grondfonds stelde het vast dat slechts 1,7 van de 5,9 miljoen euro begrote plan-
schade-uitgaven werd aangewend (29%). De speci ﬁ eke schadevergoedingskredieten (3,8 mil-
joen euro) kenden zelfs maar een aanwending van 10%. De administratie wees erop dat zij begroot op grond van de gerechtelijke pleitdatatabel. Zij zou inmiddels initiatieven hebben genomen ter voorbereiding van het instrumentendecreet dat de beleidsnota Omgeving 2014-2019 aankondigde. Dat zou tal van ruimtelijke instrumenten, waaronder de compenserende vergoedingen (bijvoorbeeld planbaten en schade), op elkaar afstemmen.
132 Vlaams Parlement, 37-E (2014-2015) – Nr. 1.Ministerie ͭͬͮ
De aandacht van het Rekenhof voor het Vlaams Huurgarantiefonds kaderde in de opvolging 
van het diepteonderzoek naar de huurgarantieregeling waarover het in zijn rekeningenboek over 2013 rapporteerde (zie kaderstuk).
Vlaamse huurgarantieregelingDe Vlaamse Regering heeft een huurgarantieregeling ingevoerd om verhuurders van wo-
ningen aan private huurders met subsidies te beschermen tegen verlies aan huurinkom-sten ingevolge niet-betaling van verschuldigde huur en om huurders te beschermen te-gen uithuiszetting. Daarvoor trad op 1 januari 2014 de DAB Vlaams Huurgarantiefonds in werking
133. Sinds 1 januari 2014 kan elke verhuurder zich contractueel bij het fonds aan-
sluiten tegen betaling van een aansluitingsbedrag van 75 euro. Voor 2014 werden 18.000 aansluitingen verwacht. Het fonds ontving echter slechts 24.300 euro aansluitingskosten en op 30 juni 2015 waren er nog maar 445 verhuurders aangesloten. Tot die datum ont-ving het fonds 571 aanvragen tot aansluiting, waarvan het er 67 weigerde; de rest was op die datum nog in onderzoek. Het fonds ontving ook 24 vragen tot tegemoetkoming. Het had drie dossiers afgehandeld (samen 5.206 euro). Eind 2014 boekte, de DAB een over te dragen saldo van 5,3 miljoen euro, hoofdzakelijk onbestede dotaties
134. De 0,4 miljoen 
euro werkingskosten in 2014 hadden vooral betrekking op investeringskosten voor het informaticaplatform. Wonen-Vlaanderen en het kabinet Wonen kondigden eind 2014 al aan de lage respons te zullen onderzoeken. Ook de terugvorderingsregeling, die tot op heden niet in werking is getreden, zal worden herbekeken. Daarbij stelt zich het probleem van de (tijdige) beschikbaarheid van cruciale gegevens (bijvoorbeeld lee ﬂ oon, 
werkloosheids- of ziekte-uitkering).
Ten slotte onderzocht het Rekenhof in het kader van de DAB Vlaams Instituut Onroerend 
Erfgoed (VIOE) de druk die de wachtlijsten voor restauratiepremies op de beleidsruimte voor Onroerend Erfgoed leggen (zie kaderstuk).
133 Decreet van 23 december 2011 houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2012 (hoofdstuk 9) en besluit 
van de Vlaamse Regering van 4 oktober 2013 houdende instelling van een tegemoetkoming van het Fonds ter Bestrij-ding van de Uithuiszettingen.
134 De dotatie 2014 bedroeg 1.594.000 euro. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͬͯ
VIOE: invloed van de wachtlijst voor restauratiepremies op de beleidsruimte
De begrotingsaanpassing 2015 voorzag in 70,5 miljoen euro vastleggingskredieten voor 
erfgoedpremies135, waarvan 45,8 miljoen euro voor gewone en meerjarige restauratie-
premieovereenkomsten. Deze vastleggingskredieten zijn ruim ontoereikend. Enerzijds stond op 30 juni 2015 nog 384,1 miljoen euro gewone (klassieke) restauratiedossiers op de wachtlijst
136. Anderzijds is er nog 84,3 miljoen euro aan verbintenissen uit twaalf meer-
jarige subsidieovereenkomsten137. De totale, openstaande verbintenissen groeiden aldus 
aan van 143,2 miljoen euro eind 2012 tot 468,4 miljoen euro op 30 juni 2015. Dat brengt de reële beleidsruimte in het beleidsveld Onroerend Erfgoed ernstig in het gedrang. De verbintenissen buiten begroting zijn inmiddels al tienmaal groter dan het huidige krediet voor de gewone en meerjarige restauratiepremieovereenkomsten. De volgende twee legislaturen zullen dan ook een groot deel van de vastleggingskredieten moeten gebruiken om te voldoen aan de engagementen van de vorige legislatuur.
De premietoekenning geschiedt in de regel chronologisch volgens aanvraagindiening, 
maar in de praktijk is dat eerder de uitzondering en hebben dossiers met structurele voorafnames
138 voorrang. De administratie verwacht, uitgaande van een substantiële stij-
ging van de vastleggingskredieten in de volgende jaren, de laatste restauratiepremies tegen 2022 te kunnen betalen. Vanuit het oogpunt van behoorlijk bestuur is de termijn tussen subsidieaanvraag en de ﬁ nitieve toekenning en betaling dan ook onredelijk lang. 
Opname op de wachtlijst zou volgens de minister overigens nog geen verbintenis inhou-den
139. Het Rekenhof merkt daarbij op dat het dossier op het moment van de ontvanke-
lijkheidsverklaring al zo ver is gevorderd dat een toekenning van de premie redelijker-wijze mag worden verwacht. In de laatste drie jaar zijn dan ook maar drie dossiers van de wachtlijst gehaald en dat alleen doordat de aanvragers afzagen van de premie. Nagenoeg alle dossiers op de wachtlijst kunnen dus ooit op subsidiëring rekenen. Dat blijkt ook uit een intern planningsdocument van de administratie.
135 De nieuwe onroerende erfgoedregelgeving maakt geen onderscheid meer tussen monumentenzorg, landschapszorg 
en archeologiebeleid. De budgetten zijn samengevoegd tot één begrotingsartikel (NF0-1NFA2AI-WT).
136 Van 3 dossiers had men op dat moment het premiebedrag nog niet kunnen berekenen.
137 De decreetgever bood de administratie op 27 maart 2009 de mogelijkheid meerjarige restauratiecontracten te sluiten 
en gefaseerd vast te leggen over de jaren. De 12 lopende meerjarenovereenkomsten hebben een budgettair e ﬀ ect tot 
2024: zij vereisen in 2015 ongeveer 17 miljoen euro vastleggingskrediet en van 2016 tot 2024 gecumuleerd nog onge-veer 67,3 miljoen euro.
138 Volgens artikel 11.2.6 van het onroerenderfgoedbesluit van 16 mei 2014. In 2015 gelden voorafnames voor erfgoed-
premies bij de bijzondere procedure voor: dringende dossiers, meerjarige overeenkomsten, eigenaar-bewoner, inves-teringsdossiers, bijwerken, beveiligingswerken, dwingende co ﬁ nanciering, actualisaties en vooronderzoeken. (aange-
past met bijkomende maatregelen volgens het ministerieel besluit van 16 maart 2015 tot bepaling van bijkomende structurele voorafnames voor de toekenning van de erfgoedpremie volgens de bijzondere procedure).
139 Verslag Commissie Onroerend Erfgoed 28 mei 2015 p. 10 (19-A (2014-2015) – Nr. 2-C). Correct ingediende aanvragen 
voor een restauratiepremie zou het agentschap Onroerend Erfgoed alleen procedureel ontvankelijk verklaren en in chronologische volgorde van ontvankelijkheid opnemen op de wachtlijst. ͭͬͰ
Het EVA VMSW gaf in 2014 ruim 2.681,65 miljoen euro uit en boekte 2.681,54 miljoen euro 
ontvangsten. De belangrijkste uitgavenposten waren de verstrekking van goedkope leningen aan particulieren en sociale huisvestingsmaatschappijen (SHM’s) en de terugbetalingen van kapitaal en interesten op bankschulden en schulden bij de Vlaamse overheid. De uitvoering van de begroting 2014 resulteerde in een overschot van 0,2 miljoen euro. De begrotingsaan-passing ging nog uit van een overschot van 193,0 miljoen euro. Het verschil is grotendeels te wijten aan verschuivingen in de ﬁ nanciële begroting (-245,0 miljoen euro) en in de rekening-
courant van de sociale huisvestingsmaatschappijen (+39,5 miljoen euro):
• De grote verschuiving in de ﬁ nanciële begroting was vooral het gevolg van een lager dan 
voorziene opname van leningen (-169,8 miljoen euro) en een hogere uitbetaling van ver-strekt krediet, zowel voor de realisatie van sociale woonprojecten (-65,9 miljoen euro) als aan particulieren in het kader van de bijzondere sociale leningen (-18,6 miljoen euro). Had de in december nog opgestarte leningopname nog in 2014 kunnen plaatsvinden, dan zou de begrotingsuitvoering weinig hebben afgeweken van de herziene begroting. 
• De positieve verschuiving in de begroting van de rekening-courant van de SHM’s volgt 
vooral uit meer verkoopsopbrengsten van sociale koopwoningen. De ﬁ nanciële gezond-
heid van de SHM’s is onderwerp van een diepteonderzoek dat het Rekenhof in de loop van 2016 zal uitvoeren.
Fonds voor de ﬁ nanciering VMSW
Op 13 januari 2012 bepaalde de Vlaamse Regering nadere regels voor de bijdragen van de 
sociale woonactoren in de ﬁ nanciering van de VMSW. Zij droeg de VMSW op een intern 
ﬁ nancieringsfonds op te richten waarin de maatschappij alle inkomsten uit en uitgaven 
voor haar beheersvergoeding afzonderlijk diende te boeken. De VMSW mag voor haar werking jaarlijks 14,1 miljoen euro (te indexeren) uit het fonds halen. De onderstaande tabel toont de evolutie van de samenstelling van het fonds van 2012 tot 2014. 
 2012 2013 2014 totaal
Afname uit fonds 14,1 14,3 14,4 42,8
Waardevermindering (-)/terugname (+) -3,7 -3,6  +2,5 -4,8
Eind 2012 en 2013 nam de VMSW meer uit het fonds op, dan het fonds aan beheers-
vergoedingen ophaalde. De consolidaties van FS3-leningen waren immers nog niet op kruissnelheid. Daarom legde de raad van bestuur voor beide jaren een waardeverminde-ring aan. Aangezien in 2014 meer beheersvergoedingen werden opgehaald dan er uit het fonds werd genomen, kon 2,5 miljoen euro van de waardevermindering worden terugge-nomen. De positieve evolutie die het rekeningenboek over 2013 aankondigde, werd dus bevestigd. Op grond van de vastleggingen van leningen waarvoor de ﬁ nanciering nog 
niet is geconsolideerd, en de nog vast te leggen volumes van de uitvoeringsprogramma’s tot en met 2020, becijferde de VMSW dat het fonds in de toekomst voldoende beheers-vergoedingen zal innen, weliswaar met een onzekere spreiding, aangezien die a Ƣ angt 
van het moment van consolidatie.
De begroting 2014 voorzag ook in 9,2 miljoen euro voor de aankoop van gronden en gebouwen 
(7,0 miljoen euro voor aankopen langs het rollend grondfonds en 2,2 miljoen euro in het kader van het grond- en pandenbeleid (GPB). De VMSW gaf echter slechts 0,6 miljoen euro uit voor VMSW REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͬͱ
aankopen in het kader van het GPB. Het stelde alle aankopen langs het rollend grondfonds uit 
tot er meer duidelijkheid zal zijn over de toekomst van dit fonds.
Gelet op het grote aandeel van de VMSW in het beleid, heeft het Rekenhof bijzondere aan-
dacht gehad voor de jaarrekening van deze rechtspersoon. Het heeft daarbij, met toepassing van het single audit-principe, informatie uitgewisseld met het bedrijfsrevisoraat. De rekenin-gencontrole heeft niet tot opmerkingen geleid. 
Voorraad gronden VMSW
Het rekeningenboek over 2012 rapporteerde over de grondvoorraad van de VMSW. Voor 
de gronden verworven langs sociale last
140 en langs het rollend grondfonds is het onder-
zoek geactualiseerd. 
Gronden verworven via sociale last Op 7 november 2013 vernietigde het Grondwettelijk Hof de uitvoering van de sociale last 
met terugwerkende kracht. Het deed daarmee de verplichte overname door de VMSW als laatste in de rij, teniet. In totaal had de VMSW op 31 december 2014 2,43 miljoen euro gronden verplicht  gekocht. De gronden in voorraad kocht de VMSW tegen schat-
tingsprijs. Door de vernietiging van de cascaderegeling loopt de VMSW voorlopig geen verplicht ﬁ nancieel risico meer. De maatschappij onderzoekt hoe ze op de huidige voor-
raad gronden een sociaal woonaanbod kan creëren. Zij heeft een erfpachtregeling al af-geblazen en onderzoekt momenteel hoe ze deze gronden kan verkopen aan de SHM’s. Door de cascade waren de SHM’s in eerste instantie niet in deze gronden geïnteresseerd, waarschijnlijk omdat de schattingsprijs boven het ﬁ nancieringsplafond lag. Boven dat 
bedrag kunnen ze namelijk geen gesubsidieerde lening bekomen. 
Bij de begrotingsaanpassing 2015 heeft de Vlaamse Regering de VMSW gevraagd 10 miljoen euro woningen of gronden aan SHM’s te verkopen. De vraag rijst of dat zonder verlies kan.
Gronden verworven langs het rollend grondfonds
In 2014 kocht of verkocht de VMSW geen enkele grond langs het rollend grondfonds. In totaal kocht het op die manier maar 12,77 miljoen euro gronden
141. De problematische 
situatie van het rollend grondfond kende het afgelopen jaar dus nauwelijks evolutie. Het protocol met uitvoeringsmodaliteiten is er nooit gekomen. Momenteel wordt onderzocht hoe het resterende deel van de machtiging (37,23 miljoen euro) toch kan worden besteed voor grondaankopen. Daarvoor zou een besluit in de maak zijn. De begrotingscontrole 2015 heeft de uitgaven van het rollend fonds alvast met 10 miljoen euro verminderd
142.
140 Artikel 4.2.20 van de Vlaamse Codex Ruimtelijke Ordening verplichtte verkavelaars of bouwheren een sociaal woon-
aanbod te verwezenlijken volgens op hun projecten toepasselijke percentages. Het grond- en pandendecreet bepaalt voor de uitvoering van deze sociale lasten een cascadesysteem: de individuele projectontwikkelaar moet een aantal panden van zijn project aan een sociale woonorganisatie aanbieden voor sociale huisvesting. De ontwikkelaar kan ervoor opteren gronden aan te bieden die economisch en ruimtelijk gelijkwaardig zijn.
141 Op een totale machtiging van 50 miljoen euro eind 2014.
142 Om de beide voorgaande punten te kunnen ﬁ nancieren, is in een extra machtiging van 20 miljoen euro FS3-leningen 
voorzien. ͭͬͲ
Het Vlaams Woningfonds (VWF) kent sociale woonkredieten toe aan gezinnen en alleen-
staanden met een reglementair begrensd inkomen voor de aankoop of het behoud van een woning of appartement, eventueel gecombineerd met werken, en voor werken aan een wo-ning of appartement. Het koopt, verbouwt en saneert ook zelf woningen om ze vervolgens te verhuren. Het VWF behoort pas sinds eind 2014 tot de Vlaamse consolidatiekring. De rechts-persoon had voor 2014 geen begroting opgemaakt. Zijn administratief begrotingsproces be-vindt zich nog in een groeitraject. Daarom hebben het Rekenhof en de bedrijfsrevisor geen uitspraak gedaan over de begrotingsuitvoering.
2.14 Hogere Entiteiten
Het beleidsdomein Hogere Entiteiten deed in 2014 126,05 miljoen euro geconsolideerde uitga-ven, wat 0,47% van de totaliteit van de geconsolideerde Vlaamse uitgaven vertegenwoordigt. Het beleidsdomein kende via het Vlaams Parlement 2,22 miljoen euro begrotingsontvangsten.VWF
Vlaamse 
Regering
4,36
Kabinetten 
Vlaamse ministers
27,30Vlaams Parlement
94,39Hogere Entiteiten
In 2014 vond een regeringswissel plaats. Nadat op 25 juli 2014 de bevoegdheden van de leden 
van de nieuwe Vlaamse Regering waren bepaald, werden de overblijvende kredieten van de kabinetten van de vorige legislatuur overgeboekt naar de nieuwe kabinetten. In totaal ging het om iets meer dan 15 miljoen euro. 
Behalve de kredieten, dienden ook de activa over te gaan naar de huidige kabinetten
143. De 
overboeking in Ora ﬁ n vond echter nog niet plaats. Deze activa worden in extra-comptabele 
inventarissen bijgehouden. De module vast actief in Ora ﬁ n boekt alleen de toevoegingen aan 
143 De procedure is beschreven in circulaire VR 2009/15 met betrekking tot de beschrijvende inventaris van de roerende 
goederen die ter beschikking gesteld worden van de kabinetten van de leden van de Vlaamse Regering. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͬͳ
de inventaris, niet buitengebruikstellingen of andere mutaties. Dat levert geen correct beeld 
op.
Om ontslagtoelagen uit te betalen aan de uittredende kabinetsleden, ontving de entiteit 
Vlaamse Regering extra kredieten. Dat verklaart de stijging van de uitgaven van deze entiteit tegenover 2013 van 2,75 tot 4,36 miljoen euro. De kredieten waren met 6,81 miljoen euro wel overschat.
Ondanks de doelstellingen die de Vlaamse Regering in haar beslissing van 12 juli 2013
144 for-
muleerde, met name de maximale tijdige betaling van facturen tegen 1 januari 2015145 en de 
digitale aanlevering en verwerking van facturen tegen 1 januari 2017, betaalden de Vlaamse kabinetten in 2014 nog altijd bijna een op vier facturen te laat. De cel beheer kabinetskredie-ten gebruikte ook nauwelijks de mogelijkheid facturen sneller in Ora ﬁ n te registreren door 
intelligent scannen
146. De weinige facturen147 die zij op deze wijze registreerde, beïnvloedden 
het betaalgedrag in 2014 dan ook niet structureel. 
Ten slotte is de verantwoordelijkheid voor de risicoanalyse en het risicomanagement bij het 
beheer van de kabinetskredieten nog niet formeel vastgesteld148.
144 VR 2013 1207 DOC.0735.
145 Het Rekenhof dringt al jaren aan op een tijdige betaling van de facturen. Uit het Ora ﬁ nrapport betaalgedrag  blijkt al wel 
een lichte verbetering.
146 Sinds 22 juni 2013 kunnen administraties facturen inscannen, waarbij zij automatisch in Ora ﬁ n worden ingebracht door 
middel van de  optical character recognition  (OCR) waarmee Ora ﬁ n automatisch facturen aanmaakt. De work ﬂ ow wordt 
daarna doorlopen op basis van het gedigitaliseerde document.
147 103 facturen (1,6% van het totaal aantal facturen).
148 Artikel 4 van het besluit van de Vlaamse Regering van 7 september 2012 betre ﬀ ende controle en single audit stelt dat 
de leidend ambtenaar verantwoordelijk is.  Hoofdstuk 3
Resultaten van 
diepteonderzoeken ͭͭͬ
3.1 Toepassing ESR2010 door de Vlaamse overheid
Het Rekenhof onderzocht de toepassing door de Vlaamse overheid van ESR2010, dat 
sinds september 2014 ESR95 vervangt als centraal referentiekader voor de sociale en eco-nomische statistieken van de Europese Unie. Het Rekenhof stelde vast dat de Vlaamse overheid zich onvoldoende intern heeft georganiseerd om conform ESR2010 te rappor-teren aan Europa. Ze hanteert bovendien haar eigen consolidatiekring en neemt niet alle instellingen tijdig in de ESR-consolidatie op. In de ESR-geconsolideerde rapportering aan het Vlaams Parlement ontbreken tal van correcties en toelichtingen, zodat het par-lement geen zicht heeft op de gegevens die Europa over de Vlaamse overheid ontvangt.
Sinds 1 september 2014 vervangt een nieuw Europees systeem van nationale en regionale reke-
ningen (ESR2010) het oude systeem (ESR95)
149. Het ESR is een beleidsondersteunend, inter-
nationaal vergelijkbaar boekhoudkundig raamwerk voor de beschrijving van de Europese to-taal-economie, de componenten ervan en de betrekkingen met andere economieën. ESR2010 bevat een hele reeks aanpassingen en ver ﬁ jningen ten opzichte van ESR95. De meeste nieu-
wigheden kaderen in de verhoging van de economische en beschrijvende relevantie van het stelsel van nationale rekeningen in tijden van snelle economische veranderingen
150. ESR2010 
is consistent met de mondiale richtlijnen voor nationale rekeningen151, maar richt zich meer 
op de omstandigheden en informatiebehoeften in de Europese Unie152. Het vormt aldus het 
centrale referentiekader voor de sociale en economische statistieken van de Europese Unie en haar lidstaten. In dit kader legt ESR2010 de lidstaten onder meer een aantal nieuwe rappor-teringen op. De Vlaamse overheid diende de nieuwe richtlijnen toe te passen vanaf de uitvoe-ringsrekening 2014 en de begroting 2015. Europa verplicht de lidstaten er echter niet toe ook voor de eigen behoeften rekeningen overeenkomstig ESR2010 op te stellen. Vlaanderen tracht zoveel mogelijk de ESR logica door te trekken naar de eigen management informatiebehoef-te. De ESR-begrippen wijken in bepaalde opzichten af van de begrippen die administratieve bronnen hanteren, bijvoorbeeld bedrijfsboekhoudingen of belastinggegevens. Dergelijke ad-ministratieve gegevens dienen vaak als bron voor de opmaak van de gewone jaarrekeningen, maar vergen een aanpassing voor gebruik in het ESR.
Naar aanleiding van de introductie van ESR2010 onderzocht het Rekenhof de omkadering en 
toepassing door de Vlaamse overheid van ESR in het algemeen en van de nieuwigheden in ESR2010 in het bijzonder.
149 Verordening (EU) nr. 549/2013 van het Europees Parlement en de Raad van 21 mei 2013, ter vervanging van verorde-
ning (EU) nr. 2223/96.
150 Zo omvat ESR2010 meer kwartaalrapporteringsverplichtingen, die moeten toelaten sneller te reageren op verande-
ringssignalen.
151 Opgesteld onder de gemeenschappelijke verantwoordelijkheid van de Verenigde Naties, het IMF, de Commissie van de 
Europese Gemeenschappen, de OESO en de Wereldbank.
152 Het is bv. in overeenstemming gebracht met de begrippen en classi ﬁ caties die veel andere Europese sociale en econo-
mische statistieken gebruiken. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͭͭ
2 Organisatie en omkadering op niveau van België
In België is het Instituut voor de Nationale Rekeningen (INR) bevoegd voor de opmaak van de 
rapportering die de ESR2010-verordening vereist. Het moet de aangeleverde data controleren, corrigeren en consolideren tot op het gewenste niveau. Voor de sector overheid moet het INR bij de Algemene Gegevensbank (AGB) informatie verzamelen over de economische en func-tionele classi ﬁ catie van de transacties.
Economische classi ﬁ catie
De economische classi ﬁ catie is belangrijk voor de opbouw van de nationale statistie-
ken en beïnvloedt de begrotingsstructuur van de verschillende entiteiten van de centrale overheid
153. De economische codes berusten op een macro-economische structuur ge-
baseerd op het ESR en maken het mogelijk de ontvangsten en uitgaven te rapporteren alsook het vorderingensaldo te berekenen. Bedoeling van de rapportering is vooral te weten te komen wat de overheid concreet met de middelen heeft gedaan en naar wie het geld gaat alsook te weten te komen hoe de middelen tot stand komen en van wie het geld komt. Hierdoor krijgt men onder andere een antwoord op volgende vragen: komt de ontvangstenstroom hoofdzakelijk van de gezinnen of van de bedrijven; gaan de belangrijkste werkingsmiddelen naar de niet overheidssector of blijven ze binnen de overheid; gaan binnen de inkomensoverdrachten de middelen vooral naar instellingen zonder winstoogmerk of ook naar niet ﬁ nanciële instellingen; hoeveel inkomensover-
drachten gaan er naar de lokale Vlaamse overheid en hoeveel naar overheidsinstellingen buiten de Vlaamse overheid.
De economische classi ﬁ catie van de overheid hergroepeert de verrichtingen volgens 
begrippen zoals: lopende uitgaven voor goederen en diensten, renten, inkomensover-drachten, kapitaaloverdrachten, investeringen, kredietverleningen, deelnemingen en overheidsschuld. Zij maakt het eenvoudig de begrotingssaldi af te leiden (netto te ﬁ -
nancieren saldo en vorderingensaldo). De functionele classi ﬁ catie hergroepeert de ver-
richtingen volgens de overheidsfuncties: algemeen overheidsbestuur, defensie, openbare orde en veiligheid, economische zaken, milieubescherming, huisvesting en gemeen-schapsvoorzieningen, gezondheidszorg, recreatie, cultuur en godsdienst, onderwijs en sociale bescherming.
De AGB
154 moet de statistieken over de overheids ﬁ nanciën beheren, de uniforme opmaak er-
van bewaken en toezien op de toepassing van eenvormige criteria bij de economische en func-tionele classi ﬁ catie van overheidstransacties. De AGB verzamelt op haar beurt informatie bij 
het departement Financiën en Begroting van de Vlaamse overheid volgens het tijdschema en de vaste rapporteringsstructuur. De AGB hanteert dezelfde functionele classi ﬁ catie als Eu-
ropa, maar gebruikt een eigen codering voor de economische classi ﬁ catie, die het INR moet 
153 Centrale overheid = federale overheid, gemeenschappen, gewesten en gemeenschapscommissies.
154 Opgericht in 1991 middels een samenwerkingsakkoord tussen de federale overheid, de Gemeenschappen, de Ge-
meenschappelijke Gemeenschapscommissie en de Gewesten. De AGB bestaat uit een werkgroep met een evenwichti-ge vertegenwoordiging van de betrokken entiteiten. Zij rapporteert aan de Interministeriële Conferentie van Financiën en Begroting. Een groep deskundigen staat de werkgroep bij. Daarbij horen ook vertegenwoordigers van het INR en het federale Planbureau. ͭͭͮ
transformeren naar ESR-rapportering. De AGB maakt een niet-geconsolideerde rapportering 
op het niveau van elke centrale overheid. Het INR vult aan met de gegevens van de lokale be-sturen
155 en consolideert tot op het gewenste niveau.
Het INR kan de rapportering niet opleggen aan de diverse overheden. Het werkt daarom 
vooral informeel met ze samen. Vooral met het departement Financiën en Begroting is er een intense samenwerking omwille van de strikte deadlines. Om toch op een meer formele manier een discussie te kunnen aangaan over lopende problemen en projecten, heeft het INR een protocol afgesloten op grond waarvan het kan communiceren met single points of contact  
in de overheden.
De AGB heeft de verwachte wijzigingen ingevolge de ESR2010-verordening in juni 2013 in een 
eerste infosessie gepresenteerd, maar stuurde pas op 24 juni 2014 met het oog op de opmaak van de begroting 2015 een nota naar de Vlaamse overheid over van de belangrijkste verwachte wijzigingen in de economische classi ﬁ catie. Inmiddels heeft de AGB een aangepaste versie ter 
beschikking gesteld, waarop het departement Financiën en Begroting nieuwe instructies kan steunen.
De economische classi ﬁ catie levert niet alle informatie op die ESR2010 vereist. Zij informeert 
over inkomsten, uitgaven, ﬁ nanciering en tekorten of overschotten, maar niet over overige 
economische stromen en balansen. Het INR startte de stapsgewijze opvraging van deze infor-matie in speci ﬁ eke, additionele rapportering (zie onderstaande tabel). Het kon aldus al grote 
delen van het balanspassief samenstellen. In 2015 zal het vooral aandacht besteden de detail-lering van de activacomponenten. Het verschil in concept tussen ESR en de gehanteerde nor-men in de boekhouding bemoeilijkt de ontwikkeling van deze balansrapportering. ESR2010 vereist waardering van de balansposten tegen marktwaarde; de bedrijfseconomische boek-houding geeft vaak de historische waarde weer. Het INR vraagt deze rapportering niet altijd op langs de AGB, maar rechtstreeks bij de betrokken overheden. ESR95 bevatte immers al tal van deze rapporteringsverplichtingen
156.
Opgelegde rapportering Deadline
Standaard- en niet standaard overheidsgaranties mrt / aug
Publiek-private samenwerkingsprojecten / concessies / ESCO 15 feb / 15 augFinanciële portefeuille van publieke entiteiten/mandaten 1 oktFinanciële gegevens van publieke entiteiten 1 oktComponenten activa en passiva 45d na trimester 15 feb / 30 jun
Verkopen van vaste activa 15 feb / 15 apr
Gedelegeerde opdrachten en alternatieve ﬁ nanciering 15 feb / 15 apr
Informatie over speci ﬁ eke instellingen, transacties en economische classi ﬁ catie Ad hoc
155 Zie punt 3.5 in dit rekeningenboek.
156 ESR2010 vraagt bijkomend  een kwartaalrapportering over de niet- ﬁ nanciële rekeningen per sector, de ﬁ nanciële re-
keningen van de overheid en de overheidsschuld (Maastrichtschuld), alsook een jaarrapport over de balansen voor niet-ﬁ nanciële activa en een driejaarlijks rapport over de verworven pensioenrechten in de sociale zekerheid. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͭͯ
Het Rekenhof kon niet nagaan of de rapporten die de AGB en het INR opvroegen, alle ESR2010-
rapporteringsverplichtingen dekken. Immers, een conversietabel tussen de rapporterings-structuur die België hanteert, en de structuur die Europa gebruikt, ontbreekt. Bovendien is het niet duidelijk welke van de opgevraagde rapporten kaderen in de ESR-verordening en wel-ke beantwoorden aan andere verordeningen, zoals de verordeningen in het kader van buiten-sporige tekorten
157. Deze verordeningen, die de ESR-terminologie gebruiken, verplichten de 
lidstaten tweemaal per jaar (1 april en 1 oktober) Eurostat in kennis te stellen van de voorziene en feitelijke tekorten van de overheid en zijn subsectoren en van de omvang van de voorziene en feitelijke overheidsschuld. Ze moeten ook rapporteren over de uitgaven voor overheidsin-vesteringen, (geconsolideerde) rente-uitgaven en het bruto binnenlands product
158. 
De ESR2010-verordening bevat een de ﬁ nitie van de sector overheid waarvan een eenduidige 
interpretatie niet evident is159. Daarom heeft ESR2010 speci ﬁ eke criteria vastgelegd waarmee 
lidstaten kunnen bepalen of een instelling tot de overheid behoort of niet. De NBB heeft met de medewerking van de AGB-deskundigengroep een lijst opgesteld met de eenheden van de publieke sector. Daarmee wilde zij de kwaliteit van de aangeleverde rapportering verhogen, zodat zij het vorderingensaldo dat de AGB rapporteert, minder moet corrigeren. De bank bedoelde aanvankelijk deze lijst puur informatief, maar kwam tot het besef dat alleen een volledige en limitatieve lijst een divergerende interpretatie van de regels kan vermijden. Het INR gebruikt de lijst met publieke eenheden dan ook als leidraad voor de opmaak van de over-heidsstatistieken die ESR2010 oplegt. Op 30 september 2014 heeft de NBB een eerste versie van deze lijst met toepassing van de nieuwe ESR2010-regels gepubliceerd. Zij toonde dan ook een aanzienlijke uitbreiding van de overheidssector. De meest recente lijst dateert van 17 april 2015. Zij steunt voor het eerst op een ﬂ exibeler formaat, dat ondernemingen concretiseert met 
het ondernemingsnummer. Dat maakt het weliswaar mogelijk de lijst met publieke eenheden digitaal naast het eigen leveranciersbestand te plaatsen en zo overheidsinstellingen automa-tisch te detecteren, maar is nog niet ver ﬁ jnd genoeg om tot een volledig gedetailleerde econo-
mische classi ﬁ catie te kunnen komen
3 Organisatie en omkadering door de Vlaamse overheidVlaanderen verankerde gedeeltelijk de verplichtingen tot naleving van ESR voor de Vlaamse 
ministeries en de te consolideren rechtspersonen in het rekendecreet. Het decreet heeft het 
157 Verordening (EG) 479/2009 en verordening (EU) 679/2010.
158 De verordeningen bevatten ook speci ﬁ eke bepalingen over aan te leveren data en de controlemethodologie die de 
kwaliteit van de gegevens moet waarborgen. Ze creëren het recht onderliggende boekhoudkundige en budgettaire informatie op te vragen bij de deelstaatoverheden.
159 Volgens verordening (EU) 549/2013 bestaat de sector overheid uit alle institutionele eenheden die tot de overige niet-
marktproducenten behoren en waarvan de output, die voornamelijk ge ﬁ nancierd wordt uit verplichte betalingen van 
eenheden die tot andere sectoren behoren, voor individueel of collectief verbruik is bestemd en/of alle institutionele eenheden die zich in hoofdzaak bezighouden met de herverdeling van het nationale inkomen in vermogen. ͭͭͰ
in dit verband over de ESR-consolidatiekring en de ESR-geconsolideerde rekening160. Het ver-
wijst voor de a Ɵ akening van de consolidatieperimeter naar de vroegere ESR95-verordening, 
en dus impliciet ook naar de nieuwe ESR2010-verordening. Het rekendecreet gelast de opmaak tegen 15 april na het begrotingsjaar van een geconsolideerde rekening volgens ESR95 voor alle Vlaamse rechtspersonen die onder de sectorcode 13.12 vallen. Uiterlijk tegen 15 septem-ber moet de Vlaamse Regering het Vlaams Parlement het ontwerpdecreet voorleggen van de algemene rekening van de ministeries en van de uitvoering van de begroting van de Vlaamse rechtspersonen zonder raad van bestuur. Zij moet de ESR-geconsolideerde rekening ter ken-nisgeving aan dat ontwerp toevoegen. De Vlaamse overheid steunt deze ESR-geconsolideerde rekening op de economische hergroepering die ze bij de AGB indient.
Voor de semestriële en jaarrapportering aan de AGB en het INR heeft het departement Fi-
nanciën en Begroting een rapporteringssjabloon opgemaakt. Het bevraagt verder bij Vlaamse overheidsentiteiten ad hoc om andere gegevens te verzamelen op verzoek van het INR. Het departement bezorgt alle betrokkenen instructies per e-mail en via zijn website Handleiding over de boekhoudregels. Deze instructies zijn beknopt en richten zich vooral op een correc-te invulling van het rapporteringssjabloon. Het wijst instellingen ook per e-mail of brief op de instructies, biedt ad hoc ondersteuning bij vragen en organiseert informatiesessies voor nieuwe instellingen. Ten slotte analyseert het elk jaar de jaarrapportering van een selectie van rechtspersonen (zie verder).
Het rapporteringssjabloon voor de jaarrekeningen van de Vlaamse ministeries, DAB’s en 
rechtspersonen bestaat uit een bedrijfseconomische rapportering, een budgettaire rapporte-ring, een rapportering over de aansluiting tussen beide en een toelichting. Voor de semestri-ele rapportering geldt hetzelfde sjabloon, maar de entiteiten moeten dan niet alle rapporten invullen. Drie onderdelen van de budgettaire rapportering in de jaarrekening kaderen in de rapportering die de AGB oplegt: de economische hergroepering van de ontvangsten en de uitgaven, de functionele hergroepering van de uitgaven en de kruistabel economische-func-tionele hergroepering van de uitgaven. Een vierde onderdeel dient als input voor de Vlaamse consolidatie volgens de economische classi ﬁ catie. Om de werklast te beperken bij de te con-
solideren rechtspersonen, heeft de Vlaamse Regering beslist een verkorte versie van het rap-porteringssjabloon op te leggen vanaf de rapportering over 2014. Dat verkorte sjabloon omvat de bovenvermelde ESR-relevante onderdelen van de budgettaire rapportering.
De Vlaamse overheid heeft niet alle rapporten die de AGB en, vooral, het INR opvraagt in het 
rapporteringssjabloon van de jaarrekening opgenomen. Ook de website van het departement vermeldt deze additionele rapportering niet. Door het niet opnemen van de bijkomende in-formatie in de jaarrekeningen ontsnapt die informatie dan ook aan de recurrente ﬁ nanciële 
controle van het Rekenhof.
160 Het rekendecreet en zijn twee uitvoeringsbesluiten kaderen in de algemene-bepalingenwet (ABW). Hoewel de 
ESR2010-verordening de lidstaten niet verplicht de interne statistieken volgens ESR2010 op te stellen, opteert de ABW ervoor het boekhoudplan en de aanrekenings- en waarderingsregels bij de ESR-verplichtingen te doen aansluiten waar mogelijk. De ABW voorzag ook in de oprichting van een Commissie voor de Openbare Comptabiliteit, die richtlijnen moest verstrekken. Die commissie is evenwel nog niet werkzaam. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͭͱ
De website is toegankelijk voor alle ﬁ nanciële medewerkers in de Vlaamse ministeries, DAB’s 
en rechtspersonen. Zij bevat de meest recente tekst van de economische classi ﬁ catie (maart 
2009)161 en legt een verband met de bedrijfseconomische rekeningen. De beschikbare infor-
matie is echter beperkt en de website geeft alleen een overzicht per bedrijfseconomische reke-ning van potentiële ESR-codes van de economische classi ﬁ catie en een overzicht per ESR-code 
van potentiële bedrijfseconomische rekeningen. Zij legt niet uit hoe de ESR-codering in de praktijk werkt. Als een bedrijfseconomische rekening meer potentiële ESR-codes heeft, is het nodig dat op een compacte en duidelijke manier de essentie van de codering wordt uitgelegd, hetgeen thans niet altijd het geval is. Bovendien bemoeilijkt het gebrek aan een versiebeheer de opvolging van de meest actuele informatie door de departementen en rechtspersonen. Het departement Financiën en Begroting werkt de website evenmin altijd systematisch bij: de laatste wijziging dateert van 24 december 2013. De website bevat evenmin systematische informatie over de informele contacten en adviezen waarmee het departement de instellingen ondersteunt. Doordat ze aldus antwoorden op vragen niet met andere instellingen deelt, blijft het leereﬀ ect beperkt. Het departement Financiën en Begroting verspreidt evenmin op struc-
turele wijze inzichten die voortvloeien uit informele adviesvragen aan het INR over de econo-mische classi ﬁ catie van een verrichting. De website bevat wel de lijst met publieke eenheden. 
Begin juli 2015 was dat echter nog altijd de lijst van 30 september 2014. De nieuwe lijst werd nog niet gepubliceerd, noch gecommuniceerd naar de betrokkenen in de Vlaamse overheid.
Het departement Financiën en Begroting analyseert de ingediende jaarrekeningen van een 
selectie van instellingen. De website Repertorium Rechtspersonen
162 toont dat het departe-
ment aldus 36 van de 108 rekeningen over 2013 analyseerde. Het bezorgde de 36 betrokken rechtspersonen feedback, zij het vaak te laat om nog bruikbaar te zijn voor de opmaak van de begroting 2015. De analysenota’s en de brieven met feedback staan op de website repertorium rechtspersonen.
4 Toepassing van de ESR2010-aanrekenregels Om tot een ESR2010-conform begrotingssaldo te komen moet het INR correcties uitvoeren op 
het vorderingensaldo. Zo moet het, onder meer, instellingen die beantwoorden aan de de ﬁ ni-
tie van de overheidssector toevoegen of instellingen die dat niet doen uitsluiten, verrichtingen herkwali ﬁ ceren en verschillen in boekingsmoment uitvlakken. De AGB neemt deze INR-cor-
recties op in haar jaarverslag. De onderstaande tabel illustreert de gerapporteerde de ﬁ nitieve 
INR-correcties aangaande de Vlaamse Gemeenschap voor 2013.
161 Op 7 juli 2015 heeft de Algemene Gegevensbank een bijgewerkte versie van de economische classi ﬁ catie ter beschik-
king gesteld. De Vlaamse overheid zou die in het najaar van 2015 verwerken in de website Handleiding van de boek-houdregels.
162 Het departement Financiën en Begroting heeft voor de rechtspersonen in de Vlaamse consolidatieperimeter een web-
site opgezet met relevante informatie over de instellingen (contactgegevens, regelgeving, ﬁ nanciële informatie en 
controleverslagen). ͭͭͲ
Economische hergroepering
Ontvangsten 28.823,4
Uitgaven 26.959,3
Netto te ﬁ nancieren saldo 1.864,1
Kredieta ﬂ ossingen en deelnemingen ontvangsten -1.784,9
Kredieta ﬂ ossingen en deelnemingen uitgaven 52,3
Saldo conform economische hergroepering volgens Vlaamse overheid 131,6
Nationale rekeningen
Correcties -498,7
Verschillen in perimeter 183,2
 Herclassi ﬁ caties (maart 2014 en september 2014) 143,5
 Universiteiten en hogescholen 27,7
 PMV  8,2
 Andere (onder meer PMV Re Vinci, Lak Invest, FWO) 3,8Niet als zodanig geklasseerde ﬁ nanciële verrichtingen (onder meer Amoras) 3,2
Verschillen in boekingsmoment -792,9
 Mobilofonie 43,2
 Belastingen op basis van vastgestelde rechten
163 5,1
 Tijdstip aanrekeningsbijdragen VIPA -763,9 Overheidsactiva in kader van pps -69,1
 Gewestelijke belastingen (verschuiving met 1 maand) 105,4 Gebruik meer recente gegevens -96,1
 Subsidies exploitanten openbaar waternetwerk -45,9 Aanrekening investeringen 28,4
Andere verschillen 107,8
UP 36 Invest 9,7
Verkeerde registratie vastgestelde rechten 36,1Responsabiliseringsbijdrage pensioenen 62,0
Vorderingensaldo van de nationale rekeningen ESR2010 volgens INR -367,1
Bron: Jaarverslag 2013 Algemene gegevensbank, september 2014, p. 77
De Vlaamse overheid laat de meeste noodzakelijke correcties over aan het INR, hoewel de 
wetgeving en de boekhoudnormen doorgaans toelaten die rechtstreeks in de interne boek-houding en jaarrekeningen te verwerken. Het Rekenhof heeft de boekhouding en jaarreke-ningen van de Vlaamse overheid voor een aantal belangrijke aspecten voor de opmaak van een nauwkeurige ESR-geconsolideerde rekening nader onderzocht.
163 ESR2010 voorziet in tijdelijke afwijkingen, maar België heeft hier geen gebruik van gemaakt. Met de diverse overheden 
zijn wel afwijkingen afgesproken, waardoor het INR correcties dient uit te voeren op de aangeleverde data voor onder andere ﬁ scale ontvangsten en alternatieve ﬁ nancieringen. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͭͳ
4.1 Toepassing van de gewijzigde consolidatieperimeter
Het rekendecreet verwijst voor de opmaak van een geconsolideerde rekening expliciet naar 
de ESR-verordening. Dat betekent dat het decreet de ESR-sectorclassi ﬁ catieregels oplegt. In 
België maakt de NBB met die regels de lijst met publieke eenheden op. Voor een verplicht ge-bruik van deze lijst van publieke eenheden ontbreekt echter een wettelijk kader. De Vlaamse overheid past dan ook een eigen consolidatieperimeter toe. Zij somt in het begrotingsdecreet de instellingen op die het rekendecreet volgens haar voor consolidatie bedoelt. Het INR moet bijgevolg correcties uitvoeren op de geconsolideerde rekening van de Vlaamse overheid om de Belgische overheidsstatistieken in overeenstemming met de ESR-regels te brengen. Zo cor-rigeert het INR voor de universiteiten en hogescholen, die de Vlaamse overheid niet in de consolidatieperimeter heeft opgenomen
164.
De Vlaamse deelstaatoverheid neemt niet tijdig alle entiteiten in de ESR-geconsolideerde re-
kening op, waardoor soms alleen de subsidiestroom naar die rechtspersonen in de ESR-con-solidatie terechtkomt. Talrijke foutieve aanrekeningen brengen overigens met zich dat niet alle interne subsidiestromen tussen ministeries, DAB’s en rechtspersonen uit de ESR-gecon-solideerde rapportering zijn geëlimineerd. Het jaarverslag 2013 van de AGB vermeldde voor 2013 183,2 miljoen euro correcties. Het is wel niet duidelijk voor welke concrete instellingen het correcties uitvoerde. Het AGB-verslag vermeldt sommige correcties per instelling, andere groepeert het per datum waarop de NBB een nieuwe versie van de lijst met publieke eenheden publiceerde. Het INR kan dan ook alleen in overleg proberen de perimeter gelijk te schakelen.
4.2 Toepassing van de ESR-codes voor de economische classi ﬁ catie
Het Rekenhof heeft voor de uitvoeringscijfers van begrotingsjaar 2014 nazicht gedaan naar 
het correct toepassen van de economische classi ﬁ catie door de Vlaamse ministeries, DAB’s 
en rechtspersonen voor de inkomens- en kapitaaloverdrachten. Het Rekenhof heeft binnen de boekhouding van de Vlaamse ministeries, DAB’s en rechtspersonen nagekeken of er geen uitgaven worden gerapporteerd buiten de overheidssector terwijl deze uitgaven bij de over-heidssector dienen opgenomen te worden en of er geen uitgaven binnen de overheidssector zijn opgenomen die er geen zijn. Daarnaast is ook gekeken of alle classi ﬁ caties binnen de 
overheidssector correct zijn opgenomen. Immers in deze rubriek worden ook de stromen met sociale zekerheidsinstellingen, lokale overheden, het gesubsidieerd autonoom onderwijs en andere institutionele overheden opgenomen. Het juist classi ﬁ ceren is belangrijk om het con-
solidatieproces op een e ﬃ  ciënte en correcte manier te kunnen uitvoeren. Er is in hoofdzaak 
gekeken naar het correct toepassen van het type tegenpartij en in beperkte mate het type ontvangst/uitgave.
164 Vanaf 2017 zou de Vlaamse overheid de universiteiten en hogescholen in de consolidatie verwerken. ͭͭʹ
De Vlaamse ministeries, DAB’s en rechtspersonen hebben soms problemen met de correcte 
toewijzing van de juiste codes uit de economische classi ﬁ catie. Deze problemen zijn niet al-
leen een gevolg van de ESR2010-regelwijzigingen, maar ook van foutief toegepaste ongewij-zigde regels. Het Rekenhof kan de totale impact op het vorderingensaldo van deze incorrecte classi ﬁ caties niet berekenen. Het is onmogelijk deze impact te berekenen door het ontbreken 
van gedetailleerde informatie omtrent alle correcties die worden uitgevoerd op deze basis-informatie door het departement ﬁ nanciën en begroting, door de Algemene gegevensbank 
en door het INR. A Ƣ ankelijk van het al dan niet verwerken van sommige rechtspersonen in 
de ESR-geconsolideerde rekening en de wijze van ﬁ nanciering van die rechtspersonen kan 
de impact van de verkeerde codering op het ESR-vorderingensaldo soms ook heel beperkt zijn. Het Rekenhof heeft in zijn verslag over de algemene rekening 2014 aan de hand van een aantal belangrijke voorlopige correcties het ESR-vorderingensaldo voor de Vlaamse overheid weergegeven
165.
Voorbeeld van indeling: inkomensoverdrachten binnen de overheidssectorDe opgelegde opdeling bemoeilijkt het a ﬂ eiden van de ESR-code. Het volstaat niet alleen 
naar de bedrijfseconomische rekening te kijken, want die geeft meestal enkel een indica-tie van het type uitgave, niet van het type tegenpartij. Dat vergt bijkomende informatie, zoals de leverancier. Een bijkomende moeilijkheid bestaat erin dat, a Ƣ ankelijk van het 
type tegenpartij, soms een andere opdeling van het type uitg ave wordt g emaakt. Louter 
op grond van de bedrijfseconomische rekening is het dus niet altijd mogelijk het type uitgave te det ermineren. Een en ander bemoeilijkt ook een automatische a ﬂ eiding uit de 
beschikbare data in de bedrijfseconomische boekhouding.
Voor de hoofdgroep  inkomensoverdrachten binnen de overheidssector maakt de codes-
tructuur eerst een onderscheid in vijf types tegenpartij. De types sociale zekerheidsin-
stellingen en instellingen van het gesubsidieerd onderwijs deelt hij verder op per type 
uitgave. De types Vlaamse deelstaat, lokale overheden  en andere institutionele overheden 
worden eerst nog verder opgedeeld per subtype tegenpartij. Bepaalde subtypes tegen-partij worden nog verder opgedeeld per type uitgave, andere subtypes niet.
165 Vlaams Parlement, 36-A (2014-2015) – Nr. 1 van 22 juli 2015 REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͭ͵
Hoofdgroep Typeuitgave Typetegenpartij Typeuitgave Typetegenpartij
OverheidssectorLonenonderwijze nd 
personeelAlgemene bijdragen
Specifieke bijdragen
Overigewerkings Ǧ
kostenonderwijsRustpensioenen onǦ
derwijzend personee lRentelasten
Specifieke bijdragenAlgemene bijdragen
Rentelasten 
onderwijsLonenonderwijzend 
personeel
Dotaties
Toegewezen 
belastingen/heffingen
OverigeAndereinstitutionele 
overhedenLokaleoverheden
Gesubsidieerd 
autonoom onderwijsSocialezekerheids Ǧ
instellingenVlaamsedeelstaat
Ouderdom/overlijden
/nabestaanden
Invaliditeit en
handicap
Arbeidsongevallen en
beroepsziekten
Globalerijkstoelage 
aandesoc.zekerheidZiekte
Werkloosheid
Gezinslasten
Beroepsopleiding 
voorvolwassenen
Overige
OverigeVzw’svandelokale
overhedenAndereVzw’svande
overheidOnderwijsinstellingen 
institut.overheidDiensten met
afzonderlijk beheerBinnenministerie
AOI
FederaleoverheidGemeenschaps Ǧ
commissiesRustpensioenen onǦ
derwijzend personeel
kostenonderwijs
GewestenGemeenschappenGemeentenProvincies ͭͮͬ
Het Rekenhof heeft wel uit een steekproef in de boekhouding 2014 van de Vlaamse ministe-
ries, DAB’s en rechtspersonen geconcludeerd dat het om een signi ﬁ cante impact ging op de 
onderliggende rubrieken. De onderstaande tabel toont de globale impact op de hoofdrubrie-ken 3 en 4 (inkomensoverdrachten) en 5 en 6 (kapitaaloverdrachten) als alle foute classi ﬁ ca-
ties worden samengenomen.
Niet aangepaste inkomens- en kapitaaloverdrachten
3 – naar andere sectoren - 333,6
4 – naar overheidssector +333,6 41 – Deelstaat Vlaams + 878,6 42 – Sociale zekerheidsfondsen +207,2 43 – Lokale overheden -96,4 44 – Gesubsidieerde autonoom onderwijs -572,6 45 – andere institutionele overheden -83,25 – naar andere sectoren -348,96 – naar overheidssector +348,9 61 – Deelstaat Vlaams +376,6 63 – Lokale overheden -29,2 64 – Gesubsidieerde autonoom onderwijs +1,5
De onderstaande tabel toont de belangrijkste tegenpartijen die verkeerdelijk buiten de deel-
staat Vlaams werden gecatalogeerd.
Ten onrechte bij andere sectoren geplaatst Rubrieken Rubrieken
 3 en 4 5 en 6
Vlaams Woningfonds 54,7 
Vlaams instituut voor Biotechnologie 45,6 iMinds 30,0 
Vlaams audiovisueel fonds 18,7 Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen 16,6 338,9Participatiefonds Vlaanderen  20,9Luchthavens Oostende en Antwerpen  3,4
Ten onrechte bij andere overheid dan de Vlaamse geplaatst  
Katholieke universiteit te Leuven 359,7 Vrije Universiteit Brussel 101,4 Het Vlaams Parlement 91,5 Odisee 20,8 
Karel de Grote – Hogeschool 13,1 
De regels toepassen die de AGB in de economische classi ﬁ catie heeft uitgewerkt, is niet een-
voudig. De meeste codes betre ﬀ en een combinatie van type ontvangst of uitg ave met type 
tegenpartij. Zij vloeien dus niet eenvormig voort uit de bedrijfseconomische rekeningen, maar vereisen ook informatie over de tegenpartij van de verrichting. Bovendien is het classi ﬁ catie 
systeem niet altijd consistent en bijgevolg moeilijk automatiseerbaar. Tal van instellingen ge-bruiken dan ook verkeerde codes. De meeste koppelen elke bedrijfseconomische rekening vast aan één ESR-code. Enkele instellingen splitsen alleen de grote bedragen in bedrijfseco- REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͮͭ
nomische rekeningen verder op per type tegenpartij166. Veel instellingen bese ﬀ en niet dat het 
type tegenpartij in de codering een rol speelt. Entiteiten zoals de ministeries en DAB’s, die elke boeking in de bedrijfseconomische boekhouding een ESR-code moeten meegeven, cata-logeren de tegenpartijen niet altijd consistent en eenvormig. Een beperkt aantal instellingen heeft een degelijk automatisch coderingsmechanisme opgezet. Een aantal instellingen heeft de rapportering over de economische hergroepering van de ontvangsten en uitgaven geauto-matiseerd in hun boekhoudpakket. De meeste echter stellen deze rapportering eenmaal per jaar manueel op voor hun jaarrapportering. Door de complexiteit bestaat een groot risico dat verschillende boekhoudkundige medewerkers de regels anders interpreteren zeker bij wijzi-gingen van de lijst met publieke eenheden die retroactief moeten worden toegepast en boven-dien afwijken van de perimeter die de Vlaamse overheid hanteert.
4.3 Toepassing van het registratiemoment De Vlaamse overheid rekent niet alle ontvangsten en uitgaven correct toe aan het jaar waarop 
ze betrekking hebben. De ESR2010-verordening bepaalt per type ontvangst en uitg ave het 
tijdstip van aanrekening. Voor een aantal verrichtingen corrigeren het departement Finan-ciën en Begroting en het INR het vorderingensaldo voor de gevallen waarin de bedrijfsboek-houding het registratiemoment anders interpreteerde dan voorgeschreven door ESR2010. Het INR voerde de belangrijkste correcties 2013 uit op, onder meer, de aanrekenbijdragen van het VIPA, de overheidsactiva in het kader van pps, de gewestelijke belastingen, subsidies aan ex-ploitanten van het openbaar waternetwerk en mobilofonie. Het totaal van de correcties be-droeg 792,9 miljoen euro. 
De website van het departement vermeldt de aanrekenregels voor alle ministeries, DAB’s en 
rechtspersonen in de Vlaamse consolidatieperimeter, zij het alleen in algemene zin en zelden geconcretiseerd. De website legt onvoldoende nuances in de regels, die dan ook onvoldoende de verschillende registratiemomenten toelichten waarin ESR2010 voorziet.
Het verslag van het Rekenhof over de algemene rekeningen 2014 gaat in op de toepassing 
van het aanrekentijdstip door de ministeries, DAB’s en rechtspersonen. Het Rekenhof heeft daarin een signi ﬁ cante impact op het vorderingensaldo aangetoond van de verkeerde aanre-
kening van belastingen, dotaties, subsidiestromen en inkomende facturen. Tal van instellin-gen hanteerden in 2014 nog altijd het betalingstijdstip als registratiemoment. Partijen bij een inkomens- en kapitaaloverdracht interpreteren de regels voor het registratiemoment soms ook anders, wat consolidatieproblemen creëert. Het Rekenhof kon de totale impact van de verschuiving door incorrecte interpretaties niet kwanti ﬁ ceren, maar illustreerde in zijn ver-
slag over de algemene rekeningen 2014 van de Vlaamse Gemeenschap met enkele voorbeelden uit diverse beleidsdomeinen dat de totale impact signi ﬁ cant was.
166 Er zijn ook instellingen die een vaste link leggen, maar bij de opmaak van de rapportering voor de grote bedragen ana-
lyseren of ze niet verder moeten opsplitsen. Dat leidt soms tot manuele correcties in hun boekhoudpakket of alleen in hun rapportering. ͭͮͮ
Verschillen in aanrekeningsmoment  
Gedeelde en samengevoegde belastingen en dotatie 
kijk- en luistergeld - 69,0
Dotatie Gemeentefonds +76,0
Werkingsuitkering universiteiten + 70,8Agentschap voor onderwijsdiensten Niet te berekenLoonsubsidie beschutte werkplaatsen + 13,5Dotatie Herculesstichting + 2,2Aanrekening facturen prestaties 2014 bij MOW + 67,7Aanrekening facturen prestaties 2013 en vroeger bij MOW -127,0Enveloppe ﬁ nanciering Fonds Jongerenwelzijn +31,3
Subsidie Kind en Gezin +21,7
Rente- en kapitaalsubsidies VLIF +11,4
Bron: Verslag over de Algemene rekeningen 2014 van de Vlaamse Gemeenschap – Rekenhof 
4.4 Toepassing van de pps-regels
Het Rekenhof heeft de toepassing van de regels voor publiek-private samenwerkingsverban-
den onderzocht in zijn audit Budgettaire impact van alternatieve ﬁ nancieringsprojecten . Voor 
de meeste pps-projecten neemt de Vlaamse overheid de jaarlijks te betalen vergoedingen tij-dens de contractuele gebruiksperiode op in zijn boekhouding en ESR-rapportering, hoewel Eurostat en het INR op basis van een toetsing van de contractvoorwaarden aan de ESR-veror-dening voor heel wat projecten een aanrekening van de investeringskost tijdens de bouwpe-riode in de ESR-rapportering van de Vlaamse overheid vragen. Het heeft zijn verslag daarover elders in het rekeningenboek opgenomen.
5 Financiële verantwoording aan het Vlaams ParlementDe ministeries, DAB’s en rechtspersonen die het rekendecreet expliciet als te consolideren 
vermeldt, moeten een jaarrekening voorleggen, bestaande uit een balans en een resultatenre-kening op basis van kosten en opbrengsten, alsook een uitvoeringsrekening van de begroting in dezelfde vorm als de begroting. Ze moeten ook rapporteren over de aansluiting tussen jaar-rekening en uitvoeringsrekening en een toelichting verscha ﬀ en bij al deze rekeningen. Uiter-
lijk op 30 juni moet de Vlaamse Regering deze rapportering aan het Vlaamse Parlement be-zorgen, samen met de opmerkingen van het Rekenhof en de antwoorden op die opmerkingen. 
Uiterlijk tegen 15 april na het boekjaar moet de Vlaamse Regering volgens het rekendecreet 
een ESR-geconsolideerde rekening opstellen voor alle rechtspersonen onder de sectorale code 13.12 – Vlaamse overheid. De Vlaamse Regering interpreteert deze geconsolideerde rap-portering als het rapport over de economische hergroepering van de ontvangsten, uitgaven en ﬁ nanciering die de AGB opvraagt. Ze beschikt over de nodige informatie over de begrotings-
uitvoering die het heeft verzameld met het uitgebreide en verkorte rapporteringssjabloon voor de jaarrekeningen. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͮͯ
Uiterlijk op 15 september na het begrotingsjaar moet de Vlaamse Regering het Vlaams Par-
lement een ontwerpdecreet voorleggen over de algemene rekening van de ministeries en van de begrotingsuitvoering van de Vlaamse rechtspersonen zonder raad van bestuur. Zij moet de ESR-geconsolideerde rekening ter kennisgeving aan dat ontwerp toevoegen. De ontwerpde-creten over de algemene rekeningen 2012 en 2013 waren laattijdig (respectievelijk op 9 decem-ber 2013 en 4 november 2014). Zij bevatten telkens een ESR-geconsolideerde rekening, maar de toelichting bij de begrotingsuitvoering beperkte zich tot een beschrijving van de krediet-soorten voor het geheel van de Vlaamse overheid. In zijn verslagen over deze algemene reke-ningen merkte het Rekenhof dan ook op dat inhoudelijke duiding bij de begrotingsuitvoering per programma en een duiding over de realisatie van de begrotingsdoelstellingen ontbraken.
De ESR-geconsolideerde rekening die de Vlaamse Regering het Vlaamse Parlement bezorgt, 
is niet de uiteindelijke rapportering die het INR bij Eurostat indient. De Vlaamse overheid rapporteert met name de cijfers die ze indient bij de AGB. Bovendien krijgt het Vlaamse Par-lement geen afschrift van alle andere rapporteringen die de AGB en het INR opvragen en die het INR bij Eurostat indient na eventuele correcties. Er is dus geen openheid over de gegevens die worden gebruikt om aan Europa te rapporteren
167.
De ESR-geconsolideerde rekening die de Vlaamse Regering ter informatie aan het Vlaams 
Parlement overlegt, bevat nagenoeg geen toelichtingen, ook niet over het verband tussen het saldo volgens de begrotingsuitvoering en het ESR-vorderingensaldo. Zij verduidelijkt evenmin de rechtspersonen die de Vlaamse overheid bij de opmaak van de geconsolideerde rekening heeft betrokken (consolidatieperimeter). De consolidatie van de ESR-uitvoeringsrekeningen van de Vlaamse Gemeenschap, de DAB’s en een aantal rechtspersonen volgt de economische hergroepering, met eliminatie van de interne stromen, saldi en reservefondsen. Echter, de Vlaamse overheid neemt er niet alle rechtspersonen van de Vlaamse deelstaatoverheid in op en vermeldt INR-correcties niet. Het Vlaams Parlement ontvangt dus niet dezelfde informatie als Eurostat, noch duiding over de verschillen tussen beide.
De ESR-geconsolideerde rekening die de Vlaamse Regering het Vlaams Parlement overlegt, 
sluit evenmin aan met de rapportering over de onderliggende entiteiten. Het departement Financiën en Begroting brengt immers correcties aan die het niet terugkoppelt naar de on-derliggende rekeningen en die het evenmin transparant toelicht in de rapportering aan het Vlaams Parlement
168.
In het jaarlijkse verslag over het kas-, schuld- en waarborgbeheer169 rapporteert de Vlaamse 
Regering over de geconsolideerde schuldgraad van de Vlaamse overheid170. Dat rapport ver-
meldt de schuldcijfers en voegt de e ﬀ ecten toe van de INR-herkwali ﬁ caties, die de Vlaamse 
overheid niet in de boekhoudingen van haar entiteiten heeft verwerkt.
167 Europa presenteert de gegevens over de overheids ﬁ nanciën in zijn Government Finance Statistics . Die rapportering is 
gestructureerd volgens inkomens, uitgaven, tekorten en overschotten, ﬁ nanciering, overige economische stromen en 
balansen. Voor de lidstaat België worden de gegevens niet voor de deelstaten af-zonderlijk weergegeven.
168 Als antwoord op de opmerkingen van het Rekenhof over de algemene rekening 2014 heeft de Vlaamse overheid op 
basis van de beschikbare gegevens de overstap van begrotingssaldo naar vorderingensaldo weergegeven.
169 Vlaams Parlement, 32 (2014-2015) – Nr. 1, verslag van de Vlaamse Regering over het kas-, schuld- en waarborgbeheer 
2014.
170 Het rapport over de schuld 2014 werd tijdig gepubliceerd, in mei 2015. ͭͮͰ
Voor de beoordeling van de betrouwbaarheid van de ﬁ nanciële rapporteringen over de Vlaamse 
rechtspersonen werkt het Rekenhof samen met de bedrijfsrevisoren, aan wie het rekendecreet een certi ﬁ cerings- en beoordelingsopdracht van de jaarrekeningen, begrotingsuitvoering en 
ESR-uitvoeringsrekeningen heeft opgelegd. De algemene rekeningen van het ministerie van de Vlaamse Gemeenschap en de jaarrekeningen van rechtspersonen waarbij geen bedrijfs-revisor actief is, beoordeelt het Rekenhof zelf. Het beschikt daarbij niet altijd tijdig over alle nodige detailinformatie om de relatie tussen de jaarrekening, uitvoeringsrekening van de be-groting, het begrotingssaldo en het vorderingensaldo volgens de economische hergroepering nauwkeurig te reconstrueren en aan te sluiten met de cijfers van de nationale rekeningen.
6 Conclusies Hoewel het nieuwe ESR2010 sinds september 2014 van toepassing is, hebben noch de Algeme-
ne Gegevensbank, noch het departement Financiën en Begroting van de Vlaamse overheid de wijzigingen ervan al de ﬁ nitief en gedetailleerd in instructies verwerkt. De Vlaamse overheid 
heeft zich nog onvoldoende intern georganiseerd om tijdig alle vereisten en nieuwigheden van ESR2010 in zijn rapportering te verwerken. De handleiding over de boekhoudregels van het rekendecreet en de economische classi ﬁ catie van ESR95 bieden te weinig ondersteuning 
voor een correcte toewijzing van de ﬁ nanciële stromen in functie van de sectorindeling van de 
tegenpartijen en het departement Financiën en Begroting begeleidt de rechtspersonen weinig eﬃ  ciënt. De Vlaamse overheid laat de meeste noodzakelijke correcties dan ook over aan het 
INR, hoewel de wetgeving en de boekhoudnormen doorgaans toelaten die rechtstreeks in de interne boekhouding en jaarrekeningen te verwerken.
Hoewel het rekendecreet voorziet in een volledig ESR-geconsolideerde rapportering, han-
teert de Vlaamse overheid een eigen consolidatiekring die niet geheel overeenstemt met die voor de Europese rapportering. Bovendien neemt zij niet tijdig alle entiteiten van de Vlaamse deelstaatoverheid in de ESR-geconsolideerde rekening op, waardoor soms alleen de subsidie-stroom naar die rechtspersonen in de ESR-consolidatie terechtkomt. Talrijke foutieve aanre-keningen brengen overigens met zich dat niet alle interne subsidiestromen tussen ministe-ries, DAB’s en rechtspersonen uit de ESR-geconsolideerde rapportering zijn geëlimineerd. Het departement Financiën en Begroting corrigeert dat niet altijd in zijn rapportering aan de AGB. Fouten sluipen ook nog altijd in de toerekening van belangrijke verrichtingen aan het juiste begrotingsjaar, zo blijkt uit diverse controles van het Rekenhof.
Overeenkomstig het rekendecreet deelt de Vlaamse overheid de ESR-geconsolideerde rappor-
tering aan het Vlaams Parlement mee, zij het met enige vertraging. Die rapportering betreft echter de gegevens die de Vlaamse overheid aan de AGB bezorgt. Zij vloeit voort uit de boek-houding van de Vlaamse overheid en de jaarrekeningen van een aantal rechtspersonen waarin tal van noodzakelijke correcties ontbreken. Bovendien verstrekt de Vlaamse overheid geen toelichtingen bij de samenstelling van de cijfers of het verband tussen het begrotingsresultaat volgens de algemene rekening en het INR-gecorrigeerde ESR-vorderingensaldo. Het Vlaams Parlement is dus niet goed geïnformeerd over de gegevens die Europa over de Vlaamse over-heid ontvangt. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͮͱ
7 Aanbevelingen 
• De Vlaamse overheid moet er met gedetailleerde instructies en een gecoördineerde, inten-
sieve begeleiding (handleiding, website, adviezen) voor zorgen dat alle betrokken rechts-personen conform ESR2010 rapporteren. Zij moet aanpassingen ook sneller in instructies aan de betrokken entiteiten omzetten en de handleiding regelmatig actualiseren.
• Het departement Financiën en Begroting moet een betere, gedetailleerder controle op de 
interne stromen tussen de instellingen in de consolidatieperimeter van de Vlaamse over-heid organiseren en ervoor zorgen dat de betrokken instellingen fouten rechtzetten voor de indiening van de de ﬁ nitieve jaarrekeningen bij Europa.
• De Vlaamse overheid moet alle ESR2010-rapporten opnemen in de rapporteringen die zij 
aan het Rekenhof bezorgt, om een volkomen controle op de getrouwheid mogelijk te ma-ken.
• De Vlaamse overheid moet de noodzakelijke correcties aan de ESR2010-rapportering zelf 
ter hand nemen, terugkoppelen naar de onderliggende individuele rekeningen en transpa-rant rapporteren aan het Rekenhof en het Vlaams Parlement. Eventuele verschillen tussen de ESR-geconsolideerde rekening aan het Vlaams Parlement en de gecorrigeerde nationale rekeningen van het INR moet de Vlaamse overheid voldoende toelichten. ͭͮͲ
3.2 Kas- en schuldbeheer van de Vlaamse overheid
Het kas- en schuldbeheer van de Vlaamse overheid heeft een degelijke decretale basis, 
die echter nog niet volledig is uitgewerkt. Zo heeft de Vlaamse overheid de agentschap-pen nog niet verplicht tot een centraal schuldenbeheer. Ander knelpunten zijn de opera-tionalisering van het kas- en schuldbeheer, die onder meer nog een duidelijke sturing en een normenkader mist, en de rapportering. Het ministerieel rapport aan het Vlaams Par-lement bevat bijvoorbeeld onvoldoende geconsolideerde informatie of informatie over pps-investeringen. Het Rekenhof is van oordeel dat een eventuele verdere centralisering van het liquiditeitenbeheer van de instellingen per instelling moet worden onderzocht.
Het kas-, schuld- en waarborgbeheer
171 van de Vlaamse Gemeenschap is een taak van het be-
leidsdomein Financiën en Begroting, waarvoor de Vlaamse minister van Financiën en Begro-ting bevoegd is. Hij heeft die bevoegdheid gedeeltelijk gedelegeerd naar de leidend ambtenaar van het departement
172. Hij mag een operationeel comité samenstellen en de werking ervan 
regelen. Dat comité mag binnen de krijtlijnen die de minister bepaalt, autonoom beslissen over beleggingen, ontleningen en het gebruik van afgeleide ﬁ nanciële producten. De leidend 
ambtenaar (secretaris-generaal) van het departement heeft de uitvoering van de kas- en schuldbeheerbeslissingen verder gedelegeerd aan de leiding van de afdelingen Beleidsonder-steuning, Begroting en Financiële Operaties (front-o ﬃ  ce) en Financiële Diensten en Rappor-
tering (back-o ﬃ  ce). De minister of het operationeel comité neemt de beslissingen, die mede 
bepaald worden door de contractuele voorwaarden op de ﬁ nanciële rekening bij de kassier.
De Vlaamse overheid omvat behalve ministeries en diensten met afzonderlijk beheer (DAB’s) 
ook rechtspersonen. Zij voeren een eigen thesauriebeheer of een gecentraliseerd thesauriebe-heer met cash-pooling bij het Centraal Financieringsorgaan (CFO), eveneens beheerd door het departement Financiën en Begroting. De onderstaande tabel toont de ESR-ontvangsten en -uitgaven in deze drie groepen volgens begrotingsaanrekening 2014
173.
171 Het Rekenhof rapporteerde over het waarborgbeheer van de Vlaamse overheid in zijn rekeningenboek over 2011 
(Vlaams Parlement, 36 (2012-2013) Nr. 1, p. 67).
172 Ministerieel besluit van 30 juni 2006, artikel 2, 4°.
173 Deze tabel steunt op de gegevens gebruikt voor de bepaling van het ESR-vorderingensaldo en dus niet op de kas-
stromen. Hij bevat niet de gegevens van onder meer de VMSW en het VWF. De verrichtingen van deze instel lingen worden met een extra-comptabele correctie opgenomen in het vorderingensaldo. De verrichtingen op orde- en the-saurierekeningen zijn evenmin opgenomen, aangezien de algemene rekening die niet apart rapporteert. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͮͳ
 Ministeries Rechtspersonen Totaal
 en DAB’s in CFO buiten CFO
ESR gecorrigeerde ontvangsten 26.080,7 1.003,2 364,7 27.448,6
Dotaties binnen consolidatiekring 934,8 6.518,1 507,7 7.960,6Luchthavens Antwerpen en Oostende 13,8 0 0 13,8Correctie gewestbelasting 11,3 0 0 11,3Deelnemingen (ESR 8) 505,0 342,0 197,5 1.044,5Leningen (ESR 9) 0 0 56,5 56,5Totale ontvangsten 27.545,6 7.863,3 1.126,4 36.535,3ESR gecorrigeerde uitgaven 19.654,9 7.563,3 691,4 27.909,6Dotaties binnen consolidatiekring 7.787,1 10,3 115,2 7.912,6Luchthavens Antwerpen en Oostende 14,5 0 0 14,5Correctie Amoras 4,8 0 0 4,8Deelnemingen (ESR 8) 144,7 9,4 298,3 452,4Overheidsschuld (ESR 9) 1.252,8 21,0 98,3 1.372,1Totale uitgaven 28.858,8 7.604,0 1.203,2 37.666,0
Sinds 1 februari 2012 oefent ING de kassiersfunctie174 uit voor de Vlaamse ministeries en het 
CFO. Het lopende kassierscontract verleent de opdrachtnemer de exclusieve rechten op, on-der meer, de materiële verwerking van de ontvangsten en uitgaven en het ﬁ nancieel beheer 
van de Vlaamse ministeries en het CFO. Het ﬁ nancieel beheer houdt de terbeschikkingstel-
ling in van kasfaciliteiten van 2,25 miljard euro (Vlaamse Gemeenschap) en 750 miljoen euro (CFO), alsook de uitvoering van beleggingsopdrachten op een termijn van maximum zeven dagen. De gezamenlijke kredietlijn voor de Vlaamse Gemeenschap en het CFO nam met het lopende contract toe van 2 tot 3 miljard euro.
De rechtspersonen buiten het CFO hebben eigen afspraken met verschillende bankiers. Zo 
voorziet ING voor VMSW in een eigen systeem van cashpooling, waarbij de bank saldi en in-terestberekeningen van de diverse bankrekeningen hergroepeert op één rekening.
Het CFO vormt een cashpool van alle bankrekeningen van de aangesloten instellingen. Het 
doel is hoofdzakelijk intrestoptimalisatie, centraal (schuld)beheer en de mobilisering van eventuele reserves bij de agentschappen. Door de centralisering van kasoverschotten kan de Vlaamse overheid haar nood aan externe ﬁ nanciering beperken. Zo vermijdt zij dat de Vlaam-
se ministeries leningen moeten aangaan, terwijl andere agentschappen belangrijke sommen beleggen. De aangesloten agentschappen houden geen grote kasoverschotten aan en ontvan-gen hun dotaties pas op hun ﬁ nanciële rekening als de kaspositie van de gehele cashpool dat 
vereist. Dan transfereert de cashpool van de Vlaamse ministeries ﬁ nanciële middelen naar de 
CFO-cashpool. Boekhoudkundig schrijven de agentschappen een vordering in op de Vlaamse overheid vanaf de datum van de ondertekening van het ministeriële dotatiebesluit.
174 Het contract loopt van 1 februari 2012 tot en met 31 januari 2016. Voorheen waren de kassierscontracten voor de 
Vlaamse ministeries en het CFO respectievelijk gegund aan Dexia en KBC. ͭͮʹ
Naar aanleiding van de bespreking van een conceptnota voor nieuwe regelgeving over de cen-
tralisatie van ﬁ nanciële overschotten en ontleningen bij de Vlaamse overheid en instellingen, 
heeft het Rekenhof in de Commissie Financiën en Begroting op 16 april 2013175 voorgesteld 
deze problematiek te integreren in een gepland onderzoek over het thesauriebeheer. In dit onderzoek ging het na hoe het thesauriebeheer is georganiseerd en of dat op wetmatige en optimale wijze wordt gevoerd. Ook onderzocht het een mogelijke uitbreiding van de centrali-sering van het thesauriebeheer tot meer rechtspersonen in de consolidatiekring.
2 OmkaderingDecretale omkaderingHet kas-, schuld- en waarborgbeheerdecreet van 4 februari 2004 (KSW-decreet)
176 en het 
kaderdecreet bestuurlijk beleid van 18 juli 2003 verlenen het kas- en schuldbeheer van de Vlaamse overheid en het centraal kas- en schuldbeheer van de Vlaamse rechtspersonen een decretale basis:
• 
Het KSW-decreet bepaalt een aantal algemene doelstellingen en beperkingen voor het kas-,  
schuld- en waarborgbeheer177, maar laat de concretisering ervan door operationele normen 
in principe aan de Vlaamse Regering over178. De decreetgever voorzag wel in de mogelijk-
heid de normbepaling in bepaalde omstandigheden, bijvoorbeeld bij een schuldgraad van meer dan 15%, naar zich toe te trekken of bijkomende normen op te leggen
179. Hij heeft 
daar echter nog geen gebruik van gemaakt.
• Het kaderdecreet bestuurlijk beleid van 18 juli 2003 (KBB), dat de Vlaamse rechtspersonen 
heeft hervormd, heeft ook de decretale basis gelegd voor het centrale thesauriebeheer180. 
De rechtspersonen die buiten de hervorming vielen, maar voordien al onder het centraal thesauriebeheer ressorteerden, blijven dat bij overgangsmaatregel
181. De decreetgever 
voorzag ook voor de strategische adviesraden182 en sommige eigen vermogens in cashpoo-
ling.
175 Vlaams Parlement, 1939/2 (2012-2013).
176 Decreet van 4 februari 2004 houdende bepalingen inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeen-
schap en het Vlaamse Gewest.
177 Artikel 4. Niet alleen het thesauriebeheer door de administratie moet aan deze doelstellingen voldoen, maar ook de 
beslissingen van de Vlaamse Regering. In zijn advies over de Gemeentelijke Holding stelde het Rekenhof dat de minis-teriële beslissing in 2011 40 miljoen euro (commercial paper) te beleggen, voorbijging aan de doelstellingen van het decreet (Vlaams Parlement, 40 (2011-2012) – Nr. 1).
178 In tegenstelling tot het vorige decreet van 1997.
179 Artikel 5 van het KSW-decreet van 4 februari 2004.
180 Artikel 10, §4, en artikel 24 van dit kaderdecreet stellen dat de publiekrechtelijk intern en extern verzelfstandigde 
agentschappen kunnen worden verplicht hun ﬁ nanciële rekeningen en hun beleggingen onder te brengen bij een kre-
dietinstelling die de Vlaamse Regering aanwijst en dat de Vlaamse Regering gemachtigd is daarvoor de modaliteiten te bepalen.
181 Artikel 38 van het kaderdecreet bestuurlijk beleid van 18 juli 2003.
182 Artikel 3, derde lid van het decreet van 18 juli 2003 tot regeling van strategische adviesraden. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͮ͵
De Vlaamse Regering heeft op 3 februari 2006 de modaliteiten voor het centraal kasbeheer be-
paald183. Zo moet de Vlaamse minister van Financiën en Begroting jaarlijks de lijst vaststellen 
van agentschappen die in het volgende jaar tot de CFO-cashpool zullen behoren. De lijst voor 2014 vermeldt zestig rechtspersonen. Zij bevat enerzijds niet alle entiteiten die de Vlaamse Regering met haar besluit beoogde. Zo bleven de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen (publiekrechtelijk EVA) en het Vlaams Zorgfonds (IVA met rechtspersoonlijkheid) buiten het CFO. Anderzijds traden enkele instellingen toe die tot de ruimere ESR-consolidatie van de Vlaamse overheid behoren, zoals de Herculesstichting en het Muhka.
Het KSW-decreet voorziet ook in de mogelijkheid het beheer van de schulden te centraliseren 
(leningen, e ﬀ ecten, ﬁ nanciële derivaten en ﬁ nanciële leasing) in naam van en voor rekening 
van de agentschappen met rechtspersoonlijkheid. De memorie van toelichting stelt dat als criterium voor een eventuele verplichte aansluiting bij dit centraal schuldbeheer kan gel-den: een begroting die volgens ESR95 moet worden geconsolideerd met de begroting van de Vlaamse Gemeenschap of het Vlaams Gewest. Een dergelijke verplichting zou de Vlaamse Re-gering in staat stellen de conformiteit met supranationaal opgelegde normering (Maastricht criteria) beter te bewaken en de expertise inzake schuldbeheer te centraliseren bij één entiteit, naar analogie met het centraal thesauriebeheer. Het KBB voorzag er overigens al in 2003 in dat agentschappen verplicht kunnen worden de Vlaamse Gemeenschap als lasthebber aan te wijzen voor hun ﬁ nancieringen. Voor geen van beide decretale bepalingen heeft de Vlaamse 
Regering echter al een uitvoeringsbesluit getro ﬀ en. Het regeerakkoord van de lopende legisla-
tuur en de beleidsnota van de Vlaamse minister van Financiën en Begroting voorzien evenwel in een uitbreiding van het centraal kas- en schuldbeheer. 
Strategie en operationele normenHet KSW-decreet beklemtoont transparantie en controleerbaarheid van het thesauriebeheer. 
Het consequent volgen van een duidelijke strategie en normenkader en duidelijke beslissings- en controleprocedures zijn daarbij belangrijk. De reglementering van het kas- en schuldbe-heer verwijst voor de vaststelling van de strategie naar twee instanties. Zij maakt enerzijds melding van een strategisch comité en anderzijds van eventueel door de minister vast te stel-len krijtlijnen. Het strategisch comité is gede ﬁ nieerd als het orgaan dat belast is met het bepa-
len van het strategisch kader en de krijtlijnen inzake het kas- en schuldbeheer van de Vlaamse Gemeenschap . Het bestaan, de samenstelling en de werking van dit strategisch comité is on-
duidelijk. Ook de minister blijkt geen krijtlijnen te hebben geformuleerd. Er kon derhalve geen expliciete en eenduidige strategie voor het kas- en schuldbeheer worden voorgelegd.
Het KSW-decreet kwam tot stand door een resolutie van het Vlaams Parlement
184. In diezelfde 
resolutie werd aanbevolen dat een instantie, ona Ƣ ankelijk van het uitvoeringsorgaan dat ver-
antwoordelijk is voor het dagelijkse kas-, schuld- en waarborgbeheer, adequate operationele normen zou formuleren gelinkt aan de decretaal bepaalde doelstellingen en beperkingen. Die normen dienden duidelijke en meetbare criteria te bevatten die een ondubbelzinnige evalua-
183 Besluit van de Vlaamse Regering van 3 februari 2006 houdende de modaliteiten tot invoering van het centraal kasbe-
heer voor de Vlaamse verzelfstandigde agentschappen opgericht ingevolge het decreet bestuurlijk beleid van 18 juli 2003.
184 Resolutie van 23 mei 2001 betre ﬀ ende de evaluatie van het decreet van 16 december 1997 houdende bepalingen inzake 
kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeenschap. ͭͯͬ
tie van de naleving van de decretale doelstellingen en beperkingen mogelijk maken. De meest 
voor de hand liggende instantie voor de vaststelling van operationele normen is wellicht het strategisch comité. Ook de managementovereenkomst 2011-2015 verwijst behalve naar het on-dernemingsplan, naar het strategisch comité voor de normering van de in de overeenkomst opgenomen doelstelling inzake schuldbeheer. Het departement kon echter geen normenka-der voorleggen, ook niet op basis van een ondernemingsplan of beslissing van het strategisch comité.
De beslissingen inzake kas- en schuldbeheer zijn in eerste instantie de bevoegdheid van de 
minister van Financiën en Begroting, maar de minister delegeerde dat naar een operationeel comité
185. De secretaris-generaal van het departement Financiën en Begroting moest de sa-
menstelling en de werking van het operationeel comité regelen. Bij de audit kon de admi-nistratie daarover geen expliciete besluitvorming voorleggen. De informele wijze waarop het operationeel comité werkzaam is, vermindert de transparantie en controleerbaarheid van zijn beslissingen.
3 Organisatie- en procesrisico’sEen samenwerkingsprocedure tussen front o ﬃ  ce en back o ﬃ  ce regelt de validatie van de ﬁ -
nanciële transacties (beleggingen, ontleningen en afgeleide producten) en de interne rappor-tering daarover. Deze procedure is recent aangepast aan de nieuwe structuur van het depar-tement. Zij kan de transparantie en controleerbaarheid van de transacties bevorderen, maar wordt niet consequent gevolgd. Zo bleek onder meer dat de afgesproken driemaandelijkse rapportering ontbreekt met het overzicht van en alle nuttige informatie over de uitgevoerde transacties.
De agentschappen sturen wekelijkse e-mails met ramingen van ontvangsten en uitgaven, die 
het front o ﬃ  ce (de dienst Financiële Operaties) manueel in Excel verwerkt. De grote ﬂ exibi-
liteit van het programma is een voordeel, maar houdt ook risico’s in. Hyperlinks en macro’s hebben de verwerking van de ramingen weliswaar deels geautomatiseerd, maar het risico op fouten blijft bestaan. De gevolgen daarvan zijn door de lage intrestvoet en grote kredietlijn re-latief beperkt. Een stijging van de interest of een herziening van het kassierscontract kunnen de kostprijs voor de Vlaamse overheid echter doen toenemen. Ook bij een CFO-doorstorting naar de agentschappen maakt het Front O ﬃ  ce verscheidene bestanden nog manueel op
186.
De maandelijkse kasrapportering kan het back o ﬃ  ce (de dienst Kas-, Schuld- en Waarborgbe-
heer) niet automatiseren, aangezien het die moet opbouwen met verscheidene gegevensbron-nen. Ondanks de ingebouwde (manuele) controlemaatregelen, blijft het risico op foutieve data transfert bestaan.
Het front o ﬃ  ce beheerst in de praktijk de algemene en ﬁ nanciële risico’s, maar documenteert 
zijn risicobeheersing niet formeel. Dat kan problemen stellen bij de eventuele afwezigheid van sleutelpersonen.
185 Ingevolge ministerieel besluit van 30 juni 2006 binnen bepaalde bij het besluit vastgestelde beperkingen.
186 Zoals transactienota’s. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͯͭ
Het front o ﬃ  ce en het back o ﬃ  ce bestaan beide uit een diensthoofd en een beperkt aantal 
medewerkers. De kennis van de werking van de dienst of van het hele proces is vaak gecon-centreerd bij het diensthoofd. Onverwachte, langdurige afwezigheden van een diensthoofd kunnen de continuïteit van de werking in het gedrang brengen.
De betrokken ambtenaren van het departement Financiën en Begroting relativeren de vast-
gestelde lacunes inzake strategie, normen en procedures door te verwijzen naar de beperkte activiteit die het kas- en schuldbeheer sinds enkel jaren kent, onder meer ingevolge de begro-tingsdoelstelling van nominaal evenwicht. Het departement vangt beperkte ﬂ uctuaties van 
het kassaldo op met de faciliteiten waarin het kassierscontract voorziet. Voor het operationeel comité werd in de loop van de audit een ontwerpbesluit van de waarnemend secretaris-gene-raal voorgelegd, dat de samenstelling en werking van dit comité zou regelen.
4 Rapportering4.1 Interne auditorDe controle over de naleving van de decretale doelstellingen en beperkingen berust bij de 
interne auditor van het kas-, schuld- en waarborgbeheer. Hij moet ook het systeem van de interne controle evalueren. Tot op heden zijn er geen speci ﬁ eke audits over de interne controle 
van het KSW geweest. In 2013 en 2014 vonden geen speci ﬁ eke beleggingen en ﬁ nancieringen 
plaats die noopten tot speci ﬁ eke auditactiviteiten. De interne auditor heeft een audit over de 
risicobeheersmaatregelen beloofd zodra de Vlaamse overheid haar normen zal hebben geope-rationaliseerd in duidelijke en meetbare criteria.
De activiteiten van de interne auditor beperkten zich in de voorbije periode tot een nauwgezet 
nazicht van de kwaliteit van de rapporteringen over het kas- en schuldbeheer, een grondig nazicht van alle waarborgdossiers in de sector van de huisvesting, de evaluatie van het stilzit-
ten (bij gebrek aan ontleningen en beleggingen) van de administratie in 2013 en 2014 en een 
nazicht van de betaalde en toerekenbare intresten.
De interne auditor moet binnen de drie maanden na het einde van ieder begrotingsjaar rap-
porteren aan de Vlaamse minister van Financiën en Begroting over de uitgevoerde controle- en adviestaken. Over 2010 en 2011 heeft de vorige interne auditor niet gerapporteerd. De hui-dige interne auditor rapporteerde over 2012, 2013 en 2014, zij het telkens pas na de decretale tijdslimiet van 31 maart
187. Zijn rapporten over 2013 en 2014 volgden zelfs na de rapporten kas-, 
schuld- en waarborgbeheer (KSW-rapporten), in weerwil van de decretaal vastgelegde chro-nologie: eerst het jaarverslag van de interne auditor aan de minister en pas daarna het KSW-rapport van de minister aan het Vlaams Parlement. Het is immers logisch dat de minister bij zijn ﬁ nale rapportering aan het Vlaams Parlement over de bevindingen van de interne auditor 
moet beschikken.
In een reactie op het ontwerp van dit verslag stelde de interne auditor voor dat de adminis-
tratie haar ontwerp van KSW-rapport iets vroeger aan hem zou overleggen, opdat de decre-tale termijnen kunnen worden gerespecteerd. Hij wees in dit verband echter tegelijk op het 
187 Respectievelijk op 29 april 2013, 4 juni 2014 en 1 juni 2015 ͭͯͮ
probleem van de afstemming van de schuldgegevens met de NBB en het INR, die hun eigen 
publicatietermijnen hebben. Eventueel dienen de decretale termijnen te worden aangepast aan deze evolutie.
4.2 Rapportering aan Vlaams ParlementDe Vlaamse Regering moet het Vlaams Parlement jaarlijks uiterlijk tegen 15 mei rapporteren 
over het gevoerde beleid inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Gemeen-schap en het Vlaams Gewest. Bij een letterlijke interpretatie van de onderliggende decretale bepaling
188 zou de Vlaamse Regering zich kunnen beperken tot rapportering over het beheer 
door de rechtspersoon Vlaamse Gemeenschap. Het begrip overheid evolueerde in de context van de Europese begrotings- en schuldnormen echter naar een consolidatie van deze rechts-persoon met de verzelfstandigde overheidsentiteiten. 
Het KSW-rapport 2014 informeerde maar gedeeltelijk over het kas-, schuld- en waarborgbe-
heer op het niveau van de geconsolideerde Vlaamse overheid:
• Het rapport bood een overzicht van de geconsolideerde schuld eind 2014, maar vergeleek 
niet met de voorgaande jaren. De interne auditor rapporteert nochtans vergelijkend vanaf 2011 over de geconsolideerde schuld, zoals gevraagd door het INR. De onderstaande tabel overziet deze rapportering
189.
• Het KSW-rapport geeft evenmin een overzicht van de geconsolideerde reserves en beleg-
gingen. Sommige instellingen binnen de consolidatieperimeter houden nochtans belang-rijke kasreserves aan (bijvoorbeeld BAM, Vlaams Woningfonds, Gigarant en PMV)
190. Hun 
evolutie speelt een belangrijke rol in het thesauriebeheer van de Vlaamse overheid.
• Het KSW-rapport informeert niet gelijkwaardig over de rechtspersoon Vlaamse Gemeen-
schap en de ermee geconsolideerde entiteiten. Voor de schulden en beleggingen van de rechtspersoon Vlaamse Gemeenschap vermeldt het de individuele voorwaarden (bedrag, 
188 Artikel 21 van het KSW-decreet.
189 Bron: rapport Interne auditor van 1 juni 2015 (KDW/MVW/15/audit 2014).
190 Zie tabel 3 – overzicht liquiditeiten buiten de ministeries en CFO. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͯͯ
looptijd, intrestpercentage), voor de schulden die worden aangegaan buiten de rechtsper-
soon Vlaamse Gemeenschap geeft het deze parameters niet weer. 
• Het KSW-rapport biedt een overzicht van met pps gerealiseerde investeringen. Het wil 
daarmee een indicatie geven met hoeveel de Vlaamse directe schuld (zonder andere ﬁ -
nancieringsbronnen) zou zijn gestegen indien deze investeringen volledig op het reguliere budget waren aangerekend
191. Een aantal pps-projectgegevens die essentieel zijn voor een 
inschatting van hun impact op het kas- en schuldbeheer, ontbreken echter, zoals beschik-baarheidsvergoeding
192, periode, eventuele onderhoudskosten, betrokken partijen, gekop-
pelde waarborgen, … Die gegevens worden grotendeels verstrekt in het jaarlijks verslag aan het Vlaams Parlement over de alternatieve ﬁ nanciering van Vlaamse overheidsinvesterin-
gen.
• Het KSW-rapport 2014 hield in zijn overzicht van de geconsolideerde bruto-schuld van de 
Vlaamse overheid (tabel 13) geen rekening met de leningen die entiteiten binnen de con-solidatieperimeter onderling aangingen, in tegenstelling tot het KSW-rapport 2013. Deze voorstellingswijze belemmert de transparantie en bemoeilijkt de afstemming met de gege-vens in de jaarrekeningen.
• Voor sommige Vlaamse openbare instellingen geeft het KSW-rapport de overige schulden 
weer
193. Voor het ministerie, de DAB’s194 en een aantal andere instellingen195 doet het dat 
niet. Het rapport creëert aldus verwarring met de rapportering voor de geconsolideerde schuld door het INR, dat dergelijke bedragen niet bevat.
Voorts stemt het departement de extra-comptabele rapportering over de bruto-schuld voor-
alsnog niet af met de gegevens van de geconsolideerde balans en resultatenrekening. De be-leidsbrief 2012-2013 had nochtans deze geconsolideerde rapportering middels de tool Finan-
cial Consolidation Hub  (FCH) in het vooruitzicht gesteld. De beleidsnota 2014-2019 gaf echter 
aan dat de FCH limieten had en dat een nieuwe consolidatietool noodzakelijk is.
Ten slotte wijst het Rekenhof erop dat de toegepaste consolidatieperimeter in het KSW-rap-
port ruimer is dan die bij de berekening van het vorderingensaldo. Bij de berekening van het vorderingensaldo gaat de administratie uit van de entiteiten die zijn opgenomen in de lijst de 
eenheden van de publieke sector van de Nationale Bank van België met code S.13.12 (Deelstaat-overheid – Deel Vlaamse Gemeenschap)
196.
4.3 Website Financiën en BegrotingNaast het jaarlijkse KSW-rapport informeert het departement Financiën en Begroting ook 
via zijn website op regelmatige basis over een aantal kerncijfers van de Vlaamse overheids ﬁ -
nanciën, onder meer de evolutie van de ontvangsten en uitgaven, van het netto te ﬁ nancieren 
saldo en van de Vlaamse schuld, alsook over het lokaal pact, het schuldrapport, de verwijlin-
191 KSW-rapport over 2014 – tabel 19.
192 Percentage, de opsplitsing ervan in kapitaal en intresten, enz.
193 Deze overige schulden komen meestal overeen met de stand van de balansrekening 47/48 bij de instellingen.
194 De overige schulden bij het ministerie en DAB’s bedroegen 238 miljoen euro.
195 VMSW (461 miljoen euro) en Vlaams Woningfonds (23 miljoen euro).
196 Zie ook 3.4 van het verslag over de algemene rekening 2014 van de Vlaamse overheid. ͭͯͰ
tresten, pps en rating. De periode waarover gerapporteerd wordt voor deze rubrieken is echter 
niet altijd consistent. 
5 Verdere centralisering van het kas- en schuldbeheerHet regeerakkoord en de beleidsnota van de Vlaamse minister van Financiën en Begroting 
voorzien voor de huidige legislatuur in een uitbreiding van het centraal kas- en schuldbe-heer. Het regeerakkoord 2014 stelt dat de Vlaamse overheid binnen haar consolidatiekring ﬁ nanciële overschotten maximaal wil inzetten voor de verlaging van haar schuldpositie en 
rentekosten. Zij wil ﬁ nanciële rekeningen waar mogelijk samenbrengen in het gecentraliseerd 
kasbeheer en beleggingen maximaal oriënteren naar Vlaams overheidspapier. Bij de federale overheid zou zij de vrijstelling van roerende voorhe ﬃ  ng bepleiten voor entiteiten binnen de 
perimeter van de Vlaamse overheid die beleggen in Vlaams overheidspapier. In zijn beleidsno-ta 2014-2019 stelde de Vlaamse minister van Financiën en Begroting dat de Vlaamse overheid de ﬁ nancieringskosten verder kan drukken door de ﬁ nanciering van haar geconsolideerde 
entiteiten in te passen in haar actief centraal schuldbeheer, in overleg met de betrokken en-titeiten en ministers, alsook met de federale minister van Financiën, onder andere rekening houdend met de problematiek van de roerende voorhe ﬃ  ng. Bijkomend zou ook een optima-
lisatie van de intrestkosten en -opbrengsten door de samenbrenging van kasoverschotten
197 en 
kastekorten de bruto geconsolideerde schuld van de Vlaamse overheid beperken.
De vorige minister stelde in zijn beleidsnota 2009-2014198 al te zullen ijveren voor centralisatie 
van de ﬁ nanciering van de Vlaamse Gemeenschap. Niet-vrijstelling van de roerende voorhef-
ﬁ ng zou deze centrale ﬁ nanciering niet in de weg staan. Volgens de beleidsnota was project-
ﬁ nanciering toen 60 tot 80 basispunten duurder dan rechtstreekse overheids ﬁ nanciering. De 
nota verwees naar een studie die concludeerde dat centralisatie 10 basispunten goedkoper zou zijn. Ondanks deze intenties gingen onder andere LAK Invest en Wandelaar Invest
199 in de 
betrokken periode een aantal decentrale project ﬁ nancieringen aan.
Op 16 april 2013 besprak de Commissie voor Algemeen Beleid, Financiën en Begroting van het 
Vlaams Parlement een conceptnota over nieuwe regelgeving voor de centralisatie van ﬁ nan-
ciële overschotten en ontleningen bij de Vlaamse overheid en instellingen200. De toenmalige 
secretaris-generaal van het departement Financiën en Begroting formuleerde toen echter en-kele kritische bedenkingen bij een eventuele uitbreiding van het centraal kas- en schuldbe-heer en de inzet van de reserves van de te consolideren instellingen. De Vlaamse minister van 
197 De laatste paragraaf van punt 1.1.5 van de beleidsbrief 2010-2011 Financiën en Begroting, Stuk 757 (2010-2011) inge-
diend op 27 oktober 2010, stelt dat de administratie de mogelijkheden bestudeert om te komen tot een centraal be-leggingsbeheer. De Vlaamse overheid heeft in het verleden toekomstgerichte fondsen opgericht om haar budgettaire beleid op (zeer) lange termijn minder conjunctuura fh ankelijk te maken. Deze fondsen zijn, elk individueel, actief op de 
ﬁ nanciële markten. Een groepering van deze bevragingen kan tot een belangrijke kostenbesparing aanleiding geven. 
Ondanks deze intenties van een paar jaar geleden worden de belangrijkste liquiditeiten en beleggingen nog steeds decentraal beheerd.
198 Vlaams Parlement, 199 (2009-2010) ingediend op 26 oktober 2009.
199 Zie verder onder het punt dat handelt over de ﬁ nanciële schulden. Op het moment van het afsluiten van de schuld 
behoorden deze instellingen nog niet tot de consolidatieperimeter van de Vlaamse overheid. Via PMV had de Vlaamse overheid wel een meerderheidsparticipatie in deze instellingen.
200 Vlaams Parlement, 1939 (2012-2013) – Nr. 3. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͯͱ
Financiën vatte deze bedenkingen nadien in een antwoord op een parlementaire vraag als 
volgt samen201:
• de tegeldemaking van activa bij instellingen met lange-termijnbeleggingsdoelstellingen 
kan ﬁ nanciële verliezen teweegbrengen;
• het gratis ter beschikking stellen van ﬁ nanciële middelen zonder tegenprestatie door in-
stellingen die ﬁ scaal onder de vennootschapsbelasting vallen, kan leiden tot herkwali ﬁ ca-
tie en extra belastingen;
• het Vlaams Parlement heeft enkele entiteiten speci ﬁ ek opgericht om hun lange-termijn-
verplichtingen in het kader van risicobeheersing te matchen met hun activa.
Het Rekenhof is het eens met het uitgangpunt dat een verdere centralisering van kas- en 
schuldbeheer in principe leidt tot een betere schuldbeheersing en de optimalisatie van in-trestkosten en -opbrengsten. Het waarschuwt tegelijk voor de bovengenoemde aandachts-punten. Het voegt daaraan toe dat een uitbreiding van het centraal beheer van de liquiditeiten en ﬁ nanciële reserves ook bijkomend gespecialiseerd personeel in het departement Financiën 
en Begroting vereist. Deze overwegingen vergen in elk geval verder, diepgaand onderzoek bij de verschillende entiteiten die tot het CFO kunnen toetreden. 
In dit verband onderzocht het Rekenhof de liquiditeiten van de onderstaande entiteiten, die 
momenteel nog niet bij het CFO zijn aangesloten. Zij vertegenwoordigen samen 2,5 miljard euro of 73,5% van het totaal aan liquiditeiten buiten het CFO
202.
Entiteit liquiditeiten
Vlaams Zorgfonds 872,0
Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel – BAM 414,6Vlaams Woningfonds van de Grote Gezinnen VWF 293,7Gigarant NV 263,3
Fonds Wetenschappelijk Onderzoek Vlaanderen FWO 214,3ESF – Agentschap ESF 168,9
Participatie Maatschappij Vlaanderen – PMV 147,5Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen – VMSW 125,7
Het concludeerde dat een aantal agentschappen inderdaad zijn opgericht met een speci ﬁ ek 
(ﬁ nancieel) doel, dat de centralisatie van hun liquiditeiten en ﬁ nanciële reserves niet evident 
maakt. Zo maakt het Vlaams Zorgfonds, dat over de grootste liquiditeiten beschikt, deel uit van de sociale zekerheid (S 13.14) en kreeg het bij decreet de opdracht ﬁ nanciële reserves aan 
te leggen en te beheren met het oog op de dekking van toekomstige uitgavenverplichtingen
203.
201 Antwoord op de parlementaire vraag nr. 258 van 20 december 2013 “Meerjarenraming – Inzetten van reserves te con-
solideren instellingen”.
202 Het totaal bedraagt 3,4 miljard euro.
203 Artikel 6, punt 3 van het decreet van 7 mei 2004 tot omvorming van het Vlaams Zorgfonds tot een intern verzelfstan-
digd agentschap met rechtspersoonlijkheid en tot wijziging van het decreet van 30 maart 1999. ͭͯͲ
Voor andere entiteiten ligt centralisering van hun kas- en schuldbeheer meer voor de hand:
• De BAM, die eind 2014 over 414 miljoen euro beleggingen en liquiditeiten in haar balans-
klasse 5 beschikte, is een van de entiteiten die het Vlaams Parlement heeft opgericht om hun lange-termijnverplichtingen in het kader van risicobeheersing te matchen met hun activa
204. Aangezien de BAM sinds september 2014 echter deel uitmaakt van de consolida-
tiekring, rijst de vraag naar het nut van het bijhouden van deze liquiditeiten en beleggin-gen
205.
• Bij de begrotingsaanpassing 2015 is voor het VWF en de VMSW de aanzet gegeven naar 
centralisatie van hun ontleningen. Over een samenbrenging van hun kasoverschotten en kastekorten bevatten recente begrotingsdocumenten of beslissingen van de Vlaamse Re-gering echter geen sporen. De VMSW, die nochtans een eigen bankier heeft, deed eind 2014 een beroep op het departement Financiën en Begroting om een tijdelijk kastekort te vermijden. Het departement stelde tijdelijk 40 miljoen euro ter beschikking. Opname van deze instellingen in het CFO zou een centrale opvolging van de kasbehoeften naar de banken toe mogelijk maken en tijdelijke overschrijvingen overbodig maken.
• Ook in de PMV-groep hebben een aantal instellingen belangrijke kasoverschotten, die 
eventueel e ﬃ  ciënter kunnen worden beheerd.
Het Rekenhof onderzocht behalve de liquiditeiten ook de ﬁ nanciële schulden en de kostprijs 
van decentrale ﬁ nanciering. Deze entiteiten in de onderstaande tabel vertegenwoordigen sa-
men 11,3 miljard euro of 92,6% van het totaal aan schulden buiten het CFO
206.
Entiteit 17 – Schulden
Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen – VMSW 5.896,9
Vlaams Woningfonds van de Grote Gezinnen VWF 2.855,7Aqua ﬁ n 1.594,1
Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel – BAM 328,9Vlaamse Maatschappij voor Watervoorziening – VMW 237,3Tunnel Liefkenshoek 152,9
Fonds Wetenschappelijk Onderzoek Vlaanderen – FWO 127,4Elk zijn huis 119,4
Uit het onderzoek bij de twee grootste ontleners, de VMSW en het VWF, is gebleken dat zij 
zich de afgelopen jaren aan minder gunstige voorwaarden konden ﬁ nancieren dan de centrale 
204 Oprichtingsdecreet van 13 december 2002. Artikel 4 bepaalt dat de BAM als opdracht heeft: de ﬁ nanciering, de realisa-
tie, het beheer en de exploitatie van verkeersinfrastructuur in de Antwerpse regio.
205 Er werd om die reden op 10 december 2014 een voorstel tot ophe ﬃ  ng van het oprichtingsdecreet van de nv BAM inge-
diend.
206 Het totaal bedraagt 12,2 miljard euro. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͯͳ
Enkele andere ﬁ nancieringen die in die periode decentraal werden opgezet, waren eveneens 
duurder dan de centrale ﬁ nanciering:
• LAK Invest: de ﬁ nanciering met vastgoedcerti ﬁ caten is uitvoerig besproken naar aanlei-
ding van de controle op de jaarrekening 2014207.
• Wandelaar Invest208 heeft vier aandeelhoudersleningen van 1,6 miljoen euro afgesloten 
met een looptijd van 16 jaar209 tegen een rentevoet van 9%. Op een lening met dezelfde 
looptijd zou het departement ongeveer 4,8% betaald hebben210, dus ongeveer 5 miljoen 
euro minder211.
6 ConclusiesHet kas- en schuldbeheer van de Vlaamse overheid heeft een degelijke decretale basis, die 
echter nog niet volledig is uitgewerkt. Zo is de eventuele verplichting van een centraal schul-denbeheer voor de agentschappen nog hangende. Vooral de operationalisering van het cen-traal kas- en schuldbeheer laat nog te wensen over. De samenstelling en werking van zowel het strategisch als het operationeel comité zijn onduidelijk en een duidelijk normenkader en een ondernemingsplan ontbreken. Er zijn wel procedures voor de activiteiten van de front en back o ﬃ  ces uitgewerkt, maar die worden niet altijd consequent gevolgd. De risicobeheer-
sing staat op punt, maar wordt onvoldoende gedocumenteerd. De vele manuele verwerkingen houden overigens risico’s op fouten in.
Een ander knelpunt is vooralsnog de rapportering over het kas- en schuldbeheer. Enerzijds 
vult de interne auditor zijn controletaak louter ad hoc in en rapporteert hij te laat om nog te kunnen worden opgenomen in het rapport van de minister aan het Vlaams Parlement, anderzijds geeft dit ministerieel rapport onvoldoende geconsolideerde informatie: het bevat geen vergelijking van de geconsolideerde schuld met vorige jaren, noch een overzicht van geconsolideerde reserves en beleggingen, en het rapporteert minder gedetailleerd over gecon-solideerde entiteiten of pps-investeringen. 
De discussie over een eventuele uitbreiding van het gecentraliseerd kas- en schuldbeheer 
sleept al sinds 2010 aan. Het recentste regeerakkoord en de beleidsnota’s voorzien een der-gelijke uitbreiding, maar de secretaris-generaal van het departement Financiën en Begroting formuleerde in 2013 enkele waarschuwingen. Ook het Rekenhof is van oordeel dat de wense-lijkheid van een eventuele verder centralisering van het liquiditeitenbeheer van de instellin-gen per instelling moet worden onderzocht.
207 Zie p. 49-52 in dit boek.
208 Wandelaar Invest is een 25% dochteronderneming van Nautinvest, die op haar beurt een dochter is van het Vlaamse 
Gewest en PMV.
209 Van 25 augustus 2011 tot 31 december 2027.
210 Gelet op de marge van 50 basispunten boven de OLO.
211 Aangezien een van de ontleners Nautinvest is, wordt een deel van de extrakosten gerecupereerd. Deze recuperatie 
vergt nuancering, want Nautinvest kon dit bedrag ook op een andere manier investeren. ͭͯʹ
• De Vlaamse Regering moet meer aandacht te hebben voor de uitwerking van een expliciete 
strategie en een duidelijk normenkader voor het thesauriebeheer.
• De interne auditor dient zijn verslag overeenkomstig het KSW-decreet uiterlijk op 31 maart 
na het begrotingsjaar aan de minister voor te leggen, opdat de minister diens bevindingen kan opnemen in zijn rapportering aan het Vlaams Parlement.
• De Vlaamse minister van Financiën en Begroting dient in het rapport aan het Vlaams Par-
lement over het gevoerde beleid inzake kas-, schuld- en waarborgbeheer gelijkwaardige informatie op te nemen voor de Vlaamse Gemeenschap en de rechtspersonen in de conso-lidatiekring. Hij moet in het bijzonder ook aandacht besteden aan geconsolideerde gege-vens over de reserves en beleggingen. 
• De optie tot verdere centralisering van het kas- en schuldbeheer vergt een omzichtige aan-
pak en een onderzoek per te consolideren instelling. Zij vereist ook een eventuele bijstel-ling van de beperkte personeelscapaciteit van het departement Financiën en Begroting. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͯ͵
3.3 Budgettaire impact van alternatieve ﬁ nancieringsprojecten
De lopende alternatieve ﬁ nancieringsprojecten verhoogden de Vlaamse schuld eind 
2014 met 2.984,1 miljoen euro. De verdere afwerking van de lopende programma’s voor scholen en weginfrastructuur zullen de schuld nog doen aangroeien. De Vlaamse over-heid heeft de investeringskosten en schulden nog niet conform de Europese richtlijnen in haar boekhouding en jaarrekeningen verwerkt. Rekening houdend met de al geslo-ten projecten, evolueert de ﬁ nanciële impact van de periodiek te betalen vergoedingen 
Om binnen de budgettaire beleidsruimte invulling te geven aan een aantal maatschappelij-
ke behoeften, is de Vlaamse Regering de voorbije jaren diverse investeringsprogramma’s en -projecten gestart met alternatieve ﬁ nanciering. Zij wilde een aantal belangrijke investerin-
gen immers versneld realiseren door niet alleen een beroep te doen op de knowhow van pri-vaatrechtelijke ondernemingen, maar ook op hun (pre) ﬁ nanciering. Tegelijk streefde ze naar 
ESR-neutraliteit, dus geen invloed op het vorderingensaldo en de schuldgraad van de Vlaamse overheid, en naar een spreiding van de budgettaire impact van de investeringsprojecten over de economische levensduur van de investeringen
212.
In het licht van het verstrengd toezicht op de statistische informatie over de overheids ﬁ nan-
ciën door Eurostat en de invoering van het ESR2010 vanaf 2014, heeft het Rekenhof de budget-taire impact van alternatieve ﬁ nancieringsprojecten onderzocht en de transparantie van de 
rapportering erover aan het Vlaams Parlement. Het richtte zich in eerste instantie op alle in-vesteringen in infrastructuur waarvan de Vlaamse overheid of haar rechtspersonen de ﬁ nan-
ciering grotendeels dragen of ondersteunen en waarvan de ﬁ nanciering zich over een langere 
periode spreidt.
2 Inventaris van alternatieve ﬁ nancieringsprojecten
Het Rekenhof heeft de alternatieve ﬁ nancieringsprojecten met een mogelijke impact op de 
begrotingsuitvoering 2014 of de meerjarenbegroting 2015-2019 geïnventariseerd. Vele van de beschikbare cijfergegevens zijn echter eenduidig noch correct (zie verder punt 5). Deze in-ventaris is ook een momentopname, want tal van cijfers wijzigen tijdens de looptijd van de projecten. Bij de opmaak van de tabellen in dit rapport ging het Rekenhof dan ook met om-zichtigheid en enig voorbehoud met deze cijfers om.
212 De ﬁ nanciering betreft daarbij geen rechtstreekse aanrekening op de reguliere begroting van het lopende jaar of een 
algemene overheidslening, maar een ﬁ nanciering op project- of programmaniveau. Vaak ligt de juridische eigendom 
tijdens de constructiefase en een groot deel van de exploitatiefase bij een private partner. De investeringen kunnen bedoeld zijn voor de Vlaamse overheid of voor organisaties die de Vlaamse overheid ondersteunt met subsidies. De economische eigendom van de investeringen ligt tijdens de gebruiksperiode dan ook meestal bij de Vlaamse overheid of de gesubsidieerde organisaties. ͭͰͬ
Beleids- Project/ programma Agentschap Fase Investe-
domein    rings
    kosten213
WVG Alternatieve ﬁ nanciering zorgsector VIPA Bouw/Exploitatie 2142.806,5
 Service ﬂ ats BEVAK IVA Zorg/Gezondh. Exploitatie 37,2 
BZ Vlaamse administratieve centra (Leuven, Brugge, Gent) IVA Facilitair Bedrijf Exploitatie 215165,7 
RWO Pps Wonen VMSW Exploitatie 14,4 OV Inhaalbeweging schoolinfrastructuur (Scholen van Morgen) AGIOn (Schoolinvest) Bouw/Exploitatie 
2161.500,0 
CJSM Vlaams Sportinfrastructuurplan Departement CJSM Exploitatie 125,9MOW Noordelijke wegontsluiting luchthaven Zaventem AWV (Via-Invest) Exploitatie 48,3 Kempense Noord-Zuidverbinding AWV (Via-Invest) Exploitatie 171,1 Vervollediging zuidelijke tak R4 Gent AWV (Via-Invest) Exploitatie 74,6 Noord-Zuidverbinding Houthalen-Helchteren AWV (Via-Invest) Voorbereiding 452,9 Omvorming A11 havenrandweg Zuid naar Zeebrugge AWV (Via-Invest) Bouw 483,7 Rondweg N60 Ronse AWV (Via-Invest) Voorbereiding 174,2 Optimalisatie noordelijk deel R0 – Zone Zaventem AWV (Via-Invest) Voorbereiding 142,6 Ombouw R4-Oost en R4-West tot primaire wegen AWV (Via-Invest) Voorbereiding 187,0 Omvorming N8 Veurne-Ieper AWV (Via-Invest) Voorbereiding 106,2 Verhoging 15 bruggen Albertkanaal DS (Via-Invest) Voorbereiding 
217103,0
 Doortocht Brugge – vernieuwing Dam(me)poortsluis W&Z (Via-Invest) Voorbereiding 39,0 Doortocht Brugge vernieuwing Steenbruggebrug W&Z (Via-Invest) Voorbereiding 11,2 Stelplaatsen Gent-Wissenhage De Lijn Voorbereiding 87,1 Stelplaats Tongeren De Lijn Exploitatie 7,5  Stelplaats Oostende De Lijn Bouw 32,0  Stelplaatsencluster 1 Brugge, Overijse, Zomergem De Lijn Exploitatie 30,1 Stelplaatsencluster 2 Leuven_noord, Sint-Niklaas, Hasselt De Lijn Bouw 56,3 Tramlijnverlenging Livan I (premetro + P&R) De Lijn (Lijninvest) Exploitatie 
21865,5
 Tramlijnverlenging Spartacus 1 (Hasselt-Maastricht) De Lijn (Lijninvest) Voorbereiding 145,4  Tramlijnverlengingen Brabo I De Lijn + AWV (Lijn-invest) Exploitatie 
219124,6
 Tramlijnverlengingen Brabo II De Lijn + AWV Bouw 22095,3
 Tramlijnverlengingen Brabantnet De Lijn Voorbereiding 221406,3
 Sluis Deurganckdok Vlaamse Havens Bouw 311,6 Amoras Departement MOW Exploitatie 128,9 Vlaamse beloodsingsvloot
222 MDK (Nautinvest) Exploitatie 99,5 
FB Kilometerhe ﬃ  ng voor vrachtwagens Viapass IRE Bouw 168,6
IV Inhaalbeweging jeugdverblij ﬁ nfrastructuur in Vlaanderen Toerisme Vl. Bouw223 4,0
213 Totale investeringskosten volgens het contract, exclusief BTW en bijkomende kosten; reële kosten als het project of 
programma zich in de exploitatiefase bevindt.
214 Totale subsidiekost voor de Vlaamse Gemeenschap. De totale investeringswaarde inclusief BTW bedraagt 4.190,6 mil-
joen euro. Op basis van de gegevens per 31/12/2014 bedraagt de subsidiekost 2.879,0 miljoen euro.
215 Investeringskosten voor VAC Leuven en Gent (inclusief btw, inrichting, studiekosten en intercalaire intresten). Voor 
VAC Brugge is geen nauwkeurige investeringswaarde beschikbaar.
216 Investeringsvolume. In beschikbaarheidsvergoeding: kapitaalgedeelte 2.088,7 miljoen euro waarvan 782,9 miljoen 
euro maintenance, intrestgedeelte 1.223,5 miljoen euro, eenmalige vergoeding voor intercalaire intresten 36,7 miljoen euro en eenmalige vergoeding voor prijsherziening 33,0 miljoen euro. Totaal 3.381,9 miljoen euro, exclusief btw. Op al deze posten, behalve op het intrestgedeelte, is btw toepasbaar.
217 Kostprijs volgens De Scheepvaart. Het rapport alternatieve ﬁ nanciering stelt 89,25 miljoen euro, excl. btw.
218 Contractuele bouwkosten 63,3 miljoen euro en 2,2 miljoen euro bijkomende investeringen via afzonderlijke overheids-
opdrachten. Bijkomend in de investeringskosten op te nemen zijn: 4,2 miljoen euro voor, onder meer, entreevergoe-dingen en boscompensatie, en 3,5 miljoen euro voor de aansluiting van Livan op Brabo 1.
219 Bouwkosten tramgedeelte 83,6 miljoen euro en weggedeelte 41,0 miljoen euro (inclusief entreevergoedingen).
220 Bouwkosten 84,7 miljoen euro (tramgedeelte) en 10,6 miljoen euro (weggedeelte) volgens De Lijn. De minister ver-
meldde in de commissievergadering van 16 juni 2015 respectievelijk 86,6 miljoen euro en 11,8 miljoen euro.
221 In deze kosten zijn de investeringen ten laste van het AWV of de gemeenten niet begrepen.
222 In de loop van 2011 en 2012 nam de DAB Vloot drie beloodsingsvaartuigen en een moederschip in gebruik. De DAB 
huurt deze schepen van Wandelaar Invest, die ze op haar beurt leaset van Bel ﬁ us Lease Services.
223 Betreft alleen Brasschaat (rest klassiek of DBF met a fb etaling 90%-10%). Voorlopige oplevering in juli 2015. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͰͭ
Gelet op hun ﬁ nancieel belang, heeft het Rekenhof zijn onderzoek toegespitst op de alterna-
tieve ﬁ nancieringsprojecten in het beleidsdomein Mobiliteit en Openbare Werken, de kilo-
meterheﬃ  ng, het programma Scholen voor Morgen en het alternatieve VIPA- ﬁ nancierings-
programma: 
• Het VIPA subsidieert 458 aparte deelprojecten. Deze projecten betre ﬀ en ziekenhuizen en 
voorzieningen voor ouderen en voor personen met een handicap. Eind 2014 waren de wer-ken voor 445 projecten gestart of al beëindigd. Een jaar na de start van de werken is het VIPA een gebruiksvergoeding verschuldigd, gebaseerd op 60% van de begrensde bouwkos-ten. Het moet deze vergoeding twintig jaar lang betalen.
• Het programma voor de scholenbouw bestaat uit 165 aparte deelprojecten. Op 30 juni 2015 
waren drie scholen opgeleverd. Vanaf de oplevering is een beschikbaarheidsvergoeding verschuldigd, die het AGIOn subsidieert. Het subsidiepercentage is a Ƣ ankelijk van het 
onderwijsnet en -niveau. De DBFM-toelage bedraagt 100% voor de GO!-instellingen, 81,5% voor de instellingen van het gesubsidieerd basisonderwijs en 71.5% voor de instellingen van andere onderwijsniveaus, CLB’s en internaten. De onderhoudskosten worden voor de instellingen van het gesubsidieerd onderwijs 90% gesubsidieerd. De Vlaamse Regering overweegt inmiddels een tweede DBFM-programma voor scholenbouw op te starten.
• De Vlaamse overheid laat weginfrastructuurprojecten opzetten door Via-Invest, een sa-
menwerkingsverband tussen het Agentschap Wegen en Verkeer en PMV, dat ook kapi-taalparticipaties neemt in de projectvennootschappen. De Lijn laat een aantal tramlijnen aanleggen of verlengen, vaak langs haar dochtervennootschap Lijninvest. Waar een tram-lijnverlenging gepaard gaat met een wegrenovatie, draagt ook het Agentschap Wegen en Verkeer een gedeelte van de beschikbaarheidsvergoedingen. Voor de bouw van een reeks nieuwe busstelplaatsen sluit De Lijn DBFM-overeenkomsten met private partners. Voor de stelplaats in Oostende heeft zij zo’n overeenkomst gesloten met de NMBS. De Lijn zal de kosten (aankoop gronden, bouw, studies, ﬁ nanciering, …) over een periode van vijftien 
jaar aan de NMBS terugbetalen. Amoras ten slotte is een project dat baggerspecie uit de Antwerpse haven verwerkt en bergt. De bouw van de installaties werd deels ge ﬁ nancierd 
met een lening die de aannemer aanging, en deels door de Vlaamse overheid. De aannemer staat ook in voor de exploitatie van de installatie gedurende vijftien jaar.
Voor een aantal MOW-projecten is de ﬁ nancieringsvorm nog onzeker, zoals voor het Ant-
werps Coördinatiecentrum voor de scheepvaart, de sluis en de tramtunnel van het Strategisch Haveninfrastructuurproject (SHIP) in Zeebrugge, de Royerssluis en de wegverbindingen A102 en R11bis. Die projecten zijn daarom niet opgenomen in dit verslag. Voor andere investerin-gen, zoals het kustverdedigingsplan, de sluis in de Gentse kanaalzone, is de initieel geplande alternatieve ﬁ nanciering verlaten. Om die redenen komt ook het Oosterweelproject niet in de 
inventaris voor.
3 Financiële rapportering volgens ESR2010Bij alternatieve ﬁ nancieringen realiseert een private partner op vraag van een overheid door-
gaans publieke infrastructuur middels lange-termijncontracten. Zij hebben vaak de vorm van dienstverleningscontracten, waarbij de private partner infrastructuur realiseert en die vervol-gens voor een langere periode ter beschikking van een overheidsdienst stelt. ͭͰͮ
Gebruik van alternatieve ﬁ nanciering door de Vlaamse overheid
Als alternatief voor een klassieke overheidsopdracht Een klassieke overheidsopdracht valt onmiddellijk ten laste van de reguliere begroting. 
Een pps kan het voordeel van een spreiding van de investeringskosten in de tijd bieden. De overheid besteedt daarbij het ontwerp, de bouw, de ﬁ nanciering en soms het on-
derhoud of de exploitatie van speci ﬁ eke, op haar vraag gerealiseerde infrastructuur uit 
aan een geselecteerde private partner, en betaalt daarvoor periodiek beschikbaarheids-vergoedingen.
Als alternatief voor investeringssubsidies De overheid betaalt de gesubsidieerde voorwaardelijke investeringsbijdragen, waarmee 
zij de infrastructuur a Ɵ etaalt of dienstverlening door de private partner vergoedt met 
periodieke betalingen (bijvoorbeeld de alternatieve ﬁ nanciering van zorginfrastructuur 
door het VIPA, de alternatieve ﬁ nanciering van scholen, het sluisproject Deurganck-
dok, ).
Als concessie De overheid doet in principe geen periodieke betalingen, maar de eindgebruiker betaalt 
een concessievergoeding aan de private partner die de infrastructuur realiseert en ex-ploiteert in opdracht van de overheid
224.
Deze formules komen ook voor in combinatie met een overheidsparticipatie of borg-
stelling door de Vlaamse overheid. De boekhoudkundige verwerking van de alternatieve ﬁ nancieringsprojecten kan verschillen naargelang van de structuur van de ﬁ nanciering.
3.1 Klasseringscriteria en randvoorwaarden volgens ESR2010 
Sinds 2014 moeten de EU-lidstaten de nationale rekeningen opstellen volgens ESR2010, de 
nieuwe versie van het Europees rekeningenstelsel
225. Die ligt weliswaar in het verlengde van 
het oude ESR95, maar houdt een aantal conceptuele aanpassingen in, onder meer op het vlak van de overheidsperimeterbepaling, publiek-private partnerschappen en investeringsbijdra-gen door de overheid.
224 De Vlaamse Regering beoogde deze formule voor de Oosterweelverbinding.
225 Zie ook punt 3.1 in dit rekeningenboek. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͰͯ
ESR2010: conceptuele vernieuwingen
Voor de bepaling van de overheidsperimeter past het ESR2010 een verruimde de ﬁ nitie 
toe, waarbij de klemtoon verschuift van de kwantitatieve criteria226 naar een aantal kwa-
litatieve criteria227. Zo gaat het ESR2010 ervan uit dat een overheidsproducent die uitslui-
tend aan de overheid verkoopt en de enige leverancier is van de diensten in kwestie, een niet-marktproducent is, tenzij hij concurreert met een particuliere producent. Vennoot-schappen die de overheid zelf heeft opgericht om alternatieve ﬁ nancieringsprojecten 
voor te bereiden en te structureren, zoals Via-Invest, Lijninvest, Schoolinvest en Vlaam-se Havens, maken voor ESR2010 deel uit van de overheidsperimeter. Ook een overheids-participatie of -winstdeling in een projectvennootschap kan voor ESR2010 een argument zijn om het alternatieve ﬁ nancieringsproject in de overheidsperimeter te situeren.
Zoals bij leaseconstructies
228, rekent het ESR2010 de infrastructuur en de bijbehoren-
de schulden die publiek-private partnerschappen realiseren, toe aan de eenheid die de meeste risico’s draagt en vermoedelijk de meeste baten uit de activa ontvangt. De be-oordeling daarvan moet rekening houden met bouwrisico's, beschikbaarheidsrisico's, vraagrisico's, restwaarde- en verouderingsrisico's, ﬁ nancierings- of verleningsgaranties 
door de concessiegever en eventuele beëindigingsclausules ten voordele van de exploi-tant. ESR2010 gaat ervan uit dat geen van deze risico’s feitelijk wordt overgedragen in het geval van meerderheids ﬁ nancieringen, garanties die het grootste gedeelte van de ﬁ nan-
ciering dekken of clausules die bij beëindiging op initiatief van de exploitant voorzien in een compensatie van het grootste gedeelte van de middelen die de ﬁ nancier beschikbaar 
stelde. Alle feiten en omstandigheden moeten samen een beeld geven van de onderlig-gende economische relaties en hoe de rekeningen die het beste weergeven. Recente kriti-sche beoordelingen door Eurostat en het Instituut voor Nationale Rekeningen (INR) van de risicoverdeling en (ontworpen) contractuele bepalingen leidden in 2014 tot herklas-sering van diverse projecten als overheidsinvesteringen. De investeringskosten moeten dan in de overheidsbegroting komen tijdens de bouwperiode, in plaats van gespreid over de volledige contractperiode. 
Volgens het ESR2010 omvatten investeringsbijdragen de kapitaaloverdrachten van de 
overheid voor de volledige of gedeeltelijke ﬁ nanciering van de aankoop van vaste activa. 
Het beschouwt de jaarlijkse overheidsbetalingen aan ondernemingen die betrekking hebben op de a ﬂ ossing van schulden die de ondernemingen aangingen voor de uitvoe-
ring van investeringsprojecten van de overheid, als investeringsbijdragen. In een metho-dologische nota over investeringsbijdragen
229 voegde het INR daaraan toe dat bij voor-
waardelijke investeringsbijdragen, waarbij de jaarlijkse bijdrage a Ƣ angt van parameters 
zoals de bezettingsgraad van de activa, de voorwaardelijkheid al zeer groot moet zijn 
226 Zoals het bezit van meer dan de helft van de stemgerechtigde aandelen en zeggenschap (in de raad van bestuur, in 
belangrijke comités, bij de benoeming van belangrijke personeelsleden). De Europese Verordening Nr. 549/2013 met betrekking tot ESR2010, somt in punt 2.38 de criteria op.
227 Europese Verordening Nr. 549/2013 met betrekking tot ESR2010, punt 20.23 tot 20.28.
228 Bij operationele lease blijft de juridische eigenaar ook de economische eigenaar en neemt de leasegever het geleasede 
actief op in de balans, bij ﬁ nanciële lease wordt de juridische eigenaar (leasegever) niet als economische eigenaar (lea-
senemer) beschouwd en neemt de leasenemer het geleasede actief op in de balans.
229 Exclusief rentesubsidies, tenzij die niet kunnen worden afgesplitst van de kapitaala ﬂ ossing. In dat geval moet het to-
tale bedrag als investeringsbijdrage worden geregistreerd. ͭͰͰ
alvorens die een rol kan spelen in de registratie van de investeringsbijdrage. Als het dui-
delijk is dat de overheid voor meer dan 50% tegemoetkomt, moet de schuld economisch bij de overheid worden geregistreerd. Ook de combinatie met een overheidsgarantie kan leiden tot de registratie van een schuld als overheidsschuld.
3.2 Projectherklasseringen
Eurostat en het INR hebben de voorbije jaren over een aantal alternatieve ﬁ nancieringspro-
jecten adviezen gegeven op grond van ESR95 en de toenmalige interpretatie ervan. De activa konden toen op de balansen van de betrokken privé-partners worden geregistreerd en moes-ten niet in de overheidsrekeningen komen. ESR2010 bracht sinds vorig jaar een aantal nieuwe adviezen en standpunten van Eurostat en het INR mee over de klassering van entiteiten en alternatieve ﬁ nancieringsprojecten. In het kader van de Excessive De ﬁ cit Procedure  (EDP)
230 
heeft Eurostat in februari 2014 uitvoerig overlegd met het INR, onder meer over de bepaling van de overheidsperimeter, de systemen van alternatieve ﬁ nanciering en de analyse van pps-
contracten. In tegenstelling tot andere Europese lidstaten, heeft België de meeste pps-pro-jecten noch in de overheidsbalans geklasseerd, noch voorgelegd aan Eurostat. België heeft de pps-contracten ook speci ﬁ ek opgezet of aangepast in functie van de beoogde ESR-neutraliteit. 
Eurostat en het INR beslisten daarom samen een aantal contracten opnieuw te onderzoeken en de contractbepalingen nauwkeurig te toetsen aan de meest recente versie van de Eurostat-handleiding. Dat gaf aanleiding tot een reeks herklasseringen
231:
1 In mei 2014 heeft Eurostat een nieuw standpunt bekendgemaakt over de registratie van 
het scholenbouwinvesteringsprogramma volgens ESR2010. Voor het project Scholen van Morgen oordeelde het dat de Vlaamse overheid het grootste deel van het ﬁ nancieel projec-
trisico draagt, zodat zij de activa en bijhorende schulden moet opnemen in haar rekenin-gen
232.
2 In juni 2014 deelde het INR het VIPA mede dat het de voorwaardelijke investeringsbij-
dragen niet gespreid in de tijd mocht aanrekenen, aangezien het voorwaardelijk karakter ervan bijzonder laag was. De economische realiteit is veeleer het ontstaan van een beta-lingsverplichting zodra de onderliggende activa tot stand zijn gekomen, zodat het VIPA de investeringsbijdrage in haar geheel moet aanrekenen
233. De Vlaamse Regering besliste 
in 2015 naar aanleiding van die consolidatie van het subsidieprogramma binnen de over-heidsschuld, de gesubsidieerde instellingen de mogelijkheid te geven onder bepaalde voorwaarden te opteren voor een eenmalige subsidiebetaling
234.
230 Procedure bij buitensporige tekorten.
231 Het Rekenhof baseerde zich voor de stand van zaken op de adviezen die betrokken instellingen en administraties ter 
beschikking stelden of die publiek beschikbaar waren, de toelichtingen bij de initiële en aangepaste begrotingsontwer-pen voor 2015 en de periodieke lijsten van de NBB met de eenheden van de publieke sector. Het kon voor dit onderzoek geen beroep doen op een exhaustieve lijst van adviezen, die het aan de betrokken ministers had gevraagd. Het heeft dan ook geen duidelijkheid over het aantal verleende adviezen in het kader van ESR2010, en dus evenmin over de vol-ledigheid van zijn overzicht. Zo is in het eindrapport over de EDP dialogue and ad hoc visits to Belgium van februari 2014 
sprake van een analyse door Eurostat van de contracten Kempense Noord-Zuidverbinding en Vervollediging zuidelijke tak R4 Gent (Via-Invest), Brabo I en Livan I, maar daar heeft het Rekenhof geen verdere informatie over.
232 Ares(2014)1541585-14/05/2014.
233 INR-advies van 19 juni 2014 met referentie T/INR/2014/005919.
234 Voorontwerp van besluit van de Vlaamse Regering van 19 juni 2015 tot regeling van de eenmalige uitbetaling van de 
alternatieve investeringssubsidies, verstrekt door het VIPA. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͰͱ
3 Voor het geplande Oosterweelproject waarbij de BAM als concessiegever en de Tunnel 
Lieƨ enshoek (TLH) als concessienemer zouden optreden, oordeelde Eurostat in juli 2014 
dat de Vlaamse overheid alle activa en passiva van de TLH in haar rekeningen moest con-solideren, aangezien de TLH volledig eigendom van de overheid is en overheidsconces-sies als enige activiteit heeft. Eurostat haalde daarvoor nog bijkomende argumenten aan: de rechtstreekse en de gewaarborgde ﬁ nanciering door de Vlaamse overheid, de beperkte 
risico’s en baten voor de concessienemer, geen automatische sancties tegen de concessie-nemer die zijn engagementen niet nakomt, en de afwezigheid van een exhaustieve lijst met gevallen van overmacht. Naar aanleiding van dat standpunt is de Vlaamse Regering afgestapt van de concessieformule. Zij droeg de organisatie van het project en de tolhe ﬃ  ng 
aan de BAM op en zal de ﬁ nanciering in de Vlaamse begroting opnemen.
4 De INR-analyse zorgde in het najaar 2014 nog voor de herklassering van een aantal bijko-
mende projecten, zoals de tramlijnen Brabo I en Livan I en de stelplaats Tongeren.
5 Op 3 maart 2015 wees Eurostat ook het Via-Investproject A11 havenrandweg zuid naar Zee-
brugge  principieel aan de overheid toe. De belangrijkste argumenten daarvoor waren de 
participatie van de overheid in de SPV en de stemrechten in de raad van bestuur, en het mechanisme waarbij de beschikbaarheidsvergoedingen kunnen variëren naargelang van het verkeersvolume. Via-Invest wil de contractuele bepalingen op die punten wijzigen om een de ﬁ nitieve herklassering te vermijden. In een advies van mei 2015 beschouwde het INR 
ook het Via-Investproject Rondweg N60 Ronse als overheidsactiva wegens de overheids-participatie en een aantal contractbepalingen die het risico naar de overheid verschuiven.
6 Naar aanleiding van de EDP-noti ﬁ catie van april 2015 voegde het INR de stelplaatsen 
Brugge-Overijse-Zomergem  en de Via-Investprojecten Noordelijke wegontsluiting Zaven-
tem, Vervollediging zuidelijke tak R4 Gent  en Kempense Noord-Zuidverbinding toe aan de 
Vlaamse overheidsperimeter. Uit een recente lijst met de eenheden van de publieke sector blijkt dat nu ook de nv Deurganckdoksluis tot de overheid behoort.
Herklassering in de nationale rekeningen impliceert dat het INR enerzijds het investerings-
bedrag met terugwerkende kracht toevoegt aan het ESR-vorderingensaldo van de begrotings-jaren tijdens de bouwperiode. Anderzijds vermindert het in de gebruiksperiode het ESR-vor-deringensaldo met het bouwkostgedeelte in de betaalde beschikbaarheidsvergoedingen of subsidies. Zo vermijdt het een dubbele belasting van het vorderingensaldo. Ook de bijhorende schulden komen bij de projectaanvang bij de overheidsschuld en die overheidsschuld daalt vervolgens in de volgende jaren volgens de a ﬂ ossing. Zo ontstaan pieken in het overheidste-
kort en de overheidsschuld bij aanvang van de alternatieve ﬁ nancieringsprojecten en volgen 
positieve correcties in latere jaren.
De onderstaande tabel toont de voorstelling van de lopende pps-projecten in de nationale 
rekeningen 2014 (april 2015). ͭͰͲ
Project/ programma Beschik- Correctie Impact ESR-correctie
in uitvoering baarheids- vorderingen- op vergoeding saldo schuld 2014 2014
235 graad236
Alternatieve ﬁ nanciering zorgsector 180,3 237-474,5 2.130,4 geherklasseerd sinds 2014
Inhaalbeweging schoolinfrastructuur 0,45 -76,3 173,0 geherklasseerd sinds 2014Noordelijke wegontsluiting luchthaven Zaventem 5,7 0 55,2 geherklasseerd sinds 2014Kempense Noord-Zuidverbinding 9,3 -69,1 196,4 geherklasseerd sinds 2014Vervollediging zuidelijke tak R4 Gent 5,8 -53,2 106,0 geherklasseerd sinds 2014Omvorming A11 Zeebrugge bouwfase - - Mogelijk geherklasseerd in 2015Stelplaats Tongeren 0,6 0  6,0  geherklasseerd sinds 2014Stelplaats Oostende bouwfase - - geen standpunt gekendStelplaatsen cluster 1 4,3  0  31,3  geherklasseerd sinds 2014Stelplaatsen cluster 2 bouwfase - - geen standpunt gekendTramlijnen Livan I bouwfase -35,5  66,5  geherklasseerd sinds 2014Tramlijnen Brabo I  19,2 0  76,9  geherklasseerd sinds 2014Tramlijnen Brabo II  bouwfase - - geen standpunt gekendSluis Deurganckdok bouwfase - - geherklasseerd sinds 2015Amoras 7,1  3,9 59,8  geherklasseerd sinds 2014Vlaamse beloodsingsvloot 11,5 consolidatie van 82,6  geherklasseerd sinds 2014
  Wandelaar Invest
Kilometerhe ﬃ  ng bouwfase - - Geen standpunt gekend
Voor de geherklasseerde projecten heeft het INR het ESR-vorderingensaldo van de Vlaamse 
overheid gecorrigeerd: het verplaatste de investeringsuitgaven naar de bouwperiode en ver-minderde het ESR-vorderingensaldo bijkomend met de bouwkosten 2014. Behalve voor het project Amoras en de alternatieve ﬁ nancieringen van het VIPA, heeft het evenwel het vorde-
ringensaldo nog niet gecorrigeerd met de kapitaala ﬂ ossingen die begrepen zijn in de beschik-
baarheidsvergoedingen die de Vlaamse overheid heeft aangerekend. 
De schuldgraad van de Vlaamse overheid nam toe met de investeringsuitgaven van de geher-
klasseerde projecten. Voor de programma’s en projecten die zich nog in de bouwfase bevin-den, zal de schuldgraad van de Vlaamse overheid de komende jaren aanzienlijk toenemen, onder meer door de verdere realisatie van de Via-Investprojecten en de Scholen van Morgen.
Het Rekenhof ging na hoe de Vlaamse overheid en haar rechtspersonen de periodiek ver-
schuldigde betalingen voor de lopende alternatieve ﬁ nancieringsprojecten boekhoudkundig 
hebben verwerkt voor de ﬁ nanciële rapportering in het kader van het rekendecreet. De onder-
staande tabel biedt een overzicht van zijn bevindingen daarbij.
235 Cijfers en informatie op basis van de INR-overgangstabel tussen cijfers VG en gepubliceerde cijfers INR voor 2014.
236 Gecumuleerde schuld volgens de algemene toelichting bij de aangepaste begroting 2015.
237 Deel gebruikstoelage aangerekend door het VIPA (180,3 miljoen euro) en correctie op het niveau van de Vlaamse over-
heid (294,2 miljoen euro). Na herklassering vonden in 2014 ook 1.836,2 miljoen euro correcties plaats op 2008 tot en met 2013 door de Vlaamse overheid. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͰͳ
Project/ programma Entiteit Aangepaste uitvoerings- Aangepaste Balans 2014 Balans projectvennoot-
in uitvoering Vlaamse begroting rekening begroting Vl. overheid schap met overheids- overheid 2014 2014 2015  participatie
Alternatieve ﬁ nanciering VIPA 182,4  180,3   238199,4  Niets geboekt
zorgsector 
Inhaalbeweging school- Agion 0,8  0,5 5,3  Niets geboekt Scholen van Morgen
infrastructuur       investeringen 162.5, schulden 204,1
Noordelijke wegontsluiting AWV 4,9 5,7 48,5  Niets geboekt Via Zaventem
luchthaven Zaventem      investeringen 56,5, schulden 59,0
Kempense Noord- AWV  9,3  Niets geboekt Via Noord Zuid Kempen
Zuidverbinding      investeringen 194,0, schulden 205,3
Vervollediging zuidelijke AWV  5,8  Niets geboekt Via R4-Gent
tak R4 Gent      investeringen 92,5, schulden 92,8
Omvorming A11 Zeebrugge AWV  Nog niet   Via A11
   in gebruik   investeringen 147,3, schulden 163,3
Brabo I  De Lijn +13,0 19,2  +13,0 Niets geboekt Brabo 1 
 AWV     investeringen 97,4, schulden 155,98
Brabo II  De Lijn  Nog niet
 AWV  in gebruik
Livan I De Lijn   6,6  Niets geboekt239  Livan
      investeringen 52,2, schulden 48,4
Stelplaats Tongeren De Lijn 5,0 0,6  5,0 Niets geboekt240
Stelplaatsen cluster 1  De Lijn  4,3   Niets geboekt241
Stelplaatsen cluster 2 De Lijn   Nog niet
   in gebruik
Sluis Deurganckdok Dept MOW  Nog niet  te consolideren Deurganckdoksluis
 Vl. Havens  in gebruik   vanaf 2015 investeringen 198,2, schulden 155,4
Amoras Dept MOW 29,0  24253,4 29,0 Extra-comptabel
     in alg. rekening
Vlaamse beloodsingsvloot DAB Vloot 11,5 11,5 10,7  te consolideren Wandelaar Invest
     vanaf 2014  investeringen 85,0, schulden 84,6
Kilometerhe ﬃ  ng Dept FB
Totaal   246,6 290,6 317,5
De agentschappen van de Vlaamse overheid hebben de periodiek verschuldigde vergoedingen 
doorgaans voor hun jaarlijkse totale impact tijdens de gebruiksfase in hun ﬁ nanciële rappor-
tering opgenomen. De aangepaste begroting 2014 bevatte 246,6 miljoen euro vere ﬀ enings-
kredieten voor de beschikbaarheidsvergoedingen en subsidies. De aangepaste begroting 2015 bevat daarvoor 317,5 miljoen euro. In de ESR-uitvoeringsrekeningen 2014 van de Vlaamse overheid en van de betrokken overheidsagentschappen werd voor 290,6 miljoen euro vergoe-dingen aangerekend.
238 Zonder rekening te houden met de in 2015 en 2016 geplande eenmalige betaling van het kapitaal aan sommige ge-
subsidieerden. Voor 2015 wordt de impact van deze maatregel geschat op een afname van de kosten met 18,9 miljoen euro.
239 Volgens toelichting: impact investeringen 63,3 miljoen euro, schulden 175,2 miljoen euro.
240 Volgens toelichting: impact investeringen 6,9 miljoen euro, schulden 11,1 miljoen euro.
241 Volgens toelichting: impact investeringen 28,8 miljoen euro, schulden 82,1 miljoen euro.
242 Inclusief variabele exploitatiekosten. ͭͰʹ
De balansen van de Vlaamse overheid en de betrokken overheidsagentschappen bevatten de 
investeringen en bijbehorende schulden niet, niettegenstaande het INR de meeste lopende projecten heeft geherklasseerd vanaf 2014. Voor zover het Rekenhof kon nagaan, komen de investeringen en schulden wel tot uiting in de jaarrekeningen van de privaatrechtelijke pro-jectvennootschappen. De betrokken overheidsentiteiten hebben hun aanrekening in de ESR-uitvoeringsrekeningen 2014 nog niet aangepast aan de recente standpunten van Eurostat en het INR. Bij de integratie van deze uitvoeringsrekeningen in de nationale rekeningen van de overheid, moet het INR daardoor correcties aanbrengen. 
De boekhoudregels van de Vlaamse overheid bieden weinig houvast voor de verwerking van 
alternatieve ﬁ nancieringsprojecten. Het rekendecreet heeft ESR2010 toepasselijk verklaard 
en het mogelijk gemaakt, los van de contractuele betalingsverplichtingen, in de uitvoerings-rekeningen van de begroting ESR-conform aan te rekenen. De overheid kan de bouwkosten als investeringsuitgaven of kapitaaloverdracht registreren tijdens de bouwfase of bij de con-tractsluiting. De jaarlijkse gebruiksvergoedingen moet ze opsplitsen in een onderhouds- en ﬁ nancieringsgedeelte, dat ze als lopende uitg ave moet aanrekenen, en een gedeelte kapitaal-
aﬂ ossingen, dat ze als ﬁ nanciële verrichting buiten het ESR-vorderingensaldo kan aanreke-
nen. De investering en de bijbehorende schuld kan ze als een ﬁ nanciële leasing op de balans 
registreren. 
De begrotingen 2014 (aanpassing) en 2015 (initieel en aanpassing) tonen de herklasseringen 
ingevolge ESR2010 en het verstrengd Europees toezicht alleen in de algemene toelichting. Zij geeft de invloed ervan op het vorderingensaldo en de schuldgraad alleen extracomptabel weer op het niveau van de globale Vlaamse overheid, met slechts een beknopte verklaring. Ze heb-ben de herklasseringen niet vertaald naar de krediettabellen van de centrale overheid of de betrokken instellingen.
De jaarrekeningen van de Vlaamse rechtspersonen vermelden de herklasseringen van sep-
tember 2014 en maart 2015 alleen in de toelichting. Het VIPA heeft nog geen corresponderen-de registratie in de ESR-uitvoeringsrekening en balans van de betrokken entiteit uitgevoerd doordat het departement Financiën en Begroting heeft geadviseerd de openstaande schuld op te nemen in de staat van de openstaande verbintenissen
243.
AGIOn neemt in zijn jaarrekening de subsidiëring van de beschikbaarheidsvergoedingen die 
de scholen verschuldigd zijn, als ESR-uitgaven op. Vanaf de jaarrekening 2014 vermeldt het de geraamde totale subsidie op de beschikbaarheidsvergoeding van de projecten waarvoor het al individuele contracten heeft afgesloten, in volume 15 van de toelichting bij de jaarrekening, onder de staat van de mogelijke schuldverplichtingen. De jaarrekening 2014 vermeldt 1,2 mil-jard euro voor 57 individuele contracten. Om de transparantie en leesbaarheid van de reke-ningen van de Vlaamse overheid te verhogen, zou het AGIOn het project Scholen van Morgen moeten opnemen in de boekhouding, in plaats van het extracomptabel te verwerken. Het zou bijvoorbeeld in de bouwfase uitgaven in de uitvoeringsrekening van de begroting kunnen 
243 De correcties die het INR vroeg, zijn geboekt op het niveau van de Vlaamse Gemeenschap en niet in de rekening van 
het VIPA. Omwille van het getrouw beeld van de ﬁ nanciële positie, het vermogen en de resultaten van het VIPA, is het 
Rekenhof van mening dat het VIPA de correcties zowel in zijn bedrijfseconomische, als in zijn budgettaire rekeningen had moet boeken. Het heeft dat opgemerkt bij zijn rekeningencontrole van het VIPA. De minister ging in haar ant-woord niet in op de opmerking. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͰ͵
boeken naargelang de vordering van de werken en het subsidiepercentage244. Het kan dan de 
subsidiëring van de ﬁ nancierings- en onderhoudscomponent jaarlijks in de uitvoeringsreke-
ning opnemen onder ESR-code 43 gedurende 30 jaar.245
De projecten zijn wel zichtbaar in de balansen van de projectvennootschappen: als investe-ringen, bestellingen in uitvoering, voorraden of lange-termijnvorderingen. Ook de schulden van de projectvennootschap komen daarin tot uiting. Het INR corrigeert weliswaar het vor-deringensaldo van de overheid bij de opmaak van de nationale rekeningen voor de geherklas-seerde projecten. Om dubbeltellingen te vermijden, moeten de economische statistieken van de private sector eenzelfde correctie ondergaan. 
4 Budgettaire impact in meerjarenperspectief4.1 Meerjarenverbintenissen Alternatieve ﬁ nancieringsprojecten betre ﬀ en vaak lange-termijnverbintenissen. Rekening 
houdend met de beoogde en feitelijke budgettaire spreiding, is een decretale machtiging er-van voorafgaand aan de contractsluiting vereist. Voor geen van de lopende projecten is de meerjarenverbintenis immers echter langs vastleggingskredieten integraal gebudgetteerd. De diverse begrotingsdecreten bevatten voor een aantal projecten wel machtigende bepalingen, zoals een begrenzing van de jaarlijkse vergoedingen, maar zij vermelden geen meerjarento-talen. Bovendien bestaat soms onduidelijkheid over de toe te passen indexering op dergelijke machtigingen. Sommige van deze machtigingen zijn tijdig goedgekeurd, andere pas na de contractsluiting. Voor een aantal andere projecten ontbreekt een decretale machtiging. Voor de projecten behorende tot de laatste twee categorieën wordt de begrotingsbevoegdheid van de decreetgever dan ook miskend.
4.2 Impact op de meerjarenramingenDoor hun lange looptijd, de omvang van de investeringen en de invloed van de ﬁ nancierings-
component kunnen alternatieve ﬁ nancieringsprojecten een belangrijke impact hebben op de 
beleidsruimte. De onderstaande tabel geeft een overzicht van de budgettaire impact per legis-latuur bij een aangehouden budgettaire spreiding volgens de gebruiks- of beschikbaarheids-vergoedingen
246. De bijkomende eenmalige vergoedingen en bijkomende kosten zijn niet in 
de tabel verrekend.
244 Conform reguliere subsidiëring langs ESR-code 66.
245 GO! behoort tot de consolidatieperimeter (sector 13.12) en wordt geconsolideerd. De instellingen van het vrij gesubsi-
dieerd (basis- en secundair) onderwijs worden ook als eenheden van de publieke sector beschouwd en behoren dus tot de consolidatiekring van de Vlaamse overheid. Bij gebrek aan voldoende gegevens over hun begrotingen en hun saldi houden de begrotingscijfers van de Vlaamse overheid daarmee geen rekening.
246 Op basis van het recente verslag over de alternatieve ﬁ nanciering en andere documenten (bijvoorbeeld Masterplan). ͭͱͬ
Project/ programma 2015 tot 2020 tot 2025 tot 2030 tot 2035 tot
 2019 2024 2029 2034 2039
Exploitatiefase 1.608,0 2.090,4 1.962,9 1.374,9 913,3
Alternatieve ﬁ nanciering zorgsector 1.037,9 1.048,2 1.006,7 475,7 10,3
Schoolinfrastructuur (Scholen van Morgen)247 10,4 248446,0 500,0 500,0 500,0
Noordelijke wegontsluiting luchthaven 28,1 28,7 29,3 30,0 30,6
Zaventem
Kempense Noord-Zuidverbinding 94,3 96,4 98,5 100,6 102,8Vervollediging zuidelijke tak R4 Gent 41,8 42,5 43,3 44,1 44,9Stelplaats Tongeren 3,1 3,5 3,8 4,2 3,6Stelplaatsen cluster 1  21,5 23,7 26,2 28,9 26,4Livan I 40,0 45,7 50,5 55,7 61,5Brabo I  101,1 111,6 123,1 135,7 133,2Amoras
249 172,3 186,6 70,0
Vlaamse beloodsingsvloot 57,5 57,5 11,5  
Bouwfase 660,7 922,1 939,7 612,8 472,8
Omvorming A11 havenrandweg Zuid 124,1 270,9 277,2 284,1 291,7
naar Zeebrugge
Stelplaats Oostende 11,4 16,7 16,7 5,3Stelplaatsen cluster 2 18,9 31,3 32,5 33,8 35,2Brabo II  94,2 95,0 105,1 115,7 127,8Sluis Deurganckdok (subsidie) 72,2 90,3 90,3 90,3 18,1Kilometerhe ﬃ  ng 339,9 417,9 417,9 83,6 
Voorbereidingsfase 41,6 1129,6 1278,7 1338,5 1397,8
Noord-Zuidverbinding Houthalen-Helchteren  247,9 298,1 305,3 312,7
Rondweg N60 Ronse  99,0 101,4 103,9 106,4Optimalisatie noordelijk deel R0 –  46,2 78,2 79,7 81,2
Zone Zaventem
Ombouw R4-Oost en R4-West tot  80,9 101,7 102,2 101,7
primaire wegen
Omvorming N8 Veurne-Ieper  54,7 58,6 59,7 60,9Bruggen Albertkanaal
250 3,0 52,7 53,8 56,0 56,0
Dammepoortsluis   39,0 39,0 40,5 40,5Steenbruggebrug   11,5 11,5 12,0 12,0Stelplaats Gent-Wissenhage 2,2 66,4 68,1 70,0 72,1Spartacustramlijn Hasselt-Maastricht
251 36,4 110,3 113,9 117,8 122,2
Tramlijnen Brabantnet252  321,0 354,4 391,4 432,1
Totaal alle fasen 2.310,3 4.142,1 4.181,3 3.326,2 2.783,9
247 Bij de oplevering van de scholen is ook een eenmalige vergoeding verschuldigd voor intercalaire interesten en prijsher-
zieningen, die AGIOn ook betoelaagt.
248 Gegevens alleen beschikbaar voor de jaren 2021 en 2022 (telkens 100 miljoen euro). De bedragen van de volgende 
jaren gaan uit van hetzelfde bedrag, daar het project dan op kruissnelheid is en een machtiging van 100 miljoen euro per jaar werd verleend. Het eerste project zal maar de 30-jarige termijn hebben doorlopen medio 2034. Dan zullen geen beschikbaarheidsvergoedingen meer verschuldigd zijn.
249 Terugbetaling van de lening die de aannemer aanging (7,1 miljoen per jaar gedurende 15 jaar) én exploitatiekosten voor 
de verwerking en het storten van het slib op basis van het aantal ton. Het deel van de kosten dat betrekking heeft op het onderhoud kan niet worden bepaald. De geraamde exploitatiekosten bedragen 22 miljoen euro per jaar (te indexe-ren), maar in 2014 lagen de werkelijke kosten veel hoger. Vanaf 2016 zouden deze kosten weer dalen, doch ramingen zijn niet beschikbaar. Het Rekenhof ging dan ook uit van 22 miljoen per jaar (basis 2006) en een herzieningscoë ﬃ  ciënt 
van 2% per jaar. Tot op heden was deze coë ﬃ  ciënt in de praktijk echter hoger.
250 Volgens het antwoord van De Scheepvaart aan het Rekenhof. Het rapport over alternatieve ﬁ nanciering meldt andere 
cijfers.
251 Dit project omvat zowel de traminfrastructuur, als de stelplaats Hasselt, beperkt tot het tramgedeelte. Het Rekenhof 
stelt vast dat de jaarlijks toegepaste indexatie bij deze raming veel lager ligt dan gebruikelijk.
252 Raming door het Rekenhof op grond van de verhouding investeringen-BBV bij Livan (13,89%), Brabo I (15,88%) en STL 
1 (15,2%). REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͱͭ
De cijfers van het VIPA houden geen rekening met de mogelijke terugbetalingen in één keer 
door de voorzieningen van het kapitaalgedeelte van de alternatieve ﬁ nanciering. De decreetge-
ver heeft die mogelijkheid medio 2015 gecreëerd253 omdat het VIPA tot dan rentekosten moest 
vergoeden die merkelijk hoger lagen dan de rente op de directe Vlaamse schuld, terwijl het volledige kapitaalgedeelte door de strengere interpretatie van het INR volledig in de begroting moest worden aangerekend. Eventuele vervroegde terugbetalingen door de voorzieningen zou ook de uitstaande waarborgen doen dalen. De opbrengst van dit optimaliseringstraject, zijnde het verschil tussen de rentekosten die het VIPA niet meer zou moeten vergoeden en de huidige rentekosten op de directe schuld, zou in 2015 16 miljoen euro bedragen
254.
Volgens de beoogde budgettaire spreiding en de planning van de projecten, zal de impact op 
de vastleggingskredieten en de vere ﬀ eningskredieten grotendeels gelijk lopen. Als de contrac-
tuele bepalingen ongewijzigd blijven, zal de impact op de kastoestand grotendeels gelijklopen met de tot nog toe beoogde, budgettaire spreiding. De impact van de alternatieve ﬁ nancie-
ringsprojecten op het ESR-vorderingensaldo en de schuldgraad kan de komende jaren nog sterk evolueren ingevolge eventuele nieuwe interpretaties of beoordelingen door het INR en Eurostat van de lopende projecten, alsook door de concretisering van de projecten die nog in voorbereiding zijn. Los van dergelijke wijzigingen, leggen de alternatieve ﬁ nancieringsprojec-
ten de komende 30 tot 35 jaar beslag op een deel van de beschikbare budgettaire ruimte van de Vlaamse overheid. Een accurate, actuele en transparante rapportering is dan ook onont-beerlijk voor de toekomstige jaarlijkse en meerjarenbegrotingen en voor de beleidsplannen.
5 Kwaliteit van de kostprijs- en budgetinformatieDe diverse rapporteringen over pps-projecten
255 geven voor eenzelfde project vaak afwijkende 
informatie256, zonder duidelijke reden. Soms kan worden verondersteld dat de verschillen in 
gehanteerde concepten en de ﬁ nities de afwijkingen verklaren, of het feit dat de informatie-
verzameling telkens een momentopname is257, maar vaak ontbreekt daarover duiding. In an-
dere gevallen kan voor de verschillen geen verklaring worden vooropgesteld. Zo verklaarde de Vlaamse minister van Openbare Werken op 26 februari 2015 in de commissie MOW dat de beschikbaarheidsvergoeding voor de Noord-Zuid Kempen 23 miljoen euro per jaar bedraagt, terwijl het verslag over alternatieve ﬁ nanciering van 27 maart 2015 gewaagt van 18,9 miljoen 
euro. Dat creëert verwarring en wijst op de nood aan meer correcte, duidelijke en geduide gegevens.
De Vlaamse Regering diende het jaarlijks verslag 2014 over de alternatieve ﬁ nancieringspro-
jecten pas op 27 maart 2015 bij het Vlaams Parlement in, terwijl de administratie de gegevens ervoor al in de zomermaanden van 2014 samenbracht. Sommige projecten waren in de tussen-tijd wellicht zo geëvolueerd dat de informatie in het verslag achterhaald was. Het Rekenhof stelde dan ook voor een aantal projecten verschillen vast tussen de gegevens in het verslag en 
253 Eerste begrotingsaanpassing 2015.
254 Interestkosten in de gebruikstoelagen (21,3 miljoen euro) min tegemoetkoming in de verbrekingsvergoeding (2,4 mil-
joen euro) en intrest van de overheidsschuld (2,9 miljoen euro).
255 De informatie aan het Vlaams Parlement, contractuele documenten, interne documenten van de entiteiten, antwoor-
den op vragen van het Rekenhof, documenten van het kenniscentrum pps, …
256 Bijvoorbeeld over de voorbereidingskosten, de bouw- en gerelateerde kosten, de beschikbaarheidsvergoedingen.
257 Waardoor prijzen en bedragen kunnen wijzigen als gevolg van scopeaanpassingen van het project, contractwijzigin-
gen, economische factoren zoals in ﬂ atie, rentestijgingen, materiaalkosten, en andere. ͭͱͮ
de gegevens die het zelf inzamelde in februari-maart 2015. Zo deelde De Scheepvaart andere 
geraamde beschikbaarheidsvergoedingen mee voor de bruggen over het Albertkanaal258. Het 
Rekenhof stelde vast dat een aantal projecten ook tijdens de bouw- of exploitatiefase regel-matig verrekeningen kennen met een invloed op de ﬁ nanciële gegevens, die geen aanleiding 
hebben gegeven tot een aanwijsbare aanpassing van de gegevens in het jaarlijks verslag.
Soms verschillen de gegevens in het jaarlijks verslag ook van die in andere documenten, zoals 
het verslag over het kas- en schuldbeheer. Dit verslag vermeldt bijvoorbeeld 23,25 miljoen euro investeringskosten voor de eenvoudige sporthallen, terwijl het verslag over alternatieve ﬁ nan-
ciering 32,40 miljoen euro aangeeft. Voor de kilometerhe ﬃ  ng vermeldt het verslag 271,02 mil-
joen euro investeringskosten en het verslag over alternatieve ﬁ nanciering 206,57 miljoen euro. 
Voor Via-Invest I loopt het verschil in de vermelde bedragen zelfs op tot 252 miljoen euro.
6 Informatievoorziening aan het Vlaams ParlementDe Vlaamse Regering informeert het Vlaams Parlement vooral met het al genoemde jaarlijkse 
verslag over de projecten die met alternatieve ﬁ nanciering zijn of worden gerealiseerd. Dat 
verslag vloeit voort uit een resolutie van 30 mei 2007. Daarbuiten is er ook een periodieke rap-portering over het Masterplan 2020, dat twee projecten met alternatieve ﬁ nanciering bevat 
die niet in het jaarlijkse verslag staan (Brabo I en II).
De projecten met alternatieve ﬁ nanciering hebben een steeds belangrijker wordende impact 
op de toekomstige begrotingen. De meerjarenraming 2015–2020 bevat echter bijzonder wei-nig informatie over de beschikbaarheidsvergoedingen. Alleen een onvolledige en niet geheel correcte tabel in het verslag over de alternatieve ﬁ nanciering biedt het Vlaams Parlement in 
beperkte mate inzicht in de impact van alternatieve ﬁ nanciering op toekomstige begrotingen. 
De (toelichtingen) bij de jaarlijkse begrotingen bevatten meestal weinig informatie over de verschuldigde beschikbaarheidsvergoedingen. Soms biedt pas de samenlezing van opeenvol-gende toelichtingen daar een zicht op
259.
In zijn evaluatie van het vierde verslag van de Vlaamse Regering over alternatieve ﬁ nanciering 
signaleerde het Rekenhof een positieve evolutie, maar ook een aantal blijvende aandachts-punten. De informatie in het recente alternatieve ﬁ nancieringsverslag 2014 is nog altijd on-
volledig. Zo ontbreekt een lopend project met alternatieve ﬁ nanciering voor de bouw van 
een stelplaats te Oostende door De Lijn. Het is daarenboven onduidelijk op welke grond het verslag projecten opneemt die zich in een voorbereidingsfase bevinden. Zo vermeldt het de projecten van Via-Invest II, maar niet de drie tramlijnen van het Brabantnet, die ook in voor-bereiding zijn en bovendien volgens het regeerakkoord beslist. Het verslag bevat in elk geval geen exhaustieve inventaris van alternatief ge ﬁ nancierde uitgaven, nochtans het uitgangs-
punt van de resolutie van het Vlaams Parlement en het advies van het Rekenhof.
258 Volgens het verslag bedroegen de bouwkosten 108 miljoen euro, inclusief btw, terwijl De Scheepvaart 103,25 miljoen 
euro vermeldde, exclusief btw. De geraamde beschikbaarheidsvergoedingen zouden in 2040 volgens verslag 11,2 mil-joen euro bedragen en volgens De Scheepvaart 11,9 miljoen euro.
259 Het Rekenhof stelde al vroeger dat ook de begrotingsdocumenten informatie over de beschikbaarheidsvergoedingen 
moeten bieden (Toetsing van de vierde rapportage over alternatieve ﬁ nanciering en pps aan de aanbevelingen van het 
Rekenhof, Vlaams Parlement, 37-M (2010-2011) – Nr. 1). REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͱͯ
Bij sommige projecten met alternatieve ﬁ nanciering wordt een belangrijk deel van de kos-
ten niet met jaarlijkse gebruiksvergoedingen, maar met mijlpaalvergoedingen betaald, of ge-realiseerd langs afzonderlijke overheidsopdrachten. Voor sommige projecten preciseert het verslag dat (bijvoorbeeld de mijlpaalvergoeding bij de kilometerhe ﬃ  ng), voor andere niet 
(bijvoorbeeld de afzonderlijke contracten bij Livan of de grote verrekeningen bij Amoras). Ondanks soms uitgebreide informatie in het verslag, blijft het beeld van de ﬁ nanciële impact 
van sommige projecten voor het Vlaams Parlement aldus onvolledig. 
De periodieke verslagen over het kas-, schuld- en waarborgbeheer van de Vlaamse Regering 
besteden steeds meer aandacht aan projecten met alternatieve ﬁ nanciering, aangezien steeds 
meer projecten moeten worden opgenomen in de geconsolideerde schuld. De gegevens in dit rapport beperken zich echter tot de investeringskosten. 
7 ConclusiesBij de Vlaamse overheid lopen diverse alternatieve investeringsprogramma’s met een gesprei-
de ﬁ nanciering. In diverse beleidsdomeinen zijn nog projecten in voorbereiding en sommige 
projecten worden bijgestuurd, zodat de projectinventaris regelmatig wijzigt. In 2014 heeft het INR de meeste lopende projecten geherklasseerd. Dat vergde een retroactieve correctie van het ESR-vorderingensaldo: tijdens de bouwperiode moest het worden verhoogd met de totale projectbouwkosten en tijdens de gebruiksperiode moet het worden verminderd met het kapi-taalgedeelte in de jaarlijkse gebruiksvergoedingen. Mede rekening houdend met de herklasse-ringen van april 2015, verhoogden de lopende alternatieve ﬁ nancieringsprojecten de Vlaamse 
schuld eind 2014 met 2.984,1 miljoen euro. De verdere afwerking van de lopende programma’s voor scholen en weginfrastructuur zullen de schuld nog doen aangroeien. 
niet in haar boekhouding en jaarrekeningen verwerkt. Extracomptabele correcties van het INR blijven bijgevolg nodig. Het ESR2010 laat een verwerking naar analogie met ﬁ nanciële 
leasing toe, maar Vlaanderen heeft die mogelijkheid nog niet in zijn boekhoudhandleiding opgenomen. 
Rekening houdend met de al gesloten projecten, evolueert de ﬁ nanciële impact van de peri-
odiek te betalen vergoedingen voor de Vlaamse overheid van 2.310,3 miljoen euro per legis-latuur tot ruim 4.181 miljoen euro per legislatuur. De beoogde budgettaire spreiding zal de meerjarenbegrotingen nog tientallen jaren feitelijk belasten.
Het parlement ontvangt veel, doch geen eenduidige noch volledige, informatie. De jaarlijkse 
rapportering over alternatieve ﬁ nanciering bevat niet alle projecten en de informatie in de 
begroting, jaarrekeningen en toelichtingen is niet altijd accuraat, volledig en inzichtelijk.
8 Aanbevelingen • De Vlaamse overheid en haar agentschappen moeten, in overleg met het INR en de private 
partners, de investeringen en bijhorende schulden voor de projecten die het INR heeft geherklasseerd, correct aanrekenen op de overheidsbalans en in de overheidsbegroting. Het ESR-vorderingensaldo en de schuldgraad van de overheid moeten aldus alle verbin- ͭͱͰ
tenissen en verplichtingen van bij de contractsluiting of de bouwfase weerspiegelen en 
extracomptabele correcties onnodig maken. 
• De Vlaamse Regering moet in haar rapportering over alternatieve ﬁ nanciering aan het 
Vlaams Parlement komen tot een eenduidige en volledige voorstelling van de projecten. Zij moet de budgettaire impact van de alternatieve ﬁ nancieringsprogramma’s ook duidelijk en 
volledig opnemen in de begroting en de rekeningen van de Vlaamse overheid. 
• De Vlaamse overheid moet zorgen voor een uniforme analyse en voorstelling van de kost-
prijsgegevens van de alternatieve ﬁ nancieringsprojecten, opdat zij de cijfers tijdig en cor-
rect kan weergeven en toelichten ten behoeve van het Vlaams Parlement en de diverse advies- en controle-instanties. 
• De Vlaamse overheid moet de meerjarenramingen op grond van constant beleid aanvullen 
met de budgettaire impact van de meerjarige investeringsprogramma’s waartoe de Vlaam-se Regering al principieel heeft beslist. 
9 Antwoord van de Vlaamse minister van Onderwijs over Scholen van MorgenDe Vlaamse minister van Onderwijs heeft op 2 oktober 2015 geantwoord dat verschillende 
beleidsdomeinen bij deze problematiek betrokken zijn en een globale aanpak zich opdringt. Het opnemen van de investeringsuitgaven in de uitvoeringsrekening van de begroting van AGIOn tijdens de bouwfase heeft tot gevolg dat AGIOn a Ƣ ankelijk is van informatie waarover 
het zelf niet beschikt en die het niet kan controleren. AGIOn is evenmin de investeerder, noch de verantwoordelijke voor de uitvoering van de werken. Verder stelt de Vlaamse minister van Onderwijs dat wegens het aantal betrokken rechtspersonen en het feit dat het contract met Scholen van Morgen nv werd gesloten door de Vlaamse Regering, een opname van de investe-ringskosten op centraal niveau van de Vlaamse begroting op zijn plaats is. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͱͱ
3.4 Beheer van huuruitgaven door het agentschap Facilitair Bedrijf
Het Agentschap Facilitair Bedrijf (AFB) kan terugvallen op duidelijke beleidsdoelstel-
lingen voor de facilitaire dienstverlening en compact en concreet omschreven processen voor het vastgoedbeheer in het bijzonder. Een steekproef van het Rekenhof wees echter uit dat het beheer van huuruitgavendossiers in de praktijk te wensen overlaat. Daarbij doen zich drie structurele problemen voor: onvolledige dossiers, onvoldoende kennis van de huurcontracten en onvoldoende standaardisatie ervan.
De Vlaamse Regering heeft het Agentschap Facilitair Bedrijf (AFB) op 11 juni 2004 opgericht 
als intern verzelfstandigd agentschap in het beleidsdomein Bestuurszaken
260 (nu Kanselarij 
en Bestuur) om Vlaams overheidsbreed diverse facilitaire diensten te verlenen. Zo kunnen Vlaamse overheidsentiteiten een beroep doen op het AFB voor het administratieve beheer van hun vastgoedportefeuille of voor advies en ondersteuning op maat bij deelaspecten van vastgoedbeheer. In dit kader onderzocht het Rekenhof in het bijzonder de processen voor huuruitgaven
261. Het controleerde de naleving van de huurcontracten en de werkinstructies, 
uitgaande van de ordonnanceringen in het begrotingsjaar 2014.
2 Visie en doelstellingenHet AFB kan terugvallen op een duidelijke visie en duidelijke beleidsdoelstellingen voor de 
facilitaire dienstverlening. In de beheersovereenkomst 2011-2015 met de Vlaamse Regering gaf het zijn algemene visie te kennen te willen uitgroeien tot hét kenniscentrum voor facilitair management en daarin het eerste aanspreekpunt te zijn voor alle entiteiten van de Vlaamse overheid. Het agentschap vertaalde die visie in de beheersovereenkomst in vier strategische hoofddoelstellingen en vijf ondersteunende strategische doelstellingen, die het verder con-cretiseerde in 21 dienstverleningen. Eén ervan slaat op het vastgoedbeheer. Het AFB staat in voor het administratieve beheer van de meer dan honderd gebouwen
262 die ambtenaren van 
verschillende entiteiten huisvesten. Naargelang het type gebouw, de eigendomssituatie en de speciﬁ eke context maakt het per gebouw afspraken met alle betrokken partijen. De processen 
van dit administratief beheer van het vastgoed zijn compact en concreet omschreven.
260 Gewijzigd met het besluit van de Vlaamse Regering van 4 juli 2014.
261 Het aangeboden administratief beheer wordt uitgevoerd door het team Vastgoedbeheer van de afdeling Vastgoed en 
omvat voornamelijk: het huurcontract met de eigenaar onderhandelen, bijkomende of latere onderhandelingen met de eigenaar coördineren, huur en huurlasten opvolgen en betalen, verzekeringen afsluiten, opvolgen en betalen en de onroerende voorhe ﬃ  ng en andere taksen opvolgen en betalen.
262 Sommige gebouwen worden beheerd door AFB, maar de betalingen ervoor gebeuren op kredieten van de bezettende 
entiteit. Die gebouwen vielen buiten het onderzoek. ͭͱͲ
3 Budget
Het huurbudget263 2014 bedroeg 74,4 miljoen euro. Het bedrag was volgens de toelichting bij 
de begroting bestemd voor de betaling van de huuruitgaven van 83 gebouwen. Volgens de titel van de basisallocatie was dat bedrag ook bestemd voor belastingen op gebouwen in eigendom. 
Hoewel de beheersovereenkomst 2011-2015 zero-based budgettering van het huurbudget 
voorschrijft, gaat het AFB voor de begrotingsopmaak uit van de realisaties van jaar x-2 en cor-rigeert het deze cijfers naargelang zich wijzigingen in de huuruitgaven opdringen. 
Het AFB heeft het huurbudget 2014 nagenoeg volledig gebruikt (99,94%). Het heeft daaren-
boven bij ontoereikendheid van het huurbudget op het einde van het jaar in 2013 en 2014 nog respectievelijk 3,3 en 0,7 miljoen euro huuruitgaven vere ﬀ end met zijn variabel krediet
264, 
dat daar echter niet voor bestemd is. Dat krediet is dienstig voor uitgaven voor gebouwen in eigendom van de overheid (artikel 19 van het programmadecreet van 21 december 1990)
265. De 
aanrekening van huuruitgaven op verschillende begrotingsartikelen beperkt de transparantie van het huurbudget.
Het AFB kan de onderramingen van budget beter detecteren door nauwgezet per huurcon-
tract in het begin van het jaar voorafgaande inkooporders te maken in het Ora ﬁ nsysteem. 
Huurgelden en belastingen, vooral onroerende voorhe ﬃ  ng, kan het AFB in het begin van het 
jaar per contract vastleggen (met voor de huur later een verhoging voor de indexering). Huur-lasten kan het vastleggen na de afrekening van het voorgaande jaar.
4 Organisatie en werkingIn het AFB staat het team Vastgoedbeheer, onderdeel van de afdeling Vastgoed, in voor de 
opvolging van de huurdossiers. Het personeelskader ervan werd eind 2014 volledig ingevuld en gestabiliseerd, na een hoog personeelsverloop. De beheers- en betalingsprocessen binnen het team zijn voldoende uitgetekend en gedocumenteerd in de vernieuwde module vastgoed-beheer
266. Het AFB zal de performantie van het vastgoedbeheer vanaf 2016 opvolgen met vier 
indicatoren: responstijd, doorlooptijd, verwijlintresten en klantentevredenheid. De respons-tijd op de vragen van het Rekenhof was een veelvoud van de geplande responstijd opgenomen in de indicator. De keuze van verwijlintresten als indicator voor de opvolging van e ﬃ  ciëntie 
en kwaliteit is vatbaar voor kritiek. Het AFB betaalt immers slechts verwijlintresten als de ver-huurder daar expliciet om verzoekt, niet als ze contractueel verschuldigd zijn. Contractueel verschuldigde verwijlintresten zijn een betere indicator.
263 Begrotingsartikel BF0-1BFC2C-WT bestaande uit één basisallocatie BF512.
264 Begrotingsartikel BF0-1BFC4D-WT.
265 De programmatoelichtingen bij de begrotingen 2013 en 2014 stellen dat het variabel krediet in het bijzonder gebruikt 
zal worden voor de bewaking van de VAC’s Antwerpen en Hasselt en het Boudewijngebouw, alsook voor de VAC-uitga-ven die niet met de recurrente kredieten kunnen worden gedragen. De uitsluiting van huuruitgaven is logisch omdat het normaliter gaat om langdurige contracten, het is dan onzinnig de nodige kredieten ervoor te laten a fh angen van 
een variabel en dus onzeker krediet. Op het variabel krediet worden nog tal van andere uitgaven aangerekend. In 2014 waren de voornaamste aanrekeningen voor IMALSO (0,7 miljoen euro), onroerende voorhe ﬃ  ng Phoenix (0,5 miljoen 
euro) , Technisch beheer Boudewijn (0,4 miljoen euro), FMIS (0,4 miljoen).
266 Medio juni 2015 gaat de interne toepassing Facilitair Management Informatie Systeem (FMIS) in productie. Hierin zullen 
de door het AFB beheerde vastgoedcontracten en een vastgoedbeheermodule worden opgenomen. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͱͳ
Een steekproef van het Rekenhof wees uit dat het dossierbeheer weinig optimaal verloopt, 
vooral bij gebrek aan voldoende kennis van de huurcontracten bij het team Vastgoedbeheer, wellicht ingevolge het genoemde personeelsverloop: 
• Het AFB werkt met elektronische dossiers, maar die zijn vaak onvolledig
267 en ongestructu-
reerd. Het AFB verstrekt in Ora ﬁ n te weinig informatie bij de ordonnanties of vult velden 
inconsistent in.
• Hoewel het AFB streeft naar een e ﬃ  ciënte werking door zo uniform mogelijke huurcon-
tracten, verschillen die contracten sterk268. Zij bevatten soms bepalingen die eenzijdig in 
het voordeel van de verhuurder zijn, evenals tegenstrijdige bepalingen die niet uitvoerbaar zijn
269. Voor de belastingen en taksen ten laste van de huurder zijn de betalingsmodalitei-
ten divers en vaak onvolledig. Zo ontbreken dikwijls bepalingen over de betalingstermijn of de bij de schuldvordering te voegen stavingstukken. Voorts identi ﬁ ceert het AFB ge-
huurde ruimtes in de contracten onvoldoende, wat controle op de gevorderde onroerende voorheﬃ  ng bemoeilijkt
270.
• Het AFB betaalt huurfacturen zonder veel controle op de naleving van de contractuele 
bepalingen. Het Rekenhof vond fouten zoals dubbele betalingen voor eenzelfde periode, betalingen voor niet meer gehuurde panden, indexeringsfouten
271, foute huurkortingen en 
semesterbetalingen in plaats van de contractuele kwartaalbetalingen. Ook bij de huurlas-ten maakt het AFB fouten. Het controleert afrekeningen niet, brengt provisies bij de afre-kening niet in mindering, betaalt onjuiste provisies of past de provisies niet aan de reële uitgaven aan zoals contractueel bepaald
272. De quotiteiten273 in de afrekening zijn ten slotte 
niet altijd de contractueel bepaalde.
• Het Rekenhof controleerde een steekproef van 148 betalingen. In 115 gevallen (78%) be-
taalde het AFB vijf of meer dagen te vroeg. In 29 gevallen (20%) vond de betaling laattijdig plaats. De gemiddelde termijnoverschrijding bedroeg 36 kalenderdagen. Het AFB houdt dan ook geen rekening met de betalingstermijn bij de invoer in Ora ﬁ n of hanteert daarbij 
een verkeerde datum
274. Overigens zijn schuldvorderingen en facturen vaak ongedateerd, 
zodat de bepaling van een correcte uiterste betalingsdatum onmogelijk is.
267 De meest cruciale stukken die ontbreken zijn huurcontracten of addenda en het detail bij de afrekening van de huurlas-
ten.
268 Meest opvallend zijn een aantal contracten rond dezelfde locatie waar feitelijk met dezelfde verhuurder gehandeld 
wordt en sommige bepalingen toch sterk van elkaar verschillen.
269 Zo bepalen contracten de huurlastprovisies voor het jaar x+1 als de afrekening voor het jaar x plus maximaal 5%, terwijl 
die afrekening kan worden ingediend tot eind x+1. Bepaalde contracten voorzien in provisies voor de periodes 01/04 – 30/09 en 01/10 – 31/03, terwijl de afrekening geschiedt per kalenderjaar.
270 Zo betaalde het AFB jarenlang de voorhe ﬃ  ng voor een volledig gebouw, terwijl het maar een gedeelte ervan huurde. 
Inmiddels vordert het agentschap het te veel betaalde terug.
271 Het AFB berekent de indexering ook anders naargelang het moment van huurindexering. Vindt de indexering plaats op 
de eerste dag van de maand, dan rekent het in maanden, zo niet dan rekent het in dagen.
272 In een contract betaalde het 217.800 euro provisies per semester, terwijl er voor 2012 en 2013 respectievelijk overschot-
ten waren van 147.549 en 110.708 euro.
273 Een quotiteit is het aandeel in de gemeenschappelijke lasten.
274 Het kan in Ora ﬁ n nochtans de gewenste betaaldatum invoeren. Al in zijn verslag over de onderhouds- en investe-
ringswerken aan gebouwen door het Agentschap voor Facilitair Management van 10 september 2013, formuleerde het Rekenhof de aanbeveling dat het AFM moet toezien op het respecteren van de betalingstermijnen. ͭͱʹ
• Bij de concentratiebeweging in Gent met de verhuis van diverse locaties naar het VAC 
Gent, heeft het AFB twee contracten laattijdig opgezegd, zodat het uiteindelijk respectie-velijk 33.000 en 152.000 euro wederverhuringsvergoedingen moest betalen.
• In 33 van de grondig onderzochte dossiers (21%) betaalde het AFB een verkeerd bedrag. In 
totaal bedroeg het te veel betaalde 222.565 euro, waarvan 171.189 euro voor huurlasten
275, 
26.543 euro voor een dubbel betaalde wederverhuringsvergoeding en 24.834 euro huur276.
De doorlooptijden tot de betaling waren dan weer redelijk. Uit de steekproef bleek gemiddeld 
22 dagen te verstrijken tussen inkooporder en betaling. Voor dossiers met een schuldvorde-ring of factuur verstreek gemiddeld 39 dagen tussen factuurontvangst en betaling.
5 Boekhoudkundige verwerkingAlle kosten en opbrengsten moeten worden geboekt in het boekjaar waarop ze betrekking 
hebben, dit geldt zowel voor gesplitste kredieten als voor variabele kredieten. In de steek-proefdossiers rekende het AFB 21 bedragen op een foutief begrotingsjaar aan. In 17 gevallen geschiedde de aanrekening verkeerdelijk ten laste van 2014 (voor in totaal 2.258.116 euro). Op 2013 en 2015 werd respectievelijk 2.282.132 euro en 402.469 euro ten onrechte aangerekend. Bovendien rekende het vier huuruitgaven ten onrechte aan op het variabel krediet (1,79 mil-joen euro) en drie ordonnanties op een verkeerde basisallocatie (1,27 miljoen euro). Ook wat betreft de ESR-aanrekening loopt het in sommige dossiers fout
277. Voorts blijkt het AFB enkele 
speciﬁ eke huurderswerken niet correct op de balans te hebben geboekt:
• Het heeft de huurdersinrichtingswerken voor de VAC’s Leuven en Brugge niet geactiveerd 
op de balans en nam evenmin de ﬁ nancieringsverbintenissen als schuld op in de balans. 
Bovendien heeft het de jaarlijkse annuïteit niet uitgesplitst in een kapitaal- en intrestge-deelte
278.
• Het team vastgoedbeheer rekende de roerende leasinguitgaven voor de plaatsing van de 
zonnepanelen in het VAC Leuven integraal als een huuruitg ave aan, terwijl dit het ka-
pitaalgedeelte moest activeren en afschrijven. Het mocht dus alleen de intrestlasten als huuruitg ave aanrekenen. 
Het Rekenhof stelde ten slotte vast dat het team vastgoedbeheer bij de afrekening van provi-
sies kosten en opbrengsten van eenzelfde leverancier compenseerde. Dit bemoeilijkt de aan-rekening op het juiste begrotingsjaar. 
6 ConclusiesHet AFB kan terugvallen op een duidelijke visie en duidelijke beleidsdoelstellingen voor de 
facilitaire dienstverlening en compact en concreet omschreven processen voor het vastgoed-beheer. Een steekproef wees echter uit dat het dossierbeheer in de praktijk te wensen overlaat. 
275 Acht betalingen, waarvan vijfmaal de provisies die niet in mindering gebracht werden bij de afrekening en tweemaal 
een provisie die hoger lag dan toegelaten.
276 24 betalingen, waarvan er een goed was voor 19.529,5 euro, wegens het ontbreken van een contactuele basis voor de 
indexering. Elf betalingen sloegen op kleine bedragen door de berekening van de indexaanpassing op grond van dagen in plaats van maanden.
277 Huurgelden van gebouwen vergoed binnen de overheidssector zijn ESR-matig ten laste van 12.22 en niet 12.12.
278 Het Rekenhof heeft deze opmerking al in het rekeningenboek 2012 gemaakt, maar zij is zonder gevolg gebleven. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͱ͵
Het team Vastgoedbeheer maakt fouten bij alle aspecten van de beheers- en betalingsproces-
sen. Die tekortkomingen gaan in essentie steeds terug op drie structurele problemen: onvolle-dige dossiers, onvoldoende kennis van de huurcontracten en onvoldoende standaardisatie van de huurcontracten. Voorts concludeerde het Rekenhof nog dat het huurbudget niet volgens de zero-based budgetting methodiek zoals afgesproken in de beheersovereenkomst wordt opgemaakt en dat de binding tussen begrotingsopmaak en begrotingsuitvoering zwak is. De jaarafgrenzing bij de boekhoudkundige verwerking van de huuruitgaven is niet sluitend. 
7 AanbevelingHet AFB moet dringend maatregelen tre ﬀ en om zijn dossierbeheer te optimaliseren: het 
moet de elektronische dossiers structureren en vervolledigen, huurcontracten uniformiseren en verbeteren, de contractnaleving controleren, een nauwgezet kasbeheer voeren, preciezer betalen en huuruitgaven boekhoudkundig correct aanrekenen.
8 Antwoord van de ministerDe minister heeft op 3 september 2015 geantwoord dat de aanbevelingen ter harte zullen wor-
den genomen. Er zijn onder meer toezeggingen voor een synchronisatie van het archief, het werken met een zero-based budget, een versterking van het personeel bij het team Vastgoed-beheer, het werken met zo uniform mogelijke contracten en een aapassing van de indicator verwijlintresten voor de opvolging van e ﬃ  ciëntie en kwaliteit. ͭͲͬ
3.5 Vorderingensaldo van de Vlaamse lokale overheden en enga-
gementen van Vlaanderen in het kader van het stabiliteits-programma
Hoewel Vlaanderen er zich toe verbonden heeft de Vlaamse lokale besturen de begro-
tingsdoelstellingen te doen naleven, heeft het daartoe geen speci ﬁ eke maatregelen ge-
nomen. Bovendien ontsnappen een aantal entiteiten die volgens ESR tot de overheid behoren, aan zijn toezicht. Vlaanderen geeft geen prioriteit aan een ESR-matige opvol-ging van het resultaat van zijn lokale besturen. De verbetering van de kwaliteit en de tij-digheid van de rekeningen van de lokale overheden moet – in het bijzonder met het oog op de rapporteringsverplichtingen van het INR aan Europa – een aandachtspunt blijven.
1 Europees begrotingskader en Belgische invulling
Als lid van de Europese Unie en de Eurozone heeft België zich ertoe geëngageerd de Europese 
normen inzake begrotingssaldo en overheidsschuld na te leven. Europa beoordeelt de over-heids ﬁ nanciën op geconsolideerd (Belgisch) niveau, maar intern worden de inspanningen 
verdeeld over alle subsectoren van de overheid (federale staat, gemeenschappen en gewesten en de lokale overheden). De basis daarvoor vormt het samenwerkingsakkoord van 13 decem-ber 2013
279.
Voor de lokale overheden bepaalt dit akkoord dat elke partij zich ertoe verbindt in de uitoe-
fening van haar bevoegdheden en toezicht, alle maatregelen te nemen die noodzakelijk zijn opdat de lokale overheden de begrotingsdoelstellingen uit het akkoord naleven. Aangezien de Gewesten in de regel bevoegd zijn voor het toezicht op de lokale overheden, komen deze taak en bevoegdheid grotendeels hen toe en dienen zij in principe het verschil te compenseren als de lokale overheden hun budgettaire doelstellingen niet behalen, tenzij dit het gevolg is van maatregelen van de federale overheid.
Afspraken over de verdeling van de inspanningen worden jaarlijks vastgelegd in het stabiliteits-
programma, dat België in april moet indienen bij de Europese Commissie. Ter voorbereiding daarvan formuleert de Hoge Raad van Financiën (HRF) als ona Ƣ ankelijke begrotingsinstel-
ling aanbevelingen over het begrotingstraject op middellange termijn. Begrotingsdoelstel-lingen worden vastgelegd voor de gezamenlijke overheid, en verdeeld tussen de entiteiten I (federale overheid en sociale zekerheid) en II ( Gemeenschappen, Gewesten en lokale overhe-den). Het stabiliteitsprogramma moet in beginsel worden goedgekeurd in het Overlegcomité. De stabiliteitsprogramma's leggen tot nu toe telkens een globale budgettaire doelstelling vast voor het geheel van de Belgische lokale overheden, dus niet verdeeld over de toezichthouden-de overheden. De norm in het stabiliteitsprogramma is bovendien niet formeel goedgekeurd in het Overlegcomité. Zelfs goedgekeurd door het Overlegcomité, hebben deze normen geen bindend karakter. Er is immers in geen penalisatie voorzien: de naleving ervan is een zaak van politieke verantwoordelijkheid. De Raad van de Europese Unie heeft in zijn aanbeveling over het Belgische nationale hervormingsprogramma 2015 geadviseerd overeenstemming te bereiken over een afdwingbare verdeling van de begrotingsdoelstellingen over alle overheden. 
279 Samenwerkingsakkoord tussen de federale overheid, de Gemeenschappen, de Gewesten en de Gemeenschapscom-
missies betre ﬀ ende de uitvoering van artikel 3, §1, van het Verdrag inzake stabiliteit, coördinatie en bestuur in de Eco-
nomische en Monetaire Unie. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͲͭ
De HRF heeft voor het stabiliteitsprogramma 2015-2019 aanbevolen dat de lokale besturen 
hun begrotingsresultaat structureel moeten verbeteren met 0,05% van het bbp in 2015 en 2016 en met 0,04% van het bbp voor 2017 en 2018. Voor de hele periode 2015-2019 rest aldus een no-minaal tekort van 0,1% van het bbp. De HRF acht dat tekort aanvaardbaar, rekening houdend met de investeringscyclus van de lokale besturen. De Vlaamse Regering heeft akte genomen van deze norm voor het geheel van de lokale besturen.
Over de realisaties dient eveneens aan Europa te worden gerapporteerd. Hier is een belang-
rijke taak weggelegd voor het Instituut voor de Nationale Rekeningen (INR), dat behalve de nationale rekeningen, inclusief de rekeningen van de overheid, verscheidene statistieken op-stelt om te voldoen aan de Europese verplichtingen. Eurostat controleert de nationale reke-ningen. Dat kan leiden tot de formulering van een voorbehoud of, uiteindelijk, wijzigingen. De Europese Commissie evalueert de naleving van de criteria.
2 Sector lokale overheid en toezicht daaropHet ligt niet exhaustief vast welke entiteiten als lokale overheid kunnen worden geclassi ﬁ -
ceerd. Behalve gemeenten, provincies, OCMW’s
280, politie- en hulpverleningszones281, pol-
ders en wateringen, maken ook alle andere publieke lokale entiteiten die geen marktdiensten aanbieden, er deel van uit. Door de toepassing van ESR2010 vallen daar ook tal van samen-werkingsverbanden (bijvoorbeeld intergemeentelijke samenwerkingsverbanden) en verzelf-standigde entiteiten onder (bijvoorbeeld autonome gemeentebedrijven). ESR2010 voerde im-mers een verruimde de ﬁ nitie van de overheidsperimeter in. Voor een volledig beeld van de 
entiteiten die tot de overheidsperimeter behoren, voert het INR jaarlijks bevragingen uit. Zo vraagt het alle publieke lokale entiteiten naar hun participaties in andere ondernemingen en mandatarissen in vzw’s. Het INR vraagt ook kwantitatieve en kwalitatieve gegevens op, opdat het voor elk van deze entiteiten de sectorclassi ﬁ catie kan toetsen aan de kwantitatieve 
en kwalitatieve criteria uit ESR2010. De classi ﬁ catie van een entiteit buiten de overheid moet 
overigens de toets van Eurostat doorstaan.
Vlaanderen moet erop toezien dat de Vlaamse lokale besturen hun budgettaire verplichtin-
gen naleven, terwijl de perimeter overheid alsmaar groter wordt en de sector lokale overheid alsmaar meer entiteiten omvat waarover Vlaanderen weinig of geen zeggenschap heeft, zoals politie- en hulpverleningzones, gemeentelijke vzw’s, vennootschappen waarin autonome ge-meentebedrijven belangen hebben, en andere. Zo dreigt een discrepantie te ontstaan tussen wat de Europese Unie als overheid beschouwt, en het bereik van het toezicht op de verzelf-standigde entiteiten door het Gewest. Die discrepantie is vanuit beheersstandpunt niet houd-baar. 
3 Boekhouding lokale overheden en ESRDe opmaak van de overheidsrekeningen en de bepaling van het ESR-saldo vereisen voldoende 
gedetailleerde boekhoudinformatie over de transacties, die kan worden omgezet naar ESR-
280 Exclusief de door hen beheerde ziekenhuizen en rusthuizen.
281 De federale overheid is bevoegd voor deze zones en oefent het toezicht uit. Afwijkingen in hun resultaat moeten wor-
den toegeschreven aan de federale overheid. ͭͲͮ
ontvangsten en -uitgaven. Sinds 2014 heeft Vlaanderen het boekhoudsysteem de beleids- en 
beheerscyclus  (BBC) veralgemeend voor gemeenten, OCMW’s en provincies.
ESR versus BBC en vroegerVoor de invoering van BBC kende Vlaanderen verschillende boekhoudregels voor ge-
meenten, OCMW’s en provincies. Voor de gemeenteboekhouding ontwikkelde het INR een overgangstabel waarin het de economische codes uit het budgettaire luik van de gemeenteboekhouding een-op-een verbond met de ESR-categorieën van ontvangsten en uitgaven. Het ESR vorderingensaldo werd dan berekend door uit het saldo van de gewone dienst een aantal schuldontvangsten en -uitgaven te halen en dat resultaat te verhogen met de ontvangsten en uitgaven van de buitengewone dienst, met uitzonde-ring van de rekeningen die te maken hebben met de schuld en de overboekingen. De graad van detail in de boekhoudsystemen van de OCMW’s en provincies was echter te laag om een correcte vertaling naar ESR toe te laten. Zo rapporteerden deze entiteiten in het bijzonder de ontvangsten op een te geaggregeerd niveau, zonder onderscheid tussen de stromen van hogere overheden en die van andere entiteiten. Om tot een benaderend resultaat te komen, moest gebruik worden gemaakt van gegevens uit andere bronnen, in het bijzonder van andere overheden. Bij deze boekhoudsystemen stelde zich bovendien nog het probleem van het registratiemoment (vastlegging). 
Doordat BBC afstapt van het onderscheid tussen gewone en buitengewone dienst en 
registreert op transactiebasis, sluit BBC als boekhoudsysteem nauwer aan bij ESR dan de vroegere boekhoudsystemen van de lokale overheden. Conceptueel sluit het resultaat op kasbasis, dat belangrijk is om het ﬁ nancieel evenwicht in BBC aan te tonen, ook aan 
bij het ESR-resultaat, aangezien de overgedragen saldi en de aanleg van bestemde gel-den daarin niet meetellen. Toch blijven er verschillen tussen het resultaat volgens BBC en dat volgens ESR. Het belangrijkste is dat voor het ESR-vorderingensaldo geen reke-ning houdt met schulda ﬂ ossingen en nieuwe leningen. Ook kwali ﬁ ceert ESR sommige 
verrichtingen anders dan BBC, waardoor hun impact verschilt. Bij wijze van voorbeeld: ESR beschouwt kapitaalparticipaties, die normaliter geen impact hebben op het ESR-resultaat, als kapitaaloverdrachten en dus uitgaven als er onvoldoende ﬁ nancieel ren-
dement van wordt verwacht. De opbrengsten uit de verkoop van niet- ﬁ nanciële activa, 
zoals het rioolnetwerk, beschouwt ESR in de regel niet als ontvangsten. Ontvangsten uit de reorganisatie van de gemeentelijke belangen in de kabel- en energiedistributie, die de gemeenten als dividenden boeken, beschouwt ESR niet als ontvangsten, maar als terugtrekking van kapitaal. Ook langetermijncontracten als pps en concessies geven aanleiding tot aanpassingen bij de conversie van BBC naar ESR. 
BBC legt deze besturen een ﬁ nancieel saldo in evenwicht op, maar dat saldo verschilt 
conceptueel van het ESR-vorderingensaldo. Zo worden bijvoorbeeld opgenomen lenin-gen en hun a ﬂ ossingen louter als ﬁ nanciële transacties beschouwd, zonder impact op 
het vorderingensaldo, in tegenstelling tot BBC, dat ze bij de ontvangsten en uitgaven rekent. Omdat de BBC gebaseerd is op transacties, er geen scheiding is tussen de gewone en buitengewone begroting en de overgedragen saldi bij de berekening van de auto ﬁ nan-
cieringsmarge voor de beoordeling van het structurele evenwicht niet meetellen, sluit het BBC wel dichter aan bij ESR dan vroegere boekhoudsystemen. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͲͯ
Daar de ﬁ nanciële evenwichtsverplichtingen niet voor alle entiteiten in eenzelfde mate gel-
den, bestaat het risico dat lokale besturen ﬁ nancieringsconstructies opzetten of satellietover-
heidsentiteiten oprichten om te kunnen voldoen aan de ﬁ nanciële evenwichtsverplichtingen 
van BBC. Die constructies zijn echter zelden ESR-neutraal. 
Het INR besteedt in de rekeningen van de lokale besturen bijzondere aandacht aan de iden-
tiﬁ catie van de economische sector van de tegenpartij. Het stelde immers vast dat de lokale 
besturen daar weinig aandacht aan besteden. 
Het INR converteert de BBC-rekeninggegevens naar ESR. Het resultaat van deze semi-auto-
matische berekening is echter slechts het startpunt van een ESR-matige opmaak van de lokale overheidsrekening, die nog tal van zogenaamde overgangscorrecties vergt (zie verder).
4 Aansturing vorderingssaldo lokale besturenVlaanderen heeft er zich in het samenwerkingsakkoord toe verbonden de Vlaamse lokale be-
sturen de afgesproken budgettaire doelstellingen voor de lokale overheid te doen naleven. Zoals hierboven vermeld, heeft Vlaanderen op een aantal van die besturen weinig of geen vat. Voor de andere besturen zou Vlaanderen wel allerlei instrumenten kunnen inzetten om de doelstellingen te doen naleven: het zou bijvoorbeeld zelf akkoorden kunnen sluiten met de bedoelde besturen, regelgeving uitvaardigen of via het toezicht sturen of ingrijpen. Dit is echter tot nu toe niet gebeurd; in de regels in verband met het toezicht is die mogelijkheid ook niet voorzien. Er werden met de besturen geen afspraken gemaakt over hoe zij gezamenlijk de doelstellingen moeten naleven noch werden er individuele normen of verplichtingen opge-legd op ESR-niveau aan besturen. Het vaststellen van dergelijke normen is beleidsmatig noch praktisch eenvoudig. Het opleggen van een positief ESR-saldo aan ieder individueel bestuur is onnodig drastisch is en zou nefaste gevolgen kunnen hebben voor de investeringen van de lokale besturen, maar dit betekent niet dat geen enkel initiatief mogelijk is
282.
Het Agentschap Binnenlands Bestuur (ABB) tracht wel een benaderend ESR-saldo te bereke-nen op grond van de begrotingen en meerjarenplannen, maar door de aanzienlijke verschillen tussen begroting en begrotingsuitvoering geeft dat een onrealistisch beeld. Zo realiseerden de lokale besturen maar ongeveer 45% van de investeringen waarin de laatste begrotingswijziging voorzag. De begrotingen geven daardoor een ongunstiger ESR-saldo dan de rekeningen. Ook het INR acht begrotingen en meerjarenplannen van lokale besturen onbruikbaar voor de bepa-ling van de ﬁ nanciële situatie en het vorderingensaldo van de lokale sector. Nochtans streefde 
de Vlaamse overheid bij de invoering van BBC ook naar meer realistische begrotingen
283.
Het ABB volgt trouwens de evolutie van de ﬁ nanciën van de lokale overheden in de eerste 
plaats BBC-matig op, en maar in mindere mate ESR-matig. De besturen waarover het geen 
282 Zo kunnen de gemeenten hun begrotingen en rekeningen ook in ESR opstellen, een eventueel negatief ESR-begro-
tingssaldo moet worden gemotiveerd en aanvaard door de toezichthoudende overheid.
283 Vlaanderen rekende op dit gunstige e ﬀ ect van BBC doordat het voor de uitgaven niet meer nodig is voorzichtigheids-
marges  op alle niveaus te hanteren en het de bedoeling is rekening te houden met een historische onderbenuttings-
graad . Het is nog te vroeg om te oordelen of dat inderdaad zal worden gerealiseerd, ook al doordat de lokale besturen 
nog moeten leren omgaan met deze manier van plannen, begroten en rapporteren. De minister verwacht wel dat BBC op termijn zal leiden tot exactere ramingen. Zeker wat de exploitatie-uitgaven betreft, zou er nu al een verbetering zichtbaar zijn. ͭͲͰ
zeggenschap heeft, volgt het niet rechtstreeks op. Het ziet geldstromen van en, vooral, naar de 
verzelfstandigde entiteiten alleen in de rekeningen van bijvoorbeeld gemeenten. 
Het ABB past op de rekeningen een aantal rekenkundige, logische en consistentiecontroles 
toe, maar richt zich daarbij niet op het ESR-resultaat. Het ESR-saldo vaststellen is soms ook problematisch. Het ABB berekent weliswaar het ESR-saldo op grond van de rekeningen, maar zijn berekening verschilde in het verleden van die van het INR. Daarnaast had het ABB ook geen volledig zicht op de berekening en de correcties van het INR. De contacten tussen het ABB en het INR zijn ondertussen intenser geworden en het INR communiceert nu volledig transparant aan het ABB over de berekening van het ESR-vorderingensaldo in al zijn aspecten (resultaat automatische berekening, overgangscorrecties en individuele correcties). Boven-dien stuurt het ABB ook jaarlijks op vraag van het INR een vragenlijst naar alle lokale bestu-ren voor aanvullende informatie over garanties, participaties en mandaten, kwalitatieve en kwantitatieve gegevens voor publieke ondernemingen die (nog) niet in de overheidssector geclassi ﬁ ceerd zijn
284, lange-termijncontracten zoals pps-constructies, concessies, ﬁ nanciële 
leasings en ESCO-contracten.
5 ESR-resultaatsbepaling voor de Vlaamse lokale besturenTwee maal per jaar (in maart en in september) stelt het INR de overheidsrekeningen op in 
het kader van de procedure bij buitensporige tekorten. In september worden deze rekeningen gepubliceerd, samen met het geheel van de nationale rekeningen.
In maart beperkt de berekening zich tot de vier recentste vorige jaren. Aangezien de lokale 
besturen hun jaarrekeningen maar eind juni moeten bezorgen aan het ABB, zijn die nog niet beschikbaar voor de noti ﬁ catie van maart voor het jaar t-1
285. Dat betekent dat voor de noti ﬁ -
catie van maart gebruik moet worden gemaakt van externe bronnen286.
Voor de noti ﬁ catie van september kan de berekening wel steunen op de individuele rekenin-
gen van de lokale besturen. Daarvoor bezorgen de toezichthoudende overheden midden au-gustus de beschikbare rekeninggegevens van de lokale besturen. Voor de entiteiten die ook tot de lokale overheidssector behoren, maar niet aan toezicht zijn onderworpen (intercommuna-les, en dergelijke) verzamelt het INR zelf de gegevens (jaarrekeningen in de Balanscentrale). Voor de publicatie over de rekeningen 2013 was in september 2014 slechts een dekkingsgraad
287 
bereikt van 75% voor de gemeenten en 61% van de OCMW’s. Gegevens over de politiezones waren zelfs nog niet beschikbaar. De dekkingsgraad van de lokale besturen is de voorbije jaren wel stelselmatig toegenomen, zodat het INR momenteel in september wel een vrij accurate inschatting kan maken van het voorgaande jaar, die bovendien aan de Europese rapporte-ringverplichtingen voldoet. Het INR heeft vanaf 2013 wel ramingen van de vorderingensaldi van de lokale besturen opgesplitst per toezichthoudende overheid en per type lokaal bestuur 
284 Het INR gebruikt deze informatie om te bepalen of een publieke entiteit buiten dan wel binnen de overheidssector 
geclassi ﬁ ceerd dient te worden.
285 Voor de voorgaande jaren kan wel een actualisatie plaatsvinden ten gevolge van een vollediger dekking van de be-
schikbare gegevens, een wijziging in de overheidsperimeter, en dergelijke.
286 DIBISS-gegevens voor de lonen, gegevens van de FOD Financiën voor de opcentiemen onroerende voorhe ﬃ  ng en per-
sonenbelastingen, jaarrekeningen van ondernemingen voor ontvangen dividenden, gegevens over de overdrachten van hogere overheden,...
287 Op basis van het aantal inwoners, dus enigszins gecorrigeerd voor het belang van de gemeente. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͲͱ
gepubliceerd maar niet voor het laatste jaar omdat de gegevens te onvolledig zijn. Ook zit in 
die ramingen nog een aandeel dat niet uitsplitsbaar is (structurele correcties in verband met belastingen en geldstromen tussen de verschillende overheidsniveaus). 
De verbetering van de dekkingsgraad en van de kwaliteit van de gegevens blijft een belangrijke 
zorg van het INR. Het was trouwens ook een van de belangrijkste aandachtspunten in de EDP-
dialogue visit van Eurostat op 27 juni 2012. Een mogelijke denkpiste om sneller over betere ge-
gevens te kunnen beschikken, bestaat erin gebruik te maken van de kwartaalrapportering die de lokale besturen moeten opmaken in het kader van de sixpackmaatregelen, op voorwaarde dat die rapportering kwaliteitsvol en volledig is. De kwaliteit van die gegevens is volgens het INR op dit moment echter zo laag, dat ze onbruikbaar zijn. 
Zoals al aangegeven, is het mogelijk middels een overgangstabel de individuele rekeningen 
die BBC aanlevert, om te zetten naar ESR en een semiautomatische berekening van het vor-deringensaldi te maken. Om tot het de ﬁ nitief ESR-saldo te komen, voert het INR evenwel 
nog overgangscorrecties uit op grond van de evoluerende instructies en interpretaties van Eurostat
288.
6 Vaststelling aandeel per bestuursniveau Het toezicht op de naleving van de begrotingsdoelstellingen door de Vlaamse lokale besturen, 
komt in beginsel het Vlaams Gewest toe. De HRF heeft in juli 2015 (voorlopige) cijfers over de budgettaire evoluties van de lokale overheden gepubliceerd, echter zonder opsplitsing per toezichthoudende overheid. In de evaluatie van de begrotingsresultaten heeft de HRF even-min een dergelijke opsplitsing gemaakt.
Het is nochtans belangrijk afwijkingen door lokale besturen ingevolge beslissingen van de 
federale overheid te kunnen afsplitsen. Immers, van in het begin is afgesproken dat het Ge-west daarvoor niet verantwoordelijk is. Het overlegcomité van 17 juli 2013 besliste daarom de Nationale Bank van België vóór eind oktober een analyse te vragen van de resultaten van de verschillende onderdelen van de lokale overheden, met duiding van de verantwoordelijkheid van elk van de beleidsniveaus (entiteiten I en II). Op 6 oktober 2013 heeft het overlegcomité die beslissing herroepen. Het besliste toen dat de minister van Financiën de HRF om een dergelijke analyse diende te vragen. Dat ligt in de lijn van wat het samenwerkingsakkoord van 13 december 2013 dat dit aan de HRF opdraagt
289. Het akkoord bepaalt dat de HRF daarbij in 
geval van afwijkingen van de begrotingsdoelstellingen door de lokale overheden, het aandeel moet identi ﬁ ceren voortvloeiend uit de nieuwe impact van de maatregelen genomen door de 
Federale Overheid en waarvoor de Gewesten en Gemeenschappen niet verantwoordelijk zijn.
In maart 2014 heeft de HRF in dit kader een Verslag over de budgettaire evolutie van de Lokale 
Overheden gepubliceerd. De publicatie
290 bevat een grondige analyse van de ﬁ nanciële stro-
288 Zie hiervoor de kadertekst over de door te voeren herkwali ﬁ caties om tot het ESR-resultaat te komen.
289 Merkwaardig is wel dat het overlegcomité van 29 april 2015 teruggrijpt naar zijn eerste beslissing van 17 juli 2013 en de 
omschrijving daarin van de taak van de Nationale Bank van België (NBB).
290 In die publicatie interpreteert de HRF haar opdracht als volgt: bij de vastlegging van het begrotingstraject van de Lokale 
Overheden, is het dus van belang de verwachte evolutie te kennen en te identi ﬁ ceren van de belangrijkste ﬁ nanciële stro-
men tussen de Lokale Overheden en de overige overheden alsmede de nieuwe weerslag, voor zover die verwacht wordt en rechtstreeks en aanzienlijk is, van door de Federale regering genomen maatregelen . ͭͲͲ
men tussen de lokale besturen enerzijds en de federale overheid en de gewesten en gemeen-
schappen anderzijds. De raad kwam echter tot de conclusie dat tal van elementen de begro-tingstoestand van de lokale overheden beïnvloeden (politieke keuzes van lokale autoriteiten, de economische context, demogra ﬁ sche evoluties of beslissingen door andere overheidsni-
veaus), zodat het niet mogelijk is de budgettaire weerslag van de maatregelen van de federale overheid af te zonderen. Ondanks het gebruik van verschillende statistische bronnen, ontbra-ken volgens de HRF bovendien nog elementen om een totaalbeeld te verkrijgen van de sector van de lokale overheden.
Ook mét voldoende gegevens is de bepaling van het federale aandeel complex en delicaat. Het 
is immers onduidelijk welke maatregelen in aanmerking komen: maatregelen met een impact op de ﬁ nanciële stromen tussen de beleidsniveaus, maatregelen die de lokale besturen bijko-
mende taken opleggen zonder voldoende bijkomende middelen of allerlei maatregelen met een positieve of negatieve impact op de ontvangsten en uitgaven van de lokale besturen (bij-voorbeeld indexsprong, besparingen in de sociale zekerheid die leiden tot meer hulpvragen bij de OCMW’s, verhoging van de pensioenleeftijd
291). Van veel maatregelen is het trouwens 
moeilijk de ﬁ nanciële e ﬀ ecten exact te becijferen. Bovendien kunnen lokale besturen de im-
pact van maatregelen zelf compenseren. Zo kunnen zij een wijziging van de berekeningsbasis voor opcentiemen compenseren met een wijziging van de aanslagvoet.
Behalve met maatregelen, kan de federale overheid nog op andere manieren het resultaat van 
de lokale overheden beïnvloeden. Zo verhoogde voornamelijk een vertraging in de inkohier-ing van de personenbelasting in 2014 het tekort van de lokale besturen
292 ondanks een daling 
van de primaire uitgaven. Het federaal Planbureau schatte de weerslag van die vertraging op 369 miljoen euro (0,1% van het bbp). Na de correctie voor het inkohieringstempo stabiliseerde het structureel saldo van de lokale overheden
293. De impact van maatregelen van de federale 
overheid afzonderen uit het resultaat van de lokale besturen is dus een complexe taak, die zonder nadere omschrijving van wat wordt bedoeld met  nieuwe impact van maatregelen voor 
velerlei interpretaties vatbaar is. 
7 ConclusiesHoewel Vlaanderen er zich toe verbonden heeft de Vlaamse lokale overheden de begrotings-
doelstellingen zoals bepaald in het stabiliteitsprogramma te doen naleven heeft het daartoe geen speci ﬁ eke maatregelen genomen: het heeft geen afspraken gemaakt met de sector of met 
individuele besturen, trad niet regelgevend op en het grijpt niet in via zijn toezicht. Voor be-sturen die de BBC moeten toepassen, gelden wel ﬁ nanciële evenwichtsvereisten maar die zijn 
niet zondermeer gelijk te stellen met een evenwicht volgens ESR. Bovendien heeft Vlaanderen geen greep op tal van entiteiten die bij de lokale overheden gerekend worden, inzonderheid de entiteiten die nauw verbonden zijn met, vooral, de gemeenten, zoals gemeentelijke vzw’s en andere entiteiten waarin lokale besturen rechtstreeks of onrechtstreeks belangen hebben.
291 Een dergelijke maatregel heeft positieve én negatieve gevolgen: de negatieve impact van de hogere loonkosten voor 
oudere werknemers versus de positieve invloed op de werkgeversbijdrage voor het pensioen van statutairen en de mogelijk lagere responsabiliseringsbijdrage voor sommige besturen.
292 Volgens het advies van de HRF Recente budgettaire evoluties en evaluatie ten opzichte van de doelstellingen van 10 juli 
2015.
293 Het stabiliteitsprogramma stelde evenwel een verbetering met 0,2% van het bbp voorop. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͲͳ
Vlaanderen volgt het resultaat van zijn lokale besturen ook maar in beperkte mate op: de 
jaarrekeningen worden niet speci ﬁ ek met het oog op het ESR-saldo gecontroleerd; de talrijke 
correcties die het INR uitvoert op grond van wijzigende instructies van Eurostat bemoeilijken overigens de resultaatsbepaling op grond van de rekeningen. Ook het vaststellen van het aan-deel in het resultaat dat toe te schrijven is aan de nieuwe impact van maatregelen van de fede-rale overheid – en waarvoor Vlaanderen niet verantwoordelijk is – lijkt voorlopig onmogelijk. Ten slotte zijn de kwartaalrapporteringen van de lokale besturen van geringe kwaliteit, in die mate dat ze onbruikbaar zijn voor het INR en het ABB.
8  Aanbevelingen• De Vlaamse overheid dient voor de lokale entiteiten die de Europese Unie als overheid 
beschouwt en waarvoor geen andere overheid bevoegd is, een kader te creëren dat haar toelaat haar engagement voor het doen naleven van de budgettaire verplichtingen na te komen. Behalve de inspanningen die zij van de lokale besturen verwacht concretiseren, en het toepassingsgebied van BBC verruimen naar andere entiteiten (onder andere interge-meentelijke samenwerkingsverbanden) kan vooral gedacht worden aan bijkomede maat-regelen om ontwijkingsmechanismes tegen te gaan: de evenwichtsverplichtingen van BBC uitbreiden naar de verzelfstandigde entiteiten of op een geconsolideerd niveau vaststellen, de toezichtregels heroverwegen, de verzelfstandiging aangepast benaderen.
• Om het resultaat van de lokale besturen beter te monitoren en op te volgen, dient Vlaan-
deren de kwaliteit van de aangeleverde gegevens te bewaken: degelijke kwartaalstaten zou-den ABB toelaten de evoluties bij de lokale overheden tijdens de uitvoering in het jaar zelf op te volgen en het INR toelaten reeds in maart een vrij accurate inschatting van het ﬁ nancieringssaldo van de lokale besturen voor het voorgaande jaar te maken. De termijn 
voor het indienen van voorlopige rekeningen in te korten, zoals de minister overweegt (zie punt 9), kan hiervoor ook dienstig zijn. Vlaanderen dient de lokale besturen in ieder geval bewust te maken van het belang van tijdige, correcte en volledige kwartaalrapporteringen en van het correct gebruik van de economische sectorcodes, wat van bijzonder belang is voor het INR om de nationale rekeningen vast te stellen. 
• De Vlaamse Regering dient met de andere overheden te overleggen om de afspraken in het 
samenwerkingsakkoord verder uit te werken, zodat de bevoegdheden en verantwoorde-lijkheden met betrekking tot de begrotingsdoelstellingen van de lokale besturen worden uitgeklaard en vastgelegd. 
9 Antwoord van de minister De minister van Binnenlands Bestuur heeft op 16 september 2015 geantwoord. Het Rekenhof 
heeft het antwoord in de bovenstaande tekst verwerkt. Zij onderstreepte onder meer dat de kwartaalrapporteringen die de lokale besturen moeten opmaken in het kader van de sixpack-maatregelen, niet het voorwerp uitmaken van het bestuurlijk toezicht. Zij ziet veeleer een oplossing in het inkorten van de termijn waarbinnen de (voorlopige) rekeningcijfers moeten worden ingediend. De controles op de rekeningen zullen na de opstartfase van BBC ook strik-ter gebeuren en uitgebreid worden met grondigere boekhoudkundige steekproeven. ͭͲʹ
3.6 Verwerking en transparantie van de stromen binnen de Vlaamse 
De uniforme verwerking van alle belastingen en he ﬃ  ngen in het Vlaams Fiscaal Plat-
form (VFP) komt de e ﬃ  ciëntie, e ﬀ ectiviteit en klantgerichtheid ten goede. Het Reken-
hof vond dan ook geen signi ﬁ cante tekortkomingen in de verwerking of rapportering 
erover door Vlabel. Wel stroomt nog onvoldoende gedetailleerde informatie door van het VFP naar Ora ﬁ n, waardoor de rapportering uit dat systeem niet altijd transparant is. 
Een ander knelpunt is de overdracht van de registratie- en er Ɵ elasting naar de Vlaamse 
overheid. Die heeft geleid tot vertragingen in de inkohiering en inning. Er worden even-wel acties ondernomen om de achterstand weg te werken.
Het Rekenhof onderzocht de verwerking en transparantie van de gegevensstromen in de 
Vlaamse Belastingdienst (Vlabel), alsook de registratie in de boekhouding van de Vlaamse overheid ervan. Het richtte zich vooral op de onroerende voorhe ﬃ  ng en de verkeersbelas-
ting
294. Het onderzoek beperkte zich tot de globale stromen binnen Vlabel. Er werden dus 
geen individuele dossiers nagekeken op een correcte verwerking binnen de diverse modules van het Vlaams Fiscaal Platform (VFP).
Vlabel is een intern verzelfstandigd agentschap zonder rechtspersoonlijkheid
295, dat instaat 
voor de inkohiering, inning en invordering van de Vlaamse belastingen, de ﬁ scale controle 
op deze belastingen en de invordering van niet- ﬁ scale schuldvorderingen. Het is onder meer 
bevoegd voor de onroerende voorhe ﬃ  ng, de verkeersbelasting296, de leegstandshe ﬃ  ng297 en 
de planbatenhe ﬃ  ng. De vijfde staatshervorming heeft daar de registratiebelastingen en erf-
belasting vanaf 1 januari 2015 aan toegevoegd. Sindsdien is het organisatiemodel van Vlabel afgestemd op de work ﬂ ow van de processen. Voor de inkohiering en taxatie werkt de dienst 
met aparte, gespecialiseerde pijlers. Voor de inning en invordering is er synergie met de ove-rige afdelingen. Dat bracht e ﬃ  ciëntere bedrijfsprocessen mee.
Deze gewestelijke belastingen vertegenwoordigen 5,5 miljard euro of 14,6%
298 van de midde-
len voor het begrotingsjaar 2015. De onderstaande tabel biedt een overzicht299.
294 Het beperkte zijn onderzoek naar de registratiebelastingen en er fb elasting tot de overgang van de federale overheid 
naar het Vlaams Gewest.
295 Op 11 juni 2004 bij ministerieel besluit opgericht.
296 Vlabel staat in voor de inning van de jaarlijkse verkeersbelasting, belasting op inverkeerstelling (BIV) en het eurovignet. 
Het eurovignet is geen voorwerp van dit onderzoek.
297 Vlabel is alleen bevoegd voor leegstandshe ﬃ  ng op bedrijfsgebouwen en verkrottingshe ﬃ  ng op woningen en gebou-
wen. De leegstandshe ﬃ  ng op woningen is met het decreet van 27 maart 2009 overgeheveld naar de gemeenten.
298 De ESR gecorrigeerde middelen voor begrotingsjaar 2015 bedragen volgens de begrotingsaanpassing 2015 37,6 mil-
jard euro.
299 De cijfers uit Ora ﬁ n stemmen niet overeen met die uit het VFP aangezien in Ora ﬁ n, in tegenstelling tot in het VFP , een 
globale minderwaarde wordt geboekt. Zie ook punt 2.1. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͲ͵
 Uitvoering Uitvoering Uitvoering Raming
 2012 2013 2014 2015300
Jaarlijkse verkeersbelasting 957.334 986.340 997.120 999.549
Belasting op inverkeerstelling 209.749 201.780 197.427 200.544Onroerende voorhe ﬃ  ng 98.339 103.750 104.633 107.100
Eurovignet 51.471 52.333 54.092 53.954Leegstandshe ﬃ  ng 11.369 15.650 10.767 6.410
Planbatenhe ﬃ  ng 4.456 6.232 7.094 3.100
Duurzaam budgettair en ﬁ n. beleid 33 14 30 -
Registratiebelastingen - - - 2.536.326Erfbelasting - - - 1.595.905Totaal 1.332.751 1.366.099 1.371.162 5.502.888
Het VFP is het overkoepelend ICT-platform voor de verwerking van alle he ﬃ  ngen die Vlabel 
int of zal innen. Het ondersteunt alle basisprocessen van Vlabel301. Alle belastingen en hef-
ﬁ ngen die Vlabel int, kennen een uniforme aanslag-, innings- en invorderingsprocedure, wat 
de eﬃ  ciëntie, e ﬀ ectiviteit en klantgerichtheid ten goede komt. De werking en de onderzochte 
rapporteringsmogelijkheden van het VFP vertonen geen signi ﬁ cante risico’s. Wel stelde het 
Rekenhof vast dat niet alle informatie voorhanden was die vereist is voor een snelle en gede-tailleerde rapportering (zie punt 2.2).
In 2011 schatte Audit Vlaanderen de maturiteit van Vlabels organisatiebeheersing in het al-
gemeen positief in
302. Dat wil zeggen dat de beheersmaatregelen gestandaardiseerd, gedocu-
menteerd, gecommuniceerd en toegepast zijn. Eind 2014303 merkte het wel op dat een grondige 
evaluatie aangewezen zou zijn eens Vlabel terug enige stabiliteit in haar werking  zou hebben 
verworven. Vlabel heeft zijn risicomanagement vooralsnog niet geformaliseerd in een proce-dure
304.
2 Onroerende voorhe ﬃ  ng
Vlabel is sinds 1999 verantwoordelijk voor de correcte inning van de onroerende voorhe ﬃ  ng 
voor de onroerende goederen die in het Vlaams gewest gelegen zijn. Het registreert de inko-hiering, inning en de opvolging van de individuele dossiers in het VFP en bezorgt maandelijks de totalen aan het departement Financiën en Begroting (FB), dat ze boekt in de boekhouding van de Vlaamse overheid met grootboekboekingen.
300 Raming 2015 na eerste begrotingscontrole.
301 De verwerking van authentieke gegevensbronnen tot ingekohierde aanslagen, de inning, invordering en boeking van 
ontvangen gelden, de ontvangst van reacties en bezwaarschriften en de verzending van de beslissing. Alleen de leeg-standsheﬃ  ng op bedrijfsgebouwen verloopt niet langs het VFP (geen deel van dit onderzoek).
302 Auditopdracht 1001 043 van 13 mei 2011 – Validatie maturiteitsniveau Organisatiebeheersing bij Vlabel.
303 Beleidsgericht rapport van 12 december 2014. Dit rapport geeft voor alle entiteiten een stand van zaken op 30 septem-
ber 2014 inzake interne controle, organisatiebeheersing en knelpunten.
304 Artikel 4 van het besluit Single Audit van 7 september 2012 meldt dat de leidend ambtenaar verantwoordelijk is voor de 
risicoanalyse en het risicomanagement op het niveau van de entiteit. ͭͳͬ
2.1 Ontvangsten Vlaamse overheid
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de onroerende voorhe ﬃ  ngsaanrekeningen 
voor 2013 en 2014 volgens het VFP.
Aanrekening onroerende voorhe ﬃ  ng305 2013 2014 2015
Economische rekening / ESR code / Omschrijving Raming Uitvoering Raming Uitvoering Raming306
 734120 37.10 Geboekte vorderingenhoofdsom   98.979  100.764 
 734120 37.10 Oninbaarstellingen  -111  -133  734120 37.10 Gerealiseerde onwaarden  -314  -363  734130 37.10 Rechtsplegingsvergoeding  106  123  734900 36.80 Teruggevorderde inningskosten   703  565  751001 38.10 Andere intresten
307  4.741  4.014 
Totaal geboekte vorderingen 99.392 104.104 103.810 104.969 107.100Ontvangsten op vooraf geboekte vorderingen   98.857   100.181  Contante ontvangsten (RP vergoeding +
diverse kosten inning + andere intresten)   5.550   4.701  
Totaal ontvangsten  104.107  104.882 Saldo openstaande vorderingen einde jaar
308   6.296   6.384  
Het Rekenhof stelde vast dat het VFP niet altijd aansluit met de boekhouding in Ora ﬁ n. Zo 
boekt het departement FB hoofdsommen, oninbaarstellingen en gerealiseerde onwaarden globaal in Ora ﬁ n
309, dat daardoor geen sporen bevat van de oninbaarstellingen en gereali-
seerde onwaarden. Een aparte economische rekening voor deze boekingen zou de transpa-rantie van de rapportering vergroten
310. Bovendien boekt het departement behalve de e ﬀ ec-
tieve aƟ oekingen van de vorderingen als oninbaar , jaarlijks nog een globale minderwaarde als 
niet inbaar gedeelte van de onroerende voorhe ﬃ  ng311. Het berekent deze correctie als een per-
centage van de geboekte vordering en boekt ze bovenop de e ﬀ ectieve oninbaarstellingen en 
onwaarden die aan individuele dossiers zijn verbonden. Aangezien geen afstemming plaats-vindt tussen de boeking van de globale minderwaarde in Ora ﬁ n en de boekingen in het VFP 
van dossiergebonden onwaarden en oninbaarstellingen, worden individuele minderwaarden dubbel geboekt. De globale minderwaardeboeking kan daarom beter vervangen worden door een trapsgewijze afwaardering op basis van de ouderdomsbalans
312.
Het departement boekt de onroerende voorhe ﬃ  ng zowel voor natuurlijke personen als voor 
bedrijven ESR-matig op code 37.10 (directe belastingen a ƨ omstig van bedrijven, kredietin-
stellingen en verzekeringsmaatschappijen), terwijl het de ontvangsten van de natuurlijke personen dient toe te rekenen aan code 37.20 (directe belastingen ten laste van gezinnen en 
305 Artikel CE0-9CDBAJ-OW.
306 Raming 2015 na eerste begrotingscontrole.
307 De intresten en boeten worden hier geboekt voor zowel de Vlaamse overheid, provincies en gemeenten. Voor 2014 
bedraagt de verhouding intresten – vordering 0,14% (4 miljoen euro vs. 2,9 miljard euro).
308 Eindsaldo van het jaar x-1 plus geboekte vorderingen van het jaar x min gerealiseerde ontvangsten jaar x.
309 Op de economische rekening 734 120.
310 Cfr. SSA-advies 2013/6, dat stelt dat regularisaties en annulaties op een aparte bedrijfseconomische subrekening moe-
ten worden geboekt door vermindering van de opbrengsten in het jaar van de vaststelling ervan.
311 In 2013 en 2014 ging het respectievelijk om 354.000 euro en 335.901 euro.
312 Zie 4.3 – saldo openstaande vorderingen. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͳͭ
vzw’s ten behoeve van de gezinnen). Het rekent voorts intresten en boeten aan op code 38.10 
(overige inkomensoverdrachten van bedrijven), terwijl de ESR-richtlijn een opsplitsing van de inkomensoverdrachten voorschrijft tussen de codes 38.10 tot 38.50, naargelang de sector waar de overdracht vandaan komt.
Oraﬁ n registreert alleen de hoofdsom van de inkohiering als vordering. Het rekent intresten, 
inningskosten en rechtsplegingsvergoedingen pas aan op het moment dat Vlabel ze e ﬀ ectief 
int, ook al volgt Vlabel deze dossiers individueel op in het VFP. Zo geeft de algemene rekening geen correct beeld van de werkelijke toestand van de in te vorderen bedragen. Het openstaan-de intrestensaldo in het VFP bedroeg begin april 2015 meer dan 9,3 miljoen euro. 
Ongeveer 3%
313 van de vorderingen, ongeveer 3 miljoen euro, wordt niet in het betrokken jaar 
aangerekend, maar in een volgend kalenderjaar. Dat is in strijd met het rekendecreet, dat bepaalt dat elke verrichting moet worden gehecht aan het boekjaar waarin ze zich voordoet.
2.2 Doorstorting naar gemeenten en provinciesBehalve de ontvangsten voor eigen rekening, int de Vlaamse overheid ook de opcentiemen die 
gemeenten en provincies he ﬀ en op de basisbelasting onroerende voorhe ﬃ  ng, een van hun 
belangrijkste inkomstenbronnen. Elke provincie en gemeente bepaalt vrij de hoogte ervan. De Vlaamse overheid stort ze na inning door aan de betrokken gemeente en provincie. Zij staat de gemeenten, agglomeraties en provincies in dit verband ook voorschotten toe
314 van 95% van 
hun begrote jaarontvangsten. Eind mei van het jaar dat volgt op het aanslagjaar, berekent en vereﬀ ent zij de saldi. Deze doorstortingen hebben geen weerslag op het budgettair of econo-
misch resultaat, maar wel op het kasresultaat. De onderstaande tabel geeft een overzicht van de betrokken aanrekeningen 2013 en 2014 volgens het VFP.
Opcentiemen Provincies Gemeenten
 2013 2014 2013 2014
Vorderingen  522,7  536,8 2.166,2  2.273,4
Oninbaarstellingen -3,4  -2,3 -16,4  -9,8Onwaarden -10,2  -8,9 -42,2  -37,3Totaal vorderingen 509,1  525,7 2.107,6 2.226,3 Totaal ontvangsten 511,4  525,8 2.115,4 2.222,9Doorstortingen naar provincies 510,8 531,2 2.133,3 2.265,4Eﬀ ect op kaspositie 0,6 -5,5 -17,9  -42,5
Openstaande vorderingen per einde jaar 44,4  44,3  202,5 206,0
Het departement FB rekent de kasontvangsten voor de gemeenten en provincies budgettair 
aan op een orderekening315 in afwachting van de doorstorting. De begrotingsdecreten mach-
tigden tot nog toe op deze orderekeningen in het negatief te gaan om de voorschotten te kun-nen uitbetalen. Ora ﬁ n voorziet daarvoor in een ﬁ ctief krediet, dat wordt geannuleerd zodra 
de ontvangsten gerealiseerd zijn. Deze annulering vond echter niet consequent plaats, waar-door het beschikbare krediet dat Ora ﬁ n weergeeft, te hoog is. Het budgettaire saldo op deze 
orderekening steeg zodoende in de begrotingsboekhouding van de Vlaamse overheid eind 
313 Beschouwde begrotingsjaren zijn 2013 en 2014.
314 Op grond van artikel 3.1.0.0.4, §5, van de Vlaamse Codex Fiscaliteit van 13 december 2013.
315 CE0-8C0907-02 voor de gemeenten en CE0-8C0906-02 voor de provincies. ͭͳͮ
2014 voor de gemeenten tot 2,6 miljard euro en voor de provincies tot bijna 800 miljoen euro. 
Zowel Vlabel als het departement FB erkennen dat dit niet de correcte stand van zaken is. Door het te hoge budgettaire saldo in Ora ﬁ n, diende FB geen gebruik te maken van de decre-
tale machtiging die voor 2014 een negatieve stand toestond
316. Het departement FB en Vlabel 
hebben beloofd in de loop van 2015 de correcte stand te bepalen en correcties uit te voeren.
Alle verrichtingen met betrekking tot de gemeenten en provincies komen in de economische 
boekhouding op tussenrekening 499 999 terecht. Het saldo op deze rekening bedroeg eind 2014 465 miljoen euro. Een groot deel daarvan betreft de opcentiemen. Bij zijn controle op de algemene rekening 2013 heeft het Rekenhof aanbevolen de rekening om transparantierede-nen op te splitsen per belasting en soort van begunstigde. Om daaraan tegemoet te komen heeft FB bij de jaarrekening 2014 een bijlage gevoegd met een uitsplitsing per budgettaire aanrekening. Die biedt echter weinig meerwaarde, aangezien zij voor een belangrijk deel
317 
van dit saldo 000000 als budgettaire aanrekening vermeldt. 
2.3 Wachtrekeningen en andere orderekeningenFB plaatst gelden die het niet onmiddellijk kan toewijzen aan een vordering, tijdelijk op een 
wachtrekening. Volgens het VFP bedroeg het wachtgeld voor de onroerende voorhe ﬃ  ng eind 
2014 iets meer dan 1 miljoen euro. Dat bedrag zou moeten overeenstemmen met het budget-taire saldo op de wachtrekening onroerende voorhe ﬃ  ng (CE0-8C0355-02) en het deel van de 
balanstussenrekening 499 999 dat kan toegewezen worden aan dit artikel. Dat budgettaire saldo bedroeg eind 2014 430 miljoen euro, maar het relevante saldo op de balanstussenreke-ning blijkt niet uit de boekhouding. 
Behalve de wachtrekening, was er eind 2014 nog een budgettair saldo van 0,9 miljoen euro be-
schikbaar op de rekening voor derdengelden onroerende voorhe ﬃ  ng (CE0-8C0937-02). Ook 
voor deze rekening is de correcte stand onduidelijk en ontbreken correctieboekingen. 
3 VerkeersbelastingVlabel staat sinds 2011 ook in voor de inning van de verkeersbelasting in Vlaanderen. Het gaat 
om de jaarlijkse verkeersbelasting, de belasting op de inverkeerstelling (BIV), de aanvullende verkeersbelasting
318 en het eurovignet319. Net als bij de onroerende voorhe ﬃ  ng, verlopen de 
inkohiering, de inning en de opvolging van de individuele dossiers langs het VFP en bezorgt Vlabel maandelijkse totalen aan het departement FB, dat ze inboekt in de boekhouding met grootboekboekingen.
316 Artikel 154 van de algemene uitgavenbegroting 2014.
317 319 van de 465 miljoen euro is geboekt op budgettaire code ‘000000’. De reden hiervan is een ondoorzichtige Ora ﬁ n 
conversie van 2009 naar 2010.
318 Ook wel eens LPG-taks genoemd en van toepassing op personenauto’s, auto’s voor dubbel gebruik en minibussen 
waarvan de motor, gedeeltelijk of tijdelijk, aangedreven wordt met vloeibaar petroleumgas of andere vloeibare kool-waterstofgassen.
319 Het eurovignet komt niet aan bod in dit diepteonderzoek. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͳͯ
3.1 Ontvangsten Vlaamse overheid
De onderstaande tabellen geven een overzicht van de aanrekeningen van de jaarlijkse ver-
keersbelastingen en inverkeerstellingsbelastingen voor 2013 en 2014 volgens het VFP.
Aanrekening verkeersbelastingen320 2013 2014 2015
Economische rekening / ESR-code / Omschrijving Raming Uitvoering Raming Uitvoering Raming321 
734610 / 36.60 /niet geautomatiseerde voertuigen   1.092.660  1.101.218 
734610 / 36.60 / oninbaarstellingen  -1.427  -3.163 734610 / 36.60 / gerealiseerde onwaarden  -95.499  -93.116 734130 / 37.10 / onroer. voorhe ﬃ  ng rechtspleging  8  16 
748000 / 38.10 / boetes (excl. belastingverhoging)  494  727 734900 / 36.90 / teruggevorderde inningskosten   39  199 751001 / 38.10 / andere intresten
322  532  395 
Totaal geboekte vorderingen 979.013 996.807 993.204 1.006.276 999.549Gereal. ontvangsten op voorafgeboekte vorderingen   999.068   1.003.976  Contante ontvangsten (inningskosten + intresten)   1.073   1.337  Totaal ontvangsten  1.000.141  1.005.313 Saldo openstaande vorderingen einde jaar   192.097   193.261  
Aanrekening belasting inverkeerstelling 2013 2014 2015
Economische rekening / ESR-code / Omschrijving Raming Uitvoering Raming Uitvoering Raming323
734620 / 36.60 / niet geautomatiseerde voertuigen   208.445  204.417 
734620 / 36.60 / oninbaarstellingen  -389  -942 734620 / 36.60 / gerealiseerde onwaarden  -4.050  -4.158 748000 / 38.10 / boetes (excl. belastingverhoging)  123  216 734900 / 36.90 / teruggevorderde inningskosten  6  29 751001 / 38.40 / andere intresten
324  634  423 
Totaal geboekte vorderingen 214.506 204.769 200.203 199.985 200.544Gereal. ontvangsten op voorafgeboekte vorderingen   207.274   200.874  Contante ontvangsten (inningskosten + intresten)   763   669  Totaal ontvangsten  208.037  201.543 Saldo openstaande vorderingen einde jaar   46.381   44.824  
Zoals bij de onroerende voorhe ﬃ  ng, stelt zich ook bij de verkeersbelasting het probleem van 
de dubbele boeking van de minderwaarden. Gelet op het groter gedeelte dat bestemd is voor de Vlaamse overheid, is ook het bedrag van de geraamde minderwaarden groter. Voor de ver-keersbelasting ging het in 2013 om 10,5 miljoen euro en in 2014 om 9,2 miljoen euro. Voor de BIV bedroeg het geboekte bedrag aan minderwaarden voor 2013 en 2014 respectievelijk 3 mil-joen euro en 2,6 miljoen euro. De ontvangen rechtsplegingsvergoeding voor de verkeersbe-
320 Artikel CE0-9CDBAG-OW.
321 Raming na eerste begrotingscontrole 2015.
322 De intresten en boeten worden hier geboekt voor zowel de Vlaamse overheid, provincies en gemeenten. Voor 2014 
bedraagt de verhouding intresten – vordering 0,03% (0,4 miljoen euro vs. 1,2 miljard euro).
323 Raming na eerste begrotingscontrole 2015.
324 De intresten en boeten voor zowel de Vlaamse overheid als de gemeenten. Voor 2014 bedraagt de verhouding intres-
ten – vordering 0,03% (0,4 miljoen euro vs. 1,2 miljard euro). ͭͳͰ
lasting boekt het departement FB overigens op de economische rekening voor de onroerende 
voorheﬃ  ng. Dat is weinig transparant.
Het departement rekent ook de intresten en boeten voor de verkeersbelasting volledig aan op 
de ESR-codes 38.10 (bedrijven) en 38.40 (gezinnen), terwijl de ESR-richtlijn een opsplitsing voorschrijft tussen de ESR-codes 38.10 tot 38.50 naargelang de sector waar de overdracht van-daan komt.
Net als bij de onroerende voorhe ﬃ  ng, registreert Ora ﬁ n alleen de hoofdsom van de inko-
hiering als vordering. De intresten, inningskosten en rechtsplegingsvergoedingen rekent het departement pas aan op het moment dat Vlabel ze e ﬀ ectief int. Daardoor geeft de algemene 
rekening geen correct beeld van de werkelijk in te vorderen bedragen. Het openstaande saldo aan intresten bedroeg in het VFP begin april 2015 meer dan 1,7 miljoen euro. 
FB rekende in 2013 en 2014 ongeveer 6% van de vorderingen niet aan in het betrokken jaar, 
maar in een volgend jaar. Voor de verkeersbelasting gaat het om ongeveer 60 miljoen euro en voor de BIV om ongeveer 12 miljoen euro.
3.2 Doorstorting naar gemeenten en provinciesDe Vlaamse overheid int behalve de ontvangsten voor eigen rekening, ook de opcentiemen die 
de gemeenten he ﬀ en op de basisbelastingen verkeersbelasting en inverkeerstelling.
Opcentiemen  Verkeersbelasting Inverkeerstelling
Vorderingen  105.406 106.268 3.399 3.422
Oninbaarstellingen -117 -279 -2 -8Onwaarden -9.315 -9.070 -180 -188Totaal vorderingen 95.974 96.919 3.217 3.226Totaal ontvangsten 96.329 96.738 3.173 3.250Openstaande vorderingen per einde jaar 18.874 19.055 621 597Doorstortingen naar provincies 103.404 96.737 5.199 3.251Eﬀ ect op kaspositie -7.075 1 -2.026 -1
FB rekent deze verrichtingen budgettair aan op twee orderekeningen325 en economisch op 
tussenrekening 499 999. Deze boekingen hebben geen weerslag op het budgettair en eco-nomisch resultaat. Zij hebben alleen een kasimpact. Voor 2014 waren de ontvangsten en uit-gaven op deze rekeningen ongeveer in evenwicht. Net zoals voor de onroerende voorhe ﬃ  ng, 
slaagt Vlabel er ook voor de verkeersbelasting niet in het correcte budgettaire saldo te bepalen en is de tussenrekening onvoldoende opgesplitst.
3.3  Wachtrekeningen en andere orderekeningenZoals bij de onroerende voorhe ﬃ  ng, plaatst FB gelden die het niet onmiddellijk kan toewij-
zen aan een vordering, tijdelijk op een wachtrekening. Volgens het VFP bedroeg het wacht-geld voor de verkeersbelasting eind 2014 bijna 5 miljoen euro. Het VFP-bedrag zou moeten 
325 CE0-8C0942-02 voor de geautomatiseerde voertuigen (BIV) en CE0-8C0943-02 voor de niet-geautomatiseerde voer-
tuigen (jaarlijkse verkeersbelasting). REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͳͱ
overeenstemmen met het budgettaire saldo op de wachtrekening verkeersbelasting (CE0-
8C0359-02) en het relevante deel van de balansrekening 499 999. Het budgettaire saldo be-droeg eind 2014 50 miljoen euro, maar het saldo op de balansrekening met betrekking tot deze wachtrekening blijkt niet uit de boekhouding. In de loop van 2014 heeft FB deze wachtreke-ning al met 364 miljoen euro bijgesteld.
4 Procesoverschrijdende opmerkingen4.1 Vorderingen op balansHet departement FB boekt alle openstaande VFP-vorderingen op rekening 400 003, met uit-
zondering van de vordering leegstand woningen, die het op rekening 400 005 boekt. Het to-taal openstaand saldo op beide rekeningen moet dus overeenstemmen met de gegevens in het VFP. De onderstaande tabel overziet de openstaande vorderingen in het VFP op 31 december 2014.
Rubriek  Bedrag
Onroerende voorhe ﬃ  ng gemeenten 205.953
Onroerende voorhe ﬃ  ng provincies 44.319
Onroerende voorhe ﬃ  ng Vlaamse gemeenschap 6.384
Verkeersbelasting gemeenten 19.055Verkeersbelasting Vlaamse gemeenschap 193.262BIV Vlaamse gemeenschap 44.824Eurovignet 11.093Vernieuwingsfonds (LSB) 44.168Vernieuwingsfonds (LSB), manuele opvolging 10.100Planbatenhe ﬃ  ng 3.696
Niet geautomatiseerde voertuigen 6.946Totaal  589.800
Het VFP-totaal komt niet overeen met het saldo op de rekening 400 003. Vlabel noch het 
departement FB konden het verschil van 0,8 miljoen euro verklaren. De rekening 400 005 (leegstand woningen) sloot evenmin aan met de VFP-gegevens. Het verschil bedroeg daar 0,2 miljoen euro. Tijdens de controles van de algemene rekeningen 2013 en 2014 merkte het Rekenhof op dat de ouderdomsbalans voor deze openstaande vorderingen ontbrak. De minis-ter reageerde niet op dit punt. 
4.2 Opbouw van kredieten op orderekeningenHet departement FB stijft de verschillende orderekeningen voor de verwerking van de verrich-
tingen met derden, zoals gemeenten en provincies, wanneer het de ontvangst e ﬀ ectief reali-
seert. Zo kan het alleen een bedrag doorstorten dat het e ﬀ ectief heeft ontvangen. In principe 
verwerkt het alle ontvangsten, dus ook die op de orderekeningen, in de module debiteuren van Ora ﬁ n. Deze module bevat een automatische link tussen de gerealiseerde en toegewezen 
ontvangst en de geboekte vordering. De opbouw van de kredieten geschiedt met andere woor-den automatisch als een ontvangst gekoppeld wordt aan een vordering op een orderekening. Aangezien het departement de vorderingen en ontvangsten op het VFP niet verwerkt langs de module debiteuren, maar rechtstreeks in het grootboek, ontbreekt deze systeemcontrole.  ͭͳͲ
Het opgebouwde budget moet evenwel gelijk zijn aan de gerealiseerde ontvangsten op het 
betrokken ordeartikel. De onderstaande tabel vergelijkt de opgebouwde budgetten met de gerealiseerde ontvangsten van een aantal orderekeningen:
Artikel Opgebouwde Gerealiseerde Verschil
 budgetten ontvangsten
  volgens VFP
8C090600 Onroerende voorhe ﬃ  ng: 525.763 525.763 0
opcentiemen provincies
8C090700 Onroerende voorhe ﬃ  ng: 1.637.891 2.222.891 -585.000
opcentiemen gemeenten
8C094200 Verkeersbelasting geautomatiseerde 96.738 96.738 0
voertuigen – gemeenten
8C094300 Verkeersbelasting niet-geautomatiseerde 3.250 3.250 0
8C095300 Planbatenhe ﬃ  ng 10.929 8.723 2.206
Voor de planbatenhe ﬃ  ngen heeft de Vlaamse overheid 2,2 miljoen euro meer budget opge-
bouwd dan zij gerealiseerde ontvangsten boekte. Voor de opcentiemen onroerende voorhef-ﬁ ng heeft zij 585 miljoen euro minder budget opgebouwd. Er is dus nood aan een procedure 
om de opgebouwde budgetten periodiek te doen overeenstemmen met de VFP-gegevens.
4.3 Saldo openstaande vorderingenBij zijn controle op de algemene rekening 2014 heeft het Rekenhof een analyse gemaakt van 
de openstaande vorderingen op de balans van de Vlaamse overheid. Een belangrijk deel ervan wordt opgevolgd in het VFP. De onderstaande tabel toont de ouderdomsbalans van de open-staande vorderingen volgens het VFP 
 < 2010 2010 2011 2012 2013 2014 Totaal
Onroerende voorhe ﬃ  ng 32.175 9.706 10.804 15.279 34.759 153.932 256.656
Verkeersbelasting en BIV 5.954 7.349 8.179 10.138 15.532 209.989 257.141Eurovignet 1 13 209 280 72 1.380 1.955Vernieuwingsfonds 15.424 3.163 5.263 7.005 10.755 12.013 53.623Planbatenhe ﬃ  ng      1.256 1.256
Niet geaut. voertuigen 208 353 325 519 573 4.967 6.946Totaal 53.763 20.584 24.781 33.222 61.691 383.538 577.577% afwaardering
326 100% 80% 60% 40% 20% 0% 
Afwaardering -53.763 -16.467 -14.868 -13.289 -12.338 0 -164.488Netto boekwaarde 0 4.117 9.912 19.933 49.353 383.538 413.090
De vervaldatum van een groot deel van de vorderingen is al geruime tijd overschreden, waar-
door de inbaarheid van deze oudere vorderingen twijfelachtig is. De Vlaamse overheid heeft tot nu toe geen waardevermindering voor dubieuze vorderingen uitgevoerd. Het Rekenhof is dan ook van oordeel dat de boekwaarde van de vorderingen aanzienlijk overschat is. De ba-lans van de Vlaamse overheid geeft dus geen realistisch beeld van de vorderingen, aangezien zij het geschatte risico op niet-betaling niet in aanmerking neemt. De onderste lijnen in de 
326 Deze percentages zijn slechts een voorstel van het Rekenhof en kunnen aangepast worden. Het doel is de werkelijk-
heid zo goed mogelijk te weerspiegelen. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͳͳ
bovenstaande tabel geven weer hoe een trapsgewijze afwaardering tot een meer realistische 
voorstelling zou kunnen leiden.
5 Registratiebelasting en er Ɵ elasting
Sinds 1 januari 2015 is Vlabel bevoegd voor de inkohiering, inning en invordering van de re-
gistratie- en er Ɵ elastingen, die jaarlijks ongeveer vier miljard euro eigen ﬁ scale ontvangsten 
langs het VFP opleveren. Dat bracht voor Vlabel een verdubbeling van het personeelsbestand mee en vergde de integratie van de belastinggegevens en -processen in het VFP. Het Rekenhof onderzocht vooral de overdracht van de dossiers, rechten en schulden van het federale naar het gewestelijke niveau
327. De onderstaande tabel toont de evolutie van de betrokken begro-
tingsontvangsten. Het betreft de federaal doorgestorte bedragen in 2013 en 2014 en de Vlabel-aanrekeningen op de begroting (raming en uitvoering 2015).
 Uitvoering Uitvoering Raming Uitvoering
 2013 2014 2015328 2015329
Inning door FOD Financiën    
Registratiebelasting (verkoop- en verdeelrecht) 1.858,7 1.884,6  342,4Registratiebelasting op hypotheekvestigingen 143,6 131,1  35,1Schenkingsrechten 279,3 290,9  40,8Totaal Registratiebelasting 2.281,6 2.306,6  418,4Erfbelasting 1.478,1 1.597,5  212,4Inning door Vlabel    Registratiebelastingen   2.536,3 434,8Erfbelastingen   1.595,9 365,4Totaal 3.759,8 3.904,1 4.132,2 1.431,0
Oraﬁ n maakt geen onderscheid tussen het verkooprecht, het recht op hypotheekvestiging, 
het verdeelrecht en de schenkbelasting. De rapportering is op dit vlak dan ook niet transpa-rant.
5.1 Overdracht openstaande registratie- en er Ɵ elasting
In 2014 kwamen de Federale Overheidsdienst Financiën (FOD Financiën) en Vlabel de wijze 
van overdracht overeen in een protocol
330. Een ander protocol331 bevatte de afspraken over de 
uitwisseling van de gegevens uit de patrimoniuminformatie. Ten slotte trad in april 2015 de 
327 De personeelsmigratie, de integratie in de Vlaamse Codex Fiscaliteit en de vestiging en inkohiering van de belasting in 
de concrete dossiers kwamen niet aan bod in dit onderzoek.
328 Raming 2015 na eerste begrotingscontrole.
329 Uitvoering 2015 tot en met mei 2015 uit Ora ﬁ n.
330 Protocol tussen Vlabel en FOD Financiën betre ﬀ ende de overdracht van de dienst van belastingen, bedoeld in artikel 3, 
eerste lid, 4° en 6° tot 8° van de BFW. Het nog bestaand samenwerkingsakkoord van 7 december 2001 betre ﬀ ende de 
uitwisseling van informatie … en overlegprocedures inzake technische uitvoerbaarheid van door de Gewesten voorgeno-men wijzigingen aan de gewestelijke belastingen …,  is nog van toepassing.
331 Protocol tussen Vlabel en FOD Financiën betre ﬀ ende de uitwisseling van patrimoniuminformatie in het kader van de 
overdracht van de dienst van belastingen, bedoeld in artikel 3, eerste lid, 4° en 6° tot 8° van de Bijzondere Financie-ringswet (verder BFW). ͭͳʹ
samenwerkingsovereenkomst332 van 18 april 2014 tussen de federale staat en de gewesten met 
betrekking tot de coördinatiestructuur voor patrimoniuminformatie in werking. Deze proto-collen zijn alle tijdig afgesloten.
De onderstaande tabel toont de aanrekeningen van de registratiebelastingen van 2013 tot mei 
2015 volgens de algemene rekeningen 2013 en 2014 en de aanrekeningen in Ora ﬁ n met afsluit-
datum 15 juni 2015.
Registratie- jan febr mrt april mei juni-dec eindtotaal
belastingen333
2013 225,6 183,3 156,6 181,3 167,9 1.366,9 2.281,6
2014 252,1 183,4 164,3 195,6 151,3 1.359,9 2.306,62015 418,4 64,5 87,4 153,9 128,9 - 853,2Via FOD Financiën 418,4 - - - - - 418,4Via Vlabel 0,0 64,5 87,4 153,9 128,9 - 434,8Verhouding Vlabel 2015
t.o.v. ontv. 2014 0% 35% 53% 79% 85%
Op 12 juni 2015 kende Ora ﬁ n de eerste boekingen van registratiebelastingen 2015. Het depar-
tement FB wees ze retroactief toe aan de juiste boekhoudperiode. De laatste rij uit de tabel toont dat de inkohieringen gaandeweg evolueerden naar de vroegere federale (doorgestorte) ontvangsten. Er dient evenwel nog een inhaaloperatie uitgevoerd te worden.
De volgende tabel overziet de aanrekeningen van de er Ɵ elasting van 2013 tot mei 2015 volgens 
dezelfde bronnen.
Erfbelasting jan febr mrt april mei juni-dec eindtotaal
2013 132,9 112,9 115,4 113,3 119,6 884,0 1.478,1
2014 207,5 133,7 114,6 116,6 101,7 923,5 1.597,52015 184,1 8,3 81,0 203,5 101,0 - 577,8Via FOD Financiën 184,1 4,5 5,4 17,2 1,2 - 212,4Via Vlabel 0 3,8 75,6 186,3 99,8 - 365,4Verhouding Vlabel 2015 0% 3% 66% 160% 98%
t.o.v. ontv. 2014
Ook de eerste boekingen van er Ɵ elastingen 2015 vonden pas in juni 2015 in Ora ﬁ n plaats. Zij 
werden eveneens retroactief toegewezen aan de juiste boekhoudperiode. De inkohieringen liggen in de lijn van de vroegere federale (doorgestorte) ontvangsten. Ook hier is een inhaal-operatie vereist.
332 Samenwerkingsovereenkomst van 18 april 2014 ( Belgisch Staatsblad van 25 september 2014) tussen de federale Staat 
(instemming bij wet van 27 juni 2014, Belgisch Staatsblad van 3 juli 2014), het Vlaams Gewest (instemming decreet 
19 december 2014, Belgisch Staatsblad van 16 januari 2015), het Waals Gewest (instemming decreet 26 februari 2015, 
Belgisch Staatsblad van 9 maart 2015) en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (instemming ordonnantie 19 maart 2015, 
Belgisch Staatsblad van 2 april 2015) met betrekking tot de Coördinatiestructuur voor patrimoniuminformatie.
333 Omdat de begrotingsboekhouding vanaf 2015 geen onderscheid meer maakt tussen de verschillende registratiebelas-
tingen (verkooprecht, verdeelrecht, recht op hypotheekvestiging en schenkbelasting), geeft de tabel voor de vergelij-king tussen de jaren een globaal bedrag weer voor de registratiebelastingen. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭͳ͵
5.2 ESR-correctie
De ESR-rapportering vereist een correctie van de ontvangsten op het niveau van de ESR-
consolidatie. Tot eind 2014 werden de registratiebelastingen in Ora ﬁ n pas ingeboekt op het 
moment van de (kas)ontvangst. Rekening houdend met de doorstorting van de federale ont-vangsten van december in de maand januari van het volgende jaar, was dus een correctie van één maand nodig. Voor 2014 betekende dat een extra ESR-ontvangst van 166,3 miljoen euro, wat het totaal aangerekende bedrag registratiebelastingen voor het begrotingsjaar 2014 op 2.473 miljoen euro bracht. De onderstaande tabel toont het detail van de ESR-correctie op de registratiebelasting voor het begrotingsjaar 2014.
 Uitvoering Uitvoering ESR-correctie
 januari 2014 januari 2015
Registratiebelasting (verkoop- en verdeelrecht) 207.986 342.445 134.459
Hypotheekrechten 13.924 35.129 21.205Schenkingsrechten
334 30.168 40.847 10.679
ESR correctie Registratiebelasting 252.078 418.421 166.343
De aanrekening van de er Ɵ elasting moest voor de ESR-rapportering met drie maand worden 
gecorrigeerd vanaf de ontvangst van de betaling door de Vlaamse overheid: één maand voor de doorstorting door de federale overheid, en twee maanden voor de periode tussen het ont-staan van de er Ɵ elasting (indiening van de aangifte) en de betaling. De ESR-correctie bedroeg 
voor 2014 ongeveer -180 miljoen euro en was als volgt samengesteld:
Aard correctie Bedrag
Ontvangsten januari t.e.m. maart 2014335 -455.720
Fiscale regularisaties februari en maart 2014 26.446Ontvangsten januari t.e.m. half februari 2015
336 186.345
Correctie inning Vlabel337 62.509
ESR correctie Erfbelasting -180.420
De overname heeft de ESR-ontvangsten 2014 negatief beïnvloed. Zonder de overname zouden 
de federaal verzonden betalingsuitnodigingen immers tot federale ontvangsten hebben geleid in januari en februari 2015, die ESR-matig zouden zijn aangerekend in 2014. Door de inlassing van de sperperiode viel die kasstroom weg en telde 2014 minder ESR-ontvangsten. Vanaf het 
334 Het Rekenhof stelde vast dat de schenkingsrechten foutief aangerekend worden op ESR code ‘36.50 – Winsten van 
ﬁ scale overheidsmonopolies of van openbare bedrijven met een monopolistisch karakter’. De correcte ESR-groep voor 
schenkingsrechten is groep 56, waarbij een onderverdeling gemaakt wordt naargelang van de schuldenaar van de belasting. In de meeste gevallen zal de te gebruiken ESR code 56.50 zijn. In de begrotingsraming in Ora ﬁ n wordt het 
budget wel geraamd op de ESR groep 56.
335 Voor de reguliere er fb elasting wordt rekening gehouden met een betalingstermijn van drie maanden, waardoor de in 
Oraﬁ n gerealiseerde ontvangsten van de periode januari tot en met maart 2014 aangerekend worden op 2013.
336 De ontvangsten doorgestort door de FOD Financiën in januari 2015 en de eerste helft van februari 2015 (186,3 miljoen 
euro) hebben betrekking op 2014. Het totale bedrag aan aangerekende ontvangsten in Ora ﬁ n tot 15 juni 2015 bedraagt 
212 miljoen euro, wat ca. 26 miljoen euro meer is. Dit verschil wordt verklaard door ontvangsten na half februari 2015 met betrekking tot ﬁ scale regularisaties van dossiers met betrekking tot 2014 waarvoor geen aanrekeningscorrectie 
meer gebeurt.
337 Dit is het bedrag dat door Vlabel in 2015 werd ontvangen, betaald door de notarissen als provisie voor er fb elastingen 
verschuldigd ingevolge laattijdig ingediende aangiften. Die provisies zullen worden aangerekend op de nieuw aan te maken kohieren, maar hebben in principe betrekking op 2014. ͭʹͬ
einde van de sperperiode in 2015 steunt de begrotingsaanrekening op de datum van de inko-
hiering, met een betaaltermijn van in principe twee maanden. Na de aanvankelijke vertraging en de daaropvolgende inhaalbeweging zal dat tot meer ESR-ontvangsten in 2015 leiden: de inkohieringen van de historische dossiers (die zonder wijziging federale ontvangsten in janu-ari en februari 2015 zouden hebben meegebracht) krijgen nu immers ook een aanrekening in 2015. De wijziging heeft dus de ESR-ontvangsten 2014 negatief beïnvloed (min de historische dossiers), maar zal de ESR-ontvangsten 2015 positief beïnvloeden (plus historische dossiers).
De rapportering uit Ora ﬁ n staat niet toe de inkohieringen van de historische dossiers en die 
van de nieuwe dossiers op te splitsen. Alleen een duidelijke opsplitsing van de VFP-gegevens kan een verdere opvolging van de historische dossiers en een gefundeerde raming van de be-grotingsontvangsten van de volgende jaren mogelijk maken.
5.3 Achterstand bij de inkohiering en de inningEen aantal tekortkomingen hebben geleid tot een achterstand in de inkohiering en inning, die 
Vlabel evenwel in de tweede helft van 2015 nog kan inhalen:
• Vlabel heeft de ICT-toepassingen nog niet volledig bijgewerkt en de extractiebestanden 
zijn soms te ruim en onvolledig
338. Er is bijgevolg een risico op onvolledigheid en Vlabel 
dient dan ook de papieren dossiers te raadplegen.
• Het protocol voor de gegevensuitwisseling kent geen toepassing. De federale toepassingen 
zijn niet meer toegankelijk en worden niet meer bijgewerkt wat het Vlaams Gewest betreft. De overgang van de vroegere opdeling in aangiften- en schuldvorderingenopvolging naar de opdeling dossierbemiddeling (opvolging, behandeling aangiften) en inkohiering ver-loopt daardoor niet vlot.
• Vlabel moet de controle-informatie per dossier opvragen met een mail of in de toepassing 
consultimmo , die op dit ogenblik echter nog niet e ﬃ  ciënt werkt.
• Vlabel krijgt bij de federale doorstortingen onvoldoende informatie. De doorstortingen 
geschieden evenmin met maandelijkse stortingen per kantoor, zoals het protocol bepaalt. Dat leidt tot veel manueel opzoekingswerk bij Vlabel. Een bedrag van 62,5 miljoen euro dat betrekking had op de historische dossiers, werd met de aanrekeningscorrectie toe-gewezen aan 2014. Op 15 juni 2015 stond nog 55 miljoen euro op een wachtrekening, in afwachting van inkohiering. Doorgaans kon Vlabel het ontvangen bedrag wel al koppelen aan een concreet dossier.
• Het is, zoals gesteld, niet duidelijk in welke mate de ontvangsten 2015 betrekking hebben 
op historische dossiers, aangezien de saldi van de overgedragen rechten niet zijn ingeladen en de overgedragen rechten dus dossier per dossier moeten worden ingekohierd.
6 ConclusiesDe uniformisering van de verwerking van alle belastingen en he ﬃ  ngen in het Vlaams Fiscaal 
Platform komt de e ﬃ  ciëntie, e ﬀ ectiviteit en klantgerichtheid ten goede. Het Rekenhof vond 
dan ook geen signi ﬁ cante tekortkomingen in de verwerking of rapportering erover door Vla-
bel. Weliswaar stroomt nog onvoldoende gedetailleerde informatie door van het VFP naar Oraﬁ n voor een boekhoudkundige verwerking en reconciliatie tussen beide systemen. Daar-
338 Zij zijn nuttig zijn als controle-instrument, maar niet als boekhoudtool. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭʹͭ
door is de rapportering uit Ora ﬁ n niet altijd transparant. Het departement stelde correcties 
in het vooruitzicht, die zullen toelaten de gegevens uit het VFP en Ora ﬁ n aan te sluiten. De 
Oraﬁ nrapportering geeft evenmin altijd een beeld van de werkelijkheid, onder meer door het 
niet boeken van waardeverminderingen voor dubieuze vorderingen, de contante aanrekening van intresten, inningskosten en rechtsplegingsvergoedingen en het incorrecte saldo op de orderekeningen met ontvangsten voor de gemeenten en provincies. Bovendien zijn niet alle ontvangsten toegewezen aan het juiste begrotingsjaar. Ten slotte veroorzaakte de overdracht van de registratie- en er Ɵ elasting naar de Vlaamse overheid veel problemen, met vertragin-
gen in de inkohiering en inning tot gevolg. Vlabel en de Vlaamse minister van Financiën en Begroting ondernemen momenteel acties om de achterstand in de tweede helft van 2015 weg te werken.
7 Aanbevelingen• Vlabel moet de informatiestroom uit het VFP naar het departement FB en Ora ﬁ n optima-
liseren en voldoende detailleren, onder meer op het vlak van het onderscheid tussen de soorten belastingen en de soorten begunstigden en de opsplitsing van hoofdsommen, on-inbaarstellingen en gerealiseerde onwaarden, maar ook inzake wacht- en orderekeningen. Wat de registratiebelasting betreft, moet Vlabel de historische dossiers afsplitsen en hun berekening doorgeven aan het departement.
• Vlabel en het departement FB moeten bijzondere aandacht besteden aan de correcte toe-
rekening van de vorderingen aan een begrotingsjaar. Het is daarbij belangrijk dat het de-partement FB de intresten en andere invorderingskosten in Ora ﬁ n boekt op het moment 
dat Vlabel ze vordert van de belastingplichtige, en niet meer op het moment dat Vlabel ze eﬀ ectief int.
• Vlabel en het departement FB dienen het saldo van de openstaande vorderingen aan te 
passen aan de werkelijke toestand en lang openstaande vorderingen systematisch af te boeken, dit zonder hun inningsinspanningen te verminderen. ͭʹͮ
3.7 Transparantie en ﬁ nanciële impact van de activiteiten van de Par-
ticipatiemaatschappij Vlaanderen
Ondanks een gedeeltelijke clustering van haar uitgebreide diensten en activiteiten, kent 
PMV een complexe structuur van dochtervennootschappen en interne business units, en zijn haar eigenlijke investeringsactiviteiten versnipperd. Tot op heden kon PMV nog maar een beperkt aantal meerwaarden op investeringen realiseren. Bij gebrek aan een geconsolideerde jaarrekening van de PMV-groep en een transparant jaarverslag ont-vangt het Vlaams Parlement geen systematische gestructureerde verantwoording over de diverse activiteiten van de PMV-groep, noch over de ﬁ nanciële resultaten of de maat-
schappelijke meerwaarde ervan.
De Participatiemaatschappij Vlaanderen nv (PMV) is een privaatrechtelijk vormgegeven, ex-
tern verzelfstandigd agentschap (EVA). De investeringsmaatschappij is een naamloze ven-nootschap van privaat recht met het Vlaams Gewest als enige aandeelhouder. PMV is naar eigen zeggen een doe- en dur Ɵ edrijf , dat samenwerkt met marktpartijen. Zij voert opdrachten 
uit én neemt eigen initiatieven. PMV pioniert in tal van investeringsdomeinen, heeft oog voor de lange termijn en investeert duurzaam in toekomstgerichte bedrijven en projecten.
Het Rekenhof heeft de diverse activiteiten van PMV en de verbonden vennootschappen ge-
analyseerd, alsook de ﬁ nanciering en de resultaten van de PMV-groep. Daarbij had het ook 
aandacht voor de ﬁ nanciële risico’s van de groep en ging het de impact ervan na op de Vlaamse 
overheid. Aansluitend heeft het onderzocht hoe de PMV-groep rapporteert aan haar verschil-lende stakeholders
339.
2 Structuur van de activiteiten en organisatiestructuurVolgens het decreet van 7 mei 2004 betre ﬀ ende de investeringsmaatschappijen van de Vlaam-
se overheid kan PMV participeren in vennootschappen, verenigingen, samenwerkingsverban-den en andere juridische entiteiten of ze zelf oprichten, eventueel samen met anderen. Bo-vendien kan PMV initiatieven en projecten initiëren, opstarten of uitbouwen, al dan niet met het oog op de realisatie van publiek-private samenwerking in alle bevoegdheidsdomeinen. Ook kan PMV bijzondere opdrachten van de Vlaamse Regering uitvoeren, waarbij afzonder-lijke overeenkomsten met het Vlaams Gewest de uitvoeringsmodaliteiten, verantwoordelijk-heden, kostendekking en vergoedingen regelen.
339 Tijdens het onderzoek verliep de informatie-uitwisseling met de PMV-groep niet optimaal. Niettegenstaande diverse 
contacten met het management en de tijdige voorlegging van een duidelijke vragenlijst, ontving het Rekenhof de gevraagde informatie van PMV laattijdig, traag en fractioneel. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭʹͯ
2.1 Activiteitenclusters
De PMV-groep brengt zijn activiteiten onder in organisatorische eenheden of clusters. Het 
onderstaande schema340 geeft die clusters weer. De belangrijkste activiteitenclusters hebben 
betrekking op het bedrijfsleven of speci ﬁ ek ondernemerschap, risicokapitaal voor innoveren-
de ondernemingen, infrastructuurprojecten (zowel voor publieke doeleinden als voor energie en duurzame ontwikkeling) en vastgoedprojecten. In diverse publicaties en presentaties clus-tert PMV zijn activiteiten niet altijd op eenzelfde wijze, wat verwarring creëert.
Daarbuiten verleent PMV ﬁ nancieel advies en beheert zij tegen betaling participaties van het 
Vlaams Gewest ﬁ duciair. Deze participaties staan niet in de balans van PMV of de PMV-groep 
en PMV heeft er evenmin de investeringsbeslissing voor genomen. 
Voor de uitoefening van zijn investeringsactiviteiten, zowel in de publieke als in de private 
sector, gebruikt PMV meestal kapitaalparticipaties, leningverstrekkingen of waarborgen. Op activiteit- of productniveau hebben alleen de ARKimedesregeling, de waarborgregeling, de Winwinlening en Gigarant een decretale grondslag. Andere investeringsactiviteiten en pro-jecten voert PMV uit op eigen initiatief of in opdracht van het Vlaamse Gewest langs samen-werkingsovereenkomsten met de Vlaamse Regering of afspraken met diensten van de Vlaam-se overheid, maar buiten een speci ﬁ ek decretaal kader.
2.2 OrganisatiestructuurDe Vlaamse Regering delegeerde verscheidene economische initiatieven aan PMV. In het ver-
leden streefde zij ernaar voor iedere nieuwe activiteit een afzonderlijk fonds of vennootschap op te richten, ervan uitgaand dat afzonderlijke namen en merken het eenvoudiger zouden maken de betrokken doelgroep te bereiken. Dat heeft echter geleid tot een niet transparant geheel van vennootschappen. Voor een aantal activiteiten opereert de PMV-groep bovendien in samenwerkingsstructuren met andere agentschappen van de Vlaamse overheid of werkt ze samen met private investeringsfondsen. Daarbuiten heeft PMV activiteiten of maatregelen toevertrouwd aan een aantal interne business units. Die zijn onderdeel van het moederbe-drijf en groeperen zich doorgaans rond een bepaalde activiteit, productgroep of technologie 
340 Een meer uitgebreid schema en een analyse van de belangrijkste activiteiten zijn beschikbaar als bijlage op de website 
www.rekenhof.be.
 ͭʹͰ
(bijvoorbeeld KidsInvest, CultuurInvest, …). De business units hebben een grotere mate van 
zelfstandigheid, die een positief rendement moet opleveren. Hoewel PMV heel wat activitei-ten heeft ondergebracht in dochtervennootschappen, publiceert zij vennootschapsrechtelijk geen groepsrekening. Zij stuurt alle activiteiten intern wel aan met een groepsmanagement-comité.
In het voorjaar van 2015 heeft de PMV groep een oefening opgestart met als doel het product-
aanbod en het aantal juridische entiteiten te vereenvoudigen en te beperken. Zij gaat daarbij uit van de regel dat haar balans centraal moet staan, tenzij speci ﬁ eke redenen (juridisch-
technische of andere) afzondering van activiteiten in een afzonderlijke vennootschap recht-vaardigen.
Het Rekenhof merkt op dat PMV voor eenzelfde onderneming participaties rechtstreeks kan 
aanhouden én onrechtstreeks langs de fondsen waarin zij participeert. PMV heeft bovendien raakvlakken met de Limburgse Reconversiemaatschappij (LRM). Dat maakt de aandeelhou-dersstructuur van de overheidsinvesteringen bijzonder ingewikkeld en bemoeilijkt de analyse van de bedragen die de Vlaamse Overheid, rechtstreeks en via onder meer PMV en LRM, heeft geïnvesteerd in bepaalde ondernemingen
341.
341 Zoals blijkt uit diverse plenaire vergaderingen van het Vlaams Parlement was de totale investering van de Vlaamse 
overheid in het Electrawindsdossier niet meteen duidelijk (zie onder Handelingen Plenaire vergadering 12 (zittingsjaar 2013-2014) van 4 december 2013).
 REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭʹͱ
3 Investeringsactiviteiten van de PMV-groep
De onderstaande alinea’s lichten de waarderingsmethodiek van de huidige PMV-portefeuille 
toe en bevatten een ﬁ nanciële analyse van de drie activiteitenclusters: bedrijfs ﬁ nanciering, 
risicokapitaal voor innovatie en infrastructuur en vastgoed. De analyse is een momentop-name en heeft betrekking op de cijfers van 2014. Het is belangrijk voor ogen te houden dat de werkelijke waarde van een onderneming kan verschillen van de boekhoudkundige waarde
342. 
PMV neemt de participaties en leningen in de portefeuille van haar groepsondernemingen in de jaarrekening op tegen de historische aanscha ﬃ  ngswaarde of eigen vermogenswaarde. Zij 
houdt dus geen rekening met niet-gerealiseerde meerwaarden. Daarentegen verwerkt zij niet-gerealiseerde minderwaarden wel boekhoudkundig, zoals trouwens verplicht door de Belgi-sche boekhoudwetgeving. Waardecorrecties bij fondsen past PMV alleen toe als hun contrac-tueel voorziene investeringsperiode achter de rug is of als het fonds voor meer dan de helft is geïnvesteerd. In die gevallen past zij een waardevermindering toe als het eigen vermogen is gedaald tot onder de 60% van het ingelegde kapitaal. Voor interne analysedoeleinden vertrekt PMV wel van het marktwaardeprincipe (fair value), waarbij zij rekening houdt met zowel niet-gerealiseerde minderwaarden als niet-gerealiseerde meerwaarden.
De onderstaande tabel vat de PMV-investeringen per activiteitencluster samen. Een meer ge-
detailleerde analyse van de belangrijkste investeringsactiviteiten per cluster is opgenomen in bijlage 2 en op de internetsite van het Rekenhof.
(in miljoenen euro)
Activiteitencluster en geplaatst gestort toegezegde Geboekte Waarborgen
instrumenten kapitaal kapitaal leningen waarde-    vermindering
Bedrijfs ﬁ nanciering 140,3 76,0 109,2 3,2 Gewest-
     waarborgen
Risicokapitaal innovatie 165,2 147,5 19,8 17,4 28,1Infrastructuur 71,7 66,6 12,2 0,0 1,3Vastgoed 83,4 68,4 8,5 0,0 16,6Energie 70,6 67,5 12,2 28,2TOTAAL 531,2 426 161,9 48,8 46,0
3.1 Bedrijfs ﬁ nanciering
De belangrijkste activiteiten voor bedrijfs ﬁ nanciering zijn die met de ARKimedesfondsen, die 
de 100%-PMV-dochtervennootschap ARKimedes Management nv beheert tegen een beheers-vergoeding. ARK staat voor de Activering van Risicokapitaal. Met ARKimedes neemt PMV signiﬁ cante minderheidsbelangen in zogenaamde ARKIV’s. Dat zijn private fondsen die in-
vesteren in beloftevolle kmo’s, meer bepaald sterk groeiende ondernemingen. Beide ARKime-des-fondsen hebben een investeringsbudget van 110 miljoen euro
343. De beheersvennootschap 
participeert zelf voor 1,69% in ARKimedesfonds 1, waarbij de private investeerders een nage-noeg volledige waarborg van de Vlaamse overheid genieten: 90% waarborg op het kapitaal van 
342 Evenmin mag uit het oog worden verloren dat de investeringen behalve een passende ﬁ nanciële return, ook een maat-
schappelijk rendement nastreven. Voorbeelden zijn: de creatie of het behoud van werkgelegenheid, de verbetering van de mobiliteit, de aanpak van problemen inzake wonen of infrastructuur, de realisatie van milieuprojecten en zorgpro-jecten, de verhoging van productiviteit en groei, energie-e ﬃ  ciëntie, …
343 Het kapitaal van ARKimedesfonds 2 werd in 2015 verhoogd met 50 miljoen euro. ͭʹͲ
75 miljoen euro en 100% op de obligatielening van 35 miljoen euro. De aldus aan te spreken 
gewestwaarborg beloopt 47,6 miljoen euro op basis van de jaarcijfers 2014. Het ARKimedes-fonds 2 daarentegen is volledig in handen van PMV zelf, wat ook uit de jaarrekening van PMV blijkt. De waarderingsregels die PMV hanteert, houden in dat zij in de bedrijfseconomische boekhouding eventuele (tijdelijke) waardeverminderingen niet registreert (zie hoger). Het Rekenhof heeft een berekening gemaakt van het tussentijdse resultaat. Op 31 december 2014 was er een voorlopige intering van 13,4 miljoen euro of 34,65%
344 op het totaal geïnvesteerde 
kapitaal van 38,7 miljoen euro.
PMV ﬁ nanciert zelf ook in groeiende bedrijven met een beperkt aantal kapitaalparticipaties 
(5,5 miljoen euro), achtergestelde leningen (Groeimezzanine, 19,7 miljoen euro), het Fonds Vlaanderen Internationaal (1,3 miljoen euro) en het fonds Mezzanine Partners (3,5 miljoen euro), dat wordt beheerd door de 100%-PMV-dochtervennootschap PMV Beheer nv. PMV moest 2,3 miljoen euro niet-gerealiseerde waardeverminderingen voor de achtergestelde le-ningen in zijn boekhouding opnemen. Voorts heeft PMV een lening verstrekt aan de Lim-burgse Reconversiemaatschappij (LRM) van 100 miljoen euro (waarvan 60 miljoen euro op-genomen), alsook tot 2019 ingetekend op een obligatielening van Vitru ﬁ n (voormalig Ethias 
Finance) voor 27,4 miljoen euro voor de overname van Dexia-aandelen. Verder heeft PMV ook een kapitaalparticipatie van 18 miljoen euro in het VITO. 
Een derde groep producten in de cluster bedrijfs ﬁ nanciering zijn de waarborgregelingen. PMV 
heeft daarvoor twee programma’s, die verlopen via enerzijds de 100%-PMV-dochter Waar-borgbeheer nv en anderzijds via Gigarant nv voor waarborgen boven 1,5 miljoen euro. PMV be-heert 175,5 miljoen euro Gigarantwaarborgen, 547,4 miljoen euro kleinere gewestwaarborgen volgens de nieuwe waarborgregeling en 2,7 miljoen euro oude gewestwaarborgen. De ﬁ nanci-
ele risico’s liggen volledig bij de Vlaamse overheid: de premies en verlies ﬁ nanciering zijn sinds 
2014 ingebed in een begrotingsfonds van het ministerie EWI. Daarin worden de premies en de recuperatie van uitwinningen gestort waarmee de uitwinningen worden betaald. In 2014 zijn voor waarborgbeheer 21 miljoen euro waarborgtussenkomsten betaald, terwijl 8,9 miljoen euro kon worden gerecupereerd en 3,6 miljoen euro premies werden geïnd. Waarborgbeheer nv beheert ook de Winwinlening voor rekening van de Vlaamse overheid. 
3.2 Risicokapitaal voor innovatie In de activiteitencluster risicokapitaal voor innovatie heeft PMV twee 100%-dochter-vennoot-
schappen, PMV-Tina en het Vlaams Innovatiefonds (Vinnof), waarlangs zij respectievelijk 75 en 35 miljoen euro investeert middels kapitaalparticipaties. TINA investeert in consortia van bedrijven en kennisinstellingen om de Vlaamse economie te transformeren, te innoveren en te accelereren. De beschikbare jaarrekeningen van een aantal vennootschappen waarin TINA in-vesteert, tonen een voorlopige (niet gerealiseerde) intering van 10,4 miljoen euro op het totaal geïnvesteerde kapitaal. Vinnof verstrekt zaaikapitaal in Vlaanderen aan innovatieve starters en jonge ondernemingen in hun initiële groeifase. Daarvoor heeft PMV al 8,4 miljoen euro waardeverminderingen in zijn jaarrekening opgenomen. PMV heeft ook rechtstreekse kapi-taalparticipaties in ondernemingen waarin ook PMV-Tina en Vinnof een participatie houden, wat de complexe structuur van de PMV-groep onderstreept.
344 Deze berekening steunt op de o ﬃ  cieel voorgelegde cijfers, maar niet alle ARKIV’s hebben cijfers ingediend. Met die 
ARKIV’s is geen rekening gehouden. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭʹͳ
PMV heeft zelf 41 miljoen euro minderheidsparticipaties in een aantal Life Sciences en 
Cleantech fondsen, die zich op het einde van de investeringsperiode bevinden. Volgens de tussen tijdse resultaten hebben sommige fondsen al 23% tot 32% ingeteerd op het geïnves-
teerde kapitaal. Enerzijds bieden een aantal participaties weinig garanties op recuperatie van de oorspronkelijke investeringsinleg. Zo heeft PMV voor één van die fondsen al een waarde-vermindering geboekt van 5,8 miljoen euro. Anderzijds bieden andere fondsen het vooruit-zicht op een rendement van 14,8% tot 17,9% van de investering.
Ten slotte heeft PMV in die cluster een aantal kleinere, eigen producten, waaronder de Inno-
vatiemezzanine (2,3 miljoen euro), Cultuurinvest (3,5 miljoen euro), Kidsinvest (3,3 miljoen euro), het Sociaal Investeringsfonds SIFO (4,1 miljoen euro) en Flanders Care Invest (0,9 mil-joen euro). Met deze producten verstrekt PMV hoofdzakelijk achtergestelde leningen, die ze soms heeft omgezet in kapitaalparticipaties.
3.3 Infrastructuur en vastgoedIn de activiteitencluster infrastructuur en vastgoed investeert PMV vooral ten behoeve van 
diverse overheden. PMV heeft voor de realisatie van infrastructuurprojecten met publiek-pri-vate samenwerking (pps), samen met het Agentschap Wegen en Verkeer, het Agentschap voor Maritieme Dienstverlening en Kust en het Agentschap voor Infrastructuur in het Onderwijs, de dochtervennootschappen Via-Invest (42,3 miljoen euro), Schoolinvest (20,1 miljoen euro) en Nautinvest Vlaanderen (0,8 miljoen euro) opgericht. Die participeren samen met private partners in speci ﬁ eke projectvennootschappen. Voor het beheer van de participaties ontvangt 
PMV geen beheersvergoeding van de Vlaamse overheid, maar de PMV-dochters genereren inkomsten uit de speci ﬁ eke projectvennootschappen: vergoedingen voor dienstverlening, in-
tresten op achtergestelde leningen en dividenden of meerwaarden op kapitaalparticipaties. De speci ﬁ eke projectvennootschappen ontvangen beschikbaarheidsvergoedingen van de 
Vlaamse overheid voor de gerealiseerde infrastructuurprojecten. Daarin zijn de inkomsten voor de PMV-dochters verrekend. 
Conform de bedrijfsstrategie en gemaakte afspraken heeft PMV de participaties van Via-In-
vest in Via Zaventem  en Via Noord-Zuid Kempen  te koop aangeboden aan PMF Infrastructure 
Fund. De e ﬀ ectieve overdracht zal in de loop van 2015 plaats vinden. PMF Infrastructure Fund 
wordt beheerd door de 100%-PMV-dochter PMV Fund Management. Het fonds heeft een looptijd van 37 jaar en een investeringsperiode van 6 jaar. Het beoogt op termijn 120 miljoen euro participaties. PMV heeft rechtstreeks 14,76% in PMF Infrastructure Fund, wat een inves-tering in kapitaal betekent van 2,5 miljoen euro. 
PMV investeert ook in publiek vastgoed en gebiedsontwikkeling langs haar dochtervennoot-
schappen PMV re Vinci (76,7 miljoen euro) en Novovil (6,4 miljoen euro). PMV re Vinci bezit het kantoorgebouw van PMV en participeert nagenoeg volledig in LAK Invest en Up 36 Invest (eigenaars van overheidsgebouwen) en de Vlaamse Erfgoedkluis. Zij houdt ook minderheids-participaties aan in brown ﬁ eldprojecten van de Vlaamse of lokale overheid. Ook hier heeft 
PMV ook een aantal rechtstreekse kapitaalparticipaties genomen en leningen verstrekt.
Een bijzonder onderdeel vormen de activiteiten van PMV in de energiesector. Daarbij houdt 
PMV een aantal middelgrote en kleine minderheidsparticipaties aan voor 48,9 en 13,9 miljoen euro, heeft zij voor 3,9 miljoen euro leningen verstrekt en zegde zij 7,8 miljoen euro toe in het  ͭʹʹ
klimaatfonds Future Carbon Fund345. PMV heeft enkele belangrijke investeringen in zijn jaar-
rekening volledig moeten afwaarderen. Zo heeft PMV voor een van die fondsen al een waarde-vermindering geboekt van 5,8 miljoen euro (zie ook punt 3.2 – risicokapitaal voor innovatie). Ook voor de klimaatinvestering heeft PMV een waardevermindering moeten boeken. In de energiesector heeft PMV in totaal 28,3 miljoen euro waardeverminderingen moeten boeken op een investeringsbedrag van bijna 70 miljoen euro. 
3.4 Resultaten van de investeringsactiviteitenVolgens het PMV-management is de maturiteit van de participaties van groot belang voor een 
analyse van de waarde en zijn de investeringen in participaties pas op kruissnelheid gekomen vanaf 2007-2008. Het gros van de participaties van PMV en haar entiteiten zijn blijkbaar nog niet matuur genoeg om te worden verkocht. Het management wees er ook op dat PMV voor-namelijk minderheidsparticipaties neemt, waarbij exits meestal de instemming van andere aandeelhouders vereisen. 
De onderstaande gra ﬁ ek toont het globale ﬁ nanciële resultaat van PMV bij de verkoop van 
participaties of de tussentijdse niet-gerealiseerde boekhoudkundige waardecorrecties van de investeringen. De stijging in investeringsactiviteiten in recente jaren bracht ook een stijging van waardeverminderingen met zich. Winstgevende verkopen van participaties moeten ech-ter de historische verliezen in de volgende jaren compenseren. Volgens de interne fair value 
waarderingsmethodiek zouden overigens een aantal tussentijdse meerwaarden boekhoud-kundig niet zijn uitgedrukt: een meerwaarde van 5,8 miljoen euro in drie ondernemingen op het niveau van PMV, een meerwaarde van 11,6 miljoen euro voor een bedrijf op het niveau van PMV-Tina en een meerwaarde van 4 miljoen euro voor vier bedrijven op het niveau van Vin-nof. In die speci ﬁ eke fondsen moeten meerwaarden minderwaarden compenseren. Bij Vinnof 
worden de historische verliezen echter onvoldoende gecompenseerd om rendabel te zijn. 
345 PMV heeft reeds een waardevermindering geboekt van 75% van de reeds opgevraagde contributies van 4,9 miljoen 
euro.-40-30-20-100102030
2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014Resultaten investeringsactiviteiten
intrestinkomsten en dividenden
gerealiseerde minderwaardes
gerealiseerde meerwaardes
terugnames waardeverminderingen participaties
boekhoudkundige waardeverminderingen REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭʹ͵
Het Rekenhof stelt vast dat PMV door haar hoeveelheid participaties in verschillende activi-
teitenclusters, in de mogelijkheid verkeert in hetzelfde boekjaar zowel waardeverminderingen aan te leggen als terug te nemen. Zo kan de maatschappij grote verliezen in de ene activiteit enigszins compenseren met terugnames of uitzonderlijke opbrengsten uit andere activiteiten, zonder dat de activiteiten een onderlinge band hebben. In 2013 kon PMV de registratie van de signiﬁ cante waardevermindering voor Electrawinds bijvoorbeeld gedeeltelijk compenseren 
met een grote terugname van eerder geboekte (niet gerealiseerde) waardeverminderingen op het Vlaams Innovatiefonds (Vinnof). PMV heeft er als reactie op gewezen dat de boekingen in verband met de terugnames of uitzonderlijke opbrengsten niet arbitrair plaatsvinden en dat zij door de statutaire auditors worden getoetst op hun economische realiteit.
4 FinancieringsbronnenVoor de ﬁ nanciering van zijn investeringsactiviteiten kan PMV een beroep doen op het maat-
schappelijk kapitaal, dat de Vlaamse overheid als enige aandeelhouder ter beschikking stelt. PMV kan leningen aangaan, alsook inkomsten verwerven uit dienstverlening en bijzondere opdrachten voor de Vlaamse overheid. Zij genereert ten slotte middelen uit investeringsacti-viteiten en uit het beheer van liquiditeiten.
4.1 Kapitaal PMVDe Vlaamse overheid is enige aandeelhouder en heeft volgens de jaarrekening 2014 van PMV 
818,5 miljoen euro kapitaal onderschreven, waarvan zij 620,4 miljoen euro heeft volgestort. Dat stemt overeen met de gegevens in de algemene rekening van de Vlaamse overheid. Een ge-deelte van het onderschreven kapitaal is bedoeld voor het geheel van de activiteiten van PMV, andere delen heeft de Vlaamse Regering toegekend voor speci ﬁ eke activiteiten.
PMV heeft een gedeelte van de toegekende kapitaalverhogingen overgedragen aan dochter-
vennootschappen die speci ﬁ eke instrumenten beheren. Eind 2014 heeft PMV aldus 373,1 mil-
joen euro (waarvan nog 94,4 miljoen euro moet worden volgestort) van haar maatschappelijk kapitaal overgedragen aan dochtervennootschappen, die daarmee investeringen uitvoeren. Met het overige kapitaal voert PMV zelf investeringen uit. Een gedeelte van het kapitaal dat PMV niet onmiddellijk investeert, blijft beschikbaar voor korte-termijnbeleggingen en the-saurieverrichtingen. Eind 2014 was dat 147,5 miljoen euro, bijna een kwart van het vermogen. Eind 2013 was dat nog 194,7 miljoen euro.
Daarbuiten heeft de Vlaamse Regering in 2015 beslist het Vlaams Energiebedrijf (VEB) onder 
te brengen in de PMV-groep. Het regeerakkoord kondigde deze beslissing al aan. De Vlaamse Regering wil het kapitaal van het VEB verminderen met 150 miljoen euro en PMV een ka-pitaalsverhoging van 150 miljoen euro toekennen, waarvan zij 37,5 miljoen euro in 2015 zal storten. De Vlaamse Regering tekent ook in op een kapitaalsverhoging van 50 miljoen euro bij PMV om het kapitaal van het ARKimedesfonds 2 te verhogen. Zij zal deze kapitaalsverho-gingen ﬁ nancieren met een herschikking van de voorziene kredieten in de algemene uitga-
venbegroting
346.
346 De kredieten die voorzien waren om de kapitaalsverhoging van 5 augustus 2011 van PMV te storten (100,3 miljoen 
euro) zullen daarvoor gedeeltelijk worden aangewend. De andere volstortingen van het kapitaal worden dus verder in de tijd opgeschoven. Er is een volstortingsplanning, maar die is onderhevig aan de kredietbeschikbaarheid en de noden van PMV. ͭ͵ͬ
4.2 Vreemd vermogen 
PMV nv doet nauwelijks een beroep op vreemd vermogen om haar investeringsactiviteiten te 
ﬁ nancieren. PMV mag om haar opdrachten te vervullen nochtans schulden aangaan, aange-
zien de maatschappij als naamloze vennootschap onder de wetgeving van het vennootschaps-recht ressorteert. Ondernemingen onder beheer van PMV doen wel een beroep op externe ﬁ nanciering. Zo blijft bijvoorbeeld de obligatielening van 35 miljoen euro voor ARKimedes 1 
buiten de jaarrekening van PMV. 
4.3 Vergoeding voor bijzondere en beheersopdrachtenHet decreet van 7 mei 2004 betre ﬀ ende de investeringsmaatschappijen van de Vlaamse over-
heid machtigt de Vlaamse Regering speciale opdrachten voor het beheer van diensten of par-ticipaties toe te vertrouwen aan PMV. De samenwerkingsovereenkomst uit 2011 tussen PMV en de Vlaamse overheid bepaalt dat PMV drie types van activiteiten kan uitvoeren: autonome investeringsactiviteiten
347, het beheer van diensten en participaties en bijzondere opdrachten. 
Bijzondere opdrachten348 kaderen in speci ﬁ eke doelstellingen en hebben betrekking op alle 
relevante beleidsdomeinen, terwijl beheeropdrachten voor diensten in het verlengde liggen van de investeringsactiviteiten van PMV. Afsprakennota’s speci ﬁ ceren deze dienstverlenende 
activiteiten.
De Vlaamse overheid stelt PMV voor de toegekende opdrachten geen werkingsdotatie ter 
beschikking. Doorgaans stelt zij evenmin ﬁ nanciële rendementscriteria voor de werking van 
PMV voorop, gelet op het doel van de vennootschap en de aard van de opdrachten. Voor de uitvoering van de bijzondere en de beheersopdrachten ontvangt PMV twee types vergoedin-gen:
• Voor een aantal opdrachten ontvangt PMV een jaarlijkse forfaitaire vergoeding, berekend 
op grond van speci ﬁ eke criteria
349.
• Voor andere opgedragen activiteiten ontvangt PMV een vergoeding op grond van de tijds-
besteding. 
PMV baseert volgens het management haar tarifering op haar kostenstructuur en confor-
meert de tarieven die zij aanrekent op een benchmarking van de tarieven die gerenommeerde juridische adviseurs en internationaal georganiseerde consultancygroepen hanteren. PMV wijst erop dat de tarieven werden besproken met en goedgekeurd door de Vlaamse overheid. Er vond evenwel geen, marktbevraging bij externe partijen plaats. Een risico op overtarifering kan ontstaan doordat de samenwerkingsovereenkomst tussen PMV en de Vlaamse overheid geen maximum bepaalt voor de operationele kosten ten opzichte van de ingebrachte over-heidsmiddelen. 
347 De eigen initiatieven van PMV  inzake participaties, (ont)leningen, waarborgen, …
348 Bijzondere opdrachten betre ﬀ en voornamelijk vooronderzoek, advies en begeleiding bij pps-opdrachten.
349 Voor het beheer van de participaties wordt een jaarlijkse forfaitaire vergoeding berekend op grond van de omvang van 
de participatie en het type bestuurdersmandaat. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭ͵ͭ
4.4 Bedrijfs- en ﬁ nanciële resultaten
De jaarrekening van PMV vermeldt onder de bedrijfsopbrengsten de volgende inkomsten: ont-
vangen rente op belegd vermogen, inkomsten uit beheersactiviteiten of speci ﬁ eke opdrach-
ten, valorisaties van bestaande PMV-participaties. Zij bedroegen in 2014 9,2 miljoen euro en evolueren in stijgende lijn. In haar rekeningenplan heeft PMV haar bedrijfsopbrengsten opge-deeld in studieopbrengsten en prestaties voor dochterondernemingen (5,7 miljoen euro) en beheervergoedingen (1,5 miljoen euro), zonder verdere opdeling of speci ﬁ caties. Daarbuiten 
heeft PMV onder de andere bedrijfsopbrengsten 2 miljoen euro doorfacturaties
350 geboekt. 
PMV maakt in haar ﬁ nanciële verantwoording geen onderscheid tussen de beheers- en bij-
zondere opdrachten enerzijds en de autonome investeringsactiviteiten anderzijds. De gepubli-ceerde jaarrekening en toelichting van PMV illustreren evenmin welk inhoudelijk onderscheid de investeringsmaatschappij maakt tussen de verschillende opbrengstenrekeningen. Uit de aggregaties op het niveau van de proef- en saldibalans maakt het Rekenhof op dat de dienst-verlenende activiteiten van PMV ongeveer 35% van de totale opbrengsten in beslag nemen. De resterende 65% van de opbrengsten bestaat uit ﬁ nanciële en uitzonderlijke opbrengsten.
PMV haalt meer dan een derde van haar inkomsten uit allerlei diensten die ze op vraag aan de 
Vlaamse overheid verstrekt, hoewel het Vlaams Gewest toch 100% eigenaar van PMV is. Ook besteedt PMV zelf een aantal diensten uit, onder meer aan advocatenkantoren en consultants. PMV verhaalt deze beheerskosten op de Vlaamse overheid. In vergelijkbare investeringsmaat-schappijen vormen opbrengsten uit verstrekte leningen en thesauriemiddelen, en verwezen-lijkte meerwaarden bij de verkoop van participaties het gros van de courante opbrengsten, terwijl dienstverlening voor derden een vrij marginale omvang heeft.
De bedrijfskosten bedroegen eind 2014 18,5 miljoen euro, waarvan 9,5 miljoen euro perso-
neelskosten (52%). Het aandeel van de personeelskosten (voor 70 VTE gemiddeld) in de in-vesteringsactiviteiten en beheersopdrachten is onduidelijk voor de Vlaamse overheid.
Ten slotte heeft PMV een historische geldbu ﬀ er geërfd van de Vlaamse overheid. Zij heeft deze 
gelden passief belegd, in afwachting van een nuttige bestemming. Eind 2014 stonden onge-veer 75 miljoen euro geldbeleggingen en 73 miljoen euro liquide middelen op de balans. Dat leverde de investeringsmaatschappij in 2014 ongeveer 4,8 miljoen euro renteopbrengsten op. Gelet op de lage interestvoeten op de ﬁ nanciële markten, kan een snellere bestemming van 
deze gelden in rendabele projecten een opportuniteit zijn.
5 Financiële verantwoording5.1 Rapporteringsafspraken
De samenwerkingsovereenkomst met het Vlaams Gewest verplicht PMV de toezichthoudende 
minister hal Ʀ aarlijks te informeren over de activiteiten van de vennootschap, de voorlegging van 
het budget, de meerjarenplanning en de (half)jaarlijkse cijfers op voordracht van de raad van bestuur. Uitzonderlijke feiten of gebeurtenissen met een wezenlijk belang moet de maatschap-
350 Het betreft de doorfacturatie van kosten van externe prestaties, erelonen, personeelskosten (vooral PMV-groep) en 
diverse kleinere kosten. ͭ͵ͮ
pij onverwijld aan de minister rapporteren. PMV voert de afgesproken semestriële rapportage 
aan de toezichthoudende minister echter niet formeel uit en bezorgt evenmin periodieke ver-antwoordingsverslagen aan het Vlaams Parlement. In de praktijk is er geen globale periodieke rapportering aan de Vlaamse overheid, nochtans de enige aandeelhouder van de investerings-maatschappij. Volgens het management zijn er wel tweewekelijks informele besprekingen met het kabinet. De enige vorm van formele publieke verantwoording over de uitgevoerde activitei-ten aan het Vlaams Parlement zijn de antwoorden op mogelijke parlementaire vragen. 
Overigens zetelt geen regeringscommissaris in de raad van bestuur van PMV, noch in haar deelentiteiten. De Vlaamse Regering benoemt als enige aandeelhouder wel de leden van de raad van bestuur. 
5.2 Transparantie van de ﬁ nanciële rapportering
PMV en haar entiteiten rapporteren aan het brede publiek met hun jaarrekening en jaarver-
slag. De raad van bestuur van PMV stelt een jaarrekening op met een balans, een resultaten-rekening en een toelichting volgens een algemeen rekeningenschema en met toepassing van de waarderingsregels. Hij heeft een commissaris-revisor aangesteld die de rekeningen jaarlijks reviseert en een controleverklaring a ﬂ evert. PMV dient haar goedgekeurde jaarrekening jaar-
lijks in bij de Nationale Bank. 
De jaarrekening bevat de participaties waarvoor PMV al stortingen heeft verricht, maar geeft 
geen details over de kredietverleningen en engagementen. Zij rapporteert evenmin over de schuld- en vermogenspositie van de talrijke deelentiteiten en bevat geen detail van de groot-boekrekeningen. De interpretatie die het management aan de grootboekrekeningen geeft, kan bijgevolg moeilijk worden achterhaald.
De PMV-groep is niet wettelijk verplicht een geconsolideerde jaarrekening in te dienen en te 
publiceren. Zij maakt die evenwel op voor intern gebruik en het management legt ze infor-matief over aan de raad van bestuur. De bedrijfsrevisor-commissaris controleert de geconso-lideerde rekening niet. Zodoende kan niet o ﬃ  cieel worden vastgesteld hoeveel schulden en 
bezittingen de PMV-groep bezit, noch hoeveel het geconsolideerd jaarlijks resultaat bedraagt, na eliminatie van de interne aanrekeningen of doorfacturaties.
De jaarrekening van PMV maakt evenmin een onderscheid tussen de ﬁ duciaire en dienstver-
lenende activiteiten enerzijds, en de autonome eigen investeringsactiviteiten van de maat-schappij anderzijds. Doordat PMV de resultaten van beide activiteiten niet boekhoudkundig splitst, bestaat een potentieel risico op kruissubsidiëring, waarbij PMV het resultaat van au-tonome activiteiten mogelijks aanzuivert met dat van de dienstverlenende en beheersacti-viteiten. Het Rekenhof verwijst concreet naar de rollende fondsen op de balans, waar een dergelijke problematiek zich stelde
351. Het merkt ook op dat PMV de evolutie of waarde van de 
verstrekte waarborgen die zij beheert in naam en ten laste van de Vlaamse overheid, niet in haar eigen rapporteringen toelicht
352.
351 In het verleden genereerde de aangehouden participaties niet de vereiste inkomsten om de uitgaven op het rollend 
fonds courante inkomsten en uitgaven  volledig te dekken. Daartoe werd ingeteerd op het nog beschikbare saldo op het 
rollend fonds participaties.
352 Wel rapporteert PMV minstens eenmaal per jaar aan het departement Financiën en Begroting haar ﬁ nanciële schulden 
in een overzicht van de aangehouden deposito’s, schuldbewijzen en leningen door de entiteiten in de PMV-groep. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭ͵ͯ
Het jaarverslag dat PMV publiceert, geeft een cijfermatig overzicht per rubriek van de balans 
en belicht beknopt de signi ﬁ cante feiten van de resultatenrekening. Het geeft ook in een af-
zonderlijk deel een alfabetisch overzicht van de activiteiten en investeringen. De interne en externe onderverdelingen van PMV zijn daarbij onoverzichtelijk en de voorstelling van de verschillende projecten en investeringen is weinig logisch. Het jaarverslag is ook onvolledig: niet alle activiteiten komen aan bod, de geleverde informatie is selectief en de beheerstaken voor rekening van de Vlaamse overheid komen nauwelijks aan bod.
5.3 ESR-rapporteringSinds 2014 behoort PMV nv tot de ESR-consolidatiekring van de Vlaamse overheid. Dat had 
implicaties voor de ﬁ nanciële rapporteringsverplichtingen
353. De begrotingen en ESR-rappor-
teringen van PMV en een aantal PMV-dochtervennootschappen vermeldden op hoofdlijnen wel een aantal ﬁ nanciële stromen, maar gaven geen inzicht in de vermogenstoestand en ri-
sico’s van de PMV-groep. De positieve impact op het ESR-vorderingensaldo 2014 van PMV en haar dochtervennootschappen bedraagt netto 44 miljoen euro
354. De begrotingsuitgaven 
2014 beliepen in totaal 301,4 miljoen euro waarvan 108 miljoen euro kapitaalparticipaties en 25,5 miljoen euro schulda ﬂ ossing, die niet worden meegeteld bij de bepaling van het ESR-
vorderingensaldo. De totale begrotingsontvangsten beliepen 338,3 miljoen euro.
Op jaarlijkse basis dient PMV aan het INR voor elke investering verantwoording af te leggen 
over de ESR-8-classi ﬁ catie. Daartoe moet het voor de kapitaalsinvesteringen op con ﬁ denti-
ele wijze informatie bezorgen, zoals investeringsbedrag, deelnemingspercentage en private investeerders. Voor de leningen moet het bedragen, private deelnemers aan de ﬁ nancierings-
ronde en een aantal leningkenmerken vermelden. 
6 ConclusiesPMV voert een uitgebreid geheel van diensten en activiteiten uit. Dat pakket is grotendeels 
historisch gegroeid, deels op vraag van de Vlaamse Regering en deels op eigen initiatief. Behal-ve de activiteiten als investeringsmaatschappij, voert PMV advies- en dienstverlening uit en beheert ze een omvangrijke aandelenportefeuille van de Vlaamse overheid. Ondanks een ge-deeltelijke clustering van de activiteiten, kent PMV een onoverzichtelijk complexe structuur van dochtervennootschappen en interne business units. Zij werkt bovendien samen met ex-terne investeringsfondsen. In sommige ondernemingen participeert PMV zowel rechtstreeks als onrechtstreeks langs verschillende fondsen waarin PMV ook zelf participeert. Er zijn bo-vendien raakvlakken met andere overheidsentiteiten, die ook in dergelijke fondsen hebben geïnvesteerd. Dat maakt het bijzonder complex om de ﬁ nanciële positie, resultaten en risico’s 
voor de overheid vast te stellen.
De eigenlijke investeringsactiviteiten van PMV zijn versnipperd. PMV heeft de afgelopen ja-
ren enerzijds een aantal investeringen boekhoudkundig afgewaardeerd. Volgens een analyse 
353 Voor de ESR-rapportering 2014 werden de volgende PMV-groepsentiteiten voor het eerst opgenomen in de ESR-
consolidatie: PMV nv, Waarborgbeheer, PMV Beheer, ARKimedes Management, ARKimedes Fonds , PMV-TINA, Vin-nof, Nautinvest Vlaanderen, Via-Invest Vlaanderen, School Invest, PMV re Vinci, LAK In-vest, UP36 Invest, Vlaamse Erfgoedkluis, Novovil, Novagora. Voor Participatiefonds-Vlaanderen wordt de eerste rapportering opgemaakt in 2015. De volgende entiteiten behoren niet tot de ESR-consolidatie: PMV Fund Management en Zakencentrum Vilvoorde.
354 114 miljoen euro voor het ESR-vorderingensaldo relevante ontvangsten minus 70 miljoen euro relevante uitgaven. ͭ͵Ͱ
van de beschikbare ﬁ nanciële informatie hebben tussentijdse minderwaarden de investering 
in sommige fondsen al verder aangetast. Anderzijds kon PMV nog maar een beperkt aantal meerwaarden op investeringen realiseren. Er dient wel rekening te worden gehouden met de fase in de maturiteitcyclus.
Het grootste deel van de PMV-middelen bestaat uit kapitaal dat de Vlaamse overheid als enige 
aandeelhouder heeft onderschreven. PMV schuift dat deels door naar haar diverse dochter-vennootschappen. In tegenstelling tot andere investeringsmaatschappijen, doet PMV nage-noeg geen beroep op vreemd vermogen. PMV heeft het kapitaal van de Vlaamse overheid niet volledig op lange termijn geïnvesteerd, maar voor een kwart ook in klimaatfondsen, aandelen, eﬀ ecten, termijndeposito’s en liquiditeiten, die inkomsten opleveren.
Voor het beheer van de fondsen, waarborgen en aandelen van de Vlaamse overheid vraagt 
PMV een vergoeding, zo ook voor haar advies- en dienstverlening. De diensten die PMV tegen betaling levert voor projecten van andere entiteiten van de Vlaamse overheid, kunnen voor die agentschappen bijkomende kosten meebrengen. In tegenstelling tot een aantal Vlaamse over-heidsentiteiten uit andere beleidsdomeinen, ontvangt PMV voor de toegekende opdrachten geen werkingsdotatie van de Vlaamse overheid, eventueel gekoppeld aan resultaatsverbinte-nissen.
PMV rapporteert niet formeel over haar globale activiteiten aan de toezichthoudende minis-
ter, noch aan het departement EWI. Het Vlaams Parlement ontvangt evenmin een periodieke verantwoording van de minister. PMV maakt alleen een jaarrekening en een jaarverslag op. Die geven nagenoeg geen informatie over de waarborgen en verbintenissen, noch over som-mige aandelenportefeuilles van de Vlaamse overheid of van de diverse PMV-dochtervennoot-schappen. PMV maakt in haar ﬁ nanciële verantwoording evenmin een onderscheid tussen 
de beheers- en bijkomende opdrachten voor de Vlaamse overheid enerzijds en de autonome investeringsactiviteiten anderzijds. Door het ontbreken van een geconsolideerde jaarrekening van de PMV-groep en van een transparant jaarverslag, bestaat er geen systematische gestruc-tureerde verantwoording over de diverse activiteiten van de PMV-groep, noch over de ﬁ nan-
ciële resultaten of maatschappelijke meerwaarde van de talrijke activiteiten en diensten van de PMV-groep. 
7 Aanbevelingen• Het nieuwe management van PMV moet in overleg met de Vlaamse Regering en met de an-
dere betrokken agentschappen van de Vlaamse overheid, waar mogelijk, de voorgenomen rationalisatie en structuurvereenvoudiging op korte termijn realiseren, rekening houdend met haar kerntaken en maatschappelijke opdracht. 
• De ﬁ nanciële verantwoording van PMV dient te worden verruimd en inzichtelijker te wor-
den gemaakt, opdat transparant kan worden gerapporteerd aan het Vlaamse Parlement over alle verbintenissen die de PMV-groep in eigen naam of voor rekening van anderen beheert, alsook over de bereikte ﬁ nanciële resultaten en risico’s van de diverse activiteiten 
van de PMV-groep.
• De Vlaamse Regering moet de afspraken over de vergoedingen en de kostene ﬃ  ciëntie van 
de dienstverlening van PMV evalueren.  REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭ͵ͱ
3.8 Studentenvoorzieningen bij de hogescholen
De hogescholen verschillen onderling sterk wat bestuur, beheer, werking en rapporte-
ring van en over de sociale voorzieningen betreft, alsook in de toekenning van sociale toelagen aan de studenten. Dat is vooral een gevolg van hun autonomie. Echter, ook binnen eenzelfde hogeschool is een gelijkwaardige behandeling niet altijd gegarandeerd door een gebrek aan objectieve procedures en instructies.
De hogescholen bieden de studenten in een aantal werkvelden studentenvoorzieningen aan 
om een gelijkwaardige deelname aan het hoger onderwijs te bevorderen
355. De Vlaamse Ge-
meenschap draagt met de sociale toelagen bij in de ﬁ nanciering ervan. De sociale toelagen 
bedroegen in 2014 voor alle hogescholen samen 24,5 miljoen euro. Het Rekenhof heeft onder-zocht of de hogescholen het decreet studentenvoorzieningen
356 respecteren op het vlak van de 
ﬁ nanciering, het bestuur en beheer en de werking en rapportering. Het controleerde ook de 
facturatie en de opvolging van openstaande vorderingen van leningen en voorschotten op stu-dieﬁ nanciering. Ten slotte bekeek het de toekenning van ﬁ nanciële steun aan de studenten. 
2013 was een jaar van fusies, waarbij werd gezocht naar een plaats in het organigram. Zowel de studentenvoorzieningen als de hogescholen waarin ze opereren, getuigen van een positieve dynamiek ter verbetering van de ( ﬁ nanciële) processen.
2 Financiering en beheerHet decreet heeft voor de ﬁ nanciering van de studentenvoorzieningen een totaalenveloppe 
uitgewerkt met regels voor de verdeling over de hogescholen. Het Rekenhof heeft geen gebre-ken vastgesteld op het vlak van de bepaling en verdeling van de totaalenveloppe.
Het decreet heeft de hogescholen opgedragen voor het bestuur en beheer van de studenten-
voorzieningen een stuvoraad  op te richten. Het Rekenhof heeft de huishoudelijke reglemen-
ten van deze raden onderzocht en stelde vast dat zij vrij goed beantwoorden aan de decretale vereisten. Weliswaar varieert hun mate van detail sterk en bevat een kwart van de reglementen kleine onvolkomenheden
357. De stuvoraden komen ook regelmatig samen358. De hogescholen 
vullen de rol van de stuvoraden echter op uiteenlopende wijze in: het aantal vergaderingen en de inhoud van de verslagen variëren sterk. Daarbij is de positie van het diensthoofd van de dienst studentenvoorzieningen soms onduidelijk
359.
355 Voeding, huisvesting, sociale dienstverlening, medische en psychologische dienstverlening, vervoer en studentenwer-
king. In het onderzoek kwam vooral het werkveld sociale dienstverlening aan bod.
356 Decreet van 29 juni 2012 betre ﬀ ende de studentenvoorzieningen in Vlaanderen. Sinds 1 oktober 2013 is deze regelge-
ving gecodi ﬁ ceerd in de Codex Hoger Onderwijs.
357 Op het vlak van het bezorgen van de documenten, de termijn van het mandaat van de voorzitter en de ondervoorzitter 
en de wijze van vervanging bij ontslag van de leden.
358 Behalve in vier hogescholen met overgangsproblemen wegens fusies.
359 In sommige hogescholen nam het diensthoofd actief deel aan de vergaderingen, zonder lid van de raad te zijn. ͭ͵Ͳ
3 Planning en rapportering
BeleidsplanAlle hogescholen beschikken over een beleidsplan voor de periode 2014-2018. Hoewel zij bij de 
opmaak ervan de leidraad van de Vlaamse Regering volgden en dus een zekere mate van stan-daardisatie hanteerden, zijn de beleidsplannen zeer divers. Zo ontbreekt soms een schemati-sche voorstelling van de organisatie en de inbedding daarin van de studentenvoorzieningen. De hogescholen nemen evenmin altijd alle opbrengsten op in de lijst met ﬁ nanciële midde-
len die zij buiten de sociale toelage ter beschikking stellen van de studentenvoorzieningen
360. 
Geen van de beleidsplannen ontving een schriftelijke goedkeuring van de Vlaamse minister van Onderwijs. 
In het beleidsplan moeten de hogescholen hun strategische en operationele doelstellingen 
per werkveld aangeven. Daarbij zijn er grote verschillen in aantallen doelstellingen, de mate van detaillering en de formulering. De operationele doelstellingen zijn doorgaans weinig SMART
361 geformuleerd. De hogescholen dienen daarvoor meetbare indicatoren te ontwik-
kelen en drempels te bepalen362.
Ten slotte tonen de beleidsplannen niet altijd het volledige beeld van de studentenvoorzienin-
gen. Sommige hogescholen zetten namelijk ook op een werkveld in zonder dat langs de dienst studentenvoorzieningen te doen. Het beleidsplan vermeldt dat werkveld dan niet.
Begroting en jaarverslagDe tool die de regeringscommissarissen hebben ontwikkeld heeft een grote uniformiteit mee-
gebracht in de rapportering over de (meerjaren)begroting en het ﬁ nanciële jaarverslag. In-
houdelijk blijven er echter grote verschillen bestaan in de mate waarop de hogescholen op bepaalde werkvelden inzetten. Ook deze rapportering geeft een vertekend beeld, doordat zij alleen focust op het luik studentenvoorzieningen. Zij behandelt dus niet de investeringen of personeelskosten die de hogeschool ten laste van haar werkingsuitkering heeft ge ﬁ nancierd, 
noch eventuele overheadkosten.
De hogescholen rapporteerden ook uiteenlopend in de toelichtingen bij de begroting of de 
commentaren in het jaarverslag. De inhoudelijke toelichting varieerde van een bijna loutere cijferherhaling tot een beschrijving van de kosten per werkveld. De hogescholen gebruiken de jaarverslagen dus wellicht niet in dezelfde mate als beheersinstrument.
360 Regelmatig bevatten de jaarrekeningen opbrengsten die het beleidsplan niet vermeldde.
361 Speci ﬁ ek, meetbaar, acceptabel, realistisch en tijdsgebonden.
362 Op het moment van het onderzoek had slechts één hogeschool dat al gedaan. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭ͵ͳ
4 Werking
FacturatieHet Rekenhof onderzocht een willekeurige steekproef van telkens twintig facturen per hoge-
school. Het stelde geen grote problemen vast
363.
Opvolging van openstaande vorderingenDe hogescholen hadden eind 2013 en 2014 samen respectievelijk 2,2 en 2,3 miljoen euro vorde-
ringen op studenten openstaan. Daarvan betrof ongeveer 1,3 miljoen euro voorschotten op de studietoelage. De scholen inden in 2014 maar 1,3 miljoen euro van het openstaand saldo eind 2013 (58%)
364, terwijl zij eind 2013 slechts 1,7% a Ɵ oekten wegens de ﬁ nitieve oninbaarheid.
Een aantal hogescholen kon geen ouderdomsbalans van de vorderingen voorleggen, doordat 
zij alleen boeken op een algemene rekening, en niet per debiteur, of doordat zij vorderingen uit oude boekhoudsystemen niet overdroegen. Een aantal van de wel bezorgde ouderdoms-balansen toonde een verschil tussen het totale openstaande bedrag van deze lijst en dat in de proef- en saldibalans. Het Rekenhof concludeerde dan ook dat de opvolging van de vorderin-gen bij een aantal hogescholen voor verbetering vatbaar is. Vorderingen staan soms lang open alvorens de scholen actie ondernemen en vaak stroomt informatie onvoldoende door wegens een gebrekkige communicatie tussen de dienst boekhouding en de dienst studentenvoorzie-ningen. De hogescholen beschikken niet alle over een opvolgingsprocedure of instructies aan-gaande als oninbaar te beschouwen vorderingen. De hogescholen die de openstaande vorde-ringen wel performant opvolgden, konden dat vaak dankzij een verregaande automatisering. Andere scholen vinden dat te opdringerig en opteren voor een zachtere aanpak (bijvoorbeeld telefonisch contact). Nog andere stellen dat hun boekhoudsysteem geen volledige automati-satie toelaat.
Gelijke behandeling van studentenDe hogescholen kenden 5.883 toelagen (2,5 miljoen euro) en 1.608 leningen (1,0 miljoen euro) 
toe
365. Ze verstrekten 2.314 voorschotten (2,1 miljoen euro) op de studietoelage van de Vlaamse 
Overheid (cijfers per hogeschool in bijlage 3)366. Het Rekenhof controleerde in iedere hoge-
school 20 dossiers367.
363 Wel merkte het Rekenhof op dat facturen soms nog aan de oude rechtspersoon waren gericht, van voor de inkanteling 
van studentenvoorzieningen in de hogescholen. Soms vermeldden facturen een foutieve grootboekrekening of droe-gen zij geen rechtmatige handtekening. Bestelbonnen werden wel eens laattijdig opgemaakt.
364 De invordering bedroeg 67% wat de voorschotten betreft.
365 Het decreet bepaalt (artikel 21): Materiële steun kan verleend worden door vervangende en aanvullende ﬁ nanciële 
tegemoetkomingen, leningen en kortingen aan de studenten te verstrekken voor de algemene en speci ﬁ eke studie-
kosten van de student, alsook door studentenjobs en advies daarover aan te bieden. Aan studenten kan daarenboven bijkomende ﬁ nanciële steun verleend worden als ze in het kader van hun opleiding deelnemen aan internationale mo-
biliteit.
366 Het gaat om cijfers voor 2013. De cijfers voor 2014 waren bij de controle ter plaatse nog niet bekend.
367 In de twee hogescholen met een sociale toelage kleiner dan 0,5 miljoen euro waren dit slechts tien dossiers. ͭ͵ʹ
De autonomie van de hogescholen bracht grote verschillen mee in de mate waarin hogescho-
len studenten sociaal ondersteunen. Voor sommige verschillen is er een logische verklaring. Zo kent een hogeschool zonder eigen huisvesting gemakkelijker huurtoelagen toe of verstrekt een hogeschool met eigen therapeuten geen toelagen voor psychosociale hulp. Voor andere verschillen is de reden echter onduidelijker. Het Rekenhof is van mening dat studenten aan eenzelfde hogeschool eenzelfde behandeling moeten krijgen. Dat was in verscheidene hoge-scholen niet zo om diverse redenen: 
• het gebrek aan een actuele, hogeschoolbrede procedure die alle vormen en modaliteiten 
van ﬁ nanciële ondersteuning beschrijft en gevalideerd is door de stuvoraad;
• het gebrek aan een objectieve minvermogendheidtoets;• het gebrek aan een objectieve berekeningswijze voor de toelage.
Daarbuiten ontbrak in een beperkt aantal dossiers een berekening van de toelage, een over-
eenkomst met de student
368 of een motivering voor afwijkende procedures, bijvoorbeeld over 
de studievoortgang. De onvolledigheid van de dossiers heeft ook te maken met het gebrek aan voorschriften voor de dossiersamenstelling. 
5 Conclusie De hogescholen verschillen onderling sterk wat bestuur, beheer, werking en rapportering van 
en over de sociale voorzieningen betreft en formuleren hun operationele doelstellingen onvol-doende SMART in hun beleidsplannen. Voorts is de opvolging van de openstaande vorderin-gen bij sommige hogescholen (vooral hogescholen met een lage graad van boekhoudautoma-tisering) voor verbetering vatbaar. 
In de toekenning van sociale toelagen verschillen de hogescholen sterk. Dat is onder meer een 
gevolg van hun autonomie. Ook binnen een hogeschool was een gelijkwaardige behandeling niet gegarandeerd door een gebrek aan objectieve procedures en instructies, bijvoorbeeld over de minvermogendheidtoets of steunberekening.
6 Aanbevelingen• Aangezien studentenvoorzieningen een gelijkwaardige deelname aan het hoger onderwijs 
moeten bevorderen, is het aangewezen te onderzoeken in hoeverre het beheer, de werking en de rapportering ter zake, met respect voor de autonomie van de hogescholen, meer uniform kan worden. 
• Beleidsplannen en begroting dienen een volledig beeld te geven van de inspanningen van 
de hogeschool op de sociale werkvelden, en meetbare indicatoren moeten een degelijke opvolging mogelijk maken. Zo is het noodzakelijk de verwevenheid van het werkveld voe-ding tussen studentenvoorzieningen en hogescholen te onderzoeken.
• De opvolging van de vorderingen moet steunen op een duidelijke procedure en een geau-
tomatiseerd boekhoudpakket, opdat invorderingsstappen tijdig plaatsvinden.
368 Dat is belangrijk om, onder meer, eventuele terugbetalingsmodaliteiten te kunnen opleggen. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͭ͵͵
3.9 Uitvoering van de armoede- en schuldbemiddelingsdecreten
De Vlaamse Regering heeft in de periode 2009-2014 de budgettaire middelen voor ar-
moedebestrijding en schuldbemiddeling verviervoudigd. De jaarlijkse begrotingstoe-lichtingen geven echter nauwelijks cijfermatige duiding over de aanwending ervan. De acties in het Vlaams Actieplan Armoedebestrijding 2015-2019 zijn onvoldoende SMART geformuleerd en budgetramingen ontbreken vaak. De uitvoering van het armoedede-creet vertoont een aantal duidelijke pijnpunten. Zo worden de middelen voor vormings- en begeleidingsinitiatieven onvoldoende e ﬃ  ciënt ingezet. Daarenboven is er een groot 
risico dat de lokale besturen de middelen voor lokale kinderarmoedebestrijding vanaf 2016 daarvoor niet meer gebruiken wegens hun ﬁ nanciële problemen. Ook zijn niet alle 
OCMW’s bereid actief te participeren aan de samenwerkingsverbanden voor schuldbe-middeling.
De Vlaamse Regering heeft van armoedebestrijding een topprioriteit gemaakt omdat 11,8% 
van de Vlamingen in 2009 onder de armoedegrens leefde. Armoedebestrijding is een inclusief beleid met een integrale, gecoördineerde aanpak, vertaald in een vij Ʀ arig actieplan armoe-
debestrijding 2010-2014. Een beleidsintentie die nauw samenhangt met armoedebestrijding, is het aanbod van kwaliteitsvolle schuldbemiddeling. Het armoededecreet
369 en het schuld-
bemiddelingsdecreet370 vormen het wettelijk kader voor beide beleidsintenties. Het Reken-
hof heeft vooral de subsidieprocessen van beide decreten onderzocht. De afdeling Welzijn en Samenleving (AWS) van het departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin (WVG) voert deze processen uit. De middelen ervoor zijn in de begroting van het departement WVG tij-dens de vorige legislatuur nagenoeg verviervoudigd. Vooral de budgetten voor de coördinatie van het armoedebestrijdingsbeleid en voor schuldbemiddeling
371 kenden een sterke groei. De 
jaarlijkse begrotingstoelichtingen voor WVG geven echter nauwelijks cijfermatige duiding over de aanwending van de beleidskredieten voor de armoede- en schuldbemiddelingsdecre-ten. De onderstaande tabel overziet de evolutie van de vere ﬀ eningskredieten en e ﬀ ectieve 
uitgaven in de periode 2010-2014.
369 Decreet van 21 maart 2003 betre ﬀ ende de armoedebestrijding en uitvoeringsbesluit van 15 mei 2009.
370 Decreet van 24 juli 1996 houdende regeling tot erkenning en subsidiëring van de instellingen van schuldbemiddeling 
en tot subsidiëring van een Vlaams Centrum Schuldenlast en uitvoeringsbesluit van 25 maart 1997.
371 Door de subsidiëring van de samenwerkingsverbanden voor schuldbemiddeling vanaf 2011. ͮͬͬ
 2010 2011 2012 2013 2014 2015
 Begr. Uitv. Begr. Uitv. Begr. Uitv Begr. Uitv. Begr. Uitv. Begr.
Coördinatie armoede-bestrijdingsbeleid
372 0,3 0,2 2,3 1,2 2,7 2,6 2,6 2,4 7,7 7,7 7,6
Armoedebestrijding373 3,0 2,7 2,9 2,8 4,0 3,9 4,2 4,1 4,1 4,0 4,1
Schuldbemiddeling374 0,4 0,3 0,9 0,8 1,1 1,0 1,6 1,6 1,8 1,7 1,6
Totaal 3,7 3,3 6,1 4,9 7,7 7,5 8,4 8,0 13,6 13,5 13,3Evolutie t.o.v. 2010 100  165  210  229  370  363
2 Armoedebestrijding: beleidskader
Het Vlaams armoedebestrijdingsbeleid kadert in de Europa 2020-strategie en het samen-
werkingsakkoord tussen de verschillende Belgische bestuursniveaus van 1998. Het armoede-decreet uit 2003 biedt een structureel kader voor het Vlaamse beleid met, onder meer, een coör dinerend minister, een Vlaamsbreed vij Ʀ aarlijks actieplan, een permanent armoedeover-
leg en beleidsparticipatie van mensen in armoede. In haar beleidsnota 2015-2019 stelde de coördinerend minister voor armoedebestrijding dat de uitvoering van het armoededecreet nog niet heeft geleid tot een duurzame verbetering van de armoedesituatie in Vlaanderen. Zij beloofde een evaluatie, die echter nog niet is gestart.
Een vijƦ arig actieplan is het belangrijkste instrument van het Vlaamse armoedebestrijdings-
beleid. De Vlaamse Regering heeft op 9 juli 2010 het Vlaams Actieplan Armoedebestrijding 2010-2014 (VAPA) goedgekeurd
375. Het omvatte 194 acties, uitgewerkt in actie ﬁ ches. De Vlaam-
se Regering rapporteert jaarlijks aan het Vlaams Parlement over de uitvoering van het plan. Verschillende adviesorganen merkten op dat het actieplan geen duidelijke prioriteiten bevat-te. De Vlaamse Regering heeft daarom op 29 april 2011 twaalf beleidsprioriteiten gede ﬁ nieerd 
en het actieplan uitgebreid met een programma voor kinderarmoedebestrijding. Vanaf het tweede voortgangsrapport heeft zij de acties geordend rond 13 strategische en 52 operationele doelstellingen, die zij echter niet koppelde aan de beleidsprioriteiten. De functioneel bevoeg-de ministers namen de doelstellingen evenmin over in hun beleidsbrieven. Voor het laatste actiejaar (2014) is geen voortgangsrapport opgemaakt, doordat administratie en stakeholders bezig waren met de voorbereiding van het nieuwe actieplan.
Op 3 juli 2015 heeft de Vlaamse Regering het VAPA 2015-2019 goedgekeurd
376. Het nieuwe ac-
tieplan is opgebouwd rond de strategische en operationele doelstellingen van de beleidsnota Armoedebestrijding 2015-2019. Aan de operationele doelstellingen koppelde dit plan 17 spe-ciﬁ eke doelstellingen, geconcretiseerd in acties die zij uitwerkte in actie ﬁ ches. Het plan groe-
peert de acties per sociaal grondrecht. De acties zijn duidelijk gekoppeld met de strategische doelstellingen, maar veel minder met de operationele doelstellingen. Bovendien zijn niet alle 
372 De coördinerende minister voor armoedebestrijding beheert dit budget.
373 De Vlaamse minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin beheert dit budget.
374 De nominatieve subsidie voor het Vlaams Centrum Schuldenlast is ingeschreven in het begrotingsartikel voor armoe-
debestrijding, de middelen voor de samenwerkingsverbanden voor schuldbemiddeling echter in het begrotingsartikel voor welzijnswerk.
375 En op 29 juli 2010 ingediend bij het Vlaams Parlement (Vlaams Parlement, 637 (2009-2010) – Nr. 1).
376 Het actieplan bevat ook een korte evaluatie van het VAPA 2010-2014. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͬͭ
acties SMART377 geformuleerd of hebben een concrete budgetraming. Het nieuwe actieplan 
biedt evenmin een overzicht van de Vlaamse overheidsentiteiten die e ﬀ ectief zijn betrokken 
bij de uitvoering ervan. De Vlaamse Regering heeft het VAPA 2015-2019 voor een ex-post ad-viesverlening overgemaakt aan de Sociaal-Economische Raad van Vlaanderen (SERV) en de stakeholders. Zij besliste voortaan tweejaarlijks de voortgang te zullen rapporteren (dus voor het eerst op 1 april 2017). Het armoedebesluit moet nog in die zin worden aangepast.
Het Permanent Armoedeoverleg is het formeel overlegorgaan dat het armoedebestrijdings-
beleid opvolgt. Enerzijds vindt een horizontaal overleg tussen de verschillende beleidsdomei-nen van de Vlaamse overheid plaats. De coördinerende minister heeft de werking ervan nog niet formeel geregeld. Anderzijds organiseert elk beleidsdomein een verticaal overleg met de doelgroep. Blijkens het jaarlijkse VAPA-voortgangsrapport hebben niet alle beleidsdomeinen een verticaal overleg opgezet. 
3 Subsidiëring van het armoedebestrijdingsbeleidHet departement WVG kent voor armoedebestrijding de volgende subsidies toe:Gereglementeerde werkingssubsidiesHet armoededecreet en -besluit voorzien in een structurele ﬁ nanciering van drie beleidson-
dersteunende organisaties: het Vlaams Netwerk, de VWAWN en de vzw De Link.
• Het Vlaams Netwerk is de koepelorganisatie van de verenigingen waar armen het woord 
nemen. Zij werkt met een vij Ʀ arig meerjarenplan en een overeenkomst met de Vlaamse 
Regering voor de uitvoering ervan. Het departement WVG kent een jaarlijkse subsidie-enveloppe toe op grond van een jaarplan, waarvan de strikte goedkeuringstiming in de praktijk niet wordt gehaald.
• De Verenigingen Waar Armen het Woord Nemen (VWAWN) bestonden in 2014 uit 50 lo-
kale en 2 bovenlokale erkende verenigingen, die zes decretale opdrachten uitvoeren, waaronder armen samenbrengen en het woord geven
378. Erkende verenigingen met lokale 
werking ontvangen jaarlijks 46.240 euro, erkende verenigingen met bovenlokale werking 65.000 euro. De controle van de werkingsverslagen 2013 leidde tot aanmaningen van vijf verenigingen zich te conformeren aan de erkennings- en werkingscriteria.
• Op 6 mei 2004 is de vzw De Link erkend als organisatie voor de coördinatie van of de toe-
leiding tot de opleiding en tewerkstelling van ervaringsdeskundigen in de armoede en so-ciale uitsluiting. Voor de realisatie van haar opdrachten ontvangt de vzw subsidies uit drie beleidsdomeinen: WVG, Onderwijs en Vorming en Werk en Sociale Economie. In 2013 zijn deze subsidies toegekend met een overkoepelend subsidiebesluit, maar sinds 2014 terug met afzonderlijke besluiten. Het departement WVG subsidieert de vzw op basis van een jaarlijkse activiteitenplanning. Die bevat evenwel strategische noch operationele doelstel-lingen. Een pijnpunt is dat de opleiding tot ervaringsdeskundige in armoede en sociale uit-
sluiting , gelet op de beperkte uitstroom, nog onvoldoende e ﬃ  ciënt is. Een ander pijnpunt 
is dat organisaties en lokale besturen moeilijk te stimuleren zijn om ervaringsdeskundigen aan te werven.
377 Speci ﬁ ek, Meetbaar, Acceptabel, Realistisch en Tijdsgebonden.
378 Er kunnen maximaal 52 verenigingen erkend worden. ͮͬͮ
Niet-gereglementeerde werkingssubsidies
Drie initiatieven die vormings-, ondersteunings- en begeleidingsactiviteiten aan armoedever-
enigingen aanbieden krijgen facultatieve werkingssubsidies. In 2011 heeft de Vlaamse minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin aangedrongen op een gemeenschappelijk actieplan. Dat leidde tot een afsprakennota over samenwerking, maar niet tot het gevraagde actieplan. 
ProjectsubsidiesProjectsubsidies kunnen langs een oproepprocedure of ad hoc worden toegekend aan over-
heidsinstellingen en vzw’s die actief zijn in de armoedebestrijding. De projecten moeten een experimenteel, aanvullend of vernieuwend karakter hebben en aan maatschappelijk relevante behoeften beantwoorden. De bevoegde minister moet volgens het armoedebesluit jaarlijks de thema’s van de projecten vastleggen. In de praktijk geschiedt dat echter niet, onder meer doordat bij het begin van het jaar niet alle projectoproepen duidelijk zijn afgebakend. Het Re-kenhof heeft de oproepprocedures voor projectsubsidies doorgelicht. Het deed daarbij onder meer de volgende vaststellingen:
• De selectiedocumenten informeren niet altijd voldoende duidelijk over de ontvankelijk-
heidsanalyse.
• Bij de oproep 2012 voor lokale kinderarmoedebestrijding kregen de beoordelingscriteria 
een ongelijk gewicht, zonder dat de administratie deze afwijking motiveerde.
• De coördinerende minister week bij de uiteindelijke selectie van de oproepen voor lokale 
kinderarmoedebestrijding soms af van de rangschikking om eigen beleidsaccenten te leg-gen.
• Door de late bekendmaking van de oproepen voor preventieve gezinsondersteuning kon-
den de projecten pas medio 2012 starten terwijl de subsidieperiode begin 2012 aanving.
• De oproepen voor lokale kinderarmoedebestrijding en preventieve gezinsondersteuning 
overlapten elkaar enigszins.
• De duur van een project is meestal te kort om een lokaal bestuur te stimuleren het project 
structureel in te bedden
379.
• Niet alle lokale besturen hebben een duidelijke beleidsvisie op armoede- en kinderarmoe-
debestrijding. Door hun ﬁ nanciële problemen schrappen zij in de ﬁ nanciële ondersteu-
ning van organisaties die werkzaam zijn op het vlak van armoedebestrijding.
• Subsidies, beleidsvisie en regelgeving over kinderarmoedebestrijding vanuit de Vlaamse 
overheid en de provincies dienen op elkaar te worden afgestemd. Het is belangrijk dat subsidiërende overheden weten wie wat subsidieert en met welke doelstellingen.
Het armoedebesluit gelastte de bevoegde minister de aanvraag- en beoordelingsprocedure 
voor projectsubsidies te regelen, maar een dergelijk ministerieel besluit bleef uit. Het depar-tement WVG stelt aanvraagsjablonen ter beschikking, maar projectaanvragers gebruiken die niet altijd. Het risico bestaat dan ook op onvolledige aanvraagdossiers. Het Rekenhof heeft de 
379 De laatste drie bedenkingen volgen uit de evaluatie die het AWS in 2013 uitvoerde op vraag van de coördinerende 
minister over de uitvoering van projecten uit de oproepen 2011 en 2012. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͬͯ
belangrijkste subsidiedossiers voor ad-hocprojecten uit de periode 2011-2014 onderzocht. Het 
• In de adviesvragen aan de Inspectie van Financiën toont het departement WVG onvol-
doende aan of de projecten e ﬀ ectief een experimenteel, aanvullend of vernieuwend ka-
rakter hebben. Zij legt evenmin het verband tussen het project en de actiepunten van het VAPA. 
• De doorlooptijd voor de goedkeuring van een subsidiebesluit is soms lang, zodat een voor-
schot pas lang na aanvang van de subsidieperiode kan worden betaald.
• Eind 2014 zijn projectsubsidies waarvan de subsidiabele periode aanving op 1 januari 2015 
nog aangerekend op begrotingskredieten 2014.
Subsidies voor steunpunten armoedebestrijdingDe Vlaamse overheid subsidieert twee steunpunten actief in armoedebestrijding:
• Het Interfederale Steunpunt tot Bestrijding van Armoede, Bestaansonzekerheid en Sociale 
Uitsluiting is opgericht ter uitvoering van het samenwerkingsakkoord van 9 mei 1998
380. 
Een evaluatie in 2012 toonde de nood aan een actualisatie van de samenwerkingsovereen-komst aan. De opdrachten van het steunpunt alsook artikelen moesten worden aangepast. Er was daarover echter geen politieke consensus.. Het steunpunt stelt tweejaarlijks een ver-slag op dat oorspronkelijk een evaluatie-instrument van het armoedebeleid zou zijn, maar in de praktijk focust op de uitoefening van de sociale grondrechten. De Vlaamse Regering legt de verslagen over aan het Vlaams Parlement en de SERV. De regionale overheden zou-den ook personeelsleden naar het steunpunt detacheren, maar dit gebeurt niet meer. In 2014 bedroeg de bijdrage van de Vlaamse overheid 87.000 euro. 
• De Vlaamse Regering erkende op 10 november 2011 het Vlaams Armoedesteunpunt (VLAS) 
als steunpunt voor het beleidsthema armoede en bepaalde de opdrachten ervan in een beheersovereenkomst met een meerjarenplan en -begroting. Het VLAS is een samenwer-kingsverband tussen onderzoekscentra van de Universiteit Antwerpen, de KU Leuven en de Karel de Grote Hogeschool. Het ontvangt een basis ﬁ nanciering van 400.000 euro van 
het departement Economie, Wetenschap en Innovatie en een co ﬁ nanciering van 200.000 
euro van het departement WVG. Vlak na de erkenning bleek een belangrijk onderzoeks-instituut van de Universiteit Gent in het samenwerkingsverband te ontbreken. Aangezien het wettelijk niet meer mogelijk was dit instituut als o ﬃ  ciële partner op te nemen, heeft 
de coördinerende minister met de Universiteit Gent een onderzoeksovereenkomst voor 63.000 euro jaarlijks gesloten, die het als afzonderlijk werkpakket in het meerjarenplan en de begroting van het steunpunt integreerde. Zo verhoogde de minister informeel de co ﬁ -
nanciering die de Vlaamse Regering vaststelde en werd het wettelijk vastgelegde werkings-budget van 8,5 miljoen euro voor de steunpunten overschreden. Het subsidievoorschot voor het laatste uitvoeringsjaar 2015 is aangerekend op de begroting 2014, waardoor de voorschotten voor de laatste twee uitvoeringsjaren ten laste van de begroting 2014 vallen.
Subsidies voor lokale kinderarmoedebestrijdingHet programmadecreet van 20 december 2013 heeft een luik over de subsidiëring van lokale 
kinderarmoedebestrijding aan het armoededecreet toegevoegd dat de projectmatige ﬁ nan-
380 Tussen de Federale Staat, de Gemeenschappen en de Gewesten betre ﬀ ende de bestendiging van het armoedebeleid. ͮͬͰ
ciering van de lokale kinderarmoedebestrijding vanaf 1 januari 2014 structureel verankerde. 
Dit subsidiëringsmechanisme creëert een systeem van trekkingsrechten waarop lokale bestu-ren een beroep kunnen doen voor hun lokaal kinderarmoedebestrijdingsbeleid. Dit beleid moeten zij integreren in hun strategische meerjarenplanning. Vijf procent van de middelen gaat naar de Vlaamse Gemeenschapscommissie, de overige 95% wordt verdeeld op basis van de kinderarmoedebarometer van een gemeente. Deze barometer wordt bepaald aan de hand van zeven indicatoren, waaronder de kansarmoede-index van Kind en Gezin en de onderwijs kansarmoede-indicator voor het kleuteronderwijs. De coördinerende minister heeft in febru-ari 2014 een lijst met de subsidiebedragen per gemeente bekendgemaakt. Na onderzoek van de subsidieaanvragen heeft zij een budget van 4,41 miljoen euro verdeeld tussen 71 lokale besturen.
Op 11 mei 2015 heeft de Vlaamse Regering bij het Vlaams Parlement een ontwerp van decreet 
ingediend dat 7 sectorale subsidies ten voordele van de lokale besturen, waaronder de sub-sidies voor lokale kinderarmoedebestrijding, wil samenbrengen in een aanvullende dotatie aan het Gemeentefonds
381. Vanaf 2016 zullen de lokale besturen niet meer gebonden zijn aan 
hun engagementen van hun subsidieaanvraag waardoor hun beleidsvrijheid groter wordt. Het risico bestaat dat de subsidies die initieel bedoeld waren voor de beleidsprioriteit kinderar-moedebestrijding een andere aanwending krijgen.
Ook het Strategisch Actieplan voor Limburg in het Kwadraat 2013-2019 (SALK) voorziet in 
2,6 miljoen euro voor de bestrijding van kinderarmoede in dertien Limburgse gemeenten. Iedere gemeente ontvangt vanaf 2014 gedurende 4 jaren een subsidie van 50.000 euro. Met deze subsidie moeten ze een kinderarmoedeplan opstellen en een coördinator aanduiden. De gemeenten zijn geselecteerd op grond van een nog niet de ﬁ nitieve versie van de kinder-
armoedebarometer, waarbij slechts vier van de zeven de ﬁ nitieve indicatoren zijn gebruikt. 
Hun subsidieaanvraag is onderdeel van de aanvraag voor subsidies voor lokale kinderarmoe-debestrijding. De SALK-subsidies worden niet geïntegreerd in de aanvullende dotatie aan het Gemeentefonds.
Op initiatief van de coördinerende minister is op 15 oktober 2013 een Kinderarmoedefonds 
opgericht. De Koning Boudewijnstichting beheert dat fonds. Sinds 2013 kent de Vlaamse over-heid een nominatieve subsidie van 200.000 euro aan het fonds toe. Uit de eerste rapportering blijkt dat de Vlaamse overheid (voorlopig) de belangrijkste ﬁ nancier is.
4 SchuldbemiddelingsbeleidSamenwerkingsverbanden van schuldbemiddelingsinstellingenIn zijn beleidsnota 2009-2014 engageerde de Vlaamse minister van Welzijn, Gezin en Ge-
zondheid zich ertoe de toegang tot en de kwaliteit van schuldbemiddeling voor mensen met schuldenoverlast te verhogen. Op grond van een onderzoek en na overleg met de federatie van de centra voor algemeen welzijnswerk en de Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten (VVSG) heeft de minister het kader bepaald voor de ﬁ nanciering van kwalitatieve schuld-
bemiddeling en preventie van schuldenlast. Alleen regionale samenwerkingsverbanden van 
381 Vlaams Parlement, 357 (2014-2015) - Nr. 1. De overige 6 sectorale subsidies zijn de subsidies voor cultuur, jeugd, sport, 
ﬂ ankerend onderwijs, ontwikkelingssamenwerking en integratie. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͬͱ
erkende instellingen voor schuldbemiddeling in het werkingsgebied van een Centrum Alge-
meen Welzijnswerk (CAW) komen in aanmerking. Bijna alle OCMW’s en alle CAW’s hebben een erkende instelling voor schuldbemiddeling. Deze samenwerkingsverbanden zijn in de pe-riode 2011-2013 eerst projectmatig via een open oproepprocedure gesubsidieerd.
Het mozaïekdecreet van 21 juni 2013 verankerde vanaf 1 januari 2014 deze subsidiëring struc-
tureel in het schuldbemiddelingsdecreet. De subsidiëringsprocedure is uitgewerkt in het schuldbemiddelingsbesluit. Dat besluit heeft de opdrachten en de samenstelling van een sa-menwerkingsverband vastgelegd. Een uitdrukkelijke subsidiëringsvoorwaarde is dat een sa-menwerkingsverband het erkende CAW met alle OCMW’s en VWAWN in zijn werkgebied moet verenigen. De minister kan daar wel afwijkingen op toestaan. De samenwerkingsver-banden moesten een beleidsplan voor de periode 2014-2015 en een subsidieaanvraag voor 2014 bij het departement WVG indienen tegen 31 maart 2014. Het volgende beleidsplan loopt over een periode van vijf jaar. Niet alle samenwerkingsverbanden bleken aan de samenstellingsver-eiste te voldoen. Vooral in de provincie Vlaams-Brabant en in Brussel-Hoofdstad wensten een aantal OCMW’s en VWAWN geen actief lid te zijn. De minister heeft voor deze samenwer-kingsverbanden een afwijking toegestaan. Aangezien de Vlaamse overheid over geen e ﬀ ectief 
drukkingsmiddel beschikt om OCMW’s en VWAWN te overtuigen aan een samenwerkings-verband te participeren, is er een reëel risico dat de toegestane afwijkingen een permanent karakter krijgen. In één verband hebben de partners een samenwerkingsakkoord gesloten, in de andere verbanden is de samenwerking informeel geregeld. Voor de subsidiëring van de samenwerkingsverbanden was in 2014 een budget van 1,25 miljoen euro voorhanden, verdeeld volgens bevolkingsaantallen in de CAW-werkgebieden. Dat verdelingsmechanisme staat niet expliciet in het schuldbemiddelingsbesluit. 
Vlaams Centrum SchuldenlastTer uitvoering van het schuldbemiddelingsdecreet werd op 17 oktober 2011 het Vlaams Cen-
trum Schuldenlast (VCS) opgericht
382. De opdrachten van het centrum zijn decretaal vastge-
legd. Zijn belangrijkste opdracht is de opleiding van de schuldbemiddelaars van de erkende instellingen voor schuldbemiddeling. Volgens het decreet ontvangt het centrum een wer-kingssubsidie op grond van een jaarplanning. Het schuldbemiddelingsbesluit heeft dat echter verruimd tot een meerjarenplan, zonder dat het decreet in die zin werd aangepast. Voor zijn eerste werkingsjaar 2012 heeft het VCS alleen een jaarplan opgesteld voor de periode 2013-2015 een meerjarenplan met bijhorende jaarplannen. Bij de goedkeuring van het eerste meerjaren-plan wees het departement WVG het centrum erop dat het zijn vormingsactiviteiten onvol-doende openstelde voor nieuwe leden en geïnteresseerden. Het VCS ontvangt een werkings-subsidie van 374.000 euro. 
Het centrum formuleert beleidsaanbevelingen over schuldenlast in overleg met een werk-
groep, waarvan de samenstelling decretaal is vastgelegd. De werkgroep dient onder meer ver-tegenwoordigers van de leveranciers van elektriciteit, aardgas en water te omvatten. De Fede-ratie van de Belgische Elektriciteits- en Gasbedrijven heeft echter ondanks diverse verzoeken van het centrum nog geen vertegenwoordiger aangeduid. Ook de Centrale voor Kredieten aan Particulieren van de Nationale Bank van België neemt om neutraliteitsredenen niet deel.
382 Het VCS is de opvolger van het Vlaams Centrum Schuldbemiddeling dat sinds 1998 werkzaam was als een samenwer-
kingsverband tussen de VVSG en het Steunpunt Algemeen Welzijnswerk. ͮͬͲ
5 Subsidiebetaling
De betalingsmodaliteiten voor reguliere werkingssubsidies of -enveloppes zijn vastgelegd in 
uitvoeringsbesluiten (VWAWN, samenwerkingsverbanden voor schuldbemiddeling), (be-heers)overeenkomsten (Vlaams Netwerk) of toekenningsbesluiten (De Link, VCS). Uitvoe-ringsbesluiten bieden de gesubsidieerde organisaties echter meer ﬁ nanciële en juridische 
zekerheid. Sinds 2014 werkt het departement voor bijna alle subsidies met een voorschotbe-taling van 80% en een saldobetaling van 20%
383. Het wijkt daarbij soms af van contractuele 
of reglementaire betalingsregelingen. Zo bepaalt de samenwerkingsovereenkomst met het Interfederale Steunpunt dat de Vlaamse overheid haar ﬁ nanciële bijdrage tegen eind maart 
integraal moet betalen. In 2014 heeft het departement slechts 80% van de bijdrage uitbetaald en het zal de resterende 20% pas in 2015 betalen, na goedkeuring van het verantwoordings-dossier. In 2014 heeft het evenmin het met het Vlaams Netwerk overeengekomen betalings-schema gerespecteerd.
Over de betalingsprocedure merkte het Rekenhof nog het volgende op:
• Voorschotten werden soms enkele maanden vóór de aanvang van de subsidieperiode be-
taald, andere dan weer laattijdig (VLAS en lokale kinderarmoedebestrijding).
• De administratie betaalde de subsidiesaldi van de eerste projectoproep voor samenwer-
kingsverbanden voor schuldbemiddeling al uit vóór de ontvangst en goedkeuring van de subsidieverantwoordingen.
• De lange doorlooptijden voor de administratieve controle op de ﬁ nanciële verantwoordin-
gen (zes tot acht maanden) leiden tot laattijdige uitbetaling van saldi (Vlaams Netwerk, VLAS, VCS en samenwerkingsverbanden voor schuldbemiddeling).
6 SubsidieverantwoordingDe AWS heeft het principe van functiescheiding in haar organisatie ver ﬁ jnd. Een ﬁ nancieel 
team maakt de subsidiebesluiten en adviesnota’s aan de Inspectie van Financiën op, betaalt subsidies uit en controleert de ﬁ nanciële verantwoordingsdossiers. De andere afdelingsteams 
behandelen de inhoudelijke aspecten van de subsidiedossiers. Zij evalueren onder meer jaar-plannen, subsidieaanvragen en inhoudelijke verantwoordingen. Voor de subsidieprocessen is een afspraken- en procedurehandboek voorhanden. Het ﬁ nancieel team beschikt alleen voor 
het nazicht van de ﬁ nanciële verantwoordingen voor de reguliere subsidies over een vrij sum-
miere controlehandleiding, maar niet voor projectsubsidies. Momenteel is een dossieropvol-gingssysteem in ontwikkeling, waarvoor procesbeschrijvingen zijn opgemaakt. 
De verantwoording van de onderzochte subsidies valt onder de toepassing van verschillen-
de regelgevingen. Het Rekenhof heeft de ﬁ nanciële verantwoordingsdossiers onderzocht en 
383 In enkele subsidiedossiers heeft de Inspectie van Financiën aangedrongen op uitbetaling van het voorschot in twee 
schijven van 40%. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͬͳ
Vlaams Netwerk, vzw De Link en VCS 
• Vlaams Netwerk, vzw De Link en VCS moeten een minimumpercentage van hun subsidie 
aan personeelskosten besteden, maar alleen het Vlaams Netwerk toont in haar ﬁ nanciële 
verslaggeving aan dat zij deze norm haalt.
• De regelgeving staat reserves toe, maar de ﬁ nanciële verslagen lichten de boekhoudkun-
dige verwerking ervan onvoldoende toe. De maximale reserve bedraagt het dubbele van dit voor algemeen welzijnswerk en samenlevingsopbouw.
• Het Vlaams Netwerk en vzw De Link boekten in 2012 en 2013 negatieve bedrijfsresultaten, 
vooral door verlieslatende projectsubsidies. Hun ﬁ nanciële verslagen geven geen toelich-
ting over de verdeling van de kosten en opbrengsten over de activiteitencentra.
• De balansen van het Vlaams Netwerk en vzw De Link bevatten bestemde fondsen, waar-
voor de toelichting bij hun jaarrekening onvoldoende informatie geeft.
• Zorginspectie merkte bij de controle van de boekhouding van vzw De Link en het VCS op 
dat het aantal afgerekende VTE in hun jaarrekening soms hoger ligt dan het aantal subsi-diabele VTE.
VWAWN
• Sommige VWAWN gebruiken de rapporteringsmodellen van het departement WVG niet 
of voegen geen overzicht van de ontvangen subsidies toe. 
• De vele gerapporteerde nulsaldi doen vermoeden dat niet alle VWAWN-boekhoudingen 
betrouwbaar zijn. Sommige verenigingen vullen de uitgesplitste resultatenrekening on-volledig in of verdelen personeelskosten niet correct over de activiteitencentra. Zij geven evenmin toelichting over de verdeling van de opbrengsten en de kosten over de activitei-tencentra.
• De VWAWN rapporteren niet altijd correct over de tewerkstellingsgegevens en de loon-
kosten van het reguliere VWAWN-personeel kent soms uitschieters tot 70% boven het gemiddelde. 
• De doorlooptijd voor de controle op de subsidieverantwoordingen is lang.
Projectsubsidies
• De verantwoordingen voor projectsubsidies worden geregeld te laat ingediend. Het depar-
tement WVG heeft daarvoor geen sanctiemogelijkheden. 
• Vele gesubsidieerden dateren hun uitgaven niet, zodat het ﬁ nancieel team niet kan nagaan 
of kosten binnen de subsidieperiode vallen. Overigens schrapt het team niet altijd kosten die buiten de subsidieperiode vallen.
• De WVG-entiteiten berekenen het subsidiesaldo niet op uniforme wijze. Daardoor heeft 
het departement WVG voor sommige projecten rond preventieve gezinsondersteuning een lager saldo uitbetaald dan Kind en Gezin of een hoger bedrag teruggevorderd.
• De gesubsidieerden verwerken de loonsubsidies voor doelgroepwerknemers niet altijd 
uniform en transparant in hun projectverantwoording.
• Overschotten op projectsubsidies worden niet altijd of soms laat teruggevorderd.
• De toekenningsbesluiten leggen projectverlengingen niet altijd in addenda vast. ͮͬʹ
7 Conclusies
De Vlaamse Regering heeft van armoedebestrijding een topprioriteit gemaakt en de budget-
taire middelen voor armoedebestrijding en schuldbemiddeling in de begroting van het depar-tement WVG verviervoudigd. De jaarlijkse begrotingstoelichtingen voor WVG geven echter nauwelijks cijfermatige duiding over de aanwending van deze beleidskredieten en het vij Ʀ arig 
Vlaams Actieplan Armoedebestrijding, het belangrijkste instrument van het armoedebestrij-dingsbeleid, bevat onvolkomenheden: budgetramingen ontbreken en acties zijn onvoldoende SMART geformuleerd. Ook het Permanent Armoedeoverleg is als beleidsinstrument nog niet optimaal ingevuld. De samenwerkingsovereenkomst van 5 mei 1998 over het Interfederale Steunpunt is dan weer niet meer voldoende actueel.
De uitvoering van het armoededecreet vertoont een aantal duidelijke pijnpunten. Zo kent 
ze projectsubsidies voor een te korte periode toe, worden de middelen voor vormings- en begeleidingsinitiatieven onvoldoende e ﬃ  ciënt ingezet, is er weinig interesse voor de tewerk-
stelling van ervaringsdeskundigen in armoede en sociale uitsluiting en is er binnen bepaalde segmenten van de Vlaamse overheid weinig belangstelling voor de armoedeproblematiek. Daarenboven is er een groot risico dat de lokale besturen de middelen voor lokale kinderar-moedebestrijding vanaf 2016 daarvoor niet meer zullen gebruiken. Ze schrappen nu al vaak wegens ﬁ nanciële problemen in de ﬁ nanciële ondersteuning van armoedebestrijdende orga-
nisaties.
Niet alle OCMW’s zijn bereid actief te participeren aan de samenwerkingsverbanden voor 
schuldbemiddeling wat een rem kan zijn voor het Vlaamse schuldbemiddelingsbeleid. Ook stelt het VCS zijn vormingsactiviteiten onvoldoende open voor andere doelgroepen dan schuldbemiddelaars.
Het departement WVG wijkt soms af van contractuele of reglementaire betalingsregelingen. 
Het betaalt nu eens voortijdig, dan weer laattijdig. De subsidieverantwoording kampt ten slot-te met onvoldoende en onbetrouwbare informatie, een ontoereikende interne controle, lange doorlooptijden en een gebrekkige terugvordering van subsidieoverschotten. 
8 Aanbevelingen• Beleidsdocumenten moeten transparante en cijfermatige duiding geven over het Vlaamse 
armoedebestrijding- en schuldbemiddelingsbeleid. Daarbij is het aangewezen de midde-len voor armoedebestrijding in een afzonderlijk begrotingsartikel onder te brengen.
• De Vlaamse overheid moet bij de bijsturing van het nieuwe Vlaams Actieplan Armoede-
bestrijding in 2017 elke actie concreet budgetteren, voldoende SMART formuleren en kop-pelen aan een operationele doelstelling. Het actieplan moet een overzicht bieden van alle betrokken entiteiten en de acties waaraan zij participeren.
• De Vlaamse overheid dient acties te ontwikkelen om de tewerkstelling van opgeleide er-
varingsdeskundigen in armoede en sociale uitsluiting te stimuleren en de doorstroom van cursisten naar de feitelijke beroepsopleiding te verhogen. Ieder beleidsdomein dat recht-streeks betrokken is bij de armoedeproblematiek dient een verticaal armoedeoverleg te organiseren. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͬ͵
• Bij de evaluatie van projectaanvragen moet de overheid nagaan of ze wel degelijk experi-
menteel, aanvullend of vernieuwend, maatschappelijk relevant en uitvoerbaar zijn. 
• De Vlaamse overheid dient te overwegen de vzw De Link te subsidiëren op basis van een 
meerjarenplan met strategische en operationele doelstellingen en een gemeenschappelijk subsidiebesluit. Tevens is het aangewezen na te gaan hoe de middelen voor vormings- en begeleidingsinitiatieven rond de armoedeproblematiek e ﬃ  ciënter kunnen worden inge-
zet.
• De Vlaamse overheid dient het schuldbemiddelingsbeleid verder te optimaliseren door 
de OCMW’s aan te moedigen actief te participeren aan de samenwerkingsverbanden voor schuldbemiddeling en het VCS er toe aan te zetten haar vormingsactiviteiten zoveel moge-lijk voor alle geïnteresseerde doelgroepen open te stellen.
• Projectsubsidies met een recurrent karakter dienen in de reguliere regelgeving te worden 
• De aanrekeningsprincipes van het Rekendecreet moeten correct worden toegepast.• De interne ﬁ nanciële controle bij de AWS dient te worden geoptimaliseerd. Goede contro-
lehandleidingen en een risicoanalyse zijn daarvoor nuttige instrumenten. Bij belangrijke tekortkomingen in de subsidieverantwoordingen dient de Zorginspectie te worden inge-schakeld.
9 Antwoord van de ministerDe coördinerende minister voor armoedebestrijding heeft op 1 oktober 2015 geantwoord dat 
zij in de volgende begrotingen meer aandacht zal besteden aan de cijfermatige duiding over de aanwending van de beleidskredieten voor de armoede- en schuldbemiddelingsdecreten in de jaarlijkse begrotingstoelichtingen voor WVG. Zij stelde tevens dat bij de opvolging en bijsturing van het VAPA in 2017 nogmaals aan de betrokken kabinetten en entiteiten zal wor-den gevraagd hun acties zo SMART mogelijk te formuleren. Voorts heeft de beperkte inte-resse voor de tewerkstelling van ervaringsdeskundigen volgens de minister te maken met de onbekendheid van deze beroepscategorie en de relatief grote ﬁ nanciële investering die hun 
aanwerving vergt. De minister beloofde ten slotte dat zij de lokale besturen blijvend zal sti-muleren in te zetten op kinderarmoedebestrijding, onder meer via de ondersteuning van de lerende netwerken. ͮͭͬ
3.10 Projectsubsidies bij de agentschappen met rechtspersoonlijk-
heid in het beleidsdomein WVG
De toekenning van projectsubsidies door de agentschappen met rechtspersoonlijkheid 
in het beleidsdomein WVG biedt vooralsnog weinig garanties op een gelijke behandeling van alle aanvragers. Daarbuiten zijn ook de interne controle op de subsidieaanwending en -afrekening, de boekhoudkundige aanrekening van de subsidies en de rapportering over de projectevaluaties pijnpunten.
In het verleden heeft het Rekenhof diverse grote (gereglementeerde) subsidiestromen onder-
zocht in de instellingen met rechtspersoonlijkheid. Ook de bedrijfsrevisor richtte zich bij de rekeningencontrole vooral op de grote subsidiestromen. Kleinere projectsubsidies zijn nog niet onderworpen aan een dergelijke externe controle. Deze subsidies houden nochtans een hoog controlerisico in, mede doordat zij weinig routinematig zijn. Bij zijn rekeningencontrole 2014 heeft het Rekenhof zich daarom op kleine tijdelijke, alsook op kleine facultatieve pro-jectsubsidies gericht die in 2014 werden toegekend. Het onderzocht of de instellingen bij de toekenning ervan het principe van gelijke behandeling respecteerden, of de interne controle op de subsidieaanwending en -afrekening goed is georganiseerd, of de boekhoudkundige ver-werking correct geschiedt en of evaluaties door de subsidiërende overheid tot rapportering leiden.
2  Gelijke behandelingHet FJW aanvaardt de meeste projecten op grond van het bijzondere jeugdbijstandsbesluit 
van de Vlaamse Regering
384. Dat besluit laat echter ruimte voor willekeur. Het maakt namelijk 
een behandeling mogelijk per aanvraag en verplicht niet tot een onderlinge vergelijking van projectaanvragen
385. Het FJW kan dus per project beslissen, in afstemming met het agent-
schap Jongerenwelzijn en het kabinet. Het FJW volgt overigens niet altijd de procedure die het bijzondere jeugdbijstandsbesluit voorschrijft. Bovendien aanvaardde het dat twee projecten de maximumtermijn van vijf jaar overschreden zonder de daarvoor vereiste goedkeuring van de minister. De subsidiebesluiten en -contracten van het FJW zijn ten slotte in meer dan de helft van de gevallen laattijdig ondertekend.
Bij het VAPH duidde het kabinet vijf van de dertien onderzochte projecten aan
386. In die ge-
vallen kon het VAPH geen gelijke behandeling aantonen. Bovendien kon het voor de meeste van deze projecten niet aantonen dat de procedure uit het bijzondere subsidiebesluit
387 werd 
384 Besluit van de Vlaamse Regering van 13 juli 1994 inzake de erkenningsvoorwaarden en de subsidienormen voor de 
voorzieningen van de bijzondere jeugdbijstand, artikel 56. Dit besluit is op 14 februari 2014 gewijzigd.
385 De tekst luidt: Aan een of meer inrichtende machten kan ten laste van het Fonds en binnen de begrotingskredieten, op 
hun vraag, een subsidie worden verleend.
386 Samen goed voor 23,8% van het totale subsidiebedrag.
387 Besluit van de Vlaamse Regering van 26 april 1995 tot vaststelling van de voorwaarden en maatregelen volgens welke 
het VAPH bijzondere subsidies aan voorzieningen kan toekennen, zoals gewijzigd door het besluit van 17 december 2010. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͭͭ
gerespecteerd op vlak van de formele bevestiging388. De VAPH-projectoproepen wijken soms 
ook af van de voorwaarde in het besluit dat de begunstigde een erkende VAPH-voorziening moet zijn. 
Bij Kind en Gezin is de gelijke behandeling bij de toekenning van subsidies voor door kraam-
klinieken georganiseerde infoavonden Kind op Komst
389 niet meer gegarandeerd. Kind en 
Gezin heeft met de kraamklinieken samenwerkingsovereenkomsten gesloten, die door hun vernieuwing inmiddels afwijkende informatie en subsidiebedragen bevatten
390. Sinds 2008 
en in afwachting van een vernieuwd regelgevend kader voor hun werking, ontvangen de pre-natale steunpunten jaarlijks op grond van een aanvraag en een besluit van de administrateur-generaal een facultatieve subsidie. Daarbuiten werd ook bij Kind en Gezin een project door het kabinet aangeduid, zonder dat de instelling een gelijke behandeling kon aantonen, en zijn de subsidiebesluiten ook vaak laattijdig ondertekend.
Speci ﬁ eke vragen rezen ten slotte over de overeenkomst voor onbepaalde duur die Kind en 
Gezin in 2002 sloot met het VBJK voor adviesverlening over het beleid inzake het jonge kind, wetenschappelijk onderbouwde projecten, de levering van didactisch materiaal en de uitg ave 
van een kwaliteitsvol tijdschrift voor kinderopvang. Deze opdracht houdt namelijk voor een deel de levering van goederen en diensten in die ten goede komt aan de eigen werking van Kind en Gezin, en niet het algemeen belang. Zij is dus onderworpen aan de wetgeving op overheidsopdrachten. En zelfs al sluit Kind en Gezin de overeenkomst in het kader van een subsidie, dan is het nog een goede praktijk die opdracht op regelmatige basis toe te kennen in het kader van een oproep.
3 Interne controleOm dubbele of verkeerde betalingen te voorkomen is een goede opvolging van de projec-
ten noodzakelijk. Dat is blijkens het onderzoek niet altijd het geval. Zo volgt het FJW de betalingen op in een overzicht dat de contractuele bepalingen van de projecten niet bevat (subsidie bedrag, projectlooptijd, voorschotten- en saldiregeling, verantwoordingstermijn). 
Een project opvolgingssysteem is bij het VAPH naar verluidt nog in ontwikkeling. 
Als het de bedoeling is reservevorming met subsidieoverschotten toe te staan, moet het on-
derliggende besluit dat in het kader van de gelijke behandeling bij voorkeur vastleggen en moeten de subsidieverstrekkers de bepalingen ervan correct naleven. Het bijzondere jeugd-bijstandsbesluit heeft niet in de mogelijkheid tot reservevorming voorzien, maar het FJW neemt die mogelijkheid voor projecten met een lange looptijd op in het projectcontract. Voor een project dat die mogelijkheid niet kreeg vorderde het fonds overigens het niet aangewende subsidiegedeelte niet terug. Volgens het FJW mocht het subsidiesaldo in het volgende jaar nog worden aangewend. In een ander dossier berekende het fonds de reserve foutief
391. Bij het 
VAPH bevat het onderliggende besluit evenmin bepalingen over reservevorming. Deze instel-
388 In een paar gevallen werd de subsidie per e-mail bevestigd, na expliciete vraag van de aanvrager.
389 Op 18 december 1996 door de toenmalige raad van bestuur van Kind en Gezin goedgekeurd.
390 De afwijking tot het door Kind en Gezin jaarlijks vastgelegde bedrag is immaterieel en wordt voor deze kraamklinieken 
bijgepast.
391 op basis van de gecumuleerde bepaling en niet op basis van de bepaling van de reservevorming van het jaar. ͮͭͮ
ling stond het ene project in hun laatste werkingsjaar niet gebruikte middelen van vorige jaren 
nog aan te wenden, maar weigerde dat aan een ander project.
De ﬁ nanciële controle moet voor iedere instelling uniform zijn en bij voorkeur steunen op een 
interne handleiding392. Het Rekenhof stelde echter onderlinge verschillen vast:
• Het FJW bepaalt de ﬁ nanciële verantwoording contractueel. De verantwoording393 bestaat 
onder meer uit een genummerde lijst van de bewijsstukken met telkens de vermelding van het bedrag. Om de afgrenzing binnen de projectperiode te kunnen nagaan zouden ook de factuurdatum en prestatiedatum moeten worden gevraagd. De ﬁ nanciële controles door 
het FJW worden echter niet geformaliseerd en zijn summier. Het fonds vraagt geen bijko-mende stukken op als de projectenverantwoording te beperkt is
394. Het verwierp in geen 
enkel onderzocht dossier kosten. De administratie bevestigde dat zij vooral de verhouding personeelskostenwerkingskosten controleert.
• De ﬁ nanciële verantwoording bestaat bij het VAPH uit een eindrekening op jaarbasis met 
de originele facturen of betalingsbewijzen. Het begrip eindrekening vergt daarbij verdui-delijking. Ook de ﬁ nanciële controles bij het VAPH zijn niet geformaliseerd en summier. 
In geen enkel onderzocht dossier werden kosten verworpen. Tweemaal werd het volledige saldo uitbetaald omdat de verantwoorde kosten in de buurt lagen van de begrote kosten
395. 
In een ander geval vond de saldoafrekening plaats396 zonder dat het VAPH de gedetail-
leerde verantwoordingsstukken had ontvangen. Verder bevatten facturen van partneror-ganisaties waarmee de gesubsidieerde samenwerkt, soms te weinig detail om te kunnen nagaan of ze in overeenstemming zijn met de werkelijke personeels- of werkingskosten.
• K&G vorderde het niet aangewende deel van een subsidie niet terug, hoewel het contract 
daarin voorzag. 
Het VAPH hield door personeelsgebrek geen rekening met de vereiste van voldoende functie-
scheiding. Tot februari 2015 berustte de controle op de subsidieaanwending en de goedkeu-ring van de subsidie-uitbetaling bij dezelfde persoon. 
4 Boekhoudkundige aanrekeningDe subsidieverstrekker moet zijn subsidies aanrekenen in overeenstemming met het reken-
decreet en de handleiding over de boekhoudregels. De aanrekeningsregels voor subsidies zijn nog altijd niet verduidelijkt, maar bepalen wel dat de ontvanger en de verlener op hetzelfde moment hetzelfde bedrag moeten aanrekenen. De subsidieontvanger moet zijn subsidies, inclusief de subsidiesaldi, aanrekenen in het jaar waarop zij betrekking hebben. De wet van 17 juli 1975 met betrekking tot de boekhouding van de ondernemingen legt dat op. De mees-te van de onderhavige gesubsidieerden moeten aan deze wet voldoen, aangezien zij beant-woorden aan de criteria voor grote vzw’s. De handleiding uniforme boekhouding op basis van 
392 Zij kan ook overgelaten worden aan het ﬁ nancieel team van de afdeling Zorginspectie. Sinds 1 januari 2015 maakt dat 
deel uit van het departement WVG. Voorheen was dit een aparte IVA.
393 Daarbuiten bestaat zij ook uit een overzicht van de kosten en opbrengsten en een voor waar en echt verklaarde schuld-
vordering.
394 Zo ontbreekt in de begrotingen en begrotingsuitvoeringen soms een volledig overzicht van de inkomsten (overige 
subsidies). In die gevallen moeten het fonds de uitgaven over de inkomsten verdelen.
395 In een geval 99.363 euro op 100.000 euro verantwoord.
396 Op basis van het ﬁ nanciële overzicht middels een inhouding op het voorschot van het tweede werkingsjaar. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͭͯ
de vzw-wet , op 13 maart 2006 uitgegeven door de administraties van Jeugdbijstand, Kind en 
Gezin en het VAPH397, verduidelijkt dat. De verplichting tot gelijktijdige aanrekening voor 
hetzelfde bedrag brengt mee dat ook de subsidieverstrekkende instelling de subsidie moet aanrekenen in het jaar waarop zij betrekking heeft, inclusief het geschatte subsidiesaldo. De instellingen doen dat echter niet altijd:
• Het FJW, het VAPH
398 en Kind en Gezin-adoptie rekenen de subsidie-uitgaven voor projec-
ten die het boekjaar overschrijden niet correct toe aan het jaar waarop de subsidie betrek-king heeft. De impact is niet materieel.
• Kind en Gezin–kinderopvang rekent de subsidies aan de pedagogische en taalondersteu-
nende organisaties
399, alsook aan de nieuwe ondersteuners zelfstandige kinderopvang 
evenmin correct toe. De impact daarvan is materieel.
• Kind en Gezin rekent ten slotte de subsidiesaldi budgettair niet toe aan het jaar waarop ze 
betrekking hebben400. Ook daarvan was de impact niet materieel.
5 Evaluatie
Het Rekenhof kon de evaluaties bij het FJW en het VAPH niet beoordelen, aangezien deze instel-
lingen geen formele evaluatieverslagen opmaken en rapporteren aan de administrateur-generaal of het raadgevend comité. Waar zij stuurgroepen oprichtten, zijn wel notulen beschikbaar.
6 Conclusies
De toekenning van projectsubsidies door de agentschappen met rechtspersoonlijkheid in het 
beleidsdomein WVG biedt vooralsnog weinig garanties op een gelijke behandeling van alle aanvragers. Bovendien vertoont de interne controle op de subsidieaanwending en -afrekening bij de diverse instellingen hiaten op het vlak van een gestructureerde projectopvolging, reser-vevorming, ﬁ nanciële controles en functiescheiding. De boekhoudkundige aanrekening van 
de subsidies geschiedt niet altijd overeenkomstig de handleiding over de boekhoudregels. Ten slotte rapporteren het FJW en het VAPH nauwelijks over hun projectevaluaties.
7 Aanbeveling• Een periodieke projecttoekenning door middel van een oproep met duidelijke selectie-
criteria dient een gelijke behandeling van projectsubsidieaanvragers te garanderen. Als er uitzonderlijk toch nood is aan de toekenning van een bijkomend project, moet steeds een aanvraag worden ingediend volgens de bepalingen van het onderliggende besluit van de Vlaamse Regering, opdat de aanvraag kan worden getoetst aan de criteria die erin zijn opgenomen.
397 Zij legt duidelijk uit dat de subsidieontvangende instelling het subsidiesaldo moet inschatten en inboeken in het jaar 
waarop het betrekking heeft. Ook het periodiciteitsprincipe moet worden toegepast: alle kosten en opbrengsten van een periode moeten worden opgenomen in de boekingsperiode middels overlopende rekeningen.
398 Het VAPH haalde aan dat dit een te grote werklast voor een kleine impact meebrengt.
399 De subsidie werd voor twee jaar toegekend.
400 Het Rekenhof merkte dat al op bij de rekeningencontrole 2014 van Kind en Gezin. De minister van Financiën antwoord-
de op 8 juli 2015 dat zij daarmee niet akkoord ging. ͮͭͰ
3.11 Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek: wisselwerking 
tussen het agentschap en het Eigen Vermogen
De keuze van de Vlaamse Regering het ILVO op te splitsen in een intern verzelfstandigd 
agentschap zonder en een eigen vermogen mét rechtspersoonlijkheid, met gelijklopen-de takenpakketten en een onduidelijke bevoegdheidsverdeling, creëert onduidelijkheid en ineﬃ  ciënties op diverse vlakken. Zo is het vaak onduidelijk op de begroting van welke 
subentiteit investeringen en werkingsuitgaven moeten worden aangerekend. Bovendien belemmert de tweeledige structuur een duidelijke en consistente rapportering over de kostprijs en samenhang van de activiteiten en onderzoeksprojecten.
Het Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek (ILVO) bestaat uit twee subentiteiten: 
een intern verzelfstandigd agentschap zonder rechtspersoonlijkheid (IVA ILVO) en een eigen vermogen met rechtspersoonlijkheid (EV ILVO): 
• Het IVA ILVO is een multidisciplinaire onderzoeksinstelling met vier eenheden
401 die be-
leidsonderbouwend wetenschappelijk onderzoek en de daaraan verbonden dienstverle-ning voor een duurzame landbouw en visserij uitvoert en coördineert.
• Het EV ILVO verricht wetenschappelijk onderzoek, expertises en dienstverlening op het 
vlak van landbouw en visserij, al dan niet in opdracht van derden, en beheert het eigen vermogen.
De opdeling in twee entiteiten deed bij vorige controles op het vlak van ﬁ nanciering vragen 
rijzen en de wisselwerking tussen beide kende niet altijd een consequente en transparante toepassing. Daarom onderzocht het Rekenhof de aanrekeningen van het EV en het IVA. Het ging de ﬁ nanciële transparantie van beide entiteiten na, alsook de correcte weerspiegeling 
ervan in de corresponderende rapporteringen
402.
Het IVA ILVO ontvangt een basis ﬁ nanciering uit de administratieve begroting van het be-
leidsdomein LV voor werking, investeringen en personeel. Bovendien vloeien nog middelen voort uit het beheer van domeingoederen. Ook het EV ILVO ontvangt dotaties uit de algemene uitgavenbegroting, maar de meeste inkomsten haalt het uit projectonderzoek
403, analyses, ex-
pertises en de verkoop van landbouwproducten. De verhouding IVA-EV benadert 40%-60%. Voor de uitvoering 2014 en de begroting 2015 bedragen de uitgavenkredieten respectievelijk 18,2 en 17,4 miljoen euro voor het IVA en 28,3 en 24,7 miljoen euro voor het EV.
401 Plant, Technologie & Voeding, Dier en Landbouw & Maatschappij. Elke eenheid is onderverdeeld in onderzoeksdomei-
nen.
402 De audit hield tevens een controle van de wettigheid, volledigheid en transparantie van de aanrekening van ontvang-
sten en uitgaven in. Daaruit bleek dat beide entiteiten van het ILVO een aantal elementaire bepalingen uit de wetge-ving op de overheidsopdrachten niet naleefden en informele adviezen en sommige beginselen van behoorlijk bestuur onnauwkeurig opvolgden. De belangrijkste bevindingen op dit vlak zijn aan het ILVO en de toezichthoudende minister bezorgd.
403 Voor Europese instanties, FOD’s, het IWT en de industrie. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͭͱ
De Vlaamse Regering heeft het IVA ILVO opgericht bij besluit van 9 december 2005. Het EV-
ILVO werd op 23 december 2005 decretaal ingesteld bij het IVA404. Op 16 februari 2007 heeft 
de Vlaamse Regering de werking, het beheer en de boekhouding van het EV ILVO geregeld. De beheersovereenkomst 2011-2015 van het IVA ILVO met de Vlaamse minister van Landbouw stelt onder meer dat de juridische entiteiten IVA en EV onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Zij hebben weliswaar een aparte begroting en aparte personeelsbestanden. 
In het kader van Beter Bestuurlijk Beleid, dat een uniforme, transparante en coherente struc-
tuur van de Vlaamse administratie voorstond, voorzag een decreet van 7 mei 2004 in de tot-standkoming van een IVA mét rechtspersoonlijkheid. Dit decreet is echter niet in werking getreden. Het ministerieel comité BBB koos om budgettaire redenen
405 voor een IVA zonder 
rechtspersoonlijkheid, onder het gezag van de minister en met een aansturing bij beheers-overeenkomst. Aansluitend motiveerde het comité uitvoerig waarom de bijkomende instel-ling van een eigen vermogen noodzakelijk was:
• de mogelijke recuperatie van de BTW op geleverde goederen en diensten;
• de historische overweging dat het ILVO resulteert uit twee federale wetenschappelijke in-
stellingen met elk een eigen vermogen, dat ﬂ exibiliteit meebracht
406;
• de mogelijkheid tot actieve deelname aan de onderzoeksmarkt407;
• herkenbaarheid als afzonderlijke entiteit als troef om samenwerkingscontracten te sluiten 
met externe partners, zoals andere onderzoeksinstellingen en universiteiten;
• ﬂ exibiliteit in beheer van inkomsten en uitgaven door bijvoorbeeld contractuele indienst-
nemingen, gekoppeld aan budgettaire autonomie;
• de mogelijkheid snel te reageren om overbruggings-, pre- en co ﬁ nanciering van projecten 
mogelijk te maken.
Het management ziet het ILVO als een holding met twee subentiteiten, waarvan de juridi-
sche structuur ﬂ exibiliteit mogelijk maakt om heel snel wetenschappelijk te antwoorden op 
nieuwe vragen. Enerzijds biedt het IVA een sterke statutair ingevulde ruggengraat, die door-lopende kennis en expertise kan inzetten, anderzijds kan het EV soepel participeren in com-petitief onderzoek.
3 Bevoegdheidsa Ɵ akening
De beheersovereenkomst, de dagelijkse praktijk en tal van interne en externe documenten 
en brochures bevestigen dat de beide ILVO-entiteiten één geheel vormen. De respectievelijke regelgevingen omschrijven de bevoegdheden van beide entiteiten op gelijkaardige wijze, zij het voor het IVA vrij uitgebreid en voor het EV meer beknopt. Geen enkel document bakent de taken of expliciete bevoegdheden voor de ILVO-entiteiten af. Investeringen en werkings-
404 Decreet van 23 december 2005 houdende bepalingen tot begeleiding van de begroting 2006, hoofdstuk 18.
405 Met als de voornaamste reden het vermijden van meerkosten verbonden aan de pensioenlasten.
406 Het Centrum voor Landbouwkundig Onderzoek (CLO) en het Centrum voor Landbouweconomie (CLE), twee weten-
schappelijke instellingen die bij de regionalisering van het federale naar het Vlaamse niveau verhuisden.
407 Een groot aandeel van de activiteiten van het ILVO bestaat uit speci ﬁ eke onderzoeksprojecten. ͮͭͲ
uitgaven worden op beide begrotingen aangerekend en gelijkaardige uitgaven belasten deels 
de algemene uitgavenbegroting en deels de begroting van het eigen vermogen. Een e ﬀ ectieve 
procedure voor een structureel aanrekeningsonderscheid ontbreekt. 
4 BoekhoudingHet IVA verwerkt zijn ﬁ nanciële stromen langs Ora ﬁ n. De administrateur-generaal en de af-
delingshoofden beheren het personeelsbudget en het investerings- en werkingsbudget. De verwerking in Ora ﬁ n geschiedt echter respectievelijk door de personeelsdienst van de ma-
nagementondersteunende diensten (MOD) van het departement LV en de boekhouddienst van het IVA. Het EV verwerkt zijn ﬁ nanciële verrichtingen in het boekhoudpakket ExpertM/
Plus, waarop de processen en goedkeuringsstromen van Ora ﬁ n niet van toepassing zijn. De 
meeste onderzoekscontracten bevatten een budget voor personeels-, werkings- en investe-ringskosten. Het EV wijst alle kosten en opbrengsten in zijn boekhouding analytisch toe aan het corresponderende project. Jaarlijks stelt de beheerscommissie
408 de begroting vast en 
maakt zij de jaarrekening van het EV, na controle door de bedrijfsrevisor, op. 
In Ora ﬁ n verlopen alle ﬁ nanciële a Ƣ andelingen verplicht over één rekening. Het EV ILVO 
beschikt daarentegen over zes ﬁ nanciële rekeningen (één per eenheid en één voor de keuring 
van spuittoestellen (gemandateerde opdracht)), wat vooral de opvolging van de facturen en ontvangsten vergemakkelijkt. Het EV ILVO voert een uitgebreide analytische boekhouding, waarbij de projectopvolging
409 van groot belang is.
Het departement LV droeg de centrale boekhouding op 8 augustus 2014 op een studienota 
op te maken voor de integratie van de boekhoudactiviteiten van het ILVO. Aanleiding was de beslissing van de Vlaamse Regering van 20 april 2013 voor zoveel mogelijk entiteiten in de consolidatiekring te streven naar een maximale aansluiting bij Ora ﬁ n. Ora ﬁ n 2010 maakte het 
immers mogelijk meer overheidsentiteiten met afzonderlijke rechtspersoonlijkheid en een ei-gen boekhouding aan te sluiten. Enerzijds biedt een uniforme boekhoudkundige verwerking op Vlaams niveau langs Ora ﬁ n voordelen, anderzijds biedt het boekhoudpakket ExpertM/
Plus tal van belangrijke extra mogelijkheden en voordelen en is het volgens de studienota beterkoop.
In tegenstelling tot de begrotingsopmaak, die steunt op een e ﬀ ectieve samenwerking tussen 
de dienst boekhouding van het IVA en de MOD van het departement, vindt voor de boek-houdkundige activiteiten van het EV geen dergelijk overleg plaats. Voor het boekhoudkun-dig beheer van bepaalde IVA-activiteiten, met name voor personeelsaangelegenheden en de boekhoudkundige verwerking van vaste activa, vindt wel overleg met de MOD plaats. 
Ten minste eenmaal per jaar moet een door de minister aangeduid ambtenaar de boekhou-
ding van het EV ILVO nakijken. Tot 2012 voerde de dienst boekhouding van het departement deze externe controle uit. Sinds 2013 ziet een bedrijfsrevisor de jaarrekening van het EV ILVO na. In zijn rapportering over 2013 merkte de bedrijfsrevisor voor diverse uitgavenstromen een gebrek aan transparantie op. Hij motiveerde daarom de overheveling bij dotatiebesluit van de 
408 Ingesteld bij artikel 40 van het oprichtingsdecreet. De minister stelt de leden aan voor maximum vijf jaar.
409 In 2014 liepen ongeveer 300 wetenschappelijke projecten, die op bepaalde tijdstippen, meestal jaaroverschrijdend, 
ﬁ nancieel worden afgerekend. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͭͳ
IVA-middelen voor de werkings- en investeringsuitgaven van de Vlaamse overheid, die wor-
den aangerekend op de algemene uitgavenbegroting, naar het EV ILVO, zoals dit al is geschied voor enkele speci ﬁ eke toelagen
410. Aangezien het EV ILVO behoort tot de consolidatiekring 
van de Vlaamse overheid, zou deze overheveling geen invloed op de algemene ESR-uitvoering hebben. Overigens zou de samenvoeging van het IVA en het EV volgens de bedrijfsrevisor kunnen leiden tot e ﬃ  ciëntiewinst
411, kostenbesparingen412 en een grotere transparantie413.
5 PersoneelHet IVA telt 240,60 VTE
414 en het EV 303,95 VTE415, respectievelijk ge ﬁ nancierd vanuit de alge-
mene uitgavenbegroting en door dotaties, project ﬁ nanciering en eigen middelen binnen het 
EV. Het EV stelt geen ambtenaren tewerk, alle medewerkers hebben er een privé-statuut. Het ILVO wijst de personeelsleden toe aan de concrete onderzoeksprojecten op grond van hun technische en wetenschappelijke competenties en beschikbaarheid, maar ook op grond van de contracten voor projecten die het uitvoert langs een extern ﬁ nancieringskanaal. De organi-
satie beschikt niet over een algemeen richtinggevend kader voor de toewijzing van personeel aan permanente of speci ﬁ eke projecten. 
De statutaire personeelsleden van het IVA ILVO moeten in principe het algemeen kennisni-
veau van het ILVO in stand houden. Zij moeten de permanente kennis opbouwen en ter be-schikking stellen van het beleid. Zij schrijven voornamelijk de projecten uit, bereiden ze voor en begeleiden ze. Zij zijn ook nauw betrokken bij de valorisatie van de projectresultaten. Het EV-personeel voert de projecten uit volgens de contractuele bepalingen. De rapporteringen
416 
over de projectpersoneelskosten maken echter geen onderscheid naargelang de begroting waaruit de personeelsmiddelen komen.
6 PatrimoniumDe dualiteit van het ILVO heeft ook gevolgen voor de patrimoniumopbouw, die na de regi-
onalisering een weinig transparante ﬁ nanciering kende. Zo heeft het EV ILVO in een recent 
verleden een melkveestal gebouwd met een dotatie van de Vlaamse overheid, op gronden die 
410 Toelagen voor onderzoek en ontwikkeling naar meer duurzame landbouwsystemen, logistieke en operationele onder-
steuning van de kwaliteitscontrole in de plantaardige sector, de door de EU verplichte datacollectie en adviestaken, referentietaken leefmilieu en ten slotte toelagen voor biologische monitoring.
411 De opvolging van één begroting en één boekhouding kan leiden tot een hogere MOD-e ﬃ  ciëntie en een betere stroom-
lijning van de werking van het ILVO. De omvorming naar één boekhouding maakt ook een verdere centralisatie moge-lijk. Voor de leveranciers is het bijvoorbeeld niet altijd duidelijk aan wie ze moeten factureren.
412 Bijvoorbeeld door de samenvoeging van de taken van het personeel op de boekhouding
413 De entiteiten gebruiken bijvoorbeeld een gezamenlijke voorraad laboratoriummateriaal en delen de energiekosten. 
Eén boekhouding zou dan ook een beter inzicht in de kostenstructuur geven. Voor een juist beeld van alle uitgaven per kostensoort, moeten momenteel rapporten getrokken en samengevoegd worden uit Ora ﬁ n én uit Expert/M Plus. Eén 
jaarrekening zou een duidelijk en direct beeld geven van alle kosten van het IVA én het EV (behalve de personeelskos-ten van het IVA).
414 Voltijdse equivalenten: 196,20 statutair en 44,40 contractueel.
415 De vooropgestelde koppenbesparingen in de begroting 2015 heeft invloed op het personeel van het IVA en niet op dat 
van het Eigen Vermogen.
416 De werkings- en loonkosten worden tijdens de uitvoering van projecten gerapporteerd aan de ﬁ nancierders in opge-
legde sjablonen en op contractueel vastgelegd tijdstippen. ͮͭʹ
nog eigendom van de federale overheid waren417. De verzekering daarvoor belastte dan weer 
de eigen middelen van het EV ILVO. Ten slotte ontbreekt voor deze vrij grote investering een patrimoniale boeking bij een van de ILVO-entiteiten.
7 RapporteringHet IVA ILVO en het EV ILVO rapporteren, overeenkomstig de beheersovereenkomst en het 
oprichtingsdecreet, gezamenlijk over de wetenschappelijke output
418, onder meer in het ac-
tiviteitenverslag, op de website en in de wetenschappelijke databank PURE. Het Rekenhof vroeg de inventaris op van de permanente en speci ﬁ eke onderzoeksprojecten in de periode 
2012-2014, opgesplitst naargelang ﬁ nanciering langs het IVA of het EV. Uit deze inventaris 
blijkt dat een groot aantal overheidsinstanties als mede- of exclusieve ﬁ nancieringsbron op-
traden. Het IL-VO kon de informatie overigens niet opsplitsen per entiteit. Het stelde dat het IVA doorgaans langlopend onderzoek ﬁ nanciert, aangezien dat in het algemeen zorgt voor de 
instandhouding van het algemene kennisniveau, en dat het EV speci ﬁ eke onderzoeksprojec-
ten met een kortere uitvoeringstermijn en meer stringente deadlines ﬁ nanciert. 
Het ILVO splitst de rapportering over investeringen wel op tussen het IVA en het EV. Het 
EV neemt alle investeringen ten laste die kaderen in een onderzoeksproject dat aangerekend wordt op zijn middelen. Investeringen in het kader van de permanente kennisopbouw verlo-pen meestal langs het budget van het IVA.
De tweeledige structuur van het ILVO brengt in het algemeen de duidelijkheid en consisten-
tie van de rapportering in het gedrang. Enerzijds werken de beide entiteiten in tal van zaken samen en kennen ze vaak aansturing als één geheel, wat zich onder andere vertaalt in een gezamenlijk activiteitenverslag en een gedeelde website. Anderzijds hebben ze speci ﬁ eke, af-
zonderlijke verplichtingen inzake ﬁ nanciële verantwoording. Zo moet het IVA als onderdeel 
van de Vlaamse overheid bijdragen in de opmaak van de jaarlijkse algemene rekening en moet het EV volgens het rekendecreet een bedrijfseconomische en budgettaire jaarrekening voor-leggen. Die speci ﬁ eke verantwoordingen worden net door de samenwerking bemoeilijkt. De 
koppeling tussen de afzonderlijke ﬁ nanciële rapporteringen en het geïntegreerde activiteiten-
verslag is overigens onvoldoende duidelijk.
8 ConclusiesDe keuze van de Vlaamse Regering het ILVO op te splitsen in een intern verzelfstandigd agent-
schap zonder rechtspersoonlijkheid (IVA ILVO) en een eigen vermogen met rechtspersoon-lijkheid (EV ILVO), met gelijklopende takenpakketten en een onduidelijke bevoegdheidsver-deling, creëert onduidelijkheid en ine ﬃ  ciënties op diverse vlakken. Zo is het vaak onduidelijk 
op de begroting van welke subentiteit investeringen en werkingsuitgaven moeten worden aangerekend en ontbreekt het in de onderscheiden boekhoudingen voor diverse uitgaven-stromen aan transparantie. Voorts wijst het ILVO personeel soms ad hoc toe aan permanente of speci ﬁ eke projecten. Het kon de inventaris van die permanente en speci ﬁ eke onderzoeks-
417 Pas op 1 januari 2015 de ﬁ nitief van het federale naar het Vlaamse niveau overgedragen, waarmee het EV hier in feite 
een investering voor rekening van de Vlaamse overheid uitvoerde.
418 De ﬁ losoﬁ e van de wetgever bestond erin de entiteiten als één geheel te bekijken. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͭ͵
projecten in de periode 2012-2014 overigens niet opsplitsen naargelang de ﬁ nanciering langs 
het IVA of het EV verliep. Ten slotte belemmert de tweeledige structuur met aansturing als één samenwerkend geheel een duidelijke en consistente rapportering over de kostprijs en samen-hang van de activiteiten en onderzoeksprojecten van de beide entiteiten. Het ILVO brengt een geïntegreerd activiteitenverslag voor beide entiteiten, maar het verband met de afzonderlijke ﬁ nanciële rapporteringen is onvoldoende duidelijk.
9 Aanbevelingen• De Vlaamse Regering zou nut en noodzaak van de duale organisatiestructuur van het ILVO 
opnieuw moeten evalueren en beoordelen. 
• Als de Vlaamse Regering ervoor kiest de duale organisatiestructuur te behouden, moet het 
ILVO het verband tussen zijn activiteiten, de organisatiestructuur en de ﬁ nanciële verant-
woording verduidelijken om een beter inzicht te bieden in zijn kostenstructuur en ﬁ nan-
ciering. 
• Waar mogelijk, moet het ILVO zijn boekhouding en organisatiebeheersing optimaliseren 
om de eﬃ  ciëntie verder te kunnen verhogen.
10 Antwoord van de ministerDe Vlaams minister van Natuur antwoordde op 16 september 2015 dat het IVA ILVO en het 
EV ILVO binnen de huidige wettelijke bepalingen een maximale inhoudelijke samenwerking nastreven, wat zich uit in een gezamenlijke inhoudelijke rapportering en een aparte begro-tings- en ﬁ nanciële rapportering. De minister ging echter niet in op de geformuleerde aanbe-
velingen aangaande een evaluatie van de bestaande duale structuur en de daaraan gekoppelde mogelijke aanpassingen. ͮͮͬ
3.12 Renovatie-, verbeterings- en aanpassingspremies in Vlaanderen
Wonen-Vlaanderen slaagde erin het succes van de renovatiepremie en de verbeterings- 
en aanpassingspremie in Vlaanderen administratief op te vangen, op een aantal piek-momenten na ingevolge aanzuige ﬀ ecten die de wijzigende regelgeving creëerde. De 
regelgeving zelf vertoont wel enkele zwaktes. Zij hanteert bijvoorbeeld een vrij ruime doelgroepbepaling. Meer problemen veroorzaken de procesbeheersing, die zich beperkt tot kwantitatieve indicatoren, en het gebrek aan handhavingscontroles. Wonen-Vlaan-deren meet vooralsnog ook te weinig het doelbereik of de e ﬃ  ciëntie van de subsidiëring. 
De stopzetting van de ﬁ scalisering van de renovatiepremie in september 2014 en het ge-
talm met de introductie van een nieuwe regeling, creëerden tijdelijk een rechtsvacuüm.
De Vlaamse overheid ondersteunt met renovatiepremies en verbeterings- en aanpassingspre-
mies (VAP) minder vermogende eigenaars die de eigen woning wensen te renoveren
419: 
• Met de renovatiepremie subsidieert zij eenmalige en fundamentele ingrepen die woningen 
voor ten minste tien jaar420 bouwfysisch en technisch op een basiskwaliteitsniveau moeten 
brengen. De premie dekt 20 of 30% van de investering, met een maximum van 10.000 euro. De reglementering is opgeheven op 1 december 2014 en een nieuwe regeling is in het voor-uitzicht gesteld (zie punt 7). 
• Met de verbeteringspremie subsidieert de Vlaamse overheid 50% van werkzaamheden die 
de basiswoonkwaliteit van de woning verbeteren. Ook huurders kunnen deze premie aan-vragen. Per soort werk zijn minimum- en maximumbedragen vastgesteld
421. De aanpas-
singspremie richt zich op bejaarde personen (65+). Zij ondersteunt de bewoner of ver-huurder (via een sociaal verhuurkantoor (SVK)) bij aanpassingswerkzaamheden aan de woning. De premie bedroeg in 2014 50% van de goedgekeurde facturen, met een maximum van 1.250 euro en een minimum van 600 euro.
In 2014 bedroeg de gemiddelde renovatiepremie 5.591 euro. De gemiddelde VAP bedroeg 
1.183 euro. De begroting 2014 bevatte daarvoor 101,3 miljoen euro kredieten, waarvan ongeveer 90% voor de renovatiepremie. Het krediet werd nagenoeg volledig gebruikt. De onderstaande graﬁ ek toont de jaarlijkse aantallen dossiers sinds 2007 (inclusief weigeringen).
419 Besluiten van de Vlaamse Regering van 2 maart 2007 (renovatiepremie), inmiddels opgeheven, en 18 december 1992 
(verbeterings- en aanpassingspremie). Ook eigenaars die hun woning voor minstens negen jaar verhuren langs een sociaal verhuurkantoor (SVK), komen voor deze premies in aanmerking.
420 Slechts één renovatiepremie per tien jaar kan worden bekomen.
421 Binnen een periode van 10 jaar zijn maximum drie aanvragen mogelijk, telkens voor een ander onderdeel. Na een ver-
beteringspremie kan nog een renovatiepremie worden aangevraagd. Het omgekeerde kan niet, met uitzondering van verbeteringspremies om overbewoning tegen te gaan. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͮͭ
De renovatiepremie en de VAP waren succesvol. Wonen-Vlaanderen behandelde sinds 2007 
ongeveer 300.000 premieaanvragen. In 2009, 2011 en 2014 piekte het aantal aanvragen. In 2009 kwam dat door de inperking van de renovatiepremie
422. In 2011 lieten veel mensen nog gauw 
werken uitvoeren toen een terugschroeving van de federale belastingverminderingen voor energiebesparende maatregelen werd aangekondigd, ook al wijzigde die niets aan de renova-tiepremie. Ook vroegen in 2011 nog 3.500 mensen de verbeteringspremie voor dakisolatie aan, die in 2012 werd afgeschaft. In 2014 bracht de aangekondigde wijziging van de reglementering ten slotte weer een aanzuige ﬀ ect mee. Naar verwachting zullen deze dossiers pas tegen sep-
tember 2015 behandeld zijn, wat langer is dan de wettelijke doorlooptijd van 7 maanden
423.
2 Kwaliteit van de regelgevingHet Rekenhof stelde een aantal knelpunten in de regelgeving vast. Zo staat de toekenning 
van een renovatiepremie eens in de tien jaar op gespannen voet met de doelstelling van de premie, met name een woning zijn bouwfysische en technische basiskwaliteit teruggeven. Een beperkte renovatie belemmert immers tien jaar lang een vervollediging van de renovatie. 
Niet alleen staan de premies los van een totaalrenovatie van een woning, de regelgeving is 
bovendien vrij ingewikkeld, in het bijzonder de opsplitsing in renovatiepremies en VAP. Daar-door kunnen alleen aanvragers die de reglementering zeer goed kennen en hun renovatie spreiden in de tijd, de maximale premie bekomen
424. In de commissievergadering Wonen van 
23 mei 2013425 stelde de minister dat zij in 2012 deze kwestie had voorgelegd aan een werkgroep 
ad hoc, maar dat de integratie van beide premies om budgettaire redenen niet of nog niet haalbaar was. Het Rekenhof heeft deze studie opgevraagd. Het blijkt om een interne oefening te gaan, die geen o ﬃ  cieel karakter had en niet werd verspreid.
422 Vanaf oktober 2009 werd voor elke categorie van werken een maximumbedrag ingevoerd en werd voor de hogere 
inkomens het premiepercentage verlaagd van 30% naar 20%.
423 Volgens artikel 9 van het BVR van 2 maart 2007 (opgeheven).
424 Wie eerst de verbeteringspremies aanwendt en nadien een renovatie aanvraagt kan, als hij voldoende tijd tussen de 
aanvragen laat, tot ongeveer 18.000 euro premies bekomen.
425 Commissievergadering 26 nr. C211 – WON18 (2012-2013) – 23 mei 2013, p. 26.05.00010.00015.00020.00025.00030.00035.000
2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014Aantal aanvragen Renovatie
aantal aanvragen VAP ͮͮͮ
Ten slotte rijzen vragen over de doelgroepbepaling. Voor de renovatiepremie komen ongeveer 
80% van alle inkomens in aanmerking en blijken maar weinig privé-verhuurders de mogelijk-heid op subsidiëring aan te grijpen die verhuring via een SVK biedt
426.
3 Kwaliteit van het subsidieprocesHet Rekenhof onderzocht of Wonen-Vlaanderen voor alle stappen in het subsidiëringsproces 
procedures heeft uitgewerkt overeenkomstig de regelgeving. Het stelde vast dat decentrale provinciale diensten van Wonen-Vlaanderen de aanvragen van renovatiepremies en VAP op een gelijkaardige manier verwerken en dat de stappen in dit verwerkingsproces beantwoorden aan de wetgevende bepalingen, op enkele onvolkomenheden na:
• Wonen-Vlaanderen talmt soms met de bijwerking van zijn interne vademecums per pre-
miesoort
427 en in de tussentijd zijn de medewerkers aangewezen op interne mails, oplei-
dingsmomenten, de twee aangestelde coördinatoren en teamvergaderingen. 
• Een overgangsperiode voor aanpassingen aan de reglementering ontbreekt doorgaans en 
dat zorgt voor problemen. In zijn jaarverslag over 2009 maakte de Vlaamse Ombudsdienst de Vlaamse overheid hierop ook attent.
• De huidige verwerking van de aanvragen benadeelt zelfstandigen. Wonen-Vlaanderen ver-
werpt immers facturen met melding BTW te voldoen door medecontractant , zelfs als de 
aanvrager kan aantonen dat de werken betrekking hebben op het privégedeelte van de woning. 
• Het proces verhindert niet dat aanvragers van verbeteringspremies die volledig gesubsi-
dieerd worden (50% met een VAP en 50% met een premie van een intercommunale), maar niet aan het minimumbedrag komen voor bepaalde werken, soms een beroep doen op een ﬁ rma die de prijs kunstmatig verhoogt (tot soms het dubbele). Wonen-Vlaanderen is op 
de hoogte van dit probleem. Wonen-Vlaanderen onderzoekt momenteel of er tegen dit misbruik kan worden opgetreden.
4 Premietoekenning en -uitbetalingRuim 80% procent van de aanvragen voor de renovatiepremie en ruim 75% procent van de 
aanvragen voor de VAP leidden tot uitbetaling. Het Rekenhof stelde vast dat een goede vooraf-gaande begeleiding van aanvragers cruciaal is. Zij kunnen deze premies immers pas aanvragen na de uitvoering van de werken. Gemeenten met een goede woonloketwerking tellen dan ook het laagste aantal weigeringen
428. Een aanvrager moet ook vooraf weten of voor de woning die 
hij wil aankopen en renoveren, al voorheen een renovatiepremie werd uitbetaald429, maar de 
decentrale dienst van de provincie verstrekt die informatie niet aan aanvragers die nog niet beschikken over een zakelijk recht op de woning
430.
426 Uit het jaarverslag over 2013 blijkt dat minder dan 1% van de premies naar deze categorie gaat.
427 Zo werd versie 16 van het vademecum RENO pas einde februari 2015 met de aanpassingen van het ministerieel besluit 
van 19 mei 2014 geactualiseerd. Ook de versie van de vademecums op het extranet wordt met vertraging aangepast. In april 2015 dateerde de laatste actualisatie op extranet van de vademecums van augustus 2014.
428 Zeker bij de VAP , die zich richten tot ouderen en verbouwers met een laag inkomen, maakt een goede begeleiding veel 
verschil.
429 Immers, pas na tien jaar kan een nieuwe renovatiepremie aangevraagd worden.
430 Overigens leidt onjuiste informatie van Wonen-Vlaanderen op dit vlak niet tot automatische subsidietoekenning. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͮͯ
Een knelpunt vormen dossiers van doe-het-zelvers. Deze dossiers zijn voor Wonen-Vlaande-
ren enerzijds arbeidsintensief431, doordat zij veel facturen en kastickets bevatten die onder-
zoek vergen. Anderzijds behoort deze groep aanvragers precies tot de laagste inkomens, die het meeste behoefte aan de premie hebben. 
5 Dossieropvolging en handhavingscontroleOpvolgingDe decentrale diensten van Wonen Vlaanderen gebruiken de database SPW en zijn bevra-
gingsmodule Qlickview voor de automatische berekening van de subsidies en voor standaar-drapportering, maar minder als dossieropvolgingssysteem of speci ﬁ ek bevragingsinstrument, 
naar verluidt omdat zij op die vlakken minder gebruiksvriendelijk zijn
432.
De gecontroleerde dossiers bevatten vaak niet of onvolledig ingevulde checklists. Deze fy-
sieke checklist zijn evenwel van geen belang meer, aangezien zij werden vervangen door in te vullen velden in SPW. Na invulling van de velden beslist het programma automatisch of aan de voor de premie vereiste voorwaarden al dan niet is voldaan. Ook bevatten de dossiers weinig bewijsstukken: stukken worden bij aanvragers slechts opgevraagd als databanken die niet kunnen leveren. Het feit dat de dossiers weinig outprints bevatten, maakt de interne en externe controle op de correcte behandeling van de aanvragen meer arbeidsintensief. Een controlespoor van deze toezichtcontroles is noodzakelijk.
Controle ter plaatseDe technische controleurs controleren weinig ter plaatse
433. Wonen-Vlaanderen heeft het 
gewenst niveau van handhavingscontrole dan ook niet gede ﬁ nieerd. De controleurs geven 
voorrang aan de verplichte en tijdsgebonden controles, zoals die in het kader van de woon-kwaliteitsbewaking. Voor het overige richten zij hun controles vooral op de veri ﬁ catie van de 
ingediende facturen. Zij voegen plaatsbezoekverslagen toe aan de papieren dossiers, zonder ze elders te registreren, zodat het juiste aantal en hun informatiewaarde beperkt blijft. 
De tweedelijnscontrole door de afdeling Toezicht van de Inspectie RWO is nagenoeg verwaar-
loosbaar
434. Na de premietoekenning gaat deze afdeling vooral na of de gefactureerde werk-
zaamheden e ﬀ ectief zijn uitgevoerd.
Sommige afdelingen organiseerden een bijzondere steekproef met onderzoeken ter plaatse, 
de zogenaamde screenings . Zij vonden voor het laatst plaats in 2011 en leverden signi ﬁ cante 
431 Ongeveer 45% van de dossiers betre ﬀ en doe-het-zelvers, maar hun budgettaire impact bedraagt maar 5 à 6%.
432 In de praktijk gebruiken sommige decentrale diensten daarvoor een eigen Access-database. De sporadische rapporten 
op maat worden uitbesteed aan de coördinator in Brussel. Ook Audit Vlaanderen merkte naar aanleiding van een pro-cesaudit renovatiepremies in 2011-2012 op dat de rapporteringsmogelijkheden van SPW (en Qlikview) onvoldoende gekend waren.
433 Geraamd op 1 à 2% van de gevallen.
434 Van begin 2010 tot eind 2014 controleerde zij 84 dossiers op een totaal van ongeveer 190.000 dossiers. ͮͮͰ
informatie op over misbruiken. Zij verhoogden ook de zichtbaarheid van controle op het ter-
rein. Door tijdsgebrek kregen zij sinds 2011 geen vervolg meer435.
6 Opvolging van het doelstellingenbereik en rapporteringDe beheersovereenkomst 2011-2015 met de Vlaamse Regering legt het IVA Wonen-Vlaanderen 
de strategische organisatiedoelstelling op de woonkwaliteit te bewaken en te verbeteren op-
dat elke woning voldoet aan de minimale normen inzake veiligheid, gezondheid en woonkwali-teit. De onderzochte subsidies kaderen in deze strategische organisatiedoelstelling. Het IVA 
heeft ze geconcretiseerd
436 als operationele organisatiedoelstelling 3.1 in het jaarlijks onder-
nemingsplan: ervoor zorgen dat de rechthebbenden hun aanspraken op de renovatiepremie en 
de verbeterings- en aanpassingspremie (kunnen) laten gelden en instaan voor een tijdige, juiste en gerechtvaardigd aanvraaga Ƣ andeling en betaling van de premie . Het IVA heeft daarvoor 
een aantal indicatoren gede ﬁ nieerd, die het jaarlijks moet opvolgen en meten: percentage 
dossiers dat de maximale behandelingstermijn (7 maanden) overschrijdt; gemiddelde behan-delingstermijn tussen volledige aanvraag en eerste betaling; gemiddelde behandelingstermijn vergeleken met een referentiejaar; totaal aanvragen per maand; aantal beroepen dat binnen de wettelijke termijn van 3 maand is behandeld en gemiddelde behandelingstermijn per gede-centraliseerde dienst tegenover gemiddelde behandelingstermijn. Wonen-Vlaanderen meet dus alleen de tijdigheid van de aanvraaga Ƣ andeling en betaling – uit die meting blijkt dat de 
doorlooptijden thans onder controle zijn, maar dat personeelsverminderingen
437 leiden tot 
een verhoogde doorlooptijd. Het IVA heeft echter geen indicatoren die toelaten de waarheids-getrouwheid van de aanvragen en de juiste behandeling door de dossierbehandelaars of de technische controleurs op te volgen. Op dit vlak kan de procesbeheersing worden verbeterd. 
Wonen-Vlaanderen zou het doelbereik ook kunnen volgen op overlegfora: het overleg met de 
teamcoaches (aanspreekpunten) (OPA)
438 en de tweemaandelijkse stafvergaderingen met de 
diensthoofden. De OPA-vergaderingen zijn echter in de startblokken blijven steken439. Ook 
de stafvergaderingen focussen vooral op doorlooptijden en, bij gelegenheid, de oorzaken voor toenemende percentages weigeringen. Het is onduidelijk in welke mate ze zich ook richten op procesverbeteringen.
435 Ook Audit Vlaanderen wees in 2011-2012 op het tekort aan handhavingscontroles.
436 De Vlaamse Regering keurde op 5 december 2014 de nota 'Opvolging van doelstellingen in de regeerperiode 2014-
2019' goed, waarin wordt beslist dat de beheers- en managementovereenkomsten vanaf 2015 worden geïntegreerd in de jaarlijkse ondernemingsplannen met een meerjarige component. Er wordt daarom een nieuw model voorzien voor het ondernemingsplan. Dit beschrijft nog steeds de doelstellingen die de entiteit het komende jaar wil realiseren, samen met de acties die daartoe opgezet worden. Het ondernemingsplan blijft de basis vormen voor de planning en de evaluatie van de leidend ambtenaar. De jaarrapportering is enkel bedoeld voor de functioneel bevoegde minister.
437 Het personeelsbestand krimpt in als gevolg van besparingsmaatregelen. Personeelsleden die met pensioen gaan wor-
den niet vervangen. In elke decentrale dienst verdwijnt er minstens één personeelslid, in de decentrale provinciale dienst Limburg zelfs vier in 2015. Als er organisatorisch of reglementair niets verandert, zal dat tot gevolg hebben dat er nog minder tijd beschikbaar is om onderzoeken ter plaatse te organiseren. Het is nu al duidelijk dat de doorlooptij-den steeds groter worden. Het probleem situeert zich vooral bij de onderzoekers.
438 Dit kwam in de plaats van het Interprovinciaal overleg (IPO), dat werd opgeheven wegens te veel deelnemers om puur 
op dossierniveau te overleggen over technische problemen.
439 Er waren slechts twee overlegmomenten ( 19 december 2013 en 17 juni 2014). In geen ervan kwamen de renovatiepre-
mies of VAP ter sprake. De vergaderingen gingen vooral over huursubsidies. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͮͱ
Wonen-Vlaanderen maakt ten slotte jaarlijks een rapport over de klachtenbehandeling. Van 
de 181 in 2014 geregistreerde klachten hadden er 32 betrekking op de renovatiepremie en 14 op de VAP. Daarvan achtte het er 21 ongegrond. Het rapport behandelt vooral ad-hocproblemen en bevat geen speci ﬁ eke aanbevelingen voor de onderhavige premies
440.
7 Fiscalisering van de renovatiepremieEind 2014 heeft de Vlaamse minister van Wonen de ﬁ scalisering van de renovatiepremie aan-
gekondigd. Dat houdt de vervanging in van de subsidie door een ﬁ scaal aftrekbaar systeem 
voor de personenbelasting (met spreiding over 3 jaar)
441. In het licht van deze wijziging ver-
minderde de initiële begroting 2015 het krediet van ongeveer 90 miljoen euro tot bijna 21 mil-joen euro, het bedrag nodig om de resterende renovatiepremies uit te betalen (aangevraagd vóór 1 december 2014). Bij de begrotingsaanpassing 2015 werd daar 54 miljoen euro aan toe-gevoegd voor de nog ongeveer 15.000 dossiers die eind 2014 werden ingediend. De stopzetting van de oude reglementering op 1 december 2014 bracht immers een aanzuige ﬀ ect mee, dat 
eventuele besparingen, nochtans doel van de wijziging, in 2015 tenietdeed. Overigens is de ﬁ scalisering juridisch nog geen feit
442. Dat creëerde na de ophe ﬃ  ng van het oude systeem 
rechtsonzekerheid. Bij gebrek aan reglementering en overgangsregelingen bij de invoering van nieuwe reglementering, hebben particulieren immers geen garanties dat hun huidige renovatiewerken in aanmerking zullen komen voor steun. Begin juli 2015 nam de Vlaamse Regering de principiële beslissing de denkpiste van de ﬁ scalisering te verlaten, aangezien was 
gebleken dat het voordeel van de belastingvermindering onvoldoende kon worden benut door de doelgroep van de renovatiepremie. Een nieuwe subsidieregeling die de premie behoudt, is in ontwerp. 
8 Conclusies De renovatiepremie en de verbeterings- en aanpassingspremie hadden veel succes en Wo-
nen-Vlaanderen slaagde erin, op een aantal piekmomenten na, de grote aantallen aanvragen te verwerken binnen een aanvaarbare tijd, mede dankzij correcte processen en een degelijke budgettering. Het Rekenhof stelt wel enkele vragen bij de regelgeving, die onder meer een afstemming op totaalrenovatie van de woning mist en een ruime doelgroepbepaling hanteert. Knelpunten zijn echter de procesbeheersing, die zich beperkt tot kwantitatieve indicatoren, en het gebrek aan handhavingscontroles. Wonen-Vlaanderen meet ten slotte alleen de tijdig-heid van de aanvraaga Ƣ andeling en betaling. Het controleert noch de waarheidsgetrouwheid 
van de aanvragen, noch de juiste behandeling door de dossierbehandelaars of de technische controleurs en kan aldus geen uitspraken doen over het doelbereik of de e ﬃ  ciëntie van de 
subsidiëring. De stopzetting van de renovatiepremie in september 2014 en het getalm met de introductie van een nieuwe regeling, creëerden tijdelijk een rechtsvacuüm.
440 Op de overname van de aanbevelingen van de Vlaamse Ombudsman na, dat alle premieaanvragen en de communica-
tie erover met de pc moeten kunnen.
441 Eind 2014 stelde de minister dat de ﬁ scalisering alleen een spreiding in de tijd zou impliceren en dat aan het maximum-
bedrag noch aan de voorwaarden zou worden geraakt (actuele vraag nr. 20 (2014-2015) in de plenaire vergadering van 8 oktober 2014.
442 De beleidsnota Wonen 2014-2019 vermeldde dat de ﬁ scalisering zou worden onderzocht, maar dat het systeem op 
basis van gecontroleerde facturen behouden zou blijven. ͮͮͲ
9 Aanbevelingen
• Het is aangewezen te onderzoeken of de regelgeving niet kan worden vereenvoudigd en 
eﬃ  ciënter gemaakt. Ook in het licht van de personeelsbesparingen is dit onderzoek drin-
gend.
• Bij de uitvaardiging van nieuwe reglementering moet aandacht gaan naar voldoende over-
gangsmaatregelen om de rechtsonzekerheid als gevolg van het feit dat een premie slechts na de werken kan worden aangevraagd, op te vangen.
• Wonen-Vlaanderen moet onderzoeken hoe het behalve kwantitatieve indicatoren ook 
kwalitatieve indicatoren, die de juistheid, rechtmatigheid en doelmatigheid van het pro-ces monitoren, in het jaarondernemingsplan kan opnemen. Een sterkte-zwaktebarometer bijhouden, met mogelijkheden tot verbetering van het proces en de doelbereiking, is aan-gewezen.
• Wonen-Vlaanderen moet het gewenste niveau van handhavingscontroles de ﬁ niëren en 
respecteren om onterechte of te hoge premies te vermijden en eventuele misbruiken te ontmoedigen.
10 Antwoord van de ministerOp 22 juli deelde het Rekenhof zijn controlebevindingen mee aan de minister van Wonen, 
met een afschrift aan, onder meer, de administrateur-generaal van Wonen-Vlaanderen. Zij antwoordden respectievelijk op 26 augustus en 18 augustus 2015. Het Rekenhof heeft met deze antwoorden rekening gehouden. Bijlagen ͮͮʹ
BIJLAGE 1
De onderstaande tabel overziet de timing voor de rekeninga ﬂ egging waarin het rekendecreet 
Jaar x+1 Actie
31 maart Vlaamse Regering en Vlaamse rechtspersonen bezorgen algemene rekening en jaarrekeningen 
aan Rekenhof
15 april Vlaamse Regering bezorgt geconsolideerde jaarrekening aan Rekenhof21 april Vlaamse Regering bezorgt certi ﬁ cering door bedrijfsrevisoren van jaarrekeningen aan 
Rekenhof
31 mei Rekenhof bezorgt opmerkingen aan Vlaamse Regering en Vlaamse rechtspersonen21 juni Vlaamse Regering antwoordt aan Rekenhof30 juni Rekenhof bezorgt opmerkingen en antwoord aan Vlaams Parlement  15 september Vlaamse Regering dient ontwerpdecreet over algemene rekening (met consolidatie) in31 oktober Vlaams Parlement sluit algemene rekening decretaal afNiet bepaald Rekenhof publiceert de rekeningen in zijn boek 
Het departement Financiën en Begroting heeft het Rekenhof een elektronische en papieren 
uitvoeringsrekening van de diensten met afzonderlijk beheer en de elektronische jaarrekenin-gen van de meeste agentschappen bezorgd, met uitzondering van de jaarrekeningen van de privaatrechtelijke EVA’s. De onderstaande tabel biedt een overzicht van deze voorlegging. Op de afsluitingsdatum van dit boek had het Rekenhof twintig van de 201 rekeningen nog niet ontvangen.
Voor de goedkeuring van de rekeningen door de Vlaamse minister van Financiën en Begro-
ting heeft het departement met het Rekenhof afspraken gemaakt, die evenwel bij de afsluiting van dit rapport nog niet volledig waren uitgevoerd. Het Rekenhof beschikte zodoende nog niet over alle o ﬃ  ciële goedkeuringen door alle bevoegde overheden (raden van de bestuur, de 
Vlaamse minister van Financiën en Begroting of de toezichthoudende ministers). Het reken-decreet bepaalt dat de Vlaamse Regering de certi ﬁ cering door de bedrijfsrevisoren van de jaar-
rekeningen aan het Rekenhof dient te bezorgen tegen 21 april. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͮ͵
Nvt = niet van toepassing
Rechtspersonen en DAB’s Jaarrekening Ontvangen door Verklaring
 goedgekeurd op443 Rekenhof op bedrijfsrevisor
01 DARVlaams Brusselfonds 27-03-2015 30-03-2015 NvtAgentschap voor Geogra ﬁ sche 30-03-2015 30-03-2015 Zonder voorbehoud
Informatie Vlaanderen (AGIV)
VZW De Rand 30-03-2015 31-03-2015
444 Zonder voorbehoud
Sociaal-Economische Raad van 11-03-2015 30-03-2015 Zonder voorbehoud
Vlaanderen (SERV)
Muntpunt 30-03-2015 30-03-2015 Zonder voorbehoudToegankelijk Vlaanderen 30-03-2015 31-03-2015 Zonder voorbehoudAudit Vlaanderen 02-03-2015 03-03-2015 Nvt02 BZVLABEST Niet gedateerd 30-03-2015 NvtAgentschap voor Integratie 30-03-2015 31-03-2015 Zonder voorbehoud
en Inburgering
Jobpunt Vlaanderen 30-03-2015 Niet ontvangen Niet ontvangenDAB Catering 20-03-2015 31-03-2015 NvtDAB Schoonmaak 20-03-2015 31-03-2015 NvtDAB Digitale Drukkerij 10-03-2015 31-03-2015 NvtDAB Overheidspersoneel 30-03-2015 07-04-2015 NvtDAB Informatie Vlaanderen 02-03-2015 03-03-2015 Nvt03 FBFFEU  17-04-2015 30-03-2015 NvtVFLD 17-04-2015 31-03-2015 NvtVlaams Toekomstfonds 17-04-2015 31-03-2015 NvtEgalisatiefonds  11-03-2015 30-03-2015 Zonder voorbehoudNV LAK Invest 27-03-2015 31-03-2015 Zonder voorbehoudNV Diestsepoort 16-03-2015 31-03-2015 Zonder voorbehoudDAB Veiling Emissierechten 10-03-2015 31-03-2015 Nvt04 IVToerisme Vlaanderen 19-03-2015 31-03-2015 Niet ontvangenVlaams Agentschap voor 31-03-2015 31-03-2015 Zonder voorbehoud
Internationaal Ondernemen (FIT)
Strategische Adviesraad 26-03-2015 31-03-2015 Nvt
Vzw Vlaams-Europees 30-03-2015 31-03-2015 Niet ontvangen
Verbindingsagentschap
Toerisme Vlaanderen 19-03-2015 31-03-2015 Niet ontvangenDAB Fonds Micro ﬁ nanciering 13-02-2015 03-03-2015 Nvt
05 EWIAgentschap voor Innovatie door 23-03-2015 30-03-2015 Zonder voorbehoud
Wetenschap en Technologie (IWT)
Algemene Dienstenvennootschap nv Niet gedateerd 31-03-2015 Zonder voorbehoudARKIMEDES Management nv 19-03-2015 31-03-2015
445 Zonder voorbehoud
443 Voor de DAB’s vermeldt de tabel in deze kolom de datum van de rekeningen.
444 De ontvangen jaarrekening van vzw De Rand betreft een niet ondertekende versie.
445 Het Rekenhof ontving de ESR-jaarrapportering volgens het verkort schema op de vermelde datum en de bedrijfseco-
nomische jaarrekening op 29 april 2015. ͮͯͬ
ARKIMEDESfonds I nv  Niet ontvangenARKIMEDESfonds II nv 19-03-2015 31-03-2015
Biotech Fonds Vlaanderen nv 30-03-2015 31-03-2015 Niet ontvangenBrustem Industriepark (BIP) nv  02-04-2015
446 Niet ontvangen
Flanders Drive CVOA SO  Niet ontvangen Niet ontvangenFonds voor Flankerend Economisch 26-03-2015 31-03-2015 Nvt
Beleid (FFEB Hermes)
Fonds Wetenschappelijk Onderzoek – 25-03-2015
447 30-03-2015 Zonder voorbehoud
Vlaanderen (FWO)
Gigarant nv Niet gedateerd 30-03-2015445 Niet ontvangen
GIMVINDUS Niet gedateerd 02-04-2015 Niet ontvangenGreenville nv Niet gedateerd 31-03-2015 Niet ontvangenHerculesstichting 27-03-2015 30-03-2015 Zonder voorbehoudHet Waterschei Project  02-04-2015
448 Niet ontvangen
iMinds vzw Niet gedateerd 31-03-2015447 Niet ontvangen
iVenture nv Niet gedateerd 01-04-2015447 Niet ontvangen
KMOFIN II nv Niet gedateerd 27-04-2015449 Zonder voorbehoud
KMOFIN nv Niet gedateerd 27-04-2015449 Zonder voorbehoud
Koninklijke Vlaamse Academie van 26-03-2015 31-03-2015 Zonder voorbehoud
België voor Wetenschappen enKunsten (KVAB)
Limburgse Reconversie- Niet gedateerd 27-04-2015
449 Maatschappij nv (LRM)
Zonder voorbehoudLRM beheer nv Niet gedateerd 27-04-2015
449 Zonder voorbehoud
Mijnen nv Niet gedateerd 27-04-2015449 Zonder voorbehoud
Mijnschade en Bemaling  Niet ontvangen
Limburgs Mijngebied nv
NOVAGORA nv 17-03-2015 31-03-2015445 Zonder voorbehoud
NOVOVIL nv 17-03-2015 31-03-2015445 Zonder voorbehoud
Participatiefonds Vlaanderen  Niet ontvangenParticipatiemaatschappij Niet gedateerd 31-03-2015
Vlaanderen nv (PMV)
Plantentuin Meise 30-03-2015 31-03-2015 Voorbehoud450
PMV Beheer nv451 27-03-2015 31-03-2015445 Zonder voorbehoud
PMV re Vinci nv Niet gedateerd 31-03-2015445 Zonder voorbehoud
PMV-TINA cva Niet gedateerd 31-03-2015445 Zonder voorbehoud
Site-Ontwikkeling Vlaanderen nv 30-03-2015 31-03-2015 Niet ontvangenSTROOMinvest cultuur  Niet ontvangen Niet ontvangen
investeringsfonds Limburg
Terra Energy Holding nv  Niet ontvangen Niet ontvangen
446 Alleen nota over begrotingsresultaat.
447 Geen bedrijfseconomische jaarrekening voorgelegd.
448 Alleen nota over begrotingsresultaat.
449 Een voorlopige versie werd ontvangen op 31-03-2015.
450 Voorbehoud over de waardering van gebouwen, de informatie over de personeelskosten en het wetenschappelijk pa-
trimonium.
451 Textiel Vlaanderen is opgenomen in de jaarrekening van PMV Beheer nv. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͯͭ
Vlaams Energiebedrijf nv (VEB) Niet gedateerd 30-03-2015 Zonder voorbehoud452
Vlaams Innovatiefonds (VINNOF) 25-03-2015 31-03-2015445 Zonder voorbehoud
Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) Niet gedateerd 09-04-2015 NvtVlaams Interuniversitair Instituut 30-03-2015 31-03-2015
447 Niet ontvangen
voor de Biotechnologie (VIB) vzw
Vlaamse Instelling voor 10-03-2015 30-03-2015 Zonder voorbehoud
Technologisch Onderzoek nv (VITO)
Vlaamse Participatiemaatschappij  Niet ontvangen Niet ontvangen
nv (VPM)
Vlaamse Raad voor Wetenschap en 30-03-2015 30-03-2015 Nvt
Innovatie (VRWI)
Waarborgbeheer nv Niet gedateerd 31-03-2015445 Zonder voorbehoud
06 OVAgentschap voor Infrastructuur- 18-03-2015 30-03-2015 Zonder voorbehoud
werken in het onderwijs
Vlaamse Interuniversitaire Raad  Niet ontvangen Niet ontvangenVlaamse Hogescholenraad 27-03-2015 30-03-2015 Zonder voorbehoudVlaamse Onderwijsraad 23-04-2015 31-03-2015 NvtUniversitair Ziekenhuis Gent  10-09-2015 2 verschillende oordelen
453
Het Gemeenschapsonderwijs 21-03-2015 31-03-2015454 Nvt455
VZW Epon 17-03-2015 31-03-2015 3 verschillende oordelen456
School Invest 25-03-2015 31-03-2015457 Niet ontvangen
UP 36 Invest Datum niet gekend 31-03-2015457 Ontvangen458
Stichting Vlaamse Schoolsport 01-04-2015 01-04-2015459 Zonder voorbehoud460
Universiteit Gent 03-04-2015 30-03-2015 3 verschillende oordelen461
Universiteit Antwerpen 31-03-2015 31-03-2015462 Zonder voorbehoud
Universiteit Hasselt 14-03-2015 31-03-2015462 Zonder voorbehoud
Vrije Universiteit Brussel 31-03-2015 31-03-2015462 Zonder voorbehoud
Katholieke Universiteit Leuven 31-03-2015 31-03-2015 Zonder voorbehoud
452 De certi ﬁ ceringsverklaring is niet opgesteld volgens de bepalingen in het rekendecreet.
453 Oordeel met voorbehoud over de jaarrekening, verslag van niet-bevinding over jaarrekening volgens rekendecreet, 
oordeel met voorbehoud over naleving van relevante wet- en regelgeving (ontwerp) en ESR-rapportering (ontwerp).
454 Dit betreft de datum van ontvangst van de rekening van het centraal niveau. De geconsolideerde jaarrekening werd 
pas ontvangen op 29 september 2015.
455 Bij het Gemeenschapsonderwijs is er een college van accountants, maar dat geeft geen verklaring over de jaarreke-
ning.
456 Oordeel zonder voorbehoud over de jaarrekening 2014, geen oordeel over de naleving van de relevante wet- en regel-
geving en een oordeel met voorbehoud over de ESR-rapportering.
457 Het betreft enkel het verkorte rapporteringssjabloon (dat vooral gaat over de ESR-uitvoeringsrekening). Via o ﬃ  cieuze 
weg werd de statutaire jaarrekening verkregen. Voor UP 36 Invest was dit inclusief het oordeel van de bedrijfsrevisor (oordeel zonder voorbehoud).
458 Langs oﬃ  cieuze weg.
459 Het betreft enkel het verkorte rapporteringssjabloon (dat vooral gaat over de ESR-uitvoeringsrekening).
460 In strijd met artikel 9, §4, §5 en §6 van het besluit van de Vlaamse Regering betre ﬀ ende controle en single audit, stelde 
de bedrijfsrevisor geen drieledig controleverslag op.
461 Oordeel met voorbehoud over de jaarrekening, verslag van niet-bevinding over jaarrekening volgens rekendecreet, 
oordeel zonder voorbehoud over naleving van relevante wet- en regelgeving en ESR-rapportering.
462 Het betreft enkel het verkorte rapporteringssjabloon (dat vooral gaat over de ESR-uitvoeringsrekening). Bij de controle 
ter plaatse werd een volledige, door de raad van bestuur goedgekeurde, jaarrekening ontvangen. ͮͯͮ
Faculteit voor Protestantse Datum niet gekend 31-03-2015459 Niet ontvangen
Godgeleerdheid Brussel
Evangelische Theologische Datum niet gekend 31-03-2015459 Niet ontvangen
Faculteit
Instituut voor Tropische Datum niet gekend 31-03-2015459 Niet ontvangen
Geneeskunde
VZW Associatie KU Leuven  Niet ontvangen Niet ontvangenVZW Associatie Universiteit en  Niet ontvangen Niet ontvangen
Hogescholen Antwerpen
VZW Associatie Universiteit Gent  Niet ontvangen Niet ontvangenVZW Associatie Universiteit –  Niet ontvangen Niet ontvangen
Hogescholen Limburg
VZW Universitaire  Niet ontvangen Niet ontvangen
Associatie Brussel
Instellingen van autonoom  Niet ontvangen Niet ontvangen
onderwijs 
Odisee Datum niet gekend 30-03-2015
459 Niet ontvangen
LUCA School of Arts 10-04-2015 31-03-2015 Niet ontvangenErasmushogeschool Brussel Datum niet gekend 31-03-2015
Artesis Plantijn Datum niet gekend 31-03-2015459 Niet ontvangen
Karel de Grote-Hogeschool  Datum niet gekend 30-03-2015459 Niet ontvangen
Thomas More Mechelen-Antwerpen  Datum niet gekend 31-03-2015459 Niet ontvangen
Hogere Zeevaartschool 30-03-2015 31-03-2015 Zonder voorbehoudThomas More Kempen  Datum niet gekend 31-03-2015
Hogeschool PXL Datum niet gekend 30-03-2015459 Niet ontvangen
Hogeschool Gent 27-03-2015 31-03-2015459 Zonder voorbehoud
Hogeschool Sint-Lucas Brussel 10-04-2015 31-03-2015463 Niet ontvangen
Hogeschool West-Vlaanderen Datum niet gekend 31-03-2015459 Niet ontvangen
UC Leuven Unesco 10-04-2015 31-03-2015 Niet ontvangen
lerarenopleidingen (Groep T) 
UC Leuven vzw (KH Leuven) 10-04-2015 31-03-2015 Niet ontvangenUC Limburg (KH Lim) 10-04-2015 31-03-2015 Niet ontvangenKatholieke Hogeschool Vives Noord 10-04-2015 31-03-2015 Niet ontvangenKatholieke Hogeschool Vives Zuid Datum niet gekend 31-03-2015
Arteveldehogeschool 01-04-2015 31-03-2015 Niet ontvangenDAB Fonds Inschrijvingsgelden 26-02-2015 03-03-2015 Nvt
Centra Volwassenenonderwijs
07 WVGFonds Jongerenwelzijn 18-06-2015
464 31-3-2015 Revisor nog niet benoemd
Kind en Gezin 03-06-2015465 30-3-2015 Revisor nog niet benoemd
Openbaar Psychiatrisch 09-03-2015 30-3-2015 Zonder voorbehoud
Zorgcentrum Geel
Openbaar Psychiatrisch 01-04-2015 31-3-2015 Zonder voorbehoud
Zorgcentrum Rekem
463 Het betreft hier enkel de statutaire jaarrekening en niet het verkort rapporteringssjabloon.
464 Onder voorbehoud van goedkeuring door de revisor.
465 Onder voorbehoud van goedkeuring door de revisor. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͯͯ
Vlaams Agentschap voor Datum niet gekend466 30-3-2015 Revisor nog niet benoemd
Personen met een Handicap
Vlaams Infrastructuurfonds voor 03-06-2015467 31-3-2015 Revisor nog niet benoemd
Vlaams Zorgfonds 25-03-2015468 30-3-2015 Revisor nog niet benoemd
Koninklijke Academie voor Niet goedgekeurd 31-3-2015 Nvt
Geneeskunde van België
DAB Centrum voor Informatie en 26-02-2015 3-3-2015 Nvt
Communicatie en Vorming
08 CJSM   Vlaamse Radio- en Televisie- 23-03-2015 30-03-2015 Zonder voorbehoud
omroeporganisatie (VRT)
Agentschap ter Bevordering van Datum niet gekend 31-03-2015 Zonder voorbehoud
de Lichamelijke Ontwikkeling,de Sport en Openluchtrecreatie(BLOSO)
Fonds Culturele Infrastructuur (FoCI) 27-03-2015 31-03-2015 NvtTopstukkenfonds 27-03-2015 30-03-2015 NvtVlaamse Regulator voor de Media 11-03-2015 30-03-2015 Zonder voorbehoudVlaams fonds voor de Letteren 18-03-2015 31-03-2015 Zonder voorbehoudStrategische adviesraad Cultuur, Datum niet gekend 30-03-2015 Nvt
Jeugd, Sport en Media
Kunsthuis Opera Vlaanderen 30-03-2015 30-03-2015 Zonder voorbehoud
Ballet Vlaanderen
Museum voor Hedendaagse 24-03-2015 01-04-2015 Zonder voorbehoud
469
Kunsten AnwerpenDe Singel Beheerscommissie Datum niet gekend 12-05-15
470 Niet ontvangen
Kunstcampus
Vlaamse Audiovisueel Fonds 31-03-2015 01-04-2015 Voorbehoud471
Koninklijke Academie voor 02-04-2015 27-04-2015470 Zonder voorbehoud472
Nederlandse Taal- en Letterkunde Pensioenfonds VRT voor statutairen 30-04-2015 31-03-2015
473 Zonder voorbehoud474
Algemene Dienst voor Jeugdtoerisme 31-03-2015 31-03-2015 Zonder voorbehoudVereniging van Vlaamse Cultuur-  Niet ontvangen Niet ontvangen
en Gemeenschapscentra
DAB Koninklijk Museum voor 26-03-2015 31-03-2015 Nvt
Schone Kunsten Antwerpen
466 Ondertekend door administrateur-generaal maar niet gedateerd, datum goedkeuring minister is niet gekend.
467 Onder voorbehoud van goedkeuring door de revisor.
468 Goedkeuring door administrateur-generaal, datum goedkeuring minister is niet gekend.
469 In strijd met artikel 9, §4, §5 en §6 van het besluit van de Vlaamse Regering betre ﬀ ende controle en single audit, stelde 
470 Het betreft enkel het verkorte rapporteringssjabloon (dat vooral gaat over de ESR-uitvoeringsrekening).
471 Wat betreft het verslag over de jaarrekening conform het rekendecreet en de uitvoeringsbesluiten. Oordeel zonder 
voorbehoud wat betreft de jaarlijkse ESR-rapportering, met onthouding over het overgedragen saldo van vorige boek-jaren.
472 Verslag van de accountant.
473 Het betreft enkel het verkorte rapporteringssjabloon (dat vooral gaat over de ESR-uitvoeringsrekening). De statutaire 
jaarrekening werd bij de instelling bekomen.
474 Wat betreft de statutaire jaarrekening. Daarbuiten stelde de bedrijfsrevisor alleen een controleverslag op overeen-
komstig artikel 9, §5, van het besluit van de Vlaamse Regering betre ﬀ ende controle en single audit. ͮͯͰ
DAB Kasteel – Domein van 12-03-2015 31-03-2015 Nvt
Gaasbeek
DAB Uitleendienst kampeer- 24-03-2015 31-03-2015 Nvt
materiaal voor de Jeugd
DAB Cultureel Centrum van de 12-03-2015 31-03-2015 Nvt
Vlaamse GemeenschapLandcommanderij Alden Biesen
09 WSEVDAB 24-03-2015 30-03-2015 Voorbehoud
475
Vlaams Agentschap voor 24-04-2015 31-03-2015 Zonder voorbehoud
Ondernemingsvorming –Syntra Vlaanderen
ESF-Agentschap Vlaanderen 25-03-2015 Niet ontvangen
476 Zonder voorbehoud477
10 LVEV ILVO 25-03-2015 30-3-2015 Zonder voorbehoudFIVA 22-4-2015
478 27-4-2015 Nvt
Fonds voor Scheepsjongens Datum niet gekend 30-3-2015 NvtSAR LV Datum niet gekend 30-3-2015 NvtVILT 30-3-2015 31-3-2015 NvtVLIF Datum niet gekend 30-3-2015 Nvt11 LNEOVAM 24-03-2015 31-03-2015 NvtVMM 30-03-2015 31-03-2015 NvtGrindfonds Niet gedateerd 31-03-2015 NvtVLM 25-03-2015 30-03-2015 Zonder voorbehoudVREG 20-03-2015 30-03-2015 Zonder voorbehoudVMW (De Watergroep) 27-03-2015 30-03-2015 Voorbehoud
479
SAR Minaraad 05-03-2015 30-03-2015 NvtEV INBO 03-04-2015 03-04-2015 NvtOC-ANB 25-03-2015 31-03-2015 Zonder voorbehoudVMH 25-03-2015 30-03-2015 Niet ontvangenSustainable Energy Ventures 25-03-2015 31-03-2015 Zonder voorbehoudDAB Fonds voor Preventie en 17-03-2015 31-03-2015 Nvt
Sanering inzake Leefmilieu enNatuur (Minafonds)
12 MOWVlaamse Vervoermaatschappij 25-3-2015 30-3-2015
480 Zonder voorbehoud met
   toelichtende paragraaf
Waterwegen en Zeekanaal NV 11-3-2015 30-3-2015 Zonder voorbehoudNV De Scheepvaart 19-3-2015 30-3-2015 Zonder voorbehoud
475 Voorbehoud over de aanrekening van premies en de niet opgenomen vakantiedagen.
476 Het ESF-Agentschap Vlaanderen diende op 30-03-2015 een verkorte jaarrekening 2014 in bij het departement Finan-
ciën en Begroting, maar die werd niet doorgestuurd naar het Rekenhof.
477 Verklaring over de statutaire vzw-jaarrekening.
478 Goedkeuring door leidend ambtenaar; goedkeuring door de bevoegde minister is niet gekend.
479 Voorbehoud over de uitsplitsing over de subcategorieën in de ESR-rapportering.
480 Het Rekenhof ontving de toelichting bij de balans en de resultatenrekening (met onder meer de impact van de alterna-
tieve ﬁ nancieringsprojecten) op 27 april 2015. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͯͱ
Pendelfonds 31-3-2015 1-4-2015 NvtEV Flanders Hydraulics 27-3-2015 30-3-2015 NvtBeheersmaatschappij 27-3-2015 31-3-2015 Zonder voorbehoud
Antwerpen Mobiel NV
NV Vlaamse Havens Datum niet gekend 30-3-2015
481 Zonder voorbehoud
NV Lijninvest 24-3-2015 30-3-2015 Zonder voorbehoud met
Tunnel Liefkenshoek NV 25-3-2015 31-3-2015 Zonder voorbehoudLOM Antwerpen NV Datum niet gekend 1-4-2015 NvtLOM Oostende-Brugge NV Datum niet gekend 1-4-2015 NvtNautinvest Vlaanderen 24-3-2015 31-3-2015
482 Zonder voorbehoud
Site Kanaal 8-4-2015 1-4-2015483 Zonder voorbehoud met
Via-Invest Vlaanderen 3-4-2015 13-4-2015484 Niet ontvangen
Wandelaar Invest NV 24-3-2015 31-3-2015485 Niet ontvangen
Vlaamse Stichting Verkeerskunde 30-4-2015 31-3-2015 NvtDAB Loodswezen Datum niet gekend 19-3-2015 NvtDAB Luchthaven Antwerpen 12-3-2015 31-3-2015 NvtDAB Luchthaven Oostende Datum niet gekend 7-4-2015 NvtDAB Vlaams Infrastructuurfonds 3-3-2015 31-3-2015 NvtDAB Vloot 20-3-2015 31-3-2015 Nvt13 RWOVOIA Garantiefonds 25-03-2015 31-03-2015 Nvt
voor Huisvesting
VOIA Vlabinvest 25-03-2015 31-03-2015 NvtVOIA Rubiconfonds 09-03-2015 30-03-2015 NvtEVA VMSW 24-03-2015 30-03-2015 Zonder voorbehoudSAR Vlaamse Woonraad 24-02-2015 30-03-2015 NvtSar Ruimtelijke Ordening – 30-03-2015 30-03-2015 Nvt
Domus Flandria NV 18-03-2015 30-03-2015 Zonder voorbehoudVlaamse Erfgoedkluis onbekend 31-03-2015 Zonder voorbehoudVlaams Woningfonds 22-04-2015 26-05-2015
486 Zonder voorbehoud over
   jaarrekening, geen oordeel over   uitvoeringsrekening begroting
De Erkende kredietmaatschappijen onbekend Niet ontvangen Niet ontvangenBrabantse vastgoedmaatschappij onbekend Niet ontvangen Niet ontvangen
481 Het Rekenhof ontving voor de ESR-jaarrapportering het verkort schema, maar geen statutaire jaarrekening.
482 Het Rekenhof ontving voor de ESR-jaarrapportering het verkort schema, maar geen statutaire jaarrekening. Naut-
invest Vlaanderen bezorgde de statutaire jaarrekening o ﬃ  cieus op 29 april 2015.
483 Het Rekenhof ontving voor de ESR-jaarrapportering het verkort schema, maar geen statutaire jaarrekening.
484 Het Rekenhof ontving voor de ESR-jaarrapportering het verkort schema, maar geen statutaire jaarrekening.
485 Het Rekenhof ontving voor de ESR-jaarrapportering het verkort schema, maar geen statutaire jaarrekening.
486 Het Vlaams Woningfonds was niet verplicht een begroting 2014 op te maken, vandaar dat er geen uitspraak wordt 
gedaan over de uitvoering van de begroting. De jaarrekening 2014 werd ter goedkeuring voorgelegd aan de Raad van Bestuur van 22 april 2015. ͮͯͲ
Eerste Vlaamse E ﬀ ectisering onbekend Niet ontvangen487 Niet ontvangen
DAB Grondfonds 12-02-2015 18-02-2015 NvtDAB Herstelfonds 03-03-2015 19-03-2015 NvtDAB Vlaams Instituut voor 25-02-2015 03-03-2015
488 Nvt
het Onroerend Erfgoed
DAB Fonds voor de Financiering 28-01-2015 13-02-2015 Nvt
van het Urgentieplan voor deSociale Huisvesting
DAB Fonds ter bestrijding 28-01-2015 18-02-2015 Nvt
van Uithuiszettingen
487 De activiteit van deze vennootschap werd opgedoekt. Op 28 maart 2012 werd de NV EVE (Eerste Vlaamse E ﬀ ectise-
ring) verkocht aan Patronale Life.
488 Verbeterde rekening van 19 maart 2015 ontvangen op 31 maart 2015. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͯͳ
BIJLAGE 2
Stand van uitvoering van de vroegere aanbevelingen
De onderstaande tabel overziet de stand van uitvoering van de aanbevelingen die het Reken-
hof heeft geformuleerd in vorige rekeningenboeken en bij zijn begrotingsonderzoeken. De tweede kolom bevat een evaluatie van de informatie in de beleidsbrieven over de uitvoering van de aanbevelingen. Die kolom is uiteraard alleen ingevuld voor de aanbevelingen waarvoor de Vlaamse Regering al de kans heeft gehad te rapporteren in de beleidsbrieven
489.
489 Dus niet voor de aanbevelingen uit de rekeningenboeken over 2012 en 2013 of het onderzoek van de begrotingen 2014 
en 2015. In 2014 werden ingevolge de regeringswissel immers geen beleidsbrieven gesteld.Uitg = uitgevoerd  IU = in uitvoering (On)Vold = (on)voldoende
 Stand van uitvoering Informatie in beleidsbrief
 Uitg NmR IU ? Geen Vold. Onvold.
P. Muyters, Vlaams minister van Werk, Economie, Innovatie en SportBeleidsbrief Werk, Economie, Wetenschap en InnovatieOntvangsten en uitgaven van het ministerie, rekeningenboek over 2011, Stuk 36 (2012-2013) – Nr. 11 Bij beleidsvoorbereidend of beleidsrelevant onderzoek is het aan-
gewezen de functies van wetenschappelijk adviseur, beleidsad-viseur en vertegenwoordiger van belangengroepen duidelijk te onderscheiden. Het adviesproces moet bovendien een volledige belangendeclaratie en aandacht voor eventuele vooringenomen-heid garanderen. Het departement kan de onafhankelijkheid van de beleidsevaluatie bewaken door bij de inschakeling van externe expertise of consultancy de Principals for integrity in public procu-rement van de OESO te hanteren.  X   X  
Boekhoudregistratie bij het ESF-Agentschap rekeningenboek over 2011, Stuk 36 (2012-2013) – Nr. 1
1 Het ESF-Agentschap moet de verrichtingen in de balans en resul-
tatenrekening registreren op transactiebasis en niet op kasbasis.  X   X  
Subsidiëring competentiepolen voor innovatie, rekeningenboek over 2012, Stuk 36 (2013 – 2014) – Nr. 1
1 De Vlaamse Regering dient de krachtlijnen van het nieuwe com-
petentiepolenbeleid te integreren in het beleidskader van 2005 en zo te zorgen voor een betere afbakening tussen competentiepolen, lichte structuren en andere intermediaire initiatieven.    X    
2 De overeenkomsten moeten de doelstellingen en prestatie-indica-
toren meer als resultaatverbintenissen formuleren.    X    
3 De Vlaamse Regering dient te overwegen bij de toekenning van 
steun gebruik te maken van impactanalyse en, eventueel, een innovatietoets.    X    
4 De Vlaamse Regering dient het Vlaams Parlement voldoende te 
betrekken bij het innovatiebeleid door de opmaak van het innova-tiebeleidsplan waarin het innovatiedecreet heeft voorzien.    X    
5 De processen voor ﬁ nanciële opvolging en controle vergen uitwer-
king en de controle op de ﬁ nanciering steunt bij voorkeur op een 
risicomodel.    X     ͮͯʹ
Begrotingsuitvoering, rekeningenboek over 2013, Stuk 36 (2014 – 2015) – Nr. 11 Inzichtelijke en objectieve procedures hanteren bij de kwantita-
tieve en kwalitatieve beoordeling van de steun aan individuele ondernemingen    X    
2 Meer investeren in kennisopbouw over het bedrijfsleven en de sec-
toren waarin ze werkzaam zijn, en waken over de onafhankelijk-heid van interne en externe adviezen    X    
3 Alhoewel een zekere vertrouwelijkheid nodig is in de behandeling 
van steun aan individuele ondernemingen moet ook in deze de open data norm worden toegepast, zodat het parlementaire con-trole en transparantie worden gewaarborgd.    X    
Opstart van het Strategisch Actieplan Limburg in het Kwadraat (SALK), rekeningenboek over 2013, Stuk 36 (2014 – 2015) – Nr. 1
1 De de ﬁ nitieve ESF- en EFRO-middelenverdeling moet rekening 
houden met de potentiële projecten en steunen op afspraken met de verschillende actoren over de co ﬁ nanciering.    X    
2 De actoren moeten tijdig betalingsmiddelen ter beschikking stellen.    X   
Vlaamse ondersteuningspremie voor personen met een arbeidshandicap, rekeningenboek over 2013, Stuk 36 (2014-2015) – Nr. 11 De VDAB moet de budgettering van de VOP-kosten verbeteren en 
in gelijke tred houden met wijzigingen in de reglementering. X       
2 De Vlaamse Regering dient de mankementen in de regelgeving 
op te vangen in een besluitaanpassing. Zij dient er daarbij over te waken dat geen afbreuk kan worden gedaan van de doelstellingen door verregaande interpretaties van de regels.   X     
3 De VDAB dient de reglementering meer nauwgezet toe te passen, 
met een gelijke behandeling van alle begunstigden.   X     
4 De VDAB dient te voorzien in bijkomende controle op oversubsidiëring.   X    
5 De VDAB dient zijn registratiesystemen af te stemmen op de 
gewenste beleidsinformatie. X       
6 De dienst dient de registratie in zijn jaarrekening te corrigeren.    X
490   
L. Homans, Viceminister-president van de Vlaamse Regering, Vlaams minister van Binnenlands Bestuur, Inburgering, 
Wonen, Gelijke Kansen en Armoedebestrijding
Beleidsbrief Bestuurszaken
Jaarverslagen van de Vlaamse openbare rechtspersonen, rekeningenboek over 2008, Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 1
1 Het is raadzaam dat de Vlaamse Regering algemene instructies 
uitvaardigt met betrekking tot de (minimum)inhoud, de vorm en de kwaliteit van de jaarverslagen, om de bruikbaarheid ervan als verantwoordingsdocument voor het Vlaams Parlement te ver-beteren. Het wetboek vennootschappen en de richtlijnen inzake de jaarrapportering over de uitvoering van de beheersovereen-komst vormen in dat verband een nuttige referentie. Het Rekenhof beveelt aan dat het jaarverslag de volgende informatie bevat:   x     x
- De agentschappen moeten verantwoording a ﬂ eggen over de 
ingezette middelen, de geleverde prestaties en de behaalde beleidse ﬀ ecten, en die resultaten vergelijken met de voorop-
gestelde doelstellingen in de begroting en de beheersover-eenkomst.   x     x
- De jaarrapportering over de uitvoering van de beheersover-
eenkomst moet, al dan niet in verkorte vorm, in het jaarver-slag worden geïntegreerd.   x     x
490 De VDAB handhaaft zijn registratiesysteem van de premies in de jaarrekening. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͯ͵
- Over ﬁ nanciële gegevens moet in het jaarverslag uniformer 
worden gerapporteerd. Een minimumvereiste is dat het jaar-verslag toelichting geeft bij de uitvoering van de begroting en bij het ﬁ nancieel plan dat is opgenomen in de beheersover-
eenkomst, aangevuld met bedrijfseconomische informatie over de ﬁ nanciële toestand en resultaten.   x     x
- Het jaarverslag moet informatie geven over de aard, struc-
tuur en taakstelling van de organisatie, over haar missie, strategie en doelstellingen en over de externe omstandighe-den die een belangrijke rol hebben gespeeld.   x     x
- Algemene informatie over het beleidsveld moet duidelijk 
worden gescheiden van informatie over de werking van het agentschap.   x     x
Onderhouds- en investeringswerken aan gebouwen door het Agentschap voor Facilitair Management, rekeningenboek over 2012, 
Stuk 36 (2013 – 2014) – Nr. 1
1 Het AFM moet de doorlooptijden met structurele aanpassingen 
onder controle houden, onder meer door te werken met een uniek werkdossier. X       
2 Het AFM moet de betalingstermijnen strikt respecteren en onbe-
twiste gedeelten in dossiers met betwistingen onverwijld betalen om verwijlintresten te vermijden.    X    
Begrotingsuitvoering, rekeningenboek over 2013, Stuk 36 (2014 – 2015) – Nr. 1
1 De entiteiten in het beleidsdomein moeten de openstaande vorde-
ringen meer gestructureerd beheren en actiever opvolgen.    X    
2 Het ministerie van Bestuurszaken moet de aanrekeningregels ter 
uitvoering van het rekendecreet nauwgezetter naleven.    X    
3 Het ministerie moet budgettaire en economische boekhouding van 
de orderekeningen beter aansluiten met de openstaande schul-den op het jaareinde en liggende of derdegelden onverwijld een bestemming geven.    X    
4 Het Rekenhof herhaalt de vorig jaar gestelde aanbeveling de 
inrichtingswerken huurder voor het VAC Brugge en Leuven boek-houdkundig correct te verwerken.    X    
5 Voor een getrouw beeld van het vermogen dient het ministerie de 
vastgoeddatabank en de module vast actief op elkaar af te stem-men. Vaste activa in aanbouw dient het bij de ingebruikname over te boeken naar de correcte vaste activarubriek. X       
6 De DAB Overheidspersoneel moet zijn rapporteringen over zijn 
reservefonds in overeenstemming brengen met elkaar. Hij moet de middelen van de vzw Sociale Dienst van de Vlaamse Overheid op de derden-geldenrekening een bestemming geven. X       
Provinciegouverneurskosten, rekeningenboek over 2013, Stuk 36 (2014 – 2015) – Nr. 1
1 De verschillende bevoegdheidsniveaus moeten de verdeling van 
de gouverneurskosten herzien op grond van een weging van de taken die elk bestuursniveau aan de provinciegouverneurs heeft toegewezen. Zij moeten die verdeling in een akkoord verankeren.    X    
2 De Vlaamse Regering dient te speci ﬁ ceren wat zij precies bedoelt 
met de in artikel 60 van haar besluit van 5 maart 2004 vermelde kosten die voortvloeien uit het representatieve karakter van de functie van provinciegouverneur. X       
3 De gouverneurs dienen te waken over het zuinig gebruik van over-
heidsmiddelen en zij moeten voor kosten waarvoor zij terugbeta-ling vragen, de band met de uitoefening van hun ambt aantonen. X        ͮͰͬ
G. Bourgeois, Minister-president van de Vlaamse Regering, Vlaams minister van Buitenlands Beleid en Onroerend 
Erfgoed
Beleidsbrief Onroerend ErfgoedBeleidsruimte voor monumentenzorg, rekeningenboek over 2012, Stuk 36 (2013 – 2014) – Nr. 11 Het is aangewezen de sectorale bepaling dat meerjarenovereen-
komsten gespreid in de tijd kunnen worden vastgelegd, te her-overwegen in het licht van het rekendecreet.    X    
Beleidsbrief Internationaal Vlaanderen
Rollende fondsen van de vertegenwoordigers van de Vlaamse Regering, rekeningenboek over 2012, Stuk 36 (2013 – 2014) – Nr. 11 Het departement IV dient de regelgeving op het gebruik van 
rollende fondsen door de vertegenwoordigers van de Vlaamse Regering te actualiseren, te vervolledigen en zo aan te passen dat zij een daadwerkelijke controle faciliteert. Het departement IV dient erop toe te zien dat de vertegenwoordigers de gedragscode bestuurlijke uitgaven naleven.   X     
1 Het ministerie moet de praktijk van de uitgaven voor actieve 
representatie door de VVR aanpassen aan de regelgeving.   X     
2 Het ministerie dient meer aandacht te besteden aan de verant-
woording van restaurantkosten en bij georganiseerd of frekwent hotelgebruik in eenzelfde stad, de markt correct te bevragen.   X     
B. Weyts, Vlaams minister van Mobiliteit, Openbare Werken, Vlaamse Rand, Toerisme en Dierenwelzijn
Beleidsbrief Vlaamse RandSubsidies voor diverse initiatieven in de Vlaamse Rand, rekeningenboek over 2011, Stuk 36 (2012-2013) – Nr. 11 De CVR moet enkele aspecten in haar richtlijnen voor de sub-
sidiëring van lokale initiatieven in de Vlaamse Rand duidelijker omschrijven of aanvullen, bv. wat de subsidiëring van kleine pro-jecten voor een beperkt publiek in de faciliteitengemeenten betreft.    X    X
2 De CVR moet in haar beoordelingen van de aanvragen duidelijk 
aangeven of de aanvrager voldoet aan alle subsidievoorwaarden en de voorgestelde subsidiebedragen objectief motiveren, reke-ning houdend met subsidies van andere actoren in het Randbeleid.    X    X
3 De CVR dient voor alle steunvormen inhoudelijke werkingsversla-
gen en transparante ﬁ nanciële verantwoordingen op te leggen, die 
zij ook daadwerkelijk moet controleren bij de afrekening.   X     X
4 De verschillende actoren van het Randbeleid dienen meer informa-
tie met elkaar uit te wisselen en hun subsidies en ondersteuning op elkaar af te stemmen.    X    X
Beleidsbrief Mobiliteit en Openbare Werken
Ontvangsten en uitgaven van het ministerie, rekeningenboek over 2011, Stuk 36 (2012-2013) – Nr. 11 Een gestructureerd dossieropvolgingssysteem, gekoppeld aan 
de boekhouding, dient de budgettaire opvolging van werken te onderbouwen. De projectverantwoordelijken moeten toezien op de betrouwbaarheid van de ﬁ nanciële informatie in deze opvolgings-
ystemen.   X   X 
Onderhoud en verbruik van elektrische installaties voor het Vlaamse wegennet, rekeningenboek over 2012, Stuk 36 (2013 – 
2014) – Nr. 1
1 De afdeling EMT dient maatregelen te tre ﬀ en opdat haar project-
ingenieurs de onderhoudsopdrachten en beoordelingscriteria juist kwali ﬁ ceren, de onderhoudskostprijzen nauwkeuriger bepalen, 
prijsoﬀ ertes zorgvuldig onderzoeken en degelijke gunningsversla-
gen opstellen.   X    
2 De inventarisatie van de wegaanhorigheden, in het bijzonder die 
van verlichtingspalen, moet vervolledigd worden.   X     REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͰͭ
3 De afdeling EVT moet streven naar meer ver ﬁ jnde meettechnieken 
om de energiebesparing correct en gedetailleerd mee te kunnen berekenen, voor zover dit technisch en economisch haalbaar is.   x     
Openstaande vorderingen bij de DAB Vlaams Infrastructuurfonds, rekeningenboek over 2013, Stuk 36 (2014-2015) – Nr. 1
1 De Vlaamse overheid moet de richtlijnen inzake tijdigheid en vol-
ledigheid van de facturatie ver ﬁ jnen en de handleiding over de 
boekhoudregels verder aanvullen en verduidelijken.   X     
2 Het ministerie MOW moet de inhoudelijke en organisatorische 
richtlijnen verder concretiseren en kenbaar maken aan het perso-neel zodat de openstaande vorderingen e ﬃ  ciënter worden geïnd. 
De toepassing van die richtlijnen moeten nauwgezet worden opge-volgd. De communicatie moet verbeteren tussen de operationele diensten, de juridische dienst en de boekhouding zodat open-staande vorderingen correcter kunnen worden opgevolgd en de boekhouding actueel kan worden gehouden.   X     
Laattijdige aanrekening van facturen en verwijlintresten bij het ministerie MOW, rekeningenboek over 2013, Stuk 36 (2014-2015) 
– Nr. 1
1 De Vlaamse overheid moet maatregelen tre ﬀ en om de actuele 
betalingsachterstand en openstaande schuld zichtbaar te maken in de ﬁ nanciële verantwoording door aangepaste afsluitingspro-
cedures voor het boekjaar, optimalisering van de aanrekenings-mogelijkheden op vere ﬀ eningskredieten op basis van correcte 
Oraﬁ nrapporten en de vervollediging van de leveranciersschuld 
door het boeken van de nog te ontvangen facturen.   X     
2 Het ministerie MOW moet maatregelen tre ﬀ en op het vlak van 
informatiedoorstroming en registratie-instructies, zodat alle gele-verde prestaties worden geregistreerd en de eraan verbonden uitgaven tijdig worden aangerekend, op grond van hetzij goed-gekeurde facturen, hetzij een raming van te ontvangen facturen, conform de aanrekeningsregels van het rekendecreet.   X     
3 Het ministerie MOW moet het gebruik van eDelta en eRIO veralge-
menen voor het beheer en opvolging van alle overheidsopdrachten waardoor een uniek systeem voor actuele, volledige en uniforme managementrapportering beschikbaar wordt.   X     
4 De coördinerende diensten van de Vlaamse overheid moeten in 
overleg met, onder meer, het ministerie MOW een concreet stap-penplan afspreken voor de realisatie van de digitalisering van het betalingsproces.   X     
Beleidsbrief Toerisme
Onkostenvergoedingen bij Toerisme Vlaanderen, rekeningenboek over 2012, Stuk 36 (2013 – 2014) – Nr. 11 TLV dient het principe van de functiescheiding door te trekken tot 
op het niveau van zijn administrateur-generaal en zijn directeurs bij de buitenlandkantoren.   X     
2 TVL dient zijn interne controle op de verantwoording van het kre-
dietkaartgebruik en onkostennota te versterken en meer corrige-rend op te treden.   X     
3 TVL dient de bestaande regelingen te optimaliseren (bv. de reser-
veringswijze en kostenrapportering bij buitenlandse dienstreizen) en te respecteren (bv. de circulaire over buitenlandse dienstreizen).   X     
4 De Vlaamse overheid dient de regelgeving te verduidelijken en te 
vervolledigen op het vlak van telethuiswerk en van de vergoeding van onkosten van personeelsleden met een standplaats in het bui-tenland.    X     ͮͰͮ
A. Turtelboom, Viceminister-president van de Vlaamse Regering, Vlaams minister van Begroting, Financiën en 
Energie
Beleidsbrief Financiën en BegrotingJaarverslagen van de Vlaamse openbare rechtspersonen, rekeningenboek over 2008, Stuk 36-A (2009-2010) – Nr. 11 Het is raadzaam dat de Vlaamse Regering algemene instructies 
1 Aangezien een begrotingsnormering die uitsluitend op het ESR-
vorderingensaldo steunt, niet volstaat om de ﬁ nanciële houdbaar-
heid van de overheids ﬁ nanciën op lange termijn te garanderen, 
moet de Vlaamse Regering ook de verbintenissen en de ﬁ nancie-
ring van participaties die de schuld doen toenemen, normeren in functie van hun budgettaire implicaties. Een Vlaamse begrotings-norm zou overigens betrekking moeten hebben op alle entiteiten die deel uitmaken van de Vlaamse overheid.  x
491      x
Vlaams waarborgbeheer, rekeningenboek over 2011, Stuk 36 (2012-2013) – Nr. 1
1 Hoewel de Vlaamse overheid al initiatieven voor risicobeheersing 
bij haar waarborgverlening heeft genomen, is die risicobeheersing nog niet optimaal en zijn verdere beheersingsmaatregelen nodig.   X   X 
2 De decreetgever geeft bij voorkeur aan welke elementen de ver-
antwoording of toelichting aan het Vlaams Parlement bij een voor-gestelde waarborgverlening moet bevatten, bv. een motivering van de instrumentkeuze, kosten-batenanalyse of lijst met risico’s.    X  X 
3 De beleidsdomeinen moeten de afdeling FIM tijdig en volledig 
informeren en de afdeling moet het informaticasysteem over leningen ver ﬁ jnen, om onder meer de kwaliteit van het jaarverslag 
kas-, schuld- en waarborgbeheer te verhogen.    X  X 
491 Deze aanbeveling blijft belangrijk: nog altijd wordt de begroting vrijwel uitsluitend gestuurd op grond van het ESR-
vorderingensaldo. De SERV heeft gewerkt aan een structurele norm voor de begroting, maar die wordt nog niet toege-past. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͰͯ
4 De Vlaamse overheid moet het Vlaams Parlement regelmatig 
informeren over de waarborgen die zij verschaft (bedrag, potenti-ele evolutie van het risico, gevolgen van een wijziging in de econo-mische realiteit, beheersingsmaatregelen, …) en over de ﬁ nanciële 
consequenties van een eventuele daling van de kredietrating van Vlaanderen of van de huizenprijzen.   X   X 
1 Het Rekenhof beveelt aan duidelijker richtlijnen te hanteren voor 
de koppeling van begrotingskredieten aan doelstellingen en stu-ring te geven aan de evolutie naar een prestatiebegroting. Daarbij wordt het best eerst de doelstellingenkoppeling van de program-ma’s verbeterd (niveau beleidsdomein/beleidsveld) om daarna af te dalen naar de doelstellingenkoppeling van de begrotingsartike-len of deelprogramma's (niveau organisatievorm/entiteit). Het is raadzaam de programma’s te koppelen met de beleidsdoelstellin-gen (beleidsnota of -brief) en de begrotingsartikelen te koppelen met uit de beleidsdoelstellingen afgeleide organisatiedoelstellin-gen (beheers- of managementovereenkomst).   x   X 
2 Meer eenduidigheid in het begrippenkader en de methodiek van 
doelstellingformulering en verdere concretisering van de doelstel-lingen door genormeerde en meetbare indicatoren (herneming aanbevelingen geformuleerd bij het onderzoek van de Vlaamse begroting voor 2011 – Stuk 20 (2010-2011) – Nr.1).   x   x 
Over ﬂ ow en toepassing van de aanrekeningsregels in 2012, rekeningenboek over 2012, Stuk 36 (2013 – 2014) – Nr. 1
1 Het agentschap Centrale Accounting moet de nieuwe aanreke-
ningsregels in de handleiding over de boekhouding op korte ter-mijn verder verduidelijken. Het moet in het bijzonder de aanreke-ningsregels voor subsidies uitklaren.   X     
2 De diverse departementen en agentschappen moeten de nieuwe 
aanrekeningsregels nauwgezet toepassen en erover waken gele-verde prestaties aan het juiste begrotingsjaar toe te wijzen, zo nodig met een raming van te ontvangen facturen en een pro rata toewijzing van verplichtingen en vorderingen. Zij moeten hun administratieve organisatie richten op een tijdige centrale identi ﬁ -
catie en registratie van alle geleverde prestaties.   X     
3 De Vlaamse Regering, het departement Financiën en Begroting en 
de diverse departementen en agentschappen moeten bij de begro-tingsopmaak en -aanpassing de uitgavenkredieten zo nauwkeurig en zo volledig mogelijk ramen, opdat zij de noodzakelijke en gele-verde prestaties volledig op het lopende begrotingsjaar kunnen aanrekenen volgens de nieuwe aanrekeningsregels.   X     
Inning van verkeersbelastingen: migratie naar VLABEL en integratie in het Vlaams Fiscaal Platform, rekeningenboek over 2012, 
1 Het Rekenhof beveelt VLABEL aan een personeelsplan op te maken 
op basis van de personeelstoestand na de insourcing van de ver-keersbelastingen en rekening houdend met de besparingen die de Vlaamse Regering oplegt. Het plan dient het verband te leggen tussen de belangrijkste processen en de personeelsbehoeften en te streven naar procesoptimalisatie met daaraan gekoppeld een vermindering van de personeelsbehoefte. Het moet jaarlijks wor-den geactualiseerd en bekendgemaakt aan het personeel en vol-doen aan het Vlaamse personeelsstatuut, de managementcode, het BVR van 24 april 2009 en aan de bepalingen in de beheers-overeenkomst.   X      ͮͰͰ
2 De administratie moet haar budgetinschattingen optimaliseren 
om tot nauwkeuriger begrotingsramingen te komen. Bij projecten met een lange uitvoeringstermijn dient de Vlaamse Regering het Vlaams Parlement een kredietreservatie voor de volledige project-looptijd te vragen. VLABEL dient niet alleen aandacht te besteden aan de budgetinschatting, maar ook aan de budgetopvolging en -bewaking.   X     
3 Hoewel het facturatieproces is verbeterd, vergt het optimalisatie 
om een correcte en tijdige betaling te garanderen.   X     
4 De administratie dient haar boekhouding zo te organiseren dat ze 
tijdige, accurate en volledige informatie kan geven over de pro-jectkosten.   X     
5 VLABEL dient het VFP aan te passen om te voldoen aan het in 
de beheersovereenkomst gevraagde prestatiemeetsysteem. De waarden van de indicatoren moeten zo mogelijk volgen uit het VFP en de monitoringsindicatoren moeten worden omgezet in bin-dende indicatoren. VLABEL moet er zorg voor dragen dat alle indi-catoren worden gemeten en dat er tijdig wordt over gerapporteerd.    X     
6 De verzoening van de gegevens van het VFP met de Ora ﬁ n-
boekhouding en de ﬁ nanciële (hulp)rekeningen, alsook de rappor-
tering daarover, dient nog te worden geoptimaliseerd.   X     
Onderzoek van de Vlaamse begroting voor 2013, Stuk 16 (2012-2013) – Nr. 1
1 Het Rekenhof beveelt aan met de aangekondigde overkoepelende 
visie op de programmastructuur van de begroting te streven naar een de ﬁ nitieve begrotingsindeling om de continuïteit van de 
begrotingen te bevorderen.   X   X 
2 Het Rekenhof beveelt aan het project optimalisering en vernieu-
wing ﬁ nancieel instrumentarium, waarbij de uitgaven van de 
Vlaamse rechtspersonen analytisch worden ingedeeld, en de hier-boven aangehaalde herziening van de programmastructuur van de ministeries op elkaar af te stemmen en gelijktijdig te implementeren.   X   X 
Onderzoek van de aanpassing van de Vlaamse begroting voor 2013, Stuk 20 (2012-2013) – Nr. 1
1 Het Rekenhof beveelt aan de begrotingsruiters en hun motivering 
systematisch te evalueren met het oog op een minder complex en beter verantwoord begrotingsdecreet. Elke begrotingsruiter moet expliciet worden gemotiveerd in de verantwoording bij de decreetsbepalingen. Begrotingsruiters die niet op een duidelijke en deugdelijke wijze kunnen worden gemotiveerd of waarvan de motivering is achterhaald, worden in de toekomst beter niet meer gebruikt. Begrotingsruiters waarvan uit de motivering blijkt dat ze een permanente regeling nastreven, worden beter vervangen door een bepaling in een normatief decreet.   X   X 
Laattijdige aanrekening van facturen en verwijlintresten bij het ministerie MOW, rekeningenboek over 2013, Stuk 36 (2014-
2015) – Nr.1
betalingsachterstand en openstaande schuld zichtbaar te maken in de ﬁ nanciële verantwoording door de aangepaste afsluitingspro-
door het boeken van de nog te ontvangen facturen.   X      REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͰͱ
2 De coördinerende diensten van de Vlaamse overheid moeten in 
Uitgavencyclus Ora ﬁ n en boeking in de module crediteuren, rekeningenboek over 2013, Stuk 36 (2014-2015) – Nr. 1
1 De Vlaamse Regering dient erover te waken dat alle entiteiten 
van de Vlaamse overheid onverwijld instappen in de uitgetekende maatregelen voor een maximale tijdigheid van factuurbetaling. Zij dient bovendien te voorzien in ﬂ ankerende maatregelen.   X     
2 De Vlaamse overheid dient de interne controle op de goedkeu-
ringsstromen voor de Ora ﬁ nmodule crediteuren aan te scherpen 
door een aantal technische aanbevelingen van het Rekenhof in de praktijk te brengen.   X     
Onderzoek van de begroting voor 2014, Stuk 16 (2013-2014) – Nr. 1
1 In de toekomst dient in de algemene toelichting bij de ontwerpbe-
groting en in de beleidsbrief ruim aandacht te worden besteed aan de Europese begrotingsvereisten.   X     
2 Het groeitraject van het begrotingsproces van ruim dertig instel-
lingen, waaronder de universiteiten en hogescholen, die wel al een begroting hebben ingediend, maar nog niet in de Vlaamse consoli-datieperimeter zijn verrekend, dient duidelijk te omschreven en in de tijd beperkt.   X     
Onderzoek van de aanpassing van de Vlaamse begroting voor 2014 en de Vlaamse begroting voor 2015, Stuk 16 (2014-2015) – 
Nr. 1
1 Het blijft belangrijk dat een duidelijke doelstelling voor de beheer-
sing van de schuld wordt vooropgesteld. Het is raadzaam de alge-meen geformuleerde doelstelling uit het regeerakkoord zo vlug mogelijk te concretiseren en het beleid inzake de geconsolideerde Vlaamse schuld daarop af te stemmen. Het is ook aan te bevelen over de doelstelling overleg te plegen met de federale overheid en de andere gemeenschappen en gewesten, aangezien die zal moeten worden ingepast in de globale doelstelling inzake schuld-ontwikkeling van de gezamenlijke Belgische overheid, die aan Europees vastgestelde normen moet voldoen.    X    
2 In de algemene toelichting ontbreekt informatie over de stand en 
de evolutie van waarborgen en van verplichtingen buiten begro-ting inzake PPS en alternatieve ﬁ nanciering.    X    
3 Bij de opmaak van de beleidsbrieven 2016 moet voldoende aan-
dacht worden geschonken aan een adequate opvolging van de vormvoorschriften om de slaagkansen van een duidelijke koppe-ling tussen beleids- en begrotingsdocumenten te bevorderen. Dat is een belangrijke voorwaarde voor de evolutie naar een prestatie-begroting.    X    
4 In de programmatoelichtingen bij de begroting, naast informatie 
over doelstellingen en prestatie-indicatoren, dient ook blijvend aandacht te worden besteed aan volledige en nauwkeurige infor-matie over de ingezette middelen en instrumenten. Doordat een overzicht van de uitgaven op het niveau van de basisallocaties is weggevallen, is de informatie over de middelen soms moeilijk te achterhalen.    X    
Onderzoek van de aanpassing van de Vlaamse begroting voor 2015, Stuk 20-A (2014-2015) – Nr. 1
1  De berekening van de correcties die onder de noemer e ﬀ ect ver-
strengd begrotingstoezicht op het vorderingensaldo worden toe-gepast, dienen in de algemene toelichting gedetailleerd te worden toegelicht en waar mogelijk vervangen door een e ﬀ ectieve conso-
lidatie van de betrokken entiteiten.    X     ͮͰͲ
2 In verband met de beheersing van de schuld herhaalt het Rekenhof 
de aanbevelingen die het heeft geformuleerd bij het onderzoek van de initiële begroting 2015:     
• Die algemeen geformuleerde doelstelling zo vlug mogelijk 
te concretiseren en het beleid inzake de geconsolideerde Vlaamse schuld daarop af te stemmen;    
• Over de doelstelling overleg te plegen met de federale over-
heid en de andere gemeenschappen en gewesten, aangezien die zal moeten worden aangepast in de globale doelstelling inzake schuldontwikkeling van de gezamenlijke Belgische over heid, die aan Europees vastgestelde normen moet vol
doen;
• Het hoofdstuk Financieel Beheer van de algemene toelichting 
uit te breiden tot een hoofdstuk dat een algemener beeld schetst van de evolutie van de zogenaamde contigent liabi-lities wordt toegelicht, zoals waarborgen en opbouw van o ﬀ -
budgetverplichtingen in het kader van PPS en alternatieve ﬁ nanciering.    X    
Beleidsbrief Energie
Energiefonds: systeemgericht onderzoek van de belangrijkste ontvangsten- en uitgavenprocessen, rekeningenboek over 2011, 
Stuk 36 (2012-2013) – Nr. 1
1 Het VEA dient na te gaan welke maatregelen vereist zijn om een 
eventuele nieuwe structurele achterstand in de afhandeling van de handhavingsdossiers na 2013 te vermijden, rekening houdend met de impact van decretale bijsturingen van de energieprestatie-regelgeving, zoals de voorafberekening van de EPB-eisen.   X   X 
2 Het VEA moet de procesbeschrijvingen over de handhavingsproce-
dure vervolledigen en de controleprocedures verder informatiseren.   X   X 
3 Het VEA moet de controles ter plaatse op een waarheidsgetrouwe 
rapportering over de EPB-eisen versterken.   X   X 
Beleidsbrief Hogere entiteiten
Begrotingsuitvoering, rekeningenboek over 2011, Stuk 36 (2012-2013) – Nr. 11 De kabinetten moeten voor de leasing van wagens de richtlijnen 
van de betrokken circulaire in acht nemen, in het bijzonder wat kilometercontingent en contractduur betreft. Bij contractswijzi-gingen zij het beste advies vragen aan het agentschap Facilitair Management.   X     x
Begrotingsuitvoering, rekeningenboek over 2012, Stuk 36 (2013 – 2014) – Nr. 1
1 Het administratieve organisatieproces voor de correcte verwerking 
en tijdige betaling van de inkomende facturen dient te verbeteren.   X     
1 De kabinetten dienen de loonkosten bij de aanwerving van een 
kabinetslid onmiddellijk vast te leggen voor de vermoedelijke duur van de werkperiode.    X    
2 De kabinetten moeten bij de detacherende overheid de rangin-
schaling van de gedetacheerde personeelsleden opvragen en die informatie aan de kanselarij meedelen.    X    
J. Vandeurzen, Vlaams minister van Welzijn, Volksgezondheid en Gezin
Beleidsbrief Welzijn, Volksgezondheid en Gezin
Zorg- en gezondheidssubsidies met opbrengsten van de Nationale Loterij, rekeningenboek over 2009, Stuk 36 (2010-2011) –
Nr. 1
1 Het regeringsbesluit en de circulaires dienen aan een aanvraag 
dezelfde vereisten te stellen op het vlak van bij te voegen stukken.   x   x  REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͰͳ
Ontvangsten en uitgaven van het ministerie, rekeningenboek over 2011, Stuk 36 (2012-2013) – Nr. 11 Het ministerie moet de overheidsopdrachtenprocedures nauwge-
zet naleven.   X   X 
Begrotingsuitvoering , rekeningenboek over 2013, Stuk 36 (2014-2015) – Nr. 1
1 Het ministerie WVG dient zijn interne controle te versterken op het 
vlak van overheidsopdrachtenbeheer, de uitvaardiging van subsi-diebesluiten, reservevorming, de budgettaire vastlegging, dossier-doorlooptijden en terugvorderingen.    X    
Uitvoering van de vierde Vlaamse intersectorale akkoorden voor de social- en non-pro ﬁ tsectoren, rekeningenboek over 2013, 
Stuk 36 (2014-2015) – Nr. 1
1 De Vlaamse overheid dient de intersectorale social-pro ﬁ takkoor-
den als beleidsinstrument te evalueren, waarbij zij onder meer de impact op de regelgeving, de subsidiëringsmechanismen, de administratieve werklast voor de overheid en de praktische uit-voerbaarheid toetst en nagaat of geen volwaardige alternatieven voorhanden zijn.    X
492    
2 De partijen moeten bij de voorbereiding van intersectorale akkoor-
den de praktische uitvoerbaarheid van de maatregelen grondig evalueren om te vermijden dat zij achteraf een andere invulling dan initieel bedoeld moeten krijgen. Zij moeten tevens zoeken naar de meest e ﬃ  ciënte en e ﬀ ectieve uitvoeringswijze.    X
493    
3 De overheid en de sociale partners dienen er nauwlettend op toe 
te zien dat zij voor een eventueel volgend akkoord over betrouw-bare tewerkstellings- en loongegevens kunnen beschikken. Budgetsimulaties voor weddegerelateerde maatregelen dienen te steunen op exacte loonparametergegevens. Zij moeten alle facto-ren met een rechtstreeks loone ﬀ ect incalculeren.   X     
4 Er moet worden gestreefd naar een globale monitoring van alle 
VIA-maatregelen uit het akkoord voor de private sector. Ook de eﬀ ecten van de maatregelen voor de openbare sector dienen 
eﬀ ectief te worden gemonitord. De sociale partners moeten net 
als de Vlaamse overheid over de uitvoering van iedere (deel)maat-regel rapporteren aan de centrale evaluatiegroep.    X
494    
5 De akkoorden dienen duidelijk aan te geven op welke sectoren 
de voorgestelde maatregelen betrekking hebben (private of open-bare). Het eventueel volgende akkoord dient aan te geven of de VIA-4 uitbreidingsmiddelen cumulatief zijn met reguliere uitbrei-dingsbudgetten.    X
495    
6 Begrotingsdocumenten dienen voldoende duiding te geven over de 
concrete invulling van de sectorale uitbreidingsmiddelen.    X496    
VAPH: persoonsgebonden budgetten en persoonsvolgende convenanten, rekeningenboek over 2013, Stuk 36 (2014-2015) – Nr. 1
1 Het VAPH dient er in de toekomst voor te zorgen dat de regelge-
ving steeds up-to date is.   X     
2 Voor de toekomstige ﬁ nanciering van personen met een handicap 
in het kader van de zorgregie is er nood aan één geïntegreerd systeem voor alle soorten voorzieningen, met een eenmalige gegevensinvoer en automatische controles. In afwachting daarvan moet het VAPH de procedures met andere afdelingen afstemmen om dubbele ﬁ nanciering te voorkomen.   X     
492 Kan pas uitgevoerd worden bij een volgend akkoord.
493 Kan pas uitgevoerd worden bij een volgend akkoord.
494 Kan pas uitgevoerd worden bij een volgend akkoord.
495 Kan pas uitgevoerd worden bij een volgend akkoord.
496 Kan pas uitgevoerd worden bij een volgend akkoord. ͮͰʹ
3 De classi ﬁ catie van PVC in de boekhouding geschiedt bij voorkeur 
op één afzonderlijk artikel.   X     
4 Dat betalingen in PVC-dossiers soms verscheidene derden vermel-
den, moet worden vermeden om het risico op fouten te minimaliseren.   X     
J. Schauvliege, Vlaams minister van Omgeving, Natuur en Landbouw
Beleidsbrief OmgevingDAB Minafonds: uitgaven van het departement Leefmilieu, Natuur en Energie, rekeningenboek over 2011, Stuk 36 (2012-2013) – 
Nr. 1
1 Het decreet en de uitvoeringsbesluiten inzake de subsidiëring aan 
de erkende natuur- en milieuverenigingen vergen een grondige herziening.   X
497   X  
DAB Minafonds: uitgaven van de Openbare Vlaamse Afvalsto ﬀ enmaatschappij (OVAM), rekeningenboek over 2013, Stuk 36 
(2014-2015) – Nr. 1
1 Het reglementair kader voor de subsidies aan de lokale besturen 
ter bevordering van de afvalpreventie en selectieve inzameling van afvalsto ﬀ en vergt herziening, bijsturing en aanvulling.   X     
2 De OVAM dient de procedure van subsidietoekenning aan de lokale 
besturen en voor haar vroege kredietvastlegging te wijzigen voor een eﬃ  ciëntere kredietaanwending.   X     
3 De OVAM dient voor de subsidiëringen van kringloopcentra en 
ophalers van dierlijk afval te zorgen voor een strikte toepassing of een herziening van de termijnen.   X     
4 De OVAM en de DAB Minafonds dienen de doorlooptijden van de 
subsidiedossiers in te korten en de documentenstroom e ﬃ  ciënter 
te organiseren.   X     
Beleidsbrief Landbouw en Visserij
Ontvangsten en uitgaven van het Vlaams ministerie, rekeningenboek over 2011, Stuk 36 (2012-2013) – Nr. 11 Het ILVO moet meer aandacht schenken aan de mededingingsver-
plichting   X   X 
2 Het departement en het Agentschap voor Landbouw en Visserij 
moeten de subsidiebesluiten passender opmaken en meer aan-dacht hebben voor een correcte en uitgebreide verantwoording van saldobetalingen.   X  X  
3 Het ministerie moet de reserveaanleg en de voorschotbepaling bij 
werkingssubsidies regelen en controlemechanismen inbouwen om dubbele betalingen en ﬁ nancieringsoverlapping te vermijden.    X X  
Begrotingsuitvoering, rekeningenboek over 2013, Stuk 36 (2014-2015) – Nr. 1
1 Het VLIF dient de uitzuivering van zijn debiteurenadministratie zo 
snel mogelijk te ﬁ naliseren.   X     
2 Het FIVA dient de gesubsidieerde projecten proactief op te vol-
gen en zijn interne controle te versterken. Het dient hierbij de voorschottenregeling voor de Vlaamse co ﬁ nanciering bij EVF-
betoelaging verder te optimaliseren.    X    
497 Op 25 april 2014 werd het decreet goedgekeurd dat wijzigingen aanbrengt aan het Natuur- en Bosdecreet. De goed-
keuring zorgt ervoor dat de realisatie van de instandhoudingsdoelstellingen van start kan gaan. Na inwerkingtreding van de nieuwe regelgeving (uitvoeringsbesluit voorzien najaar 2014/voorjaar 2015) zullen onder andere de kredieten inzake de subsidiëring van erkende natuur- en milieu verenigingen mogelijks gefocust worden op de realisatie van de instandhoudingsdoelstellingen. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͰ͵
S. Gatz, Vlaams minister van Cultuur, Media, Jeugd en BrusselBeleidsbrief CultuurOntvangsten en uitgaven van het ministerie rekeningenboek over 2011, Stuk 36 (2012-2013) – Nr. 11 Het ministerie moet haar inspanningen om de kwaliteit van de 
interne controle te verbeteren, voortzetten en intensi ﬁ ëren. Het 
moet onder meer maatregelen tre ﬀ en voor een nauwgezetter 
afstemming tussen de documenten waarop de subsidieverlening steunt, alsook aan de verantwoording daarover. Het ministerie moet in de toekomst foutieve uitbetalingen en de opvraging van bijkomende verantwoording aan een begunstigde nadat de beta-ling al plaatsvond, vermijden.   x  x  
2 Het ministerie moet meer zorg besteden aan de opstelling van 
overeenkomsten en aan de controle op de naleving van de con-tractueel bepaalde voorwaarden van de overheidsopdrachten.   x  x  
Beleidsbrief Jeugd
Beheer van tenten door de DAB Uitleendienst Kampeermateriaal voor de Jeugd, rekeningenboek over 2012, Stuk 36 (2013-
1 Ontvangstmeldingen of een online-aanvraagmogelijkheid kunnen 
onzekerheid bij vroege aanvragers vermijden. x       
H. Crevits, Viceminister-president van de Vlaamse Regering, Vlaams minister van Onderwijs
Beleidsbrief Onderwijs Ontvangsten en uitgaven van het ministerie, rekeningenboek over 2011, Stuk 36 (2012-2013) – Nr. 11 Het ministerie moet haar inspanningen om de kwaliteit van de 
interne controle te verbeteren, voortzetten en intensi ﬁ ëren,onder 
meer door de instelling van een algemeen intern dateringssysteem voor voorgelegde verantwoordingsstukken.   x  x  
2 Het ministerie moet de regelmatigheid van o ﬀ ertes consistent 
beoordelen en de voorschriften inzake borgstelling bij overheids-opdrachten correct toepassen.   x  x  
3 Bij meer subsidiestromen naar eenzelfde subsidietrekker dient het 
ministerie dubbele subsidiëring tegen te gaan. Daarbij zou een kruispuntdatabank met alle subsidiestromen, in samenwerking met andere subsidieverstrekkers, een nuttig instrument zijn.   X  x  
Begrotingsfonds voor inschrijvingsgelden Deeltijds Kunstonderwijs, rekeningenboek over 2012, Stuk 36 (2013-2014) – Nr. 1
498
1 De elektronische facturen die het agentschap na de verwerking 
van de eerste leerlingenzending verstuurt, moeten als vorderingen worden geregistreerd in de boekhouding van de Vlaamse overheid.   X
499     
2 De Vlaamse Regering moet de inningsmodaliteiten van de inschrij-
vingsgelden vastleggen in een uitvoeringsbesluit.   X500     
498 De aanbevelingen in verband met het onderzoek van de inschrijvingsgelden Deeltijds Kunstonderwijs (DKO) zijn niet 
opgenomen in de beleidsbrief 2013-2014 van Onderwijs waardoor het Vlaams Parlement niet werd geïnformeerd over de intenties van de onderwijsadministratie ten aanzien van deze aanbevelingen. Met een nota van 1 oktober 2014 heeft de onderwijsadministratie een stand van zaken van de uitvoering van de aanbevelingen geschetst.
499 In het onderwijsdecreet XXIV is een regeling ingeschreven die de geldstromen tussen de onderwijsadministratie en 
de DKO-instellingen sterk vereenvoudigt. Aan de DKO-scholen van het o ﬃ  cieel en vrij gesubsidieerd onderwijs wordt 
op een bepaald moment in het schooljaar één factuur bezorgd. Het factuurbedrag is het resultaat van de verrekening tussen het verschuldigd inschrijvingsgeld en het tegoed aan werkingstoelagen. De GO!-scholen vere ﬀ enen het vol-
ledig inschrijvingsgeld, hun dotatieregeling blijft ongewijzigd. Omdat de berekeningsbasis van het inschrijvingsgeld verschoven is naar een vorig schooljaar is het factuurbedrag volledig geveri ﬁ eerd en zal als vastgesteld recht in het 
boekhoudsysteem van de Vlaamse overheid worden geregistreerd. De nieuwe Vlaamse Regering dient nog een datum van inwerkingtreding van de nieuwe regeling vast te stellen.
500 Aan de nieuwe decretale regeling dienen weinig inningsmodaliteiten te worden toegevoegd. Vooral de vaststelling van 
de betalingsdatum is van belang. De Vlaamse Regering zal die datum bepalen samen met de datum van inwerkingtre-ding van de nieuwe decretale regeling. ͮͱͬ
3 De veri ﬁ catieverslagen moeten voldoende transparant zijn over de 
saldoberekening van de inschrijvingsgelden.   X501     
4 Het is wenselijk dat het AgODi een ( ﬁ nanciële) sanctioneringsbe-
voegdheid heeft tegenover de DKO-schoolbesturen, zoals het dat in het volwassenenonderwijs heeft.   X
502     
5 Het AgODi dient de schooladministratiepakketten voor het DKO 
aan een kwaliteitscontrole te onderwerpen en eventueel een glo-bale certi ﬁ ceringsprocedure ervoor in te stellen.   X
503     
Vlaamse hogescholen: aankoopstructuur- en procedures, rekeningenboek over 2013, Stuk 36 (2014-2015) – Nr. 1
1 De hogescholen moeten het onafhankelijk karakter van recent 
gecreëerde centrale aankoopdiensten veilig stellen.    X    
2 De hogescholen moeten de aankoopprocedures en de overheids-
opdrachtenregelgeving ook voor kleinere aankopen nauwgezetvolgen.    X    
3 De hogescholen versterken best hun interne controle met een 
interne auditdienst en een auditcomité.   X     
4 De installatie van een echt contractmanagementsysteem is aange-
wezen.   X     
5 De hogescholen dienen een methode te ontwikkelen om de oppor-
tuniteit van raamovereenkomsten op associatieniveau te evalueren.    X    
6 Het gebruik van de uitzonderingsgronden voor de onderhande-
lingsprocedure zonder bekendmaking moet formeel en materieel worden gemotiveerd.    X    
7 De hogescholen moeten opdrachten zorgvuldig voorbereiden en 
duidelijk het onderscheid tussen selectie- en gunningscriteria res-pecteren.    X    
8 De hogescholen dienen de nodige aandacht te besteden aan de 
formele en materiële motivering van de selectie- en gunningsbe-slissingen.    X    
9 Een contractuele duurtijd van meerjarige overeenkomsten van 
meer dan vier jaar kan slechts in uitzonderlijke gevallen en vergt een behoorlijke motivering.    X    
10 De hogescholen moeten bij groepsaankopen de nodige aandacht 
schenken aan kwaliteits- en prijzencontrole.    X    
Toelagen en vergoedingen in het UZ Gent, rekeningenboek over 2013, Stuk 36 (2014 – 2015) – Nr. 1
1 Het UZ Gent moet de rechtspositieregeling van zijn personeel ver-
volledigen en aanpassen wat betreft de vergoeding voor zwaar belaste secretariaten, de vergoeding voor ziekenhuishelper, de wachtvergoeding voor niet-medisch personeel en de kliniekvergoeding.   X     
2 Het UZ Gent mag de toelagen en vergoedingen alleen toekennen 
als de vooropgestelde toekenningsvoorwaarden zijn vervuld. Het mag personeelsleden niet bij dading ontslaan van deze voorwaarden.   X     
3 Het UZ Gent dient de manuele input van gegevens te beperken. 
Automatisatie mag evenwel geen afbreuk doen aan de toepassing van de toekenningsvoorwaarden voor toelagen.   X     
4 Het UZ Gent dient de conclusies uit de beperkte steekproef toe te 
passen op haar volledige personeelsbestand.   X     
501 De saldibetalingen zullen na de inwerkingtreding van de nieuwe decretale regeling verdwijnen.
502 De onderwijsadministratie zal deze aanbeveling nog onderzoeken, onder andere in het kader van de planlast.
503 De onderwijsadministratie zal a fh ankelijk van de beschikbare budgetten in 2015 een audit uitvoeren over de dienstver-
lening van alle softwareleveranciers en de werking van hun pakketten. REKENINGENBOEK OVER 2 014 
REKENHOF, OKTOBER 2 015  /   ͮͱͭ
Rapportering over sociale en ﬁ scale lasten op centraal betaalde onderwijslonen, rekeningenboek over 2013, Stuk 36 (2014-
2015) – Nr. 1
1 Het onderwijsministerie dient de RSZ-verrichtingen te integreren 
in de geautomatiseerde salarisadministratie en manuele RSZ-verrichtingen te beperken.   X    
2 De loonverwerkingsdiensten werken met een veelheid aan docu-
menten. Het manueel overbrengen van sommige cijfergegevens van het ene naar het andere document dient te worden vermeden.   X     
3 Het onderwijsministerie dient de sociale schulden te boeken op 
grond van de eigen salarisadministratie, zodat het regelmatig de overeenstemming met de gegevens die het van de RSZ en de belastingdiensten ontvangt, kan toetsen. Het vraagt ook best sal-dobevestigingen aan de RSZ en de belastingsdiensten.   X     
4 Het onderwijsministerie dient regelmatig de aansluiting te maken 
tussen de brutolonen volgens de RSZ-aangiften en Ora ﬁ n.   X        ADRES 
TEL. 
FAX

Bruxelles, octobre 2017Accueil des demandeurs d’asile
Cour des comptes   Accueil des demandeurs d’asile  octobre 2017
98_Asielzoekers_COVER_NL-FR.indd   3 13/11/2017   20:48:09  Rapport adopté le 25 octobre 2017  
par l'assemblée générale de la Cour des comptesAccueil des demandeurs d’asile  SYNTHÈSE /3
Accueil des demandeurs d’asile
L ’Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs d’asile (Fedasil) organise le réseau d’accueil qui 
fournit une aide matérielle (hébergement, repas, habillement, accompagnement médical, social et psychologique) aux demandeurs d’asile. Elle veille à ce qu’ils soient accueillis conformément aux règles en vigueur. Le nombre de demandeurs d’asile varie fortement d’une année à l’autre. En 2016, 18.710 personnes ont demandé l’asile, contre 44.760 en 2015. Le budget 2016 pré -
voyait 608 millions d’euros pour l’accueil des demandeurs d’asile, un montant qui a été abaissé à 482 millions d’euros dans le budget 2017. À la mi-2017, Fedasil fournissait 20 % des places d’ac -
cueil, le reste étant organisé par les partenaires (notamment la Croix-Rouge). Les centres d’ac -
cueil collectif regroupent 56 % des places d’accueil. Les 44 % d’initiatives d’accueil individuelles émanent surtout des CPAS.
La Cour des comptes a examiné si Fedasil assure un accueil efficient et de qualité. Si l’Agence 
dispose de moyens suffisants pour réaliser ses missions, la présentation de ces moyens dans le budget manque de transparence. En outre, un certain nombre d’arrêtés d’exécution importants, portant par exemple sur les normes qualitatives auxquelles l’accueil doit répondre, font défaut.
De nombreux demandeurs d’asile séjournent par ailleurs très longtemps dans des centres d’ac -
cueil collectif, tandis que des places d’accueil individuelles restent inoccupées. Début 2017, la du -
rée moyenne du séjour dans des centres collectifs était de treize mois. Environ 300 personnes y 
ont déjà séjourné plus de deux ans. Cette situation résulte du choix politique de réserver l’accueil individuel aux demandeurs d’asile qui ont de très fortes chances de voir leur demande acceptée ou qui ont déjà reçu une réponse positive. Elle résulte aussi de la longueur de la procédure d’asile. Il est pourtant généralement admis que les séjours de plus de six mois en centres collectifs aug -
mentent le risque de problèmes pour les résidents et le personnel des centres. La Cour recom -
mande à Fedasil de remédier aux longs séjours en centres collectifs pour éviter les problèmes humanitaires et de bonne gestion.
Pendant la crise migratoire de 2015 et du début 2016, Fedasil est parvenue à offrir un accueil suf -
fisant. En quelques mois, l’Agence a pu – dans une large mesure grâce aux partenaires – doubler 
le nombre de places d’accueil. Des défis ont néanmoins dû être relevés. À mesure que les besoins augmentaient, il est en effet devenu de plus en plus difficile pour Fedasil d’ouvrir de nouvelles places. Le recours au secteur privé s’est avéré relativement laborieux et les résultats de cette collaboration sont restés inférieurs aux attentes. Fedasil souhaite disposer d’un nombre suffisant de places tampons activables rapidement en cas de crise migratoire future. L ’Agence entend ainsi gagner du temps jusqu’à ce que de nouveaux centres puissent être ouverts.
Le réseau d’accueil collectif a été réduit après la crise migratoire. Les centres présentant des in -
convénients évidents en termes de qualité ou de coût ont été fermés. Le conseil des ministres a 
lui-même désigné les centres à fermer et n’a plus laissé cette décision à la discrétion des parte -
naires. Les choix ainsi opérés ont parfois suscité l’incompréhension parmi ces derniers. Il n’est pas évident de sélectionner les places à supprimer pour l’instant sur la base de critères de qualité et de coût, car Fedasil ne dispose pas de données tangibles en la matière. La Cour des comptes recommande dès lors d’analyser le rapport coût-efficacité dans les différents centres de manière à pouvoir prendre ces critères en considération lors des prochaines réductions de la capacité d’ac - 4
cueil. Le taux d’occupation élevé des centres d’accueil collectif a provisoirement gelé la poursuite 
des efforts de réduction.
L ’aide matérielle sous la forme d’un accueil individuel ou collectif est plus onéreuse que l’aide fi -
nancière (au niveau d’un revenu d’intégration). La décision d’octroyer une aide matérielle aux de -
mandeurs d’asile date de 2001. Elle a notamment été motivée par la crainte que l’aide financière 
puisse avoir un effet trop incitatif. Elle a été confirmée dans l’accord de gouvernement actuel.
Le coût total de l’accueil collectif des demandeurs d’asile ne peut pas être établi. Souvent, la va -
leur locative du centre, un poste important, n’est pas connue ou n’est prise en compte que de ma -
nière très limitée dans le calcul du coût. Les différences entre les publics cibles (personnes vulné -
rables, etc.) rendent aussi les comparaisons de coûts difficiles. Le taux d’occupation des centres 
a des répercussions claires à ce niveau : plus il est élevé, plus les coûts sont faibles, puisque les 
frais fixes sont ventilés entre un plus grand nombre de demandeurs d’asile. L ’accueil individuel est moins cher que l’accueil collectif, en particulier en raison des frais de personnel dans le cadre de l’accompagnement. Le modèle de financement de l’accueil individuel, dans lequel les montants évoluent par enfant supplémentaire sans être limités, explique les réserves constituées ces der -
nières années par les CPAS. La Cour recommande à Fedasil de plafonner les tarifs applicables aux familles dans les initiatives locales d’accueil (ILA).
Pour uniformiser le réseau d’accueil, Fedasil s’attelle à définir des normes qualitatives, à réaliser 
des audits et à lancer un projet important d’informatisation. Ses partenaires traditionnels n’ont toutefois pas encore marqué leur accord pour collaborer pleinement à ces projets. Faute d’ac -
cord, les normes ne sont pas contraignantes dans la pratique, aucun audit ne peut être réalisé en dehors des centres de Fedasil, le nouveau système informatique ne peut être utilisé que pour une partie du réseau et Fedasil ne peut pas émettre d’avis fondé sur la qualité du réseau d’accueil. Les nouvelles normes de qualité peuvent occasionner certains coûts à Fedasil et à ses partenaires, ce qui a probablement été trop peu mis en lumière. La Cour des comptes recommande de pour -
suivre les démarches entreprises pour aboutir à un accord avec les partenaires afin qu’une quali -
té homogène du réseau d’accueil puisse être garantie et que les différences de fonctionnement entre ceux-ci soient prises en compte.
Fedasil ignore pour l’heure combien de personnes vulnérables nécessitant un accueil spécifique 
se trouvent dans le réseau d’accueil. Le concept de vulnérabilité n’est pas toujours défini de la même manière et il n’existe pas encore de procédure pour identifier les personnes vulnérables. L ’évaluation des vulnérabilités et des besoins particuliers des demandeurs d’asile pose problème dans la pratique : elle n’est souvent pas réalisée et, lorsqu’elle l’est, elle ne l’est que de manière sommaire ou en dehors du délai légal. Elle débouche par ailleurs rarement sur un transfert vers une place d’accueil plus appropriée. La Cour des comptes recommande à Fedasil de consentir des efforts supplémentaires pour définir la notion de vulnérabilité, identifier les personnes vulné -
rables et leur proposer des places d’accueil et un accompagnement adaptés sur cette base.
Des différences existent entre les structures d’accueil en ce qui concerne les médecins auxquels 
un demandeur d’asile peut s’adresser et les soins médicaux ou psychologiques qui y sont assurés. La Cour des comptes recommande d’uniformiser au maximum les soins médicaux et psycholo -
giques prodigués, quelle que soit la structure d’accueil. Il conviendra à cet effet d’éliminer les différences entre le remboursement des soins médicaux par Fedasil et par le SPP Intégration sociale. SYNTHÈSE /5
Fedasil ne dispose pas de données opérationnelles suffisantes, ce qui l’empêche d’avoir une vi -
sion complète de la situation au sein du réseau d’accueil. Le projet d’informatisation qu’elle a 
entamé peut l’y aider. Rassembler des informations suffisantes (sur la durée de l’accueil dans tel ou tel type de structure, sur le nombre de sanctions, de transferts, de personnes vulnérables, etc.) et les rendre publiques permettraient de mieux étayer le débat sociétal et parlementaire sur la thématique de l’accueil des demandeurs d’asile.
Fedasil et le secrétaire d’État se rallient à la plupart des conclusions et recommandations de la 
Cour.  Table des matières  ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /9
Chapitre 1 
1.1 Thème d’audit 13
1.2 Accueil des demandeurs d’asile 13
1.3 Audit 14
1.3.1 Questions d’audit et normes 14
1.3.2 Méthodes d’audit 15
1.4 Procédure 15
Chapitre 2 Cadre institutionnel et organisationnel 17
2.1 Description et base légale 17
2.1.1 Cadre international 17
2.1.2 Loi accueil 17
2.1.3 Accueil 19
2.2 Moyens financiers 25
Chapitre 3 Gestion de l’accueil 29
3.1 Arrivées de demandeurs d’asile 29
3.2 Sorties du réseau d’accueil 29
3.3 Augmentation et diminution de la capacité d’accueil dans le cadre  de la crise de 2015-2016 31
3.3.1 Augmentation de la capacité d’accueil 31
3.3.2 Diminution de la capacité d’accueil 35
3.3.3 Partenaires 37
3.3.4 Initiatives locales d’accueil (ILA) 38
3.3.5 Préaccueil 39
3.4 Coût de l’accueil 40
3.4.1 Coût réel moyen 40
3.4.2 Calcul des coûts 41
3.4.3 Coût de l’accueil collectif et individuel 42
3.5 Personnel 43
3.5.1 Normes 43
3.5.2 Dépenses de personnel et effectif 44
3.6 Match-IT 46
Chapitre 4 Qualité de l’accueil 49
4.1 Normes et audits 49
4.1.1 Normes 49
4.1.2 Audits et suivi 50
4.2 Mesures d’ordre, sanctions et plaintes 50
4.2.1 Mesures d’ordre 50
4.2.2 Sanctions 51
4.2.3 Recours 52
4.2.4 Plaintes 53 10
4.3 Accueil des personnes vulnérables 54
4.3.1 Évaluation 54
4.3.2 Mineurs non accompagnés 56
4.3.3 Accompagnement psychologique 57
4.4 Accompagnement médical 59
4.4.1 Qualité 60
4.4.2 Coût 61
Chapitre 5 
Conclusions et recommandations 63
5.1 Conclusions 63
5.1.1 Cadre institutionnel et organisationnel 63
5.1.2 Gestion de l’accueil 63
5.1.3 Qualité de l’accueil 64
5.2 Recommandations 65
Annexe Réponse du secrétaire d’État à l’Asile et la Migration 71 Accueil des  
demandeurs d’asile  ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /13
Chapitre 1
1.1 Thème d’audit
L’Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs d’asile (Fedasil), qui est responsable de 
l’accueil des demandeurs d’asile et de certaines catégories d’étrangers, est un organisme public placé sous la tutelle du secrétaire d’État à l’Asile et la Migration. L’accueil des deman -
deurs d’asile est régi par la loi du 12 janvier 2007 sur l’accueil des demandeurs d’asile et de certaines autres catégories d’étrangers (ci-après la « loi accueil »).
Fedasil organise les structures d’accueil, assure leur gestion et contrôle la qualité de l’ac-
cueil. Ses tâches consistent dans l’hébergement, les repas, l’habillement, l’accompagne -
ment médical, social et psychologique, l’octroi d’une allocation journalière et l’accès à l’aide juridique. Fedasil coordonne par ailleurs les programmes de retour volontaire.
La Cour des comptes a réalisé un audit de l’accueil des demandeurs d’asile. Les autres mis -
sions de Fedasil, sauf celles ayant une incidence sur l’accueil, ne sont pas examinées. L’ac-
cueil dans les places de retour ouvertes est ainsi abordé, tandis que les programmes de retour volontaire ne le sont pas.
Les centres d’accueil fermé sont gérés par l’Office des étrangers (OE) et ne sont pas audités.
1.2 Accueil des demandeurs d’asile
La procédure d’asile débute lorsque la personne introduit une demande d’asile auprès de 
l’Office des étrangers. Dès ce moment, le demandeur d’asile a droit à une aide matérielle. Fedasil désigne alors une structure d’accueil.
L’accueil des demandeurs d’asile s’organise principalement de deux façons en Belgique : col -
lectivement et individuellement. Actuellement, le modèle d’accueil standard est collectif. 
L’accueil individuel est réservé aux demandeurs d’asile qui ont reçu une décision positive, aux nationalités qui ont plus de 90 % de chances d’obtenir une décision positive et aux de -
mandeurs d’asile vulnérables.
La loi accueil (articles 62 à 64) prévoit que Fedasil peut confier l’accueil à des partenaires. 
En mai 2017, l’accueil collectif était organisé dans 63 centres d’accueil. Les CPAS assurent 
85 % de l’accueil individuel, au travers des initiatives locales d’accueil (ILA). Les deman -
deurs d’asile sont accueillis dans des logements individuels meublés et reçoivent une aide 
matérielle comparable à celle octroyée dans les centres d’accueil collectif. L’accueil indivi -
duel peut aussi être fourni par d’autres partenaires (voir tableau 1).
Un pour cent des places sont des places de retour ouvertes destinées à prodiguer aux de -
mandeurs d’asile déboutés un encadrement intensif sur mesure en vue de leur retour. 14
Mi-mai 2017, Fedasil fournissait environ 20 % des places d’accueil, le reste étant organisé par 
des partenaires (voir tableau 1). Le taux d’occupation des places d’accueil s’élevait à 83 %.
Tableau 1 – Nombre de demandeurs d’asile et répartition des places d’accueil entre les partenaires 
(au 17 mai 2017)
Partenaire d’accueil Nombre Pourcentage
Accueil collectif
Croix-Rouge francophone (25 centres) 5.406 21,48  %
Fedasil (19 centres) 4.942 19,64 %
Croix-Rouge néerlandophone (15 centres) 2.698 10,72 %
Autres (Samusocial, Caritas…) (4 centres) 1.052 4,18 %
Total accueil collectif 14.098 56,02 %
Accueil individuel
CPAS 9.136 36,33 %
Vluchtelingenwerk(*) & Ciré 1.288 5,12 %
Autres partenaires 327 1,30 %
Total accueil individuel 10.751 42,75 %
Places de retour ouvertes 310 1,23 %
Total 25.159 100 %
(*) La collaboration avec Vluchtelingenwerk Vlaanderen s’est terminée fin juin 2017.
Source  : Fedasil
Pour 2016, 608  millions d’euros ont été inscrits au budget en faveur de l’accueil des deman -
deurs d’asile ; pour 2017, ce montant était de 482 millions d’euros. La différence s’explique 
par l’atténuation progressive des conséquences de la crise migratoire de 2015-2016.
1.3 Audit
1.3.1 Questions d’audit et normes
L’audit a vérifié si Fedasil assure un accueil efficient et de qualité au moyen de trois ques -
tions et sous-questions.
1. Le cadre institutionnel permet-il de garantir un accueil efficient et de qualité ?1.1 Les tâches et responsabilités de Fedasil sont-elles clairement décrites et délimitées ?
1.2  Fedasil dispose-t-elle des moyens et compétences nécessaires pour réaliser ses mis -
sions  ?
2. Fedasil gère-t-elle l’accueil de façon efficiente ?2.1 Fedasil parvient-elle à proposer un accueil adéquat à un coût correct ?
2.2  La création et la suppression de capacité d’accueil se déroulent-elles de façon efficiente 
et transparente ?
2.3  La collaboration avec les différents partenaires est-elle efficiente ? ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /15
3. Fedasil garantit-elle la qualité de l’accueil ?
3.1  Les normes qualitatives ont-elles été définies conformément aux obligations légales et 
internationales  ?
3.2  Fedasil contrôle-t-elle la qualité dans toutes les structures d’accueil de manière  
efficiente ?
Le cadre normatif auquel la Cour se réfère dans cet audit se compose de la directive  
2013/33/UE du Parlement européen et du Conseil du 26 juin 2013 établissant des normes 
pour l’accueil des personnes demandant la protection internationale, qui modifie la direc-tive 2003/9/CE du Conseil du 27 janvier 2003 relative à des normes minimales pour l’accueil 
des demandeurs d’asile dans les États membres. La directive européenne de 2003 a été 
transposée en droit belge par la loi accueil. La Cour des comptes a par ailleurs appliqué les cadres normatifs de la bonne gestion qui sont utilisés couramment dans la littérature spécialisée (par exemple, le référentiel Coso pour les normes de contrôle interne et l’Intosai Gov 9100-9130).
Les constats d’audit reposent pour une grande part sur une analyse de documents d’orien -
tation politique et de gestion (législation, informations financières, etc.), complétée d’en -
tretiens avec des collaborateurs de Fedasil et de la cellule stratégique du secrétaire d’État 
à l’Asile et la Migration. Des renseignements ont été pris dans une moindre mesure au -
près des autres acteurs (par exemple, les partenaires structurels de Fedasil). La Cour des comptes a également visité plusieurs structures d’accueil  : le Petit Château (géré par Feda -
sil), le centre de Bierset (géré par la Croix-Rouge francophone) et celui d’Alsemberg (géré par la Croix-Rouge néerlandophone).
9 novembre  2016 Annonce de l’audit au secrétaire d’État à l’Asile et la 
Migration et au directeur général de Fedasil
Décembre 2016 à juin 2017 Réalisation de l’audit
2 août  2017 Envoi du projet de rapport au secrétaire d’État à l’Asile et la Migration et au directeur général de Fedasil
19 septembre  2017 Réception par courriel des remarques de Fedasil
6 octobre  2017 Réception par courriel des remarques du secrétaire d’État à l’Asile et à la Migration au sujet des conclusions et recommandations de la Cour (annexe 1)  ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /17
Chapitre 2
Cadre institutionnel et 
organisationnel
2.1 Description et base légale
2.1.1 Cadre international
La directive européenne 2013/33/UE établit les normes auxquelles l’accueil des demandeurs 
d’asile doit satisfaire. Elle vise à développer une politique commune permettant un par -
tage équitable des responsabilités, y compris sur le plan financier, entre les États membres1. 
Les institutions européennes veulent éviter qu’une inégalité de traitement entre les États membres amène un nombre disproportionné de personnes à demander l’asile dans certains d’entre eux. La directive prévoit néanmoins que les États membres peuvent adopter des dispositions plus favorables que celles qu’elle contient. Ce sont donc davantage des normes minimales à respecter par la législation. En même temps, les États membres ne sont pas tenus de réserver aux demandeurs d’asile, dans le cadre de l’accueil, un traitement aussi favorable que celui accordé à leurs propres ressortissants
2.
La directive devait être transposée pour le 20 juillet 20153. La Belgique n’ayant pas respecté 
ce délai, la Commission européenne a introduit une procédure d’infraction à son encontre4. 
Faute d’une transposition complète de la directive, la procédure est toujours pendante. En effet, la procédure d’identification des personnes vulnérables imposée par la nouvelle direc -
tive fait, par exemple, encore défaut (voir point  4.3 ci-après)
5. Les mesures d’exécution dont 
la Commission européenne a été informée jusqu’à présent concernent des compétences communautaires (scolarisation et formation professionnelle). Un projet de loi adaptant la loi accueil et transposant la directive a été déposé à la Chambre des représentants dans l’intervalle, soit le 22 juin 2017
6.
2.1.2 Loi accueil
La loi accueil détermine qui a droit à une aide matérielle, les conditions auxquelles cette aide doit satisfaire et comment l’accueil doit être organisé. Selon Fedasil, la loi accueil est en cours de réécriture dans le cadre du code de la migration (qui rassemblerait l’ensemble des lois relatives à l’asile, la migration et l’accueil).
1 Point (2) de l’exposé des motifs de la directive 2013/33/UE du Parlement européen et du Conseil du 
26 juin 2013 établissant des normes pour l’accueil des personnes demandant la protection internationale. 
2 Article 17, §  5, de la directive 2013/33/UE.
3 Article 31, §  1er, de la directive 2013/33/UE.
4 Procédure d’infraction 20150356.
5 Centre fédéral de la migration Myria, La migration en chiffres et en droits 2016 , Bruxelles, mai 2016, p. 154 et 157, 
www.myria.be.
6 Doc. parl. , Chambre, 22 juin 2017, DOC 54 2548/001, Projet de loi modifiant la loi du 15 décembre 1980 sur l’accès 
au territoire, le séjour, l’établissement et l’éloignement des étrangers et la loi du 12 janvier 2007 sur l’accueil des demandeurs d’asile et de certaines autres catégories d’étrangers. 18
En 2015, Fedasil a procédé à une évaluation de la loi accueil et formulé des recommanda -
tions. Elles portaient sur l’adaptation de la procédure de prolongation du droit de séjour 
pour des raisons médicales (article 7 de la loi accueil) et sur l’exécution des dispositions de 
la loi accueil par la voie d’arrêtés royaux :
1.  l’article 43, qui règle la transition efficiente de l’aide matérielle vers l’accompagnement 
social  ;
2.  l’article 17, qui définit les normes qualitatives auxquelles l’accueil doit répondre ;
3.  l’article 19, qui établit les règlements d’ordre intérieur et les règles relatives au contrôle des chambres  ;
4.  les articles 6 et 54, qui portent sur le retour volontaire.
Ces arrêtés royaux font toujours défaut. Par ailleurs, d’autres arrêtés royaux visant la mise en œuvre obligatoire ou facultative de la loi accueil manquent également (voir tableau 2). En guise d’alternative aux arrêtés royaux manquants, Fedasil a élaboré des instructions à l’intention des structures d’accueil pour certaines parties.
Tableau 2 – Arrêtés royaux d’exécution de la loi accueil faisant défaut
Article de 
la loiObjet de l’articleFacultatif/
ObligatoireInstruction 
Fedasil(*)
6/1, §  3 Trajet de retour Facultatif 20/10/2015
6/1, §  4 Trajet de retour, modification du lieu obligatoire 
d’inscriptionFacultatif 20/10/2015
10, 3° Conditions relatives au lieu obligatoire d’inscription Facultatif n.a.
11, §  1er, §  3 Durée maximale de la demande d’asile Facultatif n.a.
12 Demande de transfert vers une structure d’accueil individuelle après six moisObligatoire Manquant
13 Suppression du lieu obligatoire d’inscription Obligatoire 24/10/2007
17 Normes qualitatives Obligatoire Manquant
19, §  1
erRèglement d’ordre intérieur Obligatoire Manquant
19, §  2 Contrôle des chambres Obligatoire Manquant
21 Accès des avocats, de l’UNHCR et des ONG aux structures d’accueilFacultatif Manquant
26 Conventions avec des établissements de soins Obligatoire n.a.
30 Conventions dans le cadre de l’accompagnement psychologiqueFacultatif n.a.
31 Accompagnement social Facultatif Manquant
35/2 Déclaration de ressources financières par les béné
-
ficiairesObligatoire n.a.
43 Transition vers l’accompagnement social Obligatoire 20/07/2016
54 Accès au retour volontaire Obligatoire 20/10/2015
(*)  n.a. (non applicable) : arrêtés royaux qui ne portent pas sur des engagements pris ou des procédures entre Fedasil et 
ses partenaires.
Source  : Fedasil ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /19
2.1.3 Accueil
2.1.3.1 Procédure d’asile
Les différentes procédures de séjour sont traitées par l’Office des étrangers (OE), le Com -
missariat général aux réfugiés et aux apatrides (CGRA) et le Conseil du contentieux des 
étrangers (CCE).
Le ressortissant étranger introduit une demande d’asile auprès de l’OE, qui la transmet au 
CGRA afin qu’il statue sur celle-ci. Le CGRA peut prendre une décision positive ou négative. Dans le premier cas, l’étranger obtient la protection internationale  ; dans le second, il peut 
interjeter appel de la décision devant le CCE. Le CCE peut confirmer ou suspendre la déci -
sion du CGRA. En cas de suspension, le CGRA doit réexaminer la demande. Si le recours est rejeté par le CCE, le demandeur d’asile peut introduire un recours non suspensif en cassa -
tion auprès du Conseil d’État. Par ailleurs, l’OE ou le CGRA peuvent être saisis de demandes de séjour pour des raisons médicales ou humanitaires.
L’accord gouvernemental du 22 octobre 2014 prévoit de donner une réponse définitive à la 
demande d’asile dans les six mois. Ce délai de traitement n’est actuellement pas respecté. Il 
reste important, car le CGRA a pris du retard. Sur un total de 12.078 dossiers, le Commissa -
riat accusait ainsi un retard de 7.078 dossiers en mai 2017. Au second semestre 2016, le délai 
de traitement moyen était de 321 jours à partir de l’introduction de la demande d’asile (dont 
74 jours à l’OE et 234 au CGRA). La durée de traitement allonge le séjour des demandeurs 
d’asile dans les structures d’accueil.
2.1.3.2 Droit à l’aide matérielle
Le demandeur d’asile et les membres de sa famille ont droit à l’aide matérielle. Celle-ci 
consiste en l’hébergement, les repas, l’habillement, l’accompagnement médical, social et psychologique. Le demandeur d’asile reçoit un peu d’argent de poche (7,4 euros par se -
maine
7). L’accueil peut lui être refusé s’il dispose de ressources propres suffisantes (niveau 
du revenu d’intégration). Dans la pratique, Fedasil ne peut cependant pas vérifier si tel est le cas. Par ailleurs, le demandeur d’asile n’est pas obligé d’accepter la proposition d’accueil et peut chercher un logement par ses propres moyens (ce type de demandeur d’asile est désigné par l’appellation no show ). Pour autant qu’il y ait droit, un no show  peut toujours 
décider de réintroduire une demande d’accueil.
Le choix d’un système d’aide matérielle au lieu d’un soutien financier remonte à 2001
8. 
Auparavant, les demandeurs d’asile pouvaient s’adresser au CPAS pour obtenir le revenu 
d’intégration (l’ancien « minimum de moyens d’existence »). Il n’y avait pas, à proprement 
parler, de système spécifique pour les demandeurs d’asile : ils bénéficiaient du même sou -
tien financier que celui auquel d’autres citoyens pouvaient prétendre. Le changement opéré en 2001 a deux raisons. L’objectif premier était de combattre les marchands de sommeil. L’octroi d’une aide matérielle permettait d’éloigner les demandeurs d’asile du marché des logements locatifs bon marché, qui était saturé. Ensuite, le système d’aide financière belge 
7 Pour un demandeur d’asile adulte dans un centre d’accueil communautaire. Le demandeur d’asile hébergé dans 
une structure d’accueil individuelle reçoit 60 euros par semaine, qui doivent également servir à payer la nourriture et les produits hygiéniques. 
8 Loi du 2 janvier 2001 portant des dispositions sociales, budgétaires et diverses. 20
donnait l’impression de favoriser l’arrivée de demandeurs d’asile («  effet d’attrait  »)9. L’aide 
matérielle coûte cependant beaucoup plus cher que l’aide financière au niveau du revenu 
d’intégration (voir point 3.4).
Le droit à l’aide matérielle s’ouvre dès l’introduction de la demande d’asile et s’applique 
aussi longtemps que la procédure d’asile est en cours. À l’issue d’une décision négative, les demandeurs peuvent toutefois introduire une nouvelle demande (les « demandes d’asile 
multiples »). En cas de suspicion d’abus, Fedasil peut, moyennant motivation, refuser le 
bénéfice de l’accueil. En 2016, l’accueil a été refusé à 3.327 personnes qui avaient introduit 
une demande multiple. Le demandeur d’asile a de nouveau droit à l’accueil dès que le CGRA examine la nouvelle demande d’asile à la lumière d’éléments neufs qui n’étaient pas connus au moment où la précédente demande a été traitée
10.
D’après le Médiateur fédéral, Fedasil ne motive pas individuellement les décisions de refus d’accueil en cas de demandes multiples
11, une pratique non conforme à la loi accueil et à la 
directive européenne. Fedasil a du reste déjà été condamnée à plusieurs reprises par le tri -
bunal du travail pour avoir omis de motiver le dossier individuel. Le secrétaire d’État argue qu’il n’est pas aisé pour Fedasil d’évaluer pour des cas individuels s’il y a demande abu -
sive ou non, puisque l’Agence ne dispose d’aucune information de fond sur les demandes d’asile
12.
Qu’ils résident ou non dans une structure d’accueil, les demandeurs d’asile ont toujours droit à un accompagnement médical par Fedasil.
L’adoption d’une décision positive permet de passer de l’accueil matériel à l’aide sociale, qui 
revient dans la pratique à un soutien financier, par le CPAS. La période de transition est de deux mois ; elle peut être prolongée d’un mois à deux reprises. Une troisième prolongation 
d’un mois peut encore être accordée à titre exceptionnel. Cette possibilité de prolongation fait surtout suite à la demande des autorités locales, qui avaient mis en exergue la difficulté de trouver des solutions d’hébergement
13. Plutôt que d’être logé par le CPAS, l’intéressé 
peut aussi opter pour une « aide au départ anticipé » : s’il renonce à l’accueil dans les dix 
jours ouvrables, il se voit octroyer un montant unique en titres-repas (280 euros par adulte, 
120 euros par enfant). Dans la pratique, cette formule n’est quasiment jamais utilisée. L’ac-
cueil prend fin à l’issue de la période transitoire.
En cas de décision négative, le droit à l’aide matérielle se termine lorsqu’un ordre de quitter 
le territoire a expiré et qu’aucun recours avec effet suspensif ne peut plus être introduit. 
9 Doc. parl. , Chambre, 5 décembre 2001, DOC 50 1448/036, Note de politique générale Accueil de candidats-réfugiés 
2002, p.4 et 9.
10 Le CGRA a pris en considération 38 % des nouvelles demandes en 2016. En 2017 (jusqu’à la fin mai), ce pourcentage 
était seulement de 25 %.
11 Médiateur fédéral, Rapport annuel 2015 , Bruxelles, mars 2016, 250 p., www.mediateurfederal.be.
12 Doc. parl. , Chambre, 15 mars 2017, CRIV 54 COM 619, p. 12.
13 Il ressort d’une enquête menée par Fedasil auprès des structures d’accueil (2013) que la situation a été jugée 
problématique par 70 % des collaborateurs de ces structures. La recherche d’un logement et le paiement de la 
garantie locative sont les problèmes les plus fréquemment cités. En 2015, Fedasil a dès lors été contrainte, dans 1.527 dossiers, d’autoriser la prolongation de l’accueil au-delà du délai préconisé de deux mois. En 2013, les 
collaborateurs des structures d’accueil ont déclaré que cette prolongation était imputable, dans plus de la moitié des cas, à la difficulté de trouver un logement à louer. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /21
Le personnel des centres vérifie le droit à l’accueil des résidents de manière périodique. 
Normalement, les résidents sont aussi tenus de les informer d’éventuelles décisions. Les demandeurs d’asile déboutés peuvent accepter le trajet de retour proposé et se voir attribuer des places de retour ouvertes.
Des prolongations du droit à l’aide matérielle peuvent être demandées à l’issue d’une déci -
sion négative pour toute une série de raisons : l’unité familiale, la grossesse, une année sco -
laire entamée, la santé, etc. Fedasil examine les demandes et juge de leur bien-fondé. Enfin, 
le pouvoir discrétionnaire dont dispose Fedasil lui permet de prolonger l’aide matérielle dans des circonstances exceptionnelles liées au respect de la dignité humaine.
2.1.3.3 Modèle d’accueil
Le modèle d’accueil détermine le lieu d’hébergement du demandeur d’asile dans le réseau 
d’accueil disponible. L’accueil peut se dérouler en plusieurs phases, le demandeur d’asile étant alors hébergé successivement dans des structures différentes. Ces transferts entravent cependant la continuité de l’accueil et génèrent des coûts et charges supplémentaires. Pour qu’un modèle d’accueil soit réellement applicable dans la pratique, il faut disposer d’un nombre de places suffisant pour les différents types d’accueil. Les nombreuses crises n’ont souvent pas permis d’appliquer le modèle d’accueil théorique et des demandeurs d’asile ont été hébergés là où il y avait encore de la place à ce moment-là.
Dispatching
La loi accueil prévoit que le demandeur d’asile bénéficie d’une place adaptée à sa situation familiale, à son état de santé et à sa vulnérabilité. Les personnes particulièrement vulné -
rables peuvent être hébergées dans des institutions ou associations spécialisées. L’équipe de dispatching de Fedasil évalue la situation de l’intéressé et cherche une place adaptée dans le réseau d’accueil. Elle essaie de préserver une diversité raisonnable des personnes accueillies dans les différents centres. La Croix-Rouge francophone et son pendant néerlandophone comptent également parmi l’équipe de dispatching. La répartition des demandeurs d’asile entre Fedasil et ses partenaires se fait de commun accord, après quoi Fedasil ou le parte -
naire va rechercher en toute autonomie la place la plus appropriée disponible dans son propre réseau.
Dans les trente jours de la désignation d’une structure d’asile, il y a lieu d’évaluer si cet 
accueil est adapté aux besoins spécifiques de l’intéressé. Dans la pratique, cette évaluation débouche rarement sur un déplacement vers une autre structure d’accueil (voir point  4.3.1).
Différences entre l’accueil collectif et l’accueil individuelLa distinction de loin la plus importante au sein du réseau d’accueil est celle entre l’accueil collectif et l’accueil individuel.
L’accueil collectif se fait dans des structures de plus grande taille, qui hébergent en géné -
ral de 100 à 700 personnes. Il s’agit toujours de bâtiments qui avaient à l’origine une autre 
affectation (anciennes casernes, hôpitaux, internats, villages de vacances, etc.). Malgré la 
volonté de Fedasil d’offrir une qualité d’accueil uniforme (voir point 4.1.1), les centres dif -
fèrent, principalement en termes d’infrastructure, de localisation, d’état d’entretien et de durée d’utilisation comme structures d’accueil. Des différences importantes s’observent  22
également dans un même centre (par exemple, des studios familiaux et de vastes dortoirs 
composés de chambrettes séparées par de simples rideaux).
L’accueil individuel s’effectue dans des structures plus petites ou des logements séparés. 
Une personne seule a droit à sa propre chambre, tandis que les familles disposent d’une chambre à coucher pour deux personnes. L’accueil individuel varie lui aussi considérable -
ment en termes d’infrastructure, de localisation et d’état d’entretien.
Les deux formes d’accueil ont des avantages et des inconvénients et conviendront plus ou 
moins bien à certains types de personnes. L’accueil collectif permet un accompagnement large par une équipe multidisciplinaire et facilite l’observation au début du trajet des de -
mandeurs d’asile. L’accueil individuel est plus respectueux de la vie privée et convient mieux aux personnes plus autonomes  ; il offre en outre davantage de garanties de préserver la vie 
de famille et de possibilités d’intégration. L’accueil collectif est donc plus indiqué au début de l’accueil, tandis que l’accueil individuel le sera plus tard, lorsqu’il s’agira de préparer l’intégration dans la société.
Il est généralement admis que l’accueil collectif ne se justifie que pour une durée limitée. 
Si le séjour perdure, les inconvénients de l’accueil collectif l’emportent sur ses avantages. Non seulement les résidents peuvent perdre leur autonomie et leur sens des responsabilités, mais il y a aussi un risque accru de conflits. Les effets sont très néfastes pour l’ensemble des résidents des centres ainsi que pour le personnel qui y est employé. Le Haut Commissariat des Nations unies pour les réfugiés (UNHCR) considère qu’un séjour de six mois constitue un maximum, un point de vue que partagent également les partenaires et le Médiateur fé -
déral
14. Dans la pratique, cette limite est dépassée pour la majorité des demandeurs d’asile 
(voir ci-après).
Loi accueil : un système en deux étapes
Avant la loi accueil de 2007, l’octroi d’une place dans une structure d’accueil collectif ou d’une place individuelle s’effectuait souvent de manière aléatoire, en fonction des disponi -
bilités. Certaines personnes, confrontées à une procédure d’asile parfois très longue, étaient dès lors amenées à séjourner très longtemps dans une structure d’accueil collectif.
La loi accueil entendait remédier à la situation en imposant un accueil collectif dans un 
premier temps et en donnant la possibilité de demander un transfert vers une structure d’accueil individuelle après un séjour de quatre mois. La demande n’a pas toujours pu être satisfaite, surtout lors des crises durant lesquelles le réseau était saturé.
Nouveau modèle d’accueil
L’accord de gouvernement de 2014 donne la préférence à une organisation collective de l’ac-cueil dans le cadre d’une procédure d’asile bouclée en six mois maximum. Avec la garantie d’un traitement rapide, le modèle d’accueil en deux étapes qui visait à éviter les séjours collectifs prolongés n’aurait plus de raison d’être. Un transfert supplémentaire serait ainsi évité. À partir de 2016, le délai de quatre mois fixé dans la loi accueil pour une demande de transfert vers une structure d’accueil individuelle a été porté à six mois.
14 Médiateur fédéral, Rapport d’investigation sur le fonctionnement des centres ouverts gérés et agréés par Fedasil , 
Bruxelles, avril 2009, 193 p., www.mediateurfederal.be. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /23
Même si la loi accueil offre toujours la possibilité à tous les résidents d’introduire une de -
mande de transfert, Fedasil réservera prioritairement l’accueil individuel aux demandeurs 
d’asile ayant obtenu un droit de séjour15, aux demandeurs d’asile qui ont de très fortes 
chances de voir leur demande acceptée et à certaines personnes vulnérables. Les autres de -
mandeurs d’asile restent, pendant toute la durée de la procédure d’asile, dans le centre d’ac-cueil collectif qui leur a été assigné. Cela ne pose aucun problème tant que la garantie d’une décision dans les six mois, mentionnée dans l’accord de gouvernement, est respectée. Ce n’est actuellement pas le cas. Le réseau d’accueil pâtit en effet de la lenteur des procédures d’asile. Dans la pratique, 40  % des résidents des structures d’accueil collectif s’y trouvent de -
puis plus d’un an (situation au 31 janvier 2017). Au 31 janvier 2017, la durée moyenne des sé -
jours était de 13,2 mois
16. Les partenaires comptent davantage de personnes qui séjournent 
plus longtemps dans des structures d’accueil collectif. La Croix-Rouge francophone compte 260 résidents qui séjournent depuis plus de deux ans dans un de ses centres d’accueil col -
lectif, la Croix-Rouge néerlandophone 43. La longueur du séjour de nombreux demandeurs 
d’asile augmente le risque de frictions et de conflits dans les centres.
La baisse de la capacité de crise s’en trouve également ralentie, alors que des places d’ac-
cueil disponibles dans les structures individuelles restent inoccupées (voir point 3.3.4). Le nouveau modèle d’accueil permet en théorie de rééquilibrer l’accueil collectif et l’accueil individuel grâce à deux leviers  : le degré de protection dont une nationalité doit bénéficier 
et la durée du séjour des demandeurs d’asile dans une structure d’accueil collectif avant d’être transférés vers une structure individuelle. Les valeurs limites relatives au degré de protection et à la durée des séjours sont définies au niveau politique.
Tableau 3 – Durée du séjour et nombre de personnes hébergées dans des structures d’accueil collectif de 
Fedasil et des Croix-Rouge francophone et néerlandophone (mars 2017)
Durée du séjourNombre de personnes hébergées
Croix-Rouge 
néerlandophoneCroix-Rouge 
francophoneCentres 
fédérauxNombre total 
de personnes
< 6 mois 641 1.777 2.807 5.225
6 < 12 mois 353 738 700 1.791
> 12 mois 1.609 2.902 943 5.454
Nombre total de personnes 2.603 5.417 4.563 12.470
 % de séjours > 12 mois 30 53 17
Source  : Croix-Rouge francophone, Croix-Rouge néerlandophone et Fedasil
En 2015, Fedasil avait entamé la mise en place du nouveau modèle d’accueil, mais a dû in -
terrompre cette opération en raison de la crise migratoire de 2015-2016. Mi-2016, l’opération 
a pu reprendre, ce qui a créé une certaine disponibilité au niveau des places d’accueil indi -
viduelles (voir point 3.3.2).
15 Le gouvernement a décidé que le demandeur d’asile qui a obtenu une décision positive doit être orienté 
systématiquement vers l’accueil individuel vu que les CPAS sont mieux équipés pour accompagner les bénéficiaires dans cette phase.
16 Doc. parl. , Chambre, 3 mai 2017, CRIV 54 COM 651, p. 2. 24
Après avoir séjourné quatre mois dans une structure d’accueil collectif et pour autant qu’ils 
aient une procédure de demande d’asile pendante devant le CGRA, les demandeurs d’asile bénéficiant d’un haut degré de protection peuvent demander à être transférés vers une ILA. Le haut degré de protection implique que le demandeur d’asile possède une nationalité pour laquelle les demandes d’asile sont acceptées dans au moins 90 % des cas. Les demandeurs 
d’asile possédant un haut degré de protection sont, dans une large majorité, des ressortis -
sants syriens.
Réinstallation
La réinstallation s’inscrit dans le cadre d’un programme de l’UNHCR qui s’adresse aux ré -
fugiés se trouvant dans un pays en dehors de l’UE où ils ne peuvent pas s’ intégrer de ma -
nière durable et qui ne peuvent pas retourner dans leur pays d’origine. Ce sont l’UNHCR et l’UE qui fixent les priorités. Les personnes sélectionnées sont transférées vers l’UE. En 2016, 
la Belgique a accueilli 452 réfugiés (presque exclusivement originaires de Syrie). En 2017, 
550 réfugiés syriens provenant du Liban et de Jordanie devraient être accueillis en plus de personnes dans le cadre de l’accord conclu entre l’UE et la Turquie.
À leur arrivée en Belgique, les intéressés doivent encore introduire une demande d’asile. Il 
ne s’agit cependant que d’une formalité, car le CGRA a examiné leur dossier au préalable. Après un bref séjour de trois à six semaines dans des centres d’accueil collectif spécifiques, ils sont accueillis dans une ILA pour une période de transition de six mois, qui peut être prolongée d’un mois à deux reprises.
Relocalisation (plan de répartition de l’UE)
L’UE entend répartir la pression migratoire entre tous les États membres en relocalisant les réfugiés déjà présents sur son territoire. Ce système permet aux États membres confrontés à un afflux particulièrement important – actuellement l’Italie et la Grèce – de transférer vers d’autres États membres les réfugiés de nationalités à probabilité de reconnaissance élevée (plus de 75 %). Les relocalisations sont finalement limitées : jusqu’en mai 2017, 551 per-
sonnes ont été transférées en Belgique
17. Ces demandeurs d’asile suivent le parcours clas -
sique au sein du réseau d’accueil.
2.1.3.4 Modèle d’accueil pour les mineurs étrangers non accompagnés (Mena)
À l’inverse des adultes, les mineurs étrangers non accompagnés (Mena) ne doivent pas in -
troduire de demande d’asile pour bénéficier du droit à l’accueil. Tous les enfants mineurs 
qui se trouvent sur le territoire belge ou y accèdent sans être titulaires d’un titre de séjour et sans être accompagnés d’une personne exerçant sur eux l’autorité parentale ont droit à l’ac-cueil organisé par Fedasil. Le Mena peut engager des procédures d’autorisation de séjour, dont la demande d’asile.
Tant qu’il est mineur et sans permis de séjour, le Mena conserve son droit à l’accueil et ne 
peut pas être expulsé. Le droit à l’accueil s’éteint lorsqu’il atteint l’âge de 18 ans et ne pos -
sède pas de permis de séjour, s’il est reconnu comme réfugié ou obtient un autre statut de séjour.
17 Commission européenne, Relocation and Resettlement – State of Play , 2017, 2 p. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /25
Dans le premier cas, il doit quitter le réseau d’accueil ; dans le second, il a droit – au même 
titre que les adultes reconnus comme réfugiés – au soutien financier du CPAS. La période 
de transition est de six mois pour les Mena, contre deux mois pour les adultes. Les jeunes qui, après avoir été reconnus comme réfugiés, ne sont pas en mesure de vivre de manière autonome, peuvent séjourner dans les centres pour la jeunesse des communautés.
Le trajet d’accueil des mineurs étrangers non accompagnés se déroule en trois phases.Dans la première phase, les Mena sont accueillis pendant 30 jours maximum dans un centre 
d’orientation et d’observation
18. Fin 2016, ces centres comptaient 190 places. Durant son 
séjour au centre, le Mena est identifié et observé, afin de lui trouver une place d’accueil 
adaptée à ses besoins spécifiques. Les centres d’orientation et d’observation sont des centres à part entière
19, qui se distinguent des autres initiatives d’accueil. Leur organisation est 
assurée par Fedasil même20. Leur règlement d’ordre intérieur doit être fixé par un arrêté 
ministériel, qui fait défaut à ce jour.
Si l’Office des étrangers doute de la minorité d’âge de l’intéressé, il demande au service des 
tutelles du SPF Justice d’établir son âge. S’il a moins de 18 ans, un tuteur est désigné. L’arrêté 
royal du 9 avril 2007 prévoit que chaque centre d’orientation et d’observation conclut un 
protocole d’accord avec le service des tutelles afin de régler les modalités de leur collabora -
tion. Jusqu’à présent, aucun centre n’a conclu de protocole.
La deuxième phase de l’accueil débute dès que l’identification est terminée et qu’une place 
d’accueil adéquate a été trouvée. Les jeunes sont accueillis soit dans des ailes séparées des centres d’accueil où séjournent également des adultes, soit dans des centres spécifiques pour Mena. Fin 2016, les centres d’accueil collectif comptaient 2.138 places destinées aux 
Mena. Le personnel chargé d’accompagner les Mena reçoit une formation adéquate
21.
Dans la troisième phase, les Mena de plus de 16 ans capables de vivre en autonomie sont 
aiguillés vers une structure d’accueil individuelle, après un séjour de quatre mois en accueil collectif. Fin 2016, 323 places d’accueil individuelles étaient prévues pour les Mena.
2.2 Moyens financiers
L’accueil des demandeurs d’asile est financé à partir du budget de Fedasil (301  millions d’eu -
ros en 2017, voir tableau 4). Le budget prévoit en outre une provision (300 millions d’euros 
pour 2016 et 168 millions d’euros pour 2017). Le tableau qui suit ne tient pas compte de la 
provision.
18 Article 7 de l’arrêté royal du 9 avril 2007 déterminant le régime et les règles de fonctionnement applicables aux 
centres d’observation et d’orientation pour les mineurs étrangers non accompagnés. Ils peuvent rester quatre 
mois au centre de Sugny, mais l’accueil est surtout destiné aux Mena qui ne demandent pas l’asile.
19 Neder-Over-Heembeek, Steenokkerzeel et Sugny.
20 Durant la crise migratoire de 2015-2016, les partenaires ont créé des places supplémentaires dans ces centres.
21 Article 42 de la loi accueil. 26
Tableau 4 – Budget de Fedasil
2015  
(dépenses  réelles)2016  
(budget ajusté)2017  
(budget + part 
dans le budget)
Montant  % Montant  % Montant  %
Dépenses
Personnel 57.059.715 16,52 57.553.017 18,71 57.963.855 19,26
Loyers et 
charges44.963.176 13,02 36.064.764 11,72 36.473.844 12,12
Intervention de l’État vis-à-vis de tiers230.561.899 66,75 180.463.695 58,66 161.189.420 53,55
Projets européens2.080.790 0,60 10.070.094 3,27 12.404.769 4,12
Dépenses patrimoniales6.486.372 1,88 3.310.981 1,08 3.360.646 1,12
Pour ordre
(1)4.280.864 1,24 20.193.671 6,56 29.593.931 9,83
Total 345.434.831 307.658.238 300.986.465
Recettes
Mission statutaire837.743 0,28 1.018.440 0,33 958.440 0,32
Allocation spécifique (UE)3.383.042 1,11 10.070.094 3,27 12.404.769
(2)4,12
Dotation de l’État296.558.357 97,44 276.374.017 89,83 258.029.325 85,73
Pour ordre 3.586.164 1,18 20.193.671 6,56 29.593.931 9,83
Total 304.365.306 307.656.222 300.986.465
(1) Ces dépenses sont utilisées aux fins de réinstallation et de relocalisation. 
(2)  Dans le cadre du Fonds européen Asile, Migration et Intégration (Fami), des projets ont été introduits pour un total de 
10,6 millions d’euros provenant de fonds européens. Ces projets seront dirigés par Fedasil.
Source  : budget général des dépenses
Il ressort du tableau que la plus grande partie du budget se rapporte aux dépenses en faveur 
de tiers destinées à financer l’accueil des demandeurs d’asile. Ces dépenses sont cependant en recul. Le tableau 5 en donne un aperçu détaillé. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /27
Tableau 5 – Financement de l’accueil assuré par des tiers (en euros et en pourcentage)
2015 2016 2017
Subventions 
spécifiques696.472 0,30 921.574 0,51 921.574 0,57
Subventions aux organisations145.597.242 63,15 102.153.274 56,61 81.219.056 50,39
Initiatives locales d’accueil (CPAS)70.431.406 30,55 68.058.958 37,71 69.238.901 42,95
Programme de retour volontaire6.862.908 2,98 7.015.308 3,89 7.495.308 4,65
Subventions aux communes2.453.912 1,06 2.314.581 1,28 2.314.581 1,44
Contrats avec des partenaires privés4.519.957 1,96
Total 230.561.897 180.463.695 161.189.420
En 2015, la dotation à Fedasil s’élevait à 296,6 millions d’euros (voir tableau 4). Elle a été réduite 
à 276,4 millions d’euros en 2016 et à 258 millions d’euros en 2017. Le conseil des ministres a 
en effet imposé à l’Agence une économie de 20  millions d’euros par an entre  2016  et 201922. 
Il a ensuite décidé d’augmenter l’économie à 22 millions d’euros en 201723. Fedasil devrait 
réaliser cette économie en apportant des améliorations structurelles, en termes d’efficacité et d’efficience, à son mode de fonctionnement. Fedasil souligne que la dotation ne suffira pas pour continuer à financer les activités planifiées pour le retour volontaire et maintenir la capacité de crise, qui n’a pas été réduite en 2016
24.
Après la crise migratoire qui a touché la Belgique au second semestre de 2015, une provi -
sion « asile et migration » de 650 millions d’euros a été inscrite au budget 2016. Elle vise à 
compenser des dépenses non récurrentes supplémentaires éventuelles des départements au cours de l’année budgétaire. Le 20 mai 2016, le conseil des ministres a autorisé le transfert 
exceptionnel vers Fedasil de 300 millions d’euros prélevés sur la provision
25. Malgré des 
estimations concrètes du coût d’une capacité d’accueil supplémentaire, ce montant n’a pas été ajouté au budget initial de Fedasil
26. Finalement, les dépenses budgétées de Fedasil ont 
atteint 608 millions d’euros en 2016, soit plus du double du budget ajusté. Le fait de couvrir plus de la moitié des frais relatifs à l’accueil des demandeurs d’asile par une provision bud-gétaire nuit à la transparence budgétaire.
22 Conseil des ministres, 15 avril 2014.
23 Conseil des ministres, 20 octobre 2016.
24 Doc. parl. , Chambre, 23 novembre 2016, DOC 54 2110/008, Justification du budget général des dépenses pour 
l’année budgétaire 2017, SPF Intérieur, p. 242 ; doc. parl. , Chambre, 5 décembre 2016, DOC 54 2108/003, Commen -
taires et observations sur les projets du budget de l’État pour l’année budgétaire 2017, p. 182.
25 Arrêtés royaux des 26 mai et 16 septembre 2016.
26 Doc. parl. , Chambre, 6 juin 2016, DOC 54 1804/002, Commentaires et observations sur les projets d’ajustement du 
budget de l’État pour l’année budgétaire 2016, p. 114. 28
En 2017, une nouvelle provision « asile » de 168 millions d’euros a été créée afin de couvrir 
les coûts non récurrents supplémentaires liés à la crise migratoire27. Pour 2017, Fedasil peut 
ainsi disposer d’un total de 482 millions d’euros. À nouveau, Fedasil dispose d’estimations 
concrètes du coût d’une capacité d’accueil supplémentaire, et ce montant aurait pu être 
ajouté au budget initial. En outre, la provision servira également à créer de la capacité tam -
pon (voir point 3.3.1.2). La dépense deviendra structurelle. Elle ne pourra donc plus, selon la Cour des comptes, être couverte par une provision.
27 Doc. parl. , Chambre, 27 avril 2017, DOC 54 2411/001, Projet de loi contenant le premier ajustement du budget 
général des dépenses pour l’année budgétaire 2017, p. 48. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /29
Chapitre 3
Gestion de l’accueil
3.1 Arrivées de demandeurs d’asile
Le nombre de demandes d’asile varie fortement. L’afflux le plus bas de ces dernières années 
a été enregistré en 2016, alors que 2015 reste l’année où le plus de demandes d’asile ont été 
introduites (voir tableau 6).
Tableau 6 – Demandes d’asile au cours de la période 2009-2016
Demandes d’asile 2011 2012 2013 2014 2015 2016
Nombre de personnes 32.271 28.351 21.222 22.848 44.760 18.710
Demandes uniques 25.583 18.452 12.061 14.131 39.064 14.670
Demandes multiples 6.688 9.899 9.161 8.717 5.696 4.040
 % de demandes multiples 20,72 34,92 43,17 38,15 12,73 21,59
Source : CGRA
L’augmentation du nombre de demandes d’asile en 2015 concerne principalement des per -
sonnes originaires de quatre pays : l’Afghanistan, l’Irak, la Somalie et la Syrie. La moitié des 
demandeurs d’asile en 2015 proviennent d’Afghanistan, d’Irak et de Syrie.
Actuellement, environ 1.500 demandeurs d’asile se manifestent chaque mois. Un peu plus 
de 20 % d’entre eux introduisent une demande multiple (voir point 2.1.3.2).En 2016, 22.394 personnes se sont présentées au dispatching de Fedasil. Ce chiffre est su -
périeur au nombre de demandes d’asile, car il inclut également les Mena qui ne demandent 
pas l’asile et les familles en séjour illégal. Parmi ces personnes, 16.699  ont bénéficié de l’ac -
cueil et 5.695 n’en ont pas bénéficié. Parmi les personnes qui n’ont pas bénéficié de l’accueil, 
3.327 avaient introduit une demande multiple, 2.346 étaient des « no shows » et 22 étaient 
des ressortissants de l’UE.
3.2 Sorties du réseau d’accueil
Les personnes ayant reçu une décision positive quant à la reconnaissance du statut de ré -
fugié se voient accorder une période de transition. En cas de décision négative, le droit à l’accueil ne s’éteint qu’une fois un délai de recours écoulé. Des exceptions peuvent être demandées. Le réseau d’accueil comprend dès lors des personnes qui ont déjà reçu une dé -
cision positive ou une décision négative définitive (voir tableau 7). 30
Tableau 7 – État de la procédure des demandeurs d’asile dans le réseau d’accueil au 28 février 2017
État de la procédure Nombre  %
Demandeurs d’asile dont le dossier est en traitement 16.458 77
Personnes possédant un titre de séjour (en transition) 2.651 12
Demandeurs déboutés 1.558 7
Autres 969 4
Total 21.636
Parmi les personnes qui ont quitté la structure d’accueil en février 2017, 46 % ont obtenu 
un droit de séjour, 17 % ont été déboutées, 5 % ont opté pour le retour volontaire et 25 % 
ont quitté la structure de leur propre initiative alors qu’elles pouvaient encore prétendre au droit à l’accueil. Il n’existe pas de données fiables concernant leur motivation ou leur desti -
nation. Enfin, 6 % d’entre elles ont été emprisonnées, placées en centre fermé, exclues pour 
des raisons disciplinaires, etc.
Degré de protection
Le degré de protection (le pourcentage de demandeurs d’asile ayant reçu le statut de réfugié ou de protection subsidiaire) est en constante augmentation : de 22,5 % en 2012, il est passé à 28,1 % en 2013, 37,7 % en 2014, 52,7 % en 2015 et 57,7 % en 2016. En 2017, il redescend pro -
visoirement (jusqu’en mai) à 50,2 %.
Places de retour ouvertes (PRO)
Dès le début de l’accueil, les demandeurs d’asile sont informés de la possibilité d’un retour 
volontaire. Cette possibilité est à nouveau évoquée lorsqu’ils reçoivent une première décision négative. Si la décision finale est elle aussi négative, la dernière phase du « trajet de retour » 
commence. Le demandeur d’asile dont le droit à l’accueil prend fin se voit attribuer une PRO. Fin 2016, 310  PRO étaient réparties entre quatre centres d’accueil collectif sélectionnés. Si né
-
cessaire, ces places peuvent également servir à l’accueil ordinaire. La durée du séjour en PRO est de 30  jours maximum  ; elle peut être prolongée dans le cadre d’un projet de retour concret.
En 2016, une PRO a été attribuée à 2.684 demandeurs d’asile déboutés. Seuls 482 d’entre eux 
(18 %) s’y sont effectivement présentés. Le pourcentage d’arrivée dans les PRO varie selon 
l’organisateur de l’accueil (Fedasil 18 %, Croix-Rouge néerlandophone 31 %, Croix-Rouge 
francophone 9 %). Le degré de promotion du trajet de retour explique probablement la différence. Parmi les demandeurs d’asile qui ont eu accès à une PRO en 2016, 23 % ont effec-
tivement quitté le territoire dans le cadre du programme de retour volontaire. La majorité d’entre eux quittent la structure d’accueil pour une destination inconnue.
Selon une évaluation interne de Fedasil
28, les demandeurs d’asile acceptent la PRO essen -
tiellement parce qu’ils n’ont pas encore trouvé d’autre solution d’hébergement (illégale). La 
PRO leur permet de gagner un mois de plus. Ce sont surtout les familles avec enfants et les profils vulnérables (pour des raisons médicales, par exemple) qui s’y rendent.
28 Fedasil, Rapport d’évaluation du trajet de retour et recommandations , juillet 2014. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /31
3.3 Augmentation et diminution de la capacité d’accueil dans le cadre 
de la crise de 2015-2016
3.3.1 Augmentation de la capacité d’accueil
3.3.1.1 Prévisions
La gestion du réseau d’accueil de Fedasil commence par les prévisions du nombre de places d’accueil dont Fedasil aura besoin. Quatre fois par an, Fedasil estime l’évolution future du réseau en se basant sur des chiffres historiques, comme le taux de reconnaissance moyen des trois derniers mois.
Pour établir des prévisions, il faut disposer de données suffisantes et récentes concernant 
le traitement des demandes d’asile. Fedasil n’est pas informée systématiquement du trai -
tement des demandes d’asile par le Commissariat général aux réfugiés et aux apatrides (CGRA) et par le Conseil du contentieux des étrangers (CCE). Si Fedasil lui en fait la de -
mande, le CGRA la renseigne au cas par cas, mais il n’existe pas d’accords ou de protocoles concrets concernant le partage d’informations.
Un facteur que Fedasil peut difficilement anticiper est surtout le délai de traitement des 
demandes d’asile, ce qui complique l’établissement de prévisions adéquates. Les variations du délai de traitement peuvent influencer de manière considérable le nombre de places à prévoir dans le réseau d’accueil. Le CGRA publie certes des chiffres sur la charge de travail, mais pas sur le délai de traitement (voir point 2.1.3.1).
Le taux d’occupation est un paramètre important des prévisions. Le point de saturation du 
réseau d’accueil est fixé à 94 %. Dès qu’il est atteint, il faut créer des places supplémentaires. 
Le but de Fedasil est de maintenir le taux d’occupation autour des 85 % et en tout cas de ne 
pas le laisser descendre sous les 70 %.
3.3.1.2 Places tampons
Au début de la crise migratoire en 2015, Fedasil a essayé d’augmenter le nombre de places 
d’accueil disponibles en deux phases : la mise en place d’un dispositif de places tampons et 
une consultation du marché.
Le système des places tampons s’est développé depuis 2014. La création de places tampons 
en plus de la capacité structurelle est un des enseignements tirés de la crise migratoire de 2009-2012. Des places tampons existent principalement dans les centres collectifs (tant 
auprès de Fedasil que chez les partenaires). L’avantage est qu’elles se trouvent dans des centres qui existent déjà et qui disposent de personnel immédiatement déployable. Le personnel d’un centre existant prend en charge les résidents supplémentaires durant une courte période. Entre-temps, le responsable de l’accueil peut engager du personnel pour reprendre ces nouveaux résidents et ouvrir de nouvelles places ou de nouveaux centres.
La capacité tampon est définie dans des conventions avec les partenaires. Ces conventions 
précisent le nombre de places nécessaires et quand elles doivent pouvoir être activées. Le délai d’activation varie. La référence pour les places tampons au sein des centres collectifs est de deux semaines ; dans les ILA, elle est en général de deux voire trois mois. Fedasil dé -
termine, moyennant l’approbation du secrétaire d’État, à quel moment les places tampons  32
doivent être activées et en informe les structures. Ces places doivent ensuite pouvoir être 
attribuées aux demandeurs d’asile dans le délai contractuel.
Les ILA comptent actuellement peu de places tampons. Dans le modèle d’accueil actuel, ce 
sont surtout les centres collectifs qui sont sollicités en cas d’afflux massif, et il est presque aussi rapide, selon Fedasil, de créer de nouvelles places dans des ILA par le biais de nou -
velles conventions que d’activer les places tampons.
Lors de la crise de 2015, les 2.093 places prévues ont toutes été utilisées en peu de temps. 
Fedasil souhaite dès lors atteindre à l’avenir une capacité beaucoup plus importante 
de 7.500 places tampons, à un prix moyen de 5 euros par jour. Dans le cadre du contrôle 
budgétaire de mars 2017, la provision prévoyait un budget pour 5.000 places.
3.3.1.3 Consultation du marché
La capacité tampon a été directement épuisée durant l’été 2015, si bien que le conseil des 
ministres a décidé le 28 juillet 2015 de consulter le marché afin de conclure une convention-
cadre avec un certain nombre d’opérateurs privés. La convention-cadre a permis à Fedasil d’ouvrir le nombre de places d’accueil nécessaires en fonction des besoins, limité toutefois à 10.000 places. L’ouverture de la capacité supplémentaire prévue dans la convention-cadre devait avoir lieu au plus tôt le 22 janvier 2016.
Cependant, le réseau d’accueil est arrivé à saturation beaucoup plus vite que prévu et le 
besoin d’une capacité supplémentaire se faisait déjà sentir à l’été 2015. De nouvelles places d’accueil ont dès lors été recherchées alors que la procédure pour la convention-cadre était en cours. Toutes les décisions relatives à la capacité des centres sont prises en conseil des ministres (les ouvertures ou fermetures de centres le sont en cabinet restreint). Le tableau 8 donne un aperçu de toutes les décisions d’élargir la capacité d’accueil en 2015 prises en 
conseil des ministres.
Tableau 8 – Décisions du conseil des ministres d’augmenter la capacité d’accueil en 2015
Conseil des 
ministresPlaces supplé-
mentairesExécutant Type
06/08 2.756 Fedasil & partenaires 
traditionnelsAugmentation de la capacité des centres existants + ouverture de nouveaux centres
28/08 900 Fedasil Accueil d’urgence dans des unités mobiles
28/08 500 Fedasil Ouverture du centre d’Elsenborn
28/08 900 Fedasil & Croix-Rouge francophoneAugmentation de la capacité des centres existants
28/08 1.600 CPAS Appel pour la création de places supplé
-
mentaires dans des ILA
28/08 2.000 Opérateurs privés Marché public pour des places de transit en urgence
28/08 1.600 Croix-Rouge néerlan
-
dophoneAccueil d’urgence dans des unités mobiles
11/09 5.000 Opérateurs privés Marché public pour des places de transit en urgence
11/09 1.020 Fedasil & partenaires traditionnelsAugmentation de la capacité des centres existants + ouverture de nouveaux centres ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /33
18/09 1.980 Fedasil & partenaires 
18/09 520 Fedasil & partenaires traditionnelsAugmentation de la capacité des centres existants + ouverture de nouveaux centres
18/09 600 Croix-Rouge néerlan
-
dophone & franco -
phoneAugmentation de la capacité dans des casernes
16/10 1.650 Fedasil Augmentation de la capacité des centres existants + ouverture de nouveaux centres
30/10 500 Croix-Rouge néerlan
-
dophonePlaces de transit : séjour de courte durée avant l’attribution d’une place dans le réseau régulier
30/10 1.179 Fedasil & partenaires traditionnelsAugmentation de la capacité des centres existants + ouverture de nouveaux centres
30/10 1.500 Opérateurs privés Marché public pour des places de transit en urgence
13/11 970 Fedasil & Défense Ouverture du centre Arlon
23/12 1.815 Fedasil & partenaires traditionnelsOuverture de nouveaux centres
23/12 752 Fedasil & partenaires traditionnelsAugmentation de la capacité des centres existants + ouverture de nouveaux centres
23/12 2.066 Fedasil & partenaires traditionnelsAugmentation de la capacité des centres existants + ouverture de nouveaux centres (pour Mena uniquement)
Source : notes au conseil des ministres
Il a été décidé d’ouvrir 10.256 places rien qu’en août 2015. Les nouvelles places ont été recher -
chées en premier lieu auprès de Fedasil même, des partenaires traditionnels et des CPAS. 
Elles sont de différents types : accueil d’urgence dans des unités mobiles, élargissement 
de la capacité des centres existants, ouverture de nouveaux centres et augmentation du nombre de places dans des ILA.
Toutes réunions confondues, le conseil des ministres a décidé d’ouvrir 29.808 places d’ac-
cueil supplémentaires, en plus des 16.636 places structurelles. Ces initiatives n’ont pas 
toutes été couronnées de succès : le nombre de places réellement créées est bien inférieur 
au nombre de places mentionné dans les décisions initiales.
Cette différence est largement imputable aux faibles résultats des adjudications publiques. 
Les 28 août et 11 septembre 2015, de nouvelles adjudications ont été lancées en vue d’ouvrir 
7.000 places en extrême urgence, dont 800 réservées aux Mena. Finalement, seulement 1.852 places ont effectivement été ouvertes. Plusieurs facteurs en sont la cause. Tout d’abord, 
Fedasil n’a reçu aucune offre dans le cadre des deux adjudications pour l’accueil des Mena. Ensuite, de nombreuses offres ne respectaient pas les exigences techniques du cahier des charges. Certains opérateurs privés ont en effet proposé uniquement des bâtiments et des infrastructures mais pas d’aide matérielle. 34
Deux mesures ont été prises pour faire face aux résultats décevants des adjudications pu -
bliques  :
1.  Fedasil a ouvert elle-même de nouveaux centres pour pallier le manque de nouvelles 
places (objectif de 1.650  places).
1.  Le conseil des ministres a lancé une nouvelle adjudication pour 1.500 places le 30 oc-
tobre  2015.
Les résultats de la première mesure n’ont cependant pas répondu aux attentes. Trois des nouveaux centres proposés ne se sont finalement pas ouverts. Seules 579 places sur 1.650 ont 
été créées.
S’agissant de la seconde mesure, le conseil des ministres a essayé cette fois de faire appel 
également à d’anciens hôtels et parcs de vacances. À nouveau, l’objectif poursuivi n’a pas été atteint : seules 830 places ont été effectivement attribuées. Un nombre de places destinées 
spécifiquement aux Mena n’a pas été préconisé, mais 145 places leur ont été réservées.
Au total, Fedasil n’a ainsi pu ouvrir que 2.682 des 8.500 places d’accueil prévues auprès 
d’opérateurs privés.
Les places d’accueil qui restaient à pourvoir ont été fournies par Fedasil même, les parte -
naires traditionnels et les CPAS. À ce niveau également, l’ouverture de centres ou l’exten -
sion de la capacité d’accueil ne s’est pas toujours déroulée comme le conseil des ministres 
l’avait prévu.
Le graphique 1 donne un aperçu de l’évolution de la capacité d’accueil et de l’occupation 
du réseau d’accueil de Fedasil à la lumière des places créées et supprimées entre 2015 et 
avril 2017.
Fedasil a bien géré la crise malgré la difficulté de trouver des opérateurs privés. Elle a pu 
développer le réseau à un rythme suffisamment rapide pour y accueillir tous les deman -
deurs d’asile au cours de la crise. Ce succès revient aussi aux partenaires, qui ont consenti les efforts les plus importants (voir points 3.3.3 et 3.3.4). ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /35
Graphique 1 – Évolution de la capacité d’accueil et de l’occupation du réseau d’accueil (janvier 
2015-avril 2017)
Lors de la crise migratoire, Fedasil a également eu recours à l’hébergement dans des unités 
mobiles et à l’accueil d’urgence29. Ces deux formules ne sont pas soumises aux mêmes 
exigences que l’accueil régulier et offrent en général un hébergement de moindre qualité. Elles ne sont dès lors proposées qu’à titre exceptionnel et le plus souvent pour une courte période (dix jours maximum pour l’accueil d’urgence). Les demandeurs d’asile y séjournent momentanément jusqu’à ce que des places régulières adéquates se libèrent. Dès qu’il y a eu suffisamment de places temporaires disponibles, Fedasil a mis fin à l’hébergement dans des unités mobiles et à l’accueil d’urgence. Les unités mobiles n’ont été exploitées que par Fedasil ; le réseau d’accueil d’urgence l’a été également par les partenaires dans le réseau d’accueil collectif. Le nouveau projet de loi ne fixe plus la durée maximale de l’accueil d’urgence à dix jours, mais indique que « le délai doit être raisonnable et aussi court que possible »
30.
Actuellement, Fedasil offre aussi un préaccueil aux étrangers qui n’ont pas encore été enre -
gistrés comme demandeurs d’asile (voir ci-après).
3.3.2 Diminution de la capacité d’accueil
Le graphique 1 montre que le réseau d’accueil a déjà été réduit en partie. Le conseil des mi -
nistres du 9 juin 2016 a approuvé un plan visant à ramener la capacité d’accueil à 25.000 places 
fin 2016, à mettre en œuvre comme suit :• vider la capacité d’accueil d’urgence (et la convertir autant que possible en capacité tampon) ;
• fermer les centres dont les engagements arrivent à expiration ; Fedasil a résilié tous les 
contrats conclus avec des opérateurs privés ; par ailleurs, il y avait des centres dont le propriétaire ou le partenaire en matière d’accueil ne souhaitait pas prolonger ses enga -
gements, ou des sites qui devaient être restitués à la Défense ;
29 Article 18 de la loi accueil.
30 Doc. parl. , Chambre, 22 juin 2017, DOC 54 2548/001, op. cit. , article 66.05.00010.00015.00020.00025.00030.00035.00040.000Nombre de placesCapacité d'accueil
Occupation 36
•  fermer les places d’accueil individuelles des partenaires Ciré et Vluchtelingenwerk 
Vlaanderen qui ne visent pas un public cible spécifique (personnes souffrant de prob -
lèmes médicaux, Mena, etc.) ; pour ce type de places, la préférence va actuellement aux ILA des CPAS ;
•  supprimer les places créées pendant la crise dont les résultats sont médiocres en termes 
de qualité et/ou de coût ; l’application de ce principe s’avère parfois problématique en 
l’absence de données tangibles (voir ci-après) ; les sites louant des conteneurs ou des caravanes résidentielles sont réputés onéreux.
•  renoncer à la mise en exploitation des centres dont l’ouverture a été décidée pendant la 
crise mais n’a pas encore eu lieu pour diverses raisons.
Comme à l’accoutumée, le plan de réduction applique dans une large mesure le principe Lifo (last in first out) , les structures d’accueil les plus récentes étant les premières fermées.
Fedasil a proposé de maintenir plusieurs nouveaux centres, mais de réduire leur capacité (et de transformer les places ainsi supprimées en places tampons). Le cabinet restreint n’a pas suivi cette proposition dans la plupart des cas. Les fermetures spécifiques se décident au niveau politique, alors que, dans le passé, les partenaires traditionnels pouvaient détermi -
ner eux-mêmes la façon d’atteindre les objectifs de réduction qui leur avaient été assignés. Cette manière de procéder a suscité l’incompréhension, surtout au sein de la Croix-Rouge néerlandophone, dont huit des dix nouveaux centres ont été fermés. La Croix-Rouge franco -
phone n’a dû fermer qu’un seul de ses six nouveaux centres et elle a été autorisée à redistri -
buer le reste des places à supprimer entre ses autres centres.
Il n’est pas simple de sélectionner les places à supprimer sur la base de critères de qualité et de coût. Fedasil ne dispose pas encore en la matière de normes solides qui soient acceptées par l’en -
semble des partenaires. Il y a souvent aussi une corrélation entre qualité et coût. Les centres plus petits sont en général considérés comme offrant une meilleure qualité, mais ils sont plus chers.
Les quick wins  relatifs aux suppressions de places et aux fermetures ont été réalisés. Les 
places d’accueil qui étaient manifestement de qualité médiocre ont déjà été supprimées : 
accueil d’urgence, conteneurs, etc. Si toutes les places sont « équivalentes » au regard de la qualité et du rapport coût-efficacité, Fedasil souhaite que les places à créer ou à supprimer dans le futur soient réparties sur le plan géographique. L’avantage de la répartition géogra -
phique est son objectivité. Elle devra tenir compte des groupes cibles vulnérables (qui ne seront pas inclus dans la répartition), de la capacité minimale (nécessaire pour préserver le rapport coût-efficacité du centre) et de seuils d’équilibre entre les opérateurs de l’accueil.
Un abaissement supplémentaire de la capacité d’accueil jusqu’au niveau antérieur à la crise 
avait été planifié pour 2017. Ce deuxième plan de réduction visait à « remédier au déséqui -
libre qui s’est installé entre l’accueil collectif et l’accueil individuel, en tenant toutefois compte de la priorité donnée à l’accueil collectif dans le cadre du nouveau modèle d’accueil  »
31. Il a été 
suspendu par le cabinet restreint après que Fedasil a signalé qu’elle rencontrait toujours des problèmes pour trouver certaines places. Fin 2016, le taux d’occupation dans les centres 
31 Doc. parl. , Chambre, 27 octobre 2016, DOC 54 2111/017, Note de politique générale Asile et Migration, p. 17. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /37
collectifs restait en effet élevé (91,6 %), alors que, dans le même temps, celui des structures 
d’accueil individuelles se maintenait à un niveau relativement bas (79,4 %).
3.3.3 Partenaires
Lors de la crise de 2015-2016, les démarches entreprises en vue de créer des places d’accueil 
ont souvent d’abord consisté à rechercher des infrastructures et à décider ensuite qui les exploiterait. Les efforts ont toutefois varié d’un partenaire à l’autre. Le graphique 2 présente 
la capacité structurelle de Fedasil, de la Croix-Rouge néerlandophone et de la Croix-Rouge francophone, ainsi que toutes les places de crise supplémentaires. Ce sont les partenaires qui ont consenti les efforts les plus importants. Au plus fort de la crise :
•  la Croix-Rouge francophone disposait de 4.724 places supplémentaires en plus des 
3.728 places structurelles (+126,7 %) ;
•  la Croix-Rouge néerlandophone, de 3.779 places supplémentaires en plus des 1.759 places 
structurelles (+214,7 %) ;
•  Fedasil, de 4.255  places supplémentaires en plus des 4.806  places structurelles (+88,5  %).
Les efforts les plus significatifs ont été fournis par la Croix-Rouge néerlandophone, qui a 
triplé la capacité d’accueil durant la crise.
Graphique 2 – Création et suppression de places structurelles et temporaires, Fedasil, Croix-Rouge 
néerlandophone et Croix-Rouge francophone (janvier 2015-avril 2017)
01.0002.0003.0004.0005.0006.000Nombre de places
Capacité structurelle Fedasil
Capacité structurelle Croix-Rouge néerlandophone
Capacité structurelle Croix-Rouge francophone
Capacité de crise Fedasil
Capacité de crise Croix-Rouge néerlandophone
Capacité de crise Croix-Rouge francophone
Source  : Fedasil 38
3.3.4 Initiatives locales d’accueil (ILA)
Le graphique 3 donne un aperçu des places d’accueil créées et supprimées dans le cadre 
des ILA ainsi que de l’occupation dans ce réseau. En avril 2017, la capacité est supérieure de 
43,7 % à celle du début 2015. L’occupation ayant entre-temps baissé (le taux d’occupation 
était de 77,7 % en avril 2017), les ILA sont confrontées à une surcapacité de places indivi -
duelles. Le faible taux d’occupation dans les ILA résulte de l’ouverture de nouvelles places qui leur a été demandée pendant la crise migratoire. En raison d’une réaction massive, l’offre a dépassé la demande. Fedasil a néanmoins promis d’accepter toutes les places pour lesquelles des efforts avaient déjà été consentis. La solution au problème de surcapacité procède en principe d’un choix politique qui consisterait à autoriser davantage de transferts vers une ILA. Ceux-ci permettraient également de réduire plus vite la capacité de crise des centres collectifs. Fedasil n’a pas de liberté opérationnelle en la matière (voir le nouveau modèle d’accueil au point 2.1.3.3), mais, dans le cadre de la procédure de réduction, elle a été autorisée à transférer des demandeurs d’asile vers une ILA lorsqu’un centre collectif devait fermer.
Il n’est pas aisé pour Fedasil de supprimer des ILA. Lorsque des efforts doivent être consen -
tis, l’Agence est largement tributaire du bon vouloir des CPAS. Elle est donc réticente à 
l’idée d’appeler à l’ouverture de nouvelles places pour décider de fermer des ILA dans la foulée. Elle craint que les CPAS ne montrent plus la même bonne volonté lorsqu’ils seront à nouveau sollicités pour rouvrir des places en ILA. C’est pourquoi les plans de réduction de Fedasil ont jusqu’à présent épargné les ILA.
Graphique 3 – Création et suppression de places d’accueil dans les ILA (janvier 2015-mars 2017)
01.0002.0003.0004.0005.0006.0007.0008.0009.00010.000Nombre de placesCapacité Taux d'occupation
Source  : Fedasil ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /39
Il existe entre-temps un cadre réglementaire pour l’application d’un plan de répartition des 
places dans les ILA32. Le gouvernement peut décider, par arrêté royal, d’activer une tranche 
de places d’accueil qui devront ensuite être créées par les CPAS. Cette obligation n’a pas encore été appliquée, car les arrivées de demandeurs d’asile sont en recul.
3.3.5 Préaccueil
En raison de l’afflux de demandeurs d’asile pendant la crise migratoire de 2015-2016, l’Office 
des étrangers n’a pas été en mesure de traiter toutes les demandes d’asile le jour même, et un système de préenregistrement a été mis en place. Si la capacité maximale était déjà atteinte lorsque les demandeurs se présentaient à l’Office, ils étaient invités à revenir enregistrer leur demande d’asile dans les jours suivants. Le préenregistrement n’équivaut pas à une demande d’asile. Les personnes préenregistrées n’ont pas encore le statut de demandeur d’asile et n’ont pas droit à l’accueil. La loi réserve l’accueil aux personnes qui disposent ef -
fectivement d’une demande d’asile enregistrée.
Pour éviter que ces personnes soient livrées à elles-mêmes, le conseil des ministres a décidé 
d’organiser un accueil de nuit. Mi-septembre 2015, l’accueil de nuit a été étendu à une per -
manence 24 h/24.
Bien que l’afflux de demandeurs d’asile ait baissé et que la capacité maximale de l’Office 
des étrangers ne soit normalement plus dépassée, le préenregistrement et le préaccueil ont subsisté
33. Le demandeur d’asile qui se présente pour la première fois à l’Office est soumis 
le jour même à un screening de sécurité par l’Office et à un screening médical par Fedasil. Il reçoit un numéro de convocation pour une date ultérieure ; ce n’est qu’à cette date que la demande d’asile pourra véritablement être actée. Le temps d’attente est actuellement d’une semaine maximum. Dans des cas exceptionnels (par exemple, des problèmes médicaux ai -
gus), la demande d’asile peut toutefois être enregistrée immédiatement.
La Belgique n’a pas encore de cadre légal pour le préenregistrement et le préaccueil. D’après 
une note au conseil des ministres (3 juin 2016), le préenregistrement présente des avantages 
qui justifient son maintien. Il permet de procéder à un screening de sécurité et améliorerait l’organisation du réseau d’accueil. Selon la note, le préenregistrement aurait également un effet dissuasif  : en mars et avril 2016, 13,15  % de tous les étrangers préenregistrés n’ont fina -
lement pas demandé l’asile. Il y a donc eu moins d’arrivées dans le réseau d’accueil, ce qui a entraîné une économie pour Fedasil. On ignore si ces personnes quittent le territoire belge ou optent pour un séjour illégal.
Le récent projet de loi qui modifie la loi accueil crée un cadre légal pour le préenregistre -
ment et le préaccueil
34.
32 Article 9 de l’arrêté royal du 17 mai 2016 fixant les critères de la répartition harmonieuse entre les communes des 
places d’accueil pour les demandeurs d’asile.
33 Il existe des exceptions. Par exemple, les demandeurs d’asile accueillis via la relocalisation ne doivent pas passer 
par le préaccueil.
34 Doc. parl. , Chambre, 22 juin 2017, DOC 54 2548/001, op. cit. 40
3.4 Coût de l’accueil
3.4.1 Coût moyen réel
Une façon de comparer le coût de l’accueil consiste à se baser sur le coût moyen réel (CMR), 
c’est-à-dire le coût journalier, par demandeur d’asile accueilli, occasionné à chaque organi -
sateur. Le coût moyen réel est calculé en divisant le coût total par le nombre de jours par an et le nombre de places occupées. Les frais de personnel, les repas et l’argent de poche versé chaque semaine aux demandeurs d’asile constituent les charges les plus importantes.
Dans son calcul comparatif du coût des structures d’accueil, la Cour des comptes ne prend 
pas en considération les frais médicaux pour les raisons suivantes :
• Le public cible des structures d’accueil varie. Certaines structures ont un public cible 
spécifique dont l’état de santé occasionne des frais médicaux très élevés (plus de deux tiers de toutes les places d’accueil offertes à des personnes souffrant de problèmes médi -
caux spécifiques se trouvent dans des centres fédéraux).
• Dans les ILA, les frais médicaux sont remboursés par le SPP Intégration sociale ; dans 
d’autres structures d’accueil, ils le sont par Fedasil.
Tableau 9 – Coût moyen réel de l’accueil par organisateur en euros au cours de la période 2013-
2015 (les chiffres 2016 ne sont pas encore disponibles)
2013 2014 2015
Fedasil  49,25  57,01  42,33
Partenaires
Croix-Rouge néerlandophone  47,26  54,68  47,66
Croix-Rouge francophone 48,70  56,73  46,14
Pavillons Croix-Rouge néerlandophone/francophone  51,69
Belle Vue  48,30  51,65  44,67
SOI Gent  49,24  46,04  42,44
Samusocial  88,27  95,76  51,19
Synergie 14  74,16
Caritas  71,84
Broeders van Liefde  47,51
Les Sept Lieues  40,81
Vluchtelingenwerk Vlaanderen 35,55  37,04  37,09
Ciré  34,85  37,11  35,11
Opérateurs privés
G4S-Corsendonck  46,81
Bridgestock  72,25
Senior Assist 48,75
CPAS (ILA)  34,57  37,02  37,15
Source  : Fedasil ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /41
Le coût moyen réel varie considérablement selon les partenaires (tableau 9), mais la pru -
dence est de mise dans la comparaison. Des divergences s’observent en effet au niveau du 
public cible, de la taille et de la localisation des centres, du mode de financement et des coûts inclus ou non (principalement les coûts liés aux bâtiments). Le taux d’occupation a également une grande incidence sur le coût moyen réel de l’accueil collectif. Plus ce taux est élevé, plus le coût moyen réel est faible puisque les frais fixes sont ventilés entre un plus grand nombre de demandeurs d’asile. C’est ce qui explique la baisse du coût moyen réel de l’accueil collectif en 2015 par rapport à 2014. Il est en revanche clair que l’accueil individuel 
est nettement moins onéreux que l’accueil collectif (voir point 3.4.3).
3.4.2 Calcul des coûts
Les montants des différents organisateurs ne sont pas parfaitement comparables, car le 
mode de financement et les coûts pris en considération divergent.
Les coûts des centres de Fedasil englobent toutes les dépenses effectuées au sein des centres 
d’accueil de Fedasil. Ils ne comprennent pas les frais exposés par les services du siège cen -
tral qui sont mis à contribution en appui des propres structures d’accueil
35. En outre, ils 
ne tiennent pas compte des loyers des bâtiments utilisés pour organiser l’accueil. Les bâti -
ments utilisés par Fedasil sont généralement mis à sa disposition par la Régie des bâtiments ou d’autres institutions publiques (comme la Défense). Fedasil ne verse un loyer à la Régie que si celle-ci loue elle-même le bâtiment. L’entretien et les charges d’investissement se rapportant aux bâtiments sont cependant à la charge de Fedasil. Le coût total réel pour les pouvoirs publics est donc supérieur aux montants propres mentionnés par Fedasil.
La rémunération des partenaires est basée sur leurs frais réels. Un nombre de places et un 
tarif maximal par place ont été fixés par convention entre chaque partenaire et Fedasil. En 2017, le tarif journalier est de 42,48 euros par demandeur d’asile adulte, de 70,52 euros 
par Mena et de 83,49 euros pour les places médicales. Le budget maximal des partenaires 
est calculé sur la base du nombre de places effectivement disponibles, donc y compris les places inoccupées. Depuis 2015, si la capacité d’accueil est inférieure à 94 % (soit le point de 
saturation), seuls 94 % du budget maximal sont mis à la disposition des partenaires. Dans 
les limites de ce budget plafonné, les partenaires peuvent ensuite demander le rembour -
sement de tous les frais exposés à Fedasil. Il est impossible de dépasser les tarifs conve -
nus. Les bâtiments utilisés par les partenaires appartiennent à des institutions publiques, proviennent de donations ou sont loués sur le marché privé. Le coût total réel de l’accueil assuré par les partenaires qui est pris en charge par les pouvoirs publics est donc aussi lé -
gèrement plus élevé.
Les opérateurs privés sont rémunérés au forfait par place disponible. Les tarifs et le nombre 
de places auprès des opérateurs privés sont fixés par adjudication publique. Selon le parte -
naire privé et le centre d’accueil, le tarif adjugé oscille entre 40,50 et 45,75 euros par deman -
deur d’asile adulte et par jour
36. Pour chaque place disponible, le partenaire privé perçoit 
35 En 2009, Fedasil a calculé que les frais généraux de l’accueil dans ses propres centres s’établissent à 3,37 euros par 
demandeur d’asile et par jour.
36 Un partenaire privé dispose également de places à l’intention des Mena, qui ont été attribuées à 67,50 euros par 
jour. 42
dès lors le tarif journalier adjugé. Fedasil ne procède à aucun décompte ou contrôle des frais 
réels. Les frais reprennent le coût total.
Les CPAS sont rémunérés selon des tarifs forfaitaires pour l’organisation des ILA. Chaque 
année, les montants sont indexés et communiqués dans une circulaire de Fedasil37. En 2017, 
ils se sont élevés à 38,53 euros par jour pour un demandeur d’asile adulte et à 69,14 euros par 
jour pour un Mena38. Les frais reprennent le coût total.
Tableau 10 – Coût de l’accueil en euros au cours de la période 2013-2015
Centres fédéraux  67.916.278  61.530.167 71.450.058
Structures d’accueil partenaires  108.989.941 96.595.211 129.846.722
Opérateurs privés  4.396.116
CPAS (ILA)  93.778.171 73.737.432 70.431.406
Total 270.684.390  231.862.810 276.124.302
Sous l’effet d’économies d’échelle, les grands centres sont plus efficients en termes de coûts que les plus petits. Les partenaires insistent dès lors pour pouvoir combiner des centres de tailles différentes. Ils obtiennent un financement pour la totalité des places qu’ils proposent, et peuvent répartir eux-mêmes les coûts entre les centres. Dans certains petits centres, les dépenses sont de ce fait supérieures aux recettes calculées sur la base du nombre de places disponibles, mais la différence est compensée par les recettes d’autres centres.
3.4.3 Coût de l’accueil collectif et individuel
Le tableau 11 donne un aperçu du coût moyen réel de l’accueil collectif
39 et de l’accueil indi -
viduel. Ces dernières années, le coût réel journalier de l’accueil individuel a été, par deman -
deur d’asile, de 8,10 euros à 19,97 euros inférieur au prix rapporté pour l’accueil collectif. 
En outre, ces frais reprennent le coût total, contrairement aux frais relatifs aux centres 
d’accueil collectif. L’écart réel est donc plus important encore.
Tableau 11 – Coût moyen réel en euros de l’accueil individuel et de l’accueil collectif au cours de la 
période 2013-2015
Coût moyen accueil individuel 36,99 37,03 34,69
Coût moyen accueil collectif 49,44 57,00 45,09
Différence accueil individuel/accueil collectif 14,74 19,97 8,10
37 Circulaire du 25 mars 2016. Des tarifs sont aussi fixés pour les mineurs.
38 Arrêté royal du 24 juillet 2012 réglant le remboursement par l’Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs 
d’asile des frais relatifs à l’aide matérielle accordée par les centres publics d’aide sociale à un bénéficiaire de l’accueil hébergé dans une initiative locale d’accueil.
39 Abstraction faite du coût de l’accueil organisé par des opérateurs privés en 2015. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /43
La différence entre le coût de l’accueil individuel et celui de l’accueil collectif est surtout 
imputable aux frais de personnel liés à l’accompagnement des demandeurs d’asile. Même si l’accueil individuel et l’accueil collectif sont soumis à des normes identiques pour ce qui concerne l’accompagnement social, les demandeurs d’asile hébergés dans des structures collectives bénéficient d’un accompagnement plus intensif. Ainsi, une permanence est as -
surée 24  h/24  dans chaque centre, il y est plus facile de rencontrer les travailleurs sociaux et 
des activités y sont organisées. L’accompagnement des demandeurs d’asile séjournant dans des structures individuelles est limité à des rendez-vous périodiques avec les accompagna -
teurs sociaux des CPAS. C’est pourquoi l’accueil en logement individuel ne convient pas à tous les demandeurs d’asile. Les Mena, par exemple, ne sont pas tous capables d’y habiter de manière autonome. L’accueil et l’accompagnement de ces Mena sont relativement onéreux, ce qui augmente le coût de l’accueil collectif.
Par ailleurs, le coût de l’accueil collectif a été plus élevé ces dernières années du fait que les 
structures collectives ont souvent atteint un taux d’occupation plus faible que les structures individuelles. En 2015, le taux d’occupation des structures d’accueil individuelles (81 %) a 
cependant été inférieur à celui de l’accueil collectif (91  %). La différence était quand même 
encore de 8,10 euros.
Le financement que les CPAS reçoivent pour une initiative locale d’accueil est important, 
a fortiori lorsqu’il s’agit de grandes familles, puisque le montant augmente sans limite en fonction du nombre de membres qui composent la famille. Pour un couple avec deux en -
fants, l’ILA perçoit 3.654,90 euros par mois. Si un logement prévu pour une telle famille 
reste inoccupé, le CPAS reçoit 1.433,29 euros, soit un montant qui, pour une simple tenue à 
disposition de places d’accueil, reste toujours plus élevé que les 1.179,65 euros qu’il recevrait 
pour financer le revenu d’intégration d’une même famille. En outre, contrairement à un soutien financier comme le revenu d’intégration (équivalent), les communes ne supportent pas une partie des frais liés aux ILA.
Ces dernières années, les CPAS ont dès lors accumulé des excédents provenant des subven -
tions qu’ils reçoivent de Fedasil. Depuis 2016, Fedasil demande aux CPAS de rendre compte 
chaque année des réserves qu’ils ont constituées
40. Selon Fedasil, il n’est cependant pas 
toujours évident pour les CPAS d’isoler dans la comptabilité les recettes et dépenses qui se rapportent spécifiquement aux ILA. Les montants forfaitaires et les réserves éventuelles ne peuvent néanmoins être utilisés que pour payer des dépenses liées à la convention conclue avec l’ILA. Chaque investissement requiert l’accord préalable de Fedasil. En 2015, 79,3 % de 
tous les CPAS ont déclaré leur encours de réserves, à concurrence de 26,8 millions d’euros 
au total. Les réserves par CPAS présentent des écarts allant de plusieurs centaines d’euros à 1,8 million d’euros maximum.
3.5 Personnel
3.5.1 Normes
La loi accueil précise un certain nombre d’obligations qui incombent au personnel des structures d’accueil. Celui-ci est tenu par un devoir de confidentialité et soumis à un code 
40 Circulaire du 25 mars 2016 aux présidents et secrétaires de CPAS. 44
de déontologie41. Par ailleurs, Fedasil ou le partenaire doit organiser un cycle de formation 
pluridisciplinaire à l’intention du personnel des structures d’accueil.
Fedasil ne dispose pas de normes concernant l’effectif des structures d’accueil. Pour les 
centres fédéraux, Fedasil détermine les besoins en personnel à l’aide d’une clé de calcul. Les partenaires fixent leur effectif librement. Fedasil ne possède pas d’informations sur l’effec -
tif des partenaires ni sur leur politique de personnel.
Le cahier des charges concernant l’accueil par des opérateurs privés énonçait cependant des 
exigences minimales. Lors d’audits de la qualité, il a souvent été constaté que l’effectif mini -
mal n’était pas atteint. En outre, la présence de personnel capable de prodiguer les premiers soins s’est souvent révélée problématique.
3.5.2 Dépenses de personnel et effectif
Le tableau 12 présente les dépenses réalisées pour le personnel de Fedasil en 2015 ainsi que 
les budgets 2016 et 2017. Les coûts comprennent l’ensemble des dépenses de personnel fi -
nancées à partir de la dotation et via des projets européens. Tous les moyens destinés à 
financer l’effectif de la capacité d’accueil structurelle de Fedasil sont repris dans ces bud-gets. Le personnel financé sur la provision est engagé dans les liens d’un contrat de travail à durée déterminée. Les frais de personnel 2016 et 2017 sont estimés à environ 20 % des 
dépenses totales de Fedasil.
Tableau 12 – Frais de personnel, part dans les dépenses 2012-2015 et budgets 2016-2017 (en euros)
Dotation Projets européens Total Part
2015  57.059.715 1.422.112 58.481.827 16,9 %
2016  57.553.017  4.119.813 61.672.830 20,0  %
2017  57.963.855  4.785.935 62.749.790 20,8  %
Le plan de personnel de Fedasil est établi par analyse des besoins en personnel de la capa -
cité d’accueil structurelle. Trois sources de financement sont utilisées pour répondre à ces 
besoins : la dotation, les conventions de premier emploi financées par l’Onem et les projets 
européens. Le financement par le biais de conventions de premier emploi et de projets eu -
ropéens est toutefois moins stable que celui basé sur la dotation. En 2016, 27 ETP ont été 
financés par des conventions de premier emploi et 62,1 ETP par des projets européens. La 
sixième réforme de l’État a mis fin aux conventions de premier emploi et les recettes qu’elles 
généraient disparaissent de ce fait à partir de 2017. Pour 2016, un supplément a encore été prévu dans l’ajustement budgétaire pour financer les conventions en cours jusqu’à la fin de l’année. Quant aux projets européens, leur financement est tributaire de l’approbation par le Fonds Asile, Migration et Intégration (Fami). Si ces financements disparaissent, il faudra réduire l’effectif ou augmenter la dotation.
Le personnel de Fedasil est engagé sous statut contractuel et celui affecté à la capacité de 
crise dispose d’un contrat de travail à durée déterminée. La loi limite cependant le nombre 
41 Arrêté ministériel du 19 décembre  2013 fixant le code de déontologie pour les membres du personnel des structures 
d’accueil pour les demandeurs d’asile. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /45
de contrats à durée déterminée successifs. Après un certain temps, Fedasil doit donc se 
séparer des collaborateurs qui ont atteint le nombre maximum de contrats et les remplacer par de nouvelles recrues inexpérimentées, ce qui nécessite d’investir à nouveau dans des formations et nuit, dès lors, à la qualité de l’accueil.
Le plan de personnel 2016 prévoit 993,4 ETP : 904,3 ETP rémunérés à partir de la dotation, 
62,1 ETP par des projets européens et 27 ETP par des conventions de premier emploi. Fedasil 
a calculé qu’elle a besoin de 770,3  ETP dans les centres pour garantir une capacité d’accueil 
structurelle de 4.201  places. Seuls 735,26  ETP sont prévus au plan de personnel. Pour cette 
raison, le comité de direction a décidé de financer 35 ETP sur la provision interdéparte -
mentale inscrite au budget Asile et Migration, même s’il s’agit d’un besoin en personnel 
structurel.
L’effectif structurel n’a cessé de diminuer depuis 2013. En 2016, 964,92 ETP en moyenne 
étaient affectés à la capacité d’accueil structurelle de Fedasil. Pour faire face à l’élargis -
sement de la capacité d’accueil, Fedasil a engagé du personnel supplémentaire depuis 
août  2015. Ces renforts ont atteint un niveau record de 551,5  ETP en mars 2016, soit  56,7  % 
de plus que l’effectif structurel. Le but est de ramener après la crise l’effectif élargi au niveau de l’effectif structurel tel qu’il se présentait avant la crise.
Ces dernières années, une augmentation de l’effectif a été observée au siège central de 
 Fedasil, alors que l’effectif total a baissé. Cette croissance résulte surtout de la création de 
sous-sections régionales en 2015 par la direction des services opérationnels. Les coordina -
teurs régionaux représentent Fedasil au niveau local (helpdesk, gestion des places d’accueil et des conventions, concertation et qualité, etc.). Ils sont également le premier point de contact pour les CPAS qui organisent des ILA.
Fedasil déploie plus de personnel que les grands partenaires. Fin 2016, Fedasil a accueilli 
4,8 demandeurs d’asile par ETP (nombre de places occupées divisé par le nombre d’ETP) 
dans les centres (1.036 ETP), la Croix-Rouge francophone 7,4 personnes par ETP (701 ETP) et 
la Croix-Rouge néerlandophone 8,2  par ETP (348  ETP). Les grands partenaires font davan -
tage appel à des collaborateurs polyvalents, qui exercent diverses activités. Chez Fedasil, chaque collaborateur est chargé d’une tâche spécifique.
Les procédures de recrutement des partenaires sont plus rapides que celles de Fedasil. Le 
graphique 4 donne un aperçu du nombre d’ETP chez Fedasil et du nombre de personnes 
dans les centres fédéraux. L’évolution de l’effectif suit en grande partie celle de l’occupation des places d’accueil, même si c’est avec quelques mois de retard. Le nombre de places d’ac-cueil a atteint un niveau record en janvier 2016, celui de l’effectif en mars 2016. Inversement, 
le nombre d’ETP diminue plus lentement que le nombre de demandeurs d’asile dans les centres. La lenteur relative de la réactivité au recrutement de personnel supplémentaire explique pourquoi Fedasil se tourne d’abord vers les partenaires en cas de brusque augmen -
tation du nombre de demandeurs d’asile. Quoi qu’il en soit, Fedasil est également parvenue à renforcer considérablement l’effectif en peu de temps. 46
Graphique 4 – Effectif en équivalents temps plein et occupation des places d’accueil dans les centres 
de Fedasil entre 2013 et avril 2017
01.0002.0003.0004.0005.0006.0007.0008.0009.000
02004006008001.0001.2001.400
2013 2014 2015 2016 2017
Places d'accueil occupéesETP dans les centres
3.6 Match-IT
Match-IT est un projet d’informatisation qui vise à automatiser la gestion du réseau d’ac-
cueil. Une fois opérationnel, il contiendra toutes les informations relatives au demandeur d’asile et aux places disponibles. Il permettra de mettre en concordance (matching) les be -
soins d’accueil d’un demandeur d’asile et les places disponibles. Grâce à Match-IT, les col -
laborateurs des structures d’accueil auront accès au registre d’attente et pourront vérifier le droit à l’accueil, demander un transfert, etc. Le système est très spécifique : chaque de -
mandeur d’asile se voit attribuer un lit spécifique dans une chambre donnée d’un centre d’accueil.
Le projet a démarré en novembre 2013. Les premières fonctionnalités de Match-IT sont déjà 
opérationnelles pour une partie du réseau (69 % de toutes les places d’accueil). À ce stade, Match-IT peut exécuter les fonctionnalités de base de la gestion du réseau : l’application 
crée un dossier pour les demandeurs d’asile déclarés au sein du réseau, enregistre leurs besoins et peut leur attribuer une place d’accueil adéquate. Le dossier social du demandeur d’asile devra par exemple aussi être enregistré dans Match-IT dans les phases suivantes, de sorte qu’il ne faille pas le lui remettre en cas de transfert. La mise en concordance doit toutefois encore être développée pour réduire davantage l’intervention humaine.
Match-IT doit remédier au manque d’informations et de contrôles de Fedasil sur les per -
sonnes qu’elle accueille et les places dont elle dispose. L’Agence manque surtout d’infor -
mations sur les demandeurs d’asile auxquels une place est attribuée dans les structures 
d’accueil des Croix-Rouge francophone et néerlandophone. Dès que des demandeurs d’asile sont aiguillés vers ces partenaires, ils sont repris dans le système informatique de ces der -
niers qui leur désignent eux-mêmes un centre d’accueil. Il peut ensuite leur arriver d’orga -
niser également des transferts à l’intérieur de leur propre réseau de structures d’accueil. Or, selon la loi accueil, Fedasil est seule compétente pour désigner la structure d’accueil. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /47
Les Croix-Rouge francophone et néerlandophone ont investi des montants importants dans 
un projet d’informatisation propre, adapté à leurs pratiques opérationnelles. Elles ne sou -
haitent dès lors pas remplacer entièrement leur logiciel par Match-IT, mais plutôt synchro -
niser leur système et Match-IT. Les modalités d’utilisation de Match-IT devront être ins -
crites dans les nouvelles conventions avec les Croix-Rouge francophone et néerlandophone.
Match-IT est en partie financé par un projet européen (Fami ; 67 %), mais ce financement 
s’interrompra en 2018. Il aura alors coûté 2,6 millions d’euros.Fedasil a demandé à la Commission de la protection de la vie privée d’autoriser l’accès auto -
matisé de Match-IT au registre d’attente. Cette autorisation prendra seulement effet lorsque 
l’Office des étrangers, le Commissariat général aux réfugiés et apatrides et le Conseil du contentieux des étrangers auront transmis la déclaration de conformité et le questionnaire d’évaluation à la Commission. Lorsque la Croix-Rouge francophone et la Croix-Rouge néer -
landophone voudront participer, elles devront elles aussi adapter leurs systèmes pour qu’ils répondent aux exigences de sécurité et de protection de la vie privée
42.
42 Commission de la protection de la vie privée, Comité sectoriel pour l’autorité fédérale, Délibération 
AF 10/2016 du 7 avril 2016 , 29 p., www.privacycommission.be.  ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /49
Chapitre 4
Qualité de l’accueil
4.1 Normes et audits
L’article 17 de la loi accueil prévoit qu’un arrêté royal définit les normes auxquelles les struc-
tures d’accueil doivent répondre tant en termes de qualité que d’infrastructure, ainsi que 
les modalités de contrôle par Fedasil du respect de ces normes. Cet arrêté royal fait encore défaut, mais Fedasil a lancé en juillet 2015 un projet qui vise à définir des normes et à éla -
borer une procédure d’audit.
4.1.1 Normes
Fedasil cherche à définir des normes qualitatives uniformes qui puissent garantir l’unifor -
mité de l’accueil. Elle a déjà établi des normes minimales de qualité dans le domaine de l’ac -
compagnement social et juridique, de l’aide matérielle, de l’infrastructure, du mobilier et de 
la sécurité
43. À la clôture de l’audit, il n’y avait pas encore de normes pour encadrer l’accom -
pagnement médical et psychologique, les Mena, l’accueil temporaire et l’accueil d’urgence.
Fedasil définit les normes en se basant sur la législation, des instructions et des pratiques 
existantes. Elle les vérifie en procédant à des audits tests et organise une concertation avec les partenaires.
Il est difficile de se mettre d’accord avec les partenaires. Les normes existantes ne sont en 
effet pas contraignantes pour eux dans la pratique tant que les conventions n’ont pas été modifiées. La Croix-Rouge francophone et la Croix-Rouge néerlandophone souhaitent que les différences de fonctionnement soient prises en considération pour élaborer les normes (les partenaires avaient déjà, de leur côté, développé des normes et procédures d’audit). À cet égard, certaines normes requièrent de lourds investissements sur le plan de l’infrastruc-ture et de la sécurité. Les partenaires n’ont pas de marge budgétaire pour effectuer les adap -
tations nécessaires (voir coût). Ils n’ont pas non plus de garantie quant au rendement à long terme des investissements, car la diminution des arrivées de demandeurs d’asile entraîne parfois des suppressions de places dans les centres voire la fermeture de ceux-ci.
Le projet d’arrêté royal que Fedasil prépare contiendrait uniquement des critères, mais pas 
de normes. Les critères déterminent les objectifs préconisés, tandis que les normes sont plutôt des modalités d’exécution. Le critère de l’accès à internet peut ainsi être repris, mais la norme décrivant la façon dont il doit être appliqué peut évoluer de la mise à disposition d’ordinateurs à une offre d’internet sans fil, ce qui permettrait de répondre aux objections formulées par les partenaires.
43 S’agissant de l’infrastructure, du mobilier et de la sécurité, une distinction est opérée entre les centres d’accueil 
collectif et les initiatives locales d’accueil. Les normes sont un peu moins strictes pour ces dernières. 50
4.1.2 Audits et suivi
À ce jour, Fedasil n’a pas encore procédé à de véritables audits de la qualité dans ses propres 
centres ni dans ceux de la Croix-Rouge francophone ou néerlandophone.
Fedasil a cependant réalisé des audits tests (quatre dans les centres fédéraux et dix chez 
les partenaires/dans les ILA) ainsi que des audits dans trois centres fédéraux temporaires et dans les quatorze centres des opérateurs privés. Le service Qualité a ainsi pu informer le comité de direction de Fedasil du niveau de qualité dans les centres qui ont été ouverts pré -
cipitamment lors de la récente crise migratoire. Les normes prescrites pour les opérateurs privés et pour la réalisation d’audits avaient en outre déjà été reprises dans les cahiers des charges.
Avant de pouvoir entreprendre des audits dans l’ensemble du réseau, un certain nombre de 
problèmes restent à clarifier :
• Comment l’exécution des recommandations et des plans d’action sera-t-elle contrôlée 
concrètement  ? Toutes les non-conformités présenteront-elles le même niveau de gravi -
té ? Fedasil élabore pour le moment un système d’évaluation suivant le degré de gravité.
• Des sanctions doivent être définies (par exemple, une suspension temporaire de places ou des amendes) et intégrées dans l’arrêté royal.
• D’après le plan de management de la direction Appui à la politique, Fedasil n’a pas assez de personnel pour organiser suffisamment d’audits. Compte tenu de la capacité d’accueil actuelle, quatre ETP permettraient seulement de réaliser un audit sur place tous les quatre à cinq ans.
Outre ces problèmes pratiques, les audits ne rencontrent pas encore l’adhésion des princi -
paux partenaires. Ils s’opposent à la procédure d’audit élaborée dans le cadre de laquelle un organisateur, à savoir Fedasil, contrôle les autres partenaires. Ils réclament dès lors des audits réalisés par une instance indépendante.
Les quelques audits réalisés dans trois centres fédéraux temporaires et dans les quatorze 
centres des opérateurs privés ont cependant déjà révélé des points faibles. Ainsi, le per -
sonnel n’était parfois pas suffisamment formé et encadré. Des problèmes de sanitaires ont également été constatés.
4.2 Mesures d’ordre, sanctions et plaintes
4.2.1 Mesures d’ordre
Les mesures d’ordre doivent garantir ou rétablir l’ordre, la tranquillité et la sécurité dans la structure d’accueil. Une mesure d’ordre diffère d’une sanction. Elle vise à préserver le bon fonctionnement de la structure d’accueil ainsi que la vie communautaire, et non à punir un comportement ou une faute personnelle. Les règles procédurales et les autorités compétentes pour adopter une mesure d’ordre sont fixées réglementairement dans un ar -
rêté royal
44.
44 Arrêté royal du 15 mai 2014 relatif aux procédures en matière de mesures d’ordre, de sanctions et de traitement 
des plaintes des bénéficiaires de l’accueil. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /51
Le législateur ne souhaitait pas intégrer de liste des mesures d’ordre dans la réglementa -
tion45. Seule la note de Fedasil du 24 avril 2015 consacrée à la procédure relative aux mesures 
d’ordre cite une série d’exemples. Ainsi, le résident qui souffre de problèmes psychologiques 
sans être bien conscient de leurs répercussions sur d’autres résidents peut être transféré afin de garantir la tranquillité et l’ordre dans les centres.
Fedasil n’a aucune vue sur l’application des mesures d’ordre. Elles ne font l’objet d’un suivi 
ni dans les centres de Fedasil, ni chez les partenaires. L’arrêté royal précise qu’une personne visée par une mesure d’ordre doit être entendue. Cet entretien réduit le risque de recours ou de plaintes à l’encontre des mesures d’ordre.
4.2.2 Sanctions
Les sanctions sont mentionnées explicitement dans la loi accueil. Elles comprennent  l’aver -
tissement formel, l’exclusion de la participation aux activités, l’exclusion de la possibilité 
d’exécuter des prestations rémunérées, la restriction de l’accès à certains services, l’obliga -
tion d’effectuer des tâches d’intérêt général et le transfert vers une autre structure d’accueil (ou transfert disciplinaire), l’exclusion temporaire ou définitive du bénéfice de l’aide maté -
rielle et le retrait de l’allocation journalière. Aucune sanction ne peut limiter l’accès à l’ac-compagnement médical. La procédure est détaillée dans l’arrêté royal du 15 mai 2014 préci -
té et dans la note de Fedasil du 24 avril 2015.
La sanction est infligée par le directeur ou le responsable de la structure d’accueil et ne peut 
être diminuée ou levée durant son exécution que par cette personne. Dès qu’une structure d’accueil souhaite déplacer, pour la troisième fois (ou plus), un résident pour des raisons dis -
ciplinaires, la demande de transfert doit être soumise au directeur régional, qui recherche alors la place la plus adaptée. L’exclusion temporaire ou définitive doit aussi être confirmée par le directeur général de Fedasil dans les trois jours ouvrables (si ce délai n’est pas respec-té, l’exclusion est annulée). L’exclusion ne peut être prononcée qu’en cas de manquement ex -
trêmement grave au règlement d’ordre intérieur. La loi ne précise pas quels manquements peuvent être considérés comme graves. L’exposé des motifs de l’arrêté royal précise que le responsable du centre appréciera la gravité en procédant à des investigations poussées et en entendant au préalable le demandeur d’asile. L’exclusion définitive ne peut être imposée que si l’exclusion temporaire pour un mois n’a pas pu apporter de solution. L’unique exception concerne les cas graves de violence physique ou sexuelle, pour lesquels la sanction peut être prononcée immédiatement.
Fedasil ne dispose pas de données relatives aux sanctions et ignore ce que les partenaires 
en font. Il existe toutefois des chiffres annuels des exclusions temporaires, car le directeur général est tenu de les confirmer, mais ils ne sont pas détaillés par mois ni par centre
46. Fin 
avril 2017, aucun demandeur d’asile n’avait encore fait l’objet d’une exclusion définitive.
45 Modification de la loi accueil par la loi du 30 décembre 2009 portant des dispositions diverses. Il est très difficile 
de définir préalablement et limitativement les mesures d’ordre interne. En outre, contrairement aux sanctions, il 
n’existe aucune obligation juridique supérieure de définir les mesures d’ordre de manière limitative dans une loi ou en vertu d’une loi. Il a dès lors été décidé de supprimer l’habilitation donnée initialement au Roi de fixer les mesures d’ordre pouvant être prises à l’encontre d’un résident.
46 Centre fédéral de la migration Myria, Compte-rendu de la réunion de contact Asile , 21 septembre 2016, p. 15,  
www.myria.be. 52
Graphique 5 – Nombre d’exclusions temporaires
2011 2012 2013 2014 2015 2016
Selon Fedasil47, la principale raison des exclusions est liée aux incidents de groupe, notam -
ment les rixes dues à la suroccupation dans les centres.
4.2.3 Recours
L’article 47 de la loi accueil prévoit la possibilité d’un recours interne contre certaines déci -
sions infligeant une sanction48 et celles refusant l’accompagnement médical au motif qu’il 
n’est pas nécessaire à la dignité humaine49. La loi précise en outre que toute violation des 
droits garantis aux bénéficiaires de l’accueil par les livres II et III de la loi peut aussi donner 
lieu à un recours (externe) devant le tribunal du travail.
Très peu de recours ont été introduits entre 2013 et 2015 : deux recours internes et un recours 
externe par an en moyenne. Les rares recours en révision de certaines décisions médicales 
se limitent aux centres fédéraux. Les recours en révision de certaines sanctions se limitent à ceux introduits contre le transfert immédiat. Si la décision est confirmée dans la plupart des cas, le délai de 30 jours prévu pour prendre une décision motivée n’est pas respecté dans 
près d’un dossier sur deux
50.
Il appartient au travailleur social d’informer le bénéficiaire de l’accueil de ses possibilités de recours. Le bénéficiaire peut faire valoir son droit à l’aide juridique et demander à se faire assister par un avocat. Le nombre peu élevé de recours laisse supposer que les possibilités 
47 Centre fédéral de la migration Myria, Compte-rendu de la réunion de contact Asile , 21 septembre 2016, p. 15,  
48 Soit la restriction de l’accès à certains services, l’obligation d’effectuer des tâches d’intérêt général, la suppression 
ou la diminution temporaire de l’allocation journalière, le transfert sans délai du bénéficiaire de l’accueil vers une autre structure d’accueil.
49 Le recours est introduit dans les cinq jours ouvrables de la notification de la décision au bénéficiaire de l’accueil. Le responsable du recours a 30 jours à partir de l’introduction du recours pour prendre une décision motivée. Il peut confirmer, revoir ou annuler la décision de sanction. La personne sanctionnée peut introduire un recours devant le tribunal du travail. Ce recours ne suspend pas automatiquement l’exécution de la sanction, mais le responsable peut décider de la suspendre le temps de traiter le recours. Si nécessaire, il peut aussi décider d’entendre le bénéficiaire de l’accueil et les autres personnes concernées (de la structure d’accueil).
50 Le rapport annuel Plaintes et Recours de Fedasil en rend compte. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /53
en la matière ne sont pas expliquées à suffisance dans tous les centres, ce que confirment 
les constats exposés dans les rares rapports d’audit réalisés (voir point 4.1.2) : chez quatre des quatorze opérateurs privés et dans un des trois centres fédéraux qui ont été contrôlés, des manquements ont été observés sur le plan de l’information relative à la procédure de recours ou aux plaintes.
4.2.4 Plaintes
L’article 46 de la loi accueil crée une procédure de dépôt de plaintes. Celles-ci peuvent por -
ter sur les conditions de vie au sein de la structure d’accueil et sur l’application du règlement 
d’ordre intérieur. Chaque plainte est d’abord traitée en interne. Le bénéficiaire de l’accueil s’adresse au directeur ou au responsable de la structure d’accueil afin de lui faire part de sa plainte. Il n’y a pas lieu d’introduire la plainte par écrit, le but étant de pouvoir en discuter aisément. Chaque structure d’accueil est tenue de garder une trace de la date de la plainte ainsi que de la façon dont elle a été traitée. Fedasil peut ainsi présenter au ministre le rap -
port annuel relatif aux plaintes qu’elle est tenue d’élaborer
51.
Si la plainte n’a pas été traitée dans les sept jours, le bénéficiaire de l’accueil peut l’adres -
ser par écrit au directeur général de Fedasil ou à la personne désignée par le partenaire et agréée par l’Agence. L’arrêté royal du 15 mai 2014 précité fixe les règles procédurales ap -
plicables au traitement des plaintes. Le but est de détecter les plaintes récurrentes et d’y apporter des solutions structurelles.
Tableau 13 – Nombre de plaintes et pourcentage de plaintes fondées dans les centres/ILA au cours 
de la période 2013-2015
2013Plaintes 
fondées 
( %)Centres/
ILA2014Plaintes 
fondées 
ILA2015Plaintes 
fondées 
ILA
Centres 
d’accueil fédéraux92 53 9 88 58 7 75 71 6
ILA 28 71 11 22 77 8 16 75 6
Autres centres d’accueil2 1 0 5 0 5
Total 122 57 20110 62 15 96 68 17
Source : rapport annuel Plaintes et Recours
L’arrêté royal n’a pas amélioré l’enregistrement des plaintes en 2015. Les plaintes introduites 
par des structures d’accueil autres que les centres fédéraux sont quasi inexistantes. Au ni -
veau des structures d’accueil fédérales, les plaintes émanent aussi d’un nombre très restreint de centres : entre 2011 et 2015, 80 % des plaintes proviennent de trois centres : Pondrôme, 
Petit-Château et Broechem. Les chiffres se prêtent difficilement à une évaluation du niveau de qualité des centres, mais ils peuvent donner une idée de l’introduction de la procédure de plaintes. Les partenaires recourent davantage à une procédure interne ou une gestion informelle des plaintes, ce qui explique que les plaintes ne soient presque jamais enregis -
51 Article 48 de la loi accueil. 54
trées. Fedasil dispose d’un relevé pour chacun de ses propres centres mais pas pour les 
partenaires.
Le délai de traitement imposé par la loi (sept jours) est relativement bien respecté (88 % 
en 2014 et 92 % en 2015). Les plaintes sont de plus en plus souvent fondées. Une solution a 
été trouvée pour 95 % des plaintes fondées introduites en 2015. Cependant, les plaintes non fondées peuvent elles aussi amener à ajuster l’organisation ou la politique d’un centre.
Fedasil répartit les plaintes en huit catégories. Les plaintes relatives à l’aide matérielle, à 
l’infrastructure, au personnel, à l’accompagnement et à la vie en collectivité sont générale -
ment fondées, celles qui concernent des problèmes personnels, l’accompagnement médical, des sanctions et des transferts le sont dans une moindre mesure.
4.3 Accueil des personnes vulnérables
La loi accueil52 reconnaît explicitement la nécessité de mieux protéger les personnes vul -
nérables qui demandent à pouvoir bénéficier d’une protection internationale. Il ressort des notes de politique générale du secrétaire d’État qu’il entend accorder également une attention maximale aux groupes de candidats-réfugiés les plus vulnérables. La directive européenne mentionne explicitement les groupes cibles suivants : les mineurs, les mineurs non accompagnés, les personnes atteintes d’un handicap, les personnes âgées, les femmes enceintes, les parents isolés accompagnés d’enfant(s) mineur(s), les victimes de la traite des êtres humains, les personnes ayant des maladies graves, les personnes souffrant de troubles mentaux et les personnes qui ont subi des tortures, des viols ou d’autres formes graves de violence psychologique, physique ou sexuelle, par exemple les victimes de mutilation géni -
tale féminine. Cette énumération a été insérée dans la loi accueil par le projet de loi qui a été déposé à la Chambre des représentants
53. Ces groupes vulnérables bénéficient d’un accès 
prioritaire à l’accueil individuel, aux places d’accueil spécialisées (comme le centre d’accueil de Rixensart pour les filles mineures enceintes et les jeunes mamans, le Carda pour les de -
mandeurs d’asile en souffrance mentale), etc.
Fedasil ignore combien de personnes vulnérables à besoins spécifiques séjournent dans 
le réseau d’accueil pour l’instant. Le concept de vulnérabilité n’est pas défini de la même manière par les différents acteurs, et il n’existe pas encore de procédure d’identification des personnes vulnérables, alors que la nouvelle directive européenne l’a rendue obligatoire (voir également point 2.1.1)
54.
4.3.1 Évaluation
La situation du bénéficiaire de l’accueil doit être évaluée dans les trente jours qui suivent la désignation de la structure d’accueil
55. Cette évaluation individuelle sert à déterminer si la 
structure d’accueil est adaptée aux besoins spécifiques du demandeur d’asile et à détecter les signes non détectables a priori d’une éventuelle vulnérabilité, comme dans le cas de 
52 Articles 11, 22 et 36 de la loi accueil.
53 Doc. parl. , Chambre, 22 juin 2017, DOC 54 2548/001, op. cit. , article 68.
54 Fedasil, Rapport I , Étude sur les personnes vulnérables ayant des besoins d’accueil spécifiques , décembre 2016, p. 37 et 
suiv., www.fedasil.be.
55 Article 22 de la loi accueil. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /55
victimes de tortures ou d’autres formes de violence grave. L’évaluation de la situation in -
dividuelle du bénéficiaire de l’accueil continue tout au long de son séjour dans la structure 
d’accueil.
Des règles spécifiques portant sur l’évaluation individuelle ont été fixées dans un arrêté 
royal56.
L’évaluation est formalisée dans le rapport d’évaluation qui fait partie du dossier social du bénéficiaire de l’accueil
57. Ce dossier doit aussi être validé, d’une part, pour vérifier si 
l’évaluation a été effectuée dans le délai prescrit et, d’autre part, pour approuver le contenu du rapport. Le rapport doit être complété dans le cadre de l’évaluation permanente, qui se déroule tous les six mois au moins et à chaque fois que le demandeur d’asile change de structure d’accueil.
Le formulaire à utiliser pour compléter le rapport doit être fixé par arrêté ministériel. En 
attendant la promulgation de cet arrêté, Fedasil a élaboré un formulaire type uniquement obligatoire dans les structures fédérales.
De nombreux problèmes ont été constatés concernant ces évaluations. Dès la première éva -
luation de la loi accueil en 2009
58, Fedasil a constaté lors d’une enquête que 12,7 % des 
demandeurs d’asile n’avaient fait l’objet d’aucune évaluation et que, dans 54 % des cas, l’éva -
luation n’avait pas été réalisée à temps.En 2013, Fedasil a aussi remarqué que l’évaluation individuelle n’était pas toujours effectuée 
dans des conditions optimales ni de manière uniforme. En outre, il n’a pas toujours été pos -
sible de donner suite au résultat de l’évaluation. Lorsque certains besoins spécifiques sont détectés et qu’un transfert est demandé, la procédure peut être longue voire ne pas aboutir, a fortiori en cas de saturation du réseau
59.
Fedasil ne conserve pas les chiffres de façon standardisée. Les seules données dont elle dis -
pose à ce jour résultent des constats auxquels le nombre limité d’audits du service Qualité ont donné lieu. Trois des quatre audits des centres fédéraux temporaires (réalisés pendant la crise migratoire certes) ont révélé l’absence d’une évaluation systématique des besoins spécifiques. Les audits des opérateurs privés ont également montré que le rapport d’éva -
luation ne se trouvait pas dans le dossier social (deux centres), que les entretiens avec les demandeurs d’asile ainsi qu’une procédure et le formulaire type faisaient défaut (un centre), qu’aucune évaluation n’avait été effectuée (deux centres), que l’évaluation n’avait eu lieu que dans les quatre mois suivant l’arrivée du demandeur d’asile (un centre) et uniquement si le travailleur social l’estimait nécessaire (un centre).
56 Arrêté royal du 25 avril 2007 déterminant les modalités de l’évaluation de la situation individuelle du bénéficiaire de 
l’accueil.
57 Selon l’article 32 de la loi accueil, le dossier social doit être constitué pour chaque bénéficiaire de l’accueil.
58 Fedasil, Première évaluation de l’application de la loi du 12 janvier 2007 , juin 2008 (avec mise à jour en février 2009), 
63 p. Les dossiers d’évaluation sont au nombre de 1.017, soit seulement 6,4 % de la capacité d’accueil. Le taux de 
réponse de la Croix-Rouge néerlandophone, d’autres ONG et des ILA a été particulièrement faible.
59 Centre fédéral Myria, Compte-rendu de la réunion de contact Asile , 19 octobre 2016, p. 11, www.myria.be  ; 
Médiateur fédéral, Investigation sur le fonctionnement des centres ouverts gérés et agréés par Fedasil , avril 2009, 
p. 86, www.mediateurfederal.be. 56
4.3.2 Mineurs non accompagnés
Graphique 6 – Capacité et occupation des structures d’accueil pour mineurs (septembre 2015- 
décembre 2016)56
décembre 2016)
05001.0001.5002.0002.5003.000
Centre d'observation et d'orientation Centre d'accueil collectif
Centre d'accueil individuel Capacité totale
L’afflux annuel de mineurs étrangers non accompagnés (Mena) dans le réseau d’accueil a 
grimpé à 3.422 en 2015  pour redescendre à 1.385  en 2016. En dehors de la période de crise, 
la Belgique accueille chaque année quelque  800 Mena. La capacité d’accueil destinée aux 
Mena est passée de  1.139  places en septembre  2015 à 2.651  places en décembre 2016. La crise 
a d’abord engendré une pénurie de places dans la première phase (accueil dans un centre d’observation et d’orientation (COO)), puis une augmentation des places qui, une fois la crise passée, ont été supprimées.
L’évaluation de l’âge du mineur étranger non accompagné contribue à déterminer sa vul-
nérabilité. Réalisée par le service des tutelles, elle permet de lui accorder ou non le bénéfice d’un accompagnement spécifique. En  2015, le service a été appelé à vérifier l’âge d’envi-
ron 41 % des Mena. Il s’est avéré dans 86 % des cas que l’étranger visé était majeur
60. Le délai 
de détermination de l’âge est de trois semaines61. Il s’est allongé durant la récente crise mi -
gratoire. Ce délai important amène les Mena à séjourner dans les COO au-delà des 30  jours 
prévus. Une partie des places des COO est donc occupée par des étrangers majeurs pendant une période relativement longue.
Fedasil accorde une attention particulière à l’accueil des Mena. Ils sont hébergés dans des 
centres qui leur sont spécialement destinés ou dans des ailes séparées de centres d’accueil 
60 Chambre,  7 avril  2017, QRVA 54 113, Réponse du secrétaire d’État à l’Asile et la Migration à la question n° 855 du 
député D.  Ducarme du 21 septembre  2016, p. 286.
61 Chambre, 17 février  2017, QRVA 54 106, Réponse du ministre de la Justice à la question n° 1585  de la députée  
M. De Coninck du 2 décembre  2016, p. 183.Sept.-15 Sept.-16 Oct.-15 Oct.-16 Nov.-15 Nov.-16 Déc.-15 Déc.-16 Jan.-16 Fév.-16 Mars-16 Avr.-16 Mai-16 Juin-16 Juil.-16 Août-16
grimpé à 3.422 en 2015 pour redescendre à 1.385 en 2016. En dehors de la période de crise, 
la Belgique accueille chaque année quelque 800 Mena. La capacité d’accueil destinée aux 
Mena est passée de  1.139  places en septembre  2015  à 2.651  places en décembre 2016. La crise 
L’évaluation de l’âge du mineur étranger non accompagné contribue à déterminer sa vul -
nérabilité. Réalisée par le service des tutelles, elle permet de lui accorder ou non le bénéfice 
d’un accompagnement spécifique. En 2015, le service a été appelé à vérifier l’âge d’envi -
60 Chambre,  7 avril 2017, QRVA 54 113, Réponse du secrétaire d’État à l’Asile et la Migration à la question n° 855 du 
député D. Ducarme du 21 septembre 2016, p. 286.
61 Chambre, 17 février 2017, QRVA 54 106, Réponse du ministre de la Justice à la question n° 1585 de la députée  
M. De Coninck du 2 décembre 2016, p. 183. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /57
mixtes. Ils bénéficient d’un accompagnement et d’un effectif plus importants que les de -
mandeurs d’asile adultes.
Fedasil doit cependant faire face à des disparitions inquiétantes, surtout dans la première 
phase de l’accueil. Leur augmentation en 2015 et 2016 était peut-être due au nombre plus important de Mena à la suite de la crise migratoire.
Tableau 14 – Disparitions inquiétantes de mineurs étrangers non accompagnés au cours des 
 différentes phases de l’accueil (2014-2016)
Phase 1 25 41 30
Phase 2 11 11 21
Phase 3 2 0 0
En 2015, Fedasil a créé un groupe de travail réunissant tous les services concernés (police, 
parquet, Office des étrangers, Commissariat général aux réfugiés et aux apatrides, service des tutelles) ainsi que Child Focus afin de rechercher des solutions à cette problématique. Un des résultats de ce groupe de travail est l’élaboration d’un protocole de collaboration entre tous les services précités, dans lequel ceux-ci ont convenu de la procédure à suivre en cas de disparition dans un centre d’observation et d’orientation.
Fedasil a mis en place plusieurs projets spécifiques dans le domaine de l’accompagnement 
des Mena, pour lesquels des conventions spécifiques ont été conclues avec des organisations partenaires. En 2016, l’Agence a financé des projets en faveur des mineurs pour 236.900 eu-
ros
62.
4.3.3 Accompagnement psychologique
L’article 30  de la loi accueil garantit l’accompagnement psychologique nécessaire aux bé -
néficiaires de l’accueil. Les consultations chez un psychologue ne sont pas remboursées par l’Inami. Elles sont pourtant essentielles pour de nombreux demandeurs d’asile. Les problèmes psychiques les plus fréquents sont liés à des traumatismes subis dans le pays d’origine et au stress. Même si le traitement de fond ne débute en général que lorsque la procédure d’asile aboutit à une décision positive, il importe de traiter les problèmes au stade le plus précoce.
Si le médecin traitant estime qu’une consultation chez le psychologue s’impose, Fedasil 
rembourse les frais exposés. Fedasil rembourse uniquement les consultations psycholo -
giques des demandeurs d’asile et bénéficiaires dont elle est autorisée à payer (rembourser) les frais médicaux (voir point 4.4). Tous sont des demandeurs d’asile qui ont droit à l’accueil, sauf ceux qui séjournent dans une ILA. Si le demandeur d’asile séjourne dans une ILA, c’est le SPP Intégration sociale qui prend en charge les frais médicaux. Les frais d’une consul -
tation chez le psychologue restent donc à la charge des CPAS qui gèrent une ILA. Le SPP 
62 Arrêté royal du 10 avril 2016 visant l’octroi de subventions par l’Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs 
d’asile dans le cadre d’un projet ou d’une activité. 58
ne peut rembourser ces frais, car les consultations psychologiques ne font pas partie de la 
nomenclature de l’Inami pour l’instant.
Fedasil peut conclure des conventions avec des instances spécialisées pour assurer l’accom -
pagnement psychologique. Le secrétaire d’État octroie des subventions dans le cadre d’un 
projet ou d’une activité par arrêté royal63. L’accent est souvent mis sur des mineurs problé -
matiques. L’inconvénient d’un fonctionnement par projet est le manque de durabilité. Le projet doit en effet être avalisé chaque année.
Le centre de la Croix-Rouge francophone à Bierset dispose de 40 places pour des deman -
deurs d’asile souffrant de traumatismes dans le cadre du projet Carda
64. La Croix-Rouge 
francophone ne reçoit pas de budget supplémentaire pour ce projet, mais le finance sur 
son «  tarif d’accueil  ». En 2016, 242  personnes ont été orientées vers un accueil par le Carda 
(86 pour un accueil résidentiel et un accompagnement psychologique intensif et 156 pour un accompagnement psychologique ambulatoire).
Les chiffres disponibles portent non pas sur les demandes d’accompagnement psycholo -
gique mais sur le nombre de factures, ce qui donne une indication de l’utilisation qui est 
faite de l’accompagnement psychologique (voir tableau 15). Ces frais avoisinent 2 % du total des frais médicaux.
La norme d’accompagnement psychologique que Fedasil applique lors de ses audits est que 
« l’accompagnement psychologique nécessaire est assuré au bénéficiaire de l’accueil (orienta -
tion et facilitation)  ». Un manquement n’a été constaté que dans un des audits réalisés dans 
les nouveaux centres fédéraux et auprès des opérateurs privés.
Tableau 15 – Nombre de factures de psychologue
2012 2013 2014 2015 2016
Centres fédéraux 1.846 1.853 1.551 1.435 1.579
Mena 166 158 52 56 156
No shows 199 172 117 141 176
Nombre total 2.211 2.183 1.720 1.632 1.911
Coût total 295.736 315.536 250.855 301.649 395.041
Coût moyen par facture(*)133,76 144,52 145,85 184,83 206,92
(*) Une facture peut concerner plusieurs consultations.
63 Exemples de projets qui ont déjà été approuvés : Ulysse (suivi psychologique dans le cadre de l’accueil), Solentra (un 
psychologue mobile pour le réseau d’enfants et de jeunes de Bruxelles), intégration des femmes confrontées à des actes de mutilation (GAMS) et KULeuven praxis P (réseaux de soins collaboratifs dans l’aide pédopsychiatrique). 
64 Centre d’accompagnement rapproché pour demandeurs d’asile en souffrance mentale . ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /59
4.4 Accompagnement médical
Chaque bénéficiaire de l’accueil a droit à l’accompagnement médical (article 23 de la loi ac-
cueil). Cet accompagnement est assuré s’il est nécessaire pour mener une vie conforme à la 
dignité humaine. L’accompagnement médical comprend l’aide et les soins médicaux, qu’ils soient repris dans la nomenclature de l’Inami ou relèvent de la vie quotidienne (article 24). Si les soins font l’objet d’un remboursement, celui-ci inclut le ticket modérateur. L’arrêté royal du 9 avril 2007 comprend une liste de l’aide et des soins médicaux qui, bien que repris 
dans la nomenclature de l’Inami, ne sont pas remboursés aux demandeurs d’asile (parce qu’ils ne sont pas nécessaires) ainsi qu’une liste de l’aide et des soins médicaux qui ne sont pas remboursés par l’Inami mais seront payés aux demandeurs d’asile (car ils relèvent de la vie quotidienne). Par exemple, les interventions esthétiques et les traitements de l’infer -
tilité sont normalement remboursés en Belgique, mais ils ne le sont pas aux demandeurs d’asile ; les antidouleurs (paracétamol, ibuprofène, etc.) et le lait pour nourrissons ne sont normalement pas remboursés en Belgique, mais le sont aux demandeurs d’asile.
Parfois, Fedasil prévoit aussi des exceptions à la nomenclature de l’Inami, qui dérogent aux 
dispositions de l’arrêté royal du 9 avril 2007, parce que le coût du traitement est trop élevé 
pour son budget. Ainsi, de meilleurs traitements contre l’hépatite C sont disponibles depuis peu sur le marché. Ils sont reconnus par l’Inami et les demandeurs d’asile y ont dès lors droit. De tels traitements coûtent cependant en moyenne 90.000 euros. L’hépatite C étant 
une maladie relativement répandue parmi les demandeurs d’asile, Fedasil estime le coût to -
tal du remboursement de ce traitement à cinq millions d’euros. C’est la raison pour laquelle Fedasil le refuse, mais accepte le traitement classique contre l’hépatite C.
Les soins médicaux et les modalités de remboursement varient selon le lieu de résidence du 
demandeur d’asile (voir tableau 16).
Tableau 16 – Différences au niveau de l’accompagnement médical, selon le lieu de résidence
Lieu de résidenceSoins médicaux  
dispensés parRemboursement parCe qui est 
remboursé
Centre d’accueil 
collectif ou individuel hors ILAMédecin du centre/médecins ou institutions sous convention avec la structure d’accueil/médecin librement choisiFedasil Arrêté royal du 9.4.2007
ILA Médecins ou institutions sous convention avec le CPAS/médecin librement choisiSPP Intégration sociale Nomenclature de l’Inami
No show Médecin librement choisi Fedasil Arrêté royal du 9.4.2007
Les centres fédéraux, les centres des partenaires et les structures d’accueil individuel hors 
ILA ont souvent conclu des contrats de collaboration avec des médecins, des cabinets col -
lectifs ou des centres médicaux à proximité du centre. Le bénéficiaire de l’accueil qui a besoin de soins médicaux est tenu de consulter ces médecins, mais il peut demander des exceptions. La totalité des frais médicaux est supportée par Fedasil. Dix médecins désignés  60
par Fedasil sont encore présents dans huit centres fédéraux. Selon Fedasil, la présence d’un 
médecin au centre favorise la demande de soins médicaux. Certains centres enregistrent de ce fait des temps d’attente pour les visites médicales. Fedasil a décidé, à la lumière d’une étude des avantages et inconvénients du système interne, de ne plus recruter de médecins.
Les bénéficiaires de l’accueil dans les ILA peuvent s’adresser à des médecins ou institutions 
qui ont déjà conclu une convention avec le CPAS, ou demander des exceptions. Les frais mé -
dicaux ne sont pas remboursés par Fedasil, mais par le SPP Intégration sociale (article 25 de 
la loi accueil). Les CPAS utilisent à cet effet MediPrima, le système informatique standardisé de remboursement de l’aide médicale par le SPP Intégration sociale. Cependant,  MediPrima 
ne peut pour l’instant enregistrer que les coûts qui relèvent de la nomenclature de l’Inami ; 
les exceptions de l’arrêté royal du 9 avril 2007 n’y figurent pas. Les CPAS peuvent prendre 
eux-mêmes en charge les exceptions à la nomenclature auxquelles le bénéficiaire a droit, mais il est difficile de dire s’ils font usage de cette possibilité dans la pratique. Des soins médicaux différents peuvent en résulter selon le type de structure d’asile.
Les no shows  peuvent choisir eux-mêmes le médecin qu’ils souhaitent consulter, mais ils 
sont tenus de demander un engagement de paiement à Fedasil avant toute visite médicale. 
Dans les situations d’urgence, les frais relatifs aux soins que le médecin a dispensés sans engagement préalable peuvent ensuite être recouvrés auprès de Fedasil. Un engagement de paiement doit aussi être demandé pour les frais pharmaceutiques.
Le service chargé des remboursements prend du retard durant les crises de l’asile
65. En 2016, 
il s’est écoulé en moyenne 128 jours entre la date de la facture et celle du paiement. L’arriéré 
a à présent été résorbé.
Les décisions basées sur des possibilités budgétaires, le remboursement différent selon 
la structure d’accueil et la charge administrative des soins médicaux pour les no shows  
résultent du fait que Fedasil est elle-même chargée d’assurer l’accompagnement médi -
cal.  Fedasil organise le remboursement des soins médicaux, parallèlement aux dispositifs 
d’autres instances publiques. Fedasil est d’avis que cette tâche devrait être confiée à l’avenir 
aux instances qui possèdent davantage d’expérience en la matière, comme le SPP Intégra -
tion sociale ou la Caisse auxiliaire d’assurance maladie-invalidité (Caami).
4.4.1 Qualité
L’arrêté royal fixant les règles applicables aux conventions avec les médecins et les centres 
médicaux n’a pas encore été promulgué. Fedasil ne dispose pas de normes qualitatives spé -
cifiques à l’accompagnement médical, mais elles seraient en cours d’élaboration. Des exi -
gences minimales figuraient certes dans le cahier spécial des charges du marché public relatif à l’accueil. Même si elles ne s’appliquent pas aux structures d’accueil actuelles, elles sont prises en compte depuis 2015 lors d’audits de qualité portant sur l’accompagnement médical dans les structures d’accueil. L’accès des bénéficiaires de l’accueil aux soins mé -
dicaux est également vérifié depuis peu. Jusqu’à présent, les plaintes ont surtout concerné le manque de personnel capable de prodiguer les premiers soins ainsi que les lacunes au niveau du contrôle et de l’entretien du matériel de secourisme. Chez les opérateurs privés, 
65 Chambre, 11 janvier 2016, QRVA 54 057, Question n° 258 du député K. Metsu du 26 août 2015 au secrétaire d’État 
à l’Asile et la Migration, p. 555-557. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /61
un problème a en outre souvent été rencontré au niveau du suivi de l’entretien médical d’ad-
mission et de sortie, des vaccinations, du dépistage de la tuberculose et de l’information sur les possibilités de recours contre les décisions en matière d’accompagnement médical.
4.4.2 Coût
En 2015, Fedasil a consacré 29.702.688  euros à l’accompagnement médical des demandeurs 
d’asile, soit 8,7 % des dépenses totales
66. Ces dernières années, la part des frais médicaux 
avoisinait toujours les 9 %. Les dépenses exposées par le SPP Intégration sociale et les CPAS 
pour l’accompagnement médical des demandeurs d’asile ne sont pas connues.Le tableau 17 donne un aperçu du prix moyen par jour et par bénéficiaire dans les centres 
fédéraux et les centres des partenaires. Les frais médicaux des bénéficiaires dans les centres 
fédéraux sont souvent plus élevés que dans les centres des partenaires. Le coût d’une consul -
tation chez un médecin de première ligne est inclus dans les frais des partenaires, mais pas dans ceux des centres fédéraux qui disposent encore de leur propre médecin. C’est la raison pour laquelle la différence sera en réalité encore plus importante. Les coûts ne sont cependant pas comparables en soi. Plus de deux tiers de toutes les places d’accueil destinées à des personnes souffrant de problèmes médicaux spécifiques se situent dans des centres fédéraux. Les frais liés à ces problèmes spécifiques sont souvent importants, ce qui explique le coût plus élevé de l’accompagnement médical dans les centres fédéraux.
Tableau 17 – Prix moyen de l’accompagnement médical des demandeurs d’asile, par jour et par 
 bénéficiaire en euros, au cours de la période 2013-2015
Centres fédéraux 7,91 8,36 6,09
Croix-Rouge néerlandophone 7,01 6,65 3,91
Croix-Rouge francophone 6,92 6,26 5,41
Ciré 5,16 5,60 4,99
Vluchtelingenwerk Vlaanderen 5,60 6,29 5,68
66 Fedasil, Reporting 2015 Budget & Finances . Ces dépenses comprennent tous les frais médicaux exposés pour 
les personnes qui séjournent dans des centres fédéraux, des centres de partenaires et des structures d’accueil 
individuel de partenaires ainsi que les frais de la cellule médicale implantée au siège central de Fedasil.  ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /63
CHAPITRE 5
Conclusions et 
5.1.1 Cadre institutionnel et organisationnel
Pour l’instant, la loi accueil n’est pas conforme à la réglementation européenne, et un cer -
tain nombre d’arrêtés d’exécution importants font défaut. Il s’agit, par exemple, de ceux 
portant sur l’organisation de la transition de l’aide matérielle vers l’accompagnement social ainsi que des normes qualitatives auxquelles l’accueil doit répondre.
Pendant la crise, un système de préaccueil a été mis en place pour canaliser l’afflux de de -
mandeurs d’asile. Il a été maintenu après la crise et requiert un cadre légal.Le modèle d’accueil préconisé par le gouvernement implique un accueil collectif de six 
mois maximum suivi d’une transition vers l’accueil individuel. Il n’est pas suivi dans la pratique en raison de la longueur de la procédure d’asile. La politique consistant à refuser les demandes de transfert vers une structure d’accueil individuel après six mois dans une structure collective peut conduire à de longs séjours en centres communautaires. Quarante pour cent des résidents y séjournent plus d’un an, ce qui peut poser des problèmes humani -
taires et nuire à la bonne gestion (répercussions sur le fonctionnement des centres, sur leur personnel en particulier) ; cette politique de refus augmente en outre le coût de l’accueil, 
puisque le flux de sorties s’en trouve ralenti.
Pour cause de présomption d’abus, Fedasil refuse l’accueil à de nombreuses personnes qui 
ont introduit des demandes d’asile multiples (3.327 personnes en 2016). L’Agence ne dispose 
toutefois pas d’informations de fond concernant la procédure d’asile pour étayer de telles décisions et ne motive dès lors pas individuellement ses refus.
Si les moyens financiers perçus par Fedasil semblent suffisants dans l’état actuel des choses, 
la présentation au budget n’est pas transparente. Des besoins structurels en matière d’ac-cueil sont financés via des projets européens ; en 2017, les places tampons structurelles le 
sont à partir de la provision interdépartementale non récurrente.
5.1.2 Gestion de l’accueil
Fedasil est parvenue à offrir une place d’accueil à tous les demandeurs d’asile pendant la 
crise migratoire que la Belgique a connue en 2015 et au début 2016. Le réseau a été développé 
à un rythme suffisamment rapide, dans une large mesure grâce aux partenaires qui ont pu réagir avec flexibilité au besoin massif et soudain de places d’accueil (Croix-Rouge néer -
landophone, Croix-Rouge francophone, ILA, etc.). L’augmentation de la capacité d’accueil n’a toutefois pas toujours été aisée. Si les démarches entreprises pour l’élargir ont été fruc-tueuses au début, il est devenu de plus en plus difficile pour Fedasil d’ouvrir de nouveaux  64
centres ou de nouvelles places à mesure que les besoins augmentaient. Des partenaires 
privés ont également été sollicités pour la première fois, mais les résultats des adjudications ont été inférieurs aux attentes en termes de création de places. La collaboration a, par ail -
leurs, été plus laborieuse qu’avec les partenaires traditionnels.
Le réseau d’accueil est à nouveau peu à peu réduit. Les quick wins  relatifs aux suppressions 
de places et aux fermetures sont déjà réalisés. Les places d’accueil dont la qualité laissait 
manifestement à désirer ont été supprimées, mais la poursuite des efforts de réduction sur la base des critères de qualité et de coût n’est pas évidente. Fedasil ne dispose pas encore de normes et de procédures d’audit solides et acceptées par tous les partenaires pour définir la qualité des structures d’accueil. Contrairement à ce qui avait été fait lors de précédents plans de réduction, les responsables politiques ont eux-mêmes désigné les centres qui de -
vaient fermer et n’ont pas laissé cette décision aux partenaires. Les choix ainsi opérés ont parfois suscité l’incompréhension chez ces derniers. Un deuxième plan de réduction était prévu, mais il a été suspendu par le cabinet restreint vu que le taux d’occupation des centres d’accueil collectif restait élevé. Fedasil souhaite disposer d’assez de places tampons pour éviter de futures crises migratoires.
Le coût total de l’accueil des demandeurs d’asile ne peut pas être établi. Les postes impor -
tants, à savoir l’hébergement proprement dit, ne sont pas connus et ne sont pris en compte 
que de manière très limitée dans le calcul du coût. Les différences entre les publics cibles rendent par ailleurs aussi les comparaisons de coûts difficiles. Le taux d’occupation a des répercussions claires à ce niveau : plus il est élevé, plus les coûts sont faibles, puisque les frais fixes sont ventilés entre un plus grand nombre de demandeurs d’asile.
L’accueil individuel est moins cher que l’accueil collectif. La différence résulte en particulier 
des frais de personnel dans le cadre de l’accompagnement. Ces deux formes d’aide maté -
rielle sont par ailleurs nettement plus onéreuses que l’aide financière (au niveau d’un revenu d’intégration). La décision de n’octroyer qu’une aide matérielle aux demandeurs d’asile date de 2001 et a été confirmée dans l’accord de gouvernement actuel. Le modèle d’accueil n’est 
pas le plus efficient, mais il vise à éviter de le rendre trop attrayant. Le modèle de finance -
ment de l’accueil individuel, dans lequel les montants évoluent par enfant supplémentaire sans être plafonnés, explique les réserves constituées ces dernières années par les CPAS.
De nombreuses données susceptibles d’étayer la politique d’accueil et son exécution font 
défaut pour l’instant. Elles concernent la durée des séjours, le délai de procédure, le nombre de sanctions, le nombre de transferts, le nombre de personnes vulnérables dans le réseau d’accueil, les personnes ayant demandé un accompagnement psychologique, etc. De ce fait, Fedasil est parfois peu au courant de la situation dans le réseau. Fedasil estime que Match-IT, le projet qui vise à automatiser la gestion du réseau d’accueil, permettra de résoudre en partie ce problème. Ce projet est en plein développement.
5.1.3 Qualité de l’accueil
Un arrêté d’exécution qui fixe les normes ou critères qualitatifs fait encore défaut. Fedasil a 
entamé sa rédaction, mais les normes n’ont pas encore été toutes finalisées. Le respect des normes peut avoir une incidence budgétaire pour Fedasil et pour les partenaires, un aspect qui n’a peut-être pas bénéficié d’une attention suffisante jusqu’à présent. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /65
Pour évoluer vers un réseau uniforme, Fedasil s’est attelée à la définition de normes, à la 
mise au point d’une procédure pour réaliser des audits de la qualité et au projet informa -
tique Match-IT. Bien que chacune de ces mesures soit à un stade de concrétisation très avancé, Fedasil ne dispose encore d’aucun accord avec les principaux partenaires quant à leur collaboration à ces projets. En l’absence d’accord, aucun audit ne pourra être réalisé, les normes ne seront pas contraignantes dans la pratique et le projet informatique ne pour -
ra être utilisé que pour une partie du réseau. Aussi longtemps qu’un accord n’aura pas été obtenu, il manquera à Fedasil des informations sur la qualité des structures d’accueil des partenaires, ce qui l’empêchera de se prononcer sur l’homogénéité de la qualité du réseau d’accueil.
D’autres signaux susceptibles de révéler des problèmes de qualité (nombre de plaintes, sanc -
tions, etc.) ne sont pas consignés (mesures d’ordre, sanctions) ou le sont insuffisamment, 
ou des procédures ne sont souvent pas respectées dans la pratique (plaintes). Il n’existe de ce fait pas d’indicateurs fiables qui permettraient à Fedasil de détecter des problèmes struc -
turels de qualité.
Les personnes vulnérables (comme les Mena) reçoivent un accueil spécifique ainsi qu’un 
accompagnement plus large. Pour l’heure, Fedasil ignore combien de personnes vulnérables nécessitant un accueil spécifique séjournent dans le réseau d’accueil. Le concept de vul -
nérabilité n’est pas défini de la même manière par les acteurs et il n’existe pas encore de procédure d’identification des personnes vulnérables, ce que la nouvelle directive euro -
péenne impose désormais. L’évaluation des vulnérabilités et des besoins particuliers des demandeurs d’asile est problématique. Elle n’est souvent pas réalisée et, lorsqu’elle l’est, c’est seulement de manière sommaire et en dehors du délai légal ; de plus, elle débouche rarement sur un transfert effectif.
Des différences existent entre les structures d’accueil en ce qui concerne les médecins aux -
quels un demandeur d’asile peut s’adresser et les soins médicaux ou psychologiques qui sont 
assurés. Pour des raisons budgétaires, Fedasil refuse des traitements parfois plus efficaces mais beaucoup plus onéreux, en dehors du cadre réglementaire. La charge administrative de l’accompagnement médical assuré par Fedasil est importante, ce qui amène l’Agence à se demander s’il ne faudrait pas confier cette administration à une autre institution publique qui a plus d’expérience en la matière.
La Cour des comptes recommande d’adapter la loi accueil à la directive européenne et de rédiger les arrêtés d’exécution qui font défaut. Un cadre légal doit aussi être créé pour le préaccueil.
Des scénarios auxquels se référer lorsque le séjour dans un centre d’accueil collectif dépasse 
largement la durée maximale de six mois sont à élaborer pour éviter des problèmes huma -
nitaires et de bonne gestion.
Le secrétaire d’État devrait présenter les moyens financiers nécessaires à l’accueil des de -
mandeurs d’asile de manière suffisamment transparente dans le budget. 66
Le secrétaire d’État et Fedasil doivent continuer à définir – avec les partenaires – des normes 
qualitatives acceptées par ceux-ci ; en outre, une procédure d’audit doit être mise au point pour assurer l’uniformité de la qualité d’accueil en tenant compte autant que possible des différences de fonctionnement.
En concertation avec les autres responsables politiques compétents, le secrétaire d’État de -
vrait uniformiser au maximum les soins médicaux et psychologiques prodigués à tous les 
demandeurs d’asile, quelle que soit la structure d’accueil. Il conviendrait à cet effet d’élimi -
ner les différences dans le remboursement des soins médicaux par Fedasil et par le SPP In-
tégration sociale.
Il est recommandé à Fedasil de motiver individuellement les refus d’accueil qu’elle prononce 
pour des demandes d’asile multiples. Il peut être envisagé à cet égard de charger d’autres instances de se prononcer sur le droit à l’accueil en cas de demandes d’asile multiples.
Lors des prochaines réductions de la capacité d’accueil, Fedasil devrait prendre en consi -
dération les critères de coût et de qualité, ce qui requiert non seulement des efforts sup -
plémentaires pour aboutir à une définition de la qualité mais aussi une analyse du rapport 
coût-efficacité dans les centres de Fedasil et des partenaires.
La Cour des comptes recommande à Fedasil de plafonner les tarifs applicables aux familles 
dans les ILA. Il serait judicieux de mettre en place un système de financement qui, par analogie avec le revenu d’intégration, n’évoluerait pas de manière illimitée par enfant sup -
plémentaire.
Elle lui recommande également de consentir des efforts supplémentaires pour définir la 
notion de vulnérabilité, identifier les personnes vulnérables et leur proposer des places d’ac -
cueil et un accompagnement adaptés.
Fedasil devrait rassembler suffisamment d’informations (durée de séjour, délai de traite -
ment, sanctions, transferts, nombre de personnes vulnérables, etc.) et les rendre publiques 
afin d’étayer au mieux le débat sociétal et parlementaire sur la thématique de l’accueil des demandeurs d’asile.
Dans sa réponse (annexe 1), le secrétaire d’État se rallie à la plupart des conclusions et re -
commandations de la Cour. Il signale déjà un début de mise en œuvre pour plusieurs d’entre 
elles. Il ne se prononce pas sur la question des très longs séjours en centre collectif ni sur la recommandation visant à plafonner les tarifs applicables aux familles dans les ILA. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /67
Tableau 18 – Synthèse des recommandations
RecommandationsRéférence dans 
le rapport
Recommandations au secrétaire d’État
1 Adapter la loi accueil à la directive européenne et rédiger les arrêtés  
d’exécution qui font défaut2.1.1, 2.1.2
2 Élaborer un cadre légal pour le préaccueil 3.3.5
3 Intégrer le financement de l’accueil de manière transparente dans le 
budget2.2
Recommandations au secrétaire d’État et à Fedasil
4 Poursuivre le développement des conventions avec les partenaires en tenant compte des différences de fonctionnement3.6, 4.1.1
5 Assurer la qualité uniforme de l’accueil en continuant à définir des normes solides et des procédures de contrôle en vue de leur respect4.1.1, 4.1.2
6 Veiller à l’uniformité des soins médicaux et psychologiques 4.3.3, 4.5
Recommandations à Fedasil
7 Motiver individuellement les refus d’accueil en cas de demandes d’asile multiples2.1.3.2
8 Tenir compte du coût et de la qualité lors des prochaines suppressions de places3.3.2
9 Plafonner les tarifs applicables aux familles dans les initiatives locales d’accueil3.4
10 Consentir des efforts supplémentaires en faveur des personnes vulné
-
rables : définition, identification, accueil et accompagnement adaptés4.3
11 Rassembler suffisamment d’informations et les rendre publiques afin de permettre le débat sociétal et parlementaire sur la thématique de l’accueil des demandeurs d’asile4.2, 4.3  Annexe  ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /71
Réponse du secrétaire d’État à l’Asile et la Migration
ibz  Secrétaire d’État à l’Asile et la Migration, chargé de la Simplification 
administrative  
Rue Lambermont 2 – 1000 Bruxelles – Tél. : 02 206 14 21
 Monsieur le Premier Président
 Cour des comptes
 1000  Bruxelles
Monsieur,
Voici les remarques du cabinet sur les conclusions et les recommandations de la Cour :
1.  Adapter la loi accueil à la directive européenne et rédiger les arrêtés d’exécution qui font 
défaut. 2.2.1, 2.1.2
Le cabinet souligne à ce sujet que la transposition de la directive n’est, certes, pas encore complètement achevée, mais qu’elle est déjà bien avancée. Cette transposition a déjà été approuvée en commission de l’Intérieur. Une attention prioritaire a aussi été accordée à l’identification des personnes vulnérables, notamment dans le cadre d’une étude relative à la vulnérabilité réalisée par l’Agence.
En outre, le cabinet signale que la plupart des normes minimales imposées par la directive 
en matière d’accueil sont déjà remplies. Il tient aussi à faire remarquer que, malgré l’absence de certains arrêtés royaux recommandés, le fonctionnement de l’Agence n’a jamais été en -
travé et que des instructions ont été envoyées afin de garantir son fonctionnement. Ces arrêtés royaux seront toutefois élaborés ou feront dans la mesure du possible l’objet d’un cadre légal dans le nouveau code de la migration.
2. Élaborer un cadre légal pour le préaccueil. 3.3.5Le cabinet confirme qu’un cadre légal est prévu dans le cadre de la transposition de la direc -
tive relative à l’accueil. Le gouvernement a également approuvé en juin 2017 la construction 
d’un centre d’inscription des demandeurs d’asile à Neder-over-Hembeek. Les différentes étapes de la procédure seront intégrées dans le centre d’inscription.
3. Intégrer le financement de l’accueil de manière transparente dans le budgetLe système de fonctionnement actuel qui combine un budget et une provision a été créé 
à la suite de la crise migratoire pour des raisons de technique budgétaire européenne. Ce scénario est appelé à disparaître. 72
Le gouvernement est en train de mettre au point une vision d’avenir quant au réseau d’ac-
cueil. Ce futur réseau devra permettre à l’Agence de remplir ses missions d’accueil de ma -
nière flexible et efficiente dans un contexte post-crise migratoire. Il va de soi qu’un cadre budgétaire transparent fera partie de cette vision d’avenir.
4.  Poursuivre le développement des conventions avec les partenaires en tenant compte des 
différences de fonctionnement. 3.6, 4.1.1
Le cabinet a estimé qu’il était important de renouveler les conventions en vigueur avec les partenaires traditionnels et, si nécessaire, de les adapter afin d’améliorer la collaboration et de mettre en place certaines nouvelles lignes stratégiques. Lors de ces négociations, tous les partenaires ont tenu compte des différences de fonctionnement de chacun et diverses améliorations ont été apportées à la collaboration. Le cabinet confirme que les négociations avec les partenaires se trouvent à un stade final et qu’une version actualisée des conventions pourra être signée sous peu.
5. Assurer la qualité uniforme de l’accueil en continuant à définir des normes solides et des 
procédures de contrôle en vue de leur respect. 4.1.1, 4.1.2Le cabinet est profondément convaincu de l’intérêt de normes de qualité uniformes pour 
l’accueil par Fedasil et ses partenaires afin que le couchage, les sanitaires et la nourriture soient de même qualité à chaque phase de l’accueil (collectif et individuel). Malgré l’afflux massif de 2015/2016, l’élaboration de contrôles de qualité uniformes s’est poursuivie. Il est vrai que ces contrôles se sont surtout concentrés sur les nouveaux centres et les nouveaux partenaires. Néanmoins, il a aussi été procédé à des audits de test des normes minimales dans les centres réguliers, tant auprès de Fedasil que des partenaires traditionnels.
6. Veiller à l’uniformité des soins médicaux et psychologiques. 4.3.3Le cabinet reconnaît la nécessité de mettre en place un accompagnement psychologique 
pour les personnes qui recourent à l’accueil. L’accompagnement psychologique des deman -
deurs d’asile constitue d’ailleurs un point d’action spécifique du Fami, tant pour les adultes que pour les mineurs.
7. Motiver individuellement les refus d’accueil en cas de demandes d’asile multiples
La loi autorise Fedasil à ne pas accorder l’accueil en cas de demandes d’asile multiples jusqu’à 
ce que le CGRA ait pris une décision de prise en considération. La loi précise toutefois que ce refus ne peut être décidé que par une décision motivée individuelle. Fedasil motive ses décisions en se référant à l’article de loi. Cette motivation a entre-temps été affinée sur une base individuelle et sera encore évaluée et affinée si nécessaire à l’avenir. ACCUEIL DES DEMANDEURS D’ ASILE /73
8. Tenir compte du coût et de la qualité lors des prochaines suppressions de places. 3.3.2
Vu la forte diminution du nombre de demandeurs d’asile, le cabinet restreint a décidé en 
juin 2016 de réduire le réseau d’accueil de plus de 10.000 places. Cette diminution était en -
tièrement réalisée fin août 2017. Comme l’afflux de nouveaux demandeurs ayant besoin d’un 
accueil continue à diminuer, le secrétaire d’État a été chargé par le gouvernement de pro -
poser une « vision d’avenir du réseau d’accueil ». Cette vision tiendra notamment compte 
du nombre de places d’accueil collectif par rapport aux places en accueil individuel, de la qualité des places, de leur coût, etc. Cette vision devrait être présentée au gouvernement avant la fin 2017.
9. Plafonner les tarifs applicables aux familles dans les initiatives locales d’accueil. 3.4Le cabinet souhaite pouvoir récupérer progressivement les réserves auprès des ILA. Il a 
aussi l’intention de limiter, en collaboration avec l’Agence, à 10 % les réserves que les ad-
ministrations locales pourraient garder et de transférer le reste à l’Agence. Les démarches nécessaires pour élaborer un cadre juridique sont en cours de réalisation.
10.  Consentir des efforts supplémentaires en faveur des personnes vulnérables : définition, 
identification, accueil et accompagnement adaptés. 4.3
La politique du secrétaire d’État peut être résumée comme étant intransigeante avec ceux 
qui abusent du système et attentive aux personnes vulnérables. Ce principe est donc ap -
pliqué dans le cadre de la politique d’accueil. Le cabinet et l’Agence ont ainsi présenté le nouveau modèle d’accueil au sein du réseau d’accueil. Il prévoit que chaque partenaire de l’accueil effectue une tâche spécifique et continue d’acquérir une expertise en la matière. Ainsi, les partenaires traditionnels continueront à exploiter l’accueil collectif, les personnes ayant reçu le statut de réfugié et de protection subsidiaire ainsi que les demandeurs ayant de fortes chances d’être reconnus comme réfugiés seront accueillies dans les ILA et les places réservées aux groupes cibles seront accordées aux ONG.
Le cabinet collaborera aussi avec l’Agence pour développer le concept de vulnérabilité et 
envisagera comment affiner l’identification des personnes vulnérables.
11.  Rassembler suffisamment d’informations et les rendre publiques afin de permettre le 
débat sociétal et parlementaire sur la thématique de l’accueil des demandeurs d’asile
La communication au sujet des lieux d’accueil des demandeurs d’asile a toujours été très ouverte et transparente. Le site internet de Fedasil met aussi des informations à disposition en permanence. Lorsque des données ont été demandées dans le cadre des débats sociétaux et parlementaires, elles ont toujours été communiquées.
Theo Francken
Secrétaire d’État à l’Asile et à la Migration, chargé de la Simplification administrative   Il existe aussi une version néerlandaise de ce rapport.
D/2017/1128/36
adresse
tél.
fax
www.courdescomptes.beCour des comptes   Accueil des demandeurs d’asile octobre 2017
98_Asielzoekers_COVER_NL-FR.indd   1 13/11/2017   20:48:09

Gestion de l’arriéré fiscal 
 
Bruxelles, avril 2011 Rapport adopté le 27 avril 2011 
par l’assemblée générale de la Cour des comptescour des comptes
Gestion de l’arriéré fiscal
Rapport de la Cour des comptes transmis  
à la Chambre des représentants  Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 Synthèse
La Cour des comptes a examiné de quelle manière l’Administration du recouvre-
ment a géré l’arriéré fiscal en matière de contributions directes et de TVA. 
Elle a tout d’abord examiné quelles actions l’administration avait entreprises pour 
satisfaire aux recommandations que la Cour avait publiées en mars 2004 dans son rapport La mesure de l’arriéré fiscal.
L’audit évoque d’abord le degré de réalisation des principes de modernisation Coperfin en matière d’organisation du recouvrement avant de se concentrer plus particulièrement sur les actions récentes de recouvrement des créances exigibles (cette catégorie qui constitue le « véritable arriéré »). Dans ses rapports annuels 
2007 et 2008, l’administration signale en effet qu’elle est parvenue à réduire sensiblement ce véritable arriéré.
Enfin, pour donner une image de l’arriéré fiscal total, la gestion d’autres créances 
a également été examinée. Il s’agit des créances plus anciennes ou plus difficiles à recouvrer, appelées créances douteuses et irrécouvrables. La manière dont l’ad-ministration utilise dans la pratique les instruments juridiques adoptés récemment en faveur des débiteurs confrontés à des problèmes de paiement, ainsi que l’ad-mission en décharge ont reçu une attention particulière.
En ce qui concerne la mesure de l’arriéré fiscal, les données et leur présentation 
dans le rapport annuel 2008 ont été comparées aux conditions d’une véritable mesure proposées par la Cour des comptes en 2004. Nombre des constatations de l’époque demeurent d’actualité. La mesure de l’arriéré fiscal ne répond pas encore aux critères d’intelligibilité, de fiabilité, de pertinence et de comparabilité. Les informations fournies dans les rapports annuels ne sont dès lors pas utili-sables pour estimer les recettes fiscales et il demeure impossible de comparer ces données à celles de la comptabilité générale. 
Cette situation s’explique en grande partie par le fait que l’application informa-
tique Stimer, qui doit permettre, dans la nouvelle comptabilité publique, l’enregis-trement des recettes n’est pas encore opérationnelle, et que l’administration demeure contrainte d’utiliser les anciens systèmes d’enregistrement comme ICPC. 
Les données complémentaires relatives aux transferts entre les différentes caté-
gories de créances et aux recettes par catégorie, qui ont été fournies par l’admi-nistration à la demande de la Cour des comptes, se sont avérées inutilisables après une analyse approfondie. Les montants des transferts ne reflètent pas les glissements réels entre les catégories et il n’est pas possible de calculer les pour-centages de recouvrement par catégorie de créances à partir des données concernant les recettes. Le recouvrement des créances exigibles, l’amélioration du recouvrement et les effets éventuels de la politique en matière de « véritable 
arriéré » restent par conséquent inconnus.
Les trois concepts de modernisation que Coperfin a élaborés pour l’Administra-tion du recouvrement, à savoir un système de perception et de recouvrement intégré (Stimer), la séparation entre la perception et le recouvrement (Spirit) et le receveur unique, sont peu évoqués dans les objectifs que l’administration a elle-même formulés. Spirit a uniquement été déployé à Bruxelles. Les progrès limités dans le dossier Stimer et en matière de fusion des services des CD et de la TVA constituent en outre un obstacle à la concrétisation du principe de receveur unique.  Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011Malgré les adaptations de l’instrument statistique annoncées en 2004, Stimer et, 
de façon généralisée, les autres projets de réforme mentionnés ont subi un retard considérable.
L’Administration du recouvrement s’est concentrée sur les dettes exigibles 
récentes en vue de réduire l’arriéré fiscal.
Dans cette optique, deux instruments ont été mis en place à l’administration  
centrale qui incitent à traiter le dossier de recouvrement : la gestion des débiteurs 
par téléphone et les actions de recouvrement nationales ciblées. Des données 
précises font toutefois défaut pour évaluer correctement les résultats obtenus. Ces instruments méritent dès lors d’être perfectionnés. L’utilisation, le calcul et le suivi du pourcentage de recouvrement dynamique n’ont en revanche pas eu d’effet positif. Depuis mai 2010, les bureaux de recettes ont adopté une nouvelle stratégie de recouvrement pour les contributions directes, dans laquelle la priorité absolue est donnée au recouvrement des créances récentes et importantes. Les résultats n’ont pas encore pu être évalués.
En vertu du principe constitutionnel selon lequel toute exemption ou modération 
d’impôt doit exclusivement être établie par une loi, le receveur a l’obligation de recouvrer toutes les contributions dues.
Un certain nombre de dispositions légales, adoptées pour des raisons sociales et 
économiques, impliquent toutefois l’abandon de ce recouvrement intégral. En outre, dans la pratique, le recouvrement est abandonné lorsque le directeur régio-nal du Recouvrement admet la créance en décharge. 
L’application des dispositions légales est complexe et nécessite l’affectation de 
fonctionnaires spécialisés en droit qui ne peuvent par conséquent plus se consa-crer au travail de recouvrement proprement dit. 
En outre, certaines dispositions limitent les possibilités des receveurs de recourir 
à des voies d’exécution aussi longtemps que des procédures sont en cours. Enfin, les receveurs sont aussi fréquemment confrontés à des décisions judiciaires dont ils peuvent uniquement prendre acte sans pouvoir définir leur propre politique de recouvrement.
Des problèmes se sont posés lors de la mise en œuvre de la loi sur le règlement 
collectif de dettes et de la loi relative à la continuité des entreprises. Les rece-veurs ont refusé d’approuver l’abandon de droits en invoquant le principe consti-tutionnel précité. Pour le règlement collectif de dettes, le problème a été résolu par des dispositions légales spécifiques. La Cour des comptes considère qu’une initiative législative similaire devrait être envisagée en ce qui concerne la loi rela-tive à la continuité des entreprises.
La pratique administrative de l’admission en décharge concerne des montants 
importants. Étant donné que cette pratique répond au besoin réel de mettre fin à un recouvrement de créances qui n’a aucune chance d’aboutir, la Cour des comptes recommande d’élaborer un cadre légal général permettant de constater l’irrécouvrabilité de ces créances, de mettre fin à leur recouvrement et de les sortir de la comptabilité. Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 Table des matières
Abréviations utilisées  8
Introduction  9
0.1 Contexte  9
0.2 Objectif et portée de l’audit 10
0.3 Méthodes d’audit 11
0.3.1 Analyse de documents 11
0.3.2 Entrevues 11
0.4 Procédure 11
Chapitre 1 
Mesure de l’arriéré fiscal  13
1.1 Introduction 13
1.2 Mise en œuvre des recommandations 13
1.2.1 Environnement comptable 13
1.2.2 Systèmes d’enregistrement aux contributions directes  
et à la TVA 14
1.2.3 Résultat de l’examen 15
1.2.4 Conclusions 17
1.3 Évolution de l’arriéré fiscal et du recouvrement 18
1.3.1 L’arriéré fiscal dans les rapports annuels 18
1.3.2 Mesure du pourcentage de recouvrement 21
1.3.3 Conclusions 22
Chapitre 2 
Organisation de l’Administration du recouvrement  23
2.1 Introduction 23
2.2 Nouvelle structure d’organisation 23
2.3 Trois concepts de modernisation 24
2.3.1 Système de perception et de recouvrement intégré 24
2.3.2 Séparation entre perception et recouvrement 24
2.3.3 Receveur unique 25
2.4 Mise en œuvre des concepts de modernisation 25
2.4.1 Introduction 25
2.4.2 Spirit 25
2.4.3 Stimer 27
2.4.4 Receveur unique 27
2.5 Conclusions 29  Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011Chapitre 3 
Politique et gestion en matière de véritable arriéré fiscal  30
3.1 Introduction 30
3.2 Politique en matière de créances fiscales exigibles récentes 31
3.2.1 Gestion des débiteurs par téléphone 31
3.2.2 Augmentation du taux de recouvrement dynamique 32
3.2.3 Actions de recouvrement ciblées 33
3.2.4 Conclusions 36
3.3 Nouvelle stratégie de recouvrement des contributions directes 37
3.4 Commentaire de l’administration concernant la politique et  
la gestion du véritable arriéré fiscal 38
Chapitre 4 
Gestion des créances fiscales douteuses et  
irrécouvrables  40
4.1 Introduction 40
4.2 Les créances douteuses et irrécouvrables en chiffres 40
4.3 Principes constitutionnels 41
4.4 Dispositions légales 41
4.4.1 Importance 41
4.4.2 Concordat judiciaire 42
4.4.3 Excusabilité du failli 43
4.4.4 Règlement collectif de dettes 43
4.4.5 Surséance indéfinie 43
4.4.6 Loi relative à la continuité des entreprises 44
4.4.7 Conséquences des dispositions légales pour le recouvrement 45
4.4.8 Intervention du receveur des impôts 46
4.5 Pratique administrative: admission en décharge 46
4.5.1 Montants 46
4.5.2 Méthode de travail 47
4.5.3 Politique générale 48
4.6 Conclusions 48
Chapitre 5 
Conclusions et recommandations  50
5.1 Mesure de l’arriéré fiscal 50
5.2 Organisation de l’Administration du recouvrement 50
5.3 Politique de l’Administration du recouvrement 51 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 Annexes  53
Annexe 1 Exemples tirés du rapport annuel 2008 53
Annexe 2  Contributions directes – Créances non recouvrées au 
31 décembre 55
Annexe 3 TVA – Montants non recouvrés au 31 décembre 56
Annexe 4 Analyse des tableaux fournis 57
Annexe 5 Dispositions légales 59
Annexe 6 Réponse du ministre des Finances du 8 mars 2011 60 8 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011Abréviations utilisées
Arec Administration du recouvrement
BPR Business Process Reengineering
CD Contributions directes
CIR 92 Code des impôts sur le revenu 1992
CMR Conseil des ministres - Ministerraad
CRTI Centre régional de traitement de l’information
CTI Centre de traitement de l’information
CTVA Code de la TVA
SEC Système européen de comptes
FMI Fonds monétaire international
GDT Gestion des débiteurs par téléphone
ICPC Inning Comptabiliteit – Perception Comptabilité
PrP Précompte professionnel
RAP 2008 Rapport annuel 2008 – Tableaux et graphiques
Smart Spécifique, mesurable, acceptable, réaliste et temporel 
Spirit Scheiding Perception Inning Recouvrement Invordering Transition
Stimer Système de traitement intégré multi-entité recouvrement Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 91 Cour des comptes, La mesure de l’arriéré fiscal, rapport transmis à la Chambre des représentants, 
Bruxelles, mars 2004, 32 p. Disponible sur www.courdescomptes.be. Introduction
0.1 Contexte
En mars 2004, la Cour des comptes avait transmis à la Chambre des représen-
tants un rapport sur la mesure de l’arriéré fiscal1. 
Dans le cadre de cet audit, la Cour des comptes avait procédé à une analyse des données utilisées dans les rapports annuels de l’Administration des impôts et du recouvrement comme indicateurs de l’arriéré fiscal. Elle avait également examiné comment les résultats de ces mesures se concrétisaient et comment ils pouvaient être intégrés dans la comptabilité publique. À partir de ses observations, la Cour des comptes avait énuméré un certain nombre de conditions qui devaient être réunies pour permettre une véritable mesure de l’arriéré fiscal et formulé des recommandations en ce sens.
La Cour des comptes avait constaté que les données relatives aux créances à 
recouvrer n’étaient pas complètes, qu’elles différaient selon le type de contribu-tion, qu’elles ne donnaient aucune indication quant aux chances de recouvrement et qu’elles ne pouvaient pas être comparées aux informations extraites de la comptabilité publique. 
En guise de première recommandation, la Cour des comptes avait posé qu’une 
définition claire devait être donnée de l’arriéré fiscal (quels montants prendre en compte et quand). Elle avait également formulé quelques recommandations pour mesurer l’arriéré fiscal de manière à ce que les résultats soient intelligibles, fiables, pertinents et comparables, non seulement pour permettre le recouvre-ment des créances, mais aussi pour estimer les recettes fiscales.
Dans son commentaire au sujet du projet de rapport, le ministre des Finances 
avait signalé par lettre du 20 janvier 2004 à la Cour des comptes qu’il « [avait] 
aussi pris connaissance des remarques et engagements de l’administration fis-cale […] et qu’il ne manquera[it] pas de veiller à ce que celle-ci honore ces 
engagements à bref délai avec toute la diligence requise particulièrement en ce qui concerne les adaptations à apporter à l’instrument statistique nécessaire pour mesurer l’arriéré fiscal d’une manière exacte et efficace ».
Dans ses rapports annuels 2007 et 2008, l’entité Impôts et Recouvrement du SPF Finances expose que l’Administration du recouvrement parvient à réduire année après année l’arriéré fiscal, et que ce dernier a considérablement diminué en 2007 et 2008.
Le présent rapport de la Cour des comptes étudie dans quelle mesure la gestion 
de l’arriéré fiscal en matière de contributions directes et de TVA a évolué depuis la parution de son rapport précédent. La problématique de la mesure de l’arriéré fiscal a également été réexaminée. 10 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 20112 Article 66 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État; article 35 de la nouvelle loi sur la 
comptabilité, c.-à-d. la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de 
l’État fédéral.0.2 Objectif et portée de l’audit
Le présent audit s’attache à la gestion active du recouvrement des créances fis-cales récentes que mène l’administration ainsi qu’à la politique en matière de créances douteuses et irrécouvrables. La problématique de la mesure de l’arriéré fiscal n’en demeure pas moins importante. Ainsi, les créances à prendre en consi-dération pour des actions de recouvrement spécifiques sont toujours sélection-nées sur la base des mêmes données et des mêmes systèmes d’enregistrement que ceux utilisés pour mesurer l’arriéré fiscal. 
Il n’existe aucune définition légale ou administrative de la notion d’arriéré fiscal. 
Au sens large, toutes les créances fiscales impayées après la date d’échéance font partie de l’arriéré fiscal.
L’administration distingue quatre catégories de créances, par ordre décroissant 
de possibilités pour le receveur de mettre en œuvre des actions de recouvrement productives : exigibles, temporairement non exigibles, douteuses et irrécouvrables. 
Au sens strict du concept d’arriéré fiscal, l’administration considère comme « véri-
table » arriéré fiscal les seules créances exigibles.
L’audit ambitionne de répondre aux questions suivantes :
1. Les recommandations formulées par la Cour des comptes dans son rapport La mesure de l’arriéré fiscal transmis à la Chambre des représentants en mars 2004 ont-elles été appliquées et ont-elles permis de mesurer aujourd’hui l’arriéré fiscal avec précision et pertinence?
2. Comment l’Administration du recouvrement gère-t-elle le véritable arriéré fiscal, c.-à-d. les créances exigibles, et quels moyens met-elle en œuvre pour réduire cet arriéré?
3. Quelle politique mène l’administration pour les autres catégories de créances qui font partie de l’arriéré fiscal total?
4. Dans quelles proportions, et pour quels motifs, des créances glissent-elles entre les catégories « véritable » arriéré et arriéré « total »?
En plus d’examiner la suite donnée aux recommandations antérieures, l’audit s’in-téresse plus particulièrement aux actions récentes de recouvrement des créances exigibles. L’expérience enseigne en effet que les chances de recouvrement dimi-nuent considérablement lorsque les créances ne sont pas perçues dans un délai de vingt mois.
La gestion des autres catégories a aussi fait l’objet d’une analyse. En vertu du 
principe constitutionnel d’égalité des contribuables (article 172 de la Constitu-
tion), l’obligation de recouvrement qui se traduit dans les dispositions relatives à la responsabilité des comptables
2 s’applique même aux créances fiscales difficiles 
à recouvrer. De manière plus spécifique, la Cour a examiné comment l’administra-tion utilise dans la pratique pour certaines créances irrécouvrables les instru -
ments légaux développés pour certains débiteurs qui rencontrent des problèmes de paiement.
Pour obtenir une image complète et juger de l’amélioration du recouvrement, 
l’audit avait également comme objectif d’examiner les glissements entre les diffé-rentes catégories. Pour des raisons exposées au chapitre 1, cet examen n’a tou-
tefois pas pu être mené à bien. Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 113 Is achterstallige schuld nog invorderbaar? (Une dette en souffrance est-elle encore recouvrable?), 
Onbeperkt uitstel van invordering der directe belasting (La surséance indéfinie du recouvrement des contributions directes), Les codes de recouvrement et leur utilité, In welke mate is kwijtschel-
ding van belastingsschulden voor insolvente schuldenaars mogelijk?  (Dans quelle mesure la 
remise de dette des débiteurs insolvables est-elle possible ?) et Coperfin: een nieuwe structuur 
voor de invordering (Coperfin : une nouvelle structure pour le recouvrement).0.3 Méthode d’audit
0.3.1 Analyse de documents
Les tableaux et graphiques des rapports annuels de 2004 à 2008 des contribu-tions directes et de la TVA ont fait l’objet d’un examen. Les données relatives aux recettes et aux transferts de et vers d’autres codes ont également été deman-dées pour ces années à l’administration pour chaque code de recouvrement.
En outre, les documents suivants ont été étudiés : les plans de management Plan 
de modernisation Coperfin 2009, Plan de management intégré 2010, Plans de 
lutte contre la fraude fiscale ; les documents et instructions relatifs aux objectifs 
de l’Administration du recouvrement et en particulier sur les nouvelles techniques 
de recouvrement : les actions de recouvrement nationales ciblées thématiques, la 
gestion des débiteurs par téléphone, le suivi des « pourcentages de recouvrement 
dynamiques » et la technique de la surséance indéfinie.
Des informations contextuelles utiles ont été puisées dans le Cours de formation 
professionnelle au recouvrement et dans plusieurs mémoires présentés en vue d’une nomination au grade d’inspecteur dans une administration fiscale du SPF Finances
3. 
La législation relative aux mesures en matière de dettes non exigibles a égale-ment été analysée. 
0.3.2 entrevues 
L’administrateur général de la Perception et du Recouvrement a été interrogé, 
ainsi que les fonctionnaires de l’administration centrale chargés du développe-ment et de la coordination des techniques de recouvrement et leurs collègues qui gèrent et analysent les fichiers de données du recouvrement.
Par ailleurs, certains receveurs de directions régionales des contributions directes 
et de la TVA, ainsi que des inspecteurs de comptabilité ont été rencontrés. L’audit a été conçu comme un examen du système. Aucun dossier concret de recouvre-ment n’a été examiné.
0.4 Procédure
Conformément à l’article 4 du protocole du 22 décembre 1995 relatif au contrôle 
des recettes fiscales, la Cour des comptes a annoncé la réalisation de cet audit 
au ministre des Finances le 8 juillet 2009. Une copie de la lettre a été envoyée au président du comité de direction du SPF Finances et au responsable de l’Admi-
nistration du recouvrement.
L’audit s’est déroulé de septembre 2009 à juin 2010. La Cour des comptes a pu 
bénéficier à tout moment de la collaboration constructive des fonctionnaires des services centraux, comme de leurs collègues des directions régionales contac-tées. 12 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011Le 24 novembre 2010, la Cour des comptes a transmis son avant-projet de rap-
port au président du comité de direction du SPF Finances et à l’administrateur général de la Perception et du Recouvrement.
L’administration a formulé ses observations par lettre du 21 décembre 2010. Le 
cas échéant, il en a été tenu compte dans le projet de rapport.Le 2 février 2011, le projet de rapport a été transmis au ministre des Finances en 
vue de connaître sa réaction.
Le ministre a communiqué ses remarques par lettre du 8 mars 2011 (voir 
annexe 6). Les éléments de sa réponse (identifiés en marge du texte) et les éven-
tuels commentaires de la Cour ont été intégrés dans le présent rapport.  Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 134 Loi du 16 mai 2003 fixant les dispositions générales applicables aux budgets, au contrôle des sub-
ventions et à la comptabilité des communautés et des régions, ainsi qu’à l’organisation du contrôle de la Cour des comptes, et loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral.Chapitre 1 
Mesure de l’arriéré fiscal
1.1 Introduction
Le présent chapitre vise à répondre à la première question d’audit  : de quelle 
manière l’Administration du recouvrement a-t-elle suivi les recommandations du 
rapport d’audit de 2004, et à quel point ces dernières ont-elles permis une mesure plus précise et correcte de l’arriéré fiscal ?
La mise en œuvre des recommandations a été examinée à la lumière du rappor-tage relatif à l’arriéré fiscal. Dans le rapport annuel de 2008, le rapport le plus récent disponible au moment de l’examen, les informations, les données et leur présentation ont fait l’objet d’une analyse systématique afin de vérifier si elles répondent aux conditions requises pour une véritable mesure préconisées par la Cour des comptes. Le résultat est discuté au point 1.2.3. Pour en permettre une évaluation correcte, l’environnement comptable et les systèmes d’enregistrement sont décrits au préalable, car ils sont déterminants pour la mesure de l’arriéré fiscal.
Au cours de l’audit, la Cour des comptes a demandé des informations complé-
mentaires à l’administration. Les tableaux qui figurent dans les rapports annuels indiquent les situations successives des créances non encore recouvrées au 31 décembre, par catégorie et sous-catégorie. Ces données ne suffisent toute-
fois pas pour constater l’amélioration du recouvrement, par exemple des créances exigibles. Connaître les seules recettes par catégorie de créances n’est pas suf-fisant : des informations sur les transferts de créances entre catégories sont éga-
lement nécessaires. La quatrième question d’audit visait d’ailleurs ces transferts.
Après analyse, il s’avère que les chiffres fournis par l’administration ne reflètent 
pas correctement les transferts et qu’il n’est pas possible de calculer les pourcen-tages de recouvrement par catégorie. Cette situation est traitée au point 1.3.
1.2 Mise en œuvre des recommandations
1.2.1 environnement comptable
Les recommandations du rapport d’audit de 2004 étaient formulées en majeure 
partie dans la perspective de l’entrée en vigueur prochaine de la nouvelle comp-tabilité publique, dont la base légale venait d’être publiée
4. Les créances fiscales 
constitueraient un actif important dans cette nouvelle comptabilité. Par consé-quent, on aurait pu s’attendre à ce que l’enregistrement de ces créances réponde aux nouvelles normes comptables, comme l’imputation quotidienne fidèle et la réévaluation régulière, ainsi que, pour ce qui concerne le volet budgétaire (les recettes attendues), aux normes européennes (SEC 95). 14 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 20115 Système de traitement intégré multi-entité recouvrement. Ce programme est examiné en détail au 
chapitre 2.
6 Inning Comptabiliteit Perception Comptabilité.
7 Identifié par le numéro de TVA.
8 Il existe deux CRTI, l’un à Malines et l’autre à Namur.Le projet Fedcom inclut une application informatique appelée Stimer5, un module 
de recettes pour l’enregistrement des créances fiscales et non fiscales. Cette application n’est toutefois pas encore opérationnelle à ce jour.
Il résulte de cette situation que les données nécessaires à la mesure de l’arriéré 
fiscal ne peuvent pas être extraites directement d’une comptabilité cohérente et exhaustive, mais s’appuient toujours sur les mêmes systèmes d’enregistrement qu’à l’époque de l’audit de 2004. Ces systèmes sont brièvement décrits à nou-veau ci-dessous. 
1.2.2 systèmes d’enregistrement aux contributions directes et à la tVA
Aux contributions directes, deux systèmes d’enregistrement coexistent : ICPC
6 et 
180B/AUT. L’ICPC est un système automatisé pour l’enregistrement et le traite-
ment des créances (extraits de rôle) enrôlées automatiquement par les services de taxation. 180B/AUT est également un système automatisé, plus ancien, mais encore utilisé pour les enrôlements manuels réalisés dans l’urgence ou certains impôts plus ponctuels. Le point de départ de l’enregistrement d’une créance (appelé « article ») dans les banques de données des systèmes ICPC et 180B/AUT 
est le rôle déclaré exécutoire. Pour le surplus, ICPC permet d’automatiser davan-tage d’étapes de la procédure de recouvrement, alors qu’une saisie manuelle est encore nécessaire pour le système 180B/AUT. Les créances étant conservées dans deux systèmes séparés, les informations extraites des deux banques de don-nées doivent impérativement être réunies pour se forger une image complète de la situation.
Les créances en matière de TVA naissent d’une autre manière. Un compte cou-
rant est ouvert au nom de chaque assujetti à la TVA
7. Les montants dont l’assu-
jetti est redevable à l’État et qu’il déclare mensuellement ou trimestriellement 
sont portés au débit, et les paiements correspondants, au crédit. Les comptes courants sont repris dans une banque de données gérée par le centre de traite-ment de l’information (CTI). Si l’assujetti ne dépose pas de déclaration ou ne verse pas la taxe, le compte courant est mis à zéro et un compte spécial est 
ouvert auprès d’un centre régional de traitement de l’information (CRTI)
8. Après 
un certain temps, la créance est reprise sur la liste 750 et transmise pour recou-
vrement à un bureau de recettes de la TVA.
Les systèmes d’enregistrement des créances, tant aux contributions directes 
qu’à la TVA, se caractérisent par une conception centrée sur le suivi des créances individuelles des contribuables : les systèmes contiennent à tout instant l’histo-
rique et la situation actuelle de chaque créance. Dans les rapports annuels, l’évo-lution du recouvrement est évaluée par une comparaison des situations succes-sives des créances au 31 décembre.
En revanche, ces systèmes conviennent moins bien, ou pas du tout, à la produc-tion de flux de données agrégées comme les mouvements entrants et sortants par catégorie de créances. Ils ne permettent donc pas de calculer des pourcentages annuels de recouvrement (rapport entre recettes et créances) par catégorie.  Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 159 Pour les contributions enrôlées directement avec un délai de paiement de deux mois, il s’écoule 
onze mois entre la date d’échéance et la reprise à l’arriéré. Cette période est plus longue pour les contributions telles que le précompte professionnel qui ne sont enrôlées qu’en cas de défaut de déclaration ou de non-paiement.1.2.3 résultat de l’examen
Les conditions requises pour une véritable mesure de l’arriéré fiscal et les recom-
mandations correspondantes formulées par la Cour des comptes dans son rapport d’audit de 2004 étaient résumées par certains mots-clés. Le résultat de l’examen, qui s’est fondé sur le Rapport annuel 2008 – Tableaux et graphiques (ci-dessous: 
RAP 2008), est présenté ci-dessous selon le même modèle. 
L’intelligibilité
Ce critère de qualité général ne porte pas seulement sur les informations rela-
tives à l’arriéré fiscal en tant que tel, mais aussi sur l’ensemble du rapport annuel. Le rapport d’audit relevait que les tableaux étaient peu lisibles et complexes, et qu’ils n’étaient pas compréhensibles pour un lecteur étranger à l’administration.
Quelques exemples extraits du RAP 2008 démontrent que cette observation 
reste d’actualité (voir annexe 1). 
La fiabilité
Ce critère porte aussi bien sur l’exhaustivité que sur l’homogénéité des informa-
tions. 
En 2004, l’audit montrait que les informations des rapports annuels étaient incom-
plètes parce qu’elles concernaient uniquement l’arriéré en matière de contributions directes et de TVA, en laissant de côté d’autres impôts comme les accises, les droits de succession et les droits d’enregistrement. Le constat demeure identique : 
les créances non recouvrées dans d’autres branches de la fiscalité n’apparaissent pas non plus dans le RAP 2008.
L’homogénéité des données est essentielle pour une mesure correcte de l’arriéré 
fiscal. Il convient de déterminer clairement et de manière univoque à quelle date une créance est reprise dans l’arriéré fiscal et de quels éléments cette créance se compose. L’audit de 2004 avait constaté que :
• la date d’échéance, c.-à-d. la date ultime de paiement fixée par la loi ou un règlement, n’est pas utilisée comme date de référence pour déterminer la prise en considération d’une créance dans l’arriéré fiscal ;
• aux contributions directes, la date de référence est la date exécutoire du rôle et que les créances impayées sont reprises à l’arriéré treize mois après l’enrôlement
9 ;
• à la TVA, la date de référence est la date à laquelle le compte courant auprès du CTI est remis à zéro et environ six mois plus tard la créance est 
inscrite simultanément sur la liste 750 et ajoutée à l’arriéré ;
• aux contributions directes, une créance se compose uniquement du princi-
pal (droits, majorations et amendes), alors qu’à la TVA, elle comprend aussi les intérêts et les frais. 16 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 201110 Voir le commentaire général relatif aux créances non recouvrées, p. 47.
11 Voir le schéma dans le rapport annuel 2005, p. 53.
12 RAP 2008, tableau 37, p. 45. Des tableaux communs ont été présentés pour la première fois dans 
le rapport annuel 2006 (un tableau comparatif avait déjà été établi en 2005). Il n’existe toutefois pas de tableau commun pour les créances irrécouvrables. En effet, les contributions directes et la TVA appliquent des procédures différentes pour certaines de ces créances. Ce problème est exa-miné au chapitre 4.
13 Dans les banques de données, les créances sont pourvues d’un code de recouvrement. Les codes (une trentaine) correspondent presque intégralement aux sous-catégories dans les tableaux. 
14 En 2005, les créances de l’impôt des personnes physiques et de l’impôt des sociétés ont été titri-sées, en 2006 ce fut le tour des créances à la TVA, du précompte mobilier et du précompte pro-fessionnel ; en 2007, de celles à l’impôt des personnes physiques, à l’impôt des sociétés, à l’impôt 
des personnes morales et à l’impôt des non-résidents.
15 Cette valorisation a été effectuée par un organe indépendant (J.P. Morgan Securities Ltd), mais 
à partir de l’historique des créances fournies par l’administration.Le RAP 2008 montre que ces constatations restent d’actualité10 : aux contributions 
directes, le délai de prise en considération est toujours de treize mois à compter de la date exécutoire du rôle et la créance ne comprend que le principal ; à la TVA, 
les créances sont reprises dans l’arriéré dès qu’elles sont inscrites sur la liste 750 en tant qu’ordres de recouvrement, soit aujourd’hui environ trois mois
11 après la 
remise à zéro du compte courant, et elles incluent toujours les intérêts et les frais.
Dans le tableau commun des créances exigibles (le véritable arriéré fiscal) des 
contributions directes et de la TVA12, les montants incluent par conséquent des 
créances qui peuvent présenter une ancienneté et une composition fort diffé-rentes. Or, cet écart temporel n’est pas à négliger, car l’ancienneté d’une créance est déterminante pour sa recouvrabilité.
La pertinence
En 2004, la Cour des comptes observait que les catégories et sous-catégories de 
recouvrabilité
13 utilisées dans les tableaux d’arriéré fiscal renvoyaient à la situa-
tion légale, juridique ou administrative de la créance. Ce classement est donc particulièrement intéressant en tant qu’instrument (que faire de ces créances et quand). 
Par contre, les rapports annuels ne fournissent aucune information quant à la 
valeur réalisable des créances reprises dans l’arriéré fiscal (en d’autres mots, le montant qu’elles peuvent encore rapporter), alors que cette valeur serait utile, notamment pour le budget des recettes. Des informations indispensables manquent également en ce qui concerne les recettes annuelles et les glissements de créances entre les catégories. Par ailleurs, l’analyse de l’ancienneté des créances n’est pas utilisée comme outil de gestion.
Aucun progrès non plus n’a été relevé dans le RAP 2008 à cet égard. Pourtant, 
l’administration avait affirmé dans sa réponse de 2004 qu’elle « souhaiterait ajou-
ter à sa préoccupation de résorber l’arriéré celle d’en chiffrer la valeur écono-mique ». À l’occasion des opérations de titrisation de 2005, 2006 et 2007
14, la 
valeur des créances fiscales cédées a néanmoins été déterminée15. Il convient de 
remarquer que les valeurs nominales et réalisées des portefeuilles cédés ne sont pas mentionnées dans les rapports annuels.
Étant donné le caractère vulgarisateur du rapport annuel, l’administration n’a pas 
trouvé opportun de rendre compte de la matière technique des titrisations.
La comparabilité Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 17L’audit de 2004 avait examiné la comparabilité des rapports annuels dans le 
temps, c.-à-d. la continuité du rapportage, tout comme la comparabilité avec d’autres sources, surtout avec la comptabilité générale. 
La discontinuité de présentation des données s’avérait la plupart du temps liée 
aux modifications de la législation. Par ailleurs, la comparaison entre les données extraites des rapports annuels et celles issues de la comptabilité générale, à savoir le compte d’exécution du budget et les relevés des administrations des recettes fiscales, s’est avérée impossible. Les données diffèrent en effet fondamentale-ment : la comptabilité générale comprend tous les droits constatés, qui sont comp-
tabilisés dès leur constatation ; par contre, l’arriéré fiscal comprend uniquement 
une sélection de ces droits, à savoir les créances postérieures de treize mois à l’enrôlement aux contributions directes et les créances de la liste 750 à la TVA. 
Depuis 2004, le rapportage relatif à l’arriéré fiscal est demeuré relativement 
constant. À partir de 2005, les tableaux des contributions directes et ceux de la TVA ont fait l’objet d’une harmonisation, avec des catégories et sous-catégories aux intitulés identiques. La comparaison avec la comptabilité générale demeure cependant toujours impossible. 
1.2.4 conclusions
Les informations relatives à l’arriéré fiscal, les données et leur présentation dans 
les rapports annuels ont été confrontées aux conditions requises pour une mesure de l’arriéré que l’audit de la Cour des comptes avait proposées en 2004. L’examen, réalisé à la lumière du rapport annuel 2008, démontre que nombre de constatations demeurent d’actualité et que la mesure de l’arriéré fiscal ne répond pas beaucoup mieux qu’à l’époque aux critères d’intelligibilité, de fiabilité, de pertinence et de comparabilité.
L’explication de cette situation réside en grande partie dans le fait que ni la nou-
velle comptabilité publique ni l’application informatique Stimer ne sont opération-nelles, contrairement aux perspectives de 2004. 
Par conséquent, la gestion des créances fiscales doit se poursuivre à l’aide des 
anciens systèmes d’enregistrement ICPC, 180B/AUT, et des banques de données du CTI et des CRTI. Ils ont été conçus pour assurer le suivi et l’historique des créances, mais ne permettent pas des recherches structurées, des sélections en fonction de paramètres de pertinence ou des calculs de flux de données. 
La Cour des comptes estime cependant que, dans l’attente de Stimer, l’adminis-
tration aurait pu essayer d’améliorer la structure, l’organisation et la présentation de ses rapports annuels afin de fournir des informations claires sur l’arriéré fiscal. 
Pour l’administration, il est impossible – avec un effectif en diminution – d’assurer 
la continuité des tâches quotidiennes tout en dégageant du personnel tant pour le développement du programme Stimer que pour les adaptations des applica-tions TIC existantes.
Enfin, le ministre déclare qu’en ce qui concerne la lisibilité du rapport annuel du 
SPF Finances et les différences parfois constatées entre les divers tableaux, il demandera à l’Administration générale de la perception et du recouvrement de tenir compte des observations et des recommandations de la Cour des comptes pour autant que les données nécessaires soient effectivement disponibles dans la base de données dont dispose l’administration.
Puisque l’examen de la Cour des comptes a précisément démontré qu’en atten-
dant Stimer, les données nécessaires ne sont actuellement pas disponibles, la 
Réaction du 
ministre 18 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011réserve formulée par le ministre laisse supposer qu’il ne pourrait pas y avoir à 
court terme d’améliorations substantielles des informations concernant l’arriéré fiscal.
1.3 Évolution de l’arriéré fiscal et du recouvrement
1.3.1 L’arriéré fiscal dans les rapports annuels 
Le rapport annuel 2008 mentionne une réduction de l’arriéré fiscal, à savoir le 
« véritable » arriéré, surtout en 2007 et 2008. Cette réduction résulte de la dimi-
nution des créances exigibles (impôts directs et TVA conjugués) non encore recouvrées au 31 décembre. Comme le signale l’administration, cette réduction 
concerne uniquement la TVA.
tableau 1 – Arriéré fiscal exigible en matière de contributions directes et de tVA 
 ( RAP 2008, tableau 37)
2006 2007 2008différence 
2006-2007différence 
2007-2008
Nombre d’articles 472.389 431.728 404.764 − 8,61 % − 6,25 %
Montants  
(en milliers d’euros)4.450.237 4.206.011 3.811.642 − 5,49 % − 9,38 %
Une tendance à la baisse de l’arriéré exigible apparaît clairement de ces chiffres, tant en termes de nombre d’articles qu’en termes de montants. Le recul le plus important des montants des articles fiscaux exigibles a été enregistré en 2008 (− 9,38 %).
tableau 2 – Arriéré fiscal exigible en matière de contributions directes 
 ( RAP 2008, tableau 45)
2007-2008
Nombre d’articles 368.557 347.138 332.387 − 5,81 % − 4,25 %
Montants  
(en milliers d’euros)1.170.244 1.361.093 1.405.204 16,31 % 3,24 %
En ce qui concerne les contributions directes, on observe bien une diminution de l’arriéré exigible en termes d’articles, mais pas en termes de montants. Les créances exigibles non recouvrées ont le plus fortement progressé en 2007 (+ 16,31 %). En 2008, la croissance a été freinée à nouveau (+ 3,24 %).
tableau 3 – Arriéré fiscal exigible en matière de tVA (RAP 2008, tableau 52)
2007-2008
Nombre d’articles 103.832 84.590 72.377 − 18,53 % − 14,44 %
Montants  
(en milliers d’euros)3.279.995 2.844.918 2.406.439 − 13,26 % − 15,41 % Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 1916 Il s’agit pour une grande part de litiges fiscaux et civils.
17 Appartiennent notamment à cette catégorie les faillites, les liquidations et les concordats judi-
ciaires.
18 Elles comprennent essentiellement les sous-catégories Insolvable et Admission en décharge. En matière de TVA, on relève en 2008 une diminution de 14,44 % du nombre 
d’articles et une diminution de 15,41 % des montants.
L’évolution de l’arriéré fiscal pour toutes les catégories est illustrée ci-après par les données extraites des rapports annuels 2004-2008. Il ne faut pas perdre de vue que la politique de l’administration se concentre avant tout sur les créances exigibles. Pour cette catégorie de créances, elle dispose, en effet, de leviers pour en améliorer le recouvrement (voir le chapitre 3). En revanche, elle a moins de prise sur les créances de la catégorie temporairement non exigibles
16 et sur les 
créances douteuses17, dont le sort dépend davantage de décisions de tiers. En ce 
qui concerne les créances irrécouvrables18, il faut relever la différence entre les 
contributions directes et la TVA, selon que les créances sont sorties ou non de la comptabilité.
Les graphiques ci-dessous illustrent la situation des créances non recouvrées au 
31 décembre pour les années 2004 à 2008, par catégorie de recouvrabilité, tant pour les contributions directes que pour la TVA. Les tableaux qui détaillent les montants par catégorie et sous-catégorie figurent aux annexes 2 et 3.
Graphique 1 – contributions directes – créances non recouvrées – 
 situation au 31 décembre (en milliers d’euros)
0 1.000.000 2.000.000 3.000.000 4.000.000 5.000.000 6.000.000 
2004 2005 2006 2007 2008 
Exigibles Temporairement non exigibles 
Créances douteuses Irrécouvrables 
Les créances temporairement non exigibles représentent la majeure partie de 
l’arriéré fiscal (plus de 40 %). Cette catégorie, composée essentiellement de 
contentieux fiscal, est stable et recule légèrement à partir de 2005. 20 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 201119 Une créance disparaît de la comptabilité lorsque la Trésorerie verse sur le compte du receveur un 
montant équivalent à la créance. Le receveur reverse ensuite ce montant à la Trésorerie, comme si le créancier avait payé. Ce mécanisme d’apurement a été décrit dans le rapport d’audit de mars 2004 et concerne uniquement les contributions directes. Le versement et la restitution sont 
respectivement imputés en dépense et en recette sur le fonds de remboursement 66.01 des contri-butions directes. Les créances douteuses constituent le deuxième groupe en importance (26 à 32 %). 
Leur progression ininterrompue est due principalement à la sous-catégorie des faillites. 
À l’exception de 2006, la catégorie irrécouvrable affiche une tendance à la baisse. 
Cette diminution est uniquement la conséquence de la sortie de la comptabilité 
des créances admises en décharge
19. En 2008, cette catégorie représente 16 % 
de l’arriéré fiscal.
La plus petite composante (9 à 11 %) de l’arriéré fiscal concerne les créances  
exigibles. La situation de cette catégorie change d’année en année ; pour la période 
2004-2008, elle a légèrement augmenté.
Graphique 2 – tVA – créances non recouvrées – situation au 31 décembre 
0 2.000.000 4.000.000 6.000.000 8.000.000 10.000.000 
L’ampleur et la croissance de la catégorie irrécouvrables sont manifestes. Ils  
s’expliquent par le fait qu’à la TVA, au contraire des contributions directes, les 
créances irrécouvrables admises en décharge ne sont pas sorties de la comptabi-lité. Les montants non recouvrés sont par conséquent reportés d’année en année et s’accumulent. En 2008, cette catégorie représente 44,4 % de l’arriéré fiscal. Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 2120 Les versements de la Trésorerie ne sont en effet pas le résultat d’un recouvrement et ne peuvent 
pas être pris en considération pour le calcul du pourcentage de recouvrement.Les créances douteuses, en majeure partie pour cause de faillite, dépassent 
légèrement les créances temporairement non exigibles (env. 23 % par rapport à 
21 %). Les deux catégories demeurent relativement stationnaires ; elles ont légè-
rement progressé en 2008.
Comme l’indique le rapport annuel, les années 2007 et 2008 affichent une dimi-
nution sensible des créances exigibles non recouvrées.
1.3.2 mesure du pourcentage de recouvrement
Indicateurs du recouvrement
L’amélioration du recouvrement est mesurée dans les rapports annuels à l’aune 
de la réduction du montant des créances à recouvrer au 31 décembre de chaque 
année. Ce critère n’est cependant pas pertinent pour l’évaluation du recouvre-ment.
Comme le démontre l’exemple ci-dessous, une réduction du solde des créances à 
recouvrer au 31 décembre ne va pas nécessairement de pair avec un meilleur recouvrement : au cours de la première année, 40 % des créances sont recou-
vrées, contre seulement 33 % la deuxième année.
à recouvrer recouvré solde
année 1 200 80 120
année 2 150 50 100
Inversement, une augmentation du solde à recouvrer ne signifie pas que le recou-vrement n’est pas meilleur. Ce solde est en outre influencé pour chaque catégorie de créance par les transferts entre catégories.
Le pourcentage de recouvrement, c.-à-d. le rapport entre les recettes et les 
créances à recouvrer constitue un meilleur indicateur pour évaluer le recouvrement. Les rapports annuels ne contiennent cependant pas d’information quant aux recettes réalisées et aux transferts entre les catégories de créances. C’est pour-quoi la Cour a demandé à l’administration de lui fournir ces données en cours d’audit.
Analyse des données reçues
Des tableaux ont été soumis à l’administration dans lesquels il lui était demandé 
de compléter, pour les années 2004 à 2009, dans des colonnes successives les montants suivants pour chaque code de recouvrement :
1. les anciennes créances reportées au 31 décembre de l’année précédente ;
2. les nouvelles créances entrées au cours d’année ;
3. les créances transférées à partir d’autres codes ;
4. les recettes qui, pour les impôts directs, sont ventilées entre les paiements par les contribuables et les paiements de la Trésorerie
20 ; 22 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 20115. les créances transférées vers d’autres codes ;
6. les créances annulées ;
7. le solde des créances au 31 décembre.
L’administration n’a toutefois pas été en mesure de fournir les données demandées. 
Il ressort du commentaire joint aux tableaux complétés que les tableaux contiennent d’autres montants que ceux demandés. L’analyse des chiffres fournis fait l’objet de l’annexe 4.
L’administration confirme que les transferts entre codes de recouvrement peuvent exclusivement être calculés sur une base annuelle et non, comme l’avait demandé la Cour, sur une base journalière (« en continu »).
Cette analyse conduit aux constatations suivantes : 
• Les tableaux fournissent uniquement des informations sur les opérations 
relatives aux créances reportées et non sur les nouvelles créances.
• Ils ne donnent qu’une image fragmentaire des transferts entre les catégo-ries de créances parce que seuls les soldes sont indiqués et non les mou-vements totaux.
• Il n’est pas possible de calculer des pourcentages de recouvrement par 
catégorie de créances, car les montants des recettes ne sont pas répartis avec exactitude entre les catégories et une affectation correcte à une caté-gorie n’est pas possible.
Cette situation empêche de répondre à la quatrième question d’audit relative aux glissements des créances entre catégories. De même, l’évolution et, le cas échéant, l’amélioration du recouvrement ne peut être évaluée.
1.3.3 conclusions
Les chiffres au 31 décembre par catégorie de créances ont été rassemblés à 
partir des rapports annuels successifs et présentent l’évolution de l’arriéré fiscal pendant les années 2004 à 2008. Cette évolution ne constitue toutefois pas un indicateur pertinent utile pour l’évaluation du recouvrement.
L’analyse des chiffres supplémentaires fournis par l’administration fait apparaître 
que les montants des transferts ne reflètent pas réellement les mouvements entre les catégories, de sorte qu’il est impossible de répondre à la quatrième question d’audit.
Il n’est pas possible de calculer les pourcentages de recouvrement par catégorie 
de créances à partir des données disponibles relatives aux recettes. Le recouvre-ment des créances récentes, l’amélioration du recouvrement et les conséquences éventuelles de la politique en matière « de véritable arriéré » demeurent inconnus. Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 2321 Au cours de la réforme Coperfin, des BPR ou Business Process Reengineering ont été lancés. 
Divers projets et groupes de travail ont dû déterminer quelles modifications étaient nécessaires sur 
le plan du personnel, des moyens informatiques et des méthodes de travail pour créer un meilleur environnement de travail pour les fonctionnaires et offrir un meilleur service aux citoyens.
22 Les six entités d’origine étaient: Douane et Accises, Particuliers, PME, Grandes entreprises, Recouvrement fiscal et Lutte contre la fraude fiscale.Chapitre 2 
Organisation de l’Administration du recouvrement
Le présent chapitre se penche sur l’organisation de l’Administration du recouvre-
ment telle qu’elle a été dessinée par les plans de modernisation du projet Coperfin. 
Concrètement, des projets de reconfiguration des processus (BPR21) pour le sec-
teur du recouvrement devaient déboucher sur : 
• une nouvelle structure d’organisation ;
• une nouvelle application informatique qui doit mener à un système de per-
ception et de recouvrement intégré ;
• la séparation des missions de perception et du travail de recouvrement ; 
• une nouvelle méthode de travail basée sur le principe du « receveur unique ».
Après un survol de la nouvelle structure d’organisation (point 2.2) et des trois concepts de modernisation (point 2.3), nous examinerons comment et dans quelle mesure l’Administration du recouvrement a déjà mis en œuvre les plans de modernisation (point 2.4). 
2.2 Nouvelle structure d’organisation
La structure de l’Administration du recouvrement repose sur des unités exis-
tantes, héritées des anciennes Administration des contributions directes et Admi-nistration de la TVA. 
La fusion des services de recouvrement des contributions directes et de la TVA  
a bien été réalisée au niveau des services centraux, mais pas au niveau des  
services locaux qui ont continué à travailler séparément.
Pour les contributions directes, il existe 210 bureaux de recettes, répartis entre 
six directions régionales, qui sont chargés aussi bien de la perception que du 
Pour la TVA, il s’agit de 40 bureaux de recettes, répartis en dix directions régio-
nales, qui se chargent du recouvrement. Le centre de traitement de l’information (CTI) et deux centres régionaux de traitement de l’information (CRTI) assurent la perception.
En ce qui concerne les services centraux, une structure identique a été élaborée 
pour les six piliers
22 de l’entité Impôts et Recouvrement, à savoir une structure 
d’organisation bipolaire composée d’un service d’encadrement Appui du manage-ment et d’un service d’encadrement Stratégie des groupes cibles en soutien de l’administrateur. Ces services d’encadrement n’ont toutefois jamais été créés. 24 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 201123 Arrêté royal du 3 décembre 2009 organique des services opérationnels du service public fédéral 
Finances.
24 La date d’entrée en vigueur de cette nouvelle structure doit être fixée par le ministre des Finances (article 12 de l’arrêté royal précité).
25 Comme indiqué ci-dessus, le secteur TVA était déjà organisé selon ce principe: les bureaux de recettes s’acquittent uniquement des missions de recouvrement, alors que le traitement de tous les paiements et la comptabilisation sont effectués par les centres régionaux de traitement de l’information (CRTI) de Malines et Namur.Dans le nouvel organigramme, qui a été établi pour le SPF Finances et approuvé par l’arrêté royal du 3 décembre 2009
23, la subdivision en entités a été abandon-
née. Le SPF est désormais composé de six administrations dans les domaines 
suivants : fiscalité, douane et accises, perception et recouvrement, lutte contre la 
fraude fiscale, documentation patrimoniale et trésorerie24. Une nouvelle structure 
sera élaborée pour les services centraux.
En ce qui concerne les services extérieurs, l’objectif demeure l’introduction de 
l’organigramme conçu par Coperfin et la création du centre national de perception, des centres régionaux de recouvrement et du centre national de recouvrement.
2.3 Trois concepts de modernisation
2.3.1 système de perception et de recouvrement intégré
Le premier concept de modernisation comprend le développement d’une applica-
tion informatique afin de traiter de manière transversale et intégrée le suivi comp-table, la perception et le recouvrement de l’ensemble des créances et prélève-ments fiscaux (et non fiscaux). Ce développement est réalisé en exécution des thèmes Coperfin « dossier unique » et « traitement intégré des contributions et du 
recouvrement ». Le but ultime est la création d’un bilan unique des dettes et 
créances de chaque contribuable comme élément du dossier unique.
Le programme d’investissement Stimer (Système de traitement intégré multi-
entité recouvrement) a été lancé à cet effet au début de l’année 2007. Il doit permettre la perception et le recouvrement aussi efficients et efficaces que pos-sible des dettes fiscales et non fiscales et constituer la force motrice de l’évolu-tion vers la nouvelle structure. Il est également une condition nécessaire à la concrétisation du concept de receveur unique.
L’introduction de l’application Stimer vise à automatiser les tâches routinières 
comme le traitement des paiements et des remboursements, de manière à affec-ter le personnel disponible aux travaux de recouvrement. Ces travaux de recou-vrement seront optimalisés grâce à une approche ciblée et proactive des débi-teurs. Stimer intègre une approche différenciée entre les débiteurs solvables et les débiteurs insolvables, notamment à l’aide d’une fiche de solvabilité détaillée qui réunit toutes les informations aujourd’hui disséminées.
Le délai d’exécution de Stimer est évalué à six ans (2007-2012).
2.3.2 séparation entre perception et recouvrement 
Le deuxième concept est la séparation de la perception et du recouvrement. La 
séparation de ces deux volets dans le secteur des contributions directes (CD)
25 
doit empêcher que les travaux de recouvrement ne soient délaissés au profit de la perception et du traitement des remboursements. L’Administration du recou-vrement pourra ainsi se consacrer pleinement, dans le secteur des contributions directes également, à sa mission première : le recouvrement forcé des contribu-
tions.  Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 2526 Instruction Arec-2/2008 « Objectifs de gestion – Nouvelles directives – Objectifs de gestion 2008 », 
diffusée par lettre du 16 janvier 2008, réf. 2008-010-004DIR, et lettre du 24 décembre 2008, 
réf. 2008-158-054, concernant les « Objectifs 2009 – Objectifs stratégiques et opérationnels ».Le projet Spirit (Scheiding Perception Inning Recouvrement Invordering Transi-tion) a été lancé à cet effet. Il doit finalement donner corps à la structure imagi-
née par la réforme Coperfin pour les services extérieurs :
• un centre national de perception, avec 32 bureaux locaux (« antennes »), qui 
percevra toutes les dettes fiscales dont le SPF Finances est créancier et remboursera toutes les sommes dont le SPF Finances est débiteur. 
• 14 centres régionaux de recouvrement avec 148 équipes locales de recou-
vrement, qui seront responsables dans leur champ de compétence du recouvrement des dettes fiscales.
• un centre national de recouvrement compétent pour l’ensemble du pays et 
qui regroupe les dettes fiscales dues par les non-résidents (recouvrements internationaux), par les contribuables du pilier « Grandes entreprises » et 
par les contribuables dont les dettes fiscales ont été établies dans le cadre de la lutte contre la fraude fiscale.
L’objectif est d’adapter progressivement la structure organisationnelle de la per-ception et du recouvrement à mesure que les différents modules de Stimer sont mis à disposition.
2.3.3 receveur unique
Le troisième concept est celui du receveur unique, compétent pour le recouvre-
ment de toutes les dettes fiscales d’une entreprise ou d’un citoyen. 
Ce concept n’est pas seulement convivial – le contribuable s’adresse à un seul et 
même interlocuteur pour l’ensemble de ses dettes fiscales –, il représente égale-ment un avantage important pour l’administration. Le receveur unique disposera en effet d’un relevé de la dette totale d’un contribuable, ce qui lui permettra de prendre les mesures adéquates et cohérentes.
Pour l’Administration du recouvrement actuelle, la réalisation du concept suppose 
une restructuration complète des services : la spécialisation des bureaux de 
recettes CD doit disparaître, mais surtout la séparation entre bureaux de recettes TVA et CD doit être abandonnée. Cette fusion des CD et de la TVA n’est pos-sible que sous réserve d’une harmonisation de la loi, des méthodes de travail et des systèmes informatiques.
2.4 Mise en œuvre des concepts de modernisation
2.4.1 Introduction
La Cour des comptes a principalement analysé les objectifs que l’Administration 
du recouvrement avait formulés pour les années 2008 et 2009
26.
2.4.2 spirit
Contexte de l’objectif
L’objectif stratégique 2008 pour les services centraux était de « réussir la scis-
sion des tâches de perception et de recouvrement lors du déménagement des 
services extérieurs de Bruxelles vers la Tour Finances rénovée ».  26 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 201127 La perception englobe des tâches diverses qui ne représentent pas un trop grand volume de tra-
vail, mais qui exigeaient auparavant la présence dans chaque bureau de collaborateurs compétents dans le domaine.
28 Il s’agit de la cellule nationale de recouvrement Sociétés de liquidités, du service Assistance inter-nationale en matière de recouvrement et des bureaux de recettes chargés du recouvrement des impôts à charge des non-résidents. 
29 Mesure f) amélioration du fonctionnement du SPF Finances (chapitre B, 2).Les objectifs 2009 posent en termes généraux que: « Il s’agit [de poursuivre et de 
développer en 2009] le projet de scission entre les tâches de perception et du recouvrement dans le secteur CD, [...], mis en place à Bruxelles dans le cadre du déménagement FINTO et de la mise en place de certains modules dans la perspective prochaine de la création de nouveaux services tels que le Centre national de perception, le Centre national de recouvrement [...]. »
État des lieux
Lors de l’unification des 21 bureaux des recettes « Particuliers » des contributions 
directes compétents pour la Région de Bruxelles-Capitale le 1
er janvier 2009 à la 
tour des Finances, ces bureaux de recettes ont été « transformés » en 2 bureaux 
de perception et 19 bureaux de recouvrement. La centralisation des tâches devait 
permettre des économies d’échelle au niveau du personnel27 et permettre aux 
bureaux des recettes de se consacrer entièrement aux recouvrements forcés.
La fondation du centre national de perception et du centre national de recouvre-
ment était prévue dans le plan de modernisation Coperfin de 2009, mais n’a pas eu lieu. 
Le scénario de création actuel est repris dans le Plan de management intégré 
2010 pour l’entité Recouvrement.
Il prévoit l’extension progressive du centre national de perception à mesure que 
les modules Stimer sont mis à disposition et la désignation du fonctionnaire diri-geant du centre en 2010.
En ce qui concerne le centre national de recouvrement, il est prévu en 2010 de 
regrouper certains services existants
28 au sein du centre à créer. 
Cette situation est conforme au « Plan de lutte contre la fraude fiscale en 201029 »  
qui postule la création d’un centre national de recouvrement. Ce centre se 
consac rera au recouvrement des contributions liées à la grande fraude fiscale, 
aux contributions dues par les grandes entreprises ainsi qu’aux dettes fiscales qui requièrent l’ouverture de procédures internationales. 
La création de ce centre doit permettre de confier le recouvrement de ce type de 
dettes fiscales à des fonctionnaires spécialisés dans des mesures de recouvre -
ment particulières, afin de décharger les services classiques du suivi de procé-dures lourdes et souvent longues.
Dans sa réponse, l’administration a signalé que la création du centre national de 
perception et du centre national de recouvrement était inscrite au plan opéra-tionnel de 2011 et que la mise en compétition pour les désignations des direc-teurs serait publiée au Moniteur belge en janvier 2011. Tel n’a toutefois pas été 
le cas. Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 27Évaluation 
Le rapport d’évaluation Spirit relatif à la scission des missions de perception et 
de recouvrement au sein de la direction régionale de Bruxelles du 15 mars 2010 
confirme que la réunion des missions de perception au sein d’une équipe dis-tincte génère un gain de temps qui permet un recouvrement meilleur et plus rapide. 
Les analyses quantitatives de la première année d’application du système 
démontrent que le nombre de poursuites menées par les bureaux Spirit est en progression, alors qu’un recul a été constaté dans les autres régions. De même, une activité plus intense a été notée pour les dossiers plus anciens : par rapport 
aux autres régions, les bureaux Spirit ont envoyé à la direction beaucoup plus de demandes d’exonération.
L’analyse coût-bénéfice faisant suite à cette évaluation constate une plus-value 
réalisée à un coût limité.
2.4.3 stimer
Le projet Stimer n’est pas mentionné dans les objectifs en 2008, alors que sa 
réalisation est considérée comme essentielle tant pour l’introduction de nou-velles méthodes de travail que pour les adaptations à apporter à la structure organisationnelle. La poursuite du projet Stimer est bien mentionnée dans les objectifs 2009, mais sans autre précision. 
Le rapport annuel 2008 de l’administrateur général des Impôts et du Recouvre-
ment, comme le plan de modernisation Coperfin 2009, supposait qu’un certain nombre de modules Stimer seraient mis en production en 2009.
Cette intention n’a cependant pas été concrétisée. 
Selon le Plan de management intégré 2010 pour l’entité Recouvrement, les 
premiers modules Stimer doivent être produits en 2010. À la date de conclusion 
du présent audit (juin 2010), seul le module saisie-arrêt de créances était dispo-nible (8  février 2010). Les modules Précompte mobilier et Remboursements 
anticipés, dont le lancement était prévu le 1
er mai 2010 et le 1er juillet 2010, ont 
été reportés.
L’administration confirme que les modules Précompte mobilier et Rembourse-
ments anticipés devaient être opérationnels en 2011 et que les nouveaux outils ne pourront être pleinement exploités qu’après 2012.
2.4.4 receveur unique
Les objectifs de 2008 et de 2009 n’apportent pas d’information précise sur le 
receveur unique.  28 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 201130 Le projet dit Fudji.
31 CMR 16-10-2009 Notification Annexe 1 du 10-11-2009 (2009A22420.005) (non publié).État des lieux
Selon le rapport annuel 2008 de l’administrateur général des Impôts et du Recou-
vrement, le ministre des Finances a reçu un relevé des modifications concrètes de la loi nécessaires à l’inclusion de la TVA dans le système de traitement intégré du recouvrement des contributions. Cette étape est considérée comme un progrès important sur la voie de la concrétisation du principe de « receveur unique ».
Le Plan de modernisation Coperfin 2009 et le Plan de management intégré 2010 
mettent en perspective l’intégration des cellules juridiques des contributions directes et des services du contentieux des directions régionales de la TVA en vue de la centralisation du savoir-faire et comme amorce de la création des centres régionaux de recouvrement
30. En outre, ce plan de management prévoyait 
uniquement la création des centres de recouvrement et la désignation des  
quatorze directeurs de centre au dernier trimestre de 2010. L’administrateur général de la Perception et du Recouvrement explique que le principe de la « direction unique » se concrétise dans les services opérationnels extérieurs actuels 
des secteurs CD et TVA grâce à la création des quatorze centres régionaux de recouvrement. Pour mettre le principe du « receveur unique » en pratique, il faut 
supprimer les six directions régionales des CD et les dix directions régionales de la TVA, dont il reste à scinder les services de taxation et de recouvrement.
Dans sa réponse, l’administration signale que la création des centres est à pré-
sent inscrite au plan opérationnel de 2011. La mise en compétition, qu’elle a annoncée, pour les désignations des directeurs de centres n’a pas été publiée au Moniteur belge en janvier 2011.
Lors du conclave budgétaire 2010, l’introduction du receveur unique pour toutes 
les dettes d’impôts a été reprise parmi les mesures qui visent la réorganisation et l’amélioration du fonctionnement du SPF Finances
31. 
Ce principe est également repris au chapitre B « Réorganisation et meilleur fonc-
tionnement du SPF Finances » du « Plan de lutte contre la fraude fiscale 2010 ». Le 
document prévoit la création des centres de recouvrement qui seront compétents pour toutes les contributions dues par un contribuable et rappelle, en détaillant toutes les possibilités de l’application, que ce projet fait l’objet du programme d’investissement Stimer. 
Évaluation
Le plan de management intégré 2010 mentionne un calendrier concret pour la 
désignation des directeurs de centre, mais pas pour la création des centres de recouvrement. L’introduction du principe du « receveur unique » dans les délais 
indiqués dans le Plan de lutte contre la fraude fiscale 2010 s’avère ainsi assez irréaliste. Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 292.5 Conclusions
Les plans de modernisation du recouvrement tels qu’ils ont été dessinés dans le 
projet Coperfin, ne sont guère évoqués dans les objectifs que l’Administration du recouvrement a fixés pour les années 2008 et 2009.
Quant aux réalisations, elles sont limitées. 
Seul le bureau de Bruxelles a vu un début de séparation (réussie) des missions 
de perception et de recouvrement dans le secteur des CD. La mise en œuvre de Stimer, le système automatisé qui conditionne l’ensemble de la modernisation de la procédure de recouvrement, en est encore au stade du démarrage et la réali-sation concrète du principe du receveur unique n’a pas encore débuté.
Il ressort de l’ensemble des entrevues avec les services centraux de l’Administra-
tion du recouvrement et les directions régionales que l’unification des services des CD et de la TVA, condition indispensable pour atteindre l’objectif du receveur unique, sera une entreprise de longue haleine. 
Le ministre confirme en termes généraux que la nouvelle structure organisation-
nelle de l’Administration générale de la perception et du recouvrement se fondera sur la création, à l’horizon 2012-2013, de quatorze centres de recouvrement régionaux, d’un centre de recouvrement national et d’un centre de perception national, qui permettront de gérer et de fusionner progressivement le recouvre-ment de dettes fiscales en matière de TVA et de contributions directes ainsi que de mettre en place le receveur unique. 
De même, la généralisation du projet Spirit, déjà en application à Bruxelles, est 
tributaire, selon le ministre, de la réalisation intégrale de la nouvelle structure organisationnelle de l’Administration générale. D’après lui, ce projet ne pourra être effectivement mis en œuvre dans ces nouvelles structures qu’au moment où l’administration disposera des outils informatiques transversaux lui permettant de suivre des procédures de recouvrement identiques pour toutes les dettes fiscales pour lesquelles l’administration est compétente.
En ce qui concerne outil informatique transversal Stimer, le ministre affirme  
que le projet se poursuit étape par étape et se développe progressivement avec 
l’instauration des nouvelles structures.
La Cour des comptes constate que la réponse du ministre repose sur un raison-
nement circulaire. Comme déjà mentionné au point 2.3.1, Stimer est censé constituer le moteur pour l’évolution vers la nouvelle structure. Stimer ne peut donc pas aller entièrement de pair avec l’instauration des nouvelles structures. Stimer est une condition indispensable pour permettre tant l’instauration des nouvelles structures que la mise en place du receveur unique et l’introduction généralisée de Spirit.Réaction du 
ministre 30 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 201132 Instruction Arec-2/2008.
33 Par exemple, l’objectif « utilisation maximale et activation de la procédure de saisie – exécution 
immobilière » en 2008, cité tant comme objectif de gestion que comme objectif général, et qui en 
2009 a fait l’objet d’une action ciblée dans le cadre de l’objectif opérationnel national 4.
34 Ces deux objectifs « réduction de l’arriéré fiscal » et « concentration des efforts sur les dettes 
récentes » sont d’ailleurs cités expressément parmi les objectifs stratégiques en 2009.
35 L’expérience démontre en effet que le rendement du recouvrement est le plus élevé dans les pre-
miers mois qui suivent l’exigibilité de la dette.Chapitre 3 
Politique et gestion en matière de véritable arriéré fiscal
Le présent chapitre souhaite apporter une réponse à la deuxième question d’audit : 
comment l’Administration du recouvrement gère-t-elle le véritable arriéré fiscal, 
c.-à-d. les créances exigibles à recouvrer, et à quels moyens recourt-elle pour réduire cet arriéré ? 
Cet examen de la politique active de l’administration s’appuie sur les objectifs 2008 et 2009 tels que formulés par l’administration elle-même
32.
La Cour des comptes constate cependant que :
• ces objectifs ne sont pas rédigés selon un modèle uniforme et ne sont pas présentés dans la logique Smart ; 
• la distinction objectifs stratégiques/objectifs de gestion/objectifs opéra-tionnels/actions de recouvrement ciblées n’est pas utilisée de manière cohérente
33 ;
• certains « objectifs » ne sont visiblement pas présentés comme des objec-
tifs, mais sont plutôt destinés à rappeler aux receveurs l’existence de cer-taines possibilités de recouvrement.
Dans son souci de réduire l’arriéré fiscal, l’Administration du recouvrement s’est surtout concentrée sur des actions
34 qui visent l’augmentation du pourcentage de 
recouvrement des dettes fiscales exigibles récentes35. 
L’administration concrétise ainsi les décisions budgétaires du conseil des ministres du 20 juillet 2006, qui lui demandait d’augmenter le pourcentage de recouvre -
ment des dettes fiscales exigibles récentes, ce qui devait rapporter annuellement 75 millions d’euros, notamment par l’application de techniques de recouvrement 
plus modernes.
Il ressort de l’analyse des objectifs 2008 et 2009 que deux types d’actions, qui 
avaient déjà été ébauchées en 2007, ont été privilégiées : d’une part, par le biais 
de la gestion des débiteurs par téléphone et du recours aux pourcentages de recouvrement dynamiques, l’administration propose deux actions globales et, d’autre part, elle se concentre sur quelques actions de recouvrement nationales ciblées sur la base d’une gestion des risques en matière de recouvrement. 
Après analyse des actions évoquées ci-dessus (point 3.2), le présent rapport exa-
mine brièvement la nouvelle stratégie de recouvrement adoptée par les bureaux de recettes CD à partir du 1
er mai 2010 (point 3.3). Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 3136 Des centres d’appel sont situés à Anvers, Bruges, Bruxelles, Charleroi, Gand, Hasselt, Louvain, 
Liège, Malines, Namur et Ostende. 3.2 Politique en matière de créances fiscales exigibles récentes
3.2.1 Gestion des débiteurs par téléphone 
La gestion des débiteurs par téléphone (GDT) a démarré en décembre 2007. Son 
optimalisation et sa stimulation ont fait l’objet d’un objectif de gestion général en 
2008. Le système n’a pas été repris dans la liste des objectifs de 2009, mais n’en reste pas moins appliqué.
Description de l’action
La GDT concerne un choix de dettes récentes en matière de TVA (personnes 
physiques et morales) et en matière de précompte professionnel (PrP) (personnes morales) qui ne sont pas transmises immédiatement aux bureaux de recettes, mais plutôt traitées au préalable par des centres d’appel. La sélection est compo-sée de trois classes de priorité A, B et C, qui doivent, en principe, être traitées dans cet ordre par les centres d’appel. Le code A concerne des contribuables qui n’ont jamais eu de dettes TVA ou PrP auparavant, le code B des contribuables qui ont eu des dettes TVA ou PrP mais ont régularisé leur situation et le code C 
des contribuables qui ont maximum six dettes fiscales en souffrance. Les actions des centres d’appel sont par conséquent concentrées autour des dettes fiscales les plus récentes.
La procédure GDT se déroule en deux phases. Dans un premier temps, le centre 
d’appel
36 prend contact par téléphone avec le contribuable afin de convenir d’une 
solution personnalisée et de le convaincre de payer spontanément. Si après un ou deux appels téléphoniques le contribuable n’apure pas sa dette fiscale, les bureaux de recettes passent à la deuxième phase et lancent immédiatement des actions de recouvrement ciblées afin de contraindre au paiement  : visite d’un 
huissier de justice, saisie chez les clients, hypothèque, appel à la responsabilité du gérant, etc. L’intervention du centre d’appel au cours de la première phase vise à diminuer le volume de travail des bureaux de recettes qui ne doivent pas intercéder (si le contribuable paie spontanément) ou alors uniquement dans une deuxième phase.
Au cours de la période entre juillet 2007 et avril 2009 (TVA) et décembre 2007 et 
mars 2009 (PrP), les centres d’appel ont eu pour mission de recouvrer 
632.619.276,50 euros de dettes TVA et 406.585.485,44 euros de dettes PrP. 
En ce qui concerne la TVA, ils ont réussi en deux semaines à obtenir le paiement 
de 159.943.337 euros, ce qui correspond à un pourcentage de recouvrement de 25,28 %. Si les dettes TVA au code C ne sont pas prises en considération, le 
pourcentage de recouvrement grimpe même à 37,95 %.
Pour ce qui est du PrP, il a été possible en quinze jours d’obtenir le paiement de 93.837.015 euros, soit un pourcentage de recouvrement de 23,08 %. Sans les 
dettes PrP au code C, ce pourcentage passe à 26,24 %. 32 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 201137 En comparant : la moyenne des périodes 1 à 4 et la moyenne des périodes 5 à 8; la moyenne des 
périodes 5 et 6 et la moyenne des périodes 7 et 8.Le rendement de la GDT pour la période évoquée s’établit donc aux alentours de 
25 %. Des chiffres plus récents n’ont pas été fournis. Le système de suivi statis-
tique n’indique toutefois pas pour quels montants contact a été effectivement pris. Le pourcentage ne peut donc pas être établi précisément.
Le suivi par les bureaux de recettes n’est pas toujours optimal. Ainsi, à cause du 
nombre élevé de créances, certains bureaux de recettes n’engagent pas immédia-tement des actions de recouvrement lorsque le contribuable ne réagit pas aux propositions du centre d’appel. Or, une réaction rapide demeure essentielle pour la crédibilité de l’ensemble de la procédure. Pour tenter d’améliorer la situation, d’autres bureaux de recettes demandent aux centres d’appel de procéder à moins d’appels, mais plus ciblés (pour les montants les plus élevés), afin d’assurer un suivi du recouvrement plus rigoureux.
La valeur ajoutée des centres d’appel apparaît moins évidente aux yeux des 
bureaux dont les pourcentages de recouvrement sont plus élevés et les receveurs sont moins enclins à « détacher » du personnel dans ces centres. Ils estiment que 
ces membres du personnel sont plus utilement affectés à des tâches de recouvre-ment traditionnelles. En revanche, les bureaux aux pourcentages de recouvre-ment moins élevés sont convaincus de la plus-value qu’apportent les centres d’appel en établissant un contact téléphonique dans des dossiers qui autrement n’avanceraient pas.
Enfin, tous les bureaux s’accordent pour dire que les centres d’appel doivent être 
mieux soutenus. Leur fonctionnement pourrait être notamment facilité par un accès au dossier de taxation (en attendant le dossier unique).
3.2.2 Augmentation du taux de recouvrement dynamique 
En 2008, l’augmentation de la performance et du rendement – mesuré à l’aide du 
pourcentage de recouvrement dynamique – des bureaux de recettes TVA et CD 
(impôt des personnes physiques) a été fixée comme objectif de gestion générale. Chaque bureau de recettes doit porter son pourcentage de recouvrement au niveau du pourcentage le plus élevé enregistré pour le ressort de son inspection.
En 2009, une utilisation plus intensive des pourcentages de recouvrement dyna-
miques a été inscrite comme objectif opérationnel national en vue d’assurer une meilleure répartition et diffusion des connaissances et des méthodes de travail utilisées par les bureaux les plus performants.
Au début de 2008, chaque inspecteur de recouvrement/comptabilité a reçu un 
relevé comparatif des pourcentages de recouvrement dynamiques des dettes fis-cales récentes atteints en 2007 par les bureaux de son ressort. Depuis lors, ces informations sont fournies chaque trimestre et, depuis 2009, accompagnées d’un tableau qui indique pour chaque bureau de recettes l’évolution du pourcentage de recouvrement au cours des huit derniers trimestres, ainsi qu’une tendance à long et court termes
37.  Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 3338 L’application, par exemple, de l’article 442quater, CIR 92 et de l’article 93undecies C, CTVA rela-
tif à la responsabilité des dirigeants de sociétés ou de personnes morales.
39 Par exemple, tous les entrepreneurs enregistrés ou tous les contribuables aux codes Nace « Horeca ».Grâce à ces aperçus, les inspecteurs peuvent comparer les résultats et introduire ou stimuler, auprès des bureaux de leur ressort, l’organisation, les méthodes de travail et les techniques de recouvrement des bureaux de recettes qui s’avèrent les plus performants et les plus rentables. Il ne s’agit pas de sanctionner des bureaux de recettes, mais bien de les inciter à améliorer leurs résultats grâce à un échange clair et ouvert de bonnes pratiques.
Les directions régionales contactées confirment que les pourcentages de recou-
vrement dynamiques ne sont pas utiles en tant qu’instrument de pilotage. 
Les chiffres ne sont pas toujours pertinents et crédibles.
3.2.3 Actions de recouvrement ciblées 
Contexte des objectifs
Dans les objectifs 2008, les actions de recouvrement ciblées faisaient l’objet 
d’une rubrique distincte au même titre que les objectifs de gestion généraux.
En 2009, en revanche, l’introduction et l’utilisation d’actions spécifiques et ciblées 
ont été considérées comme un objectif opérationnel national.
Description des actions
Afin d’appliquer réellement les méthodes de travail définies dans le processus 
Coperfin « gestion de risques » et d’accroître la rentabilité des services de recou-
vrement, l’Administration du recouvrement a établi, pour les contributions directes comme pour la TVA, un inventaire des groupes cibles pour lesquels des actions de recouvrement identiques et ciblées peuvent être envisagées.
À partir d’une description du groupe cible, de l’identification des risques liés à ce 
groupe cible et de l’élaboration d’un ou de plusieurs profils de risque, cette ges-tion des risques vise à mener la politique de recouvrement la plus efficace pour les risques identifiés.
Les groupes cibles peuvent être composés de personnes physiques ou de per-
sonnes morales et peuvent porter sur l’application d’une disposition fiscale bien définie
38 et/ou un profil sectoriel déterminé39.
Concrètement, le service de gestion des données des services centraux du Recou-vrement analyse au préalable chaque action de recouvrement ciblée. Cette ana-
lyse comprend la fixation des critères de sélection spécifiques qui permettent de 
filtrer certaines créances parmi la totalité des créances en matière d’impôt sur les revenus et de TVA qui sont consignées dans le système ICPC pour les premières et auprès des CRTI pour les secondes. Ces créances apparaissent sur une liste de sélection qui est fournie aux bureaux de recettes accompagnée d’une instruction 
de travail. Les listes de sélection revêtent un caractère indicatif et l’instruction de  34 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 201140 Le management a préféré se concentrer avant tout sur la TVA et le précompte professionnel parce 
que ces impôts sont normalement perçus ou retenus par anticipation et qu’ils constituent ainsi les impôts les plus « sensibles ». travail est à considérer comme un fil conducteur pour l’action de recouvrement. Elle décrit en détail l’approche à adopter pour ce groupe cible spécifique. Un receveur n’est toutefois jamais tenu d’appliquer réellement l’action de recouvre-ment proposée. Chaque dossier continue à bénéficier d’un traitement individuel pour lequel le receveur tient compte des données spécifiques et de l’état réel du dossier. 
Les actions ciblées sont destinées en premier lieu à soutenir le travail des bureaux 
de recettes, lesquels reçoivent une liste synoptique et à jour des créances pour lesquelles une approche spécifique du recouvrement peut en principe livrer un résultat immédiat, ainsi qu’une instruction de travail qui doit faciliter la réalisation de l’action et comprend, notamment, des modèles de documents automatisés. 
En résumé, on peut affirmer que des actions ciblées qui s’appuient sur la gestion 
du risque : 
• évitent que certaines créances fiscales ne soient pas recouvrées parce qu’elles sont perdues ou dissimulées dans la masse des créances à recou-vrer ;
• aident les bureaux de recettes lors du choix de l’action de recouvrement ou la mesure d’assistance la plus appropriée pour les groupes cibles identifiés (une politique de recouvrement plus efficace) ;
• développent des méthodes de travail optimales et utilisent au maximum tous les moyens légaux pour recouvrer les dettes fiscales.
Les actions de recouvrement sont utilisées selon le cas par les bureaux de recettes TVA, les bureaux de recettes CD – sociétés ou les bureaux de recettes CD – personnes physiques. 
Pour le moment, les actions ciblées ont principalement été concentrées sur les 
créances en matière d’impôt des sociétés, de TVA et de précompte professionnel
40.
Les actions de recouvrement ciblées suivantes ont déjà été réalisées :
• saisie-arrêt simplifiée entre les mains d’émetteurs de cartes de crédit  
(janvier – avril 2007) ;
• saisie-arrêt exécution simplifiée entre les mains de clients (janvier – avril 2007) ;
• application de l’article 319bis, CIR 92 – article 63bis, CTVA (compétence d’enquête des fonctionnaires chargés du recouvrement) (juin 2007 à jan-vier 2008) ;
• application de l’article 442quater, CIR 92 – article 93undecies C, CTVA (responsabilité solidaire des dirigeants) (février 2009) ;
• saisie-arrêt simplifiée entre les mains de clients (septembre 2009) ;
• saisie-exécution immobilière (janvier 2010). Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 3541 On a noté une certaine résistance chez les receveurs qui avaient élaboré eux-mêmes des applica-
tions ad hoc en vue du suivi des créances.
42 Par une consultation de l’écran «  historique  ». Cet écran est disponible depuis décembre 2007,  
du moins pour les articles TVA et PrP, et pour les articles Isoc qui font partie des listes de sélec-tion Actions de recouvrement.
43 De la liste de sélection complète comportant 17.629 articles, le bureau concerné en a traité 15.124 (86 %). L’application de l’article 442quater CIR 92 et de l’article 93undecies C, CTVA est restée 
limitée à 1.393 articles au titre desquels 1.300.996,35 euros ont été réellement recouvrés. Le total 
des paiements pour les 13.731 articles de la liste pour lesquels une autre action de recouvrement a été appliquée s’élevait à 19.185.942,44 euros. Au total, 20.486.938,79 euros ont donc été recou-
vrés sur un montant initial de 75.819.892,41 euros, soit un rendement de 27 % environ. Évaluation 
Au départ, les services centraux avaient élaboré une feuille de calcul spécifique 
par action afin de permettre aux receveurs d’y saisir les différentes phases du traitement du dossier. Les données suivantes étaient prévues : dates des lettres, 
date de réalisation d’une action, et le cas échéant d’actions alternatives, code de recouvrement attribué à la dette, relevé des paiements reçus, indication si le paiement est le résultat de l’action ciblée…
Par ailleurs, des réunions d’évaluation ont régulièrement été organisées au sein 
de chaque bureau de recettes, auxquelles participaient le receveur, le personnel et au moins l’inspecteur de recouvrement/comptabilité, afin d’examiner quelles actions avaient donné les meilleurs résultats et quelles corrections devaient être envisagées. 
Lors du traitement des feuilles de calcul par les services centraux, il s’est avéré 
que les données saisies n’étaient pas optimales
41. Ainsi, il n’était pas toujours 
possible d’évaluer correctement les résultats financiers des actions à partir de ces données. Les receveurs ont jugé l’action «  saisie-arrêt exécution simplifiée 
entre les mains de clients » efficace, mais son rendement financier n’a pu être 
déduit des fichiers.
Une nouvelle méthode de travail a dès lors été introduite à partir de l’action 
ciblée « application de l’article 442 quater, CIR 92 – article 93undecies C, CTVA ». 
Les bureaux des recettes peuvent ainsi suivre l’ensemble des actes posés concer-nant les créances de la liste via le module « gestion de dossier » de l’application de 
gestion et de suivi « gestion débiteurs », sans saisie complémentaire dans les 
feuilles de calcul. Pour stimuler l’utilisation de l’application, les services centraux souhaitent offrir des applications supplémentaires qui peuvent faciliter le travail des receveurs, telles que la création automatique de documents et de lettres, une analyse des habitudes de paiement du contribuable
42 ou le volet « agenda », qui 
remet le dossier à l’ordre du jour à des moments précis.
En reliant les données introduites par les bureaux de recettes et celles issues des 
fichiers de paiement, les services centraux sont parvenus à établir un relevé des recettes et du rendement de cette action
43. 
Ils ont constaté que la mention d’une créance sur une liste de sélection attire au moins l’attention sur le dossier et que la chance de voir ainsi ce dossier traité augmente. 
Au cours des entrevues dans les directions régionales, il est apparu que les avis 
des receveurs au sujet de l’utilité et du résultat des actions ciblées étaient très partagés.  36 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011Certains bureaux de recettes sont demandeurs de l’appui offert. Grâce à la liste, 
des créances qui n’étaient pas identifiées dans la masse générale sont portées  
à l’attention du receveur, qui peut alors décider en toute autonomie quelle approche de recouvrement adopter. Les actions ciblées sont considérées comme un instrument utile qui offre des informations supplémentaires autrement indispo-nibles. 
D’autres considèrent au contraire que les actions ciblées offrent peu de valeur 
ajoutée (les listes de sélection ne sont pas bien établies et ne sont pas à jour, les actions proposées sont trop évidentes, les modèles de lettre ne sont pas bien rédigés, etc.). 
Tous les bureaux signalent par ailleurs la surcharge de travail au niveau de l’appli-
cation « Gestion des débiteurs ». En effet, les commentaires sur les actions réali-
sées introduits dans le système ICPC doivent être introduits une nouvelle fois manuellement dans l’application. 
Dans sa réponse, l’administration signale qu’elle travaille à la réalisation d’un lien 
entre l’application intranet « Gestion des débiteurs » et le système ICPC. Les soldes 
des articles sont adaptés quotidiennement et il sera prochainement possible  
d’accéder directement à l’article du système ICPC dans l’application « Gestion des 
débiteurs ».
3.2.4 conclusions
Bien que les services extérieurs accueillent de diverses manières la politique 
générale et les instruments développés au niveau central dans l’optique d’un meilleur recouvrement – c’est surtout la charge de travail qui semble déterminer l’attitude positive ou négative – cet appui et ce pilotage centralisés n’en apportent pas moins des résultats convaincants. 
En ce qui concerne la gestion des débiteurs par téléphone, les centres d’appel 
réussissent à percevoir environ 25 % des sommes qui leur sont confiées, ce qui 
n’est pas sans impact sur la charge de travail du receveur qui ne doit plus recou-vrer ces montants.
En ce qui concerne les actions ciblées, la mention d’une créance sur une liste de 
sélection incite manifestement au traitement du dossier. L’objectif, à savoir éviter que des créances dissimulées dans la masse ne soient pas recouvrées, semble donc atteint.
Tant la gestion des débiteurs par téléphone que les actions ciblées concrétisent 
une politique qui tente d’utiliser les moyens disponibles avec un maximum d’effi-cience pour récupérer rapidement les créances exigibles (le « véritable » arriéré 
fiscal) et empêcher ainsi qu’elles deviennent irrécouvrables.
La Cour des comptes estime que le suivi et l’évaluation des résultats peuvent être 
améliorés. En ce qui concerne la gestion des débiteurs par téléphone, le résultat de chaque appel devrait pouvoir être constaté ; pour les actions ciblées, un lien 
devrait être établi aussi rapidement que possible entre l’application « Gestion des 
débiteurs » et le système ICPC/CRTI de manière à éviter une double saisie.
L’administration signale que les outils techniques qui sont à disposition sont utili-sés de manière optimale pour évaluer les actions de recouvrement entreprises et qu’elle examine constamment les possibilités d’amélioration. Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 3744 www.imf.org/external/pubs/ft/spn/2009/spn0917.pdfComme mentionné plus haut, l’administration signale qu’elle travaille entre-temps 
à la réalisation d’un lien entre l’application intranet « Gestion des débiteurs » et le 
système ICPC. Les soldes des articles sont adaptés quotidiennement et il sera prochainement possible d’accéder directement à l’article du système ICPC dans l’application « Gestion des débiteurs ».
Enfin, le « taux de recouvrement dynamique » n’est utilisé à aucun niveau comme 
un véritable instrument de suivi et de pilotage. Il convient par conséquent d’exa-miner si cet instrument, du moins dans sa forme actuelle, doit être conservé.
3.3  Nouvelle stratégie de recouvrement des contributions 
directes
Depuis le 1
er mai 2010, les bureaux de recettes ont adopté une nouvelle stratégie 
de recouvrement suite à une décision du groupe de travail « stratégie des contri-
butions directes ». 
Les motifs suivants ont été invoqués pour justifier cette nouvelle stratégie :
• L’effectif du personnel est en diminution et des priorités doivent par consé-quent être fixées.
• L’expérience montre que les chances de recouvrement sont les plus éle-vées pour les dettes de moins de 20 mois.
• Il faut tenir compte des recommandations du FMI du 14 juillet  2009 en 
matière d’intensification du recouvrement des créances en souffrance
44.
• Les recommandations de l’audit de la Cour des comptes de 2004 doivent être prises en considération (les questions d’audit énoncées dans l’annonce du présent audit sont également évoquées).
• Il faut s’inspirer des expériences pratiques d’autres administrations fiscales européennes.
La nouvelle politique s’appuie principalement sur deux principes :
• la priorité absolue au recouvrement des impositions récentes et impor -
tantes ;
• une diminution progressive de l’arriéré fiscal grâce à la planification, à moyen ou long terme, d’actions spécifiques en fonction de l’arriéré fiscal de chaque bureau.
Dans chaque direction régionale, une « cellule stratégique » surveille l’application 
de la nouvelle stratégie et détermine judicieusement les impositions les plus récentes et les plus importantes qui doivent faire l’objet d’un suivi selon des pro-cédures adaptées spécifiques. 
Pour les impositions récentes, la nouvelle stratégie consiste, dans les grandes 
lignes, à procéder comme suit :
• Les nouvelles impositions doivent être traitées entièrement et définitive-ment dans un délai de trois à six mois après inscription sur la liste de ges-tion des débiteurs, dans le cadre d’une approche progressive comportant un minimum d’actions obligatoires, avant de leur attribuer le code de recouvrement 13, c.-à-d. « insolvable ».  38 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011• Il est établi mensuellement une liste des 10 % d’impositions les plus impor-
tantes, que la cellule stratégique suivra et pour laquelle elle désignera les 
collaborateurs responsables (directeurs, inspecteurs comptabilité, cellule juridique…).
• Toutes les actions nationales ciblées passeront également par la cellule stratégique.
Pour les impositions anciennes, la stratégie vise une admission en décharge accé-lérée des créances (voir le chapitre 4).
3.4  Commentaire de l’administration concernant la politique et 
la gestion du véritable arriéré fiscal
La Cour a constaté que les objectifs ne sont pas rédigés d’après un modèle  
uniforme ni présentés dans la logique Smart.
L’administration a introduit, au cours du deuxième semestre 2010, un cycle de 
gestion comprenant des évaluations périodiques dans le cadre desquels des indi-
cateurs critiques de prestations et des valeurs cibles étaient fixés et intégrés dans un tableau de bord équilibré (Balanced Score Card) et un Management 
Cockpit. La performance des services fait l’objet d’évaluations bimestrielles (niveau N-3, directions régionales) et trimestrielles (niveau N-1, administration générale) et des actions adéquates sont entreprises lorsque les objectifs ne sont pas atteints.
L’administration espère de la sorte pouvoir poursuivre l’optimalisation de la ges-
tion de l’arriéré fiscal. 
Le ministre confirme que l’Administration générale de la perception et du recou-
vrement utilise, depuis 2010, les principes de la gestion de la performance basée sur l’emploi d’indicateurs de performance clés (les indicateurs de performance critiques – IPC) par rapport à un certain nombre de valeurs cibles préétablies. Dans un tel système, les IPC relatifs au suivi du traitement de l’arriéré fiscal jouent un rôle prépondérant dans la mesure et la gestion de cet arriéré. Les indicateurs montrent en premier ressort l’évolution du statut de la dette et du taux de recouvrement. L’analyse de ces indicateurs permet d’entreprendre des actions spécifiques dans un domaine donné lorsque les valeurs cibles préétablies ou les objectifs fixés pour ce domaine ne sont pas atteints. Si nécessaire, la gestion de ce domaine ou de ce service peut être rectifiée. La détermination des indicateurs et des valeurs cibles peut encore être adaptée ou améliorée en cours de processus.
L’introduction, en 2009, d’un bilan des dettes et créances (parfois dénommé « bilan 
fiscal) est un facteur important dans l’amélioration du recouvrement. Ce bilan, 
élaboré en exécution de l’article 334 de la loi-programme du 27 décembre 2004, 
permet une « compensation » entre tous les droits fiscaux et – depuis l’extension de 
l’article 334 par la loi-programme du 22 décembre 2008 – tous les droits non fis-
caux perçus par le SPF Finances. À titre d’illustration, en 2009, plus de 75 millions d’euros de remboursements ont pu être imputés, toutes administrations confon-dues, à des créances en extinction.
De plus, dans le prolongement du « bilan », les services de recouvrement concer-
nés peuvent également avoir, par le biais du site intranet du SPF, un relevé com-
plet des dettes qu’a le débiteur envers le SPF Finances. Réaction du 
ministre Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 39L’introduction de la « nouvelle » obligation de retenue à charge des cocontractants 
de l’ensemble des entreprises du secteur de la construction qui ont une dette 
fiscale (remplaçant l’obligation de retenue précédemment en vigueur qui ne s’ap-pliquait qu’aux entrepreneurs non enregistrés) ouvre également de nouvelles perspectives d’amélioration du recouvrement dans ce secteur économique. 40 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 201145 Instruction Arec-2/2008.
46 Les remises de dette et réductions de majorations d’impôts et d’amendes administratives sur la 
base de l’article 9 de l’arrêté du Régent du 18 mars 1831 et l’abandon des intérêts de retard en 
vertu des articles 417 CIR 92 et 84bis CTVA n’ont pas non plus été traitées. 
47 Les montants exprimés en milliers d’euros cités dans ce chapitre sont extraits du rapport annuel (tableau 45 pour les contributions directes et tableau 52 pour la TVA). Ces chiffres sont également repris en annexes 2 et 3 de ce rapport d’audit.Chapitre 4 
Gestion des créances fiscales douteuses et irrécouvrables
Le chapitre 3 examinait la politique générale en matière de créances exigibles, à 
savoir le « véritable » arriéré fiscal pour lequel le receveur peut engager des actions 
de recouvrement ayant des chances d’aboutir. Le présent chapitre ambitionne de répondre à la troisième question d’audit qui porte sur la politique relative aux autres catégories de créances qui composent l’arriéré fiscal total.
En ce qui concerne ces créances, les objectifs 2008 et 2009 de l’Administration 
du recouvrement
45 ne sont pas définis au niveau central. Ils se limitent à une 
réduction du délai de traitement et à un meilleur suivi au niveau des directions régionales, notamment au niveau de la surséance indéfinie et de la demande d’admission en décharge ou d’annulation des créances.
Pour se forger malgré tout une idée de la gestion de l’arriéré fiscal total, la Cour 
examine ci-dessous comment les directions régionales traitent les créances dou-
teuses et irrécouvrables. 
La catégorie des créances temporairement non exigibles  n’est pas prise en 
compte
46. Elle se compose principalement de dettes pour lesquelles des procé-
dures contentieuses sont engagées et qui, après un certain temps, deviendront exigibles, ou douteuses ou encore irrécouvrables. 
La gestion de ces créances est examinée après un rapide survol des chiffres 
(point 4.2). Les points 4.3 à 4.5 étudient successivement le contexte constitution-
nel, les dispositions légales qui permettent une dérogation au recouvrement inté-gral des créances, et enfin la pratique administrative de l’admission en décharge. 
4.2 Les créances douteuses et irrécouvrables en chiffres
Le RAP 2008
47 indique les chiffres suivants pour ce qui concerne les montants 
non recouvrés au 31 décembre 2008 :
tableau 4 – créances en souffrance (situation au 31 décembre 2008 ; 
 en milliers d’euros)
contributions directes tVA
Créances douteuses 4.137.658 4.626.900
Créances irrécouvrables 2.057.507 8.977.928
total 6.195.165 13.604.827
Créances en souffrance 12.878.115 20.228.030 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 4148 La liste des lois se trouve en annexe 5.Fin 2008, les créances douteuses et irrécouvrables représentent ensemble aux 
contributions directes 48 % (6.195.165/12.878.115) des créances totales en 
souffrance et, à la TVA, 67 % (13.604.827/20.228.030) de ce même total.
Comme signalé au chapitre 1, les créances irrécouvrables aux contributions directes sont sorties de la comptabilité, après admission en décharge et versement par la Trésorerie au receveur d’un montant équivalent, et disparaissent des statistiques. Ainsi s’explique pourquoi le montant des créances irrécouvrables est bien moins important aux contributions directes qu’à la TVA.
4.3 Principes constitutionnels
L’article 172 de la Constitution interdit tout privilège en matière d’impôts et dis-
pose que seule une loi peut autoriser une exemption ou modération d’impôt.
En vertu de ce principe constitutionnel, qui instaure l’égalité fondamentale des 
contribuables face à la loi fiscale, le receveur a l’obligation de recouvrer toutes les contributions dues par tous les moyens légaux dont il dispose. Le principe consti-tutionnel serait en effet inopérant s’il devait être renoncé après taxation au recou-vrement intégral des dettes fiscales.
Le recouvrement intégral peut toutefois être abandonné en vertu de certaines 
dispositions légales : 
• le concordat judiciaire ;
• l’excusabilité du failli ; 
• le règlement collectif de dettes ;
• la surséance indéfinie ;
• la continuité des entreprises.
Enfin, le recouvrement est abandonné dans la pratique lorsque le directeur régio-nal du Recouvrement accepte la créance en décharge. 
4.4 Dispositions légales
48
4.4.1 Importance
D’après le RAP 2008, les montants à recouvrer au 31 décembre 2008 pour les 
créances régies par des dispositions légales sont les suivants :
tableau 5 – créances régies par des dispositions légales (en milliers d’euros)
cd tVA
Concordat judiciaire 3.403 17.240
Excusabilité du failli 5.598 53.379
Règlement collectif de dettes 138.555 85.281
Surséance indéfinie 50.010 13.133
Continuité des entreprises – – 42 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 201149 Être commerçant ; ne pouvoir temporairement acquitter ses dettes ou voir la continuité de l’entre-
prise menacée ; assainissement de la situation financière de l’entreprise et redressement écono-
mique possibles; pas de mauvaise foi manifeste. Les montants en regard de l’excusabilité du failli sont faibles par rapport aux 
montants non recouvrés suite à une faillite (3.499.971 milliers d’euros pour les CD et 4.125.351 milliers d’euros pour la TVA). Cette grande différence s’explique par le fait que l’excusabilité du failli ne concerne que les particuliers. Les sociétés sont exclues de ce règlement.
Les montants en regard de la surséance indéfinie (demandes, décisions et admis-
sions réunies) sont encore limités. La réglementation, en particulier en matière de 
TVA, est récente (2005-2007) et peu de contribuables la connaissent. Par ailleurs, la surséance indéfinie est uniquement possible si le contribuable ne possède pas d’autres dettes et d’autres créanciers. En cas de concours de dettes, il ne reste que le règlement collectif de dettes.
Il n’existe encore aucune donnée statistique quant à l’application de la récente loi 
sur la continuité des entreprises (2009).
4.4.2 concordat judiciaire
La loi relative au concordat judiciaire du 17 juillet 1997 est entrée en vigueur le 
1
er janvier 1998. Son but était de prévenir les faillites grâce à un assainissement 
durable des entreprises en difficulté.
Si les conditions légales sont remplies49 et si le tribunal estime, sur la base d’une 
appréciation provisoire, que la continuité de l’entreprise peut être assurée totale-
ment ou partiellement, le tribunal accorde un sursis provisoire pour une période d’observation qui ne peut être supérieure à six mois (prolongeable à neuf mois).
Pendant cette période, aucune réalisation de biens meubles ou immeubles du 
débiteur ne peut être engagée ou poursuivie suite à l’exercice d’une voie d’exé-cution. 
Au cours de cette période de six/neuf mois, le débiteur doit soumettre un plan de 
redressement.
Les créanciers doivent marquer leur accord sur ce plan avant que le tribunal ne 
l’approuve. Si le juge estime que toutes les conditions sont réunies, il accorde  
le sursis de paiement définitif. Le sursis ne peut dépasser 24 mois (prolongeable à 36 mois).
L’entreprise doit alors exécuter le plan de redressement sous la surveillance d’un 
commissaire. Si le plan de redressement n’est pas exécuté, le sursis peut être révoqué.
L’exercice de toute voie d’exécution est également impossible pour la durée du 
sursis définitif.
Depuis l’entrée en vigueur de la loi sur la continuité des entreprises, la loi relative 
au concordat judiciaire n’est plus d’application que pour les cas où la procédure était déjà engagée au 1
er avril 2009.  Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 4350 Article 82 de la loi sur les faillites du 8 août 1997.
51 À condition que le commerçant soit « malheureux et de bonne foi » et n’ait pas été condamné pour 
vol, escroquerie ou autre fait grave.
52 La loi introduit l’article 1675/2 à 1675/19 dans le code judiciaire. 
53 Une section IV bis « Surséance indéfinie au recouvrement des impôts directs  » est introduite au 
titre VII, chapitre VIII du CIR 92, par les articles 332 et 333 de la loi-programme du 27 décembre 
2004.
54 Introduit par les articles 70 et suiv. de la loi-programme du 27 avril 2007.4.4.3 excusabilité du failli
Après une faillite, le curateur ne dispose souvent pas d’actifs suffisants pour 
payer tous les créanciers.
La règle de l’excusabilité du failli prévue par la réglementation en matière de 
faillite50 offre en quelque sorte au débiteur insolvable une nouvelle chance, de 
sorte qu’il n’est pas contraint de supporter des dettes pendant toute sa vie51. Un 
failli déclaré excusable ne peut plus être poursuivi par ses créanciers, bien que la 
déclaration d’excusabilité n’emporte pas l’extinction juridique de la créance.
4.4.4 règlement collectif de dettes
Par la loi du 5 juillet 1998 relative au règlement collectif de dettes52, le législateur 
entend donner aux redevables – personnes physiques qui ne sont pas commer-
çants – qui rencontrent des difficultés de paiement l’occasion de prendre un nou-veau départ et de rétablir leur situation financière.
La procédure de règlement collectif de dettes se compose de trois phases :
• Le tribunal du travail se prononce sur la demande de règlement collectif de 
dettes. Il examine si les conditions déterminées par la loi sont remplies et désigne le cas échéant un médiateur de dettes.
• Le médiateur de dettes évalue les ressources financières du débiteur et propose un plan d’apurement amiable. De nombreuses possibilités existent, dont l’abandon de droit et intérêts, avec l’accord de toutes les parties. 
• Si l’une des parties n’approuve pas le plan d’apurement amiable, le juge peut imposer un apurement judiciaire que toutes les parties doivent accep-ter. Le juge est même compétent pour ordonner l’abandon partiel ou com-plet de dettes, d’intérêts et de frais. 
4.4.5 surséance indéfinie
Le législateur a introduit la règle de la surséance indéfinie qui prend effet le 
1
er janvier 2005 pour les contributions directes et le 18 mai 2007 pour la TVA. Le 
but est, d’une part, de donner au redevable qui se trouve dans une situation financière difficile permanente la possibilité de se délivrer de cette situation et de prendre un nouveau départ et, d’autre part, de soutenir le projet de titrisation des dettes fiscales difficilement recouvrables.
Ces mesures ont été intégrées aux articles 413bis à octies CIR 92
53 et à  
l’article 84, quinquies à undecies, CTVA54.
La loi donne au directeur régional du recouvrement la possibilité d’accorder à un 
redevable la surséance indéfinie au recouvrement dans certaines circonstances et 
aux conditions qu’il détermine. 44 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011Cette mesure de faveur peut être accordée aux personnes physiques qui n’ont 
pas manifestement organisé leur insolvabilité pour des dettes non contestées en matière d’impôts sur les revenus (à l’exclusion des précomptes) ou de TVA,  
à condition qu’elles paient une partie de leur dette. Pour les dettes à la TVA, la surséance indéfinie est uniquement possible si le demandeur met fin à son activité génératrice de TVA.
L’introduction de la demande, par le redevable, ou la proposition, par l’administra-
tion, de surséance indéfinie au recouvrement suspendent sur le champ toutes les voies d’exécution. Des mesures conservatoires peuvent cependant être prises jusqu’au jour de notification de la décision.
La décision de surséance indéfinie reporte indéfiniment le recouvrement dans  
le temps ; sur le plan strictement juridique, la dette fiscale n’est toutefois pas 
effacée. Le contribuable perd le bénéfice de la surséance indéfinie au recouvrement s’il  
a fourni des informations inexactes, s’il ne respecte pas les conditions fixées, s’il 
a fautivement augmenté son passif ou diminué son actif ou a organisé son insol-vabilité. Le contrôle de ces conditions est effectué par le receveur.
4.4.6 Loi relative à la continuité des entreprises
La loi du 31 janvier 2009 relative à la continuité des entreprises est en vigueur 
depuis le 1
er avril 2009. Cette loi veut rompre avec l’image négative du concordat 
judiciaire et offre aux commerçants et aux sociétés commerciales en difficulté plus de possibilités que la loi sur le concordat judiciaire pour se maintenir et rechercher des solutions flexibles aux problèmes momentanés. Les procédures sont simplifiées et moins onéreuses. 
Le concordat judiciaire est remplacé, d’une part, par l’accord amiable extrajudi-
ciaire et, d’autre part, par la réorganisation judiciaire.
L’accord amiable extrajudiciaire permet à l’entreprise de conclure en toute dis-
crétion des accords amiables avec un certain nombre de ses créanciers. Ces accords ne lient que les parties.
L’entrepreneur peut introduire une requête en réorganisation judiciaire quand la 
continuité de l’entreprise est menacée directement ou à terme et que ses activi-
tés peuvent être maintenues en tout ou en partie.
Dès le dépôt de la requête, l’entrepreneur ne peut plus être déclaré en faillite et 
ses biens mobiliers ou immobiliers ne peuvent plus être vendus. 
Le tribunal désigne immédiatement un juge délégué qui veille au respect de la loi 
et informe le tribunal de l’évolution du dossier. La surséance prend effet à ce moment.
La durée de la surséance s’élève à six mois tout au plus, mais peut être portée à 
douze mois à la demande du débiteur et, dans certaines circonstances extraordi-naires, être prolongée de six mois.
Au cours de cette période, le débiteur doit tenter :
• soit de conclure un accord amiable (réciproque) avec ses créanciers sous 
la surveillance d’un juge qui constate l’accord ; 
• soit de rédiger un accord collectif homologué par le juge au sujet d’un plan de réorganisation ; Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 45• soit de permettre le transfert de tout ou partie de l’entreprise ou de ses 
activités sous l’autorité d’un juge, qui désigne un mandataire de justice chargé d’organiser et de réaliser le transfert au nom et pour le compte du débiteur.
Une combinaison de ces trois mesures est possible. 
Le débiteur qui recherche un accord collectif doit déposer un plan de réorganisa-
tion au greffe. Le tribunal détermine ensuite la date de la séance au cours de laquelle chaque partie est entendue et le plan examiné. Le plan est approuvé si une majorité des créanciers qui représentent la majorité des créances marque son accord. Si les formalités prescrites sont respectées et si l’ordre public n’est pas violé, le tribunal homologue l’accord et rend le plan contraignant pour tous les créanciers sursitaires. Le jugement d’homologation met fin à la procédure de réorganisation.
4.4.7 conséquences des dispositions légales pour le recouvrement
L’administration signale que ces dispositions légales gênent à certains égards le 
Ce sont les tribunaux qui prennent les décisions en ce qui concerne les créances 
qui font l’objet d’un concordat judiciaire, d’une excusabilité du failli et d’un plan d’apurement judiciaire dans le cadre du règlement collectif de dettes. L’adminis-
tration peut uniquement prendre acte de ces décisions judiciaires et ne peut dès lors définir elle-même une politique de recouvrement de ces créances.
Certaines dispositions limitent les possibilités de recouvrement dont dispose le 
receveur. Dans le régime du concordat judiciaire, aucune voie d’exécution ne peut être engagée ou poursuivie sur les biens mobiliers ou immobiliers dès lors que le juge a accordé le sursis de paiement provisoire. La même limitation vaut dès 
l’introduction de la requête ou de la proposition de surséance indéfinie ou dès qu’une entreprise introduit une requête de réorganisation judiciaire conformé-
ment à la loi relative à la continuité des entreprises.
Le suivi des dossiers de recouvrement au fil des étapes de procédure successives 
des diverses dispositions légales alourdit considérablement la gestion des créances (par rapport à la procédure de recouvrement traditionnelle). Pour l’oc-troi d’une surséance indéfinie, par exemple, il faut examiner attentivement si les conditions sont remplies, il faut aussi imposer des conditions sévères et il faut encore veiller au respect de ces conditions.
En outre, de tels dossiers exigent l’appel aux collaborateurs compétents en droit. 
Ainsi, dans le cadre du concordat judiciaire, l’administration en sa qualité de créancier doit approuver le plan de redressement établi par le débiteur. En matière de procédure de règlement collectif de dettes, elle doit marquer son accord avec le plan d’apurement amiable. En cas de recours à la loi relative à la 
continuité des entreprises, l’administration doit intervenir pour conclure un accord amiable extrajudiciaire ou pour approuver le plan de réorganisation pro-
posé par le débiteur. Au cours de ces procédures, les receveurs doivent discuter avec les autres créanciers, leurs conseils, les médiateurs de dettes et les man-dataires de justice. 46 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 201155 Article 1675/10, § 3bis, 1°, introduit par l’article 10 de la loi du 13 décembre 2005.
56 Les receveurs se montrent toutefois conciliants pour le recours à d’autres dispositions légales 
comme l’octroi de délais de paiement, l’abandon d’intérêts de retard, d’amendes et de majorations d’impôts.
57 Article 7 de la loi relative à la continuité des entreprises. 
58 L’état d’une créance correspond chaque fois à un code de recouvrement : demande = 16 ; admis-
sion = 17 ou 19 ; admission et inscription à l’échéancier = 18.4.4.8 Intervention du receveur des impôts
Deux dispositions légales soulèvent des problèmes pour les receveurs des impôts. 
Dans le cadre du règlement collectif de dettes, le médiateur de dettes peut pro-
poser aux créanciers d’approuver un plan d’apurement amiable, accompagné 
éventuellement d’un abandon de droits et d’intérêts. Par le passé, les receveurs refusaient d’approuver les plans d’apurement amiable où les droits étaient réduits. Ils renvoyaient à l’article 172 de la Constitution («  … nulle modération d’impôt ne 
peut être établie que par une loi »). 
Pour apaiser les réticences des receveurs, un complément a été introduit aux dispositions relatives au règlement collectif de dettes dans le code judiciaire
55, à 
savoir que « Tout créancier, public ou privé, peut accorder une remise de dette 
totale ou partielle au requérant et ce, quelle que soit la nature de la dette ». 
Des problèmes similaires se sont posés à l’occasion de l’application de la loi rela-tive à la continuité des entreprises. Les receveurs refusaient au départ d’approu-ver les accords amiables, tant extrajudiciaires que judiciaires. Dans le cadre de la réorganisation judiciaire, le plan de réorganisation doit être soumis à l’approba-tion des créanciers avant son homologation par le juge. Jusqu’à présent, l’admi-nistration a refusé également d’approuver dans ce cas les plans de réorganisation qui incluent une diminution du principal de la dette fiscale
56. 
Dans les deux cas, les receveurs s’appuient sur l’article 172 de la Constitution, lu 
en parallèle avec la disposition de la loi57 selon laquelle « sauf lorsqu’une modifi-
cation ou une dérogation résulte d’un texte exprès de la présente loi, celle-ci n’a pas pour objet de modifier des lois antérieures ni d’y apporter une dérogation ». 
Le texte expressément requis par cette disposition pour accorder des déroga-tions n’a pas encore été approuvé. 
Étant donné que la position de l’administration a suscité une polémique tant dans 
la jurisprudence concernant des dossiers concrets que dans la doctrine, la Cour des comptes estime qu’une initiative législative similaire à celle en matière de règlement collectif de dettes pourrait être envisagée.
4.5 Pratique administrative: admission en décharge
4.5.1 montants 
Le RAP 2008 indique les montants des créances à recouvrer pour lesquelles des 
demandes de décharge ont été envoyées à la direction régionale, des créances pour lesquelles la demande est admise et, enfin, des créances admises en décharge qui sont aussi reprises dans l’échéancier (voir plus loin)
58. Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 4759 « L’administration annonce qu’un groupe de travail ayant pour objectif de réaliser une instruction 
commune CD-T.V.A. et d’harmoniser les méthodes de travail en matière de demandes en 
décharge (CD) et d’abandon (TVA) a été mis sur pied en vue d’étudier notamment le pouvoir décisionnel du directeur régional en la matière, la comptabilité des décisions de décharge et d’abandon, la rédaction d’un rapport type d’insolvabilité et la responsabilité du receveur ».  
Cour des comptes, La mesure de l’arriéré fiscal, rapport transmis à la Chambre des représentants, 
Bruxelles, mars 2004, p. 19. Disponible sur www.courdescomptes.be. 
60 Aux contributions directes, le directeur régional introduit lui-même les codes. À la TVA, en 
revanche, c’est le receveur qui en est chargé après décision du directeur régional et l’inspecteur de comptabilité veille à l’introduction correcte des codes. tableau 6 – Admissions en décharge (RAP 2008, situation au 31 décembre 2008; 
cd tVA
Demandes de prise en décharge (16) 254.914 286.681
Demandes admises (17) ou (19) 976.107 7.933.441
Reprises dans l’échéancier (18) 478.630 212.867
Il s’agit de montants très élevés pour les contributions directes comme pour la TVA. La différence entre les contributions directes et la TVA est due, comme évoqué à plusieurs reprises, au traitement comptable différent des montants admis définitivement en décharge (code 17 ou 19) : aux contributions directes, ils 
disparaissent régulièrement de la comptabilité suite aux versements de la Tréso-rerie ; ce n’est pas le cas à la TVA où les montants sont cumulés au fil des ans.
Dans l’audit de 2004, la Cour des comptes avait déjà attiré l’attention sur cette différence. Les initiatives annoncées à l’époque en la matière par l’administration n’ont pas encore porté leurs fruits
59.
4.5.2 méthode de travail
Lorsque le receveur constate que la créance à recouvrer devient réellement irré-
couvrable en raison d’une insolvabilité continue ou définitive du redevable, il peut demander au directeur régional à être déchargé de son obligation de recouvre-ment. 
Après avoir épuisé au préalable toutes les voies d’exécution à sa disposition, le 
receveur établit un rapport de solvabilité et une demande de prise en décharge qu’il adresse au directeur régional compétent. La créance est pourvue du code de recouvrement 16.
Les créances admises en décharge par le directeur régional se voient attribuer le 
code 17, ou le code 18 si elles sont également inscrites à l’échéancier
60. 
Les créances (d’au moins 1.250 euros) sont inscrites à l’échéancier s’il existe une 
chance réelle de les recouvrer ultérieurement, ce qui suppose le report de la pres-cription et l’examen régulier de la solvabilité. Si le receveur constate que tout espoir de recouvrement est perdu ou si le créancier est toujours insolvable au moment de la prescription, la créance peut être supprimée de l’échéancier et recevoir le code de recouvrement 19.  48 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 201161 Comme signalé à la note 58, l’administration avait annoncé dans sa réaction au rapport d’audit de 
mars 2004 une instruction commune aux CD et à la TVA en matière d’admission en décharge.
62 Certains bureaux de recettes étaient proportionnellement confrontés plus que d’autres aux cas d’insolvabilité et présentaient un l’arriéré fiscal très important.4.5.3 politique générale 
Le point de départ de l’administration est que le receveur doit démontrer dûment 
qu’il a tout mis en œuvre pour recouvrer la dette fiscale et qu’il peut justifier dans le rapport de solvabilité que les chances réelles de recouvrement sont inexis-tantes aujourd’hui et demain, qu’il s’est acquitté honorablement de sa mission et qu’il peut demander l’admission en décharge.
Il n’existe pas de directives légales générales qui permettent de constater l’irré-
couvrabilité des créances, de mettre fin à leur recouvrement et de les annuler dans la comptabilité. La pratique administrative de l’admission en décharge répond par conséquent à un besoin réel de mettre fin à un recouvrement de créances qui n’a aucune chance d’aboutir.
En l’absence de directives uniformes
61, les directeurs régionaux peuvent unique-
ment décider en âme et conscience de l’admission en décharge, de sorte qu’un 
facteur subjectif n’est pas totalement à exclure dans leur approche des rede-vables insolvables.
Aux contributions directes, une nouvelle stratégie de recouvrement a récemment 
été mise en place (voir le point 3.4) qui comporte une admission en décharge accélérée en vue de réduire l’arriéré
62. Si, après un examen de solvabilité som-
maire, aucune possibilité de recouvrement n’est constatée, il convient de rédiger immédiatement la demande d’admission en décharge. L’inscription de la créance dans l’échéancier (code 18), qui implique l’obligation de suivre le dossier, est également limitée par certaines directives.
4.6 Conclusions
L’ensemble des instruments légaux destinés à aider les redevables à s’extraire 
d’une situation financière précaire et à prendre un nouveau départ repose sur des considérations d’ordre économique et social.
La législation ne permet pas toujours le recouvrement rapide, alors qu’il constitue 
un des objectifs actuels de l’administration.
Certaines dispositions limitent les possibilités de recouvrement parce qu’aucune 
voie d’exécution sur les biens mobiliers ou immobiliers ne peut être engagée ou poursuivie pendant la procédure.
La mise en œuvre de la récente loi relative à la continuité des entreprises a connu 
des problèmes. Pour le règlement collectif de dettes, le problème a été résolu par des dispositions légales spécifiques. Une initiative législative similaire pourrait être envisagée en ce qui concerne la loi relative à la continuité des entreprises. Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 49En ce qui concerne la pratique administrative de l’admission en décharge, la Cour 
des comptes constate qu’il n’existe pas d’instruction commune aux CD et à la TVA, malgré les mesures annoncées à la suite de l’audit de 2004. La différence entre les contributions directes et la TVA en matière de sortie de la comptabilité des créances admises en décharge n’a pas disparu.
La Cour des comptes recommande, comme ce fut le cas avec la surséance indé-
finie, d’élaborer un cadre juridique général qui permettrait la constatation de l’irrécouvrabilité de créances, l’arrêt du recouvrement et la sortie de certaines créances de la comptabilité.
Avant d’établir un cadre législatif spécifique et d’imposer une nouvelle approche 
en la matière, le ministre entend attendre le résultat d’un audit annoncé par la Cour concernant le report et la remise de dettes en matière d’impôts aux per-sonnes physiques.
ministre 50 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011Chapitre 5 
5.1 Mesure de l’arriéré fiscal
La Cour des comptes constate que les observations de l’audit de 2004 en matière 
de rapportage au sujet de l’arriéré fiscal sont toujours d’actualité. La mesure de l’arriéré fiscal ne répond pas encore aux critères d’intelligibilité, de fiabilité,  
de pertinence et de comparabilité. 
En ce qui concerne la réduction du « véritable » arriéré fiscal, c.-à-d. la réduction 
du solde des créances exigibles, que l’administration évoque et qui indiquerait un 
meilleur recouvrement, la Cour des comptes observe que ce solde est également 
déterminé par les transferts de créances entre les catégories, et que le pourcen-tage de recouvrement, à savoir le rapport entre les recettes et les créances à recouvrer, constitue un indicateur plus adéquat pour évaluer le recouvrement. Elle a par conséquent demandé à l’administration de lui fournir des informations com-plémentaires au sujet des transferts et des recettes. L’analyse des données four-nies indique toutefois que les montants transférés ne donnent pas une image fidèle des glissements réels entre les catégories d’arriéré fiscal. C’est pourquoi la Cour n’a pu examiner à quel point et pour quels motifs des créances glissaient entre les catégories « véritable » arriéré et arriéré « total ». De même, il n’a pas été 
possible non plus de calculer les pourcentages de recouvrement par catégorie à l’aide des montants de recettes fournis, ni d’évaluer le recouvrement. 
La Cour des comptes recommande non seulement d’adapter la structure et la 
présentation du rapportage de manière à fournir des informations plus intelli-gibles au sujet de l’arriéré fiscal, mais aussi de déterminer et de communiquer d’une manière vérifiable les données relatives aux transferts réels et aux recettes qui sont indispensables pour mesurer le rendement du recouvrement et les effets de la politique. 
En dépit de la déclaration du ministre selon laquelle il demandera à l’Administra-
tion générale de la perception et du recouvrement de tenir compte des observa-tions et des recommandations de la Cour des comptes, il est peu vraisemblable qu’il sera possible d’améliorer à court terme et de manière substantielle les infor-mations concernant l’arriéré fiscal puisqu’en attendant Stimer, les données néces-saires à cet effet ne sont pas disponibles à l’heure actuelle. 
5.2 Organisation de l’Administration du recouvrement
Les plans de modernisation du recouvrement tels qu’ils ont été conçus dans les 
plans Coperfin n’ont guère trouvé à se concrétiser. 
Stimer, le système automatisé qui conditionne l’ensemble de la modernisation du 
recouvrement, est loin d’être opérationnel et la réalisation du principe du rece-veur unique n’a pas encore été mise en chantier.
La Cour des comptes est d’avis que les objectifs qui ont été formulés à ce sujet 
dans les notifications publiées à l’occasion du conclave budgétaire 2010 et dans le Plan de lutte contre la fraude fiscale 2010 ne peuvent être réalisés dans un délai raisonnable au rythme actuel des progrès. Elle recommande par conséquent de fixer un calendrier rigoureux pour l’introduction de Stimer et pour la fusion des  Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 51services des contributions directes et de la TVA, qui doivent tous deux être consi-
dérés comme les conditions nécessaires à la réalisation du principe du receveur unique.
Dans sa réponse, l’administration insiste sur le fait qu’elle se trouve au centre 
d’une réorganisation globale qui entend concrétiser les plans Coperfin de 2000-2003. Ces plans contiennent une nouvelle structure et de nouvelles méthodes de travail, liées à de nouveaux outils informatiques.
L’administration reconnaît que l’introduction de la nouvelle structure a pris du 
retard pour diverses raisons, mais elle est a présent inscrite au plan opérationnel de 2011. La désignation des seize directeurs de centre dont la mise en compéti-tion devait faire l’objet d’une publication au Moniteur belge en janvier 2011 est 
considérée comme une étape très importante dans ce cadre.
En ce qui concerne les instruments informatiques, dans le cadre duquel le choix 
s’était porté sur le programme intégral Stimer, l’administration confirme qu’à l’heure actuelle, seul un module a été produit et que ce n’est qu’après 2012 qu’elle pourra exploiter pleinement ces nouveaux instruments.
Pour ce qui est de la structure organisationnelle, la Cour des comptes constate 
que la mise en compétition pour la désignation des seize directeurs de centre n’a toujours pas été rendue publique. La Cour note également que le ministre part du principe que la nouvelle structure organisationnelle devant permettre de fusionner progressivement le recouvrement de dettes fiscales en matière de TVA et de contributions directes et de mettre en place le receveur unique ne sera pas en place avant 2012-2013.
La Cour des comptes prend également acte de la déclaration générale du ministre 
selon laquelle le projet Stimer se développe progressivement avec les nouvelles structures, tout en attirant l’attention sur le fait que la nouvelle structure organi-sationnelle ne peut être mise en œuvre de manière effective si Stimer ne pro-gresse pas.
5.3 Politique de l’Administration du recouvrement
La politique de l’administration est surtout axée sur l’augmentation du pourcen-
tage de recouvrement des dettes exigibles récentes. La gestion des débiteurs par téléphone et les actions de recouvrement nationales ciblées sont deux instru-ments qui, comme a pu le constater la Cour, donnent au moins une impulsion en faveur du traitement d’un dossier. Certaines informations précises font défaut pour permettre de mesurer en détail les résultats produits par ces instruments. La Cour des comptes recommande dès lors d’investir plus dans le développement d’un système de suivi qui permettrait un meilleur pilotage.
La Cour des comptes a constaté que l’Administration du recouvrement est 
confrontée, pour la gestion des créances douteuses et jugées irrécouvrables, à un nombre croissant de dispositions légales qui, certes, ont été adoptées en faveur de certaines catégories de contribuables pour des raisons économiques ou sociales, mais rendent la perception et le recouvrement plus difficiles. Les voies d’exécution sur les biens du redevable sont souvent impossibles aussi longtemps que des procédures légales sont en cours. En outre, le traitement juridique de ces mesures nécessite le recours à du personnel spécialisé. À cet égard, la Cour des comptes estime que la polémique juridique suscitée par la récente loi relative à la continuité des entreprises pourrait être réglée par une initiative législative. 52 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011Enfin, pour ce qui concerne la pratique administrative de l’admission en décharge 
de créances, la Cour des comptes recommande l’élaboration d’un cadre légal général. Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 5363 Les montants dans les rapports annuels sont traditionnellement exprimés en milliers d’euros.Annexes
Annexe 1 
Exemples tirés du rapport annuel 2008
Le tableau n°32 (p. 40) Droits constatés en 2008 des contributions directes 
indique dans la dernière colonne les droits à recouvrer à la fin de l’année budgé-
taire 2008 par type d’impôt, ainsi que le montant total63 : 16.332.777. 
Plus loin, le tableau n°45 (p. 54) indique les Articles et montants non recouvrés 
en matière de contributions directes – Évolution par année budgétaire (situation au 31.12) par catégorie de recouvrabilité, soit pour 2008 un total de : 12.878.115. 
Seul un lecteur averti peut trouver la différence entre ces deux totaux : il sait que 
les droits constatés s’appuient sur les comptes et les états récapitulatifs (et qu’ils comprennent donc tous les droits dus), que les articles non recouvrés proviennent 
en revanche des systèmes ICPC et 180B/AUT, et la note (83) lui signalant que ces articles sont antérieurs à 13 mois à compter de la date de force exécutoire ne lui est pas utile.
En ce qui concerne la TVA, le tableau 49 (p. 59) indique les Ordres de recouvre-
ment en matière de TVA – Aperçu global des droits établis et des perceptions 
effectives (situation au 31.12 de l’année budgétaire) par service de recouvrement, avec les montants exceptionnellement en euros et, pour 2008, un total à recouvrer de 1.482.777.532 et un total des paiements suite à un ordre d’exécution de 692.726.965 (il en résulte que le solde à recouvrer s’élève à 790.050.567 euros). 
Le tableau 50 (p. 60) Ventilation des sommes restant à recouvrer en matière de 
TVA (situation au 31.12 de chaque année budgétaire) est subdivisé autrement et 
indique comme total 12.311.410,38 (également en euros et avec les centimes, à 
moins qu’il ne s’agisse de milliers d’euros avec deux décimales). Le tableau 51 (p. 62) indique ensuite les Articles et montants non recouvrés en 
matière de TVA – Ventilation selon la présence ou l’absence sur la liste 750  
(situation au 31.12.2008) avec un total cumulé pour les deux possibilités de 
11.510.860 (en milliers d’euros) (les articles irrécouvrables sont exclus). Le rap-port entre ces trois tableaux n’est pas expliqué.
Le tableau 46 (p.56) et le graphique 3 (p. 57) concernent tous deux l’Ancienneté 
des créances impayées en matière d’impôts directs. Ils font cependant l’objet d’un commentaire distinct. Il en va de même du tableau 53 (p. 67) et du gra-phique 5 (p. 68) relatifs à l’Ancienneté des articles non recouvrés en matière de TVA – Ordres de recouvrement repris sur la liste 750. 
Pour les contributions directes comme pour la TVA, les totaux des créances à 
recouvrer, réparties en fonction de leur ancienneté, diffèrent en outre des totaux correspondants dans d’autres tableaux :
tableau 7 – contributions directes (au 31 décembre 2008 ; en milliers d’euros)
tableau 46 p. 56 selon l’ancienneté créances impayées 16.332.699
tableau 32 p. 40 par type d’impôt droits à recouvrer 16.332.777 54 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011tableau 8 – tVA (au 31 décembre 2008 ; en milliers d’euros)
tableau 53 p. 67 selon l’ancienneté montants non recouvrés 
ordres de recouvrement repris sur la liste 750 18.190.773
tableau 52 p. 64 par catégorie de recouvrabilitémontants non recouvrés ordres de recouvrement repris sur la liste 750 20.228.031 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 55Annexe 2 
Contributions directes – Créances non recouvrées  
créances de plus de 13 mois  
après déclaration d’exécution du rôle2004 2005 2006 2007 2008
exigible
Immédiatement exigible 668.368 828.536 767.878 859.953 592.836
Plans d’apurement 50.412 41.663 40.537 39.197 39.604
Poursuites directes 294.525 280.310 216.050 248.167 587.270
Poursuites indirectes 61.584 118.587 48.262 48.190 56.401
Notifications notaires 69.488 57.597 52.928 65.508 95.230
Dettes en voie d’apurement par un  
remboursement d’impôts31.642 35.200 44.587 100.078 33.863
total 1.176.019 1.361.893 1.170.242 1.361.093 1.405.204
part 9,2 % 10,6 % 8,9 % 10,4 % 10,9 %
provisoirement non exigible
Contentieux fiscal 4.811.351 4.900.912 4.744.960 4.726.877 4.484.145
Contentieux civil 158.812 140.376 118.944 142.925 383.337
Contraintes extérieures 30.050 38.319 37.260 38.147 33.863
Successions 37.537 37.310 33.372 31.582 32.496
Créanciers de l’État 8.458 8.419 9.378 9.164 15.564
Autres cas à suivre 491.747 289.103 363.114 331.452 301.655
Demande de surséance indéfinie 28.722 33.633 28.470 26.686
total 5.537.955 5.443.161 5.340.661 5.308.617 5.277.746
part 43,2 % 42,4 % 40,6 % 40,4 % 41,0 %
créances douteuses
Faillites 2.757.368 3.204.425 3.422.910 3.484.268 3.499.971
Liquidations 404.965 410.187 315.711 497.967 476.434
Concordats judiciaires 10.373 4.899 6.856 5.492 3.403
Règlements collectifs de dettes 96.778 114.045 122.463 126.251 138.555
Décision de surséance indéfinie 2.065 9.763 17.062 19.295
total 3.269.484 3.735.621 3.877.703 4.131.040 4.137.658
part 25,5 % 29,1 % 29,5 % 31,5 % 32,1 %
Irrécouvrable
Insolvabilité 870.618 782.743 712.444 319.887 293.757
Radié des registres de la population 65.542 70.041 56.351 45.963 44.472
Demandes en décharge envoyées à la direction 484.526 283.504 229.015 241.454 254.914
Demandes en décharge admises 970.460 721.063 1.268.800 1.241.249 976.107
Autres 446.013 421.997 501.550 466.402 478.630
Excusabilité du failli 4.350 8.507 5.895 4.722 5.598
Surséance indéfinie (admises) 489 3.832 5.770 4.029
total 2.841.509 2.288.344 2.777.887 2.325.447 2.057.507
part 22,2 % 17,8 % 21,1 % 17,7 % 16,0 %
total général 12.824.967 12.829.019 13.166.493 13.126.197 12.878.115
Source: rapports annuels 2004-2008 56 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011Annexe 3 
TVA – Montants non recouvrés au 31 décembre
ordres de recouvrement repris sur  
la liste 7502004 2005 2006 2007 2008
exigible
Immédiatement exigible 1.438.143 1.211.346 1.144.246 855.178 578.553
Plans d’apurement 102.866 99.499 92.283 90.107 76.632
Poursuites directes 1.745.241 1.687.809 1.681.795 1.494.683 1.344.417
Poursuites indirectes 152.451 173.255 327.121 374.270 383.694
Notifications notaires 30.702 31.820 34.290 30.397 22.797
remboursement d’impôts274 75 260 284 345
total 3.469.677 3.203.804 3.279.995 2.844.919 2.406.438
part 20,2 % 18,0 % 17,5 % 14,5 % 11,9 %
Contentieux fiscal 2.634.901 2.561.814 2.912.413 3.040.698 2.947.158
Contentieux civil 45.592 28.495 33.452 31.585 32.472
Retenue de crédits d’impôts 565.117 496.020 532.598 530.547 666.000
Opposition à la retenue de crédits d’impôts 299.035 369.396 378.702 395.415 446.106
Contraintes extérieures 110.178 102.680 50.505 46.322 45.840
Successions 4.476 6.195 13.228 18.120 38.207
Créanciers de l’État 0 0 0 0 0
Autres cas à suivre 56.953 56.622 41.890 43.001 33.442
Demande de surséance indéfinie 7.540
total 3.716.252 3.621.222 3.962.788 4.105.688 4.216.765
part 21,7 % 20,4 % 21,1 % 20,9 % 20,8 %
Faillites 3.727.887 3.902.899 3.975.646 3.942.562 4.125.351
Liquidations 382.863 409.126 329.087 319.113 384.943
Concordats judiciaires 24.644 25.985 29.209 20.617 17.240
Règlements collectifs de dettes 88.853 42.595 61.591 73.633 95.281
Décision de surséance indéfinie 149 4.085
total 4.224.247 4.380.605 4.395.533 4.356.074 4.626.900
part 24,6 % 24,6 % 23,4 % 22,2 % 22,9 %
Insolvabilité 115.637 122.542 155.437 391.060 362.649
Radié des registres de la population 205.470 123.234 128.654 173.367 114.936
Demandes en décharge envoyées à la direction 30.217 42.269 46.226 216.306 286.681
Demandes en décharge admises 5.330.138 6.195.048 6.678.444 7.274.097 7.933.441
Autres 38.690 55.868 61.463 200.110 212.867
Excusabilité du failli 13.153 21.484 30.875 42.477 53.379
Articles prescrits 11.685 11.989 49.788 12.442 12.466
Surséance indéfinie (admise) 1.508
total 5.744.990 6.572.434 7.150.887 8.309.859 8.977.927
part 33,5 % 37,0 % 38,1 % 42,4 % 44,4 %
total général 17.155.166 17.778.065 18.789.203 19.616.540 20.228.030
Source: rapports annuels 2004-2008 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 57Annexe 4 
Analyse des tableaux fournis
La colonne 2 ne contient pas les nouvelles créances selon le code qu’elles por-
taient lors de l’enregistrement, mais le solde des nouvelles créances au 
31 décembre sous le code que portent ces créances au 31 décembre. Pour ce qui 
concerne les nouvelles créances, la colonne 2 est par conséquent une contraction des colonnes 2 à 6 demandées.
Étant donné que toutes les opérations concernant les nouvelles créances sont 
regroupées dans la colonne 2, les colonnes 3 à 6 ne portent donc que sur les 
anciennes créances (colonne 1).
La colonne 3 n’indique pas les créances transférées à partir d’autres codes, mais 
bien le solde des créances transférées au 31 décembre sous le code qu’elles 
portent au 31 décembre.
La colonne 4 ne renseigne pas les recettes sur les créances avec le code au 
moment de la recette, mais plutôt les recettes sur les créances sous le code que 
portaient les créances au 1
er janvier, c.-à-d. sans tenir compte du transfert éven-
tuel de ces créances vers d’autres codes. Pour les contributions directes, aucune ventilation n’existe entre les paiements effectués par les contribuables et ceux de la Trésorerie. 
La colonne 5 n’indique pas les créances transférées vers d’autres codes, mais le 
solde des créances transférées au 31 décembre sous le code qu’elles portaient 
au 1
er janvier.
Il ressort des explications en regard des colonnes 3 et 5 relatives aux transferts 
que les transferts intermédiaires ne sont pas pris en compte.
La colonne 6 ne présente pas les créances annulées sous le code qu’elles por-
taient au moment de l’annulation, mais bien sous le code qu’elles portaient au 1
Un exemple permet d’illustrer les différences entre les montants demandés et les montants fournis. Pour faire simple, les colonnes 2 (nouvelles créances) et 6 (créances annulées) ne sont pas prises en considération.
Il existe deux codes avec transfert au 1er janvier à concurrence de 500 et 300  
respectivement. Les opérations suivantes sont effectuées : 
a) un montant de 200 est transféré du code 1 au code 2; 
b) des 200 transférés, 140 sont reçus ; 
c) du solde de 60, 50 sont à nouveau transférés vers le code 1; 
d) des 50 transférés, 20 sont reçus.
tableau 9 – montants demandés
1 3 4 5 7=1+3-4-5
code report transferts + recettes transferts − solde
1 500  50 (c)  20 (d) 200 (a) 330
2 300 200 (a) 140 (b)  50 (c) 310
totaux 800 250 160 250 640 58 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011tableau 10 – montants fournis
1 500 30 160 40 330
2 300 10   0  0 310
totaux 800 40 160 40 640
Il s’avère que les montants dans les colonnes des transferts ne correspondent 
pas du tout dans les deux tableaux. Dans le tableau « montants fournis », seuls 
sont en effet indiqués les soldes, et non les mouvements : dans la colonne 3, il 
s’agit de soldes de 30=50 − 20 et 10=200 − 140 − 50 ; dans la colonne 5, de 
40=200 − 140 − 20, le transfert intermédiaire de 50 est omis.
Le total des recettes est bien identique, mais est ventilé différemment entre les codes : dans le tableau du dessous, le code 1 correspond au montant de 160 
parce que les recettes (140 + 20) concernent toutes deux le montant de 200 qui 
se trouvait au 01.01 sous le code 1. Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 59Annexe 5  
Dispositions légales
1 concordat judiciaire
Loi du 17 juillet 1997 relative au concordat judiciaire
Moniteur belge du 28 octobre 1997 et erratum au 4 décembre 1997
Entrée en vigueur : 1er janvier 1998
2 excusabilité du failli
Loi du 8 août 1997 sur les faillites Moniteur belge du 28 octobre 1997Entrée en vigueur : 1
er janvier 1998 (Arrêté royal du 25 novembre 1997; 
Moniteur belge du 4 décembre 1997)
3 règlement collectif de dettes
Loi du 5 juillet 1998 relative au règlement collectif de dettes et à la possi-bilité de vente de gré à gré des biens immeublesMoniteur belge du 31 juillet 1998Entrée en vigueur : 1
er janvier 1999
Modifiée par la loi du 13 décembre 2005 portant des dispositions diverses relatives aux délais, à la requête contradictoire et à la procédure en règle-ment collectif de detteMoniteur belge du 21 décembre 2005Entrée en vigueur : 31 décembre 2005
4 surséance indéfinie
Contributions directesLoi-programme du 27 décembre 2004 Moniteur belge du 31 décembre 2004Entrée en vigueur : 1
TVALoi-programme du 27 avril 2007Moniteur belge du 8 mai 2007Entrée en vigueur : 18 mai 2007
5 Loi relative à la continuité des entreprises
Loi du 31 janvier 2009 relative à la continuité des entreprisesMoniteur belge du 9 février 2009Entrée en vigueur : 1
er avril 2009 60 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011Annexe 6  
Réponse du ministre des Finances du 8 mars 2011
 Gestion de l’arriére fiscal – cour des comptes, avril 2011 61
  Il existe aussi une version néerlandaise de ce rapport.
imprimeur
adresse 
 
tél
fax
site internetD/2011/1128/12
Rue de la Régence, 2 B-1000 Bruxelles

Personeelsbesparingen 
bij de Vlaamse overheid ADRES 
Rekenhof
TEL. 
FAX
www.rekenhof.beVerslag van het Rekenhof aan het Vlaams ParlementBrussel, oktober 2016U kunt dit verslag raadplegen of downloaden op de 
de hoogte te blijven van nieuwe publicaties.  Verslag goedgekeurd in de Nederlandse kamer van het Rekenhof op 11 oktober 2016
Vlaams Parlement, 37 (2016-2017) – Nr. 1Personeelsbesparingen  
bij de Vlaamse overheid
167e Boek 
DESIGN
DRUK
ADRES
TEL.
FAX
167e Boek 
DESIGN
DRUK
ADRES
TEL.
FAX
Beleidskader: besparingsdoelstellingen 17
2.1 Periode 2009-2014 17
2.1.1 Status quo 17
2.1.2 Besparingen op de apparaatskredieten 17
2.1.3 Daling met 6,5% personeelsleden en 65 miljoen euro apparaatskredieten 18
2.1.3.1 Beslissingen van de Vlaamse Regering 18
2.1.3.2 Toepassingsgebied 19
2.1.3.3 Verdeling over de beleidsdomeinen en de entiteiten  19
2.1.3.4 Neutralisatie van bepaalde personeelsbewegingen  20
2.1.3.5 Opvolging en rapportering 21
2.2 Periode 2014-2019 22
2.2.1 Daling met 1950 personeelsleden en 101,5 miljoen euro apparaatskredieten 22
2.2.2 Kerntakenplannen 24
2.3 Conclusie 25
Realisatie van budgettaire besparing en personeelsbesparing 27
3.1 Geen groei 27
3.2 Besparing op kredieten  27
3.2.1 Verdeling van de kredietvermindering 27
3.2.2 Kredieten en uitvoering in de periode 2012-2014 29
3.3 Vermindering van personeelsaantallen 2009-2014 30
3.3.1 Besparingsdoelgroep in haar totaliteit 30
3.3.2 Besparingsdoelgroep per beleidsdomein 31
3.3.3 Aanvragen tot personeelsuitbreiding en toepassing van de neutralisatie-
techniek 32
3.4 Succesfactoren  35
3.4.1 Factoren die een impact hebben op de personeelsvermindering  35
3.4.2 Impact van de budgettaire besparing  37
3.5 Conclusie 38
Aanpak van de besparingen 39
4.1	 Efficiëntietrajecten	 39
4.2 Personeelsplannen 41
4.3	 Herplaatsing,	 voortijdige	 beëindiging	 van	arbeidsovereen	 komsten	 en	andere	
maatregelen 42
4.4 Conclusie 44 PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   5
Effecten	van	de	personeelsbesparing	 47
5.1 Kwaliteit van de dienstverlening 47
5.2 Werkbaarheid 48
5.2.1 Leermogelijkheden  49
5.2.2 Werkgerelateerde stress/motivatieproblemen 50
5.2.3 Afstemming werk-privé  51
5.3 Diversiteitsbeleid 51
5.4 Uitbesteding 53
5.5 Conclusie 55
Conclusies 57
Aanbevelingen 59
Reactie van de minister van Binnenlands Bestuur 61
Bijlage
Antwoord van de Vlaamse minister van Binnenlands Bestuur 63  Samenvatting 8
Het Rekenhof heeft de personeelsbesparingen bij de Vlaamse overheid onderzocht, in het bijzon -
der de besparingen tijdens het Vlaams Regeerakkoord 2009-2014. Het heeft daarvoor onder meer 
een bevraging en interviews georganiseerd bij vijftien entiteiten. 
In 2009 besliste de Vlaamse Regering dat het totaal aantal ambtenaren van de Vlaamse deel -
staatoverheid niet meer mocht toenemen en bij voorkeur moest dalen. Ook werden enkele be -
sparingen doorgevoerd op de apparaatskredieten (weddekredieten, werkingsmiddelen en inves -
teringskredieten). De Vlaamse Regering legde vervolgens stapsgewijze verdere besparingen op 
voor een beperktere doelgroep (69% van de Vlaamse deelstaatoverheid). Zij besliste uiteindelijk, 
zonder voorafgaande personeelsbehoefteanalyse, dat voor die besparingsdoelgroep het aantal 
personeelsleden tegen 30 juni 2014 6,5% lager diende te zijn dan in 2009. Parallel aan die perso -
neelsvermindering voerde ze in de begrotingsjaren 2012-2014 een budgettaire besparing door 
van 65 miljoen euro op de apparaatskredieten. Alle entiteiten dienden bovendien, eventueel los 
van de besparingen, meetbare efficiëntietrajecten te definiëren. De budgettaire besparing, de be -
oogde vermindering van de personeelsaantallen en de efficiëntietrajecten waren onvoldoende 
samenhangend. 
De besparingen werden lineair verdeeld over de entiteiten, maar die konden de opgelegde per -
soneelsvermindering binnen hun beleidsdomein onder elkaar herverdelen. De managementco -
mités hebben van die mogelijkheid echter weinig gebruik gemaakt. Voor personeelsbewegin -
gen waarbij de entiteiten maar over minimale vrijheidsgraden beschikten, werkte het CAG een 
neutralisatie techniek uit, bijvoorbeeld voor personeelsleden die werden overgedragen vanuit de 
federale overheid.
In de huidige regeerperiode legde de Vlaamse Regering voor een nog beperktere doelgroep (42%) 
een vermindering op van 1950 personeelsleden tegen het einde van de legislatuur en een bespa -
ring op de apparaatskredieten van 101,5 miljoen euro. Ook het huidige besparingsbeleid mist on -
derbouwing en samenhang. De besparingen werden eveneens lineair verdeeld, maar daarnaast 
vroeg de Vlaamse Regering een analyse van de kerntaken, die uiteindelijk leidde tot een geplande 
afbouw, optimalisatie of overheveling van 522 processen en een geraamde vermindering van 
886 voltijdse equivalenten. De effectieve uitstroom als gevolg van de uitvoering van de kernta -
kenplannen kan bijdragen tot de opgelegde personeelsvermindering. De geraamde personeels -
vermindering maakt echter minder dan de helft uit van de besparingsdoelstelling, wat een risico 
impliceert voor de kwaliteitsvolle uitvoering van de kerntaken. 
De budgettaire besparing van de vorige regeerperiode op de apparaatskredieten werd jaarlijks 
in één beweging op de kredieten van de entiteiten verrekend. Die besparing bleek ook uit de be -
grotingsdocumenten, die toelichting gaven over de opbouw van de kredieten, hoewel niet bij alle 
entiteiten of beleidsdomeinen. De Vlaamse overheid volgde de uitvoering van de budgettaire be -
sparing niet op. Uit een vergelijking bij dertien entiteiten van de evolutie van de weddekredieten 
met de evolutie van de gerealiseerde personeelsuitgaven bleek weliswaar dat ook bij de reële 
uitgaven werd bespaard, maar dat de omvang van de besparing niet duidelijk is. 
De personeelsvermindering van 6,5% is door drie van de dertien beleidsdomeinen niet gereali -
seerd, maar globaal was op 30 juni 2014 het personeelsbestand van de besparingsdoelgroep ver -
minderd met 7,5%. In de periode 2009-2014 werden 836 bijkomende personeelsleden geneutrali -
seerd (bijna 3% van de initiële nulmeting van 2009). Er kan betwijfeld worden of alle neutralisaties 
wegens bijkomend beleid en wegens een goedkeuring tijdens de voorgaande legislatuur verant - PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   9
woord waren. In het begin van de besparingsperiode vonden bovendien neutralisaties plaats zon -
der duidelijke goedkeuring van de toename door de Vlaamse Regering. Ook kwam onvoldoende 
tot uiting dat alternatieven voor de aanwervingen werden onderzocht. 
Welke grens (maximaal aantal personeelsleden of het beschikbare krediet) effectief de omvang 
van het personeelsbestand bepaalde, was niet voor alle entiteiten gelijk. Ook de impact van fac -
toren zoals de aard van de kerntaken, de grootte van de entiteit, het aandeel contractuelen, leef -
tijdspiramide en budgettaire historiek was bij de bevraagde entiteiten zeer verschillend. De be -
sparingen werden vooral gerealiseerd door natuurlijke uitstroom. Daarnaast hebben entiteiten in 
beperkte mate arbeidsovereenkomsten van onbepaalde duur beëindigd, alleen nog contractueel 
geworven, gunstverloven geweigerd of minder gemakkelijk toegekend, kritischer geëvalueerd en 
maatregelen stopgezet om personeelsleden langer aan het werk te houden. Geen enkele van de 
vijftien entiteiten kon een volledig beeld geven van de lasten en baten van de efficiëntietrajecten. 
Elf van de vijftien entiteiten deelden mee dat de trajecten hebben geleid tot een verminderde 
personeelsbehoefte, maar slechts drie van hen konden dat per traject kwantificeren. Ook finan -
ciële informatie ontbrak. Het aantal managementondersteunende functies daalde volgens een 
meting van het voormalige departement Bestuurszaken van 11,6% in 2010 tot 10% in 2014. En -
titeiten zochten voor overtallig personeel meestal een oplossing binnen de entiteit en maakten 
zeer weinig gebruik van de mogelijkheid personeel te herplaatsen. Met het oog op de uitvoering 
van de kerntakenplannen breidde de Vlaamse overheid de herplaatsingsregeling uit. In de eerste 
helft van 2015 hadden tien van de vijftien entiteiten hun personeelsplan nog niet aangepast aan 
de besparingen. 
De personeelsbesparingen mochten geen invloed hebben op de werkbaarheid en de kwaliteit van 
de dienstverlening. Ongeveer de helft van de bevraagde entiteiten ondervond echter een nega -
tieve impact van de personeelsbesparingen op de kwaliteit van de dienstverlening. De impact 
bestond uit het niet halen van termijnen, vertragingen, schrapping of uitstel van projecten, een 
verlaagd niveau van dienstverlening en verlaging van streefnormen. Ook voor de huidige bespa -
ringsronde wezen de meeste bevraagde entiteiten op een verhoogd risico op kwaliteitsverlies. Uit 
de bevraging blijkt eveneens een negatieve invloed op de werkbaarheid. De personeelsbesparin -
gen zouden een van de factoren zijn die werkgerelateerde stress verhogen. Ze bemoeilijken de 
tewerkstelling van personen met een handicap of chronische ziekte. Door de personeelsbesparin -
gen zagen een aantal entiteiten zich ook genoodzaakt meer uit te besteden, ondanks de hogere 
kostprijs en de eventueel lagere kwaliteit. De kerntakenplannen identificeren de processen die 
voor uitbesteding in aanmerking komen, maar kosten-batenanalyses moeten nog worden uitge -
werkt.  Personeelsbesparingen  
bij de Vlaamse overheid  PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   13
Inleiding
Vlaams Regeerakkoord 2009-2014
In het kader van de doelstelling meer doen met minder middelen  bepaalde het Vlaams Regeer -
akkoord 2009-2014 dat het totale aantal Vlaamse ambtenaren niet meer mocht aangroeien. 
In de loop van de regeerperiode 2009-2014 voerde de Vlaamse Regering ook verschillende 
besparingen op de apparaatskredieten door, zijnde weddekredieten (ESR-11), werkingsmid -
delen (ESR-12) en investeringskredieten (ESR-74). Ze beoogde onder andere een recurrente 
besparing van 65 miljoen euro in de begrotingsjaren 2012 tot 2014 en een vermindering van 
het aantal personeelsleden met 6,5% tegen 30 juni 2014. 
De vermindering van het aantal personeelsleden met 6,5% mocht niet gepaard gaan met 
naakte ontslagen van goed presterende medewerkers1. De Vlaamse Regering ging ervan uit dat 
het volstond de uitstromende personeelsleden niet te vervangen2. Verwacht werd dat tegen 
2016 ongeveer 18% van het ambtenarenkorps zou uitstromen wegens pensionering3.
Conform de beslissing van het College Ambtenaren-Generaal (CAG, nu: Voorzitterscollege4)5 
gold ook als uitgangspunt dat de personeelsbesparingen geen invloed mochten hebben op de 
werkbaarheid en op de kwaliteit van de dienstverlening.
Vlaams Regeerakkoord 2014-2019 
De huidige Vlaamse Regering zet het besparingstraject voort. Het Vlaams Regeerakkoord 
2014-2019 stelt dat het aantal personeelsleden in dienst van de Vlaamse overheid verder en 
significant moet dalen door een selectief vervangingsbeleid te voeren, met blijvende aan -
dacht voor een kwaliteitsvolle dienstverlening. Dat werd in de beleidsnota Bestuurszaken uit -
gewerkt: Tegen eind 2019 moet de personeelsomvang binnen de Vlaamse overheid dalen met 
1950 personeelsleden. Er is een maximale afstemming nodig tussen het opvolgen van aanko -
1 Sectorcomité XVIII, Protocol houdende de conclusies van de onderhandelingen van 28 oktober 2011, Ontwerp Secto -
raal akkoord 2010-2012, protocol nr. 307.989.
2 CAG, Verslag van de vergadering van 12 mei 2011.
3 Beleidsbrief Bestuurszaken 2010-2011, ingediend op 24 oktober 2011. Vlaams Parlement, 1311 (2011-2012) – Nr. 1, 
p. 25.
4 Vervangt sinds oktober 2014 het CAG en is samengesteld uit de voorzitters van de managementcomités van de be -
leidsdomeinen. De Vlaamse Regering heeft de samenstelling op 10 oktober 2014 goedgekeurd. De opdracht en taak -
stelling van het Voorzitterscollege werd uitgewerkt in VR/2015/30.01/DOC.0068/1.
5 CAG/2011/17.04/DOC.039. 14
mende pensioneringen, het selectief vervangen en een afslanking van het aantal taken met het 
kerntakenplan als leidraad.
Parallel aan de vermindering met 1950 personeelsleden legde de Vlaamse Regering een recur -
rente besparing op de apparaatskredieten op van 101,5 miljoen euro tegen eind 2019. Het kern -
takenplan geeft aan welke van de huidige activiteiten van de diensten van de Vlaamse overheid 
essentieel zijn om de beleidsdoelstellingen te bereiken en de dienstverlening te verzekeren. 
De Vlaamse Regering valideerde de kerntakenplannen op 17 juli 2015. 
De audit heeft ook betrekking op het huidige beleidskader, maar is in het bijzonder gericht op 
de personeelsbesparingen die zijn gerealiseerd tijdens het Vlaams Regeerakkoord 2009-2014. 
Het Rekenhof beoogde volgende onderzoeksvragen te beantwoorden:
• Is er een deugdelijk uitgewerkt beleidskader voor de personeelsbesparing?
• Is de personeelsbesparing gerealiseerd? 
• Met welke maatregelen is de personeelsvermindering gerealiseerd?
• Wat zijn de effecten op de kwaliteit van de dienstverlening en de werkbaarheid?
De laatste twee onderzoeksvragen heeft het Rekenhof onderzocht aan de hand van een steek -
proef van vijftien entiteiten, die hieronder worden opgesomd.
Tabel 1: Overzicht van de vijftien bevraagde entiteiten
Bevraagde entiteiten
AGIOn Agentschap voor Infrastructuur in het Onderwijs
AGIV	 Agentschap	voor	Geografische	Informatie 	Vlaanderen	
	 (nu	Agentschap	Informatie	Vlaanderen)
AgO	 Agentschap	Overheidspersoneel
AgODi Agentschap voor Onderwijsdiensten
ALV	 Agentschap	 Landbouw	 en	Visserij	 (nu	Departement	 Landbouw	 en	Visserij)
AO	 Agentschap	Ondernemen	(nu	Agentschap 	Innoveren	en	Ondernemen)
AWV Agentschap Wegen en Verkeer
Bloso	 Agentschap	 ter	Bevordering	 van	de	Lichamelijke	 Ontwikkeling,	 de	Sport	
en	de	Openluchtrecreatie	(nu	Sport	Vlaanderen)
Departement	DAR	 Departement	Diensten	voor	het	Algemeen 	Regeringsbeleid	
	 (nu	Departement	Kanselarij	en	Bestuur)
Departement	FB	 Departement	Financiën	en	Begroting
Departement	LNE	 Departement	Leefmilieu,	Natuur	en	Energie
OE	 Agentschap	Onroerend	Erfgoed
TV	 Toerisme	Vlaanderen
VAPH	 Vlaams	Agentschap	voor	Personen	met	een	Handicap
VDAB	 Vlaamse	Dienst	voor	Arbeidsbemiddeling	 en	Beroepsopleiding
Het onderzoek steunde op een analyse van de rekeningen en van algemene documenten: 
beslissingen van de Vlaamse Regering bij de begrotingen 2012-2014, goedkeuringen van de 
Vlaamse Regering tot aanwerving van bijkomend personeel, rapporteringen over de besparin -
gen en beslissingen van het CAG en het Voorzitterscollege. Ook vond een bevraging plaats van  PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   15
de leidend ambtenaren van de vijftien entiteiten, aangevuld met interviews en onderzoek van 
de stavingsdocumenten bij de antwoorden, zoals de personeelsplannen.
Onderzoeksnormen vond het Rekenhof in beslissingen van de Vlaamse Regering en het CAG 
over de personeelsbesparingen, in literatuur over besparingen en efficiëntiemeting, in normen 
voor personeelsplanning6 en in de boekhoud- en aanrekeningsregels uit het rekendecreet. 
Het Rekenhof kondigde het onderzoek op 3 februari 2015 aan bij de voorzitter van het Vlaams 
Parlement, de Vlaamse minister van Begroting en Financiën, de Vlaamse minister van Binnen -
lands Bestuur, de secretaris-generaal van het departement Bestuurszaken, de secretaris-gene -
raal van het departement Financiën en Begroting en de voorzitter van het Voorzitterscollege. 
Op 12 juli 2016 werd het ontwerpverslag bezorgd aan de Vlaamse minister van Binnenlands 
Bestuur en de Vlaamse minister van Begroting en Financiën. Gelijktijdig werd het ontwerp 
gestuurd naar de voorzitter van het Voorzitterscollege, de administrateur-generaal van het 
Agentschap Overheidspersoneel en de secretaris-generaal van het departement Financiën en 
Begroting. De voorzitter van het Voorzitterscollege antwoordde op 16 september 2016. Dat 
antwoord was een gezamenlijke reactie van het Voorzitterscollege, het Agentschap Over -
heidspersoneel en het departement Financiën en Begroting. De minister van Binnenlands 
Bestuur antwoordde op 29 augustus 2016. Het antwoord van de minister wordt besproken in 
hoofdstuk  8 en is integraal opgenomen als bijlage bij dit verslag.
6 Personeelsplanning bij de Vlaamse overheid, verslag van het Rekenhof aan het Vlaams Parlement, goedgekeurd in de 
Nederlandse kamer op 27 oktober 2009. Vlaams Parlement, 37 (2009-2010) – Nr. 1.  PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   17
Beleidskader: 
besparingsdoelstellingen
2.1 Periode 2009-2014
2.1.1 Status quo
Het Vlaams Regeerakkoord 2009-2014 bepaalde dat het totale aantal Vlaamse ambtenaren 
niet meer mocht aangroeien. Ter uitvoering daarvan verplichtten de richtlijnen voor de twee -
de generatie beheersovereenkomsten (2011-2015) de entiteiten het reële aantal medewerkers 
maximaal gelijk te houden en bij voorkeur te verlagen ten opzichte van het aantal voltijdse 
equivalenten (VTE) op 15 juli 20097.
Alle entiteiten moesten bovendien in hun beheers- of managementovereenkomsten (2011-
2015) efficiëntietrajecten definiëren om tegen 2020 substantiële meetbare efficiëntiewinsten 
te realiseren (zie 4.1).
2.1.2 Besparingen op de apparaatskredieten
In het kader van de begrotingsdoelstellingen legde de Vlaamse Regering een aantal bespa -
ringsmaatregelen op aan de Vlaamse administratie.
Bij de derde begrotingscontrole van 2009 besliste ze geen kredieten meer toe te kennen voor 
endogene groei: de kostprijs inherent aan de loopbaanontwikkeling van het personeel (an-
ciënniteit en functionele loopbaan)8.
In de Septemberverklaring van 2009 kondigde de Vlaamse Regering aan te besparen op de 
apparaatskredieten: 2,5% op weddekredieten en 5% op werking. Bij de begrotingsopmaak van 
2011 verhoogde ze die besparing tot 4% op weddekredieten en 7,5% op werking.
Bij de begrotingsopmaak 2013 besliste de Vlaamse Regering ook een bijkomende besparing op 
te leggen van 1% op de weddekredieten van de Vlaamse administratie (inclusief onderwijs). 
Dat betekende voor de diensten van de Vlaamse overheid een bijkomende besparing op wed -
dekredieten van 11,7 miljoen euro.
7 VR/2010/02.04/DOC.0222QUINQUIES.
8 Vanaf de tweede begrotingscontrole 2012 werd de vergrijzingskost weer (gedeeltelijk) gecompenseerd. Die financie -
ring gebeurde met bijdragen van de entiteiten die een vergrijzingsbonus kenden, aangevuld met algemene middelen. 
CAG-verslag van 12 mei 2011. 18
2.1.3 Daling met 6,5% personeelsleden en 65 miljoen euro apparaatskredieten
2.1.3.1 Beslissingen van de Vlaamse Regering
Op 6 mei 2011 besliste de Vlaamse Regering dat het aantal personeelsleden op 30 juni 2014 
5% lager diende te zijn dan op 30 juni 2009. Op dat moment bedroeg de besparingsdoelgroep 
28.006 personeelsleden. Die doelstelling werd bij de begrotingscontrole in februari 2012 op -
getrokken naar 6% en in september 2013 bij de opmaak van de begroting 2014 naar 6,5%. Deze 
percentages werden niet onderbouwd: ze zijn niet vastgesteld aan de hand van een vooraf -
gaande analyse van de personeelsbehoefte.
De vermindering van het aantal personeelsleden moest stapsgewijs een recurrente bespa -
ring opleveren van minstens 50 miljoen euro op de apparaatskredieten. Die doelstelling werd 
opgetrokken naar respectievelijk 60 en 65 miljoen euro, naar aanleiding van de verhoogde 
besparing in personeelsaantallen van 6% en 6,5%. Er is echter geen duidelijk verband tus -
sen die budgettaire besparing en de opgelegde personeelsvermindering. Als het aantal perso -
neelsleden van de besparingsdoelgroep daalt met 1% of 280 personeelsleden, dan diende dat 
volgens de beslissing van de Vlaamse Regering minimaal gepaard te gaan met een recurrente 
besparing van 10 miljoen euro, wat neerkomt op een gemiddelde besparing van 35.714 euro per 
personeelslid. De gemiddelde loonkosten (voor 2014) bij de diensten van de Vlaamse overheid 
bedroegen echter 52.144 euro per personeelslid9.
De Vlaamse Regering besliste dat het te verminderen aantal ambtenaren diende te worden op -
gevolgd in personeelsaantallen (koppen) en niet in VTE. Het personeelsaantal verwijst naar 
het aantal personeelsleden die op een bepaald tijdstip een tewerkstellingscontract of aanstel -
lingsbesluit hebben met een entiteit, ongeacht of ze worden bezoldigd of effectief prestaties 
voor de entiteit leveren. Het CAG had een voorkeur voor bruto VTE10 als eenheid11. Perso -
neelsleden die (voor vele jaren) voor een entiteit onbeschikbaar12 waren en budgettair niet ten 
laste waren, werden immers als personeelslid meegeteld in de benadering van de Vlaamse 
Regering, terwijl de entiteiten op die onbeschikbare personeelsleden geen besparingen kon -
den doorvoeren13. Bovendien worden het ondernemings- en personeelsplan ook uitgedrukt in 
bruto VTE.
In september 2011 gaf de minister bevoegd voor Bestuurszaken aan het CAG de opdracht de 
beslissing van de Vlaamse Regering over de vermindering van het aantal ambtenaren en de 
besparing op de kredieten verder uit te werken14. De werkzaamheden binnen (een werkgroep 
van) het CAG resulteerden op 29 maart 2012 in een afsprakenkader, dat werd toegelicht op het 
overleg van 25 april 2012 tussen de kern van de Vlaamse Regering en het CAG.
9 Volgens de gegevens van AgO bedroegen de gemiddelde loonkosten voor 2014 per bruto VTE 58.896 euro.
10 Verhouding van het aantal dagen dat een personeelslid wordt geacht te werken op basis van zijn arbeidsregime, ten 
opzichte van het aantal dagen van een voltijds personeelslid.
11 Technische nota aan het Voorzitterscollege van 12 november 2014.
12 Er zijn vijf inhoudelijke categorieën van onbeschikbaarheden: verlof voor politiek ambt, verlof tewerkstelling elders, 
loopbaanonderbreking, opschorting tewerkstelling en militaire of burgerdienst. Aan die onbeschikbaarheden is een 
terugkeerrecht gekoppeld. Zie voor meer info http://overheid.vlaanderen.be/definities-personeelseffectieven .
13 Volgens AgO telde die groep op 31 december 2013 192 personeelsleden (of 1,3%) binnen de groep van entiteiten die bij 
VLIMPERS zijn aangesloten.
14 Operationalisering, implementatie, aansturing en opvolging. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   19
2.1.3.2 Toepassingsgebied
De Vlaamse Regering bepaalde dat alle entiteiten van de Vlaamse deelstaatoverheid15 de 
besparings doelstelling dienden te realiseren, met uitzondering van:
• entiteiten die niet tot de uitvoerende macht behoren; 
• alle entiteiten van privaatrechtelijke aard of entiteiten met een rechtspersoonlijkheid sui 
generis16;
• de kabinetten van de leden van de Vlaamse Regering; 
• het agentschap Jongerenwelzijn, de VRT en enkele specifieke personeelscategorieën 
(chauffeurs van De Lijn, het hulpverlenend personeel van Kind en Gezin, en het VITO-
personeel dat werd gefinancierd met middelen van buiten de Vlaamse overheid)17.
Op initiatief van het CAG18 werden bijkomend het secretariaatspersoneel van de universitaire 
coördinatie- en overlegorganen19 en de personeelsleden bij Bloso met een topsportstatuut uit 
de besparingsdoelgroep gehouden20. De continufuncties21 van het beleidsdomein MOW wer -
den door de Vlaamse Regering vrijgesteld van de verhoging van 6% naar 6,5%. De vrijstelling 
diende te worden gecompenseerd door de personeelsgroepen die geen continufuncties be -
kleedden22.
De totale Vlaamse deelstaatoverheid telde op 30 juni 2009 40.589 personeelsleden, maar de 
besparingsdoelstelling had slechts betrekking op 28.006 personeelsleden of 69%23.
2.1.3.3 Verdeling over de beleidsdomeinen en de entiteiten
De besparingsdoelstelling om het aantal personeelsleden met 6,5% te verminderen, werd 
lineair, volgens de kaasschaafmethode, naar de betrokken beleidsdomeinen en entiteiten 
vertaald. Ze diende, net als de budgettaire besparing, op het niveau van het beleidsdomein 
15 Afbakening van de Vlaamse overheid op basis van de ESR-criteria, gebaseerd op juridische en financiële criteria, af -
komstig van Eurostat. Jaarlijks past de Nationale Bank van België die criteria toe op de Belgische overheidseenheden 
en stelt onder andere een lijst van eenheden op die als deel van de Vlaamse Gemeenschap worden beschouwd (ESR-
toepassingsgebied).
16 De Nationale Bank van België heeft tussen 30 juni 2009 en 30 juni 2014 enkele entiteiten toegevoegd aan de Vlaam -
se deelstaatoverheid, maar die entiteiten waren van privaatrechtelijke aard of hadden een rechtspersoon sui generis 
(VR/2014/18.07/MED.0333/4).
17 Op 30 juni 2014 waren er bij De Lijn 5623 personeelsleden uitgesloten, bij Kind en Gezin 830. Bij VITO ging het om 
310 uitgesloten personeelsleden: het aandeel van de externe financiering werd op 48,63% van de totale inkomsten 
vastgesteld.
18 VR/2012/20.07/MED.0381.
19 Vlaamse Interuniversitaire Raad (VLIR) en Vlaamse Hogescholenraad (VLHORA).
20 Niet alle personeelsgroepen werden formeel uitgesloten. Zo had AgODi bepaalde personeelsleden in dienst (CODO-
groep, startbaanprojecten VeVE en JoJo) die niet waren opgenomen in de opvolgingstabel, maar niet formeel werden 
uitgesloten. Het ging om 53 personeelsleden die niet werden betaald met de eigen weddekredieten van AgODi, maar 
met andere middelen uit de onderwijsbegroting.
21 Functies waarbij de personeelsleden werken in een beurtregeling of beurtrolsysteem van meer of minder dan 7.36 uur 
per dag.
22 CAG 13/10/DOC.084 Bijlage 1. Dat komt neer op een bijkomende besparing van zes personeelsleden, die aan geen en -
kele entiteit werden toegewezen maar op 30 juni 2014 werden verrekend met de hele doelgroep (bijlage 3 bij VR/ 2014/ 
18.07/MED.0333).
23 VR/2014/14.02/MED.0077/3. 20
te worden gehaald. Binnen het CAG werd geen herverdelingsmechanisme uitgewerkt om de 
verschillen (in uitstroom) tussen de entiteiten en tussen de beleidsdomeinen op te vangen. Er 
was bovendien geen personeelsbehoefteanalyse ter ondersteuning van de besparingsdoelstel -
ling, ook niet per beleidsdomein. De leidend ambtenaren kregen wel de mogelijkheid binnen 
elk beleidsdomein van het lineaire besparingsscenario af te wijken door een andere spreiding 
van de besparingsinspanningen af te spreken op het managementcomité, waardoor rekening 
kon worden gehouden met de specifieke situatie van de entiteiten, zoals de budgettaire histo -
riek, verschillen tussen de leeftijdspiramiden, enz.
Het te besparen bedrag (initieel 50 en later 65 miljoen euro) werd pro rata het ESR-11 budget 
voor weddekredieten (zoals opgenomen in de begroting voor 2012) over de entiteiten ver -
deeld24. Daarbij werd rekening gehouden met de geleverde besparingsinspanningen in perso -
neelsaantallen door de entiteiten vanaf 30 juni 201125. Binnen elk beleidsdomein bestond de 
mogelijkheid af te wijken van de verdeling tussen de entiteiten.
2.1.3.4 Neutralisatie van bepaalde personeelsbewegingen
De periodieke personeelsaantallen zijn het resultaat van in- en uitstromende personeelsleden, 
waarbij de entiteit telkens zelf kan beslissen de uitstromende personeelsleden al dan niet te 
vervangen. Voor bepaalde personeelsbewegingen werkte het CAG een neutralisatietechniek 
uit. De techniek bestond erin een personeelstoename (of -afname) retroactief met de initi -
ele nulmeting van de entiteit te verrekenen, alsof die personeelsbeweging al op 30 juni 2009 
had plaatsgevonden. Dat leverde een aangepaste nulmeting op. Door de neutralisatie van de 
personeelstoename hoefde zij niet integraal te worden afgebouwd, maar slechts procentueel.
De entiteiten konden de neutralisatietechniek toepassen voor de personeelsbewegingen 
waarbij ze slechts over minimale vrijheidsgraden beschikten, namelijk:
• personeelsbewegingen wegens een interne reorganisatie of een personeelsoverdracht door 
bijvoorbeeld de federale overheid;
• voor netto bijkomend aangeworven personeelsleden van wetenschappelijke instellingen 
in het kader van het federaal financieringsmechanisme ter bevordering van het weten -
schappelijk onderzoek26;
24 Voor de entiteiten die gedeeltelijk van de personeelsvermindering werden vrijgesteld, werd het ESR-11 budget pro rata 
verminderd.
25 In een eerste fase werden alle entiteiten opgedeeld in twee groepen: zij die op 31 december 2011 al de vooropgestelde 
vermindering van het personeelsaantal hadden gerealiseerd (22 entiteiten, die samen een ESR-11 budget vertegen -
woordigden van ± 17% van het totaal ESR-11 budget van de besparingsdoelgroep) en zij die daaraan nog niet had -
den voldaan (51 entiteiten, die ± 83% van het ESR-11 budget vertegenwoordigden). 9 miljoen euro of 15% van de te 
besparen 60 miljoen euro werd verdeeld pro rata de ESR-11 kredieten van groep 1 en 51 miljoen euro of 85% van de 
te besparen 60 miljoen euro werd verdeeld over de entiteiten in groep 2. De verdeling van de bijkomend te besparen 
5 miljoen euro gebeurde bij de tweede aanpassing van de begroting 2 014 (VR/2014/09.05/MED.0247-2).
26 Dit zijn personeelsleden die bijkomend zijn aangeworven naar aanleiding van de stijging in de reductie van de bedrijfs -
voorheffing van 60% naar 75% begin 2009. In dit federaal financieringsmechanisme hebben wetenschappelijke instel -
lingen een gedeeltelijke vrijstelling van de verplichting om bedrijfsvoorheffing door te storten, op voorwaarde dat de 
entiteit deze vrijgekomen middelen inzet om bijkomend wetenschappelijk onderzoek te stimuleren (CAG /12/ 29.03/ 
DOC.2). PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   21
• voor personeelsleden die sinds juni 2009 werden aangeworven en voor wie minimaal 50% 
van de personeelskosten werd gefinancierd door een andere instantie dan de Vlaamse 
overheid27;
• voor tijdens de vorige regeerperiode (2004-2009) goedgekeurde netto-personeels toenames 
die nog niet waren aangeworven op 30 juni 2009, maar wel tegen 1 januari 201228;
• voor bijkomende aanwervingen die de Vlaamse Regering29 goedkeurde en die voor 30 juni 
2014 zijn uitgevoerd. 
De neutralisatie van bijkomende personeelsleden met externe financiering is een uitzonde -
ring op de beslissing van de Vlaamse Regering om de personeelsvermindering in personeels -
aantallen uit te drukken, waarbij het bestaan van een juridische band met de entiteit door -
slaggevend is en niet of het personeelslid al dan niet budgettair ten laste is. De mogelijkheid 
om bijkomende aanwervingen te neutraliseren die de Vlaamse Regering tijdens de bespa -
ringsperiode goedkeurde of werden goedgekeurd tijdens de voorgaande legislatuur, hield het 
risico in dat de lineaire besparingsdoelen werden uitgehold (zie 3.3.3). Bij deze aanwervingen 
was er immers wel bewegingsvrijheid.
2.1.3.5 Opvolging en rapportering
Het voormalige departement Bestuurszaken30 volgde de realisatie van de personeelsvermin -
dering op met uniforme rapporteringsdefinities31. Gegevens over personeelsaantallen van de 
entiteiten die zijn aangesloten bij VLIMPERS32, kon het departement genereren uit dat sys -
teem. De entiteiten die (nog) geen gebruik maakten van VLIMPERS, leverden maandelijks de 
personeelsdata aan via geautomatiseerde datastromen33.
De minister bevoegd voor Bestuurszaken rapporteerde sinds 30 juni 2012 twee maal per jaar 
aan de Vlaamse Regering, namelijk op 30 juni en op 31 december34. Die rapportering betrof 
de personeelsaantallen per beleidsdomein, en de personeelsomvang en personeelsbeschik -
baarheid (bruto VTE) van de Vlaamse deelstaatoverheid. In tegenstelling tot de rapportering 
voor de Vlaamse Regering, vermeldde de communicatie naar externen (website administratie, 
27 Ook moet de financierder de expliciete voorwaarde hebben gesteld dat een entiteit die personeelsleden verplicht 
diende aan te werven.
28 De initiële nulmeting hield geen rekening met de op dat ogenblik openstaande vacatures: die aanwervingen konden 
niet worden geneutraliseerd, in tegenstelling tot de al door de Vlaamse Regering goedgekeurde bijkomende aanwer -
vingen.
29 In de vorm van een expliciete definitieve goedkeuring, een goedkeuring van de begroting, een bekrachtiging van een 
decreet, enz.
30 Bij de fusie van de beleidsdomeinen Diensten van het Algemeen Regeringsbeleid en Bestuurszaken tot Kanselarij en 
Bestuur werden vanaf 1 april 2015 de beleidsvoorbereiding, -ondersteuning en monitoring op het vlak van HR samen -
gebracht binnen AgO.
31 Rapporteringsdefinities werden goedgekeurd op het CAG in juni 2010. Deze definities zijn van toepassing op de gege -
vens vanaf 30 juni 2009.
32 Vlaams interdepartementaal modulair personeelssysteem. Het wordt gebruikt voor het beheer van personeels-
gegevens, functiegegevens en afwezigheden. Het vormt ook de basis voor de weddeberekening.
33 Voor entiteiten die nog geen gebruik maken van VLIMPERS, heeft het departement Bestuurszaken een uitwisse -
lingsprotocol uitgewerkt over het formaat en de inhoud van de aan te leveren bestanden.  
34 Omdat sommige organisaties in de Vlaamse overheid in bepaalde periodes van het jaar meer of minder personeel te -
werkstellen (bijvoorbeeld door tijdelijke contracten), werden de meetmomenten van het personeelsaantal vastgelegd 
op 30 juni en 31 december. 22
persmededelingen, …) enkel de resultaten van de besparingen tegenover de aangepaste nul -
meting, na toepassing van de neutralisaties, en niet tegenover de initiële nulmeting35.
Doordat de besparing in personeelsaantallen werd opgevolgd, bestond er een risico op dub -
beltellingen. Een personeelslid kan immers een juridische tewerkstellingsrelatie met verschil -
lende entiteiten van de Vlaamse overheid hebben. Bij de VLIMPERS-entiteiten bedroeg op 
31 december 2013 het aantal dubbeltellingen 20 personeelsleden (0,17%)36.
2.2 Periode 2014-2019
2.2.1 Daling met 1950 personeelsleden en 101,5 miljoen euro apparaatskredieten
Het Vlaams Regeerakkoord 2014-2019 legt een vermindering op van 1950 personeelsleden te -
gen eind 2019 en een recurrente besparing op de apparaatskredieten van 101,5 miljoen euro (of 
gemiddeld 20,3  miljoen euro per jaar)37. De budgettaire doelstelling werd berekend op basis 
van 52.000 euro gemiddelde loonkosten per te besparen personeelslid. De Vlaamse Regering 
legde ook het groeipad naar de te besparen 101,5 miljoen euro vast38.
De besparingsdoelgroep is beperkt tot de diensten van de Vlaamse overheid. Net zoals in de 
periode 2009-2014, werden enkele entiteiten uit de besparingsdoelgroep gehouden:
• het Agentschap Jongerenwelzijn, het Openbaar Psychiatrisch Zorgcentrum (OPZ) Geel, 
het OPZ Rekem en de Vlaamse Maatschappij voor Sociaal Wonen;
• de Vlaamse Dienst voor Arbeidsbemiddeling (VDAB), het Vlaams Agentschap voor Perso -
nen met een Handicap (VAPH) en Kind en Gezin.
Het personeel gefinancierd met eigen middelen bij het Agentschap Plantentuin Meise, de top -
sporters bij het Bloso en het personeel tewerkgesteld bij de DAB Vloot en de DAB Loodswezen 
werden vanaf 2016 uitgesloten van de personeelsbesparing en de budgettaire besparing39.
Op 30 juni 2014 omvatte de totale besparingsdoelgroep 17.603 personeelsleden40, wat 34%41 
kleiner is dan de besparingsdoelgroep 2009-2014. Ten opzichte van de Vlaamse deelstaatover -
heid vertegenwoordigt de besparingsdoelgroep slechts 42%42. Voor bepaalde entiteiten die 
35 Dat gebeurde op vraag van de minister-president (zie verslag CAG van 29 maart 2012).
36 Technische nota aan het Voorzitterscollege van november 2014.
37 101,5 miljoen euro vertegenwoordigde 9,6% van de totale weddekredieten 2014 van de besparingsdoelgroep (Voorzit -
terscollege, Voorstel aanpak budgettaire en personeelsbesparingen in de Vlaamse overheid in relatie tot de kerntakenplan -
nen, nota aan de Vlaamse minister bevoegd voor Bestuurszaken, VC-kern-2015 02 041.).
38 29,3 miljoen euro diende te worden bespaard in 2015, 17,3 miljoen euro in 2016, 16,3 miljoen euro in 2017, 18,3 mil-
joen euro in 2018 en 20,3 miljoen euro in 2019. Op basis van dat groeipad moet 321,5 miljoen euro worden bespaard 
gedurende 2015-2019. Brief van Vlaams minister van Binnenlands Bestuur, Inburgering, Wonen, Gelijke Kansen en Ar -
moedebestrijding van 1 oktober 2014 betreffende de besparing op het aantal personeelsleden bij de diensten van de 
Vlaamse overheid gericht aan de voorzitter van CAG (verder: opdrachtbrief besparingen 2014-2019).
39 VR/2015/17.07/DOC.0728/1TER.
40 VR/2015/17.07/DOC.0728/1TER.
41 De besparingsdoelgroep 2009-2014 bevatte 26.682 personeelsleden op 30 juni 2014 (VR/2014/18.07/MED.0333/1). Zie 
ook tabel 5.
42 De Vlaamse deelstaatoverheid telde 41.593 personeelsleden op 30 juni 2014 (VR/2015/10.07/DOC.0728/3). De weerge -
geven personeelsaantallen steunen op de uitgebreide consolidatiekring van de begroting en zijn dus niet identiek aan 
de aantallen die werden gehanteerd bij de opvolging van de besparingsdoelstellingen 2009-2014. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   23
van het toepassingsgebied zijn uitgesloten (bijvoorbeeld de VRT, De Lijn en Kind en Gezin), 
gelden afzonderlijke besparingsdoelstellingen.
De doelstelling om het personeelsaantal tegen eind 2019 met 1950 te verminderen, komt neer 
op een daling met 11,1% van de besparingsdoelgroep. Ze dient opnieuw te worden gerealiseerd 
zonder naakte ontslagen. Het te besparen aantal personeelsleden werd vastgelegd op basis 
van de verwachte uitstroom door pensionering43. Het Voorzitterscollege drong erop aan de 
besparingsdoelstelling niet tussentijds te verhogen opdat een duidelijke planning van de ver -
eiste maatregelen mogelijk zou zijn. Volgens de voorzitter van het Voorzitterscollege gingen 
de kernministers van de Vlaamse Regering akkoord om het gestelde besparingsobjectief, het 
toepassingsgebied en de verdeelsleutel tijdens deze regeerperiode niet te wijzigen. Ook uitte 
het Voorzitterscollege zijn bezorgdheid over de impact van de budgettaire doelstelling. Het 
verwachtte dat de natuurlijke afvloeiing en stopzetting van tijdelijke contracten niet overal 
zou volstaan om de opgelegde weddekredietreductie op te vangen, doordat het ritme van de 
natuurlijke afvloeiing niet gelijkloopt met de jaarlijkse vermindering van het weddekrediet44.
Bij de implementatie en operationalisering van de besparingen dienden de resultaten van de al 
geleverde besparingsinspanningen in de vorige regeerperiode in rekening te worden gebracht. 
De minister bevoegd voor Bestuurszaken stelde een bonus voorop voor de beleidsdomeinen 
waarvan het aantal personeelsleden met meer dan 7,5% was gedaald en een malus voor zij die 
een daling kleiner dan 6,5% realiseerden45.
Hoewel het Voorzitterscollege zich eerder had uitgesproken tegen het gebruik van de kaas -
schaafmethode46, besloot het toch de budgettaire besparing lineair over de beleidsdomeinen 
te verdelen, op basis van hun aandeel in het totale weddebudget47. Ook de te besparen perso -
neelsleden werden lineair over de beleidsdomeinen verdeeld48, behoudens een beperkte valo -
risatie van de resultaten van de vorige besparingsronde. De beleidsdomeinen die in de vorige 
besparingsronde de doelstelling niet haalden, moeten dat tekort alsnog realiseren. Ook met 
de VDAB en De Lijn, die van die besparingsdoelstellingen werden uitgesloten, werd afgespro -
ken de besparing alsnog te realiseren. Voor de beleidsdomeinen die meer personeelsaantallen 
dan vooropgesteld bespaarden, werd het surplus voor 30% in rekening gebracht. 
Net zoals in de vorige besparingsronde, konden de verschillende entiteiten binnen hun be -
leidsdomein bijkomende afspraken maken om de besparingslast te verdelen49. Scenario’s om 
de besparingsdoelstellingen te verdelen tussen de beleidsdomeinen op basis van het aantal te 
verwachten pensioneringen in 2015-2019, heeft het Voorzitterscollege niet aanvaard50.
43 Op basis van het aantal verwachte pensioneringen in de periode 2015-2019 zou gemiddeld 22% van de gepensioneer -
den nog kunnen worden vervangen. Technische nota van 12 november 2014 aan de leden van het Voorzitterscollege 
van 12 november 2014 betreffende voorstel van aanpak van personeels- en budgettaire besparingen voor de periode 
2015-2019.
44 VC-kern-2015 02 041.
45 Opdrachtbrief besparingen 2014-2019.
46 Besluit van de bespreking binnen het Voorzitterscollege, 20 november 2014.
47 Inclusief de wedden die worden aangerekend op beleidskredieten.
48 VR/2015/10.07/DOC.0728/1TER.
49 Het Rekenhof ging voor de periode 2014-2019 niet na hoe de besparingen binnen de beleidsdomeinen werden of zullen 
worden verdeeld. Die interne herverdelingen worden niet centraal opgevolgd.
50 Op basis van die scenario’s varieerde de besparingsdoelstelling tussen de beleidsdomeinen van 5% tot 13% van het 
totaal aantal personeelsleden van het beleidsdomein. 24
Doordat het totale aantal te besparen personeelsleden op voorhand vastligt en niet meer in 
een percentage werd uitgedrukt, kunnen personeelsbewegingen tussen entiteiten een impact 
hebben op de verdeling van het totale aantal te besparen personeelsleden. De verdeling van 
de besparingslast tussen de beleidsdomeinen moet daardoor gedurende de besparingsperiode 
voortdurend worden bewaakt, wat ook gebeurt. De personeelsbewegingen worden periodiek 
verrekend51. Aangroei van het personeelsbestand door goedgekeurde personeelsuitbreiding 
voor nieuwe taken en opdrachten, en bijkomende aanwervingen met externe projectfinancie -
ring of reductie in de bedrijfsvoorheffing vormen geen aanleiding tot herverdelingen52.
Aan de Vlaamse Regering zou halfjaarlijks worden gerapporteerd over de totale personeels -
omvang van de Vlaamse deelstaatoverheid en de realisatiegraad van de personeelsverminde -
ringen53. In tegenstelling tot de vorige besparingsronde, is nu ook voorzien in rapportering 
over de budgettaire besparing van het betrokken jaar54. Pas op 16 maart 2016 keurde de kern 
van de Vlaamse Regering de rapportering goed over de stand van zaken op 31 december 2014, 
30 juni 2015 en 31 december 201555. Op 13 mei 2016 besliste de Vlaamse Regering over de uit -
voering van de personeelsbesparing te rapporteren in de jaarlijkse monitoring ‘resultaat- en 
klantgerichte overheid’56.
2.2.2 Kerntakenplannen
Het Vlaams Regeerakkoord 2014-2019 stelde de opmaak van een kerntakenplan per beleids -
domein voorop tegen 1 januari 2015. In overleg met vertegenwoordigers van de bevoegde mi -
nisters en in interkabinettenwerkgroepen werd per kernproces geoordeeld, op basis van een 
door de Vlaamse Regering goedgekeurd toetsingskader57, of het proces vatbaar is voor afbouw, 
decentralisatie of optimalisatie, en of het proces in de huidige vorm dient te worden behou -
den, versterkt of ingevoerd. De bedoeling was het aantal personeelsleden en de middelen 
die vrijkomen, te gebruiken om de besparingsdoelstellingen te bereiken en, zo mogelijk, de 
kerntaken te versterken58.
In de gevalideerde kerntakenplannen werden in totaal 522 processen aangeduid als vatbaar 
voor afbouw, optimalisatie of overheveling naar de lokale besturen of andere actoren. Het 
aantal VTE waarvan de taken zouden worden stopgezet, werd geraamd op 886,21 VTE:
• 548,08 VTE door processen te optimaliseren, 
• 287,82 VTE door processen af te bouwen, 
• 50,31 VTE door processen over te hevelen naar lokale besturen of andere actoren59.
51 Vrijwillige doorstroom wordt niet verrekend omdat de betrokkene op eigen initiatief ingaat op een vacature bij een 
andere entiteit (VR/2015/10.07/DOC.0728/5).
52 Waardoor de regeling uit de vorige besparingsperiode wordt voortgezet. Zie 2.1.3.4. (VR/2015/10.07/DOC.0728/5).
53 VR/2015/10.07/DOC.0728/1.
54 VR/2015/10.07/DOC.0728/5.
55 VC-kern-20160316-2_Svz-Besparingen-rapportering-personeelsomvang.
56 VR/2016/13.05/DOC.0430/1.
57 Hierbij stond de resultaats- en klantgerichte oriëntering van de ingezette beleidsinstrumenten (eigen dienstverlening, 
regelgeving, handhaving en inspectie, vergunningen of erkenningen en subsidies) centraal.
58 VR/2014/19.09/MED.0376/1.
59 VR/2015/17.07/DOC.0728/1TER. De exacte aantallen zullen pas bij de uitvoering van de kerntakenplannen blijken. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   25
De uitstroom ten gevolge de kerntakenplannen kan bijdragen tot de realisatie van de opge -
legde personeelsvermindering. Aangezien de personeelsvermindering dient te verlopen via 
natuurlijke afvloeiing zullen de personeelsleden die vrijkomen door afbouw, decentralisatie of 
optimalisatie, moeten worden ingezet in andere processen van de entiteit of van de Vlaamse 
overheid. Het is opmerkelijk dat de personeelsvermindering ten gevolge van de kerntaken -
plannen minder dan de helft uitmaakt van de besparingsdoelstelling, waardoor de besparin -
gen een risico inhouden voor de kwaliteitsvolle uitvoering van de kerntaken.
Jaarlijks dient elke entiteit in de rapportering over de uitvoering van het ondernemingsplan 
verslag te doen van de geplande afbouw van haar personeelsbestand en over de maatregelen 
in het kader van het kerntakenplan. Het Voorzitterscollege volgt de volledigheid van deze 
rapportering op. De inhoudelijke opvolging van de ondernemingsplannen behoort tot de be -
voegdheid van de functioneel bevoegde minister. In opvolging en rapportering over de voort -
gang van de uitvoering van de kerntakenplannen is vanaf september 2016 tevens voorzien via 
de jaarlijkse monitoring ‘resultaat- en klantgerichte overheid’60.
2.3 Conclusie
Het besparingsbeleid 2009-2014 was onvoldoende onderbouwd en samenhangend. De te rea -
liseren personeelsvermindering van 6,5% werd gekoppeld aan een budgettaire besparing van 
65 miljoen euro. Het percentage werd vastgesteld zonder voorafgaande behoefteanalyse. Het 
verband tussen de vermindering in personeelsaantallen en de budgettaire besparing was voor 
de periode 2009-2014 ook niet duidelijk. Naast de besparingen dienden de entiteiten overi -
gens ook efficiëntietrajecten te definiëren. De lineaire besparingsdoelstellingen dienden op 
het niveau van het beleidsdomein te worden gehaald. Het afsprakenkader liet wel voldoende 
ruimte aan de entiteiten om binnen het beleidsdomein af te wijken van de lineaire besparings -
doelstellingen. 
Voor personeelsbewegingen waarbij de entiteiten slechts over minimale vrijheidsgraden be -
schikten, werkte het CAG een neutralisatietechniek uit. Deze neutralisatietechniek werd ech -
ter ook toegepast voor aanwervingen waar de entiteiten wel de keuze hadden om te werven of 
niet, zoals bijvoorbeeld voor aanwervingen wegens bijkomend beleid. 
 
Binnen de Vlaamse overheid werden uniforme definities en rapporteringsregels uitgewerkt 
om de personeelsvermindering op te volgen.
Voor de huidige regeerperiode 2014-2019 liggen de besparingsdoelstellingen op 1950 perso -
neelsleden en op 101,5 miljoen euro apparaatskredieten. Ook het huidige besparingsbeleid 
mist voldoende onderbouwing en samenhang. De latere kerntakenplannen boden wel de mo -
gelijkheid minder prioritaire processen af te bouwen, maar de geraamde vermindering van het 
aantal VTE ten gevolge van de kerntakenplannen bedraagt slechts de helft van de opgelegde 
personeelsvermindering. Dat impliceert een risico voor de kwaliteitsvolle uitvoering van de 
kerntaken. De besparingen worden lineair aan de beleidsdomeinen opgelegd. Doordat het 
aantal te besparen personeelsleden op voorhand vastligt en niet meer in een percentage wordt 
uitgedrukt, dient de verdeling van de besparingslast tussen de beleidsdomeinen gedurende de 
besparingsperiode voortdurend te worden bewaakt, wat ook gebeurt.
60 VR/2016/13.05/DOC.0430/1.  PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   27
Realisatie van 
budgettaire besparing en 
personeelsbesparing
Hoofdstukken 3, 4 en 5 bespreken de besparingen in de periode 2009-2014. 
3.1 Geen groei
In opvolging van de doelstelling uit het Vlaams Regeerakkoord 2009-2014 om het totale aantal 
Vlaamse ambtenaren niet te laten aangroeien (zie 1.1), rapporteerde de minister bevoegd voor 
Bestuurszaken twee maal per jaar over de evolutie van de personeelsomvang van de totale 
Vlaamse deelstaatoverheid, aan de hand van het personeelsaantal en de personeelsbeschik -
baarheid (bruto VTE). Op 30 juni 2014 telde de Vlaamse deelstaatoverheid 1188 personeelsle -
den minder dan in 200961 of 2,9%. De personeelsbeschikbaarheid daalde met 957,2 bruto VTE 
of met 2,6%62.
3.2 Besparing op kredieten
3.2.1 Verdeling van de kredietvermindering
De vermindering van het aantal personeelsleden diende stapsgewijs een recurrente besparing 
van 65 miljoen euro op de apparaatskredieten met zich te brengen. Het te besparen bedrag 
werd pro rata het ESR-11 budget voor weddekredieten over de entiteiten verdeeld. Binnen de 
beleidsdomeinen hadden de leidend ambtenaren de mogelijkheid op basis van onderlinge 
afspraken, van de lineaire verdeling af te wijken (zie 2.1.3.3).
Zeven van de dertien beleidsdomeinen hebben geen correcties op de kaasschaafmethode 
doorgevoerd63. De onderstaande tabel geeft de zes beleidsdomeinen weer die over de interne 
verdeling bijkomende afspraken hebben gemaakt. Uit de tabel blijkt dat het aandeel waarop 
de herverdeling betrekking had, varieerde van 1% tot 19% van het totaal te besparen bedrag 
van dat beleidsdomein.
61 Op basis van het ESR-toepassingsgebied geldig op het ogenblik van de rapportering (juli 2014).
62 Mededeling aan de Vlaamse Regering. Eindresultaten over de personeelsbesparingen en rapportering over de perso -
neelseffectieven in de Vlaamse deelstaatoverheid (VR/2014/18.07/MED.0333/1).
63 Bestuurszaken; Financiën en Begroting; Internationaal Vlaanderen; Cultuur, Jeugd, Sport en Media; Economie, Werk 
en Innovatie; Wetenschap en Sociale Economie; Landbouw en Visserij. 28
Tabel 2 – Aandeel van de interne herverdeling ten aanzien van het te besparen bedrag 
van het beleidsdomein
Beleidsdomein	 %	van	het	te	besparen	bedrag
Ruimtelijke	ordening,	Woonbeleid	en	Onroerend	Erfgoed	 1
Leefmilieu,	Natuur	en	Energie	 3
Onderwijs	en	Vorming	 7
Mobiliteit	en	Openbare	Werken	 10
Welzijn,	Volksgezondheid	en	Gezin	 13
Diensten	voor	het	Algemeen	Regeringsbeleid	 19
Bron: berekening op basis van documenten van het departement Bestuurszaken.
De leidend ambtenaren konden het te besparen bedrag verdelen over de apparaatskredieten. 
De onderstaande tabel geeft per beleidsdomein weer welk aandeel werd aangerekend op de 
verschillende apparaatskredieten. Daaruit blijkt dat 76% van de besparingslast op de wedde -
kredieten in mindering werd gebracht, 21% op de algemene werkingsmiddelen en 3% op de 
investeringskredieten. 
Tabel 3 – Verdeling per beleidsdomein per ESR-code, uitgedrukt in%
Beleidsdomein	 ESR-11		 ESR-12	 ESR-74
	 (weddekredieten)	 (werkingsmiddelen)	 (investeringskredieten)
Diensten voor het
Algemeen	Regeringsbeleid	 34	 65	 1
Bestuurszaken	 100	 0	 0
Financiën	en	Begroting	 100	 0	 0
Internationaal	Vlaanderen	 70	 19	 11
Economie,	Werk	en	Innovatie	 53	 46	 0
Onderwijs	en	Vorming	 82	 8	 9
Welzijn,	Volksgezondheid
en	Gezin	 99	 1	 0
Cultuur,	Jeugd,	Sport	en	Media		 42	 58	 0
Sociale	Economie	 96	 4	 0
Landbouw	en	Visserij	 77	 23	 0
Leefmilieu,	Natuur	en	Energie	 30	 58	 12
Mobiliteit	en	Openbare	Werken	 83	 16	 2
Ruimtelijke	ordening,
Woonbeleid	en	Onroerend
Erfgoed	 74	 13	 13
GO!	 100	 0	 0
Totaal	 76	 21	 3
Bron: berekening van de verdeling van de te besparen 60 miljoen euro op basis van documenten van het depar -
tement Bestuurszaken. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   29
3.2.2 Kredieten en uitvoering in de periode 2012-2014
Toekenning van de kredieten
Het Rekenhof heeft aan de hand van de toelichtingen bij de begrotingsdocumenten de evolu -
tie van de weddekredieten nagegaan. Het departement Financiën en Begroting voerde de be -
sparingen op de apparaatskredieten, naar aanleiding van de personeelsvermindering, in een 
globale beweging door op de kredieten van de entiteiten. Het deed daarbij een beroep op een 
overzichtstabel van de te besparen bedragen per entiteit die het departement Bestuurszaken 
had opgesteld. 
De toelichtingen bij de begrotingsdocumenten boden evenwel niet bij alle entiteiten vol -
doende informatie om de opbouw van de begrotingskredieten te reconstrueren. Soms was de 
toelichting beperkt tot de weergave van het totale saldo (in plus of min) ten opzichte van de 
kredieten van het vorige begrotingsjaar. Bij de rechtspersonen werd soms enkel de stijging of 
daling van de dotatie verklaard, zonder een link naar de uitgavenkredieten.
Volgens de voorzitter van het Voorzitterscollege gaat de administratie momenteel na hoe de 
link tussen de algemene toelichting en de memories van toelichting kan worden versterkt. Ze 
werkte een ontwerp van sjabloon uit voor de hoofdstructuur van de memorie van toelichting 
voor een volledig beleidsdomein. Dat ontwerp voorziet per begrotingsartikel in een inhoude -
lijke toelichting van de kredietevolutie (inclusief de diverse bijstellingen, andere dan index en 
compensaties).
Uitvoering van de kredieten
Over de uitgevoerde besparing op de apparaatskredieten werd niet afzonderlijk gerappor -
teerd. Daarom heeft het Rekenhof de evolutie en de uitvoering van de weddekredieten (ESR-
11) nagegaan bij het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap64, de diensten met afzonderlijk 
beheer en de rechtspersonen voor de periode 2012-201465.
Tabel 4 geeft een overzicht van de (gesplitste) weddekredieten66 voor 2012, 2013 en 201467.
64 Alle departementen en alle intern verzelfstandigde agentschappen zonder rechtspersoonlijkheid en de kabinetten van 
de Vlaamse ministeries.
65 De uitvoeringscijfers hebben betrekking op een toepassingsgebied dat ruimer is dan het toepassingsgebied van de 
personeelsbesparing.
66 Daarnaast werden er ook personeelsuitgaven aangerekend op variabele kredieten. Het totale bedrag per jaar schom -
melt tussen 3 en 5 miljoen euro (of minder dan 1%).
67 Inclusief de herverdelingen, maar exclusief FFEU (Financieringsfonds voor Schuldafbouw en Eenmalige Investerings -
uitgaven) en overflow. 
 Op het einde van het jaar worden de niet-aangewende kredieten gedeeltelijk naar het FFEU overgeboekt. 
 In 2012 was er een eenmalige overflow van verrichtingen uit het begrotingsjaar 2011 en dit naar aanleiding van de 
nieuwe aanrekenregels in het rekendecreet (zoals de wedden van december 2011, het vakantiegeld verworven op basis 
van de prestaties in 2011 en de eindejaarsverrichtingen). 30
Tabel 4 – Toegekende weddekredieten voor 2012, 2013 en 2014, en hun benutting
	 Krediet	 Uitvoering
2012	 	
Ministerie	 717.003.039	 688.782.278
DAB	 118.882.837	 111.718.189
Rechtspersonen	 1.215.846.903	 1.202.641.194
Totaal	 2.051.732.779	 2.003.141.661
2013	 	
Ministerie	 733.200.598	 711.874.400
DAB	 119.410.216	 116.166.905
Rechtspersonen	 1.246.160.137	 1.223.789.369
Totaal	 2.098.770.951	 2.051.827.674
2014	 	
Ministerie	 730.615.200	 717.152.132
DAB	 115.276.374	 115.048.199
Rechtspersonen	 1.248.730.115	 1.237.071.363
Totaal	 2.094.621.689	 2.069.271.694
Bron: algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap en de individuele rekeningen van de rechtspersonen.
Het Rekenhof vergeleek voor dertien entiteiten68 de evolutie van de weddekredieten met de 
evolutie van de uitgevoerde personeelsuitgaven. Het heeft vastgesteld dat zonder aftrek van 
het besparingsbedrag de goedgekeurde krediettoename voor die dertien entiteiten (bijvoor -
beeld bij indexering, financiering endogene groei, reorganisaties) groter was dan de reële stij -
ging van de personeelsuitgaven in de periode 2012-201469. Daaruit volgt dat de onderzochte 
entiteiten in die periode hebben bespaard bij de uitvoering. Doordat de uitvoeringscijfers 
door verschillende factoren worden bepaald, is het op basis van de beschikbare informatie 
niet mogelijk de omvang van de reële besparing te bepalen. Ook binnen de administratie 
wordt niet over de realisatie van de budgettaire besparing gerapporteerd.
3.3 Vermindering van personeelsaantallen 2009-2014
3.3.1 Besparingsdoelgroep in haar totaliteit
Op 30 juni 2009 telde de besparingsdoelgroep 28.006 personeelsleden. Die initiële nulmeting 
werd doorheen het besparingstraject aangepast door de neutralisatie van bijkomende aanwer -
vingen (zie 2.1.3.4 en ook 3.3.3). Doordat de besparingsdoelstelling was uitgedrukt in een per -
centage ten opzichte van de nulmeting, wijzigde ook het aantal te besparen personeelsleden. 
Tabel 5 geeft een overzicht van de impact van de neutralisatietechniek op de initiële nul-
meting, het totaal aantal personeelsleden, alsook het te bereiken aantal personeelsleden re -
kening houdend met de evolutie van de besparingsdoelstelling.
68 Per beleidsdomein werd de entiteit met de hoogste weddekredieten geselecteerd (Agentschap Binnenlands Bestuur, 
AO, AWV, departement LNE, departement LV, departement OV, departement RWO, Flanders Investment & Trade, 
Kunsten en Erfgoed, Kind en Gezin, SERV, VDAB en Vlabel).
69 Bij elf van de dertien entiteiten stegen de effectieve personeelsuitgaven in één of meer begrotingsjaren sterker dan het 
toegekende budget, maar dat werd gecompenseerd door het volgende of vorige begrotingsjaar. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   31
Tabel 5 – Evolutie van de nulmeting en het (te bereiken) aantal personeelsleden
Datum	 Nulmeting	 Aantal	 -5%	 -6%	 -6,5%
	 	 personeels-	 	mei	 februari	 september
	 	 leden	 2011	 2012	 2013
30/06/2009	 28.006	 28.006	 26.606	 26.326	 26.186
31/12/2009	 	 28.160	 	 	
30/06/2010	 	 27.889	 	 	
31/12/2010	 	 27.702	 	 	
30/06/2011	 	 27.817	 	 	
31/12/2011	 	 27.772	 	 	
30/06/2012	 28.678	 27.564	 	 26.957	
31/12/2012	 28.727	 27.221	 	 27.003	
30/06/2013	 28.789	 26.962	 	 27.062	
31/12/2013	 28.800	 26.749	 	 	 26.928
30/06/2014	 28.842	 26.682	 	 	 26.967
Bron: tabel samengesteld uit de diverse mededelingen aan de Vlaamse Regering.
Op 30 juni 2014 was de nulmeting, na neutralisaties, gelijk aan 28.842 personeelsleden. Een 
vermindering met 6,5% betekende dat de besparingsdoelgroep op dat moment maar uit 
maximaal 26.967 personeelsleden mocht bestaan. Dat hield in dat het personeelsbestand 
moest zijn gedaald met 1875 personen. In werkelijkheid telde de besparingsdoelgroep maar 
26.682 personeelsleden of nog 285 personeelsleden minder dan de Vlaamse Regering had 
vooropgesteld. De besparing in personeelsaantallen bedroeg daarmee net geen 7,5%.
Zonder de initiële nulmeting (het personeelsaantal op 30 juni 2009) retroactief aan te passen, 
was het maximale personeelsaantal op 30 juni 2014 gelijk geweest aan 26.186 personeelsleden. 
3.3.2 Besparingsdoelgroep per beleidsdomein
De onderstaande tabel geeft de aangepaste nulmeting van het aantal personeelsleden per be -
leidsdomein, het maximaal aantal personeelsleden op 30 juni 2014 (doelstelling), alsook het 
reële aantal personeelsleden op 30 juni 2014 (resultaat).
Tabel 6 – Overzicht van de aangepaste nulmeting, de doelstelling en het bereikte aantal 
personeelsleden op 30 juni 2014 per beleidsdomein
Beleidsdomein	 Aangepaste	 Te	bereiken	 Reëel	 Reëel
	 nulmeting	 personeels-	 personeels-	 besparings-
	 	 aantal		 aantal		 percentage	
Algemeen	Regeringsbeleid	 575	 538	 529	 8,0%
Bestuurszaken	 1.768	 1.653	 1.591	 10,0%
Financiën	en	Begroting	 692	 647	 643	 7,1%
Internationaal	Vlaanderen	 804	 752	 737	 8,3%
Economie,	Werk	en	Innovatie	 936	 875	 846	 9,6%
Onderwijs	en	Vorming	 1.299	 1.215	 1.187	 8,6%
en	Gezin	 1.411	 1.319	 1.291	 8,5%
Cultuur,	Jeugd,	Sport	en	Media	 1.369	 1.280	 1.226	 10,4% 32
Sociale	Economie	 5.407	 5.056	 5.071	 6,2%
Landbouw	en	Visserij	 1.008	 942	 914	 9,3%
Leefmilieu,	Natuur	en	Energie	 4.079	 3.810	 3.824	 6,3%
Mobiliteit	en	Openbare	Werken	 8.037	 7.524	 7.574	 5,8%
Erfgoed	 1.136	 1.062	 1.025	 9,8%
GO!	 321	 300	 224	 30,2%
Compensatie	voor
uitsluiting	continufuncties	 	 -6
Totaal	 28.842	 26.967	 26.682	 7,5%
Bron: mededeling aan de Vlaamse Regering, VR/2014/ 18.07/MED.0333/1.
Drie van de dertien beleidsdomeinen hebben de vereiste personeelsvermindering van 6,5% 
niet gerealiseerd: LNE, WSE en MOW telden respectievelijk 6,3%, 6,2% en 5,8% minder per -
soneelsleden. Zowel bij het beleidsdomein WSE als bij MOW heeft de grootste entiteit (res -
pectievelijk de VDAB en De Lijn) de besparingsdoelstelling op 30 juni 2014 niet gehaald. 
De besparingsdoelstelling gold op het niveau van het beleidsdomein. De leidend ambtenaren 
konden binnen het beleidsdomein afspraken maken om van het lineaire besparingsscenario 
af te wijken. De managementcomités hebben echter maar weinig formele afspraken gemaakt 
over de herverdeling van het aantal te besparen personeelsleden. Van de vijftien bevraagde 
entiteiten hebben er maar twee (en dit met elkaar) daarover formele afspraken gemaakt bij de 
start van de besparingsopdracht70. Uit de bevraging en de interviews bleek ofwel dat entiteiten 
er geen behoefte aan hadden, ofwel dat een herverdeling niet haalbaar of bespreekbaar was.
Tijdens de besparingsperiode werden wel herverdelingen tussen de entiteiten binnen de be -
leidsdomeinen doorgevoerd omdat de Vlaamse Regering bijkomende aanwervingen goed -
keurde mits ze binnen het beleidsdomein werden gecompenseerd (zie 3.3.3).
3.3.3 Aanvragen tot personeelsuitbreiding en toepassing van de neutralisatie -
techniek
Op basis van artikel 9 van het huishoudelijk reglement van de Vlaamse Regering71 dient elk 
voorstel van beslissing dat leidt tot een uitbreiding van het aantal VTE, voor akkoord te wor -
den voorgelegd aan de minister bevoegd voor Bestuurszaken72. De richtlijnen voor de opmaak 
van de tweede generatie beheersovereenkomsten bepaalden dat de motivering tot een verho -
ging diende gepaard te gaan met een structureel en haalbaar plan met het oog op de volledige 
en zo snel mogelijke afbouw van deze toename, in principe, ten laatste twee jaar voor het einde 
70 Een entiteit engageerde zich om twee extra personeelsleden te besparen en kreeg daarvoor een financiële vergoeding 
van de andere entiteit, die daardoor twee personeelsleden minder diende te besparen.
71 VR/2010/23.07/DOC.0764.
72 Drie beslissingen waren mogelijk: de personeelstoename werd goedgekeurd, de minister bevoegd voor Bestuurszaken 
verleende het akkoord onder voorwaarden of hij weigerde het akkoord. De Vlaamse Regering kon de weigering van 
een akkoord of de opgelegde voorwaarden terzijde schuiven. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   33
van de beheersovereenkomst . Compensaties binnen het beleidsdomein waren mogelijk op 
voorwaarde dat het een effectieve, gegarandeerde en eenduidige afbouw  betrof, met eenzelfde 
meetbaar effect op het aantal ambtenaren73.
Tijdens de regeerperiode 2009-2014 werden, volgens het departement Bestuurszaken, 48 dos-
siers voorgelegd aan de minister bevoegd voor Bestuurszaken. In het advies ging de minister 
na of het voorstel tot beslissing niet in strijd was met de doelstelling om het personeelsbe -
stand van de Vlaamse deelstaatoverheid niet te laten toenemen en, als de betrokken entiteit 
tot de besparingsdoelgroep behoorde, met de beoogde personeelsvermindering. Om de doel -
matigheid van de personeelsaanvraag te beoordelen, steunde de minister op het advies van de 
Inspecteur van Financiën.
Slechts in een beperkt aantal aanvragen tot bijkomend personeel gaf de functioneel bevoegde 
minister aan waarom alternatieve maatregelen (zoals interne verschuiving van personeelsle -
den, reorganisatie van diensten of processen, gebruik van interne mobiliteit) in dat concrete 
geval niet mogelijk waren. Ook de concrete plannen voor de (snelle) afbouw van de toenames 
waren eerder zeldzaam.
Bij 21 van de 48  aanvragen tot personeelsuitbreiding werd negatief geadviseerd. Van de 22 po-
sitief geadviseerde aanvragen diende in 11 gevallen de personeelstoename binnen het beleids -
domein (gedeeltelijk) te worden gecompenseerd74. De Vlaamse Regering legde niet altijd vast 
welke entiteiten die aanwervingen dienden te compenseren. De betrokken entiteiten bepaal -
den dat zelf. Concrete afspraken waren echter niet altijd voorhanden75.
Het departement Bestuurszaken volgde alleen op of de entiteiten die onder de besparings -
doelgroep vielen, de personeelsvermindering van 6,5% hadden gerealiseerd. Als binnen het 
beleidsdomein werd afgesproken dat de bijkomende aanwerving zou worden gecompenseerd 
door entiteiten die (deels) buiten de besparingsdoelgroep vielen, was het niet mogelijk na te 
gaan of de compensatie daadwerkelijk had plaatsgevonden. Ook compensaties opgelegd aan 
een beleidsdomein voor personeelsuitbreidingen bij entiteiten die niet onder de besparings -
doelgroep vielen, werden niet opgevolgd.
Als de Vlaamse Regering de personeelstoename goedkeurde (zonder compensatie), kon de 
bijkomende aanwerving op vraag van de entiteit worden geneutraliseerd. De toepassing van 
de neutralisatietechniek werd ook beheerd en opgevolgd door het departement Bestuursza -
ken.
73 VR/2010/02.04/DOC.0222QUINQUIES.
74 De vijf overige aanvragen werden ingetrokken of vielen buiten de adviesbevoegdheid van de minister bevoegd voor 
Bestuurszaken.
75 Doordat niet alle entiteiten de budgettaire ruimte hadden om het maximaal aantal personeelsleden tewerk te stellen, 
konden de andere entiteiten van het beleidsdomein die extra bespaarde aantallen aanwenden. 34
In de loop van de besparingsronde 2009-2014 werden in totaal 836 bijkomende personeelsle -
den geneutraliseerd76:
• 68 personeelsleden (8,1%) wegens externe financiering77; 
• 198 personeelsleden (23,7%) wegens een beslissing van de Vlaamse Regering in de regeer -
periode vóór 2009; 
• 570 personeelsleden of 68,2% door een beslissing van de Vlaamse Regering tijdens de re -
geerperiode 2009-2014, waarvan 127 personeelsleden naar aanleiding van bijkomend be -
leid. Daarnaast bevat deze groep ook de personeelsbewegingen wegens overdrachten van -
uit entiteiten die niet tot de besparingsdoelgroep behoorden78 of waarvoor de compensatie 
na de besparingsperiode zou worden gerealiseerd.
De neutralisaties relativeren voor een deel de gerealiseerde personeelsvermindering met 7,5%. 
Toenames van personeelsaantallen wegens bijkomend beleid werden immers ook geneutrali -
seerd. Ook kan worden betwijfeld of alle neutralisaties wegens een beslissing van de Vlaamse 
Regering in de periode vóór 2009 verantwoord waren. 
De aanvragen tot neutralisatie werden beoordeeld aan de hand van het afsprakenkader van 
29 maart 2012 (zie 2.1.3.1). Een personeelstoename kan pas worden geneutraliseerd na goed -
keuring van deze toename door de Vlaamse Regering. Het te neutraliseren aantal is in prin -
cipe het aangegeven aantal in de beslissing van de Vlaamse Regering, zodat dit verifieerbaar 
is. De verantwoording van een aantal neutralisaties bevatte echter geen duidelijke of geen 
formele goedkeuring tot bijkomende aanwervingen. Medewerkers van het departement Be -
stuurszaken gaven daarvoor als verklaring dat in de beginperiode het beoordelingskader nog 
niet (definitief) was geformaliseerd.
Bij een (gedeeltelijke) financiering door derden gaven de entiteiten het aantal te neutraliseren 
personeelsleden door aan het departement Bestuurszaken, dat daarop een controle uitvoerde. 
Die neutralisatiemogelijkheid was niet van toepassing op alle personeelsgroepen die budget -
tair niet ten laste van de Vlaamse overheid vielen, zoals een syndicaal vrijgestelde ambtenaar, 
gedetacheerde personeelsleden voor wie de entiteit de loonkosten kan terugvorderen of lang -
durig afwezige personeelsleden die budgettair niet meer ten laste van de Vlaamse overheid 
waren. Tijdens de besparingsperiode werden verschillende dergelijke casussen ter neutralisa -
tie voorgelegd. Het CAG besliste daaraan niet tegemoet te komen omdat de besparing dan de 
facto niet in personeelsaantallen, maar in bruto VTE zou worden uitgevoerd79.
76 Zie VR/2014/18.07/MED.0333/5. De neutralisaties wegens reorganisaties zijn niet in deze cijfers opgenomen omdat ze 
geen effect hebben op het aantal personeelsleden van de Vlaamse overheid.
77 42 wegens externe financiering en 26 door de reductie van de bedrijfsvoorheffing.
78 Waaronder de instroom van 281 federale ambtenaren naar de Vlaamse Belastingdienst (Vlabel), 67 personeelsleden in 
het kader van kabinetsondersteuning, 42 personeelsleden ten gevolge van de insourcing van de Gewestelijke Ontvan -
gers en 33 bijkomende personeelsleden aangeworven in het kader van Sociale Maribel.
79 CAG/2013/10.10/DOC.84. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   35
3.4 Succesfactoren 
3.4.1 Factoren die een impact hebben op de personeelsvermindering 
Het Rekenhof heeft aan de vijftien entiteiten gevraagd in welke mate de volgende factoren een 
impact hadden op de vermindering van de personeelsaantallen: specialisatie van de kernacti -
viteiten, grootte van de entiteit, samenstelling van haar personeelsbestand (leeftijdspiramide 
en aandeel contractuelen) en eventueel eerder doorgevoerde besparingen.
Specialisatie van de kernactiviteiten
De specialisatie of de aard van de kerntaken had volgens elf van de vijftien entiteiten een nega -
tieve invloed op de personeelsvermindering80. Bij die inschatting door de leidend ambtenaren 
speelden verschillende elementen een rol. Enkele aangehaalde overwegingen zijn:
• De veelheid aan verschillende taken en opdrachten van de entiteit met elk een eigen spe -
cifieke expertise belemmerde de doorstroming tussen de verschillende diensten. Zo zijn 
functiehouders met een zekere technische expertise enerzijds moeilijker intern te vervan -
gen en anderzijds zelf ook moeilijker inzetbaar voor andere functies binnen de organisatie 
of Vlaamse overheid. 
• Beleidsvoorbereidende processen lenen zich minder tot optimalisatie en afbouwscenario’s 
dan uitvoerende processen. 
• De tijdelijke vervanging van gedetacheerde experten had een negatief effect op de perso -
neelsvermindering omdat zowel de gedetacheerde als de vervanger bij het personeelsaan -
tal in rekening werd gebracht.
Voor drie entiteiten had de aard van de kernactiviteiten eerder een positieve invloed op de per -
soneelsvermindering: door de mogelijkheid een aantal uitvoerende taken te automatiseren of 
door wijzigingen in hun opdracht verminderde hun personeelsbehoefte. Voor één entiteit had 
de aard van de kerntaken geen invloed op de personeelsvermindering81.
Grootte van de entiteit
Acht entiteiten in de bevraging hadden volgens de aangepaste nulmeting meer dan driehon -
derd personeelsleden. Zes van hen gaven aan dat de grootte van de entiteit de personeels -
vermindering heeft vergemakkelijkt. Van de zeven entiteiten met minder dan driehonderd 
personeelsleden antwoordden er zes dat de grootte van de entiteit de personeelsvermindering 
negatief beïnvloedde.
Samenstelling van het personeelsbestand
Het Rekenhof peilde ook naar de mogelijke invloed van het aandeel contractuele medewer -
kers in het personeelsbestand en van de leeftijdspiramide.
80 Bij vijf entiteiten was er sprake van een sterk negatieve invloed, bij zes een eerder matige negatieve invloed.
81 De negatieve aspecten (periodieke piekbelasting) werden gecompenseerd door de positieve aspecten (minder uitvoe -
rende profielen noodzakelijk). 36
Voor zeven entiteiten had het aandeel contractuele personeelsleden in het personeelsbestand 
geen invloed: vanuit besparingsoogpunt was niet het statuut van de functiehouder (contrac -
tueel of statutair) bepalend, maar wel de uitgevoerde opdracht. Vier entiteiten antwoordden 
dat het aandeel contractuelen in het personeelsbestand een positieve invloed had op de be -
sparingsresultaten wegens de flexibelere in- en uitstroommogelijkheden verbonden aan de 
(tijdelijke) contractuele tewerkstelling82. Vier entiteiten gaven aan dat de samenstelling van 
het personeelsbestand eerder een negatieve impact had op de personeelsvermindering, ener -
zijds door het hoge aandeel statutaire medewerkers voor wie de ontslagmogelijkheden (bij 
ondermaats functioneren) beperkter zijn dan voor contractuele medewerkers83, anderzijds 
door de verschillen in loonkosten84.
Voor acht entiteiten had de leeftijdspiramide een positieve impact op de personeelsverminde -
ring, doordat het aantal pensioneringen voldoende groot was. Zes leidend ambtenaren von -
den dat de leeftijdspiramide in hun entiteit de personeelsvermindering negatief beïnvloedde. 
Voor drie van hen was het aantal pensioneringen (aangevuld met vrijwillige uitstroom) on -
voldoende groot om de opgelegde personeelsvermindering te realiseren of om de budgettaire 
doelstelling te halen. Voor de drie andere was de uitstroom (theoretisch) wel voldoende om 
de personeelsvermindering te realiseren, maar niet om aan de reële HR-noden te voldoen85. 
Kritische functies moeten blijvend worden ingevuld en ontbrekende competenties blijvend 
aangetrokken. Naast minder uitstroom, en bijgevolg minder flexibiliteit bij het te voeren ver -
vangingsbeleid, betekende een (relatief) jong personeelskader ook dat de betrokken entiteit 
werd geconfronteerd met een hoge kost voor endogene groei, die slechts gedeeltelijk werd ge -
compenseerd86. Eén entiteit was van mening dat de leeftijdspiramide geen invloed had op de 
personeelsvermindering omdat naast een aantal pensioneringen voldoende personeelsleden 
vrijwillig de organisatie verlieten.
Eerder doorgevoerde besparingen
Eerder doorgevoerde besparingen hadden volgens negen leidend ambtenaren geen invloed 
op het al dan niet behalen van de besparingsdoelstellingen. Voor vier entiteiten was er een 
eerder matige negatieve invloed, terwijl twee andere leidend ambtenaren een sterk negatieve 
invloed signaleerden.
82 Ook entiteiten die in de bevraging aangaven dat het aandeel contractuele medewerkers geen invloed had op de per -
soneelsvermindering, maakten onder invloed van de besparingen (meer) gebruik van tijdelijke tewerkstellingsvormen 
om aan de personeelsbehoeften te voldoen (zie ook 4.3).
83 Een contractueel medewerker kan na één negatieve evaluatie worden ontslagen. Een statutaire medewerker daar -
entegen kan pas worden ontslagen als hij na een onvoldoende  ook bij één van de twee eerstvolgende evaluaties een 
onvoldoende  krijgt (artikelen XI 8 en XI 11 van het Vlaams personeelsstatuut).
84 De Vlaamse ministeries betalen een lagere werkgeversbijdrage (patronale RSZ-bijdragen en pensioenfinanciering) 
voor statutaire medewerkers dan voor contractuele personeelsleden. Voor de agentschappen die rechtspersonen zijn, 
is dat omgekeerd.
85 Drie entiteiten waarvan de uitstroom theoretisch voldoende groot was, hebben de vooropgestelde personeelsvermin -
dering op 30 juni 2014 niet gerealiseerd.
86 Vanaf midden 2012, voordien was er (tijdelijk) geen tegemoetkoming voor endogene groei (zie 2.1.2) PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   37
Andere factoren
Andere factoren eigen aan de organisatie die volgens de leidend ambtenaren een impact had -
den op het behalen van de besparingsdoelstellingen, waren onder andere:
• eerder doorgevoerde fusieoperaties en grote reorganisaties: voor één entiteit maakte dat 
de personeelsvermindering makkelijker, terwijl volgens een andere leidend ambtenaar de 
doorgevoerde reorganisatie eerder een negatieve impact had;
• de mogelijkheid eigen inkomsten te verwerven.
3.4.2 Impact van de budgettaire besparing 
Aan de leidend ambtenaren werd gevraagd of de besparing op de personeelsaantallen zwaar -
der doorwoog op de werking van de organisatie dan de besparing op de kredieten, of om -
gekeerd. Bij zes entiteiten bleek de besparing op de personeelsaantallen zwaarder door te 
wegen. Zes andere entiteiten vonden daarentegen dat de vermindering van de apparaatskre -
dieten een grotere impact had87. Vier van hen dienden door gebrek aan budgettaire ruimte 
meer personeelsleden te besparen dan vooropgesteld.
De benuttingsgraad van de weddekredieten is dan ook erg verschillend. De onderstaande ta -
bel geeft een overzicht van de onderbenutting van de weddekredieten door de vijftien be -
vraagde entiteiten in de periode 2012-2014. 
Tabel 7 – Onderbenutting van de ESR-11 kredieten uitgedrukt in % ten opzichte van het 
begrote krediet in de periode 2012-2014
Entiteit	 2012	 2013	 2014
AGIOn	 7,21%	 9,53%	 10,72%
AGIV	 3,08%	 0,02%	 2,41%
AgO	 6,09%	 3,84%	 2,99%
AgODI	 0,00%	 1,82%	 2,06%
ALV	 3,14%	 1,17%	 0,38%
AO	 15,00%	 13,01%	 9,61%
AWV	 0,05%	 -2,66%	 0,79%
Bloso	 1,29%	 4,37%	 3,87%
Departement	DAR	 2,97%	 0,81%	 0,06%
Departement	LNE	 3,36%	 4,60%	 9,26%
FB	 5,17%	 4,46%	 6,15%
OE	 0,19%	 1,32%	 0,01%
TV	 -2.27%	 1,95%	 -1,52%
VAPH	 0,11%	 0,02%	 0,02%
VDAB	 1,05%	 1,86%	 0,21%
Bron: algemene rekening van de Vlaamse Gemeenschap en de individuele rekeningen van de rechtspersonen van 
2012, 2013 en 2014.
87 Volgens twee entiteiten was de impact van de besparing op de apparaatskredieten ongeveer even groot als de bespa -
ring op het aantal personeelsleden. Eén entiteit beantwoordde de vraag niet. 38
3.5 Conclusie
De vooropgestelde budgettaire besparing per entiteit werd bij de begrotingsopmaak cen -
traal gecoördineerd en toegepast, maar de toelichtingen bij de begroting bevatten niet altijd 
voldoende informatie om de opbouw van de begrotingskredieten en de besparing te recon-
strueren. 
Over de uitgevoerde budgettaire besparing op de apparaatskredieten in de periode 2009-2014 
werd niet gerapporteerd. Wel blijkt uit de analyse van de begrotingsdocumenten en uitvoe -
ringcijfers bij dertien entiteiten dat ook een besparing bij de aanwending van de weddekredie -
ten werd gerealiseerd, hoewel de omvang ervan niet duidelijk is. 
Op 30 juni 2014 telde de besparingsdoelgroep 26.682 personeelsleden of 285 personeelsleden 
minder dan de Vlaamse Regering had vooropgesteld. De besparing in personeelsaantallen ten 
aanzien van de aangepaste nulmeting (na neutralisaties) bedroeg net geen 7,5%. Dit bespa -
ringsresultaat dient echter gerelativeerd te worden, voornamelijk door de neutralisaties we -
gens bijkomend beleid of een goedkeuring tijdens de voorgaande legislatuur. De functioneel 
bevoegde ministers hebben aanvragen tot bijkomende aanwervingen overigens weinig onder -
bouwd. In het begin van de besparingsperiode konden niet alle neutralisaties steunen op een 
duidelijke of formele goedkeuring van de personeelstoename door de Vlaamse Regering. 
Drie van de dertien beleidsdomeinen hebben de vooropgestelde personeelsvermindering niet 
gerealiseerd. De managementcomités hebben tijdens de besparingsperiode 2009-2014 weinig 
gebruik gemaakt van de mogelijkheid af te wijken van het lineaire besparingstraject.
De besparingen waren tweeërlei: budgettair en in personeelsaantallen. Welke grendel effec -
tief de omvang van het personeelsbestand (bovengrens) bepaalde, was niet voor elke entiteit 
gelijk. Volgens de bevraging hadden de grootte van de entiteit, aard van de kerntaken, verhou -
ding contractuelen-statutairen, leeftijdspiramide en budgettaire historiek een verschillende 
impact op het behalen van de besparingsdoelstellingen. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   39
Aanpak van de besparingen
Het Rekenhof peilde in de bevraging en de interviews naar de mate waarin de efficiëntie -
trajecten, die het Vlaams Regeerakkoord 2009-2014 had opgelegd, hebben bijgedragen tot 
de personeelsbesparingen. Het ging ook na of de entiteiten hun personeelsplannen hebben 
aangepast. Daarnaast bevroeg het Rekenhof de entiteiten over specifieke maatregelen om de 
besparingsdoelstellingen te realiseren, zoals de herplaatsing van personeelsleden en de voor -
tijdige beëindiging van arbeidsovereenkomsten.
4.1	 Efficiëntietrajecten
Het Vlaams Regeerakkoord 2009-2014 bepaalde dat alle entiteiten in hun beheers- of ma -
nagementovereenkomsten (2011-2015) efficiëntietrajecten dienden op te nemen om meetbare 
efficiëntiewinsten te realiseren88. Zij moesten die trajecten concretiseren aan de hand van re -
alistische, uitdagende en meetbare doelstellingen. Die efficiëntietrajecten maakten ook deel 
uit van de portfolio van projecten die bijdragen tot de realisatie van één of meer strategische 
doelstellingen van het Meerjarenprogramma slagkrachtige overheid89.
Volgens hetzelfde regeerakkoord moesten ook de overheadkosten worden teruggedrongen. 
Uit de thema-audit Managementondersteuning  (maart 2009), uitgevoerd door Audit Vlaan -
deren, bleek dat in 2007 ongeveer 15,2% van de totale personeelsinzet was toegewezen aan 
managementondersteunende functies (MO-functies)90. Tegen het einde van de legislatuur 
(2009-2014) diende dat te worden beperkt tot 10%91. De vrijgekomen middelen en personeels -
leden zouden dienen voor de kerntaken. De beperking van de MO-functies was ook een van 
de sleutelprojecten van het Meerjarenprogramma slagkrachtige overheid . Om die doelstelling 
te realiseren, keurde de Vlaamse Regering op 19 juli 2013 de conceptnota over de rationalisatie 
van de MO-functies goed, waarin werd besloten de MO-functies te centraliseren en systemen 
88 Er zijn vijf types efficiëntiewinsten: 
• E1 = dezelfde output met minder input; 
• E2 = meer of betere output met dezelfde input; 
• E3 = meer of betere output met minder input; 
• E4 = ietwat minder output met aanzienlijk minder input; 
• E5 = aanzienlijk meer/betere output met ietwat meer input 
 (J. Stroobants & G. Bouckaert, Efficiëntiewinsten in de publieke sector – Conceptualisering en het proces van meten, rap -
porteren en auditeren , SBOV, 2011).
89 VR/2012/07.12/MED.0551/2.
90 MO-processen omvatten alle taken die niet tot de primaire missie van de Vlaamse overheid behoren, maar die wel 
moeten worden vervuld om die missie te kunnen uitvoeren. Het zijn niet enkel de taken die door een MO-dienst als or -
ganisatorische eenheid worden uitgevoerd, maar ook taken die in alle entiteiten van de Vlaamse overheid voorkomen. 
Die ondersteunende diensten hebben betrekking op de volgende processen voor zover ze niet als kerntaak van de 
entiteit worden beschouwd: financiën en begroting, personeel en organisatie, ICT, facility management, interne com -
municatie en juridische zaken ( http://overheid.vlaanderen.be/managementondersteuning-bij-de-vlaamse-overheid ).
91 Beleidsbrief Bestuurszaken 2010-2011. 40
te stroomlijnen92. Het Vlaams Regeerakkoord 2014-2019 legde op de MO-functies verder te 
verminderen tot 6%. Op 6 maart 2015 besliste de Vlaamse Regering tot een verdere centrali -
satie door drie gemeenschappelijke dienstencentra op te richten: het boekhoudkantoor, het 
sociaal secretariaat en een dienstencentrum voor facilitaire ondersteuning.
De leidend ambtenaren dienden de efficiëntietrajecten uit te werken en op te volgen in overleg 
met de functioneel bevoegde minister en via de beleidsraden. Binnen het CAG werd afgespro -
ken dat de entiteiten via hun ondernemingsplannen en jaarrapporten over de vooropgestelde 
efficiëntietrajecten zouden rapporteren. Het CAG zou vervolgens instaan voor een organisa -
tiebrede rapportering93. In oktober 2011 hadden 71 entiteiten in totaal 282 efficiëntietrajecten 
opgesteld, waaronder ook trajecten om de MO-functies te verminderen. Sinds oktober 2011 is 
niet meer op een gecoördineerde wijze over de efficiëntietrajecten gerapporteerd.
In het kader van zijn advies over het Meerjarenprogramma slagkrachtige overheid  onderzocht 
de SERV de voortgangsrapportages van dat programma tot maart 201394 en stelde vast dat de 
rapportage wel een beeld gaf van het type trajecten, maar niet van de beoogde effectiviteits- 
en efficiëntiewinsten. Van de trajecten beoogde 56% meer of een betere output met dezelfde 
input , 43% meer of betere output met minder input en 1%  ietwat minder output tegen aanzien -
lijk minder input . Inhoudelijk hadden de meeste efficiëntietrajecten betrekking op de koppe -
ling en integratie van informatie, de interne organisatie (voornamelijk de rationalisatie van de 
MO-functies) en de automatisering van (data)processen.
Dat laatste bleek ook uit de bevraging door het Rekenhof bij de vijftien entiteiten95. Naast de 
rationalisatie van de MO-functies en interne procesoptimalisatie, bestonden de meeste effi-
ciëntie trajecten uit automatisering en digitalisering van interne (deel)processen en in min -
dere mate van dienstverleningsprocessen (door de introductie van e-dienstverlening). Een 
entiteit vermeldde als efficiëntietraject de doorgevoerde fusie met een andere entiteit. Daar -
naast werd door de leidend ambtenaren ook de afbouw van een aantal opdrachten of taken als 
efficiëntietraject vermeld (zie 5.1).
Om te weten of de maatregelen effectief tot een verhoogde efficiëntie hebben geleid, is het 
noodzakelijk zowel de input als de prestaties en resultaten op te volgen. Het Rekenhof ging 
via zijn bevraging na in welke mate de entiteiten dat hebben opgevolgd en – voor zover dat 
mogelijk was – in welke mate de efficiëntietrajecten bijdroegen tot de vermindering van de 
personeelsaantallen.
Tien entiteiten gaven aan bepaalde efficiëntietrajecten op te volgen met indicatoren, zoals de 
evolutie van de doorlooptijden en het aantal afgewerkte dossiers per VTE96. Een koppeling 
met de financiële informatie kon evenwel niet worden gemaakt. Geen enkele van de vijftien 
92 Zo moest het aantal MO-diensten worden beperkt tot acht, werd de dienstverlening inzake arbeidsongevallen ver -
plicht gemeenschappelijk georganiseerd en werd de aansluiting bij VLIMPERS, de vzw sociale Dienst en de Gemeen -
schappelijke Dienst voor Preventie en Bescherming op het Werk opgelegd.
93 VR/2012/07.12/MED.0551/2.
94 SERV, Advies – Meerjarenprogramma slagkrachtige overheid (1), Brussel, 25 november 2013.
 http://www.serv.be/sites/default/files/documenten/SERV_ADV_20131125_MJP_slagkrachtige_overheid.pdf . 
95 In zijn bevraging bij de leidend ambtenaren ging het Rekenhof na welke efficiëntietrajecten de entiteit had uitgetekend 
en welke van de trajecten op 30 december 2014 al waren beëindigd.
96 Vijf entiteiten volgden geen enkel efficiëntietraject afzonderlijk op. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   41
entiteiten kon een volledig beeld voorleggen van de lasten en baten verbonden aan de efficiën -
tietrajecten. Ook de Commissie Efficiënte en Effectieve Overheid kaartte in haar eindrapport 
het tekort aan gekwantificeerde en auditeerbare informatie over de koppeling van middelen, 
prestaties en effecten aan97.
Bij twaalf van de vijftien entiteiten leidde de rationalisatie van de MO-functies tot een daling 
van de MO-functies. Het aantal bruto VTE ingezet voor MO-functies werd jaarlijks opgevolgd 
door het departement Bestuurszaken. Volgens die meting daalden de MO-functies van 11,6% 
in 2010 tot 10% in 2014. Als rekening wordt gehouden met de uitbestede MO-functies, daalden 
de MO-functies van 12,5% in 2010 tot 11,2% in 201498.
Elf entiteiten antwoordden dat één of meer efficiëntietrajecten (andere dan de rationalisatie 
van de MO-functies) hebben geleid tot een verminderde personeelsinzet, maar slechts drie 
van hen konden dat per traject kwantificeren. Van de acht andere entiteiten verwezen er drie 
naar de algemene daling van de personeelsbehoeften in het personeelsplan of de effectieve 
daling van de personeelsaantallen van de entiteit.
Het Rekenhof heeft aan de leidend ambtenaren gevraagd welk gevolg werd gegeven aan de 
vaststelling van de lagere personeelsbehoefte ingevolge de rationalisatie van de MO-functies 
en de andere efficiëntietrajecten. Een deel van de personeelsvermindering is gerealiseerd door 
pensioneringen of door vrijwillig ontslag. Sommige leidend ambtenaren hanteerden uitdoof -
scenario’s, voornamelijk als de functiehouders de pensioenleeftijd naderden. Dertien entitei -
ten antwoordden dat de betrokken personeelsleden binnen de afdeling of entiteit een andere 
opdracht kregen toegewezen, eventueel na een heroriënteringstraject. Drie leidend ambte -
naren deelden mee dat hun entiteit (slechts deels met succes) actief stappen ondernam om 
personeelsleden buiten de entiteit tewerk te stellen.
4.2 Personeelsplannen
De personeelsvermindering mocht, conform de afspraken in het Sectorcomité  XVIII, niet ge -
paard gaan met naakte ontslagen van goed presterende medewerkers, maar moest worden 
gerealiseerd door personeelsleden die de organisatie verlieten, selectief te vervangen. Volgens 
gegevens van het departement Bestuurszaken bleek namelijk dat de jaarlijkse uitstroom uit de 
betrokken entiteiten binnen de besparingsdoelgroep voldoende groot was om de personeels -
besparing te realiseren door niet-vervanging van onder andere gepensioneerden en vrijwillige 
vertrekkers99.
Om te garanderen dat de personeelsvermindering een duurzaam karakter zou hebben, steunt 
het selectieve vervangingsbeleid best op een personeelsplan. Een personeelsplan bevat het 
overzicht van de vereiste functies om in een bepaalde entiteit via welomschreven processen 
een vooropgesteld doel te bereiken100 en maakt het mogelijk de personeelsbehoeften, zowel 
qua aantallen als qua noodzakelijke competenties, naargelang de organisatievereisten in te 
97 Commissie Efficiënte en Effectieve Overheid, Prioriteiten voor een volgende regeerperiode, Eindrapport – 22 januari 
2014, p. 18.
98 http://overheid.vlaanderen.be/bedrijfsinformatie .
99 VR/2014/18.07/MED.0333.
100 Vlaams personeelsstatuut, Artikel I 2. 15°. 42
schatten, te plannen, te realiseren en op te volgen101. Om de uitdovende functies vast te stellen, 
dienden entiteiten hun opdrachten en processen en de daaraan gekoppelde personeelsplan -
nen opnieuw te analyseren, rekening houdend met de budgettaire beperkingen en het opge -
legde maximaal aantal personeelsleden. 
Uit de bevraging van het Rekenhof blijkt dat in de eerste helft van 2015 tien van de vijftien en -
titeiten de personeelsbesparing nog niet hadden geïntegreerd in hun personeelsplan. De op -
maak van de aangepaste personeelsplannen werd uitgesteld tot er meer duidelijkheid bestond 
over de toekomstige besparingsdoelstellingen en de transitietrajecten binnen de entiteit en de 
Vlaamse overheid102. Eén entiteit gaf aan dat zij na de centralisering van de MO-functies intern 
over te weinig capaciteit beschikte om het personeelsplan aan te passen. Een andere leidend 
ambtenaar deelde mee dat hij de uitdovende functies heeft vastgesteld, maar vanwege het 
gevoelige karakter het personeelsplan niet wilde aanpassen zolang de betrokken personeels -
leden in de entiteit waren tewerkgesteld.
Van de tien entiteiten die hun personeelsplan nog niet hadden aangepast, kon één wel steu -
nen op een jaarlijks wervingsplan voor de meeste vervangingen en hadden er twee vooraf de 
kritische functies vastgelegd. Eén entiteit stond elk kwartaal vervangingen toe op basis van 
de kloof tussen de situatie as is en to be van het (niet-aangepaste) personeelsplan en hield 
daarbij rekening met de besparingsdoelstellingen. De andere entiteiten maakten de afweging 
om te vervangen telkens een functie vacant werd.
Alle entiteiten probeerden hun vacatures zoveel mogelijk intern in te vullen. Verscheidene 
entiteiten verkozen kortetermijnoplossingen, zoals de al dan niet tijdelijke invulling van vaca -
tures met contractuele medewerkers naargelang er weddekredieten beschikbaar waren. Ook 
werden arbeidsovereenkomsten van bepaalde duur zo opgesteld dat zij net voor het meetmo -
ment afliepen en indiensttredingen werden uitgesteld tot na het meetmoment.
4.3	 Herplaatsing,	 voortijdige 	beëindiging	 van	arbeidsovereen­
komsten en andere maatregelen
Herplaatsing
De leidend ambtenaren kunnen personeelsleden van wie de functie wordt opgeheven als ge -
volg van een reorganisatie of proceshertekening, aanmelden bij het herplaatsingsbureau van 
AgO, dat vanaf 1 mei 2015 Werk-wijzer103 opvolgde. Ook personeelsleden van wie de functie 
vacant werd verklaard tijdens hun langdurige afwezigheid of die om medische of persoon -
lijke redenen hun huidige functie niet meer kunnen of mogen uitoefenen, komen in aanmer -
king voor herplaatsing. Uit een interne analyse van de herplaatsingstrajecten met behulp van 
Werk-wijzer bleek echter dat slechts een beperkt aantal personen via herplaatsing een nieuwe 
functie kreeg: de meerderheid van de aangemelde kandidaten was moeilijk herplaatsbaar 
101 http://overheid.vlaanderen.be/personeelsplannen .
102 Zoals de kerntakenplannen, de fusies en de oprichting van de drie gemeenschappelijke dienstencentra.
103 Artikel  V1 11 van het Vlaams personeelsstatuut. Werk-wijzer was de toenmalige dienst bij Jobpunt Vlaanderen die per -
soneelsleden in herplaatsing begeleidde naar een andere functie. Sinds 1 mei 2015 oefent AgO alle taken uit die Job -
punt Vlaanderen uitoefende voor de diensten van de Vlaamse overheid. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   43
vanwege medische en psychosociale redenen of het gebrek aan bepaalde basisvaardigheden 
en -attituden. Om die reden kunnen sinds maart 2014 alleen personeelsleden met een her -
plaatsbaar profiel worden aangemeld en alleen nadat de lijnmanager met het personeelslid 
een traject heeft afgelegd van begeleiding en ondersteuning, waaronder vorming, training en 
ontwikkeling. Uit rapportering van AgO blijkt dat in 2014 slechts één personeelslid werd aan -
gemeld wegens reorganisatie of proceshertekening. Van 1 januari 2015 tot 15 september 2015 
waren er dat slechts vijf.
De Vlaamse Regering heeft aan AgO en de VDAB gevraagd een voorstel uit te werken voor 
een aangepaste interne mobiliteit, die het mogelijk maakt vacatures in de ene entiteit zo veel 
mogelijk in te vullen met personeel in overtal bij een andere entiteit. Zo werkt AgO aan de 
uitbouw van één loket, dat vraag en aanbod op elkaar zal afstemmen en de personeelsleden 
gepaste ondersteuning zal bieden om hun weg te vinden op de interne markt. Het toepas -
singsgebied van de herplaatsingsregeling is sinds 1 juli 2016 uitgebreid tot contractuelen met 
een arbeidsovereenkomst van onbepaalde duur. 
Voortijdige beëindiging van arbeidsovereenkomsten
De personeelsbesparing diende te worden gerealiseerd zonder naakte ontslagen. Toch heb -
ben twee van de vijftien leidend ambtenaren een beperkt aantal arbeidsovereenkomsten van 
onbepaalde duur beëindigd om de besparingsdoelstellingen te halen. Een van hen deelde mee 
dat aan nieuwe medewerkers bij hun indiensttreding de boodschap werd gegeven dat hun 
tewerkstelling kan worden beëindigd vanwege besparingen. 
Weigering of minder gemakkelijke toekenning van gunstverloven
De personeelsleden die voor de entiteiten (tijdelijk) onbeschikbaar waren104, zijn ook in de 
nulmeting voor de besparing opgenomen. Het Vlaams personeelsstatuut bevat een aantal ver -
lofmogelijkheden die bij wijze van gunst aan het personeelslid kunnen worden toegekend105. 
Bij negen entiteiten werden gunstverloven veel minder snel toegekend, waaronder drie enti -
teiten die elke gunstmaatregel weigerden. Ook contacteerden vier entiteiten hun personeels -
leden die langdurig onbeschikbaar waren door een eerder toegestane gunstmaatregel, om een 
keuze te maken tussen terugkeer in actieve dienst of beëindiging van de arbeidsrelatie. Enti -
teiten die budgettair minder ruimte hadden, hadden er daarentegen belang bij elke vraag tot 
onbetaalde afwezigheid toe te kennen, ondanks eventuele extra werkdruk voor de beschik -
bare medewerkers.
Meer aandacht voor het evaluatieproces
Door het verhoogde rendementsdenken (meer doen met minder) gaven zes entiteiten aan 
meer aandacht te besteden aan (kwalitatievere) evaluaties van de personeelsleden bij de jaar -
lijkse PLOEG-cyclus106. Naast een striktere opvolging en begeleiding van niet goed functio -
nerende medewerkers, zouden zij sneller stappen hebben ondernomen om de arbeidsrela -
104 Zie voetnoot 12.
105 Zie artikel X28, 2§2 en X62, §1,10 van het Vlaams personeelsstatuut.
106 Planning, Opvolging, Evaluatie en Gewaardeerd worden. 44
tie, hoofdzakelijk van contractuele medewerkers, te beëindigen107. Eén entiteit deelde mee 
dat automatische vervanging mogelijk bleef als de uitstroom te wijten was aan ondermaats 
functioneren, zodat de opgelegde personeelsbesparing geen belemmering zou vormen voor 
degelijke evaluaties. 
Toename van contractuele wervingen
Drie entiteiten deelden mee dat zij onder meer onder druk van de opgelegde besparingen 
uitsluitend of vooral contractuele medewerkers aanwierven, om hen pas later bij wijze van 
beloning te statutariseren108. Bij contractuele tewerkstelling is er een flexibelere in- en uit -
stroomregeling. Leidend ambtenaren hebben bijvoorbeeld de mogelijkheid contractuele me -
dewerkers die ondermaats functioneren, al na één negatieve evaluatie te ontslaan109.
Langer werken
In de beleidsnota Bestuurszaken 2009-2014 engageerde de minister zich om een aantal acties 
op te zetten die het personeel aanmoedigen langer aan de slag te blijven, om zo de feitelijke 
pensioenleeftijd gradueel op te trekken. Vanwege de besparingen hebben echter een aantal 
entiteiten maatregelen voor de optrekking van de gemiddelde pensioenleeftijd opgeschort of 
niet uitgewerkt.
4.4 Conclusie
Het project rationalisatie van de MO-functies leidde tot een daling van die functies in de 
Vlaamse overheid. Voor de andere efficiëntietrajecten is dat minder duidelijk: slechts en -
kele entiteiten konden de verminderde personeelsinzet ten gevolge van het efficiëntietraject 
kwantificeren. Er werd vooral verwezen naar de globale daling van de personeelsbehoefte of 
de globale daling van de personeelsaantallen van de entiteit. 
Bij twee derde van de bevraagde entiteiten had in de eerste helft van 2015 de personeelsvermin -
dering nog niet geleid tot schrapping van functies in het personeelsplan. De meeste entiteiten 
zonder aangepast personeelsplan maakten de afweging om te vervangen pas naar aanleiding 
van een vacante functie. Entiteiten gebruikten ook ad-hocoplossingen om de processen, taken 
en opdrachten verder te verzekeren met minder personeel en kredieten.
Leidend ambtenaren konden personeelsleden in overtal aanmelden bij Werk-wijzer en later 
bij het herplaatsingsbureau van AgO. Tot medio 2015 gebeurde dat amper. Meestal werd een 
oplossing binnen de entiteit gezocht.
107 Of de tewerkstelling niet te verlengen als het tijdelijke contractuele medewerkers betrof.
108 De minister deelde in haar reactie op het ontwerpverslag mee dat het aandeel contractuele personeelsleden in de 
diensten van de Vlaamse overheid sinds eind 2009 is gedaald van 35% naar 27%. De besparing van 5% werd echter pas 
midden 2011 beslist. Het aandeel contractuelen is tussen 2012 en 2014 niet meer gedaald. Bovendien zegt het globale 
aandeel weinig over een eventuele afname van contractuele wervingen. Het globale aandeel wordt immers ook be -
paald door statutarisatie tijdens de loopbaan en de uitstroom van (tijdelijke) contractuele medewerkers.
109 Een statutair personeelslid wordt pas (ambtshalve) ontslagen als hij na een onvoldoende  bij één van de twee eerstvol -
gende evaluaties opnieuw onvoldoende  krijgt. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   45
Twee entiteiten hebben arbeidsovereenkomsten van onbepaalde duur beëindigd om de per -
soneelsbesparing te kunnen realiseren. Drie entiteiten wijzigden hun aanwervingsbeleid: zij 
wierven enkel nog contractuelen om hen eventueel later te statutariseren. Andere maatre -
gelen om de personeelsbesparingen te realiseren, waren het niet of minder gemakkelijk toe -
kennen van gunstverloven en een verhoogde aandacht voor het evaluatieproces. Een aantal 
entiteiten zetten de maatregelen rond langer werken stop.  PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   47
Effecten van de 
De leidend ambtenaren bepaalden in principe zelf op welke manier zij de besparingen reali -
seerden. Conform de beslissing van het CAG gold als uitgangspunt dat de besparingsoefening 
geen invloed mocht hebben op de werkbaarheid en op de kwaliteit van de dienstverlening.
5.1 Kwaliteit van de dienstverlening
Het Rekenhof peilde bij de vijftien leidend ambtenaren naar de impact van de personeels -
verminderingen (doorgevoerd tussen 2009-2014) op de kwaliteit van de dienstverlening. Het 
hanteerde daarbij de kwaliteitsstandaarden van de entiteiten zelf. Aan de leidend ambtenaren 
werd gevraagd hun antwoorden te staven. Zij maakten onder meer gebruik van de jaarlijkse 
rapportering in het kader van de uitvoering van de ondernemingsplannen en beheersover -
eenkomsten, alsook van de rapportering over de uitgevoerde kwaliteitscontroles en klanten -
bevragingen110.
Volgens zeven van de vijftien leidend ambtenaren daalde de kwaliteit van bepaalde diensten 
of processen onder invloed van de doorgevoerde personeelsbesparingen. Doelstellingen wer -
den niet (tijdig) gehaald, het ambitieniveau werd bijgesteld, projecten liepen vertraging op, 
werden stopgezet en uitgesteld, of er werden noodgedwongen meer (kern)taken uitbesteed 
(zie 5.4).
Remediërende maatregelen, zoals de samenvoeging van diensten en functie-uitbreiding van 
medewerkers, interne verschuivingen en bijkomende (geneutraliseerde) aanwervingen om de 
kernprocessen te versterken, gingen soms ten koste van de kwaliteit van andere niet-kern -
processen. Eén entiteit heeft versneld gedigitaliseerd, ten koste van de klantentevredenheid. 
Drie entiteiten gaven aan dat de kwaliteit van de beleidsvoorbereiding daalde door onvol -
doende personeel. Afvaardiging van medewerkers naar (interne en externe) werkgroepen, 
netwerken en conferenties werd afgebouwd, waardoor de entiteit minder in het beleidsveld 
aanwezig was, minder kon wegen op de beleidsvorming of minder up-to-date was.
Vier van de zeven entiteiten benadrukten het verhoogde risico op kwaliteitsverlies door de af -
bouw van controlemaatregelen, zoals de opheffing van het vierogenprincipe en functieschei -
dingen, alsook door het gebrek aan personeel om tijdelijke afwezigheden op te vangen.
110 Een leidend ambtenaar gaf te kennen dat de kwaliteitsopvolging binnen de entiteit nog diende te worden opgestart. 48
Zeven leidend ambtenaren antwoordden dat de kwaliteit van hun dienstverlening niet was 
gedaald onder invloed van de personeelsbesparingen. Drie entiteiten konden dat aantonen 
aan de hand van klantentevredenheidsmetingen en één entiteit op basis van uitgevoerde kwa -
liteitsmetingen.
Om de kwaliteit van de (prioritaire) processen te handhaven, voerden de entiteiten een aantal 
efficiëntietrajecten door, zoals een betere integratie van en samenwerking tussen de verschil -
lende afdelingen en digitalisering van dienstverlenende processen. Ook werden processen af -
gebouwd die niet prioritair waren. Twee entiteiten deden een beroep op tijdelijke personeels -
leden om piekmomenten in de dienstverlening op te vangen en twee entiteiten deden meer 
een beroep op externe dienstverleners. Drie entiteiten hebben de kwaliteit van hun dienstver -
lening kunnen waarborgen door de personeelsbesparing hoofdzakelijk te realiseren op logis -
tiek en administratief ondersteunend personeel.
Eén entiteit gaf aan niet met zekerheid te kunnen zeggen of de kwaliteit van haar dienstver -
lening al dan niet was gedaald, ondanks de gunstige resultaten van haar klantenbevragingen.
In de gesprekken met de leidend ambtenaren hebben 12 van de 15 benadrukt dat de opgelegde 
vermindering met 1950 personeelsleden in de huidige regeerperiode een hoog risico inhoudt 
voor de kwaliteit van de dienstverlening. Ook bij het overleg op 16 maart 2016 met de kern 
van de Vlaamse Regering over de stand van zaken van de huidige personeelsbesparingen111, 
wees het Voorzitterscollege erop dat de lopende personeelsbesparingen op de dienstverlening 
wegen. Het tijdig halen van de vooropgezette doelen wordt moeilijker. Het Voorzitterscollege 
verwees naar het risico op een daling van de kwaliteit van het werk omdat personeelsleden niet 
meer aan alle verwachtingen tegelijk kunnen voldoen, bijvoorbeeld als collega’s langdurig ziek 
uitvallen112.
5.2 Werkbaarheid
De Vlaamse overheid wil investeren in een duurzaam HR-beleid en zich profileren als een 
sociale werkgever. Dat impliceert aandacht voor werkbaar werk en duurzame inzetbaarheid. 
Conform het pact 2020 en de SERV kan werkbaarheid worden gedefinieerd als een job die vol -
doende leermogelijkheden biedt, goed te combineren is met het privéleven en geen aanleiding 
geeft tot (problematische) werkstress of motivatieproblemen .
Het Rekenhof ging na of de personeelsbesparingen een negatieve invloed hadden op de werk -
baarheid. Naast zijn eigen bevraging, kon het gebruik maken van de resultaten van de per -
soneelspeiling van de Vlaamse overheid. Dat is een tweejaarlijkse bevraging die bij de perso -
neelsleden en het management de tevredenheid meet over de belangrijkste aspecten van het 
werk en de werksituatie. Entiteiten kunnen entiteitspecifieke vragen toevoegen en zijn vrij 
al dan niet deel te nemen. Enkele entiteiten maakten ook een psychosociale risicoanalyse113.
111 Op 31 december 2015 waren er 873 personeelsleden minder tewerkgesteld binnen de besparingsdoelgroep of 45% van 
het totaal te besparen aantal.
112 Uittrekstel uit het Verslag van het Voorzitterscollege van 18 februari 2016.
113 Werkgevers zijn door de welzijnswet van 4 augustus 1996 sinds 1 september 2014 verplicht de nodige maatregelen te 
nemen om psychosociale risico’s te voorkomen. Tijdens de bevraging hadden nog niet alle entiteiten een psychosociale 
risicoanalyse gestart of volledig afgerond. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   49
5.2.1 Leermogelijkheden 
De leermogelijkheden zijn de mogelijkheden die een personeelslid heeft om zijn competen -
ties op peil te houden en te ontwikkelen.
De Vlaamse overheid behaalde in de personeelspeiling114 van 2012 globaal een goede score 
voor leermogelijkheden en behield die goede score in 2014115. Het analysedocument van de 
personeelspeiling 2014 nuanceerde wel dat er op de vraag naar de leerkansen een daling is van 
0,1 ten opzichte van de meting van vier jaar geleden (2010) en benadrukte dat dit aspect blij -
vend moet worden bewaakt in de volgende edities. Ook wees het analysedocument erop dat, 
ondanks het hoge percentage personeelsleden dat aangeeft bij te leren, moet worden gewaakt 
over het effect van de besparingen. 
Van de vijftien leidend ambtenaren die het Rekenhof heeft bevraagd, antwoordden er dertien 
dat de doorgevoerde besparingen geen negatieve invloed hebben gehad op de leermogelijkhe -
den van het personeel116. Twee van hen nuanceerden wel dat sommige personeelsleden minder 
deelnamen aan vormingsactiviteiten door verhoogde werkdruk en tijdsgebrek. Twee leidend 
ambtenaren verwezen naar het positieve effect van de besparingen op de leerkansen, doordat 
taken verschoven waren en personeelsleden ook andere taken en materies gingen opnemen, 
of doordat de entiteit meer een beroep heeft kunnen doen op tijdelijke mobiliteit en interne 
stages, wat leerkansen gaf voor mensen op de werkvloer. 
Slechts twee leidend ambtenaren antwoordden dat de doorgevoerde besparingen een ne -
gatieve invloed hadden op de leermogelijkheden117. Door de personeelsbesparingen nam de 
werkdruk toe, waardoor personeelsleden minder of geen opleidingen meer volgden. Dat zou 
vooral op middellange termijn problemen kunnen veroorzaken.
Volgens AgO hebben de besparingen er enerzijds toe geleid dat bewuster wordt omgegaan 
met leeractiviteiten. Zo werd meer gebruik gemaakt van de vaardigheden van eigen perso -
neelsleden (gebruik van interne trainers, opzetten van kennisdelingsnetwerken, het project 
Train Je Collega, enz.). Anderzijds zou volgens AgO de scope van het vormingsbeleid, onder 
invloed van de besparingen, meer gericht zijn op het behalen van de directe doelstellingen, 
terwijl er vroeger een langetermijnvisie op ontwikkeling werd gehanteerd.
114 De personeelspeiling bevat 2 vragen over de leermogelijkheden: Ik leer regelmatig iets bij om mijn werk beter uit te voe -
ren en Ik krijg kansen om zaken bij te leren die nuttig zijn voor mijn verdere loopbaan.
115 De gemiddelde score van alle deelnemende entiteiten was 4 op 5 op beide vragen, zowel in 2012 als in 2014.
116 Zij staafden hun antwoord met scores uit de personeelspeilingen 2012 en 2014 (status quo of verbetering), met resul -
taten van de psychosociale risicoanalyse van 2013, met een stijging van het vormingsbudget of met een status quo in 
het vormingsbudget én opgemaakte vormingsplannen. Binnen de Vlaamse overheid bestaan er momenteel geen een -
duidige indicatoren om de inspanningen voor vorming, training en ontwikkeling (VTO) op te volgen. Het departement 
Bestuurszaken had een aantal indicatoren ontwikkeld (de VTO-participatie,  kost,  duur en concentratie), maar volgt die 
data niet meer op.
117 Een van de twee betrokken leidend ambtenaren ondersteunde zijn antwoord met de resultaten van de personeelspei -
ling 2014, waar de entiteit nog wel goede scores haalde op beide vragen (4 en 3,9), maar het betrof een achteruitgang 
op beide vragen met 0,1 die inging tegen de algemene trend bij de Vlaamse overheid (status quo). Ook gaf 4,5% van 
het personeel opleiding  als antwoord op de vraag Aan welke taken besteed je volgens jou te weinig tijd.  De andere lei -
dend ambtenaar steunde zijn antwoord op de psychosociale risico-analyse van 2013, waaruit bleek dat opleiding een 
aandachtspunt vormde. De entiteit had in 2012 voor de leermogelijkheden nog een hoge score. 50
5.2.2 Werkgerelateerde stress/motivatieproblemen
De personeelspeiling bevat geen vragen die direct naar stress op het werk of motivatieproble -
men peilen, maar de entiteiten beschikten wel over de mogelijkheid een aantal vragen over 
werkgerelateerde stress toe te voegen. Ook de algemene tevredenheid over de factor werk kan 
als indicator worden gehanteerd.
Uit de personeelspeiling blijkt dat de algemene tevredenheid in 2014 hoog was: bijna 90% van 
de personeelsleden geeft aan zijn werk inhoudelijk graag te doen en 79% geeft aan met plezier 
naar het werk te komen. Toch meenden dertien van de vijftien bevraagde leidend ambtenaren 
dat de werkgerelateerde stress is gestegen onder invloed van de personeelsbesparingen. Bij 
twee entiteiten bleek dat uit de antwoorden op twee toegevoegde vragen over werkgerelateer -
de stress in de personeelspeiling 2014. Bij zeven andere entiteiten bleek dat uit signalen van 
personeelsleden aan HR-verantwoordelijken en leidend ambtenaren of uit een stijging van 
het aantal klachten bij de arbeidsgeneesheer. Bij vier entiteiten werden in de psychosociale 
risicoanalyse werkdruk  en personeelsbezetting  aangeduid als de hoogste prioriteit.
De uitvoering van meer taken met minder middelen kan voor een stijgende werkdruk zorgen 
en een hogere psychosociale belasting. Daardoor kan een vicieuze cirkel ontstaan: medewer -
kers vallen uit en de werklast komt op de schouders van andere collega’s terecht, die op hun 
beurt dreigen uit te vallen. De leidend ambtenaren verwezen echter ook naar andere factoren 
die verantwoordelijk zijn voor de toegenomen werkgerelateerde stress, zoals de toenemende 
complexiteit van taken, de ingebruikname van nieuwe beheerssystemen, nieuwe manieren 
van werken, de lopende reorganisaties (zoals de centralisatie van de ondersteunende functies 
in gemeenschappelijke dienstencentra en de fusies tussen entiteiten) en ten slotte de onzeker -
heid over de af te bouwen activiteiten door het kerntakendebat.
Het ziekteafwezigheidspercentage binnen de Vlaamse overheid is gestegen van 6,42% in 2011 
naar 6,81% in 2014118. Personeelsleden meldden zich in 2014 even vaak ziek als de jaren daar -
voor, maar de gemiddelde ziekteduur nam toe. De belangrijkste oorzaak van de afwezigheid 
wegens ziekte119 zijn algemeen psychische dysfuncties, waaronder stress en burn-out. Daarbij 
kan echter geen onderscheid worden gemaakt tussen werkgerelateerde en niet-werkgerela -
teerde stress.
In de beleidsbrief Bestuurszaken 2015-2016 stelde de minister dat, gelet op de ziektecijfers van 
2014 en het toenemende aantal dossiers bij de welzijnsactoren, extra inspanningen nodig zijn 
voor een breed welzijnsbeleid. In 2015 heeft AgO een actieplan burn-out en welzijn met alge -
meen welzijnsbevorderende maatregelen uitgewerkt. Naast informatie en tips om stress te be -
perken, moet het actieplan ook leidinggevenden en personeelsverantwoordelijken stimuleren 
om het welzijnsbeleid van hun entiteit verder vorm te geven. In de beleidsbrief engageerde de 
minister zich dat actieplan in 2016 te implementeren.
118 Het ziekteafwezigheidspercentage wordt berekend door het totaal aantal ziektedagen in een jaar (inclusief deeltijdse 
ziekteafwezigheid, exclusief arbeidsongevallen of zwangerschapsrust) te delen door het totaal aantal te werken dagen 
in dat jaar.
119 In 2013 was voor 30,97% de oorzaak van de ziekteafwezigheid onbekend en voor 42,70% was de oorzaak algemeen 
psychische dysfuncties. In 2014 was dat respectievelijk 43,56% en 25,24%. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   51
5.2.3 Afstemming werk-privé 
De Vlaamse overheid behaalde in de personeelspeiling van 2012 een goede score op de vraag 
naar de afstemming werk-privé en ze behield die score in 2014120. In 2014 bleek dat 84% van de 
personeelsleden tevreden is over de balans werk-privé. 
De Vlaamse overheid voert al sinds 2002 een beleid rond structureel telewerk. Met de om -
zendbrief van 16 mei 2014, in werking getreden op 1 juni 2014, werd in de Vlaamse overheid het 
plaats- en tijdsonafhankelijk werken ingevoerd. Personeelsleden hebben zo meer vrijheid om 
te bepalen waar en wanneer ze het best werken. Dat zou bijdragen tot een betere balans tussen 
werk en privéleven. Daarnaast vermindert telewerk ook de reistijd van personeelsleden, wat 
kan bijdragen tot stressreductie. Telewerk houdt evenwel ook het risico in dat personeelsle -
den meer uren werken dan opgelegd door de toepasselijke arbeidstijdregeling, wat bleek uit 
de interviews met de leidend ambtenaren.
Acht leidend ambtenaren antwoordden dat de personeelsbesparingen wel degelijk een in -
vloed hadden op de afstemming werk-privé. Twee entiteiten121 baseerden hun antwoord op de 
resultaten van de psychosociale risicoanalyse. Een entiteit verwees naar de achteruitgang van 
de betrokken score in de personeelspeiling 2014, tegen de algemene stijgende trend van de en -
titeit in. De andere vijf leidend ambtenaren verwezen naar klachten van personeelsleden over 
de toegenomen werkdruk en stress, de vaststelling dat personeelsleden hun takenpakket niet 
klaar kregen binnen de normale arbeidstijdregeling en thuis voortwerkten, en de weigering 
van gunstverloven.
Zeven leidend ambtenaren antwoordden dat de personeelsbesparingen geen invloed hadden 
op de afstemming werk-privé122. Een aantal daarvan nuanceerden in de interviews met het 
Rekenhof dat bepaalde personeelsleden nu meer uren werken dan verplicht door de arbeids -
tijdregeling, zonder dat zij die uren recupereren. Er werd ook verwezen naar de algemene 
trend om onder druk van de personeelsbesparingen geen of slechts beperkt gunstverloven toe 
te kennen. 
5.3 Diversiteitsbeleid
De Vlaamse overheid streeft als werkgever naar een evenredige arbeidsdeelname, wat inhoudt 
dat haar personeelsbestand de diversiteit van de Vlaamse samenleving moet weerspiegelen. 
Het gelijkekansen- en diversiteitsbeleid van de Vlaamse overheid hanteert een doelgroepen -
benadering. Voor drie kansengroepen heeft de Vlaamse Regering streefcijfers bepaald: perso -
neelsleden met een handicap of chronische ziekte, personeelsleden met een migratieachter -
grond, en vrouwen in middenkader- en topfuncties.
120 De gemiddelde score van alle deelnemende entiteiten was 4,3 op 5, zowel in 2012 als in 2014.
121 De balans werk-privé vormde voor twee entiteiten een verhoogd risico op stress.
122 Vier entiteiten staafden hun antwoord met een status quo of een verbetering in de scores op de personeelspeilingen 
van 2012 en 2014, of via de psychosociale risicoanalyse van 2013 die de goede score in de personeelspeiling 2012 be -
vestigde. Drie entiteiten scoorden echter iets lager in de personeelspeilingen van 2014 (-0,1 tot -0,2) tegenover 2012. 52
Uit onderzoek123 blijkt dat (personeels)besparingen vaak een impact hebben op het diversi -
teitsbeleid.
Het Rekenhof ging na of de personeelsbesparingen een negatieve invloed hadden op de rea -
lisatie van de diversiteitsdoelstellingen. De Vlaamse Diversiteitsambtenaar en de meeste lei -
dend ambtenaren verklaarden dat het diversiteitsbeleid door de personeelsbesparingen onder 
druk stond, voornamelijk wat betrof de personen met een handicap of chronische ziekte. De 
volgende verklaringen werden gegeven:
• De entiteiten konden minder vacatures openstellen, wat de kans om aan te werven uit de 
kansengroepen verkleinde.
• Vanwege de toegenomen werkdruk probeerden de leidend ambtenaren elk risico op rende -
mentsverlies te vermijden.
• Doordat het personeelsbestand werd opgevolgd in aantal personen en niet in VTE, werd 
deeltijdse tewerkstelling ontmoedigd. Daardoor ontstond een extra drempel voor perso -
nen met een handicap of chronisch ziekte124.
De onderstaande tabel geeft een overzicht van het aandeel van de kansengroepen in de 
Vlaamse overheid125 voor de periode 2012-2014.
Tabel 8 – Aandeel kansengroepen binnen de Vlaamse overheid
Kansengroep	 31.12.2012	 31.12.2013	 31.12.2014	 Streefcijfer
	 	 	 	 31.12.2015
Personeelsleden	met	een
handicap	of	chronische	ziekte	 1,3%	 1,4%	 1,3%	 3%
Personeelsleden	met
een	migratieachtergrond	 3%	 3,1%	 4,3%	 4%
Vrouwen	in	middenkader-
functies	 31,3%	 30,6%	 33,6%	 33%
Vrouwen	in	topfuncties	 20,6%	 21,3%	 24,4%	 33%
Bron: http://overheid.vlaanderen.be/bedrijfsinformatie .
Uit de tabel blijkt dat in 2014 het aandeel personen met een migratieachtergrond en vrou -
wen in middenkader- en topfuncties is gestegen tegenover 2012. De streefcijfers voor vrou -
wen in het middenkader en voor personen met een migratieachtergrond werden gehaald eind 
2014126. Inzake de tewerkstelling van personen met een handicap en chronische ziekte boekte 
de Vlaamse overheid sinds 2012 echter geen vooruitgang meer127.
123 KUL, Kwantitatieve en kwalitatieve benchmarking van het interne gelijke kansen- en diversiteitsbeleid van de Vlaamse 
overheid, Nele Bossens, Evelien Cautaert, e.a., Prof. Dr. Annie Hondeghem, 2013, 185 p.
124 Zie het gelijke kansen- en diversiteitsplan van de Vlaamse overheid 2015 van de dienst Diversiteitsbeleid.
125 Het toepassingsgebied is vastgelegd in het besluit van 24 december 2004 over het gelijkekansen- en diversiteitsbeleid.
126 De stijging in 2014 van het aandeel personen met een migratieachtergrond is onder meer te danken aan een nieu -
we telmethode. Vanaf 2014 werd de vrijwillige registratie vervangen door een anonieme en geautomatiseerde tel-
methode.
127 Volgens het gelijkekansen- en diversiteitsplan 2015 was de groei van 0,1% in 2013 alleen te danken aan de registratie 
van personen met een handicap of chronische ziekte die al aanwezig waren op de werkvloer. In de periode 2012-2013 
kende de Vlaamse overheid een instroom van 11 personen met een handicap, terwijl er 24 personen met een handicap 
uitstroomden. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   53
De dienst Diversiteitsbeleid stelde in zijn gelijkekansen- en diversiteitsplan 2015 dat het effect 
van de besparing (2015-2019) op de personeelsleden met een arbeidsbeperking, gecombineerd 
met een oververtegenwoordiging van die groep in de oudste leeftijdscategorie, zonder correc -
tief beleid zal leiden tot een negatief saldo.
Op 20 november 2014 heeft de Diversiteitsambtenaar ook aan het Voorzitterscollege gevraagd 
personen met een handicap of chronische ziekte niet te laten meetellen in de besparingsron -
de van 2015-2019128. Het Voorzitterscollege is daar niet op ingegaan, maar heeft zich tegenover 
de kernministers wel geëngageerd dat het lijnmanagement de nodige initiatieven zal nemen 
om te vermijden dat de personeelsvermindering een negatieve impact heeft op de aanwezig -
heid van personen met een handicap of chronische ziekte129.
5.4 Uitbesteding
Om de besparingsdoelstellingen daadwerkelijk te realiseren, is het van belang dat de afge -
slankte functies niet door uitbesteding worden gecompenseerd. Ook in de beleidsbrief Be -
stuurszaken 2010-2011 stelde de minister dat voor de te besparen VTE ( meer doen met minder , 
zie 1.1) outsourcing niet in de plaats kon treden.
De Vlaamse Regering legde in het kader van de personeelsbesparingen geen algemene nulme -
ting voor uitbesteding op130.
In het kader van de COBRA-Survey131, uitgevoerd in het eerste kwartaal van 2013 bij de leidend 
ambtenaren van de Vlaamse departementen en agentschappen, werd onder andere gepeild 
naar de effecten van de besparingsmaatregelen132 op de overheidsbrede werking en het func -
tioneren van de eigen organisatie. In de survey werd gevraagd in welke mate de besparings -
maatregelen gepaard gingen met een toename van de uitbesteding aan private dienstverleners . 
Van de respondenten antwoordde 41% helemaal niet , 27% in beperkte mate , 20% in enige mate  
en 5% in grote mate .
Het Rekenhof heeft aan de leidend ambtenaren gevraagd of de personeelsbesparingen tot 
meer uitbesteding hebben geleid. Tabel 9 bevat een overzicht van de mate waarin de bevraag -
de entiteiten activiteiten aan externe dienstverleners hebben uitbesteed ten gevolge van de 
personeelsbesparingen. De tabel bevat ook een overzicht van de aard van de extra uitbestede 
128 De SERV ondersteunt die vraag in zijn advies van 8 december 2014 bij het gelijkekansen- en diversiteitsplan van 2015.
129 Voorzitterscollege, Voorstel aanpak budgettaire en personeelsbesparingen in de Vlaamse overheid in relatie tot de 
kerntakenplannen, nota aan minister Homans, Vlaams minister bevoegd voor Bestuurszaken, VC-kern-2015 02 041.
130 Alleen de uitbesteding van de managementondersteunende functies werd via een jaarlijkse rondvraag centraal op -
gevolgd door het toenmalige departement Bestuurszaken. Deze opvolging kadert in het project rationalisatie van de 
MO-functies. Zie 4.1.
131 Comparative Public Organization Data Base for Research and Analysis . Verhoest K., De Caluwé C., Steen T. en Molenveld A., 
Een toekomstgericht organisatorisch-administratief kader voor bestuurlijk beleid van de Vlaamse administratie. Analyse en 
Aanbevelingen , 2013. Te raadplegen via www.vlabest.be .
132 Maatregelen die in de laatste vijf jaar werden toegepast door de financiële crisis en budgettaire besparingen op perso -
neels-, apparaats- en beleidskredieten binnen de entiteit. 54
Tabel 9 – Mate van uitbesteding ten gevolge van de personeelsbesparingen
Mate	van	uitbesteding	 Aantal 	entiteiten	 Uitbestede	activiteiten	
Geen	uitbesteding	 9
In	beperkte	mate	 3	 •	 Ondersteuning 	aan	andere	entiteiten
	 	 •	 Catering,	groenonderhoud133 en ICT
	 	 •	 Begeleiding	 strategische	 projecten,	 opstellen	
van	marketingplan	 en	business	 cases,	grafi-
sche	vormgeving
In	enige	mate	 2	 •	 ICT
	 	 •	 Opstellen	 BCM-plan134,	adviesverlening,	 stu-
dies,	technische	 tekeningen,	 onderhoudswer -
ken
In	grote	mate	 1	 •	 ICT	en	onthaal 	op	vrijdagnamiddag
Bron: bevraging door het Rekenhof.
Van de negen leidend ambtenaren die antwoordden dat de uitbesteding niet is toegenomen, 
deelden er twee mee dat niet werd uitbesteed vanwege de hogere kostprijs. Zij opteerden voor 
tijdelijke personeelsleden135 en een verlaging van de streefnormen van het ICT-plan.
Eén entiteit, die in beperkte mate meer heeft uitbesteed, besliste bepaalde ondersteunende 
functies aan andere entiteiten, zoals logistieke ondersteuning en ondersteuning van com -
municatieproducten (lay-out, audiovisuele producties), niet meer zelf op te nemen, maar 
raamcontracten met externe partners te sluiten, waarvan de andere entiteiten tegen betaling 
konden afnemen.
De andere entiteiten, met een beperkte tot grote toename van uitbesteding, deelden mee meer 
te hebben uitbesteed ondanks de hogere kostprijs en de mindere of schommelende kwaliteit 
bij bepaalde uitbestedingen.
In maart 2015136 keurde de Vlaamse Regering, op voorstel van het Voorzitterscollege, het glo -
baal toetsingskader goed voor het politiek/ambtelijke overleg over de kerntakenplannen. Een 
van de vijf assen van dat toetsingskader betreft de eigen dienstverlening van de overheid. 
Daarbij stond de vraag centraal welke diensten de Vlaamse overheid zelf nog moet aanbieden 
en welke niet. Mogelijkheden tot in-, co- en outsourcing en publiek-private samenwerking 
dienden te worden onderzocht.
De kerntakenplannen werden door de Vlaamse Regering gevalideerd op 17 juli 2015. Voor ne -
gen van de twaalf beleidsdomeinen vermeldden de kerntakenplannen processen die voor uit -
besteding in aanmerking komen. Kosten-batenanalyses moesten wel nog worden uitgewerkt. 
In de beleidsbrief Bestuurszaken 2015-2016 engageerde de minister zich om naar aanleiding 
van de goedkeuring van de kerntakenplannen te zorgen voor een toetsingskader voor in-, co- 
133 Groenonderhoud en catering werden incidenteel uitbesteed bij tijdelijke personeelstekorten.
134 Business Continuity Managementplan.
135 De tijdelijke tewerkstelling (van dertien personen) zou afgelopen zijn vóór het meetmoment van 30 juni 2014. Op 
30 juni 2014 waren echter niet alle tijdelijke contracten beëindigd, waardoor de entiteit de vooropgestelde besparings -
doelstelling niet haalde.
136 VR/2015/20.03/MED.0143-2. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   55
en outsourcing. Naar aanleiding van het overleg in 2012 met de vakorganisaties137 over de op -
gelegde besparing van 1% op de weddekredieten (zie 2.1.2), had de Vlaamse Regering aan het 
CAG al de opdracht gegeven voor het eind van het eerste kwartaal van 2013 een pragmatisch 
kosten-batenmodel voor in , out en co-sourcing te ontwikkelen. Het Voorzitterscollege heeft 
intussen een ontwerpleidraad met betrekking tot ‘in-, co- en outsourcing’ opgemaakt, die 
na bespreking met de vakorganisaties aan de Vlaamse Regering ter goedkeuring zal worden 
voorgelegd in het kader van het sectoraal akkoord 2015-2016.
5.5 Conclusie
Ongeveer de helft van de bevraagde leidend ambtenaren antwoordde dat de kwaliteit van 
hun dienstverlening is gedaald door de personeelsbesparingen. Dat kwaliteitsverlies bestond 
onder meer uit het niet-halen van wettelijke termijnen, vertraging, schrapping of uitstel van 
projecten, een verlaagd niveau van dienstverlening, het versneld en radicaler overgaan naar 
digitale dienstverlening en de aanpassing van streefnormen. Volgens enkele leidend ambte -
naren boette ook de beleidsvoorbereiding in aan kwaliteit.
Uit de bevraging bleek dat de personeelsbesparingen een negatieve invloed hebben op de 
werkbaarheid. De leermogelijkheden van de personeelsleden bleven op peil, maar de meeste 
leidend ambtenaren meenden dat de personeelsbesparingen de werkgerelateerde stress heb -
ben verhoogd, al waren volgens hen ook andere factoren daarvoor verantwoordelijk, zoals 
toenemende complexiteit van taken, reorganisaties en onzekerheid over de af te bouwen ac -
tiviteiten door het kerntakendebat. Ruim de helft van de leidend ambtenaren wees op een 
negatieve invloed van de personeelsbesparingen op de afstemming werk-privé.
Het Voorzitterscollege benadrukte in een overleg met de kern van de Vlaamse Regering dat de 
huidige personeelsbesparingen wel degelijk wegen op de dienstverlening.
Wat betreft het diversiteitsbeleid, bemoeilijkten de personeelsbesparingen vooral de tewerk -
stelling van personen met een handicap of chronische ziekte.
Zes van de vijftien entiteiten deelden mee door de personeelsbesparingen meer te hebben uit -
besteed. Vijf van hen zouden die beslissing hebben genomen ondanks de hogere kostprijs en 
de soms mindere of schommelende kwaliteit. Het toetsingskader voor de kerntakenplannen 
voorzag in de mogelijkheid voor elke dienstverlening af te wegen door welke actor de dienst -
verlening moet worden verzekerd.
137 De vakorganisaties verdedigen de stelling dat insourcing van personeel een grote besparing kan opleveren.  HOOFDSTUK 6
Conclusies
Sinds de vorige legislatuur (2009-2014) zet de Vlaamse Regering blijvend in op een slanke 
Vlaamse overheid met minder ambtenaren. De vorige Vlaamse Regering nam zich voor het 
aantal ambtenaren met 6,5% te verminderen en de apparaatskredieten met 65 miljoen euro. 
De besparingsdoelstelling werd vastgesteld zonder voorafgaande personeelsbehoefteanalyse. 
Wel dienden de entiteiten – los van de besparingen – efficiëntietrajecten te definiëren. De 
besparingen werden lineair opgelegd, maar de entiteiten hadden de mogelijkheid binnen hun 
beleidsdomein een andere verdeling van de besparingslast af te spreken. Entiteiten maakten 
echter weinig gebruik van die mogelijkheid.
De besparing op de apparaatskredieten per entiteit werd bij de begrotingsopmaak centraal 
gecoördineerd en toegepast, maar de toelichtingen bij de begrotingsdocumenten bevatten 
niet altijd voldoende informatie om de opbouw van de begrotingskredieten en de besparing 
te reconstrueren. Over de uitvoering van de budgettaire besparing op de apparaatskredieten 
werd niet gerapporteerd. 
In personeelsaantallen werd globaal een besparing van net geen 7,5% gerealiseerd ten op -
zichte van de aangepaste nulmeting. Drie van de dertien beleidsdomeinen hebben de vereiste 
personeelsvermindering van 6,5% niet gerealiseerd. Door de neutralisatietechniek steeg de 
initiële nulmeting van 30 juni 2009 met 836 personeelsleden (of met bijna 3% van de initiële 
nulmeting). Er kan worden betwijfeld of alle neutralisaties wegens bijkomend beleid of door 
goedkeuringen tijdens de voorgaande legislatuur verantwoord waren. 
Slechts weinig bevraagde entiteiten konden de invloed van de efficiëntietrajecten op de perso -
neelsinzet en besparingsdoelstellingen kwantificeren. De meeste hadden hun personeelsplan 
overigens nog niet aangepast aan de personeelsvermindering. De afweging om al dan niet 
te vervangen, maakten de meeste pas bij een concrete uitstroom. Entiteiten maakten amper 
gebruik van de mogelijkheid personeel te laten herplaatsen en zochten veelal een oplossing 
binnen de entiteit. De personeelsbesparingen leidden ertoe dat entiteiten in beperkte mate 
arbeidsovereenkomsten van onbepaalde duur beëindigden, uitsluitend of vooral contractu -
eel wierven, kritischer evalueerden, gunstverloven niet of minder gemakkelijk toekenden en 
maatregelen om langer te werken stopzetten. Ook hebben enkele entiteiten noodgedwongen 
meer uitbesteed, ondanks de hogere kostprijs en soms schommelende kwaliteit. 
De effecten van de personeelsbesparingen zijn niet voor alle entiteiten dezelfde. De helft gaf 
aan dat de kwaliteit van de dienstverlening is verminderd. De meeste leidend ambtenaren 
stelden dat de personeelsbesparingen mee verantwoordelijk waren voor de toegenomen werk -
gerelateerde stress en dat ze op gespannen voet stonden met het diversiteitsbeleid, in het 
bijzonder wat betrof de tewerkstelling van personen met een handicap of chronische ziekte. 58
De huidige Vlaamse Regering (2014-2019) beoogt een verdere afbouw van het aantal ambte -
naren. Ze legde een vermindering op met 1950 personeelsleden, gekoppeld aan een besparing 
van 101,5 miljoen euro. Ook het huidige besparingsbeleid werd niet onderbouwd door een 
voorafgaande behoefteanalyse. De huidige besparingen werden ook lineair over de beleids -
domeinen verdeeld, maar gingen gepaard met de opmaak van kerntakenplannen, die de mo -
gelijkheid boden minder prioritaire processen af te bouwen. De geraamde personeelsvermin -
dering ten gevolge van de kerntakenplannen bedraagt minder dan de helft van de opgelegde 
personeelsvermindering, waardoor de opgelegde personeelsbesparing een risico betekent 
voor de kwaliteitsvolle uitvoering van de kerntaken. Een generiek kosten-batenmodel voor 
in-, out- en co-sourcing is er nog niet. Het Voorzitterscollege gaf al te kennen dat de lopende 
personeelsbesparing op de kwaliteit van de dienstverlening weegt. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   59
• Het is wenselijk dat de Vlaamse Regering naar meer coherentie in het besparingsbeleid 
streeft. In de mate dat de context het toelaat moet zij besparingsdoelstellingen onderbou -
wen met voorafgaande personeelsbehoefteanalyses. De relatie tussen de opgelegde perso -
neelsvermindering en de verwachte uitgavenvermindering moet duidelijk zijn.
• Het is wenselijk dat de entiteiten meer samenwerken om de besparingsdoelstelling te re -
aliseren en optimaal gebruik maken van de mogelijkheid af te wijken van het lineaire be -
sparingsscenario. Gelet op de gevolgen van de personeelsbesparingen, groeit de noodzaak 
de besparingen doelgerichter te maken en af te stappen van de lineariteit.
• De toelichtingen bij de begrotingsdocumenten moeten voldoende gedetailleerd zijn en 
het mogelijk maken de opbouw van de begrotingskredieten te reconstrueren, zodat de 
doorgevoerde budgettaire besparing duidelijk zichtbaar is. Rapportering over de realisatie 
van de budgettaire besparingen is onontbeerlijk.
• Het is raadzaam dat de Vlaamse Regering de realisatie van de personeelsbesparingen en de 
uitvoering van de kerntakenplannen nauwgezet opvolgt, in het bijzonder ook de opmaak 
van de kosten-batenanalyses bij uitbesteding.
• Entiteiten dienen de personeelsbesparingen te integreren in hun personeelsplan.
• Het is raadzaam dat entiteiten meer gebruik maken van de diensten van AgO om perso -
neelsleden van wie de functie werd opgeheven, te begeleiden naar een andere functie in de 
Vlaamse overheid. 
• Het is wenselijk dat de entiteiten en de functioneel bevoegde ministers meer aandacht be -
steden aan de opvolging en het behoud van een kwalitatieve dienstverlening. De jaarrap -
porten over de ondernemingsplannen met voldoende kwaliteitsindicatoren zijn daarvoor 
nuttige instrumenten. 
• Gelet op de rol van de Vlaamse overheid als werkgever is het wenselijk dat de minister 
bevoegd voor Bestuurszaken en alle welzijnsactoren verder investeren in de uitwerking 
en implementatie van het welzijnsbeleid, en meer specifiek in de aanpak van werkgerela -
teerde stress. 
• De Vlaamse Regering dient een aantal andere negatieve effecten van de personeelsbespa -
ringen te onderzoeken, zoals de toename van contractuele wervingen voor permanente 
opdrachten en de gebrekkige vooruitgang bij de tewerkstelling van personen met een han -
dicap en chronische ziekte, en eventueel maatregelen te treffen.  PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   61
Reactie van de minister van 
Binnenlands Bestuur
Op 29 augustus 2016 deelde de Vlaamse minister van Binnenlands Bestuur haar reactie op de 
aanbevelingen uit het ontwerpverslag mee (zie bijlage).
De minister stelde dat de huidige besparing is gebaseerd op de verwachte uitstroom en er 
werd gerekend met gemiddelde loonkosten van 52.000 euro per personeelslid. Het is de over -
tuiging van de Vlaamse Regering dat de besparing kan worden gerealiseerd door de afbouw 
van niet-kerntaken en door een efficiëntere werking, zonder kwaliteitsverlies. De minister 
onderschreef wel de nood aan meer samenwerking binnen de Vlaamse overheid en wijst op 
initiatieven om daaraan tegemoet te komen: Vlaamse overheid als holdingstructuur, fusies, 
oprichting van het Voorzitterscollege en stopzetting van verkokering.
De minister benadrukte dat lineariteit geen uitgangspunt vormde bij de besparingsronde 
2014-2019 en haalt om dat te staven onder meer de redenen aan om te werken per beleidsdo -
mein. De personeelsbesparingen worden halfjaarlijks opgevolgd. De uitvoering van de kern -
takenplannen wordt opgenomen in de jaarrapportering over de ondernemingsplannen en in 
de monitoring met betrekking tot de resultaat- en klantgerichte overheid. Het kan volgens 
de minister niet de bedoeling zijn de besparing te realiseren door taken uit te besteden als de 
uitbesteding meerkosten tot gevolg heeft. Aan het Voorzitterscollege werd daarom gevraagd 
voorafgaand aan uitbestedingen telkens een kosten-batenanalyse uit te voeren. Verder nam 
de minister de aanbeveling ter harte dat de personeelsbesparingen in de personeelsplannen 
dienen te worden geïntegreerd.
De minister zal nagaan hoe ze de bestaande initiatieven om de mobiliteit te verhogen, nog 
kan versterken. De groep contractuele personeelsleden die in aanmerking kan komen voor 
herplaatsing, werd intussen uitgebreid. De minister erkende dat personeelsbesparingen ri -
sico's inhouden op het vlak van welzijn. Dat is een belangrijke reden geweest om in 2016 het 
actieplan tegen werkgerelateerde stress en burn-out te lanceren. Om de tewerkstelling van 
personen met een handicap en chronische ziekte te verbeteren, verwees de minister onder 
meer naar het strategisch actieplan diversiteitsbeleid 2016-2020. Het aantal personen met een 
arbeidshandicap is sinds 2009 lichtjes gestegen, maar de minister erkende dat de stijging te 
laag is.  Bijlage
Antwoord van 
de Vlaamse minister 
van Binnenlands Bestuur 64
29 augustus 2016
Betreft: Audit personeelsbesparingen bij de Vlaamse overheid
Mijnheer de voorzitter,
Ik heb het ontwerp verslag van het Rekenhof over de personeelsbesparingen bij de Vlaamse 
overheid goed ontvangen.
Hieronder vindt u mijn reactie op de in het verslag geformuleerde aanbevelingen:
Aanbeveling 1: Het is wenselijk dat de Vlaamse Regering naar meer coherentie in het bespa -
ringsbeleid streeft. In de mate dat de context het toelaat moet zij besparingsdoelstellingen 
onderbouwen met voorafgaande personeelsbehoefteanalyses. De relatie tussen de opgelegde 
personeelsvermindering en de verwachte uitgavenvermindering moet duidelijk zijn.
Zoals vermeld in het Vlaams regeerakkoord 2014-2019 is het de bedoeling van de Vlaamse 
Regering om in deze regeerperiode het aantal personeelsleden in dienst van de Vlaamse over -
heid significant te doen dalen door het voeren van een selectief vervangingsbeleid, met blij -
vende aandacht voor een kwaliteitsvolle dienstverlening.
De onderbouwing van het opgelegde te besparen aantal personeelsleden voor de huidige 
regeerperiode (1950 koppen) is gebaseerd op de verwachte uitstroom (per beleidsdomein). 
Het betrof de verwachte uitstroom wegens pensionering en niet de uitstroom door andere 
redenen (bijvoorbeeld vrijwillig ontslag of ontslag wegens disfunctioneren). De relatie met 
de budgettaire besparing bestaat er in dat er gerekend werd aan een gemiddelde loonkost van 
52.000 euro per 'kop', wat een totaal te besparen bedrag betekende van 101,4 miljoen euro re -
current eind 2019. Ik verwijs naar mijn brief aan het college van ambtenaren-generaal (CAG) 
dd. 1 oktober 2014 voor meer details.
Het is de overtuiging van de Vlaamse Regering dat deze besparing (uitgedrukt in koppen en 
in budget) kan worden gerealiseerd zonder te raken aan de kwaliteitsvolle dienstverlening 
van de Vlaamse overheid, en dit door enerzijds niet-kerntaken af te bouwen en anderzijds de 
efficiënte werking van de Vlaamse overheid te verbeteren: 
- Met de door de Vlaamse Regering op 17 juli 2015 goedgekeurde kerntakenplannen, die wer -
den opgesteld per beleidsdomein, werd beslist om diverse activiteiten af te bouwen die 
niet essentieel zijn om de beleidsdoelstellingen te bereiken en de dienstverlening te ver -
zekeren. De afbouw in koppen die hiermee gepaard gaat, draagt bij tot de afbouw van de 
beoogde 1950 personeelsleden tegen eind 2019.
- De resterende besparing van het aantal personeelsleden zal onder meer worden gereali -
seerd door de efficiënte werking van de Vlaamse overheid te verbeteren, met name door 
de verdere rationalisatie van de management ondersteunende functies138 en de aansluiting 
138 Ingevolge de door de Vlaamse Regering op 19 juli 2013 goedgekeurde conceptnota inzake de rationalisatie van de 
managementondersteunende functies moeten alle entiteiten op termijn verplicht aansluiten bij (onder meer) het 
gemeenschappelijk personeelssysteem Vlimpers, de vzw Sociale dienst voor het Vlaams overheidspersoneel en de 
Gemeenschappelijke Dienst Preventie en Bescherming. De uitvoering van deze conceptnota loopt door tot in deze 
regeerperiode en wat betreft Vlimpers zal de laatste entiteit pas aansluiten in 2020. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   65
bij gemeenschappelijke dienstencentra139, de fusies van beleidsdomeinen en entiteiten140, 
de daling van administratieve lasten, en een verder doorgedreven informatisering van de 
dienstverlening ('radicaal digitaal'). 
Aanbeveling 2: Het is wenselijk dat de entiteiten meer samenwerken om de besparingsdoelstel -
ling te realiseren en optimaal gebruik maken van de mogelijkheid af te wijken van het lineaire 
besparingsscenario. Gelet op de gevolgen van de personeelsbesparingen, groeit de noodzaak de 
besparingen doelgerichter te maken en af te stappen van de lineariteit.
Wat betreft de nood aan meer 'samenwerking'.
Ik onderschrijf de nood aan meer samenwerking binnen de Vlaamse overheid en verwijs hier -
voor naar de initiatieven in het Vlaams regeerakkoord:
- Beter Bestuurlijk beleid wordt herdacht, in die zin dat de Vlaamse overheid gaat functione -
ren als een holdingstructuur, met operationele entiteiten die een zekere autonomie hebben 
in hun dagelijks functioneren, én met een moedermaatschappij (de Vlaamse Regering) die 
de gemeenschappelijke dienstverlening bepaalt en beslist door wie ze wordt uitgevoerd. 
In dat kader kan ik als voorbeeld verwijzen naar de beslissingen van de Vlaamse Regering 
inzake bijkomende efficiëntieverhoging op vlak van managementondersteunende dienst -
verlening (MOD) en de afbouw van het aantal personeelsleden in MOD-functies (nog 
maximum 6% tegen het einde van de regeerperiode), onder meer dankzij de oprichting 
van de gemeenschappelijke dienstencentra (VR 2015 0603 DOC.0151-1BIS).
- In functie van een betere interne samenwerking, efficiëntiewinsten en een kwaliteitsvolle -
re dienstverlening worden diverse fusies van beleidsdomeinen en entiteiten doorgevoerd. 
De meeste fusies zijn ondertussen reeds gerealiseerd.
- De oprichting van het Voorzitterscollege kadert volledig binnen de uitdrukkelijke wens 
van de Vlaamse Regering dat entiteiten meer met elkaar zouden samenwerken. Het Voor -
zitterscollege, waarin de voorzitters van alle beleidsdomeinen samenkomen en dat in de 
plaats komt van het College van Ambtenaren-Generaal, neemt organisatorische beslissin -
gen in functie van de samenwerking tussen entiteiten, binnen de delegatie gegeven door 
de Vlaamse Regering.
- Daarnaast stelt het Vlaams regeerakkoord duidelijk dat de Vlaamse Regering paal en perk 
wil stellen aan de verkokering. Samenwerking tussen overheidsdiensten onderling en een 
intensievere samenwerking tussen de administratie en de regering in functie van gedragen 
doelen en oplossingen, wordt de regel. De Vlaamse overheid zal zich beter organiseren om 
met één stem te spreken. De leidend ambtenaren worden collectief en individueel verant -
woordelijk om de naleving hiervan te bevorderen en te bewaken.
139 Het betreft volgende drie gemeenschappelijke dienstentcentra: een dienstencentrum personeelsadministratie bij het 
agentschap Overheidspersoneel, een boekhoudkantoor bij het departement Financiën en Begroting en een gemeen -
schappelijk dienstencentrum op vlak van facilitys bij het Facilitair Bedrijf (onder andere een gemeenschappelijke aan -
koopcentrale).
140 Ingevolge het Vlaams regeerakkoord zal het aantal entiteiten bij de diensten van de Vlaamse overheid tegen het einde 
van deze regeerperiode met ongeveer een derde afnemen en zullen er een 25-tal entiteiten worden opgeheven en 
geïntegreerd in andere entiteiten. Deze fusies leiden tot een schaalvergroting van de entiteiten en een aanvullende 
personeelsbesparing. 66
Wat betreft het afstappen van de 'lineariteit'.
Ik benadruk dat lineariteit zeker geen uitgangspunt vormde bij de huidige besparingsronde.
Vooreerst werden – net als in de vorige regeerperiode – ook in deze regeerperiode bewust een 
aantal entiteiten uitgesloten van het toepassingsgebied van de besparingsdoelstelling, en dit 
om te vermijden dat de dienstverlening in het gedrang zou komen. Bij wijze van voorbeeld: 
- de Openbare psychiatrische Ziekenhuizen Geel en Rekem werden uitgesloten, omdat een 
besparing op het aantal personeelsleden in deze entiteiten onvermijdelijk tot gevolg zou 
hebben dat er moet worden gesnoeid in het aantal ziekenhuisbedden, hetgeen niet de 
bedoeling is;
- ook het agentschap Jongerenwelzijn werd uitgesloten, dit om te vermijden dat er zou moe -
ten worden gesnoeid in het aantal opvangplaatsen bij de gemeenschapsinstellingen voor 
bijzondere jeugdbijstand voor jongeren die een als misdaad omschreven feit hebben ge -
pleegd of die zich in een moeilijke opvoedingssituatie bevinden. De Vlaamse Regering 
heeft integendeel zelfs beslist om het aantal opvangplaatsen uit te breiden, gelet op de 
maatschappelijke noden op dit vlak;
- ook het agentschap Kind en Gezin werd uitgesloten van de besparingsdoelstelling, aange -
zien het niet de bedoeling is te raken aan het aantal regioverpleegkundigen, enz.
Daarnaast verwijs ik naar mijn brief aan het CAG dd. 1 oktober 2014. In punt  5 van deze brief 
licht ik de motivatie toe om te werken per beleidsdomein. De versleuteling per beleidsdomein 
liet toe rekening te houden met:
- de specificiteit van de kerntakenplannen, die ook per beleidsdomein werden opgesteld; 
- de verschillende leeftijdspiramides tussen entiteiten; 
- de aanwezigheid van continufuncties binnen bepaalde entiteiten; 
- de instroom van overkomende personeelsleden in uitvoering van de 6de staatshervor -
ming.
Voorts geef ik mee dat ik een bonus-malus regeling liet uitwerken in functie van de al dan niet 
gerealiseerde besparingen tijdens de vorige besparingsronde. Entiteiten die op 30 juni 2014 
een daling van het aantal personeelsleden hadden gerealiseerd van meer dan 7,5% zouden een 
bonus krijgen, de entiteiten die een daling van minder dan 6,5% realiseerden een malus (zie 
ook punt  7 van mijn brief aan het CAG dd. 1 oktober 2014).
De Vlaamse Regering heeft ondertussen ook enkele dossiers goedgekeurd waarbij aanvullend 
personeel in dienst wordt genomen om de goede dienstverlening te waarborgen, zonder dat 
deze personeelstoename intern moet worden gecompenseerd. Met deze beslissingen stapte 
de Vlaamse Regering met andere woorden eveneens af van een lineaire besparingslogica.
Hierna geef ik enkele voorbeelden:
- De Vlaamse Regering hechtte op 13 februari 2015 haar goedkeuring aan de werving van 
63 VTE in het kader van de opstart van de kilometerheffing. De Vlaamse Regering bena -
drukte toen in haar beslissing dat deze vacatures bij voorkeur via horizontale mobiliteit 
(interne arbeidsmarkt) moeten worden ingevuld, hetgeen overtallen elders in de orga -
nisatie (bijvoorbeeld naar aanleiding van het afstoten van niet-kerntaken) moet helpen 
wegwerken. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   67
- De Vlaamse Regering hechtte op 3 april 2015 haar goedkeuring aan de personeelsuitbrei -
ding bij de gemeenschapsinstellingen voor bijzondere jeugdbijstand (= aanvullend boven -
op de personeelsleden die werden overgeheveld van de federale overheid in uitvoering van 
de zesde staatshervorming, waarbij de gesloten centra van Tongeren en Everberg werden 
overgeheveld naar de Vlaamse overheid). Ook in de vorige regeerperiode heeft de Vlaamse 
Regering enkele personeelsuitbreidingen goedgekeurd bij de gemeenschapsinstellingen.
- De Vlaamse Regering hechtte op 13 mei 2016 haar goedkeuring aan de uitbreiding van de 
dienst Dierenwelzijn bij het departement LNE met 11 VTE (dat is bovenop de overheve -
ling van federale personeelsleden in uitvoering van de zesde staatshervorming, waarbij de 
bevoegdheid dierenwelzijn werd overgeheveld naar de gewesten).
Aanbeveling 3: De toelichtingen bij de begrotingsdocumenten moeten voldoende gedetailleerd 
zijn en het mogelijk maken de opbouw van de begrotingskredieten te reconstrueren, zodat de 
doorgevoerde budgettaire besparing duidelijk zichtbaar is. Rapportering over de realisatie van 
de budgettaire besparingen is onontbeerlijk.
Ik zal de aanbeveling met betrekking tot de toelichtingen bij de begrotingsdocumenten be -
zorgen aan mijn collega Bart Tommelein, die bevoegd is voor Financiën en Begroting.
Aanbeveling 4: Het is raadzaam dat de Vlaamse Regering de realisatie van de personeelsbespa -
ringen en de uitvoering van de kerntakenplannen nauwgezet opvolgt, in het bijzonder ook de 
opmaak van de kosten-batenanalyses bij uitbesteding.
De Vlaamse Regering volgt de realisatie van de personeelsbesparingen halfjaarlijks op.
De stand van zaken met betrekking tot de uitvoering van de kerntakenplannen wordt op -
genomen in de jaarrapportering over de ondernemingsplannen door elk van de entiteiten 
(VR 2015 1707 DOC.0728/1TER). Die jaarrapporteringen zijn beschikbaar op de website van 
de Vlaamse overheid (zie http://overheid.vlaanderen.be/overzicht-jaarrapporteringen-
2015-en-ondernemingsplannen-2016 ) en in de publicatiedatabank van de Vlaamse overheid 
(zie http://www.vlaanderen.be/nl/publicaties ). De rapportering over de kerntakenplannen 
wordt ook meegenomen in de monitoring met betrekking tot de resultaat- en klantgerichte 
overheid die in september wordt besproken tussen het Voorzitterscollege en de kernministers 
(VR 2016 1305 DOC.0430/1). Samen met de projecten en indicatoren met betrekking tot resul -
taat- en klantgerichte overheid, de rapportering over de bijdragen aan Vlaanderen Radicaal 
Digitaal en de voortgang van de uitvoering van de personeelsbesparing geeft dit een jaarlijks 
overzicht van de graad van de resultaat- en klantgerichtheid van de Vlaamse overheid.
Het kan niet de bedoeling zijn de besparing op personeel te realiseren door taken uit te beste -
den, terwijl deze uitbesteding een meerkost tot gevolg heeft. In mijn brief dd. 26 juni 2015 heb 
ik daarom aan het Voorzitterscollege gevraagd telkens een kosten-batenanalyse uit te werken, 
vooraleer taken uit te besteden. Ondertussen ligt er een ontwerp leidraad met betrekking 
tot 'in-, co- en outsourcing' voor ter bespreking met de vakorganisaties. De bedoeling is een 
gestandaardiseerde methode aan te reiken om doordacht te kunnen beslissen of een activiteit 
geïnsourcet, geoutsourcet of gecosourcet moet worden. De leidraad zal aan de Vlaamse Re -
gering ter goedkeuring worden voorgelegd in het kader van het sectoraal akkoord 2015-2016. 68
Ik zal het Voorzitterscollege verzoeken periodiek aan de kernministers te rapporteren over de 
kosten-batenanalyses.
Aanbeveling 5: Entiteiten dienen de personeelsbesparingen te integreren in hun personeelsplan.
Ik neem deze aanbeveling ter harte en zal het Voorzitterscollege herinneren aan de bestaande 
regeringsbeslissingen ter zake:
- de beslissing van de Vlaamse Regering van 24 april 2009 regelt de procedure voor het vast -
stellen en het wijzigen van een personeelsplan (VR 2009 2404 DOC.0572). De goedge -
keurde nota bepaalt onder meer dat een personeelsplan een overzicht moet omvatten van 
alle functies die nodig zijn om in een bepaalde entiteit de vooropgestelde doelstellingen te 
bereiken, en dat een personeelsplan een dynamisch karakter heeft en minimaal één keer 
per jaar formeel moet worden geactualiseerd;
- daarnaast bepaalt de nota aan de Vlaamse Regering met betrekking tot de jaarlijkse on -
dernemingsplannen en de uitvoeringsrapportering (VR 2012 1611 DOC.1155/1), dat het on -
dernemingsplan het vertrekpunt vormt voor het actualiseren of wijzigen van het perso -
neelsplan. Het ondernemingsplan moet daarbij aangeven op welke wijze opvolging wordt 
gegeven aan de realisatie van de meetbare efficiëntiewinsten, waaronder personeelskos -
tenefficiëntie;
- tot slot stelt de nota aan de Vlaamse Regering aangaande de opvolging van de doelstel -
lingen in de regeerperiode 2014-2019 (VR 2014 0512 DOC.1241bis) dat de doelstellingen 
opgelegd door regeringsafspraken expliciet in het ondernemingsplan moeten worden op -
genomen. De nota bevestigt nogmaals dat het personeelsplan een onderdeel is van het 
ondernemingsplan.
Aanbeveling 6: Het is raadzaam dat entiteiten meer gebruik maken van de diensten van AgO 
om personeelsleden van wie de functie werd opgeheven, te begeleiden naar een andere functie 
in de Vlaamse overheid.
Naar analogie met de besparingsdoelstelling uit de vorige regeerperiode moet de huidige be -
sparingsdoelstelling gerealiseerd worden zonder naakte ontslagen. De herplaatsing is één van 
de belangrijkste middelen die de Vlaamse overheid als werkgever inzet om binnen de diensten 
van de Vlaamse overheid een nieuwe passende functie te vinden voor personeelsleden die 
bijvoorbeeld door een reorganisatie hun job verloren. Volledigheidshalve vermeld ik ook dat 
vaak binnen de eigen entiteit naar een oplossing wordt gezocht voor personeelsleden in over -
tal door middel van wijziging van dienstaanwijzing. De stap zetten naar herplaatsing is met 
andere woorden niet altijd nodig.
Tot voor kort was de groep contractuele personeelsleden aan wie herplaatsing kon worden 
aangeboden zeer beperkt (enkel contractuele personeelsleden met werkzekerheid op basis 
van een wettelijke bepaling), wat het eerder lage gebruik verklaart. Met ingang van 1 juli 2016 
breidde de Vlaamse Regering deze groep evenwel uit. Dit gebeurde door middel van het be -
sluit van de Vlaamse Regering van 24 juni 2016 tot wijziging van het VPS op grond waarvan 
contractuele personeelsleden tewerkgesteld met een arbeidsovereenkomst voor onbepaalde 
duur en geworven in het kader van een bijkomende of specifieke opdracht of in het kader van 
een hooggekwalificeerde opdracht ook voor herplaatsing kunnen worden aangemeld. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   69
Omdat de voormelde begeleiding de blijvende tewerkstelling binnen de diensten van de 
Vlaamse overheid als doel heeft, kunnen contractuele personeelsleden van wie de tewerkstel -
ling per definitie tijdelijk is niet voor herplaatsing worden aangemeld. Hieronder vallen on -
der andere contractuele personeelsleden die werden geworven met een arbeidsovereenkomst 
voor bepaalde duur of met een vervangingsovereenkomst. 
Ter informatie geef ik het aantal aanmeldingen voor herplaatsing mee: 
- 2012: 35 aanmeldingen
- 2013: 17 aanmeldingen
- 2014: 20 aanmeldingen
- 2015: 44 aanmeldingen
- 2016: 10 aanmeldingen in eerste jaarhelft
De individuele herplaatsing is één onderdeel van een breder pakket aan maatregelen om mo -
biliteit te verhogen, waaronder ook advies aan entiteiten en groepsbegeleiding met medewer -
kers. Ik ga na hoe we deze initiatieven nog verder kunnen versterken en onderneem de gepaste 
communicatieacties.
Aanbeveling 7: Het is wenselijk dat de entiteiten en de functioneel bevoegde ministers meer 
aandacht besteden aan de opvolging en het behoud van een kwalitatieve dienstverlening. De 
jaarrapporten over de ondernemingsplannen met voldoende kwaliteitsindicatoren zijn daar -
voor nuttige instrumenten.
Ik neem akte van deze aanbeveling. De opvolging van de ondernemingsplannen behoort tot 
de bevoegdheid van elke bevoegde minister. De reeds aangehaalde beslissingen van de Vlaam -
se Regering (nota aan de Vlaamse Regering dd. 16 november 2012 en nota aan de Vlaamse 
Regering dd. 5 december 2014) regelen deze materie. 
Aanbeveling 8: Gelet op de rol van de Vlaamse overheid als werkgever is het wenselijk dat de 
minister bevoegd voor Bestuurszaken en alle welzijnsactoren verder investeren in de uitwerking 
en implementatie van het welzijnsbeleid, en meer specifiek in de aanpak van werkgerelateerde 
stress.
Ik erken dat personeelsbesparingen risico's inhouden op het vlak van welzijn. Dit is een be -
langrijke reden geweest om het 'Actieplan werkgerelateerde stress en burn-out' te lanceren in 
juni 2016. Met preventieve acties op organisatieniveau wil ik de veerkracht van personeelsle -
den verhogen en hun welzijn bevorderen. 
Op de website https://overheid.vlaanderen.be/burn-out  vinden personeelsleden alle infor -
matie, waaronder tips om stress te beperken. Voorbeelden van acties zijn projecten met be -
trekking tot gezond bewegen en opleidingen die het welzijn bevorderen. De maatregelen met 
betrekking tot interne mobiliteit stimuleren dat personeelsleden vlot van functie kunnen ver -
anderen en op basis van hun talenten worden ingezet, wat cruciaal is bij reorganisaties.
Het actieplan stimuleert leidinggevenden en personeelsverantwoordelijken ook om het wel -
zijnsbeleid van hun entiteit vorm te geven, bijvoorbeeld met behulp van de online instru -
mentenbox aanwezigheidsbeleid en het ondersteunende raamcontract vanaf het najaar 2016.  70
Daarnaast focussen de acties op de verantwoordelijkheid van leidinggevenden, die in de be -
sparingscontext niet te onderschatten is: zij zorgen voor duidelijkheid over functies en ver -
wachtingen, voor een efficiënte werkverdeling, en voor voldoende inspraak.
Op het niveau van arbeidsorganisatieniveau investeer ik onder andere in meer aandacht voor 
ontwikkeling bij prestatiemanagement en de verdere implementatie van plaats- en tijdson -
afhankelijk werken (PTOW). De verschillende deeltoepassingen van PTOW leiden tot meer 
autonomie, resultaatgerichtheid en een betere afstemming werk-privé, allemaal aspecten die 
het welzijn bevorderen. Tegelijkertijd is er aandacht voor welzijnsrisico's, bijvoorbeeld bij het 
inrichten van nieuwe (open) kantoorgebouwen.
Ik wil ook de kwaliteit van de cijfers met betrekking tot het welzijn van de personeelsleden 
verbeteren, onder meer om de impact van deze preventieve acties te monitoren. 
Aanbeveling 9: De Vlaamse Regering dient een aantal andere negatieve effecten van de per -
soneelsbesparingen te onderzoeken, zoals de toename van contractuele wervingen voor per -
manente opdrachten en de gebrekkige vooruitgang bij de tewerkstelling van personen met een 
handicap en chronische ziekte, en eventueel maatregelen te treffen. 
De webpagina met betrekking tot de demografische gegevens bevat de evolutie van het per -
soneelsbestand opgedeeld volgens statuut. Daaruit blijkt dat het aandeel contractuele per -
soneelsleden in de diensten Vlaamse overheid (DVO) sinds eind 2009 (= het eerste jaar van 
de personeelsbesparingen) gedaald is: van 35% naar 27% ( https://overheid.vlaanderen.be/
bedrijfsinformatie/cijfers-demografische-gegevens-statuut ).
Het aantal personen met een arbeidshandicap is gestegen van 1% in 2009 (= het eerste jaar 
van de personeelsbesparingen) naar 1,3% in 2015. Ik erken dat deze stijging te laag is. Het re -
geerakkoord bepaalt expliciet dat er verhoogde inspanningen zullen worden gedaan om het 
streefcijfer van 3% effectief te bereiken. Ik verwijs hiervoor naar het ondertussen door de re -
gering goedgekeurde strategisch actieplan diversiteitsbeleid voor de periode 2016-2020. Meer 
informatie over het strategisch plan vindt u op de website https://overheid.vlaanderen.be/
het-strategisch-plan-van-de-dienst-diversiteitsbeleid . 
Ik verwijs ook naar de bijsturing van de rendementsondersteuning. Door het beschikbare 
budget voor de concrete ondersteuning van tewerkstelling van de doelgroep beter te benut -
ten, zet ik actiever en efficiënter in op het behoud en de instroom van personen met een han -
dicap of chronische ziekte. 
Daarnaast is er ook het systeem van voorbehouden betrekkingen, waarbij een selectieproce -
dure enkel toegankelijk is voor personen met een handicap. De dienst Diversiteitsbeleid zet 
extra in op de promotie van deze maatregel met onder andere een sensibiliseringscampagne. 
Een andere manier ter bevordering van de instroom van personen met een handicap of chro -
nische ziekte is de invoering van de mogelijkheid van de tewerkstelling van personen van de 
doelgroepen na afloop van een begeleide stage (GIBO). Tevens onderzoek ik de mogelijkhe -
den op welke manier het nieuwe Maatwerkdecreet ingang kan vinden binnen de Vlaamse 
overheid. PERSONEELSBESPARINGEN BIJ DE VLAAMSE OVERHEID
REKENHOF, OKTOBER 2016   /   71
Ook voor stagiairs en jobstudenten met een handicap of chronische ziekte zijn er extra in -
spanningen. Entiteiten kunnen de loonkost van een jobstudent met een handicap integraal 
laten betalen door de dienst Diversiteitsbeleid. Om studenten met een handicap een plaats 
te geven binnen de Vlaamse overheid, werkt de dienst Diversiteitsbeleid nauw samen met 
universiteiten, hogescholen en de Centra voor Gespecialiseerde Opleiding, Begeleiding en 
Bemiddeling.
Ik geef ook mee dat in uitvoering van de conceptnota 'Hervorming van de verlofregeling' 
(VR 2016 2705/ DOC.0486/1bis – punt  6.2) een nieuwe verlofregeling zal worden uitgewerkt 
ten gunste van statutaire personeelsleden met een handicap of chronische ziekte. Deze re -
geling zal inhouden dat deze ambtenaren deeltijdse prestaties kunnen leveren waarbij hen 
een loonsupplement wordt toegekend voor de niet-gepresteerde uren. Ambtenaren die tot de 
doelgroep behoren en vandaag reeds in dienst zijn, zullen op die manier makkelijker in dienst 
kunnen blijven dankzij een aangepaste arbeidsduurregeling. Anderzijds kan deze nieuwe re -
geling ook een positieve bijdrage leveren voor de aantrekkingskracht van de Vlaamse Over -
heid als potentiële werkgever voor nieuwe personeelsleden met een handicap of chronische 
ziekte. 
Er lopen dus heel wat inspanningen op het vlak van het verbeteren van de tewerkstelling van 
personen met een handicap en chronische ziekte. Ik ben ervan overtuigd nog voldoende pro -
gressie te kunnen maken met het bestaande instrumentarium en de initiatieven die al in de 
steigers staan. 
Met vriendelijke groeten, 
Liesbeth Homans 
Viceminister-president van de Vlaamse Regering 
Vlaams minister van Binnenlands Bestuur, Inburgering, Wonen, Gelijke Kansen en Armoe -
debestrijding   Rekeningenrapport over 2015
Rekenhof
TEL. 
FAX

CHAMBRE DES REPRÉSENTANTS — SESSION 2007-2008
164eCAHIER DE LA COUR DES COMPTES
VOLUME I — COMMENTAIRESKAMER V AN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS — ZITTING 2007-2008
164eBOEK V AN HET REKENHOF
 164eBOEK
VA N H E T
REKENHOF
aan de
164eCAHIER
DE LA
VOLUME I —COMMENTAIRES0743-07_RH_Boek164_Vwk  10-12-2007  11:24  Pagina 1 0743-07_RH_Boek164_Vwk  10-12-2007  11:24  Pagina 2 KAMER V AN VOLKSVERTEGENWOORDIGERS
ZITTING 2007-2008
164eBOEK
V AN HET
REKENHOF
SESSION 2007-2008
DE LA
VOLUME I – COMMENTAIRES0743-07_RH_Boek164_Vwk  10-12-2007  11:24  Pagina 3 4 164e Boek van het RekenhofInhoud
Inhoud
Deel I Algemene rekening van de Staat 2006  32
Titel I Uitvoeringsrekening van de begroting 2006  34
Hoofdstuk 1 Algemeen resultaat  36
de begroting  44
Hoofdstuk 3 Ontvangsten  64
1 Totale ontvangsten geïnd door de Staat 64
1.1 Algemene commentaar 64
1.2 Bijzondere commentaar op de ﬁ  scale ontvangsten 76
/L50776 Totale ﬁ  scale ontvangsten 76
/L50776 Effectisering van ﬁ  scale schuldvorderingen 84
/L50776 Procedure van de permanente ﬁ  scale regularisatie 94
2 Op de rijksmiddelenbegroting aangerekende ontvangsten 110
2.1 Algemene commentaar 110
2.2  Bijzondere commentaar over bepaalde niet-ﬁ  scale lopende en 
kapitaalontvangsten 120/L50776 Niet-voorziene ontvangsten 120
/L50776 Toewijzing van niet-ﬁ  scale ontvangsten aan het Zilverfonds 122
3 Overgedragen ontvangsten 126
/L50776 Gevolgen van de diverse voorafnemingen op de btw 126
gewesten 128
/L50776 Ontvangsten overgedragen aan de sociale zekerheid 144
/L50776 Ontvangsten overgedragen aan de Europese Unie 154
/L50776 Ontvangsten overgedragen aan de geïntegreerde politie 156
Hoofdstuk 4 Uitgaven  158
1 Algemene commentaar 158
/L50776 Uitgavenkredieten 158
/L50776 Begrotingsuitgaven en primaire uitgaven 160
2 Onderzoek van de uitgaven per begrotingssectie 172
/L50776 Sectie 02 – FOD Kanselarij van de Eerste Minister 172
/L50776 Sectie 03 – FOD Budget en Beheerscontrole 174
/L50776 Sectie 04 – FOD Personeel en Organisatie 174
/L50776 Sectie 12 – FOD Justitie 178
0743-07_RH_Boek164_01.indd   4 0743-07_RH_Boek164_01.indd   4 10-12-2007   11:32:47 10-12-2007   11:32:47  164e Cahier de la Cour des comptes 5Table des matières
Partie I Compte général de l’État 2006  33
Titre I Compte d’exécution du budget 2006  35
Chapitre 1 Résultat général  37
du budget  45
Chapitre 3 Recettes  65
1 Recettes totales perçues par l’État 65
1.1 Commentaire général 65
1.2 Commentaire particulier afférent aux recettes ﬁ  scales 77
/L50776 Recettes ﬁ  scales totales 77
/L50776 Les opérations de titrisation de créances ﬁ  scales 85
/L50776 La procédure de régularisation permanente en matière ﬁ  scale 95
2 Recettes imputées au budget des voies et moyens 111
2.1 Commentaire général 111
2.2 Commentaire particulier au sujet de la réalisation de certaines 
recettes courantes non ﬁ  scales et de capital 121
/L50776 Recettes non prévues 121
/L50776 Affectation des recettes non ﬁ  scales au Fonds de vieillissement 123
3 Recettes transférées 127
/L50776 Effets des divers prélèvements sur la TVA 127
/L50776 Recettes transférées aux communautés et aux régions 129
/L50776 Recettes transférées à la sécurité sociale 145
/L50776 Recettes transfrées à l’Union européenne 155
/L50776 Recettes transférées à la police intégrée 157
Chapitre 4 Dépenses  159
1 Commentaire général 159
/L50776 Crédits de dépenses 159
/L50776 Dépenses budgétaires et dépenses primaires 161
2 Examen des dépenses par section du budget 173
/L50776 Section 02 – SPF Chancellerie du premier ministre 173
/L50776 Section 03 – SPF Budget et Contrôle de la gestion 175
/L50776 Section 04 – SPF Personnel et Organisation 175
/L50776 Section 12 – SPF Justice 179
0743-07_RH_Boek164_01.indd   5 0743-07_RH_Boek164_01.indd   5 10-12-2007   11:32:48 10-12-2007   11:32:48 6 164e Boek van het RekenhofInhoud
/L50776 Sectie 13 – FOD Binnenlandse Zaken 186
/L50776 Sectie 14 – FOD Buitenlandse zaken, Buitenlandse Handel 
en Ontwikkelingssamenwerking 190
/L50776 Sectie 16 – Ministerie van Landsverdediging 194
/L50776 Sectie 17 – Federale politie 204
/L50776 Sectie 23 – FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg
 Sectie 44 – POD Maatschappelijke Integratie, Armoede-
bestrijding en Sociale Economie 210
/L50776 Sectie 25 – FOD Volksgezondheid, Veiligheid van de 
voedselketen en Leefmilieu 216
/L50776 Sectie 32 – Economie, Middenstand, KMO en Energie 220
/L50776 Sectie 46 – POD Wetenschapsbeleid 222
Hoofdstuk 5 Staatsdiensten met afzonderlijk beheer  226
/L50776 Overzending van de rekeningen en kerncijfers 226
/L50776 Beheersautonomie toegekend aan sommige staatsdiensten 232
Titel II Rekening van de Thesaurie en evolutie van de 
staatsschuld  254
Hoofdstuk 1 Rekening van de Thesaurie  256
Hoofdstuk 2 Evolutie van de staatsschuld  258
Hoofdstuk 3 Verrichtingen voor het dagelijks beheer van 
de Schatkist  268
Titel III Rekening van de Vermogenswijzigingen  286
/L50776 Rekening 2006 288
/L50776 Structurele problemen in de rekeningen 2004 en 2005 288
Titel IV Samenvattende rekening  296
Titel V Rekeningen van de instellingen van openbaar nut  300
Hoofdstuk 1 Naleving van de voorgeschreven termijnen  306
Hoofdstuk 2 Kerncijfers en commentaar  318
1 Kerncijfers 318
2 Commentaar bij de rekeningen 324
/L50776 Controle van de rekeningen 2002 tot 2005 van het Federaal 
Agentschap voor de Opvang van Asielzoekers (FEDASIL) 324
/L50776 Controle van de rekeningen 2001 van de Regie der Gebouwen 332
3 Bijzondere onderzoeken 340
/L50776 Nationale Delcrederedienst (NDD) – Oprichting van de 
privaatrechtelijke naamloze vennootschap “NV Delcredere” 340
/L50776 Regie der gebouwen – gerechtsgebouw van Antwerpen: 
totale kostprijs 350
/L50776 Regie der Gebouwen – nieuw gerechtsgebouw van Gent: 
overeenkomst met de “derde-investeerder” 352
0743-07_RH_Boek164_01.indd   6 0743-07_RH_Boek164_01.indd   6 10-12-2007   11:32:48 10-12-2007   11:32:48  164e Cahier de la Cour des comptes 7Table des matières
/L50776 Section 13 – SPF Intérieur 187
/L50776 Section 14 – SPF Affaires étrangères, Commerce extérieur 
et Coopération au développement 191
/L50776 Section 16 – Ministère de la Défense nationale 195
/L50776 Section 17 – Police fédérale 205
/L50776 Section 23 – SPF Emploi, Travail et Concertation sociale
 Section 44 – SPF Intégration sociale, Lutte contre 
la pauvreté et Économie sociale 211
alimentaire et Environnement 217
/L50776 Section 32 – Économie, Classes moyennes, PME et Énergie 221
/L50776 Section 46 – SPP Politique scientiﬁ  que 223
Chapitre 5 Services de l’État à gestion séparée  227
/L50776 Transmission des comptes et chiffres-clés 227
/L50776 Autonomie de gestion accordée à certains services de l’État 233
de l’État  255
Chapitre 1 Compte de la Trésorerie  257
Chapitre 2 Évolution de la dette de l’État  259
Chapitre 3 Opérations de gestion journalière du Trésor  269
Titre III Compte des variations du patrimoine  287
/L50776 Compte 2006 289
/L50776 Problèmes structurels dans les comptes 2004 et 2005 289
Titre IV Compte synthétique  297
Titre V Comptes des organismes d’intérêt public  301
Chapitre 1 Respect des délais prescrits  307
Chapitre 2 Chiffres-clés et commentaires  319
1 Chiffres-clés 319
2 Commentaires sur les comptes 325
/L50776 Contrôle des comptes 2002 à 2005 rendus par l’Agence 
fédérale pour l’accueil des demandeurs d’asile (FEDASIL) 325
/L50776 Contrôle des comptes 2001 rendus par la Régie des bâtiments 333
3 Controles particuliers 341
/L50776 Ofﬁ ce national du Ducroire (OND) – Création de la société 
anonyme de droit privé « Ducroire SA » 341
/L50776 Régie des bâtiments – Palais de justice d’Anvers – Coût ﬁ  nal 351
/L50776 Régie des bâtiments – Nouveau palais de justice de Gand – 
Conventions conclues avec le « tiers-investisseur » 353
0743-07_RH_Boek164_01.indd   7 0743-07_RH_Boek164_01.indd   7 10-12-2007   11:32:48 10-12-2007   11:32:48 8 164e Boek van het RekenhofInhoud
Deel II Rechtsprekende opdracht  364
Hoofdstuk 1 Administratieve fase  366
/L50776 Overlegging van de periodieke rekeningen en 
de eindrekeningen 366
/L50776 Rekeningen afgelegd door de rekenplichtige ontvangers van 
de ﬁ scale administraties 376
van de federale overheidsdiensten (FOD’s) en de 
programmatorische overheidsdiensten (POD’s) – jaar 2005 386
/L50776 Administratieve afsluiting van rekeningen met een tekort 388
Hoofdstuk 2 Rechtsprekende fase  390
Deel III Sociale Zekerheid  394
Hoofdstuk 1 Ontvangsten en uitgaven van de globale beheren 
van de sociale zekerheid in 2006  396
Hoofdstuk 2 Speciﬁ  eke commentaren  418
/L50776 Beheer van de thesauriebehoeften in het Globaal Beheer van 
de werknemers 418
/L50776 Toepassing van een reële groeinorm van 4,5 % op de globale 
jaarlijkse begrotingsdoelstelling voor geneeskundige verzorging 428
/L50776 Gevolgen van de onderschrijding van de globale begrotings-
doelstelling voor de ﬁ  nanciele verantwoordelijkheid van de 
verzekeringsinstellingen 434
/L50776 Beheersing van de uitgaven in de medische beeldvorming 440
/L50776 Uitgaven voor geneesmiddelen in 2006 446
/L50776 Rijksdienst voor Pensioenen (RVP) – Overname van het 
wettelijke kapitalisatiestelsel door het Globaal Beheer van de sociale zekerheid 452
/L50776 Beheer door de Hulpkas voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering 
(HZIV) van de terug te vorderen prestaties 460
/L50776 Evolutie van de liquide middelen van het Fonds tot vergoeding 
van de in geval van sluiting van ondernemingen ontslagen werknemers (FSO) 470
/L50776 Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV) – reserves en 
effectenportefeuille 474
Deel IV Beheer en interne controle  486
/L50776 Uitvoering van de regeringsmaatregelen voor de beheersing 
van de begrotingskredieten 488
/L50776 Gebruik van provisionele vastleggingen 512
/L50776 Integriteitsbeleid bij de federale overheid 526
/L50776 Invoering van een nieuwe federale overheidsboekhouding 
(project FEDCOM) – stand van zaken 550
/L50776 Onderzoek van de interne controle op de uitgaven voor 
aankopen door de federale departementen 554
0743-07_RH_Boek164_01.indd   8 0743-07_RH_Boek164_01.indd   8 10-12-2007   11:32:48 10-12-2007   11:32:48  164e Cahier de la Cour des comptes 9Table des matières
Partie II Mission juridictionnelle  365
Chapitre 1 Phase administrative  367
/L50776 Transmission des comptes périodiques et des comptes de ﬁ  n
de gestion 367
/L50776 Les comptes rendus par les comptables en recettes 
des administrations ﬁ  scales 377
/L50776 Gestion des recettes non ﬁ  scales par les comptables 
des services publics fédéraux (SPF) et des services publics
de programmation (SPP) – année 2005 387
/L50776 Arrêt administratif des comptes en débet 389
Chapitre 2 Phase juridictionnelle  391
Partie III Sécurité sociale  395
Chapitre 1 Recettes et dépenses des Gestions globales 
de la sécurité sociale en 2006  397
Chapitre 2 Commentaires spéciﬁ  ques  419
/L50776 Gestion des besoins de trésorerie dans le cadre de la Gestion 
globale des travailleurs salariés 419
/L50776 Application d’une norme de croissance réelle de 4,5 % 
à l’objectif budgétaire annuel global en matière de soins de santé 429
/L50776 Conséquences de la sous-utilisation de l’objectif budgétaire 
pour la responsabilité ﬁ  nancière des organismes assureurs 435
/L50776 Maîtrise des dépenses de l’imagerie médicale 441
/L50776 Dépenses de médicaments exposées en 2006 447
/L50776 Ofﬁ ce national des pensions (ONP) – Reprise du régime légal
de capitalisation par la Gestion globale de la sécurité sociale 453
/L50776 Gestion des prestations à récupérer par la Caisse auxiliaire
d’assurance maladie-invalidité (CAAMI) 461
/L50776 Évolution des liquidités du Fonds d’indemnisation 
des travailleurs licenciés en cas de fermeture d’entreprises (FFE) 471
/L50776 Ofﬁ ce national des vacances annuelles (ONVA) – Réserves
et portefeuille-titres 475
Partie IV Gestion et contrôle interne  487
/L50776 Exécution des mesures prises par le gouvernement en vue 
de maîtriser les crédits budgétaires 489
/L50776 Utilisation des engagements provisionnels 513
/L50776 Politique d’intégrité du pouvoir fédéral 527
/L50776 Introduction d’une nouvelle comptabilité fédérale 
(projet FEDCOM) – état d’avancement 551
/L50776 Contrôle interne des dépenses d’achat dans les départements 
fédéraux 555
0743-07_RH_Boek164_01.indd   9 0743-07_RH_Boek164_01.indd   9 10-12-2007   11:32:48 10-12-2007   11:32:48 10 164e Boek van het RekenhofInhoud
/L50776 Interne controle op de lokale aankopen van Defensie 578
/L50776 Onderzoek van de kosten voor binnenlandse dienstreizen 590
/L50776 Federale tegemoetkoming bij de toekenning van het leeﬂ  oon 598
Deel V Human resources  616
/L50776 Human resources van het federaal openbaar ambt 618
/L50776 Pensioenen van de leden van de geïntegreerde politiediensten 
en hun rechthebbenden 630
/L50776 Verhaalrecht uitgeoefend door FOD’s bij arbeidsongevallen 642
0743-07_RH_Boek164_01.indd   10 0743-07_RH_Boek164_01.indd   10 10-12-2007   11:32:48 10-12-2007   11:32:48  164e Cahier de la Cour des comptes 11Table des matières
/L50776 Contrôle interne des achats locaux de la Défense 579
/L50776 Frais de déplacement de service à l’intérieur du Royaume 591
/L50776 Intervention fédérale dans l’octroi du revenu d’intégration 599
Partie V Ressources humaines  617
/L50776 Ressources humaines de la fonction publique fédérale 619
/L50776 Pensions des membres du personnel de la police intégrée 
et de leurs ayants droit 631
/L50776 Exercice du droit de récupération par certains SPF dans 
le cadre d’accidents du travail 643
0743-07_RH_Boek164_01.indd   11 0743-07_RH_Boek164_01.indd   11 10-12-2007   11:32:48 10-12-2007   11:32:48 12 164e Boek van het RekenhofSamenvatting
De algemene rekening moet uiterlijk op 30 juni van het jaar dat volgt op datgene 
waarop de rekening betrekking heeft, worden ingediend bij het Rekenhof.
De eerste twee deelrekeningen van de algemene rekening 2006, de uitvoerings-
rekening van de begroting en de rekening van de Thesaurie, werden pas na het ver-strijken van de wettelijke termijn ingediend bij het Rekenhof: het gedeelte uitgaven
 
op 16 juli 2007, de overige gedeelten op 28 september 2007. De rekening van de Thesaurie werd ingediend op 9 oktober 2007. De wettelijke termijn voor de overleg-ging van deze rekening werd dus met drie maanden overschreden. Deze laattijdige voorlegging breekt met de tendens van de twee voorgaande jaren waarin de reke-ning slechts met een minimale vertraging aan het Rekenhof werd toegezonden en verhinderde dat het Rekenhof zijn controle over alle elementen van de algemene rekening tijdig kon afronden om erover te publiceren in dit Boek. 
Zoals vorige jaren werden de laatste deelrekening van de algemene rekening, name-lijk de rekening van de vermogenswijzigingen, en de samenvattende rekening nog niet ingediend, zodat ook dit jaar niet alle elementen van de algemene rekening van de Staat in dit Boek konden worden onderzocht.
Hervorming van 2003 van de wetgeving op de begroting en de comptabiliteit
De wet van 22 mei 2003 heeft de wetgeving op de begroting en de comptabiliteit 
van de Staat grondig gewijzigd. De inwerkingtreding ervan werd echter verschillende malen uitgesteld. In de huidige wetgeving is de inwerkingtreding vastgelegd op 1 januari 2008.
Het uitstel van de inwerkingtreding van de wet heeft op meerdere vlakken een invloed 
op de federale activiteiten.
Het project FEDCOM enerzijds, dat in 2002 het licht zag om deze nieuwe federale 
overheidsboekhouding toe te passen, liep vertraging op. De overheidsopdracht voor de ontwikkeling van FEDCOM werd in 2007 gegund. Vanaf 1 oktober 2008 zou het project gradueel bij de federale en programmatorische overheidsdiensten moeten worden geïmplementeerd. Dit project wijkt echter af van het principe van de dubbele boekhouding dat door de wet van 2003 werd ingevoerd. Het stelt immers een begro-tingsboekhouding op transactiebasis voorop. Indien deze beleidskeuze verder wordt gevolgd bij de realisatie van het project, zal de wet moeten worden herzien. 
Anderzijds is de uitgestelde inwerkingtreding van de wet van 2003 er in belangrijke 
mate verantwoordelijk voor dat de rekening van de vermogenswijzigingen (één van de drie deelrekeningen van de algemene rekening van de Staat) sinds geruime tijd geen getrouwe weergave meer is van de vermogenstoestand van de Staat. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   12 0743-07_RH_Boek164_01.indd   12 10-12-2007   11:32:48 10-12-2007   11:32:48  164e Cahier de la Cour des comptes 13Synthèse
Synthèse
Transmission du compte général de l’État
Le compte général doit être transmis à la Cour des comptes au plus tard le 30 juin 
de l’année qui suit celle à laquelle le compte se rapporte.
Les deux premiers comptes de développement du compte général 2006, le compte 
d’exécution du budget et le compte de la Trésorerie, ont été transmis à la Cour en dehors du délai légal : le volet des dépenses du compte d’exécution du budget a été envoyé le 16 juillet 2007 et les autres parties de ce compte, le 28 septembre 2007. Le compte de la Trésorerie a été introduit le 9 octobre 2007, soit trois mois après l’expiration du délai légal. Ces transmissions tardives rompent avec la tendance de ces deux dernières années au cours desquelles seul un retard minime avait été observé. Le retard de cette année a empêché la Cour d’achever, dans des délais lui permettant d’en faire rapport dans le Cahier, le contrôle de tous les éléments du compte général qui ont été produits. 
Comme les années précédentes, le dernier compte de développement du compte 
général, à savoir le compte des variations du patrimoine, et le compte synthétique n’ont pas encore été transmis. La Cour n’a donc pas pu examiner tous les éléments du compte général de l’État dans son Cahier.
La réforme budgétaire et comptable de 2003
La loi du 22 mai 2003 a considérablement modiﬁ  é la législation budgétaire et compta-
ble de l’État. Son entrée en vigueur a toutefois été reportée à plusieurs reprises. Dans 
l’état actuel de la législation, cette entrée en vigueur est ﬁ  xée au 1er janvier 2008. 
Le report de l’entrée en vigueur de la loi affecte dans plusieurs domaines les activi-tés fédérales.
D’une part, le projet FEDCOM, conçu en 2002 pour mettre en place cette nouvelle 
comptabilité publique fédérale, a accumulé du retard. Le marché public portant sur le développement du projet FEDCOM a été passé en 2007. Le projet devrait être implémenté de manière échelonnée à partir du 1
er octobre 2008 dans les services 
publics fédéraux et de programmation. Il faut souligner que ce projet déroge au prin-cipe de la comptabilité en partie double, introduit par la loi de 2003, en s’appuyant uniquement sur une comptabilité budgétaire tenue sur la base des transactions. Si ce choix politique devait être maintenu dans le cadre de la réalisation du projet, il y aurait lieu de revoir la loi. 
D’autre part, en grande partie en raison du report de l’entrée en vigueur de la loi de 
2003, le compte des variations du patrimoine (l’un des trois comptes de développe-ment du compte général de l’État) ne reﬂ  ète plus ﬁ  dèlement la situation patrimoniale 
de l’État. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   13 0743-07_RH_Boek164_01.indd   13 10-12-2007   11:32:48 10-12-2007   11:32:48 14 164e Boek van het RekenhofSamenvatting
Sinds de rekening 1986, die werd voorgelegd in 1997, wordt de inventaris van de 
Staat immers door de bevoegde commissie opgesteld aan de hand van regels die over-eenstemmen met de nog niet in werking getreden comptabiliteitswet, doch niet hele-maal conform de bestaande wetgeving op de rijkscomptabiliteit zijn. Daardoor omvat de rekening van de vermogenswijzigingen onder meer de verrichtingen van rechts-personen (onder meer publieke instellingen) die niet opgenomen zijn in de andere deel-rekeningen. Bovendien houden de in de vermogenscomptabiliteit geboekte materiële vaste activa geen rekening met belangrijke mutaties, zoals de verkoop van gebouwen. Bij gebrek aan eenduidige berekeningselementen en betrouwbare basisinformatie is de boeking van de vorderingen inzake directe en indirecte belastingen onnauwkeurig.
Uit wat volgt zal blijken dat het uitstel van de inwerkingtreding van de wet van 2003 nog andere gevolgen heeft gehad. Zo vertoont het juridische kader van de staats-diensten met afzonderlijk beheer tekortkomingen en is het weinig uniform. Daarnaast hebben veel diensten van de federale Staat de ontwikkeling van een sluitende interne controle op hun aankoopprocessen uitgesteld. Voorts bemoeilijkt de gebrekkige regi-stratie van de openstaande en vervallen schulden de beheersing van de begrotings-kredieten. Ook is de reglementering inzake het gebruik van provisionele vastleggin-gen niet meer aangepast aan de dagelijkse praktijk.
Het netto begrotingssaldo 2006 bedraagt − 2.955,4 miljoen euro. Dit saldo werd beïnvloed door enkele belangrijke eenmalige ontvangsten, zoals de opbrengst van de effectisering van belastingen (712,4 miljoen euro) en de verkoop van overheids-gebouwen aan een BEVAK (342,5 miljoen euro).
Het vorderingensaldo van de Staat, dat rekening houdt met een aantal correcties, 
bedraagt + 40 miljoen euro.
Rekening houdend met alle factoren die verantwoordelijk zijn voor de schommeling 
van de schuld van de federale Staat, is deze in 2006 gestegen met 665,2 miljoen euro. De geconsolideerde schuld van het geheel van de overheidsadministraties is eind 2006 gezakt van 91,4 % naar 87,5 % van het BBP.
De totale ontvangsten van de Staat bedroegen in 2006 90,4 miljard euro. Vergele-
ken met 2005 is dit een toename van 0,5 %. Na enkele correcties opdat de jaren 
2005 en 2006 zouden kunnen worden vergeleken, komt men tot een stijging in reële termen van 0,7 %. Deze toename is kleiner dan de economische groei. Een gelijk-lopende tendens werd al vastgesteld in de rekeningen 2004 en 2005.
Ook de totale ﬁ  scale ontvangsten namen toe ten opzichte van vorig jaar. Ook voor 
deze speciﬁ  eke ontvangsten is de vastgestelde stijging van 2,65 %, kleiner dan de 
stijging van het bruto binnenlands product, in tegenstelling tot vorig jaar.
De door de Staat geïnde ontvangsten worden gedeeltelijk doorgestort aan andere overheden. Het deel dat aan de Staat toekomt, vermindert van jaar tot jaar, terwijl dat van alle andere overheden toeneemt. Rekening houdend met een aantal correcties kan worden gesteld dat het aandeel van de gewesten en de gemeenschappen relatief sta-biel bleef sinds 2001, terwijl het aandeel bestemd voor de ﬁ  nanciering van de sociale 
zekerheid in dezelfde periode toenam van 15 % tot 19 % van alle staatsontvangsten. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   14 0743-07_RH_Boek164_01.indd   14 10-12-2007   11:32:48 10-12-2007   11:32:48  164e Cahier de la Cour des comptes 15Synthèse
En effet, depuis le compte de l’année 1986, transmis en 1997, l’inventaire de l’État 
est établi par la commission compétente sur la base de règles conformes à la nou-velle loi, non encore entrée en vigueur, mais ne respectant pas totalement la législa-tion actuelle régissant la comptabilité de l’État. Ainsi, le compte des variations du patrimoine comprend, entre autres, les opérations de personnes morales (notam-ment celles de certains organismes publics), qui ne ﬁ  gurent pas dans les autres comptes partiels du compte général de l’État. En outre, d’importantes mutations, telles que la vente de bâtiments, ne sont pas enregistrées dans la comptabilité patri-moniale. À défaut d’éléments de calcul univoques et d’informations de base ﬁ  ables, 
l’enregistrement des créances en matière d’impôts directs et indirects est imprécis.
Enﬁ n, divers commentaires formulés ci-dessous font apparaître d’autres conséquen-
ces du fait du report de l’entrée en vigueur de la loi de 2003. Ainsi, par exemple, le 
cadre juridique dans lequel évoluent les services de l’État à gestion séparée reste 
lacunaire et peu uniforme. De même, dans ce contexte, beaucoup de services de 
l’État fédéral ont retardé le développement d’un véritable système de contrôle interne des processus d’achat. L’enregistrement lacunaire des dettes en souffrance et échues complique par ailleurs la maîtrise des crédits budgétaires. De même, la réglementation en vigueur dans le cadre de l’utilisation des engagements provision-nels n’est plus adaptée à la pratique quotidienne.
Le solde budgétaire net 2006 s’élève à − 2.955,4 millions d’euros. Ce solde a été inﬂ uencé par quelques recettes uniques importantes, telles que le produit de la titri-
sation d’impôts (712,4 millions d’euros) et de la vente de bâtiments publics à une SICAFI (342,5 millions d’euros).
Le solde de ﬁ  nancement de l’État, qui tient compte d’un certain nombre de correc-
tions, s’élève à + 40 millions d’euros.Compte tenu de tous les facteurs expliquant sa variation, la dette de l’État fédéral a 
augmenté en 2006 de 665,2 millions d’euros. La dette consolidée de l’ensemble des administrations publiques est passée à la ﬁ  n de 2006 de 91,4 % à 87,5 % du PIB.
Recettes
En 2006, les recettes totales de l’État se sont élevées à 90,4 milliards d’euros, soit une augmentation de 0,5 % par rapport à l’année 2005. En opérant des redressements pour rendre les années 2005 et 2006 comparables, on obtient une croissance en termes réels de 0,7 %, qui est inférieure à celle de la croissance économique. Une tendance similaire avait déjà été constatée à propos des comptes des années 2004 et 2005.
Les recettes ﬁ  scales totales de 2006 ont également crû par rapport à l’année précé-
dente. Pour ces recettes spéciﬁ  ques aussi, l’augmentation de 2,65 % constatée est infé-
rieure à la progression du produit intérieur brut, ce qui n’était pas le cas l’an passé.
Les recettes perçues par l’État sont en partie reversées à d’autres autorités. La part 
revenant à l’État se réduit au ﬁ  l des ans, tandis que les autres autorités voient leurs 
recettes augmenter. Après avoir opéré certains redressements, la Cour peut afﬁ  rmer 
que la part des régions et des communautés est restée relativement stable depuis 2001, tandis que celle destinée au ﬁ  nancement de la sécurité sociale est passée durant cette même période de 15 % à 19 % de l’ensemble des recettes de l’État. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   15 0743-07_RH_Boek164_01.indd   15 10-12-2007   11:32:49 10-12-2007   11:32:49 16 164e Boek van het RekenhofSamenvatting
Op de rijksmiddelenbegroting worden alleen de ontvangsten aangerekend die toe-
komen aan de Staat, na aftrek van de sommen bestemd voor de andere overheden. 
In 2006 bedroeg het totaal van deze ontvangsten 43,2 miljard euro, de opbrengst van staatsleningen niet meegerekend. Tegenover 2005 is dit een vermindering met 5,6 %, ondanks een aantal uitzonderlijke ontvangsten. 
De vermindering moet echter worden gerelativeerd. Het vermelde cijfer wordt immers 
beïnvloed door de overdracht van de begrotingsfondsen voor pensioenen naar een nieuwe openbare instelling, de Pensioendienst voor de Overheidssector (PDOS), die plaatsvond in de loop van 2006. In 2005 bedroegen de ontvangsten toegewezen aan deze fondsen 1.725,1 miljoen euro. 
De ﬁ scale ontvangsten bestemd voor de Staat namen met 1,7 % af tegenover 2005 
en bleven globaal 4,2 % beneden de verwachtingen. Zowel wat betreft de directe 
belastingen, de douane en accijnzen als de btw werden de ontvangsten geraamd in de rijksmiddelenbegroting, niet gehaald. 
Het Rekenhof heeft de ontvangsten onderzocht die het gevolg zijn van de verkoop 
van ﬁ  scale schuldvorderingen en van de permanente ﬁ  scale regularisatie. 
De effectisering van ﬁ  scale schuldvorderingen die in 2006 plaatsvond, heeft, na aftrek 
van de verrichtingskosten, geleid tot een storting in de Schatkist van 712,4 miljoen euro. Over het algemeen ligt het invorderingspercentage van de ﬁ  scale schuldvorderingen 
die bij de effectiseringen in 2005 en 2006 werden verkocht, tot nu toe hoger dan de ramingen. Afhankelijk van het feit of de nieuwe methodologie van Eurostat al dan niet retroactief wordt toegepast, zou de derde effectisering van ﬁ  scale schuldvorderingen 
uit 2007 hetzij als een lening van de Staat, hetzij als een verkoop van activa kunnen worden beschouwd. 
De permanente ﬁ  scale regularisatie werd ingevoerd in 2006. Ze stelt de belasting-
plichtigen in de mogelijkheid hun ﬁ  scale toestand op permanente wijze te regularise-
ren. Voor het eerste toepassingsjaar heeft het stelsel minder opgeleverd dan de verwachtingen (16 miljoen euro tegenover 400 miljoen euro). Het feit dat het systeem pas midden maart werd opgestart en mogelijke overlappingen met het stelsel van de spontane aangifte zijn hiervan wellicht de oorzaak. 
De middelen van het Zilverfonds namen in 2006 in totaal met 1.157,2 miljoen euro 
toe. Met inbegrip van de gelopen intresten bedroegen de totale belegde middelen van het Zilverfonds op 31 december 2006 14.661,2 miljoen euro.
Uitgaven
In 2006 bedroegen de totale begrotingsuitgaven 68.833,9 miljoen euro, waarvan 
67.013,8 miljoen euro op de begrotingskredieten van 2006 en 1.820,1 miljoen euro 
op kredieten overgedragen van het jaar 2005. 
Exclusief de uitgaven voor aﬂ  ossing en terugbetaling van de rijksschuld en de pensi-
oenen, bedroegen de uitgaven 27.364,6 miljoen euro. In vergelijking met 2005 is dit 
een stijging van 3,6 %. 
Vergeleken met 2005 worden vooral stijgingen genoteerd in de uitgaven voor mobi-
liteit en vervoer (+ 10,8 %), maatschappelijke integratie (+ 9,5 %) en bijdragen aan de Europese Unie (+ 6,2 %).
0743-07_RH_Boek164_01.indd   16 0743-07_RH_Boek164_01.indd   16 10-12-2007   11:32:49 10-12-2007   11:32:49  164e Cahier de la Cour des comptes 17Synthèse
Seules les recettes revenant à l’État sont imputées au budget des voies et moyens, 
après déduction des sommes destinées aux autres autorités. En 2006, le montant 
total de ces recettes s’est élevé à 43,2 milliards d’euros, abstraction faite du produit des emprunts d’État. Par rapport à 2005, ce montant représente une diminution de 5,6 %, malgré la réalisation d’un certain nombre de recettes exceptionnelles. 
Il convient toutefois de relativiser cette diminution. En effet, le chiffre cité est inﬂ  uencé 
par le transfert, en cours d’année 2006, des fonds budgétaires destinés aux pensions à un nouvel organisme d’intérêt public (Service des pensions du secteur public – SdPSP). En 2005, les recettes affectées à ces fonds atteignaient 1.725,1 mil-lions d’euros. 
Les recettes ﬁ  scales destinées à l’État ont diminué de 1,7 % par rapport à 2005 et 
ont été, globalement, inférieures de 4,2 % aux prévisions. Tant en matière de contri-
butions directes et de douanes et accises que de TVA, les recettes sont restées en deçà des estimations du budget des voies et moyens. 
La Cour a examiné les recettes générées par la vente de créances ﬁ  scales et la 
régularisation ﬁ  scale permanente. 
L’opération de titrisation de créances ﬁ  scales, intervenue en 2006, a donné lieu au 
versement au Trésor de 712,4 millions d’euros, déduction faite des frais de l’opéra-tion. D’une manière générale, le taux de recouvrement des créances ﬁ  scales vendues 
à l’occasion des titrisations conclues en 2005 et 2006 a été jusqu’ici supérieur aux prévisions. Selon que la nouvelle méthodologie adoptée par Eurostat y est ou non appliquée rétroactivement, la troisième titrisation de créances ﬁ  scales intervenue en 2007 pourrait être considérée comme un emprunt de l’État ou comme une vente d’actifs.
La régularisation ﬁ  scale permanente, instaurée en 2006, permet aux contribuables 
de régulariser de manière permanente leur situation ﬁ  scale. Le système a rapporté, 
pour sa première année d’application, moins que prévu (16 millions à la place des 400 millions escomptés). Sa mise en œuvre tardive à la mi-mars et sa coexistence avec la possibilité pour un contribuable de déposer une déclaration spontanée pour-raient expliquer son manque de succès.
Les moyens attribués au Fonds de vieillissement ont connu une augmentation globale de 1.157,2 millions d’euros en 2006. En tenant compte des intérêts courus, l’ensem-ble des placements du Fonds de vieillissement s’élevait à 14.661,2 millions d’euros au 31 décembre 2006.
Dépenses
Les dépenses budgétaires en 2006 se sont élevées au total à 68.833,9 millions d’euros, dont 67.013,8 millions d’euros à la charge des crédits budgétaires de 2006 et 1.820,1 millions d’euros à celle des crédits reportés de l’année 2005. 
Abstraction faite des dépenses pour amortissement et remboursement de la dette publique et de celles des pensions, les dépenses se sont élevées à 27.364,6 mil-lions d’euros, ce qui, par rapport à 2005, représente une augmentation de 3,6 %. 
En comparaison avec 2005, des augmentations ont surtout été enregistrées dans le 
domaine des dépenses afférentes à la mobilité et aux transports (+ 10,8 %), à l’inté-gration sociale (+ 9,5 %) et aux contributions à l’Union européenne (+ 6,2 %).
0743-07_RH_Boek164_01.indd   17 0743-07_RH_Boek164_01.indd   17 10-12-2007   11:32:49 10-12-2007   11:32:49 18 164e Boek van het RekenhofSamenvatting
Bijna 49 % van de in 2006 vastgelegde primaire uitgaven, d.i. 16,6 miljard euro, komt 
op rekening van de sociale departementen. 
De overdrachten in kapitaal bedroegen 2.258,6 miljoen euro en omvatten voorname-
lijk de dotatie voor het Fonds voor Spoorweginfrastructuur (150,0 miljoen euro), de deelname van de Staat in het kapitaal van de openbare spoorbedrijven met het oog op de ﬁ  nanciering van de investeringen (969,0 miljoen euro), de ﬁ  nanciering van het 
Zilverfonds (555,6 miljoen euro) en de dekking van de operationele kosten van de Belgische Technische Coöperatie (122,0 miljoen euro). 
In het algemeen worden de meeste uitgavenkredieten vrijwel geheel benut. Op deze 
algemene tendens werden in 2006 een aantal uitzonderingen genoteerd. 
Ten opzichte van de duidelijke doelstelling te streven naar een kleinere en beter uit-
geruste krijgsmacht, bleven bij Defensie de vastleggingskredieten voor investeringen in 2006 onderbenut, terwijl de personeelsuitgaven – ondanks een lichte afname van het aantal personeelsleden – met 36 miljoen euro stegen tegenover 2005. 
Bij Binnenlandse Zaken werden de vastleggingskredieten voor subsidiëring en aan-
koop van brandweermaterieel onderbenut, omdat de regering deze kredieten maar gedeeltelijk heeft vrijgegeven.
Voor Ontwikkelingssamenwerking werd een groeipad vooropgesteld waarbij deze 
uitgaven in 2006 0,5 % van het BNI moesten bedragen. Deze doelstelling werd nipt gehaald, hoewel de uitgaven voor ontwikkelingssamenwerking ingevolge de afname van het totale bedrag aan schuldkwijtscheldingen daalden tegenover 2005.
In een aantal andere gevallen echter liepen de openstaande verbintenissen in 2006 
verder op of werden debetstanden genoteerd. 
De budgettaire middelen waarin was voorzien op de begroting van de FOD Economie 
voor de subsidiëring van het Europees Octrooibureau volstaan niet langer om aan de verplichtingen van de Staat tegemoet te komen. 
Wat betreft de investeringen bij Defensie wordt opgemerkt dat door een aantal 
grote, lopende contracten de openstaande verplichtingen verder zijn toegenomen tot 
3,2 miljard euro. Daardoor worden de ordonnanceringskredieten voor de komende jaren belast en wordt de ruimte voor nieuwe investeringen beperkt. Voorts heeft Defensie in de periode 2004-2007 een orderekening van de Thesaurie – bedoeld voor de preﬁ  nanciering van de bezoldigingen van gedetacheerd personeel – voor een bedrag 
van 121,1 miljoen euro aangewend voor de uitbetaling van andere bezoldigingen. Dit heeft op positieve wijze de begrotingssaldi van de jaren 2004-2006 beïnvloed.
Bij Buitenlandse Zaken liep het openstaand bedrag van de nog uit te voeren bilaterale 
verbintenissen door de Belgische Technische Coöperatie in 2006 op tot 548,7 mil-joen euro.
De debetsaldi van de fondsen ter ﬁ  nanciering van de projecten van het Europees 
Sociaal Fonds zijn in 2006 toegenomen. De Europese Unie heeft de betaling van haar bijdragen tijdelijk stopgezet omdat de Belgische projecten niet voldoen aan de voor-waarden inzake interne controle. Inmiddels hebben de overheidsdiensten Werkgele-genheid en Maatschappelijke Integratie initiatieven genomen om dit probleem te ver-helpen.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   18 0743-07_RH_Boek164_01.indd   18 10-12-2007   11:32:49 10-12-2007   11:32:49  164e Cahier de la Cour des comptes 19Synthèse
Près de 49 % des dépenses primaires engagées en 2006, soit 16,6 milliards d’euros, 
sont imputables aux départements sociaux. 
Les transferts en capital se sont élevés à 2.258,6 millions et concernent essentielle-
ment la dotation au Fonds d’infrastructure ferroviaire (150,0 millions d’euros), la par-ticipation de l’État dans le capital des entreprises ferroviaires publiques en vue du ﬁ nancement des investissements (969,0 millions d’euros), l’alimentation du Fonds de 
vieillissement (555,6 millions d’euros) et la couverture des frais opérationnels de la Coopération technique belge (122,0 millions). 
En général, la plupart des crédits de dépenses sont utilisés quasi intégralement. Un 
certain nombre d’exceptions à cette tendance générale ont été observées en 2006. 
À la Défense, au regard de l’objectif clair qui consiste à réduire et à mieux équiper 
les forces armées, les crédits d’engagement pour investissements ont été sous-utili-sés en 2006, alors que – malgré une légère réduction des effectifs – les dépenses de personnel ont augmenté de 36 millions d’euros par rapport à 2005. 
À l’Intérieur, les crédits d’engagement ouverts pour le subventionnement et l’achat de matériel d’incendie ont été sous-utilisés, parce que le gouvernement n’a libéré ces crédits que partiellement.
En matière de coopération au développement, le scénario de croissance ﬁ  xé prévoyait 
que les dépenses atteignent 0,5 % du RNB en 2006. Cet objectif a été atteint de 
justesse, malgré une diminution des dépenses dans ce domaine par rapport à 2005, due à la réduction du montant total des annulations de dettes.
Dans plusieurs autres cas, par contre, l’encours des engagements a continué à croître 
en 2006 ou des positions débitrices ont été enregistrées. 
Les crédits prévus au budget du SPF Économie pour le subventionnement de l’Ofﬁ  ce 
européen des brevets ne sont plus sufﬁ  sants pour faire face aux obligations de l’État. 
En ce qui concerne les investissements effectués à la Défense, en raison d’un cer-tain nombre de contrats importants en vigueur, l’encours des engagements a conti-nué à progresser pour atteindre 3,2 milliards d’euros. Cette situation grève les cré-dits d’ordonnancement destinés aux années suivantes et réduit la marge disponible pour les nouveaux investissements. Par ailleurs, au cours de la période 2004-2007, la Défense a utilisé un compte d’ordre de la Trésorerie destiné au préﬁ  nancement 
des rémunérations du personnel détaché, aﬁ  n de payer d’autres rémunérations pour 
un montant total de 121,1 millions d’euros. Cette utilisation a inﬂ  uencé de manière 
positive les soldes budgétaires des années 2004-2006. 
Aux Affaires étrangères, le montant de l’encours des engagements bilatéraux restant 
à exécuter par la Coopération technique belge s’est accru en 2006 pour atteindre 548,7 millions d’euros. 
Les soldes débiteurs des fonds de ﬁ  nancement des projets du Fonds social européen 
ont augmenté en 2006. L’Union européenne a temporairement interrompu le paiement de ses contributions parce que les projets belges ne satisfont pas aux conditions impo-sées en matière de contrôle interne. Entre-temps, les services publics Emploi et Inté-gration sociale ont pris des initiatives en vue de remédier à ce problème.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   19 0743-07_RH_Boek164_01.indd   19 10-12-2007   11:32:49 10-12-2007   11:32:49 20 164e Boek van het RekenhofSamenvatting
Hoewel in de aangepaste begroting 2006 (sectie 25 – Volksgezondheid) een bedrag 
werd ingeschreven van 120 miljoen euro voor de terugbetaling van bijdragen die onrechtmatig werden geïnd ten behoeve van het Dierengezondheidsfonds, werd hiervan, net als in 2005, slechts een klein gedeelte benut hoewel de Staat tot die terugbetalingen verplicht is ingevolge een aantal rechterlijke eindbeslissingen en een arrest van het Europees Hof van Justitie. Ondertussen blijven de verwijl-intresten verder oplopen. De totale uitgaven zouden hierdoor kunnen oplopen tot 380 miljoen euro.
Voor een aantal uitgaven werd vastgesteld dat de begroting en de rekeningen onvol-doende transparant zijn. Zo wordt eenzelfde begrotingsfonds soms gebruikt voor erg verschillende uitgaven en worden gelijkaardige uitgaven vanuit meerdere fondsen geﬁ nancierd. Bij de FOD Personeel en Organisatie werd vastgesteld dat het “speciaal 
fonds”, aanvankelijk bestemd voor de logistieke aankopen van de federale departe-menten, ook gebruikt wordt voor de ondersteuning van de ﬁ  scale administraties. Voor 
deze laatste doelstelling werd in 2006 echter ook een begrotingsfonds gecreëerd op de begroting van Financiën. 
Bij Justitie moeten de werkingsregels van de juridische eerstelijnsbijstand worden 
verbeterd: de statistieken op grond waarvan de subsidies aan de commissies voor juridische bijstand worden bepaald, moeten eenvoudiger en sneller beschikbaar zijn. De toegelaten bedragen voor de toekenning van de subsidies en het aandeel van elke uitgavencategorie zouden beter moeten worden afgebakend. Er bestaan immers grote 
discrepanties. De inhoud van de verslagen inzake de geleverde prestaties die door de 
commissies voor juridische bijstand worden voorgelegd, moet worden verbeterd. 
Voorts werd regelmatig vastgesteld dat de uitgavendossiers die in 2006 aan het Rekenhof werden voorgelegd in het kader van zijn controle van de kredietvastlegging en het voorafgaand visum, niet alle verantwoordingsstukken bevatten die voor een sluitende controle vereist zijn. Dat was onder meer het geval bij de FOD’s Justitie, Volksgezondheid en Buitenlandse Zaken. 
De regelgeving op de staatsdiensten met afzonderlijk beheer mist uniformiteit en de 
tekortkomingen in het ﬁ  nancieel beheer en de controle hadden kunnen worden opge-
vangen door de wet van 22 mei 2003 houdende organisatie van de begroting en van de comptabiliteit van de federale Staat, waarvan de inwerkingtreding is uitgesteld. Deze wet legt immers de grondslag voor de vernieuwing van de boekhouding, het 
ﬁ nancieel beheer, de rapportering, de administratieve organisatie en de controle van 
de staatsdiensten met afzonderlijk beheer.
Voorts heeft het Rekenhof gevraagd dat bij de toekenning en het behoud van het 
statuut van staatsdienst met afzonderlijk beheer zou worden aangetoond dat deze beheersvorm een passend instrument is voor het overheidsbeleid op dat vlak en dat de opdrachten van de staatsdiensten concreter zouden worden gedeﬁ  nieerd.
Wat de indiening van de rekeningen van de staatsdiensten betreft, valt een positieve ontwikkeling te noteren. De staatsdiensten leggen hun rekeningen sneller over aan het Rekenhof dan de vorige jaren. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   20 0743-07_RH_Boek164_01.indd   20 10-12-2007   11:32:49 10-12-2007   11:32:49  164e Cahier de la Cour des comptes 21Synthèse
Alors que le budget ajusté de 2006 (section 25 – Santé publique) prévoyait un mon-
tant de 120 millions d’euros pour le remboursement de cotisations que l’État avait perçues indûment au proﬁ  t du Fonds pour la santé animale, seule une partie minime 
de ce montant a été utilisée, tout comme en 2005. L’État est pourtant tenu de pro-céder à ces paiements à la suite d’une série de décisions judiciaires déﬁ  nitives et d’un arrêt de la Cour européenne de justice. Entre-temps, les intérêts de retard continuent à courir et pourraient porter les dépenses totales à 380 millions d’euros.
Un manque de transparence du budget et des comptes a été constaté pour plusieurs dépenses. C’est ainsi qu’un même fonds budgétaire est parfois utilisé pour des dépenses très différentes et que des dépenses similaires sont ﬁ  nancées sur plusieurs 
fonds. Au SPF Personnel et Organisation, on constate que le « fonds spécial », destiné initialement aux achats logistiques des départements fédéraux, est également utilisé pour le soutien aux administrations ﬁ  scales. Or, un fonds budgétaire a également été 
créé au budget des Finances en vue de la réalisation de ce dernier objectif en 2006. 
Au SPF Justice, les règles de fonctionnement de l’aide juridique de première ligne doivent être améliorées : les statistiques servant de base de calcul pour les subven-tions versées aux commissions d’aide juridique doivent être plus aisées à collecter et disponibles plus rapidement. Les montants admissibles pour l’octroi des subsides et les parts de chaque catégorie de dépenses devraient être mieux précisés car des disparités importantes existent. Le contenu des rapports sur les prestations accom-plies présentés par les commissions d’aide juridique devrait être amélioré.
Par ailleurs, il a été régulièrement relevé que les dossiers de dépenses soumis à 
la Cour en 2006 dans le cadre de son contrôle des engagements de crédit et du visa préalable ne contiennent pas toutes les pièces justiﬁ  catives requises pour un contrôle 
ﬁ able. Tel a notamment été le cas aux SPF Justice, Santé publique et Affaires étran-
gères. 
2 Services de l’État à gestion séparée 
La réglementation relative aux services de l’État à gestion séparée manque d’unifor-
mité et les lacunes que présentent la gestion ﬁ  nancière et le contrôle auraient pu être 
palliées par la loi du 22 mai 2003 portant organisation du budget et de la comptabilité de l’État fédéral, dont l’entrée en vigueur a été reportée. En effet, cette loi pose notamment les fondements d’une réforme en matière de comptabilité, de gestion ﬁ nancière, de rapportage, d’organisation administrative et de contrôle des services de 
l’État à gestion séparée. 
La Cour a également demandé qu’il soit démontré, au moment de l’octroi ou du main-
tien du statut de service de l’État à gestion séparée, que cette forme de gestion constitue un instrument adéquat pour mener la politique fédérale en la matière et que les missions du service concerné soient déﬁ  nies de manière plus concrète
Pour ce qui est du dépôt des comptes des services de l’État à gestion séparée, on remarque une évolution positive. La transmission à la Cour s’est accélérée par rap-port aux années antérieures. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   21 0743-07_RH_Boek164_01.indd   21 10-12-2007   11:32:49 10-12-2007   11:32:49 22 164e Boek van het RekenhofSamenvatting
Sinds meerdere jaren stelt het Rekenhof vast dat vele instellingen van openbaar nut 
de wettelijke en reglementaire termijnen voor de indiening van hun rekeningen onvol-
doende naleven. Op dit vlak kan amper enige verbetering worden genoteerd. De vertragingen zijn nog steeds te wijten aan dezelfde factor, namelijk de omslachtige administratieve procedures van opmaak en overzending van de rekeningen. De aan-bevelingen die het Rekenhof op dat vlak formuleerde in zijn vorige Boek, blijven nog steeds onverkort gelden.
Rekeningen van de Regie der Gebouwen
De laatste rekening die de Regie ofﬁ  cieel aan het Rekenhof heeft voorgelegd, dateert 
van 2000. Het bestaande boekhoudplan laat de instelling niet toe haar transacties zo 
te registreren dat de jaarrekening (balans en resultaat) een getrouw beeld geven van 
het vermogen, de ﬁ  nanciële situatie en het resultaat. Verder wordt bij de toekenning 
van ingenieurspremies de regelgeving miskend.
Gerechtsgebouw Antwerpen
Het Rekenhof heeft zijn onderzoek naar de kostprijs van het gerechtsgebouw van 
Antwerpen nog niet beëindigd. Een aantal verantwoordingsstukken die de promotor aan de Regie der Gebouwen moet overleggen, worden immers nog door de Regie verder onderzocht.
Gerechtsgebouw Gent
Zoals in 2005 gebeurde met het nieuwe gerechtsgebouw van Antwerpen, besliste de 
regering de rechten en plichten van de Regie der Gebouwen in de promotieovereen-komst voor het nieuwe gerechtsgebouw in Gent over te dragen aan een ‘derde-inves-teerder’. Bedoeling was om een ﬁ  nanciële lease om te zetten in een operationele lease, 
zodat de uitgaven voor de bouw van het gerechtsgebouw op een ESR-neutrale manier in de boekhouding van de overheid van het jaar 2006 konden worden opgenomen. 
De ﬁ nanciële gevolgen van de operatie waren op het moment van de besluitvorming 
voldoende bekend. De kosten van de operatie worden op 18,69 miljoen euro geraamd.
Nationale Delcrederedienst
De Nationale Delcrederedienst heeft met het akkoord van de toezichthoudende 
ministers en de gewestregeringen een ﬁ  liaal opgericht in de vorm van een privaat-
rechtelijke naamloze vennootschap “nv Delcredere”, waarin de activiteiten zijn ondergebracht waarvoor hij in concurrentie treedt met de privésector. Dit gebeurde zonder tussenkomst van de wetgever, hoewel diverse bepalingen van de oprich-tingswet van de Delcrederedienst hierdoor inhoudloos zijn geworden en de dochter-onderneming ontsnapt aan de regelgeving overheidsopdrachten en aan de controle van het Rekenhof. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   22 0743-07_RH_Boek164_01.indd   22 10-12-2007   11:32:49 10-12-2007   11:32:49  164e Cahier de la Cour des comptes 23Synthèse
Depuis plusieurs années, la Cour constate que de nombreux organismes d’intérêt 
public ne respectent pas sufﬁ  samment les délais légaux et réglementaires ﬁ  xés pour 
la transmission de leurs comptes. On ne perçoit guère d’amélioration dans ce domaine. 
Les retards sont toujours imputables aux mêmes facteurs, notamment la complexité 
des procédures administratives en matière d’établissement et de transmission des comptes. Les recommandations que la Cour a formulées à cet égard dans son Cahier précédent demeurent donc toujours pleinement valables.
Comptes de la Régie des bâtiments
Le dernier compte transmis ofﬁ  ciellement à la Cour date de 2000. Le plan comptable 
existant ne permet pas à la Régie d’enregistrer ses opérations de telle manière que 
les comptes annuels (bilan et résultat) donnent une image ﬁ  dèle de son patrimoine, 
de sa situation ﬁ  nancière et de son résultat. En outre, l’octroi des primes versées aux 
ingénieurs ne s’effectue pas dans le respect de la réglementation.
Palais de justice d’Anvers
La Cour des comptes n’a pas terminé son audit du coût du palais de justice d’Anvers. 
Certaines pièces justiﬁ  catives que le promoteur est tenu de transmettre à la Régie 
des bâtiments font en effet encore l’objet de vériﬁ  cations de sa part.
Palais de justice de Gand
Comme dans le cas du nouveau palais de justice d’Anvers en 2005, le gouvernement 
a décidé de transférer à un « tiers-investisseur » les droits et obligations de la Régie 
des bâtiments dans le cadre de la convention de promotion relative au nouveau palais de justice de Gand. L’objectif était de remplacer un leasing ﬁ  nancier par un leasing 
opérationnel, de sorte que les dépenses consacrées à la construction du palais de justice puissent être imputées de manière neutre sur le plan du SEC dans la comp-tabilité de l’État pour l’année 2006. 
Au moment de la prise de décision, les conséquences ﬁ  nancières de l’opération étaient 
connues à sufﬁ  sance. Le coût de cette dernière est estimé à 18,69 millions d’euros.
Ofﬁ  ce national du Ducroire
Avec l’accord des ministres de tutelle et des gouvernements régionaux, l’Ofﬁ  ce natio-
nal du Ducroire a créé une ﬁ  liale sous la forme d’une société anonyme de droit privé, 
appelée « SA Ducroire », qui regroupe les activités pour lesquelles il entre en concur-rence avec le secteur privé. Cette création a été réalisée sans l’intervention du légis-lateur, alors que diverses dispositions de la loi organique de l’Ofﬁ  ce national du Ducroire s’en trouvent ainsi privées de contenu et que la ﬁ  liale échappe au champ d’application de la réglementation sur les marchés publics et au contrôle de la Cour. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   23 0743-07_RH_Boek164_01.indd   23 10-12-2007   11:32:49 10-12-2007   11:32:49 24 164e Boek van het RekenhofSamenvatting
standigen stegen in 2006. Dit is in beide gevallen toe te schrijven aan de toename van de alternatieve ﬁ  nanciering alsook aan de stijging van de ontvangsten uit bijdragen.
Aan de uitgavenzijde valt vooral de beperkte stijging te noteren van de uitgaven voor geneeskundige verzorging die (op basis van voorlopige cijfers) 2,85 % bedraagt ten opzichte van 2005. De prestaties pensioenen en werkloosheid stegen met respectie-velijk 3,69 % en 0,81 %. De pensioenuitgaven stegen als gevolg van de doorgevoerde welvaartsaanpassingen, terwijl de slechts lichte stijging van de uitgaven voor werk-loosheid wordt verklaard door een daling van het aantal werklozen. 
Over het algemeen leidt het beheer van de thesauriebehoeften in het Globaal Beheer 
van de werknemers tot een goede afstemming van de behoeften en de middelen. 
De uitgaven voor geneeskundige verzorging bleven in 2006 4 % of 737,8 miljoen euro 
onder de globale begrotingsdoelstelling. Dit heeft een impact op het mechanisme van 
de ﬁ nanciële verantwoordelijkheid van de verzekeringsinstellingen. Het saldo dat eind 
2006 beschikbaar was om de toekomstige overschrijdingen te dekken die zij moeten dragen als gevolg van deze ﬁ  nanciële verantwoordelijkheid, is immers gestegen van 
31,5 miljoen euro eind 2005 tot 194 miljoen euro eind 2006.
De Hulpkas voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (HZIV) zou de terugvorderingen van uitkeringen voor arbeidsongeschiktheid en voor geneeskundige verstrekkingen beter moeten opvolgen. In tegenstelling tot de andere verzekeringsinstellingen heeft de HZIV geen ﬁ  nanciële stimulans om terugvorderingen tijdig te recupereren.
Op 31 december 2007 worden de rechten en verplichtingen van het wettelijke kapi-talisatiestelsel van de Rijksdienst voor Pensioenen (RVP) overgeheveld naar de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid-Globaal Beheer, die de rentes verder zal ﬁ  nancie-
ren. Als tegenprestatie wordt de RSZ-Globaal Beheer onder meer eigenaar van de Zuidertoren.
De evolutie van de ﬁ  nanciële toestand van het Fonds tot vergoeding van de in geval 
van sluiting van ondernemingen ontslagen werknemers (FSO) heeft het mogelijk gemaakt de werkgeversbijdragen terug te brengen tot het niveau van vóór het faillis-sement van Sabena. Bovendien heeft het FSO door die gunstige toestand zijn toepas-singsgebied kunnen uitbreiden naar nieuwe categorieën van ondernemingen en zijn maximumbedragen voor tegemoetkomingen ten voordele van de werknemers kunnen optrekken. Het beheert op dit moment aanzienlijke liquide middelen (129,8 miljoen euro in 2007) vergeleken met zijn begroting. 
De Rijksdienst voor Jaarlijkse Vakantie (RJV) beschikt over belangrijke reserves 
(505,9 miljoen euro op 31 december 2006) die grotendeels zijn belegd in een effecten-portefeuille op lange termijn bestaande uit lineaire obligaties. Het beheer van die portefeuille is toevertrouwd aan twee privéondernemingen. De boeking van de ver-richtingen in verband met die effectenportefeuille roept vragen op aangaande de bud-gettaire aanrekening en de waardering, die de Commissie voor Normalisatie van de Boekhouding van de Openbare Instellingen van Sociale Zekerheid zal onderzoeken.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   24 0743-07_RH_Boek164_01.indd   24 10-12-2007   11:32:50 10-12-2007   11:32:50  164e Cahier de la Cour des comptes 25Synthèse
Les recettes globales ont augmenté en 2006, tant pour le régime des travailleurs 
salariés que pour le régime des indépendants. Dans les deux cas, cette progression 
est due à la croissance du ﬁ  nancement alternatif ainsi qu’à l’augmentation des recet-
En matière de dépenses, par rapport à 2005, on relève surtout une croissance limi-
tée des dépenses de soins de santé qui (sur la base de chiffres provisoires) s’établit à 2,85 %. Les prestations de pensions et de chômage ont augmenté respectivement de 3,69 et 0,81 %. Les dépenses de pensions ont progressé en raison des adapta-tions au bien-être alors que les dépenses en matière de chômage ne présentent qu’une légère augmentation liée à la baisse du nombre de chômeurs. 
De manière générale, la gestion des besoins de trésorerie dans le cadre de la Ges-
tion globale des travailleurs salariés conduit à une adéquation entre les besoins et 
les moyens. 
En 2006, les dépenses de soins de santé se sont maintenues à 4 % en deçà de l’ob-
jectif budgétaire global, soit 737,8 millions d’euros de moins que prévu, ce qui inﬂ  ue 
sur le mécanisme de la responsabilité ﬁ  nancière des organismes assureurs. Le solde 
disponible à la ﬁ  n de l’année 2006 pour la couverture des dépassements futurs mis à 
leur charge en raison de leur responsabilité ﬁ  nancière est, en effet, passé de 31,5 mil-
lions d’euros à la ﬁ  n de 2005 à 194 millions d’euros à la ﬁ  n de l’année 2006. 
La Caisse auxiliaire d’assurance maladie-invalidité (CAAMI) devrait mieux suivre les recouvrements de prestations pour incapacité de travail et pour soins de santé. Contrairement aux autres organismes assureurs, la CAAMI ne dispose d’aucun inci-tant ﬁ  nancier qui la stimulerait à récupérer à temps les sommes à recouvrer.
Le 31 décembre 2007, les droits et obligations du régime légal de capitalisation de l’Ofﬁ ce national des pensions (ONP) seront transférés à l’Ofﬁ  ce national de sécurité 
sociale-Gestion globale, qui continuera à ﬁ  nancer les rentes. En contrepartie, l’ONSS-
Gestion globale deviendra, notamment, propriétaire de la Tour du Midi.
L’évolution de la situation ﬁ  nancière du Fonds d’indemnisation des travailleurs licen-
ciés en cas de fermeture d’entreprises (FFE) a permis de ramener le montant des 
cotisations patronales au niveau antérieur à la faillite de la Sabena. De plus, en rai-son de cette situation favorable, le FFE a pu étendre son champ d’application à de nouvelles catégories d’entreprises et relever les plafonds de ses interventions en faveur des travailleurs. Le Fonds gère actuellement des liquidités élevées (129,8 mil-lions d’euros en 2007) en regard de son budget.
L’Ofﬁ  ce national des vacances annuelles (ONVA) dispose de réserves importantes 
(505,9 millions d’euros au 31 décembre 2006), qui sont en grande partie placées 
dans un portefeuille-titres à long terme, constitué d’obligations linéaires. La gestion de ce portefeuille a été conﬁ  ée à deux entreprises privées. La comptabilisation des 
opérations liées à ce portefeuille-titres soulève des questions d’imputation budgé-taire et d’évaluation qui seront examinées par la Commission de normalisation de la comptabilité des institutions publiques de sécurité sociale. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   25 0743-07_RH_Boek164_01.indd   25 10-12-2007   11:32:50 10-12-2007   11:32:50 26 164e Boek van het RekenhofSamenvatting
Met het oog op de integere werking van zijn diensten, de betrouwbaarheid van de 
interne controle en de vernieuwing van de boekhouding heeft het federale beleid de 
voorbije jaren een aantal belangrijke opties genomen, waarvan de meeste echter nog verder in de regelgeving en in concrete maatregelen moeten worden uitgewerkt. Het Rekenhof is nagegaan in hoeverre dit al is gebeurd en hoe het is gesteld met de interne controle bij welbepaalde diensten of van welbepaalde verrichtingen.
Beheersing van begrotingskredieten
Sinds enkele jaren beperkt de regering de ordonnanceringskredieten (het “ankerprin-
cipe”). Deze praktijk leidt ertoe dat betalingen worden uitgesteld en doorgeschoven 
naar het volgende begrotingsjaar, waardoor de Staat soms verwijlintresten moet 
betalen aan zijn opdrachtnemers. Voorts bemoeilijken het ontbreken van een geactu-aliseerde vastleggings- en ordonnanceringskalender en de gebrekkige registratie van de openstaande en vervallen schulden de beheersing van de begrotingskredieten.
Gebruik van provisionele vastleggingen
De reglementering bepaalt dat provisionele vastleggingen dienen om bij aanvang van 
het begrotingsjaar op de uitgavenbegroting de kredieten te kunnen reserveren die nodig zijn om de ononderbroken werking van de openbare diensten gedurende dat begrotingsjaar te kunnen waarborgen. In de praktijk krijgen provisionele vastleggin-gen echter een breder toepassingsveld. Zo worden ze gebruikt voor uitgaven kleiner dan 5.500 euro. De reglementering moet worden aangepast aan de huidige praktijk 
en de afsprakennota van de FOD Budget en Beheerscontrole, bedoeld om de interne 
controle op die uitgaven te versterken, zou een meer formeel en bindend karakter moeten krijgen. Verder zijn er nog procedurele en organisatorische maatregelen nodig om met name de interne controle te versterken en de naleving van de wet-geving op de overheidsopdrachten te garanderen.
Integriteit
De federale overheid levert sinds enkele jaren inspanningen om integriteitsondersteu-
nende maatregelen te nemen. Zo werden recent aan het statuut van het rijksperso-neel integriteitsondersteunende bepalingen toegevoegd. Verschillende overheidsdien-sten hebben voor sommige risicovolle functies procedures uitgewerkt of de inschakeling van de interne controle gesystematiseerd. Het Rekenhof zal de evoluties op het vlak van integriteit in de komende jaren met bijzondere aandacht volgen en zijn controlestrategie hieraan verder aanpassen. 
Interne controle van de aankopen van de federale departementen
Op een enkele uitzondering na, beschikt geen enkel departement over een geïnte-
greerd systeem dat toelaat de aankopen van al zijn diensten centraal van bestelling 
tot betaling op te volgen. Meerdere fasen van de aankoopcyclus worden vaak niet of onvoldoende gedeﬁ  nieerd en de namenlijsten van de personen met beslissingsbe-voegdheid in elk van die fasen zijn dikwijls onvolledig of niet meer actueel. Dit is nadelig voor de interne controle. Bij meerdere departementen of diensten zijn de diverse bevoegdheden ook onvoldoende van elkaar gescheiden. De rapportering en 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   26 0743-07_RH_Boek164_01.indd   26 10-12-2007   11:32:50 10-12-2007   11:32:50  164e Cahier de la Cour des comptes 27Synthèse
En vue d’assurer l’intégrité du fonctionnement de leurs services, la ﬁ  abilité du 
contrôle interne et la rénovation de la comptabilité, les autorités fédérales ont, ces 
dernières années, opéré plusieurs choix importants, dont la plupart doivent toutefois encore être intégrés dans la réglementation et traduits en mesures concrètes. La Cour a vériﬁ  é dans quelle mesure cet objectif a déjà été réalisé et ce qu’il en est 
du contrôle interne exercé dans certains services ou à l’égard d’opérations bien déterminées.
Maîtrise des crédits budgétaires 
Le gouvernement limite depuis quelques années les crédits d’ordonnancement (« prin-
cipe de l’ancre »). Cette pratique entraîne un retard de paiements ainsi qu’un report 
de ceux-ci à l’année budgétaire suivante et, parfois, l’obligation pour l’État de payer 
des intérêts moratoires à ses contractants. En outre, l’absence d’un calendrier d’en-gagement et d’ordonnancement actualisé et l’enregistrement déﬁ  cient des dettes en 
souffrance et échues entravent la maîtrise des crédits budgétaires.
Utilisation d’engagements provisionnels
La réglementation prévoit que les engagements provisionnels sont utilisés pour réser-
ver, dès le début de l’année budgétaire, sur le budget des dépenses, les crédits nécessaires en vue de permettre le fonctionnement ininterrompu des services publics pendant cette année. Dans la pratique, le champ d’application des engagements pro-visionnels est toutefois plus large. C’est ainsi qu’ils sont utilisés pour liquider des dépenses d’un montant inférieur à 5.500 euros. La réglementation doit être adaptée en fonction de la pratique actuelle, et la note de concertation du SPF Budget et Contrôle de la gestion, destinée à renforcer le contrôle interne de ces dépenses, devrait revêtir un caractère plus formel et contraignant. De plus, des mesures procé-durales et organisationnelles sont nécessaires aﬁ  n de notamment renforcer le contrôle 
interne et de garantir le respect de la législation sur les marchés publics.
Intégrité
Depuis plusieurs années, les pouvoirs publics fédéraux s’emploient à prendre des 
mesures d’encadrement en matière d’intégrité. Ainsi, des dispositions relatives à 
l’intégrité ont été récemment insérées dans le statut du personnel de l’État. Des services publics ont également mis au point des procédures pour certaines fonctions à risques ou systématisé le recours au contrôle interne. La Cour des comptes entend suivre les évolutions en matière d’intégrité avec une attention particulière dans les années à venir et adapter sa stratégie de contrôle en fonction de ses constats.
Contrôle interne des achats des départements fédéraux
À une exception près, aucun département ne dispose d’un système intégré permet-
tant de suivre d’une manière centralisée les achats de tous ses services, de la com-
mande au paiement. Plusieurs phases du cycle d’achat ne sont pas déﬁ  nies, sinon de 
manière insufﬁ  sante, et les listes nominatives des personnes dotées de la compé-
tence de décision dans chacune de ces phases sont souvent incomplètes, voire obso-lètes, ce qui est préjudiciable au contrôle interne. Dans plusieurs départements ou services, les diverses fonctions ne sont, en outre, pas sufﬁ  samment séparées. Le 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   27 0743-07_RH_Boek164_01.indd   27 10-12-2007   11:32:50 10-12-2007   11:32:50 28 164e Boek van het RekenhofSamenvatting
verantwoording over de aankopen bevatten soms tekortkomingen, onder meer op 
het vlak van de registratie van de uitgevoerde controles. Een aantal fasen van het aankoopproces worden niet of niet accuraat geregistreerd, waardoor de crediteuren-opvolging eenvormigheid en effectiviteit mist. 
Deze vaststellingen hangen samen met de vertraging in de uitvoering van de nieuwe 
rijkscomptabiliteit, en het daarmee gepaard gaande FEDCOM-project. Bovendien werden de kaderbesluiten van 2002 over de internecontrolesystemen en de interne audit binnen de federale overheidsdiensten recent aangepast, wat verklaart waarom de meeste departementen nieuwe initiatieven om hun aankoopprocessen te verbete-ren, hebben uitgesteld. 
Lokale aankopen bij Defensie
Defensie heeft organisatorische en procesgerichte maatregelen getroffen om de risi-
co’s binnen de organisatie te beperken. Niettemin heeft het Rekenhof concrete aan-bevelingen geformuleerd om de efﬁ  ciëntie en effectiviteit van de interne controle op 
de lokale aankopen van Defensie te verbeteren, de correcte naleving van de wet- en regelgeving te bevorderen en de kwaliteit van de beschikbare managementinformatie te verhogen.
Reis- en verblijfskosten
Het onderzoek naar de uitgaven voor binnenlandse dienstreizen heeft geen structu-
rele tekortkomingen opgeleverd. Toch beveelt het Rekenhof aan de bestaande regle-mentering te actualiseren en de verschillende bijzondere reglementen en instructies zoveel mogelijk te uniformeren.
Controle bij de toekenning van leeﬂ  onen
De federale administratie van het maatschappelijk welzijn moet erop toezien dat de 
OCMW’s de wet op het recht op maatschappelijke integratie correct toepassen en controleren of de hen toegekende subsidies goed worden besteed. De Staat draagt bij voor minstens de helft van de bedragen toegekend aan de rechthebbenden op een leeﬂ  oon. Een opvolgingsaudit uit 2006 toont aan dat de meeste aanbevelingen 
die toen waren gemaakt, ondertussen in de praktijk gebracht zijn. Toch beveelt het Rekenhof nog enkele bijkomende verbeteringen aan .
Het Rekenhof heeft onderzocht hoe het personeelsbestand van het federaal open-
baar ambt geëvolueerd is tussen 2004 en 2006. Het aantal personen in dienst is stabiel gebleven in deze periode, terwijl een onderzoek van de leeftijdspiramide erop wijst dat het federaal openbaar ambt tot in 2015 een toename van het aantal afvloei-ingen door pensionering zal kennen. Daarnaast heeft het Rekenhof ook twee wette-lijkheidscontroles uitgevoerd. 
Het eerste onderzoek toont aan dat de Pensioendienst voor de Overheidssector in 
2006 bij vrijwel een derde van de pensioenaanvragen door de politiediensten zijn beslissing niet binnen vier maanden heeft meegedeeld, zoals het Handvest van de sociaal verzekerde bepaalt.  Daarnaast zorgt het gebruik van uittreksels uit het stam-
boek in de dossiers van bepaalde politieagenten om hun loopbaan vast te stellen, voor wettigheids- en controleproblemen.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   28 0743-07_RH_Boek164_01.indd   28 10-12-2007   11:32:50 10-12-2007   11:32:50  164e Cahier de la Cour des comptes 29Synthèse
rapportage et la justiﬁ  cation en matière d’achats présentent parfois des lacunes, 
notamment au niveau de l’enregistrement des contrôles effectués. Un certain nom-bre de phases du processus d’achat ne sont pas enregistrées, sinon de manière imprécise, de sorte que le suivi des créanciers manque d’uniformité et d’efﬁ  cacité. 
Ces constatations ne sont pas étrangères au retard intervenu dans la mise en œuvre de la nouvelle comptabilité de l’État, et du projet FEDCOM qui l’accompagne. De plus, les arrêtés-cadres de 2002 relatifs aux systèmes de contrôle interne et à l’audit interne au sein des services publics fédéraux ont été adaptés récemment, ce qui explique notamment que la plupart des départements ont reporté la mise en œuvre de nouvelles initiatives destinées à améliorer leurs processus d’achat.
Achats locaux à la Défense
La Défense a pris des mesures axées sur l’organisation et les processus aﬁ  n de 
limiter les risques en son sein. La Cour des comptes a néanmoins formulé des recommandations concrètes en vue d’améliorer l’efﬁ  cience et l’efﬁ  cacité du contrôle 
interne sur les achats locaux de la Défense, de promouvoir le respect de la législa-tion et de la réglementation et d’augmenter la qualité des informations de manage-ment disponibles.
Frais de déplacement de service
L’examen des dépenses relatives aux déplacements à l’intérieur du pays n’a pas 
révélé de manquements structurels signiﬁ  catifs. La Cour des comptes recommande 
toutefois une actualisation de la réglementation en vigueur et une plus grande unifor-
misation des règles et instructions particulières.
Contrôle de l’octroi des revenus d’intégration
L’administration fédérale de l’aide sociale doit s’assurer que les CPAS appliquent 
correctement la loi sur le droit à l’intégration sociale et contrôler le bon usage des subventions qui leur sont versées. L’État contribue pour au moins la moitié des mon-tants octroyés aux bénéﬁ  ciaires du revenu d’intégration. Un audit de suivi en 2006 
montre que la plupart des recommandations qui avaient été faites sont actuellement 
mises en œuvre. La Cour recommande cependant quelques pistes complémentaires 
d’amélioration. 
La Cour des comptes a examiné l’évolution de l’effectif du personnel de la fonction 
publique administrative fédérale de 2004 à 2006. Si le nombre de personnes occu-pées est resté stable au cours de cette période, l’examen de la pyramide des âges indique que la fonction publique fédérale connaîtra d’ici à 2015 une augmentation du volume des départs à la retraite de son personnel. La Cour a en outre procédé à deux contrôles de légalité. 
Le premier contrôle montre qu’en 2006, dans près d’un tiers des demandes de pen-
sion examinées, introduites par des membres des services de police ou par leurs ayants droit, le Service des pensions du secteur public n’a pas notiﬁ  é sa décision dans les quatre mois, comme le prévoit la Charte de l’assuré social. Par ailleurs, l’utilisation d’extraits de la matricule dans les dossiers de certains policiers, en vue d’établir la carrière, pose des problèmes de légalité et de contrôle.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   29 0743-07_RH_Boek164_01.indd   29 10-12-2007   11:32:50 10-12-2007   11:32:50 30 164e Boek van het RekenhofSamenvatting
Een tweede onderzoek had betrekking op de uitoefening van het verhaalrecht bij 
arbeidsongevallen met aansprakelijke derden. Daaruit bleek dat niet alle overheids-diensten hun verhaalrecht uitoefenen. Waar dat wel gebeurt, blijken, mede bij gebrek aan centrale aansturing en éénduidige communicatie, de kwaliteit en de doelmatig-heid van de terugvorderingen te variëren.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   30 0743-07_RH_Boek164_01.indd   30 10-12-2007   11:32:50 10-12-2007   11:32:50  164e Cahier de la Cour des comptes 31Synthèse
Un deuxième contrôle a porté sur l’exercice du droit de récupération en cas d’acci-
dent du travail impliquant des tiers responsables. Tous les services publics fédéraux n’exercent pas leur droit de récupération. Par ailleurs, lorsque ce droit est exercé, la qualité et l’efﬁ  cacité des récupérations varient, notamment en raison de l’absence 
d’un enregistrement centralisé et d’une communication univoque.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   31 0743-07_RH_Boek164_01.indd   31 10-12-2007   11:32:50 10-12-2007   11:32:50 32 164e Boek van het RekenhofAlgemene rekening van de Staat
Deel I
Algemene rekening van de Staat 2006
De algemene rekening van de Staat bevat alle begrotings-, vermogens- en 
thesaurieverrichtingen van 1 januari tot 31 december. Ze bevat de samenvattende rekening van al deze verrichtingen alsook drie toelichtende rekeningen: de uitvoeringsrekening van de begroting, de rekening van de vermogenswijzigingen en de rekening van de Thesaurie (artikel 80 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit). 
Staat aan de Kamer van Volksvertegenwoordigers voorgelegd met de opmerkingen van het Rekenhof. Die opmerkingen vormen het belangrijkste bestanddeel van dit Boek. 
de rekening van de Thesaurie en over de rekening van de vermogenswijzigingen in een aanvullend deel bij het boek worden gepubliceerd. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   32 0743-07_RH_Boek164_01.indd   32 10-12-2007   11:32:50 10-12-2007   11:32:50  164e Cahier de la Cour des comptes 33Compte général de l’État
Partie I
Compte général de l’État 2006
synthétique de toutes les opérations ainsi que trois comptes de développement : le compte d’exécution du budget, le compte des variations du patrimoine et le compte de la Trésorerie (article 80 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État).
Comme en dispose l’article 180 de la Constitution, le compte général de l’État est 
de la Trésorerie et sur le compte des variations du patrimoine seront publiés dans un complément au Cahier.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   33 0743-07_RH_Boek164_01.indd   33 10-12-2007   11:32:50 10-12-2007   11:32:50 34 164e Boek van het RekenhofUitvoeringsrekening van de begroting
Titel I
Uitvoeringsrekening van de begroting 2006
De uitvoeringsrekening van de begroting stelt de begrotingsontvangsten en -uitgaven  
voor die de Staat in 2006 heeft gedaan, en vergelijkt ze met de begrotingsramingen  
en -machtigingen. De uitgavenkredieten zijn limitatief: er mag niet meer worden 
uitgegeven dan het bedrag van de kredieten. 
Het verschil tussen ontvangsten en uitgaven is het netto begrotingssaldo, dat niet 
mag worden verward met het vorderingensaldo. 
houdende eindregeling van de begroting, waarmee de Kamer van Volksvertegenwoordigers haar goedkeuring verleent aan de uitvoering van de begroting en de regering kwijting verleent (rekeningenwet).
0743-07_RH_Boek164_01.indd   34 0743-07_RH_Boek164_01.indd   34 10-12-2007   11:32:50 10-12-2007   11:32:50  164e Cahier de la Cour des comptes 35Compte d’exécution du budget
Titre I 
Compte d’exécution du budget 2006
faites au cours de l’année 2006 par l’État, et les confronte aux prévisions et autorisations budgétaires. Les crédits de dépense sont limitatifs : il est interdit de dépenser au-delà du crédit. 
règlement déﬁ  nitif du budget par lequel la Chambre des représentants approuve l’exécution du budget, et donne quitus au gouvernement (loi des comptes).
0743-07_RH_Boek164_01.indd   35 0743-07_RH_Boek164_01.indd   35 10-12-2007   11:32:51 10-12-2007   11:32:51 36 164e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
Dit hoofdstuk geeft de resultaten van de uitvoeringsrekening van de begroting voor 
het begrotingsjaar 2006 die de FOD Financiën heeft overgezonden, alsook de opmer-
kingen van het Rekenhof, overeenkomstig artikel 180 van de Grondwet en artikel 92 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit
1. 
Krachtens artikel 1 van de gecoördineerde wetten worden de rekeningen van de staats-
diensten met afzonderlijk beheer nieuw regime  (georganiseerd overeenkomstig arti-
kel 140 van diezelfde wetten) gescheiden van de rekeningen van de diensten van algemeen bestuur. Ze worden voorgesteld op het einde van hoofdstuk 2 (punt 3). 
Overeenkomstig artikel 80 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit moest de uitvoeringsrekening van de begroting 2006 vóór 30 juni 2007 aan het Reken-hof worden toegezonden. 
Het uitgavengedeelte van de rekening werd op 16 juli 2007 overgezonden. Het ont-vangstengedeelte, inclusief de rekeningen van de terugbetalings- en toewijzings-
fondsen en van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer, werd op 28 september 2007 overgelegd. 
De lopende en kapitaalverrichtingen voor 2006 zijn als volgt vastgesteld (in miljoen euro):
 Ontvangsten 43.183,4
 Uitgaven 46.138,8
 Saldo − 2.955,4
Dit resultaat wordt becommentarieerd in punt 2 van dit hoofdstuk. 
rekening van de begroting voor het begrotingsjaar 2006 met het oog op de goedkeu-
ring van het wetsontwerp houdende eindregeling van de begroting. 
Het nettobegrotingssaldo is het verschil tussen de lopende ontvangsten en de kapi-
taalontvangsten enerzijds en de lopende uitgaven en de kapitaaluitgaven anderzijds. Om dit saldo te vergelijken met het saldo dat in de algemene toelichting is geraamd, moet een onderscheid worden gemaakt tussen de benadering “algemene toelich-ting”, die bepaalde uitgaven uitsluit, en de benadering “uitvoeringsrekening” die bedoeld is om alle uitgaven die op de begrotingsprogramma’s zijn aangerekend, in 
aanmerking te nemen. 
1 Hierna de gecoördineerde wetten genoemd.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   36 0743-07_RH_Boek164_01.indd   36 10-12-2007   11:32:51 10-12-2007   11:32:51  164e Cahier de la Cour des comptes 37Compte d’exécution du budget Résultat général
1 Ci-après les lois coordonnées.Chapitre 1
budgétaire 2006, transmis par le SPF Finances, accompagnés des observations de la 
Cour des comptes, conformément à l’article 180 de la Constitution et à l’article 92 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État
1.
En vertu de l’article premier des lois coordonnées, les comptes des services de l’État 
à gestion séparée nouveau régime  (organisés conformément à l’article 140 des 
mêmes lois) sont séparés de ceux des services d’administration générale. Ils sont 
présentés en ﬁ  n de chapitre 2 (point 3).
En vertu de l’article 80 des lois coordonnées, le compte d’exécution du budget pour 2006 devait être transmis à la Cour des comptes le 30 juin 2007.
Le volet des dépenses du compte a été envoyé le 16 juillet 2007. Le volet des recet-
tes, y compris les comptes des fonds de restitution et d’attribution et des services de l’État à gestion séparée, a été envoyé le 28 septembre 2007. 
Les opérations courantes et de capital pour 2006 s’établissent comme suit (en 
millions d’euros) :
 Recettes 43.183,4
 Dépenses 46.138,8
 Solde − 2.955,4
Ce résultat est commenté au point 2 du présent chapitre.
Cour des comptes publie ci-après les résultats de l’examen du compte d’exécution 
du budget pour l’année budgétaire 2006.
Le solde budgétaire net constitue la différence entre les recettes courantes et de 
capital et les dépenses courantes et de capital. Aﬁ  n de le comparer au solde prévu 
dans l’exposé général, il est nécessaire de distinguer l’approche « exposé général » qui exclut certaines dépenses, de l’approche « compte d’exécution » qui a vocation à 
reprendre toutes les dépenses imputées sur les programmes budgétaires.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   37 0743-07_RH_Boek164_01.indd   37 10-12-2007   11:32:51 10-12-2007   11:32:51 38 164e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
Het gaat om de volgende uitgaven:
1) uitgaven met betrekking tot de ﬁ  nanciering van de Europese Unie, vierde 
2) overdrachten naar het Zilverfonds, ten laste van programma 51.45.3 
(sinds 2004) – zie verder in hoofdstuk 2, punt 1.13;
3) dotatie voor de aﬂ  ossing van het Fonds voor Spoorweginfrastructuur 
(FSI), ten laste van programma 51.42.4 (sinds 2005) – zie verder in 
hoofdstuk 2, punt 1.14.
De redenen waarom deze uitgaven uit het ex ante  geraamde saldo werden weggela-
ten, zijn geëxpliciteerd in de algemene toelichting2. Technisch gezien blijven ze aan-
gerekend op de algemene uitgavenbegroting en beïnvloeden ze het ex post  bere-
kende begrotingssaldo. 
De volgende tabel herintegreert de uitgesloten uitgaven in de saldo’s van de alge-
mene toelichting om een meer relevante vergelijking van de geraamde en gereali-seerde saldi mogelijk te maken, met inbegrip van de wijzigingen die op het FSI betrekking hebben en die zich in de loop van het jaar hebben voorgedaan en die niet in de algemene toelichting voorzien waren.
2 Parl. St . Kamer, DOC 51-2042/001, p. 113 e.v.; p. 285 e.v.Tabel 1 – Begrotingssaldo 2006 (in miljoen euro)
Initiële 
rekening
Saldo “algemene toelichting” 174,7 437,3 − 350,1
Niet-opgenomen uitgaven in de algemene toelichting 
EU-ﬁ nanciering − 2.560,7 − 2.453,4 − 2.279,3
Zilverfonds − 616,1 − 616,1 − 176,0
FSI − 177,7 − 177,7 − 150,0Totale uitgesloten uitgaven − 3.354,5 − 3.247,2 − 2.605,3
Saldo “uitvoeringsrekening van de begroting” − 3.179,8 − 2.809,9 − 2.955,4
Bronnen: algemene toelichting van de begroting en uitvoeringsrekening van de begroting (2006)
0743-07_RH_Boek164_01.indd   38 0743-07_RH_Boek164_01.indd   38 10-12-2007   11:32:51 10-12-2007   11:32:51  164e Cahier de la Cour des comptes 39Compte d’exécution du budget Résultat général
Ces dépenses sont les suivantes :
1) dépenses liées au ﬁ  nancement de l’Union européenne, quatrième res-
source (PNB), à charge du programme 52.40.1 ; 
2) transferts au Fonds de vieillissement, à charge du programme 51.45.3 
(depuis 2004) – Voir infra au chapitre 2, point 1.13 ;
3) dotation pour amortissement au Fonds de l’infrastructure ferroviaire 
(FIF), à charge du programme 51.42.4 (depuis 2005) – Voir infra au cha-
pitre 2, point 1.14.
Les raisons de l’exclusion de ces dépenses du solde estimé ex ante  sont explicitées 
dans l’exposé général2. Techniquement, elles restent toutefois imputées à la charge 
du budget général des dépenses, et inﬂ  uencent donc le solde budgétaire calculé ex post .
Le tableau suivant réintègre les dépenses exclues aux soldes de l’exposé général aﬁ  n de permettre une comparaison plus pertinente des soldes prévus et réalisés, y compris pour le FIF, les modiﬁ  cations le concernant étant intervenues en cours d’année et n’ayant pas été prévues dans l’exposé général.
2 Doc. parl., Chambre, DOC 51-2042/001, p. 113 ; p. 285.Tableau 1 – Solde budgétaire 2006 (en millions d’euros)
Exposé
Solde dans l’approche « exposé général » 174,7 437,3 − 350,1
Dépenses exclues dans l’exposé général 
Financement UE − 2.560,7 − 2.453,4 − 2.279,3
Fonds de vieillissement − 616,1 − 616,1 − 176,0
FIF − 177,7 − 177,7 − 150,0
Total dépenses exclues − 3.354,5 − 3.247,2 − 2.605,3
Solde dans l’approche « compte d’exécution du budget » − 3.179,8 − 2.809,9 − 2.955,4
Sources : exposé général du budget et compte d’exécution du budget (2006)
0743-07_RH_Boek164_01.indd   39 0743-07_RH_Boek164_01.indd   39 10-12-2007   11:32:51 10-12-2007   11:32:51 40 164e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
3 Evolutie van het begrotingssaldo en het vorderingensaldo
Het begrotingstekort (netto-begrotingssaldo) voor het jaar 2006, kleiner dan dit van 
de voorbije twee jaren, bedraagt − 2.955,4 miljoen euro.
Tabel 2 – Evolutie van het begrotings- en vorderingensaldo van de federale overheid
Begrotingssaldo 2003 2004 2005 2006
Lopende en kapitaalontvangsten 50.407,0 48.074,6 45.728,5 43.183,4
Lopende en kapitaaluitgaven 50.655,4 52.843,8 49.243,3 46.138,8
Netto begrotingssaldo − 248,4 − 4.769,2 − 3.514,8 − 2.955,4Vorderingensaldo- federale overheid 938 − 306 − 180 40
Vorderingensaldo – gezamelijke overheid 41 39 227 915
Bron: algemene rekening 2006; Instituut voor de Nationale Rekeningen
Het vorderingensaldo van de federale overheid, dat niet blijkt uit de algemene reke-
ning, maar wordt berekend door het Instituut voor de Nationale Rekeningen, bedroeg voor het jaar 2006 +40 miljoen euro.
Sinds de goedkeuring van het stabiliteits- en groeipact, hebben de lidstaten van de 
Europese Unie zich ertoe verbonden grote overheidstekorten te vermijden en zo nodig corrigerende maatregelen te treffen. Om de Europese instellingen toe te laten die verbintenis te controleren en scheeftrekkingen te vermijden die ontstaan door uiteenlopende begrotingswetgevingen, wordt het tekort berekend op basis van het vorderingensaldo van de overheidsdiensten, zoals gedeﬁ  nieerd in het Europees rekeningensysteem (ESR).
De notie vorderingensaldo (in de zin van het ESR) heeft een grotere draagwijdte dan 
het begrotingssaldo, dat alleen het verschil registreert tussen de ontvangsten inge-schreven in de rijksmiddelenbegroting en de uitgaven ingeschreven in de algemene uitgavenbegroting. 
Het vorderingensaldo van de federale overheid wordt in verschillende fasen berekend:
Eerst worden de ontvangsten en uitgaven van de federale overheid econo-misch gegroepeerd. Die hergroepering houdt in dat naast de ontvangsten en uitgaven ingeschreven op de rijksmiddelenbegroting en de algemene uitgaven-begroting, ook andere verrichtingen opgenomen worden in de rekening van de federale overheid. Het gaat met name over de opbrengst (en de transfer) van directe belastingen, indirecte belastingen, sociale bijdragen die bestemd zijn voor de gedefedereerde entiteiten en de sociale zekerheid, en ook uitgaven en ontvangsten van de autonome instellingen die onder de federale overheid res-sorteren. De interne transfers worden bovendien geneutraliseerd.
De kredietverleningen en deelnemingen, die het vorderingensaldo niet mogen 
beïnvloeden, worden eveneens geneutraliseerd.
Bepaalde verrichtingen van de Belgische federale overheid, die de nationale 
overheid beschouwt als “ﬁ  nanciële verrichtingen” (in de zin van ESR), worden 
anders gekwaliﬁ  ceerd, als kapitaaloverdrachten (die hebben wel een invloed op het vorderingensaldo, in tegenstelling tot eerstgenoemde verrichtingen). Het gaat hierbij voornamelijk om middelen toegekend aan De Post en de NMBS.1.
2.
3.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   40 0743-07_RH_Boek164_01.indd   40 10-12-2007   11:32:51 10-12-2007   11:32:51  164e Cahier de la Cour des comptes 41Compte d’exécution du budget Résultat général
3 Évolution du solde budgétaire
Le déﬁ  cit budgétaire (solde budgétaire net) pour 2006, inférieur à celui des deux 
années précédentes, s’élève − 2.955,4 millions d’euros.
Tableau 2 – Évolution du solde budgétaire et du solde de ﬁ  nancement 
 des autorités fédérales (en millions d’euros)
Solde budgétaire 2003 2004 2005 2006
Recettes courantes et de capital 50.407,0 48.074,6 45.728,5 43.183,4
Dépenses courantes et de capital 50.655,4 52.843,8 49.243,3 46.138,8
Solde budgétaire net − 248,4 − 4.769,2 − 3.514,8 − 2.955,4Solde de ﬁ  nancement – État 938 − 306 − 180 40
Solde de ﬁ  nancement – ensemble des 
pouvoirs publics41 39 227 915
Source : Compte général 2006 ; Institut des comptes nationaux
Le solde de ﬁ  nancement de l’État, qui n’apparaît pas dans le compte général mais 
est calculé par l’Institut des comptes nationaux, s’est élevé en 2006 à + 40 mil-
Depuis l’adoption du pacte de stabilité et de croissance, les États membres de 
l’Union se sont engagés à éviter l’apparition de déﬁ  cits publics excessifs et à pren-
dre si nécessaire des mesures correctrices. En vue de permettre le contrôle de cet engagement par les instances européennes et d’éviter les biais résultant de législa-tions budgétaires disparates, le calcul de ce déﬁ  cit se détermine à partir du solde de 
ﬁ nancement des administrations publiques, tel que déﬁ  ni dans le système européen 
des comptes intégrés (SEC). 
La notion de solde de ﬁ  nancement (au sens du SEC) a une portée plus large que 
celle de solde budgétaire (lequel n’enregistre que la différence entre les recettes 
inscrites au budget des voies et moyens et les dépenses enregistrées au budget général des dépenses).
Le calcul du solde de ﬁ  nancement du pouvoir fédéral est établi en plusieurs étapes :
Dans un premier temps, il est procédé au regroupement économique des 
recettes et des dépenses de ce pouvoir : ce regroupement implique qu’outre les recettes et les dépenses inscrites au budget des voies et moyens et au budget général des dépenses de l’État, d’autres opérations sont reprises dans le compte du pouvoir fédéral. Il s’agit notamment du produit (et du transfert) d’impôts directs, d’impôts indirects et de cotisations sociales destinés aux entités fédérées et à la sécurité sociale, ainsi que des dépenses et des recet-tes des organismes autonomes dépendant du pouvoir fédéral. Les transferts internes sont en outre neutralisés.
Les octrois de crédit et les prises de participation, qui ne doivent pas inﬂ  uer 
sur le solde de ﬁ  nancement, sont également neutralisés.
Certaines opérations du pouvoir fédéral belge, considérées comme « opéra-
tions ﬁ  nancières » (au sens du SEC) par les instances nationales ont été requa-
liﬁ ées en transfert en capital (lesquels ont une inﬂ  uence sur le solde de ﬁ  nan-
cement, au contraire des premières). Il s’agit essentiellement de moyens octroyés à la Poste et à la SNCB. 1.
2.
3.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   41 0743-07_RH_Boek164_01.indd   41 10-12-2007   11:32:51 10-12-2007   11:32:51 42 164e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
Schuldkwijtscheldingen aan bepaalde landen beïnvloeden het vorderingensaldo 
op negatieve wijze, hoewel ze niet worden aangerekend op de algemene uit-gavenbegroting.
Daarnaast wordt rekeningen gehouden met de verschillen tussen het ogenblik 
van aanrekening van een verrichting volgens de Belgische wetgeving en dat voorgeschreven door de ESR-regels.
Tot slot wordt een laatste correctie toegepast op de intrestwinsten en -verliezen voortvloeiend uit swap-verrichtingen.4.
5.6.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   42 0743-07_RH_Boek164_01.indd   42 10-12-2007   11:32:51 10-12-2007   11:32:51  164e Cahier de la Cour des comptes 43Compte d’exécution du budget Résultat général
Les annulations de créances envers certains États étrangers, bien que ne fai-
sant pas l’objet d’une imputation dans le budget général des dépenses de l’État, inﬂ  uencent négativement le solde de ﬁ  nancement. 
Il est en outre tenu compte des différences entre le moment d’imputation d’une opération selon la législation belge et le moment requis par les règles du SEC.
Enﬁ n, une ultime correction est appliquée sur les gains et les pertes d’intérêt 
résultant des opérations de swap.
 4.
5.6.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   43 0743-07_RH_Boek164_01.indd   43 10-12-2007   11:32:51 10-12-2007   11:32:51 44 164e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
taat van de uitvoeringsrekening van de begroting 2006 dat in hoofdstuk 1 werd voor-
gesteld.
1 Diensten van algemeen bestuur 
De volledige lijst van de wetten en besluiten die de begroting van het begrotings-
jaar 2006 uitmaken en wijzigen, wordt vermeld in tabel B4 van volume II. 
de FOD Financiën zijn verwerkt in de samenvattende tabellen A.1 tot A.11 in volu-me II, met inbegrip van de algemene conclusie in tabelvorm (A.1). 
Het onderzoek van de uitvoeringsrekening van de begroting 2006 en van de verant-
woordingsstukken geeft aanleiding tot de volgende vaststellingen. 
1.1  Fouten in de publicatie van de staatsbegroting in het Belgisch Staatsblad 
De publicatie in het Belgisch Staatsblad van 25 oktober 2006 van de wet van 11 juli 2006 houdende de eerste aanpassing van de algemene uitgavenbegroting voor 2006 bevatte fouten in de tabellen: 
In de berekeningen van de subtotalen en totalen kwamen de gesplitste kredie-ten niet voor; deze werden ten onrechte opgenomen bij de niet-gesplitste kre-dieten (wat in strijd is met het wetsontwerp
1).
Bij de inschrijving van de dotatie aan de Pensioendienst voor de Overheids-sector (PDOS) was in de begrotingstabellen de overeenstemmende verminde-ring van de in de initiële begroting toegekende kredieten niet toegepast.
In de wet van 11 juli 2006 tot aanpassing van de rijksmiddelenbegroting kwam ook een rekenfout voor. In artikel 2 beloopt het correcte totaalbedrag van de ramingen inzake lopende ﬁ  scale ontvangsten, dat uit de tabellen voortvloeit, 41.369.073.000,00 euro, 
dat is 1.000 euro minder dan het gepubliceerde bedrag. •
•
1 Parl. Stuk . Kamer, DOC 51-2450/001.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   44 0743-07_RH_Boek164_01.indd   44 10-12-2007   11:32:51 10-12-2007   11:32:51  164e Cahier de la Cour des comptes 45Compte d’exécution du budget Résultat général
Chapitre 2 
du compte d’exécution du budget 2006 qui est exposé au chapitre 1.
1 Services d’administration générale 
gétaire 2006 est donnée dans le tableau B4 du volume II.
dans les tableaux synthétiques A.1 à A.11 publiés dans le volume II, y compris la 
conclusion générale sous forme de tableau (A.1).
L’examen du compte d’exécution du budget 2006 et des pièces justiﬁ  catives donne 
1.1  Erreurs dans la publication au Moniteur belge  du budget de 
l’État
La publication au Moniteur belge  du 25 octobre 2006 de la loi du 11 juillet 2006 
contenant le premier ajustement du budget général des dépenses de l’année 2006 
comprenait des erreurs dans les tableaux :
les calculs des sous-totaux et totaux omettaient les crédits dissociés, ceux-ci étant à tort repris avec les crédits non dissociés (contrairement au projet de loi
1) ;
l’inscription de la dotation au Service des pensions du secteur public (SdPSP) n’était pas accompagnée, dans les tableaux budgétaires, de la réduction cor-respondante des crédits alloués dans le budget initial.
La loi du 11 juillet 2006 ajustant le budget des voies et moyens comprenait égale-ment une erreur arithmétique. À l’article 2, le total correct des prévisions de recettes 
courantes ﬁ  scales, découlant des tableaux, est de 41.369.073.000,00 euros, soit 
1.000 euros de moins que publié.•
•
1 Doc. parl ., Chambre, DOC 51-2450/001.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   45 0743-07_RH_Boek164_01.indd   45 10-12-2007   11:32:52 10-12-2007   11:32:52 46 164e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
1.2  Vroegtijdige vastleggingen ten laste van vastleggings-
machtigingen
De artikelen 4 en 5 van de tweede aanpassing van de begroting hebben een vastleg-gingsmachtiging verleend aan twee begrotingsfondsen voor de wederaanwending van de ontvangsten uit de vervreemding van roerende en onroerende goederen van sectie 16, Ministerie van Landsverdediging, ingeschreven op de programma’s 16.50.2 (130,0 miljoen euro) en 16.50.3 (32,0 miljoen euro). 
Eind 2006 werden vastleggingen uitgevoerd ten laste van de vastleggingsmachtiging 
ten voordele van het fonds 16-2 (programma 16.50.2). Het ontwerp tot aanpassing van de begroting werd echter pas op 14 februari 2007 ingediend. Het Rekenhof stelt vast dat vastleggingen werden aangerekend ten laste van machtigingen die nog niet waren verleend door de wetgever. 
1.3 Overdracht van vastleggingskredieten
Volgens artikel 35 van de gecoördineerde wetten worden de gesplitste kredieten2 die 
beschikbaar zijn op het einde van het begrotingsjaar geannuleerd (§ 1, 1e lid). 
Op grond van het tweede lid van die § 1 kunnen bepaalde kredieten echter naar het volgend jaar worden overgedragen indien de noodzaak daarvan behoorlijk is gemoti-
veerd. 
Een koninklijk besluit van 2 februari 2007 machtigt de overdracht naar het begrotings-
jaar 2007 van het vastleggingskrediet ingeschreven op programma 3.31.1 – Opstart van het project FEDCOM voor een bedrag van 31,3 miljoen euro. 
Tabel A.2 – Vastleggingen ten laste van de vastleggingskredieten, in volume II bevat bijgevolg uitzonderlijk voor 2006 een extra kolom overgedragen kredieten . 
Het overgedragen bedrag zal worden opgenomen bij de vastleggingskredieten in de uitvoeringsrekening van de begroting 2007.
In 2005 was in eenzelfde krediet voorzien voor het project FEDCOM. Omdat er toen 
geen aanrekeningen waren gebeurd, is het op het einde van het begrotingsjaar vol-ledig geannuleerd. 
In 2006 zijn de overige vastleggingskredieten die op het einde van het jaar beschik-
baar waren, geannuleerd overeenkomstig artikel 35, § 1, 1ste lid, van de gecoördi-neerde wetten. 
1.4 Meerjarige verbintenissen op een niet-gesplitst krediet 
Bovenop de kredieten en vastleggingsmachtigingen die in de gecoördineerde wetten zijn bepaald, verleent artikel 2.14.12 van de initiële begroting 2006 de regering, in het kader van ontwikkelingssamenwerking, de machtiging om “ nieuwe meerjarige 
verbintenissen met de partnerlanden ” aan te gaan voor een totaal bedrag van 
175,0 miljoen euro, met dien verstande dat het openstaande bedrag van de door de Belgische Technische Coöperatie (BTC) uit te voeren verbintenissen het bedrag van 550,0 miljoen euro niet mag overschrijden. 
Deze machtiging om af te wijken van de gecoördineerde wetten wordt niet vermeld 
in de tabellen van de begroting en is dus niet verwerkt in de berekening van de totale vastleggingen. De aangewende basisallocatie (14.54.10.54.02) is gewoon een niet-gesplitst krediet. Enkel de betalingen van het lopende jaar zijn in de begroting opge-nomen en worden in de uitvoeringsrekening geregistreerd. 
2 In de delen vastleggingen  en ordonnanceringen .
0743-07_RH_Boek164_01.indd   46 0743-07_RH_Boek164_01.indd   46 10-12-2007   11:32:52 10-12-2007   11:32:52  164e Cahier de la Cour des comptes 47Compte d’exécution du budget Résultat général
1.2  Engagements prématurés à charge d’autorisations d’engagement
Les articles 4 et 5 du deuxième ajustement du budget ont accordé une autorisation 
d’engagement à deux fonds budgétaires de remploi des recettes provenant de l’alié-nation de biens mobiliers et immobiliers de la section 16 – ministère de la Défense nationale, inscrits aux programmes 16.50.2 (130,0 millions d’euros) et 16.50.3 (32,0 millions d’euros).
Des engagements ont été pris ﬁ  n 2006 à charge de l’autorisation d’engagement pré-
vue en faveur du fonds 16-2 (programme 16.50.2). Le projet d’ajustement au budget n’a cependant été déposé que le 14 février 2007. La Cour des comptes constate que des engagements ont été imputés à charge d’autorisations qui n’avaient pas encore été accordées par le législateur.
1.3 Report de crédits d’engagement
Selon l’article 35 des lois coordonnées, les crédits dissociés2 disponibles à la ﬁ  n de 
l’année budgétaire tombent en annulation (§ 1er, al.1er).
Le second alinéa du § 1er de cet article permet toutefois, en cas de nécessité dûment 
motivée, le report de crédits déterminés à l’année suivante.
Un arrêté royal du 2 février 2007 autorise le report à l’année budgétaire 2007 du 
crédit d’engagement inscrit au programme 3.31.1 – Démarrage du projet FEDCOM, pour un montant de 31,3 millions d’euros.
En conséquence, le tableau A.2 – Engagements à charge des crédits d’engagement, 
du volume II comporte exceptionnellement pour 2006 une colonne supplémentaire, « crédits reportés ».
Le montant reporté sera repris parmi les crédits d’engagement dans le compte 
d’exécution du budget de 2007.
En 2005, le même crédit avait été prévu pour le projet FEDCOM. À défaut d’impu-
tation, il avait été entièrement annulé en ﬁ  n d’exercice. 
En 2006, les autres crédits d’engagement disponibles à la ﬁ  n de l’année sont tombés 
en annulation, conformément à l’article 35, § 1
er, al.1er, des lois coordonnées.
1.4 Engagements pluriannuels sur un crédit non dissocié 
En plus des crédits et des autorisations d’engagement prévus par les lois coordon-nées, l’article 2.14.12 du budget initial 2006 accorde au gouvernement, dans le cadre de la coopération au développement, l’autorisation de conclure de « nouveaux enga-gements pluriannuels avec les pays partenaires » pour un montant total de 175,0 mil-lions d’euros, étant entendu que l’encours maximal des engagements à exécuter par la Coopération technique belge (CTB) ne peut dépasser 550,0 millions. 
du budget et n’est donc pas incluse dans le calcul du total des engagements. L’allo-
cation de base utilisée (14.54.10.54.02) est un simple crédit non dissocié. Seuls les paiements de l’année en cours sont prévus au budget et enregistrés dans le compte d’exécution.
2 En volets « engagement » et « ordonnancement ».
0743-07_RH_Boek164_01.indd   47 0743-07_RH_Boek164_01.indd   47 10-12-2007   11:32:52 10-12-2007   11:32:52 48 164e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
1.5 Vastgestelde rechten 
De vastgestelde rechten in tabel A.4 en B1 van volume II omvatten overeenkomstig 
de artikelen 32 en 75 van de gecoördineerde wetten niet enkel de in 2006 vastge-stelde rechten, maar ook de vastgestelde rechten die van vroegere begrotingsjaren werden overgedragen. 
De respectieve totale bedragen belopen (in miljoen euro):
Overgedragen vastgestelde rechten
In 2006 vastgestelde rechten16.172,167.537,0
Totaal 83.709,1
Volgens deze berekening liggen de totale vastgestelde rechten hoger dan de aange-rekende ontvangsten (65.387,8 miljoen euro). In feite gaat het niet om een boek-houdkundige raming van de ontvangsten die waarschijnlijk in de loop van het jaar zullen worden geïnd, maar om een ofﬁ  ciële staat van de rechten die bestaan krach-
tens de wetten en besluiten die de inning ervan regelen (deze staat is door de admi-nistratie opgesteld in de loop van het begrotingsjaar of van een vorig begrotingsjaar). De rechten worden pas na welbepaalde procedures geannuleerd of in onbepaald uitstel gebracht. 
1.6  Ontvangsten van voorgaande jaren en niet-opgenomen ontvangsten 
Verschillende beheersrekeningen van rekenplichtigen werden niet tijdig voorgelegd, zodat hun ontvangsten niet in de algemene rekening van het begrotingsjaar 2006 konden worden opgenomen. De rekening omvat daarentegen ontvangsten in verband met beheersrekeningen van voorgaande jaren die niet vroeger konden worden aan-gerekend omdat de rekeningen eveneens laattijdig waren overgezonden door de rekenplichtigen. 
Voor de lijsten van die rekeningen wordt verwezen naar tabel A.6 van volume II van 
het boek. 
1.7 Vervolgingskosten
In de rijksmiddelenbegroting is een raming van 35,6 miljoen euro opgenomen onder artikel 37.06.02 van titel I, sectie I, Directe belastingen, voor de recuperatie van de voorschotten FP/ICPC (vervolgingskosten – geautomatiseerd inningssysteem)
3. 
In de praktijk worden de teruggevorderde vervolgingskosten echter net zoals de 
voorschotten aangerekend op de orderekening 86.07.06 van de Thesaurie. Er is geen 
enkele ontvangst aangerekend op artikel 37.06.02 bij wijze van terugvordering van de voorschotten FP/ICPC. 
3 ICPC: Inning en Comptabiliteit belastingontvangsten – Perception et Comptabilisation des recettes ﬁ scales.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   48 0743-07_RH_Boek164_01.indd   48 10-12-2007   11:32:52 10-12-2007   11:32:52  164e Cahier de la Cour des comptes 49Compte d’exécution du budget Résultat général
1.5 Droits constatés 
constatés en 2006, mais aussi les droits constatés reportés des années budgétaires antérieures. 
Les montants totaux respectifs s’établissent comme suit (en millions d’euros) :
Droits constatés reportés
Droits constatés en 200616.172,167.537,0
Total 83.709,1
Les droits constatés totaux ainsi calculés sont plus élevés que les recettes imputées (65.387,8 millions d’euros). En fait, il ne s’agit pas d’une évaluation comptable des recettes qui seront probablement encaissées au cours de l’année mais d’une situa-tion ofﬁ  cielle des droits existant en vertu des lois et arrêtés qui en règlent la percep-
tion, établie par l’administration au cours de l’année budgétaire ou d’une année anté-rieure. Les droits ne sont annulés ou portés en surséance indéﬁ  nie qu’au terme de 
procédures bien précises.
1.6 Recettes d’années antérieures et recettes non incluses
Plusieurs comptes de gestion de comptables n’ont pas été remis à temps si bien que leurs recettes n’ont pu être enregistrées dans le compte général de l’année budgé-taire 2006. En revanche, le compte comprend des recettes concernant des comptes de gestion des années antérieures qui n’ont pu être imputées auparavant en raison également de la transmission tardive des comptes par les comptables.
Il est renvoyé au tableau A.6 du volume II du cahier pour les listes de ces comptes.
1.7 Frais de poursuite
Le budget des voies et moyens comprend une prévision de 35,6 millions d’euros à 
l’article 37.06.02 du titre I, section I, Contributions directes au titre de récupération des avances FP/ICPC (frais de poursuite – système automatisé de perception)
3.
imputés sur le compte d’ordre de la Trésorerie 86.07.06. Aucune recette n’est impu-
tée sur l’article 37.06.02 au titre de récupération des avances FP/ICPC.
3 ICPC : Inning en Comptabiliteit belastingontvangsten – Perception et Comptabilisation des recettes ﬁ scales.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   49 0743-07_RH_Boek164_01.indd   49 10-12-2007   11:32:52 10-12-2007   11:32:52 50 164e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
1.8 Desaffectatie van variabele kredieten 
Krachtens artikel 255 van de programmawet (I) van 27 december 2006 wordt het 
sociale Maribel -fonds4, beoogd in artikel 171 van de wet van 12 augustus 2000 hou-
dende sociale, budgettaire en diverse bepalingen, vervangen door de wet van 30 december 2001, opgeheven, en worden de op 31 december 2006 beschikbare middelen aan de Schatkist toegewezen. 
Bijgevolg wordt een bedrag van 1.247.301,25 euro dat op het einde van het jaar op 
programma 23.56.5 beschikbaar is, gedesaffecteerd (zie tabel A.7 van volume II). 
1.9 Begrotingsfondsen met een debet
In afwijking van de gecoördineerde wetten bieden verschillende normatieve bepalin-gen in de begrotingswetten sommige begrotingsfondsen de mogelijkheid een debet-
saldo  voor de vastleggingen te vertonen. 
Er zijn ook normatieve begrotingsbepalingen die debetsaldi  toelaten voor de ordon-
4 Fonds geﬁ  nancierd met de opbrengst van de verminderingen van werkgeversbijdragen waarop som-
mige werkgevers uit de overheidssector die bij de RSZ zijn aangesloten, aanspraak kunnen maken.
5 Zie commentaar en opmerkingen van het Rekenhof over het ontwerp van staatsbegroting voor het begrotingsjaar 2006, Parl. St.  Kamer, DOC 51-2043, p. 70-71.Tabel 3 – Machtigingen voor debetsaldi (in miljoen euro)
Begrotingsfonds Nummer Programma Toegelaten saldo Saldo 
per 
31/12/2006
Rijksregister 13-2 13-51-9 niet gepreciseerd 0,0
Vroegere rijkswacht – gebouwen 13-12 13-56-9 – 2,9 2,4
Politie – kleding 17-2 17-90-2 – 4,1 3,7
Alimentatievorderingen 18-2 18-70-0 – 20,0 – 13,4
Belgisch Europees Sociaal Fonds 23-4 23-56-9 – 10,2 – 7,1Overmatige schuldenlast 32-9 32-49-2 – 5,0 1,2
Sociale economie 44-1 44-55-4 – 10,5 – 6,5
Bronnen: begroting en uitvoeringsrekening van de begroting 
Het gebruik van bijzondere machtigingen voor debetposities  is geen adequate oplos-
sing voor de ontoereikende ontvangsten die voor sommige begrotingsfondsen zijn 
bestemd, en het schaadt de transparantie van de begroting en de boekhouding. 
1.10 Begrotingsfonds Centra 112
Krachtens artikel 2.13.11 van de initiële begroting werden in 2006 via overschrijving in de schrifturen niet-gesplitste kredieten aan het begrotingsfonds Centra 112 (pro-gramma 13.63.0) toegewezen voor een bedrag van 4,0 miljoen euro. 
Het Rekenhof herinnert eraan dat artikel 45 van de gecoördineerde wetten uitdruk-
kelijk bepaalt dat de begrotingsfondsen “niet kunnen worden gestijfd met kredieten 
van de algemene uitgavenbegroting ”
5.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   50 0743-07_RH_Boek164_01.indd   50 10-12-2007   11:32:52 10-12-2007   11:32:52  164e Cahier de la Cour des comptes 51Compte d’exécution du budget Résultat général
1.8 Désaffectation de crédits variables
En vertu de l’article 255 de la loi-programme (I) du 27 décembre 2006, le fonds 
« Maribel » social4 visé à l’article 171 de la loi du 12 août 2000 portant des disposi-
tions sociales, budgétaires et diverses, remplacé par la loi du 30 décembre 2001, est abrogé, et les moyens disponibles au 31 décembre 2006 sont affectés au Trésor.
En conséquence, un montant de 1.247.301,25 euros, disponible en ﬁ  n d’année sur le 
programme 23.56.5 a été désaffecté (voir tableau A.7 du volume II).
1.9 Fonds budgétaires débiteurs
Par dérogation aux lois coordonnées, différentes dispositions normatives dans les lois 
budgétaires accordent à certains fonds budgétaires la possibilité de présenter un « solde 
débiteur » en engagement.
Des « soldes débiteurs » en ordonnancement sont également autorisés par des dispo-sitions budgétaires normatives. Le tableau suivant résume la situation de ces posi-tions débitrices en ordonnancement.
4 Fonds alimenté par le produit des réductions de cotisations patronales auxquelles peuvent prétendre certains employeurs du secteur public afﬁ  liés à l’ONSS.
5 Voir les commentaires et observations de la Cour des comptes sur le projet de budget de l’État pour l’année budgétaire 2006, Doc. parl. , Chambre, DOC 51-2043, p. 70-71.Tableau 3 – Autorisations de soldes débiteurs (en millions d’euros)
Fonds budgétaire Numéro Programme Solde autorisé Solde 
constaté au 
Registre national 13-2 13-51-9 non précisé 0,0
Ancienne gendarmerie – immeubles 13-12 13-56-9 – 2,9 2,4
Police – Habillement 17-2 17-90-2 – 4,1 3,7Créances alimentaires 18-2 18-70-0 – 20,0 – 13,4Fonds social européen belge 23-4 23-56-9 – 10,2 – 7,1
Surendettement 32-9 32-49-2 – 5,0 1,2
Économie sociale 44-1 44-55-4 – 10,5 – 6,5
L’usage d’autorisations spéciales de « position débitrice » est une manière inappro-
priée, nuisible à la transparence budgétaire et comptable, de remédier à l’insufﬁ  -sance des recettes affectées à certains fonds budgétaires.
1.10 Fonds budgétaire Centres 112
En vertu de l’article 2.13.11 du budget initial, des crédits non dissociés ont été affec-tés en 2006, par virement dans les écritures, au fonds budgétaire Centres 112 (pro-gramme 13.63.0), pour un montant de 4,0 millions d’euros.
La Cour des comptes rappelle que l’article 45 des lois coordonnées stipule expressé-
ment que les fonds budgétaires « ne peuvent pas être alimentés par des crédits du 
budget général des dépenses.
5 »
0743-07_RH_Boek164_01.indd   51 0743-07_RH_Boek164_01.indd   51 10-12-2007   11:32:52 10-12-2007   11:32:52 52 164e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
Het principe van de annaliteit van de begroting komt op de helling te staan wanneer 
een begrotingsfonds wordt geﬁ  nancierd door kredieten die zijn ingeschreven op de 
begroting, en wanneer tegelijkertijd niet-aangewende middelen naar het volgend jaar worden overgedragen. Op die manier kunnen later uitgaven worden aangere-kend zonder dat hiervoor machtiging aan de wetgever hoeft te worden gevraagd. 
1.11 Begrotingsfondsen van de pensioenen
Bij wet van 12 januari 2006 werd de Pensioendienst voor de Overheidssector (PDOS) opgericht als instelling van openbaar nut met afzonderlijke rechtspersoonlijkheid. Deze dienst neemt de opdrachten en het personeel van de administratie van Pensi-oenen van de FOD Financiën over. 
De PDOS wordt geﬁ  nancierd met belangrijke dotaties ten laste van de uitgavenbe-
groting, sectie 21. Er wordt echter vastgesteld dat de ontvangsten en uitgaven van 
de begrotingsfondsen die voordien onder sectie 21 werden ingeschreven, niet meer voorkomen in de tabellen van de algemene uitgavenbegroting maar dat ze zijn opge-nomen in de begroting van de nieuwe instelling. 
Noch in artikel 45 van de gecoördineerde wetten, dat het stelsel van de begrotings-
fondsen regelt, noch in de organieke wet van 27 december 1990 tot oprichting van de begrotingsfondsen, wordt bepaald dat begrotingsfondsen naar andere juridische entiteiten los van de Staat worden overgeheveld. Krachtens bovenvermeld artikel 45 worden de ontvangsten van die fondsen ingeschreven in de rijksmiddelenbegroting en hun uitgaven in de algemene uitgavenbegroting. 
De begrotingsfondsen van de pensioenen werden in casu zonder wijziging van hun 
wettelijk stelsel overgeheveld. Ze blijven ingeschreven op de lijst als bijlage bij de wet van 27 december 1990. 
Deze toestand heeft een aantal gevolgen voor de begroting: 
Terwijl in 2005 1.725,1 miljoen euro ontvangsten voor die begrotingsfondsen 
werden bestemd, worden de begrotingsmiddelen van de Staat vanaf 2006 dus verminderd met een bedrag in die orde van grootte. 
De saldi op het einde van 2005 van de begrotingsfondsen op de program-
ma’s 21.51.1 Overlevingspensioenen  (39,9 miljoen euro), 21.51.5 Pool der 
parastatalen  (26,8 miljoen euro) en 21.51.6 Fonds voor het evenwicht van de 
pensioenstelsels  (38,8 miljoen euro) werden – ten onrechte – niet gedesaf-
fecteerd naar aanleiding van de overdracht, waardoor die begrotingsfondsen in de rijkscomptabiliteit moesten worden gehandhaafd. 
1.12 Begrotingsfonds van de grondstoffen6
Overeenkomstig artikel 303 van de programmawet I van 24 december 2002 en het koninklijk besluit van 12 mei 2003 werd het grondstoffenfonds overgeheveld naar het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen, terwijl het toch inge-schreven blijft op de lijst als bijlage bij de wet van 27 december 1990 tot oprichting van de begrotingsfondsen. Het geval is in die zin vergelijkbaar met de begrotings-fondsen van de pensioenen (zie vorig punt).•
•
6 Het Rekenhof heeft de toestand van dat begrotingsfonds reeds behandeld in zijn 163e Boek, Volume I, 
p. 40-43. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   52 0743-07_RH_Boek164_01.indd   52 10-12-2007   11:32:52 10-12-2007   11:32:52  164e Cahier de la Cour des comptes 53Compte d’exécution du budget Résultat général
L’alimentation d’un fonds budgétaire par des crédits inscrits au budget, jointe au report 
à l’année suivante des moyens non utilisés, remet en cause le principe d’annualité budgétaire et permet l’imputation ultérieure de dépenses sans qu’il soit nécessaire de demander l’autorisation du législateur.
1.11 Fonds budgétaires des pensions
La loi du 12 janvier 2006 a érigé le Service des pensions du secteur public (SdPSP), organisme d’intérêt public, à personnalité juridique distincte, reprenant les missions et le personnel de l’administration des Pensions du SPF Finances.
Le SdPSP est alimenté par d’importantes dotations à charge du budget des dépen-
ses, section 21. On constate toutefois que les recettes et dépenses des fonds bud-gétaires, qui étaient auparavant inscrits à la section 21, ne ﬁ  gurent plus dans les tableaux du budget général des dépenses mais sont incluses dans le budget de l’or-ganisme nouveau.
Ni l’article 45 des lois coordonnées, qui règle le régime des fonds budgétaires, ni la 
loi organique du 27 décembre 1990 créant des fonds budgétaires, ne prévoient que des fonds budgétaires soient transférés à des entités juridiques distinctes de celle de l’État. En vertu de l’article 45 précité, les recettes de ces fonds sont inscrites au budget des voies et moyens de l’État, et leurs dépenses au budget général des dépenses.
En l’occurrence, les fonds budgétaires des pensions ont été transférés sans change-
ment de leur régime légal. Ils restent inscrits à la liste annexée à la loi du 27 décem-bre 1990.
Cette situation entraîne les conséquences budgétaires suivantes :
Alors que les recettes affectées à ces fonds budgétaires s’élevaient à 
1.725,1 millions d'euros en 2005, les moyens budgétaires de l'État se trouvent donc diminués d’une somme de cet ordre à partir de 2006.
Les soldes à ﬁ  n 2005 des fonds budgétaires inscrits aux programmes 21.51.1 
Pensions de survie (39,9 millions d'euros), 21.51.5 – Pool des parastataux 
(26,8 millions d'euros), et 21.51.6 – Fonds pour l’équilibre des régimes de pen-sion (38,8 millions d'euros) n’ont pas été désaffectés, à tort, à l’occasion du transfert, ce qui a rendu nécessaire le maintien de ces fonds budgétaires dans la comptabilité de l'État.
1.12 Fonds budgétaire des matières premières6
En vertu de l’article 303 de la loi-programme I du 24 décembre 2002 et de l’arrêté royal du 12 mai 2003, le fonds des matières premières a été transféré à l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire, tout en restant inscrit à la liste annexée à la loi du 27 décembre 1990 créant des fonds budgétaires. En cela, le cas est similaire à celui des fonds budgétaires des pensions (voir supra).•
•
6 La Cour des comptes a examiné les fonds budgétaires dans son 163e Cahier, Volume I, p. 40-43.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   53 0743-07_RH_Boek164_01.indd   53 10-12-2007   11:32:52 10-12-2007   11:32:52 54 164e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
van 16 januari 20067 voorzien echter in ontvangsten voor het grondstoffenfonds die 
geen betrekking hebben op de bevoegdheden van het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen, en die dus afzonderlijk zouden moeten worden geboekt, terwijl het fonds niet meer in de begroting voorkomt sinds 2005. In 2006 werden bijkomende ontvangsten geboekt (169.340,00 euro), maar zoals in 2005 werd geen enkele uitgave geboekt. 
1.13  Storting van het geraamd begrotingsoverschot in het Zilverfonds
Overeenkomstig artikel 24 van de wet van 5 september 2001 tot waarborging van een voortdurende vermindering van de overheidsschuld en tot oprichting van een Zilverfonds wordt het bedrag dat aan het Zilverfonds wordt gestort op basis van het geraamd begrotingsoverschot en op basis van de aanbevelingen geformuleerd in de nota over de veroudering, jaarlijks ingeschreven op de algemene uitgavenbegroting. 
Voor 2006 was het begrotingsoverschot geraamd op 616,1 miljoen euro en volgens 
een raming van de Nationale Bank van België in februari 2007 beliep het 176,0 mil-joen euro. Die som werd in de loop van maart 2007 ten laste van een orderekening van de Thesaurie gestort. De verrichting werd met terugwerkende kracht geboekt op de begroting 2006, ten laste waarvan het voor dat jaar geraamde overschot was ingeschreven in programma 51.45.3. 
1.14 Fonds voor Spoorweginfrastructuur
Het Fonds voor Spoorweginfrastructuur (FSI) beschikt over een dotatie van laste van sectie 51 Rijksschuld van de algemene uitgavenbegroting (programma 51.42.4). 
In de initiële begroting en de eerste aanpassing voor 2006 was een kapitaalover-
dracht opgenomen bij wijze van dotatie voor de aﬂ  ossing ten voordele van het FSI. 
Overeenkomstig artikel 363 van de wet van 20 juli 2006 houdende diverse bepalin-gen is het FSI een autonoom overheidsbedrijf geworden
8. 
In de vierde aanpassing van de algemene uitgavenbegroting voor 2006 werd een nieuwe basisallocatie ingevoerd met een verschillende economische code. Daarmee was het mogelijk de nieuwe juridische toestand weer te geven en te voorzien in de toekenning van een investeringsdotatie aan het FSI in plaats van in een kapitaalover-dracht. De oude basisallocatie bleef echter in de begroting ingeschreven staan, wat heeft geleid tot een overschatting van de aangepaste kredieten met 177,7 miljoen euro voor 2006. Overeenkomstig artikel 34 van de gecoördineerde wetten werd dat nog beschikbaar niet-gesplitst krediet automatisch overgedragen naar 2007.
7 Koninklijk besluit van 16 januari 2006 tot vaststelling van de retributies en bijdragen verschuldigd aan het begrotingsfonds voor de grondstoffen en de producten.
8 Koninklijk besluit van 10 november 2006 tot wijziging van de beheersstructuren van de spoorweginfra-structuur. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   54 0743-07_RH_Boek164_01.indd   54 10-12-2007   11:32:53 10-12-2007   11:32:53  164e Cahier de la Cour des comptes 55Compte d’exécution du budget Résultat général
royal du 16 janvier 20067 prévoient des recettes du fonds des matières premières qui 
ne sont pas relatives aux compétences de l’Agence fédérale pour la sécurité de la chaîne alimentaire, et qui donc seraient à comptabiliser distinctement, alors que le fonds ne ﬁ  gure plus au budget depuis 2005. Des recettes supplémentaires ont été 
enregistrées en 2006 (169.340,00 euros), mais, comme en 2005, aucune dépense n’a été enregistrée.
1.13  Versement au Fonds de vieillissement de l’excédent budgétaire estimé
En vertu de l’article 24 de la loi du 5 septembre 2001 portant garantie d’une réduc-tion continue de la dette publique et création d’un Fonds de vieillissement, le mon-tant qui est versé au Fonds de vieillissement sur la base du surplus budgétaire estimé et en fonction des recommandations formulées dans la note sur le vieillissement est inscrit, chaque année, au budget général des dépenses.
L’excédent budgétaire pour 2006 avait été estimé à 616,1 millions d’euros et s’est 
élevé, selon une estimation de la Banque nationale de Belgique faite en février 2007, à 176,0 millions d’euros. Le versement de cette somme a eu lieu courant mars 2007 à charge d’un compte d’ordre de la Trésorerie. L’opération a été imputée rétroacti-vement sur le budget de 2006, à charge duquel était inscrit, au programme 51.45.3, l’excédent estimé pour cette année.
1.14 Fonds d’infrastructure ferroviaire
Le Fonds d’infrastructure ferroviaire (FIF) dispose d’une dotation à charge de la section 51 Dette publique du budget général des dépenses (programme 51.42.4). 
Le budget initial et le premier ajustement pour 2006 contenaient un transfert en 
capital au titre de dotation pour amortissement en faveur du FIF.
Toutefois, conformément à l’article 363 de la loi du 20 juillet 2006 portant des dispo-sitions diverses, le FIF a été transformé en entreprise publique autonome
8.
Dans le 4e ajustement du budget général des dépenses pour 2006, une nouvelle 
allocation de base a été introduite, avec un code économique différent, aﬁ  n de reﬂ  é-
ter la nouvelle situation juridique et prévoir l’octroi d’une dotation d’investissements au FIF, et non plus un transfert en capital. Cependant, l’ancienne allocation de base est restée inscrite au budget, ce qui a entraîné une surévaluation des crédits ajustés de 177,7 millions d’euros pour 2006. En vertu de l’article 34 des lois coordonnées, ce crédit non dissocié encore disponible a été automatiquement reporté à 2007.
7 Arrêté royal du 16 janvier 2006 modiﬁ  ant l’arrêté royal du 14 janvier 2004 ﬁ  xant les rétributions et cotisations dues au fonds budgétaire des matières premières et des produits.
8 Arrêté royal du 10 novembre 2006 modiﬁ  ant les structures de gestion de l’infrastructure ferroviaire.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   55 0743-07_RH_Boek164_01.indd   55 10-12-2007   11:32:53 10-12-2007   11:32:53 56 164e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
1.15 Overschrijdingen van kredieten op de vastleggingszijde
Op programma 13.01.0 – Strategische organen van de vice-eersteminister en minis-
ter van Binnenlandse Zaken – Politiek en strategie9 werden met miskenning van 
artikel 48 van de gecoördineerde wetten10 vastleggingen uitgevoerd boven het goed-
gekeurde krediet ten belope van 11.136,13 euro, waarvoor aanvullende kredieten moeten worden gevraagd. 
1.16 Overschrijdingen van kredieten op de ordonnanceringszijde
Net zoals in 2005 was het mogelijk via een koninklijk besluit tot verdeling van provi-sionele kredieten, dat was goedgekeurd na de uitvoering van de begroting en waar-van een van de consideransen is dat “ sommige kredieten geopend in de algemene 
uitgavenbegroting voor het begrotingsjaar 2006 ontoereikend zijn “
11, sommige 
kredietoverschrijdingen uit te wissen voor een beperkt bedrag van 3.406,38 euro. Het Rekenhof had in zijn 163
e Boek kritiek geformuleerd op die manier van wegwis-
sen van kredietoverschrijdingen. Het stelde ook dat de toekenning van aanvullende kredieten ingeval van kredietoverschrijding beter tegemoetkwam aan de budgettaire prerogatieven van het parlement
12. 
Via een ander koninklijk besluit van 3 juni 2007 werden provisionele kredieten waarin 
was voorzien voor de Raad voor Vreemdelingenbetwistingen, de Raad van State en 
het Kenniscentrum van de Civiele Veiligheid, ingeschreven op programma 13.21.1, overgedragen naar de kredieten bestemd voor de betaling van de wedden en vergoe-dingen van de leden van de beleidsorganen, ingeschreven op programma 13.01.0. 
Deze overdracht overstijgt de machtigingen in wetsbepaling 2.13.9 van de alge-mene uitgavenbegroting 2006 en doet afbreuk aan de prerogatieven van de Kamer van Volksvertegenwoordigers die het bedrag van de programmakredieten moet bepalen
13.
Na uitvoering van die koninklijke besluiten wordt geen enkele overschrijding op de ordonnanceringen vastgesteld. De bepalingen van artikel 28 van de gecoördineerde wetten
14 zijn dus formeel in acht genomen. 
De uitvoeringsrekening van de begroting vermeldt echter ten onrechte een krediet-
overschrijding op de ordonnanceringen van 15.454,22 euro op het bovenvermelde 
programma 13.01.0, en tegelijkertijd een op het einde van het jaar op hetzelfde pro-gramma beschikbaar bedrag van 115.890,07 euro. 
Enkel de basisallocatie 01.11.02 wedden en vergoedingen van de leden van de 
beleidsorganen  blijkt overschreden te zijn met 15.454,22 euro. Op programmaniveau, 
en dus op het niveau van het door het parlement goedgekeurd krediet, blijft er een bedrag van 100.435,85 euro (115.890,07 – 15.454,22) beschikbaar voor de ordon-nanceringen. Er hoeven dus geen aanvullende kredieten voor de ordonnanceringen worden goedgekeurd. 
9 In punt 1.16 worden andere opmerkingen in verband met dat programma geformuleerd.
10 Art. 48. Controleurs van de vastleggingen letten erop dat de begrotingskredieten niet overschreden 
worden. (…).
11 Koninklijk besluit van 21 april 2007 houdende gedeeltelijke verdeling van het provisioneel krediet inge-
schreven in het programma 03-41-1 van de algemene uitgavenbegroting voor het begrotingsjaar 2006 
en bestemd tot het dekken van allerhande uitgaven voortvloeiend uit de loopbaanhervorming, de ﬁ  nan-
ciering van het Belgisch aandeel in de nieuwe NAVO-zetel, de uitvoering van het plan inzake startbanen  
bij de FOD’s en het BIRB, de wijziging van het indexcijfer van de consumptieprijzen en andere diverse.
12 163e Boek van het Rekenhof, volume I, p. 43.
13 Brief van 4 juli 2007 aan de voorzitter van de Kamer van Volksvertegenwoordigers.
14 Art. 28. De ministers mogen geen enkele uitgave aangaan boven de voor ieder van hen geopende 
kredieten. (…).
0743-07_RH_Boek164_01.indd   56 0743-07_RH_Boek164_01.indd   56 10-12-2007   11:32:53 10-12-2007   11:32:53  164e Cahier de la Cour des comptes 57Compte d’exécution du budget Résultat général
1.15 Dépassements de crédits en engagements
En infraction à l’article 48 des lois coordonnées9, le programme 13.01.0 – Organes 
stratégiques du vice-premier ministre et ministre de l’Intérieur – Politique et straté-
gie10, a fait l’objet d’engagements dépassant le crédit voté pour un montant de 
11.136,13 euros, pour lequel il convient de solliciter des crédits complémentaires.
1.16 Dépassements de crédits en ordonnancements
Comme en 2005 un arrêté royal de répartition de crédits provisionnels adopté après l’exécution budgétaire et reprenant comme considérant que « certains crédits, ouverts 
au Budget général des dépenses pour l’année budgétaire 2006, sont insufﬁ  sants  »
11, 
a permis d’effacer certains dépassements de crédits, pour un montant limité de 3.406,38 euros. Dans son 163
e Cahier, la Cour des comptes avait critiqué une telle 
manière d’éliminer les dépassements de crédits et estimé que le recours à l’octroi de crédits complémentaires en cas de dépassement de crédit est plus respectueux des prérogatives budgétaires du parlement
12.
Un autre arrêté royal du 3 juin 2007 a procédé à un transfert des crédits provision-
nels prévus pour le Conseil du contentieux des étrangers, le Conseil d’État et le 
Centre de connaissance de la Sécurité civile, inscrits au programme 13.21.1 vers les crédits destinés au paiement des rémunérations et indemnités des membres des organes stratégiques, inscrits au programme 13.01.0.
Ce transfert excède les autorisations contenues dans la disposition légale 2.13.9 du budget général des dépenses 2006, et porte atteinte aux prérogatives de la Chambre des représentants, à laquelle il revient de ﬁ  xer le montant des crédits par programme
13.
Après exécution de ces arrêtés royaux, aucun dépassement en ordonnancement n’est constaté. Le prescrit de l’article 28 des lois coordonnées
14 est donc formelle-
ment respecté.
Toutefois, le compte d’exécution du budget renseigne à tort un dépassement de 
crédit en ordonnancement de 15.454,22 euros sur le programme précité 13.01.0, et simultanément un montant disponible en ﬁ  n d’année sur le même programme de 115.890,07 euros. 
Il s’avère que seule l’allocation de base 01.11.02 – rémunérations et indemnités des 
membres des organes stratégiques a été dépassée de 15.454,22 euros. Au niveau du programme, donc du crédit voté par le parlement, il reste un montant disponible pour les ordonnancements de 100.435,85 euros (115.890,07 – 15.454,22). Il n’y a donc pas lieu de voter de crédits complémentaires pour les ordonnancements.
9 Art. 48. Des contrôleurs des engagements veillent à ce que les crédits budgétaires ne soient pas dépassés. (…)
10 D’autres observations relatives à ce programme sont formulées dans le point 1.16.
11 Arrêté royal du 21 avril 2007 portant répartition partielle du crédit provisionnel inscrit au programme 
03-41-1 du budget général des dépenses pour l’année budgétaire 2006 et destiné à couvrir des dépen-ses de toute nature découlant de la réforme des carrières, du ﬁ  nancement de la contribution belge dans le nouveau siège de l’OTAN, de l’exécution du plan concernant les premiers emplois dans les SPF et le BIRB, de l’indice des prix à la consommation et autres divers.
12 163e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 42.
13 Lettre du 4 juillet 2007 au président de la Chambre des représentants.
14 Art. 28. Les ministres ne peuvent faire aucune dépense au-delà des crédits ouverts à chacun d’eux. 
(…)
0743-07_RH_Boek164_01.indd   57 0743-07_RH_Boek164_01.indd   57 10-12-2007   11:32:53 10-12-2007   11:32:53 58 164e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
De vastgestelde anomalie vloeit voort uit het feit dat de bij de basisallocaties vastge-
stelde overschrijdingen in de gegevensbank van de administratie van de Thesaurie automatisch worden overgedragen naar het programmaniveau. Daardoor krijgen de basisallocaties dezelfde wettelijke aard als de programma’s hoewel ze die niet heb-ben: programma’s zijn de wettelijke kredieten waarvoor de Kamer van Volksvertegen-woordigers bevoegd is; basisallocaties zijn hiervan gewoon een uitsplitsing
15. De 
regering kan trouwens zonder tussenkomst van de Kamer van Volksvertegenwoordi-gers overgaan tot een nieuwe uitsplitsing van de basisallocaties binnen de grenzen van de kredieten van elk van de programma’s van de algemene uitgavenbegroting
16. 
1.17 Toewijzingsfonds stookoliefonds
Zoals in 200517 werd artikel 66.71 van de toewijzingsfondsen gebruikt om aan de 
gezinnen een tegemoetkoming in de verwarmingskosten van een privéwoning te storten ten belope van 109,5 miljoen euro. In 2006 werd de stookolietoelage  voor de 
gezinnen vervangen door een toelage huisgas , maar werd hetzelfde artikel van de 
toewijzingsfondsen gebruikt. 
Overeenkomstig het gewijzigde artikel 151 van de programmawet van 27 decem-ber 2005 werd eveneens 10,0 miljoen euro ten laste van dat fonds gestort aan de gemeenschappen en de gewesten bij wijze van tegemoetkoming in de meerkost die 
voor hun collectieve structuren voortspruit uit de stijging van de energieprijzen
18 De 
betalingen voor de begunstigden van verschillende categorieën werden dus ten laste van eenzelfde artikel aangerekend terwijl de tegemoetkomingen ten voordele van gezinnen hadden kunnen worden aangerekend op een artikel van de klasse 3.
Men stelt vast dat de tabel van de terugbetalings- en toewijzingsfondsen als bijla-ge bij de begroting niet werd aangepast aan de beslissing om in 2006 een speciale toelage aan de gemeenschappen en de gewesten toe te kennen. 
Daarenboven vertoont het stookoliefonds eind 2006 een niet-toegestane debettoe-
stand van 46.108,81 euro.
1.18 Toewijzingsfonds van btw-ontvangsten aan de CREG
Sinds de derde aanpassing van de begroting 2005 werden toewijzingsfondsen geopend ten voordele van de Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas (CREG). Krachtens de artikelen 63 en 64 van de wet van 20 juli 2005 houdende diverse bepalingen (I) tot wijziging van de wet van 29 april 1999 betreffende de orga-nisatie van de elektriciteitsmarkt, kreeg het fonds broeikasgassen van de CREG de sommen terugbetaald die waren voorgeschoten aan het NIRAS
19; die sommen stem-
men overeen met de btw die door die instelling op haar facturen verschuldigd is. 
In 2006 werd hiervoor een bedrag van 34,0 miljoen euro aangerekend op artikel 66.84 van de toewijzingsfondsen. Dat bedrag omvat 22,4 miljoen euro gestort voor de aan-zuivering van de facturen van voorgaande jaren. 
15 Artikel 14 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
16 Artikel 15 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit.
17 163e Boek van het Rekenhof, Volume I, p. 49.
18 Wet van 30 maart 2006.
19 Nationale Instelling voor Radioactief Afval en Verrijkte Splijtstoffen.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   58 0743-07_RH_Boek164_01.indd   58 10-12-2007   11:32:53 10-12-2007   11:32:53  164e Cahier de la Cour des comptes 59Compte d’exécution du budget Résultat général
L’anomalie constatée résulte du fait que dans la base de données de l’administration 
de la Trésorerie, les dépassements constatés au niveau des allocations de base sont automatiquement reportés au niveau des programmes, ce qui revient à conférer aux allocations de base la même nature légale que les programmes, qu’elles n’ont pour-tant pas : les programmes sont les crédits légaux, du ressort de la Chambre des représentants ; les allocations de base n’en sont qu’une simple ventilation
15. Le gou-
vernement peut d’ailleurs procéder, sans l’intervention de la Chambre des représen-tants, à une nouvelle ventilation des allocations de base dans les limites des crédits de chacun des programmes du budget général des dépenses
16.
1.17 Fonds d’attribution « fonds gasoil »
Comme en 200517, l’article 66.71 des fonds d’attribution a été utilisé pour verser aux 
ménages une intervention dans les frais de chauffage de l’habitation privée, à hau-teur de 109,5 millions d’euros. En 2006, la subvention « mazout de chauffage » en faveur des ménages a fait place à une subvention « gaz domestique », mais le même article des fonds d’attribution a été utilisé. 
Conformément à l’article 151 modiﬁ  é de la loi-programme du 27 décembre 2005, 
10,0 millions d’euros ont également été versés à charge de ce fonds aux communau-tés et régions à titre d’intervention dans le « surcoût que leurs structures collectives 
devaient supporter à la suite de la hausse des prix de l’énergie »
18. Les paiements 
pour des bénéﬁ  ciaires de catégories différentes ont donc été imputés à charge d’un 
même article alors que les interventions en faveur des ménages auraient dû être imputées à charge d’un article de la classe 3.
On constate que le tableau des fonds de restitution et d’attribution annexé au bud-
get n’a pas été adapté à la décision d’accorder en 2006 une allocation spéciale aux communautés et régions.
De plus, le fonds gasoil présente à ﬁ  n 2006 une position débitrice non autorisée de 
46.108,81 euros. 
1.18 Fonds d’attribution de recettes TVA à la CREG
Depuis le troisième ajustement du budget 2005, des fonds d’attribution ont été 
ouverts au proﬁ  t de la Commission de régulation de l’électricité et du gaz (CREG). 
En vertu des articles 63 et 64 de la loi du 20 juillet 2005 portant des dispositions diverses (I), modiﬁ  ant la loi du 29 avril 1999 relative à l’organisation du marché de 
l’électricité, le fonds « gaz à effet de serre » de la CREG a été remboursé des som-mes avancées à l’ONDRAF
19, correspondant à la TVA due par cet organisme sur ses 
factures d’appels de fonds. 
Un montant de 34,0 millions d’euros a été imputé à ce titre en 2006 sur l’article 66.84 
des fonds d’attribution. Ce montant comprend 22,4 millions d’euros versés pour l’apurement de factures des années précédentes.
15 Article 14 des lois coordonnées sur la comptabitlité de l’État.
16 Article 15 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
17 163e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 48.
18 Loi du 30 mars 2006.
19 Organisme national des déchets radioactifs et des matières ﬁ  ssiles enrichies.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   59 0743-07_RH_Boek164_01.indd   59 10-12-2007   11:32:53 10-12-2007   11:32:53 60 164e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
1.19 Staatsdiensten met afzonderlijk beheer oud regime
Het over te dragen begrotingssaldo van alle staatsdiensten met afzonderlijk beheer 
oud regime20 samen beliep eind 2005 77,6 miljoen euro. Op 1 januari 2006 beloopt 
het beginsaldo 71,1 miljoen euro. 
Het verschil kan worden verklaard door het feit dat de Koninklijke Musea voor Kunst 
en Geschiedenis (KMKG) van het oude naar het nieuwe regime zijn overgegaan. 
Tabel 4 – Wijziging van het saldo van de staatsdiensten met 
 afzonderlijk beheer oud regime  (in euro)
Saldo 31/12/2005 77.591.945,63
Uitstap KMKG – 6.506.022,79Saldo 1/1/2006 71.085.922,84
2 Conclusie voor de diensten van algemeen bestuur 
De resultaten van de uitvoeringsrekening van de begroting van het begrotings-
jaar 2006 werden – onder voorbehoud van hetgeen in dit artikel is vermeld, in het 
bijzonder in de punten 1.15 en 1.16 – in overeenstemming bevonden met de schrift-uren bijgehouden op het Rekenhof alsook met de andere reeds voorheen geveriﬁ  -eerde controledocumenten. 
De voornaamste resultaten van de rekening worden vermeld in tabel A.1 van volume II van dit Boek. 
3 Staatsdiensten met afzonderlijk beheer nieuw regime
Enkel de staatsdiensten nieuw regime zijn georganiseerd overeenkomstig artikel 140 
van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit en dus door een organieke wet
21 alsook door een koninklijk besluit. Ze moeten beantwoorden aan verschillende 
De andere diensten met afzonderlijk beheer komen voort uit de vroegere afzonder-lijke sectie van de begroting en zijn dus niet georganiseerd overeenkomstig artikel 140 van de gecoördineerde wetten en evenmin omgevormd tot begrotingsfondsen. Hun situatie is niet geregeld door de gecoördineerde wetten. Daarom blijven ze boekhoud-kundig behoren tot de diensten van algemeen bestuur in de zin van artikel 1 van de gecoördineerde wetten. 
Wegens vertragingen bij de overzending en de controle van de rekeningen van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer kan de publicatie ervan met één of meer jaren vertraging gebeuren ten opzichte van de uitvoeringsrekening van de staatsbe-groting. Zo wordt in dit Boek voor 2006 geen enkele rekening van een dienst met afzonderlijk beheer gepubliceerd
22. 
20 Voor het onderscheid staatsdiensten oud regime  en nieuw regime , zie verder punt 3.
21 Bepalingen in een programmawet doen vaak dienst als organieke wet.
22 Zie verder hoofdstuk 5 Staatsdiensten met afzonderlijk beheer.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   60 0743-07_RH_Boek164_01.indd   60 10-12-2007   11:32:53 10-12-2007   11:32:53  164e Cahier de la Cour des comptes 61Compte d’exécution du budget Résultat général
1.19 Services de l’État à gestion séparée ancien régime
Le solde budgétaire à reporter de l’ensemble des services de l’État à gestion sépa-
rée ancien régime20 était de 77,6 millions d’euros à ﬁ  n 2005. Le solde de départ au 
1er janvier 2006 est de 71,1 millions d’euros. 
La différence s’explique par le passage des Musées royaux d’Art et d’Histoire 
(MRAH) de l’ancien au nouveau régime.
Tableau 4 – Modiﬁ  cation du solde des services de l’État 
 à gestion séparée ancien régime
Solde 31/12/2005 77.591.945,63
Sortie MRAH – 6.506.022,79Solde 1/1/2006 71.085.922,84
2 Conclusion pour les services d’administration générale 
Les résultats du compte d’exécution du budget de l’année budgétaire 2006 ont été 
trouvés conformes – sous réserve de ce qui est mentionné dans le présent rapport, 
en particulier aux points 2.15 et 2.16 – aux écritures tenues à la Cour des comptes, ainsi qu’aux autres documents de contrôle vériﬁ  és antérieurement.
Les résultats principaux du compte ﬁ  gurent au tableau A.1 du volume II du présent 
Cahier. 
3 Services de l’État à gestion séparée nouveau régime
sur la comptabilité de l’État et donc par une loi organique
21 ainsi que par un arrêté 
Les autres services à gestion séparée sont issus de l’ancienne section particulière du budget et n’ont pas été organisés conformément à l’article 140 des lois coordonnées ni transformés en fonds budgétaires. Leur situation n’est pas prévue par les lois coordonnées. C’est pourquoi ils restent inclus, en comptabilité, parmi les services d’administration générale au sens de l’article 1
En raison de délais dans la transmission et le contrôle des comptes des services à ges-tion séparée, leur publication peut intervenir avec une ou plusieurs années de retard par rapport au compte d’exécution du budget de l’État. C’est ainsi qu’aucun compte de service à gestion séparée n’est publié dans le présent Cahier pour l’année 2006
22.
20 Pour une distinction entre les services de l’État à gestion séparée de l’ancien et du nouveau régime, 
voir le point 3.
21 Souvent, des dispositions dans une loi-programme font ofﬁ  ce de loi organique.
22 Voir le chapitre 5 Services de l’État à gestion séparée.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   61 0743-07_RH_Boek164_01.indd   61 10-12-2007   11:32:53 10-12-2007   11:32:53 62 164e Boek van het RekenhofEindresultaten Uitvoeringsrekening van de begroting
In het 164e Boek worden vermeld:
Internationaal Perscentrum RESIDENCE PALACE, 2005
SELOR, 2002 en 2005
Koninklijk Legermuseum (KLM), 2005
In de rekening 2005 van het Koninklijk Legermuseum werd een kredietoverschrijding 
van 23.501,99 euro vastgesteld. In het wetsontwerp houdende eindregeling van de begroting zal dus voor dat bedrag een aanvullend krediet moeten worden gevraagd. 
In de samenvattende tabellen A.12 en A.13 die in volume II van dit Boek worden 
gepubliceerd, worden de resultaten van de uitvoeringsrekeningen van de begroting van de staatsdiensten met afzonderlijk beheer vermeld.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   62 0743-07_RH_Boek164_01.indd   62 10-12-2007   11:32:54 10-12-2007   11:32:54  164e Cahier de la Cour des comptes 63Compte d’exécution du budget Résultat général
Sont insérés dans le 164e Cahier :
Centre international de Presse RESIDENCE PALACE, 2005
SELOR, 2002 et 2005
Musée royal de l’Armée (MRA), 2005
Un dépassement de crédit de 23.501,99 euros a été constaté dans le compte 2005 
du Musée royal de l’Armée. Un crédit complémentaire pour ce montant devra donc être sollicité dans le projet de loi portant règlement déﬁ  nitif du budget. 
Les résultats des comptes d’exécution du budget des services de l’État à gestion séparée ﬁ  gurent dans les tableaux synthétiques A.12 et A.13 publiés dans le volu-
me II du présent Cahier.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   63 0743-07_RH_Boek164_01.indd   63 10-12-2007   11:32:54 10-12-2007   11:32:54 64 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
doorgestort. In 2006 bedroegen ze 90,4 miljard euro, d.i. 0,5 % meer dan in 2005 (in courante prijzen). Het Rekenhof heeft bepaalde correcties toegepast om beter de reële evolutie van de ontvangsten en van de verdeling ervan te tonen. Uit die herberekening blijkt dat de ontvangsten zijn gestegen met 0,7 % aan constante prij-zen en dat de overheidsﬁ  nanciering van de sociale zekerheid, die in 2001 minder dan 15 % bedroeg van de ontvangsten geïnd door de Staat, in 2006 opgelopen is tot 19 % van deze ontvangsten, terwijl 5 % van de middelen wordt besteed voor de Europese Unie. Het aandeel dat voor de Staat overblijft, is in vijf jaar tijd met meer dan 13 % gedaald. Dat van de gemeenschappen en gewesten is vrijwel stabiel gebleven.
1 Totale aangerekende ontvangsten
int, met uitsluiting van de ontvangsten geïnd voor rekening van de lokale overheden en de opbrengsten van leningen.
De totale ontvangsten omvatten hoofdzakelijk de ontvangsten van de Staat, die worden  
aangerekend op de rijksmiddelen, en de ontvangsten die aan de gemeenschappen en gewesten, aan de sociale zekerheid en aan de Europese Unie worden doorgestort.
In een eerste benadering vloeien de vermelde bedragen rechtstreeks voort uit de 
aanrekeningen van ontvangsten vastgesteld in de algemene rekening (uitvoeringsre-kening van de begroting met inbegrip van de toewijzingsfondsen; rekening van de Thesaurie). De volgende tabel en graﬁ  ek preciseren de verdeling onder de begun-
stigden van de totale ontvangsten die de Staat in 2006 heeft geïnd. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   64 0743-07_RH_Boek164_01.indd   64 10-12-2007   11:32:54 10-12-2007   11:32:54  164e Cahier de la Cour des comptes 65Compte d’exécution du budget Recettes
Chapitre 3
Recettes
En 2006, elles s’élevaient à 90,4 milliards d’euros, soit 0,5 % de plus qu’en 2005 (à prix courants). La Cour des comptes a opéré certains redressements aﬁ  n de mieux appréhender l’évolution réelle des recettes et de leur répartition. Il apparaît de ces calculs que les recettes ont augmenté de 0,7 % à prix constants et que le ﬁ  nancement public de la sécurité sociale, qui s’élevait en 2001 à moins de 15 % des recettes perçues par l’État, a atteint 19 % de ces recettes en 2006, tandis que 5 % des ressources sont consacrées à l’Union européenne. La part restant en propre à l’État baisse de plus de 13 % sur cinq ans. La part des communautés et régions est demeurée pratiquement stable.
1 Recettes totales imputées
Par recettes totales, on entend l’ensemble des recettes perçues par l’État à l’exclusion 
des recettes perçues pour compte des pouvoirs locaux et des produits d’emprunts.
Elles comprennent principalement les recettes de l’État, imputées aux voies et moyens, 
et les recettes à verser aux communautés et régions, à la sécurité sociale et à l’Union européenne.
Dans une première approche, les montants donnés résultent directement des impu-tations de recettes constatées au compte général (compte d’exécution du budget y compris les fonds d’attribution ; compte de la Trésorerie). Le tableau et le graphique suivants donnent la répartition ainsi calculée entre les bénéﬁ  ciaires des recettes totales perçues par l’État en 2006.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   65 0743-07_RH_Boek164_01.indd   65 10-12-2007   11:32:54 10-12-2007   11:32:54 66 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 5 – Uitsplitsing van de totale ontvangsten 2006 – Aangerekende bedragen 
Staat 43.183,4
Europese Unie 2.477,0
Gemeenschappen en Gewesten 33.426,0
Sociale zekerheid 10.690,5
Varia 657,4
Subtotaal andere begunstigden 47.250,9
Totaal 90.434,3
2,7%Staat 
47,8%
Gemeenschappen
en gewesten
37,0%Sociale zekerheid
11,8%Varia 
0,7%
Er werd een post “Varia” toegevoegd. De voorgaande jaren was die post niet sig-
niﬁ  cant, maar in 2006 vertegenwoordigde hij 0,7 % van de totale ontvangsten. De verschillende begunstigden zijn hoofdzakelijk het consortium van banken die heb-ben meegewerkt aan de effectisering van de ﬁ  scale schuldvorderingen van de Staat (343,3 miljoen euro), het “Stookoliefonds” (120,8 miljoen euro) en de CREG
1 
(78,9 miljoen euro). 
De volgende tabel geeft aan hoe de ontvangsten en de verdeling ervan in de voorbije jaren (in courante prijzen) zijn geëvolueerd op basis van de aanrekeningen.
1 Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het Gas.Tabel 6 – Evolutie van het aandeel van de Staat en van de andere begunstigden in de totale ontvangsten: 
 bedragen rechtstreeks voortvloeiend uit de aanrekeningen (in miljoen euro)
 2001 2002 2003 2004 2005 2006
Totaal 76.290,5 79.371,0 86.535,5 88.645,6 89.943,4 90.434,3
Staat 42.532,8 45.363,6 50.407,0 48.074,5 45.728,5 43.183,4
Europese Unie 2.429,8 2.214,4 2.365,0 2.260,1 2.421,8 2.477,0
Gemeenschappen en gewesten 27.472,2 26.978,4 28.641,9 29.745,6 32.052,0 33.426,0
Sociale zekerheid 3.759,2 4.784,1 5.089,5 8.492,9 9.569,9 10.690,5
Varia 96,5 30,4 32,1 72,4 171,2 657,4
Subtotaal andere begunstigden 33.757,7 34.007,4 36.128,5 40.571,1 44.214,9 47.250,9
0743-07_RH_Boek164_01.indd   66 0743-07_RH_Boek164_01.indd   66 10-12-2007   11:32:54 10-12-2007   11:32:54  164e Cahier de la Cour des comptes 67Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 5 – Ventilation des recettes totales 2006 – Imputations (en millions d’euros)
État 43.183,4
Union européenne 2.477,0
Communautés et régions 33.426,0
Sécurité sociale 10.690,5
Divers 657,4
Sous-total autres bénéﬁ  ciaires 47.250,9
Total 90.434,3
UE 2,7%État 
47,8%
Communaut és
et régions
37,0% Sécurité
sociale
11,8% Divers 
0,7%
Un poste « Divers » a été ajouté. Les années précédentes, ce poste n’était guère 
signiﬁ  catif, mais il représente 0,7 % des recettes totales en 2006. Parmi les bénéﬁ  -
ciaires divers, on retrouve principalement le consortium de banques ayant participé à l’opération de titrisation des créances ﬁ  scales de l’État (343,3 millions d’euros), le 
fonds « gasoil » (120,8 millions) et la CREG
1 (78,9 millions).
Le tableau suivant montre comment les recettes et leur répartition ont évolué ces 
1 Commission de régulation de l’électricité et du gaz.Tableau 6 – Évolution de la part de l’État et des autres bénéﬁ  ciaires dans les recettes totales : 
 montants résultant directement des imputations (en millions d’euros)
2001 2002 2003 2004 2005 2006
Total 76.290,5 79.371,0 86.535,5 88.645,6 89.943,4 90.434,3
État 42.532,8 45.363,6 50.407,0 48.074,5 45.728,5 43.183,4
Union européenne 2.429,8 2.214,4 2.365,0 2.260,1 2.421,8 2.477,0
Communautés et régions 27.472,2 26.978,4 28.641,9 29.745,6 32.052,0 33.426,0Sécurité sociale 3.759,2 4.784,1 5.089,5 8.492,9 9.569,9 10.690,5
Divers 96,5 30,4 32,1 72,4 171,2 657,4
Sous-total autres bénéﬁ  ciaires 33.757,7 34.007,4 36.128,5 40.571,1 44.214,9 47.250,9
0743-07_RH_Boek164_01.indd   67 0743-07_RH_Boek164_01.indd   67 10-12-2007   11:32:54 10-12-2007   11:32:54 68 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
De voorbije jaren zijn de totale ontvangsten telkens gestegen en ook het aandeel 
van elke begunstigde, behalve dat van de Staat, is toegenomen. 
2  Evolutie van de totale ontvangsten en van de verdeling ervan: 
indicatieve gegevens na bepaalde wijzigingen 
De volgende tabel toont dezelfde verdeling, maar past enkele correcties toe om een beter beeld te geven van de werkelijke evolutie van de verdeling van de ontvangsten: 
de aan de Staat toegewezen ontvangsten dienen gedeeltelijk om uitgaven te ﬁ nancieren die ten laste vallen van de begroting van de Staat, maar ten voor-
dele zijn van de andere begunstigden vermeld in de tabel;
wetswijzigingen kunnen leiden tot een wijziging in de begrotingsstructuur zon-
der dat de onderliggende sociale en economische werkelijkheid verandert, waardoor de vergelijkingen kunnen worden vertekend
2; 
de schommelingen over de jaren heen kunnen het best worden beoordeeld aan 
de hand van constante prijzen. In vijf jaar tijd is er immers een inﬂ  atie van 10 % 
vastgesteld, d.w.z. de helft van de groei tegen courante prijzen. 
Volgende correcties werden doorgevoerd3: 
De ﬁ nanciering van de Europese Unie, bron BNP, wordt van de ontvangsten 
van de Staat afgetrokken en toegevoegd aan de ontvangsten van de EU 
(programma 52.40.1).
Het gedeelte van de ﬁ  nanciering van de gemeenschappen en de gewesten 
dat ten laste komt van de begroting, wordt opnieuw opgenomen bij de ont-vangsten van de gemeenschappen en de gewesten (programma’s 01.34.1, 01.34.2, 13.54.3, 23.56.8, 32.56.2 en 46.61.6).
begroting wordt toegevoegd aan de ontvangsten van de sociale zekerheid (programma’s 24.54.1, 24.58.4 partim ), terwijl de ﬁ  nanciering van sommige 
uitgaven met betrekking tot de geïntegreerde politie, via expliciet aan de soci-ale zekerheid toegewezen btw-ontvangsten, wordt opgenomen bij de middelen van de Staat (artikel 66.21 partim ). 
Omdat de begrotingsfondsen van de Administratie der Pensioenen vanaf de begroting 2006 werden overgedragen naar de nieuwe Pensioendienst voor de Overheidssector (PDOS), werden de aanzienlijke ontvangsten die op die fondsen waren geboekt (1.776,8 miljoen euro in 2005) eveneens afgetrokken van de cijfers van de voorgaande jaren (programma’s 21.51.1, 5 en 6). Zonder die correctie zouden de totale ontvangsten lijken te dalen. 
De cijfers houden rekening met de inﬂ  atie. Niet de gezondheidsindex maar wel 
de algemene basisindex 2004 = 100 van de FOD Economie, KMO, Midden-
stand en Energie werd gebruikt om ook de evolutie van de prijzen van brand-stoffen, tabak en alcohol te verwerken, wegens het ﬁ  scale belang van die producten. De bedragen worden vermeld in prijzen van 2006 om vergelijkingen te vergemakkelijken. •
•
•
•
•
•
•
•
2 Financiering van de sociale zekerheid, pensioenen voor de overheidssector (PDOS), enz. 
3 Zie ook het 163e Boek van het Rekenhof, Volume I, p. 81, voor een meer gedetailleerde presentatie van  
de correcties.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   68 0743-07_RH_Boek164_01.indd   68 10-12-2007   11:32:54 10-12-2007   11:32:54  164e Cahier de la Cour des comptes 69Compte d’exécution du budget Recettes
On constate une évolution positive des recettes totales et, les dernières années, une 
augmentation de la part de chaque bénéﬁ  ciaire, sauf de l’État.
2  Évolution des recettes totales et de leur partage : données indicatives établies après certaines modiﬁ  cations
Le tableau suivant présente la même répartition, mais en opérant certains redresse-
ments aﬁ  n de mieux appréhender l’évolution réelle de la répartition des recettes 
entre les divers bénéﬁ  ciaires : 
les recettes attribuées à l'État servent en partie à ﬁ  nancer des dépenses à charge du budget de l'État mais au proﬁ  t des autres bénéﬁ  ciaires distingués 
dans le tableau ;
des modiﬁ  cations législatives peuvent générer une modiﬁ  cation de la structure 
du budget sans altérer la réalité socio-économique sous-jacente, ce qui a ten-
dance à fausser les comparaisons
2 ;
les variations pluriannuelles s’apprécient mieux à prix constants. En effet, on 
a enregistré en cinq ans une inﬂ  ation de l’ordre de 10 %, soit la moitié de la 
croissance à prix courants.
Les redressements suivants3 ont été opérés :
Le ﬁ  nancement de l'Union européenne, ressource PNB, est soustrait des 
recettes de l'État et ajouté aux recettes de l'UE (programme 52.40.1). 
La partie du ﬁ  nancement des communautés et régions à charge du budget est 
réintégrée parmi les recettes des communautés et régions (programmes 01.34.1, 
01.34.2, 13.54.3, 23.56.8, 32.56.2 et 46.61.6). 
La partie du ﬁ  nancement de la sécurité sociale à charge du budget est ajoutée 
aux recettes de la sécurité sociale (programmes 24.54.1, 24.58.4 partim ), tan-
dis que le ﬁ  nancement, par des recettes TVA explicitement attribuées à la sécurité sociale, de certaines dépenses relatives à la police intégrée, est repris parmi les ressources de l’État (article 66.21 partim ). 
Comme à partir du budget de 2006, les fonds budgétaires de l’administra-tion des Pensions ont été transférés au nouveau Service des pensions du secteur public (SdPSP), les recettes considérables enregistrées sur ces fonds (1.776,8 millions d'euros en 2005) ont également été retranchées des chiffres des années précédentes (programmes 21.51.1, 5 et 6). Sans cette correction, les recettes totales paraîtraient en baisse.
Les chiffres tiennent compte de l’inﬂ  ation. L’indice général base 2004 = 100 
du SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie a été utilisé, plutôt que l’indice santé, aﬁ  n d’incorporer également l’évolution des prix des carburants, 
du tabac et de l’alcool, étant donné la part importante de la ﬁ  scalité dans ces 
produits. Pour faciliter les comparaisons, les montants sont donnés aux prix de 2006.•
•
•
•
•
•
•
•
2 Financement de la sécurité sociale, pensions du secteur public (SdPSP), etc.
3 Voir aussi le 163e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 80, pour une présentation plus détaillée 
des redressements.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   69 0743-07_RH_Boek164_01.indd   69 10-12-2007   11:32:54 10-12-2007   11:32:54 70 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Voor elke begunstigde van de ontvangsten van de Staat worden vijf percentages 
vermeld:
groei 1 jaar: in %, de werkelijke groei over één jaar van de aan die begunstigde toegekende ontvangsten;
groei 2001: in %, de werkelijke groei van die ontvangsten sinds 2001;aandeel van de ontvangsten: in %, het aandeel van de totale ontvangsten dat 
aan die begunstigde is toegekend;
evolutie aandeel 1 jaar: in %, de groei over één jaar van dat aandeel;
evolutie aandeel 2001: in %, de groei van dat aandeel sinds 2001.•
•
•
•
•
Tabel 7 – Evolutie van het aandeel van de Staat en van de andere begunstigden in de totale ontvangsten: 
 indicatieve bedragen tegen constante prijzen vastgesteld na bepaalde correcties (in miljoen euro)
Totaal 82.781,0 84.718,8 90.855,1 91.048,1 89.798,3 90.434,3
groei 1 jaar 2,3  % 7,2 % 0,2 % – 1,4 % 0,7 %
groei 2001 2,3 % 9,8 % 10,0 % 8,5 % 9,2 %
Staat 35.562,7 37.767,5 41.881,0 39.294,4 35.303,7 33.589,7
groei 1 jaar 6,2 % 10,9 % – 6,2 % – 10,2 % – 4,9 %
groei 2001 6,2 % 17,8 % 10,5 % – 0,7 % – 5,5 %
aandeel van de ontvangsten 43,0 % 44,6 % 46,1 % 43,2 % 39,3 % 37,1 %
evolutie aandeel 1 jaar 3,8 % 3,4 % – 6,4 % – 8,9 % – 5,5 %
evolutie aandeel 2001 3,8 % 7,3 % 0,5 % – 8,5 % – 13,5 %
Europese Unie 3.944,4 3.885,1 4.276,5 4.296,4 4.650,3 4.756,3
groei 1 jaar – 1,5 % 10,1 % 0,5 % 8,2 % 2,3 %
groei 2001 – 1,5 % 8,4 % 8,9 % 17,9 % 20,6 %
aandeel van de ontvangsten 4,8 % 4,6 % 4,7 % 4,7 % 5,2 % 5,3 %
evolutie aandeel 1 jaar – 3,8 % 2,6 % 0,3 % 9,7 % 1,6 %
evolutie aandeel 2001 – 3,8 % – 1,2 % – 1,0 % 8,7 % 10,4 %
Gemeenschappen en gewesten 31.054,2 30.046,8 31.408,3 31.921,1 33.447,1 34.237,8
groei 1 jaar – 3,2 % 4,5 % 1,6 % 4,8 % 2,4 %
groei 2001 – 3,2 % 1,1 % 2,8 % 7,7 % 10,3 %
aandeel van de ontvangsten 37,5 % 35,5 % 34,6 % 35,1 % 37,2 % 37,9 %
evolutie aandeel 1 jaar – 5,5 % – 2,5 % 1,4 % 6,2 % 1,6 %
evolutie aandeel 2001 – 5,5 % – 7,8 % – 6,5 % – 0,7 % 0,9 %
Sociale zekerheid 12.187,8 12.986,4 13.254,9 15.460,4 16.222,8 17.193,1
groei 1 jaar 6,6 % 2,1 % 16,6 % 4,9 % 6,0 %
groei 2001 6,6 % 8,8 % 26,9 % 33,1 % 41,1 %
aandeel van de ontvangsten 14,7 % 15,3 % 14,6 % 17,0 % 18,1 % 19,0 %
evolutie aandeel 1 jaar 4,1 % – 4,8 % 16,4 % 6,4 % 5,2 %
evolutie aandeel 2001 4,1 % – 0,9 % 15,3 % 22,7 % 29,1 %
Varia 31,9 33,0 34,3 75,8 174,3 657,4
aandeel van de ontvangsten 0,0 % 0,0 % 0,0 % 0,1 % 0,2 % 0,7 %
Deﬂ ator 2006=100 90,7 % 92,2 % 93,6 % 95,6 % 98,2 % 100,0 %
Bron: algemene rekening van de Staat; FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie
0743-07_RH_Boek164_01.indd   70 0743-07_RH_Boek164_01.indd   70 10-12-2007   11:32:54 10-12-2007   11:32:54  164e Cahier de la Cour des comptes 71Compte d’exécution du budget Recettes
Pour chaque bénéﬁ  ciaire des recettes de l'État, cinq pourcentages sont donnés :
croissance 1 an : en %, la croissance réelle sur un an des recettes attribuées à 
croissance 2001 : en %, la croissance réelle de ces recettes depuis 2001 ;
part des recettes : en %, la part des recettes totales attribuée à ce bénéﬁ  ciaire ;
évolution part 1 an : en %, la croissance sur un an de cette part ;
évolution part 2001 : en %, la croissance de cette part depuis 2001.•
•
•••
Tableau 7 – Évolution de la part de l’État et des autres bénéﬁ  ciaires dans les recettes totales : 
  montants indicatifs à prix constants établis après certaines corrections (en mil-
Total 82.781,0 84.718,8 90.855,1 91.048,1 89.798,3 90.434,3
croissance 1 an 2,3 % 7,2  % 0,2  % – 1,4 % 0,7  %
croissance 2001 2,3 % 9,8  % 10,0  % 8,5  % 9,2  %
État 35.562,7 37.767,5 41.881,0 39.294,4 35.303,7 33.589,7
croissance 1 an 6,2 % 10,9  % – 6,2 % – 10,2 % – 4,9 %
croissance 2001 6,2 % 17,8  % 10,5  % – 0,7 % – 5,5 %
part des recettes 43,0 % 44,6  % 46,1  % 43,2  % 39,3  % 37,1  %
évolution part 1 an 3,8 % 3,4  % – 6,4 % – 8,9 % – 5,5 %
évolution part 2001 3,8 % 7,3  % 0,5  % – 8,5 % – 13,5 %
Union européenne 3.944,4 3.885,1 4.276,5 4.296,4 4.650,3 4.756,3
croissance 1 an – 1,5 % 10,1  % 0,5  % 8,2  % 2,3  %
croissance 2001 – 1,5 % 8,4  % 8,9  % 17,9  % 20,6  %
part des recettes 4,8 % 4,6  % 4,7  % 4,7  % 5,2  % 5,3  %
évolution part 1 an – 3,8 % 2,6  % 0,3  % 9,7  % 1,6  %
évolution part 2001 – 3,8 % – 1,2 % – 1,0 % 8,7  % 10,4  %
Communautés et régions 31.054,2 30.046,8 31.408,3 31.921,1 33.447,1 34.237,8
croissance 1 an – 3,2 % 4,5  % 1,6  % 4,8  % 2,4  %
croissance 2001 – 3,2 % 1,1  % 2,8  % 7,7  % 10,3  %
part des recettes 37, 5% 35,5% 34,6  % 35,1  % 37,2  % 37,9  %
évolution part 1 an – 5,5 % – 2,5 % 1,4  % 6,2  % 1,6  %
évolution part 2001 – 5,5 % – 7,8 % – 6,5 % – 0,7 % 0,9  %
Sécurité sociale 12.187,8 12.986,4 13.254,9 15.460,4 16.222,8 17.193,1
croissance 1 an 6,6 % 2,1  % 16,6  % 4,9  % 6,0  %
croissance 2001 6,6 % 8,8  % 26,9  % 33,1  % 41,1  %
part des recettes 14,7 % 15,3  % 14,6  % 17,0  % 18,1  % 19,0  %
évolution part 1 an 4,1 % – 4,8 % 16,4  % 6,4  % 5,2  %
évolution part 2001 4,1 % – 0,9 % 15,3  % 22,7  % 29,1  %
Divers 31,9 33,0 34,3 75,8 174,3 657,4
part des recettes 0,0 % 0,0  % 0,0  % 0,1  % 0,2  % 0,7  %
Déﬂ ateur 2006=100 90,7 % 92,2 % 93,6 % 95,6 % 98,2 % 100,0 %
Sources : compte général de l’État ; SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie
0743-07_RH_Boek164_01.indd   71 0743-07_RH_Boek164_01.indd   71 10-12-2007   11:32:55 10-12-2007   11:32:55 72 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Bij constante prijzen stegen de totale ontvangsten in 2003 met 7,2 % en zijn ze 
daarna gestabiliseerd. Die evolutie is te verklaren door aanzienlijke kapitaal-ontvangsten in 2003 (en in mindere mate in 2004), waarop een duidelijke daling volgde die deels gecompenseerd werd door de opbrengst van de effectisering in 2005 en 2006 en gepaard ging met een meer regelmatige stijging van de structurele, voornamelijk ﬁ  scale ontvangsten. Op vijf jaar tijd bedraagt de stij-
ging 9,2 % in reële termen. 
De ontvangsten die aan de Staat toekomen, kennen vrij uitgesproken jaarlijkse 
positieve of negatieve schommelingen. Dat is opnieuw voornamelijk te wijten aan de niet-ﬁ  scale kapitaalontvangsten, die over het algemeen niet stabiel zijn. 
Het aandeel van de Staat in de ontvangsten is op vijf jaar tijd afgenomen van 43 % tot 37,1 %. 
De ontvangsten die aan de Europese Unie toekomen, zijn de voorbije jaren toegenomen. Door het BNP in aanmerking te nemen, vertoont het relatieve aandeel van de EU een stijging met 10,4 % over een periode van vijf jaar, wat betekent dat sinds 2005 meer dan 5,3 % van de totale ontvangsten eraan besteed wordt.
Het aandeel van de gemeenschappen en de gewesten in de ontvangsten 
bedroeg 37,5 % in 2001 en blijft dus vrij stabiel (+0,9 % op vijf jaar tijd), terwijl 
het aandeel van de Staat in de ontvangsten is gedaald ten voordele van andere 
rechthebbenden (EU, sociale zekerheid, diversen) maar niet speciﬁ  ek ten voordele van de gemeenschappen en de gewesten.
De structurele ontvangsten die aan de sociale zekerheid worden toegekend, 
zijn in de loop der jaren geleidelijk aan toegenomen en vertegenwoordigen nu 19 % van de totale ontvangsten. In 2001 was dat nog 14,7 %. In reële termen 
zijn de ontvangsten voor de sociale zekerheid op vijf jaar tijd met meer dan 
40 % gestegen (de sociale zekerheid wordt ook geﬁ  nancierd door persoonlijke 
en patronale bijdragen, alsook door bepaalde schuldovernames door de Staat). De ontvangsten voor de Staat zijn dus teruggeschroefd ten voordele van de sociale zekerheid.
De graﬁ  ek van de verdeling van de ontvangsten hieronder toont dat het aandeel van 
de Staat in de ontvangsten 37,1 % bedraagt, op basis van de herberekende gege-vens uit de voorgaande tabel.•
•
•
•
•
0743-07_RH_Boek164_01.indd   72 0743-07_RH_Boek164_01.indd   72 10-12-2007   11:32:55 10-12-2007   11:32:55  164e Cahier de la Cour des comptes 73Compte d’exécution du budget Recettes
À prix constants, les recettes totales ont augmenté en 2003 de 7,2 %, et depuis 
lors sont stabilisées. Cette évolution s’explique par des recettes de capital très importantes en 2003 (et dans une mesure moindre en 2004) suivies d’un net reﬂ ux, partiellement compensé par le produit de la titrisation en 2005 et 2006, 
et accompagné d’une augmentation plus régulière des recettes structurelles, essentiellement ﬁ  scales. Sur cinq ans, la croissance est de 9,2 % en termes réels. 
Les recettes de l'État ont connu des évolutions annuelles positives ou négati-ves assez marquées. Cette volatilité s’explique à nouveau principalement par les recettes non ﬁ  scales de capital, qui ne sont généralement pas stables. On 
constate que sur cinq ans, la part de l'État dans les recettes est passée de 43 % à 37,1 %.
Les recettes revenant à l'Union européenne ont progressé ces dernières 
années. La prise en compte de la ressource PNB met en évidence une aug-
mentation de la part relative de l'UE de 10,4 % sur cinq ans, si bien que plus 
de 5,3 % des recettes totales y sont consacrées depuis 2005.
La part des communautés et régions étant déjà de 37,5 % en 2001, on conclut 
qu’elle est restée relativement stable (+ 0,9 % sur cinq ans) alors que la part de l'État s’est amenuisée, au proﬁ  t des autres bénéﬁ  ciaires (UE, sécurité sociale, divers) mais pas spécialement des communautés et régions.
Les recettes structurelles attribuées à la sécurité sociale ont augmenté régu-
lièrement au ﬁ  l des ans et représentent maintenant 19 % des recettes totales, 
à comparer à 14,7 % en 2001. En termes réels, les recettes pour la sécurité sociale ont augmenté de plus de 40 % sur cinq ans (la sécurité sociale est également ﬁ  nancée par des cotisations personnelles et patronales, ainsi que 
par certaines reprises de dettes par l'État). Les recettes dont dispose l'État se sont réduites au proﬁ  t de la sécurité sociale.
Le graphique de répartition des recettes ci-dessous montre que la part de l’État dans les recettes s’élève à 37,1 %, sur la base des données recalculées dans le tableau précédent.•
•
•
•
•
0743-07_RH_Boek164_01.indd   73 0743-07_RH_Boek164_01.indd   73 10-12-2007   11:32:55 10-12-2007   11:32:55 74 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 8 – Uitsplitsing van de totale ontvangsten 2006: indicatieve bedragen 
 na correcties (in miljoen euro)
Rechthebbende Ontvangsten
Staat 33.589,7
Andere rechthebbenden:
Europese Unie 4.756,3
Gemeenschappen en gewesten 34.237,8
Sociale zekerheid 17.193,1
Diversen 657,4
Subtotaal andere rechthebbenden 56.844,6
Staat 
37,1%Diversen 
0,7%
5,3%Gemeenschappen
37,9%Sociale zekerheid
19,0%
3  Vergelijking tussen de totale ontvangsten en het bruto 
binnenlands product 
Via de onderstaande tabel kunnen bepaalde groepen van ontvangsten worden verge-leken met het bruto binnenlands product (BBP) en kan hun evolutie over verschil-lende jaren worden nagegaan (constante prijzen).
Om de vergelijking tussen verschillende jaren te vergemakkelijken, zijn de ontvangs-
ten na correcties, uit punt 2, gebruikt.
Tabel 9 – Vergelijkende evoluties van de ontvangsten en van het bruto binnenlands product – 
 bij constante prijzen (in miljoen euro)
BBP constante prijzen (*) 287.100 291.196 294.216 302.319 306.628 315.930
stijging 1 jaar 1,4  % 1,0 % 2,8 % 1,4 % 3,0 %
stijging 2001 1,4 % 2,5 % 5,3 % 6,8 % 10,0 %
Totale ontvangsten 82.781,0 84.718,8 90.855,1 91.048,1 89.798,3 90.434,3
stijging 1 jaar 2,3 % 7,2 % 0,2 % – 1,4 % 0,7 %
stijging 2001 2,3 % 9,8 % 10,0 % 8,5 % 9,2 %
aandeel BBP 28,8 % 29,1 % 30,9 % 30,1 % 29,3 % 28,6 %
evolutie aandeel 1 jaar 0,9 % 6,1 % – 2,5 % – 2,8 % – 2,3 %
evolutie aandeel 2001 0,9 % 7,1 % 4,4 % 1,6 % – 0,7 %
0743-07_RH_Boek164_01.indd   74 0743-07_RH_Boek164_01.indd   74 10-12-2007   11:32:55 10-12-2007   11:32:55  164e Cahier de la Cour des comptes 75Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 8 – Ventilation des recettes totales 2006 : montants indicatifs 
 après corrections (en millions d’euros)
État 33.589,7
Union européenne 4.756,3
Communautés et régions 34.237,8
Sécurité sociale 17.193,1
Sous-total autres bénéﬁ  ciaires 56.844,6
État 
37,1%Divers 
0,7%
UE
5,3%Communaut és
et régions
37,9% Sécurité
sociale
19,0% 
3 Comparaison des recettes totales et du produit intérieur brut
intérieur brut (PIB), et de suivre leur évolution sur plusieurs années (prix constants).
Pour faciliter les comparaisons pluriannuelles, les recettes sont celles déﬁ  nies au point 2 (comprenant les corrections).
Tableau 9 – Évolutions comparées des recettes et du produit intérieur brut – à prix constants
  2001 2002 2003 2004 2005 2006
PIB prix constants (*) 287.100 291.196 294.216 302.319 306.628 315.930
croissance 1 an 1,4 % 1,0 % 2,8 % 1,4 % 3,0 %
croissance 2001 1,4 % 2,5 % 5,3 % 6,8 % 10,0 %
Recettes totales 82.781,0 84.718,8 90.855,1 91.048,1 89.798,3 90.434,3
croissance 1 an 2,3 % 7,2 % 0,2 % – 1,4 % 0,7 %
croissance 2001 2,3 % 9,8 % 10,0 % 8,5 % 9,2 %
part du PIB 28,8 % 29,1 % 30,9 % 30,1 % 29,3 % 28,6 %
évolution part 1 an 0,9 % 6,1 % – 2,5 % – 2,8 % – 2,3 %
évolution part 2001 0,9 % 7,1 % 4,4 % 1,6 % – 0,7 %
0743-07_RH_Boek164_01.indd   75 0743-07_RH_Boek164_01.indd   75 10-12-2007   11:32:55 10-12-2007   11:32:55 76 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Fiscale ontvangsten 80.124,4 80.857,5 80.164,6 83.660,7 86.043,4 86.885,2
stijging 1 jaar 0,9 % – 0,9 % 4,4 % 2,8 % 1,0 %
stijging 2001 0,9 % 0,1 % 4,4 % 7,4 % 8,4 %
aandeel BBP 27,9 % 27,8 % 27,2 % 27,7 % 28,1 % 27,5 %
evolutie aandeel 1 jaar – 0,5 % – 1,9 % 1,6 % 1,4 % – 2,0 %
evolutie aandeel 2001 – 0,5 % – 2,4 % – 0,8 % 0,5 % – 1,5 %
Ontvangsten van de Staat 35.562,7 37.767,5 41.881,0 39.294,4 35.303,7 33.589,7
stijging 1 jaar 6,2 % 10,9 % – 6,2 % – 10,2 % – 4,9 %
stijging 2001 6,2 % 17,8 % 10,5 % – 0,7 % – 5,5 %
aandeel BBP 12,4 % 13,0 % 14,2 % 13,0 % 11,5 % 10,6 %
evolutie aandeel 1 jaar 4,7 % 9,8 % – 8,7 % – 11,4 % – 7,7 %
evolutie aandeel 2001 4,7 % 14,9 % 4,9 % – 7,1 % – 14,2 %
Bronnen:  algemene rekening van de Staat; Belgostat – gegevens op 9 oktober 2007; FOD Economie, KMO, Middenstand 
en Energie
* Basis 2006
Commentaar bij deze tabel: 
Over een periode van vijf jaar vertonen de totale ontvangsten een reële stij-
ging die dicht aanleunt bij die van het BBP (9,2 % tegenover 10 %).
In reële termen en ten overstaan van het BBP hebben de ﬁ  scale ontvangsten 
positieve en negatieve schommelingen ondergaan. Op vijf jaar tijd zijn de ﬁ  s-
cale ontvangsten met 8,4 % toegenomen, terwijl het BBP met 10 % gestegen 
is. De ratio van de ﬁ  scale ontvangsten ten opzichte van het BBP is een van de 
indicatoren van de ﬁ  scale druk. 
In reële termen zijn de eigen ontvangsten van de Staat in vijf jaar tijd met 
5,5 % gedaald. Het percentage ten overstaan van het BBP daalt van 12,4 % in 2001 tot 10,6 % in 2006.
1.2 Bijzondere commentaar op de ﬁ  scale ontvangsten
In 2006 bedragen de totale ﬁ  scale ontvangsten 86.507,8 miljoen euro. Dat is een nominale groei van 2,65 % ten opzichte van het jaar voordien. Ze blijven aldus beneden de economische groei en vallen 1,8 % lager uit dan de laatste begrotings-ramingen.
1 Evolutie van de ontvangsten in 2006
In tegenstelling tot de twee voorbije jaren is de toename van de ﬁ  scale ontvangsten 
in 2006 kleiner geweest dan die van het BBP (5,21 %). Onderstaande tabel bevestigt 
die evolutie.•
•
•
0743-07_RH_Boek164_01.indd   76 0743-07_RH_Boek164_01.indd   76 10-12-2007   11:32:55 10-12-2007   11:32:55  164e Cahier de la Cour des comptes 77Compte d’exécution du budget Recettes
Recette ﬁ  scales 80.124,4 80.857,5 80.164,6 83.660,7 86.043,4 86.885,2
croissance 1 an 0,9 % – 0,9 % 4,4 % 2,8 % 1,0 %
croissance 2001 0,9 % 0,1 % 4,4 % 7,4 % 8,4 %
part du PIB 27,9 % 27,8 % 27,2 % 27,7 % 28,1 % 27,5 %
évolution part 1 an – 0,5 % – 1,9 % 1,6 % 1,4 % – 2,0 %
évolution part 2001 – 0,5 % – 2,4 % – 0,8 % 0,5 % – 1,5 %
Recettes de l’État 35.562,7 37.767,5 41.881,0 39.294,4 35.303,7 33.589,7
croissance 1 an 6,2 % 10,9 % – 6,2 % – 10,2 % – 4,9 %
croissance 2001 6,2 % 17,8 % 10,5 % – 0,7 % – 5,5 %
part du PIB 12,4 % 13,0 % 14,2 % 13,0 % 11,5 % 10,6 %
évolution part 1 an 4,7 % 9,8 % – 8,7 % – 11,4 % – 7,7 %
évolution part 2001 4,7 % 14,9 % 4,9 % – 7,1 % – 14,2 %
Sources :  compte général de l’État ; Belgostat - données à la date du 9 octobre 2007 ; SPF Économie, PME, Classes moyennes 
et Énergie
(*) base 2006
Ce tableau appelle les commentaires suivants :
Sur cinq ans, les recettes totales ont connu une croissance réelle relativement 
proche de celle du PIB (9,2 % contre 10 %).
Les recettes ﬁ  scales ont connu, en termes réels et par rapport au PIB, des 
variations positives et négatives. Sur cinq ans, les recettes ﬁ  scales progres-
sent de 8,4 %, alors que le PIB croît de 10 %. Le ratio des recettes ﬁ  scales par 
rapport au PIB est un des indicateurs de la pression ﬁ  scale. 
En termes réels, les recettes propres de l'État sont en baisse de 5,5 % sur cinq 
ans. Le pourcentage par rapport au PIB passe de 12,4 % en 2001 à 10,6 % en 2006.
ﬁ scales
Les recettes ﬁ  scales totales pour l’année 2006 s’élèvent à 86.507,8 millions d’euros, 
soit une augmentation nominale de 2,65 % par rapport à l’année précédente. Cette évolution est moindre que la croissance économique et inférieure de 1,8 % aux dernières estimations budgétaires.
1 Évolution des recettes en 2006
Contrairement aux deux dernières années, l’année 2006 a connu une croissance des 
recettes ﬁ  scales inférieure à celle du PIB (5,21 %). Le tableau ci-dessous conﬁ  rme 
cette évolution.•
•
•
0743-07_RH_Boek164_01.indd   77 0743-07_RH_Boek164_01.indd   77 10-12-2007   11:32:56 10-12-2007   11:32:56 78 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 10 – Evolutie van de ontvangsten in 2006 (in miljoen euro)
2002 2003 2004 2005 2006
Totale ﬁ  scale ontvangsten 74.558,2 74.827,7 79.704,0 84.270,7 86.507,8 
Groei ﬁ  scale ontvangsten 3,37 % 0,36 % 6,52 % 5,73 % 2 ,65 %
BBP (tegen courante prijzen) 267.652,4 274.657,8 289.508,5 298.540,9 314.186,0 
Groei BBP 3,39 % 2,62 % 5,41 % 3,12 % 5,21 %
Bronnen: FOD Financiën, conjunctuurnota van 2 juli 20074; Belgostat
4 De cijfers in dit artikel komen uit de conjunctuurnota van de Studie- en Documentatiedienst van de 
de vastgestelde rechten of kasontvangsten. Ze werden gekozen vanwege de coherentie in de meerjaren-analyse van de totale ﬁ  scale ontvangsten. De verschillen tussen deze cijfers en die van de Thesaurie 
(zo is bijvoorbeeld de bijzondere socialezekerheidsbijdrage buiten beschouwing gelaten), opgesteld op basis van de begrotingsaanrekeningen die de algemene rekening van de Staat vormen en die elders in het Boek worden voorgesteld, doen geen afbreuk aan de teneur van de vaststellingen. De volgende tabel geeft het geheel van de ﬁ  scale ontvangsten van de jaren 2005 en 
2006 (zowel het bedrag als de schommelingen).
Tabel 11 – Geheel van de ﬁ  scale ontvangsten in 2005 en 2006 (in miljoen euro)
2005 2006 Schommeling 
in %Schommeling 
in waarde
A. Lopende ontvangsten 82.816,0 84.923,6
1. Directe belastingen 47.716,6 47.936,5 0,46 % 219,9 
Verkeersbelasting 1.221,4 1.245,3 1,96 % 23,9 
Belasting op inverkeerstelling 279,3 319,7 14,44 % 40,3 
Eurovignet 128,2 107,2 – 16,38 % – 21,0 
Accijnscompenserende belasting 234,2 185,9 – 20,65 % – 48,4 
Belasting op spelen en weddenschappen 48,3 57,2 18,41 % 8,9 
Belasting op automatische ontspanningstoestellen 49,5 41,8 – 15,64 % – 7,7 
Onroerende voorhefﬁ  ng 41,2 43,4 5,46 % 2,2 
Roerende voorhefﬁ  ng 2.796,5 2.744,8 – 1,85 % – 51,7 
Dividenden 1.403,9 1.453,8 3,56 % 49,9 
Andere 1.490,2 1.338,2 – 10,20 % – 152,0 
Kohieren – 97,6 – 47,2 51,60 % 50,4 
Belastingen werknemersparticipatie 30,1 30,8 2,35 % 0,7 Maatregelen diamantsector 49,7 49,7
Voorafbetalingen 10.276,9 10.845,1 5,53 % 568,2 
Kohieren – 438,9 
– 1.943,5 – 342,84 % – 1.504,6 
Kohieren BNV 190,2 194,4 2,21 % 4,2 
Vennootschappen 841,9 1.044,0 24,01 % 202,1 
Natuurlijke personen – 1.470,9 – 3.181,9 – 116,32 % – 1.710,9 
Bedrijfsvoorhefﬁ  ng 33.006,5 34.157,0 3,49 % 1.150,5 
Bron 32.640,3 33.798,8 3,55 % 1.158,5 Kohieren 366,2 358,2 – 2,17 % – 8,0 
Boetes en diversen 43,3 52,2 20,43 % 8,9 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   78 0743-07_RH_Boek164_01.indd   78 10-12-2007   11:32:56 10-12-2007   11:32:56  164e Cahier de la Cour des comptes 79Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 10 – Évolution des recettes en 2006 (en millions d’euros)
Recettes ﬁ  scales totales 74.558,2 74.827,7 79.704,0 84.270,7 86.507,8
Croissance recettes ﬁ  scales 3,37 % 0,36 % 6,52 % 5,73 % 2,65 %
PIB (à prix courants) 267.652,4 274.657,8 289.508,5 298.540,9 314.186,0 
Croissance PIB 3,39 % 2,62 % 5,41 % 3,12 % 5,21 %
Sources : SPF Finances, note de conjoncture du 2 juillet 20074 ; Belgostat
4 Les chiffres repris dans cet article sont ceux de la note de conjoncture du Service d’études et de docu-
mentation du SPF Finances. Établis sur la base des données transmises par les administrations ﬁ  scales 
en fonction des droits ou encaissements constatés, ils ont été choisis ici pour assurer une cohérence dans l’analyse pluriannuelle des recettes ﬁ  scales totales. Les différences – p.ex. la cotisation spéciale 
de sécurité sociale non reprise – entre ces chiffres et ceux de la Trésorerie établis à partir des imputa-tions budgétaires formant le Compte général de l’État et présentés par ailleurs dans le Cahier, ne portent pas préjudice à la teneur des constatations.Le tableau suivant présente pour 2005 et 2006 le détail des recettes ﬁ  scales, en montant et en variation.
Tableau 11 – Détail des recettes ﬁ  scales en 2005 et 2006 (en millions d’euros)
2005 2006 Variation
en %Variation
en valeur
A. Recettes courantes 82.816,0 84.923,6
1. Contributions directes 47.716,6 47.936,5 0,46 % 219,9 
Taxe de circulation 1.221,4 1.245,3 1,96 % 23,9 
Taxe de mise en circulation 279,3 319,7 14,44 % 40,3 
Eurovignette 128,2 107,2 – 16,38 % – 21,0 Prélèvement compensatoire d’accises 234,2 185,9 – 20,65 % – 48,4 
Taxe sur les jeux et paris 48,3 57,2 18,41 % 8,9 
Taxe sur les appareils automatiques 49,5 41,8 – 15,64 % – 7,7 Précompte immobilier 41,2 43,4 5,46 % 2,2 
Précompte mobilier 2.796,5 2.744,8 – 1,85 % – 51,7 
dividendes 1.403,9 1.453,8 3,56 % 49,9 
autres 1.490,2 1.338,2 – 10,20 % – 152,0 
rôles – 97,6 – 47,2 51,60 % 50,4 
Taxe participation des travailleurs 30,1 30,8 2,35 % 0,7 
Mesures secteur du diamant 49,7 49,7
Versements anticipés 10.276,9 10.845,1 5,53 % 568,2 
Rôles – 438,9 – 1.943,5 – 342,84 % – 1.504,6 
rôles INR 190,2 194,4 2,21 % 4,2 
sociétés 841,9 1.044,0 24,01 % 202,1 
personnes physiques – 1.470,9 – 3.181,9 – 116,32 % – 1.710,9 
Précompte professionnel 33.006,5 34.157,0 3,49 % 1.150,5 
source 32.640,3 33.798,8 3,55 % 1.158,5 rôles 366,2 358,2 – 2,17 % – 8,0 
Amendes et divers 43,3 52,2 20,43 % 8,9 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   79 0743-07_RH_Boek164_01.indd   79 10-12-2007   11:32:56 10-12-2007   11:32:56 80 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
in waarde
2. Douane en accijnzen 8.705,1 8.828,7 1,42 % 123,6 
Douanerechten 1.795,3 2.031,2 13,14 % 235,9 
Accijnzen en diversen 6.909,8 6.797,5 – 1,63 % – 112,3 
Bier 193,5 193,4 – 0,02 % – 0,0 
Gegiste vruchtendranken 111,2 113,7 2,22 % 2,5 
Alcohol 218,3 225,0 3,09 % 6,7 
Alcoholvrije dranken 49,7 49,1 – 1,20 % – 0,6 
Minerale oliën 3.852,3 3.744,1 – 2,81 % – 108,1 
Tabaksfabrikaten 1.655,1 1.670,5 0,93 % 15,4 
Andere producten 128,8 132,3 2,69 % 3,5 
Openingsbelasting 3,0 2,2 – 26,67 % – 0,8 
Milieutaksen 0,3 0,3 – 13,92 % – 0,0 
Verpakkingshefﬁ  ng 343,9 294,7 – 14,32 % – 49,2 
Bijdrage op energie 345,4 362,3 4,92 % 17,0 
Andere 8,3 9,7 17,04 % 1,4 
3. Btw en registratie 26.394,4 28.158,4 6,68 % 1.764,1 
Btw, zegelrechten 22.524,4 23.913,6 6,17 % 1.389,2 
Registratierechten en diversen 3.870,0 4.244,9 9,69 % 374,9 
Registratierechten 3.125,8 3.456,7 10,59 % 330,9 
Diversen 744,1 788,1 5,91 % 44 
B. Kapitaalontvangsten 1.454,6 1.584,1 8,90 % 129,5
Totale ﬁ  scale ontvangsten 84.270,7 86.507,8 2,65 % 2.237,1
Bron: FOD Financiën, conjunctuurnota van 2 juli 2007
Naast de conjuncturele stijgingen als gevolg van de economische groei (voorafbeta-
lingen, btw), noteert men een sterke toename van de douanerechten (235,9 mil-joen euro, + 13,14 %), voornamelijk door de toegenomen invoer van plantaardige en scheikundige producten, transportmaterieel en nieuwe voertuigen. De registratie-rechten vertonen eveneens een stijgende tendens (373,4 miljoen euro, + 9,65 %), meer bepaald dankzij de gewestelijke registratierechten (overdrachten van onroe-rende goederen en schenkingen).
Voor de directe belastingen heeft de toename van het inkohieringstempo zich niet 
alleen vertaald in een stijging van de ontvangsten uit de vennootschapsbelasting (+ 24,01 %), maar ook in een signiﬁ  cante toename van de terugbetalingen aan belas-
tingplichtigen bij de personenbelasting (deze evolueren van 1.470,9 miljoen euro naar 3.181,9 miljoen euro). 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   80 0743-07_RH_Boek164_01.indd   80 10-12-2007   11:32:56 10-12-2007   11:32:56  164e Cahier de la Cour des comptes 81Compte d’exécution du budget Recettes
en valeur
2. Douane et accises 8.705,1 8.828,7 1,42 % 123,6 
Douane 1.795,3 2.031,2 13,14 % 235,9 
Accises et divers 6.909,8 6.797,5 – 1,63 % – 112,3 
Bières 193,5 193,4 – 0,02 % – 0,0 
Boissons fermentées de fruits 111,2 113,7 2,22 % 2,5 
Alcools 218,3 225,0 3,09 % 6,7 
Boissons non alcoolisées 49,7 49,1 – 1,20 % – 0,6 
Huiles minérales 3.852,3 3.744,1 – 2,81 % – 108,1 
Tabac manufacturé 1.655,1 1.670,5 0,93 % 15,4 
Autres produits 128,8 132,3 2,69 % 3,5 
Taxe d’ouverture 3,0 2,2 – 26,67 % – 0,8 
Écotaxes 0,3 0,3 – 13,92 % – 0,0 
Cotisation d’emballage 343,9 294,7 – 14,32 % – 49,2 
Cotisation sur l’énergie 345,4 362,3 4,92 % 17,0 
Autres 8,3 9,7 17,04 % 1,4 
3. TVA et enregistrement 26.394,4 28.158,4 6,68 % 1.764,1 
TVA, droits de timbre 22.524,4 23.913,6 6,17 % 1.389,2 
Enregistrement et divers 3.870,0 4.244,9 9,69 % 374,9 
Droits d’enregistrement 3.125,8 3.456,7 10,59 % 330,9 
Divers 744,1 788,1 5,91 % 44 
B. Recettes de capital 1.454,6 1.584,1 8,90 % 129,5
Recettes ﬁ  scales totales 84.270,7 86.507,8 2,65 % 2.237,1
Sources : SPF Finances, note de conjoncture du 2 juillet 2007
Outre les augmentations conjoncturelles liées à la croissance économique (versements 
anticipés, TVA), on observe une forte augmentation des droits de douane (235,9 mil-lions d’euros, + 13,14 %), principalement en raison de l’augmentation des importations des produits du règne végétal, des produits chimiques, du matériel de transport et des voitures neuves. Les droits d’enregistrement progressent également (373,4 mil-lions d’euros, + 9,65 %), notamment grâce aux droits d’enregistrements régionaux (mutations immobilières et donations).
En contributions directes, l’accélération du rythme des enrôlements s’est traduite par 
une augmentation des recettes en impôts des sociétés (+ 24,01 %), mais aussi par une forte croissance des remboursements aux contribuables en impôts des personnes physiques (qui passent de 1.470,9 millions d’euros à 3.181,9 millions d’euros). 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   81 0743-07_RH_Boek164_01.indd   81 10-12-2007   11:32:56 10-12-2007   11:32:56 82 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
2 Budgettaire analyse van de ﬁ  scale ontvangsten 
De in 2006 werkelijk geïnde ﬁ  scale ontvangsten vallen lager uit dan geraamd bij de 
aanpassing, namelijk − 1,8 % (− 1.558,4 miljoen euro). In vergelijking met de ramin-
gen in de initiële begroting bedraagt het verschil − 1,4 %. De hierna volgende tabel geeft per categorie de geraamde ontvangsten (in de initiële begroting en in de aan-gepaste begroting) en de gerealiseerde ontvangsten.
Tabel 12 – Geraamde en gerealiseerde ontvangsten in 2006 (in miljoen euro)
Initiële 
Directe belastingen 49.256,3 49.155,0 47.936,5 – 2,54 % – 1.218,5 
Bedrijfsvoorhefﬁ  ng 34.227,7 34.030,5 34.157,0 0,37 % 126,5 
Voorafbetalingen 11.205,0 11.380,0 10.845,1 – 4,93 % – 534,9 
Roerende voorhefﬁ  ng 2.869,1 2.902,1 2.744,8 – 5,73 % – 157,3 
Kohieren – 1.609,6 – 1.672,3 – 1.943,5 – 13,95 % – 271,2
Andere belastingen 2.564,1 2.514,7 2.133,1 – 17,89 % – 381,6 
Douane en accijnzen 9.308,9 9.098,5 8.828,7 – 3,06 % – 269,8 
Btw en registratie 27.678,5 28.269,9 28.158,4 – 0,40 % – 111,3 
Kapitaalontvangsten 1.484,0 1.542,9 1.584,1 2,60 % 41,2 
Totale ﬁ  scale ontvangsten 87.727,7 88.066,3 86.507,8 – 1,80 % – 1.558,4 
Bronnen: begroting 2006 ( Parl. St.  Kamer, DOC 51-2448/001); FOD Financiën, conjunctuurnota van 2 juli 2007
3 Afnemingen op ﬁ  scale ontvangsten
Onderstaande tabel geeft een volledig overzicht van de afnemingen die ten voordele 
van diverse begunstigden zijn uitgevoerd op de verschillende ﬁ  scale ontvangsten. 
Tegelijkertijd geeft ze het saldo dat de Staat toekomt. Sommige van die afnemingen worden verder becommentarieerd in dit Boek.
Tabel 13 – Afnemingen op ﬁ  scale ontvangsten (in miljoen euro)
Totale ﬁ  scale 
ontvangstenAfneming (%) Saldo 
Staat(%)
Directe belastingen
Verkeersbelasting & Eurovignet 1.672,1 1.672,1 100 % – 0 %
Accijnscompenserende belasting 185,9 – 0 % 185,9 100 %Spelen, weddenschappen en auto-
matische ontspanningstoestellen 99,0 99,0 100 % – 0 %
Onroerende voorhefﬁ  ng 43,4 43,4 100 % – 0 %
Roerende voorhefﬁ  ng 2.744,8 430,4 16 % 2.314,3 84 %
Belastingen werknemersparticipatie 30,8 15,4 50 % 15,3 50 %
Maatregelen diamantsector 49,7 – 0 % 49,7 100 %Voorafbetalingen 10.845,1 – 0 % 10.845,1 100 %
0743-07_RH_Boek164_01.indd   82 0743-07_RH_Boek164_01.indd   82 10-12-2007   11:32:56 10-12-2007   11:32:56  164e Cahier de la Cour des comptes 83Compte d’exécution du budget Recettes
Les recettes ﬁ  scales réellement encaissées en 2006 ont été inférieures à celles esti-
mées lors de l’ajustement, de l’ordre de − 1,8 % (− 1.558,4 millions d’euros). Par 
rapport aux estimations du budget initial, cet écart est de − 1,4 %. Le tableau ci-des-sous présente, par catégorie, les recettes estimées (budget initial et ajusté) et les recettes réalisées.
Tableau 12 – Recettes ﬁ  scales estimées et réalisées en 2006 (en millions d’euros)
Budget 
Contributions directes 49.256,3 49.155,0 47.936,5 – 2,54 % – 1.218,5 
Précompte professionnel 34.227,7 34.030,5 34.157,0 0,37 % 126,5 
Versements anticipés 11.205,0 11.380,0 10.845,1 – 4,93 % – 534,9 
Précompte mobilier 2.869,1 2.902,1 2.744,8 – 5,73 % – 157,3 
Rôles – 1.609,6 – 1.672,3 – 1.943,5 – 13,95 % – 271,2
Autres impôts 2.564,1 2.514,7 2.133,1 – 17,89 % – 381,6 
Douane et accises 9.308,9 9.098,5 8.828,7 – 3,06 % – 269,8 
TVA et enregistrement 27.678,5 28.269,9 28.158,4 – 0,40 % – 111,3 
Recettes de capital 1.484,0 1.542,9 1.584,1 2,60 % 41,2 
Recettes ﬁ  scales totales 87.727,7 88.066,3 86.507,8 – 1,80 % – 1.558,4 
Sources : budget 2006 ( Doc. parl. , Chambre DOC 51-2448/001), SPF Finances, note de conjoncture du 2 juillet 2007
3 Prélèvements sur les recettes ﬁ  scales
Le tableau ci-dessous détaille les prélèvements opérés sur les recettes ﬁ  scales au 
proﬁ t de divers bénéﬁ  ciaires, ainsi que le solde restant à l’État. Certains de ces pré-
lèvements sont commentés dans le présent Cahier.
Tableau 13 – Prélèvements sur les recettes ﬁ  scales (en millions d’euros)
Recettes 
ﬁ scales totalesPrélevé (%) Solde 
État(%)
Circulation & Eurovignette 1.672,1 1.672,1 100 % – 0 %
Prélèvement compensatoire 
d’accises185,9 – 0 % 185,9 100 %
Jeux, paris, appareils automatiques 99,0 99,0 100 % – 0 %
Précompte immobilier 43,4 43,4 100 % – 0 %
Précompte mobilier 2.744,8 430,4 16 % 2.314,3 84 %
Taxe participation des travailleurs 30,8 15,4 50 % 15,3 50 %
Mesures secteur du diamant 49,7 – 0 % 49,7 100 %Versements anticipés 10.845,1 – 0 % 10.845,1 100 %
0743-07_RH_Boek164_01.indd   83 0743-07_RH_Boek164_01.indd   83 10-12-2007   11:32:56 10-12-2007   11:32:56 84 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Staat(%)
Kohieren5– 1.943,5 245,5 – 13 % – 2.188,9 113 %
Bedrijfsvoorhefﬁ  ng 34.157,0 14.769,6 43 % 19.387,4 57 %
Boetes en diversen 52,2 16,1 31 % 36,0 69 %
Totaal 47.936,5 17.291,6 36 % 30.644,9 64 %
Douane en accijnzen
Douane 2.031,2 2.031,2 100 % – 0 %
Accijnzen 6.130,5 671,4 11 % 5.459,1 89 %
Andere 667,0 130,0 19 % 537,0 81 %
Totaal 8.828,7 2.832,6 32 % 5.996,1 68 %
BTW en registratie
Btw, zegelrechten 23.913,6 21.671,5 91 % 2.242,1 9 %
Registratie 3.456,7 3.373,5 98 % 83,2 2 %Diversen 788,1 86,0 11 % 702,1 89 %
Successierechten 1.584,1 1.584,1 100 % – 0 %
Totaal 29.742,5 26.715,1 90 % 3.027,4 10 %
Totale ﬁ  scale ontvangsten 86.507,8 46.839,4 54 % 39.668,4 46 %
5 Aangezien de opstelling van de kohieren van de personenbelasting aanleiding geeft tot meer terug-
betalingen dan tot te betalen meerbelastingen, valt het totaal voor deze post negatief uit. Aangezien de bedragen ten laste van de positieve ontvangsten van de kohieren worden afgenomen ten voordele van de sociale zekerheid en vehikels van de effectisering, is de Staat verplicht het verschil te dekken, waardoor het percentage hoger ligt dan 100 %./L50776 EFFECTISERING  VAN FISCALE  SCHULDVORDERINGEN
Het invorderingspercentage van de ﬁ  scale schuldvorderingen tijdens de eerste twee effectiseringen die in 2005 en 2006 werden doorgevoerd, lag hoger dan voorspeld.
De ﬁ  scale administratie ontwikkelt de informatisering van de invordering dankzij een 
gedeelte van de verkoopprijs van de schuldvorderingen van de eerste effectisering.
Bij de tweede effectisering werd het contractueel opgelegde maximum voor de uit-
gestelde aankoopprijs van de portefeuille forfaitair vastgelegd en lag het, vergeleken met de geraamde waarde van de afgestane portefeuille, lager dan dat vastgelegd bij de eerste effectisering. Dit maximum is strijdig met de wet die stelt dat de ingevor-derde bedragen die de bedragen verschuldigd aan de inschrijvers overschrijden, toekomen aan de Staat.
Een derde effectisering vond plaats in juni 2007. Afhankelijk van het feit of de nieuwe methodologie van Eurostat met terugwerkende kracht wordt toegepast, zou deze derde effectisering hetzij als een lening van de Belgische Staat, hetzij als een verkoop van activa kunnen worden beschouwd.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   84 0743-07_RH_Boek164_01.indd   84 10-12-2007   11:32:57 10-12-2007   11:32:57  164e Cahier de la Cour des comptes 85Compte d’exécution du budget Recettes
Recettes 
État(%)
Rôles5– 1.943,5 245,5 – 13 % – 2.188,9 113 %
Précompte professionnel 34.157,0 14.769,6 43 % 19.387,4 57 %
Amendes et divers 52,2 16,1 31 % 36,0 69 %
Total 47.936,5 17.291,6 36 % 30.644,9 64 %
Accises 6.130,5 671,4 11 % 5.459,1 89 %
Autres 667,0 130,0 19 % 537,0 81 %
Total 8.828,7 2.832,6 32 % 5.996,1 68 %
TVA et enregistrement
TVA + droits de timbre 23.913,6 21.671,5 91 % 2.242,1 9 %
Enregistrement 3.456,7 3.373,5 98 % 83,2 2 %Divers 788,1 86,0 11 % 702,1 89 %
Droits de succession 1.584,1 1.584,1 100 % – 0 %
Total 29.742,5 26.715,1 90 % 3.027,4 10 %
Total recettes ﬁ  scales 86.507,8 46.839,4 54 % 39.668,4 46 %
Source : SPF Finances, note de conjoncture du 2 juillet 2007
5 L’établissement des rôles de l’IPP donnant lieu à plus de remboursements que de suppléments, le total 
de ce poste est négatif. Comme des montants à charge des recettes positives des rôles sont prélevés au proﬁ  t de la sécurité sociale et des véhicules de la titrisation, l’État doit couvrir la différence, d’où un 
pourcentage plus élevé que 100 %./L50776 LES OPÉRATIONS  DE TITRISATION  DE CRÉANCES  FISCALES
Le taux de recouvrement des créances ﬁ  scales vendues lors des deux premières titrisations, conclues en 2005 et en 2006, a été supérieur aux prévisions. 
L’administration ﬁ  scale développe l’informatisation du recouvrement grâce à une 
partie du prix de vente des créances de la première titrisation.
Pour la deuxième titrisation, le plafond imposé contractuellement pour le prix d’achat 
différé du portefeuille a été ﬁ  xé forfaitairement et est, comparé à la valeur estimée du portefeuille cédé, inférieur au plafond prévu lors de la première titrisation. Ce plafond contrevient à la loi, qui stipule que les montants recouvrés qui excèdent les montants dus aux souscripteurs reviennent à l’État.
Une troisième titrisation a eu lieu en juin 2007. Selon que la nouvelle méthodologie 
adoptée par Eurostat y est ou non appliquée rétroactivement, cette troisième titrisa-tion pourrait être considérée soit comme un emprunt de l’État belge, soit comme 
une vente d’actifs.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   85 0743-07_RH_Boek164_01.indd   85 10-12-2007   11:32:57 10-12-2007   11:32:57 86 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
1 Context
1.1 Controledomein
Via de effectisering van ﬁ  scale schuldvorderingen kan een openbare overheid activa 
die onzekere ﬁ  nanciële stromen genereren, afstaan aan een tussenpersoon – vehikel  
genoemd –, in ruil voor een onmiddellijke ontvangst. De eerste effectisering vond 
plaats in 2005. Het Rekenhof heeft de gevolgen ervan in 2006 onderzocht alsook de tweede verrichting die eind 2006 gebeurde.
Een ontwerpverslag werd op 8 augustus 2007 aan de minister van Financiën voor-gelegd. De minister antwoordde op 5 september 2007. Zijn opmerkingen zijn in dit artikel opgenomen.
2.1 Gevolgen in 2006 van de eerste effectisering
Eind 2005 heeft de regering een eerste effectisering van ﬁ  scale schuldvorderingen 
uitgevoerd. Het ging om een initiële portefeuille van 358.099 schuldvorderingen van 
directe belastingen met een totale nominale waarde van 9.488 miljoen euro, die werd verkocht voor een initiële prijs van 500 miljoen euro
6.
De cash ﬂ  ows van het vehikel van de effectisering zien er schematisch, voor de gehele 
periode in kwestie (vanaf het begin van de operatie tot 31 december 2006), als volgt uit:
Tabel 14 – Cash ﬂ  ows van de eerste effectisering in 2006 (in euro)
Beschikbare fondsen
Bedragen ingevorderd door de Staat op de 
geëffectiseerde schuldvorderingen296.275.802 95,27 %
Compenserende intrest voor de foute  schuldvorderingen 
(betaald door de Staat)1.449 0,00 %
Bedrag ontvangen van de Swap tegenpartij 13.411.375 4,31 %
Andere71.290.623 0,42 %
Totaal 310.979.249
Bestemming van de fondsen
Bedrag gestort aan de Swap tegenpartij 17.728.461 5,70 %
Kosten van het vehikel83.515.676 1,13 %
Intrest op obligaties 13.777.811 4,43 %
Terugbetaling van de hoofdsom 275.957.220 88,74 %
Unapplied amount 80 0,00 %
Bron:  tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van gegevens gepubliceerd door de beheerder van de 
effectisering
6 Voor details betreffende de verrichting, zie het 163e Boek van het Rekenhof, Volume I, p. 117-129.
7 Die andere beschikbare fondsen worden door het vehikel geïnd krachtens diverse technische bepalin-
gen of contractuele bepalingen (bv. intrest).
8 Dit bedrag omvat de Servicer fee  die de Staat als beheerder van de invordering van de schuldvorde-
ringen ontvangt. Een som van 2.764.413 euro werd daarvoor toegekend, bestaande uit een onvoor-waardelijk vast jaarlijks bedrag van 50.000 euro en een variabel bedrag van 2.714.413 euro, dat werd berekend aan de hand van de bedragen die werden geïnd op de afgestane schuldvorderingen.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   86 0743-07_RH_Boek164_01.indd   86 10-12-2007   11:32:57 10-12-2007   11:32:57  164e Cahier de la Cour des comptes 87Compte d’exécution du budget Recettes
1 Contexte
1.1 Domaine contrôlé
Une opération de titrisation de créances ﬁ  scales permet à une autorité publique de 
céder, à un intermédiaire appelé « véhicule », des actifs qui génèreront des ﬂ  ux ﬁ nan-
ciers incertains en échange d’une recette immédiate. La Cour des comptes examine 
les suites en 2006 de la première titrisation, intervenue en 2005, et la deuxième opé-ration menée à la ﬁ  n de 2006.
Un projet de rapport a été soumis au ministre des Finances le 8 août 2007, auquel le ministre a répondu le 5 septembre 2007. Les remarques formulées par le ministre sont intégrées dans le présent article.
2.1 Suites, en 2006, de la première opération de titrisation
Fin 2005, le gouvernement a procédé à une première opération de titrisation de 
créances ﬁ  scales. Il s’agissait d’un portefeuille initial de 358.099 créances de contri-
butions directes, d’une valeur nominale totale de 9.488 millions d’euros, vendu pour un prix initial de 500 millions d’euros
6.
Schématiquement, les cash ﬂ  ows du véhicule de titrisation pour toute la période 
considérée (depuis le commencement de l’opération jusqu’au 31 décembre 2006) se 
présentent de la manière suivante :
Tableau 14 – Cash ﬂ  ows de la première titrisation en 2006 (en euros)
Fonds disponibles
Sommes recouvrées par l’État sur les créances titrisées 296.275.802 95,27 %
Intérêt compensatoire pour les créances « viciées »
(payé par l’État)1.449 0,00 %
Montant reçu de la contrepartie swap   13.411.375 4,31 %
Autres71.290.623 0,42 %
Total 310.979.249
Affectation des fonds
Montant versé à la contrepartie swap 17.728.461 5,70 %
Frais du véhicule83.515.676 1,13 %
Intérêts sur obligations 13.777.811 4,43 %
Remboursement du principal 275.957.220 88,74 %
Source :  tableau établi par la Cour des comptes sur la base de données publiées par le gestionnaire de la 
titrisation
6 Pour des détails sur l’opération, cf. 163e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 116-129.
7 Ces autres fonds disponibles sont encaissés par le véhicule en vertu de diverses dispositions techni-
ques ou contractuelles (par ex. des intérêts).
8 Ce montant comprend le Servicer fee, reçu par l’État en tant que gestionnaire du recouvrement des 
créances. Une somme de 2.764.413 euros a été affectée à ce titre, composée d’un montant annuel ﬁ  xe 
inconditionnel de 50.000 euros et d’un montant variable de 2.714.413 euros, calculé en fonction des montants encaissés sur les créances cédées.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   87 0743-07_RH_Boek164_01.indd   87 10-12-2007   11:32:57 10-12-2007   11:32:57 88 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Een van de verantwoordingen voor de effectisering van 2005 was dat men de invor-
deringsprocedures wilde verbeteren dankzij de ontwikkeling van informaticamiddelen bestemd voor deze opdracht. Daartoe werd een bedrag van 55 miljoen euro, afgeno-men van de initiële verkoopprijs van de portefeuille, bestemd voor een bijzonder fonds. Het essentiële project ontwikkeld op middellange termijn is het STIMER-
project  (geïntegreerd verwerkingssysteem van de invordering ten behoeve van meer-
dere administraties), dat betrekking zal hebben op alle belastingen en taksen (met inbegrip van douane en accijnzen en van de rechten geïnd door de administratie Patrimonium documentatie). Op 11 december 2006 werd in dat kader een overheids-
opdracht gegund voor een bedrag van 29,7 miljoen euro op zes jaar. In de loop van 2006 werd 537.406 euro geordonnanceerd op het bijzonder fonds 63.01
9. 
2.2 Effectisering van ﬁ  scale schuldvorderingen in 2006
Eind 2006 voerde de regering een tweede effectisering van ﬁ  scale schuldvorderingen 
uit, die voor vele technische aspecten vergelijkbaar is met de eerste effectisering. Het essentiële verschil zit in de aard van de schuldvorderingen waaruit de door de Staat verkochte portefeuille bestaat. In 2005 ging het om schuldvorderingen van directe belastingen (kohieren van vennootschaps- en personenbelasting). In 2006 werden btw-schuldvorderingen verkocht en, in mindere mate, schuldvorderingen van directe belastingen (kohieren van roerende voorhefﬁ  ng en bedrijfsvoorhefﬁ  ng).
De verkochte portefeuille, afgesloten op 31 december 2006, bestaat uit 537.837 schuldvorderingen en is als volgt verdeeld:
Tabel 15 – Portefeuille van afgestane schuldvorderingen (in euro)
Jaar van 
oorsprongDirecte 
belastingenBTW BTW-boetes Totaal
198310 43.395.136 25.176.225 68.571.361
1984  9.665.528 10.965.433 20.630.961
1985  13.215.268 13.370.216 26.585.483
1986  13.650.916 11.812.429 25.463.345
1987  14.330.385 14.076.229 28.406.614
1988  18.486.578 21.904.707 40.391.285
1989  15.105.582 13.284.662 28.390.2451990  25.336.625 29.958.416 55.295.041
1991  28.136.096 27.317.604 55.453.700
1992  46.608.869 45.501.767 92.110.636
1993  56.810.141 55.519.785 112.329.926
1994  82.455.803 73.954.762 156.410.565
1995 2.324.913 106.248.964 131.334.458 239.908.3351996 7.367.573 145.877.926 193.912.162 347.157.661
9 Op 19 juni werd 3,1 miljoen euro toegekend aan ICT-projecten voor het jaar 2007. Bijna 14 miljoen euro 
blijft dit jaar te betalen. De huidige uitgavenramingen voor de vijf volgende jaren bedragen 22 mil-joen euro. Aldus zouden 15,3 miljoen euro van het bijzonder fonds overblijven om te worden besteed aan andere structurele projecten.
10 Het is sinds 1983 dat de btw-schuldvorderingen in het geautomatiseerd systeem zijn opgenomen 
(dat stemt overeen met de oprichting van de gewestelijke centra voor informatieverwerking). De cijfers die voor dat jaar worden opgegeven, bevatten dus ook schuldvorderingen die vóór 1983 werden vast-gesteld.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   88 0743-07_RH_Boek164_01.indd   88 10-12-2007   11:32:57 10-12-2007   11:32:57  164e Cahier de la Cour des comptes 89Compte d’exécution du budget Recettes
Une des justiﬁ  cations de l’opération de titrisation de 2005 était l’amélioration des 
procédures de recouvrement grâce au développement des moyens informatiques alloués à cette mission. À cette ﬁ  n, une somme de 55 millions d’euros, prélevée sur 
le prix de vente initial du portefeuille, avait été affectée à un fonds spécial. Le projet essentiel développé à moyen terme est le projet STIMER (Système de traitement intégré multi-entités Recouvrement), qui concernera tous les impôts et toutes les taxes (y compris les douanes et accises, et les droits perçus par l’entité Documenta-tion patrimoniale). Dans ce cadre, un marché public a été conclu le 11 décembre 2006 pour un montant de 29,7 millions d’euros sur six ans. Au cours de l’année 2006, 537.406 euros ont été ordonnancés sur le fonds spécial 63.01
9.
2.2 L’opération de titrisation des créances ﬁ  scales de 2006
En ﬁ n d’année 2006, le gouvernement a procédé à une deuxième opération de titri-
sation de créances ﬁ  scales, semblable, sur beaucoup d’aspects techniques, à la pre-
mière opération de titrisation. La différence essentielle porte sur la nature des créan-ces qui composent le portefeuille vendu par l’État. En 2005, il s’agissait de créances de contributions directes (rôles en impôt des sociétés et impôt des personnes physi-ques). En 2006, ce sont des créances TVA qui ont été vendues et, dans une moindre mesure, des créances de contributions directes (rôles en précompte mobilier et en précompte professionnel).
Le portefeuille vendu, clôturé au 31 décembre 2006, est constitué de 537.837 créan-
ces et est ventilé de la manière suivante.
Tableau 15 – Portefeuille des créances cédées (en euros)
Année 
d’origineContributions 
directesTVA Amendes TVA Total
1988  18.486.578 21.904.707 40.391.2851989  15.105.582 13.284.662 28.390.245
1990  25.336.625 29.958.416 55.295.041
1991  28.136.096 27.317.604 55.453.7001992  46.608.869 45.501.767 92.110.636
9 Au 19 juin, 3,1 millions d’euros ont été affectés à des projets TIC pour l’exercice 2007, et près de 
14 millions d’euros restent à payer cette année. Les prévisions actuelles de dépenses pour les cinq années suivantes s’élèvent à 22 millions d’euros. Il resterait ainsi 15,3 millions d’euros du fonds spécial à consacrer à d’autres projets structurels. 
10 C’est à partir de 1983 que les créances TVA sont reprises dans le système automatisé (cela corres-
pond à la création des Centres de traitement régionaux de l’information). Les chiffres donnés pour cette année contiennent dès lors également des créances constatées antérieurement à 1983.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   89 0743-07_RH_Boek164_01.indd   89 10-12-2007   11:32:57 10-12-2007   11:32:57 90 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Jaar van 
1997 37.387.357 170.763.034 210.861.599 419.011.990
1998 34.734.047 443.793.540 898.084.410 1.376.611.997
1999 53.036.018 325.683.286 414.988.649 793.707.953
2000 75.882.094 336.129.287 498.707.696 910.719.076
2001 83.592.050 340.996.384 466.685.571 891.274.005
2002 98.441.256 415.835.365 494.967.384 1.009.244.0052003 104.866.220 342.836.354 435.243.862 882.946.437
2004 84.841.935 316.587.784 365.202.092 766.631.811
2005 38.641.023 333.873.107 353.005.298 725.519.4282006  590.358.506 409.309.332 999.667.838
Totaal 621.114.487 4.236.180.461 5.215.144.750 10.072.439.698
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van gegevens afkomstig van de administratie
De kosten van de operatie bedroegen 2.691.983 euro, hoofdzakelijk betaald in 2006 
en aangerekend op de thesaurierekening waarvoor de initiële prijs werd bestemd.
De waarde van de geëffectiseerde portefeuille werd, zoals in 2005, geraamd door een derde, vreemd aan de verrichting, op basis van de historische invorderingsgegevens.
 
De marktwaarde werd geraamd op 797 miljoen euro, wat overeenstemt met het gemiddelde van de twee gedane ramingen door JP Morgan Securities Ltd en door Fortis Bank nv. 
Vaststelling van de uitgestelde aankoopprijs
Net zoals bij de eerste effectisering omvat de aankoopprijs van de portefeuille een 
initiële aankoopprijs en een uitgestelde aankoopprijs. De initiële aankoopprijs werd contractueel op 715 miljoen euro vastgesteld. De uitgestelde aankoopprijs ( Deferred 
Purchase Price ) is beperkt tot een maximum van 105 miljoen euro. Hij is gelijk aan 
de som van alle liquide middelen die aangehouden worden op de bankrekeningen van het vehikel op de datum van de afsluiting van de vereffening ervan, na de verkoop van alle schuldvorderingen van de portefeuille, verminderd met de vereffeningskos-ten. Voorts is bepaald dat het netto vereffeningsactief van de aandeelhouder van het vehikel voor een sociaal werk zal worden bestemd.
Het Rekenhof had er vorig jaar al op gewezen
11 dat een contractueel opgelegd maxi-
mum voor de uitgestelde aankoopprijs van de portefeuille strijdig is met artikel 43, 
§ 4, tweede lid, van de programmawet van 11 juli 2005. Dat artikel bepaalt dat “ de 
ingevorderde bedragen die het totaal van de bedragen verschuldigd door de over-nemer aan de inschrijvers op de effecten uitgegeven in het kader van de effectise-ring en de kosten van de effectiseringsverrichtingen overschrijden, toekomen aan de Staat ”. Deze vaststelling blijft gelden voor de tweede effectisering.
11 163e Boek van het Rekenhof, Volume I, p. 128-129.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   90 0743-07_RH_Boek164_01.indd   90 10-12-2007   11:32:57 10-12-2007   11:32:57  164e Cahier de la Cour des comptes 91Compte d’exécution du budget Recettes
Année 
Total 621.114.487 4.236.180.461 5.215.144.750 10.072.439.698
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base de données transmises par l’administration
Les frais de l’opération se sont élevés à 2.691.983 euros, pour l’essentiel payés en 
2006 et imputés sur le compte de Trésorerie sur lequel fut affecté le prix initial.
La valeur estimée de marché du portefeuille titrisé a été évaluée, comme en 2005, par un tiers à l’opération, à partir des données historiques de recouvrement. La valeur de marché a été évaluée à 797 millions d’euros, correspondant à la moyenne des deux évaluations réalisées par JP Morgan Securities Ltd et par Fortis Bank sa.
La ﬁ  xation du prix d’achat différé
Comme pour la première opération de titrisation, le prix d’achat du portefeuille com-
prend un prix d’achat initial et un prix d’achat différé. Le prix d’achat initial a été ﬁ  xé 
contractuellement à 715 millions d’euros. Le prix d’achat différé ( Deferred Purchase 
Price ) est plafonné à 105 millions d’euros. Il est égal à la somme de toutes les liqui-
dités détenues sur les comptes bancaires du véhicule à la date de clôture de sa 
liquidation, après la vente de toutes les créances du portefeuille, diminuée des coûts de liquidation. Par ailleurs, il est prévu que l’actif net de liquidation de l’actionnaire du véhicule sera affecté à une œuvre sociale.
La Cour des comptes avait déjà relevé
11 l’an passé qu’un plafond imposé contrac-
tuellement pour le prix d’achat différé du portefeuille contrevient à l’article 43, § 4, 
deuxième alinéa de la loi-programme du 11 juillet 2005, qui stipule que « les montants 
recouvrés qui excèdent la somme des montants dus par le cessionnaire aux sous-cripteurs des titres émis dans le cadre de la titrisation et des coûts de l’opération de titrisation reviennent à l’État  ». Cette constatation demeure pour ce qui concerne 
la deuxième opération de titrisation.
11 163e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 128-129.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   91 0743-07_RH_Boek164_01.indd   91 10-12-2007   11:32:58 10-12-2007   11:32:58 92 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
De wijze van bepaling van het maximum verschilt van de methode die bij de eerste 
verrichting werd gebruikt. De uitgestelde aankoopprijs – los van de geraamde waarde van de portefeuille – werd berekend op basis van uitsluitend de initiële verkoopprijs die 85 % van de som van de twee prijzen vertegenwoordigde
12. Toegepast op de 
tweede effectisering zou die berekeningsmethode geleid hebben tot een maximum van de uitgestelde aankoopprijs van 126,2 miljoen euro. 
Die methode werd echter vervangen door de vastlegging van een forfaitair plafond 
(voor de uitgestelde aankoopprijs) van 105 miljoen euro, wat toegevoegd bij de initi-ele aankoopprijs 102,89 % van de raming van de marktwaarde vertegenwoordigt. De minister preciseert dat dit gebeurde om tegemoet te komen aan de voorwaarden die Eurostat stelt inzake het niveau van de uitgestelde aankoopprijs opdat de verrichting niet als een lening zou worden gekwaliﬁ  ceerd. Bij de eerste effectisering vertegen-
woordigde de totale aankoopprijs 103,96 % van de marktwaarde. Toegepast op de tweede effectisering zou dat percentage geleid hebben tot een maximum van de uitgestelde aankoopprijs van 113,6 miljoen euro.
Hoewel het slechts een maximum is, is dat bedrag toch niet verwaarloosbaar: als de 
invordering goed verloopt, zal dat maximum in ﬁ  ne  worden bereikt en zal het een 
grens voor de toekomstige ontvangsten van de Staat vormen. 
Invorderingsritme
Evenals bij de eerste effectisering, maar dan in belangrijkere mate, valt het invorde-
ringspercentage van de tweede verrichting hoger uit dan verwacht. Het bedroeg 335.854.133 euro op het einde van de maand juni 2007, wat reeds meer is dan de doelstelling die door de beheerders van de effectisering werd vooropgesteld voor het einde van het jaar 2007 (309.241.913 euro). 
In totaal, tijdens de eerste zeven maanden van het lopende begrotingsjaar, belopen 
de ingevorderde bedragen overgedragen aan de vehikels van de eerste en de tweede 
effectisering 364.473.409 euro, waarmee bijna de 370 miljoen euro is bereikt die 
voor het gehele jaar 2007 was gebudgetteerd
13. De minister van Financiën preci-
seerde dat deze raming werd verhoogd tijdens de laatste begrotingscontrole.
2.3 Effectisering van ﬁ  scale schuldvorderingen van 2007
In juni 2007 vond een derde effectisering plaats: een portefeuille van 108.222 schuld-vorderingen, voor een totale nominale waarde van 2.133 miljoen euro, werd voor 160 miljoen euro verkocht. Het gaat, zoals bij de eerste effectisering, om schuldvor-deringen van de directe belastingen (PB en VenB), die sinds meer dan 13 maanden ingekohierd zijn, namelijk tussen 1 augustus 2004 en 31 maart 2006.
12 Het maximumbedrag van de uitgestelde aankoopprijs (88.235.294 euro) werd dan ook berekend op 
basis van de initiële aankoopprijs van 500 miljoen euro. Deze drempel van 85 % was geïnspireerd op de regels die Eurostat in 2002 had uitgevaardigd opdat een effectiseringsverrichting zou worden beschouwd als een verkoop (met een voldoende risico-overdracht) en niet als een lening. Dat onder-scheid heeft een weerslag op het vorderingensaldo.
13 Algemene toelichting bij de begroting 2007, Parl. St. Kamer, DOC 51-2703/001, p. 157. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   92 0743-07_RH_Boek164_01.indd   92 10-12-2007   11:32:58 10-12-2007   11:32:58  164e Cahier de la Cour des comptes 93Compte d’exécution du budget Recettes
Le mode de détermination du plafond est différent de celui qui fut utilisé lors de la 
première opération ; le prix d’achat différé – indépendamment de la valeur estimée du portefeuille – était calculé à partir du seul prix de vente initial, qui représentait 85 % de la somme des deux prix
12. Appliquée lors de la deuxième titrisation, cette 
méthode de calcul aurait donné lieu à un plafond du prix d’achat différé de 126,2 mil-lions d’euros. 
Cependant, cette méthode a été remplacée par la ﬁ  xation, pour le prix d’achat dif-
féré, d’un plafond forfaitaire de 105 millions d’euros, représentant, additionné au prix 
d’achat initial, 102,89 % de l’estimation de la valeur de marché. Le ministre précise qu’il s’agissait ainsi de répondre aux conditions exigées par Eurostat quant au niveau du prix d’achat différé pour ne pas qualiﬁ  er l’opération comme un emprunt. Lors de 
la première titrisation, le prix d’achat total représentait 103,96 % de la valeur de marché. Appliqué à la deuxième titrisation, ce pourcentage aurait abouti à un plafond du prix d’achat différé de 113,6 millions d’euros.
Bien que ne constituant qu’un plafond, ce montant n’est cependant pas négligeable : 
en cas de bonne performance du recouvrement, ce plafond sera atteint in ﬁ  ne et représentera une limite aux recettes futures pour l’État.
Le rythme de recouvrement
À l’instar de la première titrisation, mais de façon plus sensible, le taux de recouvre-
ment de la deuxième opération est supérieur aux attentes : il était de 335.854.133 euros à la ﬁ  n du mois de juin 2007, plus élevé déjà que l’objectif ﬁ  xé pour la ﬁ  n de l’année 
2007 (309.241.913 euros).
Au total, pendant les sept premiers mois de l’exercice budgétaire en cours, les mon-
tants recouvrés et transférés aux véhicules des première et deuxième titrisations s’élèvent à 364.473.409 euros, atteignant presque les 370 millions d’euros prévus 
dans le budget 2007 pour l’ensemble de l’année 2007
13. Le ministre des Finances a 
précisé que cette estimation a été revue à la hausse lors du dernier contrôle budgé-
taire.
2.3 L’opération de titrisation des créances ﬁ  scales de 2007
Une troisième opération de titrisation a eu lieu en juin 2007 : un portefeuille de 108.222 créances, d’une valeur nominale totale de 2.133 millions d’euros, a été vendu pour 160 millions d’euros. Il s’agit, comme la première titrisation, de créances de contribu-tions directes (IPP et ISOC), enrôlées depuis plus de 13 mois, soit entre le 1
er août 2004 
et le 31 mars 2006.
12 Le montant du plafond prix d’achat différé (soit 88.235.294 euros) était donc calculé à partir du prix 
d’achat initial de 500 millions d’euros. Ce seuil de 85 % s’inspire des règles édictées par Eurostat en 2002 pour qu’une opération de titrisation soit considérée comme une vente (c.-à-d. avec un transfert du risque sufﬁ  sant) et non comme un emprunt ; distinction qui a un impact sur le solde de ﬁ  nance-ment.
13 Exposé général du Budget 2007, Doc. parl. , Chambre, DOC 51-2703/001, p. 157.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   93 0743-07_RH_Boek164_01.indd   93 10-12-2007   11:32:58 10-12-2007   11:32:58 94 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Er moet echter worden gepreciseerd dat Eurostat in juni 2007 zijn methodologie om 
de effectiseringsverrichtingen en hun budgettaire weerslag te evalueren, heeft gewij-zigd
14. Volgens deze nieuwe beslissing worden effectiseringen voortaan als leningen 
beschouwd voor zover ze aan minstens één van de drie volgende criteria beantwoor-den: het gaat om ﬁ  scale schuldvorderingen, er is een uitgestelde aankoopprijs, het 
contract voorziet in de mogelijkheid schuldvorderingen te vervangen. Deze beslissing is van toepassing vanaf 1 januari 2007. 
Afhankelijk van het feit of deze nieuwe methodologie met terugwerkende kracht van toepassing is op de derde effectisering, zou deze effectisering hetzij als een lening van de Belgische Staat, hetzij als een verkoop van activa kunnen worden beschouwd.
/L50776 PROCEDURE  VAN DE PERMANENTE  FISCALE  REGULARISATIE
De budgettaire ramingen met betrekking tot de permanente regularisatie bedroe-gen voor het jaar 2006 400 miljoen euro. Eind 2006 beliepen de reële ontvangsten 25,2 miljoen euro, waarvan 16,1 miljoen werd toegekend aan de Staat.
Verschillende factoren kunnen de oorzaak zijn van het geringe succes van deze procedure tijdens het eerste jaar van toepassing: een aantal interpretatieproblemen van de wet in 2006, het feit dat parallel met de procedure van de permanente regu-larisatie, de belastingplichtigen een spontane aangifte konden indienen bij een klas-sieke dienst van de belastingsadministratie en het feit dat de procedure van de permanente regularisatie pas vanaf 15 maart 2006 werkelijk werd toegepast.
1 Context
1.1 Wettelijk en reglementair kader
De artikelen 121 tot 127 van de programmawet van 27 december 2005 hebben voor 
de belastingplichtigen de mogelijkheid gecreëerd hun ﬁ  scale toestand op permanente 
wijze te regulariseren. Die bepalingen zijn op 9 januari 2006 in werking getreden. De koninklijke uitvoeringsbesluiten die nodig zijn om het Contactpunt regularisatie  op te 
richten dat de regularisatieaangiften moet ontvangen en om het model van die aan-giften vast te leggen, zijn echter respectievelijk op 8 en 9 maart 2006
15 genomen en 
zijn op 15 maart 2006 in werking getreden. Vanaf die datum konden de aangevers hun regularisatieaangiften indienen. 
Het Contactpunt regularisatie staat onder het toezicht van het college dat belast is met de leiding van de dienst Voorafgaande Beslissingen in Fiscale Zaken
16. Het college 
is samengesteld uit drie tot vijf leden en neemt de beslissingen inzake regularisatie, zonder mogelijkheid tot administratief beroep. De minister van Financiën verant-woordde de keuze voor deze dienst door te stellen dat hij de belastingplichtige vol-doende waarborgen inzake vertrouwelijkheid en onafhankelijkheid wenst te geven. 
14 Decision of Eurostat on deﬁ  cit and debt. Securitisation operations undertaken by general government .
15 Koninklijk besluit van 8 maart 2006 houdende oprichting van het “Contactpunt regularisatie” bij de 
Federale Overheidsdienst Financiën.
 Koninklijk besluit van 9 maart 2006 tot vastlegging van de formuliermodellen te gebruiken in uitvoering 
van artikel 124 van de programmawet van 27 december 2005.
16 Deze dienst staat onder het administratief gezag van de voorzitter van het directiecomité van de FOD 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   94 0743-07_RH_Boek164_01.indd   94 10-12-2007   11:32:58 10-12-2007   11:32:58  164e Cahier de la Cour des comptes 95Compte d’exécution du budget Recettes
Il faut toutefois préciser qu’Eurostat a modiﬁ  é, en juin 2007, sa méthodologie pour 
évaluer les opérations de titrisation et leur impact budgétaire14. Selon cette nouvelle 
décision, les opérations de titrisation sont désormais considérées comme des emprunts, si elles réunissent au moins un des trois critères suivants : il s’agit de créances ﬁ  scales, 
il y a un prix d’achat différé, le contrat prévoit la possibilité de substituer des créances. Cette décision est d’application à partir du 1
er janvier 2007. 
Selon que cette nouvelle méthodologie s’applique rétroactivement ou non à la troi-sième titrisation, celle-ci pourrait être considérée soit comme un emprunt de l’État belge, soit comme une vente d’actifs.
/L50776 L
A PROCÉDURE  DE RÉGULARISATION  PERMANENTE  EN MATIÈRE  FISCALE  
Les prévisions budgétaires relatives à la procédure de régularisation permanente 
s’élevaient pour l’année 2006 à 400 millions d’euros. À la ﬁ  n de 2006, les recettes 
réelles étaient de 25,2 millions d’euros, dont 16,1 millions attribués à l’État.
Le peu de succès de cette procédure pour cette première année d’application peut 
résulter de différents facteurs : quelques problèmes d’interprétation de la loi appa-rus en 2006, la coexistence de la procédure de régularisation permanente avec la traditionnelle possibilité pour un contribuable de déposer une déclaration spontanée auprès d’un service classique de l’administration ﬁ  scale et le fait que la procédure de régularisation permanente n’a été effectivement mise en œuvre qu’à partir du 15 mars 2006.
1 Contexte
La possibilité pour un contribuable de régulariser de manière permanente sa situation 
ﬁ scale a été introduite par les articles 121 à 127 de la loi-programme du 27 décem-
bre 2005. Ces dispositions sont entrées en vigueur le 9 janvier 2006. Toutefois, les arrêtés royaux d’exécution nécessaires pour créer le Point de contact-régularisation chargé de recevoir les déclarations-régularisations et ﬁ  xer le modèle de ces déclara-
tions sont intervenus respectivement les 8 et 9 mars 2006
15 et sont entrés en vigueur 
le 15 mars 2006. C’est à partir de cette date que les déclarants ont pu introduire leurs déclarations-régularisations. 
Le Point de contact-régularisation est placé sous l’autorité du collège chargé de la direction du service Décisions anticipées en matière ﬁ  scale
16. Le collège composé de 
trois à cinq membres prend les décisions en matière de régularisation, sans possibi-lité de recours administratif. Le ministre des Finances a justiﬁ  é le choix de ce service 
par le souci d’offrir au contribuable des garanties sufﬁ  santes en termes de conﬁ  den-
tialité et d’indépendance. 
14 Decision of Eurostat on deﬁ  cit and debt. Securitisation operations undertaken by general government.
15 Arrêté royal du 8 mars 2006 portant création du « Point de contact-régularisation » au sein du service 
public fédéral Finances.
 Arrêté royal du 9 mars 2006 ﬁ  xant les modèles des formulaires à utiliser en exécution de l’article 124 
de la loi-programme du 27 décembre 2005.
16 Ce service est placé sous l’autorité administrative du président du comité de direction du SPF Finances.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   95 0743-07_RH_Boek164_01.indd   95 10-12-2007   11:32:58 10-12-2007   11:32:58 96 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
1.1.1 Indiening van de regularisatieaangifte
De regularisatieprocedure inzake belastingen is niet beperkt in de tijd. Ze kan worden  
ingediend door een natuurlijke persoon die onderworpen is aan de personenbelasting 
of aan de belasting voor niet-inwoners/natuurlijke personen, door een binnenlandse vennootschap die aan de vennootschapsbelasting is onderworpen of door een bui-tenlandse vennootschap die aan de belasting voor niet-inwoners/vennootschappen is onderworpen. Verenigingen onderworpen aan de rechtspersonenbelasting, zoals vzw’s, zijn daarentegen van de permanente regularisatie uitgesloten.
De aangifte vermeldt de identiteit van de aangever of van zijn gevolmachtigde, de 
aard en het bedrag van de aangegeven sommen. De belastingplichtige moet alle nut-tige gegevens meedelen op basis waarvan de verschuldigde belasting kan worden bepaald en moet de oorsprong van de aangegeven gelden rechtvaardigen. 
Als een aangever of een belastingplichtige een regularisatieaangifte heeft ingediend, 
kan hij geen tweede aangifte indienen. 
De permanente regularisatie is van toepassing op de beroepsinkomsten, de andere 
inkomsten  (de roerende inkomsten, de onroerende inkomsten, de diverse inkomsten, 
de registratierechten en de successierechten) en op de btw-verrichtingen
17. 
De minister van Financiën stelde dat er geen enkel samenwerkingsakkoord met de 
gewesten nodig was omdat het normaal belastingtarief van toepassing was18. De wet 
die de permanente regularisatie invoert, verhoogt het belastingtarief van de andere 
inkomsten  echter met 5 % voor de aangiften die vanaf 1 juli 2006 werden ingediend, 
en met 10 % voor de aangiften ingediend vanaf 1 januari 2007 (zie punt 1.1.2)19. 
De permanente regularisatie slaat niet op de sociale bijdragen. 
1.1.2 Belastingtarief
De beroepsinkomsten zijn onderworpen aan de belasting tegen het tarief dat van toepassing was voor het belastbare tijdperk in de loop waarvan ze werden behaald of verkregen, zonder sanctie.
De andere inkomsten  (de niet-beroepsinkomsten) worden belast tegen hun normaal 
tarief als de regularisatieaangifte uiterlijk op 30 juni 2006 werd ingediend. Voor de aangiften die na die datum werden ingediend, wordt het tarief verhoogd met een boete. Deze bedraagt vijf percentpunten voor de aangiften ingediend tussen 1 juli en 31 december 2006 en tien percentpunten voor deze ingediend na 31 december 2006.
De btw-verrichtingen zijn onderworpen aan het tarief dat van toepassing was tijdens de periode waarin de verrichtingen plaatsvonden, met uitsluiting van enige boete of enige bijkomende sanctie waarin is voorzien in het btw-wetboek.
17 De deﬁ  nitie van beroepsinkomsten en andere inkomsten  opgenomen in artikel 121, 2° en 3° van de 
programmawet van 27 december 2005 dekt een ruimere notie dan die van inkomsten omdat ze even-eens de geregulariseerde sommen en waarden omvat. 
18 BV, Kamer, Commissie voor de Financiën en de Begroting, 7 maart 2006, COM 873, p. 44-45.
19 Wat de sancties in verband met de gewestelijke belastingen betreft, preciseert het standpunt van het 
Arbitragehof (arrest nr. 72/2005 van 20 april 2005) dat “ zolang de federale overheid evenwel zorgt 
voor de dienst van de gewestelijke belastingen, zij, overeenkomstig artikel 5, § 3, van de bijzondere wet van 16 januari 1989 (betreffende de ﬁ  nanciering van de Gemeenschappen en de Gewesten), de procedureregels en derhalve ook de sancties op de overtreding van die regels bepaalt ”. Volgens 
diezelfde redenering is de Staat eveneens bevoegd om in ﬁ  scale en strafrechtelijke amnestie te voorzien 
voor de gewestelijke belastingen.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   96 0743-07_RH_Boek164_01.indd   96 10-12-2007   11:32:58 10-12-2007   11:32:58  164e Cahier de la Cour des comptes 97Compte d’exécution du budget Recettes
1.1.1 Dépôt de la déclaration de régularisation
La procédure de régularisation en matière ﬁ  scale n’est pas limitée dans le temps. La 
déclaration de régularisation peut être introduite par une personne physique, assu-jettie à l’impôt des personnes physiques ou à l’impôt des non-résidents/personnes physiques, par une société résidente soumise à l’impôt des sociétés ou par une société étrangère soumise à l’impôt des non-résidents/sociétés. Les associations soumises à l’impôt des personnes morales telles que les ASBL sont exclues du béné-ﬁ ce de la régularisation permanente.
La déclaration mentionne l’identité du déclarant ou de son mandataire, la nature et le montant des sommes déclarées. Toutes les données utiles permettant de détermi-ner l’impôt dû doivent être communiquées par le contribuable. Celui-ci doit justiﬁ  er 
l’origine des fonds déclarés.
Lorsqu’une déclaration-régularisation a été déposée par un déclarant ou un assujetti, 
ce dernier ne peut en introduire une seconde. 
La régularisation permanente est applicable aux revenus professionnels, aux « autres 
revenus » (les revenus mobiliers, les revenus immobiliers, les revenus divers, les droits d’enregistrement et les droits de succession) et aux opérations TVA
17. 
Le ministre des Finances a précisé qu’aucun accord de coopération avec les Régions 
n’était nécessaire puisque le tarif normal de l’impôt était applicable18. La loi instau-
rant la régularisation permanente majore le tarif d’imposition des « autres revenus » 
de 5 % pour les déclarations déposées à partir du 1er juillet 2006 et de 10 % pour 
celles introduites à partir du 1er janvier 2007 (voir point 1.1.2 ci-dessous)19.
La régularisation permanente ne concerne pas les cotisations sociales.
1.1.2 Tarif d’imposition
Les revenus professionnels sont assujettis à l’impôt au tarif applicable pour la période imposable au cours de laquelle ils ont été obtenus ou recueillis, sans sanction.
Les « autres revenus » (les revenus non professionnels) sont imposés à leur taux nor-
mal si la déclaration-régularisation a été introduite au plus tard le 30 juin 2006. Pour les déclarations déposées postérieurement à cette date, le taux est majoré d’une amende. Celle-ci est de cinq points pour les déclarations introduites entre le 1
er juillet 
et le 31 décembre 2006 et de dix points après le 31 décembre 2006.
Les opérations TVA sont soumises au taux applicable à l’époque à laquelle les opé-
rations ont eu lieu, à l’exclusion de toute amende ou de toute sanction additionnelle prévue par le code de la TVA.
17 La déﬁ  nition des revenus professionnels et des « autres revenus » donnée par l’article 121, 2° et 3°, de 
la loi-programme du 27 décembre 2005 recouvre une notion plus étendue que celle de revenus puis-qu’elle englobe également les sommes et valeurs régularisées.
18 CRI, Chambre, commission des Finances et du Budget, 7 mars 2006, COM 873, p. 44-45.
19 En ce qui concerne les sanctions afférentes aux impôts régionaux, l’enseignement de la Cour d’arbi-
trage (arrêt n° 72/2005 du 20 avril 2005) précise que « t ant que l’autorité fédérale se charge du ser-
vice des impôts régionaux, elle détermine, conformément à l’article 5, § 3, de la loi du 16 janvier 1989 (relative au ﬁ  nancement des communautés et des régions), les règles de procédure et, partant les sanctions applicables aux infractions commises envers ces règles  ». En se basant sur le même raison-
nement, l’État est également compétent pour prévoir une amnistie ﬁ  scale et pénale portant sur les impôts régionaux.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   97 0743-07_RH_Boek164_01.indd   97 10-12-2007   11:32:58 10-12-2007   11:32:58 98 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
De belastingverhoging met 100 % voorzien in de wet die de eenmalige bevrijdende 
aangifte (EBA) invoert voor de inkomsten die het voorwerp van een EBA hadden kun-nen uitmaken, is niet van toepassing ingeval de inkomsten worden geregulariseerd
20. 
Het Contactpunt regularisatie acht het wenselijk dat de belastingplichtige bij zijn 
aangifte een voorstel van berekening van de verschuldigde afhouding voegt. Het 
Contactpunt regularisatie, van zijn kant, deelt aan de aangever niet de gedetail-leerde berekening mee die het heeft gemaakt, maar enkel het eindbedrag, zonder mogelijkheid tot administratief beroep. 
1.1.3 Effect van de regularisatie
De belastingplichtige ontsnapt aan elke andere ﬁ  scale sanctie en krijgt de waar-
borg dat hij niet strafrechtelijk wordt vervolgd voor ﬁ  scale fraude en ﬁ  scale vals-heid in geschrifte. Deze strafrechtelijke amnestie geldt niet voor de inbreuken die samenhangen met de ﬁ  scale fraude (inbreuken tegen de boekhoudwetgeving, mis-
bruik van vennootschapsgoederen die door vennootschappen zouden kunnen worden  
gepleegd,…)21.
Het attest dat wordt uitgereikt door het Contactpunt regularisatie omvat, naast de vermeldingen van de aangifte, het aangegeven bedrag, apart vermeld per inkomsten- en aangiftejaar en per type inkomsten, alsook de totale som van de inningen per type inkomsten. 
De regularisatieaangifte en het attest uitgereikt door het Contactpunt zullen echter 
geen effect hebben in de volgende drie gevallen: 
de geregulariseerde inkomsten zijn afkomstig van witwasoperaties of van een onderliggend misdrijf beoogd door de wet van 3 januari 1993 tot voorkoming van het gebruik van het ﬁ  nanciële stelsel voor het witwassen van geld en de 
ﬁ nanciering van terrorisme;
vóór de invoering van de regularisatieaangifte werd de aangever schriftelijk op de hoogte gebracht van speciﬁ  eke onderzoeksdaden die lopende waren bij 
een ﬁ  scale administratie, een socialezekerheidsinstelling of een sociale-inspec-
tiedienst van België;
er werd reeds een regularisatieaangifte ingediend ten voordele van dezelfde 
aangever of btw-plichtige. 
Een voorontwerp van verslag werd op 27 juni 2007 aan de voorzitter van het direc-tiecomité van de FOD Financiën toegestuurd. Op 31 juli 2007 heeft de voorzitter de reacties meegedeeld van de Administratie van de Belastingen en de Invordering en 
de Administratie van de Patrimoniumdocumentatie. Ze werden verwerkt in dit artikel.
Op 8 augustus 2007 werd een ontwerpverslag met de commentaar van de admini-
stratie aan de minister van Financiën toegestuurd. Op 2 oktober 2007 heeft de minister op de conclusies van het Rekenhof geantwoord.•
•
•
20 Artikel 122, § 3, van de programmawet van 27 december 2005.
21 Parl. St . Kamer, Memorie van toelichting, DOC 51-2097/001, p. 72.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   98 0743-07_RH_Boek164_01.indd   98 10-12-2007   11:32:58 10-12-2007   11:32:58  164e Cahier de la Cour des comptes 99Compte d’exécution du budget Recettes
L’accroissement d’impôt de 100 % prévu par la loi instaurant la déclaration libératoire 
unique (DLU) pour les revenus qui auraient pu faire l’objet d’une DLU, n’est pas d’application en cas de régularisation des revenus
20.
Le Point de contact-régularisation estime souhaitable que le contribuable joigne à sa 
déclaration une proposition de calcul du prélèvement dû. De son côté, le Point de 
contact-régularisation ne communique pas au déclarant le détail du calcul qu’il a établi mais seulement le montant ﬁ  nal, sans possibilité de recours administratif.
1.1.3 Effet de la régularisationLe contribuable échappe à toute autre sanction ﬁ  scale et obtient la garantie de ne 
pas être poursuivi pénalement pour fraude ﬁ  scale et pour faux ﬁ  scal. Cette amnistie 
pénale ne s’étend pas aux infractions qui sont connexes à la fraude ﬁ  scale (infrac-
tions à la législation comptable, abus de biens sociaux qui pourraient être commis par des sociétés, …)
21.
L’attestation délivrée par le Point de contact-régularisation comprend, outre les men-tions de la déclaration, le montant déclaré, détaillé par année de revenus et exercice et par type de revenus, ainsi que la somme totale des perceptions par type de revenus. 
La déclaration de régularisation et l’attestation remise par le Point de contact ne produiront cependant aucun effet dans les trois cas suivants :
les revenus régularisés proviennent de la réalisation d’opérations de blanchi-
ment ou d’un délit sous-jacent visé par la loi du 3 janvier 1993 relative à la 
prévention de l’utilisation du système ﬁ  nancier aux ﬁ  ns de blanchiment de capitaux et du ﬁ  nancement du terrorisme ;
avant l’introduction de la déclaration-régularisation, le déclarant a été informé par écrit d’actes d’investigation spéciﬁ  ques en cours par une administration ﬁ  scale, une institution de sécurité sociale ou un service d’inspection sociale belges ;
une déclaration-régularisation a déjà été introduite en faveur du même décla-
rant ou assujetti à la TVA.
Un avant-projet de rapport a été transmis le 27 juin 2007 au président du comité de direction du SPF Finances. Celui-ci a communiqué à la Cour des comptes le 31 juillet 2007 les commentaires de l’administration des Impôts et du Recouvrement et de l’adminis-tration de la Documentation patrimoniale, lesquels ont été intégrés dans le présent projet.
Un projet de rapport, comprenant les commentaires de l’administration, a été transmis 
le 8 août 2007 au ministre des Finances. Celui-ci a répondu aux conclusions de la Cour le 2 octobre 2007.•
•
•
20 Article 122, § 3, de la loi-programme du 27 décembre 2005.
21 Doc. parl. , Chambre, Exposé des motifs, DOC 51-2097/001, p. 72.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   99 0743-07_RH_Boek164_01.indd   99 10-12-2007   11:32:59 10-12-2007   11:32:59 100 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
2 Financiële resultaten van de permanente regularisatie in 2006
2.1 Begrotingsramingen
In de rijksmiddelenbegroting van het jaar 2006 werd onder de titel Ontvangsten 
voortvloeiend uit de regularisatiemaatregelen22 een bedrag van 400 miljoen euro 
ingeschreven. Dat cijfer werd niet gewijzigd bij de begrotingsaanpassing op 
11 juli 200623. De regering heeft die begrotingsramingen echter teruggebracht naar 
250 miljoen euro in juli 200624.
De minister van Financiën heeft bovendien gepreciseerd dat de geraamde begro-
tingsontvangsten zouden worden herzien bij de opmaak van de begroting 200725. Zo 
werd een bedrag van 50 miljoen euro in de rijksmiddelenbegroting van het begrotings-
jaar 2007 opgenomen als “ Ontvangsten voortvloeiend uit de regularisatiemaat-
regelen en bijdrage van de diamantsector”26.
2.2 Reële ontvangsten
De totale som van de geïnde ontvangsten beliep eind 2006 25.173.039,52 euro en 
was als volgt opgesplitst:
Tabel 16 – Bedragen van de geïnde afhoudingen en verdeling volgens 
 de verschillende belastingtypes (in euro)
Categorieën van afhoudingen Bedragen
Afhoudingen op de beroepsinkomsten (Staat) 887.581,34 
Afhoudingen op de beroepsinkomsten (gemeente) 16.509,51 
Afhoudingen btw 3.708.327,23 
Afhoudingen roerende voorhefﬁ  ng 11.415.068,45 
Afhoudingen successies 9.007.973,14 
Afhoudingen registratie 0,00 Afhoudingen onroerende inkomsten 137.579,85 
Andere afhoudingen 0,00 
Bron: tabel door het Rekenhof opgesteld op basis van de gegevens van het Contactpunt regularisatie 
Het bedrag van 25.173.039, 52 euro is als volgt onder de verschillende bevoegdheids-
niveaus verdeeld: 
Afhoudingen toegekend aan de gewesten (successie- en registratierechten): 9.007.973,14 euro
Afhoudingen toegekend aan de gemeenten (opcentiemen): 16.509,51 euro
Afhoudingen toegekend aan de Staat: 16.148.556,87 euro•
•
•
22 Wet van 20 december 2005 houdende de rijksmiddelenbegroting van het begrotingsjaar 2006, Sectie I 
– ﬁ scale ontvangsten, Hoofdstuk 18 – FOD Financiën, artikel 37.11.
23 Wet van 11 juli 2006 houdende aanpassing van de rijksmiddelenbegroting van het begrotingsjaar 2006.
24 Schriftelijke vragen en antwoorden, Kamer van Volksvertegenwoordigers, QRVA 51 137, 2 oktober 2006, 
p. 26939.
25 Parlementaire vragen nr. 12341 en nr. 12500 van de heer Carl Devlies, Kamer van Volksvertegenwoor-
digers, Commissie voor de Financiën en de Begroting, BV 51 COM 1053, 19 september 2006, p. 1.
26 Wet van 28 december 2006 houdende de rijksmiddelenbegroting van het begrotingsjaar 2007, Sectie I 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   100 0743-07_RH_Boek164_01.indd   100 10-12-2007   11:32:59 10-12-2007   11:32:59  164e Cahier de la Cour des comptes 101Compte d’exécution du budget Recettes
2 Résultats ﬁ  nanciers de la régularisation permanente en 2006
2.1 Prévisions budgétaires
Un montant de 400 millions d’euros a été inscrit dans le budget des voies et moyens 
de l’année budgétaire 2006 sous l’intitulé « Recettes provenant de mesures de régu-larisation »
22. Ce chiffre n’a pas été modiﬁ  é lors de l’ajustement budgétaire intervenu 
le 11 juillet 200623. Le gouvernement a cependant ramené ces prévisions budgétai-
res à 250 millions d’euros en juillet 200624. 
Le ministre des Finances a en outre précisé que les recettes budgétaires estimées seraient revues lors de la confection du budget 2007
25. Un montant de 50 mil-
lions d’euros a ainsi été repris dans le budget des voies et moyens de l’année budgé-taire 2007 comme « Recettes provenant des mesures de régularisation et contribution du secteur du diamant »
26.
2.2 Recettes réelles
La somme totale des impôts perçus s’élevait ﬁ  n 2006 à 25.173.039,52 euros ainsi 
détaillés :
Tableau 16 – Montants des prélèvements perçus et répartition suivant 
 les différents types d’impôts (en euros)
Catégories de prélèvements Montants
Prélèvements sur les revenus professionnels (État) 887.581,34 
Prélèvements sur les revenus professionnels (Commune) 16.509,51 
Prélèvements TVA 3.708.327,23 
Prélèvements précompte mobilier 11.415.068,45 
Prélèvements successions 9.007.973,14 
Prélèvements enregistrement 0,00 Prélèvements revenus immobiliers 137.579,85 
Prélèvements autres 0,00 
Source :  tableau établi par la Cour des comptes sur la base des données du Point de contact-régula-
risation
La répartition de ces 25.173.039,52 euros entre les différents niveaux de pouvoir est 
la suivante :
Prélèvements attribués aux régions (droits de succession et droits d’enregis-trements) : 9.007.973,14 euros
Prélèvements attribués aux communes (centimes additionnels) : 16.509,51 euros
Prélèvements attribués à l’État : 16.148.556,87 euros.•
•
•
22 Loi du 20 décembre 2005 contenant le budget des voies et moyens de l’année budgétaire 2006, 
Section I – recettes ﬁ  scales, chapitre 18 – SPF Finances, article 37.11.
23 Loi du 11 juillet 2006 ajustant le budget des voies et moyens de l’année budgétaire 2006.
24 Questions et réponses écrites Chambre, QRVA 51 137, 2 octobre 2006, p. 26939.
25 Questions parlementaires n° 12341 et n° 12500 de M. Carl Devlies, Chambre, Commission des ﬁ  nan-
ces et du budget, CRA 51 COM 1053, 19 septembre 2006, p. 1.
26 Loi du 28 décembre 2006 contenant le budget des voies et moyens de l’année budgétaire 2007, 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   101 0743-07_RH_Boek164_01.indd   101 10-12-2007   11:32:59 10-12-2007   11:32:59 102 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Het is dit laatste bedrag dat moet worden vergeleken met de ramingen van de fede-
rale rijksmiddelenbegroting. 
Op 31 december 2006 waren 1.629 regularisatieaangiften bij het Contactpunt regu-
larisatie ingediend. Het totaal bedrag van de aangegeven tegoeden beliep toen 318.604.151,24 euro en was als volgt verdeeld: 
27.269.656,94 euro voor de beroepsinkomsten;
21.128.268,65 euro voor de btw-verrichtingen; 270.206.225,65 euro voor de andere inkomsten.
3 Commentaar 
Ten opzichte van het verwachte resultaat heeft de procedure van de permanente 
regularisatie in het eerste jaar van toepassing, een gering rendement opgeleverd. 
Dit valt deels te verklaren door het feit dat de procedure pas midden maart 2006 
effectief begon te lopen. De resultaten werden dus slechts over een onvolledig jaar geboekt. 
Er zijn echter ook meer structurele factoren die deze situatie kunnen verklaren: 
het feit dat een belastingplichtige naast de procedure van de permanente 
regularisatie van de inkomsten ook de mogelijkheid heeft een spontane aan-gifte in te dienen bij de taxatiediensten van de belastingadministratie;
de voorzichtige en letterlijke interpretatie door het Contactpunt regularisatie 
van sommige bepalingen van de wet tot invoering van de permanente regula-risatie.
3.1  Naast elkaar bestaan van de procedure van de permanente regularisatie en het systeem van de spontane aangiften
De wet heeft de mogelijkheid voor de belastingplichtige om een spontane aangifte in te dienen bij een klassieke taxatiedienst of een klassiek btw-kantoor met het oog op de regularisatie van zijn inkomsten, niet opgeheven. De belastingplichtige kan die mogelijkheid verschillende keren gebruiken, in tegenstelling tot wat bepaald is voor de procedure van de permanente regularisatie. Hij zal echter niet de waarborgen krijgen die de programmawet van 27 december 2005 biedt. 
De wet maakt evenmin een onderscheid tussen een regularisatie als gevolg van een 
vergetelheid of een schrijffout door de belastingplichtige, of als gevolg van het bewust verzwijgen van inkomsten in het verleden.
Voorts is er geen enkele instructie die de hoofdinspecteurs van de Administratie van 
de Ondernemings- en de Inkomensﬁ  scaliteit (AOIF) en de ontvangers van de Admi-
nistratie van het Kadaster, Registratie en Domeinen (AKRED) aanbeveelt om de belastingplichtigen die spontaan hun ﬁ  scale toestand willen regulariseren, door te verwijzen naar het Contactpunt regularisatie. Het initiatief wordt overgelaten aan de belastingplichtige die mogelijk niet weet dat hij de keuze heeft zich tot het Contact-punt regularisatie te richten. 
De ﬁ nanciële gevolgen voor de belastingplichtige zijn nochtans verschillend naarge-
lang hij een spontane aangifte doet bij een klassieke taxatiedienst of zich richt tot het Contactpunt regularisatie. De hieronder volgende uiteenzettingen tonen dat de spontane aangifte voor de andere inkomsten  ﬁ nancieel gunstiger is voor de belasting-
plichtige.•
••
•
•
0743-07_RH_Boek164_01.indd   102 0743-07_RH_Boek164_01.indd   102 10-12-2007   11:32:59 10-12-2007   11:32:59  164e Cahier de la Cour des comptes 103Compte d’exécution du budget Recettes
C’est ce dernier montant qu’il convient de comparer aux estimations du budget des 
voies et moyens fédéral.
Au 31 décembre 2006, 1.629 déclarations-régularisations avaient été déposées 
auprès du Point de contact-régularisation. Le montant total des avoirs déclarés attei-gnait à cette date 318.604.151,24 euros répartis comme suit :
27.269.656,94 euros pour les revenus professionnels ;
21.128.268,65 euros pour les opérations TVA ; 270.206.225,65 euros pour les autres revenus.
3 Commentaires 
Pour sa première année d’application, la procédure de la régularisation permanente 
a eu un faible rendement en regard de celui escompté. 
Cette situation peut être partiellement liée au fait que la procédure n’a été effecti-
vement mise en œuvre qu’à la mi-mars 2006. Les résultats enregistrés ne concer-nent donc qu’une année incomplète.
Des facteurs plus structurels peuvent cependant également expliquer ce résultat :
la coexistence de la procédure de régularisation permanente des revenus avec 
la possibilité pour un contribuable d’introduire une déclaration spontanée auprès des services de taxation de l’administration ﬁ  scale ;
l’interprétation prudente et littérale de certaines dispositions de la loi instau-rant la régularisation permanente donnée par le Point de contact-régularisa-tion.
3.1  Coexistence de la procédure de régularisation permanente et du système des déclarations spontanées 
La loi n’a pas supprimé la possibilité pour un contribuable de déposer auprès d’un service de taxation ou d’un ofﬁ  ce TVA classiques une déclaration spontanée en vue 
de régulariser ses revenus. Le contribuable peut user de cette faculté à plusieurs reprises, contrairement à ce qui est prévu dans le cadre de la procédure de régulari-sation permanente. Cependant, il ne bénéﬁ  ciera pas des garanties offertes par la loi-programme du 27 décembre 2005. 
De même, cette loi ne fait pas de distinction entre la régularisation résultant d’un 
simple oubli ou d’une erreur de plume du contribuable et celle visant des revenus sciemment omis par le passé.
Par ailleurs, aucune instruction ne recommande aux inspecteurs principaux de l’admi-
nistration de la Fiscalité des entreprises et des Revenus (AFER) et aux receveursde l’administration du Cadastre, de l’Enregistrement et des Domaines (ACED) de renvoyer auprès du Point de contact-régularisation les contribuables soucieux de régulariser spontanément leur situation ﬁ  scale. L’initiative est laissée au contribuable 
qui peut ignorer l’alternative qui s’offre à lui de s’adresser au Point de contact-régu-larisation. 
Les conséquences ﬁ  nancières pour le contribuable sont cependant différentes selon 
qu’il recourt à une déclaration spontanée auprès d’un service de taxation classique 
ou qu’il s’adresse au Point de contact-régularisation. Les développements ci-dessous montrent que, pour les « autres revenus », la déclaration spontanée s’avère ﬁ  nanciè-
rement plus favorable au contribuable.•
••
•
•
0743-07_RH_Boek164_01.indd   103 0743-07_RH_Boek164_01.indd   103 10-12-2007   11:32:59 10-12-2007   11:32:59 104 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
3.1.1 Beroepsinkomsten
Wanneer de beroepsinkomsten bij het Contactpunt regularisatie worden aangege-ven, betaalt de indiener van de aangifte de verschuldigde afhouding zonder dat enige sanctie wordt toegepast. 
Voor de beroepsinkomsten die bij een klassieke taxatiedienst worden aangegeven 
daarentegen, wordt de belasting verhoogd met de toeslagen en boetes waarin wordt voorzien door de artikelen 444 en 445 van het Wetboek op de Inkomstenbelastingen 1992 (WIB 92) en door artikel 225 van het koninklijk uitvoeringsbesluit van het WIB 92 (KB/WIB 92). Het percentage van de toeslag neemt toe volgens de graad van de overtreding (1
e, 2e, 3e overtreding…) en beloopt 10 tot 30 % in geval van een 
onvolledige of onjuiste aangifte zonder intentie de belasting te ontlopen en 50 tot 200 % in geval van een overtreding begaan met de intentie de belasting wel te ont-lopen. Ook al kan de administratie afzien van het opleggen van de minimumtoeslag van 10 % voor het bestraffen van een eerste overtreding wanneer ze van oordeel is dat de belastingplichtige te goeder trouw is
27, de belastingplichtige loopt dus het 
risico strenger te worden bestraft wanneer hij zich richt tot een klassieke taxatie-dienst om zijn inkomsten te regulariseren. 
3.1.2 BTW
De mogelijkheid om spontaan een btw-aangifte te regulariseren zonder een sanctie 
opgelegd te krijgen, blijft bestaan buiten het Contactpunt regularisatie.
28
3.1.3 “Andere inkomsten”
Voor de roerende inkomsten, de onroerende inkomsten en de diverse inkomsten zijn de boetes en toeslagen in geval van spontane aangifte degene die reeds voor de beroepsinkomsten werden vermeld.
Voor de registratierechten bedraagt de boete 100 % van het ontweken recht
29, maar 
de administratie vermindert die boete van ambtswege, op een uitzondering na30, 
volgens het barema bepaald in de reglementering.De ﬁ scale boetes wegens nalatigheid die van toepassing zijn voor de successierech-
ten bedragen 100 % van de ontweken rechten wanneer de ontweken rechten gebou-
wen betreffen die in België gelegen zijn en wanneer ze betrekking hebben op schuld-vorderingen en renten die bij de hypotheekbewaarder ingeschreven zijn. Ze bedragen 200 % voor de nalatigheden inzake andere goederen. Die boetes worden eveneens verminderd behalve wanneer de overtreding gepleegd is met de intentie de belasting te ontwijken. In de praktijk wordt geen sanctie opgelegd wanneer de rechthebbende spontaan een bijkomende aangifte inzake successierechten indient zonder vooraf-gaande interventie van de administratie.
In de procedure van de permanente regularisatie is de afhouding op de andere 
inkomsten  die vanaf 1 juli 2006 werden aangegeven, over het algemeen groter. Het 
gaat immers niet om een verhoging van de belasting, maar wel van het aanslagtarief, 
wat het bedrag van die afhouding gevoelig verhoogt.
27 Artikel 444, lid 2, WIB 92.
28 Artikel 3 van het KB nr. 41 van 30 januari 1987 tot vaststelling van het bedrag van de proportionele 
ﬁ scale geldboeten op het stuk van de belasting over de toegevoegde waarde.
29 Artikelen 201 en 203 van het Wetboek der Registratie-, Hypotheek- en Grifﬁ  errechten.
30 Als er sprake is van geveinsde prijzen en lasten, of van simulatie, is een vermindering van de boete 
enkel mogelijk in geval van spontane bekentenis van de belastingplichtige vóór de administratie iets vraagt of vóór het overlijden van de overtreder. Ingeval het de intentie was te frauderen, is geen ver-mindering mogelijk. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   104 0743-07_RH_Boek164_01.indd   104 10-12-2007   11:32:59 10-12-2007   11:32:59  164e Cahier de la Cour des comptes 105Compte d’exécution du budget Recettes
3.1.1 Les revenus professionnels
Lorsque des revenus professionnels sont déclarés auprès du Point de contact-régu-larisation, le déclarant s’acquitte du prélèvement dû sans qu’aucune sanction ne soit appliquée. 
Par contre, pour les revenus professionnels déclarés auprès d’un service de taxation 
classique, l’impôt dû sera majoré des accroissements et des amendes prévus par les articles 444 et 445 du code des impôts sur les revenus 1992 (CIR 92) et par l’arti-cle 225 de l’arrêté royal d’exécution du CIR 92 (AR/CIR 92). Le pourcentage des accroissements est progressif suivant le degré de l’infraction (1
re, 2e, 3e infraction, 
etc.) et s’élève de 10 à 30 % en cas de déclaration incomplète ou inexacte sans intention d’éluder l’impôt et de 50 à 200 % en cas d’infraction commise avec l’inten-tion d’éluder l’impôt. Même si l’administration a la faculté de renoncer à l’application de l’accroissement minimum de 10 % sanctionnant une première infraction lorsqu’elle estime que le contribuable est de bonne foi
27, ce dernier risque donc d’être sanc-
tionné plus sévèrement s’il se présente dans un service classique de taxation pour régulariser ses revenus. 
3.1.2 La TVA
La possibilité de régulariser spontanément une déclaration TVA sans encourir de sanction subsiste en dehors du Point de contact-régularisation
28. 
3.1.3 Les « autres revenus »En ce qui concerne les revenus mobiliers, les revenus immobiliers et les revenus divers, les amendes et accroissements en cas de déclaration spontanée sont ceux déjà cités pour les revenus professionnels.
En matière de droits d’enregistrement, l’amende s’élève à 100 % du droit éludé
29 
mais l’administration la réduit d’ofﬁ  ce, sauf exception30, suivant le barème prévu par 
la réglementation.
Les amendes ﬁ  scales pour omission applicables aux droits de succession sont de 100 % 
des droits éludés lorsque l’omission concerne des immeubles situés en Belgique  et des 
créances et des rentes inscrites à la conservation des hypothèques et de 200 % pour 
les omissions de tous autres biens. Ces amendes sont également réduites, sauf lors-que l’infraction a été commise avec l’intention d’éluder l’impôt. En pratique, il n’y a pas de sanction lorsque l’ayant-droit dépose spontanément une déclaration complé-mentaire aux droits de succession sans intervention préalable de l’administration.
Dans la procédure de régularisation permanente, le prélèvement sur les « autres reve-nus » déclarés à partir du 1
er juillet 2006 est en général supérieur. Il prend en effet la 
forme d’une majoration non pas de l’impôt dû mais du tarif d’imposition, ce qui aug-mente de manière signiﬁ  cative le montant de ce prélèvement.
27 Article 444, al. 2, CIR 92.
28 Article 3 de l’AR n° 41 du 30 janvier 1987 ﬁ  xant le montant des amendes proportionnelles en matière 
de TVA.
29 Articles 201 et 203 du code des droits d’enregistrement, d’hypothèque et de greffe.
30 S’il y a dissimulation du prix et des charges ou simulation, la réduction de l’amende n’est possible 
qu’en cas d’aveu spontané du contribuable avant toute réclamation de l’administration ou de décès du contrevenant. Par ailleurs, aucune réduction n’est possible en cas d’intention frauduleuse.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   105 0743-07_RH_Boek164_01.indd   105 10-12-2007   11:32:59 10-12-2007   11:32:59 106 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
3.1.4 Conclusie
In het geval van de andere inkomsten  blijkt dan ook dat de belastingplichtige er 
ﬁ nancieel belang bij kan hebben een spontane aangifte in te dienen bij zijn taxatie-
dienst, eerder dan zijn inkomsten te regulariseren bij het Contactpunt regularisatie dat daartoe opgericht is.
Het is wel zo dat bij de procedure van de permanente regularisatie de indiener van 
de aangifte stafrechtelijke amnestie verkrijgt, wat niet altijd zeker is wanneer hij naar een klassieke dienst stapt. Wanneer een belastingplichtige zijn toestand ten aanzien van de ﬁ  scus heeft geregulariseerd en niet aan een georganiseerde fraude of aan witwaspraktijken heeft deelgenomen, wordt hij echter uiterst zelden strafrechtelijk vervolgd.
3.2  Interpretatie van de wet tot invoering van de permanente regularisatie 
Bij de uitvoering van hun opdracht hebben de ambtenaren van het Contactpunt regu-larisatie sommige bepalingen van de wet moeten interpreteren. 
3.2.1 Overzending van de attesten aan de taxatiediensten
De wet preciseert dat een afschrift van het attest betreffende de geregulariseerde beroepsinkomsten en btw wordt overgezonden aan de lokale controledienst die voor 
de indiener van de aangifte is bevoegd, om het in het ﬁ  scale dossier van de betrok-
kene op te nemen. Wat de aangiften betreft aangaande de andere inkomsten , wordt 
het attest daarentegen niet overgezonden en mogen de ambtenaren van het Contact-
punt regularisatie de ingewonnen informatie niet aan andere diensten van de FOD Financiën meedelen.
31
Op grond van dat verbod verzendt het Contactpunt regularisatie geen afschrift van het attest wanneer dat laatste zowel beroepsinkomsten als andere inkomsten  zoals 
roerende inkomsten vermeldt. In die, vaak voorkomende, hypothese worden de lokale diensten dus niet op de hoogte gebracht van de regularisatie van de beroepsinkom-sten zoals de wet voorschrijft. 
De afgifte van een attest per type van inkomsten zou het mogelijk maken de twee 
wettelijke verplichtingen van het Contactpunt regularisatie te verzoenen. Zoals de wetgeving momenteel is opgesteld, gaat het Contactpunt regularisatie er echter van uit dat het niet verschillende attesten kan opstellen voor eenzelfde aangifte omdat de wet bepaalt dat één attest aan de indiener van een aangifte wordt overhandigd.
3.2.2  Toepassing van de opcentiemen en van de bijkomende crisisbijdrage op de andere inkomsten
Terwijl de wet tot invoering van de permanente regularisatie bepaalt dat de beroeps-inkomsten worden onderworpen aan het normale geldende belastingstarief verhoogd met de gemeentelijke opcentiemen en eventueel met de bijkomende crisisbijdrage, zegt de wetgeving daarover niets wat betreft de andere inkomsten . 
In de loop van het jaar 2006 heeft het Contactpunt regularisatie dan ook de bijko-mende opcentiemen en de bijzondere crisisbijdrage niet toegepast op die andere 
inkomsten .
31 Artikelen 124, 6e en 7e lid, van de programmawet van 27 december 2005.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   106 0743-07_RH_Boek164_01.indd   106 10-12-2007   11:32:59 10-12-2007   11:32:59  164e Cahier de la Cour des comptes 107Compte d’exécution du budget Recettes
3.1.4 Conclusions
Il apparaît donc que, dans le cas des « autres revenus », le contribuable peut avoir un intérêt ﬁ  nancier à déposer une déclaration spontanée auprès de son service de taxa-
tion plutôt que de régulariser ses revenus auprès du Point de contact-régularisation créé à cette ﬁ  n.
Certes, dans le cadre de la procédure de régularisation permanente, le déclarant bénéﬁ  cie d’une amnistie pénale qui n’est pas assurée lorsqu’il effectue ses démar-
ches auprès d’un service classique. Cependant, lorsqu’un contribuable a régularisé sa situation à l’égard du ﬁ  sc et n’a participé à aucun mécanisme de fraude organisée 
ou de blanchiment, il est rarissime qu’il soit poursuivi pénalement.
3.2 Interprétation de la loi instaurant la régularisation permanente 
Dans l’exécution de leur mission, les fonctionnaires du Point de contact-régularisa-tion ont dû interpréter certaines dispositions de la loi. 
3.2.1 La transmission des attestations aux services de taxation
La loi précise qu’une copie de l’attestation portant sur les revenus professionnels et la TVA régularisés est transmise au service de contrôle local dont le déclarant dépend pour être jointe au dossier ﬁ  scal de celui-ci. Par contre, pour les déclarations portant 
sur les « autres revenus », l’attestation ne fait pas l’objet de cette transmission et les fonctionnaires du Point de contact-régularisation ne peuvent divulguer les informa-tions recueillies à d’autres services du SPF Finances
31.
Se fondant sur cette interdiction, le Point de contact-régularisation ne transmet pas 
de copie de l’attestation lorsque celle-ci mentionne à la fois des revenus profession-
nels et d’« autres revenus » tels que les revenus mobiliers. Dans cette hypothèse, qui n’est pas rare, les services locaux ne sont donc pas informés de la régularisation des revenus professionnels comme le prévoit la loi. 
La remise d’une attestation par type de revenus permettrait de concilier les deux 
obligations légales du Point de contact-régularisation. Dans l’état actuel de la légis-lation, ce dernier estime toutefois ne pas pouvoir établir plusieurs attestations pour une seule déclaration, arguant du fait que la loi indique qu’une attestation est remise au déclarant.
3.2.2  L’application des centimes additionnels et de la cotisation complémentaire 
de crise aux « autres revenus »
Alors que la loi instaurant la régularisation permanente prévoit que les revenus pro-fessionnels seront soumis à leur tarif normal d’imposition majoré des centimes addi-tionnels communaux et éventuellement de la contribution complémentaire de crise, la législation est muette sur ce point en ce qui concerne les « autres revenus ». 
Au cours de l’année 2006, le Point de contact-régularisation n’a donc pas appliqué 
de centimes additionnels et de cotisation complémentaire de crise aux prélèvements relatifs à ces « autres revenus ».
31 Articles 124, al. 6 et 7, de la loi-programme du 27 décembre 2005.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   107 0743-07_RH_Boek164_01.indd   107 10-12-2007   11:33:00 10-12-2007   11:33:00 108 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Deze benadering werd in vraag gesteld in een arrest van het Arbitragehof van 
26 april 2007. Volgens het Arbitragehof moet men onder normaal belastingtarief het 
percentage verstaan dat zou worden toegepast indien voor de andere inkomsten  
binnen de voorgeschreven termijn een geldige aangifte was ingediend, de bijkomende crisisbelasting en de bijkomende gemeentetaks inbegrepen. 
Het Contactpunt regularisatie heeft beslist de gemeentelijke opcentiemen en de bij-
komende crisisbijdrage toe te passen voor de regularisatieaangiften die werden inge-diend na de datum van publicatie in het Belgisch Staatsblad van het arrest van het Arbitragehof (14 mei 2007).
3.2.3 Eenmalige regularisatieaangifte
Een tweede aangifte mag niet worden ingediend wanneer reeds een regularisatie-aangifte werd voorgelegd ten voordele van dezelfde aangever.
Het Contactpunt regularisatie interpreteert strikt de notie van dezelfde indiener van 
een aangifte en oordeelt dat, in geval van een erfenis, een erfgenaam geen aangifte 
mag indienen om de ﬁ  scale toestand van de overledene te regulariseren als hij reeds 
zelf een aangifte betreffende zijn eigen persoonlijke inkomsten heeft ingediend. Indien het overlijden zich daarentegen voordoet vooraleer de erfgenaam zijn persoonlijke toestand heeft geregulariseerd, kan hij een aangifte indienen voor zowel zijn eigen inkomsten als die van de overledene. 
Het standpunt dat het Contactpunt regularisatie inneemt, leidt tot een zekere rechts-
onzekerheid, waar een risico op betwisting wegens discriminatie mee samenhangt, wat aanleiding kan geven tot een beroep wegens schending van het gelijkheidsbeginsel.
Het Rekenhof heeft de ontvangsten onderzocht die de procedure van de permanente 
ﬁ scale regularisatie in 2006 heeft opgeleverd.
Het onderzoek van het eerste toepassingsjaar van dit nieuwe stelsel wijst uit dat de 
geïnde ontvangsten (ongeveer 16 miljoen euro ten voordele van de Staat) lager zijn dan de verwachtingen (initieel 400 miljoen euro).
Deze vaststelling is deels te verklaren door het feit dat de procedure pas effectief 
werd toegepast vanaf 15 maart 2006.
Het geringe succes van deze procedure kan ook het gevolg zijn van een aantal pro-
blemen met de interpretatie van de wet tijdens het eerste toepassingsjaar, die geleid hebben tot een zekere rechtsonzekerheid en soms tot omzichtige en letterlijke inter-pretaties door het Contactpunt regularisatie.
Bovendien kan het naast elkaar bestaan van de procedure van de permanente regu-larisatie bij het Contactpunt regularisatie enerzijds, en van de mogelijkheid die aan de belastingplichtigen wordt geboden om een spontane aangifte in te dienen bij de klas-sieke diensten van de ﬁ  scale administraties anderzijds, ook een nadelige invloed heb-
ben gehad op het succes van de maatregel. Opdat de procedure van de permanente regularisatie tegemoet zou komen aan de door de wetgever gestelde doelstellingen, zou dan ook moeten worden nagedacht over een duidelijk onderscheid tussen het toepassingsveld van de permanente regularisatie en dat van de spontane aangifte.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   108 0743-07_RH_Boek164_01.indd   108 10-12-2007   11:33:00 10-12-2007   11:33:00  164e Cahier de la Cour des comptes 109Compte d’exécution du budget Recettes
Cette position a été mise en cause par un arrêt de la Cour d’arbitrage du 26 avril 2007. 
Selon la Cour d’arbitrage, il faut entendre par tarif normal d’imposition, le taux qui aurait été appliqué si les « autres revenus » avaient fait l’objet d’une déclaration vala-ble introduite dans les délais prescrits, en ce compris la cotisation complémentaire de crise et la taxe additionnelle communale.
Le Point de contact-régularisation a décidé d’appliquer les centimes additionnels 
communaux et la cotisation complémentaire de crise pour les déclarations-régulari-sations introduites après la date de publication au Moniteur belge  de l’arrêt de la 
Cour d’arbitrage, soit le 14 mai 2007.
3.2.3 La notion de déclaration-régularisation unique
Une seconde déclaration ne peut être déposée lorsqu’une déclaration-régularisation a déjà été introduite en faveur du même déclarant.
Interprétant strictement la notion de même déclarant, le Point de contact-régularisa-
tion juge qu’en cas de succession, un héritier ne peut introduire de déclaration pour régulariser la situation ﬁ  scale du défunt s’il a déjà lui-même déposé une déclaration 
concernant ses revenus personnels. Par contre, si le décès intervient avant que l’hé-ritier ait régularisé sa situation personnelle, il peut déposer une déclaration couvrant à la fois ses propres revenus et ceux du défunt. 
La position adoptée par le Point de contact-régularisation conduit à une certaine 
insécurité juridique, liée à un risque de contestation pour discrimination, susceptible de recours sur la base de la violation du principe d’égalité.
La Cour des comptes a examiné les recettes produites par la procédure de régulari-
sation permanente en matière ﬁ  scale en 2006.
L’examen de la première année d’application de ce nouveau régime indique que les recettes récoltées (de l’ordre de 16 millions d’euros en faveur de l’État) sont infé-rieures à celles qui étaient attendues (de 400 millions d’euros initialement).
Cette constatation s’explique partiellement par le fait que cette procédure n’est 
devenue effective que le 15 mars 2006.
Le peu de succès de cette procédure peut résulter aussi des quelques problèmes 
d’interprétation de la loi, apparus au cours de cette première année d’application, qui ont pu créer une certaine insécurité juridique et ont parfois donné lieu à des interpré-tations prudentes et littérales de la part du Point de contact-régularisation.
En outre, la coexistence de la procédure de régularisation permanente auprès du 
Point de contact-régularisation avec la traditionnelle possibilité offerte aux contribua-bles de faire une déclaration spontanée auprès des services classiques de l’adminis-tration ﬁ  scale a également pu nuire au succès de cette mesure. À cet égard, pour 
permettre à cette procédure de rencontrer à l’avenir les objectifs assignés par le législateur, il conviendrait qu’une réﬂ  exion soit menée pour distinguer clairement le 
champ d’application respectif de la régularisation permanente et de la déclaration spontanée.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   109 0743-07_RH_Boek164_01.indd   109 10-12-2007   11:33:00 10-12-2007   11:33:00 110 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
5 Reactie van de administratie en de minister
De voorzitter van het directiecomité van de FOD Financiën heeft de reacties van zijn 
administratie aan het Rekenhof meegedeeld.
De Algemene Administratie van de Belastingen en de Invordering sluit zich aan bij de 
conclusies van het Rekenhof over het onderscheid tussen het toepassingsveld van de permanente regularisatie en dat van de spontane aangifte en over het meedelen van de informatie.
De Algemene Administratie van de Patrimoniumdocumentatie herinnert aan de voor-
geschiedenis van de oprichting van het Contactpunt regularisatie binnen de dienst Voorafgaande Beslissingen in Fiscale Zaken en de autonome werking van deze laat-ste ten opzichte van de diensten voor de vaststelling van de belasting. Doordat deze administratie slechts over een minimum aan informatie beschikt over het effectieve 
verloop van de procedure van de permanente regularisatie, heeft zij geen enkele 
speciﬁ  eke opmerking geformuleerd.
De minister van Financiën van zijn kant antwoordde dat hij erop zou toezien dat de ﬁ  scale administratie “ deze verbintenissen met de nodige ijver zou nakomen, zou 
nadenken over een duidelijk onderscheid tussen het toepassingsveld van de per-manente regularisatie en dat van de spontane aangifte, en aandacht zou besteden aan de communicatie van de informatie ”.
AANGEREKENDE  ONTVANGSTEN  
De ontvangsten aangerekend op de rijksmiddelenbegroting zijn de ontvangsten die toekomen aan de Staat na aftrek van de stortingen aan andere begunstigden. De leningopbrengsten buiten beschouwing gelaten, zijn de rijksmiddelen opnieuw met 5,6 % gedaald, ondanks enkele uitzonderlijke ontvangsten, zoals de Fedimmo-opera-tie. Deze daling wordt echter kunstmatig benadrukt door de overdracht in de loop van het jaar van de begrotingsfondsen van de Administratie van Pensioenen. Globaal genomen liggen de ﬁ  scale ontvangsten van de Staat lager dan geraamd. 
1 Vergelijking van de ontvangsten 2006 met die van 2005
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de ontvangsten die in 2006 op de 
rijksmiddelenbegroting werden aangerekend en van hun evolutie ten opzichte van 
2005.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   110 0743-07_RH_Boek164_01.indd   110 10-12-2007   11:33:00 10-12-2007   11:33:00  164e Cahier de la Cour des comptes 111Compte d’exécution du budget Recettes
5 Réaction de l’administration et du ministre
Le président du comité de direction du SPF Finances a fait connaître à la Cour des 
comptes les réactions de son administration.
L’administration générale des Impôts et du Recouvrement se rallie aux conclusions 
émises par la Cour portant, d’une part, sur la réﬂ  exion à mener aﬁ  n de distinguer les 
champs d’application respectifs de la régularisation permanente et de la déclaration spontanée et, d’autre part, sur la communication des informations.
L’administration générale de la Documentation patrimoniale rappelle l’historique de 
la création du Point de contact-régularisation au sein du service Décisions anticipées en matière ﬁ  scale et le fonctionnement autonome de celui-ci par rapport aux services 
d’établissement de l’impôt. En raison du minimum d’informations dont cette adminis-tration dispose concernant le déroulement effectif de la procédure de régularisation 
permanente, elle n’a émis aucune remarque particulière.
Pour sa part, le ministre des Finances a répondu qu’il veillerait à ce que l’administra-
tion ﬁ  scale « honore ces engagements avec toute la diligence requise, tant en ce qui 
concerne la réﬂ  exion à mener pour distinguer clairement le champ d’application respectif de la régularisation permanente et de la déclaration spontanée, que la communication des informations ».
ET MOYENS
Les recettes imputées au budget des voies et moyens sont celles qui reviennent à l’État après déduction des versements aux autres bénéﬁ  ciaires. Hors produit d’em-prunts, les recettes des voies et moyens ont, malgré quelques recettes exception-nelles comme l’opération Fedimmo, à nouveau diminué de l’ordre de 5,6 % en 2006. La diminution est cependant artiﬁ  ciellement accentuée par le transfert en cours d’année des fonds budgétaires de l’administration des Pensions. Les recettes ﬁ  sca-les revenant à l’État sont globalement en-deçà des prévisions.
1 Comparaison des recettes de 2006 et de 2005
moyens en 2006 et de leur évolution par rapport à 2005.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   111 0743-07_RH_Boek164_01.indd   111 10-12-2007   11:33:00 10-12-2007   11:33:00 112 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 17 – Rijksmiddelen 2006: vergelijking met 2005 (in miljoen euro)
Aard van de ontvangsten 2005 2006 Verschil 2006- 2005
I Lopende ontvangsten 44.694,3 42.514,0 – 2.180,3 – 4,9 %
Fiscale ontvangsten 40.314,6 39.634,3 – 680,3 – 1,7 %
– Directe belastingen 31.350,4 30.611,8 – 738,5 – 2,4 %
– Douane en accijnzen 6.164,9 5.996,1 – 168,8 – 2,7 %
– Btw en registratie 2.799,3 3.026,4 227,1 +8,1 %
Niet- ﬁ  scale ontvangsten 4.379,7 2.879,7 – 1.500,0 – 34,2 %
II Kapitaalontvangsten 1.034,2 669,3 – 364,9 – 35,3 %
Fiscale ontvangsten – – –
Niet- ﬁ  scale ontvangsten 1.034,2 669,3 – 364,9 – 35,3 %
III Opbrengst van leningen3237.175,8 22.204,5 – 14.971,4 – 40,3 %
I + II 45.728,5 43.183,4 – 2.545,2 – 5,6 %
I + II + III 82.904,3 65.387,8 – 17.516,5 – 21,1 %
De bedragen van de ﬁ  scale ontvangsten die in dit hoofdstuk worden vermeld, heb-
ben enkel betrekking op de ontvangsten die de Staat toekomen. De ﬁ  scale besturen 
hebben meer ontvangsten geïnd, maar meer dan de helft van het totaal is voor 
andere begunstigden bestemd (cf. supra 1.1 Totale ontvangsten ). De btw-ontvangs-
ten die de Staat toekomen, maken in het bijzonder slechts een heel klein deel van de totale ontvangsten uit
33. 
Voor het derde opeenvolgende jaar stelt men een vermindering van de staatsont-
vangsten met ongeveer 5 % vast. In tegenstelling tot het voorgaande jaar zijn zowel 
de lopende als de kapitaalontvangsten gedaald, terwijl de lopende ontvangsten nor-maal minder aan schommelingen onderhevig zijn dan de kapitaalontvangsten. 
Er moet echter rekening worden houden met het feit dat de begrotingsfondsen van 
de Administratie van Pensioenen in 2006 werden overgeheveld naar de nieuwe dienst met afzonderlijke rechtspersoonlijkheid, de Pensioendienst voor de Overheidssector (PDOS)
34. De ontvangsten die voor die fondsen worden bestemd, vertegenwoordig-
den 1.725,1 miljoen euro in 2005 (lopende niet-ﬁ  scale ontvangsten). Ze maken vanaf 
2006 geen deel meer uit van de staatsontvangsten. De onderstaande tabellen laten bijgevolg, ter informatie, de ontvangsten 2005 van de begrotingsfondsen van sectie 21 Pensioenen buiten beschouwing om de vergelijking relevanter te maken.
32 Zoals in het 163e Boek van het Rekenhof wordt uitgelegd (p. 130-133), is de opbrengst van de leningen 
niet noodzakelijkerwijze een aanwijzing voor het huidige begrotingsbeleid.
33 Zie ook het artikel onder punt 3 (Overgedragen ontvangsten), Gevolgen van de diverse voorafnemin-
gen op de btw .
34 Zie de wet van 12 januari 2006 tot oprichting van de Pensioendienst voor de Overheidssector (PDOS).
0743-07_RH_Boek164_01.indd   112 0743-07_RH_Boek164_01.indd   112 10-12-2007   11:33:00 10-12-2007   11:33:00  164e Cahier de la Cour des comptes 113Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 17 – Recettes des voies et moyens 2006 : comparaison avec 2005 
Nature des recettes 2005 2006 Écart 2006-2005
absolu en %
I Recettes courantes 44.694,3 42.514,0 – 2.180,3 – 4,9 %
Recettes ﬁ  scales 40.314,6 39.634,3 – 680,3 – 1,7 %
–  Contributions directes 31.350,4 30.611,8 – 738,5 – 2,4 %
–  Douanes et accises 6.164,9 5.996,1 – 168,8 – 2,7 %
–  TVA et enregistrement 2.799,3 3.026,4 227,1 +8,1 %
Recettes non ﬁ  scales 4.379,7 2.879,7 – 1.500,0 – 34,2 %
II Recettes de capital 1.034,2 669,3 – 364,9 – 35,3 %
Recettes non ﬁ  scales 1.034,2 669,3 – 364,9 – 35,3 %
III Produit d’emprunts3237.175,8 22.204,5 – 14.971,4 – 40,3 %
Les montants des recettes ﬁ  scales mentionnés dans ce chapitre ne concernent que 
les recettes revenant à l’État. Les administrations ﬁ  scales ont encaissé des recettes 
plus importantes, mais plus de la moitié du total est affectée à d’autres bénéﬁ  ciaires 
(voir 1.1 Recettes totales). En particulier, les recettes TVA revenant à l’État ne 
constituent qu’une part minime des recettes totales33.
On constate, pour la troisième année consécutive, une diminution de l’ordre de 5 % 
des recettes de l’État. Contrairement à l’année précédente cependant les recettes 
courantes sont en diminution comme les recettes de capital, alors que les recettes courantes sont normalement moins volatiles que les recettes de capital. 
Néanmoins, il faut tenir compte du fait qu’en 2006, les fonds budgétaires de l’admi-
nistration des Pensions ont été transférés au nouveau Service des pensions du sec-teur public (SdPSP) à personnalité juridique distincte
34. Les recettes affectées à ces 
fonds représentaient 1.725,1 millions d’euros en 2005 (recettes courantes non ﬁ  sca-
les). Elles ne font plus partie des recettes de l’État à partir de 2006. Les tableaux qui suivent font dès lors abstraction, à titre indicatif, des recettes 2005 des fonds bud-gétaires de la section 21 Pensions, aﬁ  n de rendre la comparaison plus pertinente.
32 Ainsi qu’il a été expliqué dans le 163e Cahier de la Cour des comptes (p. 130-133), le produit des 
emprunts n’est pas nécessairement indicatif de la politique budgétaire actuelle.
33 Voir également l’article au point 3 – Recettes transférées – Effet des divers prélèvements sur la TVA.
34 Loi du 12 janvier 2006 portant création du Service des pensions du secteur public.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   113 0743-07_RH_Boek164_01.indd   113 10-12-2007   11:33:00 10-12-2007   11:33:00 114 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 18 – Rijksmiddelen 2006: vergelijking met 2005 na correctie (in miljoen euro)35
Aard van de ontvangsten 2005 2006 Verschil 2006-2005
I Lopende ontvangsten 42.969,2 42.514,0 – 455,2 – 1,1 %
Niet-ﬁ  scale ontvangsten 2.654,6 2.879,7 225,1 +8,5 %
Fiscale ontvangsten – – 0,0
Niet-ﬁ  scale ontvangsten 1.034,2 669,3 – 364,9 – 35,3 %
III Opbrengst van leningen 37.175,8 22.204,5 – 14971,4 – 40,3 %
I + II 44.003,4 43.183,4 – 820,1 – 1,9 %
I + II + III 81.179,2 65.387,8 – 15791,4 – 19,5 %
Na die correctie stelt men vast dat de lopende niet-ﬁ  scale ontvangsten in feite stij-
gen (+ 8,5 %), in tegenstelling tot wat uit de voorgaande tabel bleek (− 34,2 %). Deze 
stijging kan in hoofdzaak worden verklaard door het aan de Staat toegewezen deel in het resultaat van de Nationale Bank van België (211,9 miljoen euro), alsook door sommige ontvangsten die duidelijk hoger lagen dan de ramingen en die hieronder worden becommentarieerd (punt 2). 
In tegenstelling tot het jaar voordien stijgen de ontvangsten uit btw en registratie die 
de Staat toekomen, terwijl die van de directe belastingen en de douane en accijnzen dalen. De ﬁ  scale ontvangsten van de Staat dalen in totaal met 1,7 %.
Aangezien de kapitaalontvangsten bovendien lager liggen dan in 2005, dalen de rijks-middelen met nagenoeg 2 %. 
2 Vergelijking van de ontvangsten met de begrotingsramingen
De onderstaande tabel vergelijkt voor de grote categorieën van ontvangsten de ver-
wezenlijkte ontvangsten met de in de begroting geraamde ontvangsten. Meer gede-tailleerde vergelijkingen kan men terugvinden in tabel B.1 van volume II van dit Boek.
35 Zonder de begrotingsfondsen van sectie 21.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   114 0743-07_RH_Boek164_01.indd   114 10-12-2007   11:33:00 10-12-2007   11:33:00  164e Cahier de la Cour des comptes 115Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 18 – Recettes des voies et moyens 2006 : comparaison avec 2005 
 après correction (en millions d’euros)35
absolu en %
I Recettes courantes 42.969,2 42.514,0 – 455,2 – 1,1 %
– Contributions directes 31.350,4 30.611,8 – 738,5 – 2,4 %
– Douanes et accises 6.164,9 5.996,1 – 168,8 – 2,7 %
– TVA et enregistrement 2.799,3 3.026,4 227,1 +8,1 %
Recettes non ﬁ  scales 2.654,6 2.879,7 225,1 +8,5 %
Recettes ﬁ  scales – – 0,0
III Produit d’emprunts 37.175,8 22.204,5 – 14971,4 – 40,3 %
Après ce redressement, on constate que les recettes courantes non ﬁ  scales sont en 
fait en hausse (+ 8 %), contrairement à ce qu’il ressortait du tableau précédent 
(− 34 %). Cette hausse s’explique en ordre principal par la part attribuée à l’État dans le résultat de la Banque nationale de Belgique (211,9 millions d’euros), ainsi que par certaines recettes dépassant nettement les prévisions, commentées ci-dessous au point 2.
Contrairement à l’année précédente, les recettes TVA et Enregistrement revenant à l’État sont en progrès, alors que celles des Contributions directes et des Douanes et accises diminuent. Au total, les recettes ﬁ  scales de l’État baissent de 1,7 %.
Comme les recettes de capital sont moins élevées qu’en 2005, il en résulte que les recettes des voies et moyens baissent de près de 2 %.
Le tableau ci-après compare les réalisations de recettes aux prévisions budgétaires 
35 Hors fonds budgétaires de la section 21.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   115 0743-07_RH_Boek164_01.indd   115 10-12-2007   11:33:00 10-12-2007   11:33:00 116 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 19 – Rijksmiddelen 2006: vergelijking met de begrotingsramingen 
(in miljoen euro)36
begrotingRekening Verschil
I Lopende ontvangsten 43.911,3 42.514,0 – 1397,3 – 3,2 %
Fiscale ontvangsten 41.369,1 39.634,3 – 1734,8 – 4,2 %
– Directe belastingen 31.775,6 30.611,8 – 1163,7 – 3,7 %
– Douane en accijnzen 6.361,1 5.996,1 – 365,0 – 5,7 %
– Btw en registratie 3.232,4 3.026,4 – 206,0 – 6,4 %
Niet-ﬁ  scale ontvangsten 2.542,2 2.879,7 337,5 +13,3 %
II Kapitaalontvangsten 185,1 669,3 484,3 +261,7 %
Niet-ﬁ  scale ontvangsten 185,1 669,3 484,3 +261,7 %
III Opbrengst van leningen 24.010,5 22.204,5 – 1806,0 – 7,5 %
I + II 44.096,4 43.183,4 – 913,0 – 2,1 %
I + II + III 68.106,9 65.387,8 – 2719,0 – 4,0 %
De verwezenlijkte ontvangsten liggen 2 % lager dan de ramingen voor het totaal 
(I + II), maar dat resultaat is het gevolg van uiteenlopende evoluties van de verschil-lende bestanddelen van de ontvangsten: de niet-ﬁ  scale ontvangsten liggen hoger dan de ramingen terwijl de ﬁ  scale ontvangsten het bedrag van de ramingen niet bereiken. 
2.1 Fiscale ontvangsten
Terwijl bij de directe belastingen de ontvangsten uit de bedrijfsvoorhefﬁ  ng de ramin-
gen overtreffen, heeft de inkohiering aanleiding gegeven tot meer terugbetalingen dan verwacht; de ontvangsten uit regularisatiemaatregelen liggen lager dan verwacht (een verschil van 350,3 miljoen euro). De boeten inzake directe en daarmee gelijk-gestelde belastingen hebben aanleiding gegeven tot negatieve ontvangsten (− 7,8 miljoen euro) terwijl een opbrengst van + 2,5 miljoen euro was geraamd. De roerende voorhefﬁ  ng en de voorafbetalingen hebben eveneens bijgedragen tot het 
uiteindelijk verschil tussen de verwezenlijkte en de geraamde bedragen, dat − 3,7 % bedraagt. 
Bij de Administratie van de BTW, Registratie en Domeinen halen de ontvangsten de 
begrotingsdoelstelling niet, hoewel ze hoger lagen dan in 2005. Verschillende artike-len liggen hoger dan de ramingen, inzonderheid de registratierechten en de grifﬁ  e-
rechten, maar andere artikelen, in het bijzonder de btw zelf, komen lager uit. 
Bij Douane en Accijnzen brengen de accijnsrechten op energieproducten (in hoofd-
zaak op aardolie) en elektriciteit meer dan 700 miljoen euro minder op dan de ramin-gen. Het verschil met de ramingen is groter dan in 2005.
36 Zonder de begrotingsfondsen van sectie 21.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   116 0743-07_RH_Boek164_01.indd   116 10-12-2007   11:33:01 10-12-2007   11:33:01  164e Cahier de la Cour des comptes 117Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 19 – Recettes des voies et moyens 2006 : comparaison avec les prévisions 
budgétaires (en millions d’euros)36
Nature des recettes Budget 
ajustéCompte Écart
absolu en %
I Recettes courantes 43.911,3 42.514,0 – 1397,3 – 3,2 %
Recettes ﬁ  scales 41.369,1 39.634,3 – 1734,8 – 4,2 %
– Contributions directes 31.775,6 30.611,8 – 1163,7 – 3,7 %
– Douanes et accises 6.361,1 5.996,1 – 365,0 – 5,7 %
– TVA et enregistrement 3.232,4 3.026,4 – 206,0 – 6,4 %
Recettes non ﬁ  scales 2.542,2 2.879,7 337,5 +13,3 %
II Recettes de capital 185,1 669,3 484,3 +261,7 %
Recettes non ﬁ  scales 185,1 669,3 484,3 +261,7 %
III Produit d’emprunts 24.010,5 22.204,5 – 1806,0 – 7,5 %
Les réalisations s’établissent à 2 % en deçà des prévisions au niveau du total (I+II), 
mais ce résultat est la conséquence d’évolutions contrastées des différentes compo-santes des recettes : les recettes non ﬁ  scales dépassent les prévisions alors que les 
recettes ﬁ  scales ne les atteignent pas.
2.1 Recettes ﬁ  scales
Aux Contributions directes, alors que les recettes du précompte professionnel excè-dent les prévisions, l’enrôlement a donné lieu à plus de remboursements que prévu ; les recettes provenant des mesures de régularisation sont moindres qu’attendu (dif-férence de 350,3 millions d’euros). Les amendes en matière d’impôts directs et de taxes y assimilées ont donné lieu à des recettes négatives (− 7,8 millions d’euros) alors qu’un produit de + 2,5 millions d’euros avait été prévu. Le précompte mobilier et les versements anticipés ont également participé à l’écart ﬁ  nal entre réalisations 
et prévisions, qui s’élève à − 3,7 %.
À l’administration de la TVA, de l’Enregistrement et des Domaines, les recettes, 
pourtant plus élevées qu’en 2005, n’atteignent pas l’objectif budgétaire. Différents articles dépassent les prévisions, notamment les droits d’enregistrement et les droits de greffe mais d’autres, en particulier la TVA elle-même, y sont inférieurs.
Aux Douanes et accises, les droits d’accises sur les produits énergétiques (essentiel-
lement le pétrole) et l’électricité sont inférieurs aux prévisions, de plus de 700 mil-lions d’euros. L’écart avec les prévisions est plus important qu’en 2005.
36 Hors les fonds budgétaires de la section 21.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   117 0743-07_RH_Boek164_01.indd   117 10-12-2007   11:33:01 10-12-2007   11:33:01 118 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
2.2 Lopende niet-ﬁ  scale ontvangsten
De niet-ﬁ  scale ontvangsten liggen 13 % hoger dan de begrotingsramingen. Dat kan 
worden verklaard door de ontvangsten afkomstig van de effectisering van de schuld-
vorderingen van de Staat (712,4 miljoen euro in plaats van 600,0 miljoen euro), ver-schillende niet-voorziene ontvangsten
37 alsook beter dan verwachte resultaten op 
heel wat artikelen, namelijk: 
het dividend dat door het autonoom overheidsbedrijf Belgacom werd gestort: 317,1 miljoen euro in plaats van 264,6 miljoen euro;
het dividend dat door het autonoom overheidsbedrijf BIAC werd gestort: 69,3 mil-joen euro in plaats van 48,3 miljoen euro; 
de diverse ontvangsten ingeschreven op artikel 38.01 van hoofdstuk 18, Finan-ciën, § 2, Domeinen, Deﬁ  cit van rekenplichtigen en verscheidene invorderin-
gen die een uitzonderlijk bedrag van 70,4 miljoen euro omvatten. Het gaat om 
een administratieve boete die door de FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie is opgelegd aan de niet-benutte sites voor de productie van elektrici-teit. De wetgeving hieromtrent werd eind 2006 ingevoerd
38. Gelet op het 
bedrag van de ontvangst, zou een bijkomend artikel op de rijksmiddelen-begroting moeten worden geopend, of zou op zijn minst het bedrag van de raming moeten worden aangepast, als dergelijke ontvangsten in de komende jaren nog te voorzien zijn. 
Daarentegen werden sommige uitgaven niet gerealiseerd, namelijk: 
hoofdstuk 23 FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg, ontvangsten van de RSZ bestemd voor de verbetering van de arbeidsvoorwaarden voor werknemers ouder dan 55 jaar (raming: 7,0 miljoen euro); 
hoofdstuk 32 FOD Economie, KMO, Middenstand en Energie – Bijdrage voor 
het neerleggen van de jaarrekening bij de balanscentrale van de Nationale Bank van België (raming: 10,0 miljoen euro). 
Voor artikel 34.01 van hoofdstuk 24, Terugbetaling van aan sommige gehandicapten ten onrechte uitbetaalde vergoedingen, belopen de vastgestelde rechten 70,9 mil-joen euro (waarvan 29,3 uit het vorige jaar overgedragen rechten) maar de aangere-kende ontvangsten slechts 5,6 miljoen euro (raming: 1,8 miljoen euro), terwijl in 2006 voor 21,5 miljoen euro vastgestelde rechten werden geannuleerd. 
2.3 Kapitaalontvangsten
Het meerbedrag aan kapitaalontvangsten ten opzichte van de ramingen kan in hoofd-zaak worden verklaard door een vastgoedverrichting. 
In de NV Fedimmo, die door de Federale Participatie- en Investeringsmaatschappij 
(FPIM) werd opgericht, werden 62 gebouwen ingebracht die door de FOD Justitie en 
Financiën worden bezet, en die aan de Staat zijn verhuurd. 
Op 28 december 2006 heeft een privévastgoedﬁ  rma voor 575,6 miljoen euro 90 % 
van de aandelen van de NV Fedimmo verworven die door de Belgische Staat te koop werden aangeboden. De resterende 10 % blijven in handen van de Staat en worden beheerd door de naamloze vennootschappen  Société patrimoniale immobilière Maat-
schappij  (Sopima) en FPIM. •
••
•
•
37 Zie ook het artikel over de niet-voorziene ontvangsten verderop in dit hoofdstuk.
38 Wet van 8 december 2006 tot vaststelling van een hefﬁ  ng ter bestrijding van het niet benutten van een 
site voor de productie van elektriciteit door een producent.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   118 0743-07_RH_Boek164_01.indd   118 10-12-2007   11:33:01 10-12-2007   11:33:01  164e Cahier de la Cour des comptes 119Compte d’exécution du budget Recettes
2.2 Recettes courantes non ﬁ  scales
Les recettes non ﬁ  scales dépassent les prévisions budgétaires de 13 %, ce qui s’expli-
que par les recettes provenant de la titrisation des créances de l’État (712,4 mil-
lions d’euros au lieu de 600,0), diverses recettes non prévues37 ainsi que par des 
résultats meilleurs qu’attendu sur de nombreux articles, notamment :
le dividende versé par l’entreprise publique autonome Belgacom : 317,1 mil-lions d'euros au lieu de 264,6. 
le dividende versé par l’entreprise publique autonome BIAC : 69,3 millions d'euros au lieu de 48,3 ;
les recettes diverses inscrites à l’article 38.01 du chapitre 18, Finances, § 2 Domaines, « Déﬁ  cit des comptables et recettes diverses », comprenant un mon-
tant exceptionnel de 70,4 millions d'euros, amende administrative inﬂ  igée par le 
SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie sur les sites de production d’électricité non utilisés. La législation en la matière a été introduite ﬁ  n 2006
38. 
Vu l’importance de la recette, il conviendrait d’ouvrir un article supplémentaire au budget des voies et moyens, ou à tout le moins d’adapter le montant de la prévision, si de telles recettes étaient encore à prévoir les années suivantes.
En revanche, certaines recettes n’ont pas été réalisées, notamment :
chapitre 23 SPF Emploi, Travail et Concertation sociale – Recettes de l'ONSS 
destinées pour l'amélioration des conditions de travail pour les travailleurs de 
plus de 55 ans (prévision : 7,0 millions d'euros) ;
chapitre 32 SPF Économie, PME, Classes moyennes et Énergie – Redevance 
pour le dépôt des comptes annuels auprès de la centrale des bilans de la Ban-
que nationale de Belgique (prévision : 10,0 millions d'euros).
En ce qui concerne l’article 34.01 du chapitre 24, Remboursement d’allocations indû-
ment payées à certains handicapés, les droits constatés sont de 70,9 millions d'euros (dont 29,3 reportés des années précédentes) mais les recettes imputées de 5,6 mil-lions d'euros seulement (prévision : 1,8 million d'euros), tandis que 21,5 millions d'euros de droits constatés ont été annulés en 2006.
2.3 Recettes de capital
L’excédent des recettes de capital sur les prévisions s’explique essentiellement par une opération immobilière. 
La SA Fedimmo, constituée par la Société fédérale de participation et d’investisse-
ment (SFPI), a reçu en apport 62 immeubles occupés par les SPF Justice et Finan-
ces, loués à l’État.
Le 28 décembre 2006, une société immobilière privée a acquis 90 % des actions de 
la SA Fedimmo, mises aux enchères par l’État belge, pour un montant de 575,6 mil-lions d’euros. Les 10 % restants sont conservés par l’État et gérés par les sociétés anonymes que sont la Société patrimoniale immobilière Maatschappij Sopima et la SFPI.•
•
•
•
•
37 Voir l’article sur les recettes non prévues au dans ce même chapitre.
38 Loi du 8 décembre 2006 établissant un prélèvement visant à lutter contre la non-utilisation d’un site de 
production d’électricité par un producteur.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   119 0743-07_RH_Boek164_01.indd   119 10-12-2007   11:33:01 10-12-2007   11:33:01 120 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Het bovenvermelde bedrag kan als volgt worden uitgesplitst39: 
342,5 miljoen euro aangerekend op artikel 76.04 van titel II, hoofdstuk 19, 
Regie der Gebouwen, van de rijksmiddelenbegroting. Dat artikel was niet in de 
begroting ingeschreven, en verklaart dus grotendeels het meerbedrag aan kapitaalontvangsten ten opzichte van de ramingen; 
60 miljoen euro voor de begroting van de Regie der Gebouwen (als instelling 
van openbaar nut); 
166,2 miljoen euro voor de NV Sopima;6,9 miljoen euro kosten, in hoofdzaak voor consultancy.
Bovendien werd een bedrag van 94,3 miljoen euro, dat eveneens niet voorzien was, 
aangerekend op artikel 67.01 van hoofdstuk 18, FOD Financiën. Het gaat om de uitvoering van artikel 66, § 3, van de programmawet van 2 januari 2001, zoals gewij-
zigd door artikel 41 van de programmawet van 20 juli 2006. Krachtens dat artikel 
werd het bovenvermeld bedrag in 2006 door de thesaurie van het globaal ﬁ  nancieel 
beheer van het sociaal statuut van de zelfstandigen gestort aan de Administratie van de Thesaurie. Dat bedrag was bedoeld als aanzuivering van het saldo voor de com-pensatie van de tenlasteneming door de Staat van de schulden in het stelsel van de sociale zekerheid der zelfstandigen overeenkomstig artikel 65 van de wet van 2 januari 2001 houdende sociale, budgettaire en diverse bepalingen. 
/L50776 N IET-VOORZIENE  ONTVANGSTEN  
De ontvangsten die in 2006 aangerekend werden, maar waarvoor in de middelenbe-groting geen enkele raming was opgenomen, bedragen 496,0 miljoen euro. Boven-dien werden sommige ontvangsten die in de begrotingsramingen geen bestemming hadden gekregen, uiteindelijk toegewezen aan het Zilverfonds voor een bedrag van 529 miljoen euro.
De op 28 december 2006 afgesloten vastgoedoperatie “Fedimmo” heeft aanleiding gegeven tot de aanrekening van een bedrag van 342,5 miljoen euro als kapitaalont-vangst (niet voorzien in de rijksmiddelenbegroting).
De andere belangrijkste niet-voorziene ontvangsten zijn:
aanzuivering van het saldo van de schuld van het RSVZ tegenover de Staat 
voor de overname van de leningen van het RSVZ (94,3 miljoen euro);
"Anti-Contraband and Anti-Counterfeit Agreement" (19,8 miljoen euro): ont-
vangst die voortvloeit uit een dading die de Europese Commissie en een ﬁ  rma 
uit de tabakssector hebben gesloten
40;
Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen door de Staat (19,1 miljoen euro): het 
gaat hier om de betaling in 2006 van het nog verschuldigde deel voor een ver-richting die vooral op de begroting 2005
41 een impact had.•
•
•
•
•
•
•
39 Op basis van de boekhoudkundige aanrekeningen en van de informatie die het Rekenhof heeft ver-
kregen.
40 Zie 163e Boek van het Rekenhof, Volume I, p. 110-111.
41 Zie 163e Boek van het Rekenhof, Volume I, p. 135-137.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   120 0743-07_RH_Boek164_01.indd   120 10-12-2007   11:33:01 10-12-2007   11:33:01  164e Cahier de la Cour des comptes 121Compte d’exécution du budget Recettes
Le montant précité peut être ventilé comme suit39 :
342,5 millions d'euros imputés sur l’article 76.04 du titre II, chapitre 19, Régie 
des bâtiments, du budget des voies et moyens. Cet article n’était pas prévu 
au budget, et explique donc la plus grande part de l’excédent des recettes de capital sur les prévisions ;
60 millions d'euros pour le budget de la Régie des bâtiments (comme orga-
nisme d’intérêt public) ;
166,2 millions d'euros pour la SA Sopima ;6,9 millions d'euros de frais, essentiellement de consultance.
Par ailleurs, un montant de 94,3 millions d'euros, également imprévu, a été imputé 
sur l’article 67.01 du chapitre 18, SPF Finances. Il s’agit de l’exécution de l’article 66, § 3, de la loi programme du 2 janvier 2001, tel que modiﬁ  é par l’article 41 de la loi-
programme du 20 juillet 2006, en vertu duquel le montant précité a été versé en 2006 à l'administration de la Trésorerie en provenance de la trésorerie de la gestion ﬁ nancière globale du statut social des travailleurs indépendants, à titre d'apurement 
du solde pour la compensation de la prise en charge par l'État des dettes dans le régime de la sécurité sociale des travailleurs indépendants conformément à l'arti-cle 65 de la loi du 2 janvier 2001 portant des dispositions sociales, budgétaires et diverses.
2.2  Commentaire particulier au sujet de la réalisation 
de capital
Les recettes imputées en 2006 pour lesquelles aucune prévision n’était inscrite au 
budget des voies et moyens s’élèvent à 496,0 millions d’euros. En outre, certaines recettes, non affectées dans les prévisions budgétaires, ont ﬁ  nalement été affectées au Fonds de vieillissement, à concurrence de 529 millions d’euros.
L’opération immobilière « Fedimmo », conclue le 28 décembre 2006, a donné lieu à 
l’imputation d’un montant de 342,5 millions d’euros comme recette de capital non prévue au budget des voies et moyens.
Les autres recettes imprévues les plus signiﬁ  catives sont :
Apurement du solde de la dette de l'INASTI envers l'État concernant la reprise 
des emprunts de l'INASTI (94,3 millions d'euros) ;
« Anti-Contraband and Anti-Counterfeit Agreement » (19,8 millions d'euros) : 
recette résultant d’une transaction entre la Commission européenne et une société du secteur du tabac
40 ;
Contrepartie de la reprise des obligations de pensions de la « Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen » par l'État (19,1 millions d'euros) : il s’agit du paiement résiduel en 2006 d’une opération qui a eu un plus grand impact sur le budget de 2005
41.•
•
•
•
•
•
•
39 Sur la base des imputations comptables, et des informations obtenues par la Cour des comptes.
40 163e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 110-111.
41 163e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 134-136.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   121 0743-07_RH_Boek164_01.indd   121 10-12-2007   11:33:01 10-12-2007   11:33:01 122 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Bovendien heeft het koninklijk besluit van 19 december 2006,  overeenkomstig arti-
kel 27 van de wet van 5 september 2001 tot waarborging van een voortdurende vermin-
dering van de overheidsschuld en tot oprichting van een Zilverfonds, twee ontvangsten toegewezen aan het Zilverfonds (programma 51.45.3):
het aandeel dat de Staat ontvangen heeft in het resultaat van de Nationale Bank van België  (211,9 miljoen euro);
het winstaandeel dat Belgacom aan de Staat heeft gestort (317,1 miljoen euro).
De rijksmiddelenbegroting had niet bepaald dat deze ontvangsten zouden worden toegewezen. Hun toewijzing aan een begrotingsfonds heeft het nodig gemaakt nieuwe artikelen in de begroting te creëren waaraan dus geen enkele ontvangstenra-ming gekoppeld was, ook al waren er ramingen voor niet-bestemde ontvangsten.
tabel A.5 van volume II van het Boek. Meer commentaar over sommige van die ont-vangsten is te vinden in punt 2.1 van dit hoofdstuk.
/L50776  T
OEWIJZING  VAN NIET-FISCALE  ONTVANGSTEN  AAN HET ZILVERFONDS
Overeenkomstig de wet van 5 september 2001 werd het Zilverfonds opgericht als 
een openbare instelling van categorie B
42. 
In afdeling 4 van die wet wordt uiteengezet waaruit de inkomsten van het Zilverfonds 
bestaan en hoe ze aan het Zilverfonds worden gestort. De wetgever heeft ervoor 
gekozen om de overdrachten naar de instelling van openbaar nut te realiseren via een begrotingsfonds. Daartoe heef hij bij sectie 51 – Rijksschuld van de algemene 
uitgavenbegroting het fonds Diverse niet-ﬁ  scale ontvangsten bestemd voor het Zilver-
fonds ingesteld. De bedragen die voor het Zilverfonds bestemd zijn, worden aldus 
ingeschreven bij de rijksmiddelen als toegewezen ontvangsten; de overdrachten naar het Zilverfonds worden aangerekend op een variabel krediet in de uitgavenbegroting. Deze methode laat toe de overdrachten naar het Zilverfonds vlot aan te passen aan de gerealiseerde ontvangsten, die tot nu toe vaak voortvloeiden uit eenmalige maat-regelen op het einde van het begrotingsjaar.
In 2006 bestonden de inkomsten van het begrotingsfonds uit drie soorten ontvangs-
ten, die bij koninklijk besluit van 19 december 2006 aan het Zilverfonds werden toe-gewezen:
de opbrengst van de verkoop van Credibe, die de Federale Participatiemaat-schappij in 2006 onder de vorm van een kapitaalvermindering aan de Staat heeft gestort, ten belope van 26,5 miljoen euro;
het aandeel dat de Staat in 2006 ontving in het resultaat van de Nationale 
Bank van België, ten belope van 211,9 miljoen euro;
het winstaandeel dat in 2006 door Belgacom aan de Staat werd gestort, ten 
belope van 317,1 miljoen euro. 
Aanvankelijk waren de laatste twee ontvangsten in de rijksmiddelenbegroting geraamd als algemene ontvangsten. Met toepassing van artikel 27 van de oprichtingswet van het Zilverfonds, werden ze met het vermelde koninklijk besluit van 19 december 2006 echter onttrokken aan de algemene ontvangsten en toegewezen aan het Zilverfonds. •
•
•
•
•
42 Wet van 5 september 2001 tot waarborg van een voortdurende vermindering van de overheidsschuld 
en tot oprichting van een Zilverfonds, artikelen 12 en 13. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   122 0743-07_RH_Boek164_01.indd   122 10-12-2007   11:33:01 10-12-2007   11:33:01  164e Cahier de la Cour des comptes 123Compte d’exécution du budget Recettes
Par ailleurs, l’arrêté royal du 19 décembre 2006 a affecté, conformément à l’article 27 
de la loi du 5 septembre 2001 portant garantie d’une réduction continue de la dette publique et création d’un Fonds de vieillissement, deux recettes au Fonds de vieillis-sement (programme 51.45.3) :
part attribuée à l'État dans le résultat de la Banque nationale de Belgique (211,9 millions d'euros) ;
dividende versé à l'État par Belgacom (317,1 millions d'euros).
Le budget des voies et moyens ne prévoyait pas d’affecter ces recettes. Leur affec-
tation à un fonds budgétaire a nécessité la création de nouveaux articles, auxquels aucune prévision de recette n’était donc attachée, même s’il existait des prévisions 
de recettes non affectées.
L’inventaire détaillé des recettes non prévues ﬁ  gure au tableau A.5 du volume II du 
cahier. Plus de commentaires concernant certaines de ces recettes ﬁ  gurent au point 2.1 
du présent chapitre.
En 2006, les moyens attribués au Fonds de vieillissement ont connu une augmen-tation globale de 1.157,2 millions d’euros. L’ensemble des placements du Fonds de vieillissement, en ce compris les intérêts courus, s’élevait à 14.661,2 millions d’euros au 31 décembre 2006.
Le Fonds de vieillissement a été institué comme organisme public de catégorie B par 
la loi du 5 septembre 2001
42. 
La section 4 de cette loi précise la composition des revenus du Fonds de vieillisse-
ment et leur mode de versement au Fonds. Le législateur a décidé de réaliser les 
transferts à l’organisme d’intérêt public par le biais d’un fonds budgétaire et a créé, à cet effet, au sein de la section 51 – Dette publique du budget général des dépen-ses, le fonds dénommé Recettes non ﬁ  scales diverses destinées au Fonds de vieillis-
sement. Les montants destinés au Fonds de vieillissement sont donc inscrits au bud-get des voies et moyens comme recettes affectées ; les transferts au Fonds sont imputés à un crédit variable inscrit au budget des dépenses. Cette méthode permet d’adapter facilement les transferts destinés au Fonds de vieillissement en fonction des recettes réalisées, qui sont, à ce jour, souvent le résultat de mesures non récur-rentes prises à la ﬁ  n de l’année budgétaire. 
En 2006, les revenus du fonds budgétaire se composaient de trois types de recettes, attribuées au Fonds de vieillissement par arrêté royal du 19 décembre 2006 :
Le produit de la vente de Credibe, versé à l’État en 2006 par la Société fédé-rale de participation sous la forme d’une réduction de capital, à concurrence de 26,5 millions d’euros ;
La part du résultat de la Banque nationale de Belgique perçue par l’État en 
2006, pour un montant de 211,9 millions d’euros ;
Le dividende versé à l’État par Belgacom en 2006, à concurrence de 317,1 mil-
lions d’euros. 
Initialement, ces deux dernières recettes avaient été prévues dans le budget des voies et moyens comme des recettes générales. En application de l’article 27 de la loi portant création du Fonds de vieillissement, elles ont cependant été soustraites aux recettes générales par l’arrêté royal précité et affectées au Fonds de vieillissement. •
•
•
•
•
42 Loi du 5 septembre 2001 portant garantie d’une réduction continue de la dette publique et création 
d’un Fonds de vieillissement, articles 12 et 13.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   123 0743-07_RH_Boek164_01.indd   123 10-12-2007   11:33:01 10-12-2007   11:33:01 124 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
De resultaten van het begrotingsfonds, m.a.w. het verschil van de gerealiseerde ont-
vangsten op de rijksmiddelenbegroting en de doorstortingen aan het Zilverfonds als uitgaven op de uitgavenbegroting, bepalen mee het begrotingssaldo van de Staat. 
De onderstaande tabel schetst de evolutie van de opeenvolgende begrotingsresulta-ten van het begrotingsfonds en de saldi ervan op het einde van het jaar. Het saldo op 31 december geeft weer welk bedrag, bij het afsluiten van het begrotingsjaar, nog aan het Zilverfonds moet worden doorgestort.
Op 31 december 2006 bedroeg het saldo 738,2 miljoen euro. Dat bedrag vertegen-
woordigt drie ontvangsten die in vorige jaren werden gerealiseerd bij de FOD Mobi-liteit en Vervoer:
een bedrag van 2,1 miljoen euro uit de verkoop van de UMTS-licenties, geboekt in de rijksmiddelen 2002 op artikel 77.02;
een bedrag van 197,5 miljoen euro van het winstaandeel van Belgacom, geboekt 
in de rijksmiddelen 2004 op artikel 27.02;
de opbrengst van de aandelenverkoop van Belgacom in 2004, ten bedrage van 538,6 miljoen euro, geboekt in de rijksmiddelen 2004 op artikel 86.04
43. •
•
•
43 Voor deze ontvangst was geen raming ingeschreven in de rijksmiddelenbegroting (cfr. 162e Boek van 
het Rekenhof, Volume I, p. 120-123).
44 Zie ook hoofdstuk 1 – Evolutie van het begrotingssaldo. Tabel 20 – Evolutie van het saldo van het begrotingsfonds (in euro)
Jaar Gerealiseerde 
ontvangstenOverdrachten
aan het ZilverfondsBegrotingsresultaat 
op het 
begrotingsfondsSaldo op
31 december
2001 437.805.323,76 370.275.323,76 67.530.000,00 67.530.000,00
2002 845.469.726,10 673.644.565,58 171.825.160,52 239.355.160,52
2003 8.149.653.173,08 3.096.905.478,35 5.052.747.694,73 5.292.102.855,25
2004 3.371.836.819,75 7.790.000.021,25 –  4.418.163.201,50 873.939.653,752005 307.092.909,18 442.651.574,82 –  135.558.665,64 738.380.988,11
2006 555.469.205,58 555.619.942,62 – 150.737,04 738.230.251,07
Totaal 13.667.327.157,45 12.929.096.906,38 738.230.251,07
Het tijdstip van de overdrachten van de toegewezen ontvangsten naar het Zilver-
fonds beïnvloedt weliswaar het begrotingssaldo, maar niet het vorderingensaldo. In de ESR-optiek worden dergelijke overdrachten binnen de sector overheid immers geneutraliseerd
44.
In totaal werd op 28 december 2006 een bedrag van 555,6 miljoen euro aan het Zilver-
fonds gestort. 
In 2006 beliepen de pro rata temporis verworven intresten op de beleggingen van het Zilverfonds, die niet op de rijksmiddelenbegroting worden aangerekend, 601,6 miljoen euro. Samengevoegd met de ontvangsten die in 2006 aan het Zilver-fonds werden toegewezen, namen de middelen van het fonds hierdoor toe met 1.157,2 miljoen euro.
De totale middelen van het Zilverfonds (met inbegrip van de gelopen interesten) bedroegen aldus op 31 december 2006 14.661,2 miljoen euro.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   124 0743-07_RH_Boek164_01.indd   124 10-12-2007   11:33:02 10-12-2007   11:33:02  164e Cahier de la Cour des comptes 125Compte d’exécution du budget Recettes
Les résultats du fonds budgétaire, c’est-à-dire, la différence entre les recettes réali-
sées dans le budget des voies et moyens et les transferts au Fonds en tant que dépenses inscrites au budget général des dépenses contribuent à déterminer le solde budgétaire de l’État. 
Le tableau ci-après présente l’évolution des résultats successifs du fonds budgétaire 
et celle des soldes du fonds en ﬁ  n d’année. Le solde au 31 décembre indique le mon-
tant restant à transférer au Fonds de vieillissement lors de la clôture de l’année budgétaire concernée. 
Le solde au 31 décembre 2006 s’élève à 738,2 millions d’euros et représente trois 
recettes réalisées les années précédentes au SPF Mobilité et Transports :
Un montant de 2,1 millions d’euros provenant de la vente des licences UMTS, comptabilisé à l’article 77.02. du budget des voies et moyens 2002 ;
Un montant de 197,5 millions d’euros du dividende de Belgacom, inscrit dans 
le budget des voies et moyens 2004 à l’article 27.02 ;
Le produit de la vente d’actions de Belgacom en 2004, à concurrence de 538,6 millions d’euros, inscrit dans le budget des voies et moyens 2004 à l’article 86.04
43.•
•
•
43 Aucune prévision n’était inscrite pour cette recette dans le budget des voies et moyens (cf. 162e Cahier 
de la Cour, Volume I, p. 120-123).
44 Voir également Chapitre 1 – Évolution du solde budgétaire.Tableau 20 – Évolution du solde du fonds budgétaire (en euros)
Année Recettes réalisées Transferts au Fonds 
de vieillissementRésultat budgétaire 
sur le fondsSolde au
31 décembre
Total 13.667.327.157,45 12.929.096.906,38 738.230.251,07
Si le moment où les recettes affectées sont transférées au Fonds de vieillissement 
inﬂ  ue sur le solde budgétaire, il n’a pas d’incidence sur le solde des créances. En effet, dans l’optique du système européen des comptes (SEC), de tels transferts au sein du secteur public sont neutralisés
44.
Un montant total de 555,6 millions d’euros a été versé le 28 décembre 2006 au Fonds de vieillissement. 
En 2006, les intérêts acquis pro rata temporis  sur les placements du Fonds de vieillis-
sement, qui ne sont pas imputés au budget des voies et moyens, s’élevaient à 601,6 mil-lions d’euros. Combinés aux recettes affectées en 2006 au Fonds de vieillissement, les moyens de ce fonds ont donc augmenté de 1.157,2 millions d’euros.
L’ensemble des moyens du Fonds de vieillissement (y compris les intérêts courus) atteignait 14.661,2 millions d’euros au 31 décembre 2006.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   125 0743-07_RH_Boek164_01.indd   125 10-12-2007   11:33:02 10-12-2007   11:33:02 126 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
/L50776 G EVOLGEN  VAN DE DIVERSE  VOORAFNEMINGEN  OP DE BTW 
In 2006 bereikten de verplichte voorafnemingen op de btw-ontvangsten 21.646 mil-
joen euro, wat het totaal van de netto btw-ontvangsten (22.542 miljoen euro) dicht 
benadert. Daardoor werd slechts een miniem deel (3,97 %) van de btw-opbrengst aan de rijksmiddelenbegroting gestort. Gedurende zes maanden lagen de voorafne-mingen zelfs hoger dan de netto btw-ontvangsten, zodat de Schatkist andere mid-delen moest aanwenden om die ﬁ  nancieringen te kunnen uitvoeren.
Verschillende bepalingen voorzien in diverse verplichte voorafnemingen op de btw-
ontvangsten voor het dekken van de ﬁ  nanciering van de gemeenschappen en van de 
sociale zekerheid, en in mindere mate van die van de Europese Unie, van de geïnte-greerde politie
45 en van de Commissie voor de Regulering van de Elektriciteit en het 
Gas (CREG)46, alsook voor de terugbetaling van de effectisering47 aan het vehikel.
De onderstaande tabel geeft een overzicht van de voorafnemingen voor 2006. 
45 Voorafnemingen opgenomen in de artikelen 190 en 191 van de programmawet (I) van 24 decem-
ber 2002 en haar toepassingsbesluit van 23 november 2006 (zie verder: Ontvangsten overgedragen 
aan de geïntegreerde politie ).
46 Artikel 21 ter van de wet van 29 april 1999 betreffende de organisatie van de elektriciteitsmarkt, inge-
voegd door artikel 64 van de wet van 20 juli 2005 houdende diverse bepalingen. 
47 Mechanisme ingevoerd door artikel 43 van de programmawet van 11 juli 2005, gewijzigd door arti-
kel 24 van de programmawet van 20 juli 2006. Dat mechanisme, toegelicht onder punt 1 Totale Ont-
vangsten , 1.2 Bijzondere commentaar op de ﬁ  scale ontvangsten , werd in december 2006 in gebruik 
genomen en wordt geraamd op 600 miljoen euro ( Parl. St . Kamer, DOC 51-2517/001, p. 27).Tabel 21 – Voorafnemingen op de btw-ontvangsten in 2006 (in miljoen euro)
vooraf-
leerd 
totaal Gecumu-
leerde 
ontvang-
sten Vooraf-
nemingen
die de 
over-
schrijdenReste-
rend 
saldo 
voor 
de 
Staat MaandGemeen-
schappenSoc.
zeker-
heidEU PolitieEffecti-
seringCREG
01/06 1.000 648 34 8 0 3 1.692 1.692 1.642 50
02/06 1.000 552 34 8 0 0 1.594 3.286 2.887 399
03/06 1.000 592 34 8 0 0 1.633 4.919 4.186 734
04/06 1.000 973 34 8 0 22 2.036 6.956 6.865 9105/06 1.000 584 34 8 0 3 1.629 8.585 8.296 288
06/06 1.000 579 34 8 0 0 1.620 10.205 9.751 454
07/06 1.000 1.004 34 8 0 0 2.045 12.250 12.359 10908/06 1.000 805 34 8 0 3 1.849 14.099 14.339 240
09/06 883 607 34 8 0 0 1.531 15.630 15.695 66
10/06 987 821 34 8 0 0 1.849 17.479 17.638 15911/06 987 748 54 8 0 0 1.796 19.275 19.286 11
12/06 992 1.160 54 101 61 3 2.371 21.646 22.542 896
2006 11.847 9.072 446 186 61 34 21.646
Bron: cijfers van het Rekenhof op basis van de gegevens van de Thesaurie 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   126 0743-07_RH_Boek164_01.indd   126 10-12-2007   11:33:02 10-12-2007   11:33:02  164e Cahier de la Cour des comptes 127Compte d’exécution du budget Recettes
En 2006, les prélèvements obligatoires sur les recettes de la TVA ont atteint un 
montant de 21.646 millions d’euros, proche du total des recettes nettes (22.542 mil-lions d’euros). Il en résulte que seule une part minime (3,97 %) du produit de la TVA a été versée au budget des voies et moyens. Durant six mois, ces prélèvements ont même excédé les recettes nettes de la TVA, contraignant le Trésor à puiser dans ses autres ressources aﬁ  n de pourvoir à ces ﬁ  nancements.
dans une moindre mesure, celui de l’Union européenne, de la police intégrée
45 et de 
la Commission de régulation de l’électricité et du gaz (CREG)46 ainsi que le rembour-
sement au véhicule de la titrisation47.
Le tableau suivant donne un aperçu de ces prélèvements pour 2006.
45 Prélèvements prévus aux articles 190 et 191 de la loi-programme (I) du 24 décembre 2002 et son 
arrêté royal d’application du 23 novembre 2006 (voir ci-dessous : Recettes transférées à la police inté-grée).
46 Article 21 ter de la loi du 29 avril 1999 relative à l’organisation du marché de l’électricité, inséré par 
l’article 64 de la loi du 20 juillet 2005 portant des dispositions diverses. 
47 Mécanisme instauré par l’article 43 de la loi-programme du 11 juillet 2005, modiﬁ  é par l’article 24 de la 
loi-programme du 20 juillet 2006. Ce mécanisme, exposé au point 1 – Recettes totales, 1.2 Commen-
taire particulier afférent aux recettes ﬁ  scales , a été mis en œuvre en décembre 2006 et est évalué à 
600 millions d’euros ( Doc. parl ., Chambre DOC 51-2517/001).Tableau 21 – Prélèvements sur le produit de la TVA en 2006 (en millions d’euros)
Prélèvements Total 
des 
prélè-
vementsTotal 
cumu-
léesPrélève-
ments 
excé-
dant les 
recettesSolde 
restant 
à l’Etat
MoisCommu-
nautésSécu-
rité 
socialeUnion 
euro-
péennePoliceTitrisa-
tionCREG
01-06 1.000 648 34 8 0 3 1.692 1.692 1.642 50
02-06 1.000 552 34 8 0 0 1.594 3.286 2.887 39903-06 1.000 592 34 8 0 0 1.633 4.919 4.186 734
04-06 1.000 973 34 8 0 22 2.036 6.956 6.865 91
05-06 1.000 584 34 8 0 3 1.629 8.585 8.296 28806-06 1.000 579 34 8 0 0 1.620 10.205 9.751 454
07-06 1.000 1.004 34 8 0 0 2.045 12.250 12.359 109
08-06 1.000 805 34 8 0 3 1.849 14.099 14.339 24009-06 883 607 34 8 0 0 1.531 15.630 15.695 66
10-06 987 821 34 8 0 0 1.849 17.479 17.638 159
11-06 987 748 54 8 0 0 1.796 19.275 19.286 1112-06 992 1.160 54 101 61 3 2.371 21.646 22.542 896
0743-07_RH_Boek164_01.indd   127 0743-07_RH_Boek164_01.indd   127 10-12-2007   11:33:02 10-12-2007   11:33:02 128 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Wat de ﬁ  nanciering van de gemeenschappen betreft, voorziet de wet in een maande-
lijkse gemiddelde voorafneming van 987 miljoen euro op de netto btw-ontvangsten, 
ten voordele van de Vlaamse en de Franse Gemeenschap48. 
Voor de alternatieve ﬁ  nancieringen49 van de sociale zekerheid en van de gezond-
heidszorg werden voorafnemingen uitgevoerd die variëren van 552 tot 1.160 mil-joen euro. Dit laatste is het bedrag van de maand december 2006 waarbij in uitvoe-ring van de koninklijke besluiten van 3 december 2006, het bedrag van de alternatieve ﬁ  nanciering met 505,2 miljoen euro werd opgetrokken voor de ﬁ  nanciering van de kostprijs van de werkbonus.
In 2006 was de toewijzing van de btw-opbrengst (21.646 miljoen euro) bijna even 
groot als het totaal van de netto btw-ontvangsten (22.542 miljoen euro). De ver-richte ontvangsten lagen 68 miljoen lager dan de vermoedelijke ontvangsten, geraamd in de initiële begroting voor het jaar 2007.
Bovendien lagen de verplichte voorafnemingen ten laste van de btw-opbrengst in 2006 gedurende zes maanden hoger dan de netto ontvangsten van die belasting, zodat de Schatkist genoodzaakt was uit andere reserves te putten om de diverse ﬁ  nancieringen 
te kunnen uitvoeren. De programmawet van 20 juli 2006
50 bepaalt expliciet dat wan-
neer de opbrengst van de btw lager uitvalt dan het op de ontvangsten van die belas-ting voorafgenomen bedrag, de diverse ﬁ  nancieringen zullen gebeuren door middel van 
een compenserend bedrag ten laste van de Schatkist.
In 2006 heeft het geheel van de voorafnemingen ertoe geleid dat slechts een miniem deel (3,97 %) van de btw-opbrengst aan de rijksmiddelenbegroting werd gestort (896 miljoen euro op 22.542 miljoen euro).
/L50776 O
NTVANGSTEN  OVERGEDRAGEN  AAN DE GEMEENSCHAPPEN  EN GEWESTEN  
De aan de gemeenschappen en de gewesten toegewezen belastinggedeelten 
(26.792,7 miljoen euro) zijn in 2006 globaal met 4,43 % toegenomen. Dat is een 
verhoging die iets lager is dan de gezamenlijke evolutie (4,84 %) van het indexcijfer van de consumptieprijzen en van het bruto binnenlands product.
1  Sommen gestort in 2006 aan de gemeenschappen, de gewesten en 
de gemeenschapscommissies 
Onderstaande tabel geeft een overzicht van de belastingopbrengsten die voor 2006 werden gestort aan de gemeenschappen, de gewesten en de gemeenschapscommis-sies. Naast de bedragen die werden toegekend krachtens de bijzondere wet van 16 januari 1989 betreffende de ﬁ  nanciering van de gemeenschappen en de gewesten, 
48 Artikelen 41 en 54 van de bijzondere wet van 16 januari 1989 betreffende de ﬁ  nanciering van de 
Gemeenschappen en de Gewesten en de bijzondere wet van 28 december 2006 houdende de toeken-ning van een eenmalige bijzondere toelage ten voordele van de Vlaamse Gemeenschap, het Vlaamse Gewest, de Franse Gemeenschap, het Waalse Gewest, het Brusselse Hoofdstedelijke Gewest en de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie.
49 Artikelen 66 tot 67ter van de programmawet van 2 januari 2001. De voorafnemingen zijn gebeurd, 
rekening houdend met de bedragen die in de algemene toelichtingen werden vermeld. Sommige van die bedragen werden vastgelegd door in 2006 genomen koninklijke besluiten. Bepaalde koninklijke beslui-ten ontbreken nog (zie verder: Ontvangsten overgedragen aan de sociale zekerheid ).
50 Artikel 24 tot wijziging van artikel 43 van de programmawet van 11 juli 2005.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   128 0743-07_RH_Boek164_01.indd   128 10-12-2007   11:33:02 10-12-2007   11:33:02  164e Cahier de la Cour des comptes 129Compte d’exécution du budget Recettes
mensuel moyen de 987 millions d’euros sur les recettes nettes de la TVA au proﬁ  t 
des communautés ﬂ  amande et française48.
Les ﬁ  nancements alternatifs49 de la sécurité sociale et des soins de santé impliquent 
des prélèvements qui varient de 552 millions à 1.160 millions d’euros. Ce montant 
est celui du mois de décembre 2006 qui exécute les arrêtés royaux du 3 décem-bre 2006 augmentant le montant du ﬁ  nancement alternatif de 505,2 millions d’euros, 
en vue de ﬁ  nancer le coût du bonus emploi.
En 2006, l’attribution du produit de la TVA (21.646 millions d’euros) a atteint un mon-tant proche du total des recettes nettes de cet impôt (22.542 millions d’euros). Les recettes réalisées ont été inférieures de 68 millions aux recettes probables, estimées au budget initial pour l’année 2007.
De plus, durant six mois de l’année 2006, les prélèvements obligatoires à charge du produit de la TVA ont dépassé les recettes nettes de cet impôt, contraignant ainsi le Trésor à puiser dans ses autres ressources aﬁ  n de pourvoir à ces divers ﬁ  nance-ments. La loi-programme du 20 juillet 2006
50 prévoit expressément que dans l’hypo-
thèse où le produit de la TVA deviendrait inférieur à celui des prélèvements prévus à charge de cet impôt, les divers ﬁ  nancements seront assurés par un montant com-
pensatoire à charge du Trésor.
En 2006, l’ensemble des prélèvements a eu pour conséquence que seule une part 
minime (3,97 %) du produit de la TVA a été versée au budget des voies et moyens (896 millions d’euros sur 22.542 millions d’euros).
/L50776  R
ECETTES  TRANSFÉRÉES  AUX COMMUNAUTÉS  ET AUX RÉGIONS  
Globalement, les quotes-parts d’impôts attribuées aux communautés et aux régions 
(26.792,7 millions d’euros) ont augmenté de 4,43 % en 2006, soit une croissance 
légèrement inférieure à l’évolution conjointe (4,84 %) de l’indice des prix à la consom-
mation et du produit intérieur brut.
1  Montants versés en 2006 aux communautés, aux régions et aux commissions communautaires 
Le tableau suivant détaille les quotes-parts d’impôts versées aux communautés, aux régions et aux commissions communautaires pour l’année 2006. Outre les montants octroyés en vertu de la loi spéciale du 16 janvier 1989 relative au ﬁ  nancement des com-
munautés et des régions, les recettes transférées comprennent en 2006, de manière 
48 Articles 41 et 54 de la loi spéciale du 16 janvier 1989 relative au ﬁ  nancement des communautés et des 
régions et loi spéciale du 28 décembre 2006 portant une allocation spéciale unique au proﬁ  t de la Communauté française, de la Région wallonne, de la Communauté ﬂ  amande, de la Région ﬂ  amande, 
de la Région de Bruxelles-Capitale et de la Commission communautaire commune.
49 Articles 66 à 67ter la loi-programme du 2 janvier 2001. Les prélèvements ont été effectués compte 
tenu des montants explicités dans les exposé généraux, montants ﬁ  xés, pour certains d’entre eux par 
50 Article 24 modiﬁ  ant l’article 43 de la loi-programme du 11 juillet 2005.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   129 0743-07_RH_Boek164_01.indd   129 10-12-2007   11:33:02 10-12-2007   11:33:02 130 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
omvatten de in 2006 overgedragen ontvangsten (op marginale wijze) eveneens bij-
zondere eenmalige toelagen die zijn bestemd om meerkosten te compenseren. Deze toelagen werden toegekend door de wetten van 30 maart 2006
51 en 28 decem-
ber 200652. 
De kolommen 1 en 2 stemmen overeen met de bedragen vastgesteld in de aange-paste rijksmiddelenbegroting voor het begrotingsjaar 2006
53 en door de wetten van 
30 maart 2006.
Kolom 3 stemt overeen met de bepalingen van de twee wetten van 28 december 2006.
Kolom 4 geeft een gedetailleerd beeld van de uitvoering van de artikelen 2 en 3 van het koninklijk besluit van 11 september 2003 tot regeling van de hangende boek-houdkundige verrichtingen en tot afschafﬁ  ng en afsluiting van de ontbinding van het 
Wegenfonds en tot vaststelling van de modaliteiten van de ontbinding.
Kolom 5 geeft het totaal van de in 2006 aan de gefedereerde entiteiten verschul-
digde bedragen, en deze zijn ook de effectief gestorte bedragen.
Kolom 6 bevat de belastinggedeelten die deﬁ  nitief werden toegewezen voor 2006. 
Ze werden berekend op grond van de laatste bekende parameters vermeld in de rijksmiddelenbegroting
54. Het effectieve percentage van de gemiddelde evolutie van 
het indexcijfer van de consumptieprijzen (1,79 %) werd echter in aanmerking geno-men; voor de economische groei werd de raming van het bruto binnenlands product die op 1 maart 2007 in de economische begroting werd gepubliceerd, dat is 3 %, toe-gepast
55; voor het aantal inwoners van minder dan 18 jaar oud is het de vaststelling 
van deze populatie op 30 juni 2005, gedaan op 1 februari 2007, die in rekening werd gebracht
56.
Kolom 7 vermeldt de wijzigingen die het gevolg zijn van de deﬁ  nitieve vaststelling 
van de belastinggedeelten toegewezen voor 2006. Deze wijzigingen zullen moeten 
worden geïntegreerd in het wetsontwerp houdende aanpassing van de rijksmiddelen-begroting voor het begrotingsjaar 2007.
51 Bijzondere wet houdende de toekenning van een bijzondere eenmalige toelage ten voordele van de 
Vlaamse Gemeenschap, de Franse Gemeenschap, het Waals Gewest en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en wet houdende de toekenning van een bijzondere eenmalige toelage ten voordele van de Duitstalige Gemeenschap. Deze toelagen zijn bestemd om de meerkost te dekken die de collectieve structuren moeten dragen als gevolg van de stijging van de energieprijzen.
 Om de storting van deze toelagen aan de gefedereerde entiteiten mogelijk te maken, werd artikel 151 
van de programmawet van 27 december 2005, dat een toekenningsfonds voor de gezinnen heeft opge-
richt voor de tussenkomst van de Staat in de kosten voor de levering van stookolie voor de verwarming 
van de privéwoning, aangevuld door een wet die eveneens dateert van 30 maart 2006.
52 Bijzondere wet houdende de toekenning van een eenmalige bijzondere toelage ten voordele van de 
Vlaamse Gemeenschap, het Vlaamse Gewest, de Franse Gemeenschap, het Waalse Gewest, het Brussels Hoofdstedelijk Gewest en de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie en wet hou-dende de toekenning van een bijzondere eenmalige toelage ten voordele van de Duitstalige Gemeen-schap. Deze wetten hebben als doel de budgettaire kosten van de gefedereerde entiteiten ﬁ  nancieel te 
compenseren ingevolge de beslissing om een bijkomende kinderbijslag toe te kennen ten voordele van schoolgaande kinderen.
53 Wet van 11 juli 2006.
54 Zie verantwoordingsnota’s van de rijksmiddelenbegroting voor het begrotingsjaar 2007 ( Parl. St . Kamer, 
DOC 51-2704/001, p. 208 tot 216).
55 Terwijl de bijzondere wet van 16 januari 1989 betreffende de ﬁ  nanciering van de gemeenschappen en 
de gewesten verwijst naar het bruto nationaal inkomen, heeft de Interministeriële Conferentie van Financiën en Begroting beslist vanaf het begrotingsjaar 2006 het groeipercentage van het bruto binnen-lands product toe te passen.
56 Aantal inwoners van minder dan 18 jaar van het Nederlandstalig gewest: 1.210.121, van het Franstalig 
Gewest: 732.926 en van het tweetalig gewest Brussel-Hoofdstad: 221.587.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   130 0743-07_RH_Boek164_01.indd   130 10-12-2007   11:33:02 10-12-2007   11:33:02  164e Cahier de la Cour des comptes 131Compte d’exécution du budget Recettes
marginale, des allocations spéciales uniques destinées à compenser des surcoûts, attri-
buées en application des lois du 30 mars 200651 et du 28 décembre 200652.
Les colonnes 1 et 2 correspondent aux montants tels qu’ils ont été ﬁ  xés dans le budget des voies et moyens ajusté pour l’année budgétaire 2006
53 et par les lois du 
30 mars 2006.
La colonne 3 développe les dispositions des deux lois du 28 décembre 2006.La colonne 4 détaille l’exécution des articles 2 et 3 de l’arrêté royal du 11 septem-
bre 2003 réglant les opérations comptables restant en souffrance, portant suppres-sion et clôture de la dissolution du Fonds des routes et ﬁ  xant les modalités de sa 
dissolution.
La colonne 5 totalise les montants à verser aux entités fédérées en 2006, qui sont 
aussi les montants effectivement versés.
La colonne 6 développe les quotes-parts d’impôts attribuées déﬁ  nitivement pour 2006. 
Elles sont établies en tenant compte des derniers paramètres mentionnés dans le 
budget des voies et moyens
54. Toutefois, le taux effectif de ﬂ  uctuation moyen de 
l’indice des prix à la consommation (1,79 %) a été retenu ; pour la croissance écono-mique, l’estimation du produit intérieur brut publiée dans le budget économique du 1
er mars 2007, soit 3 %, a été appliquée55 ; pour le nombre d’habitants âgés de moins 
de 18 ans, c’est la constatation de cette population au 30 juin 2005, effectuée le 1
er février 2007, qui a été prise en considération56.
parts d’impôts attribuées pour l’année 2006. Ces modiﬁ  cations devront être inté-grées dans le projet de loi ajustant le budget des voies et moyens de l’année budgé-taire 2007.
51 Loi spéciale attribuant une allocation spéciale unique en faveur de la Communauté française, de la 
Communauté ﬂ  amande, de la Région wallonne et de la Région de Bruxelles-Capitale et loi attribuant 
une allocation spéciale unique en faveur de la Communauté germanophone. Ces allocations sont des-tinées à couvrir le surcoût supporté par les structures collectives à la suite de la hausse du prix de l’énergie.
 Pour permettre de verser ces allocations aux entités fédérées, l’article 151 de la loi programme du 
27 décembre 2005, qui avait créé un fonds d’attribution aux ménages pour l’intervention de l’État dans 
les frais de fournitures de gasoil destiné au chauffage de l’habitation privée, a été complété par une loi 
également datée du 30 mars 2006.
52 Loi spéciale portant octroi d’une allocation spéciale unique au proﬁ  t de la Communauté française, de 
la Région wallonne, de la Communauté ﬂ  amande, de la Région ﬂ  amande, de la Région de Bruxelles-
Capitale et de la Commission communautaire commune et loi portant octroi d’une allocation spéciale unique au proﬁ  t de la Communauté germanophone. Ces lois visent à apporter une compensation ﬁ  nan-
cière aux entités fédérées pour les coûts budgétaires qu’elles supportent suite à la décision d’octroyer une allocation familiale supplémentaire au proﬁ  t des enfants en âge de scolarité.
53 Loi du 11 juillet 2006.
54 Voir notes justiﬁ  catives à l’appui du budget des voies et moyens pour l’année budgétaire 2007 
(Doc. parl.  Chambre, DOC 51-2704/001, p. 208 à 216).
55 Alors que la loi spéciale du 16 janvier 1989 relative au ﬁ  nancement des communautés et des régions 
fait référence au revenu national brut, la Conférence interministérielle des ﬁ  nances et du budget a décidé d’appliquer le taux de croissance du produit intérieur brut à partir de l’année budgétaire 2006.
56 Nombre d’habitants de moins de 18 ans de la région de langue ﬂ  amande : 1.210.121, de la région de 
langue française : 732.926 et de la région bilingue de Bruxelles-Capitale : 221.587.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   131 0743-07_RH_Boek164_01.indd   131 10-12-2007   11:33:03 10-12-2007   11:33:03 132 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 22 – Toegewezen belastinggedeelten (in miljoen euro)
Voorlopig 
bedragen 
voor 2006Deﬁ nitieve 
voor 2005Toekenning 
van een 
eenmalige 
toelage 
(wetten van 
28 december 
2006)Uitvoering 
artikelen
2 en 3 van 
het KB 
11/9/03  Effectief gestorte 
bedragen in 2006
(= te storten 
bedragen)Deﬁ nitieve 
bedragen, 
2006In 
van 2007 op 
te nemen 
bedragen 
 (1) (2) (3) (4) (5)=(1)+(2)+(3)+(4) (6) (7)=(6)–(1)
Btw
Vl.Gem. 6.724,8 63,6 2,8 6.791,2 6.742,4 17,6
Fr.Gem. 5.009,8 44,3 2,0  5.056,1 5.012,9 3,1
Totaal (a) 11.734,6 107,9 4,8 11.847,3 11.755,3 20,7
PB
Vl.Gem. 3.877,1 – 21,5 3.855,6 3.926,4 49,3Fr.Gem. 2.079,9 – 8,3 2.071,6 2.070,5 – 9,4
D.Gem. 5,3 0,0 0,0  5,3 5,3 – 0,0
Totaal (b) 5.962,3 – 29,8 0,0 5.932,6 6.002,2 39,9
PB
Vl.Gew. 5.015,9 – 45,2 – 1,1 4.969,6 5.113,6 97,7
W.Gew. 3.091,1 – 22,4 0,2 – 0,3 3.068,6 3.148,2 57,1
BHG 712,0 11,9 0,0 1.4 725,3 716,0 4,0
Totaal (c) 8.819,0 – 55,7 0,2 0,0 8.763,5 8.977,8 158,8
PB
FGC 22,8 – 0,2 22,6 23,0 0,2
VGC 5,7 0,0   5,7 5,7 0,0
Totaal (d) 28,5 – 0,2 28,3 28,7 0,2
PB Bijzondere middelen voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Totaal (e) 28,5 – 0,2 28,3 28,7 0,2
PB Eenmalige bijzondere toelage voor de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie
Totaal (f) 0,0 0,0
Totaal = T.(a) + T.(b) + T.(c) + T.(d) + T.(e) + T.(f))
26.582,9 22,0 5,1 0,0 26.599,9 26.792,7 219,8
Vl.Gem. 15.617,8 – 3,1 2,8 – 1,1 15.616,4 15.782,4 164,6Fr.Gem. 7.089,7 36,0 2,0 7.127,7 7.083,4 – 6,3
D.Gem. 5,3 0,0 0,0 5,3 5,3 – 0,0
W.Gew. 3.091,1 – 22,4 0,2 – 0,3 3.068,6 3.148,2 57,1BHG 740,5 11,7 0,0 1,4 753,6 744,7 4,2
0743-07_RH_Boek164_01.indd   132 0743-07_RH_Boek164_01.indd   132 10-12-2007   11:33:03 10-12-2007   11:33:03  164e Cahier de la Cour des comptes 133Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 22 – Quotes-parts d’impôts attribuées (en millions d’euros)
Montants 
ajustés 
provisoire-
ment pour 
2006Ajustement 
déﬁ nitif 
pour 2005Octroi d’une 
allocation 
spéciale 
unique
(lois du
28 décembre 
2006)Exécution 
des 
articles 2 
et 3 de 
l’AR 
11/9/03  Montants versés
en 2006
(= montants
à verser)Montants 
déﬁ nitifs, loi 
spéciale de 
ﬁ nancement 
2006Montants à 
intégrer à 
2007
(1) (2) (3) (4) (5)=(1)+(2)+(3)+(4) (6) (7)=(6) – (1)
TVA
C. ﬂ 6.724,8 63,6 2,8 6.791,2 6.742,4 17,6
C. fr 5.009,8 44,3 2,0  5.056,1 5.012,9 3,1
Total (a) 11.734,6 107,9 4,8 11.847,3 11.755,3 20,7
IPP
C. ﬂ 3.877,1 – 21,5 3.855,6 3.926,4 49,3
C. fr 2.079,9 – 8,3 2.071,6 2.070,5 – 9,4
C. g 5,3 0,0 0,04  5,3 5,3 – 0,0
Total (b) 5.962,3 – 29,8 0,04 5.932,6 6.002,2 39,9
IPP
R. ﬂ 5.015,9 – 45,2 – 1,1 4.969,6 5.113,6 97,7
R. w 3.091,1 – 22,4 0,2 – 0,3 3.068,6 3.148,2 57,1R B 712,0 11,9 0,03 14 725,3 716,0 4,0
Total (c) 8.819,0 – 55,7 0,2 0,0 8.763,5 8.977,8 158,8
IPP
Cocof 22,8 – 0,2 22,6 23,0 0,2
Total (d) 28,5 – 0,2 28,3 28,7 0,2
IPP Moyens spéciaux pour la Région de Bruxelles-Capitale
Total (e) 28,5 – 0,2 28,3 28,7 0,2
IPP Allocation spéciale unique pour la Commission communautaire commune
Total (f) 0,0 0,0 0,0 0,0
Total = T.(a) + T.(b) + T.(c) + T.(d) + T.(e) + T.(f) 
C. ﬂ 15.617,8 – 3,1 2,8 – 1,1 15.616,4 15.782,4 164,6
C. fr 7.089,7 36,0 2,0 7.127,7 7.083,4 – 6,3
C.g 5,3 0,0 0,0 5,3 5,3 – 0,0
R. w 3.091,1 – 22,4 0,2 – 0,3 3.068,6 3.148,2 57,1
R. B 740,5 11,7 0,0 1,4 753,6 744,8 4,2
0743-07_RH_Boek164_01.indd   133 0743-07_RH_Boek164_01.indd   133 10-12-2007   11:33:03 10-12-2007   11:33:03 134 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Voorlopig 
bedragen 
van een 
eenmalige 
toelage 
artikelen
2 en 3 van 
het KB 
bedragen, 
2006In 
van 2007 op 
te nemen 
bedragen 
VGC 5,7 0,0 5,7 5,7 0,0
GGC 0,0 0,0 0,0 0,0
Toewijzingsfonds van de federale tegemoetkoming in de stookoliefactuur voor gezinswoningen
Vl.Gem. 5,9 5,9Fr.Gem. 3,5 3,5
D.Gem. 0,1 0,1
W.Gew. 0,4 0,4BHG 0,1    0,1
Totaal (g) 10,0 10,0
Afkortingen:  Vlaamse Gemeenschap (Vl.Gem.), Franse Gemeenschap (Fr.Gem.), Duitstalige Gemeenschap (D.Gem.), Vlaams 
Gewest (Vl.Gew.), Waals Gewest (W.Gew.), Brussels Hoofdstedelijk Gewest (BHG), Franse Gemeenschapscommissie (FGC), Vlaamse Gemeenschapscommissie (VGC) en Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie (GGC)
Bron:  tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van de gegevens van de administratie van de Thesaurie
57 Zie de aanpassing van de rijksmiddelenbegroting voor het begrotingsjaar 2006, Parl. St.  Kamer, 
58 4,84 % = (1,0179 x 1,03) − 1.2  Vergelijking van de deﬁ  nitieve bedragen toegekend voor 2006 en 
2005 krachtens de bijzondere ﬁ  nancieringswet
In de volgende tabel worden de deﬁ  nitieve bedragen voor 2006 en 2005 met elkaar 
vergeleken. Deze bedragen zijn vastgesteld overeenkomstig de bijzondere wet van 
16 januari 1989 betreffende de ﬁ  nanciering van de gemeenschappen en de gewesten 
rekening houdend met de deﬁ  nitief vastgelegde parameters voor het jaar 200557. 
Voor 2006 zijn de bedragen vastgesteld zoals uiteengezet in punt 1 hierboven. Voor de bedragen die tegelijkertijd met de schommeling van het gemiddelde indexcijfer van de consumptieprijzen (1,79 %) en aan de economische groei (3 %) verbonden zijn, bedraagt de toename tussen 2005 en 2006 4,84 %
58.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   134 0743-07_RH_Boek164_01.indd   134 10-12-2007   11:33:03 10-12-2007   11:33:03  164e Cahier de la Cour des comptes 135Compte d’exécution du budget Recettes
Montants 
ajustés 
ment pour 
déﬁ nitif 
spéciale 
unique
(lois du
des 
articles 2 
et 3 de 
l’AR 
en 2006
intégrer à 
2007
Comcomcom 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0 0,0
Fonds d’attribution de l’intervention fédérale dans les frais de fournitures de gasoil destiné au chauffage de l’habitation 
privée
C. ﬂ 5,9 5,9
C. fr 3,5 3,5
C. g 0,1 0,1
R. w 0,4 0,4R B 0,1 0,1
Total 10,0 10,0
Abréviations :  Communauté ﬂ  amande (C. ﬂ  ), Communauté française (C. fr), Communauté germanophone (C. g), Région ﬂ  amande 
(R. ﬂ ), Région wallonne (R. w) et Région de Bruxelles-Capitale (R. B), Commission communautaire française (Cocof), 
Commission communautaire ﬂ  amande (VGC) et Commission communautaire commune (Comcomcom)
Source :  tableau établi par la Cour des comptes sur la base de données de l’administration de la Trésorerie
57 Voir ajustement du budget des voies et moyens pour l’année budgétaire 2006, Doc. parl. , Chambre, 
58 4,84 % = (1,0179 x 1,03) − 1.2  Comparaison des montants déﬁ  nitifs attribués pour 2006 et 2005 
en application de la loi spéciale de ﬁ  nancement
Le tableau suivant compare les montants déﬁ  nitifs 2006 avec ceux de 2005. Les 
montants sont établis selon la loi spéciale du 16 janvier 1989 relative au ﬁ  nancement 
des communautés et des régions compte tenu des paramètres déﬁ  nitivement ﬁ  xés, 
pour l’année 200557. Pour 2006, les montants sont établis comme exposé au point 1, 
ci-dessus. Pour les montants liés à la fois au taux de ﬂ  uctuation de l’indice moyen 
des prix à la consommation (1,79 %) et à la croissance économique (3 %), l’augmen-tation entre 2005 et 2006 s’élève à 4,84 %
58.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   135 0743-07_RH_Boek164_01.indd   135 10-12-2007   11:33:03 10-12-2007   11:33:03 136 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 23 – Vergelijking van de deﬁ  nitieve bedragen van 2006 met 2005 
2006Deﬁ nitieve 
20052006-2005 % groei
Btw
Vl.Gem. 6.742.413 6.512.815 229.598 3,53 %
Fr.Gem. 5.012.904 4.867.593 145.310 2,99 %
Totaal (a) 11.755.317 11.380.409 374.908 3,29 %
PB
Vl.Gem. 3.926.450 3.737.037 189.412 5,07 %Fr.Gem. 2.070.527 2.004.951 65.575 3,27 %D.Gem. 5.323 5.230 94 1,79 %
Totaal (b) 6.002.300 5.747.218 255.081 4,44 %
PB
Vl.Gew. 5.113.585 4.807.364 306.221 6,37 %
W.Gew. 3.148.167 2.980.957 167.211 5,61 %
BHG 715.968 686.017 29.951 4,37 %
Totaal (c) 8.977.720 8.474.338 503.383 5,94 %
PB
FGC 22.973 21.912 1.061 4,84 %
VGC 5.743 5.478 265 4,84 %
Totaal (d) 28.716 27.390 1.327 4,84 %
Totaal (e) 28.716 27.390 1.327 4,84 %
Totaal = T.(a) + T.(b) + T.(c) + T.(d) + T.(e)
26.792.770 25.656.744 1.136.025 4,43 %
Vl.Gem. 15.782.448 15.057.216 725.231 4,82 %Fr.Gem. 7.083.430 6.872.545 210.886 3,07 %
D.Gem. 5.323 5.230 94 1,79 %
W.Gew. 3.148.167 2.980.957 167.211 5,61 %BHG 744.685 713.407 31.278 4,38 %
FGC 22.973 21.912 1.061 4,84 %VGC 5.743 5.478 265 4,84 %
Afkortingen:  Vlaamse Gemeenschap (Vl.Gem.), Franse Gemeenschap (Fr.Gem.), Duitstalige Gemeenschap 
(D.Gem.), Vlaams Gewest (Vl.Gew.), Waals Gewest (W.Gew.), Brussels Hoofdstedelijk Gewest (BHG), Franse Gemeenschapscommissie (FGC), Vlaamse Gemeenschapscommissie (VGC) en Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie (GGC)
0743-07_RH_Boek164_01.indd   136 0743-07_RH_Boek164_01.indd   136 10-12-2007   11:33:03 10-12-2007   11:33:03  164e Cahier de la Cour des comptes 137Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 23 – Comparaison des montants déﬁ  nitifs 2006 et 2005 (en milliers d’euros)
Montants 
l’année 2006Montants 
l’année 20052006-2005 % de
croissance
TVA
C. ﬂ 6.742.413 6.512.815 229.598 3,53 %
C. fr 5.012.904 4.867.593 145.310 2,99 %
Total (a) 11.755.317 11.380.409 374.908 3,29 %
IPP
C. ﬂ 3.926.450 3.737.037 189.412 5,07 %
C. fr 2.070.527 2.004.951 65.575 3,27 %C. g 5.323 5.230 94 1,79 %
Total (b) 6.002.300 5.747.218 255.081 4,44 %
IPP
R. ﬂ 5.113.585 4.807.364 306.221 6,37 %
R. w 3.148.167 2.980.957 167.211 5,61 %R B 715.968 686.017 29.951 4,37 %
Total (c) 8.977.720 8.474.338 503.383 5,94 %
IPP
Cocof 22.973 21.912 1.061 4,84 %
Total (d) 28.716 27.390 1.327 4,84 %
Total (e) 28.716 27.390 1.327 4,84 %
Total = T.(a) + T.(b) +T.(c) +T.(d) +T.(e)
C. ﬂ 15.782.448 15.057.216 725.231 4,82 %
C. fr 7.083.430 6.872.545 210.886 3,07 %
C.g 5.323 5.230 94 1,79 %
R. w 3.148.167 2.980.957 167.211 5,61 %R. B 744.685 713.407 31.278 4,38 %
Abréviations :  Communauté ﬂ  amande (C. ﬂ  ), Communauté française (C. fr), Communauté germanophone 
(C. g), Région ﬂ  amande (R. ﬂ  ), Région wallonne (R. w) et Région de Bruxelles-Capitale (R. 
B), Commission communautaire française (Cocof) et Commission communautaire ﬂ  amande 
(VGC)
0743-07_RH_Boek164_01.indd   137 0743-07_RH_Boek164_01.indd   137 10-12-2007   11:33:03 10-12-2007   11:33:03 138 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
De toegewezen belastinggedeelten in toepassing van de ﬁ  nancieringswet zijn globaal 
met 1.136,0 miljoen euro gestegen, dit is een groei van 4,43 %.
worden gespeciﬁ  ceerd: 
Het mechanisme van de herﬁ  nanciering van de gemeenschappen, dat tot in 2006 
enkel aan de schommeling van het gemiddelde indexcijfer van de consumptie-prijzen gebonden was en dat jaarlijks van 2002 tot 2011 supplementen toekent, zorgt ervoor dat het aan de Vlaamse Gemeenschap toegewezen gedeelte van de btw-opbrengst stijgt met 229,6 miljoen euro (3,53 %) en het aan de Franse Gemeenschap toegewezen gedeelte met 145,3 miljoen euro (2,99 %)
59 60.
Het mechanisme van de toekenning van de opbrengst van de personenbelas-ting (PB) (dat tegelijkertijd verbonden is met de schommeling van het gemid-delde indexcijfer van de consumptieprijzen en met de reële groei van het bruto nationaal inkomen), verhoogd met de dotatie ter compensatie van het kijk- en luistergeld (die verbonden is met de schommeling van het gemiddelde index-cijfer van de consumptieprijzen), zorgt ervoor dat het aandeel van de Vlaamse Gemeenschap toeneemt met 189,4 miljoen euro (5,07 %) en dat van de Franse Gemeenschap met 65,6 miljoen euro (3,27 %). 
Het mechanisme voor de toewijzing van de PB aan de gewesten
61 zorgt ervoor 
dat de toegewezen gedeelten van de PB stijgen met 6,37 % voor het Vlaams 
Gewest, met 5,61 % voor het Waals Gewest en met 4,37 % voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, hetzij respectievelijk met 306,2 miljoen euro, 167,2 mil-joen euro en 30,0 miljoen euro.
De belastinggedeelten toegekend aan de Gemeenschappelijke, de Vlaamse 
en de Franse Gemeenschapscommissie en de bijzondere middelen voor het 
Brussels Hoofdstedelijk Gewest stijgen met 4,84 %.
Duitstalige Gemeenschap is enkel gekoppeld aan de procentuele verandering van het gemiddelde indexcijfer van de consumptieprijzen (1,79 %).
3 Ritme-intresten verschuldigd in 2006
In toepassing van artikel 54, § 1, 3
e lid, van de bijzondere wet62 hebben de Vlaamse 
Gemeenschap en de Franse Gemeenschap en het Waals Gewest op 31 mei 2006 
respectievelijk 6397.468,95 euro, 4.592.629,36 euro en 123.749,80 euro betaald aan ritme-intresten met betrekking tot 2005. Het Brussels Hoofdstedelijk Gewest heeft op 21 juni 24.727,60 euro betaald. Deze ritme-intresten vloeien voort uit de verschil-len tussen de vaste maandelijkse bedragen die de Staat aan de gefedereerde enti-teiten heeft gestort en de variabele maandelijkse ﬁ  scale ontvangsten die hij in 2005 
werkelijk heeft geïnd. •
•
•
•
•
59 Het verschil in groei voor elke gemeenschap wordt verklaard door het verdelingsmechanisme dat is 
gebaseerd, enerzijds, op het aantal leerlingen en, anderzijds, op het rendement dat de PB zou opleve-
ren in elke gemeenschap.
60 De toegekende bedragen zijn eveneens verbonden aan de evolutie van de bevolking van minder dan 
18 jaar.
61 Uiteengezet in het 162e Boek van het Rekenhof, Volume I, p. 140 tot 149.
62 Notiﬁ  catie aan de gewesten en gemeenschappen van 3 april 2006.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   138 0743-07_RH_Boek164_01.indd   138 10-12-2007   11:33:04 10-12-2007   11:33:04  164e Cahier de la Cour des comptes 139Compte d’exécution du budget Recettes
augmenté de 1.136,0 millions d’euros, soit une croissance de 4,43 %.
sous :
Le mécanisme de reﬁ  nancement des communautés – qui, jusqu’en 2006, n’est 
lié qu’au taux de ﬂ  uctuation de l’indice moyen des prix à la consommation et 
qui octroie des suppléments chaque année de 2002 à 2011, – implique que la part attribuée du produit de la TVA augmente de 229,6 millions d’euros pour la Communauté ﬂ  amande et de 145,3 millions d’euros pour la Communauté française, leur accordant respectivement une croissance de 3,53 % et 2,99 %
59 60.
Le mécanisme d’attribution du produit de l’impôt des personnes physiques (IPP) – qui est lié à la fois au taux de ﬂ  uctuation de l’indice moyen des prix à 
la consommation et à la croissance réelle du RNB – augmenté de la dotation compensatoire de la redevance radio et télévision – qui, elle, n’est liée qu’au taux de ﬂ  uctuation de l’indice moyen des prix à la consommation – implique que 
la Communauté ﬂ  amande voit sa part augmenter de 5,07 % et la Communauté 
française de 3,27 %, soit respectivement 189,4 millions d’euros et 65,6 mil-lions d’euros.
Le mécanisme d’attribution de l’IPP aux régions
61 a pour effet que les parties 
de l’IPP attribuées augmentent de 6,37 % pour la Région ﬂ  amande, 5,61 % pour 
la Région wallonne et 4,37 % pour la Région de Bruxelles-Capitale, soit respec-
tivement 306,2 millions d’euros, 167,2 millions d’euros et 30,0 millions d’euros.
française et les moyens spéciaux pour la Région de Bruxelles-Capitale crois-sent de 4,84 %.
Communauté germanophone est uniquement liée au taux de la ﬂ  uctuation de 
l’indice moyen des prix à la consommation (1,79 %).
3 Intérêts rythme dus en 2006
En application de l’article 54, § 1
er, alinéa 3, de la loi spéciale62, les Communautés 
ﬂ amande et française et la Région wallonne ont payé le 31 mai 2006, respectivement 
6.397.468,95 euros, 4.592.629,36 euros et 123.749,80 euros pour les intérêts rythme 
relatifs à l’année 2005. La Région de Bruxelles-Capitale, quant à elle, a payé le 21 juin  
24.727,60 euros. Ces intérêts rythme s’expliquent par les écarts constatés entre les 
mensualités régulières versées par l’État aux entités fédérées et les recettes ﬁ  scales 
mensuelles variables qu’il avait réellement perçues en 2005. •
•
•
•
•
59 La disparité de la croissance pour chaque communauté trouve son origine dans le mécanisme de répar-
tition qui est basé, pour une part, sur le nombre d’élèves et pour une autre part, sur le rendement de 
l’IPP réputé localisé dans chaque communauté.
60 Les montants octroyés sont également liés à l’évolution de la population de moins de 18 ans.
61 Explicité dans le 162e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 140 à 149.
62 Notiﬁ  cation du 3 avril 2006 aux entités fédérées.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   139 0743-07_RH_Boek164_01.indd   139 10-12-2007   11:33:04 10-12-2007   11:33:04 140 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
4 Saldi-intresten verschuldigd in 2006
De in 2006 te betalen saldi-intresten als gevolg van het verschil tussen de bedragen 
berekend bij de opstelling van de begroting 2006 (waarschijnlijke bedragen voor 
2005) en de deﬁ  nitieve bedragen voor 2005 berekend bij de aanpassing van de begroting 2006, werden vastgesteld op 3 april 2006 en betaald op de vastgestelde vervaldagen: 29 september, 31 oktober, 30 november en 29 december 2006
63.
Voor 2006 hebben het Waals Gewest en de Vlaamse Gemeenschap de verschuldigde bedragen betaald (respectievelijk 271.487,34 euro en 185.790,29 euro). De Staat betaalde daarentegen 316.974,05 euro aan de Franse Gemeenschap en 116.707,31 euro aan het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
5 Voor de voorgaande jaren verschuldigde ritme- en saldi-intresten 
Wat de voorgaande jaren betreft, had het Rekenhof erop gewezen64 dat de gefe-
dereerde entiteiten samen 8.563.599,14 euro ritme- en saldi-intresten waren ver-schuldigd, die sinds 2002 onbetaald waren gebleven. De Staat van zijn kant was 
voor 3.077.239,13 euro ritme-intresten65 verschuldigd aan de gefedereerde entiteiten.
Op 2 oktober 200666 stelde de minister van Financiën voor dat de Staat en de gefe-
dereerde entiteiten de nodige stortingen zouden uitvoeren67. De Staat heeft zijn 
schuld op 31 oktober 2006 betaald68 en heeft op 30 november de betaling ontvangen 
van de Vlaamse Gemeenschap en op 28 december 2006 die van het Brussels Hoofd-stedelijk Gewest.
63 De intresten zijn verschuldigd in de maand die volgt op de publicatie van de aangepaste begroting, dus 
vanaf september 2006 aangezien de aanpassing werd gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad van 8 augustus 2006.
64 163e Boek van het Rekenhof, Volume I, p. 170 en 171.
65 Brieven van 14 augustus 2002, 18 december 2002, 24 september 2003, 24 maart 2004 en 8 septem-
ber 2004.
66 Als gevolg van een vergadering die op 19 juni 2006 was gehouden tussen ambtenaren van de Thesau-
rie, de AOIF, de studiedienst van de FOD Financiën en het Rekenhof.
67 De Staat ontvangt 6.291.504,00 euro (5.773.087,79 euro + 518.416,21 euro) en betaalt 805.102,26 euro 
(686.972,88 euro + 118.129,38 euro). In die berekening zit bovendien 41,73 euro voor de laattijdige betaling van ritme-intresten die het Brussels Hoofdstedelijk Gewest in 2006 was verschuldigd.
68 Die betalingen zijn uitgevoerd ten laste van orderekening 84.02.08 van de Thesaurie. Het was pas in 
de tweede aanpassing van de algemene uitgavenbegroting 2007 dat in het nodige krediet voor het stijven van die orderekening werd voorzien.Tabel 24 – Op 2 oktober 2006 nog verschuldigde ritme- en saldi-intresten (in euro)
Verrekeningen 2000-2004 Totaal Herberekening 
2001Verrekening 
2005Verschuldigd 
totaal
Vlaamse 
Gemeenschap7.623.282,78 7.623.282,78 – 1.850.194,99 5.773.087,79
Brussels Hoofd-stedelijk Gewest713.516,65 – 2.858,23 710.658,42 – 192.283,94 41,73 518.416,21
Waals Gewest 24.376,88 24.376,88 – 711.349,76 – 686.972,88
Franse Gemeen-
schap205.281,06 205.281,06 – 323.410,44 – 118.129,38
Totaal 8.566.457,37 – 2.858,23 8.563.599,14 – 3.077.239,13 41,73 5.486.401,74
Positieve bedragen: verschuldigd door de gefedereerde entiteiten. Negatieve bedragen: verschuldigd door de Staat
0743-07_RH_Boek164_01.indd   140 0743-07_RH_Boek164_01.indd   140 10-12-2007   11:33:04 10-12-2007   11:33:04  164e Cahier de la Cour des comptes 141Compte d’exécution du budget Recettes
4 Intérêts solde dus en 2006
Les intérêts solde à payer en 2006, c’est-à-dire les intérêts générés par l’écart entre 
les montants calculés lors de l’établissement du budget 2006 (montants probables 
pour 2005) et les montants déﬁ  nitifs pour 2005, calculés lors de l’ajustement du budget de 2006, ont été ﬁ  xés le 3 avril 2006 et payés aux échéances prévues : les 
29 septembre, 31 octobre, 30 novembre et 29 décembre 2006
63.
En ce qui concerne le paiement de ces intérêts solde pour 2006 la Région wallonne 
et la Communauté ﬂ  amande ont payé les montants dus, respectivement pour un 
total de 271.487,34 euros et 185.790,29 euros. Par contre, l’État a versé à ce titre, 316.974,05 euros à la Communauté française et 116.707,31 euros à la Région de Bruxelles-Capitale.
5 Intérêts rythme et solde dus pour les années précédentes
Concernant les années précédentes, la Cour des comptes avait signalé
64 que les 
entités fédérées étaient ensemble redevables de 8.563.599,14 euros au titre des 
intérêts rythme et solde non payés depuis 2002. Pour les intérêts rythme65, l’État 
devait 3.077.239,13 euros aux entités fédérées.
Le 2 octobre 200666, le ministre des Finances a proposé que l’État et les entités 
fédérées procèdent aux versements nécessaires67. L’État a payé sa dette le 31 octo-
bre 200668 et a reçu le paiement de la Communauté ﬂ  amande le 30 novembre et 
celui de la Région de Bruxelles-Capitale, le 28 décembre 2006.
63 Les intérêts sont dus le mois qui suit la publication du budget ajusté, soit dès septembre 2006 puisque 
l’ajustement a été publié au Moniteur belge  du 8 août 2006.
64 Voir 163e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 170 et 171.
65 Lettres du 14 août 2002, 18 décembre 2002, 24 septembre 2003, 24 mars 2004 et 8 septembre 2004.
66 Suite à une réunion entre des fonctionnaires de la Trésorerie, de l’AFER, du service d’études du SPF 
Finances et de la Cour des comptes qui a eu lieu le 19 juin 2006.
67 L’État reçoit 6.291.504,00 euros (5.773.087,79 euros + 518.416,21 euros) et paie 805.102,26 euros 
(686.972,88 euros + 118.129,38 euros). Ce calcul comprend en outre 41,73 euros relatifs au paiement 
tardif des intérêts rythme dus en 2006 par la Région de Bruxelles-Capitale.
68 Ces paiements ont été effectués à la charge du compte d’ordre de la Trésorerie 84.02.08. Le crédit 
nécessaire pour alimenter ce compte d’ordre n’a été prévu que dans le deuxième ajustement du budget général des dépenses 2007.Tableau 24 – Intérêts rythme et solde restant dus le 2 octobre 2006 (en euros)
Décomptes 2000-2004 Total Recalcul 2001 Décompte 
2005Total dû
ﬂ amande7.623.282,78 7.623.282,78 – 1.850.194,99 5.773.087,79
Région de 
Capitale713.516,65 – 2.858,23 710.658,42 – 192.283,94 41,73 518.416,21
Région wallonne 24.376,88 24.376,88 – 711.349,76 – 686.972,88
française205.281,06 205.281,06 – 323.410,44 – 118.129,38
Total 8.566.457,37 – 2.858,23 8.563.599,14 – 3.077.239,13 41,73 5.486.401,74
Source : tableau établi par la Cour des comptes 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   141 0743-07_RH_Boek164_01.indd   141 10-12-2007   11:33:04 10-12-2007   11:33:04 142 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
6 Gewestelijke belastingen geïnd door de Staat in 2006
Onderstaande tabel toont de in 2006 aan de gewesten overgedragen gewestelijke 
belastingen, die zijn vastgesteld overeenkomstig de wetgeving die in elk van de gewes-ten van toepassing is. Deze belastingen bedragen 6.774 miljoen euro, hetzij 3.870 mil-joen euro voor het Vlaams Gewest, 1.824 miljoen euro voor het Waals Gewest en 1.080 miljoen euro voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest.
Tabel 25 – In 2006 gestorte gewestelijke belastingen (in duizend euro)
 Vlaams 
Gewest
Belasting op spelen en weddenschappen 19.031 20.985 17.155
Belasting op automatische ontspannings-
toestellen30.896 10.753 6.768
Openingsbelasting op slijterijen van gegiste dranken212 2.101 68
Successierechten en rechten van overgang bij overlijden870.073 426.054 320.009
Onroerende voorhefﬁ  ng (1) – 27 26.675 16.820
Registratierechten (2) 1.917.346 891.995 566.061
Verkeersbelasting op autovoertuigen 769.431 339.864 107.858
Belasting op inverkeerstelling 191.256 71.776 41.080Eurovignet 71.643 34.082 4.626
Totaal gestorte gewestelijke belastingen 3.869.861 1.824.285 1.080.445
(1)  De beslissing van het Vlaams Gewest dat de Vlaamse regering, wat de onroerende voorhefﬁ  ng 
betreft, vanaf het aanslagjaar 1999 zelf instaat voor de dienst van de belasting, leidt ertoe dat de 
overgedragen ontvangsten uit deze belasting van maand tot maand verminderen. De stortingen van de Staat, net zoals het bedrag van de door de Staat verschuldigde netto-intresten, hebben voor dat gewest immers enkel nog betrekking op de vroegere dienstjaren (decreet van 9 juni 1999 houdende de bepalingen tot wijziging van het Wetboek van de Inkomstenbelastingen, wat de onroerende voorhefﬁ  ng betreft, artikelen 2 en 28).  
(2)  1° Op de overdrachten ten bezwarende titel van onroerende goederen, 2° a) op de vestiging van een hypotheek, 2° b) op de verdeling van onroerende goederen, de afstanden onder bezwarende titel van onverdeelde delen en de omzettingen bedoeld in de artikelen 745quater en 745quinquies van het Burgerlijk Wetboek en 3° op schenkingen.
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van gegevens van de administratie van de Thesaurie
Die bedragen omvatten de gewestelijke belastingen, de nalatigheidsintresten (betaald 
door de belastingplichtigen) en de verwijlintresten (betaald door de administratie), de ﬁ scale boeten en de terugbetalingen van boeten, alsook de ﬁ  scale regularisaties
69.
De intresten, boeten en regularisaties worden per gewest en per belasting gedetail-leerd weergegeven in tabel B2 opgenomen in volume II van dit Boek.
69 Zie het artikel over de procedure van de permanente ﬁ  scale regularisatie onder punt 1 Totale Ont-
vangsten , 1.2 Bijzondere commentaar op de ﬁ  scale ontvangsten  van dit hoofdstuk.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   142 0743-07_RH_Boek164_01.indd   142 10-12-2007   11:33:04 10-12-2007   11:33:04  164e Cahier de la Cour des comptes 143Compte d’exécution du budget Recettes
6 Impôts régionaux collectés par l’État en 2006
Le tableau suivant indique les montants versés en 2006 à titre d’impôts régionaux en 
fonction des législations en vigueur dans chacune des régions. Ces impôts se sont 
élevés à 6.774 millions d’euros, soit 3.870 millions d’euros pour la Région ﬂ  amande, 
1.824 millions d’euros pour la Région wallonne et 1.080 millions d’euros pour la Région de Bruxelles-Capitale.
Tableau 25 – Impôts régionaux versés en 2006 (en milliers d’euros)
Région 
Capitale
Taxe sur les jeux et paris 19.031 20.985 17.155
divertissement30.896 10.753 6.768
Taxe d’ouverture de débits de boissons fermentées212 2.101 68
Droits de succession et de mutation par décès870.073 426.054 320.009
Précompte immobilier (1) – 27 26.675 16.820
Droits d’enregistrement (2) 1.917.346 891.995 566.061
Taxe de circulation sur les véhicules 
automobiles 769.431 339.864 107.858
Taxe de mise en circulation 191.256 71.776 41.080
Eurovignette 71.643 34.082 4.626
Total des impôts régionaux versés 3.869.861 1.824.285 1.080.445
(1)  La décision de la Région ﬂ  amande en vertu de laquelle le gouvernement ﬂ  amand assure lui-même, en 
régie, depuis l’exercice d’imposition 1999, le service de l’impôt relatif au précompte immobilier, fait 
que les recettes transférées à ce titre s’amenuisent de mois en mois. En effet, les versements de l’État, comme le montant des intérêts nets dus par ce dernier, ne concernent plus pour cette région que les exercices antérieurs (décret du 9 juin 1998 contenant des dispositions modiﬁ  ant le code des 
impôts sur les revenus, en ce qui concerne le précompte immobilier, articles 2 et 28).
(2)  1° sur les transmissions à titre onéreux de biens immeubles, 2° a) la constitution d’une hypothèque, 2° b) les partages de biens immeubles, les cessions à titre onéreux de parties indivises et les conversions prévues aux articles 745quater et 745quinquies du code civil et 3° sur les donations.
Ces montants comprennent les impôts régionaux, les intérêts de retard (payés par les 
contribuables) et les intérêts moratoires (payés par l’administration), les amendes ﬁ scales et les remboursements d’amendes ainsi que les régularisations ﬁ  scales
69.
Ces intérêts, ces amendes, et ces régularisations par régions et par impôts, sont détaillés dans le tableau B2 qui ﬁ  gure dans le volume II du présent Cahier.
69 Voir l’article sur la procédure de régularisation permanente en matière ﬁ  scale au point 1 Recettes 
totales, 1.2 Commentaire particulier sur les recettes ﬁ  scales dans le présent chapitre.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   143 0743-07_RH_Boek164_01.indd   143 10-12-2007   11:33:04 10-12-2007   11:33:04 144 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
/L50776 O NTVANGSTEN  OVERGEDRAGEN  AAN DE SOCIALE  ZEKERHEID  
Diverse ﬁ  scale ontvangsten worden aan de sociale zekerheid overgedragen (vooraf-
neming op de btw en de accijnzen, toewijzing van verscheidene belastingopbrengsten 
enz.). In totaal gaat het in 2006 om 10.504,7 miljoen euro, of een toename van 11,9 % ten aanzien van 2005. De verschillende voorafnemingen en toewijzingen voeden de toewijzingsfondsen van de sociale zekerheid, van waaruit de bedragen worden betaald die aan de onderscheiden instellingen van de sociale zekerheid zijn verschuldigd. In 2006 werd 11.000,6 miljoen euro aan de sociale zekerheid gestort. De RSZ en het RIZIV zijn de voornaamste begunstigden van die overgedragen middelen. 
Inleiding
van belangrijkheid gaat het in 2006 om volgende voorafnemingen of toewijzingen van 
een voorafneming op de btw-ontvangsten: 9.072,0 miljoen euro (8,3 % meer dan in 2005);
een voorafneming op de ontvangsten uit accijnzen: 754,2 miljoen euro (1,7 % 
meer dan in 2005);
een voorafneming op de ontvangsten uit de roerende voorhefﬁ  ng: 430,3 mil-
joen euro (een nieuwe maatregel);
de toewijzing van de bijzondere socialezekerheidsbijdrage: 193,8 miljoen euro 
(3,8 % meer dan in 2005);
de toewijzing van de opbrengst van de belasting van voordelen verkregen onder de vorm van toekenning van aandelenopties: 37,4 miljoen euro (11,4 % meer dan in 2005
);
de gedeeltelijke toewijzing van de opbrengst van de belasting van de deelnames in het kapitaal of in de winst: 15,4 miljoen euro (2,3 % meer dan in 2005);
een voorafneming van de opbrengst van de jaarlijkse taks op de verzekerings-verrichtingen: 1,5 miljoen euro (een nieuwe maatregel).
Deze voorafnemingen zijn per belasting en per toewijzingsfonds in volume II van dit 
Boek gedetailleerd. De voorafnemingen en toewijzingen vertegenwoordigen in totaal 
10.504,7 miljoen euro
70, hetzij 11,9 % meer dan in 2005 toen ze 9.387,4 miljoen euro 
vertegenwoordigden. 
Het totaal van de stortingen in 2006 verricht voor de alternatieve ﬁ  nanciering van de 
ging bedraagt 11.000,6 miljoen euro71. In orde van belangrijkheid gingen de overge-
dragen middelen naar de volgende instellingen:
Rijksdienst voor Sociale Zekerheid (RSZ): 8.430,4 miljoen euro waarvan 482,8 mil-
joen euro achterstallen;
Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV): 2.033,9 mil-joen euro;•
••••
•
•
•
•
70 Dit bedrag verschilt met 185,7 miljoen euro van het bedrag vermeld in punt 1 Totale ontvangsten geïnd 
door de Staat  van dit hoofdstuk 3, dat ook de ontvangsten bevat die ten voordele van de geïntegreerde 
politie zijn voorafgenomen (zie verder Ontvangsten overgedragen aan de geïntegreerde politie ).
71 Het totaal van de betalingen ligt hoger dan het totaal van de voorafnemingen doordat er onder andere 
op 31 december 2005 nog belangrijke uitstellen van betalingen waren, voor een bedrag van bijna 
560 miljoen euro.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   144 0743-07_RH_Boek164_01.indd   144 10-12-2007   11:33:04 10-12-2007   11:33:04  164e Cahier de la Cour des comptes 145Compte d’exécution du budget Recettes
Différentes recettes ﬁ  scales sont transférées à la sécurité sociale (prélèvements sur 
la TVA et les accises, produit de divers impôts, etc.). Ces recettes représentent en 2006 un montant total de 10.504,7 millions d’euros, soit une augmentation de 11,9 % par rapport à 2005. Les différents prélèvements et attributions alimentent les fonds d’attribution à la sécurité sociale, à charge desquels sont payés les montants dus aux divers organismes de la sécurité sociale. En 2006, 11.000,6 millions d’euros ont été versés à la sécurité sociale. L’ONSS et l’INAMI sont les principaux bénéﬁ  -ciaires de ces moyens transférés. 
portance des prélèvements ou des attributions de recettes, en 2006, il s’agit de :
un prélèvement sur les recettes de la TVA : 9.072,0 millions d’euros (8,3 % de 
plus qu’en 2005) ;
un prélèvement sur les recettes des accises : 754,2 millions d’euros (1,7 % de 
un prélèvement sur les recettes du précompte mobilier : 430,3 millions d’euros 
(nouvelle mesure) ;
l’attribution de la cotisation spéciale de sécurité sociale : 193,8 millions d’euros 
(3,8 % de plus qu’en 2005) ;
l’attribution des recettes provenant de l’imposition d’avantages obtenus lors de l’attribution d’options sur actions : 37,4 millions d’euros (11,4 % de plus qu’en 2005) ;
l’attribution partielle du produit de l’imposition des participations au capital ou aux bénéﬁ  ces : 15,4 millions d’euros (2,3 % de plus qu’en 2005) ;
un prélèvement sur les recettes de la taxe annuelle sur les opérations d’assu-rance : 1,5 million d’euros (nouvelle mesure).
Ces prélèvements sont détaillés par impôt et fonds d’attribution dans le volume II du présent Cahier. Les prélèvements et attributions s’élèvent à un total de 10.504,7 mil-lions d’euros
70, soit 11,9 % de plus qu’en 2005 où ils atteignaient 9.387,4 millions 
d’euros. 
En ce qui concerne les versements effectués en 2006 au titre du ﬁ  nancement alter-
s’élève à 11.000,6 millions d’euros71. Les organismes bénéﬁ  ciaires en ont été les 
suivants, dans l’ordre d’importance des moyens transférés :
l’Ofﬁ  ce national de sécurité sociale (ONSS) : 8.430,4 millions d’euros dont 
482,8 millions d’euros d’arriérés ;
l’Institut national d’assurance maladie-invalidité (INAMI) : 2.033,9 millions d’euros ;•
••
•
•
•
•
•
•
70 Ce montant diffère de 185,7 millions d’euros du montant cité au point 1 Recettes totales perçues par 
71 Le total des paiements est supérieur au total des prélèvements puisqu’entre autres, au 31 décem-
bre 2005, il subsistait d’importants reports de près de 560 millions d’euros.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   145 0743-07_RH_Boek164_01.indd   145 10-12-2007   11:33:05 10-12-2007   11:33:05 146 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
(FFE): 287,6 miljoen euro waarvan 4,9 miljoen euro achterstallen;
Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA): 205,7 miljoen euro waarvan 71,4 mil-
Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale en Plaatselijke Overheids-diensten (RSZ-PPO): 41,6 miljoen euro;
Fonds tot Vergoeding van de in geval van Sluiting van Ondernemingen Ontslagen  
Werknemers (Fonds Sluiting Ondernemingen): 1,4 miljoen euro (een nieuwe maatregel).
1  Voorafneming op de btw-ontvangsten voor de alternatieve ﬁ nanciering van de sociale zekerheid en van de geneeskundige 
verzorging
Uit de wettelijke en reglementaire bepalingen die in Volume II van dit Boek zijn gede-tailleerd, volgt dat, voor het jaar 2006, de alternatieve ﬁ  nanciering van de sociale zekerheid en de alternatieve ﬁ  nanciering van de geneeskundige verzorging, die van 
de btw-opbrengsten moeten worden voorafgenomen
72, 9.111,0 miljoen euro bedra-
gen73. Daaraan moeten 552,2 miljoen achterstallen worden toegevoegd, zodat het 
totaal 9.663,2 miljoen euro bedraagt. 
In 2006 werd 9.612,0 miljoen euro aan btw-ontvangsten doorgestort aan de instel-
lingen die een beroep kunnen doen op de alternatieve ﬁ  nancieringen. Rekening hou-
dend met de bedragen 2006 die werden betaald in 200774, overschrijden de stortin-
gen het verschuldigde bedrag met 16,1 miljoen euro, hetzij 15,2 miljoen euro voor de RSZ-Globaal Beheer en 0,9 miljoen euro voor het FFE.•
••
•
72 Deze voorafnemingen werden aangerekend op de artikelen 66.31, 66.32 en 66.37 van de toewijzings-
fondsen aan de sociale zekerheid.
73 Dat is een hoger bedrag dan de 9.072,0 miljoen euro die in 2006 werden voorafgenomen. De vooraf-
nemingen zijn immers gebeurd rekening houdend met de overdrachten op 1 januari 2006 van de voor-
noemde toewijzingsfondsen. Die saldi waren omvangrijker dan de verschuldigde bedragen voor de voorgaande jaren (zie Volume II).
74 3,8 miljoen euro aan het FFE, 3,9 miljoen euro aan de RVA voor de startbaanovereenkomsten (KB van 
17 januari 2007); aan de RSZ 8,8 miljoen euro voor de tewerkstellingscellen (KB van 27 april 2007) en 50,8 miljoen euro voor de dienstencheques (KB van 9 april 2007).Tabel 26 – Detail, per begunstigde, van de btw-ontvangten toegewezen aan de alternatieve ﬁ  nancieringen 
Programmawet
2 januari 2001Achterstallen 
2003, 2004
et 2005Verschuldigd 
voor 2006Totaal 
verschuldigdBetaald 
in 2006Betaald 
in 2007Nog verschuldigd
(1) (2) (3) = (1) + (2) (4) (5) (6) = (3) – (4) – (5)
RSZ 476,1 7.351,3 7.827,4 7.783,0 59,6 – 15,2
RIZIV 1.348,3 1.348,3 1.348,3 0,0
FFE 4,7 230,2 234,9 232,0 3,8 – 0,9RVA 71,4 138,2 209,6 205,7 3,9 0,0
RSZ– PPO 41,6 41,6 41,6 0,0
Sluitingsfonds 1,4 1,4 1,4 0,0
Totaal 552,2 9.111,0 9.663,2 9.612,0 67,3 – 16,1
0743-07_RH_Boek164_01.indd   146 0743-07_RH_Boek164_01.indd   146 10-12-2007   11:33:05 10-12-2007   11:33:05  164e Cahier de la Cour des comptes 147Compte d’exécution du budget Recettes
le Fonds pour l’équilibre ﬁ  nancier du statut social des travailleurs indépen-
dants (FEFI) : 287,6 millions d’euros dont 4,9 millions d’euros d’arriérés ;
l’Ofﬁ ce national de l’emploi (ONEm) : 205,7 millions d’euros dont 71,4 millions 
d’euros d’arriérés ;
(ONSS-APL) : 41,6 millions d’euros ;
le Fonds d’indemnisation des travailleurs licenciés en cas de fermeture d’en-
treprises (Fonds de fermeture) : 1,4 million d’euros (nouvelle mesure).
1  Prélèvements sur les recettes de la TVA pour les ﬁ  nancements 
alternatifs de la sécurité sociale et des soins de santé
Il résulte de l’ensemble des dispositions légales et réglementaires détaillées au 
volume II de ce Cahier que, pour l’année 2006, le ﬁ  nancement alternatif de la sécurité 
sociale et le ﬁ  nancement alternatif des soins de santé, à prélever72 sur le produit de 
la TVA, s’élèvent à 9.111,0 millions d’euros73 auxquels il convient d’ajouter 552,2 mil-
lions d’euros d’arriérés. Le montant total dû s’élève à 9.663,2 millions d’euros.
En 2006, 9.612,0 millions d’euros issus des recettes TVA ont été payés aux organis-mes bénéﬁ  ciaires des ﬁ  nancements alternatifs. Compte tenu des montants 2006 payés en 2007
74, ces versements dépassent le montant dû de 16,1 millions d’euros, 
soit 15,2 millions d’euros pour l’ONSS-Gestion globale et 0,9 millions d’euros pour le FEFI.•
••
•
72 Ces prélèvements ont été imputés aux articles 66.31, 66.32 et 66.37 des fonds d’attribution à la sécu-
rité sociale. 
73 Ce montant est plus élevé que les 9.072,0 millions d’euros prélevés en 2006. En effet, les prélèvements 
ont été faits en tenant compte des reports au 1er janvier 2006 des fonds d’attribution précités. Ces 
soldes étaient plus importants que les montants dus pour les années antérieures (voir Volume II).
74 3,8 millions d’euros au FEFI, 3,9 millions d’euros à l’ONEm pour les conventions premier emploi (arrêté 
royal du 17 janvier 2007) et à l’ONSS : 8,8 millions d’euros pour le coût des cellules de mise à l’emploi (arrêté royal du 27 avril 2007) et 50,8 millions d’euros pour les titres-services (arrêté royal du 9 avril 2007).Tableau 26 – Détail, par bénéﬁ  ciaire, des recettes de la TVA attribuées aux ﬁ  nancements alternatifs 
Loi-programme du
2 janvier 2001Arriérés 
2003, 2004 
et 2005Dû pour 
2006Total dû Payé en 
2006Payé en 
2007Encore dû
ONSS 476,1 7.351,3 7.827,4 7.783,0 59,6 – 15,2
INAMI 1.348,3 1.348,3 1.348,3 0,0
FEFI 4,7 230,2 234,9 232,0 3,8 – 0,90
ONEm 71,4 138,2 209,6 205,7 3,9 0,0
ONSS-APL 41,6 41,6 41,6 0,0Fonds de fermeture 1,4 1,4 1,4 0,0
Total 552,2 9.111,0 9.663,2 9.612,0 67,3 – 16,1
Source :  tableau établi par la Cour des comptes sur la base des données de l’administration de la Trésorerie
0743-07_RH_Boek164_01.indd   147 0743-07_RH_Boek164_01.indd   147 10-12-2007   11:33:05 10-12-2007   11:33:05 148 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Artikel 66, § 5, van de programmawet van 2 januari 2001 bepaalt dat vanaf 2003 een 
bedrag van 62,5 miljoen euro (geïndexeerd) wordt voorafgenomen op de ontvangsten van de accijnzen op tabaksproducten en toegekend volgens een verdeelsleutel 80-20 aan de RSZ-Globaal Beheer en aan het FFE. In 2006 beliep dat bedrag 66,8 mil-joen euro
75. 
Sinds 2004 kent artikel 67ter van de programmawet van 2 januari 2001 een deel van de ontvangsten van de accijnzen toe aan het RIZIV ten voordele van de verzekering geneeskundige verzorging. Dat artikel bepaalt dat die ﬁ  nanciering in 2006 32,5 % vertegenwoordigt van de accijnzen op tabak en dat ze niet minder dan 555,7 mil-joen euro mag bedragen.
Sinds 2005 ten slotte kent artikel 67quinquies van dezelfde programmawet een bij-
komend bedrag van 130,0 miljoen euro toe aan het RIZIV ten voordele van de verze-kering geneeskundige verzorging. Dat bedrag moet worden voorafgenomen op de ontvangsten van de accijnzen en gelijkgestelde belastingen, in feite op de ontvangs-ten uit de verpakkingshefﬁ  ng
76.
75 Het in 2006 te betalen bedrag moet worden vermeerderd met de achterstallen van de jaren 2004 en 
2005 (0,9 miljoen euro) en bedraagt 67,7 miljoen euro. De Staat heeft 68,5 miljoen euro betaald, of 0,8 miljoen euro te veel. Dat bedrag werd in maart 2007 gerecupereerd.
76 De drie vermelde voorafnemingen op de accijnzen worden aangerekend op artikel 66.33 van de toewij-
zingsfondsen.
77 Die voorafneming wordt aangerekend op artikel 66.92 van de toewijzingsfondsen aan de sociale zeker-
heid. Tabel 27 – Detail, per begunstigde, van de ontvangsten van de accijnzen toegewezen aan 
 de alternatieve ﬁ  nancieringen (in miljoen euro)
2004 en 
in 2006Te veel 
betaald en 
ingehouden 
in 2007
(1) (2) (3) = (1) + (2) (4) (5) = (3) – (4)
RSZ 0,7 53,4 54,1 54,8 – 0,7
FFE 0,2 13,4 13,6 13,7 – 0,1
RIZIV 685,7 685,7 685,7 0,0
Totaal 0,9 752,5 753,4 754,2 – 0,8
3  Toewijzing van een gedeelte van de opbrengst van de roerende 
voorhefﬁ  ng 
In het raam van de alternatieve ﬁ  nanciering van de sociale zekerheid bepaalt artikel 66, 
§ 6, van de programmawet van 2 januari 2001, sinds 2006, dat 15 % van de opbrengst van de roerende voorhefﬁ  ng wordt voorafgenomen
77 en toegewezen aan de sociale 
zekerheid. Die ﬁ  nanciering mag niet minder bedragen dan 430,3 miljoen euro en wordt 
volgens een 90/10-verdeelsleutel toegewezen aan de RSZ-Globaal Beheer en aan het FFE.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   148 0743-07_RH_Boek164_01.indd   148 10-12-2007   11:33:05 10-12-2007   11:33:05  164e Cahier de la Cour des comptes 149Compte d’exécution du budget Recettes
L’article 66, § 5, de la loi-programme du 2 janvier 2001 prévoit depuis 2003 qu’un 
montant de 62,5 millions d’euros, indexé, est prélevé sur les recettes d’accises issues 
de la vente de tabacs manufacturés et alloué selon une clé de répartition 80-20 à l’ONSS-Gestion globale et au FEFI. Pour 2006, ce montant s’élève à 66,8 millions d’euros
75. 
Depuis 2004, l’article 67ter de la loi-programme du 2 janvier 2001 destine à l’INAMI, 
au proﬁ  t de l’assurance soins de santé, une partie des recettes des accises. Cet 
article prévoit qu’en 2006, ce ﬁ  nancement représente 32,5 % des accises sur le tabac 
et ne peut être inférieur à 555,7 millions d’euros.
Enﬁ  n, depuis 2005, l’article 67quinquies de cette même loi-programme octroie un 
montant supplémentaire de 130,0 millions d’euros à l’INAMI, au proﬁ  t de l’assurance 
soins de santé, à prélever76 sur les recettes des accises et taxes assimilées, en fait 
sur les recettes de la cotisation d’emballage.
75 Le montant à payer en 2006 doit être augmenté des arriérés pour les années 2004 et 2005, soit 
0,9 million d’euros, et s’élève à 67,7 millions d’euros. L’État a payé 68,5 millions d’euros, soit 0,8 mil-lion d’euros de trop. Ce montant a été récupéré en mars 2007.
76 Les trois prélèvements mentionnés sur les accises sont imputés à l’article 66.33 des fonds d’attribu-
tion.
77 Ce prélèvement est imputé à l’article 66.92 des fonds d’attribution à la sécurité sociale. Tableau 27 – Détail par bénéﬁ  ciaire, des recettes des accises attribuées aux 
 ﬁ  nancements alternatifs (en millions d’euros)
Loi-programme 
du 2 janvier 2001Arriérés 
2004 et 
2005Dû pour 
2006Trop payé et 
retenu en 
2007
ONSS 0,7 53,4 54,1 54,8 – 0,7
FEFI 0,2 13,4 13,6 13,7 – 0,1
INAMI 685,7 685,7 685,7 0,0
Total 0,9 752,5 753,4 754,2 – 0,8
3 Attribution d’une partie du produit du précompte mobilier
Dans le cadre du ﬁ  nancement alternatif de la sécurité sociale, l’article 66, § 6 de la 
loi-programme du 2 janvier 2001 prévoit, depuis 2006, que 15 % du produit du pré-
compte mobilier est prélevé77 et attribué à la sécurité sociale. Ce ﬁ  nancement ne 
peut être inférieur à 430,3 millions d’euros et est attribué, selon une clé de répartition 90-10, à l’ONSS-Gestion globale et au FEFI.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   149 0743-07_RH_Boek164_01.indd   149 10-12-2007   11:33:05 10-12-2007   11:33:05 150 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 28 – Detail, per begunstigde, van de ontvangsten uit de roerende voorhefﬁ  ng 
 toegewezen aan de alternatieve ﬁ  nanciering (in miljoen euro)
2 januari 2001Verschuldigd
voor 2006Betaald in 2006 Nog verschuldigd en 
betaald in 2007
(1) (2) (3) = (1) – (2)
RSZ 387,3 348,6 38,7
FFE 43,0 38,7 4,3
Totaal 430,3 387,3 43,0
4 Toewijzing van de bijzondere socialezekerheidsbijdrage
De wet stipuleert dat de Administratie der Directe Belastingen het nettobedrag 
berekent van de bijzondere bijdrage voor de sociale zekerheid en dat bedrag door-
stort aan de RSZ-Globaal Beheer78. Ze bepaalt eveneens dat de koning bij in minis-
terraad overlegd besluit de stortingsmodaliteiten ervan bepaalt, met inbegrip van de berekeningwijze van de verwijlintresten en andere administratiekosten verbonden aan de laattijdige stortingen.
79 werd in 2006 193,4 miljoen euro gestort aan de RSZ-Globaal 
Beheer80.
Tabel 29 – Detail van de toewijzing en betaling van de bijzondere 
 socialezekerheidsbijdrage (in miljoen euro)
Wet van 
30 maart 1994Achterstallen Verschuldigd 
in 2006Nog 
verschuldigd en 
RSZ 5,4 193,8 199,2 193,4 5,8
5  Toewijzing van de opbrengst van de belasting op voordelen 
De wet81 bepaalt dat het totaal bedrag van de opbrengst van de belasting op de 
voordelen verbonden aan de toekenning van aandelenopties, wordt toegewezen aan de sociale zekerheid. Voor 2006 gaat het om een bedrag van 37,4 miljoen euro. Dat bedrag wordt verdeeld volgens de percentages vastgesteld  in artikel 66, § 2, van de 
programmawet van 2 januari 2001. De gestorte bedragen werden verdeeld a rato van 95,77 % aan de RSZ-Globaal Beheer en 4,23 % aan het FFE
82.
78 Titel XI – Bijzondere bijdrage voor de sociale zekerheid, van de wet van 30 maart 1994 houdende 
79 Koninklijk besluit van 2 februari 1999 tot uitvoering van artikel 110, § 4, van de wet van 30 maart 1994 
80 Die bedragen werden aangerekend op artikel 66.38 van de toewijzingsfondsen aan de sociale zeker-
heid.
81 Artikel 46 van de wet van 26 maart 1999 betreffende het Belgisch actieplan voor de werkgelegenheid 
82 Die bedragen werden aangerekend op artikel 66.36 van de toewijzingsfondsen aan de sociale zeker-
heid. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   150 0743-07_RH_Boek164_01.indd   150 10-12-2007   11:33:05 10-12-2007   11:33:05  164e Cahier de la Cour des comptes 151Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 28 – Détail, par bénéﬁ  ciaire, des recettes du précompte mobilier attribuées 
 au ﬁ  nancement alternatif (en millions d’euros)
2 janvier 2001Dû pour 2006 Payé en 2006 Encore dû et payé
en 2007
ONSS 387,3 348,6 38,7
FEFI 43,0 38,7 4,3
Total 430,3 387,3 43,0
Source :  tableau établi par la Cour des comptes sur la base des données de l’administration de la 
4 Attribution de la cotisation spéciale pour la sécurité sociale
La loi dispose que l’administration des Contributions directes calcule le montant net 
de la cotisation spéciale pour la sécurité sociale et le verse à l’ONSS-Gestion glo-
bale78. Elle prévoit également que le Roi en ﬁ  xe, par arrêté royal délibéré en conseil 
des ministres, les modalités de versement, en ce compris le mode de calcul des inté-rêts de retard et autres frais administratifs des versements tardifs.
79, 193,4 millions d’euros ont été versés en 2006 à l’ONSS-
Gestion globale80.
Tableau 29 – Détail de l’attribution et du paiement de la cotisation spéciale pour 
 la sécurité sociale (en millions d’euros)
Loi du
30 mars 1994Arriérés Dû pour 
2006Encore dû et 
payé en 2007
ONSS 5,4 193,8 199,2 193,4 5,8
5  Attribution du produit de l’imposition des avantages obtenus 
sous forme d’attribution d’options sur actions 
La loi81 prévoit que le montant total du produit de l’imposition des avantages liés à 
l’attribution d’options sur actions est destiné à la sécurité sociale. Pour 2006, le mon-tant s’élève à 37,4 millions d’euros. Ce montant est réparti selon les pourcentages ﬁ xés à l’article 66, § 2, de la loi-programme du 2 janvier 2001, entre l’ONSS-Gestion 
globale (95,77 %) et le FEFI (4,23 %)
82.
78 Titre XI – Cotisation spéciale pour la sécurité sociale, de la loi du 30 mars 1994 portant des disposi-
79 Arrêté royal du 2 février 1999 portant exécution de l’article 110, § 4, de la loi du 30 mars 1994 portant 
80 Ces montants sont imputés à l’article 66.38 des fonds d’attribution à la sécurité sociale.
81 Article 46 de la loi du 26 mars 1999 relative au plan d’action belge pour l’emploi 1998 et portant des 
82 Ces montants sont imputés à l’article 66.36 des fonds d’attribution à la sécurité sociale. 
0743-07_RH_Boek164_01.indd   151 0743-07_RH_Boek164_01.indd   151 10-12-2007   11:33:05 10-12-2007   11:33:05 152 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 30 – Detail van de toewijzing en van de betaling van de opbrengst van 
  de belasting op voordelen bekomen in de vorm van de toekenning van 
aandelenopties (in miljoen euro)
Wet van 26 maart 1999Achterstallen Verschuldigd 
in 2006Nog 
(1) (2) (3) = (1) + (2) (4) (7) = (3) – (6)
RSZ 0,6 35,8 36,4 36,3 0,1
FFE 0,0 1,6 1,6 1,6 0,0
Totaal 0,6 37,4 38,0 37,9 0,1
6  Gedeeltelijke toewijzing van de opbrengst van de belasting op 
In 2006 is 14,4 miljoen euro gestort aan de RSZ-Globaal Beheer overeenkomstig de wet
83 die bepaalt dat de helft van het totaal bedrag van de opbrengst van de belas-
ting op de deelnames in het kapitaal of in de winst aan de RSZ-Globaal Beheer wordt toegekend alsook 66 % van het totaal bedrag van de opbrengst van de aanvul-lende belasting bedoeld in artikel 112, tweede lid, van het Wetboek van de met de inkomstenbelastingen gelijkgestelde belastingen
84.
Tabel 31 – Detail van de toewijzing en van de betaling van de opbrengst van 
 de belasting op de kapitaal- en winstdeelnemingen (in miljoen euro)
Wet van
22 mei 2001Verschuldigd voor 
2006Betaald in 2006 Nog verschuldigd en 
RSZ 15,5 14,4 1,1
7  Voorafneming op de opbrengst van de jaarlijkse taks op 
verzekeringsverrichtingen 
§ 3sexies van de programmawet van 2 januari 2001 sinds 2006 dat 1,5 miljoen euro van deze taks wordt voorafgenomen en toegewezen aan het FFE
85.
83 Artikel 36 van de wet van 22 mei 2001 betreffende de werknemersparticipatie in het kapitaal en in de 
84 Die bedragen werden aangerekend op artikel 66.91 van de toewijzingsfondsen aan de sociale zeker-
heid.
85 Die voorafneming werd aangerekend op artikel 66.93 van de toewijzingsfondsen aan de sociale zeker-
heid.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   152 0743-07_RH_Boek164_01.indd   152 10-12-2007   11:33:05 10-12-2007   11:33:05  164e Cahier de la Cour des comptes 153Compte d’exécution du budget Recettes
Tableau 30 – Détail de l’attribution et du paiement du produit de l’imposition 
  des avantages obtenus sous forme d’attribution d’options sur actions 
Loi du26 mars 1999Arriérés Dû pour 
ONSS 0,6 35,8 36,4 36,3 0,1
FEFI 0,0 1,6 1,6 1,6 0,0
Total 0,6 37,4 38,0 37,9 0,1
6  Attribution partielle du produit de l’imposition des participations 
En 2006, 14,4 millions d’euros ont été versés à l’ONSS-Gestion globale, conformé-ment à la loi
83 qui prévoit que la moitié du montant total de l’imposition des partici-
pations au capital ou aux bénéﬁ  ces est attribuée à l’ONSS-Gestion globale ainsi que 
66 % du montant total de la taxe additionnelle visée à l’article 112, alinéa 2, du Code des taxes assimilées aux impôts sur les revenus
84.
Tableau 31 – Détail de l’attribution et du paiement du produit de l’imposition 
 des participations au capital ou aux bénéﬁ  ces (en millions d’euros)
Loi du
22 mai 2001Dû pour 2006 Payé en 2006 Encore dû et payé
en 2007
ONSS 15,5 14,4 1,1
7  Prélèvement sur le produit de la taxe annuelle sur les opérations 
d’assurance
Dans le cadre du ﬁ  nancement alternatif de la sécurité sociale, l’article 66, § 3sexies 
de la loi-programme du 2 janvier 2001 prévoit depuis 2006 que 1,5 million d’euros sont prélevés sur cette taxe et attribués au FEFI
85.
83 Article 36 de la loi du 22 mai 2001 relative aux régimes de participation des travailleurs au capital et 
84 Ces montants sont imputés à l’article 66.91 des fonds d’attribution à la sécurité sociale.
85 Ce prélèvement est imputé à l’article 66.93 des fonds d’attribution à la sécurité sociale.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   153 0743-07_RH_Boek164_01.indd   153 10-12-2007   11:33:06 10-12-2007   11:33:06 154 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
/L50776 O NTVANGSTEN  OVERGEDRAGEN  AAN DE EUROPESE  UNIE
De Europese Unie wordt gefinancierd met de zogenaamde eigen middelen, 
bestaande uit de douanerechten, de landbouwhefﬁ  ngen, een gedeelte van de btw-opbrengst en een bijdrage op het bruto nationaal product (BNP). Deze middelen worden geïnd door elke lidstaat afzonderlijk en doorgestort aan de Europese Unie. In 2006 stegen de door België overgedragen ontvangsten met ongeveer 4 % tegen-over 2005 tot een bedrag van 4.756,3 miljoen euro.
De begroting van de Europese Unie wordt geﬁ  nancierd overeenkomstig de Verorde-
ningen en Besluiten van de Raad betreffende het stelsel van de eigen middelen van 
86
een fractie van de btw-opbrengst geïnd door de lidstaten;de BNP-bijdrage
87.
dat België in het begrotingsjaar 2006 voor 2.477 miljoen euro aan douanerechten en btw-opbrengsten heeft afgestaan. Daarnaast werd tijdens het begrotingsjaar 2006 de Belgische BNP-bijdrage aan de Europese Unie voor 2005 gestort voor een bedrag van 2.279,3 miljoen euro.
In vergelijking met de situatie in 2005 stijgen de overgedragen ontvangsten in totaal 
met ongeveer 4 %.
Tabel 32 – Effectief overgedragen ontvangsten aan de Europese Unie (in miljoen euro)
Overdrachten 2005 2006
Douanerechten (incl. landbouwhefﬁ  ngen en hefﬁ  ngen op 
suiker en isoglucose)1.795,3 2.031,2
BTW 626,5 445,8
Subtotaal 2.421,8 2.477,0
BNP-bijdrage882.146,7 2.279,3
Totaal 4.568,5 4.756,3
•
•
•
86 Besluit van de Raad van 24 juni 1988 betreffende het stelsel van eigen middelen van de Europese 
Gemeenschappen (88/376/EEG, Euratom) en Verordening (EEG, Euratom) nr. 1552/89 van de Raad 
van 29 mei 1989 houdende de toepassing van dit besluit. Besluit van de Raad van 31 oktober 1994 betreffende het stelsel van eigen middelen van de Europese Gemeenschappen (94/728/EG, Euratom) en Verordening (EG, Euratom) nr. 2729/94 van de Raad van 31 oktober 1994 tot wijziging van Veror-dening (EEG, Euratom) nr. 1552/89. Besluit van de Raad van 29 september 2000 betreffende het stelsel van eigen middelen van de Europese Gemeenschappen (2000/597/EG, Euratom).
87 Dit aandeel wordt berekend om de totaliteit van de geplande uitgaven te dekken, ter aanvulling van 
andere eigen middelen (de aanvullende inkomstenbron). Vanaf het begrotingsjaar 1996 werden hier-voor kredieten ingeschreven op de basisallocatie 40.10.35.10 – Bijdrage van België in de vierde mid-delenbron (de BNP-bijdrage) van de Europese Unie – Ministerie van Financiën, voor de ﬁ  nanciering van 
de Europese Unie, van sectie 52 van de algemene uitgavenbegroting.
88 Met inbegrip van de aanpassingen voor de vorige jaren.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   154 0743-07_RH_Boek164_01.indd   154 10-12-2007   11:33:06 10-12-2007   11:33:06  164e Cahier de la Cour des comptes 155Compte d’exécution du budget Recettes
/L50776 RECETTES  TRANSFÉRÉES  À L’UNION EUROPÉENNE  
droits de douane, les droits agricoles, une partie du produit de la TVA et une contri-
bution fondée sur le produit national brut (PNB). Ces ressources sont perçues séparément par chaque État membre et transférées à l’Union européenne. En 2006, le montant des recettes transférées par la Belgique a augmenté d’environ 4 % par rapport à 2005, pour atteindre 4.756,3 millions d’euros.
sions du Conseil relatifs au système des ressources propres de l’Union européenne86.
les droits agricoles et les cotisations sur le sucre et l’isoglucose ;
une fraction du produit de la TVA perçue par les États membres ;
la ressource PNB87.
et les cotisations sur le sucre et l’isoglucose) et la TVA. Il en ressort qu’au cours de l’année budgétaire 2006, la Belgique a cédé des droits de douane et des recettes TVA pour un montant de 2.477 millions d’euros. Par ailleurs, la contribution PNB de la Belgique à l’Union européenne pour l’année 2005, à concurrence de 2.279,3 mil-lions d’euros, a été versée au cours de l’année budgétaire 2006.
En comparaison avec la situation qui prévalait en 2005, les recettes transférées aug-
mentent au total d’environ 4 %.
Tableau 32 – Recettes effectivement transférées à l’Union européenne 
Transferts 2005 2006
Droits de douane (droits agricoles et cotisations sur le sucre 
et l’isoglucose inclus)1.795,3 2.031,2
TVA 626,5 445,8
Sous-total 2.421,8 2.477,0
Ressource PNB882.146,7 2.279,3
Total 4.568,5 4.756,3
Source :  tableau établi par la Cour des comptes sur la base des données de l’administration de la Trésorerie•
•
•
•
86 Décision du Conseil du 24 juin 1988 relative au système des ressources propres des Communautés 
européennes (88/376/CEE, Euratom) et Règlement (CEE, Euratom) n° 1552/89 du Conseil du 
29 mai 1989 portant application de cette décision. Décision du Conseil du 31 octobre 1994 relative au système des ressources propres des Communautés européennes (94/728/CE, Euratom) et règlement (CE, Euratom) n° 2729/94 du Conseil du 31 octobre 1994 modiﬁ  ant le règlement (CEE, Euratom) n° 1552/89. Décision du Conseil du 29 septembre 2000 relative au système des ressources propres des Communautés européennes (2000/597/CE, Euratom).
87 Cette quote-part est calculée pour couvrir l’ensemble des dépenses prévues, en complément à d’autres 
ressources propres (la source de revenus complémentaires). Depuis l’année budgétaire 1996, des crédits sont inscrits à cet effet à l’allocation de base 40.10.35.10 – Participation de la Belgique à la quatrième ressource (la ressource PNB) de l’Union européenne – ministère des Finances, pour le ﬁ nancement de l’Union européenne de la section 52 du budget général des dépenses.
88 En ce compris les ajustements des années antérieures.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   155 0743-07_RH_Boek164_01.indd   155 10-12-2007   11:33:06 10-12-2007   11:33:06 156 164e Boek van het RekenhofOntvangsten Uitvoeringsrekening van de begroting
/L50776 O NTVANGSTEN  OVERGEDRAGEN  AAN DE GEÏNTEGREERDE  POLITIE  
Sommige voorafnemingen op de btw-opbrengst worden overgedragen aan de geïn-
tegreerde politie. Voor 2006 ging het om een bedrag van 185,7 miljoen euro, dit is 
een stijging met 1,7 %.
zones ter compensatie van de socialezekerheidsbijdragen van 
sommige personeelsleden van de lokale politiekorpsen 
De bepalingen van artikel 190, § 2, van de programmawet (I) van 24 december 2002 stipuleren dat de ﬁ  nanciering van de toelagen gebeurt door een voorafname op de 
opbrengst van de btw-ontvangsten
89.
Voor 2006 werden op 23 november 2006 voor 93,3 miljoen euro toelagen toegekend aan de Rijksdienst voor Sociale Zekerheid van de Provinciale en Plaatselijke Over-heidsdiensten (RSZ-PPO) voor
 rekening van de politiezones90. Dat bedrag is op 
3 januari 2007 vereffend. In 2006 werd 91,5 miljoen euro aan achterstallen betaald91.
Artikel 191 van dezelfde programmawet bepaalt dat het bedrag dat overeenstemt met de werkgeversbijdrage voor de leden van de federale politie en voor de alge-mene inspectie van de federale en de lokale politie wordt voorafgenomen op de btw-ontvangsten. Met toepassing van artikel  6, § 1, van de wet van 6 mei 2002 wordt dat 
bedrag gestort aan het Pensioenfonds van de geïntegreerde politie.
In 2006 werd daarvoor 92,4 miljoen euro op de btw-ontvangsten voorafgenomen en 
aan de Administratie der Pensioenen (PDOS) doorgestort.
89 Toelagen beoogd door artikelen 10 tot 14 van de wet van 6 mei 2002 tot oprichting van het Fonds voor 
de Pensioenen van de Geïntegreerde Politie en houdende bijzondere bepalingen inzake sociale zeker-heid.
90 Koninklijk besluit van 23 november 2006 houdende de toekenning aan de gemeente of aan de meerge-
meentenpolitiezone van een federale sociale toelage voor het jaar 2006.
91 Koninklijk besluit van 1 april 2006 houdende de toekenning aan de gemeente of aan de meergemeen-
tenpolitiezone van een federale sociale toelage voor het jaar 2005.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   156 0743-07_RH_Boek164_01.indd   156 10-12-2007   11:33:06 10-12-2007   11:33:06  164e Cahier de la Cour des comptes 157Compte d’exécution du budget Recettes
Certains prélèvements sur le produit de la TVA alimentent le budget de la police 
intégrée. Les prélèvements de TVA effectués en 2006 se sont élevés à 185,7 mil-lions d’euros, soit une augmentation de 1,7 %.
pluricommunales en compensation des cotisations sociales 
de certains membres du personnel des corps de police locale
Les dispositions de l’article 190, § 2, de la loi-programme (I) du 24 décembre 2002 
prévoient que le ﬁ  nancement des subventions se fait par un prélèvement sur le pro-
89.
Pour 2006, un montant de 93,3 millions d’euros a été attribué par arrêté royal du 
23 novembre 2006, au titre de subvention à l’ONSS-APL (Ofﬁ  ce national de sécurité 
sociale des administrations locales et provinciales) pour le compte des zones de 
police90. Ce montant a été payé le 3 janvier 2007. En 2006, 91,5 millions d’euros 
d’arriérés91 ont été payés.
2  Cotisation patronale pour le Fonds des pensions de la police intégrée
L’article 191 de la même loi-programme prévoit que le montant qui correspond à la cotisation patronale relative aux membres de la police fédérale ainsi que de l’inspec-
tion générale de la police fédérale et locale est prélevé sur les recettes de la TVA. 
En application de l’article 6, § 1
er, de la loi du 6 mai 2002, ce montant est versé au 
Fonds des pensions de la police intégrée.
En 2006, 92,4 millions d’euros ont été prélevés à ce titre sur les recettes de la TVA 
et versés à l’administration des Pensions (SdPSP).
89 Subventions visées aux articles 10 à 14 de la loi du 6 mai 2002 portant création du Fonds des pensions 
90 Arrêté royal du 23 novembre 2006 portant l’octroi à la commune ou à la zone de police pluricommunale 
d’une allocation sociale fédérale pour l’année 2006.
91 Arrêté royal du 1er avril 2006 portant l’octroi à la commune ou à la zone de police pluricommunale d’une 
allocation sociale fédérale pour 2005.
0743-07_RH_Boek164_01.indd   157 0743-07_RH_Boek164_01.indd   157 10-12-2007   11:33:06 10-12-2007   11:33:06 158 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Uitgaven
toegekende begrotingskredieten in 2006. De kredieten van het algemeen bestuur worden traditioneel verdeeld volgens twee benaderingen. In de eerste, functionele, benadering worden de kredieten ingedeeld naargelang van de opdracht van de diverse diensten. Deze benadering komt tot uiting in de secties van de algemene uitgavenbegroting en onderscheidt de gezagscel, de sociale cel en de economische cel. De tweede, economische, benadering verdeelt de uitgaven volgens hun aard: werking, intresten van de rijksschuld, overdrachten, investeringen, enz.
In 2006 bedroegen de begrotingsuitgaven in totaal 68.833,9 miljoen euro, waarvan 
67.013,8 miljoen euro op begrotingskredieten van het jaar 2006 en 1.820,1 mil-joen euro op kredieten overgedragen van het jaar 2005. 
De primaire uitgaven, exclusief pensioenuitgaven, stegen in 2006 met 3,6 % ten 
opzichte van 2005. 
De niet-gesplitste kredieten toegekend op de begroting van 2005, die tot eind 2006 
geordonnanceerd konden worden, werden voor 99,0 % benut.
/L50776 U
De uitgavenkredieten voor het jaar 2006 bestaan uit de initiële kredieten ingeschre-
ven in de wet houdende de algemene uitgavenbegroting, aangevuld met de vier, later goedgekeurde aanpassingen
1.
koninklijke besluiten, in het bijzonder wat de verdeling van provisionele kredieten 
betreft. 
Diverse bepalingen van de initiële begrotingswet en de eerste aanpassing maakten 
kredietoverdrachten tussen begrotingsprogramma’s mogelijk zonder dat daartoe speciﬁ  eke koninklijke besluiten moesten worden getroffen. 
Artikel 44 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit machtigt de rege-ring bovendien om uitgaven te doen boven de in de algemene uitgavenbegroting ingeschreven kredieten, als voldaan is aan bepaalde voorwaarden van inhoud (drin-gende uitgaven wegens onvoorzienbare of uitzonderlijke omstandigheden) en vorm (indiening van een wetsontwerp om de kredietoverschrijding die uit de beslissing 
voortvloeit, te regulariseren). Hetzelfde artikel bepaalt dat in dergelijke gevallen het 
Rekenhof de Kamer van Volksvertegenwoordigers onverwijld zijn advies over de inachtneming van die voorwaarden meedeelt. 
1 Voor meer details over de begrotingsgegevens, zie Volume II – Tabellen.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   158 0743-07_RH_Boek164_02.indd   158 10-12-2007   12:08:45 10-12-2007   12:08:45  164e Cahier de la Cour des comptes 159Compte d’exécution du budget Dépenses
Chapitre 4 
Dépenses
Cet article présente de façon globale l’usage fait en 2006 des crédits budgétaires 
accordés par le législateur. Les crédits de l’administration générale sont tradition-nellement répartis selon deux approches. L’approche fonctionnelle, tout d’abord, ventile les crédits en fonction de la mission assignée aux différents services. Cette approche se traduit dans les sections du budget général des dépenses et distingue la cellule autorité, la cellule sociale et la cellule économique. La seconde approche, économique, répartit les dépenses selon la nature des dépenses effectuées : fonc-tionnement, intérêts de la dette publique, transferts, investissements, etc.
En 2006, les dépenses budgétaires se sont élevées au total à 68.833,9 mil-
lions d’euros, dont 67.013,8 millions d’euros à la charge des crédits budgétaires de l’année 2006 et 1.820,1 millions d’euros à la charge des crédits reportés de 2005. 
Les dépenses primaires, à l’exclusion des dépenses de pension, ont progressé, en 
2006, de 3,6 % par rapport à 2005. 
Les crédits non dissociés imputables au budget de 2005, qui ont pu être ordonnan-
cés jusqu’à la ﬁ  n de l’année 2006 ont été utilisés à 99,0 %.
/L50776 C
Les crédits de dépenses relatifs à l’année 2006 sont constitués par les crédits initiaux 
inscrits dans la loi contenant le budget général des dépenses, complétés par les quatre ajustements qui ont eu lieu par la suite
1.
permis des transferts de crédits entre programmes budgétaires, sans nécessiter la prise d’arrêtés royaux spéciﬁ  ques.
L’article 44 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État autorise en outre le gouvernement à effectuer des dépenses au-delà des crédits inscrits dans le budget général des dépenses, moyennant le respect de certaines conditions de fond (dépen-ses urgentes en raison de circonstances imprévisibles ou exceptionnelles) et de forme (dépôt d’un projet de loi en vue de régulariser le dépassement budgétaire découlant de la délibération). En l’occurrence, le même article stipule que la Cour des comptes fait part à la Chambre des représentants, dans les meilleurs délais, de son avis sur le respect de ces conditions.
1 Pour les détails des données budgétaires, voir Volume II – Tableaux.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   159 0743-07_RH_Boek164_02.indd   159 10-12-2007   12:08:46 10-12-2007   12:08:46 160 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
In 2006 heeft de Ministerraad twee maal een machtiging verleend om uitgaven boven 
de begrotingskredieten te verrichten:
Beslissing nr. 3202 tot machtiging van het vastleggen, het ordonnanceren en het betalen van uitgaven ten bedrage van 3.746.200 euro boven de kredieten geopend voor het programma 02.31.1 – Externe communicatie. Het Rekenhof heeft hierbij geen opmerkingen geformuleerd.
Beslissing nr. 3203, tot machtiging van het vastleggen, het ordonnanceren en het betalen van een globaal bedrag van 21,4 miljoen euro boven de niet-gesplitste kredieten, 7,0 miljoen euro boven de gesplitste kredieten en 128,8 miljoen euro boven de vastleggingsplafonds voor de variabele kredieten geopend in sectie 16 – Ministerie van Landsverdediging. Het Rekenhof was hierbij van oordeel dat er geen onvoorzienbare omstandigheden waren die de uitgaven verantwoorden.
/L50776 BEGROTINGSUITGAVEN  EN PRIMAIRE  UITGAVEN
1 Evolutie van de primaire uitgaven
De begrotingsuitgaven bedroegen in 2006 in totaal 68.833,9 miljoen euro, waarvan 67.013,8 miljoen euro op begrotingskredieten van het jaar 2006 en 1.820,0 miljoen euro op kredieten overgedragen van het jaar 2005. 
aangerekend op de sectie 51 – Rijksschuld. De vergelijking van de primaire uitgaven van de jaren 2005 en 2006 wordt bemoeilijkt door de oprichting van de Pensioen-dienst voor de Overheidssector (PDOS – een parastatale van categorie A) op 1 janu-ari 2006
2. Indien de uitgaven die voorheen werden aangerekend op sectie 21 – Pensi-
oenen worden uitgezuiverd, stijgen de primaire uitgaven ten opzichte van het jaar 2005 met 3,6 %
3. 
De primaire uitgaven4, exclusief pensioenuitgaven, bedroegen aldus 27.364,6 mil-
joen euro, waarvan 25.558,6 miljoen euro ten laste van begrotingskredieten 2006 en 1.806,0 miljoen euro ten laste van overgedragen kredieten 2005. 
Belangrijke stijgingen situeren zich bij de secties 33 – Verkeer en infrastructuur 
(+ 10,8 %)
5, en bij de BNP-bijdrage aan de Europese Unie (+ 6,2 %).
De commentaar van het Rekenhof bij de uitvoering van de begrotingsprogramma’s 
wordt verderop gegeven in dit hoofdstuk.•
•
2 Sinds 2006 zijn de uitgaven voor overheidspensioenen die op sectie 21 – Pensioenen werden aange-
rekend, vervangen door een dotatie, die echter niet alle voorheen ingeschreven kredieten omvat. Een deel van laatstbedoelde kredieten, meer bepaald de variabele kredieten die tot en met 2005 werden ingeschreven op de sectie 21, zijn voortaan enkel terug te vinden in de begroting van de PDOS onder de rubriek eigen ontvangsten.
3 Gecumuleerd totaal van de kredieten eigen aan het jaar en de overgedragen kredieten.
4 Uitgaven exclusief de secties 21 – Pensioenen (cf. supra) en 51 – Rijksschuld, maar met inbegrip van sectie 52 – Financiering van de Europese Unie.
5 Het betreft hier hoofdzakelijk de storting voor het Gewestelijk Express Net  ten bedrage van 210,7 mil-
joen euro.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   160 0743-07_RH_Boek164_02.indd   160 10-12-2007   12:08:46 10-12-2007   12:08:46  164e Cahier de la Cour des comptes 161Compte d’exécution du budget Dépenses
Au cours de l’année 2006, le conseil des ministres a adopté deux délibérations qui 
La délibération n° 3202 autorisant l'engagement, l’ordonnancement et le paie-ment de dépenses à concurrence d’un montant de 3.746.200 euros au-delà des crédits ouverts au budget général des dépenses de l’année budgétaire 2006, pour le programme 02.31.1 – Communication externe. La Cour des comptes n'a formulé aucune observation à ce sujet.
La délibération n° 3203 autorisant l’engagement, l’ordonnancement et le paie-
ment de dépenses à concurrence de 21,4 millions d’euros au-delà des crédits non dissociés, de 7,0 millions d’euros au-delà des crédits dissociés et de 128,8 millions d’euros au-delà des plafonds d’engagement des crédits varia-bles ouverts à la section 16 – Ministère de la Défense. La Cour des comptes a estimé, à cet égard, qu'il n'existe pas de circonstance imprévisible justiﬁ  ant 
les dépenses.
/L50776 D
ÉPENSES  BUDGÉTAIRES  ET DÉPENSES  PRIMAIRES
Les dépenses budgétaires effectuées en 2006 se sont élevées à un montant total de 
68.833,9 millions d’euros, dont 67.013,8 millions d’euros à la charge des crédits bud-
gétaires de l’année 2006 et 1.820,0 millions d’euros à la charge des crédits reportés de 2005. 
nuées des imputations à la section 51 – Dette publique. La comparaison des dépen-ses primaires des années 2005 et 2006 est quelque peu compliquée par la création du Service des pensions du secteur public (SdPSP – un parastatal de la catégorie A) 
au 1er janvier 20062. Épurées des dépenses imputées antérieurement à la section 21 –  
Pensions, les dépenses primaires progressent de 3,6 % par rapport à l’année 20053. 
Les dépenses primaires4, à l’exclusion des dépenses de pension, se sont ainsi élevées 
à 27.364,6 millions d’euros, dont 25.558,6 millions d’euros à la charge des crédits budgétaires de l’année 2006 et 1.806,0 millions d’euros à la charge des crédits repor-tés de 2005.
Des augmentations importantes concernent la section 33 – Communication et Infras-tructure (+ 10,8 %)
5 et la contribution PNB à l’Union européenne (+ 6,2 %).
Les commentaires et les observations formulées par la Cour des comptes à propos de la mise en œuvre des programmes budgétaires ﬁ  gurent plus loin dans ce chapitre.•
•
2 Depuis 2006, les dépenses en matière de pensions du secteur public imputées à la section 21 – Pensions sont remplacées par une dotation, qui ne reprend toutefois pas l’intégralité des crédits ouverts antérieurement. Une partie de ces derniers, plus précisément les crédits inscrits jusqu’en 2005 à la section 21, ne ﬁ  gurent dorénavant plus qu’au budget du SdPSP sous la rubrique des dépenses 
propres.
3 Montant cumulé des crédits propres à l’année et des crédits reportés. 
4 Dépenses à l’exclusion des sections 21 – Pensions (cf. ci-dessus) et 51 – Dette publique, mais en incluant la section 52 – Financement de l’Union européenne.
5 Il s’agit, en l’occurrence, principalement du versement destiné au réseau express régional (RER) à concurrence 210,7 millions d’euros.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   161 0743-07_RH_Boek164_02.indd   161 10-12-2007   12:08:46 10-12-2007   12:08:46 162 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 33 – Vergelijking primaire uitgaven (exclusief pensioenen) 2005-2006 (in miljoen euro)
nanceerd
2006Geordon-
nanceerd
2005Verschil
2006-2005 % 
Gezagscel 9.911,1 9.774,8 136,3 101,4 %
01 Dotaties 433,0 419,7 13,3 103,2 %
02 Kanselarij van de eerste minister 101,1 113,4 – 12,3 89,2 %
03 Budget en beheerscontrole 23,3 19,4 3,9 120,1 %
04 Personeel en organisatie 50,1 50,1 0,0 100,0 %05 Informatie- en Communicatietechnologie 22,7 24,9 – 2,2 91,2 %
12 Justitie 1.408,7 1.352,4 56,3 104,2 %
13 Binnenlandse Zaken 472,3 465,0 7,3 101,6 %14 Buitenlandse Zaken en ontwikkelingssamenwerking 1.235,4 1.253,9 – 18,5 98,5 %16 Landsverdediging 2.534,2 2.535,3 – 1,1 100,0 %17 Federale Politie en Geïntegreerde Werking 1.496,4 1.444,8 51,6 103,6 %18 Financiën 1.570,2 1.569,4 0,8 100,1 %
19 Regie der Gebouwen 563,7 526,5 37,2 107,1 %
Sociale cel 10.831,2 10.486,7 344,5 103,3 %
23 Werkgelegenheid, Arbeid en sociaal overleg 587,8 599,8 – 12,0 98,0 %24 Sociale zekerheid 8.497,5 8.250,2 247,3 103,0 %
24bis – transfert van sectie 21 356,6 370,1 – 13,5 96,3 %
25 Volksgezondheid, Veiligheid van de Voedselketen en 
Leefmilieu291,4 263,6 27,8 110,5 %
44 Maatschappelijke Integratie, Armoedebestrijding en 
Sociale Economie1.097,9 1.003,0 94,9 109,5 %
Economische cel 4.343,0 4.004,1 338,9 108,5 %
32 Economie, K.M.O., Middenstand en Energie 316,6 318,2 – 1,6 99,5 %33 Mobiliteit en Vervoer 3.550,0 3.204,3 345,7 110,8 %
46 Wetenschapsbeleid 476,4 481,6 – 5,2 98,9 %
Andere 2.279,3 2.146,7 132,6 106,2 %
52 Europese Unie 2.279,3 2.146,7 132,6 106,2 %
Totaal 27.364,6 26.412,3 952,2 103,6 %
2 Functionele verdeling van de primaire uitgaven 2006 
samen ten laste van de uitgavenkredieten 2006. De percentages geven een aanwij-
zing van het belang van elke functionele cel en van elke sectie ten opzichte van de primaire uitgaven van de Staat vermeld in de algemene uitgavenbegroting. 
De zogenaamde sociale cel, die hoofdzakelijk de dotaties aan de sociale zekerheids-
instellingen bevat, neemt ruim de helft van de uitgaven voor haar rekening.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   162 0743-07_RH_Boek164_02.indd   162 10-12-2007   12:08:46 10-12-2007   12:08:46  164e Cahier de la Cour des comptes 163Compte d’exécution du budget Dépenses
Tableau 33 – Comparaison des dépenses primaires (à l’exclusion des pensions) entre 2005 et 2006 
Sections Ordonnancé
en 2006Ordonnancé
en 2005Différence
 2006-2005 %
Cellule d’autorité 9.911,1 9.774,8 136,3 101,4 %
01 Dotations 433,0 419,7 13,3 103,2 %
02 Chancellerie du premier ministre 101,1 113,4 – 12,3 89,2 %
03 Budget et Contrôle de la gestion 23,3 19,4 3,9 120,1 %
04 Personnel et Organisation 50,1 50,1 0,0 100,0 %05 Technologie de l’information et de la communication 22,7 24,9 – 2,2 91,2 %12 Justice 1.408,7 1.352,4 56,3 104,2 %
13 Intérieur 472,3 465,0 7,3 101,6 %
14 Affaires étrangères et Coopération au développement 1.235,4 1.253,9 – 18,5 98,5 %
16 Défense 2.534,2 2.535,3 – 1,1 100,0 %
17 Police fédérale et fonctionnement intégré 1.496,4 1.444,8 51,6 103,6 %
18 Finances 1.570,2 1.569,4 0,8 100,1 %19 Régie des bâtiments 563,7 526,5 37,2 107,1 %
Cellule sociale 10.831,2 10.486,7 344,5 103,3 %
23 Emploi, Travail et concertation sociale 587,8 599,8 – 12,0 98,0 %
24 Sécurité sociale 8.497,5 8.250,2 247,3 103,0 %
24bis – Transfert de la section 21 356,6 370,1 – 13,5 96,3 %25 Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et 
Environnement291,4 263,6 27,8 110,5 %
44 Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et 
Économie sociale1.097,9 1.003,0 94,9 109,5 %
Cellule économique 4.343,0 4.004,1 338,9 108,5 %
32 Économie, PME, Classes moyennes et Énergie 316,6 318,2 – 1,6 99,5 %
33 Mobilité et Transports 3.550,0 3.204,3 345,7 110,8 %
46 Politique scientiﬁ  que 476,4 481,6 – 5,2 98,9 %
Autres 2.279,3 2.146,7 132,6 106,2 %52 Union européenne 2.279,3 2.146,7 132,6 106,2 %
Total 27.364,6 26.412,3 952,2 103,6 %
2 Répartition fonctionnelle des dépenses primaires de 2006 
Le tableau suivant fournit, par département, une vue synthétique des engagements 
et des ordonnancements effectués à la charge des crédits budgétaires de l’année 
2006. Les pourcentages indiquent l’importance de chaque cellule fonctionnelle et de chaque section par rapport aux dépenses primaires de l’État reprises dans le budget général des dépenses. 
La « cellule sociale », qui contient principalement les dotations aux organismes de 
sécurité sociale, absorbe plus de la moitié des dépenses.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   163 0743-07_RH_Boek164_02.indd   163 10-12-2007   12:08:46 10-12-2007   12:08:46 164 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 34 – Functionele verdeling van de primaire uitgaven 2006 (in miljoen euro)
Miljoen 
uitgaven
Gezagscel 10.521,2 31,0 % 9.911,1 29,7 %
01 Dotaties 434,0 1,3 % 433,0 1,3 %
02 Kanselarij van de eerste minister 102,1 0,3 % 101,1 0,3 %03 Budget en beheerscontrole 23,3 0,1 % 23,3 0,1 %
04 Personeel en organisatie 55,4 0,2 % 50,1 0,1 %
05 Informatie- en Communicatietechnologie 27,3 0,1 % 22,7 0,1 %12 Justitie 1.409,1 4,1 % 1.408,7 4,2 %
13 Binnenlandse Zaken 490,0 1,4 % 472,3 1,4 %
14 Buitenlandse Zaken en ontwikkelingssamenwerking 1.444,7 4,2 % 1.235,4 3,7 %16 Landsverdediging 2.956,5 8,7 % 2.534,2 7,6 %17 Federale Politie en Geïntegreerde Werking 1.451,5 4,3 % 1.496,4 4,5 %
18 Financiën 1.563,5 4,6 % 1.570,2 4,7 %
19 Regie der Gebouwen 563,8 1,7 % 563,7 1,7 %
Sociale cel 16.609,2 48,9 % 16.662,9 50,3 %
21 Pensioenen 5.831,7 17,2 % 5.835,5 17,6 %
23 Werkgelegenheid, Arbeid en sociaal overleg 589,9 1,7 % 587,8 1,8 %
24 Sociale zekerheid 8.824,8 26,0 % 8.850,3 26,7 %
Leefmilieu302,5 0,9 % 291,4 0,9 %
Sociale Economie1.060,3 3,1 % 1.097,9 3,3 %
Economische cel 4.385,1 12,9 % 4.343,0 13,1 %
32 Economie, K.M.O., middenstand en energie 306,0 0,9 % 316,6 1,0 %
33 Mobiliteit en vervoer 3.610,6 10,6 % 3.550,0 10,7 %
46 Wetenschapsbeleid 468,5 1,4 % 476,4 1,4 %
Andere 2.453,4 7,2 % 2.279,3 6,9 %
52 Europese Unie 2.453,4 7,2 % 2.279,3 6,9 %
Totaal 33.968,9 100,0 % 33.196,3 100,0 %
3 Economische verdeling van de uitgaven 2006
Op basis van de economische classiﬁ  catie van de uitgaven en ermee rekening houdend 
dat de algemene uitgavenbegroting in basisallocaties is onderverdeeld, kunnen de 
begrotingsuitgaven, buiten de aﬂ  ossing van de rijksschuld, als volgt worden uitge-splitst.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   164 0743-07_RH_Boek164_02.indd   164 10-12-2007   12:08:46 10-12-2007   12:08:46  164e Cahier de la Cour des comptes 165Compte d’exécution du budget Dépenses
Tableau 34 – Répartition fonctionnelle des dépenses primaires de 2006 (en millions d’euros)
Millions 
d’eurosEn % de 
dépenses 
dépenses 
primaires
Cellule d’autorité 10.521,2 31,0 % 9.911,1 29,7 %
01 Dotations 434,0 1,28 % 433,0 1,3 %02 Chancellerie du premier ministre 102,1 0,30 % 101,1 0,3 %
03 Budget et Contrôle de la gestion 23,3 0,07 % 23,3 0,1 %
04 Personnel et Organisation 55,4 0,16 % 50,1 0,1 %05 Technologie de l’information et de la communication 27,3 0,08 % 22,7 0,1 %
12 Justice 1.409,1 4,15 % 1.408,7 4,2 %
13 Intérieur 490,0 1,44 % 472,3 1,4 %14 Affaires étrangères et Coopération au 
développement1.444,7 4,2 % 1.235,4 3,7 %
16 Défense 2.956,5 8,70 % 2.534,2 7,6 %17 Police fédérale et fonctionnement intégré 1.451,5 4,27 % 1.496,4 4,5 %18 Finances 1.563,5 4,60 % 1.570,2 4,7 %
19 Régie des bâtiments 563,8 1,66 % 563,7 1,7 %
Cellule sociale 16.609,2 48,9 % 16.662,9 50,3 %
21 Pensions 5.831,7 17,2 % 5.835,5 17,6 %23 Emploi, Travail et concertation sociale 589,9 1,7 % 587,8 1,8 %
24 Sécurité sociale 8.824,8 26,0 % 8.850,3 26,7 %
25 Santé publique, Sécurité de la chaîne alimentaire et 
Environnement302,5 0,9 % 291,4 0,9 %
Économie sociale1.060,3 3,1 % 1.097,9 3,3 %
Cellule économique 4.385,1 12,9 % 4.343,0 13,1 %32 Économie, PME, Classes moyennes et Énergie 306,0 0,9 % 316,6 1,0 %
33 Mobilité et Transports 3.610,6 10,6 % 3.550,0 10,7 %
46 Politique scientiﬁ  que 468,5 1,4 % 476,4 1,4 %
Autres 2.453,4 7,2 % 2.279,3 6,9 %
52 Union européenne 2.453,4 7,2 % 2.279,3 6,9 %
Total 33.968,9 100,0 % 33.196,3 100,0 %
3 Répartition économique des dépenses en 2006
budgétaires, hors amortissement et remboursement de la dette publique, peuvent être ventilées comme suit.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   165 0743-07_RH_Boek164_02.indd   165 10-12-2007   12:08:47 10-12-2007   12:08:47 166 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 35 – Economische uitsplitsing van de uitgaven in 2006 (*) (in miljoen euro)
diensten7.869,0 16,8 % 7.346,1 15,9 %
Intrestlasten 11.851,2 25,3 % 11.842,6 25,7 %
sectoren van de economie7.711,0 16,4 % 7.497,7 16,3 %
Overdrachten van inkomsten binnen de sector overheidsbesturen (**)16.529,2 35,2 % 16.718,9 36,2 %
Kapitaaloverdrachten 2.328,0 5,0 % 2.258,6 4,9 %
Investeringen 208,4 0,4 % 172,9 0,4 %
Toekenning van kredieten en deelnemingen 423,3 0,9 % 302,2 0,7 %
Totaal 46.920,0 100,0 % 46.138,8 100,0 %
(*) Aangerekend op de kredieten van het jaar 2006, alsook op de van 2005 overgedragen kredieten.
De lopende uitgaven voor goederen en diensten (7.346,1 miljoen euro) bestaan voor 
circa vier vijfden uit wedden en sociale lasten (5.560,6 miljoen euro). De belangrijkste personeelsuitgaven hebben plaats bij de departementen Defensie (1.632,1 mil-joen euro), Financiën (1.284,6 miljoen euro), Justitie (1.052,4 miljoen euro) en de federale politie (692,7 miljoen euro). 
De overdrachten van inkomsten naar de andere sectoren van de economie (7.497,7 mil-
joen euro) kunnen worden onderverdeeld in drie grote groepen: 
De subsidies aan bedrijven (2.364,7 miljoen euro) betreffen vooral de NMBS (1.911,1 miljoen euro) en in mindere mate de Post (298,3 miljoen euro) en de diensten van de vrije ziekteverzekering (57,6 miljoen euro). 
De subsidies aan particulieren vertegenwoordigen 2.026,6 miljoen euro en 
hebben met name betrekking op de betaling van de uitkeringen aan gehandi-capten (1.394,8 miljoen euro) en het gewaarborgd inkomen van bejaarden (265,8 miljoen euro).
Tot slot gaan de overdrachten van inkomsten aan het buitenland (3.106,4 mil-
(BNP-bijdrage) van de Europese Unie (2.279,3 miljoen euro), de internatio-nale samenwerking (555,5 miljoen euro) en de deelname aan het Europees Ruimtevaartagentschap (166,7 miljoen euro). 
De overdrachten van inkomsten binnen de sector van de overheidsbesturen, met inbegrip van de dotaties, beliepen 16.718,9 miljoen euro:
Een totaalbedrag van 7.078,3 miljoen euro werd gestort aan instellingen die deel uitmaken van de federale overheid, waaronder de dotatie aan de PDOS (5.831,7 miljoen euro), de Regie der Gebouwen (489,4 miljoen euro), het Vluchte-lingenagentschap (237,7 miljoen euro), het Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (68,1 miljoen euro), en het Nationaal Instituut voor Oorlogs-invaliden, Oudstrijders en Oorlogsslachtoffers (56,9 miljoen euro).
De overdrachten naar besturen binnen de sector van de sociale zekerheid 
bedroegen 6.861,4 miljoen euro, en bestaan voornamelijk uit de globale subsidie 
aan de sociale zekerheid van de werknemers (5.403,6 miljoen euro), de zelf-standigen (1.102,3 miljoen euro) en de overzeese sociale zekerheid (330,3 mil-joen euro).•
•
•
•
•
0743-07_RH_Boek164_02.indd   166 0743-07_RH_Boek164_02.indd   166 10-12-2007   12:08:47 10-12-2007   12:08:47  164e Cahier de la Cour des comptes 167Compte d’exécution du budget Dépenses
Tableau 35 – Ventilation économique des dépenses en 2006 (*) (en millions d’euros)
Dépenses courantes pour biens et services 7.869,0 16,8 % 7.346,1 15,9 %
Charges d’intérêt 11.851,2 25,3 % 11.842,6 25,7 %
d’autres secteurs de l’économie7.711,0 16,4 % 7.497,7 16,3 %
Transferts de revenus à l’intérieur du secteur administrations publiques (
**)16.529,2 35,2 % 16.718,9 36,2 %
Transferts en capital 2.328,0 5,0 % 2.258,6 4,9 %
Investissements 208,4 0,4 % 172,9 0,4 %
Octroi de crédits et participations 423,3 0,9 % 302,2 0,7 %
Total 46.920,0 100,0 % 46.138,8 100,0 %
(*) Imputation sur les crédits de l’année 2006, ainsi que sur les crédits reportés de 2005.
(**) Y compris les crédits inscrits au budget des dotations.
Les dépenses courantes pour biens et services (7.346,1 millions d’euros) sont consti-
tuées, à raison d’environ quatre cinquièmes, des salaires et des charges sociales (5.560,6 millions d’euros). Les principales dépenses de personnel concernent les départements Défense (1.632,1 millions d’euros), Finances (1.284,6 millions d’euros), Justice (1.052,4 millions d’euros) et Police fédérale (692,7 millions d’euros). 
Les transferts de revenus aux autres secteurs de l’économie (7.497,7 millions d’euros) 
Les subsides aux entreprises (2.364,7 millions d'euros) concernent avant tout la SNCB (1.911,1 millions d'euros) et, dans une moindre mesure, La Poste (298,3 millions) et les services d’assurance mutualiste libre (57,6 millions d'euros). 
Les subsides aux particuliers représentent 2.026,6 millions d'euros et portent notamment sur le paiement des allocations aux personnes handicapées (1.394,8 mil-lions) et la garantie de revenus aux personnes âgées (265,8 millions).
Enﬁ n, les transferts de revenus à l’étranger (3.106,4 millions d'euros) portent 
avant tout sur la participation de la Belgique à la quatrième ressource de ﬁ  nan-
cement (ressource PNB) de l’Union européenne (2.279,3 millions), la coopéra-tion internationale (555,5 millions) et la participation à l’Agence spatiale euro-péenne (166,7 millions d'euros). 
Les transferts de revenus à l’intérieur du secteur des administrations publiques, y compris les dotations, se sont élevés à 16.718,9 millions d'euros :
Des versements pour un montant total de 7.078,3 millions d'euros ont été effectués vers des organismes et des institutions qui font partie du pouvoir fédéral, dont les dotations au SdPSP (5.831,7 millions d'euros), à la Régie des bâtiments (489,4 millions), à l’Agence fédérale pour l’accueil des demandeurs d’asile (237,7 millions), à l’Agence pour la sécurité de la chaîne alimentaire (68,1 millions), et à l’Institut national des invalides de guerre, anciens combat-tants et victimes de guerre (56,9 millions d'euros).
Les transferts réalisés au bénéﬁ  ce d’administrations ressortissant au secteur 
de la sécurité sociale se sont élevés à 6.861,4 millions d'euros, sous la forme, 
principalement, du paiement de la subvention globale à la sécurité sociale des 
travailleurs salariés (5.403,6 millions) et des travailleurs indépendants (1.102,3 mil-lions) ainsi qu’à la sécurité sociale d’outre-mer (330,3 millions d'euros).•
•
•
•
•
0743-07_RH_Boek164_02.indd   167 0743-07_RH_Boek164_02.indd   167 10-12-2007   12:08:47 10-12-2007   12:08:47 168 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
De overdrachten naar de lokale overheden beliepen 1.640,8 miljoen euro, in 
hoofdzaak voor de ﬁ  nanciering van de lokale politie (627,2 miljoen euro) en de 
dekking van uitgaven van OCMW’s (814,5 miljoen euro).
Van de federale begroting werd 857,2 miljoen euro naar de gemeenschappen en gewesten overgeheveld, o.a. voor de ﬁ  nanciering van de programma’s voor 
de strijd tegen de werkloosheid (485,8 miljoen euro), het universitair onderwijs aan buitenlandse studenten (94,9 miljoen euro), de universitaire samenwerking
 
(53,3 miljoen euro), de terugkoop van NMBS-terreinen (35,0 miljoen euro) en de ﬁ  nanciering van de Duitstalige Gemeenschap (118,9 miljoen euro) en de Gemeenschappelijke Gemeenschapscommissie (33,0 miljoen euro). 
Tot slot bedroegen de uitgaven voor de civiele lijst en de dotaties aan de konink-lijke familie, de wetgevende vergaderingen en de collaterale instellingen van die vergaderingen 281,1 miljoen euro. 
De overdrachten in kapitaal6 bedroegen 2.258,6 miljoen euro. Ze omvatten voor-
namelijk de dotatie voor het Fonds voor Spoorweginfrastructuur (150,0 miljoen euro), de deelname van de Staat in het kapitaal van de openbare spoorbedrijven met het oog op de ﬁ  nanciering van de investeringen (969,0 miljoen euro), de ﬁ  nanciering van 
het Zilverfonds via het begrotingsfonds ingeschreven op afdeling 51 – Rijksschuld (555,6 miljoen euro) en de dekking van de operationele kosten van de Belgische Technische Coöperatie (122,0 miljoen euro). 
mingen aangerekend op de begroting respectievelijk 172,9 miljoen euro en 302,2 mil-joen euro. De belangrijkste kredietverleningen en deelnemingen betreffen de terug-betaling van de kredietlijn Nationale Delcrederedienst (101,6 miljoen euro) en het lidmaatschap van de Internationale Ontwikkelingsassociatie (74,0 miljoen euro). 
4 Uitgaven ten laste van niet-gesplitste kredieten 2005
worden de niet-gesplitste kredieten die op het einde van het begrotingsjaar beschik-baar zijn, naar het volgende jaar overgedragen en kunnen ze van bij het begin van dat jaar worden gebruikt om iedere in het voorbije begrotingsjaar vastgelegde uit-gave te ordonnanceren.
Het totaal van de uitgaven op niet-gesplitste kredieten 2005 kan dan ook pas wor-
den berekend na aﬂ  oop van het jaar 2006. Die kredieten mogen immers tot het einde 
van dat jaar worden geordonnanceerd. 
toegekend op de begroting 2005.•
•
•
0743-07_RH_Boek164_02.indd   168 0743-07_RH_Boek164_02.indd   168 10-12-2007   12:08:47 10-12-2007   12:08:47  164e Cahier de la Cour des comptes 169Compte d’exécution du budget Dépenses
Les transferts aux pouvoirs locaux ont atteint 1.640,8 millions d'euros, essen-
tiellement pour le ﬁ  nancement de la police locale (627,2 millions d'euros) et la 
couverture de dépenses assumées par les CPAS (814,5 millions).
Sur le budget fédéral, un montant de 857,2 millions d'euros a été transféré aux communautés et aux régions pour, notamment, le ﬁ  nancement des program-mes de lutte contre le chômage (485,8 millions d'euros), l’enseignement univer-sitaire dispensé aux étudiants étrangers (94,9 millions), la coopération univer-sitaire (53,3 millions), le rachat de terrains de la SNCB (35,0 millions) et le ﬁ  nancement de la Communauté germanophone (118,9 millions d'euros) ainsi que celui de la Commission communautaire commune (33,0 millions d'euros). 
Enﬁ n, les dépenses communes liées au paiement de la liste civile et des dota-
tions à la famille royale, aux assemblées législatives et aux institutions colla-térales de celles-ci se sont élevées à 281,1 millions d'euros. 
Les transferts en capital6 se sont élevés à 2.258,6 millions d’euros et concernent 
essentiellement la dotation au Fonds d’infrastructure ferroviaire (150,0 millions d’euros), la participation de l’État dans les entreprises ferroviaires publiques en vue du ﬁ  nance-
ment des investissements (969,0 millions), l’alimentation du Fonds de vieillissement via le fonds budgétaire inscrit à la section 51 – Dette publique (555,6 millions d’euros) et la couverture des frais opérationnels de la Coopération technique belge (122,0 mil-lions d’euros). 
get ont représenté respectivement 172,9 millions d’euros et 302,2 millions d’euros. Les principaux octrois de crédits et participations concernent le remboursement de la ligne de crédit relative à l’Ofﬁ  ce national du Ducroire (101,6 millions d’euros) et la 
participation à l’Association internationale de développement (74,0 millions d’euros). 
4 Dépenses à la charge de crédits non dissociés de l’année 2005
suivante et peuvent être utilisés dès le commencement de cette année pour ordon-nancer toute dépense engagée pendant l’année budgétaire révolue.
Le montant total des dépenses effectuées sur des crédits non dissociés ne peut être 
calculé qu’à l’expiration de l’année 2006. Ces crédits peuvent en effet être ordon-nancés jusqu’à la ﬁ  n de cette année. 
Le taux d’utilisation total des crédits non dissociés ouverts au budget de 2005 ﬁ  gure 
dans le tableau ci-après.•
•
•
0743-07_RH_Boek164_02.indd   169 0743-07_RH_Boek164_02.indd   169 10-12-2007   12:08:47 10-12-2007   12:08:47 170 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 36 – Uitgaven geordonnanceerd ten laste van de niet-gesplitste kredieten ingeschreven in 
 de algemene uitgavenbegroting voor het jaar 2005 (in miljoen euro)
Secties Totaal niet-
gesplitste 
kredieten 2005Geordon-
nanceerd 2005Geordon-
nanceerd 2006 Totaal 
geordon-
nanceerd Uiteindelijk 
percentage 
01 Dotaties 419,0 418,9 0,0 418,9 100,0 %
02 Kanselarij 116,9 104,7 7,4 112,1 95,9 %
03 Budget en 
Beheerscontrole73,8 18,8 1,3 20,1 27,2 %
04 Personeel en 
Organisatie52,2 39,8 5,3 45,1 86,4 %
05 Informatie- en 
Communicatie-
technologie15,6 11,0 3,3 14,3 91,7 %
12 Justitie 1.324,2 1.186,3 115,8 1.302,1 98,3 %
13 Binnenlandse Zaken 406,2 303,7 95,0 398,7 98,2 %
14 Buitenlandse Zaken, 
Buitenlandse Handel
en Ontwikkelings-samenwerking893,0 745,9 102,1 848,0 95,0 %
16 Landsverdediging 2.327,9 1.741,4 566,0 2.307,4 99,1 %
Werking1.427,5 1.252,5 147,3 1.399,8 98,1 %
18 Financiën 1.548,4 1.394,1 125,2 1.519,3 98,1 %
19 Regie der Gebouwen 546,5 442,8 83,7 526,5 96,3 %21 Pensioenen 5.968,0 5.960,3 3,8 5.964,1 99,9 %
23 Tewerkstelling, 
Overleg587,2 576,5 6,5 583,0 99,3 %
24 Sociale zekerheid 8.371,0 8.126,8 241,3 8368,1 100,0 %
25 Volksgezondheid, 
Voedselketen en Leefmilieu252,3 193,1 51,7 244,8 97,0 %
32 Economie, KMO, 
Middenstand en Energie289,4 229,1 43,1 272,2 94,1 %
33 Mobiliteit en 
Vervoer3.134,7 3.059,8 62,7 3.122,5 99,6 %
44 Maatschappelijke 
Integratie, Armoedebestrijding en Sociale Economie1.024,9 878,8 139,2 1.018,0 99,3 %
46 Wetenschapsbeleid 239,0 226,4 5,2 231,6 96,9 %
51 Rijksschuld 36.036,9 35.672,6 14,1 35.686,7 99,0 %52 Europese Unie 2.177,4 2.146,7 0,0 2.146,7 98,6 %
Totaal 67.232,0 64.730,0 1.820,0 66.550,0 99,0 %
0743-07_RH_Boek164_02.indd   170 0743-07_RH_Boek164_02.indd   170 10-12-2007   12:08:47 10-12-2007   12:08:47  164e Cahier de la Cour des comptes 171Compte d’exécution du budget Dépenses
Tableau 36 – Dépenses ordonnancées à la charge des crédits non dissociés inscrits au budget général 
 des dépenses pour l’année 2005 (en millions d’euros)
dissociés 2005Ordonnance-
ments 
effectués 
en 2005Ordonnance-
ments 
2006 Total des 
ments 
effectués Taux 
ﬁ nal 
01 Dotations 419,0 418,9 0,0 418,9 100,0 %
02 Chancellerie 116,9 104,7 7,4 112,1 95,9 %
03 Budget et Contrôle 
de la gestion73,8 18,8 1,3 20,1 27,2 %
04 Personnel et 
Organisation52,2 39,8 5,3 45,1 86,4 %
05 Technologie
de l’information et
de la communication15,6 11,0 3,3 14,3 91,7 %
12 Justice 1.324,2 1.186,3 115,8 1.302,1 98,3 %
13 Intérieur 406,2 303,7 95,0 398,7 98,2 %14 Affaires étrangères, 
et Coopération au développement893,0 745,9 102,1 848,0 95,0 %
16 Défense 2.327,9 1.741,4 566,0 2.307,4 99,1 %
17 Police fédérale et 
fonctionnement 
intégré1.427,5 1.252,5 147,3 1.399,8 98,1 %
18 Finances 1.548,4 1.394,1 125,2 1.519,3 98,1 %
19 Régie des bâtiments 546,5 442,8 83,7 526,5 96,3 %
21 Pensions 5.968,0 5.960,3 3,8 5.964,1 99,9 %23 Emploi, Travail et 
concertation sociale587,2 576,5 6,5 583,0 99,3 %
24 Sécurité sociale 8.371,0 8.126,8 241,3 8368,1 100,0 %25 Santé publique, 
Sécurité de
la chaîne alimentaire et Environnement 252,3 193,1 51,7 244,8 97,0 %
32 Économie, PME, 
Classes moyennes et Énergie289,4 229,1 43,1 272,2 94,1 %
33 Mobilité et 
Transports3.134,7 3.059,8 62,7 3.122,5 99,6 %
44 Intégration sociale, 
Lutte contrela pauvreté et Économie sociale1.024,9 878,8 139,2 1.018,0 99,3 %
46 Politique scientiﬁ  que 239,0 226,4 5,2 231,6 96,9 %
51 Dette publique 36.036,9 35.672,6 14,1 35.686,7 99,0 %
52 Union européenne 2.177,4 2.146,7 0,0 2.146,7 98,6 %
Total 67.232,0 64.730,0 1.820,0 66.550,0 99,0 %
0743-07_RH_Boek164_02.indd   171 0743-07_RH_Boek164_02.indd   171 10-12-2007   12:08:47 10-12-2007   12:08:47 172 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Uit de tabel blijkt dat globaal 99,0 % van de niet-gesplitste kredieten ingeschreven in 
de begroting van 2005 uiteindelijk werd geordonnanceerd. Dit aanwendingspercen-tage is enigszins hoger dan dat van 2004 (97,9 %).
Alleen voor de sectie 03 – Budget en Beheerscontrole bleef de aanwendingsgraad 
beperkt (27,2 %). De reden daarvan is dat het provisioneel krediet ingeschreven op basisallocatie 03.41.10.01.01 niet volledig werd verdeeld.
2  ONDERZOEK  VAN DE UITGAVEN  
In dit hoofdstuk worden de uitgaven besproken per sectie van de begroting. 
De commentaren hebben zowel betrekking op de uitvoering van de begroting 2006 
als op de wettigheid- en regelmatigheid van de uitgaven die in 2006 in het kader van 
het voorafgaand visum werden voorgelegd aan het Rekenhof. 
Alleen de belangrijkste onderzoeksresultaten worden besproken. Bijgevolg komen 
niet alle begrotingssecties aan bod. 
Alle commentaren werden voorgelegd aan de administratie in het kader van een 
WETTIGHEID  EN REGELMATIGHEID  VAN DE UITGAVEN
• I NFORMATIECAMPAGNE  ELEKTRONISCHE  IDENTITEITSKAART
Voor een informatiecampagne over de elektronische identiteitskaart werd 400.000 euro 
aan kredieten van 2006 vastgelegd, hoewel de overheidsopdracht pas in 2007 werd gegund. 
Met twee provisionele vastleggingen werd een bedrag van in totaal 400.000 euro vastgelegd voor de kosten van een informatiecampagne over de werking van de 
elektronische identiteitskaart. Uit de controle van de verantwoordingsstukken bleek 
echter dat de overheidsopdracht van diensten niet voor eind december 2006 werd 
gegund. Provisionele vastleggingen mogen bij dit type uitgaven echter alleen worden 
gebruikt voor verbintenissen  die op het einde van het begrotingsjaar zijn ontstaan
7. 
Deze werkwijze van de FOD beoogde derhalve enkel de vereiste vastleggingskredie-ten met zekerheid ten laste van het begrotingsjaar 2006 te kunnen aanwenden. Het Rekenhof heeft gevraagd in de toekomst bij overheidsopdrachten enkel een krediet vast te leggen als de gunningsprocedure volledig is afgerond. 
7 Artikel 1, 2°, b), van het koninklijk besluit van 31 mei 1966 houdende regeling van de controle op de vastlegging van de uitgaven in de diensten van algemeen bestuur van de Staat. 
0743-07_RH_Boek164_02.indd   172 0743-07_RH_Boek164_02.indd   172 10-12-2007   12:08:47 10-12-2007   12:08:47  164e Cahier de la Cour des comptes 173Compte d’exécution du budget Dépenses
Il ressort du tableau que, globalement, 99,0 % des crédits non dissociés ouverts au 
budget de 2005 ont ﬁ  nalement été ordonnancés. Ce taux d’utilisation est quelque peu supérieur à celui enregistré en 2004 (97,9 %). 
Le taux d’utilisation n’est resté limité que pour la section 03 – Budget et Contrôle de 
la gestion (27,2 %). Le crédit provisionnel inscrit à l’allocation de base 03.41.10.01.01 n’a en effet pas été intégralement ventilé.
2  EXAMEN  DES DÉPENSES  PAR SECTION  
DU BUDGET
Le présent chapitre commente les dépenses par section du budget. 
Les commentaires portent tant sur l’exécution du budget 2006 que sur la légalité et 
la régularité des dépenses soumises en 2006 à la Cour des comptes dans le cadre 
du visa préalable.
Seuls les résultats de contrôle les plus importants font l’objet d’un commentaire. Par 
conséquent, toutes les sections du budget ne sont pas abordées. 
Tous les commentaires ont été soumis à l’administration dans le cadre d’un débat 
contradictoire.
LÉGALITÉ  ET RÉGULARITÉ  DES DÉPENSES
• C AMPAGNE  D'INFORMATION  RELATIVE  À LA CARTE  D'IDENTITÉ  ÉLECTRONIQUE
Pour l’organisation d’une campagne d’information relative à la carte d’identité 
électronique, des crédits de 2006 ont été engagés à concurrence d’un montant total de 400.000 euros, en dépit du fait que le marché public y afférent n’a été passé qu’en 2007. 
Par le biais de deux engagements provisionnels, un montant s’élevant au total à 
400.000 euros a été engagé pour couvrir les frais liés à une campagne d’information 
portant sur les fonctionnalités de la carte d’identité électronique. Il ressort toutefois de l’examen des dossiers de justiﬁ  cation que le marché public de services n’a pas été 
passé avant la ﬁ  n du mois de décembre 2006. Or, le recours aux engagements pro-
visionnels n’est autorisé pour ce type de dépenses que pour les obligations nées avant la ﬁ  n de l’année budgétaire
7. Cette manière de procéder du SPF ne visait dès 
lors qu’à pouvoir affecter avec certitude les crédits d’engagement requis à la charge de l’année budgétaire 2006. La Cour des comptes a demandé qu’à l’avenir, dans le cadre des marchés publics, un crédit ne soit engagé que si la procédure de passation est entièrement achevée.
7 Article 1er, 2°, b), de l’arrêté royal du 31 mai 1966 portant règlement du contrôle de l’engagement des 
dépenses dans les services d’administration générale de l’État. 
0743-07_RH_Boek164_02.indd   173 0743-07_RH_Boek164_02.indd   173 10-12-2007   12:08:48 10-12-2007   12:08:48 174 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
• B ELEIDSCELLEN
Hoewel de vereiste wetsbepaling daartoe ontbrak, werden uitgaven van de beleids-
cellen uit 2004 en 2005 aangerekend op de kredieten van het begrotingsjaar 2006 in plaats van op bijkredieten voor de voorgaande jaren. Bij de goedkeuring van deze uitgaven werd vaak het principe van de functiescheiding miskend.
Uitgaven uit voorgaande jaren mogen alleen worden vereffend op de kredieten van het lopende jaar als daartoe een wetsbepaling werd opgenomen in de algemene uitgavenbegroting. Hoewel een dergelijke wetsbepaling ontbrak, werden verschei-dene facturen van uitgaven van de beleidscellen uit 2004 en 2005 (voor ruim 185,3 duizend euro) aangerekend op kredieten van het begrotingsjaar 2006 in plaats van op bijkredieten.
Nog met betrekking tot de uitgaven van de beleidscellen werd in veel dossiers een gebrek aan functiescheiding vastgesteld tussen de goedkeuring van de factuur en de materiële vereffening van de uitgave. Met het oog op een accurate interne controle en een transparant uitgavenbeheer is een dergelijke functiescheiding nochtans ver-eist.
/L50776 S
ECTIE 04 – FOD P ERSONEEL  EN ORGANISATIE
UITVOERING  VAN DE BEGROTING
•  GEBRUIK  VAN HET “SPECIAAL  FONDS ” EN ONDERSTEUNING  VAN DE FISCALE  ADMINISTRATIES
Bij de FOD Personeel en Organisatie werd vastgesteld dat het “speciaal fonds”, 
aanvankelijk bestemd voor de logistieke aankopen van de federale departementen, tegenwoordig wordt gebruikt voor uiteenlopende uitgaven, onder meer voor de 
ondersteuning van de ﬁ  scale administraties. Bovendien werd voor die laatste doel-stelling in 2006 ook een begrotingsfonds gecreëerd op de begroting van Financiën. 
Het gebruik van eenzelfde fonds voor uiteenlopende uitgaven en het gebruik van meerdere fondsen voor soortgelijke uitgaven vermindert de transparantie van de begroting en de algemene rekening. 
Daarnaast bleek dat van de 55 miljoen euro, afkomstig van de ontvangsten uit de 
effectisering van achterstallige directe belastingen, opgenomen in het “speciaal fonds” voor de ondersteuning van de ﬁ  scale administraties, in 2006 slechts een klein deel werd benut. Rekening houdend met de geplande uitgaven in 2007 en de ramingen voor de uitgaven in de volgende vijf jaar, zou er 15,3 miljoen euro van het speciaal fonds overblijven voor andere projecten.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   174 0743-07_RH_Boek164_02.indd   174 10-12-2007   12:08:48 10-12-2007   12:08:48  164e Cahier de la Cour des comptes 175Compte d’exécution du budget Dépenses
/L50776 SECTION  03 – SPF B UDGET  ET CONTRÔLE  DE LA GESTION
• C ELLULES  STRATÉGIQUES
Malgré l’absence de la disposition légale requise, des dépenses des cellules stra-
tégiques relatives aux années 2004 et 2005 ont été imputées aux crédits de l’année budgétaire 2006 au lieu de l’être à des crédits supplémentaires d’années antérieu-res. À l’occasion de l’approbation de ces dépenses, le principe de la séparation des fonctions a souvent été ignoré.
Les dépenses relatives à des années antérieures ne peuvent être liquidées à la 
charge des crédits de l’année en cours que si une disposition légale a été inscrite à cet effet dans le budget général des dépenses. En dépit de l’absence d’une telle disposition légale, plusieurs factures se rapportant à des dépenses exposées par les cellules stratégiques en 2004 et 2005 (pour plus de 185,3 milliers d’euros) ont été imputées à des crédits de l’année budgétaire 2006 au lieu de l’être à des crédits supplémentaires.
À propos des dépenses de ces cellules stratégiques, il a été relevé dans de nom-
breux dossiers que la séparation des fonctions faisait défaut entre l’approbation de la facture et la liquidation matérielle de la dépense. Or, semblable séparation des fonctions est pourtant requise en vue d’assurer un contrôle interne ﬁ  able et une gestion transparente des dépenses.
/L50776 S
ECTION  04 – SPF P ERSONNEL  ET ORGANISATION
EXÉCUTION  DU BUDGET
• U TILISATION  DU « FONDS  SPÉCIAL  » ET APPUI  DES ADMINISTRATIONS  FISCALES
Au SPF Personnel et Organisation, il a été constaté que le « fonds spécial », destiné 
initialement aux achats logistiques des départements fédéraux, est actuellement uti-lisé pour effectuer des dépenses variées, notamment pour assurer le support des administrations ﬁ  scales. En outre, en 2006, un fonds budgétaire a également été créé à cet effet au budget des ﬁ  nances. 
L’emploi d’un même fonds pour effectuer des dépenses de diverses sortes et le 
recours à plusieurs fonds pour réaliser des dépenses similaires réduit la transpa-rence du budget et du compte général. 
En outre, sur les 55 millions d’euros provenant de la titrisation des arriérés d’impôts 
directs, prévus au « fonds spécial » pour assurer le support des administrations ﬁ  s-cales, seule une partie minime a été utilisée en 2006. Compte tenu des dépenses prévues pour 2007 et des prévisions de dépenses pour les cinq années suivantes, il resterait 15,3 millions d’euros du fonds spécial à consacrer à d’autres projets. 
0743-07_RH_Boek164_02.indd   175 0743-07_RH_Boek164_02.indd   175 10-12-2007   12:08:48 10-12-2007   12:08:48 176 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Om te voorzien in de logistieke behoeften van zijn departementen voerde de Staat 
in het verleden een gecentraliseerd aankoopbeleid door middel van het speciaal fonds – artikel 63.01A
8. Het Centraal Bureau voor Benodigdheden (CBB) en later 
het Federaal Aankoopbureau (FAB) plaatsten de bestellingen en betaalden de leve-ranciers met de middelen die de aankopende departementen uit hun begrotingen ter beschikking hadden gesteld van het speciaal fonds. Op 15 mei 2002 werd het FAB opgeheven en werden de federale overheidsdiensten zelf verantwoordelijk voor de operationele afhandeling van de aankopen.
Hoewel de minister van Ambtenarenzaken in 2004 aan de minister van Begroting had 
voorgesteld het fonds af te schaffen, werd het ook in 2006 nog gebruikt.
Ten eerste worden op het fonds nog altijd betalingen aangerekend die voortvloeien 
uit betwistingen in een beperkt aantal overheidsopdrachtendossiers van het CBB/FAB.
Daarenboven heeft een nieuwe begrotingsbepaling de koning gemachtigd om bij voorrang het speciaal fonds te gebruiken om de veroordelingen en dadingen te betalen in geschillendossiers over overheidsopdrachten waarbij de FOD Personeel en Organisatie optrad namens de federale overheidsdiensten
9. In 2006 werd deze 
begrotingsbepaling eenmaal gebruikt. In een geschil over laattijdige betalingen van petroleumproducten veroordeelde de rechtbank van eerste aanleg te Brugge de Belgische Staat op 11 april 2006 tot de betaling van 417.172 euro. Samen met de intresten en de gerechtskosten bedroeg de totale afrekening 698.149 euro. Dat bedrag werd van het speciaal fonds betaald
10.
Tenslotte werd in december 2005 een gedeelte van de opbrengst van de effectise-ring van achterstallige directe belastingen gestort in het speciaal fonds, nl. 55 mil-joen euro afgenomen van de initiële verkoopprijs van de portefeuille. Dit bedrag zou worden gebruikt voor investeringen in ICT-middelen, juridische ondersteuning en managementsupport voor de ﬁ  scale administratie (STIMER-project). Aldus wilde de 
regering de doeltreffendheid van de invordering bij de belastingdiensten bevorderen. Bij de begrotingscontrole van 2006 besliste de regering dat 40 miljoen euro van het voornoemde bedrag mocht worden gebruikt voor de modernisering van de ﬁ  scale administraties. De FOD Personeel en Organisatie werkt in dat kader in opdracht en voor rekening van de FOD Financiën. Uiteindelijk werd in 2006 van die 40 miljoen euro slechts 537.406 euro gebruikt. Het hoofdstuk Ontvangsten van dit deel bevat een meer gedetailleerd artikel over de effectiseringsoperaties en de verdere aanwending van die kredieten.
Ook in 2006 werd een gedeelte van de opbrengst van de effectisering van de ach-
terstallige indirecte belastingen, ten bedrage van 45 miljoen euro, toegewezen aan een nieuw begrotingsfonds, nl. het “Effectiseringsfonds” bij de sectie 18 – FOD Financiën (programma 18.40.4). Ook dit fonds moet bijdragen tot een betere wer-king van de FOD Financiën.
8 Speciaal fonds bestemd tot dekking van de uitgaven aan te gaan door de FOD Personeel en Organi-satie met het oog op de bevoorrading in drukwerken, bureaubenodigdheden, brandstoffen, meubilair, kledingstukken, enz. van de verschillende ministeriële departementen en andere openbare diensten (artikel 63.01A).
9 Artikel 2.04.5 van de wet van 20 december 2005 houdende de algemene uitgavenbegroting voor het begrotingsjaar 2006.
10 Koninklijk besluit van 24 maart 2006 betreffende het gebruik van het speciaal fonds van de FOD Per-
soneel en Organisatie opgenomen in artikel 63.01.A.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   176 0743-07_RH_Boek164_02.indd   176 10-12-2007   12:08:48 10-12-2007   12:08:48  164e Cahier de la Cour des comptes 177Compte d’exécution du budget Dépenses
Aﬁ n de rencontrer les besoins logistiques de ses départements, l’État a instauré par 
le passé une politique d’achats centralisée par le biais du fonds spécial – arti-
cle 63.01A8. L’Ofﬁ  ce central des fournitures (OCF) et, ultérieurement, le Bureau 
fédéral d’achats (BFA), plaçait les commandes et payait les fournisseurs au moyen des fonds que les départements acheteurs avaient, à la charge de leur budget, mis à la disposition du fonds spécial. Le 15 mai 2002, le BFA a été supprimé et les ser-vices publics fédéraux ont été rendus eux-mêmes responsables du traitement opéra-tionnel des achats.
Bien que, en 2004, le ministre de la Fonction publique ait proposé au ministre du 
Budget de supprimer le fonds, celui-ci a encore été utilisé en 2006.
Tout d’abord, des paiements découlant de litiges survenus dans un nombre restreint 
de dossiers en matière de marchés publics de l’OCF/du BFA sont encore imputés au fonds.
En outre, une nouvelle disposition budgétaire a autorisé le Roi à utiliser prioritaire-
ment le solde du fonds spécial pour le paiement des montants découlant de condam-
nations ou transactions dans le cadre de contentieux de marchés publics conclus par le SPF Personnel et Organisation en faveur des services publics fédéraux
9. En 2006, 
il a été recouru une seule fois à cette disposition budgétaire. Dans un différend rela-tif à des retards de paiement portant sur la fourniture de produits pétroliers, le tribu-nal de première instance de Bruges a, le 11 avril 2006, condamné l’État belge à payer 417.172 euros. Avec les intérêts et les frais judiciaires, le décompte total s’est élevé à 698.149 euros, montant qui a été liquidé à la charge du fonds spécial
10.
Enﬁ n, en décembre 2005, une partie du produit de la titrisation des arriérés de contri-
butions directes a été versée au fonds spécial à concurrence de 55 millions d’euros, prélevés sur le prix de vente du portefeuille initial. Ce montant devait être affecté à des investissements réalisés dans le cadre d’un soutien poussé de l’administration ﬁ  scale (projet STIMER) à l’aide de moyens informatiques, d’une aide juridique et d’un support managérial. L’objectif de cette démarche était d’accroître l’efﬁ  cacité en 
matière de recouvrement par les services des impôts. À l’occasion du contrôle bud-gétaire de 2006, le gouvernement a décidé qu’une tranche de ce montant précité, s’élevant à 40 millions d’euros, pouvait être affectée à la modernisation des adminis-trations ﬁ  scales. Le SPF Personnel et Organisation intervient, dans ce cadre, à la demande et pour le compte du SPF Finances. Enﬁ  n, il s’avère qu’en 2006, sur cette 
somme, seul un montant de 537.406 euros a été utilisé. Le chapitre Recettes du 
présent Cahier consacre un article plus détaillé aux opérations de titrisation et à 
l’utilisation future des crédits.
Une opération similaire a été mise sur pied en 2006. Une quotité du produit de la 
titrisation des arriérés d’impôts indirects, d’un montant de 45 millions d’euros, a été attribuée à un nouveau fonds budgétaire « Fonds de titrisation », créé à la section 18 – SPF Finances (programme 18.40.4). Ce fonds doit également contribuer à amélio-rer le fonctionnement du SPF Finances.
8 Fonds spécial destiné à couvrir les dépenses à engager par le SPF Personnel et Organisation en vue d’approvisionner en imprimés, fournitures de bureau, combustibles, mobilier, effets d’habillement, etc., les divers départements ministériels et autres services publics (article 63.01A).
9 Article 2.04.5 de la loi du 20 décembre 2005 contenant le budget général des dépenses pour l’année budgétaire 2006.
10 Arrêté royal du 24 mars 2006 relatif à l’utilisation du fonds spécial du SPF Personnel et Organisation 
inscrit à l’article 63.01.A.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   177 0743-07_RH_Boek164_02.indd   177 10-12-2007   12:08:48 10-12-2007   12:08:48 178 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Het Rekenhof wijst erop dat de werkwijze waarbij enerzijds uiteenlopende uitgaven 
(geschillen, ondersteuning van de ﬁ  scale administratie) ten laste worden gelegd van 
eenzelfde speciaal fonds van de FOD P&O en anderzijds soortgelijke uitgaven (ten behoeve van de ﬁ  scale administratie) worden aangerekend op verschillende fondsen 
(het speciaal fonds bij de FOD P&O en het effectiseringsfonds bij de FOD Financiën), de ﬁ nanciële transparantie van de begroting en de algemene rekening vermindert. 
/L50776 SECTIE 12 – FOD J USTITIE
• V ERANTWOORDING  VAN DE UITGAVEN
Net zoals in 2005, bevatten de uitgavendossiers die in 2006 aan het Rekenhof wer-den voorgelegd in het kader van zijn controle van de kredietvastleggingen en het voorafgaand visum, soms niet alle verantwoordingsstukken die voor een sluitende controle vereist zijn. De gefactureerde prestaties werden niet altijd vooraf door de bevoegde ambtenaren goedgekeurd.
Een uitgave kan slechts geschieden als er diensten verstrekt en aanvaard zijn11. Op 
verscheidene facturen ontbrak bij de vereffening echter de goedkeuring en aanvaar-ding van de uitgave door de leidend ambtenaar. De ontbrekende vermeldingen werden pas achteraf aangebracht.
Op 23 februari 2005 deelde het Rekenhof per brief aan de minister van Justitie en aan de voorzitter van de FOD Justitie mee aan welke vereisten de ordonnancerings- en vastleggingsdossiers met betrekking tot overheidsopdrachten, toelagen en diverse uitgaven moeten voldoen. Het Rekenhof stelt echter vast dat de dossiers in 2006 hieraan vaak nog steeds niet voldeden, wat een efﬁ  ciënt nazicht bemoeilijkt. Het heeft daarom het departement gevraagd een toezicht te organiseren op de samen-stelling van de dossiers die aan het Rekenhof worden voorgelegd.
• C
ONTROLE  OP DE TOEKENNING  VAN JURIDISCHE  BIJSTAND
De controles door de FOD Justitie op de toelagen voor juridische bijstand, verlopen 
conform de regelgeving. Deze controles betreffen voornamelijk de juridische eerste-lijnsbijstand en de werkingskosten van de bureaus voor juridische bijstand. De controle van de vergoeding van de advocaten betrokken bij de juridische tweede-lijnsbijstand is immers door de regelgeving toevertrouwd aan de balies. De regle-mentering van de werking van de juridische eerstelijnsbijstand is echter voor ver-betering vatbaar. De toekenningscriteria zouden op statistieken moeten steunen die gemakkelijker kunnen worden opgesteld en de commissies voor juridische bijstand zouden per burgerlijk jaar moeten worden gesubsidieerd. Bovendien zouden de toegelaten uitgaven beter moeten worden gepreciseerd en zouden de commissies efﬁ  ciënter moeten rapporteren.
11 Artikel 8 van de wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachten en sommige opdrach-
ten voor aanneming van werken, leveringen en diensten.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   178 0743-07_RH_Boek164_02.indd   178 10-12-2007   12:08:48 10-12-2007   12:08:48  164e Cahier de la Cour des comptes 179Compte d’exécution du budget Dépenses
La Cour des comptes souligne que cette manière de procéder où, d’une part, des 
dépenses variées (litiges et soutien de l’administration ﬁ  scale) sont mises à la charge 
d’un seul et même fonds spécial du SPF Personnel et Organisation et, d’autre part, des dépenses similaires (exposées en faveur de l’administration ﬁ  scale) sont impu-
tées à des fonds différents (le fonds spécial du SPF Personnel et Organisation et le fonds de titrisation au SPF Finances), réduit la transparence ﬁ  nancière du budget et 
du compte général. 
/L50776 S
ECTION  12 – SPF J USTICE
• J USTIFICATION  DES DÉPENSES
Comme en 2005, les dossiers de dépenses soumis à la Cour des comptes en 2006 
dans le cadre de son contrôle des engagements de crédits et du visa préalable ne contiennent parfois pas toutes les pièces justiﬁ  catives requises par un contrôle efﬁ  -cace. Les prestations facturées n’ont pas toujours été approuvées au préalable par les fonctionnaires compétents.
Une dépense ne peut être effectuée que pour un service fait et accepté
11. Or, sur 
certaines factures, l’approbation et l’agrément de la dépense par le fonctionnaire 
dirigeant faisaient défaut au moment de la liquidation. Les mentions manquantes n’ont été apposées qu’ultérieurement.
Par ses lettres du 23 février 2005, la Cour des comptes a informé la ministre de la 
Justice ainsi que le président du SPF Justice des exigences auxquelles les dossiers d’ordonnancement et d’engagement doivent satisfaire dans les domaines des mar-chés publics, des subventions et des dépenses diverses. Elle a encore constaté en 2006 que des dossiers ne répondaient toujours pas à ces conditions, avec pour conséquence de nuire à l’efﬁ  cience du contrôle. La Cour des comptes a dès lors demandé au département d’organiser une surveillance de la composition des dos-siers qui lui sont soumis.
• C
ONTRÔLE  DE L’OCTROI  DE L’AIDE JURIDIQUE
Les contrôles exercés par le SPF Justice sur les subsides alloués dans le cadre de 
l’aide juridique sont conformes à la réglementation. Ces contrôles s’exercent essen-tiellement en matière d’aide juridique de première ligne et de frais de fonctionne-ment des bureaux d’aide juridique, la réglementation ayant conﬁ  é aux barreaux l’es-sentiel du contrôle de la rétribution des avocats impliqués dans l’aide juridique de deuxième ligne. La réglementation relative aux modalités de fonctionnement de l’aide juridique de première ligne est cependant perfectible : les critères d’attribution devraient reposer sur des statistiques plus aisées à collecter et les commissions d’aide juridique, être subsidiées par année civile. En outre, il conviendrait de mieux préciser les dépenses admissibles et de rendre le rapportage des commissions plus efﬁ  cace. 
11 Loi du 24 décembre 1993 relative aux marchés publics et à certains marchés de travaux, de fournitures 
et de services, article 8.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   179 0743-07_RH_Boek164_02.indd   179 10-12-2007   12:08:48 10-12-2007   12:08:48 180 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
1 Context
1.1 Voorwerp van het onderzoek
Het Rekenhof heeft onderzocht hoe de FOD Justitie de controlemaatregelen uit de 
regelgeving op de toekenning van juridische bijstand toepast en is nagegaan of de bijzonderheden van de regelgeving een doeltreffende interne controle niet in de weg staan.
Het onderzoek steunt op de volgende normen: 
het boek IIIbis “ Juridische eerste- en tweedelijnsbijstand ” van het Gerechte-
lijk Wetboek (artikelen 508/1 tot 508/23);
de koninklijke en ministeriële uitvoeringsbesluiten.
Wat de subsidiëring van de juridische eerstelijnsbijstand12 betreft, werd het onder-
zoek uitgevoerd op de vereffeningsdossiers die in 2004, 2005 en 2006 ter visering 
aan het Rekenhof waren voorgelegd. Het ging daarbij over 1.184.168,14 euro voor-schotten of saldi van subsidies aan de 28 commissies voor juridische bijstand voor de jaren 2000 tot 2005. Alle controleverslagen van de afrekeningen van de Franstalige commissies en de verslagen van de commissies van Gent en Dendermonde werden onderzocht.
Wat de juridische tweedelijnsbijstand
13 betreft, had het onderzoek betrekking op de 
gekruiste controleverslagen van de bureaus voor juridische bijstand van de gerechte-
lijke jaren 2004-2005 en 2005-2006, en op de jaarverslagen van de twee nationale ordes van de balies voor het gerechtelijk jaar 2004-2005.
Voor de ﬁ  nanciering van de werkingskosten van de bureaus voor juridische bijstand, 
werd voor de eerste subsidie toegekend in 2005 voor een bedrag van 3.498.000 euro, 
een rechtvaardiging verstrekt. Enkel tussentijdse controleverslagen die op het moment 
van het onderzoek beschikbaar waren, werden onderzocht.
De voorzitter van de federale overheidsdienst Justitie heeft met de opmerkingen van het Rekenhof ingestemd. Zijn preciseringen werden in het ontwerpverslag verwerkt dat op 29 augustus 2007 aan de minister van Justitie werd gestuurd. In haar ant-woord van 25 september 2007 heeft de minister geen bijkomende opmerkingen gemaakt.•
•
12 Eerstelijnsbijstand omvat de dienstverlening door een commissie voor juridische bijstand, waarvan er 
één bestaat in elk gerechtelijk arrondissement, en die verstrekt wordt onder de vorm van praktische 
inlichtingen, juridische informatie, een eerste juridisch advies of een doorverwijzing naar een gespecia-liseerde instantie of organisatie. Sinds 1 januari 2004 vragen de advocaten aan de begunstigden geen kosten of honorarium voor deze bijstand.
13 Tweedelijnsbijstand omvat de dienstverlening door een bureau voor juridische bijstand, waarvan er één bestaat bij elke balie, en die verstrekt wordt onder de vorm van een omstandig juridisch advies, juridische bijstand al dan niet in het kader van een procedure en bijstand bij een geding met inbegrip van vertegen-woordiging. Deze hulp is gedeeltelijk of volledig gratis voor mensen met onvoldoende middelen.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   180 0743-07_RH_Boek164_02.indd   180 10-12-2007   12:08:48 10-12-2007   12:08:48  164e Cahier de la Cour des comptes 181Compte d’exécution du budget Dépenses
1 Contexte
1.1 Objectif du contrôle
La Cour des comptes a examiné la manière dont le SPF Justice applique les mesures 
de contrôle prévues par la réglementation en matière d’octroi de l’aide juridique et a vériﬁ é si les particularités de la réglementation ne font pas obstacle à un contrôle 
interne efﬁ  cace.
1.2 Cadre légal et règlementaire
L’audit se réfère aux normes suivantes :
le livre IIIbis du Code judiciaire « De l’aide juridique de première et de deuxième 
ligne » (articles 508/1 à 508/23) ;
les arrêtés royaux et ministériels d’exécution.
En ce qui concerne la subsidiation de l’aide juridique de première ligne12, l’examen a 
porté sur les dossiers de liquidation soumis au visa de la Cour des comptes durant 
les années 2004, 2005 et 2006 représentant 1.184.168,14 euros d’avances ou de soldes de subsides aux 28 commissions d’aide juridique et relatifs aux années 2000 à 2005. L’intégralité des rapports de contrôle des décomptes des commissions fran-cophones, ainsi que ceux des commissions de Gand et Termonde ont été examinés.
Pour ce qui est de l’aide juridique de deuxième ligne
13, l’examen a porté sur les 
rapports de contrôles croisés des bureaux d’aide juridique des années judiciaires 
2004-2005 et 2005-2006, ainsi que sur les rapports annuels des deux Ordres des barreaux nationaux pour l’année judiciaire 2004-2005. 
Pour le ﬁ  nancement des frais de fonctionnement des bureaux d’aide juridique, le 
premier subside alloué en 2005, d’un montant de 3.498.000 euros a été justiﬁ  é. L’examen a porté sur les rapports de contrôle intermédiaires, seuls disponibles au moment du contrôle.
1.4 Procédure contradictoire 
Le président du service public fédéral Justice a souscrit aux observations de la Cour des comptes. Ses précisions ont été intégrées au projet de rapport qui a été trans-mis à la ministre de la Justice le 29 août 2007. Dans sa réponse du 25 septembre, la ministre de la Justice n’a pas formulé de commentaires supplémentaires.•
•
12 Il s’agit des services organisés par une commission d’aide juridique, mise en place dans chaque arron-
dissement judiciaire, et dispensés sous la forme de renseignements pratiques, d’information juridique, 
d’un premier avis juridique ou d’un renvoi vers une instance ou une organisation spécialisées. Depuis le 1
er janvier 2004, aucun frais ni honoraires ne sont réclamés par les avocats au bénéﬁ  ciaire de cette 
aide.
13 Il s’agit des services organisés par un bureau d’aide juridique, établi au sein de chaque barreau, et 
dispensés sous la forme d’un avis juridique circonstancié ou de l’assistance juridique dans le cadre ou non d’une procédure ou de l’assistance dans le cadre d’un procès y compris la représentation. Cette aide est partiellement ou entièrement gratuite pour ceux dont les ressources sont insufﬁ  santes.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   181 0743-07_RH_Boek164_02.indd   181 10-12-2007   12:08:48 10-12-2007   12:08:48 182 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
2.1 Juridische eerstelijnsbijstand
De subsidie die aan elke commissie voor juridische bijstand wordt toegekend, wordt 
bepaald aan de hand van zes criteria die overeenstemmen met zeven statistieken die jaarlijks moeten worden opgevraagd bij de POD Maatschappelijke Integratie, bij de RVA, bij de Rijksdienst voor Pensioenen en bij de FOD Justitie. Bepaalde criteria berusten op statistieken van de maand januari van het voorgaande jaar, andere op de laatste gepubliceerde statistieken. De statistieken worden opgevraagd in de loop van de maand november vóór de vereffening. De ontvangen statistieken voldoen echter niet allemaal aan die wettelijke voorschriften. De FOD Justitie doet inspan-ningen om aan twee eisen tegemoet te komen: komen tot volledige statistieken voor heel het land en het tijdschema naleven voor de betaling van de voorschotten. Om scheeftrekkingen tussen de commissies te vermijden en de vereffening van de eerste voorschotten zoveel mogelijk te bespoedigen, worden bijgevolg de laatste volledige statistieken die snel beschikbaar zijn, in aanmerking genomen.
Desondanks werden de eerste voorschotten voor de jaren 2002 tot 2006 nooit tijdig 
(telkens uiterlijk op 1 februari) gestort. De tweede voorschotten werden altijd binnen de opgelegde termijn gestort, namelijk vóór 31 augustus. 
De regelgeving bepaalt dat de subsidie voor 90 % wordt toegekend voor de organi-
satie van de wachtdiensten voor juridische bijstand door advocaten. De controle van de subsidies voor de commissies in 2005 toont aan dat 70 % tot 100 % ervan gaat naar de prestaties van de advocaten. De vastgestelde afwijkingen in de verhoudin-gen tussen honoraria en werkingskosten zouden voortvloeien uit de onnauwkeurig geformuleerde wettekst en meer bepaald uit de inhoud van de term “organiseren”. Uit de parlementaire voorbereiding blijkt dat de organisatie van de wachtdiensten in de meest ruime en meest concrete zin moet worden geïnterpreteerd
14: de commis-
sies moeten de wachtdiensten actief organiseren in de zin dat ze deze een structuur moeten geven.
De controle van de bestemming van de subsidie verloopt in het algemeen overeen-
komstig de regelgeving. Ze heeft niettemin verschillende problemen aan het licht gebracht. Zo variëren de honoraria van de advocaten sterk tussen de commissies (van 23,50 tot 62,50 euro per gepresteerd uur en van 2500 euro per maand tot 2800 euro per veertien dagen) en verschillen de toegekende tegemoetkomingen voor de administratieve functies. Bij bepaalde commissies gaat dan weer een groot deel van de uitgaven naar werkingskosten. Er zijn de kosten van kaskredieten waarop men een beroep moet doen omdat de voorschotten te laat worden gestort en het gerech-telijk jaar niet samenvalt met het begrotingsjaar. 
De advocaten die prestaties leveren, moeten aan de commissie voor juridische 
bijstand een jaarlijks verslag bezorgen over hun geleverde prestaties. Een samen-vatting ervan wordt binnen zes maanden aan de minister van Justitie toegezonden. Het Rekenhof heeft grote onderlinge verschillen vastgesteld in de inhoud van de verslagen voorgesteld door de commissies, waarvan de meeste zich bovendien beperken tot een statistisch overzicht van de verstrekte adviezen. 
14 Parl. St.  Kamer , 1997-1998, nr. 549/12 – 95/96, p. 2.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   182 0743-07_RH_Boek164_02.indd   182 10-12-2007   12:08:49 10-12-2007   12:08:49  164e Cahier de la Cour des comptes 183Compte d’exécution du budget Dépenses
2.1 Aide juridique de première ligne
La détermination du subside accordé à chaque commission d’aide juridique est fonc-
tion de six critères correspondant à sept statistiques qui doivent être demandées annuellement au SPP Intégration sociale, à l’ONEm, à l’Ofﬁ  ce national des pensions 
et au SPF Justice. Certains critères reposent sur des statistiques du mois de jan-vier de l’année précédente, d’autres sur des statistiques publiées en dernier lieu. Ces statistiques sont demandées dans le courant du mois de novembre précédant la liquidation. Les statistiques collectées ne répondent pas toutes au prescrit légal. Le SPF Justice s’efforce de concilier deux impératifs : l’exhaustivité des statistiques pour tout le pays et l’exigence du calendrier à respecter pour le paiement des avan-ces. Aussi, sont prises en considération les dernières statistiques complètes rapide-ment disponibles pour éviter toute distorsion entre commissions et accélérer, autant que faire se peut, la mise en liquidation des premières avances.
Pour les années 2002 à 2006, les premières avances n’ont toutefois jamais été ver-
sées à temps (au plus tard chaque 1
er février). Les secondes avances ont toujours 
été versées dans le délai prescrit, soit avant le 31 août. 
La réglementation prévoit que le subside est affecté à concurrence de 90 % à l’orga-
nisation des permanences d’aide juridique par des avocats. Les contrôles menés sur les subsides alloués aux commissions en 2005 montrent que les prestations des avo-cats ont représenté de 70 à 100 % des montants. Les ﬂ  uctuations constatées dans les 
proportions entre honoraires et frais de fonctionnement proviendraient de l’impréci-sion du texte légal et plus précisément du sens à donner au terme « organiser ». Selon les travaux préparatoires
14, il semble qu’il faille entendre l’organisation des perma-
nences dans son acception la plus large et la plus concrète : il incombe aux commis-sions d’organiser activement les permanences aﬁ  n de les doter d’une structure.
Le contrôle de l’affectation du subside est globalement en conformité avec la règle-mentation. Ce contrôle a fait cependant apparaître plusieurs problématiques : le montant des honoraires des avocats, qui varie fort selon les commissions (de 23,50 à 62,50 euros par heure prestée et de 2.500 euros par mois à 2.800 euros par quin-zaine), les disparités dans les indemnités allouées aux fonctions administratives, la proportion importante des frais de fonctionnement auprès de certaines commissions, les frais liés à des crédits de caisse découlant du retard de versement des avances et du hiatus entre année judiciaire et année budgétaire.
Les avocats prestataires sont tenus d’adresser à la commission d’aide juridique un 
rapport annuel portant sur les prestations accomplies dont un résumé est transmis dans les six mois au ministre de la Justice. La Cour des comptes a constaté une grande disparité du contenu des rapports présentés par les commissions, la plupart se bornant à présenter un tableau statistique des avis.
14 Doc. Parl.  Chambre, 1997-1998, 549/12-95/96, p. 2.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   183 0743-07_RH_Boek164_02.indd   183 10-12-2007   12:08:49 10-12-2007   12:08:49 184 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
2.2 Juridische tweedelijnsbijstand
Het budget voor de subsidiëring van de juridische tweedelijnsbijstand bestaat uit een 
forfaitaire enveloppe die volledig wordt verdeeld onder de advocaten die prestaties leveren, op basis van punten die voor de uitgevoerde prestaties worden toegekend. De vaststelling van de waarde van een punt is dus een louter rekenkundige bewer-king. Deze norm is in acht genomen. 
De controle die de balies uitoefenen, heeft geen invloed op het bedrag van de ver-
goeding die in de algemene uitgavenbegroting is opgenomen en die volledig wordt vereffend. Wel kan het aantal toegekende punten wijzigen en zo een invloed hebben op de waarde van een punt en op de verdeling van de bedragen onder de balies. 
2.3  Organisatie- en werkingskosten van de bureaus voor juridische bijstand
Mathematisch berust de verdeling van de subsidie voor de bureaus voor juridische bijstand
15, die forfaitair bepaald is op 8,108 % van de vergoeding voor juridische 
tweedelijnsbijstand, wel degelijk op het rekenkundig gemiddelde van de drie regle-mentair vastgelegde percentages en vergt hij geen bijzondere opmerking.
De verantwoordingen van de werkingskosten door de bureaus voor juridische bij-
stand vertoonden voor het jaar 2005 daarentegen tekortkomingen. De FOD heeft daarom de nodige maatregelen genomen om in de toekomst die lacunes te verhelpen (nl. grondige controles door twee ambtenaren die speciﬁ  ek met die taak werden belast en instructies bestemd voor alle bureaus voor juridische bijstand). Bovendien werd vastgesteld dat zeven bureaus een schuld hadden ten opzichte van de Schat-kist, voor een totaal bedrag van 120.914,97 euro. 
Het Rekenhof stelt vast dat de kern van de problemen die bij de controles aan het 
licht kwamen, verband houdt met de werkingsregels van de juridische eerstelijns-bijstand en dat de regelgeving op dat punt kan worden verbeterd.
Het samenstellen van de statistieken op basis waarvan de subsidie van elke commis-
sie voor juridische bijstand wordt bepaald, vergt veel tijd. Deze statistieken moeten bovendien worden aangepast aan de gerechtelijke arrondissementen. Door dat alles loopt de vereffening van het eerste voorschot aanzienlijke vertraging op (ten vroeg-ste eind maart). De vertraging van de ﬁ  nanciële middelen krijgt een nog grotere negatieve dimensie omdat die middelen bestemd zijn voor het ﬁ  nancieren van activi-
teiten die in de voorgaande maand september (het begin van het gesubsidieerde gerechtelijk jaar) zijn beginnen te lopen. Daardoor hebben sommige commissies een beroep moeten doen op externe kaskredieten.
Het Rekenhof is bijgevolg van oordeel dat alle criteria zouden moeten afhangen van 
de meest recente volledige statistieken en dat het aangewezen zou zijn de commis-sies niet meer per gerechtelijk jaar maar wel per kalenderjaar te subsidiëren.
15 Op 3 maart 2005 werd de Belgische Staat veroordeeld tot het betalen van 2,6 miljoen euro aan de 
Franstalige en Duitstalige balies om de werkingskosten van de bureaus voor juridische bijstand te dekken voor de jaren 2000 en 2001. Als gevolg van die veroordeling is een nieuwe ruimere subsi-diëring vanaf 2005 ingevoerd krachtens de programmawet van 27 december 2005. Het geschil voor de voorgaande jaren (2000 tot 2004) en voor alle balies die onder de twee orden ressorteerden, moest echter nog worden geregeld. Op 2 oktober 2006 werd een dading bereikt die werd gemachtigd door de begrotingswet (art. 2.12.10 van de algemene uitgavenbegroting 2006). De dading werd voor een totaal bedrag van 6 miljoen euro uitgevoerd in drie betalingen, waarvan de laatste dateert van 26 februari 2007.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   184 0743-07_RH_Boek164_02.indd   184 10-12-2007   12:08:49 10-12-2007   12:08:49  164e Cahier de la Cour des comptes 185Compte d’exécution du budget Dépenses
2.2 Aide juridique de deuxième ligne
Le budget consacré à la subsidiation de l’aide juridique de deuxième ligne consiste 
en une enveloppe forfaitaire intégralement répartie entre les avocats prestataires sur la base de points attribués par prestation effectuée. La ﬁ  xation de la valeur du 
point est donc une opération purement arithmétique. Cette norme est respectée.
Sans avoir d’inﬂ  uence sur le montant de la rétribution des avocats prévue au budget 
général des dépenses, qui est intégralement liquidée, le contrôle exercé par les bar-
reaux peut modiﬁ  er le nombre de points attribués et ainsi avoir une inﬂ  uence sur la 
valeur du point et sur la répartition des montants entre barreaux.
2.3  Frais d’organisation et de fonctionnement des bureaux d’aide juridique
Purement mathématique, la répartition15 du subside destiné aux bureaux d’aide juri-
dique, qui est forfaitairement ﬁ  xé à 8,108 % de l’indemnité prévue pour l’aide juridi-
que de deuxième ligne, repose bien sur la moyenne arithmétique des trois pourcen-tages règlementairement prévus et n’appelle pas d’observation particulière.
Par contre, les justiﬁ  cations des frais de fonctionnement par les bureaux d’aide juri-
dique pour l’année 2005 présentaient globalement des lacunes. Le SPF a dès lors 
pris les mesures nécessaires (contrôles approfondis par deux agents spéciﬁ  quement 
affectés à cette tâche et instructions à destination de tous les bureaux d’aide juridi-que) pour remédier à ces lacunes. En outre, il a été constaté que sept bureaux étaient redevables envers le Trésor pour un montant total de 120.914,97 euros.
La Cour des comptes constate que l’essentiel des problèmes soulevés lors des 
contrôles concerne les modalités de fonctionnement de l’aide juridique de première ligne et que la règlementation pourrait être améliorée sur ce point.
En effet, la collecte laborieuse des statistiques qui conditionnent le subside de cha-
que commission d’aide juridique et leur nécessaire adaptation aux arrondissements judiciaires, ainsi que la procédure de collation du subside retardent signiﬁ  cativement 
la liquidation de la première avance, qui intervient au plus tôt ﬁ  n mars. La mise à 
disposition tardive des moyens ﬁ  nanciers est aggravée par le fait que ces moyens 
sont destinés à ﬁ  nancer des activités qui ont débuté au mois de septembre précé-
dent, début de l’année judiciaire subsidiée, circonstances qui ont incité certaines commissions à recourir à des crédits de caisse externes.
Dès lors, la Cour des comptes estime que les critères devraient tous dépendre de 
statistiques complètes publiées en dernier lieu et qu’il s’indiquerait de subsidier les commissions non plus par année judiciaire mais par année civile.
15 Le 3 mars 2005, l’État belge a été condamné à verser à l’Ordre des barreaux francophones et ger-
manophone une somme de 2,6 millions d’euros pour couvrir les frais de fonctionnement des bureaux d’aide juridique pour les années 2000 et 2001. C’est suite à cette condamnation qu’est intervenue une nouvelle subsidiation plus importante à partir de 2005 en vertu de la loi-programme du 27 décem-bre 2005. Il fallait cependant régler le litige pour les années antérieures (2000 à 2004) et pour tous les barreaux relevant des deux Ordres. Une transaction, autorisée par la loi budgétaire (art. 2.12.10 du budget général des dépenses 2006), est intervenue le 6 octobre 2006 ; elle a été exécutée, pour un montant total de 6 millions d’euros, en trois liquidations dont la dernière en date du 26 février 2007.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   185 0743-07_RH_Boek164_02.indd   185 10-12-2007   12:08:49 10-12-2007   12:08:49 186 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Gelet op de vaststellingen over de verhouding van de ﬁ  nanciële middelen voor de 
prestaties van de advocaten enerzijds en voor de werkingsuitgaven (met inbegrip van de vergoeding van de administratieve functies) anderzijds, is het aangewezen de toelaatbare percentages voor elk van die uitgavenposten vast te leggen of te preci-seren, om zo te vermijden dat de subsidie verkeerd wordt aangewend. Hetzelfde zou moeten gebeuren voor het maximumbedrag (per uur of per maand) van de erelonen of vergoedingen dat als verantwoording kan worden aanvaard.
Wat de rapportering over de eerstelijnsbijstand betreft, is het Rekenhof tot slot van 
oordeel dat het wenselijk zou zijn het rapporteringsproces te vereenvoudigen, omdat bepaalde verslagen onvolledig zijn, verspreid zitten of zelfs helemaal niet bestaan. Op die manier zou het aan doeltreffendheid winnen en zouden die verslagen meer direct bruikbaar zijn voor wie ze zijn bestemd.
/L50776 S
ECTIE 13 – FOD B INNENLANDSE  ZAKEN 
• S UBSIDIE  VAN BRANDWEERMATERIEEL
Het aanwendingspercentage van de kredieten voor de aanschaf van brandweer-
materieel is gedaald. Bij de vastleggingskredieten is die daling te verklaren doordat de regering niet de volledige kredieten heeft vrijgemaakt, bij de ordonnancerings-kredieten door de monitoring van de begrotingsdoelstellingen inzake primaire uitga-ven (ankerprincipe).
Bij brandweermaterieel wordt een onderscheid gemaakt tussen “genormaliseerd 
materieel” en “bijzonder materieel”. Genormaliseerd wordt door de Staat aange-schaft en kan worden afgestaan aan regionale en plaatselijke diensten die daarom verzoeken, tegen betaling van een gedeelte van de aankoopprijs
16. Bijzonder materi-
eel wordt rechtstreeks aangeschaft door de regionale en plaatselijke diensten. Die kunnen daarvoor een subsidie van de Staat
17 krijgen als ze bepaalde voorwaarden 
vervullen. De Algemene Directie van de Civiele Veiligheid, een dienst van de FOD Binnenlandse Zaken, beheert de aankopen en subsidies. Zowel de uitgaven voor genormaliseerd materieel
18 als die voor bijzonder materieel19 worden aangerekend 
op de begroting van de FOD Binnenlandse Zaken. Er zijn beduidend meer budget-taire middelen voor genormaliseerd materieel (meer dan 20 miljoen euro aan vastleg-gingen in de begroting 2006).
Het koninklijk besluit van 23 maart 1970 bepaalt het percentage ﬁ  nanciële staats-
hulp voor de aanschaf van brandweermaterieel. 
16 Artikelen 2 tot 4 van het koninklijk besluit van 23 maart 1970 tot vaststelling van de voorwaarden 
waaronder gemeenten die over een brandweerdienst beschikken, in aanmerking komen voor een staatsbijdrage voor het aankopen van brandweermaterieel.
 De gemeente moet 25 of 50 % betalen van de prijs die de Staat heeft betaald, respectievelijk als de 
gemeente een gewestelijk groepscentrum is of louter een gemeentelijk brandweerkorps bezit. De lijst van gemeenten die gewestelijke groepscentra zijn, wordt gepreciseerd in ministeriële omzendbrieven. 
17 Artikelen 5 tot 8 van het koninklijk besluit van 23 maart 1970. De subsidie is gelijk aan 75 % of 50 % van 
de kostprijs van het materieel, respectievelijk als de gemeente een gewestelijk groepscentrum is of louter een gemeentelijk brandweerkorps bezit. 
18 Basisallocatie 54.20.63.08 – Investeringskrediet voor aanschafﬁ  ng voor rekening van het Brussels 
Hoofdstedelijk Gewest, de intercommunales en de gemeenten van materieel en uitrustingsvoorwerpen betreffende de werking van de brandweerdiensten. 
19 Basisallocatie 54.20.63.07 – Toelage aan het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, aan de intercommunales 
en aan de gemeenten voor het aanschaffen van bijzonder materieel betreffende de werking van de brandweerdiensten. 
0743-07_RH_Boek164_02.indd   186 0743-07_RH_Boek164_02.indd   186 10-12-2007   12:08:49 10-12-2007   12:08:49  164e Cahier de la Cour des comptes 187Compte d’exécution du budget Dépenses
Au vu des constatations relatives aux proportions des moyens ﬁ  nanciers affectés 
respectivement aux prestations des avocats et aux dépenses de fonctionnement (en ce compris le défraiement des fonctions administratives), il conviendrait, pour préve-nir toute consommation abusive, de ﬁ  xer ou de préciser les pourcentages du subside 
admissibles pour chacun de ces postes de dépenses. Il serait bon aussi de ﬁ  xer un 
maximum (horaire ou mensuel) des honoraires ou des indemnités admissibles à titre de justiﬁ  cation.
Enﬁ  n, en matière de rapportage de l’aide juridique de première ligne, la Cour des comptes estime qu’étant donné le caractère incomplet, éparpillé voire inexistant de certains rapports, il serait souhaitable de simpliﬁ  er ce processus aﬁ  n de le rendre plus efﬁ  cace et plus directement utilisable par leurs destinataires.
/L50776 S
ECTION  13 – SPF I NTÉRIEUR
• S UBSIDIATION  DU MATÉRIEL  DE LUTTE  CONTRE  L’INCENDIE  
Le taux d’utilisation des crédits destinés à l’acquisition du matériel par les services d’incendie a diminué. Cette diminution est liée, en engagement, au fait que le gouver-nement n’a pas libéré l’intégralité des crédits et, en ordonnancement, au monitoring des objectifs budgétaires en matière de dépenses primaires (principe de l’ancre).
En matière de matériel d’incendie, on distingue le « matériel normalisé », qui est acquis par l’État et peut être cédé aux services régionaux et locaux qui en font la demande moyennant paiement d’un pourcentage du prix d’achat
16 et le « matériel spécial » qui 
est acquis directement par les services régionaux et locaux qui peuvent recevoir –moyennant le respect de certaines conditions – une subvention de l’État
17. Ces 
achats et subventions sont gérés au sein de la direction générale de la Sécurité civile, service du SPF Intérieur. Les dépenses tant pour le matériel normalisé
18 que 
pour le matériel spécial19 sont imputées sur le budget du SPF Intérieur. Les moyens 
budgétaires pour le matériel normalisé sont de loin les plus importants (plus de 20 millions d’euros en engagement au budget 2006).
L’arrêté royal du 23 mars 1970 ﬁ  xe le pourcentage de l’aide ﬁ  nancière de l’État pour 
l’acquisition de matériel d’incendie. 
16 Art. 2 à 4 de l’arrêté royal du 23 mars 1970 ﬁ  xant les conditions dans lesquelles les communes qui 
disposent d’un service d’incendie peuvent bénéﬁ  cier de l’aide ﬁ  nancière de l’État pour l’acquisition de 
matériel d’incendie.
  Le montant à payer par la commune s’élève à 25 ou 50 % du prix payé par l’État selon que la commune 
est – ou non – un centre de groupe régional. La liste des communes centres de groupe régional est 
précisée dans des circulaires ministérielles.
17 Art. 5 à 8 de l’arrêté royal du 23 mars 1970. La subvention est égale à 75 % ou 50 % du prix du matériel 
selon que la commune est – ou non – un centre de groupe régional. 
18 Allocation de base 54.20.63.08 – Crédit d’investissement pour l’acquisition, pour compte de la Région 
de Bruxelles-Capitale, des intercommunales et des communes, de matériel et d’équipements concer-nant le fonctionnement des services d’incendie. 
19 Allocation de base 54.20.63.07 – Subvention à la Région de Bruxelles-Capitale, aux intercommunales 
et aux communes pour l’acquisition de matériel spécial concernant le fonctionnement des services d’incendie. 
0743-07_RH_Boek164_02.indd   187 0743-07_RH_Boek164_02.indd   187 10-12-2007   12:08:49 10-12-2007   12:08:49 188 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
De onderstaande tabellen schetsen de aanwending van de kredieten 2005 en 2006.
Tabel 37 – Aanwending van de kredieten voor de aanschaf van genormaliseerd 
 materieel (in miljoen euro)
2005 2006
Vastleggingskredieten 15,8 20,7
Aanwending aan vastleggingszijde 15,7 13,7
Aanwendingspercentage 99,9 % 66,4 %
Ordonnanceringskredieten 14,2 16,0 
Aanwending aan ordonnanceringszijde 14,1 9,9
Aanwendingspercentage 99,9 % 62,1 %
Bron: tabel opgesteld door het Rekenhof op basis van de begrotingsgegevens
De daling van het aanwendingspercentage bij de vastleggingskredieten wordt ver-
klaard doordat de regering niet de volledige investeringskredieten heeft vrijgemaakt. Dat gebeurt in schijven en in 2006 gold een maximumpercentage van 75 %.
Bij de ordonnanceringskredieten is de daling van het aanwendingspercentage een 
gevolg van de monitoring van de begrotingsdoelstellingen inzake primaire uitgaven (ankerprincipe).
 De levering of facturatie van materieel werden immers uitgesteld.
Tabel 38 – Aanwending van de kredieten voor de aanschaf van bijzonder materieel 
2005 2006
Vastleggingskredieten 1,1 1,1
Aanwending aan vastleggingszijde 0 1,0
Aanwendingspercentage 0 % 99,9 %
Ordonnanceringskredieten 0,5 0,2
Aanwending aan ordonnanceringszijde 0,06 0,01
Aanwendingspercentage 11,0 % 5,7 %
Het lage aanwendingspercentage van de kredieten kan worden verklaard door een 
personeelstekort bij de Algemene Directie van de Civiele Veiligheid, wat het onder-zoek van de subsidies aan de regionale en plaatselijke brandweerdiensten heeft afgeremd.
In 2005 zijn er aanwervingen gebeurd. Het vastleggingskrediet van 1,1 miljoen euro voor de subsidie voor bijzonder materieel is in 2006 zo goed als helemaal opgebruikt.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   188 0743-07_RH_Boek164_02.indd   188 10-12-2007   12:08:49 10-12-2007   12:08:49  164e Cahier de la Cour des comptes 189Compte d’exécution du budget Dépenses
Les tableaux suivants montrent l’utilisation des crédits 2005 et 2006.
Tableau 37 – Utilisation des crédits pour l’achat de matériel normalisé 
2005 2006
Crédits d’engagement 15,8 20,7
Utilisation en engagement 15,7 13,7
Taux d’utilisation 99,9 % 66,4 %
Crédits d’ordonnancement 14,2 16,0 
Utilisation en ordonnancement 14,1 9,9
Taux d’utilisation 99,9 % 62,1 %
Source : tableau établi par la Cour des comptes sur la base des données budgétaires
La réduction du taux d’utilisation des crédits d’engagement résulte du fait que le 
gouvernement n’a pas libéré l’intégralité des crédits d’investissements. Ces derniers sont libérés par tranches : un taux maximal de 75 % a été autorisé en 2006.
En ce qui concerne les crédits d’ordonnancement, la réduction du taux d’utilisation 
est une conséquence du monitoring des objectifs budgétaires en matière de dépen-ses primaires (principe de l’ancre). En effet, la livraison ou la facturation de matériel ont été différées.
Tableau 38 – Utilisation des crédits pour l’achat de matériel spécial 
2005 2006
Crédits d’engagement 1,1 1,1
Utilisation en engagement 0 1,0
Taux d’utilisation 0 % 99,9 %
Crédits d’ordonnancement 0,5 0,2
Utilisation en ordonnancement 0,06 0,01
Taux d’utilisation 11,0 % 5,7 %
Le faible taux d’utilisation des crédits provient d’un déﬁ  cit en personnel au sein de la 
direction générale de la Sécurité civile, qui a occasionné un ralentissement du rythme 
d’examen des subventions accordées aux services régionaux et locaux d’incendie.
Des recrutements ont eu lieu en 2005. Le crédit d’engagement de 1,1 million d’euros 
relatif à la subvention pour le matériel spécial a été presque intégralement consommé en 2006.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   189 0743-07_RH_Boek164_02.indd   189 10-12-2007   12:08:49 10-12-2007   12:08:49 190 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
/L50776  SECTIE 14 – FOD B UITENLANDSE  ZAKEN , BUITENLANDSE  HANDEL  EN 
• U ITGAVEN  VOOR  ONTWIKKELINGSSAMENWERKING  EN BELGISCHE  TECHNISCHE  COÖPERATIE
De beleidsdoelstelling inzake het bedrag dat in 2006 aan ontwikkelingssamen-
werking moest worden besteed, werd gerealiseerd. In vergelijking met 2005 daalden 
de uitgaven voor ontwikkelingshulp echter.
De openstaande verbintenissen van de Belgische Technische Coöperatie (BTC) liepen in 2006 verder op.
voor ontwikkelingshulp, in overeenstemming met de richtsnoeren van het Comité voor Ontwikkelingshulp van de OESO, uiterlijk vanaf 2010 ten minste 0,7 % van het bruto nationaal inkomen (BNI) zullen bedragen. 
Ter uitvoering van deze bepaling werd in de solidariteitsnota 2006
20 een groeipad 
bepaald voor de uitgaven voor ontwikkelingssamenwerking. Daarbij werd uitgegaan 
van de hypothese dat 60 % van de uitgaven zijn uitgetrokken op het budget van de Directie-Generaal Ontwikkelingssamenwerking (DGOS).
Tabel 39 – Vooropgesteld groeipad van de uitgaven voor ontwikkelingssamenwerking 
BNI Groeipad Totaal uitgaven Aandeel DGOS
2004 287.516 0,41 % 1.169,0 702,2
2005 301.730 0,45 % 1.357,8 814,7
2006 315.380 0,50 % 1.576,9 901,0
2007 325.453 0,55 % 1.790,0 1.074,0
2008 338.392 0,60 % 2.030,4 1.218,2
2009 351.978 0,65 % 2.287,9 1.372,7
2010 365.884 0,70 % 2.561,2 1.536,7
Bron: algemene toelichting bij de begroting 2006, Parl. St.  Kamer, DOC 51-1369/001, p. 200
De uitgaven voor het jaar 2006 bedragen 0,50 % van het BNI, waardoor de voorop-
gestelde doelstelling precies wordt gehaald. In vergelijking met het jaar 2005, waarin de uitgaven voor ontwikkelingshulp 0,53 % van het BNI bedroegen, is dit weliswaar een daling, die is ontstaan doordat er minder schuld werd kwijtgescholden. 
20 Parl. St.  Kamer, Doc 51-2042/001, p. 200 e.v.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   190 0743-07_RH_Boek164_02.indd   190 10-12-2007   12:08:49 10-12-2007   12:08:49  164e Cahier de la Cour des comptes 191Compte d’exécution du budget Dépenses
/L50776  SECTION  14 – SPF A FFAIRES  ÉTRANGÈRES , COMMERCE  EXTÉRIEUR  ET 
•  DÉPENSES  EN MATIÈRE  DE COOPÉRATION  AU DÉVELOPPEMENT  ET COOPÉRATION  
TECHNIQUE  BELGE
L’objectif de politique concernant le montant à verser en 2006 à la coopération au 
développement a été atteint. Par rapport à l’année 2005, les dépenses en matière d’aide au développement ont toutefois baissé. 
L’encours des engagements de la Coopération technique belge (CTB) a continué à 
croître en 2006.
L’article 458 de la loi-programme du 24 décembre 2002 prévoit que les moyens affectés à l’aide au développement, selon les critères établis au sein du Comité d’aide au développement de l’OCDE, doivent atteindre 0,7 % du revenu national brut (RNB), au plus tard à partir de 2010. 
En exécution de cette disposition, la note de solidarité de 2006
20 a ﬁ xé un scénario 
de croissance pour les dépenses en matière de coopération au développement. Ce 
scénario est basé sur l’hypothèse que 60 % des dépenses sont inscrites au budget de la direction générale de la Coopération au développement (DGCD).
Tableau 39 – Scénario de croissance préconisé pour les dépenses en matière 
 de coopération au développement (en millions d’euros)
RNB Scénario
de croissanceMontant total
des dépensesPart de la DGCD
Source : exposé général concernant le budget 2006, Doc. parl . Chambre, DOC 51-1369/001, p. 200
Les dépenses de 2006 représentent 0,50 % du RNB, ce qui signiﬁ  e que l’objectif 
annoncé a été exactement réalisé. Par rapport à l’année 2005, durant laquelle les dépenses en matière d’aide au développement ont représenté 0,53 % du RNB, il s’agit cependant d’une diminution due à la réduction du montant des annulations de dettes. 
20 Doc. parl.  Chambre, Doc 51-2042/001, p. 200 et seq.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   191 0743-07_RH_Boek164_02.indd   191 10-12-2007   12:08:50 10-12-2007   12:08:50 192 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Bij de verdeling van de uitgaven kan worden vastgesteld dat 41 % van deze uitgaven 
gebeurde via andere kanalen dan de DGOS en de FOD Buitenlandse Zaken. De belangrijkste zijn de schuldkwijtscheldingen via de Nationale Delcrederedienst (18,2 % van de uitgaven)
21 en de Belgische hulp via de Europese Commissie (14,1 %).
Artikel 2.14.12 van de algemene uitgavenbegroting voor het jaar 2006 bepaalde dat de Staat in dat jaar nieuwe meerjarige verbintenissen kon aangaan voor een bedrag van 175 miljoen euro. Daarnaast was bepaald dat het openstaande bedrag van de door BTC uit te voeren bilaterale verbintenissen maximaal 550 miljoen euro kon bedragen. 
In 2006 ging de Staat nieuwe meerjarige verbintenissen aan voor 140,5 miljoen euro. Het openstaande bedrag van de door BTC nog uit te voeren bilaterale verbintenissen (het zogenaamde “encours”) liep verder op tot 548,7 miljoen euro
22. In de algemene 
uitgavenbegroting 2007 werd de machtiging ervoor nog verder opgetrokken tot 700 mil-joen euro
23. 
Om de opgelopen achterstand in te lopen, zullen de kredieten die daarvoor in de begroting zijn opgenomen, de komende jaren aanzienlijk moeten worden verhoogd.
WETTIGHEID  EN REGELMATIGHEID  VAN DE UITGAVEN  
• T OELAGEN  
De FOD legde toelagen ter betaling voor die mogelijk al waren verjaard. Het Reken-
hof verzocht om een bijkomend onderzoek. 
Het ontbreken van duidelijke verantwoordingsregels en van verantwoordingsstukken 
of controleverslagen beletten een vlot nazicht en de betaling van de verschuldigde toelagen.
Schuldvorderingen ten laste van de Staat verjaren als ze niet worden overgelegd bin-nen vijf jaar vanaf de eerste januari van het begrotingsjaar waarin ze zijn ontstaan of als ze niet binnen vijf jaar na de voorlegging ervan worden geordonnanceerd
24. In zeven 
vereffeningsdossiers over toelagen voor de ﬁ  nanciering van projecten bij universiteiten 
was het onduidelijk of het saldo van de toelage was verjaard, omdat de eind afrekening 
ofwel laattijdig werd ingediend, ofwel laattijdig werd geveriﬁ  eerd en geordonnanceerd 
zonder dat de begunstigde van de toelage expliciet om een daadwerkelijke betaling verzocht. Het departement heeft de ordonnanties, ten bedrage van 354.121 euro, voorlopig geannuleerd en, samen met de toelagetrekker, een bijkomend onderzoek ingesteld naar de aangevoerde verjaring. 
21 Voor 2006 betreft het schuldkwijtscheldingen aan onder meer Nigeria (156,2 miljoen euro), de Demo-
cratische Republiek Congo (59 miljoen euro), Kameroen (50,6 miljoen euro) en Servië (16,9 mil-joen euro).
22 Op het einde van 2005 bedroeg het encours 524 miljoen euro.
23 Parl. St.  Kamer, DOC 51-3061/001, p. 8.
24 Overeenkomstig artikel 100 van de gecoördineerde wetten op de Rijkscomptabiliteit.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   192 0743-07_RH_Boek164_02.indd   192 10-12-2007   12:08:50 10-12-2007   12:08:50  164e Cahier de la Cour des comptes 193Compte d’exécution du budget Dépenses
Pour ce qui est de la ventilation des dépenses, 41 % de celles-ci ont été réalisées par 
d’autres canaux que la DGCD et le SPF Affaires étrangères. Les principaux d’entre eux sont les annulations de dettes par le biais de l’Ofﬁ  ce national du Ducroire (18,2 % 
des dépenses)
21 et l’aide belge apportée via la Commission européenne (14,1 % des 
dépenses). 
L’article 2.14.12 du budget général des dépenses pour l’année 2006 prévoyait que 
l’État pourrait, au cours de cette année, conclure de nouveaux engagements plurian-
nuels pour un montant total de 175 millions d’euros. Il disposait, en outre, que l’en-
cours des engagements bilatéraux, à exécuter par la CTB, ne pouvait pas dépasser 550 millions d’euros. 
En 2006, l’État a conclu de nouveaux engagements pluriannuels pour un montant de 
140,5 millions d’euros. L’encours des engagements bilatéraux restant à exécuter par la CTB s’est encore accru jusqu’au montant de 548,7 millions d’euros
22. Dans le bud-
get général des dépenses de l’année 2007, cette autorisation a encore été relevée jusqu’à atteindre 700 millions d’euros
23. 
La résorption de l’arriéré accumulé implique que les crédits inscrits à cette ﬁ  n au 
budget soient considérablement augmentés au cours des années à venir.
• S UBSIDES
Le SPF a mis en paiement des subsides qui pouvaient être déjà prescrits. La Cour 
des comptes a demandé un examen complémentaire. 
L’absence de modalités de justiﬁ  cation claires ou le défaut de pièces justiﬁ  catives ou 
de rapports de contrôle font obstacle à une vériﬁ  cation aisée et à la liquidation des 
subsides dus.
Les créances à charge de l’État sont prescrites à son proﬁ  t si elles ne sont pas pro-
duites dans le délai de cinq ans à partir du 1er janvier de l’année budgétaire au cours 
de laquelle elles sont nées ou si elles n’ont pas été ordonnancées dans le délai de 
cinq ans à partir de leur production24. Dans sept dossiers de liquidation se rapportant 
à des subsides destinés au ﬁ  nancement de projets universitaires, l’imprécision régnait 
quant à la prescription du solde du subside, soit parce que le décompte ﬁ  nal avait été 
introduit tardivement, soit parce qu’il avait été vériﬁ  é et ordonnancé avec retard sans 
que le bénéﬁ  ciaire du subside en demande explicitement le paiement. Le département 
a provisoirement annulé les ordonnances, à concurrence de 354.121 euros, et a conjointement avec l’allocataire entamé un examen complémentaire de la prescription invoquée. 
21 Pour 2006, les annulations de dettes concernent, notamment, le Nigéria (156,2 millions d’euros), la 
République démocratique du Congo (59 millions d’euros), le Cameroun (50,6 millions d’euros) et la Serbie (16,9 millions d’euros).
22 À la ﬁ  n de l’année 2005, l’encours s’élevait à 524 millions d’euros.
23 Doc. parl.  Chambre, DOC 51-3061/001, p. 8.
24 En application de l’article 100 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   193 0743-07_RH_Boek164_02.indd   193 10-12-2007   12:08:50 10-12-2007   12:08:50 194 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Een toelagetrekker moet de ontvangen toelage verantwoorden25. De regels voor die 
verantwoording moeten dan ook in het toelagebesluit zijn opgenomen. Dat bleek niet 
altijd het geval. In een aantal dossiers bleken bovendien de verantwoordingsstukken voor de vereffening van de toelage ontoereikend. Zo ontbrak soms de verantwoor-ding van de vorige schijf, was de toelage niet voor het gehele bedrag verantwoord, ontbrak het ﬁ  nanciële verslag of het controleverslag van de administratie of ontbra-
ken een detail van het uitgekeerde bedrag of afschriften van de gevraagde verant-woordingsstukken. Het departement voegde achteraf de gevraagde documenten aan de dossiers toe, zodat tot de betaling kon worden overgegaan. 
/L50776 S
ECTIE 16 – M INISTERIE  VAN LANDSVERDEDIGING
• P ERSONEEL , INVESTERINGEN , KOSTEN  VOOR  BUITENLANDSE  OPERATIES  
Het regeerakkoord 2003 stelde een kleinere en beter uitgeruste krijgsmacht voorop. 
Hoewel in 2006 het aantal personeelsleden van Defensie verminderde met nage-
noeg zeshonderd eenheden, stegen de personeelsuitgaven met ruim 36 miljoen euro tegenover 2005. 
Een aantal geplande investeringen kon in 2006 niet worden gerealiseerd, waardoor 
de vastleggingskredieten in 2006 onderbenut bleven. Door een aantal grote, lopende contracten namen de openstaande verplichtingen van het departement echter ver-der toe tot 3,2 miljard euro. Daardoor worden de ordonnanceringskredieten voor de komende jaren extra belast en wordt de budgettaire ruimte voor nieuwe investerin-gen beperkt.
De uitgaven voor buitenlandse operaties bleven in 2006 verder stijgen.
In 2006 werd de evolutie naar een kleinere krijgsmacht doorgezet, in de lijn van het 
regeerakkoord 2003 en het Stuurplan 2003. De minister van Landsverdediging gaf in zijn beleidsnota voor het begrotingsjaar 2006 nogmaals aan dat, binnen de limieten van het budget, moet worden gestreefd naar kleinere strijdkrachten die beter uitge-rust, ﬂ  exibeler en sneller inzetbaar zijn, om succesvol de opdrachten en taken uit te 
voeren die de regering oplegt
26.
In 2006 werd het personeelsbestand verder verminderd. Op 1 januari 2006 bedroeg het aantal militairen en het aantal burgers in dienst respectievelijk 39.550 en 2.489 
(totaal: 42.039). Op 1 januari 2007 waren deze aantallen geëvolueerd naar 38.926 
militairen en 2.520 burgers (totaal: 41.446).
De personeelsuitgaven binnen de begrotingsenveloppe van Defensie blijven echter 
toenemen, ondanks de afname van de personeelsaantallen. Dit is het gevolg van de indexering van de lonen, de veroudering van het personeel en de uitvoering van een aantal ﬁ  nanciële maatregelen ten voordele van het personeel (“Copermil”).
25 Artikel 55 van de gecoördineerde wetten op de Rijkscomptabiliteit.
26 Parl. St. Kamer, DOC 51-2045/007, p. 3-4.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   194 0743-07_RH_Boek164_02.indd   194 10-12-2007   12:08:50 10-12-2007   12:08:50  164e Cahier de la Cour des comptes 195Compte d’exécution du budget Dépenses
Tout allocataire doit justiﬁ  er de l’utilisation du subside reçu25. Les modalités de la 
justiﬁ  cation doivent ﬁ  gurer dans l’arrêté de subsidiation. Ce n’était pas toujours le 
cas. Dans plusieurs dossiers, les pièces justiﬁ  catives relatives à la liquidation du sub-
side étaient en outre insufﬁ  santes. Ainsi faisaient défaut la justiﬁ  cation de la tranche 
précédente, la justiﬁ  cation du subside pour l’intégralité de son montant, le rapport ﬁ nancier ou le rapport de contrôle de l’administration, le détail du montant liquidé ou 
les copies des pièces justiﬁ  catives demandées. Le département ayant, par la suite, 
joint les documents demandés aux dossiers, il a pu être procédé à la liquidation.
• P ERSONNEL , INVESTISSEMENTS , COÛTS  DES OPÉRATIONS  À L'ÉTRANGER
L’accord de gouvernement de 2003 posait comme principe une réduction et un meilleur équipement des forces armées. Bien qu’en 2006, le nombre des membres du personnel de la Défense se soit réduit de près de six cent unités, les dépenses de personnel ont augmenté de plus de 36 millions d’euros par rapport à 2005. 
Un certain nombre d’investissements prévus n’ont pu être réalisés en 2006, entraî-
nant la sous-utilisation des crédits d’engagement de cette année. En raison d’un certain nombre de contrats importants en cours, les obligations en souffrance du département ont toutefois augmenté pour atteindre 3,2 milliards d’euros. Les crédits d’ordonnancement destinés aux années suivantes s’en trouvent grevés et la marge budgétaire laissée aux nouveaux investissements est fortement réduite.
Les dépenses liées aux opérations à l’étranger ont poursuivi leur croissance en 
2006.
En 2006, la diminution de l’effectif des forces armées s’est poursuivie, dans le droit 
ﬁ l de l’accord de gouvernement de 2003 et du plan directeur 2003. Le ministre de la 
Défense a, dans sa note de politique générale pour l’année budgétaire 2006, indiqué une fois de plus qu’il convenait de tendre, dans les limites du cadre budgétaire, vers des forces armées plus réduites, mieux équipées, plus ﬂ  exibles et qui peuvent être 
déployées plus rapidement, pour exécuter avec succès les missions et les tâches dont le gouvernement les chargera
26.
En 2006, la réduction des effectifs s’est poursuivie. Au 1er janvier 2006, le nombre 
des militaires et celui des civils en service s’élevaient, respectivement, à 39.550 et 2.489 (soit un total de 42.039 personnes). Au 1
er janvier 2007, ces nombres sont 
passés à 38.926 militaires et 2.520 civils (soit un total de 41.446 personnes).
Les dépenses de personnel continuent toutefois à augmenter dans le cadre de l’en-
veloppe budgétaire de la Défense en dépit de la diminution des chiffres du person-nel. Cette situation est la conséquence de l’indexation des salaires, du vieillissement du personnel et de la mise en œuvre d’un certain nombre de mesures d’ordre pécu-niaire en faveur du personnel (« Copermil »).
25 Article 55 des lois coordonnées sur la comptabilité de l’État.
26 Doc. parl.  Chambre, DOC 51-2045/007, p. 3-4.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   195 0743-07_RH_Boek164_02.indd   195 10-12-2007   12:08:50 10-12-2007   12:08:50 196 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 40 – Evolutie personeelsuitgaven bij Defensie (in miljoen euro)
Militairen 1.537,1 1.591,0 1.630,6 1.668,9
Burgers 101,6 97,0 99,6 97,7
Totaal 1.638,7 1.688,0 1.730,2 1.766,6
Bron: Defensie
Vooralsnog is er dus geen structurele daling van de personeelsuitgaven.
Om deze evolutie te kenteren en de personeelskosten structureel te verminderen heeft 
Defensie een gemengd loopbaanstatuut (het gemengde loopbaanconcept of GLC) ontwikkeld, waarbij op termijn wordt gestreefd naar een verhoogde mobiliteit van (oudere) militairen naar het burgerkader alsook naar andere openbare diensten
27.
De voorbije jaren werd al benadrukt dat de mogelijkheid tot nieuwe investeringen 
afhangt van de beschikbare marge die in de begroting overblijft nadat de personeels-
kosten en de werkingskosten in rekening zijn gebracht28. 
De middelen voor vernieuwing van uitrusting en infrastructuur zijn hoofdzakelijk inge-
schreven op programma 16.50.2 – Vernieuwing van de uitrusting en infrastructuur . 
Zoals de voorbije jaren bleven de vastleggingskredieten op dit programma sterk 
onderbenut. In 2006 werd slechts 55 % van de uitgetrokken kredieten gebruikt.
Tabel 41 – Benutting van de vastleggingskredieten van programma 16.50.2 
2006 1.037,6 572,6 55,2
2005 1.106,6 463,2 41,8
2002 1.142 344,8 30,22001 2.132 1.460,3 68,5
2000 972 320,3 33,0
27 Dit nieuwe personeelsstatuut werd vastgelegd bij wet van 28 februari 2007 tot vaststelling van het 
statuut van de militairen van het actieve kader van de Krijgsmacht. De inwerkingtreding van deze wet 
(uiterlijk 1 juli 2011) moet worden bepaald bij koninklijk besluit.
28 Zie ook de commentaar van het Rekenhof bij de initiële begroting 2007 ( Parl. St.  Kamer, DOC 51-2704/003, 
p. 76-78) en in het 163e Boek van het Rekenhof, Volume I, p. 242-253.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   196 0743-07_RH_Boek164_02.indd   196 10-12-2007   12:08:50 10-12-2007   12:08:50  164e Cahier de la Cour des comptes 197Compte d’exécution du budget Dépenses
Tableau 40 – Évolution des dépenses de personnel à la Défense (en millions d’euros)
Militaires 1.537,1 1.591,0 1.630,6 1.668,9
Civils 101,6 97,0 99,6 97,7
Total 1.638,7 1.688,0 1.730,2 1.766,6
Source : Défense
Jusqu’à présent, il n’y a donc pas de baisse structurelle des dépenses de personnel.
nel, la Défense a mis au point un statut de la carrière mixte (le concept de la carrière 
mixte ou CCM), qui tend, à terme, à augmenter la mobilité des (plus anciens) militai-res en les réorientant vers le cadre civil ainsi que vers d’autres services publics
27.
Ces dernières années, il a déjà été souligné que la possibilité d’effectuer de nou-
veaux investissements dépend de la marge du budget qui reste disponible après la 
prise en compte des frais de personnel et de fonctionnement28. 
Les moyens pour le renouvellement de l’équipement et de l’infrastructure sont ins-
crits principalement au programme 16-50-2 Renouvellement de l’équipement et de 
l’infrastructure. Comme les années précédentes, les crédits d’engagement inscrits à ce programme sont restés largement sous-utilisés. En 2006, seulement 55 % des cré-dits prévus ont été utilisés.
Tableau 41 – Utilisation des crédits d’engagement inscrits au programme 16.50.2 
27 Ce nouveau statut du personnel a été ﬁ  xé par la loi du 28 février 2007 ﬁ  xant le statut des militai-
res du cadre actif des Forces armées. La date de l’entrée en vigueur de cette loi (au plus tard le 
1er juillet 2011) doit être ﬁ  xée par arrêté royal.
28 Cf. aussi le commentaire de la Cour des comptes sur le budget initial de 2007 ( Doc. parl . Chambre, 
DOC 51-2704/003, p. 76-78) et, dans le 163e Cahier de la Cour des comptes, Volume I, p. 242-253.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   197 0743-07_RH_Boek164_02.indd   197 10-12-2007   12:08:50 10-12-2007   12:08:50 198 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Deze middelen hebben in de eerste plaats betrekking op het Plan Investeringen 
Defensie en Veiligheid (PIDV). Dit investeringsplan, dat de periode 2004-2007 bestrijkt, vormt de uitvoering van het Stuurplan 2003 op het vlak van investeringen in materieel en wordt jaarlijks bijgestuurd door de Ministerraad, rekening houdend met de budgettaire context en met de al gerealiseerde vastleggingen in het voorbije jaar.
Zoals voorgaande jaren, kon ook in 2006 een aantal investeringen die voor dat jaar 
gepland waren, niet worden gerealiseerd. Wat het materieel betreft, werden tien steunhelikopters NH90 niet aangekocht (351,5 miljoen euro)
29; wat infrastructuur 
betreft werd het brandwondencentrum in het militair hospitaal van Neder-Over-Heembeek niet heringericht (20,3 miljoen euro) en werd geen gebouw aangekocht om het Defensiehuis te Brussel te huisvesten (0,9 miljoen euro). Onderstaande tabel geeft een overzicht van de geplande en gerealiseerde investeringen in 2006.
Tabel 42 – Geplande en gerealiseerde vastleggingen voor nieuw materieel 
 (schijf 2006 – in miljoen euro)
Omschrijving Planning 
volgens 
PIDVGerealiseerde 
AIV (138 gepantserde wielvoertuigen) 597,5 404,3 
MPPV (lichte pantsers) 66,9 0
LUV (38 lichte alleterreinvoertuigen + 18 aanhangwagens) 2,6 0Complement artillerie (tweedehands houwitsers 105mm + 
aanpassingskits)1,2 0
Programma F-16 CICP (update F16) 27,9 27,9
HMCS (aanpassing helmen F16) 16,3 16,2
Targeting PODS (gondels F16 voor aanduiding doelwitten 
en geleiding precisiewapens) 17,1 17,1
Subtotaal 729,5 465,5
Steunhelikopters (NH90) 300,0 0
MWDC (uitbreiding gegevensbank Marine) 1,7 2,4Systemen voor afvalwaterbehandeling op mijnenjagers 0,5 0
Kantonnement PSO (aankoop materieel voor 
vredesondersteunende operaties)1,3 0,5
Bescherming tegen CBRN (chemische, bacteriologische, radiologische en nuclaire wapens)7,5 3,2
Subtotaal 311,0 6,1
29 In de begroting van 2006 werden daarvoor 271,7 miljoen euro op basisallocatie 50.21.1374 en 79,8 mil-
joen euro op basisallocatie 50.21.1381 gereserveerd. Acht van deze steunhelikopters werden aange-
kocht in 2007.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   198 0743-07_RH_Boek164_02.indd   198 10-12-2007   12:08:50 10-12-2007   12:08:50  164e Cahier de la Cour des comptes 199Compte d’exécution du budget Dépenses
Les moyens budgétaires précités concernent, en premier lieu, le Plan d’investisse-
ment pour la défense et la sécurité (PIDS). Ce plan d’investissement, qui couvre la période 2004-2007, constitue la mise en œuvre du plan directeur 2003 au niveau des investissements en matériel et est ajusté chaque année par le conseil des ministres, en prenant en considération le contexte budgétaire et les engagements déjà réalisés.
À l’instar des années antérieures, en 2006 également, un certain nombre des inves-tissements prévus pour cette année n’ont pu être réalisés. Ainsi, pour le matériel, 10 hélicoptères d’appui NH90 (pour un montant de 351,5 millions d’euros)
29 n’ont 
pas été achetés ; dans le domaine de l’infrastructure, le centre des grands brûlés à l’Hôpital militaire de Neder-Over-Heembeek n’a pas été réaménagé (pour un mon-tant de 20,3 millions d’euros) et l’achat (pour un montant de 0,9 million d’euros) d’un bâtiment destiné à accueillir la Maison de la Défense à Bruxelles n’a pas été réalisé. Le tableau ci-après dresse un relevé des investissements planiﬁ  és et réalisés en 2006.
Tableau 42 – Engagements planiﬁ  és et réalisés pour le nouveau matériel 
 (tranche de 2006 – en millions d’euros)
Déﬁ nition Planning 
suivant
le PIDSEngagements
réalisés
AIV (138 véhicules blindés à roues) 597,5 404,3 
MPPV (blindés légers) 66,9 0
LUV (38 véhicules tous terrains légers + 18 remorques) 2,6 0Artillerie de complément (howitsers de 105mm d’occasion + 
kits d’adaptation)1,2 0
Programme F-16 CICP (modernisation du F16) 27,9 27,9
HMCS (adaptation des casques du F16) 16,3 16,2
Targeting PODS (nacelles de F16 pour désignation des 
cibles en guidage des armes de précision) 17,1 17,1
Sous-total 729,5 465,5
Hélicoptères d’appui (NH90) 300,0 0
MWDC (extension de la base de données de la Marine) 1,7 2,4Systèmes de traitement des eaux usées sur les chasseurs 
de mines0,5 0
Cantonnement des PSO (achat de matériel pour les opérations de maintien de la paix)1,3 0,5
Protection contre les armes chimiques, bactériologiques, radiologiques et nucléaires7,5 3,2
Sous-total 311,0 6,1
29 Dans le budget de 2006, des crédits ont été réservés à cet effet pour un montant de 271,7 mil-
lions d’euros à l’allocation de base 50.21.1374 et pour un montant de 79,8 millions d’euros à l’alloca-
tion de base 50.21.1381. L’achat de huit de ces hélicoptères d’appui a été réalisé en 2007.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   199 0743-07_RH_Boek164_02.indd   199 10-12-2007   12:08:51 10-12-2007   12:08:51 200 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
volgens 
SIGINT (materieel voor inlichtingendienst) 3,0 2,8Upgrade WAN (uitbreiding militair telefoon- en 
datanetwerk)2,1 2,3
IP Crypto (cryptograﬁ  sche toestellen) 2,7 1,8
AF-EMS (beheer en beveiliging informatiesystemen) 4,8 4,3
HELIOS Evolutie (studies ter vervanging van HELIOS II 
observatiesatelliet)0,5 0
Subtotaal 13,1 11,2
Totaal 1.053,6 482,8
Defensie wijst er in een reactie op dat ondanks de vertraging nagenoeg alle geplande 
vastleggingen van het investeringsplan 2004-2007 uiteindelijk konden worden gerea-liseerd. Ook stegen de reële vastleggingen ten opzichte van de voorbije jaren.
Ondanks de onderbenutting van de vastleggingskredieten voor investeringen, is het 
vastleggingsencours, dat in 2004 2,5 miljard euro bedroeg, gestegen tot 3,2 mil-jard euro eind 2006. Een belangrijk deel van het encours van Defensie wordt veroor-zaakt door enkele grote aankopen, waaronder het transportvliegtuig A400M
30, 
220 multipurpose protected vehicles , 440 alleterreinvoertuigen, 138 armoured infantry  
vehicles  en 2 (tweedehands) fregatten. Zoals blijkt uit onderstaande tabel, wordt 
een aanzienlijk gedeelte van dit encours van deze investeringen de komende jaren vereffend. Aldus worden de ordonnanceringskredieten voor de komende jaren zwaar belast en is – tenzij het budget voor het departement fors zou worden verhoogd – de ruimte voor nieuwe investeringen beperkt.
Tabel 43 – Overzicht van de betalingsverplichtingen uit investeringen voor de periode 
 2007-2011 (in miljoen euro, toestand op 31 december 2006)
 2007 2008 2009 2010 2011
Materieel 351,0 401,5 317,3 327,5 219,6
Infrastructuur 99,5 83,1 84,7 88,2 93,2
Totaal 450,5 484,6 402 415,7 312,8
Ofschoon Defensie, naast een strikte bewaking van zijn uitgaven, de volgende jaren 
zal moeten overgaan tot de verkoop van materieel en infrastructuur31 (via de aan-
wending van variabele kredieten op de begrotingsfondsen 50.21.1381 en 50.31.1382) zullen deze bijkomende inkomsten geenszins volstaan om dit encours aan te zuiveren (zie tabel hieronder).
30 Hiervoor werd in 2001 een bedrag van 1,1 miljard euro vastgelegd. Een eerste levering wordt vanaf 
2018 verwacht.
31 Algemene beleidsnota van de minister van Landsverdediging  – Parl. St. Kamer , DOC 51-2045/007, 
p. 3.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   200 0743-07_RH_Boek164_02.indd   200 10-12-2007   12:08:51 10-12-2007   12:08:51  164e Cahier de la Cour des comptes 201Compte d’exécution du budget Dépenses
suivant
réalisés
Matériel d’appui commun
SIGINT (matériel destiné au service du renseignement) 3,0 2,8Mise à niveau du WAN (extension du réseau militaire de 
transmission de téléphonie et de transmission de données)2,1 2,3
IP Crypto (appareils de cryptographie) 2,7 1,8
AF-EMS (gestion et protection des systèmes d’information) 4,8 4,3
HELIOS Évolution (études en vue du remplacement du 
satellite d’observation HELIOS II)0,5 0
Sous-total 13,1 11,2
Total 1.053,6 482,8
La Défense a signalé que, malgré le retard, presque tous les engagements prévus au 
plan d’investissement 2004-2007 ont ﬁ  nalement été réalisés. Les engagements réels 
ont également augmenté par rapport aux années précédentes.
En dépit de la sous-utilisation des crédits d’engagement en matière d’investisse-
ments, l’encours des engagements, qui s’élevait à 2,5 milliards d’euros en 2004, atteint 3,2 milliards d’euros à la ﬁ  n de l’année 2006. Une part importante de l’en-cours du ministère de la Défense est la conséquence de quelques achats importants, dont ceux de l’avion de transport A400M
30, 220 ‘Multipurpose Protected Vehicles’, 
de 440 véhicules tous terrains, de 138 ‘Armoured Infantry Vehicles’ et de 2 frégates (d’occasion). Ainsi qu’il ressort du tableau ci-après, une quotité importante de cet encours relatif à ces investissements sera liquidée au cours des prochaines années. Les crédits d’ordonnancement pour les prochaines années s’en trouveront fortement grevés et – à moins que le budget du département ne soit considérablement aug-menté – la marge laissée pour les nouveaux investissements sera réduite.
Tableau 43 – Relevé des obligations de paiement relatives à des investissements 
  pour la période 2007-2011 (en millions d’euros – situation au 
31 décembre 2006)
  2007 2008 2009 2010 2011
Matériel 351,0 401,5 317,3 327,5 219,6
Infrastructure 99,5 83,1 84,7 88,2 93,2
Total 450,5 484,6 402 415,7 312,8
Outre une surveillance stricte de ses dépenses, la Défense devra procéder au cours 
des prochaines années à la vente de matériel et d’infrastructures31 (par le biais de 
l’affectation de crédits variables sur les fonds budgétaires 50.21.1381 et 50.31.1382). Ces recettes supplémentaires ne sufﬁ  ront pas à apurer l’encours (voir tableau ci-dessous).
30 Pour lequel, en 2001, un montant de 1,1 milliard d’euros a été engagé. Une première livraison est 
attendue à partir de 2018.
31 Note de politique générale du ministre de la Défense – Doc. parl . Chambre, DOC 51-2045/007, p. 3.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   201 0743-07_RH_Boek164_02.indd   201 10-12-2007   12:08:51 10-12-2007   12:08:51 202 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Tabel 44 – Geraamde inkomsten uit de verkoop van materieel en infrastructuur 
 voor de periode 2007-2011 (in miljoen euro)
Materieel 35,4 74,7 49,2 17,3 16,4
Infrastructuur 41,9 36,4 16,9 16,9 2,1
Totaal 77,3 111,1 66,7 34,2 18,5
Zoals de vorige jaren werd voor buitenlandse operaties (programma 16.50.5 Inzet ) 
een budget uitgetrokken overeenkomstig de uitgangspunten van het regeerakkoord 
2003 dat een verdubbeling van het oorspronkelijk bedrag (in 2002: 25,3 miljoen euro) vooropstelde. 
Enkel de speciﬁ  ek aan de operaties verbonden kosten (de zogenaamde nettokosten ) 
worden aangerekend op de kredieten van het programma 16.50.5. Voor 2006 bedroe-gen die 56,7 miljoen euro.
De totale kosten voor buitenlandse operaties liggen hoger. Een deel van die activi-teiten wordt beschouwd als werking en training en wordt dus op de daartoe bestemde begrotingsprogramma’s aangerekend (programma’s 16.50.0 Bestaansmiddelen  en 
16.50.1 Training), m.n. 40,3 miljoen euro in 2006. 
Daarnaast wordt een deel van de kosten gedragen door bijdragen van derde landen (in 2006: 8,8 miljoen euro). 
Als die bedragen mee in rekening worden gebracht, bedragen de totale brutokosten 
voor buitenlandse operaties voor het begrotingsjaar 2006 105,8 miljoen euro, waar-van 97 miljoen euro ten laste van de begroting van Defensie. 
De totale kosten voor buitenlandse operaties nemen, in vergelijking met de begrotings-jaren 2004 en 2005 (respectievelijk ongeveer 91 miljoen euro en 100 miljoen euro), licht toe.
De begroting bevatte geen opsplitsing van de geraamde uitgaven per operatie (regio). De onderstaande tabel geeft een overzicht van de uiteindelijke kosten.
Tabel 45 – Totale kosten voor de buitenlandse operaties 
 (begrotingsjaar 2006 – in miljoen euro)
Operatie Bedrag
Balkan 16,6
Afghanistan 36,4
Afrika 30
Midden-Oosten 11,8
Overige 5,0
Verzekering 0,5Bijdrage CRO
32 NAVO + European Union Force (EUFOR) 5,5
Totaal 105,8
32 Crisis Response Operations.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   202 0743-07_RH_Boek164_02.indd   202 10-12-2007   12:08:51 10-12-2007   12:08:51  164e Cahier de la Cour des comptes 203Compte d’exécution du budget Dépenses
Tableau 44 – Recettes estimées tirées de la vente de matériel et d’infrastructure 
 pour la période 2007 – 2011 (en millions d’euros)
Matériel 35,4 74,7 49,2 17,3 16,4
Infrastructure 41,9 36,4 16,9 16,9 2,1
Total 77,3 111,1 66,7 34,2 18,5
3 Opérations à l’étranger
À l’instar des années antérieures, il a été prévu, pour les opérations à l’étranger 
(programme 16.50.5 Mise en œuvre), un budget en fonction des principes de l’ac-
cord de gouvernement de 2003, qui présupposait un doublement du montant initial (en 2002 : 25,3 millions d’euros). 
Seuls les coûts liés spéciﬁ  quement aux opérations (les coûts nets) sont imputés aux 
crédits du programme 16.50.5. Pour 2006, ceux-ci se sont élevés à 56,7 millions 
d’euros.
Les coûts totaux des opérations à l’étranger sont plus élevés. Une partie de ces acti-vités est considérée comme étant des frais de fonctionnement et d’entraînement et est donc imputée aux programmes budgétaires prévus à cet effet (programmes 16.50.0 Subsistance et 16.50.1 Entraînement), soit 40,3 millions d’euros en 2006.
En outre, une partie des frais liés aux opérations est supportée par des contributions de pays tiers (en 2006 : 8,8 millions d’euros).
Quand tous ces montants sont pris en compte, les coûts bruts totaux liés aux opéra-
tions à l’étranger s’élèvent, pour l’année budgétaire 2006, à 105,8 millions d’euros, dont 97 millions d’euros sont à la charge du budget du ministère de la Défense. 
Les coûts totaux des opérations à l’étranger augmentent légèrement en comparaison 
des exercices budgétaires 2004 et 2005 (respectivement quelque 91 et 100 millions d’euros).
Le budget ne comportait pas de ventilation des dépenses par opération (région). Le 
tableau ci-dessous dresse un relevé des réalisations déﬁ  nitives.
Tableau 45 – Coûts totaux des opérations à l’étranger 
 (année budgétaire 2006 – en millions d’euros)
Opération Montant
Balkans 16,6
Afrique 30,0
Moyen-Orient 11,8
Autres 5,0
Assurance 0,5Contribution CRO
32 OTAN + Force de l’Union européenne (EUFOR) 5,5
Total 105,8
0743-07_RH_Boek164_02.indd   203 0743-07_RH_Boek164_02.indd   203 10-12-2007   12:08:51 10-12-2007   12:08:51 204 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
4 Gebruik van de thesaurierekening voor orde 87.07.01.25B+
Krachtens begrotingsruiter 2.16.11 mag de thesaurierekening voor orde 87.07.01.25B+ 
aangewend worden om de bezoldigingen te betalen van personeelsleden van Defensie die worden gedetacheerd naar andere overheidsdepartementen of diensten, of naar buitenlandse instellingen of internationale instellingen (bv. SHAPE) of andere derden.
Defensie preﬁ  nanciert de lonen van deze gedetacheerde militairen en factureert nadien de prestaties van deze personeelsleden door aan het betrokken departement of de internationale instelling. Om deze lonen te preﬁ  nancieren, maakt Defensie gebruik van voornoemde thesaurierekening. Na betaling door het betrokken departe-ment of internationale instelling, wordt deze orderekening opnieuw aangezuiverd. Krachtens begrotingsruiter 2.16.11 mag deze rekening een onbeperkt debetsaldo vertonen.
In de periode 2004-2007 werd vanuit deze thesaurierekening in totaal 325 miljoen euro overgeschreven op een ﬁ  nanciële rekening van Defensie. Er werd echter slechts voor 
een bedrag van 203,8 miljoen euro aan andere departementen of internationale instel-lingen gefactureerd, met toepassing van de begrotingsruiter.
Het resterende gedeelte van 121,2 miljoen euro werd aangewend voor andere doel-einden dan de begrotingsruiter bepaalt en dit bedrag werd niet aangerekend op de ordonnanceringskredieten van het departement. Het feit dat dit bedrag niet werd aangerekend op de ordonnanceringskredieten van het departement beïnvloedde op positieve wijze de begrotingssaldi van de jaren 2004-2006.
Op 15 oktober 2007 vertoonde voormelde thesaurierekening een debettoestand van 
283 miljoen euro. 
/L50776 S
ECTIE 17 – FEDERALE  POLITIE  
•  TOEPASSING  VAN DE PROMETHEE- SOFTWARE  BIJ DE TOEWIJZING  VAN OVERHEIDSOP -
DRACHTEN  DOOR  DE FEDERALE  POLITIE
Het gebruik van de PROMETHEE-software door de federale politie als hulpmiddel 
bij de toewijzing van overheidsopdrachten leidt tot dezelfde resultaten als een klas-sieke vergelijking van de offertes. De dossierbehandeling en de interne controle erop kunnen echter nog worden verbeterd. Een expliciete algemene motivatie zou systematisch bij de toewijzingsbeslissingen moeten worden gevoegd en de interne controle zou moeten worden versterkt. Bovendien zouden richtlijnen moeten worden gegeven aan de gebruikers.
1 Context
1.1 Draagwijdte van het onderzoek
De aankoopdienst van de federale politie gebruikt, om offertes te vergelijken bij de toewijzing van overheidsopdrachten, een commerciële software die gebaseerd is op een wiskundige methode voor hulp bij beslissingen met meerdere criteria, PROMETHEE  
genaamd
33.
33 Preference Ranking Organisation METH od for Enrichment Evaluations, Aangekocht in 1999.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   204 0743-07_RH_Boek164_02.indd   204 10-12-2007   12:08:51 10-12-2007   12:08:51  164e Cahier de la Cour des comptes 205Compte d’exécution du budget Dépenses
4 Utilisation du compte d’ordre de trésorerie 87.07.01.25B+
En vertu du cavalier budgétaire 2.16.11, le compte d’ordre de trésorerie 87.07.01.25B+ 
peut être utilisé pour payer les rémunérations des membres du personnel de la 
Défense détachés auprès d’autres départements ou services, auprès d’institutions étrangères ou internationales (par ex. le SHAPE) ou autres tiers.
La Défense préﬁ  nance les rémunérations de ces militaires détachés et facture ensuite 
leurs prestations au département ou à l’institution internationale concernée. Pour 
préﬁ  nancer ces rémunérations, la Défense utilise le compte de trésorerie précité. Après paiement par le département ou l’institution internationale, ce compte d’ordre est apuré. En vertu du cavalier budgétaire 2.16.11 ce compte peut présenter un solde débiteur illimité.
Au cours de la période 2004-2007, un montant total de 325 millions d’euros a été 
transféré de ce compte de trésorerie vers un compte ﬁ  nancier de la Défense. Seul 
un montant de 203,8 millions d’euros a toutefois été facturé à d’autres départements 
ou institutions internationales en application du cavalier budgétaire.
Le solde de 121,2 millions d’euros a été utilisé à d’autres ﬁ  ns que celles ﬁ  xées par le 
cavalier budgétaire et ce montant n’a pas été imputé aux crédits d’ordonnancement 
du département. Le fait que ce montant n’a pas été imputé sur les crédits d’ordon-nancement du département a inﬂ  uencé de manière positive les soldes budgétaires 
des années 2004-2006.
Le 15 octobre 2007, le compte de trésorerie précité présentait un solde débiteur de 
283 millions d’euros.
/L50776 S
ECTION  17 – P OLICE  FÉDÉRALE
•  UTILISATION  DU LOGICIEL  PROMETHEE DANS  LE CADRE  DE L’ATTRIBUTION  DES MAR-
CHÉS PUBLICS  PASSÉS  PAR LA POLICE  FÉDÉRALE
L’utilisation du logiciel PROMETHEE par la police fédérale comme aide lors de 
l’attribution des marchés publics conduit aux mêmes résultats que ceux qui résul-teraient de la comparaison classique des offres. Le traitement des dossiers et le contrôle interne y relatif sont cependant perfectibles. Une motivation explicite et générale devrait être jointe systématiquement aux décisions d’attribution et le contrôle interne devrait être renforcé. En outre, des consignes devraient être don-nées aux utilisateurs. 
1 Contexte
1.1 Portée du contrôle
Le service des achats de la police fédérale utilise pour la comparaison des offres, lors de l’attribution des marchés publics, un logiciel commercial basé sur une méthode mathématique d’aide à la décision multicritère, appelé PROMETHEE
33. 
33 Preference Ranking Organisation METH od for Enrichment Evaluations. Achat réalisé en 1999.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   205 0743-07_RH_Boek164_02.indd   205 10-12-2007   12:08:51 10-12-2007   12:08:51 206 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Aangezien deze software op essentiële punten afwijkt van de klassieke methode om 
offertes te vergelijken34, heeft het Rekenhof de werking en het gebruik ervan onder-
zocht.
Het onderzoek beoogde volgende vragen te beantwoorden:
Is het wiskundige algoritme van het PROMETHEE-systeem conform de regels 
voor vergelijking van offertes bij toewijzingen van overheidsopdrachten? 
Wordt het systeem gebruikt conform de regelgeving op overheidsopdrachten 
en conform de goede administratieve praktijk, met name de vereiste transpa-
rantie naar inschrijvers of kandidaat-inschrijvers?
De audit hanteert volgende normen:
de wet van 24 december 1993 betreffende de overheidsopdrachten en som-
mige opdrachten voor aanneming van werken, leveringen en diensten, meer 
bepaald artikel 16;
het koninklijk besluit van 8 januari 1996 betreffende de overheidsopdrachten 
voor aanneming van werken, leveringen en diensten en de concessies voor 
openbare werken, meer bepaald artikel 115.
De software en de werking ervan werden onderzocht op basis van vragenlijsten en 
interviews met de leiding van de aankoopdienst van de federale politie.
Bovendien werden, om eventuele problemen op te sporen bij het gebruik van PROMETHEE, 116 opdrachten geselecteerd uit de dossiers die voorgelegd waren voor de controle op de vastleggingen, daterend van 2005, 2006 en begin 2007, voor 304 percelen en een totaalbedrag van meer dan 91,3 miljoen euro.
De audit werd gevoerd tijdens de maand mei 2007. 
Een uitgebreid voorontwerp van verslag werd op 29 augustus 2007 overgezonden aan de commissaris-generaal van de federale politie en besproken met de directeur van de aankoopdienst bij deze administratie. De opmerkingen die daarbij waren gemaakt, werden op 5 september 2007 door de leiding van de federale politie goed-gekeurd. Ze zijn in punt 2 hierna opgenomen. Een samenvatting van de onderzoeks-resultaten werd op 26 september 2007 aan de toezichthoudende minister meege-deeld. 1.
2.
•
•
34 PROMETHEE vergelijkt per twee de resultaten van de inschrijvers op de diverse gunningscriteria uit 
het bijzonder bestek. Een totaal van de positieve verschillen, gewogen door de coëfﬁ  ciënten uit het 
bijzonder bestek toe te passen, leidt tot een positieve “ﬂ  ux” van verschillen die gunstig zijn voor een 
offerte en tot een negatieve “ﬂ  ux” van ongunstige verschillen. Op basis van het saldo van die twee 
ﬂ uxen, de “nettoﬂ  ux”, kan een totaalklassement worden opgesteld waarmee uiteindelijk de opdracht 
kan worden toegewezen.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   206 0743-07_RH_Boek164_02.indd   206 10-12-2007   12:08:51 10-12-2007   12:08:51  164e Cahier de la Cour des comptes 207Compte d’exécution du budget Dépenses
Comme le logiciel se distingue en des points essentiels de la façon classique de 
procéder à la comparaison des offres34, la Cour des comptes a examiné le fonction-
nement du logiciel et son utilisation. 
L’audit visait à répondre aux questions suivantes :
L’algorithme mathématique, tel qu’il est programmé dans le système PRO-
METHEE, est-il conforme aux règles qui régissent la comparaison des offres dans l’attribution des marchés publics ? 
L’utilisation de ce système est-elle conforme à la réglementation régissant 
l’attribution des marchés publics et aux bonnes pratiques administratives, notamment au regard de la transparence requise à l’égard des soumissionnai-res ou candidats-soumissionnaires ? 
la loi du 24 décembre 1993 relative aux marchés publics et à certains marchés 
de travaux, de fournitures et de services, en particulier l’article 16 ;
l’arrêté royal du 8 janvier 1996 relatif aux marchés publics de travaux, de four-
nitures et de services et aux concessions de travaux publics, en particulier l’article 115.
Le logiciel et son fonctionnement ont été examinés à partir de questionnaires et d’entretiens avec les responsables du service des achats de la police fédérale. 
En vue d‘identiﬁ  er les problèmes susceptibles de se poser dans l’utilisation de PRO-
METHEE, 116 marchés sélectionnés parmi les dossiers de marchés soumis au 
contrôle des engagements, datant de 2005, 2006 et des premiers mois de 2007, ont en outre été examinés, représentant 304 lots pour un montant de plus de 91,3 mil-lions d’euros. 
Cet audit a été mené durant le mois de mai 2007. 
Un avant-projet de rapport détaillé a été transmis le 29 août 2007 au commissaire 
général de la police fédérale et discuté avec le directeur des achats de cette admi-nistration. Les remarques formulées ont été entérinées le 5 septembre par la direc-tion de la police fédérale et intégrées au point 2 ci-après. Une synthèse des résultats des contrôles a été communiquée au ministre de tutelle le 26 septembre 2007.1.
2.
•
•
34 PROMETHEE procède par comparaison deux à deux des cotations obtenues par les divers soumis-
sionnaires aux divers critères d’attribution du cahier spécial des charges. Un total des différences 
positives, pondéré par application des coefﬁ  cients prévus au cahier spécial des charges, aboutit à un 
« ﬂ ux positif » des différences favorables à chaque offre et à un « ﬂ  ux négatif » des différences qui lui 
sont défavorables. Le solde des deux ﬂ  ux, appelé « ﬂ  ux net », permet d’établir un classement global et 
donc, ﬁ  nalement, d’attribuer le marché.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   207 0743-07_RH_Boek164_02.indd   207 10-12-2007   12:08:51 10-12-2007   12:08:51 208 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
2 Vaststellingen en aanbevelingen
De PROMETHEE-software, die initieel was ontworpen als hulp bij het beslissingspro-
ces in het algemeen, en niet speciﬁ  ek voor de toewijzing van overheidsopdrachten, 
bevat intrinsiek geen enkel element dat expliciet in tegenspraak zou zijn met de 
regelgeving op overheidsopdrachten. In alle onderzochte gevallen heeft het resultaat van de uitgevoerde berekeningen tot dezelfde beslissing geleid als zou worden bereikt door de toepassing van de traditionele methode.
De audit heeft geen enkele onregelmatigheid aan het licht gebracht die gebonden 
zou zijn aan het gebruik van PROMETHEE.
De bijlage die momenteel aan de bijzondere bestekken wordt toegevoegd, geeft een 
correcte documentatie van het rekenproces bij de vergelijking van de offertes, en beantwoordt dus aan de transparantievereiste.
Het systeem heeft in de praktijk een administratieve vereenvoudiging mogelijk 
gemaakt, die zich volgens de administratie vertaalt in een betekenisvolle tijdswinst bij de afwikkeling van de dossiers.
Bij het onderzoek van de dossiers zijn echter enkele zwakheden aan het licht gekomen, op niveau van de concrete dossierbehandeling en van de interne controle daarop.
Het Rekenhof is van oordeel dat de toewijzingsbeslissingen van overheidsopdrachten systematisch een expliciete motivatie zouden moeten bevatten, die een berede-neerde vergelijking van de belangrijkste conforme offertes bevat en dus verder gaat dan een eenvoudige verwijzing naar de resultaten van de PROMETHEE-berekening.
De administratie heeft er de aandacht op gevestigd dat in de huidige werkwijze, de 
niet-geselecteerde inschrijvers een gepersonaliseerde kennisgeving ontvangen met een speciﬁ  eke motivatie. Voor het Rekenhof beantwoorden die kennisgevingen niet 
aan de verplichting om de toewijzingsbeslissing, die in feite op zich staat, voldoende te motiveren. De federale politie zal de mogelijkheid onderzoeken om één document op te maken dat de gemotiveerde beslissing zal uitmaken, zoals voorgeschreven door de regelgeving op de overheidsopdrachten.
Verder beveelt het Rekenhof aan de interne controle op de toewijzingsprocedure te 
versterken, in het bijzonder door het optreden van de controlecel van de administra-tie expliciet te documenteren en door de waarde die wordt gebruikt in de vergelijking van de prijzen nauwkeurig te controleren, waarbij elke betwisting of opmerking expli-ciet en daadwerkelijk moet worden verwerkt. Daarnaast zouden voldoende volledige en duidelijke richtlijnen moeten worden verspreid aan alle gebruikers over de manier om in PROMETHEE gegevens in te voeren en de outputs te presenteren; aanbeve-lingen zouden moeten worden gegeven om met name te talrijke toewijzingscriteria te vermijden en nodeloos gedetailleerde wegingscoëfﬁ  ciënten te vermijden.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   208 0743-07_RH_Boek164_02.indd   208 10-12-2007   12:08:52 10-12-2007   12:08:52  164e Cahier de la Cour des comptes 209Compte d’exécution du budget Dépenses
Le logiciel PROMETHEE, conçu à l’origine comme outil général d’aide à la prise de 
décision, et pas spéciﬁ  quement pour l’attribution des marchés publics, ne contient en 
lui-même aucun élément qui soit explicitement contraire à la règlementation relative 
à l’attribution des marchés publics. Dans tous les cas examinés, le résultat des calculs effectués a mené à la même décision que celle qui serait issue de l’applica-tion de la méthode traditionnelle. 
L’audit n’a détecté aucune irrégularité dans l’attribution des marchés suite à l’utilisa-
tion de PROMETHEE. 
L’annexe actuellement jointe aux cahiers spéciaux des charges documente correcte-
ment le processus de calcul de comparaison des offres et répond aux besoins de transparence.
Ce système a permis dans les faits une simpliﬁ  cation administrative, qui se traduit 
selon l’administration par un gain de temps appréciable dans le traitement des dos-
siers. 
L’examen des dossiers montre cependant quelques faiblesses, au niveau du traite-
ment concret des dossiers et du contrôle interne qui s’y rapporte.
La Cour des comptes estime que les décisions d’attribution des marchés devraient 
comporter systématiquement une motivation explicite, comprenant une comparaison raisonnée des principales offres conformes, et allant donc plus loin qu’un simple ren-voi aux résultats du calcul PROMETHEE. 
L’administration a attiré l’attention sur le fait qu’actuellement, les soumissionnaires 
évincés recevaient des notiﬁ  cations personnalisées, avec une motivation spéciﬁ  que. 
Pour la Cour des comptes, ces notiﬁ  cations ne répondent pas à l’obligation de moti-
ver à sufﬁ  sance la décision d’attribution du marché, qui est par essence unique. La 
police fédérale examinera la possibilité d’établir un document unique qui constituera la décision motivée au sens de la règlementation sur les marchés publics.
La Cour des comptes recommande en outre de renforcer le contrôle interne, notam-
ment, en documentant explicitement l’intervention de la cellule de contrôle de l’admi-nistration et en vériﬁ  ant avec précision la valeur utilisée dans les comparaisons des 
prix, toute contestation ou remarque à ce sujet devant être traitée de façon explicite et efﬁ  cace. En outre, des consignes sufﬁ  samment complètes et claires devraient être 
données à l’ensemble des utilisateurs concernés, sur la manière d’introduire les infor-mations dans PROMETHEE et de présenter les résultats ; des conseils devraient être donnés, notamment pour éviter les critères d’attribution trop nombreux et les coefﬁ  -
cients de pondération inutilement détaillés.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   209 0743-07_RH_Boek164_02.indd   209 10-12-2007   12:08:52 10-12-2007   12:08:52 210 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
/L50776 SECTIE 23 – FOD W ERKGELEGENHEID , ARBEID  EN SOCIAAL  OVERLEG
EN SOCIALE  ECONOMIE
• F INANCIERING  VAN DE PROJECTEN  VAN HET EUROPEES  SOCIAAL  FONDS
Sociaal Fonds zijn in 2006 verder toegenomen. De Europese Unie heeft de betaling van haar bijdragen tijdelijk stopgezet omdat de Belgische projecten niet voldoen aan de voorwaarden inzake interne controle. Inmiddels hebben de twee betrokken overheidsdiensten initiatieven genomen om dit probleem te verhelpen.
Het programma Sociale Economie 2000-2006  van het Europees Sociaal Fonds 
(ESF) beoogt de allerzwaksten beter inzetbaar te maken op de arbeidsmarkt (de 
zogenaamde “sociale inclusie”). De doelgroepen zijn degenen die een leeﬂ  oon of maatschappelijke hulp ontvangen, en in de eerste plaats jongeren, gezinshoofden in eenoudergezinnen en personen die geen EU-onderdanen zijn. De initiatieven die de EU-lidstaten opzetten, worden gedeeltelijk door de Europese Unie geﬁ  nancierd
35.
Volgende initiatieven worden door het ESF ondersteund:
projecten die aansluiten bij het domein van de werkgelegenheid, zoals de bevordering van participatie van vrouwen aan de arbeidsmarkt en de uitwer-king van vormingsinitiatieven. Deze projecten behoren tot het beleidsdomein van de FOD Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal Overleg (hierna: FOD Werk-
gelegenheid);
projecten ter bevordering van de sociale integratie en sociale kansen. De 
coördinatie van deze projecten gebeurt onder de hoede van de POD Maat-schappelijke Integratie, Armoedebestrijding en Sociale Economie (hierna: POD Maatschappelijke Integratie). 
Om de ESF-projecten te ﬁ  nancieren werden twee organieke begrotingsfondsen opgericht:
het begrotingsfonds opgenomen in de begroting van de FOD Werkgelegenheid, ter ﬁ  nanciering van de projecten die tot dit beleidsdomein behoren (Belgisch Europees Sociaal Fonds – sectie 23 – basisallocatie 23.56.91.3317 “Toelage 
voor vormingsprojecten ter attentie van risicogroepen – programmatie 2000-2006”);
het begrotingsfonds opgenomen in de begroting van de POD Maatschappelijke 
Integratie, ter ﬁ  nanciering van de projecten die tot dit beleidsdomein behoren 
(Fonds voor Sociale Economie – sectie 44 – basisallocatie 44.55.43.3302 “Financiering ESF-projecten”).
Afhankelijk van het beleidsdomein waartoe ze behoren, worden de geselecteerde projecten gepreﬁ  nancierd door de FOD Werkgelegenheid of de POD Maatschappe-
lijke Integratie. Na de eindafrekening van het project en de controle van de verant-woordingsstukken door de bevoegde overheidsdiensten stort de Europese Unie haar bijdrage in één van de fondsen.•
•
•
•
35 Beslissing van de Europese Commissie van 4 oktober 2000. De Europese bijdrage beloopt maximaal 
50 % en minimaal 25 % van de totale, voor ﬁ  nanciering in aanmerking komende, kosten. De Europese 
Unie ﬁ  nanciert zowel de kosten ingediend door de OCMW’s als de werkingskosten gedragen door de 
Belgische Staat.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   210 0743-07_RH_Boek164_02.indd   210 10-12-2007   12:08:52 10-12-2007   12:08:52  164e Cahier de la Cour des comptes 211Compte d’exécution du budget Dépenses
/L50776 SECTION  23 – SPF E MPLOI , TRAVAIL  ET CONCERTATION  SOCIALE
/L50776  SECTION  44 – SPP INTÉGRATION  SOCIALE , LUTTE CONTRE  LA PAUVRETÉ  ET 
ÉCONOMIE  SOCIALE
• F INANCEMENT  DES PROJETS  DU FONDS  SOCIAL  EUROPÉEN  
Les soldes débiteurs des fonds de ﬁ  nancement des projets du Fonds social euro-
péen ont encore augmenté en 2006. L’Union européenne a provisoirement sus-
pendu le paiement de ses interventions parce que les projets belges ne remplissent pas les critères en matière de contrôle interne. Entre-temps, les deux services publics concernés ont pris des mesures pour remédier à ce problème. 
Le programme Économie sociale 2000-2006 du Fonds social européen (FSE) a pour 
objectif de favoriser l’accès au marché du travail aux personnes les plus défavorisées en augmentant leur employabilité (« inclusion sociale »). Les groupes cibles se compo-sent de personnes qui perçoivent un revenu d’intégration ou une aide sociale, et plus particulièrement, les jeunes, les chefs de famille monoparentale et les personnes originaires de pays ne faisant pas partie de l’Union européenne. Les initiatives mises sur pied par les États membres sont en partie ﬁ  nancées par l’Union européenne
35.
Les initiatives suivantes sont soutenues par le FSE :
Projets liés au domaine de l’emploi, tels que la promotion de la participation des femmes au marché du travail et l’élaboration d’initiatives de formation. Ces projets ressortissent au domaine politique du SPF Emploi, Travail et Concertation sociale (SPF Emploi).
Projets favorisant l’intégration sociale et les opportunités sociales. La coordi-
nation de ces projets est assurée par le SPP Intégration sociale, Lutte contre la pauvreté et Économie sociale (SPP Intégration sociale). 
Deux fonds budgétaires organiques ont été créés pour gérer l’ensemble des projets du FSE : 
Le fonds budgétaire inscrit au budget du SPF Emploi, pour le ﬁ  nancement des 
projets relevant de ce domaine politique (Fonds social européen belge – sec-tion 23 – allocation de base 23.56.91.3317 « Subsides pour les projets de for-mation à l’intention des groupes à risque– programmation 2000-2006 ») ;
Le fonds budgétaire inscrit au budget du SPP Intégration sociale, pour le 
ﬁ nancement des projets relevant de ce domaine politique (Fonds d’économie 
sociale – section 44 – allocation de base 44.55.43.3302 « Financement projets FSE »).
Selon le domaine politique dont ils relèvent, les projets sélectionnés sont préﬁ  nancés 
par le SPF Emploi ou le SPP Intégration sociale. Après l’établissement du décompte ﬁ nal du projet et le contrôle des pièces justiﬁ  catives par les services publics compé-
tents, l’Union européenne verse son intervention à l’un de ces fonds.•
•
•
•
35 Décision de la Commission européenne du 4 octobre 2000. L’intervention européenne est limitée à 
50 % maximum et 25 % minimum de l’ensemble des dépenses éligibles pour le ﬁ  nancement. L’Union 
européenne ﬁ  nance aussi bien les frais présentés par les CPAS que les frais de fonctionnement à la 
charge de l’État belge. 
0743-07_RH_Boek164_02.indd   211 0743-07_RH_Boek164_02.indd   211 10-12-2007   12:08:52 10-12-2007   12:08:52 212 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
Dit systeem van preﬁ  nanciering leidt bij beide fondsen tot een negatieve stand van 
de ordonnanceringen. Om hieraan het hoofd te bieden, bepaalt de algemene uitga-
venbegroting jaarlijks dat zowel het organieke fonds Belgisch Europees Sociaal 
Fonds  (FOD Werkgelegenheid – wetsbepaling 2.23.2) als het organieke fonds Fonds 
voor Sociale Economie  (POD Maatschappelijke Integratie – wetsbepaling 2.44.9) 
een debetstand mogen vertonen.
De debetsaldi van beide organieke fondsen namen de afgelopen jaren echter sterk 
toe. Dit komt vooral doordat de Europese Commissie haar bijdragen niet doorstort. Eind 2001 bedroeg het saldo van het Belgisch Europees Sociaal Fonds − 2,4 mil-joen euro en dat van het Fonds voor Sociale Economie − 3,2 miljoen euro. Eind 2006 waren deze bedragen opgelopen tot respectievelijk − 6,3 miljoen euro en − 6,4 mil-joen euro. 
In de begroting 2006 werd de maximaal toegelaten debetstand daartoe opnieuw 
opgetrokken, tot 10 miljoen euro voor het Belgisch Europees Sociaal Fonds en 8 mil-joen euro voor het Fonds voor de Sociale Economie.
Tabel 46 – Overzicht toestand fondsen voor 2006 (in miljoen euro)
Omschrijving FOD Werkgelegenheid POD Maatschappelijke Integratie
Raming36Realisatie Raming2Realisatie
Saldo 1/1 – 3.307 – 3.307 – 5.206 – 5.206
Ontvangsten 24 894 – 29
Beschikbaar – 3.283 – 2.413 – 5.206 – 5.177
Uitgaven – 6.934 – 3.904 – 5.337 – 1.293
Saldo 31/12 – 10.217 – 6.317 – 10.543 – 6.470
Tabel 47 – Overzicht saldi van de fondsen over de periode 2000-2006 
 (toestand telkens op 31 december)
Jaar FOD 
WerkgelegenheidPOD 
Maatschappelijke Integratie
2000 0,1 0
2001 2,4 – 3,2
2002 5,7 – 4,1
2003 4,9 – 1,42004 – 1,4 – 4,9
2005 – 3,3 – 5,2
2006 – 6,3 – 6,4
36 Aangepaste begroting 2006.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   212 0743-07_RH_Boek164_02.indd   212 10-12-2007   12:08:52 10-12-2007   12:08:52  164e Cahier de la Cour des comptes 213Compte d’exécution du budget Dépenses
Le système de préﬁ  nancement décrit ci-dessus entraîne, pour les deux fonds, un état 
négatif des ordonnancements. Pour y faire face, le budget général des dépenses 
prévoit tous les ans que tant le fonds organique Fonds social européen belge (SPF Emploi – disposition légale 2.23.2) que le fonds organique Fonds d’économie sociale (SPP Intégration sociale – disposition légale 2.44.9) peuvent présenter une position débitrice.
Toutefois, les soldes débiteurs des deux fonds organiques ont fortement augmenté 
ces dernières années, surtout parce que la Commission européenne a cessé de ver-ser ses interventions. À la ﬁ  n de l’année 2001, le solde du Fonds social européen 
belge se chiffrait à − 2,4 millions d’euros et celui du Fonds d’économie sociale, à − 3,2 millions d’euros. Fin 2006, ces montants avaient atteint, respectivement, − 6,3 et − 6,4 millions d’euros. 
C’est pourquoi le budget 2006 a relevé une nouvelle fois la position débitrice maxi-
male autorisée, la portant ainsi à 10 millions d’euros pour le Fonds social européen belge et à 8 millions d’euros pour le Fonds d’économie sociale.
Tableau 46 – Relevé de l’état des fonds pour l’année 2006 (en millions d’euros)
Description SPF Emploi SPP Intégration sociale
Estimation36Réalisation Estimation 2Réalisation
Solde au 1/1 – 3.307 – 3.307 – 5.206 – 5.206
Recettes  24 894 – 29
Disponible – 3.283 -2.413 – 5.206 – 5.177
Dépenses – 6.934 – 3.904 – 5.337 – 1.293
Solde au 31/12 – 10.217 – 6.317 – 10.543 – 6.470
Tableau 47 – Relevé des soldes (au 31 décembre de chaque année) des fonds pour 
 la période 2000-2006
Année SPF Emploi SPP Intégration sociale
2000 0,1 0
2003 4,9 – 1,4
2004 – 1,4 – 4,9
2005 – 3,3 – 5,22006 – 6,3 – 6,4
36 Budget ajusté 2006.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   213 0743-07_RH_Boek164_02.indd   213 10-12-2007   12:08:52 10-12-2007   12:08:52 214 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
De controles door de Europese Commissie37 en de Europese Rekenkamer38 respec-
tievelijk in 2003 en 2004 brachten een aantal tekortkomingen in het beheer en de 
controle aan het licht. De Europese Commissie was van oordeel dat zij onvoldoende garanties had over de controle op de ﬁ  nanciële stromen naar de begunstigden van de 
projecten. Een nieuwe audit door de Europese Commissie in april 2006 bracht opnieuw onregelmatigheden in de beheersprocedures aan het licht. Als gevolg daar-van zette de Commissie haar ﬁ  nanciering van de projecten, respectievelijk de betaal-
schijven 2005 en 2006 ten bedrage 10,7 miljoen euro en 8,5 miljoen euro, tijdelijk stop
39. Door de onzekerheid over de EU-bijdragen, werden in de aangepaste begro-
ting 2006 de in de initiële begroting 2006 geraamde ontvangsten van 5,4 miljoen euro voor het Belgisch Europees Sociaal Fonds en 5,2 miljoen euro voor het Fonds voor Sociale Economie teruggebracht tot respectievelijk 24.000 euro en nul euro.
Intussen ondernamen de FOD Werkgelegenheid en de POD Maatschappelijke Inte-
gratie diverse initiatieven om aan de kritieken tegemoet te komen: zo werd er tege-moetgekomen aan de eis van de EU om enkel de werkelijk ingediende kosten te betalen (in de plaats van forfaitaire kosten), werden de boekhouding, procedures en handleidingen verﬁ  jnd en werd de beheersautoriteit van de betaalautoriteit afge-scheiden. 
Bijkomend werden de toegekende subsidies van de ingediende projecten voor de periode 2000-2003 opnieuw berekend en werden ten onrechte gesubsidieerde kosten van de begunstigden teruggevorderd. De daartoe opgemaakte controle-verslagen werden voor de periode 2000-2002 en de periode 2003 respectievelijk op 
29 maart 2007 en 6 juli 2007 aan de Europese Commissie bezorgd. In haar ant-
woord op het controleverslag 2000-2002 neemt de Europese Commissie akte van de genomen initiatieven en correctieve maatregelen
40.
•  BIJDRAGE  VAN DE FEDERALE  OVERHEID  IN DE KOSTEN  VAN DE GEWESTELIJKE  
INVESTERINGSPROGRAMMA ’S 
Bij gebrek aan een in Ministerraad overlegd koninklijk besluit ontbrak ook voor het 
begrotingsjaar 2006 de juridische basis voor de ﬁ  nanciële bijdrage van de federale 
overheid in de kosten van de gewestelijke tewerkstellingsprogramma’s ingeschre-ven op sectie 23 – Werkgelegenheid, Arbeid en Sociaal overleg.
Sinds het begrotingsjaar 2002 wordt de ﬁ  nanciële bijdrage (trekkingsrecht) van de 
federale overheid aan de gewesten voor elke werkzoekende in een tewerkstellings-
programma tewerkgesteld via een arbeidscontract, niet meer vastgesteld via een in Ministerraad overlegd koninklijk besluit, zoals voorgeschreven door artikel 6, § 1, IX, 2°, tweede lid van de bijzondere wet van 8 augustus 1980 houdende institutionele hervormingen. Aldus ontbrak de juridische basis voor de vastlegging van deze uitga-ven (3,4 miljoen euro) voor het begrotingsjaar 2006.
37 Audit uitgevoerd begin 2003 door het Directoraat-Generaal Werkgelegenheid van de Europese Com-
missie.
38 Auditrapport van de Europese Rekenkamer – PF-1573 (september-oktober 2004).
39 Brief van de Europese Commissie van 12 juli 2006.
40 Brief van de Europese Commissie van 15 juni 2007. Op vergaderingen tussen de betrokken FOD’s en 
de Europese Commissie werd overeengekomen dat de Europese Commissie de nodige initiatieven zou nemen om de achterstallige betaalschijven over te maken. Bij wijze van sanctie zou een (klein) deel van de verschuldigde bedragen evenwel worden ingehouden.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   214 0743-07_RH_Boek164_02.indd   214 10-12-2007   12:08:52 10-12-2007   12:08:52  164e Cahier de la Cour des comptes 215Compte d’exécution du budget Dépenses
Les contrôles effectués par la Commission européenne37 et la Cour des comptes 
européenne389, respectivement en 2003 et 2004, ont mis en lumière un certain nom-
bre de lacunes dans la gestion et le contrôle. La Commission européenne estimait ne 
pas disposer de sufﬁ  samment de garanties en matière de contrôle des ﬂ  ux ﬁ nanciers 
vers les bénéﬁ  ciaires des projets. Un nouvel audit, réalisé par la Commission euro-
péenne au cours du mois d’avril 2006 a, une nouvelle fois, fait apparaître des irrégu-larités au niveau des procédures de gestion. À la suite de ces contrôles, la Commis-sion a suspendu momentanément le ﬁ  nancement des projets, à savoir, les tranches 
de paiement 2005 et 2006, pour un montant respectif de 10,7 et 8,5 millions d’euros
39. 
Étant donné l’incertitude concernant l’intervention européenne, les recettes estimées ont été ramenées, dans le budget ajusté 2006 de 5,4 millions d’euros pour le Fonds social européen belge et de 5,2 millions d’euros pour le Fonds d’économie sociale, dans le budget initial 2006, aux montants respectifs de 24.000 euros et zéro euro.
Entre-temps, le SPF Emploi et le SPP Intégration sociale ont pris diverses initiatives 
pour remédier aux critiques formulées : ils ont, notamment, rencontré l’exigence de l’Union européenne en ne liquidant plus que les frais réellement exposés (au lieu de frais forfaitaires), en afﬁ  nant la comptabilité, les procédures et les manuels et en séparant l’autorité de gestion de l’autorité de paiement. 
En outre, les subsides octroyés pour les projets soumis pour la période 2000-2003 
ont été recalculés et les dépenses indûment subsidiées ont été récupérées auprès des bénéﬁ  ciaires. Les rapports de contrôle établis à cet effet pour la période 2000-
2002 et l’année 2003 ont été transmis à la Commission européenne, respectivement le 29 mars 2007 et le 6 juillet 2007. Dans sa réponse au rapport de contrôle 2000-2002, la Commission prend acte des initiatives et des mesures correctives prises
40.
LÉGALITÉ  ET RÉGULARITÉ  DES DÉPENSES  
•  CONTRIBUTION  DU POUVOIR  FÉDÉRAL  AUX FRAIS  DES PROGRAMMES  D’INVESTISSEMENT  
RÉGIONAUX  
En l’absence d’un arrêté royal délibéré en conseil des ministres, le fondement juri-
dique de l’intervention ﬁ  nancière du pouvoir fédéral dans les frais des programmes 
d’emploi régionaux inscrits à la section 23 – Emploi, Travail et Concertation sociale a fait également défaut pour l’année budgétaire 2006.
Depuis l’année budgétaire 2002, l’intervention ﬁ  nancière (droit de tirage) versée par 
le pouvoir fédéral aux régions pour tout demandeur d’emploi mis au travail dans le 
cadre d’un programme d’aide à l’emploi n’est plus ﬁ  xée par un arrêté royal délibéré 
en conseil des ministres, comme le prévoit l’article 6, § 1
er, IX, 2°, deuxième alinéa de 
la loi spéciale du 8 août 1980 de réformes institutionnelles. Le fondement juridique faisait dès lors défaut pour l’engagement de ces dépenses (3,4 millions d’euros) au cours de l’année budgétaire 2006. 
37 Audit réalisé au début de l’année 2003 par la Direction générale Emploi de la Commission euro-
péenne.
38 Rapport d’audit de la Cour des comptes européenne–PF-1573 (septembre-octobre 2004).
39 Lettre de la Commission européenne du 12 juillet 2006.
40 Lettre de la Commission européenne du 15 juin 2007. Lors de réunions organisées entre les SPF 
concernés et la Commission, il a été convenu que celle-ci prendrait les initiatives nécessaires pour transférer les tranches de paiement en retard, mais qu’une partie (minime) des montants dus serait retenue à titre de sanction. 
0743-07_RH_Boek164_02.indd   215 0743-07_RH_Boek164_02.indd   215 10-12-2007   12:08:52 10-12-2007   12:08:52 216 164e Boek van het RekenhofUitgaven Uitvoeringsrekening van de begroting
/L50776  SECTIE 25 – FOD V OLKSGEZONDHEID , VEILIGHEID  VAN DE VOEDSELKETEN  
• T ERUGBETALING  VAN BIJDRAGEN  VOOR  HET DIERENGEZONDHEIDSFONDS
Belgische Staat door het Europees Hof van Justitie, is de Staat verplicht de bijdra-gen die onrechtmatig werden geïnd voor het Dierengezondheidsfonds, terug te betalen. Net als in 2005 werd ook in 2006 slechts een klein gedeelte hiervan betaald, waardoor de verwijlintresten verder oplopen. De totale uitgaven kunnen oplopen tot 380 miljoen euro, inclusief intresten.
Het begrotingsfonds voor de gezondheid en de kwaliteit van de dieren en de dierlijke producten werd opgericht door de Dierengezondheidswet van 24 maart 1987 met als doel de producenten te laten bijdragen in de bestrijding van de dierenziekten en de bevordering van de kwaliteit van de dierlijke producten. 
De FOD Volksgezondheid raamde de totale uitgaven ingevolge deze veroordeling op 
225 miljoen euro. In de aangepaste begroting van het jaar 2006 werd daarom al 120 miljoen euro uitgetrokken. Dit bedrag stemt overeen met de raming van de vor-deringen ingeleid vóór 1 januari 2002, waarvoor in 2006 dadingen zouden kunnen worden gesloten, op basis van 54 miljoen euro bekende en geraamde hoofdsommen, te verhogen met de verschuldigde intresten. 
In 2006 werden vastleggingen genomen voor een vijftigtal dadingen voor een totaal-
bedrag van 41,4 miljoen euro. Ook de ordonnanceringen, in totaal 29,7 miljoen euro, bleven beperkt tot een kleine fractie van de in de begroting ingeschreven middelen. Hierbij moet worden opgemerkt dat de verschuldigde intresten al hoger uitvallen dan de hoofdsommen.
41
In de aangepaste begroting van het jaar 2007 werd een wetsbepaling ingevoegd die het mogelijk maakt om, in afwijking van artikel 34 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit
42, het niet-vastgelegde gedeelte van de overgedragen niet-
gesplitste kredieten 2006 van de basisallocatie 25.54.02.34.79 “Vergoedingen aan derden – verantwoordelijkheid van de Staat” alsnog tijdens het begrotingsjaar 2007 aan te wenden om nieuwe verbintenissen vast te leggen. Door deze bepaling wordt vermeden dat het niet-gebruikte gedeelte terugvloeit naar de algemene middelen van de Staat.
41 De hoofdsommen en de verschuldigde intresten met betrekking tot de in 2006 vastgelegde dadingen 
bedragen respectievelijk 18,8 en 22,7 miljoen euro.
42 Artikel 34 van de gecoördineerde wetten op de rijkscomptabiliteit bepaalt dat enkel het gedeelte van 
die kredieten (het encours genoemd) waarvoor in de loop van het vorige begrotingsjaar een vastleg-ging is gebeurd, nog kan worden geordonnanceerd.
0743-07_RH_Boek164_02.indd   216 0743-07_RH_Boek164_02.indd   216 10-12-2007   12:08:52 10-12-2007   12:08:52  164e Cahier de la Cour des comptes 217Compte d’exécution du budget Dépenses
/L50776  SECTION  25 – SPF S ANTÉ PUBLIQUE , SÉCURITÉ  DE LA CHAÎNE  ALIMENTAIRE  
ET ENVIRONNEMENT  
•  REMBOURSEMENT  DE COTISATIONS  PERÇUES  EN FAVEUR  DU FONDS  DE LA SANTÉ  DES 
ANIMAUX
nation de l’État belge par la Cour européenne de justice, les pouvoirs publics sont dans l’obligation de rembourser les cotisations indûment perçues en faveur du Fonds de la santé des animaux. En 2006, tout comme l’année précédente, seule une petite partie de ces cotisations a été remboursée, ce qui entraîne une aggrava-tion des intérêts de retard. Le remboursement pourrait s’élever à 380 millions d’euros, intérêts compris.
a été créé par la loi relative à la santé des animaux du 24 mars 1987 dans le but de faire participer les producteurs à la lutte contre les maladies des animaux et de pro-mouvoir la qualité des produits animaux.
Le SPF Santé publique avait estimé l’ensemble des dépenses liées à cette condam-
nation à 225 millions d’euros. Un montant de 120 millions d’euros avait dès lors été inscrit au budget ajusté de l’année 2006. Ce montant correspond à l’estimation des créances introduites avant le 1
er janvier 2002 pour lesquelles des transactions pour-
raient être conclues en 2006, et ce sur la base de sommes en principal, connues ou estimées, de 54 millions d’euros, à majorer des intérêts dus. 
En 2006, des engagements ont été pris dans une cinquantaine de transactions pour 
un montant total de 41,4 millions d’euros. Les ordonnancements, à concurrence d’un montant total de 29,7 millions d’euros, se sont également limités à une fraction minime des moyens inscrits au budget. Il convient de souligner à cet égard que les intérêts dus sont déjà plus élevés que les sommes en principal
41.
À l’occasion de l’ajustement du budget 2007, une disposition légale a été insérée aﬁ n de permettre, par dérogation à l’article 34 des lois coordonnées sur la compta-
bilité de l’État
42, d’encore utiliser au cours de l’année budgétaire 2007 la part non 
engagée des crédits non dissociés de l’année 2006 reportés de l’allocation de base 25.54.02.34.79 « Indemnisation des tiers – responsabilité de l’État » pour contracter d’autres engagements. Cette disposition permet d’éviter que la part non utilisé